Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Koʻnchilik

Koʻnchilik — hayvon terisidan charm (koʻn) tayyorlash kasbi; hunarmandchilikning qadimiy dan biri. Ibtidoiy odamlar hayvon terisidan charm tayyorlash sirlarini bilishmagan; ular, asosan, xom terilarni yopinib yurishgan. Bunday hol uzoq davom etishi mumkin emasdi, chunki tabiat injiqliklari odamlarning yaxshiroq oʻranib-chirmanib yurishlarini taqozo qilardi. Neolitning soʻnggi bosqichi va jez davri boshlarida chorvachilik yuzaga keldi. Shundan soʻng K.ning ilk madaniy uchqunlari paydo boʻldi. Terini qayta ishlash usullari vujudga kela boshladi. Insoniyat asta-sekin hayvon terisini oshlab koʻn olishni va undan kiyimbosh tikishni bilib oldi. Keyinchalik odamlar tolali oʻsimliklar tolasidan dagʻal matolar toʻqishni oʻrganib olgach, K.ga boʻlgan ehtiyoj biroz susaydi. K. hunarmandchilik kasbi sifatida, asosan, 19-asr 2-yarmidan shakllana boshladi. 20-asr boshlarida Oʻzbekistonda koʻplab K. doʻkonlari boʻlgan. Bu yerda chorvachilik taraqqiy etganligi hamda teri va charmga ehtiyoj kattaligi tufayli K. hunarmandchilikning asosiy sohalaridan biriga aylandi. Bu davrda rus kapitali taʼsirida oldin Xorazm (Xonqa)da, keyin Toshkentda koʻn zavodlari qurilgan. Shu tariqa K.ning sanoat usullari paydo boʻldi. Ayni paytda Oʻzbekistonning barcha hududlarida kichik-kichik xususiy K. korxonalari, koʻnchilar oilalari paydo boʻldi. Masalan, Toshkentda butun boshli koʻnchilar mahallalari boʻlgan. K. zavodlari bilan birga ayrim joylarda xususiy koʻnchilar ham faoliyat koʻrsatmoqda. Terini oshlash texnologiyasi deyarli oʻzgarishsiz qolmoqda. Bunga doir barcha ishlar, asosan, qoʻlda bajarilgan (aksar holdarda hozir ham shunday). Jihozlar tezob (oshlash) idishi yoki hovuzchasi va dud oʻchogʻidan iborat boʻlgan. Tezob (kul aralashtirilgan ohak suvi), tuz va oshlovchi moddalar bilan ish koʻrilgan. Oʻzbekistonda, asosan, qoramol, qoʻy, echki, tuya terisidan turli navlardagi teri (charm) tayyorlangan. K. doʻkonlari va yakka koʻnchilar koʻnning biror navi boʻyicha ixtisoslashgan. Masalan, tagcharm ishlab chiqaruvchilar — charmgar, yumshoq koʻn (sahtiyon) ishlab chiqaruvchilar saxtiyongar, mesh ishlab chiqaruchilar meshgar deb atalgan. Keyinchalik koʻn zavodlarida koʻp ishlar mexanizatsiyalashtirilgan va tezobning tarkibi oʻzgartirilgan.

K. texnologiyasiga doir ishlar zavodda, asosan, 3 bosqichda bajariladi: terini oshlashga tayyorlash, oshlash va pardozlash. Terini oshlashga tayyorlashda kimyoviy usulda teriga dastlabki ishlov beriladi, yaʼni teri juni yumshatiladi, teri qirish mashinasida junlardan tozalanadi, goʻsht qoldiqlaridan ajratish mashinasida goʻshtlardan tozalanadi. Yana bir mashinada terining sirti qirib tekislanadi. Tozalangan teriga osh tuzi va kislota eritmasida ishlov berilib, oshlashga tayyorlanadi. Oshlashda terini maxsus moddalar bilan ishlab, charmga aylantiriladi. Pardozlashda charmga kimyoviy va mexaniq ishlov beriladi. Kimyoviy ishlovda har xil eritmalar va chanlar (idishlar)dan, mexanik ishlovda maxsus mashinalar, barabanlardan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻp yillik kriolitozona

Koʻp yillik kriolitozona -Yer poʻstining yuqori qatlami. Unda koʻp yillar davomida barqaror manfiy yoki nol temperatura sharoitida yer osti muzining yil boʻyi va uzoq (ikki yildan kam boʻlmagan) muddat saqlanishi.

Koʻp yillik kriolitozonak.ning ustki qismini koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari va yer osti muz boʻlaqlari qoplagan. Ular litosfera muzlagan zonasi, quyida — muzlagan tor jinslari va yaxlamaydigan kuchli minerallashgan yer osti suvlari gorizontini hosil qiladi. Koʻp yillik kriolitozonak.ning yuqori chegarasi subglyasial sharoitlarda muz bilan togʻ jinslari tutashgan yuzadan utadi. Yer yuzasida oʻrtacha yillik temperaturaning manfiy boʻlishi Koʻp yillik kriolitozonak. vujudga kelishi uchun zarur sharoit yaratadi. Kuyi chegarasi esa 0° geoizotermadan utadi, u togʻ jinslari yuqori qatlamining issiqlik va namlik almashinishi sha-roitlariningoʻzgarishi bilan asta-sekin oʻz holatini oʻzgartiradi. Nol izotermaning Yer yuzasidan chuqurligi moʻʼtadil kengliklarda bir necha m dan yuqori kengliklarda bir necha km gacha oʻzgarib turadi.

Jan. yarim sharda Koʻp yillik kriolitozonak. Antarktidaning muz qoplami ostida va uning shelf zonasida, shuningdek, Janubiy Amerika, Afrika va Avstraliyadagi togʻ muzliklari va mavsumiy eriydigan tuproq qatlami ostida mavjud. Shimoliy yarim sharda Koʻp yillik kriolitozonak. materiklarning keng qutb osti mintaqasida, qor chizigʻidan yuqoridagi togʻ tepalarida, arktika dengizlari shelfining ancha qismida, Grenlandiya, Islandiya va Shimoliy Muz okeani orollarida tarqalgan. Koʻp yillik kriolitozonak. tarqalgan maydon muzlagan relikt qatlamlarni qoʻshib hisoblanganda quruqlikning chorak qismidan koʻprogʻini tashkil qiladi. Koʻp yillik kriolitozonak., ayniqsa, iqlimning global sovushda yaqqol namoyon boʻlgan. Yerning geologik tarixi davomida Koʻp yillik kriolitozonak.ning maydoni bir necha marta oʻzgargan. "Koʻp yillik kriolitozonak." terminini 1955-yil rus olimi P. F. Shvetsov taqlif etgan. Koʻp yillik kriolitozonak. ni tadqiq etishda rus olimlaridan M. I. Sumgin, N. I. Tolstixin, amerikalik S. Myuller, fransuz A. Kayo, ingliz J. Teylor, shvetsiyalik G. Beskov, kanadalik J. R. Makkey va boshqa salmoqli hissa qoʻshdilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari

Koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari — tarkibida uzoq, muddat muz saqlab turuvchi va litosferaning asosiy muzlagan massasini tashkil qiluvchi jinslar. Manfiy temperatura natijasida paydo boʻladi. Bunday jinslar yer yuzasining faol yuqori qatlamidan bir qadar chuqurlikda yotadi va tegishli tabiiy sharoitda kamida ikki yildan yuz yillab va hatto ming yillab muzlagan holatda saqlanib turadi. Hozirgi zamon maʼlumotlariga koʻra, muzlagan holatdagi togʻ jinslarining eng katta yoshi 1 mln. yildan oshadi. Oʻzbekistonda bunday jinslar 4000 m dan yuqoridagi togʻ tepalarida uchraydi. Muz qoʻshimchalarining shakli va oʻlchamlari va oʻzaro joylashuvi choʻkindilarning toʻplanishi va muzlash sharoitiga bogʻliq. Muzlagan togʻ jinslari oʻz tarkibida suv va suv bugʻini ham saqlashi mumkin, ularning hajmi va taqsimlanishi jinsning mineral yoki organo-mineralli skeletining dispersligiga va muzlash yoki erish sharoitiga bogʻliq. Muzlagan togʻ jinsida muzning boʻlishi uning fizik, mexaniq va filtratsiya xususiyatlariga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Boʻsh va yoriqlari boʻlgan qoyali togʻ jinslari muzlashi natijasida yangicha xususiyatlarga (bir-biriga yopishib qolish, suv oʻtkazmaslik va hokazo) ega boʻladi. Bu holat jinslardan qurilish ishlarida foydalanishda muhim ahamiyatga ega. Shunday hududlarni oʻzlashtirishda oʻziga xos sharoitlarni hisobga olish zarur. Turli inshootlarni loyihalash va qurishning ilmiy asoslarini geokriologiya muhandisligi hal qiladi. Bu sohaning rivojiga xorijda rossiyalik, shvetsiyalik, amerikalik va boshqa olimlar salmoqli hissa qushgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻp yillik oʻsimliklar

Koʻp yillik oʻsimliklar -ikki yildan ortiq yashay oladigan oʻsimliklar. Yer shari florasining koʻpchiligi Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ.ga kiradi. Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ. tashqi koʻrinishi va biologik xususiyatlari bilan juda xilma-xildir. Moʻʼtadil iqlimi kengliklarda Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ.ning koʻpchilik guruhini oʻtsimon oʻsimliklar, tropik zonalarda esa koʻproq daraxt va butalar tashkil etadi. Koʻpchilik oʻtsimon Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ.ning uzoq muddat yashashi ularda poya (ildizpoya, piyozchalar, tuganak piyozchalar) va ildizsimon maxsus (gʻamlaydigan) organlar mavjudligiga bogʻliq. Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ.ning yashash muddati keskin farqlanadi va bir necha yildan tortib to 10 va 100 yilgacha, baʼzan, hatto, 1000-yilgacha choʻzilishi mumkin. Daraxt va butalar Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ. ichida eng uzoq muddat yashaydigan oʻsimliklar hisoblanadi. Mas, eman 500— 1000-yil, shuvoq 100 yil yashaydi. Ayrim Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ. yashash joyini oʻzgartirish va inson faoliyati natijasida bir yillik oʻsimlikka aylanishi mumkin.

Mas, aslida Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ. boʻlgan kartoshka, batat, gʻoʻza, kanakunjut Oʻzbekiston sharoitida bir yillik ekin tarzida oʻstiriladi.

Dilorom Yormatova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻp yillik oʻtlar

Koʻp yillik oʻtlar - bir necha yil yashaydigan oʻt oʻsimliklar. Koʻpchiligining yer ustki qismi qishda yoki qurgʻoqchilik mavsumlarda qurib, faqat tuproq osti qismi (ildizi, ildizpoyasi, piyozi yoki tuganagi) saqlanib qoladi, qulay sharoit kelishi bilan yana koʻkarib chiqadi. Koʻp yillik oʻtlaroʻ.ning baʼzilari tashqi sharoit taʼsirida oʻzgarishi (koʻp yillikdan bir yillik-ga yoki, aksincha, bir yillikdan koʻp yillikka aylanishi) mumkin.Koʻp yillik kanakunjut moʻʼtadil iqlimda bir yillik oʻsimlikdir. Koʻp yillik oʻtlaroʻ. choʻl va yaylovlarda chorva mollari uchun oziq hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Botanika
Koʻp maʼnolilik

Koʻp maʼnolilik, polisemiya — til birliklarining birdan ortiq maʼnoga ega boʻlishi. Koʻp maʼnolilik — koʻp qirrali va murakkab hodisa. Deyarli har bir soʻzning lugʻaviy maʼno taraqqiyoti aniq, individual yondashishni, izohlashni talab qiladi. Koʻp maʼnolilik maʼnosi faqat matnda bilinadi. Onamning koʻzi hali yaxshi koʻradi (aʼzo); buloqning koʻzi, igvaning koʻzi (teshik); uzukning koʻzi (uzukka qoʻyilgan tosh); taxtaning koʻzi (taxtadagi doira shakl).

Koʻp maʼnolilik ikki yoʻl bilan hosil boʻladi: 1) soʻzning yangi maʼno kasb etishi natijasida. Mas, yer soʻzi dastlab bir maʼnoli boʻlgan, qolgan maʼnolar soʻzning maʼno tarkibi taraqqiyoti natijasida paydo boʻlgan; 2) koʻp maʼnoli soʻzdan yoki koʻp maʼnoli qoʻshimcha vositasida soʻz yasalishi natijasida. Koʻp maʼnoli soʻzlar qancha maʼnoga ega boʻlmasin, bu soʻzlar maʼnosi oʻzaro bogʻlangan, yaʼni maʼnolar orasida qandaydir semantik aloqa mavjud boʻladi. Xuddi shu xususiyat ularni omongshlardan farqlaydi. Soʻzning Koʻp maʼnolilikini, asosan, matn hal etadi: soʻzning ishlatilish matni qanchalik rang-barang boʻlsa, bu soʻz shunchalik koʻp lugʻaviy maʼnoni ang-latadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻp nuqta

Tilshunoslikda "elipsis" hodisasi

Terminlarning keragidan ortiq darajada cho‘ziq bo‘lishi elipsis hodisasini keltirib chiqaradi.

Koʻp nuqta — ketma-ket qoʻyiladigan uch (soʻroq yoki undov belgisidan soʻng ikki) nuqtadan iborat tinish belgisi. Koʻp nuqta, asosan, quyidagi oʻrinlarda ishlatiladi: 

 gapning tugallanmaganligini bildirganda: — Men nima qilibman... Siz... — dedi Xolmurod... (P. Tursun);
 nutq jarayonida soʻzlovchining toʻxtalishini bildirganda: Sen... sen qoʻriqqa borasan;
 iqtiboslarning bir qismi tushirib qoldirilganda;
 dialogda savol javobsiz qolganda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yozuv
Koʻp ovozlilik

Koʻp ovozlilik, koʻp ovozli musiqa — 1) keng maʼnoda — musiqiytarixiy tushuncha; nota yozuvi, shuningdek, garmoniya, polifoniya unsurlariga asoslangan kompozitorlik (musiqa) ijodi (aksi — monodiya). Yevropa sanʼatida 9—10 a.lar cherkov musiqasida, keyinchalik dunyoviy musiqa sanʼatida rivoj topdi. Oʻzbekistonda ilk koʻrinishlari 19-asrningoxirida (V. Leysekning "Osiyocha popurri", 1890 va boshqalar) paydo boʻlgan, 1930-yillardan boshlab V. Uspenskiy, A. Kozlovskiy, R. Glier, G. Mushel, keyinchalik M. Burhonov, Ik. Akbarov kabi kompozitorlar ijodida, anʼanaviy milliy musiqa xususiyatlari zaminida rivojlana boshladi; 2) tor maʼnoda — musiqiy faktura (tovush va ovozlarning oʻzaro nisbatlari)ga tegishli tushuncha, bir necha ovozning barobar sadolanishiga asoslangan musiqa tizimi, aksi bir ovozlilik. Geterfoniya, gomofoniya, kontrapunkt (polifoniya), unison kabi bor. Koʻp ovozlilik kompozitorlik musiqasiga nisbatan koʻproq oʻrganilgan boʻlsada, uning ildizlari xalq musiqasiga borib taqaladi. Jumladan, oʻzbek anʼanaviy ansambllari, shuningdek, dutor, doʻmbira, tanbur, qonun, chang kabi cholgʻular ijrosida Koʻp ovozlilikning oʻziga xos koʻrinishlari namoyon boʻladi.

Olimjon Bekov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻp partiyaviylik

Koʻp partiyaviylik - mamlakatda 2 va undan ortiq partiyalarning boʻlishi. Koʻp partiyaviylik aholi keng qatlamlarining ijtimoiy faolligini oshiradi, fikrlar xilma-xilligini taʼminlaydi, saylovlarning demokratik asosda oʻtishiga yordam beradi. Hozirgi demokratik davlatlarning deyarli hammasi Koʻp partiyaviylik tamoyiliga rioya qiladi. Oʻzbekiston Respublikasida 4 ta siyosiy partiya va 2 ta ijtimoiy harakat faoliyat olib boradi (2003). Yana q. Siyosiy partiyalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻp tirajli gazeta

Koʻp tirajli gazeta - muayyan tashkilot, muassasa yoki oliy oʻquv yurtlari qoshida taʼsis etilib, ularning asosiy mehnat faoliyatini yoritadigan matbuot turi. Oʻzbekistonda Koʻp tirajli gazetag. qonun asosida tegishli matbuot boshqarmalari tomonidan roʻyxatdan oʻtgach, oʻz nizomi asosida ish yuritadi. Unda, asosan, oʻsha korxona (tashkilot yoki muassasa)ga tegishli xabar va yangiliklar, eʼlon va bildiruvlar, maqola va sharxlar chop etiladi. Aksariyat koʻp tirajli gazetalar mehnat jamoasining milliy mansubligiga qarab, ikki yoki undan ortiqtillarda nashr etiladi. Masalan, "Toʻqimachi" ("Buxorotekstil" kombinati nashri), "Udarnik" (Toshkent Aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi nashri). Ayni paytda bir qator nufuzli oliy oʻquv yurtlari ham oʻz nashrlariga ega. Bular sirasiga "Shifokor", "Tibbiyotnoma" (1- va 2- Toshkent tibbiot akademiyasi nashrlari), "Pediatr" (Toshkent pediatriya instituti nashri), "Texnika maskani" (ToshTU nashri), "Universitet" (Oʻzbekiston milliy universiteti nashri), "Moliyachi" (Toshkent moliya instituti nashri), "Til va dunyo" (Oʻzbekiston jahon tillari universiteti nashri) va boshqa kiradi. Shuningdek, ayrim oʻquv gazetalari va axborot byulletenlari ham Koʻp tirajli gazetalar hisoblanadi. Masalan, Oʻzbekiston milliy universiteti jurnalistika fakultetining "Jurnalist" oʻquv gaz.si, "Zarafshon-Nyumont" Oʻzbek-Amerika qoʻshma korxonasining "ZARAFSHAN-NEWMONT" JV NEWS — Vestnik SP Zarafshan-Nyumont" axborot byulleteni va boshqalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Gazetalar
Koʻp tukli chuvalchanglar

Koʻp tukli chuvalchanglar, polixetalar (Polychaeta) — halqali chuvalchanglar sinfi. Oʻz. 2 mm dan 3 m gacha. Tanasi juda koʻp (bir necha yuzta) halqalardan iborat. Har bir halqada bir juftdan koʻp tukli yassi koʻraksimon oʻsimtasi — parapodiysi boʻladi (nomi shundan olingan). Parapodiylar harakatlanish va, koʻpincha, jabralar vazifasini bajaradi. Ayrim oʻtroq yashovchi da bu vazifani bosh tomonidagi paypaslagichlar oʻtaydi. Koʻzlari (koʻpincha, oddiy), muvozanat organlari rivojlangan. 25 taga yaqin turkumga boʻlinadi. 7000 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik dengizlarda, ayrim chuchuk suvlarda va tropik oʻrmonlardagi barg toʻshalmasida yashaydi. Erkin suzib yuradi; balchiqqa koʻmilib oladi, bir qancha kum va balchiqdan koʻrgan vay — inlarida hayot kechiradi. Koʻpchiligi ayrim jinsli, tashqi urugʻlanadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi: tuxumdan chiqqan troxofora lichinkasi, asta-sekin boʻgʻim chiqarib, voyaga yetgan Koʻp tukli chuvalchanglarch.ga aylanadi. Ayrim koʻndalangiga kurtaqlanish orqali jinsiy koʻpayadi. Detrit bilan oziqlanadi; bir qancha yirtqich. Deyarli barcha suv hayvonlari ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega. Ayrim ning ikrasi yeyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻp qiymatli funksiya

Koʻp qiymatli funksiya - argumentning bir qiymatiga funksiyaning bir necha qiymati mos keladigan funksiya. Koʻp qiymatli funksiya f., koʻpincha, bir necha bir qiymatli funksiyalar yordamida ifodalanadi. Mas, u2=x munosabat bilan aniqlangan ikki qiymatli u funksiya quyidagi ikkita funksiya yordamida berilishi mumkin: u=+\x,u = — \x.

Koʻp qiymatli funksiya f.ga y=arcsiruc misol boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻpayish

Koʻpayish (biologiyada) – barcha mavjudotlarning oʻziga oʻxshash organizmlar hosil qilish orqali oʻz hayoti uzluksizligi va uzviyligini taʼminlash xususiyati. Koʻpayish jinssiz va jinsiy boʻladi. Jinssiz Koʻpayish 2-marta yoki koʻp marta boʻlinish, yaʼni shizogoniya (bir hujayralilarda); spora hosil qilish (tuban va sporali oʻsimliklarda); vegetativ koʻpayish (organlar bir qismining aj-ralib chiqib, yangi organizm hosil qilishi) va kurtaklanish (koʻp hujayralilarda) orqali sodir boʻlishi mumkin. Boʻlinish va spora hosil qilib Koʻpayishda organizm jinsiy jihatdan ixtisoslashmagan bitta xujayradan rivojlanadi. Vegetativ Koʻpayishda esa yangi organizm ova organizmning bir qismidan hosil boʻladi.

Jinsiy Koʻpayish 2 xil jinsiy hujayraning koʻpayishi, yaʼni urugʻlanish yoki partenogenez (tuxum hujayraning urugʻlanmasdan rivojlanishi) orqali roʻy beradi. Koʻpchilik hayvonlarning hayot siklida Koʻpayishning turli shakllari, mas, jinssiz va jinsiy, urugʻlanish va partenogenez, urugʻlanish va vegetativ koʻpayish qonuniy almashinib turadi. Oʻsimliklarning Koʻpayishi ham jinssiz (spora hosil qilish) va jinsiy (Gametalarning qoʻshilishi-urugʻlanish) naslning gʻallanib turishi orqali boradi. Koʻpayish muddati va tezligi harorat, kun uzunligi, oziq miqdori va tashqi muhitning b. omillari bilan bogʻliq. Yuksak hayvonlarda Koʻpayish organlari faoliyati nerv sistemasi va ichki sekretsiya bezlari tomonidan boshqarib turiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Jinssiz koʻpayish
 Vegetativ koʻpayish
 Jinsiy koʻpayish
 Partenogenez
 Nasl gʻallanishi

 

 

Turkum:Biologiya
Koʻpaytirish

Koʻpaytirish – berilgan obʼyektlar (mas, son, vektor, funksiya va hokazo.) ustida bajariladigan amallardan biri. Odatda, „x“ yoki „y“ bilan belgilanib, a, b lar koʻpaytmasi a- ʼ, axb, baʼzan, qisqacha ab deb yoziladi, a va ft butun musbat sonlarni bir-biriga koʻpaytirish uchun, a ni b marta oʻz-oʻziga qoʻshish kerak: ab=a+a…+a (b ta qoʻshiluvchi). Bunda a va b lar umumiy koʻpaytuvchilar deb ataladi, Sh- va 4 kasr sonlarni koʻpaytirish tenglik bilan aniqlanadi.

Ratsioval sonlarni K.da hosil boʻlgan sonning absolyut qiymati koʻpaytuvchilar absolyut qiymati koʻpaytmasiga teng. Sonlar bir xil ishorali boʻlsa, koʻpaytma musbat, har xil ishorali boʻlsa manfiy. Irratsioval sonlarni K. uchun ratsioval sonlar bilan yaqinlashtirish kerak. Matematikada haqiqiy sonlardan tashqari, kompleks sonlar, matritsalar va boshqa obʼyektlar ham koʻpaytiriladi. K. koʻpaytuvchilar va koʻpaytma turiga qarab har xil aniq maʼno va mos ravishda har xil aniq taʼriflarga ega boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Koʻpaytma
Koʻpaytma

thumb|Koʻpaytma (2*3 = 6)
Koʻpaytma — koʻpaytirish natijasi. s,, a2,...,aplar koʻpaytmasi a1a2... a„ = P a. kabi belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Ayirma
 Qoʻshish

 

 

Turkum:Giperoperatsiyalar
Turkum:Asosiy giperoperatsiyalar
Koʻpburchak

thumb|400px

Geometriyada koʻpburchak – uchtadan kam boʻlmagan chekli sondagi kesmalardan iborat yopiq siniq chiziq. Bunda chiziqning ketma-ket keluvchi har uchta uchi bir toʻgʻri chiziqda yotmasligi shart. Bir tekislikda yotuvchi koʻpburchakning tashkil qiluvchi kesmalari uning tomonlari deyiladi. Koʻpburchak tomonlari kesishmasa, u sodda koʻpburchak deyiladi. Har qanday sodda koʻpburchak tekislikni ikki sohaga ajratadi. Koʻpburchakning umumiy uchga ega boʻlgan tomonlari qoʻshni tomonlar deyiladi. Sodda koʻpburchak uchidan chiquvchi va ikkita qoʼshni tomonlarni oʻz ichiga oluvchi nurlar hosil qilgan burchak ichki soha bilan kesishsa, unga koʻpburchak burchagi deb ataladi. Sodda ta burchakli koʻpburchak burchaklari yigʻindisi 180°(—2) ga teng boʻladi. Agar koʻpburchak uning ixtiyoriy bitta tomonini oʻz ichiga oluvchi toʻgʻri chiziqning bir tomonida yotsa, u qavariq koʻpburchak deyiladi. Sodda koʻpburchakning hamma burchaklari oʻzaro kongruent va hamma tomonlari uzunliklari teng boʻlsa, u muntazam koʻpburchak deyiladi. Har qanday muntazam koʻpburchak uchun ichki va tashqi chizilgan aylanalari mavjud boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geometriya
Koʻpyoqli burchak

Koʻpyoqli burchak - yoʻnaltiruvchisi bir tekislikda yotuvchi sodda koʻpburchakdan iborat boʻlgan koʻp yoqli konus ning bir pallasi bilan chegaralangan fazo qismi (ikki yokli burchak boshqacha aniqlanadi). Fazoda birorta tekislikda sodda koʻpburchak va koʻpburchak tekisligiga tegishli boʻlmagan S nuqta berilgan boʻlsin. S nuqta va koʻpburchakning birorta M nuqtasi koʻpburchak boʻyicha harakatlanib, uni toʻla bir marta aylanib, yana M nuqtaning boshlangʻich holatiga qaytsa, SM nurlar tashkil etgan sirt bilan chegaralangan fazo qismi Koʻpyoqli burchakni tashkil etadi. S nuqta Koʻpyoqli burchakning uchi deyiladi. Agar Koʻpyoqli burchakning hamma chiziqli burchaklari va hamma ikki yoqli burchaklari ham oʻzaro teng boʻlsa, u muntazam Koʻpyoqli burchak deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻpyoqlik

Koʻpyoqlik – tekis koʻpburchaklar bilan chegaralangan geometrik jism. Bu tekis koʻpburchaklar K.ning yoklari, koʻpburchak tomonlari K.ning qirralari, koʻpburchak uchlari esa K.ning uchlari deyiladi. K.ning yoklari koʻpyoqli sirt hosil qiladi Odatda, tasvirlangan jismlarga oʻxshash jismlar K. qatoridan chiqarib tashlanadi. Shuning uchun K.ni taʼriflashda koʻpyoqli sirtga (yoqqa) quyidagicha cheklash qoʻyiladi:1) har bir qirra ikki va faqat ikki yoq uchun umumiy boʻlsin (bunday yoklar qoʻshni deb ataladi); 2) har bir ikki yoqni ketma-ket qoʻshni yoqlar zanjiri bilan tutashtirish mumkin boʻlsin; 3) har bir uch uchun yoklarning shu uchga tegishli burchaklari biror bir koʻp yokli burchakni chegaralasin.

K. ixtiyoriy yogʻidan oʻtuvchi tekislikning bir tomonida yotsa, u qanariq deyiladi. Har qanday qanariq K. uchun uning uchlari soni U, qirralari soni Q va yoqlar soni Yo orasida quyidagi Eyler formulasi oʻrinli: U – Q + Yo = 2. Qanariq boʻlmagan K. uchun umuman olganda, Eyler formulasi oʻrinli emas. Odatda, X = U— Q+Yo miqdor K.ning Eyler harakteristikasi deyiladi.

Agar qanariq K.ning barcha yokdari bir ismli muntazam koʻpburchaklar va barcha koʻpyokli burchaklari teng boʻlsa, bunday K. muntazam K. deyiladi. Hammasi boʻlib beshta muntazam K. mavjud boʻlib, ular tetraedr, kub, oktaedr, dodekaedr (oʻnikkiyoq) va ikosaedr (yigirmayoq)lardir. Dodekaedr va ikosaedr ham xuddi kub va oktaedr singari oʻzaro bogʻliq, yaʼni dodekaedr yoklarining markazi ikosaedr uchlari boʻladi va aksincha. Fazoda besh xil muntazam K. mavjudligi ajoyib faktdir, chunki tekislikda muntazamkoʻpburchaklar soni cheksiz koʻp.

Hamma muntazam K. Yunonistonda maʼlum boʻlgan. Yevklidning mashhur „Negizlar“ining 13-kitobi ana shularga bagʻishlangan (qarang Yevklid "Negizlari"). Bu K.ni, koʻpincha, Platon jismlari deb atashadi. Yunonistonning buyuk olimi Platon bu jismlardan toʻrttasini olamning 4 elementiga oʻxshatgan: tetraedr – olov, kub – yer, ikosaedr – suv, oktaedr – havo. Byoshinchi K. – dodekaedrni esa butun olam tuzilishining belgisi, „beshinchi mohiyat“ deb atashgan.

Agar K.ning koʻp yoqli burchaklari bir-biriga teng, yoklari esa bir necha xil muntazam koʻpburchaklardan iborat boʻlsa, bunday K. yarim muntazam K. deyiladi. Yarim muntazam K. 13 xil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻpik

Koʻpik — strukturalangan dispers sistemalar; bir-biridan yupqa suyuq dispers muhit pardasi bilan ajralgan gaz pufakchalari toʻplamidan iborat. K. mexaniq dispergirlashda (chayqatish va boshqalarda), kimyoviy reaksiyalar natijasida (mas, sodaning suvdagi eritmasi kislota bilan oʻzaro taʼsirlashganda) va boshqalarda hosil boʻladi. Uncha qovushqoq boʻlmagan toza suyuqliklar koʻpiklanmaydi. K. hosil qilish uchun suyuqlikka ozroq K. hosil qiluvchi qoʻshimchalar (spirt, sovun, sirt faol moddalar, oqsil moddalari va boshqalar) qoʻshiladi. K. hosil qilish sergʻovak plastmassa, beton, shisha va boshqa qurilish materiallari olishda, oziq-ovqat sanoatida (yetmak, koʻpirtirilgan tuxum oqi va boshqalar) zaruriy bosqich hisoblanadi. Uglerod (P)-oksidli turgʻun K. oʻt oʻchirish vositasi sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻprik kran

Koʻprik kran — tayanch yoki osma koʻprik koʻrinishida quriladigan koʻtarish krani. Bunda binoning ikki yonidagi baland tayanchlar yoki alohida tayanchlardagi relsda harakatlanuvchi gorizontal balka-koʻprik oʻrnatiladi. Koʻprik ustidagi relsda esa kran harakatlanadi. Koʻprik kranlar, odatda, 500 t gacha yuk koʻtaradi. 3-d va fabrikalarda, qurilishda, temir yoʻlda, metro qurilishida ishlatiladi. Masalan, hozir Toshkentdagi metro st-yalarini qurishda Koʻprik krandan foydalanilmokda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻpkanogʻoch gʻori

Koʻpkanogʻoch gʻori - Qoratepa togʻ tizmasi (Qashqadaryo viloyati, Kitob tumani)dagi gʻor, 1050 m balandlikda. Silur davriga mansub ohaktoshlardan hosil boʻlgan. Fop ogʻzi uchburchak shaklda, janubi-gʻarb tomonga ochilgan. Ichkariga tomon torayib boradi. Devorlari va shipida mumiyo qoplami uchraydi. Umumiy uz. 12 m dan ziyod, maydoni 167 m2, hajmi 351 m3.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Kitob tumani
Koʻphad

thumb|Koʻphadni hisoblash
Koʻphad (polinom) – Axkye…um+ +Bx"yp…u’’+…+Dxrys…u’ koʻrinishdagi ifoda. Bunda, x, u…i – oʻzgaruvchilar; A, B,…,D – K.ning koeffitsiyentlari va k, I, m, n,…, s, t (manfiymas butun sonlar) – daraja koʻrsatkichlari.

Axku…it kabi qoʻshiluvchilar K.ning hadlari, biror haddagi koʻrsatkichlarning yigʻindisi esa shu hadning darajasi deyiladi. Koeffitsiyentlari noldan farqli hadlar darajadarining eng kattasi K.ning darajasi deyiladi. Oʻzgarmas A son nolinchi darajali K. boʻladi. Barcha koeffitsiyenti nol boʻlgan K. aynan nol boʻlib, uning chekli darajasi boʻlmaydi (baʼzan darajasi – °o deb qabul qilinadi). K. hadlaridagi barcha bir xil oʻzgaruvchilarning darajadari teng boʻlsa, bunday xadlar oʻxshash deyiladi. Oʻxshash hadlari ixchamlangan bir oʻzgaruvchili K.a^x" + ars"’1 +… + ap rs + apkoʻrinishida yoziladi, bunda ah agʻ…, ap oʻzgarmas koeffitsiyentlar. K.da ishtirok etgan oʻzgaruvchilarga aniq qiymatlar berilsa, K. ham aniq qiymat qabul qiladi, shuning uchun K.ga oʻzgaruvchilarning butun ratsioval funksiyasi deb qarash mumkin. Kesmada uzluksiz funksiyani ixtiyoriy kichik xato bilan K.ga almashtirsa boʻladi. Funksiyalarni K.lar bilan yaqinlashtirish deb ataladigan bu usul matematikaning maxsus boʻlimlarida oʻrganiladi va boshqa fanlarga tatbiq qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻragon

Koʻragon (moʻgʻulcha — kuyov) — Chingizxon xonadoniga mansub malikalarga uylangan shaxslarga berilgan unvon. Tarixiy ga qaraganda, Chingizxonning otasi Yasugay bahodir oʻgʻliga sovchi boʻlib Daychechenning huzuriga borganda, u "Mayli qizimni beray, sen esa oʻgʻlingni "kuyov" (gurgen-kurgen) qilib tashlab oʻzing ketaber", deydi. Yasugay bahodir 9 yoshli oʻgʻli Chingiz — Temuchinni Daychechen xonadonida "kuyov" qilib qoldirgan. Chingizxon va uning avlodlari qizlariga uylangan qator shaxslar K. unvonini olganligi bilan faxrlanib yurganlar. K. Movarounnahrda moʻgʻullar istilosidan soʻng isteʼmolda boʻlgan. Amir Temur va Temuriylar davrida bu unvon kishi ismiga qoʻshib aytilgan. Jumladan, Amir Temurning o'zi ham K. unvoniga ega bo'lib, Amir Temur 1370-yili Amir Husaynni yenggach uning haramida boʻlgan Qozonxon ibn Yasavurning qizi Saroymulk xonimga uylanishi natijasida K. unvoniga ega chiqadi. Bu unvonga erishishi ham Amir Tamur uchun o'z hokimiyati legitimligi uchun asos bo'lib xizmat qiladi. 1397-yili Amir Temur Mo'g'uliston xoni Xizrxo'jaxonning qizi sanalmish Tavakkul(Tukal) xonimga uylanadi. Natijada ikki karra K. unvoniga ega chiqadi. Bu holat Islom olamida huddi Usmon ibn Affon r.a ning "Zunnurayn" unvoniga ega chiqishi kabi holatning yana bir ko'rinishi edi. Shuningdek, Temuriy hukmdorlardan Mirzo Ulugʻbek, Mironshoh Mirzo, Abu Said Mirzo va boshqalar K. unvoniga ega bo'lishgan. Temuriylar zarb etgan tangalarda ham "K." unvoni bitilgan. K. unvoniga ega amirning boshqa amirlarga qaraganda imtiyozlari katta boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Unvonlar
Koʻrak

Koʻrak, koʻr koʻsak, olaqaroq — toʻla rivojlanmagan, koʻpincha sovuqdan keyin ochiladigan gʻoʻza koʻsagi. Gʻoʻza tupining kech gullaydigan periferik (chetki) qismida hosil boʻladi. K. och yashildan toʻq yashilgacha hamda pushti yoki qizil ranglarda boʻlishi mumkin. K. qulay ob-havoda tez quriydi, lekin pishgan koʻsaqlarga nisbatan nim ochiladi. K. tolasining sifati past. K. terish meteorologik sharoitga bogʻliq boʻlib, koʻrak tershi mashinasi bilan bajariladi. Qoʻlda terilgan K. quritilgach, koʻsak chuvshi mashinasida paxtasi ajratib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrak terish mashinasi

Koʻrak terish mashinasi - paxta terib olinganidan soʻng gʻoʻzapoyalarda qrlgan yopiq va yarim ochiq koʻraqlarni, chanoqlarda qolib ketgan, osilib turgan paxtalarni yigʻishtirib oladigan, lozim boʻlganda ularni qisman tozalab beradigan yarim oʻrnatma qishloq xoʻjaligi mashinasi. Oʻzbekistonda "Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding" kompaniyasi qator oralari 60 va 90 sm boʻlgan dalalarda qoʻllaniladigan SKO2,4 va SKO-3,6 rusumli mashina ishlab chiqaradi. Koʻrak terish mashinasi m.ning asosiy ish qismlari rama, unga oʻrnatilgan toʻrtta terish apparati (valiklar, nov, shneklar), koʻndalang shnek, qirgʻichli transportyor, tozalagich, ventilyator, bunker, koʻtarish mexanizmi va transmissiyadan iborat. Koʻrak terish mashinasi m. 40 — 70 kVt quvvatli traktorlar bilan agregatlanadi. Koʻrak terish mashinasi m. qator oralaridan harakatlanganda yoʻnaltirgich 7toʻrt qatordagi gʻoʻza tuplarini terish apparati / ning ish tirqishiga yoʻvaltiradi. Koʻrak va paxta qoldiklari boʻlgan chanoqlarni qaramaqarshi aylanadigan riflli (taram-taram oʻyiqli) valiklar yulib olib boʻylama shneklar 10 ning novi 9 ga tashlaydi. Soʻngra bu massa koʻndalang shnek 2 ga keladi, u esa vertikal transportyor Z ga oʻzatiladi. Transportyor aralashmani tozalagich 4 ning boʻgʻziga tashlaydi. Tozalagich koʻsaqlarning holatiga qarab uch xil texnologik sxemaga moslab ishlatilishi mumkin. 1sida terilgan koʻsaqlarni chuvib, xas-choʻplardan tozalaydi; 2da terilgan xom koʻsaqlarni faqat chaqadi; 3da terilgan koʻsaqlarni (namligi 30% dan ortiq boʻlganda) chaqmasdan va tozalamasdan bunkerga oʻzatadi. 1 -texnologik sxemada aralashmalar tozalagichning boʻgʻizidan oʻtib, chaqish barabanining tishli sirtiga toʻshadi. Baraban tishlari aralashmani dekaning tishli sirtiga ishqalab koʻsaqlarni chaqadi, chuviydi va mayda xas-choʻplardan tozalaydi. Undan arrali katta barabanga tashlanadi. Bu yerda paxta va chiqindilar ajraladi. Paxta arrali baraban tishlariga ilinib choʻtkali barabanga yoʻnaladi, chiqindilar esa pastga toʻkiladi. Chiqindilardan qolgan paxtalarni esa ikkita kichik arrali barabandan ajratib olib shnekka tashlaydi. Shnekdan ventilyator 5 bilan soʻrib olinib mashinaning bunkeri 6 ga tashlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrinish

Koʻrinish (teatrda) – dramatik asar yoki teatr tomoshasining tugallangan bir qismi. Koʻrinishlar bir-biridan antrakt bilan emas (parda tushirilsa ham) qisqa tanaffus bilan ajratiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrinish uzoqligi

Koʻrinish uzoqligi - kunduzi asbobsiz qaraganda predmet qiyofasini (shaklini) ajratish mumkin boʻlmagan masofa. Koʻrinish uzoqpigi havo va undagi aralashmalar (chang, qor, yomgʻir tomchilari va boshqalar)ning yorugʻlik nurini yutishiga hamda oraliq masofaga bogʻliq. Tunda Koʻrinish uzoqpigi fokusga keltirilmagan yorugʻlik manbaining koʻrinmay qolish masofasi bilan aniqlanadi. Koʻrinish uzoqpigi tuman tushganda 10 m gacha kamayishi mumkin, toza quruq havoda 10, hatto 100 km ga yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrinishxona

Koʻrinishxona, salomxona -1) Oʻzbekiston meʼmorligida amir, xon, podsho saroyidagi maxsus hashamatli qabulxona. Buxoro arki va Qoʻqon oʻrdasida K. namunalari saqlangan; 2) Qoʻhna arkdagi xon qabulxonasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrinma yulduz kattaligi

Koʻrinma yulduz kattaligi -fotometr yordamida oʻlchangan yulduzning yorugʻligini belgilovchi koʻrsatkich. Koʻrinma yulduz kattaligik. yulduzdan kelayotgan nurlanish oqimi yoki yulduz nuri yoritilganlik bilan logarifmik bogʻlanishga ega. Agar ikkita yulduzdan kelayotgan nurlanish oqimlari Fj va Gʻ2 boʻlsa, ularning Koʻrinma yulduz kattaligik. (t) ayirmasi oqimlar logarifmlari ayirmasidan 2,5-marta katta boʻladi. Bu bogʻlanishni ingliz astronomi Pogson taqlif etgan. Unga koʻra, birinchi kattalikdagi yulduz ikkinchi kattalikdagiga qaraganda 2,5-marta koʻp yoritadi. Koʻrinma yulduz kattaligik.ning bir necha tizimlari mavjud. Mas, hozirgi paytda keng qoʻllaniladigan elektrofotometr yordamida 3 xil rangda oʻlchanadigan Koʻrinma yulduz kattaligik.lar tizimi II, V, V(U — ultrabinafsha, V — koʻk va K — vizual). Koʻrinma yulduz kattaligik. shkalasini hisob boshi tanlangan (standant) yulduzlarga xalqaro kelishuviga asosan qiymat berish yoʻli bilan belgilangan. Mas, Qutb yulduzining vizual (V) nurlarda kattaligi 2,12 ga teng deb qabul qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrichak

Koʻrichak — odam va sut emizuvchi xayvonlarda (ayrim hasharotxoʻrlar, ayiqlar, gippopotamlar, oztishlilar va kitsimonlardan tashqari) yoʻgʻon ichakning boshlanish qismi; oʻz. oʻrtacha 6—8 sm, kengligi 4—7 sm. Oʻng yonbosh chuqurchasida joylashgan boʻlib, uning yonbosh ichakka qoʻshilish joyida qanatning yarimoysimon burmalari — qopqogʻi bor. K. qisqarganda qopqoq yopilib, yoʻgʻon ichakdagi massa ingichka ichakka qaytib chiqmaydi. K.dan yoʻgʻon ichak (koʻtariluvchi chambar ichak) boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilKoʻrichak (caecum) yoʻgʻon ichakning boshlang’ich kengaygan qismi boʻlib, oʻng yonbosh chuqurchasida joylashgan. U yonbosh ichakning yoʻg’on ichakka tushish joyidan pastda bo’lib uzunligi 6—8 sm. kengligi 7—7,5 sm. Uning orqa yuzasi yonbosh va katta bel mushaklariga, oldingi yuzasi qorinning oldingi devoriga tegib turadi. Qorinparda bilan har tomondan oʻralgan boʻlsada ichak tutqichi yoʻq. Katta yoshdagi odamda koʻrichakning joylashish turlicha boʻladi. U yonbosh suyagi oldingi yuqorigi oʻsimtasidan tepada yoki kichik chanoq boʻshligʻida joylashishi mumkin. Ko'richakning orqa medial yuzasida mushak tasmalari oʻzaro birikkan joydanchuvalchangsimon oʻsimta (appendix vermi formis) boshlanadi. Uning uzunligi 2—20 sm, kengligi 0,5—1 sm. U qorin parda bilan hamma tomondan o'ralib tutqich (mesoappendex) hosil qiladi. Bu o'simtaning joylashishi koʻrichakning holati va uzunligiga bog’liq. Asosan u oʻng yonbosh chuqurchasida, ba’zan yuqori, pastroqda yoki koʻrichakning orqasida bo’lishi mumkin. Uning shilliq pardasida juda koʻp limfoid fo’llikullalar to'plami (folliculi lymphatici aggregati appendices vermiformis) joylashgan. Yonbosh ichakni koʻrichakka oʻtish joyida yaxshi taraqqiy etgan burma shaklidagi qopqoq (valva ileocaecalis) bor. U quyg'ich shaklida boʻlib, tor qismi koʻrichak boʻshligʻiga qaragani uchun ovqat massasini bir tomonga qarab oʻtkazadi. Chuvalchangsimon o’simta tirqishi atrofida shilliq parda burmasi shaklidagi qopqoq bor.

 Yana q. 

 Appendiks
Koʻrish

thumb
thumb
Koʻrish — organizmlarning koʻrish organlari yordamida tashqi dunyo toʻgʻrisida axborot olishdan iborat murakkab fiziologik jarayon. Koʻrish jarayonida tashqi dunyodagi obyektlardan qaytadigan yoki ular tarqatadigan 300—800 nm diapazondagi elektromagnit toʻlqinlari, yaʼni yorugʻlik nuri Koʻrish organlari uchun taʼsirlovchi boʻladi.

Odam va koʻpchilik umurtqalilar, bir qancha umurtqasiz hayvonlar rangli Koʻrish qobiliyatiga ega. Koʻrish odam va yuksak umurtqalilarda juda mukammal rivojlangan boʻlib, koʻrish analizatori orqali amalga oshadi. Bu analizator periferik (koʻz), oʻtkazuvchi (Koʻrish yoʻli, poʻstloq osti nervlari) va markaziy (bosh miya katta yarimsharlari poʻstlogʻi sohalari) boʻlimlardan iborat. Yorugʻlik nuri qorachiqsan oʻtib toʻr pardaning koʻrish pigmentlariga toʻshadi. Yorugʻlik taʼsirida toʻr pardada bioelektr potensiallar paydo boʻladi. Ular analizatorning oʻtkazuvchi boʻlimi orqali koʻrish markaziga oʻtkaziladi. Bu joyda har xil analizatorlardan kelayotgan nerv impulyelari tahlil qilinib, odam ongida saqlanib qoladigan muayyan obrazlar shakllanadi. Koʻrish organlarining obyekt shaklini farq qilish (Koʻrish oʻtkirligi), koʻz harakatlanmay turganda katta maydonni Koʻrish (koʻrish maydoni), har ikkala koʻzdagi tasvirni birlashtirish, obyekt obrazining yoʻnalishi va Koʻrish chuqurligini aniqlash (binokulyar Koʻrish) xususiyatlari ularning miqdoriy koʻrsagichlari hisoblanadi. Odam koʻzi elektromagnit toʻlqin oʻz. 390—760 nm boʻlgan yorugʻlik nurlarini farq qiladi. Odamning yorugʻlikni sezish xususiyati qorongʻilikda pasayib, yorugʻlikda kuchayadi. Odam koʻzining toʻr pardasida 2 xil: tayoqchasimon (kechki va tungi Koʻrishni amalga oshiradi) va qadahsimon (kunduzgi Koʻrish va rangni sezadi) retseatorlar mavjud. Shuning uchun Koʻrishni tungi, yaʼni skotopik, kechki — mezotopik va kunduzgi, yaʼni fototopik deb ataladigan xillari mavjud. Koʻrish tashqi dunyoni bilishda asosiy ahamiyatga ega. Inson atrof muhitdan oladigan axborotning 90% ini Koʻrish orqali qabul qiladi.

Koʻrish organlarining hosil boʻlishi hayvonlar evolyusiyasida yoruglikni qorongʻilikdan farq qiladigan (mas, yomgʻir chuvalchanglari) yoki yoʻvaltirilgan yorugʻlik nurlarini sezadigan (mas, krrinoyoqli mollyuskalar) darajadan tasvirni mukammal tahlil qilib bera oladigan darajagacha boʻlgan murakkab rivojlanish yoʻlini oʻtgan. Qisqichbaqasimonlar va hasharotlar predmetlar shaklini farq qiladi, lekin yaqinmasofadan ularni aniq koʻra oladi. Baliqlar ham narsalarni yaqin masofadan koʻradi. Quruklikda yashaydigan umurtqalilar uzoqni koʻruvchilar hisoblanadi; ular orasida qushlar eng uzoqni koʻruvchilardir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 koʻrish organlar
 Koʻrlik

 

 

Turkum:Fiziologiya
Turkum:Biologiya
Koʻrish analizatori

Koʻrish analizatori - odam va hayvonlarda koʻrish taʼsirotlari va axbortlarni qabul qilib, idrok etadigan va taqlil qilib beradigan murakkab neyrorotseptor sistema; asosiy analizatorlardgt biri. Koʻrish analizatori 3 qismdan iborat: retseptor yoki periferik, oʻtkazuvchi yoʻllar va koʻrish markazi yoki markaziy qism.

Koʻrish analizatorining birinchi qismi toʻr pardada joylashgan. Inson koʻzi 380 dan 760 nm gacha boʻlgan uzunlikdagi yorugʻlik nurlarini qabul qiladi. Koʻzga toʻshayotgan yorugʻlik nurlari shox pardada si-vadi, qorachiq orqali oʻtib, gavharda sinib, shishasimon tanadan oʻtib toʻr pardada joylashgan kolbachasimon va tayoqchasimon hujayralarga taʼsir etadi. Bu hujayralarda yorugʻlik energiyasi nerv qoʻzgʻalishi — impulsga aylanib, multipolyar va ganglioz hujayralarga, nerv tolalariga yetib boradi. Oʻtkazuvchi yoʻllar esa toʻr pardadan boshlanib, koʻrish nervi, xiazma, koʻrish trakti va bosh miya poʻstloq osti markazidan iborat. U yerdan markaziy neyron boshlanib, koʻrish yoʻllari bosh miyaning ensa boʻlagidagi poʻstloq qismi — Koʻrish analizatorining markaziga yetib boradi va shu joyda koʻrish sodir boʻladi.

Koʻrish analizatorining faoliyati markaziy nerv sistemasining nazorati ostida boshqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrish doʻmbogʻi

Koʻrish doʻmbogʻi, talamus -orqa miyaning asosiy qismi; tuxum shaklidagi kulrang modda (nerv hujayralari va laurning tolalari)dan iborat boʻlib, bosh miya yarimsharlari bagʻrida joylashgan. Koʻrish doʻmbogʻi oldingi, ichki va tashqi qismida joylashgan bir necha yadroga ega. Koʻrish doʻmbogʻi vazifasi juda murakkab, bu yerda orqa miya va miyaning boshqa qismlaridan bosh miya poʻstlogʻiga boruvchi hamma sezgi nervlari almashinadi, yaʼni sezgini olib keluvchi nerv tolasi shu yerda tugab, undan yangi nerv tolalari orqali sezgilar bosh miya poʻstlogʻiga boradi. Koʻrish doʻmbogʻining orqa qismida poʻstloq osti koʻrish markazi bor, u sezgilarni analiz qilib, meʼyorida bosh miyadagi markazga oʻzatadi. Koʻrish doʻmbogʻining old qismi hid bilish sistemasini hosil qiladi. Doʻmboq osti sohasi moddalar almashinuvini, issiq-sovuqni tartibga solib turadi. Organizm ichki muhitining doimo bir xilda idora etilishini taʼminlaydi. Koʻrish doʻmbogʻining faoliyati buzilsa, odamning ruhiy holati (kishi sababsiz kuladi yoki yigʻlaydi) va organizm harorati (goh koʻtarilib, goh pasayadi) oʻzgaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrish nervi

thumb|Yashil
Koʻrish nervi  – bosh miya nervlarining 2-jufti. Koʻz toʻr pardasining yorugʻlik sezuvchi hujayralari qabul qilgan taʼsirotlar, Koʻrish nervi orqali bosh miyaga oʻtadi. Koʻrish nervi toʻr pardaning ganglioz hujayralari tolalaridan boshlanib, koʻz kosasidagi maxsus tyoshikdan kalla boʻshligʻiga kiradi. Koʻz ichidagi qismi – Koʻrish nervi soʻrgʻichi yoki diski – koʻz soqqasi orqa tubining sal ichkarisida joylashgan. Ponasimon suyakning turk egari ustida bir koʻzning Koʻrish nervi ikkinchi koʻzning Koʻrish nervi bilan qisman kesishadi (koʻrish chorrahasini hosil qiladi) va shundan keyin koʻrish yoʻllariga aylanib, bosh miyaning poʻstloq ostidagi koʻrish doʻmbogʻiga boradi, bu yerdan taʼsirotlar maxsus tolalardan bosh miya poʻstlogʻi ensa qismining ichki sathidagi koʻrish markaziga boradi. Shunda koʻz koʻradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Bosh miya nervlari
 Koʻrish organlari

 

 

Turkum:Nerv sistemasi
Turkum:Anatomiya
Turkum:Nevrologiya
Turkum:Oftalmologiya
Turkum:Periferik nerv tizimi
Turkum:Tibbiyot
Koʻrish organlari

thumb
Koʻrish organlari - odam va hayvonlarning yorugʻ sezadigan organlari. Barcha umurtqali va koʻpchilik umurtqasiz hayvonlarda boʻladi. Koʻp hujayrali hayvonlar Koʻrish organlarining asosiy elementi sezgir hujayralar — fotoretseptorlar hisoblanadi. Ularning periferik (chetki) uchi yorugʻlikni qabul qiladi. Fotoretseptorlar umurtqali hayvonlarda qadahcha yoki tayoqcha shaklida. Koʻrish organlari koʻpchilik hayvonlarning boshida joylashgan boʻlib, koʻrish nervlari orqali bosh miya bilan bogʻlangan. Oddiy Koʻrish organlari epiteliy hujayralari orasida joylashgan ayrim koʻrish hujayralaridan iborat (mas, yomgʻir chuvalchanglari). Oddiy Koʻrish organlari faqat yorugʻlikni sezadi, buyumlarni farq qilmaydi. Evolyasiya jarayonida tarqoq koʻrish hujayralari bir joyga toʻplanib, teri ostiga botib kirishi, pigment ekranlari, yorugʻlikni sindirib toʻr qavatga tushiradigan, akkomodatsiyalovchi, koʻzni harakatlantiruvchi, uni muhofaza qiluvchi va boshqa moslamalar paydo boʻlishi tufayli Koʻrish organlari mukammallashib borgan. Ayrim boʻshliqichlilar, tuban chuvalchanglar, bir hujayralilarda Koʻrish organlari oddiy koʻz dogʻlaridan iborat. Keyinchalik koʻrish dogʻlari takomillasha borib, pufaksimon yoki qadahsimon shaklga kiradi (baʼzi boʻshliqichlilar va mollyuskalar), pufak yorugʻlik sindiruvchi dirildoq shishasimon tana bilan toʻla boʻladi. Koʻpchilik boʻgʻimoyoqlilarning Koʻrish organlari fasetkali koʻzdan iborat. Faset-kali koʻz narsalar shaklini farq qiladi. Odamlar va umurtqali hayvonlar, baʼzi umurtqasizlar (boshoyoqli mollyuskalar) koʻzi ayniqsa yaxshi rivojlangan boʻlib, kamerali koʻzlar deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Koʻz
 Koʻrlik
 Koʻrish nervi
Koʻrish pigmenti

Koʻrish pigmenti - koʻz toʻr pardasining yorugʻlik sezuvchi hujayralari — tayoqchalar va kolbachalardagi struktur-funksional birlik. Koʻrinadigan yorugʻlik kvantlari Koʻrish pigmentida yutiladi. Koʻrish pigmenti molekulasi yorugʻlik yutadigan xromofor va ogtsin (oqsil va fosfolipidlar kompleksi)dan iborat. Vitamin A va A2 aldegid (retinal) yoki 32-degidroretinal barcha Koʻrish pigmenti uchun xromofor boʻla oladi. Koʻrish pigmentining quyidagi bor: koʻrish purpuri (rodopsin), iodopsin, porfiropsin, sianops in. Retinaning fotoizomerdanishi koʻrish mexanizmida birlamchi fotokimyoviy zveno hisoblanadi. Egilgan retinal yorugʻlik taʼsirida yassi shaklga kiradi. Keyin koʻrish retseptori signalini vujudga keltiruvchi jarayonlar boshlanadi. Bu signal sivapelar orqali toʻr pardaning navbatdagi nerv elementlari — binolyar va ganglioz xujayralarga oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrlar maktabi

Koʻrlar maktabi - koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun internat maktabi tipidagi maxsus taʼlim-tarbiya muassasasi. Koʻrlar maktabi koʻrlar va zaif koʻruvchilar internat maktabiga boʻlinadi. Oʻzbekistonda birinchi marta 1920-yil nogiron (kar, koʻr, aqli zaif) bolalar uchun internat maktabi sifatida tashkil etilgan. Toshkentda zaif koʻruvchilar uchun 20 oʻquvchidan iborat maktab 1922-yil, alohida moslashtirilgan internat maktabi 1935-yil ochilgan. Koʻrlar internat maktabiga mutlaqo koʻrmaydigan, zaif koʻruvchilar internat maktabiga 0,05% gacha koʻrish qobiliyatiga ega boʻlgan bolalar qabul qilinadi. Koʻr va zaif koʻruvchilar respublika, viloyat va shahar xalq taʼlimi boshqarmalari tomonidan tashkil etilgan tibbiy psixologik-pedagogik komissiyalar tomonidan koʻrikdan oʻtkaziladi va oʻqishga yoʻllanma beriladi. Koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun maxsus taʼlim-tarbiya Oʻzbekiston Respublikasining "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuni (1997) asosida amalga oshiri-ladi. Koʻrlar maktabi Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tizimiga kiradi.

Koʻrlar maktabida 2 boʻlim mavjud boʻlib, 1-boʻlimda 10 yillik, 2-boʻlimda 11 yillik tayanch taʼlim beriladi. Koʻrlar maktabining boshlangʻich sinflarida oʻqish maxsus reja, dastur, daryolik va oʻquv qoʻllanmalari asosida, yuqori sinflarda normal maktablarning 5—9-sinflar darsliklaridan foydalanib olib boriladi. Koʻrlar internat maktabida har birsinfga 8 oʻquvchi, zaif koʻruvchilar internat maktabida 10 oʻquvchi qabul qilinadi. Darsliklar Brayl alifbosi (relyef-nuqta) asosida tayyorlanib bosiladi. Oʻquv rejasi, dasturi, daryolik va oʻquv qoʻllanmalari Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi Taʼlim markazining maxsus taʼlim boʻlimi tomonidan tayyorlanadi. Maktabning 2-boʻlimida oʻqiydigan zaif koʻruvchi bolalar daryo jarayonida turli texnika va kattalashtiruvchi optik vositalar, maxsus yoritqichlardan foydalanadilar. Koʻrlar maktabi oʻquvchilari doimiy ravishda koʻz vrachi, nevropatolog va boshqa vrachlar nazoratida boʻladi. Koʻrlar maktabi qoshida maktabgacha tarbiya boʻlimi mavjud boʻlib, ular maxsus maktabda oʻqish uchun tayyorlanadi. Koʻrlar maktabida maxsus usullar (ayniqsa, taʼlimning 1-bosqichida) keng qoʻllanadi. Asosiy eʼtibor ojizlik oqibatlarini tuzatish, davolash, fazoviy tasavvur va oriyentatsiyani ustirishga qaratilgan boʻladi. Oʻqishni tugatgan oʻquvchilar mehnat qilishlari yoki oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtiga kirib oʻqishni davom ettirishlari mumkin. 2000/2001 oʻquv yili boshi OʻzRda 7 koʻrlar internat maktabi (1369 oʻquvchi), 2 zaif koʻruvchilar internat maktabi (386 o'quvchi) ishladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrlik

Koʻrlik, soʻqirlik, koʻz ojizligi — koʻrish qobiliyatining butunlay yoʻqolishi, yorugʻlikni qorongʻilikdan ajrata olmaslik. Bunda koʻrish oʻtkirligi "0" boʻladi, buni davolash imkoni deyarli yoʻq. Yorugʻlikni qorongʻilikdan ajrata olmaydigan absolyut Koʻrlik va koʻrish qobiliyati bir oz saqlangan nisbiyk. farq qilinadi. Koʻrlik yoki kasbga aloqador Koʻrlikka uchragan kishilar nisbiy kur hisoblanadi. Yorugʻlikni sezib, hatto uning qaysi tomondan toʻshayotganligini bilsa ham, birovning yordamisiz uyidan tashkariga chiqa olmaydigan odam kur hisoblanadi. Shuning uchun turmushdagi Koʻrlik deb ataladigan Koʻrlik ancha keng. Bundan tashqari, ishlab chiqarishdagi Koʻrlikda kishi har qanday optik asbob (koʻzoynak, lupa va boshqalar) yordamida ham koʻrmaydi. Biror kasb egasining koʻzi juda xiralashib, oʻz ishini (aqliy mehnat bilan shugʻullanadigan kishilarning uqish va yozishni) davom ettira olmay qolishi kasbga aloqador Koʻrlik deb ataladi.

Koʻrlik tugʻma va orttirilgan boʻladi. Tugʻma Koʻrlik bosh miyaning ayrim boʻlaqlari, koʻrish nervlari, koʻz tur pardasi rivojlanishining buzilishi oqibatida vujudgakeladi. Orttirilgan Koʻrlik koʻz kasalliklari (glaukoma, traxoma, keratit, koʻrish nervlarining zararlanishi va boshqalar), shuningdek, koʻz kosasi va bosh miya shikastlaridan soʻng paydo boʻladi. Koʻrlikning oldini olishda koʻz soqqasi, koʻz kasalliklari, xususan, glaukomani barvaqt aniqlash muhim. Koʻpchilik koʻr kishilar koʻrlar maktabida taʼlim oladilar va foydali mehnat bilan shugʻullanadilar.

 Yana qarang 

 Daktilologiya
 Imo-ishora tili
Koʻrmana

Koʻrmana — kelin, kuyov yoki chaqaloqni, 1-marta koʻrgan paytda doʻstlar, qarindosh-urugʻlar tomonidan beriladigan sovgʻa. K. kiyim, kiyimlik, roʻzgʻor buyumlari, pul, esdalik sovgʻa, oʻyinchoq va boshqa shakllarda boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil