Oʻzbekxon

Sulton G‘iyosiddin Muhammad (O‘zbeklarga xon bo‘lgach, mamlakatda islom dinini mustahkamladi.) (taxminan 1282—1342) – Oltin Oʻrda xoni (1312—1342). Sulton G‘iyosiddin Muhammad Mangu-Temurning o‘ninchi o‘g‘li Tog‘rul (Tog‘ruljaya, Tog‘rulchi) o‘g‘li, xon To‘xtaning jiyani. Sulton G‘iyosiddin Muhammad Hoja Ahmad Yassaviy izdoshlaridan bo‘lgan Xorazmlik Sayyid otaning hamkorligida 1313 yildan Oltin O‘rda xoni sifatida faoliyatni boshladi. Sulton G‘iyosiddin Muhammad o‘zi hukmronligida barchani "islom dinni"ga kirishga chorladi, isllomga kirgan mahalliy xalq Xorazm xalqi kabi «O‘zbeklar» deb atalishga erishdi, shunday qilib O‘zbeklar hukmronligi davridan Oltin O‘rda dunyoning eng yuqori hokimiyati sifatida nomlana boshladi. Oʻzbek millatining qaxramoni sifatida O‘zbekxon nomini olgan, Mangu Temurxonning nevarasi. 1313 yil amakisi Toʻqtayxon (Toʻxta) vafotidan soʻng nufuzli amirlar Qutlugʻ Temur va Isatoybek qiyot yordamida taxtga oʻtirgan. Islomni davlat dini sifatida joriy etgan, boshqa dindagilarni qattiq taʼqib etgan. Bu amirlarning isyoniga sabab boʻlgan, biroq u beayov bostirilgan. Oltin Oʻrdadagi ichki nizolarga chek qoʻygan, saltanatining yuksalishiga erishgan. Bu davrda hokimiyat markazlashgan, uluslar viloyatlarga aylantirilgan, ularni noʻyonlar boshqargan. Poytaxt Saroy Botudan Saroy Berka shahriga koʻchirilgan. Oltin Oʻrdaning harbiy salohiyati kuchaygan, qoʻshin miqdori 300 ming kishiga yetgan. Rusning yagona davlat boʻlib birlashishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida rus knyazlarini bir-biriga qayrab turgan. Tverning ulugʻ knyazi Mixail Yaroslavichni rus knyazliklarini birlashtirib, rus yerlarini moʻgʻullar asoratidan xalos boʻlishi yoʻlidagi saʼyharakatlariga qarshi kurashgan. Oʻzbekxon 1317 yil Moskva knyazi Yuriy Dashkovichga ulugʻ knyaz maqomini berib, unga singlisi Kunjaxonni (ruscha Konchaka) xotinlikka bergan. Oʻzbekxon Yuriyga qoʻshin bergan, biroq Mixail bu qoʻshinni yenggan. Shunda Oʻzbekxon Mixailni Oʻrdaga chaqirib, yasoqqa tortgan (qatl ettirgan). 1327 yil Oʻzbekxon Moskva knyazi Ivan I Danilovich Kalita yordamida Tverdagi isyonni bostirgan, soʻngra Shimoli Sharqiy Rusning asosiy hududini 2 qismga boʻlib, ularni Moskva va Suzdal knyazlariga bergan. 1339-yil Oʻzbekxon Ivan Kalita qutqusi bilan Tverning ulugʻ knyazi Aleksandr Mixaylovichni oʻgʻli Fyodor bilan qatl etgan. U, shuningdek, janubda ham faol siyosat yurgizgan. 1319- va 1335-yillarda u Arronga – hulokuiylarning hozirgi Ozarbayjon hududidagi mulkiga harbiy yurishlar qilgan.
left|thumb|Oʻzbekxon 1339-yilgi Dulsert xaritasidagi tasviri. Satrlar: Hic dominatur Usbech, dominus imperator de Sara, „Bu yerlarni Oʻzbek boshqaradi, Kimki Saroybotu hukmdori“.
thumb|Oʻzbekxon hukmronligi davridagi Oltin Oʻrda bayrogʻi
left|thumb|1314-yili Qrimda qurilgan Oʻzbekxon masjidi.
thumb|Oʻzbekxon davridagi Oltin Oʻrda hududlarithumb|alt=A.|Aqtau shahridan chiqishdagi Oʻzbekxon mozoriga yoʻl koʻrsatkichi
Arab sayyohi Ibn Battutaning yozishicha, (u 1333-yil Saroy Berkada Oʻzbekxon qabulida boʻlgan), shaharda 6 xalq: moʻgʻullar, alanlar, qipchoqlar (turkiylar), cherkaslar, slavyanlar va yunonlar yashagan, ularning shaharda oʻz mavzelari boʻlgan. Oʻ. Saroy Berkada koʻplab masjidlar, madrasalar, saroylar, maqbaralar qurdirgan. Oʻ. yangi shaharlar barpo etish va turli inshootlar qurishga katta eʼtibor qaratgan. Eski Qrim (Solxat)da u qurdirgan masjid bugungi kungacha saqlanib qolgan. Poytaxt Saroy Berkada koʻplab shoirlar, olimlar, musiqashunoslar va meʼmorlar yashagan. Shoirlar turkiy tilning Xorazm lahjasida ijod qilgan. Mashhur „Qipchoq kodeksi“ – adabiydiniy va siyesiy matnlardan iborat noyob toʻplamga tartib berish 1340-yilda tugallangan. Baʼzi turkiy urugʻlar va qabilalar Oʻzbekxon nomi bilan atalib, keyinchalik ular uzbek xalqi (qarang Oʻzbeklar) tarkibiga kirgan. Shoʻro tarixnavisligida oʻzbek xalqi oʻz nomini Oʻzbekxondan olgan degan gʻayriilmiy qarash ustun boʻlgan.

 Adabiyot 
 Utemishxodji. Chingizname, AlmaAta, 1992; Ibrohimov N., Ibn Battuta va uning Oʻrta Osiyoga sayohati, T., 1993; Raxmanaliyev R., Impsriya tyurkov, M., 2002.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1282-yilda tugʻilganlar
Turkum:1342-yilda vafot etganlar
Turkum:Oltin Oʻrda
Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari