Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Geliografik koordinatalar

Geliografik koordinatalar — quyosh sirtidagi obʼyektlar oʻrnini belgilaydigan miqdorlar — geliografik kenglik (f) va geliografik uzunlik (/). (sr) — quyosh sirtidagi aniqpanishi lozim boʻlgan nuqtaga xayolan oʻtkazilgan perpendikulyar bilan Quyosh ekvatori tekisligi orasidagi burchak. Quyosh ekvatorining fazodagi oʻrni quyosh sirtidagi obʼyektlarni kuzatish yoʻli bilan aniklanadi. Obʼyektlar ekvator tekisligining ekliptika tekisligiga ogʻish burchagi / va Quyosh ekvatori tugun nuqtasining chiqish burchagi O. bilan belgilanadi. Ingliz astronomi R. K. Kerrington tomonidan 1854 yil uchun qabul qilingan qiymat: /=7° 15’, Q=73°40/ishlatiladi. G. k.ga tegishli maʼlumotlar maxsus jurnalda yilning istalgan kuni uchun Grinvich vaqti bilan beriladi. Rasmda R — Quyosh aylanish oʻqining osmon sferasi proyeksiyasi bilan osmon meridiani orasidagi burchak, D — Yer — Quyosh yoʻnalishida oʻtkazilgan perpendikulyar bilan Quyosh oʻqi orasidagi burchak (—7°<D< <+7°). Agar Quyoshning Shimoliy qutbi Yer tomonga ogʻgan boʻlsa, D ning qiymati musbat, aks holda manfiy boʻladi. / ni aniqlashda boshlangʻich meridian sifatida 1854 yilning 1 yanvari Grinvich vaqti bilan 0h00m da Quyosh ekvatori tugun nuqtasining chiqish burchagidan oʻtgan meridian qabul qilingan. Uning Quyosh atrofida aylanish davri — 25,38 sutka. Yuqoridagi qiymatlar vositasida istalgan vaqt uchun markaziy meridiandan Kerrington meridianigacha boʻlgan masofa (1)ni hisoblash mumkin. Amalda Quyosh sirtidagi obʼyektlarning koordinatalarini maxsus toʻr vositasida tez aniqlash mumkin. Shimoliy yarim shardagi obʼyektlarning geliografik kenglik (f) musbat, Janubiy yarim shardagilarniki manfiy boʻladi. Geliografik uzunlik (I) Quyoshning markaziy meridianidan gʻarb tomonda joylashadi detallarda musbat qiymatga, sharq tomonda joylashganlarida esa manfiy qiymatga ega boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliokonsentrator

Geliokonsentrator (gelio..., lot. con. — birga, centrum — markaz, oʻchoq) — quyosh radiatsiyasi zichligini oshirish maqsadida quyosh nurlarini bir joyga toʻplash (fokuslash) uchun moʻljallangan qurilma; bir yoki bir necha koʻzgu yoki linzadan iborat. G.ning asosiy qismlari bikr (qattiq) biriktirilgan korpus va koʻzgu yoki linzalar toʻplami. G.ning qaytaruvchi sirti paraboloid, konussimon, toroidal, tarkibiy (har xil yassi koʻzgulardan iborat), koʻzgulinzali va b. koʻrinishda boʻlishi mumkin.

Quyosh nurlarini toʻplab, undan foydalanishga urinish qadimdan maʼlum. Masalan, Arximed, fransuz olimlari T. P. Byuffon va A. L. Lavuazyening yondirish qurilmalari, keyinchalik har xil shakldagi Geliokonsentorlar paydo boʻldi. Oʻzbekistonda diametri 10 metr li paraboloid koʻrinishidagi Geliokonsentor 1946-yilda yaratilgan. Shundan keyin Fransiya, AQSH va Yaponiyada ham xuddi shunday paraboloid G.lar yasaldi. Ular bir-biridan diametri bilan farq qilardi, xolos. Keyinchalik koʻzgularning umumiy yuzasi 20 ming m2 ga yetadigan yirik G. ham paydo boʻldi. Geliokonsentrator quyosh issiqlik-kuch qurilmalari, quyosh energetika qurilmalari va boshqalarda qoʻllanadi. Paraboloid Geliokonsentor yordamida hosil qilinadigan eng yuqori energiya zichligi 35-YU3 kVt/m2 (Quyosh sirtida nur energiyasi zichligi 74-YU3 kVt/m2).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliometr

Geliometr (gelio... va metr) — osmon sferasida kichik (G gacha) burchaklarni oʻlchash uchun ishlatiladigan astronomik asbob; teleskopning bir turi. Obyektivi teng ikkiga boʻlingan boʻlib, ikkala kismi birga turganda yulduz tasviri bitta, vintini burab bir-biridan siljitilsa, tasvir ikkita boʻlib koʻrinadi. Istalgan vaziyatda turgan ikki yulduz (S va T,) orasidagi burchakni oʻlchash uchun G. obyektivini oʻz oʻqi atrofida aylantirib, uni ikkiga boʻlgan chiziqni ikkala yulduzni birlashtiruvchi chiziq ustiga toʻgʻri keltiriladi. Obyektiv qismlarini siljitib T, yulduz tasviri hosil boʻlgan ikkinchi S, tasvir bilan ustma-ust tushiriladi. Siljitish qiymati maxsus shkaladan aniklanadi. Buni va obyektivning burilish burchagini bilgan holda yulduzlar orasidagi masofa va ularning vazifalari burchagi hisoblab topiladi. G. yordamida yirik yulduzlarning diametrini ham oʻlchash mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliopayvandlash

Geliopayvandlash (gelio... va payvandlash) — koʻzgular yoki linzalar toʻplami yordamida payvandlash zonasiga jamlab (fokuslab) tushirilgan quyosh nurlari taʼsirida qizdirish va eritish yoʻli bilan metallarni biriktirish usuli. Bunda payvandlanishi kerak boʻlgan buyum quyosh nuri tushadigan darchali kamera ichiga joylashtiriladi. Jamlangan nurlar dastasi shu darcha orqali oʻtib, payvandlanishi zarur boʻlgan joyni qizdiradi. G. usulida qiyin eriydigan metallarni payvandlash mumkin. Bu usul quyosh radiatsiyasi yetarli boʻlgan joylarda qoʻllanadi (qarang Geliokurilma).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelios

thumb
Gelios (Geliy) – yunon mifologiyasida Quyosh xudosi, Quyosh nurining va Quyosh harorati ilhombaxsh kuchining timsoli; titanlar Giperion va Teyyaning oʻgʻli. Baland osmondagi Gelios xudolar va odamlarning ishlarini kuzatib turadi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Mifologik qahramonlar
Gelioseysmologiya

Gelioseysmologij (gedio..., seys-mo..., ... logiya) — Quyoshning ichki tuzilishini tadqiq qilishga qaratilgan zamonaviy astrofizika yoʻnalishi. G. deb atalishiga sabab bu soha ham seysmik toʻlqinlarni oʻrganish asosida Yerning ichki tuzilishini oʻrganuvchi fan — seysmologiya kabi akustik toʻlqinlarni oʻrganib, Quyoshning ichki tuzilishi toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplashga imkon beradi. G.da Quyoshning ichki tuzilishini oʻrganish Dopler tezligini oʻlchash, Quyosh yorqinligi va diametrining oʻzgarishini qayd etishga asoslanadi. Quyosh yuzasi davriy ravishda koʻtarilib va pasayib (tebranib) turishi tufayli uning uzoqlashuvi va yaqinlashuvi yorugʻlik spektral chizigʻiga taʼsir koʻrsatadi. Quyosh gardishining turli qismlari spektral chiziqlarini tahlil qilib tezliklar taqsimotini Dopler effektita asosan topish usuli G.da keng qoʻllanadi. Quyosh tebranishlarini qayd etishda spektral chiziqning nihoyatda tor (angstermning yuzdan bir ulushi) sohasini oʻtkaza oladigan filtrdan foydalaniladi. Tebranish davrini katta aniqlikda oʻlchash uchun uzoq vaqt (bir necha oy) davomida uzluksiz kuzatuvlar oʻtkazish kerak. Tunda va havo bulut boʻlgan paytdagi uzilishlarning oʻrnini qoplash uchun Quyoshni turli qitʼalardan turib kuzatish kerak. Shuning uchun ham G. sohasidagi tadqiqotlar xalqaro hamkorlik das doirasida bajariladi. Bunday dasturlardan biri — IRIS loyihasida Oʻzbekiston FA Astronomiya instituti ham ishtirok etadi. Toshkent viloyatining Qumbel togʻiga loyiha teleskopi oʻrnatilgan. Tebranishlarni kuzatishdan olingan maʼlumotlar asosida konvektiv zona chuqurligi va Quyoshning ichki aylanish tezligi, Quyosh qaʼrida tovushning tarqalish tezligi va Quyosh moddasining notiniqligi, bosim va temperaturaning radius boʻylab tar-qalishlari oʻrganiladi. G. usullari Quyosh yuzasidagi faol sohalarni ular hali paydo boʻlmasdanoq oʻrganishga, uning qaʼridagi geliy miqdorini aniqlashga hamda neytrino muammolarini yechishga yordam beradi.

Sobit Plyosov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelioskop

Gelioskop (gelio... va yun. skopeo — qarayman, kuzataman) — Quyosh sirtini koʻrib kuzatishga moslangan teleskop. Quyoshga maxsus filtrsiz teleskop bilan bevosita qarab boʻlmasligi sa-babli, Quyoshdan kelayotgan nurni kuchsizlantirib beruvchi turli G.dan foydalaniladi. Quyosh nurlari teleskop fokusi oldiga oʻrnatilgan shisha koʻzgu (sxemaga q.) S dan qaytib, qoʻshaloq prizma Pv R2 ga keladi (prizmalardan biri Rx maxsus shisha — krenglassdan yasalgan, ikkinchisi R2 ga suyuqlik toʻldirilgan), unda sinib okulyarga tushadi. Suyuqlikning nur sindirish koeffitsiyenti krenglassnikidan kichik boʻlgani uchun okulyarga tushgan nur intensivligi koʻzguga tushgan nurnikiga qaraganda kamroq boʻladi. Hozir Quyosh sirti asosan fotografik usullar bilan tadqiq qilinganligi tufayli G. ikkinchi darajali oʻrin tutadigan boʻlib qoldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelioterapiya

Gelioterapiya (gelio... va terapiya) — davolash va profilaktika maqsadida quyosh nuridan foydalanish (yana q. Havo va kuyosh vannalari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotexnika

Geliotexnika (gelio... va texnika) — texnikaning quyosh nurlarini amalda foydalanish uchun qulay boʻlgan boshqa tur energiyaga aylantirish bilan shugʻullanadigan sohasi; quyosh energiyasidan texnik maksadlarda foydalanish usullari haqidagi fan. Yer sirtiga yetib keladigan quyosh nurlari juda katta issiqpik manbai hisoblanadi. Ana shu manbadan samarali foydalanish usullarini topish, turli qurilmalar, energiya ini yaratish G.ning asosiy vazifasi. Quyosh yiliga 1800 dan 3000 soatgacha nur sochib turadigan joylarda gelioqurilmalar va gelio-energetika st-yalaridan foydalanish natijasida koʻp miqdorda yoqilgʻi va energiya tejaladi. Lekin bunday qurilma va stansiyalarni butun yil mobaynida birday ishlatib boʻlmasligi ulardan foydalanishni qiyinlashtiradi. Shunga qaramay, dunyoning koʻpgina mamlakatlarida, shu jumladan Oʻzbekistonda G.ga oid tadqiqrtlar olib borilmoqda. Mas, Oʻzbekiston FA Energetika va avtomatika institutida, Oʻzbekiston FA "Fizika-Quyosh" IICHBning Fizika-texnika va Materialshunoslik institutlarida G.ga oid ishlar bajariladi. "Fizika-Quyosh" IICHBga qarashli Fizika-texnika va Materialshunoslik institutlarida, Oʻzbekiston FA Energetika va avtomatika instituti va Oʻzbekiston Respublikasining bir qancha oliy oʻquv yurtlarida Quyosh energiyasidan foydalanib binolarni issiq suv bilan taʼminlash, quyosh oshxonasi yaratish, uylarni isitish, kam quvvatli isteʼmolchilarni elektr energiyasi bilan taʼminlash, Toshkent viloyatining Parkent tumanida issiqlik quvvati 1 MVt boʻlgan katta quyosh san don i yordamida yuqori temperatura sharoitida ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshiriladi. Respublikada fundamental fanlar taraqqiyotiga alohida eʼtibor berilmokda. Materialshunoslik ilmiy tadqiqot instituti yuqori zichlikka va har xil spektrga ega boʻlgan nurlanishlarni moddalar bilan oʻzaro taʼsiri, quyosh sandonida issiqqa chidamli materiallarni sintez qilish, issiqqa va ishqalanishga chidamli elektr izolyatsiya xossalariga ega boʻlgan materiallar fizika-kimyoviy texnologiyalarini yaratish va b. boʻyicha ilmiy ishlar olib bormoqda. Quyosh sandoni yordamida qoʻshilmalari boʻlmagan toza metallar eritib olinadi. Quyosh energetikasining kelajagi porloq. Quyosh va vodorod energetikasi ekologik toza, qulay, shovqinsiz va cheksiz. Olib borilayotgan ilmiy izlanishlar natijasida quyosh kosmik elektr stansiyalari va quyosh nuridan foydalanib ishlovchi turli qurilmalar va avtomobillar ishlab chiqarilmoqda. Kuchma quyosh elektr stansiyalarini koʻplab yaratish ishlari tezlashtirilmoqda, ayniqsa koʻchma quyosh elektrolizyorlarini yaratish va ulardan foydalanish ekologik toza vodorod energiyasini olishga yordam beradi.

Rabon Avezov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotexnika (jurnal)

"GELIOTEXNIKA" - Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining xalqaro ilmiy texnika jurnali. 1965 yildan nashr qilina boshlagan. Ikki oyda bir marta rus tilida chiqariladi. "G." "Allerton Press" Inc firmasi (AQSH) tomonidan ingliz tiliga oʻgirilib nashr qilinadi va butun dunyoga tarqatiladi. Jurnal quyosh radiatsiyasi va uning konsentratsiyasi (toʻplanishi)ga doir tadqiqotlar, kuchli nur oqimlarining moddalarga taʼsiri, quyosh energiyasini boshqa tur energiyaga aylantirish, undan texnikada, tibbiyotda, qishloq xoʻjaligida, turmushda, kommunal, jamoat va turar joy binolarini isitish va issiq suv bilan taʼminlashda foydalanish, ekologik jihatdan toza energiya (quyosh, shamol energiyasi, geotermal energiya) ining hozirgi sharoit va kelgusidagi ahamiyati haqidagi maqolalarni chop etadi. "G." geliotexnika hamda unga aloqador fan va texnika sohalarining yutuqlari, rivojlanish istiqbollari toʻgrisidagi, geliotexnika boʻyicha asboblar, mashinalar va qurilmalarning yangi konstruksiyalari haqidagi xabarlarni yoritadi. Jurnal sahifalarida MDH davlatlari, AQSH, Fransiya, Belgiya, Germaniya, Turkiya, Pokiston, Isroil, Misr, Hindiston, Efiopiya va b. davlatlar olimlarining maqolalari ham berib boriladi. "G." bosh muharrirlari: U. O. Oripov (1965—76), S. A. Azimov (1977-88), M. S. Saidov (1989 yildan). Adadi 156 dona (1998).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotrop

Geliotrop (gelio... va yun. tropos — burilish, yoʻnalish) — triangulyatsiyada gorizontal burchaklarni aniq oʻlchash uchun ishlatiladigan geodezik asbob. G.ning asosiy qismi — yassi koʻzgu boʻlib, u quyosh nurlarini bir geodezik punktdan ikkinchisi yoʻnalishida qaytaradi. Ana shu ikkinchi punktda teodolit yordamida gorizontal burchaklar aniq oʻlchanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotrop (mineral)

Geliotrop — bezak buyumlari tayyorlanadigan oʻrtacha qimmatbaho mineral, xalsedonnit bir turi. Rangi toʻq yashil, och-qizil dogʻlari bor. G.dan moʻʼjaz idish, quticha, vaza va hokazo ishlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bezak toshlari
Geliotropin

Geliotropin, piperonal, C8H6O3 — xushboʻy hidli, organik birikma, rangsiz kristallar. Mol. m. 150,13. Suyuqdanish temperaturasi 37°, qaynash temperaturasi 264°; Sovuq suvda oz, spirt, efir, benzol va b. organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Suv bugʻi bilan oson haydaladi. Geliotrop va siren gullarida vanil va baʼzi efir moylari tarkibida uchraydi. Sanoatda G. safrolni KON ishtirokida izomerlash, soʻngra hosil boʻlgan izosafrolni xromli aralashma yoki ozon taʼsirida oksidlash usuli bilan olinadi. Oziqovqat sanoatida, atir-upa i. ch.da, shuningdek iroqi sovunni xushboʻy qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Geliofizika

Geliofizika (gelio... va fizika), quyosh fizikasi — astrofizika boʻlimlaridan biri. Quyosh fizikasi muammolarini oʻrganish bilan shugʻullanadi. Fotometrik, spektrofotometrik va radioastronomik usullarni qoʻllash yoʻli bilan Quyosh atmosferasining temperaturasi, zichligini, modda harakati va magnit maydonlarning taqsimlanishi va oʻzgarishini oʻrganadi, turli xil tekshirish natijalariga asoslanib, Quyosh atmosferasi va ichki tuzilish modellarini ishlab chiqadi. G. Quyosh atmosferasida kuzatiladigan har xil tuzilmalar (dogʻlar, mashʼallar, protuberanslar, toj tuzilmalari)ning fizik tabiati va rivojlanishini, ularda roʻy beradigan tez oʻzgaruvchi jarayonlar tabiatini tekshiradi, Quyosh yuzida kuzatiladigan jarayonlarni (mas, 5™ li tebranish) oʻlchashga asoslanib, Kuyoshning ichki tuzilishini oʻrganadi (gelio-seysmologiya), modelni tekshiradi va toʻgʻrilaydi. G.ga doir kuzatuv va ilmiy tadqiqot ishlari rasadxonalarda olib boriladi, unga kosmonavtika ham "koʻmaklashadi". Masalan, 1973-yil "Skayleb" kosmik st-yasiga (AQSH) oʻrnatilgan rentgen teleskop yordamida Quyoshning rentgen nurlanishi oʻrganildi, kosmik apparatlar Quyoshning ultrabinafsha nurlari tabiatini oʻrganishga yordam beradi. Oʻzbekistonda G.ga doir ilmiy tadqiqot ishlari Oʻzbekiston FA Astronomiya institutida, OʻzMU Astronomiya kafedrasida, Tosh DPUda olib boriladi (yana q. Huyosh).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Nuritdinov S. N ., Somon yoʻli fizikasi, T., 1989.
Geliotsentrik koordinatalar

Geliotsentrik koordinatalar — kosmik jismlar vaziyatini Quyosh markazi va ekliptika tekisligiga nisbatan belgilovchi koordinatalar sistemasi. Katta sayyoralar, asteroidlar, kometalar va b. osmon jismlarining harakatini tasvirlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotsentrik sistema

Geliotsentrik sistema - Quyosh sistemasining tuzilishi haqidagi tasavvur; unga koʻra, Kuyosh markaziy jism bulib, boshqa sayyoralar, shu jumladan Yer ham Quyosh atrofida va oʻz oʻqi atrofida aylanib turadi. Bu taʼlimotni polyak olimi N. Kopernik yaratdi. Mil. av. 4-asrda yunon faylasufi Geraklit Yer shar shaklida, u oʻz oʻqi atrofida aylanadi, yulduzlar esa qoʻzgʻalmas, deb aytgan. U Merkuriy va Venera Quyosh atrofida aylanib, Quyosh bilan birga Yer atrofida harakatlanadi, deb uylagan. Mil. av. 3-asrda yashagan Samoslik Aristarx yulduzlar joylashgan sfera va Quyosh qoʻzgʻalmaydi, Yer esa markazida Quyosh joylashgan aylana boʻylab harakatlanadi, degan fikrni aytgan. Abu Rayhon Beruniy "al-Qonun almasʼudiy"asarida Aristarx taʼlimotiga murojaat qilib, Yerning harakati haqida yozgan edi. Ammo bu fikrlar rivojlanmadi va to 16-asrgacha Ptolemeynnsh geotsentrik sistema haqidagi taʼlimoti hukmron boʻlib keldi. N. Kopernik "Osmon sferalarining aylanishi" asarida (1543) Yer harakati toʻgʻrisidagi gʻoyani matematik usulda isbotlab berdi. Geliotsentrik sistema. taʼlimotiga koʻra: 1) olamning markazida Yer emas, balki Quyosh turadi; 2)Yer va b. sharsimon sayyoralar Quyosh atrofida faqat bir yoʻnalishda harakatlanadi hamda biror diametr atrofida aylanadi; 3) sayyoralarning Quyosh atrofidagi yoʻli (orbitasi) aylanadan iborat; 4) sayyoralar bir xil tezlikda tekis harakat qiladi. Bundan tashqari, Kopernik Oy Yer atrofida aylanadi va Yer bilan birga Kuyosh atrofida harakatlanadi, deb hisoblaydi. Kopernik osmon yoritqichlarining sutkalik koʻrinma harakati Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi natijasida, Quyoshning yillik koʻrinma harakati esa Yerning Quyosh atrofida yillik aylanishi natijasida sodir boʻlishini tushuntirdi. Nemis astronomi I. Kepler N. Kopernik taʼlimotini rivojlantirib, sayyoralarning harakat qonunlarini ochdi. Geliotsentrik sistema. geotsentrik sistema tarafdorlariga qaqshatqich zarba berdi. J. Bruno, G. Galiley geliotsentrik sistema. gʻoyasining taraqqiyotiga katta hissa qoʻshishdi. 1677-yilda I. Nyuton oʻzining butun olam tortishish qonunini kashf etdi va bu bilan sayyoralarning Kuyosh atrofida harakat qilish sabablarini ochib berdi. 1957-yil 4 oktabrda boshlangan kosmik era, yaʼni Yer suniy yoʻldoshlarining uchirilishi, kosmik raketalarning Oy va sayyoralarga parvozi geliotsentrik sistema. gʻoyasining toʻgʻri ekanligini isbotladi. Geliotsentrik sistema. tabiatshunoslikning rivojlanishida olamshumul oʻrin tutdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gellar

Gellar (lot. gelo — qotyapman) — qattiq moddalarning baʼzi xossalarini namoyon qiluvchi dispers sistemalar bilan suyuq yoki gazsimon muhit. Kolloid zarrachalar yoki polimerlarning makromolekulalari orasida molekulalararo kuchlar taʼsiri tufayli ichki strukturalar hosil qilish natijasida oquvchanlik xossasini batamom yoʻqotgan sistema iviq yoki, boshqacha aytganda. gel deb ataladi. G. shakl saqlash, mustahkamlik, plastiklik va b. xossalarga ega. Ulardagi bu xossalar turli tabiatli, molekulyararo kuchlar orqali oʻzaro bogʻlangan, dispers faza zarrachalaridan tashkil topgan struktura hosil qiluvchi turlarning mavjudligi sababli vujudga keladi. Gel hosil boʻlganida sistemadagi dispers faza va dispersnoy muhit miqdorlari orasidagi nisbat oʻzgarmay qoladi. Baʼzi gellarning tarkibida dispers faza juda oz miqdorda (1—2% gacha) boʻladi. Tarkibida suyuklik koʻp boʻlgan ana shunday gellar liogellar deb ataladi. Ular yuqori molekulyar modda eritmalarining ivishidan hosil boʻladi. Bular katoriga kisel, qatiq va b. kiradi. Quruq holatda olingan, tarkibida suyuqlik oz boʻlgan yuqori polimer moddalar ham gellardir. Ular qatoriga duradgorlik yelimi, kraxmal, kauchuk va b. kiradi. Tarkibida suyuqlik oz boʻlgan ana shunday quruq gellar kserogellar deb ataladi. Koʻpincha, koagulyatsiya yoki "tuzlanish" hodisalari natijasida ham gellar hosil boʻladi. Ular koagellar deyiladi. Suyuqlikka solinganda boʻkib oʻz hajmini oshiradigan kserogellar elastik gellar, bu-kilmaydiganlari esa moʻrt gellar deb ataladi. Jelatin, kauchuk elastik gellar, silikat kislota, temir (III)-gidroksid, ammoniy gidroksid gellar moʻrt gellardir. Struktura hosil qilgan sistema (gel)ning struktura hosil qilmagan sistema (zol)ga izotermik aylanishi tiksotropiya deb ataladi. Tiksotropiya hodisasi katta amaliy ahamiyatga ega. Mas, yerni burgʻilashda burgʻi loy, kvars va b. tog jinslari qavatidan oʻtadi. Suv quyib parmalansa, togʻ jinslari quyuq massaga aylanib burgʻilashni qiyinlashtiradi. Agar suv oʻrniga tiksotrop loy eritmasi (mas, bentonit suspenziyasi) ishla-tilsa, u tog jinsi bilan aralashib, tiksotrop sistema hosil qiladi va burgʻilash osonlashadi. Tiksotrop gellar vaqt oʻtishi bilan hajmini kuchaytirib, dispersion muhitni siqib chiqara boshlaydi. Gelning oʻz-oʻzicha ikki qavatga (suyuq eritma va zich gelga) ajralish jarayoni — sinerezis sanoat mollari va oziq-ovqat i. ch. texnologiyasida koʻp uchraydi. G. hosil boʻlishi togʻ-kon ishida, polimer materiallar, katalizatorlar va sorbentlar i. ch.da, farmatsevtika, atir-upa va oziqovqat sanoatida muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Murray Gell-Mann

thumb|Murray Gell-Mann (2007)

Murray Gell-Mann (1929.15.9, Nyu-York) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Ilmiy ishlari maydonning kvant nazariyasi, elementar zarralar fizikasi, yadro fizikasiga oid. Fanga ajiblik tushunchasini kiritgan va uning saqlanish qonunini ochgan (yapon fizigi K. Nishijimadan mustaqil holda, 1953). Elementar zarralar sistemasini (1961), kvarklar gipotezasini (1964) taklif qilgan. Nobel mukofoti laureati (1969)."GELLMAN (Gell Mann) Marri" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:AQSh fiziklari
Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-sentabrda vafot etganlar
Turkum:2019-yilda vafot etganlar
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Gelonii

Gelonii yoki Jiloniy (toʻliq ismi: Muhiddin Abduqodir ibn Abiy Solih Jangiydoʻst; 1077-yil, Gelon viloyati, Eron — 1166-yil) — fors ilohiyotchisi, mutasavvif.

 Hayoti 
18 yoshida Bagʻdodga keladi va juda koʻp olimlardan saboq oladi. Uning Hanbaliya mazhabiga oid vaʼzlari shuhrat qozonadi. Keyinchalik Gelonii Qurʼon tafsirchisi va muftiy sifatida faoliyat koʻrsatadi. U hadis va fiqh ilmlaridan dars beradi. Gelonii hanbaliya mazhabida qatʼiy turgan, Muhammad (sav) sunnatlariga soʻzsiz rioya etgan. Vaʼzlarida musulmonlar uchun zarur boʻlgan oʻnta axloqiy qoidani bayon etgan. Gelonii oʻzining tariqat uslubini vujudga keltirmagan, biror tariqatga boshchilik qilmagan boʻlsa ham uni qodiriya sufiylik tariqatining asoschisi deb hisoblaydilar. Ammo, haqiqatda esa, bu tariqat uning avlodlari yoki muridlari tomonidan faqat 13-asrning oʻrtalarida, baʼzi mutaxassislarning fikricha, hatto 15-asrda vujudga kelgan. Xalq ommasi uni moʻjiza koʻrsatishga qodir boʻlgan aziz-avliyo va bechoralarning homiysi deb, ulugʻlar edi. Unga Gʻavsul Aʼzam („ulugʻ himoyachi“) va piri dastgir („madadkor pir“) laqablarini berishgan. Gelonii maqbarasi Bagʻdodda boʻlib, islomdagi mashhur muqaddas joylardan biri hisoblanadi.

Geloniining „Al-gʻunya li talib tariq l-haqq“ („Haq yoʻlidan boruvchi toliblar yoʻlini toʻgʻrilash“) asari saqlanib qolgan. Bu asarda hanbaliya mazhabi nuqtai nazaridan islomdagi 73 firqaga boʻlingan musulmon jamoasining ijtimoiy, axloqiy burch va vazifalari bayon qilingan.

 

 

Turkum:Ilohiyotchilar
Turkum:Mutasavviflar
Gelonlar

Gelonlar — mil. av. 1-ming yillik oʻrtalarida Skifiyada yashagan qad. kabila. Gerodotnshg fikriga koʻra, G. yunon shaharlaridan budinlar yeriga koʻchib kelgan ellinlar boʻlib, bu yerda yogʻochdan Gelon sh.ni bunyod etganlar; ular dehqonchilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullanishgan, skiflarning axomaniylar podshosi Doro I bilan boʻlgan urushida qatnashganlar. Olviyalik yunonlar G.ni mahalliy qabila, budinlarning bir qavmi deb hisoblashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Claude Adrien Helvétius

thumb|Gelvesiy Klod Adrian
Claude Adrien Helvétius (1715.31.1-Parij-1771.25.1) — fransuz faylasufi, psixologi.

G. fikricha, olam moddiy, vaqt va fazoda cheksiz, doimiy harakatda; tafakkur va sezgi materiyaning xossasidir. Insonning ongi va ehtirosini ijtimoiy rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi deb hisobladi. G. bilish nazariyasida agnostitsizmta qarshi, materialistik sensualizm tarafdori. U xotiranm bilishning ikkinchi quroli, tafakkur sezgilarimiz yigʻindisi, deb taʼkidladi. G. xudoning mavjudligi, olamning yaratilganligi, jonning abadiyligi gʻoyalarini tanqid qildi. G. ijtimoiy muhit deganda siyosiy hayotni, qonunchilikni tushungan. Ijtimoiy hayot yuridik qonunlarga bogʻliq deb, tenglikni kishilarning qonun oldidagi tengligi maʼnosida talqin etgan. U umumiy tenglikni inkor etgan. G. kishilarning intellektual va axloqiy qiyofasini shakllantirishda muhitning hal qiluvchi ahamiyatini koʻrsatgan. U etikada diniy va spiritualistik qarashlarni tanqid qilib, axloqiy tasavvurlarning tajribaviy kelib chiqishi, ularning individ manfaatlari bilan shartlanganligini isbotladi. G. 18-asr oxiridagi fransuz burjua inqilobini gʻoyaviy tayyorlashda muhim oʻrin tutdi. Asarlari: "Aql toʻgʻrisida" (1758), "Inson toʻgʻrisida, uning aqliy qobiliyatlari hamda tarbiyasi haqida" (1772, vafotidan keyin).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelvin

Gelvin (lot. helvus — kahrabosimon sariq) — mineral; karkasli silikatlar kichik sinfiga kiruvchi berillsilikat. Kimyoviy tarkibi (Mn, Fe, Zn)8 lBeSiOJ,,S2. Tarkibida 13,6% VeO bor. Kub singoniyali. Tetraedr kristallar, shaklsiz zarralar va donalar. Rangi sariq, yashil, qizil qoʻngʻirdan rangsizgacha. Shishasimon yaltiroq, smolaga oʻxshaydi. Qattikligi 6—6,5. S ogʻ. 3,2— 3,5. Pegmatit tomirlar, greyzenlashgan siyenitlar, granitlar, sulfid minerallariga boy skarnlarda uchraydi. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama (Qoʻrgʻoshinkon), Zirabuloq (Ingichka) togʻlarida bor. Berilliy olinadigan ruda. Xorijda Rossiya Federatsiyasi (Ural), Qozogʻiston, Norvegiya, AQSH, Ruminiya, Germaniyada topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hermann von Helmholtz

thumb

Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz (1821-yil 31-avgust, Potsdam — 1894-yil 8-sentyabr, Berlin) — nemis tabiatshunosi. „Kuchning saqlanishi haqida“ (1847) asarida birinchi boʻlib energiyaning saqlanish qonunink matematik jihatdan asoslab, bu qonunning umumiyligini koʻrsatgan. Eng kichik taʼsir prinsipini issiqlik, elektr va yorugʻlik hodisalariga qoʻllab, bu prin-sipning termodinamikaning ikkinchi qonuni bilan bogʻlanganligini ochib bergan. U birinchi boʻlib hammaga tushunarli shaklda elektrning atom tabiati gʻoyasini ilgari surgan. Helmholtz suyuqliklarning uyurma harakati nazariyasini rivojlantirib, mexanik va elektromagnit jarayonlarni tekshirish uchun bu nazariyaning amaliy qoʻllanishiga doir bir qancha misollar berdi. U yorugʻlikning elektromagnit nazariyasini va anomal dispersiya nazariyasini taraqqiy ettirgan. Fanga erkin va bogʻlangan energiyalar degan tushunchani kiritgan. Koʻrish va eshitish fiziologiyasiga oid masalalarni ilmiy jihatdan toʻgʻri talqin qilgan. Helmholtz muskullarda issiklik paydo boʻlishini aniqlab, uni hamda nerv impulslarining tarqalishi tezligini oʻlchagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:1821-yilda tugʻilganlar
Turkum:1894-yilda vafot etganlar
Gelmintlar

Gelmintlar (Helminthos. yun. helmins, helminthos — chuvalchang, gijja) — har xil sistematik guruhlarga mansub parazit chuvalchanglar guruhi. G.ga 5 tipga mansub jonivorlar, jumladan yassi chuvalchanglardan monogeneyalar, soʻrgʻichlilar, tasmasimon chuvalchanglar va sestodsimonlar; toʻgarak chuvalchanglardan nematodalar va qilchuvalchanglar; halqali chuvalchanglardan zuluklar; tikanboshlilar, nemertinlar hamda sistematik oʻrni toʻliq aniqlanmagan ortonektidlar va ditsiyemidlar kiradi. G. ekologik guruh boʻlib, juda xilma-xil jonivorlarni oʻz ichiga oladi. Teri-muskul xaltasi, tana organlarining uchta embrional varaqdan hosil boʻlishi; tanasi oldingi qismining ixtisoslashib, yopishuv yoki sezgi organlari hosil qilishi hamda bilateral simmetriyalik hamma G. uchun xos boʻlgan umumiy belgi hisoblanadi. Parazitlik qilish xususiyatiga binoan G.ni statsionar va fakultativ parazitlarga ajratiladi. Birinchi guruhga odam, hayvon va oʻsimlik parazitlari (tasmasimon chuvalchanglar, trematodlar, tikanboshlilar va koʻpchilik nematodalar); ikkinchi guruhga — koʻpchilik zuluklar, ayrim kiprikli chuvalchanglar va nemertinlar kiradi. Lichinkalik davrida hasharotlar tanasida parazitlik qiladigan, voyaga yetgan davrida esa erkin yashaydigan qilchuvalchanglar G.ning oʻziga xos guruhini hosil qiladi. Parazitlik qiladigan joyiga binoan G. tashqi — ekto-parazitlar (monogeneyalar, koʻpchilik zuluklar, nemertinlar va turbellariyalarning bir qismi) hamda endo-parazitlar (koʻpchilik gelmintlar)ga ajratiladi.

Parazit hayot kechirish taʼsirida G.ning harakatlanish, xoʻjayin tanasidan tashqarida faol oziq qidirish xususiyatlari yoʻqolgan; bir qancha da hazm sistemasi reduksiyaga uchragan. Buning oʻrniga yopishuv organlari rivojlanib, pushti keskin oshgan, rivojlanish sikli murakkablashib, koʻplab potensial xoʻjayinlarni zararlashga imkon beradigan boʻlgan. G. lichinkasi koʻpincha toʻla-toʻkis yoki qismai asosiy xoʻjayin organizmidan tashqarida rivojlanadi. Rivojlanish xususiyatiga binoan G. geogelmintlar va biogelmintlarga ajratiladi. Geogelmintlar tashqi muhitda, biogel-mintlar boshqa hayvonlar — oraliq xoʻjayin organizmida rivojlanadi. Ayrim biogelmintlar oraliq xoʻjayindan tashqari qoʻshimcha, hatto rezerv xoʻjayinga ham ega boʻladi. Soʻrgʻichlilar va tasmasimon chuvalchanglar sinfiga mansub bir qancha G.da jinsiy koʻpayish bilan birga lichinkalik partenogenez ham uchraydi. Jinsiy va jinssiz gallanib koʻpayish turning saqlanib qolish imkoniyatini oshiradi. Oʻzbekistonda umurtqali hayvoilarda 1000 dan ortiq G. parazitlik qiladi.

Ld..Matjonov N. M., Azimov J. A., Gehtin V. I., Odam va hayvonlarning koʻrinmas yovlari, T., 1977; Parmonov M., Sayidqulov B., Parmonov J., Epizootologiya, T., 1996.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelmintozoonozlar

Gelmintozoonozlar - tabiiy sharoitda qoʻzgʻatuvchisi odamlarda va hayvonlarda parazitlik qilib yashovchi gelmintoz kasalliklar guruhi. G. atamasi J929 yilda rus olimlari K. I. Skryabin va R. S. Shulsar tomonidan fanga kiritilgan.

G. ikki guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga tarixiy taraqqiyot (filogenez) jarayonida faqat hayvonlar organizmiga moslashgan G. qoʻzgʻatuvchilari kiradi. Odam bu qoʻzgʻatuvchilar uchun fakultativ xoʻjayin boʻlishi mumkin. Bu guruxga fassiolyoz, dikrotselioz, senuroz, sistitserkoz, dipilidioz, trixinellyoz va b. kasalliklar misol boʻladi. Birinchi guruh gelmintozlarga odam tanasiga joylashib, uning organizmini maʼlum patologik oʻzgarishlarga olib kelib, ammo oʻzi jinsiy voyaga yetmaydigan gelmintlarni ham kiritish mumkin. Mas, itlarning unsinarioz kasalligi qoʻzgʻatuvchisining lichinkasi, sut emizuvchi va kushlarning shistosomatit lichinkalari odam terisi orqali oʻtib, dermatitni paydo qiladi.

Ikkinchi guruhga qoʻzgʻatuvchisining biologik rivojlanishida odam ishtiroki shart boʻlgan G. kiradi. Mas: teniidoz, teniarinxoz kabilar. Teniarinxoz Oʻzbekistonda Xorazm, Buxoro, Samarqand viloyatlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi aholisi oʻrtasida uchraydi (piyoz va garmdori qoʻshilgan xom qiyma goʻshti — "ijjan" isteʼmol kilinishi uning asosiy sababidir).

G. bilan zararlanishda epizootologik va epidemiologik jarayonlarning bir necha holatlari farq qilinadi: a) odam va hayvonlar gelmintlar uchun asosiy xoʻjayin hisoblanadi (mas, opistorxoz, shistosomoz, fassiolyoz, difillobotrioz, dipilidioz). Bunday holatda odam va hayvonlar bir-biriga kasallikni yuqtirmaydi; ular invaziya manbai boʻlib, boshqa biror oraliq yoki qoʻshimcha xoʻjayin hisoblanadi; b) odam asosiy xoʻjayin, hayvonlar — oraliq xoʻjayin boʻladi (mas, teniarinxoz va teniozlarda qoramollar va choʻchqalardan kasalliklar odamlarga yuqadi; v) baʼzi bir tur hayvonlar asosiy xoʻjayin boʻlib, odam oraliq xoʻjayin vazifasini oʻtaydi (mas, exinokokkoz); g) odam va hayvonlar bitta tur gelmint uchun bir vaqtning oʻzida ham asosiy xoʻjayin, ham oraliq xoʻjayin boʻlishi mumkin (mas, trixinellyoz).

Goʻsht mahsulotlarini veterinariya-sanitariya nazoratidan oʻtkazish, aholining umumiy va sanitariya madaniyati darajasini oshirish, yaylovlar va hayvonlar suv ichadigan joylarning kasallik qoʻzgʻatuvchisining tuxum va lichinkalari bilan ifloslanishiga yoʻl qoʻymaslik, tabiiy-geografik sharoit va b.ni yaxshilash G.ga qarshi kurash va ularni yoʻqotishda katta ahamiyatga ega. Jaloliddin Azimov, Erkinjon Shakarboyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelmintosporiozlar

Gelmintosporiozlar - oʻsimliklarda Helminthosponum turkumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasalliklar. Aksariyat gʻalla va texnika ekinlari zararlanadi. Kasallik gʻoʻza koʻsaklarining chanoqlarida ham uchrashi qayd etilgan. Arpa, bugʻdoy, suli, makkajoʻxori G. bilan kasallanganda oʻsimlik bargida qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻlib, dogʻlar ostidagi toʻqimalar oʻladi. Kuchli zararlangan makkajoʻxori sovuq urganga oʻxshab qoladi. Sholi G. bilan kasallanganda unib chiqqan maysalari chiriydi, barglarida dogʻlar hosil boʻladi. Natijada ekin siyraklashib ketadi. Kasallangan maysaning ildiz boʻgʻzida zaytun yogʻi rangʻida gʻuborlar, barglarida esa mayda toʻq-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi. Arpa, sulining barglari, barg qini va doni toʻrsimon dogʻlanish koʻrinishini oladi, oʻsimlik bosh tortmaydi.

Kurash choralari: kuzgi shudgorni sifatli bajarish, yerga fosforli-kaliyli oʻgʻitlar solish, ekishni oʻz vaqtida qisqa muddatlarda oʻtkazish, maysalarni azotli oʻgʻitlar bilan oziqlantirish. Ekiladigan urugʻlikni raksil (1,5 kg/t) yoki derazali preparatlari (2 l/t) bilan dorilash kerak.

Latif Muhamedov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemagtlyutinatsiya

Gemoagglyutinatsiya (gemo... va agglyutinatsiya) — serologik reaksiya; quyilayotgan qon retsipient (qon oluvchi bemor)ning qon guruhiga mos kelmaganda, qon shaklli elementlaridan eritrotsitlarning bir-biriga yopishib, gʻo‘j boʻlib choʻkishi. Bevosita va bilvosita gemoagglyutinatsiya farq qilinadi. Bevosita G.da eritrotsitlarning yopishib qolishi unga antitelo – gemoagglyutininlarning toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsiri tufayli roʻy beradi. Agar gemoagglyutinin va eritrotsitlar bir turdagi organizmga xos boʻlsa, izogemoagglyutinatsiya sodir boʻladi. Bu qon guruhini aniqlash va donorni toʻgʻri tanlashda qoʻl keladi. Agar yuqoridagi holat har xil turdagi organizmga xos boʻlsa, geteroagglyutinatsiya roʻy beradi, bu, asosan, ayrim infeksion kasalliklar (masalan, infeksion mononukleoz)da kuzatiladi. Bilvosita G.da tegishli antigen yoki gapten bilan ishlangan eritrotsitlar yopishib qoladi. Bu reaksiya ayrim infeksion va allergik kasalliklarda qoʻllanadi. Eritrotsitlarning gʻo‘j boʻlib yopishib qolishi viruslar taʼsirida (masalan, grippda) ham roʻy berishi mumkin. Virusli kasalliklarni aniqlashda bu reaksiyalarning oʻziga xos tomonlaridan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemangioma

Gemangioma (yun. haima — qon, angeion — tomir) — qon tomirlarining xavfsiz oʻsmasi. Koʻpincha yosh bolalarda tomirning tugʻma ortiqcha tarmoqlaridan rivojlanadi. Bola tugʻilgan zahoti yoki sal oʻtgandan keyinroq koʻzga tashlanadi, baʼzida yoshi kattalarda ham kuzatiladi. Tananing turli sohalarida, koʻproq lab, yuz va boʻyinda uchraydi. Bola oʻsgan sayin G. ham kattalashadi va hiylagina joyni egallab oladi. Oʻz vaqtida davolanmasa, boshqa aʼzolarga oʻtishi mumkin. G. teri va shilliq qavatda, muskul, biriktiruvchi toʻqima va suyaklarda, shuningdek jigar, buyrak va b. aʼzolarda ham boʻladi. Jarroxlik yoʻli bilan oʻsma olib tashlanadi (yana q. Angioma).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemartroz

Gemartroz (gemo... va yun. arthron — boʻgʻim) — boʻgʻim boʻshligʻiga qon quyilishi. Koʻpincha boʻgʻimning ochiq yoki yopiq shikastlanishi (boylamlarning choʻzilishi va uzilishi, boʻgʻim ichidagi siniq va sh. k., hatto lat yeyish) sabab boʻladi. Gemorragik diatez, shuningdek operatsiyadan keyin ham G. roʻy beri sh i mumkin. G. tizza, boldir-panja, tirsak, bilak-kaft usta boʻgʻimlarida koʻproq kuzatiladi. Belgilari: boʻgʻim shishib, kattalashadi, bezillab turadi, harakat qiyinlashadi. G.ni faqat vrach davolaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gematit

Gematit (yunoncha: haima — qon), temir yaltirogʻi — temirning keng tarqalgan minerali. Kimyoviy formulasi - Gʻe2O3. Tarkibida 70% gacha temir bor. Baʼzan titan (11% gacha TiO2 titanogematit), alyuminiy (14% gacha A12O, — alyumogematit), marganes (17% gacha — marganesgematit), suv (N,0 8% gacha gidrogematit) aralashmalari boʻladi. Trigonal singoniyali. Kristallari koʻpincha plastinkasimon, varaqsimon, buyrak shaklida, rangi poʻlatrang — kulrangdan qoragacha. Yarim metallsimon yaltiraydi. Chinniga chizilsa qizil iz qoldiradi. Qattiqligi - 6—6,5. solishtirma og'irligi - 5,3. Qizdirilganda magnitlanadi, 1594° temperaturada eriydi. Gematit intruziv jinslarda, gidrotermal konlarda kvars, barit, magnetit, xlorit bilan birga va vulkan kraterlari devorlarida uchraydi. Nurash jarayonida temir gidroksidlarining suvsizlanishi natijasida ham gematit hosil boʻladi. Regional metamorfizm jarayonida gematitning juda katta massalari vujudga keladi. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlaridagi temir konlarida (Surenota. Gʻova, Toʻrangli, Chaqadambuloq), koʻp metalli konlarda (Qoʻrgʻoshinkon, Oltintopkan, Konsoy) koʻp tarqalgan. Ukraina (Krivoy Rog), Rossiya Federatsiyasi (Kursk magnit anomaliyasi, Ural togʻlari, Sibirda), AQSH, Kanada, Braziliya, Hindiston va boshqa mamlakatlarda yirik konlari bor. Gematit rudalari choʻyan va poʻlat olishda muhim xom ashyo hisoblanadi. Toza kukunsimon xillari boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi: gematit — temir olinadigan rudaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Alabama shtati ramzlari
Turkum:Kimyo
Turkum:Minerallar
Turkum:Fan
Gemato...

Gemato... (yunoncha: haima — qon) — gemo... ni anglatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gematologiya va qon quyish instituti

Gematologiya va qon quyish instituti, Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot instituti —ilmiy tadqiqotlar muassasasi. Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti jarrohlik klinikasidagi Qon quyish xonasi (1930) 1934 yilda Markaziy qon quyish stansiyasiga aylantirildi. 1940 yil shu stansiya asosida Qon quyish instituti tashkil etildi. 1959 yildan hozirgi nom bilan ataladi. Institutda kamqonliklar, leykozlar, gemoblastozlar, gemorragik diatezlar (gemofiliya, trombotsitopeniya)ning oldini olish va davolash, qon quyilgandan keyingi gepatit va shok holatlarini oʻrganish; ayollar va bolalar kamqonligini gemoglobinli tahlillash, koʻmik, qon va uning komponentlarini konservalash hamda transplantatsiya qilish, shuningdek donorlikning ayrim masalalari va hokazoga oid tadqiqotlar olib boriladi. Institutda 295 oʻrinli 8 klinik boʻlim (kattalar va bolalar gematologiyasi, jarrohlik, kunduzgi boʻlim va b.), konsultativ poliklinika, 25 davolashdiagnostika laboratoriya. va boʻlimlar, qon quyish stansiyasi, vivariy, kutubxona bor. Institut laboratoriya.da bir necha turdagi qon komponentlari va preparatlari tayyorlanadi. Institutda 5 fan doktori va 15 dan ziyod fan nomzodlari, 30 ga yaqin malakali gematolog va transfuziologlar xizmat qiladi (2001). Institut Oʻzbekiston Respublikasida gematologiya va qrn quyish muammolari boʻyicha ilmiy va uslubiy markaz hisoblanadi. Institut viloyat, shahar, tuman qon quyish stansiyalari va Qizil Yarim Oy jamiyati bilan birga donorlikni rivojlantirish masalalari bilan shugʻullanadi. Ilmiy ishlar nashr etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Gematoma

Gematoma (gemo… va yun. ota – oʻsma) – toʻqima orasiga va tana boʻshliqlariga qon quyilishi. Turli shikastlanishlar, lat yeyish, suyaklar sinishi, chiqishi va b. oqibatida roʻy beradi. Yumshoq toʻqimalar ezilishidan paydo boʻlgan kichikroq G. biroz shishib, ogʻriydi, oʻsha soha moʻmataloq boʻlib, qontalashadi (qarang Qontalash). Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinsa, hech bir nuqsonsiz tuzalib ketadi; asosan shu sohaga orom beriladi, sovuq qilinadi va bogʻlab qoʻyiladi. Hayot uchun muhim aʼzolar (bosh miya, jigar va b.) zararlangan boʻlsa, zudlik bilan vrachga murojaat etish zarur, aks holda ogʻir asoratlarga sabab boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemato-ensefalik baryer

Gemato-ensefalik baryer (gemato... va yun. enkephalos — bosh miya) — orqa miya suyuqligi va miya oʻrtasidagi moddalar almashinuvini tanlab boshqaradigan fiziologik tuzilma, toʻsiq. G-e.b. tarkibiga miya kapillyarlari endoteliysi, neyrogliya elementlari, miya tomirlarining chigallari, miya qobiqlari va b. kiradi. G-e.b. markaziy nerv sistemasini qonga yot moddalar (zaharlar, viruslar va hokazo), shuningdek dori moddalari (mishyak, simob birikmalari) tushishidan himoya qiladi hamda orqa miya suyuqligining tarkibi va xossalarini tartibga solib turadi. G-e.b. faoliyati vegetativ nerv sistemam va ichki sekresiya bezlari ajratgan mahsulotlar tomonidan boshqariladi. G-e.b. gistogematik baryerlar guruhiga mansub.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gematuriya

Gematuriya (gemato… va yun. shop – siydik) – siydiqda qon boʻlishi, qon aralash siydik kelishi. Buyrak va siydik yoʻli kasalliklarida (nefrit, buyrak sili va oʻsmasida, buyrak toshi kasalligida, siydik yoʻllari shikastlanganda), goho yurak-tomir va qon kasalliklarida, shuningdek baʼzi yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. G.da siydik nim pushti, qizgʻish va toʻq qizil boʻlib, katta-kichik va shakli har xil qon iviqlari aralashib chiqadi. G.ga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi. Bu sabablar buyrak koptokchalarining ishtirokiga qarab glomerulyar va noglomerulyar turlarga boʻlinadiPapadakis, Maxine A.; McPhee, Stephen J.; Rabow, Michael W. (14 September 2021). Current medical diagnosis & treatment 2022. McGraw-Hill Education. 23-02: Hematuria. ISBN 978-1-264-26938-9. OCLC 1268130534. Ammo qizil rangdagi barcha siydik gematuriya emas. Baʼzi dori vositalari va ayrim oziq-ovqatlar (masalan, qora malina, lavlagi, oziq-ovqat boʻyoqlari) siydikni qizil rangga kiritishi mumkin. Ayollarda hayz koʻrish ham gematuriya belgilarini koʻrsatishi va siydik test tasmasi orqali gematuriyaga ijobiy natija berishi mumkinMcAninch, Jack W.; Lue, Tom (2013). „Chapter 3: Symptoms of Disorders of the Genitourinary Tract“. Smith & Tanaghoʻs General Urology. McGraw-Hill Education.. Siydikda mioglobin kabi boshqa moddalar mavjud boʻlsa, siydik test tasmasi gematuriya uchun notoʻgʻri ijobiy natija berishi mumkin. Mioglobin – bu rabdomioliz paytida siydik bilan ajralib chiqadigan oqsil Stern, Scott D. C. Symptom to diagnosis: an evidence-based guide. Chapter 21-1: Approach to the Patient with Hematuria – Case 1. OCLC 1121597721. Ijobiy siydik test tasmasi natijasi mikroskop bilan tasdiqlanishi kerak, bunda gematuriya yuqori kuchlanishli maydonning har birida uchta yoki undan ortiq qizil qon hujayralarining mavjudligi bilan aniqlanadiPapadakis, Maxine A.; McPhee, Stephen J.; Rabow, Michael W. (14 September 2021). Current medical diagnosis & treatment 2022. McGraw-Hill Education. 23-02: Hematuria. ISBN 978-1-264-26938-9. OCLC 1268130534.
 Patofiziologiyasi 
Gematuriyaning patofiziologiyasi koʻpincha siydik tizimi aʼzolarining, jumladan buyrak, siydik nayi, qovuq va siydik yoʻlining, erkaklarda esa prostata bezining shikastlanishi bilan tushuntiriladi. Asosiy mexanizmlarga glomerulyar bazal membrananing tuzilish buzilishi hamda siydik-tanosil yoʻllarining shilliq qavat yuzalarining mexanik yoki kimyoviy yemirilishi kiradiSaleem, Muhammad O.; Hamawy, Karim (2022), „Hematuria“, StatPearls, Treasure Island, Florida: StatPearls Publishing, PMID 30480952, retrieved 2022-01-17Papadakis, Maxine A.; McPhee, Stephen J.; Rabow, Michael W. (14 September 2021). Current medical diagnosis & treatment 2022. McGraw-Hill Education. 23-02: Hematuria. ISBN 978-1-264-26938-9. OCLC 1268130534.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemi...

Gemi... (yun. hemi — yarim, nim) — qoʻshma soʻz tarkibida kelib, yarmi, teng yarim maʼnosini ifodalaydi (mas, gemiplegiya). GEMIZIGOTALIK(gelsh... va zigota) — organizmdagi bir yoki bir necha genlar oʻz allel juftlariga ega boʻlmagan holat. Geterogamet organizmlar jinsiy xromosomalaridagi genlar shunday holatga ega. Gemizigota holatida resessiv genlar gaploid hamda diploid organizmlarda namoyon boʻlishi mumkin. Shuningdek, G. xromosomalarning qayta joylanishi (translokatsiya, delesiya, notoʻgʻri krossingover va b.) natijasida ham paydo boʻladi. G.dan oʻsimliklar seleksiyasida monosom xromosomali organizmlar (monosomiklar) olish orqali xromosomalarning tarkibini aniqlashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemimorfit

thumb
Gemimorfit — mineral; q. Kalamin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bezak toshlari
Geminidlar

Geminidlar (lotincha Gemini) - egizaklar yulduz turkumidagi meteorlar oqimi. Har yili faol boʻladi, 1—17 dekabrda kuzatiladi. Quyosh atrofida aylanib chiqish davri juda qisqa (1,7 yil). Dastlab 1862-yilda kuzatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemiplegiya

Gemiplegiya (gemi… va yun. plegin – shikastlanish) – gavda oʻng yoki chap yarmining toʻliq falajlanishi. Koʻpincha gipertoniya, ateroskleroz, revmatizm, qand kasalliklarida miyaga qon quyilishi yoki miya qon tomirlarining berkilib qolishi sabab boʻladi. G. miya oʻsmasi, yalliglanishi va jarohatlanishining alomati boʻlishi ham mumkin. G.ga sabab boʻlgan kasallik davolanadi, doridarmomdan tashqari falajlangan oyoq-qoʻl uqalanadi, shifobaxsh fizkultura buyuriladi va fizioterapiya usullari qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemma

Gemma (lotincha gemma — qimmatbaho tosh, dur) — oʻyma tasvirli sayqallangan javohirlar, gliptika asari. Tasvir tekis yuzadan chuqurlashtirib oʻyib ishlanadigan (intaliya) va zaminni oʻyib boʻrtma tasvir hosil qilinadigan (kameya) turi farqlanadi. Qadimda va oʻrta asrlarda gemmaning tumor, uzuk koʻzi va b. alohida muhr vazifasini oʻtovchi turi (intaliya) keng tarqalgan. U bilan maktub, hujjat, buyruqlar muhrlangan. Gemmada koʻpincha hayvon, odam tasvirlari, ramziy belgilar va yozuvlar oʻyib ishlangan. Hozir Gemma toʻgʻnogʻich, kulonlarda ishlatiladi, uzukka oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemmologiya

Gemmologiya( gemma va ...logiya) — javohirlar (qimmatbaho va yarim qimmatbaho toshlar)ni oʻrganuvchi fan. Qadimda javohirlar va ulardan ishlangan buyumlar Yevropada gemma deb atalgan. Baʼzi olimlar gemmologiyani mineralogiyaning bir sohasi deb hisoblaydilar. Gemmologlar fikricha, gemmologiya mustaqil fan. Gemmologiya javohirlarning fizik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi, bezaklik fazilatlari, konlari minerageniyasi, ishlov berish texnologiyasini, shuningdek tayyorlangan buyumlarning bozor narxlarini belgilash, ularga boʻlgan ehtiyojning oʻzgarib turish qonuniyatlarini, javohirlarni sunʼiy ravishda tayyorlashni oʻrganadi.

Dunyoning koʻp mamlakatlarida (asosan AQSH, Angliya, Germaniya, Yaponiya) gemmologiya intlari, birlashmalari, uyushmalari, lab.lari mavjud. Maxsus "Gemmologiya" jurnali nashr qilinadi (AQSH, Yaponiya). Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekiston hududida qimmatbaho toshlar xossalarini oʻrganish va ulardan zargarlik buyumlari yasash mil. av. 1-ming yillikdan maʼlum. Abu Rayhon Beruniy "Mineralogiya" asarida javohirlarning paydo boʻlishi, ularning fizik, kimyoviy xossalari haqida yozgan. Gemmologiya asosan 20-asr boshlarida mineral xom ashyolarni tekshirishning yangi usullari (qutbli optika, rentgen strukturali tahlil, spektrometriya va b.) qoʻllanila boshlangandan soʻng tez shakllandi. Gemmologiyaning rivojlanishida Rossiyada A. Ye. Fersman, gemmologiya P. Barinov va b.ning qimmatbaho toshlar toʻgʻrisidagi asarlari muhim rol oʻynadi. Oʻzbekistonda hozir amaliy gemmologiya taraqqiy etgan boʻlib, oʻzbek zargarlarining ishlarida oʻz ifodasini topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Javohirlar
Gemmulalar

Gemmulalar (lot. Gemmula — mayda kurtakcha) — 1) koʻpchilik chuchuk suv govaktanlilari (bodyaga) va ayrim dengiz gʻovaktanlilarining qishki tinim holatidagi ichki kurtaklari. Gʻovaktanlilar mezogleyi oziq moddalarga boy, diametri 0,3 mm keladigan amyobasimon hujayralarning sharsimon tuplamidan iborat. G. kremnezem (qumtuproq)dan iborat spikulalar, yaʼni amfidisklar bilan mustahkamlangan ikki qavat muguz (spongin) qobiq bilan oʻralgan. Ikkala qavat oʻrtasida havo saqlovchi boʻshliq, qobiq sirtida esa yupqa parda bilan yopilgan chiqarish teshikchasi boʻladi. Bahorda G. poʻsti yorilib, uning ichidagi hujayralar tashqi muhitga chiqadi va suv tubiga yopishib, yangi gʻovaktanlilarni hosil qiladi. Suv oqimi va suv hayvonlari orqali tarqaladi; 2) Ch. Darvinning pangenezis nazariyasi boʻyicha irsiyatning gipotetik birligi (eng kichik zarrachasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemo ...

Gemo... (gem..., gemato...) (yun. haima — qon) — qoʻshma soʻz tarkibida kelib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼno ifodasidan qonga aloqadorlikni anglatadi (mas, gemoglobin).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil