Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Segment

Segment (lotincha segmentum — kesma, seco — kesaman) — 1) tekislikdagi Segment — egri chiziq va shu yoy uchlarini tutashtiruvchi vatar bilan chegaralangan tekis shakl. Doiraviy AtV Segment yuzi (rasmga q.) OAtV sektor yuzi bilan AOV uchburchak yuzining ayirmasiga teng; 2) fazoviy Segment — fazoviy jismni tekislik bilan kesganda undan ajratib olingan shaklning sirti bilan shu tekislik orasidagi qismi; 3) Segment yoki kesma — toʻgʻri chiziqning A va V nuqtasi orasidagi nuqtalarning A va V nuqtalarini ham oʻz ichiga olgan toʻplami. Boshqacha aytganda, Segment toʻgʻri chiziqning koordinatalari a<x< b shartni qanoatlantiradigan nuqtalar toʻplami.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Segnet tuzi

Segnet tuzi, C4H4O6KNa4H2O -vino kislotaning kaliynatriyli qoʻshaloqtuzi. Rangsiz kristall modda. 100° da 3 molekula suvini yoʻqotadi, toʻrtinchi molekula suvi esa 130°da ajraladi. Suvda yaxshi eriydi. St. feling rektivi tarkibiga kiradi. Tibbiyotda surgi sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Segoh

Segoh (fors. — uch oʻrin, uch parda) — 1) Oʻn ikki maqom tizimida maʼlum shoʻba nomi. da koʻrsatilishicha, S. 3 pogʻonali tovushqator boʻlib, pardalari 2 ta butun ton oraligʻida joylashgan; 2) Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibida beshinchi maqom. Tovushqatori eoliy (minor) gammaga toʻgri keladi. Shashmaqomdagi S.ning mushkilot boʻlimi — Tasnifi S, Xafifi S, Garduni S, Muhammasi S, Muhammasi Ajam, Muhammasi Mirza Hakim, Saqili Bastanigor, nasr boʻlimi — 1 va 2 guruh shoʻbalaridan iborat. Ulardan birinchisi Saraxbori S (6 ta taronasi va suporishi bilan), Talqini S. (taronasi bilan), Nasri S. (taronasi bilan), Navroʻzi Xoro (uchta taronasi va suporishi bilan), Navroʻzi Ajam (taronasi bilan) hamda Ufar va Suporish qismlaridan iborat. S.ning 2 guruh shoʻbasi Moʻgʻulchai S. deb nomlanib, Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar qismlarini oʻz ichiga olgan. S. maqom pardalari asosida juda koʻp ashula va cholgʻu yoʻllari yaratilgan: "Segoh", "Girya" III, "Ilgʻor", "Guluzorim", "Figʻon", "Nimchoʻponiy" ashulalari, "Mushkiloti Segoh" kuyi va uning ufari va boshqa S. yoʻllaridan Oʻzbekiston kompozitorlari barakali foydalanishgan (mas, R.Glier va T. Sodiqovning "Layli va Majnun" operasi; Yu. Rajabiy va boshqa Nadejdinning hamda S. Boboyevning "Segoh" simfonik poemalari, M. Tojiyevning 3, T. Kurbonovning 5simfoniyalari va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

 

 

 

Turkum:Maqomlar
Emilio Segrè

right|200px|thumb|Emilio Segrè
Emilio Segrè (1905.1.2, Tivoli — 1989) — italyan tadqiqotchi fizigi. AQSH va Italiya Milliy akademiyalari aʼzosi. Rim universitetni tugatgan (1928), 1935-yildan shu universitetda, 1938-yildan Kaliforniya universitetida (1946-yildan professor) ishlagan. 1943—46 yillarda AQSHdagi LosAlamos Milliy laboratoriyasida. Ilmiy ishlari atom spektroskopiyasi, yadro fizikasi va yadro kimyosiga oid. 1934—36 yillarda E. Fermi guruhida protonlarning sekinlashishi hodisasini oʻrgangan. Xodimlari bilan birga texnetsiy (1937), astat (1940) va plutoniy239 (1940—41)ni ochgan. O. Chemberlen va boshqa bilan hamkorlikda antiprotonni kashf etgan (1955). Nobel mukofoti laureati (1959; O. Chemberlen bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari
 

Turkum:Fiziklar
Segregatsiya

Segregatsiya ( – ajratish) – biron irq yoki etnik guruhni chegaralangan hududga majburlab yoki ixtiyoriy yoʻl bilan koʻchirish yoxud alohida maktablar, transport vositalari, xizmat koʻrsatish korxonalari tashkil etish yoki boʻlmasa, boshqa diskriminatsiya choralari orqali ajratib qoʻyish. S. – diskriminatsiyaning alohida koʻrinishidir. Tarixda qonunlashtirilgan S. hollari boʻlgan. Chunonchi, S. AQSH janubida 19-asr 2-yarmining boshida negrlar ozod qilingandan soʻng 20-asrda ham uzoq vaqt saqlanib turdi. JARda 20-asrning 90y.lari boshigacha S.ning eng yomon shakli – aparteid mavjud edi. Irqiy kamsitishning har qanday shaklini tugatish toʻgʻrisidagi 1965-yilgi xalqaro konvensiyaga muvofiq, unda ishtirokchi davlatlar irqiy S. va aparteidni qoralash bilan birga oʻz xududlarida bunday tusdagi har qanday harakatga yoʻl qoʻymaslik, taqiqlash va yoʻqotish majburiyatini oldilarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Segregatsiya (metallurgiya)

Segregatsiya (metallurgiyada) — qotishma sovitilganda suyuq faza tarkibining oʻzgarishi va qotish jarayonida shu oʻzgarish tufayli qattiq qotishmada har xil tarkibli joylar paydo boʻlishi. S. kristallitlararo, solishtirma ogʻirlik boʻyicha (qavatli) va zonal turlarga boʻlinadi. Kristallitlararo S.ni mikroskop ostidagina payqash mumkin, solishtirma ogʻirlik boʻyicha S.ni qotishma quymasining boʻylama kesimidan tayyorlangan mikroshlifda mikroskopsiz ham koʻrsa boʻladi, zonal S.ni ham mikroskopsiz koʻrish mumkin.

Kristallitlararo S.da dastlab ajralib chiqqan qoʻrgʻoshin kristallitlari bilan shu kristallitlar orasida joylashgan evtektik aralashma (suyuq qotishmadan bir vaqtning oʻzida kristallangan ikki yoki undan ortiq xil kristallarning mexanik aralashmasi) birbiridan farq qiladi. Solishtirma ogʻirlik boʻyicha S. hosil boʻlishiga ajralib chiqadigan qattiq fazoning solishtirma ogʻirligi bilan qolgan suyuq fazaning solishtirma ogʻirligi orasida farq va qotish vaqtida sekin sovitish sabab boʻladi. Zonal S.ga sabab shuki, qolipga quyilgan suyuq qotishma qotayotganda quyma qobigʻidan ichkari tomonga uzunchoq kristallitlar oʻsib chiqib, sirtqi devor hosil qilishi tufayli suyuqlik quyma ichiga toʻplanadi, natijada S. yuz beradi. S. metallar va qotishmalarda nuqsonlar kelib chiqishiga sabab boʻladi, ularga mexanik ishlov berishni qiyinlashtiradi, ularning strukturasi va xossalarini yomonlashtiradi, S.ning oldini olish va bartaraf qilish uchun metall va krtishmalar rafinatsiyalanadi, legirlanadi, qoʻshimchalar qoʻshiladi va boshqa

 Adabiyot 
 Toʻraxonov A.S., Metallshunoslik va termik ishlash, T., 1968.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Segu

Segu — Malining jan. qismidagi shahar, Niger daryosining oʻng sohilida. Aholisi 90,9 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi (sholi, yer yongʻoq, shakarqamish, mango, chorvachilik) rayonning savdo markazi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, toʻqimachilik kombinati bor. Kustarhunarmandchilik korxoialarida gilamlar toʻqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mali
Sedan

Sedan (Fransiyadagi Sedan shahri nomi bilan bogʻliq, deb taxmin qilinadi) – yengil avtomobil kuzovining nomi. S.ning 4 eshigi va orasida toʻsigʻi boʻlmagan kamida 2 qator oʻrindiklari boʻladi. S. juda mustahkam yuk koʻtaruvchi konstruksiyani hosil qilishga imkon beradi. Masalan, VAZ-2101, GAZ31 („Volga“), Daewoo Nexia va boshqa avtomobillarning kuzovi S. tipida yasalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sedana

Sedana (Nigella L.) – ayiqtovondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; ziravor ekin. Asosan, yovvoyi sedana (N. integrifolia Rgl.), madaniy ekma sedana (N. sativa) turi Kavkaz va Oʻrta Osiyoning adir va togʻlarida uchraydi. Ziravor oʻsimlik sifatida ekiladi. Boʻyi 20— 75 sm, poya tubidagi barglari butun, yuqoridagilari panjasimon boʻlingan. Bargi (mevasi) tuklar bilan qoplangan. Aprel—may oylarida gullab urugʻlaydi. Yaxshi asal beradi. Uning qoramtir xushboʻy urugʻlarida efir moyi bor. Non pishirishda, karam va bodring tuzlashda, veterinariya va tabobatda ishlatiladi. Urugʻi ochiq maydonlarga erta bahorda sepiladi. Damashq sedanasi (N. damasceana L.) turi manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Urugʻi tarkibida damassenin alkaloidi va efir moyi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sedimentatsion analiz

Sedimentatsion analiz - dispers sistemalardati zarralarning oʻlchamini va polimerlar eritmasidagi makromolekulalar mol. m ni sedimentatsiya tezligi boʻyicha aniqlash usullari majmui. Bu usullar dispers likning oʻrtacha tavsifini, shuningdek, zarralarning oʻlchami yoki massasi boʻyicha taqsimlanish egrisini (polimerlar uchun molekulyarmassaviy taqsimlanishni) aniqlashga imkon beradi. Zarralar oʻlchami 1 mkm.dan katta boʻlgan dagʻal dispers sistemalar (suspenziya, emulsiya) uchun gravitatsion maydondagi sedimentatsiya, kolloid sistemalar va polimerlar eritmasi uchun markazdan qochma kuch maydonidagi sedimentatsiya qoʻllanadi; markazdan qochma tezlanish 100 000 gacha tenglashib, ultratsentrifugalarda rotorning aylanish tezligini minutiga bir necha oʻn minglabgacha yetkazadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

== ==
Sedimentatsiya

Sedimentatsiya (lot. sedimentum. — choʻkish) — dispers faza zarralari (qattiq donacha, suyuklik tomchisi, gaz pufakchalari)ning suyuq yoki gazsimon dispers muxitda gravitatsion maydon yoki markazdan qochma kuch maydonida choʻkishi yoki yuzaga suzib chiqishi. Agar zarralarning yoʻnalgan harakati ogʻirlik kuchi yoki markazdan qochma kuch taʼsirida zarralarning tartibsiz (xaotik) issiklik harakatidan ustun kelsa, S. sodir boʻladi (qarang Broun harakati, Diffuziya). S. tezligi zarraning massasi, oʻlchami va shakliga, muhitning qovushokligi va zichligiga, shuningdek, maydon kuchining zarraga taʼsiridan yuzaga keluvchi kuchlanishga boglik. Bir-biri bilan oʻzaro taʼsirlashmaydigan mayda sferik zarralar S.si Stoke formulasi boʻyicha aniqlanadi. Tabiatda S. choʻkindi togʻ jinslari hosil boʻlishiga, havzalardagi suvning tinishiga, atmosferadagi suyuq tomchi va qattiq zarralarning ajralishiga olib keladi. Sedimentatsiyada S. kukunlarni fraksiyalarga ajratishda, kimyo-texnologiyada turli mahsulotlarni choʻkma holida ajratib olishda qoʻllanadi. S. sanoatda foydali qazilmalarni boyitishda, kimyo va neft-kimyo texnologiyasi mahsulotlarini ajratishda, suvni tozalashda va boshqalarda ishlatiladi. S. sentrifugalash, ultratsentrifugalash, sedimentatsion analizda keng qoʻllanadi (yana qarang Tindirish, Sedimentatsion analiz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sedimentogenez

Sedimentogenez (lot. sedimentum — choʻkish va ... genez) — keng tarqalgan tabiiy jarayon, tabiiy sharoitda barcha turdagi choʻkindilarning harakatlanish yoki muallaq holatidan (suv va havo muhitida) harakatsizlik holatiga oʻtishi. Choʻkindilar koʻpincha quruklik yuzasida, daryo, dengiz, okeanlarda tashqaridan olib kelingan tayyor terrigen (allotigen) materiallar hamda turgʻun va oquvchi (togʻ yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi daryolar, soylar) suv havzalarida biogen va xemogen yoʻl bilan choʻkkan baʼzi (odatda, qiyin eruvchan) birikmalar hisobiga shakllanadi. Baʼzi tadqiqotchilar (N.B. Vassoyevich, 1957, 1962) S. deganda, choʻkmani suv havzasining tubiga tushishidan boshlab to diagenez bosqichigacha, yaʼni suv havzalarida muhit va suv oraligʻida hech qanday kimyoviy qaramaqarshilikka uchramaydigan lahzasigacha boʻlgan jarayonni tushinadi. Rus geologi N. M. Straxov (1953,1960) S. tushunchasiga choʻkmaning rivojlanish davrini ham kiritadi. MDH davlatlarida choʻkindi togʻ jinslari haqidagi fan "litologiya", boshqa davlatlarda esa "sedimentologiya" deb ataladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sezgi organlari

Sezgi organlari - organizmga taʼsir qilayotgan tashqi taʼsirotlarni qabul qilish va idrok etishni taʼminlaydigan ixtisoslashgan periferik tuzilmalar. Ular organizm tashqi va ichki muhitdan oladigan turli qoʻzgʻalishlarni qabul qilib, bu hakdagi informatsiyani markaziy nerv sistemasiga uzatadi. So. organizmning atrof muhitga yanada moslashishiga imkon beradi. Oʻta ixtisoslashgan qoʻzgʻaluvchanlik tufayli So. faqat maʼlum turdagi taʼsirotning idrok etilishini taʼminlaydi. Odamda koʻrish organlari, eshitish organlari, hid bilish organlari, maza bilish, tuygʻu organlari farq qilinadi. So. tarkibiga retseptorlar taʼsirlanganda qoʻzgʻalishga qobiliyatli sezgir nerv tolalarining uchi hisoblangan spetsifik nerv tuzilmalari kiradi. Har qanday sezgi organi faqat analizatorlarning periferik boʻlimi hisoblanadi (yana qarang Sezgi). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmet Necdet Sezer

Sezer Axmet Nejdet (1941.13.9, Afʼyon sh.) — Turkiya davlat arbobi. Anqara universitetining huquqshunoslik ftini tugatgan (1962). 1962-yildan Ankara, Dijla va Yerkoy sh.laridagi sud organlarida ishlagan. 1983-yildan Turkiya Oliy sudi aʼzosi, 1988-yildan Konstitutsion sudi haqiqiy aʼzosi, 1998-yildan Turkiya konstitutsion sudi raisi. 2000-yil 16-maydan Turkiya Respublikasi prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Prezidentlik davri (2000-2007) 
Sezer prezidentlikka saylanadi va 2000-yil 16-mayda qasamyod qiladi. Turkiya tarixida ilk bor sudyalik kasbidan chiqqan ilk davlat rahbari boʻladi. Sezerning prezidentlik davri 2007-yil 16-mayda tugallanishi kerak boʻlgan, biroq Turkiya buyuk millat majlisi yangi davlat rahbarini saylay olmagani sababli u bu lavozimda 2007-yil 28-avgustga qadar davom ettiradi. Bunga sabab Turkiya Konstitutsiyasida prezidentlik vakolati muddati yangi davlat rahbari saylanmagunicha choʻzilishi mumkinligi belgilangandi.

2001-yil 21-fevralda Milliy Xavfsizlik Kengashi majlisida kelib chiqqan janjal paytida Sezer konstitutsiyaviy kodekslar yozilgan kitobni Bosh vazir Bülent Ecevitga otadi. Baʼzilar „Qora chorshanba“ deb nomlanuvchi Turkiyadagi yirik iqtisodiy inqirozning asosiy sababi sifatida ushbu janjalni sabab qilib koʻrsatadi. Boshqalar esa Yevropa Ittifoqi bilan aʼzo boʻlish boʻyicha muzokaralar va Turkiyaning xalqaro valyuta jamgʻarmasi bilan mustahkam aloqalari talab qilgan tezkor islohotlar bu inqirozga sabab boʻlganini daʼvo qilishdi.

Sezer Turkiyada dunyoviylikning qatʼiy targʻibotchisi hamda himoyachisi boʻlgan, Sezer bilan Adolat va Taraqqiyot partiyasi oʻrtasida tez-tez tortishuv boʻlib turadi. Koʻp hollarda u Turkiyaning dunyoviy tuzumi tahdid ostida ekanini ochiq daʼvo qilgan . Sezer Islom ayollarning roʻmol oʻrashini talab qilinmasligiga ishongani tufayli Prezident saroyidagi rasmiy ziyofatlarda deputatlarning roʻmol oʻragan xotinlarini davradan chiqarib tashlagan.

Prezidentlik davrida Sezer 260 nafar sudlangan jinoyatlarni afv etdi, ulardan 202 nafari chapchi jangarilar tomonidan qoʻlga olingan edi.

 

Turkum:6-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1941-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Sezuvchanlik

Sezuvchanlik, sezgirlik, taʼsirchanlik — tirik organizmning tashqi va ichki muhit taʼsirini qabul qilish xususiyati; tor maʼnoda analizatorlarning qoʻzgʻatuvchilarga javob qaytarish qobiliyati. Nerv sistemasiga ega hayvonlarda ixtisoslashgan sezish hujayra (retseptor)lari turli qoʻzgʻatuvchilarga nisbatan yuqori darajada tanlash sezuvchanligiga ega. Mutlaq va differensial S. farq qilinadi. Analizatorlar qoʻzgʻatuvchilarning minimal darajadagi eng kuchsiz taʼsiri (sezgining mutlaq chegarasi)ni sezish qobiliyati mutlaq S.ni ifodalaydi. Sezgining mutlaq chegarasi bilan mutlaq S. birbiriga teskari proporsionaldir. Mas, bir stakan choydagi shirinlikni sezish uchun bir odam 1 qoshiq shakar solishi yetarli boʻlsa, boshqasi 2—3 qoshiq solishi mumkin. Analizatorlarning qoʻzgʻatuvchilar orasidagi bilinarbilinmas farqlar, oʻzgarishlarni sezish qobiliyati differensial S. deb ataladi. Sezishda qoʻzgʻatuvchining bilinarbilinmas oʻzgarish tugʻdiradigan miqdorining ozgina oʻsishi sezgining differensial chegarasi deyiladi. Differensial S. ham differensial chegara bilan teskari proporsionaldir.

Sezgi chegaralari va S. qoʻzgʻalish hamda tormozlanish jarayonlari bilan belgilanadi.

Nerv sistemasi qanchalik qoʻzgʻaluvchan boʻlsa, S. shunchalik yuqori boʻladi va aksincha. Qoʻzgʻalish jarayoni miya poʻstlogʻining biror qismida hosil boʻlib, boshqa qismlarga tarqaladi. Keyinchalik mashq qilib borish tufayli qoʻzgʻalish maʼlum nerv hujayralarida differensiallanadi, farqlanadi.

Qoʻzgʻatuvchining taʼsiri oʻzgarishi bilan S ham oʻzgaradi; qoʻzgʻatuvchilar sust taʼsir etganda S. oshadi, kuchli taʼsir etganda S. kamayadi. S. analizatorlarning oʻzaro taʼsiri natijasida ham oʻzgaradi. Shuningdek, S.dagi oʻzgarish hayot sharoiti, inson faoliyati bilan uzviy bogʻliq. Ayrim kasalliklar taʼsirida S. oʻzgarishi (kamayishi yoki ortishi), izdan chiqishi yoki butunlay yoʻqolishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xojabek Seitov

Xojabek Seitov (1917-yil 25-avgust, Qoraqalpogʻiston, Qoraoʻzak tumani — 2001-yil 20-aprel, Nukus) — qoraqalpoq yozuvchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1972). Qoraqalpogʻiston Oʻqituvchilar institutida oʻqigan (1938—1941). Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashi qoshidagi Radioeshittirish qoʻmitasi (1947—1958) va Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1952—1958). "Sovet Qaraqalpaqstani" gaz. boʻlim mudiri (1958-yildan). Poetik asarlarida ("Baxtli hayot", 1947; "Gullayotgan ovul", 1955, N. Japaqov bilan hamkorlikda; "Tong shuʼlasi", 1968 va boshqalar) qoraqalpoq xalqi turmush tarzi tasvirlangan. Oʻzbek tilida "Hayot tongi" (1954), "Toʻlqinlar" (1956), "Yaylov yulduzi" (1968) kabi asarlar yozgan. "Mashaqqatli baxt" (1959), "Kuchli shamol" (1973) romanlari muallifi. Mirtemirnit "Qoraqalpoq daftari" asarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan (1959Mashaqqatli baxt roman, T., 1962; Yaylov yulduzi sheʼrlar va doston, T., 1968.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil).

 

 

Turkum:Qoraqalpogʻistonlik yozuvchilar
Seyval

Seyval (Balaenoptera borealis) — yoʻl-yoʻl kitlar oilasiga mansub sut emizuvchi. Urgʻochisining uzunligi 18,8 m gacha. Erkagi kichikroq. Usti toʻq, biqin qismi och kulrang, qorni kulrangdan oqqacha. Qishda urchiydi. Boʻgʻozlik davri bir yilcha. Ikki yilda bir marta bitta, baʼzan ikkita bola tugʻadi. 5—7 yilda jinsiy yetiladi. Arktikadan Antarktikagacha boʻlgan dengizlarda, jumladan, Uzoq Sharq va baʼzan Boltiq dengizi|Boltiq dengizlarida uchraydi. Qisqichbaqasimonlar, boshoyoqli mollyuskalar va baliqlar bilan oziqlanadi. Soni kamaymoqda. Ovlash man etilgan.
Seyiston

Seyiston, Sakiston (qadimda — Drangʻiyona) — Eron va Afgʻoniston chegarasida joylashgan tarixiy viloyat. Drangʻiyona nomi 1marta Bihistun kitobalariaya eslatilgan. Drangʻiyonaga sak qabilalari kelib joylashgani uchun (mil.av. 2-asr) Sakiston, keyinchalik S. deb atalgan. S. Mauriyalar imperiyasi, YunonBshtriya podsholigi (mil.av. 3—2-asrlarda) tarkibiga kirgan. Parfiya (mil. av. 3-asr—mil. 3-asr), Sosoniylar davlati (3—7-asrlar.), Arab xalifaligit tobe boʻlgan. 8—9-asrlarda xorijishar harakati markazlaridan biri. Yirik shaharlari: Zabol (Zobul) (Eronda), Zaranj (Afgʻonistonda). Aholisi (Sistoni xalqi va boshqalar) dehqonchilik (bugʻdoy, arpa, paxta) va chorvachilik (tuya, qoʻy, echki) bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Zardushtiylik tarixi
Turkum:Shohnomadagi joylar
Seyiston (choʻl tekisligi)

Seyiston — Eron va Afgʻonistondagi gilli choʻl tekisligi. Urtacha bal. 500 m. Iklimi quruq, subtropik iqlim. Hududidan Hilmand, Hashrud. Farruhrud, Harirud va boshqa daryolar oqib oʻtadi. Markaziy qismida Hamun koʻllari joylashgan. Shoʻrxok, taqir, botqoqliklar bor. Choʻl oʻsimliklari, yulgʻun, saksovul oʻsadi. Koʻchmanchi chorvachilik, vohalarda dehqonchilik qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seyitniyazov Narbay

Seyitniyazov Narbay (1948.5.9, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalqoʻqituvchisi (2003). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Toʻrtkoʻl tumanidagi 32, 1991-yildan 8maktabda fransuz tili oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dars usullaridan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reyimbay Seyitov

Reyimbay Seyitov (1915, Qoʻngʻirot shahri) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1957). 1936-yil kolxoz teatrida, 1944–92 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida ishlagan. "Kim toʻgʻri" (Qosimjon), "Arshin mol olon" (Sultonbek, Asker), "Bogʻdagul" (Shamshit boʻlis), "Qora yuraklar" (Davlatnazarboy), "Aldar koʻsa" (Saksen), "Gʻarib oshiq" (Gʻarib, Azberxoʻja), "Alpomish" (Alpomish), "Suymaganga suykanma" (Koʻshkinboy), "Oltin koʻl" (Tursunali), "Yurak sirlari" (Sattor), "Ogʻriq tishlar" (Zargarov), "Oʻgʻirlangan baxt" (Mixaylo Gurman), "Berdaq" (Ernazar olakoʻz), "Talvas" (Izbosgan domla), "Qoraqalpoq qizi" (Tojim), "Ahmoq podsho" (podsho), "Soʻna" (Montanello) kabi spektakllardagi rangbarang obrazlari bilan tanildi. Seyitov izlanuvchan, serqirra aktyor boʻlib, u sof drama janridagi spektakllarda ham, musiqali drama janridagi spektakllarda ham bir xil ijod qilgan. Uning qahramonlari ichki hissiyotlarga boyligi, turli harakterdagi rollarni meʼyoriga yetkazib ijro etishi bilan shuhrat topdi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1969). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1991)."Seyitov Reyimbay" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Seym

Seym — Rossiya Federatsiyasi Kursk viloyati va Ukrainaning Sumi va Chernigov viloyatlaridagi daryo. Desna daryosining chap irmogʻi. (Dnepr havzasi). Uzunligi 748 km, havzasining maydoni 27,5 ming km². Oʻrta Rossiya qirlaridan boshlanadi. Keng vodiy boʻylab yoyilib oqadi. Asosan, qordan toʻyinadi. noyabr—dekabr oxirlarida muzlab, mart — aprelda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi (quyilish yeridan 105 km yuqorida). Quyi oqimida kemalar qatnaydi. Seym sohilida Kursk, Lgov, Rilsk, Putivl shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Ukrainadagi daryolar
Seym (organ)

Seym (polyakcha — sejm) — 1) Polsha, Litva, Chexiya va Sharqiy Yevropaning boshqa ayrim davlatlaridagi tabakaviyvakolatli organlar; 2) Polsha, Litva (1922—40 y., 1992-yildan) va Latviyada (1922—34) oliy qonun chiqaruvchi organning nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmik ball

Seysmik ball — zilzilani yer yuzasida sezish va uning oqibatida imoratlarning buzilish darajasini seysmik asboblar va makroseysmik usullar bilan belgilaydigan shartli birlik (rakamli baholash). Oʻzbekistonda zilzila kuchini belgilaydigan 12 balli MSK64 jadvali qabul qilingan. Bundan tashqari, jahonda Sb.ni aniklashda Merkellining modifikatsiya (MM), Rixterning magnituda jadvallari (Rixter shkalasi) ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmik karotaj

Seysmik karotaj - burgʻi quduqlarida elastik toʻlqinlarning oʻtish tezligi, qaytish, tarqalish va yutilish koeffitsiyentlari yordamida togʻ jinslarining seysmik xossalarini oʻrganish. Olingan natijalar seysmik razvedka ishlari natijalarini oʻrganish, togʻ jinslari tarkibi va fizik holatini taxlil qilish, burgʻi qudugʻining texnik holatini aniklashda ishlatiladi. Seysmik karotajning integral va differensial usuli bor. Integral usulda seysmik toʻlqin hosil qiluvchi manba yerning yuziga yaqin joyda, uni (toʻlqinni) yozib oluvchi priyomnik esa burgʻi qudugʻi ichida joylashtiriladi, differensial usulda manba va priyomnik burgʻi qudugʻi boʻylab birga koʻchiriladi. Integral usul 50–100 m chuqurlikdagi qatlamlarni burgʻi quduklarini oʻrganuvchi maxsus seysmik st-yalar yordamida vertikal seysmik zondlash bilan oʻrganiladi. Bunda 20—150 Gs chastotali seysmik toʻlqinlar yozib olinadi. Differensial usulda qalinligi 1–2 m li katlamlar chastotasi 10—100 kGs li seysmik toʻlqinlar yordamida oʻrganiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Babiy Yar

Babiy Yar – Kiyevning sobiq shimoli-gʻarbidagi jarlik, 1941–43 yillarda nemis-fashistlari tomonidan tinch aholi (asosan yahudiylar) va shoʻro harbiy asirlari qatli om qilingan joy. Fashistlar tomonidan Babiy Yarda jami 100 mingdan oshiq shoʻro fuqarolari qatl qilingan. Yodgorlik oʻrnatilgan (1976)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ukraina
Б (kirill)

Б — oʻzbek Kirill alifbosining ikkinchi harfi. Lab undosh tovushni ifodalaydi, jarangli va portlovchi. Soʻzda jarangsiz undosh oldida, soʻz oxirida jarangsiz (p) talaffuz etiladi (mas: kitobkitop, oʻqib-oʻqip va hokazo)- Baʼzan m tovushi bilan almashinadi (mas: buyum-muyum, bayram-mayram va hokazo). 1929—39 yillarda amalda boʻlgan oʻzbek lotin alifbosi va 1995 yilda qabul qilingan keyingi oʻzbek lotin alifbosidagi ikkinchi harf V koʻrinishiga ega. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda B. harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Badriy Abdulla

Badriy Abdulla (1893, Samarqand – 1936) – oʻzbek dramaturgi. Rus-tuzem maktabini tamomlab, muallimlik qilgan. 1910-yillarda yevropacha usuldagi yangi oʻzbek teatrining shakllanishiga hissa qoʻshgan. Oʻzining drama truppasini tashkil etdi. 1914–16 yillarda "Juvonmarg", "Ahmoq", "Oʻgay ota", "Boyvachcha" kabi pyesalarini yozdi. Ularda oʻzbek xalqining oʻtmishi va oʻsha davrdagi kechmish hayoti aks ettiriladi. Xususan "Nomoz oʻgʻri" (1920) pyesasida oʻzbek xalqining rus bosqinchilariga qarshi kurashi yoritiladi. Pyesa B. A. truppasi kuchi bilan sahnalashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badruddin Samovuniy

Badruddin Samovuniy (? -1420) – tasavvuf olimi, qoziaskar. Saljuqiylar naslidan. Bir necha yil Misr sultoni Barquqqa dars bergan. Amir Temur Turkiya sultoni Boyazid I Yildirimga qarshi lashkar tortib Tabrizga kelganida B. S. uning huzurida ulamolar hal qilolmagan masalani hal qilib berib katta eʼtibor qozongan. Anqara jangidan soʻng, B. S. Turkiyadagi Edirne shahri hokimi tomonidan qoziaskar etib tayinlangan. Ammo, tez orada xalqni isyonga chorlagani uchun qatl qilingan. U fiqh va tasavvufga oid "Jomi al-fusulayn" ("Haq va botil toʻplami"), "Masarrat al-qulub" ("Qalblar sururi"), "Latoif al-ishorat" ("Ishora nafosati") kabi bir qancha asarlar yozgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayon Sulduz

Bayon Sulduz (?-1361) - Chigʻatoy ulusi beklaridan, asli sulduz urugʻidan. Amir Qazagʻon oʻldirilgach (1358), Movarounnahr taxtiga oʻtirgan uning oʻgʻli Abdulloni jangda yengib, hokimiyatdan chetlatgan va mamlakatni amir Hoji Barlos bilan birga boshqargan. Biroq Bayon Sulduz maishatparast boʻlgani sababli davlatni boshqarishning uddasidan chiqolmagan. Bundan foydalangan Mo'g'uliston (Jeta) xoni Tugʻluq Temur Movarounnahrga ikki karra — 1360, 1361-yillari bostirib kelgan va Bayon Sulduzni qatl qildirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baroretseptorlar

Baroretseptorlar (baro... varetsep-torlar), mexanoretseptorlar, pressoretseptorlar — qon tomirlarining devorlaridagi sezuv nervi oxirlari. Tomirlar devori choʻzilganda Baroretseptorlar qoʻzgʻaladi va qon bosimi, hajmi oʻzgarishlarini sezib, ularni refleks yoʻli bilan boshqaradi. Baroretseptorlar hamma tomirlarda, refleksogen zonalar (yurak, aorta, oʻpka va boshqalar)da esa koʻproq boʻladi. Qon bosimi koʻtarilganda markaziy nerv sistemasiga impulslar yuborib, tomirlar tonusini kamaytiradi, parasimpatik nerv sistemasining markazlarini qoʻzgʻatadi, natijada qon bosimi pasayadi. Qon bosimi uzoq vaqt mobaynida tez-tez koʻtarila bersa, unga Baroretseptorlar moslashib qoladi (fiziologik adaptatsiya), bu esa gipertoniya kasalligining sabablaridan biri boʻlib qolishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barot Xoja Koʻkaltosh

Barot Xoja Koʻkaltosh (7-1393) — Amir Temur beklaridan. 1366–70 yillar orasida amir Husayn begi, u Amir Temurdan yengilgach, koʻpchilik beklar qatorida Amir Temur xizmatiga oʻtgan va qoʻshin begi vazifasini bajargan. "Uch yillik yurish" (1386–88) paytida Barot xoja koʻkaltosh bir necha amirlar bilan birga Samarqand muhofazasi uchun qoldirilgan. Toʻxtamishxon Movarounnahrga hujum qilganida (1387-yil oxiri – 1388-yil boshi) Barot xoja koʻkaltosh sustkashlik koʻrsatgani bois, Amir Temur 1388-yil fevralda safardan qaytib kelgach, jazo tadbiri sifatida uning soqol-moʻylovini oldirib, yuziga atir-upa surdirib shahar kezdirishni amr etgan. Biroq Barot xoja koʻkaltosh keyingi faoliyati bilan oʻzini toʻla oqlagan. Shu tufayli Soxibqiron 1392-yil bahorida gʻaznaviylarning "Gʻazni, Kobul va Zobulistondan to Hind, Qandahor va Sind daryosigacha" boʻlgan mulkini Pirmuhammad Jahongirga vasiyat qilib berganida unga navkar sifatida Barot xoja koʻkaltoshni ham bergan. "Besh yillik yurish" paytida, 1393-yil iyulida Gʻarbiy Erondagi janglardan birida bahodirona halok boʻlgan.Ahmedov, Ashraf. "" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Temuriylar davlati kishilari
Boʻgʻirsoq (naqsh)

Boʻgʻirsoq — baʼzi metall yoki yogʻoch buyumlar yuziga boʻgʻirsoq shaklida oʻyib yoki qavartilib tushirilgan naqshOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bahouddin ibn Shaddod

Bahouddin ibn Shaddod (toʻliq ismi: Abulmahosin Yusuf ibn Rofiʼ ibn Shaddod al-Asadiy) (1145 – 1234) – arab tarixchisi, faqihi. Bagʻdodda ayyubiylar sultoni Salohuddin al-Ayyubiy (1138 – 1191) saroyida avval qoziaskar, keyinchalik Quddusi Sharif hokimi etib tayinlanadi. Sulton Salohuddin vafot etgach, uning oʻgʻli sulton Az-Zohir Gʻoziy (1167–1215) uni Halab qozisi etib tayinlaydi. Bahouddin Ibn Shaddod oʻzi qurgan „Dor ul-hadis“ („Hadis uyi“) madrasasida umrining oxiriga qadar mudarrislik qachib, bir qancha asarlar yaratadi. Ulardan eng mashxuri – „Siyrat Salo-xiddin al-Ayyubiy“ („Salohuddin al-Ayyubiy sarguzashti“) nomli tarixiy asaridir. Bahouddin Ibn Shaddodning fiqhga doir „Mal-jaʼ al-ahkom inda iltibos al-ahkom“ "Hukmlar chalkash boʻlganda murojaat qilinadigan (toʻgʻri) hukmlar kitobi", „Daloil al-ahkom“ („Hukmlar dalillari“) kabi asarlari ham mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Madrasa asoschilari
Bek Nazagʻ

Bek Nazagʻ (19-asr) — tarixchi, "Amiri lashkar jangnomasi" nomli tarixiy asar muallifi. Bu kitob sheʼriy asar boʻlib, 1865 — 75 yillarda oʻzbek tilida yozilgan. Asarda 1864 — 65 yillari Qoʻqon xonligida boʻlib oʻtgan voqealar, jumladan Qoʻqon xonining lashkarboshisi Alimqul askarlari bilan rus qoʻshini oʻrtasida Toshkent va uning atrofi uchun boʻlgan janglar haqida maʼlumot berilgan. Asarning 1878-yilda koʻchirilgan qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharq-shunoslik institutida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bellinsgauzen Faddey Faddeyevich

thumbnail|Faddey Bellinsgauzen
Bellinsgauzen Faddey Faddeyevich (1778.9 (20). 9, Ezel o., hozirgi Saaremaa o., Estoniya Respublikasi – 1852, 13 (25). 1, Kronshtadt) – rus dengizchi sayyohi va tadqiqotchisi, admirali. 1803 – 06 yillarda dunyo aylana dengiz sayohatida ishtirok etgan. 1819 – 21 yillarda „Vostok“ va „Mirniy“ kemalarida Antarktidaning qutb yoni zonalarini oʻrganish va nomaʼlum yerlarni kashf qilish uchun yuborilgan ekspeditsiyaga boshchilik qildi. Ekspeditsiya 1820-yil yanvarda Antarktida qirgʻoqlari (hozirgi Bellinsgauzen shelf muzligi)ga yaqinlashdi. Antarktida yaqinida va Tinch okeanning tropik qismida bir necha orol kashf qilindi. Ekspeditsiya 1821-yil iyul—avgustda 751 kunlik dengiz safaridan keyin Kronshtadtga qaytib keldi. B. 1839 yildan Kronshtadt gubernatori boʻlgan. Ekspeditsiya tafsilotini haritalar atlasi bilan birga nashr qildirgan. B. nomiga Tinch okeandagi dengiz va suv osti soyligi, Antarktidada shelf muzligi va ilmiy stansiya, orol va boshqa qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beltov togʻlari (togʻ)

Beltov togʻlari — Quljuqtov togʻlarining gʻarbiy davomi. Markaziy Qizilqumda. Eng baland joyi 495 m. Beltov togʻlari (togʻ) devon davrining ohaktoshlaridan, oʻq qismn esa intruziv jinslardan tashkil topgan. Qizilqumdagi boshqa toglar kabi gersin orogenezida burmalangan. Beltov togʻlari (togʻ)da karst hodisasi keng tarqalgan. Suvayirgʻich qismi yassi. kamroq oʻyilgan, yon bagʻirlarida quruq soylar bor. Grafit topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Belu-Orizonti

Belu-orizonti - Braziliya jan.sharqidagi shahar, Minas-Jerays shtatining maʼmuriy markazi. Braziliya yassitogʻligida joylashgan, dengiz sathidan 900 m balandlikda. Aholisidan ortiq (shahar atrofi bilan 3,5 mln.). 2,1 mln. kishi Belu-Orizonti va avtomobil yoʻllari tuguni. Mamlakatning kon sanoati rayoni markazi. B.O. yaqinida temir, marganes rudalari, yirik oltin konlari bor. Qora metallurgiya, kimyo, koʻnteri, poligrafiya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Mebel ishlab chiqariladi, olmosga ishlov beriladi. B.O.ga asos solingan vaqgda (1895) shahar SidadidiMinas deb atalgan. Unt, tarix muzeyi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Braziliya metropolitenlari
Besim Atalay

Besim Atalay (1882, Koʻtohiya viloyati Ushoq qishlogʻi—1965.7.11, Anqara)—turk adibi va olimi, professor "Turk tili jamiyati"ning asoschilaridan biri. U ilmiypedagogik ishlar bilan birga hikoyalar, sheʼriy va dramatik asarlar yozgan. B. A. usmonli turk tili tarixi, leksikologiyasi, morfologiyasi, sintaksisiga oid kitoblar yozgan. Usmonli turk xalqi ogʻzaki ijodi namunalarini nashr ettirgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarini arab tilidan turk tiliga tarjima qilgan (1939—43). "Qurʼon tarjimasi"ni (1960) nashr ettirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmik razvedka

Seysmik razvedka - kon qidirishning geofizik usullaridan biri. U portlatish va zarba idan har tomonga tarqalgan elastik toʻlqinlarni oʻrganishga asoslangan. Yer pustila bu toʻlqinlar eng chuqurda joylashgan togʻ jinslarigacha borib yetadi va ularga urilib qisman sinadi, qisman aks etib kaytadi. Yer ustida bu toʻlqinlarni seysmogrammalar sifatida Sr. stansiyalari yozib oladi. Seysmogrammalarni EHM va kompyuterlarda tahlil qilib, toʻlqinlar oʻtgan qatlamlarning geologik tuzilishi, struktura va uzilmalarning chuqurligi, tashkil etgan togʻ jinslarining tarkibi va ular bilan bogʻliq boʻlgan konlar kattakichikligini bilish mumkin.

Seysmik razvedkaning bir qancha metodlari mavjud: kaytgan toʻlqinlar, singan toʻlqinlar, chuqurlikni zonalash metodlari, umumiy chuqurliklar nuktasi kabilar. Bu Yer poʻstining geologik tuzilishini, ayniqsa neft va gaz konlari geologiyasini oʻrganishda va bu konlarni tashkil qilgan turli xildagi tektonik strukturalarni qidirib topishda, shuningdek, muhandislik geologiyasi va gidrogeologik masalalarni yechishda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Seysmologiya
Seysmik toʻlqinlar

right|thumb|250px|Boʻylama va sirtki toʻlqinlar
thumb|250px|Seysmografda koʻringan p-toʻlqin (birlamchi) va s-toʻlqinlar (ikkilamchi)
Seysmik toʻlqinlar - zilzila oʻchogʻi, portlash, kuchli zarba va boshqa tebranish hamda silkinish idan tarqaladigan tebranishlar. Kuchli zilzila oʻchogʻiga yaqin joylarda seysmik toʻlqinlar sekundning 1/10 ulushiga teng vaqtda vayron qiluvchi kuchga ega boʻladi. Epitsentrdan ancha uzoq masofadagi seysmik toʻlqinlar elastik toʻlqinlar hisoblanadi. Deformatsiya turiga koʻra, boʻylama, koʻndalang va sirtki toʻlqinlar tarqalishiga ko'ra quydagilarga bo'linadi: 

Refraksion, difraksion va almashinuvchi toʻlqinlar; tarqalish vaqtiga koʻra, muntazam va nomuntazam toʻlqinlar; 

Seysmik razvedkada foydalanilishiga koʻra, foydali va xalaqit beruvchi toʻlqinlarga boʻlinadi. Eng koʻp tarqalgani boʻylama toʻlqinlar va koʻndalang toʻlqinlardir. Boʻylama seysmik toʻlqinlar harakati natijasida muhitning hajmi oʻzgaradi — siqiladi hamda choʻziladi. Muhit zarrachasining tebranishi toʻlqin tarqalish yoʻnalishi boʻylab sodir boʻladi. Koʻndalang seysmik toʻlqinlar muhitda hajmiy oʻzgarishlar hosil qilmaydi, muhit zarrachasining tebranishi toʻlqin tarqalishi yoʻnalishiga perpendikular boʻladi. Boʻylama toʻlqinlar yer qobigʻi, mantiyasi va yadrosini, koʻndalang toʻlqinlar esa faqat yer qobigʻi va mantiyasini kesib oʻtadi. Yerning yadrosi suyuq holatda boʻlganligi uchun undan koʻndalang toʻlqinlar oʻta olmaydi. Toʻlqinlar har xil tezlik bilan tarqaladi. Eng tez tarqaluvchi toʻlqin boʻylama toʻlqin. Seysmik toʻlqinlarning umumiy quvvati magnituda bilan belgilanadi. Yer yuzasida seysmik toʻlqinlarning tarqalishini kuzatish yerning tuzilishini oʻrganishga imkon beradi. Neft va gaz konlari geologiyasini oʻrganish, turli strukturalarni topish va ularni chuqur parmalashda, muhandislik geologiyasining muhim masalalarini hal etishda seysmik toʻlqinlar hisobga olinadi.
Seysmik xaritalar

Seysmik haritalar - zilzilalarni oʻrganishdan olingan maʼlumotlarning maʼlum masshtabli topografik haritalarda shartli belgilar bilan koʻrsatilgan tasviri. Ular, asosan, muayyan maqsadlarni nazarda tutib tuziladi. Hududlarning seysmik faollik darajasi zilzila epitsentrlari haritasida koʻrsatiladi. Unda epitsentrlardan tashqari zilzila oʻchoklarining chuqurligi, magnitudasi, kuchi va seysmostansiyalarning joyi ham tasvirlanadi. Shuningdek, yer ustida kuchli seysmik toʻlqinlarning tarqalishini belgilovchi izoseyst, seysmik tebranishlar, zilzila, oʻchogʻidagi jarayonni koʻrsatuvchi manba mexanizmi, seysmotektonika, seysmogen zonalar va umumiy seysmik hududlashtirish va boshqa haritalar mavjud. Umumiy Seysmik haritalar zilzilalar ehtimoli bor boʻlgan mamlakatlar miqyosida kuchli seysmik tebranish xavfini ballarda baholab, kurilishlar uchun meʼyoriy qoidalarini ishlab chiqishda keng foydalaniladi. Haritalarning masshtabi 1:2 500 000 boʻlib, taxminan har 10 yilda 1 marta tuziladi. 1978-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti tomonidan, Geologiya va geofizika instituti va Oʻzbekiston Milliy universiteti bilan hamkorlikda Oʻzbekistonni seysmik hududlashtirish haritasi nashr etildi. Maxsus inshootlarni qurish uchun yirik masshtabli (1 000 000 — 200 000 gacha) haritalar tuziladi. Batafsil seysmik hududlashtirish haritalaridan murakkab va ekologik jihatdan xavfli boʻlgan texnologik obʼyektlarni (AES, issiklik elektr st-yasi, suv omborlari, kimyo, neftni qayta ishlash korxonalari va boshqalar) loyihalashda foydalaniladi. Bu haritalarda boʻladigan kuchli zilzilalarning joyi, magnitudasi va yer ustida toʻlqin tarqalishining soʻnib borishi ballarda koʻrsatiladi (561 betdagi sxematik haritaga q.). Seymik mikrorayonlashtirish (SMR) haritalarda zilzila oʻchogʻidan tarqalgan seysmik toʻlqinlarga relyef, geologik muhit, grunt suvlari va boshqa omillarning taʼsiri ballarda belgilanadi. SMR haritalari 5 000 — 100 000 li masshtablarda boʻlib, asosan, shahar, qishloq, shuningdek, baʼzi bir konkret obʼyektlarni loyihalashda ishlatiladi.

Rashod Ibrohimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmik xizmat

Seysmik xizmat - Yer yuzidagi zilzilarni doimiy ravishda kuzatib turadigan xizmat. Seysmik xizmatning asosiy vazifasi dastlab seysmostansiyalarda seysmograflar yozib olgan seysmogrammalarni sinchiklab oʻrganib, zilzila oʻchogʻidagi parametrlar (vaqti, chuqurligi, magnitudasi)ni aniqlashdan iborat. Bu maʼlumotlar asosida tebranishlarning epitsetrdagi koordinat lari va boshqa koʻrsatkichlari aniqlanadi va kataloglari tuziladi. Kataloglar (zilzila parametrlari roʻyxati) seysmik byulletenlarida umumlashtirilgan holda toʻplanadi va tegishli tashkilotlarga yuboriladi.

Seysmik xizmat bir qancha mamlakatlarda, shuningdek, YUNESKO, NATOda amalga oshiriladi. Bundan tashkari, Rossiyada seymik kuzatuvlar yagona sistemasi, AQShda milliy seysmik xizmati, Yaponiyada meteorologiya agentligi, XXRda davlat Seysmologik byurosi, Yevropada Yevropa seysmologik komissiyasi va Kanada, Yangi Zelandiyada Seysmik xizmatni bajaruvchi tashkilotlar mavjud. Ulardan olingan zilzilalar haqidagi maʼlumotlar Buyuk Britaniyadagi Xalqaro seysmologiya markazida toʻplanadi va tahlil etiladi. Bu markaz jahondagi barcha Seysmik xizmat maʼlumotlarini koordinatsiya qiladi. Seysmik xizmat kuzatuvidan olingan maʼlumot natijalaridan Yer pusti va undan ham chuqurroq qatlamlarda boʻlayotgan geodinamik jarayonlarni, umuman Yerning tuzilishi va uning geofizik xususiyatlarini oʻrganishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmik shkala

Seysmik shkala - zilzila paytida yer sirtida vujudga keladigan tebranishlar kuchi (jadalligi)ni baholash (oʻlchash) uchun ishlatiladigan jadval. Tebranishlar kuchi gruntdagi qoldiq deformatsiya (oʻzgarish) koʻlami va shakliga, bino va inshootlarning shikastlanish drajasiga va boshqa tashqi koʻrsatkichlarga qarab baholanadi. Seysmik shkalaning turi koʻp. Ulardan biri 1917-yil Xalqaro seysmik assotsiatsiya tomonidan qabul qilingan 12 balli Merkalli — Kankani — Ziberg shkalasi (hozirgi baʼzi Yevropa mamlakatlarida qoʻllanadi). 1931-yil AQSH da Vud va Nyuman tomonidan qabul qilingan 12 balli MM shkalasi, 1964-yil S. V. Medvedev (Moskva) tomonidan tavsiya etilgan 12 balli shkala ham bor. 1964-yil Parijda YUNESKO davlatlararo yigilishida tavsiya etilgan 12 balli MSHK64 shkala S. V. Medvedev (Moskva), V. Shponxoyer (Germaniya) va V. Karnik (Praga) tomonidan tuzilgan. Yer sirtidagi tebranishlar kuchini ballarda oʻlchash bilan birga zilzilalarni magnituda (tebranishlar yoki silkinishlar qiymati) boʻyicha tasniflash usuli ham ishlatiladi (qarang Rixter shkalasi). Magnituda zilzila oʻchogʻi tarqatadigan energiya logarifmiga mutanosib (moye) boʻladi (mas, 1966-yilgi Toshkent zilzilasining kuchi 8 ball deb baxrlangan, magnitudasi esa 5,3 ga teng boʻlgan). Baʼzi mamlakatlar (mas, Yaponiya) da 7 balli shkala qoʻllanadi. Seysmik shkala boʻyicha zilzila oqibatlarining tashqi koʻrinishlari (shikastlanish, yemirilish, oʻpirilish, yorilish, darzlar va boshqalar)dan tashkari tebranish jarayonlari (siljish, surilish, tezlik, tezlanish va boshqalar)ni ham hisobga oladigan maxsus asboblar (seysmograf, akselerograf va boshqalar) yordamida ham aniqlanadi. Seysmik shkala zilzilaning tashqi alomatlarini oʻrganish, seysmik haritalar tuzish, seysmik hududlashtirish va cheklangan hududlarni mikrohududlashtirish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 Rixter Ch., Elementarnaya seysmologiya, M., 1963; Abdullabekov K,., Zilziladan saqlanish mumkinmi?, T., 1992.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmik hududlashtirish

Seysmik hududlashtirish - seysmik jihatdan faol joylarni seysmik xavflilik darajasi boʻyicha hududlar (zonalar)ga ajratish (qarang Zilzila). Ilgari boʻlib oʻtgan zilzilalar, joyning geologik, tektonik, seysmik va geofizik xususiyatlarini asboblar yordamida tekshirish natijalari hamda makroseysmik maʼlumotlarga asoslanib amalga oshiriladi. Zilzilalarning inshootlarga taʼsiri kuchini seysmik xavfli hududlarning muayyan uchastkasini mahalliy muhandislik geologiyasi, gidrogeologik sharoitlariga koʻra baxrlash seysmik mikrohududlashtirish deb ataladi. Ularda har qanday geografik punkt uchun oʻrtacha gruntli sharoitlarda tebranishlar intensivligi haqidagi maʼlumotlar ball hisobida aks ettiriladi. Qurilish meʼyorlari va qoidalariga binoan, oʻrtacha gruntli sharoitlarga gil, qumoq tuproq, qum, yirik chaqiq tosh gruntli sharoitlar kiradi. Seysmik hududlashtirish haritasi rasmiy hujjat hisoblanadi (qarang Seysmik haritalar). Oʻzbekistonda 9 balli zona Chatqol togʻ tizmasining markaziy qismini egallab, Fargʻona vodiysining sharqiy qismigacha davom etadi. Bu zonaning gʻarbiy chegarasi Namangan va Fargʻona shaharlari yaqinidan oʻtadi. Zona janubiy va jan.gʻarbiy yoʻnalishlarda Tojikistonga oʻtadi va Surxondaryo viloyatining shimolida Shargʻun shahri atroflaridagi kichikroq hududni oʻz ichiga oladi. Bu zonada 9 balli zilzilalarning epitsentri joylashgan (Chatqol zilzilasi, 1946 y; Andijon zilzilasi, 1902; Qoratogʻ zilzilasi, 1907), 8 balli zona shimolida Qorjontov, Ugom va Piskom togʻ tizmalarini qamragan. Janubrokda bu zona Toshkent (Toshkent zilzilasi, 1966), Namangan va Fargʻona sh.lari orasidan tor polosa shaklida oʻtadi, soʻngra Tojikistonga, u yerdan Surxondaryo viloyatiga oʻtib, gʻarbdan Boysuntogʻ tizmasining shim. qismida 9 balli zona bilan tutashadi. Buxoro viloyatining Gazli sh. atrofi ham 8 balli zonaga kiradi (1976 va 1984-yilgi Gazli zilzilalari), 7 balli zona Chimkent sh. (Qozogʻiston) yaqinidan jan.ga tomon yoʻnalib, Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hududini, Qashqadaryo viloyatining gʻarbiy qismini va Surxondaryoning asosiy hududini hamda Navoiy viloyatining sharqiy qismini, Buxoro viloyatini, Xorazm viloyatining jan. qismini oʻz ichiga oladi.

Ad., Rixter Ch., Elementarnaya seysmologiya, M., 1962; Abdullabekov Q., Zilziladan saqlanish mumkinmi?, T., 1992. Qahhorbek Abdullabekov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmo

Seysmo... (yun. seismos — yer silkinishi, qimirlashi) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; oʻzi birga kelgan soʻzning yer qimirlashiga, yer osti silkinishlariga aloqadorligini koʻrsatadi.
Qarang: seysmograf, seysmologiya.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmogramma

Seysmogramma (seysmo... va ...gramma) — zilzila yoki portlash natijasida vujudga keladigan yer tebranishlari yoki silkinishlarini maxsus asbob (seysmograf)larda qayd etilgan yozuvi. Yer qimirlaganda (yoki portlash paytida) grunt zarralari siljiydi, bu siljishning tezligi va tezlanishi boʻladi. Siljishlar grafigi S, tezliklar yozuvi velosigramma, tezlanish yozuvlari esa akselerogramma deb ataladi. Zilzilani qayd etish muammolari bilan olimlar (mas, Xitoy olimi Chjin Xen, 78—139 yillar) milodning boshidan boshlab shugʻullangan, ammo tebranishlarni yozib olishning mukammal galvanometrik usuli 20-asrda yaratildi. Sdan foydalanib zilzilaning kuchi (ball) va energiyasi (magnituda)ni aniklash mumkin. S. asosida seysmik toʻlqinlar tarqalgan muhitning tuzilishi haqida maʼlumotlar olinadi.

Zilzila (yoki portlash) manbaidan 3 xil: boʻylama, koʻndalang va sirtki toʻlqinlar tarqaladi. Seysmik toʻlkinlar birbiridan xususiyatlari va tarqalish tezligi bilan farq qiladi. Boʻylama toʻlqinlarning tarqalish tezligi katta (~ 8 km/s) boʻlganligi sababli, Yer toʻlqinlar darakchi rolini oʻynab, keyingi toʻlqinlarning kelishidan ogohlantiradi (rayemda S.ning boshlangʻich qismi). Koʻndalang toʻlqinlarning tarqalish tezligi (~ 5 km/s) kichikroq boʻlganligi sababli, seysmostyaga kechroq yetib keladi. Bu toʻlqinlarning tebranish amplitudalari va tezlanishi katta boʻladi, shu sababli bino va inshootlar uchun koʻndalang toʻlqinlar xavfli hisoblanadi (S.ning oʻrta qismi). Sirtki toʻlqinlarning tezligi avvalgilarinikidan kichikroqboʻladi (S.ning oxirlari). S. yordamida turli seysmik toʻlqinlarning kuzatilayotgan punktga kelgan vaqti, zilzila paydo boʻlgan vaqt, zilzila oʻchogʻi va kuchi aniklanadi. S. zilzila (yoki portlash) natijasida toʻlqinlar tarqalgan muhitning tuzilishini aks ettiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Seysmologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Gʻ. Mavlonov nomidagi Seysmologiya instituti — zilzilalar, ularning sodir boʻlish sabablari va oqibatlari, ularni oldindan bilish va boshqa seysmik masalalar bilan shugʻullanadigan ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1966-yil tashkil etilgan, 1990-yil unga Gʻ. O. Mavlonov nomi berilgan. Institut olimlari zilzila darakchilarini oʻrganish asosida zilzila sodir boʻlishini oldindan bilish, seysmik hududlashtirish va mikrohududlashtirishning ilmiy asoslari va usullarini yaratish, texnogen seysmiklik, seysmik xabarni baholash borasida ilmiy va amaliy ishlar olib boradi. Institut tarkibida 11 ta ilmiy tadqiqotlarlaboratoriya (hududiy seysmiklik va seysmik hududlashtirish; seysmotektonika; geodinamika; hududiy muhandislik geologiyasi; gidrogeoseysmologiya; geofizik maydonlar oʻzgarishi; muhandislik seysmologiyasi; zilzila oʻchogʻi fizikasi, texnogen seysmiklik, matematik modullash va seysmik izlanishlarni avtomatlashtirish), kompleks ekspeditsiya, geografiya boʻlimi, ilmiy texnika maʼlumotlari va patentlitsenziya boʻlimlari, kutubxona (50 mingga yaqin asar), F. O. Mavlonov muzeyi (1990) bor. Shuningdek, institut tarkibida "Toshkent" markaziy seysmik styasi (1901), Parkent magnitoionosfera rasadxonasi (1924), respublikaning barcha viloyatlarida joylashgan 22 ta seysmik, 10 ta kompleks prognoz va 32 ta turli kuzatuv stansiyalari mavjud. Institut olimlari tomonidan Oʻzbekiston xududi umumiy va mukammal seysmik hududlashtirish, koʻpgina shaharlar, yirik gidrotexnika inshootlari va qurilish maydonlarini hududlashtirishning haritalari tuzildi, 1966-yilgi Toshkent zilzilasi sabablari ilmiy jihatdan oʻrganiddi, zilziladan oldin yer osti suvlari tarkibidagi gaz va turli kimyoviy elementlar miqdori oʻzgarishi kashf etildi, yer osti suvlaridagi radon gazi miqdorini oʻlchaydigan asbob yaratildi va boshqa Institutda 370 xodim, jumladan, 2 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akad., 15 fan doktori va 30 fan nomzodi ishlaydi. Institut faoliyati F. O. Mavlonov, Q. N. Abdullabekov. A. N. Sultonxoʻjayev, V. I. Ulomov, M. X. Boqiyev, S. M., Maqsudov, R. N. Ibrohimov, S. M. Qosimov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari