Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Xayrulla Saʼdiyev

Xayrulla Habibovich Saʼdiyev (1940-yil 6-dekabr, Toshkent, OʻzSSR) — oʻzbek aktyori.

 Hayoti 
Xayrulla Saʼdiyev 1940-yil 6-dekabrda Toshkentda tavallud topgan. Oʻzbekiston rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1963–1986-yillarda Yosh tomoshabinlar teatrida, 1986-yildan Satira teatrida aktyor sifatida faoliyat yuritgan.

Xayrulla Saʼdiyev, asosan, komik aktyor boʻlib, dramatik, harakterli rollarni ham meʼyoriga yetkazib ijro etishi, oʻtkir satirik va lirik portretlar ustasi sifatida ajralib turadi. Maneko ("Polizdagi voqea") uning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Keyinchalik Xlestakov ("Revizor"), Dartanʼyan ("Uch mushketyor"), Konfetvoy ("Suqatoy Konfetvoy"), Ali ("Ali va Vali"), Mushuk ("Etik kiygan mushuk"), Mishka Dadone ("Toshkent — non shahri"), Shum bola ("Shum bola"), Afandi ("Afandining yoshligi"), Yusuf ("Tobutdan tovush") kabi rollarni ijro etib shuxrat qozondi. Kino ("Akmalning sarguzashtlari"da ertakchi chol; "Shiddat"da Mamat; "Xorazm afsonasi"da masharaboz; "Toʻylar muborak"da kuyovning doʻsti; "Arslonning sarguzashtlari"da Qoʻrqinch; "Xumcha"da choyxonachi; "Margʻiyona"da masharaboz; "Alpomish"da Toychaxon; "Meshpolvon"da Rayhon qiziq va boshqalar), televizion spektakl va filmlarda (Shum bola, "Shum bola"; Anvar, "Izlayman"; Sobir, "Uchrashuv", Jalil, "Shaytanat" kabi) ham suratga tushgan. Maxsus teatrlashgan dasturlarda Afandi, asabiy odam, lektor kabi obrazlar yaratgan. Xayrulla Saʼdiyev, shuningdek, televizion miniatyuralar teatrining doimiy qatnashchisiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Filmografiya 
+YilNomiObrazIzoh2016Xazonrezgi2014Gumrohlar2012XazinaQovun2011Hayot jilgʻalariToshkenboy akaQoʻrgʻoshinAbdurahmonUchar otlarIbn Al Jabbor201024 soatDoktor2009Arosat2008Jannat qaydadir?Iblis devori2007OʻtovMahalla noziriShimaYapon kapitaniYoʻqolgan odam2006Osmon yaqinSuiqasd2004БлизнецыMuxtor2000AlpomishToychaxon1998
2003ShaytanatJalil1996MargʻiyonaMasxaraboz1990XumchaChoyxonachi1988Arslonning sarguzashtlariQoʻrqinch1984Новые приключения Акмаляволшебный садовник1981Akmalning sarguzashtlariErtakchi chol1978Toʻylar muborakKuyovning doʻsti1978Xorazm afsonasiMasxaraboz1976Koʻrinmaslar1975Как Хашим был большимHoshim1973ChinorAnvar, Said1970SemurgʻNavoiy1972Возраст тревогqahvaxonadagi yigit1971ShiddatMamat1969Возвращайся с солнцемJingalak

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Mansur Saʼdullayev

Mansur Muhammadjonovich Saʼdullayev (1931.14.1, Kogon shahri) — rejissyor, pedagog. Qoraqalpogʻiston (1981) va Oʻzbekiston xalq artisti (1985). Toshkent konservatoriyasida taʼlim olgan (1953—58), Moskva teatr institutini tugatgan (1967). Oʻzbek davlat estradasi uyushmasida sozanda (195455), Navoiy teatrida xonanda (1951—61), postanovkachirej. (1967—72).Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1964-yildan), opera tayyorgarligi kafedrasi mudiri (1972—85), professor (1985—96). Navoiy teatrida B. Zeydman ("Oʻn ikkinchi kecha", 1968), I. Hamroyev ("Oyjamol", 1969), S. Boboyev ("Yoriltosh", 1971), R. Hamroyev ("Tong oldidan", 1972) va boshqa Oʻzbekiston kompozitorlari operalarini sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-yanvarda tugʻilganlar
Rahmon Saʼdullayev

Rahmon Saʼdullayev (1934.1.5, Hazorasp tumani). — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Turkmaniston pedagogika institutini tugatgan (1956). 1956-yildan Turkmanistondagi maktabda kimyo fani oʻqituvchisi. 1963-yildan Hazorasp tumanidagi 1maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, 1994-yildan liqtidorli bolalar litseyida kimyo fani oʻqituvchisi. Darsda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Sayan togʻlari

Sayan togʻlari - Janubiy Sibir togʻlarining oʻrta qismida joylashgan togʻ oʻlkasi. S. 2 togʻ sistemasi: Gʻarbiy Sayan va Sharqiy Sayanga boʻlinadi. Krasnoyarsk oʻlkasi, Irkutsk viloyatining janubiy, Tuva va Buryatiya Respublikasining shimolidagi hududni egallaydi. Oʻzaro parallel choʻzilgan bir necha tizmadan iborat. Tizmalar orasida botiqlar mavjud. Tizmalarning balandligi shimolida 500 m, janubida 900 m va oʻrta qismida 2500–3000 m va undan ham baland (Munku—Sardik togʻlarining eng baland joyi 3491 m).

Gʻarbiy Sayan shimoli-sharqiy yoʻnalishda taxminan 650 km ga choʻzilgan va Kazir va Ud a daryolari boshlanadigan joyda Sharqiy Sayanga tutashadi. Sharqiy Sayan Yenisey daryosining chap sohili, Krasnoyarsk sh.dan janubi-gʻarbroqdan boshlanadi va 1000 km uzunlikdan janubi-sharq tomonga choʻziladi va Tunka botigʻi orqali Baykalboʻyi va Baykalorti togʻlaridan ajraladi. Gʻarbiy Sayan va Sharqiy Sayan tutashgan joydan gʻarbda ChulimYenisey va Minusinsk, janubida esa Tuva va Tojin soyliklari joylashgan. 2000 m balandlikda togʻ taygasi tarqalgan va chuqur daralar bilan kesilgan. 25003000 m balandliklarda togʻ yon bagʻirlari juda tik, kuchli parchalangan va kad. muzliklar qoldiqlari (karr, morena yotqiziqlari, troglar) mavjud. Sharqiy Sayanning gʻarbiy qismi tekis yuzalardan (Man, Kan va boshqalar) iborat boʻlib, ularni yezda ham qor qoplab turganligi sababli "Belogorye" deb ataladi.

St. Gʻarbiy Sibir kaledon burmalanishi davrida shakllangan va, asosan, paleozoy davri slanetslari, qumtoshlar va vulkanogen togʻ jinslaridan tashkil topgan. St. hozirgi balandligiga neogenning oxiri va toʻrtlamchi davrda sodir boʻlayotgan yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Bu davrda Sharqiy Sayanda vulkanlar otilgan va ularning konuslari (Kropotkin, Peretolchin) saqlanib krlgan. Toʻrtlamchi davrda St.ning katta qismi 2 marta muzlik bilan krplangan. Hozirgi zamon muzliklari ham uchraydi.

Sayan togʻlarida temirli kvarsit, temir va mis rudalari, boksit, oltin, grafit, asbest, mineral va termal suvlar kabi foydali qazilmalar bor. Ikdimi keskin kontinental, kishi sovuq, uzoq davom etadi, yozi qisqa. Togʻlarning yon bagʻirlarida yanvarning oʻrtacha temperaturasi —20° ga yaqin, tog oraligʻidagi botiqlarda —30°, iyulning oʻrtacha temperaturasi togʻlarda 10—12°, botiklarda 20—27°. Yillik yogʻin togʻlarning shimoliy yon bagirlarida 700–1200 mm, botiklarda esa 250– 300 mm. S.tda koʻp yillik muzloklar keng tarqalgan. Asosiy daryolari: Yenisey, uning irmoklari (Abakan, Guba, Kantegir, Kazir, Man, Kan, Biryusa va boshqalar).

St.ning 60% hududida tog taygasi oʻsimliklari, togʻ oraligʻidagi botiklarda dasht oʻsimliklari oʻsadi. Baland qismida alp, subalp oʻtloklari vatogʻ tundrasi uchraydi. Oʻrmonlarda los, maral, yelik, qoʻngʻir ayiq, olmaxon, qobon, quyon, tulki; qushlardan bulduruq, karqur va boshqa, soyliklarda kemiruvchi (uzun dumli yumronqoziq, sassiqkoʻzan va boshqalar) koʻp, daryolarida baliqlar (harius, taymen va boshqalar) bor. St. tabiiy resurslar (gidroenergiya, oʻrmon, yaylov va boshqalar)ga boy.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
thumb|Sayan togʻlari

Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Sayan-Shushensk GES

Yenisey

Sayan-shushensk - GES Rossiyadagi eng yirik gidroelektr stansiya. Yenisey daryosi vodiysining yuqori qismida, Krasnoyarsk oʻlkasi, Shushenskoye posyolkasi yaqinida qurilgan. GES qurilishi 1968-yilda boshlanib, birinchi agregati 1978-yilda ishga tushirilgan. Oʻrnatilgan quvvati 6,4 mln. MVt. 640 ming MVt elektr energiya ishlab chiqaradigan 10 ta agregat oʻrnatilgan. Oʻrtacha yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 23,3 mlrd. kVt.soat. GES qurilishi bilan mavsumiy boshkarib turiladigan suv ombori qosil boʻlgan. GES ishlab chiqargan elektr energiyasi yuqori kuchlanishli uzatkichlar orqali Birlashgan Sibir energiya tizimiga yuboriladi hamda Sayan hududiy i. ch. majmuini va Kuzbassni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayat Nova

right|200px
Sayat Nova (taxallusi; asl ismsharifi Arutyun Sayadyan) (1712, Tiflis – 1795, Tiflis) – arman shoiri, oʻrta asr arman dunyoviy adabiyotining yirik vakillaridan biri. Arman, gruzin va ozarbayjon tillarida qoʻshiqlar yozgan. „Sevgingdan betobman“, „Kamoncha“, „Xohlamayman shunday yashashni“, „Bulbulga“ va boshqa bir qancha asarlarida mazlumlarni himoya qilgan, nohaqlikka qarshi kurashgan. Sevgi va muhabbatga toʻla Sayat Nova lirikasi ijtimoiylik bilan qamohang boʻlib, xalq hayotiga singib ketgan. Shoir ijodi arman, gruzin va ozarbayjon sheʼriyati taraqqiyotiga kuchli taʼsir etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Armaniston:Shoir‎
Saqil

Saqil (arab. — ogʻir, vazmin) — 1) Sharq musiqa nazariyasida past (yoʻgʻon) tovushning ifodasi (qarang Asmoʼunnagʻam); 2) qad. mashhur doira usullarining nomi (mas, Saqili avval, Saqili soniy va boshqalar); 3) Shashmaqom tarkibidagi maqomlarning mushkilot boʻlimi yakuniy qismi (mas, Buzruq maqomida S i Islimxon, S. i Sulton, Rostda Si vazmin, Si Rakrak va boshqalar). Shashmaqomdagi S.larning doira usullari juda murakkab va keng hajmli boʻlib, 2/4 oʻlchovda 24 takt davomida ijro etiladi. Shunga qaramay, S.lar jozibali va yoqimli kuylardan tashkil topib, tinglovchiga oson yetib boradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saqlanish qonunlari

Saqlanish qonunlari — baʼzi bir fizik kattaliklarning son qiymatlari istalgan jarayonlarda vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmay qoladigan fizik qonuniyatlar. Saqlanish qonunlaridan eng muximi massa, energiya, impuls, harakat miqdori momenti, elektr va barion zaryadlarning Saqlanish qonunlaridir. Bunday qatʼiy Saqlanish qonunlaridan tashqari, taqribiy Saqlanish qonunlari ham mavjud. Bular faqat maʼlum doiradagi jarayonlar uchungina oʻrinli, mas, juftlikning saqlanishi faqat zaif oʻzaro taʼsirlarda buzilishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saqmon

Saqmon, saqmol — qoʻzilarining yoshi va rivojlanishi bir xil boʻlgan emizikli ona qoʻylar guruhi. S.lar, odatda, yangi qoʻzilarni but saqlash, parvarishlash masqadida tuziladi. Qoʻzilarning yoshiga, yaʼni tugʻilgan kuniga koʻra kichik, oʻrta va katta S.larga boʻlinadi. 1 —10 kunlik qoʻzisi boʻlgan ona qoʻylar guruhi kichik, qoʻzisi 11—20 kunliklari oʻrta; qoʻzisi 21 — 30 kunliklari katta S.ga kiradi. Har bir Sga choʻpon vazifasini bajaruvchi "saqmonchi" tayinlanadi. Qoʻzilarning chiniqishi, rivojlanishi va boshqa belgilariga qarab toʻl mavsumi davrida qoʻzili qoʻylar kichik Sdan katta Sga koʻchiriladi. Tul mavsumi tugagach, S.lar yagona suruvga biriktiriladi va qoʻzilar oʻz onalari bilan 4—5 oygacha birga parvarishlanadi.

Abdusattor Achirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saqoqushlar

Saqoqushlar, meshkobchi qushlar, bir qozonlar  – kurakoyoqlilar turkumiga mansub qushlar oilasi. Tumshugʻi uzun, pastki qismida choʻziluvchan teri xaltasi (meshkobi) bor. Tanasining uz. 130—180 sm, qanotlari yoyilganda 2,7 m gacha, vazni 10– 13 kg. Patlari oq, pushti yoki kulrang tusda tovlanadi. Yirik patlari toʻq qoʻngʻir, baʼzan qora. Havo xaltasi hamda skeleti govak boʻlishi tufayli yaxshi suzadi va uchadi. Koloniya boʻlib dengiz, dare va koʻl orollaridagi qamishzorlarda toʻplanadi. Daraxt va yerga uya quradi. Odatda, 2—3 ta tuxumini nari va modasi 35—40 kun navbatlashib bosadi. Bolalari 70—75 kunda uchurma boʻladi. Fatsat baliklar bilan oziqlanadi. 1 urugi, 7 turi maʼlum; yer sharining issiq va iliq zonalarida tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turi – pushti va jingalak saqoqush uchraydi. Soni qisqarib borayotgan turlar maqomi bilan Oʻzbekiston qizil kitobiga kiritilgan. Jingalak saqoqush Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqining qizil roʻyxatiga va „Yoʻq boʻlib ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora ning xalqaro savdosi toʻgʻrisida“gi Konvensiyaning (CITES) 1 ilovasiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Cafaha

Cafaha, sogʻona – Oʻrta Osiyo xalqlarida marhumlarni dafn etish bilan bogʻliq dafn inshooti; 1) yer osti suvlari yer betiga yaqin, toshloq joylarda yer ustiga pishiq gʻisht yoki toshdan ishlangan, shakli beshikka oʻxshash, ichiga bir, baʼzan bir necha (birinketin) jasad qoʻyilgan qabr; 2) qabr ustiga oʻrnatiladigan yodgorlik turi.

Oʻrta Osiyoda XIV—XV asrlarda qabr ustiga S qoʻyish rayem boʻlgan, naqsh oʻyib, kitobalar yozilgan. S.lar pishiq gʻishtdan, toshdan, qora yoki kulrang marmardan ishlanib, baʼzan usti sirkori koshin, oʻyma naqshlar bilan bezatilgan, 2 yoni ravoqsimon boʻlgan. Temuriylar qabrlariga qoʻyilgan S.lar badiiy ishlangani bilan diqqatga sazovorOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sagʻanaqsoy

Sagʻanaqsoy (Qoraqushsoy) -Samarqand viloyatidagi soy, Korasuv daryosi irmogʻi. Uz. 30 km, havzasining maydoni 100 km². Qoʻytosh tizmasining janubiy yon bagʻridagi buloqdan (bal. 1700 m) boshlanadi. Yuqori oqimida Ugat qishlogʻigacha Nuchkalisoy deb ataladi. Kiykim qishlogʻidan pastda yozda qurib qoladi. Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,258 m³/sek., oqim moduli 5,8 l/sek.km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,609 m³/sek. dan (sersuv yilda) 0,047 m³/sek.gacha (kamsuvli yilda). Bahorda sersuv, baʼzan toshadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Samarqand viloyati
Ismail Sagʻitov

Ismail Tanatarovich Sagʻitov (1908.2.8, Qoraqalpogʻiston, Xoʻjayli tumani — 1993, Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966). Filologiya fanlari doktori (1963), professor (1965). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969). "Qizil Qoraqalpogʻiston" gaz.da boʻlim mudiri (1935), muharrir (1936—37). Qoraqalpogʻiston davlat nashriyotida boʻlim mudiri (1941), direktor (1943) va bosh muharrir (1952—55). Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashi qoshidagi sanʼat ishlari boshqarmasi boshligʻi (1943—46). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻistondagi Kompleks iqtisod va madaniyat ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1946—52), direktor oʻrinbosari (1955— 58), N. Davqarayev nomidagi Tarix, til va adabiyot institutida boʻlim mudiri. Ilmiy faoliyati Qoraqalpoq qahramonlik eposi mavzuiga bagʻishlangan.

Ac: Berdaq — buyuk shoir—vatanparvar, Nukus, 1943; Berdaq ijodi, Nukus, 1958; Qoraqalpoq xalq qahramonlik eposi, T., 1963; Zamon va adabiyot, Nukus, 1969.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Turkum:Qoraqalpog`istonda tug`ilganlar
Turkum:Adiblar haqidagi chala maqolalar
Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Nukusda vafot etganlar
Turkum:Xoʻjaylida tugʻilganlar
Sagʻron

Sagʻron, Sugʻron — Pomir shim.gʻarbidagi muzlik. Pyotr I tizmasining shim. yon bagʻrida. Uz. 24 km. Maydoni 48 km², 2880 m balandlikda tugaydi va undan Muksuvning chap irmogʻi Sagʻron (Sugʻron) daryosi boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Muzliklar
Turkum:Tojikiston
Sahih

Sahih (arab. – toʻgʻri, chin, sogʻlom) – eng ishonchli deb hisoblangan hadis toʻplamlarining nomi. Muhaddislar hadislarni haqiqiy va nohaqiqiyga ajratish (yaʼni, kodifikatsiya qilish) bilan shugʻullanib, isnodni tekshirish yoʻli bilan Sahih (ishonchli), hasan (yaxshi) va daif (zaif, kuchsiz)dan iborat 3 toifaga boʻlganlar, ulardan asosan Sahihlarini toʻplashga intilganlar. Shu munosabat bilan baʼzi toʻplamlarning nomi ham Sahih deb atalgan (masalan „Sahihi Buxoriy“, „Sahihi Termiziy“)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sahihi Termiziy

Sahihi Termiziy, Sunani Termiziy — 6 ta ishonchli hadis toʻplamidan biri. Abu Iso Muhammad Termiziy yozgan. "alJomiʼ assaqih" ("Ishonarli toʻplam"), "alJomiʼ ulkabir" ("Katta toʻplam") nomlari bilan ham yuritiladi. "S.T." Termiziyning 20 y. davomida oʻzga yurtlarda hadislarni oʻrganib, yigʻib, soʻng ustozi va zamondoshi Buxoriy bilan maslahatlashib yiqqan toʻplamidir. U tartibi eng ixchamligi, takrori eng ozligi bilan ajralib turadi. Unda boshqa hadis kitoblarida uchramaydigan xususiyatlar bor. Chunonchi, har bir bobning hadisi zikr qilingandan keyin, xuddi shu bobga tegishli hadis rivoyat qilganlarning ismlari sanab oʻtiladi; fiqhiy masalalarda faqixlarning fikrqarashlari zikr qilinadi; har bir hadisning ishonarlilik va zaiflik darajasi aniqlab beriladi va "sahih" ustiga "hasan" belgisi ("juda sahih", "beshak sahih" maʼnosida) kiritiladi. "S.T." kitobida Imomi Aʼzam mazhabi jihatlari eʼtiborga olingan. 6 jilddan iborat "S.T." 1jildining oʻzbekcha tarjimasi 1999-yil Toshkentda nashr etildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kutubi sitta
Sahna

thumb|Sahna

Sahna — 1) teatr binosining tomosha koʻrsatiladigan qismi. Birinchi teatr binolari, jumladan, Qad. Xitoy, Hindiston, Turon, Yunonistonda paydo boʻlib, asrlar davomida oʻzgarib borgan. Hozirgi teatrlar, odatda, uch qavatli qutisimon shaklda quriladi. 1-qavati Sahna osti (tryum)dan iborat. Oʻrta qavati tomoshabinlarga yaqqol koʻrinib, asosiy voqealar shu yerda aks ettiriladi. Bu joy "sahna oynasi" deb yuritiladi. Sahna maydoni (plansheti), odatda, tomosha zalidan 0,8—1,1 m baland boʻladi.

Sahnaning asosiy chegarasi — pardadan tomosha zaliga turtib chiqqan old Sahna (qarang Avanssena) oldida yoki ostida orkestr yoki cholgʻuchilar joylashadi. Drama teatrlarida bu yerdan ham ayrim voqealarni koʻrsatish, qahramonlarni chohdan chiqarish yoki unga kiritib yuborish maqsadida foydalaniladi. Yuqori S oʻrta Sahna peshtokidan boshlanadi. Uning shipi panjaralangan boʻlib, bu yerda dekoratsiyalarni tushiribkoʻtaradigan texnik moslamalar oʻrnatilgan. Sahna tepasida maxsus joylarga Sahna ishchilari, yorituvchilarning bir qismi oʻrnashadi. S yonida yoki orqa tomonida dekoratsiyalar turadigan "Sahnachoʻntagi" deb ataluvchi xonalar ham boʻladi.

Oʻzbekiston hududidagi Xorazm, Baqtriya, Kushon, Sugʻd, Parkana davlatlarida qad. yunon teatriga oʻxshash yoki boʻlmasa shohsupa shaklida oʻrtada kurilgan tomoshagohlar boʻlgani maʼlum. Oʻrta asrlarda sozanda, xonanda, raqs va kulgi ustalari — mashara va muqallidlar tomosha koʻrsatuvchi tarabxonalar, ayvonlar va koʻshklar paydo boʻlib, ular S vazifasini oʻtashi ham koʻzda tutilgan. 20-asrga kelib, zamonaviy shakldagi oʻzbek teatri uchun qishki va yozgi teatr binolari qurildi. Astasekin Sahnaning texnik jixrzlari, pardalari murakkablasha bordi. Shu kunlarda davlat tasarrufidagi 36 teatr turli koʻrinishdagi binolar va Sta ega. Oʻzbek milliy akademik drama teatri binosi oʻz joyida qayta qurildi va Sahnasi eng zamonaviy texnik vositalar bilan jihozlandi; 2) keng maʼnoda — teatr.

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sahna nutqi

Sahna nutqi - teatrda badiiy obraz yaratish, qahramon xatti-harakatlari, histuygʻularini tomoshabinga yetkazishda asosiy ifoda vositalaridan biri. Sahna nutqi texnikasi aktyorlik mahoratining muhim unsurlaridan boʻlib, unda aktyor ovozining yoqimliligi, jarangdorligi, talaffuzining toʻgʻri va anikligiga amal qilgan holda, turli davr, turli kasb kishilarining til xususiyatlarini, harakterlarning ijtimoiypsixologik, milliy, maishiy hislatlarini ifodalaydi. Sahna nutqining talaffuzi va ohangi ijro etilayotgan asarning janri va uslubiga bogʻliq. Teatr taraqqiyoti tarixida turli aktyorlik maktablari va yoʻnalishlarida Sahna nutqi uslubi va xususiyatlari qam oʻzgarib, rivojlanib kelgan.

Oʻzbekistonda oʻtmishda xalq aktyorlarimasharalar, muqallidlar, qissagoʻylar, voizlar, maddoxlar; qoʻgʻirchoq teatri ustalari aksariyat hollarda ochiq maydonlarda tomosha koʻrsatganlari sababli harakatlari kabi nutqlari ham baland ovozda, boʻrttirilgan boʻlgan. Har joyda oʻz shevalarida faoliyat koʻrsatishgan. Yangi shakldagi oʻzbek professional teatri 20-asr avvalidan eʼtiboran yozma drama asosida, bino ichida, maxsus sahnalarda tomosha koʻrsatilar ekan, Sahna nutqining dramaturg matni, voqealari obrazlariga mos bosiq jaranglashi, harakterlarni psixologik jihatdan asoslanishiga eʼtibor berildi. Milliy teatrimiz shakllanishi davrida (1916—27) rejissyor Mannon Uygʻur aktyorlar ijodida yagonaadabiy tilni oʻrnatish uchun kurash olib bordi. Obraz harakteri talab qilgan oʻrinlardagina sheva va laxjalardan foydalanish mumkin. Milliy teatrning S.n sohasidagi tajribasi uning keyingi rivojlanish bosqichlaridan davom ettirilgan va boshqa teatr truppalari tomonidan oʻzlashtirilgan. Sanʼat institutiaya fan sifatida oʻqitiladi. "Sahna nutqi" kafedrasi bor. 

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sahobalar

Sahobalar (arab. — hamroh, doʻst) — Muhammadning safdoshlari, yaqin yordamchilari. Keyinchalik Muhammadni loaqal bir marotaba, garchi goʻdaklik chogʻida boʻlsa ham koʻrgan barcha kishilar S. deb atala boshlagan. S. Arabistondan tashqaridagi oʻlkalarni fath etishga kirishgan ilk musulmon qoʻshinining oʻzagini tashkil etgan. S.ning oliy qatlamini muhojirlar va ansorlar tashkil qilgan, ular dastlabki xalifalarni saylashga taʼsir koʻrsatganlar, ularni noiblik va oliy darajadagi lashkarboshilik mansablariga tayinlashgan. S.ning islom tarixidagi alohida ahamiyati shundaki, Muhammad vafot etganidan soʻng, uning taʼlimotini hammalari bir boʻlib saqladilar. S.ning Paygʻambar soʻzlari va ishlari haqidagi hikoyalari (hadislar), shuningdek, shaxsiy oʻrnagi va fikri islom axloqiy taʼlimoti — sunnaning eng muhim tarkibiy qismini tashkil etdi. S.ga boʻlgan hurmat, ehtirom keyinchalik ularning qabrlarini eʼzozlashga va fazilatlari haqida asarlar paydo boʻlishiga olib keldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siroj Sahobiddinov

Siroj Sahobiddinovich Sahobiddinov (1906 — Toshkent — 1994) — botanik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), professor (1958). Leningrad universitetini tugatgan (1932). Oʻrta Osiyo universiteti biologiya fakulteti assistenta (1932—36), dotsenti (1936-yildan). Oʻzbekistonning oʻsimlik boyliklarini qidiruv ekspeditsiyasi boshligʻi (1932—49), Andijon oʻqituvchilar instituti tabiiyot kafedrasi mudiri (1940—46), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutida katta ilmiy xodim (1946—50), Fargʻona pedagogika instituti botanika kafedrasi mudiri (1950— 1984). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo yovvoyi dorivor oʻsimlari hamda oʻsimliklar sistematikasiga oid. Botanika germinlarini ilmiy asosda ishlab chiqishga muayyan hissa qoʻshgan.

 
 Dikorastushiye lekarstvennie rasteniya Sredney Azii, T., 1948; Oʻrta Osiyo foydali va zararli oʻsimliklarining ilmiy va mahalliy nomlari lugʻati T., 1953; Oʻsimliklar sistematikasi 2nashri|, 1—2 j.lar, T., 1957-66.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:Botanikaga oid chala maqolalar
Sahhof

Sahhof (arab.) — kitob muqovalovchi usta, muqovasoz. Aslida yaxlit katta oʻlchamdagi qogʻozni buklab sahifaga ajratuvchi shaxs — sahifalovchini bildirgan, keyinchalik varaqlarni jamlab muqovaga oluvchi ustani anglatgan (yana qarang Muqovasozlik). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Svazilar

Svazilar (oʻzlarini — amasvazi, amangvane deb atashadi) — bantu xalqlari guruhiga mansub xalq, Esvatini (660 ming kishi) va JARning koʻshni rayonlarining asosiy aholisi (1,2 mln. kishi). Shuningdek, Mozambikda ham yashaydilar. Umumiy soni 1,87 mln. kishi (1990y.lar, oʻrtalari). Svazi tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan, bir qismi baptistlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Svanetiya tizmasi

Svanetiya tizmasi - Gruziyadagi togʻ tizmasi, Inguri va Sxenisskali daryolarining yuqori qismlari oraligʻida joylashgan. Uzunligi 85 km. Eng baland joyi 4008 m (Layla togʻi). Gilli slanetslar, qisman kvarsitlardan tarkib topgan. Pastki yon bagʻirlari dubqoraqayin oʻrmonlari. 2000 m balandlikdan boshlab alp oʻtloqlari bilan qoplangan. Muzliklar maydoni 30 km².OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Gruziya geografiyasi
Theodor Svedberg

Theodor Svedberg (1884.30.8, Valbo — 1971.26.2) — shved fizik kimyogari. Shved Kirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1934). Upsala universitetini tugatgan (1907). 1921-yildan professor Upsaldagi Yadro kimyosi instituti direktori (1949-yildan). Asosiy ilmiy tadqiqotlari kolloid kimyo, molekulalarning oʻlchamlari va shakllarini aniqlash hamda elektroforezga oid. S. molekulalarning mavjudligini va zamonaviy molekulyarkinetik tasavvurlarni asoslab bergan (1907). Eritmalardan kollond zarrachalarni ajratib olishning ultratsentrifugalash usulini kashf etgan (1919) va yuqori dispers zollarni tekshirish uchun ultratsentrifugalar yasagan (1923). Nobel mukofoti laureati (1926).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:26-fevralda vafot etganlar
Turkum:30-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Lev Sverdlin

thumb
Lev Naumovich Sverdlin (1901.16.11, Astraxon — 1969.29.8, Moskva) — Xalq artisti (1954). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1944). 1921-yil Turkiston Siyosiy boshqarmasi qoshidagi teatr studiyadan Sverdlin Moskvaga oʻqishga joʻnatilgan. Oʻqishni tugatgach (1926), 1937-yilgacha Meyerxold, 1937—40 yillar Vaxtangov teatrlarida, Moskva drama teatri, 1954—67 yillar V. Mayakovskiy nomidagi teatrda ishlagan. Sverdlin oʻzbek professional aktyorlarining birinchi muallimlaridan. U 1924—30 yillar Moskvada birinchi va ikkinchi oʻzbek drama studiyalarida dars bergan ("Qorovul uyqusi", "Yorqinoy" spektakllarini sahnalashtirgan). Tixon ("Momaqaldiroq"), Poloniy ("Hamlet"), Xlebnikov ("Nomus qonuni"), Melodi ("Shoir qalbi") va boshqa sahnada yaratgan eng yaxshi rollaridan, "Moskvadan yiroqda" (Zalkind), "Moviy dengiz yonida" (Yusuf), "Toqqa qochgan Alitet" (Alitet), "Yoʻl" (Beimbetov) kabi filmlarda suratga tushgan. Toshkentda onasi yashagani tufayli u Oʻzbekistonga teztez kelib turgan va milliy kinomizning shakllanishiga munosib hissa qoʻshgan. 1943-yil Sverdlin "Nasrnddin Buxoroda" filmida Xoʻja Nasriddin obrazini yaratgan. Shuningdek, Toshkent kinostudiyasida yaratilgan "Uning ismi SuxeBator" ("Mongolkino", 1942) filmida ham SuxeBator rolini oʻynagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1901-yilda tugʻilganlar
Turkum:1969-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiyalik erkak aktyorlar
Georgiy Sviridov

Georgiy Vasilyevich Sviridov 1915.3(16)12, hozirgi Kursk viloyati Fatej shahri. — 1998, Moskva — rus kompozitori va jamoat arbobi. Xalq artisti (1970). Mehnat Qahramoni (1975). 20-asr musiqa sanʼatining yirik namoyandasi. Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1941). Rossiya kompozitorlar uyushmasi boshkaruvi raisi (1968—73). Ijodiy uslubi rus musika folklori, shuningdek, 20-asr musiqa anʼanalari bilan uzviy bogʻlangan; asarlari mazmundorligi, ravshan va sodda ifodasi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, vokal va vokalsimfonik janrlarga keng murojaat qilgan: "Yesenin xotirasiga" vokalsimfonik poemasi, "Patetik oratoriya", "Kursk qoʻshiqpari", "Bahor kantatasi", "Pushkin gulgchambari", romans turkumlari va boshqa Simfonik, kamercholgʻu asarlar, spektakl va kinofilmlar uchun musiqalar yozgan. Davlat mukofoti (1946, 1968, 1980), Rossiya davlat mukofoti laureati (1994).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Musiqachilar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Bastakorlar
Svita

Svita (geologiyada) — biror rayonning geologik kesimida asosiy regional stratigrafik ahamiyatga ega boʻlgan taksonometrik birlik, choʻkindi, vulkanogen yoki metamorfik togʻ jinslari katlamlari majmui. Tarkibiga koʻra, bir xil janslardan, baʼzida turli tipdagi jinslarning ketma-ketligidan iborat boʻladi. S.ning chegaralari baʼzan umumiy stratigrafiya shkalasi chegarasidan farq qilishi mumkin, lekin uning ichida stratifafik nomunosiblik boʻlmaydi. Gorizontal yoʻnalishda S. strukturafatsial zona yoki geologik region hamda choʻkindi yigʻilishi havzasi chegaralari bilan ajratiladi. S.ning yoshi eng toʻliq boʻlgan kesim (stratotip) yoki bir nechta kesimlardan (ular bir biridan farq qilishi mumkin) aniqlanadi. S.lar yuqori, oʻrta, quyi kabi kichik svitalarga boʻlinadi, ular nomiga geofafik joyning nomi qoʻshib aytiladi. Bir nechta Slar seriyaga birlashtiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geologiya
Svyatoslav I

Svyatoslav I (? 972) - Kiyevning ulugʻ knyazi. Knyaz Igorning oʻgʻli. 964 yildan boshlab Kiyevdan Oka, Volga boʻyi, Shimoliy Kavkaz va Bolqon yarim orolga yurishlar qilgan; vyatichlarni xazarlar hukmronligidan ozod etgan, Volga Bulgoriyasi bilan urushgan, Xazar xoqonligini tormor keltirgan (965), 967 y. Bolgariya bilan Dunay boʻyiga egalik qilish uchun kurashgan. Vengerlar, bolgarlar va boshqa bilan ittifoq boʻlib, Rus—Vizantiya urushini olib borgan (970—971). Kiyev davlatining tashqi siyosiy ahvolini mustahkamlagan. Dnepr ostonalarida bijanaklar tomonidan oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sdr

Sdr (ing. Special Drawing Rights, SDR), maxsus qarz olish huquqlari — xalqaro zaxira va toʻlov vositasi. Xalqaro valyuta fondi (XVF) tomonidan chiqariladi. Birinchi marta 1970-yilda 9,5 mlrd. dollar, 1978—81 yillarda umumiy miqdori 21,3 mlrd. dollar miqdorida chiqarilgan. SDR tizimida faqat XVF ga aʼzo davlatlargina ishtirok etishlari mumkin. SDR faqat rasmiy, davlatlararo darajada amal qiladi va Markaziy banklar va xalqaro tashkilotlar tomonidan muomalada qoʻllanadi. SDR emissiyasi XVF Ijroiya kengashining xalqaro likvid zaxiralar yetishmay qolganligi va ularga Fondning maxsus hisobvaraqlarida kredit qaydlari koʻrinishida ehtiyojlarni baholash toʻgʻrisidagi xulosasiga koʻra amalga oshiriladi. SDRga aʼzo mamlakatlar oʻrtasida ularning XVF dagi kvotalariga mutanosib holda taqsimlanadi. Mamlakatlarga SDR berilishi ulardan oltin yoki valyuta badallarini talab etmaydi, SDR ning amal qilishi davlatlararo kelishuvlarga asoslanadi. Shuningdek, XVF va uning boshqaruvchilari kengashi qaroriga koʻra, XVF ga aʼzo boʻlmagan mamlakatlar, rasmiy maqomga ega boʻlgan boshqa xalqaro, mintaqaviy va milliy muassasalar ham SDR dan foydalanishlari mumkin. Tijorat banklari va xususiy shaxslar SDR egalari boʻla olmaydi.

Dastlab SDR qiymati AQSH dollari oltin miqdoriga tenglashtirilgan. 1974-yil iyun oyidan uning kursi eng koʻp tovar va xizmatlar eksporta hajMwva x^lda. rasshhy otstal yajetaot taxiralariga ega boʻlgan 16 mamlakat valyutalarining oʻrtacha kursi asosida belgilanadigan boʻldi. Valyuta savati tarkibi va miqdoriy koʻrsatkichlari har 5 yilda qayta koʻrib chiqiladi.

.SDR qiymati va valyuta savati tarkibini anikdash oxirgi marta 2000-yil oktabr oyida oʻtkazilgan va 2001-yil yanvar oyidan kuchga kirdi. 2001—2005-yillar uchun SDR qiymati 4 asosiy valyuta (AQSH dollari, Bukj Britaniya funtsterlingi, yevro va Yaponiya iyenasi) boʻyicha har kuni London birjasida belgilanadi. 2003-yil 4 noyabr

da 1 SDR rasmiy kursi 1,43 AQSH dollariga teng boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi valyutasi — soʻmga nisbatan SDR kursi: 1 SDR =1460 soʻm 35 tiyin (2004, 20 yanvar). Farhod Qurbonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seara

Seara — Braziliyaning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 146,3 ming km². Aholi 7,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Fortaleza sh. Shimolida Atlantika okeani sohil boʻyi pasttekisligiga oʻtib boruvchi Braziliya yassitogʻligining shim.sharqiy yon bagʻirlarida (bal. 300–600 m) joylashgan. Iqlimi subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperaturasi yanvarda 27°, iyulda 25°. Yillik yogʻin 1000–1300 mm. Oʻrmonlar, savannalar, daryo vodiylarida palmazorlar bor. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi. Asosan, paxta, banan, shakarqamish, maniok, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, kofe, tamaki, sitrus mevalar yetishtiriladi. Ichki hududlarda ekstensiv chorvachilik, shaharlar atrofida sut chorvachiligi rivojlangan. S. karnaub palmasi tolasi tayyorlash, keshyu yongʻogʻi, kauchuk yigʻish boʻyicha mamlakatda 1-oʻrinda. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Gips, qurilish shagʻallari, magnezit, dengizdan tuz olinadi. Asosiy portlari: Fortaleza, Mukuripi, Arakati.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sebarga

thumb

Sebarga, beda (Trifolium) — dukkakdoshlarga mansub bir, ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, yemxashak ekini. 200 ga yakin turi Shimoliy yarim sharning moʼtadil, shuningdek, subtropik mintaqalarida, qisman Janubiy Amerika va Afrikada uchraydi. Qizil (T. pratense L.), pushti S. (T. hybridum), oq S. (T. repens), misr S.si (T. alexandrinun L.), eron sebarga (T. resupinatum L.) dehqonchilikda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda, asosan, qizil va misr sebargasi (bersim) ekiladi. Qizil yoki oʻtloq sebarga ikki yillik oʻtsimon oʻsimlikdir. Ildizi oʻq ildiz, 30 — 40 sm chuqurlikda joylashadi, ayrimlari 1 metrgacha boradi; ildizida 1–3 mm li tuganaklar hosil boʻladi. Poyasi tik usadi, shoxlanadi. Bargi 3 boʻlakli, chetlari tekis, bandining uzunligi 12—20 sm. Guli mayda, qizil, oq, binafsha. Gultoʻplami dumaloq, baʼzida shingilsimon. Bir toʻplamda 100—135 gul mavjud. Mevasi 3—6 urugʻli dukkak, rangi sariq, qoʻngʻir. Urugʻi sariq, binafsha; mayda, 1000 ta urugʻi vazni 1,2—2 g. Urugʻi 1— 2° haroratda unib chiqadi. 15—29° da yaxshi oʻsib rivojlanadi. Moʻtadil nam iqlimga moslashgan. Ekilganidan keyin 6—7 kunda unib chiqadi. Maysasi 65—80 kunda gullaydi, 110—120 kundan keyin urugʻi pishadi. Qizil sebargadan yuqori toʻyimli koʻkat, pichan, silos, vitaminli oʻt uni tayyorlanadi. 100 kg koʻkatida 20 ozuqa birligi, 2,7 kg oqsil, 380 g kalsiy, 70 g fosfor, 400 mg karotin; 100 kg pichanida esa 52,2 ozuqa birligi, 7,9 kg oqsil, 1200 g kalsiy, 340 g fosfor, 2500 mg karotin mavjud. S. tuproqni azot bilan boyitadi. 1 ga da 100–200 kg hisobida sof azot toʻplaydi. Bir dalada S. 2—3 yil davomida oʻstiriladi. Har oʻrimda 1—3 marta sugʻoriladi. Toʻyimli pichan, koʻkat olish uchun gullash davri boshlanishi bilan oʻrib olinadi. Oʻzbekistonda qizil S.ning Oʻzbekiston sholichilik ilmiy tadqiqot institutida UzRos (1954) va Oʻzbekiston 3 (1981) navlari chiqarilgan va barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan.

Kasalliklari: antraknoz, rak, fuzarioz, askoxitoz, zang.

Zararkunandalari: uzuntumshuq, shilimshiq.

Ad.h Otaboyeva H. va boshqa, Oʻsimlikshunoslik, T., 2000.

Halima Otaboyeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Sebarga tunlami

Sebarga tunlami Discestra trifollii Hufn. (Scotoqramma trifollii Rott.)— tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Kulrangqoʻngʻir yoki sargʻishqoʻngʻir tusli. Qanotlari yozilganda 34–38 mm. Qanot chetlari oqish, yaqqol koʻrinadigan Mshaklidagi naqshi bor. Gʻumbagi qizgʻishsariq. St. apreldan oktabrgacha uchadi, tuxumini (25 tagacha) oʻzi oziqlanadigan oʻsimlik barglarining usti yoki ostiga qoʻyadi. Toʻliq rivojlanish sikli haroratga qarab 27—74 kun. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida yiliga 3 avlod beradi. 40 ga yaqin madaniy oʻsimliklar, shu jumladan, gʻoʻza, kanop, zigʻir, tamaki, beda, sebarga, noʻxat, makkajoʻxori, qovoqsimonlar va boshqalarni zararlaydi.

Kurash choralari: 80% li xlorofos (0,8—1,5 kg/ga) yoki piretroid emulsiyalarini purkash. Tuxum qoʻyish boshlangan davrda 1 ga maydonga 60— 80—60 ming hisobida trixogrammanm 3 navbatda qoʻyib yuborish va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sebzor

Sebzor — oʻtmishda Toshkentdagi daha nomi. Shaharning shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Toshkentning 4 dahasidan biri. Hududi jihatidan eng kichigi. Chegarasi gʻarbdan Sagʻbon va Qorasaroy koʻchalarining oraligʻidan (hozirgi Zarqaynar koʻchasining gʻarbidan), jan. dan Jangob arigʻidan oʻtgan. Shaharning shim. va sharq tomondagi mavzelarida (Alvastikoʻprik, Hasanboy, Koʻkterak, Boyqoʻrgʻon, Boltamozor, Gurunchariq va boshqalar) sebzorliklarning dala hovlilari, bogʻlari boʻlgan. Toshkentning eng qad. ariklaridan biri — Kaykovus S. hududidan oʻtgan. Shayboniylardan Suyunchxoʻjaxon tomonidan bunyod etilgan (1525-yil) Kaykovus chorbogʻi uning boʻyida joylashgan. 19-asr oʻrtalarida S.da 65 ta mahalla, 3 Madrasa (Baroqxon, Moʻyi Muborak, Beklarbegi), 78 masjid boʻlgan, shaharning 3 darvozasi (Labzak, Taxtapul, Qorasaroy), Eskijuva bozorining katta qismi, asosan, S. hududida joylashgan. Aholisi (1870y.larda 18650 kishi), asosan, hunarmandchilik, shahar tashqarisidagi yerlarida dehqonchilik bilan shugʻullangan. Muhammad Solihnchng "Tarixi jadidai Toshkant" asarida S. Hazrat Imom Qaffol Shoshiy dahasi nomi bilan qayd etilgan. S.da Qaffol Shoshiy (Xasti Imom) maqbarasi, Baroqxon madrasasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklar joylashgan.

S. aholisi, ayniqsa, kosiblari bilan shuhrat qozongan, ularning mahsulotlari Turkiston oʻlkasining boshqa shaharlariga ham tarqalgan. Aholi, shuningdek, ip gazlama toʻqish va chitga gul bosish bilan mashgʻul boʻlgan. Taxtapul, Chuvalachi, Qorasaroy, Yov, Sebzor va Qozikoʻcha mahalla va mavzelari aholisi gʻalla ekinlari ham ekishgan; mol jalloblari daha aholisining oʻziga toʻq tabaqasini tashkil etgan.

Ad.h Mallitskiy N.G., Toshkent mahalla va mavzelari, T., 1996; Muhammadjonov A., Qadimgi Toshkent, T., 2002.

Mashxura Sharipova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Toshkent tarixi
Turkum:Toshkent dahalari
Seboreya

Seboreya (lotincha: sebum — yogʻ va yun. rhoia — kechmoq) — teri kasalligi. Yogʻ bezlari funksiyasining buzilishi bilan kechadi. Asosan, gipofiz bezining faoliyatiga, yogʻ almashinuvi va teri yogʻ bezlari ishining buzilishiga bogʻliq. S.da yogʻ bezlaridan ajralib chiqadigan yogʻ koʻpayib yoki kamayib ketib, sifati ham oʻzgaradi. Koʻpincha balogʻatga yetayotgan oʻsmirlarda uchraydi. Kishi qariganida S. alomatlari kamayadi yoki yoʻqolib ketadi.

S, asosan, yuz, bosh, koʻkrakning yuqori qismi va yelkada, yaʼni yogʻ bezlari koʻp joylashgan yerlarda uchraydi. S bilan ogʻrigan kishilar terisi ustida ishqoriy muhit boʻlib, u yiringli kasalliklar paydo boʻlishiga olib keladi. Bunday bemorlar yuziga husunbuzar toshadi, soch toʻkilib, siyraklashadi.

Moyli va quruq S. bor. Moyli S.da teri yaltirab turadi. Teri yogʻ bezlarining teshiklari kengayib ketganligidan, burun kataklari atrofidagi teri apelsin poʻstiga oʻxshab qoladi. Ana shu kengaygan kovaklarga muguz qavat hujayralari, yogʻ, chang va kir yigʻilishidan teri kulrang tusga kiradi.

Boshdagi sochlar yogʻliq, yaltiroq, baʼzi yerlarda birbiriga yopishgan, tagi qasmokli boʻladi. Teri qattiq qichishadi, shu bois bemor qichiyverib, boshini tirnab yuboradi, hatto sizlogich, shirincha kabi yiringli kasalliklar kuzatiladi.

Quruq S.da, aksincha, yogʻ kam chiqadi, teri yupqa va quruq boʻladi. Boshga qazgʻoq yigʻiladi. Baʼzan qazgʻoq birbiriga yopishib, kulrang taangachalar hosil qiladi. Qazgʻoq va tangachalar ostidagi terining rangi oʻzgarmaydi. Sochlar quruq, nozik, moʻrt, xira va uchidan ikkiga ayrilgan boʻladi. Bemor badaniga pushtiqizil, usti qipikli, kattaligi va shakli har xil dogʻlar tushadi.

Baʼzi bir bemorda S.ning har ikkala xili, yaʼni badanning yogʻ bezlari koʻp joylashgan qismida yogʻli S., terining boshqa yerlarida QURUQ S. uchrashi mumkin.

S.da achchiq, yogʻliq ovqatlardan parhez qilish, spirtli ichimliklar ichmaslik kerak. Sport bilan shugʻullanish, koʻproq vitaminlarga boy ovqatlar isteʼmol qilish, dam olish, sayr qilib, organizmni chiniqtirish zarur. Terining holatiga qarab parvarish qilish (qarang Teri), zarur boʻlsa, vrachga koʻrsatib davolatish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sebu

Sebu — Filippindagi shahar. Sebu provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 662 ming kishi (2000), Sebu o.ning sharqiy qismidagi port. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning Maniladan keyin 2oʻrindagi iqtisodiy va madaniy markazi. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdotaqsimot markazi. Neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻmoy) sanoati korxonalari; universitet bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 16— 17-asrlarda qurilgan fort, cherkov va boshqa saqlangan. Shahar yaqinida mis koni bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sevan

Sevan (Goʻkcha) — Armaniston va Kavkazdagi eng katta koʻl, 1900 m balandlikda. Maydoni 1360 km². Oʻrtacha chuq. 28,5 m. Eng chuqur joyi 83 m. S.ni 2 ta burun shim.gʻarbiy (Kichik Sevan) va jan.sharqiy (Katta Sevan) qismlarga ajratib turadi. Koʻlga 28 soy quyiladi, koʻldan Razdan (Zanga) daryosi oqib chiqadi. Bu daryoga 6 ta GES qurilgan. Sda xonbaliq va boshqa baliklar ovlanadi. Koʻl suvi va Razdan daryosining suvidan Sevan GES kaskadida foydalaniladi. Arpa daryosining suvini koʻlga quyish uchun Arpa — Sevan tonneli (uz. 49 km) qurilgan. Sevan sohilida Sevan sh. joylashgan. Koʻl atrofi dam olish zonasiga aylantirilgan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Armaniston koʻllar
Oqyor (Qrim)

Oqyor yoki Sevastopol (1784-yilgacha Axtiar) — Qrim Muxtor Respublikasidagi shahar. Qora dengizning Sevastopol qoʻltigʻi sohilida. Dengiz porti, temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 360 ming kishi (1997-yil) Qadimda Sevastopol oʻrnida antik Xersones shahri boʻlgan. Krimni Rossiya bosib olgandan keyin (1783) shahar va portda qurilish ishlaryai avj oldirildi va 1784-yildan Sevastopol deb ataldi. 1802-yildan Tavriya gubernyasi tarkibida. 1804-yilda Qora dengizning asosiy harbiy porti deb eʼlon qilindi. 1875-yilda Sevastopol — Lozovaya temir yoʻl quriddi va shahar Simferopol bilan bogʻlandi. 1941—42 yillarda Sevastopol va uning atrofida qattiq janglar boʻlgan. 1945-yilda S.ga qahramon shahar unvoni berildi. Shahar urush harakatlari davrida deyarli butunlay vayron qilingan edi. "Sevastopol mudofaasi" panoramasi (1902—04 yillar, rassom F.A.Rubbo) tiklandi, 1944-yil 7-mayda "Sapun Gorani shturm qilish" dioramasi barpo etildi (1959).

Sevastopol — Qora dengiz harbiy flotining asosiy bazasi. Kemasozlik va kema taʼmirlash, priborsozlik, "Ximggrom" va boshqa korxonalar, oziq-ovqat, yengil, yogʻochsozlik sanoatlari bor. Priborsozlik instituti, 2 teatr, bir qancha muzey, jumladan, Qora dengiz floti, badiiy muzeylar, Janubiy dengizlar biologiyasi instituti akvariumi mavjud. S.da tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan Petropavlovsk cherkovi (1843—48), Graf pristani (1846) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Severodvinsk

Severodvinsk (1938-1957-yillarda — Molotovsk) — Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyatidagi shahar (1938-yildan). Oq dengiz sohilida, Severnaya Dvina daryosining dengizga quyilish joyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 233,8 ming kishi (1998). Mudofaa, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari mavjud. Yoʻl mashinalari, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari, tikuvchilik va parrandachilik fabrikalari, oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Siverskodonetsk

'''

Siverskodonetsk — Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar (1958-yildan). Severskiy Donets vodiysida, Lisichansk temir yoʻl stansiyasidan 6 km. Aholisi 135 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). "Azot", "Stekloplastik" ishlab chiqarish birlashmalari, yogʻochsozlik, uysozlik kombinatlari, priborsozlik, elektron hisoblash mashinalari, oziq-ovqat sanoati korxonalari va boshqa bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Bir necha ilmiy tadqiqot instituti, kimyomexanika, musiqa oʻrta maxsus bilim yurtlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Severskiy Donets

Donets yoki Severskiy donets - Ukraina va Rossiya Federatsiyasidagi dare. Don daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1053 km. Havzasining maydoni 98,9 ming km². Oʻrta Rossiya qirlariningjan. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida (Belgorod sh.gacha) toʻgʻonlar qurilgan. Oʻng sohili baland va tik. Havzasida eski oʻzan va botqoqlik koʻp. Asosiy irmoqlari: Oskol, Aydar, Kalitva. Qor suvlaridan toʻyinadi. Mart—aprelda toshadi. Oʻrtacha suv sarfi 160 m³/sek. Dekabr—yanvarda muzlab, martning oxirida muzdan boʻshaydi. Donetsk shahrigacha kema katnaydi (222 km masofada). S.D.ning quyilish joyida yirik UstDonetsk porti bor. Dare boʻyida Belgorod, Chuguyev, Izyum, Lisichansk, Schastye, Donetsk, KamenskShaxtinskiy, Belaya Kalitva sh.lari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukrainadagi daryolar
Turkum:Rossiyadagi daryolar
Nikolay Seversov

Nikolay Alekseyevich Seversov (1827.20.10, Voronej — 1885. 26.1) — rus zoologi, zoogeografi va sayyohi. Moskva universitetini tugatgan (1846). Oʻrta Osiyoga bir necha marta sayyohat kilib (18571879), Tyanshan va Pomir togʻlari hamda Qizilqum choʻlini tadqiq qilgan; ularning faunasi, geografiyasi va geologiyasini oʻrgangan; Pomir orografiyasi, oʻsimlik va hayvonot dunyosiga oid boy material yiqqan; Rossiya va Turkiston qushlarining tarqalishi va hayotiga oid tadqiqotlar olib borgan; qushlar kolleksiyasini toʻplagan. S. Palearktikani zoogeofafik rayonlashtirish prinsiplarini ishlab chiqqan. Oʻrta Osiyo togʻlaridagi choʻqqi va muzliklar uning nomiga qoʻyilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seversov muzligi

Seversov muzligi - Oʻzbekistondagi eng yirik muzlik. Qashqadaryoning irmogʻi — Oqsuv daryosining yuqori oqimida. Hisor tizmasi gʻarbiy qismining shimoliyyon bagʻrida. Maydoni 1,38 km². N.A. Severnoye nomi bilan atalgan. S.M.da gidrometeorologik stansiya ishlab turibdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston suv havzalari
Turkum:Muzliklar
Seversov choʻqqisi

Seversov choʻqqisi - Pyotr I tizmasining shim. yon bagʻridagi choʻqqi. Muzgaza daryosining boshlanish joyida. Choʻqqi N.A. Severnoye nomiga qoʻyilgan. Alpinistlar Seversov choʻqqisiga 1974-yildan chiqa boshlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Tojikiston
Sevr sulh shartnomasi

Sevr sulh shartnomasi (1920) — Versal—Vashington tizimi shartnomalaridan biri, Birinchi jahon urushini yakunlagan. 1920-yil 10 avgustda Sevr shahrida (Fransiya) Antanta mamlakatlari va unga qoʻshilgan davlatlar bilan Turkiya oʻrtasida imzolangan. Usmonli turk imperiyasining, shu jumladan, Turkiya hududining boʻlib olinishini rasmiylashtirgan. Lozanna konferensiyasi (1923)da bekor qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sevryuga

Sevryuga — osyotrsimonlar oilasiga mansub baliq. Uzunligi 220 sm gacha, vazni 80 kg gacha. Tanasida besh kagor suyakchalar joylashgan boʻlib, ular orasida yulduzsimon plastinkalar bor. Moʻylovi kalta. S. shagʻalli suv tubiga 20—630 ming uvildiriqtashlaydi. Erkaklari 5—13, urgʻochisi 10—17 yoshida jinsiy yetiladi. 30 yilcha yashaydi. Qora, Azov, Kaspiy, Orol dengizi havzalarida tarqalgan. Umurtqasizlar va mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Orol dengizida yashovchi S.lar koʻpayish uchun Sirdaryo va Amudaryoga chiqqach, goʻshti va uvildirigʻi uchun ovlanadi. Suzgich pufagidan yelim tayyorlashda foydalaniladi. Sunʼiy koʻpaytiriladi. Gidrotexnik inshootlar qurilib, daryolar oqimining oʻzgarishi S. sonining keskin kamayishiga olib keldi. Osyotr, sterlyad, bakrabaliq bilan duragayi olinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Seged

Seged — Vengriyaning janubiy qismidagi shahar. Chongrad medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 166,1 ming kishi (1997). Tisa daryosi boʻyidagi port. Mamlakatning iqtisodiy va madaniy markazlaridan. Yirik oziq-ovqat, toʻqimachilik, tikuvchilik, yogʻochsozlik, koʻnpoyabzal, mashinasozlik sanoati korxonalari, rezinatexnika buyumlari zavodi mavjud. universitet, Fanlar akademiyasining Biologiya instituti, muzey va teatrlar bor. 13— 16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. S. yaqinida neft va gaz konlari topilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sulton Segizboyev

Sulton Segizboyev (1899.15.7, hozirgi Oqqoʻrgʻon tumani — 1938.15.6) — siyosat va jamoat arbobi. Avval qishloq maktabida, soʻng Toshkent gimnaziyasida oʻqigan. Iqtisod fanlari boʻyicha professor (1930). Segizboyev 1916-yil Turkistondagi milliy ozodlik harakatida qatnashgan. 1918-yildan xoʻjalik sohasida rahbarlik lavozimlarida. Turkiston oʻlka "Qoʻshchi" tashkiloti masʼul kotibi (1921—22). Fargʻona viloyati partiya komiteti kotibi (1923), Turkiston KP MK tashkiliy boʻlimi mudiri, Toshkent uyezdi partiya komiteti kotibi (1924). Ukraina Starobelsk okrug partiya komiteti yoʻriqchisi (1925). 1925—30 yillarda Qizil professura instituti (Moskva)da oʻqigan, shu institut huzuridagi kechki universitet dekani. Butunittifoq qishloq xoʻjaligi akademiyasining Oʻrta Osiyo filiali va Paxtachilik instituti direktori, Oʻrta Osiyo universitetida kafedra mudiri (1930—31). VKP (b) Qozogʻiston oʻlka komitetida boʻlim mudiri (1932—36), Shimoliy Qozogʻiston viloyat partiya komiteti 1kotibi (1937). Oʻzbekiston XKS raisi, SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisi oʻrinbosari (1937—38). Gazeta, jurnalarga muharrirlik qildi, iqtisod va tarixga oid koʻplab maqolalar yezdi. 1938-yil Toshkentda qamoqqa olinib, qatagʻon qilindi. Oʻlimidan soʻng oqlandi. Segizboyev xotirasi abadiylashtirilgan. Oqqoʻrgʻon tumanidagi shirkat xoʻjaliklari (2 ta), maktab, mahalla, koʻcha, Mirzachoʻl tumanidagi shirkat xoʻjaligi, Guliston shahridagi tibbiyot kolleji, Toshkent shahridagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi, Mirzachoʻl va Oqqoʻrgʻon tumanlarida Segizboyev byusti oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Oʻzbekiston tarixi (1917—1991-yil), T., 2000; Muhiddinova F.P., Hasanov Q. Sulton Segizboyev, T., 1978.

 

Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:1938-yilda vafot etganlar
Turkum:15-iyunda vafot etganlar
Turkum:Qizil Bayroq ordeni sohiblari‎

Turkum:Turkiston (viloyat)da tugʻilganlar
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR hukumat rahbarlari
Turkum:Oʻzbekiston inqilobchilari
Turkum:Oʻzbekiston qozoqlari