Qoraunaslar

Qoraunaslar, nikuderlar — oʻrta asrlardagi moʻgʻul qabilalaridan biri. «Jome at-tavorix» hamda boshqa oʻrta asr ida tilga olingan. Hozirgi vaqtda hazoralarning etnik tarkibiga kiradi.

 Etnonimi 
«Jome at-tavorix» manbasida ushbu etnonim qaraunas koʻrinishida aks etgan. Oʻsha manbaning moʻgulcha tarjimasida esa etnonim karaunas va karunas tarzida kelgan. Qoraunaslar nikuder nomini Chigʻatoyxonning nabirasi — Nikuder nomidan olishgan.

Qoraunas yoxud qoraqunas moʻgʻul tilida laylak maʼnosini anglatadi. Moʻgʻullar (Moʻgʻuliston) qoraunaslar deb chigʻatoylar (Chigʻatoy ulusi aholisi)ni atashgan. Moʻgʻullar kelib chiqishi aralash boʻlgan (asl moʻgʻul boʻlmagan) odamlarni «qoraunas = qoragʻunas» deya chaqirishgan. Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, turkmanlar orasida «garnas» etnonimi «aralash», «konglomerat» maʼnosini bildiradi. Shuningdek terminning qaragunas, karaun, qaraun, kartsionas, skarani, kamonas, skerani kabi shakllari mavjud.

 Tarixi 
«Jome at-tavorix»da qoraunaslar quyidagi amirlar nazorati ostidagi qabilalar sifatida tilga olinadi: qoʻngʻirot qabilasidan Beki bahodir, suldus tarmogʻidan boʻlgan ildurkin qabilasidan Xandu bitikchi, mangut qabilasidan Xulkutu qoʻrchilar shular jumlasidandir. Ayrim qarashlarga koʻra, qoraunaslar moʻgʻullarning sulduz qabilasining bir tarmogʻi deb qaraladi.
Qoraunaslar Afgʻonistonda joylashgan moʻgʻul jangchilarining avlodlaridir. Ular hazoralar uchun ajdodlar guruhlaridan biriga aylanishdi va etnik guruhlardan biri sifatida ularning tarkibiga kirishdi. Hazoralardan tashqari, qoraunaslarning bir qismi qirgʻizlar (joru qabilasining adigene tarmogʻidagi qaraqunaq qavmi) tarkibiga kirgan.
Bobur Kobulistonni shunday taʼriflagan:Kobul viloyatida turli qabilalar: aymoqlar, turklar va arablar vodiy va tekisliklarda yashaydi; shaharda va baʼzi qishloqlarda sartlar yashaydi, boshqa qishloqlar va mintaqalarda esa poshoyi, parajiy, tojiklar, birklar va afgʻonlar yashaydi. Hazora yoxud nikuderiy qabilalari Gʻazni togʻlarida yashaydi; hazoralar va nikuderlarning ayrimlari moʻgʻul tilida soʻzlashadilarБабур-наме. Перевод М. Салье. Т.: Главная редакция энциклопедий. 1992, С. 145 — 146..
Qoraunas atamasi moʻgʻullar tomonidan moʻgʻullarning mahalliy aholi bilan aralashishidan hosil boʻlgan qabilalarni bildirish uchun qoʻllangan. Marko Polo aytib oʻtgan qoraunaslar Forsning sharqiy chegaralari boʻylab tarqalgan; bundan tashqari, Yettisuv va Sharqiy Turkiston moʻgʻullari temuriylarga boʻysunuvchi chigʻatoylarni ham qoraunaslar deb atashgan.

 Qoraunaslarning Nikuder atrofida birlashishi 
Qoraunaslarning izolyatsiyasi Hulokuiylar davlati hamda Chigʻatoy ulusiga xos boʻlgan muammolar va fuqarolar toʻqnashuvi paytida XIII asrning 70-80-yillarida sodir boʻlgan. Ularni birlashtirgan shaxs Chigʻatoyning nabirasi boʻlgan atoqli moʻgʻul qoʻmondoni Nikuder edi. U 1249-yilda Hindiston va Seyiston tomon yoʻnaltirilgan moʻgʻul qoʻshini qoʻmondonlaridan biri edi. Hulokuning 1256-yildagu gʻarbga yurishlarida Nikuder Qutbuqa bilan birgalikda oʻz qoʻshinining chap qanotini boshqargan.
Nikuder vafotidan soʻng Karmon hamda Xuroson janubi-sharqidagi oilasi va eng yaqin sheriklari bilan birgalikda Nikuderi oʻrdasi deb nomlanuvchi qoraunaslarning mustaqil harbiy koʻchmanchi uyushmaga asos solishgan. Ikki asr davomida qoraunaslar Chigʻatoy ulusining gʻoyat qobiliyatli harbiy-siyosiy kuchlari boʻlishgan. Hindukush yaqinidagi strategik hududlarni egallab, ular Hindiston, Markaziy Osiyo va Eron oʻrtasidagi asosiy yoʻllarni nazorat qilishgan. Bu holat ularni XIII—XV asrning eng muhim siyosiy ittifoqi sifatida tarxiga muhrladi.

 

Turkum:Oʻrta asrlar Afgʻonistoni