Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kambodja tekisligi

Kambodja tekisligi - Hindixitoy yarim orolning jan.da, asosan, Kambodja davlati hududida. Mayd. 200 ming km. Oʻrtacha bal. 100 m. Allyuviy va koʻl yotqiziqlaridan iborat. Iqlimi tropik mussonli iqlim; yiliga 700 dan 1500 mm gacha yogʻin yogʻadi. K.t.dan Mekong da-ryosi oqib oʻtadi. Markaziy qismida Tonlesap koʻli bor. Hududining katta qismi botqoqlashgan. Savanna va siyrak oʻrmonlar bilan qoplangan. Aholi sholi ekadi. Yirik shahri — Pnompen.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Kamenev

Boris Dmitriyevich Kamenev (1912.7.7, Orenburg – 1957.2.10, Nukus) – teatr rassomi. Oʻzbekistonda (1957) va Qoraqalpogʻistonda (1944) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. 20-yillardan Toʻrtkoʻl shahrida yashagan. 1933-yildan Qoraqalpoq davlat teatrida rassom, 1943-yildan bosh rassom. Kamenev qoraqalpoq teatrining shakllanishiga hissa qoʻshgan. U teatr spektakli ruhiga mos muhitni yorqin va aniq, maishiy hayotni real aks ettirgan dekoratsiyalar yaratishga intilgan. „Suymaganga suykanma“ (1945, yangi varianti – 1956), „Amudaryo sohilida“ (1949), „Amerika ovozi“ (1950), „Berdaq“ (1951), „Oʻgʻirlangan baxt“ (1954), „Oshiq Gʻarib“ (1955) va b. spektakllarni bezadi; portretlar (akademik Sh. Musayev, 1950; baxshi J. Shomuratov, 1953; shoir Berdaq, 1957) yaratgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1957-yilda vafot etganlar
Turkum:2-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Kamenets-Podilskiy

thumb|270px
Kamenets-podolskiy — Ukrainaning Xmelnitskiy viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Shosse yoʻllar tuguni. Aholisi 109,9 ming kishi (2024). 11-asr oxiri — 12-asr boshlarida vujudga kelgan. Tarixiy muzey-koʻriqxona. Priborsozlik, kabel, "Elektropribor", avtoagregat, qishloq xoʻjaligi mashinalari, sovuq asfalt-beton, sement, temir-beton buyumlar va konstruksiyalar, metall, shakarqand, konserva zavodlari, qurilish materiallari, parrandachilik, goʻsht kombinatlari, ip gazlama va tikuvchilik fabrikalari mavjud. 2 oliy oʻquv yurti, botanika bogʻi bor. Gotika kostyoli (16-asr), Petr va Pavel cherkovlari (16-asr) saqlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Kamensk-uralskiy

Kamensk-uralskiy - Rossiya Federatsiyasining Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1935-yildan). Kamenka daryosi Iset daryosiga quyilish yerida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 198 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Alyuminiy, quvur, elektromexanika zavodlari bor. Rangli metallurgiya uchun jihozlar ishlab chiqariladi. Yengil sanoat korxonalari, Krasnogorsk issiklik elektr markazi, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor. K.-U. 17-asr oxirida vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Kamer musiqa

Kamer musiqa (lot. camera — xona) — katta boʻlmagan xonada tor doiradagi tinglovchilarga ijro etish uchun moʻljallangan musiqa asarlari. Filarmoniya zali, teatr binosi kabi maxsus joylarda ijro etiladigan simfonik, konsert, opera va balet janrlaridan farq qiladi. K.m. yakka ijrochi yoki kamer ansambl (duet, trio, kvartet va b.) uchun yozilgan sonata, syuita, miniatyura, romans kabi namunalardan iborat; unda nozik ifodaviy vositalar, lirik hamda chuqur psixologik holatlar asosiy oʻrin tutadi. "K.m." atamasi dastlab 16—17-asrlarda Italiyada cherkov musiqasidan farqlash uchun dunyoviy vokal va cholgʻu musiqasiga nisbatan qoʻllangan. 19-asrga kelib K.m. konsert zallarida ham ijro etila boshladi. 19—20-asrlarda koʻp mamlakatlarning kompozitorlari ijodida K.m. janr va shakllari rivojlandi. Oʻzbekiston kompozitorlari G. Mushel, M. Burhonov, S. Yudakov, B. Giyenko, Ik. Akbarov, S. Jalil, F. Yanov Yanovskiy, T. Qurbonov va b. turli K.m. asarlari yaratishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamera

Kamera (eski lotincha camera — xona, palata) — 1) koʻndalang kesimi kattaroq va uncha uzun boʻlmagan yer osti koni; unga shaxta uskunalari joylashtirilib, tozalash ishlari olib boriladi; 2) baʼzi mashinalar, qurilmalar va pechlarning ichki qismi (mas, yonish K.si televizion K., K. li pech); 3) baʼzi apparat va asboblar nomi (fotokamepa, kinokamera va b.); 4) maxsus maqsadda foydalaniladigan alohida xona (mas, bagaj K.si tovush K.si); 5) shina, toʻp va b. ichiga joylashtiriladigan puflama rezina qobiq; 6) kosmik nurlar va elementar zarralar tekshiriladigan hamda kuzatiladigan qurilma (Vilson kamerasi, diffuzion kamera).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Charles Cameron

Charles Cameron (1745-yil, Shotlandiya — 19-mart 1812-yil, Peterburg) — meʼmor, klassitsizm namoyandasi. Fransiya va Italiyada oʻqigan. 1779-yildan Peterburgda Yekaterina II saroyida ishlagan. 1802—1805-yillar Admiralteystvo kollegiyasida bosh meʼmor. Cameron qurgan Sarskoye Selo (hozirgi Pushkin sh.)dagi inshootlar majmuasi (1780—93) meʼmorligida rim termlari uslubi qoʻllangan. Pavlovskdagi saroy, bogʻ pavilonlari (1780—1801) va boshqa oʻzining klassik yorqinligi, nafisligi, meʼmorning fantaziyaga boyligi, kad. meʼmoriy shakl va bezaklar turli koʻrinishda talqin qilinishi bilan oʻziga tortadi. Alohida izlanuvchanlik va ustalik bilan qoʻllangan turfa xil materiallar Cameron yaratgan interyerlardagi nafis bezak va shakllarda (Pushkin shahridagi Katta saroy, Pavlovskdagi Yunon va Rim zallari, 1770—80 va boshqa) koʻzga tashlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1812-yilda vafot etganlar
Turkum:1745-yilda tugʻilganlar
Kamiy

Kamiy, Karimbek Kamiy (taxallusi; asl ismi: Karimbek Sharifbek oʻgʻli; 1864-yil, Toshkent — 1923-yil, Toshkent) – oʻzbek shoiri, maʼrifatparvar.

 Hayoti 
Karimbek Kamiy 1895-yil Toshkentda tavallud topgan. Dastlab Mansurxon domla qoʻl ostida, soʻng Toshkentdagi „Beklarbegi“ (yoki „Devonbegi“) madrasasida oʻqigan. 1880–1916-yillarda shu madrasada mudarrislik qilgan. 1890-yilllardan shoir sifatida tanilgan, bayozlar tuzgan. Sidqiy Xondayliqiy, Hislat, Miskin, Tavallo kabi koʻpgina shoirlar Kamiyning shogirdlaridan boʻlgan. Oktyabr toʻntarishidan keyin „Turon“ kutubxonasida, savodsizlikni tugatish kurslarida ishlagan.

Kamiy mumtoz sheʼriyatning koʻpgina janr va mavzularida ijod qilgan. Muqimiy, Furqat bilan yaqin aloqada boʻlgan, mushoiralar qilgan. Kamiy ijodi murakkab, dunyoqarashi ziddiyatli. Koʻpchilik sheʼrlarida xalqni maʼrifatli boʻlishga daʼvat etgan („Temir yoʻl xususida“, „Dilki millat gʻamida qon oʻldi…“, "Soldi beilmlik xatolargʻa va boshqalar). XIX asr oxiri, XX asr boshlarida Toshkentda nashr etilgan bayozlarning deyarli hammasida Kamiy sheʼrlari uchraydi. Ijodidan namunalar „Turkiston viloyatining gazeti“ va boshqa vaqtli matbuotda eʼlon qilingan.

Karimbek Kamiy 1922-yil Toshkentda vafot etadi.

 
 Oʻzbek adabiyoti 4 jildli, 1-kitob, T., I960;
 Tanlangan asarlar, T., 1966.
 Jalolov A., Oʻzbek maʼrifatparvar-demokratik adabiyoti, T., 1978.

 

 

Turkum:Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Beklarbegi madrasasida tahsil olganlar
Turkum:Toshkent madrasalarida mudarrislik qilganlar
Turkum:Beklarbegi madrasasida mudarrislik qilganlar
Turkum:1864-yilda tugʻilganlar
Turkum:1923-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Oʻzbek shoirlari
Kamina

Kamina (taxallusi; asl ismi Mamatvali) (1770—1840) — turkman mumtoz shoiri. Xiva, Buxoro madrasalarida oʻqigan. Ijodida hajviyot yetakchi oʻrin egallaydi. Qator sheʼrlarida zamona nosozliklari tanqid etilgan ("Gʻariblik", "Qozim", "Davr", "Aklga ishon", "Yarashmas" va b.). "Zulfing", "Bilo bilmadim", "Kelinlar", "Ersarining qizi" kabi sheʼrlarida turkman xalqini birlikka, urugʻlararo ahillikka chaqiradi, sevgi va sadoqat, erk va baxt kabi yuksak gʻoyalarni kuylaydi. K. sheʼrlari turkman, oʻzbek baxshi va ashulachilari repertuaridan keng oʻrin olgan. K. Sharq xalqlari adabiyotida satira janri taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Turkman xalqi orasida K. nomi bilan bogʻliq latifalar keng tarqalgan. Asarlari oʻzbek va b. qardosh turkiy tillarga tarjima qilingan. K. tavalludining 200 yilligi keng nishonlangan (1971).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Kamingoh

Kamingoh — oʻrta asrlarda hujum qilib kelayotgan dushmanga toʻsatdan zarba berish va uni tahlikaga solish maqsadida qoʻshin yashirib qoʻyilgan pana joy (yana q. Pistirma).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilya Kaminskiy

Ilya Yakovlevich Kaminskiy (1900—1969) — gidrotexnika sohasidagi olim, professor (1945), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1952). Moskva Oliy texnika bilim yurti (MVTU) ni tugatgan (1927). Toshkent "Gidroelektroqurilish" boshqarmasida muhandis (1927—30), Oʻrta Osiyo industrial institutida dotsent (1930—43), kafedra mudiri (1944—69), Farhod GES qurilishida bosh muhandis (1944), Oʻrta Osiyodagi bir necha yirik GESlar qurilishida, boshqarmalarda, ilmiy tadqiqot institutlarida ishlagan. Ilmiy ishlari suv energiyasidan foydalanish masalalariga, gidroenergetika qurilmalarini tadqiq qilishga, gidravlika va gidravlika mashinalarining nazariy masalalariga doir. K. gidrotexnikaga oid bir necha ilmiy asarlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:1969-yilda vafot etganlar
Nikolay Kamov

Kamov Nikolay Ilich (1902.1(14). 9, Irkutsk — 1973.24.11, Moskva) — vertolyotsozlik sohasidagi rus konstruktori, Mehnat Qahramoni (1972-yil), texnika fanlari doktori (1962). Vertolyotsozlik boʻyicha tajriba konstruktorlik byurosi bosh konstruktori (1940-yildan). Oʻkdosh sxemadagi vertolyotlar qurilishi asoschilaridan (oʻkdosh sxemadagi vertolyotda bitta umumiy oʻkda ikki koʻtaruvchi vint qarama-qarshi tomonga aylanadi). Uning rahbarligida Ka-8, Ka-10, Ka-15, Ka-18, Ka-25 va Ka-26 rusumli vertolyotlar; Ka22 rusumli vint-qanotli (samolyot bilan vertolyotning uygʻunlashuvi), aerochana yaratildi. Kamov yaratgan vertolyotlarning uchish-texnikaviy koʻrsatkichlari yuqori. Ular bilan 10 ta jahon rekordi oʻrnatilgan. Kamov yaratgan vintokrilda esa 8 ta jahon rekordi oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamol Tohir

Kamol Tohir (1910-1973. 4, Istanbul) — turk yozuvchisi. Siyosiy faoliyati uchun uzoq muddat qamoqsa yotgan. Ijodini sheʼrlar yozishdan boshlagan (1932—34). "Koʻl insonlari" (1955), "Qamaldagi shahar odamlari" (1956), "Yettichinor vodiysi" (1958), "Xorgʻin kurashchi" (1965), "Davlat ona" (1967), "Hur shahar insonlari" (1977) kabi romanlari bor. K. T. ning bu asarlarida usmonlilar tarixiga oid mavzular, Anadoʻli qishloqlari hayoti hamda milliy ozodlik kurashi aks ettirilgan. "Kurt (boʻri) qonuni" (1969) romanida Mustafo Kamol Otaturkka 1926-yil iyulida Izmirda uyushtirilmoqchi boʻlgan suiqasd va xalq dushmanlarining jazolanishi voqealari asos qilib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamol Xoʻjandiy

Kamol Xoʻjandiy (taxallusi; ismi Kamoliddin Masʼud, 1321, Xoʻjand – 1401, Tabriz) – fors-tojik shoiri. Toshkent, Turkiston, Samarqandda maʼlum muddat yashab, tahsil koʻrgan. Moʻgʻul istilosi tufayli oʻz vatanini tark etgan. Xorazm, Sheroz va arab mamlakatlariga borgan, Makkada boʻlgan. Qaytishda Tabrizda yashab qolgan. 1385 – yilda Oltin Oʻrda hukmdori Toʻxtamish Tabrizni bosib olgach, Kamolni Saroy shahriga olib ketgan. Xoʻjandiy 1389 – yilda Tabrizga qaytgan. U umr boʻyi vataniga qaytishni orzu qilgan. Sheʼrlarida gʻariblikdan shikoyat, vatanni qumsash motivlari aks etgan, insoniy sevgi ulugʻlangan. U, asosan, gʻazallari bilan shuhrat qozongan. Navoiy Kamol ijodiga yuksak baho berib, uni Saʼdiy, Xusrav Dehlaviy, Salmon Sojaviylar bilan bir qatorga qoʻygan („Nasoyim ul-muhabbat“)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
thumb|Kamol Xoʻjandiy maqbarasi 

 Asarlari 
 Devon, T., 1962.
Kamol qozi madrasasi

Kamol qozi madrasasi - Qoʻqondagi meʼmoriy yodgorlik (19-asr). Kamol qozi madrasasi binosi darsxona, ayvonli masjid, qovli va kichik hujralardan iborat. Darvozaxona serhasham boʻlib, Xudoyorxon oʻrdasida boʻlgani kabi bu binoda ham faqat kirish qismi (sirti) zeb berib ishlangan. Peshtoq tepasi rangbarang naqshlar bilan qoplangan boʻlib, handasiy shakllar arabiy bitiklar bilan uygʻunlashib ketgan. Peshtoqining ikki yonidagi ustungoʻshalar yuqorisi bezakli kafasa bilan yakunlangan. Darvozaxona ikki qavatli. Ustki qavatdagi darsxona oldi peshayvonli boʻlib, panjara bilan toʻsilgan. Tomi 4 qirrali-chortark gumbaz bilan qoplangan. Hovli atrofiga masjid va hujralar qurilgan. Masjid 4 ustunli, sharq tomoni ochiq, toʻsin tashlab qurilgan ayvoni bor. Uning ichki tomoni ganch bilan ishlangan. Sirti suvoqsiz. Kamol qozi madrasasi meʼmorligida qoʻqonlik xalq ustalarining anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Madrasa taʼmir qilinib, undan mehmonxona sifatida foydalanilmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qoʻqon meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Qoʻqon madrasalari
Turkum:XIX asrda qurilgan madrasalar
Turkum:1832-yilda qurilgan madrasalar
Kamoliddin Behzod nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

Kamoliddin behzod nomidagi oʻzbekiston respublikasi davlat mukofoti - adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasidagi davlat mukofotlaridan biri. 1997-yil 23-yanvarda taʼsis etilgan. Sharq uygʻonish davri yetuk sanʼatkori, buyuk miniatyurachi musavvir Kamoliddin Behzod nomi bilan yuritiladi. Mukofot tasviriy va amaliy sanʼat, xalq hunarmandchiligi sohasida yaratilgan, milliy istiqlol gʻoyalarini yorqin badiiy shakllarda aks ettirgan, Oʻzbekistonning buyuk tarixini va hozirgi yuksalish jarayonlarini haqqoniy obrazlar orqali gavdalantirgan va keng jamoatchilik tomonidan tan olingan yetuk sanʼat asarlari uchun beriladi. Mukofotga soʻnggi toʻrt yil mobaynida yaratilgan, koʻrgazmaga qoʻyilgan yoki boshqa tarzda eʼlon qilingan monumental tasviriy sanʼat, meʼmorlik-badiiy taʼmirlash va haykaltaroshlik asarlari koʻrib chiqish uchun qabul qilinadi. Mukofotga taqdim etish toʻgʻrisidagi qarorlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalar, respublika va xalqaro jamoat tashkilotlari rahbar organlari tomonidan qabul qilinadi. OʻzRning boshqa Davlat mukofotiga ilgari sazovor boʻlgan asarlar bu mukofotga tavsiya etilmaydi. Bir mukofotga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi lozim. Mukofotni OʻzR Prezidentining farmoni bilan har uch yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida berish tartibi joriy qilingan. Mukofotning har biri 80 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofotga sazovor boʻlgan ijodkorlarga tantanali vaziyatda sovrindorlik yorligʻi va faxriy nishon topshiriladi. Mukofot sovrindorining nishoni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. Mukofot takroran berilmaydi. 1997-y.da Toir Boltaboyev, Xurshid Nazirov va Gʻayrat Kamolov, Anvar Ilhomov va Baxtiyor Rahmonberdiyev, Raimberdi Matchonov mukofotga sazovor boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mukofotlar
Kamoliy

Kamoliy — oʻrtapishar qovun navi. Oʻrtacha kattalikda. Uzunligi 20—27 sm, ogʻirligi 2–3 kg . Sirti sal gʻadirbudir.Yirik, oʻrtacha dagʻal toʻrlar bilan qoplangan. Tuyey tuk, jigarrangga moyil yashil. Poʻstining qattiqligi oʻrtacha. Etining qalinligi 3—4,5 sm, oq, sershira. Tarkibida 7—10,8% qand, 3,8—6,1% saharoza, 8,6—12% quruq modda bor. Urugxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik, nashtarsimon, sal bukilgan, sariq. Urugʻi koʻkarib chiqqanidan soʻng 75—80 kunda pishadi. Hosildorligi 200-270 s/ga. Koʻproq Andijon va Fargʻona viloyatlarida ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qovun navlari
Janobiddin Kamolov

Janobiddin Qiropovich Kamolov (1930.12.1, Chust tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1959). 1952-yildan Pop tumanidagi 11-maktabda, 1953-yildan Chust tumanidagi 1-maktabda, 1954-yildan 17-maktabda matematika fani oʻqituvchisi. Kamolov darslarni noanʼanaviy usulda olib boradi; bir qancha metodik qoʻllanmalar va tavsiyalar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Naila Kamolova

Naila Adelshina Kamolova (1951.22.9, Kogon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1955). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Buxoro shahridagi 21-maktabda, 1976-yildan 23-maktabda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi. Kamolova olib borayotgan jismoniy tarbiya darslari oʻzining noanʼanaviyligi, mazmun jihatdan boyligi bilan oʻquvchilar diqqatini jalb etadi. Uning tashabbusi bilan milliy sport , gimnastika boʻyicha mashqlar, sport musobaqalari, spartakiadalar nizomlari, sayyohlik yoʻnalishlari ishlab chiqilgan. Murabbiy sifatida sogʻligi zaif bolalar uchun reabilitatsiya guruhi tashkil etib, ularning sogʻligini tiklash uchun oʻzi ishlab chiqqan mashqlar majmuidan unumli foydalanadi.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qamara Kamolova

Qamara Shodmonovna Kamolova (1938.9.12, Buxoro) – rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). Faoliyatini 1964-yil Toshkent telestudiyasida boshlagan. 1965-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida kinorejissyor. „Gʻaroyib sarguzasht“, „Rahim va qoʻngʻiz“, „Bulutni kim yasadi“, „Qiz-bola va yulduzcha“, „Velosipedcha qochib ketdi“ kabi multfilmlarni ishlagan. Eng yaxshi badiiy filmlari: „Achchiq danak“, „Oʻzganing baxti“, „Ertaga chiqasanmi?“, „Nabiramiz militsiyada ishlaydi“, „Boʻlmagan narsa haqida“, „Yovvoyi“, „Atrof qor bilan qoplandi“ va b. 1993-yil „Shod“ studiyasini tashkil qilib, unga rahbarlik qilib keladi. „Achchiq danak“ filmi Qohira kinofestivali (1978)ning „Kumush Nefertiti“ sovrini, Fransiyaning Strasburg sh.da oʻtkazilgan kinofestival (1979) sovrini bilan taqdirlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1938-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Turkum:O‘zbekiston kinorejissyorlari
Kamon

thumb|right|alt=Kamon va undan oʻq otilishi|Kamon va undan oʻq otilishi

thumb|550x550px|Kamon 2 qismdan iborat: egma choʻp; tirkash. 
Kamon kamalak, yoy, oʻq-yoy — mezolit davrida (miloddan avvalgi 10—5 ming yillik) ibtidoiy ovchilar tomonidan ixtiro qilinib, 17-asrgacha baʼzi joylarda 20-asrgacha qoʻllangan ov va jang quroli. Hamma xalq va qabilalarda (Avstraliya va Mikroneziyadan tashqari) qoʻllangan. Kamonning ixtiro qilinishi kishilik tarixida ulkan yutuq boʻlgan. U ibtidoiy odamlarning parranda va darrandalarni ovlashda juda qoʻl kelgan. Kamon aslini olganda inson tomonidan ixtiro etilgan birinchi mexanizm edi. Kamon yengilligi, qulayligi, moʻljalga bexato urishi hamda tez otishi jihatidan oʻzidan oldin ishlatib kelingan uloqtiriladigan diskdan ustun turgan. Kamonning keng tarqalishi ibtidoiy ovchilikning yanada taraqqiy etishiga imkon berdi, ovchilarning kundalik mehnatini yengillashtirdi, ularga ozmi-koʻpmi oziq-ovqatni gʻamlab olishlariga imkon tugʻdirdi.

Kamon 2 qismdan iborat: egma choʻp; tirkash. Kamonning egma choʻpi sariq tol, sambit, yovvoyi jiyda va jingʻil shoxidan yasalib, uning ikki uchiga baʼzan suyak yoki qimmatli metall qoplangan. Kamonning tirkashi, asosan, paydan qilingan.

Kamonning 2 xili mavjud: oddiy Kamon; murakkab Kamon. Oddiy Kamon yarim doyra shaklida. Murakkab Kamon esa yoyilgan qoʻsh qanot shaklida. Murakkab Kamon asrlar davomida takomillashib borgan. Asosan, Sharq xalqlari qoʻllagan. Murakkab Kamon Oʻrta Osiyo xalqlariga miloddan avvalgi 1-ming yillikdan maʼlum. U Oʻrta Osiyo xalqlari harbiy texnikasida soʻnggi oʻrta asrlarga qadar eng muhim jangovar qurol vazifasini bajarib kelgan. Xunnular davrida (miloddan avvalgi 3-asr) turkiy qavmlar Kamon oʻqini otganda hushtak tovushini eslatuvchi yangi turini ixtiro etishgan; xunnular saltanatini vujudga kelishida uning roli katta boʻlgan. ga koʻra, oʻrta asrlarda Kamon oʻqi 500–600 m.dan ziyod masofaga yetgan. Qadimdan hozirgacha Kamondan oʻq otish sportning muhim dan biri boʻlib musobaqalar uyushtiriladi. Musobaqalarda Kamon oʻqi 900 m gacha masofaga borganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qurollar
Kamon (musiqa)

Kamon (musiqada) — 1) bir uchidan ikkinchisiga qil tutami tortilgan tayoqcha; gʻijjak, skripka kabi torli cholgʻu asboblarini chalish uchun ishlatiladi. Kamonning ishqalanishidan tor tebranib tovush chiqaradi. Tuzilishi jihatdan kamonga nisbatan takomillashgan smichok hozir kamon oʻrnida qoʻllanadi va u ham kamon deb yuritiladi;

2) Kavkaz, Oʻrta va Yaqin Sharq mamlakatlarida gʻijjakning nomi, kamoncha deb ham ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
Turkum:Musiqa
Turkum:Musiqa asboblari
Kamondan otish

right|230px
Kamondan otish - sport turi. Diametri 40—122 sm doyra nishonga 18–90 m uzoklikdan 30 yoki 36 tadan oʻq uzilib ochko toʻplanadi. K.o. 15-asrda Shveysariyada paydo boʻlgan. Musobaqalarning hozirgi qoidalari 19-asr oxirida ishlab chiqilgan. Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgandan soʻng (1900) koʻp mamlakatlarda keng tarqaldi. 1931-yildan jahon chempionati oʻtkaziladi. Xalqaro K.o. federatsiyasi (FITA, 1931-yil asos solingan)ga 127 ta milliy federatsiya aʼzo (2002), Oʻzbekiston K.o. federatsiyasi 1991-yilda kirgan. AQSH, Belgiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Italiya, Kanada, Polsha, Rossiya kabi davlatlarda K.o. keng yoyilgan. Oʻzbekistonda K.o. 20-asr ning 60-y.laridan ommalashdi. Respublikamizning Natalya Butuzova, Olga Rogova, Vadim Shikaryov, Surayyo Vakilova, Eldor Sayfullin, Zamir Axmedov kabi kamonchilari jahon, qitʼa chempionatlari va nufuzli musobaqalarda gʻalaba qozonishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kamondan otish
Kamonchi

Kamonchi — 1) yey, kamon yasovchi usta; 2) yey, kamon otuvchi mergan. K.lardan tuzilgan maxsus harbiy qismlar, asosan, qoʻshinning oldingi safida joylashib, suvoriylar va b. qismlarning muvaffaqiyat bilan olgʻa siljishini taʼminlagan; dushman kuchlari ustiga tinmay oʻq yogʻdirib turgan. Qamal yoki mudofaa janglari vaqtida esa, qalʼaning burj hamda boru (shinak) lari yoxud xandaq ortidagi pistirmadan xujumga oʻtgan dushman askarlarini oʻqqa tutgan. K. istilohiga tegishli keyingi tushuncha moziyda, shuningdek, yoychi, yoyandoz, kamonkash, oʻqchi, novakandoz kabi nomlar bilan ham ifodalangan.

Turk-moʻgʻul xalqlarida oʻgʻil bolani juda yoshlikdan kamon bilan muomala qilishga oʻrgatish odat tusida boʻlgan. Qoʻchqor ustida muallaq turish, qush va hayvon bolalarini kamon bilan ovlash, balogʻat yoshida esa, suvoriylar guru-hidan oʻrin olishga erishish, har bir turk oʻgʻlonining sharafli vazifasi hisoblangan. Oʻq-yoy suvoriylarning uzoqni moʻljalga oluvchi bosh quroli hisoblangan. Oʻq-yoyning jang paytida afzalligini payqagan xitoylik hukmdor Vulin mil. av. 307 y. oʻz askarlarini turkiy qabilalarda ot ustida turib kamondan oʻq uzish sanʼatini oʻqitishni joriy etadi. Oʻgʻuzxon (qarang Mode xoqon) shoxsimon kamondan otilganda hushtak chiqaruvchi oʻqni yasaydi va askarlarini ot ustida turib oʻq otishga oʻrgatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kampala

Kampala – Uganda poytaxti. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Viktoriya koʻlining shimoliy sohillari yaqinida 1300 m gacha boʻlgan balandlikda joylashgan. Aholisi 902,9 ming kishi (2000). iqlimi ekvatorial mussonli iqlim, yanvarning oʻr-tacha tempaturasi 22°, iyulniki 20°. Yiliga oʻrtacha 1500 mm yogʻin tushadi.

Kampala-mamlakatning muhim siyosiy, madaniy, moliya, savdo-sanoat markazi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Temir yoʻl orqali Hind okeani sohilidagi Mombasa (Keniya) porti bilan bogʻlangan. Shahardan 35 km janubida xalqaro aeroport joylashgan. Oziq-ovqat, kimyo, farmatsevtika, koʻn poyabzal sanoati rivojlangan. Metallsozlik, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari, avtomobil remonti ustaxonalari bor. Shaharga 1890-yilda inglizlar tomonidan qalʼa sifatida asos solingan. Kampala Bugandaning savdo markazi sifatida rivojlandi. 1962-yildan mustaqil Uganda poytaxti. Shahar tepaliklarda joylashganligi sababli yagona reja asosida qurilmagan.

Kampalada Makerere universiteti (1922; 1970-yildan Uganda milliy universiteti), nafis sanʼat maktabi, tibbiyot bilim yurti, pedagogika va texnika kollejlari, Uganda ilmiy jamiyati, Uganda muzeyi, badiiy galereya bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uganda
Tommaso Campanella

thumb|Tommazo Kampanella

Tommaso Campanella (5-sentyabr 1568, Stilo, Italiya — 21-may 1639, Parij) — italyan faylasufi, shoir, siyosiy arbob, kommunistik utopiya ijodchisi. 14 yoshidan dominikchirohiblikni qabul qilgan. „Sezgilar yordamida isbotlangan falsafa“ asarida B. Telezio naturfalsafasini himoya qilgan. Bir necha marta bidʼatchilikda ayblangan. 1598—99-yillarda Kalabriyada ispan bosqinchilariga qarshi isyon uyushtirgani uchun umrbod qamoqqa hukm qilindi. 27 yil qamoqda yotib, falsafa, siyosat, falakiyot, tibbiyotga oid oʻnlab asarlar yezdi. 1629-yil qamoqdan ozod etildi. Campanella tabiatni tajriba yoʻli bilan bilish tarafdori edi. Uning fikricha, xulqning oliy maqsadi — shaxsiy hayotni ehtiyot qilmoq va taʼminlamoqdir.

thumb|left|Metaphysica, 1638
Iroda batamom hukmronlikka yoʻnaltirilishi lozim; xukmronlikka bilim orqali erishiladi, bilim esa butun tarbiyaning asosiga qurilgan boʻlishi keraCampanella Campanellaning „Quyosh shahri“ (1602) asari dengizchining hikoyasi shaklida yozilgan boʻlib, unda olimkohinlar tabaqasi tomonidan boshqariluvchi ideal jamoa bayon qilingan (jamoada xususiy mulk va oila boʻlmaydi, bolalar davlat tomonidan tarbiyalanadi, hamma uchun majburiy mehnat 4 soatlik ish kunidan iborat qilib joriy etiladi, fan va maorif tarak, qiy etadi). Lirik sheʼrlar, sonetlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Faylasuflar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1568-yilda tugʻilganlar
Turkum:1639-yilda vafot etganlar
Kampanila

Kampanila (ital. campanile) — oʻrta asr va Uygʻonish davri italyan meʼmorligida 4 qirrali yoki aylana tarxli koʻp qatlamli minora — qoʻngʻiroqxona. Koʻpincha ibodatxonadan alohida qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kampeche

Kampeche — Meksikadagi shtat, Yukatan yarim orolning gʻarbida. Maydon 51,8 ming km. Aholisi 689,6 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kampeche sh. Ohaktoshlardan tuzilgan pasttekislikda joylashgan, karst relyef shakllari rivojlangan, bu esa gidrografiya tarmoqlarining rivojlanishiga toʻsqinlik qiladi. Iklimi tropik, nam iklim. Oʻrtacha oylik temperatura 22—27°. Yiliga oʻrtacha 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Kampeche — agrar shtat. Kampecheda kichikroq oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Kampecheda, asosan, kofe, shakarkamish, sitrus mevalar, makkajoʻxori yetishtiriladi. Asosiy qishloq xoʻjaligi rayoni— Champoton. Indeys qabilalari yashaydigan oʻrmon zonalarida daraxtlar kesilib, dehqonchilik qilinadi. Yoz oylarida chikle teriladi. Asalarichilik rivojlangan. Qimmatbaho yogʻochga ishlov beriladi. Baliqovlanadi. Dengiz mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar Kampeche shahrida joylashgan. Avtomobil va temir yo'llari orqali Meksikaning boshqa shtatlari bilan bogʻlangan."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kampilobakterioz

Kampilobakterioz, v i b r i o z— hayvonlarda uchraydigan yuqumli infeksion kasallik. Asosan, qoramol va qoʻylar kasallanadi, choʻchqa, echki, tovuklar va odamga yuqishi mumkin. Kasallik hayvonlar jinsiy organlari zararlanishi bilan kechadi. Infeksiya jinsiy organlarning shilliq pardasida boʻlib, hayvonlarni qochirish vaqtida, shuningdek, toʻshama, ozuqa va b. orqali yuqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi — Campylobacter fetus (vibriofetus) veneralis hisoblanadi. Kasallik dunyoning barcha mamlakatlarida qayd qilingan.

Kasallik qoʻzgʻatuvchisi 1903—13-yillarda topilgan. Kasal haivon qisir qoladi va sutdan chiqadi, oriqlaydi, boʻgʻoz boʻlsa bola tashlaydi, bolasi koʻpincha oʻlik tugʻiladi, tirik tugʻilgani 1—2 kunda oʻladi, yoʻldoshi koʻp hollarda tushmaydi, qon va yiring aralash shilliq suyuqlik chiqib turadi. Erkak hayvonlarda urugʻdoni yalligʻlanadi. Kasallik klinik, epizootologik, bakteriologik, serologik maʼlumotlarga asosan aniqlanadi.

Davolash: kasal qoramollarga streptomitsin, penitsillin, bitsilin va b. dorilar beriladi, 3 marta ketmaket urugʻlantirilgandan keyin boʻgʻoz boʻlmagan sigir hamda gʻunajinning bachadoniga (kuyikish vaqtida), buqalarning preputsiya boʻshligʻi va mushak oraligʻiga (3—4 kun qatorasiga) antibiotik yuboriladi. Davolangandan soʻng bir oy oʻtgach, buqalarning spermasi va preputsiya shilligʻi tekshirilib, ularning tuzalganligi aniqlanadi. Kasal qoʻylar ham antibiotiklar bilan davolanadi. Bundan tashqari, qoʻy bachadoniga kaliy permanganat eritmasi yuboriladi.

Oldini olish: hayvonlar sinchiklab tekshiriladi, kasallangan hayvonlar ajratib, alohida boqiladi, davolanadi, sunʼiy qochirish usulidan foydalaniladi, nosogʻlom xoʻjaliklar dezinfeksiya qilinadi.

 Adabiyot 
 Shopoʻlatov J., Burxonova H., Jiyanov Ya ., Epizootologiya va mikrobioloshya asoslari, T., 1991; Parmonov M., S ayilkulov B., Parmonov J., Epi fooiojioi mya. T., 1996.

Hoshim Nurmamatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kampinas

Kampinas — Braziliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. San-Paulu shtatida. Aholisi 967 ming kishi (2000). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim qishloq xoʻjaligi rayonining (kofe, paxta, donli ekinlar, shakarqamish) savdo markazi. Elektrovoz, tikuv mashinalari ishlab chiqariladi. Metallurgiya, rezinatexnika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. 2 universitet, muzey bor. Shaharga 17-asr da asos solingan. 19-asrda kofe ishlab chiqaruvchi muhim markaz boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Braziliya shaharlari
Kampiniy madaniyati

Kampiniy madaniyati - ilk neolit davriga oid arxeologik yodgorliklar (mil. av. 6—4-ming yillik). Fransiyaning Quyi Sena departamentidagi Kampiniy manzilgohi nomidan. 1886 yilda fransuz arxeologi F. Salmon topgan. K.m.da yashagan qabilalar dehqonchilik, ovchilik, baliqchilik va terimchilik bilan shugʻullanib, diametri 3–6 m li yarim yertoʻlalarda yashagan.

Uy hayvonlaridan faqat it boqilgan. Toshbolta, sanchqi, qum aralashtirilib loydan ishlangan naqshli va naqshsiz sopol idishlar topilgan. K.m. ashyolari Germaniya va Boltiq boʻyidagi ilk neolit makonlaridan topilgan arxeologik yodgorliklarga oʻxshab ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Kampirravot toʻgʻoni

Kampirravot toʻgʻoni — Qoradaryodagi gidrotexnika inshooti. 1937— 40 yillarda qurilgan. Kampirravot toʻgʻoni radiusi 167 m li egriliqda. Umumiy uz. 137,5 m, bal. 6 m, eni 4 m. Toʻgʻon 8 darvozadan iborat; har bir darvozaning uz. 15 m. Qoradaryoga oʻngdan Yassi, chapdan Oʻzgan qoʻshilgach, suv Kampirravot darasidan oʻtadi va Fargʻona vodiysiga chiqib kengayadi. Ilgari daryoning shu qismi tosh, chim, shox-shabba bilan toʻsilib, Shahrixon, Andijon kanallariga suv chiqarilgan. Qoradaryoda toshqin boshlangan paytlarda kanal va suv chiqaruvchi toʻsiqlar xavf ostida qolar edi. Shularni hisobga olib, Kampirravot toʻgʻoni qayta qurildi. Qurilish 1937-yilda Shahrixon va Andijon kanal rostlagichi va toʻgʻon asosini qazish bilan boshlandi. Toʻgʻonning maksimal suv sarfi 1500 m3/sek. Bu suv uzelida toʻgʻondan tashqari, Shahrixon, Andijon kanallariga suv chiqaruvchi rostlagich qurilgan, u 10 darvozadan iborat; har bir darvozaning uz. 5 m. Rostlagichning eng koʻp suv sarfi 230 m3/sek.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gidrologiya
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Andijon viloyati
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Kampirchopon

Kampirchopon — govzabonguldoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi sershox, yer bagʻirlab, baʼzan tikka oʻsadi, boʻyi 30—100 sm. Oʻsimlikning hamma qismlari kumushsimon oq tuklar bilan qoplangan. Barglarining hamma qismlari kumushsimon oq tuklar bilan kalin qoplangan, seret, tuxumsimon, bandsiz. Gullari zangori, tarvaqaylagan roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi tuxumsimon yongʻoqcha. Apr.—okt.da gullab mevalaydi. Ildizi oʻq ildiz. Bosh ildizi 5— 6 m chuqurlikkacha kiradi, ildiz boʻgʻzidagi kurtaklardan yer usti novdalari oʻsadi. Vegetativ va urugʻidan koʻpayadi, qishlab chiqqan urugʻlari 7—10° t-rada unadi. Mart — aprel boshida maysalari koʻkaradi. Bir tup i 1000 tagacha urugʻ beradi. Urugʻi tuproqqa sochilib ketadi. Oʻsimlik va urugʻlari zaharli.

Kurash choralari: oʻtoq qilish, ekin hosili yigʻishtirilgach, yerni 10— 12 sm chuqurlikda yumshatish, chimqirqar plug bilan 30—35 sm chukurlikda kuzgi shudgor. Don ekinlarini 2,4-D tipidagi gerbitsidlar bilan dorilash. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Kampirqursoq

Kampirqursoq (Tortula desertoram) — kampirqursoqlar turkumiga mansub yoʻsin. Boʻyi 1 — 1,5 sm. Oʻrta Osiyo choʻllarida, koʻpincha, boyalich va juzgʻun kabi butalar tagida, qum tepaliklarning shim. yon bagʻirlarida yoki tekisliklarda oʻsadi. K. yaxshi oʻrganilmagan. Qishning iliq kunlarida va erta bahorda yomgʻirdan soʻng yam-yashil boʻlib oʻsib chiqadi. Yogʻingarchilik tugab, kunlar isiy boshlashi bilan qora-qoʻngʻir tusga kirib, kelgusi mavsumgacha yotadi. K.juda zich oʻsib tuproqda alohida qatlamlar hosil qiladi. K. paydo boʻlgan maydonlarda oʻtlar (iloq, yaltirbosh va b.) kamayib ketadi. Oʻtloklarning hosildorligi kamayib ketmasligi uchun K. qoplamlarini yoʻqotish zarur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kampongtyam

Kampongtyam — Kambodjadagi shahar, Mekong daryosi sohilidagi port. Kampongtyam provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 30 ming kishidan ziyod. Kauchuk, baliq, oʻrmon mahsulotlari eksport qilinadi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. Taxta tilish markazi. Toʻquv hunarmandchiligi rivojlangan. Shaharga 20-asr boshlarida asos solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamptozoylar

Kamptozoylar (Kamptozoa) — tuban chuvalchanglar tipi. Ayrim zooologlar K.ni mshankalarga kiritadi. Oʻtroq yakka yoki koloniya boʻlib, dengiz va chuchuk suvda yashaydi. Tanasi likopchaga oʻxshash, uz. 1 mm dan 1 sm gacha, ogʻiz teshigi hilpillovchi paypaslagichlar bilan oʻralgan, anal teshigi orqa tomoniga koʻchgan. Poyasi yordamida substratga yopishib oladi, tana boʻshligʻi parenxima bilan toʻlgan. Ichagi taqasimon, ayirish organi — protonefridiylar. Qon aylanish va nafas olish sistemasi boʻlmaydi. Nerv gangliysi ogʻiz va anal teshigi oʻrtasida joylashgan. Ayrim jinsli yoki germafrodit. Ayrim kurtaklanib koloniya xrsil qiladi. Metamorfoz orqali rivojlanadi, lichinkasi troxoforaga va mshankalar lichinkasiga oʻxshaydi. K. tipi 1 sinf va 60 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi; hamma dengizlarda uchraydi. Sohil yaqinida, ayrim 300 m gacha chuqurlikda yashaydi. Detrit va fitoplankton bilan oziqlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kampu-Grandi

Kampu-Grandi - Braziliyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Matu-Grosudu-Sul shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 662,5 ming kishi (2000). Serradi-Marakaju tizmasining sharqiy yon bagrida joylashgan. Transport yoʻllari tuguni. Chorva mollari savdosi markazi. Qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi. Oziqovqat, koʻn poyabzal, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Universitet (1970), oʻlkashunoslik muzeyi bor. Shaharga 17-asr boshlarida asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Braziliya
Kamtukli halqalilar

Kamtukli halqalilar (Oligo chaeta) — halqali chuvalchanglar sinfi. Uz. bir mm ning bir necha ulushidan 2,5 m gacha. Halqalari soni 5—7 dan 600 gacha. Parapodiy va paypaslagichlari yoʻq. Tuklari koʻp tuklilarga nisbatan kam sonli (nomi shundan olingan), 2 toʻpdan tanasining ikki yonida joylashgan. Sezgi organlari odatda boʻlmaydi, faqat suvda yashovchi ayrim da yorugʻlik sezuvchi koʻzchalar bor. 25—27 oilasi (yomgʻir chuvalchanglar, namdidalar, nayyasarlar, qisqichbaqa zuluklar va b.), 5 mingga yaqin turi bor.

Koʻpchiligi tuproq va chuchuk suvda, 200 ga yaqin turi dengizlarda hayot kechiradi. Asosan, detrifaglar, bir necha yirtqich, parazit (qisqichbaqa zuluklar) yoki kommensal. Germafrodit, jinsiy bezlari tanasi oldingi qismidagi bir necha boʻgʻimlarida joylashgan. Tuxumlari pilla ichida urugʻlanadi. Pilla belbogʻi ishlab chiqaradigan suyuqligidan hosil boʻladi. Baʼzan tuxumlari urugʻlanmasdan partenogenez usulda koʻpayadi. Oʻzgarishsiz rivojlanadi. Ayrim koʻndalangiga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Tuproqda yashovchi K.h. gumus hosil boʻlishiga taʼsir koʻrsatadi; tuproq strukturasini yaxshilab, uningunumorligini oshiradi. Suv K. h. baʼzan bentosning asosiy qismini tashkil etadi; ifloslangan suv havzalarining tozalanishiga yordam beradi; baliqlar uchun oziq boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamfora

Kamfora (Camphora), kamfara, C10H16O, — oʻziga xos hidli, rangsiz kristall, suyuqlanish temperaturasi 179°. K. tabiatda keng tarqalgan, koʻpgina efir moylari (mas, kamfora moyi) tarkibiga kiradi. K. — nitrat va atsetat sellyuloza plastifikatori (selluloid va kinoplenkalar ishlab chiqarishda), tutunsiz porox flegmatizatori; nerv faoliyati stimulyatorlari jumlasiga kiradi. Tibbiyotda kamfora daraxtilai olinadigan sof K. yoki oqqaragʻay moyidan olinadigan K. ishlatiladi. Yurak-tomir va markaziy nerv sistemasi faoliyati, nafas susayganda, kol-lapepa., krupoz pnevmoniya va b. yuqumli kasalliklarda, narkotiklar va uyku dorilaridan zaharlanganda moyli eritmasi teri ostiga yuboriladi, issiq tushirish, balgʻam koʻchirish maqsadida poroshogi ichiriladi; saramas, parotit va b.ni davolashda antiseptik va ogʻriq qoldiruvchi modda sifatida (mazi) surtiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ziravorlar
Kamfora daraxti

Kamfora daraxti, kamfora lavri (Cinnamomum camphora) —lavrdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt. Boʻyi 20—25 m, diametri 2,5 m gacha. Bargi etli, xushboʻy. Guli koʻrimsiz, mayda, oqish. Jan. Xitoy va Yaponiya o.larida oʻsadi. Hamma qismida efir moyi bor. Yogʻochidan mebel yasaladi. Efir moyidan kamfora olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamxastak

Kamxastak (Cerasus mahaleb) — raʼnodoshlar oilasiga mansub keng shoxshabbali daraxt; manzarali oʻsimlik. Boʻyi 10—12 m. Tana diametri 20—30 sm, kulrang yoki toʻq kulrang. Bargi dumaloq, tuxumsimon, bandli, qalin, uz. 6 sm, chetlari arra tishli. Guli 2 jinsli, xushboʻy, gultoji yashil, oqish-qoʻngʻir. Toʻpguli shingilsimon. Mevasi mayda, qora, qizil, yashil, oqish-qoʻngʻir-sariq, sershira, nordon. Apr.da gullab iyul — avgustda meva beradi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyati togʻlari hamda soy boʻylarida oʻsadi. K.ka payvand qilingan gilos va olvolilar tez oʻsadi, mevasi erta pishadi va qurgʻoqchilikka chidamli boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Raʼnodoshlar
Kamchadallar

Kamchadallar — Kamchatka tub aholisi — itelmenlarning (18-asrdagi) nomi; soʻngra — itelmen, koryak, chuvanlarning ruslar bilan qoʻshilib ketgan avlodlari. K. rus tilida gaplashadi. K. baliq ovlash, ovchilik, polizchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. Dindorlari — pravoslavlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamchatka

thumb|300x300px|Kamchatka
Kamchatka — Osiyoning shimoli-sharqidagi yarim orol, Rossiya Federatsiyasida. Tinch okean, Oxota va Bering dengizlari bilan oʻralgan. Uzunligi 1200 km. Maydoni 270https://www.bykasov.com/1991/oshibka-v-geografii#:~:text=%D0%A7%D1%82%D0%BE%20%D0%B6%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F,%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8F%201991%20%D0%B3. ming km. Markaziy qismini Oʻrtaliq va Sharqiy tizmalar kesib oʻtgan, ular oraligʻida Markaziy Kamchatka pasttekisligi va Kamchatka daryosi joylashgan. K.da 160 dan ziyod vulqon (28 tasi harakatdagi vulqonlar) bor. Eng baland joyi 4750 m — Klyuchi Sopkasi. Issiq mineral buloqlar va geyzerlar mavjud. Iqlimi, asosan, moʻʼtadil musson iklim. Fevralning oʻrtacha temperaturasi —13°, avgust niki 12°. Yillik yogʻin 600 mm dan 1000 mm gacha. Siyrak qaragʻayzor va igna bargli oʻrmonlar bilan krplangan. Shimoli — tundra. Kronoki qoʻriqxonasi tashkil etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kamchatka viloyati

Kamchatka viloyati - Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1932-yil 20-oktyabrda Xabarovsk oʻlkasi tarkibida tashkil etilgan. 1956 y.dan Koryaklar muxtor okrugini oʻz ichiga olgan Rossiya Federatsiyasining mustaqil viloyati. Kamchatka yarim orolda, shuningdek, Karaga va Komandor o.larida joylashgan. Oxota va Bering dengizlari va Tinch okeanga tutash. Mayd. 472,3 ming km. Aholisi 383,2 ming kishi (2000), asosan, ruslar, shuningdek, ukrain, koryak, itelmen, evenk, aleut, chukchalar ham yashaydi. Shaharliklar 81,3%. 11 tu-manga boʻlingan, 5 shahar, 11 shaharcha bor. Markazi — Petropavlovsk Kamchatskiy sh. (Tabiatini Kamchatka va Koryaklar muxtor okrugi maqolalaridan q.). K.v. Rossiya Federatsiyasining asosiy baliqsanoati rayonlaridan biri. Baliq, asosan, Bering dengizi va Tinch okeandan ovlanadi. Kamchatkaning gʻarbiy qirgʻogʻiga yaqin suvlari — krab ovlanadigan asosiy rayon. Yirik baliq va baliq konservalash zavodlari: Petropavlovsk, Oktyabrskiy, Ozernovskiy, Kirovsk, Ust-Kamchatsk, Olyutorskiy. Viloyat xoʻjaligida moʻynali hayvonlar ovlash va darrandachilik muhim ahamiyatga ega. Oʻrmon sanoatida yogʻochsozlik korxonalari Kamchatka daryosi vodiysi boʻylab joylashgan. Kemasozlik, kema tuzatish va qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. Koʻmir, gidroenergiya, yer osti qaynoq suvlari kabi energetika resurslari mavjud. Paujetka issiq bulogʻida quvvati 11 ming kVt boʻlgan geotermal elektr stansiyasi, Petropavlovsk-Kamchatskiyda issiklik elektr markazi qurilgan.

Q.x.da bugʻuchilik-ovchilik va chorvachilik-sabzavotchilik rivojlangan. Bugʻu boqiladigan keng yaylovlar bor. Darrandachilik mavjud. Chorvachiligi sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Paratunka issiq buloqlari asosida yirik issiqxona-parniklarda sabzavot yetishtiriladi. Moʻynali qayvonlar (suvsar, qunduz, tulki, oq tulki va b.) ovlanadi. Transportning asosiy turi dengiz transporti. Asosiy portlari — Petropavlovsk-Kamchatskiy va Ust-Kamchatsk. Havo va avtomobil transporti katta rol oʻynaydi. Kamchatka daryosida kema qatnaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kan

Kan — Fransiyaning shimoliy qismidagi shahar va Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Kalvados departamentining maʼmuriy markazi. Orn daryosi buyidagi port. Kanal orqali La-Mansh boʻgʻozi bilan bogʻlangan. Aholisi 117 ming kishi (1999). Kuyi Normandiya temir ruda rayonining sanoat markazi Kan va uning atrofida metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, kimyo, sement, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari mavjud. Universitet(1432 y.dan), nafis sanʼat muzeyi bor. 11 — 17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shaharga 11-asrda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Aholisi 
113.987 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 4435,3 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 25,7 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Calvados shaharlari
Kanaveral

Kanaveral (1964—1973 yillarda Kennedi) — Florida yarim orolning sharkidagi (AQSH) burun (28°2G sh.k. va 80° 33’ gʻ.u.). Atlantika okeaniga ancha kirib borgan. K.da raketa texnikasi sinovlari oʻtkaziladigan poligon va kosmik kemalar uchiriladigan kosmodrom bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanada Arktika arxipelagi

Kanada arktika arxipelagi - Shimoliy Muz okeanidagi yirik orollar guruhi, Shimoliy Amerikaning eng shimoliy sohili yaqinida, Kanadaga qarashli. Maydoni - 1,3 mln. km. Yirik orollari: Baffin Yeri, Elsmir, Viktoriya. Materik sayozligida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislikdan iborat, sharqiy qis-midagi togʻlarning eng baland joyi 2926 m (Elsmir orolida). Neft, tabiiy gaz, temir, mis rudasi konlari bor. Iqlimi keskin, arktika iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —23° dan —35° gacha, iyulniki 7—4°. Mutlaq minimum temperatura —50°. Yillik yogʻin janubi sharqida 400–450 mm, shimolida 100 mm. Koʻp yillik muz-loq yerlar, muzliklar bor. Muzliklar siljib, dengizga uzilib tushib turadi. Oʻsimlik dunyosi arktika sahrosi (shimolda) va mox-lishaynik tundrasidan (janubda) iborat. Orollarda shimol bugʻusi, oq ayiq, qutb tulkisi yashaydi. Yozda qushlar koʻp boʻladi. Aholi, asosan, bugʻuchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Asosiy aholi punktlari: Frobisher-Bey, Keymbrij-Bey, Rezol yutOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kanada qalqoni

Kanada qalqoni - Shim. Amerika (Kanada) platformasining shim. yarmini egallagan fundamentning yuqoriga turtib chiqqan qismi. Tokembriy davriga mansub burmalangan, kuchli metamorflashgan va granitlashgan kompleksdan iborat. Shim. Amerikaning koʻp qismini va Grenlandiya o.ni egallagan. K- Shimoliy Amerika (Geologik tuzilishi va foydali qazilmalari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanadaliklar

Kanadaliklar - qara Ingliz-kanadaliklar va Fransuz-kanadaliklarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 

Turkum:Kanadaliklar
Turkum:Geografiya
Kanadzava

Kanadzava — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.ning gʻarbiy qismida. Isikava prefekturasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 453 ming kishi (1995). Xokuriku iqtisodiy rayonining sanoat va madaniy markazi. Toʻqimachilik (sho-yi, ip gazlama), tikuvchilik, kimyo va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi korxonalari bor. Sifatli va nafis chinni, loklangan buyumlar, baliq ovlash toʻrlari ishlab chiqariladi. Un-t, Kenroku milliy parki bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Kanakunjut

Kanakunjut (Ricinus) - sutlamadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik, asosan, moy olish uchun ekiladigan ekin. K.ning 3 turi uchraydi: mayda urugʻli K. — Ricinus microcarpus G. Pop.; yirik urugʻli K. — Ricinus macrocarpus G. Pop.; Zanzibar kanakunjuti Ricinus zanzibarinus G. Pop (R. communis). Misrda mil. av. 2-ming yillikdan boshlab ekilgan. Vatani — Shim.-Sharqiy Afrika. Jahondagi koʻpgina mamlakatlar dehqonchiligida ikki, uch yillik yoki bir yillik ekin tarzida oʻstiriladi. Oʻzbekistonning sugʻoriladigan mintaqalarida bir yillik ekin. K. ekilgan maydonlar jahon boʻyicha 1280 ming ga, oʻrtacha hosildorlik 10,49 s/ga ni tashkil qiladi (1999). Oʻzbekistonning sugʻoriladigan yerlarida hosildorligi 20—25 s/ga.

K.ning oʻq ildizi tuproqqa 2—4 m gacha kirib boradi. Poyasi oʻtsimon, ichi kovak, tik oʻsadi. Balandligi oʻz vatanida (tropik mintaqalarda) 6—10 m gacha, Oʻzbekistonda 2—3 m. Poyasi shoxlanadi. Rangli barglari yirik, qalqonsimon, uzun bandli (25—60 sm), boʻlaklarga boʻlingan. Guli mayda, yashil, gultoʻplami shingil, shakli ponasimon, 5 ta gultojibargdan iborat. Gul toʻplami uchki qismida urgʻochi gullari, pastki qismida erkak gullari joylashadi. Toʻpguli uz. 10—30 sm, baʼzan 70 sm ga boradi. Mevasi — uch uyali koʻsakcha. Ayrim poyalarda koʻsakchalar yetilganda chatnaydi. Urugʻi — tuxumsimon, yirik, 1000 ta urugʻi vazni 150— 500 g , tarkibida 40—57% moy mavjud. K. issiqsevar, yorugʻsevar, namsevar oʻsimlik, unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Oʻsish davri 120—150 kun. Moyi qurimaydigan (yod soni 82—86) guruhiga kiradi. (—10° dan —18° da qotadi), tabobatda (K. moyi-kastorka), parfyumeriyada, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda,teri va toʻqimachilik sanoatlarida ishlatiladi. Kunjarasi zaharli (ritsinin alkaloidi bor), oʻgʻit hamda yelim i.ch.da ishlatiladi. K. kuzgi don, dukkakli don, makkajoʻxori ekinlaridan boʻshagan yerlarga ekiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Otaboyeva H. N. va b., Oʻsimlikshunoslik, T., 2000.

 

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Zaharli o‘simliklar
Kanal (maʼnolari)

Kanal :

 Kanal (informatsiya nazariyasida) — Aloqa kanali.
 Kanal (suv yoʻli), sugʻorish kanali — maxsus qazilgan suv yoʻli, sugʻorish sistemasining asosiy qismi.
Kanal boʻyi ihotazorlari

Kanal boʻyi ihotazorlari -kanallar boʻylarida barpo etiladigan daraxtzorlar; muhim agromeliorativ tadbir. Kanal qirgʻoqlarini mustahkamlash, chang va qum boʻronlari taʼsirini kamaytirish, soyalash evaziga kanalda oʻtlar oʻsishini qisqartirish maqsadlarida qoʻllanadi. K.b.i. kanal oʻzanidan filtratsiyaga sarflanayotgan suvni sugʻoriladigan dalalarga oʻtishi va yerga singishini kamaytiradi va sizot suv sathini pasaytiradi (biologik zovur), mikroiqlimni yaxshilaydi. K.b.i. xoʻjalik sugʻorish va kollek-torzovur tarmoqlarini loyqa va begona oʻtlardan tozalashda xalaqit bermasligi uchun uning bir tomonidan — iloji boricha janub tomonidan joylashtiriladi.

Yirik magistral kanallar va ochiq kollektorlarning bir yoki ikkala yoqasida 4—5 qatordan iborat ihota daraxtlari ekiladi. Chekkadagi ihota qatorlari kanal boʻyidan 3 m dan kam boʻlmagan masofada joylashtiriladi. Suv omborlari atrofida ihota daraxtzorlari qatorli soni 3 dan ortiq va umumiy kengligi 20 m dan kam boʻlmaydi. Ihota sifatida tol, oq terak, tut, qayragʻoch, dub, chinor, oq akatsiya, gledichiya kabi daraxtlar hamda butalardan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil