Melusin

thumb|Melusinning siri ochilishi. Jan d’Arrasning Le Roman de Mélusine asaridan olingan tasvir (taxminan 1450–1500). Fransiya Milliy kutubxonasi.
Melusin (fransuzcha: Mélusine), baʼzan Melusina yoki Melusine shakllarida ham uchraydi, Yevropa folklori va o‘rta asrlar afsonalarida tilga olinadigan mashhur mifologik obrazdir. U odatda muqaddas quduq, daryo yoki boshqa chuchuk suv ida yashovchi ayol ruhi yoki sehrli mavjudot sifatida tasvirlanadi. Ko‘plab rivoyatlarda Melusin belidan pastga qarab ilon yoki baliqga o‘xshash tana tuzilishiga ega ayol sifatida tasvirlanadi. Shu jihatdan u lamiya yoki suv parisi kabi boshqa mifologik mavjudotlarga o‘xshash hisoblanadi. Melusin obrazi Yevropa folklorida suv bilan bog‘liq afsonaviy mavjudotlarning eng mashhurlaridan biri bo‘lib, uning hikoyalari ayniqsa Fransiyaning shimoliy va g‘arbiy hududlari, Lyuksemburg hamda hozirgi Belgiya va Niderlandiya hududlarida keng tarqalgan. Afsonalarda Melusin ko‘pincha suv i, qadimiy qal’alar va o‘rmonlar bilan bog‘liq sehrli ayol sifatida tilga olinadi. Ba’zan u qanotli, ikki dumli yoki ajdahoga o‘xshash belgilar bilan tasvirlanadi.

O‘rta asr rivoyatlarida Melusin ko‘pincha inson erkak bilan turmush quradigan, ammo muayyan shart buzilganda o‘zining asl g‘ayritabiiy qiyofasiga qaytadigan sehrli ayol sifatida tasvirlanadi. Shu motiv Yevropa folklorida keng tarqalgan bo‘lib, inson va g‘ayritabiiy mavjudot o‘rtasidagi nikoh haqidagi ko‘plab ertaklar bilan o‘xshashlikka ega. Melusin haqidagi hikoyalar o‘rta asr adabiyotida ham muhim o‘rin egallagan. Xususan, XIV asr oxirida yozilgan Jan d’Arrasning Le Roman de Mélusine asari ushbu afsonaning eng mashhur yozma versiyalaridan biri hisoblanadi. Bu asarda Melusin va Raymondin o‘rtasidagi sevgi hikoyasi hamda Lusinyanlar sulolasining afsonaviy kelib chiqishi haqida hikoya qilinadi.

 Etimologiya 
thumb|Raymondin rafiqasi Melusinning cho‘milayotgan paytida uning belidan pastki qismi ilon ekanligini bilib qoladi. Jan d’Arrasning Le livre de Mélusine (Melusin kitobi) asari uchun ishlangan illyustratsiya, 1478-yil.
Melusin nomining kelib chiqishi haqida bir nechta ilmiy taxminlar mavjud. Ba’zi tadqiqotchilar bu nom lotincha melus so‘zidan kelib chiqqan deb hisoblaydi. Mazkur so‘z “yoqimli”, “muloyim” yoki “mehribon” degan ma’nolarni bildiradi. Boshqa nazariyaga ko‘ra, Melusin nomi Fransiyaning Poatu hududidagi mahalliy folklor bilan bog‘liq bo‘lib, unda sehrli ayollar guruhi qadimgi qal’alar yoki binolarni barpo etgani haqida rivoyatlar mavjud. Turli hududlarda Melusin nomi turlicha shakllarda uchraydi. Masalan, Vosges hududida u Merlusse, Champagne hududida esa Merlusine deb ataladi.

 Afsonaviy tasvir 
Folklor an’analarida Melusin ko‘pincha odam va g‘ayritabiiy mavjudot o‘rtasidagi gibrid sifatida tasvirlanadi. U ba’zan ikki dumli suv parisi, ba’zan esa ilon dumli ayol ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ba’zi tasvirlarda Melusinning qanotlari yoki ajdahoga o‘xshash belgilar bilan tasvirlanishi ham uchraydi. Bu esa uning suv va yer osti kuchlari bilan bog‘liq qadimiy mifologik tasavvurlarga aloqadorligini ko‘rsatadi. Melusin ko‘pincha tabiat kuchlari, suv i va boylik bilan bog‘liq mavjudot sifatida talqin qilinadi. Shu sababli o‘rta asrlarda ayrim hukmdorlar yoki zodagon oilalar o‘z sulolasining kelib chiqishini Melusin bilan bog‘lashga harakat qilganlar.

 O‘rta asr adabiyotida 
Melusin haqidagi afsonaning eng mashhur yozma adabiy shakli XIV asr oxirida yaratilgan. 1393-yilda fransuz yozuvchisi Jan d’Arras tomonidan yozilgan Le livre de Mélusine (Melusin kitobi) asari ushbu afsonaning eng muhim va eng batafsil adabiy idan biri hisoblanadi. Ushbu asarda Melusin va Raymondin o‘rtasidagi sevgi hikoyasi, ularning ilk uchrashuvi hamda Lusinyanlar sulolasining afsonaviy kelib chiqishi haqida batafsil hikoya qilinadi. Asar o‘rta asr ritsarlik adabiyoti va romantik afsonalar an’analariga mansub bo‘lib, unda sevgi, sadoqat, sir va sehr kabi mavzular markaziy o‘rin egallaydi. Ko‘p o‘tmay ushbu hikoya boshqa mualliflar tomonidan ham qayta ishlangan. Masalan, fransuz shoiri Koudret tomonidan yozilgan Roman de Partenay asari Melusin haqidagi hikoyaning she’riy shaklda qayta talqin qilingan varianti hisoblanadi. Ushbu asar ham Melusin afsonasining Yevropada keng tarqalishiga muhim hissa qo‘shgan. XV asrga kelib Melusin haqidagi hikoya boshqa Yevropa tillariga ham tarjima qilina boshladi. 1456-yilda nemis yozuvchisi Tyuring fon Ringoltingen ushbu afsonani nemis tiliga tarjima qildi. Nemis tilidagi ushbu versiya tez orada mashhur xalq kitoblari (chapbook) shaklida keng tarqaldi. XV va XVI asrlarda bu hikoya bir necha bor qayta nashr qilinib, o‘rta asr Yevropasida eng mashhur folkloriy romanlardan biriga aylandi. Keyinchalik Melusin haqidagi hikoya ingliz tiliga ham tarjima qilindi.thumb|Go‘zal Melusin — nemis rassomi Julius Hübner tomonidan 1844-yilda chizilgan rasm. Unda Melusinning yarim ayol, yarim ilon qiyofasi tasvirlangan. Taxminan 1500-yillar atrofida u ingliz tilida ikki marta chop etilgan va o‘rta asr oxiri hamda Uyg‘onish davrida keng o‘qilgan asarlardan biri bo‘lib qolgan. Bundan tashqari, ushbu hikoya kastiliya va golland tiliga ham tarjima qilinib, XV asr oxirida nashr etilgan. Nasriy shakldagi variantlardan biri Chronique de la princesse nomi bilan mashhur bo‘lgan. Melusin haqidagi hikoyaning asosiy syujeti Salib yurishlari davri bilan bog‘liq voqealarga asoslangan. Rivoyatga ko‘ra, Albani qiroli Elinas (Albani qadimgi nom bo‘lib, u ko‘pincha Shotlandiya yoki Alba qirolligi bilan tenglashtiriladi) rafiqasining o‘limidan keyin qayg‘uni unutish uchun o‘rmonlarda ov qiladi. Shu paytda u sehrli quduq yonida yashovchi go‘zal pari — Pressine bilan uchrashadi. Ular bir-birini sevib qoladi va turmush qurishga qaror qiladi. Ammo Pressine muhim shart qo‘yadi: Elinas hech qachon uning farzandlarini tug‘ayotgan yoki cho‘milayotgan paytida uni ko‘rmasligi kerak. Qirol bu shartni qabul qiladi va ular turmush quradi. Keyinchalik Pressine uch egizak qiz — Melusin, Melior va Palatinani dunyoga keltiradi. Ammo Elinas o‘z va’dasini buzib, ularni yashirincha ko‘rib qo‘yadi. Shundan so‘ng Pressine qizlari bilan qirollikni tark etib, afsonaviy Avalon oroliga ketadi. Avalonda ulg‘aygan uch opa-singil o‘z otalarining qilmishi haqida bilib qoladi. Eng katta opa Melusin otasidan qasos olishga qaror qiladi va opa-singillarining yordamida Elinasni Brandelois nomli tog‘ ichiga qamab qo‘yadi. Bu voqeadan g‘azablangan Pressine qizlarini jazolaydi: Palatinani o‘sha tog‘ga qamab qo‘yadi, Meliorni umrbod qal’aga muhrlaydi, Melusinni esa Avalondan quvib chiqaradi hamda uni la’natlaydi. Bu la’natga ko‘ra Melusin har shanba kuni belidan pastga ikki dumli ilon qiyofasiga kiradi. Keyinchalik Melusin Fransiyaning Puatye yaqinidagi o‘rmonlarda yashay boshlaydi. U yerda u graf Raymondin bilan uchrashadi. Raymondin tasodifan amakisini o‘ldirib qo‘yganidan keyin chuqur qayg‘uga botgan edi. Melusin uni yupatadi va Raymondin unga uylanishni taklif qilganida, u onasi qo‘ygan shartni takrorlaydi: Raymondin hech qachon shanba kuni uni ko‘rmasligi kerak. Raymondin o‘n yil davomida bu shartga amal qiladi. Shu vaqt ichida Melusin unga o‘n nafar o‘g‘il tug‘adi va ko‘plab qal’alar qurilishiga boshchilik qiladi. Rivoyatlarda aynan Melusin Lusinyan qal’alari va boshqa mashhur inshootlarning qurilishida sehrli kuchlari bilan yordam bergani aytiladi. Biroq vaqt o‘tishi bilan Raymondin Melusinning har shanba kuni yolg‘iz qolishi sababli undan shubhalana boshlaydi. Oxir-oqibat u yashirincha Melusinning xonasiga qaraydi va uning yarim ayol, yarim ilon qiyofasida cho‘milayotganini ko‘radi. Raymondin bu sirni uzoq vaqt yashiradi, ammo keyinchalik ularning o‘g‘illaridan biri boshqa ukasini o‘ldirgach, g‘azab bilan Melusinni ayblaydi va uni “ilon” deb ataydi. Shunda Melusin ajdaho qiyofasiga kirib, Raymondinga ikki sehrli uzuk beradi va osmonga uchib ketadi. Rivoyatga ko‘ra, u shundan keyin faqat tunlari qaytib kelib, hali go‘dak bo‘lgan ikki kichik farzandini emizib ketgan.

 Shuningdek qarang 
 Suv parisi
 Yevropa mifologiyasi
 Nimfa
 Ajdaho
 Folklor

 

Turkum:Yevropa mifologiyasi
Turkum:Afsonaviy mavjudotlar
Turkum:Folklor qahramonlari
Turkum:O‘rta asr afsonalari