Ogʻzaki tarjima

Og’zaki tarjima — bu jonli muloqotni osonlashtirish uchun odatda real vaqt rejimida bir nutqiy yoki ishora tilidan boshqa tilga o’girishdir. U yozma matn tarjimasidan farq qiladi, chunki yozma tarjima ko’proq mulohaza yuritish hamda tashqi va vositalardan foydalanish imkonini beradi. 

Og’zaki tarjimaning eng keng tarqalgan ikki turi mavjud: sinxron tarjima — u asl tildagi nutq bilan bir vaqtda amalga oshiriladi va ketma-ket (konsekutiv) tarjima — bunda tarjima qilingan nutq asl nutqdagi tegishli tanaffuslar paytida eshitiladi.

Og’zaki tarjima insoniyatning qadimiy faoliyati bo'lib, u yozuv ixtiro qilinishidan oldin paydo bo’lgan.

 Tarixi 

 Tarixshunoslik 
thumb|Rasmda shifokor operatsiya natijasini o‘z xizmatkoriga tushuntirayotgani tasvirlangan, xizmatkor esa tarjimon sifatida vositachilik qilmoqda.
Ogʻzaki tarjima tarixining turli jihatlarini oʻrganish nisbatan yaqin vaqt ichida boshlandi. Ilmiy qiziqishlarning asosiy qismi professional konferensiya tarjimonligiga qaratilgan ekan, tarixda ogʻzaki tarjima amaliyoti boʻyicha juda kam akademik ishlar olib borildi va 1990-yillarga qadar bu mavzuda bor-yoʻgʻi bir necha oʻnlab nashrlar mavjud edi.

Ming yillar davomida amalga oshirilgan deb taxmin qilinadigan ogʻzaki tarjimalar koʻlamini hisobga olsak, tarixiy qaydlar juda cheklangan. Buning ustiga, tarjimonlar va ularning faoliyati odatda tarix kitoblaridan joy olmagan. Buning sabablaridan biri, yozma matnning ogʻzaki nutqdan ustunligidir (yaʼni, yozma matn qoldirganlar tarixchilar tomonidan qayd etilish ehtimoli koʻproq). Yana bir muammo — ogʻzaki tarjimaga alohida eʼtibor talab qilmaydigan oddiy yordamchi faoliyat sifatida qarash tendensiyasidir. Shuningdek, kotiblar, solnomachilar va tarixchilar tomonidan baʼzan adolatsiz munosabatda boʻlingan tarjimonlarning ijtimoiy maqomi ham bunga sabab boʻlgan.

Ogʻzaki tarjima tarixi haqidagi bilimlar, asosan, xatlar, solnomalar, biografiyalar, kundaliklar va memuarlardan, shuningdek, boshqa turli xil hujjatlar va adabiy asarlardan olinadi. Ularning aksariyati (bir nechta istisnolarni hisobga olmaganda) ogʻzaki tarjima bilan faqat tasodifan yoki bilvosita bogʻliq boʻlgan.

 Tarjima qilish usullari 

 Ketma-ket tarjima 
thumb|right|Tarjimon (oʻngda) ingliz tilida soʻzlashuvchi intervyu oluvchi (chapda) va ispan tilida soʻzlashuvchi Gary Sánchez (markazda) oʻrtasidagi suhbatni ketma-ket tarjima yordamida tarjima qilmoqda.
Ketma-ket tarjimada tarjimon soʻzlovchi toʻxtaganidan keyin tarjima qilishni boshlaydi; shuning uchun ham bu jarayonda koʻproq vaqt (ehtimol ikki baravar koʻp) talab qilinadi. Odatda, bunday tarjimon soʻzlovchining yonida oʻtiradi yoki turadi.

Ketma-ket tarjima tarjimonning xohishiga koʻra qisqa yoki uzun segmentlar tartibida amalga oshirilishi mumkin. Qisqa ketma-ket tarjimada tarjimon asosan xotiraga tayanadi, uzun ketma-ket tarjimada esa aksariyat tarjimonlar qaydlar qilib boradilar. Qaydlarni oʻqishga vaqt sarflamaslik uchun ular aniq va tushunarli boʻlishi shart.

Baʼzida ketma-ket tarjima jarayonida tarjimondan hujjatni varaqdan tarjima qilish talab etiladi. Varaqdan tarjima qilish oʻzida ogʻzaki va yozma tarjimani birlashtiradi; bunda tarjimon asl tildagi hujjatni maqsadli tilda xuddi shu tilda yozilgandek ifodalab berishi kerak. Varaqdan tarjima qilish odatda sud va tibbiyot sohalarida koʻp uchraydi, biroq faqat shu sohalar bilan cheklanib qolmaydi.

 Sinxron tarjima 

thumb|left|Alan Gordon-Finlay Millatlar Ligasida taxminan 1927-yilda Hush-A-Phone qurilmasini sinab ko‘rmoqda — Xalqaro mehnat tashkiloti tarixiy arxivlari.
thumb|Nyurnberg sud jarayonlari davomida sudlanuvchilar sud o‘rindig‘ida o‘tirgan holda sinxron tarjimani tinglamoqda.
Sinxron tarjimaning kamchiligi shundaki, agar xizmatni inson amalga oshirayotgan boʻlsa, tarjimon asl nutq sur’ati ruxsat bergan vaqt ichida qoʻlidan kelgancha eng yaxshi natijani koʻrsatishi kerak. Shunga qaramay, u vaqtni tejash va soʻzlovchi nutqining tabiiy oqimini buzmaslik kabi afzalliklarga ham ega. Sinxron tarjima dasturiy taʼminot yordamida ham amalga oshirilishi mumkin, bunda dastur kelayotgan nutqni bir vaqtning oʻzida tinglashi va unga mos tarjimani soʻzlashi mumkin. Uning eng keng tarqalgan shakli — tayyorgarliksiz sinxron tarjima boʻlib, bunda tarjimon xabarni eshitmaguncha uning mazmunidan bexabar boʻladi.

Tarjimon ham soʻzlovchining ovozini, ham oʻzining ovozini eshita oladigan elektron uskunalar yordamida sinxron tarjima qilish usuli ilk bor 1945-yilda Nyurnberg sud jarayonlarida joriy etilgan. Ushbu uskunalar juda koʻp sonli tinglovchilarga xizmat koʻrsatishni osonlashtirgan hamda tarjima fransuz, rus, nemis va ingliz tillarida taqdim etilgan. Ushbu texnologiya 1920- va 1930-yillarda amerikalik tadbirkor Edward Filene va britaniyalik muhandis Alan Gordon Finlay tomonidan IBM kompaniyasi bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. Yvonne Kapp 1935-yilda Sovet Ittifoqida sinxron tarjima qoʻllanilgan konferensiyada ishtirok etgan'I would switch about, listening to the speeches in French, in German, in Italian and marvel at this, to me, novel device.' Kapp, Time Will Tell, Verso, 2003, p. 170.. Tizim oʻzini oqlagach, IBM ushbu uskunalarni Birlashgan Millatlar Tashkilotiga sotishga muvaffaq boʻldi va hozirda u Birlashgan Millatlar Tashkilotining ogʻzaki tarjima xizmatida keng qoʻllanilmoqda.

Ogʻzaki til uchun ideal sharoitda tarjimon ovoz oʻtkazmaydigan kabinada (budka) oʻtiradi va quloqchinlar orqali asl tilda soʻzlayotgan shaxsni aniq koʻrib va eshitib, mikrofonga gapiradi. Sinxron tarjima esa maqsadli tildagi tinglovchilarga ularning quloqchinlari orqali yetkazib beriladi.

 Yana qarang 
 Tezkor tarjima yozuvi
 Soʻzma-soʻz tarjima

 

 
 Bertone, Laura: The Hidden Side of Babel: Unveiling Cognition, Intelligence and Sense. 2006, Evolución, Organización intercultural
 Farwick, Judith (2018). Between the Signs. How to take notes without words. Duesseldorf. 
 
 
 
 
 
 

 Qoʻshimcha oʻqish uchun 
 
 
 
 
 

 

 AIIC (International Association of Conference Interpreters) website
 The archives of the International Journal of Translation and Interpreting Research
 Association of Language Companies (USA)

Turkum:Tarjimashunoslik