Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Avtomatlashtirilgan kutubxona

Avtomatlashtirilgan kutubxona ― oʻzaro bogʻlangan kompyuterlashgan avtomatik tizim. Asosiy vazifalari: kutubxonadagi barcha kitoblar, jurnallar va boshqa hujjatlarni toʻla qayd qilish; klassifikator boʻyicha indekslar qoʻyish; bibliografik qidirish; tanlab olingan kitoblarning referatlarini koʻrib chiqish; kutubxonaga aʼzo boʻlganlarni roʻyxatga olish; buyurtmalarni roʻyxatlashtirish; katalog va kartochkalarni hamda qayta roʻyxatga olish varaqalarini bosmadan chiqarish, kitoblarni abonentlarga berish va qabul qilishni qayd qilish, muddatlarni choʻzib berish; moliyaviy hisobotlar; yangi kitoblarni roʻyxatga olish va holatini kuzatish; markazlashtirilgan buyurtmalar berish; kutubxonaga tushgan hujjatlarni doimo kuzatib borish va boshqa avtomatlashtirilgan kutubxonada elektron kataloglarni tuzish va yaratish dastlabki qadam boʻlishi zarur.

Bu vazifalarni bajarish uchun avtomatlashtirilgan kutubxona maʼlumotlar bazasi kamida 1 mln. yozma maʼlumotga moʻljallangan boʻlishi kerak. Avtomatlashtirilgan kutubxonada bir-biri bilan bogʻlangan kompyuterlar tizimidan foydalaniladi. Avtomatlashtirilgan kutubxonaning ichki kompyuter tizimi boshqa shahar va davlatlarning oʻxshash kutubxonalariga aloqa zanjirlari orqali bogʻlanadi. Natijada yangi axborotlarni tezkor usullarda uzatish, qabul qilib olish, saqlash va ularga ishlov berish imkoni mavjud boʻladi. Avtomatlashtirilgan kutubxonada elektron kataloglar; turli sohalarga doir axborot bazalari va banklari; elektron kataloglarning bosma koʻrinishida tayyorlangan analoglari; har oyda va yil choragida chiqariladigan sohalararo koʻrsatkichi; maxsus elektron jurnallar va boshqa tashkil qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

turkum:elektron kitoblar
Avtomatlashtirish texnika vositalari

AVTOMATLASHTIRISH TEXNI-KA VOSITALARI – turli jarayonlarni avtomatlashtirishga imkon beruvchi asbob va qurilmalar. Vazifasi: a) texnologiya jarayonidagi parametrlarning oʻzgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish, b) axborotni uzatish, v) axborotni oʻzgartirish va saqlash, uni dasturdagi axborot bilan taqqoslash va buyruq axborotini tuzish (axborotni ishlab chiqish), g) buyruq axborotini tex-nologik jarayonga tatbiq qilish. Nazorat axborotni qabul qilish vositalari (as-boblar, qurilmalar, datchiklar) nazorat qilinuvchi parametr ta’sirini sezuvchi va shu parametrni mexaniq issiqlik, op-tik va elektr parametrlarga aylantirib beruvchi organlardan iborat. Axborotni uzatish vositalari – aloqa liniyalari. Datchiklardan chikadigan signallar aloqa liniyalari orqali uzatiladi. Sig-nallarni uzoq masofaga uzatish uchun datchikdan chiqadigan signallar maxsus oʻzgartirgichlar yordamida uzatishga mos shaklga keltiriladi. Axborotni ishlab chiqish vositalari – registratorlar (qayd qilgichlar), signalni oʻzgartiruvchi qurilmalar, hisoblash jihozlari va mashinalari, boshqarish va taqsimlash qurilmalari, kommutatsiya (oʻzgartirish) uskunalari. Buyruq (komanda) axborotini uzatish vositalari, asosan, nazorat ax-borotni uzatish vositalariga oʻxshaydi. Axborotni texnologiya jarayoniga tatbiq etuvchi qurilmalar – buyruq signalini kuchaytiruvchi, uni ijro etuvchi elementlar va rostlovchi organlardan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomashinist

Avtomashinist – poyezd haydashda mashinist ishini bajaruvchi avtomatik qurilma. Poyezdni soatiga 50 km dan tez haydashda barcha jarayonlarni toʻla avtomatlashtiruvchi avtomatik boshqarish tizimining muhim qismi. Poyezdlar orasi (intervali) qisqa boʻlgan hollarda (metropoliten, shahar atrofiga qatnaydigan poyezdlar va hokazoda) samarali hisoblanadi. Avtomashinist harakat jadvalining aniq bajarilishini ta’minlashga, tezlikni soatiga 5 km aniqlikda saqlab turishga, yetti xil tezlik ichidan istalgan birini eng yuqori qiymatgacha chiqarishga, poyezd tezligini tez-tez oʻzgartirib haydashga imkon beradi. Avtomashinist uchastkalarning poyezdlar oʻtkazish imkoniyatini yaxshilaydi, mashinistning ishini yengillashtiradi. Avtomashinist tizimi harakatni boshqarish jarayonida qatnashuvchi boshqa avtomatik tizimlar bilan doimiy bogʻliq boʻladi. U lokomotivdagi avtomatikaga ta’sir qiladi, avtodispetcher va avtoblokirovka "buyruq"lariga boʻysunadi. Oʻzbekistonda istiqbolda A.temir yoʻl uchastkasi va umuman yoʻddagi qatnovni kompleks avtomatik boshqarish tizimining tarkibiy qismiga aylanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtometamorfizm

Avtometamorfizm (geologiya) -magmatik togʻ jinsining sovib kristallanishi jarayonida boʻladigan oʻzgarish. Jinsning sovishi vaqtida undan magma bilan yer qa’ridan chiqqan qaynoq suvli qorishmalar ta’siri (gidroterm) va uchuvchi moddalarning ajralishi natijasida sodir boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomiksis

Avtomiksis, automiksis (avto ... va yun. mixis – surilish, qoʻshilish) – bir individga mansub jinsiy hujayralar (gametalar)ning qoʻshilishi, oʻzidan urugʻlanishi. Bir hujayrali hayvonlar, koʻpgina zamburugʻlar va qisman diatom suvoʻtlar orasida keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil dvigateli

Avtomobil dvigateli – avtomobilni harakatga keltiruvchi qurilma. Avtomobil dvigateli 2,3,4 va undan ortiq silindrli boʻlib, ular bir qator yoki "V" tartibida joylashtiriladi. Zamonaviy avtomobillardan eng keng tarqalgani porshenli ichki yonuv dvigateli. Ish jarayoni boʻyicha ikki taktli dvigatel va toʻrt taktli dvigatellarga, yonilgʻining alangalanishi boʻyicha uchqundan alangalanadigan karbyuratorli dvigatellarga va dvigatel silindrlarida yonilgʻi oʻz-oʻzidan alangalanadigan dizel dvigatellariga boʻlinadi. Karbyuratorli Avtomobil dvigatelida karbyuratorda tayyorlanadigan benzin bugʻlari bilan havo aralashmasidan iborat yonilgʻi aralashmasi silindrlarga uzatiladi. Dizel dvigatellarida silindrlarda qisilgan havoga yuqori bosimda dizel yonilgʻisi purkaladi. Zamonaviy Avtomobil dvigateli silindrlar bloki, krivo-ship-shatunli mexanizm, gaz taqsimlash mexanizmi, sovitish tizimi, moylash tizimi, ta’minlash tizimi (karbyuratorli dvigatelda yonuvchi aralashma tayyorlab, uni silindrlarga kiritadi, dizellarda esa silindr ichiga yonilgʻini purkaydi), oʻt oldirish tizimi (karbyuratorli dvi-gatelda)dan iborat. Zamonaviy yengil avtomobillarning dvigateli quvvati 15 – 310 kVt gacha, yuk avtomobillariniki 220 kVt gacha boʻladi. Bulardan tashqari rotorli-porshenli, gaz-turbinali dviga-tellar ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil kran

Avtomobil kran, avtokran – avtomobil shassisiga oʻrnatiladigan yuk ortish-tushirish mashinasi. Ish organi burilma strela (quloch)dan iborat. Qurilish-montaj, donali yuklarni ortish-tushirish ishlarida qoʻllanadi. Ish organi elektr va suyuqlik kuchidan yoki avtomobil dvigatelidan harakatlantiriladi. Avtomobil kran 15 t gacha yukni koʻtara oladi, strelasining qulochi 2 – 12 m, yukni 20 m gacha yuqoriga koʻtaradi. Avtomobil kranning turgʻun boʻlishini taʼminlovchi qoʻshimcha tiraklari (autrigerlari) bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil parki

Avtomobil parki – 1) mamlakatdagi barcha korxona, muassasa, idoralar (shu jumladan, harbiy qismlar)ga tegishli avtomobillar, shatakchi avtomobillar, avtobuslar, tirkamalar majmui; 2) avtotexnika saqlanadigan (tura-135digan), ta’mirlanadigan va unga xizmat koʻrsatiladigan maxsus jihozlangan saroy.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil poyezdi

Avtomobil poyezdi (avtopo-yezd) – bitta yoki bir nechta tirkama ulangan avtomobil. Yuk va yoʻlovchilar Avtomobil poyezdilari boʻladi. Yuk ortiladigan tirkamalarning oddiy va maxsus kuzovli xillari bor. Maxsus kuzovli tirkamalarga sisternalar, refrijeratorlar, sovitkichli tirkamalar, oʻzi agʻdargichlar va boshqa kiradi. Avtomobil poyezdi tirkamali, yarim tirkamali va uzun yuklar uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin. Tirkamalar 1,2,3,4 oʻkdi boʻlib, avtomobilga toʻgʻridan-toʻgʻri tirkaladi; yarim tirkamada oddingi oʻq boʻlmaydi, old qismi shatakchi avtomobilning maxsus tayanchiga mahkamlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtopoyga

Avtomobil sporti (avtomobil poygasi) – sport avtomobillari va seriyali avtomobillarda oʻtkaziladigan poyga va sport turi. Birinchi avtomobil poygasi 1894-yil 18-noyabrda Fransiyada Parij-Ruan-Parij yoʻnalishi boʻyicha 1200 km masofada oʻtkazilgan. Qoidaga muvofiq tezlik cheklangan (soatiga 12,5 km) edi. Poyga aylanma shosselar, toʻgʻri shosselar, avtodrom, ippodrom, velodrom hamda stadionlarda oʻtkaziladi. Belgilangan masofada rekord qoʻyish uchun maxsus poygalar ham oʻtkaziladi. Poygada qatnashadigan avtomobillarning xalqaro tasnifi (asosiy mezon avtomobil rusumi va dvigatelning ish hajmi) va texnika talablari vaqt-vaqti bilan oʻzgarib turadi. Chet elda jahon chempionligi uchun aylanma shosselarda oʻtkaziladigan avtomobil poygalari va Yevropa chempionligi uchun oʻtkaziladigan avtoralli asosiy musobaqalar hisoblanadi. Xalqaro avtomobil federatsiyasi (1904-yil) tashkil etilgan. Jahon birinchiligi 1925-yildan oʻtkazib kelinadi. 1965-yil noyabrda amerikalik poygachi Kreg Bridlav reaktiv dvigatelli avtomobilda soatiga 966, 554 km tezlikda yoʻl bosib mutlaq rekord qoʻydi. Avtomobil sporti boʻyicha sobiq Ittifoq birinchiligida Riga shahrida Oʻzbekiston jamoasi 1978-yilda birinchi marta qatnashdi. Oʻzbekiston sportchilaridan Murodjon Qayumov eng yaxshi natija koʻrsatdi. 1996-yil Oʻzbekistonda birinchi marta Piskent shahri yaqinidagi „Ujniy“ avtopoligonda tezlik rekordi oʻrnatildi. V. Ye. Aleksandrov 100 km masofada oʻrtacha 118 km/soat tezlikka erishdi. 1997-yil shu joyda birinchi marta Oʻzbekiston chempionati oʻtkazildi. Oʻzbekistonda Avtomobil sportining 264 ta seksiyasi boʻlib, 22395 kishi sportning shu turi bilan shugʻullanadi. 116 947 kishi ommaviy sport razryadiga ega, 41 nafar sport ustaligiga nomzod, 10 nafar sport ustasi bor (1997).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil tirkamasi

Avtomobil tirkamasi – yuk avtomobiliga tirkaladigan bir, ikki yoki koʻp oʻqli dvigatelsiz arava. Odam va yuk tashiydigan hamda maxsus avtomobil tirkamasi boʻladi. Odam tashiydigan Avtomobil tirkamasi avtobuslarga tirkaladi. Yuk avtomobil tirkamasining borti platformali va ma’lum yukni tashishga moslashtirilgan xillari boʻladi (mas, furgon, samo-sval – agʻdarma, refrijerator, ogʻir yuk tashuvchi va hokazo). Maxsus avtomobil tirkamasi oʻziga oʻrnatilgan mashina, apparat yoki uskuna yordamida biron ishni bajarishga moʻljallanadi (Avtomobil tirkamasi ustaxona, avtolavka (koʻchma doʻkon), kompressorli uskuna (uy va boshqalar). Bir oʻqli avtomobil tirkamasi kupi bilan 2 t, ikki oʻqli Avtomobil tirkamasi 3–12 t gacha, ogʻir yuk tashiydigan ikki va undan koʻp oʻkli avtomobil tirkamasi esa 60 t gacha yuk koʻtaradi. Ikki oʻqli Avtomobil tirkamasi gidravlik, pnevmogidravlik, pnevmatik va hokazo tormozlar bilan jihozlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil xizmati

Avtomobil xizmati – qurol-aslaha, yonilgʻi, oziq-ovqat tashish uchun moʻljallangan maxsus xizmat turi. Jang qilayotgan qismlarga texnikani tashish va yaradorlarni evakuatsiya qilishda xizmat qiladi. Oʻz avtotransporti boʻlmagan qoʻshinlarni ham tashiydi. Avtomobil xizmati avtomobil (avtotransport) boʻlinmalari va qismlaridan iborat boʻlib, umumiy armiyaning ma’lum qoʻshin turi tarkibiga kirishi yoki alohida avtomobil qismlaridan tashkil topishi mumkin. Ba’zi armiyalarda Avtomobil xizmati transport qoʻshinlari deb ham ataladi. Oʻzbekiston Avtomobil xizmati boʻlinmalari uchun ofitser kadrlar Samarqand avtomobilchi komandir-muhandislar oliy-harbiy bilim yurtida tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomorf tuproq

Avtomorf tuproq (yunoncha soʻzdan olingan boʻlib, autos – oʻzi va morphe – koʻrinish, shakl degan maʼnoni anglatadi) – zot va yer usti suvlari taʼsirida ortiqcha namlanishga chalinmaydigan tuproq. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida sizot suvlarining sathi yer yuzasidan 5 m va undan chuqurlikda joylashgan boʻlsa, bunday tuproqlar avtomorf tuproq hisoblanadi. Choʻl zonasidagi sur-qoʻngʻir tuproqlar, qumli va qumoq choʻl tuproqlar, taqirsimon va taqir tuproqlar; sugʻoriladigan zonalarda esa och tusli, tipik (oddiy) va toʻq tusli boʻz tuproqlar avtomorf tuproq boʻlishi mum-kin. Avtomorf tuproq tushunchasi tasnifiy ahamiyatga ega boʻlmasada, bunday tuproqlardan dehqonchilikda foydalanish tarzini aniqlash, agrogidromeliorativ tadbirlarni, ayniqsa, sugʻorish rejimini toʻgʻri tanlashda muhim ahamiyatga ega. Avtomorf tuproqning sugʻorish rejimi yarim gidromorf va gidromorf tuproqlardan farq qilib, odatda yuvilmaydigan tipda boʻladi va bunda sugʻorish tuproqning faqat yuqori 70 – 100 sm qatlaminigina (ildizlar eng koʻp tarqaladigan qatlam) namlashga moʻljallanadi. Biroq Avtomorf tuproqda yetishtiriladigan madaniy oʻsimliklarni tez-tez sugʻorishga toʻgʻri keladi. Avtomorf tuproqni irrigatsiya maqsadida oʻzlashtirishda kollektor-drenaj shoxobchalari qurishning hojati yoʻq. Avtomorf tuproqda gidromorf tuproqlarga qaraganda gumus miqdori kamroq, lekin oʻsimlik uchun foydali gumin kislotasi mavjud. Shu sababli avtomorf tuproq dehqonchilik nuqgai nazaridan gidromorf tuproqlardan ustun turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tuproqshunoslik
Avtomotrisa

Avtomotrisa – inki yonuv dvigatel bilan taʼminlangan oʻziyurar temir yoʻl vagoni. Tez buziladigan va qimmatbaho yuklar, pochta tashiladi. Avtomotrisa ga bitta yoki ikkita vagon ulash mumkin. Toʻrt oʻqli avtomotrisa ikkita vagondan iborat boʻladi. Birinchi vagonda uch boʻlim: mashina boʻlimi, boʻlimi va bufet hamda yoʻlovchilar boʻlimi bor. Qoʻsh eshikli ikkinchi vagon faqat yoʻlovchilar uchun moslashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtonom nerv sistemasi

Avtonom nerv sistemasi – nerv sistemasining bir boʻlimi (qarang Vege-tativ nerv sistemasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Nerv sistemasi
Turkum:Nevrologia
Turkum:Anatomiya
Avtonomiya

Avtonomiya (yun. autos – oʻzini, nomos – qonun) – qarang Muxtoriyat. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtopilot

Avtopilot (avto va frans. Pilote – uchuvchi) – uchish apparatlari (samolyot, vertolyot, snaryad va boshqalar)ni avtomatik tarzda (uchuvchi ishtirokisiz) boshqarish mexanizmi. Avtopilot sxemasini K.E.Siolkovskiy tuzgan (1898). Parijda 1914-yili oʻtkazilgan Xalqaro koʻrgazmada avtopilot boshqargan samolyot birinchi marta namoyish qilingan. Dastlab, avtopilot samolyot rullarini uchuvchi ishtirokisiz boshqarish uchungina xizmat qildi. Keyinchalik avtopilot takomillashtirilib samolyotning belgilangan uchish rejimini birdek tutib turadigan yoki uchish rejimini yoʻnalish, ogʻish va balandlikka qarab oʻzgartiradigan puxta tizim yaratildi. Avtopilotning yanada takomillashtirilishi natijasida samolyot rullarini va dvigatellarini boshqarishni avtomatlashtiruvchi tizim barpo qilindi. Bunday avtopilotlar samolyotni ekipajsiz uchirish va uni radio orqali boshqarishga imkon beradi. Avtopilot raketalar va samolyot, snaryadlarga, yerning sun’iy yoʻldoshlari va boshqalarga ham oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtopoliploidiya

Avtopoliploidiya, autopoliploidiya (avto va poliploidiya) – bir turga mansub oʻsimliklar, kamdan-kam hollarda hayvonlar hujayralarida xromosomalar toʻplami sonining bir necha marta koʻpayishidan iborat irsiy oʻzgarish. Avtopoliploidiya oʻsimliklar va hayvonlar ontogenezida, shuningdek oʻsimliklar filogenezida, hayvonlar partenogenezida muhim ahamiyat kasb etadi. Sunʼiy yoʻl bilan (yuqori temperatura, nurlantirish, kimyoviy birikmalar taʼsirida) paydo qilingan Avtopoliploidiya orqali grechixa, javdari, qand lavlagi va boshqalarning yangi navlari olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoportret

Avtoportret (yun. autos – oʻz, frans. portrait – tasvir) – portret turi. Avtoportretda rassom yoki haykaltarosh oʻzini oʻzi tasvirlaydi. Odatda avtoportret ustida ishlayotganda muallif koʻzgu yoki bir nechta koʻzgulardan foydalanadi, asarda oʻz shaxsiyati (obrazi)ni koʻrsatadi, oʻz tabiatini, ichki dunyosini, ijodiy falsafasini ifodalaydi. Avtoportret qadimdan mavjud boʻlib, antik davr, oʻrta asr, ayniqsa, uygʻonish davrida keng rivojlangan. avtoportret inson ruhiyati, ma’naviy dunyosini ochib berishga intilish kuchaygan davrlarda koʻplab yaratilgan. Uygʻonish davri san’atkorlari: Rafael, Leonardoda Vinchi, Rembrandt, Dyurer, Van Deyk, Bryullovlarning avtoportretlari mashhurdir. Oʻzbekiston tasviriy san’atida avtoportret 20-asrning 20 – 30-yillaridan keng tarqala boshladi. Rassomlardan A.Volkov, A.Siddiqiy, B.Hamdamip va boshqa ham avtoportretni yaratgan. Ayniqsa A.Abdulyaayev ijodida avtoportret muhim oʻrin egallaydi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoradiografiya

Avtoradiografiya, autoradiografiya, radioavtografiya– biror obyektda radioaktiv moddalarning qanday taqsimlanishini oʻrganish usuli. Avtoradiografiyada tekshiriladigan obyekt yuziga radioaktiv moddalarning nurlarini sezadigan fotoemulsiya beriladi; obyektdagi radioaktiv moddalar doim nur chiqarib turgani uchun fotoemulsiyani qoraytiradi, goʻyo oʻzini-oʻzi suratga tushiradi (usulning nomi ham shundan). Obyektga fotoemulsiya berishning bir necha yoʻli bor: fotoemulsiyani suyultirib, namuna yuziga quyish yoki namuna sirtini silliqlab, unga fotoplastinka bostirib qoʻyish mumkin. Radioaktiv moddalarning qanday taqsimlangani toʻgʻrisida bir fikrga kelish uchun fotoemulsiyaning qanchalik qoraygani etalonga solishtirib koʻriladi yoki fotoemulsiyaga tushgan nur izlari optik, elektron mikroskoplarda sanaladi. Radioaktiv moddalarning namunada taqsimlanishini koʻrsatadigan foto-grafik tasvir avtoradiogramma yoki radioavtogramma deb ataladi. Avtoradiografiya fizika va texnikada, biologiya va tibbiyotda keng qoʻllanadi. Avtoradiografiya usuli har xil rudalarda radioaktiv elementlar bor yoki yoʻqligini, togʻ jinslari, metall qotishmalarida bu elementlar qanday taqsimlanishini, tabiiy radioaktiv elementlarning tana toʻqimalarida qanday tarqalishini bi-lib olishga yordam beradi. Radioaktiv izotoplar bilan nishonlangan birikmalarni organizmga yuborish va toʻqima hamda hujayralarni keyin avtoradiografiya usuli bilan tekshirish tegishli jarayonlarning qaysi hujayralar yoki hujayra tuzilmalarida boʻlib oʻtishini, biror xil moddalarning qanday tuzilmalarga jo boʻlishini aniqlashga imkon beradi va hokazo (qarang Radi-ografiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Radiologiya
Avtoralli

Avtoralli (avto ... va ing. rally – yigʻin) – avtomobil sporti boʻyicha kompleks musobaqalar. Bunda muayyan yoʻnalish boʻyicha belgilangan harakat jadvaliga aniq rioya qilinadi. Ishtirokchilarning asosiy vazifasi vaqt nazorati joylariga fursatida yetib kelishi; kechikkanlik yoki barvaqt yetib kelganlik uchun jarima xollari (ochkolar) yoziladi. Avtorallida qoʻshimcha sinovlar – shos-se, ippodrom yoʻlkalari boʻylab poygalar, tik qiyalikni bosib oʻtish, figurali haydash kabilar kiritilishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoreferat

Avtoreferat (avto va referat soʻzlaridan) – ilmiy asar yoki tadqiqotning muallif tomonidan tayyorlangan qisqacha mazmuni bayoni (masalan, dissertatsiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oliy taʼlim
Avtosalon

Avtosalon– avtomobillar yangi modellari namoyish etiladigan va sotiladigan koʻrgazma (yoki uning bir boʻlimi). Oʻzbekistonda avtosalonlar asosan 1994-yildan boshlab ochila boshlagan. Avtosalonlarning asosiy qismi Oʻzbekiston avtomobilsozlik korxonalari uyushmasi ("Oʻzavtosanoat") va maishiy xizmat tizimidagi "Oʻzavtotexxizmat" aksiyadorlik jamiyatining viloyatlardagi hududiy boʻlinmalariga qaraydi. 1999-yilda Oʻzbekistonda 77 ta avtosalon ishladi. Toshkent shahrida 16 ta avtosalon ishlab turibdi. Avtosalonlarda Asaka avtomobil zavodida ishlab chiqarilgan "Neksiya", "Damas" va "Tiko"avtomobillari, shuningdek, "Fiat" (Italiya), "Shevrolet", "Kadillak", "Kraysler" (AQSH), "Kartal", "Da-gan", "Iveko", "Karson" (Turkiya) singari xorijda ishlab chiqarilgan yengil avtomobillar, avtobuslar, ularning ehtiyot qismlari va boshqa ham namoyish qilinadi. Ayrim avtosalonlarda sotuvga chiqarilgan avtomobillarni sotuv oldi koʻrigini oʻtkazish, qismlarini sotishga buyurtma qabul qilish, servis va sotuv oldi xizmatlari yoʻlga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtosporalar

Avtosporalar (avto ... va spora) – ayrim yashil suvoʻtlarda hujayra ichida oddiy boʻlinish yoʻli bilan paydo boʻlgan yosh hujayralar (harakatchan sporalar). A.ona hujayra ichida bir necha dona hosil boʻlib, rasmana yetiladi. A.ning koloniya boʻlib yashaydigan ona hujayra ichidayoq yangi koloniyaga aylanadi. Ona hujayra yorilgach mustaqil yashay boshlaydi. A.sirti sellyuloza poʻst bilan qoplangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotebranishlar

Avtotebranishlar – biror ti-zimda tashqi ta’sir ishtirokisiz yuzaga keladigan soʻnmas tebranishlar. Bunda te-branishlar amplitudasi va davri shu ti-zimning oʻz xususiyatlari bilan aniqlanadi. A. shu xususiyati bilan amplitudasi va dav-ri tashqi ta’sirga bogʻliq boʻlgan majbu-riy tebranishlardan farq qiladi. A. vu-judga keladigan tizimlar avtotebranma tizimlar deyiladi. Koʻpchilik hollarda avtotebranma tizimlar 3 asosiy ele-ment: tebranma tizim, tebranishlarni soʻndirmaslik uchun energiya manbai va manbadan tebranma tizimga energiya uza-tilishini boshqaruvchi qurilmadan tash-kil topadi. Mas, soatlarda bu 3 element – mayatnik, siqilgan spiral prujina va ankerli mexanizmdir. A.ga spiral prujina energiyasi yoki koʻtarilgan yuk energiyasi hisobiga ishlaydigan soatlar mayatnigining tebranishi, lampali gene-ratordagi elektr toki tebranishlari va boshqa misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotipiya

Avtotipiya (avto ... va yun. tupos -nusxa, qolip) – 1) rangli tasvirlarning hamma tusini asliday chop etish uchun fotomexanik yoʻl bilan maxsus bosma qolip (klishe) tayyorlash usuli. A.da ori-ginal rastr deb ataluvchi tur (shisha plastikalarga tushirilgan qora kataklar) orqali suratga olinadi. Originalning eng ochiq rangli yeridan aks etgan nurlar rastr kataklaridan oʻtib, negativda eng katta nuqtalar, qora (toʻq) yeridan aks etgan nurlar esa eng kichik nuqtalar hosil qiladi. Boshqa yerlardan qaytgan nurlar och-toʻqligiga qarab negativda turli kat-talikdagi nuqtalar shaklida aks etadi. Bunday negativdan tayyorlangan klisheda ham, undan foydalanib bosilgan nusxada ham tasvir son - sanoqsiz nuqtalardan iborat boʻladi. Ammo koʻz nuqtalar orasidagi boʻshliqni ilgʻamaydi, nuqtalar yaxlit boʻlib tuyuladi. Nuqtalarning zichroq joylari toʻqroq, siyrakroq joylari ochroq boʻlib koʻrinadi. A.dan fotosurat, qalam yoki boʻyoqda chizilgan rasm va hokazoni chop etishda foydalaniladi; 2) rastrli klishedan olingan nusxa.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotomiya

Avtotomiya, autotomiya (avto... va yun. tome – kesib tashlash) – bir qancha hayvonlarda kupli qoʻzgʻalish ta’sirida, mas, yirtqich hayvon changaliga tushib qolganida oyoqpari, dumi yoki ta-nasining boshqa qismlarning beixtiyor uzib tashlashi. A. koʻpchilik umurtqasiz hayvonlar uchun xos: ayrim gidroid po-liplar va aktiniyalar – paypaslagichlarini, nemertinlar va halqali chuvalchan-142glar – tanasining keyingi qismini, ni-naterililar – nurlarini, mollyuskalar – sifonlarini, qisqichbaqasimonlar – qisqichlari va oyoqlarini uzib tashlaydi. Umurtqalilar orasida A. himoya reak-siyasi boʻlib, nerv sistemasining ref-lektorlik jarayoni hisoblanadi. Mas, kaltakesaklarda A. dumining koʻndalang togʻay plastinka joylashgan qismidagi muskullarning kuchli va tez qisqarishi tufayli uzib tashlanishidan iborat. A.da odatda tananing uzib tashlangan qismi qayta tiklanadi (qarang Regeneratsiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotransformator

Avtotransformator — transformatorlarning bir turi. Chulgʻamlari bir-biriga galvanik tarzda tutashtirilgan boʻladi. Oddiy transformatorlar kabi, bir fazali va koʻp fazali, kuchaytiruvchi va pasaytiruvchi xillari bor. Avtotransformatorlar rele himoyasi va laboratoriya ishlarida, radio va televideniya zanjirlarida keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotropizm

Avtotropizm (avto va yunoncha tropos — harakat, burilish) — biror tashqi omil taʼsirida bukilib qolgan oʻsimlik organlarining oldingi holatini tiklab olish xususiyati. Masalan, boshoqli oʻsimliklarning yomgʻir taʼsirida yotib qolgandan keyin yana boshogʻini tiklab olishi (qarang Tropizm). Avtotroflar, avtotrof organizmlar (yunoncha autos — oʻzi, trophe — oziq, oziqlanish) — fotosintez, fotoreduksiya va xemosintez jarayonlari tufayli noorganik moddalardan oʻz hayoti uchun zarur organik moddalar tayyorlab olish qobiliyatiga ega organizmlar. Avtotrof ga deyarli hamma yuksak oʻsimliklar (parazit va saprofit oʻsimliklardan tashqari), barcha suvoʻtlar va tugunak bakteriyalar kiradi. Fotosintetik oʻsimliklarning xlorofill pigmentini saqlash va yashil tusli boʻlishi ularga xos belgidir. Ular karbonat kislotalar, suv va mineral elementlardan organik moddalarni sintez qilishda Quyosh energiyasidan foydalanadi. Vodorod manbai sifatida uning turli xil birikmalari (vodorod sulfid, uglevodorodlar va boshqalar) dan foydalanadigan ayrim bakteriyalar (toʻq qizil bakteriyalar, yashil oltingugurt bakteriyalar, toʻq qizil oltingugurtmas bakteriyalar) fotosintez jarayoni- fotoreduksiyada ishtirok etadi. Avtotrof bakteriyalar, yaʼni xemosintetiklar ayrim kimyoviy reaksiyalarda yuzaga kelgan energiyadan foydalanib, mineral birikmalardan or-ganik moddalar sintez qiladi (xemosintez). Bularga temir bakteriyalar kiradi; ayniqsa oʻz hayot faoliyati bilan tuproq hosildorligi uchun katta ahamiyatga ega boʻlgan nitrifikatsiya jarayonini taʼminlaydigan nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar muhim oʻrinni egallaydi (yana qarang Geterotrof organizmlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoulagich

Avtoulagich – temir yoʻl sostavi (lo-komotivlar, vagonlar va hokazo)ni odam ishtirokisiz ulaydigan moslama. A. harakatlanuvchi sostavlarning bir-biriga yaqinlashish yoki urilish kuchi ta’sirida ularni oʻz-oʻzidan ulaydi. Vagonlarni bir-biridan ajratishda esa odam ishtirok etadi: ajratish moslamasini ishga tushiradi. A. dan foydalanish tu-fayli vagonlarni ulash, manyovr ishlari tezlashadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtofazalash

Avtofazalash – siklik tezlatgichlarda katta energiyali zaryadlangan zarralar dastasining orbitada turgʻunligini ta’minlash uchun zarralar guruhining oʻrtacha aylanish chastotasini tezlashtiruvchi oʻzgaruvchan elektr maydon chastotasiga avtomatik tarzda tenglashtirib turish. Avtofazalash prinsipini 1944-yilda rus fizigi V.I.Veksler va mustaqil ravishda 1945-yilda amerikalik olim E. Makmillan taklif etgan. Avtofazalash asosida tezlatgichlarning quyidagi asosiy : sinxrotron va mikrotron –elektronlar tezlatgichi, fazatron (sinxrotsiklotron) va sinxrofazatron – protonlar tezlat-gichi ishlab chiqilgan. Juda katta (yuzlab va undan yuqori) energiyada ishlaydigan barcha siklik tezlatgichlar Avtofazalash asosida loyihalangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoxoriya

Avtoxoriya (avto ... va yun. choreo – surilaman) – oʻz-oʻzidan tarqalish; meva, urugʻlarning tashqi omillar ta’sirisiz oʻz-oʻzidan toʻkilishi, sochilishi va tarqalishi. A. turli shaklda sodir boʻladi: yaxshi pishgan mevadan urugʻning faol toʻkilishi (mexanoxoriya); mevaning tuproqni yorib chiqishi (geokarsiya); meva va urugʻlarning biror ogʻirlik kuchi ta’sirida toʻkilishi (baroxoriya).Salom

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoxton

Avtoxton (yun. autochthon – mahalliy, shu joyga xos) (geologiya) – tek-tonik qoplamlar hosil boʻlishida deyarli siljimay oʻz joyida qolgan burmali tuzilmalar (alloxtoning aksi). Ustini qoplagan jinslar bilan bir xil yoshda boʻlsa ham oʻzaro keskin farq qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtochana

Avtochana – korda yuradigan avtomobil. Avtochnaningning yetakchi qismi gusenisali qilib tayyorlanadi, old qismiga boshqariladigan gʻildiraklar yoki changʻilar oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoshturman

Avtoshturman – mustaqil aero-navigatsiya qurilmasi. A. samolyot yoʻlini haritaga chizib boradi. Samolyotning uchish yoʻnalishini maxsus tizimli dis-tansion kompas koʻrsatib turadi. Samo-lyotning havoga nisbatan tezligi haqiqiy havo koʻrsatkichidan qayd qiluvchi mosla-maga uzatiladi. Shamolning yoʻnalishi va tezligiga oid tuzatma kiritilsa, A. samolyotning yoʻlini yerga nisbatan, tu-zatma kiritilmasa, havoga nisbatan qayd qilib boradi yoki koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoelektron proyektor

Avtoelektron proyektor, avtoelektron mikroskop, elektron proyektor –avtoelektron emissiya asosida tasvir beruvchi asbob. Katodning sirti kichikligi (radiusi 10~4 – 10~5 sm) tu-fayli uning sirtida juda katta (Ye>106 V/sm) elektr maydon kuchlanganligi hosil boʻladi, natijada proyektoriing lyuminafor qrplangan ekranida katodning oʻn va yuz ming marta kattalashgan chiqish ishi boʻyicha tasvirini kuzatish mumkin. Avtoelektron proyektorda har xil sirtlardan elek-tronlarning chiqish farqlari va uning kattaligi aniqlanadi, katod sirtidagi adsorbsiya, diffuziya, migratsiya kabi jarayonlar, qattiq jism sirti tuzilishi va uning fizik koʻrsatkichlari oʻrganiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoelektronika

Avtoelektronika – mashinasozlikka oid elektronika bilimlari va vositalari majmui. Avtoelektronika avtomobil dvi-gatellarining oʻt oldirish mikroelek-144tron tizimlari, boshqaruvni kompyuterlashtirish elektron qurilmalari, yoʻlovchilar uchun turli qulayliklar yaratuvchi elektron tizimlar va boshqa avtomatik qurilmalarni yaratish bilan bogʻliq ilmiy tadqiqot-loyihalash ishlarini oʻz ichiga oladi. Avtoelektronika qurilmalari ishlab chiqariladigan avtomobillarning sifati, puxtaligi va boshqa iqtisodiy koʻrsatkichlarini yaxshilaydi. Keyingi vaqtlarda yangi mikro-elektron integral sxemalar asosida takomillashgan Avtoelektronika qurilmalari yaratildi. Avtomobilsozlikda mikroelektronikaning ahamiyati oshib bormoqda. Ayniqsa, ekologiya muammolarini hal etishda, avtomobillarni ishlatish xavfsizligini ta’minlashda, ularga xizmat koʻrsatishni yanada qulaylashtirish va boshqa muammolarni hal etishda mikroelektronikaning oʻrni ancha yuqorilashdi. Avtomobillarni avtomatik boshqarishda, ularning ish rejimlari parametrlarini nazorat qilib turishda, turli datchiklar yordamida olinayotgan axborotlarni toʻplash va ularga ishlov berishda, transmissiyaii boshqarish tizimida, dvigatelni boshqarish-toʻxtatish tizimida maxsus datchik, integral qurilmalar va mikroprotsessorli mikrosxemalar qoʻllanilmoqda. Istiqbolda tuzilishi jihatidan bir butun boʻlgan datchiklar va mikroelektron funksional qurilmalar tizimi Avtoelektronikaning rivojlanishini tezlashtiradi va qoʻllanish sohalarini yanada kengaytiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoyuklagich

Avtoyuklagich – avtomobil va vagonlarga yuk ortish va tushirish, omborlarda yukni taxlash, sanoat korxo-nalarida bir sexdan ikkinchi sexga yuk tashish uchun ishlatiladigan mashina. Yukni tashish va uni koʻtarish uchun A. larda ochilib-yopiluvchi qamragich boʻladi, A.ning qamragichi xaskashga oʻxshatib ish-langan, gidravlik yoki mexanik moslama yordamida koʻtarib-tushiriladi. Sochi-luvchan yoki boʻlak-boʻlak yuklarni tashish uchun universal A.larning kamragichi strela va kovsh (choʻmich) bilan almashtiri-ladi. A. yordamida 3 – 5 t yukni ortish, tushirish yoki taxlash mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avuarlar

Avuarlar (frans. avoir – mulk) – 1) bankning toʻlovlar toʻlanadigan va majburiyatlar qoplanadigan mablagʻlari (chek, veksel, pul oʻtkazmalari, akkre-ditivlar, qimmatbaho qogʻozlar, oltin, chet el valyutasidagi pul vositalari); 2) banklarning xorijiy mamlakat banklarida saqlanayotgan chet el valyutasidagi mablagʻlari. Bunday mablagʻlar odatda xorijiy A. deb ataladi va mablagʻ joy-lashtirilgan mamlakat yurisdiksiyasiga boʻysunadi; 3) xususiy shaxs va tashkilotlarning banklardagi omonatlari. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avunkulat

Avunkulat (lot. avunculus – togʻa) – ibtidoiy jamiyatda togʻa va jiyanlar oʻrtasidagi qavm-qarindoshlik munosa-batlari. Patriarxat davrida farzandlarning ona urugʻi bilan qarindoshlik aloqalari saqlangan. A.ga binoan togʻa oʻz jiyanining eng yaqin himoyachisi, ji-yanlar esa oʻz togasining yordamchilari hisoblangan. Jiyan oʻz togasining mulkiga voris boʻlishi yoki oʻz mulkini unga meros krldirishi mumkin boʻlgan. Togʻa oʻz jiyanini uylantirish yoki erga berishda muhim rol oʻynagan. A.ning ayrim koʻrinishlari bizgacha yetib kel-gan. Oʻzbekistonning ba’zi joylarida (qipchoq-oʻzbeklarda) shunday hollar uchraydi. O'rta asrlarda Yevropa davlatlarida Avunkulat nikohlar ham bo'lib turgan

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avursak

Avursak – shoyi va atlas toʻquvchilar korxonasining ipak pishi-tish boʻlimidagi choridor va tegirmonta ulangan taxtacha (uz. 2 m). A.ning uchidagi mix tegirmon tirnogʻi (teshigi)ga solinadi. Tegirmon aylansa, A. ham harakatlanadi va dugdondan kelgan ipakni choriga oʻraydi. Choriga bir qator ipak toʻlsa, A. mixi boshqa teshikka solinadi va ipak chorining yuziga katak (toʻr) sha-klida uraladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avurta

Avurta (turkiycha) – ota-onasidan yetim qolgan goʻdaklarni boqib, tarbiyalab voyaga yetkazuvchi ayol, enaga. A. 11 – 14-asrlarga oid eski turkiy yozma obidalarida, xususan Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Nosiruddin Rabgʻuziyning "Qisasi Rabgʻuziy" asarlarida qayd 145etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aga

Aga, Amerika qurbaqasi, gov-qurbaqa (Bufo marinus) — suvda va quruqlikda yashovchilar sinfi — dumsizlar turkumiga mansub eng yirik qurbaqa. Tanasining uzunligi 25 sm dan ortiq, eni 12 sm ga yaqin. Terisi qoʻngʻir yoki kulrang tusda, qora dogʻlari bor, qorin tomoni oqish. Janubiy va Markaziy Amerikada hamda Antil oilarida tarqalgan. Aga kunduzi pana joyda yashirinib yotadi, kechqurun va tunda ov qiladi. Hasharotlar, mollyuskalar, chuvalchanglar va ayrim mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aga Buryatlari muxtor okrugi

Aga Buryatlari muxtor okrugi — Rossiya Federatsiyasining Chita viloyati tarkibidagi muxtor okrug. 1937-yil 26-sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 19 ming km². Aholisi 79 ming kishi (1993). Okrug tarkibida 3 maʼmuriy tuman, 4 shaharcha bor. Maʼmuriy markazi — Aginskoye shaharchasi. Tabiati. Aga Buryatlari muxtor okrugi okrugi Sharqiy Bayka-lortining janubida. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa parallel holda Cherskiy, Dauriya, Mogoytuy (okrugning eng baland nuqtasi — Alxanay choʻqqisi, 1663 m) tizmalari choʻzilgan. Janubda 700 — 800 m balandlikdagi Onon boʻyi tekisligi bor. Iqlimi keskin kontinental, moʻtadil. Yoz issiq, iyulninig oʻrtacha temperaturasi gʻarbda 16°, janubi-sharqda 18°. Qish sovuq, bulutsiz kunlar koʻp, qor kam, yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 22° dan — 24’ gacha. Yiliga janubi-sharqda 300 mm lan gʻarbda 400 mm gacha yogin yogʻadi. Bahor va yozning boshlarida yogʻingarchilik boʻlmaydi. Qor qoplami 3 — 6 sm. Vegetatsiya davri gʻarbida 90 kundan 150 kungacha. Daryolari kamsuv. Okrugning janubiy va sharqiy chegarasidan Onon daryosi, oʻzidan esa Ononning Ileya va Aga irmoqlari oqib oʻtadi. Janubiy da kichik koʻllar bor. Gʻarbidagi togʻlarda podzollashgan va kulrang tuproqlar, tekisliklarda karbonatli kashtan va qoratuproqlar tarqalgan. Pasttekisliklarda dasht oʻsimliklari oʻsadi. Okrug hudining 30% oʻrmon. Aholisi. Aga Buryatlari muxtor okrugi okrugining asosiy aholisi buryatlar va ruslar; shuningdek ukrainlar, tatarlar va 6. yashaydi. Shahar aholisi 33%. Aholisining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 4,2 kishi. Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi muhim rol oʻynaydi. Okrug hududining 2Gʻ5 qismi dasht yaylovlari va pichanzorlardan iborat. Aga Buryatlari muxtor okrugida mayin junli yaylov qoʻychiligi, goʻsht-sut chorvachiligi, yilqichilik (okrugning janubi-sharqida) rivojlangan. Gʻalla ekinlaridan bugʻdoy, suli, arpa va yem-xashak ekinlari ekiladi. Sanoati asosan mahalliy qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlaydi. Oryol kon-boyitish kombinati va Aginskoye yogʻ zavodi bor. Oʻrmon sanoati Ara, Ilya, Duldurga, Aginskoyeda rivojlangan. Okrugning sharqiy qismini temir yoʻl kesib oʻtgan. Argaley, Aginskoye, Mogoy-tuy va Sugol orqali avtomobil yoʻli oʻtadi. Okrugning gʻarbiy qismida Darasun — Duldurga — Xapcheranga avtomobil yoʻli bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agadir

Agadir — Marokashdagi shahar, Atlantika okeani sohilidagi port. Agadir provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 700 ming kishidan ortiq. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Baliq konserva va sement ishlab chiqarish va boshqa korxonalari bor. Dengiz boʻyi turizmi va istirohat markazi. Shaharga XVI asrda asos solingan. Agadir 1911-yilgi xalqaro nizo — Marokashda Germaniya bilan Fransiyaning raqobati tufayli kelib chiqqan voqealar bilan mashhur. 1960-yil zilzilada shahar qattiq shikastlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Marokash shaharlari
Agalaktiya

Agalaktiya (yunoncha a — inkor qoʻshimchasi, gale — sut) — emizikli ayol koʻkragida sut boʻlmay qolishi. Agalaktiya asosan sut bezlarining yetarli rivojlanmaganligi va organizmda ichki sekretsiya bezlari funksiyasining buzilishi, masalan, jinsiy bezlar va gipofizdan chiqadigan gormonlar oʻrtasidagi muvozanatning yoʻqolishi, baʼzi aʼzolarning kasallanishi natijasida kelib chiqadi. Notoʻgʻri ovqatlanish, kuchli hayajon, qoʻrquv va asabiylanish ham Agalaktiyaga sabab boʻlishi mumkin. Umuman, Agalaktiya Kamroq uchraydi, koʻproq gipogalaktiya, yaʼni sut kamayib qolish hodisasi roʻy beradi. Agalaktiyani davolash uchun sut bezini massaj qilish (uqalash), oʻz vaqtida va bekamu koʻst ovqatlanish, tiniqib uxlash va dam olish lozim. Bu yordam bermasa, vrach tavsiyasi bilan bolani boshqa ayolga emizdirish yoki goʻdaklar uchun moʻljallangan sutli ovqatlar bilan boqish tavsiya etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agalmatolit

Agalmatolit, qoliptosh (yunoncha agalma — bezak, haykal va lithos — tosh) — 1) pirofillit yoki talkning yashirin kristalli agregati; 2) kaolinitdikkitning mayda tangachasimon agregatidan tu-zilgan togʻ jinsi. Dikkit qatlamchalari aralashgan boʻladi. Rangi oq, oq-sargʻish, sargʻish-zangori. Pirofillit — agalmatolit, gidrotermal minerallar guruhiga kirib, koʻpincha kvarsitlar ichida uch-raydi. Agalmatolitni ishlash oson boʻlganidan qadimdan har xil haykal, kuldon, qolip, mundshtuk va boshqa buyumlar yasaladi, shuningdek sanoatda oʻtga chidamli material sifatida, asbobsozlik va elektrotexnikada foydalaniladi. Agalmatolit Oʻzbekistondagi Oqtosh, Chatqol va Qurama togʻlarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bezak toshlari
Agamalar

Agamalar  – agamasimonlar oilasiga mansub kaltakesaklar urugʻi. Tanasi yassi, boshi uchburchak shaklda, dumi silindrsimon yoki ikki yondan bir oz siqilgan. Tanasi xilma-xil rangda, ayniqsa erkaklari rang-barang boʻladi. Agamalarning 70 ga yaqin turi maʼlum. Afrika, Janubi-Gʻarbiy va Markaziy Osiyoning ochiq dasht, choʻl va toshloq togʻli hududlarida tarqalgan. Ayrim Janubi-Sharqiy Yevropada ham uchraydi. Oʻzbekistonning daryo vodiylari va choʻllarida choʻl agamasi, yaʼni kunqargʻar, togʻli hududlarida Turkiston agamasi, yaʼni toshkaltakesak, Kavkaz agamasi, Himolay agamasi, Pavlovskiy agamasi tarqalgan. Agamalar har xil hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar va mayda kaltakesaklar, shuningdek yashil oʻsimliklarning guli, barglari va mevasi bilan oziqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Agamasimonlar

Agamasimonlar  — kaltakesaklar kenja turkumi tangachalilar turkumiga mansub sudralib yuruvchilar oilasi. Agamasimonlarning boshi uchburchak yoki toʻgarak shaklda, ustki tomondan mayda tangachalar yoki burtmachalar bilan qoplangan. Tanasi yapaloq (yerda yashovchi Agamasimonlar) yoki ikki yon tomondan siqiq (daraxt Agamasimonlar), oyoqlari va dumi yaxshi rivojlangan, koʻz qorachigʻi toʻgarak shaklda. Koʻpchilik agamasimon tishlarining tashqi koʻrinishi sut emizuvchilarnikiga oʻxshaganligi uchun ularni soxta kurak, qoziq va oziq tishlilarga ajratiladi. A.ning 34 uruqqa boʻlinadigan 300 ga yaqin turi maʼlum. Afrika, Janubiy va Markaziy Osiyoda, ayrim Janubi-Sharqiy Yevropa, Avstraliya va Polineziyada tarqalgan. Oʻzbekistonda agamalar va toʻgarakboshlilar urugʻlariga mansub 15 ga yaqin turi tarqalgan. Ochiq dasht, choʻl va toshloq joylarda yashaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Agamemnon

Agamemnon — yunon mifologiyasida Miken yoki Argos podshohi. „Iliada“ dostonida tasvirlanishicha, Troya urushida mardlik va jasorat koʻrsatgan, biroq manfaatparast, takabbur shaxs boʻlgan. Troya ustidan gʻalabaga erishgach, Agamemnon oʻz yurtiga qaytayotganda xotini Klitemnestra va uning jazmani Egisf tomonidan oʻldirilgan. Agamemnon obraziga koʻpgina yozuvchilar (Esxil, Yevripid va boshqalar) muro-jaat etishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Agar-agar

Agar-agar — ayrim dengizlarning qizil va qoʻngʻir rangli oʻsimliklaridan alohida usulda qaynatib olinadigan shilimshiq modda. Tarkibida 50 — 80% gacha agaroza, 2-3% oqsil, azotli asoslar, 2-4% kuldan iborat boʻladi. Agaroza bilan birga Agar-agar tarkibiga nordon polisaharid fraksiya — „agaropektin“ ham kiradi. Agar-agar sovuq suvda deyarli erimaydi, qaynoq suvda yaxshi eriydi. 0,5 — 1,5% li suvli eritmalari 32 — 39° gacha sovitilganda 85° da eruvchi mustahkam gellar hosil qiladi. Agar-agar mikrobiologiyada mikroorganizmlarni oʻstirish uchun oziqli muhit sifatida, shuningdek oziq-ovqat, qandolatchilik sanoatida, dori tayyorlashda va boshqa sohalarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agatchagʻil togʻi

Agatchagʻil togʻi — Oʻzbekiston Respublikasi Surxondaryo viloyatidagi Sherobod-Sariqamish tizmasining bir qismi. Oqqapchigʻay darasidan Ulaynor dovonigacha (22 km ga) choʻzilgan. Mutlaq balandlik- 1280-1300 metrni tashkil etadi. Agatchagʻil togʻining janubi-sharqiy yon bagʻri tik va shimoli-gʻarbiy yon bagʻri esa qiyaroq. Agatchagʻil togʻi zamini boʻr davrining yashil gil, qumtosh, alevrolit, gips va ohaktoshlaridan, suvayirgʻich qismi qattiq ohak-toshlardan tuzilgan. Ohaktosh qatlamining baʼzi joylari suvda erib, kichik gʻorlar hosil qilgan. Togʻ etaklarida quruqsoy koʻp. Soylarning tagini prolyuviy jinslari qoplagan."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Agafokl

Agafokl (miloddan avvalgi 360-289-yillar) – kulol, lashkarboshi, Sirakuza hukmdori (tirani, 317-yildan). Soʻnggi tiraniya vakili. Yollanma askarlar va xonavayron boʻlgan fuqarolarga tayanib Sirakuzadagi oligarxiyani agʻdarib tashlagan. 313-yilga kelib Sitsiliyadagi deyarli barcha yunon shaharlarini bosib olgan. Hokimligi davrida Sitsiliyaga egalik qilish uchun Karfagenga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borgan. Taxminan 305 yil „sitsiliyaliklar podshosi“ unvonini olgan. 299-yil Kerkiru o. (Korfu)ni zabt etgan. Janubiy Italiyaga harbiy safari paytida vafot etgan. Agafokl hukmdorlik yillari Siraku zaning kuch-qudrati va madaniy ravnaqi yuksalgan davr boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agvan tili

Agvan tili — Kavkaz albanlari tili. Yozma yodgorliklar V-IX asrlarga taalluqli. Agvan tili hali toʻliq oʻrganilmagan. Agvan tili arman va gruzin adabiyotida saqlanib qolgan unsurlari (oy nomlari, ismlar, ayrim grammatik shakllar)ga koʻra u din tiliga yaqin turadi degan taxmin bor"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agglyutinativ tillar

Agglyutinativ tillar ( — qoʻshilish) — soʻz oʻzagi yoki negiziga qoʻshimchalar qoʻshilishi (ulanishi) natijasida yangi soʻzlar hosil boʻluvchi tillar. Agglyutinativ tillarda soʻzning oʻzak yoki asosini oʻzgartirmagan holda qoʻshimchalar qoʻshish bilan maʼlum soʻz va shakl yasaladi, har bir qoʻshimcha muayyan maʼno va vazifada xizmat qiladi. Masalan, uch-uvchilari-mizga. Turkiy tillar (xususan, oʻzbek tili), koreys tili, yapon tili, moʻgʻul tillari, gruzin tili, avstronez tillari, dravid tillari, fin-ugor tillari agglyutinativ tillar hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aglutinativ tillar
Agglyutinatsiya

Agglyutinatsiya (lotincha: agglutinatioyopishish) — tibbiyotda zarrachalar, bakteriyalar, qizil va oq qon tanachalari (eritrotsitlar va leykotsitlar) va boshqa hujayralarning agglyutininlar (qon zardobi) taʼsirida bir-biriga yopishib, gʻuj-gʻuj boʻlib choʻkib tushishi. Ular organizmning har xil kasalliklarida va immunitet hosil qilganda toʻplanadi. Masalan, tajriba hayvonlarini ich terlamaga qarshi emlab, unda olingan zardob (immun zardob) ich terlama mikroblari bor muhitga taʼsir ettirilsa, mikroblar harakat qilishdan toʻxtaydi va gʻuj-gʻuj boʻlib choʻkib tushadi. Qon gruppasini aniqlash, baʼzi yuqumli kasalliklarni tekshirish uchun qilinadigan serologik reaksiyalar Agglyutinatsiya ga asoslangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agglyutinatsiya (tilshunoslik)

Agglyutinatsiya (tilshunoslikda) — tillarda soʻz oʻzagi, negizga grammatik va derivatsiyaviy maʼnoga ega affikslarni qoʻshish yoʻli bilan yangi soʻz yoki grammatik shakl hosil boʻlishi. Affikslar bir maʼnoli, yaʼni ularning har biri bitta grammatik maʼnoni ifodalaydi va mazkur maʼnoni anglatish uchun ayni shu affiks xizmat qiladi. Affikslar birin-ketin ulanib keladi va oʻzak bilan ham, boshqa affiks bilan ham qorishib ketmaydi, ular chegarasi aniq boʻladi. Unli tovushlar asosning tovush tarkibiga bogʻliq holda fonetik oʻzgarishga uchrashi mumkin (shuningdek, singarmonizmga qarang). Bundan tashqari undosh tovushlar ham morfemalar qoʻshilganda oʻzgarishga uchraydi. Lekin bu oʻzgarish muayyan til uchun xos boʻlgan sof fonetik qoidaga boʻysungan boʻladi. Bu holatni turkiy tillar, fin-ugor tillarida kuzatish mumkin. Agglyutinatsiya morfologik tavsifga koʻra agglyutinativ tillarda yaqqol namoyon boʻladi. Masalan, oʻzbek tilidagi "yozuvchilarga" soʻzida yoz — oʻzak (yozmoq maʼnosiga ega), -uv soʻz yasovchi qoʻshimcha (harakat nomi maʼnosiga ega), chi — soʻz yasovchi qoʻshimcha (shaxs oti maʼnosiga ega), lar — koʻplik qoʻshimchasi, ga — kelishik qoʻshimchasi; keyingi ikki qoʻshimcha soʻz oʻzgartiruvchi qoʻshimchalar hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aggravatsiya

Aggravatsiya (lotincha, aggravo — gʻam bosish) — bemorning oʻz xastaligini ataylab boʻrttirib koʻrsatishi. Bosh miyadagi va ruhiy kasalliklarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agent

Agent (lotincha agens, qaratqich kelishigi – agentis – ish yurituvchi) – biror-bir tashkilot yoki kishi topshirigʻiga binoan yoki uning manfaatini koʻzlab ish yurituvchi shaxs, vakil, muassasa, tashkilot va hokazoning topshirigʻini bajaruvchi vakili biron-bir davlat razvedkasining maxfiy xodimi, josus reaksiyalar, texnologik jarayonlarda ishtirok etadigan modda biror hodisaga sabab boʻladigan omil.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agentlik

Agentlik — biron-bir muassasaning mahalliy boʻlimi, shuningdek ayrim axborot, vositachilik va shu kabi muassasalarning nomi (masalan, telegraf agentligi, Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi, „Jahon“ axborot agentligi va hokazo).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ager publikus

Ager publikus (lotincha Ager publicus — jamoat yeri) — qadimgi Rimdagi davlat yer jamgarmasi; rimliklar tomonidan boʻysundirilgan joylardagi yerlar. Undan foydalanishning turli usullari boʻlgan; koʻp qismini patritsiylar egallab olib, oʻz xususiy mulkiga aylantirgan. Lebeylariyant patritsiylarga qarshi kurashining birdan-bir sababi ham Ager publikusni qayta boʻlish va undan foydalanish masalasi edi. Bunday kurash bir qancha agrar qonunlar (masalan, Litsiniy Sekstiy va Grakxlar qonunlari)ni vujudga keltirdi. Imperiya davrida jamoa yerlari qolmadi, viloyatdagi hamma yerlar davlat hisobiga oʻtdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agesilay II

Agesilay II  (miloddan avvalgi, taxminan 442 - 358) – Sparta podshosi (401-yildan), sarkarda va diplomat. 396 – 394 yillarda Kichik Osiyo yarim orolida forslar ustidan bir necha marta gʻalaba qozondi. Antalkid sulhidan (387 yoki 386) keyin bir muncha muddat Spartaning Yunonistondagi hukmronligi tiklandi.149-360 yillarda Misrda boʻlib o'tgan forslar bilan urushda misrliklarga yordam berdi. Misrdan vataniga qaytishda yoʻlda vafot etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hukmdorlar