Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Geptod

Geptod (yun. hepta — yetti va elektrod), pentagrid — yetti elektrodli, yaʼni katod, anod va beshta toʻrli elektron lampa. Toʻrlaridan ikkitasi boshqaruvchi, ikkitasi ekranlovchi va bittasi himoyalovchi hisoblanadi. G. triod-geptod lampasi tarkibiga kiradi. G. supergeterodin radiopriyomniklarda yuqori chastota elektr tebranishlarni oʻzgartirish va siljitish uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gera (mif)

Gera — yunon mifologiyasida xudolar malikasi, Zevsning singlisi va xotini. Nikoh homiysi. Shafqatsizlik, qahr-gʻazab va rashk qilishi bilan ajralib turgan. Qadimgi Rim mifologiyasidagi Yunona mos keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Gerakl

thumb|Gerakl
Gerakl (lotincha Hercules, sharq ida Xirakl) — yunon afsonalaridagi qahramon, Zevs bilan oddiy ayol Alkmenaning oʻgʻli. Afsonalarga koʻra, beqiyos kuchga ega boʻlgan. U mislsiz 12 jasorat koʻrsatgan. Gerakl nemey sherini va koʻp boshli lerney ajdahosini oʻldirgan, erimanf toʻngʻizini tirik tutgan, stimfol jodu qushlarini qirib tashlagan, amazonkalar malikasi Ippolitaning kamarini olgan, podshoh Diomedni yengib, yiqitgan va b. mardliklar koʻrsatgan. Shuningdek, Anteyni yenggan, Prometeyni ozod qilgan. Xotini Deyanira uni bilmay zaharlagan. Zevs uni oʻlmaydigan qilgan. Yunonistonning koʻpgina joylarida, keyinchalik Italiyada Geraklga eʼtiqod qilingan. Gerakl haqidagi afsonalarda insonning tabiatning dahshatli kuchlariga qarshi kurashi aks etgan. Gerakl Gerkules nomi bilan ham mashhur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Gerakliy

Gerakliy — Bospor podsholiginiit Azov dengizi boʻylarida joylashgan shahri. Yunon geograflari Strabon, Ptolemey asarlarida qayd etilgan. Koʻpchilik olimlarning fikricha, G.ning qoldiqlari Kazantip burnidagi (hoz. Qrim yarim orolning Misovo qishlogʻi yaqinida) shahar harobasi oʻrnida boʻlgan. Qazishmalar natijasida milodning dastlabki asrlariga oid imoratlar qoldiqlari va yongʻin qatlami ochilgan. Aftidan G. taxminan 270 yilda gotlar tomonidan vayron etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geraklit Efeslik

Geraklit Efeslik (mil. av. taxminan 544–483) – yunon faylasufi, Ioniya faylasuflaridan biri. Oliy aristokratlar oilasida tugʻilgan. Falsafa tarixida birinchi boʻlib obyektiv dialektika tamoyillarini koʻrsatib bergan. Uning dunyoqarashiga Sharq falsafasi, xususan zardushtiylik falsafasi jiddiy taʼsir koʻrsatgan.

Geraklitning asarlarida zardushtiylik, „Avesto“ga bayon etilgan gʻoyalarga, qadimgi hind upanishadlariga oid lavhalar uchraydi.

Geraklitning „Tabiat haqida“ asaridan bizgacha 130 parcha (fragment) yetib kelgan. U bu kitobni juda murakkab tilda, ilmning magʻzini chaqa oladigan, farosatli va dono kitobxonlarga moʻljallab yozganligini aytadi.

Geraklit olamni toʻxtovsiz alangalanib va soʻnib turuvchi olovdan iborat deb bildi. Uning fikricha, hamma narsalar olovdan paydo boʻlgan va hamma narsa olovga aylanadi. Geraklit olovni olamning asosida yotuvchi birlamchi element, jonli va aqlli kuch deb hisoblaydi, boshqa narsalar esa olovning turli shakllariga aylangan koʻrinishlaridir. Barcha narsalar olovning quyuqlashuvi va siyraklashuvi oqibatida vujudga keladi. Geraklit dunyodagi hamma narsa abadiy harakat jarayonida, hamma narsa tabiat qonuniyati – „logos“ga boʻysunib, oqib, oʻzgarib turadi, deydi (masalan, „ayni bir daryoga 2 marta tushib boʻlmaydi“, „biz koʻrib turgan har kungi Quyosh yangi Quyosh“, „biz oʻzimiz ham har bir lahzada yangilanamiz“).

Geraklitning eng muhim falsafiy gʻoyasi – qarama-qarshiliklarning kurashi va uygʻunligidir. Uning fikricha, oʻzgarishlar qarama-qarshi kuchlarning taʼsiri natijasidir, qarama-qarshiliklar abadiy kurashda, hamma narsa kurash va zaruriyat oqibatida vujudga keladi. Geraklit taʼkidlashicha, urush – hamma narsaning otasi va podshosidir; u ayrimlarga xudolar, boshqalarga odamlar sifatida namoyon boʻladi, ayrimlarni u qulga aylantiradi, ayrimlarni esa qullikdan ozod qiladi. Geraklit fikricha, olamni bilishning asosida sezgilar yotadi. Faqat tafakkurgina donolikka olib boradi. Sezgilar bilan idrok etiladigan har qanday mohiyat aqldan yashirina olmaydi. U olamdagi roʻy beruvchi jarayonlarning ichki mohiyatini stixiyali dialektika vositasida chuqur tahlil etib bera oldi. Geraklit taʼlimoti yunon falsafiy tafakkuriga katta taʼsir koʻrsatdi. Bu taʼlimotni stoiklar qabul qilib oldilar va ular orqali xristianlik va gʻarb falsafasiga tarqaldi. Yangi davrda asosan Gegel, Shleyermaxer, Lassal, Nitsshe rivojlantirdilar.

 
 Toʻrayev, Baxtiyor. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Geraklit
Turkum:Qadimgi Efesliklar
Turkum:Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston fiziklari
Turkum:Kosmologlar
Turkum:Epistemologlar
Turkum:Falsafiy anʼanalarning asoschilari
Turkum:Metafiziklar
Turkum:Metafizika
Turkum:Ontologlar
Turkum:Qadimgi Ioniya faylasuflari
Turkum:Din faylasuflari
Turkum:Siyosiy faylasuflar
Turkum:Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Geraldika

Geraldika ( — jarchi, gerold) — gerbshunoslik. 19-asrning 2-yarmidan gerblarni oʻrganuvchi yordamchi tarix fani; Dastlab 13-19-asrning l-yarmigacha dvoryan, sex va yer mulklarining gerblarini tuzish bilan geroldlar shugʻullanganlar (Geraldika atamasi shundan olingan). 14-asrdan boshlab gerbchilar ustaxonasi tashkil topgan, unda murakkab va rangli gerblar yaratilgan. Bora-bora uylar, tarixiy yodgorliklar, davlat bayroqlari, pullar va harbiy qurollarga gerb suratlarini tushirish odat tusiga kirgan. Geraldika moddiy madaniyat yodgorliklarini hamda gerbli va ramzli yozma ni oʻrganadi, milliy anʼanalar, ijtimoiy xususiyatlar, mamlakatlararo iqtisodiy va madaniy aloqalarni oʻrganishda yordam beradi va b. Arxeologik qazishlar Oʻzbekistonda ham qadimdan muhrlar, tangalar va buyumlarga shahar, davlat, urugʻ yoki hunarmandchilik uyushmalarining gerb suratlarini tushirish keng tarqalganini koʻrsatadi. Ular ajdodlarimizning iqtisodiy va ijtimoiy hayotini, turmush madaniyati va sanʼatini oʻrganishga, davlatlar va sulolalar tarixini oydinlashtirishga xizmat qiluvchi dan biridir. Geraldika genealogiya, numizmatika, paleografiya va sfragistika kabilar bilan aloqador. Geraldika maʼlumotlari tarix fanining boshqa sohalarida ham qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Davlat gerbi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geraniol

Geraniol, S,0N18O — organik birikma, rangsiz yoki och-sariq rangli atir-gul hidli suyuqlik. Mol.m. 154,26. Suyuqlanish temperaturasi — 15°, qaynash temperaturasi 229-230°, zichligi 889 kg/m3. Suvda yomon eriydi, etanolda va propilenglikolda yaxshi eriydi. Geraniy, atirgul, sitronella va b. efir moylari tartibida a- va r\-shakllari aralashmasi holida boʻladi; murakkab efir koʻrinishida yovvoyi sabzi mevasidan olinadigan efir moy i da ham mavjud. Olinish usullari: efir moylaridan ajratib olish: sitralni selektiv gidridlash; linaloolani vanadiy katalizatorlari ishtirokida izomerlash; mirsenni gidroxlorlash; xloridlarni CHjCOONa bilan birga qizdirish va hosil boʻlgan atsetatlarni gidrolizlash; izopren bilan xlorid kislotani SnCl, ishtirokida telomerizatsiyalash va olingan xloridlarni gidrolizlash. G.ning sisizomeri (nerol) ham a- va R-shakllari aralashmasi holida mavjud boʻlib, G.ga nisbatan xushboʻyroq (atirgul hidli) rangsiz suyuqlik. Qaynash temperaturasi 229230°, zichligi 876 kg/m3. Suvda erimaydi, etanolda yaxshi eriydi. Nerol, atirgul va b. efir moylaridan ajratib olinadi. G. va nerol murakkab efirlar, xushboʻy moddalar olishda, xushboʻy hidli atirypa, sovun va yuvish vositalari i.ch. da qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Sergey Gerasimov

Sergey Apollinariyevich Gerasimov (1906.21.5, Yekaterinburg – 1985.28.11, Moskva) – rus kino rejissyori, kino nazariyotchisi. Sanʼatshunoslik fanlari doktori. 1946-yildan kinematografiya institutining prof. (hozirgi institut Gerasimov nomida) Gerasimov obrazlarni aniq va oʻtkir shtrixlarda gavdalantirish ustasi. Voqealarni real, ishonarli tasvirlashga intilish, qahramonning oʻziga xos xususiyatlarini, uning psixologik kechinmalarini teran ochib berishga qiziqish zamona-viy mavzuda yaratgan filmlarida oʻz aksini topdi. Filmlari: „Yetti botir“, „Oʻqituvchi“, „Maskarad“, „Yosh gvardiya“, „Tinch oqar Don“, „Koʻl boʻyida“, „Insonni sevmoq“, „Pyotrning yoshligi“, „Qizil va qora“, „Ezgu ishlar boshida“, „Lev Tolstoy“ va boshqalar Gerasimov rejissyor – ustoz sifatida aktyorlar bilan ishlashga, yoshlar dunyoqarashining badiiy tahliliga alohida eʼtibor qaratgan. rejissyor ayniqsa kinoroman shakllariga suyanib ijod qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:28-noyabrda vafot etganlar
Turkum:3-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Rossiyalik erkak aktyorlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Svetlana Gerasimova

Svetlana Ivanovna Gerasimova (1951.2.2, Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Toshkent shahridagi 187-, 64-, 50-maktablarda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, 50-maktab direktori oʻrinbosari, 1987-yildan direktori. Gerasimova gimnaziya uchun tayyorlangan alohida oʻquv metodik rejalari va boshlangʻich sinflar uchun tayyorlangan kun tartibi qoʻllanmalari muallifidir. Fizika, matematika, kimyo, biologiya yoʻnalishidagi maxsus rejalar ham uning bevosita rahbarligida ishlab chiqilgan. Gerasimova maktab moddiy texnika bazasini mustahkamlashda faol harakat qildi; maktabni pedagogik kadrlar bilan taʼminlash ishini yaxshi yoʻlga qoʻyish maqsdida pedagogika oʻquv yurtlari bilan uzviy aloqa oʻrnatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Gerb

thumb|Toshkent shahrining gerbi
Gerb (— "meros" soʻzidan olingan) — bironbir mamlakat yoki hududiing siyosiy va tarixiy harakterdagi gʻoyalari majmuasini, oʻziga xos tabiiy va xoʻjalik xususiyatlari, tabaqaviy tafovutlarini, shaxs, urugʻ va b.ning shajaralarini ifodalovchi alohida ramziy belgi. Gerblar quyidagi tur va toifalarga boʻlinadi: davlat gerblari; shahar, viloyat, tumani va b.ning gerblari; korporatsiya (oʻrta ayerlardagi sex, gildiya va birodarlik)larning gerblari; urugʻlarning ferblari. Gerblar rangi, shakllari, rasmlari bilan oʻzaro farqlanib, maxsus qoidalarga binoan ishlanadi va maxsus terminlar bilan tavsiflanadi. Gerb antik davrlarda paydo boʻlgan. Shumer davlatining gerbida sher boshli burgut, Qadimgi Rim davlati gerbida burgut tasvirlangan. Amir Temir davlatining ham gerbi boʻlgan. Bu gerbda 3 halqa tasvir etilgan boʻlib, bu Amir Temurning 3 iqlimda, yaʼni Shim., Jan. va Gʻarbda hukmron ekaniga ishoradir. Oʻrta asrlarda koʻpgina shaharlar oʻz gerbiga ega boʻlgan. Venetsiya gerbida qanotli sher tasvir etilgan. Gʻarbiy Yevropada gerblar urugʻ, merosxoʻrlik belgilari sifatida salb yurishlari davri (11-12-asrlar)da yuzaga kelgan. Keyinchalik bayroqlar, qogʻoz pullar, muhrlar, qogʻozlarda gerblarning tasviri tushirila boshlandi. Gerb va ularning tarixi bilan geraldika fani shugʻullanadi.

 Yana qarang 

 Davlat gerbi
 Geraldika
 O‘zbekiston gerblari

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Davlat ramzlari
Gerbariy

Gerbariy (lot. herba — oʻt, oʻsimlik) — 1) maʼlum maqsadlar (flora, sistematika, geobotanika, geografiyaga oid tadqiqotlar olib borish va b.) uchun maxsus usullar asosida yigʻib quritilgan oʻsimliklar kolleksiyasi. Dunyoda oʻsimliklarning 300000 dan ziyod turi saqlanadigan 500 ga yaqin yirik gerbariy bor. Bunday kolleksiyalarning eng kattalari Parij, Praga, London (Linney gerbariysi), Jeneva (Dekamdol va Buasye gerbariysi), Vashington, London, SanktPeterburg , Moskva, Toshkent, Tomsk, Kiyev kabi shaharlarda toʻplangan. Toshkent (Oʻzbekiston FA Botanika instituti va botanika bogi) da bir mln.dan ziyod oʻsimlik nusxalari saqlanadi.

Umumiy gerbariy (muayyan hudud oʻsimliklari kolleksiyasi) va maxsus gerbariy (ovqatga ishlatiladigan, texnik, dorivor va b. oʻsimliklar kolleksiyasi) boʻladi. Yigʻilgan oʻsimliklar tikiladigan yoki yopishtiriladigan qogʻoz 42x30 sm hajmda boʻlishi lozim. Maxsus qogʻozlarga tikilib yorliqlari yopishtirilgan oʻsimlik nusxalari dunyo boʻyicha qabul qilingan yagona tizim (Engler tizimi) asosida gerbariylar uchun maxsus tayyorlangan shkaf yoki qutilarda saqlanadi. 2) tayyor kolleksiyalar (gerbariylar) saqlanadigan va ular ustida ilmiy ishlar olib boriladigan maxsus muassasalar. Gerbariy asosan turli xil barglarga ishlov berish orqali tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerbart Iogann Fridrix

GERBART (Herbart) Iogann Fridrix (1776.4.5, Oldenburg - 1841.14.8, Gyottingen) — nemis faylasufi, psixologi, pedagogi. Plyuralizm namoyandasi. Uning fikricha, dunyo oʻzgarmas eng oddiy mohiyatlar — "reallar" dan tuzilgan. G. assotsiativ psixologiya tarafdorlaridan. G. talqinida falsafa — tushunchalarni ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. U bolalar tarbiyasi jarayonini 3 qismga boʻladi: bolalarni boshqarish, tarbiyaviy taʼlim va axloqiy tarbiya. Uning pedagogik karashlarida tarbiyaviy taʼlim asosiy oʻrinni egallaydi. Psixologiyani metafizika, tajriba va matematika ga asoslangan sistematik fan deb hisoblagan. U mavhum tafakkur, hissiy faoliyat, iroda kabi muammolarning psixologik jihatlarini tadqiq etdi. Toʻrt bosqich (aniqlik, assotsiatsiya, tizim, uslub)li taʼlim nazariyasini ilgari surgan. Formal estetika deb atalmish fan asoschisi (goʻzallik manbai — simmetriya, mutanosiblik, marom (ritm) va b.).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Nemis psixologlari
Gerbert mayatnigi

Gerbert mayatnigi - metallarning qattiqligini aniqlaydigan asbob. 1923-yilda ingliz konstruktori Gerbert yasagan (nomi shundan). Ishi tayanch nuqtasi sinaladigan namuna sirtiga oʻrnatilgan maxsus yoysimon mayatnikning har 10 marta tebranish davrini yoki birinchi erkin tebranish burchagini oʻlchashga asoslangan. Mayatnikning ogʻirligi 2—4 kg, tayanch nuqtasi uchiga diametri 1 mm li sharcha oʻrnatiladi. Sinaladigan metall qancha qattiq boʻlsa, mayatnikning tebranish davri (yoki burchagi) shuncha katta boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gereford qoramol zoti

Gereford qoramol zoti - goʻsht uchun boqiladigan zot. 18-asrning 2-yarmida Angliyaning Gereford (Xerefordshir) grafligida mahalliy zotlardan tanlash va saralash yoʻli bilan yetishtirilgan. Rangi toʻq qizil, boshi oq, boʻynining usti, koʻkrak osti, qornining pastki qismi, oyogʻi va dumida oq belgilari bor, gavda tuzilishi goʻshtdor mollar tuzilishiga xos. Yangi tugʻilgan buzoqlarining vazni 30—33 kg, 18 oyligida 400—450 kg. Sigirlarining vazni 550—600 kg, ayrimlariniki 750 kg, buqalari 850—1000 kg, ayrimlari 1100 kg gacha. Har bir sigiri oʻrtacha 1200—1400 kg yogʻli (4%) sut beradi. Boʻrdoqiga boqilganda 65—68% goʻsht-yogʻ qiladi. Goʻshti yumshoq va mazali. G. q. z. tez yetiladi, yem-xashak tanlamaydi, sharoitga nisbatan chidamli, yaylovlarda boqishga moslashgan. Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Rossiya va Qozogʻistonda keng tarqalgan. Qozogʻistonda qozoqi va qalmiq qoramol zotlarini G.q.z. bilan chatishtirib oqbosh qozoqi qoramol zoti yaratilgan. Oʻzbekistonga G.q.z. buqalari 1963 yilda keltirilgan va "Zomin-1" naslchilik xoʻjaligida mahalliy zotlarni yaxshilashda foydalanilgan, chatishtirish natijasida mahsuldorligi yuqori duragaylar olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerex

Gerex — qad. uzunlik oʻlchov birligi. Qiymati 1 gaz (yoki 1 arshin) uzunligining 16 dan bir boʻlagiga teng. Agar 1 gaz = (67,58+70,68) sm boʻlsa, unda 1G.=1/16 (67,58+70,68) sm=4,224+4,417 sm =4,2+4,4 sm boʻladi. Bordi-yu 1 gaz = (106+107) sm boʻlsa, unda 1G.=1/16 gaz=1/16 (106+107) sm=6,25+6,69 sm boʻladi. Asosan, Xorazm va Buxoroda qoʻllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geriatriya

Geriatriya (yun. geron — keksa, kari va iatreia — davolash, gʻamxoʻrlik qilish) — klinik tibbiyotning keksalarga xos kasalliklarni oʻrganadigan, shuningdek ularning oldini olish va davolash usullarini ishlab chiqadigan boʻlimi: gerontologiyannnt muhim bir sohasi.

Keksalarda turli kasalliklarning paydo boʻlishi, kechishi va rivojlanishining oʻziga xos tomonlarini oʻrganish hamda ularning oddini olish; bot qarishga sabab boʻladigan jarayonlarni aniqlash, yashartish choralarini koʻrish; qari va keksalarga tibbiy-ijtimoiy yordam xizmatini tashkil etish G. oldida turgan eng dolzarb muammolardandir. G. mustaqil fan sifatida 20-asrga kelib shakllandi. G. terminini fanga 1990 yil amerikalik olim I. Nasher kiritdi va klinik tibbiyotning mustaqil bir sohasi degan taklifni ilgari surdi. Qariyotgan organizmni yashartish, ularda roʻy berishi mumkin boʻlgan kasalliklarni aniqlash va b.da G. biologiyaning odamning qarishini aniqdash borasida erishgan yutuqlariga tayanib ish koʻradi. Keksalar ham xuddi goʻdaklardek parvarishga muhtoj, shu tufayli yoshi qaytgan sari ularda roʻy berishi mumkin boʻlgan turli kasalliklarni vaqtida aniqlab, oʻziga xos davolash ni taqozo etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gering German

thumb

GERING (Gorinq) German (1893.12.1, "Rozenxeym, Bavariya — 1946.15.10, Nyurnberg) — fashistlar Germaniyasining asosiy harbiy jinoyatchilaridan biri. Fashistlar diktaturasini oʻrnatishda faol ishtirok etdi. Aviatsiya vaziri va Prussiya hukumati boshligʻi boʻldi. 1933-yil fevralda reyxstag yongʻinini uyushtirgan. Harbiy-havo kuchlari bosh qoʻmondoni. Gestapo va konslagerlarni tashkil etish tashabbuskori. Nyurnberg xalqaro sudida oʻlimga hukm qilingan. Oʻzini-oʻzi oʻldirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerkulanum

Gerkulanum (Herculaneum) - Italiyadagi Qad. Rim imperiyasi shahri (hozirgi Neapol sh. yaqinida). Mil. 79-yil 24 avgustda Vezuviy vulkanining otilishi natijasida kulga koʻmilib, qisman buzilgan. Ajoyib haykaltaroshlik, rassomlik asarlari, roʻzgʻor buyumlari, shuningdek turar joylar, hammom, teatr, maydon va b. qazib topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Gerkules

Gerkules — Geraklnish lotincha nomi. Koʻchma maʼnoda — jismonan kuchli katta odamga nisbatan ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerkules (yulduz turkumi)

Gerkules — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi; Ajdar, Hoʻkizboqar, Shimoliy toj, Ilon, Ilon eltuvchi, Burgut, Oʻq yoy, Tulki va Lira turkumlari orasida. Quyosh sistemasi Gerkules tomon harakatlanadi. Oʻzbekistonda yoz va bahor paytlarida yaxshi koʻrinadi (qarang Yulduzlar haritasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yulduz turkumlari
Germa

Germa (yun. hermes) — bosh haykali bilan tugallangan toʻrt qirrali ustun. Dastlab yunon mifologiyasidagi savdo xudosi va yoʻlovchilar homiysi Germesning (nomi shundan), keyinchalik boshqa xudolarning, milloddan avvalgi 5-asrdan davlat arboblari, faylasuflar va boshqa faylasuflarning portretlari tasvirlangan. Qadimgi davrda chegara belgilari, yoʻl koʻrsatkichlari va shu kabi vazifalarni oʻtagan. 16-asrdan bezak va bogʻ haykallari sifatida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ham Germaning namunalari yaratilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
German tillari

thumbthumb|alt=german|German tili dunyo xaritasida

German tillari - hind-yevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Gʻarbiy Yevropadagi Buyuk Britaniya, Germaniya, Avstriya, Niderlandiya, Belgiya, Shveysariya, Lyuksemburg, Shvestiya, Daniya, Norvegiya, Islandiya mamlakatlarida, Shim. Amerikada (AQSH, Kanada), JAR, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Osiyoda (Hindiston, Pokiston va b.) keng tarqalgan. G. t.da 550 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). G. t. 3 kichik guruhga boʻlinadi: shim. (shved, dan, norveg , island, farer tillari); gʻarbiy (ingliz, nemis, niderland, Lyuksemburg , afrikaans, friz, idish) va sharqiy (got, burgund, vandal, gepid, gerul kabi "oʻlik tillar"). Milliy G. t. qabila shevalaridan tashkil topgan. German qabilalari dastlab Skandinaviya ya. o. janubida., Yutlandiya ya. o. va Shlezvig-Golshteyn hududida joylashadi. Qad. german shevalari shim. va jan. guruxlarga boʻlingan. Mil. av. 2—1-asrlarda german qabilalarining bir qismi Skandinaviyadan Boltiq boʻyidagi hududlarga koʻchib, sharqiy german guruhini tashkil etgan. Sharqiy Skandinaviya shevalari asosida keyinchalik shved va dan tillari, Gʻarbiy Skandinaviya shevalari asosida esa norveg tili vujudga keldi. 19—20-asrlarda Islandiya va Farer o.lariga Norvegiyadan koʻchmanchilar kelishlari natijasida norveg tili va farer tili yuzaga keldi. Hind-yevropa tillarining keyinchalik yuzaga kelgan vakili — idish tili 10—14-asrlarda yuqori nemis shevalarining semit va keyinchalik slavyan tillarita xos ayrim unsurlardan tashkil topadi. Afrikaans tili esa niderland shevalarining ingliz, nemis, fransuz tillari hamda baʼzi afrika, malay-portugal tillari bilan qoʻshilishi natijasida paydo boʻldi.

G.t.ning tarixiy rivojlanishi shartli ravishda 3 davrga boʻlinadi: 1) qad. (yozuv paydo boʻlgandan to 11-asrgacha); 2) oʻrta (12—15-asr; yozuvning rivojlanishi va bu tillarning keng ijtimoiy qoʻllanishi); 3) yangi (16-asrdan hozirgigacha; milliy tillarning tashkil topishi va takomillashuvi).

German milliy-adabiy tillari 16-asrda Skandinaviya mamlakatlarida, 16— 17-asrda Angliyada va 18-asrda Germaniyada shakllangan. Hoz. Norvegiyada adabiy tilning 2 shakli mavjud: riksmol (1929-yildan bukmol) va lansmol (1929-yildan nyunor). Ingliz tilining Angliyadan tashqarida tarqalishi uning AKSH, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya, JAR variantlarini keltirib chikardi. Nemis tili oʻzining Avstriya variantiga, Shveysariyada yana ikki varianti — shveysar shevasi va adabiy tiliga ega. 1984-yilda Lyuksemburg tili milliy til mavqeiga ega boʻldi.

G. t. boshqa hind-yevropa tillaridan quyidagicha farqlanadi: kuchli dinamik urgʻu birinchi (oʻzak) boʻgʻinda boʻladi; urgʻusiz boʻgʻinlar reduksiyaga uchraydi; unlilar assimilyativ oʻzgaradi; abluat hodisasi morfologik xususiyat kasb etadi; sifatlar kuchli va kuchsiz turlanadi va hokazo.

G. t. grammatik xususiyati analitizmi turli darajada boʻlishi, kelishiklarning soni va turlanishi turlicha ekanligi, feʼllardagi turli alomatlar bilan belgilanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Germanidlar

Germanidlar — germaniynint metallar bilan hosil qilgan birikmalari. G. yaltiroqligi metallarga xos, moʻrt, qattiq moddalar. Ikkilamchi (mas, FeGe, Cu3Ge) va uchlamchi (mas, MnAlGe) G. mavjud. Koʻpchiligining suyuqlanish temperaturasi yuqori. Masalan, Zr5Ge3 ning suyuqlanish temperaturasi 2330°, HfGe3 niki 2200", Th3Ge2 niki 2000°. G. aksariyatining elektr oʻtkazuvchanligi metallarga oʻxshash, oʻta oʻtkazuvchanlik holatiga oʻtish temperaturalari yuqori. Masalan, V3Ge uchun u 6,0°K va Nb3Ge uchun esa 6,9°K. G. orasida yarimoʻtkazgichlar (mas, Mg2Ge), ferromagnetiklar (mas, Mp5Se) ham bor. Ishqrriy va ishqoriy yer metallarining G.i havoda oksidlanadi, suvda gidrolizlanadi, kislotalar taʼsirida ajraladi. G. tegishli elementlarni qizdirish yoki eritish, shuningdek eritmalarni elektroliz qilish, oksidlarni qaytarish va b. usullar bilan olinadi. Baʼzi G. yarimoʻtkazgich va magnit materiallar, yadro texnikasi va termoelementlar uchun xom ashyo, qotishmalarning mustahkamligini oshiruvchi moddalardir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germaniya-italiya shartnomasi

Germaniya-italiya shartnomasi —fashistlar Germaniyasi bilan Italiya siyosiy va harbiy hamkorligi toʻgʻrisidagi pakt. 1939 yil 22 mayda Berlin sh.da 10 yil muddatga tuzilgan. G.-I.sh. har ikkala davlatning harbiysiyosiy blok tuzish ishini nihoyasiga yetkazdi. U "Berlinrim oʻqi"ni tuzish haqidagi 1936 yil bitimining davomi, 1939—45 yillardagi Ikkinchi jahon urushini boshlashga harbiydiplomatik jihatdan hozirlik koʻrishning muhim bosqichi boʻldi. 1940 yil iyunda Italiya Germaniya tomonida boʻlib urushga kirdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germanlar

Germanlar – mil. av. 1-asrda Shim. va Boltiq dengizlari oraligʻida, Reyn, Dunay, Visla daryolari boʻylarida va Jan. Skandinaviyada yashovchi, hindevropa til guruhiga mansub qad. qabilalar. Germanlar urugʻchilik tuzumida yashagan, mil. 1-asrda bu tuzum yemirila boshlagan. Germanlar 4— 6-asrlarda Xalqlarning buyuk koʻchishida asosiy rol oʻynagan, Gʻarbiy Rim imperiyasining koʻp qismini bosib olgan va bir qancha qirolliklar —vestgotlar vandallar, ostgotlar, burgundlar, franklar, langobardlar kabi qirolliklarni tuzgan. Germanlar hozirgi kator Gʻarbiy Yevropa xalqlari: nemislar, gollandlar, flamandlar, danlar, shvedlar, norveglar va b. etnogenezining asosini tashkil etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germafroditizm

thumb|Germafrodit belgisi
Germafroditizm (yunoncha: Hermaphroditos — Germafrodit (Germes va Afrodita oʻgʻli; ikki jinsli bola) — xunasalik, bir organizmda erkaklik va urgʻochilik jinsiy organlari boʻlishi. Chin (tabiiy) va soxta (anomal) xillari bor. Chin germafroditizm hayvonlar orasida keng tarqalgan. Qorinoyoqli mollyuskalar, yassi chuvalchanglar, kamtukli halqali chuvalchanglarning deyarli barcha , bir qancha boʻshliqichlilar, moʻylovoyoqli qisqichbaqasimonlar, ayrim baliqlar germafrodit boʻladi.

Chin germafroditizmda bitta organizmning oʻzida ikki xil (urgʻochilik va erkaklik) jinsiy hujayralar hosil boʻladi. Biroq koʻpchilik turlarda oʻz oʻzidan urugʻlanishga monelik qiladigan, yaʼni yaqin inbridingga imkon bermaydigan mexanizmlar mavjud (masalan, jinsiy hujayralarning bir vaqtda yetilmasligi, jinsiy apparatning tuzilishi urugʻ hujayrasining oʻsha organizm jinsiy organiga tushishga imkon bermasligi).

Deyarli barcha xordali hayvonlar va odamda faqat soxta germafroditizm uchraydi. Soxta germafroditizmda muayyan jinsiy bezlar (moyak va tuxumdon) tashqi yoki ichki jinsiy organlarga mos kelmaydi. Soxta germafroditizm tashqi va ichki boʻladi. Erkaklardagi tashqi soxta germafroditizmda urug'don boʻladi-yu, lekin tashqi jinsiy organi ayollarnikiga bir qadar oʻxshab ketadi. Erkaklarning ichki soxta germafroditizmida tuxumdon, yetilmagan prostata bezi va urugʻ pufakchalari bilan birga bachadon naylari (urugʻ yoʻllari) ham boʻladi. Ayollar soxta germafroditizm kam uchraydi. Bunda tuxumdon boʻladi-yu, lekin tashqi jinsiy organ va ikkilamchi jinsiy belgilar qisman erkaklarnikiga oʻxshaydi.

Soxta germafroditizm bilan tugʻilgan bolalar jinsini aniqlash qiyin. Buning uchun zamonaviy sitogenetik usullar yordamida odamning xromosomalari tekshiriladi. Germafroditizm jarrohlik usullari va gormonal preparatlar bilan davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germes

Germes —yunon mifologiyasida dastlab chorvador va choʻponlar xudosi, poda va yaylovlar homiysi. Zevs va Mayyaning oʻgʻli. Keyinchalik yoʻl, yoʻlovchilar,savdogarlar va savdo homiysi, oʻlchovlar, sonlar va lira (musiqa asbobi) ixtirochisi sifatida sigʻinilgan. G. olimp xudolarining xabarchisi, marhumlarning jonini aid (yer osti saltanati, doʻzax)ga oʻtkazuvchi hisoblangan. Koʻpincha patli shippak kiyib olgan yigitcha koʻrinishida tasvirlangan. Qad. Rim mifologiyasidagi Merkuriyga toʻgʻri keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Germes (sayyora)

Germes —Mars va Yupiter orbitalari oraligʻidagi kichik sapyora. Yerga juda yaqinlashib oʻtadi. Nemis astronomi K. Reynmut 1937-yil ochgan. G. oxirgi marta Yerga yaqinlashganda ular orasidagi masofa 0,6 mln. km. ga tenglashgan. G.ning diametri taxminan 1 km ga teng . Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 0,004 astronomik birlik (a. b.) ga teng . G. 1937-yildan keyin kuzatilmagan boʻlib, yoʻqolgan sayyora hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germetik kabina

Germetik kabina - kosmik kema (K. K.)ning ekipaj, kemani boshqarish pulti joylashgan boʻlmasi; K K ning qoʻndiriluvchi apparati. G. k. ekipajni kosmik vakuumdan ajratib qoʻyish (izolyatsiya qilish) dan tashqari galaktik va Quyosh radiatsiyasidan, meteor zarrachalarning hamda tashqi muhitning temperaturasidan ham himoya qiladi. Uzoq mudsatli kosmik uchishlarda kosmonavtlarning ish qobiliyatini saqlash uchun G. k.da yerdagi yashash va ishlash sharoiti (havo muhiti va gigiyenik muhit) yaratiladi. Hoz. KK larda kislorod va azotning meʼyordagi aralashmasi 0,0975—0,1 MPa bosimda, nisbiy namligi 45-60%, temperaturasi esa 18-2 G. da ushlab turiladi. G. k. germetiklik (zich berklik)ning buzilish hollarida kosmonavtlarning foydalanishi uchun himoya skafandrlari koʻzda tutiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kosmik kema
Germetiklar

Germetiklar —polimerlar yoki oligomerlar asosida hosil qilinadigan germetizatsiyalovchi tarkiblar. Boltli, parchin mixli va b. birikmalarning tirqishlari va choklarini zich berkitish maqsadida surkaladigan pastasimon yopishqoq moddalar. G. yuqori darajada elastik, mustahkam, issiq va sovuqqa, namga, ionlashtiruvchi nurga chidamli, baʼzi hollarda izolyatsion xossalarga ega boʻlishi kerak. G. olishda kauchuklar (asosan polisulfid yoki kremniyorganik suyuq kauchuklar, butadiyen, uretan, butadiyennitril kauchuklar, ftorkauchuklar, butilkauchuk, poliizobutilen) va sintetik smolalar, mas, fenolformaldegid, epoksid smolalar asosiy xom ashyo hisoblanadi. Aviasozlik, kemasozlik, kimyo va radioelektronika sanoati, qurilishlarda qoʻllanadi. Tish protezlash texnikasi va kriminalistikada ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerniariya

Gerniariya (Herniaria) —chinniguldoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda 2 turi bor. Shulardan tuksiz G. (N. glabra)HMHr poyasi ildiz boʻgʻzidan shoxlab, yerga yoyilib oʻsadi. Guli koʻrimsiz, bargi teskari tuxumsimon. Oʻzbekistonning togʻli rayonlarida oʻsadi. Tarkibida flavonoid, kumarin, triterpensapoiin va b. moddalar bor. Tibbiyotda istisqo va buyrak kasalliklarida siydik haydash uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerold

Gerold (nem. Herold, oʻrta asrlardagi lot. heralduxaaH) —oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi xabarchi (jarchi), qirol va yirik mulkdorlar xonadonida marosimlarni boshqaruvchi, tantana, ritsarlar kurashi va b. mutasaddisi (boshqaruvchisi). Sharq mamlakatlarida, xususan Oʻrta Osiyo xonliklarida taxminan jarchi, eshik ogʻaboshi mansablariga toʻgʻri keladi. G., shuningdek gerb va shajaralar tuzish bilan ham shugʻullangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geron

Geron, aleksandriyalik Geron (Heronus Alexandrinus) (taxminan 1-asr) — yunon olimi. Asarlarida ("Pnevmatika", "Mexanika") antik dunyo olimlari tatbiqiy mexanika sohasida erishgan asosiy yutuqlarni izchil bayon qilib bergan. "Mexanika"da 5 oddiy mashina: richag, chigʻir, pona, vint va blokni tasvirlagan. Oʻzi ham mexanizm va avtomatlar yaratgan, bular oʻsha davr uchun ancha katta muvaffaqiyat edi. Uning "muqaddas" suv sotish avtomati hozirgi gazli suv sotish avtomatining oʻtmishdoshi hisoblanadi. U yaratgan gidravlik mashinalar yordamida suv chiqargichlar takomillashtirilgan "Dioptr haqida"gi asarida yerni suratga olish qoidalari, burchaklar oʻlchanadigan asbob — dioptr (hoz. teodolitning oʻtmishdoshi) bayon qilingan. "Irgʻitish mashinalari tayyorlash haqida" risolasi qad. artilleriya asoslarini yoritgan. G.ning matematikaga oid asarlari qad. zamon amaliy matematikasining qomusi hisoblanadi. "Metrika" asarida turli geometrik shakllarni aniq va taqribiy hisoblash qoidalari va formulalari keltirilgan (qarang Geron formulasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heron formulasi

Geron formulasi — uchburchakning yuzi uchala tomoni orqali ifodalanuvchi formula: , bunda S — uchburchak yuzi, a, b va c — tomonlari, Sp — yarim perimetri .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerontologiya

Gerontologiya (yun. geron, gerontos —keksa, kari va ... logiya) —tirik organizmlar, jumladan, odamning qarish jarayonini oʻrganadigan fan; tibbiyot va biologiya fanlarining bir boʻlimi. Yoshi katta organizm kasalliklarining xususiyatlari haqidagi taʼlimot —geriatriya, keksaygan va katta yoshdagi kishilar gigiyenasi haqidagi taʼlimot —gerogigiyena, keksalar psixikasi va feʼl-atvorini oʻrganadigan taʼlimot — gerontopsixologiya G.ning asosiy tarkibiy qismidir. Infeksion kasalliklardan nobud boʻlishning hamda bolalar oʻlimining kamayishi va b. omillar umr uzayishiga yordam beradi. Qarish sabablari haqida bir necha nazariya ilgari surildi. I. I. Mechnikov fikricha, ichakda yashaydigan bakteriyalarda moddalar almashinuvi mahsulotlari va organizmning oʻzida azotli moddalar almashinuvining mahsulotlari (siydik kislota) kishi organizmini zaharlab, qarishga sabab boʻladi. Hoz. G. qarish sabablari va mexanizmlarini molekula va hujayradan tortib to butun organizm darajasida oʻrganmoqda. G., asosan, eksperimental, klinik va ijtimoiy yoʻnalishlarda rivojlanmoqda. G.ning ijtimoiy gigiyena sohasidagi ilmiy tadqiqotlari barvaqt qarish sabablarini ijtimoiy sharoitga, kishilarning yashash tarziga bogʻlab oʻrganish, keksaygan kishilarning moddiy taʼminoti, mehnat qilishi, ovqatlanishi, yurish-turishini maqsadga muvofiq tashkil etish, ijtimoiy va tibbiy yordam berishning eng maqbul usullarini qidirib topishga qaratilgan.

Oʻzbekistonda G. va geriatriya muammolari I va II ToshTI, vrachlar malakasini oshirish instituti ichki va asab kasalliklari hamda jarrohlik kafedralarida professorlar R. M. Nurmuhamedov, A. R. Rahimjonov, E. Y. Qosimov, N. N. Nasriddinova, M. G. Rustamovalar, dotsentlar L. E. Otaxonova, M. H. Hojiboyev va b. tomonidan oʻrganilmoqda. Ibn Sino Xalqaro jamgʻarmasi qoshida tashkil qilingan Ibn Sino gerontologiya markazi (2000 y.) da ham G. sohasida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda (Sh. B. Ergashev, L. E. Yoʻldosheva va b.).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gerontologiya
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Gerontopsixologiya

Gerontopsixologiya (yun. geron —qari, keksa va psixologiya) —gerontologiya va yosh psixologiyasi sohasi. Umumiy psixologiya vositalari hamda usullaridan foydalanib, keksalar ruhiyati va feʼlining oʻziga xos xususiyatlarini oʻrganadi. Garchi olimlar kishilarda keksayish tufayli paydo boʻladigan ruhiy xususiyat va oʻzgarishlarga avvaldan qiziqib kelsalarda, G. alohida fan sohasi sifatida 20-asrning 2-yarmidagina shakllana boshladi. Uning vujudga kelishiga ijtimoiy omillar: keksalar sonining koʻpayishi, ularning ish layoqati va turmush sharoiti masalalari sabab boʻldi. G. qari kishilardagi umumfiziologik va psixofizik xususiyatlar bilan ularning hatti-harakatlari, feʼlining psixologik xususiyatlari oʻrtasidagi aloqadorlikni, shaxs faoliyati va b. omillar bilan bogʻliq oʻzgarishlarni oʻrganadi. G.ning umumiy vazifasi —kishilarning qariganda ham bardam, tetik yashashiga yordam beradigan vositalarni izlab topishdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerostrat

Gerostrat (yun. Herostratos) —Efes sh. (Kichik Osiyo)ning fuqarosi (yunon). Oʻz nomini abadiylashtirish maqsadida mil.av. 356-yil (makedoniyalik Aleksandr tavallud topgan kechasi) dunyoning yetti moʻjizasidan biri — Efesdagi Artemida ibodatxonasiga oʻt qoʻygan. Majoziy maʼnoda —har qanday yoʻl bilan ham shon-shuhratga intiluvchi shuhratparast.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Herpes

Herpes ( —oʻrmalab yurmoq), viruslar qoʻzgʻatadigan kasallik, bunda badanning turli qismida teri qizarib, gʻuj-gʻuj mayda pufakchalar hosil boʻladi. Kasallik manbai bemor yoki virus tashuvchi hisoblanib, sogʻlom kishiga ular bilan muloqotda boʻlganda yuqadi. Sovuqqotish, shamollash, intoksikatsiya, infeksion kasalliklar (gripp, zotiljam va boshqalar) oqibatida paydo boʻlishi mumkin. Oddiy va oʻrab oluvchi herpes farq qilinadi. Oddiy herpes bilan bir yoshgacha boʻlgan bolalar deyarli ogʻrimaydi (onadan oʻtgan immunitet hisobiga); keyinchalik immunitet kuchi susayib, qulay sharoit tugʻilsa, kasallik roʻy berishi mumkin (yangq.Uchuq).Oʻr a b oluvchi yoki belbogʻsimon herpes (herpes zoster)HH filtrlanuvchi neyrotrop virus qoʻzgʻatadi (varicella zoster); u oʻzining juda koʻp xususiyatlari bilan suvchechak virusiga oʻxshab ketadi, shu bois da herpesning bu xilini suvchechak virusi qoʻzgʻatadi deyiladi. Kasallikning inkubatsion davri 7-8 kun, mustaqil yoki biror boshqa kasallik (zotiljam, plevrit va boshqalar) asorati sifatida namoyon boʻlishi mumkin. G.ning bu turi faqat katta yoshli kishilarda uchraydi. Bunda badanning muayyan nervi yoki nerv tarmoklari boʻylab giperemiyalangan sohaga, aksariyat tananing bir tomoniga pufakchalar toshadi. Toshmalar toshishidan oldin bemorning koʻngli behuzur boʻlib, boshi ogʻriydi, biror nerv poyasi boʻylab tutib-tutib turadigan ogʻriq hamda xuddi shu joylarning achishib turishi kuzatiladi. Pufakchalar poʻsti qattiq, ichi tiniq suyuqlikka toʻla boʻladi, bora-bora suyuqlik loyqalana boshlaydi. Pufakchalar bir-biriga qoʻshilib, qator joylashadi, ular atrofi qizarib turadi. Pufakchalar koʻz, quloq, qovurgʻalararo nervlar, shuningdek boʻyin, bel nervlari va nerv tarmoklari boʻylab toshadi. herpes toshgan soha qattiq tortishib ogʻriydi, pufakchalar yorilib qoʻngʻir qora qoʻtir poʻstlar hosil boʻladi. 2—3 haftada kasallik alomatlari yoʻqolib, bemor tuzaladi, baʼzan pufakchalar davriy ravishda yangidan toshib turishi mumkin. Toshmalar yoʻqolib ketgach, shu joylarda muskullar parez" va nevralgiya seziladi. Pufakchalar oʻrnida ikkilamchi giperpigmentli dogʻlar, ogʻir shakllarida esa chandiqli yoki atrofiyali oʻzgarishlar qoladi. Kasallik yengil kechganda oʻz-oʻzidan tuzalib ketishi ham mumkin. Oʻrab oluvchi herpes ogʻirroq kechganida bemor iloji boricha oʻrinda yotib vrach nazorati ostida davolaiishi lozim. Bemorning yoshiga qarab autogemoterapiya, gammaglobulin, antibiotiklar, vitaminlar, fizioterapiya (ultratovush, diatermiya va hokazo) va mahalliy muolajalar (malhamlar) buyuriladi. Herpesning oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, mavsumga qarab kiyinish (sovqotmaslik yoki juda isib ketmaslik), shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerpetologiya

Gerpetologiya (yunoncha: herpeton - sudralib yuruvchilar va logos —taʼlimot) —zoologiyaning bir tarmogʻi, sudralib yuruvchilar bilan suvda va kuruqlikda yashovchilarii oʻrganadi. G. ilgari faqat sudralib yuruvchilarni oʻrgangan, suvda va quruqlikda yashovchilarni oʻrganuvchi boʻlim esa batraxologiya deb atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerrero

Gerrero — Meksikadagi shtat, mamlakatning jan.-gʻarbida joylashgan. Maydon 63,7 ming km. Hududining katta qismini Jan. Syerramadre togʻ sistemasi (bal. 3000 m dan koʻproq) egallaydi. Iqlimi tropik iqlim, oʻrtacha yillik temperatura 25°. Yiliga 800 mm gacha yogʻin yogʻadi. Aholisi 2,6 mln. kishidan koʻproq (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Chilpansingo. Gerrero Meksikaning xoʻjaligi yaxshi rivojlanmagan qoloq shtatlaridan. Aholi asosan dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Uncha katta boʻlmagan konchilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Xalqaro dengiz kurorti —Akapulko avtomobil yoʻli orqali Mexiko shahar bilan bogʻlangan."" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gersdorfit

Gersdorfit (Avstraliyadagi nikel koni egasi Gersdorf nomidan) —mineral. Kimyoviy formulasi NiAsS. Kub singoniyali. Kristallar va mayda donachalardan iborat. Rangi kumushsimon oq, kulrang. Yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 5,5. S. of. 5,6-6,2. G. gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Kam uchraydi. G. Oʻrta Osiyoda Olmaliq, Oktepa (Qurama togʻi), Tasqazgʻan (Qizilqum) va Boʻzatov (Qoraqalpogʻiston) da maʼlum. Rossiya Federatsiyasi (Ural togʻi), Germaniya (Gars), Marokash (Ayt-Ahmat), Avstriya va b. joylarda topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerullar

Gerullar, erullar (lotincha Heruli, Eruli) —dastlab Shimoliy Yevropada yashagan german kabilasi. 3-asrda G. (danlar siquvi natijasida) jan.ga qarab siljishgan. Sh ar qi y G. gotlar bilan birga Rim imperiyasi hududiga bostirib kirishda qatnashgan, keyinchalik gunnlar tomonidan boʻysundirilgan. Gunn qabilalar birlashmasi parchalanib ketgach, taxminan 500 yilda G. Dunayda oʻz "podshohlik"larini tuzishgan, ular 6-asr boshida langobardlar tomonidan tor-mor qilingan. Gʻarbiy G. (286 yil Galliyada qayd etilgan) 6-asr boshida franklar tomonidan tobe etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heinrich Hertz

Heinrich Rudolf Hertz (1857-yil 22-fevral, Hamburg – 1894-yil 1-yanvar, Bonn) – nemis fizigi. Elektrodinamika masalalari bilan shugʻullangan, birinchi boʻlib elektromagnit toʻlqinlarni kashf etib (1888), ularning xossasini tekshirgan. Elektromagnit toʻlqinlar va yorugʻlik nurlarining oʻzaro oʻxshashliklarini isbot qilgan, vibrator nazariyasini ishlab chiqqan. Hertz tajribalari James Clerk Maxwell elektromagnit maydon nazariyasini amalda isbot qildi va ularning amalda qoʻllanishini boshlab berdi. U yorugʻlikning elektr razryadiga boʻlgan taʼsirini payqadi va shu bilan fotoelektr hodisasi ustida tekshirishlar olib borilishiga sabab boʻldi. Hertzning nazariy ishlari harakat qiluvchi jismlar elektrodinamikasidan, Maxwell tenglamalarini tajribada tekshirish va kuch tushunchasini eʼtiborga olmaydigan mexanikani tuzishdan iborat.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:1857-yilda tugʻilganlar
Turkum:1894-yilda vafot etganlar
Turkum:Nemis fiziklari
Gustav Ludwig Hertz

thumb|200px|Gustav Ludwig Hertz
Gustav Ludwig Hertz (1887.22.7, Gamburg -1975) - nemis fizigi, Myunxen va Berlin universitetlarida oʻqigan. 1954-yildan Leypsigdagi fizika instituti direktori. Ilmiy ishlari spektroskopiyaga oid. J. Frank bilan hamkorlikda elektronlarning atomlar bilan toʻqnashuviga doir tajribalar (Frank—Gers tajribasi, 1913)oʻtkazgan. Rentgen nurlarining yutilish spektrini oʻrgangan, diffuziya, elektron emissiya, gazlardagi razryadlar, plazma fizikasi, ultratovush, yarimoʻtkazgichlarga oid qator tadqiqotlar olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1925, J. Frank bilan hamkorlikda)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Turkum:22-iyulda tugʻilganlar
Gers (birlik)

Gers — SGS va Xalqaro birliklar tizimida chastota birligi; G. R. Gers sharafiga qoʻyilgan. Gs bilan belgilanadi. 1 Gs davriy jarayon chastotasi boʻlib, bunda 1 s da jarayonning 1 sikli amalga oshadi. G. karrali birliklarda ham ifodalanadi: kilogers (1kGs = 103 Gs), megagers (1 MGs = 106 Gs) va hokazo.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:SI hosilaviy birliklari
Gers vibratori

Gers vibratori, Gers dipoli —uchlarida metall sharlari boʻlgan va sharlar oraligʻiga Rumkorf gʻaltagi ulangan mis sterjen koʻrinishidagi oddiy antenna; G. Gers elektromagnit toʻlqinlarning mavjudligini tasdiqlovchi tajribalarida foydalangan (1888). Gers qoʻllagan vibratorlarning eng kichigining uz. 26 sm boʻlgan; unda 5-YU8 Gs ga teng chastotali toʻlqinlar hosil boʻlgan; bu toʻlqinlarning uzunligi X — 60 sm ga mos keladi (yana q. Antenna.)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Gersen

thumb

Aleksandr Ivanovich Gersen (taxallusi Iskandar) 1812.25.3 (6.4), Moskva —1870. 9(21 ).1, Parij; Nitssada dafn qilingan —rus adibi, publitsist, faylasuf, revolyutsion-demokrat. Moskva universitetini tugatgan (1833). 1836 y.dan Iskandar taxallusi bilan matbuotda qatnashgan. Londonda "Erkin rus bosmaxonasi"ni tashkil etgan (1853). "Fanda yuzakilik" (1842-43), "Tabiatii oʻrganish haqida maktublar" (1845—46) asarlari rus materialistik falsafasi anʼanalarining qaror to-pishi va taraqqiyotida salmokdi oʻrin tutadi.

G. V. G. Belinskiy izidan borib, sanʼatda tanqidiy realizm tamoyillarini qoʻllab-quvvatlagan. Sanʼatning hayot bilan uzviy bogʻliqligini taʼkidlab, ilgʻor gʻoyalarni targʻib etishda adabiyotni siyosiy minbar deb hisoblagan. "Sanʼat sanʼat uchun" degan nazariyaga, shuningdek naturalizmga qarshi kurashgan. "Kim aybdor" (1841-46), "Doktor Krupov" (1847), "Oʻgʻri zagʻizgʻon" (1948) asarlari muallifi. "Kechmish va oʻylar" avtobiografik asari (1852—68) G. badiiy ijodida markaziy oʻrin tutadi. Asar Rossiyada inqilobiy harakat tarixini real va badiiy yoritib bergan.

Gersenning ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Oʻgʻri zagʻizgʻon", 1955).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Gersin burmalanishi

Gersin burmalanishi (Varis, Varissiy burmalanishi) —paleozoy erasi ikkinchi yarmi (devon oxiri —trias boshi)da sodir boʻlgan jarayonlar majmui. Bu davrda poʻsti Yer tarixida eng kuchli deformatsiyalardan biriga uchragan. Paleozoy geosinklinallarida jadal burmalanish, togʻ hosil boʻlishi va granitoidli intruziv magmatizm namoyon boʻlgan va natijada burmali togʻ sistemalari —gersinidlar (Gersin Yevropasi deb atalmish Gʻarbiy Yevropa, Ural, Tyanshan, Oltoy, Kunlun va b. burmalangan togʻ sistemalari) vujudga kelgan. Gersin burmalanishi asosan ordoviksilurda va devonning boshida, unga nisbatan qadimroq boʻlgan bay kal asosida vujudga kelgan dengiz choʻkindilari, vulkan jinslarining qalin qatlami bilan toʻlgan. Varissiy varis burmalanishi terminini nemis olimi E. Zyuss fanga kiritgan. Gersin burmalanishi ikki davrni oʻz ichiga oladi.

Gersin burmalanishining birinchi davri — breton (Amerikada —akad) (devon oxiri — karbonning boshlanishi) — Appalachi togʻlarida, Kanada Arktika arxipelagida, And togʻlari, Markaziy Osiyo (Kunlun) va Gʻarbiy Yevropada paleozoy geosinklinalining markaziy qismida namoyon boʻlgan. Gersin burmalanishi asosiy davri —sudet (ilk karbon oxiri —oʻrta karbon boshlanishi) —Yevropa gersinidlarining burmali strukturalarining hosil boʻlishida, paleozoy davri geosinklinallarining burmalangan togʻ sistemalariga aylanishida muhim rol oʻynagan. gersin burmalanishi dan keyin ilk bor Gʻarbiy, Markaziy va Jan. Yevropa, Shim.-Gʻarbiy Afrika (Marokash Mesetasi), Shim. Kavkaz va Kavkazoldi, Ural, Tyanshan, Oltoy, Mongoliya, Katta Xingan, Appalachi va Uoshito togʻlari, Kanada, Avstraliya Alp togʻlari va b. togʻ tizmalari hosil boʻlgan.

Shim. Amerika Kordilyera togʻlarida G.b. bir qancha ichki koʻtarilmalarni hosil kalgan Gersin togʻ hosil boʻlish jarayoni, shuningdek Yevropaning shim.gʻarbi, Markaziy Krzogʻiston, Oltoy-Sayan burmali oblastining sharqiy qismi va b. joylardagi kaledon burmali oblastlariga ham tarqalgan. Oʻrta dengiz mintaqasi (Dinaridlar —Ellenidlar, Anadolu togʻliklari, Kavkaz va Hinduqush togʻlarining jan. yon bagʻrilari va Markaziy Pomir) da gersin burmalanishi tugay boshlaydi, ammo shu mintaqaning Gʻarbiy va Jan.Sharqiy Osiyo qismida Himolay togʻlari, Myanma, Malakka ya. o.gacha boʻlgan joylarda gersin burmalanishi bir oz koʻtarilmalar, choʻkindi toʻplanish jarayonida esa tanaffusli uzilishlar xolida boʻlgan.

Gersin burmalanishidagi granit hosil boʻlish qoʻrgʻoshin, pyx, mis, qalay, volfram, oltin, kumush, uran, ruda konlarining Yevropa, Osiyo (Tyanshan va boshqalar), Sharqiy Avstraliyada tarkib topishiga sabab boʻlgan. Gersinidlarning togʻ oldi va togʻliklararo bukilmalarida yirik toshkoʻmir havzalari Jan. Uels, Frank-Belgiya, Ukraina (Donesk), RF (Pechora, Kuznesk), shuningdek tosh va kaliy tuzlari konlari (Ural oldi bukilmasi) bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geologiya
Gersog

Gersog (, , , ) – qadimgi germanlarda qabilaning harbiy dohiysi; oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada yirik yer-mulk egasi; oʻrta asrning oxirlaridan – dvoryanlarning oliy unvonlaridan biri. Bu unvon ayrim mamlakatlarda (masalan, Buyuk Britaniyada) hozirgacha saqlangan.

 Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Turkum:Unvonlar
Roman Gershanik

Roman Vasilyevich Gershanik 1898.18.2(3.3), Yelizavetgrad, hozirgi Kirovograd — 1983.21.3, Moskva —rus grafik rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashab ijod qilgan; respublikaning taniqli kishilari portretlarini yaratgan: "Oʻzbekistonning mashhur kishilari" (1941-44); "Ilgʻor paxtakorlar" turkumlari (1957—58); "Yosh muallima" (1960—61) va b. Plakatlar ham ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-martda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Turkum:21-martda vafot etganlar