Onado'li beyliklari

thumb|350px|XIV asrda Anadoludagi mustaqil turk bekliklari xaritasi

Anadolu bekliklari (Usmonli turkcha: Tavâif-i mülûk, Beylik; — Anatoliyada beklar tomonidan boshqarilgan turkiy bekliklar (yoki kichik podshohliklar) bo'lib, ularning birinchisi XI asr oxirida tashkil etilgan. Ikkinchi va kengroq tashkil etilish davri XIII asrning ikkinchi yarmida Rum saljuqiylari sultonligining tanazzuli natijasida yuz berdi.

Bekliklardan biri bo'lgan, O'g'uzlarning Qayi bo'yiga mansub Usmoniylar (Osmanoğlu) bekligi, o'zining Bursadagi poytaxtidan turib boshqa bekliklar bilan birlashish jarayonini yakunladi va XV asr oxiriga kelib Usmonli imperiyasini tashkil qildi.

Beklik so'zi bek yurisdiksiyasi ostidagi hududni anglatadi, bu Yevropaning boshqa qismlaridagi gertsoglik yoki knyazlik tushunchalariga teng keladi.(cheklangan namoyish) 
 Anadolu beyliklari 
• Karamanoğulları bekligi (1256-1483)

• Cho'pon o'g'illari beyligi (1225/27-1309)

• Mentesha beyligi (1261-1424)

• Inanch oʻgʻillari (1262-1388)

• Sohib ota oʻgʻillari (1275-1333)

• Parvona oʻgʻillari (1277-1322)

• Ashraf oʻgʻillari (1284-1326)

• Karasi oʻgʻillari (1285-1347)

• Garmiyon beyligi (1286-1429)

• Isfandiyor beyligi (1291-1460)

• Usmon beyligi (1299-1922)

• Saruxan beyligi (1300-1405)

• Hamid beyligi (1300-1423)

• Oydin beyligi (1300-1425)

• Eretna beyligi (1337-1404)

• Zulqadar beyligi (1337-1522)

• Tojiddin beyligi (1348-1428)

• Ramazon beyligi (1352-1608)

 Tarixi 
thumb|upright=1.5|Kataloniya atlasidagi Anadolu bekliklari (1375). O'tirgan hukmdor yonidagi yozuvda shunday deyilgan: "Kichik Osiyo, shuningdek, Turkiya deb ham ataladi, u yerda ko'plab shahar va qal'alar mavjud." Xarita teskari (oyoqlari osmondan) ko'rsatilgan.

1071-yilda Saljuqiylarning Manzikert jangida Vizantiya imperiyasi ustidan qozongan g‘alabasidan va keyinchalik Anadoluning zabt etilishidan so‘ng, O‘g‘uz turkiy qabilalari hozirgi Turkiya hududiga joylasha boshladilar. Konyada qaror topgan Rum saljuqiylari sultonligining markaziy hokimiyati ushbu qabilalardan foydalanish natijasida mustahkamlandi. Bu qabilalarga tayinlangan boshliqlar uch bek (chegara begi) deb atalgan (ayniqsa Vizantiyaga qarshi xavfsizlikni ta'minlash uchun chegara hududlarida); uch so'zi turkiy tilda chegara yoki chekka hudud ma'nosini anglatib, Yevropaning boshqa qismlarida qo'llanilgan marka (marches) va markgraf unvoniga o'xshashdir. Beklar boshchiligidagi ushbu qabilalar o‘z sadoqatlari evaziga saljuqiylardan harbiy va moliyaviy yordam olib turishgan.

Biroq, sharqdan boshlangan mo‘g‘ul bosqinlari saljuqiylar qudratining pasayishiga olib keldi. Anadoludagi Elxoniylar qo‘mondonlari kuchayib, vakolatlari kengayib bordi. Bu holat shu paytgacha vassal bo‘lib kelgan beklarni o‘z mulklarida mustaqillik e’lon qilishga undadi. Konyadagi saljuqiylarning markazlashgan hokimiyati tanazzulga yuz tutgach, ko‘plab beklar otabeklar (sobiq saljuqiy yetakchilari) va boshqa diniy islomiy ulamolar bilan kuchlarini birlashtirdilar, shuningdek, Fors va Turkistondan kelgan g‘oziy jangchilarni o‘z xizmatlariga jalb qildilar.

Vizantiya imperiyasi kuchsizlanib borishi bilan ularning Kichik Osiyodagi shaharlari bu hujumlarga qarshilik ko‘rsatish qobiliyatini asta-sekin yo‘qotdi va ko‘plab turklar Anadoluning g‘arbiy qismlariga joylasha boshladi. Natijada, yangi zabt etilgan hududlarda yana ko‘plab bekliklar tashkil topdi. Ular Vizantiya imperiyasi, Genuya respublikasi, Templiyerlar bilan, shuningdek, o'zaro hokimiyat uchun kurash olib bordilar.

1300-yilga kelib turklar ikki asr oldin qisqa muddat egallab turilgan Egey dengizi sohillariga yetib bordilar. Dastlab eng qudratli davlatlar markaziy hududdagi Qaramoniylar va Germiyoniylar edi. Keyinchalik Usmonli imperiyasiga asos solgan Usmon o‘g‘li bekligi shimoli-g‘arbda, Söğüt atrofida joylashgan bo‘lib, o‘sha bosqichda nisbatan kichik va kamtarona harbiy kuchga ega edi. Egey dengizi sohili bo‘ylab shimoldan janubga qarab Qarasiylar, Saruxoniylar, Oydiniylar, Menteshe va Teke bekliklari joylashgan edi. Qora dengiz mintaqasida, Kastamonu va Sinop viloyatlari atrofida Jandoriylar (keyinchalik Isfandiyoriylar nomi bilan ham tanilgan) sulolasi hukmronlik qilgan.

Oʻz asoschisi Usmon I davrida Usmonli bekligi XIV asrning birinchi oʻn yilliklarida Marmara dengizining gʻarbi va janubida Vizantiya hisobiga kengaydi. 1354-yildan boshlab qoʻshni Qarasiylar bekligining qoʻshib olinishi va ularning Rumeli boʻylab yurishi bilan ular tez orada oʻsha paytda eng kuchli deb hisoblangan Qaramon bekligining asosiy raqibiga aylandi. XIV asr oxiriga kelib, Usmonli turklar shaharlarni sotib olish yoki nikoh ittifoqlarini mustahkamlash orqali Anatoliya ichkarisiga yanada chuqurroq kirib bordilar. , Usmonlilarning mintaqaviy qudrati oshishidan xavfsiragan Qaramoniylar boshqa bekliklar, Mamluklar, Oq qoʻyunlilar, Vizantiya imperiyasi, Pontlar va vengerlar yordamida bir necha bor Usmonlilar bilan mojaroga kirishdilar, ammo har safar magʻlubiyatga uchrab, oʻz mavqeini yoʻqotdilar. Asr oxiriga kelib, ilk Usmonli hukmdorlari Qaramoniylar va boshqa kamroq mashhur bekliklardan katta yerlarni bosib oldilar. 1402-yilda Anqara jangida Usmonlilarning Temurlangdan uchragan magʻlubiyatidan soʻng, bu bekliklar oʻz hududlarini qaytarib oldilar va qisqa muddatli tanaffusga ega boʻldilar.

Biroq, Usmonli davlati Mehmed I va uning oʻgʻli Murod II davrida tezda oʻzini tiklab oldi va taxminan 25 yil ichida ushbu bekliklarining koʻpini yana Usmonli hududiga qoʻshib oldi. Qaramon bekligiga yakuniy zarbani Mehmed II berdi — u ularning yerlarini zabt etib, Anadoluda bir xil tartibdagi hukmronlikni qayta tikladi. Yagona hukmronlik sari keyingi qadamlar Salim I tomonidan tashrif buyurildi. U 1515-yilda Mamluklar sultonligiga qarshi yurishi paytida Ramazonog'ullari va Zulqadarlar bekligi hududlarini bosib oldi. Uning oʻgʻli Sulaymon Qonuniy esa 1534-yilgi yurishida hozirgi Turkiya hududlarini (va undan ham koʻproq yerlarni) deyarli toʻliq birlashtirdi. Sobiq Anadolu bekliklarining koʻpchiligi keyinchalik Usmonli imperiyasidagi maʼmuriy boʻlinmalar uchun asos boʻldi.

 Bekliklar roʻyxati 
 Manzikert jangi (1071)dan keyin asos solingan bekliklar 
Quyidagi roʻyxatda 1071-yilgi Manzikert jangidan soʻng darhol tashkil etilgan, asosan Sharqiy Anadoluda joylashgan va Konyada qaror topgan Rum saljuqiylari sultonligi markaziy hokimiyatining vassallari (ba'zida esa raqiblari) boʻlgan bekliklar koʻrsatilgan.

thumb|upright=1.5|XI-XII asrlardagi Anadolu bekliklari xaritasi

+ Manzikert jangidan keyin asos solingan bekliklarBeklik nomiPoytaxtiHukmronlik davriSmyrna bekligi (Chaka beklar)Izmir1081–1098Ahlatshohlar (Armonshohlar deb ham yuritiladi)Ahlat1110–1207Ortuqiylar (uchta tarmoq)Hasankeyf, Mardin, Xarput1102–1409DanishmandiylarSivas1071–1178DilmochoʻgʻullariBitlis1085–1398InaloʻgʻullariDiyorbakir1095–1183MengujeklarErzinjan, keyinchalik Divrigʻi1072–1277SaltuqiylarErzurum1072–1202ChubuqoʻgʻullariXarput1085–1112Tanribermish bekligiAlashehir1071–1098

 Köse Dağ jangi (1243)dan keyin asos solingan bekliklar 
Ikkinchi guruh bekliklari 1243-yilgi Köse Dağ jangidagi Moʻgʻullar zarbasi ostida markaziy davlatning zaiflashishi natijasida yuzaga keldi. Buning bilvosita natijasi oʻlaroq, XIII asr oxiriga kelib Gʻarbiy Anadoluda turkiy hududlar yanada kengaydi.

+ Köse Dağ jangidan keyin asos solingan bekliklarBeklik nomiPoytaxtiHukmronlik davriAhilarAnkarataxm. 1290–1362Alaiya Alanya1293–1471 (Qaramoniylar vassali sifatida)Oydiniylar Birgi, keyinchalik Ayasluğ1300–1425JonikSamsun, Amasya va uning atrofi ?–1460Jandoriylar (keyinchalik Isfandiyoriylar nomi bilan ham tanilgan)Eflani, keyinchalik Kastamonu, oxiri Sinop1291–1461Cho'ponog'ullariKastamonu (Jandoriylardan avval)1211–1309Zulqadarlar Elbistan, keyinchalik Marash1348–1522Eratnaoʻgʻullari Sivas, keyinchalik Kayseri1335–1390Erzinjan bekligi Erzinjan1379–1410Ashrafogʻullari Beyshehir1285–1326Germiyoniylar Kutaxya1300–1429Hamidogʻullari Egirdir1300–1391Qozi Burhoniddin Sivas (Eratnaoʻgʻullari o'rniga)1381–1398Qaramoniylar Larende (Qaramon)1250–1487Qarasiylar Balikesir, keyinchalik Bergama va Chanoqqal'a1296–1357Lodik bekligi (Inonchoʻgʻullari deb ham ataladi)Denizli 1262–1391Menteshe Milas1261–1424Usmonli bekligi (keyinchalik Usmonli imperiyasi)So'gut, keyinchalik Bursa, Dimetoka, Edirne va Istanbul1299–1922Parvonogʻullari Sinop1277–1322Ramazonog'ullariAdana1352–1608Sohibotaogʻullari Afyonkarahisar1275–1341Saruxoniylar Manisa1300–1410Teke (Hamidogʻullaridan ajralib chiqqan)Antalya, keyinchalik Korkuteli1321–1423

 Shuningdek qarang 

 Turkiya tarixi
 Rum saljuqiylari sultonligi
 Toifa

 

 

Turkum:Turkiya tarixi
 
Turkum:Oʻrta asrlar