Muvatta

Muvattoʻ (tarjimasi: „yaxshi bosib oʻtilgan yoʻl“) yoki Muvatta Imom Molik Imom Molik (711—795) ning VIII asrda yozilgan asari islom fiqhi qoidalarini oʻz ichiga olgan hadis matnlarining ilk toʻplamlaridan biri boʻlib, Imom Molik ibn Anas tomonidan tuzilgan. Molikning eng mashhur asari "Al-Muvatto" hadis va fiqhni oʻzida mujassam etgan va birlashtirgan birinchi huquqiy asar boʻlgan (Zayd ibn Alining „ Musnadi“dan tashqari).

 Tavsif 
Ushbu kitob Qur’on bilan birga islom huquqshunosligining asosini tashkil etuvchi eng qadimiy hadis toʻplamlaridan biri hisoblanadi"The Hadith for Beginners", Dr. Muhammad Zubayr Siddiqi, 1961 (2006 reprint), Goodword Books. Unga Hijoz ahlidan ishonchli hadislar, shuningdek, sahobalar, tobeinlar va ulardan keyin kelganlarning soʻzlari kiradiIbn Hajr Asqalani in Hady as-Sari as quoted in Ash-Shaybani, M. (2004). The Muwatta of Imam Muhammad (p. 1). Turath Publishing.. Kitob paygʻambarimiz Muhammad (s.a.v) davridagi marosimlar, urf-odatlar, meʼyorlar va qonunlarni oʻz ichiga oladiBewley, A. A. (trans.). (1997). Al-Muwatta of Imam Malik ibn Anas: The First Formulation of Islamic Law (pp. v-xxvi, xxxvi-xxxvii). Madinah Press..

Xabar qilinishicha, Imom Molik oʻzlarining davrida mavjud boʻlgan 100 000 ta rivoyatlardan 1900 dan sal koʻproq rivoyatniDigital Islamic Library. (n.d.). Imam Malik. Retrieved on January 20, 2022, from https://islamichistory.org/imam-malik/ Muvattosiga kiritish uchun tanlab olganAs-Suyuti in Tanwir al-Hawalik as quoted in Ash-Shaybani, M. (2004). The Muwatta of Imam Muhammad (p. 11). Turath Publishing..

 Tarixi 
Musulmonlar xalifasi Abu Jaʼfar al-Mansur hukumronlik davrida turli fiqhiy ixtiloflar paydo boʻlgani tufayli Imom Molikdan mamlakatda qonun sifatida eʼlon qilinishi mumkin boʻlgan kitob chiqarishni soʻradi. Imomi Molik esa buni rad etdi. Hijriy (765/766 Milodiy), lekin xalifa 163-yilda hijozga qaytib kelganidan soʻng (Hijriy 779/780CE), u imomdan buni qattiqroq talab qilib, shunday maktub yozdi: "Ey Abu Abdulloh, fiqh ilmi hukmronligini oʻz qoʻlingga ol. Abdulloh ibnning qattiqqoʻlligidan xoli tizimli kitob uchun har bir masala boʻyicha tushunchalaringizni turli boblarda jamlang. Umar, Abdulloh ibn Abbosning imtiyozlari va turar joylari. Abbos va Abdulloh ibn Mas’udning betakror qarashlari. Sizning ishingiz Paygʻambarimiz (s.a.v)ning quyidagi soʻzlariga misol boʻlishi kerak: „Eng yaxshi masalalar muvozanatli boʻlgan masalalardir“.  U sahobalar va keksa imomlarning diniy va huquqiy masalalarda kelishilgan fikrlari jamlanmasi boʻlishi kerak. Agar shunday asar tuzsangiz, biz musulmonlarni siz yaratgan yagona fiqhga amal qilishda birlashtira olamiz. Keyin biz uni butun musulmon davlatida eʼlon qilamiz. Biz hech bir toifa unga qarshi harakat qilmasligini buyuramizIbrāhīm b. ‘Alī b. Muhammad b. Farhūn al-Ya‘murī al-Mālikī, al-Dībāj al-Madhhab fī Ma‘rifah A‘yān ‘Ulamā’ al-Madhhab, 1st ed., vol. 1 (Beirut: Dār al-Nashr, Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1996), 25.".Tarixiy xabarlar shuni koʻrsatadiki, boshqa bir Abbosiy xalifasi Horun ar-Rashid ham imom Molikka shunday takliflarni bildirgan. Biroq u ulamolar orasidagi fiqhiy ixtiloflarni yoʻq qilishni oʻz oldiga maqsad qilib jamlagan edi. 

 Haqiqiylik 
  
Turkum:Pages using multiple image with auto scaled images

Abu Hatim ar-Roziyning yozishicha, bu asar qirq yil davomida yaratilgan boʻlib, u arabchadan „Muvatta“ deb atalib, odamlar uchun oson degan maʼnoni anglatadiAs-Suyuti in Tanwir al-Hawalik as quoted in Ash-Shaybani, M. (2004). The Muwatta of Imam Muhammad (p. 11). Turath Publishing.. Molik aytdilar: "Men bu kitobimni Madinalik fuqaholardan yetmish nafariga ko‘rsatdim va ularning hammasi bu borada men yozganlarimga rozi bo‘ldilar va men uni „Muvatto“ibid. dedim.

Musulmon faqihi Muhammad ibn Idris ash-Shofeʼiy Imom Shofeʼiy ham ushbu kitob haqida shunday deganlar: „Yer yuzida Allohning kitobidan keyin Molik kitobidan sahihroq kitob yoʻqIbn ‘Abd al-Barr, al-Tamhīd limā fī al-muwattā min al-ma‘ānī wa al-asānīd, vol. 1 (Morocco: Dār al-Nashr, 1387 AH), 76.“.(U davrda Buxoriy sahihlari yaratilmagan edi).

Molikning mingdan ortiq shogirdlari bu asarni butun umri davomida undan naql qilganlar, natijada matnda baʼzi tafovutlar yuzaga kelgan. Asarning koʻplab nashrlari mavjud boʻlib, bugungi kunda oʻn oltitasi maʼlum — ulardan eng mashhuri Yahyo ibn Yahyo al-LaysiyAsh-Shaybani, M. (2004). The Muwatta of Imam Muhammad (p. 19). Turath Publishing. tomonidan naql qilingani boʻlib, u Molik hayotining soʻnggi yilida muvattoni oʻrgangan va ijoza olganIslamic Awareness. (2004). On The „Versions“ Of Mālik’s Muwaṭṭa, retrieved January 18, 2021, https://www.islamic-awareness.org/hadith/muwatta.html. Al-Laysiyning izohi Molikiy huquq maktabida „ishonchli“ yoki ishonchli nashri hisoblanadi..

Ahmad ibn Abu Bakr az-Zuhriy tomonidan ishlab chiqarilgan Muvattoning izohi al-Laysiyning izohidan taxminan 5-10%ga farq qiladi. Ahmad ibn Abi Bakr al-Zuhri’s recension has been edited by..

 Al-Muvatta kompozitsiyasi 
„Al-Muvatta“ taxminan 1720 ta hadisdan iborat boʻlib, quyidagi hadis izohlariga boʻlinadi"The Hadith for Beginners", Dr. Muhammad Zubayr Siddiqi, 1961 (2006 reprint), Goodword Books:

 600 marfu hadis
 613 mavquf hadis
 285 maqtu''' hadis
 222 mursal hadislar

 Ajratib turuvchi xususiyatlar 
Amin Ahsan Islohiy Muvattoning bir qancha ajralib turuvchi xususiyatlarini sanab o‘tganMabadi Tadabbur-i-Hadith, Amin Ahsan Islahi:

 Uning qisqaligi (hajmi boʻyicha), ammo keng qamrovliligi (istilohda).
 Imomi Molik payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomning so‘zlarini so‘zma-so‘z naql qilmagan bo‘lsa, hech bir marfu’ hadisni (Payg‘ambarimizga nisbat berilgan) qabul qilmagan (hatto ulardagi harflar, boʻgʻinlarlar va zarrachalarni ham hisobga olgan). .
 Hech bir bid’atchidan hadisni qabul qilmaslik — bu boshqa koʻplab muhaddislarga qaraganda qattiqroq meʼyor bilan hadis toʻplaganliklariga isbot hisoblanadi.
 Klassik arab tilining yuqori adabiy shakli. Bu oʻquvchilarga bashoratli anʼanalar tilini tushunish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi.

 Al-Muvattaga sharhlar 
Musulmonlar uchun Al-Muvatto muhimligi sababli unga koʻpgina sharhlar yozilgan, lekin asosan Molikiy mazhabi tarafdorlari tomonidan emas. Aytishlaricha, birgina Yahyo al-Laysiy rivoyat qilgan shakliga yuzga yaqin sharhlar mavjudShaykh Ahmad ibn 'Abd al-'Aziz Al Mubarak, „Introduction“ in Malik ibn Anas, Al-Muwatta of Imam Malik Ibn Anas: The First Formulation of Islamic Law, Routledge (2016), p. xxxv.

 Yusuf ibn abd al-Barrning "Al Tamhid" asari Molik rivoyat qilgan roviylarga ko‘ra tuzilgan bo‘lib, zanjirdagi har bir roviy haqida keng biografik maʼlumotlarni o‘z ichiga oladi.
 Ibn Abd al-Barrning al-Istidhkor kitobi, avvalgidek, tanqidiy hadis tadqiqidan koʻra koʻproq kitobdagi hadisning huquqiy tafsiridir. Ibn Abdulbarrning oʻzi muqaddimada ishora qilganidek, „Istidxor“ Tamhiddan keyin yozilgani aytiladi. Biroq, diqqat bilan oʻrganib chiqqach, muallif ikkalasida ham oʻzaro mavjudligi sababli ularni tugatgandan soʻng tuzatishlar kiritganligi aniq.
 Shofi’iy mazhabining izdoshi boʻlsa-da, Al-Muvattoga kichik sharh yozgan Al-Suyutiyning izohi.
 Al-Musaffa Sharh al-Muvatto, Shoh Vali Alloh Dahlavi (forscha al-Musaffa Sharh al-Muvatta). Shoh Valiulloh Muvattaga katta ahamiyat bergan va urdu tilida ham boshqa sharh yozgan.
 Andalusiyalik Molikiy Qodiy Abu al-Volid al-Bojining Al- Muntako sharh al-Muvatto, (Abu al-Valid Sulaymon ibn Xalaf al-Boji, al-Muntako sharh Muvattoʻ Molik, Muhammad Abdulqodir Ahmad tahriri. "Ato, Bayrut: „Dar al-kutub al-ilmiyya“, 1420/1999) „Sharh al-Muvatta“ ikki xil: „al-Istifo“ va uning „al-Muntaqa“ qisqartmasi.
 Avjaz-ul-Masolik ila Muvattoʻ Imom Molik buyuk olim Muhammad Zakariya al-Qandahlaviy tomonidan yozilgan Deobandiy sharhidir. U 1927-yilda Madinada atigi 29 yoshida ish boshlagan. Bu tafsir haqida aytilishicha, Muhammad Ibn Al-Hasan Al-Alaviy Al-Molikiy ushbu kitobni oʻqib chiqib, agar muallif muqaddimada uning hanafiy ekanligini taʼkidlamagan boʻlsa, men bilmasdim, degan. Bu ishning yorqinligi mana shunday edi. Yana aytilishicha, tafsirni ko‘rgan molikiy ulamolar maqtov so‘zi sifatida „Qad Hannafal Muvatto“, deyishgan (maʼnosi: Shayx Zakariyo Qandahlaviy „Avjoz-ul-masolik ilo Muvattoʻ Imom Molik“ kitobini shunday yozgan. Muvatto hanafiy kitobiga aylanganga oʻxshaydi).
 Sharh Muvatta al-Malik Muhammad az-Zurqoniy. Muvattoning yana uchta tafsiriga asoslangan deb hisoblanadi; Yusuf ibn Abd al-Barrning Tamhid va Istidxori, shuningdek, Abu al-Volid al-Bojiyning Al-Muntaqa.
 Al-Imlaʼ fi Sharh al-Muvatta 1000 ta varaqda, Ibn Hazm tomonidan yozilgan.
 Sharh Minhaaj Subki tomonidan.
 Ali al-Qoriyning Sharh Muvatta.''

 Yana qarang 

 Sunniy kitoblar roʻyxati
 Sahifa Hammam ibn Munabbih