Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Arxaizm

Arxaizm ( — qadimgi, koʻxna) — eskirib, isteʼmoldan chiqib qolgan soʻz yoki ibora. Leksik (arkon, mirzo va hokazo), fonetik (ersa, birlan, emdi va hokazo), morfologik (bilur, turur, boʻlgay, burungʻi va hokazo), shuning-dek frazeologik, semantik Alar boʻladi. A. koʻproq adabiyotda oʻtmish manzarasini aks ettirish, davr ruhini berishda uslu-biy vosita sifatida qoʻllanadi.

 Arxaizmlarning badiiy adabiyotdagi oʻrni 
Lugʻatlardagi eskirgan soʻzlar — arxaizmlar va istorizmlardan oddiy soʻzlashuv vaqtida foydalanilmasligi mumkin. Biroq ular tarixiy asarlarda tarixiylik koloritini berish uchun ishlatiladi. Aytaylik, asarda oʻn beshinchi asr voqealarini tarvirlayotgan ijodkor albatta oʻsha davrda foydalanilgan soʻz va iboralarni oʻz asarida qoʻllaydi. Yaʼni oʻsha davr koloritini yaratish uchun albatta ana shu davrdagi narsa-buyumlar, tushunchalar, kiyimlar yoki hodisalar qoʻl keladi. Shunday ekan, eskirgan soʻzlarning ham tilimizdagi oʻrni juda beqiyosdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxangelsk

Arxangelsk — shahar (1613-yilgacha Novoxolmogori), Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati markazi. A. Rossiyadagi eng yirik dengiz va daryo portlaridan biri. Aholisi 410 mingdan ziyod (1999). Yirik temir yoʻl tuguni. A.ning asosiy qismi Shimoliy Dvina daryosining sohillarida va deltasidagi orollarda joylashgan. A. 1584-yilda bunyod etilgan, 1613-yildan A. deb atalgan. 1898-yilda A. bilan Moskva orasida temir yoʻl qurilgan. A. oʻrmon sanoati boʻyicha va yogʻoch-taxta eksport qilishda Rossiyada eng yirik shahar, unda oʻnlab taxta tilish, sellyuloza-qogʻoz kombinatlari, gidroliz kukuni zavodi bor. Kemasozlik va kema tuzatish sanoati rivojlangan. Mexanika zavodi, qurilish materiallari, oziq-ovqat sanoati korxonalari va boshqa mavjud. A.da 3 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, 2 muzey bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Andrey Arxangelskiy

Andrey Dmitriyevich Arxangelskiy (1879.8.12. – 1940.16.6) – geolog olim, Moskvalik tektonist olimlar ilmiy maktabining asoschisi, akademik (1929). Moscow Davlat Universitetda (1920-32) va Konchilik akademiyasida (1924 – 32) professor Geologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1934 – 39). Asosiy ilmiy ishlari stratigrafiya, litologiya, tektonika, paleogeografiya muammolariga bagʻishlangan. Arxangelskiyning "Orol dengizi qirgʻoqlarining qazilma faunasi" (1909), "Turkistonning yuqori boʻr yotqiziqlari" (1916) kabi asarlarida Oʻrta Osiyodagi yuqori boʻr jinslarining stratigrafik sxemalariga asos so-lingan, paleogeografik rekonstruksiya metodikasi yanada rivojlantirilgan. I. M. Gubkin bilan birgalikda Kursk magnit anomaliyasini oʻrganishda ishtirok etgan (1916 – 26). Amudaryo etaklarida tekshirishlar oʻtkazgan (1919 – 31). Janubiy, Gʻarbiy Oʻzbekistondagi hamda Fargʻona vodiysidagi neftli rayonlarni va oltingugurt konlarini tadqiq qilib, bu rayonlarda neft hamda gaz topilishi mum-kin degan xulosaga kelgan."ARXANGELSKIY Andrey Dmitriyevich" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxantroplar

Arxantroplar (yun. archaios qadimgi va anthropos — odam) — evolyu-sion taraqqiyoti darajasi va madaniyati harakteriga koʻra oʻzaro yaqin boʻlgan qadimgi qazilma odamlar (pitekantrop, sinan-trop va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arhar svitasi

Arhar svitasi (Boʻkantogʻdagi Arhar qudugʻi nomiga qoʻyilgan) — oʻrta karbon davrining kashira gorizonti (qatlamlari)ga kiradigan svita. A. yeda qumtosh, gravelit va konglomeratlarning bir qancha qatlamlari ostin-ustun yotadi. Qalinligi Boʻkantogʻda 1300 m. Asosan Boʻkantogʻ, Toʻxtatogʻda tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arharshair

Arharshair (Schrenkia golickeana) — ziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 10-55 sm. Ildizi bir boshchali, silindrsimon. Barglari murakkab patsimon. Guli oq. Soyabon guli 15-20 soyabonchadan iborat. Undagi gullari 15-20 ta. Arharshair aprel-may oylarida gullaydi, mevasi dumaloq, diametri 4 mm, may-iyun oylarida yetiladi. Arharshair faqat Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Toshkent va Samarqand viloyatlarining adir va togʻlarida turli ekologik sharoitda oʻsadi. Arharshairning quritib yanchilgan ildizi xalq tabobatida yaralarni davolashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ziradoshlar
Arharoʻt

Arharoʻt (Angelica ternata) — zi-radoshlar oilasiga mansub oʻqildizli koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 35 — 40 sm. Barglari murakkab. Guli ikki jinsli. Soyabonlari 7 — 15 soyabonchali, unda-gi gullari 15 — 20 ta. A. iyun -iyulda gullaydi. Mevasi ellipssimon, uz. 9 mm. Sentabr — oktabrda pishadi. Toshkent, Fargʻona, Qashqadaryo va Surxondaryo vi-loyatlari togʻli tumanlarining daryo boʻylarida, shagʻalli va toshli yerlarida oʻsadi. Afgʻonistonda ham uchraydi. A. efirmoyli oʻsimlik boʻlib, gullaganda yer ustki qismida 0,65% gacha efir moyi boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ziradoshlar
Arxegon

Arxegon, arxegoniy (archegonium) — yoʻsin, qirqquloq va ochiq urugʻli oʻsimliklarning urgʻochi jinsiy or-gani. Koʻpchilik oʻsimliklarda shakli koʻzasimon. A. yetilgach, boʻynining ichki qismida joylashgan hujayralar yemiri-lib, ularning oʻrnida naycha hosil boʻladi. A.ning qorin qismida tuxumhujayra joylashgan boʻlib, uning ustida kichikroq qorin hujayra bor. Boʻynidagi naycha hujayralar shilliqlanib, A.ning ogʻzini (boʻyin uchini) ochadi va spermato-zoidning A. ichiga tushishiga imkon be-radi. Shu oʻsimliklardagi erkak jinsiy organ anteridiy deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxey

Arxey (yun. archaios – qadimiy) – tokembriyntg eng yirik ikki boʻlinmasidan quyisi. Yuqori chegarasi 2,6 mlrd. yil avvalga toʻgʻri keladi. Du-nyoning koʻp joylarida kuchli metamorfiklashgan togʻ jinslari kurinishida namoyon boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geologiya
Arxeo...

Arxeo… (yun. arhaios — qadimiy) — muayyan soʻzlarga old tomondan qoʻshilib, u anglatgan narsa, voqea va hodisa qadimgi, koʻhna ekanligini koʻrsatadi, mas, arxeo-logiya, arxeografiya.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeografiya

Arxeografiya (arxeo… va yun. qrapho — yozaman) — yordamchi tarix fani; qoʻlyozma ni qayta ishlash usullari va ularni nashrga tayyorlash bilan shugʻullanadi. Tarixiy ni nashr qilish birinchi marta Gʻarbiy Yevropada paydo boʻlgan (15-asr). Oʻrta asr tari-xiy ining birinchi tanqidiy nashri 16-asrda paydo boʻldi. Oʻzbekiston bir necha ming yillik davrni oʻz ichiga olgan boy arxeografik material (ta-rixiy hujjatlar, qoʻlyozma) larga ega. A.ning namunalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida, arxiv va muzeylarda toʻplangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologik kuzatish

Arxeologik kuzatish — arxeo-logik jihatdan tekshirilmagan joylar-661da xoʻjalik tashkilotlari ariq chiqarish, bino qurish, yer tekislash va hokazo paytlarida yer tagidagi baʼzi moddiy madaniyat yodgorliklari yoʻq boʻlib ketmasligi uchun arxeologlarning oʻsha joylarda nazorat qilib turishlari.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologik madaniyat

Arxeologik madaniyat — oʻziga xos etnografik xususiyatlari bilan ajralib turadigan muayyan davrga va hududga doir arxeologik yodgorliklar birligi. Ayrim yoki bir qancha belgilarga, xusu-san, sopol buyumlarning shakli, naqshi, marhumlarni dafn etish tartibi, mehnat qurollari, uy-roʻzgʻor anjomlari va boshqa ga koʻra belgilanadi. Yodgorliklar qayerdan topilsa, shu joyning nomi bilan yuritiladi (mas, Krvunchi madaniyati). Arxeologik madaniyatni oʻrganish bilan baʼzan biror kabila yoki xalqning muayyan tarixiy davrdagi ishlab chiqarish kuchlari va munosabatlarining dara-jasi hamda ularda sodir boʻltan ayrim oʻzgarishlar aniqlab olinadi. Baʼzi Arxeologik madaniyat tarixiy dan maʼlum boʻlgan mashhur qabilalarga tegishli boʻlib chiqadi (mas, Kushon madaniyati qadimgi kushonlarga tegishli). Moddiy madaniyat elementlaridagi oʻxshashlik hamma vaqt ham aholining etnik va ke-lib chiqish birligini ifodalayvermay-di, chunki bir-biriga yaqin ijtimoiy va geografik sharoitda hamda ibtidoiy texnika davrida qabilalar hayoti va madaniyatida oʻxshashliklar boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, madaniyatning ayrim elementlari shu madaniyatni yaratgan xalq yoki qabilalarning bir joydan ik-kinchi joyga koʻchishi natijasida boshqa qabila yoki xalqlarga oʻtishi mumkin. Arxeologik madaniyatni oʻrganish yozma tarixiy maibalar paydo boʻlmasdan oldin yashagan qabila va xalqlarning tarixini yozish uchun imko-niyat yaratib beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Arxeologik sanalash

Arxeologik sanalash — arxeologik yodgorliklarning yoshini aniqlash. Ularning sanasi yil, yuz yillar, ming yillarda mutlaq, aniq koʻrsatilishi hamda boshqa yodgorliklarga nis-batan aniqlangan nisbiy (ilgari, soʻnggi) boʻlishi mumkin. Ax. arxeologik usullar (stratigrafik, tipologik) va tabiiy fanlar usullari (radio-uglerod usuli bilan sanalash va boshqalar) bilan aniqlanishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologik sinov

Arxeologik sinov – arxeolo-gik yodgorliklarni qayd etish (arxeolo-gik haritalar tuzish) va qazilma ishlari olib borish maqsadida oʻtkaziladigan qidiruv ishlari. Arxeologik sinovda odatda har bir yodgorlik sinov tariqasida qisman qazib koʻrilib, uning bunyod etilgan vaqti, umri, xususiyati kabi tomonlari aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologik qazish

thumb
Arxeologik qazish — maxsus ruxsatnoma asosida yodgorliklar va ma-daniy qatlamni toʻliq oʻrganish imkonini beruvchi uslubga (avvalambor stra-tigrafik uslubga) rioya qilingan holda arxeologik yodgorliklarni tadqiq etish. Arxeologik qazish turli arxeologik tekshirishning yakunlovchi bosqichi boʻlib, unda sinab koʻrilgan yodgorlik boshdan-oyoq batamom qazib tekshiriladi, tugʻallangan tarixiy xulosalar chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxeologiya
Arxeologiya buyumshunosligi

ARXEOLOGIYA BUYUMSHUNOS-LIGI — arxeologiyaning har bir arxe-ologik davrga oid buyum va jihozlarni oʻrganadigan sohasi. Har bir buyumning oʻziga xos kelib chikish va taraqqiyot ta-rixi bor. Hozirgi kunda ishlatilib tur-gan buyumlar (pichoq, kozon, piyola, kosa) ibtidoiy zamonlardan boshlab necha bosqichlarni oʻtib, soʻnggi holatida bizga yetib kelgan. Har bir tarixiy davr va bosqichning buyumlar majmuasi arxeolo-giya fanida oydinlashadi. Shuning uchun har bir davrning buyum va jihozlarini oʻrganishda A.6.ning ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologiya yodgorliklari

Arxeologiya yodgorliklari — arxeologik tadqikotlarning ob’ekti boʻlib xizmat qiluvchi, yerning usti va ostida saqlanib qolgan qshootlar va buyumlar. Arxeologiya yodgorliklari moddiy tarixiy man-balar boʻlib, ularni oʻrganish bilan kishilik jamiyatining oʻtmishi yoritiladi. Arxeologiya yodgorliklari kishilik tarixining yozma tarixga-cha badimgi inoʻlgan eng qadimgi davrini oʻrganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Arxeologik davrlar boʻyicha Arxeologiya yodgorliklari quyidagi turlarga boʻlinadi: 1) tosh davri yodgorliklari; 2) jez davri yodgorliklari; 3) antik davr yodgorliklari; 4) qadimgi mudofaa insho-otlari; 5) qadimgi suv inshootlari; 6) qadimgi Mozor-moʻla va oʻbalar; 7) qadimgi meʼmorlik yodgorliklari; 8) qadimgi hujjatlar; 9) oʻrta asr shahar va rabotparnnnng harobalari; 10) zargarlik buyumlari va qadimgi pullarning xazinasi; 11) qadimgi va oʻrta asr pullari, turli arxeologik topilmalar. 12U qimmat bo'lib saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Arxeologik tadqiqotlar instituti – Oʻzbekiston hududidagi moddiy madaniyat yodgorliklarini oʻrganuvchi ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Tarix va arxeologiya instituti negizida (1970-yil) Samarqandda tashkil etilgan. Arxeologiya instituti Oʻzbekistonda olib boriladigan arxeologik tadqiqotlarga ilmiy-metodik rahbarlik qiluvchi markaz boʻlib, respublika hududidagi barcha moddiy madaniyat yodgorliklarida qazish ishlari olib borish uchun ruxsatnoma beradi. Oʻz tadqiqotlarini OzMU, Samarqand Davlat Universiteti, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Sanʼatshunoslik instituti, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Tarix instituti va boshqa ilmiy muassasalar bilan muvofiqlashtirib olib boradi. Arxeologiya instituti xalqaro ilmiy dasturga binoan respublikaning qator viloyatlarida Fransiya, Germaniya, Polsha, Italiya, Rossiya kabi mamlakatlar ilmiy markazlari bilan hamkorlikda arxeologik qazishmalar olib boradi (1984-yildan). Institutda tosh davri arxeologiyasi, Turon arxeologiyasi, Movarounnahr arxeologiyasi, ilmiy ishlab chiqarish boʻlimlari; tarixiy yodgorliklarning kimyoviy va texnologik tadqiqoti hamda konservatsiya qilish laboratoriyasi, kutubxona (55 mingdan ortiq asar) bor; Toshkent, Xiva va Termiz arxeologiya boʻlimlari tuzilgan. 7 fan doktori (3 akademik), 35 fan nomzodi, jami 90 ilmiy xodim ishlaydi. Institut „Oʻzbekiston moddiy madaniyati tarixi“ nomli yillik toʻplam nashr etadi (1959-yildan). U oʻz faoliyatida arxeologik tadqiqotlarga bagʻishlangan 120 ta ilmiy monografiya (5 tasi ajnabiy tillarda) va turli jurnal va toʻplamlarda mingdan ortiq maqolalar chop etdi. Arxeologiya institutida arxeologiyaning dolzarb masalalari boʻyicha bir necha xalqaro ilmiy anjumanlar oʻtkazildi (1973, 1986, 1988, 1991, 1994, 1997). Institut xodimlaridan A. Asqarov, Yu. F. Buryakov, R. Sulaymonov, M. Isomiddinov, M. Filanovich, T. Xoʻjayov va 665G. Shishkinalar Oʻzbekiston hududida ilk shahar madaniyatining shakllanishi hamda uning taraqqiyot bosqichlari tarixiga bagʻishlangan 14 monografiya uchun Beruniy nomidagi Davlat mukofoti bilan taqdirlandilar (1985). Institut qoshida aspirantura va doktorantura, arxeologiya mutaxassisligi boʻyicha maxsus doktorlik ilmiy kengashi mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Arxeologiya haritagrafiyasi

ARXEOLOGIYA HARITAGRAFIYA-SI — tarixiy haritagrafiyaning max-sus tarmogʻi; arxeologiya maʼlumotlari asosida turli xildagi tarixiy voqea va hodisalarni grafika asosida haritaga tushirish. Arxeologiya haritagrafiyasi tuzishda: a) arxeologik ma-daniyatlarning joylashuvini koʻrsatish; b) arxeologik madaniyatlarning va etnik guruhlarning oʻzaro aloqasi, bir-biriga taʼsiri va bir joydan ikkinchi joyga kuchishini oʻrganib, haritada belgilash; v) ishlab chiqarish , qishloq xoʻjaligi ekinlari joylashgan va tarqalgan tumanlar, qadimgi sugʻorilgan yerlar va irrigatsiya inshootlari va boshqalarni aniqlab berish; g) kad. savdo yoʻllarini, mamlakat yoki xalqlar oʻrtasidagi ijodiy aloqalarni oʻrganib, haritaga tushirish; d) oʻtmishdagi ijtimoiy hodisalarning geografik faktlar bilan aloqasini oʻrganish va haritada koʻrsatish. Arxeologiya haritagrafiyasi 19-asr oʻrtalarida paydo boʻldi. 20-asrda esa Arxeologiya haritagrafiyasi kengayib, qadimgi xalqlarnilg madaniyati, yashagan joylari toʻgʻrisida bayon etuvchi tematik va tipologik haritalar, boshqa arxeologik, paleoetnografik maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan haritalar paydo boʻldi. Arxeologiya haritagrafiyasida arxeologiya yodgorliklarining geografik jihatdan joylanishini aniqlash va haritaga tushirish bu ob’ektlarni muhofaza etish va tadqiq qilish imkonini beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologiyaning ish uslubi

Arxeologiyaning ish uslubi — moddiy madaniyat yodgorliklari mavjud joyning tabiiy geografik tu-zilishiga va ulardagi tarixiy-maishiy holatga qarab tadqiqot ishlarini bel-gilash: 1) arxeologik axtarish (rekog-nossirovka)dan iborat boʻlib, unda maʼlum joyda qaysi turdagi yodgorliklar: shahar harobalari, qadimgi qabristonlar, maskanlar va hokazo borligini, ularning taxminiy davrlarini belgilab chiqadi; 2) arxeologik sinov (razvedka)da har bir yodgorlikni sinov tariqasida qisman qazib koʻrib, uning bunyodga kelgan zamo-ni, umri, xususiyati kabi tomonlarini aniqlab oladi; 3) muqim (statsionar) ar-xeologik qazish turli arxeologik tekshi-rishning yakunlovchi bosqichi boʻlib, unda sinab koʻrilgan yodgorlik boshdan-oyoq ba-tamom qazib tekshiriladi, tugallangan tarixiy xulosalar chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeopteriks

Arxeopteriks, arxeornis, dastlabki qush (Archaeopteryx) — qushlarning eng qadimgi, qirilib ketgan urugʻi, kaltakesakdumlilar (Saururae, yaʼni Archaeoruithes) kenja sinfiga kiradi. Zagʻizgʻon kattaligidagi bitta turi (A. lithographica) maʼlum. Arxeopteriks patlarining izi dastlab 1860-yil, toʻliq skelet qoldigʻi esa 1861-yil Bavariya (Germaniya)da yura qatlamidan topilgan. U Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Hozir arxeopteriksning 5 ta skeleta maʼlum. Arxeopteriks tuzilishida sudralib yuruvchilarga (2 chekka yoyi, miyasi kichik boʻlishi, tishlarining alveollarda joylashganligi, qorin qovurgʻalarining amfitsel tipda tuzilganligi, 20 ta umurtqadan iborat dumi boʻlishi, muguz tumshugʻi boʻlmasligi va boshqalar) va qushlarga xos belgilar boʻlishi (pat qoplami, qanotlari qoqish patlarining uzun va asimmetrik tuzilganligi, oyoqlarining suyaklari qisman pnevmatik xususiyatga ega boʻlishi) filogenetik jihatdan sudralib yuruvchilar bilan qushlarning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. Arxeopteriksni oʻrganish asosida evolyutsiyaning mozaikligi toʻgʻrisida tasavvur paydo boʻlgan. Koʻpchilik olimlar arxeopteriksni qushlarning dinozavrlardan, ikki oyoqli timsohlar yoki psevdozuxitlardan kelib chiqqan bevosita ajdodi deb hisoblashadi. Biroq ayrim tadqiqotchilarning fikricha — Arxeopteriks sudralib yuruvchilardan kelib chiqqan yon tarmoq boʻlib, ulardan qushlar kelib chiqkan boʻlishi mumkin. Arxeopteriks uchish qobiliyatiga ega boʻlmagan, shoxdan-shoxga yoki yerga sakraganida qanotlaridan, shoxlarda oʻrmalaganida qanotidagi tirnoqlaridan foydalangan. Arxeopteriksning qoldiqlaridan biri arxeornis (Archaeornis siemensi) alohida urugʻ va tur sifatida yozilgan. Lekin koʻpincha barcha topilmalar bitta turga kiritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Turkum:Zoologiya
Arxeotsiatlar

Arxeotsiatlar (Archeocyathida) - qirilib ketgan umurtqasiz jonivorlar turkumi. Boʻyi 6 — 8 sm, eni 1-2 sm. Kembriy davridagi dengizlarda yashagan. Arxeotsiatlar gʻuj boʻlib toʻplangan joylarda keyinchalik riflarda vujudga kelganArchaeocyathid reef structures ("bioherms"), although not as massive as later coral reefs, might have been as deep as ten meters (Emiliani 1992:451).. 100 m gacha chuqurlikdagi suv tubiga yopishib yashashgan. Yer yuzidan arxeotsiatlarning qariyb 400 turining qoldiqlari topilgan. Ular yordamida kembriy davri yotqiziqlari oʻrganilib, ularning stratigrafik sxemasi tuziladi.Ular sayyoramizning birinchi rif quruvchi hayvonlari bo'lgan va butun dunyo bo'ylab quyi kembriy davri uchun dastlabki fotoalbomdir

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxespora

Arxespora (yunoncha: arche — boshla-nish va spora) — yoʻsinlar va paporotni-klar boʻlimiga mansub oʻsimliklarda spo-ra hosil qiluvchi, gulli oʻsimliklarda esa chang va murtak xaltachalari yetishti-ruvchi hujayralar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxi

Arxi… (yun. arhi — boshlanish, yetakchilik) — muayyan soʻzlarga old tomondan qoʻshilib, quyidagi maʼno ifodasini be-radi: a) kattalik, yuqori mavqega egalik (mas, arxiyepiskop), birikmaga kirishgan soʻz ifodalagan belgi kuchli, ortiq ekan-ligini koʻrsatadi (mas, arxireaksion — oʻta reakdion).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxiyepiskop

Arxiyepiskop (arxi… va yepi-skop) — ruhoniylik unvoni, xristian cherkov iyerarxidagi oliy darajalardan biri. Hamma yepiskoplar teng va bir xil hokimiyatga ega deb hisoblansa ham apo-stol qoidalari asosida ayrim yepisko-plarga boshqalarning ustidan nazorat qilish huquqi va ayni vaqtda A. unvoni berilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxikarp

Arxikarp (Archicarpus) — xal-tachali zamburugʻlarning ikki (ostki va ustki) hujayradan iborat urgʻochi jin-siy organi. Ostki hujayra (askogon) bitta yoki bir nechta yirik, koʻpincha koʻp yadroli hujayradan, ustki hujayra (tri-xogina) esa bir oz choʻziqroq hujayradan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed aksiomasi

thumb
Arximed aksiomasi — berilgan ikki kesmaning kichigini (A) bir necha marta takrorlab, har doim kattasidan (B) kattaroq kesma hosil qilish mumkinligi toʻgʻrisidagi aksioma. Arximed aksiomasini yuzalar, hajmlar, sonlar va boshqalarga ham tatbiq qilish mumkin. Masalan, har qanday ikki musbat son a va b uchun a*p>b tengsizlikni qanoatlantiruvchi natural son p doimo topiladi. Bu aksioma yunon matematigi Arximed tomonidan „Shar va silindr“ asarida tavsiflab berilgani uchun Otto Stols ushbu nomni bergan. Arximed aksiomasini baʼzan Yevdoks aksiomasi deb ham atashadi, chunki uni ilgariroq Yevdoks Knidskiy qoʻllagan. Arximed aksiomasidan miqdorlarni oʻlchashda, ikki kesmaning umumiy oʻlchovini topish va boshqa masalalarni hal qilishda foydalaniladi.

 Yana qarang 

 Aksioma
 Arximed

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed vinti

Arximed vinti – Arximed ixtiro qilgan suv chiqaruvchi mashina. Arximed vinti ikki tomoni ochiq silindr quvur boʻlib, oʻqiga vint kanali hosil qiluvchi vintli yuza oʻrnatilgan. Arximed vintining bir uchi suyuqlikka tushirilib, ikkinchi uchi suyuqlik quyiladigan joyga oʻrnatiladi. Vint aylanganda suyuqlik quvurdan koʻtarilib, yuqori teshikdan uzluksiz quyilaveradi. Arximed vintining ishi qiya tekislik prinsipiga asoslangan. Shamol yoki suv dvigatellari yordamida harakatga keltiriladigan Arximed vinti quritish va sugʻorish ishlarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed spirali

Arximed spirali – oʻz nuqtalaridan biri O atrofida tekislik boʻylab tekis aylanayotgan OA toʻgʻri chiziq ustida doimiy tezlik bilan harakatlanib boruvchi M nuqta chizgan yassi egri chiziq. Harakatlanayotgan toʻgʻri chiziqqa ma’lum yoʻnalish berib, unga qutb oʻqi, undagi qoʻzgʻalmas nuqtaga qutb deb qaralsa, u holda Arximed spiralining kutb koordinanalardagi tenglamasi, bunda a=const boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed qonuni

Arximed qonuni – gidrostatika va aerostatikaning asosiy qonuni. Miloddan avvalgi 3-asrda Arximed kashf qilgan.

 Qonun va unga izoh 
Arximed qonunining formula koʻrinishi:
 
bu yerda – suyuqlik yoki gazning zichligi, – erkin tushish tezlanishi, boʻlsa – botirilgan jismning hajmi (botirilgan qismining.

thumb|right|210px|Agar jismning ogʻirligi "koʻtarish kuchi"ga teng boʻlsa, jism suyuqlik yoki gaz hajmining istalgan joyida boʻla oladi
Suyuqlik yoki gazga botirilgan har qanday jismga shu jism siqib chiqargan suyuqlik yoki gaz ogʻirligiga teng gidro-aerostatik "koʻtarish kuchi" ta’sir qilishini ifodalaydi. Bu kuch jism sirtiga suyuqlik yoki gaz tomonidan ta’sir qiluvchi bosim kuchlarining teng ta’sir etuvchisi boʻlib, yuqoriga tik yoʻnaladi. Agar jismning ogʻirligi "koʻtarish kuchi"dan katta boʻlsa, jism choʻkadi, kichik boʻlsa – choʻkmaydi, teng boʻlsa, jism suyuqlik yoki gaz hajmining istalgan joyida boʻla oladi. Bu qonun bir jinsli boʻlmagan suyuqlik va gazlarga ham taalluqlidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Arximed qonuning kashf etilishi
Arximitsetsimonlar

Arximitsetsimonlar (Archimycetes) – gifi (tanasi) boʻlmagan yoki juda suct rivojlangan tuban zamburugʻlar sinfi. 350 ga yaqin turi bor. Asosan bir hujayrali va bir yadroli organizmlar, zoospora orqali koʻpayadi, faqat ayrim gina ri-vojlanishning boshlangʻich davrlarida ikki yadroli boʻladi, ba’zi izo-gametalarning qoʻshilishi (kopulyatsiya) yoʻli bilan urchiydi. A. juda mayda, uni mikroskopda koʻrish mumkin. Bu sinfga mansub zamburugʻlar asosan suvda yoki nam joylarda oʻsadigan suvoʻtlar va yuksak oʻsimlik (mas, karam, kartoshka va boshqalar)larda parazitlik qiladi, oʻsimliklarning kasallanishi va chirishiga sabab boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxipelag

Arxipelag ( soʻzidan) – bir-biridan unchalik uzoq boʻlmagan va odatda bir butun deb hisoblanadigan orollar toʻdasi. Bir arxipelagga kiradigan orollar paydo boʻlishi, geologik tuzi-lishi, oʻsimliklari, hayvonot dunyosi jihatidan oʻxshash boʻladi. Arxipelag paydo boʻlishiga koʻra materik, marjon, vulkan orollariga boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografik terminlar
Arxipelag (orollar)

Arxipelag, Gresiya arxipelagi – Egey dengizida, Bolqon yarim oroldan Kichik Osiyo yarim orol qirgʻoqlarigacha choʻzilgan toʻda-toʻda orollar (Shimoliy va Janubiy Sporadalar, Kikladlar, Evbeya, Xios, Lesbos, Krit va boshqalar). Maydoni 20 ming km². A. orollari uchlamchi davrda Egey dengizi oʻrnida boʻlgan quruqlikning qoldiqlaridir. Barcha orollar togʻ va qirlardan iborat. Balandligi 2456 m gacha (Krit o.). Vulkanlar ot-ilib, tez-tez zilzila boʻlib turadi. Doim yashil oʻrta dengiz oʻsimliklari oʻsadi. Ahrlisi subtropik oʻsimliklar yetishti-rish va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yevrosiyo
Turkum:Arxipelaglar
Arxitektonika

Arxitektonika ( — qurilish sanʼati) — sanʼat, koʻpincha meʼmorlik asarlarining asosiy va ikkinchi darajali qismlarining oʻzaro mutanosibligi.

Arxitektonika qonunlari tizimi sifatida oʻzaro munosabatda boʻlgan qismlarning uygʻunligi, mutanosibligi va muvofiqligini ifodalaydi. Masalan, Buxorodagi Somoniylar maqbarasi (IX-X asrlar). Maqbaraning hamma qismlari (kub va gumbaz sathi) handasiy mutanosiblik qonunlariga boʻysungan. Oʻzbekiston meʼmorligida ikki xil tizimi kuzatiladi: sinchkor binolar va toku ravokli binolar. Sinchkor Ada ustun va toʻsinlar keng qoʻllanadi. Toqu ravoqli arxitektonikada asosan gʻish-in maxrbatli binolar yaratilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxiya

Arxiya (yun. arche — hokimiyat, boshliq) — yasama soʻz tarkibiy qismi. Oʻzidan oldingi soʻzga qoʻshilib, hokimiyat, boshqaruv shaklini anglatadi 670(mas, monarxiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxozavrlar

Arxozavrlar (Archosaura) — su-dralib yuruvchilar kenja sinfi. Yuqori perm davridan maʼlum. Bosh suyagida 2 ta chekka suyagi va koʻz oddi tuynugi boʻladi. Chanoq suyagi 3 yoki 4 nurli. Te-risi qalin sovut bilan qoplangan. A. mezo-zoy erasida yer yuzida eng keng tarqalgan va juda xilma-xil turlardan iborat sudralib yuruvchilar guruhi boʻlgan. Ay-rim A. ikki oyokda tik yurgani uchun orqa oyoqlari, dumi va dumgʻazasi kuchli rivoj-langan, lekin oldingi oyoqlari va boshi kichik boʻlgan. Oʻtxoʻr yoki yirtqich hayot kechirgan A.ga tekodontlar, timsohlar, kaltakesakchanoqlilar, qoʻshchanoqlilar, dinozavrlar va uchar kaltakesaklar tur-kumlari kiradi. A.dan arxeopteriks ke-lib chikdan. A.dan hozir faqat timsohlar saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxont

Arxont (yun. archon — boshliq, hukmdor) — Yunonistondagi oliy man-sabdor shaxslar. Rivoyatlarga koʻra, ar-xontlik lavozimi umrbod hisoblangan, keyinroq 10 yilga, miloddan avvalgi 683 yildan boshlab esa bir yilga keltirilgan. A. 9 kishidan iborat boʻlgan. Miloddan avvalgi 6-asrdagi Solon islohotidan keyin arxontlik lavozimiga oliy darajadagi mulk-dorlar saylangan. Klisfen islohotidan soʻng (miloddan avvalgi 5-asr) A. oʻzining siyosiy ahamiyatini yoʻqotgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Archa

Archa — Archadoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt va butalardan iborat turkum. Archaning 70 ga yaqin mavjud. U bir jinsli, bir yoki ikki uyli boʻlib, shamol yordamida changlanadigan ignabargli oʻsimlik hisoblanadi. Erkak archalar sargʻish rangda, 3–6 changdonli qipiqsimon changchilardan iborat, urgʻochi archalar esa yashil boʻlib, urugʻchibarg va urugʻkurtaklardan tashkil topgan. Archaning qubba mevalari dumaloq (diametri 5–20 mm) shaklda boʻlib, ichida 1–10 dona urugʻ saqlaydi. Archa mart–may oylarida gullaydi, mevasi esa ikkinchi yil (sentabr–noyabrda) pishib, qish yoki bahorda toʻkiladi.
thumb|Archa
Archaning urugʻini yaxshi undirish uchun uni kuzda sepishdan oldin stratifikatsiya qilish kerak. Ikki-uch yoshli koʻchatlari ekiladi. Oʻzbekiston va umuman Oʻrta Osiyo togʻlarida (sovur archa), (oʻrik archa), (qora archa) va (Zarafshon archasi) kabi keng tarqalgan.

Archaning xoʻjalikdagi ahamiyati katta: yogʻochi meʼmorlikda, oʻymakorlikda va qalam yasashda ishlatiladi. Ayrim xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Qubbalaridan efir moyi, qatron, qand, mum va organik kislotalar olinadi. Shuningdek, qubbasining damlamasi tabobatda siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi va ovqat hazm qilishni yaxshilovchi dori sifatida ishlatiladi. Oʻrta Osiyoda oʻsuvchi turlardan olinadigan efir moyining sedrol fraksiyasi esa jarohatni, suyakning teshilib oqishini davolashda qoʻllanadi.

 Ekologiyasi 
Archa oʻsimliklari turli muhitlarda oʻsa oladi. Masalan, Lahaul vodiysidagi archalarni toshloq tuproqli, quruq joylarda topish mumkin. Bu oʻsimliklarni yaylov hayvonlari va qishloq aholisi turli maqsadlarda keng foydalanadi. Barglari va yogʻochining muhim xususiyatlari tufayli, qishloq aholisi ushbu daraxtlarni kesib ulardan foydalanadi.

Gʻarbiy hududlarda archa oʻsimliklarining oʻziga xos keng va ochiq oʻrmonlarda uchraydi. Yongʻinlarning kamayishi va chorva mollarining yoʻqligi tufayli gʻarbiy archalar koʻpayib, ularni kesish koʻpaygan. Bu esa atrof-muhitda oʻzgarishlarga olib keladi; masalan, avval atrof-muhit va qishloq xoʻjaligi uchun zarur boʻlgan hayvonlar yashaydigan ekotizimlar buziladi.

Archalar populyatsiyasi ortgani sari, togʻlarda yogʻoch ning kamayishi kuzatilmoqda. Daraxtlar orasidagi raqobatning kuchayishi, meva mahsulotlari hajmining kamayishiga olib kelmoqda.
 Oʻstirilishi 
Archalar park va bogʻlar uchun manzarali oʻsimlik sifatida keng tarqalgan eng mashhur ignabargli daraxtlardan biridir. Ular turli rang va oʻlchamlarda koʻp yillar davomida koʻpaytirilgan boʻlib, turli shakllarni yaratish imkonini beradi. Shu jumladan, mitti miniatyura navlari ham mavjud boʻlib, ular dekorativ koʻrinishi bilan bogʻlarga oʻzgacha goʻzallik bagʻishlaydi.
 

 
 Junipers of the world
 Gymnosperm Database – Juniperus
 Arboretum de Villardebelle Photos of cones and foliage of selected species

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Daraxtlar
Archa koʻmir

Archa koʻmir – archa daraxtidan tayyorlangan yoqilgʻi. Bunda archa gʻoʻlalar koʻralarga solib kuydiriladi. U choʻgʻ holiga kelganda koʻra ogʻzi somonli loy bilan suvalib, 10-15 kun shu holda saqlanadi (qarang Lista kumir). Archa koʻmirdan asosan hunarmandchilikda temirchilar, miskarlar va zargarlar turli xil asboblar yasashda foydalanadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ko'mir
Archazor

Archazor, archazor oʻrmonlar – asosan, archa daraxtidan tashkil topgan oʻrmonlar. Archazorlar 600 – 700 yil (ayrimlari 2000-yilgacha) yashaydi, togʻlarda suv toʻplash, tuproq eroziyasi oldini olish, sel toshqinlarini bartaraf etish kabi muhim vazifalarni bajaradi. Asosan Yer yuzining Shimoliy yarim sharidagi togʻli hududlarda – Oʻrta Amerika, Osiyo va Afrikada oʻsadi. Oʻrta Osiyo, Qrim, Oltoy-Sayan, Uzoq Sharqdagi togʻlarda 700 ming ga maydonni egallaydi, uning 665 ming ga dan koʻprogʻi (93,5%) Markaziy Osiyo davlatlarida joylashgan. Oʻzbekiston davlat oʻrmon fondi hisobida 190 mingga yaqin archazor bor (1999). Oʻzbekistonda asosan, Tyanshan, Turkiston, Chatqol, Hisor togʻlarida katta-katta archazorlar mavjud. Ular siyrak va mahsuldorligi kam archazorga kiradi (qalinligi 0,3 – 0,5), ammo shunga qaramay juda katta tabiiy va iqtisodiy ahamiyatga ega archazor 800 – 3100 m balandlikda togʻ yon bagʻirlarida joylashgan va uch mintaqaga boʻlinadi: togʻlarning pastki qismida (800-2000 m balandlikda) qora archa yoki Zarafshon archasi, oʻrta qismida (1400-2500 m) sovur archa, yuqori qismida (2500- 3100 m) oʻrik archa yoki Turkiston archasi oʻsadi. Togʻlarning eng yuqori qismidagi archalar siyrak, boʻyi past, tanasi qiyshiq, sershox boʻlib, koʻpincha yer bagʻirlab oʻsadi. Eng yaxshi archazor unumdor, sernam, tuproqli, yassi togʻyon bagʻirlarida uchraydi va ularning yillik fitomahsuldorligi 220 t/ga ni tashkil etadi. Ilgari archazor muhofaza qilinmaganligi va ulardan qurilish materiali hamda oʻtin sifatida ayovsiz foydalanish natijasida archazor maydonlari kamayib, archalari siyraklashib ketgan. XX asrning 50-yillaridan boshlab Oʻzbekistonda ularni tabiiy ravishda qayta tiklash va ekma archazorni barpo qilish ishlari boshlandi va Oʻrta Osiyo (hozirgi Oʻzbekiston) Oʻrmonchilik ilmiy tadqiqot institutida uning ilmiy asoslari ishlab chiqildi (U. N. Nigʻmatov, Ye. V. Mixaylova, V. M. Saxatskiy, Yo. Yu. Musayev). Oʻrmonchilik xoʻjaliklari archazorni qoʻriqlash, parvarishlash, tabiiy va sunʼiy yoʻllar orqali koʻpaytirish ishlari bilan shugʻullanadi (qarang Oʻrmon xoʻjaligi).Abduxalil Qayimov, Anvar Tagirov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ekologiya
Archin tili

Archin tili — qarang Dogʻiston tillari."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kavkaz tillari
Turkum:Tillar
Archinlar

Archinlar (oʻzlarini arshishtib deb ataydilar) – Dogʻiston Respublikasidagi xalq. Umumiy soni 1 mingdan ortiq (1992). Archin tilida soʻzlashadi. Dindorlari islomning sunniy mazhabida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dogʻiston
Archman

Archman – Turkmanistonning Kopetdogʻ etaklaridagi shifobaxsh suvli kurort. Archman temir yoʻl stansiyasidan 9 km narida joylashgan. Iqlimi keskin kontinental, yozi juda issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 30°). Kam vodorod sulfidli mineral buloq suvlari vannaga tushish va ichish uchun ishlatiladi. Qon aylanish, ovqat hazm qilish, harakat va tayanch organlari kasalliklarida, teri, ginekologik kasalliklarda tavsiya etiladi. Sanatoriy, vanna qabul qilish binosi bor. Yil boʻyi ishlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kurortlar
Arshak I

Arshak (Ašk)) (? — miloddan avvalgi 217) — Parfiyada hukmronlik qilgan sulola asoschisi. Kaspiy dengizining janubi-sharqida yashagan parn qabilasining boshlig‘i bo‘lgan. Arsaces aslida qabila boshlig‘iga berilgan unvondir. „Ar“ (er) so‘zi botir, mard, bahodir, pahlavon demakdirMarcellinus, xxvii. 6.. Arsaces esa shaklarning botiri maʼnosini anglatadi. Baʼzi tarixchilar (V. G. Lukonin) Arsacesni qadimgi pahlaviycha Kavi Arshan — bahodir kamonchi nomi bilan bog‘laydilar; .

 

Turkum:Parfiya qirollari
Arshakiylar

Arshakiylar — Parfiya podsholari sulolasi (miloddan avvalgi 250 — milodiy 224). Sulolaga Kaspiy dengizining janubi-sharqiy qismida yashagan parn qabilasining boshligʻi Arshak asos solgan. Beruniy Arshakiylarni Xorazmning mifologik qahramoni Siyovushdan tarqagan deb hisoblaydi. Bu sulolaning mashhur vakillari: Arshak I (250 — 248/247), Tiridat I (248/247 — 211), Artabon I (211 — 191), Prianat (191 — 176), Fraat I (175 — 170), Mitridat I (170 — 138/137), Fraat II (138/137 — 128), Artabon II (128 — 124/123), Mitridat II (123 — 88/87), Fraat III (70/69 — 58/57), Orod II (57 — 37/36), Fraat V (miloddan avvalgi 2-milodiy 4), Vonon I (7/8 — 12), Artabon III (12 — 38), Gotarz II (38 — 51), Vologes I (51/52 — 79/80), Mitridat IV (128/129 — 147), Vologes III (148 — 192), Vologes IV (192 — 207/208), Vologes V (507/208 — 222), Artabon V (209 — 224).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arshakiylar (sulola)

Arshakiylar (Arshakuni arman arshakiylari — Parfiyadagi arshakiylar sulolasiga qardosh boʻlgan shohlar sulolasi. Tiridat I (62 yildan, rasman 66 — 80) tomonidan asos solingan. Hisrav I (217 — 238) davrida Arshakiylar hokimiyati merosiy tuye olgan. Tiridat III Buyuk (287 — 332) davrida xristianlik Armanistonning rasmiy davlat diniga aylangan (taxminan 301). Arshakiylar ichki tarqoqlikka qarshi hamda Armanistonning mustaqilligi uchun muvaffaqiyatsiz kurash olib borganlar. Eron va Vizantiya oʻrtasida Buyuk Armaniston taqsimlangach (387), Arshakiylar ularning vassaliga aylanganlar. 428 yil Arshakiylar sulolasi barham topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arshi aʼlo

Arshi aʼlo (arab, arsh — taxt, aʼlo — buyuk) — buyuk taxt. Islom aqidasiga koʻra, Arsh Yer, osmonlar, yul-duzlar va Kursiydan ham katta hajmdagi mavjudot. Alloh yaratgan barcha narsadan u buyuk va kattadir. Qur’oni Karim oyatlarida Arshi aʼlo toʻgʻrisida 23 joyda bayon etiladi. Mas. „Hud“ surasining 7-oyati-da: „Alloh shunday (buyuk va qudratli) zotdurkim, Yeru osmonlarni olti kunda yaratdi, holbuki Uning Arshi suv ustida edi“, deyiladi. Islom taʼlimoti boʻyicha Arsh va boshqa buyuk mavjudotlarni yaratishdan Allohning maqsadi ulardan Oʻzi yoki boshqalar foydalanishi yoxud ularga ehtiyoji borligi uchun emas, balki Oʻzining qudrat va imkoniyati na qadar cheksiz ekanligini namoyon etish-dir. Baʼzi notoʻgʻri aqida egalari, Arsh Allohning taxti, unda makon tutib oʻtiradi, deb xatoga ketadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arshiy Xoʻjajahon Yaʼqub

Arshiy Xoʻjajahon Yaʼqub (1706 — 1756, Qashqar) — uygʻur shoiri, davlat arbobi. Oyrot xonligi (1635−1758) ning Kashqardagi noibi. Arshiy uygʻur mumtoz sheʼriyatida lirik janr rivojiga hissa qoʻshgan. Navoiyga ergashgan („Koʻngul“ musammani), tatabbular bitgan. Asarlarida insoniylik, vafo, mehr-muhabbat, ezgulik va doʻstlikni tarannum etgan, ijtimoiy tengsizlik va huquqsizlikdan noligan. Uning „Xoʻjajahon Arshiy“ nomli devoni mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Uygʻur shoirlari
Turkum:1706-yilda tugʻilganlar
Turkum:1756-yilda vafot etganlar
Arshin

Arshin — qadimgi uzunlik oʻlchov birligi; oʻlchami 65,2-M 12 sm. Oʻrtacha qiymati koʻp da 71,12 sm deb olingan. Rabgʻuziy 1310 yilda turkiy tilda yozgan „Kisasi Rabgʻuziy“ asarida kel-tirgan. Turkistonda uzunligi taxminan 1 m ga teng xonarshin ham qoʻllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Arergard

Arergard ( – orqasida, garde – soqchi, qoʻriqchi, qorovul) – Yevropa davlatlari armiyalarida harbiy yurish, hujum yoki chekinish vaqtida asosiy kuchlarning ketidan boruvchi va ularning shu tomondan xavfsizligini taʼminlovchi askariy qoʻshilma, qism yoki boʻlinma. Turkiy xalqlar harbiy qoʻshinida soqa deb yuritilgan.

 Yana q. 

 Avangard

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Harbiy sanʼat
Arerssena

Arerssena — sahnaning orqa qismi. Odatda A. yordamchi joy xizmatini bajarib, kenglik va fazoning tasavvuri-ni beruvchi dekoratsiyalarni oʻrnatishda foydalanilgan. Hoz. zamon teatrida A, kengroq va chuqurroq qilinadi. Negaki, dekoratsiya qurilmalari avtomatik tarz-da aylantirilishi kerak. A. Hidoyatov nomidagi teatrda sahnalashtirilgan "Paranji sirlari" (Hamza asari), "Is-kandar" (A. Navoiy dostoni asosida) spektakllarida A. keng ishlatildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aryavarta

Aryavarta („oriylar mamlaka-ti“) — Shimoliy Hindistonning markaziy qismining qadimgi hindlar tomonidan ata-lishi. Qadimgi hindlarning tasavvuricha, A. mamlakatida Hindistonning boshqa xalqlariga qaraganda „olijanob“ ki-shilar yashagan. Bunday qarashlar bejiz boʻlmagan, albatta, chunki Hindistonning aynan mana shu qismi qadimgi hind tamadduni (sivilizatsiyasi)ning oʻchogʻi, Mauriyalar davlati joylashgan oʻlka boʻlgan. Bu yerda brahmanizm, buddizm va jaynizm kabi dinlar shakllangan, unda yashagan xalqlarning adabiy tillari — sanskrit va pali — butun Hindistonning adabiy tiliga aylangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arqish

Arqish (turkiycha) — 6 — 14-asrlarda turkiy xalqlarda uzoq yurtlarga 673savdo-sotiq ishlari bilan qatnovchi to-jirlar, ot-ulovlar, aravalar va ularni boshqaruvchi mutasaddi shaxslar guruhi, yaʼni karvon maʼnosini anglatuvchi istiloh. A. Kultegin bitiktoshida, Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilik“, Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida ishlatilgan, soʻnggi bor 14-asr obidasi Rabgʻuziyning „Qisasi Rabgʻuziy“ asarida qayd etilgan. Hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi „Karvonboshi“ maʼnosi qadimda A. ulugʻi soʻz birikmasi yordamida ifodalangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arqon koʻpburchagi

Arqon koʻpburchagi – kuchlar tizimining tayanch reaksiyalari va teng taʼsir etuvchi kuchlarini topish, eguvchi momentlar epyuraparini yasash, arkasimon va osma tizimlarning eng maqbul qiyofalari (shakllari)ni aniqlash hamda yasen jismlar statistikasiga doir boshqa masalalarni yechishning grafik usulida foydalaniladigan koʻpburchak. Ikki uchi tangʻib bogʻlangach ip (arqon)ning bir necha nuqtasiga qoʻyilgan kuchlar bilan tarang tortilishi natijasida hosil boʻlgan koʻpburchak Arqon koʻpburchagi dir. Arqon koʻpburchagi kuch koʻpburchagi (rasmga qarang) bilan birga yassi kesimlarning geometrik harakteristikalarini aniqlashda, muhandislik gidravlikasi, iqtisodiyotning baʼzi masalalarini yechish va boshqalarda ham qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geometriya
Arqon tutish

Arqon tutish — turkiy xalqlar toʻy marosimidagi qadimgi udumlardan biri. Kelinni kuyovnikiga olib kelayotganlarida kelinning qoʻshnilari, yaqinlari, mahalla va qishloq yigitlari aravaning yoʻlini toʻsib, sovgʻa va inʼom talab qiladi. Buning uchun argʻamchi tortib yoʻlni toʻsadilar. Arqon tutgan kishilarga kelin tomonidan oldindan tayyorlab qoʻyilgan noz-neʼmatlar, belbogʻ, roʻmolcha yoki pul berishgan. Bu udum Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida mavjud. Kelin xoh otda, xoh arava yoki mashinada boʻlsin, yoʻl-yoʻlakay bolalar yoʻl toʻsishgan. Garchand kelin tushgan ulov bu toʻsikdan bemalol oʻtib ketishga qodir boʻlsa ham, bunday qilinmagan. Aksincha qizning onasi baholiqudrat berib yuborgan tugundan nonmi, boʻgʻirsoqmi, qatlamami berilib, arqon tutuvchilarning koʻngli xushnud etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Etnografiya
Turkum:Oʻzbek udumlari
Turkum:Turkiy xalqlar udumlari
Arqoniy

Arqoniy – kechpishar qovun navi. Shakli ellipissimon, boʻyi 30 – 35 sm, ogʻirligi 4 – 7 kg. Poʻsti qalin, sirti bir oz burishgan, kam toʻr, yashil. Eti oqish-yashil, qalinligi 4 – 5 sm, shirin, tarkibida 9,1% gacha qand bor. Urugʻxonasi katta, urugʻi choʻziq va biroz bukik. Urugʻi ekilganidan keyin 100 – 120 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 350 s/ga. Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Toshkent viloyatlarida ekiladi. Kuz – qishda asrash va olis joylarga yuborish uchun yaroqli (yana qarang Qovun).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qovun navlari
Arqoq

Arqoq, urish – gazlama toʻqishda tanda ipi bilan kesishuvchi va oʻrishuvchi koʻndalang ip. Odatda, A. naychalarga oʻralib, moki vositasida tanda komi (zevi) dan oʻtkaziladi. A. tabiiy (ipak, paxta tolasi, jun) va sun’iy (viskoza, neylon, lavsan) tolalardan tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arqul

Arqul – arablarda puflab chalinadigan (qoʻshnaysimon) cholgʻu. Arqulning qoʻshnaydan farqi shuki, undagi nayning biri oʻzgarmaydigan (burdon) tovush berib, kuy hosil etadigan ikkinchi nayga hamohang boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Musiqa asboblari
Argʻadal

Argʻadal (turkiycha) — qadimgi turkiy xalqlarda, keyinchalik Amir Temur va temuriylar davrida dushmanga qoʻqqisdan zarba berish maqsadida askarlar berkinadigan pana joy, pistirma.

 
Turkum: 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻay oʻt

Argʻay oʻt (moʻgʻulcha argʻa — al-dash, turkcha — oʻt, olov) — turk-moʻgʻul qabilalari harbiy sanʼatida qoʻllangan usullardan birining nomi. Dushmanni chalgʻitish maqsadida qoʻshin miqdorini boʻrttirib, koʻpaytirib koʻrsatish uchun odatda oz sonli qoʻshin qoʻmondoni har bir jangchisiga tunda bir qancha yerda gulxan, mash’al yoqishni buyurgan. Mas, Mirzo Ulugʻbek 1425-yil Moʻgʻulistonga qilgan yurishi chogʻida qoʻshin miqdori haqida dushman notoʻgʻri tasavvurga ega boʻlishi uchun har bir jangchisiga tunda besh yerda gulxan yoqishni amr qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻanun

Argʻanun, argʻan (arab., yun. organon) — maxsus meshlardan yoʻnaltiriladigan havo yordamida tovushlar yuzaga keladigan yirik musiqa cholgʻu asbobi. A. Yevropa va Sharq xalqlari musiqa amaliyotida qadimdan (miloddan avvalgi 4-asr) mashhur boʻlib, oʻrta asr qoʻlyozmalarida turlicha tasvir-langan. Qomuschi olimlar Banu Muso bin Shokir (9-asr) va Abu Abdulloh al-Xorazmiy (Yu-asr)larning maʼlumotlariga koʻra, A. bir necha qoramol terisidan tayyorlangan uchta mesh va ularga birikti-riluvchi 12 tadan 40 tagacha boʻlgan yoʻgʻon-ingichka mis naylardan tarkib topgan. Meshlarga havo bir necha kishi yordamida puflab kiritilgan — pnevmatik A., havo suv bosimi yordamida sadolanuvchi — me-xanik A., shuningdek har bir nayini bir kishi chalgan A. boʻlgan. 14 — 15-asrlarda A. Yevropada ancha takomil-lashtirilib, unga klavishlar oʻrnatilgan (qarang Organ). Forobiy, al-Isfahoniy, Ibn Sino, Xusrav Degʻlaviy, Alisher Navoiy va boshqa sharq mutafakkirlarining asarlarida A. va uning ijrosidagi musiqaning estetik taʼsir imkoniyatlari tasvirlan-gan. 17 — 19-asrlardagi maʼlumotlarga koʻra, A.ning boshqacha shakllari ham sharq xalqlarida keng qoʻllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻimchoq

Argʻimchoq — oʻyin-ermakka uchi-ladigan tebranma moslama. Odatda A. daraxtning katta butogʻiga yoxud imo-rat harisiga osilib, ikki uchiga taxta (oʻrindiq) bogʻlangan arqondan iborat. Sanoatda ishlab chiqariladigan A.lar birmuncha murakkab: ularning oʻrindigʻi, arqon yoki metall osmasi va boshqa qismlari boʻladi. Xonadonlarda, bogʻchalarda, istirohat bogʻlarida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻin

Argʻin -

1) Oʻrta juz, qisman Kichik juz tarkibiga kirgan qozoqlarning koʻp sonli qabilasi. 19-asr oxirida A.lar 500 ming kishi boʻlgan. A. 15-ada qozoq ela-tining shakllanishida ishtirok etgan asosiy boʻgʻimlar qatoriga kiradi. Shar-kay Qozogʻiston hududida koʻchmanchilik bilan mashgul boʻlishgan. A. tili — hozirgi qozoq adabiy tiliga asos boʻlgan qozoq tilining shimoli-sharqiy lahjasi.

2) Oʻzbeklar va qirgʻizlar tarkibidagi urugʻ. Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida argʻu tarzida uchraydi. A. Toshkent, Sirdaryo, Samarqand, Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro, Xorazm va Qoraqalpogʻistonda ham etnonim yoki to-ponim sifatida uchrab turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻuvon

Argʻuvon (Cercis) — burchoqsoshlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi. Yevropa va Osiyoda S. siliquastrum turi tarqalgan. Bu tur yovvoyi holda Oʻrta den-giz atrofida ham uchraydi. Oʻrta Osiyo, Krim va Kavkazda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. A.ning yovvoyi turi (S. grifﬁ thii) Afgʻonistonda hamda Oʻrta Osiyoning Pomir-Oloy va Gʻarbiy Tyan-shan togʻlarida uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama va Ugam togʻlarida oʻsadi. Yogʻochi yumshoq va oq boʻlgani uchun durad-gorlikda bagʻdodi uslubida oʻyiladigan naqqoshlikda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻumoq

Argʻumoq — zotli chopqir otlarga Sharq xalqlari bergan umumiy nom. Bu nom bilan ataluvchi otlar koʻproq arabi ot, axaltaka, yovmut, qorabayir ot zotlariga mansub. Xalq ogʻzaki ijodida A.lar be-dov, tulpor va duldul nomlari bilan ham maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻun ibn Abaqaxon

Argʻun ibn Abaqaxon (1250/1255 -1291) – elxoniylardan boʻlgan Eron hukmdori (elxoni) (1284 – 91). Abaqaxan xristianlik va ayniqsa buddizmga xayrixoh boʻlgan. Yevropa davlatlari hukmdorlari (Fransiya va Angliya qirollari, shuningdek Rim papasi) bilan Misrga qarshi birga yurish maqsadida yozishmalar olib borgan. Biroq bu rejalar amalga oshmagan, chunki harbiy kuchlar Movarounnahr va Xurosonda zarur boʻlib qolgan. Xurosonda amir Navroʻz qoʻzgʻoloni boshlanib, unga Movarounnahrdan ham yordam kelgan. Abaqaxan bu qoʻzgʻolonni bostira olmagan. Oltin Oʻrda xoni Mangu Temurning 1290-yili Darband darvozasi orqali Eronga hujumi daf qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1291-yilda vafot etganlar
Argʻunshoh Axtachi Burdaligʻiy

Argʻunshoh Axtachi Burdaligʻiy (14-asr 2-yarmi — 15-asr boshi) — Amir Te-mur lashkarboshilaridan. Amir Temurning amir Husayn bilan qilgan janglarida faol qatnashgan, Movarounnahrni dush-manlardan tozalashda jasorat va shijoat koʻrsatgan. Amir Temurning koʻp harbiy yurishlarida qatnashgan. Hindiston yurishi (1398-99) va „etti yillik yurish“ (1399-1404) yillari A. bir necha amirlar bilan birga „moʻgʻul sarha-dining zabti“ uchun qoʻyilgan. Amir Te-mur 1404-yil 27-noyabrda Xitoy yurishiga ketayotib, A.ni Samarqandda kutvol lavo-zimida qoddirgan. Biroq 1405-yil 18-fevralda Amir Temur vafotidan soʻng yuz bergan tartibsizliklar va Xalil Sulton tomo-nidan uyushtirilgan fitnada u shahzoda tarafida boʻlgan va Saroymulk xonim, Tuman ogʻo, Ulugʻbek, Ibrohim Sultonni va lashkarboshilardan amir Shoh Malik, Shayx Nuriddinlarni Samarqandga kiritmagan. Bu bilan u Amir Temur barpo etgan saltanatga putur yetishiga sababchilardan biri boʻlgan. Ashraf Ahmedov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Temuriylar davlati kishilari