Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Poni

Poni (ing. pony) — Britaniya (shu jumladan, Shedlend, Gebrid, Irlandiya va boshqa orollarda), Islandiya, Korsika, Sitsiliya, Xokkaydo (Yaponiya)da yetishtirilgan pakana otlar. 20 dan ortiq turi mavjud. Boʻyi 40—125 sm. Tusi har xil. Koʻpchilik mamlakatlarda, asosan, hayvonot bogʻlarida saqlanadi, dam olish bogʻlarida yengil aravachalarga, bolalar aravasiga qoʻshilib, egarlanib, sayrchilarga xizmat koʻrsatadi. P.ning miniladigan, aravaga qoʻshiladigan maxsus yetishtiriladi. P. otlar Oʻzbekistonda ham urchitilib koʻpaytiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ponsele Jan Viktor

Ponsele Jan Viktor (1788.1.7, Mets — 1867.22.12, Parij) — fransuz ma-tematigi va muhandisi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1834). Parij universiteti professor (1838—48), politexnika maktabi di-rektori (1848—50). P.ning geom.ga oid "Figuralarning proyektiv xossalari haqidagi traktat" asari 1822-yil Parijda bosilib chiqqan. Asarda birinchi marta figuralarning proyektiv xossalari — figura bir tekislikdan ikkinchi tekislikka proyeksiyalanganda saqlanadigan xossalari alohida guruhlarga ajratilgan. Bu xossalarni oʻrganish uchun P. yaratgan uslublar, jumladan, ikkilik prinsipi geom.ning yangi sohasi — proyektiv geom. yaratilishiga olib keladi. P.ning mexanika va gidravlikaga oid ishlari maʼlum. U fanga mexanik ish birligi — kilogrammometrni kiritgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ponsod

Ponsod, ponsad, ponsadboshi (forscha ponsad — besh yuz) — Oʻzbek xonliklarida qoʻllangan harbiy unvon. Baʼzan "dastaboshi" ("otryad boshligʻi") deb ham yuritilgan. Ponsod 500 kishidan iborat harbiy qismga boshchilik qilgan. Ponsod, odatda, xon yoki bek tomonidan tayinlanib, baʼzi soliqlardan (masalan, oʻziga tegishli mulkdan olinadigan) qisman yoki butunlay ozod qilingan hamda unga xar yili ikki marta maʼlum miqdorda gʻalla, pul va sarpolar berilgan. Qoʻqon xonligidagi harbiy unvonlar orasida ponsadboshi mingboshidan keyingi yuqori unvon sanalgan. Turkistonda sovet rejimiga qarshi kurash olib borgan guruhlarning rahbarlari ham Ponsod deyilgan. (masalan, Toʻxtasin Ponsod). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pont podsholigi

Pont podsholigi (Pont) - Kichik Osiyodagi ellinistik davlat (miloddan avvalgi 302/301 — 64). Qora dengizning Jan. sohilida joylashgan. 2-asr oxirida, Mitridat VI davrida ayniqsa ravnaq topgan. U Bospor podsholigi va boshqa hududlarni bosib olgan. Mitridatning Rim bilan qilgan 3 urushi (89—84; 83—81; 74—64) Pont podsholigini Rimga tobe etilishiga va saltanat hududini 64-yil Rim davla-ti tarkibiga qoʻshib yuborilishiga olib kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Osiyo tarixi
Pontiya togʻlari

Pontiya togʻlari - Turkiyaning shimoliy qismidagi togʻ sistemasi, Qora dengizning janubiy sohillari boʻylab 1000 km masofaga choʻzilgan. Eni eng keng joyida 130 km. Gʻarbiy Pontiya, Ja-nik va Sharqiy Pontiya togʻlaridan iborat. Qizil Irmoq va Yashil Irmoq daryolari tor vodiylar orkali tizmalarni koʻndalang kesib oʻtgan. Sharqiy qismi balandroq, relyefi alp tipli, eng baland joyi 3937 m. Gʻarbiy qismi, asosan, qumtosh, ohaktosh, sharqi granit, gneys, kristalli sla-netslardan, vulkan jinslaridan tuzilgan. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Tosh-koʻmir, mis va polimetall ruda konlari bor. Shimoliy seryogʻin yon bagʻri keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, janubiy yon bagʻri togʻ dashti va chala choʻlidan iborat. Togʻ oldi tekisliklarida va togʻ oralarida dehqonchilik qilinadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Ponton

Ponton (lotincha: pons — koʻprik) — sodda shakldagi, tagi yassi, palubali yoki palubasiz kema; kran prichali, koʻprik tayanchi va boshqa uchun suzuvchi asos boʻlib xizmat qiladi; P.larni bir-biriga ulab, koʻprik-lentalar, suzuvchi asos yoki paromlar quriladi. P.dan muhandislik qoʻshinlarida daryoni kechib oʻtish vositasi sifatida, koʻpriklarni sozlashda, choʻkib ketgan kemalarni koʻtarishda, suvga chuqur botib suzuvchi kemalarni sayoz joylardan oʻtka-zishda ham foydalaniladi. P.lar metall, temir-beton va damlangan re-zinali materiallardan yasaladi. P.lardan qurilgan koʻprik, asosan, kechuv paytida vaqtincha ishlatiladi. Baʼzi hollarda doimiy P.-koʻpriklar ham qurilishi mumkin. Ular 80 t gacha yuk koʻtara oladi (qarang: Ponton koʻprik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geometriya
Ponton koʻprik

Ponton koʻprik - odamlar va transport oʻtishi uchun moʻljallangan suzib yuradigan koʻprik. Pontonlar ustiga qilinadi. Vaqtinchalik (mas, lentasimon koʻprik, rasmga q.) va doimiy Ponton koʻpriklar bor. Vaqtinchalik P. k, (mas, harbiy ishda) yigʻma qilinadi. Ponton koʻprikning transport qatnaydigan qis-mi metall yoki yogʻoch ustunlar va toʻsinlarga tayanadi. Baʼzan, kemalar oʻtib ketishi uchun Ponton koʻprikning bir qismi ochib-yopiladigan qilinadi. Ponton koʻprik, ayniqsa, urush paytlarida qoʻl keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poopo

Poopo — Markaziy And togʻlaridagi koʻl, Boliviyada, 3690 m balandlikda. Maydoni 2500–3000 km², eng chukur joyi 3 m (mavsumga qarab koʻl maydoni va chuqurligi oʻzgarib turadi). P. qad., nis-batan keng suv havzasi qoldigʻi. Suvi shoʻr. P.ga Titikaka koʻlidan oqib chi-quvchi Desaguadero daryosi quyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pop (ruhoniy)

Pop (yun.) — pravoslav cherkovida ruhoniyning rasmiy nomlaridan biri. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xristianlik
Pop zilzilasi

Pop zilzilasi - 1984-yil 17 fevda soat 23 dan 27 min. oʻtganda sodir boʻlgan. Zilziladan Pop va uning atrofidagi bir qancha qishloqlar tala-fot koʻrgan. Zilzila kuchi epitsentrda 8 ballga yetgan, magnitudasi 5,7, chuq. 15 km. Bu hudud uchun zilzila tasodifiy hol boʻlmasdan, balki seysmotektonik izlanishlar natijasida oldindan (1976-yil) belgilab qoʻyilgan Namangan seysmogen zonasida roʻy bergan. Bu zona uchun oldindan koʻrsatilgan joyda zilzilaning boʻlishi olimlar bashoratini oqladi. Asosiy zilziladan soʻng bir oy ichida 50 dan ortiq 5—6 balli tebranish takrorlandi. Ulardan Uygʻursoy, Mirzatol, Pop, Nayman, Xoʻjaobod, Sang, Gʻurumsaroy, Chust kabi shahar va qishloqlar jiddiy zarar koʻrgan. Togʻlarda koʻchkilar sodir boʻlgan, Sirdaryo qirgʻoqlarida kengligi 15—25 sm li yoriqlar vujudga kelgan. Bundan keyin ham kuchli zilzilalar faqat shu zonada sodir boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar
Pop-art

Pop-art (ing. pop art — ommabop sanʼat) — zamonaviy tasviriy sanʼatda avangard yoʻnalish; abstrakt sanʼat taʼsirida yuzaga kelgan, dadaizm (ayniqsa, M. Dyushan ijodi) va syurrealizm bilan aloqada boʻlgan. 1950-yillarning 2yarmida eng avvalo AQSH (R.Ra-ushenberg, K. Oddenberg, J.Rozenkvist va boshqalar) va Buyuk Britaniya (P. Bleyk, R. Gamilton va boshqalar)da paydo boʻlgan, soʻngra Fransiya (N. de Sen-Fal va boshqalar), Germaniya (P. Vunderlik va boshqalar) kabi Gʻar-biy Yevropa mamlakatlarida tarqalgan. Abstrakt sanʼatning borliqdan, real hayotdan ajralib borishiga qarshi hara-kat koʻrinishida shakllangan. P.-a. vakillari real borliqqa qaytish, keng koʻlamda ishlab chiqarilayotgan buyumlarning estetik qiymatini ommaviy yoʻllar (reklama, foto, reproduksiya, komiks va hokazo) vositasida yoritishni asosiy maqsad qilib oldi. Shahar hayotida keng ishlatiladigan buyumlar (uy-roʻzgʻor anjomlari, oʻrov qutichalari, mashina boʻlaklari va hokazo)ni xuddi oʻziga oʻxshatib ishlab, ularning oʻzidan (koʻpincha kollaj va boshqa usullar yordamida) kompozitsiyalar tuzadi. P.-a.da tanlangan buyumlar tasodifiy, bir-biri bilan bogʻliq boʻlmagan holda birlashtirilishi mumkin. Muhimi bir-biri bilan moye tushmaydigan buyumlarni birlashtirish orqali tomoshabin fikri va tasavvuriga zid hissiyotlarni uygʻotishdan iborat. Masalan, rassom romkaga tortilgan toza matoga uning diagonali boʻyicha rangli sharifni bogʻlashi yoki unga dastroʻmol qoʻyib koʻrgazmada namoyish etishi mumkin. P.-a. texnika imkoniyatlaridan keng foydalanadi, fotosurat, slaydadan polotno (yuza)ga tushirilgan tasvir konni yorqin boʻyoqlarda ishlaydi, sanoatda ishlab chiqarilayotgan yorqin rangli buyumlarni oʻz asarlarida koʻrsatadi, ulardan kompozitsiyalar tuzadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poplin

Poplin (ital. papelino — papaga tegishli; dastlab, Avintonda rim papasi qarorgohida olingan, deb taxmin qilinadi) — koʻndalang qavariq yoʻllari bor polotno oʻrilishli (qarang Oʻrilish) gazlama. Koʻndalang qavariq yoʻllar ingichka tanda iplarining yoʻgʻonroq arqoq iplari bilan oʻrilishidan hosil boʻladi. P. asosan paxta tolalaridan yoki kimyoviy tolalardan, baʼzan, tabiiy ipak (tanda) va jun (ar-qoq)dan toʻqiladi. P.ning tanda boʻyicha zichligi (qalinligi) arqoq boʻyicha zichligidan 1,5—2-marta yuqori boʻladi. P. oqartirib, sidirgʻa boʻyalib va gul bosilib ishlab chiqarilishi mumkin. P.dan bluzalar (kamar bogʻlab kiyiladigan keng ust koʻylak), erkaklar koʻylagi va boshqa tikiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Popov

Aleksandr Stepanovich Popov (1859.4.3, Sverdlov viloyati – 1905.31.12, Peterburg) – rus fizigi va elektrotexnigi, radio ixtirochisi. Elektrmagnit toʻlqinlarni amaliy maqsadlarda qoʻllash asoschilaridan biri. P. elektrmagnit toʻlqinlar kukuni detektori (Branlilodja ko-gereri)ni takomillashtirdi (1895) va uning asosida elektr signallarini simsiz uzatadigan qabul qilgich (priyomnik)ni (yaʼni radioaloqani) yaratdi. Nihoyat 1895-yil 25-aprel kuni oʻzi yaratgan radiopriyomnikni namoyish qildi. U radiotoʻlqinlarni 1897-yil ba-horida 600 m masofaga, 1897-yil yozida 5 km masofaga, 1901-yil 150 km masofaga uzatishga erishdi. P. gaz razryadlarini qayd qiladigan asbob ("yashin qayd qilgich") ni ham yaratdi (1895). Parijda 1900-yil utkazilgan xalqaro koʻrgazmada P. oltin medal bilan takdirlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Popokatepetl

Popokatepetl — Meksikaning jan. qismidagi soʻnmagan vulkan, Koʻndalang Vulkanli Syerra toglari-da. Bazalt va andezitlardan tuzilgan, balandligi 5452 m. Doim tutun burqirab turadi. 16—17-asrlarda tez-tez otilib turgan. Yon bagʻirlari 3800 m gacha dub va qaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. Choʻqqilarida doimiy qor va muzliklar bor. Milliy bogʻ tarkibida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Popopchilik

Popopchilik — mashinada kashta tikish kasbi; popop mashinada yoʻrma (popop) chokida amaliy bezak sanʼati asarlari, badiiy buyumlar (choyshab, soʻzana, palak, yostiq jildi, doʻppi va boshqalar) tayyorlash. 19-asrda Oʻrta Osiyoga, jumladan, Oʻzbekiston hududiga kirib kelgan. Badiiy buyumlar avval yakka tar-tibda, keyinroq artellarga birlashib, hozirda fabrikalarda tayyorlanadi. Satin, duxoba, baxmal va boshqa sidirgʻa matolarga tikiladi. Naqsh-gullar avvaldan tayyorlangan axtalar yordamida bezatiladigan yuzaga tushirib olinadi, soʻngra rang-barang ipaklarda tikiladi. Toshkentdagi "Sharq guli" fabrikasi (hozirgi ak-sionerlik jamiyati) va boshqalarda nozik did bilan nafis, jozibali nakshlar bilan bezatilgan P. buyumlari koʻplab ishlab chiqariladi. Bunday bezatilib yaratilgan badiiy buyumlar qizlarning sepiga kirgan, sovgʻa sifatida xorijga ham chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Popurri

Popurri (frans. pop-pourri — har xil narsalar) — biron opera, operetta, balet, kinofilm va boshqalardagi mashhur, ommaviylashgan kuylar yoki xalq qoʻshiqlari, raqs kuylari va hokazodan tuzilgan cholgʻu asar. Odatda, foydalanilgan kuylar deyarli rivojlantirilmaydi, faqat ketmaket ijro etishga moʻljallanadi. "P." termini dastlab 1711-yili (fransuz noshiri K.Ballar nashr etgan pyesalar toʻpla-mida) ishlatilgan. P. 19-asrdan, asosan, puflama sozlar orkestri, estrada ansambli asari sifatida keng rivoj topgan. Uzbek kuylari asosida ilk P.larni F.Leysek ("Osiyocha popurri", 1890; "Oʻzbek qoʻshiklaridan popurri", 1924), keyinchalik Yu. Rajabiy, D. Zokirov va boshqa yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poraxoʻrlik

Poraxoʻrlik— pora olish, pora berish, bu ishda vositachilik qilish kabi mansabdorlik jinoyatlari. Poraxoʻrlik moddiy boylik yoki mulkiy manfaat evaziga muayyan harakatlarni bajarish yoki bajarmaslik bilan tavsiflanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga koʻra, u boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar sirasiga kiradi. Jinoyat kodeksi boʻyicha, pora olish deganda mansabdor shaxsning oʻz xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin boʻlgan muayyan harakatni pora berayotgan shaxsning manfaatini koʻzlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga shaxsan oʻzi, yoki vositachi orqali moddiy qimmatliklar olishi yoki mulkiy naf koʻrishi tushuniladi. Bunday jinoyat uchun — eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki muayyan huquqdan maxrum etilgan holda 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilangan. Ushbu jinoyat ogʻirlashtiruvchi holatlarda sodir etilganda 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan maxrum qilish jazosi ta-yinlanadi. (Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 210modda). Pora berish deganda mansabdor shaxsning oʻz xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin boʻlgan muayyan harakatni pora bergan shaxsning manfaatlarini koʻzlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga unga bevosita yoki vositachi orkali moddiy qimmatliklar berish yoki uni mulkiy manfaatdor etish tushuniladi. Pora berish jinoyati uchun eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarimadan 5 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishtacha jazo tayinlanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 211-modda). Basharti, shaxsga nisbatan pora soʻrab tovlamachilik qilingan boʻlsa yoki bu shaxs jinoiy harakatlar sodir etilgandan keyin bu haqda oʻz ixtiyori bilan arz kilsa, chin

 

 

Turkum:Poraxoʻrlik
Porolon

Porolon — elastik penoplastning savdodagi nomi. Kimyoviy tabiatiga kura, poliuretanlarga kiradi. Savdodagi boshqa nomlari: lakfoam, vibro-foam, foameks (AQSH), moltopren (Germaniya), allofoam (Kanada). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poroplastlar

Poroplastlar, gʻovak plastmassalar — gaz bilan toʻldirilgan plastmassalar. P.da gaz oʻzaro tutashgan katakchalarni toʻldiradi (yana qarang Penoplastlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Porox

Porox — koʻp komponentli portlovchi moddalarning zichlashtirilgan qattiq (kondensirlangan) aralashmasi. Poroh havosiz muhitda barqaror yonib, katta miqdorda qizigan gazsimon mahsulotlar hosil qilish xususiyatiga ega. Porohning yonishi tashqi bosimning keng oraligʻida (0,1—1000 MPa) issiqlikni qavatdan qavatga oʻtkazishga asoslangan. 2 xil poroh farqdanadi: 1) tutunsiz poroh (nitrotsellyuloza asosidagi) piroksilinli poroh, karbitlar va ballistitlarga boʻlinadi; 2) aralashmali poroh (yoqilgʻi va oksidlovchidan iborat), jumladan tutunli poroh (qora poroh) kon ishida dekorativ toshlar (marmar, diabaz va boshqalar)ning yirik boʻlaklarini ajratib olishda, tutunsiz poroh karyerlarda portlash ishlarida, artilleriya va oʻqli qurollarning oʻqdorilari sifatida, pirotexnik qurilmalar va boshqalarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qurollar
Portativ

Portativ (frans. orgues portatives, lot. porto — eltaman) — uncha katta boʻlmagan, koʻtarib yurish uchun qulay va ixcham, bir joydan ikkinchi joyga osongina suriladigan narsa, asbob, apparat (mas, P. radiopriyomnik, P. yozuv mashinkasi va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portveyn

Portveyn (nem. Portwein, Portugaliyadagi Portu shahri nomidan va nem. wein — vino) — kuchli uzum vinosn. Tarkibida (hajmi boʻyicha) 17—20% spirt, 5—14% qand, 4—6 g/l vino kislotasi bor. Oq, pushti va qizil uzum navlaridan oxirigacha bijgʻimagan turp aralash sharbatni yoki yangi ezilgan gʻujumlarni etil spirti bilan spirtlash va muayyan muddat davomida yetiltirish yoʻli bilan tayerlanadi. P.ning oddiy va markali (3 yildan ortiq saqlab yetiltirilgan) xillari boʻladi.

Oʻzbekistondagi barcha vinochilik korxonalarida quvvati 18°, qandi 5% boʻlgan "Uzbekistan" P.i ishlab chiqariladi. Chet ellarda eng yaxshi P. Portugaliyada tayerlanadi (Porto Barros, Porto Dalva, Porto Kolxeyto va boshqalar) OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Port-vila

Port-vila, Vila — Vanuatu davlati poytaxti, Efate o.da. Axrlisi 29,3 ming kishi (1999). Tinch okean sohilidagi port, chetga kopra, kakao, kofe chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Xalqaro moliya markazi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
George Porter

thumb|220px|George Porter
George Porter (1920.6.12, Steynfort, Yorkshir) — ingliz fizikkimyogari, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1960). Kime professor (1963), Buyuk Britaniya Qirollik instituti direktori (1966-yildan), fotobiologiya boʻyicha Xalqaro komitet (1968-yildan), Buyuk Britaniya kimyogarlar jamiyati (1970-yildan) prezidenti. Gaz fazasida tezkor fotokimyoviy reaksiyalar ustida tadqiqot olib borgan. Impuls fotoanaliz usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1967, R. Norrish va M. Eygen bilan hamkorlikda)"PORTER (Porter) Jorj" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-dekabrda vafot etganlar
Turkum:31-avgustda vafot etganlar
Turkum:2002-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Rodney Robert Porter

Rodney Robert Porter (1917.8.10, Ashton — 1985.7.9) — ingliz immunologi va biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1964); Liverpul va Kembrij universitetlarini tugatgan (1939). Londondagi tibbiyot tadqiqotlari milliy instituti ilmiy xodimi (1949—60); Sent-Meri kasalxonasi qoshidagi tibbiyot oliy makta-bi (1960—67) va Oksford universiteti (1967) professor Asosiy ilmiy ishlari immunologiyaga oid. Antitelolar molekulasining tuzilish sxemasini taklif etgan (1962). Bu sxemaga koʻra, immunoglobulin molekulasi 4 ta — 2 ta "ogʻir" va 2 ta "engil" zanjirdan tashkil topgan; zanjirlar oʻzaro disulfid bogʻlar orqali birikadi. Nobel mukofoti laureati (1972, J.Edelman bilan hamkorlikda)."PORTER (Porter) Rodni Robert" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:7-sentabrda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Port-jantil

Port-jantil — Gabondagi shahar. Ogave daryosi boʻyida. Dengiz boʻyi Oga-ve provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 80,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mamlakatning Atlantika okeani sohilidagi asosiy porti, chetga neft va taxta chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni kay-ta ishlash, yogʻochsozlik (taxta tilish, faner ishlab chiqarish), oziq-ovqat sanoati korxonalari, kislorod-atsetilin zavodi, kema verfi bor. Issiklik elektr styasi kurilgan. P.-J. yakinidagi konlardan neft va tabiiy gaz olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portik

Portik (lotincha: particus)— asosan, bino bosh tarziga, ayrim hollarda 2 yoki 3 tomoniga ishlangan qator ustun, kolonnalar. Qad. meʼmorlikda keng tarqalgan. Yunoniston sayrgohlarida P.lar boʻlgan. 18—19-asrlarda klassitsizm davri meʼmorligida, 20-asrda, asosan, jamoat binolari (oʻquv korpuslari, teatr binolari, madaniyat saroylari)da qoʻllangan. Toshkentdagi Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi hamda Madaniyat vazirligi binosi, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti va boshqa binolardagi P.lar oʻziga xos uslubda ishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portland sement

thumb|Portland sement
thumb

Portland sement (Inglizcha: Portland – Birlashgan Qirollikadagi yarim orol nomidan), suvga chidamli bogʻlovchi modda; qurilish materiali. Tarkibi asosan kalsiy silikatlardan iborat. Sementning eng keng tarqalgan turi hisoblanadi. Klinker va gips (3—7%) aralashmasini juda mayin tuyib olinadi. Aralashmaga maʼlum miqdorda (10—15%) faol mineral modda aralashtirilishi ham mumkin. Tarkibi, xossalari va qoʻllanish sohalariga koʻra, Portland sement oddiy, tez qotuvchan, gidrofob, sulfatga bardoshli, oq rangli, asbest-sement mahsulotlari ishlab chiqarishda ishlatiladigan va boshqalarga boʻlinadi. Portlandsementning tarkibi va sifati asosan klinkerning tarkibi va uning qanchalik mayin tuyilganligiga bogʻliq. Uning eng muhim xossasi suv bilan taʼsirlashganda qotish xususiyatidir. Bu xususiyati marka bilan belgilanadi, Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan Portland sementning markasi 300 dan 600 gacha (marka qancha yuqori boʻlsa, material shuncha sifatli hisoblanadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portlatkich

Portlatkich — snaryad, mina, bom-balardagi portlovchi moddalari portlatish uchun ishlatiladigan mexanizm. Zarbiy P. (snaryad, bomba, mina va boshqalarning biron narsaga urilishi natijasida harakatga keladi), distan-sion P. yoki distansion naycha (snaryad, bomba va raketalarning uchish tra-yektoriyasida muayyan vaqt oʻtgach harakatga keladi), kontaktsiz P. (radiolokatsion, infraqizil, optik, akustik P. — snaryad, bomba, mina va boshqa nishonga tegmasdan, undan muayyan uzoqlikda harakatga keladi), ijrochi P. (kodlashtirilgan tashqi signalni qabul qilib, harakatga keladi) kabi turlarga boʻlinadi. Hamma turdagi P., umuman, detonatsiya zanjiri, portlatuvchi mexanizmlar (tepki, elektr kontakt va boshqalar) va saqlagich mexanizmlaridan iborat. P.da detonatsiya mexanik (alangalatuvchi piston yoki piston-detonator tepki urilishi yoki ishkalanish natijasida ishlaydi), elektr toki (elektr detonator elektr vositasida ishlaydi) va kimyoviy (singan ampuladan quyilgan reagent yonuvchi tarkibni alan-galantiradi) usulda hosil qilinadi. Nishonga tekkandan keyin portlash vaqtiga koʻra, P. oniy va sekin harakatga keladigan turlarga boʻlinadi. Artilleriya va aviatsiya P.ini oniy harakatga keltirish uchun snaryadni otishdan oldin uning saqlagich qopqogʻi buraladi yoki snaryad, bombaga oʻrnatilgan parrak aylanib, saqlagich qrpqogʻini buraydi. Muhandislik minalaridagi P.ni oniy harakatga keltirish siquvchi, tortuvchi, bosuvchi yoki yukni yengillashtiruvchi moslamalar yordamida amalga oshiriladi. P.ning harakatga kelishini sekinlatish uchun detonatsiya zanjiriga sekinlatkich qoʻyiladi yoki soat mexa-nizmi, kimyoviy reagent oʻrnatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portlatuv ishlari

Portlatuv ishlari — tabiiy (tog jinsi, yogʻoch, muz) yoki sunʼiy (tosh, gʻisht, beton devor, metallar va boshqalar) materiallarni koʻporish, siljitish, ularning tuzilishi yoki shakl oʻzgarishini tekshirish maqsadida xalq xoʻjaligida bajariladigan ishlar. Portlatuv ishlari portlovchi moddalar va zaryad yordamida bajariladi. Portlovchi moddalarni qoʻporiladigan obyekt orasiga joylashtirish uchun unda, odatda, oldindan burgʻilab boʻshliq (shpur, kamera) qaziladi.

Portlatuv ishlari ning qoʻllanish sohasi keng. Ular konchilikda eng koʻp ishlatiladi: qazilma boyliklarni seysmik usulda qidirish, konlarni ochish, qattiq qazilma boyliklarni qazib olish va boshqa Qurilishda Portlatuv ishlaridan qurilish may-donchalarini tekislash, muzlik va qoyali zaminlarni yumshatish, harsang tosh va ildizlarni qoʻporish, toʻgʻonlar qurish, yoʻl va gidrotexnik tonnellar qurish va boshqalarda foydalaniladi. Su v xoʻjaligida Portlatuv ishlari yordamida suv havzalari tubini va daryoning kema qat-naydigan joyi (farvateri)ni chuqurlashtirish, koʻl ostiga tiqilib qolgan katta muz boʻlaklarini parchalash, inshootlarni bahorgi muz siljishlaridan saqlash va boshqa bajariladi. Sh i moliy qutb sharoitida Portlatuv ishlari bilan muz uyurmalari parchalanadi, muzlab qolgan kemalar muzlardan tozala-nadi va boshqa Metallurgiya sanoa-tida Portlatuv ishlaridan metallarni, poʻlatlistdan shtamplangan murakkab detallarni va metallarning payvandlangan joylarini mustahkamlashda, quymalarni kuyindi va zangdan tozalash va boshqalarda foydalaniladi. Neft va gaz sanoatida quduqlarda torpedalarni portlatish yoʻli bilan neft katla-midagi debit oshiriladi, suv ostidan neft qazib chiqarish uchun sunʼiy toʻgʻon va yer osti neft ombori quriladi. Portlatish yoʻli bilan neft va gaz quduqlaridagi yongʻin oʻchiriladi.

Elektr detonatorlarni portlatish portlatuv mashinasi bilan amalga oshiriladi. Portlatuv mashinasi elektromagnitli, kondensatorli va dinamo-elektrikli xillarga boʻlinadi. Kondensatorli portlatuv mashinasi koʻp tarqalgan, unda tok manbai sifatida kondensator ishlatiladi. Mashinaning ishlash tarzi kam quvvatli elektr toki manbaidan olingan elektr energiyani 10—20 sek kondensatorga yigib, yi-gʻilgan energiyani portlatish tarmogʻiga ulashdan iborat.

Portlovchi moddalardan tinch maqsadlarda foydalanish qadimdan maʼlum; birinchi marta 1448—72 yillarda Neman daryosini tosh va boshqa jinslardan tozalashda ishlatilgan. Keyinchalik poroxdan foydalanib ruda qazib chiqarish Rossiya (1617), Sileziya (1627), Chexiya (1629), Angliya (1670) va boshqa joylarda keng tarqala boshladi. Keyin elektr usuli bilan portlatish (1812) va dina-mitning (1860) ixtiro qilinishi, burgʻilash mashinalari (1861), kapsyul-detonatorlarning yaratilishi (1867) Portlatuv ishlarini keng rivojlantirishga olib keldi. Portlatuv ishlarida zaryadining kuchi 0,1 t dan bir necha ming t gacha boʻlgan portlovchi moddalar va yadroviy portlashdan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portlend

Portlend — AQShning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar, Oregon shtati-da. Aholisi 529,1 ming kishi (2000). Uillamett daryosining Kolumbiya daryo-siga quyilish joyida, okeandan 170 km ichkaridagi port (okean kemalari ham kira oladi), chetga oʻrmon mahsulotlari va gʻalla chiqariladi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. P. — mamlakatning Tinch okean sohilidagi muhim sanoat va savdomoliya markazlaridan. Rangli va qora metallurgiya rivojlangan. Radioelektronika (EHM, aloqa vositalari va hokazo), priborsozlik sanoati, kemasozlik va kema taʼmirlash, metallsozlik korxonalari mavjud. Sanoat ji-hozlari, yuk mashinalari, temir yoʻl vagonlari ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik, oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz, kimyo, neftni qayta ishlash, poligrafiya sanoati korxonalari ishlab turibdi. Un-t bor. Bogʻ koʻp. Har yili atirgullar koʻrgazmasi oʻtkaziladi. Shaharga 1845-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portlovchi moddalar

200px|right
Portlovchi moddalar – tashqi taʼsirlar (zarba, issiklik va boshqalar) natijasida katta tezlik bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, koʻp issiklik va gaz ajratib chiqaradigan kimyoviy birikmalar yoki moddalar aralashmasi. Bu reaksiyalar Portlovchi moddalarning qizishi, unga berilgan zarb, ishqalanish, shuningdek, boshqa Portlovchi moddalarning portlashi yoki qandaydir tashqi taʼsir natijasida sodir boʻladi va zaryad boʻylab issiqlik tashigich (yonish) yoki zarbiy toʻlqin (detonatsiya) yordamida energiya uzatish hisobiga tarqaladi. Kondensatlangan qattiq va suyuq moddalar, gazlar, shuningdek, gazlardagi qattiq yoki suyuq moddalarning muallaq zarralari Portlovchi moddalar boʻla oladi. Detonatsiyada reaksiya shiddatli boradi va gazsimon mahsulotning temperaturasi bir necha ming gradusgacha koʻtarilib, hajmi zaryadning dastlabki hajmigacha siqiladi, bosimi bir necha yuz ming kg.kuch/sm gacha koʻtariladi. Siqilgan gaz tez kengayib, tevarakka kuchli zarb bilan tarqaladi – portlash yuz beradi. Portlay oladigan koʻpgina moddalardan 20—30 ga yaqini Portlovchi moddalar sifatida ishlatiladi. Shulardan asosiylari: trinitrotoluol, tetril, geksogen, oktogen, nitroglitserin, ten (tet-ranitropentaeritrin) va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Portlovchi yulduzlar

Portlovchi yulduzlar, eruptiv yulduzlar — fizik jihatdan oʻzgaruvchi yulduzlar sinfi. Ularda portlash jarayonlari (erupsiya) sodir boʻlishi natijasida ravshanligi gʻay-ritabiiy ravishda, koʻpincha kuchli oʻzgaradi. Portlovchi yulduzlarga oʻta yangi yulduzlar va boshqa oʻzgaruvchan yulduzlar taalluqli. Koʻpgina Portlovchi yulduzlarda chaqnash tashqi qatla-mini tashlash bilan va yulduzlarda gaz qobigʻi hosil boʻlishi hamda uning fa-zoda sochilishi bilan roʻy beradi. Bunday yulduzlarning ravshanligi 10—15 yul-duz kattaligigacha ortadi. Bunday hodisa fotosferaning katta (1000–2000 km/s) tezlikda toʻsatdan kengayishi bilan bogʻliq (yana qarang Yulduzlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Port-lui

Port-lui — Mavrikiy davlati poytaxti. Mavrikiy o.ning shimoli.gʻarbiy qismida. Port-Lui okrugining maʼmuriy markazi. Iqlimi tropik, oʻrtacha harorat fevralda 26°, avgustda 19°. Yillik yogʻin 2000 mm. Aholisi 128 ming kishi (2000). Port-lui — mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Hind okeani sohilidagi port. Shosse yoʻllar tuguni. Neftni qayta ishlovchi, oʻgʻitlar ishlab chiqaruvchi zavodlar, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻ-moy, tamaki) korxonalari mavjud. Universitet, institut, muzeylar, badiiy galereya, kutubxona bor. Qad. fort va qalʼa saqlangan. Shaharga 1736-yilda asos solingan. Suvaysh kanali ochilgunga qadar Hind okeanida yirik savdo porti boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Port-morsbi

Port-morsbi, Morsbi – Papua Yangi Gvineya davlati poytaxti. Yangi Gvineya orolning jan. sohilida. Aholisi 173,5 ming kishi (2000). Papua qoʻltigʻidagi port (chetga kofe, kopra, kakao, kauchuk chikariladi). universitet, aeroport bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Papua Yangi Gvineya
Porto-Novo

Portonovo — Benin davlati poytaxti. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Iqlimi ekvatorial, oʻrtacha temperatura yanvarda 27,7°, iyulda 25,3°; yillik yogʻin 1590 mm. Aholisi 180 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi port. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga ishlov beruvchi korxonalar, sement, yogʻmoy va sovun zavodlari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Shahar atroflarida palmazorlar, yer yongʻoq plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Etnografiya muzeyi ishlab turibdi. P.-N. 17-asrdan maʼlum, oʻsha davrda Ajache deb atalgan. 1893-yildan Fransiya mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1960-yil 1 avgustdan mustaqil Benin (1975-yilgacha Dagomeya) poytaxti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Port-o-prens

Port-o-Prens (fransuzcha: Port-au-Prince) — Gaiti davlati poytaxti. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Gaiti orolning gʻarbiy qismida joylashgan. Iqlimi tropik, oʻrtacha temperatura yanvarda 25°C, iyulda 28°C. Yillik yogʻin 1355 mm. Aholisi 846,2 ming kishi (1995). Mamlakatning Karib dengizi sohilidagi muhim porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Sha-karqand zavodlari, tamaki, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud. Rom ishlab chikariladi. Universitet, Gaiti xalqlari muzeyi, milliy muzey, konservatoriya va hokazolar bor. Port-o-Prensga 1749-yilda asos solingan. 1770-yildan Fransiyaning San-Domingo mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1804-yil 1-yanvardan mustaqil Gaiti poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklaridan San-Susi saroyi va Ramyer tarixiy bogʻi saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Al-Fotiha masjidi
 

Turkum:Gaiti
Port-of-speyn

Port-of-speyn - Trinidad va Tobago davlati poytaxti. Mamlakatning muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Trinidad orolning shimoli-gʻarbiy qismida. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha temperatura yanvarda 25,8°, iyulda 26,7°; yillik yogʻin 1910 mm. Aholisi 49 ming kishidan ziyod (2000). Atlantika okeanining Pariya koʻltigʻi sohilidagi port. Metallsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, sement sanoat korxonalari, kema verfi mavjud. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Port orqali chetga neft mahsulotlari, shakarqamish, kofe, sitrus mevalar chiqariladi. Universitet, milliy muzey, badiiy galereya bor.

Ispanlar kelgunga qadar Port-of-speyn oʻrnida indeyslarning Konkerabiya qishlogʻi boʻlgan. 1783-yildan Ispaniyaning Trinidad o.dagi mustamlakasining maʼmuriy markazi, 1797-yildan Buyuk Britaniya qoʻl ostida. 1962-yildan mustaqil Trinidad va Tobago poytaxti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Trinidad va Tobago
Port-Said

Port-Said — Misrning shimoliy-sharqiy qismidagi shahar, Oʻrta dengiz sohilida, Suvaysh kanaliga shimol tomondan kiraverishda. Port-Said muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 470 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Port-said — xalqaro ahamiyatga ega savdotransport markazi. Kemasozlik va kema taʼmirlash, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Baliq ovlash markazi. Port-Saidga Suvaysh kanali qurilishi munosabati bilan 1859-yilda asos solingan va Misr hokimi Saidposhsho nomi bilan atalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Transkontinental shaharlar
Turkum:Nil deltasi
 
Turkum:Suvaysh kanali
Turkum:Sharqiy Port Said sanoat zonasi
Turkum:Misrning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Turkum:Misrdagi Oʻrta yer dengizi port shaharlari va shaharchalari
Turkum:Port franko
Turkum:Port Said muhofaza aholi punktlari
Turkum:Misrning metropolitan hududlari
Portsmut

Portsmut - Buyuk Britaniyaning jan. qismidagi shahar, Xempshir grafligida. Aholisi 182,2 ming kishi (1990-yillar oxiri). Lamansh boʻgʻozidagi port. Kemasozlik va kema taʼmirlash, radioelektronika, tikuvchilik sanoati korxonalari bor. Koʻprik orqali Gosport shahri bilan bogʻlangan. Harbiy dengiz bazasi. Shaharga 12-asrda asos solingan. 12— 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Port-sudan

Port-sudan - Sudanning shim.sharqiy qismidagi shahar. Kassala viloyatida. Axrlisi 305 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). P. -S. mamlakatning Qizil dengiz boʻyidagi eng katta porti. Chetga paxta, yer yongʻoq, chorvachilik mahsulotlari chiqariladi. Metallsozlik, neftni kayta ishlash sanoatlari rivojlangan. Ip gazlama fabrikasi, kema taʼmirlash, paxta tozalash korxonalari, yirik elevator bor. Dengiz suvidan tuz olinadi. P. -S.ga 1908-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sudan
Portu

thumb|upright=1.4|Portu
Portu, Oporto — Portugaliyanknt shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Portu okrugining maʼmuriy markazi. Axoliyey 302 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan 1,2 mln. kishi). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Doru daryosining Atlantika okeaniga quyilish joyidagi yirik port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aholisining soni va iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakatda Lissabondan keyin 2-oʻrinda. Mashinasozlik (kemasozlik, elektrotexnika) sanoati rivojlangan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat (vinochilik, baliq konservalash), tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Shahar miloddan avvalgi 1-asrdarimliklarning Portus-Kale qishlogʻi oʻrnida vujudga kelgan. Portugaliya davlatining vujudga kelishida muhim rol oʻynagan, mamlakat nomi ham shu sha-har nomidan olingan. Universitet (1911) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—18-asrlarda qurilgan sobor va cherkovlar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portualegri

Portualegri — Braziyaiyanish jyan. qismidagi shahar. Riugrandidu-Sul shtatining maʼmuriy markazi. Ahrlisi 1,3 mln. kishi (2000). Atlantika oke-anining Patus koʻl-qoʻltigʻi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakat janubidagi yirik iqtisodiy markaz. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, neftni qayta ishlash, kimyo, mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Issiklik elektr styasi qurilgan. P.-A. orqali chetga goʻsht va boshqa chorvachilik mahsulotlari, tamaki, guruch chiqariladi. Un-tlar, muzey, teatr, hukumat saroyi bor. Shaharga 1742-yilda Portu-dus-Kasais nomi bilan asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Portugallar

Portugallar (oʻzlarini portugezish deb ataydilar) — xalq, Portugaliyaning asosiy aholisi (10,27 mln. kishiga yaqin). Umumiy soni 13,67 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Portugal tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, ka-toliklar. Katta yevropeoid irqining hind-oʻrta dengiz irqiga mansub. P. etnosining asosini eng qad. iberiy qabilalaridan boʻlgan luzitanlar tashkil etgan. P.ning tili va madaniyatiga (ayniqsa, mamlakat janubidagi aholiga) arab-barbar hukmronligi (8—13-asrlar) katta taʼsir qilgan. 12-asr oʻrtasida mustaqil Portugaliya davlati tashkil topgan. Rekonkista jarayonida (arablar bosib olgan hududlarni qaytarib olinishi) asta-sekin P. elati shakllangan. Anʼanaviy mashgʻuloti — dehqonchilik, bogʻdorchilik, baliqchilik. Zamonaviy P. koʻp tarmokli sanoat va xizmat koʻrsatish sohasida band.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Port-harkort

Port-harkort — Nigeriyaning jan. qismidagi shahar. Rivers shtatining maʼmuriy markazi. Axrlisi 362 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi port, yuk ortib-tushirish hajmi boʻyicha mamlakatda Lagosdan keyin 2-oʻrinda. Nigeriyaning ichki rayonlariga boruvchi temir yoʻl shu yerdan boshlanadi. Palma moyi, tamaki, un tortish, metallsozlik, sement, bitum korxonalari, neftni qayta ishlash va neft kimyosi zavodlari, neft saqlash omborlari bor. P.-X.ga neft konlardan quvurlar orqali keltiriladi. Port orqali chetga neft, kumir, qalay kon-sentrati, minerallar, palma mahsulotlari chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nigeriya
Port Elizabeth

Port Elizabeth, Janubiy Afrika Respublikasining jansharqiy qismidagi shahar. Aholisi 303 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan 855 ming kishi). Tinch okeanning Algoa buxtasi sohilidagi port. Yirik temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik, xususan, avtomobil yigʻish, elektrotexnika, kemasozlik rivojlangan. Kimyo, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar 1920-yilda qalʼa oʻrnida bunyod etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 2021-yil fevral oyidan boshlab Gqeberha nomi, Xolsa shahridagi Valmer shaharchasi nomidan, Janubiy Afrika hukumati tomonidan Port-Elizabet shahrini belgilash uchun rasmiylashtirildi.
Porfir

Porfir (yun. porphyreos — olov rang) — porfirli strukturam ega effuziv paleotip nordon togʻ jinslarining umumiy nomi. Asosiy massasi koʻpincha kvars, dala shpati, shox aldamchisi yoki togʻ shishasidan iborat boʻladi. P.ning 2 turi maʼlum: ortoklazli P. (ortofir) — traxitning paleotip analogi va kvarsli P. — liparitning analogi. P. Rossiyada (Sibir, Ural), Kavkazda, Oʻzbekistonda esa Hisor, Chat-kol, Nurota va boshqa togʻlarda, qad. vulkan togʻ jinslari qatlamlari orasida uch-raydi. P.ning tarkibi va paydo boʻlish sharoitini oʻrganish u bilan bogʻliq foy-dali qazilma konlarini topishga im-kon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Porfirit

Porfirit — tarkibida kvars boʻlmagan effuziv paleotip togʻ jinsi; andezitta oʻxshash. P.da 60—65% SiO2 boʻladi. Shishadan iborat asosiy massa orasida plagioklaz, andezin, baʼzan piroksenning yirik kristallari uchraydi. Tarkibiga qarab bazaltli, plagioklazli, piroksenli va boshqa turlarga boʻlinadi. Burmali va platformali oblastlardagi turli geologik yoshdagi yotqiziqlar orasida keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Porfirli struktura

Porfirli struktura — togʻ jinslarining tuzilishi, bunda yirik, toʻgʻri qirrali kristallar (xol-xol jinslar) asosiy massa deb nomlanuvchi mayda donali jinslarning umumiy massasigachoʻkkan boʻladi. Porfirli strukturali togʻ jinslari effuziv va intruziv boʻlishi mumkin. Porfirli strukturali effuziv togʻ jinslarida asosiy massa tarkibidagi xol-xol zarralar bir meʼyorda boʻlmay-di va mikrolitlardan, yoxud shishadan iborat boʻladi. Porfirli strukturali intruziv togʻ jinslarida asosiy massa mayda kris-talli, granitsimon; shu sababli bunday jinslar granit-porfirl ar deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Porshenli mashina

Porshenli mashina -ish jismi (gaz, bug yoki suyuklik) energiyasini boshqa turdagi energiyaga aylantirish uchun moʻljallangan qurilma. Porshenli mashinada bu vazifa dvigatelning silin-dri ichida ilgarilamaqaytma harakatlanuvchi porshen yordamida amalga oshiriladi. Porshen xdrakatlanganda ish jismi egallagan hajm boshqa koʻrsatkichlar (bosim, temperatura va boshqalar) bilan birga oʻzgaradi, natijada ish jismining energiyasi kamayadi (dvigatel) yoki ortadi (kompressor, nasos). Koʻpchilik ichki yonuv dvigatellari, bugʻ mashinalari, kompressorlar va nasoslar Porshenli mashinalar hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Porshen

thumb|249x249px|Porshen
thumb
Porshen — dvigatellar, kompressorlar, nasoslar va boshqa silindra ichida ilgarilamaqaytma harakatlanadigan silindrik detal. Energiyani bir turdan boshqa turga aylantirishda ishla-tiladi. Ish jismi (bugʻ, gaz, suyukdik) taʼsirida harakatlanadi (porshenli dvigatellar) yoki dvigateldan harakatlanib, ish jismini soʻradi (nasoslar) va siqadi (kompressorlar). Porshen bir necha qismdan iborat boʻladi. Masalan, inki yonuv dvigatelidati Porshen gaz bosimini kabul qiluvchi tubdan, silindr bilan Porshen orasidagi tirqishni zichlovchi porshen halqalari oʻrnatiladigan ariqchali kallakdan, Porshen bilan shatun bevosita bi-rikishi uchun Porshen barmogʻi oʻrnatiladigan bobishkadan, yoʻnaltiruvchi qism — yubkadan iborat. Porshen ustidagi ish boʻshligʻining zichligini oshiruvchi elastik, qirqma halqalar Porshen oʻyiklarida erkin siljiydi; porshen bilan silindr orasida zichlikni hosil qilish uchun moʻljallangan kompres-sion halqalar, silindr yuzasidan ortiqcha moyni sindirish va uni yonish kamerasiga tushirmaslik uchun moʻljallangan moy sidirish halqalari bor. Halqalar choʻyan yoki poʻlat (baʼzida bronza) dan tayyorlanadi. Dizellarna Porshen siqish kamerasining bir qismini hosil qiluvchi sferik chuqurchali qilinadi. Bugʻ dvigatellarida ishlatiladigan, shtokka oʻrnatiladigan Porshen yoʻnaltiruvchi qismsiz qilib tayyorlanadi. Yonilgʻi nasosilaph Porshen plunjer deyiladi, rotor-porshenli ichki yonuv dvigatelida Porshen vazifasini rotor ba-jaradi. Porshen, asosan, alyuminiy qotishmalari va choʻyandan yasaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Posangi

Posangi (fors.) — 1) tarozi pallalarini tenglashtirish yoki narsa tortilayotganda idish ogʻirligini chiqarib tashlash uchun tarozining bir palla-siga qoʻyiladigan qoʻshimcha tosh yoki yukcha; 2)texnikada — mashina va mexanizmlarning aylanuvchi qismlarini muvozanatga keltirish uchun birik-tiriladigan qoʻshimcha yukcha (metall parchasi). Mas, avtomobil gʻildiragining ravon ailanishini taʼminlash uchun unga metall parchasi biriktiriladi (qarang Muvozanatlash); 3) soat mexanizmining asosiy rostlagichi (balansir).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poseydon

thumb
Poseydon  – yunon mifologiyasida olimpiyalik xudolardan biri, Kronos va Reyaning oʻgʻli. Dunyoga hukmronlik qilishni akalari Zevs va Aid bilan boʻlishib olgan. Unga dengiz nasib qilgan. Qoʻlida uch tishli ayri bilan tasvirlangan, u ana shu ayri yordamida dengiz dovullarini hosil qilgan. Qadimgi Rim mifologiyasidagi Neptunga toʻgʻri keladi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Mifologik qahramonlar
Posidoniy

Posidoniy (Poseidonios) (miloddan avvalgi taxminan 135, Apameya, Suriya — miloddan avvalgi 51, Rodos oroli) — yunon stoik-faylasufi, Rodos orolidagi maktab boshligʻi. Sitseronnnng ustozi. Stoitsizmni platonizm bilan birga qoʻshgan. Bilimning hamma sohasini qamrab olgan asarlari antik naturfalsafani yakunlab bergan va shu tariqa antik falsa-faga har tomonlama taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geograflar
Turkum:Eramizdan avvalgi I asr geograflari
Turkum:Qadimgi Yunon geograflari
Turkum:Geodezistlar
Postimpressionizm

Postimpressionizm (lotincha post — keyin va impressionizm) — XIX asr oxiri — XX asr boshlarida fransuz rassomlik sanʼatidagi asosiy yoʻnalishlar (neoimpressionizm, kubizm, fovizm, nabi va boshqalar)ning shartli umumlashma nomi. Oʻz ijodini impressionizm us-lubida boshlagan rassomlar uning in-qirozidan soʻng asta-sekin undan uzoqlashaboshladi. Postimpressionizm namoyandalari davrga hamohang badiiy tasvir vositalari ustida izlandi; impressionizmning oniy taassurotlari oʻrniga chuqur his-tuygʻuga boy joʻshqin shakllarni yara-tishga intilish kuchaydi (Postimpressionizm Sezann, Van Gog, P.Gogen, A.de Tuluzlotrek va boshqalar). Bu izlanish va amaliy faoliyatlar XX asr tasviriy sanʼatining gʻoyaviy plastik rivojlanishi tamo-yillarini belgilab bergan muhim tarixiy bosqich vazifasini oʻtadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Postindustrial jamiyat

Postindustrial jamiyat -rivojlangan mamlakatlarda 20-asrning 2yarmidan ijtimoiy taraq-qiyotda vujudga kela boshlagan yangi bosqich. Termin oʻtgan asrning 70-yillaridan ishlatila boshlandi; boshqa nazariyalarda — texnotron jamiyat (Z.Bjezinskiy), axborot jamiyati, postkapitalistik jamiyat deb ataladi. Postindustrial jamiyatda xizmat sohalarining ahamiyati ortadi, fan va taʼlim (untlar) asosiy oʻrinni egallaydi; ijtimoiy tizimda yetakchilik mavqei olimlar va kasb mutaxasisslariga oʻtadi; nazariy bilim yangiliklar ki-ritish va siyosatni shakllantirish manbai boʻlib xizmat qiladi; axborot olish, tarqatish va undan foydalanish jamiyat faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Postoynskayama

Postoynskayama, Adelsberg gʻori — Sloveniyadagi karst gʻori, Dinara togʻligida, Postoyna shahri yaqinida joylashgan. Shim.-gʻarbdan jan.-sharqqa yoʻnalgan Postoynska antikli-nalining rifli va qatqatli ohaqtoshlaridan tuzilgan. Gʻorning kirish joyi 554 m balandlikda, uz. 16,4 km. Zal va galereyalari murakkab tuzilishga ega, manzarali stalaktit va stalagmit koʻp. Gʻor tepasida diametri 200 m li karst voronkalari joylashgan. Gʻordan Pivka daryosi oqib oʻtadi. Postoynskayama kurikxona deb eʼlon qilingan. Turistlar uchun ji-hozlangan (elektrlashtirilgan temir yoʻl va oʻziga xos yoritish uskunalari qurilgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gʻorlar
Mixail Postolov

Mixail Petrovich Postolov (1913.8.11, Kiyev — 1990.8.4, Toshkent) — xirurg, Uzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), tibbiyot fanlari doktori (1954), professor (1960). Kiyev tibbiyot intini tugatgan (1938). Urush qatnashchisi (1941—45). 1958-yildan Toshkent tibbiot akademiyasi xirurgiya kafedrasida mudir. Il-miy ishlari meʼda, ichak, jigar kabi aʼzolar kasalliklarini, shuningdek, umurtqa pogʻonasining oʻq tegib jaro-hatlanishini xirurgik usulda davolashga oid.

 
 Kliniko-rentgenologicheskiye paralleli pri portalnoy gipertenzii, T., 1968; Funksiya pochek pri sirroze s sindromom portalnoy gipertenzii (hamkorlikda), T., 1971.

Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Postulat

Postulat ( — talab) — biror ilmiy nazariyada isbotsiz qabul qilinadigan, lekin biron asosi boʻlgan prinsip yoki qoida. Postulat, odatda, biror mulohazaga koʻra asoslanadi, ana shu asoslash uning qabul qilinishiga sabab boʻladi. Postulat tushunchasi aksioma tushunchasining sinonimi sifatida ham qoʻllanadi.

Postulat tushunchasi qanday hollarda qoʻllanilishiga qarab turlicha maʼnoni bildiradi. Masalan, birinchi marta geometriyaning izchil aksiomatik bayonini yaratgan Yevklid aksiomalar deb isbotsiz qabul qilingan sof mantiqiy (nogeometrik) qoidalarni (masalan, kiyem butundan kichik), postulat deb esa baʼzi geometrik yasashlarning mumkinligini tasdiqlovchi daʼvolarni tushungan. Gilbert aksiomatikasida esa Yevklidning mashhur V (parallel chiziqlar haqidagi) postulati "parallellik aksiomasi" deb nomlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ilm
Grigoriy Potanin

Grigoriy Nikolayevich Potanin 1835.22.9(4.10), Pavlodar yaqinidagi Yamishevo posyolkasi — 1920.30.6, Tomsk — rus sayyohi, etnografi, folklorshunosi; Sibir va Markaziy Osiyo tadqiqotchisi. 1863—64 yillarda Rossiya Geografiya jamiyati tomonidan rus astronomi K.V.Struve rahbar-l i gida Zaysan koʻli va Tarbagʻatay tog tizmasiga uyushtirilgan ekspeditsiyada ishtirok etgan. 1876-77 va 1879-80 yillarda Mongoliyaning shim.-gʻar-biy qismiga va Tuvaga, 1884—86 va 1892—93 yillarda Xitoyning shim.ga, Tibetning sharqiga va Mongoliyaning markaziga va 1899-yilda Katta Xingan togʻlariga ekspeditsiya qilgan. Bu ekspedi-siyalar natijasida oʻsha paytgacha yaxshi oʻrganilmagan Markaziy Osiyo toʻgʻrisida keng geografik va etnografik maʼlumotlar olingan, katta gerbariy va zoologik kolleksiyalar toʻplagan. P.ning, ayniqsa, Sibir va Markaziy Osiyodagi turkiy va mongol xalklarining hamda tangut, xitoy, dunganlarning madaniyati, urf-odati va sanʼati hakdda yiqqan materiallari kimmatli-dir. P. Markaziy Osiyo xalklarining eposi urta asr Yevropasining folklori va adabiyotiga katta taʼsir koʻrsatganligini ilmiy asoslab bergan. Nanshan tizmalaridan biri va Oltoy togʻlaridagi muzlik P. nomiga koʻyilgan.

 
 Obruchev V.A. Puteshestviya Potanina, M., 1953.
 Puteshestviya po Mongolii, M., 1948.