Xitoy buddizmi

Xitoy buddizmi yoki Xan buddizmi - sanʼat, siyosat, adabiyot, falsafa, tibbiyot va moddiy madaniyat kabi turli sohalarda Xitoy madaniyatini shakllantirgan Mahayana buddizmining Xitoy shakli. Xitoy buddizmi materik Xitoydagi eng yirik institutsional dindir.Cook, Sarah (2017). The Battle for Chinaʼs Spirit: Religious Revival, Repression, and Resistance under Xi Jinping. Freedom House Report. Rowman & Littlefield. Hozirgi vaqtda Xitoy Xalq Respublikasida 185 dan 250 milliongacha xitoylik buddistlar bor. Bundan tashqari, Tayvan, Singapur va Malayziyada, shuningdek, Xitoy diasporasi orasida asosiy din hisoblanadi.Poceski, Mario. „Chinese Buddhism“ in The Wiley-Blackwell Companion to Chinese Religions (pp. 197-218) edited Randall L. Nadeau. John Wiley & Sons, 2012.

Buddizm Xitoyga birinchi marta Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 202-220) kirib kelgan. Hind buddist yozuvlarning katta qismini xitoy tiliga tarjima qilish va bu tarjimalarning (Taoistik va konfutsiy asarlari bilan bir qatorda) xitoylik buddist qonuniga kiritilishi buddizmning Sharqiy Osiyo madaniy sohalarida, shu jumladan Koreyada tarqalishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Xitoy buddizmi buddizm tafakkuri va amaliyotining turli xil noyob anʼanalarini, jumladan Tiantay, Huayan, Chan buddizmi va Sof yer buddizmini ishlab chiqdi.
thumb|260x260px| Osiyoda buddistlarning kengayishi : Mahayana buddizmi birinchi marta Kushonlar davrida Ipak yoʻli orqali Xitoy imperiyasiga (Xan sulolasi) kirgan . Quruqlik va dengiz „Ipak yoʻllari“ oʻzaro bogʻlangan va bir-birini toʻldiruvchi boʻlib, olimlar „buddizmning buyuk doirasi“ deb atagan yoʻlni tashkil qilgan.
thumb|260x260px| Luoyangdagi Oq ot ibodatxonasi, eng qadimgi Xitoy buddist ibodatxonalaridan biri
thumb|260x260px| Vutayshandagi Buddistlar ibodatxonasi
thumb|260x260px| Dunxuangdagi (Gansu provinsiyasi) Mogao gʻorlaridan olingan buddist sanʼati Dunxuang eramizdan avvalgi 500-1000 yillar orasida buddizmning gullab-yashnagan markazi boʻlgan.
thumb|260x260px| Longmen Grottoesdagi haykallar, Luoyang

 Xitoyda buddizmning vujudga kelishi 
Buddist missionerlar buddizmni Xitoyga Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 202 – miloddan avvalgi 220) olib kela boshladilar va bu din Xitoyda umumiy davrning boshida mavjud edi.Chün-fang Yü (2020). Chinese Buddhism: A Thematic History, p. 14. University of Hawaii Press Buddist missionerlar quruqlikdagi Oʻrta Osiyo Ipak yoʻlidan ham, dengiz yoʻllaridan ham foydalanganlar.Maspero 1981, pp. 401-405. Dastlab buddizm notoʻgʻri tushunilgan va koʻpincha daoizm bilan almashib ketgan va aralashgan.Chün-fang Yü (2020). Chinese Buddhism: A Thematic History, p. 15. University of Hawaii Press Xitoyliklar ikki din oʻrtasida juda koʻp oʻxshashliklarni koʻrdilar.Maspero 1981, p. 409

Dastlabki missionerlarning asosiy vazifalaridan biri buddist matnlarini tarjima qilish edi. Buddist matnlarining xitoy tiliga saqlanib qolgan birinchi tarjimalari 2-asrda Parfiya An Shigao tarjimalari boʻlgan.), Luoyang poytaxtida ishlagan. Uning ishidan soʻng kushonlik rohib Lokakṣemaning ( keng qamrovli Mahayana tarjimalari paydo boʻldi. shuningdek, Dxarmaraksa (3-asr).Williams, Paul. Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations. 2008. p. 30Chün-fang Yü (2020). Chinese Buddhism: A Thematic History, p. 18. University of Hawaii Press

Ushbu dastlabki davrda Dxarmaguptaka maktabi Xitoyda buddizmni oʻrnatishda juda taʼsirli edi.Warder, A. K. Indian Buddhism. 2000. pp. 280–281 Bu barcha Xitoy buddist maktablari tomonidan Dxarmaguptaka maktabining Vinaya (monastir boshqaruvi) keng qabul qilinishiga olib keldi .

Kuchan olimi Kumarajivaning (334-413) kelishi muhim voqea boʻldi. Oldingi tarjimonlardan farqli oʻlaroq, Kumarajīva davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan va unga milliy ustoz unvoni berilgan.Chün-fang Yü (2020). Chinese Buddhism: A Thematic History, p. 22. University of Hawaii Press Uning koʻplab yuqori sifatli tarjimalari Xitoy buddizmiga katta taʼsir koʻrsatdi. U, shuningdek, keyinchalik Sanlun („Uch risola maktabi“) deb ataladigan buddist falsafaning Madhyamaka maktabini joriy etgani bilan mashhurdir.Mair, Victor H.; Sanping Chen, Wood, Frances (2013). Chinese Lives: The People Who Made a Civilization, #28, Kumarajiva. Thames & Hudson. Uning ishi, shuningdek, ilgari Daoizm falsafasining kuchli taʼsiri ostida boʻlgan.

Bu davrning yana bir muhim tarjimoni Paramārtha (milodiy 499-569). Paramarta oʻzining xitoylik shogirdlari jamoasi bilan Abhidxarma, Yogasara falsafasi va boshqa Mahayana matnlari boʻyicha koʻplab asarlarni tarjima qilgan.

 

Turkum:Xitoyda Buddizm
Turkum:Mamlakatlarga koʻra Buddizm