Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bilim

Bilim – kishilarning tabiat jamiyat hodisalari haqida hosil qilgan voqelik maʼlumotlar; voqelikning inson tafakkurida aks etishi. Kundalik tasavvurimizda nimaning nima ekanligiga ishonsak va bu ishonchimiz biz odatlangan voqea va qoidalarga zid kelmasa bunda ishonch hisoblanadi. Voqelik haqidagi bilgan maʼlumotlarimiz bilim darajasiga koʻtarilishi uchun quyidagi shartlarni qanoatlantirishi lozim: birinchidan, bu maʼlumotlarning voqelikka mutanosibligi; ikkinchidan, yetarli darajada ishonarli boʻlishi; uchinchidan, bu maʼlumotlar dalillar bilan asoslangan boʻlishi lozim. Uchala shart birga mavjud maʼlumotlarni bilim darajasiga olib chiqadi. Inson ijtimoiy taraqqiyot jarayonida bilmasliqdan bilishga, mavhum bilimlardan mukammal va aniq bilimlar hosil qilish tomon boradi. Kishining moddiy dunyo toʻgʻrisidagi bilimi nisbiydir, u doimo rivojlanib boradi.

Bilim kundalik tajriba, kuzatish orqali toʻplanadi. Bilimlarni tadqiq etuvchi taʼlimot – epistemologiyada perseptiv (hissiy), hayotiy – kundalik (sogʻlom aql) va ilmiy bilim shakllari ajratib koʻrsatiladi. Ilmiy da bilimlarning ilmiy va ilmdan tashqari shakllari ham farq qilinadi. Ilmdan tashqari bilimlarga madaniyat, adabiyot, sanʼat, mifologiya, din va shu kabi sohalarga oid bilimlar kiradi. Odatdagi fan sohalarida tadqiq etiladigan bilimlar ekzoterik (koʻzga tashlanuvchan) bilimlar deb atalsa, astrologiya va shu kabi sohalarga oid bilimlar ezoterik (pinhoniy) bilimlar deyiladi. Ekzoterik bilimlar ilm-fan qoidalariga zid kelmaydigan boʻlsa, ezoterik bilimlar bunday qoidalarga zid kelishi mumkin.

 

Turkum:Epistemologiyada tushunchalar
Turkum:Intellekt
Turkum:Bilim
Bilirubin

Bilirubin — 1lot. bills oʻt (safro) va ruber — qizil, C33H63O4N4 — oʻt (safro)ning qizilsargʻish pigmenti; mol. m. 584,68. Qoʻngʻir kristall modda. Gemoglobinning parchalanishidan vujudgakeladi. Asosan jigarda ishlanib, oʻt bilan ichakka, qisman qonga oʻtib turadi. Biliverdinning fermentlar taʼsirida qaytarilishi yoʻli bilan hosil boʻladi. Umurtqali hayvonlar va odamning qon zardobida ozroq miqdorda B. bor. Oʻt yoʻllarida oʻt dimlanib qolganida va baʼzi jigar kasalliklarida qonda B. miqdori ortadi (sariqlik kuzatiladi) va siydikda B. boʻladi. Shuning uchun qon va siydikdagi B.ni aniqlash kasallikka tashxis qoʻyishda muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Billion

Billion (frans. billion) — milliardning oʻzi, yaʼni 10^9 (1.000.000.000) soni; baʼzi mamlakatlarda (mas, Germaniyada) 10^12 (1.000.000.000.000) soni Billion deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Billur

Billur, xrustal — shishaning alohida turi. Tarkibida bariy oksidi va qoʻrgʻoshin oksidi (27%) koʻproq boʻladi. Shishaga qaraganda pishiqrokligi, qalinroqligi, yorugʻlik nurini yaxshi sindirishi bilan ajralib turadi. B. turlituman tuslarda jilvalanadi, chertganda jarangdor tovush chiqaradi. Undan qandillar, likopchalar, guldonlar, kanddonlar, turli bezak buyumlari yasaladi, binolarni bezashda ham foydalaniladi. Olmos bilan ishlov berib, B. buyumlarda nafis naqshlar hosil qilish, qirralar chiqarish mumkin. B. buyumlar qirralariga yorugʻlik tushganda rangbarang tusda tovlanib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Billur saroy

Billur saroy (Grystal Palace) -Londondagi inshoot. Muhandislik sanʼatining noyob namunasi. Gaydparkda Butunjahon koʻrgazmasi ochilishi munosabati bilan yagona nusxada qurilgan. Saroy 4 oy (26.9.1850 12.1.1851 )da Jozef Pekston (olim, bogʻbon) loyihasi asosida uch nefpi bazilika uslubida yigʻma temir boʻlaklari va shishadan hashamatli qilib bunyod etilgan. Uning asosiy nefi 563 m, eni 124 m, markaziy nefining balandligi 19,5 m ni tashkil qilgan. Bino oldindan tayyorlangan boʻlaklar — temir ustunlar (3300 dona), shu ustunlarni oʻzaro biriktirib turgan temir fermalar va oynavand temir romlardan yigʻib barpo qilingan. Boʻylama modul sifatida 7,3 m oʻlcham qabul qilingan. Inshoottarxda andozaviy (standart) kataklarga boʻlingan. Katak asosini 122x25 sm oʻlchamli andozalashtirilgan shisha plitalar tashkil qiladi. Bu plitalar temir romlar ichiga olingan boʻlib, pavilon sinchlarining orasiga shu romlar terib chiqilgan. Faqat inshootning usti yigʻma yogʻoch ravoqlar bilan yopilgan. Pavilon binosi yangi texnikaviy uslubda yaratilganligi bilan hammani hayratga solgan va qurilish texnikasining istiqboli timsoli boʻlib qolgan. U oʻz salobati va billuriy taassurota tufayli Billur saroy nomini olgan. Koʻrgazma tugagach, Billur saroy Saydenxemga olib kelinib, qayta oʻrnatilgan. 1936-yil yongʻin natijasida vayron boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilon tanga

Bilon tanga (frans. bilon — probasi past kumush) — nominali tarkibidagi metall qiymatidan va uni zarb qilish harajatlaridan ortiq boʻlgan mayda tangalar. Hozirgi davrda faqat Bilon tanga zarb etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilor

Bilor, Bilyar — oʻrta asr shaharlaridan (10 — 13-asrlar), 12 — 13-asr boshlarida VolgaKama Bulgʻoriyasinnit poytaxti. Tatariston Respublikasidagi Bilyarsk qishlogʻi yaqinida harobalari saqlangan. Rus yilnomalarida Buyuk shahar deb qayd qilingan. 1236-yil B.ni moʻgʻullar vayron qilgandan soʻng oʻzini avvalgi iqtisodiy ahamiyatini yoʻqotgan. B. harobalaridan gʻishtin binolar, qabriston, mahalliy hunarmandlar yasagan turli buyumlar, shuningdek Eron, Movarounnahr, Old Osiyo, Xitoy, Vizantiya, Kavkaz va Rusda ishlangan koʻplab buyumlar topilgan. 1967-yildan muntazam arxeologik kazishmalar olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari
Bil (shahar)

Bil (Biel) — Shveysariya shimolig‘arbidagi shahar, Bern kantonida. Aholisi shahar atrofi bilan qariyb 85 ming kishi. Transport yo‘llari tuguni. Bil ko‘li sohilidagi port. Soatsozlik, zargarlik buyumlari ishlab chiqarish, poligrafiya, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Bil osma yo‘llar bilan atrofidagi tog‘larga boglangan. Turizm rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Shveysariya shaharlari
Bilbao

Bilbao (Bilbao) — Ispaniya shim.dagi shahar. Basklar mamlakatida, Biskay provinsiyasining maʼmuriy markazi. Nervon daryosi boʻyidagi yirik port va temir yoʻl tuguni, xalqaro aeroport bor. Aholisi 369 ming kishi (1991), shahar atrofi bilan birga 950 mingdan ortiq. Mamlakatdagi qora metallurgiya sanoatining muhim markazlaridan. B. atrofida temir rudasiga boy konlar koʻp. Mashinasozlik (kemasozlik), elektrotexnika, kimyo (azot oʻgʻitlari, plastmassa), oyna va toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. B. orqali chetga temir rudasi, choʻyan, vino, konserva, mashina va uskunalar chiqariladi; chetdan toshkoʻmir, neft mahsulotlari, yogʻoch keltiriladi. B.ga 1300-yilda asos solingan. Yangi shahar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida qurilgan. Universitet, oliy texnika maktabi, sanʼat muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 14-asr gotika sobori, 1890-yilda qurilgan ratusha saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilrot Teoﬂ op

BILROT (Billroth)Teoﬂ op (1829.26.4, Bergen — 1894.6.2, Abbatsiya) — nemis jarrohi. Hozirgi zamon jarrohligi asoschilaridan biri. U birinchi boʻlib qiziloʻngach (1872), hiqildoq (1874), qrvuqni olib tashlash operatsiyalarini oʻtkazgan. Meʼdaning yara qismini olib tashlash usullarini ishlab chiqqan (1881 84).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Bimetallizm

Bimetallizm — qiymat oʻlchovi (qonunlashtirilgan umumiy ekvivalent) vazifasini 2 nodir metall — oltin va kumush bajaradigan pul tizimi hamda shu ikki metalldan zarb qilingan tangalarning mamlakatda muomalada yurishi. B. 16 — 19-asrlarda Gʻarbiy Yevropada keng tarqalgan edi. B.ning 2 shakli mavjud boʻlgan. Bular: 1) oltin tangalar bilan kumush tangalarning bir-biriga nisbati bozor qiymatiga qarab stixiyali ravishda belgilanadigan parallel valyuta. tizimi; 2) ikki metall qiymatlari oʻrtasidagi nisbat davlat tomonidan belgilanadigan qoʻsh valyuta tizimi. B. sharoitida qogʻoz pullar emissiya muassasalari xohishi bilan yo oltinga, yoki kumushga maydalangan, shuning uchun mamlakatning valyuta zaxirasi 2 metalldan iborat boʻlgan. Qoʻqon, Buxoro va Xiva xonliklaridagi pul tizimi B.dan ham murakkabroq boʻlib, muomalada 2 emas, balki 3 metall: oltin ("tilla"), kumush ("tanga") va mis ("pul") yurgan. Ularning qiymatlari oʻrtasidagi nisbat iqtisodiy va siyosiy sabablar tufayli doimo oʻzgarib turgan. Bu esa tovar-pul munosabatlarini juda qiyinlashtirgan. Zotan B. ham, muomalada 3 metall yurishi ham pulning umumiy yagona muqobil sifatidagi tabiatiga zid edi. Taraqqiy etgan mamlakatlar 19-asr oxirlariga kelib monometallizm (oltin)ga asoslangan pul tizimiga birinketin oʻtdilar. 20-asrning 60- yillar oxiridan qogʻoz pullarning oltin taʼminoti bekor qilinishi bilan monometallizm ham oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bimolekulyar reaksiyalar

Bimolekulyar reaksiyalar — kimyoviy reaksiyalarning eng koʻp uchraydigan xili, ularning oddiy turida ikkita zarracha qatnashadi, maye: NOJ+NOJ>2NO+J,. Ikki molekula oʻrtasida boradigan oddiy (bir bosqichli) reaksiyalar ham, murakkab reaksiyalarning tarkibiy qismi boʻlgan elementar reaksiyalarning koʻpchiligi ham Bimolekulyar reaksiyalar ga kiradi. Murakkab reaksiyalarning tarkibiy qismi boʻlgan Bimolekulyar reaksiyalar da molekulalar bilan birga atomlar, radikallar va ionlar ham qatnashishi mumkin, mas, SN3+SN,=S2N6 (erkin radikallar rekombinatsiyasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alan Bean

thumb|right|Bean „Apollon 12“ parvoziga tayyorgarlik paytida
Alan LaVern Bean (15-mart, 1932-yil – 26-may, 2018-yil) – amerikalik fazogir, Harbiy dengiz kuchlarining isteʼfodagi rang kapitani. „Apollon 12“ kosmik kemasida parvoz qilib, Oy sirtiga tushgan (1969, noyabr), „Apollon“da, „Skylab“ orbital stansiyasida parvoz qilgan (1973, iyul – sentyabr).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1932-yilda tugʻilganlar
Turkum:2018-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik fazogirlar
Zayn al-Abidin bin Ali

Zayn al-Abidin bin Ali (Zayn al-'Ābidīn bin 'Alī; 1936-yil 3-sentyabr — 2019-yil 19-sentyabr) — Tunis Respublikasi davlat arbobi. General (1979). Tunisning Marokashdagi harbiy attashesi (1974— 77), Tunis milliy xavfsizligi bosh direktori (1977—80). Tunisning Polshadagi elchisi (1980—84), Tunis milliy xavfeizligi davlat kotibi (1984—1985), 1986—1987-yillarda ichki ishlar vaziri. 1987-yil oktyabrdan Tunis bosh vaziri. 1987-yil 7-noyabrdan 2011-yilgacha Tunis prezidentiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 2011-yilda mamlakatda yuz bergan „rangli inqilob“ oqibatida mamlakatni tark etishga majbur boʻlgan. Keyinchalik u Saudiya Arabistonida siyosiy boshpana olgan va oʻsha yerda yashab kelgan. 2012-yilda Tunis harbiy tribunali bin Alini ommaviy tartibsizliklar vaqtida namoyishchilarning oʻldirilishiga javobgar deb topib, sirtdan umrbod qamoq jazosiga hukm qilgan.
Binar metallar

Binar metallar (bi... va metam) -ikki jinedagi metall yoki krtishmalar (mas, poʻlat va alyuminiy, titan va molibden, alyuminiy va titan)ning birikishidan hosil boʻlgan material. Qimmatbaho va noyob metallarni tejash maqsadida yoki dastlabki metallar xossasiga oʻxshash xossali materiallar olish uchun ishlatiladi. Ikki metallni bir vaqgda prokatlab yoki presslab, yengil eriydigan metallni kiyin eriydigan metall sirtiga quyib yoki qiyin eriydigan metallni suyuklangan yengil eriydigan metallga botirib, galvanik usulda, elektrik yoki plazmali qizdirib lenta, sim, list, plastinka va boshqa tarzida ishlab chikariladi. Ikki komponent (metallar yoki metall va metallmas material)dan iborat materiallar binar qotishmalar deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binar nomenklatura

Binar nomenklatura (lotincha binarius — qoʻsh) — oʻsimlik yoki hayvonning qoʻsh nom — turkum (hayvonlarda urugʻ) va tur nomi bilan atalishi. Lotin tilida oʻsimlik va hayvonlarni qoʻsh nom (Binar nomenklatura ) bilan atash qabul qilingan. Masalan, Tulipaferganica (fargʻonalolasi): Tuli pa—turkum, ferganica — tur. Qoʻsh nom oʻzbek tilida ham qadimdan bor, mas, mirza terak, baqa terak, oq tol, oq tut, qora tut, shoh tut va boshqalar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binaural effekt

Binaural effekt (bi... va lot. Auris — quloq) — tovush qabul qilish aʼzosi (quloq) orqali odam yoki hayvonlarning tovush chnqqan tomonni aniklay olish qobiliyati. Tovush manbaga yaqin tomondagi quloqqa tezroq eshitiladi, shuning uchun tovush toʻlqinining bosimi har ikki quloq kanalida faza va amplituda jihatdan farq qiladi. Bu farq yuksak chastotali tovush uchun katta boʻladi. Uzun toʻlqin (past chastotali) boshni aylanib oʻta olgani uchun past chastotada ikkala quloqqa eshitilgan tovush amplitudalarining farqi kichik boʻladi. Amplitudalar farqi 1 db dan ortiq boʻlsa, tovush manbai katta amplituda tomonda boʻladi. Binaural effekt dan radiotexnika va kinotexnikada foydalaniladi. Tovush qabul qilgichlar orasidagi masofani oʻzgartirib, Binaural effekt ni kuchaytirish mumkin; mas, tovush pelengatorlarining ishi shunga asoslangan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Binafsha

Binafsha (Viola), gunafsha — gunafshadoshlarga mansub, koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik, ekiladigan gul. B. Shim. yarim sharning oʻrta mintaqalarida tarqalgan. 500 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 14 ta yovvoyi, 3 madaniy turi oʻstiriladi. Erta bahorda ochiladi. Poyasi yer bagʻirlab oʻsadi. Gullari yirik, toʻq safsar, oq, sariq, havorang, xushboʻy hidli. B. yer tanlamaydi, salqin joylarda, shuningdek qishda berk joylarda ham oʻsadi. Asosan, urugʻidan, ayrim ildiz poyasini boʻlib ekish bilan koʻpaytiriladi. Xushboʻy B. (V. odarata)ning guli (0,04%) va bargi (0,05%)dan efir moyi olinadi. B.ning bu turi Qrimda koʻp ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Binafshagul

Binafshagul, gunafshagul - bezak sanʼatida qoʻllaniladigan islimiy naqsh. Naqqoshlik, kashtadoʻzlik, kulollik va boshqalarda keng ishlatiladi. Maye, kulollikda (Toshkentda koʻproq lagan oʻrtasiga, Rishton, Gʻijduvonda islimiy gullar orasiga) qalami uslubida chizilib, shu usulda boʻyaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfred Binet

BINE (Binet) Alfred (1857.8.7, Nitssa — 1911.18.10, Parij) — fransuz psixologi, tibbiyot va huquqdri (Parij universiteti). B. Fransiyada ochilgan birinchi eksperimental psixologiya lab.ning asoschisi (Sorbonna, Parij). U qobiliyat, ruhiy rivojlanish, individual psixologik tafovutlar sohalarida olib borgan tadqiqotlari bilan mashhur. T. Simon bilan birga ilk bor intellektning akliy rivojlanish saviyasini oʻrganuvchi psixometrik test (BineSimon aqliy rivojlanish shkalasi)ni ishlab chiqqan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Psixologlar
Gerd Binnig

thumb|Gerd Binnig (2013)
Gerd Binnig (20-iyul 1947) – nemis fizigi. Ilmiy ishlari past temperaturalarga, sirtqi hodisalarga oid. Nobel mukofoti laureati (rastrli tunnel mikroskopini yaratgani uchun, 1986, E. Rusk va G. Rorer bilan birga)."BINNIG (Binnig) Gerd" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti

 

 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1947-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Qirol Faysal xalqaro mukofoti sovrindorlari
Turkum:Yashayotgan insonlar
Bino

thumb|Bino

Bino — kishilarning yashashi, bilim olishi, ishlashi, hordiq chiqarishi uchun hamda maishiy va ishlab chiqarish maqsadlari, shuningdek hayvon, parrandalarni boqish va buyumlarni saqlash uchun quriladigan inshoot. Turar joy va jamoat binolari (maktab, teatr, kasalxona, magazin, hammom va hokazolar) boʻladi. Koʻpincha, umumiy tarzda fuqaro va sanoat binolari deb ataladi. Binoning asosiy qismlari: koʻtarib turuvchi konstruksiyalar (poydevor, ustunlar, devorlar), toʻsuvchi konstruksiyalar (pardevorlar, yopmalar) va tom. Binolar moʻljaldagi xizmat muddatiga qarab, muvaqqat va kapital xillarga boʻlinadi. Bino nimaga moʻljallanganiga qarab, meʼmoriy jihatdan, qavatlilik jihatdan, ishlatiladigan qurilish materiallari jihatdan har xil turlarga (gʻishtin, paxsa devor, sinchli, koʻp qavatli va boshqalar) boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binokor

Binokor — bino, inshoot quruvchi usta, ishchi. Bino va inshootlarni loyihalovchi meʼmor, qurilish muhandisi va texnigi, montajchi (qurilishda), umuman qurilishda ishlaydigan mutaxassis ham Binokor hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Binolar
Binom

Binom (bi... va lotincha nomen — nom) — ikki algebraik ifodaning yigʻindisi yoki ayirmasi. Maye, a+, 8a ^ va boshqa (qarang Nyuton binomi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binomial taqsimot

Binomial taqsimot — ehtimollar nazariyasi va uning tatbiqlarida uchraydigan muhim taqsimotlardan biri. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bingʻozi

Bingʻozi – Liviyadagi shahar va port, Oʻrta dengizning Sidra qoʻltigʻidagi qoyali burunning jan. chekkasida joylashgan. Aholisi 446 ming kishi (1988). Xalqaro aeroport bor. B.ni miloddan avvalgi 446 yilda yunonlar Yevxosperdes, rimliklar Berenike, oʻrta asrlarda Bernik deb atagan. 1450-yilda arablar egallab, uni avliyo Sidi bin Gʻoziy nomi bilan B. deb atay boshladi. 1517 — 1911-yillarda B. Usmonli turklar saltanati tarkibida boʻldi. 1911-yil oktabrda Italiya qoʻshinlari egalladi va 1942-yilgacha Italiyaning Shim. Afrikadagi harbiydengiz bazasi boʻlib turdi. Ikkinchi jahon urushi davrida shahar qattiq shikastlandi. 1942-yildan Britaniyaning harbiy maʼmuriyati markazi boʻlgan. 1949-yilda Liviyaning Kirenaika viloyatining markaziga aylantirildi. 1951-yildek.da Liviya podsholigining ikkinchi poytaxti deb eʼlon qilindi. Shundan buyen B. Tripoli shahri bilan navbatmanavbat ikki yildan teng huquqli poytaxt boʻlib turdi. B.da 1969-yil 1-sentabrgacha podsho qarorgohi boʻlgan.

B.da Tripolidagi chet el vakolatdenalari va missiyalarining filiallari bor. B. kattaligi va eksport va import hajmi jihatidan mamlakatda Tripoli shahridan keyin turadi (chetga teri xom ashyosi, jun chikariladi). Liviyaning Tripoli — Tobruk avtomobil yoʻlidagi muhim savdo va sanoat markazlaridan. B. dengiz, havo, avtomobil yoʻllari orqali mamlakatning ichki rayonlari va xorijiy mamlakatlar bilan bogʻlangan. Metallurgiya, elektrotexnika sanoati rivojlangan. Sement va asfalt zavodlari bor. Zaytun moyi, meva suvlari, konserva va boshqa mahsu/yutlar ishlab chiqariladi. Dengizdan budut (dengiz hayvoni) va baliq ovlanadi. B. yaqinidan tuz qazib olinadi. B.da Liviya universiteti, kollejlar, ilmiy, madaniy markazlar, dam olish va turistik majmualar, muzey, kinoteatr, mehmonxona, kutubxonalar bor. Kurort shahar. B.ning koʻhna qismida meʼmoriy yodgorliklardan Jome ulKabir masjidi (16-asr) va boshqa saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Liviya
Bio Jan Batist

BIO (Biot) Jan Batist (1774 1862) — fransuz fizigi, geodezisti va astronomi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1803), Peterburg Fanlar akademiyasi xorijiy faxriy aʼzosi (1819). Ilmiy ishlari yorugʻlikning qutblanishi (uning nomi bilan ataluvchi qonun), elektr tokining magnit maydoni (B.Savar qonuni) va akustika sohalariga oid. B. fan tarixi masalalari bilan, xususan I. Nyuton ishlarini oʻrganish bilan shugʻullangan. B. eksperimental va matematik fizika kursi darsligi (1816) muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bio...

Bio... (yun. bios — hayot) — yasama soʻzlar tarkibiy qismi: 1) hayotga oidlikni (mas, biogenez); 2) maʼnosiga koʻra, biologiyaga aloqadorlikni bildiradi (mas, biokataliz).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bio qonuni

Bio qonuni — tabiiy optik faollikka ega boʻlgan nokristall modda (suyuqlik yoki eritma) qatlamidan oʻtayotgan, chiziqli qutblangan yorugʻlik qutblanish tekisligining aylanish burchali F ni aniqlovchi qonun: f=1a/s; bunda / — modda qatlami qalinligi, s — modda konsentratsiyasi, a) — aylanish doimiysi. Bu qonun 1815-yil J. £"otomonidan topilgan; u f ning tarqalayotgan yorugʻlik yoʻlidagi optik faol molekulalar soniga mutanosibligini koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioakustika

Bioakustika (bio... va akustika) - biologiyaning hayvonlar tovushini va ularning tovush orkali bir-biri bilan aloqa bogʻlashini oʻrganadigan boʻlimi. B. hayvonlar ekologiyasi va etologiyasi bilan ularning tovush signallari chiqaradigan hamda bunday signallarni qabul qiladigan organlarining fiziologiyasi va morfologiyasi hamda akustikasi bilan chambarchas bogʻliq. Evolyu"siya jarayonida hayvonlarning tovush orqali bir-biri bilan aloqa bogʻlash xususiyati murakkablashib borgan, ular tanasining har xil qismlari ishqalanishidan hosil boʻladigan "mexanik" tovushdan nafas yoʻllaridagi havo oqimidan ("haqiqiy" tovushdan) foydalanishga oʻtgan. "Mexanik" tovush oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar, qisqichbaqasimonlar va hasharotlar uchun xos (sikadalarning tebranuvchi membranalari, qoʻngʻizlar qanotining pirillashi va boshqalar), 42 oilaga mansub mingdan ortiq baliqdarda ham shu xilda tovush chiqarish xususiyati bor ekanligi aniqlangan. Baliklar suzgich pufagi, tangachalari, jagʻlari va tanasining boshqa qismlari yordamida tovush chiqaradi. Quruklikda yashaydigan umurtqali hayvonlar tovush chiqarishda nafas sistemasi va tovush boylamlaridan foydalanadi. Tovush orqali aloqa bogʻlash xususiyati parrandalarda yaxshiroq, sut emizuvchi va suvda hamda quruqlikda yashovchilarda birmuncha kamroq rivojlangan. Evolyutsiya mobaynida tovush qabul qilish sistemasi ham takomillashib borgan. B. katta amaliy ahamiyatga ega. Maye, zararkunanda hayvonlarni butunlay qirib yuborish oʻrinsiz boʻlsa, ular sunʼiy tovushlar (signallar) yordamida qochirib yuboriladi, chunonchi, aerodromlarda parrandalar sunʼiy tovush yordamida quvlanadi, chunki ular aviatsiya halokatiga sabab boʻlishi mumkin. Yapaloqqushlar, koʻrshapalaklar va delfinlar exolokatsiya sistemasi bionikapya ahamiyatga ega. Biogidroakustikaaan baliqovlashning yangi usullarini ishlab chiqishda va dengizda suzishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biobibliografiya

Biobibliografiya (bio... va bibliografiya), shaxsiy bibliografiya — bibliografiya turi; bosma asarlar haqidagi maʼlumotlar ularning mualliflari biografiyasi va shu muallifga bagishlangan toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan birga beriladi. B. lugʻat va koʻrsatkichlar shaklida boʻladi. Lugʻatlarning oddiy (solnoma) va retrospektiv (utmishga oid) xili mavjud. "Solnoma"da shu lugʻat tuzilgan yilidagi zamondoshlar, shuningdek oʻsha yili vafot etgan shaxslarga oid maʼlumotlar yoritilsa, retrospektiv lugʻatlar muhim davrlarni qamrab oladi. Keyingi davrda fan sohalari boʻyicha, shuningdek alohida mashhur fan, jamoat arboblari, yozuvchilarga bagishlangan B. koʻrsatkichlari tuzish taraqqiy etdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogelmintlar

Biogelmintlar (bio... va gelmintlar) — oraliq xoʻjayin orqali rivojlanadigan parazit chuvalchanglar. Voyaga yetgan davrida definitiv (oxirgi) xoʻjayin (odam va hayvonlar) da parazitlik qiladi. Bu jihatdan ular oraliq xoʻjayinsiz rivojlanadigan geogelmintlardan farq qiladi. Masalan, qoramol tasmasimon chuvalchangi odam ichagida, uning lichinkalari — finnalari (pufakchalari) esa mol goʻshti (muskullari)da rivojlanadi. Odam finnali goʻshtni yaxshi pishirmay yeganda parazitni yuqtiradi. Turli soʻrgʻichlilar, tasmasimon chuvalchanglar, tikanboshlilar, ayrim toʻgarak chuvalchanglar B. hisoblanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogen aminlar

Biogen aminlar, proteinogen aminlar — organizmda hosil boʻladigan azotli organik birikmalar. Biogen aminlar ning aksarisi — gistamin, serotonin, noradrenalin, adrenalin, tiramin va boshqa biologik faol modda boʻlib, bosh miya poʻstlogʻida va uning ostidagi markazlarda tormozlanish va qoʻzgʻalish jarayonlariga taʼsir etadi, tomirlarni kengaytirish yoki toraytirish yoʻli bilan qon bosimini oʻzgartiradi va organizmda boshqa oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Odam va hayvonlar ichagida chirituvchi mikroblar taʼsirida hosil boʻladigan bir qancha Biogen aminlar organizm uchun zaharlidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogen stimulyatorlar

Biogen stimulyatorlar, biologik stimulyatorlar — muayyan sharoitda hayvonlar va oʻsimliklar toʻqimalarida hosil boʻladigan va biologik faollik xususiyatiga ega boʻlgan moddalar. Biogen stimulyatorlar tugʻrisidagi taʼlimot ilk bor V. P. Filatov (1875—1956) tomonidan ishlab chiqilgan. Biogen stimulyatorlar organizm funksiyalarini tezlashtiradi. Biogen stimulyatorlar li preparatlar oʻsimliklar (aloe bargi ivitmasi) va hayvonlar toʻqimalaridan turli xil omillar (sovitish, qorongʻi joyda saqlash va boshqalar) taʼsir etishi orqali, shuningdek mikroflora va mikrofauna qoldiklariga ega boʻlgan torfdan hamda balchikdan tayyorlanadi. Biogen stimulyatorlar dan tibbiyotda har xil kasalliklar (tez bitmaydigan yaralar, yalligʻlanish jarayonlari, koʻz kasalliklari, ekzema, suyak sinishi, endometritlar, mastit va boshqalar) ni davolashda, chorvachilikda yosh mollarning oʻsishini tezlashtirish, pushtini koʻpaytirish va mahsuldorligini oshirishda foydalaniladi. Bunda suyuq preparatlar inʼyeksiya qilinadi yoki ichiriladi. Implantatsiya maqsadlarida quruq preparatlar (hayvonlar embrioni, talogʻi, jigari va buyrak usti bezidan tayyorlanadigan quruq biostimulyatorlar), Dorogoye antiseptik stimulyatori, yilqilar qon zardobi (SJK), hayvonlarning konserva qilingan koni va uning ekstrakti (DZK), atsidofil bulon kulturasi (ABK) va boshqa ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogen elementlar

Biogen elementlar — organizmlar tarkibida doim boʻladigan va ularning hayot faoliyatida muhim rol oʻynaydigan kimyoviy elementlar. Ularga avvalo kislorod, uglerod, vodorod, kalsiy, azot, kaliy, fosfor, magniy, oltingugurt, xlor, natriy, temir kiradi. Analitik kimyo va spektral analiz muvaffaqiyatlari tufayli organizmlar tarkibida juda oz miqdorda boʻladigan elementlar (mikroelementlar) topilmoqda va ularning biologik roli aniqlanmoqda. Tabiiy sharoitda organizmlarning hujayra va toʻqimalarida mavjud boʻlgan barcha kimyoviy elementlar muayyan fiziologik rol oʻynaydi. Organizmlar tarkibidagi elementlarning miqdori shu organizmlar turining xususiyatlariga, muhit, ovqat tarkibiga (jumladan, oʻsimliklar uchun — tuproqdagi tuzlar konsentratsiyasiga va eruvchanligiga), organizmning ekologik xususiyatlari va boshqalarga bogʻliq.

Biogen elementlar dan birortasi organizmda yetarli miqdorda boʻlmasa kasallik roʻy beradi (biogeokimyoviy endemiyalar), mas, suvda va ovqatda yod yetishmasa, odam buqoq boʻladi yoki bor yetishmaganda qand lavlagi qora dogʻli boʻlib qoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogenez

Biogenez (bio... va genez) — organik birikmalarning tirik organizmlar hosil qilishi. Keng maʼnoda — B. barcha tirik mavjudotlarning faqat tirik materiyadan paydo boʻlishini taʼkidlaydigan gʻoyaning emperik umumlashmasidan iboratdir. Bu terminni fanga dastlab 19-asr oʻrtasida G. Geksli kiritgan. B.ni Gelmgols, Arrenius va boshqa ilgari surgan. B. tarafdorlari yerdagi dastlabki tirik mavjudotlar "yorugʻlik bosimi" yoki fazo jismlari (meteoritlar) bilan birga boshqa sayyoralardan kelib qolgan hayot murtaklaridan rivojlangan deb isbotlashga urinishadi. B. hayotni abadiy deb hisoblaydi, Yerdagi hayot moddalarning rivojlanishi natijasida paydo boʻlganligi toʻgʻrisidagi nazariyani rad etadi. Hozirgi zamon fani B.ning notoʻgri ekanligini isbot qilib berdi, chunki dastlabki tirik mavjudotlarning abadiyligi haqidagi tushunchalar tirik tabiatning rivojlanishi toʻgʻrisidagi tarixiy maʼlumotlarga ziddir (yana q. Abiogenez).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogenetik qonun

Biogenetik qonun — organizmlarning individual taraqqiyoti (ontogenezi) va tarixiy taraqqiyoti (filogenezi) oʻrtasidagi munosabatlarni ifodalovchi tushunchalar majmui. Birinchi marta F. Myuller (1864) ochgan, E. Gekkel (1866) tomonidan tavsiflab berilgan. Biogenetik qonun ga muvofiq tuxum hujayra urugʻlanishdan boshlab undan yetuk organizm rivojlanishiga qadar mazkur organizm oʻz turi tarixiy taraqqiyotining asosiy bosqichlarini qisqa takrorlaydi, yaʼni ontogenez filogenezning qisqacha takrorlanishi (rekapitulyatsiyasi)dan iborat. Filogenez Gekkel fikricha, ontogenez soʻngida yangi davrlarning paydo boʻlishi orqali amalga oshadi,ya‘ni foydali mutatsiyalar yuzaga kelishi natijasida yangi belgi xossalar rivojlanadi.Pekin ontogenez cheksiz uzayishi mumkin emas, shuning uchun ontogenezda takrorlanadigan filogenetik davrlar astasekin qisqara boradi. Bundan tashqari, ontogenezning hamma davrlarida yashash muhiti sharoitiga moslashish tufayli yangi belgilar paydo boʻladi. Rekapitulyatsiyani buzadigan bu belgilarni Gekkel senogenez, oʻzgarmas (konservativ) belgilar va jarayonlarni palingenez deb atagan. Biogenetik qonun embriologik dalillardan filogenez jarayonini tushuntirishda foydalanishga imkon beradi. Gekkel filogenetik tadqiqotlar uchun uchlik parallelizmi metodini, yaʼni paleontologiya, solishtirma anatomiya va embriologiya dalillarini solishtirishni taklif etadi. Gekkel fikricha, ontogenezda filogenetik davrlar bir butunligicha takrorlanadi. Keyingi tadqiqotlar har bir organizm senogenezi juda koʻp boʻlishini va bir butun filogenetik davrlarning rekapitulyatsiyasi mumkin emasligini koʻrsatdi. Faqat ayrim belgilar va jarayonlar rekapitulyatsiya boʻladi. A. N. Seversov filembriogenez konsepsiyasini ishlab chiqdi. Unga binoan organizmlar evolyutsiyasi ontogenezning har qanday davridagi irsiy oʻzgarishlar asosida boradi; filogenez ontogenezning genetik qatoridan iborat, Biogenetik qonun esa faqat onto va filogenez nisbatlarining ayrim tomonlarini aks ettiradi Biogenetik qonun butun organik dunyoga tegishli boʻlib, Darvinning evolyutsion nazariyasini isbotlash va rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogeografiya

thumb|Yevropaning asosiy biogeografik rayonlari
Biogeografiya (bio... va geografiya) — tirik organizmlar (oʻsimlik, hayvonlar, zamburugʻlar, mikroorganizmlar) jamoasi va ular komponentlari (tur, urug, oila va boshqalar)ning Yer yuzida tarkalishi qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Biogeografiya biosfera haqidagi fanlardan boʻlib, unga zoogeografiya va botanik geografiya kiradi. Biogeografiyaning asosiy boʻlimlari 18-asr oxiri va 19-asrning 1-yarmida Ekvatorial Afrika, Jan. Amerika va Osiyoning flora hamda faunasini tadqiq qilgan koʻpdankoʻp ekspeditsiyalar, shuningdek oʻsha davrning naturalistlari, ayniqsa A. Gumboldt, A. Uolles va F. Skleter ishlari tufayli shakllana boshlagan. F. Skleter birinchilar katorida quruqlik yuzasini rayonlashtiradi.

Zamonaviy Biogeografiya organizmlar va biotsenozlar geografiyasi muammolarini ishlab chiqadi. Masalan, arealogik Biogeografiya har xil turlar tarqalgan hududlarni aniqlaydi, ularning areal chegarasida tarqalishini oʻrganadi, ana shular asosida maʼlumot va kadastr haritalarini tuzadi. Regional Biogeografiya floristik va faunistik rayonlashtirish bilan shugʻullanadi. Hayvonlar va oʻsimliklar areallarini solishtirish hamda biotalarni ajratish va asosiy biomlarning taqsimlanishini tavsiflash asosida kompleks biogeografik rayonlashtirish sxemalari yaratiladi. Ekologik Biogeografiya geografik oblastlardagi jamoalar biomassasi, biologik mahsuldorligi va ular hayotida organizmlarning ahamiyatini oʻrganadi. Tarixiy Biogeografiya Yerning oʻtmishini jamoalar va ularni tashkil etuvchi organizmlarning tarkalishiga taʼsirini tekshiradi.

Biogeografiya oʻsimlik qoplami va hayvonot dunyosi resurslarini muhofaza qilish hamda samarali foydalanish, madaniy fitotsenozlar yaratish, hayvonlar va oʻsimliklarni iqlimlashtirish ishlarini amalga oshirish, kasallik tugʻdiruvchilar va ularni tashuvchilarga karshi kurashning nazariy asosi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogeokimyo

Biogeokimyo — tirik organizmlar ishtirokida Yer biosferasida kimyoviy elementlarning aylanishini oʻrganadigan fan. B. tushunchasini fanga rus olimi V. I. Vernadskiy kiritgan. U tirik moddaning planeta miqyosida sodir boʻladigan geokimyoviy jarayonlardagi ahamiyatini koʻrsatib bergan. B.ning zamonaviy muammolari biogen elementlar geokimyoviy siklining miqdoriy modelini kashf etish, tirik organizmlarda elementlarning migratsiyasi va toʻplanishi qonuniyatlarini ochib berish, Yer yuzini biokimyoviy rayonlashtirish foydali qazilmalar hosil boʻlishi evolyutsiyasi va yemirilishida tirik organizmlarning ishtiroki, ularning bioindikatsiyasi va boshqalardan iborat. Biokimyoviy sikllarga inson faoliyati taʼsirini aniklash, biosferaning rivojlanishini bashorat qilish biokimyoning eng muhim masalalaridan hisoblanadi. Biokimyoviy metodlar bilan tuproq va unda oʻsadigan oʻsimliklar xili hamda kimyoviy tarkibiga asoslanib maʼdanli elementlarning miqdori va tarqalishi toʻgʻrisida xulosa chiqarish mumkin. Akad. V. I. Vernadskiy va A. P. Vinogradov asos solgan bu metodni Oʻzbekistonda birinchi marta M. A. Rish, V. I. Yezdakov, I. H. Hamroboyev, D. P. Malyuga, R. M. Tolipovlar qoʻllagan. B. metodiga asoslanib, Tomdi, Olmaliq, Qoʻytosh va boshqa hududlarda oltin, mis kabi turli metallar tarqalgan maydonlar aniklandi. Olmaliq va Nurota hududlarining echkimiya, zoʻrcha, qumisparak, dastarbosh oʻsimliklari oʻsgan joylarda mis; sutchoʻp oʻsimliklari bor joylarda simob konlari topilgan. Maʼdanli konlar bor joyda oʻsadigan oʻsimliklar tarkibida mazkur elementlarning miqdori boshqa yerdagi oʻsimliklardagiga nisbatan koʻp boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abdullayev X., Biogeoximiya asoslari, T., 1987.

Turkum:Kimyo
Biogeokimyoviy provinsiyalar

Biogeokimyoviy provinsiyalar — organizmlar tarkibidagi kimyoviy element (birikma)ning miqdoriga koʻra bir-biridan farqqiladigan oblastlar. Biogeokimyoviy provinsiyalar da ayrim kimyoviy elementning kam yoki ortiq boʻlishi oqibatida oʻsimliklar va hayvon organizmlarida turli biologik oʻzgarishlar roʻy beradi. Biogeokimyoviy provinsiyalar kichik maydonni yoki butun qitʼani oʻz ichiga olishi mumkin. Biogeokimyoviy provinsiyalar ni Oʻzbekistonda birinchi boʻlib M. A. Rish oʻrgandi (1960). U Oʻzbekiston hududini uchta katta Biogeokimyoviy provinsiyalar ga ajratgan: 1. Avtomorf provinsiya gipsli, qumli choʻllar va tog atrofi chala choʻllarini oʻz ichiga oladi. Bu provinsiyalarning tuprogʻi tarkibida mikroelementlar miqdori kam boʻladi. 2. Gidromorf provinsiya — qayirlar, katta dare deltalari va yer osti suvlariga yaqin qiyaliklarni oʻz ichiga oladi. Unda marganes, molibden, bor mikroelementlari toʻplangan, tuprokda organik elementlar miqdori yetarli boʻladi. 3. Togʻlik va interzonal provinsiyalarga Zarafshon, Turkiston tizmalari va ularning garbiy tarmoklari atrofi kirdsi. Ayrim joylardagi tuproklar molibden vanadiy, xrom va boshqa mikroelementlarga boy. Tuprokdagi mis miqdoriga binoan Oʻzbekiston hududi yana 2 katta provinsiyaga boʻlinadi: 1. Mis kam boʻlgan provinsiya — bu yerdagi hayvonlar koʻpincha enzootik ataksiya va dermatit kasalliklariga yoʻliqadi. Oʻzbekistonda xronik formadagi bu kasalliklarni xalq burang, boʻriq, belangi, belqurti, boyqush xatlagan, choʻnqayma deb ataydi. Bu kasallik koʻpincha qoʻzi va uloklarda uchraydi. 2. Mis miqdori oʻrtacha boʻlgan provinsiya; bu yerdagi chorva mollari kup kasallanmaydi. Joylarni Biogeokimyoviy provinsiyalar ga boʻlish q. x.da kimyoviy elementlardan ratsional foydalanishda, zootexnikada va boshqa sohalarda katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogeotsenoz

Biogeotsenoz (yunoncha koinos — umumiy) — Yer yuzining muayyan bir qismi doirasida shakllangan tabiat sistemalarining oʻzaro boglangan va bir-birini taqozo etadigan murakkab majmui. Jami B.ning organik moddalari va energiya potensialini yaratuvchi yashil oʻsimliklar B.ning asosiy komponenti hisoblanadi. B. tabiatdagi eng murakkab sistemalardan biri. Avtotrof organizmlar (fotosintezlovchi yashil oʻsimliklar va xemosintezlovchi mikroorganizmlar) hamda geterotrof organizmlar (hayvonlar, zamburugʻlar, koʻpgina bakteriyalar, viruslar) B.ning tirik komponentlariga, atmosferaning Yerga yaqin qatlami, undagi gaz hamda issiqlik resurslari, Quyosh energiyasi, tuproq va uning suvmineral resurslari esa jonsiz komponentlariga kiradi. B. taraqqiy etib va oʻzgarib turadi. Yerning jami B.lari majmui biosferami tashkil etadi.

B. oʻz tarkibining nisbatan turgunligi, bir xilligi bilan ajralib turadi, ularning inson faoliyati bilan yaratiladiganlari juda oʻzgaruvchan. Har bir B. yagona murakkab organizMni tashkil etadi. Shuning uchun unga taʼsir etishda B.ning hamma komponentlari oʻrtasida vujudga kelgan aloqadorlik va oʻzaro taʼsirini hisobga olish zarur. B.dagi bir yoki bir qancha komponentlarning oʻzgarishi biogeotsenozaro boglanishning barcha majmui butunligini buzilishga olib keladi. Maye, dunyo boʻyicha qishloq xoʻjaligi ekinlari hosilining oʻrtacha 25% zararkunanda va kasalliklardan nobud boʻladi. Ularga qarshi kimyoviy preparatlar qoʻllash bevosita ijobiy natijalar berish bilan birga jiddiy salbiy oqibatlarga ham olib keladi va pirovardida inson tomonidan yaratilgan sunʼiy B., yaʼni agrotsenoz mahsuldorligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.

Oʻrta Osiyoning qurgʻoqchil yerlarida sunʼiy B.ning shakllanishi (mas, Mirzachoʻlning oʻzlashtirilishi) katta ahamiyatga ega boʻlib, insonning tabiatga rejali ravishda taʼsir koʻrsatishiga misol boʻla oladi. Har yili sugoriladigan yerlar agrotsenozlaridan olinayotgan millionlab tonna paxtani aytib oʻtishning oʻzi kifoya. Agrotsenoz, xususan paxta agrotsenozi, ayniqsa, monokultura sharoitida sodda, past darajada rivojlangan va shu sababli noturgun sistemaga aylanadi. Shuning uchun agrotsenozlarda turlar boʻyicha xilmaxillikka intilish zarur. Bu yoʻnalishda dala ihota oʻrmon mintaqalari barpo etish, ilmiy asoslangan almashlab ekishni oʻzlashtirish, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashning biologik usullarini qoʻllash, yaʼni agrotsenozlarga foydali hayvonlarni, mas, entomofaglarni jalb etish va boshqa maʼlum ahamiyatga ega. B. haqidagi bilimlar, texnika imkoniyatlari, xoʻjalik yuritish iqtisodiyoti va madaniyati rivojlangan sari B. tarkibidagi agrotsenozlar ekinlar mahsuldorligini oshirishda yanada samarador boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Ekosistema

Ekosistema (yun. uy, yashash joyi va sistema), ekologik sistema — birga yashaydigan organizmlar va ular yashaydigan sharoit majmui. Ekosistemada uning tarkibiy qismlari oʻzaro qonuniy bogʻlangan. „Ekosistema“ terminini ingliz botanigi Arthur Tansley taklif etgan (1935-yil). Arthur Tensli taʼrificha, ekologiya nuqtai nazaridan Ekosistema yer yuzidagi tabiiy birlik boʻlib, unga barcha organizmlar bilan bir qatorda fizik omillar majmui, yaʼni biomuhit (keng maʼnoda yashash muhiti) omillari majmui ham kiradi. Olim Ekosistemada ular tarkibiga kiruvchi organizmlar hamda organizmlar bilan anorganik muhit oʻrtasida har xil tarzda moddalar almashinuvi boʻlib turishini koʻrsatgan.

„Ekosistema“ tushunchasini har xil murakkablikdagi va oʻlchamdagi obʼyektlarga nisbatan qoʻllash mumkin. Mas, hovuz, koʻl Ekosistemasi bilan birga sohil boʻyi oʻsimliklari yoki suv tubi Ekosistemasini koʻrsatish mumkin. Oʻrmon ham Ekosistema, uning chegarasida har xil tipdagi tuproqlar, chiriyotgan toʻnkalar, toʻshalma va boshqalar Ekosistemani ajratish mumkin. Koʻpincha „Ekosistema“ tushunchasiga tirik organizmlar bilan ular yashaydigan muhitning notirik komponentlari tarzida qaraladi. Ekosistemaning tirik va notirik komponentlari oʻrtasida produtsentlar, konsumentlar va redutsentlar ishtirokida moddalarning biotik aylanishi sodir boʻlib turadi. Ekosistema terminini sunʼiy Ekosistema (qishloq xoʻjaligi dalalari, bogʻlar, xiyobonlar, oqova suvlarni biologik tozalaydigan inshootlar va boshqalar) ga nisbatan ham qoʻllash mumkin. Ekosistema oʻziga xos xususiyatlarni uzoq vaqt davomida saqlab turadigan oʻta turgʻun yoki qisqa muddatli (mas, efemer suv havzalari, koʻlmak suvlar) boʻlishi mumkin. Murakkablik darajasidan qatʼi nazar Ekosistema turlar tarkibi, unga kiradigan organizmlar soni, biomassasi, ayrim trofik guruhlar nisbati, organik moddalarning hosil boʻlishi va parchalanish jarayonlarining tezligi bilan tavsiflanadi. Ekosistema chegarasi va ularda kechadigan moddalar aylanishi jarayonlari turli darajada roʻy beradi. Ekosistema atrof muhitdan faqat energiya emas, balki koʻp yoki oz miqdorda moddalar kelib turgandagina mavjud boʻladi. Barcha Ekosistema birga yer biosferasini tashkil etadi.

20-asr oʻrtalariga kelib ekologik muammolarning keskinlashuvi natijasida Ekosistemaning funksional xususiyatlarini oʻrganish boʻyicha tadqiqotlar keng miqyosda olib borila boshlandi. Ekosistema strukturasi, mahsuddorligi va turgʻunligini tushunib olish uchun ulardagi trofik bogʻlanishni oʻrganish muhim ahamiyatga ega. Trofik bogʻlanishlar orqali Ekosistemada moddalarning biologik transformatsiyasi amalga oshadi. Zamonaviy metodlar, xususan, Ekosistemani matematik modellashtirish orqali bu jarayonlar intensivligi va samaradorligini miqdoriy jihatdan aniqlash tabiiy resurslardan samarali foydalanish va odam yashaydigan muhitni saqlab qolish masalalarini hal etishda muhim ahamiyatga ega. Koʻp hollarda biogeotsenoz termini ham Ekosistema termini sinonimi sifatida ishlatiladi.Ergashev A., Umumiy ekologiya, T., 2003; Toʻxtayev A., Ekologiya, T., 2000; Ekologicheskiye sistemi, per.s. ang., M., 1981.

 

Turkum:Biologiya
Turkum:Ekologiya
Biogidroakustika

BIOGIDROAKUSTIKA (bio..., gidro... va akustika,) biologik gidroakustika—suvdagi organizmlar chiqaradigan tovushlarni oʻrganadigan fan. B. Ikkinchi jahon urushida texnik gidroakustika (shovqin pelengatori, exolokatsiya va boshqalar) vositalaridan koʻp foydalanish munosabati bilan vujudga kelgan. Koʻpchilik suv hayvonlari (baliklar, sut emizuvchilar va qisqichbaqasimonlar) tovush chiqaradi. Aksariyat baliqlar tovushi faqat ayni turga xos boʻladi. Shu asosda baliklarning turi va yoshini aniklash mumkin. B. maʼlumotlari kitsimonlar (kitlar va delfinlar)ning akustik organlarini oʻrganish uchun ham ancha muhim. Bu hayvonlarning oʻziga xos baʼzi xususiyatlari, chunonchi gidroakustik impulyelar yuborish va qabul qilish yoʻli bilan oʻzlariga oziq boʻladigan narsalarni topishi yoki xavfdan qochishi B. yordamida aniqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Biologik jarayonlar
Biografiya

Biografiya ( – hayot va  – yozish) – inson hayotining batafsil tavsifi, tarjimai holi. Bu nafaqat taʼlim, ish, munosabatlar va oʻlim kabi asosiy faktlardan tashqari kengroq narsalarni oʻz ichiga oladi; biografiya insonning hayotiy voqealarni boshdan kechirishini aks ettiradi.

 
 OʻzME. Toshkent, 2000-yil
Biozona

Biozona (bio... va zona)—biror sistematik guruh (tur, urugʻ—turkum, oila)ga kiradigan qazilma organizmlarning vertikal boʻylab tarqalganini koʻrsatuvchi togʻ jinslari qatlami (startigrafik interval). Yoshiga koʻra qazilma organizmlar muayyan sistematik guruhi evolyutsiyasi davriga toʻgʻri keladi. B. terminini ingliz geologi S. Bakmen 1902-yilda taklif etgan. "B." termini bilan bir qatorda qazilma organizmlar majmui boʻyicha aniqlanadigan stratigrafik zona tushunchasi ham mavjud. Yana q. Biostratigrafiya.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioindikatorlar

Bioindikatorlar (bio... va lot. indico—koʻrsataman, aniqlayman)—soni yoki rivojlanish xususiyatlarining oʻzgarishi orqali yashash muhitida sodir boʻlayotgan tabiiy jarayonlar, sharoit yoki antropogen oʻzgarishlardan darak beruvchi tirik organizmlar. Koʻpchilik organizmlar yashash muhiti omillari (tuproq, suv va atmosferaning kimyoviy tarkibi, ikdim va obhavo sharoiti, boshqa organizmlarning boʻlishi va boshqalar)ga juda sezgir boʻlib, bu omillar muayyan, koʻpincha cheklangan chegarada oʻzgargandagina hayot kechira oladi. Maye, dengizda baliqchi qushlarning toʻplanishi baliqlar toʻdasi kelayotganligini koʻrsatadi. Maxsus plankton va bentos organizmlari esa suv massasi va oqimining paydo boʻlishi yokisuvhavzasiningshoʻrlanganlik darajasi, harorati va boshqa xususiyatlarining koʻrsatkichi hisoblanadi. Lishayniklar va ayrim ninabarglilar atmosfera havosi, buloqchilar va bahorikorlar lichinkalari suv havzalari tozaligining B. hisoblanadi. Tuprokda yashaydigan bir qancha mikroorganizmlar va oʻsimliklardan foydali qazilma boyliklarni qidirib topishda B. sifatida foydalaniladi. Tuproq hayvonlari kompleksiga binoan tuproq tiplari va ularni odamning xoʻjalik faoliyati taʼsirida oʻzgarishini aniklash mumkin. B. yordamida substratda vitaminlar, antibiotiklar, gormonlar va boshqa biologik faol moddalar boʻlishini, har xil kimyoviy moddalar (rN, tuzlar tarkibi va boshqalar) hamda fizik omillar (radioaktivlik va boshqalar) intensivligini baholash, shuningdek uzoq tarixiy jarayonlarni taʼriflab berish mumkin. Maye, Qizilqum quduqlarida chigʻanoqli bir xujayralilarning topilishi hozirgi qumlik choʻl oʻrnida qadimda dengiz boʻlganligidan darak beradi. Tabiiy muhitning ifloslanishi darajasini nazorat qilib borish (monitoring) B.dan foydalanishning eng muhim tomonlaridan biri hisoblanadi. Maye, suvlar florasi va faunasi tarkibi, ulardagi ayrim turlarning miqdoriy koʻrsatkichlariga binoan suvlarning ifloslanish darajasi va xususiyatlari, ularni ichishga yoki xoʻjalik maqsadlarida foydalanishga yarokligi hamda tozalash inshootlarining samaradorligiga baho berish mumkin. Kosmonavtikada B. yordamida kosmik fazoda tirik organizmning normal hayot kechirishiga yordam beradigan sistemalar sinab koʻriladi. Masalan, 1966-yil "Kosmos 110"da itlarni uchirish orqali kosmos da uzoq uchish paytida organizmda sodir boʻladigan oʻzgarishlar va kosmik kema biologik sistemasi tekshirib koʻriddi. B. orqali olingan maʼlumotlar kosmik uchish apparatlaridagi avtomatik sistemalarni insonning hayoti uchun qulayligini aniklash va xavfli vaziyat paydo boʻlganida tegishli tadbirlarni ishlab chiqish imkonini beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologik jarayonlar
Bioiqlim atlasi

Bioiqlim atlasi — ochiq havoda va meteorologik omillar majmui muhitida odamga taʼsir koʻrsatadigan iqlim koʻrsatkichlarining muayyan hudud doirasida taqsimlanishini aks ettiradigan haritalar toʻplami. Mintaqaning birinchi Bioiqlim atlasi ("Bioklimaticheskiy atlas Sredney Azii") 1973-yilda V. A. Bugayev nomidagi Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutida tayyorlangan. Atlas mintaqa hududida oʻtkazilgan koʻp yillik bioiqlimiy va meteorologik tadqiqotlar hamda kuzatishlar natijasida toʻplangan materiallar asosida tuzilgan 136 haritadan iborat. Atlasda (yilning har bir oyi uchun oʻrtacha quyosh vaqti bilan soat 13 da): havo harorati; toʻgʻri quyosh radiatsiyasi intensivligi; odam tanasining qisqa toʻlqinli, uzun toʻlqinli va umumiy radiatsiya balansi; odam tanasi bilan havo oʻrtasidagi konvektiv issiqlik almashinuvi; terlash natijasida sarf boʻladigan issiqlik va suv, jumladan, ochiq havoda 1 va 2ish smenasida terlash orqali sarflangan suv miqdorining yigʻindisi; ekvivalentsamarali harorat va boshqa Atlasda odam issiqlik balansi usulining nazariy asoslari, ularda bioiqlimiy koʻrsatkichlarning fazoviy taqsimlanishidagi asosiy qonuniyatlar bayon etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bioklimaticheskiy atlas Sredney Azii Sost. B. A. Ayzenshtat, M., 1973.
 

Turkum:Biologik jarayonlar
Bioiqlimshunoslik

Bioiqlimshunoslik — iklimning odam faoliyati va sogʻligiga, hayvonlar va oʻsimliklar rivojlanishiga taʼsirini oʻrganuvchi fan. B. agroiqlimshunoslik va tibbiyot iqlimshunosligiga boʻlinadi. B.ga doir ilmiy tadqiqotlar bir qancha mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbekistonda keng miqyosda oʻtkazilmoqda. Oʻzbekiston Gidrometeorologiya bosh boshqarmasida B.ga oid nazariy va amaliy ishlar olib borilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Biologik jarayonlar
Biokataliz

Biokataliz — tirik organizmlarda roʻy beradigan kimyoviy reaksiyalarning fermentlar taʼsirida tezlashuvi. B.—goyat yuksak samarali, maxsus jarayon hisoblanadi. U kimyoviy katalizdan farq qilib, tirik organizmga xos "muloyim" sharoitda (tra, bosim, muhit reaksiyasi va hokazo) oʻtadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologik jarayonlar