Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kislorod bilan davolash

Kislorod bilan davolash, oksigenoterapiya — kisloroddan davo maqsadida foydalanish. Konda va toʻqimalarda kislorod yetishmasligi (qarang Gipoksiya, Gipoksemiya) bilan kechadigan nafas va qon aylanish sistemasi kasalliklari (bronxial astma, zotiljam, yurak porogi, astmasi xuruji va boshqalar)da, kamkrnlik, balandlik kasalligi, turli zaharlanishlar, shuningdek, xirurgik operatsiyalardan keyin Kislorod bilan davolash tavsiya etiladi. Kasalxona sharoitida kisloroddan nafas olish uchun moʻljallangan kislorod ingalyator va palatkalardan foydalaniladi. Kislorodni plevra, qorin boʻshligʻi va meʼda-ichak yoʻliga kiritish usullari ham bor (kislorodli vannalar). Kislorod bilan davolash koʻpincha ingalyasiya yoʻli bilan amalga oshiriladi. Turli yoʻllar bilan kiritilgan kislorod organizmda kislorod tansiqligini toʻldiribgina qolmay, uning barcha xayotiy funksiyalarini barqarorlashtiradi va qarshilik kuchini oshiradi. Tibbiyot amaliyotida, ayniqsa, gijjani tushirishda giperbarik oksigenatsiya (qarang Baroterapiya) juda qoʻl keladi.

Uy sharoitida Kislorod bilan davolashda kislorod yostiqdan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kislorod bilan kesish

Kislorod bilan kesish, gaz bilan kesish, avtogen bilan kesish — metall buyumlarni gaz alangasida erish temperaturasidan birmuncha past temperaturagacha qizdirib kislorod oqimida kesish. Bunda metallning kesiladigan joyi yonadi, metall oksidlari va erigan metall soplodan chiqadigan kislorod oqimida puflab ketkaziladi. Qizdirishda koʻpincha atsetilen, vodorod, benzin (baʼzan elektr toki)dan foydalaniladi. Past va oʻrtacha legirlangan poʻlatlar (qalinliti 1–300 mm) Kislorod bilan kesish k. ga moyilligi yaxshi. Xromli poʻlat, choʻyan va rangli metallarni kesishda flyus qoʻllanadi. Flyus sifatida metall va metalmas material kukunlari ishlatiladi. Kislorod bilan kesish k.da metallar maxsus asbob — kislorodli keskich bilan qoʻlda yoki mashinada kesiladi. Kislorod bilan kesish k. mashinasozlik, qurilish, metallurgiya va boshqa sohalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kislorod yostiq

Kislorod yostiq — kisloroddan nafas olish uchun moʻljallangan maxsus moslama. K toʻrtburchak shaklda boʻlib, rezinalangan matodan yasaladi; joʻmrak va mundshtuk ulangan rezina naychasi bor. Yostiqqa 10 l kislorod sigʻadi, u dorixonadagi kislorod balonidan toʻldirib olinadi. Bemorga berishdan oldin yostiqqa jild kiygiziladi yoki toza choyshabga oʻraladi; mundshtukka suv bilan hoʻllangan toza doka yopiladi va bemorning ogʻziga tutiladi, keyin joʻmragi ochiladi. Mundshtukni ishlatishdan oldin qaynatish yoki spirt bilan artish lozim. Kislorod yostiqni faqat vrach buyuradi, undan nafas oldirish chogʻida biror noxush alomatlar paydo boʻlganda, kislorod berish darhol toʻxtatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kislorod-konverter jarayoni

Kislorod-konverter jarayoni — konverterlaraa suyuq choʻyanga texnik jihatdan toza kislorod yuborib, poʻlat ishlab chiqarish jarayoni; konverterda ishlab chiqarish usullaridan biri. Sanoatda birinchi marta 1952-yilda Avstriyada sinab koʻrilgan. K.-k. j.da qayta ishlanadigan oddiy marten choʻyanidan, baʼzan tarkibida fosfor koʻp boʻlgan, marganetsi yoki vanadiysi koʻp boʻlgan choʻyandan foydalaniladi. Konverterga suyuq choʻyandan tashqari 20—0% temir-tersak, ohak, boksit, shpat, kamdan-kam temir rudasi solinadi. Suyuq choʻyan solingan konverterga 1—1,6 MPa bosim ostida boʻgʻzi orqali yuqoridan kislorod beriladi. Bunda, odatda suv bilan sovitiladigan furmadan foydalaniladi. Kislorod berish 12—20 min., eritish sikli esa 30—45 min. davom etadi. Choʻyandagi qoʻshilmalar (uglerod, kremniy, marganets va boshqalar) ning kislorod bilan oksidlanishi natijasida choʻyan poʻlatga aylanadi va oʻzidan issiqlik ajratadi. Natijada metall suyuq holatda qoladi. Poʻlatni oksidsizlantirish yoʻli bilan poʻlatdagi ortiqcha kislorod kamaytiriladi. Bunda oksidsizlantirgich sifatida kremniy, marganets, alyuminiy, shuningdek, kalsiy, seriy, titan, magniy, koʻzgu choʻyanidan foydalaniladi. Oksidsizlantirish mahsulotlari shlakka aylanadi va undagi zararli qoʻshilmalar (oltingugurt va fosfor) yuqotiladi. Kislorod-konverter jarayoni j.ning konverter tubida joylashgan furma orqali suyuq choʻyanga havo berish turi ham bor. Bunda tutun kam chiqadi, yarokli poʻlatlar koʻproq ajraladi, ishlab chiqarishning tezlashish imkoni katta boʻladi. Biroq, qoʻshilmalar shlakka sekin aylanadi, poʻlat tarkibida vodorod koʻproq boʻladi. 100—350 t suyuq choʻyan solinadigan kislorod konverterlari bor. K.-k. j. marten pechlaridagiga nisbatan tez oʻtadi. Barcha boshqaruv EHM da bajariladi. Sanoati rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqariladigan poʻlatning 70% dan ortigʻi K.-k. j. bilan eritib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kislotabardosh materiallar

Kislotabardosh materiallar— kislotaga chidamli materiallar. Metall va metallmas (anorganik va organik) xillarga boʻlinadi. Metall Kislotabardosh materiallarga temir asosidagi qotishmalar (yuqori legirlangan va uglerodli poʻlatlar, choʻyanlar), rangli va nodir metallar (mas, nikel, mis, alyuminiy, titan, sirkoniy, oltin, platina) va ularning qotishmalari kiradi. Metallmas (anorganik) Kislotabardosh materiallar, odatda, silikat kislotalar toʻzlaridan iborat boʻladi. Bunday materiallarga tosh holatda quyilgan materiallar, silikat va kvars shishalar, kislotabardosh beton va sementlar, kislotaga chidamli keramik materiallar, emallar va togʻ jinslari — asbest, granit, beshtaunit, andezit va boshqa kiradi. Organik Kislotabardosh materiallar — polietilen, polivinilxlorid, polipropilen, ftoroplastlar, sintetik kauchuk asosidagi rezinaning baʼzi va boshqa eng keng tarqalgan. Kislotabardosh materiallar kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoatlarida, mashinasozlik hamda elektrotexnikada qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kislota-ishqor muvozanati

Kislota-ishqor muvozanati, kislota-ishqor balansi yoki kislota-ishqor holati — organizm ichki muhitidagi vodorod koʻrsatkichi (pH)ning nisbiy doimiyligini vujudga keltiruvchi fizik-kimyoviy va fiziologik jarayonlar yigʻindisi. Moddalar almashinuvida hosil boʻladigan kislotali va asosli (ishqorli) mahsulotlar qonga oʻtib turishiga qaramay, soglom odam qonidagi pH 7,35—7,47 chamasida boʻladi. Hayotiy jarayonlar normal boʻlishi uchun organizm ichki muhitidagi pH qiymati doimiy boʻlishi shart. pH 6,8 dan past va 7,8 dan yuqori boʻlsa, organizm yashay olmaydi. Qonning bufer sistemalari va organizmning koʻpgina fiziologik sistemalari K.-i.m.da qatnashadi. Qonga kuchli kislota (mas, xlorid kislota) qoʻshilsa, bikarbonat bilan reaksiyaga kirishib, kuchsiz karbonat kislota hosil qiladi, u esa muhitdagi pH ni oʻzgartirmaydi. K°nga kuchli asos qoʻshilsa, karbonat kislota bilan reaksiyaga kirishib, bikarbonat hosil qiladi, bu esa qondagi pH ni deyarli oʻzgartirmaydi. Konda karbonat kislota miqdori koʻpayganda oʻpka orqali, bikarbonat miqdori koʻpayganda esa buyrak orqali chiqib ketadi. Qondagi pH ning kislota tomonga siljishi atsidoz, ishqrr tomonga siljishi esa alkaloz deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kislotali boʻyoqlar

Kislotali boʻyoqlar, kislotali boʻyagichlar— molekulasida kislota guruhi (HSO3, baʼzan SOON) boʻladigan, suvda yaxshi eriydigan organik boʻyoq moddalar. Antraxinon boʻyagichlar, azoboʻyagichlar asosiy Kislotali boʻyoqlar jumlasidandir. Jun, tabiiy ipak, poliamid tolalar hamda teri, qundoʻz, qogʻoz va boshqa materiallarni boʻyashda koʻplab ishlatiladi (yana qarang Boʻyagichlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Henry Kissinger

Genri Alfred Kissinjer (Kissinger) (1923 – 2023) – AQSH davlat kotibi (1973—1977), prezidentning milliy xavfsizlik masalalari boʻyicha maslahatchisi (1969—1975), Garvard va Jorjtaun universitetlarining professor Xalqaro munosabatlar tarixi va muammolari boʻyicha asarlar muallifi. Vyetnam urushi tugallanishida koʻrsatgan yordami uchun tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1973)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:AQSh davlat kotiblari
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik siyosatchilar

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kista

Kista (yunoncha: kistis — pufak) — turli aʼzo va toʻqimalarda vujudga keladigan, qalin devor bilan oʻralgan va ichida suyuq yoki boʻtqasimon massasi boʻlgan patologik boʻshliq. K., koʻpincha, tuxumdonda, turli qavatlarda, jigar, buyrak, oʻpka, hatto bosh miyada uchrashi mumkin. Bezli aʼzolar sekret chiqaruv yoʻllarining berkilib qolishi natijasida kelib chiqadigan dimlanish K.si (retension K.); toʻqimalar shakllanishining buzilishi oqibatida paydo boʻladigan tugʻma K. (oʻpka, jigar, buyrak va boshqalarda); tomir yoki bez oʻsmasidan iborat boʻlib, ichiga suv toʻplanishi tufayli K.ga aylanadigan oʻsmasimon K. (kavernoz angioma); shikastlanish natijasida epiteliy siljishi va tagidagi toʻqimaga kirishidan hosil boʻladigan travmatik K. (mas, koʻz rangdor pardasi K.si), shuningdek, gijjalar (exionokokk sistitserk)ning toʻqima va aʼzolarga joylashib olishidan vujudga keladigan parazitar K. va boshqa xil K.lar bor.

Tuxumdon K.si koʻp uchraydi. U xavfsiz oʻsma boʻlib, Graaf pufakchalari yorilmay qolishi sababli follikul devorlari sekin-asta kengayib, unda suyuqlik toʻplanishi natijasida vujudga keladi. Pufakchalarda band (oyoqcha) boʻlib, agar u buralib qolsa, qorin toʻsatdan qattiq ogʻriydi. K. yongʻoqdek, baʼzan olmaday boʻlishi mumkin. K.si bor ayol muntazam vrach nazoratida turishi lozim. K. yiringlashi, atrofidagi toʻqimalarni siqib qoʻyishi yoki xavfli oʻsmaga aylanishi mumkin. Dori-darmonlar bilan K.ni yoʻqotib boʻlmasa, operatsiya qilib olib tashlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Igor Kistanov

Igor Timofeyevich Kistanov (21-avgust 1954, Toshkent) — balet artisti. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabini tugatgan (1974). 1974-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatrida ishlaydi. Sezar ("Antoniy va Kleopatra") uning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Raqs harakatlarida mazmun va badiiy ifodaga alohida eʼtibor qilish, qoʻl va tana harakatlarini toʻgʻri bajarishda raqs tex-nikasini erkin va oson egallash mahorati Kistanov ijodiga xos boʻlib, u spektakllarda, asosan, bosh rollarni ijro etadi.

Eng yaxshi rollari: Qorabotir ("Tohir va Zuhra"), Bambur ("Afsonalar vodiysida"), Zigfrid ("Oqqush koʻli"), Viktor O’Hara ("Uzilgan qoʻshiq"), Konrad ("Korsar"), Shoh Kir ("Toʻmaris"), Nurxonning akasi ("Tanavor"), Chingizxon ("Muhabbat va qilich"), Bazil ("Don Kixot"), Mirzo ("Sevgi tumori"), Abdurahmon ("Raymonda"), Tibalt (Romeo va Julyetta), xon Girey ("Boqchasaroy favvorasi") va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1954-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-avgustda tugʻilganlar
Kistaqum togʻlari

Kistaqum togʻlari — Surxondaryo viloyatida, Bobotogʻ tizmasining janubiy davomi boʻlgan Dosmanagʻi togʻlarining janubida, oʻnga koʻndalang yoʻnalgan. Oʻz. 8-10 km, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa choʻzilgan. Eng baland joyi 463 m. Asosan, neogen va quyi toʻrtlamchi davrning qumtosh va konglomeratlaridan tashkil topgan. Kistaqum togʻlari relyefi unchalik keskin qiyofaga ega emas, keng toʻlqinsimon balandliklar xos, ularning katta qismi eol qumlari bilan band. Och boʻz tuproqlar choʻl qum tuproklari bilan almashinib keladi. Qoʻngʻirbosh, iloq, shuvoq qabilar oʻsadi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—2, baʼzan 3—4 s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Kit (yulduz turkumi)

Kit — yulduz turkumi. Hamal, Hut, Dalv, Haykaltarosh, Pech, Eridan va Savr yulduz turkumlari orasida. Eng yorugʻ yulduzi ikkinchi kattalikda. K.ni koʻzda va qishda koʻrish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Kit moʻylovi

Kit moʻylovi - moʻylovli (tishsiz) kitlar yuqori jagʻidagi shox plastinkalar; soni 130 tadan (kulrang kit) 400 tagacha (yoʻl-yoʻl kitlar), ogʻiz cheti boʻylab joylashgan. Har bir plastinka uchburchak shaklda; uning keng tomoni ogʻiz boʻshligʻiga oʻgirilgan; kichik tomoni milkka chuqur botib kirgan. Plastinkalarning ogʻiz boʻshligʻiga oʻgirilgan qirralari oʻzun va ingichka shox naychalardan iborat. Naychalar bir-biri bilan tutashib, gʻalvirga oʻxshash apparatni hosil qiladi. Kit suv bilan ogʻziga kirgan hayvonlardan suvni shu naychalar orqali sizdirib oʻtkazib keyin oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kitakami

Kitakami — Yaponiyadagi daryo, Xonsyu o.ning shim.da. Oʻz. 243 km. Kitakami togʻlaridan boshlanib, shim. dan janubga tomon boʻylama tektonik vodiydan oqadi. Tinch okeanning Isinomaki qoʻltigʻiga quyiladi. Bahor-yoz oylarida toʻlib oqadi. Daryoda yogʻoch oqiziladi, GES qurilgan. Quyi qismida kema qatnaydi. K. vodiysida sholi ekiladi. Daryo boʻyida Morioka, Midzusava, quyilish joyida Isinomaki portlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Yaponiyadagi daryolar
Kitakami (togʻ)

Kitakami — Yaponiyadagi togʻ, Xonsyu o.ning shimoli-sharqida. Oʻz. 200 km, kengligi 60 km chamasida, eng baland joyi 1914 m (Xayatine choʻqqisi). Gʻarb tomondan Kitakami va Mabeti daryolari vodiylari bilan chegaralangan, sharqiy yon bagʻri koʻplab qoʻltiq va buxtalarni hosil qilgan holda Tinch okeanga tutashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Kitakyusyu

Kitakyusyu – Yaponiyadagi shahar, Simonoseki boʻgʻozidagi port. Kyusyu orolining shimoliy chekkasida, Fukuoka prefekturasida. 1963-yilda sanoat markazlari — Yavata, Tobata, Kokoʻra, Vakamatsu va Modzi shaharlarining qoʻshilishidan tarkib topgan. Aholisi – 1,01 mln. kishi (1995). K. — transport yullarining muhim tuguni. Mamlakatning eng yirik sanoat markazlaridan biri. Ogʻir va yengil sanoat korxonalari koʻp. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — qora va rangli metallurgiya. Koks-kimyo, kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, harbiy sanoat, neftni qayta ishlash, sement, oyna-keramika, poligrafiya korxonalari bor. Kokoʻrada koʻmir-energetika kti qurilgan. Yavatada dunyodagi eng yirik metallurgiya kombinatlaridan biri joylashgan. Shahar Xonsyu oroli bilan suv osti yoʻli orqali bogʻlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Kitvenkana

Kitvenkana — Zambiyadagi shahar. Kafue daryosi (Zambezi irmogʻi)sohilidagi Kitve va Nkana shaharlarining qoʻshilishidan tarkib topgan. Kopperbelt provinsiyasining muhim savdo va sanoat markazi. Aholisi shahar atrofi bilan 340 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatda mis qazib chiqariladigan muhim rayonga xizmat qiluvchi yirik savdo markazi. Shaharda bir necha yirik mis konlari, mis eritish va elektroliz zavodlari, kimyo, elektr jihozlar, qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Texnologiya instituti, amaliy sanʼat va savdo kolleji, teatr bor. Shaharga 1935-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kito

Kito — Ekvadorning poytaxti. Pichincha vulkanining janubiy yon bagʻrida, 2818 m balandlikda joylashgan. Pichincha provinsiyasining maʼmuriy markazi. Iqlimi ekvatorial, baland togʻ iqlimi. Oʻrtacha oylik temperatura 25°. Yillik yogʻin 1100–1200 mm. Aholisi 1,4 mln. kishi (1995).

K.ga indeyslarning qad. shahri oʻrnida 1534-yilda ispan konkistadori S.Belalkasar asos solgan va oʻsha davrdan mustamlaka markazi boʻlgan. 1822-yildan Buyuk Kolumbiya tarkibida. 1830-yildan Ekvador Respublikasi poytaxti. K. 1797, 1859-yillardagi zilziladan katta zarar koʻrgan.

K. — mamlakatning siyosiy va iqtisodiy markazi. Transport yoʻli va shosse yoʻllar orqali And vodiysidagi eng yirik shaharlar va Tinch okean sohili bilan bogʻlangan. Panamerika shossesi K.ni Bogota (Kolumbiya) va Lima (Peru) shaharlari bilan bogʻlaydi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. K.da toʻqimachilik sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat, koʻn poyabzal, mebel, keramika, kimyo-farmatsevtika, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda zargarlik va boshqa buyumlar tayyorlanadi. Meʼmoriy yodgorliklardan Hukumat saroyi (1747), sobor, La-Kompaniya cherkovi, maydonlar va boshqa saqlangan. Markaziy va Katolik universitetlari, Politexnika maktabi, kollej, pedagogika instituti, Ekvador Fanlar akademiyasi, tibbiyot, musiqa, harbiy akademiyalar, ilmiy jamiyatlar, Milliy teatr, muzeylar, yirik kutubxo-nalar, rasadxona, botaniqa bogʻi va boshqa bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ekvador
Kitob balandtogʻ rasadxonalar majmuasi

Kitob balandtogʻ rasadxonalar majmuasi (KBRM) - Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutining kuzatuv bazasi; Qashqadaryo viloyati Kitob tuman i yakinida joylashgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1993-yil 11-fevral farmoniga binoan tashkil etilgan. Dastlab u 3 boʻlim: Maydanak balandtogʻ rasadxonasi (MBR), Kitob kenglik st-yasi (KKS) va Ekspeditsiya bazalari majmuasidan (EBM) iborat edi. Vazirlar Mahkamasining qarori bilan ushbu bazalar milliylashtirilib, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tarmogiga biriktirildi. MBR majmuaning bosh ilmiy boʻlimi hisoblanadi. MBR Qashqadaryo viloyatining Qamashi tumanidagi Maydanak togʻida (dengiz sathidan 2600 m balandlikda) joylashgan. Maydanak togʻi jahonda eng Kulay astrofizik kuzatuv joylaridan biri deb tan olingan. MBR da Xalqaro va Respublikaning ilmiy das doirasida gravitatsion linzalar, yulduz toʻdalari, statsionar hamda oʻzgaruvchan yulduzlar, yulduzlararo muhit, sayyoralar va boshqa kosmik obʼyektlarning astrofizik kuzatuvlari olib boriladi (qarang Maydanak balandtogʻ rasadxonasi). KKS Qashqadaryo viloyati Kitob shahri chekkasida joylashgan, 1939-yildan beri faoliyat yuritib kelayapti. Oxirgi yillarda uning xizmat doirasi Yer qobigʻidagi tektonik siljishlarga ham qaratildi. EBM ning asosiy vazifasi — MBRning moddiy-texnik, avtotransport taʼminoti va boshqa xoʻjalik ishlaridan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kitob tumani
Kitob belgisi

Kitob belgisi - 1) kitobning shartli belgisi; kitobning cap (titul) varagʻi pastki chap qismiga nashriyot tomonidan qoʻyiladigan belgi; kitobni joylashtirish, nomma-nom hisobga olish, kitob doʻkonlarining bibliografik ishlarida va boshqa kitob savdosi jarayonlarida zarur boʻlgan bir qator qismlardan tarkib topadi.

Mas: Sh. Shomuhamedovning "Shoh kitob va uning muallifi" risolasiga quyidagi shartli belgi qoʻyilgan: Sh- 4702620201-116 M352(04)-92 qatʼiy buyurtma 91.

Bunda: Sh — mualliflik belgisi (muallif familiyasining yoki kitob nomining bosh harfi); bu ushbu kitobning bibliografik tasviri "SH" harfi bilan boshlanadi, kitobni va uning tasviri yozilgan kartochkani alifbo boʻyicha "SH" harfiga joylashtirish lozimligini koʻrsatadi. 4702620201 — "Kitob nashr qilish uchun ni tasniflashning yagona jadvali"dagi kitobni kitob javonidagi oʻrnini aniqlashga, kitoblarni nomma-nom hisobga olishda guruhlarga ajratishni yengillashtirishga, roʻyxatga olishda va hokazoda yordamchi belgidir; 116 — nashriyot chikargan kitoblarning tartib raqami; M 352 — bu Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot matbaa birlashmasining belgisi; 04 — shu nashriyot boʻysunuvchi muassasaning belgisi; 92 — kitobning nashr qilingan yili; qatʼiy buyurtma 91 — shu nashriyotning 91 yilgi rejasidagi kitobning roʻyxatga olingan raqami; 2) kitobning xalqaro standart raqami (ISBN, International standard book number) — xalqaro kutubxonachilik-bibliografik tashkilotlarda roʻyxatga olinadigan nashrlarga beriladigan maxsus belgi; ISBN tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan. Xalqaro va milliy matbuot agentligi tomonidan har bir kitobni aynan tenglashtirish maqsadida beriladigan ISBN harflardan va defis yordamida 4 guruhga ajratilgan 10 sonli koddan iborat: Mac: 5—635—01092—XKitob Oʻzbekistonda nashr qilingan (Oʻzbekiston davlat kodi 5), Gʻ. Gʻulom nomidagi nashriyot matbaa birlashmasi tomonidan nashr etilgan (nashriyot kodi 635); kitob sarlavhasi 01092 tartib raqami bilan maxsus roʻyxatdan aniqlanishi mumkin. Oxirgi "X" harfi nazorat belgisi; uning yordamida ISBN toʻgʻri tuzilganligi tekshiriladi. Ayrim kitoblarda ISBN bir nechta berilishi mumkin, bu holda shu davlat nashrining xalqaro raqami koʻrsatiladi.

Turkum (seriyali) nashrlarning Xalqaro standart raqami (ISSN — International standard serial number) ishlab chiqilgan va tasdikdangan. Standartlashtirish boʻyicha Xalqaro tashkilot bilan kelishilgan holda har bir turkumli nashr (uning har bir soni, jildi)ga beriladi, u ham raqamli koddan iborat, maʼlumotlarga mashinada ishlov berishda nashrlarning nomini aynan tenglashtirishga imkon beruvchi 8 rakamdan tashkil topadi.

Mac: ISSN 0235-9715.

ISBN va ISSN EHM yordamida mavjud va yangi olingan nashrlarni hisobga olishni oqilona tashkil etishga imkon beradi, bu, oʻz navbatida, buyurtmalar va ularning bajarilishi, kutubxonalarda kitob berilishini nazorat qilish sifatini oshiradi va hokazo; 3) kitob egasining belgisi; q. Ekslibris.

Hamroxon Mamatraimova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kitob bosish

thumb
Kitob bosish – boʻyoqni bosma formadan qogʻozga oʻtkazib, kitob, jurnal, gazeta va boshqa bosma mahsulotlari tayyorlanadigan ishlab chiqarish jarayonlari. „Kitob bosish“ iborasi bosma kitob tayyorlash tarixi qaqida fikr yuritilganda ishlatiladi, zamonaviy Kitob bosishda esa poligrafiya termini ancha keng tarqalgan. Kitob bosishning oʻtmishdoshi ksilografik bosma boʻlib, unda bosiladigan butun bir bet yozuv taxtaga oʻyib qoʻyilardi. 11-asrdan boshlab Xitoyda kitobni qoʻlda koʻchirishdan bosish usuliga oʻtilgan. Biroq, bu usul keng rivojlanmadi. Faqat taxminan 400 yil oʻtgandan soʻng Yevropada harf terish shrifti ixtiro qilindi. Oʻsha davrda bir vaqtning oʻzida bir necha mamlakatlar – Germaniya, Niderlandiya, Italiya, Fransiyada bir-biridan mustasno bir necha ustalar bitta muammo – bosma mashina yaratish ustida ish olib borishgan. Hozirgi vaqtda tarixchilar bu muammoni birinchi marta germaniyalik Iogann Gutenberg (1399— 1468) hal qilganligini aytishadi. Metall shriftlarni matritsalarga quyish qurilmasi ixtiro qilingandan soʻng Yevropaning koʻpgina shaharlarida kitob bosib chiqarila boshlandi. 1464-yilda Rimda birinchi Kitob bosish stanogi oʻrnatildi. 1470-yillarga kelib Fransiya, Niderlandiya, Shveysariya, Ispaniya va Angliyada kitoblar bosib chiqarila boshlandi, Venetsiya, Nyurnberg Kitob bosish ishlari boʻyicha yirik markazga aylandi. 1500-yillarga kelib Yevropaning 250 shahrida bosmaxona boʻlgan. Bosmaxona ishlarining rivojlanishi tufayli kitob umumiy siyosiy hayotda va madaniyatning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. 1600-yillarda birinchi gazeta, 1650-yillarda birinchi varaqa bosilib chiqdi. Kitob bosishning keyingi rivojlanishiga litogʻrafiya (toshbosma) (1798) va tekis bosma mashinasi (1811) ning ixtiro qilinishi sabab boʻldi. 19-asr oʻrtalari – 20-asr boshlarida Kitob bosish korxonalarida linotip, keyinroq rotatsion, ofset bosma mashinalar ishlatila boshlandi.

Oʻzbekistonda bosma usul i bilan Kitob bosish 19-asr 2-yarmidan keng tarqaldi. Turkiston harbiy okrugi shtabida (1868), Xivada (1874) bosmaxonalar tashkil etilgandan soʻng Turkistonda birinchi bosma kitoblar chop etila boshlandi. 1870-yilda „Turkestanskiye vedomosti“ va „Turkiston viloyatining gazetasi“, 19-asr soʻnggi yillarida „Srednyaya Aziya“, „Sredneaziatskiy vestnik“ jur.lari, 1906-yilda „Taraqqiy“ gazeta, 1913-yillarda „Oyina“ jur., 1914-yillarda „Sadoi Turkiston“, „Sadoi Fargona“ gazetalari chop etildi. Boʻlardan tashqari, „Na-jot“, „Turk eli“, „Turon“, „Ulug Turkiston“, „Hurriyat“ gazetalari, „Yurt“, „Chayon“ jur.lari chika boshlagan. Bosmaxonalarda gazeta va jurnallardan tashqari koʻpgina kitoblar rus va oʻzbek tillarida bosilib chiqa boshladi (yana qarang Bosmaxona, Poligrafiya sanoati).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kitob dunyosi

„Kitob dunyosi“ – axborot maʼlumot gazetasi. Toshkent shahrida oyda 2-marta oʻzbek va rus tillarida chiqadi. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi, Oliy va Oʻrta maxsus taʼlim vazirligi, Xalq taʼlimi vazirligi, Oʻrta maxsus, kasbhunar taʼlimi markazi. 1-soni 2001-yil 8 dekabrda nashr etilgan. „Kitob dunyosi“ oʻquvchilarni Oʻzbekiston kitob bozoridagi yangiliklardan xabardor etadi, mamlakat nashriyotlarida chop etilayotgan muhim kitob va risolalar toʻgʻrisidagi dolzarb maʼlumotlarni mutaxassis va kitobxonlarga tezkorlik bilan yetkazadi, kitoblarning qisqacha mazmuni bilan tanishtirib, tahlil etib boradi, ilgʻor noshirlik faoliyatini yoritadi, kitob hamda boshqa noshirlik mahsulotlarini reklama qiladi. Adadi 1500 (2002)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Kitob surxagi

Kitob surxagi, Surhaq, Gov surhag — xalq seleksiyasida chiqarilgan eng ertapishar xoʻraki uzum navi. Vatani—Markaziy Osiyo. Ekologik-geografik jihatdan Sharqiy guruh navlariga kiradi. Bargi oʻrtacha (oʻz. 15 sm, eni 15 sm), shakli dumaloq, 5 boʻlakli, oʻrtacha kertikli. Guli 2 jinsli. Uzum boshi yirik, ogʻirligi 400—500 g, shakli konussimon, shingillari zich. Gʻujumlari yirik (ayrim yirik gujumlari 27 mm gacha), toʻq pushti rang. Etdor, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, karsillaydi, gujumi tarkibida 15,5% qand bor, nordonligi 3,3 g/l. Har gʻujumida Z dona urugʻi bor. Tupi kuchli oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz boʻlganligi sababli qishda koʻmish kerak. Kul va barg oʻrovchilaridan kam zararlanadi. Iyun oxiri — iyul boshlarida pishadi. Toshkent viloyatida kurtak yozishidan boshlab gʻujumlari toʻliq pishishi uchun 100 kun talab qilinadi (faol harorat yigʻindisi 2500° da). Koʻp zang qoldirib, yelpigʻichsimon shakl berib oʻstirilganda toklar yaxshi hosil beradi. Hosildorligi 160—220 s/ga. Oʻzoq joylarga yuborishga chidamsiz. Gʻujumlari toʻliq pishgach, 8—12 kunda hosil yigʻishtirib olinadi, aks holda tashqi koʻrinishi va taʼmini yoʻqotadi. Surxondaryo, Toshkent, Samarqand viloyatlarida ekiladi. Oʻzbekistonda barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uzum navlari
Kitoba

Kitoba — binolar bezagidagi yozuvli namoyon, lavha; koʻpincha peshtoq tepasi, bagdodi eshiklarning tepa qismiga, naqsh mujassamotining hoshiyasiga bitilgan yozuv katori, yozuvlar. Shuningdek, bir hikmat yoki tarix (sana), baʼzan ustalarning ism-shariflari ham bitilgan boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Yozuv
Qoʻrqut ota kitobi

Qoʻrqut ota kitobi (, , , , ) – oʻrta asrlar oʻgʻuz eposining yuksak namunalaridan biri.

Uning tarkibiga kirgan hikoya va dostonlarning ayrimlari VII—VIII asrlarda ogʻzaki ravishda yaratila boshlangan. Asosiy dostonlari IX—X asrlarda oʻgʻuzlar Sirdaryoning quyi oqimlari va Orol dengizi atroflarida yashagan davrlarda yuzaga kelgan. Ular bu ulkan yodgorlikning tarkibida hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlib, Qoʻrqit ota haqidagi afsona va rivoyatlarning ogʻzaki ravishda Turkiston xalqlari orasida keyingi davrlargacha sa1lanib qolishiga sabab boʻlgan.

Oʻgʻuz qabilalarining saljuqiylar rahnamoligida Gʻarbga siljishi natijasida ilgari yaratilgan dostonlar va rivoyatlarga yangilari qoʻshilib, Kavkaz va Kichik Osiyoda Koʻrqut va Qozonbek (Solor K°zon) haqida butun bir dostonlar turkumi vujudga keldi. Ogʻzaki ravishda yaratilgan va kuylanib kelingan bu asarlar bizga nomaʼlum shaxs tomonidan oʻzonlar (baxshilar)dan yozib olinib, XV asr oʻrtalarida „Qoʻrqut ota kitobi“ga tartib berilgan. Ogʻzaki kuylanib kelingan dostonlar „Qoʻrqut ota kitobi“ tarkibiga kiritilganda, ularga muayyan bir adabiy ishlov berilgan.

Qoʻrqut ota kitobi kirish qism va 12 ta boʻy (doston)dan iborat. Kirish qismida Qoʻrqit ota haqida maʼlumotlar berish bilan birga uning nomidan bir qancha otalar soʻzi (xalq maqollari) keltirilgan. Kitobga kiritilgan dostonlar quyidagilardir:
 Dirsaxon oʻgʻli Boʻgʻochxon;
 Solor Qozon uyining talon-toroj boʻlganligi;
 Boyburabekning oʻgʻli Bamsi Bayrak;
 Qozonbek oʻgʻli Oʻrozbekning tutqun boʻlgani;
 Duxoxoʻja oʻgʻli Dali Domrul;
 Kanglixoʻja oʻgʻli Xontoʻrali;
 Qozilikxoʻja oʻgʻli Yaganak;
 Basatning Tepakoʻzni oʻldirganligi;
 Bagil oʻgʻli Emron;
 Ushunxoʻja oʻgli Sakrak;
 Solor Qozonning tutqun boʻlgani va oʻgʻli Oʻroz qutqargani;
 Ichoʻgʻoʻzning Tashoʻgʻoʻzga itoat etmagani va Bayrakning oʻlimi.

„Qoʻrqut ota kitobi“ning ikki qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan. Ular Drezden va Vatikan kutubxonalarida saqlanadi. Bu qoʻlyozmalarni olimlar XIX asrdan boshlab oʻrganib keladilar. Uni rus tiliga dastlab V.V. Bartold tarjima qildi va 1894–1904-yillarda 1—3 va 5-dostonlarini asl nusxa bilan birgalikda nashr etdi (1962 yilda toʻla ravishda nashr etildi). Turkiyada dastlab Kilisli Muallif Rifat 1916-yilda toʻla ravishda nashr etdi. Undan keyin Oʻrxon Shoyiq Koʻkyoy, Muharram Ergin nashrlari yuzaga keldi. Ozarbayjonda ham 1939-yildan beri muntazam ravishda nashr etilib, oʻrganilib kelinadi. Oʻzbekistonda esa 1939-yilda Hodi Zarif kitob tarkibidagi uchinchi doston „Bamsi Bayrak“ni „Oʻzbek folklori“ majmuasida nashr etgan, xolos.

„Qoʻrqut ota kitobi“ dunyo miqyosida keng oʻrganilib kelinayotgan, oʻgʻuz va boshqa turkiy xalqlar tarixi, folklori, etnografiyasini oʻrganishda katta ahamiyatga ega asarlardan biridir.

 

 

 
 

 

Turkum:Folklor
Kitobxon jamiyati

"KITOBXON" JAMIYATI — kitobsevarlarni birlashtirgan jamoatchilik tashkiloti. 1974-yilda Respublika kitobsevarlar koʻngilli jamiyati si-fatida tashkil etilgan. 1998-yilda alohida faoliyat olib borayotgan Toshkent shahri kitobsevarlar koʻngilli jamiyati bilan birlashtirilib, Respublika "K."j.ga aylantirildi; viloyatlarda uning boʻlimlari mavjud. "K."j.ning vazifasi xalqning kitob ishi va kitobxonlik, kitob nashri va taqsimoti sohasidagi madaniyatini oʻstirish, kitob fondlari va shaxsiy kitob toʻplamlaridan samarali foydalanish, maʼnaviyat va axloqiy asoslarni qaror toptirishga, tarixiy, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni asrash va rivojlantirishga taʼsir etishdan iborat. Bu sohada muzeylar, istirohat boglari, shahar kitob savdosi birlashmasi, turli madaniyat markazlari bilan hamkorlik qiladi, turli tadbirlar (kitob koʻrgazmalari, adabiy-musiqiy uchrashuvlar, kechalar, tanlovlar, maʼruzalar) oʻtkazadi.

Ayni davrda mehribonlik uylari va boshqalarga xayriya yordami sifatida axrli tomonidan sovgʻa qilinadigan kitob fondi ("kitob banki")ni yigʻib bormoqda. Jamiyat qoshida "Haqiqat" munozara klubi faoliyat koʻrsatmoqda.

Hamroxon Mamatraimova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kitoy madaniyati

Kitoy madaniyati – neolit davriga oid Baykalboʻyi arxeologik madaniyati (mil. av. 3-ming yillikning oxiri – 2-ming yillik). Ilk bor Kitoy daryosi boʻyida qabrlar topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Qabrlardan qizil oxra sepib koʻmilgan odam suyaklari topilgan. Kitoy madaniyatida alohida boy qabrlarning paydo boʻlishi jamiyatda mulkiy tabaqalanish mavjud boʻlganini hamda patriarxal urugʻchilik tuzumi shakllanayotganligidan dalolat beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Kitoy yalang qoyalari

Kitoy yalang qoyalari - Sharqiy Sayandagi togʻ tizmasi. Kitoy daryosi bilan Urik, Onot va Malaya Belaya (Angara havzasi) daryolari orali gʻida. Oʻz. 180 km. Balandligi 2200–2500 m, eng baland joyi — Ospin Toleʼsi togʻi (3215 m). Gneys, kristalli slanets va ohaktosh, granit, ayrim joylar kaynozoy bazaltlaridan tarkib topgan. Alp relyef shakllari uchraydi. Yon bagʻirlari kedroq qaragʻay va tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Oltin, asbest konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buster Keaton

thumb

Joseph Frank "Buster" Keaton (1896.4.10, baʼzi maʼ-lumotlarga koʻra 1895—1966.1.2) — mashhur amerika komik aktyori va kinorejissyor. "Uch davr", "Bizning mehmondoʻstligimiz", "Sherlok-kichkina", "General" kabi komediya — filmlarda oʻynab (rej. ham oʻzi) dunyoga tanildi. U ekranda "hech qachon kulmaydigan", harakatsiz, sovuqqon, ehtirossiz inson niqobini yaratdi va kino sanʼatida oʻziga xos uslub bilan tanildi. Filmlarining asosiy mavzusi — Keaton qahramonining bu adovatli dunyoda yolgʻizligidir. "Bester Kiton tarixi" nomli montajli film (maslahatchi oʻzi boʻlgan, 1957) muvaffaqiyatidan soʻng u (oʻzoq tanaffusdan keyin) yana kinoga qaytdi va "Bu telba, telba, telba dunyo" (1963), "Forumga borishdagi kulgili voqealar" (1966) filmlarida suratga tushdi. "Oskar" mukofotining laureati (1959).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:4-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Turkum:1-fevralda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik erkak televideniye aktyorlari
Turkum:Amerikalik erkak aktyorlar
Kitsimon delfinlar

Kitsimon delfinlar (Lissodelphis) – delfinlar oilasining bitta urugi. uzunligi 2,5 m gacha. Boshidagi yogʻ yostiqchasi past, tumshugʻi ingichka. Orqa suzgichi boʻlmaydi, dum qismi ingichkalashgan. 2 turi: shimoliy Kitsimon delfinlar (L. borealis) – Tinch okeanning shimoliy qismida, jumladan, Uzoq Sharq dengizlarida, janubiy Kitsimon delfinlar (L. peroni) – Janubiy yarim sharning moʻtadil iqlimidan Antarktikagacha boʻlgan okean va dengizlarda tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Baliqlar
Kitsimonlar

right|300px|thumb|Bukri kit
Kitsimonlar  – suvda yashaydigan sut emizuvchilar turkumi, 100 ga yaqin turi bor. Uzoq Sharq va Shimoliy dengizlarda 6 oilasiga mansub 21 turi uchraydi. Boʻyi 1,2 m dan (dengiz choʻchqasi) 33 m gacha (koʻk kit). Kitsimonlar turkumiga moʻylovli kitlar, delfinlar, kashalotlar kiradi. Tuzilishi va hayoti suv muhitiga moslashgan. Orqa oyogʻi boʻlmaydi, oldingisi boshqaruv vazifasini bajaradigan kurakka aylangan. Terisi yalangʻoch, shilimshiq modda bilan qoplangan. Dum soʻzgichlari ikki boʻlakdan iborat. Kitsimonlar nafas olish uchun suv betiga suzib chiqib, oʻpkasini havo bilan toʻldirib oladi. Boshi ustiga oʻrnashgan tashqi burun teshiklarida ochilib yopilib turadigan qopqoqlar bor. Burun teshigidan suv aralash havo favvora boʻlib otilib turadi. Boʻgʻozlik davri bir yil. Ogʻirligi 1–3 tonna keluvchi 1 ta bola tugʻadi. Bolasi 4–8 oy onasini emadi. 3 yoshida voyaga yetadi. Kitsimonlar 200 metrgacha chuqurlikka shoʻngʻiydi. Mollyuskalar, qisqichbaqalar va boshqa umurtqasiz hayvonlar, baliqlar bilan oziqlanadi. Suv ostida bir soat va undan ortiq tura oladi. Kitsimonlar tishsiz (moʻylovli) va tishli kitlar kenja turkumiga boʻlinadi. Kaspiy va Orol dengizidan tashqari barcha dengiz va okeanlarda, tropikdagi yirik daryolarda uchraydi. Kitsimonlarning iqtisodiy ahamiyati katta. Yogʻidan glitserin, margarin va sovun tayyorlashda foydalaniladi; goʻshtidan konserva tayyorlanadi; suyagidan talqon qilinadi, jigarida vitamin A koʻp boʻladi. Koʻpchilik ning soni keskin kamayib ketganligi sababli ovlash man etilgan. 18 turi va 1 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Kitlar juda xilma-xil boʻladi. Olimlar ularni tishli kitlar va mo'ylovli kitlar guruhiga boʻlishgan. Tishli kitlarning eng yirigi kashalotdir. Uzunligi 15-20 metr keladigan bu kit kalmarlarni juda yaxshi koʻrib yeydi. Ularning ortidan quvib, suv ostiga bir kilometrgacha tushishi va suv yuziga chiqmay bir, xatto ikki soatgacha yurishi mumkin – kashalotning oʻpkasi shunchalik katta boʻladi. Bundan tashqari, uning oʻng tomonidagi burun teshigi berkilib, havo gʻamlab turuvchi katta xaltachaga aylangan.

Shimoliy dengizlarda beluxa va narval deb ataluvchi tishli kitlar juda koʻp uchraydi. Qirgʻoq yaqinida beluxalar toʻdasi paydo boʻlganda hech qanday tovushga qiyoslab boʻlmaydigan oʻkirishlari eshitilib turadi. Narvalning tishlari yaxshi rivojlanmagan, lekin ulardan bittasi uzun shoxdek oldinga chiqib turadi. Beluxa va narvallarning delfinga oʻxshash joyi kop, ularning hammasi baliqlar bialn ovqatlanadi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Kitchener

Kitchener — Kanadaning janubiy qismidagi shahar, Ontario provinsiyasida, Grand-River daryosi vodiysida. Aholisi 421,8 ming kishi (2000, shahar atrofi bilan). Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, metallsozlik, koʻn-teri, toʻqimachilik, elektronika sanoati korxonalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Ontario
Turkum:Kanada shaharlari
Kifara

Kifara, kitara (yun. kithara) — yunonlarning lira (qad. Sharkdagi chang)ta oʻxshash, torli-tirnama musiqa sozi. Dastlab torlari 4 ta boʻlib, keyinchalik 7-18 tagacha yetgan. Kifara yakka hamda joʻrnavoz soz sifatida ishlatilgan. Yunon adabiyoti va tasviriy sanʼatida Kifara — Appollonnchng doimiy yoʻldoshi, yaʼni asosiy belgisi boʻlgan. Milodiy 1-asrlarga oid Turon moddiy yodgorliklari (qad. Xorazm, Dalvarzintepa, Panjikent va boshqa joylardan topilgan xaykalchalarda tasviri uchraydi. Gitara, sitra kabi musiqa sozlarining nomlari kifara soʻzidan kelib chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Musiqa asboblari
Kifoz

Kifoz (yunoncha: kyphosis – qiyshayish) – umurtqa pogʻonasining qiyshayishi. Umurtqa pogʻonasining koʻkrak va dumgʻaza qismidagi egilishlari hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasalliklar
Kichik ayiq

Kichik ayiq, Kichik Yetti Ogʻayni, Kichik Yetti Qaroqchi (lotincha ) — Shimoliy qutb yaqinidagi yulduz turkumi. Sefey, Jirafa va Ajdar yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Uning yettita yorugʻ yulduzi (Kichik ayiqning a si) — Qutb yulduzi Shimoliy qutbdan G jan.da joylashgan. Kichik ayiq yil boʻyi koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Kichik asad

Kichik asad — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Katta Aysh, Silovsin va Asad yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Uning 3 ta eng yorugʻ yulduzi 4—kattalikda. Koʻzda, kishda va bahorda koʻrinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Kichik Bolxon togʻlari

Kichik Bolxon togʻlari - Kopetdogʻning gʻarbiy chekkasi bilan Katta Bolxon togʻlari orasidagi past togʻli koʻtarilma. Katta Bolxon togʻlarining jan.da. Shim.-sharqdan jan.gʻarbga choʻzilgan antiklinal burma. Balandligi 777 m gacha. Oʻz. 30 km ga yaqin. Ohaktosh va mergeldan tashkil topgan. Shimoliy yon bagʻri tik va qisqa, ayrim joylarida 200 m ga yetadigan qoyalar uchraydi. Janubiy yon bagʻri ancha qiya. Yon bagʻirlari shuvokli va shuvoq-shoʻrali choʻldan iborat. Doimiy oqar suvlar yoʻq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Kichik juz

Kichik juz — 16-asrdan 19-asr o‘rtalarigacha mavjud bo‘lgan uch yirik qabilaviy birlashmadan iborat (Boyuli, Alimuli va Jetiuru) qozoq xonligi. 

Boyuli birlashmasini Nurali sulton (1748—1786), Alimuli birlashmasini Abulxayrxon (18-asrning 20-yillari — 1748), Jetiuruni esa Tavkaxon boshqargan. Kichik Juz hududi Ural va Tobol daryolaridan Sirdaryoning quyi oqimlariga qadar cho‘zilgan. Sharqda O‘rta Osiyo davlatlari va Qozog‘istonning qoraqalpoq yerlari, g‘arbda Kaspiy dengizi, shimolda esa Astraxon, Saratov va Orenburg guberniyalari bilan chegaralangan. Abulxayrxon o‘ldirilgach, Kichik Juz uning o‘g‘illari Nurali va Botir tomonidan boshqarilgan. Hududda vaqti-vaqti bilan turli xonliklar va urug‘lar birlashmasidan tashkil topgan bir nechta xonliklar mavjud bo‘lgan. 1785-yildan boshlab Kichik Juz yana uch xonlikka bo‘lingan. Ularni Erali (1790—1794), Eshim (1795—1797) va Abulxayrxonning o‘g‘li Ayshuvoq sulton (1798—1805) boshqargan. Keyingi xon Jonto‘ra 1824-yilda vafot etgach, Kichik Juz tugatilgan.

Kichik Juz hududlarida qoramollarga yil davomida yem-xashak bilan ta’minlash mumkin bo‘lgan qishloq va yaylovlar mavjud bo‘lgan. Qishki yaylovlar Sirdaryo va Ural daryolari etagida, Irg‘iz va To‘rg‘ay daryolarining quyi oqimlarida, Som va Barsuq cho‘llarida joylashgan, yozgi yaylovlar esa Ural daryosining irmoqlari bo‘yicha Tobol qirlarida hamda Mug‘ojar tog‘larida bo‘lgan.

Kichik Juz qabilalari dushman hujumiga qarshi birga kurashgan va harbiy yurishlarga ham birga chiqishgan. 19-asr o‘rtalarida Kichik Juz aholisi taxminan 1 millionni tashkil qilgan. 1844-yilgi “Orenburg o‘lkasi qirg‘izlarini boshqaruv bo‘yicha nizom”ga binoan, Kichik Juz yerlari Rossiya imperiyasi hududiga qo‘shilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kichik Zond orollari

thumb
Kichik zond orollari - Malay arxipelagining jan. qismi, asosan, Indoneziya tarkibida. Bali, Flores, Banda, Savu, Timor dengizlari va Hind okeani suvlari oʻrab turadi. Maydoni 128 ming km². 1300 km uzunlikdagi orollar zanjiridan iborat. Relyefi togʻli, vulkan koʻp (eng baland joyi 3726 m, Rinjani vulkani). Iqlimi subekvatorial mussonli iqlim. Barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar va savannalar bilan qoplangan. Sholi ekiladi, baliq ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Katta Zond orollari

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Kichik it

Kichik it (lotincha ) - ekvatorial yulduz turkumi. Javzo, Yakkashoh, Gidra va Saraton yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Eng yorugʻ yulduz (Kichik itning a si) 0,5 kattalikdagi Protsion yulduzidir. Kuz, qish va bahor boshida koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Kichik Kavkaz

Kichik kavkaz — Zakavkazyedagi togʻ sistemasi. Old Osiyo togʻligining oʻrta qismini shim., shim.-sharqdan oʻrab turadi. K.K.ga Mesxeti, Trialeti, Somxet, Bazumi, Tambak, Murgoʻz, Shoxdogʻ, Murovdogʻ va Qorabogʻ tizmalari va ular orasidagi vodiylar kiradi. Surami tizmasi K.K.ni Katta Kavkaz bilan tutashtiradi. K.K. gʻarbda Kolxida pasttekisligi bilan sharqda Koʻra-Araqs pasttekisligi orasida. Mezozoy va uchlamchi davr choʻkindi vulkanik va introʻziv jinslardan tashkil topgan. Oʻz. 600 km. Balandligi 3724 m gacha (Gamish togʻi). (Yana q. Kavkaz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kichik koʻlbuqalar

Kichik koʻlbuqalar (lxobrychus) — laylaksimonlar turkumining qarqaralar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 10 turi, jumladan, Oʻzbekistonda 1 turi bor. Kichik koʻlbuqa (l.minutis) Afrika, Yevrosiyo, Avstraliya va Yangi Zelandiyada uchraydi. Koʻl, daryo qirgʻoqlaridagi toʻqay, butazor va qamishzorlarda yashaydi. Ogʻirligi 145 g ga yaqin. Oʻzbekistonga mart oyida uchib keladi. Qamishzor va toʻqaylarda uya quradi. 4— 9 ta tuxum quyadi. Tuxumini 17—20 kun bosadi. Joʻjalari bir oyda uchirma boʻladi. Kichik koʻlbuqalar toʻngi qushlar, mayda baliq, baqa, itbaliq va suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kichik litrajli avtomobillar

Kichik litrajli avtomobillar — dvigateli silindrlarining ish hajmi 0,85 dan 1,5 l gacha, massasi 700 dan 1000 kg gacha boʻlgan yengil avtomobillarning shartli nomi. Odatda, 4—5 kishiga moʻljallanib ishlab chyqari-ladi. Mas, "Jiguli", "Neksiya" yengil avtomobillari Kichik litrajli avtomobillar a.dir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kichik Noʻgʻay oʻrda

Kichik Noʻgʻay oʻrda - 16-asr 2-yarmida Noʻgʻay Oʻrdayaan ajralib chiqqan noʻgʻaylar davlati. Volga daryosining oʻng qirgogʻi va Azov boʻyidagi hududlarni qamrab olgan. Asoschisi — murza Qozi (1577-yil vafot etgan). 18-asr oʻrtalarigacha Krit xonligi va Turkiyaga qaram boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kichik Osiyo yarim oroli

Kichik Osiyo yarim oroli — Osiyoning gʻarbiy qismidagi yarim orol. Qora, Marmar, Egey va Oʻrta dengizlar hamda ularni birlashtirib turgan boʻgʻozlar bilan chegaralangan. Maydoni 506 ming km². Oʻz. 1000 km dan koʻproq, kengligi 400-600 km. Yarim orolning dengiz boʻyidagi kambar pasttekislikdan tashqari hamma qismi togʻlik. Shim. va janubiy qirgʻoqlari tekis, gʻarbiy qirgʻogʻi notekis, orol koʻp. Yarim orolning katta qismi Kichik Osiyo togʻligidan iborat. K.Kichik Osiyo yarim orolio.ning markaziy qismida chala choʻl landshaftli Anadolu yassitogʻligi joylashgan. Eng baland joyi — soʻngan Erjiyos vulkani (3916 m). Yarim orolning shimoliy va gʻarbiy qismida zilzilalar boʻlib turadi. Karst relyef shakllari keng tarqalgan. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi, sharqqa tomon qurgʻoqlashib boradi. Yillik yogʻin chekka qismidagi togʻlarda 1000-3000 mm, ichki rayonlarda 200-500 mm. Daryolari kamsuv, qishda toʻlibroq oqadi. Oqmas koʻl va shoʻrxok koʻp. Chala choʻl va dasht oʻsimliklari oʻsadi, oʻrmonlar uchraydi. K.Kichik Osiyo yarim orolida Turkiya hududining katta qismi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Osiyo
Turkum:Yarim orollar
Kichik ot

Kichik ot — ekvatorial yulduz turkumi. Delfin, Dale va Pegas yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Yorugʻ yulduzi yoʻq. Bahor, yoz va koʻzda koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Kichik sayyoralar

Kichik sayyoralar - Quyosh sistemasining diametri 1 dan 1000 km gacha boʻlgan jismlari. Barcha Kichik sayyoralarning massalari yigʻindisi Yer massasining 1/700 boʻlagidan kichik. Koʻpchilik Kichik sayyoralarning orbitalari Mars va Yupiter orbitalari (yaʼni asteroidlar mintaqasi) orasida joylashgan. Eng mashhur Kichik sayyoralar Serera (№1), Pallada (№2), Vesta (№3), Yunona (№4), Eros, Amur, Gidalgo, Ikar (yana qarang Asteroidlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kichik Chimyon

Kichik Chimyon - Toshkent viloyatidagi togʻ, Chatqol togʻining shim.da. Chatqol togʻ tizmasi tarkibiga kiradi. Gʻarbdan Chimyonsoy vodiysi, jan-gʻarbdan Katta Chimyon togʻi va sharkdan Qoʻylisoy bilan oʻralgan. Katta Chimyon togʻidan Gulik dovoni orqali ajralib turadi. Eng baland joyi 2098 m. Paleozoy togʻ hosil boʻlish davrida burmalangan, ohaktoshlardan tarkib topgan. Keyinchalik nurab, ayrim joylarida granit jinslari ochilib qolgan. Yon bagʻirlari ancha qiya. Qoʻngʻir oʻrmon va jigarrang tuproqlar tarqalgan. Quyi qismida mevali daraxtlar, yuqorida archazor, yongʻoqzorlar va boshqa oʻsimliklar bor. Eng yuqori qismi toshloq, daraxt kam. Chimyonsoyda kurort ("Chimyon"), sanatoriy va bolalar orom-goxlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kichik shakllar meʼmorligi

Kichik shakllar meʼmorligi— meʼmorlikning tabiat manzarasi bilan uygʻunlashgan, nisbatan mayda hajmdagi mahsuli. Keng maydonlarni tashkil etish, bogʻ-park kompozitsiyalarini shakllantirish maqsadida oʻrnatilgan kichik qurilma. Favvora, zinapoya, koʻprikchalar, toʻsiqlar, madaniy-maishiy xizmat hamda yaxna ichimlik va shirinliklar doʻkonlari; elektr yoritkichlar, gul ekiladigan vazasimon qurilmalar; reklama-tijorat, koʻrgazma qurilma va inshootlari; yoʻl koʻrsatkichlar; yodgorlik, monument va boshqa kiradi. Majmualar ajralmas qismi sifatida ham bunyod etiladi (mas, Mustaqillik maydoni, Amir Temur xiyoboni, Alisher Navoiy xiyobonidagi qurilmalar va boshqalar). Koʻpgina namunalarida sanʼatlar sinteziga erishiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kichik Oʻradaryo

Kichik Oʻradaryo - Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Gʻuzordaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining gʻarbiy qismidagi Oʻlmas togʻidan (2500–2700 m) boshlanadi. Uz. 93 km, havzasining maydoni 1588 m2. Yirik irmoqlari Shirindaryo (17 km), Qoradahana (25 km), Goʻrota (20 km) va boshqa Qor, mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2,4 m³/sek. Mart-mayda suvi koʻpayadi. Asosan, sugʻorishga sarflanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati daryolari
Litota

Kichraytirish, litota — istiora dan biri. Oʻzbek mumtoz adabiyotida: tafrit, tasgʻir (moʻtadillikdan pastki holat). Kichraytirish 2 narsa, hodisa yoki tushuncha oʻrtasidagi umumiy va juzʼiy xususiyatlarga asoslanadi, ularning hajm, vaqt, oʻlchov jihatlari qiyosan kichraytiriladi. Mubolagʻaning aksi. Tasvir obyektini oʻta kichik, zaif qilib ifodalash orqali uning mohiyati taʼkidlanadi. Shuningdek, tasvirga haddan tashqari koʻtarinkilik, satirik va yumoristik ruh berish uchun ham qoʻllanadi. Kichraytirish leksik jihatdan oʻxshatish, sifatlash, istioraga asoslanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Adabiyot
Kish

Kish — Bobildan 18 km shim.sharkda joylashgan qad. shahar (Iroqdagi hozirgi Oxeymir shahri harobasi). Mil. av. 4-ming yillik oxiri — 3-ming yillik boshlarida qad. qishloq oʻrnida vujudga kelgan. Qad. Mesopotamiya davlatlaridan birining markazi (miloddan avvalgi 28-asr). K. miloddan avvalgi 28-asrda shumer qabilalarining 1-uyushmasiga rahbarlik qilgan (K. I-sulolasi davrida), lekin miloddan avvalgi 27-asrda Uruk shahri bilan boʻlgan kurashda oʻz ustunligini yoʻqotgan. Miloddan avvalgi 27— 25-asrlarda K. hokimlari Shim. Shumerda oʻz mavqelarini saqlab turishga intilganlar. 24-asrning 1-yarmida Uruk va Umma shaharlari hokimi shumerlik shoh Lugalzagansi K.ni vayron qilgan, lekin tez orada shahar Akkad shohi Sargon tomonidan qayta tiklangan. Keyinchalik Bobil, Axomaniylar davlati, Parfiya podsholigi va Sosoniylar davlatining yirik viloyat markazi boʻlib, mustaqil rol oʻynamagan. 1912 yilda fransuz va 1923—32 yillarda ingliz arxeologiya ekspeditsiyalarining qazishmalari natijasida saroy, ilk sulola davriga oid nekropol (miloddan avvalgi 3-ming yillik), sopol idishlar, jez qurollar va taqinchoklar, silindr shaklidagi muhr, akkad davri binolari, mixxat yozuvlari arxivi hujjatlari (miloddan avvalgi 3-ming yillik boshi — 1 ming yillik) topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Iroq tarixi