Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Zomin

Zomin – Zomin tumanidagi shahar va tumannning maʼmuriy markazi.

 Geografik joylashuvi 
thumb|alt=Zomin suv resurslari|Zomin tumani tabiat manzarasi

Viloyat markazi Jizzax shahridan 68 km uzoqlikda joylashgan. Zominsuv soyidan suv ichadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Dashtobod shaharida joylashgan (20 km).

 Aholisi 
Aholisi 30 ming kishi (2016). Zomin tarixiy shahar boʻlib, qadimda Sarsanda, Susanda, Sabza nomlari bilan ham yuritilgan. Uning asos solingan yili nomaʼlum. Lekin arab geograf sayyoh olimlari Ibn Havqal, Muqaddasiylar (Yu-a.)ning maʼlumotlariga koʻra, Zomin arablar kelmasdan oldin ham boʻlgan va Ustrushonada yirik shaharlardan hisoblangan. Shahar Zominsuvning har ikkala sohiliga joylashgan. 10-asrda Zomin yonida qadimiy, arablar kelgunga qadar boʻlgan eski shaharning xarobalari saqlanganligi da qayd etilgan. Shahar yonida jome masjidi boʻlgan. Zominning Samarqand, Buxoro, Shosh (Toshkent) va Fargʻona vodiysi shaharlarini bogʻlovchi katta karvon yoʻlida joylashganligi uning ravnaqiga ijobiy taʼsir etgan. 15—17-asrlarda Zomin mustahkam qalʼadan iborat viloyat markazi edi. 1868-yili rus podsho hukumati qoʻshinlari tomonidan bosib olingunga qadar Buxoro amirligiga qarashli boʻlgan va vaqt oʻtishi bilan avvalgi mavqeini yoʻqotgan. Zominda avtokorxona, tuman qurilish boshqarmasi, mahalliy sanoat va milliy buyumlar ishlab chiqarish korxonalari, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, yoʻl qurilish va taʼmirlash idorasi, madaniyat uyi, aloqa boʻlimi, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar, tuman markaziy kasalxonasi, sanitariya epidemiologiya stansiyasi va xususiy dorixonalar bor. Zomin – Toshkent, Zomin – Jizzax, Zomin – Guliston yoʻnalishlarida avtobus qatnovlari boʻlgan, maʼlum vaqt oʻtib ular oʻrnini yengil avtomobillar egallaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Galereya 

 

Turkum:Jizzax viloyati shaharlari
Turkum:Zomin tumani aholi punktlari
Zominsuv

thumb|Zomin shahridagi istirohat bog'idagi Zominsoy
Zominsoy — Zomin tumanidagi soy. Yuqori oqimida Yettikechuv, Duoba qishlogʻi yaqinida Sanganaksoy, Zomin shaharchasi yaqinida Zominsoy deb ataladi. Turkiston tizma togʻining qariyb 2500 m balandlikdagi shimoliy-gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanuvchi Oʻriklisoy, Gal-diravoʻt, Yettikechuv va b. soylarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Zominsoy Sirdaryo Xovos — Jizzax temir yoʻlga yetmasdan Qoʻshtamgʻali qishlogʻidan 3,5 km jan, sharqda tugaydi. Uzunligi 58 km, havzasining mayd. 704 km. Zominsoy koʻproq qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,83 m3/sek. (Duoba qishlogʻi yaqinida), eng katta suv sarfi 16,8 m3/sek (1969.28.05). Toʻlinsuv davri (aprel— avgust)da yillik sarfining 60—65% oqib oʻtadi, qishda baʼzan qurib qoladi. Eng sersuv oy — iyunda oʻrtacha suv sarfi 4,56 m3/sek ga teng. Zominsoydan Zomin shaharchasi, Duoba, Yettikechuv, Qushchi va boshqa qishloqlar suv ichadi, ekin maydonlari sugʻoriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Zomin tumani
Arnold Zommerfeld

ZOMMERFELD (Sommerfeld) Arnold (1868.5.12, Kenigsberg-1951.26.4, Myunxen) — nemis fizigi va matematigi. Kenigsberg universitetini tamomlagan (1891). Ilmiy ishlari atom nazariyasi, metallar nazariyasi va matematik fizikaga oid. Difraksiyaning anik, matematik nazariyasini ishlab chiqqan (1895), Zommerfeld integrali tushunchasini fanga kiritdi (1896), ikki muhit chegarasiga joylashtirilgan vertikal dipolning nurlanish masalasini hal etdi (1909). N. Boriing atom modeliga aniqlik kiritdi va relyativistik mexanika nazariyasini atom nazariyasiga tadbiq qilib, vodorod spektrining nozik strukturasi nazariyasini yaratdi (1916). 3. metallarning kvant nazariyasiga asos solgan (1928). U elektronlarning tormoz nurlanishi nazariyasini ishlab chiqdi (1931). Fanning boshqa sohalariga ham doir ishlar muallifi hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Zommerfeld
Zommerfeld
Zommerfeld
Zona

Zona (yun. Zone — mintaqa) — Yer yuzining boshqa joylardan bir qancha xususiyatlari bilan farq qiladigan va qoʻshni ikki parallel yoki meridian orasida joylashgan qismi, mintaqasi (qarang Tabiiy geografik zonalar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zona (musiqa)

Zona (musiqada) — muayyan tovushning tebranish doirasi. 3. nazariyasini rus akustik olimi N. Garbuzov (1880—1955) asoslab bergan. Musiqa tovushlarining umumiy xususiyati saqlangan holda miqdoriy ifodasi (tebranish tezligi, tarkibi, kuchi, davomiyligi va b.) oʻzgarib turadi. Musiqa tovushqatorining har bir pogʻonasiga bir xil tebranishlar emas, maʼlum tebranishlar doirasi toʻgʻri keladi. Maye, birinchi oktava "lya" tovushining umumiy ifodasi 440 gs tebranishga teng deb hisoblansa ham aslida uning tebranish doirasi, yaʼni Z.si 435—445 tebranishlarni oʻz ichiga oladi. Musiqa tovushning bu xususiyatlarini Sharqda ilk bor Forobiy va Ibn Sinolar taʼkidlashgan. Oʻzbek xalq musiqasining 3. xususiyatlarini musiqashunos L. Koval tadqiq etgan.

 Adabiyot 
 Koval L. G., Intonatsionniy stroy oʻzbekskoy narodnoy muziki, T., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zona (harbiy ish)

Zona (harbiy ishda) — 1) urush paytlarida — qurolli kuchlar (quruqlikda, dengizda, havoda) harakat qiladigan va harakatdagi armiyaning front 1 orqasi muassasalari joylashgan, tinchlik paytlarida — harbiy maqsadlar uchun maxsus ajratilgan hudud (mustahkamlab qoʻyilgan rayon, harbiy port); 2) mudofaa zonasi — mudofaa jangida, harbiy qism, birlashma va boʻlinmalar (brigada, korpus) turgan joy, ularning harakat doirasi. Mudofaa Zonasi taktik Zona va tezkor Zonalarga ajratiladi. Taktik mudofaa Zona si front bilan dushman turgan joy oraligʻi; tezkor mudofaa Zonasi taktik Zonadan boshlanib, hozirlab qoʻyilgan mudofaa liniyalarini tezkor zahira qismlar turgan rayon va harbiy aero-dromlarni oʻz ichiga oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zonaviy nazariya

Zonaviy nazariya — kristall panjaraning davriy maydonida harakatlanayotgan valent elektronlar toʻgʻri-sidagi nazariya; qattiq jism kvant mexanikasining asosiy boʻlimlaridan biri. Z. n. asosini F. Blox (1928) va fransuz fizigi L. Brillyuen (1930) yaratdi.

Qattiq jismning elektr, optik, mexanik, issiklik va magnit xossalari valent elektronlarga bogʻliq boʻladi. Maʼlumki, atomda elektron bir necha muayyan energetik holatga ega, shunga moye ravishda bir necha energiya zonasi vujudga keladi. Ammo baʼzi zonalar ustma-ust tushishi ham mumkin. Har bir zonadagi satxlar soni kristall panjaradagi atomlar soni N ga teng . Bu satxlarda elektronlar Pauli prinsi-pita muvofiqjoylashadi. Endi elektronlar ayrim atomga emas, balki butun kristallga tegishli boʻlib qoladi. Metallarda tegishli atomning valent elektroni energetik sathidan hosil boʻlgan energiyalar zonasi elektronlar bilan chala toʻladi. Tashqi elektr maydoni taʼsirida bu zonadagi elektronlar yuqoriroqdagi boʻsh sathlarga oʻtadi va elektr tokini oʻtkazishda ishtirok etadi. Kristalldagi butunlay toʻlgan zonalar valent z o nal ar, chalatoʻlgan va boʻsh zonalar oʻtkazuvchanlik zonalari deb ataladi.

Temperatura mutlaq noldan yuqori boʻlganda issiklik harakati oqibatvda valent zonadagi elektronlarning bir qismi boʻsh zonaga (oʻtkazuvchanlik zonasiga) oʻtadi va tashqi elektr maydoni taʼsirida tezlashib, elektr toki hosil qilishda ishtirok etadi. Elektronlardan boʻshagan joylar ("kovaklar") ham tok oʻtkazishda qatnashadi. Temperatura mutlaq nolga teng boʻlganda valent zonada boʻsh oʻrinlar boʻlmagani uchun tashqi elektr maydoni bundagi elektronlarni tezlashtira olmaydi (tartibli harakatga keltira olmaydi) va tok hosil boʻlmaydi.

Z. n. natijalari qattiq jismning koʻpgina muhim qonuniyatlari va xossalarini tushuntirishga imkon beradi hamda xoz. zamon metallar, yarim-oʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasining rivojlanishiga asos boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Zond

Zond (frans. zonde — sezish asbobi) — odamning tabiiy yoki patologik kanallariga va gavda boʻshliklariga diagnostika hamda davolash maqsadida kiritiladigan tibbiy asbob. Poʻlat, kumush, rezina va boshqalardan yasaladi. Nima maqsadda qoʻllanishiga qarab meʼda zondi, duodenal 3., koʻz Z.i, tish Z.i, bachadon Z.i, ichak Z.i boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zond (stansiya)

"ZOND" — kosmik fazoni oʻrganish va uzoq komsik masofalarga garvoz qilish texnikasini takomillashtirish maqsadida uchirilgan sayyoralararo avtomatik st-yalar (SAS) nomi. Astrooriyentatsiya tizimi va korreksiya (tuzatish kiritish) dvigatel qurilmasi bilan taʼminlangan. Bort apparatlari Quyosh energiyasi yordamida ishlaydi. Kema ichida temperatura va bosim avtomatik tarzda bir xil ushlab turiladi. Ogʻirligi 960 kg cha. 1966-yil 2 apreldan 1970-yil 20 okt.gacha 8 "3." uchirilgan. "Z."larni uchirish natijasida Yer — Mars orasidagi kosmik fazo oʻrganildi, sifatli fotosuratlar yordamida Oyning teskari tomoni relyefi oʻrganildi, uning toʻliq haritasini tuzish va oy globusini yasashga imkon tugʻildi. Yerga qoʻndirish sistemasi sinaldi, Oy va Yerning fotosuratlari olindi va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Makedon tili
Turkum:Makedoniya
Zond orollari

Zond orollari (Yava orolida yashovchi Zunda qabilasi nomidan) — Malay arxipelagining asosiy qismi. Ikki kiyemga boʻlinadi: 1) Katta Zond orollari — Sumatra, Yava, Kalimantan va Sulavesi; 2) Kichik Zond orollari — Yava orolidan sharqqa Timor oroligacha boʻlgan orollar (Bali, Lombok, Sumbava, Flores va boshqalar). Maydoni 1,5 mln. km. Relyefi tog'li, vulkan harakatlari kuchli, tez-tez zilzila boʻlib turadi. Botqoqlashgan payettekislik kup. Qalay, volfram, neft, boksit va boshqalar foydali qazilmalar bor. Iqlimi nam ekvatorial iqlim, yogʻin yiliga tekisliklarda 2000 mm, togʻlarda 5000 mm gacha yogʻadi. Ekvatorial oʻrmonlar bilan qoplangan, janubi musson oʻrmonlari va savannalaridan iborat. Endemik oʻsimlik koʻp. Hududining katta qismi Indoneziya, qisman Bruney va Sharqiy Timor tarkibidaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Turkum:Osiyo orollari
Zoo...

Zoo... (yun. zoon — jonivor, tirik mavjudot) — qoʻshma soʻz boʻlagi. Hayvonot olamiga daxldorlikni bildiradi (mas, zoologiya, zoogeografiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zooantroponozlar

Zooantroponozlar (zoo..., antro-po... va nosos — kasallik), antropozoonozlar — hayvonlar va odamlar uchun umumiy boʻlgan yuqumli va invazion kasalliklar. Ularga kuydirgi, oqsil, brutsellyoz, tuberkulyoz, listerioz, leptospiroz, tuyalar oʻlati, quturish, bir qator gelmintozlar (finnoz, exinokokkoz, trixinellyoz) kiradi. 3. hayvondan hayvonga, hayvondan odamga, odamdan hayvonga yuqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisining hayvonga va odamga oʻtishida (yuqishida) odamning roli yuqori emas (qarang Zoonozlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoogamiya

Zoogamiya (zoo... va yun. gamos — nikoh) — gulli oʻsimliklarning hasharotlar yordamida changlanishi. Masalan, guldan gulshira (nektar) yigʻayotgan hasharotlar tanasiga gul changlari ilashib qoladi va hasharot orqali boshqa gulga tushib, oʻsimlikning chetdan changlanishiga sabab boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoogigiyena

Zoogigiyena, hayvonlar gigiyenasi — hayvonlar sogʻligʻini saq-lash toʻgʻrisidagi fan. Hayvon organiz-mi bilan tashqi muhitning oʻzaro taʼsirini, hayvonlar sogʻligʻini himoya qilish, ularni boqish va parvarish etish, ulardan foydalanish, sogʻlom nasl olish sharoitlarini hamda chorva mahsuldorligini oshirish yoʻllarini oʻrganadi. Tashqi muhitning noqulay taʼsirini kamaytirish yoki yoʻqotish usullarini ishlab chiqish, yuqori sanitariya sifatlariga ega boʻlgan chorvachilik mahsulotlari olish, tashqi muhitni oqova suvlar, ferma va chor-vachilik komplekslarining i.ch. chiqindilari bilan ifloslanishidan muhofaza qilish ham 3. vazifalariga kiradi. 3. odamni zooantroponozlardan va kasb kasalliklaridan muhofaza qilishga ham bevosita aloqador. 3. kasalliklarning oldini olish toʻgʻrisidagi fan sifatida veterinariya fanlariga kiradi va hayvonlar fiziologiyasi, zootexniya, toksikologiya, mikrobiologiya, qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti va b. fanlar bilan bogʻliq.

3. umumiy va xususiy Z.ga boʻlinadi. U mumiy 3. havo va tuproq muhiti, suv va sugʻorish, ozuqalar va oziqlan-tirish gigiyenasi, chorvachilik binolari mikroiklimi masalalarini, shuningdek, mollarni yayratish, yoz va qishda boqish, saqlash rejimlarini oʻrganadi; chorvachilik binolari, veterinariya va veterinariya-sanitariya obʼyektlarini loyihalash, qurish va ulardan foydalanish, ferma va chorvachilik komplekslarida infeksion kasalliklar tarqalmasligi talablarini belgilaydi. Xususiy 3. umumiy 3. vazifalari va talablarini mamla-katning iqlim zonalarini hisobga olgan holda hayvonlarni saqlash va oziqlantirish sharoitlari masalalarini hayvonlarning turi, yoshi, jin-si, yoʻnalishiga qarab oʻrganadi. 3. oʻz vazifalarini bajarishda statistik, sanitariya tekshiruvi, klinik fiziologiya tadqiqot usullaridan foydalanadi.

Oʻzbekistonda chorva mollarini boqish va parvarishlash, davolash va kasalliklardan himoya qilish ishlari uzoq tarixga ega boʻlsa-da, 3. fan sifatida 20-asr boshlaridan rivojlana bosh-ladi. 3. sohasida ikdim va binolar mik-roiqlimining hayvonlar organizmiga taʼsiri, fermada mollarni joy-lashtirish meʼyorlari, fermalarni sifatli ichimlik suvi bilan taʼminlash, sifatli ozuqa tayyorlash, turli xil moddalardan zaharlanishning oldini olish, mollarni yaylovlarda boqish va ularni turli zararli hasharotlar taʼ-siridan saqlash va b. masalalar oʻrga-nildi. 3. boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari Oʻzbekiston veterinariya institutipya., Samarqand qishloq xoʻjaligi institutining veterinariya fakulteti va Toshkent agrar universiteti zootexniya fakultetlari kafedralarida olib boriladi.

3. tavsiyalari va talablari barcha xoʻjaliklarda hayvonlarni parvarishlash, boqish, saqlash va koʻpaytirish boʻyicha majburiy boʻlgan zootexnika va veterinariya qoidalariga kiradi.

 Adabiyot 
 Suvonqulov Y. A., Qishloq xoʻjaligi hayvonlari gigiyenasi, T., 1994; Shopoʻlatov J., Veterinariya asoslari, T., 1994.

Ermuhammad Toshpoʻlatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti — hayvonot olamining xilma-xilligi, ekologiyasi, biologiyasi, ahamiyatini oʻrganib, ulardan oqilona foydalanish, noyob, yoʻqolib ketish xavfi tugʻilgan turlarni muhofaza qilish, zararkunandalarga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish boʻyicha ilmiy asoslar yaratuvchi va muvofikdashtiruvchi markaziy ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika va zoologiya institutidan 1950-yilda mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Institutda Oʻzbekiston hayvonot olamining biologik xilmaxilligi, sistematikasi, ekologiyasi, xoʻjalik ahamiyatiga molik umurtqali va umurtqasiz hayvonlar biologiyasi hamda rivojlanish sikli tadqiq etiladi; respublikadagi biologik resurslardan oqilona foydalanish, ovchilik va baliqchilikni rivojlantirishga oid tavsiyanomalar; yovvoyi hayvonlarning noyob va kamayib borayotgan ni tutqinlikda koʻpaytirish usullari ishlab chiqiladi; inson faoliya-ti tufayli tabiatda roʻy berayotgan oʻzgarishlarning hayvonot olamiga taʼsiri oʻrganiladi hamda hayvonlarning biologik xilma-xilligini saqlab qolish bilan shugʻullaniladi; turli hududlarda chorva hamda yovvoyi hayvonlarda uchraydigan ekto-va endoparazitlar ekologiyasi hamda biologiyasi, ularning zarari oʻrganiladi; qishloq xoʻjaligi hayvonlari va ekinlari zararkunandalari hamda ularga qarshi kurashning nazariy va amaliy asoslari va b. masalalar ishlab chiqiladi. Institutda 5 boʻlim (umumiy entomologiya va araxnologiya, umumiy parazitologiya, suv zoologiyasi, quruqlikda yashovchi umurtqali hayvonlar, evolyu-sion morfologiya va hujayra biologiyasi), 11 laboratoriya (hasharotlar ekologiyasi va sistematikasi, hasharotlarni biologik nazorat qilish, araxnologiya va tuproq zoologiyasi, parazitologiya, gelmintologiya, ixtiologiya va suv umurtqasizlari, gerpetologiya, ornitologiya, teriologiya, ekologik fiziologiya va hujayra biologiyasi, mor-fologik qiyoslash va hayvonlar toksi-kologiyasi) hamda insektariy va zaharli ilonlar pitomnigi faoliyat koʻrsatadi. Institutning fondida 34 mingga yaqin hayvonlar kolleksiyasi toʻplangan. 60 dan ortiq monografiya, 60 ga yaqin ilmiy toʻplam, 100 ga yaqin takdimnoma va metodik qoʻllanmalar, 40 dan ortiq ilmiy ommabop risolalar nashr etilgan. Bular orasida T. 3. Zohidovning 4 jildli "Zoologiya ensiklopediyasi" Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Turkum:Institutlar
Turkum:Zoologiya
Zoonozlar

Zoonozlar (zoo... va yun. nosos — kasallik) — faqat hayvonlar uchun xos boʻlgan, lekin hayvonlardan odamlarga yuqishi mumkin boʻlgan infeksion va invazion kasalliklar guruhi. Z.ga oʻlat, kuydirgi, quturish, brutsellyoz va b. kiradi. Z.ning qoʻzgʻatuvchilari evolyusiya jarayonida ayrim hayvonlar organizmida tanlab rivojlanish xususiyatiga ega boʻlib, 3. odamlar jamoalarida tarqal-maydi, chunki odam organizmida 3. koʻzgʻatuvchilari oʻz rivojlanish siklini tamomlay olmaydi. Tibbiyot ida baʼzan hayvonlarning odamlarga oʻtadigan yuqumli va invazion kasalliklari ham 3. deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoopsixologiya

Zoopsixologiya, hayvonlar psixologiyasi – psixologiyaning hayvonlar psixikasi, uning namoyon boʻlishi hamda ontogenez va filogenezdagi taraqqiyotini oʻrganadigan boʻlimi. Zoopsixologiya dalillaridan bir qancha fanlar, jumladan, bionika va biokibernetikada foydalaniladi. Zoopsixologiya solishtirma psixologiya va etologiya yaqin turadi. Zoopsixologiya ekologiya, neyrofiziologiya, sezgi organlari fiziologiya va boshqa sohalar bilan uzviy bogʻlangan. Zoopsixologiya XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida mustaqil fan sifatida shakllangan. Zoopsixologiya tarixida 2 ta qarama-qarshi yoʻnalish boʻlgan. Mexanik yoʻnalish boʻyicha hayvonlar avtomat mashinaga oʻxshatiladi (R. Dekart, J.Lyob va boshqalar) – Antropomorfik yoʻnalish boʻyicha inson psixikasi bilan hayvon psixikasi oʻrtasidagi farq inkor etiladi (J. L. Byuffon, J. B. Lamark, Ch. Darvin va boshqalar). Zoopsixologiyada evolyutsion yoʻnalishning boshlanishi rus olimlari K. F. Rulye va V. A. Vagner ishlari bilan bogʻliq. Zoopsixologiyaning fan sifatida rivojlanishida I. P. Pavlovnchnt oliy nerv faoliyati toʻgʻrisidagi taʼlimoti muhim ahamiyat kasb etadi. Bu taʼlimot inson psixikasi hatto eng yuksak tuzilgan hayvon psixikasidan sifat jihatdan keskin farq qilishini koʻrsatadi. Bu farq insonning ijtimoiy hayoti, ishlab chiqarish faoliyati va nutqi bilan bogʻliqOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fan
Turkum:Psixologiya
Zoosporalar

Zoosporalar (zoo... va yun. spora — urugʻ) — koʻpchilik suv oʻtlari va tuban zamburugʻlarning jinssiz koʻpayishi va tarqalishi vazifasini bajaruvchi harakatchan hujayrasi. 3. xivchinlar yordamida harakatlanadi. Xivchinlar soni har xil turlarda turlicha (koʻpincha 2, baʼzan 4 yoki koʻproq) boʻladi. Z.da sellyuloza qobigʻi boʻlmaydi. Koʻpchilik suv oʻtlari Z.sining koʻzchasi, qisqaruvchi vakuoli (qarang Vakuolalar) va koʻgtincha xromatoforlari boʻladi. 3. ona hujayradan boʻlinish orqali koʻpayadi. Ona hujayra poʻsti yorilgach, tashqariga chikali va suzib yuradi. Bir ozdan soʻng 3. harakatdan toʻxtaydi; xivchinini tashlab, yangi oʻsimlik yoki zamburugʻga aylanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoofiliya

Zoofiliya (zoo... va yun. philio — yoqtiraman) — oʻsimliklarning hayvonlar ishtirokida chetdan changlanish usuli. Evolyusiya jarayonida zoofil oʻsimliklar va ularni changlantiruvchi hayvonlar oʻrtasida oʻzaro moslanish yuzaga kelgan. Bunday moslanmalar tufayli oʻsimlik gullarining muayyan tuzilishi, rangi, hidi va nektar ajratishi, hayvonlar tanasining muayyan shakli, guldan nektar va chang yigʻish uchun za-rur boʻlgan maxsus moslanmalar paydo boʻlgan. Z.da hasharotlar (entomofiliya), qushlar (ornitofiliya), mollyuskalar (malakofiliya), ayrim sut emizuvchilar, mas, koʻrshapalaklar (xironterofiliya), kemiruvchilar yoki b. hayvonlar ishtirok etishi mumkin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zooxlorellalar

Zooxlorellalar (Zoochlorella) — turli umurtqasiz hayvonlar (infuzoriyalar, gidralar, gʻovaqtanlilar va b.) tanasida simbioz yashaydigan bir hujayrali yashil suvoʻtlarning umumiy nomi. Z.ning hayvonlar bilan birga yasha-shi har ikkala organizm uchun ham foy-dali; fotosintez jarayonida 3. ishlab chiqargan uglevodlarni hayvon isteʼmol qilsa, oʻz navbatida, 3. hayvon hujayrasida yashash va koʻpayish uchun zarur sharoit topadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zooxoriya

Zooxoriya (zoo... va yun. choreo — tarqataman) — oʻsimliklar mevasi, urugʻi, sporasi va b.ning hayvonlar yordamida tarqalishi. 3. bir necha xilga boʻlinadi: epizooxoriya — meva va urugʻlarning hayvonlar tanasi sirtiga yopishib tarqalishi; endozooxoriya — oʻsimliklar mevasi va urugʻini hayvonlar yeganida ularning ekskrementi orqali tarqalishi; sinzooxoriya — meva va urugʻlarning qishda oziq toʻplaydigan hayvonlar orqali tarqalishi; mirmekozooxoriya — meva va urugʻlarning chumolilar orqali tarqalishi; sinzooxoriyaning bir xili. Meva va urugʻlarning tuzilishida Z.ning muayyan usuliga moslanishi paydo boʻladi. Maye, epizooxoriyada meva urugʻlar sirti yopishqoq modda yoki turli xil ilmoqchalar bilan qoplangan; endozooxoriyada mevalar etli va sersuv boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zootsenoz

Zootsenoz (zoo... va yun. koinos — umumiy) — biotsenoz tarkibiga kiradigan hayvonlar jamoasi. Odatda, 3. tushunchasi Yer yuzining bir xil ekologik sharoitga ega boʻlgan qismida hayot kechiradigan hayvonlar majmuasiga nisbatan qoʻllanadi. 3. tarkibi muayyan sharoitda oʻzaro bogʻlangan hayvonlarning har xil dan iborat. 3. biotsenoz tarkibiga mansub boshqa turlar (yashil oʻsimliklar, mikroorganizmlar va b.) va anorganik muhit bilan bogʻliq. 3. biotsenozga xos xususiyatlarga ega. Shuning uchun biotsenozni tadqiq qilishda 3. dalillaridan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zoologiyaga oid chala maqolalar
Zootsidlar

Zootsidlar ( + — oʻldiraman, yoʻqotaman) — qishloq xoʻjaligi zararkunandalari, asosan, kemiruvchilar (rodentitsidlar), kalamushlar (ratitsidlar) va qushlar — kaptarlar, chumchuqlar, gʻurraklar (avitsidlar)ga qarshi kurashda qoʻllanadigan kimyoviy preparatlar. Pestitsidlar guruhiga kiradi. Aksariyat hollarda ichdan taʼsir koʻrsatadigan pestitsidlar zaharli xoʻrak tarzida qoʻllanadi.
Rihard Zorge

Rihard Zorge (1895.22.9, Boku - 1944.7.11, Tokio) — mashhur razvedkachi, Ikkinchi jahon urushi qahramoni (1964 yil, oʻlimidan soʻng). 30—40-yillarda nemis jurnalisti sifatida Germaniya, Xitoy va Yaponiyada boʻlib, qimmatli razvedka maʼlumotlarini qoʻlga kiritgan. SSSRga nemis-fashist qoʻshinlarining moʻljaldagi bostirib kirish vaqtini, diviziyalar soni va ularning harbiy harakatlari rejasining umumiy sxemasi haqida axborot bergan. 1941-yilda yapon politsiyasi tomonidan qoʻlga olinib, 1944-yil noyabrda qatl qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Turkum:7-noyabrda vafot etganlar
Turkum:4-oktyabrda tugʻilganlar
Mixail Zoshchenko

Mixail Mixaylovich Zoshchenko 1895.29.7 (10.8), Peterburg – 1958.22.7, Leningrad – rus yozuvchisi, hajvchi, „Ogʻa-ini Serapionovlar“ adabiy guruhining aʼzosi. 1921-yildan vaqtli matbuotda kichik asarlar bilan muntazam katnasha boshlagan. „Nazar Ilich, janob Sinebryuxovning hiko-yalari“ toʻplami (1922) va undan keyin yozgan hikoyalari Zoshchenkoni mashhur qildi. Zoshchenko ilk asarlari („Hurmatli fuqarolar“, 1926; „Kimning ustidan kulyapsiz?“, 1928)da yangi iqtisodiy siyosat (NEP) davridagi meshchanlar ustidan kuladi. „Qora shahzoda“ (1936), „Qasos“ (1937), „Taras Shevchenko“ (1939) va b. qissalar muallifi. Zoshchenko asarlari VKP (b) MK ning „Zvezda“ va „Leningrad“ jurnallari toʻgʻrisida" gi (1946) qarorida shoʻro voqeligiga tuhmat sifatida ayovsiz tanqidga uchragan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:29-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1958-yilda vafot etganlar
Turkum:22-iyulda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Zogʻnul

Zogʻnul (fors, zogʻ — qargʻa va nul — tumshuq) — qad. urush quroli. Har xil metalldan yasalgan; zoʻgʻatasi qargʻa boshiga, uchi qargʻa tumshugʻiga oʻxshash, dastasi yogʻochdan boʻlgan. Hindistonda, ayniqsa, Bobiriylar hukmronligi davrlarida koʻproq ishlatilgan. Ayrim maʼlumotlarga qaraganda Z.dan dehqonchiliqda ham foydalanilgan. Baʼzan uni choʻkich deb ham yuritishgan. 3OFO3A, qizilcha, efedra (Ephedra) — qizilchadoshlar oilasiga mansub ikki uyli butalar turkumi. 40 turi boʻlib, Oʻrta dengiz mamlakatlarida, Hindiston, Xitoy, Shim. va Jan. Amerikada, Rossiyaning jan.-sharqiy Yevropa qismida va Sibirda, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Koʻpincha quruq choʻl va yarim choʻl mintaqalarda, quruq toshloqli togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Z.ning barglari mayda, qipiq-simon, tezda toʻkilib ketadi. Changchi va urugʻchi qubbalari poya boʻgʻimlarida joylashgan. Z.ning 10 ga yaqin turi Oʻzbekistonda uchraydi. 3. tarkibidagi efedrin alkaloididan tibbiyotda foy-dalaniladi. Efedrin yurak va qon tomirlari faoliyatiga adrenalinga oʻxshash taʼsir koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zogʻora

Zogʻora, zogʻora non — makkajoʻxori, oqjoʻxori, qoʻqonjoʻxori, tariq, qoʻnoq unidan yopiladigan non. Elangan unga xamirturush bilan tuz qoʻshib, oshqovoqning selida xamir qoriladi. Buning uchun oshqovoqni qirib, seli olinadi. Xamir qorib boʻlingach, qovoq turpi mushtlab yedirib yuboriladi. Xamir oshgach, 200—250 g li zuvalalar yasaladi, urvoq uchun bugʻdoy uni ishlatiladi. Har bir zuvala yassilanib, non yasaladi (baʼzan oʻrtasini koʻrsatkich barmoq bilan bir marta chekiladi). Z.larning yuziga dasturxon yopib, 10— 15 min. tindirgach, qizigan tandirga yopib pishiriladi. Xalq tabobatida qand diabeti, qon bosimi, jigar va oʻt pufagi kasalliklarida parhez sifatida tavsiya etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zogʻora baliq

250px|rightZogʻora baliq (sazan) — karpsimonlar oilasiga mansub tur. Uzunligi 50—60 sm (baʼzan 1 m gacha), vazni 1,8—4,5 kg (baʼzan 16 kg va undan ortiqroq). Ogʻzi boshining pastki tomonida. Suzgich qanotlari qizgʻish tovlanib turadi. Orka va anal suzgichlarida bittadan tishli suyak nurlari, yuqori labi va ogʻzi chetlarida bir juftdan moʻylovlari boʻladi. Oʻrta, Qora, Azov, Kaspiy va Orol dengizlari hamda Tinch okean havzalariga qarashli dare va koʻllarda, shuningdek, Sirdaryo, Amurdaryo, Zarafshon va Murgʻob daryolarida tarqalgan. Areal chegarasida Yevropa zogʻora baligʻi , orol zogʻora baligʻi , amur-xitoy zogʻora baligʻi va Vyetnam zogʻora baligʻi deb ataladigan 4 kenja turdan iborat. Janubiy dengizlarga quyiladigan daryolarda yarim oʻtkinchi guruhlarni hosil qiladi; dengizning daryo quyiladigan joylarida yashaydi. Tuxum qoʻyish uchun daryoga koʻtariladi. 2—5 yoshida jinsiy voyaga yetadi. 98 mingdan 1,8 mln. gacha uvildiriq tashlaydi. Aprel — iyul oylarida tuxum qoʻyadi. Yelimsimon tuxumlari oʻsimliklarga yopishib turadi. Yosh baliqchalar, zooplankton, voyaga yetgan davrida bentosdati oʻsimliklar va hasharotlar lichinkasi bilan oziqlanadi. Goʻshti shirin va seryogʻligidan koʻplab ovlanadi, suv havzalarida boqiladi. Xonakilashtirilgan 3. b. karp deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Baliqlar
Abdulla Zohidov

Abdulla Zohidovich Zohidov (1910-yil 20-avgust—1977-yill 19-iyul) — sovet olimi va pedagog, gigiyenachi, tibbiyot fanlari doktori, professor, SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi muxbir a’zosi (1971-yilda). O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi (1963-yilda) va QQASSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi (1965-yilda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Tarjimai hol 
Zohidov Abdulla 1910-yil 20-avgustda Toshkentda dunyoga keladi.

1928-1933-yillarda Toshkent tibbiyot institutida tahsil oladi. 1933-1936-yillarda shu institutning aspiranturasida o‘qiydi. 1936-1939-yillarda Toshkent tibbiyot instituti yuqumli kasalliklar kafedrasida assistent bo‘lib ishlagan. 1939-yildan 1946-yilgacha Qizil Armiya safida harbiy shifokor sifatida xizmat qilgan, Ulug‘ Vatan urushida ishtirok etgan. 

1946-1950-yillarda va 1967-1977-yillarda Toshkent tibbiyot institutida ilmiy-pedagogik faoliyatida: 1946-1949-yillarda sanitariya-gigiyena fakulteti dekani va ayni paytda umumiy gigiyena kafedrasi dosenti, 1949-yildan 1960-yilgacha - kommunal gigiyena kafedrasi mudiri, 1967-yildan 1977-yilgacha - umumiy va radiasion gigiyena kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlab kelganБольшая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — Т. 8. — 576 с.. 

1950-yildan 1967-yilgacha - Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari bo‘yicha ilmiy-tadqiqot instituti direktori К 60-летию со дня рождения Абдуллы Захидовича Захидова / Гигиена и санитария // 1971. — № 3 — С. 118.

 Ilmiy-pedagogik faoliyati 
A.Z.Zohidovning asosiy ilmiy-pedagogik faoliyati iqlim issiqligi sharoitida suv havzalarini sanitariya muhofazasi va suv ta’minoti gigiyenasi sohasidagi masalalar bilan bog‘liq edi. 1967-yildan A.Z.Zohidov O‘zbekiston Respublikasi Prezidiumi, 1972-yildan Butunittifoq gigiyenachilar ilmiy jamiyati a’zosi edi. 

Shifokor 1938-yilda nomzodlik dissertasiyasini himoya qildi, 1966-yilda kommunal va umumiy gigiyena bo‘yicha umumiy to‘plami uchun unga tibbiyot fanlari doktori ilmiy darajasi, 1967-yilda professor ilmiy unvoni berilgan. U 1967-yilda professor ilmiy unvonini oldi. 1971-yilda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining muxbir a’zosi etib saylandi. A.Z.Zohidov rahbarligida bir yuz yigirmaga yaqin ilmiy ishlar, jumladan, monografiyalar yozildi, uning ishtirokida va rahbarligida 26 ta doktorlik va nomzodlik dissertasiyalari tayyorlandi. Abdulla Zohidov Buyuk tibbiyot ensiklopediyasi123 uchinchi nashri “Umumiy va kommunal gigiyena” tahririyati muharriri ham bo‘lganZaxidov Abdulla 3axidovich Med.uz. 

Tajribali shifokor Zohidov 1977-yil 19-iyulda Toshkent shahrida bu yorug‘ olamni tark etadi.

 Mukofotlar 

 Mehnat Qizil Bayroq ordeni
 O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi
 QQASSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi
 O‘zbekiston va Tojikiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining uchta yorliqlari bilan taqdirlangan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Turkum:O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arboblari
Vohid Zohidov

thumb
Vohid Yoʻldoshevich Zohidov — (1914.14.12 — Toshkent — 1983.19.7) — adabiyotshunos olim, faylasuf, publitsist. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964), falsafa fanlari doktori (1946), professor (1949). Ozarbayjon pedagogika institutini tugatgan (1933). Oʻzbekistonning turli oliy oʻquv yurtlarida dare bergan (1933— 35; 1938-66), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasida ilmiy xodim, akad.-kotib (1943-48), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti direktori va boʻlim mudiri (1949—53), Toshkent davlat pedagogika instituti professor (1953— 57), "Sharqyulduzi" jurnal (1949), "Oʻzbekiston madaniyati" gaz. bosh muharriri (1959—62), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida boʻlim mudiri (1957—64), Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik instituti direktori (1964—67; 1970—83), Oʻzbekiston Madaniyat vaziri (1967— 70). Ilmiy ishlari oʻrtaosiyolik muta-fakkir va shoir (Beruniy, Navoiy, Bobur, Ogahiy, Furqat va b.)lar hamda qardosh turkiy xalkdar adabiyoti vakillari (Nizomiy, Abay va b.) ijo-diga bagʻishlangan. Madaniy meros va adabiy hayotning muhim masalalariga oid monografiyalar ("Oʻzbek adabiyoti tarixidan", 1961; "Donolar davrasi", 1973; "Nafosat ijodkori", 1980 va b.), publitsistik asarlar ("Inson va zamon sadosi", 1961; "Sharqni sharaflab", 1973 va b.) muallifi. Z.ning ilmiy rahbarligi va tahriri ostida "Oʻzbek adabiyoti" (5 jild, 7 kitob) nashr etilgan, "Navoiy asarlari"ni oʻzbek (15 jild, 1961—68) va rus tillarida (10 jild, 1968—70) nashrga tayyorlashda qatnashgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973). Toshkent koʻchalaridan biriga 3. nomi qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Tanlangan asarlar, 3 jildli, T., 1976-78.

 Adabiyot 
 Mamajonov S, Vohid Zohidov, T., 1976.

 
 Nekrolog

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Adabiyotshunoslar
Ibrohimjon Zohidov

Ibrohimjon Zohidov (1936.15.9, Oltinkoʻl tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Far-gona pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1960). 1957-yildan Andijon viloyatining Oltinkoʻl tumanidagi 6-oʻrta maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. 3. har bir darsni puxta tayyorgarlik bilan koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan keng foydalangan holda oʻtadi. Oʻquvchilar bilimini baholashda birinchilar qatorida test va reyting usullarini tatbiq etdi. Uning ish tajribasi tuman oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchilari seminarida yuksak baholanib, ommalashtirishga tavsiya etildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Poʻlat Zohidov

Poʻlat Shohidovich Zohidov (1932. 16.12, Toshkent) — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmor (1976). Meʼmorlik d-ri (1990), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1956). Maxsus ilmiy taʼmirlash ustaxonasida (1956— 58; 1980—93) ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, Tasviriy sanʼ-at va yodgorliklarni saqlash bosh bosh-qarmasi boshligʻi (1966—73; 1993—95), sanʼatshunoslik institutida meʼmorlik boʻlimi^ boshligʻi (1958-80 va 1995 y.dan). Oʻzbekiston meʼmorligi tarixi, nazariyasi va taʼmiri boʻyicha yetakchi mutaxassislardan. "Shuhrat" medali bilan takdirlangan (1998).

 

 Traditsii narodnix zodchix Oʻzbekistana, M., 1964; Samarqandskaya shkola zodchix, T., 1965; Oʻzbek meʼmorchiligi ustalari, T., 1967; Meʼmor sanʼati, T., 1978; Meʼmor odami, T., 1996; Temur davrining meʼmoriy qahqashoni, T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmorlar
Romen Zohidov

Romen Abdullayevich Zohidov (1937— 17.12, Toshkent) — geliotexnik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), texnika fanlari doktori (1984), professor (1986). Moskva energetika institutini tugatgan (1961). Shu institutda katta ilmiy xodim (1966—69), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika institutida katta ilmiy xodim (1969—71), Ilmiy asbobsozlik loyi-ha-konstruktorlik va texnologiya Mar-kaziy byurosi direktori (1971 — 86), Energetika va avtomatika instituti direktori (1986-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, yuqori temperaturali geliotexni-kaning dolzarb masalalariga, yuqori potensialli jamlovchi tizimlar na-zariyasini hisoblash, loyihalash va yaratish texnologiyasi hamda ularni ma-teriallarni sinashda, mahsulotlar va energetik qurilmalarda qoʻllashga ba-gishlangan. Z.ning ilmiy ishlaridan quyosh elektr st-yasini (Qrim), yuqori tempaturali issiqlik fizikasi kompleksini (Mahachqala sh.), Quyosh pechini (Yerevan), yuqori temperaturali stendlarni ("Kvant" IICHB) yaratishda foydalanilgan.

 

 Texnologiya i ispitaniya gomotexni-cheskix konsentriruyushix sistem, T., 1978. Nurli energiya konsentratsiyasining koʻzguli tizimlari, T., 1986; Sanoatda energotejamkorlik, T., 1993.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston olimlari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Sher Zohidov

Sher Zohidov (1906 — Toshkent — 1971.16.8) — hujjatli kino operatori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). "Oʻzbekfilm"da (1928—33), Toshkent xronika studiya-sida operator yordamchisi (1934—35), 1936-yildan operator. Oʻzbekiston il-miy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida operator (1946—69). Eng yaxshi filmlari: "Tinchlik va doʻstlik uchun", "Senuroz va exinokok-kozga qarshi kurashing", "Toshkent koʻchalarida" va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Hakim Zohidov

Hakim Zohidovich Zohidov (1912. 18. 9 — Toshkent — 1978.7.10) — anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), tibbiyot fanlari doktori (1959), professor (1961), SamTI ni tugatgan (1935). SamTI (1942—45), Toshkent tibbiyot akademiyasi (1945—47) rektori, Oʻzbekiston Sogʻ-liqni saqlash vaziri (1947—51). Toshkent tibbiyot akademiyasi anatomiya kafedrasi mudiri (1956— 61), professor 1972-yildan Urta Osiyo Tibbiyot pediatriya institutida normal anatomiya kafedrasi mudiri. Markaziy nerv sistemasining ayrim sohalarini, odamning yoshiga xos tuzilishini oʻrgangan. Lotincha-oʻzbekcha-ruscha normal anatomiya lugʻati (T., 1964; A.A. Asqarov bilan birga); Ruscha-oʻzbekchalotincha normal anatomiya lugʻatini (T., 1971; A. A. Asqarov bilan birga) tuzgan. Gaz. va jurnallarda ocherk, hikoya, felyeton, sheʼrlari bilan qatnashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Lutfi Zohidova

thumb
Lutfi Zohidova (1925.6.11, Koni-bodom — 1995) — 1-tojik balerinasi. 1941 yildan S. Ayniy nomidagi opera va balet teatrida. Eng yaxshi partiyalari: Mariya ("Boqchasaroy favvorasi"), Layli ("Layli va Majnun"), Zolushka ("Zolushka") va b. Shuningdek, tojik va b. xalqlar raqslarining ham mohir ijrochisi sifatida tanilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:Balerinalar
Zohidon

Zohidon — Eronning jan.sharqidagi shahar. Seyiston va Balujiston ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 420 ming kishi (1997). Temir yoʻl orqali Pokistonning temir yoʻl tarmoklariga tutashgan. Z.dan Mashhad va Ker-mon sh.lari orqali Tehronga va Hoʻr-muz qoʻltigʻidagi Bandar-Abbos portiga avtomobil yoʻli oʻtgan. Aeroport bor. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati kor-xonalari mavjud. Bodom va quritilgan mevalar bilan savdo qilinadi. Oʻsimlik moyi ishlab chiqariladi. Gilam toʻqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron ustonlari markazlari
Zohir Axmad

ZOHIR (Zoyir) Axmad (1947.6.4, Afgʻoniston, Lagʻmon viloyati — 1980.6.4, Kobul) — afgʻon xonandasi, bastakor va shoir, afgʻon musiqiy estradasi asoschilaridan. Ijodiy faoliyati aso-san Afgʻoniston davlat radiosi bilan bogʻliq boʻlgan (1961—80). Musiqa uslubida Sharq (ayniqsa, Hindiston) va Yevropa estrada musiqa yoʻnalishlari oʻziga xos tarzda uygʻunlashib ketgan. Shu jumladan, 3. oʻzining ansambli tarkibida hind anʼanaviy sozlaridan setor, tanpura, sarud, tabla, Yevropa sozlaridan truba, gitara va elektron klavishli cholgʻularni mohirona qoʻllagan. Bastakor sifatida 100 dan ortiq qoʻshiq yaratgan. Z.ning dilrabo asarlari oʻzbek sanʼatkorlari ijodiga ham katta taʼsir etgan. X. Lutfullayev, B. Hamdamov, Sh. Joʻrayev, N. Abdullayeva, H. Isroilova, S. Qoziyeva, M. Sattorova, U. Otajonov va b. 3. qoʻshiklari ("Layli, Layli, Laylijon", "Kaja-ke", "Boz omadi", "Mara, mara, may bideh", "Yorakiman", "Guli sangam" va b.)ni oʻziga xos uslubda ijro etganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zohir Qoʻchqor oʻgʻli

Zohir Qoʻchqor oʻgʻli (1920, Buxoro viloyati) — oʻzbek baxshisi. Doston va termalar kuylashni bobolari Rahmon va Quvvat baxshi (19—20-asr) lardan oʻrgangan. Islom shoirnint shogirdi. "Ernazarxon", "Nurali", "Goʻroʻgʻli" turkum dostonlari, "Tillo qiz" va b. dostonlarni mahorat bilan kuylagan. Undan "Goʻroʻgʻlining tugʻilishi", "Hasanxon", "Avazning Yulduzkoʻz pariga borishi", "Oytoʻra bilan Mastura", "Kunlarim" kabi 20 dan ortiq doston va koʻpgina termalar yozib olingan. Oʻzbekiston FA Qoʻlyozmalar instituti chiqargan "Oʻzbek xalq dostonlari katologi" (1986)da Z.ning 21 dostoni (va-riantlari bilan) tavsifi bor.

 

 Hasanxon nashrga tayyorlovchi M. Mir-zayeva. T., 1969.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zohiriylar

Zohiriylar (arab, zohir — tashqi, oshkor) — Dovud ibn Ali alIsfahoniy az-Zohiriy (883 y.v.e.) asos solgan islom huquqiy maktabi (mazhabi) izdoshlari. Dovud ibn Ali huquqiy amaliyotda Qurʼon va sunnani aynan tushunish va talqin qilishnigina tan olgan birinchi faqih edi. Uning ta-rafdorlari Qurʼon matnidagi yashirin (botiniy) maʼnoni rad etib, uni ma-joz.iy talqin etib boʻlmaydi, deb hisoblaganlar. 3. huquq uslubi masalalarida mantiqiy usullar (raʼy, istih-son va b.)dan foydalanishga keskin qarshi edilar. Keyinchalik, qiyos va ijmoni juda cheklangan darajada qoʻllashga rozi boʻlganlar. 3. mazhabi 10— 13-asrlarda musulmonlar olamida keng tarqaldi. Iroqda 3. oʻz mazhablarini oʻrganishni tashkil qildilar va bu taʼlimotni Iroqdan tashqarida ham faol targʻib qildilar. 3. 15-asrdan asta yoʻq boʻla boshladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zohirshoh Muhammad

Zohirshoh Muhammad (191* 15.10, Kobul) — Afgʻoniston shohi (1933.8.11 — 1973.24.8) Muhammad Nodirshohning oʻgʻli. Fransiyada tahsil olgan (1924—30). Afgʻonistonga qaytgan va harbiy ofitserlar bilim yurtini tugatgan (1931). 1932—33-yillarda milliy mudofaa vaziri oʻrinbosari, 1933-yilda maorif vaziri vazifasini bajaruvchi. 1933-yil 8-noyabrda otasining oʻlimidan keyin taxtga oʻtirgan. Shoxlik davrida mamlakat mustaqilligini mustahkamlash va betaraflik siyosatini olib borgan, harbiy bloklarga qoʻshilmaslikka harakat qilgan. Milliy iqtisod, madaniyat va maorifning rivojlanishiga koʻp hissa qoʻshgan. 3. xorijda davolanayotganda jiyani Muhammad Dovud hokimiyatni qoʻlga oldi va unga tazyiq koʻrsatdi. 1973-yil 17-iyulda monarxiya tugatilib, Afgʻoniston respublika deb eʼlon qilingach, 24-avgustda taxtdan voz kechgan. Oilasi bilan Rim yaqinidagi shaharchada yashagan. Mamlakatda toliblar hukmronligi barham topgach, Homid Karzay boshchiligidagi Afgʻoniston muvaqqat hukumati taklifiga koʻra Afgʻonistonga qaytib kelgan (2002-yil 18-aprel).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Barakzoilar sulolasi
Turkum:20-asr afgʻon hukmdorlari
Turkum:20-asr afgʻon siyosatchilari
Turkum:Afgʻoniston podsholari
Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Zubayda

Zubayda (762—831) – Horun ar-Rashidning xotini, amakisining qizi, abbosiylar xalifasi Amin (? – 813) ning onasi. U xalqparvar, kambagʻalparvar, xayru ehson borasida behad qoʻli ochiq boʻlib, oʻz mablagʻiga koʻplab shahar, qalʼa, rabot, masjid, Madrasa, koʻprik, yoʻl, ariq, quduq, hovuz, sardoba, koriz qurdirgan, gʻoziylar uchun qurol-aslaha va otlar xarid qilgan, yeru mulklar sotib olib, ularni qalʼalarga vaqf etgan. Chunonchi, 3. Kufadan Makka va Madinagacha boʻlgan yoʻllarda quduklar va Makka axlini oqar suv bilan taʼminlash uchun uz. 16 km keladigan bir ariq qazdirgan. Makkaliklar hanuzgacha mazkur ariqni „Aynu Zubayda“ („Zubayda chashmasi“) deb ataydi. Shosh kanalini (Toshkentdagi Boʻzsuv) tiklashga 2 mln. dirham aj-ratgan. Nizomulmumsning „Siyosatnoma“ asarida aytilishicha, Erondagi Koshon va Tabriz, Qashqar va Balur chegarasidagi Badaxshon, Isfijobdagi Husan sh.larini hamda Erondagi Jilon, Xorazmdagi Afrofa va b. koʻpgina qalʼalarni 3. qurdirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
Nizomulmulk, Siyosatnoma, T., 1997.

Turkum:Horun ar-Rashid
Turkum:Abbosiylar xalifaligidan boʻlgan 8-asr shaxslari
Turkum:Abbosiylar xalifaligidan boʻlgan 8-asr ayollari
Zubr

thumb
Zubr — quvushshoxlilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Tanasining uzunligi 3,5 m gacha, boʻynining yagʻrinidan balandligi 1,9 m gacha, vazni 900 kg gacha. Tanasi yoʻgʻon, boshi katta, koʻzi kosasidan chiqqan, yelkasida qalin, jingalak yoli bor. Moʻynasi qoramtir. Iyagida soqoli, boshida kokili, boʻynida shokilasi, dumining uchida bir tutam popugi bor. Juni qalin, tanasining oldingi qismida uzun, keyingi qismida kalta. 2 kenja turi: tekislik zubri (Va boshqa bonasus) va Kavkaz zubri (Va boshqa Caucasus) tarqalgan. Qadimda 3. Yevropa oʻrmonlari, Kavkaz va Rossiyaning Yevropa qismida tarqalgan. Avgust— sentabrda urchiydi. Podasida 1 erkagi va 2—6 urgʻochisi boʻladi. Boʻgʻozlik davri 9 oy. Bitta bola tugʻadi, bir yilgacha emizadi. 2—3 yoshda jinsiy yetiladi. 3. 30—40 yil yashaydi. 20-asrning 20-y.lariga kelib dunyo boʻyi-cha hammasi boʻlib 48 ta 3. qoʻrikxonalarda saqlanib qolgan. Muhofaza choralari koʻrilishi tufayli soni hozir birmuncha koʻpaygan (qarang Belaya Veziya pushchasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Qoramol
 Buyvollar
 Bizon
 Sigir
Zubturum

Zubturum — zubturumdoshlar oilasiga mansub 1—2 va koʻp yillik oʻtlar turkumi. 260 tacha turi maʼlum. Oʻzbekistonda 6 turi uchraydi. 4 turidan dorivor oʻsimlik sifatida foydalaniladi. Barglari ildiz boʻgʻzida toʻp boʻlib joylashgan, bandli, keng tuxumsimon yoki keng ellipssimon, nashtarsimon va tasmasimon. Gullari poya va shoxlari uchida oddiy boshoq hosil qiladi. Me-vasi ikki yoki koʻp urugʻli. Bargi va urugʻi tarkibida S va K vitamin, karotin, shilimshiq oshlovchi va b. mod-dalar bor. Bargidan tayyorlangan damlama meʼda-ichak kasalliklarini, yaralarni davolashda, urugʻining shilimshiq eritmasi esa kuchsiz surgi sifatida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Zubturum
Turkum:Zubturumdoshlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Bargli sabzavotlar
Zubturumdoshlar

Zubturumdoshlar — ikki urugʻpallali yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub koʻp yillik va bir yillik oʻsimliklar oilasi. 260 turni oʻz ichiga olgan 3 turkumdan iborat. Oiladagi eng katta turkum zubturum moʻʼtadil iqlimli mintaqalarda oʻsadi. Bir necha turdan tashkil topgan litorella turkumi faqat Yevropa, Azor orollari va Janubiy Amerikada uchraydi. Bitta turdan iborat bouguyeria turkumi esa Jan. Amerika uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda Z.ning 6 turi usadi. Ularning gullari mayda, rangsiz, guldor poya uchi-dagi boshoqsimon toʻpgulga joylashgan. Gul boʻlaklari toʻrtta (kosabargi toʻrtta, tojbargi toʻrtta, changchisi toʻrtta, urugʻchisi ikkita), tojbarglari rangsiz yupqa pardachadan iborat. mevasi qopqoqchali koʻsakcha, chorva mollari uchun oziqlik qiymati kam, baʼzi dorivor hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Zugdidi

Zugdidi — Gruziyadagi shahar (1918 yildan). Kolxida pasttekisligida. Temil yo'l stansiyasi. Aholisi 42 998 kishi (2014). Sellyulozaqogʻoz kombinati, chinni-fayans zavodi, ipakchilik fabrikasi, oziq-ovqat sanoati korxonalari, drama teatri, tarix-etnografiya muzeyi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gruziya shaharlari
Zudmurod masjidi

Zudmurod masjidi — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (19-asr). Xoʻja Zudmurod qabristonida, 3 tomoni ayvonli xonaqoh va minoradan iborat. Uchala tomonning har birida 2 tadan eshik bor. Ana shu 6 eshikdan ay-vonlar orqali xonaqohga kiriladi. Xonaqoh 4 (yogʻoch) ustunli. Gʻarbiy devor oʻrtasida mexrob bor. Ayvonning sharq va jan. qismida ustunlar bir qatorli, shim. da ikki qatorli qilib joylashgan. Ularning turli davrlarda qurilganligi bezagida ham koʻzga tashlanadi. Shim. ayvonda Xushkomilboy mablagʻiga qurilgani (1896) haqida maʼlumot saqlangan. 3. m. qurilishida ustalardan: najjor (Muxtor va Abdurauf), naqqosh (Mahmud, Naim, Sharif), gilkor (Saʼdulla va Kamol) lar qatnashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Samarqand masjidlari
Vladimir Ilich Zuyev

Zuyev Vladimir Ilich (1930.27.7, Rossiya Federatsiyasi Orenburg viloyati) – sabzavotshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1971), professor (1972), Rossiya Federatsiyasi Agrar taʼlim akademiyasi akademik (1995). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1955). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida sabzavotchilik kafedrasi assistenti, dotsent (1955—1969), oʻquv ishlari boʻyicha (1969—1976) va ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1980—1986), sabzavotchilik kafedrasi mudiri (1977-1992). 1992-yildan Toshkent agrar universiteti sabzavotchilik kafedrasida professor Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda sabzavot-poliz va kartoshka yetishtirish, sabzavot va poliz ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi masalalariga bagʻishlangan. Oliy oʻquv yurtlari uchun sabzavotchilik boʻyicha darsliklar yaratgan. Respublikada mahalliylashtirilgan 1 ta tarvuz, 1 qovun, 4 ta bodring navini (2 tasi issiqxonalarda yetishtirishga moʻljallangan) yaratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilShoʻr yerlarda sabzavot va kartoshka yetishtirish, T., 1961; Ovoshevodstvo, T., 1980.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Professorlar
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar