Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Konservalash

Konservalash — oziq-ovqat mahsulotlarini uzoq muddat saqlash usuli; konserva tayyorlash. K.ning mohiyati: mahsulotlarni tez buzadigan mikroorganizmlar faoliyatini butunlay yoki vaqtincha toʻxtatish, fermentlar faoliyatini soʻndirishdan iborat. Koʻp qoʻllaniladigan usullari: pasterizatsiya, sterilizatsiya, quritish (qoqi qilish), muzlatish, achitish, tozalash va dudlash.

Pasterizatsiya usuli bilan K.da oziq-ovqat mahsulotlari (mevalar) zich berkitilgan idish — avtoklavlarda 85-100° haroratda 30-60 min. qizdiriladi. Bunda mikroorganizmlar faoliyati vaqtincha toʻxtaydi. Sterilizatsiya usulida mahsulot (goʻsht, baliq va boshqalar) solingan idish 112-120° haroratda qizdiriladi; shunda fermentlar yemiriladi, mikroorganizmlar oʻladi. Konservalarni yuqori chastotali toklar bilan sterilizatsiyalash usuli ham bor. Sabzavot va mevalarni toʻzlash biokimyoviy jarayonlar natijasida qand moddasi va boshqa moddalardan suv kislotasi hosil boʻlishiga asoslangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konservalash (tibbiyot)

Konservalash (tibbiyotda) -donor qoni va uning hujayraviy elementlari (eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar)ni organizmdan tashqarida uzoq muddat saqlash. K. tufayli qon tarkibiy qismlarining biologik xususiyatlari va funksional holatlari toʻliq sakdanadi. Qon 2 usulda: 1) 0°dan past temperaturada (—80 dan —196° gacha) muzlatib qattiq holda; 2) 0° dan yuqori temperaturada suyuq holda konservalanadi.

Konservalovchi eritma (glyugitsir) tarkibida qonni ivitmasdan saqlaydigan stabilizator modda (sitrat yoki limon kislota)dan tashqari glyukoza, noorganik fosfat va boshqa bor. Ular kimyoviy toza, apirogen va sterillangan (120° da 30 min.) boʻladi. Konservalangan qon va uning komponentlarini saqlash muddati foydalanilgan qon konservantiga bogʻliq. Tayyor qon konservantlaridan "Gemokon 500" va "Gemokon 500/300" keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konservatizm

Konservatizm — ijtimoiy va madaniy hayotda anʼana va vorislik gʻoyasiga tayanuvchi xilma-xil gʻoyaviy siyosiy va madaniy oqimlar majmui. Tarixda konservatizm turli shakllarda namoyon boʻlgan, lekin, umuman olganda, mavjud va barqaror ijtimoiy tizimlar hamda meʼyorlarga moyillik, inqilob va keskin islohotlarni qabul qilmaslik — konservatizmga xos asosiy xususiyat hisoblangan. Ijtimoiy oʻzgarishlar yuz berayotgan sharoitda konservatizm eski tartiblarni qayta tiklash, boy berilgan mavqelarni asl holiga qaytarish va oʻtmishni ideallashtirishda koʻrinadi. "Konservatizm" termini birinchi bor fransuz adibi F. Shatobrian tomonidan qoʻllangan hamda 18-asr oxirida Buyuk fransuz inqilobi davrida aristokratiya mafkurasini ifodalovchi qarashlar yigʻindisini bildirgan. Kapitalizm qaror topayotgan davrda konservatizm gʻarbda liberalizm va sotsializmga qarshi turgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sivilizatsiyalarga qarab konservatizmning aynan qaysi qadriyatlarni saqlab qolishi farq qiladi, masalan, g’arb olami cheklangan hokimiyat, xristian an’analarini asrab qolishga harakat qilishsa, Hindistonda kasta tizimini, sharqiy osiyoda kattalarga hurmat, kollektivlikka urg’u beriladi, islomiy sivilizatsiyada esa kuchli ijtimoiy tartib, ota-onaga hurmat, jinslar rollarini saqlashga urg’u berishadi. An’anaviy oilalarni, mahalliy dinni  saqlab qolish, bir-jinslilar nikohiga qarshilik barcha konservativlarga xos g’oyalar. 

Tarixan oʻng qanot siyosati bilan bogʻliq boʻlgan bu atama oʻshandan beri keng koʻlamli qarashlarni tasvirlash uchun qoʻllangan. Konservatizm deb qaraladigan yagona siyosat toʻplami yoʻq, chunki konservatizmning maʼnosi maʼlum bir joyda va vaqtda anʼanaviy deb hisoblanadigan narsaga bogʻliq.  Konservativ tafakkur mavjud urf-odatlar va milliy madaniyatlarga moslashgani uchun ancha xilma-xil boʻlgan. Masalan, baʼzi konservatorlar hukumatning iqtisodga koʻproq aralashuvini, boshqalari esa erkin bozor iqtisodiy tizimini qoʻllab-quvvatlagan. Shunday qilib, dunyoning turli burchaklaridan kelgan konservatorlar har biri oʻz anʼanalarini qoʻllab-quvvatlagan holda keng koʻlamli masalalarda kelishmovchiliklar yuzaga kelgan. 18-asrda fransuz inqilobiga qarshi chiqqan, ammo Amerika inqilobini qoʻllab-quvvatlagan siyosatchi Edmund Burke 1790-yillarda konservatizmning asosiy nazariyotchilaridan biri sifatida eʼtirof etilgan.

 

 

Turkum:Siyosiy teoriya
Konservatoriya

Konservatoriya (ital. conservatorio — boshpana) — maxsus musiqa oʻquv yurti. Turli yoʻnalishlardagi musiqa ijrochiligi, kompozitorlik va musiqashunoslik sohalari boʻyicha muayyan tizimda taʼlim beradi. Dastavval Italiyada yetim va qarovsiz bolalarga moʻljallangan boshpana — K. (birinchisi Neapol, 1537) deb atalib, unda turli hunarlar qatori musiqa (asosan, qoʻshiqchilik) ham oʻqitilgan. 17-asr oxiridan Italiya K.lari professional musiqachilarni tayyorlaydigan muassasalarga aylangan. Zamonaviy oʻquv yurti sifatida K.lar Yevropada 18-asr oxiridan tashkil etila boshlandi (Stokgolmdagi Qirol oliy musiqa maktabi, 1771; Parijdagi Musiqa va deklamatsiya K.si, 1795 va boshqalar). Baʼzi chet el musiqa oliy oʻquv yurtlari — akademiya, oliy maktab, institut deb ham ataladi (mas, Bagʻdod nafis sanʼatlar akademiyasi, Qohiradagi Arab musiqasi instituta va boshqalar). Aksariyat Yevropa va Amerika K.larida faqat ijrochi (sozanda, xonanda, dirijyor) va kompozitorlar taʼlim olishadi. Musiqashunoslar esa universitetlarning musiqa fakultetlarida tayyorlanadi. Oʻzbekistonda dastlab Turkiston xalq K.si (1918), 1934-yildan Oliy musiqa maktabi, 1936-yildan Toshkent K.si, 2002-yildan Oʻzbekiston konservatoriyasi faoliyat koʻrsatadi. Mazkur K. mamlakatning musiqa ijrochiligi, bastakorlik va musiqashunoslik sohalarida yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlashning asosiy markazi sifatida milliy sanʼatning rivojiga salmoqli hissa qoʻshib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konservatorlar partiyasi

Konservatorlar partiyasi - Buyuk Britaniyadagi asosiy siyosiy partiyalardan biri (rasmiy nomi — konservativ va yunionistik tashkilotlarning milliy ittifoqi). 1867-yilda torilar partiyasi negizida tashkil topgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin 1951— 64, 1970—74, 1979—98 yillarda hokimiyatni boshqargan. 750 ming aʼzosi bor (1997). Partiya yetakchisi Ian Dunkan Smit.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Buyuk Britaniya
Turkum:Siyosiy partiyalar
Konservatsiya

Konservatsiya (lot. conservatio — saqlash) — 1) tarixiy va madaniy yodgorliklar (meʼmoriy inshootlar, arxeologik topilmalar, tasviriy va amaliy sanʼat asarlari, kitob, qoʻlyozma va boshqalar)ni dastlabki yoki K.ga tushgan vaqtdagi qiyofasi, chidamliligini uzoq muddatga saqlashni taʼminlovchi chora-tadbirlar yigʻindisi. Restavratsiya bilan uzviy bogʻliq. Muzey, kutubxona, arxivlarni isitish, shamollatish, barcha saqlanayotgan narsalar uchun moʻʼtadil harorat, namlik, havo tarkibi sharo-itlarini yaratish orqali erishiladi. Maxsus tartibdagi saqlashda havoni tozalovchi filtrli vitrinadan foydalaniladi; buyumlar, sanʼat asarlari maxsus jild va javonlarda saqlanadi. Yogʻoch, mato, teri buyumlariga kimyoviy moddalar bilan ishlov beriladi, xom sopol, yogʻoch buyumlar boʻzilmasligi uchun maxsus sintetik yelimlar bilan ishlanadi; hujjatlar, bosma matnlar shaffof qobigʻ bilan, metall, shisha, suyak buyumlar rangsiz lok bilan qoplanadi. Meʼmoriy obidalarning asosi, devori, gumbazlari mustahkamlanadi, himoya qurilmalari barpo etiladi;2) biron-bir qurilish yoki korxona ishining muayyan sabaoga koʻra uzoq muddatga toʻxtatib qoʻyilishi; 3) dvigatellar, mashinalar va boshqa texnika vositalari uzoq muddat ishlatilmay turganda ularni korroziyadan saqlash uchun koʻriladigan tadbirlar (mas, moylash, nam oʻtkazmaydigan narsa bilan oʻrash va boshqalar); 4) yogʻoch materiallarni chirishdan asrash, hasharotlar va dengizda yashovchi yogʻoch kemiruvchilaridan saqlash uchun ularga maxsus modda bilan ishlov berish. Yogʻochni K. lashning eng samarali va oson usuli unga kimyoviy moddalar shimdirish va maxsus pastalar surkashdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsignatsiya

Konsignatsiya (lotincha consignatio -yozma dalil) — tovarlarni vositachilar (konsignatorlar)ning omborxonalari orqali sotish shakli. Bunday omborga tushgan tovar haridor (konsignator)ga sotilishiga qadar mahsulot yetkazib beruvchi (konsignant)ning mulki hisoblanadi. Tovarni omborda saqlash va uni sotishga tayyorlash harajatlari mulk egasi hisobidan boʻladi. Sotish boʻyicha kontraktlar tuzilishiga qadar tovarlar omborga yetkazib beriladi. Koʻpgina mamlakatlarda kabul qilingan qoidalarga koʻra, vositachining omborida tovarni saqlash muddati 1 yildan 1,5 yilgacha. Agar shu muddat ichida tovar sotilmay qolsa, oʻz egasiga qaytariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsilium

Konsilium (lotincha consilium — kengash) — bemorga tashxis qoʻyish va davolash masalalarini hal etish uchun oʻtkaziladigan vrachlar (bemorga bevosita aloqador boʻlgandan tashqari tor soha mutaxassislari) kengashi. Bemorni davolovchi vrach (bemorning ahvoli ogʻir yoki kasallikni aniqlash qiyin boʻlgan hollarda) yoki uning yaqin kishilari iltimosiga binoan oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsoy

Konsoy — Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi soy. Kichik Oʻradaryoning chap irmogʻi. Boysun togʻlari yon bagʻirlaridan boshlanuvchi 20 ga yaqin irmogʻi bor. Oʻz. 30 km, havzasining maydoni 247 km². Mavsumiy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yilliq oʻrtacha suv sarfi 0,35 m³/sek. Bahorda suvi koʻpayadi, yozda esa kamayib, Kichik Oʻradaryogacha yetib bormaydi. K. suvi sugʻorishga sarflanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Dehqonobod tumani
Konsoy polimetall koni

Konsoy polimetall koni -Tojikistonning Sugʻd viloyatidagi Gʻarbiy Qoramozor tizmasining Okurdevon togʻida joylashgan kon. Xoʻjand temir yoʻl stansiyasidan 49 km shim.-sharkda. Konsoy polimetall konik. mashhur Konsoy skarnli polimetall rudali maydonidagi konlar turkumiga kiradi. Korolyovo, Konsoy, Qizilqum, Darboza, Okurdevon, Shevchukov va boshqa polimetall konlaridan iborat. 1925-yildan muntazam geologik qidiruv tadqiqot ishlari boshlandi. 1933-yildan boshlab Konsoy polimetall konik.dan ruda qazib olinmokda. Konsoy polimetall konik. va granitoid intruziv massiv bilan karbonat qatlamlari orasida vujudga kelgan skarn hosil boʻlish jarayonlari bevosita bogʻliqdir. Rudalarning (skarnli galenit-sfalerit pirit tarkibi) asosiy qismi ohaktoshlar orasida tashkil topgan.

Yuqori paleozoy davrida yuz bergan tektonik harakatlar tufayli Konsoy polimetall konik.da bir necha (Okurdevon, Darboza) darzliklari paydo boʻlgan. Kondagi rudalar shu darzliklar va ularning shim.-sharqiy hamda shim.-gʻarbiy tarmoqlarida 600 m chuqurliqda joylashgan. Rudalar tarkibiga koʻra, skarn-magnetitli, kumusholtinli va skarn-galenit-sfaleritli turlarga boʻlinadi. Shu paytgacha faqat oxirgi turdagi rudalar qazib olinmokda. Ular Konsoy polimetall kombinatiga qayta ishlash uchun joʻnatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Konlar
Konsol

Konsol (frans. console) — 1) bir uchi erkin, ikkinchi uchi qoʻzgʻalmas qilib mahkamlangan balka, ferma yoki yuk koʻtaruvchi konstruksiya, shuningdek, konstruksiyaning tayanchidan chiqib turgan qismi; 2) qurilishda imorat uchun ishlatiladigan qism; 3) xonalardagi gul va haykalchalarning tagligi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsonans

Konsonans (lotincha consonantia — uygʻunlashgan sado, hamohanglik) — musiqiy tovush (tok)larning bab-baravar sadosidagi uygʻunlik, shuningdek, mazkur xususiyatga ega boʻlgan interval (prima, oktava, kvinta va boshqalar) va akkordlar (asosan, major va minor uchtovushliklari). K. musiqiy-ifodaviy vosita sifatida dissonanspnng aksidir (Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa ilmida muloyimat deb ataladi). Bu qarama-qarshilik qadimdan amaliyotda foydalanilib, musiqa ilmida yunon (pifagorchilar, Aristoksen va boshqalar), musulmon Sharqi olimlari (Forobiy, Ibn Sino va boshqalar) tomonidan tadqiq etib kelingan. 20-asr kompozitorlik ijodiyotida hamda zamonaviy musiqa nazariyasida K. va dissonans tushunchalari birmuncha kengaygan holda ishlatiladi va sharhlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsonant yozuv

Konsonant yozuv (lotincha consonans — undosh tovush) —yozuv turi. Bunda soʻzning faqat undosh tovushlarigina ifodalanadi. Unli tovushlar esa oʻqish jarayonida matn mazmuniga qarab tiklab talaffuz etiladi (mas, uygur yozuvi, arab yozuvi). Unlilarni maʼlum tarzda ifodalaydigan yarim Konsonant yozuvlar koʻproq uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsorsiya

Konsorsiya (lotincha concortium — jamoa) — avtotrof va geterotrof organizmlarni topik va trofik (oziq) bogʻlanish asosida birlashtiradigan biotsenozning strukturaviy birligi. Alohida olingan daraxt (daraxtlar guruhi) K.ga misol boʻladi. Edifikator (biotsenozda asosiy oʻrin tutadigan turlar) — oʻsimliklar bilan fitofaglar va ularning parazitlari, mikoriza zamburugʻlari, epifitlar va in quruvchi qushlar oʻzaro bogʻlangan. K. haqidagi tushunchalar 20-asrning 50-yillari boshlarida rus olimlari V.N.Beklemishev va L.G.Ramenskiylar tomonidan shakllantirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konspekt

Konspekt (lotincha conspectus — koʻrinish) — kitob, maqola, leksiya va boshqalarning qisqa yozma bayoni. K. reja, qisqa bayon qilingan asosiy nizom, fakt va misollardan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yozuv
Konstant nav

Konstant nav (lotincha constantis — doimiy, turgʻun, barqaror), navning genetik aynimasligi — uzoq. muddat qaytaqayta ekilganda (koʻpaytirilganda) ham morfologik hamda qimmatli xoʻjalik belgilari aynimaydigan nav. Navning barqarorligiga seleksiya jarayonida va elita-urugʻchilik ishlarida uzluksiz olib boriladigan tanlash bilan erishiladi. Navlarni ishlab chiqarish da uzoq, saqlanishini taʼminlaydigan gomozigotalik tanlash yoʻli bilan zarur boʻlgan darajagacha yetkaziladi. Konstantlik morfologik belgilarga koʻra aniqlanadi. Aynimaydigan yoki nav sofligi yuqori boʻlgan Konstant nav rayonlashtiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstanta

Konstanta (lotincha constans — doimiy, oʻzgarmas) — doimiy kattalik (miqdor, qiymat). Muayyan x kattalik (miqdor, qiymat)ning doimiyligi (oʻzgarmasligi)ni ifodalovchi shartli timsol: x = const. K., koʻpincha, S (lotincha talaffoʻz) va K. (ruscha va oʻzbekcha talaffoʻz) harflari bilan belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Algebra
Turkum:Konstantalar
Konstantan

Konstantan (lotincha constantis — doimiy) — asosi misdan iborat boʻlgan qotishma (40—45% nikel, 1—2% marganets, qolgani mis). Elektr qarshiligi temperatura oʻzgarishiga qaramay yuqori boʻladi. Korroziyaga chidamli. K.., asosan, reostatlar, oʻlchash asboblari, termoparalarning qizdirish elementlari tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstantin I

150px|rightKonstantin I, Flaviy Valeriy, Buyuk Konstantin (taxminan 285, Naissus — 337, Ankiron) — Rim imperatori (306—337). Davlat boshqaruvini bosqichmabosqich markazlashtirib borgan, oldingi diniy eʼtiqod — butparastlikni saqlab qolgan holda, xristianlar cherkovini qoʻllab-quvvatlab turgan. K.I. davridagi muhim voqealardan biri — 313 yildagi Milan edikta edi. Unga binoan, xristian diniga eʼtiqod qiluvchilarga erkinlik berilib, cherkov va cherkov mulklari qaytarib berildi. 324—330 yillarda Vizantii shahri oʻrnida yangi poytaxt — Konstantinopolta asos solgan. K.I davrida uning gʻalabalari sharafiga Rimdagi Zafar darvozasi qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:27-fevralda tugʻilganlar
Turkum:272-yilda tugʻilganlar
Turkum:22-mayda vafot etganlar
Turkum:337-yilda vafot etganlar
Konstantin oroli

Konstantin oroli - Orol dengizi (Oʻzbekiston Respublikasi)da joylashgan. Maydon jihatdan kichik boʻlib, shimolidan janubiga choʻzilgan. Orol dengizi sayozlanib borishi tufayli u endilikda Vozrojdeniye yarim orolga qoʻshilib ketdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Orol dengizi orollari
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qoraqalpogʻiston geografiyasi
Turkum:Qoraqalpogʻiston tarixi
Qusantina

Qusantina ( Qusanṭīna; ) — Jazoirning shimoliy-sharqiy qismidagi shahar. Qusantina viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 450 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Yirik savdo-sanoat markazi, don va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bozori. Traktorsozlik, stanoksozlik zavodi, oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik korxonalari bor. Hunarmandchilikda qoʻlda gilam toʻqiladi, poyabzal va charmdan turli buyumlar tayyorlanadi.

Shaharga miloddan avvalgi 3-asrda asos solingan. Miloddan avvalgi 3-asr oxiri va 2-asrlarda Numidiylar qirolligi poytaxti boʻlgan va Sirta (Kirta) deb atalgan. Milodiy 311 yilda rimliklarga qarshi qoʻzgʻolonni bostirish vaqtida vayron qilingan. Shahar 313 yildan uni qayta tiklagan Rim imperatori Konstantin nomi bilan atala boshlagan. 7-asrdan boshlab turli arab davlatlari tarkibida, 16-asrda turklar qoʻl ostiga oʻtdi. 1837-yilda Fransiya qoʻshinlari tomonidan egallandi. Shahar jazoirliklarning mustamlakachilikka qarshi ozodlik harakatlarining muhim markazlaridan boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Katta masjid (11-asr), Madrasa va maqbaralar (18-asr), Ahmadboy saroyi (19-asr), universitet majmuasi (20-asr) va boshqa saqlangan. Badiiy hunarmandchilikning qad. markazi. Muzey borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Jazoir shaharlari
Boris Konstantinov

Boris Pavlovich Konstantinov 1910.23.6(6.7), Peterburg - 1969.9.7, Leningrad — rus fizigi, akademik (1960). Asosiy ilmiy ishlari akustika, fizikkimyo, yadro fizikasi, plazmalar fizikasi, astrofizika, golografiya va boshqalarga oid. Birinchi boʻlib tovush mutlaq silliq va qattiq sirtdan qaytganda uning yutilishini aniqlagan, berk binolarda tovush reverberatsiyasining toʻlqin nazariyasini yaratgan; u eritmalarda ionlarning harakatchanligini tekshirib, kimyoviy elementlarning miqdorini va uni sifat jihatdan tahlil qilish usulini ishlab chiqqan; turgʻun izotoplarning fizikkimyoviy xossalarini tadqiq qilgan; plazmaning korpuskulyar diagnostikasini tavsiya etgan, plazmaning optik va mikrotoʻlqin diagnostikasi usulini rivojlantirgan. Konstantinov rahbarligida fotografiya, televizion va fototelevizion golografik sistemalarning parametrlari aniqlandi."Konstantinov Boris Pavlovich" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1969-yilda vafot etganlar
Turkum:6-iyulda tugʻilganlar
Turkum:9-iyulda vafot etganlar
Konstantinopol

Konstantinopol - Vizantiya imperiyasi poytaxti bo'lgan shahar. 324— 330 yillarda Konstantin I tomonidan asos solingan va imperator sharafiga "Konstantinopol" — "Konstantin shahri" deb nom qoʻyilgan. 330 yilda Konstantin I Rim imperiyasi poytaxtini sharqqa (Konstantinopolga) koʻchiradi. Davlat muassasalari va senatning Rimdan koʻchirib kelinishi Konstantinopolning rivojlanishiga olib keldi. Yirik savdo yoʻllarining kesishgan joyida joylashgan shahar, Sharq va Gʻarb oʻrtasida iqtisodiy, savdo va madaniy aloqalarni bogʻlovchi markazga aylandi. 4-salib yurishi davri (1202—1204)da salibchilar tomonidan talandi. Konstantinopol 1204—1261 yillarda Lotin imperiyasi poytaxti bo'lgan. 1261-yil vizantiyaliklar genuyaliklar bilan ittifoq, tuzib, shaharni qaytarib oladilar. 1453-yil 29-mayda uni Usmonli Turklar sultoni Sulton Mehmet Fotih egallab, nomini Istambul deb oʻzgartirdi, keyinchalik Istanbul nomi bilan 1923-yilgacha Turkiya davlati poytaxti boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Muqaddas shaharlar
Turkum:Konstantinopol
Turkum:Buyuk Konstantin
Turkum:Istanbul tarixi
Turkum:Vizantiya imperiyasining aholi punktlari
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Konstantinopol shartnomalari

Konstantinopol shartnomalari (1700, 1879) - 1) 1700-yil 14-iyulda Rossiya bilan Turkiya oʻrtasida tuzilgan shartnoma. Unga koʻra, Azov dengizi va uning atrofidagi yerlar Rossiyada qoldirildi, u Qrim xoniga toʻlaydigan yillik toʻlovlardan xalos boʻldi. Turkiya esa Rossiya qaytarib bergan Dnepr atrofidagi oʻz istehkomlarini buzib tashlash majburiyatini zimmasiga oldi; 2) Rossiya bilan Turkiya oʻrtasida 1877—78 yillardagi rus-turk urushidan soʻng 1879-yil 27yanv. (8-fevral)da imzolangan sulh shartnoma-si. U Berlin bitimida oʻzgartirishsiz qabul qilingan San-Stefano shartnomasini (1878) yanada mustahkamladi. Turkiya Rossiyaga toʻlaydigan kontributsiyalarning miqdorini belgilab berdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstantlik

Konstantlik (lotincha constans — doimiylik, oʻzgarmaslik) (psixologiyada) — muayyan obʼyektlarni idrok qilish sharoitlari (masofa, yorugʻlik va boshqalar) oʻzgarganda ular xususiyati (hajmi, rangi, shakli va boshqalar) ning idrokda barqaror saqlanishi. Masalan, kishi biror narsadan uzoqlashsa, uning koʻz toʻr pardasidagi aksi kichrayadi, lekin shu narsaning idrok etilgan timsoli oʻzgarmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstansa

Konstansa — Ruminiyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar, Konstansa judetsining maʼmuriy markazi. Atrofidagi kurort rayonlar bilan birga alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan. Mamlakatning Qora dengiz sohilidagi muhim porti (yuk ortib-tushirish yiliga 15 mln. t). Konstansa va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aholisi 342,2 ming kishi (1998). Mashinasozlik, xususan, kemasozlik — yetakchi sanoat tarmogʻi. Konstansa — jun sanoatining yirik markazlaridan. Oziqovqat, tikuvchilik, qurilish materiallari, sellyuloza-qogʻoz, mebel sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi mavjud. Baliq ovlash bazasi. Arxeologiya va badiiy muzeylar, teatr bor. Xalqaro ahamiyatdagi kurort shahar. Konstansa oʻrnida miloddan avvalgi 6-asrgacha yunonlar polney boʻlgan, 1878-yildan Ruminiya tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan antik davrga xos turar joy, bazilika qoldiqdari (5—6-asrlar), masjidlar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Aholisi 

 Yil Aholi 1853 5 200 1879 10 419 1900 13 000 1910 27 000 1930 59 000 1950 80 000 1970 172 000 1985 319 000 1992 350 581 2002 310 471 2006 306 200 2007 304 900 2008 303 712 2009 302 171
Konstansiy II Flaviy Yuliy

Konstansiy II Flaviy Yuliy (317, Sirmiy — 361, Mopsukrena, Kilikiya) — Rim imperatori (337—361). Arianlik (xristianlik oqimlaridan biri)ni qoʻllab-quvvatlab, butxonalarni yoptirgan, qurbonlik qilishni taqiqlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstebl Jon

KONSTEBL (Constable) Jon (1776. 11.6, Ist-Bergxolt, Suffolk — 1837. 31.3, London) — ingliz rassomi, realistik manzara janrining yirik namoyandasi. Londondagi Badiiyot akadimyasida oʻqigan (1800—05; 1829-yildan Badiiyot akadimyasi aʼzosi). K. 18-asr rangtasviriga xos boʻlgan shartlilikdan voz kechib, Yevropa manzara janrida birinchi boʻlib manzarani kuzatishga, asarni toʻliq naturadan yaratishga erishdi. Asarlarida dadil va erkin qoʻyilgan boʻyoq surtmalari vositasida nurlar jilosi, nurhavo holati muhitini hosil qiddi, tabiatning yaxlitligi va moddiyligi hissini aks ettirdi ("Fletforddagi tegirmon", 1817; "Pichanga ketayotgan arava", 1821; "Sakrayotgan ot", 1825; "Gʻallazor", 1826; "Detxem vodiysi", 1828 va boshqalar). K. ijodi Yevropa (jumladan, fransuz va boshqalar)da realistik manzara janrining shakllanishiga, plener sanʼati rivojiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstitutsiyaviy monarxiya

thumb
Konstitutsiyaviy monarxiya— monarxiya boshqaruv shaklining alohida turi. Unda monarx hokimiyati konstitutsiya bilan cheklangan boʻladi va saylab qoʻyiladigan qonunchilik organi — parlament va mustaqil sudlar boʻladi. Hozirgi vaqtda Konstitutsiyaviy monarxiyning ikki shakli: dualistik monarxiya va parlament monarxiya mavjud. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Monarxiya
 Konstitutsiya
 Parlament

 

 
 

Turkum:Boshqaruv shakllari
Konstitutsiyaviy sud

Konstitutsiyaviy sud — bir qancha davlatlarda yagona yoki asosiy ishi konstitutsiyaviy nazoratii amalga oshirish boʻlgan alohida organ. Birinchi marta 1920-yil Avstriyada taʼsis kilingan. Shundan eʼtiboran bu tartibot Gʻarbiy va Sharqiy Yevropada keng yoyildi, shuningdek, Osiyo, Afrika va Amerikaning ayrim mamlakatlarida qabul qilingan. Konstitutsiyaviy sud odatdagi oliy sudlardan farq qilib, umumiy yurisdiksiya sudlari tizimiga kirmaydi. Baʼzi mamlakatlarda (mas, Rossiya Federatsiyasi) Konstitutsiyaviy sud alohida toifadagi sud hisoblanadi va shunga koʻra sud tizimiga kiradi, boshqa mamlakatlarda (GFR, Italiya, Ruminiya, Bolgariya, Mongoliya) — sud hokimiyatiga aloqasi yoʻq alohida nazorat organi hisoblanadi. Konstitutsiyaviy sud aʼzolari parlament tomonidan saylanadi (GFR, Xorvatiya) yoki davlat boshligʻi tomonidan tayinlanadi (Kipr); baʼzida Konstitutsiyaviy sud aʼzolarini parlament va hokimiyat hamda adliyaning boshqa organlari tayinlaydi (mas, Italiya Konstitutsiyaviy sudni teng miqdorda prezident, parlament va magistratura tayinlaydi). Konstitutsiyaviy sud konstitutsiyaviy nazoratni amalga oshirish bilan bir qatorda turli mamlakatlarda konstitutsiyaga sharh berish huquqiga ega, siyosiy partiyalarning faoliyati konstitutsiyaga muvofiq kelish-kelmasligi masalasini hal qila-di, vakolatlar bilan bogʻliq nizolarni koʻrib chiqadi va hokazo. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sud sud tizimiga kirib, qonunlar va boshqa hujjatlarning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga mosligini aniqlaydi, Konstitutsiya himoyachisi hisoblanadi. Uning faoliyati maxsus Konstitutsiyaviy sud toʻgʻrisidagi qonun bilan tartibga solinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi
Konstitutsiyaviy qonun

Konstitutsiyaviy qonun - bir qancha mamlakatlarda konstitutsiyaviy huquqning asosiy idan biri. Baʼzi mamlakatlar (aholisi fransuz tilida soʻzlashuvchi mamlakatlar, shuningdek, Ruminiya va boshqalar)da — bu konstitutsiyaga oʻzgartirish kirituvchi qonun, boshqa mamlakatlar (mas, Rossiya Federatsiyasi, Oʻzbekiston va Qozogʻiston)da Konstitutsiyaviy qonun konstitutsiyada koʻzda tutilgan masalalar boʻyicha qabul qilinadigan qonundir. Konstitutsiyaviy qonunlar sirasiga, avvalo, konstitutsiya kiradi va oʻz yuridik maqomiga koʻra, ular orasida eng yuqori oʻrinni egallaydi. OʻzRda "Oʻzbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari toʻgʻrisida" qonun (1991-yil 29 dekabrda umumxalq referendumi bilan tasdiqlangan (1-Prezident saylovi)), "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi toʻgʻrisida" qonun (1993-yil 28 dekabr), "Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgrisida" qonun (2002-yil 4-aprel) Konstitutsiyaviy qonun hisoblanadi. Konstitutsiyaviy qonunlar 2 guruhga boʻlinadi: 1) konstitutsiyaga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritadigan Konstitutsiyaviy qonunlar; 2) Konstitutsiyaning muayyan meʼyorlari mazmunini kengroq ochib beradigan va aniqlashtiradigan, xususan, muhim davlat muassasalari hamda organlari, mas, muayyan davlat parlamenti, hukumati, inson huquklari boʻyicha parlament vakili (ombudsman), referendum, sudlar va sud tizimi va boshqa davlat organlari toʻgʻrisidagi Konstitutsiyaviy qonunlar. Konstitutsiyaviy qonunlarning oliy yuridik maqomga ega boʻlishini belgilovchi omillar: I) ular tartibga solib turadigan munosabatlar yoki davlat organlari faoliyati jamiyat va davlat hayotida muhim oʻrin egallashi kerak; 2) ularni qabul qilishning alohida, qatʼiy belgilab qoʻyilgan tartibi ishlab chiqilgan boʻlishi zarur; mas, oddiy qonunlarni qabul qilish uchun parlament aʼzolarining oddiy koʻpchilik ovozi kifoya qilsa, Konstitutsiyaviy qonunlarni qabul qilish, ularga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish uchun deputatlarning kamida 2/3 qismi yoqlab ovoz berishi talab etiladi. Baʼzi davlatlarda (mas, Rossiyada) Konstitutsiyaviy qonunlarni qabul etish uchun parlament yuqori palatasida deputatlarning kamida 3/4 qismi yoklab ovoz berishi hamda Prezidentning veto huquqi tatbiq qilinmasligi kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Huquqshunoslik
Konstruktiv yoʻnalish

Konstruktiv yoʻnalish (matematikada) — konstruktiv jarayonlar va matematika asosiy masalasining konstruktiv obʼyektlarni tadqiq qilishni tan olish bilan bogʻliq matematik dunyoqarash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstruktiv mantiq

Konstruktiv mantiq (lot. constructo — tuzish, qurish, yasash) — matematik mantiqdagi yoʻnalish. Asoschilari: L.Brauer, G.Veyl, A.Geyting va boshqa Chekli koʻp obʼyektlarga mansub boʻlgan prinsiplarni cheksiz koʻp obʼyektlarga qoʻllashni inkor etadi (mas, butunning qismdan kattaligi haqidagi qoida). Cheksizlik tushunchasi klassik (anʼanaviy) mantiq va Konstruktiv mantiqda turlicha talqin etiladi. Klassik mantiq cheksizlikni tugal mavjud deb, Konstruktiv mantiq esa nooshkor shakllanayotgan deb qaraydi. Konstruktiv mantiq uchun obʼyektlar va umuman mantiqiy matematik nazariyalarni induktiv tuzish (konstruksiyalash) harakterli. Ayrim olimlar Konstruktiv mantiq prinsiplariga asoslanib, hozirgi zamon matematik mantiq va matematikaning asosiy natijalarini qayta koʻrib chiqishga urinmoqdalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstruktiv matematika

Konstruktiv matematika -matematikaning konstruktiv obyektlar va konstruktiv jarayonlarni oʻrganuvchi boʻlimi. Matematika da qurilish usuli maʼlum boʻlgan obyektlar konstruktiv obyektlar, bu obyektlarni qurish jarayoni konstruktiv jarayon deyiladi. Mas, 100100 konstruktiv obyekt, 1 dan 100100 gacha sanash konstruktiv jarayondir. Klassik (yaʼni anʼanaviy) matematikada konstruktivmas obyektlar ham oʻrganiladi. Mas, a, kesmada uzluksiz f(x) funksiyaning chegarasi, yaʼni \f(x)\<M tengeizlik bajariladigan M soni mavjud (Veyershtrass teoremasi). Bu yerda M soni konstruktivmas obyektdir: matematik tahlilda uning mavjudligi isbotlanadi, ammo qurish (yaʼni hisoblash) usuli koʻrsatilmaydi. Klassik matematikada konstruktivmas obyektlarning mavjudligi, asosan, klassik mantiqning "uchinchi imkoniyat istisno" qoidasi, aktual cheksizlik abstraksiyasi (maʼlum xossaga ega boʻlgan narsalar bir obyekt — toʻplam tashkil qilishidan iborat prinsip), tanlash aksiomasiga asoslanib isbotlanadi.

Konstruktivmas obyektlar mavjudligini isbotlash, ularning xossalarini oʻrganish muhim ahamiyatga ega boʻlsa ham 20-asr boshlarida D. Gilbert, L.Brauer va boshqa matematiklar tomonidan tanqid qilindi. Ular "uchinchi imkoniyat istisno" qoidasiga asoslanmagan matematik yoʻnalish — intuitsionizmga asos soldilar. Lekin intuitsionistik matematikaning ham bosh maqsadi konstruktiv obyektlarni oʻrganish emas edi.

1950-yillarda rus matematigi A.A.Markov potensial bajariluvchanlik va aynan tenglash abstraksiyalariga asoslangan yoʻnalish — Konstruktiv matematikaga asos soldi. Potensial bajariluvchanlik abstraksiyasi insonning fazodagi va vaqtdagi imkoniyati chegaralanmagan, degan prinsipdan iborat. Mas, oʻnta tik chiziq I I I I I I I I I I chizish mumkin, lekin 100100 ta chiziq chizish uchun inson umri yetmaydi. Potensial bajariluvchanlik abstraksiyasi 100100 ta chiziq chizish mumkin, deb hisoblashga imkon beradi. Aynan tenglash abstraksiyasi maʼlum xossalari bir xil obyektlarni teng , deb hisoblashga imkon beradi. Mas, faqat soni bilan qiziqilsa, II1IIIIIII simvollar majmuasini 10 soni deb qarash mumkin. Konstruktiv matematikaning eng sodda obyektlari natural sonlardir, 0, 01, 0111, ... (bu yerda 0 — natural son belgisi). Natural sonlar oldiga — (minus) belgisini qoʻyib, manfiy sonlar, ikki butun son orasiga / (kasr chizigʻi) obyektlarga aylantiriladi. Konstruktiv matematikaning obyektlari konstruktiv jarayonni qoʻyib, ratsional sonlar konstruktiv jarayonning aniq matematik ifodasi boʻlmish algoritm tushunchasi asosida quriladi. Shu usul bilan konstruktiv haqiqiy son, konstruktiv funksiya va boshqa tushunchalar taʼriflanadi. Konstruktiv matematikaning klassik matematikadan farqi katta. Mas, Konstruktiv matematikada haqiqiy oʻzgaruvchili funksiyalar doim uzluksiz boʻladi. va q. k.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstruktivizm

Konstruktivizm (lot. constructs — qurish, yasash) — 20-asrning 20-yillari sanʼat va adabiyotda vujudga kelgan oqim. Dastlab meʼmorlikda kurilish texnikasi va texnologiyasi yutuqlari taʼsirida yuzaga keldi va rivojlandi. K. badiiy loyihalash (dizayn)ni shakllanishiga har taraflama imkon yaratdi. K. tarafdorlari atrof muhitni "kurish" vazifasini ilgari surdilar. Qurilgan bino va yaratilgan buyumlarni sodda va ixcham, qulay va maqsadga muvofiq boʻlishini eʼtirof etdilar. Meʼmor va rassomlar hamkorlikda odamlar yashaydigan muhitni yaratib, ularning kayfiyati, mehnat faoliyatiga taʼsir etish mumkin deb bildilar. K. nazariyotchilari ingliz J.Reskin, U.Morris, amerikalik X.Grinua, L.X.Salmiv, avstriyalik O.Loza, fransuz O. Perre, Le Korbyuzye, nemis meʼmorlari V. Gropius, X.Meyer, rossiyalik aka-uka Vesninlar, M.Ginzburg va boshqalarning amaliy va nazariy qarashlarida shu yoʻnalish gʻoyalari oʻz aksini topdi. Yevropa, Amerika, Osiyoda keng yoyilib "xalqaro uslub" darajasiga koʻtarildi. Oʻzbekistonda meʼmorlardan G.P.Bauer, G.M. Svarichevskiy, S.N.Polupanov va boshqa K. uslubini keng qoʻllashga harakat qilishgan.

Tasviriy va amaliy sanʼatda idish, mebel, jihozlarning yangi nusxalari, gazlamalar uchun rasmlar yaratildi, kiyimlarning yangi va qulay shakllari ishlab chiqildi, K. grafika rivoji, kitob ishi, harf terish va boshqalarda muhim ahamiyat kasb etdi. Teatr dekoratsiyasida anʼanaviy bezaklar oʻrniga sahnadagi harakat mazmuniga xizmat qiladigan "dastgoh"lar yaratildi. Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida V.Ufimsev ijodida K. taʼsiri kuzatiladi, 60—70-yillarda plakat janrida keng qoʻllandi. K. kridalari F. Kagarov, I.Abdullayev, H.Hasanov va boshqa ijodida oʻz aksini topdi.

Adabiyotdagi K. dastlab Rossiyadagi "soʻl" oqim — futurizm ichida namoyon boʻldi. 1924—30 yillarda konstruktivistlarning adabiy markazi guruhi mavjud boʻlib, unga I.Selvinskiy, K.Zelinskiy, V.Inberg, E.Bagritskiy, B.Agalov va boshqa kirgan edi. K. vakillari badiiy asarga "konstruksiya" sifatida qarab, obrazning har bir unsuriga "maʼno yuklashga" harakat qiddilar. Bu amalda sxematizmga, shior va reklama uslubiga olib keldi. Mumtoz merosning ahamiyatini yetarli baholamaslik K.ni futurizm bilan yaqinlashtirdi. K.ga moyillik 20-yillarda Shokir Sulaymon, Gʻayratiy kabi oʻzbek shoirlarining ijodida ham sezilgan. Konstruktivistlarning adabiy markazi jamoatchilikning qattiq tanqidiga uchradi, faoliyatini 1930-yilda tugatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstruksion materiallar

Konstruksion materiallar — kuch qabul qiladigan, nagroʻzka tushadigan, konstruksiya detallari tayyorlanadigan, fizik, mexanik va kimyoviy xossalari yaxshi boʻladigan materiallar. Metall, metallmas va kompozitsion, kuymabop xillari bor.

Metall konstruksion materiallar ichida poʻlat eng keng tarqalgan; bulardan tashqari choʻyan, alyuminiy qotishmalari, berilliy qotishmalari, volfram qotishmalari, magniy qotishmalari, titan qotishmalari, xrom qotishmalari va boshqa ham konstruksion materiallarga taalluqli.

Texnologik alomatlari boʻyicha, deformatsiyalab (prokatlab, presslab, shtamplab) olinadigan, quyib, payvandlab, pishirib, yelimlab tayyorlanadigan materiallarga; ishlatilish sharoitiga koʻra, normal, past va yuqori temperaturalarda ishlatiladigan (olovbardosh qotishmalar, olovbardosh beton) materiallarga; strukturasiga koʻra, ferritli, austenitli poʻlatlar; mustahkamlash turiga koʻra, toblanadigan, yaxshilanadigan, dispersli-mustahkamlanadigan (qiyin eriydigan dispers zarrali), eskirtiriladigan, mustahkamlik koʻrsatkichi boʻyicha (mustahkamligi yuqori poʻlat va choʻyanlar) turlarga boʻlinadi.

Konstruksion materiallarning mexanik xossalari (konstruksiyasi mustahkamligi, oʻtga chidamliligi, qovushoqligi, olovbardoshligi, korroziyaga chidamliligi va boshqalar) ularning sifat koʻrsatkichlarini belgilaydi. Metall konstruksion materiallarga termik ishlov berib, ularning plastikligi oshiriladi. Katta nagruzkada ishlaydigan detallar qayta eritilgan poʻlatlardan tayyorlanadi. Mashinasozlikda tirsakli val, tishli gʻildiraklar va 1200° gacha temperaturada ishlovchi detallar tayyorlashda choʻyan keng qoʻllanadi. Nikelli va kobaltli krtishmalar 1000-1100° gacha temperaturada mustahkamligini saqlaydi; ular aviatsiya va raketa dvigatellari tayyorlashda, alyuminiy qotishmalari (mustahkamligi 550-750 Mn/m2) samolyot, vertolyot, raketa korpuslarini tayyorlashda qoʻllanadi. Titan krtishmalarining mustahkamligi 1600 Mn/m2 dan ortiq boʻlib, kompressor, aviatsiya dvigatellari, tibbiyot asboblari yasashda ishlatiladi.

Metallmas konstruksion materiallarga beton, oʻtga chidamli materiallar, plastmassalar, shisha, sopol, rezina va yogʻoch materiallar kiradi. Ular samolyotsozlik, raketasozlik, mashinasozlik, radiotexnika va kemasozlikda qoʻllanadi.

Kompozitsiyey konstruksion materiallar: ip, sim, ipsimon kristallar, qiyin eriydigan birikma va boshqalar kiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Konstruksiya

Konstruksiya ( - tuzilish, qurilish) — 1) mashina, inshoot yoki oʻzel va detallarning tuzilish sxemasi, shuningdek, mashina, inshoot, oʻzellar hamda ularning detallari. Konstruksiya da kerakli qism va elementlarining shakli hamda oʻzaro joylashishi, ularni biriktirish usullari, oʻzaro taʼsiri va qanday materiallardan yasalishi hisobga olinadi; 2) ilmiy yoki badiiy asarlarning tuzilishi (qarang Kompozitsiya); 3) bir sintaktik birlikni tashkil qiluvchi soʻzlar birikmasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 lk'o
Konsul

Konsul (lot. consul — maslahatchi) — 1) Qad. Rimda ilk respublika davrida vujudga kelgan oliy mansabdor shaxs. Konsullar 2 kishidan iborat tartibda dastlab 1 yillik muddatga faqat patritsiylar tomonidan saylangan. Mil.av 367 yildan soʻng K.dan biri plebeylar orasidan saylangan. K. xalq yigʻinlari va senatni chaqirgan. Alohida hollarda senat K.ga cheksiz xuquqlar bergan. K. imperiya davrida oʻz amaliy ahamiyatini yoʻqotib, faxriy unvonga aylangan; 2) oʻrta asr Shimoliy va Markaziy Italiya shaharlaridagi oliy mansabdor shaxs. 8-asrning 1-yarmida K. fuqarolar tomonidan, asosan, 1 yilga 4— 12 kishidan iborat tarkibda saylanib, oliy ijroiya, maʼmuriy, moliyaviy, sud va qisman qonun chiqaruvchi hokimiyatga egalik qilgan va shahar patritsiylari manfaatini ifoda etgan; 3) bir davlatning boshqa davlat hududida oʻz mamlakati, uning yuridik shaxslari va fuqarolari manfaatlarini himoya qilish, 2 davlat orasida siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy aloqalarni rivojlantirishga yordam berish uchun tayinlanadigan mansabdor shaxs. K.ning tayinlanishida uni qabul qiluvchi davlatning aniq roziligi talab etiladi. K. qabul qiluvchi davlatning qonunlari, odat va anʼanalarini buzmasligi lozim. K.ning faoliyati uni yuboruvchi davlat elchixonasi tomonidan nazorat etiladi. K.lik toifalari K.larning oʻz xizmat darajadari bilan bogʻliq unvonlari boʻlib, ularning 4 xili mavjud: Bosh K., K., Vitse-K. va K.lik agentlari. K.lik toifalarini berish, yuboruvchi davlatning ichki ishi hisoblanadi va shu davlatning qonunlari bilan tartibga solinadi. 1963-yilda BMT doirasida "K.lik aloqalari haqida" Vena Konvensiyasi ishlab chiqilgan, 1994-yil 6-mayda Oʻzbekiston Respublikasi ushbu Konvensiyaga qoʻshilgan. Oʻzbekiston, shuningdek, bir qator davlatlar bilan K.lik bitimlari tuzgan va ularda K.lik vakolatxonalari va boshqa mansabdor shaxslar faoliyat doirasi, huquq, imtiyoz va immunitetlari belgilangan. 1996-yil 29 avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Konsullik ustavi qabul qilindi, unda K.lik muassasalarining ishini tashkil etish, shu ishlarni bajarish tartibi K.lik mansabdor shaxslar tomonidan belgilab berildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Konsullik

thumb|252px|AQSh va Buuuk Britaniyaning Ekaterinburg shahridagi bosh konsulligi
Konsullik, konsullik vakolatxona – ikki davlat orasida aloqalar oʻrnatilishi natijasi oʻlaroq tashkil etiladigan vakolatxona. K.ning maqomi ikki tomonlama bitim yoki xalqaro huquqning amaldagi normalariga koʻra belgilanadi. K.ning maqomi, odatda, diplomatik vakillikka tenglashtiriladi. K.ning joylashgan oʻrni, baʼzi hollarda esa, uning xodimlari soni, K. oʻz faoliyatini amalga oshiradigan okrug ham qabul qiluvchi davlat vakillari bilan kelishiladi. K. okrugi – qabul qiluvchi davlatdagi, hukumatlar oʻrtasidagi bitimga muvofiq konsul oʻz zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni bajaradigan hudud. Bir qator holatlarda K. okrugi eng imtiyozlashtirilgan holat sharoitlari qoʻllanishi tufayli aniqlanishi mumkin. Alohida K. mavjud boʻlmagan hollarda elchixonada qabul qiluvchi davlat poytaxti yoki boshqa yerlarda K. vazifalarini bajarish uchun K. boʻlimi tashkil etiladi. Elchixonaning K. boʻlimida ishlash uchun elchixonaning diplomatik va maʼmuriy-texnik xodimlari ajratiladi, ular elchixonaga tegishli boʻlganligi uchun oʻz makrmini saqlab qoladilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Konsullikni elchixonadan farqi 
Elchixona birinchi navbatda siyosiy masalalarni hal qilish (muzokaralar, udhbu davlat haqida axborot yiğish kabi) bilan shuģullansa, konsullik esa mahalliy hokimlik bilan aloqa oʻrnatish, oʻz fuqorolariga xizmat koʻrsatish, ularni muammolarini qonun doirasida hal qilish, hujjatlarini rasmiylashtirish (viza, pasport, notarial hujjatlar, maʼlumotnoma va b.). Elchixonalarda odatda hujjatlarni rasmiylashtiruvchi va viza beruvchi konsullik boʻlimlari faoliyat yuritadi.

 Bosh konsullik 
thumb|Fransiyaning Sankt-Peterburg shahridagi bosh konsulligi
Konsullik muassasalarining quyidagi mavjud:
 bosh konsullik,
 konsullik,
 vitse-konsullik,
 konsullik agentligi.
Bu holatlarda ushbu muassasalarning maqomida hech qanday farq yoʻq. Hozirda dunyodagi konsullik muassasalarining aksariyati konsullik bosh konsulligi maqomiga ega.
Poytaxt shaharlarida alohida konsullik muassasasi mavjud boʻlmasligi mumkin, faqat elchixonaning konsullik boʻlimi faoliyat yuritishi mumkin. Konsullik boʻlimi mustaqil muassasa emas, oliy organ konsullik boʻlimi boshligʻi emas (u konsullik boshligʻi deb atalishi mumkin, ammo bu notoʻgʻri boʻlsa-da) balki elchi yuqori lavozim hisoblanadi. , konsullik boʻlimi xodimlariga konsullik emas, balki diplomatik (yaʼni kengroq) imtiyozlar va immunitetlar qoʻllanadi.
Konsullik immuniteti

Konsullik immuniteti – konsullik muassasasiga, shu muassasa xodimlari va ularning oila aʼzolariga beriladigan imtiyoz va afzalliklar. Oʻzbekiston Respublikasi Konsullik ustaviga binoan, mazkur shaxslar Konsullik munosabatlari toʻgʻrisidagi 1963-yilgi Vena konvensiyasida, Oʻzbekiston Respublikasi bilan konsulxona joylashgan davlat oʻrtasidagi shartnomalarda, shuningdek, xalqaro huquqning umumiy meʼyorlarida nazarda tutilgan imtiyozlar va immunitetlardan foydalanadi (77-modda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsullik patenti

Konsullik patenti - Konsul vakolatlarini tasdiqlovchi guvohnoma. Unda konsulning toʻliq ism-sharifi, qaysi toifaga mansubligi, konsullik okrugi va konsullik manzili koʻrsatiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Konsullik ustaviga binoan, konsul lavozimga tayinlanayotganida Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligida uning konsullik okrugi belgilab berilgan Konsullik patentini oladi (14-modda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsumentlar

Konsumentlar (lotincha consumo -isteʼmol qilaman) — trofik zanjirda tayyor organik moddalarni isteʼmol qiladigan organizmlar. K.ning barchasi geterotrof. Bitta zanjirda birinchi tartibdagi (oʻtxoʻr hayvonlar), ikkinchi, uchinchi va hokazo tartibdagi K. (etxoʻrlar, yirtqichlar, parazitlar va boshqalar) oʻrin oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Auguste Comte

KONT (Comte) Ogyust (1798.19.1, Monpelye — 1857.5.9, Parij) — fransuz faylasufi, pozitivizmning asosiy vakili. Sen-Simonta kotiblik qilgan (1817—22). Tarix va sotsiologiyaga oid qarashlari Sen-Simonning kuchli taʼsirida boʻlgan. K. har qanday metafizikani rad etgan. Pozitivizmga empirizm bilan mistitsizm orasidagi oʻrta yoʻl sifatida qaragan. K. fikricha, fan mohiyatni emas, faqat hodisani biladi. Jamiyat taraqqiyotini belgilovchi insoniyat aqlzakovati evolyusiyasining 3 bosqichi (teologik, metafizik, pozitiv yoki ilmiy) nazariyasini ilgari surdi. Fanlar tasnifini ishlab chiqdi. K. "sotsiologiya" tushunchasini ilk bor fanga kiritdi, u tufayli sotsiologiya muayyan ilmiy tizimdan joy oldi. K. ga koʻra, kishilik jamiyatini tashkil etish sotsiologiyaning amaliy maqsadi hisoblanadi. Asosiy asarlari: "Pozitiv falsafa kursi" (1—6-jildlar, 1830—42), "Pozitiv siyosat tizimi" (1—4 jiddlar, 1851—54).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontakt

Kontakt (lot. contactus — birbiriga tegib turish) — 1) oʻzaro taʼsir, aloqa; ishdagi hamjihatlik, bir-birini tushunish; 2) tutashish, tegishish sirti, joyi, zonasi; 3) elektrotexnikada — elektr zanjiri qismlarining birbiriga tegishi, klemmalarning tutashishi; ikki simning tutashishi natijasida bir simdan ikkinchisiga tok oʻtadi; 4) transportda — tramvay yoki trolleybusda yuqori voltli simdan tok oʻtkazuvchi tarmoq (K. tarmogʻi); 5) metropolitenda — elektr vagonning tok qabul qiluvchi qurilmasiga sirpanma tutashuv tarzida tok uzatish uchun asosiy temir yoʻl relsi yonidan oʻtkaziladigan qattiq sim (K. simi); 6) Q. payvand (qarang Payvandlash); 7) g ye o l o gik K. — Yer poʻstida yonma-yon joylashgan (chegaradosh) boʻlaklardagi turli togʻ jinslarining tutashish yuzasi.

Normal, intruziv (magmatik), tektonik K. farq qilinadi. Normal yoki stratigrafik K.da choʻkindi yoki effuziv togʻ jinsi qad. togʻ jinsini yorib chiqib unda turli K. oʻzgarishlarini hosil qiladi; intruziv K.da yosh intruziv togʻ jinsi qadimgisini yorib oʻtadi; tektonik K.da tarkibi, hosil boʻlishi va yoshi turlicha boʻlgan togʻ jinslari tektonik yoriq orqali bir-biri bilan tutashadi. K.ni oʻrganish togʻ jinslarini bir-biridan ajratish va ular yoshini nisbatan aniqlashga yordam beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontakt metamorfizmi

Kontakt metamorfizmi - togʻ jinslarining unga singib oʻrnashgan intruziv magmatik jismlar taʼsirida oʻzgarishi. Meʼyoriy (kontaktli) va kontakt-metasomatik metamorfizmi farq qilinadi. Birinchi holatda togʻ jinslarining tarkibi deyarli oʻzgarmaydi, ikkinchisida esa jinslar tarkibi butkul oʻzgaradi. Kontakt metamorfizmiga choʻkindi jinslar ham, magmatik jinslar ham uchrashi mumkin. Kontakt metamorfizmining harakterli minerallari: andaluzit, kordiyerit, brusit, tremolit-aktinolit, diopsid, grossulyar, shpinel, vollastonit, rogovaya obmanka (shox aldamchisi), piroksin, granat va boshqa Baʼzida gipabissal introʻziyalarga bogʻliq ravishda montichellit, larnit, sperrit kabi noyob minerallar ham vujudga keladi. Oʻzbekistonda skarnlar bilan yoki ular yaqinida Qoʻytosh, Qizilqumda Kontakt metamorfizmi zonalari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontakt minerallari

Kontakt minerallari - ikki xil togʻ jinsining tutashgan (kontakt) zonasida hosil boʻlgan minerallar. Ular yer yuzasidan maʼlum chuqurlikda katta bosim va haroratda sovib qotayotgan magma bilan atrofidagi choʻkindi togʻ jinslarining oʻzaro reaksiyaga kirishishidan (mas, biotit, amfibollar, andaluzit, kordiyerit, kvars, kalsit, marmar va boshqalar) va magma qotgandan soʻng ajralib chiqadigan yuqori temperaturali bugʻ va gaz aralash suyuqliklardan ohaktosh bilan granitoidlar tutashgan joyda (mas, vollastonit, piroksen, granat, epidot, vezuvian, skapolit, amfibollar, flogopit, serpentin va boshqalar) hosil boʻladi. Kontakt minerallari Oʻzbekistonning Nurota (Qoʻytosh, L angar, Oqchob, Qoʻshrabot), Zirabuloq (Ingichka, Changalli, Qargʻali, Tim va boshqalar), Qoratepa (Ogʻaliq, Sazagʻon, Jom, Hasantepa, Qoratepa va boshqalar), Chatqol (Kumushkon, Surenota, Chimyon, Ustarasoy, Ixnach, Miskon va boshqalar), Koʻrama (Qoʻrgʻoshinkon, Noqpoy, Qatrangʻi), Boʻkantov (Saritov, Soutboy), Hisor (Yaxton) togʻlarida koʻp.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontaktli metasomatik konlar

Kontaktli metasomatik konlar, kontakt konlar — metasomatizm natijasida hosil boʻlgan foydali qazilma konlari.

Dastavval, ushbu termin silikatli togʻ jinslarida eng inert komponent boʻlgan, alyuminiy miqdorining oshishini tushuntirish uchun D.S.Korjinskiy tomonidan kiritilgan. Odatda, otqindi togʻ jinslarining choʻkindi jinslar (karbonatlar va boshqalar) bilan tutash joylarida piroksen, amfibol, slyudali minerallar, granatlar va kvarsdan tashkil topgan skarnpar hosil boʻladi. Sheyelit (volfram minerali), oltin, kumush, qoʻrgʻoshin, pyx, mis va boshqa skarnlarning eng muhim foydali komponentlaridir. Oʻzbekistonda metasomatik rudalar barcha viloyatlarda keng namoyon etilgan. Ular, ayniqsa, Chatqol-Qurama regionida, Qoratepa togʻlarida, Hisor tizmasining jan.-gʻarbiy tarmoqdarida koʻp uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil