Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nil Filatov

Nil Fyodorovich Filatov 1847.21.5 (2.6), baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 4 (16). 4, hozirgi Penza viloyati — 1902.26.1 (8.2), Moskva — rus vrachi, Rossiyada pediatriya asoschilaridan biri. Skarlatina qizilchasi, infeksion mononukleoz (Filatov kasalligi) mustaqil kasallik ekanligini hamda qizamiqnnt dastlabki belgisini taʼriflab bergan."Filatov Nil Fyodorovich" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Filipp Arab

thumbnail|Filipp Arab
Filipp Arab (Philippus Arabs) (? 249) — Rim imperatori (244 yildan). Imperator Gordian (II ni oʻldirib taxtni egallagan. F. davrida rimliklar forslar va gotlar hujumlarini qaytarishgan, 248 yil 6-aprelda esa, Rimning 1000 yillik yubileyini juda tantanavor bayram sifatida nishonlagan.
Filippin dengizi

Filippin dengizi - Tinch okeanning orollararo dengizi, garbda Yapon, Tayvan va Filippin orollari bilan, sharkda suv osti tizmalari, jan.sharqda Yan va Palau orollari oraligʻida. Maydoni 5726 ming km². Eng CHUQUR joyi 10265 m. Filippin va Gʻarbiy Mariana soyliklarini uz ichiga oladi. Yuza oqimi deyarli yopiq antitsiklon sirkulyatsiyasini hosil qiladi. 10° va 20° shahrik. orasidan Shimoliy Passat oqimi oʻtadi. Tayvan oroldan sharkda Kurosio okimi yuzaga keladi. Suvining temperaturasi yezda 28°, qishda jan. da 28° dan shim.da 18° gacha. Shoʻrligi 34,5 ‰. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi, balandligi 2 m gacha.

 

Turkum:Dengizlar
Filippin tillari

Filippin tillari - avstronez tillarini malaypolinez tarmogʻiga mansub gʻarbiy guruh tillari; anʼanaviy tarzda indonez tillari tarkibiga kiritiladi. Filippin tillari ning umumiy miqdori 100 dan ortiq boʻlib, ular Filippin arxipelagidagi odam yashaydigan 800 ta orolda tarqalgan (filippinliklarning 90% i mamlakatning 95% maydonini tashkil etuvchi 11 ta yirik orolda yashaydi). Keng tarqalgan 6 ta Filippin tillari da (bisay, tagal, iloki, bikol, pampangan, pangasinan) 60 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning 90-yillari). Yuqoridagilardan tagal tili ingliz tili bilan birga Filippin Respublikasining davlat tili hisoblanadi.

Filippin tillari tasniflari ibtidoiy xususiyatga ega boʻlib, bu tasniflar sof lingvistik boʻlmay, etnolingvistik yoki geolingvistik tasniflardir. Mas, amerikalik F. Bleyk 20-asr boshlarida Filippin tillari ni jan. va shim. guruhlarga boʻlgan; ingliz olimi R. Rayt va filippinlik G. O. Beyerlar esa ularni "xristian", "musulmon" va "majusiy" (butparast) tillarga ajratgan; amerikalik X. Konklin Filippin tillari ni 75 "asosiy lingvistik guruxlar"ga birlashtiradi; filippinlik S. Lopes shim., markaziy (bisay) va jan. tillarni ajratadi va boshqa Ispaniyalik G. S. Xili va amerikalik K. Makfarlandlarning tasniflari ancha mukammal boʻlsada, ularning birinchisi — etnolingvistik, ikkinchisi geolingvistik xususiyatga ega.

Filippin tillari fonetik tizimida oʻrtacha 5 unli va 16 undosh tovush, jumladan, portlovchi boʻgʻiz undoshi mavjud; asosan ochiq boʻgʻin uchraydi. Bosh urgʻu oxirgi yoki undan oldingi boʻgʻinga tushadi. Morfologik jihatdan Filippin tillari agglyutinativ tillarga mansub. Affikslar, asosan, koʻp maʼnoli boʻlib, ularning soni bir necha yuzga yetadi. Ikki boʻgʻinli oʻzak morfemalar va bir oʻzakli affiksal morfemalar koʻpchilikni tashkil etadi. Gapdagi soʻz tartibi uncha barqaror emas, lekin kesimning ran boshida kelishi ustunlik qiladi. Soʻz yasalishida affiksatsiya, soʻz takrori, soʻz qoʻshish hamda urgʻuning oʻrin oʻzgartirishi kabi usullar qoʻllanadi. Leksikada asl avstronez, indonez qatlamidan tashqari oʻzlashma soʻzlar ham (mas, tagal tilida sanskrit, xitoy, arab, ispan, ingliz tillaridan kirgan soʻzlar) anchagina.

Filippin tillari Ispaniya istilosigacha qad. hind yozuvi brahmi asosida yaratilgan boʻgʻinli yozuvdan foydalangan (unlilar uchun 3 ta, undoshlar uchun 14 ta belgiharf boʻlib, boshqa tovushlar diakritik va boshqa belgilar bilan ifodalangan), 17-asrdan bu yozuv ispanlashgan lotin grafikasi bilan almashtirilgan. Mindanao va Sudu orollaridagi musulmon aholi arab yozuvidan ham foydalanadi. 20-asrning 80-yillarida Filippin tillari dan faqat 14—15 tasigina oʻz yozuviga ega boʻlgan edi, qolganlari yozuvga ega emas.

 Yana qarang 
•Tagal tili

 
 

Turkum:Til
Turkum:Filippin
Filistimliklar

Filistimliklar (qad. yahudiycha — pelishtim) — xalq, Oʻrta dengizning jan.sharqiy sohillarida miloddan avvalgi 12-asrdan yashagan "dengiz xalqlari"dan. Filistimliklarning yahudiylar bilan urushlari bir qancha qad. Sharq rivoyatlarida saqlangan. Miloddan avvalgi 8-asrdan Ossuriya tomonidan tobe ettirilgan. Filistimliklardan Falastin nomi kelib chiqqan.

 

 Corinne Mamane Museum of Philistine Culture
National Geographic article 
List of Biblical References to Philistines or Philistia 
Tell es-Safi/Gath Archaeological Project Website 
Tell es-Safi/Gath Archaeological Project Blog
Penn State University - The Sea Peoples and the Philistines (link broken)
Neal Bierling, Giving Goliath his Due: New Archaeological Light on the Philistines (1992) 

The Center for Online Judaic Studies: Ramesses III and the Philistines, 1175 BC
Biblical Archaeology Review - Yavneh Yields Over a Hundred Philistine Cult Stands 
Neal Bierling. Giving Goliath His Due. New Archaeological Light on the Philistines
Fillar

thumb|Fillar
Fillar — xartumlilar turkumi oilasi. Baʼzi sistematiklar fikricha, kenja oilasi. 2 urugʻi: Afrika fillari (2 tur) va Osiyo fillari (1 tur) bor. Fillar, asosan, Osiyo va Afrikaning oʻrmon hamda savannalarida tarqalgan. Boʻyi 44,5 m gacha, ogʻirligi 5–7,5 t gacha. Terisi kalta va siyrak tukli. Oyoklari yoʻgon, baquvvat. Barmoqlari tuyoqqa oʻxshash shoxeimon tuzilma bilan qoplangan. Oyoq kaftining tagida yumshoq massa boʻlib, filning tovusheiz harakatlanishini taʼminlaydi. Bir kunda 100 km cha yoʻl yurishi mumkin. Jagʻining ustki va pastki qismida 1 tadan oziq tishi bor, ular vaqtvaqti bilan yeyilib tulik shoxshabbalari, bargi, mevasi, kurtaklari va boshqa (bir kunda 100 kg) bilan oziqdanadi. 70–80 yil yashaydi. Eng qadimgi fillar qoldigʻi yuqori pliotsen davri yotqiziqlaridan topilgan. Goʻshti ovqatga ishlatiladi. Fil suyagi, dumidagi qattiq qili va terisidan turli buyumlar yasaladi. Hind fili xonakilashtirilgan, ishchi hayvon sifatida foydalaniladi. Koʻplab ovlanishi va yashash muhitining buzilishi natijasida F.ning soni kamayib ketgan. Barcha muhofaza qilinadi.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Fillips egri chizigʻi

Fillips egri chizigʻi - nominal ish haqi stavkalari oʻzgarishlari surʼati (inflyatsiya) bilan ishsizlik oʻrtasidagi teskari bogʻlanishni ifoda etadi. Bu atama ingliz iqtisodchisi O. U. Fillips tomonidan Buyuk Britaniyada 1861 — 1957-yillar davomidagi ishsizlik va pullik ish haqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tahlil qilish asosida 1958-yilda ifodalab berilgan. Bu chiziqqa koʻra, ishsizlik darajasiga qarab, ish haqining kutiladigan oʻzgarishini aniqlash mumkin. Ad:Mayburd Ye. M., Vvedeniye v istoriyu ekonomicheskoy misli, M., 1996; Razzoqov A. va boshqa Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 2002.

 

 

Turkum:Iqtisodiy modellar
Fillit

Fillit (yunoncha: phyllon — varaqsimon) — seritsit yoki xloritning mayda tangachalaridan tarkib topgan, yupqa varaqsimon metamorfik togʻ jinsi. Fllit tarkibida chaqiq kvars donachalari va baʼzan, albitning yangi hosil boʻlgan kristallari mavjud. Rangi, odatda, toʻq kulrang yoki kora. Fillit gilli slanetslar va argillitlarning metamorfizmi jarayonida hosil boʻladi. Metamorfizm darajasi oshgan sayin, slyudali slanetslarga aylanib boradi. Fillitning seritsitli, xloritli maʼlum. Oʻzbekistonda Qurama va Chatqol togʻlarida, Fargʻona janubida, Qizilqumda, asosan, biotitli va xloritli fillitlar koʻp uchraydi.
Fillofora

Fillofora (Fhyllophora) — floridsimon suvoʻtlar turkumi. Tanasining balandligi 50 sm gacha, shoxlari yassi. Ayrim ning sporofitlari kichikroq oʻsimta shaklida, gametofit ustida hosil boʻladi. 15 ga yaqin turi bor, sovuq va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Agarsimon modda — filloforan olishda foydalaniladi.

 

 Fillofora suvo'ti 

Fillofora - oilasiga mansub qizil suvo'tlar turkumi . . Sovuq va mo'tadil iqlim mintaqalaridagi dengiz suvlarida tarqalgan . Uning ajdodi ya'ni kelib chiqishi Ozophora va Petroglossum avlodlari bilan eng yaqin bog'liq .

Qora dengizda filloforaning yirik koloniyalarini himoya qilish uchun mo'ljallangan yirik ikkita botanika qo'riqxonasi mavjud - Zernovning Fillofora maydoni va Kichik Fillofora maydoni .
Filchalar

Filchalar (Curculionidae) — qoʻngʻizlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Boshining oldingi qismi naysimon choʻziq boʻlib, xartumni eslatadi. "Xartum"i uchida kemiruvchi ogʻiz organlari va moʻylovlar boʻladi. Kurtlari S shaklida, oqish rangli va oyoqsiz, tuproq va oʻsimlik toʻqimalarida rivojlanadi. 45000 dan ziyod turi maʼlum. Oʻzbekistonda 1000 ga yaqin turi uchraydi. F.ning shakli va rangi har xil. Uzunligi 3–60 mm. Oʻsimlikxoʻr. Ayrim qishloq xoʻjaligi ekinlariga va omborlarda saqlanadigan oziq mahsulotlariga ziyon yetkazadi. Fitonomuslar, ombor uzuntumshugʻi (mita), sholi filchasi ayniqsa keng tarqalgan.
thumb|Grypus equiseti
Filtrlash

Filtrlash (kimyoda) — suyuklik yoki gazni oʻtkazib, qattiq jismlarni tutib qoladigan filtrlovchi toʻsiq yordamida suspenziyalar yoki aerozollartl. ajratish jarayoni. Filtrlash maxsus qurilma — filtrda amalga oshiriladi. Suspenziyani filtrlashda suyuklikdan ajraladigan qattiq jismlar filtrlovchi toʻsiqda koʻpincha nam choʻkma hosil qiladi. Bu choʻkma suv va boshqa suyuqliklar bilan yuvib tushiriladi yoki quritish maqsadida havo bilan puflanadi. Juda qovushqoq va konsentratsiyasi kichik nozik dispers suspenziyalarning kattik zarralari filtrlovchi toʻsiqning teshikchalariga singib, choʻkma hosil qilishi yoki qilmasligi mumkin. Teshikchalarni kamaytirish yoki kichraytirish maqsadida yordamchi moddalar (diatomit, perlit, asbest, sellyuloza va boshqalar) koʻllanadi. Bunday moddalar filtrlovchi toʻsiqqa beriladi yoki suspenziyaga qoʻshiladi. Filtrlovchi toʻsiq orqali oʻtgan suyuklik filtrat deb ataladi.

Filtrlashning kuyidagi bor: a) suspenziyaning oʻzinigina ajralishi, yaʼni suspenziya tarkibidagi filtrlovchi toʻsikda tutib qolingan qattik jiyemni ajratish; b) suspenziyani quyultirish — filtrlovchi toʻsiq orKali sutoq fazaning bir qismini oʻtkazib yuborib, suspenziyaning konsentratsiyasini oshirish; v) suyuqlikni tiniqlashtirish — uni oz miqdordagi muallaq moddalardan tozalash.

Filtrlash bir jinsli boʻlmagan suyuk sistemalarni ajratish, gazlarni tozalashning samarali usulidir, u lab. va sanoatda (kimyo, oziq-ovqat, neftni qayta ishlash, konchilik va boshqa sohalarda) keng qoʻllanadi.
Filxner shelf muzligi

Filxner shelf muzligi - Antarktida gʻarbidagi muzlik, Uedell dengiziga tushib boradi. Uzunligi gʻarbdan sharqka 200 km, shim.dan jan. ga 450 km gacha. Chekka qismidagi balandligi 30 m, markaziy va ichki hududlarida 70–120 m, muz kalinligi ham shunga muvofiq tarzda 200 va 450–700 m. 1912-yilda V. Filxner boshchiligidagi nemis Antarktida ekspeditsiyasi tomonidan topilgan. Filxner shelf muzligim.da turli mamlakatlarning ilmiy styalari faoliyat koʻrsatadi.

 

Turkum:Antarktida
Turkum:Muzliklar
Fin qoʻltigʻi

thumb
Fin qoʻltigʻi - Boltiq dengizining sharqiy qismidagi qoʻltiq. Rossiya Federatsiyasi, Finlandiya, Estoniya sohillari oraligida. Maydoni 30 ming km². Uzunligi 390 km, eni kiraverish qismida 70 km. Qirgʻoqlari shim.da qoyali va shxera tipli, jan. va sharqida past. Qoʻltiqning sharqiy qismi — Neva qoʻltiqchasiga Neva, shuningdek, Narva, Lucha daryolari quyiladi. Chuqurligi gʻarbida 100 m, sharqida 7 m. Orol koʻp. Suvning yuza qismida temperatura qishda 0° dan past, avgustda 15—17°. Noyab. oxiridan attr. oxirigacha muz bilan qoplanadi. Shoʻrligi 2—5‰. Katta kemalarning SanktPeterburg portiga kirish uchun Fin qoʻltigʻida Dengiz kanali qazilgan. Suv sathining balandligi shamollar va atmosfera bosimi taʼsirida oʻzgarib turadi. Natijada Neva qoʻltiqchasida suv koʻtarilib, SanktPeterburgda toshqinlar boʻladi. Fin qoʻltigʻi sohilidagi yirik portlar: SanktPeterburg, Viborg (RF), Tallinn (Estoniya), Helsinki, Kotka (Finlandiya).

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Niels Ryberg Finsen

thumb|sağ|200px|Niels Ryberg Finsen
Niels Ryberg Finsen (1860.15.12, Torsxavn, Farer oroli — 1904.24.9, Kopengagen) — daniyalik fizioterapevt. Kopengagen universitetini tugatgan (1890). Kopengagendagi yorugʻlik bilan davolash instituti tashkilotchisi va direktori (1896—1904). Ilmiy faoliyati ultrabinafsha nurlarining biologik taʼsiri va undan teri silini davolashda foydalanishga oid. Finsen yorugʻlik bilan davolashning ilmiy asoslarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureata (1903).OʻzME

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1860-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1904-yilda vafot etganlar
Turkum:24-sentabrda vafot etganlar
Finik palmasi

Finik palmasi, xurmo palmasi, feniks — palmadoshlar oilasiga mansub ikki uyli daraxtsimon oʻsimliklar turkumi. Afrika va Osiyoning tropik va subtropik mintaqalarining daryolarga yaqin, yer osti suv i bor qurgʻoq joylarida, vodiylarda, botqokliklarda 15 turi usadi. Asil Finik palmasi yoki arab xurmosi turi — Shimoliy Afrika, Arabiston yarim oroli, Janubiy Eron, Afgʻoniston va Pokistonning quruq subtropik mintaqalarida oʻsuvchi qad. madaniy oʻsimlikdir. Yovvoyi turi maʼlum emas. Finik palmasi miloddan avvalgi 4ming yillikda Shumer, Ossuriya va Qad. Misrda ekilgani maʼlum. Tanasi barg bandlari qoldiqlari bn, tepa kismi qalin patsimon barglar bilan qoplangan. Gullari bir jinsli, roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi, shamol yordamida changlanadi. Mevasi kattik urugʻli, baʼzilariniki yeyishli. Tanasi tik usadi, balandligi 15–20 m gacha, mevasi — finiki (xurmosi) choʻzinchoq yoki oval, uz. 7,5 sm, diametri 3,5 sm, yangiligida va yarim quritilgan holda isteʼmol qilinadi. Arab mamlakatlarida Finik palmasi asosiy ovqat hisoblanadi (undan kamida 100 xil ovqat tayyorlanadi), eksport qilinadi. Tarkibida 62— 71% kand, 1—2,5% oqsil, 2,5% yogʻ moddalari bor. Daraxt poʻstlogʻini tilib sharbati olinib, shakar, finik vinosi, barglari tolasidan arkrn, savatlar tayyorlanadi. Urugʻidan va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Asil Finik palmasi mevasi yetishtirish boʻyicha Iroq va Shimoliy Afrika mamlakatlari oldingi oʻrinlarda turadi. Oʻrta Osiyoda Turkmaniston jan.gʻarbida 1939-yildan ekiladi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida uchraydi.

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Finikiy yozuvi

Finikiy yozuvi - mil. av. 2-ming yillik oʻrtalarida Finikiyada paydo boʻlgan hamda finikiyaliklar va karfagenliklar, qadimgi yahudiylar va moavliklar tomonidan mil. 4-asrgacha foydalanilgan konsonant harftovush yozuvi. Finikiy yozuvi ugarit yozuvi yoki qadimgi arabiy (tamud, safati, lixyoni) alifbolar bilan birga rasmli qadimgi xanaan boʻgʻinlikonsonant yozuvidan kelib chiqqan boʻlsa kerak. Finikiy yozuvidagi grafemalar soni (22 ta) asosiy manba yozuvdagiga (29—30 grafema) nisbatan kamaygan. Unda faqat undoshlargina ifodalangan, unlilar mutlaqo ifodalanmagan — Finikiy yozuvi sof konsonant yozuv boʻlgan. Harflar muayyan qatʼiy ketmaketlikda joylashgan, yaʼni alifboni tashkil etgan. Har bir harf belgili nomga ega boʻlgan va nomlar ayni harf bildirgan tovush bilan boshlangan. Mas, b — "bet", d — "dalet", g — "gimel" va shahrik.
thumb|
Finikiy yozuvi oʻngdan chapga qarab gorizontal holatda yozilgan. Bu yozuvning paydo boʻlishi insoniyat tarixida yozuvni takomillashtirishda olgʻa qoʻyilgan qadam boʻlgan, chunki birinchi marta sof tovush yozuvining, grafemalar soni aniq boʻlgan mukammal alifboning yuzaga kelishi jamiyatda yozuvni biladigan kishilar doirasini nihoyatda kengaytirib yuborgan. Miloddan avvalgi 12-asrda toʻla shakllangan Finikiy yozuvi finikiyaliklarning Oʻrta dengiz boʻylarida barpo qilgan mustamlaka yerlarida tarqalgan. 10—9-asrlarda Finikiy yozuvidan oromiy yozuvi (undan esa yahudiy, nabotiy, arab; Old va Markaziy Osiyoning boshqa alifbolari, jumladan, bilvosita gruzin va arman; sugʻd, uygʻur va moʻgʻul yozuvlari va boshqa yozuvlar) paydo boʻlgan. 11 — 8-asrlarda esayunon, keyinroq lotin, Kirill alifbolari, brahmi yozuvi (undan Hindiston, Shim.Sh ar qiy Osiyo va Tibet yozuvlari) kelib chiqqan. Maʼlumotlarga qaraganda, hozirgi bizga maʼlum boʻlgan harftovush tizimidagi alifbolarning F qismidan koʻprogʻi Finikiy yozuvidan tarqalgan.

Finikiy yozuvida bitilgan eng qad. yodgorliklar miloddan avvalgi 12—10-asrlarga mansub boʻlib, Finikiyaning oʻzidan emas, balki uning mustamlakalari hududidan topilgan (ular koʻp emas). Finikiy yozuvidagi yodgorliklarning koʻpchiligi miloddan avvalgi 5-asr — mil. 2—3-asrlarga mansub. Undan keyingi davrda Finikiy yozuvi oromiy yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan.

 

Turkum:Yozuvlar
Finikiy tili

Finikiy tili — som tillarining xanaan guruxchasiga mansub va miloddan avvalgi 2—1 ming yillik — milodiy 1ming yillikda Finikiyada hamda Oʻrta dengiz soqillaridagi finikiy mustamlakamanzilgohlari (Kipr, Sitsiliya, Sardiniya, Messaliya, Ispaniya, Shimoliy Afrika)da tarqalgan (keyinchalik ulik) til. Finikiy tili Finikiyaning oʻzida milodiy II asrda isteʼmoldan chiqqan; Shimoliy Afrikada esa soʻnggi davr Finikiy tili (yangi puna tili) arablar istilosi davri (VIII asr)gacha saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi 2 ming yillik oʻrtalaridan milodiy 2-asr gacha (Finikiya) va milodiy 3—4-asrlargacha (Oʻrta dengizning garbi) boʻlgan davrga mansub yozma yodgorliklar orqali maʼlum; dialektal jihatdan shimoliy finikiy, janubiy finikiy, kipr, puna lahjalariga boʻlinadi. Finikiy tilining morfologiyasi va leksikasi boshqa som tillariniki, xususan, ivritnikiga oʻxshash. Finikiy tili fonetikasining u mansub boʻlgan guruhchadagi boshqa tillardagidan oʻziga xos tomonlari bor. Umumsomiy 28 undoshdan, grafikasiga koʻra, 22 tasi saqlanib qolgan. Vokalizm (unlilar) sohasida ham anchagina farqlar boʻlgan."" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Finikiya

Finikiya – Oʻrta dengizning sharqiy sohilidagi qadimgi viloyat. Rivoyatlarga koʻra, Finikiyaning aholisi Eritreya dengizi sohillaridan kelgan; ayrim finikiyalik tarixchilarning fikricha, finikiyaliklar Finikiyaning tub aholisidir. Miloddan avvalgi 5—4 ming yillikda Finikiya oʻzining qulay geografik joylashuviga koʻra, Mesopotamiya va Nil vodiysi aholisi bilan faol savdo-sotiq olib borgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida quldorlik shahardavlatlari: Ugarit (RasShamra), Sidon (Sayda), Beruta (Bayrut), Arvad(Arad), Tir (Sur) va boshqa vujudga kelib, ular miloddan avvalgi 12-asrgacha Misr firʼavnlari qoʻl ostida boʻlgan. Miloddan avvalgi 13-asr oxiri – 12-asrning boshida Finikiya nihoyat Misr mustamlakasidan xalos boʻlgan. Miloddan avvalgi 1ming yillikda Finikiya Oʻrta dengiz sohil boʻyining Markaziy va Gʻarbiy qismini egallab, bu yerlarga kuplab finikiyalik savdogarlar va qaroqchilar kelishi avj olgan. Tasos o.da temir rudasi konlari ochilgan, Melkart xudosi ibodatxonasi va kichik qishloq bunyod etilgan. Atlantika okeaniga tutashgan Shimoliy Afrika soxillarida, Like, Ispaniyaning jan. kismida, Gades, Malaka, Seksi, Abdera, Sitsiliyada Motiya, Panorm va Sardiyada Nora shaharlari qad koʻtargan.

Finikiyada hunarmandchilik, savdo-sotiq, kemasozlik juda taraqqiy qilgan; dengiz yoʻllaridan keng foydalanilgan. Shaharlar oʻrtasida hukmronlik uchun kurashlar natijasida kucheizlangan Finikiya miloddan avvalgi 8—7-asrlarda Ossuriyaga, miloddan avvalgi 6-asrda Bobilga, miloddan avvalgi 539 yildan 332 yilgacha axomaniylar davlatiga boʻysungan. Finikiya miloddan avvalgi 332 yildan makedoniyalik Aleksandr davlati, miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalaridan Salavkiylar davlati qoʻl ostida boʻlgan. Shu vaqtdan boshlab Finikiyada ellinlashtirish jarayoni kuchaygan. Oʻrta dengiz boʻyidagi Delos, Afina va boshqa shaharlarda finikiyalik savdogarlarning faktoriyalari va uyushmalari paydo boʻlgan. Miloddan avvalgi 2— 1-asrlarda Kiprda YunonFinikiya podsholigi vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 63 yildan boshlab Finikiya Rimning Suriya provinsiyasi tarkibiga kirgan. Astasekin finikiyaliklar Suriyaning boshqa aholisi tarkibiga singib ketgan.

 

 

Turkum:Qadimgi Yevropa
Fir

Fir, Fil, pil, kat, kot va al-Fir nomlari bilan atalgan — Xorazmning qad. poytaxti; Amudaryoning soʻl sohilida joylashgan. Arab ida alMansura deb ham atalgan. Beruniyning xabar berishicha, "AlFir Xorazm shahri (Kat)ning chekkasidagi loy va xom gʻishtdan qurilgan qalʼa boʻlib, bir-birining ichiga joylashgan va balandlikda birbiridan qolishmaydigan uch qavatli qoʻrgʻon edi... AlFir oʻn milcha va undan koʻproq masofadan koʻrinar edi. Jayxun har yili uni buzib, yiqitib va parchalab olib keta berdi; nihoyat Iskandar tarixining 1305-yilida (milodiy 993 yil) undan asar krlmadi". Shundan soʻng poytaxt Gurganj shahriga koʻchirilgan. F. xarobalari Shabboz (hozirgi Beruniy) oʻrnidadir.

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Xorazm
Turkum:Beruniy tumani
Firma

Firma ( — imzo) — korxona, kompaniya, xoʻjalik va tijorat tashkilotlarining umumiy nomi. Xodimlar soni, mulk shakllari, huquqiy holati va boshqalarga koʻra xilma-xil Firmalar bor. Firmalarda band boʻlgan xodimlar soni 2—3 kishidan 20—30 ming kishigacha boʻlishi mumkin. Firmalar barcha mulk negizida davlat, kooperativ, shirkat, jamoa tashkilotlari va mahalliy davlat idoralari, milliy va chet ellik yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan tashkil etiladi. Ular quyidagi turlarga ajratiladi: affilirlangan (qoʻshilgan) Firma — filial, shoʻba korxona shaklida yirikroq turdosh bosh korxona tarkibida faoliyat yuritadi; broker Firma — tijorat maqsadlarini koʻzlaydigan va mijoz topshirigʻiga koʻra va uning hisobidan vositachi sifatida faoliyat yuritadi; venchur Firma — kichik yoki oʻrta investitsion Firma hisoblanib, ilmiy tadqiqotlar va muhandislik ishlanmalarini amalga oshiradi; investitsion Firma — investitsiyalash va qimmatli qogʻozlar bilan bogʻliq operatsiyalarni oʻtkazadi; injiniring Firma muhandislikmaslahat koʻrsatishga ixtisoslashadi; innovatsion Firma — Firmaning ilmiy tadqiqot ishlari natijalari bazasida yangi texnologiyalarni yaratish uchun barpo etiladi; konsalting Firma — uning faoliyat sohasini maslahat xizmatlari koʻrsatish tashkil etadi; ishlab chiqarish Firmasi — aniq bir mahsulotni tayyorlash bilan shug'ullanadi; savdo Firmasi — savdovositachilik faoliyati bilan shugʻullanadi; rieltor Firma — koʻchmas mulk sohasidagi amallarda qatnashadi.

Hozirgi iqtisodiy hayotda Firmalarning asosiy qismi nisbatan kichik va mayda. Yirik Firmalar nisbatan mustahkam ishlab chiqarish, texnologik va xom ashyo bazasiga ega boʻlib, xalqaro mehnat taqsimotida faol ishtirok etadi, oʻrtacha Firmalar kooperatsiyalangan hamda ixtisoslashgan qismlar va detallar ishlab chiqarish sohasida, shuningdek, umumiy texnologik va texnik infratuzilma sohasida faoliyat koʻrsatadi. Mayda Firmalar, asosan, tovarlar ishlab chiqarish va aholiga xizmat koʻrsatish bilan shug'ullanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyotining barcha tarmoqlarida 236,4 mingga turli Firmalar faoliyat koʻrsatdi (2003).

Ahmadjon Oʻlmasov.

 Yana qarang 

 Kompaniya
 Korxona
Firn

Firn (nem. ﬁ rn — oʻtgan yilgi, eski) — muz donalarining qayta kristallanishi natijasida hosil boʻlgan yirik donador muz. Firn qor bilan muz oraligʻidagi bosqich boʻlib, yogʻin, asosan, qor koʻrinishida yogʻadi, togʻlarning yoz boʻyi erib ulgurmaydigan qor chizigidan yuqorida joylashgan qismida va qutbiy oʻlkalarda yuzaga keladi. K,or quyosh radiatsiyasi, iliq havo taʼsirida qayta kristallanishi va suv bugʻining sublimatsiyasi natijasida firnga aylanadi. Firn zichligi 0,45 dan 0,8 g/sm3 gacha. Togʻ muzliklarida firn qalinligi 20–30 m, Antarktidada 100 m gacha yetadi.

Turkum:Glyatsiologiya
Firqa

Firqa (arab. – guruh, toʻda) – islomiy eʼtiqodga doir bir yoki bir necha masala yuzasidan maxsus fikrga ega boʻlgan kishilar guruhi (maktab, jamoa). Muhammad (s.a.v.) tomonidan musulmonlar jamoasi 73 (yoki 72) Firqaga boʻlinib ketadi, deb bashorat qilingan. Eski oʻzbek tilida „partiya“ soʻzi oʻrnida ham ishlatilgan.

Islomiy harakat islomdagi asosiy yoʻnalishlardan biridir.

Islomdagi oqimlarning tafovuti Umaviylar davrida boshlanib, Abbosiylar davrida ham davom etdi. Olimlar qadimgi yunon va eron olimlarining asarlarini arab tiliga tarjima qilish, bu asarlarni islom nuqtai nazaridan tahlil qilish va sharhlashga kirishdilar.

Islom dini odamlarni umumiy din asosida birlashtirganiga qaramay, musulmon mamlakatlarida etnik-konfessiyaviy qarama-qarshiliklar barham topgani yoʻq. Bu holat musulmon dinining turli oqimlarida oʻz aksini topgan. Islomdagi oqimlar (sunniylik va shialik) oʻrtasidagi barcha tafovutlar aslida dogmatik emas, balki huquqni qoʻllash masalalari bilan bogʻliq. Islom barcha musulmonlarning yagona dini hisoblanadi, ammo islom harakati vakillari oʻrtasida bir qator kelishmovchiliklar mavjud. Shuningdek, huquqiy qarorlar tamoyillari, bayramlarning nishonlanishi, boshqa din vakillariga boʻlgan munosabatda ham jiddiy tafovutlar mavjud.

Dunyo musulmonlarining qariyb 85% sunniylar, 15% shialar hamda qolgan islomiy harakat aʼzolarini (ahmadiylar, alaviylar, ibodiylar, ismoiliylar va boshqalar) oʻz ichiga oladi.
Fito...

Fito...,... FIT (yun. phyton — oʻsimlik) — oʻzlashma koʻshma soʻzlarning birinchi yoki ikkinchi qismi; shu soʻzlarning usimlikka yoki oʻsimliklar haqidagi fanlarga (mas, botanikaga) alokadorligini bildiradi (mas, fitobar, fitoterapiya; galofitlar, geofitlar).
Fitobar-o‘simlikning ma‘lum bir qismlaridan foydalanib fitoichimliklar tayyorlanadigan joy hisoblanadi. Tibbiyot amaliyotida fitoichimliklar oddiy yoki murakkab bo‘ladi.Agar hozirgi davrda tabiiy dori vositalarining talabini hisobga olsak bu ay‘ni muddaodir.
Fitogelmintlar

Fitogelmintlar, fitonematodalar — oʻsimliklarda parazitlik qiluvchi toʻgarak chuvalchanglarning umumiy nomi. Nematodalar sinfiga mansub. 10000 dan ortiq, jumladan, Oʻzbekistonda 700 ga yaqin turi maʼlum. Gavdasining uzunligi 0,2—5 (baʼzan 11) mm, yoʻgʻonligi 10—100 mkm. Oʻsimlikning yer ustki yoki yer ostki qismidagi turli organlarda parazitlik qilishga ixtisoslashgan bor. F. bilan zararlangan usimlik usishdan qoladi, soʻliydi; zararlangan organlarda boʻrtma (shish) paydo qiladi; toʻqimalari yemirilib, nekrozta uchraydi. Oʻzbekistonda sabzavot va poliz ekinlari, gʻoʻza, kanop va boshqa oʻsimliklarga boʻrtma nematodalar, kartoshkaga poya nematodasi katta ziyon yetkazadi. F.ni fitogelmintologiya oʻrganadi (yana qarang Gelmintlar).
Val Logsdon Fitch

right|200px|thumb|Val Logsdon Fitch

Val Logsdon Fitch (1923.10.3, Merriman) — amerikalik fizik, AQSH Milliy akademiyasi aʼzosi (1966). MakGill universitetini tugatgan (1948). Kolumbiya universiteti (1953— 54), Prinston universitetlarida (1954-yildan) ishlagan, falsafa fanlari doktori (1954), professor (1960-yildan). Ilmiy ishlari yadro va mezon fizikasi hamda elementar zarralar fizikasiga oid. smezon massasini (J. Reynuoter bn), myumezon chikaradigan rentgen nurlari spektrini oʻlchagan, myumezoatomlarini kashf etgan (1953). Tartib raqami 13^85 oraligʻidagi yadrolar radiusini oʻlchadi va 1,210 13 sm ga tengligini koʻrsatdi (1953). Tauva teta mezonlar yashash vaqti tengligini eksperimental tasdiqladi (1956), /Gmezonni kashf etdi (1960). J. Kronin va boshqa bilan 1964-yilda neytral kaonning noyob yemirilishini aniqladi. Birinchi marta K° va K°mezonlar interferensiyasini kuzatdi (1965). Nobel mukofoti laureati (1980)Nobel mukofoti sovrindorlari"FITCH (Fitch) Val Logsdon" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-martda tugʻilganlar
Turkum:5-fevralda vafot etganlar
Turkum:2015-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
F. Scott Fitzgerald

thumb|Francis Scott Fitzgerald 1937

Frensis Skott Fitsjerald (1896.24.9, Sent-Pol, Minnesota shtati — 1940.21.12, Xeyvort, Gollivud) — amerika yozuvchisi. 1913—17 yillarda Prinston universitetida oʻqigan. "Jannatning bu tomoni boʻylab" (1920) nomli birinchi romanida F. birinchi boʻlib "yoʻqotilgan avlod", 20yillar amerika yoshlari tasviriga eʼtibor qaratadi. "Yoʻqotilgan avlod" F. ijodidagi asosiy mavzulardan boʻlib, uning 20-yillardagi koʻplab hikoyalari va "Goʻzallar va xalokatga mahkumlar" (1922) romanida xam oʻz aksini topgan. Amerika adabiyotidagi mumtoz asarlardan hisoblangan "Buyuk Getsbi" (1925) romanida Amerikaning har qanday amerikalik oʻzining halolligi, gʻayrati, mehnatsevarligi bilan ijtimoiy pillapoyaning eng yuqori bosqichiga erisha oladigan mamlakat ekanligi haqidagi afsonani fosh etadi. "Muloyim tun" (1934) romanida esa isteʼdodli psixiatrvrach, baland kayfiyatli idealist Dik Dayverining astasekin zavol topishi, boylik oldida taslim boʻlishi haqida hikoya qilinadi, romantik orzuxayollar bilan haqiqiy hayot toʻqnashuvidagi chuqur fojia tasvirlanadi. Tugallanmagan ijtimoiy romani "Soʻnggi magnat" (1941-yil nashr etilgan) Gollivud hayoti, undagi kishilarning xulqatvori haqida. F., shuningdek, "Yoʻldan ozdiruvchi ayollar va faylasuflar" (1920), "Jaz asri ertaklari" (1922), "Barcha gʻamgin yigitlar" (1926), "Tongda uygʻotuvchi ovoz" (1935) kabi hikoyalar toʻplamlari, "Halokat" avtobiografik ocherklar toʻplami (1946-yil nashr etilgan), pyesalar, ssenariylar muallifi. Teran psixolog, oʻtkir tanqidchi, nasr ustasi boʻlmish F. vafotidan ancha keyin, 50-yillarning oʻrtalaridan mashhur boʻlib ketadi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Hans Fischer

Fisher Gans Eygen (1881.27.7, Xexst — 1945.31.3) — nemis organik kimyogari va biokimyogari. Marburg universitetni tutatgan (1904). Insbruk (1916-yildan), Vena (1918-yildan) universitetlarida va Myunxen oliy texnika maktabida professor (1921—45). Asosiy ilmiy ishlari pirrol va uning hosilalari kimyosiga oid. Xlorinlar va boshqa pirrol birikmalarini sintez qilgan (1920). Krndagi gemoglobin globin oqsili va tarkibida temir tutgan gemin kompleksidan iborat ekanligini aniqlagan (1929). Nobel mukofoti laureati (1930)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1881-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1945-yilda vafot etganlar
Turkum:31-martda vafot etganlar
Hermann Emil Fischer

Hermann Emil Fischer (1852.9.10, Eyskirxen — 1919.15.7, Berlin) — nemis organik kimyogari. Strasburg universitetini tugatgan (1874). Myunxen (1879-yildan), Erlanger (1882-yildan), Vyursburg (1885-yildan), Berlin (1892—1919) universitetlari professor Ilmiy ishlari uglevodorodlar, oqsillar, purin birikmalari kimyosiga oid. Purinning fiziologik faol hosilalaridan — kofein, teobromin, ksantin, gipoksantin, teofillin, guanin va adeninni (1897), siydik kislota (1899), shuningdek, purinni (1898) sintez qilgan. Qandlar (1887-yildan), mannoza, fruktoza va glyukoza (1890) sintezini amalga oshirgan. Koʻpgina oqsillarning parchalanish mahsulotlarida valin (1901), prolin va oksiprolin (1902) mavjudligini ochgan, polipeptidlar sinteziga asos solgan va ilk bor sof dipeptid olgan (1902). Nobel mukofoti laureata (1902)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1852-yilda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda vafot etganlar
Turkum:9-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:15-iyulda vafot etganlar
Ernst Otto Fischer

thumb|270px|right|Ernst Otto Fisherning qabri, Solln qabristoni, Myunxen (2012-yil iyul)
Ernst Otto Fischer (1918.10.11, Solna – 2007.23.7 Munhen) — nemis organik kimyogari. Myunxen oliy texnika maktabini tugatgach, shu maktabda ishlagan (1949-yildan), professor (1964-yildan). Ilmiy ishlari metallorganik birikmalar kimyosiga oid. Texnetsiy (Ts) va transuran elementlarning plutoniy (Ri) dan kaliforniy (Cf) gacha metallorganik hosilalarini sintez qilgan, uglerod bilan 5f elektron konfiguratsiyali metallar orasida kimyoviy bogʻ hosil boʻlishi mumkinligini aniqlagan. Ilk bor oraliq metallarning barqaror karben komplekslarini olgan, oraliq metall — ikki valentli uglerod bogʻining fizik xossalarini mukammal oʻrgangan (1964), metallarning karbin komplekslarini sintez qilgan (1973). Nobel mukofoti laureati (1973, Geoffrey Wilkinson bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:2007-yilda vafot etganlar
Turkum:23-iyulda vafot etganlar
Flajolet

Flajolet (frans. ﬂ ageolet — kichik fleyta) — 1) puflama musiqa cholgʻu asbobi, boʻylamasiga chalinadigan yuqori registrli fleyta. Silindr yoki konussimon kanalining uz. 30— 45 sm. Yuqori qismida xushtakcha, yon tomonida barmoq (yoki klapan)lar bilan yopiladigan 6 ta chalgʻich teshigi mavjud. Diapazoni 2 oktava atrofida; 2) organ, fisgarmoniya registri; 3) torli sozlarning oʻziga xos (chiyillaydigan) tembrga ega, toriga barmoq bilan sal tegish orqali hosil qilinadigan yuqori ton (oberton)lar. F. cholgʻusi tovushini eslatgani uchun shunday nom olgan.

 

Turkum:Musiqa asboblari
Flamand tili

Flamand tili — niderland tili jan. variantining shartli va anʼanaviy nomi; niderland tilining Flandriyadagi laxjasi. Belgiyaning shim. viloyatlari (Gʻarbiy va Sharqiy Flandriya, Brabant, Antverpen, Limburg)da, kisman Fransiya va AQShdatarkalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, F.tda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 7,2 mln, (jumladan, Belgiyada 5,1 mln. Niderlandiyada 1,7 mln, Fransiyada 250 ming) kishidan ortiq."" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Flegmatik

Flegmatik (yunoncha: phlegma — shilliq) — mizoj dan biri. Flegmatik temperamentli odamni sekin, xotirjam, barqaror intilishlari bilan yoki ozmi-koʻpmi doimiy kayfiyat bilan, ruhiy holatning zaif tashqi ifodasi bilan tavsiflash mumkin Краткий психологический словарь. — Ростов-на-Дону: «ФЕНИКС». Л. А. Карпенко, А. В. Петровский, М. Г. Ярошевский, 1998.. Flegmatik asab tizimining kuchli, muvozanatli, inert turi bilan ajralib turadi. Bunday odamlar ishonchli xotiraga ega va ularning qarori puxta oʻylangan, muvozanatli va xavf-xatarsiz.

Flegmatik odamda tinch, hatto kayfiyat hukmron; uning his-tuygʻulari va hissiyotlari odatda doimiydir. Flegmatik faoliyatning bir turidan ikkinchisiga oʻtish qiyin va yangi vaziyatga moslashadi. Xarakterli ravishda, flegmatik odamlarda xatti-harakatlarning yangi shakllari sekin rivojlanadi, ammo uzoq vaqt saqlanib turadi. U kamdan-kam hollarda chiqib ketadi, mojarolarga moyil emas; u tinchlik, xotirjamlik, chidamlilik, baʼzida letargiya, boshqalarga befarqlik, dangasalik bilan ajralib turadi. Pavlov ushbu temperament turini kuchli turga ajratdi И. М. Кондаков. Психологический словарь. — 2000.Словарь практического психолога. — М.: АСТ, Харвест. С. Ю. Головин, 1998..
Flegmatik shaxslar tinch, tinch va osoyishta boʻlishga moyil. Ular boshqalarga hamdardlik va gʻamxoʻrlik qilishadi, ammo ular oʻzlarining his-tuygʻularini yashirishga harakat qilishadi. Flegmatik shaxslar, shuningdek, dunyodagi gʻoyalar yoki muammolarni umumlashtirishda va murosaga kelishda yaxshiПсихологический словарь. — 2000..
 

 
 Большая советская энциклопедия: В 30 т. — М.: «Советская энциклопедия», 1969—1978.
 Психологический словарь. — 2000.
 Краткий психологический словарь. — Ростов-на-Дону: «ФЕНИКС». Л. А. Карпенко, А. В. Петровский, М. Г. Ярошевский, 1998.
 Словарь практического психолога. — М.: АСТ, Харвест. С. Ю. Головин, 1998.
 И. М. Кондаков. Психологический словарь. — 2000.
 Большой Энциклопедический словарь. — 2000.
Turkum: Temperamentlar
Fleksiya

Fleksiya ( — egilish, bukilish; bukik) — soʻz oʻzgarishlarida namoyon boʻladigan grammatik majmui koʻrsatkichi; shunday koʻrsatkichlardan foydalanadigan soʻz oʻzgarishi tizimining oʻzi. Fleksiyada qoʻshimchalar qoʻshilishi yoki oʻzakdagi baʼzi tovushlarning oʻrin almashinishi natijasida soʻzlar dastlabki shaklini yoʻqotadi yoki oʻzgartiradi. Ichki va tashqi fleksiya farqlanadi. Ichki fleksiya soʻz oʻzgartirishning shunday usuliki, unda soʻz shakllari asos tarkibidagi tovushlarning oʻzgarishi orqali hosil qilinadi. Masalan, arab tilidagi "kataba" (u yezdi) soʻz shakli ktb oʻzagiga hamda grammatik maʼno ifodalovchi aaa unlilariga (harf sifatida emas, diakritik belgi bilan koʻrsatiladigan qisqa unlilarga) ajratiladi qiyoslang: "kutiba" — yozilgan (uia) "maktaba" — kutubxona, kitob doʻkoni (yana aaa). Koʻrinadiki, ichki Fleksiya nafaqat grammatik shakllarning hosil boʻlishiga, hatto soʻz yasalishiga xizmat qiladi. Tashqi fleksiya sintetik affikslardan foydalanuvchi soʻz oʻzgarishi (masalan, rus tilidagi - pole, polya, poley va shahrik. (qarang Sintetik tillar). Morfologiyasida asosan аleksiyadan foydalanuvchi tillar flektiv tillar deb ataladi.

 Yana qarang 

 Flektiv tillar
Flektiv tillar

Flektiv tillar — grammatik, baʼzan leksik maʼnolar fleksiya yoʻli bilan ifodalanadigan tillar; lingvistik tipologiya, tillarning morfologik tasnifidagi asosiy tushunchalardan biri. Flektiv tillar tushunchasi 1809-yilda nemis olimi F. Shlegel tomonidan fanga kiritilgan. U som tillari, rus tili va baʼzi hindevropa tillarini Flektiv tillar qatoriga kiritadi. Flektiv tillar 2 ta, odatda, oʻzaro kesishuvchi ichki va tashqi fleksiyali guruxlarga boʻlinadi.

Tashqi fleksiya (fuziya — asos bilan affiksni ajratish, farklash qiyin boʻlgan holat), affikslardan farqli ravishda, koʻp maʼnolilik mas, " - rukoy" shaklidagi "oy" morfemasi bir paytning oʻzida jins (jenskiy), son (birlik) va kelishik (tvoritelniy) maʼnolarini ifodalaydi, shuningdek, asos bilan mahkam bogʻlanganlik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ichki fleksiyada morfema tarkibidagi unlilarning shartlanmagan urin almashinuvi grammatik maʼnoga ega boʻladi: nemis tilida geht — bormoqda, ging — bordi, der Gang — borish; arab tilida qatala — (u) oʻldirdi, qutila — oʻldirilgan, qattol — oʻldiruvchi va shahrik. Ichki fleksiya mexanizmi, ayniqsa, feʼl morfologiyasida, som tillarining feʼl turkumida yaqqol namoyon boʻladi. Fleksiya tilda aksar hollarda maʼno ifodalashning boshqa vositalari bilan birikkan holda boʻladi.
Alexander Fleming

thumb|

Alexander Fleming (1881.6.8, Lokfild — 1955.11.3, London) — ingliz mikrobiologi, London Qirollik jamiyati (1943), Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1946), London universiteti krshidagi tibbiyot kollejini tugatgan (1906). Londondagi bakteriologiya institutida ishlagan (190814; 191848), shu institut professor (1928-yildan), direktori (1946— 54). London universitetida bakteriologiya boʻyicha professor (1948—55), Edinburg universiteti rektori (1951—54). Mikrobiologiya jamiyatining birinchi prezidenti. Asosiy ilmiy ishlari bakteriologiya, immunologiya va kimyoterapiyaga bagʻishlangan. 1922-yilda bakteriya hujayralarini parchalovchi ferment — lizotsimni kashf etgan. Mogʻor zamburugʻlaridan penitsillin antibiotigini olish usulini ishlab chiqqan (1929). Nobel mukofoti laureati (1945, X. Flori va E. Cheyn bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1881-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1955-yilda vafot etganlar
Turkum:11-martda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Gustave Flaubert

Gustave Flaubert (1821. 12.12, Ruan 1880.8.5, Kruasse, Ruan yaqinida) — fransuz yozuvchisi.

 Hayoti 
Parij universitetining huquqshunoslik fakultetitida oʻqigan. Yoshligidan hikoya, qissa yoza boshlagan. Asosan, "Bovari xonim" (1857) romani bilan shuhrat qozongan. "Salambo" (1862) romanida uzoq oʻtmishda (miloddan avvalgi 3-asrning 2 yarmida) Qadimiy Rimning Karfagenga qarshi kurashlari tarixi tasvirlangan, pok muhabbatni tahqirlagan zoʻravonlik, nohaqlik fosh etilgan. "Avliyo Antoniyning aldanishi" (1874) falsafiy dramasida, xususan, xristian dinining gʻayritabiiy qonunlarini Antoniy obrazi orqali keng ochib bergan. "Hislar tarbiyasi" (1869) romani, "Buvar va Pekyushe" (1881, tugallanmagan) hajviy romani, "Siyqasi chiqqan haqiqat" parodiyasi (nashri — 1910) bor. Flober rus yozuvchilari I. Turgenev, L. Tolstoy bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Ijodi Rossiyadagi peshqadam adabiy jamoatchilik diqqatini oʻziga tortgan. M. P. Musorgskiy uning "Salambo" asari asosida opera yozgan. Isteʼdodli stilist boʻlgan Flober jahon adabiyotida realizm taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan.

 
 Bovari xonim, T., 1976. Ad.: Reizov B. G., Tvorchestvo Flobera, M., 1955.
Flogopit

Flogopit (yun. phlogopos — olov rangli, qizgʻish) — varaqsimon silikatlar sinfiga mansub mineral, biotit — F. izomorf katoridagi magnezial kam temirli slyuda (Mg/Fe>2). Kimyoviy tarkibi K(Mg, Fe)3AlSi3O10 (OH, F)2; aralashma holida Na2O (8% gacha), TiO2 (9% gacha), MnO (18% gacha — manganofillit), shuningdek, Rb, Cs, Va va boshqa boʻladi. Monoklin singoniyada kristallanadi. Agregatlari varaqsimon, plastinkasimon, tangasimon. Temirsiz F. rangeiz, temirlisi koʻk, qizgishqoʻngʻir. Qattikligi 2— 2,5; zichligi 2,8—3,0 g/sm3. Metamorfik jinslarning keng tarqalgan minerali, nurash jarayenida vermikulitga aylanadi. Pnevmatolitlar va kontakt metasomatik togʻ jinslarida, kristalli slanetslarda, ohaktosh va dolomitlarda uchraydi. Sanoat ahamiyatidagi konlari magnezial jinslar bilan alyuminiykremnezemli jinslar kontaktida metasomatoz jarayenida hosil boʻladi. F. — elektroizolyatsion material, u sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi. F.dan elektrotexnikada elektroizolyatsion qistirmalar tayyorlash, sanoat pechlarining koʻrish oynalarini yasash, elektron asboblar detallarini tayyorlashda va rezina sanoatida toʻldirgich sifatida foydalaniladi. Konlari Sibir, Kanada sharqi, Madagaskar o., Kola yarim orol, Braziliya va AQShda mavjud. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol, Kuljuktogʻ togʻlarida uchraydi.

 

Turkum:Minerallar
Flora

Flora (yangi lotincha: ﬂ ora, lotincha: Flora — gullar va bahor xudosi; lotincha ﬂ os — urug, ﬂ oris — gul) — oʻsimliklarning muayyan hududda tarixan tarkib topgan taksonlari majmui. Flora muayyan geografik joyga taalluqli boʻlib, uning hozirgi tabiiy sharoiti, oʻtmishi bilan bogʻliq va u yer yuzidagi boshqa flora bilan ozmi koʻpmi munosabatda boʻladi. Bu jihatdan flora muayyan hududdagi oʻsimliklar jamoasidan (oʻsimliklar qoplamidan) farq qiladi. "flora" tushunchasi maʼlum hududdagi barcha oʻsimliklar taksonlarini oʻz ichiga oladi. Tuban va boshqa yuksak oʻsimlik majmui, odatda, maʼlum sistematik birliklar bilan belgilanadi (mas, "sporali oʻsimliklar florasi", "suvoʻtlar florasi" va boshqalar). Florasi oʻrganilayotgan material hajmi maʼlum darajada ixtiyoriy boʻlib, tanlangan joyga bogʻliq (mas, Oʻzbekiston florasi, Kavkaz florasi, Zarafshon florasi va hokazo). Har bir florani bilish uning tur, turkum oila va boshqalarni aniqlashga, yaʼni flora inventarizatsiyasiga asoslangan. Inventarizatsiyaning barcha maʼlum belgilariga koʻra flora elementlariga ajratiladi. Jumladan, geografik elementlar oʻzining geografik tarqalishiga koʻra oʻxshash, genetik elementlar esa genetik kelib chiqishi va joylashish tarixiga koʻra yaqin turlarni birlashtiradi. Flora yoshini tahlil qilish uning progressiv (kelib chiqish, joylashish vaqtiga binoan yoshi), konservativ va relikt elementlarni aniqlashga imkon beradi. Har qaysi floraning muhim belgisi uning sistematik strukturasi, yaʼni flora tarkibida turli sistematik guruhlarning birlashishidan iborat.

Biror hududdagi oʻsimliklar sistematik tarkibini yorituvchi yirik asarlar ham, odatda, "flora" deb nomlanadi. Koʻpincha, floraga mazkur hududda keng tarqalgan madaniy oʻsimliklar ham kiritiladi, lekin botanika bogʻlari, oranjereyalarda oʻstiriladigan oʻsimliklar kiritilmaydi. Oʻsimliklar tushunchasi oʻrniga flora tushunchasining ishlatilishi notoʻgʻri.

 
 

 
Turkum:Oʻsimliklar
Flora dunyolari

Flora dunyolari, Yer yuzi flora dunyolari — Yer yuzining muayyan hududlarida tarixan tarkib topgan, kelib chiqishi bilan oʻzaro oʻxshash floraparnit eng yirik birlashmalari. Flora dunyolarini bir-biridan farqlashda paleogeofafik omillar (asosan, boʻr davridan boshlab) hamda tuproq va iqlim sharoitlari muhim ahamiyatga ega. har bir Flora dunyolari tarixan uzoq geologik davr mobaynida muayyan hududda kelib chiqqan va tarqalgan endemik oʻsimlik oilalari va turkumlari kompleksiga ega. Flora dunyolari kichikrok, floristik birliklar (flora oblastlari, provinsiya, okrug, rn va boshqalar)ga boʻlinadi.

Golarktika Flora dunyolari (yoki Golarktika oblasti) Shimoliy yarim sharning tropikdan boshqa hamma qismini — janubda Yashil Burun o.lari, Sahroi Kabir va Arabiston yarim orolning shim. qismlari, Fors koʻrfazi sohillari, Hindukush va Himolay togʻlarining jan. yon bagʻirlari, Xitoyningjan. chekkasi, Shimoliy Amerikada Meksika togʻlarining shim. qismlari va Meksika koʻrfazi sohillarigacha boʻlgan juda katta hududni egallagan. Golarktika, oʻz navbatida, Arktika, Boreal, Oʻrta Yevropa, Oʻrta dengiz boʻyi, Markaziy Osiyo, Sharqiy Osiyo, Kaliforniya (Sonora), Appalachi Flora dunyolariga boʻlinadi. Oʻrta dengiz boʻyi va Sharqiy Osiyo oblastlarida endemik turlar koʻp.

Paleotropik Flora dunyolari (yoki Paleotropik oblast) Golarktika Flora dunyolaridan jan.da (Sharqiy yarim sharda) to Janubiy Afrika subtropiklarigacha (Hind va Tinch okeanlardagi orollar bn) boʻlgan hududni egallaydi. Oʻsimlik dunyosi boy. Endemik oʻsimliklar kam. Sahroi Kabir, Sudan, Zambiya, Gvineya, Kongo, Kalaxari, Kap, Madagaskar, Hindiston, Hindixitoy, Malayya, Papua, Gavayya, Polineziya oblastlarini oʻz ichiga oladi.

Neotropik flora dunyosi (yoki Neotropik oblast) Amerika qitʼasida Janubiy Kaliforniya va Bagama o.laridan boshlab, to 41° j.k.gacha boʻlgan qismini egallagan. Florasida kosmopolit oʻsimlik oilalari koʻp. hSernam va issiq ekvatorial zona oʻrmonlari turlarga boy. Karib, Orinoko, Amazonka, Braziliya, LaPlata, And flora oblastlariga boʻlinadi.

Jan. flora dunyosi Avstraliya materigi va Tasmaniya o., Yangi Zelandiya, Janubiy Amerikaning jan. chekkasi, Antarktida yoni o.lari va Antarktidani oʻz ichiga oladi. Avstraliya, Yangi Zelandiya, Yangi Kaledoniya va MagellanAntarktika flora oblastlariga boʻlinadi. Avstraliya florasi oʻziga xos oʻsimlik ga ega (evkaliptlar va boshqalar). Shuning uchun baʼzi botaniklar uni alohida Flora dunyolari hisoblashadi.
Florensiya

thumb|
Florensiya — Italiyaning markaziy qismidagi shahar. Arno daryosi boʻyida. Toskana viloyati va Florensiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 352,2 ming kishi (2001). Mamlakatning muxim sanoat va madaniy markazi. Metallurgiya, mashinasozlik (xususan, ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika, radioelektronika, fotoapparatlar, astronomiya priborlari ishlab chiqarish) sanoatlari rivojlangan. Kime, neftni qayta ishlash, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, oynashisha, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda badiiy buyumlar tayyorlanadi. Universitet (1321), konservatoriya, badiiy akademiya, Toskana Fanlar va adabiyot akademiyasi, Yevropada eng qad. botanika bogʻi (1545), astrofizika rasadxonasi, mashhur kartinalar galereyalari (Uffitsi, Pitti va boshqalar), etrusskirim, fan tarixi, paleontologiya muzeylari, teatrlar bor. Florensiya — dunyoga mashhur shaharmuzey.

Ulugʻvor binolari, asosan, Uygʻonish davrida bunyod etilgan. Oʻsha davrda qurilgan saroypalatssolar, Strotssi palatssosi, Pitti saroypalatssosi, SantaMariya del Fore cherkovi, serhasham baptisteriy, Uffitsi galereyasi, koʻpriklari Florensiyaning eng muhim meʼmoriy yodgorliklari hisoblanadi. Zamonaviy binolar, asosan, shahar atrofida qurilmoqda.

Florensiya qad. etrusski qishlogʻi oʻrnida rimliklar tomonidan miloddan avvalgi 1-asrda barpo etilgan. 10 —11-asrlarda Toskana markgrafligi tarkibiga kirgan. 11-asrda muhim savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan. 13-asrning 2yarmidan Florensiya Gʻarbiy Yevropa bank ishlari markaziga aylandi, 14-asrda shaharda jun sanoati ravnaq topdi. 1865 —71 yillarda birlashgan Italiya poytaxti. Shahar 1966-yil suv toshqinidan katta talafot koʻrgan.

Florensiyada "Florensiya mayi" xalqaro musika festivali, badiiy kurgazmalar oʻtkaziladi. Turizm rivojlangan."" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Fotogalereya 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Italiya shaharlari
Paul Flory

right|210px|thumb|Paul Flory (1973)
Flori Pol Jon (1910.19.6, Sterling, Illinoys shtati — 1985.9.9) — amerikalik fizik-kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1953-yildan). Kolumbusdagi Ogayo shtati Davlat universitetini tugatgan (falsafa doktori 1934). Kornell universiteti professor (1948 —56), Melonov universitetida ilmiy rahbar (1956 —61), Stanford universiteti professor (1961-yildan). Ilmiy ishlari polimerlar polikondensatsiyasi va fizikasiga oid. Polikondensatlanish jarayonlarida funksional guruhlarning reaksiyaga kirishish xususiyati oʻzaro taʼsir etuvchi molekulalar zanjiri uzunligiga bogʻliq emasligini aniklagan (Flori prinsipi). Nobel mukofoti laureata (1974)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:19-iyunda tugʻilganlar
Turkum:9-sentabrda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik kimyogarlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari