Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Interoretsepsiya

Interoretsepsiya, interotsepsiya (lot. interior — ichki, receptio — qabul qilish) — ichki aʼzolar (yurak, qon va limfa tomirlari, nafas aʼzolari, ovqat hazm qilish yoʻllari va b.) dagi sezuvchi nerv uchlari (interore-septorlar)ning qoʻzgʻalishi natijasida vujudga keladigan impulslarning markaziy nerv sistemasi tomonidan qabul qilinishi. Ingliz fiziologi Ch. Sherrington I.ni oʻrganishni boshlab berdi. U I.ning maxsus tipi propri-oretsepsiyani topdi va muskul I.sining harakat reaksiyalaridagi ahamiyatini aniqladi. Undan oldinroq muskul I.si rolini I. M. Sechenov aniqlagan. I. P. Pavlovning tashqi muhit analizatorlari bilan birga organizm ichki muhitining analizatorlari ham mavjudligi haqidagi tushunchasi I.ni oʻrganishda muhim turtki boʻldi. Bu tushuncha I. P. Pavlovning shogirdi K. M. Bikov va uning maktabi tomonidan rivojlantirildi. Ular interoretseptiv shartli reflekslar hosil boʻlishi mumkinligini aniqlab, I.ning katta yarim sharlar poʻstlogʻi va uning funksiyasiga taʼsir qilishini isbotlab berishdi. Bu narsa fiziolog va vrachlarga ichki aʼzolar taʼsirchanligini oʻrganishning yangi usulini ochib berdi. I.ni oʻrganish natijasida tibbiyot na-zariyasi va tajribasi uchun muhim boʻlgan omillar aniqlandi. Interotseptik impulslarning kuchli oqimi barcha qon tomirlar, yurak va oʻpkadan markaziy nerv sistemasiga oʻtib, tomirlar tonusini tartibga soladi. Hazm yoʻli ishini yaxshilashda ham I.ning ahamiyati katta. I. va eksteroretseptorlardan markaziy nerv sistemasiga keladigan taʼsirotlarning nisbati organizm reaksiyasining bir butunliligini va organizm ichki muhitining uzluksiz oʻzgarib turadigan tashqi muhit taʼsirlariga moslashishini taʼminlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Interpolyatsiya

Interpolyatsiya (lotincha inter - orasida va polio — tekislayman) — 1) matematikada — bir necha nuqtada berilgan funksiya qiymatlaridan shu nuqtalar orasidagi nuqtalarda funksiyaning taqribiy qiymatini topish. Interpolyatsiyadan farqli ravishda ekstrapolyasiya da funksiyaning taqribiy qiymati berilgan nuqtalardan tashqaridagi nuqtalarda topiladi; 2) statistikada — voqealar qatoriningoraliq hadlari taxminan qiymatlarini matematik usulda hisoblab topish; qatorning nomaʼlum qiymatlarini topish. Qatorning nomaʼlum qiymatlari qatorning maʼlum hadlari orqali hisoblab topiladi yoki miqdori aniq boʻlgan boshqa hadlar bilan oʻzaro bogʻliqyaigi asosida aniqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Matematikaga oid chala maqolalar
Interseksuallik

Interseksuallik (lot. inter -oraliq va sekus — jins) — ayrim jinsli organizmda ikki xil jinsga xos belgilar boʻlishi. Bu belgilar toʻliq rivojlanmagan, yaʼni oraliq holatda boʻlib (Germafroditizm bilan solishtiring), tananing maʼlum bir qismida birgalikda namoyon boʻladi. Odatda, bun-day organizm (interseks)ning individual rivojlanishi meʼyorda boshlanadi, ammo maʼlum davrdan boshlab boshqa jinsga xos tipda davom etadi. Organizm rivojlanishi qancha erta boshlansa, I. shuncha keskin namoyon boʻladi. Zigotalik, yaʼni genetik asosga ega boʻlgan I. kariotip yoki zigota genetik tarkibining meʼyordan chetga chiqishi tufayli paydo boʻladi. Bunday holda organizmning I. darajasi xromosom yoki gen balansi, yaʼni jinsiy xromosomalar sonining avtosomalar soniga nisbati hamda ulardagi jinsni belgilovchi genlarga bogʻliq boʻladi. Odamda aniqlangan I.ning har xil shakli, yaʼni psevdogermafroditizm jinsiy xromosomalar sonining oʻzgarishi bilan bogliq boʻlishi mumkin.

Gormonal I. ayrim jinsli hayvonlarda endokrin sistemasi, xususan, umurtqalilarda buyrak usti bezi poʻstloq qismi hamda gipofizning oldingi boʻlagidagi funksional yoki organik oʻzgarishlar tufayli paydo boʻladi. Gormonal I.ni hayvonlarni kastratsiya qilish (bichish) yoki unga boshqa jinsning bezini koʻchirib oʻtkazish orqali paydo qilish mumkin. Bunday hollarda urgʻochi hayvonlarda erkak jins uchun xos boʻlgan ikkilamchi jinsiy belgilar paydo boʻladi (maskulinizatsiya), erkak hayvonlarda esa, aksincha, urgʻochi hayvon uchun xos belgilar rivojlana boshlaydi (feminizatsiya). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Interfaza

Interfaza (lotincha inter — oraliq, phasis — yuzaga chiqish, namoyon boʻlish) — boʻlinadigan hujayralarda ikkita ketmaket mitotik boʻlinish oraligʻidagi davr, hujayra siklining bir qismi; mitoz xususiyatini yoʻqotgan hujayralar (mas, neyronlar)da oxirgi mitoz bilan hujayra oʻlgunicha oʻtgan davr. Hujayraning tinim davrini ham I. deyish mumkin. I.da hujayralarning boʻlinishiga, ixtisoslashishiga va ularning toʻqima uchun xos boʻlgan mu-ayyan funksiyani bajarishga tayyorgarligi uchun zarur moddalar sintezlanadi. Hujayra sikli uchun kerakli vaktning 90% ga yaqini I. dan iborat. I.da xromatin spirallashmagan holatda boʻladi. Faqat ikki qanotli hasharotlar va ayrim oʻsimliklarning poli-ten xromosomalari butun I. davomida spiral holatda turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Interferensiya

Interferensiya— toʻlqinlarning fazoda ustma-ust tushib qoʻshilgan holda bir-birini kuchaytirishi yoki susaytirishi. Tabiatidan qatʼi nazar hamma toʻlqinlar (akustik, yorugʻlik, elektr va b.)ga xos holat. Shuning uchun ham umumiy holda toʻlqinlar Interferensiyasi, xususiy holda yorugʻlik I.si oʻrganiladi. Toʻlqin kogerent va bir xil qutblangan boʻlsa, toʻlqin Interferensiya hodisasi hosil boʻladi. Bir xil chastotali bir xil qutblangan ikki garmonik toʻlqinlarning qoʻshilishi oddiy holatdagi toʻlqin Interferensiyasigasiga misol boʻla oladi.

Issiqlik idan chiqqan kogerent boʻlmagan toʻlqinlar ham Interferensiyani hosil qiladi. Masalan, astronomik katta teleskoplarda yulduzlardan kelgan yorugʻliklar Interferensiyasini kuzatish mumkin. Bunga sabab, yulduzlardan tarqalayotgan yorugʻliq toʻlqinlari oʻz manbaidan uzoqlashgan sari, uning fazaviy kogerentlik darajasi R/r ga proporsional ravishda oshadi (R — yorugʻlik manbaigacha boʻlgan masofa, g — manba oʻlchami). Issiqlik idan chiqqan toʻlqinlar manbadan qancha uzoklashsa, ular shuncha yassi toʻlqinlarga yaqin boʻladi. 

 Interferensiyaning texnikada qoʻllanishi 

Yorugʻlik interferensiyasi amalda juda koʻp joylarda qoʻllanadi. Fizika tadqiqot va texnik tadbiqlar uchun turli xil interferension asboblar- interfrometrlar ishlab chiqilgan. Ularning barchasi bitta prinsipga asoslangan boʻlib, faqat tuzilish jihatdan farq qiladi. 

Interfrometrlar yordamida yorugʻlik toʻlqinlari uzunligini juda katta aniqlikda aniqlash, kichik uzunlik va burchaklarni oʻlchash, shaffof muhitlarning sindirish koʻrsatkichini aniqlash, sirtlarning silliqlash va sayqallash sifatini baholash mumkin.

 Interfrometrlar bilan bir qatorda eng kuchli spektral asbob - interferension spektraskop (spektograf) yaratilgan. 

Interfrometrlarning koʻp sohalarda ni yaratishda amerikalik olim A. A. Maykelson tomonidan yaratilgan Maykelson interfrometri asos qilib olinadi.

Maykelson interfrometri tuzilishi bilan tanishamiz: sirtlarning ishlanish sifatini tekshirishni koʻramiz. Buning uchun tekshirilayotgan namunaning sirti bilan juda silliq etalon plastinka orasida pona shaklidagi yupqa havo qatlami hosil qilamiz. Sirtning notekisliklari tekshirilayotgan a sirtdan va etalon plastinka pastki b yogʻidan yorugʻlik qaytishida hosil boʻladigan interferension yoʻllarning sezilarli darajada oʻzgarishiga sabab boʻladi.

Tekshirilayotgan sirt silliq boʻlganda interferension yoʻllar toʻgʻri chiziqli boʻladi. Agar sirtda biron notekislik, masalan, chuqurlik boʻlsa, bu chuqurlikdan qaytgan nurlar uchun yoʻl ayirmasi oʻzgaradi, buning natijasida notekisliklar sohasida interferension yoʻllar egrilanadi. 

Agar notekislik chuqurlik emas balandlik - do'nglik koʻrinishida boʻlsa, u holda interferension yoʻllarning egilishi qarama qarshi tomonga yoʻnalgan boʻladi.
Interferensiya (biologiya)

Interferensiya - 1) biologiyada — gomologik xromosomalar bir uchastkasidagi krossingoverning boshqa qoʻshni uchastkalarda yangi krossin-gover paydo boʻlishiga taʼsiri. Interferensiya koʻpincha yangi krossingover hosil boʻlishiga toʻsqinlik qiladi; 2) tibbiyotda — aralash (bir necha xil virus tufayli kelib chiqqan) infeksiyada bir virusning boshqa virus taʼsirini bosib ketishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Interferometr

Interferometr (interferensiya va metr) — elektromagnit yoki akustik toʻlqinlar interferensiyasi hodisasiga asoslangan oʻlchash asbobi. I.ning ishi bitta nurning fazoda ikki (yoki koʻp) kogerent nurga parchalab, turli yoʻnalishda interferensiya koʻrinishlarini hosil qilishidan iborat. Optik I. keng tarqalgan. Bunga Maykelson I. misol boʻladi nurlar koʻzgu 3h va 32 lardan kaytib toʻplanib obyektiv O ning fokal tekisligida interferensiyalanadi. Nurlar dastalarining yoʻlini baravarlash uchun (mas, 1 nur plastina Ya, dan ikki marta oʻtadi) nur 2 yoʻliga plastina P2 oʻrnatiladi. 3, (yoki 32) ni ozgina siljitilganda interferensiya polosalar qarash maydonida sezilarli suriladi. Koʻzgu 3, (yoki 32) oʻrniga biror detal oʻrnatib, interferension tasvir boʻyicha detal sirtining sifati toʻgʻrisida mulohaza yuritish mumkin. Toʻlqin tabiatiga qarab, I. akustik va elektromagnit toʻlqinlar (optik va radioin-terferometrlar) uchun moslab yasaladi. Optik I. spektral chiziqlarning toʻlqin uzunligini, shaffof muhitlarning yorugʻlik sindirish koʻrsatkichini, yulduzlarning burchak oʻlchamlarini, masofalarning mutlaq va nisbiy qiymatini katta aniqlikda oʻlchash uchun ishlatiladi. I. sanoatda optik tizim va qismlarning sifatini tekshirish hamda optik detallarning sir-tini kuzatish uchun qoʻllanadi. Me-tallurgiyada esa metall sirtlarining tekisligini tekshirishda, shaxtalardagi metan va karbonat angidrid konsentratsiyasini aniqlashda ham I.dan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Interferon

Interferon (lotincha inter — oʻzaro va ferio — uraman, shikastlayman) — viruslar yoki sintetik polinukleotidlar (qarang Nukleotidlar), toksinlar, antimetabolitlar va b. kirishiga javoban hujayrada hosil boʻladigan oqsillar guruhining umumiy nomi. I. oʻtkir virusli infeksiyadan organizmning asosiy himoya vositasi hisoblanadi.

Suvda eriydigan oqsillarga mansub, mol. m. 30000—160000. Retikulo-endotelial sistema hujayralarida va limfotsitlardz. hosil boʻladi. I. virusga bevosita taʼsir qilmaydi, balki hujay-rada viruslarning nuklein kislotalari sintezini tormozlovchi antivirus oqsillar hosil boʻlishiga olib keladi. I. yuqori molekulyar faollikka ega. Uning bir necha molekulasi hujayrani himoya qilish uchun yetarli boʻladi, biroq infeksiya bilan zararlangan hu-jayraga taʼsir koʻrsatmaydi. I. hayvon turiga ixtisoslashgan, yaʼni qaysi hayvonda sintezlangan boʻlsa, oʻsha hayvon hujayrasiga taʼsir koʻrsatadi, biroq har qanday virusga qarshi faol boʻladi. I. yoki uning hujayrada hosil boʻli-shini tezlashtiruvchi moddani organizmga kiritish orqali virusli in-feksiyaning oldini olish yoki uni davolash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intizom

Intizom — kishilar, jumladan, mehnat jamoasi aʼzolarining jamiyatda tarkib topgan huquq va axloq meʼyorlariga, shuningdek, biron-bir tashkilot talablariga javob beradigan muayyan xulq-atvor va oʻzini tutishga oid tartibqoidalar. Intizom odamlarning birgalikda yashashi va faoliyat yuriti-shini maʼlum bir tartibga solib turadi. Bunga esa mazkur ijtimoiy meʼyorlar va qonunqoidalarni oʻzlashtirish, zarur boʻlganda axloqiy, huquqiy va maʼmuriy javobgarlik va jazo choralarini qoʻllanish yoʻli bilan ham erishiladi. Intizomning quy-idagi mavjud: ichki intizom (shaxsning oʻzini-oʻzi intizomlilik ruhida tar-biyalashi); hamma uchun umumiy intizom (xu-susan, davlat intizomi); maxsus intizom — muayyan tashkilot aʼzolari yoki maʼlum toifadagi kishilar uchungina belgilangan intizom (mas, mehnat intizom i, harbiy intizom kabi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intizom nizomi

Intizom nizomi - harbiy intizomning mohiyatini, harbiy xizmatchilarning unga rioya qilish boʻyicha majburiyatlarini, ragʻbatlantirish va intizomiy taʼzirlarning koʻrinishlarini, komandirlarning (boshliklarning) ularni qoʻllash boʻyicha huquqlarini, shuningdek, taklif, ariza va shikoyatlar berish va ularni koʻrib chiqish tartiblarini aniqlab beradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining Intizom nizomi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 y. 9 oktabr dagi Farmoni bilan tasdiklangan.

Intizom nizomi. Oʻzbekiston Respublikasi Chegara qoʻshinlari, Milliy xavfsizlik xizmati qoʻshinlari, Ichki ishlar vazirligining ichki qoʻshinlari, boshqa tegishli vazirliklar va idoralarning harbiy xizmatchilariga nisbatan bir xil kuchga egadir. Bundan tashqari, Intizom nizomi. qoidalari harbiy xizmatdan harbiy ust-bosh kiyib yurish huquqi bilan boʻshatilgan fuqarolarga nisbatan harbiy ust-bosh kiyib yurgan paytda oʻz kuchiga egadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intizom qismlari

Intizom qismlari - maxsus harbiy qismlar (batalonlar, rotalar); mahkum etilgan harbiy xizmatchilar tomonidan jazo muddatini oʻtash uchun moʻljallangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intizom haqidagi ustavlar va nizomlar

Intizom haqidagi ustavlar va nizomlar — Oʻzbekiston Respublikasida xalq xoʻjaligi baʼzi tarmoqlarida va mehnat intizomining buzilishi ogʻir oqibatlarga sabab boʻladigan ayrim ish da mazkur intizomni taʼminlashga qaratilgan meʼyoriy hujjatlar. Xo-dimlarning i. ch.dagi asosiy burchlari belgilangan umumiy qoidalar qatori I. h. u. va n.da ham ularni ragʻbatlantirish hamda intizomiy jazo choralari koʻrsatilgan. I. h. u. va n. qoʻllanilmaydigan xalq xoʻjaligi boshqa tarmoqlarining xodimlari Ichki mehnat tartibi qoidalari boʻyicha ish yuritadi. Shu tarmoqdarning xodimlariga nisbatan qoʻllanadigan ragʻbatlantirish va intizomiy jazo choralari bilan birga I. h. u. va n.da boshqa turlardagi shunday tad-birlar ham koʻzda tutilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi mehnat kodeksi, 174—180-moddalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intizomiy javobgarlik

Intizomiy javobgarlik -OʻzRda oʻz mehnat burchlarini qonunga muvofiq ravishda yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun aybdor boʻlgan xodimga taʼsir koʻrsatish vositasi. Xodimning oʻz mehnat vazifalarini jinoiy javobgarlikka tortishga sabab boʻlmaydigan darajada, ammo oʻz aybi bilan qonunga muvofiq ravishda bajarmasligi yoki nobop bajarishi intizomga xilof nojoʻya harakat hisoblanadi. Bu, odatda, xodim zimmasiga mehnat shartnomasi yoki korxona, muassasa, tashkilotdagi ichki mehnat qoidalarini tartibga soluvchi meʼyoriy hujjatlar bilan yuklangan mehnat vazifalarini buzishda va uning oʻz aybiga koʻra, qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida qilgan harakati yoki harakatsizligida ifodalanadi. Xodim intizomga xilof nojoʻya harakati uchun, odatda, ish beruvchi tomonidan intizomiy javobgarlikka tortiladi yoki unga nisbatan boshqa taʼsir choralari qoʻllanadi. Korxona, muassasa, tashkilotga moddiy zarar yetkazgan xodim mehnat huquqi meʼyorlari boʻyicha moddiy javobgar deb topiladi va intizomiy javobgarlikka tortilishi yoki tortilmasligidan qatʼi nazar, undan zarar undirib olinadi. Intizomiy javobgarlik boʻyicha mehnat intizomini buzganlik uchun jazo choralari va ularni qoʻllanish, olib tashlash, Intizomiy javobgarlikning amal qilishi hamda intizomiy javobgarlik ustidan shikoyat etish tartibi OʻzR Mehnat kodeksida (181 —184-moddalar) belgilangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intonatsiya

Intonatsiya (lotincha: Intono — baland , talaffuz qilaman) (tilshunoslikda) — nutqning ohangi, uning maromiy-musiqiy tomoni; tovushning navbatmanavbat koʻtarilishi va tushi-shi. I. nutqning sintaktik maʼnolari (darak, soʻroq, buyruq)ni ham ifodalaydi. Nutq qaratilgan obʼyektga boʻlgan soʻzlovchining munosabati, hissiyoti soʻzdagi I.da namoyon boʻladi. Yozuvda I. qisman tinish belgilari orqali ifodalanadi. Nutqning stilistik xususi-yatlarini farqlashda, uni shakllantirishda ham maʼlum rol oʻynaydi.

I.ni nutq unsuri sifatida oʻrganish 19-asr oxirlaridan boshlangan. Hoz. I.ning ran ni oʻzaro farqlashdagi ahamiyati, sintaksis bilan oʻzaro munosabati va uning tarkibiy qismlari tadqiq etilgan, matn I.si va fonostilistika borasida tadqiqotlar olib borilmoqda (yana qarang: Gap)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Intonatsiya (musiqa)

Intonatsiya (musiqada) — 1) oʻzaro bogʻlangan bir necha maʼnoni anglatuvchi nazariy-estetik tushuncha, ohang , kuy manbai. Keng maʼnoda — badiiy obrazni musiqa tovushlari yordamida ifodalash. Musiqadagi I. balandlik jihatdan (notalar vositasida) belgilanishi va maʼlum lad tizimiga asoslanishi bilan nutq I.sidan farq qiladi. Musiqaviy I. milliylik xususiyatiga ega. Baʼzan yirik tarixiy oʻzgarish (inqilob sodir boʻlishi, ijtimoiy tuzum almashishi kabi)lar shu davr musiqa I.sida burilish yasaydi. Tor maʼnoda — kuyning bir necha tovushdan iborat ifodali parchasi, ohang boʻlagi. Musiqaviy I. antik davr, oʻrta asrlar (jumladan, Sharq musiqa nazariyasi)da va Uygʻonish davrida oʻrganila boshlangan. Fransuz maʼrifatparvarlari (J. J. Russo) va ularning izdoshlari (A. Gretri, K. Glyuk), 19-asr dan boshlab rus kompozitor (A. Dargo-mijskiy, M. Musorgskiy) va musika tanqidchilari (A. Serov, V. Stasov, B. Yavorskiy) bu sohaga muhim hissa qoʻshgan. 20-asrda musiqa I.sining asosiy masalalari boʻyicha musiqashunos akad. B. Asafyev mukammal taʼlimot yaratgan; 2) sozlarda, ayniqsa, nay, surnay, gʻijjak kabi pardasiz da kuy chalishda, shuningdek, ashula aytishda tovushlarni baland-pastlik jihatidan aniq (kuyni buzmay) ijro etish sof (toza) I.lashga kiradi.

 Adabiyot 
 Asafyev B. (I. Glebov), Muzikalnaya forma kak protsess, L., 1963; Intonatsiya i muzikalniy obraz (Sbornik statey), M., 1965OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Intrazonallik

Intrazonallik (lotincha intra - ichida va yun. Zone — mintaqa) — tabiatning biron oʻziga xos xususiyati yoki kompo-nentlari (tuproq, oʻsimlik, landshaftlar)ning bir qancha zonalarda tarqalishi. Bir yoki bir necha chegaradosh geografik zonalar ichida intrazonal hodisalar oʻzini oʻrab turgan zonalar taʼsirida boʻladi. Qonuniyatli tarkibiy boʻlakni hosil qilgan alohida qis-mlar koʻrinishida mavjud. I. — azonal-ushkning xususiy koʻrinishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Introduksion koʻchatzor

Introduksion koʻchatzor - iqlim sharoiti boshqacha mamlakat va oʻlkalardan keltirilgan qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini ekish, oʻrganish va koʻpaytirish uchun ajratilgan maydon (dala) (qarang Introduksiya). Koʻchatzordan seleksiya ishida foydalanish uchun boshlangʻich material sifatida ayrim qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan nusxalar tanlab olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Introduksiya (musiqa)

Introduksiya (lotincha: introductio - muqaddima) (musiqada) — 1) opera, balet, operetta kabi asarlarning muqaddimasi (uvertyura turi). Operada uvertyuradan soʻng ijro etilayotgan bi-rinchi vokal ansambl yoki xorning chiqishi ham I. deyiladi; 2) simfoniya, sonata, konsert singari asarlardagi 1- yoki yakuniy qism (final)ning muqaddimasi, vazmin surʼatli boʻladi. Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlarida ham I. uchraydi. Mas, A. Kozlovskiyning "Ulugʻbek" operasi yakkaxonlar, xor va orkestr ishtirok etadigan I. bilan boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Introskopiya

Introskopiya (lotincha: intro — ichida va qad. yun. σκοπέω — koʻryapman) — optik jihatdan noshaffof jismlar va muhitlardagi, shuningdek, koʻrinmaydigan sharoitdagi hodisalar va jarayonlarni vizual (koʻrib) kuzatish. Gamma-rentgen introskopiya, infraqizil introskopiya, ultratovush introskopiya, radiointroskopiya kabi xillarga boʻlinadi. Gamma-rentgen introskopiyada har qanday kimyoviy tarkibdagi va temperaturadagi suyuq va qattiq jismlardan oʻtadigan gamma va rentgen nurlaridan foydalaniladi. Bunday introskopiya yordamida noshaffof materiallardagi juda mayda zarralarni ham tekshirish mumkin. Infraqizil introskopiya moddalarning infraqizil nurlarni yutishi va qaytarishi xossasiga asoslangan. Koʻzga koʻrinmas infraqizil tasvirlar optik vositalar yordamida koʻrinadigan tasvirlarga aylantiriladi. Ultratovush introskopiya ultratovushning metall, plastmassa, tirik toʻqima, qurilish materiallari va optik jihatdan noshaffof suyuqlik orqali oʻtishiga asoslangan. Radiointroskopiya da uzunligi mm ulushidan bir necha m gacha boʻlgan elektromagnit toʻlqinlardan foydalaniladi. Radiointroskopiya togʻ jinslari va muzliklar ichini „koʻrishga“, yer sirti radionurlari, budut qoplami haritasini tuzishga imkon beradi. Magnit yoki elektr maydonlarining tarqalishini bevosita kuzatish usuli magnit-optika hodisalariga asoslanadi. Introskopiyaning sanoat mahsulotlari va materiallarni buzmasdan tekshirish uchun moʻljallangan baʼzi usullari va vositalari defektoskopiya usullari va vositalariga oʻxshaydi. Introskopiya buyumlar, muhitlar, jismlar xossalarining berilgan koʻrsatkichlardan farq qilish-qilmasligini aniqlashga, obyektlarni suv ostida, tuman paytlarida, togʻ jinslari ichida tekshirishga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intruziv tof jinslari

Intruziv togʻ jinslari - magmaning Yer poʻstida qotishidan hosil boʻlgan toʻliq kristall magmatik togʻ jinslari. Bular magma haroratining million yillar davomida asta-sekin pasayishi natijasida, undagi uchuvchan komponentlar (suv bugʻi, xlor, ftor va b.) ishtirokida kristallanadi. Uchuvchan komponentlar minerallarning magmadan kristallanish jarayonini tezlashtiradi. I. t. j. hosil boʻlgan chu-qurligiga qarab, abissal (juda chu-qurda hosil boʻlgan) — granitlar, di-oritlar, gabbro vab. vagipabissal (effuziv va chuqurda hosil boʻlganlari oraligʻidagi) — gabbro porfi-ritlar, granit porfirlar va b. togʻ jinslariga boʻlinadi. I. t. j. tarki-bidagi silikat angidridi (SiO2) ning miqdoriga qarab oʻta asos, asos oʻrta va nordon jinslarga boʻlinadi, nordon I. t. j. (granitlar) eng kup tarqalgan.

Oʻrta Osiyo (jumladan, Oʻzbekiston)da I. t. j. koʻp. Koʻpchilik konlar I. t. j.da uchraydi. Mas, gabbrolarda xromit, nikel, platina va b. konlar maʼlum. I. t. j. imorat poydevorlarini be-zashda, haykaltaroshlikda ishlatiladi. Toshkent metrosida I. t. j. ishlatilgan.

 Adabiyot 
 Zavari s kiy A. N., Izverjennie gornie porodi, M., 1961; Hamroboyev I. H., Rajabov F. Sh., Petrografiya asoslari, T., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

*Intruziv tog jinslari
Intruziya

Intruziya (lotincha untrudo — yorib kirib borish) — 1) magmaiint Yer pusti qatlamlariga kirib olishi jarayoni. I. natijasida intruziv togʻ jinslari tarkib topali; 2) magmaning Yer poʻstida qotishidan hosil boʻlgan geologik magmatik jism. Atrof jinslar struktu-rasiga nisbatan mos (lakkolit va b.) va nomos (batolitlar, shtoklar, day-kalar va b.) yotgan I.lar farq qilinadi. Magmani kirib borgan chuqurligiga qarab abissal (chuqurlikda) va gipabissal (yuzarokda) I. tarkib topadi. Chuqurlikdagi I.da kontakt jinslarda oʻzgarishlar kuchli boʻladi. Oʻzbekistonda Nurota, Chatqol — Qurama va b. togʻlarda I.ning turli xillari koʻp tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geologiya
Intubatsiya

Intubatsiya (lotincha in — ichga va tuba — naycha) — nafas yoʻli toʻsilib qolganida (mas, hiqildoqda shish boʻlgani-da) hiqildoqqa ogʻizdan maxsus naycha qoʻyib nafasni tiklash yoki shu naycha orqali narkoz yuborib ogʻriqsizlantirish. I.ning ogʻizdan, burundan, temperatura-xeyada ochilgan teshikdan, oʻpkaning alohida bir tomonidan qilinadigan bor. Uni maxsus vrach anesteziolog laringoskop apparati yordamida bajaradi. Tashxis qoʻyish yoki davolash maqsadida ichakni ham I. qilish mumkin. U holda zondlar ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intuitivizm

Intuitivizm - falsafadagi oqim. Unga koʻra, intuitsiya bilishning yagona ishonchli vositasidir. Bu oqim tarafdorlari fikricha, intuitsiya ongning ijtimoiy amaliyot va tafakkurga aloqasi boʻlmagan alohida bir xususiyatidir. Intuitsiyani intellektga qaramaqarshi qoʻyish hayot falsafasi (fransuz faylasufi A. Bergson (1859— 1941) va b.) uchun xosdir. Rus faylasuflari S. L. Frank (1877—1950), Ye. N. Trubetskoy (1863—1920), fransuz neo-tomizmi, qisman fenomenologiya vakillari esa intuitsiya bilan intellektni birlashtirishga uringanlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intuitsionizm

Intuitsionizm (matematikad a) — matematika va mantikdagi falsafiy yoʻnalish. 20-asr boshlarida golland matematigi Ya. Brauer (1881 — 1966) asos solgan. I. taʼlimoti boʻyicha aniq matematik fikr (talqin) intuitsiya hodisasiga asoslanadi. Ammo I. intuitivizmdan farqli ravishda intuitsiyani mantiqqa qarshi qoʻymaydi. I.chilarning matematika asoslariga nisbatan qoʻygan talablari shunga olib keldiki, mat,ning koʻp boʻlimlariga doir ularning talqinlari shu boʻlimlarni bayon qilishning anʼanaviy (klassik) shakllaridan farq qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intuitsiya

Intuitsiya (lot. intuitio — sinchiklab qarayman) — haqiqatni dalil bilan isbotlamasdan, bevosita fahmfarosat bilan anglab olish qobiliyati; fikran ilgʻab olish ("aqliga kelish") yoʻli bilan tajriba doirasidan chiqish, shaxsiy qobiliyati yoki bilib olinmagan aloqalar, qonuniyatlarni jonli shaklda umumlashtirish. 

Tadqiqotchilar fikricha, I.ning hissiy, aqliy va mistik bor. Hissiy I. deb, aqliy mushohada va b. sezgi obrazlariga bogʻliq boʻlmagan holda tushunchadan oldin keladigan intuitiv sezishga aytiladi. Hodisalarning mohiyatini birdaniga aql bilan ilgʻab olish aqliy (intellektual) I. deyiladi (E. Gusserl). Ilohiy qudrat bilan muloqot jarayonida vujudga keladigan mutlaqo ongsiz ilohiy ilhom mistik I. hisoblanadi (J. Mariten). I. — subʼyektning obyekt bilan bevosita qoʻshilishib ketishi okibatidir (A. Bergson). Psixoanalizu I. ijodning ongsizlikdagi ilk tamoyili deb talqin etiladi (3. Freyd). Sharq fal-safasida I.ni "ilohiy ilhom" yoki "ilohiy zehn" deb atashgan (Ibn Sino). I.ni oʻrganib, boshqarib ham boʻlmaydi. U toʻsatdan miyaga kelib qoluvchi fikrdir. Inson miyasida roʻy beruvchi reflektiv jarayonlar shu qadar murakkab zanjirli bogʻlanishlar hosil qiladiki, baʼzan turli sabab-oqibatli zanjirlar tizimidagi halqalar bir-biriga tutashib ketadi. Shunday tutashuv jarayonida inson miyasiga yarq etib yangi fikr kelib qoladi. Ana shu holat I.ning nerv-fiziologik asosi hisoblanadi. Bu kutilmaganda, behosdan roʻy berganligi uchun kishilar I.ni ilohiy va gʻayritabiiy mohiyatga bogʻlab tushuntirishga urinishadi, lekin uning zamirida oʻziga xos psixik jarayonlar yotadi. I. inson miyasida roʻy beruvchi oʻz-oʻzini sozlash, oʻz-oʻzini muvofiklash mexanizmi bilan bogʻlangan. Miyada muayyan paytda oʻz-oʻzidan ishlash jarayoni sodir boʻladi va u oʻz-oʻzicha yangi bilimni ishlab chiqadi. Bu jarayonni ongli nazorat qilmaganligi-miz tufayli miyamizga yangi fikr quy-ilib kelgandek boʻlib tuyuladi. Aslida bu fikrni miyamiz oʻzoʻzidan hisoblab chiqqan boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inulin n

INULIN (C6H10Os)n — polisaxaridlar guruhiga mansub organik modda. D-fruktoza polimeri. Kimyoviy tarkibi jihatdan kraxmalga yaqin, ammo kleyster hosil qilmaydi va yod bilan boʻyalmaydi. Chuchmal. Mol. m. 5000—6000. Yer noki (topinambur), kartoshkagul, sachratqi va b. oʻsimliklarning , asosan, yer osti qismlarida bor. Kraxmal kabi zaxira uglevod hisoblanadi. Odam organizmi I.ni oson oʻzlashtiradi. Tibbiyotda kraxmal va qand oʻrnida, sanoatda fruktoza olish uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Biokimyo
Turkum:Oziq-ovqat

Inulin inson organizmiga qanday tushsa,shundayligicha ózgarmay chiqib ketadi.Ya'ni oqsillar yoki uglevodlar bn birikmaydi.Sekretsiya qilinmaydi,ôzlashtirilmaydi,reabsorbsiyalanmaydi.
Infantilizm

Infantilizm (lot. infantilis - bolalarcha) — kattalarda ilk bolalik davriga xos boʻlgan morfologik, fiziologik va ruhiy hislatlarning saqlanib qolishi bilan ifodalanadigan klinik sindrom. I.ning sabablari, qaysi aʼzo yoki sistema yetilmaganligi, koʻrinish alomatlari va b.ga koʻra bir necha turi farq qiladi. I. tugʻma boʻlishi yoki oʻsish davridagi har xil kasalliklar (sil, qizamiq), turli zaharlanishlar, inki sekretsiya bezlari va miya kasalliklari, tomirlardagi nuqsonlar sababli kelib chiqishi mumkin. I.ning yaqqol belgisi — pakanalik, odamning boʻy-basti koʻpincha bolalarga xos boʻlib qoladi. Ikkilamchi jinsiy belgilar, tashqi va ichki jinsiy aʼzolar ham tuzuk rivojlanmay qoladi. Bolani yoshligidan sogʻlom qilib tarbiyalash, yuqumli kasalliklardan saqlash, toʻgʻri ovqatlantirish, sof havodan bahramand qilish, badan tar-biya bilan shugʻullantirish, oʻsishi va rivojlanishiga koʻz-quloq boʻlib turish I.ning oldini olishga yordam beradi.

INFARQT(lot. infarctus — toʻldiraman, tiqishtiraman) — toʻsatdan qon aylanishining buzilishi natijasida nekroztya. uchragan (oʻlgan) aʼzo yoki toʻqimaning biror qismi. Arteriyalarning uzoq vaqt qisilishi, gipoksiya yoki unga tromb, embol (qarang Emboliya) tiqilib qolishi I.ga sabab boʻladi. I. deyarli barcha aʼzolar (yurak, oʻpka, buyrak, taloq, ichaklar, bosh miya va b.)da ku-zatiladi. Kasallikning klinik belgilari va ogʻir-yengilligiga qarab (koʻproq zararlangan tomirning katta-kichikligiga bogʻliq) I. qayerda ekanligi (oʻrni) aniqlanadi.

Hayot uchun muhim aʼzolarning yirik tomirlariga bir necha daqiqa qon yetib kelmasligi ogʻir oʻtib, hatto oʻlimga olib kelishi mumkin. I.da dastlab gipoksiya, keyinroq nekroz oʻrnida biriktiruvchi toʻqima rivojlanib chandiqqa aylanadi.

Davo kasalxona sharoitida tromb va embolii bartaraf etish, zararlangan aʼzoning qon oqimini izga solish va faoliyatini tiklashdan iborat. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infeksion kasalliklar (oʻsimliklar)

Infeksion kasalliklar (oʻsimliklarda) — oʻsimliklarning tirik tabiat omillari taʼsirida vujudga keluvchi yuqumli kasalliklari. Bularga oʻsimliklardagi virusli kasalliklar — mozaika kasalliklarining turli xillari, sariq kasal, pa-kanalik, gʻumbaklanish va b.; bakterial kasalliklar — gommoz, yopishqoq bakterioz, bakterial chirishlar va b.; zam-buru gʻli kasalliklar — unshudring, vilt va aspergillyoz, shuningdek, aktinomikozlar, algoofitozlar, antofitozlar, gelmintofitozlar va b. kiradi. I. k.ga parazit hasharotlar va kanalar (ayniqsa, oʻrgimchakkana) sababchi boʻlishi mumkin. I. k. patogenezining oʻziga xosligi kasallik qoʻzgʻatuvchining xususiyatlari, oʻsimlikning kasallik-ka moyillik darajasi, muhit sharoiti bilan belgilanadi.

Kasallikning bir necha asosiy bosqichlari farqlanadi: kasallik yuqishidan oldingi, yuqqan paytdagi, yashi-rin davri, yashirin davrdan keyingi bosqichlar. Koʻpincha oʻsimlik kasalliklari bir necha sabablari tufayli paydo boʻladi. Masalan, gʻoʻza koʻsaklarini beda qandalasi shikastlaganda yopishqoq bakterioz rivojlanib, tola va chigit sifati buziladi. Bu yoʻldosh kasalliklar deb ataladi. Oʻsimliklarni kasalliklardan muvaffaqiyatli himoya qilish uchun kasallikni hamda birlamchi infeksiya sababini toʻgʻri aniqlash ke-rak. Qoʻzgʻatuvchi organizmga kirishi bilan oʻsimlikda himoya reaksiyasi paydo boʻladi. Agar qoʻzgʻatuvchi toʻqimalar qarshiligiga bardosh bera olmasa, unda kasallik nekroz bilan cheklanadi. Oʻsimliklarni I. k.dan himoya qilishda pro-filaktik chora-tadbirlar: qishloq xoʻjaligi ekinlarini oʻsishi va rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlar yaratish, kasalliklarga chidamli navlarni ekish, urugʻchilikni toʻgʻri tashkil qilish, urugʻlarni dorilash, hasharotlarni yoʻq qilish katta ahamiyatga ega. I. k.ni davolash uchun biopreparatlar va antibiotiklardan foydalaniladi. I. k.ning tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik uchun karantin chora-tadbirlari qoʻllanadi (yana q. Karantin, Oʻsimlik kasalliklari di-agnostikasi, Oʻsimliklarni himoya qilish).

Abdukarim Zikiryoyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infeksion mononukleoz

Infeksion mononukleoz, bezlar isitmasi, Filatov kasalligi — odamning oʻtkir infeksion kasalligi. Bunda boʻyindagi, jagʻ ostidagi va boshqa limfa bezlari shishadi, tomoq ogʻriydi, jigar zararlanadi, qon oʻzgaradi. Birinchi marta rus olimi N. F. Filatov tasvirlagan. Kasallikka maxsus virus sabab boʻladi, deb faraz qilinadi. Bolalar va oʻspirinlarda koʻproquchraydi; yashirin davri 7—12 kun. Havo-tomchi yoʻli orqali yuqadi. Kasallik, odatda, birdaniga boshlanadi, temperatura 39—40° gacha koʻtariladi, bosh qattiq ogʻriydi. Murtak bezlari oq, sargʻish karash boylaydi, shundan keyin limfa bezlari (baʼzan taloq ham) kattalashadi. Isitma 20—25 kun davom etadi. Bemor mumkin qadar ertaroq vrachga murojaat qilib, davolanishi kerak.
Oldini olish: bemor isitmasi qaytguncha boshqalardan ajratib qoʻyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kasalliklar
Infeksiya

Infeksiya ( – yuqtirmoq, buzmoq, zaharlamoq) – patogen mikrob (yoki virus)ning odam yoki hayvon organizmiga kirishi, koʻpayishi va ayni vaqtda mikrob bilan organizm oʻrtasida oʻzaro murakkab munosabat vujudga kelishi. „Infeksiya“ termini baʼzan boshqa maʼnoda – kasallik yuqqan paytni, infeksion kasallikni, uning mikrobini ifodalash uchun ishlatiladi.

Infeksiya kasallik shaklida, shuningdek, bakteriya tashuvchilik shaklida namoyon boʻladi. Mikroblarning bir turi qoʻzgʻatgan kasallik oddiy infeksiya, ikki yoki bir necha turi qoʻzgʻatgan kasallik aralash infeksiya, yuqumli kasallik bilan ogʻrib oʻtgan ki-shiga takror Infeksiya yuqishi reinfeksiya, mikroblarning muayyan turi za-rar yetkazgan organizmga takror Infeksiya yuqishi superinfeksiya deb ataladi. Baʼzi mikroblar organizmda inaktiv holatda boʻladi, ammo muayyan sharoitda (kishi oʻta charchaganda, sovqotganda va b.) patogen xossalarini namoyon qila oladi (autoinfeksiya), shuning natijasida kasallik roʻy beradi.

Infeksiyaning paydo boʻlishi va oʻtishida patogen mikroorganizmlarning quyidagi xususiyatlari muhim rol oʻynay-di: 1) spetsifikligi, yaʼni muayyan biologik turning organizmda yashashi (mas, qizamiqvirusi faqat odam orga-nizmida parazitlik qiladi) va faqat oʻzi uchun harakterli infeksion kasallikni qoʻzgʻatishi; 2) virulentligi, yaʼni kasallikka nechogʻli sabab boʻla olishi (qarang Virulentlik); 3) muayyan aʼzolarda (aksari ichki aʼzolarda) joylasha olishi (mas, gonokokk siy-dik yoʻllari bilan koʻz shilliq pardasi-da;stafilakokklar va streptakokklar jinsiy aʼzolarda; meningokokk miya pardalarida, dizenteriya tayoqchalari yoʻgʻon ichak de-vorida yashab koʻpayadi). Infeksiyaning paydo boʻlishi va oʻtishida makroorganizmning xususiyatlari va ijtimoiy sharoit muhim rol oʻynaydi.

Odam organizmi mikrob kirishiga befarq boʻla olmaydi. Odam va hayvonlar organizmi har xil fiziologik va immunologik mexanizmlari borligi tufayli koʻp mikroblarga tabiiy chi-damli boʻladi (teri va shilliq pardalar koʻp mikroblarni oʻtkazmaydi, bezlardan ishlanib chiqadigan shilim-shiq, meʼda shirasi, oʻt, koʻz yoshi va sh. k. baʼzi bakteriyalarni, viruslarni oʻldiradi va hokazo). Odam va hayvonlar organizmi kasallik mikroblarining kirishiga javoban immunitet reaksi-yalarini rivojlantiradi (fagotsitlar mikrobga nisbatan spetsifik aktivla-shadi, antitelolar ishlana boshlaydi, allergiya vujudga keladi).

Kasallik yuqqan kishi (bemor, baʼzan sogʻlom odam) yoki hayvonlar Infeksiya manbai boʻladi (mas, ich terlamaaa bemor yoki bakteriya tashuvchi kishi, quturish kasalligida mikroblar yuqqan it va b. hayvonlar Infeksiya manbaidir). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Infeksion kasalliklar

 

 

Turkum:Infeksiya
Infiltrat

Infiltrat (lot. in — ichiga va ﬁ ltratus — sizilib toʻplangan) — patologik jarayon; odam va hayvon organizmida, asosan, yalligʻlanish roʻy bergan joyda aʼzo yoki toʻqima atrofida qon va limfa aralash hujayra elementlarining toʻplanishi. Kelib chiqishi, tarkibi va hokazoga koʻra, I.ning bir necha turi farq qilinadi. Koʻproq oʻsma hujayralaridan iborat oʻsma I.i yoki yalliklanish I.lari vujudga keladi. Yalligʻlanish infiltrati leykotsitlar, eritrotsitlar, limfoid hujayralar oz-koʻpligiga qarab yiringli, ge-morragik, yumaloq, hujayrali va b. I.lar ajratiladi. Yalligʻlanish infiltrati oʻz vaqtida toʻgʻri davolan-sa, butunlay shimilib ketishi, aks holda yiringlanib koʻpgina noxushliklarga olib kelishi mumkin. Xirurgiya amaliyotida ogʻriqsizlantirish maqsadida qilingan muolaja natijasida toʻqimalarning qisqa vaqt zichlashib qattiklanishi ham I. deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilbomagan gap
Infiltratsion konlar

Infiltratsion konlar - yer ostidagi kimyoviy faol suvli eritmalarda erigan turli rudali element va ular birikmalarining togʻ jinslari yoriq va gʻovaklarida choʻkishidan hosil boʻlgan konlar. Suvli eritmalar yerning chuqur joylarida togʻ jinslari yoriqlari boʻylab oʻtganda ularning tarki-bidagi rudali moddalarni eritib boshqa joyga olib ketadi. Suvda erigan elementlar maʼlum fizik-kimyoviy muhitda choʻkadi, choʻkmay qolganlari grunt suvlari zonasiga yetib boradi.

I. k. qosil boʻlishida geokimyoviy toʻsiqlar muhim rol oʻynaydi. Bular grunt suvi migratsiyasini keskin susaytiradi, natijada elementlarning choʻkishiga qulay kimyoviy sharoit yaratiladi va suvli eritmalardan elementlar osongina choʻkadi. Shu yoʻl bilan temir, mis, vanadiy, uran, radiy, bariy, fosforit va b. konlar hosil boʻladi. I. k. 50 m dan 700 m gacha chuqurlikda vujudga keladi. AQSH (Nyu-Meksiko shtati) va Boliviyada (mis), Angliyada (temir), AQSH (Kolorado va Yuta shtatlari )da (uran-vanadiy) I. k. bor. Oʻzbekistonda Uchquduq, Koʻkcha, Laylakon uran konlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infiltratsiya

Infiltratsiya (lotincha in - ichiga va ﬁ ltratio — sizish) — gʻovak, yoriq va b. kichik boʻshliqlar boʻylab atmosfera va yuza suvlarning tog jinsi va tuproqqa sizib kirishi. Grunt va yer osti suvlari zaxirasining koʻpayishida I. muhim rol oʻynaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infinitiv

Infinitiv (lotincha: modus inﬁ nitivus — noaniq) (feʼlning noaniq shakli) — feʼlning harakat (holat, jarayon)ni anglatadigan, shaxs, son va mayl ini koʻrsatmaydigan shakli (mas, bormoq, oʻqimoq).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Informatsion agentlik

Informatsion agentlik -matbuot organlari, radioeshittirish va televideniye, davlat va jamoat tashkilotlari, ishbilarmonlar bilan birga boshqalar uchun ham axborotlar yigʻish, uni asosan tarqatish bilan shugʻullanadigan tashkilot. Jamiyat uchun, xalq uchun muhim foydali va sifatli tarzda ma'lumotlarni tezda yetkazib beradi. Bu esa infomatsion agentlikning muhim prinsiplar asosida ishlashini ko'rsatadi. Muxbirlar punktlarining tarmogʻiga tayangan holda ish ko'radi. Ma'lumot sifatida quyidagilarni aytishimiz mumkin: Yirik informatsion agentlik "Rossiya informatsion-telegraf agentligi" (ITAR-TASS, 1992-yil da asos solingan; tarixi 1904-yil da tashkil topgan Petrograd telegraf agentligidan boshlanadi); Assoshieyted press (1848) va Yunayted press interneshonal (YUPI, 1907) — AQSH; Doychepresseagentur (Germaniya, 1949); Kiodo susin (Yaponiya, 1945); Reyter (Buyuk Britaniya, 1851); Sinxua (Xitoy, 1938); Frans press (Fransiya, 1944). Oʻzbekiston Respublikasida 4 ta I. a.: Oʻzbekiston axborot agentligi (OʻzA) Turkiston-press, "Jahon" va "OʻzRIpoRT" faoliyat koʻrsatadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

Asosan informatsion agentlikning xizmatlarining foydasi oddiy insoniyat uchun beriladi.
Informatsion tillar

Informatsion tillar, informatsion-qidirish tillari — informatsiya qidirish va informatsiyamantiq tizimlarida semantik informatsiya, faktlar va maʼlu-motlarni tavsiflash maqsadida ishlatiladigan sunʼiy tillar. I. t. mu-ayyan mazmunni mexanizmlarga (mas, EHM yordamida qayta ishlash maqsadida) bevosita uzatish uchun makbul shaklda ixcham va aniq maʼnoni yozib olish vositasi hisoblanib, odam-ma-shina munosabatlarini ifodalaydi. Undan foydalanuvchilar maʼlumotlar bazasi va informatsion tizimlar bilan oʻzaro munosabat tili yordamida maʼlu-motlarni aniq belgilab oladilar va tizimga kiritadilar, tizimdan esa turli maʼlumotlarni soʻrab oladilar. I. t. soʻrab oluvchi tilning xususiy, eng birinchi paydo boʻlgan koʻrinishi boʻlib, informatsion-qidirish tezau-ruslari (shu sohadagi barcha soʻzlarni qamrab olgan lugʻat) da, tushuncha va predmetlarning tasniflagichlarida yoki tizim yordamida bevosita avtomatik tuzilgan lugʻatlarda namoyon boʻladi.

I.t. da matn atov ran yoki indeks shaklida boʻlib, qidirilayotgan maʼlumotlarning belgilari hisoblangan tushunchalargina sanab oʻtiladi. Bu til faqat mustaqil soʻzlardan, lugʻatdan iborat (grammatikasiz) til boʻlishi mumkin, lekin u tushunalar oʻrtasidagi sintagmatik va paradigmatik munosabatlarni bildiruvchi grammatik vositalarga ham ega boʻlishi mumkin. Bu vositalar nʼfaqat informatsion tizim boʻlgan soʻrovlarni shakllantirish, balki EHM ga kiritil(ayot)gan matnlar mazmunini aks ettirish (indeksatsiya) vositasi boʻlib ham xizmat qiladi.

I. t. dagi ifodalar koʻp jihatdan tabiiy til ifodalariga oʻxshaydi, lekin ularda maʼnolari ayni predmet doi-rasidan tashqarida boʻlgan soʻzlar, nomuntazam yoki tahlil qilish qiyin boʻlgan grammatik shakllar va tuzilmalardan foydalanilmaydi.

Abduvahob Madvaliyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Informatsiya

Informatsiya (lot. informatio — tu-shuntirish, bayon qilish) — 1) odamlar bir-biriga ogʻzaki, yozma yoki boshqa usulda (mas, shartli signallar, texnika vositalari va b. yordamida) beradigan axborot, shuningdek, axborot berish va olish jarayoni; 2) fan va texnikadagi tushuncha. Bu tushuncha faqat odamlar orasidagi axborotni emas, balki odam bilan avtomat, avtomat bilan avtomat (kibernetikada) oʻrtasidagi axborotni, hayvonlarda va oʻsimliklar oʻrtasidagi signallar almashinuvini ham oʻz ichiga oladi. 20-asr oʻrtalaridan toʻqimadan toʻqimaga, orga-nizmdan organizmga irsiy va b. alomatlar oʻtishi ham I. uzatish deb karala boshladi. Genetik I., biologik kibernetika tushunchalari shu tariqa vujudga keldi. I. ning miqdor oʻlchovi taklif qilindi, natijada informatsiya nazariyasi paydo boʻldi.

I. tushunchasiga atroflicha yondashish va aniq miqsor oʻlchovi paydo boʻlishi I. ni oʻrganishga katta qiziqish uygʻotdi. 50-y. lardan boshlab, turli hodisa va jarayonlarni tavsiflashda I. tushunchasidan foydalanishga harakat qilinmoqda. Jumladan, I. ning asosiy xos-salarini ifodalaydigan matematik apparatni ishlab chiqish, mavjud matematik vositalar asosida I. ning turli xossalarini oʻrganish, uning metodlaridan lingvistika, biologiya, psixologiya, sotsiologiya, pedagogika va b. sohalarda foydalanish ustida tadkiqotlar olib borilmoqda.

Ijtimoiy-siyosiy I. — ichki va xalqaro hayotdagi dolzarb yangiliklar, jamiyat hayotidagi ommaga taalluqli faktlar, hodisalar, siyosiy, iqti-sodiy, ilmiy, madaniy jarayonlar va b. haqida ommaviy kommunikatsiyalar vo-sitasida tarqatiladigan xabarlar maj-mui. Jurnalistikada operativ I. publitsistika janrlari — xronika, xabar, reportaj, hisobot, intervyu, obzor orqali tarqatiladi.

Demokratik jamiyatda I. ga rostgoʻylik, hayotiy faktlarni aniq bayon etish, ijtimoiy hayotdagi voqea va jarayonlarni xolis taxlil etish va sharhlash talabi qoʻyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Informatsiya nazariyasi

Informatsiya nazariyasi - informatsiya (axborot, maʼlumot, xabar) ni toʻplash, saqdash, qayta ishlash va tarqatish usullarini tadkiq qiladigan fan sohasi; kibernetikannt asosiy qismlaridan biri. I. n. ga 1948—49-yil larda amerikalik olim K. Shennon asos solgan. Keyinchalik dunyoning boshqa yirik olimlari I. n.ni rivojlantirishgan. I. n. da tadkikrtlarning muhim vazifalaridan biri informatsiyani tarqatishning eng maqbul (optimal) usullarini topishdan iborat. Bunda asosiy koʻrsatkich informatsiyani tarqatish ishonchliligi va tezligi hamda shular bilan bogʻliq ravishda erishiladigan sifatning nazariy chegarasini aniqlash hisoblanadi. I. n. statistik mohiyatga ega, shuning uchun undagi matematik usullarning koʻpchiligi ehtimollar nazariyasita suyanadi.

Xotira qurilmasiyaa saqlash yoki aloqa kanali boʻyicha uzatish uchun moʻljallangan maʼlumotlar (xabarlar) dagi informatsiyalar soni oldindan toʻliq maʼlum boʻlmaydi. Oldindan faqat shu informatsiyalarni tanlab olish mumkin boʻlgan koʻplab maʼlumotlar (xabarlar ehtimoli) maʼlum boʻladi. Zarur informatsiya ana shu koʻplab maʼlumotlar ichidan tanlab olinadi. Tanlangan informatsiyani qayd qilish uchun ikkilik belgilar soni qabul qilinadi (qarang Ikkilik kod, Ikkilik sanoq sistemasi).

Aloqa kanali tushunchasi juda umumiy maʼnoga ega. Keng maʼnoda — informatsiyani uzatish uchun moʻljallangan har qanday aloqa qurilmasi. Lekin I. n. da ran aloqa kanali texnikasi ustida emas, balki informatsiya uzatish nazariyasi ustida ketadi. Mas, geometriyada ran biror narsa qanday materialdan qilinganligi ustida emas, balki uning hajmi ustida yuri-tilganidek, I. n. da ham ran aloqa qurilmalarining tabiati ustida yuri-tilmaydi, balki aniq aloqa tizimlari I. n. da uzatilishi mumkin boʻlgan informatsiya miqdori nuqtai nazaridan koʻrib chiqiladi. Aloqa kanali boʻyicha kod yordamida uzatiladigan xabarlarni kanal (kirish) signallariga aylantirishga (yaʼni kodlashga) toʻgʻri keladi. Ular uzatilgandan soʻng ana shu signallar xabarlarga (chiqish signallariga) aylantiriladi (yaʼni dekodlanadi). Kirish va chiqish signallarining tuzilishi (strukturasi)ga qarab, kanallar diskret (uzlukli) va uzluksiz xillarga ajratiladi. Diskret kanallarda kirish va chiqishdagi signallar bir xil yoki har xil "alfavitlar" ning "harflari" ketma-ketligidan iborat boʻladi. Uzluksiz kanallarda kirish va chiqish signallari uzluksiz parametr — vaqtning funksiyasi (t) dir.

I. n. da "xabar", "maʼlumot", "aloqa kanali" va b. tushunchalar keng maʼnoda qoʻllanadi. Masalan, I. n. nuqtai nazaridan xabarlar manbai mumkin boʻlgan koʻplab xabarlar va ularga tegishli ehtimolliklar majmuidan iborat boʻlishi mumkin. Xabarlarni ehtimolliklar orqali kodlash uchun zarur ikkilik belgilarning oʻrtacha soni mi-nimumini ifodalaydigan oddiy formula yoʻq. Buning uchun I. n. da ishlab chiqilgan murakkab formulalardan foydalaniladi.

Erkin Yoqubov, Norbek Taylaqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Informatsiya tarmogʻi

Informatsiya tarmogʻi - informatsiya (axborot) ni ishlab (oʻrganib) chiqishning oʻzaro hamkorlashuvchi va maʼlumotlarni uzatish kanallari orqali bogʻlanuvchi avtomatik ti-zimlar majmui. Mahalliy (lokal) va hududiy (territorial) bor. Mahalliy I. t. korxona, tashkilot va xoʻjalik mikyosida ish yuritadi. Mu-ayyan korxona (tashkilot, xoʻjalik) boʻlimlari (sexlari, omborxonalari, brigadalari va b.) orasidagi informatsiya almashinuv jarayonlari, asosan, EHM, kompyuterlar tizimi (eskicha uslubda ishlaydigan joylarda radio, telefon aloqa) orqali amalga oshiriladi. Hududiy I. t. mintaqalar, mamlakatlar va xududlarni qam-rab oladi. Bunday I. t. keng koʻlamli boʻlib, mintaqa (mamlakat, hudud) lararo informatsiya (axborot) alma-shinuvi, asosan, internet tizimi (sunʼiy yuldoshlar, telegraf, teletayp, telefaks va b.) orqali amalga oshiriladi (yana q. Informatika, Informatsiya nazariyasi) OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infratovush

Infratovush (lot. infra — quyi, past, ostida) — inson qulogʻiga eshi-tilmaydigan past chastotali (chastotalari 16 gs dan past boʻlgan) elastik toʻlqinlar. Yer yuzida I. hosil qiluvchi xilmaxil (mas, chaqmoq chaqishi, togʻlar koʻchishi, oʻrmon va dengizning shov-shuvi, shamol guvullashi va hokazo). I. muhitda juda kam yutiladi, shuning uchun u havo, suv va yer yuzida juda uzoq masofalarga tarqaladi. I. ning bu xususiyatlaridan, mas, atmosferaning yuqori qatlamlarini, yer poʻstini tadqiq qilishda, kuchli portlashning uzoqligini va dengizlarda kuchli toʻlqinlar tarqa-layotgan manba uzokligini aniqlashda foydalaniladi. I. ni oʻlchashda maxsus asboblar — mikrofon, gidrofon, geofon yoki vibrator ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fizika