Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Paleoiqlimshunoslik

Paleoiqlimshunoslik (paleo... va iqlimshunoslik) — Yerning geologik va tarixiy oʻtmish iqlimi haqidagi taʼlimot. Paleoiqlimshunoslik vazifasi Yer tarixi davomida sodir boʻlgan iqlim sharoitlarini oʻrganish va ularni Yer shari boʻyicha taqsimlanishini tadqiqot qilishdan iborat. Paleoiqlimshunoslik paleogeografiyaning muhim qismi hisoblanadi; u stratigrafiya va paleontologiya, geomorfologiya va foydali qazilmalar toʻgʻrisidagi fanlar bilan chambarchas bogʻlangan. Geologik maʼlumotlar iqlimshunoslik, meteorologiya, geografiya, geofizika va astronomiyaning nazariy qoidalari asosida taxlil qilinadi va umumlashtiriladi. Geologik oʻtmish iqlimi xaqidagi xulosa avvalgi geologik davr tabiati va astronomik krnuniyatlarga boʻysunuvchi Quyosh radiatsiyasining oqimi maʼlumotlariga asosan tuziladi. Yaqin oʻtmish iqlimi haqidagi xulosa esa geografik landshaft, oʻsimliklarning taqsimlanishi, daraxtlarning yillik halqalarining zamonaviy xususiyatlari, saqlanib qolgan tarixiy dalillar va madaniy yodgorliklar hamda keyingi yuz yillikdagi instrumental kuzatishlar boʻyicha tuziladi.

Qad. iqlimning geologik indikatorlari orasida asosiy 3 guruh: litologik, paleobotanik va paleozoologik koʻrsatkichlar alohida oʻrin tutadi. Litologik koʻrsatkichlar deyarli hamma joyda tarqalgan; oʻtmish davrlarda iqlim sharoitlari qanday boʻlganligi, nurash xususiyati va surʼati, choʻkindi jinslarning bir-biridan farqi darajasi miqyosi orqali aniqlanadi. Paleobotanik koʻrsatkichlar oʻsimliklarning qazilma qoldiqlari boʻlib, bu qoldiqlar iqlim taʼsirini, oʻsish vaqti va joyini aks ettiradi. Masalan, tropik oʻrmonlarning hosil boʻlishi iqlimning issiq va nam boʻlganini, savanna va kserofil siyrak oʻrmonlarning hosil boʻlishi ikdimning issiq va quruq boʻlganini koʻrsatadi; barg toʻkadigan oʻrmonlarning hosil boʻlishi moʻʼtadil iqlim indikatori boʻlib hisoblanadi. Paleozoologik koʻrsatkichlar organizmlar yashagan davr iqlimini aks ettiradigan qoldiklardan iborat. Quruqlikda yashovchi umurtqalilar devon davrit paydo boʻlgan; kaynozoy erasidagi sut emizuvchilar turli iqlimga yaxshi moslanib, keng hududlarda yashagan.

Qad. iqlim paleozoy erasidan boshlabgina umumiy tarzda aniqlangan. temperatura va namlikning koʻp marta oʻzgarib turishi natijasida yuqori kengliklarda muzlik davrlari va ular orasidagi davrlar almashinib turgan, quyi kengliklarda esa plyuvial va kserotermik iqlimlar vujudga kelgan.

Paleoiqlimshunoslik Yer iqlimining tarixini oʻrganish orqali foydali qazilmalarning paydo boʻlishi, oʻtmish geologik davridagi hayvon va oʻsimliklarning yashash sharoitini koʻrsatadi va iqlim oʻzgarishini oldindan aytish imkonini beradi.

Tohir Muxtorov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Iqlim
Paleomagnetizm

Paleomagnetizm (paleo ... va magnetizm) — togʻ jinslari oʻzining shakllanish davrida Yer magnit maydoni taʼsirida magnitlanish xususiyati va bu magnitlanish (qoldiq magnitlanish)ning keyingi davrlarda saqlanishi. Magnitlanishning koʻlami va yoʻnalishi yer yuzasining mazkur nuqtasida jinsning hosil boʻlgan vaqtidagi, yaʼni million yillar avvalgi magnit maydoniga muvofiq boʻladi. P. tog jinslarida saqlanib qolgan magnitlanganlikni tadqiq etish orqali geomagnit maydoni (qarang Yer magnetizmi) tadrijini oʻrganishga imkon beradi. Har bir jinsda maʼlum miqdorda ferro- yoki ferromagnit minerallar (magnetit, titanomagnetit, gematit, ilmenit, maggemit, pirotin va boshqalar) donachalari boʻladi. Togʻ jinslari shakllanish sharoitiga qarab intensivlik va barqarorlik (magnitsizlantiruvchi taʼsirlarga chidamliligi) jihatdan turlicha magnitlanadi. P. uchun geomagnit maydonida Kyuri nuqtasivyan yuqori temperaturada togʻ jinslari sovitilayotganda hosil boʻladigan qoldiq termomagnitlanish (TRM) ahamiyatlidir. TRM, asosan, lava, intruziyalar soviyotganda vujudga kelib, otqindi jinslarga xosdir. Kimyoviy magnitlanish (CRM) magnit maydonda ferromagnit zarralarining koʻpayishidan hosil boʻladi. Yopishqoq qoldiq (VRM) magnitlanish jinsga magnit maydonining uzoq vaqt taʼsiri natijasida (termoaktivatsion va diffuzion jara-yonlar hisobiga) yuzaga keladi. Oriyentatsion qoldiq magnitlanish (DRM) choʻkindi jinslarda hosil boʻladi. Bunda TRM va CRM ga ega boʻlgan yuvilgan kristall jinslarning magnitlangan donachalari suv havzalari va daryolar tubida choʻkib, magnit maydonida kompas strelkasi kabi oriyentirlanadi. Keyin zarrachalar choʻkin-di qotayotganda unga sementlanib yopishadi va oʻzining oriyentatsiyasini saqlab qoladi, bu jinsning qoldiq mag-nitlanishini belgilaydi. Choʻkindi jinslarda CRM shakllanish davrida, shuningdek, keyinroq hosil boʻlishi mumkin. Otqindi jinslarda esa CRM hamma vaqt ikkilamchidir, yaʼni keyinchalik vujudga keladi. VRM xdmisha ikkilamchi, binobarin u aniq yoshga ega emas. Shunday qilib, TRM va DRM jinsning shakllanish jarayoni bilan bogʻliq. Agar jinsning yoshi maʼlum boʻlsa (qarang Geoxronologiya), magnitlanish vujudga kelgan vaqt ham aniq boʻladi — bu geomagnit maydonining vaqt ichida oʻzgarishiga imkon beradi. Togʻ jinslarining birlamchi magnitlanganligini oʻrganib Yer magnit maydoni tarixini, yaʼni magnit qutblarining siljib yurishini kuzatish mumkin.

Muntazam paleomagnit tadqiqotlar turli mamlakatlarda 20-asrning 50-yillaridan olib borilmoqda. Tadqiqotlar natijasida keyingi 600 mln. yilda geomagnit maydonining kuchlanishi deyarli oʻzgarmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paleoosiyo tillari

Paleoosiyo tillari, paleosibir tillari — genetik jihatdan oʻzaro bogʻliq boʻlmagan chukcha-kamchatka tillari (chukcha, koryak, alyutor, kerek, itelmen), eskimosaleut tillari (eskimos, aleut), yenisey tillari (ket, sim — jonli tillar; kott, arin, pum-pokol, assan — ulik tillar), yukagir-chuvan tillari (yukagir — jonli, chuvan — ulik) va alohida nivx tilini birlashtiruvchi, shartli belgilangan til oilasi.

Mazkur tillarning mushtarakligi, umumiyligi haqidagi faraziya 19-asr oʻrtalarida rus olimi L. I. Shrenk tomonidan ilgari surilgan. Bu faraziyaga muvofiq, tegishli sibirlik elatlar Sibir tub aholisining avlodlaridir. Pekin ushbu fikr Paleoosiyo tillarining genetik karindoshligini belgilay olmaydi, shu sababli "Paleoosiyo tillari" termini shartli nom sifatida saqlanib qolgan.

Paleoosiyo tillarining tashqi genetik aloqalari, bir qator faraziyalar mavjud boʻlsada, hanuzgacha aniqlanmay qolmoqda. Bu tillarning tipologik tavsifi turlicha boʻlsa ham, ayrim oilalar oʻrtasida struktur-tipologik oʻxshashlik belgilari kuzatiladi. Paleoosiyo tillari agglyutinativtillardir: baʼzilarida suffiksal, baʼzilarida suffiksal-prefiksal agglyutinatsiya mavjud. Leksikada turmushdagi narsa-buyumlarning nomlari, kasb-hunar, xoʻjalik faoliyatini aks ettiruvchi soʻzlar koʻp; rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina.

Paleoosiyo tillari haqidagi koʻplab maʼlumotlar 18-asrda turli olimlar va missionerlar tomonidan toʻplangan; bu tillarni ilmiy oʻrganish 19-asrda rus va garbiy yevropalik olimlarning asarlari bilan boshlangan. Ushbu tadqiqotlar va keyinchalik amerikalik, kanadalik va yaponiyalik olimlarning bu soxadagi izlanishlari nafaqat tilshunoslik uchun, balki Yevrosiyo va Shimoliy Amerika tarixida kadimdan davom etib kelayotgan murakkab etnolingvistik jarayonlarni tushuntirishga intilayotgan boshqa fanlar uchun ham katta qiziqish uygʻotadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paleoosiyo xalqlari

Paleoosiyo xalqlari - Shimoliy va Shim.-Sibirning tub joy aholisi: chukchalar, koryaklar, itelmenlar, yukagirlar, nivxlar, ketlar, eskimos lar va boshqa ning nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paleotip tof jinslari

Paleotip tof jinslari (paleo... va typos — tur, qiyofa) — ikkilamchi jarayonlar natijasida kuchli oʻzgargan vulkanik tog jinslari. Kaynotip togʻ jinslaridan farq qiladi. Paleotip tof jinslarij.ning oʻzgarishi tarkibidagi vulkanik shisha ikkilamchi minerallarga almashinuvi bilan bogʻliq. Lekin tog jinslarining oʻzgarishi ularni yoshiga bogʻliq emasligi maʼlum, mas, Islandiyadagi uchlamchi davrga mansub bazaltlar — Paleotip tof jinslarij., aksincha, qad. paleozoy davriga mansub otqindi vulkanik jinslar oʻzgarmasdan qolgan (kaynotip jinslar). Paleotip tof jinslarij. vaularning kaynotip alohida xossalarga va nomlarga ega, mas, bazaltning paleotip xili — bazaltli porfirit, doleritniki — diabaz; riolit yoki datsitning paleotip turi kvarsli porfir deb yuritiladi. Birlamchi mine-rallar ham oʻzgaradi: albitlanadi yoki seritsitlanadi, toʻq rangli minerallar xlorit va epidot bilan almashadi. Natijada vulkanik tog jinslarining koʻrinishi ham oʻzgaradi, yaltirogʻi ketadi, xiralashadi; nordon Paleotip tof jinslarij. pushti rangga, asosli Paleotip tof jinslarij. esa binafsha rangga ega boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paleotropik oblast

Paleotropik oblast, Paleotropik oʻsimliklar dunyosi — Yer sharidagi asosiy botanik-geografik boʻlinmalardan biri. Eski Dunyo materik qismining (Avstraliyadan tashqari) tropik iqlimli joylari-ni, shuningdek, Hind va Tinch okeanlardagi o.ni oʻz ichiga olgan. Baʼzan Paleotropik oblastga Jan.-Gʻarbiy Afrikaning subtropik qismini hamda Yangi Zelandiya va unga yondosh orollarni (Yangi Zelandiya kichik oblasti) kiritiladi. Paleotropik oblast shim.dan Golarktika oblasti bilan chegaralangan.

Paleotropik oblast oʻsimlikka boy. Oblastning ayrim qismlari suv havzalari orqali ajralganligi, iqlim sharoitlarining turli-tumanligi, tarixiy taraqqiyotining mu-rakkabligi natijasida oʻsimliklari kuchli ixtisoslashgan. Flora tarkibida umumtropik oʻsimlik oilalaridan palmadoshlar, tutdoshlar, sutlamadoshlar, togʻbekadoshlar (marinadoshlar) va boshqa koʻp uchraydi. Bu oilalardan anchagina qismini maxsus paleotropik turkumlar tashkil etadi. Kosmopolit oʻsimlik oilalaridan bugʻdoydoshlar (boshokdoshlar), hiloldoshlar, burchoqdoshlar koʻp. Paleotropik oblast uchun dipterokarplar, pandauslar, ne-penteslar, endemik oilalar va boshqa harakterlidir. Paleotropik oblastda sernam tropik mussonli va savanna oʻrmonlari, mangra chakalakzorlari, choʻl oʻsimliklari va boshqa keng tarqalgan.

Paleotropik oblastni kichik oblastlarga boʻlishning koʻpchilik tomonidan qabul qilingan yagona prinsipi yoʻq. Baʼzilar Paleotropik oblastni ikki kichik oblastga — Maleziya va Hindiston-Afrika, baʼzan 10—15 kichik oblastga boʻladilar. Endemik oʻsimliklar, ayniqsa, Gavayi, Yangi Zelandiya, Madagaskar orollari kabi kichik oblastlarda koʻproq uchraydi (yana qarang Flora oblastlari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paleotsen boʻlimi

Paleotsen boʻlimi (epoxasi), paleotsen — paleogen sistemasi (davri)nmt quyi boʻlimi. 1874-yil Dezor tomonidan yuqori boʻr davri kiritilgan. Daniya yarusi keyingi tadqiqotlar natijasida (Hardenbol va Bergren, 1978) P. boʻlimining eng quyi qismiga oʻtkaziladi. P. koʻpgina mintaqalarda 2 (yuqori va quyi) boʻlimga ajratiladi. Oʻzbekiston hududida umumiy qabul qilingan yaruslar yoʻq. Har bir region uchun oʻziga xos majmua, svita va qatlar ajratilgan. Fargʻona botigʻida buxoro qatlami, Surxondaryoda —oqjar va buxoro qatlamlari ajratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paleoekologiya

Paleoekologiya (paleo – qadimgi va ekos – uy-joy logos – taʼlimot) – paleontologiya fanining boʻlimi. Koʻhna geologik davrlarda yashagan hayvonot va oʻsimliklarning oʻsha vaqtdagi yashash muhiti (iqlim va geologik omillar) bilan oʻzaro munosabatini, qirilib ketgan jonzotlarning hayoti va yashash sharoitlarini oʻrganadi. Paleoekologiya choʻkindi yotqiziqlarini fatsial taxlil qilishda muhim hisoblanib, ularning litologik tarkibi bilan uzviy bogʻliqdir. Paleoekologiyaning rivojlanishiga rus olimi, paleontolog V. O. Kovalevskiy, belgiyalik olim L. Dollo va avstriyalik O. Abel katta hissa qoʻshgan. Qadimiy organizmlar yashash sharoitini oʻrganishda, asosan, ularning skelet qoldiqlarini oʻrganish (morfofunksional analiz) usuli qoʻllanadi. Qadimiy hayvonlar yashagan sharoitlarini oʻrganib, paleoekologiya paleontologiya hamda geologiya uchun baʼzi foydali qazilmalar paydo boʻlishi sharoitlarini aniqlash va oʻxshash sharoitlarda hosil boʻlgan turli foydali qazilmalar konini bashorat etishda qoʻllanadi.
Palermo

Palermo — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya viloyati va Palermo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 652,6 ming kishi (2001). Iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakat janubida Neapoldan keyin 2-oʻrindagi shahar. Tirren dengizi sohilidagi port (chetga sitrus mevalar chikariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kemasozlik va kema taʼmirlash, samolyotsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, yogʻochsozlik, sement, oziq-ovqat, toʻqimachilik, poyabzal, poʻlat quyish, poligrafiya, tamaki, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Palermo — turizm markazi, kishki kurort. Har yili xalqaro yarmarkalar oʻtkaziladi. Universitet (1777), Nafis sanʼat akademiyasi, konservatoriya, rasadxona, Milliy galereya, arxeologiya, milliy, etnografiya va boshqa muzeylar, botanika bogʻi, opera va drama teatrlari bor. Shaharga miloddan avvalgi 8-asrda finikiyaliklar tomonidan asos solingan. 14— 16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Palermo toshi

Palermo toshi - Qad. Misr yilnomalari oʻyib bitilgan diorit plita parchasi (43,5x25 sm). Qad. firʼavnlar sulolasigacha boʻlgan vaqtdan boshlab (miloddan avvalgi 4-ming yillik oxiri) bir qancha asrlarni qamrab olgan. Matn V sulola davrida (miloddan avvalgi 25-asr) tushirilgan. 1877-yildan Palermo (nomi shundan) muzeyida saqlanadi. Palermo toshi Qad. Misr xronologiyasi boʻyicha oʻta muhim manba boʻlib, firʼavnlarning iqtisodiy, qarbiy va liniy siyosati yuzasidan qimmatli maʼlumotlarni qamrab olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pali tili

Pali tili — hind (hind-oriy) tillaridan biri; Shri Lanka orolida mavjud boʻlgan buddaviylik qonunlarining tili sifatida Shri Lanka (Seylon), Myanma (Birma), Tailand, Laos, Kambodja, Vyetnamda qoʻllanadi. Chamasi, qad. oʻrta hind laxjasi asosida paydo boʻlib, keyinchalik sharqiy laxjaning bir qator xususiyatlariga ega boʻlgan P.ning vatani — Hindiston; miloddan avvalgi davrdayoq buddaviylik bilan birga Shri Lankaga tapqalgan; milodiy 1-ming yillik oxiri va 2-ming yillik boshlarida Janubi-Sharqiy Osiyodagi bir qancha mamlakatlarga tarqaladi. Palida koʻplab diniy, falsafiy, ilmiy, badiiy asarlar (jumladan, janubiy buddistlarning muqaddas kitoblari) yaratilgan. Bu til Janubi-Sharqiy Osiyodagi koʻplab tillarga sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Bayon usuliga kura va xronologik jihatdan Palining 4 koʻrinishi mavjud: diniy qonunlarning sheʼriy qismlari tili (eng qad.); qonunlarning nasriy bayon tili (maʼlum darajada tartib va meʼyorga solingan); diniy kitoblarga izoh va tafsirlar tili (yanada soddalashtirilgan); Janubi-Sharqiy Osiyodagi yangi tili (oldingi davrlarga nisbatan koʻplab tafovutlar va oʻzga tizimdagi tillarning taʼsiri seziladi). Boshqa oʻrta va keyingi davr hind tillaridan muayyan fonetik, leksik-fammatik jihatlari bilan farq qiladi. Ayniqsa, leksikasi oʻta murak-kabligi va, asosan, diniy taʼlimot gʻoyalarini aks ettirishga moʻljallanganligi bilan ajralib turadi. Brahmi yozuvi asosida shakllangan qad. yozuvga ega

 

 

Turkum:Tillar
Turkum:Geografiya
Zahariy Paliashvili

Zahariy Petrovich Paliashvili 1871.4(16).8, Kutaisi - 1933.6.10, Tbilisi — gruzin kompozitori, dirijyor, pedagog, musiqa jamoat arbobi. Gruziya xalq artisti (1925). Gruzin kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Tbilisi musiqa bilim yurti (1895—99) va Moskva konservatoriyasi (1900— 03)da taʼlim olgan. Gruzin filarmoniya jamiyatiga asos solgan (1905). 1919-yildan Tbilisi konservatoriyasi professor, direktori (1919,1923, 1929 — 32). Gruziya xalklarining jami 300 ga yaqin qoʻshiklarini toʻplab, ulardan bir qismini nashr etgan (1910). Kompozitorlik ijodida turli mahalliy (kaxetin, guriy, svan va boshqalar) musiqa uslublari negizida yangi umummilliy musiqa tilini ishlab chiqqan. "Abesalom va Eteri" (1910— 18), "Daisi" (1923) operalari bilan gruzin musiqa sanʼatiga muhim hissa qoʻshgan. P., shuningdek, "Gruzincha liturgiya", xor asarlari, romanslar muallifi. Tbilisidagi Gruzin davlat opera va balet teatri, bir necha mu-siqa oʻquv muassasalariga P. nomi berilgan. 1971-yilda P. nomidagi Gruziya davlat mukofoti taʼsis etilgan."Paliashvili Zahariy Petrovich" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1871-yilda tugʻilganlar
Turkum:1933-yilda vafot etganlar
Turkum:16-avgustda tugʻilganlar
Turkum:6-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Paligorskit

Paligorskit (Uraldagi Paligorsk koni nomidan), attapulgit, togʻ terisi, togʻ poʻkagi, togʻ yogʻochi — mortmorillonit guruhiga mansub mineral, magniyning suvli silikati. Monoklin yoki romb singoniyali. Kristallari strukturasi choʻziqlentali yoki qatqat. Rangi oq, baʼzan sargʻishkulrang. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 2100—2300 kg/m³. Arid iqlimli joylarda, dengiz va shoʻr suvli havzalarda (koʻl va lagunalar), qisman nurash qobiqlarida magnezial silikatlar (mas, serpentin)dan qosil boʻladi. P.ning qattiq va zich massasi qoplama va qatlamcha shaklida, tarqoq kristallari gil minerallari, mergel va ohaqtoshlar orasida uchraydi. P. neftni qayta tozalash, qogʻoz sanoati, tibbiyotda, parmalash ishlari va qurilishda keng qoʻllanadi. Ukraina, Shim. Kavkazda, Oʻzbekistonda (Fargʻona, Surxondaryo viloyatlarida hamda Qizilqumda) P. konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Palingenez

Palingenez (yun. palin - yana, qayta) — organizm embriogenezida takrorlanadigan mazkur tur filogeneziga moye keladigan jarayonlar. "Palingenez" terminini nemis olimi E. Gekkel (1866) biogenetik qonun tamoyillarida taklif etgan. Palingenezga misol qilib (Gekkel boʻyicha) yuksak umurtqalilar embrionida ular ajdodlarini voyaga yetgan davri uchun xos boʻlgan, hozirgi tuban xordalilar va tuban umurtqalilarda ham mavjud boʻlgan ektoderma va entoderma, nerv nayi, xorda, jabra yoylari, jabra yoriqlari, ayirish organlarini keltirish mumkin. Palingenez filogenetik oʻzgarishlarning yoʻnalishi toʻgʻrisida xulosa chiqarishga imkon beradi. Gekkel koʻrsatishicha, senogenez (organizmning embrion yoki lichinka rivojlanadigan maxsus muhitga moslanishi) Palingenez izchilligini buzadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Palingenezis

Palingenezis, palingenez (yun. palin — qayta, yana va genesis — kelib chiqish, tugʻilish) — Yerning chuqur qatlamlaridagi magmatik togʻ jinslarining qisman yoki toʻla erib magmaga aylanish jarayoni. "P." termini fanga finlandiyalik geolog Ya. Syoderxolm tomonidan kiritilgan (1907 yil). Geotektonik sharoitga qarab P.ga uchragan togʻ jinslarining choʻkish yoki qatlamlarning bir-birining ostiga siljish jarayonlari farq qilinadi. Palingen magmaning Yer yuzi yaqiniga koʻtarilishi orogen intruzivlar va diapir-plutonlar paydo boʻlishiga olib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fizika
Palinologiya

Palinologiya (yunoncha: paline — mayin chang va ...logiya) — botanikaning oʻsimlik changi va sporasini oʻrganadigan tarmogʻi. "P." terminini ingliz paleo-botaniklari X. Xayd va D. Uilyame (1944) taklif qilgan. Palinomor-fologiya P.ning asosiy tarmogʻi boʻlib, spora va chang donalarining shakli, tuzilishi va rivojlanishini tekshiradi. P. chang va sporaning krbi-gʻini, morfologiya va anatomiyasini oʻrganadi. Palinologik tekshirishlar sitologiya, genetika, morfologiya, fizika, kimyo va matematika fanlari yutuklariga asoslangan holda mikroskop, elektron mikroskop va rentgen nurlaridan foydalanib oʻtkaziladi.

Yer sharining qobigʻini oʻrganishda, undagi qazilma boyliklarni qidirishda, shuningdek, oʻsimliklar va iqlim tarixini aniqlashda P. maʼlumotlaridan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Palitra

Palitra (frans. palette) — 1) rassom ishlash jarayonida boʻyoqlarni aralashtiradigan moslama (P.da rassom boʻyoklarni aralashtirib yaratayotgan asari uchun kerakli rangni hosil qiladi); yogʻoch, metall, chinni (fayans)dan yupqa qilib toʻrtburchak yoki oval shaklida tayyorlanadi; 2) koʻchma maʼnoda — rassomningrangtasvir (ranglar tanlash va ishlatish) uslubi hamda alohida rangtasvir asari uchun xos boʻlgan ranglar toʻplami. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pallavlar

Pallavlar — Janubiy Hindistondagi Shimoliy Tamilnad hududida qadimda mavjud boʻlgan P. davlati (milodiy 3—9-asrlar) ni boshqargan sulola. P.ning 3 sulolasi maʼlum (3—6asrlar; 6-asr oxiri —8-asr oʻrtalari; 8-asr oʻrtalari — 9-asrlar). P. Narasimxa I davrida (7-asr) ravnaq topgan, u Vatapidagi Gʻarbiy Chalukyalarni tormor qilgan va Seylon (hozirgi Shri Lanka)ga zafarli yurish uyushtirgan. Poytaxti — Kanchi shahri boʻlgan. 893 yil P. davlati Chola davlati tomonidan tugatilgan. P. xonadoniga mansub vassal hokimlar 10—13-asrlarda ham boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pallada

thumb
Pallada (belgisi: 16px|⚴) (yunon xudosi Afina Pallada nomi bilan atalgan) — asteroid (kichik sayyora). Tartib №2; diametri 583 km. Nemis astronomi G. Olbers 1802-yilda kashf etgan. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,77 astronomii birlikka oʻzgaradi. Oʻrtacha yulduz kattaligi 8,0. P.ning orbita tekisligi bilan ekliptika tekisligi orasidagi burchagi (orbita ogishi) /=34°48’.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Palladio Andrea

PALLADIO (Palladio) (haqiqiy familiyasi di Pyetro) Andrea (1508.30.11, Paduya (?) - 1580.19.8, Vichensa) — italyan meʼmori. Soʻnggi uy-gʻonish davri namoyandasi. Qad. va renessans anʼanalari asosida shahar saroylari (Vichensadagi Kyerikati palatssosi, 1550), shahar tashqarisidagi villalar (Vichensa yaqinidagi "Rotonda", 1551—67), ibodatxona (Venetsiyadagi Il-Redentore, 1592-yilda tugallangan), teatrlar (Vichensadagi Olim-piko teatri, 1580—85) barpo etish us-lubini ishlab chiqqan. Order tizimini ijodiy qoʻllagan holda binolarni shaqar yoki tabiat bilan oʻzaro bogʻlashga erishgan. P. ijodi va uning "Meʼmorlik haqidagi toʻrt kitob" traktati (1570) palladiochilik rivojiga imkon yaratdi, 17—18-asrlar Yevropa meʼmorligi yuksalishiga katta taʼsir koʻrsatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pallali gʻoʻza

Pallali gʻoʻza – qaychibarg gʻoʻza (Gossypium lobatum Gent) – yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi D7, xromosomalar soni 2p=26. 1956-yilda kashf qilingan. Pallali gʻozaning vatani – Meksika (Michoa-kan shtati). Palali gʻoza – ingichka, boʻyi 8 m gacha yetadigan och yashil daraxt; yuqoriga yoʻnalgan oʻsuv shoxlari koʻp. Hosil shoxlari kalta; gullari barg qoʻltigʻidan chiqadi. Gʻoʻza yulduzchasimon tuklar bilan qoplangan. Barglari yirik, och yashil, qalin tukli. Barg plastinkasi bilinar-bilinmas 3 boʻlakchaga (keng qirrali uchburchak shaklda) boʻlingan. Barg shira bezi bitta, silindr shaklida, och yashil. Yonbarglari yirik (9 mm gacha), tezda toʻkilib ketadi. Gullari yirik, qoʻngʻiroqsimon, gulbargi och qizil, olcha rang dogʻlari bor, tashqi tomonining cheti toʻq qizil. Kosachasi uzun uchburchak tishli. Gulyonbarglari mayda, toʻkilib ketmaydi. Koʻsaklari maydaroq, 3 chanoqli, ingichka silindrsimon, oʻtkir konussimon shaklda, sirtida koʻzga aniq tashlanadigan bezchalari bor. Chigiti uzunchoq, 3–4 mm uzunlikdagi qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan. Pallali gʻoza fotodavriy oʻzgarishlarga taʼsirchan. Shiraga chidamli. Chigiti qattiq – toshchigit. Uch boʻlma bargli gʻoʻzaga payvand qilingan Pallali gʻoza yaxshi rivojlanib gullaydi. Meksika gʻoʻzasining yovvoyi shakllari bilan oson chatishib, bepusht duragaylar hosil qiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yovvoyi o'simliklar
Palos

Palos, sholcha — ikki tomonlama naqsh hosil qilib qoʻlda yoki mashinada toʻqib tayyorlanadigan patsiz gidam. Ip, jun, sunʼiy tolalardan toʻqiladi. Odatda, yer (pol)ga toʻshaladi. Gazlama toʻqish usulida arqoq ipini 2 xil koʻrinishda (vertikal tirqishli va tirqishsiz) matalishi vositasida ba-jariladi. Arqoq ipini bu usulda matalishi turli (handasiy va islimiy) naqshlar, ifodali tasvirlarni aniq hosil qilish imkonini beradi. Dunyoda Bolgariya, Hindiston, Eron, Ruminiya, Turkiya P.lari mashhur. Sharq mamlakatlari (Hindiston, Eron va boshqalar), jumladan, Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston hududida P. tayyorlash qadimdan keng tarqalgan, rang-barang goʻzal P.lar yaratilgan. Rangli asos yoki qalin arqoq ipi yordamida yaratilgan naqshlar zaminda bir oz boʻrtib mayin yotadi, yoddan toʻqilgan mujassamotda yoʻl-yoʻl qatorlar, yirik zinasimon naqshlar, urugʻ tamgʻasi tasvirlari, hayvon shakllari koʻp uchraydi. P. koloritida qizil rang ustun turadi. Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Xiva va boshqa joylarda fabrikalarda tayyorlanadi. Sirdaryo, Qashqadaryo va boshqa joylarda qoʻlda qad. anʼanaviy va zamonaviy usullarni qoʻllab P. toʻqish rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paluba

Paluba (slavyancha luba — yoʻnilgan taxta) — kemalarning suv oʻtkazmaydigan gorizontal yogʻoch yopmasi. Yuqori va pastki P.larga boʻlinadi. Yuqori P. umumiy mustahkamlikni va koʻndalang biqolikni taʼminlaydi. Pastki P. kemani balandligi boʻyicha bir necha qismga ajratadi, uning mustahkamligini oshiradi, turli yuk va toʻlqinlar zarbini oʻziga qabul qiladi. P.da xizmat va turar joy xonalari, mexanizm va jihozlar joylashadi. Poʻlat kemalarda P. poʻlat listlardan qilinib, boʻylama va koʻndalang bogʻlovchilar bilan mustahkamlanadi. P.ning kema bortiga tegib turadigan joylari uzunasiga qalin poʻlat toʻshamadan yasaladi. Kema korpusida bir yoki bir necha P. va platforma boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Palma

Palma, Palma-demalorka — Ispaniyadagi shahar, Malorka o. (Balear o.lari)da. Balear Orollari viloyati va Baleares provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 319,1 ming kishi (1998). Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, kemasozlik, oynashisha sanoati korxonalari, universitet bor. Gilam ishlab chiqariladi. Shaharga 3-asrda asos solingan. 13—15-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. P. va uning atrofi dengiz iqlim kurorti. Turizm markazlaridan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Ispaniya shaharlari
Palmadoshlar

Palmadoshlar, palmalar ( yoki ) — bir pallali daraxtsimon oʻsimliklar oilasi. Tropik va qisman subtropiklarda oʻsadigan 240 tacha turkumi, 3400 tacha turi maʼlum. P.ning koʻp Osiyoda (Indoneziya), Afrika va jan. Amerikada, P.ning past boʻyli turi esa Yevropada tarqalgan. Koʻpincha shoxlamay tik oʻsadi. Tanasining boʻyi 60 m cha, diametri 1 m ga yetadi. Baʼzi butasimon, lianasimon (300 m gacha). Barglari patsimon, daraxtsimonlarida tana uchida tuda boʻlib, butasimonlarida esa yer bagirlab osilib yotadi. Barglarining uz. hatto 15 m cha. P. bir va ikki uyli oʻsimlik. Ayrim har yili, baʼzilari faqat bir marta gullab mevalaydi. Toʻpguli yirik, oq, sargʻish yoki koʻkish, ayrim jinsli, baʼzan qoʻsh jinsli mayda gullardan iborat. Mevalari — quruq yoki etli danak: kamroq rezavor-mevasimon, baʼzilari mayda, boshqalari esa kichik xandalakdek keladi. P. 5—12 yoshida gullaydi, 30—50 yil yashaydi.

P. 2 oilachaga boʻlinadi. Koʻpgina P.ning mevasi yeyiladi. Xom mevasidan kokos suti olinadi. Pusti archilgan mevalaridan yogʻ va margarin olishda foydalaniladi (moyli palma). Poya tolalaridan juda pishiq arqon, barg tolalaridan savat, shlyapalar toʻqiladi. Poyasining kraxmalli oʻzagidan sago (sago palmasi, mavrikiya palmasi) olinadi. Finikiya palmasippnt mevasi isteʼmol qilinadi.

P. Kavkazning Qora dengiz sohillarida, Gʻarbiy Gruziyada, Qrimning jan. soqillarida, Turkmanistonning gʻarbiy qismida va boshqa yerlarda qadimdan manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. P. urugʻidan, baʼzi parhishlab koʻpaytiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Olof Palme

thumb

PALME (Palme) Ulof (1927.30.1 - Stokgolm — 1986.28.2) — Shvetsiya bosh vaziri (1969-76 va 1982-1986). 1963-yildan bir qancha vazirliklarni boshqargan. Sotsial-demokratik ishchi partiyasi raisi (1969 yildan). Xalqaro nodavlat tashkiloti — "Qurolsizlanish masalalari boʻyicha mustaqil komissiya" ("P. komissiyasi")ga rahbarlik qilgan. Terrorchi tomonidan oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Henry John Temple

PALMERSTON (Palmerston) Genri Jon Templ (1784—1865) — vikont, Buyuk Britaniya bosh vaziri (1855—58 va 1859 yildan). Tashqi ishlar vaziri (1830-34, 1835-41, 1846-51). Ichki islohotlar oʻtkazishga qarshi chiqqan. Tashqi siyosatda "Kuchlar muvozanati" tarafdori. P. hukumati 1857—59 yillarda Hindistondagi Sipohiylar qoʻzgʻoloni va Xitoydagi Taypin qoʻzgʻolonini bostirishda, Qrim urushi (1853—56) ni keltirib chiqarishda qatnashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Palmetta

Palmetta (fransuzcha, palmette — palma bargi kabi bezash) — mevali da-raxtlar shoxlariga shakl berish dan biri. Asosan, pakana payvandtaglarda oʻstirilgan olma daraxtlarida qoʻllanadi (qarang Daraxshlarga shakl berish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Palmetta (naqsh)

Palmetta — palma daraxti bargisimon meʼmoriy bezak, naqsh turi. Palmettalar hoshiyalar, devor bezaklarida qoʻllanadi. Dastlab qadimda Sharq va Yunoniston, keyinchalik Italiya orqali Yevropa mamlakatlari meʼmorligida qoʻllangan. Palmetta nusxalari amaliy sanʼatda turli idish, gazlama va boshqalarni badiiy bezashda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Naqshlar
Turkum:Naqshlar (arxitektura)
Palmira

Palmira ( Tadmur; Palmira oromiychasi: 𐡶𐡣𐡬𐡥𐡴 Tadmor; , ) — Suriyaning shimoli-sharqiy qismidagi qadimiy shahar. Karvon savdosi va hunarmandchilikning yirik markazi. Milodiy 1—3-asrlarda ancha rivojlangan. Arxeologik qazishmalar natijasida antik shaharning rejali qurilgan koʻchalari, ibodatxona, qabriston, haykallar, mozaika, naqshlar topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Suriya tarixi
Turkum:Qadimiy shaharlar
Turkum:Levant
Turkum:Suriyadagi Rim shaharlari va shaharchalari
Palmitin kislota

Palmitin kislota (geksadekankislota-CH3(CH2)14COOH) – bir asosli toʻyingan karbon kislota, rangsiz kristallar. Molyar massasi-256,43; suyuqlanish temperaturasi-62,9°, qaynash temperaturasi-105°, suvda erimaydi, spirt, benzol, atsetonda 20° da oz, 60°da yaxshi eriydi. Tabiatda keng tarqalgan toʻyingan yogʻ kislota. Barcha tabiiy yogʻlarda tri-gliserid holida uchraydi. Palma moyida 32—40%, soya moyida 6,5%, mol yogʻida 25%, choʻchqa yogʻida 30% palmitin kislota boʻladi. Palmitin kislota spermatset, asalari muminnng asosiy tarkibiy qismidir. Palmitin kislota tirik organizmda koferment A ishtirokida biosintezlanadi.

Palmitin kislota yogʻdan sovunlanish reaksiyasi asosida olingan kislotalar aralashmasini rektifikatsiyalab yoki qayta kristallash yoʻli bilan olinadi. Palmitin kislota yuvuvchi vositalar, surkov moylari va plasti-fishtorlar olishda, tuzlari boshqa kislota tuzlari bilan birga emulgator sifatida kosmetik preparatlar va xoʻjalik sovuni tayorlashda ishlatiladi. Baʼzi efirlari boʻyoq va sintetik detergentlar olishda, stearin kislota bilan birga sham tayorlashda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kislotalar

Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Turkum:Organik kimyoviy birikmalar
Turkum:Organik kimyo
Palpatsiya

Palpatsiya (lot. palpatio — silash), paypaslash — vrachning bemorni tekshirish usuli; bunda yuza toʻqimalar va chuqur joylashgan aʼzolarni muntazam paypaslab, mas, terining temperaturasi va namligi, baʼzi ichki aʼzolarning kattakichikligi, joylanishi, yuzasi kanday ekanligi va konsisten-siyasi, tomir urish xususiyatlari, shuningdek, P.ga nisbatan bemorning re-aksiyasi (mas, ogʻriq sezishi) aniqlanadi. Bimanual (ikki qoʻl yordami-da), yuzaki (qorin boʻshligʻidagi aʼzolar kasalligida paypaslash), chuqur (tekshirilayotgan aʼzoni qoʻl bilan chuqur bosib paypaslash) va boshqa xillari bor. Suyaklar, boʻgʻimlar, muskullar, limfa tugunlari, oʻsmalar, yuza joylashgan kon tomirlar ham paypaslab tekshiriladi. Oʻpka kasalliklarini (mas, zotiljam), homilador ayollarda homilaning kattakichikligini aniqlashda P.dan foydalaniladi. Qorindagi aʼzolar: meʼda, ichak, jigar, taloq, buyrakni tekshirishda P. usuli muqim ahamiyatga kasb etadi, chunki bunda shu aʼzolar haqida aniq fikrga ega boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pampa

Pampa, Pampas (kechua indeyslari tilida pampa — oʻtloq) — 1) Janubiy Amerikadagi, asosan, oʻt oʻsimliklari oʻsadigan baʼzi bir tekisliklarning nomi. Aslida Argentina hududining 29—39° j.k.lar orasi va gʻarbda Sʼyerras-de-Kordova togʻlarigacha boʻlgan joylar P. deyiladi. Yer yuzasi sharqida botqoqli pasttekislik. Gʻarbidadyunalar uchraydi; janubi-sharqida togʻlar bor (eng baland joyi 1250 m). Iqlimi subtropik, gʻarbida kontinentalroq iqlim. yanvarning oʻrtacha temperaturasi 19—24°, iyulniki 6—10°. Iillik yogʻin 800–950 mm, gʻarbida 300–500 mm. Jan.dan kuchli shamol (pamperos) esib turadi. Oqar suv kam. Eng yirikdaryosi — Parana va uning irmoklari. Tuprogʻi sharqida qiz-gʻish-qora, gʻarbida boʻzjigarrang tuproq. Hozirgi vaqtda P.ning tabiiy oʻsimliklari deyarli butunlay yoʻq qilinib, oʻrni ekinzor (bugʻdoy, makkajoʻxori) va yaylovga aylantirilgan. P. Argenti-naning asosiy iqtisodiy rayoni. 2) Janubiy Amerika jan.ning tekislik qismlarida oʻsuvchi subtropik dasht oʻsimliklari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pampangan

Pampangan, pampango, kapampanganlar — Filippindagi Pampanga viloyati (Luson o. markazi va jan.gʻarbiy qismi)dagi xalq. Umumiy soni 2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Filippin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. Anʼanaviy mashgʻulotlari — sugʻorma dehqonchilik va qoramolchilik. Hunarmandchiligi — kulolchilik (Xitoy taʼsirida), temirchilik, kashtachilik, toʻqimachilik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pamfiliya

Pamfiliya — qadimda Kichik Osiyoning jan.dagi (hozirgi Turkiyaning jan.) tarixiy viloyat. Axomaniylar davlati (miloddan avvalgi 6-asrdan), Aleksandr (miloddan avvalgi 4-asrning 2yarmidan), Ptolemeylar, Salavkiylar, Pergam davlatlari tarkibiga kirgan; miloddan avvalgi 133 yildan ular bilan birga Rimga boʻysundirilgan. Mil. 43 y. Likiya va P. Rim provinsiyasini tashkil etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Pamflet

Pamflet (ing. pamphlet — qoʻldagi bir varaq) — biror siyosiy tuzum, ijtimoiy voqelik, u yoki bu toʻda hamda guruhlar faoliyatini, xatti-harakatlarini fosh qiluvchi hajviy-tanqidiy publitsistik asar. Pamflet boshqa hajviy janrlardan badiiy toʻqimaning ozligi, aniq hujjatlarga, tarixiy hujjatlarga asoslanishi bilan farq qiladi. Pamfletda jamiyatdagi, turli shaxslar xarakteridagi nuqsonlar achchiq kinoya, oʻtkir sarkazm vositalari bilan fosh etiladi. Pamfletning ilk namunalari antik davrda yaratilgan
Pamfletlar koʻpincha kichik xajmdagi asarlar (maqola, ocherk va boshqa tarzda) boʻlgan. Keyinchalik katta hajmdagi badiiy asarlar ham Pamflet usulida yaratildi. (J. Svift "Gulliverning sayohatlari" romani, B. Brexptnng "Mister Uining martabasi" pyesasi va boshqalar). P. janr sifatida Reformatsiya davrida shakllandi (M.Lyuter, Erazm Rotterdamskiy). 19—20-asrlarda V. Gyugo, E. Zolya, G. Mann, L. N. Tolstoy va boshqa P.lari keng tarqaldi. Uzbek adabiyotida Abdulla Qodiriy ("Lahmi kadid", "Sa-namparast tentaklar"), Gʻafur Gʻulom ("Sharaf qoʻlyozmasi"), Abdulla Qahhor ("Baron Fon Ring") P.lari maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Adabiy janrlar
Pan...

Pan... (yun. pan — hamma, barcha) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. "Butunjahon", "umumjahon" soʻzlaridagi kabi muayyan voqea-hodisa, hukmronlik va shahrik.ning butun, barcha tomonlarini qamrab olinishini ifodalaydi (mas, pandemiya, panteizm).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pana joy

Pana joy (harbiy ishda) — kishilarni turli zaharlovchi moddalar, snaryad, aviatsiya bombasi, atom qurollari va hokazodan muhofaza qilish uchun moʻljallangan muhandislik inshooti. Pana joy yogʻoch, beton, temir-beton yoki toshdan quriladi. Aholi yashaydigan joylarda, odatda, aholini muho-faza qilish uchun alohida qurilgan yoki fuqaro va sanoat binolarining yertoʻlalarida qurilgan turli xil Pana joylar boʻladi. Qoʻshinlarning shaxsiy tarki-bini himoya qilish uchun esa vzvod, rota, artilleriya va minomyot batareyalari, kuzatish vatibbiy punktlaruchun kotlovan yoki yer osti Pana joylar quriladi. Kotlovan tipidagi Pana joylarning ustiga toʻkilgan tuproqning qalinligi 150 sm va undan qalin, yer osti tipidagi Pana joy ustidagi tuproqning qalinligi 4 m va undan qalin boʻlishi lozim. Dala sharoitidagi Pana joylar 20— 30 kishi va undan koʻproqqa moʻljallab quriladi (yana qarang Bombapana).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panama (shahar)

Panama — Panama Respublikasi poytaxti. Aholisi 669 ming kishi (1990-yillar oxiri). Iqlimi subekvatorial, sernam iqlim. Oʻrtacha yillik temperatura 27°. Yillik yogʻin 1500–2000 mm. Panama kanaliga Tinch okean tomondan kiraverishdagi dengiz porti, transport yoʻli va shosse yoʻl orqali Karib dengizi boʻyidagi Kolon porti bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Shahar 1519-yilda indeyslarning Panama qishlogʻi yonida ispanlar tomonidan bunyod etilgan. 1903-yildan mamlakat poytaxti. Panama iqtisodiyoti kanaldagi kema qatnoviga xizmat koʻrsatish va port faoliyati bilan uzviy bogʻliq. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, mebel, sement sanoati korxonalari mavjud. Esdalik buyumlari ishlab chiqariladi. Panama universiteti, Panama akademiyasi va boshqa akademiyalar, muzeylar, opera va drama teatrlari, konservatoriya va boshqalar bor. 17—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Panama
Turkum:Transkontinental shaharlar
Panama boʻyni

Panama boʻyni - Markaziy Amerikaning Panamadagi eng tor qismi, Shimoliy Amerika va Janubiy Amerika mate-riklarini bir-biri bilan birlashtirib turadi. Atlantika okeanining Karib dengizi va Tinch okeanning Panama qoʻltigʻi oʻrab turadi. Eng keng joyining eni 48 km. Sertepa tekislik boʻlib, eng baland joyi 180 m, suvay-irgʻichning eng past joyi 87 m. Tropik oʻrmonlar va savannalar bor. Panama boʻyni orqali Panama kanali qazilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Panamaliklar

Panamaliklar — xalq, Panamaning asosiy aholisi (2,23 mln. kishiga yaqin). Umumiy soni 2,3 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar va mulatlar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pangasinanlar

Pangasinanlar - Filippin (Pangasinan viloyati, Luson o.)dagi xalq. 1,45 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez til tarmogʻiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pangenezis

Pangenezis (pan... va ... genez) -naslda oldingi avlodlar belgilarining paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi Ch. Darvin (1868) nazariyasi. P.ga bino-an, organizmning hamma hujayralari oʻzidan juda mayda zarrachalar — gemmulalar ajratib chiqaradi. Gemmulalar jinsiy organlarda toʻplanib, jinsiy hujayralarni hrsil qiladi. Ular orqali belgilar (jumladan, yangidan qosil qilingan) irsiylanadi. P. nazariyasi qad. natur faylasuflar (Demokrit, Gippokrat) tasavvurlariga oʻxshab ketadi. P. orqali Darvin jinsiy va jinssiz koʻpayish hamda regeneratsiyani tushuntirishga harakat qildi. F. Galton (1871) va boshqa olimlar P. nazariyasini tajribada tekshirib koʻrib, inkor qilishdi. Golland oli-mi X. De Frizning (1889) hujayra ichi P.i nazariyasiga binoan, organizm xususiyatlarini belgilovchi "pangenlar" hujayra yadrosida boʻladi; faqat hujayra tuzilishini belgilovchi genlargina sitoplazmaga chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pangolinlar

Pangolinlar, yashcherlar (Pholidota) — yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Filogenetik jihatdan qad. hasharotxoʻrlarning bir tarmogʻi. P. ix-tisoslashgan guruh, ayrim anatomik xususiyatlariga koʻra, chala tishlilarga yaqin. Gavdasining uzunligi 30 sm dan 88 sm gacha, dumi 35—80 sm, ogʻirligi 4,5–27 kg. Gavdasi orqa va yon tomondan yirik muguz tangachalar bilan qrplangan. Tumshugʻi uzun konussimon. Oyoqlari 5 barmoqli, tirnoklari kuchli rivojlangan, oʻtkir. Tili chuvalchangsimon (uz. 25 sm gacha), hasharotlarni tutish uchun xizmat qiladi. Asosan, chumoli va termitlarni terib yeydi. Tishlari boʻlmaydi. 1 ta oila, 1 ta urugʻ va 7 ta turi maʼlum. Afrika va Jan.-Sharkiy Osiyoda tarqalgan. Oʻrmon, butazor va savannalarda yashaydi. Yerda va da-raxtlarda kechasi hayot kechiradi, kun-duzi ini va daraxt kovagida yashiri-nib yotadi. Xavf tugʻilganida sharga oʻxshash yumaloq boʻlib oladi. Yilda 1-marta 1 ta, baʼzan 2 ta bola tugʻadi. Goʻshti va hech qanday asossiz shifo-baxsh hisoblanadigan muguz tangachalari uchun ovlanadi. Mahalliy aholi shu tangachalardan qar xil buyumlar yasaydi. Ayrim ning soni juda kamayib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pandiron masjidi

Pandiron masjidi - Qashqadaryo viloyati Pandiron qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Masjid tepalikka qurilgan. Bosh tar-zi chuqur ravoqli, peshtoqli, pastak gumbazli darvozaxonadan 3 gumbazli xonaga oʻtiladi. Xonalar murabba tarqli (tashqi tomoni 12,5 x 11,6 m, ichki tarhi 10x10 m). Uch tomoniga qurilgan ayvonlar saqlanmagan. Xonalarning yon tomonlarida kichik ravoqli eshik, tepasiga tobadonlar ishlangan. Xonaqoh gumbazi (diametri 4,15 m) qalqonsimon bagʻallarga tayangan. Pandiron masjidi pishiq gʻisht(26—27 x 5 sm)dan, ganch qorishmasida qurilgan. Pandiron masjidi oʻziga xos mahalliy meʼmorlik uslubi, mahobati va nisbati bilan ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Kasbi tumani
Pandus

thumb|Pandus

Pandus (frans. pante douce— nishab, qiyalik) — binoning eshigi, darvozasiga kiriladigan nishab maydoncha; baʼzan zinapoya vazifasini oʻtaydi. Oʻrta Osiyo hududidagi qadimgi shahar qalʼa va koʻshklarga panduslar orqali koʻtarilgan. Togʻlar orasida joylashgan turar joylarga maxsus panduslar ishlangan (Samarqanddagi Xoʻja Doniyor maqbarasida, Qashqadaryo viloyati Gʻilon qishlogʻida, Nurota togʻ etaklaridagi qoʻrgʻon va qalʼalarga chiqishda, Surxondaryodagi "Bibishoy" koʻprigi, Bu-xoro arki darvozasi oldidagi panduslar va boshqalar). Zamonaviy meʼmorlikda jamo-at, sanoat binolari, transport inshootlari, garaj kabilar qurilishida panduslardan foydalanilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Panevejis

Panevejis — Litvadagi shahar. Nyavejis daryosi (Nyamunas irmogʻi) boʻyida. Panevejis tuguni. Axrlisi 132 ming kishi (1995-yil)- Shaharning asosiy korxonalari: kineskop, kabel, avtokompressor, elektrotexnika, shisha, metall buyumlar, qand-shakar, aralash yem zavodlari, spirt, goʻsht, sut va zigʻir tola kombinatlari, mebel va tikuvchilik fabrikalari. Drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. P. 1503-yildan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panel

Pa

el (nem. Paneel) — 1) qurilish konstruksiyasining zavodda tayyorlanadigan yirik oʻlchamli yassi elementi. P. tayyorlanayotganda deraza va eshik oʻrinlari qoldiriladi; 2) devor va boshqalarning bezak qoplamasi (yogʻoch, plastmassa, moy-boʻyoqli va boshqalar); 3) koʻcha chetida piyo-dalar uchun asfalt-beton, tosh va boshqalardan toʻshalgan yoʻlkalar; 4) elektr shchitlari, boshqaruv pultlari, radiotexnik qurilmalar, asboblar va boshqalarning signal, nazorat, oʻlchash va boshqa apparatlari joylashtirilgan qismi; 5) fermaning asosiy nagruzkani qabul qiladigan ikki qoʻshni uzeli orasidagi qismi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panj

Panj — Amudaryoning yuqori qismi. Vaxsh daryosi quyilgan joygacha shu nom bilan ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Turkum:Afg‘oniston daryolari
Turkum:Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi
Panja

Panja — bilaguzuk turi; rangbarang (odatda, koʻzli va boshqalar) munchoklar yoki marjonlar orasiga kumush va zarhallangan yaproq, gʻuncha va boshqa shakllar terib tayyorlanadi. Rang jihatdan taʼsirchan va marjonga oʻxshagan turli shakldagi bezakli taqinchoqyaratiladi. Panjani ayollar va bolalar bilaklariga taqadi. Qadimda va oʻrta asrlarda yomon koʻzdan asrashi maqsadida tosh va sopoldan qoʻl (panja) shaklidagi osilchoklar qilingan. 23 yoshdan qizlar metalldan yasalgan bilaguzuklar taqishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Panja qanotli baliqlar

Panja qanotli baliqlar — balikdar infra sinfi (baʼzan kenja sinfi yoki katta turkumi). Ilk devondan maʼlum, boʻr davri oxiriga kelib deyarli qirilib ketgan. Oʻrta devonda Panja qanotli baliqlar dastlabki quruqlikda yashovchi umurtqalilar kelib chiqqan. Uzunligi 7 sm dan 5 m gacha. Bosh qutisi toʻliq suyaklangan, yuqori jagʻi bosh qutisi bilan bogʻlangan. Tishlari koʻp, konussimon. Chanoq kamari 2 ta plastinkaga oʻxshash. Juft suzgichlari yoʻgʻon, muskulli, bir necha panjasimon tarmoqdangan boʻgʻimlardan iborat; tayanch funksiyasini ba-jaradi. 5 ta (jumladan, 4 ta qazilma) turkumi mavjud. Chuchuk suv ripidistlari suvda va quruqlikda yashovchshshrning bevosita ajdodi hisoblanadi. Selakantasimonlar turkumiga mansub 1 ta turi hozirgi Hind okeani (Afrikaning sharqiy sohillari yaqini)da uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Panjakent

Panjakent, Panjikent (Лурье П. Б. Историко-лингвистический анализ согдийской топонимики. Дисс. на соиск. уч. ст. канд. фил. наук. СПб. 2004.— Стр. 91, , ) — Tojikistonning Sugʻd viloyatidagi shahar (1953-yilacha shaharcha). Zarafshon daryosi vodiysida, Samarqanddan 68 km janubi-sharqda joylashgan. Panjakent tumanining maʼmuriy markazi. Aholisi 40 ming kishiga yaqin (2013).

 Sanoati 
Oltin ruda kombinati, oziq-ovqat (vino, sut, tamaki fermentatsiya, konserva zavodlari, goʻsht, sholi un kombinattlari) sanoati mavjud. Tarix oʻlkashunoslik muzeyi, pedagogika bilim yurti bor.

 Tarixiy obidalari 
Hozirgi Panjakentdan 1,5 km janubi-sharqda qadimgi Panjakent shahri harobalari joylashgan. Uning maydoni 13,5 ga, shahriston, koʻhandiz, rabod va qabristondan iborat. Panjakentni 1938—40 yillarda arxeolog V. R. Cheylitko tekshirgan. Shahar harobalarini muntazam oʻrganishni A. Yu. Yakubovskiy 1946-yildan boshlab berdi, 1953-yildan tekshirish ishlarini A.M.Belenitskiy davom ettirdi. Shahristondan koʻp koʻcha tarmoqlari, Xom gʻisht va paxsadan qurilgan 2 qavatli ayvonli turar joy binolari, hunarmandchilik ustaxonalari va doʻkonlar qoldigʻi topildi. Shaxriston markazida 5—7-asrlarga oid ibodatxona koʻrinishida 2 ta bino boʻlgan. Shahar devoridan gʻarbda uch qavat istehkom bilan oʻralgan koʻhandiz joylashgan. Shahardan sharqsa esa 2 qavat uyli hovlilar (chorbogʻlar) boʻlgan. Koʻxandizda qamal vaqtida yashashga moʻljallangan mustahkam minora (donjon) va hokim saroyi joylashgan. Arxeologik qazishlar jarayonida Panjakentdan bir necha ming jez va kumush tanga topilgan. Bulardan Panjakentda zarb qilingan sugʻd tangalari alohida qimmatga ega. Sopol parchalariga sugʻd tilida va kamdan-kam arab tilida tush-siyoxda yozuvlar bitilgan. Kupchiligi yongʻin paytida kuyib ketgan sopol haykallar, oʻyib ishlangan yogʻoch shakllar, shuningdek, har xil mazmundagi manzaralar tasviri va naqshgul solingan yogʻoch gʻoʻlalar topildi. Ayniqsa, devorlarga ishlangan rasmlarda — oqsuyaklar bazmlari, diniy marosimlar, ov, janglar manzaralari va mifologik shakllar tasvirlangan. Shahar 5—8-asr oʻrtalarida ravnaq topgan, 8-asr 1-choragida shaharni arab bosqinchilari vayron qilgan. 8-asr 2-yarmida Panjakent butunlay harobaga aylanib, aholi yashamagan. Qadimgi Panjakent asosida muzey qoʻriqxona tashkil etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Якубовский А. Ю., Древний Панджиканд, в сборнике: По следам древних культур, М., 1951
 Беленицкий А. М., Распопова В. И., Древний Пенджикент, Душанбе, 1971
 Беленицкий А. М., Монументальное искусство Пенджикента. Живопись. Скульптура, М., 1973

 

 
 http://meridian-tour.tj/tj-cities/penjikent-rodina-rudaki.html Пенджикент – родина Рудаки
 http://meridian-tour.tj/tj-cities/penjikent-rodina-rudaki/penjikent-na-foto-i-kartinkah.html Пенджикент на фото
 http://www.gupsayoh.tj/penjikent.html 
 http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00058/15800.htm 
 http://www.advantour.com/rus/tajikistan/penjikent/sarazm-settlement.htm

 

Turkum:Tojikiston shaharlari
Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari

Turkum:Panjakent tumani aholi punktlari