Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Verona

Verona — Italiyaning shimoli-sharqidagi shahar, Venetsiya viloyatida. Alp togʻlari etagida, Adije daryosi boʻyida. Verona provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 260 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Venesiyadan Milanga va Padana tekisligidan Avstriyaga Brenner dovoni orqali oʻtiladigan muhim transport yoʻllari tuguni. Metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, poligrafiya, toʻqimachilik, poyabzal, yogʻochsozlik, qogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Veronada xalqaro qishloq xoʻjaligi yarmarkalari boʻlib turadi. Industrial institut, universitet, muzeylar, sanʼat galereyasi bor.

Verona – qadimgi shahar. Miloddan avvalgi 89-yildan Rim koloniyasi, 489-yildan ostgotlar qirolining qarorgohi. 1837-yildan Milanga, 1405-yilda Venetsiyaga qoʻshib olingan. 1797-yildan Avstriya tarkibiga, 1866-yildan Italiya qirolligi tarkibiga kirgan. Veronada Qad. Rim meʼmoriy yodgorliklari, oʻrta asrda qurilgan binolar, Uygʻonish davriga oid saroylar, klassik uslubda qurilgan shahar boshqarmasi (ratusha) binosi va boshqa saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Veroneze Paolo

VERONEZE (Veronese) Paolo (haqiqiy ismi Kalyari, Caliari) (1528, Verona — 1588. 19.4, Venesiya) — Uygʻonish davri italyan rassomi. Monumental bezak, rangtasvir ustasi. Venesiya maktabi vakili. V. ijodi (asarlari,namoyon va dastxatlari) tantanavor ruhdagi ijrosi, meʼmorlik bilan uzviy bogʻliqligi, mujassamotlarining kengligi, yorqin tovlanuvchi kumush rangning ustunligi bilan ajralib turadi. Shuningdek uning asarlaridan diniy mavzular, Qad. Rim oqsuyaklarining dabdabali hayoti ham keng oʻrin olgan. Kartina va devoriy rasmlarida atlas, zarbof va shoyi libos kiygan zabardast va goʻzal kishilar ifodalangan. Rassom ularni imorat va moviy osmon fonida tasvirlaydi: Mazerdagi Barbaro-Volpi villasidagi freskalar, "Kanidagi nikoh" (1563, Luvr), "Kuchchin va avliyolar bilan turgan madonna" (1570), "Venesiya zafari" (1578—85), "Agar va Ismoil sahroda"(1580 yillar), "Iso paygʻambarga motam tutish" (1580 yillar) va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veronika sochlari

Veronika sochlari — osmonning shimoliy yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Asad, Ovchi itlar va Hoʻkizboqar yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻrta kengliklarda qish, bahor va yozda koʻrinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Versalchilar

Versalchilar — Parij Kommunasi davrida (1871) kommunarlar tomonidan Versal sh.da oʻrnashib olgan Ter boshliq hukumat va unga tobe qoʻshinlarga berilgan nom. Prussiya bosqinchilari koʻmagida V. Parij Kommunasini qonga botirganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versal

Versal, Vereai — Fransiyadagi shahar. Ivelin departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 95 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). 1624— 26 yillarda Lyudovik XSH qurdirgan qasr oʻrnida barpo qilingan. 1682—1789 yillarda Fransiya qirollarining qarorgohi boʻlgan. 1870—71 yillardagi Fransiya-Prussiya askarlari Versalni okkupatsiya qilgan. Versalda 1783 yil hamda 1919 yil Versal sulh shartnomasi imzolangan. Ikkinchi jahon urushi paytida Versalni nemis qoʻshinlari bosib olgan. Keyinchalik ulardan ozod etilgan.

Versal muhim temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik korxonalari mavjud. Shaharda bir nechta harbiy bilim yurtlari joylashgan. Shahardagi ayrim saroylar yaxlit meʼmoriy ansambl holiga keltirilgan (1661—1708 yillar, klassitsizm uslubida). Ulugʻvor saroy ulkan park bilan uzviy bogʻlangan. Saroyning old tomoni salobatli, ichi hashamatli. Parkda haykallar, fontanlar bor."Versal" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fransiya shaharlari
Versal sulh shartnomasi

Versal sulh shartnomasi — Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin gʻolib davlatlar bilan Germaniya oʻrtasida Versal shahrida imzolangan sulh shartnomasi (1919-yil 28-iyun). Unga binoan Germaniya ilgari bosib olgan anchagina hududlarni boʻshatib berdi. Fransiya — Elzas va Lotaringiya viloyatlarini, Polsha ilgari oʻziga tegishli boʻlgan ayrim hududlarni qaytarib oldi. Yangidan tashkil topgan Chexoslovakiya, Avstriya, Polsha davlatlarining mustaqilligi va daxlsizligini Germaniya tan oldi. Germaniyaning 100 ming kishidan ortiq armiyaga ega boʻlishi va majburiy harbiy xizmat joriy etishi taʼqiqlab qoʻyildi, u Birinchi jahon urushining aybdori, deb topilib, zimmasiga Antanta davlatlariga 132 mlrd. marka kontributsiya (tovon) toʻlash majburiyati yuklandi.

Versal sulh shartnomasi Germaniya iqtisodiyoti ustidan gʻolib davlatlar nazoratini oʻrnatdi. Gitler hokimiyat tepasiga kelgach, shartnomani buza boshladi, unda koʻrsatilgan harbiy majburiyatlarni bajarmasligini bildirdi (1935-yil 25-may). Ikkinchi jahon urushi boshlariga kelib Versal sulh shartnomasi butunlay ahamiyatsiz boʻlib qoldi.

 Imzolanish tarixi 
Versal tinchlik shartnomasi 1919-yil 28-iyun kuni Versal saroyida magʻlub Germaniya blan gʻolib Antanta davlatlari oʻrtasida imzolangan. Bu shartnoma tarixga Versal tinchlik shartnomasi nomi bilan kirdi. Versal shartnomasi Germaniya va uning ittifoqchilarini urushning ayibdori deb eʼlon qildi.

 Shartnoma shartlari 
Shartnomaga koʻra Fransiya Elzas va Lotaringani oʻziga qaytarib oldi. Germaniyaning Saar viloyati 15 yil muddatga Millatlar ittifoqi boshqaruviga berildi. 15 yildan soʻng bu viloyat taqdiri plebitsey yordamida hal etiladigon boʻldi. Uning koʻmir havzasi shaxtalari Fransiya mulki boʻlib qoldi. Reyn daryosining chap sohilini 15 yil muddatga Antanta okkupatsiya qildi. Reyindan sharqqa qarab 50 km hudud toʻla demilitarizatsiyalashtirildi Germaniya Polsha va Chexoslovakiyaning mustaqilligini tan oldi. Bir payitlar Pressiya bosib olgan hududlar, Sharqiy Pomore Polshaga berildi. Buning nqtijasida Polsha Boltiq dengiziga chiqish imkoniga ega boʻldi. Eypen, Malmedi va Morelle Belgiyaga berildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versiya

Versiya (lot. versio – shakl, koʻrinish) – folklorda syujeti va janri bir xil, ammo kompozitsiyasi va gʻoyaviy-badiiy xususiyatlari jihatdan keskin farq qiluvchi xalq ogʻzaki ijodi namunalari. Mas., „Alpomish“ dostoni oʻzbek, qoraqalpoq va qozoq V.larida tarqalgan. Bular ham oʻz variantlariga ega. Shu jihatdan V.ning doirasi keng boʻlib, u variantlarni oʻz ichiga oladi, variantlarda ifodalangan gʻoyalar, badiiy-tasviriy vositalar majmuidan iborat boʻladi.

Versal shahri. Saroy va parklar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versta

Versta — qadimgi rus oʻlchov birligi. Qiymati 500 sajenga, yaʼni 1,0668 km ga teng. 18-asrga qadar chegaralarni belgilash Verstasi (1000 sajen; 2,1336 km) qoʻllangan. Bunday Versta chegaralarni belgilash va aholi yashaydigan punktlar orasidagi masofani aniqlash uchun ishlatilgan.

 Yana qarang 

 Vershok

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal

Vertikal (lotincha verticalis — tik) — 1) osmon sferasida zenit va nadiryagm oʻtuvchi faraziy katga doira. Sharq va gʻarb nuqtalardan oʻguvchi V. birinchi V., janub va shimoliy nuqtalardan oʻtuvchi V. meridian deyiladi; 2) tekislikka 90° ostida oʻtkazilgan tik chiziq (V. chiziq). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal (matematika)

Vertikal — 1) matematikada — tik toʻgʻri chiziq. V. toʻgʻri chiziqning ikki oʻzaro perpendikulyar tekislik (proyeksiyalar tekisligi) dagi proyeksiyalari vertikal tekisligiga parallel boʻladi, lekin toʻgʻri chiziq proyeksiyalari gorizontal tekisligiga perpendikulyar boʻlmaydi; 2) ipga osilgan zalvar narsa (mas., uchli dumaloq temir, tosh) taʼsirida ip egallaydigan chiziq, holat. Kurilishda ustalar ishlatadigan shoqul (yoki shovun)ning ishi shunga asoslangan (yana q. Adilak).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal burchaklar

Vertikal burchaklar - birining tomonlari ikkinchisining tomonlari davomidan iborat boʻlgan burchaklar (rayem, 1 va 2, 3 va 4 burchaklar). Ikki tekislik kesishganda hosil boʻladigan va yoqlari biri ikkinchisining davomi boʻlgan ikki burchaklar ham Vertikal burchak deyiladi. Vertikal burchak bir-biriga teng boʻladi. Ular 180 gradusga yetganda teng boladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal doira asbobi

Vertikal doira asbobi - osmon yoritqichlarining ufqdan balandligini, shuningdek kuzatuv joylarining geografik koordinatalarini oʻlchash uchun ishlatiladigan astronomiya asbobi. Tuzilishi va ishlash usuliga koʻra universal asbobga oʻxshaydi. V. d. a. gorizontal oʻqqa oʻrnatilgan optik truba va darajalarga boʻlingan doiradan iborat. Uni ikkinchi (vertikal) oʻq atrofida istalgan vaziyatga burish mumkin. Bu asbobdan asosan yulduzlarning mutlaq kataloglari (jadvallari) ni tuzishda foydalaniladi. V. d. a.ni yasash gʻoyasini 19-asrda V. Ya. Struve oʻrtaga tashlagan. 1962 yilda Leningraddagi Pulkovo rasadxonasida fotografik V. d. a. yaratilgan, unda yoritqichlarni kuzatish jarayonlari deyarli avtomatlashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal drenaj

Vertikal drenaj - qishloq xoʻjaligi yerlarini drenaj qilish turi; sugʻoriladigan yerlarning optimal meliorativ rejimini taʼminlash maqsadida yer osti suvlarinn soʻrib olishi uchun nasoslar bilan jihozlangan burgʻi quduqlari sistemasi. Oʻrta Osiyodagi sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida V.d. tuproqning shoʻrlanishi va zax bosishiga qarshi qoʻllanilddi. V. d.ning shoʻrsizlantirish samarasi shoʻr yuvish, vegetatsion suyurish, tuproq-grunt aeratsiyasi va tuproq qoplami zonasidan erigan tuzlarni yer osti suvlarining chuqurroq gorizontlariga tushirish yoki ularni sugʻoriladigan hudud chegarasidan tashqariga chiqarib yuborish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

V. d. gorizontal drenaj kam samara beradigan, tuproq qatlami suvni sust oʻtkazadigan, yer osti suvlarining bosimi katta boʻlgan qatlamlarda quriladi. V. d. birinchi marta 20-asr boshida AQShda qoʻllanilib, "kaliforniya drenaji" nomini oldi. Hozirgi davrda V. d. sugʻorma dehqonchilik rivojlangan Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida keng tarqalgan. Oʻzbekiston Resbuplikasida birinchi marta melioratsiyaning bu usuli 1928—30-yillarda Mirzachoʻlda sinab koʻrildi, 1960-yildan boshlab shu joydagi xoʻjaliklarda koʻplab qurildi. Keyinchalik V. d. Oʻzbekistonda Markaziy Fargʻona, Qarshi, Surxon-Sherobod va Jizzax choʻllari-ni oʻzlashtirishda, Turkmanistan, Tojikiston, Qirgʻiziston, Ozarbayjonda keng qoʻllandi. Quduqning chuqurligi hududning litologik tuzilishiga qarab 30 dan 100 m gacha, diametri 1000 mm gacha, suv sarfi maydonning gidrogeologik sharoitiga bogʻliq boʻlib, 15 l/s dan 200 l/s gacha boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Vertikal zonallik

Vertikal zonallik - togʻlarda balandlikning oʻzgarishi bilan tabiat hodisalarining qonuniy oʻzgarishi, q. Balandlik mintaqalari.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal integratsiya

Vertikal integratsiya - yagona pirovard mahsulotni i.ch., sotish va isteʼmol kilishda umumiy ishtirok bilan oʻzaro bogʻlangan korxonalarning i.ch. va tashkiliy birlashmasi, kooperatsiyasi, oʻzaro hamkorligi. Mas., materiallarni yetkazib beruvchilar, uzel va detallarni tayyorlaydiganlar, pirovard mahsulotni yigʻadiganlar, pirovard mahsulotni sotuvchilar va isteʼmolchilar V.i. ishtirokchilari hisoblanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal pech

Vertikal pech — metalldan yasalgan uzun buyumlar va vertikal vaziyatda pastga yoki yuqoriga harakatlanadigan metall polosalarga termik ishlov (issiqlik ishlovi) berish uchun moʻljallangan vertikal qurilma. Metallurgiya va mashinasozlikda qoʻllanadi. V.p.ning uzlukli va uzluksiz ishlaydigan xillari bor. Uzlukli ishlaydigan pechlar (shaxtasimon pechlar) da harbiy qurollarning stvollari, vallar, turbinalarning rotorlari va b. uzun buyumlar toblanadi va boʻshatiladi. Bunda buyumlar gaz yoki elektr toki bilan qizdiriladi. Bundam pechlarning balandligi 30 m ga, ish boʻshligʻining diametri 4 m gayetadi.

Uzluksiz ishlaydigan pechlarning bir oʻtishli va ikki oʻtishli bor. Issiqlik ishlovi beriladigan polosa pech orqali oʻtkaziladi. Bunday V.p.da sovuqlayin prokatlangan polosalar (tunuka, transformator temiri, zanglamas metall va b.)ga issiqlik ishlovi beriladi. Pechning bal. 30 m ga, unda ishlov beriladigan polosaning uz. 800 m ga yetadi. Pechda gaz yoqiladi. Bunday pech qora metallurgiyada, sovuqlayin prokatlangan polosalar va lentalar i.ch.da qoʻllanadi, pechdagi jarayonlar boshqaruvchi hisoblash mashinalari yordamida avtomatlashtirilgan (k.. Pech).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal (kosmik zond)

"VERTIKAL" — kosmik zond. Yer atmosferasi yuqori qatlamlarini va Yer atrofi kosmik fazosini tadqiq qilish uchun uchirilgan kosmik apparat. 1967-yil 12- oktabrda uchiruvchi raketa yordamida 4400 km balandlikka chiqarilgan. Asosiy maqsadi: ionosfera (elektronlar va musbat zaryadlangan ionlar konsentratsiyasi, elektronlar temperaturasi)ning balandlik boʻyicha taqsimlanishini, kosmik nurlarning umumiy intensivligini, neytral vodorodning zichligini hamda radiatsiya mintaqalaridan oʻtishda turli himoya qatlamlaridan oʻtgan radiatsiya dozasining pasayishini aniqlash boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal (raketa)

"VERTIKAL" — yer atmosferasining yuqori qatlamlarini oʻrganish uchun moʻljallangan geofizik raketa. "V".ning asosiy qismi yerga qaytarib tushiriladigan boʻlma va asboblar boʻlmasidan iborat. Ikkala boʻlmaga ham apparatlar joylashtiriladi. Bu apparatlar yordamida quyosh atmosferasidagi hodisalar, Quyoshdan tarqaladigan ultrabinafsha va rentgen nurlarining yer atmosferasiga taʼsiri, mikrometeorit moddalarning yer atrofidagi boʻshliqqa tarqalishi, ionosfera va hokazo oʻrganiladi. "V." yordamida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari "Interkosmos" dasturi boʻyicha oʻtkaziladigan tajribalar maʼlumotlarini toʻldiradi. 1970—78 yillar mobaynida 6 ta "V" uchirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertitsillyoz vilt

Vertitsillyoz vilt, oqpalak — oʻsimliklarda Verticillium dahliae Klebahn zamburugʻi qoʻzgʻatadigan kasallik. Deyarli barcha ekinlarni zararlaydi (qarang Vilt).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Zamburugʻlar
Vertolyot dvigateli

Vertolyot dvigateli — vertolyot vintini harakatga keltirish (aylantirish) uchun moʻljallangan aviatsiya dvigateli. U porshenli ichki yonuv dvigateli va havo reaktiv dvigateli boʻlishi mumkin. Vertolyot parvozga koʻtarilayotgan yoki pasayib qoʻnayotgan paytda quvvatni qisqa muddatga oshirish uchun qoʻshimcha ravkisha raketa dvigatelidan foydalanish mumkin. Baʼzi vertolyotlar (masalan, ikki valli turbovintli dvigatellar oʻrnatiladigan koʻp dvigatelli vertolyotlar)da samolyotlarning turbovintli dvigatellari qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertxeymer Maks

VERTXEYMER (Wertheimer) Maks (1880. 14. 4, Praga - 1943. 12. 10, NyuYork) — nemis psixologi, 1929 y.dan Frankfurt universitetida professor 1933 ydan AQShda. K. Koffka va V. Kyoler bilan birga psixologiyaga asos solgan. Harakatlarni idrok kilishni tadqiq etgan, unumli fikrlash toʻgʻrisida asarlar yozgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Nemis psixologlari
Verharn Emil

VERHARN (Verhaeren) Emil (1855.21.5, Sent Aman — 1916.27.11, Ruan) — belgiyalik shoir, dramaturg , tanqidchi. Fransuz tilida ijod qilgan. Luven universiteti yuridik fakultetini tugatgan. "Rohiblar" (1886) toʻplamida oʻrta asrlardagi rohiblarning yorqin yigʻma obrazi berilgan. "Oqshomlar" (1887), "Halokat" (1888), "Qora mashʼallar" (1890) asarlari dekadentlik sheʼriyati ruhiga yaqin, bularda turmushni fojiaviy tasavvur etish kuchli. "Telba qishloqlar" (1893), "Gʻala-gʻovur shaharlar" (1895) toʻplamlarida ijtimoiy ziddiyatlarning (shu jumladan, shahar va qishloq oʻrtasidagi ziddiyatlarning ham) halokatli ekanligini anglash ifodalangan. "Turmush qirralari" (1899), "Bebosh kuchlar" (1902), "Rang-barang yogʻdu" (1906) va b. toʻplamlaridagi sheʼrlarida V. insonning yaratuvchilik faoliyatini, ijodni, sevgi va qatʼiyatni tarannum etadi. V.ning ishchilar hayotidan yozilgan "Shafaqlar" pesasi (1898), atoqli rassomlar (X. Rembrandt, 1904; P. Rubens, 1910) va yozuvchilar (U. Shekspir, J. Rasin, V. Gyugo) haqida ilmiy tadqiqotlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Vershok

Vershok — metrik oʻlchov tizimi (qarang Birliklar tizimi) joriy qilingan davrgacha Rossiyada ishlatib kelingan uzunlik birligi 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Rossiyaga karam oʻlkalarda, jumladan Turkistonda ham qoʻllangan.

 Yana qarang 

 Sarjin
 Versta

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Nikolay Veselovskiy

Veselovskiy Nikolay Ivanovich (1848—1918.12.4) — rus arxeologi va sharqshunosi.

1890-yildan Peterburg universiteti professor Peterburg Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1914). Turkiston tarixi va arxeologiyasini oʻrgangan. Turkiston tarixi, etnografiyasiga oid bir qator maqolalar nashr ettirgan.

1885-yil arxeologik qazishlar olib borish uchun Turkiston oʻlkasiga yuborilgan.Afrosiyobda arxeologik qazish ishlari olib borgan. Samarqanddagi 14—15-asr obidalari — masjid va yodgorliklar albomi va Amir Temur maqbarasi naqshlarining rangli jadvalini tuzib, nashr ettirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Arxeologlar
Turkum:1848-yilda tugʻilganlar
Turkum:1918-yilda vafot etganlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Rossiyalik sharqshunoslar
Vesta

thumb|4 Vesta
Vesta (belgisi: 16px|⚶) — kichik sayyora (asteroid)larning eng yiriklaridan biri (4-raqamli). Nemis astronomi Heinrich Wilhelm Matthias Olbers 29-mart 1807-yilda kashf qilgan. Vesta oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin boʻlgan yagona kichik (ravshanligi 6’/2 yulduz kattaligida) sayyora, diametri 555 km. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,2 dan 2,6 astronomik birlik gacha, Quyosh atrofida aylanish davri 504 kun. V. Toshkentda 1900-yildan boshlab kuzatiladi.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Quyosh tizimi
Vestgotlar

Vestgotlar, vizigotlar, tervinglar — german qabilasi, gotlarning gʻarbiy tarmogʻi. Mil. 3—4-asrlarda Dnestr daryosining gʻarbiy tomonida yashagan V. 4-asrning 70-y.larida hunnlar siquvi ostida Dunay daryosidan oʻtib Myoziyaga oʻrnashganlar (qarang Xalqlarning buyuk koʻchishi). 418-yil Jan. Galliyada Gʻarbiy Rim imperiyasi hududida markazi Tuluza sh. boʻlgan ilk varvar qirolligini barpo etganlar. 5-asr 2-yarmida V. Ispaniyaning katta qismini egallab olganlar. 507-yil franklar tomonidan Jan. Galliya bosib olingach, bu yer V. qirolligining asosiy hududi boʻlib qolgan; 6-asr oʻrtasidan uning poytaxti Toledo sh. boʻlgan. V. ayrim mahalliy yer egalari qoʻlidagi haydaladigan yerlarning 2/3 qismini tortib olganlar. Rim tartiboti bilan yaqindan tanishish V.larga urugʻ-qabilachilik munosabatlaridan ilk mulkchilik tuzumiga oʻtish imkonini bergan. Vestgot qirolligida hukmron etnik guruh boʻlgan bosqinchi V. asta-sekin mahalliy ispan-rim aholisi bilan aralashib ketgan. 711—718-yillarda V. davlati arablar tomonidan zabt etilgan (yana q. Ispaniya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vesti karakalpakstana

Vesti karakalpakstana ("Qoraqalpogʻiston xabarlari") — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Ken-gesi va Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Haftada 2 marta rus tilida chiqadi. Dastlab (1919 yilda) Toʻrtkoʻlda chiqqan, 1941 yil oktabrdan Nukusda chiqadi, nomi bir necha bor oʻzgargan. 1992 yildan hozirgi nomda. Gazetada respublika iqtisodi, madaniyati, tarixi va siyosatiga doir maqolalar chop etiladi. Adadi 2265.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestibulyar apparat

Vestibulyar apparat (lot. vestibulum — daxliz, yoʻlak) — umurtqali hayvonlar va odam ichki qulogʻining bir qismi; bosh bilan tananing fazodagi vaziyati oʻzgarishini va gavdaning qay tomonga harakatlanayotganligini sezadigan aʼzo. V.a. vestibulyar analizatorining periferik reseptorlaridir. Bu reseptorlar ichki quloq dahlizining sakkulus va utrikulus deb ataladigan parda xaltachalarida (otolit apparat) hamda yarim doira kanallarining kengaygan uchlarida (ampulyar apparat) joylashgan. Xaltachalar va yarim doyra kanallar toʻqima suyuqligi (endolimfa) bilan toʻla boʻladi. Muvozanat reseptorlaridan statik (gavdaning holati bilan bogʻlangan) va dinamik (tezlanish bilan bogʻlangan) signallar keladi. Bu signallar sezuvchan tolalar mexanik taʼsirlanganda roʻy beradi. Gavda holati oʻzgarganda sezuvchan tolalarga otolit tomondan taʼsir etayotgan kuch yoʻnalishi ham oʻzgaradi. Shuning uchun V.a. qattiq taʼsirlanganda (mas., dengiz kasalligida) koʻngil behuzur boʻlib, bosh aylanadi, rang oʻchadi, yurak urishi, nafas olish tezligi oʻzgaradi. Kuchli vestibulyar taʼsirot hadeb takrorlanaverganda unga nisbatan boʻladigan reaksiya kuchsizlanadi. Shuning uchun dengizchilar, uchuvchilar va kosmonavtlarni jismoniy chiniqtirishda vestibulyar mashq qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestibyul

Vestibyul (frans. Vestibule) -maʼmuriy-maishiy va jamoat (teatr, kino, restoran, idora va sh.k.) binolarida va baʼzida katta uylarda eshik (tashqari)dan kiraverishdagi keng xona boʻlib, eshikni foye bilan oʻzaro bogʻlaydi. V.dan koʻproq kiyim-kechak yechiladigan, gaz.-jur. sotiladigan joy sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxitektura
Vest-Indiya

thumb
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Indies.PNG|right|thumb|300x300px|
Vest-indiya (- aynan Gʻarbiy Hindiston) — Atlantika okeanining Karib dengizida joylashgan bir necha ming orolning umumiy nomi. Shimoliy va Janubiy Amerika materiklari oraligʻida. Bagama orollarini, Katta va Kichik Antil orollari (qarang: Anshil orollari) va b. orollarni oʻz ichiga oladi. Shimoliy Amerikaga mansub. Umumiy maydoni - 240 ming km ga yaqin. Aholisi - 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), koʻpchiligi negr, mulat va kreollar. Relefining aksari qismi togʻli, karstli joylar koʻp. V.-I.da tez-tez yer qimirlab turadi. Kichik Antil o.larida soʻnmagan vulkanlar bor. V.-I. orollari mezokaynozoy yoshidagi vulkanik va choʻkindi jinslardan tuzilgan. Eng baland choʻqqisi Gaiti orolidagi Truxilo togʻi — 3175 m. V.-I.da foydali qazilma koʻp. Kubada marganes, xromit va temir rudalari, Trinidad o.da tabiiy asfalt, neft, Yamayka o.da boksit konlari bor. V.-I.da tropik passat va ekvatorial musson iqlim hukmron. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da 21°, janubta 26°. Oʻrtacha yillik yogʻin 1000–1500 mm. Daryolari qisqa, tez oqadi. Doim yashil oʻrmonlar, savannalar bor. V.-I. tropik boʻronlar paydo boʻladigan joy. Tekislik qismlarida shakarqamish, kofe, tamaki, paxta yetishtiriladi. V.-I.da Antigua va Barbuda, Bagama Orollari, Barbados, Gaiti, Grenada, Dominika, Dominikana Respublikasi, Kuba, Sent-Vinsent va Grenadina, Sent-Kits va Nevis, Sent-Lyusiya, Trinidad va Tobago, Yamayka davlatlari hamda Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Fransiya va AQSH mulklari bor. Orollarning koʻpchiligi Xristofor Kolumb tomonidan 1492—1502 yillarda Hindistonga dengiz orqali gʻarbdan boriladigan yoʻlni qidirish vaqtida kashf qilingan. Kolumb orollarni Hindistonning bir kismi deb hisoblagan va shu bois Hindiston deb atagan. Yevropaliklar haqiqiy Hindistonni kashf qilganlaridan soʻng undan farqlash uchun "Gʻarbiy" soʻzi qoʻshilgan.

 Yana qarang 

 Markaziy Amerika

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veston normal elementi

Veston normal elementi -kuchlanishni aniq oʻlchaydigan galvanik element. Uning elektr yurituvchi kuchi 20° da 1,0183 voltga teng . Elektrokimyoda turli sistemalarning elektr yurituvchi kuchlarini tenglashtirish usuli bilan oʻlchashda ishlatiladi. Elementning manfiy elektrodi kadmiy (kadmiy havoda oksidlanadi, shuning uchun 10% kadmiy bilan 90% simob qotishmasi ishlatiladi), musbat elektrodi simob (N)-sulfat bilan qoplangan simob, elektroliti esa kadmiy sulfatning toʻyingan eritmasi va kristallaridan iborat. V. n. e.ning elektr yurituvchi kuchi simob kationlarining qotishmadagi kadmiyning oksidlanishidan hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestfal sindromi

Vestfal sindromi - nasldan naslga oʻtadigan nerv kasalligi. Bunda qoʻl-oyoq vaqt-vaqti bilan falaj boʻlib qoladi. Baʼzi bemorlarda bosh miyaning harakatlantiruvchi nervlari ham zararlanishi mumkin. Lekin bosh miya nervlari, ayniqsa yuz nervi va koʻzni harakatlantiruvchi nervlar borgan muskullar normal ishlaydi. Falajlangan qoʻl-oyoqdagi pay reflekslari zaiflashadi yoki yoʻqoladi. Kasallik xuruji, odatda, bir necha soat davom etadi. Xurujlar boʻlmagan paytda bemor oʻzini yaxshi sezadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestfal florasi

Vestfal florasi - Angliya, Fransiya, Germaniya, Belgiya va Dones havzasi hududlarida karbon davrida tarqalgan flora. Karbon davrida bu hududlar Yer sharining issiq va nam tropik qismi boʻlgan. Dastavval V. f., asosan, qad. paleozoy qirqquloqlilari, ponabarglilari va pteridospermlari kabi oʻsimliklardan iborat boʻlgan. Keyinchalik V.f.ning tarkibi va joylashgan maydoni kengaya borgan. Oʻzbekistonda Boʻkantov, Oloy va Turkiston togʻlarining oʻrta karbon qatlamlaridan V.f.ning qoldiqlari topilgan. Oʻzbekistondagi V.f.ning tarkibi lepidodendron, stigmariyalarga oʻxshash oʻsimliklar bilan boyigan. Demak V. f.iing qoldiqlari topilgan Oʻzbekiston hududi karbon davrida Yer sharining issiq va nam qismi boʻlgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestfaliya

Vestfaliya (Westfalen) — Germaniyadagi Reyn va Vezer daryolari oraligʻidagi tarixiy viloyat. Ilk oʻrta asrlarda sakslarnnnt gʻarbiy tarmogʻi boʻlgan vestfal qabilalari yashagan hudud. 1807 yilda Napoleon I markazi Kassel sh. boʻlgan Vestfal qirolligini (1807— 13) tuzgan. 1815—1945 yillarda Prussiya viloyati (markazi — Myunster), 1946 yildan Shim. Reyn-Vestfaliya yerining bir qismi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestfaliya sulhi

Vestfaliya sulhi - Germaniya, Shvetsiya, Fransiya bilan Muqaddas Rim imperiyasi oʻrtasida Vestfaliya (Germaniya)ning Myunxen sh.da 1648-yil 24 oktabr da imzolangan sulh. Yevropadagi 30-yillik urushga barham berdi, uning oqibatida Yevropada sodir boʻlgan hududiy oʻzgarishlar, imperiyadagi diniy munosabatlar va siyosiy tuzumga oid masalalarni hal etdi. Shvetsiya va Fransiya imperiyaga qarashli ayrim yerlarni oʻz tasarrufiga oldi, Shveysariya va Gollandiya imperiya tarkibidan chiqib, mustaqillikka erishdi. Oqibatda Germaniya kuchsizlanib, parchalana boshladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veteran

Veteran (lotincha veteranus, vetus — keksa soʻzidan olingan) — 1) Qad. Rimda armiya xizmatini oʻtab boʻlgan soldat. V.larga yer ajratilgan (Italiya yoki uning provinsiyalarida) yoki pul mukofoti, shuningdek Rim fuqarosi huquqi berilgan, ular har xil majburiyatlardan ozod etilgan; 2) keksa jangchi, oʻtmishdagi urush qatnashchisi; 3) biror sohada uzoq yil ishlagan yoki xizmat qilgan kishi (mas., mehnat V. i, urush V. i).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya (jurnal)

"VETERINARIYA" — veterinariya masalalariga oid ilmiy-i.ch. jurnali. OʻzR Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi Davlat veterinariya bosh boshqarmasining nashri. 1996-yil mart oyidan Toshkentda chiqadi. Uch oyda bir marta oʻzbek va rus tillarida nashr kilinadi. Jurnalda veterinariyaning nazariy va amaliy masalalari, chorva hayvonlari kasalliklarining oldini olish va davolashda fan va ilgʻor tajribalar yutuklari, veterinariya-sanitariya ekspertizasi, veterinariya xizmatini tashkil etish, zoogigiyena mutaxassislar maslahatlari, Oʻzbekistonda veterinariya tarixi va b. oid maqolalar eʼlon qilinadi. Adadi 867 nusxa. Bosh muharriri Ziyodulla Yoʻldoshev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Veterinariya
Turkum:Jurnallar
Veterinariya akusherligi

Veterinariya akusherligi -klinik fan, jinsiy jarayonning norma va patologiya masalalari bilan shugʻullanib (urugʻlantirish, otalanish, boʻgʻoz boʻlish, tugʻish va tuqqandan soʻnggi davr), shuningdek sut bezlari va yangi tugʻilgan hayvonlar kasalliklarini oʻrganadi. V. a. qishloqxoʻjaligi hayvonlarini sunʼiy qochirish nazariyasi va amaliyotini ishlab chiqadi, hayvonlarning tugʻishiga yordam berish va bosh sonini koʻpaytirish yoʻllarini oʻrgatadi. V.a. hayvonlar morfologiyasi, fiziologiyasi, biokimyosi, mikrobiologiyasi, zoogigiyenasi, xirurgiyasi va b. fanlarga tayanib ish olib boradi. Veterinariya sohasidagi olimlar hayvonlarning qisir qolishi, bola tashlashi va mastit kasalliklari tasnifini, boʻgʻoz mollar diagnostikasining turli usullarini, jinsiy aʼzo va tugʻruq yoʻllarida sodir boʻladigan kasalliklarni davolash yoʻllarini ishlab chiqib, hayotga tatbiq etdi. Akusherlik muammolarining ilmiy asoslari bilan Oʻzbekiston Respublikasi Veterinariya, Chorvachilik ilmiy tadqiqot institutlari, Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti, shuningdek veterinariya lab.lari shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya dorixonasi

Veterinariya dorixonasi -veterinariya doktori resepti bilan dori tayyorlaydigan, uni saqlaydigan va tarkatadigan muassasa. Veterinariya dorixonasi ikki xil boʻladi: 1) qishloq xoʻjaligi hayvonlari kasalliklariga qarshi kurashadigan st-yalar qoshidagi V.d. faqat shu muassasaga qarashli hayvonlarni davolash uchun dori tayyorlaydi, dorini hayvon egalariga uyda davolash uchun tarqatadi. Bu xildagi V.d.sida veterinariya doktori yoki feldsheri xizmat kiladi; 2) zoovettaʼminot tizimidagi V.d. jamoa, shirkat, aksionerlik, fermerlik xoʻjaliklarini, shuningdek veterinariya shifoxonalarini dori hamda kerakli asboblar bilan taʼminlaydi. Bu xil V.d. dorini faqat veterinariya doktori va tashkilotlarning talabnomasiga muvofiq tarqatadi, oʻzida resept bilan dori tayyorlamaydi. Shaharlarda ham dorini aholi va tashkilotlarga sotadigan veterinariya dorixonalari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Veterinariya
Veterinariya laboratoriyasi

Veterinariya laboratoriyasi — veterinariya xizmati tizimida hayvonlardagi kasalliklarni aniqlaydigan laboratoriya. Hayvonlarning kasalliklari va oʻlish sabablarini aniqlash maqsadida turli xil ilmiy tadqiqot va kuzatish ishlari olib boradi. Veterinariya laboratoriyasida bakteriologik, serologik va gemotologik tahlillar bajariladi, patologik material tekshiriladi, sut, goʻsht va b. chorvachilik mahsulotlari sanitariya jihatdan tahlil qilinadi, kimyoviy va toksikologik tahlillar oʻtkaziladi. Veterinariya laboratoriyasi kasalliklarning oldini olish va ularni davolash uchun antibiotiklar va b. preparatlar tayyorlaydi, veterinariya sohasidagi fan yutuqlari va ilgʻor tajribalarni targʻib qiladi. Veterinariya laboratoriyasi tekshirish va b. ishlarni oʻzi xizmat qilayotgan hududdagi fermer, shirkat, aksionerlik, jamoa xoʻjaliklar va davlat veterinariya muassasalarining buyurtmalariga muvofiq bajaradi. Tayyorlangan antibiotik va b. har turdagi preparatlarni xoʻjaliklarga sotadi. Goʻsht-sut va oziqovqat nazorat stansiyalari ular qaramogʻida boʻlib, dehqon bozorlarida goʻsht, sut va b. chorvachilik hamda dehqonchilik mahsulotlarini ekspertiza qiladi. Oʻzbekistonda 3 respublika Veterinariya laboratoriyasi (yuqumli kasalliklar diagnostikasi lab.; oʻta xavfli kasalliklar lab.; veterinariya preparatlari lab.), 13 viloyat, 126 tuman va tumanlararo, 246 veterinariya-sanitariya ekspertizasi lab.lari ishlaydi (2000). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Veterinariya
Veterinariya shifoxonasi

Veterinariya shifoxonasi -kasal hayvon va parrandalarni davolaydigan muassasa. V. sh. kasal hayvon va parrandalarga dastlabki yordam koʻrsatish va kasallik oldini olish choralarini koʻradi, zoonozlar epidemiyasiga qarshi veterinariya-sanitariya va ayrim profilaktika tadbirlarini amalga oshiradi, aholi oʻrtasida veterinariya sohasida tushuntirish ishlarini olib boradi. Shahar, tuman va uchastka V. sh. bor. Uchastka V. sh. esa tuman veterinariya shifoxonasi qoshida tuziladi. Bulardan tashqari koʻchma veterinariya shifoxonasi ham boʻladi. Uning vazifasi yukrrida keltirilganlardan tashqari yaylovlarga va chorva mollari joylashgan yerlarga veterinariya mutaxassislarini zarur doridarmonlar va biologik preparatlar bilan birga tezlikda yetkazib borishdan iborat. Kuchma veterinariya shifoxonasida kerakli asbob-uskuna, jihoz, idish va doridarmonlar boʻlib, bularning hammasi maxsus avtomashinaga oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya-sanitariya nazorati

Veterinariya-sanitariya nazorati — chorvachilik fermalari, parrandachilik f-kalari, goʻshtsut kombinatlari, hayvonot mahsulotlari va xom ashyosini tayyorlash, qayta ishlash, saqlash va tashish bilan shugʻullanadigan korxonalarning veterinariya-sanitariya holati ustidan davlat va i.ch. nazorati tizimi. Turli kasalliklarning oldini olishda, hayvon va parrandalarni soʻyishda, mahsulotlarni tashishda, hayvonlar, hayvonlardan olingan mahsulotlar va xom ashyoni eksport-import va ular bilan savdo qilishda V.-s.n. gʻoyat katta ahamiyatga ega. Nazorat tadbirlari aholini yuqadigan kasalliklardan asrash, hayvonlar oʻrtasida yuqumli kasallik paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida oʻtkaziladi. V.-s. n.ning vazifasi goʻshtni qayta ishlash korxonalariga veterinariya xizmati koʻrsatish, dehqon bozorlarida mahsulotlarni tekshirib turish, hayvonlarni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish, ularning mahsulotlarini chetga chiqarish va keltirish ustidan nazorat oʻrnatishdan iborat. V.-s. n. mamlakatimizdagi hamma veterinariya muassasalari, jumladan goʻshtsut va b. oziq-ovqatlarni nazorat qilish st-yalari, teri, jun mahsulotlarini tekshirish lab.lari, davlat chegara punktlari, goʻsht mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari qoshidagi i. ch.-veterinariya nazorat boʻlimi tomonidan olib boriladi. V.-s. n.ning asosiy tartibi Oʻzbekiston Respublikasining "Veterinariya toʻgʻrisida" qonunida (1993 y. 3 sent.) batafsil belgilangan. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi Veterinariya bosh boshqarmasi mamlakatda V.-s. n.ga rahbarlikni amalga oshiradigan markaziy organ boʻlib, uning koʻrsatmalari shu sohadagi idora va korxonalar uchun soʻzsiz bajarilishi lozim

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya-sanitariya stansiyasi

Veterinariya-sanitariya stansiyasi — shahar, shahar atrofidagi jamoa, shirkat, aksionerlik va fermer xoʻjaliklarining chorvachilik obʼektlariga, shuningdek teri, jun mahsulotlarini qayta ishlaydigan korxonalar hamda oziq-ovqat korxonalariga xizmat qiluvchi muassasa. U maxsus mashinalar bilan jihozlangan boʻladi. Veterinariya-sanitariya stansiyasi xizmat qilayotgan hududdagi chorvachilik va b. binolarni, hayvon xom ashyolariii dezinfeksiya qiladi; oʻlgan hayvonlarni utilizatsiya korxonalariga, musodara qilingan mahsulotlarni, goʻshtni qayta ishlash korxonalariga eltib topshiradi. Shuningdek, Veterinariya-sanitariya stansiyasi.hayvonlar quturishiga qarshi kurash olib boradi, veterinariya idoralariga veterinariyasanitariyaning hamma masalalarida maslahatlar beradi, hayvon, parranda va chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari, veterinariya-sanitariya zavodlari va utilizatsiya qurilmalari ustidan nazorat qilib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Veterinariya
Veterinariya-sanitariya ekspertizasi

Veterinariya-sanitariya ekspertizasi — 1) hayvonot mahsulotlarini sanitariya-gigiyena jihatidan baholash usullarini oʻrganadigan fan. Veterinariya-sanitariya ekspertizasining asosiy vazifasi — hayvonlardan olinadigan, oziqovqat (goʻsht, sut, baliq, tuxum), ozuqayem, xom ashyo (teri, jun, momiq, patlar) mahsulotlari orqali qoʻzgʻatuvchilari odamlarga yuqadigan kasalliklarning oldini olishdan iborat. Mustaqil fan tarmogʻi sifatida 20-asrda shakllandi. Undan ilgari goʻshtshunoslik va ovqatlanish gigiyenasi fanlari tarkibida oʻrganilar edi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasi mustaqil kafedralarga ega boʻlgan veterinariya institutlari va veterinariya fakultetlarida oʻqitiladi, tibbiyot intlarida ovqatlanish gigiyenasi kursiga kiradi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasi boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari tegishli oliy oʻquv yurtlari kafedralarida, ilmiy tadqiqot institutlarining maxsus lab.larida olib boriladi.

2) Hayvonot mahsulotlarining isteʼmol talablariga javob berishini aniqlaydigan veterinariya mutaxassislarining amaliy faoliyati sohasi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasining asosiy vazifasi odamlarni sifati buzilgan chorvachilik mahsulotlari orqali kasallanishdan asrash, hayvonlarni soʻyishgacha, soʻyishda va soʻyishdan keyin mahsulotlarni qayta ishlashda sanitariya qoidalariga rioya qilish, nimtalanmagan goʻsht va b. aʼzolarini tekshirish, goʻsht, sut, baliq mahsulotlarining isteʼmolga yaroqliligini aniqlash va b.dan iborat. Goʻsht sanoati korxonalarida, parrandachilik fabrikalari, sovuqxona, baza, omborlar, dehqon bozorlari, lab.larda Veterinariya-sanitariya ekspertizasini veterinariya vrachlari, veterinariya uchastkalari va kushxonalarda veterinariya feldsherlari oʻtkazadi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasining toʻgʻri oʻtkazilishini davlat veterinariya inspeksiyalari nazorat qiladi.

Veterinariya-sanitariya ekspertizasi yaroqsiz deb topgan mahsulotlarni isteʼmolga chiqarish mumkin emas. Oʻzbekistonda 246 Veterinariya-sanitariya ekspertizasi laboratoriyasi ishlaydi 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Veterinariya
Vetluga

Vetluga — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismi markazidagi daryo, Volganing yirik chap irmogʻi. Uzunligi 889 km, havzasining mayd. 39,4 ming km. Asosan qor suvlaridan toʻyinadi. noyabr boshlaridan aprel oʻrtalarigacha muzlaydi. Vetelugada yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 255 m3/sek. Quyilish joyidan 700 km masofada kema qatnaydi. Sohilida Vetluga sh. joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Veto

Veto (lot. veto — taqiqlayman) — rivojlangan davlatlarda bironta organ, tashkilot qonuni yoki qarori-ning kuchga kirishini toʻxtatish yoki kuchga kirishiga yoʻl qoʻymaslik huquqi. Davlat boshligʻi qonun chiqaruvchi parlament, oliy majlis qabul qilgan qonunlar boʻyicha V. huquqiga ega. Mutlaq V.— davlat boshligʻining parlament qabul qilgan qonunni uzil-kesil rad qilish huquqi; nisbiy V.— davlat boshligʻining qonun kuchga kirishini faqat toʻxtatib qoʻyadigan rad javobi; bunda parlamentga mazkur qonunni 2-marta ovozga qoʻyish bilan qabul qilish huquqi beriladi; umumiy V.— butun hujjatni yaxlit holda rad etish imkoni; qisman V.— biron-bir hujjatning ayrim qismlari yoki moddasigina rad qilinishi. Baʼzan parlamentning yuqori palatasi ham quyi palataning qarorini taqiqlashda V. huquqidan foydalanadi. Xalqaro huquqda: BMT Ustavining 27-moddasiga binoan BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy aʼzolari V. huquqiga ega. Xavfsizlik Kengashida muhokama qilinadigan masalalar Kengash aʼzolarining bir fikrda boʻlishini talab qiladi. Ulardan birortasi muhokama qilinayotgan qarorning qabul qilinishiga rozilik bildirmasa, qaror rad qilingan hisoblanadi. 
Mana shunaqa gaplar...
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vexichilik

Vexichilik ("Vexi" toʻplami nomidan olingan) — rus diniy-falsafiy oqimi (20-asr boshlari). Uning namoyandalari — N. A. Berdyayev, S. N. Bulgakov, P. B. Struve, S. L. Frank, M. O. Gershenzon va b. "Vexi" ("Rus ziyolilari toʻgʻrisida maqolalar") toʻplamida (Moskva, 1909) inqilobiy-sotsialistik kayfiyatdagi ziyolilarning mafkurasi, jumladan ateistik materializm, siyosiy radikallik va narodniklik gʻoyalarini keskin tanqid qilib chiqdilar. Vexichilar maʼnaviyatni ijtimoiy gʻoyalardan ustun qoʻyib, shaxsning ichki (botiniy) hayoti insonning birdan-bir ijodiy kuch manbaidir, deb hisobladilar. 1917 y. oktyabr toʻntarishidan keyin "Vexi" mualliflari bolsheviklarning gʻoyaviy dushmanlari sifatida ular nazariyasi va amaliyotiga qarshi fikrlar bilan chikdilar. Lenin koʻrsatmasi bilan V. harakatining liderlari xorijga badargʻa qilindi (1922). Qayta qurish yillarida (1985—91) N. A. Berdyayev, S. N. Bulgakov, S. L. Frank va b. V. oqimi vakillarining asosiy asarlari, jumladan "Vexi" toʻplami qayta nashr etildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veche

Veche — qadimgi va oʻrta asr Rus davlatidagi Xalq majlisi (X—XIV asrlar). Unda muhim jamoat ishlari muhokama etilgan va hal qilingan. XI—XII asr 2-yarmida rus shaharlarida knyaz hokimiyati susayishi munosabati bilan Vechening faoliyati kuchaygan. Veche urush va tinchlik masalalarini hal etgan, knyazlarni chaqirtirgan va haydagan, qonunlar qabul qilgan, boshqa mamlakatlar bilan bitimlar tuzgan va boshqalar. Novgorod, Pskov va Vyatka yerida XV asr oxiri — XVI asr boshlarigacha saqlanib qolgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Parlamentlar
Vecherniy tashkent

"VECHERNIY TASHKENT" ("Toshkent oqshomi") — Toshkent shahar hokimiyatining rus tilida chiqadigan ijtimoiy-siyosiy gazetasi (qarang "Toshkent oqshomi").

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyorstka

thumb|right| (1929)

Vyorstka- sahifalash yoki sahifa — 1) matbaada — bosma qolip tayyorlash jarayoni. Terilgan matn grankalari, bezash elementlari (rasmlar va hokazo) va boshqalardan gazeta, jurnal va kitobning muayyan tarh (format)li sahifalari (polosalari)ni hosil qilishdan iborat; 2) xatolarni tuzatish uchun sahifalangan matn nusxasi (korrektura).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vzvod

Vzvod (rus.) — rota, batareya tarkibiga kiradigan harbiy boʻlinma. Bir nechta (2—4) boʻlinma, raschyot yoki ekipajdan iborat. Dastlab 17-asr oxirida piyoda va otliq, keyinchalik artilleriya qoʻshinida tuzilgan. Yangi qoʻshin paydo boʻlishi bilan vzvod ular tarkibiga ham kirgan. Oʻzbekiston Respublikasi harbiy xizmatida ham vzvod tuzilishi saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Harbiy tuzilmalar
Via

Via, vokal-instrumental ansambl — musiqiy estrada jamoasi. Ishtirokchilari oʻzlari chalayotgan soz (asosan elektrogitara)lar joʻrligida kuylashadi. 1960-y.larda chet elrok-musiqasi taʼsirida (sobiq Ittifoq respublikalarida) tashkil topgan. Dastlab yoshlar musiqa havaskorligi shaklida (oʻquv yurtlarida, madaniyat uylarida), keyinchalik professional, sahnaviy musiqa ijrochiligi tarzida rivojlangan. Repertuaridan yoshlar hayoti mavzuidagi qoʻshiq va ashulalar, kompozitorlarning estrada asarlari, qayta ishlangan xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan. "Pesnyari" (Belarus), "Veselie rebyata" (Moskva), "Dos-Mukasan" (Olmaota), Oʻzbekistonda — "Yalla" (1971), "Navo" (1976), "Sado" (1981) kabi V.lar mashhur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidsuk

Vidsuk (lot. via — yoʻl va duco — oʻtka-zaman) — yoʻllar chukur jarlik, suvsiz dara, botqoqlik va b. bilan tutashadigan joylarga kuriladigan baland va uzun koʻpriksimon inshoot. V. metall, tosh, beton va temir-betondan ishlanadi; odatda, koʻp qulochli va shunga yarasha koʻp tayanchli boʻladi; ravoqsimon va toʻgʻri toʻrtburchak shaklda toʻsinli qilib quriladi. Jarlik, dara, botqoqliklarni tuproq bilan toʻldirish juda qimmatga tushadigan va zamin juda boʻsh boʻlgan hollarda V. qoʻl keladi. Tosh V. Kds. Rimda ham qurilgan va asosan ravoqsimon boʻlgan. Metall va temir-beton V.lar 19-asrdan boshlab kurila boshlagan. V. qurishda meʼmorlar va muhandislarning mahoratlari uygʻunlashib ketishi lozim. Tayanchlari (ustunlari) inshoot oʻrtasiga tomon balandlashib yoki kaltalashib borishi (yaʼni tayanchlarning balandligi har xil boʻlishi) bilan V. estakadadan farq qiladi. Oʻzbekiston hududida qadim zamonlardan beri akveduk (jarlik, dara, soy, anhor va b. ustidan suv oʻtkazish uchun quriladigan inshoot) qurilib kelinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viborg

thumb
Viborg (, ) — RF Leningrad viloyatidagi shahar. Fin qoʻltigʻi sohilidagi orol va yarim orollarda joylashgan. Saymen kanali yaqinidagi muhim dengiz porti, temir yoʻl tuguni. Aholisi 81 ming kishi (1999). 1293 yilda Viborgda shvedlar qalʼa kurgan, keyinchalik shu qalʼa atrofida shahar vujudga kelgan. 1721 y. Nishtadt sulh shartnomasiga muvofiq Viborgni Rossiya egallagan. 1918—40 yillarda Finlandiya (Viipuri deb atalgan) tarkibida. 1940 y. yana Rossiyaga qoʻshib olingan. Viborg atrofi dengiz boʻyi iklim kurorta. Viborgda elektr asboblari, baliq ovlash sanoati uskunalari, qurilish materiallari ishlab chiqariladi, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari hamda tibbiy bilim yurti, oʻlkashunoslik muzeyi va b. muzeylar bor. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrator

Vibrator (lotincha: vibro — tebranaman) — 1) mexanik V. — mexanik tebranish (titrash)lar hosil qiladigan qurilma; mustaqil ravishda yoki vibratsiya mashinalari va uskunalarning uzeli tarzida ishlatiladi. Materiallarni zichlash, mas., qurilishda gruntlarni shibbalash, beton krrishmalarni zichlash, quymalarni opokalardan chiqarish, inshoot, asbob va apparatlarning titrashga turgʻunligini sinash, qoziq qoqish va b. da qoʻllanadi; 2) elektr V.— elektromagnit tebranishlarni vujudga keltiradigan (tebranish manbai boʻlgan) tok oʻtkazuvchi material yoki dielektrikdan iborat shtir, metall sim boʻlagi. V. oddiy yoki murakkab antennalarning elementa sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrafon

Vibrafon (lot. vibro — tebranaman va yun. phone — tovush) — urma cholgʻu asbob, metallofon turi. Tovushlari muayyan balandlikka ega. 20-asr boshida ixtiro qilingan. Fortepiano klavishlariga oʻxshash ikki qator joylashgan turli uzunlikdagi metall plastinkalardan iborat. Uchi yumshoq choʻplar bilan chalinadi. Plastinkalar ostida silindrsimon rezonatorlar, ular ustida kichik elektr dvigateli yoki prujinali mexanizm aylantiradigan parraklari boʻladi. Tovushi mayin, ohangdor, tebranma (dirillama) xususiyatga ega. Odatda, estrada, opera, simfonik orkestrlarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsion burgʻilash

Vibratsion burgʻilash, titrama burgʻilash — quduqlarni burgʻilash usullaridan biri. Ishi vibratorning burgʻilash asbobini titrama (tebranma) harakatlantirishiga asoslanadi. V.b.da elektr-mexanik vibrator burgʻilash quvurlarining yuqori uchiga, gidravlik vibratorlar iskana ustiga, yaʼni quduqning ichiga oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsion toʻqmoq

Vibratsion toʻqmoq, titrama toʻqmoq — yerga yogʻoch, metall va temir-beton qoziqlarni, qoziqoyoqlar, quvurlar, ustunlar va b.ni qoqish hamda sugʻurib olish uchun moʻljallangan zarbiy-titrama mashina. V.t.ning titrama ish organi qoqiladigan qoziqning kallagiga prujinali osma orqa-li bogʻlangan boʻladi, shuning uchun qoziqqa titrama taʼsir qilish bilan birga unga davriy zarb impulslarini berib, uning yerga botishini jadallashtiradi. Titrama ish organining muhrasi qoziqning kallagiga zarbiy taʼsir koʻrsatadi. V. t. bir dvigatelli va ikki dvigatelli boʻlishi mumkin. V. t.dan muzlagan materiallarni yum-shatishda, yerni shibbalash da ham foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsion oʻzgartirgich

Vibratsion oʻzgartirgich, titrama oʻzgartirgich — past kuchlanishli oʻzgarmas tokni elektr-mexanik vibrator yordamida yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tokka aylantirib beradigan elektr apparat. Apparat oʻzgarmas tok manbai (mas., 2,5—24 V kuchlanishli elektr akkumulyator)ga ulanganda uning . elektr magniti yakor (poʻlat plastinka)ni titrashga majbur qiladi (nomi shundan). Shunda yakor qismasi (kontakti) tok manbaini navbatma-navbat transformator birlamchi chulgʻamining dam u yarmiga, dam bu yarmiga ulaydi, natijada ikkilamchi chulgʻamda bir xil ishorali pulslanuvchan yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tok induksiyalanadi (vujudga keladi). Kuchlanishning pulslanuvchanligini elektr filtr bartaraf qiladi. Apparat chiqishida yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tok hosil boʻladi. V. oʻ. avtomobil radiopriyomniklari, kichik uzatish-qabul qilish st-yalari va hokazoda ishlatiladi. Past kuchlanishli tok manbaida ishlaydigan tranzistor paydo boʻlganidan soʻng V. oʻ. kam qoʻllaniladigan boʻldi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsiya

Vibratsiya (lot. vibratio — tebranish, titrash), titrash — elastik jismlarning mexanik tebranishi, titrashi. Foydali va zararli xillari bor. Vibrator, vibratsiya mashinasi yordamida ataylab hosil qilinadigan foydali V. texnologik operatsiyalarda (vibratsion tashishda, vibratsion kesishda, betonni zichlashda), mashina va qurilmalar (vibrobolgʻalar, qoziq qoqqichlar)da foydalaniladi. Zararli V. transport harakatlanganda, mashina va asboblar ishlaganda paydo boʻladi; ular konstruksiyalarni buzishga olib keladi, inson sogʻligʻiga zararli taʼsir qiladi (qarang Vibratsiya kasalligi). Zararli V.ni kamaytirish uchun vibroizolyatsiya usuli qoʻllanadi, dinamik soʻndirgichlar va b.dan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil