Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Optik tizimlar

Optik tizimlar – optik elementlar (linza, koʻzgu, prizma, plastinka va hokazo) majmui. Quyidagi koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi: chiziqli apertura, burchakli yoki chiziqli kuzatish maydoni, optik kattalashtirish oʻlchamlari, tasvirning sifatliligi, ajrata olish qobiliyati va yorugʻlik energiyasini taqsimlay olishi. Optik tizimlar yordamida buyum tasviri fotoplastinka, fotoelement va boshqalarda hosil qilinadi yoki yorugʻlik manbaidan chiqqan nur dastasining yoʻnalishi, intensivligi va boshqa oʻzgartiriladi.

Optik tizimlar koʻrsatkichlariga tegishli masalalar ideal optik tizim qonunlari or-qali hal qilinadi. Tasvirning sifatliligi va ajrata olish qobiliyatida esa Optik tizimlarning quyidagi nozik xususi-yatlari ham hisobga olinadi: optik tizim aberratsiyasi, difraksion hodi-salar, Optik tizimlarning notoʻgʻri tayyorlanganligi va q.k. Tasvirning sifatliligini belgilaydigan omillar sifatida yo koʻndalang toʻlqin aberratsiyaning qiymati, yoki chastota-kontrast harakteristika kattaligi olinadi. Optik tizimlar kinotexnika, televideniye, fotografiya, mikroskopiya, harbiy ish va boshqa koʻp sohalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik faollik

Optik faollik — baʼzi moddalar (kvars, skipidar, qotishmalar) va bugʻning oʻzidan yorugʻlik oʻtkazayotganda qutblanish tekisligining aylanishini vujudga keltirish xossasi. Tabiiy va sunʼiy boʻlishi mumkin. Optik faol moddalar tabiiy Optik faollikka ega; sunʼiy Optik faollikni esa tashqi taʼsir, mas, tashqi magnit maydoni hosil qiladi. Yorugʻlik qutblanish tekisligining sr bur-chakka oʻzgarishi Optik faollikning miqdoriy harakteristikasidir. U muhitda yorugʻlikning oʻtgan yoʻliga va toʻlqin uzunligiga toʻgʻri proporsional. Bunday bogʻlanish Optik faollik dispersiyasi deyiladi. Optik faollik dispersiyasi molekula tuzilishiga, molekulalararo taʼsirga, temperatura hamda bosimga bogʻliq. Optik faollik usulidan fizika, kimyo, biologiya va boshqa sohalarda keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik shisha

Optik shisha - oʻta shaffof, kimyoviy turgun bir jinsli shisha. Anik, berilgan optik xossalari — nur sindirish koʻrsatkichi (1,47—2,04) va dispersiya koeffitsiyenti (70—78) saqlangan holda tayyorlanadi. Shu koʻrsatkichlariga kura, Optik shisha kronlarga (kichik sindirish koʻrsatkichli va katta dispersiyali) yoki flintlarga (katta sindirish koʻrsatkichli va kichik dispersiyali) boʻlinadi. Optik shisha optik asbob va buyumlar (koʻzoynak, obyektiv, mikroskop, binokl va boshqalar) tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik oʻlchov asboblari

Optik oʻlchov asboblari - fizik kattaliklar oʻlchanadigan asboblar. Ularga masofa, chiziqli va burchak siljishlari oʻlchanadigan (mas, optimetr), temperatura, quyosh radiatsiyasi oʻlchanadigan (mas, aktinometr), moddalarning tarkibi va konsentratsiyasi oʻlchanadigan (kalorimetr, nefelometr, polyarimetr, interferometr, spektrometr va b.), fotoelektr kattaliklar oʻlchanadigan asboblar (lyuksmetr, sensitometr, fotometr) kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik oʻq

Optik oʻq, linzaning optik oʻqi — linzani nur sindirish sirtlari simmetriyasi oʻqi (toʻgʻri chizigʻi); sirt markazidan unga tik holda oʻtadi. Optik tizimga kiradigan barcha linzalarning umumiy simmetriya oʻqi optik tizimning optik oʻqi hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Optika
Optimetr

Optimetr (yun. optos — koʻrinuvchi va ... metr) — chiziqli oʻlchamlarni oʻlchaydigan asbob; richagli-optik mexanizm yordamida nisbiy usulda oʻlchaydi. Mexanizmda richagli uzatgich sifatida tebranma koʻzgu, optik oʻzgartirgich sifatida avtokollimatsion (fokusdan chiqqan yorugʻlik nurini avtomatik tarzda yana fokusga qaytaruvchi) naycha qoʻllanadi. Birinchi marta (1837-yil) nemis muhandisi N. Sakston oʻlchash asboblarida tebranuvchi koʻzgudan foydalangan. 1925-yil Germaniyada avtokollimatsion kuzatish trubasi va tebranuvchi koʻzgudan foydalanib O. tayyorlangan. Keyinchalik bunday asbob ancha takomillashtirilgan. O.ning vertikal va gorizontal xillari bor. Kuzatish trubasida oʻlchash natijasi okulyar yoki proyeksion usulda hisobga olinadi. O. trubasining shkalasi 1 mkm li boʻlinmalarga boʻlingan, shkala boʻyicha oʻlchash chegarasi ± 100 mkm. Boʻlinmalarning qiymati 0,2 mkm, oʻlchash chegarasi 25 mkm boʻlgan O. Ultraoptimetr deyiladi. O. kalibr, yassi-parallel plitalar va boshqalarning chiziqli oʻlchamlarini oʻlchashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optoelektronika

Optoelektronika (optika va elektronika) — yorugʻlik va elektr usullaridan foydalanib axborotlarni ishlash, saqlash hamda uzatish masalalari bilan shugʻullaniladigan elektronika boʻlimi. Radioelektronika va hisoblash texnikasinish taraqqiyot bosqichi sifatida yuzaga keldi.

O. yarimoʻtkazgich va vakuum elektronikadan optik zvenosi (fotonlar aloqasi) borligi bilan farq qiladi. Fotonlar elektr jihatdan neytral boʻlganligidan optik aloqa kanalida elektr va magnit maydonlari uygʻotilmaydi. Bu esa axborotlarni buzmasdan tekis uzatish va qabul qilishni taʼminlaydi. Axborotlar yorugʻlik nuri yordamida uzatilganda aloqa liniyasida elektromagnit energiyasi toʻplanib qolmaydi va sochilmaydi, shuning uchun axborot kechikmay, buzilmay, oʻz vaqtida yetkaziladi. Optik tebranishlar chastotasining yukrriligi (10y—1015 Gs) axborotlarning koʻp va tez uzatilishini taʼminlaydi.

O.ning asosiy elementlari — yoruglik i (lazerlar, yorugʻlik diodlari), optik muhitlar (faol va suyet) hamda fotopriyomniklar. Bu ele-mentlardan turli nisbatda va ayrim-ayrim foydalanish mumkin. O. 2 yoʻnalish — optik (kogerent O.) va elektrooptik (optronika) yoʻnalishda rivojlandi. Hisoblash texnikasi tizimini tuzishning yangi prinsipi va usullari, optik aloqa, axborotlarni eslab qolish va ishlash kogerent O. bilan bogʻliqdir. Optronikaning rivojlanishi yorugʻlik i va fotopriyomniklardan toʻgʻri foydalanishga asoslangan. Optron sxemalar tuzilishi jihatidan yarimoʻtkazgichlarga nisbatan ixcham va oddiy boʻladi. Optronikaning asosiy elementi — optron. U elektr va optik signallarni kuchaytirish va oʻzgartirish, almashlab ulash, modutsilyasiyalash va boshqalarni bajaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optron

Optron — yorugʻlik signallarini kuchaytirib yoki oʻzgartirib beradigan asbob. Yoruglik nurlatgichi va foto qabul qilgichdan iborat. O. elementlari oʻzaro optik, elektr yoki aralash usulda ulanadi. Yorugʻlik nurlatgichida kiruvchi elektr signallar yorugʻlik signallariga aylanadi va optik kanal orqali foto qabul qilgichga uzatilib, unda elektr signallariga aylanadi. Nurlatgich sifatida, odatda, yarim oʻtkazgichli yorugʻlik nurlatuvchi diodlardan; optik kanalining oraliq muhiti sifatida optik yelimlar, shishalar, tolali yorugʻlik oʻtkazgichlar, havodan; foto qabul qilgich sifatida fotodiod, fotorezistor, fototranzistor va boshqalardan foydalaniladi. O. radioelektronika va hisoblash texnikasida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Optoelektronika
Turkum:Elektron komponentlar
Turkum:Qattiq holatli kalitlar
Turkum:Yarimoʻtkazgichli qurilmalar
Opsion

Opsion (nem. option — tanlash, istak) — sotuvchi yoki xaridorga qimmatli qogʻozlar yoki tovarlarni muayyan muddat davomida belgilangan narxlarda sotib olish yoki sotish huquqini beradigan shartnoma. Fyuchers O. birja bitishuvi dan biri boʻlib, tovarni keyinchalik birjada qayta sotish maqsadida xarid qilinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oraz

Oraz (arab. — yuz, chehra) — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi shoʻba nomi. Shashmaqomning Navo va Dugoh maqomlarining Nasr shoʻbalaridan iborat (Ora-zi Navo va Orazi Dugoh). Bu shoʻbalar asosida O. namudi yaratilgan; 2) surnay yoʻllaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 3) eski o'zbek tilida yuz, chehra ma'nosida keladi.
Oraliq

Oraliq (tibbiyotda) — odam dum suyagining uchi va quymich doʻmboqlari oraligʻida yotgan yumshoq toʻqimalar yigʻindisi. Toʻgʻri ichakning pastki boʻlagi, siydik chiqarish kanali (uretra)ning boshlangʻich qismi (ayollarda qin ham) O.dan oʻtadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Anatomiya
Oraliq zona

Oraliq zona, Qator orollar zonasi — Yerning eng yirik global morfostrukturalaridan biri, materikning suv ostidagi cheti bilan okean qaʼri oʻrtasida joylashgan. Odatda, chekka dengizlarning oʻrinlari, qator orollar va chuqur suv novlaridan iborat (Tinch okeanning shim. va gʻarbiy chekkalari, Atlantika okeanidagi Karib va Skosha (Skotiya) dengizlari atroflari, Hind okeanining shim.-sharqiy chetlari). Oraliq zonaning relyefi xilma-xil (chuqur suv osti novlarining chuq. 11 km gacha, qator orollardagi baʼzi vulkan choʻqqilarining balandligi 5–7 km gacha), magnit va gravitatsiya maydonlari bir-biridan keskin farq qiladi, Yer pusti vertikal harakatlarining tezligi katta va keskin differensiatsiyalangan. Oraliq zona hozirgi zamon vulkanizmi, intensiv seysmik va togʻ hosil boʻlishi oblastiga kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geografik terminlar
Oraliq miya

Oraliq miya — bosh miya sopining talamus (koʻrish doʻmbogʻi), metatalamus (koʻrish doʻmbogʻi orti sohasi), gipotalamus (doʻmboq osti sohasi), epitalamus (doʻmboq usti sohasi) va subtalamus (talamus osti sohasi) joylashgan qismi. Oraliq miyada vegetativ nerv sistemasining markazlari bor. Uning kulrang moddasi ichki organlar ishini muvofiqlashtirib turadi. Moddalar almashinuvi, to`yish, och qolish, chanqash, tana harorati doimiligini boshqarilishi oraliq miya bilan bog`liq. Oraliq miya orqali yarimsharlar po`stlog`ida ishitish, ko`rish, t`am bilish, teri va boshqaretseptorlardan nerv impulslari kelib turad.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oraliq xoʻjayin

Oraliq xoʻjayin (biologiyada) — 1) voyaga yetmagan parazitlar yashaydigan hayvon organizmi. Oraliq xoʻjayindan soʻng parazitning rivojlanishi asosiy xoʻjayinda davom etadi, mas, bezgak paraziti uchun odam Oraliq xoʻjayin, bezgak chivini asosiy xoʻjayin boʻladi. Odam organizmi (eritrositlar)da parazit koʻp marta boʻlinish orqali koʻpayadi. Jigar qurti uchun suv shilligʻi Oraliq xoʻjayin, sut emizuvchi hayvonlar va odam asosiy xoʻjayin hisoblanadi. Chunki jigar qurtining lichinkasi suv shilligʻi tanasida maʼlum vaqt rivojlanadi, lekin faqat sut emizuvchilar jigari oʻt yoʻllariga oʻtgandan keyin voyaga yetadi va tuxum qoʻyib koʻpaya boshlaydi. Parazitning rivojlanish siklida bir necha Oraliq xoʻjayin boʻlishi ham mumkin. Masalan, lansetsimon soʻrgʻichlining 1-Oraliq xoʻjayini quruqlikda yashovchi shilliklar, 2-Oraliq xoʻjayini chumolilar hisoblanadi. Ayrim parazitlar (jigar qurti, exinokokk) lichinkalik davrida Oraliq xoʻjayin organizmida koʻpayishi mumkin. 2) zang zamburugʻlarining maʼlum rivojlanish davri oʻtadiga oʻsimlik. Bu zamburugʻlarning koʻpchiligi Oraliq xoʻjayinda sporalar hosil qilib, oʻsimlikning rivojlanishiga zarar keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Oraliq ekinlar

Oraliq ekinlar — almashlab ekish tizimidagi asosiy ekinlar hosili yigʻib olingandan keyin ekiladigan qoʻshimcha ekinlar. Intensiv almashlab ekishda bir yilda 2 —3-marta hosil olish imkonini beradi, tuproqni ero-ziyadan asraydi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida javdar, arpa, suli, noʻxat, shabdar, kuzgi indov, xantal, bersim va boshqalar Oraliq ekinlar hisoblanadi. Oraliq ekinlar bahorda koʻk ozuqa uchun oʻrib olinadi, oʻrniga asosiy ekin tariqasida makkajoʻxori, joʻxori, sudanoʻt va boshqa ekiladi. Oraliq ekinlarning zichlashgan ekin, aralash ekin, koʻkat oʻgʻit, qoʻshma ekin, kulis ekin, ikkinchi ekin deb ataluvchi bor. Oraliq ekinlar tufayli har ga yerdan olinadigan mahsulot miqdori ortadi, tuproq unumdorligi oshadi.

Oʻzbekistonda Oraliq ekinlarni yetishtirish uchun nihoyatda qulay sharoit mavjud: kuz-qish-erta bahor mavsumlarida 1000 — 1500° issiqlik tushadi. Oraliq ekinlar yetishtirish uchun esa 540 —900° harorat talab etiladi. Shu davr ichida Oraliq ekinlar 1 ga yerda 300 —600 s koʻk massa hosili, bundan tashqari, 4 —6 tonna quruq holdagi ildizpoya qoldigʻi toʻplaydi. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik yerlarida Oraliq ekinlarni ekish hisobiga 2,7 —3,0 mln. t qoʻshimcha ozuqa birligi yetishtirish mumkin. Oraliq ekinlar ikki mavsumda — birinchisi avgustda, ikkinchisi oktabrda ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahron

Vahron ( Wahrān; ) — Jazoirning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Vahron viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 650 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Yirik transport va savdo-sanoat markazi. Port (chetga vino, alfa oʻsimligi va boshqa qishloq xoʻjaligi xom ashyosi chiqaradi). Oziq-ovqat, metallsozlik, kimyo, oyna-shisha, metallurgiya, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Un-t, islom sanʼati muzeyi bor. Shaharga 10-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan qad. qalʼa qoldiklari, mayejid (18-asr) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Jazoir shaharlari
Oran qalʼa

Oran qalʼa, Oren qalʼa — Ozarbayjondagi oʻrta asr shahar harobasi (5 —13-asrlar). Baplaqon shahri harobasi. 1953-yildan Ozarbayjon arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazishma ishlari olib borilgan. Maydoni 36 ga. Mudofaa devorlari, minorlar, turar joylar, hammomlar, xumdonlar va boshqa qol-diqlar topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ozarbayjonning arvoh shaharlari
Turkum:Ozarbayjon tarixi
Turkum:Ozarbayjon arxeologiyasi
Oranglautlar

Oranglautlar (malayyacha orang — laut, aynan — dengiz odami) — Jan.Sharqiy Osiyoning dengiz koʻchmanchilari, dengiz loʻlilari, dengiz xalqlari (bajao, maukenlar, illaunlar, obianlar va boshqalar). Baliq ovlash va den-gizchilik bilan shugʻullanadilar. 40 ming kishidan ziyod (1992). Malayya va boshqa tillarga soʻzlashadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orangutanlar

thumb
Orangutanlar  — odamsimon maymunlar urugʻining yagona turi (oddiy orangutan). Erkagi gavdasining uzunligi 1,5 m gacha, vazni 200 kg gacha, urgʻochilari kichikroq. Orqa oyoqlari kalta, oldingi oyoklari juda uzun boʻlib, orqa oyoq kaftigacha yetadi. Muskullari kuchli rivojlangan, gavdasi siyrak yung bilan krplangan; yelkasi va boshidagi yunglari uzun; soqol va moʻylovlari bor. Boshi baland; yuzi keng; koʻzlari birbiriga yaqin joylashgan. Quloqlari, koʻzlari va burni kichik. Yuqori labi qalin, tishlari yirik. Sumatra va Kalimantan orangutanlarning botqoqlashgan tropik oʻrmonlarida yashaydi. Daraxtda hayot kechiradi, yerga deyarli tushmaydi. Kechasi daraxt shoxlarida tunash uchun uya quradi. Mevalar, qush bolalari va tuxumlari bilan oziqlanadi. Urgʻochisi va erkagi alohida yashaydi. Tugʻilgan bolasining vazni 1,5 — 2 kg, onasini 3 — 4 yil emadi. Orangutanlar 30 yilgacha yashaydi. Oʻrmonlarning kesilib ketishi va bra-konyerlar ovi tufayli orangutanlar soni juda kamayib ketganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 

Turkum:Janubiy Osiyo faunasi
Oranj

Oranj (; golland shahzodasi Oranskiy nomidan) — Janubiy Afrikadagi daryo. Lesoto, JAR va Namibiya hududlaridan oqib oʻtadi. Uzunligi 1860 km, havzasining maydoni 1020 ming km². Drakon togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan, 1360 m balandlikdan boshlanib, Baland Vend qurgʻoqchil zonasi va Kap platosidan oqib oʻtadi. Bu yerda daralar hosil qilgan. Atlantika okeaniga quyiladi. Kur-gʻoqchil joylardan oʻtgan qismida oʻzani yezda baʼzan qurib qoladi. Yuqori va oʻrta oqimida ostona va sharsharalar bor. Quyi qismi (97 km) tekislikdan oqadi. Yogʻingarchilik mavsumi (noyabr —mart)da daryo toʻlib oqadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 200 m³/sek. Suvi loyqa. Okeanga yiliga 15 km suv, 153 mln. t oqiziq keltiradi. Suv sarfi yildan-yilga oʻzgarib turadi. Daryodan sugʻorishda, shaharlarni suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. O.da gidroenergetika inshootlari qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Lesotodagi daryolar
Turkum:Namibiyadagi daryolar
Turkum:Janubiy Afrika Respublikasidagi daryolar
Oranjereya

thumb|Irlandiya
Oranjereya ( — apelsin) — muayyan joy iklimining ochiq havosida rivojlana olmaydigan oʻsimliklarni oʻstirish va saqlash uchun moʻljallangan oynavand bino, unda zarur namlik, harorat va yorugʻlik sharoiti yaratiladi. Oʻzbekiston sharoitida koʻchatlar, sitrus, rezavor mevali oʻsimliklar, gullar va boshqalarni qishda oʻstirish uchun ham, koʻpincha, Oranjereyadan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Issiqxona
Oraonlar

Oraonlar (oʻzlarini — kurukx deb atashadi) — Hindistondagi xalq (2 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 10 mingdan ortiq kishi Bangladeshda yashaydi. Dravidiy oilasiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlarining aksariyati anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya etishadi, bir qismi — xristianlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hamid Orasli

Orasli Hamid Muhammadtagʻi oʻgʻli (1909.23.2, Ganja - 1983.21.11, Boku) — ozarbayjon adabiyotshunosi. Ozarbayjon Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), filologiya fanlari doktori (1954), professor (1955). Ozarbayjon pedagogika institutining Til va adabiyot fakultetini tugatgan (1931). Ozarbayjon Fanlar akademiyasi Adabiyot va til institutida boʻlim mudiri (1938—65), Nizomiy nomidagi Adabiyot muzeyi direktori (1950—68).

O.ning asosiy ilmiy faoliyati Nizomiy va Fuzuliylarning hayoti, ijodining gʻoyaviy-badiiy xususiyatlari, Sharq adabiyotida tutgan oʻrinlariga bagʻishlangan. O.ning ilmiy merosi bir adabiyot doirasida boʻlmay, boshqa xalqlar adabiyoti, xususan, oʻzbek, turk, eron, arab, turkman, gruzin xalklari i oʻrtasidagi koʻp asrli aloqalar hamda ularning ichki rivojlanish qonuniyatlarini ochib berishga koʻmaklashadi. O. Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligiga tayyorgarlik ishlari munosabati bilan 1939-yilda birinchi marta Toshkentga kelgan. Keyinchalik, 60—70-yillarda Oʻzbekistonda oʻtkazilgan navoiyxonlik va navoiyshunoslik anjumanlarida faol ishtirok etib, Navoiy hayoti va ijodi haqidagi ozarbayjon, oʻzbek va rus tillarida yozgan maqola va maʼruzalari bilan ulugʻ oʻzbek shoiri va mutafakkirining boy adabiy hamda ilmiy merosining kam oʻrganilgan muammolarini ilmiy asoslarda yoritib berish va ushbu merosni Kavkaz, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo mamlakatlarida oʻrganish va targʻib etishda fidoyilik koʻrsatgan.

O. xalq ogʻzaki ijodining ham yirik tadqiqotchilaridan. Uning "Kitobi dadam Qoʻrqut", "Koʻroʻgʻli" dostoni haqidagi tadqiqotlari, "Ashuʼ ijodiyoti" monografiyasi (I960) boshqa turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek folklori namunalarini oʻrganishda muayyan ahamiyatga ega.

Abduqodir Hayitmetov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ozarbayjon adabiy tanqidchilari
Turkum:Ozarbayjon filologlari
Turkum:Ozarbayjon professorlari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Folklorshunoslar
Orasoy tekisligi

Orasoy tekisligi - Baxiltogʻ va Qoratogʻ oraligʻi (Navoiy va Buxoro viloyatlari)dagi tekislik. Balandligi sharqiy qismida 800 m, gʻarbiy qismida 300—400 m boʻlib, Qizilqum choʻliga tutashib ketgan. Tekislik toʻrtlamchi prolyuvial, qisman delyuvial yotqiziqlardan tashkil topgan. Och boʻz tuproqlarda shuvoq, efemer va efemeroidlar usadi. Yaylov sifatida foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oratoriya

Oratoriya (lot. oratorium – ibodatxona) – yakkaxon xonandalar, xor va orkestr uchun yaratilgan, odatda, dramatik syujetga asoslangan yirik musiqa asari. XVI-XVII asrlarda Italiyada diniy musika janri sifatida yuzaga kelgan. Opera va kantata bilan deyarlik bir davr (XVI-XVII asrlar)da Italiyada shakllangan. Lekin kantatadan yirikligi, muayyan syujetga asoslanganligi, operadan esa dramatik rivoj urniga bayon xususiyatlari yetakchiligi bilan ajralib turadi. Operaning keng kulamli mumtoz namunalarini G. Gendel yaratgan. U oʻz operalarida, asosan, Injil mavzulariga tayanib, xalq va uning qahramonlarini madh etgan. Opera Yevropa kompozitorlari (I. S. Bax, Y. Gaydn, G. Berlioz, F. List, R. Shuman, A. Onegger, P. Dessau, K. Pende-retskiy, Yu. Shaporin, A. Shnitke va boshqalar) ijodidan keng oʻrin olgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida Q. Moddobosanov (Qirgʻiziston), G. Jubanova (Qozogʻiston) va boshqalarning operalari mashhur. Oʻzbekistonda I. Akbarovning „Toshkentnoma“ va "Nakshbandiya, F. Yanov-Yanovskiyning „Chili“, M. Bafoyevning „Buxoronoma“, „Hajnoma“ kabi operalari tanilgan.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Orbita (stansiya)

"ORBITA" — Yerdagi kosmik aloqa stansiyalarining shartli nomi. Televideniyening oq-qora va rangli dasni retranslyasiya qilish uchun aloqa yoʻldoshlaridan foydalaniladi. Dastlab (1967-yil) sobiq SSSR Markaziy televideniyesining dasni uzatish va retranslyasiya qilish uchun kosmik aloqa tizimida detsimetrli toʻlqinlarda ishlaydigan "Molniya-1" sunʼiy yoʻldoshidan foydalanilgan. Hozir (2003-yil) ishlab turgan kosmik aloqa tizimi "Molniya-O" nomi bilan yuritiladi. "Orbita" televizion dasturlarni translyasiya qilish bilan birga bosh-qa xil informatsiyalarni ikki tomonlama uzatish va qabul qilish uchun ham xizmat qiladi. "Orbita"ning yerdagi markaziy stansiya tarmoklari orqali uzatilgan televizion signallarini "Molniya" aloqa yoʻldoshlari qabul qilib, kuchaytiradi va yana Yerga uzatadi. Yerda qabul qilingan signallar tutashtirish liniyalari boʻyicha mahalliy telemarkazlarga keladi, u yerdan efirga uzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orbital stansiya

thumb|Xalqaro kosmik stansiya (1998 yil)
Orbital stansiya - Yer, boshqa sayyora va Oy atrofidagi orbitada uzoq vaqt faoliyat koʻrsatish uchun moʻljallangan boshkariladigan yoki avtomatik kosmik apparat. Orbital stansiyani orbitaga yigʻilgan holatda chiqarish yoki orbitaning oʻzida yigʻish mumkin. O.yeda Yer va kosmik fazo tadqiq qilinadi, tibbiybiologik, texnik eksperimentlar va boshqa ilmiy-amaliy ishlar utkaziladi. "Salyut" va "MIR" (Rossiya), "Skayleb" (AQSH) va boshqa kosmik apparatlar Orbital stansiya hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Xalqaro kosmik stansiya
 Kosmik apparat
Organ

thumb|upright=1.0|
Organ (yun. organon – qurol, asbob) – damli klavishli musiqa cholgʻu asbobi. Turli oʻlchamdagi (yogʻoch va metall) trubalar toʻplamidan, pnevmatik tizim (havo haydovchi qurilma va havo oʻtkazgichlar)dan va boshqarish minbaridan tashkil topgan. Bir qancha klaviaturalari, manuallari (qoʻl bilan bosish uchun) va pedallari (oyoq bilan bosish uchun) boʻladi. XIV asrdan organ Gʻarbiy Yevropada avval cherkov, keyinchalik dunyoviy cholgʻu asbobi sifatida keng tarqalgan. Asosan, yakkanavoz musiqa asbobi sifatida ishlatiladi. J. Freskobaldi, F. Kuperen, G. Pyorsell, Ya. Svelink, I. S. Bax, F. Mendelson, F. List, M. Reger, S. Frank, 20-asrda B. Britten, P. Xindemit, O. Messian, A. Onegger va boshqalarning organ uchun yaratgan asarlari mashhur. Oʻzbekistonda organ uchun birinchi asarlarni G. Mushel yozgan (Syuita, 1947; Organ va violonchel uchun poema, 1948 va boshqalar). Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida organ sinfi mavjud. Oʻzbekiston ijrochilaridan R. Karimova, T. Levina va boshqalar tanilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Organ va toʻqimalarni koʻchirib oʻtqazish

Organ va toʻqimalarni koʻchirib oʻtqazish — q. Transplantatsiya.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organellalar

Organellalar yoki organoidlar (yun. organon — organ va eidos — koʻrinish, qiyofa) — hujayraning hayot faoliyati davomida uning maxsus funksiyasining bajarilishini taʼminlovchi doimiy tarkibiy qismlari, yaʼni hujayra organlari. Eukariot hujayralarda xromosomalar, mitoxondriylar, Golji kompleksi, endoplazmatik toʻr, ribosomalar, mikronaychalar, lizosomalar, hayvon hujayralarida sentriollar, mikrofibrillar, oʻsimliklarda plastidalar organoidlar deyiladi. Prokariot hujayralarda koʻpchilik organoidlar boʻlmaydi. Bir hujayralilarning maxsus strukturaviy elementlari, harakatlanish funksiyasini bajaruvchi xivchinlari va kipriklari, ovqat hazm qilish va ayirish vazifasini bajaruvchi vakuollari organellalar deyiladi. Koʻpincha "organoidlar" va "organellalar" terminlari sinonim sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Turkum:Sitologiya
Turkum:Gistologiya
Organizmning reaktivligi

Organizmning reaktivligi - organizmning tashqi muhit taʼsiriga javoban hayot faoliyatini oʻzgartirib reaksiya koʻrsatishi. Yuksak hayvonlarda ravshanroq, nerv sistemasi oddiy tuzilgan organizmlarda kamroq bilinadi. Organizmning reaktivligi organizm genotipidan kelib chiqadi va turga xos belgi hisoblanadi. I. P. Pavlov oliy nerv faoliyati va uning tiplariga baho berishda "reaktivlik" terminini tatbiq etgan. Klinik tibbiyotda bemorning ahvoliga umumiy baho berishda Organizmning reaktivligi termini ishlatiladi. Ichki va yuqumli kasalliklar klinikasida, mas, pnevmoniya, sil, dizenteriya va boshqa kasalliklarning reaktiv (giperergik) va kam reaktiv (allergik, gipoergik) shakllari tafovut qilinadi. Tez, ogʻir oʻtadigan kasalliklarni reaktiv shakllarga, sust, bilinar-bilinmas oʻtadigan kasalliklarni esa kam reaktiv shakllarga kiritilgan.

Xirurgiyada jarohatning turlicha bitishi, sepsis, peritonit va boshqa kasalliklarning har xil oʻtishi Organizmning reaktivligining oʻzgarishiga bogʻliq. Jarohatning tez bitishi, bir talay qizil granulyasiya paydo boʻlishi, mukammal epiteliy rivojlanishi Organizmning reaktivligining yuksak darajada ekanligini koʻrsatadi.

Organizmning reaktivligining biologik (turga xos), guruhli va individual bor. Hayvonlarning muayyan turiga xos fiziologik va patologik reaktivlikning eng harakterli xususiyatlari biologik reaktivlikka kiritiladi. Guruhli reaktivlik biologik reaktivlik asosida shakllanadi. Individual reaktivlik individ (shaxs)ning konstitutsiyasi, jinsi, yoshi, yashash sharoitiga bogʻliq. Bola oʻsgan sayin Organizmning reaktivligi takomillashib boradi.

Gʻoyat zararli omillar taʼsir etganda patologik reaktivlik roʻy beradi. Mas, homiladorlik toksikozlarining baʼzi shakllarida Organizmning reaktivligi allergik tipda oʻzgaradi. Patologik reaktivlik koʻpgina kasalliklar (revmatizm, gipertoniya kasalligi, bronxiol astma va boshqalar) patogenezida muhim rol oʻynaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilРеактивлик шакллари. Реактивлик куйидаги шаклларда намоён булиши мумкин:

Кутарилган – гиперергия

Пасайган – гипергия

Ва гайри табиий холат – дизергия
Organik arxitektura

Organik arxitektura - 20-a. meʼmorligida Yevropada paydo boʻlgan yoʻnalish, oqim. Inshoot va binolar shakli va tuzilishi atrof muhit bilan uygʻunlashgan holda tabiiy materiallardan boʻlishi kerak, degan gʻoyani ilgari suradi (mas, qabulxona, villalar, dangʻillama uylar, shahar tashqarisidagi mehmonxonalar). Bu gʻoya ilk bor 1890 yilda amerikalik meʼmor L. Salliven tomonidan targʻib qilingan, keyinchalik shogirdi F. Rayt ijodida nazariy va amaliy jihatdan rivojlantirilgan. O.a. taʼsirida AQSH, Italiya, Fransiya, Yaponiya va Skandinaviya mamlakatlarida mahalliy meʼmoriy maktablari vujudga keldi. F. Rayt vafotidan soʻng (1959), O.a. 60-yil.

lar meʼ-morligidagi turli oqilona uslublar bilan aralashib ketdi. Uning yangi shakllarini hosil qilishdagi umumiy qoidalar, baʼzi bir usullar hoz. zamon meʼmorligi dizaynida va badiiy qurilishlarda keng foydalanilmoqda. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organik geokimyo

Organik geokimyo - Yerning turli geosferalaridagi organik moddalarni oʻrganuvchi geokimyo fanining boʻlimi. O.g. vazifasi organik birikmalarning yuzaga kelishi, shakli va kelgusida ular tarkibining oʻzgarishi va tarqalish qonuniyatlarini tadqiq etishdan iborat. O.g., shuningdek, tirik organizmlarning kazilmalar shakliga (jumladan, mikroorganizmlar ishtirokida) oʻtishini, bu moddalar paydo boʻlish sharoitlari va omillarini hamda ularni issiklik, yuqori bosim va boshqa geologik omillar taʼsiri ostida yana oʻzgarib, togʻ jinslariga va yonuvchi foydali qazilmalarga aylani-shini ham oʻrganadi. Neft va kumir geokimyosi mustaqil ilmiy yoʻnalish sifatida shakllangan. O.g.ning muhim boʻlimi rudali konlarni (uran, oltin, simob, mis, vanadiy, germaniy va boshqalar) paydo boʻlishida va Yer poʻstidagi bir qancha kimyoviy elementlarning migratsiyasi va toʻplanishida organik moddalar ishtirokini oʻrganish ustida ish olib boradi. O.g. kosmik jismlarning organik moddalarini tadqiq qiluvchi organik kosmokimyo bilan uzviy bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organik dunyo

Organik dunyo, tirik tabiat - Yer biosferasida tarqalgan tirik mavjudot — organizmlar (mas, mikroorganizmlar, oʻsimliklar, hayvon va odamlar) majmui. Organik dunyoning alohida komponentlari oʻzaro va anorganik tabiat bilan mustahkam aloqada boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organik kislotalar

Organik kislotalar - tarkibida karboksil guruh saqlovchi organik birikmalar sinfi (qarang Karbon kislotalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kislotalar
Organik modda

Organik modda - 1) kimyoda -organik birikma, yaʼni uglerodning boshqa elementlar bilan birikishidan hosil boʻlgan birikma; 2) geologiyada — tabiiy organik birikmalarning murakkab aralashmasi; tuproq, dengiz va koʻl choʻkindilari, choʻkindi togʻ jinslari, shuningdek, yer usti va yer osti suvlari tarkibida bir oz miqdorda boʻladi. Organik moddaning bosh manbai, asosan, oʻsimliklardir. Organik moddaning gumus, sapropel va liptobolit xillari bor. Choʻkindi jinslarda oʻrta hisobda 15–20 kg/m3 chamasida boʻladi. Kumir va yonuvchi slanetslarning asosiy massasini tashkil etadi; neft va yonuvchi gazlarning manbai deb hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organik shisha

Organik shisha — shaffof plastik material (qarang Polimetilmetakrilat).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organik oʻgʻitlar

Organik oʻgʻitlar – tarkibida oʻsimlik yoki hayvon organik birikmalari shaklida oziq moddalari boʻlgan oʻgʻitlar. O.oʻ.ga koʻpgina mahalliy oʻgʻitlar, yashil oʻgʻit, shahar kommunal xoʻjaligi chiqindilari (axlat va ularning kompostlari, oqindi suvlar choʻkindilari, najas), oziq-ovqat, koʻn va boshqa sanoat tarmoqlari chiqindilari hamda sapropel (choʻkma loyqa), poxol va boshqa kiradi. O.oʻ. tuproqda biologik jarayonlarni kuchaytirib, uning fizik va kimyoviy xossalarini yaxshilaydi, oziq moddalar miqdorini oshiradi, tuproqning muhim agronomik xususiyatlariga har tomonlama taʼsir etadi va toʻgʻri qoʻllanilganda barcha ekinlar hosildorligini keskin oshiradi. Tup-roq mikroorganizmlari hayot faoliya-ti natijasida O.oʻ. parchalanganda oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan mineral birikmalar va chirindi hosil boʻladi. Masalan, tuproqqa goʻng orqali oʻsimliklar uchun kerakli barcha oziq moddalar (makro- va mikroelementlar) tushadi. Bunday oʻgʻitlar toʻliq oʻgʻitlar deb ataladi. O.oʻ. tuproqqa solingan yilida-gina emas, balki bir necha yil taʼsir etadi. O.oʻ. faqat oʻsimliklar uchun mineral oziq moddalar manbai boʻlib qolmasdan, SO2 manbai hamdir. O.oʻ. tuproq mikroorganizmlari uchun energetik material va oziq manbai boʻlib xizmat qiladi. Bundan tashqari, goʻng va najasning oʻzi mikrofloraga boy boʻladi. Shuning uchun O.oʻ.ning solinishi tuproqda azot toʻplovchi bakteriyalar, ammonifikatorlar, nitrifikatorlar va boshqa foydali mikroorganizmlar guruxlari faoliyatini kuchaytiradi. Mas, tipik soz tuproq yerlardagi gʻoʻzaga uzoq yillar davomida goʻng solinib turilganda tuproqning suv oʻtkazuvchanligi ancha yaxshilanadi. Egatlarga birinchi bor suv taralganda tuproq, ning bir soatda suv ichishi oʻgʻitlan-magan dalada gektariga 117 m3 ni, har yili goʻng solinadigan dalada esa 195 m3 ni tashkil etdi.

O.oʻ. gektariga 15—20 t va undan ortiq normada haydash vaqtida asosiy oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Ular gʻoʻza-bedagʻalla almashlab ekishda bedapoya haydalgandan keyin 5—6-yillari solinadi. O.oʻ. oʻsimliklarni oziqlantirishda mineral oʻgʻitlar bilan birgalikda ham qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 Skryabin F. A., Navoz v sisteme udobreniy xlopchatnika v oroshayemix usloviyax Sredney Azii, T., 1970; Rekomendatsii po primeneniyu udobreniy v respublikax Sredney Azii, T., 1974; Lignin asosidagi organik oʻgʻitlar yuqori hosil omili, T, 1978.

Ergash Ziyamuhamedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻgʻitlar
Organik-mineral oʻgʻitlar

Organik-mineral oʻgʻitlar - tarkibida organik moddalar va mineral birikmalar boʻlgan oʻgʻitlar. Gumin kislotalarlan olinadi. Tarkibi va nomi turlicha boʻladi. Masalan, gumofos, gumofoska, torf-ammiakli oʻgʻitlar, torfmineral-ammiakli oʻgʻitlar va boshqa (qarang Gumin oʻgʻitlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organogen togʻ jinslari

Organogen togʻ jinslari (yun. organon — organik va ...genez), biogen togʻ jinslari — organik qoldiqlardan yoki organizmlarning faoliyati natijasida hosil boʻlgan minerallardan tashkil toptan choʻkindi togʻ jinslari. Tarkibiga koʻra, karbonatli, kremniyli, baʼzi fosfatli jinslarga, shuningdek, koʻmirga boʻlinadi. Karbonatl i Organogen togʻ jinslarij. foraminifera, marjon, mshanka, braxiopoda, mollyuskalar va boshqa organizmlarning chigʻanoklari, suvoʻtlardan tarkib topgan. Ularga ohaktosh, boʻr va boshqa kiradi. Kremniyli Organogen togʻ jinslarij. diatomit, spongolit, radiolyarit (kremniyli jinslar), kokkolitoforid va boshqalardan iborat. Fosfatli Organogen togʻ jinslarij. kam uchraydi, ularning tarkibiga turli davrlarda yigʻilgan silur braxiopodalari, guano va boshqa kiradi. Koʻmirli Organogen togʻ jinslarij. tarkibiga turli sifatli kumir, yonuvchi slanetslar kiradi; bu guruhtogʻ jinslarining hajmi Yer poʻstidagi karbonatlarga nisbatan juda kam. Neft va qattiq bitumlar Organogen togʻ jinslarij.ning alohida guruhini tashkil qilgan, fitoplankton ularni hosil qiluvchi asosiy material boʻlgan. Organogen togʻ jinslarij. qatlamlarining qalinligi 5—10 sm dan bir necha 100 m gacha. Tarkibiga karab rangi har xil, koʻproq och kulrang va oq. Organogen togʻ jinslarij. paleozoy, mezozoy, kaynozoy davrlari choʻkindi jinslari orasida uchraydi. Oʻzbekistonda bu jinslar qoʻrgʻoshin, rux, ohaktoshlar, kumir, neft va gaz konlarida mavjud.

 Adabiyot 
 Logvinenko N. V., Petrografiya osadochnix porod, M., 1984.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organogenez

Organogenez (yun. organon — organ va ... genez) — kup hujayralilarda em-briogenezning oxirgi bosqichi, organlarning hosil boʻlishi, shakllanishi va ixtisoslashuvi jarayoni. O. gastrulyasiyada ektoderma, entoderma, mezoderma kabi homila qavatlari hosil boʻlishidan boshlanadi. Ektodermadan nerv sistemasi, sezgi organlari, terining ustki qismi va uning hosilalari, oldingi va orqa ichak epiteliy-si; entodermadan oʻrta ichak epiteliy-si, hazm bezlari, nafas organlari; mezodermadan tayanch harakat sistemasi, skelet va muskullar, yurak, qon va limfa tomirlari, jinsiy va siydik organlari hosil boʻladi.

Oʻsimliklarda "O." termini, odatda, asosiy organlar (ildiz, poya, barg, gullar)ning ontogenez jarayonida meristemadan shakllanishi va rivojlanishini ifodalaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Organoterapiya

Organoterapiya (organ va terapiya) — bemorlarni hayvonlarning sekretsiya bezlaridan, shuningdek, boshqa aʼzo va toʻqimalaridan tayyorlangan preparatlar bilan davolash. Ichki sekretsiya bezlaridan tayyorlangan organopreparatlar gʻoyat samarali, chunki ularda organizmning eng muhim funksiyalariga juda kuchli taʼsir etadigan gormonlar bor. Bunday organopreparatlarga gipofiz preparatlari (pituitrin, prolaktin, adrenokortikotrop gormon va boshqalar), kalqonsimon bez preparati (tireoidin), qalqonsimon bez yonidagi bezchalar preparati (paratireoidin), meʼda osti bezi preparatlari (insulin, lipoka-in va boshqalar), buyrak usti bezlari poʻstloq qavatining gormonlari (kortizon va boshqalar), ayol jinsiy gormonlari (follikulin, sinestrol va boshqalar), erkak jinsiy gormonlari (metiltestoteron va boshqalar) kiradi (qarang Gormonam preparatlar). Orga-nopreparatlarning aksarisi xazm shi-ralari taʼsirida yemiriladi, shuning uchun ular organizmga parenteral yoʻl bilan (teri ostiga, muskul orasiga yoki venaga) yuboriladi. Organopreparatlarni vrach buyuradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orden

Orden (lotincha: ordo – qator, daraja) – 1) metall nishon, taqdirlash belgi-si, harbiy yoki fuqarolik xizmatlari uchun beriladigan faxriy mukofot. ordenning taqdirlash belgisi sifatida vujudga kelishi ritsarlik tarixi bilan bogʻliqdir. Qadda ritsarlar alohida kiyim bosh kiyib, boʻyinlariga qimmatbaho metalldan yasalgan krest taqib yurishgan, bu ularning muayyan ritsarlik tashkiloti (ordeni)ga tegishlili-gini bildirib turgan. „Falon orden kava-leri“ (yaʼni aʼzosi) degan ibora ana shundan kelib chiqqan. XIV-XVI asrlarda saroy amaldorlarining belgilari paydo boʻldi, ular keyinroq mukofotlar tusini oldi (mas, 1348-yoki 1350-yildan inglizlarning Bogʻichlar ordeni; 1399-yildan Bani ordeni; 1429-yildan avstriyaliklar va ispanlarning Oltin Jun teri ordeni; 1579-yildan fransuzlarning muqaddas Ruh orden). Islom dini tarqalgan Turkiya, Eron, arab davlatlarida podsholar buyuk xizmatlar koʻrsatgan odamlarni boʻyniga taqishga moʻljallangan yarim oy shaklidagi nishonlar bilan taqdirlashgan. Taqdirlash marosimlari, aso-san, diniy va milliy bayramlarda oʻtkazilgan. Rossiyada birinchi ordenni Petr I 1698-yil taʼsis etgan (avliyo apostol Andrey Pervozvanniy orden). Oktabr toʻntarishidan keyin podsho orden va medallari bekor qilindi. Birinchi sovet Qizil Bayroq ordeni 1918-yilda RSFSR da taʼsis qilindi. Shoʻrolar hukumati keyinchalik juda koʻp orden, medal, faxriy yorliqlar taʼsis etdi. Lenin ordeni SSSRning eng oliy ordeni hisoblangan. SSSR tarqalib ketgandan soʻng Oʻzbe-kiston mustaqil respublikalar ichida birinchi boʻlib oʻz orden va medallarini joriy etdi hamda ularni, shuningdek, turli esdalik va kolleksiya tangalarini oʻzida ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi (qarang: Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari); 2) Gʻarbiy Yevropada ritsarlarning harbiy-monarxlik tashkilotlari; 3) baʼzi maxfiy jamiyatlarning nomi; mas, masonlik orden OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Order

Order (lot. ordo — qator, tartib) — 1) buyruq, koʻrsatma, farmoyish beruvchi rasmiy hujjat (mas, uy-joyga koʻchib kirishga, tergov organlarining tintuv oʻtkazishga ruxsat beruvchi buyrugʻi); 2) buxgalteriyada — pul mablagʻlari yoki moddiy boyliklar bilan operatsiyalarni amalga oshirishga oid hujjat. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Order (meʼmorlik)

Order (meʼmorlikda) — meʼmoriy kurilmalardagi turli (vertikal va gorizontal) qismlarning oʻzaro uygʻunligi, ularning tarkibiy va badiiy us-lubi. Vertikal qismi ustun (kolonna)dan iborat boʻlib, tana, kapitel (bosha) va poyustun, baʼzan pyedestaldan tashkil topadi. Gorizontal (toʻsin) qismi arxitrav, friz va karnizni, ular bir-galikda antablementni tashkil qiladi. O.ning mumtoz tizimi Yunonistonda paydo boʻlgan. Asosiy O.lar yunon qabila va viloyatlarining nomlari bilan doriy, ioniy, korinf O.lari deb ataladi. O.ning dastlabki har xil tizimlari Qad. Misr va Eron xalq meʼmorligida koʻllanilgan. Qad. Rimda shakllangan mumtoz O.lar tizimi jahon meʼmorligining yuksalishiga katta hissa koʻshdi (qarang Memorlik orderlari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ordinata

Ordinata (lotincha: ordinatus — tartiblangan) — Dekart koordinatalar tizimiv& nuqtaning ikkinchi koordinatasi, y harfi bilan belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ordinator

Ordinator (lot. ordinator — tartibga keltiruvchi) — davolash muassasalarida boʻlim mudiri rahbarligida bemorlarni davolaydigan vrach. Klinikada (klinik O.) kafedra assistenti qoʻl ostida ishlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ordinatura

Ordinatura, klinik ordinatura — tibbiyot oliy oʻquv yurtlari, malaka oshirish institutlari va ilmiy tadqiqot muassasalarida shifokorlar malakasini oshirishning oliy formasiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Ordovik sistemasi

Ordovik sistemasi (DAVRI), ordovik (lot. Ordovices — Buyuk Britaniyaning hozirgi Uels hududida yashagan qad. kelt qabilasi nomidan) — paleozoy erasining pastdan 2davri. Ordovik sistemasi radiologik metod boʻyicha hrz. davrdan 490±15 mln. yil avval boshlanib, 435±10 mln. yil avval tugagan va taxminan 67 mln. yil davom etgan. Ordovik sistemasi dastlab 1879-yilda ingliz geologi Ch.Lapuors tomonidan Buyuk Britaniya hududida ajratilgan. Ordovik sistemasi mustaqil davr sifatida fakat 1960-yilda Xalqaro geologik kongreseda qabul qilingan. Ilgari koʻp mamlakatlarda uni silur sistemasi (davri)ning quyi boʻlimi sifatida qoʻllaganlar. Ordovik sistemasi 3 boʻlim (quyi, oʻrta, yuqori) va 6 yarus (tremadok, arenig, llanvirn, llandeyl, karadok va ashgil) dan iborat. Ordovik sistemasining boʻlim va yaruslarga aj-ratishda hamma tomonidan tan olingan boʻlinishi hozirgacha yoʻq. Ordovik sistemasi barcha qitʼalarda va koʻpincha orollarda ajratilgan. Ordovik sistemasining boshlanishi Yer yuzasining choʻkishiga toʻgʻri kelib, koʻpgina hududlar dengiz suvi bilan krplangan. Dengiz transgressiyasining maksimumi oʻrta ordovik boʻlimlarida mavjud boʻlgan. Yuqori Ordovik sistemasi kaledon burmalanishi tufayli dengiz suvlari bilan qoplangan maydonlar kamayib, yangi yirik qurukliklar vujudga kelgan. Bu davrda dengiz havzasi ikki turli boʻlgan: birinchi-si turgun platforma strukturalarida tuzilgan epikontinental dengiz havzalaridan iborat; ularda, asosan, ohaktosh, gil, kvarsli qum yotqiziqlari tarqalgan; ikkinchisi esa geosinklinal strukturalarga xos boʻlib, qum, gil va graptolitli slanetslar hamda suv osti vulkan jinslari koʻp. Vulkan jinslari Uels, Appalachi, Qozogʻiston, Shimoliy Tyanshan va boshqa geosinklinal oblastlarida uchraydi.

Ordovik sistemasi dengiz yotqiziqlarida graptolit, trilobit, boshoyoqli mollyuskalar, yelkaoyoqlilar, peletsipoda, foraminifera va boshqa umurtqasiz jonivorlar qoldigʻi uchraydi. O.yeda dengiz tipratikani, ostrakoda, mshankalar, bulutlar mavjud boʻlgan va umurtqalilar paydo boʻla boshlagan. Oʻsimliklardan koʻkyashil suvoʻtlar koʻp tarqalgan boʻlib, birinchi bor yuksak oʻsimliklar vujudga kelgan. Kembriy davrida-gidek, bu davrda ham bakteriyalar ni-qoyatda koʻp edi. Oʻrta Osiyoda Ordovik sistemasi yotqi-ziklari Shimoliy va Janubiy Tyanshan, Chat-qol, Turkiston, Zarafshon, Olay, Nurota va Qizilqumdagi Tomditov, Boʻkantov togʻlarida maʼlum. Ordovik sistemasi yotqi-ziklarida neft (AQSH), yonuvchi slanets (Estoniya), fosforitlar (Leningrad viloyati), ordovik intruziyalarida oltin va boshqa metallar (Qozogʻiston) uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geologiya
Ordos

Ordos — Xitoyning shimoliy qismidagi choʻlli plato. Xuanxe daryosining aylanib oqqan joyida. Maydoni 95 ming km². O.ning janubiy qismi Lyossli platoga tutashgan. Koʻp qismining bal. 1100– 1500 m, eng baland joyi 2535 m. Asosan, yura va boʻr davrining qumtoshlaridan tuzilgan. Yer yuzasi qir va botiqlardan iborat. Pastqam joylari shoʻr koʻl, shoʻrxok va botqokliklar bilan band. O. hududining yarmiga yaqinini shamolda qisman koʻchib yuruvchi qum tepaliklari egallagan. Iklimi keskin kontinental, moʻʼtadil iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 10°, iyulniki, 23°. Yillik yogʻin 100–400 mm. Landshaftining ak-sari qismi choʻl, chala choʻl va quruq dasht. Boshokli oʻt oʻsimliklari oʻsadi. Butazorlar bor. Aholisi koʻchmanchi chorvachilik bilan hayot kechiradi. Toshkoʻmir, neft, soda konlari topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Ichki Mongoliya
Turkum:Choʻllar
Orenburg savdo yoʻli

Orenburg savdo yoʻli - Rossiya bilan Oʻrta Osiyo oʻrtasidagi savdo yoʻli. Rossiya hukumati 18-asrning 30-yillarida Qozogʻiston yerlarini oʻzlashtirish va Oʻrta Osiyo bilan savdoni rivojlantirish maqsadida Yoyiq daryosiga quyiladigan Oʻr daryosi yonida harbiy qalʼa qurishga kirishib, K. Kirillov boshchiligida Orenburg ekspeditsiyasini tashkil etdi. Ekspeditsiyaga harbiy qalʼa qurish bilan birga oʻzbek xonliklari bilan aloqalarni rivojlantirish hamda oʻzbek savdogarlariga imtiyozlar berish vazifalari yuklatiddi. Orenburg shahri kelajakda Rossiyaning Turkiston oʻlkasi bilan diplomatik, iqtisodiy aloqalarida muhim oʻrin tutishi lozim edi. Hukumat koʻrsatmasida Toshkent, Xoʻjand, Xiva, Buxoro bilan aloqani yuksak darajaga koʻtarishga alohida ahamiyat beriddi. Bu-xoroga 1-marta savdo karvoni yuborila-digan boʻldi, oʻzbeklarga Rossiyada doimiy yashashga ruxsat ham berildi.

1735-yil avgustdan Orenburg shahriga poydevor qoʻyildi, unda toshkentlik savdogarlar ham qatnashgan. 1744-yilda Orenburg gubernyasi tashkil topdi. Rossiya hukumati Oʻrta Osiyodan inglizlarni surib chiqarish uchun xonliklar bilan har qanday yoʻl bilan boʻlsada diplomatik munosabatlarni qoʻllab-quvvatladi, ularning elchilarini izzat-ik-rom bilan kutib oddi.

Tashqi ishlar kollegiyasi 1750-yilda Orenburgga Xiva xoni Gʻoyibxon vakillari kelganligini bilgandan soʻng gubernator Neplyuyevga elchi orqali xonga tabrik va sovgʻa yuborishni topshiradi va savdoni ragʻbatlantirish, Orenburgga koʻplab savdogarlarni yuborishni taklif etadi. 1753-yilda Xiva va Buxoroga Danilo Rukavkin boshchili-gida savdo karvoni keladi.

Orenburg savdo yoʻliyilning uzunligi taxminan 2226 km boʻlib, karvon uni 50—60 kun mobaynida bosib oʻtgan.

1757, 1761 va 1763-yillarda Xiva elchilari Orenburg va Astraxonga keladi. Soʻngra elchi har yili aprel va avgust oylarida Xiva mahsulotlarini Astraxonga tashib berish uchun Mangʻishloqqa rus kemalarini yuborishni soʻraydi. 1774-yilda Buxoro elchisi Ernazar Mak,-sutov Kaspiy dengizi atroflarida bepul savdo qilishga ruxsat oladi. Shundan soʻng buxoroliklarga Rossiya orkali Makkaga haj safariga borishga ruxsat beriladi. O.yey. Rossiyaning Oʻrta Osiyo xonliklari bilan iqtisodiy, siyosiy va savdo-sotiq ishlarini kuchaytirishda muhim rol oʻynadi.

Nazirboy Tojiboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orenburg echki zoti

Orenburg echki zoti - tivit yoʻnalishidagi echki zoti. Orenburg echki zotiz. mahalliy ti-vitli echkilarni uzoq vaqt tanlab chatishtirish yoʻli bilan chiqarilgan. Tana tuzilishi baquvvat. Shoxlari uzun. Serkalari oʻrtacha 65–70 kg, urgochilari 45– 47 kg keladi. Qirqib olinadigan jun chiqimi 0,3—0,4 kg. Juni tivit (35%, uz. 5—6 sm, ingichkaligi 14—16 mkm) va qil (65%, uz. 7—9 sm, ingichkaligi 80— 90 mkm)dan iborat. Tiviti qoramtirkulrang. Oqranglisi kam uchraydi. Tarab olinadigan tivit chiqimi 0,2—0,3 kg dan 0,5 kg gacha. Tiviti butun dunyoga mashhur. Undan issiq Orenburg roʻmollari tayyorlanadi. Sogim davrida 90– 120 kg sut beradi, yogʻliligi 4,8—5%. 100 ta ona echkidan 125 — 140 uloq olinadi. Bu echki Orenburg, Chelyabinsk viloyatlarida, Boshqirdistonda va Qozogʻistonning ayrim joylarida boqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uy hayvonlari
Orexovo-zuyevo

Orexovo-zuyevo - Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1917-yildan). Klyazma daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 125,3 ming kishi (1998). Rossiya toʻqimachilik sanoatining ilk markazlaridan. Mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, plastmassa ishlab chiqarish "Karolit" zavodi mavjud. Pedagogika instituti, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, drama teatri faoliyat koʻrsatadi. O.-Z. 19-asrning oʻrtalarida vujudga kelgan. 1917-yildan O.-Z. deb atala boshlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moskva viloyati shaharlari
Oryol

Oryol — Rossiya Federatsiyasi Oryol viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Oka daryosining har ikkala sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 289,5 ming kishi (2025). Mashinasozlikning yirik markazi — avtogreyder, avtoyuklagich, boshqaruvchi hisob mashinalari, "Yantar" soatlari ishlab chiqariladi, priborsozlik, toʻqimachilik mashinasozligi rivojlangan. Poʻlat quyish zavodi bor. Yengil, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari mavjud. 5 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, I. S. Turgenev (Oryolda tugʻilgan), I. A. Bunin, N. S. Leskov, oryollik yozuvchilar, tarixchi T. N. Granovskiy, kompozitor V. S. Kalinnikov muzeylari, oʻlkashunoslik muzeyi, suratlar galereyasi, "Oryol hujumi operatsiyasi" muzey-dioramasi mavjud. O. 1566-yilda Rus davlati jan. chegarasini himoya qiluvchi qalʼa si-fatida qurilgan. 1778-yildan Oryol gubernyasi markazi. 17 a. oʻrtalaridan galla savdosining muhim markazi. O.da 18—19-asrlar tarixiy-meʼmoriy yodgorliklaridan Nikolo-Peskov va Mixail Arxangel cherkovlari, "Dvoryanlar uyasi" (hozirgi shahar madaniyat va istiro-hat bogʻi hududi) atrofidagi binolar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil