Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Shoxdara

Shoxdara, Janubiy Shoxdara, Jaushangoz — Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi daryo. Gʻunt daryosining chap irmogʻi (Amudaryo havzasi). Shoxdara tizmasining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 142 km, havzasining maydoni 4180 km². Shugʻnon va Shoxdara tizmalari oraligʻidan oqadi. Havzasida maydoni 166,7 km²boʻlgan 379 ta muzlik bor. Qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Muzlamaydi. Iyulda suvi koʻpayadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 34,5 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 48,6 m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 2,6 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Sugʻorishda foydalaniladi.

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Shoh Jahon

Shoh Jahon (1592.05.01, Lohur 1666.22.01, Agra) — Boburiylar saltanati hukmdori (1627—58).

Asl ismi Shahobiddin Muhammad Xurram (taxt nomi Shoh Jahon I, 1628-yilgacha Shoh Jahon Bahodir mansab bilan Shohzoda Xurram Baht Bahadur-Mirza deb nomlangan; Toj Mahal qurilishi bilan oʻz nomini abadiylashtirgan Boburiylar imperiyasining Podshohi (1627-1658).
thumb|right|Shoh-Jahon

Jahongirshohning 3-oʻgʻli. 1616-yil Dekan (toʻgʻrirogʻi — Dakan)dagi gʻalabasidan soʻng Shoh Jahonnomini olgan. 1622—25-yillar otasi Jahongirshohga qarshi urushib, yengilgan. 1627-yilda taxt uchun kurashlarda gʻolib boʻlib, "Abul Muzaffar Shahobiddin Muhammad Sohibqironi Soniy" taxallusini olgan. Taxtga oʻtirgan zahoti bir qancha isyonlarni bostirishga majbur boʻlgan. 
thumb|300px|Toj Maxal maqbarasi, Agra
Shoh Jahon poytaxtni Agradan Dehliga koʻchirgan. Bu davrda adabiyot, sanʼat, musiqa va boshqalar fanlar rivoj topgan. Shoh Jahon bir qancha muhtasham obidalarni bunyod ettirgan — Agrada Tojmahal, Qizil qalʼa, Dehlida Jome masjid, Lohurda Shalimar bogʻi va boshqalar Shoh Jahon davrida Boburiylar saltanati tanazzulga yuz tuta boshlagan.

1630—33-yillarda Gujarat va Dekanda qattiq qurgʻoqchilik tufayli ocharchilik boʻlgan, xalqning ahvoli ogʻirlashgan, shuning uchun Shoh Jahon mazkur oʻlkalardagi yer soligʻini kamaytirgan. Shoh Jahon davrida Yevropa savdo kompaniyalarining Boburiylar davlatiga suqilib kirishi kuchaygan, Shu kezlarda uning oʻg'illari oʻrtasida taxt uchun kurash avj olgan. Bu kurashda katta oʻgʻli Avrangzeb gʻolib kelib, taxtni egallagan. Shoh Jahon Tojmahal maqbarasida xotini Mumtoz Mahal yoniga dafn etilgan.

Ad:. Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Turkum:Boburiy hukmdorlar
Turkum:Dehli
Shoh Mahmud Churos

Shoh Mahmud Churos, Mirza Shoh Mahmud ibn Mirza Fozil Churos (17-asr) — tarixchi olim. Hayoti, asosan, Yorkend xonligining markazi — Yorkendda oʻtgan. Sh.Shoh Mahmud Churos Yorkend xonlari Abdullaxon, Ismoilxon, Abdurrashidxon, Muhammad Aminxonga bagʻishlab tarixiy asarlar yozgan. Beshta tarixiy asaridan "Anis attolibin" (1639—40) va "Tarixi Shoh Mahmud ibn Mirza Fozil churos" (1670; qisqacha "Tarix") asarlari bizgacha saqlanib qolgan.

SH.Shoh Mahmud Churos "Anis attolibin" asarini ishqiya tariqatining ishoqiyya suluki rahnamosiga bagʻishlangan. Uning fors tilidagi "Tarix" asari chigʻatoy xoni Ismoilxonga bagʻishlangan boʻlib, bu asar nufuzli saroy aʼyoni Erkebek taklifiga binoan yaratilgan. Muallif bu asarni yozishda Muhammad Haydarning "Tarixi Rashidiy" asaridan keng foydalangan. Bu asar soʻz boshi va 118 ta bobdan iborat boʻlib, Sharqiy Turkiston (muallif iborasicha, Moʻgʻuliston)da 1670-yilgacha boʻlgan voqealarni oʻz ichiga olgan. Muallif oʻzi mansub boʻlgan churos qabilasi haqida mufassal maʼlumot bergan. Shuningdek, asarda qozoq xoni Tavakkal va ukasi Ishimxoyushsh Sharqiy Turkiston (Chalish va Turfon)dagi faoliyati ham yoritilgan. Asar qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti va Rossiya Davlat kutubxonasi (Moskva)da saqlanadi.

 Adabiyot 
 Materialm po istorii kazaxskix xanstv XV XVIII vekov, AlmaAta, 1969.

 

Turkum:Tarixchilar
Shoh Shujo

thumb|220px|Shoh Shujo

Shoh Shujo (1617-1661) - boburiy shahzodalardan. Shoh Jahonning 2-oʻgʻli, onasi Mumtoz Mahal Begim. Shoh Jahon uni 1639-yilda Bangalga hokim etib tayinlagan. 1642-yilda unga Orissa ham tortiq qilingan. Shoh Shujo atrofidagi boshqa yerlarni ham zabt etgan, yaʼni amalda Sharqiy Hindiston uning tasarrufida boʻlgan. U bu oʻlkalarda 20 yildan ortiq (1639—60) hukmronlik qilgan. Shoh Jahon 1657-yilning dekabrda Bangalda oʻzini podshoh deb eʼlon qilgan. Otasi vafot etgach, akauka shahzodalar oʻrtasida taxt uchun kurash boshlanib ketgan. 1659-yil 5 yanvarda Avrangzeb Sh.shahrini jangda magʻlub etadi, u qolganqutgan askarlari bilan Bangalga qochgan. 1660-yilda oilasi va navkarlari bilan Arakan (hozirgi Myanma) ga panoh istab kelgan, avval Makkaga, undan yo Turkiyaga, yo Eronga oʻtib ketish niyatida boʻladi, lekin ayrim maʼlumotlarga qaraganda, oʻsha yerda bolachaqasi bilan birga oʻldirib yuboriladi.

Shoh Shujo oʻqimishli, madaniyatli shaxs boʻlgan, saroydagi shoir va olimlarni ragʻbatlantirgan. Bunyodkorlik ishlari olib borgan — Bara Katra (Katta saroy), Iydgoh, Husayniy dolon, masjidlar, Anand saroʻvar nomli katta suv havzasi qurdirgan, atrofida Devoni xos, Deyuni om, hammomlar, favvoralar bunyod ettirgan.
Shoh Gʻarib Mirzo

Shoh gʻarib mirzo (taxallusi Gʻaribiy) (15-asr 2-yarmi, Hirot) — shoir, temuriy shahzodalardan biri. Husayn Boyqaroning oʻgʻli. Zamondoshlari tomonidan oʻz davrining nodir isteʼdodli shoiri sifatida eʼtirof etilgan. Navoiy "Farhod va Shirin" dostonida Sh.Gʻ.M.ga alohida bob ajratib, unga koʻpgina yaxshi nasihatlar qilgan. Keyinchalik vafot etganda ham, uning vafotiga ulugʻ shoir marsiya bagʻishlagan.

SH.Gʻ.M. oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Uning forscha va oʻzbekcha sheʼrlaridan iborat devonining qoʻlyozma nusxasi Gamburg milliy kutubxonasida saqlanadi (inv. №15). Unda Sh.Gʻ.M.ning forscha 37 gʻazal, 1 qitʼa va 1 muxammasi (umumiy hajmi 557 misra) va oʻzbekcha 76 gʻazal va 4 muxammasi (umumiy hajmi 1210 misra) oʻrin olgan. Uning lirik sheʼrlarida ishq, vasl, hijron, sogʻinch, vafo, jafo, sadoqat, may va bulardan hosil boʻladigan kayfiyatlar, yaʼni quvonch, qaygʻu, saodat, hasrat, maʼshuqaning goʻzalligini taʼriflash kabi mavzular yetakchi oʻrinni egallaydi. U gʻazalnavis boʻlib, uning ijodida 5 muxammas va 1 qitʼadan tashqari, barcha asari gʻazal janrida yozilgan.

Ijodida badiiy lik, yangilik, oʻziga xoslik kuchli. Oʻzbekcha va forscha sheʼrlari nihoyatda ravon til, goʻzal uslubda yaratilgan. Gʻazallarida mavzu va holatni saqlashga uringan. Sheʼrlarida xalqning, xususan, Hirot aholisining urf-odatlari, anʼanalari, tushunchalari, kiyinishlari, turmush tarzi, hatto sport oʻyinlari ham oʻz aksini topgan. Shuningdek, xalq ogʻzaki ijodi ham uning sheʼrlariga, ijodiga muayyan taʼsir oʻtkazgan.

Ijodiga fors va oʻzbek sheʼriyatining mumtoz namoyandalari, ayniqsa, Husayniy, Navoiy va Jomiyning taʼsiri sezilarli. Sheʼr musiqiyligini oshirish uchun musiqali soʻzlarni tanlash, soʻzlarni takrorlash, bir joydan chiqadigan undosh harflarni yonmayon keltirish, har bayt yo har misrani bir soʻz bilan boshlash kabi usullardan foydalangan.

 
 Devon, T., 2001.

Ad:. Alisher Navoiy, Mukammal asarlari toʻplami 20 j.li, 13-j., T., 1997.

Shafiqa Yorqin, Otabek Joʻraboyev.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Shohjahonpur

Shohjahonpur - Hindistonning shimoliy qismidagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida, Deoxa daryosi (Gang daryosi irmogʻi) boʻyida joylashgan. Aholisi 260 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, shakarqamish) rayonining savdosanoat markazi. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi. Toʻqimachilik korxonalari bor. Shaharga 1647-yilda asos solingan va Boburiylar saltanati hukmdori Shoh Jahon nomi bilan atalgan.

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Shohin

Shohin (taxallusi; asl ismi Shamsiddin) (1859, Buxoro — 1894, Qarshi) — fors shoiri. Buxorodagi Shodimbiy madrasasida tahsil olgan. Jami 12500 misradan iborat sheʼriy merosi bizgacha yetib kelgan. Ular 164 gʻazal, 58 qasida, 4 muxammas, 3 musaddas, 27 ruboiy, 5 hajviy qasida, 2 tarjeʼband, 1 fard, "Layli va Majnun" dostoni va Saʼdiyning "Boʻston"i yoʻlida yozilgan "Tuhfai doʻston" ("Doʻstlar tuhfasi", 1890) pandnoma asarini oʻz ichiga oladi. Shuningdek, "Badoyeʼ ussanoyeʼ" ("Badiiy sanʼatlar") nomli nasriy asari mavjud. "Layli va Majnun" dostoni Xusrav Dehlaviy va Nizomiy Ganjaviylarning shu nomli dostonlariga nazira sifatida yozilgan boʻlsada, doston syujetida oʻziga xosliklar ham mavjud boʻlib, u oʻz davri voqealarini keng yoritgan.

 
 Buxoriylar boʻstoni, T., 1998.

 Adabiyot 
 Mirzozoda X.M., Shamsiddin Shohin, Samarqand, 1956.

Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Shodimbiy madrasasida tahsil olganlar
Shohmalik

Shohmalik, amir Shohmalik, amir Gʻiyosiddin Shohmalik (? — 1426.21.1, Xorazm, Mashhadda dafn etilgan) — Amir Temur va Shohrux saltanatida xizmat qilgan dongdor amir. Amir Temur uni yoshligidan tarbiyalagan, harbiy salohiyatni oʻrgatgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"sida Sh. dastlab Amir Temurning 5 yillik yurishi, aniqrogʻi Takrit qalʼasining olinishi (1393-yil) voqealari bayonida qoʻshin boshligʻi sifatida eslatilgan; Muhammad Sultonni Hurmuz viloyatini egallashga joʻnatganda esa, Sh. lashkar tarkibida hazorani (minglik qoʻshin qismini) boshqargan.

SH. Amir Temurning Hindistonga yurishida faol qatnashgan lashkarning turli qismlarida tuman sardori boʻlgan. Amir Temurning 7 yillik yurishi chogʻida Sh. Sohibqironning eng ishonchli kishilaridan sanalgan. Sulton Boyazid bilan jangda Sh. nomdor noʻyon sifatida lashkarning markaziy (qoʻl) qismiga belgilangan. Amir Temur Oʻtror shahrida vafot qilgan paytida Sh. uning yonida boʻlgan va oxirgi vasiyatlari, jumladan, Pirmuhammadni valiahd qilgani haqidagi vasiyatni bevosita eshitgan. Sohibqironning jasadi joylashgan tobut, oilasi, nevaralarini Oʻtrordan Samarqandga olib kelishda bosh boʻlgan.

Amir Temurning vafotidan soʻng, Samarqand taxtini Xalil Sulton egallagach, Sh. Mirzo Shohruxning oʻgʻillari Ulugʻbek va Ibrohim Sultonni olib, dastlab Buxoroga, soʻngra Xurosonga Shohrux xizmatiga borgan. Shohrux Movarounnahrni toʻla oʻz ixtiyoriga olgach (1409—10), uni Ulugʻbekka suyurgol qiladi va u hali yosh boʻlgani sababli, mamlakat ishlarini boshqarib turishga shahrini mutasaddi qilib qoldiradi. Mazkur tadbirdan Ulugʻbekning koʻngliga malollik kelganini bilgan Shohrux (1411 — 12) shahrini Xurosonga chaqirib oladi.

Keyingi 1405—13 yillar davomida Sh. Shohruxning topshirigʻi bilan Xuroson, Mozandaron, Movarounnahr, Xorazmga harbiy yurishlarda, isyonlarni bostirishda qatnashgan. Shohrux (1412— 13) Xorazmni Sh.ka butkul (darbasta) suyurgʻol qiladi. Sh. Xorazm hokimi boʻlganidan keyin ham Shohruxning gʻarbiy viloyatlarga yurishlarida ishtirok etgan.

shahrining Temuriylar davri xalqaro elchilik munosabatlarida ham maʼlum hissasi bor. 1419—22 yillarda Temuriylardan Xitoyga borib kelgan katta elchilik safarida Xorazmdan shahrining Oʻrduvon ismli elchisi ham qatnashgan.

Abdurazzoq Samarqandiyning "Matlai saʼdayn"ida keltirilishicha, Amir Temur oʻz vaqtida shahrining sadoqatli buyuk xizmatlarini qadrlab, juda koʻp joylarni unga suyurgʻol tarzida inʼom qilgan. Sh. oʻziga tegishli mulklarda madrasalar, xonaqohlar, masjidlar, rabotlar va hovuzlar kabi koʻp xayrli qurilishlarni amalga oshirgan, ularga ekinzorlar barpo etib vaqflar belgilagan.

SH. vafot qilgach, uning jasadini Xorazmdan Mashhadga keltirib, Imom Rizoning qabri yoniga oʻzi qurdirgan maqbaraga dafn qilishgan.

Omonullo Boʻriyev.

 

Turkum:Madrasa asoschilari
Shohnishin

Shohnishin — saroy, mehmonxona, uylarning xos xonalari toʻridagi supali, usti koʻshk sifat bezatilgan maxsus joy. Mas, Sitorai Mohi Xosa meʼmoriy majmuasidagi Ahadjon saroyida Sh. boʻlgan. Toshkentning eski shaharida Shohnishintepa saqlanib qolgan.

 

Turkum:Arxitektura
Shohnishintepa

Shohnishintepa - arxeologik yodgorlik; atrofi qishloqdan iborat boʻlgan qasrkoʻshk xarobalari (7—13-asrlar boshi). Toshkentning shim.gʻarbiy qismi (Eski shahar)da Kaykovus anhori boʻyida joylashgan. Rivoyatlarga koʻra, Turon podshosi Afrosiyob oʻz fuqaro vakillarini shu qarorgohda qabul qilgan. Yodgorlik Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi aʼzolari tomonidan qayd etilgan (19-asr oxirlari). 20-asrning 50-yillarida M.Ye. Masson tomonidan oʻrganilgan. 1968—69 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Shahrida tabiiy soz tuprokli doʻnglik ustida qad koʻtargan koʻshk xarobalari va 7—8-asrlarga mansub madaniy qatlam saqlangan. 9—10-asrlarda koʻshk xarobalari Binkat rabodiga tutashib, shahar mahallakoʻylariga birlashib ketgan. shahrida kulolchilik ustaxona va xumdonlar qoldiqlari qayd etilgan. Binkat rabodining mahallasi sifatida mavjud boʻlgan Sh. 13-asr boshida vayron etilgan.

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Toshkent tarixi
Shpanka

thumb
Shpanka (Сегаяив уи1§ап8) — raʼnodoshlar oilasi olcha turkumiga mansub oddiy olcha (olivoli) navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan chiqarilgan. Oʻzbekistonda, shuningdek, Moldaviya, Ukraina, Gruziyada tarqalgan. Daraxti kuchli oʻsadi, shoxshabbasi keng. Barglari ellipssimon, gullarining rangi oq, xushboʻy, mart oxiri — aprel boshlarida gullaydi, chetdan changlanadi. Mevasi yirik (5 g), dumaloq, yaltiroq, toʻqqizil, poʻsti yupqa, eti mayin, sersuv, shirinnordon. Tarkibida S, V2, V9 vitaminlari, qand, oshlovchi moddalar bor.

May — iyunda pishib yetiladi. Ekilganidan keyin 3—4yili hosilga kiradi. 7—8 yoshida har bir daraxti 25— 30 kg gacha hosil beradi. Sh., asosan, yovvoyi olchaga payvand qilinib koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, konservalar — murabbo, kompot, sharbat va boshqalar tayyorlanadi. Kasalliklarga va zararkunandalarga hamda sovuqqa chidamli. Sh. yetarli darajada sugʻorilmaganda qalqondorlardan zararlanishi mumkin. Uzbekistonning barcha viloyatlarida oʻstiriladi.

 
Turkum:Raʼnodoshlar
Turkum:Mevali daraxtlar
Turkum:Giloslar
Turkum:Yevropa o'simliklari
Hans Spemann

Hans Spemann (1869.27.6, Shtutgart 1941.12.9, Frayburg, Baden) — nemis embriologi, eksperimental embriologiyaning asoschilaridan biri. Geydelberg, Myunxen, Vyursburg universitetida oʻqigan. Rostok (1908—14) va Freysburg (1919—37) universitetida professor Berlindagi biologiya instituti direktori (1914—19). Ilmiy faoliyati suvda va quruqlikda yashovchilarning eksperimental embriologiyasiga oid. Sh. izlanishlari rivojlanayotgan embrion qismlarining oʻzaro bogʻliqligi, determinatsiya va boshqalar jarayonlarni oʻrganishga zamin yaratdi. Nobel mukofoti laureati (1935).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:1941-yilda vafot etganlar
Turkum:27-iyunda tugʻilganlar
Turkum:12-sentabrda vafot etganlar
Shpilka

Shpilka (nem. igna) (mashinasozlikda) — ikki uchiga rezba qirqilgan mahkamlash detali. Detallarni birbiriga biriktirish uchun ishlatiladi. shahrining bir uchi asosiy detalga burab kiritiladi, 2uchi esa teshik orqali mahkamlanayotgan detalga kiritiladi va unga gayka burab qoʻyiladi. Baʼzi hollarda detallar ikkala uchiga ham gaykalar burab qoʻyiladigan Sh. bilan mahkamlanadi.

 

Turkum:Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Shpinellar

Shpinellar (nem.), shpinelidlar — murakkab oksidlar sinfiga mansub minerallar guruhi. Umumiy formulasi AV204yoki A(A, V)04. Bunda A—M§, 2p, Mp, Gʻe2+, So, N1; VA1, Gʻe3+, Sg, Mp, T14+, U3+. Tarkibidagi kationlarga koʻra quyidagi guruhlarga boʻlinadi: alyumoshpinellar, ferrishpinellar, xromshpinelidlar, titanoshpinellar va vanadiyshpinellar. Kub singoniyada kristallanadi. Turlicha qizil, yashil, havo rang, qora, rangsiz xillari bor. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5—8, zichligi 3,6—4,1g/sm3. Sh. uchun hosil boʻlish sharoitining yuqori traliligi xos; nurashga chidamli, sochmalarda uchraydi. Magnezialkarbonat jinslarning regional metamorfizmida hosil boʻladi. Koʻpgina Sh. xrom, marganets, temir, titan, ruxning muhim rudasi hisoblanadi. Sh. Ural, Pomir, Baykal orti, AQSH, Italiya, Myanma, Tailand, Afgʻoniston va Shri Lankada mavjud. Shaffof dan qimmatbaho tosh sifatida, sunʼiy shahridan olovbardosh materiallar, sopol, boʻyoq ishlab chiqarishda hamda asbobsozlik va radiotexnikada foydalaniladi.

 

Turkum:Minerallar
Carl Spitteler

Carl Spitteler (asl ismi; taxallusi Feliks Tandem, Tapyegp) (1845.24.4, Listal — 1924.29.12, Lyutsern) — shveysariyalik yozuvchi. Nemis tilida ijod qilgan. Bazel, Syurix, Geydelberg untlarida huquq va teologiya boʻyicha tahsil olgan. Dastlabki epik dostoni — "Prometey va Epitemiya" (1880—81; sheʼriy varianti "Chidamli Prometey", 1924). Shundan soʻng shahrining "Gʻayritabiiylik haqida" (1883) dostoni, "Kapalaklar" (1889) lirik sheʼrlar toʻplami, "Kolderi aymogʻi kichkina Fred" (1892), "Gustav" (1892) nasriy asarlari va "Adabiy afsonalar" (1892) satirik sheʼrlar toʻplami nashr etilgan. "Olimpiya bahori" (1910, 5 kitob) epik dostoni mashhur. Doston 8 satrli uslubda yozilgan boʻlib, mifologiya, yumor, fantaziya, din, allegoriya aralashmasidan iborat. Nobel mukofoti laureati (1919)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Adiblar
Turkum:1845-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1924-yilda vafot etganlar
Turkum:29-dekabrda vafot etganlar
Shpitsbergen

Shpitsbergen (norvegcha Svalbard) – Shim. Muz okeanining gʻarbiy qismidagi arxipelag. Maydoni 62 ming km². Yirik orollari: Gʻarbiy Sh., Shim.

Sharqiy Yer, Ej, Barens. Qirgʻoqdari fordlar bilan parchalangan. Relyefi togʻli (eng baland joyi 1712 m, Nyuton togʻi). Maydonining 35,1 ming km²muzliklar bilan qoplangan. Koʻp yillik muzliklar, issiq buloqlar bor. Iklimi Arktikaga xos dengiz iklimi. Oʻsimliklari mox, lishaynik, pakana qayin va tol. Shim. Gʻarbiy Shpitsbergen, Forlann milliy bogʻlari, rezervatlar tashkil etilgan. Toshkoʻmir konlari bor. Maʼmuriy markazi – Longir, asosiy porti – Barensburg. shahriga ilk bor 11—12-asrlarda pomorlar, 1596—97 yillarda gollandiyalik dengizchi sayyoh V. Barens borgan. 1925-yilda Norvegiya rasmiy ravishda shahrini Norvegiya Qirolligi hududi (Svalbard maʼmuriy birligi) deb eʼlon qilgan.

thumb|Shpitsbergen

 

Turkum:Arxipelaglar
Spree

Spree — Germaniyadagi daryo, Xafel daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 398 km, havzasining maydoni 10,1 ming km². Sudet togʻlaridan boshlanib, Shimoliy Germaniya pasttekisligida keng va botqoqlangan vodiydan oqadi. Bahorda sersuv. Oʻrtacha suv sarfi 40 m³/sek. Kema qatnaydi. Sh. boʻyida Berlin, Kotbus shahrilari joylashgan.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar‎
Turkum:Germaniyadagi daryolar
Shreder ertagisi

Shreder ertagisi (chillakisi) - xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tekshirish institutida erkin changlangan duragay urugʻlardan olingan nihollardan tanlab chiqarilgan (M.M. Mirzayev). Akademik R.R. Shreder sharafiga uning nomi bilan atalgan. Tupi kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Uzum boshlari yirik (400—450 g gacha), keng konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari yirik (1820 mm) ovalsimon, baʼzan uchi yoʻgʻonlashgan, toʻq qizil, uchi binafsharang, eti tigʻiz, karsillaydi, mayin, xushboʻy, mazali. Tarkibida qand miqdori 18-19%, nordonligi 6—8%. iyul boshlarida pishib yetiladi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.

 
Turkum:Uzum navlari
Gerhard Schröder

thumb|180px|Schröder (2016)

Shryoder Gerxard (1944.7.4, Mossenburg shahri) — Germaniya davlat arbobi. Gyottingen universitetining yuridik fakultetini tugatgan (1976). 1976-yildan yurist boʻlib ishlagan, soʻng Gannoverda xususiy yuridik ish olib borgan (197890). Sh. 1963-yildan Sotsial-demokratik partiyaning faol aʼzosi, 1978-yildan partiyaning yoshlar tashkiloti — "Yosh sotsialistlar" rahbari. 1980-yildan Bundestag — Germaniya parlamenti quyi palatasi aʼzosi, ayni vaqtda Quyi Saksoniyada Germaniya sotsialdemokratik partiyasi yer tashkiloti, 1986-yil Quyi Saksoniya parlamentida sotsial-demokratik partiya fraksiyasi rahbari, 1990-yildan Quyi Saksoniya yeri vazir-prezidenti, 1998-yil oktabrdan Germaniya Federativ Respublikasi kansleriOʻzME.

 

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Erwin Schrödinger

Erwin Schrödinger (1887.12.8 Vena 1961.4.1) - avstraliyalik fizik, kvant mexanika asoschilaridan biri. Vena universitetni tugatgan (1910). Vena va Yen universitetlarida ishlagan. Shtuttgart Oliy texnika maktabi va Breslau (1920—21), Syurix (192127), Berlin (192733), Oksford (193336), Grats (193638) universitetlari professor Dublin oliy tadqiqot instituti direktori (1941—55), Vena universiteti professor (1956-yildan). Asosiy ilmiy ishlari statistik fizika, kvant nazariya, kvant mexanika, umumiy nisbiylik nazariyasi va biofizikaga oid. Toʻlqin mexanikani ishlab chiqqan (1926). Norelyativistik kvant mexanikaning asosiy tenglamasi (Shryodinger tenglamasi)ni topgan. Sh. toʻlqin mexanika bilan V. Geyzenberg, M. Born va P. Yordanning "matritsaviy mexanikasi" orasida bogʻlanish borligini aniqladi va ularning fizik ayniyligini isbot qildi. Nobel mukofoti laureati (1933; P. Dirak bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1961-yilda vafot etganlar
Turkum:12-avgustda tugʻilganlar
Turkum:4-yanvarda vafot etganlar
Shrift

ShofiʼiylikShrift (nemischa: yozmoq) — mtbaada — harf terish mashinalarida matnlar terish uchun moʻljallangan bosmaxona literlari (harflari). Vazifasiga koʻra, matnlarni terish; muqovalar, titul varaqlari, sarlavhalarni terish va kichik bosmaxona formalari (diplomlar, blanklar, etiketkalar, eʼlonlar va hokazo) matnlarini terish uchun moʻljallangan Shriftlarga boʻlinadi. Bosmaxona Shriftlari yozilish shakliga, yaʼni qiyaligiga qarab, toʻgʻri, kursiv, qiya; normal, ensiz, enli; oddiy (oq), yarim qora, qora Shriftlarga boʻlinadi. Yozilish shakli bir xil boʻlgan Shriftlar turli kegldat Shriftlarga boʻlinadi; kegli va yozilish shakli turlicha, lekin yozilishi bir xil boʻlgan Shriftlar shrift garniturasi deb ataluvchi bitta guruhga birlashadi (qarang Garnitura). Garnitura jurnal uchun moʻljallangan, darsliklarga moʻljallangan va boshqalar xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, chizmachilik Shriftlari ham bor. Ular qoʻlda yozilib, chizmaga qoʻshimcha tushuntirishlar berish, texnik hujjatlarni toʻldirish va boshqalarda qoʻllanadi. Bosmaxona Shriftlari standartlashtirib qoʻyiladi. Oʻzbekistonda Shriftlar 6 guruh qilib standartlashtirilgan.

 
 

Turkum:Yozuv
Turkum:Texnika
John Robert Schrieffer

right|200px|thumb|John Robert Schrieffer
John Robert Schrieffer (1931.31.5, Ouk Park) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1971). Massachugets texnologik institutini (1953) va Illinoys universitetni (1957) tugatgan. Birmingem universiteti (Angliya) va N. Bor institutida (Daniya) (1957—58) oʻz bilimini takomillashtirgan. Chikago (1957—60), Illinoys (1959—62) universitetlarida ishlagan. Pensilvaniya universitetida professor (1962-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi va pasttralar fizikasiga oid. J. Bardin va L. Kuper bilan birga oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1972; J. Bardin va L. Kuper bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:2019-yilda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Shtab

Shtab , harbiy shtab — qoʻshinlar (flot kuchlari)ni boshqaruvchi asosiy organ. Shtablar umumqoʻshin, qoʻshin va qurolli kuchlar ga qarab boʻlinadi. shahrining asosiy vazifasi: vaziyat toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplash, ularni oʻrganish, ishlab chiqish hamda qoʻmondonga taklif tayyorlash; amaliyotlarni rejalashtirish, qoʻshinlarning birgalashib, hamkorlikda harakat qilishini uyushtirish; qoʻshinlar taʼminoti va ularni boshqarishni tashkil etish, buyruq va jangovar farmoyishlarni ijro etuvchilarga tez yetkazish; qoʻshinlarning va itoat etuvchi shahrining jangga tayyorgarlik koʻrishiga yordam berish; jangovar tajribalarni umumlashtirish; mustahkam intizomni taʼmin etish va boshqalar Shtab oʻz ishini qoʻmondonlar qarorlari va yuqori shahrining farmoyishlari asosida olib boradi. Shtablar barcha davlatlar armiyalarida (Oʻzbekiston Respublikasida — Qurolli Kuchlar birlashgan shtabi) mavjud.

 Yana q. 

 Qurolli Kuchlar
Shtamm

Shtamm (nem. tana, asos) — morfologik va fiziologik xususiyatlari oʻrganilgan mikroorganizmlarning sof oʻstirib olingan namunalari. Bir turdagi bakteriya, virus, mikroskopik zamburugʻlarning oʻzi yashash i va qator xususiyatlari, mas, antibiotiklarga sezgirligi, toksinlar, fermentlar hosil qilishga layoqati va boshqalar bilan bir-biridan farq qiladigan juda koʻp Sh.larga ega boʻladi.

SH.lar yetishtirish morfologik belgilariga koʻra mitselial, mikroskleriotsial, koloniyalari tez va sekin oʻsadigan va hokazo Sh.larga boʻlinadi. Sanoatda oqsillar, antibiotiklar (shu jumladan, fermentlar), organik kislotalar va boshqalarning mikrobiologik sintezida qoʻllanadigan mikroorganizmlarning sof oʻstirib olingan Sh.lari seleksiya natijasida olingan yovvoyi Sh.larga nisbatan sermahsul hisoblanadi.
Johannes Stark

right|225px|thumb|Johannes Stark 
Johannes Stark (1874.15.4, Shakkenxof – 1957.21.6, Traunshteyn) — nemis fizigi. Gannover oliy maktabi (1909 yildan) va Axele professor (1920 yildan), Greyfsvald universiteti (1917) va Vyursburg universiteti professor (1920). Berlin Fizikatexnika ilmiy tadqiqot instituti prezidenti (1933–39), Nemis ilmiy jamiyati prezidenti (1934–36). 1919 yilda kanal nurlari (erkin harakatlanayotgan musbat ionlar dastasi) va Dopler effekti va elektr maydonda spektral chiziqlarning ajralishini kashf qilgan (qarang Shtark effekti), gazlarni razryadlash boʻyicha tekshirgan. Yorugʻlikning bir jinsli boʻlmagan elektr maydondan oʻtayotganda ogʻishini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1919).OʻzMENobel mukofoti

 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:1957-yilda vafot etganlar
Turkum:15-aprelda tugʻilganlar
Turkum:21-iyunda vafot etganlar
Shtat

Shtat ( — „davlat“) — 1) ayrim mamlakatlar (AQSh, Braziliya, Venesuela, Meksika, Nigeriya va boshqalar)da federatsiya subyektlarining nomi. Shtatning huquqiy holati, uning hokimiyat organlari vakolatlari doirasi, markaziy hukumat bilan oʻzaro munosabatlari federal konstitutsiya bilan belgilanadi. Ayrim mamlakatlar (AQSh, Meksika)da shtatlarning oʻz konstitutsiyasi bor. Shtatga saylanadigan yoki tayinlanadigan gubernator rahbarlik qiladi, uning vakolatlari baʼzi jihatdan davlat boshligʻining vakolatiga oʻxshab ketadi. Shtatda qonun chiqaruvchi organ, odatda, ikki palatali boʻladi. Shtat oʻz sud tizimiga va qoidaga koʻra, oʻz jinoyat hamda fuqarolik qonunchiligiga ega boʻladi. Shtat suveren davlat hisoblanmaydi; 2) muassasa, korxona ishchi-xizmatchilarining tarkibi.
Hermann Staudinger

Shtaudinger German (1881.23.3, Vormse — 1965.8.9, Freyburg) — nemis kimyogari. Galledagi untda falsafa doktori (1903). Strasburg universitetida ishlagan (190307). Karlsrue (190812) va Syurix (1912—26)dagi Oliy texnika maktabi professor Freyburgdagi yuqori molekulyar birikmalar instituti direktori (1940—51), faxriy direktori (1951-yildan). Asosiy ilmiy ishlari polimerlar kimyosiga oid. Ketenlarning birinchi vakili — difenilketenni sintez qilgan (1905). Diazoniy birikmalari asosida episulfonlar olish reaksiyasini kashf etgan (1916). Moychechak gulidan piretrinni ajratib olgan (1924), polivinil spirt olgan (1926). Makromolekulalarning zanjirli tuzilish nazariyasini ishlab chiqqan (1922). Uch oʻlchamli polimerlanish reaksiyasini ochgan (1934). Nobel mukofoti laureati (1953)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1881-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-martda tugʻilganlar
Turkum:1965-yilda vafot etganlar
Turkum:8-sentabrda vafot etganlar
Maksimilian Shteynberg

Maksimilian Oseyevich Shteynberg 1883.22.6 (4.7), Vilnyus 1946.6.12, Leningrad – kompozitor, professor (1915), sanʼatshunoslik fanlari doktori (1943). Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1934), Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Peterburg konservatoriyasini tugatgach (1908), shu konservatoriyada pedagog, dekan (1917—31), direktor muovini (1934— 39), kompozitsiya kafedrasi mudiri (1939-yildan) boʻlib, M. Ashrafiy, V. Uspenskiy, Yevgeniy Brusilovskiy, D. Shostakovich va boshqalarga ustozlik qilgan. 1941 – 45 yillarda Toshkentda yashagan. Balet („Metamorfoza“, „Til Ulenshpigel“, „Saroymulkxonim“), poemaoratoriya („Osmon va Yer“), kantata („Suv parisi“ va boshqalar), simfoniya („Turksib“, 16 ta oʻzbek xalq va Hamza, K. Jabborov, S. Kalonov kuylarini ichiga olgan 5 „Simfoniyarapsodiya“ va boshqalar), uvertyura (jumladan, „Tohir va Zuhra“), romans, qoʻshiqlar, oʻzbekcha marsh va boshqalar muallifi. Uning turli xalqlar (mas, rus, oʻzbek, ozarbayjon, ispan, venger va boshqalar)ning ovoz va orkestr hamda turli cholgʻular uchun qayta ishlagan qoʻshiqlari maʼlum. Qator ilmiy (xususan, oʻzbek kuylaridan unumli foydalanishga oid) tadqiqot va maqolalar yozgan.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Otto Stern

Otto Shtern (1888.17.2, Zorau — 1969.17.8, Berkli) — nemis tadqiqotchifizigi. Breslavl universitetini tugatgan (1912). Syurix politexniqumida (1913—14) va Frankfurt universitetida (1914—21) ishlagan. Rostok (192122) va Gamburg (1923—33) universitetlari professor, Pittsburg (1933—45) va Berklidagi (AQSH) texnologik instituti professor (1946-yildan). Ilmiy ishlari molekulyar fizika, atom va yadro fizikasi, kvant nazariyasiga oid. Jahonda birinchi boʻlib gaz molekulalarining tezligini oʻlchadi (1920) (qarang Shtern tajribasi). Nemis fizigi V. Gerlax bilan hamkorlikda atom magnit momenti mavjudligini isbotladi (1922). Nemis fizigi R. Frish bilan birga vodorod molekulasida proton magnit momentini aniqladi (1933). Nobel mukofoti laureati (1943).Nobel mukofoti sovrindorlari nobelprize.orgOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:17-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1888-yilda tugʻilganlar
Turkum:1969-yilda vafot etganlar
Turkum:17-avgustda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik kimyogarlar
Shtern tajribasi

thumb|Shtern-Gerlax tajribasi: Kumush atomlarining bir jinsli boʻlmagan magnit maydoni boʻylab harakatlanishi va spiniga qarab yuqoriga yoki pastga burilish; (1) o'choq, (2) kumush atomlari nurlari, (3) bir hil bo'lmagan magnit maydon, (4) klassik kutilgan natija, (5) kuzatilgan natija
thumb|Stern-Gerlach tajribasida kvant spinining klassik magnitga qarshiligini tushuntiruvchi video
Shtern tajribasi - gaz molekulalarining issiqlik harakati tezligini aniqlaydigan tajriba. O. Shtern amalga oshirgan (1920). Gazlarning kinetik nazariyasi asoslari toʻgʻriligini asoslagan. Tajribada sirti kumush qatlami bilan qoplangan platina simni elektr toki bilan qizdirilganda kumush atomlarining bugʻlanishi natijasida hosil boʻlgan gazdan foydalanilgan. Bugʻlangan kumush atomlari qarshiliksiz harakatlanishi uchun qizdiriladigan sim havosi soʻrib olingan idishga joylashtirilgan. Atomlar dastasini hosil qilish uchun ularning yoʻliga ingichka tirqishli toʻsiq qoʻyilgan. Kumush atomlari tirqish orqali oʻtib, jez plastinaga tushgan va tirqish qarshisida ingichka kumush iz koʻrinishida oʻtirgan. Maxsus asbob yordamida butun qurilma jez plastina sirtiga parallel yoʻnalgan oʻq atrofida katta burchak tezlik bilan aylantirilganda atomlar harakatining turli tezliklariga toʻgʻri keladigan atomlar soni turlicha boʻlishi sababli, kumush iz yoyiladi va uning qalinligi ham turlicha boʻladi. Qatlamning eng qalin sohasiga eng katta ehtimolli tezlik bilan harakatlanayotgan atomlar oʻtiradi. Tajribada aynan shu eng katta ehtimolli tezlik aniqlangan va uning qiymati nazariy hisoblangan qiymat bilan mos tushgan
left|thumb| Fermionlar uchun aylanish qiymatlari
left|640x640px
alt=3D model of 2 S-G analyzers in sequence, showing the path of neutrons. Both analyzers measure the z-axis|thumb| Exp. 1 - E'tibor bering, ikkinchi SG analizatorida z-neytronlar aniqlanmagan

 Stern-Gerlach Experiment Java Applet Animation
 Stern-Gerlach Experiment Flash Modeli
 Stern-Gerlach tajribasining batafsil tavsifi
 To'g'ri tajriba, noto'g'ri nazariya: plato.stanford.edu saytida Stern-Gerlach tajribasi
 Spin bilan bog'liq animatsiya, ilovalar va tadqiqotlar (Université Paris Sud)
Shtokverk

Shtokverk (nem.) - turli yoʻnalishdagi rudali tomircha va zarralar bilan toʻlgan togʻ jinslari massasini tashkil qiluvchi notoʻgʻri shakldagi rudali tana. Sh.lar orasida maydonli va chiziqlilari farqlanadi. Ularning oʻlchami bir necha oʻn m dan bir necha km ga yetadi. Sh.lar darz ketgan togʻ jinslari orasida aylanib yuruvchi qaynoq eritmalardan tarkibida metall boʻlgan moddalarning choʻkishi natijasida hosil boʻluvchi gidrotermal hosilalar guruhiga taalluqli. Ularga mis, molibden, volfram, oltin, qalay, berilliy, uran, simob va boshqalar metall rudalari konlari misol boʻladi. 

 

Turkum:Geologiya
Johann Strauss II

Johann Strauss II (1825.25.10Vena1899.3.6) - ommaviy raqs musiqasi va operetta janri ustasi. 1844-yildan oʻzi tashkil etgan konsert ansambli (keyinchalik orkestr) rahbari sifatida Yevropa mamlakatlari va AQShda gastrolda boʻlgan. Sh. venacha vals ("Goʻzal moviy Dunayda", "Vena oʻrmoni ertaklari", "Ming bir kecha", "Bahor ovozlari" va boshqalar; jami 150 dan ortiq), venacha "raqsli" operetta ("Indigo va 40 qaroqchi", 1871; "Koʻrshapalak", 1874; "Loʻlilar baroni", 1885 va boshqalar; jami 16 ta) larning mumtoz namunalarini yaratgan. Eng yaxshi vals, polka va boshqalar kuylari Avstriyada xalq asarlariga aylangan. Sh. valslari, "Forscha marsh"i va boshqalar asarlari Oʻzbekistonda ham ommaviylashgan; "Zavqli urush" operettasi Toshkent operetta teatrida sahnalashtirilgan (1979). shahrining otasi — Shtraus Iogann (1804.14.3 — Vena — 1849.25.9) ham raqs musiqasi ustasi sifatida shuhrat qozongan. yil Lanner bilan birga valsning yangi (turkumli "venacha vals") turini yaratib, "vals qiroli" nomiga sazovor boʻlgan. U, shuningdek, turli raqs asarlari (galop, kadril va boshqalar), marshlar muallifidir.

 

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Richard Strauss

Richard Strauss (1864.11.6 — Myunxen — 1949.8.9, GarmishPartenkirxen, Myunxen yaqinida) — nemis kompozitori va dirijyor. 1885-yildan Germaniya va Avstriya simfonik va opera orkestrlarida ishlab dirijyor sifatida tanilgan; baletlar, 2 simfoniya, fantaziya ("Italiyadan", 1886), simfonik poemalar ("Don Juan", 1888; "Qahramon hayoti", 1898 va boshqalar), variatsiya, konsertlar, kamer cholgʻu asarlar, xorlar, qoʻshiqlar va boshqalar muallifi. Keng koʻlamli Sh. ijodi garmoniya va orkestr boʻyoklarining rangbarangligi, mavzularining oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, simfonik poemalari mashhur. Ularda F. List va G.Berliozning dasturli simfonizm anʼanalarini, shuningdek, R. Vagnerning orkestrlashdagi yutuqlarini rivojlantirgan. Asarlarida ekspressionizm, neoklassitsizm, F. Nitsshe falsafasi (xususan, "Zardusht tavallosi" simfonik poemasi, 1896) taʼsiri bor. Sh. ijodi 20-asr Yevropa musiqasiga katta taʼsir koʻrsatgan. Eng yaxshi asarlariga hayotbaxshligi, insonparvarlik, goʻzallikni tarannum etishi xos. Geydelberg, Oksford va Myunxen untlari faxriy doktori. Berlin va Vena Sanʼat akademiyalari aʼzosi.

 

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Shuayb

Shuayb — Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri. Arabistonlik 4 paygʻambardan (Hud, Solih, Muhammad bilan birga) biri. Shuayb oʻz qavmini fasohatli usullar bilan imonga daʼvat etganligidan „paygʻambarlar xatibi“ deb nom olgan. Shuayb va uning qavmi Arabiston yarim orolining Qizil dengiz qirgʻogʻidagi Madyon degan joyda yashab oʻtgan. Bu qavm, asosan, savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Ular Allohga ibodat qilish oʻrniga turli ilohlarga sigʻinadigan, moddiy boylik orttirishga hirs qoʻygan, bu yoʻlda har qanday razolat, nohaqliklardan qaytmaydigan kishilar edi. Savdo qilganlarida tosh-tarozidan urib qolishga odatlanishgandi. Shuayb oʻz qavmini savdoda halollikka, kishilar haqiga xiyonat qilmaslikka daʼvat eta boshladi. Shuaybning nasihatlariga koʻnmagan qavmning barchasi zilzila yuz berishi natijasida halokatga uchradi. Qurʼonda paygʻambarlarga boʻysunmagan qavmlarni Alloh qattiq azobga duchor qilishi eslatiladi. Shuayb alayhis-salom va uning oʻz qavmini daʼvat qilgani va gumroh qavmning boshiga tushgan azob-uqubatlar haqida Qurʼonda Aʻrof surasi, 85-87-oyatlar, Hud surasi, 87-90-oyatlarda bayon qilingan.

 

 

Turkum:Paygʻambarlar
Franz Schubert

thumb|upright=1.3|Vena shahridagi Shubert haykali
Franz Peter Schubert (31-yanvar 1797, Lixtental — 19-noyabr 1828, Vena) — avstriyalik kompozitor, musiqiy romantizmning ilk yirik namoyandalaridan. 

Qoʻshiq (romans), simfoniya va fortepiano miniatyuralarining yangi romantik turini yaratgan. Oddiy kishilar his-tuygʻularini aks etgan, chuqur lirizm bilan sugʻorilgan Shubert ijodi badiiy obrazlar samimiyligi, ifoda vositalari soddaligi, xalq va ommaviy janrlar (raqs, qoʻshiq)ga yaqinligi, musiqa tili ohangdorligi bilan ajralib turadi. Deyarli barcha janrlarga murojaat qilgan Shubert qoʻshiq (romans) janriga alohida ahamiyat bergan: 600 dan ortiq qoʻshiq, shu jumladan, Gyote, Shiller, Geyne sheʼrlariga musiqa, Myuller asarlari asosida „Goʻzal tegirmonchi qiz“, „Qish yoʻli“ turkumlari.

U, shuningdek, operalar, simfoniyalar, kamer ansambllar („Forel“ nomli fortepiano kvinteti, 1819-yil, 14 torli kvarteti, trio, kvintet), fortepiano asarlari (sonatalar, valslar, ekspromtlar, „Darbadar“ fantaziyasi, 1822-yil) va boshqalar yaratgan. Soʻnggi asarlarida dramatik, hatto fojiaviy mavzular koʻproq oʻrin olgan. 9-chi („Katta“) simfoniyasida (1828-yil) xalq epik obrazlari tarannum etilgan.

 

 Adabiyot 
 Boris Kremnev, Shubert hayoti va ijodi, T., 1973.

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Shubnikov de xaaz effekti

Shubnikov de xaaz effekti — metall monokristallar statik elektr qarshiligining magnit maydon kuchlanganligiga teskari kattalikka bogʻliqligi; past temperaturalarda kuzatiladi. Rus fizigi L.V. Shubnikov va niderland fizigi V. de Xaaz (XV. Oye Naaz) tomonidan 1930-yil vismut monokristallarida ochilgan. Tra ortishi bilan tebranish amplitudasi eksponensial (koʻrinadigan tarzda) kamayadi. Shubnikov de xaaz effekti Shubnikov de xaaz effekti qattiq jismlarni oʻrganishda qoʻllanadi.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Shuvoq

Shuvoq — murakkabguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Koʻp yillik, kamdankam bir yillik. 400 (baʼzi maʼlumotlarga qaraganda 250) turi maʼlum. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Zakavkazyening choʻl va yarim choʻl, dashtlarida koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda, asosan, bir yillik Shuvoq yoki burgan, koʻp yillik oddiy Shuvoq yoki ola ermon, achchiq Shuvoq yoki ermon, sivers shuvogʻi yoki sassiq alaf, sugʻd shuvogʻi, oq Shuvoq va boshqalar uchraydi.

Bir yillik Shuvoq (burgan) poyasi tik, yuqori qismi sershox, boʻyi 30—100 sm, ildizi yoʻgʻon, yogʻochsimon. Barglari ketmaket joylashgan, bandli, patsimon qirqilgan. Poya va barglari tukli, kumush rangda. Gullari mayda, sariq yoki qizgʻishpushti, roʻvaksimon toʻpguli savatchaga toʻplangan. Mevasi mayda pista. Iyul—avgustda gullab, mevalaydi. Bir tupi 100 mingdan ortiq urugʻ beradi. Urugʻi va ildizpoyasidan koʻpayadi.
 
Oddiy Shuvoq (ola ermon) poyasi tik, sershox, yuqori qismi tukli, boʻyi 50—200 sm, barglari patsimon qirqilgan, yuqori barglari bandsiz, pastdagilari bandli. Gullari roʻvaksimon, toʻpguli savatchaga toʻplangan. Mevasi pista. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida begona oʻt sifatida uchraidi, shuningdek, ariq va yoʻl chekkalarida, bogʻ, tokzorlarda oʻsadi.

Kurash choralari: mexanik usulda yoʻqotiladi. 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Ziravorlar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Shudgor

thumb

Shudgor — haydalgan yer; almashlab ekish dalalari, yangi oʻzlashtirilgan yerlar haydalib, shudgor qilinadi.

 Yana qarang 
 Yer haydash

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Qishloq xoʻjaligi yeri
Shujo ul-Mulk

Shujo ul-mulk (? 1842.5.4) -Afgʻoniston shohi (1803—09, 183942). Akasi Mahmudshohni taxtdan agʻdarib hokimiyatni egallagan, lekin 1809-yil Mahmudshoh tomonidan taxtdan tushirilgan. Sh. ulM.ning taxtni qaytarib olish uchun qilgan bir necha bor urinishlari (shu jumladan, 1833—34 yillarda inglizlar yordamida) natijasiz tugagan. Birinchi inglizafgʻon urushi davri (1838—42)da inglizlar Sh.ulM.ni afgʻon taxtiga oʻtqazganlar. Muxolifatdagi guruhlardan biriga mansub shaxs tomonidan xoin sifatida oʻldirilgan.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:1842-yilda vafot etganlar
Turkum:Birinchi ingliz-afgʻon urushi ishtirokchilari
Turkum:Afgʻoniston amirlari
Turkum:19-asr afgʻon hukmdorlari
Turkum:Osiyodagi 19-asr hukmdorlari
Turkum:19-asr afgʻon siyosatchilari
Saʼdulla Shukur

Saʼdulla Shukur (1912.15.1, Jizzax — 1972.14.9, Toshkent) — bolalar shoiri, dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1972). Samarqand pedagogika bilim yurtida (1924—29) va Pedakademiyaning filologiya fakultetida oʻqigan (1929—31). Oʻzbekiston davlat nashriyotida muharrir (1931—64) va Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy konsultant (1964—72). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Hayqiriq" (1932). "Sen nima qilding?" (1942), "Shohista" (1944), "Shirin kun" (1947), "Ulugʻ shahar" (1951) sheʼriy toʻplamlarida urush voqealari aks etgan. "Bizning bayram" (1953), "Koʻkbuloq" (1957), "Ohangrabo" (1959), "Dastyor qiz" (1961), "Ozoda" (1964) va boshqalar asarlar muallifi. Sh.S. oʻzbek xalq ertaklari syujeti asosida "Yoriltosh" musiqali dramasi (1938) va librettosini (1967) yaratgan. Urush yillaridagi bolalar hayotiga bagʻishlangan "Bizning jangchi" (1942), "Gulxan" (1943) pyesalari Respublika yosh tomoshabinlar teatrida sahnalashtirilgan. "Dalada bayram" (1954) komediyasi esa koʻplab teatr sahnalarida qoʻyilgan. A.S.Pushkin, L.Tolstoy, S.Marshak, S.Mixalkov va boshqalar rus yozuvchilari asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Abdugʻofir Shukurov

Abdugʻofir Shukurov (1918, Qashqadaryo viloyati Kitob shahri) — sehrli ertaklar ijrochisi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Shukurov ertak aytishni, oʻz repertuaridagi 50 dan ortiq ertak, nakd va afsonalarni momosi — Tansiq momo Rahmatillo qizi va onasi — Saodat Ibrohim qizidan oʻrgangan. "Rustamzod va Sherzod", "Doro podsho va Iskandarbek", "Kulsa — gul, yigʻlasa —dur", "Qora mushkul ot", "Shamshirboz" va boshqalar Shukurov ijro etgan ertaklar Z.Husainova va boshqaSarimsoqovlar tomonidan alohida kitob holida ("Kulsa —gul, yigʻlasa — dur", 1983) nashr etilgan.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Ahmadjon Shukurov

Ahmadjon Shukurov (1909.5.6, Fargʻona viloyati Shavardi qishlogʻi — 1990.14.5, Beshariq) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. Urushgacha sovxozda ishlagan. 1942-yildan frontda. 336-oʻqchi polki (Bryansk fronti, 63-armiyaning, 5-oʻqchi diviziyasi) pulemyotchisi. Oryol viloyatidagi hujum operatsiyasi chogʻida Podmaslovo va Zolotaryova qishloqlari uchun boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943). 1944-yil jarohati tufayli armiya safidan boʻshatilgan. Urushdan soʻng qishloq xoʻjaligi sohasida ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Turkum:14-mayda vafot etganlar
Ahmadjon Shukurov (xonanda)

Ahmadjon Shukurov (1949.26.2, hozirgi Peshku tumani) – xonanda, Oʻzbekiston (1992) va Qoraqalpogʻiston (1993) xalq artisti. Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1973). Ilk sanʼat saboqlarini otasi shoir Shukur Aziziydan olgan. Keyinchalik unga F.Toʻrayev, O.Atoyev, F.Umarov, K. Otaniyozovlar ustozlik qilishgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1970—73), Oʻzteleradioqoʻmitasining xor jamoasi (1973—77), „Bahor“ ansambli (1977—86) yakkaxon xonandasi, „Zarafshon“ ansambli tashkilotchilaridan va birinchi badiiy rahbari (1986—98), Buxoro teatri direktori va badiiy rahbari (1998—2002), Oʻzteleradiokompaniyasining „Maʼnaviyat“ studiyasi katta muharriri (2002-yildan). Jozibali, mayin ovoz sohibi. Buxoro—Samarqand xonandalik maktabi vakili. Repertuaridan oʻzbek mumtoz („Nasri Uz zol“, „Guluzorim“, „Chorzarb“ va boshqalar) va xalq (Mavrigi turkumlari, jumladan, „Saraxbori Javoni“ va boshqalar), shuningdek, oʻzi bastalagan („Oʻrtadi“, Husayn Boyqaro sheʼri; „Laziz“, Huvaydo; „Gulgul“, Xolis; „Tanlaganim“, N.Narzullayev va boshqalar) ashula va qoʻshiqlari oʻrin olgan. Sh., shuningdek, raqsbop qoʻshiq („Biyo yor“, „Ayting“) va raqs quylari („Buxorocha tarona“ va boshqalar), „Malikai Buxorxudot“ musiqali drama muallifi. Ijrolari 3 gramplastinka („Chorzarb“, 1971; „Bahorim“, 1980; „Nozligim“, 1985) ga yozilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:Peshku tumanida tugʻilganlar
Turkum:Qoraqalpogʻiston xalq artistlari
Nuriddin Shukurov

Nuriddin Shukurov - (1930.16.5, Samarqand tumani Yuqori Turkman mahallasi — 1994.5.6, Samarqand) — adabiyotshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), filologiya fanlari doktori (1974), professor (1976). Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1950). Samarqand davlat universiteti oʻzbek adabiyoti kafedrasida oʻqituvchi, dotsent (1953—68), professor (1976-yildan). Shu untning oʻzbek va tojik filologiya fakultetida dekan (1987—93), kafedra mudiri (198493), prorektor (197884). Viloyat gazetasiga (hozirgi "Zarafshon") muharrirlik ham qilgan (1968—73), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Samarqand boʻlimini boshqargan (1990— 94). shahrining asosiy ilmiy ishlarida zamonaviy va mumtoz oʻzbek adabiyoti muammolari, xususan, adabiyotdagi mazmun va shakl masalalari, sheʼriyatning uslub, janr, sujet, kompozitsiya, til, vazn, qofiya singari badiiy mahoratga dahldor tomonlari tadqiq etilgan. Asarlarida sheʼriyat va uning muammolari, bir nechta taniqli oʻzbek shoirlari ijodi gʻoyaviy-badiiy jihatdan tahlil qilingan.

Nuriddin Shukurov Filologiya fakultetida "Shalola" toʻgaragiga asos solib, bu toʻgarakda koʻplab yosh ijodkorlarning qalami oʻtkirlashishiga sababchi boʻlgan.

SHEʼRLARI

To‘lqin

Borliq sokin, dengiz ham sokin,

Farang yanglig‘ tovlanar mayin.

Erkalanar quyosh taftida, Jilvalanar nur emgan sayin.

Qo‘zichoqning jingalasiday,

To‘lqin uriladi asta quchoqqa.

Sho‘x toychalar yolin yoygandek,

Ko‘pik sochib ketar qirg‘oqqa.

Shunday sokin edi borliq va dengiz,

Bir zarbda urardi olam yuragi.

Hamma yayrar edi dengiz bag‘rida,

Faqat tinchlik edi olam tilagi.

Birdan shamol turdi tinchlik buzildi,

Bo‘ron ostin-ustun qildi har yoqni.

Daraxtlarning belin qayirdi,

Yaproqlar shoxidan shirt-shirt uzildi.

Dengiz butkul yo‘qotdi tinchlik,

Hurkkan otday kishnay boshladi.

O‘z bag‘ridan hamma-hammani, Uloqtirib, otib tashladi.

G‘azabdan sakragan arslon kabi,

O‘zin otdi qirg‘oqqa to‘lqin.

Uning alamiga, uning g‘azabiga

Go‘yo bo‘lolmasdi hech narsa to‘sqin.

Shunday o‘zgarishda bu moddiy dunyo,

Ba’zan uyqudagi go‘zalday dildor.

G‘aflatda qolmagan ammo do‘stginam,

Ba’zida beayov to‘lqinlari bor.

---

Kavkazni kezdim

Aylanib Kavkazni kezdim tog‘-u bo‘stonlar aro,

Sarvzor, Gulzor, emanzor, soz xiyobonlar aro.

Pastda dengiz to‘lqini, tegrangda o‘rmon epkini,

Boshda oftob yolqini-tuyg‘u jo‘shar qonlar aro.

Ko‘p huzur: o‘rmon kezib, dengizda ohista suzib,

Yayrasang ko‘ngil yozib, sho‘x huru g‘ilmonlar aro.

Chehralardir misli gul, ham yayragay, o‘sgay ko‘ngil,

Ritsaday zangori qo‘l bag‘rida javlonlar aro.

Angladim yuz asr sirrin-

Ko‘hi Kofning tarixin,

Tingladim afsona - she’rin, qissa-dostonlar aro.

Jonlanar o‘tmish zamonlar, shohlar-u hoqonlar,

Ham Tariel pahlavonlar qal’a-qo‘rg‘onlar aro.

Bo‘lsa shunday tinch zamon, chiqsang kezib olam-jahon,

Xushnudo, hech qolmas armon, davr-u davronlar aro.

 
 Gʻafur Gʻulomning lirik poeziyadagi mahorati, T., 1966; Uslub vajanrlar, T., 1973; Bu olam sahnida..., T., 1982; Soʻz sehri, sheʼr mehri, T, 1992.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Adabiyotshunoslar
Ozoda Shukurova

Ozoda Abdurahmonovna Shukurova (1936.30.10, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1958). 1958—96 yillarda Qibray tumanidagi 25 maktabda matematika oʻqituvchisi, maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktori. Ish faoliyatida maktab moddiytexnika bazasini mustahkamlashda faol qatnashdi, maktab tarixi muzeyi va namunali harbiy taʼlim xonasini tashkil etdi.

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1936-yilda tugʻilganlar