Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ayollar mehnati

Ayollar mehnati – Xotin-qizlar mehnati. Asosan mehnat faoliyati bilan ayollar shug'ullanadilar, qizlar esa o'qishlar o'zing faoliyatidan tashqari vaqtlari qarab mehnat bilan shug'ullanishi mumkin. Ayollarning mehnati turli xil bo'ladi.

Ayollar turli davrlarda har xil mehnat qilganlar. Mehnat :og'ir yoki yengil mehnat ishlari bo'lingani uchun oddiylik bilan ajratish munkin. Bu borada yurtimizda ayollar mehnatlarini qo'llab quvvatlash maqsadida juda katta ishlar olib borilmoqda. Barcha ayollarni rag'batlantirish maqsadida juda koʻp choralar tadbirlar ko'rsatilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayollar qiziqchiligi

Ayollar qiziqchiligi (teatri) – oʻzbek xotin-qizlari orasida tarqalgan xalq ogʻzaki sanʼatining bir turi. XVIII– XIX-asrlarda xotin-qizlar orasida keng tarqalgan. Masalan, XIX-asrda Qoʻqonda Iqlim dodho degan sanʼatkor rahbarligida ayol qiziqchilar toʻdasi boʻlgan. Ularning repertuari turli xil qiziqchilik, kulgili hikoyalar, hajviy qoʻshiqlar, raqs va yallalardan tashkil topgan. Keyingi davrda ham Ayollar qiziqchiligi (t.) va uning anʼanalari davom etib keldi. Ayollar qiziqchiligi (t.) qurilishi, mazmuni, badiiy vositalari bilan erkak masharaboz va qiziqchilar tomoshalariga yaqin turadi. Farqi shundaki, A.q (t.)da ijodkor ham, ijrochi ham, tomoshabin ham ayollar. Erkaklar rolini ham ayollar oʻynagan. Ayollardan koʻplab taniqli masharaboz va qiziqchilar chiqqan: gʻoʻslik (Samarqand viloyati, Urgut tumani) Qursiya Rustamova, Roʻzi Shoyimova; chopiqlik (Qashqadaryo viloyati, Shahrisabz tumani) Xongul Olimova, Basgul Qudratova; qibraylik (Toshkent viloyati, Qibray tumani) Salomat Mutalova, Adolat Tursunova; jalaquduqlik (Andijon viloyati) Sojida Niyozmatova, Sottixon Ashurova, Adolat Botirova va boshqa Ular koʻrsatgan ayrim tomoshalarda ijtimoiy masalalar ham koʻtarilgan. Bosh mavzu esa, xotin-qizlarning kundalik hayoti, oʻy-fikri, orzu istagi, tav-diridir. "Oʻsma qoʻyish", "Kundoshlik", "Podachi", "Gung", "Malla devona" kabi asarlarda ayollarning oʻtmishdagi ogʻir mehnati va ayanchli qismati tasvirlansa, "Zambur", "Domla eshon", "Loy sovun" hajviyalarida amaddor va firibgarlar fosh etiladi. Keyingi davrda yaratilgan Ayollar qiziqchiligi (t.) asarlari asosini axloq, turmush, oila va tarbiya mavzuidagi tomoshalar tashkil etdi.Ad.: Qodirov M., Oʻzbek xalq ogʻzaki dramasi, T., 1963.Muhsin Qodirov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayoqchi

Ayoqchi (eski oʻzb. ayoq – idish) – 1) oʻtmishda (XI –XIV-asrlar) biror mansabdor shaxs tomonidan uyushtirilgan tantana, ziyofat yoki qabul chogʻida mehmonlarga turli sharob va may quyuvchi, kosagul, soqiy. Eski oʻzbek tili yodgorliklarida keng qoʻllangan. 2) Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida keltirilishicha, Ayoqchi kulol ma’nosida ham qoʻllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajal vodiysi

Ajal vodiysi (DeathValley) AQSH janubi-gʻarbida joylashgan Moxa-ve choʻlidagi (Kaliforniya shtati) togʻ oraligʻi botigʻi. Amargosa va Panamint tizmalari oraligʻidagi suvsiz joy. Uzunligi 250 km chamasida, maydoni qariyb 840 ming ga. Yer kurasidagi eng chuqur joylardan biri (dengiz sathidan 85 m past) va qaqragan choʻl. Shimoliy Amerikadagi eng past joy. Havoning mutlaq maksimum temperaturasi 56,7° (Gʻarbiy yarim sharda eng yuqori). 1849-yilda bu yerda bir guruh oltin qidiruvchilar tashnalikdan nobud boʻlganligidan vodiy shunday nom olgan. Milliy tabiat yodgorligi sifatida 1933-yildan buyon muhofaza qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Shimoliy Amerika
Turkum:Vodiylar
Turkum:Choʻllar
Ajal ilon

Ajal ilon (Acanthophis antarcticus) – aspidlar oilasiga mansub ilonlarning bir turi, yoʻgʻon va kalta gavdasining koʻrinishi qora ilonlarga oʻxshab ketadi. Uzunligi 75 sm gacha, keng va yapaloq uchburchak shakldagi boshi siqiq boʻyni orqali tanasidan aniq ajralib turadi. Koʻzusti qalqoni yon tomonga turtib chiqqan, tanasi ustidagi tangachalarida qovurgʻachalar boʻladi. Baqa va mayda qushlar bilan oziqlanadi. Avstraliya, Yangi Gvineya, Malakka va ularga qoʻshni orollarda tarqalgan. Ajal ilon koʻpincha soʻqmoq yoʻllarda va quyosh tushadigan boshqa ochiq joylarda kulcha boʻlib isinib yotadi. Xavf tugʻilganida boshqa ilonlarga oʻxshab qochishga yoki yaqinlashayotgan dushmanini qoʻrqitishga harakat qilmaydi. Himoya rangiga ega boʻlganidan piyoda yoʻlovchi uni sezmasdan juda yaqin kelib qolganida chaqadi. Ajal ilon zahari boshqa aspid ilonlar zahariga nisbatan kuchsiz boʻlsada, u chaqqan odamlarning aksariyati oʻladi. Shu sababdan bu ilon Ajal ilon deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajamiy ibn Abubakr

Ajamiy ibn Abubakr (12-asr 20-y.lari, Naxichevan — 13-asr boshi) — Ozarbayjon me’mori. Naxichevan me’morlik maktabi vakili. Ajamiy Yusuf ibn Qusayr maqbarasini (1161—62), Mu’mina xotun (Atobak) maqbarasini (1186), Naxichevandagi peshtoqlar bilan tutashtirilgan minoralarni qurgan. Ajamiyning qurgan binolari mukammal qismlari mustaqil hal etilgan, bezaklari jozibali, Ajamiy binolari oʻrta asr Ozarbayjon me’morchiligida hamda Yaqin Sharq mamlakatlari me’morligi tarixida koʻzga koʻringan obidalardan boʻlib, shu xildagi binolar me’morligining rivojlanishiga katta ta’sir koʻrsatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ajanta

Ajanta — Hindistonning gʻarbidagi shaharcha nomi bilan yuritiluvchi meʼmoriy majmua. Avrangoboddan shimoli-sharqda, Mahorashtra shtatida. Ajanta Vagxora daryosi yoqasidagi tosh qoyalarga yasalgan 29 Budda ibodatxonalaridan iborat (mil. av. II asr - mil. VII asr). Jami 29 ta gʻor ichiga zal ishlangan. Ajanta majmuasi qadimgi xalq meʼmorligi uslubida yaratilgan. Ajantaning keyingi qurilgan qismlari haykallar va devoriy rasmlar bilan bezatilgan. Ularda tantanali shodiyonalar va xalq sanʼati aks ettirilgan. Sanʼatkorlar haykaltaroshlik va rassomlik asarlariga xalq badiiy ijodiga xos realistik ruh va goʻzallik bera olganlar. Ad.: Tyulyayev S. I., Arxitektura Indii, M., 1939.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Ajarlar

Ajarlar (oʻzlarini ajareli deb ataydilar) — Ajariya Respublikasining mahalliy aholisi. Gruzinlarning etnik guruhi. Gruzin tilida soʻzlashadi. Turkiya hukmronligi davrida (16-asrning 2-yarmi — 1878-yil) ajarlar islom dinini qabul qilishgan (ilgari xristian boʻlganlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdar

thumb|200px
Ajdar, ajdarho, ajdaho — afsonaviy maxluq. 1) Turli xalqlar ogʻzaki ijodida qanotli, ogʻzidan oʻt purkaydigan ikki va undan ortiq boshli afsonaviy ilon obrazi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida yovuzlik timsoli. Doston, ertak, choʻpchak va boshqalarda bosh qahramon yoʻlida uchraydigan asosiy toʻsiqlardan biri va uni yengib oʻtish albatta shart qilib qoʻyilgan; 2) baʼzan haddan tashqari katta ilonlar (masalan, boʻgʻma ilonlar ham) ajdarga qiyos etiladi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Ajdar davr

Ajdar davr — Oy yoki Quyosh diski markazining Oy tugunlarining birida ketma-ket ikki marta boʻlishi orasida oʻtgan vaqt. Ajdar oy — 27,21 oʻrtacha sutka, ajdar yil — 346,62 oʻrtacha sutka, Oy fazalarining takrorlanish davri (Sinodik oy) — 29,53 oʻrtacha sutka boʻlganligidan bu uchala davr boshlanishining takror ustma-ust tushishi orasida oʻtgan vaqt bir xil tutilish-arning takrorlanish davri — Saros (18 yil 11 sutka 7 soat 42 min.) ga teng boʻladi. Bunda 242 ajdar oy — 6585,36 sutka, 223 si-nodik oy — 6585,32 sutka, 19 ajdar yil — 6585,78 sutka.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdar kaltakesaklar

Ajdar kaltakesaklar (Vasiliscus) — iguanalar oilasi, tangachalilar turkumiga mansub kaltakesaklar urugʻi. 4 turi maʼlum. Suv boʻyidagi daraxtlarda yashaydi. Urgʻochisi daraxtlar ildizi ostidagi kovaklarga 12-18 ta tuxum qoʻyadi. Boshi, yelkasi va dumining ustida teridan hosil boʻlgan baland toji boʻlishi tufayli Ajdar kaltakesaklar erkagining qiyofasi afsonaviy maxluq ajdarga oʻxshaydi. Ajdar kaltakesaklar beozor, yuvvosh hayvon. Bu urugʻning Panama va Kosta-Rikada tarqalgan turi Amerika ajdari (V.americanis)ninr uzunligi 80 sm, shu jumladan dumi 60 sm.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sudralib yuruvchilar
Ajdar oy

Ajdar oy – Yer atrofidan aylanishi orbitasining bir xil tuguni (chiqish yoki botish) orqali oyning ikki ketma-ket oʻtishi oʻrtasidagi vaqt oraligʻi. Ajdar oy ning 1900-yil boshidagi davomiyligi 27,2122204 oʻrtacha quyosh sutkasi (kecha-kunduz)ni tashkil qilgan. U 100 yilda 0,0035 sekta uzayadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdargul

Ajdargul, itogʻiz (Antirhinum) – sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar (baʼzan, chalabuta oʻsimliklar) turkumi. 40ga yaqin turi bor. Asosan, Yevropa va Shimoliy Amerikada, qisman Osiyoda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda ajdargulning bir turi – yirik ajdargul (A. majus L.) xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Bu toʻrning poyasi 30—60 sm, bargi nashtarsimon, pastdan yuqoriga maydalashib boradi. Gullari ikki labli, ogʻzi yumuq, shingil toʻpgullariga yigʻilgan. Ajdargulning qizil, pushti, sariq yoki oq gulli xillari uchraydi. Changchilari toʻrtta, gulkosachasi 5 bargchali, tukli. Mevasi – koʻsakcha. Oʻzbekistonda sigirquyruqsoshlar oilasiga mansub va ajdargulga oʻxshash bir qancha oʻsimliklar (mas, zigʻirak) ham baʼzan ajdargul deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb|Antirrhinum cornutum

 

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Zubturumdoshlar
Ajdod

Ajdod (arab. — bobo soʻzining koʻpligi) — bobolar degan maʼnoda boʻlib, shaxsning ilgari oʻtgan ota-bobolarini anglatadi. Oʻsimlik va hayvonlarning qadimiy boʻgʻini ham ajdod deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

v
Ajdodlarga sigʻinish

Ajdodlarga sigʻinish — pa-triarxal ekzogam urugʻlarida shakllangan oila-urugʻ eʼtiqodlarining bir qismi. Ajdodlarga sigʻinishda urugʻ oqsoqollari va patri-arxal oilalarning boshliqlari asosiy rol oʻynagan. Ajdodlarga sigʻinishning turli shakllari mavjud boʻlgan. Ajdodlarga sigʻinish dafn marosimlari (oʻlgan kishilarning joni va ruhi haqidagi tasavvurlar), shaxsiy homiy ruxlarga, oila-urugʻ oqsoqol homiylariga sigʻinish kabilar asosida tarkib topgan. Ajdodlarga sigʻinishda ajdodlarning ruhlari urugʻning aʼzosi boʻlib qolishi, lekin ular odamlardan kuchli boʻlgani sababli urugʻning farovonligi shu ruhlarga bogʻliq, degan tasavvur katta ahamiyat kasb etgan. Bu ta-savvurlar obroʻ-eʼtiborli urugʻ oqsoqoli timsolini kabila xudosi darajasiga koʻtarish uchun gʻoyaviy asos boʻlib xizmat qilgan. Jamiyatda kishilarning ijti-moiy belgilariga koʻra tabaqalashuviga mos ravishda ajdodlar ruxlarining ham tabaqalashuvi sodir boʻladi, natijada qabila boshliqlari, urugʻ oqsoqollariga sigʻinish birinchi oʻrinni oladi. Buning asosida qadimgi dinlarda qahramonlarga sigʻinish, keyin esa avliyolarga sigʻinish vujudga kelgan. Turkiston xalqlari orasida ham bu odat keng yoyilgan. Hozir ham arvoxlarni eslash, arvohlarga sigʻinib 207ulardan madad soʻrash, ular uchun xudoyi qilish, is chiqarish kabi shakllarda na-moyon boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
RM-81 Agena

right|thumb|Agena-VIII
"Ajena" („Agena“) — kosmik raketa (AQSh); baʼzi eltuvchi raketalardan kosmik uchirish uchun foydalaniladigan soʻnggi raketa bosqichi nomi („Atlas-Ajena“, „Tor-Ajena“). „Ajena“, dan „Diskaverer“ YESY ni, maxfiy amerika YESY larini uchirishda foydalanilgan. „Jeminay“-10" da parvoz qilgan kosmonavtlar oldindan orbitaga chiqarilgan „Ajena-10“ni kemaga ulab, uning dvigateli yordamida manyovrlar oʻtkazishgan (1965).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajzchi

Ajzchi (turkiycha) – Temur va temuriylar davrida harbiy safarga otlangan qoʻshinni mashaqqatli joylardan olib oʻtish maqsadida mahalliy aholi ichidan tanlab olingan yoʻl koʻrsatuvchi. Ajzchi temuriylar tarixiga tegishli yozma obidalarda, xususan „Boburnoma“da qayd etib oʻtilgan"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aji

Aji – qadimgi diniy eʼtiqodlarga koʻra, yaxshiliklarni yaratuvchi Ahuramazdaning dushmani (shayton), fazoda yashovchi dahshatli ajdar, nurni oʻgʻirlovchi qora bulut timsoli. Aji qadimgi afsonalarda insonning ashaddiy dushmani sifatida talqin etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkun:Atamalar
Ajib zarralar

Ajib zarralar — ajiblik kvant soni (5) nolga teng boʻlmagan elementar zarralar. Ajib zarralarga K-mezonlar, giperonlar va koʻpgina rezonanslar kiradi (qarang Elementar zarralar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiboy qoʻltigʻi

Ajiboy qoʻltigʻi – Orol dengizining janubi-gʻarbidagi qoʻltiq. Maydoni 1000 km², uzunligi 41 km, eni 30 km, eng chuqur joyi 9,2 m boʻlgan. Orol dengizi sathining 8 metrga pasayishi tufayli 1981-yil qoʻltiq quridi. Ajiboy qoʻltigʻi tubi qirgʻoqqa yaqin (10-15 km masofagacha) yalang eol qum shakllari (barxan, doʻng va hokazo), undan shimoliy esa qoldiq, taqir va faol shoʻrxoklar bilan qoplangan. Qumliklarda qora saksovul, cherkez, qandim, shoʻra, shoʻrxoklarda sarisazan, yulgʻun, qorabaroq oʻsadi. Sudochye koʻlidan boshlangan yer osti suvlarining oqimi mavjudligidan grunt suvlari sathi yer yuzasiga yaqin joylashganligi uchun Ajiboy qoʻltigʻida galofit oʻsimliklari keng tarqalgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qoʻltiqlar
Turkum:Qoraqalpogʻiston suv obʼyektlari
Turkum:Orol dengizi
Ajin

Ajin — terining burishib qolishi, unda mayda ilonizisimon egatchalar paydo boʻlishi. Ajinda kishining feʼl-atvori ifodalanadi. Masalan, qoshlar oʻrtasiga tushgan toʻgʻri ikki chiziq mulohazali ba-tartib insonlarga xos. Koʻz burchagidagi mayda ajinlar quvnoqlik belgisi. Turli harakatlar tufayli yuzda ham Ajin paydo boʻladi. Oftob tigʻida koʻp boʻladigan kishilarning peshona va boʻynini mayda Ajinlar bosadi. Ajinlar koʻpincha keksalarda yaqqol koʻzga tashlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajina

Ajina (arab – jin) – turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi demonologik salbiy obraz. Ajina yovuz ruhlar haqidagi animistik tushuncha, eʼtiqod mahsuli. Obraz sifatida kishilik jamiyati hali urugʻchilik bosqichida ekanligida shakllangan. Ogʻzaki ijod namunalarida ajina tashlandiq joy, chakalakzor, kimsasiz oʻrmonlarda uchraydi, asosan suluv qiz, chaqaloq, sochi yoyiq kampir, qoʻzichoq, echki qiyofalarida namoyon boʻladi, deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Ajinatepa

Ajinatepa — budda ibodatxonasi harobasi saqlangan tepalik (6-8-asrlar). Qoʻrgʻontepa sh. (Tojikiston Respublikasi)dan 12,5 km sharqda. Tojikiston arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazib oʻrganilgan (1961-69). Ibodatxona va monastirdan iborat 2 qismli inshootga ega (100x50) . Qazishmalar davrida besh yuzdan oshiq san’at yodgorliklari — haykallar, naqshlar, devoriy rasmlar va ularning parchalari topilgan. Buddaning oʻlim toʻshagida yotgan 12 m li haykali va sovgʻa keltirayotganlarning devoriy rasmlari muhim tarixiy ahamiyatga ega. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Buddizm
Turkum:Tojikiston tarixi
Ajio

Ajio (italyancha. aggio), laj – 1) qimmatbaho qogʻozlar, pul belgilari, veksellar birja kursining oʻz nominal qiymatidan ortishi. Ajio, odatda, nominalga nisbatan foizlarda hisoblanadi. Kursning nominal qiymatga nisbatan pasayishi esa dizajio deyiladi; 2) qadri past qogʻoz pulni tangalarga yoki qadri baland valyutaga almashtirishda undiriladigan komission haq; 3) obligatsiyalarni oʻz nominalidan yuqoriroq kurs boʻyicha qaytarib olinishi natijasida ularning narxiga qoʻshiladigan ustama.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiotaj

Ajiotaj (fransuzcha agiotage — hovliqish, tartibsizlik) — birja bozorlarida chayqovchilik maqsadlarida ataylab yaratiladigan jonsaraklik; qimmatbaho qogʻozlarning kursi va tovarlarning narxini sunʼiy ravishda koʻtarish yoki tushirish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiotaj talab

Ajiotaj talab – bozordagi shov-shuv va vahima taʼsirida sunʼiy paydo boʻladigan va shiddat bilan ortib boradigan talaboratoriya ajiotaj talab aholi oʻrtasida mish-mishlar tarqatish, reklama vositasida muayyan tovarlarga oʻta yuqori baho berish orqali isteʼmolchi ruhiyatiga taʼsir etish, tovarlarga boʻlgan gʻoyat katta qiziqish, qimmatchilik va qahatchilik xavfi, har xil shov-shuvlar taʼsirida pulni tovar zaxiralariga aylantirishga intilish oqibatida yuzaga keladi. Ajiotaj talab taʼsirida tovar taklifi talabdan orqada qolib, bozor muvozanati buziladi tovarlar taqchilligi gʻoyat kuchayib ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiriqti

Ajiriqti – korund koni; Navoiy viloyatidagi Tomdibuloq ovulidan 5 km gʻarbda, Tomdi togʻlarida. Korund metamorfizmga uchragan ohaktoshlar orasida qalinligi 1 m va uzunligi 10 m gacha boʻlgan qatlamlarda linza shaklida yotadi. Ruda tarkibida korund (10- 60%), Margarit, xloritoid, temir oksidlari va gidroksidlari bor. Kamdan-kam holda diaspor, andaluzit, shpinel, biotit, xlorit, muskovit, pirofillit uchraydi. Konda chuqurligi 2-3 m dan 20-30 m gacha boʻlgan qadimda qazilgan joylar uchraydi. Korunddan charx qumi sifatida foydalanilgan. Shu tipdagi bir qancha konlar (Ashibuloq, Tomdi, Chingildi, Oqtov, Saribuloq, Beshtov) mavjud. Korundli ohaktoshlarning toshkoʻmir davriga mansubligi yangi konlar topish va toshkoʻmir davri yotqiziqlarining yangi stratigra-fii: sxemasini ishlab chiqish imkonini berdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geografiya
Turkum:Geologiya
Ajmer

Ajmer, Ajmir – Hindistonning Rajastxan shtatidagi shahar. Aravali togʻida, 900 m balandlikda joylashgan. Aholisi 402 ming kishi (1991). Transport yoʻllari tuguni va toʻqimachilik sanoati markazi mavjud. Ipgazlama, shoyi va trikotaj fabrikalari, mashinasozlik korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari bor. Badiiy hunarmandchilik (shoyiga gul tikish, toʻr toʻqish) rivojlangan. Mamlakatning asosiy diniy markazlaridan. Ajmer 12-asr boshlarida vujudga kelgan va Chauxanlar davlatining poytaxti boʻlgan. 1192-yildan Muhammad Gʻuriyga qarashli, keyinroq Dexli sultonlari tasarrufiga oʻtgan. 1556-yildan Boburiylar hukmronligida boʻlgan. 1818-yilda inglizlar bosib olgan. 1947-yildan mustaqil Hindiston tarkibida. Ajmerda 12-asrda qurilgan masjid, 16-asrda solingan qal’a va saroylar saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Muqaddas shaharlar
Ajnos

Ajnos (arabcha - jins soʻzining koʻpligi – jinslar) – Sharq musiqa nazariyasida toʻrt va besh pogʻonali tovush-atorlar – tetraxord va pentaxordlar. Ajnosning bir necha turi bor. Ajnosi zulmaddatayn – ikki „modda“ (katta sekunda)ni oʻz ichiga olgan jinslar; ularga bitta kichik sekunda qoʻshib, jinslarning maʼlum hosil etiladi. Ajnosi qaviya – qattiq jinslar; Ajnosi layyina – yumshoq eshitiladigan jinslar; Ajnosi muloyima – yoqimli eshitiladigan jinslar; Ajnosi mufrada – yakka jinslar, yaʼni mustaqil ishlatiladigan jinslar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajoyibxona

Ajoyibxona (arab, moʻ’jiza va xona soʻzlaridan olingan bo'lib) — noyob sanʼat namunalari, shuningdek moddiy madaniyat tarixiga va boshqa sohalarga oid diqqatga sazovor buyum, hujjatlar toʻplangan va ularni maʼlum tartibda joylashtirib namoyish qiladigan muassasa. Yana qarang Muzey.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajralmas birikma

Ajralmas birikma – mashinalarning ayrim detallardan yaxlit qilib yasalgan qism va uzellari. Payvand birikmalar, parchin mixli birikmalar, yelimli, kavsharlangan, presslangan, aralash birikmalar ajralmas birikma hisoblanadi. Presslab oʻtqazish yoʻli bilan ham ajralmas birikma hosil qilish mumkin. Ajralmas birikma mashinalarning mustahkamligini, bikrligini, ustuvorligini taʼminlaydi, ishlaganda titrashini kamaytiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ajraluvchi birikma

Ajraluvchi birikma – mashinalarning ayrim detallardan boʻlaklarga ajraladigan qilib yasalgan qism va uzellari. Vintli, boltli, shponkali, shlitsali, ponali birikmalar ajraluvchi birikmalar hisoblanadi. Ajraluvchi birikmani biror detalga ham shikast yetkazmay qismlarga ajratish va yigʻish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ajratilgan muhitda oʻstirish

Ajratilgan muhitda oʻstirish, oʻsimlikni ajratilgan muhitda oziqlantirish — oʻsimliklar fiziologiyasini tadqiq qilish usullaridan biri; ajratilgan muhitda oʻstirishni birinchi boʻlib rus olimi P. R. Slyozkin qoʻllagan (1893). Ajratilgan muhitda oʻstirishda oʻsimlik ildizlari ikki yoki undan koʻproq qismga taqsimlanib, oziq moddalarining har xil aralashmasidan tashkil topgan eritmaga joylashtiriladi. Buning uchun tuproq (koʻpincha qum) yoki eritma solingan (suvli muhit), hajmi turlicha idish ishlatiladi. Idishlardagi oziq moddalarning turli tarkibda boʻlishi ularning oʻsimliklar tomonidan qanday singdirilish jarayonini kuzatishga imkon beradi (qarang Vegetatsion usul)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Biologiya
Ajroqlik

Ajroqlik – tashqi yoki ichki kuch taʼsirida togʻ jinslarining oʻz ichidagi yoriqlar boʻylab alohida ajralishi. Odatda magma sovib, jinslarga aylanayotgan vaqtda yoki choʻkindi jinslar suvdan koʻtarilib quriyotganda, yoriqlardan yoki yopishib turgan joylardan yoriqlar boʻylab ajralgan kezlarida bu xususiyat namoyon boʻladi. Togʻ jinslarining ajralish shakllariga qarab ajroqlik bir necha turli boʻladi; masalan, choʻkindi togʻ jinslarida toʻrtburchakli, kubsimon, qatlamsimon, parallelepipedsimon, prizmatik yoki ustunsimon, sharsimon, toshtaxtasimon va boshqa ajroqlik yaxlit massivdan zarur shakl va oʻlchamdagi toshni ajratib olishni osonlashtiradi. Konchilik ishlarini ratsional loyihalashda ahamiyati bor. A3, As, Os – qadimgi turkiy qabilalardan birining nomi. Ular VII va XI asrlarda hozirgi Tiva Respublikasining gʻarbiy qismida yashagan. Asosiy qismi VII va VIII asrlardayoq Yettisuvga koʻchib kelib, Ili va Chu daryolari boʻylariga, Kestak dovonining har ikki tomoniga oʻrnashgan. „Hudud ul-olam“ asarida ajroqlik tirkashlarning bir qismi deyilgan. Yenisey, Oltoy va Tyanshanning oʻrta asrlarga oid etnonimikasida ajroqlik nomi qirgʻizlar bilan bogʻliq holda uchraydi. Oltoyda toʻrt os degan urugʻ-qabila nomi saqlanib qolgan. Tuva va Oltoy togʻ yon bagʻirlaridagi ajroqliklarning bir qismi keyinchalik Sibir xalqlari (Oltoy, teleut), Yettisuvdagilari esa qozoq, qirgʻiz va oʻzbek xalqlari tarkibiga singib ketgan. Hozirgi Samarqand viloyatining gʻarbiy tumanlarida saroy qabilasiga mansub oʻzbeklar tarkibida ajroqlik etnonimi saqlanib qolgan.

 

 

Turkum:Geografiya
Aza

Aza (arabcha – sabr, bardosh) – marhumning izzat-hurmati va xotirasi uchun ma’lum muddat tutiladigan motam. A. tutish odati qadim zamonlardan mavjud boʻlib, xalqlarning diniy e’tiqodlariga koʻra farqlanadi. Islomda A. tutish muddati uch kun. Lekin eri vafot etgan ayollar uchun Idda muddati esa toʻrt oy-u oʻn kun. A. vaqtida ayollar oddiy matodan qora yoki koʻk libos kiyishadi. Ba’zi xalqlarda, jumladan oʻzbeklarda A.ni uzoq tutish – bir yil-gacha qora kiyim kiyish, toʻy qilmaslik va hokazo odatlar saqlangan. Shuningdek, marhum dafn etilgandan keyin uni xo-tirlab yetti, yigirma, qirq, hayit oshi, yil oshi, kiryuvdi, payshanbalik, yakshan-balik, oqkiyar kabi motam marosimlari oʻtkaziladi. Bu udumlar xalq hayotiga gʻoyat singib ketgan. Lekin bu an’anaviy maro-simlarning shar’iy asosi boʻlmaganligi sababli islom dinida ularning koʻp to-monlari tan olinmaydi. Oʻzbekiston mu-sulmonlari idorasi bularning oʻrniga marhum ruhini shod etish uchun boshqa xayrli ishlar qilish joizligi haqida bir necha fatvo chiqargan (yana qarang: Motam marosimlari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azayimxonlik

Azayimxonlik – duo oʻqish, dam solish, sehr-afsun yoʻli bilan tabiblik qilish. Ibtidoiy sehrgarlikning bir koʻrinishi. Ilk jamiyatning urugʻchilik bosqichida ayrim shaxslar odamlarni od-diy usul (dorivor giyoh, qon olish va boshqalar) bilan davolagan. Lekin ularning ba’zilari bemorni davolash jarayonida, goʻyo kasal "sababchisi" boʻlgan "yomon ruhlar"ni har xil xatti-harakatlar (avrash, duo oʻqish, sehrlash, afsoʻngarlik) bilan "haydab chiqara olishlariga" odamlarni ishon-tirgan. Jahonning koʻpgina xalqlarida keng tarqalgan. A. bilan shugʻullangan shax-slar azayimxon, duoxon, baxshi va hokazo deb ataladi. Azayimxondan xalq tabi-blarini farqlash lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azande

Azande, Banda – Markaziy Afrikadagi yassi togʻlik. Markaziy Afrika Respublikasi, Kongo Demokratik Respu-blikasi va Sudan hududlarida, Kongo da-ryosi, Chad koʻli va Nil daryosi havzalari oraligʻidagi suvayirgʻich. Tokembriy davriga oid kristalli va metamorfik togʻ jinslaridan tuzilgan. Oʻrtacha balandligi 600–900 m (eng baland joyi gʻarbida – 1388 m). Boʻliq oʻtlar oʻsadi, onda-sonda barg toʻkuvchi oʻrmonlar uchraydi, daryo sohillari doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan. Oltin va olmos konlari bor. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azarxoʻrro

Azarxoʻrro – muqaddas olov. Otashparastlik (zardushtiylik) dinidagi qadimgi xalqlar azarxoʻrroga sigʻinishgan. Miloddan avvalgi 6–5-asrlardan to islom dini tarqalgunga qadar otashparastlar oʻrtasida azarxoʻrroga e’tiqod juda kuchli boʻlgan. azarxoʻrroga har bir mamlakat va shaharda maxsus joylarda saqlanib, kecha-yu kunduz yonib turgan. azarxoʻrroning eng moʻ’tabari Xorazmda boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Zardushtiylik
Azenkur jangi

300px|thumb|Azenkur jangi. Tomas Walsingemning „Saint Albans Chronicles“dan miniatyurasi. XV asr.
Azenkur jangi — Kale shahri (Fransiya)dan taxminan 60 km. janubda joylashgan qishloqda boʻlgan jang. Yuz yillik urush davrida 1415-yil 25-oktabrda Azenkur yaqinida ingliz qiroli Genrix V qoʻshini (8 ming kamonchi va 1 ming piyoda ritsarlar) fransuz armiyasi (4-6 ming askar, asosan piyoda ogʻir qurollangan ritsarlar, shuningdek arbaletchilar) ustidan gʻalaba qozongan. Jang taqdirini harakatchan ingliz kamonchilari qoʻshinining ustunligi hal qilgan. Ingliz qoʻshinlari Fransiyaning shimolini, jumladan Parijni egallashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yuz yillik urush
Turkum:XV asr
Azeotrop aralashmalar

Azeotrop aralashmalar – haydalganda ajralmaydigan va tarkibi oʻzgarmaydigan eritmalar. Azeotrop aralashmalarning mav-judligini ilk bor 1810-yilda ingliz ki-myogari va fizigi J. Dalton aniqlagan. Baʼzi Azeotrop aralashmalar tarkibidagi alohida kompo-nentlarga qaraganda ancha yuqori temperaturada, baʼzilari esa pastroq temperaturada qaynaydi. Masalan, 95,57% etil spirti (78,5°da qaynaydi) va 4,43% suvdan (100°da qaynaydi) iborat aralashma 78,15°da qaynaydigan Azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Aksin-cha tarkibida 69,2% nitrat kislota (84°da qaynaydi) va 30,8% suv boʻlgan Azeotrop aralashmalar esa 121,8°da qaynaydi. Uch va undan ortiq mod-dalar aralashmasi ham Azeotrop aralashmalar boʻlishi mumkin. Tashqi bosim oʻzgarishi bilan Azeotrop aralashmalarning qaynash temperaturasi, tarkibi oʻzgaradi, shundan foydalanib, Azeotrop aralashmalar tar-kibiy qismlarga kimyoviy yoʻl bilan turli bosim ostida haydab ajrati-ladi.212

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Az-zarqa

Az-zarqa – Iordaniya shimolidagi shahar, Ammon-Irbid avtomobil yoʻli yonida joylashgan. Aholisi 515 ming kishi (1990). Neftni kdyta ishlash, se-ment zavodlari, oziq-ovqat korxonalari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azidlar

Azidlar – kimyoviy birikmalar, tarkibida bir yoki bir necha – N3 guruhi boʻlgan azid kislota hosilalari. Anorganik A.ga azid kislota tuzlari mas, natriy azid NaN3, qoʻrgʻoshin azid Pb(N3)2, galogenazidlar (mas, xlor-azid C1N3) va boshqa kiradi. Koʻpchilik anorganik A. yengil zarblanish yoki ishqalanish na-tijasida nam holda boʻlishiga qaramay portlash xossasiga ega (mas, qoʻrgʻoshin azid portlash xossasini kuchaytiruvchi modda sifatida qoʻllanadi). Azid kis-lota va uning boshqa tuzlarini olishda odatda suyuqlantirilgan natriy amid orqali azot (1)-oksid oʻtkazish yoʻli bilan olinadigan natriy azid xom ashyo boʻlib xizmat qiladi. Barcha organik A., alkil va aril (umumiy formulasi RN3) yoki atsil ma’lum darajada portlovchi mod-dalar xossasiga ega. Nitroguanilazid HNqC(NHNO2)N3 organik A.ga misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otaqoʻzi Azizov

Otaqoʻzi Azizov (1910-yil 21-sentyabr, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati) – tilshunos. Oʻzbekistonda (1970) va Qoraqalpogʻistonda (1980) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Filologiya fanlari doktori (1961), professor (1965). Rossiya Federatsiyasi Ta’lim akademiyasining chet el muxbir a’zosi (1968).

 Hayoti 
Otaqoʻzi Azizov 1910-yil 21-sentyabrda Qirgʻizistonning Oʻsh viloyatida tugʻilgan. Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1932). Toshkent pedagogika institutida dotsent (1940–45), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti (1945–48), Toshkent kechki pedagogika instituta (1948– 52), Toshkent Davlat Universiteti (1952-85)da rus tili kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari oʻzbek tilshunosligi, leksikografiyasi, rus va oʻzbek tillarining qiyosiy oʻrganish masalalariga bagʻishlangan. Azizov darsliklar, ruscha-oʻzbekcha va boshqa lugʻatlar tuzgan.
Kutubxonasi
Tilshunosning 3000 dan ortiq kitoblarga ega shaxsiy kutubxonasi 2019-yil aprel oyida Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetiga sovg'a qilingan.
 

 
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston tilshunoslari
Turgʻun Azizov

Turgʻun Tursunovich Azizov (30-noyabr 1934, Toshkent – 22-yanvar 2024-yil, Toshkent) – aktyor va rejissyor. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1974). Toshkent sanʼat institutini tugatgach (1956), Hamza teatrida aktyor. Taniqli Oʻzbekiston xalq artisti Abror Hidoyatovning jiyani.
 Hayoti 
Turgʻun Azizov 1934-yil 30-noyabrda Toshkentdagi „Beshqayragʻoch“ (oldingi „Saryogʻchi“) mahallasida tugʻilgan.

1956-yilda avvalgi Oʻzbekiston Davlat teatr va rassomchilik institutini tugatib, oʻsha yili hozirgi Oʻzbek Milliy akademik drama teatrida faoliyat yuritishni boshlagan.

 Faoliyati 
Asosiy rollari: Ferdinand („Makr va muhabbat“), Ilyos („Sarvqomat dilbarim“), Eydzi („Oʻgʻirlangan umr“), Mar-kTuysk („Oqpadar“), Niyoz („Nomaʼlum kishi“), Yoʻlchi („Qutlugʻ qon“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Edmund („Qirol Lir“), Ulugʻbek („Mirzo Ulugʻbek“), Amir Nasrullo („Nodirabegim“), Otello („Otello“) va boshqa Aktyorga katta shuhrat keltirgan roli „Oʻlimdan kuchli“ spektaklidagi Monserradir. Kinoda Amir Olimxon („Gang uzra tong“), Bakir („Maftuningman“), Amir Nasrullo (Nodirabegim"), Ota Maqsumov („Uzoq-yaqin yillar“), Mirzakarimboy („Parol – Regina mehmonxonasi“), Dadaboy („Qoʻqon voqeasi“, telefilm) kabi ob-razlar yaratdi. Liriko-dramatik va romantik plandagi rollarni zoʻr ehtiros va joʻshqinlik bilan ijro etadi, qahramonlar harakterini ochishda til boyligidan ustalik bilan foydalanadi, oz harakatda koʻp maʼno anglatishga, qahramonining his-tuygʻulari, ichki kechinmalarini ta-biiy ifodalashga intiladi. Rejissyor sifatida „Mirzo Ulugʻbek“, „Alisher Navoiy“, „Mehrobdan chayon“, „Chimildiq“, „Mashrab“ (hammasi M. Abdullayeva bilan hamkorlikda) kabi spektakllarni sahnalashtirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yutuqlar 

 Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist: (1967)
 O‘zbekiston SSR xalq artisti: (1974)
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni.
 Mehnat shuhrati ordeni: (2001)
 Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofotlari: (2023)Ukaz Prezidenta Respubliki Uzbekistan ot 26 avgusta 2023 goda „O nagrajdenii v svyazi s tridsat vtoroy godovщinoy gosudarstvennoy nezavisimosti Respubliki Uzbekistan gruppi rabotnikov sfer nauki, obrazovaniya, zdravooxraneniya, literaturi, kulturi, iskusstva i sredstv massovoy informatsii“

 

Turkum:Sovet aktyorlari
Turkum:Oʻzbekistonlik aktyorlar
Turkum:Oʻzbekiston rejissyorlari
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Yunus Azizov

Yunus Azizov (1860-1924) – me’mor va ganchkor usta. Me’mor Boqiyevning shogirdi. Dastlab masjid, Madrasa, hammomlarni qurishda qatnashgan. Soʻngra Kattaqoʻrgʻondagi Abdurahimboy madrasasi (1903), Jizzaxdagi Madrasa, Samarqanddagi Xoʻja Yusuf masjidi va boshqa binolarni qurishga rahbarlik qilgan. Ganchkorlik sirlarini mukammal egal-lagan, 1921–24 yillarda Tillakori madrasa va Minorai kalonni ta’mirlashda qatnashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar:Madrasalar
Turkum:1860-yilda tugʻilganlar
Turkum:1924-yilda vafot etganlar
Mukarrama Azizova

thumb
Mukarrama Azizova (1913.23.5 – Namangan – 1964.23.5) – Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Moskvada oʻzbek drama studiyasida oʻqigan (1927–28). 1928-31 va 1960-62 yillarda Andijon teatrida, 1931-yildan Namangan teatrida aktrisa va rejissyor Dramatik va musiqali spektakllarda, asosan, liriko-dramatik rollarni ijro etgan. Eng yaxshi rollari: Shirin (Xurshid, „Farhod va Shirin“), Jamila (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Nurxon (Komil Yashin, T. Jalilov, „Nurxon“), Gulsara (Komil Yashin, „Gulsara“), Hafiza (Abdulla Qahhor, „Shohi soʻzana“), Sanobar (B. Rahmonov, „Yurak sirlari“) va boshqa rejissyor sifatida „Farhod va Shirin“ (Xurshid, 1934, 1936), „Arshin mol olon“ (U. Hojibekov, 1939) kabi asarlarni sahnalashtirgan. A. oʻzbek, tojik, uygʻur xalq qoʻshiqlarini mohirona ijro etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Sanʼat Azizova

Sanʼat Sobirovna Azizova (1934-yil 18-iyun, Toshkent) – farmakolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1974).

 Tarjimai holi 
Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Oʻsimliklar kimyosi instituti farmakologiya laboratoriyada ilmiy xodim (1958 – 72). Toshkent pediatriya tibbiyot instituti farmako-logiya kafedrasi mudiri (1972-yildan).

Asosiy ilmiy ishlari yurak glikozidlarining yurak kasalliklariga, xususan infarqtga taʼsirini eksperimental oʻrganishga oid. Sanʼat Azizova tibbiyot instituti talabalari uchun „Farmakologiya“ darsligi muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1934-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Professorlar
Shirin Azizova

Shirin Mirxonovna Azizova (10-yanvar 1940, Gʻijduvon — 15-iyul 2006-yil, Toshkent, Oʻzbekiston) — Oʻzbekiston xalq artisti (1988).

 Taʼlim 

Shirin Azizova Toshkent davlat teatr va rassomlik institutining aktyorlik fakultetigaoʻqishga kiradi va institutni 1961-yilda tamomlaydi. 

 Mehnat faoliyati 

1961-1964-yillar Alisher Navoiy nomidagi Namangan viloyat musiqali drama teatri sahnasida chiqish qilgan. 1968-yildan Toshkentdagi Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrida faoliyatini davom ettiradi. 1987-yilda esa Hamza teatrida ish boshlaydi. Azizova ijodiga lirik, dramatik rollar yaqin boʻlib, obrazlari hayotiyligi, sahna nutqining mukammalligi bilan ajralib turadi. Shirin Azizova 1981-yildan beri filmlarda rol oʻynay boshlaydi.

 Rollari 

 Teatr 

Xolishon, Sora, Maysara („Xolisxon“, „Ishq qurbonlari“, „Maysaraning ishi“), Rohila („Birinchi muhabbat“), Muhabbat („Oʻn sakkiz yoshligim“), Nozi („Bahs“), Oʻzbekoyim („Oʻtgan kunlar“), Tamara („Jar“), qaynona („Chimildiq“) kabi rollarni mahorat bilan ijro etgan.

 Filmlar 

„Tangalik bolalar“ (1990-yil), „Temir erkak“ (1991-yil), „Kelgindi kuyov“ (2005-yil), „Sen meni sevasanmi“ (2006-yil), „Mergan militsiya“, „Qabrdan qaytgan umr“ (2010-yil) kabi filmlarda rollar ijro etgan.

 Oilasi 

 Shirin Azizovaning turmush oʻrtogʻi taniqli aktyor Toʻgʻon Rejametov (1938—1982-yil);
 Oʻgʻli — aktyor Zuxriddin Rejametov 1962-yil,
 Qizi — aktrisa Fotima Rejametova 1970-yil.

 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:10-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Azizullo

Azizullo (15-asr) – samarqandlik xattot. Mirzo Ulugʻbekning A. tomonidan nasx xati bilan koʻchirilgan (taxminan 1439) 214"Ziji Koʻragoniy"si Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fon-dida saqlanadi (inv. № 2214). Qoʻlyozma sahifalarida Ulugʻbekning tuzatishlari ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akmal Azizxoʻjayev

Akmal Abduazimovich Azizxoʻjayev (1936-yil 8-noyabr, Toshkent — 2008) — futbolchi, sport ustasi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustozi (1992). 1954-yildan „Spartak“ futbol jamoasida oʻynagan. „Paxtakor“ jamoasi sardori va himoyachisi (1960-65 yillar). Buxoroning „Fakel“ (1966) hamda Nukusning „Amudaryo“ (1983) jamoalarida bosh murabbiy. 1996-yildan respublika oliy futbol maktabining direktori. Uning murabbiyligidagi Oʻzbekiston oʻsmirlar futbol terma jamoasi Osiyo chempionati musobaqalarida ishtirok etib (1994) Oʻrta Osiyo respublikalari orasida gʻolib chiqqan va final uchrashuvlarda qatnashgan.

 Faoliyati 
Akmal futbolchilik faoliyati dastlab Buxorodagi mahalliy jamoada boshlagan. Keyinchalik Toshkent viloyatining „Sverdlovets“, Toshkentning „Spartak“ klublarida oʻynagan. 1956-yilda Toshkentning „Paxtakor“ klubi tarkibiga oʻtdi va 9 yil davomida poytaxt jamoasi tarkibida oʻynagan. 1956-yilgi SSSR xalqlari spartakiadasida Oʻzbekiston SSR terma jamoasida oʻynagan. Faoliyatini soʻnggida „Buxoro“ klubida toʻp surgan. Futbolchilik faoliyatini yakunlaganidan soʻng murabbiylik faoliyatini boshladi va bir qator jamoalar jumladan Aral samali jamoasiga bosh murabbiylik qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 
 Akmal Azizxoʻjayev Footballfacts saytidagi futbolchi profili

 Akmal Azizkhodzhaev Transfermarkt saytidagi futbolchi profili

Turkum:8-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:2008-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar
Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak futbolchilari
Turkum:SSSR erkak futbolchilari
Turkum:Erkak futbol himoyachilari
Turkum:Paxtakor jamoasi futbolchilari
Turkum:Sverdlovets klubi futbolchilari
Turkum:Spartak Toshkent futbolchilari
Turkum:Buxoro klubi futbolchilari
Turkum:Oʻzbekistonlik futbol murabbiylari
Turkum:Aral Samali futbol klubi murabbiylari
Azil madaniyati

Azil madaniyati – Fransiya va Pireneya yarim orolning shimoliy qismida mezolit davrining boshida yashagan kabilalar madaniyati. Fransiyaning janubiy dagi (Arej departamenti) Mas-d’ Azil gori nomi bilan atalgan. 1887-yil fransuz olimi E. Pet olib borgan qazishlar natijasida mazkur gʻordan yuqori paleolit davrining oxiridan to Rim davrigacha boʻlgan koʻpgina madaniy yodgorliklar topilgan. Ular orasida chaqmoqtoshdan yasalgan do-irasimon qirgʻich va boshqa tosh qurollar bor. Ishlanishi jihatidan yuqori paleolit qurollaridan farq qiladigan bugʻu suya-gidan yasalgan mingdan ortiq sanchqi (garpun) topilgan. Bulardan mezolit davriga tegishlilari Azil madaniyatiga oid. Bu madaniyat qabilalari jamoa boʻlib yashagan, ovchilik va baliq ovlash bilan shugʻullangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Azimboy miskar

Azimboy miskar (19-asr oʻrtalari) – qoʻqonlik hunarmand. Us t a Mulla, "Katta miskar" nomlari bilan Fargʻona vodiysida shuhrat qozongan. A. yasagan chilim, qumgʻon, dastshoʻ, oftoba va boshqa buyumlar Oʻzbekistondagi muzeylarga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sabohat Azimjonova

Sabohat Azimjonova (1922-yil dekabr, Toshkent – 2001-yil, 26.4.) – sharqshunos olima, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), tarix fanlari doktori (1969).

Toshkent pedagogika institutini tamomlagan (1942). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida katta ilmiy xodim (1949), institut direktori (1950– 77), boʻlim boshligʻi (1977—1995), yetakchi ilmiy xodim (1995-yildan). Asosiy ilmiy ishlari Boburning Qobul va Hindistondagi faoliyati, Oʻrta Osiyo xalqlarining oʻrta asrlarda qoʻshni xorijiy mamlakatlar bilan oʻzaro siyosiy va iqtisodiy munosa-batlariga bagʻishlangan.

Asarlari Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Fransiyada chop etilgan. Boburning qizi Gulbadan begimning „Humoyunnoma“sini fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilib, Toshkentda (1959, 1977) va fransuz tilida Parijda, (1996) nashr ettirgan. A. bir qator xalqaro ilmiy kongresslarda ilmiy maʼruzalar qilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti (1989), Javoharlaʼl Neru xalqaro mukofoti (1993) laureati.
 Asarlari 
 K istorii Fergani vtoroy polovini XV veka, T., 1957;
 Boburning Hindiston devoni, T., 1966;
 Gosudarstvo Babura v Kabule i v Indii, M., 1977.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:2001-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Abduvahob Azimov

Abduvahob Azimov (1897.7.9 – Andijon – 1964.1.2) – aktyor va rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Hamza bilan birga Andijon teatrini tashkil qilishda qatnashgan. Truppaning tashkiliy davrida Hamzaning "Boy ila xizmatchi", "Fargʻona fojiasi" spektakllarida rejissyorlik va aktyorlik qilgan. Andijon teatrida aktyor, rejissyor (1919–34, 1939, 1946–58), Hamza teatrida aktyor (1934–35), Olmaota uygʻur musiqali drama teatrida (1936–38), Andijon musiqali drama teatrida (1942–46) badiiy rahbar. Azimov yaratgan Solihboy (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), tabib (F. Zafariy, "Halima"), Majididdin (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy") va boshqa obrazlari alohida ajralib turadi. A. hajviy harakterli rollarni zoʻr mahorat bilan oʻynagan. Mubolagʻa, mimika va sahna nutqi vositalaridan ustalik bilan foydalangan. rejissyor sifatida "Tohir va Zuhra" (Sobir Abdulla, 1941), "Nurxon" (Komil Yashin, 1942) kabi asarlarni sahnalashtirgan. A.ning Namangan va Oʻsh teatrlarini, Andijon uygʻur teatrini tashkil etishda ham hissasi bor. U Toshkentdagi Muqimiy nomli musiqali drama va komediya teatrining tashkilotchilaridan biri boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Turkum:1-fevralda vafot etganlar
Ayzek Azimov

Ayzek Azimov (2-yanvar 1920-yil; 6-aprel 1992-yil) – amerikalik fantast yozuvchi, fan targʻibotchisi. Belorussiyaning Petrovichi qishlogʻida tugʻilgan. 1923-yilda ota-onasi bilan Nyu-York shahriga koʻchib ketgan. Oʻsha yerda Kolumbiya universitetini tugatgan. Mutaxassisligi bioximik. Azimov Ayzeklari uchun falsafa doktori unvonini olgan. Birinchi qissasi 1939-yil eʼlon qilingan. Shundan soʻng „Poydevor va Imperiya“ (1952), „Men robotman“, „Mangulik intihosi“ (1955), „Neytrino“, „Darba-dar“ (1966), „Koinot oqimlari“ (1972), „Poydevor qirralari“ (1982), „Poy-devor va Yer“ (1986) asarlarini eʼlon qildi. Ayzek Azimov fantastikaga intellektual nasr unsurlarini kiritdi va uni badiiy nasrga yaqinlashtirdi. Bundan tashkari asarlaridan ijtimoiy muammolar ham oʻrin olgan. Ayzek Azimov ilmiy fantastika asoschilaridan biri. Ayzek Azimovning bir qancha hikoyalari va „Koinot oqimlari“ romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:6-aprelda vafot etganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Akbar Azimov

Akbar Azimov (1885 – Toshkent – 1969) – yogʻoch oʻymakori, naqqosh. Otasi Saidazim Islomovdan hunar oʻrgangan. U oʻymakorlikdagi an’analarni davom ettirib, muqarnas va sharafalarni turli shakldagi taxtachalardan yigʻib, ularga naqsh berishda uziga xos usuli bilan tanilgan. Azimov Oʻzbekistonda oʻtkazilgan koʻrgazmalarda oʻz asarlari bilan qatnashgan. Ishlaridan namunalar Oʻzbekiston davlat san’at muzeyida saqlanmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1885-yilda tugʻilganlar
Turkum:1969-yilda vafot etganlar
Asad Azimov

Asad Vahobovich Azimov (1927.6.10, Andijon – 1995.23.11, Toshkent) – opera xonandasi (lirik tenor). Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1978). Abduvahob Azimovning oʻgʻli. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1953). Muqimiy teatri (1941–1943), Uygʻur musiqali drama teatri (1943–1946), Andijon teatri (1946–1947)da artist. Navoiy teatri solisti (1953-1985). 1966—1970-yillar Toshkent konservatoriyasi, 1960—1966 va yana 1970-yildan Toshkent sanʼat instituti vokal kafedrasida oʻqituvchi, kafedra mudiri (1975–1986). Oʻzbek, rus va Gʻarbiy Yevropa kompozitorlarining operalarida 50 ga yaqin asosiy partiyalarni (baʼzilarini Oʻzbekistonda ilk marotaba) ijro etgan: Tohir (T. Jalilov, B. Brovsin, „Tohir va Zuhra“), Furqat (M. Ashrafiy, „Shoir qalbi“), Yoʻlchi (R. Hamroyev, „Zulmatdan ziyo“), Nodir (J. Vize, „Marvarid qidiruvchilar“) va boshqalar. Ovozi noziq, lirik talqin ustasi. Konsert repertuarida oʻzbek, tojik, rus va boshqa xalqlar qoʻshiqlari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik qoʻshiqchilar
Turkum:SSSR oʻqituvchilari
Turkum:Oʻzbekiston oʻqituvchilari
Turkum:Moskva konservatoriyasi bitiruvchilari
Jaloliddin Azimov

Azimov Jaloliddin Azimovich (1938.10.3, Andijon) – zoolog, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), biologiya fanlari doktori (1986), professor (1988). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutini bitirgan (1958). Oʻzbekiston veterinariya ilmiy-tadqiqot institutida (1964–69), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Zoologiya institutida (1969–78) katta ilmiy xodim, Respublika parrandachilik ilmiy ishlab chiqarish laboratoriyasi direktorining oʻrinbosari (1978-89), Toshkent Davlat Universiteti biologiya va tuproqshunoslik fakulteti professori (1989-91), 1991-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Zoologiya instituti direktori. Azimovning ilmiy ishlari Oʻzbekiston biogeotsenozlaridagi parazit organizmlar faunasi tarkibi, shakllanishi va biologik turli-tumanlik evolutsiyasiga bagʻishlangan. U parazit – xoʻjayin tizimi evolutsiyasi omillari, turli umurtqalilar endoparazitlarining rivojlanishi va faunistik komplekslarning paydo boʻlish qonuniyatlarini aniqlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1938-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Saidmalik Azimov

Saidmalik Akbarovich Azimov (1946.10.7, Toshkent) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Toshkent davlat pedagogika institutining defektologiya fakultetini tugatgan (1980). Mehnat faoliyatini 1965-yildan boshlagan. 1972-yildan Yunusobod tumanidagi 104-maxsus maktab-internatning mehnat ta’limi oʻqituvchisi. Azimov darslarni tashkil etishda turli uslublarni qoʻllaydi. Defektologiya boʻyicha ilmiy va amaliy kon-ferensiyalar qatnashchisi. Respublika mehnat ta’limi ustaxonalari koʻrigida 1-oʻrinni egallagan (1991). Respublika ta’lim markazi huzuridagi defektologiya ilmiy metodika kengashi a’zosi. Bir qancha oʻquv-metodik adabiyot va dasturlar mual-lifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-iyulda tugʻilganlar
Sulaymon Azimov

Sulaymon Egamberdiyevich Azimov (1908.21.10, Qirgʻiziston; Oʻsh viloyati Oʻzgan tumani — 1996.3.1, Toshkent) — faylasuf olim, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1958). Toshkentdagi Almaiy nomidagi namuna ish maktabi (1928), pedagogika texnikumini tugatgan (1929). Moskva Tarix-falsafa va adabiyot institutining falsafa fakultetida oʻqigan (1932- 1937). Oʻrta Osiyo davlat universiteti va Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika institutida falsafadan dars bergan (1937-1938). 1938-yilda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasi muharriri. 1939-1941-yillarda respublika rahbar lavozimlarida ishlagan. Azimov qatagʻonga uchrab, umrining qariyb 15 yilini (1941-1955) turma va qamoq lagerlarida oʻtkazdi. 1955-1959-yillarda respublika madaniyat vaziri oʻrinbosari. 1959-1966-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Falsafa va huquq instituti sektor mudiri, katta ilmiy xodim. Nazariy-ilmiy, publitsistik asarlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sharif Azimov

Sharif Tursunovich Azimov (1954.14.5, Samarqand shahri) – kulol, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi haqiqiy a’zosi (1997). Bobosi kulol Umarqul Joʻraqulovdan hunar oʻrgangan. Oʻzbekiston Rassomlari uyushmasi Badiiy jamgʻarmasining ishlab chiqarish ustaxonasida kulol (1975-78); 1978-yildan Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi Badiiy jamgʻarmasi qoshidagi "Us t a" birlashmasi Samarqand boʻlimida kulol-rassom. A. kulollik san’ati sirlarini urganihda izlanib, bu sohada oʻziga xos ijodiy yoʻnalish yaratdi. U yaratgan "Ajdaho" (sopol, 1978), "Timsoh" (sopol) kabi oʻziga xos jozibali koʻza, xum va boshqa idishlar muzeylarda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sherali Azimov

Sherali Azimovich Azimov (1928– 1993) – gelmintolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), veterinariya fanlari doktori, professor (1972), Oʻzbekiston (hozirgi Samarqand) qishloq xoʻjaligi institutining veterinariya fakultetini tamomlagan. Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot instituti gelmintologiya laboratoriya mudiri (1957–1964), institut direktori (1965 – 1978). 1979-yildan Samarqand qishloq xoʻjaligi institutida professor Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda uchraydigan asosiy gelmintoz kasalliklarining epizootologiyasi, patogenezi, diagnostikasi va ularga qarshi kurash choralariga bagʻishlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar