Berlin tarixi

thumb|260x260px| 1912-yilda Ernst Lyudvig Kirchner tomonidan tasvirlangan Brandenburg darvozasi.
Berlin tarixi 13-asrdan boshlanadi. U 1417-yilda Brandenburg Margraviatining, keyinroq Brandenburg-Prussiya va Prussiya Qirolligining poytaxti boʻldi. Prussiya 18-19-asrlarda tez oʻsdi. 1871-yilda Germaniya imperiyasining asosini tashkil etgan. Imperiya 1918-yilgacha Birinchi jahon urushida magʻlub boʻlgunga qadar omon qoladi.

1900-yildan keyin Berlin ilm-fan, gumanitar fanlar, musiqa, muzeylar, oliy taʼlim, hukumat, diplomatiya va harbiy ishlardagi yetakchi rollari bilan mashhur boʻlgan yirik jahon shahriga aylandi.

Ikkinchi jahon urushi paytida bombardimon qilish, artilleriya va shafqatsiz koʻchama-koʻcha janglari Berlinning katta qismini vayron qildi. Berlin keyinchalik toʻrtta yirik ittifoqchi kuchlar oʻrtasida boʻlindi. Qirq yildan ortiq vaqt davomida u Gʻarb va Sharq oʻrtasidagi Sovuq urush qarama-qarshiligini qamrab oldi. 1990-yilda Germaniyaning birlashishi bilan Berlin poytaxt va yirik jahon shahri sifatida tiklandi.

thumb| Ayiq Albert haykali (taxminan 1100-1170)

 Shaharning rivojlanishi (1100—1400) 
1157-yilda Albert tomonidan asos solingan Brandenburg Margraviatining bir qismi sifatida Germaniya hukmronligiga oʻtdi. 12-asrning oxirida nemis savdogarlari hozirgi shahar markazini Berlin deb nomlangan.

 Brandenburg margraviati (1400—1700) 
thumb| Berlin va Kolln xaritasi (1652, sharq tepada)
thumb| Taxminan 1688-yilda Berlin (1835-yilgi rasm)
thumb| Potsdam farmoni
1415-yilda Fridrix I 1440-yilgacha boshqargan Brandenburg Margraviatining saylovchisi boʻldi. Gogensollernlar keyingi aʼzolari 1918-yilgacha Berlinda avval Brandenburg saylovchilari, keyin Prussiya qirollari va nihoyat Germaniya imperatorlari sifatida hukmronlik qildilar. Berlin Gogensollernlarning qarorgohiga aylangandi. Ganza Ligasining bepul shahar maqomidan voz kechishi kerak edi. Uning asosiy iqtisodiy faoliyati savdodan sud uchun hashamatli mahsulotlar ishlab chiqarishga oʻtdi.

 Prussiya Qirolligi (1701—1871) 
thumb| Berlinning yirik gerbi, 1839-yil.
1701-yilda Frederik III (1688—1701) oʻzini Prussiya qiroli Fridrix I (1701—1713) sifatida toj kiydi. Shahar gʻarbida Sharlottenburg qal’asini qurishni buyurdi.Rudolf G. Scharmann, Charlottenburg Palace: Royal Prussia in Berlin (2005) U Berlinni yangi Prussiya qirolligining poytaxtiga aylantirdi.

1710-yil 1-yanvarda Berlin, Kollin, Fridrixsverder, Dorotheenshtadt va Fridrixshtadt shaharlari „Berlin qirollik poytaxti va qarorgohi“ sifatida birlashtirdi.
thumb| 1806-yilda Napoleon Berlinni egallab oldi

 Iqtisodiy oʻsish 
thumb| 1847-yil Avgust Borsig poyezd zavodi.
Prussiya merkantilistik siyosati ishlab chiqarish korxonalarini qoʻllab-quvvatladi. Berlinda koʻplab kichik ustaxonalar mavjud edi. Suv quvvatiga ega boʻlmagan Berlin tadbirkorlari 1815-yildan keyin bugʻ dvigatellaridan foydalanishda dastlabki kashshoflar boʻlishgan. Toʻqimachilik, kiyim-kechak, qishloq xoʻjaligi asbob-uskunalari, temir yoʻl jihozlari, kimyo va mashinasozlik alohida ahamiyatga ega. 1880-yildan keyin elektr mashinasozlik muhim ahamiyat kasb etdi.

 Berlin romantizmi 
Nemis romantizmining Yena romantizmidan keyingi bosqichi koʻpincha Berlin romantizmi deb ataladi. Harakatning taniqli vakillari orasida Fridrix Shleyermaxer, Vilgelm fon Gumboldt va Aleksandr fon Gumboldt bor Helmut Thielicke, Modern Faith and Thought, William B. Eerdmans Publishing, 1990, p. 174..

 Veymar Respublikasi (1918—1933) 
thumb| 1920-yilgacha Berlin shahrining shahar chegaralari (toʻq qizil) Katta Berlinning kengaytirilgan shahar hududida (ochiq qizil)
Birinchi jahon urushi oxirida monarxiya va aristokratiya agʻdarildi. Germaniya Veymar respublikasi deb nomlanuvchi respublikaga aylandi. Berlin poytaxt boʻlib qoldi. Lekin oʻta chap va oʻng tomondan bir qator tahdidlarga duch keldi.

 Ikkinchi jahon urushi 
thumb|AQSh havo kuchlari 1945-yil iyul oyida Berlin markazidagi vayronagarchilikni suratga oladi
Dastlab Berlin Britaniya bombardimonchilarining haddan tashqari uzoq masofasida edi. Hujumlar yozda ochiq osmonda amalga oshirilishi kerak edi. Bu esa hujumchilar uchun xavfni oshirdi. Yaxshiroq bombardimonchilar 1942-yilda foydalanishga topshirildi. Ammo oʻsha yili Britaniyaning bombardimon qilish harakatlarining aksariyati nemis suv osti kemalariga qarshi Atlantika jangini qoʻllab-quvvatlashga sarflandi.

 Gʻarbiy va Sharqiy Germaniya (1945—1990) 
Urush oxirida Berlinning uchdan bir qismi ittifoqchilarning kelishilgan havo hujumlari, sovet artilleriyasi va koʻcha janglari natijasida vayron boʻldi. "Stunde Null" deb ataladigan shahar uchun yangi boshlanishni belgiladi. Buyuk Berlin 1944-yilgi London protokoliga binoan ittifoqchilar tomonidan toʻrt sektorga boʻlingan.
thumb| Berlinning bosib olingan sektorlari
thumb|Berlin tasvirlari (1961).

thumb| Berlinliklar C-54 ning Tempelhof aeroportiga qoʻnayotganini tomosha qilmoqda (1948)

 Germaniya Federativ Respublikasi (1990-yildan hozirgi kungacha) 
right|thumb| Devorning tepasida turgan nemislar, uni buzishdan bir necha kun oldin.

 Berlin xronologiyasi
 Germaniya tarixi
 Berlin sektorlari komendantlari roʻyxati
 Berlindagi filmlar roʻyxati
 Berlinlik odamlar roʻyxati

 

Turkum:Poytaxtlar tarixi
Turkum:Berlin
Turkum:Pages with unreviewed translations