Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mutavalli

Mutavalli (arab. — ishboshi, boshqaruvchi) — islom tarixida vaqf mulkiga va undan keladigan daromadga vasiylik qiluvchi, uni taqsimlovchi diniy amaldor. Vaqf yerlarini ijaraga berish, vaqf mulkida xoʻjalik ishlarini yuritishni ham M. bajargan. Xorijiy Sharq mamlakatlarida M.lar hozir ham bor, ular vaqflarni boshqaradi. Ayrim musulmon mamlakatlarida M. yirik ziyoratgohlar (maqbara, mozor va boshqalar)ni, ulardan keladigan daromadlarni ham boshqaradi. Oʻzbekistonda masjidning xoʻjalik va moliya ishlarini boshqaruvchilar M. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutagenez

Mutagenez (mutatsiya va ... genez) — fizik, kimyoviy mutagenlar taʼsirida sunʼiy mutatsiya olish. Mutatsiya keltirib chiqaradigan omillarni mutagenlar deyiladi. Mutagenlar muta-siyalarni tezlashtiradi (qarang Mutatsiya). Mutagen omillar fizik (ionlovchi nurlar, rentgen nurlari, protonlar, neytronlar, ultrabinafsha nurlar, yuqori va past harorat), kimyoviy (pe-stitsidlar, gerbitsidlar), biologik (parazit organizmlarning hayot mahsulotlari, toksinlar) boʻlishi mumkin. M.dan seleksiyada hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarning yangi zot, nav va shtammlarini, foydalaniladigan mutantlarni olishda foydalaniladi (yana q. Mutant, Mutagenlar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutagenlar

Mutagenlar (mutatsiya va ... genez) — fizik va kimyoviy omillarning tirik organizmlarga taʼsir etib, ularda mutatsiyalar paydo qiladigan omillar. Fizik mutagenlar ichida ionlovchi nurlar muhim oʻrin tutadi. Ular, oʻz navbatida, elektromagnitli (toʻlqinli) va korpuskulyar omillarga boʻlinadi. Birinchi guruhga rentgen, gamma va kosmik nurlar kiradi. Ikkinchi guruhga beta zarrachalar (elektron va pozitronlar), protonlar, neytronlar, alfa zarrachalar, yuqori va past harorat kiradi. Ionlovchi nurlarning barcha mutagenlik xossalariga ega, ammo sunʼiy mutatsiyalarni olishda, asosan, rentgen va gamma nurlari qoʻllanadi. Kimyoviy mutagenlarga koʻpchilik alkillovchi birikmalar (di-metilsulfat, dietilsulfat, etilenimin, N nitrozoalkilmochevina, nitrozometilmochevina, nitrozoetilmochevina, etilmetan sulfonat, di-etilnitrozomochevina va boshqalar), nuklein kislotalar azotli asoslarining analoglari, alkaloidlar va boshqa kiradi. M. orasida kanserogen va teratogen xossalarga ega boʻlganlari ham uchraydi. Shu sababli koʻpchilik mamlakatlarda barcha yangi kimyoviy birikmalarning mutagenlik xususiyatini tekshirish uchun maxsus institut va laboratoriya tashkil etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mutakallimlar

Mutakallimlar — musulmon ilohiyot olimlari. Ular islom diniy aqidaviy taʼlimoti — kalomni asoslab bergan. Hozirgi islom ruhoniylari va ulamolariga nisbatan M. atamasi qoʻllanilmaydi, u tarixiy tushunchaga aylanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Solih Mutallibov

Solih Mutallibov (1900, 19.3 – Toshkent – 1979.18.3) – tilshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971).

Boshlangʻich taʼlimni eski maktabda olgan, soʻng madrasada oʻqigan (1912—16). Oʻqituvchilar kursini (1918) tamomlab, internat, maktablarda dars bergan. Samarqand Pedagogik akademiyasida oʻqigan (1928—31).

Toshkentda 3 xotinqizlar bilim yurtida oʻqituvchi (1932—34). Pedagogika ilmiy tadqiqot institutida xodim (1934-36). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1938—78). „11-asr yodgorliklarida feʼl kategoriyasi“ (1955), „Morfologiya va leksika tarixidan qisqacha ocherk“ (1959), „Alisher Navoiyning aforizmlari“ (1940; 1968) kabi ilmiy asarlar muallifi.

S.Mutalibov Markaziy Osiyoda birinchi marta Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ („Turkiy soʻzlar devoni“) asarini oʻzbek tiliga tarjima qilib nashr ettirgan (3 j.li, 1960—63). Ilmiy faoliyati Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarining oʻzbek tiliga tarjimasi talqini va tadqiqotiga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:19-martda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:18-martda vafot etganlar
Turkum:Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Mutant

Mutant — mutatsiya natijasida organizmning irsiy oʻzgargan formasi. M. tabiiy yoki mutagenlar taʼsirida paydo boʻlishi mumkin. Aksariyat M. boshlangʻich organizmlar (yovvoyi formalar)dan turli xil strukturaviy tuzilishi, funksiyasining buzilishi va koʻp hollarda hayotchanligi pasayishi bilan farq qiladi. Ayrim hollarda odatdagi muhit sharoitida ham (shu jumladan, sunʼiy tanlash jarayonida) qimmatli xoʻjalik belgilari boʻyicha selektiv ustunlikka ega boʻlgan M.lar paydo boʻladi. Bunday M. oʻsimliklarning boshqa navlari, xayvonlarning yangi zotlari va mikroorganizmlarning yangi shtammlarini yaratishda keng qoʻllanadi. Genetikada M.dan mutatsi-on jarayon krnuniyatlari, genetik ap-paratning ishlashi yoki har xil moddalar biosintezi yoʻllarini oʻrganishda foydalaniladi. M.lar tabiiy tanlanish uchun boshlangʻich material berishi tufayli organizmlar evolyusiyasida muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Evolyutsion biologiya
Mutatsion nazariya

Mutatsion nazariya - nasldannaslga beriladigan uzilishli (diskret) oʻzgaruvchanlikni tan oluvchi nazariya. Gollandiyalik botanik X. De Friz tomonidan ishlab chiqilgan (1901—03). Mutatsion nazariyaning asosiy xossalari: mutatsiya oraliq formalarsiz toʻsatdan paydo boʻladi; formalar butunlay konstant, yaʼni barqaror; mutatsiyalar si-fat oʻzgarishlar boʻlib, uzluksiz qatorlar hosil qilmasligi va oʻrtacha tip (moda) atrofida guruxlanmasligi bilan irsiylanmaydigan oʻzgarishlar (fluktatsiyalar)dan farq qiladi; mutatsiyalar turli yoʻnalishda sodir boʻladi, ular foydali va zararli boʻlishi; aynan bir mutatsiyaning oʻzi qayta takrorlanishi mumkin. De Friz Mutatsion nazariyani tabiiy tanlanish nazariyasiga qarshi qoʻyib, mutatsiyalar tufayli tabiiy tanlanishning ishtirokisiz birdaniga yangi turlar paydo boʻladi, degan notoʻgʻri xulosaga kelgan. Haqiqatda esa mutatsion oʻzgaruvchanlik kombinativ oʻzgaruvchanlik bilan bir qatorda evolyusion jara-yonda yangi turlarning shakllanishiga olib keladigan tabiiy tanlanish uchun material beradi. Keyinchalik De Frizning xatosi u eksperiment oʻtkazgan enotera (Oenothera Iamarkina) oʻsimligining murakkab poligeterozigota (qarang Geterozigota) ekanligi, De Friz mutatsiya sifatida qabul qilgan oʻzgarishlar esa ana shu geterozigotanng ajralishi bilan bogʻliqligi aniqlandi. Shunday boʻlsada, keyinchalik mutatsion oʻzgaruvchanlikning mavjudligi koʻplab tadqiqotchilar tomonidan tasdiqlandi va Mutatsion nazariyaning asosiy gʻoyalari yanada rivojlanib, tajribalarda oʻz isbotini topdi (qarang Mutatsiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutatsionizm

Mutatsionizm — yirik oʻzgarishlar tufayli evolyusiyani sakrash yoʻli bilan sodir boʻladigan jarayon sifatida qaraydigan biologiyadagi konsepsiya. M.ning asoschisi evolyusiyaning mutatsion nazariyasini yaratgan X. De Friz hisoblanadi. M.ga binoan makromutatsiyalar yoki saltatsiyalar deb atalgan yirik oʻzgarishlar boshlangʻich tur individlarida vujudga kelib, yangi hayotiy formalarni hosil qiladi. Bu formalar muhitning qulay sharoitlarida yangi turlarning boshlangʻich manbai sifatida namoyon boʻladi. M. irsiy oʻzgarishni evolyusiyaning harakatla-nuvchi bosh kuchi sifatida tan oladi; tabiiy tanlanishning vazifasi mutatsiya tufayli vujudga kelgan turlarni saqlab qolib, muhit sharoitiga mos kelmaydiganlarini nobud etishdan iborat, deb hisoblaydi. Bunday dunyoqarashlar preadaptatsion (L. Keno va Ch. Devenpor), saltatsion (R. Goldshmidt), gibridogenez (Ya. Lotsi) kabi nazariyalarning ham asosini tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutatsiya (maʼnolari)

Mutatsiya (yunoncha: mutatio — oʻzgarish, almashish):

 Mutatsiya (lotincha: mutare — “oʻzgarish, almashish”) organizmlar genetik moddasining asos juftlaridagi oʻzgarishdir.
 Mutatsiya (oʻzgarish) — organizm u yoki bu belgilarining oʻzgarishiga olib keluvchi genetik materialning toʻsatdan tabiiy yoki sunʼiy irsiy oʻzgarishi.
 balogʻatga yetgan oʻgʻil bolalar ovozining uzgarishi;
 oʻrta asr Yevropa musiqa nazariyasida olti tovushqator (geksaxord)dan boshqasiga oʻtish;
 orkestr ijrosi jarayonida cholgʻular almashuviOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mutlaq

Mutlaq, Absolyut (lotincha absolutus — shak-shubhasiz, cheklanmagan, mutlaq) — shak-shubhasiz, shartsiz, hech qanday shart-sharoitlarga bogʻliq bulmagan, cheklanmagan, poyoniga yetgan, mukammal degan maʼ-nolarni bildiruvchi tushuncha (mas, mutlaq haqiqat, mutlaq monarxiya, mutlaq chempion va boshqalar). Nisbiy tushunchasining teskarisi. mutlaq tushunchasi koʻproq falsafada qullanadi. F. Shelling mutlaq borliq deb cheklangan vokelikni, Gegel mutlaq ruh deganda olamning abadiy oʻzgarmas birlamchi asosini, yaʼni oliy dunyoviy aqlni tushunganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Mutlaq geologik yosh

Mutlaq geologik yosh - togʻ jinslarining yoshi, vaqtning mutlaq birligida ifodalanadi; mineral tarkibidagi radioaktiv elementlar (uran, toriy, kaliy, rubidiy va boshqalar)ning parchalanishini oʻrganish asosida aniqlanadi. Odatda mln. yillar bilan hisoblanadi. Yoshni aniqlash hozirgi vaqtdan oʻtmishga qarab olib boriladi. Aniq natija olish uchun tanlab olingan minerallar toza, aralashmalarsiz va nurashga uchramagan boʻlishi kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutlaq namlik

Mutlaq namlik — havoning hajm birligidagi suv bugʻi miqdori. Birligi g/m3. Mutlaq namlik atmosferada 0,1 — 1,0 g/m3 dan (qishda materiklar ustida, shim. kengliklarda) 30 g/m3 gacha (ekvator zonasida) va undan koʻp boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Nisbiy namlik
Mutlaq nol

Mutlaq nol — Selsiy shkalasi jadvali boʻyicha olingan nol temperaturadan 273,16° pastda yotgan nuqta; termodinamik temperatura shkalasida temperatura hisobining boshi. Odatda, suvning uchlama nuqtasi deb qabul qilingan Mutlaq nolda modda molekulalarining tartibsiz issiqlik harakati toʻxtaydi. Mutlaq nolga juda yaqin temperaturalarda geliydan boshqa hamma moddalar qattiq kristall holatda boʻladi. Geliy oʻta oquvchan, bir qator metal lar esa oʻta elektr oʻtkazuvchan boʻlib qoladi. Mutlaq nolda jism entropiyash nolga teng boʻladi, demak, issik/ihk sigʻimlari, issiklikdan kengayish koeffi-siyentlari kabi termodinamik miqdorlar ham nolga teng boʻladi. Hech qanday usul bilan Mutlaq nol temperaturaga amalda erishish mumkin emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fizik kattaliklar
Mutlaq ruh

Mutlaq ruh - Gegel falsafasidagi tushuncha. Ruh, taraqqiyotining mutlaq bilimga koʻtarilish bosqichlari orqali oʻtadigan oxirgi boʻgini (halqasi) tushuniladi. Ruh oʻz taraqqiyotida mutlaq yadai sanʼatda mushohada va hissiyot orqali, keyin dinda — siyosiy kechinmalar orqali anglaydi, pirovardida falsafada — oʻzini anglovchi tushuncha sifatidagi gʻoyani shakllantiradi. Faollashtirilgan Mutlaq ruh oʻz-oʻzidan rivojlanishiga qobiliyatli, ongli, erkin va cheksiz jarayon hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutlaq temperatura

Mutlaq temperatura - mutlaq nol (—273,16°S) dan hisoblanadigan temperatura, Tmu11 bilan belgilanadi. Mutlaq temperatura tushunchasini U. Tomson (Kelvin) kiritgan; shusababli Mutlaq temperatura shkalasi Kelvin shkalasi yoki termodinamik temperatura shkalasi deb yuritiladi. Mutlaq temperatura Selsiy shkalasi t" bilan Tiugl =/"+273,16° tenglik vositasida bogʻlangan. Mutlaq temperatura shkalasi, odatda, K (Kelvin) bilan belgilanadi. Mutlaq temperaturani turli shkalalardan oʻlchash mumkin. Termodinamik va xalqaro temperatura shkalasi eng koʻp ishlatiladi (yana qarang Temperatura shkalasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutlaq qora jism

Mutlaq qora jism - har qanday temperaturada oʻziga tushayotgan barcha nurlanishlarni (toʻlqin uzunligidan qatʼi nazar) yuta oladigan jism; yutish krbiliyati birga teng. Mutlaq qora jismj. nurlatgan yorugʻlikning spektral tarkibi va energiyasi faqat shu jism temperaturasi bilan aniqlanadi, ammo uning kimyoviy tarkibiga bogʻliq boʻlmaydi. M.k, j. tabiatda mavjud emas, uni faqat sunʼiy yoʻl bilan hosil qilish mumkin. Buning uchun ichi kovak, no-shaffof jism biror aniqtragacha qizdiriladi. Teshik A dan jism kovagi S ga kirgan har qanday nur S ichki devordan koʻp marta kaytishi natijasida toʻliq yutiladi, orqaga qaytib chiqmaydi (rasmga q.). Yuqorida koʻrsatilgan tarzda biror temperaturagacha qizdirilgan jismning teshigidan chiqayotgan nurlanishni Mutlaq qora jismj.ning nurlanishi deyish mumkin. Mutlaq qora jismj. qonunlari jismlarning xossalarini aniqlashga imkon beradi va muhim ilmiy va amaliy ahami-yatga ega. Masalan, Mutlaq qora jismj.ning Plank nurlanish qonuni energiya kvantlari haqidagi gʻoyani ilgari surdi. Bu esa, oʻz navbatida, kvant mexanikaga asos soldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutlaq gʻoya

Mutlaq gʻoya — Gegel falsafasida barcha mavjudotning birinchi asosini bildiruvchi tushuncha. Tabiat va ruh M.gʻ. mavjudligining turli shakllari sifatida qaraladi. M.gʻ. oʻz taraqqiyotida 3 bosqichni — subyektiv ruh, obyektiv ruh va mutlaq ruh bosqichlarini bosib oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutlaq huquq

Mutlaq huquq — intellektual mulk obʼyektiga nisbatan uning egasiga tegishli boʻlgan mulkiy huquqlar majmui. Mutlaq huquq egasi intellektual mulk obʼyektidan oʻz xohishiga koʻra har qanday shaklda va har qanday usulda mutlaq qonuniy foydalanishga haqli. Ushbu obʼyektdan boshqa shaxslarning foydalanishiga huquq egasining roziligi bilan yoʻl qoʻyiladi. Mutlaq huquq egasi bu huquqni boshqa shaxsga toʻliq yoki qisman oʻtkazishga, intellektual mulk obʼyektidan boshqa shaxsning foydalanishiga ruxsat berishga va qonun doirasida uni boshqacha tarzda tasarruf etishga haqli. Mutlaq huquq sanoat mulki obʼyektlari, seleksiya yutuqlari boʻyicha patent orqali tovar belgilariga, xizmat koʻrsatish belgilari boʻyicha guvoh-noma orqali, firma nomiga nisbatan dalolatnoma orqali rasmiylashtiriladi. Mualliflik va turdosh huquq obʼyektlari, kompyuter dasga nisbatan esa Mutlaq huquqlar muallifga (ish beruvchiga yoxud buyurtmachiga) asar yaratilishi fakti asosida tegishli boʻladi. Mutlaq huquqlarning amal qilish muddati qonunlarda belgilab qoʻyiladi (mas, ixtiroga nisbatan patent 20 yil, badiiy asarga nisbatan muallifning butun hayoti va uning vafotidan keyin 50 yil davomida amal qiladi va hokazo). Mutlaq huquq universal vorislik (mas, meros tartibida) yoki shartnoma asosida boshqa shaxslarga oʻtkazilishi mumkin. Mutlaq huquq bilan bogʻliq masalalar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1034—1040moddalarida belgilab qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Mutlaqlik va nisbiylik

Mutlaqlik va nisbiylik - falsafiy tushunchalar. Mutlaklik mutlaq tushunchasiga tegishlidir. Nisbiylik mutlaqlikning aksi. Barcha narsa va hodisalar, ular haqidagi bilimlar vaqtga, shart-sharoitga bogʻliq, vaqt oʻtishi, shart-sharoitlar oʻzgarishi bilan narsa va hodisalar, ular haqidagi bilimlar ham oʻzgaradi. Nisbiylik har qanday bilimning vaqtga, shartsharoitga bogʻliqligini, u qotib qolgan, oʻzgarmas emasligini anglatadi. Ammo nisbiylikni mutlaqlashtirish mumkin emas. U relyativizmta olib boradi. M. va n. obyektiv jarayonning bir-biriga bogʻliq boʻlgan ikki tomoni boʻlib, ularni qarama-qarshi qoʻyish ham mumkin emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutrib Xonaharobiy

Mutrib Xonaxarobiy (taxallusi; asl ismi Muhammad Hasan Hoji Tabib oʻgʻli), (1865-Xiva-1925) -shoir. Xivadagi Muhammad Aminxon madrasasida tahsil olgan. Maqomchi bastakor sifatida ham mashhur boʻlgan (Mutrib—sozanda, taxallusi shundan). M. X.ning serqirra iqtidorini yuqori baholagan Feruz uni saroyga jalb etib, devonbegilik vazifasiga tayinlagan. Bu yillarda M. X. yozgan gʻazal va muxammaslar koʻplab bayoz, majmualardan oʻrin olgan, jumladan, Tabibiy tuzgan ikkala tazkirada shoir asarlaridan koʻplab namunalar uchraydi. M. X. 20-asrning 20-yillarida saroy tugatilgach, Xorazmda paydo boʻlgan mahalliy matbuotda faol ishtirok etadi, "Xorazm xabarlari", "Inqilob quyoshi" gaz.larida adabiy xodim lavozimida xizmat qiladi. Ilk sheʼrlarini 1890-yilda yoza boshlagan. Uning bayoz, devon va majmualar orqali 16 ming misraga yaqin gʻazal, muxammas, musaddas, qasidalardan iborat adabiy merosi yetib kelgan.

M. X. qoldirgan ijodiy meros asosini ishq-muhabbat mavzuida bitilgan gʻazal, murabba, masnaviy, muxammas, musaddas va ruboiylar tashkil etadi. Uning xon va shoir Feruz shaʼniga bagʻishlangan qasidalari ham mavjud. M. X.ning ilm-maʼrifatga daʼvat, hurriyat mavzularida yozilgan sheʼrlari mahalliy matbuot sahifalarida, shuningdek, Xivada 1923-yilda nashr etilgan „Oʻzbekcha inqilob sheʼrlari yigʻurmi“ toʻplamida chop etilgan. Bu turkum sheʼrlarida („Koʻrung emdi xaloyiqqa…“, „Bilinglar, ey xaloyiq“, „Koʻngluma bir turfa soʻz keldi ravon“ va boshqalar) targʻibiy-tashviqiy ruh, xitob, daʼvat ohanglari hukmronlik qiladi. Ammo mazkur toʻplam hozirgi vaqtgacha topilmagan.

M. X. merosining asosiy qismi 1909-yilda Muhammad Sharif ibn Muhammad Yoqub – Xarrot tartib bergan devon (300 sahifa)da jamlangan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida shoir devoni (inv. № 903/V, 906/VII, 2679/II) inventar raqamlari ostida saqlanadi.
Laffasiyning Feruz davridagi xorazmlik ijodkorlarga bagʻishlangan „Xiva shoir va adabiyotchilarining tarjimai hollari“ nomli qoʻlyozma tazkirasida M. X.ga oid maʼlumotlar, xususan, uning tanburni maromida chala olishi, forsiy tilni mukammal bilgani, devon tartib qilgani va „Shoh Komron“ sheʼriy asari borligi haqida maʼlumot berilgan. Shuningdek, Laffasiy M.ning "Xonaxarob" taxallusini olish sababini hajviy sheʼrlar yozishi bilan izohlaydi.

Abdurashid Abdugʻafurov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Oʻrganilishi 
M.X ijodiga oid koʻpgina ilmiy izlanishlar olib borilgan. Xususan, Matnazar Pirnazarov 1973-yilda „Mutrib Xonaxarobiyning ijodiy yoʻli“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
2021-yilda Madrimova Sohiba filologiya fanlari doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun"Mutrib Xonaxarob va uning adabiy merosi" nomli ilmiy tadqiqotini himoya qilgan.
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Mutribiy

Mutribiy, Noiy (taxalluslari; asl ism-sharifi Mavlono Sultonmuhammad Mutribiy Noiy Samarqandiy) (1558, Samarqand — 17-asrning 30-yillari) — shoir, adabiyotshunos, xattot va sozanda. Forsiyda ijod qilgan. Samarqand maktab va madrasalarida oʻqigan. Maʼlumotini oshirish uchun Buxoroga borib, zamonasining yetuk olimlari qoʻlida taʼlim olgan. 16-asr oxirida Samarqandga qaytib, ijod bilan shugʻullangan. M.ning Samarqandda tuzgan "Tazkirat ush-shuaro" (1605) va Hindistonda yozgan "Nusxai zeboi Jahongir" (1625) nomli adabiy va tarixiy asarlari hamda "Xotiroti Mutribiy" memuari saqlangan. "Tazkirat ush-shuaro"da 16-asr 2-yarmi — 17-asr boshlarida Oʻrta Osiyo va Ozarbayjonda yashab ijod etgan 320 nafardan ortiq shoirning hayoti va ijodi haqida maʼlumot berilgan. Asar kirish qism va 2 fasldan iborat. Shoirlarning nomlari abjad tizimi asosida joilashtirilgan. M. tazkirada keltirilgan asarlarning vazn , badiiy vositalari haqida ham fikr bildirgan. Shoirlarning forsiy hamda turkiy gʻazallaridan namunalar berilgan. Asar oʻsha davr adabiy muhitini oʻrganishda muhim manba h.isoblanadi.

"Nusxai zeboi Jahongir" tazkirasini M. Hindistonda boʻlganida (1625—27) yozib, Jahongir shohga tuh-fa etgan. Mazkur asar oxiriga shox,ning taklifi bilan Jahongirning oʻzi tuzgan tazkira ilova qilingan. Unda 292 shoir haqida maʼlumot keltirilgan. M. Samarqandga qaytgach, "Xotiroti Mutribiy" asarini yozgan. Unda Oʻrta Osiyo va Hindiston oʻrtasidagi adabiymadaniy, siyosiy aloqalar aks etgan. M. sheʼrlaridan namunalar turli da uchraydi. "Tazkirat ush-shuaro" asari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharq-shunoslik instituti fondida (inv. №2253), "Nusxai zeboi Jahongir" va "Xotiroti Mutribiy"ning Hindistonda koʻchirilgan nusxasi (1665) Londondagi Indiya offis kutubxonasida saqlanadi (inv. №3023).

LL.Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI— XVIII vv. (Pismennie pamyatniki), T., 1985.

Begali Qosimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Muta

Muta (arab. — vaqtincha foydalaniladigan narsa) — maʼlum mablagʻ evaziga qilinadigan muvaqqat nikoh. M. asosida shialik shariati qozi tasdiqlagan rasmiy shartnoma asosida erkaklarga vaqtincha xotin olishga ijozat beradi. M.ning muxlati 1 kundan 99 yilgacha belgilanishi mumkin. M. nikohli xotin va undan tugʻilgan bolalar qonuniy xotin va undan tugʻilgan bolalardan huquqiy jihatdan cheklanganroq boʻlgan. Qiz bolaga M. nikohidan oʻtish taqiklangan. M. nikox.i shialik tarqalgan xorijiy mamlakatlarda hozir ham amalda, lekin u koʻpincha yashirin qilinadi. Ahl assunna valjamoaning toʻrttala mazhabida ham M. harom deyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mufel

Mufel (nem. Myffel) — pechda qizdiriladigan buyumni tashqi muhit yoki yoqilgʻi yonganda ajraladigan gazlar taʼsiridan himoyalaydigan kamera. M. pech ichiga joylashtiriladi. Yonish mahsulotlari M. tashqarisida harakatlanadi va issiklik uning devori orqali ichiga oʻtadi. Yonilgʻi (gaz) issiqbardosh quvurlar ichida yonadigan M. ham bor. Bunda quvurlar pechning ish boʻshligʻidan oʻtkaziladi. M. oʻtga chidamli gʻisht (shamot yoki karborund) dan yoki issiqbardosh metall qotishmalardan yasaladi. M. bir tekis qiziydi, kul yoki qurum bilan ifloslanmaydi. Qizdirilayotgan metallni oksidlanishdan saqlash uchun M. maxsus gaz bilan toʻldiriladi. M. kichik detallarni termik, kimyoviytermik ishlash va boshqalarda ishlatiladi. Elektr bilan qizdiriladigan M. ham bor. Ichiga M. joilashtirilgan pech mufelli pech deb ataladi. Bunday pechlarning ish unumdorligi — 70—600 kg/soat, issiklik sarfi — 5000—7000 kj/g. Kamera ichidagi trani 1300° gacha yetkazish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mufta

Mufta (nem. Muffe) (texnikada) — vallar, tishli gʻildiraklar, trubalar, kabellarni bir-biriga ulash uchun ishlatiladigan detal yoki uzel. Doimiy biriktiruvchi M.; boshqariladigan yoki ilashma M.; oʻz-oʻzidan boshqariladigan (avtomat) M.; sirpanma M. va maxsus M.larbor. Doimiy biriktiruv-ch i M.lar vositasida ikki boʻlak val birlashtirilib, bitta yaxlit val xosil qilinadi. Bunday M.ning qoʻzgʻalmas, qoʻzgʻaluvchan (kompensatsiyalovchi) va elastik (qayishqoq) xillari bor. Vallarni istalgan vaqtda ulash yoki ajratish uchun boshqariladigan (ilashma) M.lar ishlatiladi. Ularning kulachokli yoki friksion xillari bor. Ularni mexanik, gidravlik yoki elektromagnit moslamalar vositasida avtomatik tarzda yoki qoʻlda istalgan vaqtda uzib-ulash mumkin. Sirpanma M.lar sirpanish yuz berganda, mas, yetaklanuvchi yarim M. yetakchi yarim M.dan orqada qolganda ishga tushadi. Ularning gidrodinamik va elektrodinamik xillari bor. Mashinalarning aylanib ishlaydigan detallariga taʼsir etayotgan kuch va moment toʻsatdan ortib ketganda ularni saqlash maqsadida maxsus saqlagich M.lar ishlatiladi. Valdagi kuch va moment moʻljaldagidan oshib ketganda, avvalo M.ning boltlari sinib, vallarni bir-biridan ajratadi. Avtomatik ishlaydigan saqlagich M.lar ham bor. Mas, markazdan qochma M.lar yordamida vallar avtomatik tarzda ulanibuzilib turadi."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muftiy

Muftiy (mufti) (arabcha — fatvo beruvchi) — musulmonlarda oliy lavozimli ruhoniy. Muftiy diniy-huquqiy masalalarni izohlash, talqin qilish, shariatni tatbiq etish borasida hal qiluvchi huquqqa ega. Odatda, uning fikr va qarorlari fatvolarda bayon etilib, musulmonlar uchun qoʻllanma hisoblanadi.

Oʻzbekiston musulmonlari idorasiga muftiy boshchilik qiladi. U ulamolar kengashi yigʻilishida 5 yil muddatga saylanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mufulira

Mufulira — Zambiyaning markaziy qismidagi shahar. Aholisi 153 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Mis qazib chiqariladigan rayonning muhim sanoat markazi. Qora va rangli metallurgiya rivojlangan. Poligrafiya, yengil va oziq-ovqat sa-noati korxonalari, portlovchi moddalar va metall buyumlar ishlab chiqaruvchi zavodlar, issikdik elektr st-yasi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxayyar

Muxayyar (arab. — tanlab oluvchi) — oʻrta asr Oʻn ikki maqom tarkibidagi shoʻbalardan biri. Shashmaqom majmu-idagi Iroq maqomining ashula bulimida M.i Iroq nomli nasr yoʻlida yaratilgan shoʻba mavjud. Uning kuy mavzui bir oz oʻzgartirilgan holda koʻplab maqrm shoʻbalari avjlarida Muxayyari Chorgoh namudi sifatida keng qoʻllanadi. M. i Iroq kuyi ilk bor Safiuddin alUrmaviy tomonidan yozib olinib, fransuz olimi d’Erlanje, keyinchalik uni oʻzbek maqomshunosi I. Rajabovlar zamonaviy nota yozuviga koʻchirishgan.

 Adabiyot 
 Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxali noʻyon

Muxali noʻyon (1169-1223) -moʻgʻullar sarkardasi. Chingizxonnint eng yaqin 4 safdoshi (Durban xuluk) dan biri. Chingizxon Shim. Xitoyni egallagach, Muxali noʻyonga (1217) Go-van unvonini (Go — mamlakat, van — shoh) berib, oʻzini Xitoydagi noibi sifatida qoldirgan. Muxali noʻyon jaloyir qabilasiningchat urugʻidan boʻlgan. Muxali noʻyon Xitoydagi koʻplab shaharlarni bosib olgan. Muxali noʻyon jasur, mard, aklli sarkarda boʻlgan. Bir necha bor Chingizxonni kulfatdan omon saqlab qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:1169-yilda tugʻilganlar
Turkum:1223-yilda vafot etganlar
Muxallis

Muxallis (Serophularia integrifolia) — sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi bir nechta. Har bir poya roʻvaksimon toʻpgul bilan tugaydi. Bargi oddiy, choʻziq yoki tuxumsimon, cheti qirqilgan. Guli ikki jinsli, qizgʻishyashil, kosachasi 5 boʻlakli. Iyun— avgustda gullab, meva beradi. Oʻrta Osiyoning togʻli rayonlarida 8 turi uchraydi. Oʻzbekistonning hamma togʻli rayonlarida chagʻirtoshli qoyalarda oʻsadi. Ayrim gulshiraga boy. Manzarali ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxammas (musiqada)

Muxammas (musiqada) - 1) Oʻrta asr Sharq musiqa nazariyasida iyqo davra (usul)laridan biri; 2) Shashmakrm va Xorazm maqomlari turkumlarining cholgʻu boʻlimlaridan oʻrin olgan asosiy qismlardan biri. M.larning doyra usuli davomli va murakkab boʻlib, 2/4 yoki 4/4 oʻlchovida 16 taktni tashkil etadi. Shashmaqom tarkibida 16 M., Xorazm maqomlari tarkibida 10 M. mavjud. Barcha M.larda bozgoʻy va xonalar hajmi teng keladi. Usuli 5 ritmik boʻlaklardan tashkil topgani uchun (mas, Xorazmda 4+3+2+3+4) M. nomini olgan boʻlsa kerak. Kompozitor M. Mahmudov anʼanaviy musiqa ijodiyoti qonuniyatlaridan unumli foydalanib kamer orkestr uchun 2 qismli "Muxammas va Ufar" 1, 2, 3 asarlarini yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxatov Veli

Muxatov Veli (Velimuhammad) 1916.22.4 (5.5), hozirgi Ashxobod tumani — turkman kompozitori, milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1951). Turkmaniston kompozitorlar uyushmasi raisi (1954—59). Ashxobod konservatoriyasini professor (1987). Ijodida turkman xalq musiqa merosiga xos kuy-ohanglardan keng foydalanib, ularni professional mahorat bilan zamonaviy ifoda vositalari yordamida qayta ishlagan. "Turkmancha syuita" (1950), "Mening Vatanim" simfonik poemasi (1951), "Mahtumquli xotirasiga" simfoniyasi (1974), "Qonli ayirgich nihoyasi" operasi (1967) kabi yirik asarlar, shuningdek, xalq chol-gʻulari orkestri uchun poema, qoʻshiq va romanslar, badiiy va hujjatli filmlar uchun musiqalar yaratgan. Mahtumquli nomidagi Turkmaniston Davlat mukofoti sovrindori (1972).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkmaniston kishilari
Muxolifat

Muxolifat (arabcha — teskarilashish, kelishmovchilik) — rasmiy hukumat, uning siyosati bilan kelishmay boshqacha siyosiy yoʻl tutib, faoliyat yuritish. Muxolifatning mavjudligi fuqarolik jamiyatining siyosiy madaniyatini belgilab beruvchi muhim xususiyat hisoblanadi. Muxolifat boʻlishning asosiy talablari quyidagilardir: hokimiyatni boshqarish, tashkil etish boʻyicha oʻz dasturiga, oʻz “komanda”siga, oʻz faoliyatining gʻoyaviy, mafkuraviy asosiga ega boʻlish; amaldagi huquqiy normalar asosida faoliyat olib borish; oʻz dasturini mafkuraviy yoʻllar bilan keng jamoatchilikka yetkazish; oʻz elektorati (saylovchilar doirasi)ga ega boʻlish, ular manfaatini koʻzlab qonun doirasida kurashish; hal qilinishi kerak boʻlgan vazifalarni yechish uchun alternativ (muqobil) yoʻllarni taklif etib, uning toʻgʻriligini amalda isbotlashga harakat qilish.

Hozirgi davrda Muxolifatning rivojlangan shaklini Buyuk Britaniya va AQShda koʻrish mumkin. Muxolifat bu mamlakatlarda har tomonlama qoʻllab-quvvatlanadi, uning rahbarlari rasmiy lavozimlarga ham tayinlanadi.

Oʻzbekistonda Muxolifatning vujudga kelishi, faoliyat yuritishi uchun huquqiy asoslar yaratildi, bu asoslar tobora rivojlantirib borilmoqda. Oʻzbekiston Respulkasi Konstitutsiyasida “Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari kasaba uyushmalariga, siyosiy partiyalarga va boshqa jamoat birlashmalariga uyushish, ommaviy harakatlarda ishtirok etish huquqiga egadirlar. Siyosiy partiyalarda, jamoat birlashmalarida, ommaviy harakatlarda, shuningdek, hokimiyatning vakillik organlarida ozchilikni tashkil etuvchi muxolafatchi shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qadr-qimmatini hech kim kamsitishi mumkin emas” (39-modda), deb yozib qoʻyilgan. Chunki Muxolifatning boʻlishi, uning amaldagi qonun va tartibotlar doirasida faoliyat yuritishi jamiyat rivojiga katta hissa qoʻshadi. Muxolifat oʻzining gʻoyalari, takliflari, das bilan rasmiy hukumat koʻrmagan tomonlarga ishora qilib turadi. Buning natijasida rasmiy hukumat yaxshiroq ishlashga, doimo izlanib, oldinga intilishga harakat qiladi.
Muxtasar

"MUXTASAR" — Zahiriddin Muhammad Boburning aruz vazni nazariyasi haqidagi asari (taxminan 1525—1523). da "Mufassal", "Risolayi aruz" deb ham yuritiladi. Unda aruz vaznidagi barcha yutuq va kamchiliklar koʻrsatilgan. Bobur aruzning baʼzi noaniq masalalariga aniqlik kiritdi va uni yangi fikrlar bilan boyitdi, oʻzbek, arab, fors aruzlarini bir-biri bilan qiyoslab, aruz vaznining 248 turini aniqladi.

Bobur aruzda zihoflar sonini 46 taga yetkazdi. U taqteʼ bobida eski oʻzbek tili fonetik meʼyorlari asosida Navoiyning "Mezon ul-avzon"ida ishlab chiqilgan aruzning qonun-qoidalarini tizimga solib, baʼzi bahrlar orasida oʻxshashliklar topdi. Asarda qoʻshiqlarning tarxoniy, turkiy, oʻlang, shuningdek, tuyuq va uning rang-barang haqida yangi fikrlar aytilgan. Bobur bu asari bilan oʻzbek sheʼriyatida qoʻllanadigan aruz bahrlarining koʻp yangi vazn, zihof va farʼlarini aniqladi. "Mezon ul-avzon"da ruknlar toʻliq berilgan. Ularning sonini aniqlashda talaffuz hisobga olingan. "Mezon ul-avzon" vaznlarning koʻpligi va ularga berilgan izohlarning aniqligi bilan boshqa asarlardan ajralib turadi. Risolaning kotib Hoji Muhammad Samarqandiy koʻchirgan (1533—1534) yagona qoʻlyozmasi Parij Milliy kutubxonasida saqlanmoqda.

Nashrlari: Muxtasar, T., 1971; Traktat ob aruze, M., 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bobur asarlari
Turkum:Temuriylar davri adabiyoti
Muxtorov Abdurahim

Muxtorov Abdurahim (1931.1.1, Samarqand) — kulol, mayda shakllar ustasi. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1998). Us t a U. Joʻraqulovdan hunar oʻrgangan. 1962-yil dan mustaqil ishlaydi. M. Samarqand kulolligi (mayda haykaltaroshlik)da mavzuli kompozitsiyalar yoʻnalishiga asos soldi. Ijodida xalq anʼanalarini rivojlantirgan. M. ning asarlarida xalq ogʻzaki ijodiga xos joʻshqinlik, begʻubor hazil ruhi oʻz aksini topgan. Terrakota usulida kundalik maishiy hayot, xalq ogʻzaki ijodi manzaralari aks etgan milliy oʻyinchoqlar (odamlar, hayvonlar va boshqalar) yaratadi: "Choyxonachi", "Beshik", "Bozorda", "Farhod va Shirin", "Uloq", "Xoʻja Nasriddin", "Tuya va boʻtaloq", "Mash-shoq va qiz", "Ota" va boshqa

1982-yildan Samarqand shahri oʻquvchilar uyida kulollik toʻgaragini boshqaradi. Koʻplab shogirdlar tayyorladi. M. asarlari bilan respublika va chet mamlakatlar koʻrgazmalari (Yaponiya, Germaniya, Shveysariya, Moskva va boshqalar)da ishtirok etadi; asarlaridan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asrol Muxtorov

Asrol Muxtorov (1948.21.11, Toshkent) — ganchkor usta, naqqosh; Oʻzbekiston xalq ustasi (1999). Us t a Mahmud Usmonovszm hunar oʻrgangan; ustozi bilan birga ishlab (1966—79), respublikadagi jamoat binolari va xususiy turar joylarni bezashda qatnashadi. Respublika oʻquvchilar va yoshlar saroyidagi ganchkorlik toʻgaragiga rahbarlik qildi (1975). 1979-yildan ganchkorlar brigadasiga boshchilik qilish bilan mustaqil faoliyatini boshladi. Faoliyatida ganchkorlik, kulollik va naqqoshlikni uygʻun holda olib borib, bezaklar yaratdi. "Salom" choyxonasi (Qashqadaryo), "Dilorom" qahvaxonasi (Toshkent) va boshqa jamoat binolarini ganch oʻymakorligi bilan bezadi. Toshkent shahridagi Oʻzbekiston tashqi ishlar vazirligi, Toshkent shahri hokimiyati, "Turkiston" saroyi, Baynalmilal madaniyat markazi, Oliy Majlis, Fargʻonadagi "Al-Fargʻoniy" teatri zali va boshqa binolarni ganch oʻymakorligi bilan bezadi. M. koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

 
 Us t a va shogird odobi, T., 1999.

Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston xalq ustalari
Dilshod Muxtorov

Dilshod Tohirovich Muxtorov (1975-yil 1-aprel, Toshkent, OʻzSSR) – mergan, xalqaro miqiyosdagi sport ustasi (1997). „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). Atlanta (AQSH)da boʻlib oʻtgan jahon kubogi musobaqasida (2001) kichik kalibrli toʻpponcha (MP)dan 50 m masofada oʻq uzishda oltin medalni qoʻlga kiritdi. Muxtorov Oʻzbekiston milliy universitetining amaliy matematika fakultetini tugatgan (1997). 1997-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi „Kibernetika“ ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi institutining ilmiy xodimi sifatida faoliyat olib borgan. Muxtorov Oʻzbekistonning koʻp karra chempioni (1990-1992, 1994, 1997, 1999-2002), 1995—1999-yillarda Markaziy Osiyo oʻyinlari gʻolibi, 1998-yili Bangkokda boʻlib oʻtgan Osiyo oʻyinlarida kumush medali sovrindori. Bundan tashqari, bir necha xalqaro turnirlarda (1991, Lvov, 1-oʻrin; 1991, Minsk, 2-oʻrin; 1999, Atlanta, 2-oʻrin), Olimpiada musobaqalarida (2000, Sidney, 5-oʻrin) muvaffaqiyatga erishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1975-yilda tugʻilganlar
Turkum:O‘zbekiston oʻqchilari
Mutsinlar

Mutsinlar (lotincha mucus — shilliq) — glikoproteidlarga mansub uglevodoqsilli birikma, shilimshiqning asosiy tarkibiy qismi, shilliq modda. Odam va hayvonlarning nafas, ovqat hazm qilish, siydiktanosil yoʻllari shilliq qavatlaridagi, shuningdek, jagʻ osti, til osti soʻlak bezlaridagi epitelial hujayralaridan ajraladi. Choʻziluvchan massa, proteolitik fermentlar taʼsiriga chidamli. M. ogʻiz boʻshligʻi va meʼdaichak yoʻli shilliq qavatini turli mexanik va kimyoviy taʼsirlardan sakdaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mushak sabzi

Mushak sabzi, Mushak 195 - ertapishar sabzi navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida yaxshilangan mahalliy nav. 1947-yildan rayonlashtirilgan. Barglari boʻzrang, baʼzan sargʻish-yashil, qalin, mayin tukli. Sabzisi shakli kalta, uchi toʻmtoq, barglarga yaqin kismi yashil, yerga qadalib turgan qismi, eti va oʻzagining rangi sariq. Uzunligi 8—13 sm, diametri 3,5—4,0 sm, oʻzagi kichik, ingichka sersuv. Oʻzbekistonda yetishtiriladigan sariq sabzilar orasida eng shirini. Vazni 30—43 g, quruq modda miqdori 14%, qand 11,9%. Hosildorligi 190—200 s/ga. Urugʻi unib chiqqandan soʻng 85—95 kunda pishib yetiladi. Noqulay obqavo sharoitida erkaklab ketishga moyil. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan. Toshkent viloyatida koʻp ekiladi. Oziq-ovqat va konserva sanoatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georgiy Mushel

Georgiy Aleksandrovich Mushel (1909.29.7, Tambov - 1989.27.12, Toshkent) — kompozitor, pianinochi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Moskva konservatoriyasini tugatgach (1936), Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi, professor (1976). Oʻz ijodida Yevropa kompozitorlik (mas, M.Ravel, S. Prokofyev) musiqasi anʼanalarini davom ettirib, oʻzbek musiqa merosiga xos usul va ohanglarga, shakl va uslublarga ijodiy tayangan. Oʻzbekistonda birinchilar katori simfoniya (1938), balet, kamer musiqa janrlari rivojiga asos solgan. "Farxrd va Shirin" operasi (V.Uspenskiy bilan hamkorlikda, 1957), "Muqimiy" (1953), "Ravshan va Zulxumor" (T.Jalilov bilan, 1957) kabi musiqali dramalar, "Raqqosa" (1952), "Vaxt guli" (1959), "Kashmir afsonasi" (1961), "Samarqand haqida afsona" (1971) baletlari, 3 simfoniya, fortepiano va orkestr uchun 6 konsert, skripka va orkestr uchun konsert, organ asarlari, kamer musiqa (jumladan, "24 prelyudiya va fuga", 1975), romans, qoʻshiq, kinofilmlarga musiqalar muallifi. M. rassom sifatida turli janrlarda 100 dan ortiq tasviriy asar yaratgan. Toshkentda M. nomidagi yosh musiqachilar tanlovi oʻtkaziladi (1994-yildan).

 Adabiyot 
 Pekker Ya., Georgiy Mushel, M., 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:27-dekabrda vafot etganlar
Mushk

Mushk, ipor, ufor, muskus — hayvon yoki oʻsimliklarning oʻtkir hidli moddasi. Hayvon M.i M. bezlaridan hosil boʻladi. Hayvon oʻzi yasha-yotgan hududni belgilashda, oʻz turiga mansub boshqa jinsli hayvonlarni jalb qilishda va boshqa hollarda kimyoviy signal vazifasini oʻtaydi, shuningdek, suvda yashaydigan baʼzi sut emi-zuvchi hayvonlarda junini moylashga xizmat qiladi. Oʻsimlik M.i kovrak ildizi, gulhayrilar mevasi va boshqalardan olinadi. Hayvon M.ining hid beruvchi moddasi asosi makrotsiklik ketonlardan, oʻsimlik M.iniki — makrotsiklik lakton (tibetolid, ambrettolid)lardan iborat. M.dan parfyumeriya sanoatida foydalaniladi. Tabiiy M. oʻrniga kuchli hid taratadigan sintetik moddalar (mas, ksilol-M., keton-M. va boshqalar) ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Parfyumeriya
Ivan Mushketov

Ivan Vasilyevich Mushketov 1850.9 (21).1, Alekseyevskaya stanitsasi, hozirgi Volgograd viloyati — 1902.10(23). 1, Peterburg — rus geologi va geografi. Peterburg konchilik institutini tugatgan (1872), 1877-yildan Geologiya qoʻmitasi adʼyunkt-prof. 1874-75, 1877-80 yillarda Oʻrta Osiyoning geologiyasini oʻrganib, bir necha foydali qazilma konlarini ochgan. Ilmiy izlanishlari natijasini "Turkiston" asarida (1—2 t., 1886-1906) bayon etdi. M. Oʻrta Osiyoning geologik va orografik tavsifini yezdi. Sirdaryo vodiysini oʻrgandi. 1881-yilda G.D.Romanovskiy bilan birgalikda Turkistonning geologik haritasini tuzdi. M., shuningdek, Kavkazning geologik tuzilishi, muzliklari, mineral suvlari va foydali kazilmalarini oʻrgandi. 1887 i. Verniy (hozirgi Olmaota) shahrida boʻlib oʻtgan kuchli zilzilaning sabab va oqibatlarini tadqiq etdi. M. "Fizik geologiya" qoʻllanmasini ham yozgan (1888—91). M. nomiga Sibir, Oʻrta va Markaziy Osiyoda bir qancha geografik obʼyektlar (Mushketov togʻi, Mushketov muzligi va boshqalar) qoʻyilgan.

 
 "Fizicheskaya geologiya" (ch. 1—2, SPB, 1888—91, oxirgi nashri 1935); Vernenskoye zemletryaseniye 1887, SPB, 1890.

 
 Vayner L. A., I. V. Mushketov i yego rol poznanii geologii Sredney Azii, T., 1954.

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Geologiya
Turkum:Geografiya
Turkum:1850-yilda tugʻilganlar
Turkum:1902-yilda vafot etganlar
Mushketov muzligi

Mushketov muzligi - Markaziy Tyanshandagi Sarijaz tizmasining shim.yon bagʻrida joylashgan togʻvodiy muzligi, Sarijaz daryosining bosh tomonida, kenglik boʻylab sharqsan gʻarbga tomon choʻzilgan. Uzunligi 20 km chamasida, eni 1—1,8 km, maydoni 49,25 km². Muzlikning 5 km uzunlikdagi pastki qismi morena bilan qoplangan. Mushketov muzligi vaqt-vaqti bilan balqib, quyi tomon choʻziladi va keyin yana qisqaradi. 20-asrning 50-yillari oxirida 2500 m surildi va maydoni 4 km² ga koʻpaydi. Hozirgi muzlik qisq-arib bormoqda. Muzlik chekkasidan Adirtoʻr daryosi (Sarijaz daryosining chap irmogʻi) boshlanadi. I. V. Mushketov nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Muzliklar
Mushkulot

Mushkulot, mushkilot (arab. qiyinchiliklar, ogʻirliklar) — Shashmaqom tarkibidagi maqomlarning chol-gʻu boʻlimlari. M. odatdagi tasnif, tar-je, gardun, muhammas, saqil qismlaridan tashqari, har bir maqomning oʻziga xos cholgʻu yoʻllaridan tashkil topadi. Shashmaqom tarkibida jami 46 ta cholgʻu kuy mavjud. Gardun, muhammas va saqillar shu nomli doira usullari joʻrligida ijro etiladi. Oʻzbek musiqa merosida maqom majmualariga kiritilmagan, biroq M. deb nomlangan turkumli va turkumsiz cholgʻu asarlar ham mavjud. Ular yirik shakddagi xalq kuylari, koʻproq maqomlarning cholgʻu, baʼzida ashula yoʻllari negizida yaratilgan (mas, "Mushkiloti Segoh", "Mushkiloti Dugoh"), Ushbu M.larning yuzaga kelishida asosan surnay maqom yoʻllari usulsiz kuy uslubining taʼsiri katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shashmaqom
Mushmula

Mushmula — raʼnodoshlarga kiruvchi mevali daraxt. 2 turi mavjud: 1) Yapon Mxi yoki lokva — bu doim yashil oʻsimlik vatani — Sharqiy Osiyo. Daraxt balandligi 6–8 m, tanasining va shoxlarining rangi toʻqkulrang. Barglari yirik, dagʻal, shakli uzun-choq, baʼzan ovalsimon, uchi oʻtkir, yuzasi yaltiroq, yaproqning ostki tomoni tukli. M. kech kuzda yoki qish boshida gullaydi. Gullari gulshodaga toʻplangan boʻlib, juda nozik va xushboʻy, rangi ochsariq. Mevalari shingil boʻlib, har bir shingilda 12 tadan noksimon va, baʼzan, dumaloq shakldagi mevalar joylashgan. Mevaning yuzasi bir oz tukli. Eti sersuv, mayin, taʼmi shirin - nordon. Meva tarkibida 39% suv, 0,35% protein, 0,06% moy, 8,95% saharoza, 0,94% dekstroza va 0,26% kul mavjud. Har bir meva ichida 2—3 tadan yirik urugʻi boʻlib, meva ogʻirligining 20—25% ni tashkil etadi. Mevasi aprel oxiri — mayning boshlarida pishadi. M. daraxti 5—6-yili hosilga kiradi. 8—12 yoshligida 30–50 kg hosil beradi. Mevasi isteʼmol qilinadi, konserva sa-noatida qayta ishlanadi. Urugʻidan likyor tayyorlanadi, guli parfyumeri-yada ishlatiladi. 2) German M.si yoki oddiy M. — butasimon, baʼzan, daraxt shaklida boʻlib, boʻyi 3–6 m. Eron, Kichik Osiyo va Bolqon yarim orollarining sernam zonalarida, Kavkazda, Qrimda uchraydi va ekiladi. Shuningdek, AQSHda qam ekiladi. Yovvoyi ning novdalari tikanli. Barg shakli lentasimon yoki tuxumsimon, guli yakka, yirik, rangi oq. Mevasi danakcha, eti qattiq, pishgach yumshaydi. Taʼmi shirin. Meva tarkibida 10% kand, 1,1% olma kislotasi, 1,6—11,8 mg% vitamin S mavjud. M.ning ikkalaturi ham mevali ekinlarga kirmaydi. M., asosan, urugʻdan koʻpayadi, behi va doʻlanaga payvand qilish ham mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Raʼnodoshlar
Mushoira

Mushoira (arab. — shoirlar musobakasi) — 1) sheʼriyatning oʻziga xos janri. Odatda, ijodiy hamkorlikning bir koʻrinishi. Bu janrda 2 yoki undan ortiq shoir sheʼr aytishadi, ijodiy musobaqalashadi. Sheʼr bir mavzu, bir vazn, bir xil qofiya tizimida boʻlib, ular gʻoyaviy-estetik va poetik jihatdan uzviy birikadi va yaxlit asarni vujudga keltiradi. Firdavsiyning mashhur qalamkashlar — Unsuriy, Asjadiy va Farruxiy bilan M. qilib, gʻolib chiqqani qaqida rivoyatlar bor. Goʻyo shu M.dan keyin Firdavsiy "Shoh-noma"ni yozishga kirishgan ekan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida M.ning mashhur na-munasi Fazliy va Maxzuna (19-asr) oʻrtasida boʻlib oʻtgan aytishuv (gʻazal)dir. M. ogʻzaki yoki yozma tarzda yaratilib, xalqijodiyotida ham kengtarqalgan. M.ga monand janr boshqa xalqlarda ham bor (mas, qozoq va qirgʻizlarda "aytisuv"); 2) sheʼrxonlik, adabiyotchilar yigʻini.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mushrikiylik

Mushrikiylik (arab. - sheriklik) — koʻpxudolikning arab qabilalari oʻrtasida islom vujudga kelishidan oldin keng tarqalgan sodda shakli. Mushrikiy qabilalar turli sanam, tosh va hokazoga, shuningdek, bir qancha erkak va ayol xudolarga eʼtiqod qilgan. M. tushunchasi Qurʼonda xudoni yakka deb eʼtirof etmay, uning sheriklari bor, yaʼni xudolar koʻp, deb tasavvur qilinadigan qabilaviy dinlar taʼlimotiga nisbatan ishlatilgan. Muhammad (sav) yakkaxudolik taʼlimotini targʻib qilib, M.ni qoralagan, islom taʼlimoti M.ka qarshi kurash jarayonida shakllangan (yana qarang Shirk).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mushrif (shoir)

Mushrif (taxallusi; ismi Mirzo Qalandar Isfaragiy) (? — Isfara — 1825) — shoir va olim. Qoʻqon madrasasida oʻqigan. 1818-yildan Umarxon saroyida lashkar qozisi vazifasini bajargan. Muhammad Alixon davrida Isfarada qozi boʻlgan. Forsiy va turkiyda ijod qilgan. Gʻazal va qasidalarida Umarxonni madh etgan, tabiat goʻzalliklarini tasvirlagan, insof va adolatni ulugʻlagan. Mushrif Umarxon taklifi bilan "Shahnomayi nusratpayom" ("Gʻalabadan xabar beruvchi Shoqnoma") asarini yozgan (1822). Asar Fazliyning "Umarnoma" dostoni asosida yaratilgan. Unda Umarxonning bolalikdan vafotiga qadar hayoti aks ettirilgan. Asar 19-asr Qoʻqon adabiy muhitini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Mushrif sheʼrlaridan namunalar Fazliyning "Majmuai shoiron" tazkirasida uchraydi. "Risolayi askariy" kitobi hamda diniy mavzudagi "Daloyil ulhayrot" asarining arabchadan forsiyga qilgan tarjimasi hali topilmagan. "Shahnomayi nusratpayom" ning qoʻlyozmasi Rossiya Fanlar akademiyasi Osiyo mamlakatlari institutining Sankt-Peterburg boʻlimida (inv. № 471) saqlanadi.

Ly.: Qayyumov P., Tazkirayi Qayyumiy, T., 1998.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Mushrif (ish boshqaruvchi)

Mushrif (arab. — boshqaruvchi) —1) Somoniylar davrida saroy ish boshqaruvchisi (devoni M.); 2) Bayhaqiynnnt maʼlumotiga koʻra, gʻaznaviylar davrida (11-asr) —a) davlat nazoratchisidan tortib, alohida idora yoki muassasani tekshiruvchi oddiy nazoratchigacha boʻlgan turli darajadagi rasmiy mansabdor shaxs. Uning vazifasi — ish yuritishni kuzatib borish va turli xildagi suiisteʼmollarning oldini olish boʻlgan; b) podshoh xonadoni aʼzolari, amaldorlar va ayrim kishilarning orqasidan yashirin ravishda kuzatib yurish uchun tayinlangan maxfiy josus (xufiya) va xabarchi; 3) 12—13-asrlarda Xorazmshohlar davlatilya. moliyanazorat boshqarmasi (devon ul-ishraf) da xizmat qiluvchi amaldor; 4) 16—17-asrlarda Buxoro xonligitsa xazinadan beriladigan sovgʻasalomlarni ajratuvchi, hisobga oluvchi amaldor; 5) Mirza Badeʼ Devonning "Majmaal-arqom" asarida aytilishicha, Buxoro amirligida M. —a) oliy davlat nazoratchisi (M.i kalon); b) amirning shaxsiy kotibi; 6) 19-asrning 50-yillariga qadar Xiva xonligish mol, mahsulot (natura) bilan yigʻiladigan solili boshqaruvchi amaldor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mushtariy

Mushtariy (taxallusi; ismi Saodat) (1810/11, Qoʻqon — ?) — shoira. Xudoyorxon saroyida kotibalik, munshiylik qilgan. Sheʼrlarida kishilarni yaxshilik, kamtarlik, poklik va adolatga chaqirgan. Ijodida dostonchilik va qissanavislik yetakchi oʻrinda turadi. Shoira xalq ogʻzaki dostonlarining yozma sheʼriy namunasini yaratgan. "Malikai Dilorom" dostoni ogʻzaki adabiyotdagi "Orzigul" dostoniga mazmunan yaqin. M.ning "Malikai Dilorom" dostoni va xalq qoʻshiqlari usulida yozilgan gʻazallari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida (inv. № 9922) saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mushukkoʻz

Mushukkoʻz - mineral, 1) xrizoberillning qimmatbaho xili (simofan); 2) kvarsnit yashilroq, kulrang, och sariq rangli, asbest va boshqa tolali hamda ignasimon minerallar qoʻshilgan xili. Ipaksimon tovlanadi. Qattikligi 7; zichligi 2,6 g/sm3. Bezak toshlari si-fatida ishlatiladi. Sayqal berilganda yoʻl-yoʻl tovlanadi. Oʻzbekistonda hozircha topilmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mushuksimonlar

Mushuksimonlar  – yirtqich sut emizuvchilar turkumi oilasi. Kattaligi har xil. Boshi yumaloq, dumi odatda uzun. Oyoqlari nisbatan uzun, barmoqlarida yuradi. Oldingi oyoqlari 5 barmoqli (bir barmogʻi boshqalaridan balandroqda joylashgan), orqa oyoqlari 4 barmoqli. Tirnoqlari yurganida oyogʻi ichiga tortiladi (gepardlarda tortilmaydi). Yirtqich, tunda faol hayot kechiradi, yirtqich tishlari yaxshi rivojlangan, oziq tishlari oʻtkir qirrali. Mushuksimonlarning juni odatda qisqa, har xil rangli bo'ladi. 4 urugʻ (yirik mushuklar, mushuklar, qor qoplonlari, gepardlar), 36 turi Avstraliya va Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 8 turi (qoplon, gepard, silovsin, qoraquloq, toʻqay mushugi, manul, qum mushugi, yovvoyi mushuk) yashaydi. Koʻpchiligi yiliga bir marta 1–7 tadan bola tugʻadi. Oʻljasiga pana joyda poylab turib tashlanadi. Koʻpchilik turi tutqinlikda ham koʻpayadi. Ayrim moʻynasi uchun ovlanadi; chorvachilikka qisman ziyon keltiradi. 15 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.