Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tuyaboʻgʻiz suv ombori

Tuyaboʻgʻiz suv ombori (Toshkent dengizi) – Toshkent viloyatidagi gidrotexnika inshooti, Ohangaron daryosining oʻrta oqimida barpo etilgan suv ombori. Daryodagi ikkita suv omboridan biri (ikkinchisi Ohangaron suv ombori). Suv omboridan Chapqirgʻoq Qorasuv kanali Tuyaboʻgʻiz chapqirgʻoq kanaliga suv beriladi.

Tuyaboʻgʻiz suv omborining shimoliy qirgʻogʻida Tuyaboʻgʻiz shaharchasi joylashgan.

Suv yuzasi maydoni 20 km². Oʻrtacha chuqurligi – 12,5 m. Umumiy hajmi 250 mln.m³, foydali hajmi 224 mln. m³ ni tashkil etadi . Ohangaron hamda ChirchiqChirchiq daryosi suvlarining bir qismi Toshkent kanali orqali oʻtadi va 1-dyuker orqali Ohangaron daryosiga quyiladi daryolari suvini mavsumiy tartibga soladi.

Suv ombori 1962-yilda qurilgan. Gidrotexnik inshoot loyihasi Sredazgiprovodxlopok instituti tomonidan ishlab chiqilgan.
Koʻtarma tuproq toʻgʻon, chap va oʻng qirgʻoq suv chiqargichlar va suv tashlagichdan iborat. Toʻgʻonning uzunligi 2,4 km, ikki chekkasi qumoq tuproqdan qurilgan. Ombor gidrouzeli 1,9 km uzunlikdagi dambaga tutashgan. Toʻgʻonning markaziy qismi Ohangaron daryosining tekisligini toʻsadi. U qumli yadrodan hosil boʻlib, uning yuqori va pastki qismida qirralarga qarab qalinligi pasaygan toshlar bilan toʻldirilgan. Yuqorida 2 × 2 × 0,2 m oʻlchamdagi yarimfabrikat temirbeton plitalar va monolit temirbeton bilan mustahkamlangan. Toʻgʻon ustidan Toshkent – Bekobod avtomobil yoʻli oʻtadi.

440 m uzunlik va suv sarfi 760 m³/sek boʻlgan tezoqar koʻrinishidagi suv tashlagich suvni 34 m pastlikka uzatadi. Suv tashlagichning yemirilishini bartaraf etish uchun undan 600 m uzoqlikda umumiy balandligi 40 m boʻlgan ochiq tipdagi ikki bosqichli sharshara qurilgan.

Suv omborida Ohangaronning turli qirgʻoqlaridan ikkita minora tipidagi chiqish joyi mavjud. Oʻng qirgʻoqdagi maxsus kanal orqali suv Chapqirgʻoq Qorasuvga (55 m³/s) oqib oʻtadi. Ikkinchi suv chiqarish joyi Tuyaboʻgʻiz chapqirgʻoq kanalining bosh regulyatori boʻlib xizmat qiladi (25 m³/s).

Suv ombori atrofida dam olish zonasi tashkil etilgan. Suv ombori Toshkent viloyatining Boʻka, Oqqoʻrgʻon, Oʻrta Chirchiq, Quyi Chirchiq tumanlarida sugʻoriladigan yerlarning suv taʼminotini yaxshilashga imkon berdi.

Toshkent dengizi havaskor baliqchilar orasi mashhur, uning suvlarida ilonbosh, zogʻora, laqqa va boshqa bir qancha yirik baliq yashaydi.

Suv ombori toʻgʻonidan oʻtuvchi yoʻlni boshqa joyga koʻchirish rejalashtirilgan edi. Aylanma yoʻl 2003-yilgacha qurilishi kerak edi.

2017-yil iyul oyida suv omborida elektr stansiyasi qurilishi boshlandi. 2019-yil 27-mart kuni quvvati 12 MVt boʻlgan Tuyaboʻgʻiz GES ishga tushirildi.

 
 

 Izohlar 

 

 

Turkum:Ohangaron (daryo)
Turkum:Toshkent viloyati suv omborlari
Tuyaboʻgʻiztepa

Tuyaboʻgʻiztepa — ilk oʻrta asrlarga mansub daxmali tepaliklar (mil. 5— 8-asrlar). Tuyaboʻgʻiz suv ombori (Toshkent dengizi)ning shimoli-gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinida, Oʻrtaboz degan joyda joylashgan. 1959—61y.larda (T. Aʼzamxoʻjayev) oʻrganilgan. Daxmalar tepalik koʻrinishida, boʻyi 2 m, diametri 15- 20 m boʻlgan. Baʼzi daxmalar katakombali inshootlar boʻlib, 2,6x2 m li xonalarga ajratilgan. Mehnat qurollari, sopol idishlar, temir pichoq, tanga, marjon, chigʻanoqlar chiqqan. Baʼzi daxmalardan nauslar ochilgan. Ulardan tartibsiz suratda qoʻyilgan, silindr shaklidagi ossuariy va skeletlar topilgan."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Toshkent viloyati
Tuyamoʻyin suv ombori

Tuyamoʻyin suv ombori - Amudaryoning quyi oqimidagi Tuyamoʻyin tor darasida qurilgan yirik gidrotexnika inshooti. Daryo suvini irrigatsiya va energetika maqsadlarida mavsumiy rostlash uchun xizmat qiladi. Gidrouzel qurilishi 1970-yildan boshlangan. 1978-yilda 1navbati va 1983-yilda toʻliq ishga tushirilgan. Umumiy hajmi 7800 mln. m³. Suv ombori 4 ta — 1 ta oʻzanli va chap sohildagi tabiiy chuqurliklarda barpo etilgan, suv uzatilib toʻldiriladigan 3 ta ombordan (Kaparas, Sultonsanjar, Qoʻshbuloq) iborat. Gidrouzel Amudaryoning chap va oʻng sohillariga suv chiqarishni taʼminlaydi. Tuyamoʻyin suv omborio. toʻgʻonlari suvni damlab, satxini kutarilishga olib keladi. Bunda yuqori va pastki byeflardagi eng katga farq 18–24 m ga yetib boradi. Sultonsanjar pastligini suv bilan tuddirish uchun Tuyamoʻyin gidrouzelidan gʻarb tomonga qarab 2,5 km uzunlikda sarfi 50 m³/sek boʻlgan kanal qurilgan. Tuyamoʻyin suv omborio. Tuyamoʻyin GʻESning barqaror ishlashini taʼminlaydi. Amudaryodan Tuyamoʻyin suv omborio.ga har yili oqib keladigan 200 mln.t loyqaoqiziqlarni chiqarib yuboradigan inshootlar barpo etilgan.

Oʻng qirgʻoqda kema qatnovini taʼminlovchi 18x80 m oʻlchamdagi shlyuz qurilgan, uning yuk oʻtkazish qobiliyati 535 mingt ni tashkil etadi. Tuyamoʻyin suv omborio.ning qurilishi bilan Xorazm viloyati, Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl tumani hamda Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida yangi yerlarni oʻzlashtirish, sugʻoriladigan yerlarning suv taʼminotini yaxshilash imkoniyati yaratiddi. Gidrouzel zonasida daryoning oʻng qirgʻogʻida Paxtaarna, Qozoqyob, Beshtom, Nayman va Qizilqalʼa, chap qirgʻogʻida Toshsoqa, Qilichniyozboy, Qipchoq-Boʻzsuv, Xorazm viloyatida Pitnakarna, Urgancharna va boshqa kanallarga suv chiqargichlar barpo etilgan.

Ziyomiddin Artukmetov.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Oʻrta Osiyo
Tuyatish

Tuyatish — xoʻraki, mayizbop uzum navi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha kertikli, yuzasi silliq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—25 sm), oʻrtacha vazni 800—1000 g, silindrsimon, gʻujumlari zich joylashgan. Gʻujumi yirik, dumaloq, sargʻishyashil. Sent.da yetiladi. Tarkibida oʻrtacha 23,4% qand, 3,2% kislota bor. Gektaridan 120—160 s hosil olinadi. Uzumidan mayiz solinadi. Mayizi mirik, sershira. Oʻzbekistonning barcha mintaqalarida oʻstiriladi. 

 
Turkum:Uzum navlari
Tuyaqorin

Tuyaqorin — kampirchopondoshlarga mansub bir yillik zaharli oʻt; boʻyi 30—60 sm, sershox. Ildizi oʻq ildiz; suyet shoxlanadi. Barglari navbatmanavbat joylashgan, ikkala tomoni dagʻal tuklar bilan qoplangan. Gullari mayda, oq, toʻpgul oʻqiga bir tomonlama oʻrnashgan. Urugʻi oq tuklar bilan qoplangan, har mevada 4 tadan yetishadi. Aprelda unadi, may oyida gullaydi: urugʻi iyulning 2yarmida pishadi. Urugʻidan koʻpayadi. Nihollari aprelda koʻkarib chiqadi. Sent. oxirida quriydi. T. yoʻl yoqalarida, uvat va marzalarda, ayniqsa, bahorikor ekinlar orasida koʻp oʻsadi. Poya va barglarida 0,4%, urugʻida esa 1 % ga yaqin zaharli alkaloidlar (geliotrin va laziokarpin) bor. Yetilgan urugʻlari asta toʻkilib tuproqni, ayn iksa, hosili kech yigʻishtirilgan donni ifloslaydi. T. urugʻi aralashgan bugʻdoy, arpa, tariq va boshqa donlarni isteʼmol qilish natijasida odam va hayvonlar zaharlanishi mumkin. Oʻrta Osiyoda Tapkalgan. Tashlandiq yerlar, oʻtzor, bogʻ va uzumzorlarda oʻsadi.

Kurash choralari: urugʻlik material tozalanadi; ekinlar oʻtoq qilinadi; gʻalla ekinlariga 2,4—D tipidagi gerbitsidlar purkalanadi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Tuyaqushlar

Tuyaqushlar (Struthioniformes) — koʻkrak tojsiz qushlar turkumi. Bir oila, bir urugʻ va bir turi — Afrika tuyaqushi bor. Hindiston, Xitoy, Mongoliya, Eron, Ukraina va Gretsiyadan qazilma qoldiqlari maʼlum. Hozirgi Afrikada 3 kenja turi tarqalgan. Boʻyi 300sm, ogʻirligi 50-100kg. Ucholmaydi; oyoqlari baquvvat; koʻrish, eshitish organi yaxshi taraqqiy etgan; soatiga 70;km gacha yuguradi. Uyasini yerga yasaydi; 7— 9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumi yirik, uzunligi 150 mm, ogʻirligi 1,5, baʼzan 2 kggacha. Tuxumini kechasi nari, kunduzi modasi 40 kun bosadi. 3 yoshda voyaga yetadi. Asosan, oʻsimliklar, hasharotlar, mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti va tuxumi mazali; patlari chiroyli. Bir qancha mamlakatlarda tutqunlikda koʻpaytirilmoqda.

 

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Qushlar
Turkum:Uchmaydigan qushlar
Tugʻlu Tekin maqbarasi

200px|thumb|Tugʻlu Tekin maqbarasi. N.B.Nemsovaning „Ансамбль Шахи-Зинда: история-археология-архитектура XI—XXI вв“ kitobidan.
Tugʻlu tekin maqbarasi — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1376). Shohizinda ansamblining oʻrta qismida. Shaharning qad. devoriga taqab, Temur sarkardalaridan amir Husaynning oʻzi va onasi Tugʻlu Tekin sharafiga qurilgan. Maqbara (8,5x9,5 m) bir xonali, eshigi gʻarbga qaragan. T.Tugʻlu Tekin maqbarasida oʻsha davr meʼmorlik hamda koshinkorlik sanʼatining noyob namunalari saqlangan. Gul va yaproqlar tasviri, tutashgan halqalar hamda yozuvlar koʻkmoviy boʻyoqlarda toʻldirilgan. T.Tugʻlu Tekin maqbarasi ostida sagʻana (3,15x4,15 m) bor. Unga yoʻlakdan kiriladi. Maqbaraning bizgacha yetib kelgan ravogʻi va unga tutash devor qoldiklari asosida 1960-yillarda qolgan qismlari qayta tiklangan (usta Sh. Ishoqov, meʼmor I. I. Notkin).

 Tarixi 
200px|thumb|Tugʻlu Tekin maqbarasining tarxi. N.B.Nemsovaning „Ансамбль Шахи-Зинда: история-археология-архитектура XI—XXI вв“ kitobidan.
Tugʻlu Tekin maqbarasining peshtoq qismiga, sagʻana ustiga hijriy 777-yil sanasi qayd qilingan. Amir Husayn Amir Temurning safdoshlaridan biri boʻlib, 1376-yili (hijriy 776-777-yillar) Ili daryosining yuqori oqimida joylashgan Uch turfon mavzesida moʻgʻul xoni Qamariddinxonga qarshi jangda halok boʻlgan. Uning Shohizindadagi maqbarasi eshigi ustiga quyidagi soʻzlar bitilgan:

 Qurilishi 
Maqbara XV asrda qulab tushishni boshladi va XX asrga kelib binodan kirish qismi, janubiy va shimoliy devorlarning bir qismi saqlanib qolgan. Janubi-sharqiy burchak butunlay vayron boʻlgan va gumbaz qulab tushgan. XX asrning 50-yillarida maqbara oʻrganilib, devor qoldiqlaridan qayta tiklandi.

1952-yilda olib borilgan qazishmalar natijasida devorlarning poydevori topildi, ularning oʻlchami 5,9 x 5,75 m boʻlgan. Ichki qismida qabrlar va dahmalar topilgan. Bino qoldiqlariga koʻra, qabrlar oq, koʻk va oltin rangdagi sirlangan koshinlar bilan qoplangan.

Maqbaraning oʻlchamlari:

Tashqi tomonida 8,5×9,5 m

Ichki qismida 6,5×6,5 m

Taxminiy balandligi 11,5 m

Maqbaraning poydevori turli chuqurliklarda har xil oʻlchamga ega (janubdan maksimal — 1,4 m gacha, bino qal’a devorining tashqi yonbagʻrida qurilganligi sababli). Bino butunlay boʻyalgan mayolika bilan bir xil nisbatda oʻyilgan sirlangan terrakota bilan qoplangan. Maqbaraga sariq, yashil, qizil rangli naqshlar bilan bezak berilgan boʻlib, ular XIV asrda mavjud oʻzidan oldingi maqbaralarda uchramaydi.

 Ichki qismi 
Maqbaraning ichki qismida 1,34 m balandlikdagi ikkita katta va beshta kichik toʻrtburchaklar olti burchakli plitalardan iborat panel mavjud. Devorlarning yuqori qismi oq gil ganch bilan qoplangan. Gumbazning shimoli-gʻarbiy burchakda asl nusxasi saqlanib qolgan.
 Galereya 

 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Samarqand maqbaralari
Tugʻluq Temur

Tugʻluq temur eshon (Eski turkcha: تۇغلۇق تیمور ایشان –Tugʻluq Temur Eshon) (? 1362 yoxud 1363) — Moʻgʻuliston davlati asoschisi va xoni (1348 yildan). Sharqiy Turkistonda uning avlodlari 16-asrning 70-yillarigacha hukmronlik qilgan. Chigʻaytoy ulusi parchalanishi jarayonida uning sharqiy qismida Amir Poʻlodchi yordamida Tugʻluq temur tuzgan davlat tarkibiga Sharqiy Turkiston, Janubiy Sibir va Yettisuv kirgan. 1360—1361 yillardagi harbiy yurishlar natijasida Tugʻluq temur Movarounnahrni egallagan. Tugʻluq temur vafotidan soʻng oʻgʻli Ilyosxoja bilan boʻlgan kurashlarda Sohibqiron Amir Temur moʻgʻullarni Movarounnahr hududidan quvib chiqargan. Tugʻluq temur vorislari faqat Sharqiy Turkistonga egalik qilganlar, xolos.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1363-yilda vafot etganlar
Tugʻma kumush

Tugʻma kumush — tugʻma tabiiy elementlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi deyarli sof Ag(l,5% dan koʻp boʻlmagan aralashmalardan), Ai, Hg, Sb, Bi yoki Si ning Ag dagi tabiiy qattiq eritmalari orasida oʻzgarib turadi. : kyustelit (Ai 10% gacha), kongsbergit, arkverit, bordozit (Hg muvofiq ravishda 5,13 dan 30%gacha), animikit, allargentum (Sb 11 — 15%), chilenit (Bi 5% gacha), kumush (Si 0,1% gacha). Tugʻma kumush markazlashgan qirrali kub singoniyada kristallanadi. Chili (Xanarsilo)da topilgan ulkan taxta koʻrinishidagi Tugʻma kumushning ogʻirligi 1420 kg. Rangi oq boʻlib, koʻpincha usti yupqa qora parda bilan qoplangan boʻladi. Tugʻma kumush kam uchraydi, metallsimon yaltiraydi. yumshoq, oson bolgʻalanuvchan. Qattiqligi 2,5, zichligi 10,5 g/sm1. Gidrotermal tomirlarda koʻproq sulfidli polimetall konlarning sementlanish va oksidlanish zonalarida kaltsit, flyuorit, adulyar hamda Ag, So, Ni, Bi, U minerallari va boshqalar bilan birga uchraydi. Tugʻma kumush konlari xorijda Norvegiya (Kongsberg), Kanada (Kobalt), Germaniya (Shneberg va Annaberg) va boshqa joylarda mavjud. Tugʻma kumush tugʻma oltin bilan birga kumush, kolchedan, qoʻrgʻoshinrux konlarining oksidlanish zonasida uchraydi (Ural, Jezqazgan, Potosi va boshqalar). Oʻzbekistonda Qurama togʻlarining rudali konlarida keng tarqalgan.
Tugʻma minerallar

Tugʻma minerallar - tabiatda sof holda uchraydigan kimyoviy elementlardir. 30 dan ortiq kimyoviy element (xususan, metallar) Yer poʻstida Tugʻma minerallar holida uchraydi. Baʼzi gazlar va suyuq holatdagi elementlar (mas., simob) ham shu minerallar katoriga kiradi. Ular Yer poʻsti umumiy massasining taxminan 0,1%ini tashkil qiladi, shundan 0,04% azot va 0,01—0,02% kislorod; qolgan qismi 0,05%. Baʼzi elementlar tabiatda koʻpincha tugʻma holda uchraydi. Bunday elementlardan geliy, neon, ksenon, radon, uglerod, azot, kislorod, oltingugurt, xlor, qalay, temir, kobalt, margimush, selen, radiy, palladiy, osmiy, iridiy, platina, oltin, simob, kumush, vismut asl elementlar deyiladi. Tugʻma minerallar kimyoviy xossalariga qarab 3 guruhga ajratiladi: metallar — oltin, kumush, mis, platina, temir, nikel va boshqa; yarim metallar — margimush, surma, vismut; metalloidlar — uglerod, oltingugurt. Tugʻma minerallarning hosil boʻlishi Yer poʻstidagi endogen va ekzogen jarayonlarda sodir boʻladigan turli fizik va kimyoviy sharoitlarga bogʻliq. Oʻzbekistonda oltin, kumush, uglerod (grafit), simob, qalay, qoʻrgʻoshin, temir, vismut kabi Tugʻma minerallar mavjud.

 

Turkum:Kimyo
Tugʻro

Tugʻro (turkiycha) — Sharq mamlakatlarida podshoh va xonlarning farmonlari boshida ularning unvoni — nom va amallarini koʻrsatuvchi maxsus bezakli yozuv, ramziy belgi, sarlavha oʻrnidagi soʻz, jumlaning bezak sifatida yozilishi. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida tugʻrach shaklida keltirilib uning 3 maʼnosi beriladi: 1) oʻgʻuzlar tilida podsho muhri; 2) podshoh, safarga chiqish oldidan qoʻshindagi xar bir jangchiga beradigan ot; 3) oʻgʻuzlar tilida muhr bosilgan xat. Shu maʼnoda boshqa turkiy qavmlar (keyinchalik moʻgʻullar) tomonidan qoʻllaniladigan yorliq soʻzi oʻgʻuzlarga notanish boʻlgan. Saljuqiylar davrida davlat mahkamasi boshligʻi boʻlgan amaldor tugʻroi deb atalgan. 4) 19-asr oxirida Shimoliy Hindiston va Oʻzbekistonda alohida xatlarni turli jonivorlar, parrandalar shakli sifatida yozilishi ham T. xati yoki xatti T. deyilgan. Xattotlikning bu sanʼat turi bilan Oʻzbekistonda Habibullo Solih, Maʼruf Salimov, Toʻxtamurod Zufarov va boshqa shugʻullanmoqda.

 

Turkum:Tarix
Tugʻruqxona

thumb|250px|Yangi tugʻilgan chaqaloq
Tugʻruqxona — davolash-profilaktika muassasasi. Ayollarga xrmiladorlik, tugʻruq va chilla davrlarida malakali tibbiy yordam (qatnab yoki statsionar sharoitda) koʻrsatadi hamda ularga xos ginekologik kasalliklarni davolaydi, shuningdek, chaqaloqlarni parvarish qilish va tegishli tibbiy yordam koʻrsatish ishlarini olib boradi. 1996-yildan Oʻzbekistondagi mavjud T.lar tugʻruq majmui (kompleksi) deb yuritiladi, ular boshqa davolashprofilaktika muassasalari, xususan, oilaviy poliklinikalar bilan uzviy bogʻliq holda ish koʻradi, bu esa onalar va chakaloklar salomatligini muntazam nazorat qilish imkonini beradi. Koʻzi yoriydigan ayollarning turar joylaridan qatʼi nazar zarur hollarda tugʻruq majmuida zudlik bilan akusherginekologik yordam koʻrsatiladi (yana qarang Onalar va bolalar muhofazasi, Tugʻruq, Tugʻruqqa yordam berish). Hozir Oʻzbekistonda 54 ta tugʻruq majmui, 1 ta perinatal markaz, tuman markaziy kasalxonalari tarkibida 185 ta tugʻruq boʻlimlari faoliyat koʻrsatmoqda; Toshkent shahrida esa 9 ta yirik tugʻruq majmui va 2 ta perinatal markaz ishlab turibdi (2004).

 

 

Turkum:Akusherlik va ginekologiya
Turkum:Davolash profilaktika muassasalari
Turkum:Shifoxona boʻlimlari‎
Turkum:Tibbiyot‎
Tuhmat

Tuhmat (jinoyat huquqida) — biror shaxsni obroʻsizlantirish maqsadida ataylab yolgʻon va uydirma gaplar tarqatish. Tuhmat qilish shunday harakatlar uchun maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin sodir etilgan boʻlsa, jinoiy javobgarlikka tortishga olib keladi. Bunda aybdor shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasining JK, 139-modda, 1-qism). Agar tuhmat qilish nashr qilish yoki boshqacha usulda koʻpaytirilgan matnda yoxud ommaviy axborot vositalari orqali sodir etilgan boʻlsa, bu ogʻirlashtiruvchi holat sifatida shaxsni toʻgʻridan toʻgʻri jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos hisoblanadi. Aybdor shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 yildan 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 6 oygacha qamoq bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 139-modda, 2-qism). Agar tuhmat ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyat sodir etishda ayblab; ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlgan holda; xavfli retsidivist tomonidan; gʻarazgoʻylik yoki boshqa past niyatlarda qilinsa, aybdor 3 yilgacha ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi. Shuningdek, shaxs oʻzining shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini Oʻzbekiston Respublikasining FK asosida ham himoya qilishi mumkin. Fuqaro oʻzining shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar yuzasidan, basharti bunday maʼlumotlarni tarqatgan shaxs ularning haqiqatga toʻgʻri kelishini isbotlay olmasa, sud yoʻli bilan raddiya talab qilishga haqli. Manfaatdor shaxslarning talabiga koʻra, fuqaroning shaʼni va qadrqimmatini uning vafotidan keyin ham himoya qilishga yoʻl qoʻyiladi. Basharti, fuqaroning shaʼni, qadrqimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar ommaviy axborot vositalarida tarqatilgan boʻlsa, ayni shu ommaviy axborot vositalarida raddiya berilishi lozim. Agarda bunday maʼlumotlar tashkilotdan olingan hujjatda uchrasa, bunday hujjat almashtirilishi yoki qaytarib olinishi kerak. Boshqa hollarda raddiya berish tartibini sud belgilaydi. Fuqaro ommaviy axborot vositalarida uning huqukdari yoki qonun bilan himoyalanadigan manfaatlarini kamsituvchi maʼlumotlar eʼlon kilinganda u ayni oʻsha ommaviy axborot vositalari orqali chiqib, oʻzini himoya qilish huquqiga ega. Oʻzining shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar tarqatilgan fuqaro bunday maʼlumotlar rad etilishi bilan bir qatorda ularni tarqatish oqibatida yetkazilgan zararlar va maʼnaviy ziyonning oʻrnini qoplashni talab qilishga haqlidir.

 

Turkum:Jinoyatlar
Tyepolo Jovanni Battista

TYEPOLO (Tiepolo) Jovanni Battista (1696.5.3, Venetsiya 1770.27.3, Madrid) — italyan rassomi, rasm ustasi, oʻymakor naqqosh; 18-asr Venetsiya maktabining yirik vakili. G. Ladzarinidan taʼlim olgan, P. Veroneze va J.B.Pyatsettadan ilhomlangan. Asosan, Venetsiyada, shuningdek, Milan (1731-32, 1732, 1740), Vyursburg (175053), Madrid (1762-70)da ishlagan. T. ijodi 16—18-asrlar italyan monumental sanʼati taraqqiyotiga ulkan hissa boʻlib qoʻshildi; uning freska va kartinalari tubsiz kengliklari, tuganmas joʻshqinligi va erkin tasviri, nurhavo taʼsirining mukammalligi, boʻyoklarining yengil va shaffofligi, rakurslarining favquloddaligi bilan jahon monumental bezak sanʼatining choʻqqilaridan biriga aylandi. T.ning ilk asarlaridayoq ijodiga xos boʻlgan harakatchan shakllar, keskin nursoya hamda boy tasavvuri koʻzga tashlanadi (1725-yildan soʻng Venetsiyadagi Dolfino saroyi uchun tayyorlangan kartinalar turkumi). 1735-yildan T. asarlari erkin va joʻshqin tus oldi, ranglar yorqinlashdi va nozik tuslar bilan boyidi Venetsiyadagi Jezuati (1737—39) va Skaltsi (1743— 44) cherkovlaridagi plafonlar va boshqa. Rassom asarlarida interyerlarni illyuziyali kengaytirib va chuqurlashtirib, bezaklarni meʼmoriy kenglikka mahorat bilan uygʻunlashtirgan. Dastgoh asarlari obrazlarining yorqin taʼsirchanligi va mahoratli usuli bilan hayratga soladi ("Amfitratning zafari", taxminan 1740, Drezden kartinalar galereyasida va boshqalar). T. portretlar ("Arendagi toʻplam" koʻp shaklli kompozitsiya, 1748—50 va boshqalar), oʻta taʼsirchan grafik asarlar ("Turli xil gʻaroyibotlar", "Xayol hazillari" ofortlar turkumlari va boshqalar) muallifidir.
Tegu

Tegu – Koreya Respublikasida Seul, Pusan va Inchxondan keyin kattaligi bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda turadi, maydoni 885,62 kvadrat kilometr, aholisi soni 2 512 604 kishidan iborat. 

Tegu rasmiy ravishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysunuvchi shahar bo‘lib, Kyonsan-Pukto provinsiyasining bir qismi emas, balki uning poytaxti hisoblanadi. Tegu to‘g‘ridan-to‘g‘ri milliy hokimiyatga bo‘ysunadi.

Tegu – Shimoliy Yonnam hududining eng yirik shahri. 

Shahar atrof-muhiti baland bo‘lmagan cho‘qqilar bilan o‘ralgan vodiyda joylashgan. Shaharning shimoliy va sharqiy qismlarida shahar g‘arbida joylashgan Naktongan daryosiga borib quyiladigan Kimxogan daryosi oqib o‘tadi. 

Iqlimi mussonli. 

Tegu joylashgan vodiy alohida mikro iqlimni saqlab turadi: Koreya yarimorolining boshqa qismlariga nisbatan yozda issiq, qishda sovuq.

Buddaviylar uchun bu shahar o‘ziga xos Makka, arxeologlar uchun – qazish ishlarini o‘tkazish uchun jozibador joy. 

O‘z tarixi davomida Tegu Kimxogan va Naktongan daryolari kesishgan chorrahada joylashgani uchun yirik transportlar qatnov joyi hisoblangan. 

Choson sulolasi davrida shahar Kyonsando hududining ma’muriy, iqtisodiy va madaniy markazi bo‘lgan, keyinchalik peshqadamlikni Pusan shahri ilib ketdi. 

Tegu rayonidagi arxeologik qazilmalar eramizdan avvalgi 1500-3000 yillarda dafn etilganlar soniga qarab aholi sonining ko‘pligi aniqladi. Qadimgi matnlar guvohlik berishicha, Uch podshohlik davrida Tegu Delgubel deb nomlangan, bu haqdagi ma’lumotlar eramizdan avvalgi 261 yilgi da uchraydi.

Tarixga Delgubelning eramizdan avvalgi V asrda Silla tarkibiga kirganligi haqidagi ma’lumotdan tashqari qadimgi davri haqida hech narsa ma’lum emas. 

Shahar 757 yildan boshlab Tegu deb nomlandi. 1601 yili Tegu Kyonsando provinsiyasining, 1896 yildan boshlab esa Kyonsan-Pukto provinsiyasining poytaxtiga aylandi.

Shahar arxitekturasi pragmatik va usullarning turfa xilligi bilan farq qilmaydi. Bu yerda Silla davlati poytaxti Kyonju shahri xarobalari mavjud.

Tegu va Chxondo o‘rtasida Pxaljoryon dovoni bo‘lib, dovon Choson sulolasi davrida Seul va Pusanni bog‘lab turuvchi asosiy yo‘l hisoblangan.

Nufuzli oliy o‘quv yurtlari : Kyonbuk davlat universiteti, Yenxam universitets, Kimyun universiteti.

Shaharning asosiy sanoat sohalari: to‘qimachilik yengil sanoati, metallurgiya va mashinasozlik.Https:/tegu
Tyulenlar

thumb|Paul de Vos

Tyulenlar, quloqli tyulenlar, haqiqiy tyulenlar (Phocidae) — kurakoyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Haqiqiy T.da quloq suprasi boʻlmaydi. Oyoklari nisbatan kalta, quruqlikda harakatlanishda ishtirok etmaydi. Junlari dagʻal, tivitsiz. T. 13 urugʻ yoʻlyoʻl T., Grenlandiya T.i, dengiz quyonlari (gʻar bir urugʻda bittadan tur), nerpalar, dengiz monaxlari, dengiz fillari va 18 turni oʻz ichiga oladi. Subtropikdan shimolgacha boʻlgan barcha dengizlarda hamda Antarktikada tarqalgan. Monax T. tropik dengizlarda uchraydi. Asosan, qirgʻoqqa yaqin yashaydi. Ayrim ichki suv havzalarida tarqalgan. Koʻpchilik migratsiya qiladi. Ayrim ovlanadi. Oddiy tyulenning uz. 1,6—1,8 m, vazni 80–100 kg; Uzoq Sharq kenja turining bolasi uzun va mayin oq yungli. Boshqa kenja tugʻilgan bolasining yungi qora. Voyaga yetgan T. yungi krramtir-kulrang dogʻli. Atlantika va Tinch okean havzasida tarqalgan. Muz ustida va sohilda bolalaydi. Asosan, baliqdar bilan oziqlanadi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tyuringit

Tyuringit (Germaniyadagi Tyuringiya koni nomidan), temirli xlorit — oksidlangan xloritlar (leptoxloritlar) guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi (Fe2Q, Fe3Q)3 Al2Si2O10(OH2)(Mg,Fe)3(OH)6. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 3,15—3,19 g/sm3. Monoklin singoniyada kristallanadi. Yashirin kristall massalar holida boʻladi. Rangi sargʻish yashildan qoramtir yashilgacha. Choʻkindi temir konlarida yirik toʻplamlar holida uchraydi: temirli kvarsitlarda metamorfizm jarayonida va magmatik jinslar temir silikatlarining gidrotermal oʻzgarishidan ham gʻosil boʻladi. Yirik koni — Tyuringiya (Germaniya)da. Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida topilgan. Temir rudasi sifatida sanoat ahamiyatiga ega.

 

 

Turkum:Minerallar
Tyuyamunit

Tyuyamunit, tuyamuyinit (Fargʻona vodiysi Tuyamuyin koni nomidan) — uranli slyudalar guruhiga mansub mineral. Uran manbai. Kimyoviy tarkibi Ca(UO2)2V2Og58,5H2O. Romb singoniyada kristallanadi. Mayda tangachalardan iborat tuproqsimon massa holida boʻladi. Togʻ jinslari boʻshlikdarida qobiq va gardlar shaklida ham uchraydi. Sariq, baʼzan yashil, qigʻish rangda tovlanadi. Moʻrt. Qattikligi 2, zichligi 4,3 g/sm3. Kuchli radioaktiv. Uran minerallari mavjud boʻlgan konlarning oksidlanish zonasida hosil boʻladi. Karnotit, vanadat, barit, gips va boshqalar bilan assotsiatsiyada uchraydi.

 

Turkum:Minerallar
Tyanszin

Tyantszin — Xitoyning shimoliy-sharqiy qismida joylashgan boʻlib, XXR markaziy boʻysunuvdagi munitsipalitetlaridan biri. Mamlakatning muhim iqtisodiy markazlaridan biri hisoblanadi. Shahar Sariq dengizning Boxayvan qoʻltigʻi yaqinida, Xayxe daryosining Buyuk Xitoy kanali bilan kesishgan yerida joylashgan. Atrofidagi tumanlar bilan markazga boʻysunuvchi mustaqil maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 9,05 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni, yirik port. T. — Pekinning "dengiz darvozasi", Shanxay bilan bir katorda muhim savdotaqsimot punkti; T.ga mamlakat tashqi savdo operatsiyalarining 1/4 qismi toʻgʻri keladi. Poʻlat quyish, mashinasozlik, priborsozlik, kimyo, toʻqimachilik, radioelektronika va qogʻoz sanoatlari rivojlangan. Gilam, velosiped, soat va tikuvchilik mashinalari ishlab chiqariladi. Untlar bor. Metropoliten qurilgan.

 Tarixi 

Shaharga 13-asrda Chjigu baliqchilar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. 1465-yildan T. deb atalgan. 1725-yildan okrug, 1731-yildan viloyat markazi. 1856—60-yillardagi AngliyaFransiyaXitoy urushi vaqtida inglizfransuz qoʻshinlari bosib olgan. 1860-yildagi AngliyaXitoy va FransiyaXitoy shartnomasiga muvofiq, chet el savdosi uchun ochiq deb eʼlon qilingan. 1900-yil iyul oyida, Ixetuan qoʻzgʻoloni vaqtida T. 8 davlat harbiylari tomonidan ishgʻol qilingan. 1937—45 yillar yaponlar qoʻl ostida boʻlgan. 1949-yil 15 yanvarda gomindanchilar T.dan chiqarib yuborilgan.

 

 

Turkum:Tyantszin
Turkum:Xitoy shaharlari
Tyanshan zilzilasi

Tyanshan zilzilasi - yer yuzida sodir boʻlgan eng dahshatli yer qimirlashlaridan biri, 1976-yilning 27 iyulida Xitoyning Tyanshan viloyatida boʻlib oʻtgan. Zilzila markazidan tarqalgan tebranish kuchi 9—10 ball, magnitudasi 8 ga yetgan. Imorat va inshootlar butunlay yakson boʻlgan, 650 mingga yaqin odam halok boʻlib, 780 mingga yaqini jaroxatlangan deb taxmin qilinadi. Zilzila oʻchogʻidan tarqalgan toʻlqinlar radiusi 500 – 600 km keladigan joylarda ham kuchli sezilgan va juda katta iqtisodiy zarar yetkazgan.

 

Turkum:Xitoydagi zilzilalar
Toʻgarak ogʻizlilar

300px|right|Toʻgarak ogʻizlilar (hovuz minogasi)

Toʻgarak ogʻizlilar (Cyclostomata) — jagʻsizlar katta sinfi ga mansub suvda yashovchi tuban umurtqali hayvonlar sinfi. Ilonbaliqqa oʻxshash tanasi shilimshiq ajratuvchi hujayralarga boy qalin teri bilan qoplangan. Skeleti togʻaydan iborat. Juft suzgich qanotlari yoʻq. Jabra orqali nafas oladi. Voronkasimon ogʻzini (nomi shundan) halqa togʻay tutib turadi; tishi muguzdan iborat; tili parmalovchi. Hid bilish organi xaltasimon. Bosh miyasi barcha umurtqalilarga oʻxshash boʻlimlardan iborat. Ayirish organlari — mezonefros buyraklar. Jinsiy bezlari toq, maxsus yoʻli boʻlmaydi. Tuxumlari suvda urugʻlanadi. Toʻgarak ogʻizlilar — baliqlar yirtqichi yoki ektoparaziti. 2016-yil holatiga koʻra Yer yuzida 118 xil turdagi toʻgarak ogʻizlilar sinfi aniqalngan, ulardan:40 tasi - Minogalar, 78 tasi - Miksinlar .
Farqli jihatlari
Toʻgarak ogʻizlilar baliqlar va ularndan yaralgan toʻrtoyoqlilardan farqi:
 koʻlami yoʻq;
 juft oyoqlarga ega emas;
 soʻrgʻich strukturasi va epidermal tishlarga ega, ovalsimon yoki aylana ogʻiz

M.D Nature jurnali (ingl.)
Toʻyona

Toʻyona — kechpishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida Qoʻybosh va Kutana navlarini chatishtirib (A.S.Shchukina, ST. Pessova, A. S. Hakimov, S. Xalilov) yaratilgan. Nihollari unib chiqqandan keyin qovuni 105 1 1 5 kunda pishadi; oʻrtacha kattalikda, vazni 4 – 6 kg, yuzasi tekis, tusi qoʻngʻirkulrang, yetilganda sargʻishqoʻngʻir tusga kiradi, toʻri dagʻal. Mevasi tarkibida 9— 10% qand bor. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻlari yirik. Qishda yaxshi saqlanadi. Hosildorligi 300—400 s/ga. 1991-yilda davlat reyestriga kiritilib, Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uch_un tavsiya etilgan.

 

Turkum:Qovun navlari
Toʻyingan uglevodorodlar

Toʻyingan uglevodorodlar – uglevodorodlarning gomologik qatori, umumiy formulasi CnH2n+2. Atsiklik birikmalar sinfiga mansub; eng oddiy vakili – metan CH4; bu qatordagi har qaysi keyingi azo oʻzidan oldingi uglevodoroddan CH2 guruh (gomolog) bilan farqlanadi. Qatorning boshlangʻich 4 aʼzosining nomi – metan CH4, etan C2H6, propan C3H8, butan C4H10; keyingi gomologlarning nomi yunoncha sanoq sonlar bilan ifodalanadi, masalan, C5H12— pentan,C6H14-geksan C8H18— oktan, C10H22—dekan, C16H34— setan. Barcha toʻyingan uglevodorodlar ning nomiga „an“ qoʻshimchasi qoʻshib aytiladi. Toʻyingan uglevodorodlarning molekulalaridagi uglerod atomlari bir-biriga oddiy bogʻ bilan bogʻlangan. Butangacha boʻlgan Toʻyingan uglevodorodlar va neopentan – rangsiz gaz, C5N12 dan to C17N36 gacha —suyuqlik, undan keyingilari qattiq moddalardir. Toʻyingan uglevodorodlar suvda erimaydi, koʻpchilik organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Toʻyingan uglevodorodlar kimyoviy jihatdan inert, shuning uchun ham ularga parafinlar deb nom berilgan. Lekin nisbatan qattiq sharoitda ulardagi vodorod atomlari boshqa atom va guruxlarga almashinishi mumkin; ana shu reaksiyalar asosida koʻpgina muhim sanoat mahsulotlari olinadi; chunonchi: toʻyingan uglevodorodlarni xlorlab, metilxlorid, metilenxlorid, xloroform; nitrolab—nitroparafinlar; quyi toʻyingan uglevodorodlarni oksidlab spirt, aldegid, keton va kislotalar olinadi. Toʻyingan uglevodorodlarni katalitik degidrogenlab olefinlar (propilen, butenlar), diolefinlar (butadiyen, izopren), izomerlab izobutan va izopentan hosil qilinadi. Toʻyingan uglevodorodlar toshkoʻmir, yonuvchi slanetslarni haydab ham olinadi. Toʻyingan uglevodorodlar neftda (5—60%), oʻsimliklarda, asalari mumida boʻladi. Ozokerit deyarli yuqori toʻyingan uglevodorodlardan iborat; tabiiy gazda 99% gacha metan bor. Toʻyingan uglevodorodlar plastmassalar, sintetik kauchuk va tolalar, yuvuvchi moddalar olishda muhim xom ashyo hisoblanadi; erituvchilar sifatida qoʻllanadi.

 
2. ORGANIK KIMYO – G. A.IXTIYAROVA, M. A.ESHMUHAMEDOV, R. I.ISMAILOV, U. K.URINOV, T.:2019 (link) 
Turkum:Kimyo
Turkum:Uglevodorodlar
Yoqutxon Toʻychiyeva

Yoqutxon Toʻychiyeva (1949.6.9, Beshariq sh. chasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1971-2000-yillarda Beshariq tumanidagi 1maktab, kasbhunar kolleji, 1internat litseyda fizika oʻqituvchisi. 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ahror Toʻlaganov

Ahror Toʻlaganovich Toʻlaganov (1908.23.9 Toshkent 1990.18.J) - zoolog, fitogelmintolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950). Biologiya fanlari doktori (1947), professor (1948). Samarqand Davlat Universitetini tugatgach (1931), umurtqasiz hayvonlar kafedrasida aspirant, assistent, dotsent va mudir (1931—41), Maorif xalq komissarligida boshqarma boshligʻi (1942—43). Oʻrta Osiyo universitetida umurtqasiz hayvonlar kafedrasi (1941-yildan) va fitogelmintologiya problematik laboratoriya mudiri (1959-yildan). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika va zoologiya instituti gelmintologiya laboratoriya mudiri (1945—57), Samarqand Davlat Universiteti rektori (1957—63). Toshkent Davlat Universiteti umurtqasizlar zoologiyasi kafedrasi mudiri (1963—88), Toshkent Davlat Universiteti biologiya fakulteti dekani (1973—74). Ilmiy ishlari tuproq va oʻsimlikxoʻr nematodalarni oʻrganishga bagʻishlangan. 25 ga yaqin nematodalarning yangi ni kashf etgan. Uning rahbarligida Oʻzbekiston hududida uchraydigan oʻsimlik va tuproq nematodalari katalogi tuzilgan; kanop, gʻoʻza va sabzavot ekinlari parazit nematodalariga qarshi kurash choralari ishlab chiqilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1974).

 
 Rasteniyeyadnie i pochvennie nematodi Uzbekistana, T., 1949; Nematodi selskoxozyaystvennix kultur Uzbekistana i borba s nimi, T., 1958; Fitonematodi Uzbekistana, T., 1975.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Gʻani Toʻlaganov

Gʻani Olimovich Toʻlaganov (1935.29.5, Toshkent) — dirijyor, sozanda. Oʻzbekistonda (1984), Qoraqalpogʻistonda (1987) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Toshkent konservatoriyasini qashqar rubobi ijrochiligi (1959) va operasimfonik dirijyorligi (1964) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. "Shodlik" ansamblida sozanda (1951—59), Oʻzbekiston konservatoriyasida oʻqituvchi (1959-yildan), professor (1999-yildan). Samarqand opera va balet teatrida bosh dirijyor va badiiy rahbar (1964—70). Navoiy teatrida dirijyor (1976—92), Oʻzbek davlat filarmoniyasi direktori va badiiy rahbari (1979—84), Oʻzbekiston konservatoriyasi qoshidagi musiqali teatr studiyasi direktori (1996—2003). Dirijyor sifatida bir necha opera va balet spektakllarini, birinchi boʻlib oʻzbek kompozitorlari asarlarini (S. Boboyevning "Yoriltosh" va "Fidoiylar", U. Musayevning "Mangulik", N. Zokirovning "Raqiblar", Ham. Rahimovning "Zafar", Ik. Akbarovning "Sugʻd elining qoploni", M. Burhonovning "Alisher Navoiy" operalari, U. Musayevning "Afsonalar vodiysi" baleti) sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Toʻlan Nizom

Toʻlan Nizom (taxallusi; asl ismsharifi Nizomiddinov Toʻlanboy) (1939.17.8, Boʻz tumani) – Oʻzbekiston xalq shoiri (1998). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1965). Yoshlar tashkilotlarida rahbar (1965— 76), tuman xalq taʼlimi boʻlimida mudir (1976—1983), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Andijon viloyat boʻlimida masʼul kotib (1983—1985), Boʻz pedagogika bilim yurtida direktor (19852001). Birinchi sheʼriy toʻplami – „Sening ertaklaring“ (1970). Shundan soʻng T. N.ning „Iftixor“ (1982), „Oy qizlar“ (1988), „Muqaddas ruh“ (1993), „Vatan tuygʻusi“ (1993), „Chaman ichra“, „Akssado“, „Intizorlik“ (1994), „Daqr bogʻi“ (1995), „Saylanma“ (1998) kabi sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. T. N. soʻnggi yillarda liroepik janrlarda samarali ijod qilib, Bobur, Mashrab, Choʻlpon, Mirtemir, Usmon Nosir, S. Zunnunova, M. Yusuf singari siymolarga bagʻishlangan „Choʻlpon“, „Majnuntol yigʻisi“, „Ruhi ravonim“ (1993), „Uch soʻz“ (1995), „Oq gul“, „Botmay qolgan oy“ (1996), „Alisher“ (2003) singari doston va lirik qissalarini yezdi. „Non hidi“ (1998), „Suhbat“ va Qamchiq dovoni qurilishiga bagʻishlangan „Dovon“ (2002) dostonlari muallifi. „Mehnat shuxrati“ ordeni bn mukofotlangan (2003).
 Unvon va mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq shoiri (1998-yil)
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil).
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Toʻlin suv davri

Toʻlin suv davri — daryo suvining har yili bir mavsumda takrorlanib turadigan koʻpayishi va sathining koʻtarilishi. Bu davrda daryolar yillik suvining 60—80% oqib oʻtadi. Daryolarning toʻyinish iga qarab, Toʻlin suv davri bahor va yozda boʻladi. Bahorgi Toʻlin suv davri mavsumiy qor suvlaridan toʻyinadigan tekislik daryolari bn uncha baland boʻlmagan togʻlardagi daryolarda (Qoradaryo, Qashqadaryo, Ohangaron va boshqalar) kuzatiladi. Yozgi Toʻlin suv davri baland togʻlardagi mangu qor va muzliklar suvidan toʻyinadigan daryolar (Zarafshon, Shohimardon, Soʻx, Isfara va boshqalar) bn musson yomgʻirlari hisobiga toʻyinadigan daryolarda kuzatiladi. Toʻlin suv davri kichikroq daryolarda 1,5—2 oy, yirik daryolarda 3—4 oy davom etadi.
Toʻliqsiz oʻrta maktab

Toʻliqsiz oʻrta maktab - Yetti yillik maktab yoki sakkiz yillik maktab davrini tashkil etadi.

 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Timur Tulyakov

Tulyakov Timur Turgʻunbekovich (1975.11.2, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati) – oʻzbekistonlik bokschi, „Oʻzbekiston iftixori“ unvoni sohibi (1998). 2002-yil Andijon davlat universitetini tamomlagan. 1993—1995-yillarda Andijondagi sport maktabida murabbiy oʻqituvchi, 1995—2002-yillarda „Dinamo“ sport jamiyatida yoʻriqchi boʻlib ishlagan. 54 kg vaznda 1994-yil, 1997-yil va 2000-yilda Oʻzbekiston chempioni boʻlgan. Boks boʻyicha 1995-yilgi Osiyo Chempionatida bronza, 1998-yil Tailand poytaxti Bangkok shahrida oʻtkazilgan Osiyo oʻyinlarida kumush medal olgan. 1998-yilda Nyu-Yorkda oʻtkazilgan Yaxshi niyat o‘yinlari gʻolibi boʻlgan. 2002-yildan professional boksga oʻtgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha bokschilar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak bokschilar
Turkum:Boks boʻyicha Oʻzbekiston chempionlari
Turkum:21-asrda Oʻzbekistonlik erkak sportchilari
Toʻnga turon

Toʻnga turon (xitoy yilnomalarida Tunlo Dulan, Yun Yuylyuy (Yun Ulugʻ)) — Turk xoqonligi hukmdori (588-600). 

Ishbara xoqon (581-587)ning oʻgʻli, Bumin xoqonnivg evarasi. Uning davrida ashina xonadoni aʼzolari oʻrtasida ichki kurashlar avjga chiqqan boʻlsada, hukmdorligining oxirgi yillarida Xitoyga qarshi bir necha marotaba muvaffaqiyatli safar uyushtirilgan. Shuningdek, xoqonlik 2 qismga Gʻarbiy va Sharqiy Turk xoqonligiga boʻlinib ketish arafasida boʻlgan. Ayniqsa, Istami yabgʻuning oʻgʻli Tardu (Qorachoʻrin Turk) xoqon (576—603) xoqonlikning gʻarbiy qismida yakka hokimlik oʻrnatishga va Ishbara xoqonning hukmdorligini tan olmaslikka harakat qiladi va birmuncha muvaffaqiyatga erishadi.

 Adabiyot 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M, 1967.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:Ashina sulolasi
Toʻngra

Toʻngra, tongra — ilk oʻrta asrlarda Moʻgʻulistonda yashagan turkiy qabila. Ushbu etnonim dastlab qad. turk bitiktoshlarida (7—8-asrlar) T., ilk oʻrta asrlarga taalluqli xitoy yilnomalarida esa tunlo shaklida uchraydi. Ushbu dagi maʼlumotlardan ularning Tola va Kerulen daryolari oraligʻida yashaganligi maʼlum boʻladi. Jumladan, xitoy yilnomalarida tunlo (T.)lar syeyanto (sirtardush)lardan shim.da, dolange (telengut)lardan sharkda istiqomat qiladigan urugʻ sifatida koʻrsatiladi.

T.larni koʻpchilik tadqiqotchilar bitiktoshlardagi maʼlumotlarga asoslanib oʻgʻuzlarning bir urugʻi boʻlgan deb, hisoblashadi. Chunonchi, bitiktoshlarda Turk xoqonligi (552—745) 715 yilda oʻgʻuzlarga qarshi besh marotaba jang qilgan paytda uchinchi jang T.lar bn boʻlib oʻtganligi va ularning magʻlub etilgani qayd etiladi. Xitoy yilnomalarida esa T.lar telelarning 9 qabilasidan biri sifatida qayd etiladi. Shuningdek, T.larning uygʻurlarni tashkil qilgan 15 ta qabiladan biri ekanligi gʻam taʼkidlab oʻtiladi. Ushbu maʼlumotlardan T.larning yaqin qardosh qabilalar — oʻgʻuzlar va uygʻurlar bn birgalikda tele (toʻlas) qabilalar uyushmasining biri boʻlganligi maʼlum boʻladi.

Ad.Xoʻjayev A., Xoʻjayev K., Qadimgi da xalqimiz oʻtmishi, T., 2001.
Toʻnyuquq bitiktoshi

thumb|right|Toʻnyuquq bitiktoshi
Toʻnyuquq bitiktoshi - marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi, Eltarish xoqon (680)ning maslahatchisi va sarkarda Toʻnyuquq (taxminan 645—726) sharafiga qoʻyilgan (712—716). UlanBatordan 66 km jan.sharkda joylashgan. Bitik 62 satrdan iborat boʻlib, jan.va shim. tomonlarga bir-biriga qaratib qoʻyilgan 2 toʻrt qirrali tosh ustunga yozilgan. Jan.dagi ustunning bal. 170 sm, shim. dagisiniki 160 sm. Bitikning 1—7satrlari toshlardan birining gʻarbga, 8—17satrlar jan.ga, 18—24satrlari sharqqa, 25—35satrlari shim.ga qaragan tarafiga yozilgan. Bitikning 36—44satrlari ikkinchi toshning gʻarbga, 45— 50satrlari jan.ga, 51—58satrlari sharqqa va 59—62 satrlari shim.ga qaragan tarafiga bitilgan.

Bitiktoshda Turk xoqonligining qayta tashkil topishi, bu ishda Eltarish xoqonning xizmati, Toʻnyuquqning xoqonlik shakllanishi, yuksalishidagi, turli oʻlka va qabilalarga qarshi uyushtirilgan harbiy yurishlardagi qahramonligi, vatanparvarligi batafsil bayon etilgan. Yodgorlik nafaqat badiiytarixiy asar sifatida, balki qad. toponimlar va etnografizmlarni oʻrganish nuktai nazaridan ham ahamiyatlidir. Jumladan, unda Tabgʻach (Xitoy), Shantung (Shandun — Shim.Sharqiy Xitoydagi provinsiya), Oʻtukan (Oltoy va Xingan togʻlari oraligʻidagi vodiy), Koʻgman (Sayan togʻlari), Toʻgʻla (Tola daryosi), Oltun (Oltoy), Yinchu ugʻuz (Sirdaryo), Sugʻd, Temir Qapigʻ (Darband — Hisor togʻidagi dovon) kabm oʻlka va joy nomlari, turk, oʻgʻuz, qitaniy, turgash, qirgʻiz singari kabila nomlari uchraydi.

Mazkur bitiktoshni 1897 yilda rus etnografi Yelizaveta Klemens eri Dmitriy Klemens bn birga Shimoliy Moʻgʻulistonning BainSokto manzilidan topgan. Dastlab, bitiktoshning fotosurati, transkripsiyasi va nemischa tarjimasi V. V. Radlov tomonidan 1899 yilda nashr ettirilgan. Yodgorlik matni dan(dat), ingliz, rus, fransuz, nemis tillariga tarjima qilingan, turk va oʻzbek tillarida tavsif etilgan.
O'zi To'nyuquqning xitoycha nomi "To'ng'ich javhar" degan ma'noni anglatgan

"Men xoqon Tónyuquq Chinda dunyoga keldim. Chunki u paytda turk millatichinga tobe edi... Turk millati parishon bóldi va birlashgan turk yurtida jamoa holidagi xalq qolmagandi... Dastlab Shod(Qutlug') yonida tóqnashdi. Men ham ular bilan birga edim. Tangri menga sezgi berganligi sababli unig xoqon bólishi uchun harakat qildim va ózini ham qistadim. U: «Tónyuquq men bilan birga bólganda men Eltarish (millatni tóplagan) xoqon bólayin», -deydi. Chinliklarning bu toza kuchini yóq qilish payiga tushganini bilishim hamon kunduz ótirmay, kecha uxlamay xoqonga arz qildim, dushmanlar birlashmasdan ustiga yuraylik, dedim. Tangrining yordami bilan yog'iyni daf etdik. Xoqon va turk millati Ótukanga joylashishi bilan Janub va Shimol, Sharq va G'arbdagi barcha urug'lar kelib, bizga qóshildi."

Tónyuquq bitigidan

 Adabiyot 
 Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.

Gʻaybulla Boboyorov.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Toʻngʻizlar

Toʻngʻizlar, qobonlar yovvoyi choʻchqalar — kavsh qaytarmaydigan juft tuyoqlilar oilasi. Tumshugʻi uzun, uchi doyra shaklidagi yassi va tuksiz harakatchan togʻaydan iborat. Tanasidagi junlari siyrak, asosan, dagʻal qillardan iborat. Yuqori jagʻlaridagi qoziq tishlari yaxshi rivojlangan, uzun, yuqoriga qayrilgan. Oyoklari 4 barmoqli, yon barmoqlari (2 va 3 sm) kaltaroq boʻlib, yerga zoʻrgʻa tegib turadi. Oshqozoni oddiy. 5 urugʻi: T., soʻgalli T., babirussalar, tukquloq T., oʻrmon T. maʼlum. Keyingi 4 uruqka bittadan tur, birinchi uruqqa 3 tur; soʻgalli T. (Malakka yarim orolida), karlik T. (Himolayda) va yovvoyi T’. (Shimoliy Afrika va Yevrosiyoda) kiradi. Oʻzbekistonda T. tog oʻrmonlari va toʻqaylarda yashaydi.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Toʻngʻiztaroqdoshlar

Toʻngʻiztaroqdoshlar (Dipsacaceae) — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub tutashtojbargli oʻsimliklar oilasi. Asosan, oʻtlardan iborat. Yer yuzida 10 turkum, 300 turi bor. Oʻzbekistonda 4 turkumga mansub 12 turi usadi. T., asosan, choʻl, adir va togʻ mintaqalarida tarqalgan. Choʻl va adirlarda Scabiosa olivieri, S rhodantha uchraydi, togʻlarda esa manzarali Scabiosa songarica usadi. Ayrim begona oʻt.
Toʻp (maʼnolari)

Toʻp:

 Toʻp - #redirect Zambarak 
 Toʻp (sport) (sportda) — sport oʻyinlarmning koʻp da qoʻllanadigan, odatda, shar shaklidagi buyum.
 Toʻp (boʻlinma), toʻpa — 1) etnik hududiy gurte.
 Toʻp — toʻgʻri trayektoriya boʻylab quruqlik va suvdagi nishonlarga yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan artilleriya quroli.
Toʻpgul

Toʻpgul — oʻsimlikdagi bir yillik novdaning gul chiqaradigan qismi. T. oddiy va murakkab boʻlishi mumkin. Oddiy T. botrik (ratsemoz, yongulli) va simoz (tepagulli) T. ga boʻlinadi. Botrik T. monopodial shoxlanishi va gullarining markazga qarab (pastdan yuqoriga) ochilishi bn; simoz T. esa uchki gulining mavjudligi, simpodial shoxlanishi va gullarining markazdan qochib (yuqoridan asosiga qarab) ochilishi bn tavsiflanadi. Oddiy T.da gullar asosiy gulpoya (birinchi tartibli gulpoya) da yoki ikkinchi tartibli gulpoyani tashkil qiluvchi gulbandlarda, murakkab T.da esa gullar uchinchi va undan ham yuqori tartibli gulpoyalarda joylashadi. Oddiy botrik T.lar: oddiy shingil T.; asosiy gulpoyaga gullar uzun gulbandlari bn joylashgan (karam, rediska, achambiti); oddiy boshoq T.; uzun gulpoyaga mayda bandsiz gullar bn oʻrnashgan (zubturum); kallaksimon T. kalta; yoʻgon gulpoyaga gulbandsiz gullar bn zich joylashgan (toʻngʻiztaroq, beda, sebarga); oddiy soyabon T.; asosiy gulpoyadan uzun gulbandli gullar soyabon simlari kabi har tomonga tarqalgan boʻladi (navroʻzgul, piyoz, olcha va boshqalar); oddiy savatcha T.da mayda gullar gulpoyaning yoʻgʻonlashgan uchiga joylashadi (moychechak, kungaboqar, boʻtakoʻz). Oddiy simoz T.ga oddiy mono, di va pleyoxaziylar mansub boʻlib, T.ning uchki gulidan pastroqda bitta (ayiqtovonda), ikkita (yulduzchada) yoki bir nechta (sutlamada) yon gullar rivojlanib, ular kechroq navbat bn ochiladi.

Murakkab T. esa bir xil yoki bir necha xil oddiy T.lardan hosil boʻladi. Masalan, ikkiuchta guldan hosil boʻlgan bugʻdoy boshoqchalarining bir nechtasi asosiy gulpoyaga birikib, bugʻdoyning murakkab boshogʻini, koʻpchilik soyabongullilarning bir necha oddiy soyabonlari murakkab soyabonni tashkil etadi.

T.ning tuzilishi sistematikada muhim ahamiyatga ega boʻlib, birbiriga yaqin oʻsimliklarning evolyutsiya yoʻnalishlari haqida fikr yuritishga imkon beradi.

 

Turkum:Botanika
Toʻplamlar nazariyasi

Toʻplamlar nazariyasi – matematikaning toʻplamlar umumiy xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Toʻplam tushunchasi matematikaning boshlangʻich tushunchasidir. Toʻplamlar nazariyasi asoschilari chex matematigi B. Boltsano va nemis matematigi G. Kantor. Toʻplamni tashkil qilgan obʼyektlar uning elementlari deyiladi.

Agar x element A toʻplamning elementi boʻlsa, u holda x ye A kabi belgilanadi, aks holda x yo A kabi belgilanadi. Agar A toʻplamning elementlari soni chekli boʻlsa, A toʻplam chekli toʻplam, aks holda esa A toʻplam cheksiz toʻplam deyiladi. Mas., 1000 dan kichik juft sonlar toʻplami chekli toʻplamga, haqiqiy sonlar toʻplami esa cheksiz toʻplamga misol boʻladi. Agar A toʻplamning har bir elementi V toʻplamga tegishli boʻlsa, A toʻplam V toʻplamning qism toʻplami deyiladi va A s V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlardan kamida bittasiga tegishli elementlar toʻplamiga Ava V toʻplamning birlashmasi (yigindisi) deyiladi va A gʻj V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlarning har ikkalasiga tegishli elementlar toʻplami A va V toʻplamlarning kesishmasi (koʻpaytmasi) deyiladi va An V kabi belgilanadi. Agar A va V toʻplam elementlari orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, ularning quvvati teng deyiladi. Agar A tuplam bn natural sonlar toʻplami orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, A toʻplam sanokli toʻplam deyiladi.

Toʻplamlar nazariyasi XIX asr oxiri – XX asr boshlarida rivojlangan boʻlib, matematikaning differensial tenglamalar, ehtimollar nazariyasi, topologiya, funksional analiz, matematik mantiq, funksiyalar nazariyasi sohalarida keng qoʻllanadihttps:/uz.wikipedia.org/wiki/Loyiha:O%CA%BBzME.

 

 

Turkum:Matematika