Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Chervetslar

Chervetslar — koksidlar kenja turkumiga mansub teng qanotli hasharotlar. 250 ga yaqin turi uchraydi. Tanasining uzunligi 0,5–35 mm. Urgʻochisi qanotsiz. Erkaklarida bitta oldingi juft qanotlari bor, ogʻiz apparata rivojlanmagan. Urgʻochisining ogʻiz apparati soʻruvchi tipda. Tanasining usti mumsimon yoki unsimon gubor bilan qoplangan. Koʻpchilik mavsumda 1—2, ayrimlari esa 3—4 avlod beradi. Jinsiy yoʻl bilan yoki partenogenetik koʻpayadi. Urgʻochisi 3000 tagacha tuxum qoʻyadi, tirik tugʻadiganlari ham bor. Oʻrta Osiyoda komstok chervetsi, unsimon uzum chervetsi, dumaloq chervets, akatsiya va boshqa zarar keltiradi. Chervets qishloq xoʻjalik va texnika ekinlari, manzarali hamda oʻrmon oʻsimliklari zararkunandasidir. Koʻpchilik ihota daraxtlari (tut)ni shikastlaydi. Zararlangan daraxtlar oʻsishi yomonlashadi, barg, mevalari toʻkiladi, novdalari qurib qoladi. Boʻyoqchilik sanoatida ayrim chervestlar ajratgan moddalardan foydalaniladi.

Kurash choralari: qirqilgan novdalarni bogʻdan tashqariga olib chiqarib yoqib yuborish; daraxt kurtaklari rivojlanmasdan oldin unga mineralmoy emultsiyasi (bir tup daraxtga 10—15 l) purkash va boshqa ekiladigan koʻchatlarni metil bromid preparati (50—60 g/m3) bilan fumigatsiya qilish.
Chervyakli uzatma

thumb|Chervyak va chervyak gʻildiragi
Chervyakli uzatma – vint (chervyak) va u bilan ilashadigan chervyak gʻildiragi vositasida ayqash vallarga aylanma harakat uzatadigan mexanizm. Harakat chervyakdagi trapetsional rezba bilan gʻildirakning yoysimon tishlari orasidagi ilashish kuchi natijasida uzatiladi. Chervyak rezbasining kirimlar soniga kura, bir, ikki va toʻrt kirimli, rezba oʻrami shakliga koʻra, arximed spiralli, botiq profilli va boshqa xillarga boʻlinadi. Chervyakli uzatmada uzatish soni 300 va undan katta boʻladi va u quyidagi formula orqali aniqlanadi: /=z2/zp bunda / – uzatish soni, z, – chervyakning kirimlar soni, z2 – chervyak gʻildiragi tishlari soni.

CH.u.ning boshqa uzatmalardan afzalligi tekis, shovqinsiz ishlashi, ixchamligi; kamchiligi tutashuvchi elementlar (chervyak oʻrami bilan gʻildirak tishi) ning birbirining ustida nisbiy sirpanishi, foydali ish koeffitsiyenti pastligi, detallar qizib yeyilishi xisoblanadi. Chervyak gʻildiraklari yeyilishini kamaytirish uchun ular antifriksion xossali materiallar (asosan, bronza) dan, rangli metallarni tejash uchun tarkibiy materiallar (bronzapoʻlat, bronzachoʻyan)dan, kuchsiz uzatmalarda esa tekstolit, poliamid va boshqalardan tayyorlanadi.

CH.u.dan mashinalarni harakatlantirishda, boshqarish qurilmalari (mac, avtomobilning rul boshqarmasi)da, metall kesish stanoklari, gidrotexnika inshootlari, koʻtarishtashish mashinalari va boshqalarda foydalaniladi.

Turkum:Mexanika
Cheremuxa

Cheremuxa (Padus) — raʼnodoshlar oilasiga mansub daraxt yoki butalar turkumi. Boʻyi 2—17 (20) m, diametri 40 sm. Shoxshabbalari keng, kalin, egilib turadigan poyasining poʻstlogʻi kulrangqora, yosh novdalariniki ochiq yashil yoki qiziljigarrang, yaltiroq. Bargi 5—15 sm. Gullari xushboʻy, hidli, 8—12 sm uzunlikdagi shingilga toʻplangan. Mevasi danakli, bir urugʻli, sharsimon kora, yaltiroq, shirin reeavor. May—iyun oylarida gullaydi. Bargi, poʻstlogʻi, guli, mevasi va urugʻida amigdalin glyukozidi bor. Shimoliy Amerika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. 20 turi maʼlum. Shulardan oddiy Cheremuxaning (P.racemosa) ahamiyati katta. Oʻzbekistonda oddiy Cheremuxa va virgi n Cheremuxa manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Poʻstlogʻidan yashil va qoʻngʻir boʻyoq olinadi. Mevasida olma, limon kislota va 5% qand, bargida vitamin C va efir moyi — prunozin bor. Mevasi isteʼmol qilinadi va ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi, shuningdek, ichburugʻga qarshi dori tayyorlanadi.

 

Turkum:Raʼnodoshlar
Pavel Cherenkov

right|200px|thumb|Pavel Cherenkov
Pavel Alekseyevich Cherenkov (1904.28.7, Voronej viloyati — 1990) — rus fizigi, akademik (1970); Voronej universitetini tugatgan (1928). SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida ishlagan (1930-yildan). Ilmiy ishlari fizik optika, yadro fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va htezlatkichlar texnikasiga oid. C.W.Bavilov rahbarligida uran tuzlari eritmasining gammanurlanish taʼsiridagi lyuminessensiyasini oʻrganib, odatdagi lyuminessensiyadan farklanuvchi yorugʻlik (Cherenkov — Vavilon nurlanishi) yuzaga kelishini qayd etdi, uning asosiy xossasi — yoʻnalganligini aniqladi (1936). Moddada yorugʻlik tezligidan katta tezlikli zaryadli zarralar taʼsirida moddaning yorugʻlanish effekti Vavilov — Cherenkov effekti nomini oldi. Ch. birinchi sinxrotronlarning yaratilishiga hissa qoʻshgan. Tormozlanish nurlanishining nuklonlar va yadrolar bilan oʻzaro taʼsirini, fotoyadro va fotomezon reaksiyalarni, yuqori energiyali gammakvantlar bilan yengil yadrolarning parchalanishini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1958)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiya olimlari
Turkum:SSSR fiziklari
Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Cherenkov-Vavilov nurlanishi

thumb
Cherenkov-vavilov nurlanishi, Cherenkov-Vavilov effekti — tez harakatlanuvchi zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, mezonlar va boshqalar) biror moddadan oʻtganda sodir boʻladigan yorugʻlik nurlanishi. SM.Vavilov tashabbusi bilan P.A.Cherenkov radiyning unurlari taʼsirida toza suyuklikning yorugʻlanishini kuzatayotib kashf etgan (1934). Bu hodisani 1937 yilda N.Ye.Tamm va I.M.Frank nazariy tomondan tushuntirib berganlar. Zichligi katta moddadagi elektronlarning nurlanish sodir qilishi uchun bir necha yuz ming eV protonlar shunday tezlikka erishishi uchun 10 mln. eV energiya kerak boʻladi (chunki protonning massasi elektronnikidan ancha ogʻir).

CH.—Cherenkov-vavilov nurlanishining oʻziga xos xususiyati uning yoʻnalganligi: yorugʻlik har tomonga nurlanmay, balki zarraning harakat trayektoriyasi bilan oʻtkir burchak hosil qiladigan yoʻnalishda nurlanadi. Nurlanish burchagi v kuyidagi munosabatga boʻysunadi:Burchak v ni topib, zarra tezligini aniklash mumkin. Ch.—Cherenkov-vavilov nurlanishi tez zarra (elektron, proton, mezon)larning tezligini oʻlchash va harakat yoʻnalishini aniklashda qoʻllanadi.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Cherepitsa

Cherepitsa (rus.) — asosan, bino tomiga yopish uchun ishlatiladigan qurilish materiali. Cherepitsalarning aksariyati sopol va sementqum qorishmasidan tayyorlanadi. Sopol cherepitsalar 1000— 1100°C da kuydirish yoʻli bilan, sementqum qorishmali cherepitsalar esa mexanik presslar yordamida tayyorlanadi. Cherepitsa kamida 30° li tom ustiga oʻrnatilgan yogʻoch reykalarga bir-biriga ilashtirib terib chiqiladi. Oʻzbekistonda kam tarqalgan, lekin keyingi yillarda plastmassa, metall va boshqa materiallardan tayyorlangan cherepitsalar paydo boʻla boshladi.
Cherepovets

Cherepovets — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatidagi shahar. Vologda—Baltika suv yoʻlida. Cherepovets stansiyasi. Ribinsk suv omboridagi port. Aholisi 298 ming kishi (2024https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/BUL_MO_2024.xlsx). Cherepovets — qora metallurgiyaning yirik markazi. Kime, kemasozlikkema taʼmirlash, maxsus avtomobil jihozlari, mexanika zavodlari, faneramebel kombinati, trikotaj, tikuvchilik fabriklari mavjud. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, oʻlkashunoslik muzeyi (badiiy boʻlimi bilan), Vasiliy Vereshchagin uymuzeyi (Cherepovetsda tugʻilgan) faoliyat koʻrsatadi.

Cherepovets 14-asrdan mavjud boʻlgan Voskresenye monastiri yaqinida sloboda sifatida vujudga kelgan. 1777-yildan Novgorod noibligi shahri, 1780-yildan Novgorod gubernyasining uyezd shahri. 1918—27 yillarda Cherepovets gubernyasi markazi."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Cherkaslar

Cherkaslar (oʻzlarini — adige deb atashadi) — Qorachoy Cherkasiyadagi xalq (40,2 ming kishi). RFda jami 50,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turkiya va Old Osiyoning boshqa mamlakatlarida kelib chiqishi Shim. Kavkazdan boʻlgan barcha aholini Ch. deb ataydilar. Umumiy soni 270 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kabardin-cherkas tilida soʻzlashadi. Dindor Cherkslar — sunniy musulmonlar.

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Erondagi etnik guruhlar
Cherkassi

Cherkassi — Ukrainaning Cherkassi viloyatidagi shahar (1795-yildan), viloyat markazi. Kremenchug suv ombori (Dnepr daryosi) oʻng sohilidagi port. Cherkassi va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 263,9 ming kishi. Cherkassi Litva qoʻl ostida boʻlgan Kiyev knyazligi tarkibida 1394-yildan maʼlum. 1954-yildan viloyat markazi. Sanoatning muhim tarmoqlari: kimyo, mashinasozlik va metallsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoatlari. Yirik korxonalari: kimyo kombinati, kimyoviy tola va kimyoviy reaktivlar, plastmassa va boshqa, "Rotor" ishlab chiqarish birlashmasi, shakarqand, sut zavodlari, konserva, goʻsht, tamaki, tikuvchilik birlashmasi, trikotaj fabriklari, shoyi gazlamalar kombinati va boshqa faoliyat koʻrsatadi. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, 2 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi bor"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Cherkassi viloyati

Cherkassi viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat, 1954-yil 7-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 20,9 ming km². Aholisi 1336,8 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqamillat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 43%. 20 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 19 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Cherkassi, Uman, Smela, Zvenigorod, Zolotonosha, Kanev, Shpola. Markazi – Cherkassi shahri.

Kremenchug va Kaniv suv omborlarining (Dnepr daryosi) har ikkala sohilida. Oʻng sohilidagi katta qismi Dneprboʻyi qirlari (eng baland joyi 270 m), chap sohilidagi qismi Dneprboʻyi pasttekisligida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental, yanvarning oʻrtacha temperaturasi –5°, iyulniki 19,5°. Yillik yogʻin 450–500 mm. Vegetatsiya davri 206–212 kun. Yirik daryosi — Dnepr. Tipik podzollashgan qora, sur tuproklar, chap sohilida oʻtloq va chimli podzol tuproqlar keng tarqalgan. Viloyat hududining 15,5% oʻrmon. Dasht oʻsimliklari kam tarqalgan. Oʻrmon va dasht hayvonlari uchraydi.

Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — oziq-ovqat sanoati (goʻsht kombinatlari, sut, spirtaraq va boshqa zavodlar). Qandshakar ishlab chiqarish boʻyicha viloyat mamlakatda 1oʻrinda. Mashinasozlik va metall sozlik rivojlangan. Kimyo kombinati, kimyoviy tola, kimyoviy reaktivlar, plastmassa zavodlari ishlab turibdi. Shoyi va ip gazlamalar, gigroskopik paxta, tikuvchilik buyumlari ishlab chiqariladi. Cherkasi issiqlik elektr markazi va Kaniv GES viloyatni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. Qurilish sanoati rivojlangan (uysozlik kombinati, granit karyeri, gʻisht zavodlari). Cherkasi viloyati lavlagidon ekinlari yetishtirish va goʻshtsut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Don, qandlavlagi, kartoshka, ozuqa ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilikning ham salmogʻi katta. Viloyat xoʻjaliklarida qoramol, qoʻyechki va parranda boqiladi.

Cherkasi viloyati uzunligi 605 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 5,6 ming km ga yaqin. Dnepr daryosida kema qatnaydi. Havo transporti rivojlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 7 muzey, 2 teatr, filarmoniya faoliyat koʻrsatadi"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Cherkassi viloyati
Cherkez

Cherkez, norboyalish — shoʻradoshlar oilasiga mansub yirik buta yoki daraxt Oʻrta Osiyoning qumli choʻllari, Eron va Afgʻonistonda oʻsadi. Boʻyi 4 m cha, barglari ingichka, deyarli ipsimon, uz. 4—8 sm. Gulyonbargchalari gullaridan qisqa yoki ularga teng. Gullari koʻrimsiz, gulqoʻrgʻoni oddiy, besh boʻlakli. Iyun—sentabrda gullab, meva beradi. Oʻzbekistonning qumli yerlarida keng tarqalgan. Yemxashak va dorivor oʻsimlik. Undan koʻchma qumlarni mustahkamlashda ham foydalaniladi. Xashagi toʻyimli, mevasidan dorivor moddalar, yangi barglaridan gazlama boʻyoqlari olinadi, yagdil novdalari sovun tayyorlashda ishlatiladi. Urugʻi, qalamchasi va ildiz bachkilaridan koʻpayadi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Chernigov

Chernigov — Ukrainaning Chernigov viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Desna daryosining oʻng sohilidagi port. Chernigov va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 305 ming kishi (2001). Shahar toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar 907 yilgi solnomada qayd etilgan. Ch. 1802-yildan Chernigov gubernyasi markazi.

Yengil (kamvolmovut kombinati, junga dastlabki ishlov berish, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari), oziq-ovqat (goʻsht kombinati, sut zavodi, kandolat va makaron fabrikalari), mashinasozlik (avtomobil ehtiyot qismlari, taʼmirlashmexanika va maxsus qirqish asboblari, radio asboblari ishlab chiqariladi), kimyo ("Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasi) sanoatlari mavjud. Uysozlik kombinati, musiqa asboblari (pianino), karton fabrikalari ishlab turibdi. Pedagogika instituti, 2 teatr, tarixiy, badiiy xalq dekorativ sanʼati, M.M.Kotsyubinskiy nomidagi adabiymemorial muzey faoliyat kursatadi. Tarixiymeʼmoriy qoʻrikxona. Meʼmoriy yodgorliklardan SpasPreobrajeniye (11-asr), Boris va Gleb (11-asr) soborlari. Pyatnitskiy cherkovi (11-asr oxiri — 13-asr boshlari), Lizogub uyi (1690-yillar), Yelets ansambli (17-asrda asos solingan) tarkibida Uspeniye sobori (11-asr) va Troitsa monastiri (17—18-asrlar) saqlangan."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Gallery
Chernigov viloyati

Chernigov viloyati (ukr. Чернігівська область) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932-yil 7-oktabrda tashkil etilgan. Maydoni 31,9 ming km². Aholisi 1199,1 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 42%. 22 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 31 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Chernigiv, Priluki, Nijin. Markazi — Chernigiv shahri

Chernigiv viloyati Dneprning chap irmogʻi — Desna daryosi havzasida joylashgan. Yer yuzasi tekislik, shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon qiya. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yozi iliq. Yanvarning urtacha temperaturasi –6°, –8°; iyulniki 19–20°. Yiliga 500–600 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi – Desna. Mayda kul kup. Shimoliy qismida chimli podzol, qumli, qumloq, janubida qoratuproq tuproklar keng tarqalgan. Viloyat xududining 1/5 kismi oʻrmon (qaragʻay, grab, dub, juka). Oʻrmon va urmonli dasht hayvonlari uchraydi.

Viloyatda bir kancha neft konlari ochilishi natijasida neft, neftni qayta ishlash sanoati tarmoklari vujudga keldi. Chernigiv viloyati torf zaxiralari boʻyicha mamlakatda oldingi oʻrinlardan birini egallaydi. Temirruda, fosforit, mergel konlari bor.

Yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik korxonalarining salmogʻi katta. Mashinasozlik va metallsozlikda qishloq xoʻjaligi mashinalari, yongʻinga qarshi asbobuskunalar, avtomobil ehtiyot qismlari ishlab chiqarish tajribaeksperimental, maxsus qirqish asboblari, taʼmirlash zavodlari ishlab turibdi. Kime va neft kimyosi sanoatlari ("Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasi, plastmassa, lok va boʻyoq korxonalari) vujudga kelgan. Mebel, musiqa asboblari (pianino) ishlab chiqarish korxonalari, texnik qogʻoz fabrikasi bor. Yigʻma temirbeton konstruksiyalar, tunuka materiallar, gʻisht ishlab chiqariladi. Goʻsht, moysir, sut, shakarqand, pivo, kraxmalqiyom zavodlari faoliyat koʻrsatadi. Sabzavotni qayta ishlash rivojlangan.

Viloyat qishloq xoʻjaligi kartoshka, don, qand lavlagi, uzun tolali zigʻir, sabzavot yetishtirish va sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Chernigiv viloyatida foydalaniladigan yerlar viloyat hududining 70% ga yakinini tashkil etadi. Don, kartoshka, texnika va ozuqa ekinlari ekiladi. Yaylov va pichanzorlar 30%ga yaqin maydonni egallaydi.

Jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernigiv viloyati uzunligi 900 km ga yakin. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 4 ming km chamasida. Dnepr va Desna daryolarida kema qatnaydi. Havo yoʻli rivojlangan. 2 pedagogika institut, 8 muzey, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxona, 2 teatr bor."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Chernigov viloyati
Chernika

Chernika (Vaccinium) — erikadoshlarga mansub buta yoki yarim butalar turkumi. 200 dan ortiq turi bor. Yevrosiyo va Shim. Amerikaning oʻrta va sovuq iklim sharoitlarida, Kavkaz, Gʻarbiy va Sharqiy Sibir hamda Uzoq Sharqsa tarqalgan. Oddiy Ch. (V. myrtillus) turi AQSH va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ekiladi. Boʻyi 15—40 sm. Ildizi uzun, tarqoq. Gullari ochyashil, gulbandlarida yakkayakka joylashgan. May—iyunda gullaydi. Chetdan changlanadi. Mevasi iyul-avgustda yetiladi, tarkibida 12% oshlovchi modda, 44 mg% S vitamini, qand, limon va olma kislotasi, boʻyoq moddalari, siydik va qonda qand miqdorini kamaytiruvchi neomirtillin glikozidi bor. Yangi mevasidan kisel, vino, likyor va boshqa tayyorlanadi. Tibbiyotda Ch.ning quritilgan mevalaridan ich ketishini qoldiruvchi vosita sifatida foydalaniladi. Oq qaragʻay, qaragʻay, eman, qayin, kashtan oʻrmonzorlarida, tundra, oʻrmon tundra, toglarda usadi. Tabiiy holda ildizpoyasidan koʻpayadi.

 

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Dmitriy Chernov

Dmitriy Konstantinovich Chernov (1839, Peterburg – 1921, Yalta) – metallurgiya va metallshunoslik sohalari boʻyicha rus olimi, hozirgi zamon metallshunosligi asoschisi, rus metallurgiya va metallshunoslari yirik ilmiy maktabini yaratgan. Peterburg amaliy texnologiya intini tugatgan (1858), shu intda oʻqituvchilik qilgan (1859—1866), Peterburg ggoʻlat quyish zdida muhandis boʻlib ishlagan (1866-yildan), Donbassda toshtuz konlari qidirish bilan shugʻullangan (1880—1884), Peterburgda Dengiz texnikasi kombinatida ishlagan (1884-yildan). Chernov 1889-yildan Mixaylov art. akademiyasida professor.

Asosiy ilmiy ishlari metallarga termik ishlov berish masalalariga doyr. Chernov poʻlatni qattiq holatda qizdirganda va sovitganda uning fazaviy uzgarishini kashf etdi, shu jarayondagi kritik nuqtani aniqladi. Poʻlatni qizdirishda yuz beradigan ichkipolimorfik oʻzgarishlarni taʼminlaydigan nuqta „Chernov nuqtasi“ deb ataladi. Chernov poʻlat quymasining kristallanishi va strukturasi nazariyasini ishlab chiqdi. Uning metallarga doyr olib borgan tadqiqotlari hozirgi zamon metallshunosligi va poʻlatni termik ishlash masalalarini ilmiy va amaliy jihatdan asoslab berdi. Chernovning metallurgiya texnikasini takomillashtirishga doir ishlari juda muhim.

 

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Rossiya olimlari
Turkum:Mexaniklar
Olga Chernova

Olga Aleksandrovna Chernova (1924.13.7, Chelyabinsk viloyati, Troitsk shahri – 1985.26.8, Toshkent) — rejissyor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1949-yil aktyorlik fakulteti, 1979-yil rejissyorlik fakukteti). 1943–48 yillar Toldiqoʻrgʻon viloyat (Qozogʻiston) drama teatrida aktrisa, 1957–85 yillar M. Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida (1966—70 yillar Kuybishev viloyat drama teatrida) rejissyor (1978–81 yillar bosh rejissyor). Ayni vaqtda Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida oʻqituvchi, professor (1949–85). Ch. "Quvonch izlab" (V. Rozov), "Jinoyatvajazo" (F.Dostoyevskiy), "Okean" (A. Shteyn), "Chayka" (A. Chexov), "Yolgʻonchi darkor" (D. Psafas), "Momo yer" (Ch. Aytmatov), "Qil ustida" (N. Hikmat), "Valentin va Valentina" (M. Roshchin), "Beozor qariyalar" (M. Bogucharov), "Uch pulga qimmat opera" (B. Brext), "Avlabar bekasi" (A. Sagareli), "Abadiyat qonuni" (N.Dumbadze) va boshqa Ch. sahnalashtirgan eng yaxshi spektakllardirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:26-avgustda vafot etganlar
Chernovtsi viloyati

Chernovtsi viloyati (ukr. Чернівецька область) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1940-yil 7-avgustda tashkil etilgan. Maydoni 8,1 ming km². Aholisi 900 ming kishi, asosan, ukrainlar, shuningdek, moldavan, rumin, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 36%. 10 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 10 shahar va 9 shaharcha bor. Markazi — Chernovtsi shahri Muxim shaharlari: Chernovtsi, Xotin, Storojinets.

Chernivsi viloyati Karpat togʻlari va shu togʻ etaklari hamda VolinPodoliya qirlarining tarmoqlarida joylashgan. Iqdimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –4,8° dan –10° gacha; iyulniki 12°–19°. Yillik yogʻin 500–1000 mm. Vegetatsiya davri 206–216 kun. Muhim daryolari: Dnestr, Prut, Siret. Tekislikda sur tusli oʻrmon va podzollashgan qoratuproq, togʻlarda va togʻ etaklarida podzollashgan qoʻngʻir tuproq va chimli qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Hududining 28% oʻrmon va butazorlar (qoraqaragʻay, oqqaragʻay, dub, qora qayin). Togʻ va togʻ etaklari tabiiy pichanzor va yaylov. Oʻrmonlarda bugʻu, qobon, ayiq, silovsin, tulki, suvsar, tiyin, ondatra, malla tovushqon yashaydi. Zubr, los, norka; qushlardan qirgʻovul iqlimlashtirilgan.

Oziq-ovqat, yengil va mashinasozlik sanoatlari rivojlangan. Goʻsht, yogʻmoy kombinatlari, shakarqand, sabzavot quritish va konserva zavodlari bor.

Mashinasozlik korxonalari, neft sanoati uchun apparaturalar, energetika asboblari, yengil sanoat uchun stanoklar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Oʻrmon va yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Viloyat elektr energiyani Chernovtsi issiqlik elektr markazidan oladi. Ipgazlama, qoʻlqoptrikotaj, paypoq ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Chernovtsi viloyati gʻalla va texnika ekinlari yetishtirish, sutgoʻsht uchun qoramol boqishga ixtisoslashgan. Gʻalla, texnika va yemxashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Viloyatxoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernovtsi viloyati uzunligi 466 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uz. 2,7 ming km. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 5 muzey, filarmoniya, 2 teatr bor. Chernovtsi viloyati hududida XVII-XVIII asrlarga oid tarixiymeʼmoriy yodgorliklar (yogʻoch cherkovlar) saqlangan"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Chernovtsi viloyati
Chernovtsi universiteti

Chernovtsi universiteti - Ukrainadagi yirik universitetlardan biri. Chernovtsi shahrida. 1875-yildiniy seminariya negizida tashkil etilgan. Matematika, fizika, biologiya, kimyo, geografiya, tarix, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Ilmiy kutubxonasida 1,7 mln.dan ortiq asar saqlanadi. 9 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Turkum:Ukrainadagi universitetlar
Mixail Chernyaev

Mixail Grigoryevich Chernyayev (3 noyabr 1828 — 16 avgust 1898) — rus mustamlakasi harbiy arbobi, generalleytenant (1882). Dvoryan oilasida tugʻilgan. Harbiy akademiyani tugatgan (1853), Krim va Kavkaz urushlarida qatnashgan. 1864—65 yillarda alohida Gʻarbiy Sibir otryadiga qoʻmondonlik qilib Qoʻqon xonligiga qarashli Avliyoota, Shimkent va Toshkentntl bosib olgan (qarang Alimqul, Darxon jangi) va Rossiya imperiyasi tarkibida yangi tashkil etilgan Turkiston oblasti harbiy gubernatori etib tayinlangan. Toshkent Rossiyaning keyinroq Oʻrta Osiyo xonliklarini bosib olishi uchun tayanch punktiga aylantirilgan. Mansabini suiisteʼmol qilgani uchun 1866 yil isteʼfoga chiqarilgan. 1873 yildan (1878 yilgacha) harbiy publitsist R.A. Fadeyev bilan hamkorlikda Peterburgda "Rus dunyosi" ("Russkiy mir") konservativmillatchilik ruhidagi gaz. nashr qildirgan. Gersegovina Bosniya qoʻzgʻoloni (1875—78) boshlanganda rus hukumatining istagiga qarshi, yashirin ravishda Belgradga ketgan (1876) va serblar armiyasiga qoʻmondon etib tayinlangan. Bu armiya Serbiya va Chernogoriyaning Turkiya bilan boʻlgan urushida magʻlubiyatga uchragan (1876). 1877—78 yillardagi Rossiya—Turkiya urushi boshlanganda Ch. harbiy xizmatga jalb kilingan, birok, harakatdagi armiyada bironbir mansabga tayin etilmagan. 1882—84 yillarda Turkiston generalgubernatori. 1886 yildan isteʼfoda. Ch. Toshkentni bosib olishda xam, gubernatorlik faoliyati davrida ham Rossiya hukumatining mustamlakachilik siyosatini izchil amalga oshirishga harakat qilganOʻzME.

 

Turkum:Oʻzbekiston yetakchilari
Turkum:1828-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1898-yilda vafot etganlar
Turkum:16-avgustda vafot etganlar
Cherskiy tizmasi

Cherskiy tizmasi (Cherskiy togʻ zanjiri) — Rossiya Federatsiyasining shimoli- sharqidagi togʻlar (Saxa Respublikasi va Magadan viloyati). Shimoli-gʻarbdan sharqjan.sharqqa 1600 km choʻzilgan. Cherskiy tizmasining gʻarbiy qismida Xadaranya tizmasi (eng baland joyi 2185 m), TasXayaxtax (2356 m), Chemalginskiy (2547 m), Kurunda (1919 m), Dogdo (2272 m), Chibagalaxskiy (2449 m), Borong (2681 m), Silyapskiy (2703 m) tizmalari joylashgan; Indigirka daryosi havzasi va Kolimaning bosh tomonida UlaxanChistay tizmasi (eng baland joyi Gʻalaba togʻi — 3147 m) va Cherge tizmasi (2332 m) bor.

CH.t. mezozoy burmalanishida hosil boʻlgan va paleozoyning kuchli dislokatsiyaga uchragan va metamorfozlashgan karbonat jinslaridan, chekkalari esa dengiz va quruqlik yotqiziqlaridan tuzilgan, koʻpgina joylarda bu jinslarni qalin granit intruziyalari va boshqa magmatik nordon jinslar yorib chiqqan. Cherskiy tizmasi oʻrtacha balandlikdagi togʻlardir. Umumiy maydoni 157 km²ga yakin boʻlgan 350 dan ziyod muzlik bor.

Iqlimi qattiq sovuq, keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 34°dan — 40°gacha (pastliklarda — 55°, —60°). Yozi qisqa va salqin. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 3°dan (baland togʻlarda) 12°—13° gacha. Yillik yogʻin 300 dan 600–700 mm gacha. Toʻngib yotgan yerlar bor. Dare vodiysida terak, shim. yon bagʻrida tilogʻoch oʻsadi. Hududining koʻp qismi baland togʻ mintaqasi oʻsimliklari bilan qoplangan; choʻqqilari sovuq toshloq togʻ choʻlidan iborat. Foydali qazilmalardan oltin, qalay, toshkoʻmir konlari bor. Cherskiy tizmasini rus geologi va geografi, Sharqiy Sibirning tadqiqotchisi I.D. Cherskiy nomi bilan atalgan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Geografiya
Cherchill (daryo)

Cherchill, Churchill — Kanadaning markaziy qismidagi dare. Uzunligi 1400 km (Biver irmogʻi bilan birga 2000 km dan ziyod). Havzasining maydoni 282 ming km². Buyuk tekisliklardan oqadi va keng oʻzan hosil qilib Gudzon qoʻltigʻiga quyiladi. Ch. sistemasida koʻl koʻp. Yirik irmogʻi — Biver. Oʻrtacha suv sarfi 1200 m³/sek., bahorda toshadi. Noyab. dan iyungacha muzlaydi. Suv omborlari va GES qurilgan. Kuyilish qismida Cherchill porti joylashgan.

 

Turkum:Kanadadagi daryolar
Cheskebudeyovitse

thumb|upright=3.0|
Cheskebudeyovitse - Chexiyadagi shahar, Vltava daryosi buyida. Budeyovitse viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 98 ming kishi (2000). Mashinasozlik, oziq-ovqat ("Budvar" pivo zdi va boshqalar), yogʻochsozlik (qogʻoz, "KoxiNor" qalami va boshqa kanselyariya buyumlari ishlab chiqarish) sanoati korxonalari mavjud. Oʻrta asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar (gotika uylari, monastirlar, cherkovlar va ratusha) saqlangan.
Chesma jangi

Chesma jangi — rusturk urushi (1768—74) davrida boʻlgan jang 1770-yil 26.6 (7.7). Admirallar G.A. Spiridov va S.K. Greyg qoʻmondonligidagi rus floti Kichik Osiyo sohilidagi Chesma (Chashma) koʻrfazida turk flotini qurshab olib, tormor keltirgan. Bu gʻalaba rus flotiga Egey dengizida hukmronlik qilish va Dardanell bugʻozini qamal qilish imkonini bergan.
Chetan (buta)

Chetan — raʼnodoshlarga mansub buta va daraxtlar turkumi. Oʻrta Osiyoda Turkiston, Zarafshon, Hisor, Darvoz, Ugom, Chatqol, PomirOlay, Fargʻona togʻlarida 3 turi: kizil Chetan , turkiston Chetani (jagisi) va fors Chetan (buta) uchraydi. Qizil Chetan ko'pincha, archa, oq qayin, shilvi kabilar bilan birga dengiz sathidan 1800–3000 m balandaikda aralash oʻrmonlar hosil qilib usadi. Bo'yi 3–5 m. Ildizi 7–8 m chukurlikkacha tarkaladi. Gullari yirik, iyun oyida gullab, avgust-sentabrda meva beradi. Mevasi qizil, taxirachchiq yoki shirin, birinchi sovukdan keyin qoʻngʻir tusga kiradi. Mevasida S. vitamini, 4—13,7% qand moddasi, urugʻida 22% moy, poʻstlogʻida 14% tannid bor. Yogʻochidan mebel ishlab chiqarishda foydalaniladi. Barglaridan jigarrang boʻyoq olinadi. Qizil Chetanni urugʻidan, ildizpoyasidan ko'paytirish mumkin. Chetan 60—100 yil yashaydi. Chetanning hamma qimmatli o'rmon, mevali, manzarali va asal beruvchi oʻsimlik hisoblanadi.

Atirguldoshlar oilasiga mansub daraxtlar va butalar turkumi, manzarali va mevali oʻsimlik. Shimoliy yarim sharning moʻtadil mintaqalarida 100 ga yaqin turi oʻsadi. Mevasi 2—5 uyli mayda olma. Ayniqsa, koʻproq oddiy P. (S.aucuparia) ekiladi. Daraxti (bal. 15 m gacha) yoki butasining poʻstlogʻi silliq, kulrang, mevasi yumaloqsharsimon va qizil. Qushlar uchun oziq hisoblanadi. Mevasi tarkibida 4—8% qand (fruktoza, glyukoza, saxaroza), 2,7% gacha olma, limon, uzum va kahrabo ktalari, pektin va oshlovchi moddalar, askorbinka (200 mg% gacha), karotin (20 mg%) va vitamin RR mavjud. Poʻstlogʻida 14% tanin, urugʻida esa 22% gacha moy mavjud. Sentabr oktabr oylarida pishadi. R. vegetativ usullar (parhish, ildizidan, bachkisidan, payvandlash) bilan koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi. Qandolat i.Chetanda, marmelad, pastila, murabbo, shuningdek, vino, likyor, sirka, kvas tayyorlashda ishlatiladi.

Yevropaning Shimoli-gʻarbida va Sibirda sibir R.si (S. sibirica) oʻsadi. Qrim, Janubi-gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz atroflarida bogʻ R.si (S. domestica) bogʻlarga ekiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Raʼnodoshlar
Algimantas Chetkauskas

Algimantas Povilas Chetkauskas (1931.24.4, Kaunas) – grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Kaunas badiiy oʻquv yurtini (rangtasvir boʻlimi boʻyicha) tugatgan (1950). 1956-yildan Oʻzbekistonda. 1958-yildan „Rassom“ kombinatida loyihalovchi rassom. „Jangovar kalam“ nashri tashkilotchilaridan. Ch. karikatura, plakat janrlarida, jurnal bezagi sohasida yjod qiladi, bezovchi rassom sifatida bezash sanʼati rivojiga hissa qoʻshdi; koʻp yillar davomida Toshkent shahri va uning markazi (Mustakillik maydoni)ni bayramona bezashga rahbarlik qildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Turkum:Rassomlar
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-aprelda tugʻilganlar
Chexiya Fanlar akademiyasi

Chexiya fanlar akademiyasi - Chexiya Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1993-yil Praga shahrida tashkil etilgan (oʻtmishdoshlari: Chexiya qirollik ilmiy jamiyati, 1790; Chexiya fan, ijodiyot va sanʼat akademiyasi; Chexoslovakiya FA, 1982).

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Chexlar

Chexlar — xalq, Chexiyaning asosiy aholisi (9,55 mln. kishi 1990-yillar oʻrtalari). Umumiy soni 10,38 mln. kishi. Chex tilida soʻzlashadi. Dindorlar — asosan, katoliklar, protestantlar ham bor. Chexiya hududiga slavyanlar 5—6asrlarda kelib oʻrnashganlar. Yozma da ayrim chex qabilalarining nomlari (chexlar, dudleblar, xorvatlar, luchanlar, zlichanlar, dechanlar, pshovanlar, litomerjitsalar, xebanlar, glomachlar) saqlanib qolgan. 11 a.da Chexiya davlati hududida chex elati shakllangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — dehqonchilik; chorvachilik ham muhim rol oʻynaydi. Xalq hunarmandchiligi rivojlangan. Ch.ning koʻpchiligi sanoatda band. Ch.ning milliy kiyimlari, anʼanaviy hunarmandchiligi saqlangan. (qarang Chexiya).
Chexoslovakiya

thumb
Chexoslovakiya (Československo), Chexo-Slovakiya (Česko-Slovensko) - Markaziy Yevropadagi davlat (1993-yilgacha mavjud boʻlgan). 1918-yil Avstriya-Vengriya imperiyasining parchalanishi natijasida chex va slovak xalkdari yerlarida tashkil boʻlgan. 1938-yili oktyabrda — 1939-yil martda Germaniya tomonidan bosib olingan. 1945-yil mayda Chexoslovakiya hududi ozod etilgach, yagona, mustaqil davlat sifatida qayta tiklandi; 1948-yil xalq demokratik respublikasi deb eʼlon kilindi. Hokimiyat tepasida Chexoslovakiya KP turgan (1989-yilgacha). 1960—1990-yil martda Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi (CHSSR) deb ataldi. 1968-yilda avj olgan jamiyatni demokratik yangilash jarayoni 1968-yil avgustda Varshava shartnomasi tashkiloti aʼzolari boʻlgan 5 davlat (SSSR, Bolgariya, Vengriya, German Demokratik Respublikasi, Polsha) qoʻshinlari tomonidan barbod etildi. 1990-yildan Chexoslovakiya federativ davlat sifatida Chex va Slovak Federativ Respublikasi (CHSFR) nomida boʻldi. 1992-yil noyabrda CHSFR parlamenti 1993-yil 1-yanvardan chexoslovak federatsiyasi tugatilganligi va u Chexiya hamda Slovakiya respublikalariga ajratilganligi toʻgʻrisida federal qonun qabul qildi.

 

Turkum:Davlatlar
Chechaktepa

Chechaktepa — turkiy qavmlarga tegishli qadimgi mudofaa inshooti (milodiy 4-asr oxiri —8-asr oʻrtasi). Qashqadaryo viloyatidagi Qizildaryo va Tirnasoy sohillarida joylashgan. Arxeologik qazishmalar (G.Ya. Dresvyanskaya, V. Ya. Marchuk) natijasida Chechaktepadan hokim Urka Vartarmuk (7-asr oxiri — 8-asr boshi), AlAshʼos ibn Yahyo (761—762) tangalari, shuningdek, koʻplab sopol idishlar (xumlar, koʻzalar, qadahlar, qozonlar), shisha buyumlar topilgan."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qashqadaryo viloyatining arxeologik yodgorliklari
Chechen tili

Chechen tili  – kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining nax guruhiga mansub til. Asosan, Rossiya Federatsiyasining Checheniston (Chechnya), Ingushiya respublikalarida, shuningdek, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Gruziya va Ukrainada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 960 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalari).

Chechen tili tekislik va togʻlik lahjalariga, togʻlik lahjalar esa oʻz navbatida yana 6 lahjaga boʻlinadi. Chechen tili fonetikasi murakkab vokalizm (qisqa, choʻziq, umlautli sodda unlilar, diftonglar, triftonglar) va konsonantizm (sodda, qoʻshaloq, tanglay undoshlari) tizimiga ega. Morfologiyasi agglyutinativflektiv belgilarga ega: unda 6 grammatik sinf, koʻp kelishikli turlanish, feʼlning zamon, mayl, tuye i mavjud. Sintaksisi sodda ran ning va qoʻshma ran yasalishi usullarining xilmaxilligi bilan ajralib turadi. Leksikasida rus, arab, fors, gruzin, turkiy va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. Yozuvi oʻtgan asrning 20-yillarida arab grafikasi asosida, keyinroq lotin grafikasi asosida yaratilgan. 1938-yildan rus grafikasi asosidagi yozuv joriy qilingan"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tillar
Chjou

Chjou – qadimgi Xitoy tarixida xitoy sulolasi va davri nomi miloddan avvalgi 1027— 256(yoxud 249); Gʻarbiy Chjou (miloddan avvalgi 1027-771) va Sharqiy Chjou 770-256(yoxud 249). Sulolaga Chjou qabilasi sardori U Van tomonidan asos solingan.

U Van 1027-yil In davlatini tormor qilib Shimoliy Xitoydagi barcha qabilalar va hududlarni birlashtirgan. Mamlakatni boshqarish uchun qarindosh-urugʻlarga, van (podshoh)ning safdoshlari va ittifoqchilariga udel(mulklar) ajratib berish usulidan foydalanilgan. Chjou zodagonlari harbiy drujinachilarga tayanib ish koʻrgan, ular orasida begona qabila tillari koʻp boʻlgan. Shuning uchun Chjou hukmronligi nafaqat ijtimoiy, balki qabilaviy zulmning ham kuchayishiga olib kelgan. Udellarning markaziy hukumat bilan kurashi va udellar oʻrtasidagi oʻzaro nizolar ularning ayrimlarini yoʻq boʻlishiga va yangi podsholiklar – mustaqil yoki yarim mustaqil davlatlarning paydo boʻlishiga olib kelgan.

Miloddan avvalgi VIII asrdan, Chuntsyu davridan eʼtiboran Chjou vanlari hokimiyati zaiflashgan, miloddan avvalgi VII— VI-asrlarda mamlakatda amalda eng qudratli podsholiklar – „gegemonlar“ hukm sura boshlagan. Chjango davrida (miloddan avvalgi V—III-asrlar) mamlakatda hukmronlik qilish uchun kurashayotgan yettita kuchli podsholik ajralib chiqqan. Chjou sulolasi hokimiyati zaiflashib, u faqat Chjoularning urugʻlariga tegishli mulklarga tarqalgan, xolos. Ularni ham Sin podsholigi miloddan avvalgi 256—249 yillarda bosib olgan.

Chjou davrida miloddan avvalgi VI-asrdan boshlab temir tarqala boshlagan, bu ishlab chiqarish kuchlarini keskin oshishiga, yer haydashni yaxshilanishiga olib kelgan. Chjou davri bir qancha falsafa maktablari (konfutsiylik, daosizm, fatszya va boshqalar) vujudga kelishi, adabiyot, tasviriy va musiqa sanʼatining taraqqiy etishi bilan ajralib turadi.
 Adabiyot 
 Istoriya Kitaya s drevneyshix vremyon do nashix dney, M., 1974.

Turkum:Sulolalar
Chjutszyankou

Chjutszyankou, Kanton qoʻltigʻi — Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq, Xitoyning jan.sharqiy qirgʻoqlariga tutash. Uzunligi 63 km, eni kiraverish qismida 31 km, eng chuqur joyi 26 m. Orol va sayozlik koʻp. Suv koʻtarilishi aralash (2,5 m gacha). Ch.ga Sitszyan daryosining kuplab tarmoqlari quyiladi. Chjutszyan tarmogʻi boʻyida Xitoyning yirik portlaridan biri — Guanchjou joylashgan.

 
Turkum:Qoʻltiqlar
Turkum:Xitoy geografiyasi
Chjen Chengun

thumb|Chjen chengun
Chjen Chengun (Yevropa adabiyotida Koksinga) (1624-1662) - Xitoy sarkardasi. Savdogarlardan. 1646-yildan manjurlarning Sin sulolasiga qarshi koʻtarilgan kurashda qatnashgan. Bu davrda Sinlarning hokimiyati deyarli butun Xitoy hududiga tarqalgan edi. Futszyan, Guandun va Chjetszyan viloyatlarining dengiz sohil boʻyi rnlarida oʻrnashib olgan Ch.Ch. manjurlardan Jan.Sharqiy Xitoyning katta qismini tortib olgan, lekin 1659-yil Nankin yaqinida magʻlubiyatga uchragan. 1661—62 yillarda golland mustamlakachilarini Tayvan o.dan quvib chiqargan va uni Sinlarga qarshi kurash markazi (bazasi)ga aylantrfgan. Uning oʻgʻli va nabirasi 1683-yilgacha Tayvanda hukmronlik qilishgan, shu yili orolni Sin qoʻshinlari bosib olgan.
Chjetszyan

thumb
Chjetszyan (浙江) — Xitoyning sharqiy qismidagi provinsiya. Maydoni 102 ming km². Aholisi 44,5 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Xanchjou shahri. Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Asosan, sugʻorma dexdonchilik qilinadi. Ekinlardan yiliga 2-marta hosil olinadi. Asosiy ekini — sholi. Shuningdek, bugʻdoy, makkajoʻxori, batat, paxta, jut, yer yongʻoq, shakarqamish ekiladi. Choy yetishtirish boʻyicha mamlakatda 1oʻrinda. Dengizdan baliq ovlanadi va tuz olinadi. Oʻrmon xoʻjaligi bilan shugʻullaniladi. Temir rudasi, pirit, alunit, oltingugurt va boshqa qazib olinadi. Yengil va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik, mashinasozlik (kemasozlik va stanoksozlik) korxonalari, chinni va qogʻoz fkalari bor. Yirik shahar va portlari: Xanchjou, Szyasin, Chjenxay, Venchjou.

Chjetszyan hududida qadimda man qabilalari yashagan. 4—6-asrlarda xitoylar koʻchib kela boshlagan. Xanchjou 1127—79 yillarda Janubiy Sun imperiyasi poytaxti boʻlgan. 17-asrdan Xitoy provinsiyasi.

 Yana qarang
Chiantar

Chiantar — Hindukush togʻlaridagi eng katta vodiy muzligi. Hind daryosi havzasidagi Hinduraj tizmasining shim. yon bagʻrida. Uz. 32 km, maydoni 260 km². Muzlik 3660 m balandlikkacha tushgan.

 

Turkum:Muzliklar
Turkum:Pokiston
Chibcha tillari

Chibcha tillari — indeys tillari guruhi (oilasi); Markaziy va Janubiy Amerikaning Gonduras, KostaRika, Nikaragua, Panama, Venesuela, Kolumbiya, Ekvador, Peru (qisman) kabi mamlakatlarida tarqalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, Chibcha tillarida 635 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Bir qancha olimlar tomonidan turlicha tasnif etilgan. Masalan, chexbrazil olimi Ch. Loukotka tasnifiga kura, Chibcha tillari 60 dan ortiq tilni va sheva guruhlarini oʻz ichiga olgan 20 ta guruhchaga boʻlinadi (chibcha, esmeralda, karake, yaruro, rama, malchora, guatuzo, getar, terraba, kabekar, chumula, gualaka, kuna, chochama, malibu, mokana, timana va boshqalar).

CH.t.da 20 dan ortiq undosh tovush boʻlib, ular portlovchi, sirgʻaluvchi va qorishiq turlarga boʻlinadi. Undoshlar orasida sonorlar ham anchagina (baʼzi tillarda 8 taga yetadi). Unlilar asosan 5 ta, lekin ularning umlautli va burun variantlari ham uchraydi. Urgʻu soʻzning istalgan boʻgʻiniga tushishi mumkin. Morfologiyasi agglyutinativ qurilishga ega. Otlarda son (birlik, koʻplik) va kelishik (6 tagacha) i mavjud. Sodda gaplardagi soʻz tartibi ega — toʻldiruvchi — kesim tarzidadir. Otdan ifodalangan anikdovchilar anikdanmishdan oldin, sifatdan ifodalanganlari esa aniqlanmishdan keyin keladi. Ular orasida moslashuv mavjud emas.

CH.t. kam oʻrganilgan, faqat asl chibcha boshqa tillarga nisbatan yaxshiroq tadqiq etilgan: ushbu tilning Bernando Lugo, tomonidan yozilgan ilk grammatikasi 1619-yilda Madridda nashr etilgan. 17—20-asrlarda Chibcha tillari boʻyicha missionerlar tomonidan tuzilgan koʻplab grammatika va lugʻatlar nashr qilinmay qolgan.
Chivinxoʻrlar

Chivinxoʻrlar (Muscicapidae) -chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 70 ga yaqin urugʻi va 360 ga yakin turi bor. Yer yuzining Amerikadan tashqari hamma qitʼalarida uchraydi, ayniqsa, tropik mamlakatlarda keng tarqalgan. Tanasining uz. 110–180 mm, vazni 8—25 g. Keng mustahkam tumshugʻi asosida egik qillari bor. Uyasini daraxtlar shoxiga quradi. 2— 10 (koʻproq 68) ta tuxum qoʻyib, modasi yoki ikkala qush 10—17 kun bosadi. Joʻjalarini ham ikkalasi 10—18 kun boqadi. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, kapalaklar va boshqa qanotli hasharotlar bilan oziqlanadi. Ayrim ucha olmaydigan umurtqasizlar (qoʻngʻiz, kana, oʻrgimchaklar va boshqalar)ni yeydi. Kuzda oziq yetishmaganda oʻsimlik mevalari va urugʻlari bilan ham oziqdanadi.
Georgiy Chiganov

Georgiy Ivanovich Chiganov (1925.24.8, Qozogʻiston, Kalenoye qishlogʻi) — grafik rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1954). Kitobjurnal grafikasi va dastgoh grafikasida ijod qilgan Ch. ijodiga lirizm, yorqinlik xos; asarlarida inson kayfiyati bilan tabiatning hamohangligi yetakchilik qiladi. Kitob grafikasida E. Mejelaytisning "Inson", P. Hamzatovning "Yuksak yulduzlar", Navoiyning "Saddi Iskandariy" va boshqa asarlarni badiiy bezagan. Oʻzbekistonning tarixi va hayotini umumlashtiruvchi "Oʻzbekistonning yoshligi" linogravyuralar turkumini; akvaredda "Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari boʻylab", "Boysun", "Shohimardon", "Baxmal qoʻshiklari", "Xiva", "Toshkent tongi" kabi asarlar turkumini yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-avgustda tugʻilganlar
Chigil

Chigil (Chikil) – turkiy qabilalar ittifoqi.

X—XI asrlarda Issiqkoʻlning shimoli-sharqida, Samarqand atrofida yashaganlar. Chigillar Ili daryosi vodiysida, Qashqar yaqinidagi qishloqlarda va istehkomli kichik Chigil shahrida (hozirgi Avliyoota yaqinida) yashashgan.

Turkman oʻgʻuzlar Amudaryodan Xitoygacha boʻlgan hududlarda yashagan barcha turkiy qavmlarni chigil deb atashgan. Chigil koʻchmanchi hayot kechirib, asosan, chorvalik bilan shugʻullanganlar. taxminan 900-yil chigillar yagʻmolar bilan birga islom diniga kirishgan. Chigillarning bir qismi nasroniy boʻlgan. X—XI asr boshida chigillarning asta-sekin oʻtroqlashuv jarayoni sodir boʻlgan.

Oʻtroqlashgan chigillar qarluqlar va yagʻmolar bilan birga Qoraxoniylar davlatida muhim rol oʻynashgan, xususan, davlat boshqaruv apparati va qoʻshindagi eng muhim mansablarni ular egallagan. XI asrning 1-yarmida chigillarning bir qismi Zarafshon vodiysiga koʻchib kelib, mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

 
 Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963;
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Chigirtka

Chigirtkalar - Caelifera turkumiga mansub boʻlgan hasharotlar guruhi. Ular, ehtimol, 250 million yil avval erta Trias davriga mansub o'txo'r hasharotlarning eng qadimgi tirik guruhidir.

Chigirtkalar, odatda, kuchli orqa oyoqlari boʻlgan yerda iste'qomat qiluvchi hasharotlar bo'lib, ularga kuchli sakrash orqali dushmanlardan qochishga imkon beradi. Ularning old oyog'i qisqaroq va yemishni ushlash uchun ishlatiladi. Hemimetabolous hasharotlar sifatida ular to'liq metamorfozga uchramaydilar; ular tuxumdan nimfa yoki "bunka" ga aylanadi, ular besh marta tanazzuldan o'tadi va har bir rivojlanish bosqichida kattalar hasharotiga o'xshash bo'ladi. Chigirtka qorin bo'shlig'ining ko'krak qafasiga biriktirilgan birinchi segmentida joylashgan timpanal organ orqali eshitadi; uning ko'rish hissi qo'shma ko'zlarda bo'lsa, yorug'lik intensivligining o'zgarishi boshqa ko'zlarda (ocelli) seziladi. Populyatsiyaning yuqori zichligida va ma'lum ekologik holatlarda ba'zi chigirtka rangi va xatti-harakatlarini o'zgartirib, jamoalarini hosil qilishi mumkin. Bunday sharoitda ular chigirtkalar deb yuritiladi.

 Filogeniya 
Chigirtkalar Caelifera oilasiga kiradi. Garchi “chigirtka” umuman bo‘lak turkumining umumiy nomi sifatida ishlatilgan bo‘lsa-da, zamonaviy uni yanada “rivojlangan” oilalar bilan cheklaydi. Ular Acrididea infratuzilmasiga joylashtirilishi mumkin va eski matnlarda ularni eskirgan "uzun shoxli chigirtkalar" (hozirgi buta-kriketlar ) atamasidan ajratish uchun Imms A.D., rev. Richards O.W. & Davies R.G. (1970) A General Textbook of Entomology 9th Ed. Methuen 886 pp. "qisqa shoxli chigirtkalar" deb atalgan Katydidlar) ancha uzun antennalari bilan. 7 ta super turlardan oltitasida 32 ta taksonning mitoxondrial ribosoma RNKsiga asoslangan Caelifera filogeniyasi kladogramma sifatida ko'rsatilgan. Ensifera (kriketlar va boshqalar). ), Caelifera va Pamphagoidea bundan tashqari chigirtkalarning barcha oilalari monofiletik ko'rinadi.

thumb|Ontario qirollik muzeyidagi qazilma chigirtkalar
Evolyutsion nuqtai nazardan, Caelifera va Ensifera o'rtasidagi bo'linish Permo-Trias chegarasidan ko'ra yaqinroq emas; Caeliferlar boʻlgan eng tarixiy hasharotlar, taxminan 250 million yil avval, erta Trias davridan Locustopseidae va Locustavidae yo'q boʻlgan oilalarida. Guruh Trias davrida xilma-xil bo'lib, o'sha vaqtdan hozirgi kungacha muhim o'simlik iste'molchisi bo'lib kelgan. Eumastacidae, Tetrigidae va Tridactylidae kabi birinchi zamonaviy turkumlar bo'r davrida paydo boʻlgan, ammo bu guruhning so'ngi ikkitasiga tegishli bo'lishi mumkin boʻlgan ba'zi hasharotlar Yuraning boshida joylashgan. Morfologik tasniflash qiyin, chunki bir qancha taksonlar umumiy yashash turiga yaqinlashgan; so'nggi taksonomlar ichki jinsiy a'zolarga, ayniqsa ayollardan ko'ra erkaklarga ko'proq e'tibor qaratishgan. Ushbu ma'lumotni foto albom namunalaridan olish mumkin emas va paleontologik taksonomiya asosan orqa qanotlarning venalanishiga asoslanadi.
Chigirtchilar

thumb|Parvozdagi chigirtchi
thumb|Oddiy chigirtchi
Chigirtchilar, dengiz qaldirgʻochlari — baliqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 10 urugʻi va 43 turi bor. Gavdasininguz. 20–55 sm. Qanoti uzun, tumshugʻi uchli. Umumiy rangi och, koʻpchilik ning boshida qora "qalpoqcha"si, barmoqlari orasida teri parda bor. Chaqqon uchadi, suvda yaxshi suzadi. Dengiz, kichik daryo va koʻllarning orollarida yerda, baʼzilari daraxtlar va butalarda, botqoqlikda yashovchi suv yuzasiga oʻsimlik toʻshab, uya yasaydi. 1–4 ta tuxum qoʻyib, 14–22 kun bosadi. Tuxumdan chiqgan joʻjalari 1 kundan orqasidan ergashish qobiliyatiga ega. Tabiatda 23–27 yil yashaydi. Asosan, baliqlar, keyin urgochisi qisqichbaqasimonlar va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yer yuzida juda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 7 turi uchraydi. 
 

 

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Chigit

thumb|right

Chigit — gʻoʻza urugʻi; terib olingan paxtani qayta ishlab (toladan ajratib) olinadi. Terilgan paxta vaznining 55—60% chigit hissasiga toʻgʻri keladi. Shakli tuxumsimon yoki noksimon, choʻzinchoq yoki kalta, boʻyi 1,5-15 mm, eni (diametri) 1-8 mm, ogʻirligi 70—160 mg, 1000 donasining oʻrtacha vazni 120—140 g; qoʻngʻirjigarrang, qattiq qobiq va magʻiz (yadro)dan iborat. Ustki qavati (poʻsti)dan tola va momiq (lint) ajratib olinadi (qarang Paxta tolasi). Tola va tuklari koʻp keng qismi (toʻmtoq tomoni) xalaza, uch qismi mikropile (chang yoʻli) deyiladi. Chigit murtagi 2 ta urugʻpalla, urugʻpalla ostki boʻgʻin, iddiz qinidan iborat. Foydalanish maqsadlariga koʻra urugʻlik va sanoatda qayta ishlanadigan texnik chigitlarga boʻlinadi. Bir necha oydan bir ikki yilgacha yaxshi saqlangan chigit fiziologik pishib yetilgan, sogʻlom va unuvchan boʻladi. Bexato va sogʻlom unib chiqishi uchun ivitiladi. Chigitning muhim xususiyati uning epidermis hujayralarida bir hujayrali 20 mm dan 42-44 mm va undan ortiq boʻlgan tolalarning hosil boʻlishidir. Chigit magʻzi tarkibida 24 dan 29 % ga qadar moy bor (qarang Paxta moyi). Oʻzbekiston yogʻmoy sanoati korxonalarida har yili 1,5— 2 million t texnik chigit qayta ishlanib paxta yogʻi, shulxa (chigit poʻchogʻi), kunjara olinadi. Chigit chiqindilarini qayta ishlab, ulardan sellyuloza, spirt, lok va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishda foydalaniladi.