Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Jafna

Jafna, Vapanaya, Yapanaya — Shri Lankadagi shahar va port, Jafna yarim orolda. Shimoliy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Qadimgi Tamil davlatining poytaxti boʻlgan. Aholisi 130 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari; aholisining soni jihatidan mamlakatda 2-oʻrinda). Savdo markazi. Jafnadan mamlakat janubiga boruvchi temir yo'l va avtomobil magistral yoʻli boshlanadi. Mamlakatning Hindiston va Myanma bilan iqtisodiy aloqalarining ancha qismi Jafna orqali olib boriladi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati hamda qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlaydigan korxonalar bor. Baliq ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shri Lanka
Jaʼfar as-Sodiq

Jaʼfar as-Sodiq (toʻliq ismi Jaʼfar ibn Muhammad Abu Abdulloh)( 700-yil, Madina – 765-yil) — shialikdagi jaʼfariylik mazhabi asoschisi, shialarning 6-imomi, tobein, hazrat Alining nabirasi. „Sodiq“ laqabini toʻgʻri soʻz boʻlganligi uchun olgan.

Jaʼfar as-Sodiq shajarasi ota tomondan hazrat Aliga, ona tomondan hazrat Abu Bakr Siddiqqa borib taqaladi. Jaʼfar as-Sodiq siyosiy faoliyatda mutlaqo qatnashmagan, imomlikka daʼvogarlik ham qilmagan. U hokimiyat uchun qurolli kurash olib borishning dushmani edi, oʻz qarindoshlarining chiqishlarini (739–740-yillarda Zayd ibn Alining Kufada, 762-yil Muhammad an-Nafs az-Zakiyning Xijozda) qoralagan. Lekin diniy fanlar (hadislar, tafsir, fiqh)ni oʻrganishda oilaviy anʼanani davom ettirdi va „moʻtadil“ shialarning maʼnaviy rahbari boʻlib qoldi. U fiqh va ilohiyot masalalari muhokama qilinadigan majlislar tashkil etardi. Muhammad paygʻambar avlodlari (axli bayt)ning eng koʻzga koʻringan olimlaridan biriga aylanadi. Jaʼfar as-Sodiq din usullarini ishlab chiqqan, uning kimyoga oid bir necha risolalari boʻlgan. Hozirgi baʼzi musulmon ulamolari Jaʼfar as-Sodiq „arab ilmiy anʼanasining otasi“ degan fikr bildiradilarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Husayniylar
Jaʼfar ibn Muhammad al-Husayniy

Jaʼfar ibn Muhammad al-Husayniy (15-asr) — xurosonlik tarixchi. Temuriylardan Boysungʻurta bagʻishlab "Muntaxab ut-tavorix" ("Tanlangan solnomalar kitobi") nomli asar yozgan (1416). U fors tilida bitilgan boʻlib, dastlabki odamning yaratilishidan to Shohrux hukmdorligi davrigacha boʻlgan voqealarni bayon qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaʼfariy Ali Sardor

Jaʼfariy Ali Sardor (1913.29.2, Balrampur, Ganda okrugi) — hind yozuvchisi, jamoat arbobi. Urdu tilida ijod qiladi. Dexlidagi universitetni tamomlagan. "Hind xalq teatrlari Assotsiatsiyasi"ning asoschilaridan biri. "Yangi dunyoga salom!" (1947), "Olamning quyoshi" (1950), "Osiyo uygʻondi" (1950), "Yana bitta orzu" (1965), "Qon daʼvati" (1978) kabi sheʼriy toʻplamlar va dostonlar muallifi. "Bu kimning qoni?" (1943) pyesasi fashizmga qarshi ruxda yozilgan. Urdu adabiyoti uchun yangilik boʻlgan "oq sheʼr" va b. uslubiy yoʻnalishlarda samarali ijod qilgan. "Taraqqiyparvar adabiyot" (1951) nomli kitobida hind adabiyoti tarixini ilgʻor ijtimoiy-estetik nuqtai nazardan tahlil etgan. Mirzo Gʻolib, Mir Toqi Mir kabi urdu adabiyotining yirik namoyandalari asarlarini toʻplab, nashr ettirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaʼfariylik

Jaʼfariylik — shialikaat diniy-huquqiy tizim. Unga Jaʼfar asSodiq asos solgan deb hisoblasalarda, aslida 9— 10-asrlarda bir qator mujtahid va ilohiyotchilar tomonidan ishlab chiqilgan. J. sunniylikdagi 4 mazhab (hanafiylik, molikiylik, shofiʼiylik va hanbaliylik) qatori islomda 5-diniy-huquqiy mazhab (imomiylar) deb tan olingan. J. mazhabining sunniylikdagi mazhablardan asosiy farqi: jaʼfariylar qiyosni Qurʼon, sunna, ijmoʼdan keyingi shariat manbai ekanligini rad qiladilar. Shialikdagi imomlar naqllarinigina tan oladilar, vaqtinchalik nikoh (mutʼa)ga yoʻl qoʻyadilar, xavf paydo boʻlgan chogʻda oʻz eʼtiqodlarini yashiradilar, ijtihodga imkon yaratadilar. J. 16-asr boshlarida Eronda hukmron diniy-huquqiy tizimga aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tursunxon Jaʼfarova

Tursunxon Yoʻldoshevna Jaʼfarova (1915.15.8, Namangan - 1997.17.3, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1952). 1931—40 yillarda Namangan viloyat musiqali drama va komediya teatrida, 1941-yildan Muqimiy teatrida aktrisa. Eng yaxshi rollari: Halima ("Halima"), Layli ("Layli va Majnun"), Gulsara ("Gulsara"), Nurxon ("Nurxon"), Oftobxon ("Oftobxon"), In Sen ("38-parallel janubrogʻida"), Risolat ("Toshbolta oshiq"), Nodira ("Nodira"), Toʻlgʻanoy ("Momo yer"), Lutfi xoda ("Ona qizim"), Zuhra, Mastura satan g, ("Paranji sirlari"), Bibi ("Guli siyoh") va boshqalar. Jaʼfarova ijodi kuchli dramatizm, aniq sahna harakati, yorqin ifodaviylik, badiiy tugal talqini bilan, qaxramonlarining maʼnan boyligi, ayollik nazokati-yu, fikru mulohazasining teranligi, oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Jaʼfarova bir qancha filmlarda ham suratga tushgan: Xola ("Uchrashuv"), ona ("Oʻn uch terak koʻchasi"), Buvi ("Shashmaqom"; "Buvimni qaytaring"), Farmonbibi ("Kelinlar qoʻzgʻoloni") va b. shular jumlasidan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:17-martda vafot etganlar
Jagʻ

Jagʻ — 1) hayvonlarda oziqni tutib turish va maydalash funksiyasini bajaradigan aʼzo. Boʻgʻimoyoqlilarda jagʻ funksiyasini shaklan oʻzgargan bosh oʻsimtalari: oyoqjagʻlar, mandibulalar, maksillalar, xemitseralar, pedipalpalar (oyoqpaypaslagichlar) bajaradi. 2) Jagʻogʻizli hayvonlar va odamda — yuz skeletining bir qismi. Jagʻ evolyusiya jarayonida dastlab baliqlarda hosil boʻlgan. Togʻayli baliqlarning togʻaydan iborat birlamchi jagʻi plakoid tangachalardan vujudga keladi. Suyakli balikdar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar hamda qushlarda yuqori va pastki jagʻning keyingi qismida ikkilamchi jagʻ hosil boʻladi. Suyakli baliqlardan boshlab yuqori jagʻ ikkilamchi hisoblanadi. Birlamchi yuqori jagʻ bosh skeletining tanglay qismiga siljiydi; sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilarda tishlarini yoʻqotadi. Ayrim hayvonlar jag' ida tishlar boʻlmaydi; ular oʻrniga muguz tumshuq hosil boʻladi (qushlar). Odamda yuz skeletidagi eng yirik suyak. Yuqori va pastki jagʻlarga boʻlinadi. Yuqori jagʻning alveolyar oʻsigʻida va pastki jag' tanasining tepa qirralarida tishlar turadigan katakchalar bor. Yuqori jag' (bir juft) murakkab tuzilgan burun, koʻz kosasi va ogʻiz boʻshliqlarini hosil qilishda faol qatnashadi. Uning tanasi va 4 ta oʻsigʻi bor, chakka osti va qanottanglay chuqurlarining tuzilishida ishtirok etib, yuzning hamma suyaklari bilan birlashadi.

Pastki jagʻ (toq) — juda qattiq va yoʻgʻon suyak. U chakka suyagi bilan boʻgʻim tuzib birlashadi, ogʻizni ochib-yumish va yon tomonga harakat shu boʻgʻimda bajariladi. Pastki jag' suyagi bagʻrida kanal boʻlib, undan tomir va nervlar oʻtadi. Yuqori jag' kasalliklaridan gaymorit, pastki jagʻda esa osteomiyelit va suyak sinishi koʻproq uchraydi (yana q. Tish)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Zoologiya
Jagʻ osti bezi

Jagʻ osti bezi — soʻlak bezlari sistemasiga kiradigan juft bez, pastki jagʻda. Bez yoʻli til yuganchasi yaqinidagi ogʻiz boʻshligʻiga ochiladi. Sekreti (soʻlak)da ptialin fermenti bor, u uglevodlarni parchalashda qatnashadi. Soʻlak ovqatni hoʻllab, yutishni osonlashtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jagʻalbayli

Jagʻalbayli, jagʻalboy - 1) oʻzbek urugʻlaridan biri. 19-asrning boshida oʻzbeklarning qipchoqlar, nayman, qurama va b. qabilalari tarkibida uchraydi. Oʻrta asrlarda aslida qabila boʻlgan. J. oʻzaro kurashlar natijasida yemirilib, kichik-kichik guruhlarga boʻlinib ketgan. Keyinchalik J.ga mansub kishilar bir qancha qabila va xalqlar tarkibiga qoʻshilib, oʻz nomini saqlab kelganlar. J.ning katta bir qismi qipchoqlar tarkibida qolib, Amir Temur va uning vorislari davrida (14—15-asrlar) Dashti Hipchoqdan Movarounnahrga va Shim. Afgʻonistonga koʻchib kelib oʻrnashgan. 19-asrning 70-y.larida J.ning katta bir guruhi Afgʻonistondan Samarqand viloyatining hozirgi Pastdargʻom tumaniga kelib oʻrnashdi. Oʻzbekiston hududidagi J.lar oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan; 2) qozoqlarning Kichik juz tarkibiga kirgan urugʻ nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jagʻ-jagʻ

Jagʻ-jagʻ, oddiy jagʻ-jagʻ, achambiti  – karamdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. 6 ta turi maʼlum. Oʻzbekistonda 1 turi – uchraydi. Tukli, baʼzan tuksiz poyasi oddiy yoki shoxlangan, boʻyi 10-30 sm. Toʻpbargdagi barglari bandli, oddiy, koʻpchiligi patsimon. Gullari mayda, siyrak shingilga toʻplangan. Tojbargi oq. Mevasi teskari yuraksimon uchburchak shaklli yoki ponasimon qoʻzoq. Bir oʻsimlik 70 minggacha yashovchan urugʻ beradi. Oʻsimlik erta bahorda una boshlaydi va kech kuzgacha rivojlanishi davom etadi. Maysalari yer betida toʻpbarg hosil qiladi. Jagʻ-jagʻ qor ostida qishlab, erta bahorda yana rivojlanishni davom ettiradi. Hamma yerda tarqalgan. Koʻpgina ekinzorlarda, begona oʻt sifatida oʻsadi. Shuningdek, yoʻl yoqalari, ariq boʻylarida oʻsadi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor, ekishdan oldin tuproqqa ishlov berish, qator oralarini kultivatsiya qilish. Boronalashdan avval treflanning (4-6 kg/ga) suvli emulsiyasini purkash va tezda borona qilish. Shuningdek, kotoran (1,0-1,6 kg/ga), kotofor (0,8-1,3 kg/ga), prometrin (1,3-2,5 kg/ga) sepiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Yevropa dorivor oʻsimliklari
Turkum:Osiyo dorivor o‘simliklari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Jahm ibn Safvon

Abu Muxriz al-Jahm ibn Safvon at-Termiziy (Samarqand — 745, Marv) – islom jabriy ilohiyotchisi, jahmizlik maktabining asoschisiShorter Encyclopaedia of Islam p.83, Leiden 1974.

 Hayoti 
Jahm ibn Safvon arablarning banu rasib qabilasidan boʻlib, Samarqandda tugʻilgan, Termizda, keyin esa Kufada yashagan . U Kufada ilohiyot olimi Jad ibn Dirham bilan uchrashdi va keyinchalik uning gʻoyalari targʻibotchisi boʻldi. Vataniga qaytib, Jahm ibn Safvon ilohiyot olimlari bilan munozalar qildi. Ular orasida Qur’onning taniqli sharhlovchisi Muqotil ibn Sulaymon ham bor edi. Ularning har biri bir-birini inkor etib kitoblar yozgan. Jahm ibn Safvon 734-736-yillardagi Xuroson umaviylar hokimi Nasr ibn Sayyorga qarshi qoʻzgʻolonda qatnashgan va qoʻzgʻolon rahbari al-Horis ibn Surayjning kotibi boʻlgan. Keyinchalik u umaviylar tomonidan asirga olinadi va 745/746-yili (hijriy 128-yil) Marvda qatl etiladi.

 Taʼlim 
Jahm ibn Safvon taʼlimoti moʻtazilizmga asoslangan. Jahm ibn Safvon ham moʻtaziliylar singari ilohiy sifatlarning abadiy mavjudligini va Allohni koʻrish imkoniyatini inkor etgan. U oʻzining ustozi al-Jad ibn Dirham singari qurʼonning yaratilganlig va Allohga qandaydir antropomorfik xususiyatlarni berish mumkin emasligi pozitsiyasini himoya qilgan. Jahmiylarning muxoliflari Alloh haqidagi taʼlimotni oʻzlarining panteistik moyilliklari bilan bogʻlaydilar. Jahm ibn Safvon ham kelajakdagi voqealar (harakatlar) cheksiz boʻlishi mumkin emas deb hisoblagan.

 Jabrizm 
Jahm ibn Safvon jabrizm-fatalizmning ekstremal shaklini ishlab chiqqan.

 Murjiylik 
Jahm ibn Safvon iymon har xil odamlar uchun har xil kuchga ega boʻlishi mumkin emas.

 Shogirdlari 
XI asr boshlarida Nehavendda jahmitlar maktabi faoliyat koʻrsatgan boʻlib, u asosan koʻp sonli talabalari bilan mashhur (Ahmad ibn Hanbal, Ibn Qutayba, Ad-Dorimiy va boshqalar). Jahm ibn Safvon shogirdlari orasida Diror ibn Amr (815- vafot etgan), Bishr al-Mariyiy (833-yil vafot etgan) va uning shogirdi al-Husayn an-Najjarni alohida taʼkidlash joiz. Jahm ibn Safvon va uning izdoshlarining asarlari bizgacha yetib kelmagan. Jahmitlarning bir qismi keyinchalik ash’ariylarga qoʻshilgan.

 

 
 Джахм ибн Сафван / Рощин М. Ю. // Григорьев — Динамика Электронный ресурс. — 2007. — С. 639. — (Большая российская энциклопедия : в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
 Али-заде А. А. Джабриты // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 219. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
 Джахм ибн Сафван // Новая философская энциклопедия: В 4 тт. М.: Мысль. Под редакцией В. С. Стёпина. 2001.
 ДЖАХМ ибн САФВАН Абу Мухриз / Словарь по исламу А. Колодина
Turkum:745-yilda vafot etganlar
Turkum:Samarqandda tugʻilganlar
Jahon adabiyoti

Jahon adabiyoti - adabiy-badiiy, ijtimoiy-publitsistik jurnal. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat matbuot qoʻmitasi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Maʼnaviyat va maʼrifat kengashi. Toshkent shahrida har oyda bir marta chiqadi. "Jahon adabiyoti" Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 27-fevraldagi qaroriga asosan tashkil etilgan. Unda jahon adabiyotidagi istiqlol mafkurasiga vatanparvarlik, insonparvarlik kabi yuksak gʻoyalarni ulugʻlovchi, turli millatlarning serqirra hayotini teran obrazlarda aks ettiruvchi badiiy barkamol asarlar oʻzbek tilida chop qilinadi. Muharriri Ozod Sharafiddinov. Adadi 1500 ga yaqin (2002)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Jurnallar
Turkum:Adabiyot
Turkum:Madaniyat
Jahon merosi

Umumjahon merosi — butun insoniyat mulkini tashkil etuvchi buyuk madaniy va tabiiy yodgorliklar (boyliklar). 1972-yili YUNESKO Umumjahon madaniy va tabiiy yodgorliklarini saqlash toʻgʻrisidagi konvensiyani qabul qilgan (1975-yildan kuchga kirgan). Konvensiyani ratifikatsiya qilishda (1992-yil boshlari) 123 mamlakat qatnashgan. Umumjahon merosi roʻyxatida 80 mamlakatning 358 qurilish maydoni (1992-yil boshlari): alohida meʼmoriy inshoot va ansambllar — Akropol, Amiens va Shartrdagi soborlar (Fransiya), Misr ehromlari, Toj Mahal, Borobudur qasri, Varshavaning tarixiy markazi, Moskva Kremli va Qizil maydoni (Rossiya) va boshqa; shaharlar — Braziliya, Venetsiya (qoʻltiklari bilan birga) va boshqa; arxeologik qoʻriqxonalar — Delfa va boshqa; milliy bogʻlari va boshqa Hududlarida Umumjahon merosi joylashgan davlat yodgorliklarni saqlashga javobgardir. Umumjahon merosi oʻz nishoni (emblema, 1978-yil tasdiqlangan) va jamgʻarmasiga ega. YUNESKOning Umumjahon merosi roʻyxatiga dunyo boʻyicha 1054 ta madaniy va tabiiy yodgorliklar kiritilgan (2021). World Heritage List. Bular ichida Oʻzbekistondan madaniy yodgorlik sifatida Xivadagi Ichan qalʼa (1990), Buxoro tarixiy markazi (1993), Shahrisabz tarixiy markazi (2000), Samarqand — Madaniyatlar chorraxasi (2001) hamda tabiat yodgorligi sifatida Gʻarbiy Tyan-Shyan (Ugom-Chotqol qoʻriqxonasi, Qirgʻiziston va Qozogʻiston birgalikdagi tranchegaraviy obyekt) kiritilgan. Uzbekistan UNESCO Country page.

 

Turkum:Umumjahon merosi
Jahon meteorologiya tashkiloti

Jahon meteorologiya tashkiloti (JMT) — xalqaro tashkilot, meteorologik tadqiqotlar va kuzatishlar boʻyicha xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga yordam koʻrsatish hamda milliy meteorologik va gidrometeorologik xizmatlar ishini muvofiqlashtirish ishlarini olib boradi. 1947-yil sentabrda BMT huzurida tashkil etilgan. JMT tuzilishiga qadar bu ishlarni 1871-yilda tashkil etilgan Xalqaro meteorologiya tashkiloti olib borgan. JMTga 150 dan ortiq, davlat aʼzo (2002), Oʻzbekiston Respublikasi 1992-yil 23 dekabrda aʼzolikka qabul qilingan. JMTning oliy organi Jahon meteorologiya Kongressi boʻlib, 4 yilda bir marta chiqariladi. Ijroiya qoʻmitasi 24 milliy xizmat direktorlaridan tashkil topgan va har yili kamida bir marta yigʻilish oʻtkazadi. JMTning 6 mintaqaviy uyushmasi (Afrika, Osiyo, Jan. Amerika, Shim. va Markaziy Amerika, Tinch okeanning jan.-gʻarbi, Yevropa) yirik geografik mintaqalardagi xizmatlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. JMTning doimiy ishlaydigan organi — kotibiyat Jeneva (Shveysariya)da joylashgan.

Meteorologik kuzatishlarni olib borish va standartlash, meteorologik axborotlarni ayirboshlash, ob-havoni prognozlash, meteorologik tadqiqotlar va amaliy meteorologiya muammolari bilan bogʻliq maxsus texnikaviy masalalarni hal qilish uchun bir necha komissiyalar tashkil etilgan. JMT milliy gidrometeorologiya xizmatlari faoliyatini yaxshilash, Yer kurrasi aholisini oziq-ovqat bilan taʼminlash muammosini xal etishda qatnashish, BMTning tashqi muhitni kuzatish va muhofaza qilish tugʻrisidagi Konvensiyaga qatʼiy amal qilish va b.da faol ishtirok etadi. Ayniqsa JMTning Jahon ob-havo xizmati das (Jahon miqyosida kuzatish tizimi, telealoqa tizimi, meteorologik maʼlumotlarni qayta ishlash tizimi) katta amaliy ahamiyatga ega. Oʻzbekiston Respublikasi gidrometeorologiya bosh boshqarmasi ("Boshgidromet") JMTning Jahon ob-havo xizmati dasturida faol qatnashadi. Toshkentda Jahon ob-havo xizmatining jahon miqyosidagi telealoqa tizimi mintaqaviy telealoqa tarmogʻi, meteorologik maʼlumotlarni qayta ishlash tizimining mintaqaviy ixtisoslashtirilgan meteorologik markazi (Jahondagi shunday 20 ta markazdan biri) ish olib boradi. Toshkent gidrometeorologiya texnikumi negizida JMTning mintaqaviy oʻquv markazi tashkil etilgan. "Boshgidromet" har yili JMT Kotibiyatiga oʻz faoliyati haqida hisobot yuboradi.

Hamidulla Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jahon ob-havo xizmati

Jahon ob-havo xizmati - yer shari miqyosida ob-havo oʻzgarishlarini kuzatib turish bilan shugʻullanadigan tizim. Dunyo ahamiyatiga molik markazlar hamda hududiy aqamiyatga molik meteorologiya markazlaridan iborat. J. o-h. x. rejasi 1967 yilda qabul qilingan. Bu markazlar oʻzaro tezkor aloqa kanallari orqali oʻzaro bogʻlangan. Dunyo ahamiyatiga molik markazlar Vashington, Melburn va Moskvada joylashgan. Hududiy ahamiyatga molik meteorologiya markazlari 20 dan ortiq hududda, shu jumladan Oʻrta Osiyo hududida ham mavjud. Bundan tashqari, har qaysi mamlakatda, shu jumladan, Oʻzbekistonda ob-havo xizmatlari faoliyat koʻrsatadi. Bularning faoliyatini Jahon meteorologiya tashkiloti uygunlashtirib turadi. J. o.-h. x. markazlari butun yer sharidagi ob-havoning xolati haqidagi maʼlumotlarni markazlashgan usulda toʻplaydi, ularni avtomatik tarzda ishlab chiqadi, uzluksiz ishlab turadigan meteorologiya va aerologiya tarmoqlari, ob-havoni kuzatishkemalari va meteorologiya sunʼii yoʻldoshlari kuzatuvlaridan foydalanadi, tayyor maʼlumotlarni, ob-havo haritalarini, ob-havoni oldindan aytishga doir materiallarni tarqatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jahon pullari

Jahon pullari - umumiy universal toʻlov vositasi sifatida tan olingan, xalqaro miqyosda hamma uchun xarid vositasi, boyliklarning umumiy oʻlchov birligi, qiymatning xalqaro ifodasi boʻlgan pullar; jahon bozorida amal qiluvchi yuksak likvidli pullar. J. p. milliy pullardan barcha mamlakatlarning xalqaro muomalasida ishlatilishi bilan farq qiladi. J. p. qadimda xalqaro savdo paydo boʻlishi bilan vujudga kelgan. Dastlab J. p. vazifasini boy, davlatlararo savdoda faol qatnashadigan mamlakatning oltin va kumush tangalari, keyinchalik oltin quymalar, yombilar bajargan (ular tangalarga nisbatan katta vaznga ega boʻlib, savdo aylanmasi katta boʻlgan, bir yoʻla koʻp pul talab qilinadigan muomalada qoʻllangan). 20-asr ning 1-choragidan oltin pullar muomaladan chiqarilib, ular oʻrnini bir pul birligiga toʻgʻri keladigan sof oltin miqdori (g) bilan taʼminlangan qogʻoz pullar egalladi. Shu paytdan boshlab, iqtisodiyoti kuchli mamlakatlarning barqaror deb tan olingan qogʻoz pullari J. p. vazifasini oʻtay boshladi (Ikkinchi jahon urushidan soʻng J. p. vazifasini AQSH dollari oʻz zimmasiga oldi). 20-asrning 70-y.lariga kelib koʻpgina mamlakatlarda qogʻoz pul birliklarining oltin taʼminoti bekor qilindi. Lekin shunga qaramay qogʻoz J. p. doirasi kengaydi va ular qatoriga erkin almashtiriladigan ingliz funt sterlingi, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Shveysariya franki qoʻshildi. Keyingi yillarda bu milliy pullar ichida raqobat kuchayib, dunyo miqyosida AQSH dollari va Yaponiya iyenasining mavqei koʻtarildi, natijada jahon bozori asosan ikki zona — AQSH dollari va Yaponiya iyenasi zonalariga ajraldi. 1999-yil 1 yanvarda Yevropa Ittifoqining 11 mamlakati uchun umumiy boʻlgan yangi pul — yevro davlatlararo hisob-kitoblarda muomalaga kiritildi (2002-yil 1 yanvardan Ye. banknotlari va tangalari muomalaga chiqarildi). Bundan koʻzlangan maqsad Yevropada AQSH dollarining tazyiqiga qarshi kurashish, uning hukmronligiga barham berishdir. J. p. sifatida yevro AQSH dollarining jiddiy raqobatchisi (1 AQSH dollari =1,13 yevro; 2002, fevral). Xalqaro iqtisodiy integratsiya kuchayishi bilan J. p.ning qisqarib, uning vazifasini ozchilik valyuta bajaradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jahon savdo tashkiloti

Jahon Savdo Tashkiloti (WTO) (, ) — 1995-yilda aʼzo-davlatlar oʻrtasidagi xalqaro savdoni liberallashtish, savdo va siyosiy munosabatlarini tartibga solish maqsadida tashkil etilgan. JST 1947-yil tuzilgan xalqaro bitim — GATT(ing. General Agreement on Tariffs and Trade)ning davomchisi hisoblanadi.

Xalqaro savdoda tashkilotga aʼzo va ishtirokchi mamlakatlar uchun majburiy boʻlgan tamoyillar va qoidalar belgilangan xukumatlararo koʻp tomonlama shartnomalar asosida faoliyat olib boradi. 1995-yilda 1948—1994

 Jahon Savdo Tashkiloti besh tamoyili 

 Savdoda diskriminatsiyani yo’qligi, to'siqlarini kamaytirish
 Xalqaro savdoda raqobatbardoshlikni oshirish
 Kam rivojlangan mamlakatlar uchun xalqaro savdodagi imtiyozlar
 Savdo shartlarining barqarorligi va prognozliligi

 Bosh direktorlar 
JST rahbarlari edi :

Piter Sazerlend, 1995 yil

Renato Ruggero, 1995-1999

Mayk Mur, 1999-2002

Supachai Panitchpak, 2002—2005

Paskal Lami, 2005-2013

Robert Azevedoga, 2013—2020

Ngozi Okonjo-Iweala, 2021—n. ichida

2020 yil avgust oyida Robert Azevedo muddatidan oldin iste'foga chiqqanidan so'ng, bir nechta nomzodlar orasidan bosh direktor lavozimi vaqtincha bo'sh qoldi va Nigeriya moliya vaziri Ngozi Okonjo-Iveala eng ko'p yordam oldi. Biroq Donald Tramp ma’muriyati boshqa nomzod – Koreya vakili Yu Mung Xini qo‘llab-quvvatladi. Tramp AQSh prezidentligidan iste’foga chiqqanidan so‘ng Yu Mung Xi o‘z nomzodini qaytarib oldi. Bayden ma'muriyati Ngozi Okonyo-Iveala nomzodiga qarshi e'tirozlarini to'xtatdi. Lavozimga tasdiqlanganidan so'ng, u tarixdagi birinchi ayol va ayni paytda JSTga rahbarlik qilgan birinchi Afrika vakili bo'ldi.

JSTning oldingi tashkiloti GATT rahbarlari quyidagilar edi:

Erik Wyndham White , 1948-1968

Oliver Long , 1968-1980

Artur Dunkel , 1980-1993

Piter Sazerlend , 1993-1995

Pidrello Ambashey, 1995-2001

 Yana qarang 

 BMT
 Bojxona ittifoqi

 

Turkum:Jahon savdo tashkilotlari
Jahon soborlari

Jahon soborlari - xristian cherkovi oliy ruhoniylari yigʻilishlari. Ularda diniy taʼlimot va diniy marosim tizimi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan, kanonik meʼyorlar hamda ibodat qilish qoidalari shakllantirilgan, ilohiyotdagi turli konsepsiyalarga baho berilgan, bidʼatchilikka qarshi kurash usullari belgilangan. Pravoslav cherkovi dastlabki 7 ta J. s.ni (4—8-asrlar) vakolatli boʻlgan deb hisoblaydi. Xristianlik cherkovi pravoslaviye va katolitsizmga ajralgan (1054-yil)dan keyin Rim papalari 12-asrdan boshlab katolik cherkovi oliy ruhoniylari yigʻilishlarini qaytadan tikladi va ularni yana J. s. nomi bilan atay boshladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) — xalqaro tibbiy tashkiloti boʻlib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ning ixtisoslashgan maxsus muassasasi hisoblanadi. 1945-yil fevralda BMT konferensiyasida Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotini tuzish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan edi. 1946-yilda sogʻliqni saqlash boʻyicha New Yorkda oʻtkazilgan Xalqaro konferensiyada BMTga aʼzo 26 ta mamlakat tashkilot ustavini ratifikatsiya qilgach, 7-aprel 1948-yilda Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tuzildi. 

7-aprel kuni butun dunyoda sihat-salomatlik kuni sifatida nishonlanadi. Tashkilot oʻz oldiga "hamma xalqlarning iloji boricha sogʻ-salomat boʻlishiga erishish"ni maqsad qilib qoʻygan. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti kasalliklarga qarshi kurash olib boradi, ularni tugatish tadbirlarini koʻradi; atrof muhit muhofazasi, yuqumli va yuqumsiz (sil, venerik va parazitar kasalliklar, yurak tomir kasalliklari, xavfli oʻsmalar va boshqalar) ga qarshi kurash uchun xalqaro standartlar belgilash, dori moddalar sifati va qoʻshimcha taʼsiri hamda narkotik moddalar ustidan xalqaro nazorat oʻrnatish; tibbiyot fanining eng muhim masalalari (toksikologiya, farmakologiya, atrof muhit gigiyenasi va boshqalar) boʻyicha hamda sogʻliqni saqlash sohasidagi tadqiqotlarni koordinatsiyalash va ularni oʻtkazishga koʻmaklashish ham Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining vazifasi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti xalqaro karantin sohasida qator tadbirlarni amalga oshiradi: chechak, vabo va boshqa bilan kasallanish xollari toʻgʻrisida mamlakatlarga oʻz vaqtida xabar beradi.

Tashkilot tarkibiga 6 regional tashkilot kiradi. Ular har birining oʻz ijroiya organlari va regional byurolari bor. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining oliy organi — Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasini mamlakatlar saylaydi, uning sessiyasi yil sayin chaqirib turiladi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining markaziy maʼmuriy organi — Sekretariatga (rasmiy idorasi Shveysariyaning Jenevada joylashgan) general direktor rahbarlik qiladi. Tashkilot mablagʻining asosiy manbai unga aʼzo boʻlgan davlatlardan tushadigan badal pulidir. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti jurnallar, byulletenlar, nomuntazam nashrlar chop etadi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining Oʻzbekistondagi vakolatxonasi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi binosida faoliyat koʻrsatadi (1995-yildan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Bosh direktorlari 
 Brock Chisholm
 Marcolino Gomes Candau
 Halfdan T. Mahler
 Hiroshi Nakajima
 Gro Harlem Brundtland
 Lee Jong-wook
 Anders Nordström（acting）
 Margaret Chan
 Ethiopia Tedros Adhanom

 

 

 Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti rasmiy sayti

 
Turkum:Sog‘liqni saqlash boshqaruvi
Jahon cherkovlari kengashi

Jahon cherkovlari kengashi -ekumen (xristianlik konfessiyalarini birlashtirish tarafdori boʻlgan) harakatning rahbar organi. Uch protestant harakati ("Eʼtiqod va tartib", "Hayot va faoliyat", Xalqaro missionerlik kengashi)ning qoʻshilishi yoʻli bilan 1948-yilda Amsterdamda J. ch. k.ning 1-assambleyasida tuzilgan. Maqsadi cherkovlar oʻrtasida diniy eʼtiqod sohasida mavjud boʻlgan tafovutlarni qiyosan oʻrganib chiqish va amaliy faoliyat sohasida ularni birlashtirish yoʻli bilan yagona xristian uyushmasini vujudga keltirish boʻlgan. J. ch. k.ga 100 ga yaqin mamlakatning 300 dan ortiq cherkovi kiradi. Qarorgohi — Jeneva sh.da.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jahon hamjamiyati

Jahon hamjamiyati - jahonda mavjud davlatlarning hozirda insoniyat oldida turgan global muammolarni hamkorlikda hal qilishda, umoʻmiy maqsad yoʻlida faoliyat koʻrsatishda birligini anglatuvchi tushuncha. J. h. barcha davlatlarning suveren tengligi xalqaro hoʻquqiy tamoyiliga asoslangan. J. h. xalqaro hoʻqoʻqda tashkilot hisoblanmaydi. J. h.ni aks ettiruvchi universal tashkilot — Birlashgan Millatlar Tashkilotidir. Oʻzbekiston 1992 y. 2 martdan BMTning teng huquqli aʼzosi hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 17-moddasida belgilanishicha, "Oʻzbekiston Respublikasi xalqaro munosabatlarning toʻla huquqli subʼyektidir". Oʻzbekiston Respublikasi oʻzini J. h.ning bir qismi, deb biladi, u insoniyat oldida turgan muammolarni hal qilishda faol ishtirok etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

SALOM DO'STLAR BUGUN SIZLAR BILAN JAHON JAMIYATI HAQIDA GAPLASHAMIZ.
Jahongir Mirzo

Jahongir mirzo (1396—1433.24.6) — Movarounnahr xoni (1405—1409), Hisor hokimi (1409—1433). Temuriylardan. Muhammad Sulton Mirzoning katta oʻgʻli. 1405-yil Amir Temur vafotidan soʻng , Xalil Sulton Samarqand taxtiga oʻtirgach, 9 yoshli J. M.ni xon koʻtarib, oʻzi otabeklik mansabida xukmronlik qilgan. 1409-yil Shohrux Mirzo Movarounnahrni egallab Samarqand taxtiga Ulugʻbekni oʻtqazgan. J. M.ga Hisor hokimligini berib, unga yosh boʻlgani uchun Hamza Sulduzni otabek qilib tayinlagan. Movarounnahrdagi hokimiyatni qayta egallash uchun Ulugʻbekka qarshi kurashgan. Biroq Qizil Rabot mavzeida Shohrux Qoʻshini bilan boʻlgan jangda (12 iyul 1410-yil) yengilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jahongirnoma

"JAHONGIRNOMA", "Tuzuki Jahongiri" ("Jahongir tuzuklari") — Boburiylardan Jahongirshohning asari. "J." uslubi va tuzilishi jihatdan "Boburnoma"ga oʻxshash, fors tilida yozilgan. Asarda 17-asrning 1-choragida Hindistonda boʻlib oʻtgan siyosiy voqealar, Dekandagi xonliklarning boʻysundirilishi, Hindistonning tabiati, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, shahar va oʻlkalarning iqtisodiy, madaniy hayoti, meʼmorligi, mashhur olim va shoirlari haqida qimmatli maʼlumotlar berilgan. Musavvir Abulhasan "J."ning birinchi nusxasiga muallifning rasmi va b. miniatyuralarni mohirona chizgan. "J."ga Jaxongirshohning sheʼriy misralari ham kiritilgan. Asarda saroy xayoti, hind xalqlarining urf-odati, hindmusulmon masalalari ustida ham birmuncha fikr yuritilgan. "J." Hindiston, Movarounnaxr va Eron oʻrtasidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy munosabatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga boy manbadirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Boburiylar davlati haqidagi kitoblar
Jahondorshoh

Jahondorshoh (18-asr) - boburiylar sulolasiga mansub hukmdor. Bahodirshoh I (1643—1712) ning oʻgʻli. Otasi vafot etgach (1712), taxtga oʻtirgan. Ammo, birodarlari — Aziymushshaʼn, Rafiyʼushshaʼn va Jahonshoxlar oʻzaro taxt talashib unga qarshi urush boshlaganlar. Natijada J. 11 oy hukmdorlik qilgach, Agrada boʻlgan jangda Aziymushshaʼnning oʻgʻli — Farax tomonidan oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jahonobod masjidi

Jahonobod masjidi - Fargʻona viloyati Rishton tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (1912). Mahalliy boy Madalibobo buyurtmasi bilan Isaboy Hoji oʻgʻli rahbarligida qurilgan. Masjid tarhi 15,2x15,6 m, ikki ustunli xona va uning oldida (sharq tomonga tutash) qurilgan ayvondan iborat. Xonaqoh va ayvon ichki devorlari ganch bilan suvalgan. Mexrob va tokchalari bor. Ayvon devoridagi namoyonlar manzarali naqsh gullar, shift esa girih, hovuzak, muqarnas bilan bezatilgan. J. m.ni qoʻqonlik naqqoshlar usta Boybobo va uning oʻgʻli Gʻani bezagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Jahonshoh

Jahonshoh, Mirzo Jahonshoh (15-asr) — qora qoʻyunlilar sulolasiga mansub hukmdor, Qora qoʻyunlilar davlati asoschisi — Qora Yusufning oʻgʻli. J. 1437 yil temuriylardan Shohrux tomonidan Ozarbayjonga hokim etib tayinlanib, Gruziya hududining talaygina qismini zabt etgan. Shoxrux vafot etgach esa Temuriylar davlatiga qarshi yurish qilib Eronning anchagina qismini va Xurosonni qoʻlga kiritgandan soʻng, Oq qoʻyunlilar davlatiga hujum qilgan, ammo, Uzun Hasan tomonidan tor-mor etilib, qochgan va 1467 yil qoʻlga olinib, qatl etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Jahonshoh bahodur

Jahonshoh bahodur (XIV asr oxiri — XV asr boshi) - Amir Temurning lashkarboshilaridan; Jakubek barlosnint oʻgʻli, 1384-yil boshida otasi vafot etganidan soʻng Kobuliston viloyati unga xos mulk qilib beriladi. 1392-yil bahorida butun Afgʻoniston va Gʻarbiy Hindiston yerlari Pirmuhammad Jahongirga mulk qilib berilganidan soʻng Jahonshoh bahodur Qunduz va Bagʻlonning hokimi etib tayinlanadi va mazkur amirzodaning xos amirlari qatoriga kiritiladi. u sohibqironning deyarli barcha katta harbiy yurishlarida ishtirok etgan. Jumladan, u 1391, 1395-yillardagi Toʻxpgamishxon bilan boʻlgan janglarda katta harbiy mahorat va idrokni namoyish qilgan. 1404-yil bahorida gʻarbga qilingan "etti yillik yurish"dan qaytayotib, Amir Temur mirzo Umar ibn Mironshohga Hulokuxonta taalluugi ulusni ("Rum va Istanbulgacha, Shomu Misrgacha, Iroq va Forsgacha") meros qilib beradi va Jahonshoh bahodurni uning maslahatchisi etib, "Jahonshohbek soʻzidan chiqmagʻaysen va har nekim ul maslahat koʻrsa, aning birla amal qilgʻaysen" deb taʼkidlaydi.

Ashraf Ahmedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Temuriylar davlati kishilari
Jgut

Jgut (rus.) — qon toʻxtatishda qoʻllaniladigan vosita; elastik rezina naycha yoki bint. 1873-yilda nemis xirurgi F. Esmarx tavsiya etgan. Qoʻloyoq jarohatlanganda yoki operatsiya qilinganda qon toʻxtatish uchun, shuningdek, venadan qon olishda, venata dori yuborishda va qon kuyishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jebe noʻyon

Jebe noʻyon, Jaba, Jeba, Jebe, Chjebe (12-asr oxiri — 13-asr 1-yarmi) — Chingizxonning atoqli sarkarda — nuyenlaridan biri. Nirun qabilasining yisut urugʻidan. Chingizxonga qoʻshilguncha tayjiut qabilasi boshliqlaridan sanalgan Qadan tayjining oʻgʻli Tudaning xos yigiti boʻlgan. J. n. ning lashkarboshilik salohiyatini yuqori baholagan Chingizxon uni oʻta masʼuliyatli harbiy amaliyotlarga tayinlagan, jumladan, 1216 y.ning koʻklamida naymanlar xoni Kuchluqkr. qarshi oʻgʻli Joʻji va J. n. boshchiligida 20 ming kishilik qoʻshin joʻnatgan. Bu qoʻshin zafar bilan qaytayotganda Irgʻiz dape’cu boʻyidagi jangyaa Muhammad Xorazmshohning 60 ming kishilik qoʻshiniga roʻbaroʻ kelgan. Chingizxonning Shim. Xitoyga yurishi (1211) paytida J. n. Jurja viloyatining yirik shahri Tunkinni egallash uchun joʻnatilgan. J. n. oʻziga xos harbiy taktik usul qoʻllab shaharni egallaydi. Shu yili Chamchil darasiga kirish yoʻlini qoʻriqlash topshirilgan J. n. xitoyliklarning Udun qoʻmondonligidagi askariy qismlariga qoʻqqisdan hujum qilib, ularni tor-mor keltiradi. 1220 y. Movarounnahrni istilo qilish chogʻida Chingizxon 20 ming kishilik qoʻshin bilan J. n. va Subutoy bahodirni yurtni tark etgan Muhammad Xorazmshohni taʼqib etish va uning tasarrufidagi Arron, Ozarbayjon, Eron va Shirvon yerlarini zabt etishga joʻnatgan. Ular dastavval Iroqi ajamning Har, Simnon, Ray, Qum, Hamadon, Qazvin, Ozarbayjonning Tabriz, Marogʻa, Naxichevan, Sarob, Ganja, Baylakon kabi sh.larini egallashgan. Gurjilar (gruzinlar)ning 30 ming kishilik qoʻshinini harbiy hiyla bilan yakson etgan J. n. va Subutoy bahodir qoʻshini Shirvonshoxlar sulolasining bosh shahri Shamoxiy (Shemaxa)ni gʻorat qiladi va Darbanddan oʻtib, Shim. Kavkazga alanlar yurtiga bosib kiradi, ularning qarshiligini sindirib, qoʻqqisdan qipchoqlarga hujum qiladi. Omon qolgan qipchoqlar Rus yerlariga qochishga majbur boʻlishgan. Qish mavsumini qipchoqlarning sersuv yaylovlarida oʻtkazgan J. n. va Subutoy bahodir Qrimning jan.dagi Sugʻdaqni zabt etadi. Kalka jangida rus knyazlari va qipchoqlarning birlashgan qoʻshinini yenggan moʻgʻullar ruslarning koʻpdan koʻp shaharlarini gʻorat qilganlar, soʻngra Volga-Kama Bulgʻoriyasish qattiq qarshilikka duch kelgach, orqaga qaytib, Qoraqurumga qaytayotgan Chingizxonga kelib qoʻshilganlar.

 Adabiyot 
 Rashidad-Din , Sbornik letopisey, t.1, Kniga vtoraya, M. — L., 1952; Shixabad-Din Muhammadan-Nasav i , Jizneopisaniye sultana Djalalad-Dina Mankburni, Baku, 1973; Bartold V. V., Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya, Soch., t. 1, M., 1963.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jevak

Jevak, javak (fors, jev — arpa) — ayollar boʻyniga taqadigan bezak buyumi, taqinchoq. Qolipaki usulida oltin, kumush va b.dan tayyorlangan huqqachalardan tuzilgan: bitta yirik, bitta kichik huqqacha eshilgan ipak ipga marjon qilib tiziladi; har bir yirik huqqachaga qolipaki usulida tayyorlangan arpa shaklidagi shokilalar osiladi. Huqqachalar yuziga naqshlar ishlanib, rangdor toshlar qadab bezatiladi. Tangalarni birbiriga ulab 5 qator shoda qilib ishlangan tangajevak, shodasiga marjon taqilgan marjonjevak va b. bor. Toshkentda J., Samarqandda arpajevak, Andijon, Marrilon, Qoʻqonda javak (Andijonda, shuningdek, beshqator), Piskentda mangʻiti deb ataladi.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Jevachi

Jevachi, jibachi — sovutdor; oʻrta asrlarda sovut kiygan otliq va piyoda askar; har xil temir qurol egasi; qurol-aslaha saqlanadigan maxsus ombor — jevaxona mutasaddisi (boshqaruvchisi); harbiy yurish vaqtida podshoh va xonning sovut va ogʻir qurol-aslahalarini olib yuradigan kichik mansabdor — jibachigiri. Toshkentdagi qad. jevaxona oʻrni Eskijoʻva (jeva soʻzining buzib talaffuz etilishi) deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Jevachi qadimda Xorazm va Buxoro hududlarida paydo boʻlgan.
Jedin asri va yarusi

Jedin asri va yarusi, jedin (Belgiyadagi Jedinn sh. nomidan) — devon davri erta epoxasining boshlanish asri va oʻsha vaqtda hosil boʻlgan yotqiziqlar. 1848-yilda angliyalik A. Dyumon alohida yarus sifatida ajratgan. Yarusning togʻ jinslari kembriy davri yotqiziqlariga transgressiv holda yotadi, asosi konglomerat, yuqorisi qumtosh, alevrolit va argillitdan tashkil topgan. Quyi va yuqori J.a. va ya.ga boʻlingan. Quyisiga (Mopo-graptus uniformis va Icriodus woschmidti Liege) va yuqorisiga — Belgicospis crouchi Lank faunasi xos. J.a. va ya. yotqiziqlari Oʻzbekistonda Turkiston va Hisor togʻlarida uchraydi, Belgiya, Germaniya, Angliya, Chexiya, Marokash, AQSH, Ukraina (Podoliya), RF (Ural, Sibir)da tarqalgan. Yotqiziqlarining qalinligi bir necha metrdan 650 m gacha.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keldiboy Jejanov

Keldiboy Jejanov (10-oktyabr 1943-yil, Shahrixon tumani, Andijon viloyati, Oʻzbekiston SSR, SSSRda tugʻilgan) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1991-yil). Fargʻona pedagogika institutining tarix-geografiya fakultetini tugatgan (1968). 1968-yildan Shahrixon tumanidagi 22-maktabda oʻqituvchi, 1994-yildan direktor. Jejanov faoliyatida oʻquvchilarni olimpiadalarga tayyorlash va ishtirok ettirish ishlari alohida oʻrin tutganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Jez

Amerika Qoʻshma Shtatlari Jez, latun — asosan, mis bilan ruxdan (50% gacha) iborat qotishma. Jez olish qadimdan (mil. av.) maʼlum. Ilgari (18-asrgacha) misni pista koʻmir qoʻshilgan pyx rudasi bilan birga eritib Jez olishgan, 19-asrga kelib misni toʻgʻridan-toʻgʻri pyx bilan birga eritib ola boshlashgan. Tarkibida rux miqdori ortgan sari Jez rangi qizgʻishdan och sariq ranggacha oʻzgaradi. Koʻrkamligi, arzonligi, mexanik xossalari yaxshiligi uchun mis qotishmalari ichida Jez eng koʻp ishlatiladi.

Oddiy Jez — misning fakat rux bilan qotishmasi. Tarkibida 10% gacha rux boʻlgan Jez tompak, 1 0 - 2 0 % gacha rux ft/ boʻlgani yarim topak deb ataladi. Bularning zanglashga chidamliligi va plastikligi yuqori boʻlgani uchun ulardan radiator va kondensator quvurlari, list va lentalar tayyorlanadi. Tarkibida taxminan 30% rux boʻlgan Jez patron latuni deyiladi va sovuqlayin shtamplash, presslash yoʻli bilan undan turli buyumlar olinadi. Tarkibida 39% gacha rux boʻlgan Jez bir fazali (a), 39 dan 45% gacha rux boʻlgani ikki fazali (5) qotishmalardir.

Jez tarkibida rux miqdori kamaygan sari qotishmaning plastikligi ortib boradi. Eng plastik Jez a — latundir. Tarkibida 45% dan ortiq rux boʻlgan Jezlar juda qattiq va moʻrt boʻlganligidan texnikada ishlatilmaydi. Jezning xossalarini yanada yaxshilash uchun alyuminiy, qalayi, temir, marganets, nikel, kremniy, qoʻrgʻoshin va b. elementlar (hammasi boʻlib 10% gacha) qoʻshiladi. Shunda koʻp aralashmali (maxsus) Jez hosil boʻladi. Tarkibida chamasi 15% rux va 0,5% alyuminiy boʻlgan Jez tillarang boʻlgani uchun undan zargarlik va bezak buyumlari tayyorlanadi. Tarkibida 1,5% gacha qalayi boʻlgan Jez dengiz latuni deyilib, dengiz suviga chidamli boʻlgani uchun kemalarga ishlatiladi, 3% gacha qoʻrgʻoshin qoʻshilgan Jez (qarang Avtomat latuni) avtomobil va soatsozlikda qoʻllanadi.

Jez deformatsiyabop va quymabop xillarga boʻlinadi. Deformatsiyabop Jezdan quvurlar, list, tasma, chiviq va b. prokatlanadi, quymabop Jezdan esa armaturalar, antifriksion detallar, podshipnik vtulkalari va b. quyiladi. J. umumiy mashinasozlikda, asbobsozlikda, issiqlik texnikasi va b. sohalarda ishlatiladi.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jezlash

Jezlash, latunlash — metall (asosan, poʻlat) buyumlar sirtiga tarkibi mis (70%) va rux (30%) dan iborat yupqa (bir necha mkm) qatlamni qoplash. Asosan, elektrgalvanik usulda, yaʼni galvanik vannasida jezni choʻktirish usulida amalga oshiriladi. J. titan va titan qotishmalarining yedirilishiga qarshi xossalarini yaxshilash, buyumlarni zanglash (korroziya) dan asrash, qizdirib presslashda poʻlat hamda alyuminiy buyumlarning rezina bilan yaxshi tishlashishini taʼminlash maqsadida qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jezoyna

Jezoyna — jez va ilk temir davrida ishlangan metall koʻzgu. Milodning boshlarigacha shisha oyna boʻlmaganligi sababli oyna jezdan qilingan. Qad. mozorlarda J. koʻpincha ayollarning ziynat buyumlari qatorida uchraydi. J., asosan, doyra shaklida boʻlib, avval dastasiz, keyinroq (temir davrida) dastali qilinib, turli xil naqshlar berilgan. J. oʻrta asrlardagi baʼzi yodgorliklarda ham uchraydi. Yaltiroqligini doimiy saqlash uchun J. yuzasi teridan qilingan nafis pardozlagich bilan ishqab turilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jezqazgʻan mis koni

Jezqazgʻan mis koni - Qozogʻistonning Jezqazgʻan sh. yaqinidagi mis koni. Kon toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumot da 1771-yilda qayd etilgan, mis rudasi uyumlari 18-asr oxirida maʼlum boʻlgan. Kon mukammal oʻrganilib, 1928-yil ishga tushirilgan. Tektonik jihatdan J.m.k. JezqazgʻanSarisu muldasining shim.da joylashgan. Uning pastida quyi devon yotqiziqlari (qumtosh qatlamchalari aralash turli tarkibli qizil rangli vulkanogen jinslar) joylashgan. Bular oʻrta devon terrigen (qizil rangli qumtosh va konglomeratlar) va karbonatli (kremniylashgan ohaktoshlar, mergellar) jinslar bilan qoplangan. J.m.k. samarador Jezqazgʻan svitasida joylashgan. Jezqazgʻan svitasi navbatlangan kulrang va qizil rangli koʻp yarusli qumtosh qatlamlaridan tashkil topgan. Faqat kulrang qumtoshlar rudali. Ruda jinslarining qalinligi 1,5 m dan 30 m gacha va undan ortiq, 110° gacha burchak ostida enkaygan. Rudaning asosiy zaxirasi 300–350 m chuqurlikdagi birlamchi sulfidli ruda uyumlarida joylashgan. Ruda minerallari: xalkozin, bornit, galenit va sfalerit. Kondan misdan tashqari qoʻrgʻoshin, kumush va b. rudalar ham olinadi. Konning sanoat ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jelak

Jelak — xotin-qizlar boshiga tashlab yuradigan yopinchiq; bichimi erkaklar toʻnining kichik hajmdagi shaklida. Faqat boʻyin oʻmiziga toʻgʻri burchakli uzun yoqa qoʻshilgan, ayrimlarida yoqa oʻrniga tuva (10x20 sm) qoʻyilgan. J.ning uzunligi 115—120 sm, tana va yeng qismi oʻta tor qilib bichilgan, yenglari odatdagidan uzunroq boʻlib, paranjiniki kabi orqa tomonda birlashtirilib etakkacha tushib turgan. J.ning avrasi baʼzan quroq usulida mato parchalaridan ulab tikilgan; yoqa (tuva)si yorqin rangli iplarda kashta bilan sidirgʻa qoplab, yoqa, yenglari hoshiya naqsh (romb, uchburchak, xochsimon va b. shaklli), yoqadan orqa tomonga, yenglarga shoxcha ("hayot daraxti") shakli kashta bilan tikilib, turli xil pulakcha, piston, tugma, noziklar bilan bezatilgan, shuningdek, enli jiyaklar (asosan qoʻltiq osti va yeng uchlariga) tikilgan. Jiyaklar oxiri popuklar bilan tugallangan. Samarqand, Surxondaryo, Buxoro, Xorazm, Qashqadaryo, Qoraqalpogʻistonda keng tarqalgan J. maxalliy xususiyatlar asosida turlicha bezatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jelatina

Jelatina (lot. gelatus — muzlagan, sovigan) — hayvon terisi, payi va suyaklarini suvda qaynatish yoʻli bilan olinadigan oqsil moddalar aralashmasi. Bunda toʻqimalar tarkibiga kiradigan kollagen glyutinga aylanadi. Olingan eritma haydaladi, tindiriladi, iviq hosil boʻlguncha sovitiladi, soʻngra boʻlak-boʻlak qilib kesiladi va quritiladi. Tayyor holdagi quruq J. — taʼmsiz, hidsiz, shaffof, rangsiz yoki och sargʻish boʻladi; sovuq suvda va suyultirilgan kislotalarda shishadi. Qizdirilgan kolloid eritma soviganda iviqqa aylanadi. J. qandolatchilikda (marmelad va b. tayyorlashda), fotoplyonkalar, plastinkalar, fotoqogʻoz va karton tayyorlashda, gemofiliya kasalligini davolashda hamda meʼda, ichak va oʻpkadan qon ketishini toʻxtatishda (5—10% li eritmasi, maz va shamchalar tarkibida) ishlatiladi, shuningdek, mikrobiologiyada (oziqli muhit olishda) qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jele

Jele (frans. gelee) — shirinlik; nok, olma, olxoʻri va b. rezavorlar sharbatlaridan tayyorlanadi. Sharbat qaynatilib, qiyomga shakar, sovuq suvga solib qoʻyilgan jelatin qoʻshiladi. Tarkibida 65—70% moddasi qolguncha qaynatiladi. J. issiq holatda 75—80% haroratda shakl beriladigan idishlarga solinib sovitiladi. J. tiniq boʻlib, qaysi meva sharbatidan olingan boʻlsa, uning rangi, taʼmi va xushboʻyligi saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jeleznovodsk

thumbnail
Jeleznovodsk - RF Stavropol oʻlkasidagi shahar (1917 y.dan), Kavkaz Mineral suvlari guruhiga kiruvchi balneo balchiq kurort. J. 600—630 m balandlikda joylashgan. Temir yoʻl shoxobchasi (6 km) orqali Beshtov stansiyasi bilan bogʻlangan. Aholisi 29,4 ming kishi (1992). 19-asr boshlaridan kurort sifatida tanila boshlagan. Yozi iliq, (iyulning oʻrtacha temperaturasi 2G), quruq, qishi moʻʼtadil yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 4°); yiliga oʻrtacha 605 mm yogʻin yogʻadi. Slavyanovsk va Smirnovsk karbonatli mineral buloqlari suvi ichiladi, qadoqlab joʻnatiladi, boshqa buloqlarning suvi vannaga beriladi. Ovqat hazm organlari, urologik va modda almashinuvi buzilishi kabi kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Tambukan koʻlidan shifobaxsh balchiq olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jeminay

"JEMINAY" (Gemmi) — ikki oʻrinli kosmik kemalar nomi (AQSH). Yer atrofidagi orbitada uchirishga moʻljallangan. Ogʻirligi 3,2 t dan 3,8 t gacha. "J." germetik kapsula (qoʻnish apparati), kabina, asboblar boʻlmasi va tormozlash dvigatelidan iborat. Kapsulaning diametri 2,25 m, uz. 5,70 m. Kabina hajmi 2,33 m3. Orbitada boshqa apparatlarga yaqinlashish tizimi ham bor. Astronavtlarning 14 kun yashay olishiga moʻljallangan. Bortidagi apparatlar issiqlik elementlari vositasida energiya bilan taʼminlanadi. "J." faqat suvga qoʻndiriladi. "J."da oʻtkazilgan asosiy tadqiqotlardan biri shuki, dunyoda ikkinchi marta (kosmonavt A. A. Leonovdyan keyin) ochiq kosmosga chiqish masalasi tekshirib koʻrildi ("J-4", E. Uayt). 1965 y. 23 martdan 1966 y. 11 noyabrgacha boʻlgan vaqt mobaynida 10 ta "J." uchirilgan, ularda 16 astronavt parvoz qilgan, ulardan 5 kishi (E. Uayt, Yu. Sernan, M. Kollinz, R. Gordon, E. Oldrin) parvoz paytida kemadan tashqariga chiqib, ochiq kosmosga chiqishga doir masalalarni tekshirib koʻrdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
William James

William James (talaffuzi: Uilyam Jems) (1842.11.1, Nyu-York— 1910.26.8, Chokorua, NyuXempshir) – amerikalik faylasuf va psixolog. Garvard universiteti professor (1872— 1907). Materializmga qarshi „radikal empirizm“ namoyandasi va pragmatizm asoschisi. James erkin ijodiy shaxs hamda voqealikning koʻp shaklliligi (qarang Plyuralizm) gʻoyalarini ilgari surdi. Psixologiyada assotsiativ nazariya (qarang Assotsiatsiya)ga qarshi boʻldi. Asosiy asarlari: „Psixologiyaning ilmiy asoslari“ (1890), „Pragmatizm“ (1902), „Koinot plyuralistik nuqtai nazardan“ (1909), „Diniy tajribaning xilma-xilligi“ (1902)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Faylasuflar
Turkum:Faylasuflar haqidagi chala maqolalar
Jemsonit

Jemsonit (shotlandiyalik mineralog R. Jeymson nomi bilan atalgan) — murakkab sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Pb4FeSb6Sl4. Qoʻshimchalari: Si, Ag, Zn. Monoklin singoniyali. Ignasimon, socheimon, kigizeimon va donador agregatlar holida uchraydi. Kulrang . Yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 2—3. Gidrotermal konlarning qoʻrgʻoshin ruxli rudalarida uchraydi. Oʻzbekistonda Qoʻshbuloq (Qurama togʻi) dagi oltin, Cheptan va Burchmulla (Chatqol togʻi) dagi margimush konlarida topilgan. Rossiya (Darasun), Angliya (Kornuoll), Armaniston (Azatek) va b. joylarda maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar