Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Deratizatsiya

Deratizatsiya ( — kemiruvchilarni qirish) — yuqumli kasalliklarni tarqatadigan hamda xalq xoʻjaligiga iqtisodiy zarar kelti-radigan kemiruvchilarni qirish. Profilaktik va qirib yoʻqotish tadbirlarini oʻz ichiga oladi. Profilaktik tadbirlar zararkunanda kemiruvchilarning uya qurishi, ovqatlanishi hamda koʻpayishiga imkon beradigan sharoitlarni yoʻqotishga, turar joy, xoʻjalik binolarini, goʻsht korxonalari, goʻsht asraladigan muzxonalar, aralash yem korxonalari, elevator, tegirmon, omborxonalarni ular kirishidan himoya qilishga qaratilgan boʻladi. Buning uchun don, un, sabzavot, goʻsht va boshqa mahsulotlarni kemiruvchilar tegmaydigan idishlarda saqlash; uy va hovlilarga, oziq-ovqat, yemxashak saqlanadigan binolarga kemiruvchilar kirmasligi uchun ularni doim ozoda tutish, qolgan ovqatlar solinadigan chelaklar va axlat yashiklarini oʻz vaqtida boʻshatib turish, teshik-tirqishlarni berkitib tashlash, havo kiradigan tuynuklarga metall toʻr tutish, podval derazalariga oyna solish va sim toʻr tutish kerak.

Kemiruvchilarni qirishni (biologik, mexanik va kimyoviy) profilaktik tadbirlar bilan birga qoʻshib olib borish zarur. Biologik usul bilan qirishda mushuk, it, baʼzan tipratikandan foydalaniladi. Yirtqich qushlar (yapaloqqush, burgut va boshqalar), tulki, sassiqkoʻzan, tipratikan, mushuk kabi hayvonlar kemiruvchilarni yoʻqotadigan tabiiy biologik kushandalardir.

Mexanik vositalarga qopqon, tuzoqlar kiradi. Kemiruvchilarga karshi kurashishning kimyoviy usulida turli xil zaharli moddalar qoʻllanadi. Bunda tarkibida rodensidlar boʻlgan zaharli xoʻraklardan foydalaniladi yoki ular kemiruvchilar chikadigan teshikka sepiladi. Zaharli moddalar bilan ishlaganda ehtiyot choralariga qatʼiy rioya qilish kerak. Kemiruvchilar paydo boʻlganda sanepidstansiyaga xabar qilish lozim, u butun binoda deratizatsiya oʻtkazadi.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti

Dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot muassasasi. 1932 yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Institutda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar, keng tarqalgan dermatozlar va dermatomikozlar, shuningdek, moxovni aniqlash, davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib boriladi. Bunda S. Xidirov, U. K. Beluxa, M. Obidov, A. Vaysov kabi olimlarning xizmatlari katta. Institutda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar, mikologiya, dermatologiya boʻlimlari, ilmiytashkiliy boʻlim, ilmiy-maslahat poliklinikasi va mikrobiologiya, serodiagnostika, immunologiya, farmakoterapiya, bio-kimyo va morfologiya laboratoriya.lari, 160 oʻrinli klinik kasalxona, kutubxona, vivariy va hokazo bor (2001). Institutda 4 fan doktori (S. Arifov, K. Yoʻldoshev, A. Rahmatov, E. Eshboyev), 27 fan nomzodi va b. xodimlar xizmat qiladi (2001). Institut Davlat fan va texnika qoʻmitasi, chet el grandlarini yutgan. Institutda ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etiladi, ixtirolar qilinadi, dermatovenerologiyaning dolzarb muammolari boʻyicha ilmiy-amaliy anjumanlar oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Deryayev Xidir

Deryayev Xidir (1905, Mari viloyati Egriguzar qishlogʻi — 1987, Ashxabod) — Turkmaniston xalq yozuvchisi (1967). Turkmaniston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1969). Toshkentdagi maorif instituti (1926) va Oʻrta Osiyo davlat universitetini tugatgan (1931). Ashxobod pedagogika institutida oʻqituvchi (1931), kafedra mudiri (1938). Turkman mumtoz adabiyotini tadqiq etish va nashr qilishda faol qatnashgan, birinchi boʻlib turkman tili darsligini yaratgan. Ilk sheʼrlarini Toshkentda yozgan. "Amudaryo" dostoni (1928) Turkmanistonda suv muammosiga bagʻishlangan. "Afsusmi yo maslahat" dostoni (1929) odob-axloq mavzusida. "Qonli panja" (1937) asari turkman adabiyotidagi dastlabki realistik romandir. Yozuvchi uni qayta ishlab, 2—4 qismlarini yozib, "Qismat" nomi bilan chop ettirgan (1960—71). "Boʻron" (1974) romani, "Qismat" (1962, roman asosida), "Mehri" (1964), "Xoʻjanafas" (1969) dramalari muallifi. "Qismat" romanining 1—2 kitoblari P. Qodirov tarjimasida oʻzbek tilida nashr qilingan (1967, 1972).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Turkmanistonlik yozuvchilar
Desert

Desert (frans. dessert), deyesert — dasturxonga issiq ovqatlardan keyin tortiladigan shirin taomlar (kisel, kompot, krem va b.), hoʻl mevalar, konditer mahsulotlari. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Desertlar
Vittorio De Sica

thumb|De Sica 1959-yilda
Vittorio De Sica (1901-yil 7-iyul, Sora 1974-yil 13-noyabr 1974, Rim) — italiyalik aktyor va rejissyor. Neorealizm asoschilaridan. Eng yaxshi filmlari: „Velosiped oʻgʻrilari“, „Umberto D.“, „Kungaboqarlar“, „Kecha, bugun, ertaga“, „Italyancha nikoh“, „Safarga borish“, „Qisqa tatil“, „Finsi – Kontin bogʻi“ va boshqalar. „General Della Rovere“ filmida bosh rol – Bertoneni ijro etgan. „Oscar“ mukofoti laureati (1949, 1964, 1971).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1901-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:Italiyalik erkak aktyorlar
Desyatina

Desyatina (lot. decime) — 1) oʻrta asrlarda Yevropada daromadning cherkovga toʻlanadigan oʻndan bir qismi. Fransiyada Buyuk Karl davridan (779) boshlab D. toʻlash majburiy boʻlgan. Aholining yuqori tabaqasi D.dan ozod etilgan. Bu asosan dehqonlar uchun jabr boʻlib, ular mahsulotning deyarli hamma dan natura shaklida D. toʻlagan. D. Fransiyada 1789—90 yillarda, Gʻarbiy Yevropaning boshqa davlatlarida 19-asrda bekor qilindi. Rossiyada D. knyaz Vladimir Svyatoslavovich (taxminan 978—1015) tomonidan joriy etilgan boʻlib, dastlab cherkov uchun toʻlangan, keyinroq umumiy soliqqa aylanib ketgan; 2) 18-asr boshlarigacha Rossiyada yeparxiyaning bir qismi, cherkov okrugi. D.ga desyatilnik (oʻnboshi) boshchilik qilgan; 3) metrik oʻlchov tizimi qabul qilingunga qadar Rossiyada qoʻllangan asosiy yuza oʻlchovi. 2400 kv. sarjin (1,09 ga) ga teng. 18-asr oxiri — 19-asr boshida xoʻjalik D.si qoʻllanilib, u 3200 kv. sarjin (1,45 ga) ga teng boʻlgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detander

Detander (frans. detendre — kucheizlantirish) — gazni sovitish uchun moʻljallangan mashina. D.da gazni sovitish jarayoni uni kengaytirish hisobiga amalga oshadi. D.ning har xil bor. Ularning ichida porshenli D. va turbodetander keng tarqalgan. Porshenli D.da qisilgan gazning potensial energiyasi porshenni silindr ichida harakatlantiradigan ishga ayla-nadi, gaz kengayib soviydi. Bunday D. asosan yuqori va oʻrtacha bosimli sovitish qurilmalarida ishlatiladi. Turbodetander uzluksiz ishlaydigan kurakli mashina. Unda gaz oqimi soplo (qoʻzgʻalmas yoʻnaltiruvchi kanal)lar va rotorning aylanib turuvchi kurakli kanallar tizimi orqali oʻtadi. Shunda gazning potensial energiyasi kinetik energiyaga hamda mexanik ishga aylanadi, natijada gaz soviydi. Bunday D.lar gaz oqimining yoʻnalishi boʻyicha markazga intiluvchi, markazdan krchuvchi va oʻq boʻylab yoʻnaluvchi xillarga boʻlinadi. Soplolarda gazning kengayish darajasiga karab, faol (aktiv) va suyet (passiv), gazning kengayish pogʻonalari soniga koʻra bir va ikki pogʻonali D.ga boʻlinadi. Bir pogʻo-nali, markazga intiluvchi reaktiv D. koʻproq qoʻllanadi. Turbodetanderlar past, oʻrta va yuqori bosimli sovitish qurilmalarida ishlatiladi. D.lar gazlarni suyultirish qurilmalari, refrijeratorlar, havoni konditsirlash (meʼyorlash) qurilmalari va boshqalarda qoʻllanadi.

 Turbodetander agregatining tavsifi 
Turbodetander Rossiya, AQSh kabi yirik davlatlarda ishlab chiqariladi. Turbodetander agregati berilagan gaz boʻyicha ishlab chiqarish quvvati 9,0 mln. m³/k-n yoki 3,0 mlrd. m³/yil. Detanderning valiga gaz kelib urilishi hisobiga val 1 minutda 12500 — 13000-marta aylanishi va detander quvurining qisqarib kengayishi hisobiga gazning harorati (minus) — 20 0S gacha tushadi va gaz tarkibidagi suyuq uglevodorodlar butkul ajraladi.
Past haroratli ajratish qurilmasi navbatini har bitta texnologik tarmogʻini 3 mln. m³/k-n ekanligini eʼtiborga oladigan boʻlsak, bu qurilmaga turbodetandrni bir kunlik ishlab chiqish quvvati 3 mln. m³/sutka detander oʻrnatish mumkin.

 

Turkum:Fizika
Detektiv

Detektiv (– „ochaman“) – jinoiy ishni qidirish boʻyicha mutaxassis; izquvar politsiya agenti, izquvar.

 Yana qarang 
 Politsiya
 Maxsus agent

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Detektivlar
Detektiv adabiyot

Detektiv adabiyot – jinoyatlarni ochish jarayoni tasvirlangan hikoya, qissa, romanlar. Bu janr asoschisi Edgar Allan Poe („“ („Morg koʻchasidagi qotillik“), 1841; va boshqa novellalar). Detektiv adabiyot mumtoz asarlarida jinoyatning ochilishi mantiqiy asosda tasvirlanadi (A. K. Doil, K. G. Chesterton, E. Gaborio, A. Kristi, R. Staut). Janrning keyingi taraqqiyoti detektiv adabiyotda ijtimoiy-ruhiy motivlarning paydo boʻlishi (J. Simenon, Matsumoto Seytyo), qonun himoyachilarining jinoyatchilar dunyosi bilan bevosita kurashi tasvirlangan turli-tuman detektiv adabiyot paydo boʻlishi (D. Hammett, R. T. Chandler va boshqalar) bilan bogʻliq. Oʻzbek adabiyotida ham detektiv adabiyot namunalari yaratilgan (Shuhrat, „Bir kecha fojiasi“; Oʻ. Umarbekov, „Yoz yomgʻiri“; O. Muxtor, „Moʻʼjiza“; Tohir Malik, „Shaytanat“ va boshqalar).

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Adabiyot
Detektiv film

Detektiv film ( – „izquvar“; – „ochmoq“, „fosh qilmoq“) – chigal, jinoiy va davlatga qarshi ishlarning fosh etilishi haqida hikoya qiluvchi kino sanʼati asari.

Dastlabki detektiv filmlardan biri „Bir jinoyat tarixi“ (rejissyor Ferdinand Zecca, 1901). Bu janr asoschisi fransuz rejissyori Victorin-Hippolyte Jasset 1908–1909-yillarda izquvar Nick Carter haqida film-serial ishlagan. 1913–1914-yillarda Fransiyada „Fantomas“ (5 seriyalik, rejissyor Louis Feuillade) filmi ekranga chiqdi.

1930-yillar komediya va chuqur psixologik talqinli detektiv filmlar paydo boʻldi. Bu janrning uzluksiz rivoji 1940-yillardan boshlandi:
 „Malta lochini“ (rejissyor John Huston);
 „Shanxaylik ledi“ (Orson Welles);
 „Arqon“ (Alfred Hitchcock).

Detektiv film, shuningdek, „josuslik“ filmlari hamda trillerlarni ham oʻz ichiga oladi.

Mashhur detektiv filmlar:
 „Soʻnggi patron“ (Ruminiya),
 „Oltin tish“ (Bolgariya),
 „Jinoyat joyi – Berlin“ (Germaniya),
 „Garovga tikilgan hayot“ (Polsha),
 „Oʻlik mavsum“ (Rossiya)

 Oʻzbek detektiv filmlari 
„Oʻlim qudugʻi“ (1933, ssenariychi va rejissyor N. Klalo) birinchi oʻzbek detektiv filmidir.

Eng yaxshi oʻzbek detektiv filmlari:
 „Falokat oyoq ostida“,
 „Ehtiyot boʻling! Ilon!“ (rejissyor Zohid Sobitov),
 „Oltin teri“ (M. Ogʻamirzayev),
 „Parol– Regina mehmonxonasi“ (Yoʻldosh Aʼzamov, Z. Royzman),
 „Haqiqatgoʻylikning achchiq mevasi“ (Z. Royzman),
 „Karaxtlik“ (E. Eshmuhamedov).

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Film janrlari
Detrit

Detrit (lotincha — ezilgan) — suv havzasi tubiga choʻkadigan, suv yoki tuprokdagi mayda organik zarrachalar. D. tarkibiga hayvon, oʻsimlik va zamburugʻlarning chirigan qoldiqlari bilan birga bakteriyalar ham kiradi. D. organik moddalarning davra boʻylab aylanishi (detrik oziq zanjiri)da muhim aqamiyatga ega, koʻpchilik pelagik va suv tubida yashovchi hayvonlar — filtrlovchi va detritofaglar uchun oziq boʻladi. Baʼzan suvda muallaqturadigan barcha organik va anorganik zarralar D. deyiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gidrologiya
Turkum:Gidrobiologiya
Detroit

Detroit — AQShdagi shahar, Michigan shtatida. Detroit daryosi boʻyida, Guron va Eri koʻllari oraligʻida joylashgan. Aholisi 951,2 ming kishi (2000; shahar atrofi bilan 4,6 mln. kishi). D.ga 1701 yilda fransuzlar asos solgan. 1760 yilda inglizlar bosib olgan. 18-asr oxiridan AQSH tarkibida. 1802 yilda shahar statusini olgan. Mamlakatning muhim transport yoʻllari tuguni va yirik moliya markazi. Buyuk koʻllar sohilidagi port. Avtomobilsozlikning dunyodagi eng yirik markazlaridan ("General Motors", "Kraysler", "Ford" korxonalarining boshqaruv organlari, asosiy korxonalari va ilmiy tashkilotlari shu yerda). Sanoatining boshqa tarmoklari ham avtomobilsozlik bilan bogʻlangan: qora metallurgiya, metallsozlik, kimyo, stanok-jihozlar i.ch., rezina, oyna-shisha. Kemasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, harbiy sanoat korxonalari mavjud. Un-tlar, muzeylar, sanʼat instituti va b. bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:AQSh shaharlari
Defektologiya

Defektologiya (lot. defectus -nuqson va ...logiya) — jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalar rivojlanishining psixofizik xususiyatlarini oʻrganish, ularga maxsus taʼlim-tarbiya berish, undagi nuqsonlarni yoʻqota bilish qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Koʻr va koʻzi ojiz, kar va qulogʻi ogʻir, aqli zaif, tayanch-harakat appa-ratida nuqsoni bor, nutq kamchiligiga ega boʻlgan bolalar Defektologiya fani obʼyek-tidir. Shunga koʻra Defektologiya 4 alohida sohaga boʻlinadi: surdopedagogika (kar va qulogʻi ogʻir bolalarni oʻqitish, tarbiyalash usullarini oʻrganadi), tiflopedagogika (koʻr va koʻzi ojiz bolalarni oʻqitish va tarbiyalash masalalarini tadqiq etadi), oligofrenopedagogika (akli zaif bolalarni oʻqitish va tarbiyalash qonuniyatlarini ishlab chiqadi), logopediya (nutq kamchiliklari boʻlgan bolalarni oʻqitish hamda tarbiyalash nazariyasi va amaliyoti bilan shugʻullanadi). Dastlab surdopedagogika va tiflopedagogika paydo boʻlgan (1770-yil karlar uchun Ispaniyada, 1784-yil koʻrlar uchun Parijda maxsus muassasa ochilgan). Keyinchalik logopediya va oligofrenopedagogikaga asos solingan. Nuqsonli va psixofizik kamchiligi bor bolalarning ruhiy qonuniyatlarini oʻrganuvchi maxsus psixologiya, shuningdek, taʼlimtarbiya berish, nuqsonlarni tuzatish, tiklash vositalarini ishlab chiquvchi surdotexnika va tiflotexnika ham Defektologiyaga kiradi. Defektologiyaga anatomiya, fiziologiya, patofiziologiya, nevrologiya, nevropatologiya, eshitish, koʻrish va nutq pa-tologiyasi, maktab gigiyenasi, umumiy va pedagogik psixologiya, pedagogika, tilshunoslik, bolalar psixologiyasi va b. fanlar bilan uzviy bogʻlangan. Dnefektologiyaga ing asosiy vazifasi nuqsonli bolalarni aniklash, tashxis usullarini ishlab chiqish, ular uchun maxsus va mujassamlashtirilgan taʼlimtarbiyani tashkil etish, aqliy va jismoniy kamchiliklarni yoʻqotish vositalarini izlab topish, amalda qoʻllash, ularni hayotga tayyorlash, ijtimoiy foydali insonlar qilib yetishtirishdan iborat.

Oʻlkamizning buyuk alloma, shoir va mutafakkirlari, xususan Ibn Sino, Forobiy, Yusuf Xos Hojib, Navoiy, Amir Temur va b. D.ni izchil va atroflicha muayyan yoʻnalishda oʻrganmagan boʻlsalar ham, oʻz asarlarida defektologik holatlarning aks etishi, namoyon boʻlishi, rivojlanishi, oʻzgarishlari toʻgʻrisida qimmatli fikrlar bildirishgan. Oʻzbekistonda Defektologiyaganing ilmiy-nazariy, metodik va amaliy tadqiqrtlari bilan G. Sh. Aytmetova, Ye. D. Gordiyenko, L. R. Moʻminova, R. Shomaxmudova, Gʻ. Shoumarov va b. shugullangan. Jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalarni jamiyatga foydali kishilar qilib tarbiyalash uchun Oʻzbekistonda maxsus maktabgacha tarbiya muassasalari, maxsus maktablar, maxsus internat maktablar mavjud. Toshkent pedagogika universitetinnng pedagogika va defektologiya fakultetida maxsus maktab va muassasalar uchun defektolog kadrlar tayyorlanadi (1967-yildan).

Muallif:Saidahrorxon Ubayev.

 Adabiyot 
 OʻzME. SU. Antarktida, 2029-yil
 OʻzME.Suv obi hayot, 2127-yil
Defektoskop

thumb|Relslar sifatini tekshiradigan ultratovush defektoskop
Defektoskop ( — kamchilik va ...skop) — metall va metallmas materiallardan qilingan buyumlardagi nuqsonlar (siniqlar, darzlar va boshqalar) ni buyumlarga ziyon yetkazmasdan aniqlash uchun moʻljallangan qurilma. Magnitli, rentgen va gamma nurlarga, ultratovush toʻlqinlariga, elektr induksiya hodisasiga asoslangan, kapillyar va boshqa bor. Muqim (statsionar) qurilmalar, koʻchma asboblar, laboratoriya asboblari tarzida ishlab chiqariladi. Muqim defektoskoplarda nuqsonlarni ham aniqlab, ham qayd qiladigan va bir yoʻla baholab ketadigan qurilmalar boʻladi. Kuchma defektoskoplar milli (strelkali) ixcham asbob, yorugʻlik yoki tovush signallari beradigan asbob va boshqalar bilan taʼminlanadi. Laboratiriyada ishlatiladigan defektoskop ancha sezgir boʻladi, koʻpincha, ossillograf va raqamli indikator bilan taʼminlanadi. Baʼzi defektoskoplar tez harakatlanayotgan buyumlardagi nuqsonlarni aniqlay oladi yoki oʻzi buyumga nisbatan harakatlanadi. Juda yuqori temperaturagacha qizdirilgan buyumlardagi nuqsonlarni aniqlash uchun moʻljallangan defektoskoplar ham bor (qarang Defektoskopiya).

Turkum:Robotexnika
Eduardo De Filippo

thumb
Eduardo De Filippo (1900.24.5 — Neapol — 1984.1.11) — italyan dramaturgi, rejissor, aktyor, ssenariychi. Ijodi neoralizm oqimi bilan bogʻliqholda rivojlangan. Aktyor sifatida „Frak kiygan uch erkak“, „Ispaniya maydonidan kelgan qiz“, „Neapol tillasi“ kabi filmlarda suratgatushgan. Pyesalarida ijtimoiy mohiyat, chuqur psixologizm grotesk bilan uygʻunlashgan: „Filumena Marturano“ (keyinroq „Ital-yancha nikoh“ nomi bilan ekranlashtirilgan), „Shanba, yakshanba, dushanba“, „Fortunella“ va b. shular jumlasidan. Kinoda („Neapol —millionerlar shahri“) ham ishlagan. 1931—73 yillar oʻzi tashkil etgan truppani boshqargan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:Italiyalik erkak aktyorlar
Definitsiya

Definitsiya yoki taʼrif — muayyan tushuncha haqidagi qisqacha taʼrif. Muayyan tushuncha yoki terminning unga xos muhim belgilarini aks ettiruvchi qisqacha ifodasi; biron predmet yoki voqea hodisaning mazmun mohiyatini ochib, tushuntirib berish. Taʼrif tanish boʻlmagan termin (tushuncha)ning maʼnosini avvaldan maʼlum boʻlgan soʻz (termin)lar yordamida (nominal taʼrif) yoki uni tanish soʻz (termin)lar boʻlgan matnga kiritish (kontekstual, matniy taʼrif) orkali yuzaga keladi. Taʼrif fanda katta rol oʻynaydi, u har qanday ilmiy nazariyaning muhim qismini tashkilqiladi. T.lar orqali fanga yangi tushunchalar, terminlar kiritiladi, uzoq muddat olib borilgan tadqiqotlarning natijalari qayd etiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Fan
Deflyasiya (iqtisodiyot)

Deflyasiya (iqtisodiyotda), dezinflyasiya — inflyatsiya davrida chiqarilgan muomaladagi ortiqcha qogʻoz pulni kamaytirish; davlat tomonidan muomaladagi pul miqdorini kamaytirishga qaratilgan moliya va pul-kredit tadbirlari (soliqlarni oshirish, qimmatli qogʻozlar sotish, tovar narxlari darajasini pasaytirish, ish haqi oʻsishiga yoʻl qoʻymaslik, tashqi savdoni jonlantirish, banklar hisob stavkasini oshirish, omonatlar oʻsishini ragʻbatlantirish va b.). Statistik jihatdan deflyasiya muomaladagi pul massasi umumiy hajmining yalpi mahsulot, tovar muomalasi va pulli xizmatlar qiymatlari yigʻindisiga nisbati bilan ifodalanadi. Odatda, deflyasiyani davlatlar pul islohoti arafasida oʻtkazadi. Masalan, Buyuk Britaniyada 1925-yil pul islohotidan 2 yil oldin — 1923-yilda muomaladagi pullar 541 million funt sterlingdan 378 million funt sterlinggacha kamaytirilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin koʻpgina boshqa davlatlarda ham muomaladagi pul miqdorini kamaytirish, tovar narxining oʻsishini susaytirish va boshqa tadbirlar amalga oshirildi. Oʻzbekistonda yangi soʻm muomalaga kiritilgunga qadar (1994-yil 1-iyul) deflyasiya tadbirlari amalga oshirildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Deformatsiya

Deformatsiya ( — buzilish) (Mehanik kuchlanish): 

1) fizikada — tashqi kuch, temperatura, elektr va magnit maydonlari taʼsirida jism shakli va oʻlchamlarining oʻzgarishi. Elastik va plastik xillari bor. Chuqurroq o'rganilganda cho'zilish-siqilish, buralish, egilish va siljish ga bo'linadi. Jismga tasir qiluvchi kuchlarning turiga qarab deformatsiya ni kuzatish mumkin. Tashqi kuch taʼsiri toʻxtagandan keyin deformatsiya yoʻqolsa (jism oʻz holiga qaytsa) elastik deformatsiya, saqlansa (jism oʻz holiga qaytmasa) plastik deformatsiya yuz beradi. Elastiklik va plastiklik nazariyasida qattiq jism deformatsiyasiga oid harakat va kuchlanish oʻrganiladi. Elastik deformatsiyalanuvchi qattiq jism yoʻq, har qanday qattiq jism tashqi kuch taʼsirida plastik deformatsiyalanadi. Plastik deformatsiya temperatura, tashqi kuch va deformatsiya tezligiga bogʻliq. Tashqi kuch maʼlum vaqt davomida bir xil taʼsir qilib tursa, deformatsiya vaqt oʻtgan sari oʻzgara boradi; bu hodisaga yoyiluvchanlik deyiladi. Temperatura koʻtarilishi bilan yoyiluvchanlik ortadi. Tashqi kuch ortib borgandagi deformatsiya aktiv (faol), tashqi kuch kamayib borgandagi deformatsiya passiv (sust) deformatsiya deyiladi. Deformatsiyaning choʻzilish, siqilish, egilish, buralish xillari mavjud. Mutlaq deformatsiyaning jism boshlangʻich oʻlchami (shakli)ga nisbati nisbiy deformatsiya deyiladi. Deformatsiya qonunlari materiallar qarshiligi, puxtaligi, inshootlar mustahkamligi va hokazoni hisoblashda tatbiq qilinadi; 

2) geologiyada — tektonik harakatlar natijasida tog jinslarining shakli va hajmi oʻzgarishi. Deformatsiyaga uchragan tog jinslarining tarkibi baʼ-zan butunlay oʻzgarib ketadi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Fizika
De jure

De-yure ( — qonuniy, rasmiy) — qonunga asoslangan huquq, maqom; xalqaro huquqda davlat yoki hukumatning toʻla eʼtirof etilishi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatchilar
Turkum:Davlat
Turkum:Siyosiy mafkuralar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Demokratiya
Turkum:Respublikalar
Turkum:Jinoiy odil sudlov
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy hujjatlar
Turkum:Huquqiy
Dehli

thumb|upright=1.0|Qutb Minar
Dehli — Hindiston poytaxti va Dehli ittifoqdosh hududining maʼmuriy markazi. Aholisi 11,7 mln. kishi (2007). Hindistonning shim.-gʻarbida Jamna daryosi boʻyida, dengiz sathidan 216 m balandlikda joylashgan. Dehlida iyul oyining oʻrtacha temperaturasi 31°, yanvar niki 14,2°. Bir yilda oʻrtacha 660 mm yogʻin yogʻadi.

Hoz. Dehli qadimgi Indraprastxa (Indarpat) sh. yaqinida 8-asrning 1-yarmida barpo etilgan. 1206 yildan Dehli sultonligining , 1526 yildan Boburiylar saltanatining poytaxti (Dehli shahrini poytaxt tutgan hukmdorlarning deyarli barchasi turkiylar boʻlgan). 1803 yilda Dehlini inglizlar bosib oldi. 1857—59 yillarda shahar hind milliy qoʻzgʻolonining muhim markazlaridan biri boʻlgan. 1911 yildan Britaniya Hindistonining poytaxti, oʻsha yildan Dehlining jan.-gʻarbida Yangi shahar (Nyu-Deli) qurila boshladi. 1947 yildan mustaqil Hindiston poytaxti, 1950 yildan Hindiston Respublikasi poytaxti.

Dehli — mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Hindiston shim.dagi muhim transport yoʻllari tuguni. Bu yerdan mamlakatning turli tomoniga va chet mamlakatlarga temir yoʻl, avtomobil va havo yoʻllari ketgan. Dehlida 3 ta aeroport mavjuDehli Shaharda poytaxt aholisi ehtiyoji uchun mahsulot ishlab chiqaradigan sanoat tarmoqlari: toʻqimachilik, tikuvchilik, trikotaj, koʻn poyabzal, oyna-keramika, kimyo-farmatsevtika, elektronika, metallsozlik va mashinasozlik koʻproq rivojlangan. Dehli qadimdan anʼana boʻlib kelayotgan badiiy hunarmandchilik (fil suyagi oʻy-makorligi, nafis zargarlik buyumlari, oltin va kumush buyumlar i. ch.) bilan ham mashhur.

Dehlining eski qismi — Shohjahonobodda qaDehli meʼmoriy va sanʼat yod-gorliklaridan shahar devori (qisman) darvozalari bilan, Dehli jome masjidi, Laʼl-Qila (Qizil fort) saroy kompleksida Boburiylar davrining oq marmardan ishlangan saroylari (RangMahal, Devoni-Om, Devoni-Kxas, barchasi 1639—48 yillarda qurilgan), Marvarid masjid (1660) bor. Eski shahardan jan.ga tomon Feruzobod sh. vayronalari (1351—88), Kulon (1380) va Qilai-Koʻhna (1545) masjidlari bilan Purana-Qila saroy-qoʻrgʻon ansambli (1540), Humoyun maqbarasi (1565) va b. saqlangan. Dehlining eski qismidan 20 km janubda 4 ta shaharqalʼa mavjud: Siri (1303 yilda qurila boshlagan), Jahonpanoh (14-asr), Toʻgʻloqobod (1325, Gʻiyosiddin maqbarasi) va Laʼl-Kot (12-asr oxiri). Laʼl-Kotda Temir ustun (415), Quvvat ul-Islom masjidi (1193 yilda qurila boshlagan), Qutb Minor minorasi, Eltutmish maqbarasi (1235 yildan boshlab) mavjuDehli Dehlining yangi qismi katta maydonlar, bogʻlar va ulardan boshlangan keng koʻchalardan iborat boʻlib, u yerda "Hindiston Darvozasi", markaziy hukumat qarorgohi, maʼmuriy idoralar, banklar va b. joylashgan. 2 ta universitet, koʻplab kollej va in-tlar, Sanʼat va b. akademiyalar, badiiy galereyalar, muzeylar, Mahatma Gandi va Javoharlal Neru memorial muzeylari, teatrlar, Milliy muzey, amfiteatr, rasadxona va b. bor. Koʻplab zamona-viy turar joy binolari qurilgan.Uzbek silaaaa 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDehli Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hindiston shaharlari
Dehli (hudud)

Dehli — Hindistondagi ittifoqdosh hudud (1956-yil alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan). Mamlakatning shim. qismida, Jamna daryosi sohilida joylashgan. Mayd. 1483 km. Aholisi (Dehli sh. aholisi bilan) 13,8 mln. kishi (2001). Markazi — Dehli sh. Hududni voliy (general-gubernator) boshqaradi. Qishloq xoʻjaligida donli ekinlar, dukkaklilar yetishtiriladi, shakarqamish, paxta qayta ishlanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hindiston
Dehli jome masjidi

thumb|upright=1.4|Delhi, Jama Masjid
Dehli jome masjidi - Hindistondagi meʼmoriy yodgorlik (1644-58). Boburiylardan Shoh Jahon qurdirgan. Masjid 3 xonaqoxdan iborat. Bosh tarzi qizil qumtoshdan ishlangan. Peshtogʻi chuqur ravoqli, muqarnas bilan bezatilgan, uning ikki yonidagi ustunsimon burjlar yuqorisi qafasa bilan tugallangan. Peshtoqning ikki yon tomonidagi gumbazli xonalar oldi qator ravokli. Masjidga 3 tomondan kiriladi. 2 burchagidagi minora va gumbazlar marmar qoplab bezatilgan. Old tomonidagi hovli atrofi ravoqlar bilan oʻralgan. D.j.m.da Oʻrta Osiyo meʼmorligi anʼanalari taʼsiri bor. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindiston meʼmoriy yodgorliklari
Dehli sultonligi

Dehli sultonligi — Hindistondagi davlat (1206—1526). Poytaxti — Dexli sh. Gʻuriylar davlati tomonidan 12-asr oxirida Shim. Hindiston bosib olingach, barpo etilgan; Muhammad Gʻuriyning Hindistondagi noibi Qutbiddin Oyboq oʻzini sulton deb eʼlon qilgan. D. s.dagi musulmon amaldorlar hukmron mavqega ega boʻlishgan. Boburiylar tomonidan zabt etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiy davlatlar
Dehqon bozori

Dehqon bozori qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini sotish boʻyicha ixtisoslashgan bozor. Dehqon bozorida, asosan, shaxsiy tomorqalar, dehkrn va fermer xoʻjaliklari, shirkat va jamoa xoʻjaliklari, shahar aholisining hovli va dala hovlilarida yetishtirilgan dehqonchilik, chorvachilik, parrandachilik mahsulotlari sotiladi. Oʻzbekistonda Dehqon bozori shaharlar, shaharchalar, tuman markazlari, yirik guzarlarda joylashgan. Baʼzi yirik shaqarlarda oʻnlab Dehqon bozori faoliyat koʻrsatadi (mas, Toshkent shaharda 20 Dehqon bozori va ularning 50 ta shoxobchasi bor). 20-aarning 30-yillarida dehqonlarni omma-viy ravishda k-zlarga birlashtirish va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari savdosida k-zlarning keng ish-tiroki natijasida kolxoz bozorlari nomini olgan edi. 80-yillar oxiridan shunday bozorlar "Dehqon bozori" deb ataladigan boʻldi. Oʻzbekistonda tomorka maydonlarining kengayishi, dehqon va fermer xoʻjaliklarining rivojlanishi Dehqon bozorining koʻpayishi va kengayishiga olib keldi, uning aholi taʼminotidagi ahamiyati ortdi. Respublikadagi Dehqon bozorilari 1996-yildan Toshkent shahar va viloyatlar "Bozorsavdo" ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlari uyushmasiga kiradi. Respublikada 149 Dehqon bozori bor (2001).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehqon xoʻjaligi

Dehqon xoʻjaligi – oilaviy mayda tovar xoʻjaligi. Oʻzbekistonda umuman dehqon xoʻjaligining shakllari juda koʻhna tarixga ega boʻlsada, xoʻjalik yuritishning bozor iqtisodiyoti sharoitlarida uning hozirgi tashkiliy tuzilmasi 90-yillarning oxirida paydo boʻldi.

Dehqon xoʻjaligi oilaviy mayda tovar xoʻjaligi boʻlib, oila boshligʻiga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqida berilgan tomorqa yer uchastkasida oila aʼzolarining shaxsiy mehnati asosida qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiradi va sotadi. Dehqon xoʻjaligi faoliyati tadbirkorlik faoliyati jumlasiga kiradi va xoʻjalik aʼzolarining istagiga koʻra yuridik shaxs tashkil etgan holda va yuridik shaxs tashkil etmasdan amalga oshirilishi mumkin. Dehqon xoʻjaligi belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtgan kundan eʼtiboran tashkil etilgan deb hisoblanadi.

Qishloq xoʻjaligi kooperativlari (shirkat xoʻjaliklari) aʼzolarining, boshqa qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi, korxona, muassasa va tashkilotlari xodimlarining oilalariga, shuningdek, qishloq joylarida yashovchi oʻqituvchilar, shifokorlar va boshqa mutaxassislarning oilalariga dehqon xoʻjaligi yuritish uchun tomorqa yer uchastkasi, imorat va hovli egallagan maydonni ham qoʻshganda, sugʻoriladigan yerlarda 0,35 gektargacha va sugʻorilmaydigan (lalmikor) yerlarda 0,5 gektargacha, dasht va choʻl mintaqasida esa sugʻorilmaydigan (lalmikor) yerlarda 1 gektargacha oʻlchamda beriladi.

Oʻzbekistonda dehqon xoʻjaligi tashkil qilish, ularning faoliyati va tugatilishining huquqiy asoslari, huquq va majburiyatlari, boshqa yuridik va jismoniy shaxslar bilan boʻladigan munosabatlari masalalari Oʻzbekiston Respublikasining 1998-yil 30-aprelda qabul qilingan „Dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisida“ qonuniga muvofiq tartibga solinadi.

Oʻzbekistonda 1,8 mln. dehqon xoʻjaligi bor (ularning 8,3 mingtasi yuridik shaxs maqomiga ega). Ularga ajratilgan yer maydoni 287,3 ming ga boʻlib, har bir dehqon xoʻjaligiga oʻrtacha 0,16 ga yer maydoni toʻgʻri keladi. Respublika qishloq xoʻjaligi yalpi mahsuloti hajmining 66% dehqon xoʻjaligi hissasiga toʻgʻri keladi (2001).

Qurbon Choriyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligi
Turkum:Tojikistonda qishloq xoʻjaligi
Dehqon yuzboshi Shernazar oʻgʻli

Dehqon yuzboshi Shernazar oʻgʻli (1860 — Bachqir qishlogʻi, Fargʻona viloyati — 1942) — atokli askiyachi. 19-asrning oʻrtalarida shuhrat qozongan. "Kal Rustam" degan askiyachiga shogird tushgan. Buvayda va Qoʻqon askiyachilari bellashuvlarida askiya sirlarini oʻrgangan. Mahorati oshgach, hatto Xudoyorxon saroyida xizmat qiluvchi Zokir gov, Saʼdi Mahsum degan qiziqchilar bilan ham bellashgan. Askiyaning "laqab", "boʻlasizmi?", "oʻxshatdim", "afsona", "tutal" kabi qad. shakllarida mohir boʻlgan. Uning doimiy "raqiblari" Mirzarahim domla quloq bilan Us t a Matxoliqlardir. 1925—40 yillarda Qoʻqon sh.dagi Furqat va Muqimiy nomli istirohat bogʻlarida oʻtkazilgan askiya kechalarida Erkaqori Karimov, Mamayunus Tillaboyev kabi askiyachilar bilan kup marta uchrashgan. 1932 yilda Toshkent sirkida va b. anjumanlarda, 1937 yilda esa Moskvada "Oʻzbek xalqining sanʼati" nomli teatrlashgan tomoshada Yusufjon qiziq Shakarjonov, Erkaqori Karimov bilan bellashib oʻz mahoratini namoyish qilgan. D.Yu. Nasritdin Mirzaahmedov, Odilxoʻja Saidxoʻjayev, Mamadali qori Otaboyev, Obiljon Normatov kabi askiyachilarga ustozlik qilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Askiya Toʻplovchi va nashrga tayyorlovchi Rasul Muhammadiyev, T., 1970.

Muhsin Qodirov.
Abdusalim Dehqonboyev

Abdusalim Dehqonboyev (1906.26.10, Ashirqozi qishlogʻi, Fargʻona viloyati — 1943.8.10, Derajichi) — Ikkinchi jahon urushi qahramoni. Jamoa xoʻjaligi raisi boʻlib ishlagan. 1943-yildan frontda, 467-oʻqchi polki (Markaziy front 61-armiyaning 81-oʻqchi diviziyasi) oʻqchisi. Dehqonboyev Gomel viloyatining Loyev tumanidagi Glushets qishlogʻida boʻlgan janglarda jasorat koʻrsatgan.

 Tarjimai holi 
Abdusalim Dehqonboyev 1906-yil 26-oktabrda O‘zbekistonning Farg‘ona viloyatida Ashirqo‘zi (hozirgi Uchko‘prik tumani) qishlog‘ida dehqon oilasida tug‘ilgan. Toʻliq boʻlmagan oʻrta maʼlumotga ega boʻlgan, keyin kolxoz raisi boʻlib ishlagan. 1943-yilda Dehqonboyev ishchi va dehqonlardan tarkib topgan Sovet Armiyasi safiga chaqirildi. Oʻsha yildan — Ulugʻ Vatan urushi frontlarida Markaziy frontning 467- oʻqchi piyoda polki, 81- oʻqchi piyoda diviziyasi, 29- oʻqchi piyodalar korpusi, 61- armiya oʻqchisi boʻlgan. Abdusalim Dehqonboyev Dnepr uchun boʻlayotgan jangda boshqa askarlardan ajralib turgan.

Abdusalim Dehqonboyev 1-oktyabr kuni desant guruhi tarkibida, dushmanning shiddatli hujumiga qaramay, Belorussiya SSR Gomel viloyati, Loevskiy tumani Glushets qishlog‘i yaqinida Dneprni kesib o‘tdi va uning g‘arbiy qismida joylashgan ko‘prigini egallab olish va hududni ushlab turishda faol ishtirok etdi. Guruh dushmanning 10 dan ortiq qarshi hujumlarini qaytarishga muvaffaq boʻldi. O‘sha janglarda Abdusalim Dehqonboyev shaxsan o‘zi bir vzvoddan ko‘proq nemis askar va ofitserlarini yo‘q qildi.

Abdusalim dehqonboyev 1943-yil 8-oktabrda boʻlgan jangda halok boʻlgan. Loyevskiy tumani Derajichi qishlogʻidagi ommaviy qabristonga dafn etilgan. Vafotidan keyin 1944-yil 15-yanvarda Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Tugʻilgan qishlogʻida yodgorlik oʻrnatilgan; Fargʻona viloyatidagi maktablardan biri uning nomi bilan yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Mukofotlari 
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „jangovar topshiriqlarni namunali bajarganliklari uchun“ Dnepr daryosini bosib oʻtganligi va mardlik hamda qahramonlik koʻrsatgan qoʻmondonligi" uchun Qizil Armiya askari Abdusalim Dehqonboyev vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. Shuningdek, Abdusalim Dehqonboyev vafotidan soʻng Lenin ordeni bilan taqdirlangan.

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:26-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:8-oktabrda vafot etganlar
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Turkum:Farg‘ona viloyatida tug‘ilganlar (Rossiya imperiyasi)
Dehqonlar

thumb|Gollandiyalik rassomning rasmi. (Pieter Bruegel de Oude, 1565)
Dehqonlar ijtimoiy guruh, aholining asosiy kasbi dehqonchilik boʻlgan maxsus toifasidir. Dehqonlar mehnat faoliyati, turmush tarzi, manfaati va koʻnikmalariga koʻra jamiyatdagi boshqa sinf va ijtimoiy guruhlardan farq qiladi. Dehqonlar agrar sohada faoliyat koʻrsatadi, yer va boshqa resurslarga egalik qiladi, oʻz ishlab chiqarish vositalari va oila aʼzolari mehnati bilan yakka xoʻjalik yuritadi. Dehqonlarning paydo boʻlishi ibtidoiy jamoat tuzumining parchalanishi jarayonida qishloq xoʻjaligida ixtisoslashuv yuz berib, dehqonchilikning chorvachilikdan ajralib chiqishi va mayda oilaviy xoʻjaliklarning yuzaga kelishi bilan bogʻliq. 

 Lugʻaviy maʼnosi 
Dehqon – katta yer egasi, zamindor; qishloq hokimi. Dehqon asosiy kasbi yerga ishlov berish, ekin ekishdan iborat boʻlgan kishi.

 Tarixi 
Oʻrta Osiyoda va Eronda dastlab jamoadan ajralib chiqqan katta yer egalari, baʼzan qishloq oqsoqollari "dehqon" deyilgan (ular oʻzlarining devor bilan oʻralgan mustahkam qoʻrgʻonlariga ega boʻlganlar). Oʻrta asrlarga kelib Dehqonlar qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotining asosiy tayanchini hosil etdi, natijada u aholining asosiy ijtimoiy qatlamiga aylandi. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning taraqqiyoti va ijtimoiy meqnat taqsimotining chuqurlashuvi natijasida asosan qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida band boʻlgan Dehqonlar tovar-pul munosabatlari yuzaga keltiradigan ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarga tortildilar va astasekin ijtimoiy tabaqalanib mayda, oʻrtahol va yirik yer egalari boʻlgan Dehqonlar paydo boʻldi. 

 Kengayishi 
Sanoat rivojlanishi bilan, birinchi navbatda, kambagʻal, mayda Dehqonlar hisobidan ishchilar shakllanadi va shu hisobiga Dehqonlar soni qisqardi. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda Dehqonlar sonini kes-kin qisqartiradigan fermer xoʻjaliklarining oʻsishi bilan bir qatorda kooperatsiya ham yuzaga keldi. Hoz. rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining asosiy qismini tashkil qiladigan Dehqonlarning xoʻjalik ukladi rivoji ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning umumiy qolokligi taʼsirida yanada murakkablashib bormoqda. Sobiq SSSRda, Sharqiy Yevropa va Osiyodagi bir qator mamlakatlarda kuch ishlatib, qatagʻon yoʻli bilan amalga oshirilgan dehqon xoʻjaliklarini jadal kooperatsiyalash (jamoa xoʻjaliklariga aylantirish) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini juda pasaytirib, Dehqonlarga ham, jamiyatga ham zarar keltirdi.

 Oʻzbekistonda dehqonlar 
Hozirgi vaqtda Oʻzbekistonda dehqonchilik rivojlangan. Mamlakatda dehqonlarning quyidagi mavjud:

 tomorqa yeri boʻlgan mayda dehqonlar, 
 shirkat aʼzosi boʻlgan dehqonlar, 
 dehqon xoʻjaligi egalari boʻlgan Dehqonlar, 
 davlatdan yerni uzoq muddatga (10— 50 yil) ijaraga olgan yirik fermer xoʻjaligi sohiblari boʻlgan dehqonlar 

 Yana qarang 
Dehqonchilik

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent
Dehqonobod

Dehqonobod – Sirdaryo viloyatidagi shaharcha. Guliston tumanining markazi. Aholisi 10,5 ming kishi (2000); asosan oʻzbeklar, shuningdek, rus, ukrain, tatar, koreys, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Viloyat markazi – Gulistondan 24 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Guliston (24 km).

Dehqonobodda dastlab 1886-yil Rossiyaning Poltava, Tver guberniyalaridan podsho hukumati tomonidan koʻchirib keltirilgan rossiyaliklar yashagan. 1887-yildan qishloq Romanovsk deb atalgan. 1913-yil hozirgi mudofaa ishlari boʻlimi binosida rus-tuzem maktabi ochilgan. 1923—1992-yillarda Krestyanok posyolkasi deb atalgan.

Dehqonobodda 2 umumiy taʼlim maktabi, iqtidorli bolalar litseyi, qishloq xoʻjalik litseyi, sanatoriy tipidagi internat maktabi mavjud. 1997-yil Oʻzbekiston Badiiy akademiyasining tasviriy va amaliy sanʼat internat maktabi tashkil etildi. 1941—45-yillardagi urush qurbonlariga yodgorlik monumenti oʻrnatilgan. 1986-yil Alisher Navoiy nomidagi madaniyat saroyi qurildi. Dehqonobodda viloyat „Ona va bolalar“ fizioterapiya shifoxonasi, markaziy kasalxona, bolalar kasalxonasi, poliklinika, dorixona, 30 dan ziyod savdo, umumiy ovqatlanish va 10 dan ortiq maishiy xizmat punkti bor. Avtokorxona, 3 qurilish koʻchma kolonnasi, 2 taʼmirlash korxonasi, faoliyat koʻrsatmoqda. 1998-yil „Supermarket“, „Dehqon bozori“ qurib foydalanishga topshirildi.

 

Turkum:Guliston tumani
Turkum:Sirdaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Dehqonobod past togʻlari

Dehqonobod past togʻlari — Qashqadaryo viloyatidagi togʻlar. Shim.-sharqda Kichik Oʻradaryoning oʻrta oqimidan janubi-gʻarbda Oʻzbekiston bilan Turk-maniston chegarasidan oʻtuvchi Amudaryo oʻzanigacha davom etadi. Janubi-sharqda Seypitogʻ-Ellikbosh-Jonikmar tizma togʻlari, shim.-gʻarbda Itbaxmastbel tizmasi bilan tutashgan. Bal. 700-1100 m. Dehqonobod past togʻlari anchagina parchalangan. Relyefi oʻydim-chuqur, janubi-sharqida yalang tekisliklar bor. Asosan, kuesta relyef shakllari mavjud. Ohaktosh qatlamlarida karst, eroziya rivojlangan. Dehqonobod past togʻlarini janubi-sharqdan shim.-gʻarbga tomon bir necha soy kesib oʻtgan, ularda asosan, bahorda suv oqadi. Dehqonobod past togʻlari yon bagʻirlarida koʻproq oddiy boʻz tuproqlar tarqalgan. Efemer va efemeroidlar, shuvoq oʻsadi. Dehqonobod past togʻlari asosan, yaylov chorvachiligida foydalaniladi, ayrim qismlarida lalmi dehqonchilik bilan shugʻullaniladi."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Nozima Dehqonxoʻjayeva

Nozima Abdullayevna Dehqonxoʻjayeva (1928.20.12, Toshkent) — terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1987), tibbiyot fanlari doktori (1967), professor (1967). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1949). Vaksina va zardoblar ilmiy tadqiqot institutida laboratoriya mudiri (1958—60), Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot instituti gastroenterologiya laboratoriyada katta ilmiy xodim (1960—69), Protozoy kasalliklar boʻlimi boshligʻi (1971—91), Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi Mikologiya va protozoy kasalliklar ilmiy markazi direktori (1991-yildan). Lyamblioz kasalligining kelib chiqishi, klinikasi va davosi, zamburugʻ kasalligini qoʻzgʻatuvchi patsilomises ustida tadqiqotlar olib bordi. 1-darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni (1996) bilan taqdirlangan.

 
 Xronicheskiye zabolevaniya kishechnika u detey, T., 1986; Zaaminellyoz, T., 1995.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Tibbiyot fanlari doktorlari
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Dehqonchumchuqlar

Dehqonchumchuqlar (Emberizidae) — sayroqi chumchukdar oilasi. Tanasining uz. 12,5—20 sm. Tumshugʻi konus simon oʻtkir, baʼzan yoʻgʻonlashgan ustki va ostki kesuvchi qirralari ichiga bukilgan. 82 urugʻi, 317 turi maʼlum. Oʻzbekiston faunasida Emberiza urugʻining 10 ta turi tarqalgan. Amerika orollari ayniqsa turlarga boy. Amerika dan ayrimlari shim.sharqiy Sibirga ham oʻtadi. Ochiq joylarda (toshloq tundralar, togʻlarning quruq yon bagʻirlarida, butalar orasida, baʼzan oʻrmonlarda) yashaydi. Juda yoqimli sayraydi. Yerda uya quradi. 2— 6 tadan tuxum bosadi. Oʻsimlik urugʻi va boshqa qismlari, shuningdek, hasharotlar bilan oziqlanadi. Emberiza D. urugʻi ning nisbatan uzun, dumida oq dogʻlari boʻladi. Koʻpchilik asosan qushlar uchib oʻtadigan erta bahor va kuz faslida uchrashi sababli D. deb ataladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Djizakskaya pravda

Djizakskaya pravda ("Jizzax haqiqati") — Jizzax viloyati hokimligining ijtimoiysiyosiy gaz. Jizzax sh.da rus tilida haftada 2 marta chiqadi. Birinchi soni 1974-yil 1-mayda chiqqan. 1998-yildan "D.p." tahririyati "Jizzax haqiqati" gaz. tahririyatiga qoʻshildi. Gaz. sahifalarida viloyat hayotidagi eng muhim voqealar, xususan, xalqlar oʻrtasidagi doʻstlikni mustahkamlash, bozor munosabatlarini kuchaytirish, qishloqqa sanoatni olib kirish, yoshlar tarbiyasi va b. masalalar muntazam yoritiladi. Tahririyat qoshida qishloq xoʻjaligi, ijtimoiy, iqtisodiy, huquqni muhofaza qilish organlari bilan ishlash boʻlimlari bor. Adadi 3 ming (2001).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Gazetalar
Jimmu

Jimmu — yapon imperatorlarining afsonaviy ajdodi, quyosh maʼbudasi Amaterasu avlodi. Rivoyatlarga koʻra, mil. av. 660 yil D. taxtga oʻtirgan kun (11 fevral) hukumat qaroriga binoan 1873— 1948 yillarda va 1967 yildan imperiya (saltanat)ga asos solingan sana sifatida bayram qilinadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Di

Di, Beydi — Xitoydan shimolda, Sharqiy Xitoy dengizidan Turkistonga qadar yoyilgan hududlarda yashagan turkiy qavmlarning qad. ajdodlarini xitoycha nomlanishi (mil. av. 20-asr — miloddan avvalgi 4-asr). Qad. davrda D.lar jun libos kiyib, boshlariga qush patlari taqishgan, yertoʻla va gʻorlarda yashashgan. D.larga mansub olti yirik kabila itlarni muqaddas deb bilgan. Jan.da yashovchi D.lar chorvachilik bilan bir qatorda dehqonchilik bilan ham shugʻullanganlar. Miloddan avvalgi taxminan 2-ming yillik oxirlarida ishlab chiqarish taraqqiy etib, temirdan qurol-aslahalar yasay boshlashgan, shu davrda qabilalar ittifoqi shakllanib, ular asosida dastlabki xonliklar vujudga kelgan. D.lar endilikda qishda kulba uylarda, yezda esa chodir va oʻtovlarda yashashgan, shomonlikka eʼtiqod qilishgan. Shomon dini aqidalariga koʻra, dunyo tomonlari (sharq, janub, gʻarb, shimol) ni koʻk (baland, ulugʻ) qizil, oq, qora ranglar bilan anglatishgan. Shuning uchun miloddan avvalgi 9-asrdan boshlab xitoy i D.larni 2 etnik guruhga — chidi — "Qizil D.lar" va baydi — "Oq D.lar"ga ajratgan, ular ham oʻz navbatida bir qancha qabilalarga boʻlinganlar. Bu D.lar koʻpincha junlar (jundi) bilan birgalikda Xitoyga chopqunlar qilib turishgan. Jan.-sharqiy D.larning garchi oʻz xonliklari boʻlsada, ular baʼzi xitoy podsholiklarining asosiy aholisini tashkil etgan. Taykong xonligi davri (miloddan avvalgi 2188— 2160) da tanazzulga uchragan deh-qonchilik D.lar yordamida qayta rivojlangan. Tadqiqotchilarning fikricha, qad. xitoyliklar She (miloddan avvalgi 2140— 1711), Shong (miloddan avvalgi 1711 — 1066) xonliklari davrida ot minish mahoratini D.lardan oʻrganishgan. Chunchyu (miloddan avvalgi 770-476), Jangoʻ (miloddan avvalgi 476-221) davriga oid da eng dastlabki jang aravalari va otliq qoʻshinni saf boʻlib jang qilish tizimini D.lar boshqa xalqlardan avval qullaganliklari haqida maʼlumotlar bor. Ammo jan.-sharqiy D.lar xitoyliklar bilan assimilyasiyalashib, ularning madaniyatini qabul qilib, asta-sekin til va urf-odatlarini oʻzgarti-ra boshlashgan. Miloddan avvalgi 607-yil D.larning surman qabilasi boshchiligidagi xonligi kulashi bilan Sharqiy — "Baland (ulugʻ) D.lar" tarixi tugaydi. "Qizil D.lar"ning Lu (Luzi) xonligini tashkil etgan qismi Jin xonligi tomonidan qirib tashlanadi, ikkinchi qis-mi esa shim.ga koʻchib ketgan. Miloddan avvalgi 450-yil Jin xonligi Dlarning Choʻvyuv xonligini ham tugatgan. Mil. 4-asrda D. ata-masi xun, xu atamasi bilan almashadi. Tarixiy da Dlarning ayrim kabilalari — dingling , tele, dili, govchi (qongqil) larning nomi uchraydi.

Abduxoliq Aytboyev.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkiy xalqlar
Di...

Di... (yun. di...) — old qoʻshimcha. Ikkitalikni, juftlikni ifodalaydi. Mas, diftong.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diagenez

Diagenez (dia... — tugallanganni bildiruvchi old qoʻshimcha va genesis — hosil boʻlish) — suv havzalari tubida boʻsh choʻkindilarning Yer poʻstining yuqori qatlamlari muhitida choʻkindi togʻ jinslariga aylanish tabiiy jarayonlari majmui. Diagenez choʻkindilarning qayta kristallanishi, kolloidlarning vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi, autigen minerallar (glaukonit, rodoxrozit, siderit va b.), gʻuddalarning hosil boʻlishi, barqaror mineral ning tarkib topishi, degidratatsiya (suvsizlanish) yoki gidratatsiya va choʻkindilarning sementlanishidan iborat. Diagenez tushunchasini fanga nemis geologi V. Gyumbel (1888) kiritgan. Uning fikricha, Diagenez choʻkindilarning dastlabki holatidan metamorfik jinsga aylanishiga qadar boʻladigan oʻzgarishlar tushuniladi. Diagenez okean, dengiz va dare tubida hosil boʻlgan choʻkindilar tarkibidagi oʻzaro va ular atrofidagi muvozanatning buzilishidan yuzaga keladi. Muvozanatning yoʻqolishi ichki va tashqi oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Bu esa tarqoq holdagi qum va gil zarralarining bir-biriga yopishib, zich, yaxlit va qattiq togʻ jinslariga aylanishiga sabab boʻladi. Masalan, Diagenezda choʻkindi gillardan termal suvlar taʼsirida kristalli slaneilar hosil boʻladi. Erta Diagenez(choʻkindilar tarkibining fizik-kimyoviy muvozanatlashuvi) va kechki Diagenez (moddalarni qayta taqsimlanib turli mineral toʻplamlarini hosil qilishi) farq qilinadi. Choʻkindilarning dastlabki shakli, tarkibi va xususiyatlarini aniqlashda Diagenezning ahamiyati muhim.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diagnoz

Diagnoz (yunoncha: diagnosis – bilish, aniqlash) – kasallikning mohiyati va bemorning ahvoli haqida shifokorlar bergan qisqacha taʼrif, xulosa, kasallikning nomi hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Tashxis qoʻyish jarayoni diagnostika deb ataladi. Tibbiy belgi: Ds.

 Taʼrif 
Tashxis qoʻyishda shifokor bemorning subyektiv shikoyatlariga, anamnezga, bemorni tekshirishga (terining holati, nazofarengeal shilliq qavatning holati, harorat, puls va bosimni oʻlchash, tinglash va boshqalar), tibbiy diagnostika tadqiqotlari natijalariga va boshqa biomarkerlar, kasallikning keyingi kursini kuzatish. Shuningdek, u yoshi, jinsi, ish joyi, ijtimoiy mavqei, yashash joyi va boshqa tibbiy boʻlmagan omillarni hisobga oladi.

Tashxis variantlari: dastlabki, yakuniy, klinik va patologik. Yakuniy tashxis toʻgʻridan-toʻgʻri (kasallik aniq), differentsial boʻlishi mumkin (shifokor mumkin boʻlgan kasalliklar doirasini aniqlaydi va testlarni tayinlaydi, keyin koʻrib chiqilayotgan kasalliklardan qaysi biri chiqarib tashlanganligini va qaysi biri tasdiqlanganligini hal qiladi), shuningdek diagnostik. . Tashxis quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

 Birgalikda yuradigan kasalliklar bormi?
 Asoratlarning mavjudligi
 Asosiy alomatlar va kasalliklar
 Kasalliklarning kombinatsiyasi

 Klinik diagnoz qoʻyish algoritmi 
 Savol berish (tarix)
 Bemorlarning shikoyatlari
 Kasallik tarixi (lat. Anamnesis morbi)
 Hayot tarixi (anamnez vitae)
 Fizik tadqiqot usullari
 Tekshirish
 Termometriya
 Palpatsiya
 Perkussiya
 Auskultatsiya. Dastlabki tashxis
 Qoʻshimcha tekshirish usullari
 Laboratoriya usullari (qon testlari, siydik sinovlari, najas testlari , biopsiya materiallari va boshqalar)
 Instrumental usullar (EKG , ultratovush , rentgen, endoskopik va boshqalar)
Yakuniy tashxis

 Yana qarang 
 Epikriz
 Tibbiy algoritm