Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Protsessor

thumb|AMD Phenom II X4 840
thumb|Shaxsiy kompyuterning sxemasi:
1. Monitor tizimi
2. Ona plata 
3. Protsessor
4. Port ATA
5. Tezkor xotira
6. Kengaytiruvchi kartalar
7. Quvvat bloki
8. Diskovod
9. Qattiq disk
10. Klaviatura
11. Sichqon
Protsessor (lotincha processus — surilish) — elektron mashinaning dastur (programma) da koʻzda tutilgan amallar; informatsiyani oʻzgartirish, barcha hisoblash jarayonlarini, xisoblash mashinasidagi boshqa qurilmalarning ishini boshqarib turish uchun moʻljallangan markaziy qurilmasi. Asosiy qismlari: arifmetikmantiqiy qurilma va boshqarish qurilmasi. Arifmetikmantiqiy qurilmada axborot arifmetika va mantiq jihatidan qayta ishlanadi. Boshqarish qurilmasi xotiradagi axborotlarni chiqarish tartibini belgilaydi, boshqaruvchi signallarni ishlab chiqadi, mashinadagi qurilmalarning ishini uygʻunlashtiradi, dasturni uzish signallarini qayta ishlaydi, xotiradagi axborotlarni muhofazalaydi, P. ishini nazorat qiladi. Pop. da bulardan tashqari, oʻta tezkor xotira qurilmasi va tashkiliy bloklar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNoutbukda qaysi protsessorni bilish

 

Turkum:Kompyuter
Tupqaragʻan (tuman)

Tupqaragʻan tumani — Qozogʻiston Respublikasi Mangʻistau viloyatining gʻarbiy qismida joylashgan maʼmuriy hudud. 1963-yilgacha Shevchenko tumani, 1972 — 1992 yillari Fort-Shevchenko shahar boʻlib, 1992-yildan boshlab hozirhi nomi bilan ataladi. Maydoni 13,3 ming km2. Aholisi 23,165 kishi (2013). Tumanning maʼmuriy markazi — Fort-Shevchenko shahri.

 Aholisi 
Tuman aholisi 2013-yilgi statistika boʻyicha 23,165 kishini tashkil qildi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km2-ga 1,7 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Tuman aholisi koʻp millatli. Aholining asosiy qismini qozoqlar (97,2 %) tashkil qiladi. Katta qishloqlari: Fort-Shevchenko shahri (4,4 ming kishi), Bautin (3,7), Aqshuqir (4,3), Taushiq (2,6), Qiziloʻzen (1,0).

 Geografiyasi 
Tumanning shimoliy qismi dengiz sathidan −26,5 m past boʻlsa, Tupqaragʻanning sharqiy qismining mutlaq balandligi 289 m-ga (Gʻarbiy Qaratau togʻlari). Tupqaragʻanda kon boyliklari juda koʻp. Asosan, neft, gaz konlari bor. Ularning asosiylari: Shimoliy Bozashi, Shimoliy Qarajamba, Jalgʻiztoʻbe, Qalamqas va boshqa kon oʻrinlari.

 Iqlimi 
Yanvar oyining oʻrtacha harorati −8 — 10 °C, iyulda 28 — 30 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 180 – 220 mm. Tupqaragʻan tumanida shamol 7 oy boʻyi esib turadi, oʻrtacha tezligi 8,0 m/s.

 Ijtimoiy soha 
Tumanning taʼlim sohasida 6 maktab, 2 bolalar bogʻchasi, Aqtau politexnik kolledjining filiali, madaniyat uyi va 5 klub, Fort-Shevchenko shahrida T.Shevchenko va Murin jirau nomli milliy-etnografik muzeylar, masjidlar faoliyat yuritmoqda. Tibbiyot sohasida 5 kasalxona va 4 feldsher-akusherlik punkt ish olib boradi. Tuman hududida tarixi-arxeologik va tabiat yodgorliklarining umumiy soni 63. Shularning safida „Qizilarbat“, Qarlibas qoʻrgʻoni, Saqaqudiq, „Meret“, Qima tas joʻli, oʻrta asrlik „Dingiltas“, „Qaragʻashti aulie“, „Aqshoʻra — Belturan“ ziyoratgohlari, „Kentti baba“, „Sultan epe“ va boshqalar bor."Mangʻistau" ensiklopediyasiga, Kompyuterlik-bosma markazi, 2007

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Turkum:Mangʻistau viloyatidagi tumanlar
Saidjon Kalonov

Saidjon Kalonov (1914.30.6, Chust tumani Karkidon qishlogʻi — 1971.31.11, Toshkent) — sozanda (nay), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1966). Dastlabki musiqa saboqlarini Toshkent musiqa texnikumida A. Vahobov, Sh. Shoumarov kabi tanikli sanʼatkorlardan olgan. Nay ijrosi asoslarini Abduqodir naychi Ismoilovdan oʻrgangan. Mustaqil ijodiy faoliyatini Fargʻona teatri musiqa rahbari sifatida boshlab (1932—36), mazkur teatrda sahnalashtirilgan "Farqod va Shirin" (Xurshid) singari spektakllarga musiqa yozgan. Oʻzbekiston davlat filarmoniyasining T. Jalilov rahbarligidagi orkestri (1936—38), Oʻzbek davlat opera va balet teatri (1938—42), Yangiyoʻl teatri (1942—48), Oʻzbekiston radio va televideniyesi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining (1948—71) yakkanavozi. "Yovvoyi Ushshoq", "Yovvoyi Chorgoh", "Choʻli Iroq" kabi kuylarni nayda mahorat bilan ijro etgan. "Ey, sarvi ravon", "Yor kezar", "Topmadim", "Dilnavozim", "Kuyla dilkash dutorim", "Gulmidi, raʼnomidi", "Ona diyorga salom" singari oʻnlab ashula va qoʻshiqlar, "Fargʻona tongi", "Armugʻonim" kabi kuylar yaratgan. Bular oʻzbek musiqa merosining muayyan katlamlari va zamonaviy ohanglar bilan uzviy bogʻlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Emmanuel Kalontarov

Emmanuel Markelovich Kalontarov (1932.3.6, Samarqand – 1984.5.8, Toshkent) – kino rassomi, Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1979). Respublika rassomlik bilim yurti (1953), Kinematografiya instituti (1959)ni tugatgan. 1959 yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida rassom. Shuhrat Abbosovning „Sen yetim emassan“ (1962), „Toshkent – non shahri“ (1968), „Abu Rayhon Beruniy“ (1974), Ali Hamroyevning „Qoʻrquvsiz“ (1974), „Inson qushlar ortidan boradi“ (1976), Latif Fayziyev va O. Meyerning „Ali bobo va qirq qaroqchi sarguzashtlari“ (1978) filmlariga qogʻoz va kartonga koʻmir, akvarel, guash bilan ishlagan eskizlari film goyasini ochib berishga xizmat qilgani bilan diqqatga sazovor. „Abu Ali Ibn Sino“ (1979), „Uygʻonish“ va „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ (1984) filmlariga ishlagan dekoratsiya eskizlari rassomning mahoratini ifodaladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1932-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Samarqandda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:5-avgustda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Kalorimetriya

Kalorimetriya (lot. calor — issiqlik va ... metriya) — turli fizik, kimyoviy va biologik jarayonlarda sodir boʻladigan issiklik effektlari (issiqlik miqdorlari)ni oʻlchash usullari majmui. Xususan, K. usullari bilan jismlarning issiqlik sigʻimi, fazaviy oʻtishlar issiqligi (erish, qaynash va b.), kimyoviy reaksiyalarda ajraladigan issiqlik effektlari, radioaktiv yemirilishlar, tirik organizmlarda moddalar almashinuvi va b. aniklanadi.

Turli jarayonlarda jism sarflaydigan yoki yutadigan issiqlik miqdorini bevosita oʻlchash uchun ishlatiladigan asboblar kalorimetrlar deyiladi. 400 K va undan yuqori temperaturalardagi issiklik oʻlchashlarini oʻz ichiga olgan K.ni yuqori temperaturalar K.si, suyuq azot, vodorod va geliy temperaturalari sohasini (-77 K va undan pastda) past temperaturalar K.si deyiladi.

K.ni oʻlchash usullari issiqlik texnikasida, metallurgiyada, kimyo texnologiyasida keng ishlatiladi. Turli texnologik jarayonlarda jismlarning qizishi, erishi yoki bugʻlanishi uchun sarflanadigan issiqlikni hisoblashda; kimyoviy reaksiyalarning borishi chegarasini aniqlashda va ularning sodir boʻlish shartlarini belgilashda K.dan foydalaniladi. Maye, grafitdan sintetik olmos olish mumkin boʻlgan bosim va temperatura sohasini shu moddalarning issiqlik sigʻimlarini va yonish issiqliklarini kalorimetrik oʻlchashlar orqali aniklangan. Biologiyada K. (biokalorimetriya) yordamida organizmda boʻlib turadigan kimyoviy va fizik jarayonlar endotermiklik yutilishi) va ekzotermiklik chikarish)dagi issiqlik effektlari aniklanadi. Maye, bir soatda ichak tayoqchasi mikrobi ~10~9 kal, odam 5-104 kal issiqlik chiqarishini K. usuli bilan aniqlangan. Organizmdan ajralib chikadigan issiqlik miqdorini aniqlash uchun, odatda, hayvon yoki odam kalorimetr (devorlari orasida suv oqib turadigan kamera)ga joylashtiriladi. Bunda organizmdan chiqayotgan issiqlikni suv yutadi. Suv massasi va uning temperatura oʻzgarishidan qancha issiklik ajralishi bilib olinadi. Agar bunday bevosita oʻlchash mumkin boʻlmasa, u holda bilvosita usullardan foydalaniladi (mas, organizm vaqt birligida yutgan O2 va chiqargan SO2 nisbatidan oqsil, yogʻ, uglerodlarning oksidlanishi uchun sarflagan O2 miqdori aniqlanadi. Ok-sidlanish reaksiyalaridagi issiklik effektlariga qarab organizmda xreil boʻladigan issiqlik miqdorini hisoblab chiqsa boʻladi). K. fiziologik tadqiqotlar va diagnostikada katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalorifer

Kalorifer (lotincha calor — issiqlik va fero — eltaman) — ventilyasiya, havo bilan isitish tizimlari va quritgichlarda xavoni qizdirib beradigan asbob; tuzilishi rekuperativ havo qizdirgichga oʻxshash. Bunda havo issiqlik eltgich bilan qizdiriladi. Issiqlik eltgich turiga koʻra, K. suvli, bugʻli (keng tarqalgani), gazli, oʻt-havoli va elektr xillarga; tuzilishiga koʻra, plastinkali, kuvurli, spiral qovurgʻali, yaproqsimon va b. xillarga boʻlinadi. Plastinkali K. (radiator) keng tarqalgan boʻlib, unda issiklik eltgich (suv bugʻi yoki qaynoq suv) sirti plastinkali quvurdan oqadi va plastinkalar orasidagi havoni isitadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaloriya

Kaloriya (lotincha: calor — issiqlik) — issiqlik miqdorining SI birliklar tizimiga kirmagan birligi. Joul yoki kal bilan belgilanadi. 1 gramm suvni G isitish uchun zarur issiqlik miqdori 1 kal deb olingan. 1 kal=4,1868 Joul Suvni isitishda sarflanadigan issiqlik miqdori temperatura intervaliga va sharoitga bogʻliq, shuning uchun 1 kg suvni 19,5° dan 20,5° gacha isitish uchun zarur issiqlik miqdori 1 kkal (katta kaloriya) deb olingan. Amalda kilokaloriya (kkal) koʻproq ishlatilgan: 1 kkal=1000 kal. Termokimyoda ishlatiladigan Kaloriya 4,1840 Joulga teng .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaloriyalilik

Kaloriyalilik - 1) oziq-ovqat mahsulotlarining kaloriyaliligi — oziq moddalar (oqsillar, yogʻlar va uglevodlar)da toʻplangan energiya; oziqovqat mahsulotlarining energiyaviy qiymati (kal — kaloriya va kkal — kilokaloriyada ifodalanadi). Oziq-ovqat mahsulotlarini qiyosiy baholashda; ovqatlanishni rejalashtirishda, parhez taomlarni tavsiya kilish va b.da qoʻllanadi. K. mahsulotda oksidlanmagan uglerod va vodorod atomlari mavjudligi bilan aniqlanadi. Mas, yogʻ molekulasida oksidlanmagan uglerod va vodorod atomlari uglerod va oqsillardagiga nisbatan koʻproq boʻladi; 1g yogʻ 9,3 kkal (1 kkal=4,1868-103 J), 1 g uglevod 4,1 kkal, 1 g oqsil ham 4,1 kkal. Baʼzi mahsulotlarning (YUOg) K. i (kkal da) quyidagicha: sut (kefir, chuchuk qatiq) — 62; sariyogʻ — 734; sifatli mol goʻshti — 154; sifatli qoʻy goʻshti — 206; tuxum — 150; koʻk piyoz — 21; tuzlanmagan bodring— 15; kartoshka — 89; karam — 27; sabzi— 36; olma — 48; qand — 320; bugʻdoy unidan yopilgan non — 230 va b.

Turli kasb va yoshdagi, har xil jinsdagi kishilarning energiya sarfi bilan bogʻliq ravishda isteʼmol qilinadigan taomlar miqdorini belgilashda K.ni bilish juda asqotadi. Oziq-ovqat mahsulotlari ichida kaloriyasi eng yuqori boʻlgan mahsulot oʻsimlik moyi (872 kkal), eng past boʻlgan mahsulot — oq karam (27 kkal). SI birligida K. birligi kJ/100 g hisobida ifodalanadi. Osonqiyinligi oʻrtacha boʻlgan ishda ishlaydigan oʻrta yoshli odam uchun bir kecha-kunduzda 3 ming kkal zarur boʻladi. Ozuqalik darajasini belgilashda, q.h. hayvonlarini boqishda, yem berish meʼyorini (ratsionini) aniqlashda ham K. asosiy mezon boʻladi. 2005 kkal almashinuvi energiya (ozuqa tarkibidagi moddalarning hayvon organizmida hazm boʻlib, qon va limfalarga singgan kismi energiyasi) 1 energetik ozuqa birligi (10,5 megajoul) sifatida kabul kilingan. 2) yoqilgʻi (yoki yonilgʻi) toʻliq yonganda ajralib chiqadigan issiqlik miqdori (J yoki kal da ifodalanadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaltakesak (yulduz turkumi)

Kaltakesak — osmonning Shim. yarim sharida Sefey, Oqqush , Pegas, Andromeda va Kursi yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan yulduz turkumi. Yil boʻyi koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Kaltakesaklar

Kaltakesaklar, sudralib yuruvchilar sinfining kenja turkumi. 2000 tacha turi bor. Gekkonsimonlar, tangacha oyoqlilar, agamalar, iguanalar, urchuqsimonlar, zahartishlilar, echkemarsimonlar, amfisbenalar, asl kaltakesaklar, ssinksimonlar kabi oilalarga boʻlinadi. K.ning tana shakli turli-tuman. Besh barmoqli oyoqlilari ham, oyoqsizlari ham uchraydi. Oyoqsiz K.da toʻsh suyagi va oyok kamari saqlangan. K. keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ularning 38 turi, mas, fotmanchiq, echkemar, toshkaltakesak, kunkargʻar, sariq ilon, bot-bot, qizilquloq va hokazo bor. Asl kaltakesaklar oilasi mazkur turkum uchun tipik vakildir. Bu oilaning 156 tacha turi bor. Ular 21 ta uruqqa kiradi. Gavdasi silindr shaklida; boʻyni yaqqol ajralib turadi; dumi uzun va uziluvchi; oyoqlari yaxshi rivojlangan; boshi va qorni qalqonlar, gavdasi tangachalar bilan qoplangan. Dumidagi tangachalar halqa shaklida. Quloq teshigi bor. Afrika, Osiyo va Yevropaning serquyosh, issiq mintaqalarida yashaydi. Oʻzbekistonda yozda kun qiziganda uyalariga (salqin joylarda) kirib oladi. Qishda (noyabrdan martgacha) karaxt boʻladi. Tuxum qoʻyadi; tuxumdan tirik tugʻuvchi ham bor. Hasharot va b. jonivorlar bilan oziqlanib, koʻp foyda yetkazadi. Yugurdak kaltakesak, tirik tugʻar kaltakesak, Oʻzbekistonda keng tarqalgan ildam kaltakesakcha va hokazolar shu oilaga kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Kaltakesakchalar

Kaltakesakchalar (Eremias) - kaltakesaklar urugʻi. 45 turi bor. Afrika, Osiyo va Yevropada tarqalgan. Oʻzbekistonda 9 tacha turi uchraydi. Asosan, tangachalari va boshidagi qalqonlarining tuzilishi, son teshikchalari boʻlishi bilan boshqa kaltakesaklar urugʻidan farqlanadi. K. — kunduzgi hayvon. Choʻl, yarim choʻl va toshloq yerlarda, Nikolskiy kaltakesakchasi togʻlarning 1000—3000 m gacha baland joylarida, baʼzi etaklarida yashaydi. K. hasharot va mayda umurtqasizlarni qirib, foyda keltiradi. Togʻdagi sovuq sharoitda yashaydigan koʻzli kaltakesakchadan tashqari, barcha K. tuxum qoʻyib koʻpayadi. Koʻzli kaltakesakcha tuxumdan tirik tugʻadi. Oʻzbekistonda ildam kaltakesakcha, rang-barang kaltakesakcha, toʻgarakbosh kaltakesakcha va hokazo keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kaltakesaklar
Kaltaminor koʻli

Kaltaminor koʻli — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Toʻrtkoʻl tumanidagi koʻl. Toʻrtkoʻl sh.dan 18 km shimoli-sharqda. Maydoni 600 ga. Oʻrtacha chuq. 0,7 m. Kaltaminor kanali suvi va oqova suvlar toʻplanishidan hosil boʻlgan. Atrofi qum tepalari bilan oʻralgan. Suv sathi oʻzgarib turadi. Koʻlda qoʻgʻa, qamish, sohilida yulgʻun, saksovul oʻsadi. Bir necha xil baliq bor. Koʻl yonidan neolit davriga oid Kaltaminor madaniyati topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston koʻllar
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Kaltatoy

Kaltatoy (bahrin kaltatoy) — oʻzbek urugʻlaridan biri. Turk etnik guruhining boʻlinmalaridan. Kaltatoy bir qancha kichik urugʻlarga (muazzamini, maxatori, mirzo kaltatoyga) boʻlingan. Kaltatoy Fargʻona vodiysida, Nurota va Molguzar togʻlarining shimoliy yon bagʻirlarida, Zarafshon daryosining oʻrta oqimlarida, Surxon-Qoratogʻ daryolarining yuqori va oʻrta oqimlarida, Afgʻonistonning togʻli rayonlarida (Koʻkchadaryo boʻylarida) yashagan. Kaltatoylarning katta hududda tarqalib yashashi ularning oʻtmishda koʻp sonli urugʻ boʻlganligidan darak beradi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida kaltatoylar batamom oʻtroqlashib, oʻz urugʻ nomini unutgan. Jizzax, Qashqadaryo va boshqa viloyatlarda kaltatoy nomi bilan ataluvchi qishloqlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Kaltatoy nomini turklarning sarmush urugʻi nomlagandir. Sarmush urugʻi turk dunyosida keng tarqalgan boʻlib, turk dunyosini kengayishida ulkan hissa qoʻshgan va iqtisodiy hamda siyosiy mafaatlarini ilgari surib dunyoga oʻz soʻzini aytgan

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Kaltacha

Kaltacha — ayollarning ustki kiyimi. Oʻrta Osiyo (asosan, oʻzbek, tojik) ayollarining uzun, oldi ochiq, keng yengli, avra-astarli (baʼzan yupqa paxta solib qavilgan) qad. kiyimi. Beqasam, kimxob, baxmaldan tikilgan, yoqasiz (yoqa oʻrnida jiyak yoki sidirgʻa shoyi, adrasdan adip tutilgan), beli qisiq (tor) boʻlgan. Buxoroda K.ning yoqasi, old qismi, etak, yeng uchlariga zardoʻzi gul tikib, atrofiga jiyak tutilgan. 20-asr boshlaridan marosim (aza)larda kiyiladi. Urfdan qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaluga

Kaluga — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kaluga viloyati markazi. Oka daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 330 ming kishi (2024-yillar oʻrtalari). K., dastlab, Litva knyazi Olgerd yorliqlarida 1371 yilda tilga olingan. U Moskva davlatining jan.gʻarbiy chegarasidagi qalʼa sifatida vujudga kelgan. 17—19-asrlarda muhim savdo markazi. K. E. Siolkovskiy K.da yashagan va oʻsha yerda dafn qilingan. Shaharda "Kaluga turbina zavodi" birlashmasi, yoʻl mashinalari va gidroprivodlar i.ch. birlashmasi, transport mashinasozligi, avtomotoelektr jihozlari, priborsozlik, radio jihozlari, radiolampa zavodlari ishlab turibdi. Yogʻochsozlik ("Gigant" birlashmasi) rivojlangan. Klavishli musiqa asboblari, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Yengil, kimyo sanoati tarmoqlari bor. Pedagogika instituti, drama teatri, oʻlkashunoslik, badiiy, K. E. Siolkovskiy nomli kosmonavtika tarixi muzeyi va uning filiali — Siolkovskiy uy-muzeyi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaluga viloyati

Kaluga viloyati – Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1944-yil 5 iyulda tashkil etilgan. Maydon 29,9 ming km. Aholisi 1081,2 ming kishi (2000), asosan, ruslar. Shaharliklar 70,3%, 24 tumanga boʻlingan, 18 shahar, 14 shaharcha bor. Markazi – Kaluga shahri.

Kaluga viloyati yer yuzasi bir oz past-baland tekislik boʻlib, daryo vodiylari, jarlar oʻyib yuborgan. Iqlimi yozda moʻʼtadil issiq va sernam, qishda moʻʼtadil sovuq. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 9 dan – 10°gacha, iyulniki 17–18°. Yiliga kariyb 650 mm yogʻin yogʻadi. Yirik daryosi Oka va uning irmoqlari. Tuproqlari chimli oʻrtacha podzollashgan, shimolida oʻrta qumoq, janubi-gʻarbda qumloq va qumli tuproq, markaziy va sharqiy qismlarida och sur tusli oʻrmon tuproqlar. Hududining 40% oʻrmon.

Kaluga viloyati xoʻjaligida mashinasozlik va metallsozlik, yengil, yogʻochsozlik va qurilish materiallari sanoatlari yetakchi oʻrinda. Mashinasozlik korxonalari Kaluga (mashinasozlik, turbina, elektrotexnika va b.), Lyudovinovo (teplovozeozlik), Kirov (quyish-mexanika, choʻyan quyish zavodlari) shaharlarida joylashgan. Kaluga, Kondrovo, Kirov, Suxinichi sh.da tikuvchilik va poyabzal fabrikalari, Borovskda movut fabrikasi, Kaluga va Borovskda trikotaj, toʻquvchilik fabrikalari, zigʻir tola zavodi bor. Yogʻochsozlik sanoatining yetakchi tarmoqlari: Kalugada "Gigant" gugurt-mebel kombinati, Kondrovoda sellyuloza-qogʻoz, fanera zavodlari, uysozlik, mebel va qogʻoz fabrikalari mavjud. Qurilish materiallari sanoatida shisha-oyna, qurilish fayansi, gʻisht va b. ishlab chiqariladi.

Kirovda qurilish fayansi, Kaluga, Maloyaroslavetssa silikat gʻisht zavodlari, Kalugada sut zavodlari, goʻsht kombinati, Suxinichida sabzavot konservasi, kraxmal zavodlari bor. Obninskda Rossiyada birinchi qurilgan AES ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligi sut chorvachiligi, choʻchqachilik, kartoshkachilik, sabzavotchilik va qisman zigʻirchilikka ixtisoslashgan. Bugʻdoy, javdar, grechixa, arpa, sut va yem-xashak ekinlari ekiladi. Chorvachilikda qoʻy ham boqiladi. Parrandachilik fabrikalari bor. Oka daryosida kema qatnaydi. Kalugada aeroport bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Turkum:Alifbo boʻyicha maʼmuriy birliklar
Kalxatlar

Kalxatlar — qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Afrika, Avstraliya va Amerikada keng tarqalgan. 5 turi bor. Oʻrta Osiyoda qora kalxat yashaydi; mart oyi boshlarida uchib keladi. Uyasini suvga yaqin baland daraxtlarga, qoyalarga quradi. Aprel—mayda 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Umurtqali mayda hayvonlar, baliqlar va hasharotlar bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Jan Kalvin

thumb|Institutio christianae religionis, 1597
Jan Kalvin (Calvin, Calvinus; 1509.10.7, Nuayon, Fransiya — 1564.27.5, Jeneva) — Fransiyada Reformatsiya namoyandalaridan biri, kalvinizm asoschisi. Ruhoniy oilasida tugʻilgan. Diniy va yuridik maʼlumot olgan. M. Lyuter taʼsirida protestantizmga moyil boʻlgan. 1534 i. protestantlar Fransiyada taʼqib etilgach, Jenevaga keldi. 1541-yil Jenevaning diktatori (shahar hokimi) boʻlgach, oʻz taʼlimotini amalga oshirishga intildi. "Xristian dinidagi koʻrsatmalar" asarida (1536) kalvinizm asoslari ifoda etilgan. Qadimgi ahdni xristianlik haqiqatining yagona manbai deb hisoblagan. Cherkov va jamiyat xayotida xudoga eʼtiqod qilishni targʻib etish K. faoliyatining asosini belgilaydi. K. oʻta diniy murosasizligi bilan ajralib turgan. U oʻz taʼlimotini Fransiya, Angliya, Niderlandiya, Germaniya, Vengriya va Polsha mamlakatlariga tarqatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Kalvinizm
 Reformatsiya
 Xristianlik
Kalvinizm

Kalvinizm — protestantizmdagi yoʻnalishlardan biri. Asoschisi J. Kalvin. Reformatsiya natijasida 16-asrda Jenevada vujudga kelib, Fransiya, Niderlandiya, Shotlandiya, Angliya va boshqa mamlakatlarga tarqalgan. Kalvinizm taʼlimotiga faqat Muqaddas yozuvni tan olish, ilohiy qismatga ishonish, odamlarning najot topishida ruhoniylarning yordami zarurligini inkor etish, xoch va ikonaga sajda qilishni rad etish, cherkov marosimlarini soddalashtirish (ibodat paytida diniy musiqa chalmaslik, sham yoqmaslik, cherkov devorlarida tasvirlar boʻlmasligi) xos. Kalvinizm bir necha tarmoqlarga boʻlinib ketgan. Kalvinizmning hozirgi zamon tarafdorlari — kalvinistlar, reformatlar, presviterianlar, kongregatsionalistlarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Jan Kalvin
 Reformatsiya
 Protestantizm
Kaldera

Kaldera (ispancha caldera — katta qozon), vulkan ogʻzi — vulkan choʻqqisi, baʼzan unga yondosh joylarning oʻpirilishi natijasida vujudga kelgan yon bagʻirlari tik va tubi bir qadar tekis qozonsimon botiq. Vulkan otilganda katta hajmdagi magma tashqariga chiqadi, keyingi otilishga qadar vulkan kamerasida boʻshliq hosil boʻladi, natijada vulkan tepasi tayanchini yoʻqotib oʻpirilib tushadi. Diametri 10—15 km ga yetadi, baʼzan esa undan ham ziyod. K. termini Palma o.da (Kanar o.lari) joylashgan katta vulkan krateri nomidan kelib chiqqan. K.ning kraterdan farqi uning kelib chiqishi va oʻlchamlarining kattaligidadir. Vulkan boʻgʻizidan chiqayotgan gazlarning kuchli portlashlari natijasida vujudga keluvchi portlash (eksploziv) K.si hamda oʻpirilish (gravitatsion) K.si farq qilinadi. 1883 yilda Krakatau K.si vulkan gazi portlashidan hosil boʻlgan. Oʻzbekistonda qad. K.lar Chatqol-Qurama togʻlarida uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalka

Kalka (fransuzcha, caique – nusxa, tak, lid) – boshqa til lugʻaviy birligidan ona tili vositalari asosida nusxa koʻchirish (soʻzma-soʻz tarjima qilish) natijasida yuzaga kelgan soʻz, atama yoki birikma. Kalkaning maʼnoviy va shakliymaʼnoviy mavjud. Maʼnoviy Kalka soʻzning ohangi va soʻz yasalish shakli jihatidan ona tiliga mansub boʻlsada, maʼno jihatdan chet soʻzlarning taʼsiriga bogʻlikdir: „maydon“ (magnit maydoni) – „pole“. Shakliy-maʼnoviy Kalka oʻzga tildagi maʼnoni ifodalay oladigan unsurlar asosida ona tilida yangi lugʻaviy birlik hosil qilishdir. Toʻliq va yarim shakliy-maʼnoviy Kalkalar boʻladi. Toʻliq Kalkada ona tilining oʻz ichki imkoniyatlaridan foydalaniladi (nadstroyka – ustqurma, mirovozzreniye – dunyoqarash, jeleznaya doroga – temir yoʻl). Yarim Kalka har ikki til unsurlaridan tashkil topadi (polu-avtomat – yarim-avtomat). Kalka ijodiy jarayonda paydo boʻladigan til hodisasi, shuning uchun tarjimondan katta mahorat talab qiladi. Kalka tilni boyitishning muhim omillaridan biriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kalka (chizmachilik)

Kalka — chizmachilikda ishlatiladigan shaffof qogʻoz yoki mato. Kalandrlanadigan (maxsus valli presslarda zichlangan, tekislangan va yaltiratilgan) va oddiy (kalandrlanmagan) xillari boʻladi. Kalandrlangan va maxsus modda shimdirilgan K. chizmachilik (vatman) qogʻoziga qalamda chizilgan chizmadan tush va yorugʻlik yordamida koʻplab nusxa koʻchirish uchun; oddiy K. (shaffof qogʻoz) qalamda nusxa koʻchirish uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalkulyasiya

Kalkulyasiya (lot. calculatio, calculo — hisoblayman, hisob-kitob) — mahsulot birligi yoki bajarilgan ish tannarxini hisoblab chiqarish. K. tannarx boʻyicha reja yoki hisobotning asosiy koʻrsatkichlaridan biri hisoblanadi. Korxonada aniq bir turdagi mahsulot birligini i.ch. va sotish boʻyicha, shuningdek, xalq xoʻjaligining sanoat, transport va b. tarmoqlarida ish birligini (tashish, taʼmirlash va b.) bajarish uchun qilingan harajatlarni pul shaklida ifoda etadi. K. quyidagi turlarga boʻlinadi: reja K.si (ilgʻor ishlab chiqarishni va mehnatni tashkil etishning ilgʻor usullarida mehnat sarflari meʼyorlari asosida tuziladi). Bunday K. navbatdagi davr uchun (yil, chorak) ayrim mahsulotlarning oʻrtacha tannarxini belgilashda qoʻllanadi, ulgurji narxni belgilashga asos boʻladi; hisobot K. (xatga olish maʼlumotlari asosida hisoblanadi, reja vazifalari bajarilishini nazorat qilish uchun tuziladi, amaldagi harajatlar darajasini koʻrsatadi); normativ K. (i.ch. vositalari va ish vaqtidan foydalanishning mavjud meʼyorlari asosida tuziladi); l o y i ha K. (boshqa koʻrsatkichlar bilan bir qatorda kapital qoʻyilmalar va yangi texnikaning iqtisodiy samaradorligini aniqlashda qoʻllanadi). Shuningdek, tannarx K.si ishlab chiqarish, toʻliq, tarmoq va b. K.larga boʻlinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalkutta

Kalkutta, Kalkatta — Hindistondagi shahar, Hugli daryosi (Gang daryosining irmogʻi) boʻyida. Gʻarbiy Bengaliya shtatining maʼmuriy markazi. Mamlakatning eng katta iqtisodiy, savdo-moliya va madaniy markazlaridan. Aholisi 4,4 mln. kishidan ziyod, Katta Kalkuttada 11,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katta Kalkutta oʻzaro tutashib ketgan va daryo sohili boʻylab 100 km ga choʻzilgan bir necha oʻnlab katta-kichik shaharlardan iborat.

Iqtisodiy geografik oʻrnining qulayligi K.ning rivojlanishiga imkon yaratdi. Kalkutta — transport yoʻllari tuguni, yirik port. Kalkutta porti yuk eksport qilishda 1-oʻrinda, import boʻyicha Bombay (Mumbay)dan keyin turadi (yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t). Xalqaro aeroport (Damdam), metropoliten bor. Kalkutta sanoati mahsulotining yetakchi tarmogʻi — jut sanoati (90% milliy va dunyo jut sanoati mahsulotining qariyb yarmini beradi). Katta Kalkuttada 100 dan ortiq jut korxonasi bor. Metallsozlik va mashinasozlik (sanoat uskunalari, elektronika, kemasozlik va kema remonti, avtomobilsozlik, stanoksozlik) korxonalari mavjud. Boʻyoqlar, plastmassa, rezina buyumlari, kimyofarmatsevtika preparatlari, oʻgʻitlar, ip gazlama, trikotaj, oyna, kun poyabzal ishlab chiqarish, poligrafiya, neft kimyosi hamda oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan.

Kalkuttaga 1686—90-yillarda Angliyaning OstIndiya kompaniyasi asos solgan. Shahar kompaniyaning faktoriyasi va Uilyam forti atrofida qurila boshladi. Fort atrofidagi 3 qishloqdan birining nomi bilan Kalkutta (Kaligat) deb atalgan. 1757-yil 23-iyulda Kalkuttadan shimolrokda joylashgan Plessi qishlogʻi yonida boʻlib oʻtgan jangda inglizlar (800 ingliz askari va 2200 sipohi) Bengaliya navobi Siroj ud-Davlaning 68 ming kishilik qoʻshinini tormor etdilar. Oʻsha jangdan soʻng Hindistonda Britaniya mustamlakachi imperiyasi oʻrnatila boshladi, Kalkutta esa uning maʼmuriy markazi boʻlib qoldi. 1773—1911 -yillarda shahar Hindistondagi ingliz mustamlaka maʼmuriyatining eng katta sanoat, savdo, moliya va madaniy markazi edi. 19-asr oʻrtalarida Kalkuttada choy, toʻqimachilik va jut sanoatining yirik fabrika va zavodlari qurildi. 1911 yilda Britaniya Hindistoni poytaxtining Dehliga koʻchirilishi bilan Kalkutta oʻzining avvalgi mavqeini yoʻqotdi.

Kalkuttada 2 ta universitet (jumladan, Kalkutta universiteti) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, ilmiy tadqiqot muassasalari, Milliy kutubxona (1912), Hind muzeyi (1814), Viktoriya muzeyi (1906), botanika bogʻi, rasadxona bor. Qalʼa (Uilyam forti, 1696—1781) saqlangan. Kalkuttaning tarixiy markazi boʻlgan bu qalʼa shaharni ikkiga — hukumat binolari, universitet, hashamatli uy-joylar va sanoat, savdo korxonalari, ishchilar mahallalari joylashgan qismlarga boʻlib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Aholi punktlari
Turkum:Hindistondagi shaharlar
Turkum:Geografiya
Kalkutta universiteti

Kalkutta universiteti — Hindistondagi qadimgi va yirik universitetlardan biri. 1857-yil "Hindu kolledj" (1827) negizida tashkil etilgan. Ijtimoiy fanlar, tabiiy-matematika fanlari, tijorat, huquq, jurnalistika, pedagogika, nafis sanʼat va musiqa, muhandislik, texnologiya, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitet va unga biriktirilgan kollej va maktablarda 230 mingdan ortiq talaba oʻqiydi. Universitet kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hindistondagi universitetlar
Kalman Imre

KALMAN (Kalman) Imre (1882.24.10, Shiofok sh., Vengriya — 1953.30.10, Parij) — venger kompozitori, operetta janri yirik ustasi. Ijodiy faoliyatini simfonik, vokal, fortepiano asarlari hamda kabare (estrada teatri) uchun qoʻshiqlar yozishdan boshlagan. "Kuzgi manyovrlar" (1908) ilk operettasi Yevropa va AQShning bir qancha shaharlarida sahnalashtirilgan boʻlib, kompozitorga katta shuhrat keltirgan. Jami 20 ta operetta yaratgan: "Lyuli-premyer" (1912), "Chardash raqsi qirolichasi"(1915, "Silva" nomi bilan ham mashhur), "Bayadera" (1921), "Grafinya Maritsa" (1924), "Sirk malikasi" (1926), "Monmartr binafshasi" (1930) va b. Asarlariga syujet holatlarining keskinligi, musiqali dramaturgiyasining rivojlanganligi, orkestr boʻyoqlari hamda kuylarning yorqinligi xos. Uslubi venger musiqa folkloriga yaqinligi bilan ajralib turadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalmarlar

thumb|4 - qanotlari, 5 - qo'l, 6 - bosh
Kalmarlar — oʻn oyoqli boshoyoqli mollyuskalarning kenja turkumi. Tanasining uzunligi 0,25—0,5 m. Baʼzi ning uzunligi paypaslagichi bilan 18 m ga yetadi. Tanasi choʻziq, keyingi tomoni uchli, torpedasimon, bu esa suvda ham, havoda ham katta tezlikda harakatlanishga (suvdan 7 m balandga sakray oladi) imkon beradi. Tanasining keyingi qismida 2 ta katta suzgichi bor. Boshi tanasidan yaqqol ajralib turadi, koʻzlari katta. 10 ta "qoʻli" bor. Ulardan 2 tasi "ov qoʻllari" oʻlja tutayotganda uzayadi. va suzayotganda qisqaradi. Chigʻanogʻi rudiment, yupqa plastinkadan iborat boʻlib, mantiya ostiga yashiringan. Siyohxaltasi bor. K. rangi har xil: suvning chuqur qismida yashovchi ning rangi tiniq, nur sochuvchi organi bor. 300 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, iliq, suvli dengizlarda yashaydi. Uzoq Sharqda 30 ga yaqin turi bor. K. suv qatlamida yashab, baliqlar va umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti yeyiladi. OvlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Kalsefil oʻsimliklar

Kalsefil oʻsimliklar (lotincha calcis— ohak va yun. pileo —sevaman) — serohaq (ishqorli) tuproqda oʻsadigan oʻsimliklar, mas, qora qayin, tobulgʻi, Yevropa tilogochi, boʻrli oʻsimlik va b. (qarang Ohaksevar oʻsimliklar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalsiy karbonat

Kalsiy karbonat, CaCO3, – karbonat kislotaning kalsiyli tuzi. Oq kristall modda. Tabiatda ikkita minerali: kalsit (boʻr, ohaktosh, marmar holida) va aragonit keng tarqalgan. Suvda yomon, kislotalarda yaxshi eriydi. Qizdirilganda suyuqlanmasdan kalsiy oksid (CaO) va karbonat angidridga (CO2) parchalanadi. Tabiiy kalsiy karbonat ohak, shisha, linoleum olishda, kalsiyning boshqa birikmalarini sintez qilishda ishlatiladi. Sintetik usulda kalsiy xlorid va sodani oʻzaro taʼsir ettirish yoʻli bilan olingan kalsiy karbonat qogʻoz va rezina ichida toʻldiruvchi sifatida, shuningdek, tish kukuni, oziq-ovqat, E-170 va kosmetik preparatlar tayyorlashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Kalsiy nasosi

Kalsiy nasosi - plazmatik membranada faoliyat koʻrsatuvchi damlagichlardan biri. Eukariot xujayralar membranasining ichki tomonida kaliy miqdori tashqarisiga nisbatan juda oz boʻladi. Tashqi taʼsirni plazmatik membrana orqali hujayraning ichki qismiga yetkazishda kalsiy kationlari muhim ahamiyatga ega. Tashqi taʼsirga javoban kalsiy kationlari oqimi shiddat bilan hujayraning ichki qismiga oʻta boshlaydi. Bu vaqtda K.n. hujayradagi kalsiy gradiyentini saqlash uchun uni faol ravishda hujayra tashqarisiga chiqaradi. K.n. vazifasini hujayrada Sa-ATF aza fermenti bajarishi aniqlangan. Muskul hujayralarining sarkoplazmasida membrana bilan bogʻlangan K.n. mavjud K.n. kalsiyning sitoplazmadan sarkoplazma naychalariga oʻtishini taʼminlaydi. Kalsiy kationlarining teskari harakati, yaʼni sarkoplazmadan sitoplazmaga oʻtishi esa muskullarning qisqarishini tezlashtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalsiy nitrat

Kalsiy nitrat (kalsiyli selitra), Ca(NO3)2 — nitrat kislotaning kalsiyli tuzi. Rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 56G, zichligi 2,36 g/sm3. 500°da kislorodini yoʻqotib avval kalsiy nitrit Ca(NO2)2 ga aylanib, soʻngra kalsiy oksid SaO va azot (1U)-oksid NO2 ga parchalanadi. Suvda eruvchanligi (100 g da g hisobida): 128,8 (20°da), 359(51,6° da). Kristallogidratlar hosil qiladi. Ohaktoshni nitrat kislotada eritib yoki ohaktoshning suvdagi eritmasiga azot (1U)-oksidni yuttirib olinadi. Azotli oʻgʻit sifatida hamda oʻta toza kalsiy oksid olishda ishlatiladi (yana qarang: Azotli oʻgʻitlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Yana qarang
Turkum:Nitratlar

• Kaliy nitrat

• Nitritlar kislotasi
Kalsinatsiya

Kalsinatsiya – kimyoviy inert hamda nam tortmaydigan alyuminiy oksid (giltuproq) hosil qilish maqsadida alyuminiy gidroksidni yuqori (1200°) temperaturada qizdirib suvsizlantirish. K. jarayonida alyuminiy gidroksid quyidagicha oʻzgaradi:A1(ON)3 ʻ80’ "AYUON 55(g ,K. jarayonida alyuminiy oksiddan nam bilan birga ishqorlar qoldigʻi ham chiqib ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalsit

Kalsit (lotincha: calx (calcis) — ohak), ohakli shpat — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi SaSO,. Trigonal singoniyali. Rombsimon, plastinkasimon, qisqa toʻrtburchak, prizmatik, ustunsimon kristallar. Qattiqligi 3—3,5. Zichligi 2,7 g/sm3. Rangsiz yoki oq, koʻpincha, qoʻngʻir, kulrang , sariq, pushti, qizil, qora. Rangining har xilligi tarkibidagi mineral qoʻshimchalariga bogʻliq. Shishadek yaltiroq. Qizdirilganda (825°) parchalana boshlaydi. Kislotalarda karbonat angidrid chiqarib eriydi. Kalsitni tola, tomir, unsimon, Islandiya shpati maʼlum. Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan minerallardan. Kalsit karbonatit, ohaktosh, boʻr, mergel, marmar kabilarning asosiy tarkibiy qismi. Ohaqtoshli gʻorlarda stalagmit va stalaktit shaklida koʻp uchraydi. U ohaktoshli termal suvlarda choʻkib va nurash jarayonlaridan, ohaktoshlarning qayta kristallanishidan hosil boʻladi. Dunyoning deyarli hamma joylarida bor. Oʻzbekistonda Zarafshon-Hisor, Piskom-Ugom, Nurota, Zirabuloq-Ziyovuddin, Qurama va boshqa togʻlarda koʻp. Kalsit ning shaffof xili — Islandiya shpati optik (mikroskop va b.) asboblarda ishlatiladi. Shuningdek, kalsit portland sement i.ch.da, ohakli tuproqlar tayyorlash uchun, rudalardan temir va boshqa metallarni eritib olishda flyus sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalsiferollar

Kalsiferollar, vitamin D — yogʻda eriydigan birikmalar; sterinlar hosilasi. Antiraxit xossaga ega. Eng muhim K.: ergokalsiferol (vitamin D2) va xolikalsiferol (vitamin D3). Ulardan birinchisi ergosterin (provitamin D2) nurlantirish taʼsirida sunʼiy sintezlanadi. Ikkinchisi odam va hayvonlar tanasida quyoshning ultrabinafsha nurlari taʼsirida 7-degidroxolesterin (provitamin D,)dan olinadi. K.ning asosiy manbai baliklar, kitlar va baʼzi b. hayvonlar jigaridagi yogʻlar, nurlantirilgan achitqilar hisoblanadi. K. ichakda kalsiy va fosfor almashinuvi, ularning buyrakda reabsorbsiyasi (qayta soʻrilishi)ni va bu tuzlarning suyak toʻqimasidan chiqarib tashlanishini boshqaradi. Vitamin D ning yetishmasligi skeletni minerallashtiradi (raxit va skelet toʻqimasining yumshoq boʻlib qolishiga sabab boʻladi). Vitamin D meʼyoridan koʻp boʻlganda qonda miqdori ortadi. Bu vitamin yumshoq toʻqimada toʻplanib boradi (gipervitaminoz). Voyaga yetgan odam organizmida bir sutkada 2,5 mkg, bolalarda 12,5 mkg vitamin D sarflanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vitaminlar
Kalsifir

Kalsifir — kalsit yoki dolomit va ozroq miqdordagi silikatli minerallar (granat, piroksen, shpinel, olivin va b.)dan iborat metamorfik togʻ jinsi. Yuqori temperaturali sharoitlarda magnezial ohaktoshlarning qayta kristallanishidan vujudga keladi. Mineral tarkibi boʻyicha K. ohaktoshli (marmar) va magnezial skarnlar oʻrtasidagi oraliq holatni egallaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalyao

Kalyao — Perudagi shahar, Kalyao buxtasi sohilida joylashgan. Lima aglomeratsiyasi tarkibida. Kalyao Konstitutsion provinsiyasini tashkil etadi. Aholisi 699,5 ming kishi (1996). Mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazlaridan. Tinch okean sohilidagi yirik savdo porti (mamlakatning 75% importi, 25% eksporti). Rangli metallurgiya, kemasozlik, toʻqimachilik, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. K. — mamlakatdagi baliq sanoatining asosiy markazlaridan. Ilmiy texnika universiteti, kutubxona, harbiy muzey bor. Shaharga 1573-yil da asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Peru shaharlari
Kam

Kam — Tibet togʻligining janubi-sharqiy chekkasi, Xitoyda. Togʻ tizmalari aksari qismining bal. 3000—4000 m, alohida choʻqqilari 6000 m gacha. Tizmalar Yanszi, Mekong, Saluin daryolarining boʻylama daralari bilan ajratilgan. Baland togʻ dashti va yaylovlar landshafti xos. Jan. qismi va daralar yon bagʻirlarida oʻrmonlar uchraydi. Tizmalarning choʻqqilari doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Xitoy geografiyasi
Kama

Kama yoki Chulman (Rus: Ка́ма, , ) — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo. Dolgoning eng yirik chap irmogʻi. Yuqori Kama qirlarining markaziy qismidan boshlanadi. Vishera daryosi quyilgandan soʻng sersuv daryoga aylanib, Kama suv omboriga quyiladi. Uzunligi 1805 km, havzasining maydoni 507 ming km. Oʻrtacha suv sarfi 3500 m’/sek. Kamada Kama, Votkinsk, Quyi Kama GESlari qurilgan. Asosiy irmoqlari: Vyatka, Oq Idil, Chusovaya, Vishera va b. Kamada Kerchevskiy posyolkasigacha muntazam kema qatnaydi. Kama boʻyida Solikamsk, Berezniki, Perm, Naberejniye Chelni sh.lari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Kamaguey

Kamaguey — Kubaning markaziy qismidagi shahar. Atiboniko daryosi sohilida joylashgan. Kamaguey provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 300 ming kishi chamasida (1990-yillar oʻrtalari). Temir yo'l va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. Aeroport bor. Qishloq xoʻjaligi (shakarqamish, chorvachilik) rayonining muhim savdo-sanoat markazi. Mashinasozlik, kimyo sanoati, qurilish materiallari ishlab chiqarish, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik, koʻn poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Kamaguey yaqinidan xromit olinadi. Ignasio Agramonte universiteti (1974) va muzeyi bor. 17—19-asrlarga oid meʼmorii yodgorliklari saqlangan. Shaharga 1515 yilda asos solingan, 1817 yildan shahar maqomini olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kuba shaharlari
Kamaytepa

Kamaytepa — oʻrta asr shahar harobasi (mil. 5—18-asrlar). Qashqadaryo vodiysining oʻrta qismida, daryodan 1 km chamasi uzoqlikda. Chim qishlogʻi chekkasida joylashgan. 1964—66-y.larda Qashqadaryo arxeologiya-topografiya ekspeditsiyasi tomonidan (N. I. Krasheninnikova, S. B. Lunina) oʻrganilgan. K. 3 qismdan — ark, shahriston va raboddan iborat. Ark (bal. — 20 m) deyarli toʻgʻri toʻrtburchak shaklida (190x175 m), shahriston gʻarbdan sharqqa choʻzilgan, uz. 450 m, kengligi — 350 m. Arkka qiya yoʻlka (pandus) orqali koʻtarilganlar. Arkdan ilk oʻrta asrlarga oid sopol idishlar topilgan. Hozirda ark ichidagi tepalik qabristonga aylantirilgan. K.dan topilgan terrakota (sopol) taxtachada 2 shoxli bosh kiyim kiygan, soʻl qoʻlida dumaloq meva (olma) tutgan, oʻng qoʻlining panjalarini ochgan holda baland koʻtargan bir shaxsning tasviri (mil. 5-asr) aks etgan.

 Adabiyot 
 Lunina SB., Goroda Yujnogo Sogda v VIII—XII vv., T., 1984.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qashqadaryo viloyati
Kamakura

thumbnail
Kamakura — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.da. Aholisi 170,3 ming kishi (1990-yillar oxiri). Kino sanoati rivojlangan. Mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. K. — shahar-muzey. 12-asrda qad. Yaponiya poytaxti oʻrnida vujudga kelgan. 1333-yilgacha "Kamakura davri" harbiy hukmdorlari poytaxti boʻlgan. Buddaviylar ziyorat markazlaridan. Milliy boyliklar muzeyi va b. muzeylar bor. Shaharda buddaning yirik bronza haykali (13-asr) saqlangan. Dengizboʻyi kurorti, turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Kamalak

Double-alaskan-rainbow|thumb|

Kamalak — osmon gumbazida rang-barang boʻlib koʻrinadigan yoy; yorugʻlikning atmosferadagi yomgʻir tomchilarida sinishi, qaytishi va difraksiyasi natijasida yuz beradi. Yomgʻir yogʻib oʻtgach, Quyoshga qarama-qarshi tomonda hosil boʻladi. Quyosh ufqqa qancha yaqin boʻlsa, kamalak shuncha katta koʻrinadi. Kamalakning burchak radiusi 42° ga teng, tashqi qismi qizil, ichki qismi binafsha rangda koʻzga tashlanadi; unda boshqa ranglar toʻlqin uzunligiga qarab joylashadi. Ayrim vaqtlarda atmosferada qoʻshaloq kamalak ham kuzatiladi. Qoʻshimcha kamalak ichki qizil qismining burchak radiusi 50° ga teng. Baʼzan, atmosferada ayni bir vaqtda 3 tadan 6 tagacha kamalak hosil boʻlishi mumkin)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kamalak
Kamalak-tv

„KAMALAK-TV“ — Oʻzbekiston Respublikasida aholi va tashkilotlarga telekommunikatsiya xizmati koʻrsatuvchi Oʻzbekiston — Amerika qoʻshma korxonasi. Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan Respublika radioaloqa va televideniye i.ch. birlashmasi (Aloqa vazirligi) va AQSH tomonidan Interneyshnl Tellssll IPK kompaniyasi 1992-yil tashkil qilgan. „K.-TV“ — yuqori sifatli sunʼiy yoʻldosh televideniye tizimi. „K.-TV“ oʻz faoliyatini televideniye xizmatlari koʻrsatishdan boshladi. Amerika tomoni qoʻshma korxonaga efir-kabelli televideniyening zamonaviy texnologiyasi va jihozlari tizimini yetkazib berdi (bu tizim jaqonda MMDS belgisi bilan maʼlum). „K.-TV“ kabel boʻyicha mijozlar (abonentlar) ga 1993-yil 8 ta televizion kanal boʻyicha xizmat koʻrsatgan, 2002-yilda bu koʻrsatkich 20 televizion kanalga yetdi. Bu kanallar boʻyicha sutka mobaynida butun dunyodan oʻzbek, rus, ingliz, nemis, fransuz, koreys va b. tillarda 28 sunʼiy yoʻldosh das olib koʻrsatiladi. „K.-TV“ olib uzatadigan kanallar orqali esa yangi axborotlar, filmlar, sport musobaqalari, voqealar sodir boʻlayotgan joylardan toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatuvlar, musiqa das, iqtisod va siyosatga doir maʼlumotlar, hayvonot va oʻsimlik dunyosi, multfilmlar va b. qiziqarli dasturlar olib koʻrsatiladi. „K.—TV“ tizimiga yakka abonentlar ham, jamoa abonentlar ham, korxonalar ham ulanishi mumkin. Uning abonentlari soni — 30 mingdan ortiq (2002). „K.TV“ orqali uzatiladigan signallar kodlab qoʻyiladi va abonentlar televizorlariga maxsus qurilmalar oʻrnatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Televideniye
Kamar

Kiyim-kechak 

 Belbogʻ (kiyim), beliga taqiladigan charm yoki mato tasma
 Chempionlik kamari, asosan, jangovar sport da qoʻllaniladigan kubok turi
 Rangli belbogʻlar, masalan, qora kamar yoki qizil kamar, jang sanʼati bilan shugʻullanuvchilar tomonidan kyu reyting tizimidagi darajani bildirish uchun kiyiladi.

 Geologiyasi 

 Orogen soʻzining sinonimi (masalan, orojenik kamar)
 Yashil tosh kamar
 Magmatik jinslarning keng miqyosli chiziqli yoki egri chiziqli qatori (masalan, Transkandinaviya magmatik kamari)
 Keng miqyosli chiziqli yoki egri chiziqli foydali qazilmalar konlari (masalan, Boliviya qalay kamari)
 Metamorfik kamar
 Juftlashgan metamorfik kamarlar

 Mexanik va avtomobilga aloqadorligi 

 Tasma (mexanik), bir nechta aylanadigan vallar bogʻlash uchun ishlatiladigan materialning halqali chizigʻi
 Konveyer tasmasi, yuklarni qattiq yoʻl boʻylab tashish uchun qurilma
 Belt manlift, bino yoki don elevatoridagi qavatlar oʻrtasida odamlarni koʻchirish uchun qurilma.
 Xavfsizlik kamarlari, avtomobillarda va samolyotda xavfsizlik moslamasi
 Vaqt kamari, ichki yonish dvigatelining bir qismi
 Serpantin kamar, yonish dvigatelining aksessuarlarini harakatga keltiring.
 Kamar yoʻli, Caterpillar uslubidagi transport vositalarida ishlatiladigan yoʻl turi
 Tasmali zirh, harbiy kemalarning tashqi korpusiga yoki ichiga qoplangan ogʻir metall zirh qatlami
 Kamar (oʻqotar qurollar), M240 va Mk 48 kabi yengil pulemyotlarda ishlatiladigan oʻq-dorilar turi.
 Chelik kamar, mashina qismlari va konveyerning poʻlat kamarining bir turi

 Joylashuvi 

 Belt, Shimoliy Gollandiya
 Belt, Montana, Amerika Qoʻshma Shtatlari
 Belt Parkway, Nyu-York shahri atrofidagi bir qator avtomobil yoʻllari, Amerika Qoʻshma Shtatlari
 Daniya kamarlari, Daniya va uning atrofidagi bir nechta boʻgʻozlar:
 Ajoyib kamar
 Kichkina kamar
 Fehmarn kamari
 Qoʻshma Shtatlar va boshqa joylarda bir nechta norasmiy ravishda aniqlangan choʻzilgan mintaqalarning har biri
 Belts, Bălţi ning Yahudiy nomi, Moldova
 Il-Belt, Vallettaning Maltacha nomi, Malta

 Astronomiyaga oid kamarlar 

 Asteroid kamari, Quyosh tizimining Mars va Yupiter oʻrtasidagi hududi
 Gould Belt, Quyosh tegishli boʻlgan mahalliy spiral qoʻlni ifodalovchi yulduzlarning qisman halqasi
 Kuiper kamari, quyosh tizimining Neptun orbitasidan tashqaridagi hududi
 Orion kamari

 Familiyasi boʻlgan odamlar 

 Tomas Belt (1832-1878), ingliz geologi va tabiatshunosi
 Frensis Uolter Belt (1862-1938), avstraliyalik dengiz qoʻmondoni, huquqshunos va tadqiqotchi
 Filipp Belt (1927-2015), amerikalik pianino quruvchisi
 Brandon Belt (1988-yilda tugʻilgan), amerikalik beysbolchi
 Dastin Belt (1987-yilda tugʻilgan), amerikalik musiqachi, prodyuser va aktyor

 Boshqa maqsadlarda foydalanish 

 Bel bogʻlash (musiqa), qoʻshiq aytish texnikasi
 Kamar, 1989-yilda erotik drama filmi
 Yahudo kamari, otashin
 Yashil kamar, erdan foydalanishni rejalashtirishda qoʻllaniladigan siyosat va erdan foydalanish belgisi
 Kamar muammosi, matematika muammosi
 Belt Superguruhi, mesoproterozoy choʻkindi jinslari guruhi
 Belt Publishing, Amerika nashriyoti

 Yana qarang 

 Balteus (aniqlash)
 Turkum:Kamarlar (kiyim-kechak)
 Kamar ostida
 Beltway
Kamar (belbogʻ)

Kamar — kiyim ustidan belga taqiladigan toʻqali belbogʻ, enli tasma. Oʻrta Osiyo xalqlarida qadimdan mavjud boʻlib, koʻpincha aslzodalarning hashamdor kiyimlarining tarkibiy qismiga kirgan, shuningdek, harbiylar va ovchilar ham taqqan. Kamarlar uzun kiyim (toʻn, chopon) ustidan belga taqilgan hamda qilich, xanjar va b. qurollarni osishga xizmat qilgan. Charm, baxmal va boshqa matodan tayyorlangan Kamarlarga kashtalar tikib, zargar ustalar chizma, kandakori, shabaka, bosma, sovotkori usulida ziynatlagan yirik shaklli (dumaloq, guldasta, yarim yoy, bodom va boshqa) toʻgʻnogʻichlar qadab bezalgan. Bunday hashamdor Kamarlar urfdan qolgan. Hozir Kamarlar asosan, charm, zarbof va b. matolardan tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kiyim
Kamau

Kamau, Kamo — Hindixitoy jan.dagi yarim orol, Vyetnam hududi. Jan. Xitoy dengizi bilan Siam qoʻltigʻi oraligʻida. Mekong deltasidan jan.gʻarb tomon 180—200 km gacha dengiz ichkarisiga kirib borgan. Mangra oʻrmonlari, botqokliklar bor. Sholi ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamba

Kamba, akamba – Keniyadagi xalq. Bantu xalqlari guruhiga kiradi. Umumiy soni 3,25 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Akamba tilida soʻzlashadi. Negroid irqiga mansub. Dindorlari xristian-katoliklar, shuningdek, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Xalqlar
Kambalasimonlar

Kambalasimonlar (Pleuronecti-formes) — suyakli baliqlar turkumi. Voyaga yetgan davrida tanasi asimmetrik siqilgan, yapaloq boʻladi. Uzunligi 6 sm dan 4,7 m gacha, vazni bir necha g dan 330 kg gacha. Jabra pardasi 6—7 nurli. Suzgich pufagi boʻlmaydi, suzgich qanotlarida tikanlari, odatda, rivojlanmagan, qorin suzgichlari 5—6 nurli, tangachalari sikloid yoki ktenoid tipda. Ikkala koʻzi ham boshining bir tomonida; bosh suyagi, juft suzgichlari, ogʻzi, nerv va ichki organlari asimmetrik tuzilgan. 7 oila (jumladan, kambalalar, botussimonlar, dengiz tillari va b.), 500 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi. Arktikadan subantarktikagacha boʻlgan barcha dengizlarda tarqalgan. Dengizning sayoz qismida suv tubida yashaydi. Zoobentos bilan oziqlanadi. Yirik , mas, paltuslar va 6. yirtqich (baliklarni yeydi) ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil