Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Klounada

Klounada (ing. clown, lot. colonus — qoʻpol odam) — sirk janri, ekssentrika, buffonada, grotesk, taqlid vositalari asosida komik obraz yaratish sanʼati. Uning eng yaxshi namunalari ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlib, hayotning salbiy tomonlarini fosh etadi. K.lik sanʼatiga harakatning soʻzga nisbatan ustunligi, voqeani boʻrttirib koʻrsatish, sirkning badiiy ifoda vositalaridan keng foydalanish kabi xususiyatlar xosdir. K. shartli ravishda uchta asosiy yoʻnalish (pantomima, soʻz va musiqali K.)ga boʻlinadi.

Sirkning alohida janri sifatida K. 19-asrning 1-choragida shakllangan. Birinchi mashhur kloun J. B. Oriol boʻlgan (Olimpiya teatr-sirki, 1834 i.). Yevropa va rus sirkida hajviy, kulgili, hazilmutoyibali koʻrinish va sahnalarni bajaruvchilar Beliy kloun va Rijiy kloun deb yuritilgan.

Oʻzbekistonga K. sanʼati 19-asrning oxirlarida kirib keldi. Gastrolga kelgan sirk jamoalarida tomoshalar klounlar tomonidan turli qiziqchilik, fars, pantomimalar bilan bezab koʻrsatilgan va ular mahalliy tomoshabinlarda katta qiziqish uygʻotgan. Anʼanaviy oʻzbek teatri aktyorlari — masharaboz va qiziqchilar sirk klounlari bilan ijodiy aloqa oʻrnatganligi natijasida ularning repertuari zamonaviy K.lar bilan boyidi va ular sirk maydoniga qadam qoʻydilar. Yusufjon qiziq Shakarjonov, Usmon qori Raimbekov, Orifjon Toshmatov, Zokirjon Ovulov, Ibrohim qiziq Teshaboyev va boshqa Ular rus klounlaridan koʻchirma qilmay, balki ijodiy yondashganlar. Natijada oʻnlab yaxshi tanilgan sirk K.lari asosida milliy K. namunalari ("Asalari", "Durbin", "Shayton", "Sartarosh", "Aka-uka", "Boks" va boshqalar) yaratilgan. Oʻzbek K.si asta-sekin dorbozlar sanʼatiga ham singib bordi.

20-asrda oʻzbek K.sining rivojlanishiga K. Zarifov, M. Zarifova, A. Yusupov, O. Toshkanboyev, E. Parpiyev, N. Nurmatov, G. Zastavnikov, X. Musin, F. Sharifboyev, N. Hakimovlar katta hissa qoʻshishgan. Ular masharaboz va qiziqchilik anʼanalarini zamonaviy sirk bilan uzviy bogʻlab, oʻzbek K.sining eng yaxshi namunalarini yaratishdi va ularni jahon sirki maydoniga olib chiqishdi. Hozirgi kunda K. janrida J. Toshkanboyev, U. Zarifov, F. Qoraboyev va boshqa samarali ijod qilmokdalar. Milliy K.lar xalq anʼanaviy sirk guruhlari dasturidan ham oʻrin olgan. Sirk masharabozlarining sahnaviy chiqish matni ham K. deb yuritiladi.

Poʻlat Toshkanboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klotssh gʻoʻzasi

Klotssh gʻoʻzasi (Gossypium Klotzschianum Anderss) — yovvoyi gʻoʻza turi. Xromosomalar soni 2p=26, genomi D3_k, 1853-yilda kashf qilingan. Birinchi marta Anderson taʼriflab bergan. Vatani — Galapagos orollari. Orol qirgʻoqlaridagi toshloq yerlarda oʻsadi. K.gʻ. yumshoq, kalta tuklar bilan qoplangan koʻp yillik buta. Boʻyi 4 m cha, hosil shoxlari kalta, baʼzan qoʻshaloq boʻla-di, oʻsuv shoxlari kuchli rivojlangan. Koʻsagi 3 va 5 chanoqli, mayda, uzunchoq sharsimon, yuqoriga qarab toraygan, uchi toʻmtoq. Har bir chanogʻida 6 tadan chigiti bor. Chigitp mayda, kalta qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan. Chigit qobigʻi qattiq, toshchigit. K.gʻ. qurgʻoqchilikka chidamli, qatʼiy fotodavriy oʻsimlik. Davidzon gʻoʻzasi bilan chatishib pushtli, Meksika fasi, peru gʻoʻzasi bilan puch chigitli, raymond gʻoʻzasi bilan bepusht duragay hosil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klub

Klub (ing. club) — bir maqsad yoʻlida uyushgan (maslakdosh, hamkasb) kishilarning siyosiy, ilmiy, badiiy, sport va boshqa sohalar boʻyicha shugʻullanishi, koʻngilli dam olishi uchun xizmat qiladigan madaniy-maʼrifiy muassasa, jamoat tashkiloti. Dastlab Angliya (16-asr)da vujudga kelgan. Fransiya (18-asr)da burjua inqilobi davrida keng tarqalgan, turli maslakdoshlar (mas, yakobinchilar) uchrashib turadigan K.larda siyosiy masalalar muhokama qilingan. Rossiyada birinchi K. Peterburg (1770)da "Ingliz klubi" nomi bilan tashkil qilingan. Ishchi Klublari dastlab Angliya (1800)da, keyinchalik Rossiya (1905—07)da tashkil topgan.

Oʻzbekistonda birinchi Klub rus badavlat kishilari, harbiylar, amaldorlar va boshqa uchun tashkil etilgan (1869). K. aʼzolari va ularning oilalari uchun bal, maskarad va raqslar hamda vokal va adabiy kechalar, dramatik koʻrsatuvlar tashkil qilingan. Ishchi Klublari dastlab Toshkent (1924)da tashkil topgan. 30-yillardan fabrika va zavodlar qoshida, kolxoz va sovxoz markazlarida ishchi-yoshlar Klublari bir xil loyihalar asosida qurila boshladi. Unda tomosha zali (sahnasi bilan), toʻgarak mashgʻulotlari uchun xonalar, kutubxona va boshqa boʻlgan. Ya na q. Madaniyat saroylari va uylari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kluj universiteti

Kluj universiteti, Babyesh-Bolyay nomidagi Kluj universiteti — Ruminiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. Kluj-Napoka shahrida. 1872-yil venger (major) universiteti sifatida tashkil topgan. 1919-yildan Ruminiya universiteti. Mexaniqa, matematika, fizika, kimyo, biologiya, geografiya, falsafa, tarix, filologiya, huquq, iqtisod va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 6 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1972-yil tashkil etilgan)da 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ruminiyadagi universitetlar‎
Kluj-napoka

Kluj-napoka - Ruminiyaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kluj judetsining maʼmuriy markazi. Samesh daryosi sohilida joylashgan. Mamlakatning yirik sanoat va muhim madaniy markazi. Aholisi 332,5 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (asosan, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar ishlab chiqarish) va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, mebel, kimyo, tamaki, chinni, keramika, farmatsevtika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Un-t (1872-yildan) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, Ruminiya Fanlar akademiyasi ning filiali va boshqa ilmiy tadqiqot muassasalari, tarix, etnografiya va badiiy muzeylar, botaniqa bogʻi bor. K. qadimgi qalʼa oʻrnida vujudga kelgan. Dastlab 1173-yilda tilga olingan, 1316-yildan shahar. Meʼmoriy yodgorliklaridan San-Mixail cherkovi (14—15-asrlar), universitet binosi (19-asr) va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ruminiya shaharlari
Klyukva

thumb
Klyukva — brusnikadoshlar oilasiga mansub doim yashil buta oʻsimliklar turkumi. Poyasi yer bagirlab oʻsadi, bargi mayda, qalin. Guli qizgʻishpushti, gulbargi va kosachabarglari 4 ta. Mevasi — tuk, qizil rezavor-meva. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada 4 turi bor. Klyukva mevasi qimmatbaho ovqat mahsuloti boʻlib, tarkibida limon, benzoat va boshqa kislotalar, pektin moddalar, vaksinini glikozidi, vitamin S va R bor; oziq-ovqat va likyor-araq sanoatida koʻp ishlatiladi. Mevasi va ekstrakti issiqni pasaytirish, lavshaga qarshi, antibiotik va sulfanilamidlar taʼsirini kuchaytirish uchun hamda chanqov bosdi ichimlik sifatida ishlatiladi. Klyukva meʼda-ichak yoʻli bezlarining sekretini kuchaytiradi: sekret pasayishidan kelib chiqqan gastritni davolashda ham qoʻllanadi. Shimoliy Amerikada ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Klyuchi sopkasi

Klyuchi sopkasi (rus. - Buloqli togʻ) — Kamchatkaning sharqiy qismidagi harakatdagi vulkan. Yevrosiyoda nisbatan baland (4750 m) va eng faol vulkan. Doimiy qor va moʻzliklar bilan qoplangan. Andezit va bazalt lavalaridan tuzilgan. Stratovulkanlar tipiga kiritiladi. Vulkanning quyi Femida 84 ta yon konus va krater mavjud. Etagida vulkanologik stansiya joylashgan. Soʻnggi 270 yil davomida 50 marotaba kuchli otilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Vulqonlar
Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Klyazma

Klyazma — Rossiya Federatsiyasi Moskva va Vladimir viloyatlaridagi daryo, qisman Ivanovo va Nijniy Novgorod viloyatlari chegarasidan oʻtadi. Oka daryosining chap irmogʻi. Oʻz. 686 km, havzasining maydoni 42500 km². Moskva qirlaridan boshlanib, Meshchyora pasttekisligi boʻylab oqadi. Kordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi Kovrov shahri yonida (quyilish joyidan 185 km) 147 m³/sek. Noyabrda moʻzlab, aprel oʻrtalarida moʻzdan boʻshaydi. Quyilish joyidan 120 km masofada va Klyazma suv omborida kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Moskva viloyati daryolari
Turkum:Vladimir viloyati daryolari
Turkum:Nijnij novgorod viloyati daryolari
Klyasterosporioz

Klyasterosporioz, tyoshikchali dogʻlar — danakli meva daraxtlarida Clasterosporium carpophilun zamburugʻlari qoʻzgʻatadigan kasallik. Daraxtlarning bargi, kurtagi, guli, boʻgʻimlari, mevakurtak va kurtak shoxlari zararlanadi. Barglarda dumaloq och-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻlib, 1—2 haftadan soʻng teshikchalar paydo boʻladi. Novda va kurtaklarda kichkina mayda tiniq toʻq sariq, qizgʻish dogʻlar paydo boʻlib, yoriladi, ulardan tiniq yelimsimon modda ajralib chiqadi. Zararlangan novda va kurtaklar qurib qoladi. Mevalarda ham dastlab mayda qizgʻish dogʻlar, soʻngra zararlangan joylarda yoriqlar, meva poʻstida qora qoʻtirsimon dogʻlar yuzaga keladi. Bu kasallik koʻpincha oʻrik, shaftoli, olcha va gilosga katta zarar yetkazadi. Zamburugʻ, asosan, zararlangan oʻsimlik qoldiqlarida mitseliy yoki konidiya shaklida qishlaydi. Bahorda yogʻingarchilik koʻp boʻlganda kasallik avjlanadi.

Kurash choralari: asosan, koʻzda zararlangan novda va shoxlar kesib, yoqib yuboriladi. Kech koʻzda yoki kurtaklar boʻrtishiga qadar mis kuporosi (3— 4%) yoki nitrafen (3%) purkaladi; kurtaklar boʻrtishiga qadar, daraxt guldan tushishi bilan va undan keyin 15— 20 kun oʻtkazib bordo suyuqligi, mis xlor oksidi, koʻprozan, sineb, kaptan, ftalan kabi foʻngitsidlar eritmasi purkaladi.

Maqsuda Eshonquloyea.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Knidosporidiyalar

Knidosporidiyalar (Cnidos poridia) — parazit bir hujayrali hayvonlar guruhi; ilgari alohida tip yoki sinfga ajratilgan. Bir hujayralilarning hozirgi sistemasiga binoan miksosporidiyalar tipining sinonimi hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Knos

thumb
Knos yoki Knoss (,) — Shimoliy Kritning markaziy qismida joylashgan qadimiy shahar. Egey madaniyati markazlaridan biri. Miloddan avvalgi 3-ming yillik oxirlaridan podsholikning poytaxti. Knos podsholari miloddan avvalgi 16— 15-asrlarda Krit ilk quldorlik davlatining oliy xukmdorlari boʻlgan. Zilzila (miloddan avvalgi 1470), yongʻin (miloddan avvalgi taxminan 1380) natijasida vayron boʻlgan. Ingliz arxeologi A. J. Evans tomonidan olib borilgan arxeologik qazilmalar (1900—30) natijasida Knos xukmdorlarining saroyi ochilgan va "Xoʻjalik arxivi" — yozuvli jadvallar topilgan. Knos axeylar tomonidan bosib olingach (miloddan avvalgi 15-asr 2-yarmi), tanazzulga uchragan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Lyudvigovich Knunyans

Knunyans Ivan Lyudvigovich (1906.22.5 (4.6) — Togʻli Qorabogʻ — 1994) — organik kimyogar. Akademik (1953). General-mayor — muhandis. Piridin yadrosiga turli radikallarni kiritishning yangi usullarini kashf etgan. Etilen oksidini atsetosirka kislota bilan reaksiyaga kiritib, uatsetopropil spirtini olgan. Hozir bu usul V, vitaminini olishda qoʻllanadi. Kaprolaktamning toʻgʻri chizikli polimerlash reaksiyasini ilk bor oʻrgangan. Saraton kasalligining ayrim uchun samarali kimyoviy terapevtik vositalar olgan. Ulardan "lofenal" amaliyotga joriy etilgan. Ftororganik birikmalar ustida muntazam izlanishlar olib borib, bu sohada ilmiy maktabga asos solgan. D. I. Mendeleyev nomli kimyogarlar jamiyati jurnalning bosh muharriri, kimyo ensiklopediyasining tashabbuskori va bosh muharriri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Knyazlik

Knyazlik — knyazlar boshqargan mus-taqil va qaram davlatlar, alohida mulklar. K. sharqiy slavyan va qad. rus davlatlarida 8—9-asrlarda vujudga kelgan. Eng yirik K.lar buyuk K.lar deb atalib, udel (mulk)larga boʻlingan. Rossiyada K.lar markaziy shaharlar nomi bilan atalgan. Mas: Kiyev, Ryazan K.lari, Rus davlatida 12-asrning 2-yarmida K.lar soni koʻpaygan, bu esa mamla-katning kuchsizlanishiga olib kelgan. 15-asr oxiri — 16-asrlarda K.lar markazlashgan Rus davlati tarkibiga kirgan. Rossiya imperiyasida 1809—1917-yillarda Finlandiya Buyuk K. deb atalgan. G'arbiy Yevropada Monako, Andorra va Lixtenshteyn davlatlari hozirgi K. deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Knyaz

Knyaz (rus.) — 1) qabila boshligʻi, davlat yoki alohida mulk hukmdori. K. (nem. Furst) oʻrta ayerlarda Germaniyada maxsus imtiyozlarga ega boʻlgan oliy imperiya aristokratiyasi vakili. Aholisi roman tillarida soʻzlashuvchi mamlakatlarda K. unvoni prince (lotincha princeps — birinchi soʻzidan) soʻzi bilan ifodalanadi. Rossiyada K.larning kattasi — ulugʻ K., qolganlari — viloyat K.lari deb atalgan; 2) avloddan-avlodga oʻtgan faxriy dvoryanlar unvoni; podsho tomonidan alohida xizmat koʻrsatgan amaldorlarga ham inʼom qilingan (18-asrdan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya
Koagulyasiya

Koagulyasiya (lot. coagulum — quyqa, coagulatio — ivish, quyuqlanish) — dispers, ayniqsa, kolloid sistemalarda zarrachalarning oʻzaro birlashib yiriklashgan agregatlar hosil qilishi. K. oxirigacha borsa, loyqa hosil boʻlib, agregatlar choʻkadi yoki yuqori qatlam hosil qiladi. Kolloid sistema tiniklashadi. Ayrim holda K. natijasida gʻovak fazaviy butun sistema boʻyicha tarqalgan koagulyasion (gel) struktura hosil qiladi. K. natijasida sistemaning rangi oʻzgaradi yoki u loyqalanadi. K.ga adsorbsion kuchlar (minimumga intilish) sabab boʻladi. Elektrostatik kuchlar (bir xil zaryadlangan zarrachalarning birbiridan itarilishi) esa unga qarshilik qiladi. K. dispers sistemaning termodinamik beqarorligini namoyish etishidir. K. 2 bosqichda sodir boʻladi: 1) agregativ barqarorlikning yoʻqolishi va zarrachalarning birlashishi (ya sh i r i n K.); 2) hosil boʻlgan zarrachalar agregatlarining choʻkishi (yoki qalqib yuzaga chiqishi) — o ch i q K. Agar K. oʻz-oʻzidan sodir boʻlsa, avtokoagulyasiya deyiladi. Odatda, K. fizik yoki kimyoviy taʼsir natijasida roʻy beradi: elektrolitlar va noelektrolitlar elektr maydoni, harorat, yorugʻlik, yuqori chastotali elektromagnit tebranishlari, keskin siljitish yoki aralashtirish, dispers muhitning oʻzgarishi va boshqa K.ga sabab boʻlishi mumkin. Elektrolitlar taʼsirida K. sodir boʻlishi borasida bir nechta qoidalar mavjud; 1) elektrolitning K.ga sabab boʻladigan minimal konsentratsiyasi — K. chegarasi. U loyqalanishning choʻkma hosil boʻlishi yoki rang oʻzgarishining boshlanishi bilan aniqlanadi; 2) kolloid zarracha zaryadiga qarama-qarshi zaryad saqlovchi elektrolit ioni K.ga sabab boʻlishi mumkin; zaryadi qancha yuqori boʻlsa, uning koagulyasion qobiliyati shuncha koʻp boʻladi (Shulse — Gardi qonuni); 3) organik ionlarda ularning adsorbsiyalanish qobiliyati ortishi bilan K. hodisasi kuchayadi.

K. hodisasi tabiatda va turmushda keng tarqalgan. Tuproq zarrachalarining katta-kichikligi, oqar suvlarning tiniq yoki loyqa boʻlishi ham K.ga bogʻliq. K. oziq-ovqat, dorishunoslik, kimyo, lokboʻyoq sanoatida keng qoʻllanadi. K. tabiatda ham keng tarqalgan, mas, qonning ivishi, oqsillar K.si va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koalitsiya

Koalitsiya (lotincha coalitio — ittifoq) — 1) xalqaro munosabatlarning ayrim masalalarida birga ish koʻrish haqida oʻzaro ahdlashgan davlatlarning siyosiy yoki harbiy ittifoqi (mas, davlatlarning Ikkinchi jahon urushidagi gitlerchilarga qarshi K.si); 2) bir necha siyosiy partiyalarning shu partiyalar vakillaridan iborat hukumat tuzish toʻgʻrisidagi kelishuvi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koatalar

Koatalar, oʻrgimchaksimon qora maymunlar (Ateles) — gajak dumli maymunlar oilasiga mansub maymunlar urugʻi. 4 turi bor. Tanasi 70 sm, dumi 90 sm cha, boshi kichkina, oyoqlari va barmoqlari ingichka, oldingi oyogʻi uzun, bosh barmogʻi boʻlmaydi, daraxt shoxlarini tutishga moslashgan. Janubiy va Markaziy Amerikadagi tropik oʻrmonlarda 10—12 tadan gala boʻlib yashaydi. Har yili bitta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri — 140 kun. Mevalar, oʻsimlik kurtaklari, hasharotlar, qushlar tuxumi bilan oziqlanadi. Juda harakatchan. Oldingi oyoqlari va dumi yordamida daraxt shoxlarini tutib harakat qiladi. Oila yoki gala boʻlib yuradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Maymunlar
Turkum:Sutemizuvchilar
Koauila

Koauila — Meksikadagi shtat, Meksika togʻligining shimoliy qismida, AQSH bilan chegaradosh. Maydoni 151,6 ming km². Aholisi 2,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Saltilo. Yirik shaharlari: Torreon, Monklova, Pyedras-Negras. Relyefining aksari qismi choʻl landshaftli togʻlik, sharqida — sertepa tekislik. Sharqiy Syerra-Madre togʻlari Koauilani Meksika qoʻltigʻidan ajratib turadi. Iqlimi subtropik quruq iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12—16°, iyulniki 24—29°. Shimolidan sovuq havo oqimining kirib kelishi natijasida baʼzan temperatura —10° gacha pasayadi. Yillik oʻrtacha yogʻin 200–400 mm.

Koauila — muhim metallurgiya va sugʻorma dehqonchilik rayoni. Sabinas daryosi havzasi mamlakatning asosiy toshkoʻmir olinadigan rayoni. Koks-kimyo, qora va rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik, kimyo, sement, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi korxonalari bor. Asosiy ekinlari — paxta, bugʻdoy. Ekstensiv chorvachilik rivojlangan. Koauila orqali markaziy shtatlarni AQSH bilan bogʻlovchi muhim magistral yoʻllar oʻtgan."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kobalt rudalari

Kobalt rudalari — tarkibida kobalt boʻlgan rudalar, bunda ajratib olingan kobalt miqdori iqtisodiy jihatdan samarali boʻlishi lozim. Kobalt rudalarining asosiy minerallari: linneit Co3S4 (kobalt 57,96%), kobaltin CoAsS (kobalt 35,4%), skutterudit CoAs3 (kobalt 20,7%), sferokobaltit So (SO), (kobalt 50-55%), safflorit CoAs2 (kobalt 2,23%). Kobalt ning sanoatbop miqdori nikel, mis va temir konlarida boʻladi. Kobaltning rudadagi miqdori juda kam (4% gacha). Asosan, nikel-kumush, mis-kol-chedani, temir va boshqa konlarda birikma holida uchraydi. Kobalt rudalari uch xil: 1) mishyak-kobalt rudalari — asosiy minerallari skutterudit CoAs3 (16% —20% kobalt), shmaltinxloantit (So, Ni) As32 (kobaltinning miqdori 1—5% dan 20% gacha); 2) kobalt aralashgan temir va nikel rudalari — asosiy minerallari — pirit (kobalt 0,01% dan 2,5% — 3% gacha) va pentlandit (kobalt 0,4% dan 2,5% gacha); 3) oksidlangan kobalt rudalari. Asosiy minerallari — eritrin, asbolan va boshqa Kobalt rudalarining dunyodagi zahirasi 6 mln. t dan ortiq. Eng yirik konlari Zambiya, Avstraliya, Indoneziya, Marokash, Kanada, RF (Murmansk viloyati, Krasnoyarsk oʻlkasi), Qozogʻiston, Ukraina va boshqa joylarda topilgan. Oʻzbekistonda hozircha alohida kobalt konlari aniqlanmagan, biroq Olmalikdagi mis-molibden rudalari tarkibidagi pirit mineralida 700—800 g/t kobalt uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Kobalt qotishmalari

Kobalt qotishmalari - kobalt asosidagi qotishmalar. Issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti kichikligi, issiqbardoshligi va korroziyabardoshligi yuqoriligi, magnit xossalari yaxshiligi bilan boshqa qotishmalardan farq qiladi. Kobaltning temir, xrom, nikel, molibden, volfram va boshqa ogʻir metallar bilan qotishmalari keng ishlatiladi. Kobalt qotishmalari kesuvchi asboblar qirralariga va mashina detallariga eritib yopishtiriladigan qattiq: yuqori temperaturada ishlaydigan detallar, mas, turboreaktiv dvigatellarning parraklarini tayyorlashda ishlatiladigan issiqbardosh; doimiy magnitlar, induktivlik gʻaltaqlari tayyorlashda ishlatiladigan magnitli qotishmalarga boʻlinadi. Deformatsiyabop va quymabop qotishmalari ham bor. Deformatsiyabop Kobalt qotishmalari asosini kobalt va xrom (baʼzan, nikel) tashkil etadi. Qotishmaning issiqbardoshligini oshirish uchun unga qiyin suyuqlanadigan elementlar — molibden, volfram, niobiy, uglerod va oz miqdorda bor qoʻshiladi. Deformatsiyabop Kobalt qotishmalarini 1150—1200° gacha qizdirib, havo va suvda toblansa hamda 750—800° gacha qizdirib boʻshatilsa (chiniqtirilsa), mexaniq va issiqbardoshlik xossalari juda yaxshilanadi. Kuymabop Kobalt qotishmalari asosan, karbid fazalar hisobiga mustahkamlanadi. Yetarli miqdorda karbidlar hosil qilish uchun esa qotishmaga uglerod, xrom, molibden yoki volfram, bor qoʻshiladi. Bu qotishmalardan quyilgan detallarning mustahkamligini oshirish uchun ular 735—815° gacha temperaturada qizdirib boʻshatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kobaltin

Kobaltin, kobalt yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga oid mineral, kimyoviy formulasi: CoAsS (Co — 35,4%, As - 45,3%, S - 19,3%). Ni, Fe aralashmalari ham mavjud. Kub sistemada kristallanadi. Rangi oq, pushti donador agregat va kristallardan iborat. Metallsimon yaltiroq. Qattiqligi 5,5; zichligi 6,2 g/sm3. Moʻrt. Elektrni yaxshi oʻtkazadi. Gidrotermal, kontakt-metasomatik konlar temir rudali skarnlar va gidrotermal tomirlarda uchraydi. Oksidlanish zonasida eritringa aylanadi. K. kobalt olinadigan asosiy xom ashyo hisoblanadi. Oʻzbekistonda Chaqilkalon togʻlarida uchraydi, shuningdek, Oqtepa konida ham borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Minerallar
Koban madaniyati

Koban madaniyati - jez davrining oxiri — ilk temir davrining boshlaridagi arxeologik madaniyat (mil. av. 2-ming yillikning oxiri — 1-ming yillikning oʻrtalari). Dastlab (1869) topilgan joy — Shim. Osetiya (RF)dagi Koban qishlogʻining nomidan olingan. Shimoliy Kavkazning markaziy qismeta tarqalgan. Qishloq va qabriston qoldiqlari topilgan. Koban madaniyati manzilgohlaridan jangda ishlatiladigan bolta, mis idish va turli bezak buyumlari — toʻgʻnogʻich, kamar, tugma, bilagoʻzuk va boshqa topilgan. Koban madaniyati aholisi chorvachilik, deqqonchilik, temirchilik bilan shugʻullanishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Kobdo

Kobdo, Jargalant — Mongoliyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Buyant-Gol daryosi boʻyida. Kobdo aymogʻining maʼmuriy markazi. Aholisi 27,9 ming kishi (1999). K. mamlakat gʻarbiy qismining muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Transmongoliya avtomobil magistrali yonida. Qurilish materiallari i.ch, oziq-ovqat, energetika sa-noati rivojlangan. Junga ishlov beruvchi korxona, biopreparatlar fabrikasi, bosmaxona, avtomobillarni taʼmirlash zavodi, teatr bor. Shaharga 1731-yil asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mongoliya
COBOL

COBOL (iborasidan qisqartirilgan; ) — EHM yordamida iqtisodiy-hisob va boshqarish masalalarini yechish dasturini bayon qilishda qoʻllaniladigan dasturlash tili. Algoritmlarni EHMning qandayligiga bogʻliq boʻlmagan shakldagi yaqqol va ixcham qaydi olinishini taʼminlaydi. 1960-yillarda AQShda ishlab chiqilgan. Tilning inglizcha va ruscha variantlari mavjud; shakli matn koʻrinishda boʻladi. COBOL katta hajmdagi axborotlarni kiritish va chiqarish, razryadi oʻzgaruvchan sonlar ustida ishlash, chiqadigan axborotlarni murakkab hisobot shakli koʻrinishida tahlil qilish uchun ishlov beradi. COBOL algolta nisbatan amaliy operatsiyalarning odatdagi tiliga yaqin. COBOLda tuziladigan katta dasturlarni qisqartirish va ularni joylash uchun maxsus vosita borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 

Turkum:Dasturlash tillari
Kobul

Kobul — Afgʻoniston va Pokistondagi daryo. Hind daryosining eng katta oʻng irmogʻi. Oʻz. 460 km, havzasining maydoni 75 ming km² chamasida. Koʻhi Bobo tizmasining yon bagʻridan boshlanadi. Avval togʻlar orasidan oqadi, keyin Jalolobod choʻkmasidan oʻtgach, Peshovar shahri yaqinida tekislikka chiqadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yozda sersuv, oʻrtacha suv sarfi 700 m³/sek. Quyilish joyidan yuqori oqimiga tomon (120 km gacha) kichik kemalar qatnaydi. Sugʻorishda foydalaniladi. GES lar, suv omborlari qurilgan. Daryo boʻyida Kobul, Jalolobod va Peshovar shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Pokistondagi daryolar
Turkum:Afg‘oniston daryolari
Turkum:Jalolobod
Turkum:Kobul
Kobul amirligi

Kobul amirligi - Durroniylar davlati parchalangandan keyin vujudga kelgan afgʻon amirligi (19-asr). Asoschisi — amir Doʻstmuhammadxon. 19-asrning 30-yillarida amirlik hududi shim.dan jan.ga Parvondan Mukurgacha va gʻarbdan sharqqa Bomiyondan Xaybar dovonigacha choʻzilgan. Qulay geografik joylashishi uning yuksalishiga imkon bergan. Kobul amirligini amir boshqargan. Yollanma qoʻshin yordamida amir bosqinchilik urushlari olib borgan, xalq qoʻzgʻolonlarini bostirgan. Afgʻon amirliklari orasida Kobul amirligi eng kuchlisi hisoblanib, 19-asrda Afgʻoniston davlati bir-lashuvi jarayoni markazi boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kobuliy

Kobuliy (taxallusi; asl ismi Mir Sayd) (15-asr) — shoir. Kobul amirlaridan boʻlgan shayx Abu Saidning oʻgʻli. Alisher Navoiyning togʻasi. Navoiy Majolis un-nafois tazkirasida Kobuliyning sheʼriy isteʼdodi yuqori boʻlgani, sheʼrlarining aksariyati turkiy tilda ekanligini alohida taʼkidlab koʻrsatgan. Navoiy tazkirasi orqali bizga Kobuliyning bir tuyugʻi yetib kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Alisher Navoiy
Kobuliston

Kobuliston – Afgʻonistonning shimoli-sharqiy qismida, Kobul daryosi havzasida joylashgan tarixiy viloyat. Markazi – Kobul shahri Kobuliston janubi-gʻarbda Zobuliston bilan chegaradosh boʻlib, „Shohnomada“ bu 2 viloyat nomi koʻpincha yonma-yon zikr etiladi. Baʼzi geograflar Kobuliston bilan Zobulistonni bir viloyat nomi deb hisoblasalar-da, „Shohnoma“ hamda Abulfazl Allomiyning „Oyini Akbariy“ („Akbarshoh qonunlari“) asaridagi maʼlumotlar bu fikrni rad etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Kobuston

Kobuston (Gobuston) - Katta Kavkaz togʻ etagida, Apsheron yarim orol (Ozarbayjon)ning gʻarbidagi pastak togʻli tuman. Atrofdagi qoyatoshlarga turli davrga (mezolitdan oʻrta asrgacha) oid tasvirlar (odamlar, hayvonlar, qayiqlar va boshqalar) tushirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kovak venalar

Kovak venalar — quruqda yashovchi umurtqalilar katta qon aylanish doirasining eng yirik tomirlari. Suvda va qurukda yashovchilarda qonni yurakning venoz boʻshligʻiga, sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilarda yurakning bevosita oʻng boʻlmachasiga olib kelib quyadi. Odamning tomirlar sistemasida yurakning chap qrrinchasidan boshlangan aorta tarmoqlari mayda kapillyarlar boʻlib, kislorodga boy qonni organizmga tarqatadi. Venalar esa kapillyardan yigʻilib, yiriklashib yuqori va pastki Kovak venalar boʻlib, oʻng boʻlmachaga quyiladi. Yuqori va pastki Kovak venalar farq qilinadi. Yuqori Kovak venalar yirik, ammo kalta boʻlib, koʻks oraligʻida oʻng va chap tomonlardagi yelkabosh va qoʻl venalarining qoʻshilishidan vujudga kelgan. U bosh, boʻyin, yelka kamari (oʻng va chap tomon), qoʻl, koʻkrak boʻshligʻi devorlari, orqa miya va uning qobiqlari (qisman), koʻks oraligʻidagi aʼzolardan qon yigʻadi. Pastki Kovak venalar eng yirik tomir boʻlib, IV, V bel umurtqalari roʻparasidagi oʻng va chap yonbosh venalarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Vena yuqoriga koʻtarilib yoʻlda bel, chanoq, oyoq venalari, jigardan chiqqan qopqa vena va qorin boʻshligʻidagi aʼzolar venalarini qabul qiladi. Qopqa vena diafragmadan oʻtib yurakning oʻng boʻlmachasiga quyiladi. U chanoq sohasidagi aʼzolar va devorlaridan, shuningdek, qorin boʻshligʻidagi aʼzolar (jigar, buyrak, buyrak usti bezi) va devorlaridan diafragma, jinsiy bezlar, orqa miya va qisman miya qobiqlaridan hamda oyoqdagi venoz chigʻallardan qon yigʻadi. Yuqori va pastki qopqa venalar qorin devorining orqa va oldingi boʻlagidagi vena tomirlari bilan keng qoʻshilgan. Bu yuqori pastki kovak tomirlarda qon dimlanib qolganda vena qoni qoʻshilmalar orqali yoʻnalishiga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kovak drenaj

Kovak drenaj, krot drenaj — yopiq gorizontam drenaj turi; tuproqdagi ortiqcha grunt suvlarini chiqarib yuborish uchun qazilgan yer osti kovaklari sistemasi. Kovaqlar 0,5—1,2 m chuq.da, diam. 6—20 sm, oraligʻi 2–20 m, nishabi 0,003—0,005° qilib kovak qazish mashinalari bilan qaziladi. Mashina ish organi bilan tuproq ustida kengligi 2—6 sm boʻltan tirqish ochiladi, tigʻli temir silindr-drener bilan uning osti kengaytirilib, boʻshliq hosil qilinadi. Soʻngra tirqishlar maxsus moslama bilan haydalma qatlam chuqurligigacha berkitiladi. Kovak drenaj koʻpincha shoʻr bosgan, ammo ortiqcha namlanmagan (botqoqlanmagan) yerlarda doimiy drenaj bilan birgalikda ishlatiladi. Oʻzbekistonning dehqonchilik zonalarida Kovak drenaj 20-asrning 40- va 60-yillarida sinab koʻrildi, ammo tarkibida koʻp miqdorda chang va qum zarrachalari boʻlgan gruntda kovaqlarning tez oʻpirilishi sababli keng qoʻllanilmadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zinaida Kovalevskaya

Zinaida Mixaylovna Kovalevskaya (1902, Saratov viloyati – 1979.5.11, Samarqand) – Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1964). Qozon rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1922—1927), 1943-yilda I. Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutida sirtdan diplom yoqlagan. 1930-yildan Oʻzbekistonda. 1932—1949-yillarda Samarqand rassomlik bilim yurtida pedagog. Kovalevskaya asarlarida oʻzbek diyori va uning kishilari yorqin boʻyoqlarda nafis aks ettirilgan. Portretlar („Ota portreti“, 1939; „Ona portreti“, 1945; rus rassomlari P. Benkov, 1945; B. M. Teplov, 1952; S. Rakova, 1961 va boshqalar), manzaralar („Eski shahar koʻchasi“, 1945; „Hovuz boʻyidagi choyxona“, 1945; „Urgutda“, 1956 va boshqalar), oʻzbek ayollari tasvirlangan lavhalar („Teatr lojasida“, 1937; „Velosiped musobaqasining gʻolibasi“, 1939; „Xalq ijodi ustalari“, 1947 va boshqalar), natyurmortlar („Natyurmort“, 1955; „Qovoq“, 1961) yaratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:Saratov viloyatida tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:5-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Samarqandda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Sofya Kovalevskaya

Sofya Vasilyevna Kovalevskaya (1850.3(15).1, Moskva – 1891.29.1(10.2), Stokgolm) — rus matematigi, yozuvchi. Peterburg Fanlar Akademiyasi 1-ayol muxbir aʼzosi (1889). V. O. Kovalevskiyning xotini. Matematik maʼlumotni chet elda olgan (1869—74). Differensial tenglamalar va Abel integrallariga oid ishlari uchun Gyottingen universiteti unga falsafa doktori ilmiy unvonini bergan. Stokgolm universitetida dotsent va professor (1883-yildan). Asosiy ilmiy ishlari xususiy hosilali differensial tenglamalarning analitik yechimlariga, qattiq jismlarning qoʻzgʻalmas nuqta atrofida aylanishi va toʻla simmetrik boʻlmagan gidroskopning aylanishi masalalariga bagʻishlangan. Kovalevskaya belletristik asarlar ("Baxt uchun kurash" dramasi, "Nigilistika" romani, "Bolalik esdaliklari" va boshqalar) muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Aleksandr Kovalevskiy

Aleksandr Onufriyevich Kovalevskiy (1840.7(19).11, Latviyaning Dinaburg uyezdi Shustyanka qishlogʻi — 1901.9(22).11, Peterburg) — rus evolyusionisti-zoologi, qiyosiy embriologiya va fiziologiya, eksperimental va evolyusion gistologiya asoschilaridan biri, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1890-yildan), V. O. Kovalevskiyning akasi. Peterburg universitetini tugatgan (1863). Kiyev (1869—74), Novorossiysk (1874—90), Peterburg (1891—94) universitetlari professor, Sevastopol biologiya stansiyasi direktori (1892—1901). K. umurtqasiz xayvonlar (boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, ignaterililar) va xordalilar (lansetnik, assidiya va boshqalar)ning embrioni rivojlanishini oʻrgangan. Umurtqasiz qayvonlarda murtak varaqlari toʻgʻrisidagi taʼlimotni ishlab chiqqan, umurtqali va umurtqasiz hayvonlar rivojlanishi qonuniyatlarining umumiyligini koʻrsatib, ularning evolyusion qarindoshligini isbotlab bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Izbrannie raboti, M., 1951.

 

Turkum:Shaxsiyatlar
Vladimir Kovalevskiy

Vladimir Onufriyevich Kovalevskiy (1842.2(14).8, Latviyaning Dinaburg uyezdi Shustyanka qishlogʻi — 1883.16(28).4, Moskva) — rus tabiatshunosi, evolyusion paleontologiyaning asoschisi. A. O. Kovayayevskiyning ukasi. Peterburg huquqshunoslik bilim yurtini tugatgan (1861). Paleontologiya sohasida tadqiqot olib borgan. Qazilma suyak qoldiqlarini tadqiq qilish asosida ot ajdodlarining evolyusiyasini tushuntirib bergan. Organizmning moslashuvchanlik va moslashmaslik evolyusiyasi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratgan, mezozoy va kaynozoy choʻkma jinslarining stratigrafiyasi masalalarini ishlab chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Sobraniye nauchnix trudov, t. 1—3, M., 1950-60.

 

Turkum:1842-yilda tugʻilganlar
Turkum:1883-yilda vafot etganlar
Turkum:14-avgustda tugʻilganlar
Turkum:28-aprelda vafot etganlar
Fyodor Kovalyov

Fyodor Arxipovich Kovalyov (1890.4.2, Samara — 1965.12.4, Toshkent) — rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Krasnoyarsk, Kuybishev teatrlarida ishlagan. 1929—31 yillarda Toshkent ishchi-yoshlar teatrida, 1931 — 65 yillar Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatrida ishlagan. Oʻsh oʻzbek musiqali drama va Fargʻona oʻzbek musiqali drama teatrlarida ham spektakllar qoʻygan. Eng yaxshi spektakllari: "Platon Krechet", "Arshin mol olon", "Farhod va Shirin" singari musiqali dramalar, "Chio Chio San", "Dubrovskiy", "Faust", "Romeo va Julyetta" kabi operalar va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Kovatok

Kovatok, kovatok doʻlma — masalliklari tok bargiga oʻrab tayyorlanadigan milliy taom. Tayyorlanishi doʻlma usulida. Yogʻliq goʻsht va piyozdan toʻz, murch, qalampir solib qiyma tayyorlanadi. Yangi uzib olingan tok barglari issiq suvda yuviladi va har bir bargga qiyma solib oʻraladi. Oʻralgan K. ipga tiziladi. K. palov shoʻrvasiga goʻsht oʻrnida solib pishirilsa K. palov (tok oshi), qozonga terib shoʻrvada pishirilsa K. doʻlma, manti qasqonda pishirilsa K. manti deb yuritiladi. K. 25 —30 min.da pishadi. K.ni tok bargini konservatsiyalab, qishda ham tayyorlasa boʻladi. 0,5 kg goʻshtga 0,5 kg piyoz, 100—150 dona tok bargi kerak boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Michal Kováč

Kovach Mixal (1930.5.8, Slovakiyaning Gumenne tumanidagi Lyubisha qishlogʻi) — Slovakiya Respublikasining birinchi prezidenti (1993—98). Bratislavadagi Savdo akademiyasi va Iqtisod institutini tugatgan. 1956—89 yillarda bank tizimida ishlagan. Slovakiya moliya vaziri (1989—91), Chexiya va Slovakiya Federativ Respublikasi (CHSFR) Federal majlisi deputati (1990 yildan). "Demokratik Slovakiya uchun" harakati raisi oʻrinbosari (1991), CHSFR federal majlisi deputata va raisi (1992 yil iyundan 31 dekabr gacha).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Kovda

Viktor Abramovich Kovda (1904.29.12, Vladikavkaz — 1991.23.10, Moskva) — tuproqshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1943). Krasnodar qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1927). V. V. Dokuchayev nomidagi Tuproqshunoslik instituti shoʻrlangan tuproqlar laboratoriya mudiri (1931-39), Moskva universiteti professor (1939), tuproqshunoslik kafedrasi mudiri (1953-91), SSSR Fanlar akademiyasining Oʻzbekiston filiali Botaniqa va tuproqshunoslik instituti direktori (1941—42), YUNESKOning Aniq va tabiiy fanlar departamenti direktori (1958—65; Parij), Rossiya Fanlar akademiyasi Agrokimyo va tuproqshunoslik instituti direktori (1970—80).

K.ning asosiy tadqiqotlari Rossiya, Xitoy, Lotin Amerikasi tuproqlarini oʻrganishga bagʻishlangan va jahon darajasida eʼtirof qilingan, shoʻrlangan tuproklarning kelib chiqishi, evolyusiyasi, geografiyasi va melioratsiyasiga, gurunt suvlaridagi toʻz tarkibining shaqllanish qonuniyatlariga, ayrim mintaqalar va Yer sharining quruqlik qismi toʻz balansi masalalari, ularni haritaga tushirish ishlariga bagʻishlangan.

Uning rahbarligida "Jahon tuproq haritasi" nashr qilingan (1979). K. tuproqshunoslikka doir bir necha xalqaro loyihalarga rahbarlik qilgan.

 

 Solonchaki i solonsi, M.-L., 1937; Osnovi ucheniya o pochvax: kn. 1—2. M., 1973; Aridizatsiya sushi i borba s zasuxoy. M., 1977.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kovellin

Kovellin (italyan mineralogi N.Kovelli (1790—1829) nomi bilan atalgan) — sulfidlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi — CuS. Geksonal singoniyali, plastinkasimon. Qattikligi 2—2,5; zichligi 4,6—4,7 g/ sm3. Och zangori yoki koʻkimtir. Kristallari nihoyatda kam uchraydi. Mis, qoʻrgʻoshin-rux va mis-kolchedan konlarining ikkilamchi sulfidlarga boyish zonasida hosil boʻladi. K. xalkopirit, pirit, xalkozin va boshqa tarkibida mis boʻlgan minerallar, yaʼni birlamchi va ikkilamchi sulfidlarning oʻrnini egʻallash yoʻli bilan rivojlanadi. Oʻzbekistonda K. Olmaliq — Qalmoqqir, Saricheka va boshqa mis-molibden konlarida, ayniqsa, keng tarqalgan. K.dan mis olinadigan ruda sifatida foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Minerallar
Covent Garden

thumb|282x282px
„KOVENT-GARDEN“ , „Qirol opera teatri K.-G.“ – Londondagi opera va balet teatri, Angliya opera sanʼatining eng yirik markazi. 

 Tarixi 
1732-yilda tashkil topgan. 1930-yillardan Davlat teatri. „K.-G.“da dastlab dramatik, musiqali va balet spektakllari bilan birga sirk tomoshalari ham namoyish etilgan. 18- a. oʻrtasidan musiqali spektakllar, 1847-yil dan boshlab faqat opera va balet spektakllari qoʻyiladi. Repertuaridan mumtoz (G. F. Gendel, G. Pyorsell, V. A. Motsart, L. Betxoven, K. M. Veber, J. Rossini, G. Donitsetti, J. Verdi, R. Vagner, P. Chaykovskiy va boshqalar) hamda 20-asr, jumladan, Angliya kompozitorlari (F. Dilius, ayniqsa, B. Britten va boshqalar) asarlari oʻrin olgan. 19-asr oxiridan barcha operalari muallif yozgan tilda ijro etiladi. Yevropaning eng mashhur dirijyorlari (G. Maler, F. Motl, B. Valter, O. Klemperer, R. Kubelik, G. Rojdestvenskiy va boshqalar) hamda xonandalari (M. Malibran, J. Grizi, P. Viardo-Garsiya, A. Patti, E. Karuzo, M. Kallas, T. Gobbi, N. Gyaurov, K. Bergonsi, F. Shalyapin va boshqalar) „K.-G.“ spektakllarida ishtirok etgan. Teatr rivojiga Angliya dirijyorlaridan T. Bichem, G. Vud, A. Kouts, Ch. Makkeras, xonandalaridan J. Saterlend, M. Kolyer, G. Jons, G. Evans, P. Glossop, D. Uord va boshqa katta hissa qoʻshgan. 1946-yildan „K.-G.“ sahnasida „Sedlers Uells balle“ truppasi (1957-yildan „Qirol baleti“ nomida) balet spektakllari qoʻyilmoqda. Hozirgi binosi 1858-yilda qayta qurilgan (zali 2200 oʻrinli).
Coventry

Koventri — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Aholisi 302 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim mashinasozlik (avtomobilsozlik, samolyotsozlik, stanoksozlik, elektrotexnika, radioelektronika) markazi. Rangli metallurgiya, kimyo (sunʼiy tola ishlab chiqarish) sanoati korxonalari, universitet bor.

Shahar 1043 i. qurilgan monastir atrofida bunyodga kelgan. 13—17-yillarda savdo va hunarmandchilikning muhim markazi boʻlgan. K. ikkinchi jahon urushi vaqtida nemis fashistlari tomonidan vayron qilingan. 1946-yildan boshlab qayta tiklangan. 14-asrda qurilgan gotika sobori vayronalari fashizm yovuzligi xotirasi sifatida saqlab qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari
Koverkot

Koverkot (ing. covercoat — palto qoplamasi) — diagonal urshshshda jun yoki yarim jun iplardan zich toʻqilgan mato. Bunda arqoq sifatida har xil (oq va qoramtir) tusli ikki ipdan iborat pishitilgan ip, tanda sifatida bir qavat qoramtir ip olinadi. Tayyor mato kulrang-yashil, sargʻish-jigarrang va koʻkish-kulrang tusda boʻladi. K.dan kostyum va paltolar tikiladi. Ip-gazlama tarzida toʻqilgan K.lar ham boʻladi. Ulardan plashlar tikiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kovrak

Kovrak — ziradoshlar (soyabonguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda 45 turi oʻsadi. Sassiq K.ning boʻyi 1 m cha, ildizi sholgʻomsimon, diametri 15 sm cha. Poyasi tik, yoʻgʻon, ichi kovak, yuqori qismi shoxlangan. Ildizoldi barglari bandli, 3 boʻlakli, poyadagilari maydaroq, ketmaket joylashgan. Toʻpguli yirik, sharsimon, diametri 20 sm, yon toʻpgullari maydaroq. Erta bahorda gullaydi. Mevasi — ikki boʻlakli. Choʻllarda oʻsadi. Ildizidan olinadigan yelim (smola)dan astma va baʼzi nerv kasalliklarida ishlatiladigan dori tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Ziradoshlar
Kovrov

Kovrov — Rossiya Federatsiyasi Vladimir viloyatidagi shahar, Klyazma daryosidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi – 162,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). V. A. Degtyaryov nomidagi zavod (yengil oʻt ochar qurollari, mototsikllar va boshqalar), ekskavator zavodi, toʻqimachilik fabrikasi, texnologiya instituti, Vladimir-Suzdal tarix-arxitektura va badiiy muzey-qoʻriqxona filiali bor. K. 12-asrdan maʼlumOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Kovul

180px|thumb|Kovul mevasiKovul, kovar (Capparis spinosa L.) — kovuldoshlar oilasiga mansub yarim buta. Poya va shoxchalari yotiq, bargi tuxumsimon, guli yirik, oq yoki och pushti. Mevasi qizil etli, koʻp urugʻli.

Qrim, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Afrika va Oʻrta dengizning toshloq yerlarida koʻp tarqalgan. Janubiy Yevropada ekiladi. K.ning gʻunchasi, mevasi sirkalab yoki tuzlab ovqatga solinadi. Mevasida 18% oqsil moddalar, 36% cha moy bor. Choʻl va adirlarda, yoʻl boʻylarida, devorlar ustida, ekinlar orasida oʻsadigan kovul koʻp urugʻli rezavor boʻlib, mevalari etdor, uzunligi 2 smga boradi. Iyul-avgust oylarida urugʻlari pishadi. Bu dorivor oʻsimlikning mevalari tarkibida saponinlar, alkaloidlar, 32,9 foiz uglevodlar, 150 mg askorbin kislota, 3,75 foiz moy, ildiz poʻstlogʻida staxidrin alkaloidi mavjud. Kovul yoki kavar oʻsimligi tabiiy holda Oʻrtayer dengizi, Yevropa janubida, Kavkazda, Oʻrta Osiyoda, shu jumladan, Oʻzbekistonda, Pokiston va Hindistonda tarqalgan. Bu oʻsimlik Fransiya, Ispaniya, Italiya, Aljir hamda Kiprda, Gretsiya va Shimoliy Amerikada madaniylashtirilgan boʻlib, landshaftlarning bezagi hisoblanadi. Oʻsimlikning nomi Erondagi Dashti-Kavir choʻli bilan bogʻliq holda atalgan. Chunki kovul bu hududlarda eng koʻp uchraydigan oʻsimlik sifatida ajralib turadi.

Kovul dorivor oʻsimlik boʻlishi bilan bir qatorda oziq-ovqatda ham ishlatiladi. Kovulning gʻunchali novdalari, gʻunchalari, rivojlanayotgan mevalari sirka kislotasida marinovat qilinadi hamda oziq-ovqatda «kaperslar» nomi bilan mashhur dori-darmon koʻrinishida foydalaniladi. Hindular kovulni kobra, kabra yoki kabarra nomlari bilan atashadi hamda oʻsimlik organlari qoʻshib tayyorlangan oziq-ovqatlarni yoqtirib iste’mol qilishadi.

Tabobatda pishgan mevasi, barglari, novda va ildiz poʻstlogʻi ishlatiladi.

May-avgust oylarida ochilmagan gʻunchalari, barglari terib olinadi. yosh, yogʻochlasha boshlagan novdalari va ildizining poʻstlogʻi shilib olinadi, maydalanadi hamda quyoshda yoki 50-60ºC haroratda quritiladi. Poʻstlogʻidan tayyorlangan damlama ishtaha ochuvchi ta’sirga ega. Xalq tabobatida yiringli yaralarni davolash uchun ishlatiladi. Yangi shilingan poʻstlogʻi ogʻrigan tishga bosilganda ijobiy natija beradi. Ba’zan ochiq yiringli yaralarga qoʻyilganda antiseptik ta’sir qiladi. Bundan tashqari oʻsimlikdan stenokardiyada, tireotoksikoz, gemorroyda, qandli diabet kasalligini davolashda ham foydalaniladi.

Ildiz poʻstlogʻidan nastoyka tayyorlash uchun 20 g shilib olingan poʻstlogʻi ustiga 0,5 l qaynagan suv quyiladi, 1-2 soat davomida tindiriladi. Kuniga uch mahal ovqatdan oldin 1/2 stakandan ichiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kovsh

Kovsh — 1) metallurgiyada — eritilgan metall, shlak va shteynlarni qisqa muddat saqlash, tashish hamda qoliplarga quyishda ishlatiladigan poʻlat yoki choʻyan idish. Metall va shteynlar uchun ishlatiladigan K.ning ichi oʻtga chidamli gʻisht bilan terib chikiladi. K.ning 60 kg gacha sigimli dasta-ki, 120 kg sigʻimli osma relslar-monorelslarda tashiladigan, 500 t gacha sigʻimli koʻprik kranlar yoki temir yoʻl aravalarda tashiladigan bor. Alyuminiy sanoatida metallni elektroliz vannalarda olish uchun vakuum K.lari ishlatiladi; 2) kon va qurilish mashinalari (ekskavator, elevator, skreper va boshqalar) da K. kon jinsi, tuproq va boshqalarni umumiy massadan ajratib olish hamda boshqa joyga toʻkish uchun ishlatiladi. Bir kovshli ekskavatorlar K.ining hajmi 0,15—200 m3, koʻp kovshlisiniki — 0,007—7 m3.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Kogay

Nikolay Andreyevich Kogay (1926.14.9, Rossiyaning Primorye oʻlkasi) — tabiiy geograf, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), geografiya fanlari doktori (1972), professor (1974). Oʻrta Osiyo Davlat universitetini (Toshkent) tugatgan (1951). Mehnat faoliyati shu universitetda oʻtgan. Geografiya fakulteti dekani (1975—1983), tabiiy geografiya kafedrasi mudiri (1975—83). Ilmiy faoliyati Oʻrta Osiyo (Turkiston) oʻlkasi hududini regional tabiiy geografik rayonlashtirish, Oʻzbekiston hududini agroiqlimiy sharoitini aniqlash va rayonlashtirish masalalariga bagʻishlangan. Bir qancha xarita va geografik atlaslarni nashr qilinishida qatnashgan. As: Turanskaya fiziko-geograficheskaya provinsiya, T., 1969; Agroklimaticheskiye usloviya selskogo hozyaystva Oʻzbekistona, T., 1975 (hammuallif); Fizicheskaya geografiya Sredney Azii, 1—2 t., T., 1978-1979.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Abram Kogan

Abram Aronovich Kogan (1897.29.5, Moskva — 1982.2.7, Toshkent) — akusher-ginekolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1948), tibbiyot fanlari doktori (1939), professor (1940). Moskva universiteti tibbiyot fakultetini tugatgach (1924), shu fakultet akusherlikginekologiya kafedrasida ordinator (1924—27), aspirant (1927—30), Moskva viloyati rayon kasalxonasida, keyinchalik Moskva tez yordam institutida, 1-Moskva tibbiyot instituti va Butunittifoq eksperimental tibbiyot institutida turli lavozimlarda ishlagan (1930— 39), 1940-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi davolash fakulteti akusherlik-ginekologiya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari akusherlik va ginekologiyaga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Leonid Kogan

Leonid Borisovich Kogan (1924.14.11, hozirgi Dnepropetrovsk — 1982, Moskva) — zamonaviy skripka ijrochilik maktabining yirik namoyandasi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1948). Moskva filarmoniyasida yakkaxon sozanda (1944-yildan), Moskva konservatoriyasining oʻqituvchisi (1952-yildan), professor (1963-yildan), kafedra mudiri (1969-yildan). Romantik yoʻnalishdagi, koʻpqirrali va rang-barang ijro uslubi oʻzining koʻtarinki ruhi, teran falsafiy mazmundorligi, badiiy fikrlash qamrovi kengligi, ulugʻvorligi va, ayni paytda, nozikligi, kuychanligi bilan ajralib turadi. Repertuaridan mumtoz va 20-asr kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. 1951-yildan boshlab jahon boʻylab gastrolda boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sovet Ittifoqi kishilari
Kogeziya

Kogeziya (lotincha cohaesus — yopishgan, birikkan) — bir xil jinsli qattiq yoki suyuq jismlarning molekulalararo taʼsirlashuvi natijasida yaxlit jism boʻlib birikishi. Molekulalararo masofa oshgan sari K. kuchi keskin kamayadi, u gazlarda juda kichik, qattik jismlarda yetarlicha katta. K. jismning mustahkamligini ifodalaydi. Qattiq jism parchalanganda (burgʻilanganda, maydalanganda) yoki suyuqliklar sochilganda, K.ga teskari jarayon sodir boʻladi (qarang Adgeziya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil