Sledge xokkey

Sledge xokkeyi — Amerika inglizchasida Sled xokkeyi nomi bilan ham tanilgan, xalqaro musobaqalarda esa Para muz usti xokkeyi deb yuritiladi — bu nogironligi bo‘lgan sportchilar uchun muz usti xokkeyining moslashtirilgan shaklidir. Sport turi ilk bor 1960-yillar boshida Stokgolm, Shvetsiyadagi reabilitatsiya markazida ixtiro qilingan, va oddiy muz usti xokkeyi qoidalari asosida o‘ynaladi. O‘yinchilar chanalarda o‘tirgan holda maxsus tayoqlar yordamida muz ustida harakatlanadi; bu tayoqlarning uchlarida muzga yopishish uchun metall "tishlar" mavjud. O‘yinlar muz xokkeyi maydonida o‘tkaziladi.

Sledge xokkeyi 1994-yilgi Qishki Paralimpiya oʻyinlaridan buyon Qishki Paralimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Xalqaro Paralimpiya qoʻmitasi (XPQ) ushbu sport turining xalqaro nazoratini oʻzining World Para Ice Hockey boʻlinmasi orqali amalga oshiradi. U 1994-yildan buyon Qishki Paralimpiya oʻyinlarida oʻtkazilib kelinadi va eng mashhur musobaqalardan biri hisoblanadi. 2016-yildan boshlab, XPQ ushbu sport turini "Para muz usti xokkeyi" nomi ostida targ‘ib qilishni boshladi; bu til masalalariga bog‘liq ravishda, Paralimpiya o‘yinlaridan tashqarida sportni yagona nom ostida yuritish maqsadida amalga oshirildi.

Tarixi
thumb|right|Kanada va AQSh erkaklar jamoasi oʻyinchilari 2015-yilgi Slej-xokkey boʻyicha Jahon chaqiriq musobaqasida toʻqnash kelmoqda.

1960-yillarda Shvetsiyalik ikki erkak jismoniy nogironligiga qaramay xokkey oʻynashni davom ettirish istagi bilan slejni ixtiro qildi. Ularning loyihasi ikki konkili metall ramkadan iborat boʻlib, sharsimon to‘p (shayba) pastidan oʻtishi mumkin edi. Ular chang‘ichaga oʻxshagan, velosiped tutqichlari bilan jihozlangan ikkita tayoqni ham ishlatgan. Paralimpiya oʻyinlarida ishlatiladigan slejlar uchun oʻlcham va ogʻirlik boʻyicha qatʼiy talablar mavjud boʻlsa-da, zamonaviy slejlarning asosiy dizayni 1960-yillardagi oddiy bolalar uchun moʻljallangan ilk modelga yaqinligicha qolmoqda. Bu slejlar keyinchalik aynan xokkey uchun moslashtirildi.

Dastlab sportga qiziqish past boʻlganiga qaramay, 1971-yilda Yevropada besh jamoani oʻz ichiga olgan slej-xokkey musobaqalari boshlangan. 1981-yilda Buyuk Britaniya oʻzining ilk slej-xokkey jamoasini tuzdi va oradan koʻp oʻtmay, 1982-yilda Kanada ham jamoa tuzdi. AQSh esa 1990-yilda oʻzining ilk muz usti slej-xokkey jamoasini shakllantirdi. Estoniya va Yaponiya ham 1993-yilda jamoalarini tuzib, sportning rivojlanishiga hissa qoʻshdi. Slej-xokkey 1994-yilgi Qishki Paralimpiya oʻyinlariga kiritildi va ilk oltin medalni Shvetsiya qoʻlga kiritdi. 2010-yildan boshlab slej-xokkey musobaqalari ayollar va erkaklar aralash tarkibda oʻtkazilmoqda. Slej-xokkey Qishki Paralimpiya oʻyinlarining eng mashhur sport dan biriga aylangan.

2016-yil 30-noyabrda Xalqaro Paralimpiya Qoʻmitasi oʻziga tegishli sport uchun "World Para Sports" degan yangi brend ostida yangilanish eʼlon qildi. "Sledge" soʻzi turli tillarda har xil maʼno anglatishini inobatga olgan holda, bundan buyon ushbu sport turi "Para muz usti xokkeyi" deb nomlanishini bildirgan. Tegishli boshqaruv organi esa "World Para Ice Hockey" deb nomlangan.

 Jihozlar 

thumb|right|2014-yilgi Qishki Paralimpiya o‘yinlarida Shayba Arenasining sledge xokkey konfiguratsiyasi: o‘yinchilar zaxira o‘rindig‘i va jazoga mo‘ljallangan qutilarga kirishi uchun kirish joylari muz sathiga tekislashtirilgan. Pol qoplamalari esa muz yoki silliq plastmassadan yasalgan bo‘lib, sanchqilarning shikastlanishining oldini oladi.

Tayanch tayoqlarining bir uchi odatiy muz usti xokkey tayoqlariga o‘xshab qiyshaygan bo‘ladi, ikkinchi uchida esa odatda harakatlanish va siljish uchun ishlatiladigan olti-sakkiz dona metall tishchalar joylashgan. Harakatlanish — bu metall tishchalar yordamida muz yuzasidan itarilib, oldinga siljish orqali amalga oshiriladi. Metall tishchalar haddan ortiq uchli bo‘lishi yoki tayoqdan 1 sm dan ortiq chiqib turishi mumkin emas — bu muzga zarar yetkazmaslik va boshqa o‘yinchilarga shikast yetkazmaslik uchun belgilangan.

Boshqa himoya vositalariga quyidagilar kiradi: yuz niqobi bilan jihozlangan dubulg‘a, yelka va tirsak himoyachilari, boldir himoyachilari va xokkey qo‘lqoplari. Shim va oyoq kiyim esa har bir o‘yinchining ehtiyoji va qulayligiga qarab tanlanadi. Darvozabonlar odatdagi niqob, ko‘krak va qo‘l himoyasi, zarbani qaytaruvchi qo‘lqop va to‘p ushlovchi qo‘lqopdan foydalanadi. Shuningdek, ular xohlasa, oyoq panelidan ham foydalanishlari mumkin. Darvozabon tayoqlari esa pichoqqa yaqin joyda va tayoq tutqichining uchida tishchalarga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, darvozabonlar o‘z jihozlariga o‘zgartirishlar kiritishlari mumkin: masalan, lateral harakatni osonlashtirish uchun sport oyoq kiyimining plastmassa tagliklarini qo‘lqop tashqi tomoniga mahkamlash — keng tarqalgan o‘zgarish hisoblanadi.

thumb|center|Uglerod tolali sledge xokkey tayoqlari

 Qoidalar 
Asosan, muz ustida xokkey o‘ynash qoidalari sledge xokkey uchun ham amal qiladi. Farqlar faqatgina o‘yinchilar foydalanadigan aravacha va sportchilarning jismoniy holatidan kelib chiqadi. Ilk xalqaro qoidalar 1990-yilda yaratilgan bo‘lib, Kanada qoidalaridan asoslangan. Faqat sledge xokkeyga xos bo‘lgan yagona jazolash turi bu “Teeing” bo‘lib, bu raqibga aravachaning old qismi bilan urilish harakatidir. Qo‘l harakatlari cheklangan sportchilarga nogiron bo‘lmagan yordamchi bilan o‘ynashga ruxsat beriladi. Yordamchilar jamoa formasi va himoya anjomlarini kiyishi shart, muz ustidagi o‘rtacha tezlikdan oshib ketmasligi, shuningdek, o‘z himoya zonalarida joylashgan “uy” hududiga (ya’ni darvoza atrofidan yuzlanish nuqtalarining yuqori qismigacha) kirishi mumkin emas.

O‘yin uchta 15 daqiqalik bo‘limdan iborat. Agar asosiy vaqt yakunida durang holat yuzaga kelsa, qo‘shimcha vaqt (overtime) belgilanadi. Agar hal qilinmasa, penalti seriyasi orqali g‘olib aniqlanadi.

 Ayollar sledge xokkeyi 
AQSh ayollar sledge xokkey milliy jamoasi USA Hockey tomonidan boshqariladi. Biroq, Kanada ayollar jamoasi mustaqil tashkilot sifatida faoliyat yuritadi va davlat tomonidan moliyalashtirilmaydi. Ikkala jamoa ham ayollar sledge xokkeyini xalqaro miqyosda targ‘ib qilish uchun asosiy rol o‘ynaydi.

Paralimpiya o‘yinlarida para muz xokkeyi 2010-yildan beri aralash jinsli sport turi hisoblanadi. Biroq, 2022-yilgacha faqat uch nafar ayol sportchi Paralimpiya turnirida qatnashgan: norvegiyalik Britt Mjaasund Oyen (1994-yil; bu musobaqa erkaklar uchun ajratilmagan edi), Lena Schroeder (2018-yil) va xitoylik Yu Jing (2022-yil; faqat bitta o‘yinda ishtirok etgan).

2006-yilda Amanda Ahrnbom Shvetsiya tarkibiga kiritilgan edi, biroq musobaqa faqat erkaklar uchun bo‘lgani bois, o‘yinlar oldidan ishtirok etish huquqidan mahrum etilgan. 2022-yil holatiga ko‘ra, faqat erkaklardan iborat jamoalar 17 nafar o‘yinchini ro‘yxatdan o‘tkaza oladi, ammo agar tarkibda ayol ishtirok etsa, 18 nafar o‘yinchi yuborishga ruxsat beriladi.

Aralash jamoalarda ayollarning ishtiroki sport rivoji uchun muhim qadam sifatida baholansa-da, Paralimpiya o‘yinlaridan tashqarida ayollar sledge xokkeyining rivojlanishi sekin ketayotgani tanqid qilinmoqda. Kanada jamoasi a’zosi Peggy Assinckning fikricha, aralash format aslida ayollar sportining rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. U bunday deydi: “Har doim ‘ular uchun joy bor, shunchaki hali tarkibga kira olishmagan xolos’ degan bahona aytiladi. Ammo to‘liq kontaktli sportda bu juda katta talab.”

Ilk IPC ayollar sledge xokkeyi bo‘yicha xalqaro kubogi 2014-yilda o‘tkazilgan. 2022-yilda esa bu musobaqani Para Ice Hockey Women's World Challenge musobaqasi almashtirdi.