Gender tengsizlik indeksi

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gender_Inequality_Index_2019.svg|thumb|400x400px|Mamlakatlardagi gender tengsizlik indeksi (2019-yil). gender tengsizlik darajasi yuqori, va gender tengligi mutanosib tarzda yuqori.
Gender tengsizlik indeksi (GTI) – gender tengsizligini baholovchi koʻrsatkich boʻlib, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) tomonidan 2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotining 20 yillik nashrida joriy etilgan. BMTTD maʼlumotiga koʻra, ushbu indeks gender nomutanosibligi tufayli mamlakatda yoʻqotiladigan potensial imkoniyatlar miqdorini aniqlovchi oʻlchovdir. Ushbu imkoniyatlar miqdorini oʻlchashda uchta asosiy koʻrsatkichdan foydalaniladi: reproduktiv salomatlik, vakolatlar va mehnat bozoridagi ishtirok. Yangi indeks 1955-yilgi Inson Taraqqiyoti hisobotida joriy etilgan Gender Taraqqiyoti Indeksi (GDI) va Gender Vakolatlari Mezoni (GEM) indikatorlaridagi kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida eksperimental chora sifatida kiritilgan.

 Kelib chiqishi 
Gender tengsizligini bartaraf etishga doir harakatlar natijasida, 1995-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotida Gender Taraqqiyoti Indeksi (GDI) va Gender Vakolatlari Mezoni (GEM) kiritilgan. GDI va GEM Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson taraqqiyoti boʻyicha beradigan hisobotlarida gender tengsizligini baholashdagi asosiy koʻrsatkichlar vazifasini oʻtagan. GDI va GEM indekslari uslubiy va konseptual cheklanilganligi tufayli koʻplab muammolar yuzaga kelganPermanyer, I.,(2011). Are UNDP Indices Appropriate to Capture Gender Inequalities in Europe? , Social Indicators Research, pp. 1-24.

Beneria va Permanyer GDI va GEM oʻz-oʻzidan gender tengsizligini oʻlchovchi asosiy koʻrsatkich emasligini tushuntirib bergan. GDI – bu mamlakat ichidagi rivojlanishni oʻlchaydigan va keyingi gender tengsizligining salbiy koʻrsatkichlarini tuzatuvchi kompozit indeks. GEM ayollarning iqtisodiyotda, siyosatda va qarorlar qabul qilishda hokimiyat vositalariga erishish imkoniyatini oʻlchaydi. Beneria va Permanyerning ikkalasi ham gender tengsizligini aniq koʻrsatmasligi daʼvo qilnmoqdaBeneria, L., Permanyer, I.,(2010).The Measurement of Socio-economic Gender Inequality Revisited, Development and Change, 41:3, pp.375-399. BMTTD maʼlumotlariga koʻra, GDI gender tengsizligini toʻgʻri oʻlchashga qodir emasligi, uning tarkibiy qismlari BMTTD tomonidan qoʻllanadigan inson taraqqiyoti indeksi (HRI) bilan juda chambarchas bogʻliqligi uchun tanqid qilinganUnited Nations Development Programme, (2011).Gender Inequality Index FAQ.

Shunday qilib, Inson taraqqiyoti indeksi va GDI oʻrtasidagi tafovutlar kichik boʻlgan, bu esa gender nomutanosibligi inson taraqqiyoti uchun ahamiyatsiz degan xulosani keltirib chiqaradi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturining taʼkidlashicha, GDI va GEM ham tanqidga uchragan, chunki daromad darajasi olingan daromad komponentida ustunlik qiladi, buning natijasida daromad darajasi past boʻlgan mamlakatlar, hattoki gender tengsizligi darajasi boʻlsa ham, yuqori yoʻrsatkichni qayd etolmaydilar. GEM koʻrsatkichlari rivojlanayotgan mamlakatlarga qaraganda rivojlangan mamlakatlarga koʻproq mos kelishi isbotlangan. 2007-yilgi Jahon Iqtisodiy Forumi ishtirokchilari, jumladan, gender tengligi boʻyicha xalqaro gʻamxoʻrlik kuchayib borayotganligi sababli, ayollarning rivojlanishi davlatlar oʻsishiga taʼsir koʻrsatadigan muhim masala ekanligini tan olganlarFerrant, G., (2010). The Gender Inequalities Index (GII) as a New Way to Measure Gender Inequalities in Developing Countries, SciencesNew York, pp.106-112.

2006-yildan boshlab Jahon Iqtisodiy Forumi oʻzining Global Gender Tafovutlari Hisobotida gender tafovutlari indeksini (GGI) ishlatib keladi. Bu indeks gender tafovutlarini yaxshiroq aniqlash maqsadida mamlakatlarni gender farqlari boʻyicha tartiblaydiHausmann, R., Tyson, L. D., Zahidi, S., (2006). „The Global Gender Gap Report 2006“, World Economic Forum, Geneva, Switzerland. Beneria va Permanyer GGIni faqat ayollar hayotining ayrim jabhalaridagi tengsizlikni qamrab olgani uchun ham tanqid qilgan, shuning uchun uni gender tengsizligining toʻliq boʻlmagan oʻlchovi sifatida koʻrishadiBeneria, L., Permanyer, I.,(2010).The Measurement of Socio-economic Gender Inequality Revisited, Development and Change, 41:3, pp.375-399.

GDI va GEM koʻp tanqidlarga uchraganini hisobga olib, BMTTD ushbu indekslar ayollar duch keladigan nomutanosibliklarni toʻliq qamrab olmaydi, deb hisoblagan. GDI va GEMni isloh qilish maqsadida BMTTD 2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotiga Gender tengsizlik indeksini (GTI) kiritdiUnited Nations Development Programme, (2011).Gender Inequality Index FAQ. Yangi indeks jamlangan oʻlchov boʻlib, BMTTD maʼlumotlariga koʻra, gender tengsizligi tufayli erishilgan yoʻqotishlarni uchta oʻlchovdan foydalangan holda oʻzida qamrab oladi: reproduktiv salomatlik, imkoniyatlarni kengaytirish va mehnat bozoridagi ishtirok. GTI daromad darajasini komponent sifatida oʻz ichiga olmaydi, bu GDI va GEMning eng bahsli tarkibiy qismlaridan biri hisoblangan. Bundan tashqari, u bir oʻlchovdagi yuqori yutuqlarni boshqasida past yutuqlarni qoplab ketishga ham imkon bermaydi.

 Metodologiyasi 
Gender tengsizlik indeksining metodologiyasi Inson taraqqiyoti indeksi baholash uslubiga oʻxshab ketadi. Nazariy jihatdan, ushbu indeks 0 (ayollar va erkaklar oʻrtasida toʻliq tenglik) dan 1 (toʻliq gender nomutanosibligi) gacha boʻlgan oʻlchov shkalasida baholanadi.

Gender tengsizligi indeksini yoʻqotiladigan potentsial inson taraqqiyotining foizi sifatida ham talqin qilish mumkin. Inson taraqqiyoti indeksidan farqli oʻlaroq, gender tengsizligi indeksidagi yuqori koʻrsatkichlar erishilgan natijalarning pastligini koʻrsatadi.

Indekslashda quyidagi 3 ta asosiy mezonga asoslaniladi:

 Reproduktiv salomatlik 
Reproduktiv salomatlik ikkita koʻrsatkich bilan oʻlchanadi: onalar oʻlimi va oʻspirin homiladorligi darajasi. Bunday holda, indeksni hisoblash uchun erkaklar uchun mos keladigan ekvivalenti boʻlmagan salomatlik koʻrsatkichlari qoʻllanadi. Indeksni hisoblash uchun qizlar va ayollarning reproduktiv salomatligi ideal koʻrsatkichlar bilan taqqoslanadi: onalar oʻlimining yoʻqligi va oʻspirin homiladorligi darajasi. Bunda, oʻsmirlik davridagi homiladorlik ayolning kelajakdagi reproduktiv salomatligi va umumiy sogʻligʻiga jiddiy xavf tugʻdirishi asos qilib olingan. Erta homiladorlik ayollar va farzandlari salomatligiga jiddiy xavf tugʻdiribgina qolmasdan, ularning taʼlim olishini cheklaydi. Buning natijasida, ayollar kelajakda kam maoshli ishlarda mehnat qilishlariga toʻgʻri keladi.

 Vakolatlar va imkoniyatlarga egalik 
Indeksning ushbu tarkibiy qismi ham ikkita asosiy faktorga asosan oʻlchanadi: parlamentdagi ayollar va erkaklar sonining nisbati, ayollarning oʻrta va oliy maʼlumotga egalik darajasi.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, 2010-yilda 138 ta mamlakatdan faqat 2 tasida ayollar davlat hokimiyat organlarida faoliyat koʻrsatmaydi. Hisob-kitoblarni amalga oshirishda nol qiymatlar 0,1 foizga oshirildi. Bunda xotin-qizlar parlamentda faoliyat yuritmagan taqdirda ham, ular maʼlum siyosiy taʼsirga ega ekanligi inobatga olindi.

 Iqtisodiy faollik darajasi 
Iqtisodiy faollik aholining ijtimoiy ishlab chiqarishda band boʻlgan, yaʼni ishchi kuchini ifodalovchi qismidagi ayollarning ishtirok eitsh darajasi bilan oʻlchanadi.

 Gender tengsizligi indeksi natijalari 
Dunyo boʻyicha gender tengsizlik koʻrsatkichi qiymati 0,56 ni tashkil etadi, bu yuqoridagi uchta mezon asosida erkaklar va ayollar oʻrtasidagi tengsizlik tufayli yoʻqotish 56 foizga teng ekanligini koʻrsatadi. Ushbu indeksda eng yaxshi natija Niderlandiya ― 0,17 ni tashkil qiladi. Ushbu koʻrsatkich boʻyicha TOP – 5 talikka Daniya, Shvetsiya, Shveysariya va Norvegiya kiradi. Eng past natijalar Yamanda ― 0,85. Rivojlangan IHTT (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti) mamlakatlari uchun oʻrtacha indeks qiymati 0.32, Janubiy Osiyo mamlakatlari uchun ― 0,74.

Afrika, Janubiy Osiyo va Arab davlatlari gender tengsizligining eng yuqori koʻrsatkichlariga ega. Bunda asosiy faktor reproduktiv salomatlikdir. Garchi Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada 30 yoshlardagi ayol onasiga qaraganda sogʻlom, koʻproq bilim va malakga ega boʻlsa-da, ular ish topishda eng katta toʻsiqlarga duch keladi va dunyoning boshqa mintaqalaridagi tengdoshlariga qaraganda jamoaviy faoliyatda kamroq ishtirok etadilar.

 Reyting 
Gender tengligi mukammal boʻlgan davlat yoʻqligi sababli, barcha davlatlar gender tengsizligi tufayli inson taraqqiyotidan maʼlum darajada zarar koʻradi. GTI va Inson taraqqiyoti indeksida qoʻllanadigan oʻlchamlardagi farq shuni anglatadiki, GTI Inson taraqqiyoti indeksining yoʻqolishi sifatida talqin qilinmaydi, lekin oʻz darajasi va HDIdan alohida qiymatga egaUnited Nations Development Programme, (2011).Gender Inequality Index FAQ. GTI foiz sifatida talqin qilinadi va gender tengsizligi tufayli inson rivojlanishining potentsial yoʻqolgan foizi miqdorini koʻrsatadi. 2011-yilda jahon boʻyicha oʻrtacha GTI koʻrsatkichi 0,492 ni tashkil etgan, bu gender tengsizligi tufayli inson rivojlanishining 49,2% yoʻqolganligini koʻrsatadiUnited Nations Development Programme, Gender Inequality Index FAQ’s, 2011. Maʼlumotlar va maʼlumotlar sifati cheklovlari tufayli 2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisoboti 2008-yil uchun 138 mamlakatning GTI reytingini hisoblab chiqqan. 2011-yilgi Inson taraqqiyoti hisoboti shu yilning hisobot uchun 146 mamlakatning GTI reytingini hisoblab chiqishga muvaffaq boʻlganUnited Nations Development Programme, Human Development Report 2011; Sustainability and Equity, 2011.

BMTTD GTI maʼlumotlariga koʻra mamlakatlar reytingi (2019-yil):
GTIITIMamlakatGTI indeksi12Shvetsariya0.02521Norvegiya0.038311Finlandiya0.03948Niderlandiya0.043410Daniya0.04367Shvetsiya0.045614Belgiya0.045723Janubiy Koreya0.047826Fransiya0.04994Islandiya0.0581022Sloveniya0.0631123Tayvan0.0641223Lyuksemburg0.0651211Singapur0.0651418Avstriya0.0691429Italiya0.0691625Ispaniya0.0701719Yaponiya0.0751838Portugaliya0.0791916Kanada0.080206Germaniya0.0842133Kipr Respublikasi0.0862129Estoniya0.086232Irlandiya0.0932414Yangi Zelandiya0.094258Avstraliya0.0972619Birlashgan Qirollik0.1092648Chernogoriya0.1092835Polsha0.1152932Gretsiya0.1162943Xorvatiya0.1163131Birlashgan Arab Amirliklari0.1183153Belarus0.1183314Isroil0.1233434Litva0.1243564Serbiya0.1323627Chexiya0.1363782Shimoliy Makedoniya0.1433873Bosniya va Gersegovina0.1493985Xitoy0.1684028Malta0.1754137Latviya0.1764269Albaniya0.1814345Qatar0.1854451Qozogʻiston0.1904539Slovakiya0.1914617Qoʻshma Shtatlar0.2044690Moldava0.2044856Bolgariya0.2064942Bahrayn0.2125052Rossiya0.2255140Vengriya0.2335274Ukraina0.2345364Quvayt0.2425481Armaniston0.2455543Chili0.24756105Liviya0.2525640Saudiya Arabistoni0.2525658Barbados0.2525962Malayziya0.2536047Bruney0.2556149Ruminiya0.2766255Urugvay0.28862106Oʻzbekiston0.2886262Kosta-Rika0.2886595Tunis0.29665117Vyetnam0.2966770Kuba0.3046860Oman0.3066854Turkiya0.30670125Tojikiston0.3147199Mongoliya0.3227174Meksika0.3227388Ozarboyjon0.3237367Trinidad va Tobago0.3237546Argentina0.3287661Gruziya0.3317758Bagam orollari0.3417866Mavritsiya0.34779104Tonga0.3548079Tailand0.35981111Samoa0.3608295Maldiv orollari0.36982120Qirgʻiziston0.3698493Fiji0.37085124El Salvador0.3838686Ekvador0.3848779Peru0.39588101Yamayka0.39689126Kabo-Verde0.3979086Sent Lyusiya0.4019072Shri Lanka0.40192160Ruanda0.40293114JAR0.4069457Panama0.4079584Braziliya0.4089692Livan0.41197110Beliz0.41598107Boliviya0.41799129Butan0.421100132Gonduras0.42310183Kolumbiya0.428101128Nikaragua0.42810391Jazoir0.429104107Filippin0.43010597Surinam0.436106130Namibiya0.440107103Paragvay0.446108116Misr0.449109102Iordaniya0.450110142Nepal0.452111121Marokash0.45411288Dominika Respublikasi0.455113137Laos0.45911370Eron0.459115122Gayana0.462116100Botswana0.465117144Kambodja0.474118147Myanma0.478119113Venezuala0.479119127Guatemala0.479121107Indoneziya0.480122151Suriya0.482123131Hindiston0.488124185Burundi0.504125173Efiopiya0.517126143Keniya0.518127181Mozambique0.523128119Gabon0.525129150Zimbabve0.527130168Senegal0.533131159Uganda0.535132148Angola0.536133135San-Tome va Prinsipi0.537133133Bangladesh0.537135138Gana0.538135154Pokiston0.538137146Zambiya0.539138170Sudan0.545139165Lesotho0.553140163Tanzania0.556141153Kamerun0.560142174Malavi0.565143138Esvatini0.567144149Kongo Respublikasi0.570145167Togo0.573146123Iroq0.577147182Burkina Faso0.594148158Benin0.612148172Gambiya0.612150175Kongo Demokratik Respublikasi0.617151157Mavritaniya0.634152170Gaiti0.636153162Ivory Coast0.638154189Nigeriya0.642155182Sierra Leone0.644156175Liberiya0.650157169Afgʻoniston0.655158184Mali0.671159188Markaziy Afrika Respublikasi0.680160187Chad0.710161155Papua Yangi Gvineya0.725162179Yaman0.795

 Eng yuqori oʻrindagi 10 ta mamlakat 
2008United Nations Development Programme, Human Development Report 2010; The Real Wealth of Nations, 2010, 2011United Nations Development Programme, Human Development Report 2011; Sustainability and Equity, 2011, va 2012-yillar uchun GTI boʻyicha boʻyicha eng yuqori oʻrinni zabt etgan oʻnta mamlakat:
MamlakatGTI oʻrni 2018GTI oʻrni 2012GTI indeksi 2012ITI oʻrni 2012GTI oʻrni 2011GTI indeksi 2011GTI oʻrni 2008GTI indeksi 2008Niderlandiya4 (0.041)10.045420.05210.174Shvetsiya2 (0.040)20.055710.04930.212Daniya2 (0.040)30.0571530.06020.209Shveysariya1 (0.037)40.057940.06740.228Norvegiya5 (0.044)50.065160.07550.234Finlandiya7 (0.050)60.0752150.07580.248Germaniya19 (0.084)70.075570.08570.240Janubiy Koreya7 (0.048)80.08780.07880.198Fransiya8 (0.051)100.08320100.106110.260Belgiya6 (0.045)90.068****GHS
2018-yil reytingi va qiymati. 2018-yil: 9-oʻrinda Islandiya, 10-oʻrinda Koreya Respublikasi egallagan.

 Roʻyxatga kiritilmagan mamlakat 
Mamlakat台灣性別平等 2012排名全球第2, Liberty Times, 2014-09-23GTI darajasi 2012-yilGTI qiymati 2012-yilHDI reytingi 2012-yilGTI darajasi 2011-yilGTI qiymati 2011-yilGII darajasi 2008-yilGII qiymati 2008-yilXitoy Respublikasi (Tayvan)20,0532340,06140,223

 Eng oxirgi oʻrindagi 10 ta mamlakat 
2008United Nations Development Programme, Human Development Report 2010; The Real Wealth of Nations, 2010, 2011United Nations Development Programme, Human Development Report 2011; Sustainability and Equity, 2011 va 2012-yillar uchun GTI maʼlumotlariga koʻra gender tengligi boʻyicha eng past daraja koʻrsatgan oʻnta davlat:
MamlakatGTI oʻrni
(GII indeksi) 2018GTI indeksi 2012ITI oʻrni 2012GTI oʻrni 2011GTI indeksi 2011GTI oʻrni 2008GTI indeksi 2008Yaman162 (0.834)0.747160 -- -- -- --Afgʻoniston143 (0.575)0.7121751410.7171340.797Nigeriya154 (0.647)0.7071861440.7241360.807Kongo156 (0.655)0.6811861420.7101690.814Liberiya155 (0.651)0.6581741390.6711310.766Markaziy Afrika Respublikasi159 (0.682)0.6541801380.6691320.768Mali158 (0.676)0.6491821430.7121350.799Sierra Leone153 (0.644)0.6431771370.6621250.756Mavritaniya150 (0.620)0.643155 -- -- -- --

 Yana qarang 

 Inson taraqqiyoti indeksi (ITI)
 Global gender farq hisoboti
 Oʻzbekistonda gender tengligi
 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi
 Islom dinida ayol
 BMT

 

 

 2015-yilgi mamlakatlar boʻyicha gender tengsizligi indekslari jadvali

Turkum:Fuqarolik huquqlari va erkinliklari
Turkum:Ayollar huquqlari
Turkum:Gender tengsizlik
Turkum:Statistika
Turkum:WikiAyollar