Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Leyden universiteti

thumb|200px|right
Leyden universiteti – 1575-yil Leyden shahrida shahzoda Vilgelm I (Oranjlik) tomonidan tashkil etilgan Niderlandiyadagi eng qadimiy va yirik universitet. Ilohiyot, huquq, tibbiyot, tabiiy va ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Leyden universitetida 17 mingdan ortiq talaba taʼlim oladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Oʻzining tarixiy asoslari va ijtimoiy fanlarga boʻlgan eʼtibori bilan mashhur boʻlgan universitetdir. Universitetda yettita akademik fakultet va ellikdan ortiq fan boʻlimlari mavjud boʻlib, ularda qirqdan ortiq milliy va xalqaro tadqiqot institutlari joylashgan. Leyden universitetining tarixiy asosiy kampusi kollej shaharchasida mavjud boʻlgan binolardan iborat boʻlsa, Gaagada joylashgan ikkinchi kampusda liberal sanʼat kolleji (Leiden University College The Gaaga) va uning bir qancha fakultetlari joylashgan.

 Kampusi 
Universitetda markaziy kampus yoʻq. Leyden universitetining binolari shahar boʻylab yoyilgan. Baʼzi binolari: Gravensteen binosi juda eski boʻlsa, Van Steenis, Lipsius va Gorleus binolari esa ancha zamonaviyroqdirVier eeuwen geschiedenis in steen. Universitaire gebouwen in Leiden. Leiden, 2005 .

 Kutubxonasi 
Universitet kutubxonasida 5,2 milliondan ortiq kitob va ellik ming dona jurnal mavjud. Shuningdek, unda Gʻarb va Sharq qoʻlyozmalari, bosma kitoblar, arxivlar, bosma nashrlar, chizmalar, fotosuratlar, xaritalar va atlaslar toʻplami mavjud. 2005 yilda Leyden kutubxonalarining biridan Eynshteynning monoatomik ideal gazning kvant nazariyasi haqidagi qoʻlyozmasi topilganBBC NEWS | Europe | Student unearths Einstein paper..

 

Turkum:Niderlandiyadagi universitetlar
Leyko ...

Leyko ... (yun. leukos — oq) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi boʻlib, oq rangga aloqadorlikni bildiradi (mas, leykotsitlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leykobirikmalar

Leykobirikmalar - indigoid, xinoimin, antraxinon, oltingugurtli va boshqa boʻyagichlarning qaytaruvchi muhitda olingan shakllari. Boʻyagichlarning L.ga aylanish jarayonida ulardagi qoʻsh bogʻlar (S=O, C=NR, C=C) yoki oltingugurtli boʻyagichlarda disulfid S—S bogʻlarning qaytarilishi natijasida aromatik qoldiqlardagi bogʻlar tavsifi oʻzgaradi. Mas, xinoid halqalar benzoid koʻrinishiga oʻtadi. Bu jarayon pirovardida boʻyagichlarning rangi ham oʻzgaradi. L.ning aksariyati suvda yaxshi eriydi, odatda, rangsiz yoki och rangli boʻladi. Havodagi kislorod, RO2, S12, N2O2 taʼsirida L. oson oksidlanib boshlangʻich boʻyagichlarga aylanadi. Baʼzi L., mas, leykoxinizarin, leyko-1,4 diaminoantraxinon boshlangʻich boʻyagichlarga nisbatan reaksiyaga shiddatliroq kirishadi. Shu sababli kislotali va dispers boʻyagichlar ishlab chiqarishda oraliq mahsulot sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leykoderma

Leykoderma, leykopatiya — teri pigmenti (melanin)ning kamayishi yoki butunlay yoʻqolishi tufayli terining ayrim joilarida oq mayda doglar paydo boʻlishi. Ilgari boʻlib oʻtgan teri kasalliklari (ekzema, temiratkilar va boshqalar) oqibatida, baʼzi dorilar taʼsirida yoki umumiy kasalliklar (ikkilamchi zahm va boshqalar)ning belgilaridan biri sifatida paydo boʻlishi mumkin. Chin va soxta L. farq qilinadi. Davo kasallikning asosiy sababini bartaraf qilishga qaratiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leykoz

Leykoz (leykemiya) — qon ishlab chiqaradigan toʻqimalarning oʻsma kasalligi, bunda koʻmik zararlanadi va normal qon hosil boʻlishi jarayoni buziladi; qon yaratuvchi aʼzolarda yosh patologik hujayra elementlari oʻsib ketadi, limfa tugunlari va taloq, kattalashadi, qonda oʻziga xos oʻzgarish sodir boʻladi. Kasallik sababi toʻla-toʻkis aniqlanmagan. Leykozning kelib chiqishida virusli, endogen, kimyoviy va radiatsion nazariyalar mavjud. Oʻtkir leykoz, surunkali miyeloleykoz (miyeloid turkumidagi hujayralarning hosil boʻlishi buziladi) va boshqa shakllari farqlanadi. Oʻtkir leykozga intoksikatsiya xos boʻlib, asosan, temperatura koʻtariladi, ogʻiz boʻshligʻi va tomoqda yiringli-yarali jarayonlar, qonsirash kuzatiladi, asab sistemasi izdan chiqishi mumkin. Qon tarkibi oʻzgarib, bunda normo-, erito- va megaloblastlar koʻpayib ketadi. Periferik qonda anemiya, trobotsitopeniya, leykogramma oʻzgarishi, qon yaratilishining toʻsatdan toʻxtashi va boshqalar kuzatiladi. Surunkali leykoz dastlab sezilmasligi mumkin. Quvvatsizlik, bosh aylanishi, koʻp terlash, apatiya, biroz harorat koʻtarilishi roʻy beradi. Bemorning suyaklari zirqirab ogʻriydi, meʼda-ichak faoliyati buziladi; jigar, taloq va limfa tugunlari kattalashadi. Ogʻirroq (terminal) hollarda anemiya, trombotsitopeniya avj oladi. Leykotsitlar, xususan, bazofil va eozinofillar soni ortadi. Qon va suyak punktatida yetilmagan yosh blastlar, koʻmik punktatida krnning limfoid elementlari giperplaziyasn roʻy beradi. Qonda donador leykotsitlar koʻpayadi, baʼzan gemolitik sindrom (qarang Gemoliz) kuzatiladi. Davosi oʻtkir Leykozda va surunkali Leykoz zoʻriqqanda bemor kasalxonada davolanadi. Rentgenoterapiya, quvvatga kiritadigan, kamqonlikka qarshi dorilar buyuriladi, qon quyiladi.

Hayvonlarda ham qon hujayralarining yetilish jarayoni buzilishi (anaplaziya) bilan kechadi. Leykoz bilan qoramol, qoʻy, echki, ot, choʻchqa, it, mushuk, parranda kasallanadi. Hayvonlardan koʻproq sigirlarda, parrandalardan tovuqlarda uchraydi. Kasallikka radioaktiv nurlar, kimyoviy omillar, genetik buzilishlar, gormonlar balan-sining buzilishi va viruslar sabab boʻlishi mumkin. Kasallik hayvon sogʻligʻiga koʻrinarli zarar yetkazmasdan oylab va yillab davom etadi. Koʻpchilik hollarda bitta yoki bir qancha limfa tugunlari, taloq kattalashadi, shuningdek, ovqat hazm qilish buziladi, holsizlanish, oriqlash, sigirlarda sutining kamayishi va shishlar paydo boʻladi. Parrandalarda, koʻpincha, 4 oylikdan katta tovuqlar, baʼzan kurka, oʻrdak, gʻoz va boshqa kasallanadi. Qishloq xoʻjaligiga qoramollarda uchraydigan enzootik Leykoz (limfoleykoz) va Retraviridae oilasiga mansub viruslar qoʻzgʻatadigan turli Leykoz shakllari katta iqtisodiy zarar yetkazadi.

Tashxis klinik belgilarga va labaratlriyada qon analizlariga qarab qoʻyiladi. Oldini olish: sogʻlom xoʻjaliklarda bu kasallikdan himoya choralari koʻriladi. Qoramollar klinik-gemotologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Kasallik aniqlansa, sogʻlomlashtirish tadbirlari koʻriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kasalliklar
Leykokrat jinslar

Leykokrat jinslar (leyko... va yun. kratio — ustunlik) — och rangli minerallarga boy magmatik togʻ jinslari. Jinsdagi rangli minerallarning miqdori meʼyordan kam boʻlsa, nomiga leykokrat soʻzi qoʻshib yoziladi. Masalan, gabbrotsa piroksenning miqdori 40— 50% ni tashkil etishi shart. Agar piroksenning miqdori 25% boʻlsa, u leykokratgabbro deb ataladi. Faqat och rangli minerallardan iborat togʻ jinsi gololeykokrat jinsi deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Petrologiya
Leykoksen

Leykoksen (lepko... va yun. xenos — yot, boshqa) — polimineral agregat, ilmenit, kamroq sfen, perovskit va titanning boshqa minerallari oʻzgarishining mahsuli. Soxta rutil (Fe23+ T13O,)ning kristallik fazasida koʻp uchraydi. Tarkibi va xususiyatlari oʻzgaruvchan. Asosiy komponentlari: TiO2 (80-90% ga yaqin) va Fe2O3(6-15%). FeO miqdori 2% dan kam. Rangi och jigarrang , kulrang , sariqdan oqqacha. Zichligi 3600–4300 kg/m3. Magnitsiz va kam magnitli. Kelib chiqishi, asosan, gipergen. Nurash qatlamlari va sochmalarda keng tarqalgan. Baʼzida gidrotermal sharoit va metamorfizmda paydo boʻladi. Sanoat konlari — ekzogen, asosan, qad. (Ukrainadagi Malishev koni va boshqalar). L. titan xom ashyosining muhim turidir. Titanning ekzogen konlaridan foydalanishda oʻzgargan ilmenit va rutil bilan birga qazib olinadi. Koʻpincha, titanli gubka olishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Leykopeniya

Leykopeniya {leyko... va yun. penia — yetishmaslik) — periferik qonda leykotsitlar sonining kamayishi (1 mm3 qonda 4000 dan kam boʻlishi). Leykotsitlar soni yoki ular shakllarining bir-biriga boʻlgan nisbati oʻzgarishi organizmning umumiy holatiga bogʻliq. Chunki leykotsitlar sonining kamayishi (yoki koʻpayishi) sogʻlom kishilarda ham uchraydi. Mas, issiq vanna qabul qilgan yoki hammomdan chiqqan odamda, sportsmenlarda yoki muntazam ogʻir mehnat bilan shugʻullanuvchi shaxslarda (adashgan nerv tonusi oshib, parasimpatik nervniki pasayganda va boshqa, q. Vegetativ nerv sistemasi) qisqa muddatli L. kuzatiladi. Lekin baʼzi kasalliklar (ich terlama, brutsellyoz, gripp, bezgak)al kon yaratuvchi organlar faoliyatining susayishi natijasida patologik L. roʻy beradi. Amidopirin, butadion, sulfanilamid preparatlar kabi dorilar meʼyori bilan qabul qilinmaganda ham L. kuzatilishi mumkin. L.ga sabab boʻlgan zararli omillar bartaraf etilsa, leykotsitlar soni yana normallashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Kasalliklar
Leykoplastir

Leykoplastir, yopishqoq plastir — kanifol, sariq mum, rux oksid, lanolin, kauchuk va tozalangan benzindan iborat maxsus yopishqoq massa surtilgan yupqa mato (azifon). Eni 1 dan 8 sm gacha, uz. 5 m gacha boʻladi. Teriga jips yopishadi. Yaralarga va operatsiya qilingan joyga koʻyilgan bogʻlovni mahkam ushlab turish uchun ishlatiladi. Bakteritsid L. qam bor (qarang Bakteritsid kogʻoz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leykoplastlar

thumb
Leykoplastlar ( leyko... rangsiz va plastos — yopishtirilgan) — oʻsimlik hujayralari sitoplazmasidagi rangsiz tanachalar, bular asosan oʻsimlikning rangsiz qismlarida boʻladi, ular monosaxarid va baʼzi disaxaridlardan kraxmal hosil qiladi, baʼzi oʻsimliklarda esa oqsil donachalari. (qarang Plastidalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leykotsitlar

thumb|Mikroskop orqali leykotsitlar
Leykotsitlar ( — oq va — hujayra), oq qon tanachalari — odam va hayvonlar qonidagi rangsiz hujayralar; qonning yadroli shaklli elementlari. Yadrosining shakli har xil, shunga koʻra, tayoqcha yadroli, segment yadroli va monotsitlarga ajrati-ladi. Leykotsitlar suyak koʻmigi, limfa tugunlari va taloqda hosil boʻladi. Donali Leykotsitlar (granulotsitlar) va donasiz Leykotsitlar (agranulotsitlar) farq qilinadi. Qonni tekshirganda Leykotsitlarning boʻyalish xususiyatiga qarab, ularni eozinofillar (kislotali boʻyoq—eozin bilan boʻyaladi), bazofillar (asosli boʻyoq — metilen koʻki bilan boʻyaladi) va neytrofillarga (neytral boʻyoqlar bilan boʻyaladi) boʻlinadi, ularning har biri maʼlum bir funksiyani bajaradi. Leykotsitlar qon tomir oʻzanidan chiqib hujayralararo boʻshlikda oʻzicha harakat qila oladi. Ular organizmning yot jismlar kirgan joyiga yetib kelib, mikroorganizmga yaqinlashgach, soxta oyoqlar chiqarib, uni hamma tomondan oʻrab oladi va yutib yuboradi (qarang Fagotsitoz). Organizmni mikroorganizmlardan himoya qilishda qon yaratuvchi aʼzolarning roli katta, bu vaqtda ular koʻplab leykotsit ishlab chiqaradi. Fagotsitozda faqat Leykotsitlargina emas, balki organizmdagi boshqa hujayralar ham ishtirok etadi. Bunday hujayralar makrofaglar deyiladi. Leykotsitlar, makrofaglar, qon va toʻqimalardagi boshqa faol moddalar faqat bakteriyalar hamda kasallik qoʻzgʻatuvchi agentlarni yutib yubormay, balki organizmni jarohat yoki kasallik tufayli nobud boʻlgan hujayralardan, toksinlardan ham tozalaydi. Shuning uchun turli kasalliklarda qonda Leykotsitlar soni anchaoshib ketadi (qarang Qon yaratilishi). 1 mkl qonda, odatda, 4000—9000 leykotsit boʻladi. Ular soni kun boʻyi oʻzgarib turadi, masalan, ertalab Leykotsitlarkam boʻlsa, tushdan keyin koʻpayadi. Leykotsitlarning ayrim protsent jihatdan muayyan nisbatda boʻladi (ahyonda oʻzgarishi ham mumkin), bu nisbat leykotsitar formula deb ataladi. Leykotsitlar sonining ortib ketishi (9000 dan ortiq) leykotsitoz, kamayishi (4000 dan kam) leykopeniya deyiladi. Limfotsitlar va monotsitlar ham Leykotsitlarning bir turi—agranulotsitlarga (donasiz Leykotsitlarga) kiradi. Immunitet vujudga kelishida limfotsitlarning roli katta; ular toksinlarni zararsizlantiradi va antitelolar hosil boʻlishida qatnashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leipzig jangi

Leypsig jangi (1813. 4-7. 10) — rus armiyasining xorijga yurishlari paytida (1813—14), Leypsig shahri yaqinida ittifoqchi Rossiya, Avstriya, Prussiya va Shvetsiya qoʻshinlari bilan Napoleon I armiyasi oʻrtasida boʻlgan jang ("xalqlar jangi"). Jangda ikkala tomondan 500 mingdan ortiq kishi qatnashgan. Napoleon I armiyasi tor-mor etilgan, fransuzlar taxminan 80 ming kishi yoʻqotgan. Bu Germaniya va Gollandiyaning ozod boʻlishiga va Reyn ittifoqining parchalanib ketishiga olib kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leypsig universiteti

Leypsig universiteti — Germaniyadagi qadimgi va yirik universitetlardan biri. 1409-yil tashkil etilgan. Tibbiyot, siyosiy iqtisod, tarix, matematika, fizika, kimyo, biologiya, ilohiyot va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 90 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1543)da 3 milliondan ziyod asar saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vyacheslav Leysek

Vyacheslav Vyacheslavovich Leysek (asl ismi František Václav Lejsek; 1857, Chexiya — 1935, Toshkent) — harbiy kapelmeyster, kompozitor. Praga konservatoriyasini tugatgach, Turkistonga kelib harbiy kapelmeyster boʻlgan (1878). Oʻsha davrdayoq Markaziy Osiyo xalqlari kuylarini toʻplash va puflama cholgʻular orkestri uchun qayta ishlashga kirishgan. L. yaratgan "Osiyocha popurri" (1890) chet ellarda (1891, Chexiyada) ijro etilgan birinchi oʻzbek ohanglariga asoslangan kompozitorlik asarlaridan. 1918-yilga qadar Toshkentdagi "Lira" xor jamiyati, "Turkiston musiqa jamiyati"ni boshqargan. 1920— 30 yillarda Toshkent musiqa texnikumida oʻqituvchilik, "Matbuotchilar" klubida torli cholgʻular orkestriga rahbarlik qilgan. 50 yillik ijodiy faoliyati davomida oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, tatar va boshqa xalqlarning kuy va qoʻshiqlarini toʻplagan, ayrim oʻzbek kuylarini ("Rajabiy", "Munojot", "Boljuvon" va boshqalar) puflama cholgʻular orkestri uchun qayta ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leytenant

Leytenant (frans. lieutenant) — koʻpgina mamlakatlarda kichik ofitserlarning harbiy unvoni. Fransiyada 15-asrda paydo boʻlgan; boshligʻi vazifasini vaqtinchalik bajarib turgan ofitserni Leytenant deb atashgan. 17-asrning 2-yarmidan Fransiya va boshqa Yevropa davlatlari armiya va flotidagi mansab. Leytenant mansabi Rossiya flotida 18-asrning boshidan mavjud boʻlgan. Sobiq Ittifoq qurolli kuchlarida 1935-yillarda Leytenant va katta leytenant, 1937-yillarda kichik Leytenant unvoni joriy qilingan. 

Oʻzbekiston Qurolli Kuchlarida Leytenant, kichik leytenant va katta leytenant unvonlari mavjud. Adliya, bojxona, avtomobil nazorati, ichki ishlar, favqulodda hodisalar vazirligi va boshqalarda ham bu unvon bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yana qarang
Harbiy unvonlar
 

 

Turkum:Harbiy unvonlar
si:Lieutenant
Leytmotiv

Leytmotiv, leytmavzu, leytohang (nemischa: Leitmotiv — yetakchi ohang) — musiqa asarida muayyan badiiy obrazning musiqiy inʼikosi sifatida bir necha marta takrorlanadigan ohang (kuy) iborasi, baʼzida butun kuy yoki garmonik (akkordlar) majmui. Musiqiy-sahnaviy asar (opera, balet, oʻzbek musiqali dramasi va boshqalar)larda, odatda, asosiy qahramonlar, shuningdek, muhim narsa (deylik — ishq, dramaturgik konflikt va boshqalar), muayyan hodisa yoki his-tuygʻu va boshqalarning musiqiy taʼrifi sifatida ishlatiladi. Yevropa musikasida 17-asrdan paydo boʻlib, 19-asrdan boshlab opera (K.M. Veber, M.Glinka, J.Bize, ayniqsa, R.Vagner, N.RimskiyKorsakov va boshqalar), balet (A.Adan, L.Delib, ayniqsa, P.Chaykovskiy va boshqalar), dasturli cholgʻu musiqa (G.Berlioz, R.Shtraus va boshqalar)da keng joriy etilgan. Oʻzbekiston kompozitorlik ijodiyotida turli kompozitorlar tomonidan bir obrazni (mas, Alisher Navoiyni — "Saraxbori Navo" orqali) gavdalantirishda L. tamoyillaridan foydalaniladi. L. ata-masi adabiyot asarlari taxlilida ham syujetning takrorlanadigan holatiga nisbatan, keng maʼnoda esa — odam faoliyatining hukmron omili maʼnosida ishlatiladi. Toʻxtasin GʻafurbekovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Leysin

Leysin (leyko...), aminoizokapron kislota, - monoaminomonokarbon aminokislota (qarang Aminokislotalar); rangsiz kristall modda. Mol.m. 131,18, suyuqlanish temperaturasi 293—295° (parchalanish bilan), sovuq suvda yomon eriydi, 1820-yilda fransuz olimi A.Brakonno muskul toʻqimasidan olgan. Hayvon va oʻsimlik organizmidagi oqsillar tarkibiga kiradi. Odam va hayvon organizmida sintezlanmagani sababli almashtirib bulmaydigan aminokislotalardan biri hisoblanadi. Ovqatda L. boʻlmasa, azot balansi buziladi va yosh bolalar oʻsmay qoladi. Jigar kasalliklari, anemiya, baʼzi psixik kasalliklarni davolashda boshqa aminokislotalar bilan birga ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leysit

Leysit (leyko...) — jins hosil qiluvchi mineral (karkasli alyumosilikatlar tarkibida), kimyoviy tarkibi KAlSi,OJ. Analsimga izostrukturali. Diamorfizm xususiyatiga ega boʻlib, oddiy temperaturada tetragonal, 605° dan yuqorida kub singoniyada kristallanadi. Kristallarining tomonlari toʻgʻri tuzilgan — poliedrik boʻladi. Rangsiz, kulrang , och sariq. Qattikligi 5—6, zichligi — 2,5 g/sm3, moʻrt. Kaliyga boy effuziv va gipabissal togʻ jinslarida uchraydi. Oʻzgarganda soxta leysit, analsit, seritsit, kaolinit, epileysitga aylanadi. Shisha sanoatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leyshmanioz

Leyshmanioz — odam va xayvonlarda uchraydigan kasallik. Koʻproq tropik va subtropik iqlimli mintakalarda qayd etiladi. Leyshmaniyalar qoʻzgʻatadi va iskabtoparlar orqali yuqadi. Infeksiya manbai kemiruvchilar hisoblanadi. Teri leyshmaniozi (qarang Yomon jarohat) va ichki aʼzolar visseral leyshmaniozi farq qilinadi. Visseral leyshmanioz "kalaazar" deb ham yuritiladi. Kasallikning bu turi bilan koʻproq bolalar kasallanadi (birinchi boʻlib kasallik qoʻzgʻatuvchisini topgan ingliz vrachi U.Leyshman nomidan olingan). U surunkali kechadi, ichki aʼzolar jiddiy zararlanadi; dam-badam isitma xuruj qilishi, jigar va taloqning nihoyatda kattalashuvi, anemiya va juda oriklab ketish kasallikka xos alomatlardir. Koʻpincha, oʻlim hollari kuzatiladi. Davolash uchun tarkibida surma bor preparatlar (solyusurmin, stibanol, neostibodan va boshqalar) qoʻllanadi. Oldini olish iskabtopar va kemiruvchilarni qirishdan iborat. Shaxsiy himoya vositasi — repellentlardan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leyshmaniyalar

Leyshmaniyalar (Leishmania) — kinetoplastidlar turkumiga mansub xivchinlilar urugʻi. Uzunligi 2—4 mkm. Ayrim sut emizuvchilar (odam, itlar), sudralib yuruvchilar hujayralarining ichki paraziti. Teri va ichki organlar hujayralarini jarohatlab "yomon yara" (teri leyshmaniozi) va "kalaazar" (visseral leyshmanioz) deb ataladigan kasalliklarni paydo qiladi. Qon soʻruvchi iskaptoparlar orqali tarqaladi. Odam xujayrasida parazitlik kiladigan davrida (leyshmanial davri) xivchini boʻlmaydi, iskaptopar organizmida xivchini qaytadan tiklanadi (leptomonad davri). Odamda 3 turi: teri leyshmaniozini paydo qiladigan tropik L. (L.tropika), teri shilimshigʻini paydo kiladigan braziliya leyshmaniyasi (L.brasilien sis), visseral (ichki) leyshmaniozni paydo kiladigan Donovan Leyshmaniyalar (L.donovani) parazitlik qiladi. Tabiatda L. tarqalishining asosiy manbai yumronqoziqlar hisoblanadi. Oʻzbekistonning ayrim jan. hududlarida tropik L. "yomon yara" paydo qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lek (pul birligi)

Lek — Albaniya Respublikasi pul birligi. 1947-yildan muomalaga kiritilgan. 1 L.=100 kindarkin. Xalqaro ifodasi ALL. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari =129,47 L. (2003, mart).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilLek
Le Korbyuzye

thumb|right|Le Corbusier (1964)

Le Korbyuzye (Le Corbusier — taxallusi, ismi Sharl Eduar Jannere, Jeanneret (1887.6.10, La ShodeFon, Shveysariya — 1965.27.8, Rokbryun — Kap-Marten, Var) — fransuz meʼmori, sanʼat va meʼmorlik nazariyotchisi, rassom, dizayner. Meʼmorlikdagi naturalizm va ratsionalizm oqimi asoschilaridan. 1918-yil purizm nazariyasini ishlab chiqqan. Shaharsozlikda oʻziga xos uslubda "Nurafshon shahar" gʻoyasi (1930) va "modulor" tizimi (1942—48)ni yaratgan. Le. K. loyihalari asosida jahonning koʻpgina mamlakatlari (Fransiya, Yaponiya, Rossiya, Hindiston va boshqalar)da turli binolar qurilgan. Meʼmorlikka oid 30 dan ortiq kitob muallifi. BMT binosi (1946— 47, Nyu-York), Toʻqimachilar saroyi va shahar muzeyi (1954—56, Axmadobod), Chandigarx shahri (Hindiston) bosh loyihasini va undagi binolar (1956— 57)ni yaratdi.

Binolarni tekis tom bilan qoplash, oynalarini ingichka (lentasimon) qilib oʻrnatish, binoning pastki qavatida ochiq tayanchlardan foydalanish, erkin loyiha qoʻllash (Marselodagi turar joylar, 1947—52) Le K. yaratgan loyihalaridan boʻlib, binoning plastik jihatdan muhit erkinligi va egiluvchanligiga intildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leksema

Leksema (yunoncha: lexis — soʻz, ifoda) — til qurilishining leksik maʼno anglatuvchi lugʻaviy birligi. Leksema bildiradigan maʼno soʻzning material qismi: maʼlum tovush kompleksini maʼlum obyektiv voqelikka bogʻlash bilan kishi ongida yuzaga keladigan mazmun-mundarija. Har qanday Leksema oʻzining fonelshlari ifodalagan maʼnosi va grammatik xususiyatlari birligidan iborat. Bunday birlik soʻz va iboralarda mavjud. Ularga nisbatan glossema, lugʻaviy morfema atamalari ham ishlatiladi. Mas, uy Leksemasining leksik maʼnosi. — „kishi yashaydigan bino“, yugurmoq Leksemasining leksik maʼnosi — „bir joydan ikkinchi bir joyga shiddat bilan harakatlanmoq“ va boshqa Shunga koʻra, ular lugaviy (semantik) maʼno jihatdangina emas, balki fonetik va grammatik jihatdan ham oʻrganiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Tilshunoslik
Leksikologiya

Leksikologiya — tilshunoslikning til lugʻat tarkibi, yaʼni muayyan bir tilning leksikasini oʻrganuvchi boʻlimi. Leksikada har bir soʻzni yolgʻiz holda emas, balki boshqa soʻzlar bilan bogʻliq holda oʻrganadi. Leksikologiya tilshunoslikning leksikografiya, frazeologiya, semasiologiya yoki semantika, etimologiya, stilistika hamda soʻz yasalishi haqidagi taʼlimot kabi sohalari bilan chambarchas bogʻliq. Leksikologiyaning asosiy muammolaridan biri soʻzning mustaqil til birligi sifatida mavjudligi masalasidir. Leksikologiyada soʻzlarning maʼno jihatdan oʻzaro bogʻlangan, yaʼni monosemiya, polisemiya, sinonimiya, antonimiya, soʻz maʼnolarining erkin yoki bogʻliq holda boʻlishi kabi masalalari ham oʻrganiladi. Leksika muayyan bir tizim sifatida koʻrilganda, soʻz maʼnolari va tushunchalarning oʻzaro bogʻliq holda boʻlishi koʻzda tutiladi. L. lugʻat tarkibining amalda ishlatilishi va taraqqiyoti qonuniyatlarini, soʻzlarning uslubiy jihatdan tasnifiy tamoyillarini ishlab chiqadi. Shuningdek, soʻzlashuv va adabiy tillarda foydalanish meʼyorlarini, professionalizm, dialektizm, arxaizm, neologizm, leksikalashgan soʻz birikmalarini meʼyorlashtirish kabi masalalarni tahlil etadi hamda bular haqida muayyan xulosalar chiqaradi.Leksikalogiya va morfologiya aynan soʻz oʻrganiladigan maxsus ikki boʻlim hisoblanadi.(Roʻziboyeva Nigora Nurmuhammadovna)

Leksikologiya atama yunoncha 2 soʻzning jamlashuvi natijasida vujudga keladi: „soʻz yoki soʻz uchun“ va- „oʻrganish“. Boshqa maʼnoda „oʻrganish, mulohaza yuritish, tushuntirish, mavzu“ degan maʼnoda ham ishlatilishi mumkin. Etimologiya fan sifatida aslida leksikologiyaning diqqat markazidir. Leksikologiya soʻzlarning maʼnosini va ularning semantik munosabatlarini oʻrganganligi sababli, koʻpincha soʻzning tarixi va rivojlanishini oʻrganadi. Etimologlar qarindosh tillarni qiyosiy usul yordamida tahlil qiladilar, bu tilshunoslarga ajdodlarning fonologik, morfologik, sintaktik va hokazolarni tiklashga imkon beradigan texnikalar toʻplamidir, ularning qarindosh materiallarini taqqoslash orqali zamonaviy tillarning tarkibiy qismlari va kelib chiqishini oʻrganadi.

 
 Tursunov U. va boshqa, Hozirgi oʻzbek adabiy tili, T., 1965;
 Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1-j., T., 1966;
 Mirzayev M.va boshqa, Oʻzbek tili, T., 1970.Bozorboy Oʻrinboyev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leksiya

thumb|Laurentius de Voltolina

Leksiya ( — oʻqish), Maʼruza — oʻquv yurtlarida yoki omma orasida biror mavzu yuzasidan ogʻzaki bayon tarzida oʻtkaziladigan mashgʻulot.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Taʼlim
Leloi

Leloi, Le Txay To (1385.10.9-Teysxin, Markaziy Vyetnam — 1433.1.8) — Vyetnam xalqining Xitoyga qarshi qoʻzgʻoloni rahbari (1418— 27), Dayvyet davlati hokimi (1428— 33), Le sulolasi (1428—1789) asoschi-si. 1427-yilda bosqinchilarni mamlakatdan quvib chiqargan. Xo sulolasi (1400—07) tomonidan amalga oshirilgan islohotlarga oʻzgartirishlar kiritgan. L.L. davrida aholi roʻyxatga olingan, kodeks tuzilgan va armiya qaytadan tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Luis Federico Leloir

Leluar Luis Federiko (1906.6.11 — Parij—1987.2.12) — argentinalik biokimyogar. Buenos-Ayres universitetini tugatgan (1932), Kembrij (1935—36) va Sent Luis (AQSH) universitetlarida ishlagan. Biokimyo tadqiqotlari instituti rektori (1947-yildan), Buenos-Ayres universiteti professor (1962-yildan). Asosiy tadq-iqotlari uglevodlar biokimyosiga oid. Birinchi qand nukleotidi — uridin-difosfatglyukozani (1951), purin va pirimidin hosilalariga taalluqli juda koʻp nukleotiddifosfatqandlarni (NDFqandlar) kashf qilgan (1950—60). Shu kashfiyotlarga asoslanib koʻpgina uglevodlar, jumladan, glikogen (1959) va kraxmal (1960) biosintezi mexanizmini tushuntirib bergan. Nobel mukofoti laureata (1970).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:2-dekabrda vafot etganlar
Le-man

Le-man — Fransiyaning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Sarta daryosi sohilida. Sarta departamentining maʼmuriy markazi va Men tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 150,6 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Avtomobilsozlik, aviasozlik, toʻqimachilik, kimyo sanoati, televizorlar ishlab chiqarish korxonalari, badiiy muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (11—12-asrlar) va cherkovlar (10—14-asrlar) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lemma

Lemma (yun. lemma) — matematikada bir yoki bir necha teoremalarni isbotlashda foydalaniladigan yordamchi jumla (mulohaza). L. atamasini yunon geometrlari kiritgan. Arximed asarlarida koʻp uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lemniskata

Lemniskata (lotincha lemniscatus — lentalar bilan bezatilgan) — yotiq sakkiz sonini eslatadigan yassi egri chiziq; toʻrtinchi va undan yuqori tartibli algebraik egri chiziq; fokuslar Gʻ, (-a, O) va Gʻ2 (a, O)dan masofalari hosilasi a2 ga teng boʻlgan nuqtalarning geometrik oʻrni. Toʻgʻri burchakli koordinatalarda tenglamasi: (x2+y2)2-2a2(x2-y2)—Q, qutbiy koordinatalarda tenglamasi: p2=2a2cos2(p. Birinchi marta Ya.Bernulli koʻrib chiqqan (1694).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lemurlar

Lemurlar, chala maymunlar, makilar (Lemuroidae) — primatlar turkumiga mansub sut emizuvchilar kenja turkumi. Tanasining uz. 12—72 sm, juni qalin, yaltiroq. Tumshugʻi choʻziq, koʻzi va quloklari katta, koʻpchiligining dumi uzun. 2 juft sut bezlari, 9 taga yaqin hid bilish moʻylovi bor. Madagaskar L.ining kalla suyagi choʻziq, boshqa (lorilar)da qisqa. Orqa oyoqlari oldingisidan uzun (ayniqsa, sakrovchi da). Oyoq va qoʻl barmoqlari daraxt shoxlariga osilib yurishga moslashgan. Boʻgʻozlik davri 3— 5 oy. 1 ta bola tugʻadi. Lemursimonlar va lorisimonlar oilasiga boʻlinadi. Tunda faol, kunduzi daraxt kovaklarida yoki uyasida uxlaydi. L.Afrikaning tropik oʻrmonlari, Madagaskar oroli, Jan.-Gʻarbiy Osiyo, Shri Lanka va Zond o.larida keng tarqalgan. L. har xil mevalar, barglar, hasharotlar, qushlarning tuxumi va joʻjasi bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

18-19-asrlardagi lemur tadqiqotlari taksonomiya va namunalarni yigʻishga qaratilgan edi. Lemur ekologiyasi va xulq-atvori boʻyicha zamonaviy tadqiqotlar 1950- va 1960-yillargacha boshlanmadi.  Dastlab 1970-yillarning oʻrtalarida Madagaskardagi siyosiy muammolar toʻsqinlik qilgan boʻlsa, 1980-yillarda dala tadqiqotlari qayta boshlandi. Lemurlar tadqiqot uchun muhimdir, chunki ularning antropoid primatlar bilan boʻlgan ajdodlari xususiyatlari va xususiyatlarining aralashmasi primatlar va inson evolyutsiyasi haqida tushuncha berishi mumkin.  Koʻpgina lemur yashash joylarini yoʻqotish va ov qilish tufayli yoʻqolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Koʻpgina lemur soʻnggi 2000-yil ichida inson faoliyati tufayli yoʻq boʻlib ketgan va ular birgalikda "subfossil lemurlar" deb ataladi.  Bular odatda saqlanib qolgan lemurlardan kattaroq boʻlib, eng kattasi Arxeoindris gorillaning oʻlchamiga teng.  Fady kabi mahalliy urf-odatlar odatda lemurlar va ularning oʻrmonlarini himoya qilishga yordam bergan boʻlsa-da, noqonuniy daraxt kesish, iqtisodiy mahrumlik va siyosiy beqarorlik tabiatni muhofaza qilish harakatlariga toʻsqinlik qiladi. Ushbu tahdidlar va ularning soni kamayib borayotgani sababli, Xalqaro Tabiatni Muhofaza qilish Ittifoqi (IUCN) lemurlarni dunyodagi yuqori yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan sutemizuvchilar deb hisoblaydi va 2013-yil holatiga koʻra barcha lemur ning 90%gachasi yovvoyi tabiatda yoʻq boʻlib ketish xavfiga duch kelayotganini qayd etiladi.  keyingi 20-25 yil ichida. Madagaskarning biologik xilma-xil faunasini koʻrsatadigan eng mashhur tur sifatida, lemurlar Madagaskarning sharqiy qismidagi Atsinanana yomgʻir oʻrmonlari kabi Jahon merosi obʼektlarida Madagaskarda ekoturizmning paydo boʻlishiga yordam berdi. Bundan tashqari, Lemur tabiatni muhofaza qilish jamgʻarmasi va Dyuk Lemur markazi  kabi tabiatni muhofaza qiluvchi tashkilotlar tobora koʻproq mahalliy hamjamiyatlarni barqaror qishloq xoʻjaligi va oʻrmon oʻstirish tashabbuslarini qoʻllashga ragʻbatlantirish, ekologik dasturlar uchun bandlik imkoniyatlarini kengaytirish, lemurni saqlash kabi jamiyatga asoslangan yondashuvlarni amalga oshirishga intilmoqda.  yashash joylari, shuningdek, lemurlar haqida jamoatchilikni xabardor qilish va qadrlashga yordam beradi.
Chala maymunlar

Chala maymunlar (Prosimii) - maymunlar kenja turkumi. Tuzilishi va gavda oʻlchami har xil. Koʻpchiligining keyingi oyoqlari oddingilariga nisbatan uzun. Juni qalin, yumshoq. Koʻz kosalari bir biridan uzoqroqda joylashgan. Burun teshigi burnining uchki qismiga vergulsimon ochiladi. Sut bezlari soʻrgʻichlari 1—3 juft, tishlari 18—38 ta. Miyasi burmalari nisbatan kam. 6 oila 52 turi mavjud. Tropik Afrika (lorisimonlar), Madagaskar oroli (lemurlar, indriysimonlar, qoʻloyokdilar), Osiyo va Malayziya arxipelagida (tupayyasimonlar, lorisimonlar, uzuntovonlar) uchraydi: tungi yoki shomgi, kunduzgi hayvonlar. Koʻpchiligi daraxtda kichik guruh boʻlib, juft yoki yakka holda yashaydi. Hammaxoʻr, boʻgozlik davri 2— 5 oy, 1—4 (koʻpincha 1) ta bola tugʻadi. Lemursimonlar va lorisimonlar tutqinlikda ham kupaya oladi.

 

 

Turkum:Biologik turlar
Lena

Lena (, , Митрошкина А. Г. К Этимологии гидронима Лена // Ономастика Востока. — М.: Наука, 1980. — С. 130—131.) — Sharqiy Sibirdagi daryo. Uzunligi 4400 km, havzasining maydoni 490 ming km². Baykal tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Laptevlar dengiziga delta hosil qilib quyiladi. Yuqori oqimi va havzasining anchagina qismi Baykal boʻyi va Zabaykalyening togʻli rayonlari hamda Oʻrta Sibir yassitogʻlarida. Yuqori oqimida lena vodiysi tor (1 – 10 km), qirgʻoqlari baland, quyirokda vodiysi 30 km gacha kengayadi, qirgʻoqlari Yakutsk shahrigacha baland, qoyali, pasttekisliklardan iborat. Asosiy irmoqlari: chapda Nyuya, Vilyuy, oʻngda Kirenga, Vitim, Olyokma, Aldan. Oʻrtacha suv sarfi 17 ming m³/sek. Oktabrda muzlab iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. UstKut shahridan quyilish joyigacha muntazam kema qatnaydi. Asosiy port va pristanlari: Osetrovo, Kirensk, Lensk, Olyokminsk, Pokrovsk, Yakutsk, Sangar. Baliq ovlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Philipp Lenard

200px|rightPhilipp Lenard (1862.7.6, Presburg, hozirgi Bratislava — 1947.20.5, Messelxauzen) — nemis fizigi. Katod nurlarini va ularning xossalarini oʻrgangan. Ult rabinafsha nurlanish xossalarini, fotoeffekt hodisasini, fotoelekt-ronlar tezligi faqat yorugʻlik chastotasi p ga bogʻlikligini tajribada koʻrsatib berdi, fosforessensiya mexanizmini va metallar xossalarini, suvning balandlikdan tushishda elektrlanishini va shuʼlaning elektr oʻtkazuvchanligini tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1905).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1862-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1947-yilda vafot etganlar
Turkum:20-mayda vafot etganlar
Irving Langmuir

Irving Langmuir (1881.31.1, Bruklin, Nyu-York shtati — 1957.16.8, Falmut, Massachusets shtati) — amerikalik fizik va kimyogar. Ilmiy ishlari gazlardagi elektr razryadlar, termoelektron emissiya, vakuum texnikasi va boshqalarga oid. Emission tok zichligini ifodalaydigan formulani taklif etgan (1913). Metall sirtlar bilan tutashuvchi gaz va bugʻlarning termik ionlanishini tekshirgan (1924). Atomar vodorodni hosil qilgan (1911) va uning alangasida metallarni payvandlash jarayonini ishlab chiqqan. Birinchi kondensatsion bugʻ simobli vakuum nasosni yasagan (1916). Qattiq sirtlarda gazlar adsorbsiyaskni oʻrganib, adsorbsiya chegarasi mavjudligini aniqlagan va adsorbsiya izotermasi tenglamasini taklif qilgan (1909—16). L. monomolekulyar adsorbsion qatlamlar tuzilishini tekshirgan, kolloid sistemalarning nazariy masalalarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1932)."Lengmyur Irving" OʻzME. L-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:16-avgustda tugʻilganlar
Turkum:31-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1957-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik kimyogarlar

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Lend-liz

Lend-liz (ing. lend — qarz berish, lease — ijaraga topshirish) — qurol-yarogʻ, oʻqdori, strategik xom ashyo, oziq-ovqat va shahrik.ni berish (qarzga yoki ijaraga) tartibi; Lend-liz asosida AQSH Ikkinchi jahon urushi davrida gitlerchilarga karshi koalitsiya boʻyicha ittifoqchilarga yuqoridagilarni yetkazib berib turgan. Lend-liz toʻgʻrisidagi qonun 1941-yil 11-martda AQSH kongressida kabul qilingan. Lend-liz boʻyicha AQShning harajatlari ana shu kundan 1945-yil 1-avgustgacha 46 mlrd. dollarga yetgan. Oʻz navbatida, AQSH ham urush yillari Lend-liz boʻyicha bergan mahsulotlari hisobiga ittifoq davlatlardan 7,3 mlrd. dollarlik turli mahsulotlar olgan. Lend-liz boʻyicha mol yetkazib berish urush yillarida AQShda ishlab chiqarishni sezilarli darajada kengaytirishga olib keldiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yelena Lenina

Yelena Lazarevna Lenina (1890.9.4, Tomsk — 1980, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1934-yildan Maksim Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida ishlagan. Eng yaxshi rollari: Madam Ksidas ("Intervensiya"), Vasilisa Karpovna, Melanya ("Tubanlikda", "Yegor Bulichyov va boshqalar"), Kruchinina, Kabanixa ("Aybsiz aybdorlar", "Momaqaldiroq"), Miller xonim ("Makr va muxabbat"), Missis Xiggins ("Pigmalion"), Toʻrayeva ("Sotqinlar"), Hoji ona, Hojar ("Boy ila xizmatchi", "Paranji sirlari"), Hosiyat ("Sharq tongi") va boshqa L. ijrosiga harakterli rollar yaqin boʻlib, yaratgan obrazlari toʻlaqonliligi, tashqi ifoda vositalari va nut-qining mukammalligi bilan ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1890-yilda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Leningrad jangi

Leningrad jangi (1941.10.7 - 1944.9.8) — Ikkinchi jahon urushi davridagi jang. 1941-yilning iyul-sentabrda kuch jihatdan ustunlikka ega boʻlgan nemis fashist qoʻshinlarining "Shimol" armiya guruhi, sovet qoʻshinlari qarshiligini yengib, Leningrad shahri atrofiga va Ladoga koʻli sohiliga chiqishgan hamda bu bilan shaharni mamlakat ichkarisidan ajratib qoʻyishgan. 900 kunlik qamal paytida Leningrad fronti qoʻshinlari Boltiq dengizi floti kuchlari va Ladoga harbiy flotiliyasi dushmanning barcha hujumlarini qaytarishdi. Leningrad xalqi vahshiylarcha bomba tashlashlar, ocharchilik va sovuq havoga qaramay, frontga yordam bergan. Shaharni va qoʻshinni taʼminlash "Hayot yoʻli" (Ladoga koʻli) orqali amalga oshirilgan. 1943-yil yanvarda Ladoga koʻlining jan. qirgʻogʻi boʻylab choʻzilgan qismi qamaldan boʻshatilgan. 1944-yilning martida nemis fashist qoʻshinlari Leningraddan 220–280 km nariga uloqtirib tashlangan. 1944-yil iyun-avgustoylarida Viborg va Svir-Petrozavodsk operatsiyalari vaqtida fin qoʻshinlari tor-mor keltirilgan va bu bilan Leningradga shim.dan boʻlajak xavf bartaraf qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushida SSSR
Lenta (toʻqimachilik)

Lenta (lot. linteus — zigʻir tola, polotno) — 1) toʻqimachilikda turli toʻqimachilik materiallari (yigirish sanoati uchun moʻljallangan xom ashyo, ensiz xom mato)ning nomi (qarang Pilta); 2)toʻqima L. turli tolalardan maxsus toʻquv dastgohlarida tasma koʻrinishida tayyorlanadi. Ayollar koʻylagi, shlyapalar va boshqalarni bezash, ordenlar uchun ishlatiladi, sochga taqiladi; 3) geodezik L. — eni 12 –20 mm, uz. 20–50 m boʻlgan poʻlat yoki invardan tayyorlangan uzunlik oʻlchanadigan geodezik asbob; 4) konveyer L. — bir vaqtda yuk koʻtaruv va tortuvchi organlarning ishini bajaruvchi konveyerning tashkiliy qismi. Rezinalangan matoli va trosli xillari bor. Matoli L.ning matosi 0,2 — 0,3 mm qalinlikdagi ip gazlama va sintetik materiallar (kapron, lavsan, viskoza) dan tayyorlanib 3 dan 10 mm gacha qalinlikda rezina qoplanadi. Eni 100 dan 2400 mm gacha, baʼzan 3600 mm boʻladi. Trosli L. issiq va abraziv materiallarni tashishda ishlatiladi. Trosslarining diametri 2,1 — 11,6 mm, mustahkamlik chegarasi — 1sm eniga 7—60 kN, eni 800 mm gacha, qalinligi 0,6 — 1,2 mm boʻladi; 5) izolyasiya L. — smola, lok, moy va boshqa elektr oʻtkazmaydigan modda shimdirilgan, bir tomoni yopishqoq ensiz mato. Elektr simlari ulangan va boshqa joylarni oʻrashda ishlatiladi; 6) poʻlat L. — prokatlash stanoklarida eni 600 mm gacha, 0,005 – 4 mm qalinlikda prokatlab olinadigan polosa poʻlat. Uglerodli yoki legirlangan poʻlatdan tayyorlanadi. Shtamp buyumlar, payvand trubalar, soat prujinalari, elektr pechlari va asboblarning qizish elementlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lentasimon gillar

Lentasimon gillar - asosan, toʻrtlamchi davrda muzliklarning erishidan paydo boʻlgan koʻllarda toʻplangan choʻkindi jinslar. L.g. muzliklarda hosil boʻlgan koʻl yotqiziklari hisoblanib, loyqa suvlardan choʻkkan mahsulotlar — mayda zarrali qum va gillar yupqa qatlamchalarining kesmada almashinib yotishidan iborat. Toʻplangan choʻkindilarning qalinligi yil fasliga qarab har xil. L.g. toʻgʻri qavatlangan boʻladi. Yozda toʻplanadigan mayda zarrali qumtosh qavatlari va qishda hosil boʻladigan gil qavatlari L.g. bilan navbatma-navbat qavatlangan. Qum va gil qatlamchalarining jufti bir yillik koʻl yotqiziqlarini tashkil etadi va lenta deb ataladi. Lentaning qalinligi bir necha mm dan 10 sm gacha. Yillik lenta, oʻz navbatida, mikroqavatchalardan tuzilgan. Bular iqlimning oʻzgarishi va muzliklarning erish tezligiga bogʻliq. Lentalar sonini hisoblash orqali butun qatlamning hosil boʻlish vaqtini va turli nuqtalarda joylashgan L.g. kesmalarini chekka muzlik yotqiziklari bilan taqqoslash asosida alohida muz qoplamasi degradatsiya fazalarini va chekinish tezligini aniklash mumkin.

L.g. Belarus, Boltiqboʻyi mamlakatlari, Rossiyaning Yevropa qismi, shim.da Skandinaviya, Polsha, GFR, AQSH, Kanadada tarqalgan. Muzlik davri geoxronologiyasini ishlab chiqishda L.g.ning ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lento

Lento (ital. lento — sekin) — musiqa ijrochiligida sekin (largolan tezroq) surʼat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Emil Lenz

Heinrich Friedrich Emil Lenz (shuningdek, Emil Xristianovich Lents, ; 12-fevral 1804-yil, Tartu, Livoniya guberniyasi, Rossiya imperiyasi — 10-fevral 1865-yil, Rim, Papalik davlati) — odatda Emil LenzI. Grattan-Guinness (nash.), Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences, 2-jild, Johns Hopkins University Press, 2003, s. 1213. nomi bilan mashhur boʻlgan rus fizigi va elektrotexnigi, Peterburg Fanlar Akademiyasi akademigi (1830). Asosiy ilmiy ishlari elektromagnetizm masalalariga oid. Induksion toklar yoʻnalishini aniklash uchun Lenz qoidacini yaratgan (1833). B.S.Yakobi bilan hamkorlikdagi „Elektromagnitlar qonunlari haqida“gi ishida elektromagnitlarni hisoblash usulini bergan (1838 — 44), James Prescott Joule ochgan elektr tokining issiqlik harakatini aniq tajribalar bilan asoslab bergan (qarang Joule—Lenz qonuni) (1842). U elektr mashinalarda elektr yurituvchi kuchning kamayishi sabablarini aniqlab, uning generatorning aylanish tezligiga bogʻliq emasligini va uning asosiy sababi yakorda induksiyalanadigan tok (yakorning oʻzinduksiyasi) ekanligini taʼkidlagan. Oʻzgaruvchan tok egri chizigʻini oʻrganish uchun moʻljallangan asbob ixtiro qilgan. Metallar qarshiligining temperaturaga bogʻliqligini aniqlash, Om qonunini asoslash, magnit oqimini oʻlchash uchun ballistik usul yaratishga (B. S. Yakobi bilan birgalikda) doir ishlar muallifi. Lenz tabiiy geografiya sohasida ham tadqiqotlar oʻtkazib, qutbiy va tropik kengliklardagi temperaturalar farqini oʻrgangan, u yerlardagi dengiz oqimining sabablarini — okeanlarning sirkulyasiya qonunini aniqlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1804-yilda tugʻilganlar
Turkum:1865-yilda vafot etganlar
Turkum:12-fevralda tugʻilganlar
Turkum:10-fevralda vafot etganlar
Turkum:Rossiya fiziklari
Lens qoidasi

Lens qoidasi, Lens qonuni— har qanday oʻtkazgichdan yasalgan berk konturda u oʻrab turgan sirt orqali oʻtayotgan magnit induksiya oqimining oʻzgarishi tufayli vujudga keladigan induksion tok yoʻnalishini aniqlaydigan qoida. 1833-yilda E.X.Lens taʼriflagan. Lens qoidasiga muvofiq, berk konturda hosil boʻluvchi induksion tok oʻzining magnit maydoni bilan uni hosil qiluvchi magnit maydon oqimining oʻzgarishiga qarshilik koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leon (shahar)

Leon — Ispaniyaning shim. qismidagi shahar. Leon tarixiy viloyatida, Kastiliya-Leon muxtor viloyatining maʼmuriy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Aholisi 140 ming kishi (1998). Metallsozlik, mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, toʻqimachilik, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati kor-xonalari, arxeologiya muzeyi bor. Sha-harga rimliklarning harbiy lageri sifatida asos solingan, 10—13-asrlarda Leon qirolligi poytaxti. 11 — 16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklaridan cherkov, gotika sobori va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leon (Meksika)

Leon — Meksikaning markaziy qismidagi shahar. Guanaxuato shtatida. Meksika togʻligining jan.da, 1800 m balandlikda joylashgan. Aholisi 760 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim koʻn-poyabzal sanoati va qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari bor. Shuningdek, metallsozlik, kimyo va toʻqimachilik sanoati rivojlangan. L. yaqinidan rangli metall rudalari, oltin, kumush qazib olinadi. Shaharga 1576-yilda asos solingan. Tarixiy meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leon (Nikaragua)

thumb
Leon — Nikaraguaning gʻarbiy qismidagi shahar. Leon departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 171,3 ming kishi (1995). Mamlakatning yirik savdo va muhim madaniyat markazi. Temir yoʻl tuguni. Oziq-ovqat (qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash) sanoati korxonalari, mebel fabrikasi mavjud. Qishloq xoʻjaligi rayonining (paxta, shakarqamish, chorvachilik mahsulotlari) savdo markazi. Milliy universitet (1812) bor. Shaharga 1524-yilda asos solingan. 1609-yildagi zilziladan vayron boʻlgan. 1857-yilgacha mamlakat poytaxti edi. Tarixiy meʼmoriy obidalar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leon (qirollik)

Leon (Leon) — Pireney yarim orolning shim.-gʻarbidagi qirollik (10—13-asrlar). 909—910 yillarda vujudga kelgan. 914 yilda L. tarkibiga Galisiya vi-loyati kirgan. 924 yilda L. va Asturiya viloyati qoʻshilib, birlashgan L. qirolligini (markazi L. shahri boʻlgan) tash-kil etishgan. 1035-yilda Kastiliya L.dan ajralib mustaqil qirollik boʻlgan. L. va Kastiliya 1037—65, 1072—1157-yillar birlashgan qirollik (Kastiliya yoki Kastiliya va L.) ni tashkil etishgan; ularning uzil-kesil birlashishi 1230-yilda sodir boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fibonacci

thumb

Fibonacci (Leonardo Pisano oʻlaroq ham maʼlum) ( — ) — italyan matematigi. Sharqqa sayohat qilib, arab matematikasi yutuqlari bilan tanishib, ularning Gʻarbda tarqalishiga katta hissa qoʻshgan. U arifmetika (hind raqamlari, Fibonacci sonlari) va algebra (kvadrat tenglamalar ham kiritilgan) haqida risola (1202) va „Amaliy geometriya“ nomli asar (1220) yozgan. Fibonaccining bu asari algebraning geometriyaga tatbiqi haqida maʼlumot beruvchi birinchi asardirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1770-yilda tugʻilganlar
Turkum:1250-yilda vafot etganlar
Leonid

Leonid (miloddan avvalgi 508/507 - 480) -Sparta shohi (488 yildan). L. yunon-fors urushlari davrida fors shohi Kserks I ga qarshi kurashgan yunon qoʻshinlariga boshchilik qilgan (480). U Fermopil darasi yonida spartaliklarning kichik otryadi (300 kishi)ga bosh boʻlib, chekinayotgan yunon qoʻshinlarini himoya qilish jangida halok boʻlgan. Antik rivoyatlarda L. — vatanparvar vajangchi timsolidir. L. toʻgʻrisida badiiy film ("300 ta spartalik") yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georgiy Leonidze

Georgiy Nikolayevich Leonidze 1899.15(27). 12, Patordzeuli qishlogʻi — 1966.9.8, Tbilisi — Gruziya xalq shoiri (1959). Gruziya Fanlar Akademiyasi akademik (1944). Gruziya Fanlar Akademiyasi Shota Rustaveli nomidagi Gruzin adabiyoti instituti direktori (1957-yildan). "Ninotsmind kechasi", "Qipchoq bilan uchrashuv", "Sesarka", "Kalila va Damana" kabi lirik asarlar yaratgan (1924—25). Kishilarning mashaqqatli mehnati, nozik dil kechinmalari L. ijodida bosh mavzu boʻlgan. 30-yillarda yozgan sheʼrlari, asosan, zamondoshlarining hayoti, insoniy goʻzallik, xalqlar doʻstligi haqida. 2-jahon urushi yillarida yaratgan asarlari gruzin jangchilarining qahramonliklariga bagʻishlangan. "Samgori" (1950), "Portoxala" (1951) kabi dostonlarida xalq tarixi aks etgan, bularda nozik lirizm koʻzga tashlanadi. "Sexrli daraxt" (1962) xotiralar kitobi esa Kaxetiyaning oʻziga xos manzaralarining jonli tasviridir. L.ning "Oq choʻqqilar" asari oʻzbek tilida nashr etilgan (1973).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Ruggero Leoncavallo

Ruggero Leoncavallo (1857.25.4, Neapol — 1919.9.8, Florensiya yonidagi Montekatini) - italyan kompozitori, musiqiy verizm asoschilaridan. Neapol konservatoriyasi, Bolonya universitetida taʼlim olgan. Bolonya universiteti doktori (1878). Hayotni haqqoniy ifodalashga yoʻnaltirilgan verizm uslubida 20 dan ziyod opera yaratgan: "Bogema" (1897, "Lotin kvartali hayoti" nomida ham qoʻyilgan), "Zaza" (1900), "Loʻlilar" (1912) va boshqa "Masharabozlar" ("Payaslar", 1892) operasi oddiy odamlar kechinmalarining yorqin ifodalanishi, keskin dramatik rivoji, musiqiy vositalar hamda kuylarning taʼsirchanligi bilan qimmatli boʻlib, musiqa verizmining ibratli namunasiga aylangan. "Malbruk", "Atirgul qirolichasi" kabi operettalar, "Qoʻgʻirchoq hayoti" baleti, simfonik va kamer asarlar ham yaratgan. "Masharabozlar" operasi Navoiy teatrining repertuaridan doimiy oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar