Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Addis-Abeba

Addis Abeba ( – „yangi gul“) – Efiopiya (Habashiston)ning poytaxti va eng yirik shahri hisoblanadi. 2007-yilgi aholini roʻyxatga olishda shahar aholisi 2,739,551 kishini tashkil qilgan. Addis-Abeba – Efiopiyaning yuksak darajada rivojlangan va muhim madaniy, sanʼat, moliyaviy va maʼmuriy markazi.

 Tarixi 
Addis-Abebaning asos solingan tarixi XIX asrning oxirlarida Shevalik Najoshi Menelik II tomonidan 1886-yilda Entoto togʻini ikki yil avval yoqimsiz deb topganidan keyin boshlanadi. Oʻsha paytda shahar kurort shaharchasi edi; uning katta mineral buloq koʻpligi imperiya zodagonlarini oʻziga tortdi va ularni doimiy turar-joy qurishga olib keldi. Shuningdek, u ishchilar sinfining koʻplab vakillarini, jumladan hunarmandlar va savdogarlarni va chet ellik mehmonlarni jalb qildi. Keyin Menelik II 1887-yilda imperator saroyini tuzdi. Addis-Abeba 1889-yilda imperiya poytaxtiga aylandi va keyinchalik xalqaro elchixonalar ochildi. Addis-Abeba shaharsozlik rivojlanishi 20-asrning boshlarida va hech qanday oldindan rejalashtirishsiz boshlangan.

 Iqtisodiyot 
Addis-Abeba 1926- va 1927-yillarda keng koʻlamli iqtisodiy yuksalishni va oʻrta sinfga tegishli binolar sonining koʻpayishini, jumladan import qilingan Yevropa mebellari bilan toʻldirilgan tosh uylarni koʻrdi. Oʻrta tabaqa yangi ishlab chiqarilgan avtomobillarni ham import qildi va bank muassasalarini kengaytirdi. Italiya istilosi davrida urbanizatsiya va modernizatsiya bosh reja orqali doimiy ravishda oshib bordi; Addis-Abeba koʻproq „mustamlaka“ shahar boʻlishiga umid qilingan va bosib olingandan keyin ham davom etgan. Keyingi bosh rejalar 1940-yillardan boshlab fransuz va ingliz maslahatchilari tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, yodgorliklar, fuqarolik tuzilmalari, yoʻldosh shaharlar va shaharning ichki qismiga eʼtibor qaratgan. Xuddi shunday, keyingi Italiya-Efiopiya bosh rejasi (shuningdek, 1986-yilda loyihalashtirilgan) faqat shahar tuzilishi va turar joy xizmatlariga taalluqli edi, ammo keyinchalik 2003-yil bosh rejasiga moslashtirildi.

Addis-Abeba FDRE Konstitutsiyasidagi 87/1997-sonli Addis-Abeba shahar hukumati Nizomi deklaratsiyasiga muvofiq federal nizomga ega shahardir. Qitʼa uchun tarixiy, diplomatik va siyosiy ahamiyati tufayli „Afrikaning siyosiy poytaxti“ deb atalgan Addis-Abeba Afrika Ittifoqi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Afrika iqtisodiy komissiyasi kabi yirik xalqaro tashkilotlarning bosh qarorgohi boʻlib xizmat qiladi.

 Joylashuvi 
Shahar Efiopiyani ikkiga boʻluvchi Sharqiy Afrika yorigʻidan bir necha kilometr gʻarbda, Nubiya plitasi va Somali plitasi oʻrtasida joylashgan. Shahar Oromiya maxsus zonasi bilan oʻralgan va Efiopiyaning turli mintaqalaridan kelgan odamlar yashaydi. Bu yerda Addis-Abeba universiteti joylashgan. Shahar yuqori inson taraqqiyoti indeksiga ega va oʻzining jonli madaniyati, kuchli moda sahnasi, yoshlarning yuqori fuqarolik va siyosiy faolligi, gullab-yashnayotgan sanʼat sahnasi va eng tez iqtisodiy oʻsayotgan mamlakatning yuragi ekanligi bilan mashhur dunyodagi stavkalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Efiopiya
Turkum:Shaharlar
Adekvat

Adekvat (lotincha adaeguatus — tenglashgan, mos, aynan bir, oʻxshash) — bilish nazariyasida narsa va hodisalarning xossalari va aloqalarini ularning ob’yektiv mazmuniga toʻgʻri keladigan, aniq va mos qilib olish. Inson ongiob’ektiv borliqni ijtimoiy amaliyot asosida adekvat aks ettira boradi (qarang Haqiqat)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.Asosan Adekvatlik ma'nosini boshqalarning fikrini ham inobatga olish,o'zini har doim haq bilmaslik iboralari ham bildiradi.Adekvatlik so'zininig antonimi sifatida Radikallikni olish mumkin.
Adekvat taʼsirlovchi

Adekvat taʼsirlovchi, adekvat taʼsirot — retseptorlarni tanlab qoʻzgʻatadigan oddiy fiziologik taʼsirot. Reseptorlar shu taʼsirotni sezishga moslashgan boʻladi. Masalan, koʻzga yorugʻlik; quloqqa tovush; teriga issiq, sovuq, bosim, tegish-taqalish; tomirga qon kimyoviy tarkibi va bosimining oʻzgarishi adekvat taʼsirlovchi hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adeli yeri

Adeli yeri – Sharqiy Antarktidaning chekka qismi, 136° va 142° shq. ular orasida joylashgan. Qirgʻoqlari Hind okeaniga tutashgan. Iqlim gʻoyatda sovuq, tez-tez dovullar boʻlib turadi. Yer yuzasi qalin muzlar bilan qoplangan. Dengiz sathidan balandligi 2500 m gacha. Adeli yeri fransuz dengizchisi J. Dyumon-Dyurvil tomonidan 1840-yilda kashf etilgan va uning xotini nomiga atab qoʻyilgan. 1956-yildan Adeli yeri Qirgʻogʻi yonidagi Petrel orolda Fransiyaning Dyumon-Dyurvil ilmiy stansiyasi ishlab turipdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adenoviruslar

Adenoviruslar (yun. aden — bez va viruspar) — tarkibida DNK gruppasi 191 boʻlgan, odam va hayvonlarda adenovirus kasalliklarini qoʻzgʻatuvchi viruslar. Ular nafas yoʻllaridagi bez (adenoid) toʻqimalarida yashab, oʻtkir katar, konʼyunktivit, enterokolit, atipik pnevmoniya va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Adenoviruslarodamning adenoidlaridan va murtak bezlaridan, shuningdek, meʼda-ichaklaridan ajratib olingan. Kattaligi 70-90 mmk. Ularning odamda kasallik qoʻzgʻatuvchi 30 dan ortiq turi maʼlum.
Adenozin

Adenozin (Adenosinum) Cl0H35N5O4 – adenin va riboza uglevodidan tashkil topgan nukleozid. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 267,1. Suyuqlanish temperaturasi 229°. Suvda yaxshi eriydi, organik erituvchilarda erimaydi. Adenozin kuchsiz ishqoriy xossaga ega. Adenozin nuklein kislotalarni ishqorlar bilan gidrolizlab yoki adenozintrifosfat kislotalan bitta fosfat kislotalar qoldigʻini ferment taʼsirida parchalab chiqarish yoʻli bilan olinadi. Adenozini sintez qilib ham olish mumkin. Adenozin odatda nuklein kislotalar va adenin nukleozidlari tarkibida uchraydi. Yurak faoliyatini kuchaytiradi.
Adenozintrifosfat kislota

thumb
Adenozintrifosfat kislota, ATF — adenin, riboza va uch molekula ffosfat kislotadan tarkib topgan organik modda. Organizmda katta ahamiyatga ega boʻlgan energiya va moddalar almashinuvida ishtirok etadi. Adenozintrifosfat kislota barcha biokimyoviy jarayonlarda va tirik organizmlarda fermentlarni hosil qilish uchun asosiy energiya manbai hisoblanadi. Adenozintrifosfat kislota organizm xujayralarida doimo sintezlanib va isteʼmol qilinib turadi. Adenozintrifosfat kislota oʻzining pirofosfat bogʻlarida koʻp energiya saqlaydi (makroergik bogʻlar). U xujayra mitoxondriya moddalarning aerob va anaerob oksidlanishi natijasida ajralib chiqqan energiyani fosforlash yoʻli bilan makroergik fosfat bogʻlari shaklida toʻplaydi va organizmning energiyaga ehtiyoji boʻlgan hamma jarayonlarini energiya bilan taʼminlaydi. ATF organizmda murakkab moddalar sintez reaksiyalarida qatnashadi:biologik membranalarorqali molekulalarda moddalarning faol oʻtkazilishini amalga oshirish, shu jumladan transmembranalarda elektr potensialini yaratish va mushaklarning qisqarilishini amalga oshirish. Energiya bilan bir qatorda ATF inson tanasidagi boshqa bir qator muhim vazifalarni bajaradi:boshqa nukleosid trifosfatlar bilan birga ATF nuklein kislotalarni sintez qilishda asosiy boshlangʻich mahsulotdir. ATF juda koʻp biokimyoviy jarayonlarni tartibga solishda muhim oʻrin tutadi. Bir qator fermentlarning allosterik effektori sifatida ATF ularning tartibga solish markazlariga qoʻshilib, ularning faolligini oshiradi yoki butunlay toʻsqinlik qiladi. Adenozintrifosfat kislota parchalanishi natijasida 8- 11 kkal/mol energiya ajralib chiqadi. U muskullarlar, achitqidan olinadi, sintetik usulda ham tayyorlanadi.

ATF — 1929-yilda bir guruh olimlar: Karl Loman, Sayrus Fiski va Yelloprogado Subbarao tomonidan kashf qilingan va 1941-yilda Fritz Lipman ATF hujayralardagi asosiy energiya tashovchisi ekanligini aniqlagan.

Formulasi:C10H16N5O13P3

Molyar massasi:507,18g/mol

Zichligi:1,04g/sm3

Erish temperaturasi:187C

 
Voet D, Voet JG. Biochemistry Vol 1 3rd ed (eng.). — Wiley: Hoboken, NJ., 2004

Lodish, H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipursky SL, Darnell J. Molecular Cell Biology, 5th ed (eng.). — New York: WH Freeman, 2004.

Turkum:Kislotalar
Adenoidlar

Adenoidlar (yun. aden — bez va eidos — oʻxshash) — burun-halqum, asosan, murtak limfa tugunlarining oʻsib qalinlashishi. Koʻpincha bolalarda uchraydi. Adenoidlar oqibatida surunkali tumov, dimogʻ bilan gapirish, tinch uxlay olmaslik, tishlarning notoʻgʻri oʻsishi, Yevstaxiy nayining bekilib qolishi natijasida baʼzan karlik, zehn va xotiraning susayishi roʻy beradi. Adenoidlarga koʻpincha infeksiya qoʻshiladi, unda bronxit, pnevmoniya va boshqa paydo boʻladi. Adenoidlar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adenokarsinoma

Adenokarsinoma – bu bez (glandulyar) hujayralardan kelib chiqadigan yomon xulqli (malignant) o’simtadir. Ushbu o’simta turli organlarda, masalan, oshqozon, ichak, o’pka, sut bezi, prostata kabi bezli to’qimalarda uchrashi mumkin. Adenokarsinomalar bezlarning normal funktsiyasini yo’qotishi bilan birga, tez sur’atda o’sishi va atrofdagi to’qimalarga, hatto boshqa a’zolarga tarqalishi (metastaz) xavfi mavjud.

Odatda, diagnostika uchun biopsiya, tasviriy tekshiruvlar (ultratovush, kompyuter tomografiyasi, MRI) va laborator tahlillar talab etiladi. Davolash esa o’simtaning joylashuvi, tarqalish darajasi va bemorning umumiy holatiga qarab jarrohlik, kimyoterapiya, radioterapiya yoki ularning kombinatsiyasidan foydalanishni o’z ichiga oladi.
Adenoma

Adenoma (yunoncha: aden — bez va ota — oʻsma) — bezlarning xavfsiz oʻsma kasalligi. Adenoma koʻpincha sut bezi, qalqonsimon bezlar, tuxumdon, meʼda-ichak yoʻllarining shilliq pardasi, jigar, buyrak va buyrak usti bezlari, bachadon, prostata bezida uchraydi. Adenoma odatda, qobiqqa oʻralgan boʻladi. Baʼzi adenomalar (bachadon, meʼda-ichak yoʻlida uchraydiganlari) xavfli oʻsmalarga aylanishi mumkin. Davosi: jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kasalliklar
Adenomioma

Adenomioma — epiteliy va muskul toʻqimalaridan iborat xavfsiz oʻsma. Koʻpincha ayollarning jinsiy aʼzolarida uchraydi.
Adentiya

Adentiya (yun. inkor qoʻshimchasi va lot. dens – tish) – embrionlik davrida tish oʻrni shakllanishining buzilishi natijasida ogʻizda tishlarning boʻlmasligi. Tugʻma, orttirilgan (shikastlanish yoki kasallik tufayli) va irsiy adentiya farq qiladi. Koʻpincha teri va hosilalari (soch, ter bezlari)ning notoʻgʻri rivojlanishi bilan birga kechadi.
Adiabatik jarayon

Adiabatik jarayon (yun. Adia-batos — oʻtib boʻlmas) — tashqi muhit bilan issiqlik almashinuvisiz oʻtadigan termodinamik jarayon. Adiabatik jarayon oʻtishi uchun jism butunlay issiqlik oʻtkazmaydigan qatlam (chegara) bilan ajratilgan boʻlishi kerak. Tashqi muhit bilan sezilarli 192 miqdorda issiqlik almashinib ulgura olmaydigan darajada tez oʻtadigan jarayonlar ham adiabatik jarayonga juda yaqin boʻladi. Tovushning gazlar va boshqa jismlarda tarqalishi bunga misol boʻla oladi. Jism adiabatik jarayon davomida ish bajarganda uning ichki energiyasi kamayadi. Ideal gaz adiabatik jarayon davomida ish bajarganda (kengayganda) uning temperaturasi pasayadi. Aynan shu hodisadan gazlarni suyultirishda foydalaniladi. Toʻyingan bugʻ adiabatik kengayganida hoʻllanadi. Atmosferada sodir boʻladigan koʻpgina jarayonlarni adiabatik jarayon deb qarash mumkin.

Adiabatik jarayonda gaz atrofidagi jismlarga issiqlik bermaydi ham, olmaydi ham. Demak,   .

U holda termodinamikaning birinchi qonuni  ,   ko'rinishga keladi.

  tenglamani diferensiallab, undan   ifodani qo'ysak   yoki

  ekanligidan  bo'ladi.

 va  ekanligini hisobga olsak,  

 

Tenglamani iIntegralini  yoki 

  ko'rinishga keladi va bu tenglama Puasson tenglamasi deyiladi.   adiabata ko'rsatkichi deb ataladi.

    va tenglamadagi (–) minus ishora gaz hajmini ortishi bilan uning temperaturasini kamayishini, gaz hajmini kamayishi bilan uning temperaturasini ko'tarilishini bildiradi, ya'ni 

V va 

1-holda ish gazning xususiy ichki energiyasi hisobiga bajariladi, shuning uchun gaz temperaturasi kamayadi; 

2-holda esa tashqi kuch hisobiga ish bajariladi, ana shu ish hisobiga gazning ichki energiyasi ortadi.

Temperaturani bunday o'zgarishini “Kinetik” manzarasini tasavvur qilish oson. 

Porshen u tezlik bilan gazni siqayotgan bo'lsa, unga nisbatan to'qnashayotgan gaz massasining tezligi   bo'ladi. Agar bosimni tashkil qiluvchi molekulalar to'qnashishi elastik bo'lmay, devordan olgan impulsni  o'rniga    bo'ladi. 

Bu esa molekulalarning o'rtacha tezligi ham ortadi, temperaturasi ham ortadi. Xuddi shuni aksincha, porshen yuqoriga harakat qilib, gaz kengayganda, temperaturaning kamayishi ro'y beradi.

Demak,   bog'lanish giperbola bo'lmasligi mumkin. esa birdan katta. γ>1 bo'lgani uchun adaabatik jarayonda    egri chiziq adiabata egri chiziq deb ataladi va u izotermadan tikroq bo'ladi. Bunga sabab, adiabatik kengayganda bosim faqat V ning o'zgarishi bilan emas, balki temperaturaning kamayishi hisobiga ham o'zgaradi. 

Adiabatik jarayonni boshqa gaz parametrlari bilan ham xarakterlash mumkin.

Masalan:   PV=RT dan    ni  (4) ga qo'ysak   

 . (5)

Xuddi shuningdek V ning o'rniga    ni qo'ysak,   

va bundan (6)

Ikkala tomondan    ildiz olsak,  ( 7).

Shuni ta'kidlash lozimki, Puasson formulasidan cheklangan intervallardagi P, V, T ning qiymatlar uchun o'rinlidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Bajardi: Yulduz Nazarova

Foydalanilgan adabiyot: Tursunmetov.K.A.
Adib

Adib – 1) odob beruvchi muallim; 2) adabiyotchi, yozuvchi. Adib umuman soʻz sanʼatkoriga nisbatan ishlatiladi; yozuvchi, shoir soʻzlariga qaraganda keng maʼnoliOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adigey tili

Adigey tili – Rossiya Federatsiyasidagi Adigeya va Qorachoy-Cherkasiya Respublikalarida yashovchi adigey xalqining tili. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining abxaz-adigey guruhiga kiradi. Adigey tili 4 shevaga boʻlinadi: abadzex, bjedux, temirchoy, shapsuch. Undosh tovushlarning koʻpligi bilan ajralib turadi. Lugʻat tarkibi asosan bir boʻgʻinli soʻzlardan tashkil topgan. Yozuvi kirill grafikasi asosida"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adigeylar

Adigeylar (adige) – xalq, Rossiya Federatsiyasining Adigeya Respublikasida yashovchi tub aholi (95 ming kishi). Adigeylar Krasnodar oʻlkasining Lazarevskiy va Tuapse tumanlarida yashaydi. Umumiy soni Rossiya Federatsiyasida 123 ming kishi (1992). Turkiyada ham yashaydi (5 ming kishi). Adigeylar yevropeoidlar irqiga mansub. Diniy eʼtiqodiga koʻra musulmon-sunniylar. Adigeylar ilgari novdalardan chetansimon toʻqilib loy bilan suvalgan uy (saklya)larda yashaganlar. Kiyimlari kabardin kiyimlariga oʻxshash. Adigeylar oʻz adabiyotiga ega. Adigeylar dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi, sanoat korxonalarida ishlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Millatlar
Adilak

Adilak (arabcha, adl – tekis, toʻgʻri, ak – kichraytish qoʻshimchasi) – yuzaning tekis-notekisligini aniqlaydigan asbob. Qalamdon shaklidagi taxtachaga oʻrnatilgan, ichiga spirtl yoki efir toʻldirilib, havo pufakchasi yuradigan shisha naycha. Agar yuza tep-tekis boʻlsa, Adilakdagi havo pufakchasi naycha oʻrtasida toʻxtaydi. Adilakni duradgor ustalar, toshtaroshlar ishlatadilar. Bu asbob „shayton“ deb ham yuritiladi. Taxtachadan uchburchak shaklida yasalgan adilak vaterpas deb ataladi. Vaterpas tik ustunchali chizgʻich unga shoqul osilgan. Tekshirilayotgan sirt gorizontal boʻlsa, shoqul chizgʻichdagi oʻyiq oʻrtasida toʻxtaydi. Adilak astronomiya, geodeziya va fizika asboblarining muhim qismi hisoblanadi. Mashinasozlikda chilangarlik va ramali adilaklar ishlatiladi. Chilangarlik adilaki korpus va unga mahkamlangan shkalali shisha naychadan iborat. U tekshiriladigan sirtning korpus asosiga nisbatan qancha ogʻganligini koʻrsatadi. Ramali adilak burchaklari aniq yasalgan toʻrt burchakli ramadir. Uni gorizontal (yotiq) va vertikal (tik) sirtlarga oʻrnatib ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adinamiya

Adinamiya (yunoncha. ad – inkor qoʻshimchasi va dinamia – quvvatsizlik) – holsizlik, tinka-mador qurishi. Adinamiya asosan, ochlik, ogʻir yuqumli yoki uzoq davom etgan holdan toydiruvchi kasalliklar, tanada oziq moddalar va buyrak usti bezi poʻst qavati gormonlari yetishmasligi, oʻpka, yurak, shuningdek qon yaratuvchi aʼzolar ishining buzilishi va boshqa kasalliklar natijasida sodir boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Kasalliklar
Adinol

Adinol (yunoncha adinos – zich) – albit va kvarsitdan iborat turli zichlikdagi metasomatik togʻ jinsi. Qoramtir mayda donali. Tarkibida bir oz seritsit, xlorit va kalsit boʻladi. Adinol natriy elementi ishtirokida yoki bu element ishtirokisiz gilli slanets yoki fillitlarning metasomatik oʻzgarishi, oʻz tarkibidagi materialning qaytadan taqsimlanishi natijasida turli otqindi (asosli) jinslar kontaktida yoki regional metamorfizm oqibatida paydo boʻladi. Adinol Oʻzbekiston gʻarbidagi metamorfik jinslar orasida keng tarqalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Geografiya
Adip

Adip — toʻn, paranji, mursak, chopon va boshqalarning oldi va etagiga ich tomonidan (astarning ustidan) qoʻyib tiqilgan 5-6 sm enlikdagi gazlama. Adip qora satin yoki qargʻa shoyining chetidan koʻndalangiga yoki uzunasiga qiyib olinib, bir-biriga ulab tayyorlanadi (Adipli chopon — yon va etaklariga adip qilingan chopon)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adipin kislota

Adipin kislota, ikki asosli organik kislota HOOC (CH2)4 COOH – rangsiz kristall. Mol. m. 146,15. Suyuqlanish temperaturasi 149- 150°, qaynash temperaturasi 265°. Suvda, etil spirtda koʻproq, efirda kamroq eriydi, Siklogeksanonni nitrat kislota yoki havo kislorodi bilan marganes tuzlari (katalizator) ishtirokida oksidlab olinadi. U sunʼiy tola – neylon ishlab chiqarishda qoʻllanadigan asosiy xom ashyo vositasi. Efirlari plastifikatorlar va surkov moylari sifatida ishlatiladi. Etiladipinat – etillangan benzinning oktan sonini oshiruvchi modda, dialliladipinat esa smolalarga qotiruvchi qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kislotalar
Adirlar

thumb

Adirlar – Oʻrta Osiyo togʻlarining past-baland etaklari. Adirlar uchlamchi va toʻrtlamchi davrlarning togʻ jinslaridan tashkil topgan. Adirlar Fargʻona, Hisor, Surxondaryo vodiylarida koʻproq konglo-merat va chaqir toshlardan iborat boʻlib, baʼzi joylarida lyoss (soz tuproq) bilan qoplangan. Adirlarni koʻp joylarda soy hamda jarlar kesib oʻtib, ayrim-ayrim qismlarga boʻlib yuborgan. Adirlarning dengiz sathidan 400-500 metrdan 1000-1500 metrgacha balandda boʻladi. Adirlar mintaqasi balandroq togʻ etaklaridan koʻpincha kambar tektonik botiqlar orqali ajralgan boʻladi. Adirlar Fargʻona vodiysi atrofidagi togʻ etaklarida juda aniq namoyon boʻlgan (masalan, Avval adirlari). Qashqadaryo, Zarafshon vodiylari atrofida ham bor. Landshaf chala choʻl va choʻllardan iborat. Bahor paytida adirlarda oʻtlar, lolalar oʻsib yotadi. Xoʻjalikda adirladan erta bahorda yaylov sifatida foydalaniladi, yogʻin koʻproq tushadigan adirlada (Hisor, Zarafshon vodiylarida) gʻalla yetishtiriladi. Ayrim joylarda suv chiqarib bogʻlar bunyod etilgan. Kopetdogʻ va Qrim togʻlari etaklaridagi shunday balandliklar bayirlar deb yuritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Emmanuil Adirovich

Emmanuil Ilich Adirovich (1915, Melitopol, Ukraina — 1973.10.09, Toshkent) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1962). Moskva davlat universitetini tugatgan (1940). Moskva neft institutida (1944-49), P. N. Lebedev nomidagi Fizika instituti (Moskva)da (1949-1962) ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Fizika-texnika institutida boʻlim mudiri (1962-1973). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasiga oid. Adirovich kristallar lyuminessensiyasining zonaviy nazariyasi asoschilaridan biri, qattiq jismlarda elektr jarayonlari kinetikasiga doir masalalarni hal qilishning kvazistatsionar usuli tashabbuskori, fotoelektretlarda elektron qutblanish va kutbeizlanish qonunini kashf etdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Nekrolog

Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston fiziklari
Adl

Adl (arab. – odillik, toʻgʻrilik) – islom dinida Alloh sifatlaridan, „ilohiy adolat“ga eʼtiqod qilish – islom aqidaviy talablaridan biri. Moʻtaziliylar Allohning insonlarga odilligi haqidagi tasavvurdan kelib chiqib, inson irodasining erkinligi haqidagi fikrni ilgari surgan. Shialikda – Adl soʻzi rasman qabul qilingan beshta aqidadan biri, inson taqdirini belgilashdagi Allohning adolatli hukmi mazmunida qoʻllanadi. Hozirgi zamon islom ilohiyotida Adl – jamiyatning barcha aʼzolariga nisbatan „ilohiy adolat“, ularning „Alloh oldida tengligi“ deb talqin etiladi. Shariatda Adl islom diniy qonunlarining „ilohiy adolat“ga asoslanganligini ifodalaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Islom
Alfred Adler

thumb|

Alfred Adler (7-fevral 1870 — 28-may 1937) — Avstriyalik psixiatr va psixolog. Zigmund Freydning shogirdi. Psixoanalizning individual psixologiya yoʻnalishiga asos solgan. Alfred Adler psixologiyasi Fridrix Nitsshening „hukmronlikka intilish erkinligi“ haqidagi taʼlimoti bilan hamohangdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adler

Adler – Sochi tumanlaridan biri, dengiz boʻyidagi iqlimiy kurort. Aeroport bor.

Sochi xalqaro aeroporti (IATA: AER) – Rossiyaning Krasnodar oʻlkasida Qora dengiz sohilidagi Sochi kurort shahrining Adler tumanida joylashgan aeroport. Aeroport birinchi navbatda rossiyalik dam oluvchilarga Rossiyaning eng yaxshi ichki dam olish maskani boʻlgan Katta Sochi hududidagi kurortlarga yoʻlda xizmat koʻrsatadi.2014-yilgi Qishki Olimpiya oʻyinlariga tayyorgarlik koʻrish jarayonida Katta Sochi hududida sayyohlik infratuzilmasi kengaygani sababli yaqin yillarda aeroportda tirbandlik sezilarli darajada oshadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arman diasporasi jamoalari
Adliya

Adliya (arab tilida, aʼdl – adolat, toʻgʻrilik, haqqoniylik, xolislik degan maʼnolarni anglatadi) – sudlov muassasalari, sud tashkilotlari va ular faoliyatini anglatadigan tushuncha. Adliya keng maʼnodagi huquqdir. Oʻzbekiston Respublikasida Adliya organlari faoliyatiga Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rahbarlik qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining qabul qilingan „Sudlar toʻgʻrisida“gi Qonuni (1993-yil 2-sentyabr) 10-moddasi talabiga koʻra, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, viloyatlar, Toshkent shahri sudi, tuman (shahar) sudlarining faoliyatini tashkiliy jihatdan taʼminlash sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga boʻysunishi qoidasiga qatiy rioya qilingan holda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi. (Yana qarang Huquq).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Huquqiy hujjatlar
Turkum:Huquqiy atamalar
Admiral

Admiral ( — „Amir ul-bahr“) – dengiz hukmdori, hokimi) – Harbiy-dengiz flotining qoʻmondonlariga beriladigan harbiy unvon. Flot xizmatidagi Admirallar uchun – kontr-admiral, vitse-admiral, admiral, kemasozlik injenerlik xizmatidagi Admirallar uchun – injener kontr-admiral, injener-vitse-admiral va injener-admiral unvonlari bor.

 Yana qarang 

 Harbiy unvonlar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Harbiy unvonlar
Admiralteystvo

Admiralteystvo:

1) (eski maʼnosi) kemalar quriladigan, qurollantiriladigan va taʼmirlanadigan joy;

2) flotni boshqarish idorasi. Rossiyada 1718-yil tashkil etilgan Admiralteystvo kollegiyasi 1802-yildan boshlab Dengiz Kuchlari vazirligi deb atalgan. 1827-yil u Admiralteystvolar kengashiga aylantirilib 1917-yilgacha mavjud boʻlgan. Angliyada Admiralteystvo hozirga qadar mavjud;

3) Sankt-Peterburg meʼmorligining mashhur namunasi hisoblangan bino. 1704-yil Pyotr I tomonidan qurdirilgan. Admiralteystvo rus ustalari F. F. Shchedrin, I. I. Terebenyov va boshqalarning nodir haykaltaroshlik asarlari bilan bezatilgan;

4) Buyuk Britaniyada harbiy-dengiz kuchlarini boshqaruvchi va qoʻmondonlik qiluvchi oliy organ.
Admiralteystvo orollari

Admiralteystvo orollari – Tinch okeandagi vulkan va marjon orollaridir. Bismark arxipelagida va Papua-Yangi Gvineya tarkibida joylashgan. Maydoni 2072 km² (eng katta oroli Manus oroli- 1554 km²). Asosiy shahri – Lorengau. Aholisi qariyb 40 ming kishi, asosan papuaslar tashkil qiladi. Eng baland joyi 719 m (Manus orolida). Orollar oʻrmon bilan qoplangan. Kokos palmasi oʻstiriladi, baliq ovlanadi. Admiralteystvo orollarini 1527-29 yillarda ispan dengizchisi A. Saavedra kashf etgan.
 

Turkum:Orollar
Adneksit

Adneksit (salpingoofarit) – bachadon naylari va tuxumdonning yalligʻlanishidir. Kasallikni turli patogen mikroblar – stafilokokk, streptokokk va boshqa qoʻzgʻatadi. Mikroblar bachadon ortiklari (tuxumdon va bachadon naylari)ga abort, tugʻruq, jinsiy aloqa vaqtida, turli infeksion kasalliklar (sil, angina, ichki aʼzolarning yalligʻlanishi)da esa boshqa aʼzo va toʻqimalardan qon va limfa tomirlari orqali oʻtadi. Sovqotish, oʻta toliqish, ruhiy iztirob, orastalik qoidalarining buzilishi kasallikning avj olishiga imkon beradi. Oʻtkir va surunkali adneksit farq qilinadi. Oʻtkir adneksitda qorinning pastki va quymich sohasida ogʻriq, koʻngil aynishi, qusish, harorat koʻtarilishi kuzatiladi. Kasallik ogʻir kechganda bemorning umumiy ahvoli ogʻirlashadi. Surunkali adneksit tez-tez qaytalanib turadi. Bachadon naylari yalligʻlanishi natijasida ular chandiqlanib, toʻsilib qoladi, bu esa bachadondan tashqari homiladorlik yoki bepushtlikka sabab boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum: Tibbiyot
Adno

Adno (arabcha – eng past) 1) 19-20-asr boshlarida Xiva xonligida 5 ta nobgacha yeri boʻlgan pastki tabaqadagi dehqonlar. Xonlikda 8404 adno xoʻjaligi boʻlib, ularga qarashli yerlar 21 ming ta nobni tashkil qilgan (1873). 2) Madrasa talabalarining boshlangʻich oʻquv guruhi (qarang Madrasa).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Madrasalar
Turkum:Tarix
Adoyi

Adoyi — kuy; uch qismdan iborat oʻzbek mumtoz cholgʻu kuylar turkumi. Odatda Miskin 1-2 kuylariga ulangan holda besh qismli katta turkumni hosil qiladi. A.ning birinchi qismi — cha-pandoz, ikkinchisi — tarona, uchinchisi — soqiynoma doira usuli negizida yaratilgan boʻlib, yakka cholgʻular (tanbur, dutor va boshqalar) hamda joʻrnavozlikda ijro etiladi. A.ning 1 va 2-qismlari ashula yoʻllari sifatida ham mashhur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolat

thumb|ʻ’Justitiaʼ’ (Maarten van Heemskerk, 1556)
Adolat — ijtimoiy-falsafiy, axloqiy hamda huquqiy tushuncha. Kishilar ijtimoiy-siyosiy ongida katta rol oʻynaydi. Muayyan ijtimoiy guruhlar va ayrim shaxslarning tushunchalarini oʻzida aks ettiradi. Siyosiy xatti-harakatlar, huquq va burch meʼyorlari, axloqiy munosabatlar, mehnat va taqdirlanish, jinoyat va jazo, xizmat va uni tan olish, qadr-qimmatni eʼtirof qilish va hokazoga mazkur tushuncha orqali baho beriladi. Adolat - muayyan tarixiy shart-sharoit va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan belgilanadi. Adolatning ijtimoiy-falsafiy jihati jamiyat aʼzolarining xilma-xil munosabatlaridagi oʻzaro tengligini nazarda tutadi. Axloqiy jihati insonlarga muomalada bir xil munosabatda boʻlishni, bir-birining izzat-nafsiga tegmaslikni, axloq-odob qoidalariga amal qilishni bildiradi. Adolatning huquqiy tomoni qonunlarga rioya etishni, siyosiy tomoni esa davlatni adolat qoidalari asosida boshqarishni, fuqarolar gʻamini yeyishni anglatadi. Rivojlangan jamiyatda adolat kishilarning demokratik qonunlar asosida ish yuritishini taqozo etadi, unda har bir odam oʻz mehnati, tadbirkorligi, aql-zakovati tufayli topgan mol-mulki hisobiga yashaydi. Davlat oʻz faoliyatida fuqarolar tomonidan adolat qoidalari va qonunlarga amal qilinishini nazorat etadi, jamiyat aʼzolarining mol-mulki daxlsizligi va qonun oldida tengligini taʼminlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Adolat
Adolat (nashriyot)

"Adolat" — Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining nashriyoti. Aholiga huquqiy yordam koʻrsatish „Adolat“ markazi negizida 1992-yil may oyida tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qabul qilgan qonunlar va meʼyoriy hujjatlar, ularga sharhlar, huquqiy mavzulardagi maʼlumotnomalar, oʻquv qoʻllanmalari, lugʻatlar, ilmiy-ommabop va badiiy kitob hamda risolalarni nashr etishga ixtisoslashgan. 1992-99 yillar mobaynida „Oʻzbekistonning yangi qonunlari“, „Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari“, „Oʻzbekiston Qonunlariga sharhlar“, „Savollarga javoblar“, „Axloq. Adab. Adolat“, „Huquqiy merosimiz xazinasidan“, „Oʻzbek detektivi“, „Chet el detektivi“ turkumidan kitob va risolalar chop etdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Adolat (gazeta)

"Adolat" — Oʻzbekiston "Adolat" sotsial-demokratik partiyasi (SDP) gazetsi. 1995-yil 22-fevraldan Toshkentda chiqa boshlagan. Haftada bir marta chop etiladi. Muassisi: Oʻzbekiston „Adolat“ SDP Siyosiy kengashi va „Adolat“ gaz. ijodiy jamoasi. Oʻzbekistonda yashayot-gan barcha millat va elatlarning umumiy manfaatlariga mos keladigan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy demokratiya qoidalariga asoslangan, yangi ijtimo-iy munosabatlar qaror topgan adolatli fuqarolik jamiyatini qurish yuzasidan „Adolat“ SDP olib borayotgan faoliyatni keng yoritish gazetaning asosiy vazi-fasidir. Tahririyat huzurida yuristlar, iqtisodchi olimlar, tadbirkorlardan tashkil topgan jamoatchilik kengashi faoliyat koʻrsatadi. Oʻzbekistonning bar-cha viloyatlarida oʻz muxbiriga ega. Adadi — 10 ming (2000).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gazetalar
Adoleskariy

Adoleskariy (yangi lotincha adoles-caria, lotincha adolesco — oʻsaman, yirikla-shaman) — ayrim soʻrgʻichli yassi chuval-changlar, mas, jigar qurtining soʻnggi li-chinkali davri. A.oraliq xoʻjayin (mol-lyuska) tanasidan suvga chiqadigan suv oʻtlari, suv buyida oʻsadigan oʻsimliklar yoki suv tubidagi narsalarga yopishib du-mini tashlashi tufayli hosil boʻladi. Serkariyning A.ga aylanish jarayoni si-stogoniya deyiladi. Suv yoki oziq bilan asosiy xujayin (oʻtxoʻr hayvonlar, baʼzan odam va boshqa sut emizuvchilar) organizmiga oʻtgan A.dan voyaga yetgan parazit rivoj-lanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adonis (oʻsimlik)

Adonis (Adonis) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub oʻtlar turkumi. 20 ga yaqin bir yillik va koʻp yillik bor. Oʻrta Osiyo, Sibir va Yevropa togʻlarida oʻsadi. Toshkent, Samarqand, Kashqadaryo va Surxonda-ryo viloyatlaridagi yaylovlarda A.ning 4 turi (A. parviﬂ ora, A. turkestanica, A. leiosepala, A. chrysocy-athus) uchraydi. Ayrim (ayniqsa, A. turkestanica va A. vemalis .)dan yurak kasalliklarini davolashda ishlatiladigan adonizid olinadi. Bu turlarning poyasi tik (20-40 sm), tukli boʻlib, gullab boʻlgandan soʻng tuklari toʻkilib ketadi. A. bar-glari qirqma, patsimon, murakkab, po-yasining yuqori qismida bandsiz, quyi qismida bandli. Gullari yirik, aktino-morf (toʻgʻri), har bir poyacha uchida bittadan gul boʻladi: gulkosachasi 5 ta koʻk ko-sachabargdan, gultoji 5-20 ta sariq gul-barglardan iborat. Changchi va urugʻchilari koʻp. Gul oʻrni konussimon. A. aprel- may oyida gullaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adonis (sayyora)

Adonis — kichik sayyora. Quyosh atrofida (taxminan 296 mln. km uzoqlikda) ellips (ye-0,78) boʻylab 1008 sutkada toʻla bir marta aylanadi. 1968-yil gacha faqat bir marta — Yerga 2 mln. km masofada yaqinlashgan paytida kuzatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adras

250px|thumb
250px|thumb
Adras — tanda ipi tabiiy ipak-dan, arqogʻi qalin ipdan toʻqilgan gaz-lama. Guli ikki tomonlama boʻlgani uchun ayrim joylarda duroʻya deb ataladi. Arqoq ipi yoʻgʻonroq boʻlgani uchun gazlama yuzasida koʻndalang chiviqlar hosil boʻladi. Kudunglanish natijasida yuqori navli A.ning bir tomoni at-lasday silliq boʻlib, ikkinchi tomoni tovlanib turadi. Gullari abr usu-ida boʻlib sariq, koʻk, pushti, qizil ranglar qoʻllangan. 1920-yillargacha Margʻilon, Xoʻjand, Buxoro, Samarqand va boshqa joylarda toʻqilib, Oʻrta Osiyo bozorlaridan tashqari Afgʻoniston, Xitoy kabi qoʻshni mamlakatlarda ham sotilgan. A. oʻzbek xalqi hayotida keng tarqalgan boʻlib, ayollarning kiyim-kechaklari, shuningdek chopon, koʻrpa va koʻrpachalar uchun ishla-tilgan. A. tun — avrasi A. dan tiqilgan toʻn. Sayyora Mahkamova.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbek milliy kiyimlari
Adrenalin

Adrenalin ( — yonida va renalis — buyrakka oid), epinefrin, suprarenin va unga yaqin turadigan birikma noradrenalin — voyaga yetgan sut emizuvchi hayvonlar buyrak usti bezi magʻiz qavatining asosiy gormoni pirokatexin hosilasi. Uning 1-shakli fiziologik faol, uglevodlar almashinuviga va qon aylanishi sistemasiga taʼsir qiladi. Tomirlarni toraytirib, qon bosimini oshiradi, yurak muskullarini qoʻzgʻatadi va toj tomirlarda qon aylanishini yaxshilaydi. Adrenalin jigar va muskullardagi glikogenning parchalanishini kuchaytirib, qonda glyukozani koʻpaytiradi. Shok, kollaps, bronxiol astma va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot terminlari
Turkum:Tibbiyot
Adrenogenital sindrom

Adrenogenital sindrom — kortikosteroidlar biosintezi uchun zarur fermentlarning tugʻma nuqsoni oqibatida yuz beradigan klinik sim-ptomlar majmui. Unga buyrak usti bezi poʻst qavatining tugʻma virilizatsiya-lovchi giperplaziyasi sabab buladi. Adrenogenital sindromning virilizatsiyalovchi xilida qonda kortizol miqdori deyarli kam bulib, androgenlar koʻpayib ketadi. Bunda qiz homilaning tashqi jinsiy aʼzolari oʻgʻil homilaga xos boʻladi. Qiz tugʻilganidan keyin virilizatsiya davom etadi, gavda tuzilishi erkaklarnikiga oʻxshash boʻlib, sut bezlari oʻsmaydi va hayz koʻrmaydi. Oʻgʻil homilaning jinsiy aʼzolari tez rivojlanadi va bola tugʻilganidan keyin barvaqt balogʻatga yetadi. Adrenogenital sindromning tuz yoʻqotish oqibatida kelib chiqadigan xiliga kortizol va aldosteron meta-bolizmida kuzatiladigan ancha chuqur oʻzgarishlar xosdir. Bu gormonlar miqdori juda kam boʻlib, bemorda buyrak usti bezi poʻst qavatining yetishmovchiligi ruy beradi. Cha-aloqda soxta xunasalik belgilari, organizm degidratatsiyasi (natriy yoʻqotish natijasida), keyinchalik yurak-tomir yetishmovchiligi kuzatiladi va bola yurak faoliyati toʻsatdan toʻxtashi natijasida nobud boʻlishi ham mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrenokortikotrop gormon

Adrenokortikotrop gormon (AK.TG), kortikotropin — gipo-mezning old boʻlagida ishlanib chiqadigan gormon. U 39 aminokislota krldigʻidan tashkil topgan bitta polipeptid zanji-ridan iborat. Adrenokortikotrop gormon buyrak usti bezining poʻst qavatini stimullaydi, turli korti-kosteroid gormonlar (mineralokortikoidlar, glyukokortikoidlar, androgenlar) ishlanib chiqishini kuchaytirib, moddalar almashinuvining deyarli hamma ga taʼsir koʻrsatadi. Organizmning turli qoʻzgʻatuvchilarga nisbatan moslanish (adaptatsiya) va qarshilik koʻrsatish (reaktivlik) qobiliyatini belgilashda rol oʻynaydi. Adrenokortikotrop gormon revmatizm, podagra, bronxiol astma, leykemiya, neyrodermit, psoriaz, ekzema kabi kasalliklarni shuningdek allergik kasalliklarni davo-lashda ishlatiladi. Soʻnggi vaqtda Adrenokortikotrop gormonni sintetik yoʻl bilan olishga muvaffaq boʻlindi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrenomimetik vositalar

Adrenomimetik vositalar – adrenoreseptorlarni qoʻzgʻatuvchi moddalar; noradrenalin va adrenalin mediatorlari kabi ta’sir etadi. Ular qon bosimi tushib ketganda (meza-ton), bronxial astmada (izadrin) va boshqa hollarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adres

Adres (frans. adrese – yubormoq) – 1) biror muassasa joylashgan yoki shaxs yashaydigan joyning batafsil nomi; manzil; 2) yozma tabriknoma, yod-noma; asosan tavallud kuni munosaba-ti bilan top shiriladi; 3) kibernetikada elektron hisoblash mashinasi (EHM) da axboratlarning joylashgan oʻrnini aniqlovchi kod. Haqiqiy, nisbiy, timso-liy A.lar bor. Haqiqiy A.– axborotlar saqlanadigan yacheyka (blok, qurilma)lar raqamiga mos keladigan aniq kodlar. Nisbiy A. alohida tanlangan yacheyka-199dan hisoblanadigan xotira yacheykalari raqami. Timsoliy A. dasturlashda qulaylik uchun qoʻllaniladigai A.ning shartli belgilanishi. Mashinada A. de-shifrator bilan oʻzgartiriladi. Odatda, xo-tira kurilmasining har bir yacheykasiga teng razryadli axborot qabul qilinadi. Yacheykalar ketma-ket raqamlangan boʻlib, ularning har biri doimiy adres-raqamga ega. Komandalarda A. ikkilik son bilan ifodalanib, xotira kurilmasining te-gishli yacheyka raqamiga teng boʻladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adres tili

Adres tili — raqamli hisoblash mashinalarida axborotni qayta oʻzgartirish jarayonlarini bayon etish uchun moʻljallangan rasmiy til."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Adrian

Adrian (76-138) – Rim imperatori (117-yildan), antoninlar sulolasidan. Chavandozlarga tayanib ish yurgizgan. Adrian davrida imperator hokimiyati va davlat muassasalarining markazlashuvi kuchaygan. Imperiya chegaralarida Adrian mustahkam istehkom va mudofaa devorlari barpo etgan. Xususan, Angliyaning katta qismini bosib olgach, imperiyaning chegaralarini mustahkamlash, mudofaa quvvatini oshirish, tinchlikni saqlash maqsadida Britaniyaning shimolida devor qurdirgan. Uzunligi 100 km cha devor boʻylab mustahkam istehkomlar va burjlar qurdirgan. Orqa tomoniga harbiy yoʻl soldirgan. Oʻn yoshida boʻlajak imperator otasidan ayriladi. Shundan soʻng Adrian ikki nufuzli yurtdoshi.Mark Ulpiy Trayan va Publiy Asiliy Attian qaramogʻida tarbiyalangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrianopol sulh shartnomasi

Adrianopol sulh shartnomasi — 1828-29-yillardagi Rossiya-Turkiya urushini yakunlagan sulh shartnomasi. Adrianopol (hozirgi Edirne) shahrida imzolangan. 1827-yil 6-iyulda Rossiya, Angliya va Fransiya davlatlari oʻzaro til biriktirib, Turkiyadan Gretsiyaga muxtoriyat berish masalasini qoʻydilar. Biroq Turkiya hukumati bu talabni rad etdi. Buning ustiga Dunay knyazliklarida Rossiyaning ustunligini tiklagan Akkerman konvensiyasi (1826) dan noro-zi boʻlgan Turkiya Rossiyani usmonlilar imperiyasining ashaddiy dushmani deb eʼlon qildi va barcha musulmonlarni ruslarga qarshi gʻazovotga chaqirdi. Rossiya 1828-yil 14-aprelda Turkiyaga qarshi yurish boshladi. Rus qoʻshinlari tez ora-da Konstantinopolga yaqinlashib qoldi. Bundan choʻchigan Gʻarb davlatlari Turki-yaga darhol sulh tuzishni va Rossiya shartlariga koʻnishni taklif kildi. Turkiya 1829-yil 2 (14) sentabrda Adrianopol sulh shartnomasi shahrini imzoladi. Adrianopol sulh shartnomasi shahri natijasida Qora dengizning Bos-for va Dardanel boʻgʻozlaridan rus va xorijiy davlatlarning savdo kemalari erkin oʻtish huquqini oldi. Kavkaz yerlarining Rossiyaga uzil-kesil oʻtganligi Adrianopol sulh shartnomasi shahrida qayd etildi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adriatika dengizi

thumb|307x307px|Adriatika dengizi
Adriatika dengizi — Oʻrta dengizning bir qismi, yarim berk dengiz. Apennin va Bolqon yarim orol.lari oraligʻida. Jan.da Otranto boʻgʻozi orqali Ioniya dengizi bilan tutashgan. Maydoni 144 ming km². Oʻrtacha chuq. 200 m, eng chuqur yeri 1230 m. Sharqiy qirgʻogʻi yaqinida Dal-matsiya orollari bor. temperaturasi suvning yuza qatlamida avgustda 24-26’, fevralda 7-13°. Shoʻrligi 35-38‰. Suv koʻtarilishi va qaytishi yarim sutkali (1,2 m). Baliq ovlanadi. Shelf qismidan neft va gaz qazib olinadi. Venesiya va Triyest qoʻltiqlari bor. Portlari: Triyest, Venesiya (Italiya), Split (Xorvatiya), Durres (Albaniya). Sharqiy sohilida kurortlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Dengizlar
Adsorbentlar

Adsorbentlar (lot. ad — yonida va sorbens — yutuvchi) — tabiatda uchraydigan va sunʼiy yoʻl bilan tayyorlanadigan, disperelik darajasi yuqori boʻlgan (qarang Dispers sistemalar) juda katta tashqi (gʻovaksiz) yoki ichki (gʻovakdor) sirtli jismlar. Suyuq yoki gaz holidagi moddalar adsorbsiyasi xuddi shu A. sirtida sodir boʻladi. Tabiiy A.ga opoka (govaqtosh), gilmoya va boshqa kiradi. Sunʼiy A. uglevodo-rodlarni termik parchalash yoki tutatish (kurum olish), oʻta qizdirilgan suv bugʻi bilan kremniy-organik moddalarni gi-drolizlash (aerosillar), dagʻal dispers sistemalarni kimyoviy jihatdan faol-lash yoki modifikatsiyalash (faol kumir, faollantirilgan gil) va boshqa yoʻllar bilan olinadi. A.ning adsorbsion xususiyati qattiq jismning tabiatiga, sirt tuzi-200lishiga, kattaligiga, gʻovaklarining tu-zilishiga bogʻliq. Ular, asosan, gʻovaksiz, yirik gʻovakli, mayda govakli va aralash gʻovakli turlarga boʻlinadi. A. protivo-gazlarda ishlatiladi, gaz va suyukli-klarni tozalash va quritishda, polimerlarning toʻldirgichlari sifatida va boshqa maqsadlarda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adsorbsiya

Adsorbsiya — qattiq yoki suyuq moddalar (adsorbentlar) sirtiga suyuq yoki gaz holidagi modda (adsorbat)larning konsentrlanishi (yutilishi). A. adsorbent sirtidagi molekulalararo kuch taʼsirida sodir boʻladi. Adsor-bat molekulalari adsorbent sirtiga yaqinlashib, unga tortiladi va adsorbatning bir (mono-), ikki (bi-) va hokazo koʻp (poli-) molekulali adsorbsion qavati hosil boʻladi. Adsorbatning adsorbsion qavatdagi konsentratsiyasi maʼlum dara-jaga yetganidan keyin desorbsiya boshla-nadi. Yutilgan modda adsorbsion qavatda oʻz xususiyatini saqlab qolsa, fizik A., oʻzgarsa, yaʼni adsorbent bilan kimyoviy bi-riksa, kimyoviy A. deyiladi. Fizik A. temperatura, bosim, konsentratsiyaga, adsorbent va adsorbatning tabiatiga, shuningdek, adsorbent tuzilishiga ham bogʻliq. A. hodisasi tabiatda keng tarqalgan. Yerga solingan oʻgʻit, avvalo tuproqqa A. lanadi. Oʻsimlik tuproqdagi ozuqani ildizi orqali A. jarayoni asosida oʻzlashtiradi. A. gaz va suyuq aralash-malarni ajratish-da (qarang Xromatografiya), biologik jarayon-da, havoni iflos gazlardan tozalashda, eritmalarni har xil qoʻshilmalardan holi qilishda, ulardan erigan moddalarni ajratib olishda A. dan keng foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adsorbsiyalovchi vositalar

Adsorbsiyalovchi vositalar — jadal shimib olish xususiyatiga ega boʻlgan dorilar; meʼda-ichak yoʻlini zaharli moddalar va ortiqcha gazlardan xalos etish maqsadida ishlatiladi (mas, faollashtirilgan koʻmir).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adʼyunkt

Ad’yunkt (lotincha adjunctus — qoʻshilgan) — ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ishga layoqati boʻlgan hamda harbiy ilmiy tadqiqot institutlari yoki oliy oʻquv yurtlarining ad’yunkturasipya fan doktori, professor (baʼzi hollarda katta ilmiy xodim yoki dotsent ilmiy darajasiga ega fan nomzodlari) ilmiy rahbarligida maʼlum bir harbiy mutaxassislik boʻyicha nomzodlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borayotgan oliy maʼlumotga yoki magistr darajasiga ega boʻlgan harbiy mutaxassis.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adʼyunktura

Ad’yunktura — oliy malakali harbiy ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar (fan nomzodi) tayyorlashning asosiy shakli. Oʻzbekistonda uzluksiz taʼlim tizimining tarkibiy qismi. A. Ichki ishlar Akademiyasi, Qurolli kuchlar Aka-demiyasi, harbiy ilmiy tadqiqot institutlari va oliy oʻquv yurtlarida Oʻzbekiston Respubli-kasi Ichki ishlar vazirligi (Oʻzbekiston Respublikasi IIV) va Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi (Oʻzbekiston Respublikasi MB) hay’atlarining qarorlari bilan Oʻzbekiston Respublikasi Fan va texnika dav-lat qoʻmitasi (Oʻzbekiston Respublikasi FTDQ) hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy Attestatsiya Komissiyasi (Oʻzbekiston Respublikasi OAK) bilan kelishilgan holda tegishli mutaxassisliklar boʻyicha ochiladi. A. Oʻzbekiston Respublikasi FTDQ to-monidan attestatsiyadan oʻtkaziladi. A. oʻz ishini „Oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar mutaxassisli-klari roʻyxati“ga muvofiq ravishda fan sohalarining tegishli mutaxassisliklari boʻyicha „Uzluksiz taʼlim tizimida oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash toʻgʻrisida“gi Nizom-ga hamda Oʻzbekiston Respublikasi IIV va Oʻzbekiston Respublikasi MVga tegishli meʼyoriy-huquqiy hujjatlariga asosan olib boradi. A.da oʻqishdan maqsad ilmiy tadqiqot usullarini oʻzlashtirish, tegishli ilmiy sohaga oid bilimlarni egallash va fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya yoqlashdir. A.da kirish qoidalari, oʻqish muddatlari, ad’yunktlar tayyorlash usullari aspiranturanikiga oʻxshaydi.
Adʼyustaj

thumb|right|219px|; 1916 

Ad’yustaj (frans. ajuster — so-zlash) (metallurgiyada) — prokat sexlarida prokatlangandan soʻng metallni pardozlaydigan va ortishga tayyorlaydigan mashina hamda mexanizmlari boʻlgan 201uchastka (qarang Prokat ishlab chiqarish).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adyutant

Adyutant (lotincha adjutans — yordam beruvchi) — 1) boshliq (komandir, qoʻmondon) huzurida turli topshiriqlarni bajaruvchi harbiy xizmatchi (zobit).
2) podsho Rossiyasi armi-yasida shtab va boshqarmalarda harbiy de-von mutasaddisi boʻlgan zobit lavozimi (katta polk, batalyon va divizion A.i); 17-asr 2-yarmida yasovul nomi bilan Rossiyada joriy boʻlgan, 1716-yil Harbiy Nizom bilan rasmiylashtirilgan;
3) monarx (podsho, imperator) huzuridagi harbiy mansablardan biri. General mansabidagi A. general-A. deb, zobit mansabidagi — fligel-A. deb atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Harbiy unvonlar
Ayoz

Ayoz – turkiy xalqlar topishmoqli ertaklarida an’anaviy kahramon. Dono va tadbirkor. Oddiy xalq himoyachisi, sezgir va soʻzamol, kishilar qalbiga yoʻl topa biladigan kishi. Har bir soʻzi, harakat va holati ta’limiy-didaktik ahamiyatga ega. "Ayoz, koʻrgan kuningni unutma, xom chorigʻingni quritma" maz-munidagi maqollar A. haqidagi ertak va rivoyatlar ta’siri natijasida yuzaga kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ertak qahramonlari
Ayoz (ob-havo)

Ayoz – kech kuz, qish va erta bahorda yer va yerga yaqin havo qatlami temperaturasining keskin pasayishi. Radiatsion, advek-tiv va advektivradiatsion xillari bor. Kuchsiz shamol esib, havo ochiq turganda yer sirtida nurlanish maksimal boʻladi va radiatsion A. roʻy beradi. Sovuq havo massalari bostirib kirishi tufayli advektiv A. paydo boʻladi. Har ikkala omilning birga kechishi natijasida ad-vektivradiatsion A. yuz beradi. Kuz va bahor fasllaridagi A. natijasida yerning yuza katlami muzlaydi va qishloq xoʻjaligiga za-rar keltiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayozkoʻl

Ayozkoʻl – Sulton Uvays togʻlarining sharqiy etagidagi koʻl. Ayoz qal’a balandligi (170 m) va Koʻkcha ba-landligi (169 m) oraligʻida. Mutlaq balandligi 91 m. Toʻrtkoʻl va Ellikqal’a tumanlaridan qaytgan zovur suvlari hisobiga 80-yillarning boshlarida vujudga kelgan. Uz. 20–25 km, eni 4 km, oʻrtacha chuq. 1,5–2 m. Qirgʻoqlari va koʻlning bir qismi qamishzorlar bilan band. Suvi tiniq, mi-nerallashuv darajasi 1 l suvda oʻrtacha 10–12 g va undan ortiq. Baliqchilikda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Koʻllar
Turkum:Qoraqalpogʻiston koʻllari
Ayollar ansambllari

AYOLLAR (AN’ANAVIY) ANSAM-BLLARI – xotin-qizlardan tashkil topgan ashula-raqs yoki ashula-cholgʻu an-sambllar; qadimdan oʻzbek milliy musiqa ijrochiligi rivoji jarayonida yuzaga kelgan. Odatda 3–4 ayol xonanda, sozanda va raqqosalarni birlashtiradi. Repertu-ari oʻzbek xalqi musiqa merosining boy an’analari va xususan mahalliy musiqiy uslub (sheva)larga tayangan. Bunday an-sambllar turli vohalarga xos ijrochilar 202– yallachi (Fargʻona vodiysi), sozanda (Buxoro), xalfa (Xorazm) va hokazo nomlar bilan ham yuritilgan. A. (a.) a. odatda tuy va boshqa marosimlar, turli xil sayillarda oʻz qoʻshiq-raqslarini omma oʻrtasida ijro etib kelgan. Oʻzbekistonda ayollarning professional va havaskorlik tarzidagi zamonaviy ansambllardan tashqari, davlat professional (dutorchi qizlar, garmoniy qizlar va boshqalar), havaskor folklor ("Yor-yor" – Namangan, "Noza-nin"–Buxoro, "Gulyor"– Toshkent vilo-yati, "Quvasoy yor-yori", "Onaxonlar"– Fargʻona, "Omon yor"–Qoʻqon va boshqalar) an-sambllari mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayollar konsultatsiyasi

Ayollar konsultatsiyasi – ayollar kasalliklarining oldini olish va davolash muassasasi. Unda ayollarga, ayniqsa, homiladorlikda, "chilla" dav-rida va turli ginekologik kasalliklarda malakali yordam koʻrsatiladi hamda te-gishli maslahatlar beriladi. Ayollar konsultatsiyasi ning asosiy vazifasi homiladorlarni mun-tazam kuzatib borish, homiladorlikda uchraydigan turli toksikoz kasalli-klarining oldini olish va davolash, chala va ulik tugʻishning oldini olish, homiladorlarni tugʻishga psixoprofi-laktik yoʻl bilan tayyorlash kabilardir. Ayollar konsultatsiyasi ayollar oʻrtasida sanitariya maorifi ishlarini ham olib boradi. Ayollar konsultatsiyasida aku-sherginekolog, terapevt, stomatolog, ve-nerolog, yurist va boshqa mutaxassislar xizmat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil