Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Zarra-antizarra jufti

Zarra-antizarra jufti — zarralar bilan antizarralarning bir vaqtda birgalikda (juft holda) hosil boʻlishi. Bu jarayon energiya, impuls va b. kattaliklarning sakdanish qonunlariga boʻysunadi. Z.a. j. xreil boʻlishi yadro bilan toʻqnashuvchi zarra energiyasiga va jarayonda ishtirok etuvchi boshqa zarralarning xossalariga bogʻliq.

Elementar zarralarning yemirilishi, ularning oʻzaro yoki yadrolar bilan toʻqnashuvi natijasida turli Z.a. j. hosil boʻladi. Maye, proton (r) bilan proton (r) toʻqnashuvi natijasida proton (r) va antiproton (u/), foton (u) bilan proton O) toʻqnashuvi natijasida musbat myuon (s+) hosil boʻladi va hokazo. Yemirilish natijasida neytral kaon (A^mezonEdan musbat pion (musbat kmezon, d+) va manfiy pion (manfiy tsmezon, l"), neytral pion (7s°)dan elektron (v") va pozitron (ye+) hosil boʻladi va hokazo. Odatda, Z.a. j. hosil boʻlishi deganda fotondan elektron va pozitronning u> (yeg + ye+) vujudga kelishi tushuniladi. Biror zaryadli zarra (mas, atom yadrosi) maydonidagi foton elektronpozitron juftligini hosil qiladi. Z.a. j. hosil boʻlishi va annigilyasiya hodisalari materiyaning bir shakldan boshqa shaklga (modda shaklidan maydon shakliga) va aksincha oʻtishini isbotlashga dalil boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Zarrabin

Zarrabin (arab, zarra — mayda va fors, bin — koʻrmoq feʼlining oʻzagi) — mikroskopning qad. nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaruriy mudofaa

Zaruriy mudofaa - jinoyat huquqida hujumdan qonuniy tarzda himoyalanish. Odatda, qonunda Z.m. holatida qilingan va tajovuzchiga shikast va zarar yetkazgan harakat, agar u Z.m. chegarasidan chiqmagan, yaʼni himoya xavfxatar harakteriga moye boʻlsa, jinoyat deb topilmaydi, ijtimoiy xavfli va huquqqa xilof qilmish sanalmaydi, jinoiy javobgarlikni keltirib chiqarmaydi. OʻzR Konstitutsiyasining 20 va 27moddalarida, Oʻzbekiston JK 37moddasida har bir fuqaroning oʻzini va b. shaxslarni, shuningdek, jamiyat va davlat manfaatlarini faol himoya qilish huquqi ifodalangan.

Zartepa shahar harobasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarchopon

Zarchopon — qovunning oʻrtapishar navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Shirali va mahalliy Choʻgari navlarini duragaylab yaratilgan (1986; R. Hakimov, A. S. Shchukina). Shakli choʻziq yoki tuxumsimon. Ogʻirligi 2,8— 3,4 kg . Sirti sal tilimtilim, tuyey och sariq, toʻrlari toʻqyashil. Poʻsti oʻrtacha, qattiq, eti pushtirang , shirin, asal hidi keladi. Tarkibida 15% quruq modda mavjud. Urugʻi oʻrtacha, sargʻish, urugʻidan unib chiqqanidan keyin birinchi hosili 77—93 kunda pishadi. 1990-yildan respublikaning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan. Hosildorligi 20—25 t/ga.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarchoʻva

thumb|Zarchoʻrva
Zarchoʻva (Curcuma) – zanjabildoshlarning oilasiga mansub koʻp yillik oʻt oʻsimlik. 50 dan ortiqturi bor. Ikki turi Osiyo, Afrika va Avstraliyaning tropik xududlarida oʻsadi. Hindiston, Indoneziya, Xitoyning janubida ekiladigan (S. Jonga L.) turi koʻproq ahamiyatga ega. Asosan, xushbuy, ildizi tarkibida 1,5—5% efir moyi va zararsiz sariq modda bor. Ildizi kukun holida ishlatiladi, issiq suvda tez eriydi, oziqovqatga (palovni tillarang qilishda zirvakka yoki yuvilgan guruchga qoʻshiladi). Zarchoʻvadan olinadigan sariq buyoq loklarga rang berishda ishlatiladi. Ikkinchisining ildizpoyasidan olinadigan achchiq modda likyor tayyorlashda va tibbiyotda qoʻllanadi. Yovvoyi ning ildizpoyasidan kraxmal olinadi. Zarchoʻva ildizpoyasidan kupaytiriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Turkum:Ziravorlar
Zarya surxana

"ZARYA SURXANA" („Surxon tongi“) — Surxondaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gaz. Termiz sh.da rus tilida haftada 2 marta chiqadi. Dastlab 1941-yil 10-avgustdan „Leninskoye znamya“ („Lenin bayrogʻi“) nomi bilan nashr etilgan. 1991-yildan hozirgi nomda. Gaz.ga turli yillarda G.N.Rokotov, P.T.Trofimenko, M.M.Paletskiy, I.M.Melnikov, A.Hakimov, N.Chehaqov, D.A. Kucherenko va b. muharrirlik qilgan. Gaz. sahifalarida viloyat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotiga doir materiallar berib boriladi. Mamlakat fuqarolarida yangicha tafakkur va dunyoqarashni shakllantirish, shu maqsadda yagona milliy gʻoya — milliy mafkurani yaratish va hayotga tadbiq etish gaz. taxririyati jamoasi oldidagi eng mux, im vazifa sanaladi. Adadi 1000 (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Zaryad

Zaryad:
thumb
1) elektr 3. — elektromagnit maydon manbai; zaryadlangan zarralarning uzaro elektromagnit taʼsirlashuvi intensivligini ifodalaydigan fizik kattalik. Bir xil ishorali Z.lar birbiridan itariladi, har xil ishorali Z.lar esa birbiriga tortiladi (qarang Kulon qonuni). Elektronlar, pozitronlar, protonlar, zaryadli mezonlar va b. elementar zarralar hamda atom yadrosi eng kichik musbat yoki manfiy elektr Z.ga ega. Elektr 3., odatda, elektrostatik birliklar (SGSE) yoki kulonlar bilan ulchanadi. Eng kichik elementar elektr 3. ye = (4,80298 ± 0,000201) • 10 |0 SGSE birlikka teng . Elementar elektr Z.ni birinchi marta 1911 yilda R. E. Milliken aniq ulchagan; 

2) portlovchi modda Z.i — maxsus kamera (shurp, quduq va b.) ga joylashtirilgan, vazni va oʻrnatiladigan joyi oldindan hisoblangan hamda portlatishga tayyorlangan portlovchi modda; 

3) uloqtiriladigan porox Z.i — oʻq otar qurol stvoli kanalida snaryad (mina, oʻq)ni harakatga keltirish va kerakli tezlikda otish uchun zarur boʻlgan, gilza yoki alohida qopchiklar (kartuzlar)ga joylashtirilgan maʼlum miqdordagi porox; 

4) qattiq raketa yoqilgʻisi Z.i — dvigatel kamerasiga joylashtirilgan va yonganda raketani harakatlantiruvchi reaktiv kuch hosil qiladigan bir yoki bir necha qattiq yoqilgʻi bloki (shashkasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaryadlangan zarralar tezlatkichi

Zaryadlangan zarralar tezlatkichi — elektr yoki oʻzgaruvchan magnit maydoni yordamida katta energiyali zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, atom yadrolari) olish uchun moʻljallangan qurilma, q. Ushbu qurilmalar zamonaviy fizika va texnalogiyada muhum ahamiyatga ega. Ular fundamental zarralar fizikasi, tibbiyot, materialshunoslik va boshqa koʻplab sohalarda qoʻllaniladi.
Zaryadlash qurilmasi

Zaryadlash qurilmasi 1) elektrotexnikada — akkumulyatorlar va kondensatorlar batareyasini zaryadlash uchun oʻzgarmas tok beruvchi agregat; zaryadlash generatori yoki toʻgʻrilagichli transformator, taqsimlash qurilmasidan iborat. Akkumulyator 3. q. davriy zaryadlash, uzluksiz va uzlukli zaryadlash, qoʻshimcha hamda qayta zaryadlashda qoʻllanadi. Akkumulyator batareyalari zaryadlash toki sigʻimi va kuchlari tengligi alomatlari boʻyicha alohida guruxlarga yigʻiladi. Davriy zaryadlashda batareyalar ikki guruhga boʻlinadi va 3. q. ulardan bitta guruhini zaryadlaydi. Uzluksiz zaryadlashda ham nafuzka tarmogʻi taʼminlanadi, ham akkumulyatorlar batareyasi zaryadlanadi. Uzlukli zaryadlashda esa 3. q. muayyan vaqtning bir qismida nagruzkani taʼminlab, akkumulyatorlar batareyasini zaryadlaydi, vaqtning boshqa qismida kichik nagruzkada zaxirada boʻladi; bunda nagruzka zanjirini akkumulyatorlar batareyasi taʼminlaydi. Kondensator 3. q. kondensatorlarni normal rejimda zaryadlaydi. Toʻgʻrilagich 3. q. bir fazali kam quvvatli boʻlib, akkumulyatorlar batareyasini zaryadlashda kuchlanish transformatorning ikkilamchi chulgʻamidan toʻgʻrilab olinadi; 2) portlatuv i shl ari da 3. q. zaryad boʻshligʻini portlatuv moddalari (PM) bilan toʻldiradigan mexanizm yoki mashina. Ikki guruhga: tarkibida nitroefirlar yoki geksagenlar boʻlmagan patronlashgan PM bilan zaryadlash va granula (donador)langan PM bilan zaryadlash xillariga boʻlinadi. Birinchi guruhi yaxshi takomillashmaganligi va qimmatligi tufayli ishlatilmaydi. Ikkinchi guruhi konlar, shaxtalar, quduqlarni zaryadlashda qoʻllanadi.

Sapi Majidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaryadli zarralar hisoblagichlari

Zaryadli zarralar hisoblagichlari — zaryadli zarralar (elektron, proton va b.)ni qayd qilish va ularning energiyasini aniqlash uchun ishlatiladigan fizik qurilmalar. Ularning ishi zaryadli zarralarning modda atomlari bilan oʻzaro taʼsirlashishiga asoslangan.

3. z. h.ning bir necha xillari mavjud: ionlash hisoblagichi (ionlash kamerasi), mutanosib (proporsional) hisoblagich, Geyger — Myuller hisoblagichi, Cherenkov hisoblagichi, ssintillyasiyey hisoblagich, yarimoʻtkazgichli hisoblagich, kristall hisoblagich va b. Ionlash hisoblagichining ishi gaz razryadiga asoslangan. Bunday hisoblagichlar ikki elektrodli yopiq idishdan iborat. Idish inert gazlar, vodorod, azot yoki gaz aralashmalari, jumladan uglevodorodlar bilan toʻldiriladi. Elektrodlarga tok manbai ulanib, elektr maydoni hosil qilinganda musbat va manfiy ionlar elektrodlarga tortiladi. Hisoblagichdan oʻtgan zaryadli zarralar zanjirda impulslar hosil qiladi. Rasmda zaryadli zarralarni qayd qilishning umumiy prinsipi koʻrsatilgan (yana q. Ionlash kamerasi). Mutanosib hisob l agich ning ishi ham gaz razryadiga asoslangan. Unda zanjirdagi tok amplitudasi qayd qilinayotgan zaryadli zarralar energiyasiga mutanosib boʻladi. Hisoblagich elektrodlaridan biri, koʻpincha, silindr shaklida boʻlib, ikkinchi elektrod — silindr oʻqi boʻylab tortilgan ingichka simdir. Metall silindr — katod, sim esa anod vazifasini oʻtaydi. Anod — katod potensiallari farqi 900—1000 V boʻlganda birlamchi ionlanish natijasida hosil boʻladigan erkin elektronlarning tezligi elektr maydoni taʼsirida ortib, ionlar hosil kila oladi. Bu hodisa gaz kuchaytirishi deyiladi. Potetsiallar farqi ortgan sari elektr impulsi amplitudasi ham ortadi, erkin elektronlar katta tezlikka erishadi va, oʻz navbatida, gaz atomlarini ionlarga ajrata oladi. Ionlanish ketmaket takrorlanib, jala razryadi (elektronlar jalasi — mustaqil boʻlmagan razryad) roʻy beradi. Ionlar schyotchik elektrodiga borib yetganidan keyin elektr razryadi soʻnadi. Yarimoʻtkazgichli hisoblagich (detektor) — zaryadli zarralar va gammanurlarni qayd qilish va ularning energiyasini oʻlchaydigan asbob. Koʻpincha, kremniy yoki germaniy monokristallidan plastinka koʻrinishida tayyorlanadi. Zaryadli zarralar plastinkaga tushganda, muvozanat holatda boʻlmagan zaryad tashuvchilar jufti, yaʼni elektronkovak jufti hosil qiladi. Tashqi elektr maydon taʼsirida elektron va kovak elektrodlarga tomon siljiydi, natijada tashqi zanjirda elektr impulsi hosil boʻladi. Bu impuls radiotexnik qurilmalar yordamida qayd qilinadi. Kristall hisoblagich — dielektr kristallarda hosil boʻlayotgan zarralarni qayd qiluvchi asbob. Dielektrik monokristall (odatda, olmos yoki kadmiy sulfid kristallari)dan tayyorlanadi. Bulardan tashkari, Vilson kamerasi, diffuzion kamera, katlamli fotografik emulsiya va b. ham zaryadli zarralarni qayd qiladigan hisoblagichlar hisoblanadi.

Rahim Bekjonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarqogʻoz

Zarqogʻoz, folga — 1) rangli, nodir, asl metallar va poʻlatdan tayyorlanadigan, eni 5–1000 mm va qalinligi 0,001—0,2 mm boʻlgan varaq yoki lenta zarqogʻoz joʻvali (valetsli) prokat stanlarida oʻrama (rulon) holida prokatlab chiqariladi. Prokatlab olish qiyin boʻlgan qattiq materiallar eritib olinadi. Oziqovqat mahsulotlarini oʻrashda, elektrotexnikada kondensatorlar tayyorlashda, termoizolyasiya va b. maqsadlarda ishlatiladi; 2) matbaada — bir tomoni maʼlum miqdordagi bogʻlovchi bilan ishqalangan va biror pigment bilan krplangan kalka yoki shaffof plyonka. Kitob muqovasiga presslab tasvir tushirishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarquloq

Zarquloq — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasining boʻyi 120 sm cha. Barglari koʻkishyashil, tuklar bilan krplangan, patsi, moi kesik. Guli och sariq, bandli. Iyunda gullaydi, iyuldan urugʻlaydi. Oʻzbekistonda adirlarda, tog etaklarida oʻsadi. Toʻpgulining qaynatmasi xalqtabobatida koʻkrak ogʻrigʻi va nafas qisish kasalliklarida hamda gijja va siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Zargʻaldoq

Zargʻaldoq  – kichik yorqin rangli patlarga ega qush, shimoliy yarim sharning moʻtadil iqlimida keng tarqalgan Oriolidae oilasining yagona vakili. Yevropada (shimoliy hududlari tashqari), Onadoʻlida, Markaziy va Janubiy Osiyoda, sharqda Moʻgʻuliston va Xitoyning gʻarbiy chekkalarida, Sibirning oʻrmon zonasidan Yeniseyning bosh manbasigacha boʻlgan hududlarda keng tarqalganJizn jivotnix. T.6. Ptitsi / Pod red. V. D. Ilicheva. A. V. Mixeeva.- M.: Prosveщenie,1986. −527 s.. Sayroqi va harakatchan, umrining koʻp qismini daraxtlarning bargli tepa qismida oʻtkazadi. Yolgʻiz yoki juft holda uchraydi. Qurt-qumursqa va boshqa hasharotlar, shuningdek, rezavorlar bilan oziqlanadi. Uzoq masofalarga koʻchib yuradi, qishni Osiyo va Sahroi Kabirdan tortib janubiy Afrikaning tropiklarigacha boʻlgan hududda oʻtkazadi. Koʻrinishi odddiy.

Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining maʼlumotlariga koʻra, ushbu tur populyatsiyasi moʻtadil. Soʻnggi yillarda qushlarning umumiy populyatsiyasi kamayganiga qaramay, oʻsish dinamikasi hozirda turni zaif turlar qatoriga qoʻshish uchun yetarli emas. Xalqaro Qizil kitobda zargʻaldoq minimal xavf ostidagi tur maqomiga ega (LC toifasi).

 Tavsifi 
Jussasi oddiy chugʻurchuqdan bir oz kattaroq: uzunligi 24-25 sm, qanotlari taxminan 45 sm, vazni 50-90 g. Tanasi biroz choʻziq shaklda. Jinsiy dimorfizm tufayli nar va moda bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. Narning patlari oltin sariq, qanotlari va dumi qora. Quyrugʻining chetida, shuningdek, qanotlarda kichik sariq dogʻlar koʻzga tashlanadi. Tumshugʻidan koʻzgacha qora chizigʻi bor – turlarga qarab, koʻz orqasiga tomon uzayishi yoki qisqarishi mumkin (rasmga qarang). Modaning ustki qism patlari yashil-sariq, pastki qism patlari esa oq rangli quyuq uzun chiziqlar. Qanotlari yashil-kulrang. Ikki jinsning tumshugʻi ham jigarrang yoki qizil-jigarrang boʻlib, ancha uzun va mustahkam. Qorachigʻi qizil rangda. Yosh qushlar koʻproq urgʻochilarga oʻxshaydi, lekin xira va quyuq patlari bilan ajralib turadi. Juda harakatchan qush, daraxtlarning zich barglari orasida tez va shovqinsiz shoxdan shoxga sakrab harakatlanadi. Parvozi tez va toʻlqinsimon, qizilishton yoki shaqshaqlarnikiga oʻxshab ketadi. Oʻrtacha parvoz tezligi soatiga 40–47 km ni tashkil qiladi, ammo bir-birini taʼqib qilayotgan nar 70 km / soat tezlikka yetishi mumkin. Kamdan-kam hollarda ochiq maydonga uchadi, ammo narlar baʼzan juftlashish davrida shoxda oʻtirib turli koʻrinishda harakatlanadi.

 

 
 
 
 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Zargʻaldoq (qush)

Zargʻaldoq - Oʻzbekistonga bahorda kelib, kuzda qishlash uchun Hindistonga ketadi. 3., odatda, togʻ oʻrmonlarida, baʼzan toʻqay va vohalarda hayot kechiradi. Daraxt shoxlariga uya soladi. May oxirida 3— 4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 14—15 kundan keyin jish joʻja chiqadi. 18—19 kundan soʻng joʻjalar uchirma boʻladi. 3. qurt va qoʻngʻizlar bilan oziqlanadi. Bogʻ va oʻrmon zararkunandalarini qirib, foyda keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarhal

Zarhal – hal turi; ezib suyultirilgan oltin kukuni. Amaliy sanʼat (ayniqsa zargarlik)da narsa (buyum)larning yuzasiga surtiladi (yugurtiraladi) va aynan shunday usulda ishlangan buyum ham Zarhal deb ataladi (mas, yuziga Zarhal yugurtirilgan kumush isirgʻa – zarxal isirgʻa)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Zargarlik
Zaskar

Zaskar — Himolay togʻlarining shimoli-gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi. Hindiston va Xitoy hududida. Uzunligi shimomi-gʻarbdan janubi-sharqqa 600 km. 6400 m balandlikda daralar bilan oʻyilgan keng platosimon yuza boʻlib, unda bal. 7800 m dan ortiq boʻlgan alohida choʻqqilar koʻtarilib turadi. 3. ohaktosh, qumtosh, slanets va granitdan tuzilgan. Janubiy yon bagʻrida 4000 m gacha oʻrmon, undan yuqorida alp va subalp oʻtloklari, togʻ tepalarida doimiy qor va muzliklar, shimolda dashtlar bor. Satlaj daryosi kesib oʻtadi. Vodiylarda dehqonchilik qilinadi. Korund konlari topilgan.

 

Turkum:Togʻlar
Georgiy Zastavnikov

Georgiy Ivanovich Zastavnikov (1898.13.12—1970.13.2, Toshkent) - sirk artista. Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1907-yildan ukasi Vladimir Ivanovich 3. (1900—1926) bilan Turkistonning shahar va qishloklarida qoʻsh chigariq, aylanadigan temir shoti ustida gimnastika tomoshalari koʻrsatgan. Komik akrobatlar (Shax va Mat), 1913-yildan kupletchi masharabozlar, buffmasharabozlar sifatida shuhrat qozonganlar. Oʻrgatilgan hayvonlar bilan boʻlgan tomoshalarida komediyali, satirik yoki taklidiy sahnalar koʻrsatdi. "4 G" (antifashistik pamflet, Gitler, Gebels, Gering, Gimmler haqida) va b. tomoshalari mashhur boʻlgan. 1918—22 yillarda Buxoroda, keyinchalik V. Lazarenko bilan Fargʻonada tomosha koʻrsatgan (1930). U 40 yil davomida hamma manejlarda it oʻynatish tomoshasi bilan chiqqan. Oʻzbek sirk jamoasida masharabozhayvon oʻrgatuvchi boʻlib ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:13-fevralda vafot etganlar
Zafar

Zafar — Toshkent viloyatidagi shaharcha (1918—72 yillarda Olmazor qishlogi). Bekobod tumani markazi. Toshkentdan 120 km jan.da, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Bekobod (22 km). Aholisi 7,7 ming kishi (2000).

3. qad. aholi maskanlaridan biri, uning markazidagi "Nomsiz tepa" kabristonidan 8—9-asrlarga oid arxeologik buyum qoldiqlari topilgan. 1870-yilda qishloq Rossiyadan koʻchirib keltirilgan ruslarning Korzinkin nomli xutoriga aylantirildi va Dalvarzin volostining markazi boʻldi. Xutor yonida 60 ga olmazori ham boʻlgan (qishloqning avvalgi nomi shundan). 1918-yil Olmazor qishlogʻida shoʻrolar otliq armiyasi uchun qorabayir otlar yetishtirib beradigan ot zdi tashkil qilindi. 1926-yil ot zdi oʻrnida "Dalvarzin" urugʻchilik xoʻjaligi tuzildi. 1930-yil bu xoʻjalik paxtachilik sziga aylantirildi va Olmazor qishlogʻi sz qoʻrgʻoni boʻlib qoldi. Z.da maʼmuriy va madaniymaishiy binolar, sport inshootlari, bozor, 2 kasalxona, 3 umumiy taʼlim maktabi, pedagogika bilim yurti bor. "Yoshlik" savdo markazi qurilgan. Kutubxona, madaniyat uyi, pedagogika bilim yurti qoshida litsey, mehnat taʼlimi kollejlari, xususiy savdo doʻkonlari bor. Tuman hokimiyati binosi oldiga "Nomaʼlum askar" monumenta oʻrnatilgan. Z.dan Toshkent — Bekobod avtomagistral yoʻli oʻtgan. Avtobustaksi saroyi, koʻchma qurilish kolonnalari, "Sarbon" yuk tashish transporti avtokorxonasi bor..

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Bekobod tumani
Zafar arki

Zafar arki, Zafar darvozasi — biror tantana munosabati bilan qurilgan inshoot, hashamatli darvoza. Qad. Rimda gʻolib lashkarboshilarning shaharga tantanavor kirib kelishi uchun Rimdagi zafar arki. maxsus qurilgan. Bizgacha saqlangan eng qadimgi Z.a.— Ssipion arki (Rim, mil. av. 190 yil). Haydaroboddagi Chor minor Z.a. (1591) ham mashhur, Z.a.ning koʻpchiligi marmar haykal, relyefli rasm va naqshlar bilan bezatilgan, dastlab yogʻochdan vaqtincha, keyinchalik marmar, harsang , gʻishtdan doimiy qilib qayta qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bu inshoot haqidagi sahifa. Bundan tashqari Erix Mariya Remarkning «Zafar darvozasi» romani haqidagi sahifani ko`ring.

 

Turkum:Shahar darvozalari
Zafar gaz kondensati koni

Zafar gaz kondensati koni - Qashqadaryo viloyatining Gʻuzor tumanida, Qarshi sh.dan 45 km jan.sharkda joylashgan. Zafar strukturasi 1974-yilda seysmik razvedka natijasida aniklangan. 1978-yilda 1parametrik quduq kavlangan (3805 m). Natijada yura yotqiziqlarining samaradorligi maʼlum boʻlgan. 1978—87-yillarda konda 8 ta burgʻi qudugʻi qazilgan,. Quduqlarning 3 tasida gaz uyumi borligi aniqlangan. 3. g . k. k.ning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va antropogen yotkiziklari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Zafar strukturasi Beshkent bukilmasida joylashgan va yura yotqizikdari boʻylab shim.sharq tomonga yoʻnalgan braxiantiklinaldan iborat. Strukturaning uz. 6 km, kengligi 5 km. Zafar konida kavlangan quduqlarda 39 ta obyekt sinovdan oʻtdi. Ularning 12 tasida gaz va bittasida gaz bilan neft borligi maʼlum boʻldi. Gazning debiti 67 ming m3/sut dan 575 ming m3/sut gacha. Gazning havoga nisbatan zichligi 0,643, kondensatniki 0,756 g/sm3, undagi metanning miqdori 90—92%, oltingugurt vodorodi 0,05%, azot 1,2%, karbonat angidridi 3—5%. Konda razvedka ishlari nihoyasiga yetgan. 3. g . k. k. ayni paytda oʻzlashtirishga tayyorlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Gʻuzor tumanidagi konlar
Zafar Diyor

Zafar diyor (1912-yil, Chust tumani – 14-aprel 1946-yil, Toshkent) – oʻzbek bolalar shoiri. Toshkent pedagog institutida oʻqigan (1938—1941). „Lenin uchquni“ (1936—41), „Qizil Oʻzbekiston“ (1941—46) gazetalarida adabiy xodim va masʼul kotib.

„Chaman“ (sheʼr, ertak va dostonlar, 1948) kitobi maktabgacha yoshdagi bolalar uchun. Zafar Diyor oʻzbek bolalar adabiyotida doston janrini boshlab bergan shoirlardan biri hisoblanadi („Mashinist“, „Kazbek“ va boshqalar). Bundan tashqari, bolalar dramaturgi hamdir. Uning „Baxtli yoshlik“, „Uch ogʻayni“ pyesalarida bolalar oʻrtasidagi doʻstlik, birodarlik ulugʻlanadi.

 Sheʼriy toʻplamlari 

 „Qoʻshiqlar“ (1933)
 „Tantana“ (1938)
 „Sheʼrlar“ (1939)
 „Muborak“ (1940)
 „Sovgʻa“ (1944)
 „Suv bilan suxbat“ (1976)
 „Bizning qurolimiz“ (1941)
 „Bizning oila“ (1942)

 Adabiyot 
 Vladimirova N. V., Zafar Diyor Tanqidiy biografik ocherk, T., 1954; Oʻzbek bolalar adabiyoti tarixi ocherki, T., 1978; Oʻzbek bolalar adabiyoti va adabiy jarayon, T., 1989.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zafarobod (shaharcha)

Zafarobod — Jizzax viloyatidagi shahar (1973-yildan). Zafarobod tumanining maʼmuriy markazi. Z.ga 1973y.lar boshida Mirzachoʻl va Jizzax choʻllarini oʻzlashtirish avj olgan davrda asos solingan, 1973 yildan tuman markazi. Maydon 25000 km². Aholisi 50000kishi (2020). Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Paxtakor sh. gacha 18 km, Jizzax sh.gacha 42 km. Z.dan Jizzax sh.ga, Paxtakor, Arnasoy, Forish tumanlariga olib boruvchi avtomobil yoʻllari qurilgan.

Zafarobodda paxta tozalash zdi, elektrod ishlab chiqarish kichik korxonasi, bosmaxona, novvoyxona bor. Avtotransport, mashinatraktor xizmati koʻrsatish, gazlashtirish korxonalari, avtomobil yoʻllari boshqarmasi, kommunal va maishiy xizmat koʻrsatish tarmoqlari faoliyat koʻrsatadi.

Zafarobodda tuman hokimligi binosi, supermarket, „Otaxonlar“ choyxonasi, „Paxtabank“,MKB,AGROBANK,XALQ BANKI,IPOTEKA BANK,SQB,QQB,HAMKOR BANK, 2 umumiy taʼlim maktabi, tarix muzeyi, madaniyat saroyi, dehqon bozori, kutubxona, 100 oʻrinli kasalxona, poliklinika, avtostansiya mavjud. Xotira xiyoboni, Mustaqillik maydoni barpo etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zafarobod tumani
Zafarobod tumani

Zafarobod tumani — Jizzax viloyati. 1973-yil 12-aprelda tashkil etilgan. Jan.da Jizzax tumani, shimoli.gʻarbda Arnasoy va Doʻstlik tumanlari, shimolida Forish tumani, sharqda Paxtakor tumani bilan chegaradosh. Maydon 0,52 ming km. Aholisi 55,2 ming kishi (2025). Zafarobod tumanida 10 ta Samarqand, Bo‘ston, Cho‘liguliston, Yorqin, Pistalikent, Nurafshon, Lolazor, Uzun, Chimqo‘rg‘on, Birlikm mahallalari mavjud. Markazi — Zafarobod shaharchasi.

 Tabiati 
Zafarobod tumani hududi Mirzachoʻl dashtining gʻarbida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislik boʻlib, lyossimon qumoq va qumloqlardan iborat, bir qismi Nurota toglarining shimsharqiy etaklariga tutash. Iklimi kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 26—28°, yanvarniki — 8,5°. Yiliga 250-280 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 200—210 kun. Yer osti suvlari yuza, shoʻr va shoʻrtob. Yerlari Janubiy Mirzachoʻl kanalidan sugʻoriladi. Oqova shoʻr suvlarni chiqarib yuborish uchun ariq va zovurlar qazilgan. Yovvoyi oʻsimliklar. Aholisi asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, rus, tatar, qirgʻiz va b. millat vakillari ham yashaydi. 1 km ga 85 kishi toʻgʻri keladi.

 Iqtisodiyoti 
Tumanda 80 ta sanoat korxonasi: paxta tozalash zavodi, non yopish sexi, bosmaxona, „Bunyod“ ishlab chiqarish korxonasi, „Ulugʻbek“ xususiy ishlab chiqarish birlashmasi,qogʻoz ishlab chiqaruvchi zafar poligraf ham bor. Qishloq xoʻjaligida 17 shirkat xoʻjaligi va I ijara shirkat jamoasi mavjud. Mevasabzavot quritish, gilampoyondoz sexlari, makaron sexi, tegirmon, bichish-tikish sexlari ishlab turibdi. Xoʻjaliklarda 11,5 ming qoramol, 37,2 ming qoʻy-echki,123 ming bosh ot boqiladi.

Asosan, goʻsht, sut, mevasabzavot, poliz ekinlari, gʻalla yetishtiriladi. Zafarobod tumanida dehqon fermer xoʻjaliklari, xususiy va kichik korxonalar, tijorat doʻkonlari faoliyat koʻrsatmoqda va turli xil gipermarketlar faoliyat koʻrsatmoqda. 115 dan ortiq umumiy taʼlim maktabida 68000 oʻquvchi taʼlim olmoqsa. 2 ta litsey va gimnaziya mavjud. 34 kutubxona, 385 oʻrinli 8 kasalxona, 18 davolash ambulatoriyasi, 31 qishloq vrachlik shoxobchasi, 89 dorixona, 340 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi xizmat koʻrsatmoqda. Tuman hududidan Buyuk ipak yoʻli deb atalgan qad. karvon yoʻli oʻtgan. Ustrushona, Zomin, Pishogʻar kabi tarixiy joylar, koʻhna qalʼalar qoldiqlari, qad. qabristonlar saqlangan. Tumanda Dashtobod temir yoʻl stansiyasi bor. Zomin — Toshkent, Zomin — Jizzax, Zomin — Guliston kabi yoʻnalishlarda avtobus qatnaydi. Tumanda "Sharq tonggi" gazetasi nashr etiladi (adadi 2000).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Jizzax viloyati tumanlari
Turkum:Zafarobod tumani
Turkum:Zafarobod: kecha va bugun
Turkum:Zafarobod mahallalari
Zax qochirish

Zax qochirish, yerlarni quritish — tuproqdagi ortiqcha namni chiqarib tashlash; melioratsiyankng bir turi. 3. q. tuproqda oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishi uchun qulay suv, havo, ozuqa va tuz rejimini vujudga keltiradi. Zax qochirish uchun quritish va sugorish sistemalari quriladi. Arid zonada, jumladan sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Zyerni anʼanaviy maʼnodagi quritishdan katta farq qiladi. Sugʻoriladigan yerlarda tuproqning qayta zaxlanishi va botqoqlanishi suv omborlari, irrigatsiya kanallari va b. gidrotexnika inshootlaridan suv sizishi natijasida ikkilamchi hodisa sifatida yuz beradi. Yerlarni zax va shoʻr bosishdan saqlash maqsadida katta kanallar boʻylarida kesma drenalar yoki qator vertikal drenaj quduqlari quriladi, asosan, bir necha qator namsevar buta va b. daraxtlar (terak, tol, qayragʻoch va hokazo) oʻtqaziladi. Koʻp hollarda ekin ekiladigan zonalarda Z.q. grunt suvlarining sathi va minerallashuvini pasaytirish va tuprokda gruntni shoʻrsizlantirish ishlari bilan bir vaqtda olib boriladi (qarang Drenaj). Yerlarni qayta zax bosishdan saqlash uchun suv xoʻjaligi obʼyektlari quriladigan zonalarning tuproqmeliorativ va gidrogeologiya sharoitlari ilmiy prognozlanishi shartOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Geologiya
Zaxira

Zaxira — ehtiyot qilib saqlangan narsalar (oziqovqat, pul, buyum, qurolaslaha va b.). Oʻrta asrlardan boshlab koʻshin ehtiyojlari uchun gʻamlangan narsalar ham 3. nomi bilan yuritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaxiradagi harbiylar

Zaxiradagi harbiylar -harbiy hisobda turuvchi, haqiqiy xizmatni oʻtab boʻlgan yoki turli sabablar bilan undan ozod qilingan, ammo jismoniy jihatdan harbiy xizmatni bajara oluvchi va urush davrida qoʻshinlar safiga chaqiriluvchi kishilar (qarang Kurolli kuchlar zaxirasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaxchaxona tizmasi

Zaxchaxona tizmasi - Qashqadaryo viloyatining shimoli-sharqidagi tizma. Hisor tizma togʻlarining shimoli-gʻarbiy tarmoklaridan biri. Eng baland joyi 3818 m. Asosan, sharq va janubi-ga yoʻnalgan. Jan., janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari ancha tik. Suvayirgʻich qismi yalangʻoch, oʻtkir qirrali. Eng baland joylarida doimiy qor va kichikroq muzliklar mavjud. Silur va devon davrlarining metamorflashgan ohaktoshlari, slanetslar, magmatik va metamorfik choʻkindi jinslar qatlamlaridan tashkil topgan. 3. t.dan Oqsuv, Toʻrtkoʻylak va b. daryolar boshlanadi. Buloq koʻp. Yon bagʻirlarida och tusli qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Yuqori qismidagi yon bagʻirlari yaylov sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Zaʼfaron

Zaʼfaron — sapsarguldoshlarga mansub, koʻp yillik oʻtsimon tuganak piyozli oʻsimlik. Yovvoyi xilda uchramaydi. Hindiston, Pokiston, Xitoy, Janubiy Yevropa, Ozarbayjonda katta maydonlarda ekiladi.O’zbekistonda ham plantatsiyalari tashkil etildi. Piyozining diametri 1—2 sm. Bargi 5— 15 ta, och sariq rangda; eni 2 mm, tuksiz. Guli 1-4 ta, gultoji oqish, pastki qismi (tashqi tomondan) binafsha rang , uz. 2—4 sm. Changchilari gulqoʻrgʻondan qisqa. Koʻsagi choʻziq, eni 6—7 mm. Fevral—iyul oylarda gullaydi, aprel—avgustda esa meva beradi. Tarkibida efir moyi boʻlgani uchun hidi juda oʻtkir va yoqimli. 90—100 ming dona 3. gulidan 1 kg kurigan gul tumshuqchalari olinadi. 3. gulining quritilgan tumshuqchalari murabbo, tortlar rangi va taʼmini yaxshilash, oziq-ovqat (pishloq, sariyogʻ, likyor va b. rang berish uchun), parfyumeriya (atirupa) sanoatida ishlatiladi. Xalq tabobatida za’faron o’nlab xastaliklarni davolashda ishlatilgan Abu Ali ibn Sino za’faron inson terisini rangli chiroyli , ko’zni ravshan, yurakni quvvatli, nafas a’zolarini sog’lom qilishini yozib qoldirgan.

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Zaqqum

Zaqqum, anchar (Antiaris) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bir uyli daraxt yoki butalardan iborat. Guli mayda, koʻrimsiz, changchilari kallaksimon toʻpgul, urugʻchisi shoxlarda bittadan joylashgan. Osiyo, Afrika tropiklarida va Madagaskar orollarda 5—6 turi bor. Osiyoning tropiklarida oʻsadigan Antiaris Toxicaria degan yirik daraxt Zaqqumning bir turi boʻlib, zaharli sut shirasi tarkibida antiarin va antiozidin glikozidi bor. Zaqqumning shirasi zaharli boʻlganidan mahalliy xalq kamalak oʻqlarini zaharlashda qadimdan foydalanib keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tutdoshlar
Zagʻizgʻon

thumb
thumb|Pica pica pica

Zagʻizgʻon, hakka  – chumchuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uzunligi 45—48 sm. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika, Shimoli-Gʻarbiy Afrika, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Janubiy va Gʻarbiy Sibirda tarqalgan. Zagʻizgʻon bogʻlar, toʻqay va togʻlardagi oʻrmonlarda yashaydi. Tundra, Sharqiy Sibirning ayrim hududlari va choʻllarda uchramaydi. Zagʻisgʻon qishda koʻchib yuruvchi qush. Daraxtlar shoxiga va butalarga yirik yopiq uya soladi. Martmay oylarida 5—7, baʼzan 8—9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 18—19 kunda joʻja chiqadi. Zagʻizgʻon mayda kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi; baʼzan poliz ekinlari (tarvuz, qovun) va mevalarni ham choʻqiydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Aprel oyining boshida bir juft zagʻizgʻonlar 1 metrdan 12 metrgacha daraxt yoki butalarga uya soladi.
thumb|338x338px|Zagʻizgʻonning uzum shoxlaridan qurgan uyasi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Biologik turlar
Zagʻcha

thumb|Zagʻcha
Zagʻcha  – chumchuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uzunligi 30—39 sm. Rangi, asosan, qora, boʻyni toʻq kulrang. 4 ta kenja turi bor. Yevropa va Osiyoda uchraydi. Zagʻcha koʻchib yuruvchi qush. Oʻzbekistonda bola ochadi va kishlaydi. Jarlarning yon bagʻirlariga, uylarning peshtoqlari yoki daraxt kovaklariga uya soladi. Aprelda 4—6 ta tuxum qoʻyadi. 18— 20 kunda joʻjalari tuxumdan chiqadi. Qoʻngʻiz, kapalak va ularning qurtlari, oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Zararkunanda hasharotlarni qirib, foyda keltiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilOʻzME.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Biologik turlar
Zagʻchakoʻz

thumb

Zagʻchakoʻz — govzabondoshlar oilasiga mansub bir–ikki yillik, baʼzan koʻp yillik oʻtlar turkumi. Bargi ketmaket joylashgan. Guli—gajak toʻpgul, havorang (chala ochilgani pushti). Changchisi nay ichida. Mevasi— toʻrt boʻlakchali danak. Yer yuzida 40 ga yaqin turi bor (koʻp manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi), shundan Oʻzbekistonda 4 turi adir va togʻ zonalaridagi sernam, soya joylarda koʻp oʻsadi. Faqat bitta turi ekinlar orasida uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Turkum:Alyaska shtati ramzlari
Zahabiy

Zahabiy, Abu Abdulloh Shamsuddin Muhammad ibn Ahmad (1274, Damashq — 1348) — mashhur tarixchi va muhaddis. Damashq va Qohira madrasalarida tahsil olgan, soʻng Damashq madrasasida mudarrislik qilgan. Islom olamida tarix va hadis allomasi sifatida shuhrat qozongan. 

12 jildli "Taʼrix al-Islom" ("Islom tarixi"), "AlIbar" ("Ibratlar"), "Siyar annubalo" ("Olijanob kishilar siyratlari"), "Tabaqot alxuffoz" ("Hadis hofizlari tabaqalari"), "Tabaqot alqurroʼ" ("Qorilar tabaqalari"), "Miyzon aliʼtidol fiy naqd arrijol" ("Hadis roviylariga baho berishning adolatli mezoni") kabi islom tarixi va hadisga doir koʻplab asarlar yozgan. Bulardan eng mashhuri "Taʼrix alIslom" asari boʻlib, unda Oʻrta Osiyo, jumladan Movarounnahr tarixining oʻrganilmagan jihatlarini oydinlashtiruvchi koʻplab muhim maʼlumotlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zahar bezlari

Zahar bezlari — hayvonlarda zahar ishlab chiqaruvchi maxsus bezlar. 3. b. koʻpincha jarohat yetkazuvchi organ bilan bogʻlangan. Kiprikli chuvalchanglar 3. b. koʻp hujayrali (Acoela, Polycladida), noksimon. Nemertinlarda zaharli moddani hartumning orqa qismidagi epiteliy toʻqima bezi ajratadi. Z.b. himoya vazifasini bajaradi. Shilliq qurtlar (Jenebra, Conus) 3. b. tishlarida boʻlib, ingichka nay orqali tashqariga ochiladi. Sakkizoyoqning oxirgi juft soʻlak bezlari zaharli modda ajratadi. Boʻgʻimoyoqlilarda 3. b. koʻp hujayrali, juft boʻladi. Bezlarning teshigi chayonlarda dum qismining nayzasiga, oʻrgimchaklarda xelitserasiga, laboyoqlilarda oyoq jagʻlariga, hasharotlarda dumidagi oʻsimtalariga ochiladi.

Umurtqali hayvonlardan yumaloqogʻizlilar, baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va kloakalilarda 3. b. boʻladi. 3. b. dengiz ilonbaligʻining terisida, murenlarning tanglayida, chayonbaliq va dengiz kaltakesaklarining suzgichlarida joylashgan. Salamandr, triton, kaltakesakda 3. b. terisining turli qismlarida, qurbaqa va koʻl baqalarida esa tananing yonbosh, boʻyin va orqa qismida joylashgan. Ular bezovta boʻlganida teri ustiga suyuq zahar ajratadi. Zahartishli ilon va kaltakesaklarning 3. 6. soʻlak bezlari asosida boʻladi. Hayvon chiqqanida zahar tishlar yordamida oʻlja tanasiga yuboriladi. Zaharli ilonlarning zahar tishlari ogʻiz ochilganda ogʻizning oldingi qismiga qaratiladi. Kloakali sut emizuvchilar (oʻrdakburun, yexidnalar) erkaklarining 3. b. orqa oyoklariga joylashgan. Umurtqali hayvonlarda 3. b. evolyusion taraqqiyotning birinchi davrlarida vujudga kelib, dastlab suvda va quruqlikda yashovchilar hamda baliqlarda mavjud boʻlgan.

Norqoʻzi Ergashev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaharlar

Zaharlar — organizmga taʼsir etganda uning hayot faoliyatini buzib, hayotni xavf ostida qoldiradigan moddalar. Tirik organizmga taʼsir koʻrsatadigan barcha moddalar, jumladan dorilar ham yuqori konsentratsiya va dozada maʼlum darajada uni zaharlaydi (qarang Zaharlanish). Z.ning organizmga taʼsir etish kuchi ularning kimyoviy tuzilishi va fizikkimyoviy xossalariga bogʻliq boʻlishidan tashqari, shu tirik organizm toʻqimalari va hujayralarining xususiyatlariga ham bogliq. 3. organizm hujayralari bilan toʻqimalarining tarkibiga kirgan va toʻqimalardagi almashinuvda qatnashadigan moddalar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, taʼsir etadi. Hujayra protoplazmasining oqsil strukturasini yemiradigan moddalar (mas, kuchli kislota va ishqorlar, yuqori konsentratsiyali tuzlar) hech istisnosiz barcha tirik hujayralarni harob qiladi. Moddalar almashinuvini bir maromda taʼminlovchi ferment sistemalarni bogʻlaydigan yoki yemiradigan 3. xavfliroqdir. 3. oʻsimlik, hayvon, mineral va kimyoviy sintez mahsulotlariga boʻlinadi. Baʼzan jonivorlar (ilonlar va boʻgʻimoyoqlilar—ari, asalari, qoraqurt, chayon va hokazo) Z.ning aksarisi oqsil strukturalidir. Oʻsimlik Z.iga, asosan, alkaloidlar kiradi, ulardan akonitin (parpi), muskarin (muxomor), nikotin (tamaki barglari), anabazin (itsigek), atropin (belladonna), fizostigmin (kalabar dukkagi) koʻproq zaharli. Baʼzi oʻsimlik glikozidlari, ayniqsa yurakka taʼsir etadigan glikozidlar, mas, digitoksin (digitalis glikozidi), strofantin va b. ham yuqori konsentratsiyada zaharlidir. Patogen mikroorganizmlar chiqaradigan va kasallikka sabab boʻladigan toksinlar ham 3. hisoblanadi. 3. odam va hayvon organizmiga turli yoʻllar bilan, asosan, hazm va nafas aʼzolari, qisman teri orqali kiradi. Turmushda zaharlanishga sabab boʻladigan Z.ning aksarisi organizmga ovqat bilan kiradi. Bunday Z.ga mikroblarning faoliyati natijasida hosil boʻladigan botulotoksinkolbasa zahari (qarang Botulizm), zaharli zamburugʻlar, zaharli oʻsimliklar (bangidevona, belladonna) mevalari va tugunaklarida uchraydigan moddalar kiradi, Zaharli oʻsimliklar goho yaylovdagi mollarning zaharlanishiga sabab boʻladi. Yonilgʻi gazlarning chala yonish jarayonida hosil boʻladigan is gazi xavfli zaharli gaz hisoblanadi. Kasbga alokador 3., yaʼni sanoatda va qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zararli kimyoviy moddalar ham bor. Sanoatdagi zaharli moddalarga qoʻrgʻoshin, simob, mis, margumush birikmalari, anilin, benzol, vodorod sulfid va b. koʻpgina uchuvchan organik moddalar; qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zaharli moddalarga gerbitsidlar, defoliantlar, pestitsidlar va b. kiradi. Organizmning hayot faoliyatida ishlanib chiqadigan, ammo kasallik natijasida organizmdan chiqib ketmaydigan moddalar (mas, uremiyada azotli tashlandilar) ham Z.dir. 3. organizmdan buyraklar, ichak, oʻpka orqali, baʼzilari esa qisman ter, sut bilan chiqib ketadi.

Aziza Erkaxoʻjayeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zaharlarni oʻrganuvchi fanlar qatoriga toksikologiya va toksikologik kimyo fanlarini kiritish mumkin.

 

Turkum:Zaharlar
Zaharli hayvonlar

Zaharli jonivorlar - boshqa organizmlar uchun doimo yoki vaqtinchalik zaharli boʻlgan moddalarni oʻz organizmida saqlovchi jonivorlar. 5 mingga yaqin turi maʼlum. 3. j.dan ilonlar, chayonla, oʻrgimchaklar, malhamchi qoʻngʻizlar va b. yaxshi oʻrganilgan. Bir xil 3. j. (ilonlar, oʻrgimchaklar, chayonlar)ning zahar ishlab chiqaradigan maxsus bezlari bor; boshqalarida (qoʻngʻizlar, qandalalarda) zaharli modda u yoki bu xildagi toʻqimalarda boʻladi. Zahar himoya yoki boshqa hayvonlarga hujum qilish vositasi hisoblanadi. Boʻshliqichlilar (gidralar, aktiniyalar, meduzalar)da zahar bezlari otuvchi hujayralar, boʻgʻimoyoqlilar (arilar, chayonlar)da nashtar yoki oʻrgimchaklar, koʻpoyoqlilarda xelitseralar, boshqalarda (chayonbaliqlar, dengiz ajdahochalari) suzgichlar yoki jabra qopqoqlaridagi maxsus oʻsimtalar bilan bogʻlangan. Aynan bir xildagi zahar har xil hayvonlarga turlicha taʼsir koʻrsatadi. Bir turning oʻzida ham har xil 3. j. zahari bir xilda taʼsir etmaydi. Masalan, choʻchqalar, shaqildoq ilon, tipratikonlar, qora ilon, choʻl kemiruvchilari chayonlar zahariga kam taʼsirchan boʻladi. Laylak, qargʻa, burgut, mirzaqush kabi qushlar zaharli ilonlarni, tovuqlar qoraqurtni yeydi. Zahar uzoq vaqt davomida ozozdan kiritilganida odam va xayvonlar organizmi unga chidamli boʻlib qoladi. Ilonlar, arilar va b. baʼzi 3. j. zaharidan kam miqdorda davolash maqsadida foydalaniladi.

Norqoʻzi Ergashev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaharli zamburugʻlar

Zaharli zamburugʻlar - tarki bida turli zaharli moddalar (mas, alkaloidlar) boʻladigan zamburugʻlar. Koʻpchilik zaharli zamburugʻlarning alkaloidlari, asosan, hazm organlariga taʼsir etadiБлинова Л., Недбаевская Н. Ленинградская АЭС: радио-экологический мониторинг. НИМБ, 1995, № 2-3, с.24-30. Maye, don ekinlarida uchraydigan qorakuya (qoramigʻ — Claviceps rifigea)ning qattiq qora sklerotsiysi tarkibida alkaloidlar odam va hayvonlarning meʼda, ichak va boshqa organlarini zaharlaydi. Zaharli zamburugʻlar alkaloidlaridan ayrimlari tugʻish jarayonini jadallashtirish uchun oz miqdorda ishlatiladi. Fuzarium va vertitsillium turkumidagi baʼzi zamburugʻlar qoramollar va turli toksikoz kasalliklarini paydo qiladiРадиоактивные грибы в Ленинградской области. Aksari qoʻziqorinlar (mas, Helvella) tarkibidagi gelvella kislota oshqozon va ichaklarni zaharlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Справочник Грибника. Ядовитые грибы 

 
Turkum:Zaharli zamburugʻlar
Zaharli oʻsimliklar

Zaharli oʻsimliklar - tarkibida zaharli moddalar bor oʻsimliklar. 3. oʻ. 2 guruhga boʻlinadi: 1) haqiqiy 3. oʻ. — zaharlilik turning xususiy belgisi hisoblanadi; 2) shartli 3. oʻ. — turdagi ayrim oʻsimlik zaharli boʻladi (mas, zigʻir va oq joʻxori ayrim hollarda sianid kislota chiqaradi). Haqiqiy 3. oʻ.ning 10 ming turi bor. Asosan, subtropik va mamlakatlarda oʻsadi, mas, zaqqum. Oʻsimliklarningzaharliligi ulardagi turli organik birikmalar — alkaloidlar, glikozidlar, glikoalkaloidlar, efir moylari, kislotalar, laktonlar, toksalbuminlar, smolali organik moddalarning miqdoriga bogʻliq. Bu moddalar oʻsimliklarning turli organida toʻplanadi (mas, parpi va morolquloqning , asosan, ildiz poyasida, angishvonagulning bargida va hokazo). 3. oʻ. barcha jonivorlarga bir xilda taʼsir etmaydi. Mas, odam uchun zaharli belladonna va bangidevona quyon va qushlarga mutlaqo zararsiz, piretrumning baʼzi hasharotlarga zararli boʻlsa, isiqqonli hayvonlar uchun zararsiz; dengiz piyozi kemiruvchilarga zaharli, boshqa hayvonlar uchun zararsiz va hokazo. Zaharli moddalar oʻsimlikning turli oʻsish davrlarida toʻplanadi. Oʻsimlikning zaharliligi ular koʻkarib turganida qurigandagisiga qaraganda koʻproq boʻladi, baʼzilarida esa kurigandan keyin zaharliligi butunlay yoʻqoladi. Maye, uchma, ayiqtovon va b. Koʻpchilik 3. oʻ.ning dorivorlik xususiyatlari ham bor (isparak, qizgʻaldoq, koʻknori, achchiqmiya va b.). Bulardan olinadigan preparatlar har xil kasalliklarni davolashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zaharli o‘simliklar
Zaharlovchi moddalar

Zaharlovchi moddalar - dushmanning askarlari, hayvonlari, shuningdek, oziqovqat, jangovar texnika, kiyimkechaklarini zaharlash uchun ishlatiladigan kimyoviy moddalar. 3. m. havo orqali binolar, turar joylar, pana joylarga tarqalib, ulardagi odamlarga shikayet yetkazadi. 3. m.ning shikastlantirish xususiyati havoda, turar joylarda va turli narsalarda uzoq vaqt saqlanadi. Bugʻlari shamol orqali juda katta hududga tarqaladi. 3. m.dan shikastlanish zaharlangan havodan nafas olish, u moddalarning koʻz, teri va kiyimga tegishli, zaharlangan ovqat yoki suvni isteʼmol qilish va b. orqali roʻy beradi. Lekin 3. m. zaharlanish zichligi yetarli boʻlgandagina odamlarga shikayet yetkaza oladi. 3. m. suyuq holda joylarga sepilganda, ularning maydon birligiga toʻgʻri keladigan miqdori zaharlanish zichligi deb ataladi va har kvadrat metrga toʻgʻri keladigan grammlarda ifodalanadi. 3. m. kishi organizmiga taʼsir etish xususiyatiga koʻra organizmni umumiy zaharlaydigan, nerv toʻqimalarini falajlaydigan, teri kasalliklari paydo qiladigan, boʻgʻuvchi, yosh oqizadigan, badanni yalligʻlantiradigan va b. turlarga boʻlinadi. Nerv toʻqimalarini falajlovchi 3. m.ga zarin, zoman, tabun; teri kasalliklarini paydo qiladigan 3. m.ga iprit, lyuizit; organizmni umumiy zaharlaydigan moddalarga sianid kislota, xlorsian, fosfin; boʻguvchi moddalarga fosgen, difosgen va b. kiradi. Bu boʻlinish aslida nisbiydir, chunki aksariyat 3. m. koʻp tomonlama taʼsir etish xususiyatiga ega. Xalqaro huquq 1925-yildagi Jeneva bayonnomasi bilan urushlarda boʻgʻuvchi, zaharlovchi gaz va bakteriologik vositalarni qoʻllashni taqiklaydi. 3. m.dan mudofaa qilish uchun dezaktivatsiya sharoitlariga amal qilinishi kerak. Qoʻshin da shaxsiy tarkib uchun qilingan pana joy, qazilma oʻralar, qazilma yoʻllar degazatsiyalashtirilishi va shaxsiy tarkib maxsus kiyimlar bilan taʼminlanishi lozim (yana q. Ommaviy qirgʻin qurollari).

Aziza Erkaxoʻjayeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zahkashlar

Zahkashlar (Oniscoidea) — har xil oyoqli qisqichbaqasimonlar kenja turkumi Uzunligi 1–50 mm. 1000 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchilik quruqlikda yashashga moslashgan. Nam joylarda hayot kechiradi (nomi shundan olingan). Kechasi faol, kunduzi pana joylarga yashirinib oladi. Choʻlda hayot kechiradigan 3. Hemilepistus cristatus inining chuqurligi 1 m ga yetadi. Ayrim 3. jabra yaproklarini qoplab turadigan yupqa suv qatlamlarida erigan kislorod bilan nafas oladi, boshqalarida atmosfera havosidan nafas oladigan maxsus moslama boʻladi. Eng tuban tuzilgan Z.ning hayoti suv muhiti bilan bogʻliq: Ligia urugʻi dengiz sohilida yashaydi va uzoq muddat davomida suv ostida qolishi mumkin. Ligidium urugʻi vakillari soylarda yashaydi. Koʻpchilik 3. oʻsimlik qoldiqlari bilan oziqlanib, tuproq hosil boʻlishida ishtirok etadi. Ayrim 3. (Hemilepistus zachvatkini) sugʻoriladigan maydonlar va issiq xonalardagi ekinlarga ziyon yetkazadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zahona

Zahona — Koʻhitang tizmasidagi dovon, Surxondaryo viloyatining janubi-gʻarbida, Sherobod tumani hududida, Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston chegarasida joylashgan. Eng baland joyi 3016 m. Zahonaga may—noyabr oylarida Kampirtepasoy vodiysi boʻylab oʻtgan soʻqmoq yoʻl orqali piyoda yoki otda borish mumkin. Zahonaga boradigan soʻqmoq yoʻl atroflari archazor oʻrmonlar bilan qoplangan. Qishda dovon qalin qor bilan qoplanib yotadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Dovonlar
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Turkum:Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Zvezda Vostoka

"ZVEZDA VOSTOKA" ("Sharq yulduzi") — Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining adabiy-badiiy va ijtimoiy-siyosiy jurnali. Toshkentda rus tilida 3 oyda bir marta chiqadi. Muassislari — Toshkent matbaa kombinata, "Oʻqituvchi" nashriyoti, "Matbuot tarqatuvchi" Ochiq aksiyadorlik jamiyati. Jur. dastlab "Sovetskaya literatura narodov Azii" ("Osiyo xalklari sovet adabiyoti", 1932—34), "Literaturniy Oʻzbekiston" ("Oʻzbekiston adabiyoti", 1935—40), "Literatura i iskusstvo Oʻzbekistana" ("Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati") nomlari bilan nashr etilgan. 1946-yildan hozirgi nomda. "Z.V." oʻzbek adabiyotida yaratilgan eng yaxshi asarlarni, shuningdek, mahalliy rusiyzabon yozuvchilar, chet el yozuvchilarining asarlarini, adabiyot va sanʼatning muxim sohalariga bagʻishlangan adabiytanqidiy maqolalarni, Oʻzbekiston va butun Sharq tarixi, madaniyatiga oid ilmiy makrlalarni, esselarni, zamondoshlarimiz haqidagi ocherklarni va b.ni eʼlon qiladi. Jur.ga turli davrlarda M.I. Sheverdin, A.M.Ivanov, G.P.Vladimirov, V.A.Kostirya, S.P.Tatur, S. Madaliyev, N.N.Krasilnikov va b. muharrirlik qilishgan. Adadi 1500 ga yaqin (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zebigardon

Zebigardon, zebisina — ziynat buyumi, ayollarning boʻyinga taqilib koʻkrakka tushib turadigan taqinchogʻi. 3. shakldor yirik turunj va unga ikki tomonidan simmetrik birlashgan 6 huqqachalardan iborat boʻlib, ular oʻzaro halqa, sadaf, marjonlardan tuzilgan zanjirlar bilan bogʻlangan; oʻrtadagi ikki parallel huqqacha markazida kichik turunji boʻlgan zanjir orqali oʻzaro bogʻlanib 3. qatini hosil qiladi. Markaziy yirik turunjning yuqori qismi 3—5 yaproqli gʻuncha shaklida, quyi qismining uchi pastga qaragan bodom koʻrinishiga ega boʻlib, shokilalar bilan hoshiyalangan. Huqqachalar romb, Zebigardon toʻrtburchak, aylana shaklida, ayrim Z.larda soʻngti yuqoridagi yakunlovchilari 3 va 5 burchakli qilib ishlangan. Turunj va huqqachalar bosma naqshlar, qimmatbaho toshlar, rangbarang shishalar bilan bezatilgan. 3. Toshkent, Samarqand, Fargʻona vodiysida keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Zebo pari

Zebo pari — maqom shoʻʼbalarida va mumtoz ashulalarda namud oʻrnida qoʻllaniladigan mashhur avj. Taxminlarga koʻra, bu avjni Z.p. taxallusli fargʻonalik mashhur xonanda va sozandabastakor Abdurahmon (19-asr) ijod qilgan deb hisoblaydilar. Aslida u bu avjni zoʻr ehtiros va mahorat bilan ijro etganligi sababli avjga Z.p. nomi berilgan. Buzruk maqomining Buxoro Irogʻi, Rostning Savti Sabo, Savti Kalon shoʻʼbalarida, Ushshoqi Xoʻqand ashulasida, Iroq maqomining Saraxbori Iroq, Chanbari Iroq shoʻʼbalarida Z.p.dan foydalanilgan. Z.p. ohanglari kiritilgan shoʻʼbalarning doira usuliga moslab olinadi hamda ashula yoʻllari tarkibida turli koʻrinishlarda uchraydi. Z.p. xonandalarning choʻqqi pardalarga chiqish, ovoz va badihagoʻylik mahoratlarini namoyish etishlarida keng imkoniyatlarga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil