Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nuqtali vergul

Nuqtali vergul — ustma-ust joylashgan nuqta va verguldan tashkil topgan, ikki unsurli tinish belgilaridan biri . Oʻzbekcha matnlarda 19-asr oxirlaridan qoʻllana boshlagan. Hozirgi oʻzbek imlosida Nuqtali vergul quyidagi oʻrinlarda qoʻllanadi:

 bogʻlovchisiz qoʻshma gap tarkibida maʼno jihatdan bir-biriga yaqin boʻlmagan gaplar orasida (Qalandarovning taklifi, shubhasiz, oʻtmaydi; unda raisning obroʻyi tushadi);
 gapdagi uyushiq boʻlaklar murakkab boʻlib, ular maʼlum guruhlarga ajratilganda, shu guruhlar orasida (Bogʻimizda shaftoli va olma; qovun va tarvuzlar pishib yotibdi. Majlisda talaba va oʻqituvchilar; muhandis va farroshlar qatnashishdi);
 yarim qavs bilan ajratilgan raqam yoki harflardan keyingi gaplar oxirida (Hozirgi asosiy vazifa quyidagilar: a) dare jad-valini tuzish; b) oʻqituvchilarni orox, lantirish; v) grafikka rioya qilish va boshqalar);
 murakkab (aralash) qoʻshma gaplar orasida (Yer koʻkarmas, el yashna-mas, boʻlmasa koʻk tomchisi; Qaydan olein sheʼrni shoir, boʻlmasa ilhomchisi (A. Toʻqay).

 Yana qarang 

 Ikki nuqta

 
 Nazarov K., Oʻzbek tili punktuatsiyasi, T., 1976.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuh

Nuh — Qur’onda nomi zikr qilingan paygʻambarlardan biri. Injildagi Noyga toʻgri keladi. Qur’onga koʻra, Alloh Nuhni oʻz qavmiga paygʻambar qilib yuborgan. Nuh oʻz qavmi ichida uzoq umr koʻrdi, yaʼni, 950 yil yashadi (Ankabut surasi, 14-oyat). U turli iloxlarga, butlarga sigʻingan qavmini toʻgʻri yoʻlga boshlab, faqat Allohga ibodat qilishga daʼvat etdi. Lekin qavm uning soʻziga kirmadi, uni masxara qildi. Nuhning daʼvatiga hatto oʻzining xotini va bir farzandi ham ishonmadi. Shunda Nuh Allohdan yordam berishni, kofirlarni jazolashni soʻradi (Shuaro surasi, 118-119-oyatlar). Alloh uning iltijosini qabul etib, Nuhga kema yasashni va barcha jonivorlardan bir juftdan olib kemaga joylashtirishni buyurdi. Keyin osmondan juda koʻp yomgʻir yogʻdirdi, yerning hamma tomonidan ham suv chiqartirdi. Osmon suvi bilan yer suvi qoʻshilib ulkan toʻfon paydo boʻldi. Toʻfonda barcha kofirlar halok boʻldi, faqat kemadagilar sogʻ qoldilar. Toʻfon boshlanishidan oldin Nuhning farzandlaridan biri kemaga chiqmadi. Nuhning otalik mehri qoʻzgʻab, oʻgʻlini kemaga chiqishga undadi. Allohga kufr keltirgan farzand esa, otasiga rad javob aytib imon keltirishdan yana bosh tortdi va toqqa chiqib jon saqlamoqchi boʻldi, lekin u ham halokatga uchradi (Hud surasi, 45-47-oyatlar). Suv pasaygandan keyin kema Judiy togʻi ustida toʻxtadi. Kema togʻ tepasiga kelib toʻxtab, yer toʻfon suvini yutib bitirgach, Alloh Nuhni kemadan yerga tushishga buyurdi. Nuh va unga iymon keltirgan kishilar kemadan tushishdi. Bu zamin Musil degan yurt edi. Nuh qissasini bayon qiluvchi Nuh surasi ham nozil boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Paygʻambarlar qissasi, T., 1993.

 

 

Turkum:Paygʻambarlar
Turkum:Islom paygʻambarlari
Nuh Ibn Asad

Nuh Ibn Asad (? — 841) — somoniylardan boʻlgan Samarqand hokimi (820—841). Tohiriylars&n Abdulla ibn Tohir bilan birga xalifalikpsh musta-qil siyosat yurgazishga intilgan, Is-shaxriy va Ibn Havqallarnnng yozishicha, xalifa Muʼtasim (833—842) bundan norozi boʻlib Abdulla ibn Tohirga noma yuborib, uni koyigan. Abdulla bu xatni Samarqandga joʻnatgan. Nuh Ibn Asad oʻzining javobida Movarounnahrda 300 ming qishloq borligini, har bir qishloq bitta sarboz va bitta navkar berishga qodir ekanligini koʻrsatib oʻtadi. Bu bilan u xalifadan qoʻrqish kerak emasligi, chunki faqat Movarounnahrning oʻzigina 600 ming sarboz va navkardan iborat qoʻshin toʻplay olishini bildirgan. Bu davrda koʻchmanchi turkiy qabilalar Shoshga koʻp hujum qilib turardi. Shosh Yahʼyo ibn Asad ixtiyorida edi. Uning iltimosiga koʻra, Nuh Ibn Asad 840-yil Isfijobning turkiy qabilalaridan boʻlgan hokimiga qarshi qoʻshin tortgan. Bu urush Nuh Ibn Asad ning gʻalabasi bilan tugagan. Balozuriyning yozishicha, bu vaqtda Nuh Ibn Asad ekinzorlar, tokzorlar, bogʻlar, qishloqlar va shaharlarni koʻchmanchilarning hujumidan saqlaydigan katta mustahkam devor qurishni buyurgan.ref>OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Samarqand hukmdorlari
Turkum:Somoniylar
Turkum:841-yilda vafot etganlar
Nuh ibn Mansur

Nuh Ibn Mansur, amiri Rashid (963 — Buxoro — 997) — Somoniylar davlatining amiri (976—97), amir Mansur ibn Nuhningning oʻgʻli. Otasining vafotidan soʻng taxtga oʻtirdi (976- yil 26-sentabr). Siyosiy va harbiy sohada islohotlar oʻtkazgan. Muhammad ibn Abdulloh ibn Aziz vazir, Abulhasan Simjuriy sipohsolor (bosh qoʻmondon) boʻldi. Siyosiy jarayonlarda turk lashkarboshilarining mavqei kuchaygan. Nuh ibn Mansurning lashkarboshisi Foyiq Raboti Malik yaqinida boʻlgan jangda ataylab yengilgan va qoraxoniylar hukmdori Bugʻroxon (Horun ibn Muso) Buxoroni urushsiz ishgʻol qilgan (992). Biroq, Bugʻroxon kasallik tufayli Qashqarga qaytib ketayotganda yoʻlda vafot etgan (992). Nuh ibn Mansur Amul (Chorjoʻy)dan qaytib, Buxoroni qayta egallagan. Bu paytda Somoniylar davlatiga qarashli Xuroson Abu Ali Simju-iy (Abulhasan Simjuriyning oʻgʻli) va Foyiq, Gʻazna va Hirot viloyatlari Sabuktegin qoʻlida boʻlgan.

Nuh ibn Mansur bilan Sabuktegin oʻrtasida Kesh va Naxshabda oʻzaro uchrashuv boʻlib, unda Sabuktegin somoniylarni qoʻllab-quvvatlashga vaʼda bergan. Gar-diziyning yozishicha, Sabukteginning 20 ming kishilik qoʻshini Abu Ali Simjuriy (997 yil vafot etgan) va Foyiq askarlariga Hirot atrofida kuchli zarbalar bergan. Nuh ibn Mansur Buxoroga qaytgan. Biroq uning Somoniylar davlatini tanazzuldan saqlab qolish yoʻlidagi harakatlari oʻz natijasini bermadi. Qoraxoniylarning Buxoroga 996- yil qilgan hujumlari oqibatida Sabuqtegin bilan Bugʻroxonning vorisi Nasr Iloqxon oʻrtasida Nuh ibn Mansurning ishtirokisiz muzokaralar oʻtkazilib, somoniylarga Movarounnahrning faqat markazi qoldiriladi.

Nuh ibn Mansur saroyida shoir Daqitsiy ijod qilgan. Mashhur tabib Abu Ali ibn Sino 16 yoshida Nuh ibn Mansurni davolab, oʻsha davrda Sharqdagi eng boy kutubxona sanalgan Somoniylar davlatining kutubxonasida mutolaa qilish imkoniyatiga ega boʻlgan.

 Adabiyot 
 Abu Sa’id Gardizi, Zayn alaxbar., T., 1991.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:963-yilda tugʻilganlar
Turkum:997-yilda vafot etganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Nuh ibn Nasr

Nuh Ibn Nasr, amiri Hamid, Abu Muhammad (? — Buxoro — 954) — Somoniylar davlatining amiri (943— 954), amir Nasr II ibn Ahmadning oʻgʻli. Otasi 30 yil hukmronlik qilgach, tiriklik paytida taxtni unga topshirgan (943 yil 10-aprel). Buxoro qozisi, fiqh ilmining bilimdoni Abulfazl Marvaziy (946 yilda vafot etgan) uning vaziri boʻlgan. Nuh ibn Nasr mamlakatda keng yoyilgan qarmatiylar harakatini bartaraf etish choralarini koʻrgan. Movarounnaxrdagi bu harakat rahbari Muhammad ibn Ahmad Naxshabiyni Buxoroda dorga ostirdi. Biroq Somoniylar davlatining moliyaviy ahvoli ogʻirlashganligi uchun u soliq va turli tushumlarni koʻpaytirishga majbur boʻlgan. Mamlakatda isyon va gʻalayonlar kuchaygan. Narshaxiyning yozishicha, hatto uning amakisi Abu Ishoq Ibrohim ibn Ahmad Iroqdan kelib, Nishopur amiri Abu Ali Sagʻoniy yordamida Buxoro taxtini egallab olgan (947 yil). Oradan koʻp oʻtmay Nuh ibn Nasr Samarqanddan qaytib, taxtni qaytarib olgach, markaziy hokimiyatga qarshi isyon koʻtargan qarindosh-urugʻlarini jazolagan, Marvdagi isyonlarni ham bostirgan. Ammo u Abu Alini avval Chagʻoniyon, soʻngra Xurosonga hokim qilib (652) tayinlashga majbur boʻlgan. Somoniylar davlati inqirozini toʻxtatishga harakat qilgan. Narshaxiy oʻzining "Buxoro tarixi" asari (943—944)ni unga bagʻishlagan. Ogʻir kasallikdan soʻng Buxoroda vafot etgan.

 Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1993OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:954-yilda vafot etganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Nuh Ibn Yazidal-Marvaziy Abu Asoma

Nuh ibn Yazid al-MarvaziyAbu Asoma (? – 789/90) – oʻrtaosiyolik ilk qomusiy olimlardan biri. Marv shahrining qozikaloni boʻlgan; turli fanlarni puxta egallaganligi tufayli al-Jome laqabini olgan. U Marvda 4 ta fan: hadisshunoslik, fiqh, arab tili grammatikasi va sheʼriyatidan dars bergan. Samʼoniyning yozishicha, u Marvda birinchi boʻlib hanafiya mazhabi boʻyicha toʻplam (jome) tuzgan, Marvda hamda Xuroson va Iroqning boshqa shaharlarida koʻplab shogirdlari boʻlgan.

 Adabiyot 
 Kamoliddinov Sh. S, „Kitobalansab“ Abu Saʼda Abdalkarima ibn Muhammada as-Samʼani kak istochnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, T., 1993OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:789-yilda vafot etganlar
Nuhuft

Nuhuft (fors. — yashirin, hufiya) — Oʻn ikki maqom tizimidagi shoʻbaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Nyu...

Nyu... (ing. new — yangi) — inglizcha qoʻshma soʻzlar, asosan toponimlarning birinchi qismi boʻlib, "yangi" maʼnosini bildiradi (Mas, Nyu-York, Nyu-Deli).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyu-Bransuyk

thumb|right|Nyu-Bransuyk
Nyu-bransuyk - Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya, Atlantika okeani sohilida, Maydoni 72,9 ming km². Aholisi 756,6 ming kishi (2002), aksari qismi fransuz-kanadaliklar. Maʼmuriy markazi — Frederikton shahri Aholisining katta qismi shaharlarda yashaydi.

I.-B.ning yer yuzasi qir va payettekisliqdan iborat. Hududining 75% oʻrmon. Foydali qazilmalardan mis, nikel, qoʻrgʻoshin, rux, kumush rudalari konlari bor. Yogʻoch tilish, sellyu-lozaqogʻoz sanoati rivojlangan.

N.-B. hududiga dastlab, 1604-yilda fransuzlar borib oʻrnashgan. 1794-yildan Buyuk Britaniya mustamlakasi, 1867-yildan Kanada tarkibiga kirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nyu-Bransuyk
Nyukasl (Avstraliya)

Nyukasl — Avstraliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Yangi Janubiy Uels shtatida. Tasman dengizi sohilidagi port. Aholisi 479,3 ming kishi (1999). Avstraliyadagi yirik kumir havzasi markazi. Qora metallurgiya, kemasozlik, avtomobilsozlik, kimyo sanoati korxonalari, universitet bor. N. porti orqali chetga koʻmir chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Avstraliya shaharlari
Nyukasl (shahar)

Nyukasl — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyaning shim.-sharqiy qismida. Tayn-end-Uir metropoliten grafligining maʼmuriy markazi. Aholisi 283,5 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Tayn daryosining Shimoliy dengizga quyilish joyidagi port. Mamlakatning savdo-moliya va sanoat markazlaridan. Kema-sozlik va kema taʼmirlash, elektrotexnika sanoati korxonalari, universitet, fan va texnika muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 12—19-asrlarda qurilgan ratusha, qasr, sobor, temir koʻprik va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari
Nyukom Saymon

NYUKOM (Nyukomb, Newcomb) Saymon (Simon) (1835.12.3, Uollis, Yangi Shotlandiya — 1909.11.7 Vashington) — amerikalik astronom. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1869), London qirollik jamiyati aʼzosi (1877), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1896). Garvard universitetini bitirgan (1858) Asli kanadalik, 1853-yil AQSH ga koʻchib oʻtgan. Asosiy ilmiy ishlari katta sayyoralar harakatini oʻrganishga, astronomik doimiylarni aniqlashga, yulduzlarning aniq vaziyatlarini belgilab beruvchi kataloglar tuzishga oid. Aberra-sion vaqt, nutatsiya va pretsessiya doimiylarining N. tomonidan topilgan son qiymatlari hozir ham qoʻllanadi. N. mohir fan targʻibotchisi ham boʻlgan. Uning mashhur "Umumiy maʼnodagi astronomiya", "Hammabop astronomiya" kitoblari nashr qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyumont mayning

"NYUMONT MAYNING" (ing. -yangi togʻ konlari) — jahondagi oltin qazib chiqaradigan va sotadigan yirik korporatsiya. Markaziy boshkaruv idorasi AQShning Kolorado shtata Denver shahrida. "N.M." 1921-yilda AKD1ning Delaver shtatida taʼsis etilgan. Faoliyatining dastlabki yillarida foydali qazilmalarni (asosan, nikel, mis, kumush, oltin, kumir va boshqalar) qidirish, kdzib olish va ishlab chiqarish bilan shugʻullangan.

20-asrning 80-yillaridan boshlab korporatsiya oltin ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. 2002-yilda bir yilda oltin ishlab chiqarish hajmini 270 t ga, mis ishlab chiqarishni 8 mln. t ga yet-kazib, dunyoda 1-oʻringa chiqib oldi. Korporatsiya oʻz faoliyati davomida ishlab chiqarishni kengaytirishga, yangi konlarni qidirib topishga, rudadan ajratib olinadigan oltin miqdorini koʻpaytirishga, ishlatiladigan texnika va texnologiyani takomillashtirishga katta eʼtibor beradi. Natijada 1 unsiya (31,4 g) oltin ishlab chiqarish tannarxini jahondagi eng past miqsorga — 175 dollarga pasaytirishga erishdi. Korporatsiya konlari AQShning Shimoliy Nevada va Kaliforniya shtatlari, Peru, Indoneziya, Avstraliya, Meksikada joylashgan. Oʻzbekistonda "Zarafshon—Nyumont" qoʻshma korxonasini tashkil etgan.

"N.M." har yili jahon bozorida 1,4 mlrd. AQSH dollari miqdorida oltin sotadi. Jami ishchixizmatchilar soni 10 mingdan ziyod.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyuton (oʻlchov birligi)

Nyuton — Xalqaro birliklar tizimi SI da kuch va ogʻirlik oʻlchov birligi: bilan belgilanadi. 1 kg massali jismga 1 m/s2 tezlanish bera oladigan kuchga teng. Isaak Nyuton sharafiga qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

1N nechchi kilo nyuton

 

Turkum:SI hosilaviy birliklari
Nyuton binomi

Nyuton binomi - ikki qoʻshiluvchi yigʻindisining ixtiyoriy butun musbat darajasini qoʻshiluvchilar darajalari yigʻindisi koʻrinishda ifodalovchi formula. Binomial koeffitsiyentlari arifmetik uchburchak tashkil qiladi.

Nyuton binomi formulasi I. Nyutondan ancha avval ham maʼlum boʻlgan. Masalan, Umar Xayyom (11 — 12-asrlar), Jamshid Koshiy (14—15-asrlar) binomial koeffitsiyentlarni hisoblash qoidasini bilganlar. I. Nyuton esa binom yoyilmasini ixtiyoriy koʻrsatkich uchun umumlashtirgan. Nyuton binomi matematik analiz, sonlar nazariyasi, ehtimollar nazariyasi va boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyuton suyuqligi

Nyuton suyuqligi - I. Nyutonning qovushqoq ishqalanish qonuniga muvofiq oqadigan qovushqoq suyuklik. Laminar oqimda h=P/Q qovushqoklikka ega boʻladi, bunda, R — oqish, siljish tezligi, Q — laminar oqim tezligi gradiyenti, h — suyuqlik moleku-lyar tabiatiga bogʻliq fizik-kimyoviy doimiy kattalik. Suyuq holatdagi barcha molekulyar moddalar, ularning aralashma va eritmalari (suv, metall eritmasi, tuzlar, shisha va hokazo) N. era kiradi. R va Q kattaliklari kichik suyuqliklar N.s boʻlmaydi, bunday suyuqliklarga polimerlar eritmasi, yumshash temperaturasidagi shisha va hokazo kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kopchilik suyuqliklar qovushqoqlik tezlik gradiyentiga bogliq bolmaydi

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyuton halqasi

Nyuton halqasi - shisha plastinkaning yassi sirtiga tegib turgan yassiqavarik, linzadan oʻtayotgan yorugʻlikning qaytishi (sinishi) dan hosil boʻlgan interferension halqasimon yoʻllar. Birinchi marta 1675-yilda I. Nyuton kashf qilgan. Halqalar diametri kattalashgan sari ularning zichligi ortadi va halqalar polosasi kengligi, yaʼni ikki qoʻshni halqa orasidagi masofa kichiklashadi (1-rasm). Nyuton halqasi maxsus mikroskopda kuzatilgan.

Mikroskop stolida yassi shisha plastinka joylashgan, uning ustiga egriligi kichik qavariq linza qoʻyilgan. Mikroskopda shisha plastinka tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishda kuzatish olib boriladi. Manba L dan chiqayotgan yorugʻlik shisha plastinka tekisligiga perpendikulyar tushishi uchun MM shisha plastinkani mikroskop oʻqiga 45° burchak ostida qoʻyiladi. Shunday qilib, interferension manzara shu shisha plastinkadan kuzatiladi. Plastinka Nyuton halqasini kuzatishga xalaqit bermay-di, chunki undan yetarli darajada yoruglik oʻtadi. Nyuton halqasi sferik va yassi sirtlarning shaklini toʻgʻrilashni tekshirish va boshqalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyufaundlend

Nyufaundlend – Atlantika okeanidagi orol. Shimoliy Amerikaning sha-rqiy qirgʻoqlari yaqinida, Kanadaga qarashli Nyufaundlend provinsiyasi tarkibida. Maydoni 111 ming km². Yer yuzasi toʻlqinsimon tekislik. Ayrim te-paliklarining balandligi 200–300 m, eng baland joyi 814 m. Koʻl va botqoklik koʻp. N. materikdan antropogen davrida ajralgan. Iqlimi moʻʼtadil, dengiz iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4° dan – 10° gacha, iyulniki 10—15°. Yiliga 750–1500 mm yogʻin yogʻadi. N., asosan, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Gro-Morn va Terra-Nova milliy boglari tashkil etilgan. Baliq ovlanadi, yogʻoch tayyorlanadi. Bosh shahri – Sent-Jons. N. soxillariga dastlab yevropaliklardan 11-asrda normannlar borganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyufaundlend va Labrador

Nyufaundlend va Labrador (MFA: , , MFA: ) – Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya. Atlantika okeani sohilida. Nyufaundlend o. va Labrador yarim orolning shim.-sharqiy qismida. Maydoni 405,2 ming km². Axrlisi 533,8 ming kishi (2012), 54% shaharlarda yashaydi. Maʼmuriy markazi va eng katta porti – Sent-Jons shahri Nyufaundlend va Labradorning yer yuzasi sertepa tekislik. Dare va koʻl koʻp. Hududining katta qismi oʻrmon, shim. tundra. Xoʻjaligi eksport mahsulot tayyorlashga ixtisoslashgan. Temir rudasi, qoʻrgʻoshin, pyx va mis qazib olinadi. Sellyuloza-qogʻoz, neft kimyosi, transport mashinasozligi, oziq-ovqat (xususan, baliqni qayta ishlash) sanoatlari rsvojlangan. Qishloq xoʻjaligi yordamchi ahamiyatga ega. N.ga 11-asrda dastlab normannlar borgan. 1497-yilda u yerda ingliz ekspeditsiyasi boʻlgan. 1713-yildan Nyufaundlend va Labrador Angliya mustamlakasi. Mahalliy aholi (indeys va eskimoslar) juda kam qolgan. 1917-yildan dominion, 1949-yilning martdan Kanada tarkibidagi provinsiyaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Nyufaundlend va Labrador
Nyu-xempshir (tovuq zoti)

Nyu-xempshir — gusht va tuxum uchun boqiladigan tovuqzoti. 20-asr boshlarida AQSH (Nyu-Xempshir shtati)da Red-ayland tovuq zotidan tanlash yuli bilan yaratilgan. 1935-yilda Amerika mukammallik standartiga kiritilgan. Pati tillarang-sariq yoki och jigar-rang. Tovuklari tez yetiladi. Xoʻrozlarining vazni 3,2—3,5, tovuklariniki 2,6—2,7 kg, yiliga oʻrtacha 180—190 tuxum qiladi. Tuxumi vazni 60—62 g, puchogʻi sargʻimtir-jigarrang. Kupgina mamlakatlar (Germaniya, Gollandiya, AQSH)da N.-x. bilan Leggorn zotini chatishtirib, yiliga 280—310 dona tuxum qiladigan jigarrang patli krosslar yaratilgan (lomann-braun, xaylayn va boshqalar). Oʻzbekiston parrandachilik xujaliklarida lomannbraun krossi tovuqlariningtuxumlari keltirilib kupaytirilmoqda (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyamvezi

Nyamvezi (uzlarini vanyamvezi deb atashadi) — Tanzaniyadagi xalq. Kardosh sukuma va nyaturular bilan birgalikdagi umumiy soni 4,5 mln. kishi (1990-yillar urtalari). Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya etishadi, sunniy musulmonlar va xristianlar (asosan, katoliklar) borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyankole

Nyankole (xima) — Ugandadagi bangu guruhiga mansub xalq. 1,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya etadilar, xristianlar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyasa

Nyasa yoki Malavi — Afrikadagi koʻl. Mozambik, Tanzania va Malavi hududlarida. Sharqiy Afrika yoriklar zonasidagi tektonik botiqda, 427 m balandlikda joylashgan. Maydoni 30,8 ming km², uz. 580 km, eni 80 km gacha, eng chuqur joyi 726 m. Shimoliy va shim.-sharqiy qirgʻoklari baland, tik va qoyali, jan. — past. Kul Shire daryosi orqali Zambezi daryosiga oqadi. Baliqqa boy (230 dan ortiq turi, kupi endemik), timsoh, karkidon yashaydi. Balik, ovlanadi. Kema qatnaydi. Kul sohilida Nkota-Kota, Karonga, Bandave, Mvaya, Mbaiba-Bey, Kobve, Metangula yirik port shaharlari joylashgan. Kul atrofi milliy bogʻ tarkibida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nyaya

Nyaya (sanskritcha — mantiq) — hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etadigan) tizimlardan biri. Hind faylasufi Gotama (taxminan miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2-asr) asos solgan. N. markazida bilish nazariyasi va mantiq masalalari turadi. Mantiqiy xulosa chiqarishning 5 qismli usulini ishlab chiqqan. N.ning mantiqiy realizmi uni vaysheshika atomistik taʼli-moti bilan yaqinlashib, birlashishga olib kelgan. Buddizm bilish nazariyasi (madxyamika)ning skeptitsizmiga karshi chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
John Nash

John Nash (1928-yil 13-iyun — 2015-yil 23-may) — amerikalik iqtisodchi. Oʻyin nazariyasi, muvozanat nazariyasi, differensial geometriya hamda qisman differensial tenglamalar sohalariga salmoqli hissa qoʻshgan. 1994-yil Iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofotihttps://www.nytimes.com/1994/11/13/business/the-lost-years-of-a-nobel-laureate.html (John Harsanyi va Reinhard Selten bilan birga), 2015-yil esa Abel mukofoti (Louis Nirenberg bilan bir qatorda) bilan taqdirlangan.

Nash 1951—1959-yillarda Massachusets texnologiya institutida professor, 1959-yildan esa Prinston universitetida matematika fakulteti professori oʻlaroq ishladi. Nash umumiy oʻyin nazariyasiga nokooperativ oʻyinlar konsepsiyasini kiritdi. Bu konsepsiya raqobat, oligopoliya, sanoatni tashkil etish nazariyasi, shuningdek, iqtisodiy siyosatni tahlil qilishning makroiqtisodiy nazariyasida keng qoʻllanadi.

1959-yil Nashda ruhiy kasallik alomatlari paydo boʻla boshladi va bir necha yil shizofreniyadan davolanadi. 1970-yildan keyin uning ahvoli asta-sekin yaxshilana boshladi va olim 1980-yillar oʻrtasida akademik hayotga qaytdi. Nashning ruhiy kasallik bilan kurashi haqida oʻzbek yozuvchisi Sylvia Nazar „A Beautiful Mind“ („Goʻzal idrok“) romanini yozdi. Roman asosida 2001-yil shu nomli badiiy film („Tafakkur oʻyinlari“) suratga olindi. Nash 2015-yil turmush oʻrtogʻi Alicia Nash bilan 86 yoshida avtomobil halokatida vafot etdiCabbie In Crash That Killed John Nash Began Driving Taxi Two Weeks Ago‘Beautiful Mind’ professor’s fatal wreck ‘unbelievableʼ: son.

 

 
 Home Page of John F. Nash Jr. at Princeton
 IDEAS/RePEc
 „Nash Equilibrium“ 2002 Slate article by Robert Wright, about Nash’s work and world government
 NSA releases Nash Encryption Machine plans to National Cryptologic Museum for public viewing, 2012
 Nash, John (1928-2015) | Rare Books and Special Collections from Princetonʼs Mudd Library, including a copy of his dissertation (PDF)
 Biography of John Forbes Nash Jr. from the Institute for Operations Research and the Management Sciences

Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Abel mukofoti sovrindorlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Nyu

Nyu (frans. pi — yalangʻoch) — tasviriy sanʼatning yalangʻoch, koʻproq ayol tanasini tasvirlovchi janri. Uygʻonish davrida mifologiya, allegoriya (majoz), tarixiy va maishiy janrlar sohasida yuzaga kelgan. Jorjone, Titsian, Korrejo va boshqalarning asarlarida yalangoch ayol tanasi tasviri orkali italyan insonparvarlarining ayol goʻzalligi haqidagi tasavvurlari ifoda etilgan. Janr sifatida 17-asrda shakllangan.

P.P.Rubens asarlarida barokkoga xos hashamdor shakllar, yosh goʻzalning hayotiy nafosati aks etgan. Velaskesning "Venera koʻzgu bilan" (1651) asarida ayol tanasi asosiy mavzuga aylansa, Rembrandtning "Suvga tushayotgan ayol" (1655) asarida ayol nozik maishiy holatda tasvirlanadi. G. Kurbe asarlarida mifologik asosdan voz kechadi, O. Renuar asarlarida yalangʻoch ayol manzara bilan uygʻunlikda (nur va havoga choʻmilayotganday) tasvirlanadi. N. namunalaridan biri — A.S. Belolli (1820—1881 )ning "Choʻmilayotgan ayol" asari (1870) Oʻzbekiston sanʼat muzeyida saqlanadi. 20-asr tasviriy sanʼatida N. rivoji yangi ifoda vositalari izlash bilan bogʻliq boʻlib (P. Pikasso, A. Modilyani va boshqalar), bu obrazlar taʼsirchanligini oshirdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyurnberg sud jarayoni

Nyurnberg sud jarayoni - asosiy natsist harbiy jinoyatchilar ustidan oʻtkazilgan sud jarayoni. Nyurnberg shahri (Germaniya)da 1945-yil 20-noyabr — 1946-yil 1-oktabrda boʻlib oʻtgan. Fashistlar Germaniyasining oliy davlat va harbiy arboblari javobgarlikka tortilgan. Nyurnberg sud jarayonida natsional-sotsialistlar partiyasining rahbar tarkibi va bu partiyaning sokchi otryadlari (SS), xavfsizlik xizmati (SD), davlat maxfiy politsiyasi (gestapo) jinoyatchi deb topilgan. 12 kishi (G. Gering, E. Kaltenbrunner, A. Yodl va boshqalar) oʻlimga, 7 kishi uzoq muddatli yoki umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan. Tarixda 1-marta Nyurnberg sud jarayonijda agressiya insoniyatga qarshi eng ogʻir jinoyat ekan-ligi eʼtirof etildi. Sud jarayonini ittifokchilar tomonidan tuzilgan Xalqaro harbiy tribunal amalga oshirdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyanxao

Nyanxao (xitoycha) — Xitoyda yil hisobi shakllaridan biri, imperator xukmronligi "shiori". Miloddan avvalgi 141-yil oxiri —140-yil boshidajoriy qilingan. Milodiy 536-yil yil hisobining bu shakli Koreyada (koreyscha — nyonko), 644-yil — Vyetnamda (vyetnamcha — namxao), 645-yil — Yaponiyada (yaponcha — nengo) pay-do boʻlgan. N. baʼzan bir imperator xukmronligi davrida bir necha bor oʻzgargan, zero shiorning almashtirilishi saltanatni yanada baxtliroq qiladi deb hisoblangan. Xitoyda N.ning botbot oʻzgarib turishi qad. zamonlardan to 17-asrgacha davom etgan. Yaponiyada bir imperator davrida shiorlarning tez-tez oʻzga-rib turgani 13—15 va 19-asrlarda sodir boʻlgan. Xitoydagi Sin sulolasi davrida x.ar bir imperatorning bittadan shiori boʻlgan. N., odatda, ramziy maʼno kasb etgan, Mas, Min sulolasi imperatori Chjudi (Tay Szun) 1402/3— 24ning N.si Yunle, yaʼni Abadiy quvonch deb atalgan, Yaponiyada Medzi (1868—1912-yillar) nengosi Maʼrifatli boshkaruvni anglatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻyon

Noʻyon, noʻyonlar (moʻgʻulcha noyon, noyan, noyin — janob, knyaz) — oʻrta ayerlarda Moʻgʻulistondagi oliy tabaqa vakillari. Dastlab (11-asr — 12-asrning 1-yarmi) qad. moʻgʻullarning aslzoda urugʻ boshliqlarini anglatgan, soʻngra (12-asrning 2-yarmida) — choʻl zodagonlarini, urugʻchilik tuzumi yemirilib mulkdorlik munosabatlari shakllanayotgan davrda ajralib chiqqan aslzodalarni bildirgan. Chingizxon imperiyasi tashkil topgunga qadar N.lar oʻzlariga taallukli qavmlarga boshchilik qilgan. Moʻgʻullar davlatipya (13—14-asrlar) N. — chingiziy shahzodalar, tumanboshilar, mingboshilar, yuzboshilar, umuman barcha "oq suyaklar" ("sagan yasun"). N.lar aksariyat hollarda sechan (chechan), bay-an, batur kabi yuqori unvonlarga sazovor etilgan. Etnik tarkrklik sharoi-tida (14—17-asrlar) N. — markazlashgan xon hokimiyatidan mustaqil boʻlgan mulk hokimlari; ular mustaqil tashqi siyosat yurgizib, oʻzlariga qaram aratlarni ekspluatatsiya qilishga toʻla huqukli boʻlganlar. 16—19-asrlarda, aso-san, antroponimning komponentiga aylangan va kishi nomidan keyin kelgan. Manjurlar hukmronligi davrida (17— 20-asr boshi) N. — turli daraja va rut-badagi hokimlar — siyosiy mustaqillikdan mahrum boʻlishgan, biroq oʻzlarining mulqsorlik xuquqlari va imtiyozlarini daxlsiz sakdab qolishgan. 1911 — 19 yillarda N. yana davlat hokimi-yatiga ega boʻlishgan. Xalq inqilobining dastlabki yillaridayoq N. hokimiyatdan chetlatilib, barcha tabaqaviy imtiyozlardan maxrum etilganlar. 1940-yilga kelib Moʻgʻulistonda mulkdorlar sinf sifatida tugatilishi munosabati bilan N. ta-rix sahnasidan tushgan.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻxat

Noʻxat (Cicer) — dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turkumi, dukkakli don ekini. 30 dan ortiq, asosan, koʻp yillik Yevrosiyo, Shimoliy va Sharqiy Afrikada uchraydi. Juda qadimdan bir yillik madaniy turi (C. arietinum) Hindiston, Italiya, Ukraina janubi, Zakavkazye, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Gretsiya, Bolgariya, Misr, Jazoir, Turkiya va Eronda ekiladi. Madaniy N.ning ildizi —oʻq ildiz (100—150 sm). Poyasi oʻtsimon, tik oʻsadi, dagʻal, qovurgʻali, sershox, tukli, balandligi 30—70 sm. Bargi murakkab, toq patsimon. Guli ikki jinsli, kapalaksimon, mayda. Rangi oq, sariq, sargʻish-yashil, och-pushti va koʻk. Mevasi — dukkak, dukagida I—2 ta, goho 3 ta don boʻladi. 1000 ta urugʻining vazni 220—300 g, gohida 600 g gacha boradi. Donining rangi oq, pushti, toʻq-sariq. N. gʻovak, qumoq, yengil shoʻrlangan tuprokli yerlarga ekiladi. Qora, boʻz, kashtan tuproqlarda moʻl hosil beradi. N. issiqsevar, yorugʻsevar, baxrri ekin. Boshqa dukkakli ekinlarga nisbatan qurgʻoqchilik va shoʻrga chidamli, urugʻi 2—5° haroratda unib chiqadi, past haroratda sekin oʻsadi. Maysasi bahorgi — 6°dan —8°gacha qorasovuklarga chidaydi. N. gullash va mevasi shakllanish davrida issiklikka talabchan. Namlik meʼyordan ortiq boʻlsa kasallanadi, shona va guli toʻkiladi. Oʻzidan changlanadi. Oʻsuv davri 70—190 kun. N. do-nidan yorma, ayniqsa, oʻzbek pazandachiligida har xil taomlar, qandolat mahsuloti tayyorlanadi, unidan non yopiladi (bugʻdoy uniga YU—20% qoʻshiladi), surrogat kofe ishlab chiqariladi. Doni tarkibida 19—33% oqsil, 4-7% moy, 0,2-4,0% kul, 48-61% azotsiz moddalar, 2—12% klechatka, vi-taminlar hamda aminokislotalar mav-jud. N. bugʻdoy va gʻoʻza uchun yaxshi oʻtmishdosh hisoblanadi. Bir mavsumda bir gektar yerda N. ildizlari 50–70 kg sof modda hisobida azot toʻplaydi.

N. Oʻzbekistonning lalmi yerlarida 6—8 s/ga, sugʻoriladigan yerlarda 2232 s/ga hosil beradi. N. keng qatorlab (qator orasi 45—60 sm) yoki yoppasiga qatorlab (qator orasi 15 sm), baʼzan sepma usulida ekiladi. Ekish usuliga va nav biologiyasi va morfologiyasiga qarab 150–200 kg/ga urugʻ sarflanadi. Oʻzbekistonda aksariyat lalmi yerlarda ekiladi. Sugʻoriladigan yerlarda qator orasi 1—2-marta kultivatsiya qilinadi. N. kam sugʻoriladi. Gullash davrida suvni kam meʼyorda berish yaxshi natija beradi, toʻliq pishganda bargi toʻkiladi, dukkagi deyarli chatnamaydi, hosili don kombaynlarida yigʻib olinadi.

Oʻzbekistonda Zimistoniy, Lazzat, Oʻzbekiston32, Yudduz navlari ekiladi.

Kasalliklari : askoxitoz va fuzarioz; zararkunandalari: N. donxoʻri, N. biti, N. tripsi.

Zulfiya Yoʻldosheva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Isteʼmol qilinadigan dukkaklilar
Noʻxatgul

Noʻxatgul (Lathyrus odoratus L.) -dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik sertuk oʻt. Boʻyi 15—60 sm. Poyasi kamshox, bandining uchi jingalak; jingalaklari yordamida boshqa oʻsimliklarga ilashib oʻsadi. Bargi uzun band-li, juft yaprokli. Guli zigomorf, kat-taligi 2—3 sm, rangi oq, pushti, qizil, hidi oʻtkir, uzun gulbandga 1 — 3 tadan oʻrnashgan. Mevasi ingichka (uz. 25–50 mm) sertuk dukkak. Har bir dukkagida 4—6 tadan sharsimon urugʻi bor. Apreldan sovuq tushgunga qadar gullab urugʻlaydi. Asosan, togʻ yon bagʻirlari, daryo oʻzanlari, vodiylar, bahorikor yerlarda oʻsadi. Issiqxonalarda ham yetishtiriladi, avgustda ekilganda yanvarda gullaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Oʻsimliklar
Noʻxattosh

Noʻxattosh — 1) mineralogiya-d a — issiq buloklar suvidan choʻkkan ohak zarralarining toʻplanishidan paydo boʻladigan strukturali jins. Noʻxat donasidek, yumaloq (nomi shundan). Struktura jihatidan aragonitning oʻzi. N. markazdan har tomonga oʻsib chiqqan boʻladi; 2) petrografiyada — yirik solitli ohaktosh. Ozarbayjonda va Chexiyada (Karlova-Vari) uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻxatxoʻrak

Noʻxatxoʻrak (fors. -toj. — noʻxat va xoʻrak — yemak) — quyuqtaom. N.ni tayyorlash usuli: noʻxat bir sutka sovuq suvda ivitilib 10 soatdan 24 soatgacha salqin joyga olib qoʻyiladi. Suvini bir ikki marta yangilab turiladi. Ivitilgan noʻxat tezroq boʻrtishi uchun ozroq choy sodasi qoʻshiladi. Ivigan noʻxat qozonga soli-nib, uni koʻmib turadigan darajada suv quyiladi, mildiratib 30—35 min. qaynatiladi, suvini toʻkib, qopqogʻini bugʻ chiqmaydigan qilib jips yopib, yana 20— 25 min. damlanadi. Yumshagan noʻxat qoshiq bilan ezilib, likoblarga solinadi va be-tiga zirapiyoz, tuz, qalampir sepilgach, dasturxonga tortiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Taomlar
Noʻxta

Noʻxta — chorvachilik anjomi, otulovni (ot, eshak, xachir) va qoramollarni bogʻlash, yetaklash uchun qoʻllanadi. Maxsus N.lar hayvon turi va boshining shakliga mos holda maxsus tas-malar yoki pishiq xom teridan tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻgʻay

Noʻgʻay (13-asrning 1-yarmi — 1300) — Oltin Oʻrda tumanboshisi, Joʻjixonning evarasi. Berkaxon qoʻshini qoʻmon-doni sifatida Huloku va uning vorislariga qarshi bir qancha yurishlar qilgan. Janglardan birida bir koʻzidan ajralgan. Berkaxon vafotidan soʻng Oltin Oʻrdada N.ning obroʻ-eʼtibori tez ortib borgan. Dondan Dunaygacha boʻlgan ulkan hudud N. nazorati ostida boʻlgan. 13-asrning 70-yillaridan oʻz tasarrufidagi ulusda mustaqil siyosat yurgiza boshlagan. N. Vizantiya impe-ratori Mixail Paleologning nikohsiz tugʻilgan qizi — Yevfrosiniyaga uylangan (1273). 1271, 1277, 1278 yillarda N. imperator Mixailning iltimosiga koʻra, Bolgariyaga qarshi yurish qiladi. Keyingi oʻn yillikda N. qoʻshinlari Bolgariya, Frakiya va Makedoniya yerlarini bir necha bor gʻorat qiladi. Dunay orti davlatlari, xususan, Tirnovo shoxdigi, Branichevskiy va Vidin knyazliklari N.ga tobe etiladi. 90-yillarda Serbiya qiroli Milutin oʻzini N.ning vassali sifatida tan oladi. N. bilan ittifokda boʻlishga rus knyazliklari, Polsha, Vengriya, Bolgariya, Serbiya harakat qilishgan. N. yordamida Telebugʻaxon (Toʻlabugʻaxon) Oltin Oʻrda taxtidan tushirilib, oʻrniga Toʻqta oʻtqazilgan. Toʻqta qudratli tumanboshidan xalos boʻlish maqsadida N.ga qarshi harbiy harakatlar boshlagan. 1300-yil Donning gʻarbidan oquvchi Koʻkanliq daryosi boʻyidagi hal kiluvchi jangda N. qoʻshini tor-mor keltirilgan. N. asir olinib, qatl etilgan. N. nomi bilan keyinchalik noʻgʻaylar atala boshlagan.

 Adabiyot 
 Yegorov V. L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIV—XVI vv., M., 1983.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Mongoliya
Turkum:1300-yilda vafot etganlar
Turkum:Oltin Oʻrda
Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Noʻgʻay yoʻli

Noʻgʻay yoʻli, Noʻgʻay shlyaxi -13—17-asrlarda koʻchmanchi xalqlarning rus yerlariga qiladigan chopqunlarining asosiy yoʻllaridan biri (Volganing quyi oqimidan Kolomna va Rya-zangacha)ning 16-asr boshidan eʼtiboran da uchraydigan nomi. Bu yoʻldan qilinadigan chopqunlarning oldini olish uchun rus hukumati Voronej (1586), 17-asrning 30-yillarida Tambov, Kozlov, Lomov qalʼalarini qurdirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻgʻay oʻrda

Noʻgʻay oʻrda, Noʻgʻay xonligi – Shimoliy Kaspiy va Orol dengizlari boʻyidan Tura va Kamagacha, Volgadan Irtishgacha boʻlgan hududda tashkil topgan koʻchmanchilar davlati. 14— 15-asr boshlarida Oltin Oʻrdadan ajrab chiqadi. Idikuning oʻgʻli Nuriddin zamonida (1426—40) kuchaygan. Aholisi, asosan, mangʻit va qoʻngʻirotlardan iborat boʻlgan. Poytaxti – Saroychik shahri, Qora dengiz boʻylaridan Oʻrta Osiyoga boradigan savdo yoʻlidagi yirik shahar edi. 16-asrda Noʻgʻay oʻrda Moskva va Qozon bozorlarini chorva mahsulotlari bilan taʼminlagan. Noʻgʻay oʻrda murzalar boshqargan uluslarga boʻlingan. 16-asr 2- yarmida Noʻgʻay oʻrda Katta Noʻgʻay, Kichik Noʻgʻay va Oltiovul Oʻrdalariga parchalanib ketgan. Noʻgʻay oʻrdada „Idiku“ („Yedigey“) dostoni yaratilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Poxlyobkin V. V., Tatari i Rus, ML, 2001

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Qipchoq davlatlari
Turkum:Qozogʻiston tarixidagi davlatlar
Turkum:Markaziy Osiyodagi sobiq davlatlar
Turkum:Noʻgʻay oʻrda
Noʻgʻaylar

Noʻgʻaylar, noʻgʻay (13-asrdagi Oltin Oʻrda xoni Noʻgʻay nomi bilan bogʻliq) — xalq, Rossiya Federatsiyasining Stavropol oʻlkasi, Dogʻiston, Checheniston, Ingushiston Respublikalari hamda Qorachoy-Cherkasiya viloyatlarida yashaydilar (75,2 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Oʻzbekistonda juda ozchilikni tashkil etadi.

N.ning qora noʻgʻay (Dogʻiston), noʻgʻay yoki achiquloq (Stavropol oʻlkasi), oq noʻgʻay yoki kuban noʻgʻaylari (QorachoyCherkasiya) va astraxon noʻgʻaylari kabi etnik guruh^ari mavjud. Janubiy Sibir (Turon) oʻtish irqiga mansub. Noʻgʻay tilipA soʻzlashadilar. Dindorlari — sunniy musulmonlar. N. ajdodlari Noʻgʻay tasarrufidagi hududlarda yashagan turkmoʻgʻul qabilalari hisoblanadi. Ular Uraldan to Dneprgacha, jumladan, Shimoliy Kavkaz, Quyi Volga, Krimda koʻchib yurganlar. Dashti Qipchoqsa qipchoqlar bilan aralashib turkiy tilni qabul qilishgan.

Oʻtmishdagi anʼanaviy mashgʻulotlari — koʻchmanchilik va yaylov chorvachiligi (qoʻy, echki, yirik shoxli mol), tuyachilik, otchilik, qisman dehqonchilik boʻlgan. Hunarmandchilikda movut tayyorlash, charm va qoʻy terisini qayta ishlash, kigiz bosish va undan chakmon, etik, bosh kiyimlarni tikish, ayniq-sa, keng rasm boʻlgan.

 Adabiyot 
 Gadjiyeva S. Sh., Materialnaya kultura nogaysev v XIX — nach. XX v., M., 1976; Gadjiyeva S. Sh., Ocherki semi i braka u nogaysev v XIX — nach. XX v., M, 1979.

Ochil Boʻriyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

{{Infobox Millat
|group = Noҡgҡaylar
Ногайлар
|image = 
 
 90x105px
90x105px 
90x105px
Yusuf Mirza
Suyumbeka
Aleksandr Urusov
|population = 120,000 yaqin
|region1 = :
|pop1 = 104,000
|region2 = 
|pop2 = 17,263
|region3 = 
|pop3 = 3,707
|languages = No'g'ay tili Rus tili
|religions = Islom
|related = Qoraqalpoqlar, Qozoqlar}}
Najib Noʻgʻoyev

Najib Nuʼmonovich Noʻgʻoyev (1910-yil Ulyanovsk viloyati, Staraya Kultatka posyolkasida tavallud topgan — 1946-yil 6-mayda Shahrisabzda vafot etgan) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kichik serjant. 1941-yildan Qizil armiya safida xizmat qilgan. 1669-tankka qarshi qiruvchi artilleriya polki (Dasht frontining 7-gvardiyachi armiyasi)ning toʻp navodchigiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilKargapaltsev, Sergey. „Nugaev Nadjib Nugmanovich“ warheroes.ru .

 Hayoti va faoliyati 
1910-yilda Ulyanovsk viloyatining Staraya Kulatka qishlogʻida (boshqa maʼlumotlarga koʻra, Yandovka qishlogʻida) dehqon oilasida tugʻilgan. Millati tatar. 1920-yilda u otasiz qoladi. 1924-yilda qishloq maktabini diplom bilan tugatdi. Madaniy-maʼrifiy muassasalarda, ijtimoiy taʼminotda ishlagan. 1928-yildan Oʻzbekistonda yashagan. Shahrisabz, Buxoro, Termiz shaharlarida moliya va savdo tashkilotlarida ishlagan.

1941-yil oktyabr oyida Oʻzbekiston SSR Shahrisabiz tuman harbiy komissarligi tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1943-yil may oyidan armiyada xizmat qilgan. U Voronej va Dasht jabhalarida 1669-tankga qarshi artilleriya polkining otuvchisi sifatida jang qilgan. U ayniqsa Dnepr daryosining oʻng qirgʻogʻida koʻprikni muhofaza qilib turish uchun boʻlgan janglarda ajralib turadi.

1943-yil 5-oktabrda Dnepropetrovsk viloyati (Ukraina) Verxnedneprovskiy tumani, Borodaevka qishlogʻi yaqinidagi jangda kichik serjant Najib Noʻgʻoyev dushmanning tank hujumini qaytarish chogʻida u 4 ta tankni, shu jumladan bitta ogʻir „yoʻlbars“ nomli tankni yoʻq qildi. U yaralangan, ammo jang maydonini tark etmagan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1943-yil 26-oktyabrdagi buyrugʻi bilan Dneprni muvaffaqiyatli kesib oʻtganligi va oʻng qirgʻoqda plasterni ushlab turgani uchun kichik serjant Noʻgʻoyev Najib Nugʻmanovichga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni, Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali (№ 3366) berilgan. 1943-yil 20-dekabrdagi janglardan birida kichik serjant Najib Noʻgʻoyev ogʻir yaralandi. U uzoq vaqt kasalxonalarda davolandi va frontga qaytmadi.

Kasalxonadan chiqqanidan soʻng Oʻzbekistonga qaytdi. Shahrisabz shahrida yashagan, xoʻjalik tashkilotlarida ishlagan. 1946-yil 6-mayda uzoq davom etgan kasallikdan soʻng Najib Noʻgʻoyev vafot etdi. Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida dafn etilgan. Shahrisabz shahrida Qahramon byusti oʻrnatildi, koʻchalardan biriga uning nomi berildi. Najib Noʻgʻoyevning quroli Jitomir viloyati (Ukraina) Korosten shahridagi „Rok“ muzey majmuasida saqlanadi.

 Mukofotlari 
Lenin ordeni (26.10.1943),

„Jasorat uchun“ medali

Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni,

„Oltin yulduz“ medali (№ 3366)

 

 Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
 Герои Советского Союза — узбекистанцы. — Ташкент, 1984.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda vafot etganlar
Turkum:6-mayda vafot etganlar
Turkum:Qashqadaryo viloyatida dafn etilganlar
Roger Federer

Roger Federer (8-avgust, 1981) shveysariyalik tennischi. 2010-yil 27-yanvar maʼlumoti boʻyicha, jahonning 1-raqamli raketkasi. 2012-yil Uimbldon, 2010-yil AQSh ochiq chempionati va 2004-yil, 2006-yil, 2007-yil, 2010-yil Avstraliya ochiq chempionati gʻolibi.http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=0&m=s&e=580

 Grand Slam 

YilTurniri2004Avstraliya ochiq chempionati Marat Safin7–6(7–3), 6–4, 6–22006Avstraliya ochiq chempionati Marcos Baghdatis5–7, 7–5, 6–0, 6–22007Avstraliya ochiq chempionati Fernando González7–6(7–2), 6–4, 6–42010Avstraliya ochiq chempionati Andy Murray6–3, 6–4, 7–6(13–11) 2009Fransiya ochiq chempionati Robin Söderling6–1, 7–6(7–1), 6–42003UimbldonMark Philippoussis7–6(7–5), 6–2, 7–6(7–3)2004UimbldonAndy Roddick4–6, 7–5, 7–6(7–3), 6–42005UimbldonAndy Roddick6–2, 7–6(7–2), 6–42006UimbldonRafael Nadal6–0, 7–6(7–5), 6–7(2–7), 6–32007UimbldonRafael Nadal7–6(9–7), 4–6, 7–6(7–3), 2–6, 6–22009UimbldonAndy Roddick5–7, 7–6(8–6), 7–6(7–5), 3–6, 16–142012UimbldonAndy Murray4–6, 7–5, 6–3, 6–42004AQSh ochiq chempionatiLleyton Hewitt6–0, 7–6(7–3), 6–02005AQSh ochiq chempionatiAndre Agassi6–3, 2–6, 7–6(7–1), 6–12006AQSh ochiq chempionatiAndy Roddick6–2, 4–6, 7–5, 6–12007AQSh ochiq chempionatiNovak Đoković6–2, 4–6, 7–5, 6–12008AQSh ochiq chempionatiAndy Murray6–2, 7–5, 6–2

 

 
 Rasmiy veb-sayti 
 ATP profile

Turkum:Shveysariyalik tennischilar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Agnes Monica

Agnes Monica Muljoto (1986-yil 1-iyulda tugʻilgan) — indoneziyalik pop-qoʻshiqchi.

 Diskografiyasi 
 Si Meong (1992)
 Yess! (1995)
 Bala-Bala (1996)
 And the Story Goes (2003)
 Whaddup A'..?! (2005)
 Nez (2008)
 Sacredly Agnezious (2009)
 Agnes Is My Name (2011)
 Agnez Mo (2013)

 
 Rasmiy sayti
 Agnes Monica Twitterda

Turkum:Yashayotgan insonlar
A (old qoʻshimcha)

A.., AN… (yunoncha: a, unli soʻzlar oldidan an) — chet soʻzlarda, asosan yunoncha soʻzlarda ishlatiladigan old qoʻshimcha. Bu qoʻshimcha soʻz oʻzagida ifodalangan maʼnoning inkor etilishini bildirgan edi. Masalan abiogenez, anaeroblar. Hozirgi oʻzbek tilidagi no-, be-, gʻayri kabi qoʻshimchalarga toʻgʻri keladi. Masalan, anormal (gʻayri moʻʼtadil), anorganik (noorganik) va boshqalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Qorasoy (tuman)

Qarasay tumani — Almati viloyatining januby qismida joylashgan maʼmuriy hudud. 1928-yil tashkil topgan. Boshlanishida Lenin, keyinchalik (1935-yilgacha) Kalinin, 1935-yildan Qaskelen, 1998-yil sentyabr oyidan boshlab hozirgi nomi bilan nomlana boshladi. Yer maydoni 2,3 ming km2. Aholisi 285,943 kishi (2013). Tuman markazi Qaskelen shahri.

 Aholisi 
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 285,943 kishi, zichligi 1 km2ga 124,3 kishidan toʻgʻri keladi. Tuman aholisi asosan tekis hududlarda istiqomat qilishadi. Aholining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (1-yanvar 2010-yil):
 qozoqlar — 99 193 kishi (58,18 %)
 ruslar — 36 951 kishi (21,67 %)
 turklar — 10 690 kishi (6,22 %)
 ozarbayjonlar — 5 889 kishi (3,45 %)
 uygʻurlar — 4 219 kishi (2,47 %)
 kurdlar — 3 837 kishi (2,25 %)
 tatarlar — 1 878 kishi (1,10 %)
 olmonlar — 1 698 kishi (1,00 %)
 ukrainlar — 1 185 kishi (0,70 %)
 koreyslar — 888 kishi (0,52 %)
 chechenlar — 579 kishi (0,34 %)
 oʻzbeklar — 453 kishi (0,27 %)
 dunganlar — 254 kishi (0,15 %)
 qirgʻizlar — 217 kishi (0,13 %)
 beloruslar — 188 kishi (0,11 %)
 boshqalari — 2 457 kishi (1,44 %)
 Umumiy — 170 495 kishi (100,00 %)

 Katta qishloqlari 
 Qaskelen shahri 
 Shamalgʻan (10,5)
 Shamalgʻan stansiyasi (9,1)
 Alatau (7,2)
 Kamenka (6,8)
 Qaragʻayli (6,0)
 Koʻksay (5,1)
 Abay (4,4)
 Irgeli (4,5)
 Jalpaqsay (4,1)
 Aqjar (3,9)

 Iqlimi 
Iqlimi kontinental, qishi ancha yumshoq, yozi issiq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati − 6- 9 °C, iyulniki 22-24 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori tekis hududlarda 300–500 mm.

 Ijtimoiy soha 
Tumanda madaniy va maorif mahkamlaridan 53 kutubxona, 1 muzey, 7 madaniyat uyi, 1 kolledj, 3 kasbiy-texnik maktab, 46 umumiy bilim berish maskani, 2 bolalar bogʻchasi roʻyxatdan oʻtgan. Tibbiyot sohasidan „Sariarqa“, „Alma-Arasan“, „Qargʻali“, davolash joylari, „Orlenok“, „Elektron“ oʻquvchilar lagerlari, „Energetik“ horqiq uyi va oʻquvchilar lagerlari, shuningdek Qaskelen shahar markaziy kasalxonasi, Shamalgʻan qishlogʻi va Shamalgʻan temir yoʻli stansiyasilaridagi qishloq kasalxonalari aholiga xizmat koʻrsatmoqda. Boshqa qishloqlarda 30 qishloq shifokorlik ambulatoriyalar va feldsherakusherlik punktlar bor. Tuman hududi orqali xalqaro ahamiyatga ega Almati — Qaragʻandi — Astana va Toshkent — Chimkent — Taraz — Bishkek — Almati tranzit avtomobil yoʻllari oʻtadi.
Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. 

 

Turkum:Almati viloyati
Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Chupa Chups

Chupa Chups ispan qandolat shirkati va mahsulot brendidir. Shirkatga 1958-yili Tevergadagi Villamayor shahrida asos solingan. Hozirda Italiyaning Perfetti Van Melle korporatsiyasi tomonidan boshqariladi. Nomi ispancha chupar („soʻrish“) soʻzidan olingan. Chupa Chups asosan sharsimon xoʻrozqand ishlab chiqaradi.

Chupa Chups logotipi 1958-yili rassom Salvador Dalí tomonidan ijod qilingan.

 

 
 Rasmiy sayti