Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Alaf puli

Alaf puli — Buxoro, Xiva va Qoʻqon xonliklarida bedazor, oʻtloq, bogʻ va uzumzor egalaridan davlat hisobiga olingan soliq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Soliqlar
Alash oʻrda

thumb
thumb|Alash oʻrda hukumati raisi Alixan Bukeyxanov (1906 yil)
Alash Oʻrda — qozoq xalqining milliy ozodlik, mustaqillik uchun kurashiga rahbarlik qilgan milliy partiyasi va muhtor hukumati (1917-yil aprel-1920-yil mart). 1917-yil 27-aprel 7-may kunlari Semey viloyati qozoq vakillari ning kengashi boʻlib, unda boʻlajak Butunqozoq vakillari qurultoyida Qozogʻistonning muhtoriyatini tuzish masalasi koʻrildi. 1917-yil 21-26-iyul kunlari Orenburgda Butunqozoq vakillari qurultoyi boʻlib, unda Oqmola, Semey, Toʻrgʻay, Oʻrol, Yettisuv, Sirdaryo, Fargʻona viloyatlari, shuningdek Ichki Boʻkey oʻrdasi vakillari ishtirok etishdi. Qurultoyda mamlakatni boshqaruv shakli, qozoq viloyatlari muhtoriyati, yer masalasi, xalq militsiyasi, zemstvo, xalq talimi, qozilik, diniy masalalar koʻrildi. Qozoq demokratik hokimiyatini tuzish, islohotlar, xalqning oʻzini-oʻzi boshqaruvi uchun zaruriy muzokaralar uyushtirish masalalari muhokama qilindi. Qurultoyda qozoqlarniň Alash partiyasini tuzish masalasi koʻrildi. Alash partiyasi joylarda mahalliy xalq hokimiyatini oʻrnatishga kirishdi. 1917-yil 19-dekabrda Yettisuvda hokimiyat mahalliy xalq vakillari qoʻliga oʻtdi. 1917-yilning 5-13-dekabr kunlari Orenburgda Alash partiyasining navbatdagi uchinchi qurultoyi boʻlib oʻtadi. Qurultoy 13-dekabrda poytaxti Semipalatinsk boʻlgan Alash Oʻrda muxtoriyatini eʼlon qiladi. Alixon Boʻkeyxon oʻgʻli hukumat boshligʻi etib saylanadi. Tez orada bu hukumat 27 ming nafarlik milliy qoʻshin va tartibni saqlash boʻlinmalarini tashkil etdi. Qurultoyda Alash partiyasining dasturi loyihasi qabul qilinib, umumxalq muhokamasi uchun „Qozoq“ gazetasida eʼlon qilinadi. Oʻn boʻlimdan iborat bu hujjatda partiyaning mamlakat boʻyicha tuzilishi, mudofaa, din, ilm-fan yoʻlidagi faoliyati, agrar masala boʻyicha vazifalar belgilandi. 1918-yil martida Oʻrol viloyatida oʻtkazilgan saylovlarda mustaqillik kuchlari gʻolib chiqdi. Ammo, 29-martga oʻtar kechasi teskari kuchlar va bolsheviklar harbiy toʻntarish oʻtkazdilar. Oʻrol viloyati ijroqoʻmining 60 nafar 297 vakili qamaldi va azoblab oʻldirildi. Yettisuv viloyatida 1918-yilning 2-3-martida bolsheviklar Alash partiyasi vakillarini qamoqqa oldilar. Orenburgda Toʻrgʻay viloyati Shoʻrolarining 1-qurultoyi (1918-yil 21-mart — 3-aprel)da ham bolsheviklar gʻolib chiqdi. Shu kunlari Oqmoʻla uyezdi qozoq vakillari Shoʻrolari qurultoyida bolsheviklar tazyiqi bilan Alash Oʻrda muxtoriyatiga qarshi qaror qabul qilindi.

Oʻrda partiyasining Orenburgda chiqib turgan „Qozoq“ gazetasi yopildi. Uning egallab turgan binosi va mulki musodara qilindi. Alash Oʻrda siyosiy partiyasi tashkilotchilaridan Alixon Bukeyxon (1869-1937) va Miryoqub Davlat oʻgʻli (1885-1935) kabilar quvgʻin qilinib, taʼqib ostiga olindi. Oq gvardiyachilar deb atalgan Sibir hukumatini rasmiy tarzda tan olgan Alash Oʻrda hukumati ataman Dutov bilan til biriktirib Shoʻro hukumatiga qarshi chiqdi. Dutov tor-mor keltirilgach, Umumqozoq Revkomi qarori bilan Alash Oʻrda 1920-yilning martida tugatildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozgʻiston XX asrda
Turkum:Qozogʻiston tarixidagi davlatlar
Alashan

Alashan – Xitoyning shimolidagi choʻl, Nanshan togʻlaridan shimoli-sharqda. Maydoni qariyb 170 ming km². A.ning yer yuzasi past togʻlar, qumli va toshloq yerlardan iborat toʻlqinsimon tekislik. Katta qum massivlari koʻchib yuradi, balandligi 250 m gacha barxanlar hosil qiladi. balandligi 820 m dan (shimoli-gʻarbida) 1660 m gacha (janda). Iqlimi kontinental, yanvar oyida temperatura – 6,8°,- 12, G, iyulniki 22,6° – 26,1°. Yogʻin kam yogʻadi (200 mm gacha). Eng yirik daryolari – Edzin-Gol (Jo-shuy), Shuyxe. Katta koʻli – Sogo-Nur Alashanda gil tuproqli pastlik joylarda shoʻrxoklar, taqirlar uchraydi. Asosiy oʻsimliklari: juzgʻun, yovvoyi piyoz, sak-sovul va turli xil oʻtlar. Aholi siyrak asosan koʻchmanchi chorvadorlar yashaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alashan (togʻ)

Alashan, Xelanshan — Xitoyning Gansu provinsiyasidagi togʻ tiz-masi, Alashan choʻlining janubi-sharqiy chekkasida. Shimolidan jan.ga 270 km ga choʻzilgan. Eng baland nuqtasi 2855 m. A. tuprogʻi unumdor va aholi zich yashaydigan Xuanxe vodiysini Alashan qum choʻlidan ajratib turadi. A.ning yuzasi toshloqli chala choʻldan iborat. Chala choʻl va dasht oʻsimliklari oʻsadi. Kumir koni bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Alaxdash

Alaxdash, deliriy – oʻng oʻzgarishining bir turi, voqealarni anglash qobiliyatining buzilishi. Alaxdash vaqtida bemor koʻpincha bezovtalanib, koʻziga turli-tuman qoʻrqinchli narsalar (mas, hayvonlar) koʻrinadi, uni ayblovchi, haqoratlovchi tovushlar eshitadi, baʼzan oʻzini himoya qilish payida boʻladi, goʻyo atrofidagi hamma narsa oʻzgarib ketgandek tuyuladi. Bemor koʻziga koʻringan narsalarni, qulogʻiga eshitilgan tovushlarni koʻpincha yodida saqlab qoladi. Ammo atrofida sodir boʻlgan voqealarning hammasini eslay olmaydi. Alaxdash bir necha soatdan 3-5 kungacha davom etib, baʼzan qaytalanib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-ahmar masjidi

Al-ahmar masjidi — Qohiradagi fotimiylar davri meʼmo-riy va amaliy bezak san’ati yodgorligi (1125). Hovli (10x10 m) atrofidagi gum-bazli binolar oldi ravoqlar qatori bilan oʻralgan. Bosh tarzi ravoqlari, mehrobi, tosh oʻymakorligida ishlangan hoshiyasida girih va islimiy boʻrtma naqshlarning serhasham namunalari saqlangan. Saroy eshigidagi islimiy naqshlar tas-viriy mazmun (ov sahnasi, sozanda va raqqosalar, qush va jonivorlar tasviri) bilan uygʻunlashib ketgan. Masjiddagi oʻymakori naqshlar nihoyatda serhashamOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Misr meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Misrdagi masjidlar
Alban tili

Alban tili  — alban xalqining tili. Albaniya Respublikasining davlat tili. Hind-yevropa tillari maxsus guruhiga kiradi. Alban tili da 3 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi, 2 katta dialektga boʻlinadi: shim. (geg), janubiy (tosk). XIX asr oxirida hozirgi adabiy Alban tili mazkur dialektlar asosida shakllangan. Tuzilishi jihatdan Alban tili bilan bulgʻor va rumin tillari oʻrtasida umumiy oʻxshashlik mavjud. Alban tili da lotin, yunon, janubiy slavyan, turk va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Alban tili yozuvi lotin grafikasi asosida."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albanlar

Albanlar (oʻzlarini "shkiptar" yoki "shqiptarët" deb ataydilar) – Albaniya Respublikasining asosiy xalqi. Umumiy soni 6,1 mln. (1992-yil). Albaniyada 3,250 mln kishi, Yugoslaviyada (1,985 mln. kishi), Makedoniyada (500 ming kishi), Italiyada, Gresiyada, Rossiya Federatsiyasi va boshqa davlatlarda istiqomat qilishadi. Tili hind-yevropa tillari oilasiga kiradi. Albanlar kad davrlarda Bolqon yarim orolning gʻarbiy qismida yashagan illiriy, qisman frakiylar avlodidir. „Albanlar“ etnonimi dastlab mil. II asrga oid da tilga olinib, XI asrdan hozirgi Al-baniyaning butun aholisiga nisbatan qoʻllangan. A. Albanlar yevropeoid irqiga mansub. Albanlarning koʻpchilik qismi islom dinini qabul qilgan, bir qismi pravoslav va katolik. Dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. Sanoatda ham ishlaydilar.

 Tarixi 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albon (turkiy)

Albon (turkiy) — chingiziylar davrida mahsulot bilan toʻlanadigan soliq, oʻlpon. 12-14-asrlarga oid turkiy hujjatlarda ishlatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Algebraik geometriya

Algebraik geometriya — matemetikaning algebraik chiziq, algebraik sirt va, umuman, algebraik koʻp xilliklarni oʻrganadigan qismi. Algebraik geometriyada isbotlanadigan koʻpgina teoremalar sof geometrik teoremalar, yaʼni ular fazoviy koordinatlar bilan bogʻlanmagan, lekin, odatda, algebraik metodlar bilan isbotlanadi. Algebraik geometriyaning kuchli transsendent usullaridan biri algebraik sirtlar boʻyicha olingan karrali integrallarni oʻrganishdir.Algebraik geometriya tatbiklari sifatida 3 va 4 tartibli algebraik chiziq va sirtlarni tasniflashni koʻraylik, 3- tartibli chiziqlar tasniflashni Nyuton taklif qilgan. Tekislikdagi egri chiziqlarning Algebraik geometriyasi juda yaxshi oʻrganilgan. Proyektiv nuqtai nazardan barcha aynimagan 2-tartibli chiziqlar (konus kesmalar) bir xil tuzilgan: bu chiziqlarning biri ikkinchisiga bir qiymatli proyektiv almashtirish yordamida oʻzaro aks ettirilishi mumkin. 1,2- tipdagi chiziqlar ratsional ifodalar yordamida parametrik koʻrinishda berilishi mumkin, 3- tip chiziq esa bunday xususiyatga ega emas. Bir chiziq har bir nuqtasining koordinatlari orqali rasional ifodalanishi mumkin; aksincha boʻlsa, u holda bu ikki tekis algebraik chiziqbiratsional ekvivalent deyiladi. Tekis algebraik chiziqlar biratsional ekvivalentlik aniqligigacha toʻla tasniflangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraik sonlar

Algebraik sonlar — koeffitsiyentlari butun sonlardan iborat boʻlgan koʻphadlarning ildizlari. Algebraik sonlar boʻlmagan sonlar transsendent sonlar deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraik tenglama

Algebraik tenglama — chap tomoni nomaʼlumlardan tuzilgan koʻphaddan iborat boʻlgan tenglama. Nomaʼlum xning tenglamani qanoatlantiradigan, ayniyatga aylantiradigan qiymatlari tenglamaning ildizlari yoki yechimlari deyiladi. Algebraning asosiy masalalaridan biri Algebraik tenglamaning ildizlarini topishdan iboratdir. 1, 2, 3 va 4 darajali Algebraik tenglama ildizlarini topish formulalari maʼlum, darajasi 5 va undan ortiq boʻlgan tenglamalar uchun bunday formulalar umumiy holda mavjud emas. Ammo koeffitsiyentlari kompleks sonlar boʻlgan ixtiyoriy tenglama kompleks yechimga ega (qarang Algebraning asosiy teoremasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraning asosiy teoremasi

Algebraning asosiy teoremasi — kompleks sonlar maydonida berilgan ixtiyoriy darajali koʻphad kamida bitta ildizga egaligini tasdiqlaydigan teorema. Bu teoremadan darajali koʻphad, karrali ildizlarning karraliligi hisobga olinganda roppa-rosa p ta ildizga ega boʻlishi kelib chiqadi. XVI - XVIII asrlarda algebraning asosiy mazmuni tenglamalar yechishdan iborat boʻlgani uchun yuqoridagi teorema algebraning asosiy teoremasi deyiladi. Algebraning asosiy teoremasini birinchi marta Gauss uzil-kesil isbot qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Algebra
ALGOL

ALGOL ( — „algoritmik til“)(Algol 60 ), and sometimes in all uppercase (ALGOL68  — bir qancha dasturlash tillarining qisqartirilgan nomi. EHMda ilmiy-texnik masalalarni hal qilish uchun dastur tuzishda qoʻllanadi. ALGOL inson tili bilan mashina tili oʻrtasida vositachidir. 1958-1960-yillarda ishlab chiqilgan (A-58, A-60), 1964-1968-yillarda takomillashtirilgan (A-68). Asosiy belgilari — oʻnli raqamlar, lotincha kichik va bosh harflar, tinish belgilari, arifmetik va mantiqiy amallar belgilari, boshqa maxsus belgilar, ingliz soʻzlari. ALGOLni mashina tiliga oʻtkazish uchun maxsus translator tuzilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al gol

Al gol — Persey yulduzi ®; qoʻshaloq yulduz; eng ravshan paytida 2- kattalikda boʻladi. Xususiyati: 2 sutka 20 soat 49 min. davomida bosh yulduz ikkinchi yulduz bilan toʻsilib, ravshanligi 2,2 dan 3,5 yulduz kattaligi orasida oʻzgarib turadi. Quyoshdan uzoqligi — 36 parsekOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yulduzlar
Algonkinlar

Algonkinlar — Shimoliy Amerikadagi indeys xalqlari guruhi (ojibve, mogikan, delavar, kri, montane, naskap, cheyen va boshqalar). 260 ming kishi. Bulardan 100 ming kishi Kanadada va 160 ming kishi AQShda (1992) maxsus ajratilgan joylarda yashaydilar, algonkin tilida gaplashadilar. A. mongoloid irqiga mansub. A.ning koʻp qismi mustamla-kachilar tomonidan qirib tashlangan. Kanadada yashovchi A., asosan, moʻynali hayvonlarni ovlaydilar. AQShda yashovchilari dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Dindorlari katoliklar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algoritmik til

Algoritmik til — biror ma-sala yechimini algoritm koʻrinishida yozishga imkon beradigan dastur tuzish tili. Algoritmik til ni qoʻllash sintaksis (asosiy misollardan qurilma tuzish qoidalari tizimi) va semantika (ularni bir xil sharhlash qoidalari tizimi) bilan bel-gilanadi. Alifboning baʼzi harflari yoki biror boshqa timsollar Algoritmik til ning timsollari boʻlishi mumkin. Soʻzlar, gaplar, jadvallar va boshqa ifodalar Algoritmik til qurilmalari hisoblanadi. Shaxmat oʻyini tibbiy tashxis qoʻyish, fikrlash jarayonlarini modellashda Algoritmik til ning alohida guruhi — IPL, LISP, SLIP 306va b. qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Interpretatsiya (dasturlash)
 dasturlash

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldan (daryo)

Aldan – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo. Lenaning eng yirik oʻng irmogʻi. Stanovoy tizmasining shimoliy yon bagʻridan boshlanadi. Yuqori oqimida Aldan yassitogʻligini kesib oʻtib, Yakutskdan 160 km quyida Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi 2273 km. Havzasining maydoni 729 ming km². Daryoda yogʻoch oqiziladi. Quyilish yeridan 1753 km masofada kema qatnaydi. Kor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha yillik suv sarfi 5110 m³/sek. Aldan quyi qismida oktabr oxirida muzlab, may oyida muzdan boʻshaydi. Aldanda baliq ovlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Aldan togʻligi

Aldan togʻligi — Sharqiy Sibirdagi togʻlik, Saxa (Yakutiya)ning janubda. Stanovoy tizmasidan shim.roqda, Olyokma va Uchur daryolari oraligʻida, oʻrtacha balandligi 800-1000 m boʻlgan yassi qirlar koʻp, ularning orasidan balandligi 1400-2000 m keladigan ayrim-ayrim togʻ tizmalari (maksimal balandligi 2306 m) kutarilib turadi. Asosan arxey va proterozoy gneyslari va kristalli slaneslardan tuzilgan. 1100-1300 m balandlikkacha qaragʻaytilogʻoch oʻrmonlari va togʻ tilogʻoch taygasi, undan yuqorida kedr chakalaklari uchraydi. Yalangoch togʻ tepalari toshloq tundra. Temir rudasi, toshkoʻmir, slyuda, oltin konlari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Aldar koʻsa

Aldar koʻsa – turkiy xalqlar ertaklaridagi toʻqima obraz. Aldar koʻsa qozoq, oʻzbek, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa xalqlar satirik ertaklarida hayotiy koʻlamda taʼriflanadi, tarixiy shaxs emas. Aldar koʻsa anʼanaviy, qadriyat obraz boʻlib, urugʻ, qabilachilik davrida yuzaga kelgan. Koʻsa atamasi ikki xil maʼnoni: biri – oila, urugʻ, qabila boshligʻini ikkinchisi dahanida bir tuki yoʻq erkak kishini anglatadi. Aldar – ismi, koʻsa – laqabi. Aldar koʻsa ertaklarda asosan ijobiy, baʼzan salbiy obraz sifatida namoyon boʻladi. U oʻta aqlli, tadbirkor, ayyor va ustomon. Aldar koʻsa salbiy sifatga ega obrazligi keyingi davr xalq ogʻzaki ijodi namunalariga xosOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Ertak qahramonlari
Aldarazsoy

Aldarazsoy — Samarqand viloyatining Ishtixon tumanidagi soy. Karoqchitogʻning janubi-gʻarbidagi adirlardan boshlanib, janubga tomon oqadi. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Uzunligi 16,58 km. Aldarazsoydan, asosan, Aldaraz qishlogʻi suv ichadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Aleatiko

Aleatiko, Aleatiko pero - Uva liatika vinobop uzum navi. 1830-yilda Italiyadan Qrimga, XIX asrning 2-yarmida Oʻzbekistonga keltirilgan. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargi bir oz choʻziq, arra tishli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi konussimon silindr shaklida, oʻrtacha kattalikda (boʻyi 15-18 sm, eni 10-13 sm), 307ogirligi 140-150 g, shingillari oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, qizgʻish-koʻk. Eti muskat hidli, shirador; Hosili faol harorat 2800°-3200° boʻlganda 140-160 kunda pishib yetiladi (sentabr oʻrtalarida), tarkibidagi qand 25-26% ga yetadi. Hosildorligi 90-100 s/ga. Toki suvsizlikka chidamsiz. Aleatiko oʻtloqi va soz tuproqlarda yaxshi oʻsadi. Raga bilan zararlanadi, kul kasalligiga chidamliligi oʻrtachaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Uzum navlari
Aleatorika

Aleatorika (lotincha, alea – tasodifiylik) – XX asr ikkinchi yarmida Yevropa kompozitorlik ijodida dodekafoniyaning qatʼiy qonun-qoidalariga qarshi yuzaga kelgan oqim. Uning zamirida tasodifiylik (masalan, muayyan notalarni ishlatish boʻyicha „qur’a“ga tayanish, soqqachalar tashlash va boshqalar)dan ijodiy foydalanish yotadi. Aleatorika asarlarida kompozitorlar baʼzan ijrochilarning mahorat imkoniyatlariga ham unumli tayanishadi. Shu bois hozirgi kungacha mexanik (qatiy) Aleatorika, badihaviy Aleatorika va nazoratli Aleatorika odat tusiga kirgan. Bularning birinchi va ikkinchisi P. Bulez (Fransiya) va K. Shtokxauzen (Germaniya) tomonidan 1950-yillarning 2-yarmida, uchinchisi esa 60-yillar boshida V. Lyutos-lavskiy (Polsha)larning izlanishlari natijasida joriy etilgan. Oʻzbekiston kompozitorlari (N. Zokirov, T. Qurbonov, F. Yanov-Yanovskiy va boshqalar) ijodida ham Aleatorika alomatlari uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Alevrit

Alevrit (yunoncha: aleuron — un) — boʻshak (zichlashmagan), chaqiq (parchalangan) choʻkindi jins. A. oʻz zarrachalarining hajmiga koʻra, qumdan mayinroq, giddan dagʻalroq boʻladi. A.dagi zarra-chalarning diametri koʻpincha 0,01 mm dan 0,1 mm gacha. Shunday zarrachalardan hosil boʻlgan togʻ jinslarining struktu-rasi A. strukturasi deb, zarrachalari esa A. fraksiyasi deb ataladi. A.ga chang, lyoss va lyossimon jinslar kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alevrolit

Alevrolit (yun. aleuron — un va litos — tosh) — qattiq chaqiq jins. Aso-san oʻlchami 0,01-0,1 mm gacha boʻlgan donalardan tuzilgan (alevrit). Suglinokning sementlashgani.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Petrologiya
Aleziya

Aleziya — qad. gallar shahar-qal’asi (hozirgi Dijon yaqinida, Fransiya). Mil. av. 52 yilda gallar qoʻzgʻoloni pay-tida Yu. Sezar qamal qilgan. Gallar Versingetorig rahbarligida A.ni mar-dona himoya qilganlar, ammo rimliklarning harbiy kuchi, texnikasining ustun-ligi tufayli, shuningdek oziq-ovqat yetishmovchiligi natijasida taslim boʻlganlar. Shu bilan Galliyani zabt etish yakunlangan. Arxeologik qazishmalar (1860-yildan) natijasida Sezar bunyod etgan qamal inshootlari va xandaqlar ochilgan. Jang maydonidan Rim va gallar qurol-yarogʻlari, tangalar (mil. av. 52 yil) topilgan. Shahar Rim davrida ham mav-jud boʻlgan: Rim teatri, ibodatxona va boshqa ochilgan. Oʻrta asrlarda shahar huvillab, boʻshab qolgan. Hozir A. oʻrnida Aliz sh. harobasi va Aliz-Sent-Ren qishlogʻi joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vicente Aleixandre

Vicente Aleixandre - (1898.26.4, Sevilya - 1984.14.12) - ispan shoiri, Ispaniya qirollik akademiyasi akademik Asarlarini 1928-yildan e’lon qila boshlagan. Ilk she’riy toʻplamlariga kirgan asarlarida syurrealizm gʻoyasi kuchli. Ispan xalqining milliy — inqilobiy urushi davri (1936 — 39)da fashizmga qarshi ruxda she’rlar yozdi. "Jannat koʻlankasi" (1944), "Soʻnggi tugʻilish" (1953), "Qalb tarixi" (1954), "Botiniy dialog" (1974) toʻplamlari insonparvarlikni tarannum etuvchi fal-safiy lirikadan iborat. "Uchrashuvlar" 308(1954) nomli xotiralar kitobida oʻziga zamondosh yozuvchilar portretini bergan. Nobel mukofoti laureati (1977)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:14-dekabrda vafot etganlar
Aleyron donachalari

Aleyron donachalari, prote-in donachalari (yun. aleuron — un-urvoq) — endospermdagi oqsil moddalarning kristallangan qattiq, dumaloq dona-chalari. Ular baʼzi moyli oʻsimliklar (mas, kanakunjut) urugʻida yirikroq, bugʻdoy, arpa va boshqa urugʻida esa maydaroq boʻladi. Urugʻdan unib chiqadigan maysa Aleyron donachalari hisobidan oziqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksander Semyuel

Aleksander Semyuel (1859.6.1, Sidney — 1938.13.9, Manchester) — ingliz faylasufi, neorealizm vakili, emerjent evolyutsiyasi nazariyasi asoschilaridan biri. Uning taʼlimoti Spinoza, Yum va Spenserttt falsafiy qarashlariga oʻxshab ketadi. Aleksander Semyuel naturalistik metafizika doirasidagi monistik aktualizm vakili hisoblanadi. Idealizmda mutlaqlik tushunchasi qanday oʻrin egallasa makon-zamon munosabatlari tushunchasi uning uchun shunchalik muhimdir, lekin makon-zamon munosabatlari asosida materiya yotadi, jami mavjudot materiyadan shakllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aleksandr I

thumb|Dawe Aleksandr I 
Aleksandr I (12-dekabr 1777-yil, Peterburg – 19-noyabr 1825-yil, Taganrog) – Rossiya imperatori (1801-1825). Otasi impera-tor Pavel I saroydagi fitna oqibatida oʻldirilgach (1801), taxtga oʻtiradi. Aleksandr I Vena kongressi va „Muqaddas ittifoq“ (1815) ning tashkilotchilaridan biri. U ichki siyosatda moʻtadil liberal islohotlarni amalga oshirgan ministrliklar va ministrlar kabineti taʼsis etgan (1802), Peterburgda pedagogika instituti ochtirgan (1804) va boshqa) boʻlsada, harbiy qishloqlar tashkil etadi, dehqon va soldatlar qoʻzgʻolonini shafqatsizlik bilan bostiradi. 1810-yillar oʻrtasidan tarixga arakcheevchilik nomi bilan kirgan oʻta reaksion ichki siyosat yurita boshlagan. Aleksandr I davrida Gruziya (1801), Finlandiya (1809), Bessarabiya (1812), Ozarbayjon (1813) yerlari. Sobiq Varshava gersogligi (1815) Rossiya tomonidan bosib olinadi.

Toj Konstantinga, keyin esa Nikolay I ga topshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ammon F. G. V favore u kesarya: Aleksandr I i Arakcheev 
 

Turkum:1777-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1825-yilda vafot etganlar
Turkum:19-noyabrda vafot etganlar
Aleksandr II

Aleksandr II (1818 – 1881. Peterburg) – Rossiya imperatori (1855-81). Nikolay I ning katta oʻgʻli. Rossiyaning Qrim urushi (1853-1856) da yengilishi natijasida 60-70- yillarda bir qancha islohotlar oʻtkazdi. Rossiyada krepostnoy huquqni bekor qilishga maj-bur boʻlgan (1861); Polsha qoʻzgʻoloni (1863-1864)ni shafqatsizlik bilan bo-stirdi. Aleksandr II davrida Rossiya imperiyasi ancha kengaydi: Uzoq, Sharqda Amur daryosining soʻl qirgʻogʻi, Ussuriy oʻlkasi, Ardahn, Kare va Botumi shaharlari, shuning-dek gʻarbda Bessarabiyaning bir qismi Rossiya tomonidan bosib olindi. Turkiston oʻlkasining katta qismi bosib olinib, Xiva xonligi va Buxoro amirligi Rossiyaning vassaliga aylangan. 1881-yil martida „Xalq erki“ tashkilotining aʼzosi I. I. Grinevitskiy Aleksandr IIga suiqasd qilib uni oʻldirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1818-yilda tugʻilganlar
Turkum:17-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1881-yilda vafot etganlar
Turkum:1-martda vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperatorlari
Turkum:Moskvada tugʻilganlar
Turkum:Sankt-Peterburgda vafot etganlar
Aleksandr III

thumb|250px

Aleksandr III (26-fevral 1845-yil-20-1894.20.10) — Rossiya imperatori (1881-94), Aleksandr II ning 2- oʻgʻli. „Samo-derjaviyeni mustahkamlash haqidagi manifest“ni eʼlon qilgan (1881). Aleksandr III davrida 1880-yil oxiri — 1890-yil boshlarida bir necha islohotlar amalga oshirildi (jon soligi bekor qilindi, tovonlar kamaytirildi, zemstvo va shahar nizomlari qayta koʻrib chiqildi). Uning davrida Rossiya tomonidan Turkistonni bosib olish (1885) asosan tugʻallangan. Xususan 1879 va 1880-1881-yillarda Axaltaka harbiy yurishlari natijasida Turkmaniston bosib olingan. Turkmanlarning Goʻktepa qal’asini olishda ruslar 45 ming qal’a himoyachisi (shundan 5 ming kishida qurol boʻlgan, qolgani ayollar, bolalar edi) ni oʻldirishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1845-yilda tugʻilganlar
Turkum:1894-yilda vafot etganlar
Turkum:26-fevralda tugʻilganlar
Turkum:20-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperatorlari
Turkum:Sankt-Peterburgda tugʻilganlar
Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Aleksandr arxipelagi

Aleksandr arxipelagi — Shimoliy Amerika gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidagi arxipelag. Alyaska shtati (AQSH)ning bir qismi. 1100 oroldan iborat. Maydoni 36,8 ming km². Aholisi 30 ming kishidan ziyod. Balandligi 1432 m gacha. Igna bargli oʻrmonlar va alp oʻtloklari bilan qoplangan. Baliq ovlanadi, darrandachilik bilan shugʻullaniladi, yogʻoch tayyorlanadi. Arxipelagda Admiralti milliy parki bor. Aleksandr arxipelagida 1741-yilda V. Bering va A. I. Chirikov ekspeditsiyasi boʻlgan. 1867-yilgacha Rossiyaga qarashli edi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr burji

thumb|250px|right|Aleksandr burji Saroy maydonida.
Aleksandr burji  — Sankt-Peterburg shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maydonning markaziy mujassamoti. Aleksandr burji Nikolay I buyrugʻi bilan akasi Aleksandr I'ning 1812-yil urushidagi gʻalabasi sharafiga ampir uslubida 1830-34-yillarda meʼmor Henri Montferrand loyihasi asosida oʻrnatilgan. Aleksandr burji toʻq qizil granit toshdan yasalgan baland ustun (maxsus kursi) ustiga oʻrnatilgan. Ustida avliyo haykali bor (haykaltarosh B. I. Orlovskiy). Tagkursiga boʻrtma tasvirlar (haykaltarosh P. V. Svinsov, I. Leppe, J. B. Skotti) ishlangan. Umumiy balandligi — 47,5 m. Umumiy ogʻirligi — 704 tonnaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiya meʼmoriy yodgorliklari
Aleksandr Nevskiy

Aleksandr Nevskiy (taxminan 1200— 1263) — Novgorod knyazi (1236—51). Aleksandr Nevskiyning otasi knyaz Yaroslav Vse-volodovich, onasi — qipchoq qizi boʻlgan. 1251-yil Aleksandr Nevskiy
 Botuxon oʻrdasiga kelib u bilan doʻstlashgan, soʻngra uning oʻgʻli Sar-tak bilan anda tutingan, natijada Botu-xonning asrandi oʻgʻliga aylangan. 1252 y. tajribali sarkarda Nevruy noʻyon boshchi-ligidagi moʻgʻul qoʻshinini Rusga boshlab kelgan. Aleksandr Nevskiyning akasi Andrey Shvesiyaga qochgan va Aleksandr Nevskiy1252-yildan Vladimirning ulugʻ knyazi boʻlgan. 1240 15-iyulda shved bosqinchilarini Neva sohilida tor-mor qilgani uchun "Nevskiy" laqabini olgan (qarang Neva jangi) Aleksandr Nevskiy
 knyaz hokimiyatini mustahkamlashga intilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:1263-yilda vafot etganlar
Turkum:1200-yilda tugʻilganlar
Aleksandrit

Aleksandrit — mineral, tarkibida xrom boʻlgan xrizoberill dan biri. Kimyoviy formulasi A12Ve04, qattiqligi 8,5. S. ogʻirligi 3,7 ga yaqin. Tabiiy yorugʻlikda rangi zumrad yashil, chiroqda binafsharang qizil boʻladi. Massasi 2-3 karatdan ortiq boʻlgan toʻq rangli shaffof kristallari 1-klass qimmatbaho tosh hisoblanadi. Yuqori temperaturada pegmatit yertomirlarda hosil boʻladi. Tabiatda koʻpincha berill, fenakit, rutil, flyuorit, apatit va boshqa minerallar bilan birga uchraydi. Sunʼiy yoʻl bilan olingan och yashil korund sintetik aleksandrit deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Turkum:Elementar zarrachalar
Aleksandriya (shahar)

Aleksandriya – Ukrainaning Kirovograd viloyatidagi shahar. Ingules daryosi boʻyidagi shahar. Aleksandriya (shahar) stansiyasi. Aholisi 100 ming kishi (2024). Qoʻngʻir kumir qazib olinadi va briketlanadi. Koʻtarma transport asbob-uskunalari zavodi, elektromexanika, avtomobil tuzatish zavodlari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Dnepropetrovsk Konchilik institutining boʻlimi, oʻrta maxsus oʻquv yurti mavjud. Aleksandriyaga 18-asr oʻrtalarida asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya kutubxonasi

ALEKSANDRIYA (ISKANDARIYA) KUTUBXONASI – ellinizm davrida bunyodga kelgan mashhur kutubxonalardan biri. Aleksandriya kutubxonasiga mil. av. 3-asrda ptolemeylar sulolasi davrida yashagan atoqli olim va adiblar (Zenodot, Aristarx Samosskiy, Kallimax va boshqalar) asos solgan. Bu yerda yunon fani va adabiyotiga doir koʻplab qoʻlyozma asarlari toʻplangan. Bundan tashqari, Sharq tillaridagi kitoblar ham boʻlgan. Kutubxona qoshida kitob koʻchiruvchilar guruhi ishlagan, kutubxona katalogi tu-zilib, u vaqt-vaqti bilan toʻldirib turilgan. Kutubxonada 700 ming jildga yaqin kitob saqlangan. A.(I.)k. uch asr davomida rivojlanib bordi. Mil. av. 48–47 yillar Aleksandriya urushi davrida ku-tubxona asosiy toʻplamining bir qismi yonginda kuyib ketdi. Misrni Rim impe-riyasi bosib olgach, A.(I.) k. oʻz mavqeini yoʻqota bordi, qolgan qismi 7–8-asrlarda tamomila tugatildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Misr tarixi
Turkum:Kutubxona

Turkum:Qadimiy kutubxonalar
Aleksandriya museyoni

Aleksandriya (Iskandariya) museyoni (yunoncha: museyon – muzalar ibodatxonasi) – Aleksandriya shahridagi qad. ilmiy, adabiy va oliy taʼlim muassasasi. Miloddan avvalgi 3-asrda podsho Ptole-mey I asos solgan. Uni oliy darajadagi kohin boshqargan. Ptolemeylar musey-onga barcha ellinistik mamlakatlardan olim va yozuvchilar (mas, Evklid, Eratosfen, Kallimax va boshqalar)ni taklif qilgan. Museyon qoshida kutubxona boʻlgan (qarang Aleksandriya (Iskandariya) kutubxonasi). Kutubxonaga podsho tomonidan tayinlagan olim mudirlik flgan. Miloddan avvalgi 48 yil Aleksandriya urushi vaqtida museyonning bir qismi yonib ketgan. Rim imperiyasi davrida museyon asta-sekin oʻz mavqeini yoʻqota boshlagan. 273-yil esa imperator Avrelian qoʻshinlari Aleksandriyani bosib olish chogʻida museyon va kutubxonani vayron qilib, oʻt qoʻyib yuborganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya urushi

Aleksandriya urushi (miloddan avvalgi 48-47) — Yuliy Sezar qoʻmondonligi ostidagi Rim legionlarinining Misr davlati bilan urushi. Jang harakatlari asosan Aleksandriya shahri atrofida sodir boʻlgan. Pompei ketidan Misrga kelgan Sezar Kleopatra va uning ukasi Ptolemey Dionis oʻrtasidagi sulolaviy kurashga aralashib, Kleopatraga yordam bergan. Nil boʻyidagi jangda (48 yil) rimliklar gʻalaba qozonganlar. Kleopatra Misr taxtini egallagan. Aleksandriya urushi Misrni Rimga tobe etish uchun kurashda muhim bosqich boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yuliy Sezar
Aleksandriya Esxata

Aleksandriya esxata, Chekka Iskandariya – Aleksandriya yurishlari davrida istilo qilingan mamlakatlarda qurdirgan 70 dan ortiq shahardan biri. Hozirgi Xoʻjand sh. oʻrnida boʻlgan. Arrian va Kvint Kursiy Rufning yozishicha, Aleksandr Marokandani zabt etgach, Tanais (Sirdaryo) boʻyiga kelib, qoʻshiniga dam beradi. Shunda u qoʻshin joylashgan yer atrofini devor (uzunligi 60 stadiy, 1 stadiy – 176,6 m) bilan oʻrab bir shahar qurishni amr qiladi. Chunki bu shahar uning skif (sak) larga qarshi urushlarida mudofaa uchun zarur edi. Shahar shu qadar tez bunyod etiladiki, hatto 17 (yoki 20) kun deganda mudofaa inshootlari va turar joylar ham qurib bitkaziladi. Aleksandr bu shaharni ham oʻz nomi bilan atashni buyurib, unga ellin asirlari va urushga yaroqsiz boʻlib qolgan makedon askarlarini joylashtiradi. Soʻng oʻz odatiga binoan tangrilarga qurbonliklar qilib, katta tantana uyushtiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Tojikiston tarixi
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Aleksandr asos solgan shaharlar
Vera Aleksandrova

Vera Dmitriyevna Aleksandrova (1921.26.7, Galich shahri) — aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1981). 1951-yildan Gorkiy nomidagi rus drama teatri aktrisasi. Eng yaxshi rollari: Milford xonim („Makr va muhabbat“), Anita Edgar („Baliqchining oʻgʻli“), Gavharshodbegim („Mirzo Ulugʻbek“), Farmonbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Nadejda Cheboksarova („Quturgan pullar“) va boshqa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-iyunda tugʻilganlar
Aleksandropol qoʻrgʻoni

Aleksandropol qoʻrgʻoni — skiflarning „podsho“ qoʻrgʻonlaridan biri (miloddan avvalgi 3-asr). Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatining Nikopol shahri yaqinida. Aleksandropol qoʻrgʻoni Tereshchenko (1852-1854) va A. Ye. Lyutsenko (1855-56) tomonidan tekshirilgan. Aslzodalarning ikki kamera katakombalardagi qabrlari qadim zamonlardayoq talon-toroj qilingan. Saqlanib qolgan ashyolar: tepalikdan jang aravasi qoldigʻi, markaziy kamera yaqinidan ot qabri, qandaydir inson (ehtimol xizmatkor) skeleti va oʻsha kameraning yoʻlagidan 14 ot skeleti topilgan. Otlar yonidan skif va skif-yunon sanʼati namunalari — oltin, kumush bezakli yuganlar va egar topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valeriy Alekseyev

Valeriy Pavlovich Alekseyev (22-avgust 1929 — 7-noyabr 1991) — antropolog va tarixchi, akademik (1987). Asarlari tarixiy antropologiya va insoniyat irklarining geografiyasiga oid. Valeriy Alekseyev Oʻrta Osiyo xalqlari, xususan oʻzbek xalqining tosh va jez davridagi paleoantropologiyasi, etnogeneziga oid koʻplab tadqiqotlar olib borgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sovet tarixchilari
Turkum:Moskvada tugʻilganlar
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Aleksey Mixaylovich

Aleksey Mixaylovich (1629.19.3-1676.29.1) – rus podshosi (1645–76), Romanovlar sulolasining ikkinchi vakili, podsho Mixail Fyodo-rovich Romanovning oʻgʻli. Al. M. davrida Ukraina Rossiyaga qayta qoʻshildi, rus cherkovida ajralish sodir boʻlgan. Al. M. davrida ruslar Turkistonni bosib olishga tayyorgarlik koʻrish maqsadida aygʻoqchilar yubora boshlagan. Xususan B. A. va S. I. Pazuxinlar boshchiligidagi "elchilar" 1669–72 yillarda Buxoro, Balx va Urganchga kelgan. Ular Xiva va Buxoro xonligining ichki va tashqi siyosati haqida juda kup ma’lumotlarni olib ketganlarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1629-yilda tugʻilganlar
Turkum:1676-yilda vafot etganlar
Turkum:19-martda tugʻilganlar
Turkum:29-yanvarda vafot etganlar
Alemannlar

Alemannlar  — Dunay va Reyn daryolari yuqori oqimida, Rim imperiyasi mulklariga qarama-qarshi qirgʻoqlarda yashagan germanlarning 3-asr oxiridan maʼlum boʻlgan rimcha nomi hisoblanadi. Rimliklar Janubiy Germaniyadan Galliyaga bostirib kirgan qurolli toʻdalarni Alemannlar deb atagan. Birok, Alemannlar rimliklardan farqli ravishda oʻzlarini „shvablar“ deyishgan. 4-asrdan alemann yollanma harbiylari Rim imperiyasida yuqori mavqega ega boʻla boshlagan. Masalan, 306-yil Konstantin I Rim taxtini egallashda Alemannlardan Krokus yordamiga tayangan. Imperator Konstantin II oʻz raqibi Magnensiya imperatoriga karshi kurashda Alemannlar qoʻshinidan foydalangan, biroq 357-yil Yulian Murtad ularni Argentorat (Strasburg) ostonasida tor-mor keltirgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda oʻrta lotin tilidagi „Alamannia“, fransuz va ispan tillaridagi „Alltmagne“ hamda „Alemania“ atamalari „Germaniya“ atamasi bilan oʻrin almashgan.

 Yana qara 

 Nemislar
 Germanlar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleut novi

Aleut novi — Tinch okeanning shimoliy qismidagi chuqur suv osti botigʻi. Aleut orollarining janubiy suv osti yon bagʻri va Alyaska yarim orol boʻylab joylashgan. Uzunligi 4000 km dan ortiq, eni 64 km, chuqurligi 7855 m. gacha. Tubida qizil gil bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleut orollari

Aleut orollari — Tinch okean shimolida, Alaska yarim oroldan janubga tomon 1740 kmga yoy shaklida choʻzilgan arxipelag. Aleut botigʻidan koʻtarilib turgan suv osti togʻlarining tepalari. Koʻpdan-koʻp orol va qoyalardan iborat. Bering dengizini janubiy tomondan oʻrab turadi. Maydoni 37,8 ming km². Aholisi 7,5 ming kishi. Koʻp orollar vulkan to-gʼlaridan iborat. Unimak o.dagi eng ba-land Shishaldin vulkani 2860 m. Aleut orollari da 25 ta soʻnmagan vulkan bor. Tez-tez zil-zila boʻlib turadi. Iqlimi subarktika okean iqlimi, qishi iliq, nam, kuchli shamollar esib turadi. Qor qalin yogʻadi. Togʻ choʻqqilarini doim qor qop-lab yotadi. Eng sovuq oy — fevralning oʻrtacha temperaturasi −1,4°, baʼzan −10, 15° gacha sovuq boʻladi. Avgustniki 11,9°. Yiliga 1500 mm yogʻin yogʻadi. Oʻsimliklari asosan oʻt 314va butalar; tuproqlari oʻtloq, tundra tuproqlaridir. Maʼmuriy jihatdan AQShning Alyaska shtatiga qarashli. Aleut orollari da AQSH harbiy bazalar qurgan. Eng yirik aholi punkti — Adak. Aholisi baliq, dengiz hayvonlarini ovlash bilan shugʻullanadi. Aleut orollari 18-asr oʻrtalarida Rossiya imperiyasiga qoʻshib olingan. 1867-yil podsho hukumati Aleut orollarini Alyaska bilan birga AQShga sotib yuborgan.

 Yana qarang 

 Aleutlar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Orollar
Aleutlar

Aleutlar (oʻzlarini unangan deb ataydilar) — xalq, Aleut orollari va Alyaska yarim orol (AQSH), shuningdek Koman-dor orollari (Rossiya Federatsiyasi)ning tub aholisi. Umumiy soni 3 ming kishi (1990), jumladan AQShda 2 ming kishi. Aleut tilida soʻzlashadi. Dindorlari asosan pravoslavlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alech muzligi

Alech muzligi, Alech Gletcheri – Shveysariya Alp togʻlaridagi eng katta vodiy muzligi. Bern Alp togʻi tepasidan Rona daryosi vodiysiga 1520 m balandlikgacha tushib turadi. Uzunligi 24,7 km, muz tilining oʻzi esa 16 km, sathi 87 km². Turizm rivojlangan (maxsus temir yoʻl va kanat yoʻli qurilgan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Muzliklar
Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Alyor

Alyor — xalq qoʻshiqlarining bir turi, oʻtmishda joʻra (ulfat)lar dav-rasida qadah tutib aytilgan. Kosagul (soqi) qoʻlida boʻza yoki may toʻddirilgan qadah tutib, davradagilarga: „Alyor boʻlsin-ay, Xoʻjam yor boʻlsin-ay, Xoʻjam bergan bu davlatga dushman zor boʻlsin-ay“,- deya murojaat qilgan. Qadahni (kosani) olgan suhbatdosh oʻz navbatida joʻraboshi xohishiga koʻra, biror qoʻshiq yoki raqs ijro etgan. Bunday paytda chil-dirma joʻrligida kuylanadigan maxsus qoʻshiqlar ham boʻlgan. Ular koʻnalar, haqqonlar va boʻzagarlar qoʻshigʻi deb ham ataladi. Boʻzagarlar qoʻshiqlari ikki band (toʻrtlik)dan iborat boʻlib, birinchi bandning birinchi misrasi qaysi soʻz bilan boshlansa, ikkinchi bandning birinchi misrasi ham oʻsha soʻz bilan boshlanishi shart. A.dan xalq dostonlarida ham keng foydalanilgan. Mas, Barchinni izlab borayotgan Hakimbek yoʻlda, qabristonda uxlab qolganida, ular ruhining aytishu-vi: „Kosa ushlab qoʻlim toldi, Biyning qizi mahtal boʻldi, Xon toʻram, sizga ne boʻldi, Oling, alyor-alyor“, buning yorqin dalilidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Alyoxin

thumb|250pxAleksandr Aleksandrovich Alyoxin (1892.20.10, Moskva — 1946.24.3, Lisabon yaqini, Parijda dafn qilingan) — rus shaxmatchisi, huquqshunoslik doktori. 4 mar-ta jahon (1927-35; 1937-46), RSFSR (1920) chempioni. 1921-yildan Fransiyada yashagan. U „Alyoxin himoyasi“ debyu-tini ishlab chiqqan. A. taxtaga qaramay oʻynash boʻyicha jahonda tengsiz shaxmatchi. A. ijod qilgan partiyalar, nazariy-tanqidiy asarlar hamon shaxmatchilar tomonidan oʻrganiladi."Alyoxin Aleksandr Aleksandrovich" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaxmatchilari
Turkum:1892-yilda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda vafot etganlar
Turkum:24-martda vafot etganlar
Turkum:Moskvada tugʻilganlar
Turkum:Shaxmat grossmeysterlari
Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar
Al-jabr val-muqobala

thumb|upright|Kitobning birinchi sahifasi
thumb|upright|Ikki kvadrat tenglamaning geometrik yechimlari ko'rsatilgan kitobning 14-asr arabcha nusxasi sahifalari
"Al-jabr val-Muqobala" (arab.) — Sharqda (keyinchalik Gʻarbda ham) mashhur matematik risola. Al-Xorazmiy yozib qoldirgan ilmiy yodgorlik. Asarda ikkinchi darajali va chiziqli tenglamalar tasnifi, ularni yechish yoʻllari berilgan, geometrik va algebraik munosabatlar orasidagi bogʻlanishlar bayon etilgan, umumiy qoidalar ifodalangan. Asarda meros taqsimlashga oid boʻlim ham bor. Aslida arab tilida yozilgan. Kitob nomidagi "al-jabr" soʻzidan "algebra" soʻzi kelib chiqqan. "Aljabr" soʻzi Yevropaga gʻarbiy arablar orqali oʻtgan. Gʻarbiy arablar "j" ni "g" deb talaffuz qiladilar. Shu yoʻsinda "aljabr" Yevropada va keyinchalik yer yuzining hamma joyida "algebra" deb yuritiladigan boʻldi. Uning 1342-yil koʻchirilgan arab tilidagi nusxasi Oksford universiteti kutubxonasi (Angliya) da saqlanmoqda. Asarning 12- a.da lotinchaga tarjima qilingan ikki nusxasi: R. 315Chester tarjimasi va K. Gerard tarjimasi mavjud. Keyingi tarjima 1838-yilda Parijda nashr etilgan. Arabcha asl nusxasini 1831-yil Londonda F. Rozen chop qilgan. Yu. Rushka nemis tiliga, A. Marr fransuz tiliga tarjima qilishgan. R. Chesterning lotincha tarjimasi bilan inglizcha tarjimasi 1915-yil Nyu-Yorkda qoʻshib nashr etildi. Asarning geom.ga oid qismini 193-yil Berlinda S. Gands e’lon qildi. Asar 1964-yil Toshkentda rus tilida, 1983-yil tanlangan asarlar orasida rus va oʻzbek tillarida nashr qilingan.Ad.: Ahadova M., Oʻrta osiyolik mashgʻur olimlar va ularning matemati-kaga doir ishlari, T., 1983.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:9-chi asr kіtoblаri
Turkum:Arab adabiyoti
Turkum:Маtеmаtikа kitoblari
Turkum:Musilmon mаtеmаtikаsi
Turkum:Маtematikа tаrixi
Ali ibn Muhammad Saraxsiy

Ali ibn Muhammad Saraxsiy (11- a. oxiri — 12- a. 1- yarmi) — me’mor. Xuroson amiri Abu Sa’id buyrugʻi bilan Jarqoʻrgʻondagi minorani qurgan (1108—09). Nomi minorada saqlanib qolgan. Azim minoraning tanasi (pil-tovar) chorsi gʻisht bilan terilgan. Minora kursisi va yuqoridagi halqasida kufiy yozuvlari bor. Minora tuzilishi me’mor-ning yuksak didi, san’ati va mahoratini namoyish etadi. U Xurosondagi Raboti Sharif karvonsaroyini ham yozuv bilan bez-agan (1114— 15).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Sanʼatkorlar
Ali Akbar Xitoiy

Ali Akbar Xitoiy (علی اکبر خطائی) — movarounnahrlik sayyoh. 15-asrning 2- yarmida Movarounnahrdan Istanbulga borib, Ali Qushchi xizmatida boʻlgan. 1506-yilda Xitoyda uch oyga yaqin boʻlib, oʻz koʻrgan-bilganlarini fors tilida „Xitoynoma“ asarida yozib qoldirgan. A. A. oʻz kito-bida Xitoyni 4 viloyatga boʻlgan. Uning sayohatnomasi 16-a? oxirida turkchaga tarjima qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sayyohlar
Ali Ardobus

Ali ardobus (Ibrohimov Ali Fayzullaxoʻjayevich) (1900.15.1, Qiziloʻrda — 1959.9.11, Toshkent) — raqqos va baletmeyster, ak-tyor, pedagog. Oʻzbekistonda (1944) va Qoraqalpogʻistonda (1943) xizmat koʻrsatgan artist. Qiziloʻrda ritmik gim-nastika studiyasini (1917), Xalq Maori-fi Komissarligi qoshidagi Toshkent te-atr studiyasining xoreografiya boʻlimini (1921) tugatgan. Yusufjon qiziq Shakar-jonov, Mahkam hofiz, Orif garmon Tosh-matov, Chervonxon, Oʻktamxon, Qumrixon kabilardan oʻzbek raqs harakatlarini oʻrgandi. 1918-yilning sentabrdan Toshkentdagi Mannon Uygʻur rahbarligidagi teatrda ishlay boshlaydi. A. koʻproq ba-let va raqs bilan shugʻullandi. 20-yillarda „Latifa“, „Yallama yorim“, „Qashqarcha“, „Ufori Toshkent“, „Gul oʻyin“, „Zang oʻyin“, „Qayroq oʻyin“, „Doira oʻyin“, „Afgʻoncha“ kabi xalq raqslarini oʻzlashtirib, ularning sahna tu-rini yaratdi. A. Dushanba musiqa-teatr studiyasini (1929-30), „Togʻ burgutlari“ raqs studiyasi va etnografik ansamblini (1930-33), Olmaota raqs studiyasini (1934), Uygʻur musiqali drama teatrini (1935), Oʻzbek filarmoniyasining ashula va raqs ansamblini (1937-41) tashkil etishda faol qatnashdi. 1943-45 yillarda Qoraqalpogʻistonda raqs studiyalari va ansambllar tashkil qilib, milliy xalq oʻyinlari asosida birinchi qoraqalpoq sah-na raqslarini yaratgan. Oʻzbekistonda teatr va raqs havaskorligini rivojlan-tirishga katta hissa qoʻshgan. Toshkent, Samarqand, Andijon, Namangan va boshqa shaharlarda havaskorlar toʻgaragi tash-kil qilgan. Sahnalashtirgan eng yaxshi raqslari: „Nogʻora“, „Raqs“ „Bayot“ kabi yakka, „Uygʻurcha“, „Qoraqalpoqcha“, „Samarqandcha toʻy“ (syuita), „Urgut beshqarsagi“ va boshqa ommaviy raqslar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1959-yilda vafot etganlar
Turkum:9-noyabrda vafot etganlar
Ali Joʻb Noyi

Ali joʻb noyi (taxallusi „Joʻb“-quduqkov) (15-16-asrlar) — marvlik sozanda-bastakor. Marv hukmdori Qozoqxon saroyida yashab, ijod etgan. Oʻzbek musiqasi tarixida u oʻzining qator peshrav va naqshlari bilan mashhur. Ayniqsa Husayniy maqomi yoʻli (Turkiy zarb usuli)dagi Hisoriy peshravi dil-rabo (bu asar nayga nis-batan chortorda yoqimli sado berishi tufayli Chortori naygir nomi bilan ham) mashhur edi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Nasafiy

Ali Nasafiy (14-asr) — nasaflik (qarshilik) binokor usta. Samarqanddagi Shohizinda ansambliga kirgan Ali Nasafiy maqbarasini qurgan (14-asrning 70-80-yillari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Sanʼatkorlar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Samarqand
Turkum:Qarshilik kishilar
Ali Nasafiy maqbarasi

Ali Nasafiy maqbarasi (14-a) — Shohizinda ansambli tarkibida. Nasaf (qarshi)lik binokor usta Ali Nasafiy qurgan (14-asr 70-80-yillar). Maqbara 11 -12-asrlarda qurilgan bi-nolar oʻrnida bunyod etilgan. Zangori — koʻk peshtoqli maqbara, „Nomsiz — 1“, „Alim Nasafiy maqbarasi“ nomlari bilan ham mashhur. Murabba xonasi ikki kavat gumbaz bilan yopilgan, 16 qirrali gardishga oʻrnatilgan tashqi gumbaz uzoqdan koʻzga tashlanadi. Boʻrtma naqsh ishlab, sirkori parchin bilan bezatilgan goʻrxona murabba tarhli (3,45x3,45 m), bal. 1,75 m, balxi gumbaz bilan yopilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Binolar
Turkum:Samarqand maqbaralari
Ali posho tepelena

Ali posho tepelena, Ali Posho Yanina (taxminan 1744-1822.5.2) — Tepelena (jan. Albaniya) dan chiqqan alban mulkdori. Bolqon yarim orolning katta qismiga hokimlik qilgan. Usmonli turk saltanatida markaziy hokimiyatning zaiflashganidan foydalanib, 1787-yil Yanina shahrini (Shim. Gresiyada) egallagan, soʻng Albaniya va Gresiyaning 1,5 mln. kishi yashaydigan katta qismini ham oʻziga tobe etgan (1812). Oʻzining shaxsiy qoʻshini va floti boʻlib, xorijiy davlatlar bilan oʻzaro aloqalar oʻrnatgan. A. P. T. mulklarida oʻzaro nizolar barham topgan, savdo yoʻllari bexavotir boʻlgan. 1820-yil iyulda Turkiya sultoni Mahmud II A. P. T. ga qarshi urush ochgan va ushbu urush jara-yonida A. P. T. maglubiyatga uchrab, halok boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Ali Sulton

Ali sulton (1416-?) — Turfonning birinchi sultoni. 1469-yil Turfonni sultonlik deb eʼlon qildi, uning siyosiy-iqtisodiy qudratini oshirdi. A. S. davrida qishloq xoʻjaligi va hunarmandchilik ancha rivojlandi. Korizlar koʻpaydi, ekin maydonlari kengaydi, don mahsuloti chetga chiqarila boshlandi. A. S. Qoju, Lyukchun bekliklarini, 1473-yilda Qumul (Xomi) sultonligini ish-gʻol qilib, oʻz sultonligiga birlashtiradi, Xitoy Min imperatorligi qoʻl ostidagi Guanju, Shaju sh.larini oʻz hududiga qoʻshib olib, Gʻarb bilan Sharq oʻrtasidagi savdoni, Ipak yoʻliga hukmronlikni ham oʻz qoʻliga oladi. A. S. 1491-yilga kelib Xitoy devorining gʻarbiy darvozasi tashqarisidagi oʻn bir shaharni egallab oladi, uning ichidagi Suju, Guanju sh.lariga ham bir necha bor bostirib kirib, Min imperatorli-gini bevosita tahdid ostida qoldiradi. Uygʻur yerlarining sharqiy qismida A. S tashkil qilgan mazkur Turfon sul-tonligi 15- 16-asrlarda oʻz ravnaqining choʻqqisiga chiqqan edi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1416-yilda tugʻilganlar
Ali shatranjiy samarqandiy

Ali shatranjiy samarqandiy (14-asrning 2-yarmi; asl nomi Ali Tabriziy) — shatranj ustasi. Jahon shaxmat adabiyotiga kat-ta hissa qoʻshgan. Amir Temur davrida unga teng keladigan shaxmatchi boʻlmagan. Shatranj toʻgʻrisida yozib qoldirgan risolasida 60 ta mansuba toʻplagan, shulardan 19 tasini oʻzi tuzgan. A. Sh. S. risolasidagi „Shatranji kabir“ taf-318siloti Abulfath Ahmad Sijziy kitobidagi bayonning oʻzganasidir. „Shatranji kabir“ning ayni shu koʻrinishi Temurning sevgan oʻyini boʻlgan. Tabrizda, keyinchalik Eron, Ozarbayjonda yashagan xoja Ali Tabriziyni Xondamir oʻsha davrda shuhrat topgan shaxmatchi sifa-tida taʼriflaydi. A. Sh. S. Amir Temur uyushtirgan shaxmat majlislarining do-imiy ishtirokchisi boʻlgan. Bir vaqtda 4 kishi bilan 4 ta taxtada gʻoyibona oʻynay olgan. Xoja Ali Tabriziy Amir Temurning farmoni bilan usta shatranjchi sifa-tida Samarqandga olib kelingach, A Sh. S. nomi bilan shuhrat topgan. Ad:. Muhiddinov M., Sohibqiron dona surganda, T., 1996.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Shoshiy

Ali shoshiy (15- a.) - toshkentlik shoir. Turkiy va fors tilida she’rlar yozgan. Ayniqsa, muammo aytishga mohir boʻlgan. Yozgan she’rlari bizgacha yetib kel-magan, ammo Davlatshoh Samarqandiyta aytgan mashhur muammosi bizgacha yetib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Ali Shunqor

Ali shunqor (15- a. 2- yarmi) -shoir va sozanda-bastakor. Alisher Na-voiy va Darvishali Changiylarning ta’-kidlashicha, A. Sh. noyob iste’dodlardan boʻlib, bir necha bayoz va devonlar tuzgan, bir qancha musiqa asarlari yaratgan. U oʻz gʻazallariga musiqa bastalab, oʻzi kuy-lagan. Dugoh maqomining Turkiy zarb usulidagi "Savti Begumiy" va "Naqshi Begumiy" kabi taronalari bilan shuhrat qozongan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar