Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Zamaxshar

Zamaxshar, Zmuxshir, Zumukshir  — qadimiy va oʻrta asrlarda Xorazmda mavjud boʻlgan shahar, baʼzi maʼlumotlarga koʻra qishloq. Zamaxshar Islom ulamosi Mahmud ibn Umar Zamaxshariyning vatanidir. U hozirgi Turkmanistonning shimolidagi Toshhovuz viloyati Taxta tumanidagi qishloq oʻrnida boʻlgan.

 Tarixi 
Zamaxshar miloddan avvalgi III asrdan mavjud boʻlgan. Milodiy birinchi asrlarda bu hududdagi eng yirik aholi punktlaridan biriga aylangan. Zamaxshar savdo yoʻllari va tabiiy sugʻoriladigan togʻ oldi hududlarida joylashgan qishloqlardan biri edi. Mesopotamiyadan savdo yoʻli Niso, Qoraqum va Zamaxshar orqali Gurganjga oʻtgan, u yerda bir qancha yoʻllar birlashgan, soʻngra Ustyurt orqali Volga va Qora dengizning oʻng qirgʻogʻigacha borgan. Shahar X asrda Oʻrta Osiyoda sirlangan buyumlar kulolchiligi gullab-yashnagan davrda kulolchilik ishlab chiqarish markazlaridan biri boʻlgan. Zamaxsharning eng gullab-yashnagan davri IX—X asrlarga toʻgʻri keladi.

Al-Muqaddasiy (X asr) maʼlumotlariga koʻra, oʻrta asrlarda Zamaxshar kichik shahar (Kat, Gurganj va mintaqadagi boshqa shaharlardan ancha kichik) boʻlgan. Ibn Battuta (XIV asr) bu qishloq Gurganjdan 4 chaqirim uzoqlikda joylashganligini yozgan. Zamaxshar Xorazmning 1315-yilda chingiziy Bobo-oʻgʻul (Chingizxonning ukasi Joʻji-Xasorning avlodi) tomonidan vayron qilingan shaharlari sirasiga kiradi. XIV asrdan keyin yozma da shahar haqida tilga olinmagan.

Al-Muqaddasiy Zamaxshar haqida yozgan14:

Zamaxshar arab geografi Muqaddasiy asarida yana shunday taʼriflangan: "…uncha katta boʻlmagan qishloq, unda devor, xandaq, qamoqxona, temir bilan qoplangan darvozalar, har kecha koʻtarib qoʻyiladigan koʻpriklar bor. Uni katta yoʻl kesib oʻtadi; jome masjidi chiroyli. U bozorning chetiga joylashgan". V. V. Bartold fikricha, Zamaxshar Xivadan 80, Koʻhna Urganchdan 125 chaqirim keladigan Zumukshir xarobalari oʻrnida boʻlganTurkmanlar uni Izmixshir deb atashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Xarobalari 
Zamaxshar qalʼasi xarobalari Turkmanistonning Toshhovuz viloyati Goʻroʻgʻli shahridan 26 km gʻarbda joylashgan. Xarobalardan unchalik uzoq boʻlmagan joyda Gerelde (janubdan 0,5 km) va Yzmikshir (gʻarbdan 1,2 km) qishloqlari joylashgan. Bu xarobalar 1873-yil 4—11-avgustda hududda razvedka olib borgan chor generali M. D. Skobelevning „Ot Zmukshira do kolodsev Orta-kuyu“ asarida tilga olingan. Zamaxshar xarobalarini M. V. Voyevodskiy (1934), Yahyo Gʻulomov (1936), S. P. Tolstov (1938) boshchiligidagi ekspeditsiyalar tekshirgan.

Qalʼa devorlarining ayrim qismlari va loy gʻishtdan qurilgan darvozalari hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Devorlarning umumiy uzunligi 1500 m ni tashkil qiladi. Qalʼani oʻrab turgan xandaqning chuqurligi 16 m, kengligi 15 m gacha.

 Yana qarang 
 Mahmud az-Zamaxshariy

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Xorazm
Turkum:Turkmaniston
Turkum:Turkmanistonning qadimiy shaharlari
Turkum:Turkmanistonning Xorazm shaharlari
Turkum:Toshhovuz viloyati
Turkum:Osiyo tarixi
Zambarak

Zambarak, toʻp — dushmanning jonli kuchlariga talofat yetkazish, jangovar texnikani ishdan chiqarish hamda mudofaa inshootlarini vayron qilishga moʻljallangan artilleriya quroli (qarang Artilleriya, Toʻp).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Artilleriya
Turkum:Xitoy ixtirolari
Toʻp

Toʻp — toʻgʻri trayektoriya boʻylab quruqlik va suvdagi nishonlarga yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan artilleriya quroli. Zambarak T.lari kalibri 20–210 mm, stvolining uz. 40 —80 kalibr, otish masofasi 35 km va undan ortiq; T. bn quruqlikdagi qoʻshinlar, tanklar, samolyotlar, kemalar, qirgʻoq artilleriya qismlari va boshqa qurollangan. Qirgʻoq qoʻshinlari tarkibidagi koʻpgina zamonaviy T. oʻziyurar boʻladi; baʼzi kemaga oʻrnatilgan T.lar dengizdagi, qirgʻoqdagi yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan universal boʻladi (yana qarang Artilleriya).

 

 

Turkum:Artilleriya
Zambezi

Zambezi — Afrikaning janybiydagi (Angola, Zambiya, Namibiya, Zimbabve, Mozambik, Botsvana hududi) daryo. Uzunligi 2660 km, havzasining maydoni 1330 km. Zambiya hududidagi Lunda platosidan, 1100 m balandlikdan boshlanadi. Asosiy irmoqlari — Kafue, Luangva, Shire. Baʼzi yillarda 3. havzasiga Okavango (Kubango) daryosi ham qoʻshilib ketadi. Afrikaning eng yirik koʻllaridan biri Nyasa ham 3. havzasiga mansub. Yuqori oqimida 1200 km masofada tekislikdan oqadi. Oʻrta oqimida qattiq jinslar ustidan oʻtgan joylarda ostona va sharsharalar (Viktoriya sharsharasi va b.) hosil qilgan. Quyi oqimida vodiysi va oʻzani juda keng . Mozambik .qoʻltigʻiga 120 km qolganda deltasi boshlanadi. Asosan, yomgʻirdan suv oladi. Yogʻingarchilik davri (dek,— aprel) da toʻlib oqadi. Yiliga 100 mln. t oqiziq keltiradi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 16 ming m3/s. Zambezining gidroenergiya resurelari nihoyatda katta. Oʻrta oqimida Kariba suv ombori (mayd. 5200 km) va GES (705 ming kVt) qurilgan. Kemalar, asosan, Zambezining Zambiya hududida qatnaydi. Deltasida Shinde porti bor. 3. va uning irmoqlaridan baliq ovlanadi. 3. havzasini birinchi marta ingliz sayyohi David Livingston 1851—56 va 1858—62 yillarda tadqiq qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Angoladagi daryolar
Turkum:Mozambikdagi daryolar
Turkum:Namibiyadagi daryolar
Turkum:Zambiyadagi daryolar
Turkum:Zimbabvedagi daryolar
Turkum:Botsvanadagi daryolar
Zambiy

Zambiy, zambar, zanbil — 1) yuk (gʻisht, tosh, shagʻal, goʻng va b.) tashiladigan xoʻjalik va kuril ish asbobi; toʻqima 3. va taxta 3. bor. Toʻqima 3. yasashda 2 m cha uzunlikdagi ikki parallel xodachani 80—100 sm oralikda oʻrnatib, unga tut, tol xipchini toʻqib chiqiladi. Taxta 3. uchun parallel reykalar oʻrtasiga taxta qoqiladi. Z.da yukni ikki kishi tashiydi. Z.ning zambilgʻaltak turi ham bor. Uning torroq boʻlgan old tomoniga gʻaltak (gʻildirak) oʻrnatiladi. Zambilgʻaltak Z.ga nisbatan qulay va yengil, unda yukni bir kishi tashiydi; 2) bemor (yarador) larni davolash muassasasiga eltishda ishlatiladigan moslama. Bunday 3., odatda, sanitariya Z.i deb ataladi. Uni ikki kishi koʻtaradi; 3) zilday ogʻir, zil kabi majoziy maʼnolarda ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zamboanga

Zamboanga — Filippindagi shahar. Mindanao o.ning jan.gʻarbidagi port. Aholisi 600 ming kishi (2000). Xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. Yogʻochsozlik, oziqovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Qishloq xo'jaligi (kokos yongʻogʻi, abaka tolasi, kopra) va oʻrmon mahsulotlari chetga chiqariladi. Shaharga 1635 yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Lyudvik Zamengof

ZAMENGOF (Zamenhof) Lyudvik (Lazar Markovich) 1859.15(27). 12, Belostok — 1917.14(27).4, Varshava — esperanto tili asoschisi, vrach. 1887—97-yillarda Ukraina (Xerson, Lvov, Odessa va b.) da yashagan. Dr Esperanto taxallusi bilan xalqaro yordamchi sunʼiy til loyihasini nashr ettirgan. Shu tilda oʻzining bir qancha ilmiy ishlarini yaratgan ("Baynalminal til" va b.). 3. "Xalqaro til" (1887), "Xalqaro tilning mohiyati va kelajagi" (1900) kabi ilmiy asarlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1859-yilda tugʻilganlar
Turkum:1917-yilda vafot etganlar
Zamzama

Zamzama (sugʻdiycha — sekin ovoz bilan ashula aytish, xirgoyi qilish) — 1) zardushtiylarning marosim duolarini ohista va mayin ohangda oʻqilishi; 2) oʻrta asr musulmon Sharqi tasavvuf anʼanalarida sheʼr va gʻazallarni ohang bilan ijro etish shakllaridan biri. Boqiyo Noiniyning (17-asr) "Zamzamai vahdat" ("Yolgʻizlik aytimlari") musiqa risolasi mavjud. Ad,: Nizamov A., Sufizm v kontekste muzikalnoy kulturi Sentralnoy Azii, Dushanbe, 2000.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zamin banki

Zaminbank — Oʻzbekistondagi ixtisoslashtirilgan davlataksiyadorlik ipoteka banki. OʻzR Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 7-sentabrdagi qaroriga koʻra, ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida 20 mln. soʻmlik ustav jamgʻarmasi bilan tashkil etilgan. Boshkaruvi Toshkent sh.da joylashgan. Respublikaning barcha viloyatlarida va Qoraqalpogʻiston Respublikasida 13 filiali bor. Bankning asosiy aksiyadorlari Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi (60,7%), Moliya vazirligi (5,5%), "Bektemir universal bozori" ochiq aksiyadorlik jamiyati (8,8%), "Oʻzqishloqxoʻjalik-mashxolding" kompaniyasi (4,6%) va b. 1996-yildan amaliyotlarni xorijiy valyutada olib borish uchun litsenziya olgan. Respublikadagi yer maydonlari va b. koʻchmas mulkni garovga qoʻyish asosida moliya mablagʻlarini jamlash va investitsiyalash; jismoniy va yuridik shaxslarga qisqa va uzoq muddatli hamda ipoteka kreditlari berish; yer egalariga kompleks kredithisob xizmati koʻrsatish; muomalaga ipoteka obligatsiyalarini chiqarish va joylashtirish; kichik va oʻrta tadbirkorlik korxonalarini kreditlash, ipoteka kreditlari soqasida ilgʻor jahon tajribalarini joriy etish va b. vazifalarni bajaradi. Bank portfelining asosiy qismi xususiy, kichik va oʻrta biznes subʼyektlariga ajratilgan kreditlar (3,5 mlrd. soʻm)dan iborat. Us t a v jamgʻarmasi 1,235 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 1,5 mlrd. soʻm, jami aktivlari 5,7 mlrd. Sum, kredit quyilmalari 4 mlrd. soʻmni tashkil qildi (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston banklari
Zamindavor

Zamindavor, Zamindaver, Zamindovar — urta asrlar da Xurosondagi viloyat. Gʻur va Bust viloyatlari oraligʻida joylashgan. 3. orqali Hirotdan Hindistonga boradigan yoʻl utgan. 10-asrdayoq 3. gʻuriylar va xalajlar bilan chegaradosh mulk sifatida mashhur boʻlgan. 3. aholisi uzlarining jangovar ekanliklari bilan shuhrat krzonganlar. Mahmud Gʻaznaviy Gʻurga Z.dan bir necha bor yurishlar uyushtirgan. Mahmud ibn Vali (17-asr) 3. mustahkam va olib boʻlmas qalʼa ekanligi, unda gʻalla va mevalar moʻlkoʻl va arzonligini yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zamindor

Zamindor (fors. — yer egasi) —1) Gʻarb (Yevropa) adabiyotidagi "feodal" istilohini (qarang Feodal) Movarounnaxr xalklari orasidagi nomlanishi boʻlib, Oʻrta Osiyo xonliklarida yirik yer egasini anglatgan; 2) urta asrlarda Hindistonda yirik yer egasi. Dehli sultonligipya va Boburiylar saltanatida vassal hokimlar (roja, sulton va mahalliy elat boshliklari) 17—18-asrlarda Bengaliya, Bihar, Markaziy Hindistonda ijarador, Shim-Gʻarbiy Hindistonda jamoaning tuda huqukli aʼzosi (dehqon) ham 3. deyilgan. Inglizlar mustamlakasi vaqtida zamindori tizimi boʻyicha yer soligʻi tulaydigan xususiy yer egalari ham 3. deb atalgan. 3. yerlari jogir yerlaridan farqli ularoq merosga krldirilgan. Hindiston mustaqillikka erishgach, zamindorlik tizimi tugatildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zamindori

Zamindori - 18-asr oxiri 19-asrlarda ingliz mustamlakachilari tomonidan Shim., Sharqiy va Markaziy Hindistonda joriy etilgan yer soliq tizimi. Yer egalarining yuqori tabakasi, zamindorlarnmng merosxoʻrlik huquqlarini mustahkamlagan. Mustamlaka hokimiyati yerning oliy egasi hisoblangan. Doimiy 3. (mustamlaka hokimiyati foydasiga undiriladigan yer soligʻi abadiy qilib belgilangan) va muvaqqat 3. (yer soligʻi har 20—40 yilda qayta kurib chiqilgan) farqlangan. Hindiston va Sharqiy Pokiston (1971 yildan mustaqil Bangladesh respublikasi)da 20-asr 50y.larda oʻtkazilgan islohotlar natijasida yer rentasi berish huquqi davlat ixtiyoriga oʻtdi, bu bilan yirik yer egalarining ijtimoiyiqtisodiy mavqei pasaygan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zamindoʻzi

Zamindoʻzi – zardoʻzlikda tikish usuli. Bezatiladigan buyum yuzasi (guli va zamini) kashta bilan sidirgʻa qoplab tikiladi. Bunda kashta toʻgʻridan-toʻgʻri matoga yoki mato ustidagi toʻshama (siddiy) ustidan zar, kumush yoki ipak iplar bilan tikiladi. Zamindoʻzida mayda handasiy shakllar („chashmi bulbul“, „chordarchor“, „shashxol“, „sambusa“ va b.), diagonal va zigzag yoʻllar („mavji yakroʻya“, „mavji duroʻya“, „mavji chashmi bulbul“ va b.) hosil qiladigan bezak choklardan foydalaniladi. Zamindoʻzida badiiy anʼanalar, zardoʻz ustaning mahorati namoyon boʻladi. Zamindoʻzi 19-asrda saroy amaldorlarining kiyimlarini tayyorlashda keng qoʻllangan. Hozir Zamindoʻzi asosan, guldoʻzi usulida bezatiladigan buyumlarning ayrim boʻlaklarini tikishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Guldoʻzi

 

Turkum:Tikuvchilik
Zaminkori

Zaminkori, zaminli oʻyma — oʻymakorlik turi; yogʻoch, ganch, tosh oʻymakorligida keng qoʻllanadi. Z.da iskanaqalam naqsh chiziladigan tekislikka tikka (koʻndalang) qoʻyilib, zamingacha toʻfi burchak hosil qilib tushiriladi. 3. maxsus zamin qalamlar bilan oʻyiladi. 3. usulida bajarilgan naqsh mujassamotida nur va soyaning nozik oʻyini saqlanadi. Toʻgʻri burchakli boʻrtmaning yuzasi bepardoz yoki pardozsiz oʻyma deyiladi (yana q. Pardoz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaminsiz oʻyma

Zaminsiz oʻyma - alohida ajratilgan zamini boʻlmagan oʻymakorlik pardozi. Ikki turi — chizma va zanjira pardoz turi keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zamm

Zamm, Zam — Amudaryo boʻyidagi oʻrta asr (7-asr)larga oid shahar va kechuv nomi. Balʼamiyning maʼlumotiga koʻra, 3. Termiz va Qubodiyon qatorida podshoh Qubod asos solgan shaharlardan sanalgan. 8-asr boshida Qutayba ibn Muslim Marvdan Buxoroga yurish qilganda 3. kechuvi orqali Amudaryodan oʻtgan. 3. orqali Marvarrud va Guzgonondan Movarounnahr shaharlariga boradigan karvon yoʻli oʻtgan. 10-asrda 3. kattaligi jihatidan Amulga teng boʻlib, biroq aholisi jihatidan undan keyin turgan. 10-asr oxirida Muqaddasiy Z.ni usti yopiq bozorlar oʻrtasida joylashgan jome masjidiga ega boʻlgan "katta shahar" deb atagan. Amudaryo toshgan paytlarda uning suvi Z.ning oʻrtasiga qadar borgan. Z.ning atrofi choʻl bilan oʻralgan. 1032 y. 3. gʻaznaviylardan sulton Masʼudning qoraxoniylardan Aliteginga qarshi urushida qoʻshinlar toʻplanadigan asosiy joylardan biri boʻlgan. 3. oʻrta asr shahar harobasi Amudaryoning soʻl qirgʻogʻida, Karki sh.ning qarshisida joylashgan. Umumiy mayd. 3,5 ga ga yaqin boʻlgan. 3. atrofida bogʻ-rogʻlar, ekinzorlar, chorvadorlarning uylari, quduklar, yaylovlar boʻlgan; shaharga Amudaryodan Foxir kanali orqali suv chiqarilgan. Mahmud ibn Baauwam maʼlumotlariga koʻra, oʻrta asrda 3. viloyati Marvga qadar choʻzilgan. 826—827 yillarda 3. viloyatidan xalifalikka toʻlanadigan soliq miqsori 106 ming dirhamni tashkil etgan. Karki sh.dan shim.gʻarbda joylashgan Ostanabobo qishlogida Alambardor maqbarasi saqlangan. Rivoyatlarga koʻra, u yerga somoniylarntlt 1005 yilda oʻldirilgan soʻnggi amiri alMuntasir dafn etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Tojikiston tarixi
Zamon

Zamon (falsafada) – hodisalarning va materiya holatlarining izchil almashinish shakliOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 Yana qarang 
 Fazo va vaqt
Zamonaviy beshkurash

Zamonaviy beshkurash - sport koʻpkurashi. Ot ustida toʻsiqlardan oʻtish, qilichbozlik (birinchi sanchguncha olishuv), pistoletdan oʻq uzish (4 karra 20 tadan otish), suvda suzish (300 m ga erkin uslubda) va yengil atletika krossi (4 km masofaga)ni oʻz ichiga oladi. Yuqoridagicha tartibdagi musobaqalar 5 kun mobaynida — bir kunda bittadan tur boʻyicha oʻtkaziladi. Sportamaliy mashqlari boʻyicha kompleks musobaqalar qad. zamonlardan maʼlum (maye. Yunoniston olimpiya oʻyinlaridagi pentatlon — "pent" — besh, "atlon" — kurash). 3. b. 19-asr 2yarmida Shvetsiyada paydo boʻlgan. 1948-yildan shu nomda. Xalqaro 3. b. va biatlon uyushmasi (UIPMB, 1948-yil tuzilgan)ga 70 dan ziyod mamlakat aʼzo. Oʻzbekiston 1991-yilda qabul qilingan. 1912-yildan olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1949-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib turiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yana qarang
 Oʻzbekiston zamonaviy beshkurash federatsiyasi
 

Turkum:Sport
Zamonbobo

ZamonboboMamlakat:O'zbekistonHudud:Qorakoʻl, BuxoroDavr:BronzaMaqomi:Turar-joyTadqiqotchi:Ahmadali AsqarovTopilmalar:Sopol buyum, ov qurollari, jez buyumlar, taqinchoqlar
Zamonbobo – soʻnggi jez davriga oid oʻtroq dehqonlar manzilgohi va qabristoni (mil. av. 2ming yillik oʻrtasi). Buxoro vohasining gʻarbidagi Zamonbobo koʻli yoqasidan topilgan. Zamonbobo turar joylari usti chayla qilib berkitilgan yertoʻlalardan iborat boʻlgan. 45 ta qabr ochilgan. Tagi yassi va dumaloq, bezaksiz sopol idishlar, jez buyumlar, paykonlar, tosh munchoqlar, tosh oʻroq parchalari va b. topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zamonbobo hududidagi qabristonlar ochib oʻrganilganda 8 qabrda juft, 28 qabrda esa toq holatdagi skelet qoldiqlari topilgan. Boshqa ikki qabrda esa katta odam skeleti bilan, yosh bola suyak qoldiqlari aniqlandi. Mozorlar oddiy chuqurlardan iborat, jasadlar qabrga bukchaytirilgan holda yonboshlatib qoʻyilgan. Erkaklar qabrlaridan koʻproq chaqmoqtoshdan yasalgan oʻq uchlari, nayza va paykonlar, pichoqsimon plastinkalar topilgan. Ayollar qabrlaridan qimmatbaho toshlardan yasalgan zeb-ziynat buyumlari munchoq, marjon, misdan yasalgan koʻzgular va ayol kishining haykalchasi topilgan.

Zamonbobo arxeologik yodgorligidan yarim yertoʻla shaklida chayla qoldiqlari topilgan. Turar-joy uzunligi 23,5 metr, chuqurligi 1 m, eni 9 m, umumiy maydoni 170 m² ni tashkil etgan. Chayla hududida oʻchoq oʻrinlari, mehnat qurollari, hayvon suyaklari, uy-roʻzgʻor asbob-anjomlarining siniqlari topilgan. Zamonbobo makonida uy hayvonlari suyaklari ham uchrab, ushbu suyaklar asosan qoramol, qoʻy va echkiga tegishli. Odamlar Zamonbobo koʻli atrofida chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Baʼzan ov qilib turganlar. Qazishma jarayonida yovvoyi hayvonlarning suyaklari ham topilgan.

1961-yilda arxeolog Ahmadali Asqarov Zamonbobo qabristonidan uncha yiroq boʻlmagan yerdan, Zarafshonning eski oʻzani Gurdush-Gujayli qirgʻogʻidan ushbu madaniyatga tegishli turar-joy qoldiqlarini ochdi. Qishloq hududida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida zamonboboda yashovchilarning xoʻjaligi va ijtimoiy hayotiga oid yangi materiallar topilgan. Qazilgan hududdan yertoʻla tipidagi kulba xarobasi, bir qancha chaylalar, ikki yarusli xumdon qoldigʻi hamda devor qoldiqlari topib oʻrganilgan. Yertoʻla maydoni 200 kv.m ni tashkil etgan. Yertoʻladan qator qilib oʻrnatilgan oʻchoqlar topilgan.

 Yana qarang 
 Zamonbobo madaniyati

 

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Buxoro viloyati
Zamonbobo madaniyati

Zamonbobo madaniyati - Oʻzbekistonda jez davri urugʻ jamoasi madaniyati (mil. av. 2ming yillikning birinchi yarmi). Buxoro viloyati Qorakoʻl tumani markazidan 15 km shim.gʻarbda joylashgan Zamonbobo (nomi shundan) koʻli sohilidagi makon (mayd. 170 m²) va qabriston (44 qabr) oʻrganilgan. Qabristonda Ya. Gʻulomov (1950—51, 1953—54), A. Askarov (1961, 1964) arxeologik qazish ishlari olib borgan. Qabilalar yarim yertoʻla, yengil chaylalarda yashagan. Yertoʻla oʻtov shaklida, ustunlari chuqurchalarga oʻrnatilgan, usti qamish bilan yopilgan va somonli loy bilan suvalgan. Oʻchoq va don saqlanadigan oʻralar devor yaqinida boʻlgan. Qabrlarda murdalar yakka, juft, ayrim holda uchtadan (erkak, ayol, bola) yonboshlatib koʻmilgan. Qazilmalarda sopol siniklari, chaqmoqtoshdan ishlangan qurollar — yaproqsimon paykonlar, pichoqsimon tosh parchalar, surma toshlar, jez oyna, pichoq, kurakchalar, lazurit, aqiq, feruza, serdolik, jilvir toshdan ishlangan munchoklar, oltin marjon topilgan. Sopol idish (tagi tekis va dumaloq xum, xumcha, toʻgʻri burchakli suvdon, tovoqcha)lar naqshsiz boʻlib, asosan, qoʻlda, ayrimlari charxda yasalgan. Ularning deyarli barchasi yupqa, jarangdor, baʼzilari qizil angob bilan boʻyalgan. Chaqmoqtoshdan ishlangan qadama oʻroqlar, yorgʻuchoq boʻlaklari, hovoncha dastalar va koʻmirga aylangan bugʻdoy, arpa donlari, sigir, qoʻy, echki suyaklarining topilishi, 3. m. davrida qabilalar ibtidoiy dehqonchilik va oʻtroq chorvachilik bilan shugʻullanganligidan dalolat beradi. Hosildorlik maʼbudasining kichik sopol haykalchasiga moʻlkoʻlchilik ramzi sifatida eʼtiqod qilingan boʻlsa kerak. Badaxshon toshidan ishlangan munchoq, Jan. Turkmanistondagi qabilalarning sopol idish va b. buyumlari 3. m. qabilalarining qoʻshni qabilalar bilan iqtisodiy hamda Odamlar yashagan turar joy. Zamonbobo madaniyati: 1 — paykon; 2 — qadama oʻroq; 3—4 — suyak bigizlar; 5 — tosh oʻzak; 6—7 — pichoqsimon ttlastinkalar; 8 — toʻgʻnogʻich boshi; 9 — urchuqbosh; 10 — kurakcha; 11 — 18 — tosh munchoqpar; 19 — maʼ19 buda tanasi; 20 — sopol siniqlari. Madaniy aloqada boʻlganligini koʻrsatadi. Bu rnda neolit davrida Kaltaminor madaniyatiga mansub qabilalar yashaganligi ham aniqlandi. Keyinchalik 3. m. oʻrnida Andronovo madaniyati tarqalgan.

Ad.Gulyamov Ya. G., Islamov U., Asqarov A. A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye orashayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T., 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Zamonshoh

Zamonshoh (7-1810) — Afgʻoniston shohi (1793—1800). Ahmadshoh Durroniynmnt nabirasi, Temurshohning oʻgʻli. 1796 yilda Hindistonning ichki ishlariga aralashib boburiylardan Shoh Olamni marathalar qoʻlidan xalos etish uchun Dehliga qarab yurgan. Bu harakat Hindistondagi inglizlarni sarosimaga solib qoʻygan. 3. Dehliga yetib bormay, oʻz poytaxti Kobulga qaytib kelganda xalq gʻalayon koʻtargan. 3. barakzoi qabilasi boshligʻi Sarafrozxon yordamida taxtga chiqqan edi, lekin 1799 y. u Sarafrozxonni qatl qilishga hukm qilgan, bu bilan taxtga daʼvogar ukasi Mahmud tomoniga oʻtgan barcha barakzoilarni oʻziga qarshi qoʻygan. Sarafrozxonning oʻgʻli, barakzoilar rahbari Fathxon, Z.ni qoʻlga tushirib, koʻzini oʻyib olishni buyurgan (1800); taxtga Mahmudshoh oʻtirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Afgʻoniston amirlari
Turkum:19-asr afgʻon hukmdorlari
Zamcha

Zamcha — qovunning ertapishar navi. Xalq seleksiyasida yaratilgan. Z.ning sariq va ola bor. Sariq ertapishar nav. Zamcha qovun navi. Shakli sal yassi, xar xil kattalikda. Eng kattasining diametri 15—18 sm. Ogʻirligi 0,8—2 kg . Sirti sal tilim-tilim, dum va uch tomoni toʻr bilan qoplangan. Tilimlarni ajratadigan yoʻllari mavjud. Poʻsti yumshoq, eti qalin (4—4,5 sm), xushboʻy, tigʻiz, oʻrtacha shirin, rangi oq yoki och yashil. Tarkibida 6—7,5% qand, 4—6% saharoza, 8,5—10% quruq modda bor. Urugʻi yirik, uzunchoq, oq. Urugʻidan unib chiqqandan keyin hosili 65—70 kunda pishadi. Asosan, Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda ekiladi. Uzoq joylarga yuborishga chidamaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qovun navlari
Zamsha

Zamsha (nem. Samisch Leder) — qoʻy, bugʻu va togʻ echkisi terisidan formaldegidmoy bilan oshlab tayyorlanadigan charm. Mayin va yumshoq boʻladi, suv oʻtkazmaydi. Turli rangga boʻyash mumkin. Boʻyalmagani och sariq rangda. 3. serkovak va yengil boʻlib, poyabzal, qoʻlqop va b. tayyorlashda, benzinni tozalashda, optik shishalarni artish va b. maqsadlarda ishlatiladi. Toʻqima 3. ham bor. U atlasga oʻxshab toʻqilgan movut. Undan sport kiyimboshlari, kurtka va b. tikiladi. Sunʼiy 3. zamshga oʻxshash tukni matoga rezina yelimi bilan shimdirib yoki matoga rezina yelimi surkalib, ustiga maydalangan ipgazlama tolalari sepilib tayyorlanadi. Sunʼiy Z.dan poyabzal va attorlik buyumlari tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Zamyatin

Yevgeniy Ivanovich Zamyatin 1884.20.1 (1.2), Tambov gubernyasi (hoz. Lipetskiy viloyati) Lebedyani sh. — 1937.10.3, Parij — rus yozuvchisi. Peterburgdagi Politexnika institutining kemasozlik boʻlimini tamomlagan (1908). 3. adabiy faoliyatini erta boshlagan boʻlsada, "Uyezdnoy" (1913) qissasi chop etilgandan keyin haqiqiy yozuvchi sifatida tanildi. "Ajdar", "Fop", "Iks", "Gunohkorlar hamrohi", "Mamay" va b. asarlarida 1917-yil oktyabr davlat toʻntarishidan keyingi shafqatsiz hayotni ayovsiz fosh etadi. "Biz" fantastik romanida (1924) "inqilob beshigi"da roʻy berayotgan zoʻrovonlik, xoʻrlik, huquqsizlik mahorat bilan koʻrsatib berilgan. Shu bois bu romani chet elda (1931) bosilib chikali. 3. 20y.larning oxirlarida "Attila" nomli tarixiy tragediya yozadi. Unda gunnlarkshnt podshohi Attilaning shoh va inson sifatidagi fojiasi bayon qilingan. Bu asarni yozish jarayonida toʻplagan tarixiy hujjatlar asosida "Tangri qamchisi" romanini yaratadi. Roman oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1998).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:1937-yilda vafot etganlar
Turkum:10-martda vafot etganlar
Turkum:1-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Zang zamburugʻlari

Zang zamburugʻlari (Uredinales) — bazidiyali zamburugʻlarning bir turkumi. 4500 turi bor. Koʻpgina oʻsimliklarda parazitlik qilib, zang kasalligini qoʻzgʻatadi. Oʻsimliklarda zang tusli, qoʻngʻir, qora dog yoki chiziqchiziq yoʻllar paydo boʻladi. 3. z. nomi ham shundan olingan. Oʻzbekistonda donli oʻsimliklarda chiziqsimon 3. z. koʻp uchraydi.

Kurash choralari: urugʻlik donni kasallik tarqalmagan dalalardan yigʻish, dorilash va kuzgi dala ishlarini sifatli oʻtkazish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zang kanali

Zang kanali – Surxondaryo viloyatidagi sugʻorish kanali. Uzunligi 96 km, suv oʻtkazish imkoniyati 85 m3/sek. Kanal Arpapoya qishlogʻi yaqinida Surxondaryodan suv oladi. Zang kanali – qadimgi kanallardan biri (taxminan 9—10-asrlarda qazilgan), bir necha marta qayta tiklangan. Hozirgi Zang kanali deyarli qadimgi kanal oʻrnida 1912-yilda qayta qazilgan. 30-yillarda Angor, Tallimaron, 50-yillarda Beshqoʻton, Muzrabot massivlari oʻzlashtirilishi bilan kanal uzaytirildi va kengaytirildi. Tallimaron tarmogʻi Muzrabotsoygacha uzaytirildi, 19670-yilda kanalning bosh qismida Jarqoʻrgʻon gidrouzeli qurildi (Zang kanali shu gidrouzel sistemasiga kiradi). 1972-yilda, Amu-Zang kanali qurilgach, Zang kanali Amudaryodan suv ola boshladi. Zang kanali Jarqoʻrgʻon, Termiz, Muzrabot tumanlaridagi 60 ming ga yaqin yerni sugʻoradi va Uchqizil suv omborini suv bilan taʼminlaydi. Kanalning 40 km ga yaqin qismiga beton yotqizilgan. Sugʻorish mavsumidan boshqa davrda kanal suvi Uchqizil suv omboriga beriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Zang kasalligi

Zang kasalligi, oʻsimliklar zang kasalligi — oʻsimliklarda zamburugʻlar keltirib chiqaradigan kasallik. 3. k. bilan gʻalla ekinlari, beda, Zang kasalligi: 1 — bugʻdoy zang kasali; 2—malina zang kasali; 3—nok zang kasali lavlagi, zigʻir, noʻxat, kungaboqar, bodom, olma, nok kasallanadi. Kasallangan oʻsimlik bargi, poyasi va qisman mevasida zargʻaldoq, keyinchalik jigarrang spora doʻmboqchalari paydo boʻladi, oʻsimlik yaxshi rivojlanmaydi, baʼzan barglari quriydi, gʻalla ekinlari boshoklamaydi. Zang zamburugʻlarining bahor, yoz va qishki sporalari rivojlanish siklini ikki xil oʻsimlikda oʻtkazadi. Masalan, bugʻdoy, suli, javdarda uchraydigan chiziqsimon zang (qoʻzgʻatuvchisi Puccinia graminis) zamburugʻlari don ekinlari poxolida qishlab, bahorda zirkka oʻtadi, soʻng yana don ekinlarini zararlaydi. Olma va nokdagi zang zamburugʻlari archada qishlab bahorda uning sporalari yana mevali daraxtlarga oʻtadi. Kurash choralari: almashlab ekish joriy qilinadi, kasallikka chidamli navlar ekiladi, dala atrofida zirk, archa oʻstirilmaydi, kasallikning boshlanish davrida ekinlar oltinguturt bilan changlanadi (yana q. Zamburugʻli kasalliklar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Shaxnoza adashma
Olmada zang boʻlmaydi..
Zang oʻyin

„ZANG OʻYIN“ 1) bilak, bel, toʻpiqqa bogʻlangan qoʻngʻiroqchalar tovushiga joʻr boʻlib tushiladigan raqs. Raqqos(a)ga bogʻlangan qoʻngʻiroqchalar tana, qoʻl va oyoq harakatlanganda maʼlum ohang beradi. Raqqos(a)ning oʻz harakatlariga oʻzi joʻrnavozlik qilishi „3. oʻ.“ning asosiy xususiyatidir. Buxoro va Xorazmda keng tarqalgan; 2) Fargʻonada raqs maktabiga taalluqli „Katta oʻyin“ usullaridan biri; 3) qadimda nikoh toʻylarida koʻp qismli raqs.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zangiota

Zangiota (asl ismi Oyxoʻja ibn Toshxoʻja) (7—1258) — avliyo, tasavvufning taniqli vakili. 

Zangi Ota O'rta Osiyo Islom olamida ko'zga ko'ringan mutafakkir va donishmandlardan biri bo'lib, faqat Movarounnahrdagina emas, balki Xuroson Xalqlari orasida ham mashhur bo'lganlar.

Arslonbobning avlodi (avarasi). U zot XII asrning oxirlarida Toshkent shahrining Samarqand darvoza koʻchasidagi Zangiota mahallasida tugʻilib oʻsgan degan taxmin bor. Arab naslidan, qora tanli boʻlganligi uchun zangi (zanji), hurmat yuzasidan va oliy himmatligi uchun Zangibobo Himmatiy deb atashgan. 3 yoshligida otasidan taʼlim oldi. Otasi vafotidan keyin Ahmad Yassaviyning xalifasi va shogirdi boʻlmish Hakim ota (Sulaymon Boqirgʻoniy) huzuriga bordi. Bir necha yil uning mulozamatida boʻlib, undan yassaviylik tariqati sir-asrorlari, odobini oʻrgandi va bu tariqatning yetuk namoyandasi boʻlib yetishdi. Soʻng oʻz vatani — Shosh viloyatiga qaytib kelib, aholini ilohiy-axloqiy, tasavvufiy yoʻl-yoʻriqlar bilan tarbiyalashga kirishdi, koʻplab mutasavviflar tayyorladi. Z.ning butun hayoti Movarounnahr xalqlarining ogʻir va dahshatli davriga toʻgʻri keldi. Moʻgʻul istilochilari mamlakatni xonavayron qilib, xalq ommasini qullik iskanjasiga solgan bir paytda 3. va uning izdoshlari xalq orasida vatanparvarlik, mehnatsevarlik, adlu insof, poklik, yaxshilik, mehr-shafqat, xudojoʻylik kabi umuminsoniy gʻoyalarni targʻib qildi. Zangi Otaning murid va shogirdlari, xususan, Uzun Hasanota, Sayyidota, Sadrota va Badrota Dashti Qipchoq oʻzbeklari, Volgaboʻyi va Ural togʻi etaklaridagi tatar va boshqirdlar orasida islom dinining yoyilishiga hissa qoʻshdi. Podachilik qilib, halol rizq topib hayot kechirgan. Namoz va zikrni kanda qilmagan. Zangi Otaning karomatlari va fazilatlarini Xoʻja Ahror, shoirlar Maxtumquli, Kamiy Toshkandiy va b. tilga olib, sheʼr va xotiralar yozib qoldirganlar, xalq rivoyatlar toʻqigan. Baʼzi ga koʻra, ustozi Hakim ota vafotidan soʻng uning xotini Anbar bibini nikohiga olib, undan bir necha farzand koʻradi. Farzandlar ham u kabi eʼtiqodli, insofli kishilar boʻlib yetishadilar, xalqni haqiqat yoʻliga boshlashda rahnamolik qiladilar va Anbar bibining qabri Zangiota tumanidati Zangiota qishlogʻida dafn etilgan mozor yonida masjid va Madrasa qad koʻtargan. Bu joy ziyoratgoh hisoblanadi (qarang Zangiota majmuasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tasavvuf namoyondalari
Zangiota majmuasi

Zangiota majmuasi — Toshkent viloyati Zangiota tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (15—20-asrlar). 3. m. Zangiota, Anbar bibi maqbarasi, darvozaxona, Madrasa, masjid, xonaqohshiypon, minora va hovuzdan iborat. Anbar bibi maqbarasi, hovuz, shiypon va darvozaxona alohida qilib qurilgan. Zangiota maqbarasi esa madrasa va masjid bilan yonmayon tushgan boʻlib, hovliga shim.sharq va shim, gʻarbdagi darvozalar orqali oʻtiladi. Minora ham shu hovlining oʻrtarogʻi Zangiota maqbarasiga, masjid va maqbaraga yaqinroq qilib qurilgan. 3. m.ga ikki tomoni terakzorli xiyobon orqali boriladi. Majmuaga jan.dan qad. qabriston tutashgan, uning atrofi devor bilan oʻralgan. Zangiota maqbarasi peshtoqi hovliga qaragan, qolgan uch tomoni esa qabristonga yondosh qilib qurilgan.

Zangiota maqbarasi dastlab 4 xonali (ziyoratxona, goʻrxona va uning ikki yonida kichik xona qodiqlari saqlangan), bezaksiz boʻlgan. Ichki xona devorlari ravokli chorsi asosdan, burchaklaridagi bagʻal sakkiz qirrali, gumbazlari har xil. Darcha va tobadonlar ishlangan. Goʻrxonadagi oq marmar qabrtoshiga nafis oʻyma naqsh va arabiy xatlar bitilgan. Keyinchalik maqbara oldiga peshtoq qurilib koshinkori bezak berilgan. Peshtoq va xonalar tashqi devori, ziyoratxona va goʻrxona poygumbazi sayqallangan Zangiota majmuasidagi minora gʻishtchalar, oʻymakor rangbarang koshinlar bilan bezatilgan. Ichki xona izorasi parchinli, mehrobiga „P“ shaklida koshin va arabiy yozuv bitilgan. Gumbaz osti bezaklari ustiga zarhal berilgan. Peshtogʻidagi namoyon hoshiyalari sopol, sirkor gʻisht va yigʻma koshin terilib, unga sakkiz burchakli turunjlar ishlangan. Maqbara Amir Temur tomonidan qurilganligi (14-asr 80y.lari) va Ulugʻbek davrida (15-asrning 20y.lari) bezak ishlari bajarilganligi aniklangan. 16—17-asrlarda peshtoq va gumbazlari taʼmirlangan. Maqbara yoniga bir qavatli Madrasa va namozgoh masjidi qurilgan (1832). Madrasa bir qavatli qator hujra, 2 darvozaxona va 3 yirikroq xona (darsxona)dan iborat. 1870-yilda 3. m. taʼmirlanib, namozgoh masjidining peshayvoni qurilgan. Qoʻqonlik usta hoji Muhammad bezagan. Majmua atrofi obodonlashtirilib, tarixiy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Toshkent viloyati

Turkum:Temuriylar maqbaralari
Turkum:Toshkent maqbaralari
Zanglamas poʻlat

Zanglamas poʻlat — atmosfera sharoitida va baʼzi zararli muxitlarda zanglashga (korroziyaga) qarshi turgʻun poʻlat; legirlangan poʻlat turi. Poʻlatning zanglashga qarshilik xossasini yaxshilovchi asosiy legirlovchi element xrom (12—20%) hisoblanadi (qarang Metallar korroziyasi). Poʻlat sirtida himoya pardasi hosil qiladigan elementlar — alyuminiy, kremniy, nikel va boshqaning ham boʻlishi poʻlatning zanglashga turgʻunligini oshiradi. Bulardan tashqari, yuzaning holatiga moye keluvchi metallning bir jinsliligi, kristallitlararo korroziya, oʻta yuqori (metall va payvand birikmalarda darzlar hosil qiluvchi) kuchlanishlar taʼsirida yemirilishga moyil boʻlmaslik xossalari muhim ahamiyatga ega. Xromli, xromnikelli va xromnikelmarganetsli xillari bor. Xromli 3. poʻlatdan pech jihozlari, qizdirish pechlarining elementlari tayyorlanadi. Xromnikelli va xromnikelmarganetsli 3. poʻlatdan yuqori tralarda bosim ostida ishlaydigan apparat va buyumlarning detallari tayyorlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Zanglamaydigan po‘latning korroziyaga chidamliligi 10,5% yoki undan ortiq xromning mavjudligi natijasida hosil bo‘ladi, bu materialni himoya qilishi va kislorod ishtirokida o‘zini o‘zi tiklashi mumkin bo‘lgan passiv plenkani hosil qiladi. 

Qotishmaning yaltiroqligi va korroziyaga chidamliligi kabi xususiyatlari ko‘plab sohalarda foydali qo‘llanilishga ega. Zanglamaydigan po‘latni varaqlar, plastinalar, sterjenlar, simlar va quvurlarga aylantirib tayyorlash mumkin.

 

Turkum:Qurilish materiallari
Zangpoya

Zangpoya, bodiyoni rumi (Conium maculatium L.) — qoqidoshlar oilasiga mansub ikki yillik oʻsimlik. Poyasi 1 — 2 m, pastki qismida qizil xollari bor. Barglari ketmaket joylashgan, patsimon qirqilgan. Gullari oq, mayda, murakkab soyabonga toʻplangan. Shim. yarim sharda tarqalgan. Oʻrta Osiyoning butazorlarida va daryo qirgʻoqlarida, jan.da koʻproq togʻlarda uchraydi. 3. zaharli oʻsimlik, tarkibida koniin alkaloidi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻsimliklar
Zangula

Zangula (fors. — qoʻngʻiroq) — q. Oʻn ikki maqom.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Maqomlar
Zandona

Zandona (Zandana) — qadimiy qishloqlardan biri. Buxoro viloyati Peshku tumanida joylashgan. Narshaxiyning yozishicha, bu qishloqda katta qalʼa, jome masjidi va bozorlar boʻlgan. Zandonada ilk oʻrta asrlarda toʻqilgan boʻz zandonachi, yaʼni Zandona qishlogʻidan chiqadigan gazlama deb atalgan. Buxoroning koʻplab qishloqlarida (masalan, Vardonze, Iskajkat, Romitan, Afshona va boshqalar) toʻqib chiqarilgan bunday gazlamalar ham shunday nomlanib, oʻrta asrlarda Hindiston, Yaqin va Oʻrta Sharq va Yevropa davlatlariga olib chiqilgan. Zandonachi gazlamasining shuhrati soʻnggi oʻrta asrlarda ham baland edi. Hukmdorlar va ulugʻ kishilar bu matodan kiyim tiktirganlar va uni kiyishni oʻzlari uchun sharaf hisoblaganlar. Amir Temur Turonda hokimiyatni egallashdan avval opasi va boshqa yaqinlarini Zandonachi va Vardonzeda qoldirgan. Zandona qishlogʻi Buxoro amirligi tumanlaridan biri boʻlgan. U 1856-yildan Buxoro amirligi muntazam qoʻshinining ikki taʼminot markazlaridan biri boʻlib xizmat qilganБабаев Б. / Из истории организации регулярного войска в Бухарском эмирате при эмире Насрулле (1827—1860). 1920-yillarda Zandona qishlogʻi istiqlolchilik harakatining Buxorodagi markazlaridan biri edi. Bugungi kunda qishloq qiyofasi tanib boʻlmas darajada oʻzgargan.

 

 Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zanjabil

thumb
Zanjabil — bir pallalilar sinfiga, zanjabildoshlar oilasiga mansub, yoʻgʻon ildizpoyali koʻp yillik oʻt oʻsimlik. Asosan, tropik va subtropiklarda tarqalgan. Jan. va Jan. Zanjabil Janubi-Sharqiy Osiyoda paydo boʻlgan va birinchi boʻlib, keyinchalik madaniylashtirilgan. Butun Hind-Tinch okeani boʻylab Gavayi orollarigacha tarqalgan.. Zanjabil Osiyodan eksport qilingan birinchi ziravor oʻsimliklardan biri boʻlib, Yevropaga ham maqsadda olob kelingan va qadimgi yunonlar va rimliklar tomonidan ishlatilgan. Zanjabil oʻsimligi 2000-yildan koʻproq vaqt oldin oʻzining shifobaxsh xususiyatlari bilan tanilgan.

Oʻsimlikning dorivorligi haqdagi birinchi malumotlar qadimgi Xitoy qoʻlyozmalarida topilgan. Bundan tashqari, qadim zamonlardan beri Hindistonda zanjabil ayniqsa mashhur boʻlib kelgan. Savdogarlar oʻsimlik haqidgi maʼlumotni yashirib, zanjabil Qizil dengizning narigi qirgʻogʻida joylashgan trogloditlar yirida oʻsadi, degan afsonalarni yaratishgan. Yunonlar bu oʻsimlikni hazim qilish va ozish uchun ishlatishgan. Bundan tashqari, qadimgi zamonlardan beri zanjabil koʻngil aynishiga qarshi eng yaxshi dori sifatida tanilgan. Hozirgi vaqtda zanjabilning asosiy ishlab chiqaruvchilari Xitoy va Hindiston shuningdek u Yaponiya, Nigeriya, Gʻarbiy Afrika, Avstraliya, Argentina, Barbados va Seylonda etishtiriladi. Zanjabil tabiiy holda tabiatda koʻp uchramaydi, shuning uchun uni ekin maydonlari va uy sharoitida oʻstirish mumkun. 2019-yilda zanjabilning jahon ishlab chiqarishi 4,1 million tonnani tashkil etdi, bunda dunyoning 44 foizini Hindiston hissasiga toʻgʻri keladi.

Sharqiy Osiyoda oʻstiriladi. Zanjabil yer osti tanasining hamma qismida efir moyi bor. Qurigan ildizi xushboʻy hidli va mazali boʻlib, efir moyiga boy. Maydalanmagan zanjabilning xushboʻy hidi maydalanganiga nisbatan uzoq saqlanadi. Tuyib elaki qilingan talqoni tabobatda jigar, yurak, meʼda xastaligini davolashda ishlatiladi (asal bilan birga choynakka damlab ichiladi). Oziqovqat sanoatida konditer mahsulotlari ishlab chiqarishda va pazandachilikda baʼzi ovqatlarga (pishish oldidan) maydalangan holda ziravor sifatida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ziravorlar
Turkum:Hindiston ziravorlari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Zanjabildoshlar

Zanjabildoshlar (Zingiberaceae) — bir pallalilar sinfiga mansub yoʻgʻon ildizpoyali yoki tugunak ildizli koʻp yillik oʻtlar oilasi. Poyasi juda qisqa yoki boʻlmaydi, novdasining rivojlangan qismi soxta poya vazifasini oʻtaydi. Barglari yirik, nashtarsimon, ochiq qinli, tilchali, ikki qator joylashgan. Toʻpguli boshoqsimon yoki roʻvaksimon. Gullari zigomorf, qoʻsh gulqoʻrgʻonli, ikki jinsli, baʼzan ayrim jinsli va ikki uyli. Kosacha va tojbarglari uchtadan. Changchisi bitta, qolganlari reduksiyalangan. Tugunchasi ostki, bir yoki uch uyali, toʻgʻri urugʻkurtakli. Mevasi koʻpincha uch pallaga ajraladigan koʻsakcha yoki rezavormeva. 1300 turni oʻz ichiga olgan 45 turkumi bor. Asosan, tropik va subtropiklarda tarqalgan. Jan. va Sharqiy Osiyoda ham uchraydi. 3. yer osti tanasining hamma qismida efir moyi bor. Zanjabil, kardamon, kalgan va b. dan ziravor olinadi, oshlovchi va boʻyoq moddalar tayyorlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zanjibar

Zanjibar — Hind okeanidagi orol. Afrikaning sharqiy qirgʻogʻi yaqinida. Tanzaniya tarkibida. Mayd. 1658 km. Z.ning yer yuzasi payettekislik (eng baland joyi 120 m); marjon ohaktoshlaridan tashkil topgan, karst relyef shakli koʻp. Iklimi ekvatorialmussonli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 28°, iyulniki 23°. Yillik yogʻin 1500–2000 mm. Oʻrmonlarning koʻp qismi qirqilib, oʻrni butazorga aylangan, sohilda mangra oʻrmonlari, qalampirmunchoq, kokos palmasi plantatsiyalari bor. Eng katta shahri va porti — Zanjibar. Z.ni 8-asrda Ummon arablari egallagan. 1528 — 17-asrda Portugaliya mulki, soʻngra Ummon qoʻl ostida boʻlgan. 1856—90 yillarda mustaqil sultonlik (Pemba o. va b. orollar bilan birga), 1890—1963 yillarda Britaniya protektorati, 1963—64 yillardan mustaqil.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zanjibar
Zanjibar (shahar)

Zanjibar — Tanzaniyadagi shahar, Zanjibar o.ning gʻarbiy sohilidagi yirik dengiz porti va savdo markazi. Aholisi 375,5 ming kishi (1998). 1964-yilgacha Zanjibar sultonligining poytaxti boʻlgan. Oʻsha yildan 3. Tanzaniya orol qismining maʼmuriy markazi. Elektrotexnika, yogʻochsozlik, kimyo, oziqovqat, kemasozlik sanoati korxonalari bor. Shaharda qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlaydigan korxonalar mavjud. 3. orqali chetga qalampirmunchoq, kokos yogʻi, kopra chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Davlat muzeyi va 3. arxivi bor. Dengiz baliqchiligi muammolarini oʻrganuvchi Sharqiy Afrika uyushmasining qarorgohi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Zanjilar

Zanjilar — 1) VII—IX asrlarda arab va eroniy qul savdogarlari Zanjibar oroli (Sharqiy Afrika)dan Iroqqa keltirgan qullar. Zanjilarni maxsus lagerlarda saqlashgan. Ular Shatt al-Arab daryosi sohilidagi shoʻrxok yerlarni tozalashda, qoʻriq ochishda, sugʻorish ishlarida, Janubiy Iroqda selitra qazishda, Xuzistonda shakarqamish ekinzorlarida ishlatilgan. Bagʻdod xalifaligida Zanjilardan maxsus soqchi guruhlari tuzil gan; 2) negroid irqi vakillari (negrlar)ning arabcha va forscha nomi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Etnomadaniy belgilar
Turkum:Eksonimlar
Zanjilar qoʻzgʻoloni

Zanjilar qoʻzgʻoloni - Sharqiy afrikalik qullar (zanjilar)nlnt Iroq va Xuzistondagi qoʻzgʻoloni (869— 883). Yetakchisi va nazariyotchisi — shia mazhabi targʻibotchisi Ali ibn Muhammad. Qoʻzgʻolonchi qullarga mahalliy dehqonlar va badaviylarning tamim qabilasi ham qoʻshilgan. Qoʻzgʻolonchilar tez orada Obolla, Obodon, Ahvoz, Basra sh.larini egallagan. Ular quldorlar va nazoratchilarni oʻldirib, shaharliklarning mollarini talaganlar, afrikalik qullarni ozod qilganlar. Zanjilar Jan. Iroq va Xuzistonda oʻz davlatlarini tuzib, Bagʻdodga tahdid solganlar. Ammo, ayrim qullar quldorga aylanib, tinch aholini ham talagan. Natijada dehqonlar qoʻzgʻolondan chetlashgan. Xalifalik askarlari zanjilar poytaxti Muxtarani 3 yil qamal qilib qoʻlga kiritgan. 3. q. shafqatsizlik bilan bostirilgan, zanjilar qaytadan qullikka solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Turkum:Abbosiylar xalifaligi
Turkum:Iroq tarixi
Zanjir

Zanjir — 1) birin-ketin birik irilgan metall halqalardan tayyorlanadigan egiluvchan buyum. Qadimdan xoʻjalikda, zargarlikda ishlatib kelingan; 2) mashina va inshootlarning ketma-ket biriktirilgan zvenolardan iborat egiluvchan qismi. Vazifasiga koʻra, harakatni uzatuvchi, yuk koʻtaruvchi, tortuvchi (yukni bir joydan ikkinchi joyga tashuvchi), arrabop (motorli arralarda), oʻyuvchi, kesuvchi (zovur qazish, foydali qazilma qazib olish mashinalarida) va b; tuzilishi hamda yasalishiga koʻra, doira zvenoli, payvand va quymali, plastinkali, ilmoqli, blokli va b. xillarga boʻlinadi. Harakatni uzatuvchi 3. zanjirli uzatmarz. qoʻllanadi. Uning vtulka rolikli, plastinkatishli (rayem, a, b) xillari bor. Yuk koʻtaruvchi 3. yuk koʻtarish mashina va qurilmalarida ishlatiladi. Uning plastinkasharnirli, payvandlangan yumaloq halqali (rayem, v, g) xillari boʻladi. Tortuvchi 3. konveyer, eskalator va b. qoʻllanadi (rayem, d). Kemalar yakori ham 3. yordamida koʻtaribtushiriladi; 3) q. Elektr zanjiri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zanjir reaksiyalar

Zanjir reaksiyalar - kimyoviy reaksiyalarning bir turi. Bu reaksiyalarda faol zarra (erkin radikal yoki atom) paydo boʻlishi tufayli boshlangʻich moddaning koʻplab molekulalari ketma-ket oʻzgarishlarga uchrab turadi. Yonish, portlash jarayonlari 3. r.ga kiradi. Koʻp kimyoviy reaksiyalar 3. r. tarzida boradi. Maye, xlor va vodorod aralashmasidan yorugʻlik taʼsirida vodorod xlorid hosil boʻlishi 3. r.dir. Molekuladan vujudga kelayotgan xlor atomlari (S12—>2 S1) vodorod molekulalari bilan reaksiyaga kirishadi: O +N2>NS1+ N . Hosil boʻlgan vodorod atomi, oʻz navbatida, xlor molekulasi bilan reaksiyaga kirishadi: N+S12"NS1+S1. Shu tarika, erkin vodorod va xlor atomlari ishtirokida navbatlanuvchi reaksiyalar zanjiri hosil boʻladi, natijada yutilgan har bir yorugʻlik kvantga taxminan 100000 molekula vodorod xlorid vujudga keladi. 3. r. oʻtishi uchun faol zarralar (erkin radikallar yoki atomlar) boʻlishi zarur shartdir, bular molekuladagi bogʻlardan biri uzilganda vujudga keladi, energiya shuning uchun sarf boʻladi. Faol zarralar turli yoʻl bilan (elektr razryadila elektronlarning urilish energiyasi hisobiga, yorugʻlik nuri, rentgen nuri va ionlashtiruvchi boshqa nurlar taʼsir etganda) hosil boʻladi. Issiqlik hisobiga erkin radikallar olish gʻoyatda muqim. Lekin aksari molekulalarning bogʻlanish energiyasi katta boʻlgani uchun 3. r. bir qadar yuksak tralarda roʻyobga chiqadi. 3. r.ni yuqori boʻlmagan tralarda oʻtkazish uchun erkin radikallarni osongina hosil qiluvchi har xil aralashmalar (initsiatorlar) qoʻllanadi. Maye, sanoatda polimerlash jarayonini roʻyobga chiqarish uchun organik peroksidlar koʻp ishlatiladi, bular parchalanganda faol radikallar vujudga keladi.

Erkin radikallarning oʻzaro reaksiyaga kirishib, erkin molekulalar hosil qilishi (rekombinatsiya reaksiyasi) natijasida 3. r. toʻxtab, zanjir uziladi. Baʼzi faol aralashmalarsekinlashtiruvchi moddalar taʼsirida ham barcha 3. r. toʻxtab qoladi. 3. r.ni batamom toʻxtatish uchun sekinlashtiruvchi moddadan ozgina qushish kifoya (qarang Ingibitorlar).

Baʼzi 3. r.ning ayrim bosqichlarida bittadan ortiq (koʻpincha uchta) yangi erkin radikal vujudga keladi. Ulardan biri zanjirni goʻyo davom ettiradi, boshqa ikkitasi esa ikkita yangi zanjirni boshlab, tarmoq tuzadi (tarmoklangan 3. r.). Vodorodning oksidlanishi tarmoqlangan 3. r.ga misol boʻla oladi. Vodorod quyidagi sxemaga muvofiq oksidlanadi: 1) N2+O2> ON+6; 2) 6n+N2^N2O+Y; 3) b+N2^>ON+N va h. k. 1 va 2reak siyalarda ON va N radikallari hosil boʻladi, bular tarmoklanmagan zanjirning rivojlanishini taʼminlaydi, 1reaksiyada kislorod atomi vujudga keladi. U ikkita erkin valentlikka ega boʻlib, 3. r.ga oson kirishadi va ikkita qoʻshimcha radikal (ON va N) hosil qiladi, bular esa zanjirlar — tarmoqni boshlab beradi. Tabiat va texnikada 3. r. gʻoyat katta ahamiyatga ega. Kimyo va neft sanoatida kreking , xlorlash, oksidlash va polimerlash kabi muhim reaksiyalar ham 3. r.dir. Yoqilgʻilar ham 3. r. asosida yonadi. Yadro 3. r.i bilan tarmoklangan 3. r. tabiatan har xil boʻlsa ham koʻp jihatdan birbiriga oʻxshaydi (qarang Yadro reaksiyalari). Nasriddin Sirojiddinov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zanjir chiziq

Zanjir chiziq - uchlari ikki nuqtaga mahkamlangan bir jinsli choʻzilmas ip (mas, zanjir, telegraf simi) ning ogʻirlik taʼsirida salqi boʻlib turadigan xrlatiga oʻxshash egri chiziq. Tenglamasi V = ach — = f \e" + ye" Salqiligi kichik boʻlgan 3. ch. tenglamasi u = at 1 + ^z) boʻlgan paraboladan uncha farq qilmaydi. Bundan takribiy hisoblashlarda foydalaniladi. 3. ch. abssissasi x = 0 boʻlgan nuqtadan boshlab hisoblanadigan yoy uzunligi / = ach^; , egrilik radiusi esa R =JL = ach2 — formula yordamida topiladi. 3. ch. yoyining Ox oʻq atrofida aylanishidan katenoid deb ataladigan sirt hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zanjira

Zanjira — naqsh turi; turlituman shakllar birbiriga ulanib, uzluksiz takrorlanishidan hosil qilinadigan hoshiya naqsh. Naqsh mujassamotida koʻpincha doira atrofiga yoki ikki chiziq orasiga ishlanadi. Islimiy 3. va handisiy 3. turi bor. Ganch, yogʻoch, metall, tosh oʻymakorligida, kashtadoʻzlik, zardoʻzlik, zargarlik, naqqoshlik va b.da keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zanjirli uzatma

right|frame|Rolikli zanjir va tishli uzatma
Zanjirli uzatma - bir valdan ikkinchi valga aylanma harakat uzatuvchi zanjirli mexanizm. Ikkala valga bikr oʻrnatilgan tishli gʻildiraklar (yulduzlar)ga kiydirilgan berk ("uzluksiz") zanjir halqadan iborat. Zanjirning tuzilishi, yulduzchalar soni, yetakchi yulduzchaning aylanish yoʻnalishi, yetakchi valning aylanish chastotasi (aylanishlar soni)ga, moylanishi va b.ga koʻra turli xillarga boʻlinadi. Zanjirli uzatma. Tishli gʻiddiraklar zanjir halqa bilan tekis ishlashi uchun gʻildirak tishlari zanjirning tuzilishi (tipi)ga qarab yasaladi. 3. u.lar bir tekis va shovqinsiz ishlaydi. Vtulkali va vtulkarolikli zanjirlar paydo boʻlishi bilan 3. u.lar katta quvvat 700 Mn (70000 kgkuch)ni katta (35 m/s gacha) aylanish tezliklarida uzata oladigan boʻldi. Turli mashinalar, mexanizmlar, mototsikl va velosipedlarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Xitoy ixtirolari