Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
San Marino

San-Marino (lotincha: San-Marino Respublikasi) poytaxti – San-Marino shahri. BMT aʼzosi.

San-Marino – eng qadimiy respublikalardan biri boʻlib, Unga 301-yil 3-sentyabrda Rim imperatori Diokletianning nasroniylarga qarshi qiynoqlaridan qochgan nasroniy tosh ustasi Dalmatian Marinus tomonidan asos solingan. 1253-yildan beri davlat tuzumi oʻzgarmay kelgan. 1463-yildan buyon San-Marino hududi oʻzgarmagan. Aholisining etnik tarkibi: San-Marinolar - 83%, italyanlar - 12%.

 Tabiati 
San-Marino Titano togʻ yonbagʻrida joylashgan. Mamlakat iqlimi – oʻrta yer dengiz iqlimi, lekin Italiya iqlimiga nisbatan moʻtadil. Qishda koʻp qor yogʻadi. Oʻrmonlari kamayib ketgan. Ammo efirmoyiga boy. Butazor va oʻtloqlar mavjud. Togʻda joylashgan kichik daryolar yozda qurib qoladi.

 Xoʻjaligi 
San-Marino iqtisodiyoti asosan, sayyohlarga xizmat koʻrsatish, pochta markalari, tangalar va esdalik sovgʻalar chiqarishga tayanadi. Aholining turmush darajasi va oʻrtacha umr koʻrish yoshi dunyoda eng yuqori koʻrsatkichga yetgan. Mamlakatda mahalliy hunarmandchilik rivojlangan. Asosiy eksport mahsulotlari: vino, chinni, shisha, buyumlar, esdalik sovgʻalari.

 Diqqatga sazovor joylari 
Sayyohlarni San-Marinoning goʻzal tabiat manzaralari, Oʻrta asr va Uygʻonish davriga mansub arxitektura sanʼati durdonalari oʻziga jalb qiladi. Shahar XVI asrda barpo etilgan qadimiy davr qoʻrgʻon devorlari bilan oʻralgan. Koʻcha va yoʻlaklar tosh zinalar bilan birlashgan. Asosiy yodgorliklarga XIV-XV asrlar cherkovi, XVI asr kaputsinlar monastirlari, XIV-XV asrlar San-Franchesko cherkovi, XIX asrda qurilgan ozodlik maydonidagi hukumat saroyi kiradi. San-Marino – ilmiy, madaniy ommabop kongress, konferensiya, simpoziumlar oʻtkaziladigan anʼanaviy joy.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Dunyo m am lakatlari. Ensiklopediya. – Toshkent.: MCHJ „DAVR NASHRIYOTI“,
2013-yil

Turkum:Yevropa
Turkum:San Marino
Turkum:BMT aʼzolari
Turkum:Davlat
Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Turkum:Aholi punktlari
Turkum:Hukumat
Serbiya

Serbiya (serbcha: Srbija), rasman Serbiya Respublikasi (serbcha: Republika Srbiјa, Republika Srbija) Markaziy va Janubi-sharqiy Yevropada, Oʻrta-Dunay platosi va Bolqon yarimorolida joylashgan mamlakatdir. Poytaxti – Belgrad shahri. BMT aʼzosi. Aholisi - 7,224 mln (2012). Maydoni - 88,4 ming km2 .

O‘zbekiston bilan hamkorligi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning taklifiga binoan Serbiya Respublikasi Prezidenti Aleksandr Vuchich 2025-yil 28-oktabr kuni O‘zbekiston Respublikasiga rasmiy tashrif bilan kelgan. Tashrif davomida muzokaralar o‘tkazildi. Muzokaralar yakunida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Serbiya Respublikasi Prezidenti Aleksandr Vuchich Qo‘shma deklaratsiyani imzoladilar.

 

Turkum:Yevropa
Turkum:BMT aʼzolari
 
Turkum:Davlat
Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Turkum:Aholi punktlari
Turkum:Hukumat
Jahongir

thumb|right|Jahongir
Jahongirshoh Nuriddin (1569 — 1627) — Hindistondagi Boburiylar davlatining toʻrtinchi hukmdori (1605—27), Akbarning oʻgʻli. Asl ismi Sulton Salim. 

J. davlatni idora etish yuzasidan "Oʻn ikki dastur" eʼlon qilgan. Dasturga, asosan, dehqonlarga nosharʼiy soliqlar solish, mahalliy hokimlarga savdogarlarning mollarini ochib koʻrish, gunohkorlarning quloq-burunlarini kesish, sharob ishlab chiqarish, maʼlum kundan boʻlak vaqtda jonivorlarni soʻyish, tugʻilgan qizlarni oʻldirish (Rojastxonda), soliq hisobiga bolalarni tortib olish (Bengaliyada) va b. man etilgan. J. davrida imperiya tarkibiga Mevar (1614), Aqmadnagar (1620), Bijapur va Golkonda (1621) hamda Panjob (bir qismi) qoʻshib olindi. J. davlatni hind rojalari bilan kelishib idora qilishga intildi. J. davrida tasviriy sanʼat, miniatyura va adabiyot rivoj topdi, bir necha maqbara, jumladan Akbar maqbarasi qurildi. J.ning oʻzi ham sheʼrlar yozgan. Uning "Jahongirnoma" asari mashhur. Saltanatining soʻnggi yillarida davlat ishlarini xotini Nurjahon begim boshqargan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Boburiy hukmdorlar
Turkum:Akbar
Bahodir Shoh I

Bahodir-shoh I, Bahodirshoh I Muazzam (1641 -1712) – Boburiylar sulolasidan hukmdor (1707 – 1712).
thumb|right|Bahodir-shoh I
Koʻngilchan, katiyatsiz shoh boʻlgan. Uning davrida Boburiilar davlatining taiazzuli dayum etgan. Yirik yer egalariiing koʻllab-quvvatlashlaridan umidvor boʻlib, ularga boʻshab qolayotgan xaziiasidan qimmatbaho toshlar va podsho mulklaridan yerlar ajratib bergan. Marathalar va sikhlarga qarshi kurashgan. Sikxlarga qarshi yurish paytida vafot etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Boburiy hukmdorlar
Muhammadshoh

thumb|right|Muhammad-shoh
Muhammad Shoh — Boburiylar sulolasidan hukmdor (1719 — 1748).

Turkum:Boburiy hukmdorlar
Turkum:Temuriylar
Ahmad Shoh Bahodir

thumbnail|right

Ahmad-shoh - Boburiylar sulolasidan hukmdor (1748 - 1754).

Turkum:Boburiy hukmdorlar
Bahodir Shoh II

thumb|right|Bahodir-shoh II
Bahodir Shoh II (1775 – 1862) – Boburiylar sulolasidan hukmdor (1837 – 1858).

U 1837 – 58 n.lari ram-ziy jihatdan toj va taxt vorisi boʻlsa ham uning na siyosiy, na ijtimoiy va na iqgisodiy mustaqilligi qolgan edi. Oʻsha paytdaga ingliz general-gubernatori Baxodirshohga ogohnoma yuborib, unda Dehlidagi Qizil qalʼada yashayotgan oxirgi podshohsan deb xabar beradi. Bu esa Boburiylar saltanatining nihoyaga yetganini bildirardi. 1857-yilda mamlakatda in-glizlar hukmronligiga qarshi sipohiylar qoʻzgʻoloni koʻtarilishi bilan xalq B.ni qoʻzgolon rahbari va Hindistonningoliy hukmroni deb eʼlon qiladi va undan om-mani ingliz mustamlakachilariga qarshi muqaddas kurashga daʼvat etmshni talab qiladi. Mustamlakachilardan qoʻrqib qolgan va ular ustidan galaba qozonishga koʻzi etmagan shoh xalq talabini rad etadi. Ammo qoʻzgʻolonchilar oʻzlari yozgan muro-jaatnomaga B.ni imzo chekishga majbur qiladilar.Bahodir Shoh II ning nomiga boʻlsa ham qoʻzgʻolonga boshchilik qilishi mamlakatda ingliz hukmronligiga katta xaf tugʻdirdi. Inglizlar B.ni asir olib, umrbod Myanma (Birma)ga surgun qildilar. B. urdu tilida Zafar taxallusi bilan ijod etgan mashhur shohr ham edi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hoshimov I., Hindistondya Boburiylar sulolasi saltanati, T., 1996.

Turkum:Boburiy hukmdorlar
Kvartet (guruh)

Kvartet — oʻzbek pop guruhi. DJ Rustambek, DJ Saidaʻlo, MC Shod hamda Mr Jockerdan tashkil topgan.

 Aʼzolar 
 DJ Saidaʼlo — (Otabek)
 DJ Rustambek — (Rustam)
 Mr Jocker — (Javlon Asatullayev)
 MC Shod — (Dilshod Gʻiyosov)
 

 Tarix 

Guruh Sezam radiosida RJlik qiluvchi DJ Rustambek va Saidaʼlo tashabbusi bilan tuzilib, unga MC Shod va Mr Jocker jalb etilgan. Birinchi qoʻshiq sifatida Brigada serialining saundtregining hajviy rimeyki ijro etilgan.
 Jamoat eʼtibori 
"Kvartet" koʻp bora tele va radioefirga chiqqan. Telekoʻrsatuvlarning birida (Oʻzbekiston telekanalida) guruh zamonaviy pop-musiqa vakillari sifatida taklif qilinib, „milliy mentalitetga toʻgʻri kelmaydigan“ faoliyat uchun tanqid etilgan. „Kvartet“ aʼzolari ekstsentrik sifatida eʼtiborga tushishgan.

 Diskografiyasi 
 Singllari 
 Yil Qoʻshiq200… „Sms“2004 „Brigada“2006 „3 Cent“ „Baxt yo armon“ (Leyla bilan) „Paxtakor chempion“ (Manzura bilan) „Kvartachka“ „Qani Kvartet ?“ „Gulim“ „Digi-digi“ (Shoira Otabekova bilan)2010 „Ayol“2012 „Xafa boʻldi sevgi“ „Menda faqat sen“2014 „Restoran“ „Shukurim bor“ „Aybdor“ „Yigʻlab“2015 „Xafa boʻldi sevgi (remix)“

 Kliplari 
 Yil Qoʻshiq Rejissor200… „Batareykam kam“ (Uz Team bilan) „Sevgim uvoli“ „Sevgilim“ „Sevaman“ (Uz Team bilan) „Yoʻq problem“ (Zero bilan)2006 „Baxt yo armon“ (Leyla bilan) „Digi-digi“ (Shoira Otabekova bilan) Ice TIM (Temur Qodirov) „Kvartachka“2010 „Ayol“2011 „Seni sevaman“ (Ziyoda va Ruhshona bilan)2012 „Xafa boʻldi sevgi“2015 „Faqat sen“ Dilshod Gʻiyosov (MC Shod) Javlon (Mr. Joker)

 Filmografiyasi 
 Film 
+ Film Yil Film Rol Izoh2005 Suratdagi sir2006 Yarim baxt2011 Uchrashuv

 
Kvartet guruhining rasmiy sayti

Turkum:Musiqa
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak qoʻshiqchilar
Aroqiya

Araqiyeh (forscha: عراقيه, Arāqīyeh deb ham romanizatsiya qilinadi)  – Eronning Bushahr ustonining Farahan shahristoniga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqning aholisi 30 nafarni tashkil etgan.

 

Turkum:Farohon shahristoni aholi punktlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi

Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi haqidagi qaror 1992-yilning 10-dekabrida Oʻzbekiston Respublikasi Yuqori Kengashining 20-chaqirigʻida qabul qilingan. Ushbu madhiya 1992-yildan hozirgi paytgacha Oʻzbekiston Respublikasining madhiyasi hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi O'zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov soʻzi, Oʻzbekiston xalq bastakori Mutal Burhonovning musiqasi hisoblanadi.

 Matni 
 Serquyosh, hur oʻlkam, elga baxt, najot,
 Sen oʻzing doʻstlarga yoʻldosh, mehribon!
 Yashnagay to abad ilmu fan, ijod,
 Shuhrating porlasin toki bor jahon!

 Naqarot:
 Oltin bu vodiylar — jon Oʻzbekiston,
 Ajdodlar mardona ruhi senga yor!
 Ulugʻ xalq qudrati joʻsh urgan zamon,
 Olamni mahliyo aylagan diyor!

 Bagʻri keng oʻzbekning oʻchmas iymoni,
 Erkin, yosh avlodlar senga zoʻr qanot!
 Istiqlol mashʼali, tinchlik posboni,
 Haqsevar, ona yurt, mangu boʻl obod!

 Naqarot:
 Oltin bu vodiylar — jon Oʻzbekiston,
 Ajdodlar mardona ruhi senga yor!
 Ulugʻ xalq qudrati joʻsh urgan zamon,
 Olamni mahliyo aylagan diyor!

 Majburiy ijro etish holatlari 

 

Turkum:Oʻzbekiston
Abandon

Abandon — sugʻurta hodisasi yuz berganda sugʻurta pulini toʻla olish maqsadida sugʻurta qildiruvchining sugʻurtalangan mulkga boʻlgan huquqlaridan sugʻurtalovchi foydasiga voz kechish huquqi.

 
 http://www.unic.gov.uz/uzb/glossary.php 

Turkum:Sugʻurta
Avtomobil sugʻurtasi

Avtomobil sugʻurtasi - avto va mototransport vositalarini hamda haydovchi va yoʻlovchilarni sugʻurtalash. Tanlangan variantdan kelib chiqqan holda sugʻurta qoplamasining har xil ni nazarda tutadi. Ulardan keng tarqalgani - avtomobil salonida boʻlgan haydovchi va yoʻlovchilarni yoʻl-transport hodisasi (YTH) natijasida tan jarohatlari etkazilishidan sugʻurtalash; YTH natijasida tibbiy xarajatlarni sugʻurtalash (tibbiy koʻrsatmalar boʻyicha davolanish uchun xarajatlar(YTH natijasida vafot etishini sugʻurtalash; YTH va b. natijasida tranport vositasining zararlanishi yoki butunlay nobud boʻlishini sugʻurtalash. Avtomobil sugʻurtasi sohasi avtomobil yoki mototsikldan foydalanishda yuqori xavf manbaasi ekanligi bilan bogʻliq uchinchi shaxlarning hayoti, sogʻligʻi va mulkiga etkazilgan zarar uchun avtotransport egasining fuqarolik masʻuliyatini sugʻurtalashni Oʻz ichiga oladi (koʻpchilik davlatlarda majburiy hisoblanadi).

 Manba 
http://www.unic.gov.uz/uzb/glossary.php 

Turkum:Sugʻurta
Fuqarolik masʻuliyatini sugʻurtalash

Fuqarolik masʻuliyatini sugʻurtalash rivojlangan davlatlarda keng tarqalgan masʻuliyatni sugʻurtalash turi. Ularning koʻpchiligida FM sugʻurtalash majburiyati qonunchilikda belgilangan. Uning mohiyati shundan iboratki, xavfli obyektlardan foydalanayotgan yoki ularni boshqarayotgan (masalan, transport vositalari) shaxs ushbu amallar sababli uchinchi shaxslarning mulki yoki hayoti va sogʻligʻiga yetkazgan zaralari uchun masʻul boʻlishi shart. Qonun boʻyicha masʻuliyat ataylab qilinmagan huquqbuzarlik yoki shartnoma majburiyatlarini buzish bilan bogʻliq boʻlishi ham mumkin. FM sugʻurtalash yoki uchinchi shaxslar oldidagi masʻuliyatni sugʻurtalash eng koʻp sonli sugʻurta turi boʻlib, uning barcha ni sanab oʻtish qiyin.

 Manba 
http://www.unic.gov.uz/uzb/glossary.php 

Turkum:Sugʻurta
Franshiza

Franshiza sugʻurta shartnomasi sharti bilan koʻzda tutilgan maʼlum miqdordan oshmaydigan zararni, sugʻurtalovchi toʻlamasligi. Franshiza sugʻurtalanuvchi zararni qoplashdagi shaxsiy ishtirokining shakli boʻlib, odatda, zararlar nisbatan katta boʻlmaganda qoʻllanadi. Franshiza sugʻurta mukofotining kamayishiga taʼsir etadi. Franshiza shartli (chegirib qolinmaydigan) va shartsiz (chegirib qolinadigan) turlarga boʻlinadi. SHartli franshiza – agar zarar summasi franshiza summasidan oshmasa, sugʻurtalanuvchi mustaqil ravishda zararni qoplaydi, agar zarar miqdori franshizadan oshsa, zarar sugʻurtalovchi tomonidan toʻla qoplab beriladi. SHartsiz franshiza – franshiza summasi har qanday holatda ham chegirib qolinadi. Franshiza sugʻurta summasidan maʼlum foiz yoki summa koʻrinishida belgilanadi.

Manba: http://www.unic.gov.uz/uzb/glossary.php 
 

 
Turkum:Sugʻurta
FOREX

FOREX (oʻqil. Foreks, ) bozori - banklararo bozor boʻlib, u xalqaro savdo aniq qayd etilgan valuta kurslaridan oʻzgaruvchan kurslarga oʻtganida, 1971-yilda shakllangan. Bunda bir valyutaning boshqa valyutaga nisbatan kursi oddiygina belgilanadi, yaʼni har ikki tomon rozi boʻlgan kurslar nisbati boʻyicha valyuta almashiniladi. Oʻz hajmiga koʻra mazkur bozor boshqa barcha bozorlardan katta hisoblanadi. Masalan, qimmatli qogʻozlar bozorining jahondagi kundalik hajmi qariyb 300 milliardni tashkil etadi. Holbuki, Forex bozorining kunlik hajmi 1-3 trillion dollar deb baholanadi.

Forex aksiyalar yoki valyuta fyucherslari kabi aniq savdo qilinadigan joyi yoʻq. Forex bozorida savdo bir yoʻla butun jahondagi yuzlab banklarda telefon va komputer terminallari orqali oʻtadi.

Bundan tashqari, fyuchers va fond bozorlarining yana bir jiddiy farqi va ayni paytda cheklovi bor - bunda savdo kun oxirida to'xtatilib, faqat keyingi kuni ertalab davom ettiriladi. Shu bois, agar siz Rossiya bozorida savdo qilayotgan, bozor uchun muhim ayrim voqealar esa AQShda yuz bergan boʻlsa, u holda ertalab bozor ochilishidagi holat siz kutganingizga mutlaqo toʻgʻri kelmasligi mumkin. Forex bozori kecha-yu kunduz 24 soat mobaynida ishlaydi va valyuta ayirboshlash butun ish haftasi davomida toʻxtamaydi. Amalda soat mintaqalarining har birida (yaʼni, London, Nyu York, Tokyo, Gonkong, Sidney va boshqa joylarda) valyutani kotirovkalash istagida boʻlgan dilerlar bor.

 
 nbu.uz
 About Forex 
 Forex blog. Turkish. Türkçe
 Currency rates for forex trading 
Forex haqida barchasi o'zbekcha 
Turkum:Moliya
Bilga Kul Qodir xoqon

Bilga Kul Qodir xoqon — Qoraxoniylar turkiy sulolasining va davlatini asoschisi (840 — 880).

Qarluq qabilalar ittifoqiga kirgan Chigil qabilasining Edgish qabilasidan kelib chiqqan. 791-yildan boshlab qarluq hukmdorlari Uygʻur xoqonlari hokimiyatiga boʻysunishdi va yabgʻu unvoniga ega boʻlishdi.

840-yilda Uygʻur xoqonligi tugatildi. Vaqtinchalik anarxiyadan foydalanib, bir qator nufuzli qarluq zodagonlari yoʻqolgan mustaqilligini tiklashga qaror qildilar va oʻzlarining yetakchisi, yirik savdo shahri Isfijobning hukmdorini xoqon deb eʼlon qilishdi.Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006
 

 
 Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006.

Turkum:Qoraxoniy davlati hukmdorlari
Turkum:Turkiy hukmdorlar
Muso Bugʻroxon

Muso Baytashxon — Qoraxoniylar davlatining beshinchi rahbari va ikkinchi musulmon xoni edi. Uning ismi ko‘pincha Tonga Illig, Arslon Xon (Tazkira Buxoro Xonida) sifatida tilga olinadi. Uning ukasi kichik xon bo‘lib, mamlakatning g‘arbiy qismlari unga tegishli edi.

 Hukmronligi 
Uning hukmronligi davrida Qocho va Xotanga qarshi hujumlar uyushtirilgan. U Qashqar yaqinida suvni tejash va transportni rivojlantirdi va maktab, masjid va kutubxonalar qurulishiga asos soldi. Ibn al-Asirning yozishicha, 960-yilda uning hukmronligi davrida 200 ming turkiy xalq islomni qabul qilgan. Somoniylar Abul Hasan Said, Xotim va Abuzar Ammar at-Tamimiy bu borada muhim rol o‘ynagan. Muso Baytash 971-yilda Qoraxoniylar davlatiga hujum qilganida, Qashqarni vaqtincha Xo‘tan qiroli Visa Suraga (尉迟输罗) topshirdi va katta g‘alabaga erishdi. O‘ljalar orasida ayollar va bolalardan tashqari fillar ham bo‘lib, ular Sun imperiyasidan Xitoyga o‘lpon sifatida yuborilgan. Uning hukmronligi qachon tugaganligi haqida aniq maʼlumot mavjud emas.

Muso Baytashxonning faqat bir o‘g‘li Ali Arslonxon I tirik qoladi. Qashqarning Beshkerem (伯什克热木乡) qishlog‘ida joylashgan qizi Buvi Maryamning qabri musulmonlar uchun muqaddas ziyoratgoh hisoblanadi.

Turkum:Qoraxoniy davlati hukmdorlari
Ahmad Togʻonxon II

Ahmad Togʻonxon II - Qoraxoniylar sulolasining hukmdori (1024 - 1026).

Turkum:Qoraxoniy davlati hukmdorlari
Yusuf Qodirxon

Yusuf Qodirxon – Qoraxoniylar sulolasining hukmdori (1026 - 1032).

Turkum:Qoraxoniy davlati hukmdorlari
Sulaymon Arslonxon II

Sulaymon Arslonxon II – Qoraxoniylar sulolasining hukmdori (1032 - 1040).

Turkum:Sharqiy qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Turkum:Qoraxoniy davlati hukmdorlari
Ali-tegin

thumb|right|Ali-teginning 1032/3-yil Dabusiyada zarb ettirgan tangasi

Ali-tegin (Ali ibn Hasan) – Qoraxoniylardan. Movarounnahrda hukmronlik qilgan (1020—1034).

Turkum:Qoraxoniylar
Xizrxon

Xizrxon – Qoraxoniylar Gʻarbiy xoqonligining hukmdori (1080 - 1087).

1080-yilda vafot etgan Shamsulmulkdan keyin uning ukasi Xizr oʻrnini egalladi, undan bir necha tanga kelib tushdi. Xizr Movarounnahrga, shu jumladan Fargʻonaga tegishli edi. Davlatning poytaxti Samarqand edi.

V.V.Bartoldning fikriga koʻra, Xizrxon davrida davlat gullab-yashnagan holatda boʻlgan. Xizrxon shoirlarga homiylik qilgan. Nizomiy Aruziy Samarqandiy Xizrxon davrida Qoraxoniylar saroyi oʻzining goʻzalligi va ulugʻvorligi bilan ajralib turardi, deb taʼkidlagan edi.

Xizrxon 1087-yilda vafot etdi va uning oʻrniga oʻgʻli Ahmadxon ibn Xizrxon chiqdi. 
 
 Bartold V. V. Turkestan v epokhu mongol'skogo nashestviya // Sochineniya. T. I. M., 1963. 
 Kochnev B. D. Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006

Turkum:Kishilar
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Ahmadxon ibn Xizrxon

Ahmadxon — Qoraxoniylar Gʻarbiy xoqonligining hukmdori (1087 — 1089).

1087-yilda Xizrxon vafotidan keyin uning oʻgʻli Ahmadxon taxtga oʻtirdi. Ahmadxon davrida xon va ruhoniylar oʻrtasida keskin mojaro kelib chiqqan.

Abu Tohir Abd ar-Rahmon b. Ahmad b. Samarqandning sobiq bosh hakami norozilar nomidan Xonning Saljuqiylar podshosi Malikshohga shikoyat qildi. Sulton fursatdan foydalanib, 1089-yilda Buxoroni egallab oldi va qarshilikdan soʻng olingan Samarqandni qamal qildi. Asirga olingan xon Isfahonga yuborilgan va Samarqandda Malikshoh hokimni tark etgan. Keyin u Oʻzgend orqali Qashqar chegaralariga oʻtdi. Qashqar xoni unga elchi yubordi, oʻzini Malikshohga qaram deb tan oldi va xutba oʻqiy boshladi va uning nomi bilan tanga zarb etdi.

1092-yilda Ahmadxon ibn Xizr Saljuqiy vassali sifatida Samarqand taxtiga qaytarilgan.Ammo Samarqand taxtiga qaytgan Ahmadni mutaassib ruhoniylar va turk sarkardalari 1095-yilda Kosonga (Farg'onada) yurish payitida yoy ipi bilan bo'g'ib o'ldiradilar va 1095-yilda uning oʻrniga amakivachchasi Muhammad ibn Ibrohimning oʻgʻli Maʼsudxon taxtga chiqdi.

 
 Bartold V. V. Turkestan v epokhu mongol’skogo nashestviya // Sochineniya. T. I. M., 1963.
 Kochnev B. D. Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006

Turkum:Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Sulaymon Tamg‘achxon

Sulaymon Tamg‘achxon - Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1097).

Turkum:Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Ibrohim ibn Husayn

Ibrohim ibn Husayn - Qoraxoniylar Gʻarbiy xoqonligining hukmdori (1178 - 1202).

Ibrohim ibn Husayn tangalarida uning ismi va unvonlari yozilgan: Ibrohim Arslon-xoqon, Nusrat ad-dunya va-d-din, Nusrat ad-dunya va-d-din Ibrohim Kuch Arslon-xon. Samarqandda chiqarilgan tangalarda shunday yozuv bor edi: Nusrat ad-dunya va-d-din Ulugʻ sulton as-salatin Ibrohim b. al-Husayn. 
thumb|Ibrohim ibn Husayning Samarqanddagi qarorgohini xarobalari, xozirgi Afrosiyob xarobalari
Ibrohimning zarb qilgan tangalari: dinorlar, dirhamlar va falslar (Samarqand va Buxoro). Movarounnaxrning ilmiy va adabiy markazi Samarqanddagi Qoraxoniylar saroyida tashkil topgan. Mashhur olimlardan biri tarixchi Majid ad-din al-Surxakati boʻlib, u Samarqandda Qoraxoniylar sulolasining tarixini aks ettirgan "Turkiston tarixi"ni yozgan.Introduction to The Jawami u’l-hikayat wa Lawami’ur-riwayat of Sadidu’u-din Muhammad al-Awfi by Muhammad Nizamu’d-din. London: Luzac & Co, 1929
Ibrohim ibn Husayn vafotidan keyin taxtga ugʻli Usmon ibn Ibrohim chiqadi.
 

 
 Bartol'd V.V. Turkestan v epokhu mongol'skogo nashestviya // Sochineniya. T. I. M. 1963. 
 Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006

Turkum:G`arbiy kag`onligi hukmdorlari
Usmon ibn Ibrohim

Usmon ibn Ibrohim - Qoraxoniylar hukmdori (1202 - 1212).

1087 yilda Ibrohim ibn Husaynxon vafotidan keyin uning oʻgʻli Usmonxon Samarqandda taxtga oʻtirdi. Uning toʻliq nomi Nusrat ad-dunya va-ddin Usmon ulugʻ sulton as-salatin edi.Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006, s.228-229. 
thumb|Usmonxoning Samarqanddagi qarorgohini xarobalari, Afrosiyob xarobalari
Ibn al-Athir uni "Samarqand va Buxoroning sultoni" deb ataydi, ammo Usmondan faqat Samarqand tangalari kelgan, u ustiga u ham otasi singari "sultonlar sultoni" deb nomlangan. Usmon Samarqandning soʻnggi Qoraxoniy hukmdori va Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligining soʻnggi hukmdori edi.
 

 
 Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006.

Turkum:G`arbiy kag`onligi hukmdorlari
Nasr I (Somoniy)

Nasr I (Somoniy) – Somoniylardan boʻlgan Samarqand hukmdori (864—892).

Nasr I ibn Ahmad (vafoti 892-yil avgust) – Somoniylar sulolasidan 864—892-yillarda Samarqand hukmdori. U Ahmad ibn Asadning oʻgʻli edi. Otasi vafotidan keyin Nasr Samarqandni va Movarounnahrning katta qismini meros qilib oladi. Xalifa al-Moʻtamid 875-yilda Safforiylar mintaqada oʻz taʼsirini kuchaytirayotganidan qoʻrqib, butun Movarounnahrni Somoniylarga berdiC. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, (Columbia University Press, 1996), 170.. Shu paytdan boshlab Nasr mustaqil davlat belgisi boʻlgan oʻz nomi yozilgan kumush tanga zarb qila boshlaydi.

Nasr davlat hududini kengaytirishda davom etadi. 874-yilda Tohiriylar sulolasidan boʻlgan Husayn Buxoroni egallashga urinadi, ammo bu muvaffaqiyatsiz kechadi. Feodal tarqoqlik, oʻzaro urushlar Buxoroni holdan toydirib yuboradi. Hoji Abu Hafs Kabirning oʻgʻli Abu Abdulloh Samarqanddagi Nasr ibn Ahmadga amirni Buxoroga joʻnatishni iltimos qilib maktub yoʻlladi.

874-yilda Nasr ukasi Ismoilni yaqinda Xorazm qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan Buxoroni egallash uchun yuboradi. Buxoroliklar Ismoilga eshiklarni ochdilar va Nasr uni shaharga hokim etib tayinladiRene Grousset, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, transl. Naomi Walford, (Rutgers University Press, 1991), 142..

Soliqdan tushgan pullarni taqsimlash boʻyicha kelishmovchiliklar aka-uka oʻrtasida nizoga sabab boʻldi. 888-yilda Ismoil akasini jangda magʻlub etadi, lekin akasi Nasrning hokimiyatini saqlab qoladi. Nasr I 892-yilda vafot etguniga qadar Movarounnahr hukmdori boʻlib qoladiIstoriya tadjikskogo naroda. Tom II.- Dushanbe, 1999, – s. 334..

 Biografiyasi 
Nasr Ahmad ibn Asadning oʻgʻli boʻlib, Abbosiylar xalifaligi hukmronligi ostida Movarounnahrning katta qismini boshqargan. Otasi vafotidan soʻng Nasr Movarounnahrga qoʻshib Samarqandni, ukasi Yoqub esa Shoshni idora qiladi. Safforiylar hukmdori Yoqub ibn Lays tomonidan Xurosondagi Tohiriy hukmdorlarining zaiflashishi Nasrga mustaqil monarx sifatida amalda hukmronlik qilish imkonini berdi. Nasrning Movaronunnahrdagi mulkining uzoqligi unga Eronda kechayotgan kuchli hokimiyat uchun kurashga tortilmaslik imkonini berib, unga foyda keltirdi. Ammo 867-yilda Yoqub Ibrohim ibn Ilyosni magʻlub etib, asirga olib, Xurosonning Hirot shahridagi Somoniylar boʻlimi oʻz faoliyatini toʻxtatdi. 870/1-yilda Nasr Banijuriy hukmdori Dovud ibn Abbosga boshpana berdi, u Yaʼqub Balx shahrini qisqa vaqt bosib olgandan keyin oʻz mulkidan qochib ketdi. Dovud ibn Abbosning vorisi, Balxda hukmronlik qilgan Abu Dovud Muhammad ibn Ahmad Nasrning vassaliga aylandi.
 

 
 C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, (Columbia University Press, 1996)
 Rene Grousset, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, transl. Naomi Walford, (Rutgers University Press, 1991)

Turkum:Somoniylar
Turkum:Samarqand kishilari
Turkum:892-yilda vafot etganlar
Ahmad II (Somoniy)

Ahmad II (914-yil 24-yanvarda vafot etgan)https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-521-20093-8 — Movarounnahrda Somoniylar hukmdori (907 –914-yillar).Abu Sa'id 'Abd al-Hayy Gardizi, The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041, edited and transl. C.E.Bosworth, (I.B. Tauris, 2011), 56.

 Biografiyasi 

 Hukmronligi 
Ahmad II dastlab 900-yillarning boshlarida, u Gurgan hokimi etib tayinlanganida tilga olinadi. Biroq, Ahmad II Daylamlik Yustoniylarga qarshi urush olib bora olmagani uchun tez orada hokimlikdan chetlashtirildi.

Ahmad II 907-yil oxirida otasining vafotidan soʻng amir boʻldi. Oradan biroz vaqt oʻtgach, xalifa al-Muqtadir unga Safforiylar davlatining yuragi boʻlgan Siston hokimligini berdi. Safforiylarning o‘zaro kurashlari ishni ancha osonlashtirdi. Ahmad IIning qoʻshini Farahdan Bustgacha borib, u yerda kam qarshilik koʻrsatdi. Ayni paytda Ahmad IIning turkiy sarkardasi Simjur ad-Davati al-Muaddaldan Zarangning taslim qildi. Safforiylar zabt etilishi tugallandi (911-yil), Ahmad II oʻzining amakivachchasi Abu Solih Mansurni keyingi yili Sistonga hokim etib tayinlaydi. Somoniylar xalifalik qoʻzgʻolonchi turkiy sarkarda Sebuk-erini ham qoʻlga oldilar va uni Bagʻdodga joʻnatdi.Abu Saʼid 'Abd al-Hayy Gardizi, The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041, 56.

Mansurning soliqqa oid zulmkor siyosati tufayli lavozimga tayinlanganidan bir yil o‘tmay Sistonda qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Zaranjdagi garnizon vayron qilindi, Abu Solih Mansur asirga olindi. Safforiylardan boʻlgan Amr ibn Yaʼqub avval qoʻzgʻolon boshligʻiga qoʻgʻirchoq, soʻngra oʻziga xos amir etib tayinlandi. Biroq Husayn ibn Ali Marvarrudiy nazorati ostidagi Somoniylar qoʻshini mintaqada Somoniylar nazoratini tikladi. Amir Samarqandga yuborildi, boshqa qoʻzgʻolon rahbarlari oʻldirildi.

 Vafoti 
Keyin Simjur ad-Davatiy Siston hokimi etib tayinlandi. Ammo Tabariston va Gurgan tez orada Somoniylar hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi va Ahmad II ularga qarshi kurasholmay oʻldirildi. U Buxoro yaqinidagi chodirida uxlab yotgan chogʻida turkiy qullaridan bir nechasi tomonidan kallasi kesilgan (914-yil 24-yanvar). Oʻlimidan keyin Buxoroga olib kelinib, Naukanda dafn etilgan. Amirni o‘ldirgan qullarining bir qismi qo‘lga olinib, qatl etildi, boshqalari esa Turkistonga qochib ketdi . U “Shahid amir ” unvoniga sazovor bo‘ldi.Abu Said Abd al-Hayy Gardizi, “ Tarixlar bezaklari: Sharqiy islom yurtlari tarixi milodiy 650–1041 , 56.

 Islohotlari 
Ahmad II saroy tilini fors tilidan arab tiliga oʻzgartirish haqidagi buyrugʻi bilan oʻz fuqarolari orasida mashhur boʻlmagan boʻlishi mumkin, tez orada bu buyruq bekor qilindi. 

 Vorisi 
Vafotidan soʻng uning oʻrniga kichik oʻgʻli Nasr II (hukmronligi 914–943-yillar) taxtga oʻtirdi.https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/tarix/uzbekiston-hukmdorlari/ahmad-ibn-ismoil-as-somoniy

 Somoniylasr shajarasi 

 

 
 
 

Turkum:Movaraunnahr hukmdorlari
Turkum:914-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston hukmdorlari
Mansur I (Somoniy)

250px|thumb|Somoniylar hukmdori Mansur I ibn Nuhning mis tangalari. Buxoro, 964—965-yillar
Mansur I (Somoniy) — Movarounnahr hukmdori (961 — 976). Somoniylar sulolasi vakili.

Mansurning hukmronligi zaif boshqaruv va doimiy moliyaviy muammolar bilan ajralib turardi. Mansur Shahanshoh unvonini qoʻllagan birinchi Somoniy hukmdori boʻlgan, ehtimol bu uning raqibi, Buvayhiy hukmdori Adud ad-Davlaga javob sifatida qoʻllangan boʻlishi mumkin. Shuningdek, "Amir-i Sadid" („Odil/adolatli amir“) nomi bilan ham tanilgan.

Nuh I (943—954-yillarda hukmronlik qilgan) davridan boshlab Somoniylar saltanatida bir qancha qiyinchiliklar paydo boʻla boshladi. Jumladan, moliyaviy kamchiliklar, qoʻshindagi norozilik va Buvayhiylar kabi qudratli qoʻshni saltanatlarning paydo boʻlishi vaziyatlar yuzaga keldi. Ichki nizolar, qobiliyatli vazirlarning yoʻqligi va turkiy askarlarining (gʻulomlar) obroʻsining kuchayishi Somoniylar saltanatini zaiflashtirgan edi. 961-yil oxirida Mansurning ukasi Abdulmalik I ning vafoti vorislik inqiroziga sabab boʻldi. Hukumatni amalda nazorat qilgan gʻulom Abdulmalikdan keyin kim boʻlishi kerakligi borasida ikkiga boʻlingan. Alptegin Xuroson hokimi Abdulmalikning oʻgʻlini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa, Mansurni bolaligidan tanigan Foiq Xassa unga toj kiydirilishini talab qildi. Mansur va Foiq oxir-oqibat gʻalaba qozonishdi. Alptegin Gʻaznaga qochib ketdi va u yerda Gʻaznaviylar sulolasiga asos solgan shaxsga aylandi.  Somoniylar saltanati, Narshaxiyning yozishicha, Abdulmalik vafotidan keyin ogʻir ahvolda qolgan. Tarixchi Klifford Edmund Bosvort Mansur hukmronligini imperiya to‘qimasi mustahkam bo‘lgan so‘nggi davr deb hisoblaydi.

Mansur qoʻzgʻolonchi Alpteginning iziga tushib, oʻldirish uchun Abu Mansur Muhammadni Xurosonga hokim etib tayinlaydi va uni gʻulgʻulalar bilan jangga joʻnatadi. Ammo Abu Mansur Alpteginni oʻldira olmaydi. Alptegin Balxga qochib ketdi. Abu Mansur xo‘jayinining g‘azabidan qo‘rqib, Buvayhiy hukmdori Rukna ad-Davla tomoniga oʻtadi. Mansur tezda Abu-l-Hasan Muhammad Simjuriyni Xurosonga yangi hokim etib tayinladi va uni isyonkor Abu Mansur bilan kurashish uchun yubordi, Simjuriy Abu Mansurni tutib jazolaydi.

Xurosonda barqarorlik oʻrnatgan Simjuriy tez orada Buvayhiylar bilan urush boshlaydi. Buvayhiylar oʻsha yili Kaspiy dengizining janubiy qirgʻogʻidagi Tabariston va Goʻrgʻondan Somoniylar vassallari ziyoriylarni quvib chiqargan edilar. Oradan bir necha yil oʻtib Ziyoriyhukmdori Vushmagirning oʻlimi harbiy harakatlar toʻxtatilishiga sabab boʻldi va Buvayhiy Adud ad-Davla Somoniylarga soliq toʻlashga majbur boʻldi. Biroq bu o‘lpon toʻlash kelishuvi uzoqqa cho‘zilmadi. Buvayhiylar Somoniylarga qarshilik qilishda davom etdilar. Azud al-Davla somoniylar vassali Banu Ilyosdan Kermonni tortib oladi.

975-yilda Mansur Abu Abdulloh Jayhoniyning nabirasi Abu Abdulloh Ahmad Jayhoniyni vazir etib tayinlanadi, ammo u Somoniylar davlati tanazzulini toʻxtata olmaydi. Keyingi yili Mansur vafot etadi va uning oʻrniga oʻgʻli Nuh II oʻtirdi.
 

Turkum:Movaraunnahr hukmdorlari
Mansur II (Somoniy)

Mansur II (Somoniy) — Movarounnahr hukmdori (997 — 999)Minhaj-i-Siraj Tabaqat-i Nasiri 107-bet, Lahore Sangmil Publications 2004. Somoniylar sulolasi vakili. Nuh II ning oʻgʻli va vorisi.

Mansur II otasining o‘rniga amir bo‘lganida hali yosh edi. Mansur II Somoniylar hokimiyati butunlay parchalanib ketgan bir paytda saltanat tepasiga keldi.

Somoniylarning bu bosqichdagi muammolaridan biri, ularning vazirlari turk harbiylari bilan doimo kelishmovchilikda bo‘lgan. Jumladan, Sobuqteginning oʻgʻli Mahmud otasining koʻrsatmasi bilan 995-yilda amir qarorlariga katta taʼsir koʻrsatgan Nuh II ning vaziri Abdulla bin Azizni ishdan boʻshatadi.

Bu davrda turk rahbarlari mamlakatning mutlaq xoʻjayinlari boʻlganlar. Somoniylar hududi Foiq, Bektuzun va Mahmud oʻrtasida boʻlingan va 998—999-yillarda ular bir necha marta oʻzaro urushib, oxir-oqibat sulh tuzgan. Turk rahnamolari somoniy amirni qoʻllarida o‘yinchoq qilib qo‘yganlar, zaif Somoniy amir esa ularning barcha xohishlariga rozi bo‘lib, mol-mulk va yer ajratib berganlar.

Bu orada Foiq va Bektuzun Mansur II ning Mahmud Gʻaznaviy bilan ularga qarshi kelishuv tuzishidan cho‘chidilarBosworth 1963, 45-bet. 999-yil uyg‘ur askari Bektuzun boshchiligida amirga qarshi fitna uyushtiriladi. Mansur II fitnani bostirish maqsadida Saraxsga qoʻshin tortadi. Ittifoqchilar Bektuzun va Foiq shu yilning yanvarida Saraxsda amir Mansur II ni hibsga olib, ko‘zlarini oʻyib oladilar. Ukasi Abdumalik II ni amir etib tayinlaydilar. Mansurning agʻdarilishidan Gʻazna hukmdori Mahmud Gʻaznaviy somoniylar qoʻl ostida boʻlgan Xurosonning qolgan qismini zabt etish uchun bahona sifatida foydalangan. U Bektuzunni magʻlub etib, Xurosonning muhim shaharlarini egallab oladi va Xuroson amiriga aylanadi. Ilexon Qoraxoniy ham 999-yil oktabr oyida somoniylar oilasini himoya qilish bahonasida Buxoroga kirib, amir va barcha somoniy vakillarini hibsga olib, Oʻzgan shahriga surgun qiladi.

 

Turkum:Movaraunnahr hukmdorlari
Abdulmalik II (Somoniy)

Abdulmalik II Abu-l-Favaris ibn Nuh (Somoniy) — Movarounnahr hukmdori (999). Somoniylar sulolasi vakili.

999-yil fevral oyida Abdulmalikning akasi Mansur II taxtdan agʻdarilgan va koʻzlari koʻr qilingan. Mansurning agʻdarilishidan Gʻazna hukmdori Mahmud Gʻaznaviy somoniylar qoʻl ostida boʻlgan Xurosonning qolgan qismini zabt etish uchun bahona sifatida foydalangan. Lekin Mahmud Begtuzun, Foiq va Koʻhiston hukmdori Abulqosim Simjuriyni oʻziga kuchli raqib deb hisoblaydi va shuning uchun 999-yilning bahorida Balx va Hirotni saqlab qolgan holda ular bilan sulh tuzadi.

Ittifoqchilar Mahmud lashkarining orqa tomoniga hujum qilib, tinchlik shartnomasini buzadilar. Mahmud Gʻaznaviy qoʻshinlari esa jangni qayta boshlandi. 999-yil 16-mayda Abdulmalik va uning qoʻmondonlari Marv yaqinidagi jangda Mahmud G‘aznaviydan qattiq mag‘lubiyatga uchraydi va Abdulmalik Xurosonni unga qoldirib, Buxoroga qaytib keldi. Mahmud Gʻaznaviy Marv yaqinida ittifoqchilarni yengishi natijasida Amudaryoning janubidagi barcha yerlarni egallab oladi. U shuningdek, shu paytgacha Somoniylarning sodiq vassallari boʻlgan Chagʻoniylar va Amudaryo shimolidagi boshqa kichik davlatlarning sadoqatini qozondi.

O‘z fuqarolarining dushmanligi bilan yuzma-yuz kelgan Abdulmalik turklar hujumi oldida ojiz edi. Yaqinlashib kelayotgan dushmanga qarshi xalq urushini uyushtirishga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Hukumatning masjidlar minbarlaridan o‘qilgan murojaati aholi tomonidan mutlaqo loqaydlik bilan kutib olindi. Turkiy qo‘riqchilarning boshliqlari dushman tomoniga o‘tdilar.

999-yilning kuzida Nasr ibn Ali Qoraxoniy Buxoroga hujum qildi. Abdulmalik ommani dushmanga qarshi ko‘tara olmadi. Askarlar, jumladan turk sarkardalar ham dushman tomoniga o‘tdilar. 999-yil 23-oktabrda Nasr ibn Ali Buxoroga jangsiz kirib, Abdulmalikni somoniylar oilasining boshqa vakillari bilan birga O‘zganga surgun qiladi.

Keyingi yillarda Abdulmalikning ukasi Ismoil Muntasir somoniylar yerlarining bir qismini vaqtincha qaytarib olsa ham, amalda Somoniylar davlati tugatiladi.

 

Turkum:Movaraunnahr hukmdorlari
Alptegin

Alptegin — Gʻaznaviylar davlati hukmdori (962 — 963). Gʻaznaviylar sulolasidan.

Alptegin (taxminan 885-963) — Somoniylar lashkarboshisi Nasr ibn Ahmad Somoniy davrida visoq boshi, xayl boshi, hojib darajasiga koʻtarildi. Nuh ibn Nasr Somoniyning oʻgʻli Abdulmalik davrida Xurosonga sipohsolor etib tayinlandi. Mansur ibn Nuh Somoniy (961-976) taxtga oʻtqazilgandan koʻp oʻtmay, Buxorodagi baʼzi amirlarning igʻvosi bilan Mansur ibn Nuh Somoniy va Alptegin oʻrtasida nizo kelib chiqdi. Amir Mansur unga qarshi katta qoʻshin yubordi. Oqibatda Alptegin Xurosonni tark etib, Balx tarafga yoʻl oldi; taʼqib qilib kelgan Buxoro qoʻshinini Xulm darasida tor-mor keltirdi. Shundan keyin Bomiyon, Kobul, Gʻaznani egalladi (962) va oʻsha yerdan Hindistonga tez-tez hujum qilib turdi. Lekin ana shunday yurishlardan birida yoʻlda vafot etdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:885-yilda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Turkum:963-yilda vafot etganlar
Turkum:Somoniylar harbiy qoʻmondonlari
Turkum:Gʻaznaviylar
Turkum:Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Turkum:Gʻilmon
Bahrom Gʻaznaviy

Baxram - Gʻaznaviylar davlati hukmdori (1118—1152). Gʻaznaviylar sulolasi vakili. Sulton Sanjarga vassal sifatida davlatni boshqargan.

Turkum:Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
 

Turkum:Gʻaznada tugʻilganlar
Kara-xulagu (Chigʻatoy)

Kara-xulagu, Qorahuloku (mongol tilida: Хара Хүлэгү taxminan 1221-1252) — Chigʻatoy ulusining ikkinchi va toʻrtinchi hukmdori (1242-1247, 1251-1252); Mutugenning oʻgʻli, Chigʻatoyning nabirasi, Chingizxonning evarasi.

Rashiduddinning yozishicha, Xara-Xulag Mutugenning toʻrtinchi (yilnomada toʻngʻichi deb nomlangan) oʻgʻli boʻlgan. Juvayniyning soʻzlariga koʻra, Kara-xulagu Bomiyon qamalida (1221), otasining oʻlimidan sal oldin yoki koʻp oʻtmay tugʻilgan.

Chigʻatoyxon Mutugen oʻrniga Kara-xulaguni merosxoʻr qildi. 1242-yil boshida Chigʻatoy vafotidan soʻng, uning bevasi noib Habash Amid va zodagonlar Kara-xulaguni taxtga koʻtarishdi, lekin Guyuk qoon etib saylanganidan keyin (1246), uning yaqin doʻsti Yesu-Munke, tirik qolganlarning toʻngʻichi, Chigʻatoy ulusining hukmdori etib tayinlangan. 1251-yildagi qurultoyda Kara-xulagu Yesu Munke nomzodini qoʻllab-quvvatladi va yana ulus hukmronligiga tiklandiBoyle, John Andrew (1971). The Successors of Genghis Khan. Columbia University Press. p. 149.. U yangi xondan qoʻshin olib, Yesu-Munke qarshi yurish qildi, lekin Oltoy yaqinida yoʻlda vafot etdi. Uning bevasi Ergene xotun (Urgana xotun) yosh oʻgʻli Muborakshoh ostida hukmdor boʻldi.

 
 Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — Т. I. — С. 551, 555, 559.
 Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.
 Izohlar 
Turkum:Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Nigubey-ogul (Chigʻatoy)

Chigʻatoy ulusi(ulus-davlat, mulk) Xlll-asrda taxminan 1220-yillda tashkil topadi. Chig‘atoy ulusini tashkil etgan shaxs ChingizxonningTemuchin o‘g‘li asos soladi. Markazi dastlab Beshbaliq va Ili vodiysi keyinchalik Samarqandga ko‘chiriladi. Chig‘atoy ulusining tashkil topishi 1227-yilda Chingizxonning vafot etishi bilan bog‘liq. Aynan Chingizxon barpo etgan imperya uning vafotidan so‘ng to‘rtta ulusga bo‘linib ketadi. Bular; 
1-Jo‘ji ulusi hududi(Dashti qipchoq, G‘arbiy Sibir, Oltin O‘rda)hududlarini oz ichiga oladi 
2-Chig‘atoy ulusi hududi(Movarounnahr, Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Farg‘ona vodiysi) hududlarini o‘z ichiga oladi
3-UG‘aday ulusi hududi(Markaziy Mongoliya) 
4-Tulu ulusi hududi(Xitoy va Mo‘g‘ilistonning sharqiy qismi) hududlarini o‘z ichiga oladi.

 

Turkum:Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Turkum:1270-yilda tugʻilganlar
Esenbuga (Chigʻatoy)

Esanbuqa - Eshon Buqa chingiziylardan. Chigʻatoy ulusidagi Duvaxonning oʻgʻli. Tugʻilgan yili hamda hayotining ilk yillari haqida maʼlumotlar mavjud emas. 1310-yilda qurultoyda ukasi Kebekxonning koʻmagi bilan ulusning yangi hukmdori boʻldi. Davlat qudratini tiklashga uringan. Buning uchun u avvalo oʻz harakatlarini Hulokuiylar davlatiga qarshi yoʻnaltirdi. 1312-1313-yillarda ukasi Kebekxon boshchiligida Xurosonni zabt etish uchun qoʻshin yubordi. Ular bu hududni talon-toroj qilishdi, lekin oʻz oʻrnini topa olishmadi. Bunga javoban, elxon Uljaytu janubiy Movarounnahrni talon-toroj qildi.

Keyin Esanbuqaga nikuderiylar qoʻshini bilan ittifoqni qayta tikladi (Qandahor va Gʻazna viloyatida joylashgan), uning yordami bilan 1314-yilda Hirot qoʻlga olindi va 1315-yilda Murgʻob daryosidagi jangda elxon qoʻshini magʻlubiyatga uchradi. Hulokuiylar qarshi yutuqlari bilan bir qatorda xon Yuan sulolasiga qaramlikdan qutulishga qaror qildi. Avvaliga u Xitoy va Moʻgʻulistondan kelgan savdogarlarning huquqlarini cheklay boshladi va 1314-yildan boshlab har yili oʻlpon toʻlashni toʻxtatdi.

Esanbuqaga Chuanur boshchiligidagi Yuan armiyasi qarshilik koʻrsatdi. Esanbuqaning Yebugan va Xubu-Temur boshchiligidagi qoʻshinlari Chimaygan va Chjairi janglarida magʻlubiyatga uchradi. Shundan soʻng, dushman Chagʻatoy ulusiga bostirib kirib, muhim hududlarni, xususan, Talas va Issiqkoʻl yaqinidagi Esenbuganing yozgi va qishki qarorgohlarini talon-toroj qildi.

1315-yilda ukasi Kepakxonga yordamga keladi. Esenbuganing oʻzi qoʻshinni boshqargan, u bilan Chuanurga qarshi harakat qilgan. Esenbuganing birlashgan qoʻshini Turfon soyligida yuan qoʻshinlari bilan toʻqnashdi. Hal qiluvchi jangda markazni boshqargan Inkarjak xonligining asosiy amiri dushmanning zarbasiga dosh bera olmadi va qochdi, natijada umumiy magʻlubiyatga uchradi. Esanbuqa zoʻrgʻa qochishga muvaffaq boʻldi. Natijada yuan Turfon vohasini va Moʻgʻuliston Oltoyining janubini egalladi. 1317-yilda u yana yuaning ustunligini tan olishga majbur boʻldi.

Yuan sulolasidan magʻlubiyatga uchrash mamlakatni iqtisodiy tanazzul yoqasiga olib keldi. Sharqiy Turkiston tinimsiz urushlar tufayli iqtisodiy taraqqiyotning tayanchi boʻlishni toʻxtatdi, bundan tashqari, uning bir qismi Yuan sulolasi nazorati ostida edi. Bu qaram qabilalar va moʻgʻullarning koʻplab qoʻzgʻolonlariga olib keldi. 1317-yilda chigʻatoylardan Yasavur Movarounnahrga bostirib kirib, Hulokuiylar tarafiga oʻtdi. Esanbuqada barcha dushmanlarni yengish qobiliyati yoʻq edi. 1318-yildagi kurash oʻrtasida u vafot etdi. Hokimiyat ukasi Kebekxonga meros boʻlib oʻtdi.

 
 Караев О. Чагатайский улус. Государство Хайду. Могулистан. — Бишкек, 1995.
 Reuven Amitai & Michael Biran, Mongols, Turks, and Others. Koninklijke Brill NV, 2005, ISBN 90-04-14096-4.

Turkum:Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Aladdin Tarmashirin (Chigʻatoy)

Aladdin Tarmashirin (Chigʻatoy) — Chigʻatoy ulusi hukmdori (1326 — 1334). Chigʻatoylar sulolasidan.

Tarmashirin, Alouddin Tarmashirin (? — 1334) — Movarounnahr sultoni (1326-34). Chigʻatoy xonlaridan oʻn toʻqizinchisi. T.

yoshligida buddaviycha Darmashila („dharma, yaʼni Budda qonuniga itoat etuvchi“) nomi bilan atalgan. Islomni qabul qilgach, Alouddin deb atala boshlagan. Islomni qabul qilgani, koʻchmanchilar anʼanalarini buzib, shaharda yashay boshlagani, bu saltanat sharqidagi (Yettisuv va Issiqkoʻl boʻyidagi) koʻchmanchi moʻgʻullarning noroziligiga va ularni qoʻzgʻolon koʻtarishiga sabab boʻlgan. Qoʻzgʻolonchilar T.ni oʻldirganlar, xonlar qarorgohi yana bir necha yilga Ili daryosi boʻylariga koʻchirilgan.

Tarmashirinning Hindistonga bostirib kirishi bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi.
Bosqinni Muhammad Tug‘loq hukmronligining boshiga qo‘ygan Ferishta Muhammad Tug‘loqni qo‘rqoq sifatida ko‘rsatadi.
Uning aytishicha, Tarmashirin katta qo‘shin bilan Hindistonga bostirib kirgan.
Sulton Muhammad dalada dushmanga dosh bera olmasligini ko‘rib, tinchlik so‘rab da’vo qila boshlaydi.
U mo'g'ul boshlig'ini yumshatish uchun oltin va zargarlik buyumlari bilan qimmatbaho sovg'alar yubordi, u nihoyat imperiyaning deyarli narxini olishga rozi bo'lib, Gujarat va Sind yo'li orqali o'z mamlakatiga qaytib, uni talon-taroj qilib, olib ketdi. aholisining ko'pchiligi.
Shuning uchun xon Dehlidan Gujarat tomon yo‘l oldi va Somnath va Suratni talon-taroj qildi va u yerdan o‘ljaga to‘la o‘z yurtiga eson-omon qaytib keldi.
Yahyo va Badauniyning yozishicha, bu bosqin 1328—29 yillarda sodir boʻlgan.
Tarmashirin ulkan qo'shin bilan Dehliga qarshi yurish qildi; u bir qancha qal'alarni egallab, Lahor, Samana va Indri aholisini Budaun chegaralarigacha qamab qo'ydi.
“Sirot-i-Firuz Shohi”ning anonim muallifi Sulton Firozshoh Tug‘loq tomonidan Topra Asoka ustunining (Minaro-i Zarin) ko‘chirilishini tasvirlar ekan, Tarmashirinni tilga oladi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, Tarmashirin ustun atrofida katta olov yoqib, ustunni bo‘lishga uringan, ammo ustun yorilib ketmaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Valyuta

right|frame|Har qanday valyutaning ramzi.

Valyuta (ital. valuta, lot. valere — qadrlanmoq, qiymat) — 1) mamlakatning pul birligi va uning turi (oltin, kumush, qogʻoz); 2) chet mamlakatlarning xalqaro muomalada qoʻllanuvchi pullari, shuningdek shu mamlakatlarning pul birligida ifodalangan va xalqaro hisobkitoblarda foydalaniladigan kredit va toʻlov hujjatlari (veksellar, cheklar, banknotlar va b.).

19-asrgacha koʻpchilik mamlakatlarda kumush V. yoki bimetalizm pul tizimi keig tarqalgan edi. 19-asrdan boshlab, avvalo Angliyada, soʻng b. mamlakatlarda oltin V. koʻllanila boshladi. 20-asrning 70-y.laridan boshlab, qogʻoz V., yaʼni oltin va kumushga almashtirilmaydigan banknot va qogʻoz pullar harakterlidir. Ular inflyatsiyaga uchrab turadi, qadrsizlanadi, natijada davlat tomonidan devalvatsiya tadbirlari oʻtkaziladi (qarang Valyuta kursi). Kursi barqaror V.lar qadri baland V.lar deyiladi. V.lar erkin almashtiriladigan (har qanday chet el valyutasiga cheklanmagan miqdorda almashtiriladi, har qanday mamlakatga erkin oʻtkaziladi), qisman almashtiriladigan (V. almashuvi u yoki bu egalar, u yoki bu V. harakatlari bilan chegaralanadi), almashtirilmaydigan (bir mamlakat doirasida amal qiladigan) turlarga boʻlinadi. Xalqaro toʻlov muomalasi erkin almashtiriladigan yoki Xalqaro valyuta fondi belgilagan kurs boʻyicha erkin almashtiriladigan V. bilan bajariladi. Xalqaro valyuta fondi AQSH dollari, Kanada dollari, Yevropa Ittifoqiga aʼzo mamlakatlar V.lari, Shveysariya franki, Shvesiya, Yaponiya va b. bir qator davlatlarning V.larini har qanday mamlakatlar V.siga erkin almashtiriladigan V.ga kiritadi.

Oʻzbekiston Respublikasi milliy V. birligi — soʻm 1994-yil 1 iyuldan muomalaga kiritilgan.

Eson Egamov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Valyuta atamasi quyidagilarga nisbatan qo'llanishi mumkin:
 Tovarlar qiymatini o'lchash uchun foydalaniladigan pul birligi; 
 Mamlakatda qabul qilingan pul birligi, xorijiy davlatlarning pul belgilari; 
 Muomala va to'lov ko'rinishidagi kredit vositasi (veksel, chek). 
 
xabar.cc.uz 

 

Turkum:Moliya
Al-Vakil

Al-Vakil oʻzbek hip hop guruhi boʻlgan. „Boʻm-boʻsh koʻchalar“, „Ajoyib Kun“, „Dam-dam“ (DJ Piligrim, New Angels bilan) kabi qoʻshiqlari hit boʻlgan.

 Ayblovlar 
Guruh aʼzolari Laylo oʻlimiga aloqador, degan mish-mishlar mavjud.Al - vakil gruppasiga, fakultet.ucoz.ru Bu mish-mishlar shuningdek guruh tarqalib ketishiga aynan shu qotillik sabab boʻlgan, deydi.

Ularni oʻzbek rap qirollari deyishadi. Ular Laylo ismli qoʻshiqchining qotili sifatida ayblangan. Arsen arman millatiga mansub, u qamoq muddatini oʻtagan va hozirda Moskvada Omar Axe nomi bilan ARS rap guruhi solisti. Danis tatar millatiga mansub, ular oʻlimga hukm etilgan, lekin hukm qayta koʻrib chiqilib ular qamoqda oʻtirib keyin ozodlikka chiqishgan. Hozir Danis Italiyada istiqomat qiladi. Muzaffar oʻzbek, u qamalmagan, lekin 2009-yil yurak xurujidan vafot etgan. Sudlanish vaqtida ular astral olam vakillari bilan muloqot qilshini daʼvo qilgan.
Temir xotin

„Temir xotin“ — Sharof Boshbekovning shu nomli asari boʻyicha, rejissor Isamat Ergashevning 1990-yilda suratga olingan kinofilmi. Film qishloq hayotidagi tashvishlarni yoritadi.https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/7930/annot/

 Syujeti 
Mexanizator Qoʻchqor aka oddiy qishloq hayoti kechiradi. Bir kuni uyga odatdagidek ichib kelib, toʻpolon qilganidan soʻng, uning xotini bolalarni koʻtarib, uydan ketadi („saboq“ boʻlsin, deya). Shu kuni Qoʻchqor akaning uyiga uning tanishi boʻlmish shaharlik muhandis-robotexnik Olimtoy keladi. Olimtoy shu qishloqqa paxta teruvchi ginoid-robotni olib kelib, sinov ishlarini boshlamoqchi boʻladi. Qoʻchqor akaga robot yoqib qoladi, unga „Alomat“ degan ism qoʻyadi. Hatto u bilan oila qurish uchun doʻsti Dasayevni olib kelib, unga nikoh oʻqittiradi. Bu orada Alomat qishloqlik odamlar hayotini tahlil qilib, zo‘riqishga uchraydi va yuqori kuchlanishli transformatorga ulanib, xudkushlik qiladi. Olimtoy buni Qoʻchqor akadan koʻradi, u robotni oʻta mushkul ishlar bilan qiynab yuborganini taʼkidlaydi. Qoʻchqor aka bu ayblovlarni rad etadi, Alomatga har oʻzbek ayoli qiladigan kundalik ishining yarmini ham yuklamaganini aytadi.

 Rollarda 

 Tasviriy guruh 
Tasviriy guruh 
Abbos Toʻlaganov, Bobur Rahmonov

 Saundtrek 
"Oq va qora", Farrux Zokirov va Yalla ansambli, Yulduz Usmonova.

 Texnik maʼlumotlar 
 „Oʻzbekfilm“ davlat aksiyadorlik kompaniyasi tomonidan suratga olingan.
 Badiiy film, rangli.
 

Turkum:1990-yil filmlari
Turkum:Oʻzbekiston filmlari
Mainz

Mainz (nem. Mainz , Pfalz Määnz / Meenz) – Reynland-Pfalz yerida joylashgan Germaniyadagi shahar. Aholi soni 221 ming nafarga yaqin. Germaniyaning 35-oʻrindagi eng katta shahri. Aholisi 2016-yilda 213528 kishi boʻlgan.

Mainz joylashuviga koʻra, yuqori Reyn tekisligi shimoliy tomonida, Reynning chap sohilida, Wiesbaden poytaxti Hessian roʻparasida joylashgan. Yumshoq iqlimi uchun Mainz Germaniyadagi muhim sharob saqlash markazlaridan hisoblanadi.

Mainzni miloddan avvalgi I asrda Rim generali Nero Claudius Drusus kashf etgan va uni Castrum Mogontiacum deb atagan. 459-yilda bu hududga franklar egalik qilgan. VIII asrda u Muqaddas Rim imperiyasi tasarrufiga kirgan. XII asrda Mainz Speyer, Worms shaharlari bilan birga yahudiylarning hayoti markazi boʻlgan beshtalik shaharlar tarkibiga kirgan. Ikkinchi jahon urushi davrida Mainz katta zararga uchragan. Shahar markazining atroflari deyarli yarmi 30 dan ortiq havo hujumiga uchrab vayron boʻlgan. Keyinchalik urushdan soʻng koʻplab binolar qayta tiklangan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Germaniya shaharlari