Al-Mustansir Billoh

Abu Tamim Maʼad al-Mustansir Billoh (1029-yil 2-iyul – 1094-yil 29-dekabr) 1036-yildan 1094-yilgacha hukmronlik qilgan sakkizinchi Fotimiy xalifasi„al-Mustanṣir“ Encyclopædia Britannica Retrieved 31 January 2015. Musulmon hukmdorlar orasida eng uzoq hukmronlik qilganlardan biri. Uning hukmronligi Fotimiylar xalifaligining soʻnggi davri edi. Dastlabki yillarda Anushtakin, al-Jarjaroiy va keyinchalik al-Yazuriy kabi malakali amaldorlar davlatni boshqarishda davom etdilar va al-Mustansir hukmronligining ilk yigirma yilligi taraqqiyot davri boʻldi. Ammo al-Yazuriyning oʻldirilishi ortidan saroyda turk hamda berberlar va sudanlik guruhlar oʻrtasida keskin toʻqnashuvlar boshlandi. Bu jarayon Misrdagi tabiiy ofatlar hamda Misrdan tashqaridagi Fotimiylar mulklarida markaziy hokimiyatning zaiflashgan paytga toʻgʻri keldi. Natijada, 1060-yillarda Fotimiylar davlati butunlay qulab tushish xavfiga yuz tutdi. 1073-yilda arman lashkarboshi Badr al-Jamoliy vazir etib tayinlangach, vaziyat barqarorlashdi. U xalifa al-Mustansir nomidan mamlakatni boshqara boshladi va amalda davlatning mutlaq hukmdoriga aylandi„MUSTANSIR BILLAH I (427-487/1036-1095), 18TH IMAM“. .

Xalifa al-Mustansir Billoh Ismoiliylar harakati ikkiga boʻlinib ketishidan oldingi soʻnggi imom edi. Bu boʻlinish uning katta oʻgʻli Nizor va kichik oʻgʻli al-Mustaʼliy oʻrtasidagi taxt uchun kurash oqibatida yuz berdi. Al-Mustaʼliy Badr al-Jamoliyning oʻgʻli va vorisi al-Afdal Shahanshoh tomonidan taxtga koʻtarildi. Nizorni qoʻllaganlar, asosan, Eron va Suriyada kuchli boʻlib, keyinchalik Nizoriylar yoʻnalishini tashkil qildilar. Al-Mustaʼliy tarafdorlari esa Mustaʼliylar yoʻnalishini shakllantirdi.

 Hayoti 
Al-Mustansir hijriy 420-yilning jumodissoni oyi 2-kunida (1029-yil 2-iyul)„MUSTANSIR BILLAH I (427-487/1036-1095), 18TH IMAM“. Qohirada Ali az-Zohir va nubiyalik qora tanli qul Rasad oilasida tugʻilganHolt, P. M., and M. W. Daly.. Atigi sakkiz oyligida otasi (xalifa)ning vorisi etib eʼlon qilindi. Uning toʻliq ismi Abu Tamim Maʼad, laqabi esa al-Mustansir billoh edi. 427-hijriy yilning shaʼbon oyi 15-kunida (milodiy 1036-yil 13-iyun) yetti yoshida Fotimiylar xalifaligi taxtiga oʻtirdi. Xalifalikning dastlabki yillarida davlat ishlari, asosan, onasi tomonidan boshqarilgan. Al-Mustansir 60 yil davomida hukmronlik qildi, bu esa, nafaqat, Misrda, balki boshqa islomiy davlatlarda ham eng uzoq davom etgan hukmronlik edi. Biroq bu davrda Fotimiylarning hokimiyati faqat Misr bilan cheklanib qoldi, chunki Levantda Saljuqiylarning istilolari, Sitsiliya va Maltada normanlarning yurishlari hamda arab qabilalarining Tunis va Tarobulus al-Gʻarbbdagi tartibsizliklari Fotimiylar hukmronligini zaiflashtirdi. Al-Mustansir koʻpincha zaif hukmdor sifatida tasvirlanadi. Uning saroyida amalda qudratli lashkarboshi va onasining yaqin kishilari hukmron edi. Bu esa saroydagi ichki nizolar va guruhbozlik sababli xazinaning boʻshab qolishiga olib kelgan.

Al-Mustansir Qohiradagi Ibn Tulun masjidi ustunlaridan birida maxsus mehrob qurdirgan. Mehrobning yuqori qismida uning ismi va Fotimiylar davrida, odatda, jamoat tomonidan oʻqiladigan shahodat kalimasi bitilgan boʻlib, „Ali-un-Valiulloh“ („Ali – Allohning valiysi“) jumlasi bilan yakunlangan.

 Al-Mustansirning saroyi 
Al-Mustansir davridagi daʼvatchi va vazirlar quyidagilar edi:

 Ali bin Ahmad Jarjaroiy, vazir (1045-yilda vafot etgan);
 Badr al-Jamoliy, vazir (1094-yilda vafot etgan);
 Al-Muʼayyad fi ad-Din ash-Sheroziy, 1059–1078-yillardagi bosh daʼvatchi.

Moulai Abadulloh va Sayid Nuruddin Misrga al-Mustansir Billohning huzuriga tashrif buyurgan ikki hind boʻlib, ular al-Muʼayyad fi ad-Din ash-Sheroziy qoʻl ostida ismoiliy eʼtiqodini qabul qilib, bu eʼtiqodni targʻib qilish uchun Hindistonga yoʻl olishgan 12.0 The Fatimid Daʼi Al-Mu’ayyad: His Life, by: Dr. Abbas Hamdani, University of Wisconsin, Milwaukee (U. S. A.): ...

 Meʼmorchilik 
thumb|Ibn Tulun masjidida al-Mustansir Billoh sharafiga qoʻyilgan mehrob yozuvlari "ali-un-valiulloh" iborasi bilan tugaydi, Qohira.
Al-Mustansir davrida qurilgan mashhur binolar:

 Bob al-Futuh
 Bob an-Nasr
 Bob Zuveyla
 Juyushiy masjidi

 Ochlik 
1065-yildan (457-hijriy) 1072-yilgacha (464-hijriy) boʻlgan davrda ocharchilik Misrdagi ahvolni juda yomonlashtirdi. Bu orada 1062 (hijriy 454) va 1067-yilda (hijriy 459) turk hamda sudanlik askarlar oʻrtasidagi nizolar ochiq urushga aylanib ketdi va natijada turklar gʻalaba qozondilar.

Xuddi shu davrda Quyi Misrdan kelgan koʻchmanchi berber qabilalari qishloq hududlarini talon-taroj qilib, Nil daryosining toʻgʻon va kanallarini vayron etish orqali ataylab ahvolni yanada ogʻirlashtirdilar. Maʼlumot berilishicha, al-Mustansirning otxonalarida ilgari boʻlgan oʻn minglab hayvonlardan, oxir-oqibat faqat uchta ozgʻin otgina qolgan. Yana qoʻshimcha maʼlumotlar faqat al-Mustansirning oʻzida yagona ot qolganini, saroy amaldorlari esa ulovsiz qolib, piyoda yurishga majbur boʻlishganini qayd etgan. Boshqa bir rivoyatlarda bir safar al-Mustansir koʻchaga chiqqanida uni kuzatib borayotgan soqchilar ochlikdan hushidan ketishganini aytilgan. Bunday falokatlar yuz bergan vaqtlarda mamlakatning ahvoli tobora yomonlashib bordi. Uzoq choʻzilgan ocharchilik ortidan esa muqarrar ravishda vabo boshlandi va natijada ayrim hududlar butunlay aholisiz qoldi.

 Avlodlari 
Tarixchi Paul E. Walker Salohuddin al-Ayyubiy tomonidan keltirilgan qamoqqa olingan Fotimiylar sulolasi aʼzolarining nasl-nasabiga oid maʼlumotlardan va zamonaviy hujjatlardan foydalangan holda al-Mustansirdan kamida oʻn yetti nafar oʻgʻil dunyoga kelganini taxmin qiladi. Unga koʻra, aynan al-Mustansirning uzoq hukmronligi davomida dunyoga kelgan farzandlarining koʻpligi uning vafotidan soʻng yuzaga kelgan taxt vorisligi inqirozining bosh omili boʻlgan.

 Galereya 

 Yana qarang 

 Muhammadning shajarasi
 Fotimiylar
 Ismoiliylik
 Ogʻaxon

 

 

 
 
 
 
 Hamdānī, Ḥusain F. al-, and Fatimid Khalifa al-Mustanṣir bi’llāh. „The Letters of Al-Mustanṣir Bi’llāh.“ Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London 7, no. 2 (1934): 307–24. http://www.jstor.org/stable/607507.

Turkum:1029-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-asr Fotimiy xalifalari
Turkum:Misr Ismoiliylari
Turkum:Fotimiy xalifalarning oʻgʻillari