Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Pul belgilari

Pul belgilari – pulning koʻrinish shakli, muomalada qatnashadigan pulning . Pulga xos umumiy belgilar: qiymat miqdorini koʻrsatuvchi raqamlar, davlat gerbi, individual seriya va uning soni, maxsus rasm, chizmalar, naqshlar; xususiy belgilar: qogʻoz tarkibi, hajmi, eni va boʻyi, boshqa pullardan farqlanadigan va takrorlanmaydigan belgilardan iborat. Oʻzbekistonda qogʻoz belgilar va mayda tangalar shaklida chiqariladi. Pul belgilari nominallari naqd hisob-kitoblarni, toʻlovlarni oqilona tashkil etishga imkoniyat beradigan darajada belgilanadi. Inflyasiya yuz berayotgan vaziyatlarda Pul belgilari yirik nominalda chiqariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pul birligi

Pul birligi, mamlakatning pul birligi — mamlakatda qonun yoʻli bilan joriy pul belgisi, mamlakat pul tizimining asosiy unsuri boʻlgan pul hisob kitobi birligi. Mas, Oʻzbekistonning Pul birligi — soʻm. AQShning Pul birligi — AQSH dollari, Buyuk Britaniya Pul birligi — funt sterling. Pul birligi mayda qismlarga boʻlinadi. Mas, 1 soʻm=100 tiyin, 1 rubl=100 kopeyka, 1 AQSH dollari=100 sent. 21-asr boshiga kelib jahon mamlakatlarining birontasida ham monometall pul muomalasi qolmadi. Shu sababli, asosiy Pul birligi kredit bank biletlari (banknotlar), shuningdek, davlat xazina biletlari va tanga pullardan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pul bozori

Pul bozori — moliya bozorining asosan qisqa muddatli (bir yilgacha) kredit operatsiyalari amalga oshiriladigan qismi. Pul bozoridagi operatsiyalar firmalarning aylanma kapitali hara-katiga, banklarning qisqa muddatli resurelariga xizmat koʻrsatadi. Ken g maʼnoda Pul bozori xususiy shaxslar, davlat, nobank davlat muassasalari pulga talab bilan va banklar pul taklifi bilan chiqadigan bozordir. Pul bozori vaqtincha yetishmayotgan aylanma vositalarni toʻldirish imkoniyatini beradi. Pul bozorining asosiy ishtirokchilari — Markaziy bank va tijorat banklari hisoblanadi. Keyingi yillarda bankdan tashqari moliya vositachilari (mas, AQShdagi P.b, hamkorlik fondlari) ham ishtirok etadi. Pul bozorida yuqori likvidlikka ega boʻlgan qimmatbaho qogʻozlar — xazina va tijorat veksellari, depozit sertifikatlari, bank akseptlari, qimmatli qogʻozlar, munitsipal veksellari va boshqa qatnashadi. Pul bozori iqtisodiyotni boshqarishning muhim obʼyektlaridan biridir. Pul bozori davlat harajatlarini kreditlash va byudjet taqchilligini qoplashning manbai sifatida kat-ta ahamiyatga ega. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari rivojlanishi bilan xalqaro Pul bozorilari paydo boʻldi (eng yiriklari Amerika Pul bozori, Yevropa Pul bozori).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pul kapitali

Pul kapitali — pul shaklidagi, pul mablagʻi koʻrinishidagi kapital. Pul kapitali (pul investitsiyalari, kapital qoʻyilmalar) hisobiga sotib olinadigan va unumli tovar kapitalini hosil qiladigan jismoniy kapitalni, ishlab chiqarish vositalarini barpo etishga xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pul massasi

Pul massasi — xoʻjalik aylanmasiga xizmat koʻrsatadigan va xususiy shaxslar, korxonalar va davlatga tegishli xarid va toʻlov vositalarining jami hajmi. Pul massasi muomaladagi va jami Pul massasigaboʻlinadi. Muomaladagi Pul massasi muayyan davrda, muayyan sanada harakatda, muomalada boʻlgan pul miqdorini, jami Pul massasi muomalaga chiqarilgan pullarning toʻliq miqdorini bildiradi. Unga naqd pullar, korxonalar va aholining banklarda hisob varaqlarda saqlanayotgan pul mablagʻlari, toʻlanishi shart boʻlgan pul majburiyatlari kiradi. Tovar ayirboshlash va toʻlov-hisobkitob munosabatlari shakllarining rivojlanishi bilan muomalada yurgan Pul massasining tarkibi va tuzilmasi jiddiy oʻzgarishlarga uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pul muomalasi

Pul muomalasi — pulning bajarilgan ish, koʻrsatilgan xizmatlar, sotib olingan tovarlar haqqini toʻlash, hisob-kitoblar va toʻlovlarni amalga oshirish, nafaqalar berish, qarzlarni qaytarish vositasi sifatida foydalanish jarayonidagi uzluksiz harakati. Pul muomalasi har bir mamlakat pul tizimi miqyosida amalga oshadi. Pul muomalasi naqd va naqd boʻlmagan muomalaga boʻlinadi. Naqd pul bankdan chiqqach, korxona, tashkilotlar kassasiga va aholi qoʻliga oʻtadi. Oldi-sotdi va toʻlov harakatlari bajarilgach, yana bankka qaytadi. Naqd boʻlmagan pul muomalasiga firma, korxona, tashkilotlarning bankdagi hisobida turgan pulning harakati kiradi va bunday muomala chek, kredit kartochkasi, veksel, obligatsiya, sertifikat va boshqa vositalar harakati shaklida olib boriladi. Pul muomalasi jarayonlariga ishtirok etadigan pullar 2 ga bo'linadi. 1-aktiv pullar,2-passiv pullar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pul tizimi

Pul tizimi — muamlakatning pul belgilari, pul birliklari, pul emissiyasi qoidalari va muomalasi shakllari, mamlakatda milliy qonunchilik bilan joriy etilgan pul munosabatlari. Tarixan Pul tizimining metall pul muomalasi va pul belgilari (qogʻoz pullar) muomalasi koʻrinishlari bor. Oʻz navbatida metall pul muomalasi tizimi bimetallizm va monometallizmga boʻlinadi. Oʻzbekiston Respublikasining hozirgi Pul tizimi 1995-yil 21 dekabrda qabul qilingan "Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida"gi qonunga muvo-fiq tashkil etilgan. Rasmiy pul birligi soʻm. Soʻmning chet el valyutalariga nisbatan kursini Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilaydi va matbuotda eʼlon qiladi. Oʻzbekiston hududida naqd pullar (banknotlar va tangalar) ʻva naqd boʻlmagan pullar (kredit muassasalarida hisobvaraqlardagi mablagʻlar koʻrinishida) amal qiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki naqd pullarni chiqarish, ularning Oʻzbekiston Respublikasi xudu-dida muomalada boʻlishini tashkil etish va muomaladan chiqarish boʻyicha mutlaq huquqlarga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pul fetishizmi

Pul fetishizmi (frans. Feticheisme, portugalcha fetico — tumor, moʻʼjiza) — pulni ilohiylashtirish, unda moʻʼjizaviy kuch bor deb karash, unga sigʻinish. Pulning tovarlik tabiatini, pul bilan tovar massasi oʻrtasidagi aloqalarni tushunmaslik, shuningdek, iqtisodiyotda va hayotda pulning ahamiyati va oʻrnini boʻrttirib koʻrsatish Pul fetishizmini paydo etadi. Pul fetishizmi juda yashovchan, ayniqsa, pulga deyarli hamma narsa sotiladigan va sotib olinadigan, pulga egalik jamiyatda katta iqtisodiy imkoniyatlar ochib beradigan, obroʻ-eʼtiborni oshiradigan jamiyatlarda bu narsa yaqqol koʻrinadi. Jamiyatda sogʻlom iqtisodiy munosabatlar va maʼnaviyatning yuksalishi bilan Pul fetishizmi yoʻqolib boradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pul emissiyasi

Pul emissiyasi (— chiqarish) — davlat tomonidan muomalaga jami turdagi pul belgilarni chiqarish. Pul emissiyasi pul belgilarini bosib chiqarish bilan birga muomaladagi nakd va nakd boʻlmagan pul massasining koʻpayishini ham bildi-radi. Pul emissiyasining asosiy shakllari kredit pullar — banknotlar va depozit-cheklar emissiyasi.

Baʼzi mamlakatlarda hukumat oʻz harajatlarini, byudjet taqchilligini qoplash maqsadida qoʻshimcha Pul emissiyasini amalga oshiradi, natijada inflyasiya kuchayadi. Koʻpgina mamlakatlarda Pul emissiyasi ni hukumat nomidan Markaziy bank amalga oshiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pula (Xorvatiya)

Pula — Xorvatiyadagi shahar, Istriya yarim orolda. Aholisi 62,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Adriatika dengizi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kemasozlik, kimyo, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Arxeologiya muzeyi tashkil etilgan. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 2-asrlarda qurilgan meʼmoriy obidalar (zafar arki, Avgust ibodatxonasi va boshqalar), shuningdek, 6—17-asr larga oid binolar sakdangan. Turizm markazlaridan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pulemyot

thumb|DShKM
thumb|Kalashnikov Pulemyoti
thumb|RPK-74
Pulemyot (rus. pulya — oʻq va metat — otish) — dushmanning yer, havo va suvdagi nishonlarini shikastlash uchun ishlatiladigan tezotar avtomatik qurol. Tuzilishi va vazifasiga koʻra: stanokli, koʻl, tank, zenit, aviatsiya va rota P.lari, stvolining diametri boʻyicha asosiy kalibrli (6,5 — 8,0 mm) va yirik kalibrli (12,7–15 mm) xillarga boʻlinadi. Stanokli P. 2000– 2800 m gacha masofadan yerdagi nishonlarni va 500 m gacha masofadan havodagi nishonlarni shikastlaydi. Stanokli P. minutiga 250 — 700 oʻq uzadi, ogʻirligi 40–41 kg. Bu P.dan otishda ikki kishi ishtirok etadi. Zenit P.i havodagi nishonlarni (500 m gacha masofada) otish uchun moʻljallangan. Bu P. yirik kalibrli boʻlib, tank, bronetransportyor, kema va boshqa ga oʻrnatiladi. Nishonni 1830–3500 m dan shikastlaydi. Tank P.i tankka oʻrnatila-di: dushmanga tank toʻpi bilan birga yoki alohida talafot yetkazish uchun moʻljallangan. Aviatsiya P.i, odatda, samolyot va vertolyotlarga oʻrnatila-di; dushman samolyotini, parashyutchilarini hamda yerdagi nishonlarni otish uchun qoʻllanadi. Qoʻl P. dushmanning jonli kuchlari va oʻt ochish vosi-talarini shikastlash uchun moʻljallangan; 1500–1830 m gacha masofadagi nishonni aniquradi. Qoʻl P.idan past uchuvchi samolyotlarga qarshi otishda ham foydalanish mumkin. Qoʻl P.ining jangovar oʻq uzish tezligi minutiga 150—600 oʻq, ogʻirligi 10 — 16,25 kg. Uni bir kishi ishlata oladi. Rota P.i 1000 m gacha masofadagi ochiq gruppa-viy va yolgʻiz nishonlarni shikastlash uchun qoʻllanadi. Jangovar otish tezligi minutiga 250 oʻq. P.lar magazinli va lentali turlarga boʻlinadi. P. bilan piyoda askarlar, tank, aviatsiya va boshqa harbiy boʻlinmalar qurollantiriladi. Birinchi P.ni amerika ixtirochisi X. S. Maksim 1883-yil ixtiro qilgan. Hozir koʻp mamlakatlarning qoʻshinlarida rus ixtirochilari V. A. Degtarev va M. T. Kalashnikov P.laridan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Otashli qurollar
Pulkovo rasadxonasi

Pulkovo rasadxonasi - Sankt-Peterburgdagi i. t. muassasasi; dengiz sathidan 75 m balandlikdagi Pulkovo qishlogʻida joylashgan. 1839-yil tashkil etilgan. 1840 yil ish boshlagan. Ikkinchi jahon urushida nemis fashist qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan, 1954-yil qayta tiklangan.

Pulkovo rasadxonasida 65 sm li refraktor, fotografik qutb trubasi, zenit-teleskop, 2 ta quyosh teleskopi, meridian teleskopi, koronograf, katta radioteleskop va boshqa asboblar ishlab turibdi. Unda astrometriya, astrofizika, radioastronomiya va boshqa sohalarga doir ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. Rasadxonada 10000 ga yaqin xira yulduzlar katalogi tuzilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Astronomik rasadxonalar
Turkum:Rossiyadagi tarix muzeylari
Pul-kredit siyosati

Pul-kredit siyosati – hukumatning pul muomalasi va kredit sohasida olib boradigan bosh yoʻli va mamlakat iqtisodiyoti barqarorligini va uning samarali faoliyatini taʼminlashga, pul tizimini lozim darajada mustahkam sak/gab turishga qaratilgan chora-tadbirlari. Pul-kredit siyosati davlat iqtisodiy siyosatining tarkibiy qismi boʻlib, odatda, uni Markaziy bank amalga oshiradi. Pul kredit siyosati orqali muomaladagi ortiqcha pul massasi qisqartiriladi yoki koʻpaytiriladi, inflyasiyann pasaytirish chora-tadbirlari koʻriladi. Markaziy bank Pul kredit siyosatini olib borishda pul bozoriga toʻgʻridan toʻgʻri oʻzining boshqaruv vakolatlari yordamida va pul emissiyasi orqali taʼsir oʻtkazishi mumkin.

Pul kredit siyosati bevosita va bilvosita vositalar orqali amalga oshiriladi. Bevosita vositalar – moliyaviy institutlardagi moliyaviy aktivlar narxlari (foiz stavkalari)ni yoki ular hajmini toʻgʻridantoʻgʻri boshqarish orqali olib boriladi. Markaziy bank tomonidan tijorat banklaridagi mavjud depozit kurinishidagi pullarni hamda ular tomonidan beriladigan kreditlar narxlari va hajmi nazorat qilinadi. Bilvosita vositalar – Markaziy bank tomonidan moliyaviy institutlar resurslarita bozor mexanizmlari (majburiy zaxiratalablari, ochiq bozordagi operatsiyalar, tijorat banklarini qayta moliyalash va Markaziy bankning hisob stavkasi, tijorat banklaridan depozitlarni qabul qilish va boshqalar) orqali iqtisodiyotdagi pul massasiga taʼsir etiladi.

Markaziy bank foydalanadigan vositalarning har biri foiz stavkalarining oʻsishiga, kreditlash va qarz olish hajmini kamaytirishga, lozim boʻlganda foiz stavkalarini oshirishga yoki, aksincha, tushirishga xizmat qiladi. Ochiq bozordagi operatsiyalar, majburiy eng kam zaxiralarning boʻlishi, hisobga olish siyosati, valyuta siyosati Pul kredit siyosatining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent,
 Valyuta siyosati
Pulmonologiya

Pulmonologiya (lot. pulmonis -oʻpka va ...logiya) — klinik tibbiyotning bir boʻlimi bo'lib, oʻpka, bronxlar va plevra kasalliklarini oʻrganadi. Ularni aniqlash, davolash va oldini olish usullarini ishlab chiqadi. P. nisbatan yangi soha boʻlganligi uchun 70-yillar oxirlaridan boshlab uni mukammal oʻrganishga kirishildi. Ilgari Oʻzbekistnnda "paxta yakka xokimligi" natijasida yuzaga kelgan ekologik oʻzgarishlar va koʻp miqdorda ishlatilgan pestitsidlar taʼsirida oʻpkaning surunkali nospetsifik kasalligi, ayniqsa, qishloq joylarida koʻpayib ketgan edi, shularni hisobga olib Toshkentda 1978-yil Toshkent vrachlar malakasini oshirish it-ti qoshida klinik P. kafedrasi tashkil etildi va Oʻzbekistonda pulmonoglar ilmiy maktabi va pulmonologiya xizmati yaratildi. Hozirgi Oʻzbekistonning shaharlari va viloyatlarida P. boʻlimlari tashkil qilingan.

1989-yil dan Sil ilmiy tadqiqot instituti Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot institutiga aylantirildi va u Oʻzbekistonda shu sohadagi yirik ilmiy markaz boʻlib qoldi. 1990-yilda Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot instituta qoshida Respublika pulmonologiya markazi tashkil qilindi. Bu markaz P. sohasidagi ilmiy tadqiqot va amaliy ishlarni koordinatsiya qilib boradi. Oʻzbekistonda Markaziy Osiyoda birinchi boʻlib nospetsifik oʻpka kasalliklari (bronxial astma, surunkali bronxit)ning epidemiologiyasi, funksional diagnostikasi, farmakoterapiyasi, immunologik va klinik allergologiyasi, uning genetik mexanizmlari, bioritmologik tashki liy sistemasi va patogenetik terapiya hamda meqnat qobiliyatini tiklashning ilmiy asoslari ishlab chiqildi. P.da turli tadqiqot usullari: rentgenologik (tomografiya, bronxografiya), en-doskopik (traxeobronxoskopiya), funksional diagnostika usullari va hokazo qoʻllanadi. Pulmonologiya Oʻzbekistondagi mavjud tibbiyot institutlari, vrachlar malakasini oshirish institutida P. kafedralari, shuningdek, klinik shifoxonalar tarkibida P. boʻlimlari faoliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekistonda P.ning rivojlanishida A.M. Ubaydullayev, D. X. Mahmudova, Sh. U. Ismoilov, M. A. Yakimova, B. S. Aripov va boshqa olimlarning xizmatlari katta.

Abdulla Ubaydullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pulpa

Pulpa — 1) tishning yumshoq toʻqimasi. Har bir tish oʻrtasidagi boʻshliqni toʻldirib turadi. Tishni qon bilan taʼminlaydigan kon tomirlari, limfa tomirlari va nerv tolalaridan tashkil topgan; P.da tishdagi qattiqtoʻqimalarning moddalar almashinuviga yordam beradigan hujayralar — odon-toblastlar bor. 2) taloqnsnt asosiy massasi; retikulyar toʻqimadan tuzil gan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Puls

Puls (lot. pulsus — turtki) — tomir urishi. Yurak qisqarishi natijasida qon tomirlarining ritmik tebranishi; kengayib, torayishi. Arterialvenoz va kapillyar P. tafovut etiladi. Odatda, bilak arteriyasi P.i eng katta amaliy ahamiyatga ega.

Sogʻlom kishilarda P.ning tezligi yurak qisqarishi tezligiga moye boʻlib, bir min.da 60—80 marta tomir urishiga teng . Yurakning bir min.da 90 mar-tadan ortiq qisqarishi taxikardiya, 60 martadan kam qisqarishi — bradikar-diya deb ataladi. Yurakning baʼzi kasalliklarida P. yurak qisqarishi tezligidan kam boʻlishi mumkin — P. defitsita. P. bolalarda kattalarga nisbatan ortiqroq, qiz bolalarda oʻgʻil bolalarga nisbatan birmuncha ortiqroq, tunda kunduziga nisbatan kamroq boʻladi.

Jismoniy mehnat qilganda, nervemotsional reaksiyalarda P. ortadi.

Normal holatda P. ritmik (bir tekis), yaʼni P. toʻlqinlari maʼlum vaqt oraligʻida sodir boʻladi. Yurak ritmining buzilishi aritmiya deb ataladi (qarang Yurak-tomir sistemasi), bunda P. toʻlqinlari bir xil vaqt oraligʻida notekis boʻladi. P.ning tarangligi ar-terial qon bosimiga bogʻliq, gipertoniyada goyatda kuchayadi, gipotoniya va yurak kasalliklarida boʻshashadi. P.ning toʻliq yoki toʻliq emasligi yurak qisqarishi kuchiga bogʻliq. P.ning boshqa oʻziga xos koʻpgina xususiyatlarini bilish vrachga bemorning ahvoli haqida maʼlumot beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pulsarlar

Pulsarlar ing. pulsars, Pulsating Sources of Radioemission (radionurlanishlarning pulyelanuvchi i) soʻzlarining qisqartmasidan — davriy radionurlanishlar tarqatib turuvchi kosmik obʼyektlar. P. nurlanishi 10 sm dan 10 m gacha kuzatiladi, uning maksimumi metrli radiodiapazonga toʻgʻri keladi. Birinchi P. 1967-yilda ingliz radioastronomlari tomonidan kashf etilgan. Hozirgi kungacha 100 dan ortiq P. topilgan. Bu P.ning pulsa-siyalanish davri 0,033 dan 3,75 sekundgacha boʻlgan oraliqda sodir boʻladi. P. davri asta-sekin ortadi. Davrning ikki marta ortishi uchun ketadigan vaqt million va bir necha oʻn million yil-ga, yaʼni P. yoshiga barobar vaqtga teng boʻladi. Masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik ichidagi P.ning davri 2400-yilda, "Yelkanlar" yulduz turkumida chaknagan oʻta yangi yulduz markazidagi P.niki 24 ming yilda ikki martagacha uzoklashadi. Bu P. eng yosh hisoblanadi va davri eng qisqa, chunki ular atrofida gaz qobigʻi kuzatiladi. Uzun davrli P. keksa sanaladi, ular atrofidagi gaz qobigʻi fazoga sochilib ketgan. Yosh P.da davrni sakrab kamayishi kuzatiladi.

P. nurlanishining alohida impuls lar tarzida kuzatilishi tez aylanayotgan va projektor singari yoʻnaltirilgan nurlanish sochayotgan yulduzlar boʻlsa kerak, degan xulosaga olib keladi. Ketmaket impulyelar oraligʻi yulduzning aylanish davriga teng. Kichik davr bilan aylanuvchi yulduzning oʻzi ham juda kichik (radiusi bir necha km) boʻlishi kerak. Bunday yulduz oʻta yangi yulduzning chaqnashi natijasida hosil boʻlgan neytron yulduz boʻlishi mumkin. P. orasida rentgen nurlanishi pulsatsiyalanuvchilari ham bor. Bunday P. rentgen P. deb ataladi va ular zich qoʻshaloq yulduz tizimiga kiruvchi neytron yudduzga qoʻshni yudduzdan oqib tushayotgan modda energiyasi hisobiga rentgen nurlanish sochadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bhumibol Adulyadej

Pumipon Adulyadet (Buyuk Rama IX) (Bhumibol Adulyadej) (Rama IX) (1927, AQShning Kembrij shahri - 2016, Bangkok) -Tailand davlat arbobi. Lozanna va Bangkok universitetlarida oʻqigan. 1946-yil 9-iyunda akasi, qirol Rama VIII (Anand Maxi-dol)ning vafotidan soʻng taxt egasi. 1950-yil 5 mayda Tailand Qirolligi qiroli Rama IX sifatida rasman taxtga oʻtirgan. 1987 y, unga Buyuk unvoni berilgan. Bir qancha xayriya jamgʻarmalari asoschisi, milliarderOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tailand monarxlari
Turkum:Milliarderlar
Turkum:Tailand milliarderlari
Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:2016-yilda vafot etganlar
Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Puna

Puna — Hindistondagi shahar, Ma-harashtra shtatida. Dekan yassitogʻligining shim.-gʻarbiy qismida, Mutha va Mula daryolarining qoʻshilish yerida joylashgan. Aholisi 3,1 mln. kishi (2001). Gʻarbiy Gat togʻining Borgxat dovonidan oʻtgan magistraldagi muhim transport yoʻllari tuguni. P. Mumbay bilan iqtisodiy jihatdan bogʻliq boʻlgan, tez oʻsib borayotgan savdosanoat markazi. Mashinasozlik, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, qogʻoz, kimyo, farmatsevtika sanoati korxonalari; universitet (1949) bor. M. qadimda, marathlar shahri boʻlgan. 17-asrda Marath sultonligi poytaxti. Meʼmoriy obidalaridan oʻrta asrlarda qurilgan Shanvar-Petx qalʼasi qoldiqlari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Puna
Turkum:Pune tumanidagi shaharlar va shaharchalar
Turkum:Maharashtra shaharlari
Turkum:Hindistonning sobiq poytaxt shaharlari
Turkum:Maharashtra
Turkum:Hindistonning metropolitan shaharlari
Turkum:Gʻarbiy Maharashtra
Turkum:Hindistondagi aqlli shaharlar
Puni urushlari

Puni urushlari - Oʻrta dengizga hukmronlik qilish uchun Rim va Karfagen oʻrtasidagi urushlar: 1 — Puni urushi (miloddan avvalgi 264—241), 2si (miloddan avvalgi 218—201), 3si (miloddan avvalgi 149—146). Eng yirik janglar: Mila yaqinida (260) va Egat o.larida (241) rimliklar dengiz jangida zafar qozonganlar; Tra-zimen koʻli sohilida (217) va Kanna (216)da karfagenliklar Gannibal boshchiligida gʻalaba qilganlar; Metavr (207), Zam jangida (202) — rimliklar Ssipion Katta rahbarligida gʻala-ba qozonganlar; 149—146 yillarda rimliklar Karfagen shahrini qamal qilib, uni zabt etganlar. Puni urushlari Rimning gʻalabasi bilan tugagan; Karfagen hududining bir qismi Rimning Afrika provin-siyasiga aylantirilgan, bir qismi esa Numidiyaga berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Punkt

Punkt (matbaada) — bosmaxona belgilari (harflar, raqamlar va boshqalar) oʻlchamlarini aniqlash uchun qoʻllanadigan birlik. Kvadratttt 1/48 ulushi (0,376 mm)ga teng. Shriftlarning kegli P. bilan belgilanadi. P. fransuz dyuymi (27,1 mm) ga asoslanadi. Shunda P.=0,376 mm. Ingliz oʻlchov tizimida ingliz dyuymi (25,4 m) dan foydalaniladi. Bunda P.=0,351 mm.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Punktuatsiya

Punktuatsiya (lotincha: “punctum” — nuqta; kichkina dogʻ) — 1) maʼlum bir til yozuvidagi tinish belgilari tizimi; 2) yozma matnni puntuatsion rasmiylashtirishni tartibga soluvchi, har bir tildan tarixan shakllangan qoidalar, meʼyorlar; 3) tinish belgilari tizimi qonuniyatlarini, shuningdek, tinish belgilarining qoʻllanish meʼyorlarini oʻrganadigan tilshunoslik boʻlimi.

Alifbodan tashqari boʻlgan grafik belgilar (tinish belgilari) tizimi boʻlib, grafika va orfografiya (imlo) bilan birgalikda yozma tilning asosiy vositalarini tashkil etadi. Punktuatsiyaning asosiy vazifasi yozma (bosma) matnni qismlarga ajratish, grafik jihatdan shakllantirishdir.

Muayyan milliy til grafikasi (yozuvi) 2 xil vositadan: harflar (alifbo) va tinish belgilari (punktuatsiya) tizimidan iborat. Punktuatsiya tarixi, punktuatsion tizimning paydo boʻlishi, tinish belgilarining soni turli tillarda turlicha namoyon boʻladi. Masalan, punktuatsion tizim hozirgi maʼno va koʻrinishda Gʻarbiy Yevropa tillari yozuvlarida 15–16-asrlarda, rus yozuvida 18-asrda, oʼzbek yozuvida esa 19-asrning 2-yarmida paydo boʻlgan. Yoki ingliz tili punktuatsion tizimida apostrof va defis ham tinish belgisi hisoblanib, ularning jami 12 ta boʻlsa, hozirgi oʻzbek punktuatsiyasi quyidagi 10 ta tinish belgisidan iborat: vergul, ikki nuqta, koʻp nuqta, nuqta, nuqtali vergul, soʻroq belgisi, tire, undov belgisi, qavs, qoʻshtirnoq. Punktuatsiyaning qoʻllanishida ham tillararo tafovut boʻlishi mumkin, Masalan, ispan tilida soʻroq va undov belgilari gapning boshida va oxirida qoʻyiladi.

Punktuatsiya tilning sintaktik qurilishi bilan uzviy bogʻliq boʻlib, yozma nutqni toʻgʻri, ifodali, aniq bayon qilishda, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini taʼminlashda muhim vositadir. Oʻz navbatida, muayyan tildagi punktuatsiya anʼanalarining mustahkamlanishi va takomillashuvida taniqli yozuvchilarning ijodi hamda tinish belgilarining qoʻllanish kridalarini belgilovchi va tartibga soluvchi tilshunoslar faoliyati katta ahamiyatga ega. Hozirgi oʻzbek punktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning oʻrganilishi Fitrat, Sobirjon Ibrohimov, H. Gʻoziyev, O. Usmon, Gʻanijon Abdurahmonov, K. Nazarov va boshqa tilshunoslarning nomi bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Punksiya

Punksiya (lot. punctio — sanchish) — davo yoki diagnostika maqsadida organizmdagi biror boʻshliq, tomir devo-ri, parenximatoz organ va boshqalarga shprits ignasi sanchish muolajasi. Diagnostik P. biror boʻshliq (mas, plevra)dagi suyuqlikni sitologik, biokimyo-viy, bakteriologik tekshirish, shuningdek, yirik tomirlar, orqa miya kanali va hokazo bosimini oʻlchash yoki boʻshliqqa biror modda yuborishda qoʻllanadi. Davo P.sidan koʻproq organizmdagi kasal aʼzodan patologik suyuklik yoki havoni chiqarib tashlash (mas, plevrit va boshqalarda) hamda dori yuborish va hokazoda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Purizm

Purizm (frans. purisme, lot. purus — sof, toza) — 1) adabiy tilni boshqa tillardan olingan oʻzlashtirmalar, neologizmlardan tozalash hamda adabiy tilga meʼyorlanmagan leksik va grammatik (xalqchil soʻzlashuv, sodda tilga oid, sheva va boshqalar) unsurlarni tabiiy ravishda kirib kelishidan saqlashga intilish. Milliy adabiy tillar shakllanishi davrida P. turli siyosiy va madaniy oqimlar bilan bogʻlanishi mumkin. 2) urfodatlar (feʼl-atvorlar)ning sofligi va jiddiyligiga (baʼzida yuzaki tarzda) intilish.

P.ga milliy adabiy tillar meʼyorlari shakllanish davri va adabiy tilning uslubiy tizimidagi oʻzgarishlar (leksikaga yangi unsurlarning oqib kelishi, ularning uslubiy jihatdan qay-ta taqsimlanishi) xos boʻlib, u koʻp hollarda ayrim siyosiy va madaniy oqimlar bilan bogʻliq (mas, Vengriya, Chexoslovakiya, Turkiya, Hindistonda adabiy tillarning vujudga kelishi). Puristlar milliy tilning oʻziga xosligini — uning hattoki oʻzlashtirilgan (chet tillardan olinib, allaqachon isteʼmolga kirgan zaruriy unsurlardan toʻla ozod boʻlishi bilan izoxlaganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Purizm (oqim)

Purizm — 1910-yillar oxiri — 20 yillarda fransuz rangtasvirida yuzaga kelgan oqim. Asoschilari A. Ozanfan va meʼmor Sh.E. Jannere (Le Korbyuzye). P. namoyandalari kubizmniig bezak tamoyillari hamda 1920-yillardagi avangard tarafdorlarining naturani buzib tasvirlashlariga qarshi chiqib, natura shakllarining qatʼiy va oʻziga xos tomonlarini hamda buyumlarning or-tiqcha unsurlardan xoli, toza boʻlgan tiniq holatini koʻrsatishga harakat qildilar. P. vakillari asarlarining harakterli tomoni buyumlarni yassi holda, ularning tashqi chegaralarini toza va tiniq egiluvchan chiziqlarda tasvirlashda koʻrinadi.

Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida P. belgilari ayrim rassomlarning asarlarida koʻzga tashlanadi (mas, Us t a Moʻminnint "Choyxonachi" asaridagi samovar, qumgʻon va boshqa tasviri, 1928).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Purkagichlar

Purkagichlar — oʻsimlik zararku-nandalari va kasalliklariga, begona oʻtlarga qarshi kurashishda, defoliatsiya va dezinfeksiya tadbirlarida kimyoviy moddalarni purkaydigan mashina yoki apparatlar. P. maxsus (tokzor, bogʻ, oʻrmonlar uchun moʻljallangan) va universal turlarga boʻlinadi. Traktor yura olmaydigan kichik maydonlarda yelkaga osib ishlatiladigan P. ham bor. Traktor P.i tirkama, oʻrnatma va yarim oʻrnatma boʻladi.

Purkash qurilmalarining turiga qarab, P. gidravlik, ventilyatorli va aerozol xillarga boʻlinadi. Gidravlik P.da suyuklik purkash uchliklariga bosim bilan uzatilib, mayda tomchilarga parchalanib purkaladi. Ventilyatorli P.da purkash uchliklaridan chikayotgan suyuklik ventilyatorning havo oqimi bilan aralashib purkaladi. Suyuklik, asosan, plunjerli, porshenli, uyurma va shesternyali nasoslar yordamida purkagich uchlariga haydaladi. Traktorga tirkab ishlatiladigan P., asosan, ikki-ta pnevmatik gʻildirakka oʻrnatilgan rama, suyuklik idishi, qorishtirgich, reduksion saqlagich klapani, filtr, uch plunjerli nasos, reduktor, ventilyator, harakatlantiruvchi mexanizm, soʻrish va haydash magistrallari, suyuklik purkalishini boshqarish tizi-mi, purkagich uchliklari va suyuklikni olish shlangidan iborat. Bu mashi-nadan, asosan, mevali daraxtlar, burdoy, sabzavot va texnika ekinlari kasalliklari hamda zararkunandalariga karshi dori purkashda foydalaniladi. Katta maydondagi oʻsimliklar maxsus purkash apparatlari oʻrnatilgan samolyotlar va vertolyotlar yordamida dorilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Purkash

Purkash — qishloq xoʻjaligi ekinlari hamda oʻrmonzorlarni zararkunanda, kasalliklar va begona oʻtlardan himoya qilishda maxsus purkagichlar bilan pestitsid eritmalarini sepish, shuning-dek, defoliatsiya va desikatsiya qilish usuli. P. uchun turli xil preparatlarning suv yoki boshqa erituvchilardagi emulsiya va suspenziyalaridan foydalaniladi. P. uchun olingan suyukliklar barqaror va yopishqoq boʻlishi, ishlov berilgan sathni bir tekisda hoʻllab tarqalishi kerak. Suyuq preparatlarning yopishqokligi va satxda ushlanib turish darajasini oshirish uchun ularga har xil moylar (quriydigan glitseridlar, kalsiy sulfati va boshqalar) qoʻshiladi. P. muddatlari zararkunanda va kasallik qoʻzgʻatuvchilarning biologik xususiyatlari hamda ob-havo sharoitiga qarab belgilanadi. P. changitishga nisbatan bir qator afzalliklarga ega: ishlov berilgan satxda preparatning bir tekisda taqsimlanishi va yopishib ushlanib turishini taʼminlaydi; ob-havo sharoitlariga kamroq bogʻliq boʻladi. Kuchli shamol paytida P. mumkin emas, preparat chetga uchib, muhitning ifloslanishiga sabab boʻladi; havo harorati 27° dan yuqori boʻlganda P. oʻsimliklarni kuyishga olib keladi. Shuning uchun P.ni erta bilan yoki kechki salqinda oʻtkazish tavsiya etiladi. Issiqiqlim sharoitida samolyotlar bilan kichik hajmli P.man qilinadi.

Sulton Alimuhamedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Purpura

Purpura (lotincha purpura — toʻq qizil rang), trombotsitope nik purpura, gemmoragik purpura — gemmorragik diatez guruhiga mansub kasallik. Odam va hayvonlarda koʻp uch-raydi. Qonda trombotsitlarning kamayishi va qon ivishining buzilishidan kelib chiqadi. P.da, asosan, teriga qon quyilib, shilliq pardalar qonaydi. Simptomatik (septik endokardit, splenomegaliya, leykoz) va doridan (analgetiklar, sulfanilamidlar) boʻladigan P. ajratiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Busan

thumb|right
Busan (Koreyacha talaffuzi: pusan) – Janubiy Koreyadagi shahar, mamlakatning janubiy-sharqiy qismida joylashgan hisoblanadi. Maʼmuriy jihatdan provinsiyaga tenglashtirilgan. Aholisi 3,5 million kishini tashkil etib, ushbu shahar aholisi boʻyicha Janubiy Koreyadagi Seuldan keyin ikkinchi eng koʻp aholiga ega shahar hisoblanadi. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Mamlakatning Koreya boʻgʻozi sohilidagi yirik porti (yiliga 30 million tonnadan ortiq yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Yirik sanoat markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, metallurgiya, elektrotexnika, kimyo va rezina, mashinasozlik (jumladan, kema va avtomobil dvigatellari ishlab chiqarish), harbiy, radiotexnika sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Yirik issiklik elektr stansiyasi va AES qurilgan. Baliq ovlanadi. Busan milod boshlarida Kaya qishlogʻi oʻrnida vujudga kelgan. 15-asrda shahar dengiz boʻyi qalʼasi sifatida Yaponiya-Koreya savdo aloqalarida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. 20-asrda Busan yirik sanoat shahriga aylandi.

 

 
All About Busan – The Official Korea Tourism Guide Site

 
Turkum:Janubiy Koreyaning port shaharlari va shaharchalari
Turkum:Janubiy Koreyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Turkum:Janubiy Koreyaning maxsus va metropolitan shaharlari
Pussen Nikola

PUSSEN (Poussin) Nikola (1594, iyun, Normandiya — 1665.19.11, Rim) — fransuz rassomi, 17-asr sanʼati klassitsizmining eng yirik namoyandasi. Qad. Dunyo sanʼati, shuningdek, Rafael, Titsian, manyerizm rassomlari, bolonya maktabi ustalari asarlarini oʻrgangan, perspektiva, shuningdek, anatomiya va matematika bilan shugʻullangan. 1612-yilda Parijga koʻchib oʻtgan, keyinroq 1624—40 va 1642-yildan Rimda ishlagan. P. tarixiy, mifologiya, madaniy va adabiy mavzularga bagʻishlangan asarlarida inson goʻzalligi, aqli va olijanobligini tarannum etdi: "Rinaldo va Armida" (1625—27), "Xochdan olish" (taxminan 1630), "Flora saltanati" (taxminan 1631—32), "Arkadlik choʻponlar" (taxminan 1650) va boshqa 40-yillar oxiridan tabiatni tasvirlashga eʼti-borni kuchaytirdi, manzara janrida ajoyib asarlar yaratdi ("Yil fasllari", 1660—64 va boshqalar), "Avtoportret" (1650)da inson shaʼni, vazminligi, mehnatiga ishonch mahorat bilan tasvirlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pustula

thumb|right|200px

Pustula (Lotincha: pustula — gʻudda), ichiga yiring toʻplangan pufakcha. Pustulaning terida yuza yoki chuqur joylashishiga qarab yuzaki (husnbuzar, follikulit, impetigo, sizlogʻich) hamda chuqur (ektima, ruliya) xillari farq qilinadi. Terining turli yiringli kasalliklari (piodermiya) kasallikning ikkinchi davrida uchraydi. Chuqur pustula bitganidan keyin oʻrni chandiq boʻlib qoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Putti

Putti (ital. putti — goʻdak) — kichik oʻgʻil bolalarni (baʼzan qanotli hodda) tasvirlash. Uygonish davri, shuningdek, 17—18-asrlar sanʼatida eng sevimli be-zak usuli. P. sanʼatda ilohiy ibtidoning qaror topishidan guvoxlik beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pufak kamera

Pufak kamera — ionlashgan zar-ralar izlarini qayd qiluvchi asbob. Dastlabki Pufak kamerani 1952-yilda D. Glezer ixtiro qilgan. Pufak kamera Vilson kamerasiga oʻxshab zarralarning tabiati va xossalarini aniklashga, ularning oʻzaro taʼsirlashuvi va parchalanishi toʻgʻrisida toʻliq maʼlumot olishga imkon beradi. Pufak kameraning ishlashi zarra trayektoriyasi yaqinida oʻta qizigan suyuqlikning qay-nab ketishi (mayda bugʻ pufakchalari hosil boʻlishi) hodisasiga asoslangan. Pufak kamerada membrana yoki porshen yordamida bosimni tez pasaytirib suyuklikning qaynab ketishiga erishiladi (rasmga q.). Ish suyukligi sifatida koʻpincha suyuq vodorod va deyteriydan (kriogen Pufak kamera) yoki proton, freon, propan-freon aralashmasidan (ogʻir suyuqlikli Pufak kamera) foydalaniladi. Qaynab ketgan suyuklik qisqagina vaqt mavjud boʻladi. Kamera oʻta sezgir holatga kelgan (suyukdik qay-nay boshlagan vaqt)da unga ionlashgan zarralar kiritiladi. Zarralarning izlari boʻylab pufakchalar zanjir hosil qilib koʻpaya boshlaydi. Pufakchalar 0,1— 0,3 mm oʻlchamga ega boʻlganda, kamera L manba bilan yoritiladi va izlar O va O2 obʼyektivlar yordamida suratga olinadi (stereorasmga olish deyiladi). Shundan soʻng kamerada bosim osha boshlaydi, pufakchalar yoʻqola boshlaydi va kamera yana ishlashga tayyor boʻladi. Pufak kamerada ish sikli 1 sekunddan qisqa vaqt davom etadi. Kuchli magnit maydonida Pufak kamera yordamida za-ryadlangan zarralar trayektoriyasining egrilik radiusi boʻyicha ularning im-pulsi aniqlanadi. Pufak kameradan koʻpincha za-ryadlangan zarralar tezlatkichila foydalaniladi. Bunda kamerada ish siklining boshlanishi unga zarralarning kirish vaqtiga moye tushishi kerak.

 Adabiyot 
 Aleksandrov Yu. A. i dr., Puzirkovie kameri, M., 1963.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pufakoyoqlilar

Pufakoyoqlilar (Physopoda), popukli qanotlilar (Thysanoptera), tripelar — hasharotlar turkumi. Uzunligi 0,5—2 (baʼzan 14) mm. Qanotlari ingichka, 2 juft, baʼzan boʻlmaydi. Qanotlarining qirrasi boʻylab mayda tuklardan iborat popuklari joylashgan. Ogʻiz organlari sanchib soʻruvchi. 2 mingdan ortiq turi bor. Oʻsimliklarning guli, bargi, mevasida, moxlar va daraxtlar poʻstlogʻida yashaydi. Oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi, baʼzi yirtqich. Murakkab metamorfoz (gipermetamorfoz) orqali rivojlanadi. Oʻsimlik toʻqimalari, gullari, barglari, qoʻltigʻiga tuxum qoʻyadi. Rivojlanishi 2—3 oy davom etadi. Bir qancha qishloq xoʻjaligi ekinlariga zarar yetkazadi; ayrim viruslar va zamburugʻ kasalliklarini oʻsimliklarga yuqtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Puflama musiqa cholgʻulari

thumb|Puflama musiqa cholgʻulari
Puflama musiqa cholgʻulari yoki aerofonlar — musiqa cholgʻu asboblari guruhi; tovush manbai vazifasini cholgʻuning trubkasidagi havo bajaradi. Tovush chiqarish usuliga qarab naysimon, tilchali va mundshtukli toifalarga, ishlab chiqarish materialiga qarab mis (valtorna, karnay kabi) va yogʻoch (nay, fleyta, goboy) puflama musiqa cholgʻular ga ajratiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Musiqa asboblari
Puflama sozlar musiqasi

Puflama sozlar musiqasi - puflab chalinadigan sozlar ijrosidagi musiqa. Puflama hamda urma musiqa chol-gʻularidan iborat orkestr (yoki ansambl), shuningdek yakka sozlar uchun moslangan musiqa namunalaridan iborat. Qadimdan turli marosim, rasmiy tadbir, harbiy mashq va yurish, millim bayramlarda ijro etilgan signal, oʻyinraqs, tantanavor va boshqa kuylardan tashkil topgan. Oʻrta Osiyoda surnay, karnay va nogʻora (yoki surnay — doyra va boshqalar) dan iborat ansambl ijrosidagi musika namunalari oʻzbek, tojik, uygʻur va boshqa xalklar merosidan keng oʻrin olgan. Yana q. Harbiy mussha, Surnay yoʻllari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Musiqa janrlari
Puflama sozlar orkestri

Puflama sozlar orkestri – puflama (yogʻoch, mis yoki faqat mis — banda) va urma cholgʻulardan iborat orkestr. Yevropada 17-asrda shakl topgan. Turli (jumladan, ochiq havo, yurish) sharoitlarga moslanganligi tufayli koʻpgina mamlakatlar armiyalari tarkibiga kirgan. Ijrochilar soniga qarab kichik (20), oʻrta (30) va katta (40—55, baʼzan 80—100 sozandadan iborat) Puflama sozlar orkestrio.lari ajratiladi. Katta Puflama sozlar orkestrio. fleyta, goboy, klarnet, saksofon va fagot , shuningdek, valtorna, truba, kornet, trombon, alt, tenor, bariton, baslar va turli urma cholgʻulardan tashkil topgan.

Oʻzbekistonda dastlab rus chor qoʻshinlari tarkibida, keyinchalik (1910-yillarda) Margʻilon, Andijon, Samarqand, Toshkent va boshqa shaharlarda havaskor (jumladan, milliy) sozan-dalardan iborat Puflama sozlar orkestrio. paydo boʻlgan. 1920-yillardan Oʻzbekiston Qurolli Kuchlari, shuningdek, madaniyat saroylari, oʻquv muassasalari tarkibida keng rivoj topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Puxtalik

Puxtalik, ishonchlilik — buyumning belgilangan xizmat muddati davomida ish qobiliyati (ish koʻrsatkichlari)ni muayyan chegarada saqlagan holda oʻz funksiyasini bajarish xossasi. Buyum sifatini belgilovchi koʻp xususiyatlar koʻrsatkichi vaqt oʻtishi bilan oʻzgara bo-radi. P. buyumning vazifasiga va ishlash sharoitiga qarab, buzilmaslik, mustahkamlik va chidamlilik xossalarini oʻz ichiga oluvchi umumiy xususiyatdir. P. buyumdan oʻz oʻrnida, kerak vaqtda va samarali foydalanishning texnik imkoniyatlarini taʼminlaydi. P. darajasi tayyorgarlik koeffitsiyenta, texnik foydalanish koeffitsiyenta, buzilmasdan ishlash ehtimolligi va boshqa koʻrsatkichlar bilan belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pushta

Pushta — ikki egat (joʻyak), ariq orasida ekinlarning bargnovdalari oʻsishi, palak otishi uchun boʻsh qoldiriladigan marzasimon joy, tuproqning qiyalab tekislangan sathi. Qishloq xoʻjaligi ekinlari ekishda P. marzaolgich yoki tirkama kultivatorlarda, kichik maydonlarda ketmon bilan olinadi. Ekin turi va qator oralari kengligiga koʻra, P. turli balandlikda (10 dan 40 sm gacha) va kenglikda (gʻoʻzada 60—90 sm, pomidorda 140—210 sm, qovun, qovoq kabi poliz ekinlarida 2–4 m gacha) boʻlishi mumkin. Dalaning P.li sathida tuproq harorati 1,0—3,0° yuqoriroq boʻladi, bu esa ekilgan urugʻlarning barvaqt va tekis undirib olishga yordam beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pushti kishmish

Pushti kishmish, Qizil kishmish, Pushti Yerevani, Vardagubi kishmish, Karshir kishmishi — oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Gʻarbiy Osiyoda yaratilgan. Oʻzbekistonga Armanistondan keltirilgan. Sharkay ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha kattalikda yoki yirik, yumaloq, 3—5 boʻlmali, och yashil tusda, silliq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, vazni 230—250 g, ayrimlari 1,0—1,5 kgkeladi, bandi qattiq, shakli silindrsimon (boʻyi 25, eni 15 sm), oʻrtachazich. Gʻujumi mayda (13x8 mm), yumaloq-oval, rangi pushti, baʼzan, toʻla pishganda qizil. Etdor, sershira, poʻsti yupqa. Tarkibida 24—27% qand, 5,2—6,4 g/l kombinata bor. Faol haro-rat yigʻindisi 3300° da 135—140 kunda pishadi. Hosildorligi 100—150 s/ga. Novdasi yaxshi yetiladi. Oidiumdan kam zararlanadi, sovuqqa chidami past. Asosan, yangiligida yeyiladi va mayiz qili-nadi. 1959-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uzum navlari
Pushtirang chirish

Pushtirang chirish, gʻoʻza koʻsaklarining pushtirang chirishi — Tricho-thecium roseum Link. zamburugʻlari qoʻzgʻatadigan kasallik. Eng koʻp tarqalgan kasalliklardan biri. Koʻsak yetilishining turli davrlarida uchraydi. Chanoqlarda sargʻish pushti rangdagi gʻuborli dogʻlar hosil boʻlib, baʼzan koʻsaklarni batamom qoplab oladi. Koʻsaklar butunlay ochilmay-di yoki kechroq kasallanganda ularning uch tomoni yoriladi. Zamburugʻ koʻsak ichiga ham kirib, tolani chiritadi va kukunsimon mod-daga aylantiradi. Pushtirang chirish bilan kasallangan koʻsaklar qurigandan soʻng toʻkiladi. Pushtirang chirish ning koʻplab rivojlanishiga ortiqcha sugʻorish natijasida vujudga keladigan namlik sabab boʻladi. Sovuq tushishi bilan koʻk koʻsaklarda Pushtirang chirish rivojlana boshlaydi.

Kurash choralari: gʻoʻzaga ishlov berishning agrotexnika qoidalariga rioya qilish; ularning yotib qolishiga yoʻl qoʻymaslik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pushtu tili

Pashtu tili, afgʻon tili, pashtu — eroniy tillarning sharqiy guruhiga mansub tillardan biri; Afgʻonistondagi ikki rasmiy tildan (dariy tili bilan birga) biri. Afgʻonistonning Qandahor, Jalolobod, Gʻazna, Xost, Farax viloyatlari va Kobul shahrida, Pokistonning Vaziriston, Balujiston va boshqa hududlarida, Peshovar shahrida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 25 mln. kishidan ortiq boʻlib, ularning uchdan ikki qismi Pokistonda yashaydi. Koʻp sonli hududiy va qabilaviy lahjalar asosan 2 guruhni tashkil etadi: sharqiy yoki peshovar-jalolobod lahjasi va gʻarbiy yoki qandahor lahjasi; shuningdek, janubiy lahja ham (Afgʻonistonning Paktiya viloyati) farqlanadi. Pashtu tilida undoshlar 30 ta; boshqa eroniy tillardan farqlanuvchi undosh tovushlarga ega; urgʻu dinamik xususiyatli, urgʻularning oʻzgaruvchanligiga qarab soʻzlarning maʼnolari farqlanadi; grammatik qurilishi uchun otlarning flektivligi kuchlidir.

Adabiy pashtu tili 2 lahjali asosga ega boʻlib, Afgʻonistonda oʻziga nisbatan qadimiyroq va boyroq yozma anʼanalarga ega boʻlgan dariy tili bilan yonma-yon qoʻllanish sharoitida rivojlanmoqda. Adabiy pashtu tili avval nisbatan kam meʼyorlangan va rasmiy hujjatlar doirasida, ijtimoiy-siyosiy amaliyotda kam qoʻllangan, lekin uning qoʻllanish doirasi tobora kengayib bormoqda: tilni meʼyorlashtirish choralari koʻrilmoqda, izohli va ikki tilli lugʻatlar, soʻz va grammatik shakllarni meʼyoriy qoʻllashga doir maxsus ishlar chop etilmoqda, terminologiya shakllantirilmoqda va boshqalar. Pashtu tili arab-fors yozuvidan unga pashtu tiliga xos boʻlgan tovushlarni ifodalovchi harflarni qoʻshish yoʻli bilan foydalanadi. Dastlabki yozma i XVI asrga taalluqli.

Turkum:Tillar

Turkum:Arab tili
Turkum:Fors tili
Pushtunlar

Pashtunlar, pashtular — 1) Afgʻonistondan tashqarida (asosan, Pokistonda) yashovchi afgʻonlarning etnik nomi (ilgarigi nomi — patanlar). Umumiy soni — 50 mln.ga yaqin (2011). Pashtu tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar, oz qismi shialar. Pashtunda qabila va xellarga (qabiladan kichik, to urugʻgacha boʻlgan birlik) boʻlinish saqlangan. Eng yirik qabilalar: Xaybar dovoni atrofida afridiylar, momandlar, orakzoylar; Peshovar shimolida yusufzoylar, janubi va gʻarbida bangashlar, xattaklar, soʻngra vazirlar; Shimoliy Balujistonda — kakarlar yashaydi va boshqa Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, yaylov chorvachiligi; bir qismi koʻchmanchilar. Pashtunlar boy folklorga ega, turli raqs va ashulalari mavjud. Pashtu tilida adabiyot rivojlanmoqda. Pashtun tarixi XX asrgacha afgʻonlar tarixi bilan uzviy bogʻliq; 2) afgʻonlar oʻzlarini Pashtun deb atashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Pokiston xalqlari
Turkum:Afgʻoniston xalqlari
Puebla

Puebla, Puebla-de-Saragosa — Meksikadagi shahar, Meksika togʻligining jan.da, oʻrtacha 2150 m balandlikda. Puebla shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,34 mln. kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Mamlakatning eng muhim toʻqimachilik (ip gazlama va jun) sanoati markazi. Koʻn-teri, sement, keramika, oziq-ovqat sanoati, metallsozlik korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligi rayoni (agava, shakarqamish, kunjut) markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. Un-tlar, mu-zeylar bor. Shaharga 1531-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 16—18-asrlarda qurilgan sobor, cherkov va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Puebla (shtat)

Puebla — Meksikadagi shtat. Maydoni 33,9 ming km². Aholisi 5,1 mln. kishi (2000), Maʼmuriy markazi — Puebla shahri Hududining katta qismini Meksika qoʻltigʻi va Balsas botigʻiga yoʻnalgan yon bagʻirlari egallagan. Togʻ yon bagʻirlari daryolar bilan chuqur oʻyilgan. Shtatda vulkanlar (jumladan, Meksikaning eng baland joyi — Orisaba vulkani, 5700 m) bor. Ikli-mi togʻ-tropik iqlim, oʻrtacha oylik temperaturalar 12—15° dan 17—20° gacha. Yillik yogʻin soyliklarda 500–600 mm dan shamolga roʻpara yon bagʻirlarda 2000–3000 mm gacha. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, kartoshka yetishtiriladi. Togʻ oldilarida kofe plantatsiyalari bor, tropik mevachilik rivojlangan. Jun uchun qoʻy boqiladi. Ip gazlama, oziq-ovqat, kimyo, avtomobilsozlik sanoati korxonalari mavjud. Turizm rivojlangan. Togʻiqlim kurortlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pueblo

Pueblo — indeys xalqlari guruhi (xopi, zuni, keres, tano). AQShning janubi-gʻarbida (Nyu-Meksiko va Arizona shtatlari) yashaydi. 32 ming kishi (1987). Yuta-atstek til oilasiga mansub tillarda soʻzlashadi, kereslarniki xokaltek tillariga yaqin. Pueblo nomi (ispancha — "qishloq") oʻziga xos qishloqlar — xom gʻishtdan yoki qumloqdan ishlangan, ichki maydoni (sahni) va yalang devori boʻlgan koʻp xonalik uyqalʼalar (pueblo) nomidan olingan. Bunday uyning (1 —3 ming kishini sigʻdirgan) qavatlari (5—6 gacha) terrasalar bilan balandga boʻy choʻzganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Puent-nuar

Puent-nuar - Kongo Respublikasidagi shahar. Aholisi 576,2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning Atlantika okeani sohilidagi eng muhim tashqi savdo porti (chetga marganets rudalari chiqariladi), portdan qisman Gabon, Chad va Markaziy Afrika Respublikasi ham foydalanadi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Taxta tilish va faner zavodlari, oziq-ovqat sanoati korxonalari, poyabzal fabrikasi, neftni qayta ishlash zavodlari, kema verfi bor. Issiklik elektr styasi qurilgan. Baliq ovlanadi. Shahar atrofida neft, kaliy tuzi konlari bor. Shahar 1883-yilda bunyod etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kongo Respublikasi
Puertorikanlar

Puertorikanlar - xalq. Puerto-Rikoning asosiy aholisi. 3,55 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). 2,22 mln. kishi AQSH da yashaydi. Asosan, kreollar, mulatlar va negrlar. Ispan tilining mahalliy lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Puerto-riko novi

Puerto-riko novi — Atlantika okeanidagi chuqur suv osti novi, Puerto-Riko o.laridan shim.da. Suv os-tidagi Antil tizmasining shim. yon bagʻirlari boʻylab 1070 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha kengligi 87 km. Eng chukur joyi 8742 m (Atlantika okeanida eng chuqur).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pxenyan

200px|rightPxenyan— Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) poytaxti. Tedongan daryosi boʻyida, 300 m balandlikda. Iqlimi mussonli moʻtadil iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —8,2°, iyulniki 24°. Yillik yogʻin 922 mm. Aholisi 2,6 mln. (1990-yillar oxiri). Alohida maʼmuriy birlik qilib ajratilgan.

Pxenyan – Koreyaning qadimiy shaharlaridan. 4-asrda shahar oʻrnida qalʼa boʻlgan. 427— 668-yillarda Koguryo davlatining poytaxti. 10—14-asrlarda Pxenyan Sogyon deb atalgan. 1905—1945-yillarda yaponlar qoʻl ostida boʻlgan. 1948-yil 9-sentyabrda Pxenyanda KXDR tuzilganligi eʼlon qilingan. 1950—1953-yillardagi urush vaqtida butunlay vayron boʻlgan. Urushdan keyin qayta tiklanib, zamonaviy shaharga aylangan.

Pxenyan mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Atrofidagi shaharlar bilan yirik sanoat rayonini tashkil qiladi. Qora va rangli metallurgiya, koʻp tarmoqli mashinasozlik, elektrotexnika, toʻqimachilik (KXDR da eng yirik kombinat), oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Poyabzal, farmatsevtika, chinni-fayans, yogʻochsozlik korxonalari ishlab turibdi. Issiqlik elektr stansiyasi, metropoliten qurilgan. Fanlar akademiyasi, universitet, teatrlar, konservatoriya, muzeylar, badiiy galereya bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan minora, qalʼa darvozalari, maqbaralar, pagodalar saqlangan, bogʻ koʻpOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pxenyan universiteti

Pxenyan universiteti, Kim Ir Sen nomidagi Pxenyan universiteti — KXDRdagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1946-yil tashkil etilgan. Universitetning bir nechta fakultetlari asosida 1948-yil Pxenyanda politexnika va tibbiyot institutlari, Sarivonda qishloq xoʻjaligi instituti tashkil etilgan. Tarix, falsafa, iqtisodiyot, huquq, filologiya, chet tillari va adabiyoti, geografiya, geologiya, fizika, matematika, kimyo, biologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 16 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:KXDRdagi universitetlar‎
Turkum:Pxenyan