Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tartar

Tartar — yunon mifologiyasida jahannam, Yer osti dunyosining eng tubi. Yer osmondan qanchalik uzoq masofada boʻlsa, Tartar yer yuzidan shunchalik uzoq chuqurlikda joylashgan. Zevs Aid va Poseydon tomondan mag'lubiyatga uchragan Titan Xronos qamalgan zindon. Tartar O'lim Mabudi Aid hukumdorlik qilgan yer osti olamida joylashgan.
 Yunon mifologiyasi 
Yunon mifologiyasida Tartar yer ostida dunyosida joylashgan.
 Maʼbud sifatida 
Yunon shoiri Hesiodning miloddan avvalgi VIII asr oxirlarida yaratilgan Theogony asarida Tartar Maʼbudlarning Chaos va Gaia (Yer)lardan keyingi va Erosdan oldingi uchinchi avlodligi aytib oʻtilgan. Gaiaga asoslanadigan boʻlsak, u maxluq Typhonning otasi hisoblanadiHesiod. Theogony 820–822; Tripp, s.v. Tartarus; Grimal, s.v. Tartarus.. Hyginusga koʻra Tartar Aether va Gaianing farzandi boʻlganHyginus, Fabulae Preface; Smith, s.v. Tartarus..
 Hudud sifatida 
Hesiod yana shuni atasdiqlaganki, bronza anvil jannatdan yerga qulashi uchun 9 kun vaqt ketgan. Yerdan Tartarga tushish uchun ham yana 9 kun kerak boʻlgan. Miloddan avvalgi VIII asrda yaratilgan Iliada dostonida, Zevs Tartarni osmon yerdan qancha yuqorida joylashgan boʻlsa, Aidning shuncha tubiga joylashtirgan. Mifshunos Apollodorus ham Tartarni „Aiddagi osmon yerdan qancha uzoqda joylashgan boʻlsa shuncha chuqurlikdagi zulmat joy“ deya tasvirlaganApollodorus.

Yunon mifologiyasiga koʻra, Aid qirolligi oʻliklar maskani boʻlib, Tartar unda yashaydiganlardan biri boʻlgan. Xronos Titanlar taxtiga kelganda, 3ta qadimiy bir koʻzli Sikloplarni va 100 qoʻlli Hecatonchireslarni Tartarga zindonband etgan va Campeni qoʻriqchi etib tayinlagan. Zevs Campeni oʻldirib, devlarni Titanlar bilan boʻlgan jang uchun ozod qiladi. Olimpiya xudolari gʻalaba qozonishadi. Xronos va boshqa Titanlar, jumladan, Prometey, Epimetey va ayol Titanlar, xususan, Metis va boshqalar Tartarga surgun qilinadiHesiod. Theogony, 868.
 Mahkumlar 
Asosan, Tartar Olimpiya xudolariga qarshi chiqqanlar uchun qamoq vazifasini bajargan. Tartar deyarli hamma mifologiyada xudolarga qarshi chiqqanlarga qamoqxona va jazo makoni boʻlgan hamda jazo noodatiy boʻlgan. Masalan:
 Qirol Sizif oʻz mehmon va sayohatchilarini oʻldirganligi sababli Tartarga mahkum etilgan.
 Qirol Tantal oʻz farzandi Pelopsni oʻldirib, qaynatib, undan xudolar uchun atalgan ziyofatga taom tayyorlagani uchun Tartarda qolgan umrini oʻtkazgan.
 Thessalyning qadimiy qabilalaridan biri boʻlgan Lapaiths qiroli Iksion qarindoshlar bilan bogʻliq ilk qotillik, yaʼni oʻz qaynotasini koʻmir va oʻtinli yotoqda yoqib yuborgani uchun mahkum etilgan.
 

Turkum:Mifologik qahramonlarturkum:mifologiya
Tartu

Tartu — Estoniyadagi shahar. Emayiga daryosining har ikkala sohilida, Tallindan 187 km jan.sharkda. Dare porti. Transport yoʻli va shosse yoʻllar tuguni. Aholisi 100,1 ming kishi (2000). T. 5-asr dan maʼlum, 1030-yil ida Yaroslav Mudriy qayta kurgan Yuryev kalʼasi sifatida tilga olinadi. 1224—1893-yillarda Derpt, 1893-yildan yana Yuryev, 1919-yildan T. deb atalgan. 1941-yil 24 iyuldan 1944-yil 25 avgustgacha T.ni nemis fashistlari egallab turgan. Urushdan keyingi yillarda shahar qayta qurildi. Sanoat ahamiyati jihatidan va madaniy markaz sifatida T. Estoniyaning Tallindan soʻng 2shahri. Asosiy sanoat korxonalari: priborsozlik zdi, "Voʻyt" qishloq xoʻjaligi. mashinalari zdi, temirbeton buyumlar zdi, sut va goʻsht ktlari, shuningdek, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, polifafiya sanoati korxonalari. T.da Tartu universiteti va Estoniya qishloq xoʻjaligi. akademiyasi, 5 muzey, musikali drama teatri bor. T.ning meʼmoriy qiyofasi 19—20-asrlarda vujudga kelgan. Koʻpchilik binolari klassik uslubda qurilgan (jumladan, Ratusha, 1789-yil). Gotika uslubida qurilgan ikki inshoot — Yaan cherkovi hamda PyotrPavel sobori saqlanib qolgan (ikkalasi ham 13—14-asrlar).
Tartu universiteti

Tartu universiteti - Estoniyadagi yirik va qad. oliy oʻquv yurti. Tarixi 1632-yil Tartuda tashkil etilgan va 1710-yilgacha faoliyat yuritgan Gustavian akademiyasidan boshlanadi. 1802-yil Derpt universiteti nomi bilan qayta ochilgan. 1893—1919-yillarda Yuryev universiteti deb nomlangan. 1919-yildan hozirgi nomda. 1918-yil Tartu universitetining Voronejga evakuatsiya qilingan boʻlimi negizida Voronej universiteti, 1946-yil universitet boʻlimlari asosida Estoniya Fanlar akademiyasi ning bir necha ilmiy tadqiqotlar instituta, 1951-yil Estoniya Qishloq xoʻjaligi akademiyasi tashkil topgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, tibbiyot, geografiya, tarix, filologiya, iqtisodiyot, huquq, pedagogika va boshqa ixtisosliklar, shuningdek teologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir nechta muammoli va soha laboratoriyalari, botanika bogʻi, muzeylari, kutubxonasi (3 mln.dan ortiq asar) mavjud. 7 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. "Ilmiy asarlar" nashr etadi.

Turkum:Estoniyadagi universitetlar
Tarxankut yarim oroli

Tarxankut yarim oroli - Qrim yarim orolning gʻarbiy chekkasi. Qora dengizga tutash. Yer yuzasi tekislik. Eng baland joyi — Tarxankut balandligi (179 m). Asosan, ohaktoshlardan tuzilgan. X,ar xil oʻtlar, shuvoqboshoqli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qiya jarliklarda butazorlar bor. Tarxankut yarim orolio.ning janubigʻarbida Tarxankut burni joylashgan.

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Qrim
Tarxun

Tarxun — Sugʻd podshosi (taxminan 700— 711 yillarda hukmronlik qilgan). 707 y. buxoroliklar va turgashlar bilan ittifoq boʻlib, Oʻrta Osiyoda arablarga qarshi kurashgan. 709—710 ylardaarablar bilan bitim tuzib, tovon toʻlagan, shu tufayli Sugʻd zodagonlari tomonidan taxtdan agʻdarilib, qatl etilgan.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:VIII asr
Tarqatish qutisi

Tarqatish qutisi (avtomobillarda) – koʻp oʻqli yoki toʻla yurutmali avtomobilning yetakchi gʻildiraklariga burovchi momentni uzatish uchun moʻljallangan uzel va detallardan tashkil topgan agregatdir. Agregat qismlari: karter, yetakchi val, oraliq val, yetaklanuvchi val va old koʻprik yuritmasi vali. Pogʻonalar soniga koʻra: bir, ikki va uch pogoʻnali mavjud. Yetakchi va yetaklanuvchi vallari joylashishiga koʻra bir oʻqda joylashgan va bir oʻqda joylashmagan. Vazifasiga qarab, Tarqatish qutisida yetakchi vallar va yetaklanuvchi vallar orasidagi uzatishlar sonin oshirish yoki kamaytirish mumkin. U avtomobilning yetakchi gʻildiraklaridagi tortish kuchini yanada oshirishga imkon beradi. Odatda tarqatish qutisi uzatmalar qutisi orqasiga oʻrnatiladi va unga kardanli val (taqsimlash vali) orqali ulanadi. Murakkabroq Tarqatish qutisida oʻqlararo differensial qoʻllanadi yoki blocklanadigan ham mavjud. U old va orqa koʻpriklarning vallariga har xil tezliklarda aylanishga imkon beradi. Bu esa burilishlarda old gʻildiraklarning sirpanishini bartaraf qiladi. Tarqatish qutisini qoʻshish va ajratish mexanizmining ishi uzatmalar qutusining richagi singari boshqariladi.
Tasbeh

Tasbih ( — xudoni maqtash, sharaflash) — duolar va ibodat soʻzlarini hisoblash uchun ishlatiladigan munchoq shodasi. Tasbeh ishlatish keng tarqalgan barcha dinlarda uchraydi, dindorlik va taqvodorlik belgisi hisoblanadi.

 
 

Turkum:Islom
Turkum:Zargarlik
Abel Tasman

Tasman Abel Yanszon (1603, Lutgegast, Groningen provinsiyasi — 1659, 10-oktabr, Jakarta) — gollandiyalik dengizchi sayyoh, Niderlandiyaning OstIndiya kompaniyasida xizmat qilgan. 1638—41 yillarda savdo kemasiga qoʻmondonlik qilib, Sharqiy Osiyo dengizlarida suzgan. Shimolda Yaponiyagacha suzib borib, Bonin orolini kashf qilishda (1639) qatnashgan. Okeaniya (1642—43) va Avstraliyani (1644) tadqiq qilgan ekspeditsiyalarga boshchilik qilgan. 

Tasman 1-ekspeditsiyaning maqsadi boʻlgan „nomaʼlum janubiy materik“ni izlash davomida Van Dimen Yerining janubiy va sharqiy sohillarini (1853-yilda orol uning nomiga qoʻyilgan), Yangi Zelandiyaning gʻarbiy sohili, TriKings va Tonga orollari, Fiji guruhidagi baʼzi orollarni topib xaritaga tushirgan. 

2-ekspeditsiya Karpentariya qoʻltigʻining janubiy va gʻarbiy sohillari, Avstraliyaning shimoli-gʻarbiy qismigacha yetib bordi. Ikkala ekspeditsiya Avstraliyaning alohida quruqlik ekanligini, taxmin qilingan janubiy materik bilan tutash emasligini tasdiqladi. Avstraliya bilan Yangi Zelandiya oraligʻidagi dengiz, orol, Yangi Zelandiyaning Janubiy orolidagi qoʻltiq, muzlik va boshqa geografik obʼyektlar Tasman nomi bilan atalgan.

Turkum:Sayyohlar
Tasmaniya

Tasmaniya — Avstraliyaning jan.sharqiy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Materikdan Base boʻgʻozi orqali ajralgan. Atrofidagi orollar bilan Avstraliyaning Tasmaniya shtatini tashkil etadi. Shtat maydoni 68,4 ming km². Aholisi 470 ming kishi (2000), asosan, inglizavstraliyaliklar. Maʼmuriy markazi — Xobart sh. Orol qirgʻoklari qoyali, tik. Markaziy qismi oʻrmonlar, baland boʻyli oʻtlar bilan qoplangan plato, eng baland joyi 1617 m (Ossa togi). Iqlimi shimolida subtropik, janubida moʻʼtadil nam iklim. Yiliga 600–2100 mm yogʻin yogʻadi. Daryolari sersuv va serostona. Tuproklari qoʻngʻir oʻrmon, togʻoʻtloqi sariq va qizil tuproq. Evkaliptli va igna bargli oʻrmonlar, oʻtloq va botqoqliklar bor. Hayvonot dunyosi Avstraliya zoogeografik oblastit mansub.thumb|TasmaniyaT. — mamlakatning sanoati rivojlangan shtatlaridan. Energiya koʻp talab etuvchi sanoat tarmoklari yetakchi oʻrinda. GES koʻp. Foydali qazilmalardan mis, temir, rux, qoʻrgʻoshin, qalay, oltin, mis, toshkoʻmir qazib olinadi. Yirik rangli metallurgiya korxonalari, sellyulozaqogʻoz, toʻqimachilik va oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Yogʻoch tayyorlanadi. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligida chorvachilik (koʻychilik, qoramol boqish) yetakchi oʻrinda. Dehqonchilikda, asosan, yemxashak ekinlari, donli ekinlardan bugʻdoy ekiladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi. Asosiy porti — Xobart.

Orol 1642-yildagi A. Tasman ekspeditsiyasidan keyin yevropaliklarga maʼlum boʻlgan. 1788-yilda Angliya mustamlakasi deb eʼlon qilingan. 1853-yilgacha VanDimen Yeri, oʻsha yildan T. deb atalgan. 1815-yilda T.ga oʻzinioʻzi boshqarish huquqi berilgan. 1901-yilda Avstraliya Ittifoqi tuzilgach, T. uning tarkibiga shtat boʻlib kirdi.
Tasmasimon chuvalchanglar

Tasmasimon chuvalchanglar, sestodlar (Cestoda) — yassi chuvalchanglar sinfi. Hayvonlar va odam ichagida, baʼzan boshqa organlarida parazitlik qiladi. Gavdasi tasmasimon (nomi shundan), uz. mm ning bir necha ulushidan 30 m gacha, bosh (skoleks), boʻyin va strobiladan iborat. Boshida yopishuv organlari (soʻrgʻichlar, ilmoqlar, xartumlar va boshqalar) joylashgan. Boʻyin qismi oʻsuvchi yosh boʻgʻim (proglotid)lardan iborat. Strobilasi, odatda, bir nechtadan oʻnlab, hatto yuzlab boʻgʻimlarga boʻlingan. Jinsiy organlari germafrodit, har bir boʻgʻimida bitta yoki bir juftdan boʻladi. Tanasi botib kirgan kipriksiz epiteliy bilan qoplangan. Ichagi boʻlmaydi, tanasining yuzasi orqali ichakdagi suyuq oziqni soʻrib oladi. Juda serpusht, ayrim bir yilda 600 mln.gacha tuxum qoʻyadi. Xoʻjayin almashtirib rivojlanadi. Tuxumlari ichida tashqi muxitda 6 ilmokli onkosfera lichinkalar rivojlanadi. Tuxumlar oraliq xoʻjayin ichagiga tushganida lichinkasi qon orkali turli organlarga borib, pufak (finna)ga aylanadi. Asosiy xoʻjayin finnali organ (goʻsht, jigar va boshqalar)ni yeb, parazitni yuktiradi. Asosiy xoʻjayin ichagida finnadan chiqqan lichinka ichak devoriga yopishgach, yangi boʻgʻimlar chiqarib oʻsadi. Ayrim Tasmasimon chuvalchanglar 2 oraliq xoʻjayinda rivojlanadi. 9—10 turkum, 3000 ga yaqin turi bor. Tibbiy nuqtai nazardan qoramol tasmasimon chuvalchangi, exinokokk, zanjirsimon tasmali chuvalchanglar, qoʻy miya qurti, serbar Tasmasimon chuvalchanglar, ligula va boshqa katta ahamiyatga ega.

Skoleks-bosh qismi, tasmasimon chuvalchanglar tanasining oldingi qismi,ularda fiksatsiya organlari joylashgan boʻlib,ular yordamida bu parazitlar xoʻjayin ichak devoriga yopishadi.
Tasmachisoy

Tasmachisoy (Tasmanchisoy, Oʻrtabuloq; yuqori va oʻrta oqimida Jizmonsoy) — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. 

 Joylashuvi 
Oqdaryoning irmogʻi. Uzunligi 38 km, havzasining maydoni 33 km². Oqtov tizmasining janubiy yon bagʻridagi buloqdan boshlanadi. Qoryomgʻir suvlari, qisman buloqlardan toʻyinadi. Tasmachisoy suvi sugʻorishga sarflanadi. Navandak qishlogʻidan quyiroqda soy har yili qurib qoladi. Murdash qishlogʻi yonida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi, 0,099 m³/sek, oqim moduli 3,0l/sek.km². Eng koʻp sutkalik suv sarfi martda, suv toshqini mart — aprelda kuzatiladi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Navoiy viloyati daryolari
Tasnif

Tasnif (arab. — saralash, tartibga solish), klassifikatsiya — ilm yoki inson faoliyatining biror sohasiga oid oʻzaro bir xil tushunchalar sistemasi. T. har bir fanga xos muhim mantiqiy amal boʻlib, uning vositasida shu fan doirasida toʻplangan bilimlar qatʼiy tartibga solinadi. Fanni oʻrganishda bunday T. qulaylik tugʻdiradi. T.da boʻlinuvchi va boʻluvchi tushunchalar oʻzining qatʼiy oʻrniga ega boʻladi. T. natijasida fanda muhim ahamiyat kasb etuvchi jadvallar, chizmalar, grafiklar, kodekslar vujudga keladi. Tabiiy va sunʼiy T.lar bir-biridan farq qiladi. Tabiiy T. obyektlarning muhim belgilariga asoslanadi (mas., kimyoviy elementlarning davriy sistemasi). U ilmiy tadqiqotning natijasi va muhim vositasi boʻlib, bilish jarayonida katta ahamiyatga ega. Sunʼiy T. asosida obyektlarning nomuhim belgilari yotadi va turli-tuman predmetlarni tartibga solish uchun xizmat qiladi (mas., kutubxonada kitoblarni alfavit boʻyicha joylashtirish). T.da mantiqdagi boʻlish qoidalariga qatʼiy rioya qilish lozim. T.lash davr oʻtishi bilan oʻrganilayotgan obyekt haqidagi bilimlarimizning rivojlanishiga moye ravishda takomillashtirilib, tuzatilib, rivojlantirilib boriladi. T.lash har bir tushunchaning tafakkur tizimidagi oʻrnini aniqlab beradi. T.lash natijasida hosil boʻlgan bilim predmetning asosiy xususiyatlari hamda ular oʻrtasidagi munosabatlarni aniqlashga imkon yaratadi va bu bilimlar tartibga solingan bilim hisoblanadi.

Bilimlarning kelib chiqishi, ilmlar tartibi, strukturasi va oʻzaro munosabatini oʻrganishda fanlar T.i muhim ahamiyatga ega boʻlib, bu masala bilan oʻtmishda koʻp olimlar, jumladan, Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, Francis Bacon, Dekart, Mil, Spenser, Immanuil Kant shugʻullangan.

 

Turkum:Fan
Taspar

Taspar (Xitoy ida Tobo xoqon, asli turkiy ismi Arslon) (?— 581) — Turk xoqonligi xoqonlaridan biri (572— 581). Bumin xoqonning oʻgʻli. 
thumb|Taspar xoqon davrida qurilgan Bugut yodgorligi, 585 yil
T. akasi Mugʻon xoqonning vafotidan soʻng taxtga chiqqan. T. davrida Turk xoqonligining kuch qudrati eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan. Davlat chegaralari gʻarbda Qora dengizdan sharqda Manjuriyagacha, shimolida Yenisey daryosidan janubida Amudaryogacha kengaygan. 

T. xoqon buddaviylik diniga homiylik qilgan va oʻzi ham shu dinni qabul qilgan. Buddaviylik rohibi Chinagupta oʻn yil (574—584) oʻzining dindoshlari bilan xoqon qarorgohida yashagan va targʻibot ishlarini olib borgan. Turk tiliga buddaviylikning baʼzi sutralari tarjima qilingan, xoqon qarorgohida esa bir nechta ibodatxona va monastirlar qurilgan. Uning davrida turk va sugd tillari davlat tili vazifasini oʻtagan. 

Tasparning vafotidan soʻng Turk xoqonligida oʻzaro urushjanjallar boshlanib ketgan va natijada, 603 yilda bu ulkan davlat 2 qismga Garbiy Turk xoqonligi va Sharqiy Turk xoqonligiga boʻlinib ketgan.

 Adabiyot 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Istoriya Vostoka, t.2, M., 1995.

 

Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:Ashina sulolasi
Tasqaralar

Tasqaralar — qarchigʻaylar oilasiga mansub qushlar kenja oilasi. Uz. 50 dan 120 sm gacha, vazni 1,5 dan 12 kg gacha. Boshi va boʻyni kalta parlar bilan qoplangan boʻlib, oʻlimtiklarni yeganida ifloslanmaydi (boltayutar va xurmo T.i bundan mustasno). Qanotlari uzun, keng va kuchli; oʻlimtik qidirib havoda qanot qoqmasdan parvoz qilishga moslashgan. Koʻpchilik yirik hayvonlar oʻlimtigi bilan oziqlanadi. Oyokdaridagi tirnoqlari qayrilmaganligi uchun oʻljasini tutib turishga moslashmagan. Faqat boltayutar oyoqlari oʻljani tutib tura oladi. Bolalariga oziqni jigʻildonida olib keladi. 9 urug, 14 turi bor. Jan. Yevropa, Afrika, Markaziy va Jan. Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 turi (qora Tasqaralar, oq boshli qumoy, qor qumoyi, boltayutar) uchraydi; baland togʻlarga uya quradi. Barcha Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Qushlar
Tatarlar

Tatarlar — xalq, Tataristonning asosiy aholisi (2,012,571 kishi, 2010-yil oʻrtalari). Rossiya Federatsiyasining Boshqirdiston, Mari Respublikasi, Mordoviya, Udmurtiston, Chuvashiston respublikalari, Nijniy Novgorod, Kirov, Penza va boshqa viloyatlarida ham yashaydi. Shuningdek, turkiy tilda soʻzlashuvchi Sibir (sibir tatarlari), Qrim (qrim tatarlari) va boshqa qavmlarni ham tatarlar deb atashadi. Umumiy soni — 7 mln. kishi. Rossiya Federatsiyasidagi umumiy soni (qrim tatarlaridan tashqari) 5,310,649 kishi (2010-yillar oʻrtalari). Tatar tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.

Birinchi marta "Tatar" etnonimi 6—9-asrlarda Baykal koʻlining janubi-sharqiy sohillarida yashovchi koʻchmanchi moʻgʻul qabilalari orasida uchragan. Moʻgʻullar istilosi davri (13-asr)da "Tatar" nomi Yevropaga maʼlum boʻlgan. Turkiy tilli qabilalarning Ural yoni va Volga boʻyiga kirib borishi mil. 3—4-asrlarga toʻgʻri kelib, gunshar va boshqa qabilalarning Sharqiy Yevropaga istilosi davri bilan bogʻliq. Tatarlar ugor-fin xalqlari bilan aralashib ketgan. 5— 7-asrlarda turkiy qabilalar Turk xoqonligi bosqini munosabati bilan Gʻarbiy Sibir, Volga boʻyi va Ural yoni mintaqalariga qayta kirib kelishgan. 7— 8-asrlarda Azov boʻyidan Volga boʻyiga bulgʻorlar kelib, turkiylar va mahalliy ugor-finlar bilan birga Volga-Kama Bulgʻoriyasi davlatini tuzganlar. 15— 16-asrlardagi davlatlar (Qozon, Astraxon, Qrim, Sibir va boshqa xonliklar) davrida tatarlarning alohida guruhlari — Oʻrta Volga boʻyi va Ural yoni (Qozon tatarlari, misharlar), Astraxon tatarlari, Sibir tatarlari, Qrim tatarlari va boshqa tatarlar shakllana boshlagan.

Turkum:Millatlar
Turkum:Rossiyadagi etnik guruhlar
Turkum:Ozarbayjondagi etnik guruhlar
Tatlar

Tatlar, totlar — Rossiya Federatsiyasidagi xalq. Asosan, Dogiston (12,9 ming kishi; jami 19,4 ming kishi, 1990y.lar oʻrtalari) va Ozarbayjon (10,2 ming kishi)da hamda Eronda yashaydilar. Tat tilida soʻzlashadi. Dindorlari —, sunniy va sia musulmonlar, xristian-monofisiylar. Dehqonchilik, bogʻdorchilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.

 

Turkum:Millatlar
Tatra togʻlari

thumb|250px|Tatra togʻlari - Polsha
Tatra togʻlari — Karpat togʻlaridagi eng baland togʻ massivi. Chexiya, Slovakiya va Polsha hududlarida joylashgan. Uzunligi 65 km, eng baland joyi 2655 m (GerloxovskiShtit togʻi). Granit, gneys va ohaktoshlardan tuzilgan. Tatra togʻlarida alp relyef shakllari, morenalar, kar koʻllari keng tarqalgan. Karst gʻorlari (Belanskaya, Anabastrova b.) uchraydi. Tatra togʻlari yon bagʻirlarida 1800 m balandlikkacha qoraqayin, oqqaragʻay, qaragʻay, tilogʻoch oʻrmonlari, undan balandda butazorlar, alp va subalp oʻtloqlari bor. Tatra milliy bogʻi, meteorologik rasadxona tashkil qilingan. Turizm rivojlangan. Kurort koʻp, qishki sport markazi.

Turkum:Togʻlar
Henry Taube

Henry Taube (1915.30.11, Saskatun, Kanada — 2005.16.11 Palo-Alto) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1959). Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1961). Stanford universitet professor (1962-yildan). Asosiy ilmiy ishlari elektronlar koʻchishi reaksiyalari tadqiqotiga oid. Ilk bor (1940-yil oxirlarida) suvdagi eritmada solvatlangan kation mavjudligini (3 valentli xrom ioni misolida) isbotlagan. Kompleks birikmalarning suvdagi eritmalari beqarorligi bilan ularning elektron tuzilishi orasidagi bogʻliqlikni aniklagan (1952). Molekulyar azot ruteniy kompleksining suvdagi eritmasi koordinatsiyasida bir molekula suvning oʻrnini egallashi mumkinligini isbot qilgan (1967). Nobel mukofoti laureati (1983)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:30-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-noyabrda vafot etganlar
Turkum:2005-yilda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Charles H. Townes

right|200px|thumb|Charles Hard Townes
Charles Townes (1915.28.7, Grinvill, Janubiy Karolina) — amerikalik fizik, kvant elektronika asoschilaridan biri. Grinvild (1931—37), Kaliforniya texnologiya instituti (1937—39) da oʻqigan. Kolumbiya universitetida (1948-yildan; 1950-yildan professor), Massachusets texnologiya institutida (1961—66 yildan professor) ishlagan. Kaliforniya universitetida fizika boʻlimi boshligʻi (1967-yildan). Asosiy ilmiy ishlari kvant elektronikaga oid. N.G.Basov va A.M.Proxorovdan mustaqil tarzda birinchi kvant generatori — mazerni yaratgan (1954). Amerikalik fizik A.Shavlov bilan birga optik kvant generatori — lazernm yaratish mumkinligini asoslab bergan (1958). Kvant elektronika va chizikli boʻlmagan optika usullarini astrofizikata qoʻllab, boshqalar bilan hamkorlikda kosmosdagi mazer effektini ochgan (1969). Nobel mukofoti laureati (1964; Nikolay Basov va Aleksandr Proxorov bilan hamkorlikda).Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Tausagʻiz

Tausagʻiz, togʻsaqich — qoqidoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Ildizi yoʻgʻon, sertarmoq. Poyasi koʻp shoxlanmagan, boʻyi 20—50 sm, barglari navbatlashib joylashgan, uchi sariq savatcha bilan tugaydi. Savatchasida 30—50 ta sariq, tilsimon, ikki jinsli gullari oʻrnashgan. Mevasi pistacha. T. Qozogʻistonda Qoratogʻ tizimining toshli va shagʻalli yon bagʻirlarida oʻsadi. Quruq ildizining 9—28% ini kauchuk tashkil etadi. Kauchukning sifati tropikda oʻsadigan geveya kauchugidan yuqori. T.dan 1948-yilgacha keng miqyosda kauchuk olish uchun foydalanilgan; sunʼiy kauchuk ishlab chiqarish. yoʻlga qoʻyilgandan keyin fakat ilmiy maqsadlarda ishlatila boshlandi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti xodimlari S.X. Chevrenidi va O. N. Bondarenko (1948) Fargʻona vodiysida yangi T. oʻsimligini topishib, unga Oʻzbekiston tausagʻizi deb nom berishgan.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Taut Bruno

TAUT (Taut) Bruno (1880.4.5, Kaliningrad — 1938.24.12, Ankara) — nemis meʼmori, nazariyotchi. Funksionalizm namoyandasi. "Ring" meʼmorlik gurugʻi rahbari. 1900-yil boshlarida Shtutgartda (T. Fisherda) oʻqigan. Moskva (1931—32), Yaponiya (1933), keyinchalik Turkiyada ishlagan. T. birinchilardan boʻlib qurilishda shisha va betonni qoʻllagan, oʻquv va turar joy majmualarini yangi turini ishlab chiqqan Kyolndagi "nemis Verkbundi" koʻrgazmasidagi "Shishali pavilon", 1914, saqlanmagan, Berlindagi Brits tumani turar joy majmuasi (1925—31) va boshqa. Meʼmorlikda ranglarni keng qoʻllashni targʻib qilgan.
Tautomeriya

Tautomeriya (yun. tautos xuddi oʻzi va meros — ulush, qism)— qaytar izomeriya hodisasi. Bu jarayonda ayni birikmaning 2 va bir necha izomeri bir-biriga aylanib turadi. Tautomeriya — dinamik izomeriya. Agar kimyoviy sistemada izomer — tautomer muvozanat qaror topgan boʻlsa, unda har qaysi izomerdan maʼlum va oʻzgarmas miqdor boʻladi. Bu sistemadagi ayrim izomerlar miqdori tashqi va ichki omillar (erituvchi, tra, eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasi va boshqalar)ga bogʻliq boʻladi. T., asosan, organik birikmalarda uchraydi. Unga koʻp hollarda molekuladagi vodorod hamda qoʻsh bogʻ oʻrnining oʻzgarishi sabab boʻladi. Tautomeriyani oʻrganishda kimyoviy va fizik usullar qoʻllanadi. Tautomeriya texnika va tirik organizmlar uchun muhim ahamiyatga ega. Koʻpgina kimyo texnologiya jarayonlari (ayniqsa, dori va boʻyoq moddalar sintezi) Tautomeriya hodisasi bilan chambarchas bogʻliq.
Tafakkur (jurnal)

"TAFAKKUR" — ijtimoiy-falsafiy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli-bezakli jurnal. 

1994-yildan Toshkentda nashr etiladi. Muassisi — Oʻzbekiston Respublikasi Maʼnaviyat va maʼrifat kengashi. 

Jurnalining asosiy vazifasi xalqimizning boy maʼnaviymadaniy merosi, sharqona va umuminsoniy qadriyatlar asosida mamlakat, millat kelajagini belgilaydigan ilgʻor gʻoyalarni yuzaga chiqarish, shuningdek, milliy qadriyatlarimiz va ulugʻ mutafakkirlarimiz merosidan xalqimizni baxramand qilish, islom dinidagi insonparvarlik gʻoyalarining yosh avlod qalbidan joy olishiga koʻmaklashishdan iborat. "Oliy mezonlar", "Millat va maʼnaviyat", "Tarix va taraqqiyot", "Xazina", "Sharqu Gʻarb falsafasi", "Taqdirdagi tadbirlar", "Yangi asr muammolari", "Nasr javohirlari" kabi ruknlar ostida koʻplab qiziqarli maqolalar, hikoya hamda novellalar eʼlon qilinadi.

"T." oʻziga xos mahorat maktabi hamdir. Taxririyatda Ozod Sharafiddinov, fizikamatematika fanlari doktori, professor Abdulla Aʼzam, Muhammad Yusuf, isteʼdodli shoir va jurnalistlardan Sirojiddin Sayyid, Murtazo Qarshiboyev kabi ijodkorlar mehnat qilgan. Oʻrtacha adadi 5—7 ming nusxa (2004). Bosh muharriri — Erkin Aʼzam.

 

Turkum:Jurnallar
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Tafsir

Tafsir (arabchadan — sharh, tushuntirish, ochib berish, izoh) — islom anʼanasiga asosan Qurʼon oyatlarini sharhlash, tushuntirib berish. Qurʼon oyatlarini tafsir qilish Muhammad sollallohu alayhi va sallam davrida vujudga kelib, bu ilm Muhammad sollallohu alayhi va sallamdan sahobalarga, sahobalardan tobeʼinlarga meros qoldi. Sahobalar va tobeʼinlar asrida Tafsir ogʻzaki rivoyat va nakl shaklida boʻlib, taʼlif qilib yozilmagan. Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Masʼud va boshqa mashhur tafsirchi boʻlganlar. Tafsirdan birinchi kitob yozgan shaxs Abdumalik ibn Jurayjdir (8-asr). Muhammad ibn Jarir Tabariy, Yahyo ibn Salom, Abu Bakr Nisoburiy va boshqa mufassirlar tafsir yozishda shuhrat topdilar. Tafsir qilishning rivojlanishi jarayonida Tafsirning turli uslublari (saxih hadislar va sahobalarning qavllari bilan tafsir qilish; oʻz fikri va ijtihodi bilan tafsir qilish; oyatning zoxiriy maʼnosiga qaramay, uning maxfiy ishoralari taqozosi bilan tafsir qilish) paydo boʻldi. Keyinchalik tafsirning yoʻnalishlari koʻpayib ketdi. Hozir dunyoda Qurʼoni karimga 1700 dan ortiq Tafsir yozilganligi maʼlum.

Oʻzbekiston hududidan chiqqan Abu Mansur Moturidiy mashhur tafsirchilardan hisoblanadi. U Qurʼon oyatlarini ahl assunna valjamoa nuqtai nazaridan tafsir qilgan. Abu Lays Samarqandiy, Zamaxshariy, Faxriddin Roziy, Maxmud Nasafiylar ham Tafsir yozishda mashhur boʻlganlar. Mustaqillik yillarida mamlakatimizda Qurʼoni karimni oʻzbek tiliga tarjima va Tafsir qilish imkoniyati tugʻildi. Bu sohada shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, shayx Abdulaziz Mansur, Alouddin Mansur kabi ulamolarni misol qilib keltirish joiz. 
 

 

Turkum:Tafsir
William Howard Taft

William Howard Taft (1857.15.9 — 1930.8.3) — AQSH davlat arbobi. Yell kolleji (1874—78) va Sinsinnatidagi yuridik maktabda (1878—80) oʻqigan. Advokat, sudya boʻlgan. 1901—04 yillarda Filippin o.lari gubernatori. 1904—08 ylarda T. Ruzvelt hukumatida harbiy vazir. 1909—13 yillarda respublikachilar partiyasidan saylangan AQSH prezidenti. T. hukumati Lotin Amerikasi davlatlarini AQShga karam ettirish yoʻlini tutgan. 1912-yildagi prezident saylovida magʻlubiyatga uchragan. Birinchi jahon urushi yillarida (1914—18) mehnat masalalari boʻyicha Milliy harbiy boshqarma rahbari. 1921-yildan AQSH Oliy sudi raisi. Shtatlar huquqini himoya qilish bahonasida sanoatda bolalar mehnatidan foydalanishni cheklashga qarshi boʻlganOʻzME.

 

 

Turkum:1857-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:1930-yilda vafot etganlar
Turkum:8-martda vafot etganlar
Turkum:AQSh prezidentlari
Turkum:Amerikalik siyosatchilar
Taftazoniy

Taftazoniy (toʻliq ismi Muhammad ibn Umar Saʼdiddin atTaftazoniy) (1322, Niso yaqinidagi Taftazon qishlogʻi — 1392.12.8, Samarqand) — qomusiy olim. T. qariyb 30-yil (1340-yildan 1372-yilgacha) davomida Hirot va Movarounnahrning turli shaharlaridagi madrasalarda falsafa va mantiqdan dars bergan. Soʻngra Temur daʼvatiga binoan Samarqandga kelib, saroyda xizmat qilgan va umrining oxirigacha shu saroyda yashab ijod bilan shugʻullangan. T.ning nazariy merosi oʻrta asrlar fanining barcha sohalarini oʻz ichiga olgan boʻlib, Qurʼon tafsiridan boshqa asarlari arab tilida yozilgan. Buasarlardan 14—16-asrning 2yarmigacha Movarounnahr va uning atrofidagi madrasalarda oʻquv qoʻllanmasi sifatida foydalanilgan. Mantiq, huquq, matematika, astronomiyaga doir asarlar yozgan. Bizgacha "Sharh alaqoid" (Abu Hafs Nasafiyning "Aqoid anNasafiy" asariga sharh) "Tahzib almantiq valkalom" ("Mantiq va kalomga sayqal berish"), "asSaʼdiya" (13-asr oxiri va 14-asr 1yarmida yashagan Kotibiyning mantiqqa oid "ashShamsiya" risolasiga yozilgan sharh), "almutavval" (Nutq sanʼatiga oid "Keng talqin"), "Muxtasar almaoniy" (ritorikaga oid "Qisqacha maʼnolar"), "alIrshod alhodiy" (arab tili grammatikasiga oid "Yoʻl boshlovchi rahbar"), "Maqosid attolibin" (falsafa va kalomga oid "Tolibi ilmlarning maqsadlari"), "Risola fi zavoye almusallas" ("Uchburchakning burchaklari haqida risola") kabi asarlari yetib kelgan. T. oʻzidan oddin oʻtgan mutafakkirlarning asarlariga turli sharhlar yozgan. Jumladan Naysaburiyning "Arifmetika haqida quyoshiy risola" asariga 2ta sharh yozgan: birinchisi — "Quyosh risola" (1389), ikkinchisi — "Uchburchak burchaklari haqida risola" boʻlib, birinchisining geometrik qismini sharhlaydi.

 Adabiyot 
 Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001.

Sevara Saburova.

 

Turkum:Madrasalarda mudarrislik qilganlar
Taftish

Taftish — 1) boʻlib oʻtgan ish, hodisa va boshqa yuzasidan yoki haqiqiy ahvolni aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan tekshiruv; 2) korxona, kompaniya, tashkilot, muassasalar moliyaxoʻjalik faoliyatini, mansabdor shaxslarning xizmat faoliyatini, hujjatlar, byudjet muassasalarida byudjetdan ajratilgan mablagʻlarning maqsadli sarflanishi; buxgalteriya yozuvlarining toʻgʻri yuritilishini tekshirish; nazorat qilish omillaridan biri. Taftishning umumiy tartibi va vazifalari hukumat qarorlari va tegishli nazorat idoralarining qoʻllanmalarida, kompaniya, firma ustavlarida belgilab koʻyiladi. Qonunlar, nizomlar, yoʻriqnomalarga rioya qilinishi, hujjatlarning toʻgʻriligi va ularda haqiqiy ahvol obyektiv aks ettirilgani, qoidabuzarliklar, soliklarning toʻgʻri toʻlanganligi, hujjatlar boʻyicha qayd etilgan tovarmoddiy boyliklarning mavjudligi taftish qilinadi. Rejalashtirilgan ishlarning bajarilishini tekshirish; xoʻjalik operatsiyalarining qonunga muvofikligi, moliya va smeta intizomiga rioya qilinishini tekshirish; davlat yoki xoʻjalik mulkining himoya qilinishini nazorat qilish, buxgalteriya hisobining toʻgʻriligi va buxgalteriya yozuvlarining sifatli rasmiylashtirilishini tekshirish muhim ahamiyatga ega. Vakolatli davlat organlari, maxsus audit firmalari (qarang Auditorlik xizmati), aksiyadorlik jamiyatlarining taftish komissiya (qoʻmita)lari tomonidan oʻtkaziladi. Taftishning tezkor (muntazam, davriy oʻtkaziladigan), yalpi (kompleks, har tomonlama), rejali va boshqa bor. Oʻzbekiston Respublikasining 1998-yil 24 dekabrda qabul qilingan. "Xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish toʻgʻrisida" qonunida taftish oʻtkazishning tartibi va huquqiy asoslari belgilab berilgan.

Nurmuhammad Jo'rayev
Taxallus

Taxallus (arabcha: تخلّص — o‘zini-o‘zi qutqarish, ozod qilish; xalos boʻlish) — biror ijodkor (shoir, yozuvchi, rassom, olim va shu kabi) yoki siyosiy arbobning ijtimoiy faoliyati jarayonida o‘zi tanlab olgan, asosiy ismi bilan birga yoki uning o‘rnida qo‘llanadigan boshqa, to‘qima ikkinchi nomi. 

 Kelib chiqishi 
Har bir muallif taxallusini muayyan maqsadlarni koʻzda tutgan holda qoʻllaydi. Masalan, omma oʻrtasida oʻz ijodini taʼkidlab koʻrsatish, oʻz ism-familiyasidan qoniqmaslik, muayyan xavf-xatar, taxdiddan qochish, yashirinish va boshqalar.

Sharq sanʼati va adabiyoti namoyandalari, katta olimlari oʻzlariga turli narsalarga, sifat va xususiyatlarga ishora tarzida (Ulugʻbek — Muhammad Taragʻay, Navoiy, Lutfiy, Bobur, Mujrim Obid, Munis, Zavqiy), mashgʻuloti, kasbiga nisbatan (Gulxaniy, Charxiy), tugʻilgan yoki yashagan joyiga nisbatan (Buxoriy, Qoshgʻariy, Margʻinoniy, Nasafiy, Taroziy, Xorazmiy, Xoʻjandiy, Chustiy, Shoshiy, Yugnakiy, Yassaviy), yashash tarzi yoki qismatiga ishora sifatida (Gadoiy, Gʻaribiy, Uzlat, Muqimiy, Furqat) va boshqa omillarga karab taxallus olganlar yoki tanlaganlar.

Sharqda ham, gʻarbda ham koʻpchilik ijodkorlar faqat taxallusi bilan mashhur boʻlishgan. Masalan, Beruniy — Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad, Navoiy — Gʻiyosiddin oʻgʻli Alisher, Muqimiy — Muhammad Aminxoʻja oʻgʻli, Oybek — Muso Toshmuhammad oʻgʻli, Yashin — Komil Nuʼmonov, Chustiy — Nabixon Xoʻjayev; Stendal — Anri Mari Beyl, Jorj Sand — Avrora Dyupen va boshqa baʼzi shoirlar birdan ortiq taxallus bilan (Navoiy — Foniy; Mujrim — Obid; Nodir — Uzlat — Mahjur; Nodira — Maknuna — Komila kabi), baʼzan bir necha shoir bir taxallus bilan ("Navoiy" taxallusli 10 ga yaqin shoir boʻlgan) ijod qilganlar.

Sharq mumtoz adabiyotining deyarli barcha namoyandalari, koʻpchilik olimlar va baʼzi siyosiy arboblar maʼlum taxallusga ega boʻlishgan. Taxallus qoʻllashning adabiyotshunoslikda ahamiyati katta: bayoz, devon, majmua kabi qoʻlyozma matnlarida qoʻllangan taxallus tufayli tegishli asarlarning mualliflari aniqlangan.

Navoiy taxallusning shu maʼnodagi ahamiyatini "Lison ut-tayr" asarida quyidagicha izohlaydi:Sahna debosiyu nazm inshosidur,

 Kim taxallus nozimi tam’osidur.

 Bu kim oni birla topti imtiyoz

 Ne varaqkim, nazm qildi avin roz.

 Kim bu Saʼdiy yo Nizomiyning durur,

Yo bu Xusravning, bu Jomiyning durur.
Hozirgi kunda taxallusning shoir yoki yozuvchi oʻz ismi va familiyasini qoʻshimchasiz qoʻllagan koʻrinishi uchraydi: Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Izzat Sulton, Jamol Kamol, Usmon Azim va boshqa.
Taxiatosh

Taxiatosh — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar. 1953-yil Bosh Turkman kanali quruvchilari ishchi posyolkasi sifatida vujudga kelgan. Amudaryoning chap sohilida, muhim transport yoʻllari yoqasida joylashgan. Aholisi 50,9 ming kishi (2004) Shaharda 14ta millat vakillari yashaydi. Transport yoʻli stansiyasi. Nukusdan 17 km uzoqlikda. Shaharning shim. va jan. qismlarida qad. sugʻorish kanallarining oʻzanlari saqlangan.

T. Qoraqalpogʻistonning energetika va sanoat markazi. Taxiatosh IESi Qoraqalpog'iston Respublikasi va Xorazim viloyatini elektr energiyasi bilan ta'minlaydi. Shahar issiqlik elektr styasi Oʻrta Osiyo elektr sistemasiga tutashtirilgan.

"Taxiatoshdon" aksiyadorlik jamiyati, maxsus yoʻlkoʻprik boshqarmasi, "Rosenergo" qoʻshma korxonasi, "Qusshishq" parrandachilik korxonasi, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

T.da 22 umumiy taʼlim maktabi (10354 oʻquvchi), bolalar musiqa maktabi, 3 kasbhunar kolleji (transport, qurilish va iqtisodiyot kollejlari, 2974 oʻquvchi), markaziy kutubxona va uning 8 ta filiali, 4 klub muassasasi, madaniyat va istirohat bogʻi faoliyat koʻrsatadi. 2 kasalxona (220 oʻrin), kattalar va bolalar poliklinikalari, ayollar konsultatsiyasi, ruhiy kasalliklar dispanseri, Urush va mehnat faxriylari va "Aydoʻn jol" sanatoriylari mavjud. "Xalmq dauisiʻ" (qoraqalpoq tilida) gaz. chiqariladi. T. maxsus yoʻlkoʻprik boshqarmasi "Buxoro—Nukus—Qoʻngʻirot— Beynov" avtomagistralining Ustyurtdagi (Qoʻngʻirot —Beynov) qismida qurilish ishlarini olib bormoqsa. T.dan Nukusga avtobus va poyezd qatnaydi.
 

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston shaharlari
Taxiatosh gidrouzeli

Taxiatosh gidrouzeli — Amudaryoning quyi qismida qurilgan gidrotexnika inshooti; qurilish 1966-yilda boshlangan, 1976-yilda qurib bitkazilgan. Tuproqli toʻgʻon va toʻsiqli darvozalardan iborat. Toʻgʻonning umumiy uz. 1650 m, eni 32 m, balandligi 8 m. Darvozali kismining uz. 470 m, 25 darvozadan iborat, har bir darvozaning uz. 16 m. Suv sathi toʻgʻon tagidan oʻrtacha 5,2 m ga koʻtariladi. Gidrouzel darvozalari toʻliq ochilganda undan 10500 m³/sek suv oʻtishi moʻljallangan. Ikki oxirgi darvoza baliq oʻtkazishga moslab qurilgan. Gidrouzel toʻgʻoni Amudaryoning ikkala sohilini bogʻlaydigan koʻprik vazifasini ham bajaradi. Avtomobillar qztnaydi. Gidrouzelning chap yonboshida shlyuz qurilgan. Uning boʻyi 65 m, eni 18 m. T.g. barpo etilishi bilan daryoning oʻng qirgʻogʻidan boshlanadigan Qizketgan kanaliga 7 darvozali suv chiqargichrostlagich qurildi. Har bir darvozaning uz. 10 m. Rostlagichning maksimal suv sarfi 425 m³/sek. Toʻgʻondan 300 m quyidagi daryoning chap qirgʻogʻidan boshlanadigan Suelli kanaliga suv beradigan suv uzatish kanali qazilgan. Gidrouzel Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida qariyb 1 mln.ga yerlarni sugʻorish imkoniyatlarini beradi.

 

Turkum:Taxiatosh tumani
Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi

Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi – Qoraqalpogʻiston Respublikasining Taxiatosh shahridan 4& km uzoqlikda, Amudaryoning chap qirgʻogʻida qurilgan. Shahar va stansiya qurilishi 1956-yil boshlanib, styaning 12 MVt quvvatli birinchi agregati 1961-yil 10-sentyabrda ishga tushirilgan. Shu yili stansiyaning oʻrnatilgan quvvatlari 28 MVt birinchi navbati qurilishi nihoyasiga yetkazilgan. 1964-yilda uning 24 MVt quvvatli 2-navbati ishga tushirildi. 1969-yilda 200 MVt quvvatli 3-navbat, 1974-yilda 110 MVt quvvatli 4-navbati ishga tushirildi. 1980—1985-yillarda stansiyaning 1 va 2-navbatlari demontaj qilindi. 1990-yilda 420 MVt quvvatli 5 va 6-navbati tamomlandi va stansiyani kengaytirish ishlari nihoyasiga yetkazildi. Stansiyada oʻrnatilgan quvvatlar 730 MVt ni tashkil etadi. Quvvatlar 220, PO, 35 kV kuchlanishlarda uzatiladi. Oqar suv bilan taʼminlangan. Asosiy yoqilgʻisi tabiiy gaz, zaxira yoqilgʻisi mazut. 2003-yilda 2905 mln. kVt•soat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Stansiya Oʻzbekiston Respublikasining yagona energetika sistemasiga ulangan.

1991-yil oktyabr oyida chiqqan yongʻin natijasida IESning 200 ming kilovatt quvvatli 7-bloki ishdan chiqqan. Yettinchi blok bilan birga 8-blok ham vaqtincha oʻchirilgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Turkum:Oʻzbekenergo
Turkum:Taxiatosh tumani
Taxin pashshalar

Taxin pashshalar (Tachinidae) - ikki qanotli, qisqa moʻylovli tekinxoʻr pashshalar oilasiga mansub etnomofag hasharotlar. 5000 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uzunligi 3–20 mm, uzun va qattiqtuklar bilan qoplangan (ikkinchi "tipratikan ggashsha" nomi ham shundan). Lichinkasi oyoqsiz, chuvalchangeimon, oqish. Gʻumbagi yopiq, soxta pillada joylashgan. Taxin pashshalarning hamma hasharotlarning (asosan ichki, baʼzan tashqi) paraziti. Lichinkasi turli tunlam qurtlarida, qoʻngʻizlari lichinkasi voyaga yetgan hasharotlarda va qandalalar tanasida parazitlik qiladi. Hayvon — xoʻjayin tanasida yoki tuproqda gʻumbakka aylanadi. Voyaga yetganlari oʻsimlik gul shirasi va bargidagi shira bilan oziqlanadi. Havo ochiq kunlari aktiv. Baʼzi kolorado va yapon qoʻngʻizlariga, ipak qurti hamda boshqa zararkunandalarga qarshi kurashish maqsadida iqlimlashtirilgan. Ulardan Gonia cilipeda turi ayniqsa tajovuzkor. Taxin pashshalarning shu turi gʻoʻza va kuzgi tunlam qurtlarini 5—20%gacha yoʻqotadi.

 

 

Turkum:Hasharotlar
Turkum:Biologiya
Tahmosb I

Shoh Tahmosb yoki Tahmosp I (1513.3.3, Isfahon sh. yaqinidagi Shohobod qishlogʻi — 1576.14.5, Qazvin) — safaviylar sulolasidan boʻlgan Eron shohi (1524— 76). Ismoil I Safaviyning oʻgʻli. 10 yoshligida taxtga chiqqan, hokimiyat amalda qizilboshlilar qabila sardorlari qoʻlida boʻlgan. Keyinchalik ulgʻaygach, ular bilan kurashib markaziy hokimiyatni mustahkamlagan. Safaviylar davlatiga Shirvon (1538), Shaki (1551)ni qoʻshib olgan. 1544-yil Humoyunga Hindiston taxtini qaytib olishida yordam bergan, buning evaziga Qandahorni olgan. Turkiya bilan uzoq muddat urush olib borgan (1534—55). Ayni vaqtda Xurosonda oʻzbek xonlari bilan deyarli tinimsiz urush qilgan. 1565-yil tam/a soligʻini bekor qilgan.

 

 

 
A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasb, an exhibition catalogue from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF)

 

Turkum:Isfahon kishilari
Turkum:Safaviylar davlati
Turkum:Imom Rizo maqbarasiga dafn etilganlar
Taxmon

Taxmon — xona devoridagi koʻrpatoʻshak yigʻib qoʻyiladigan maxsus joy. Oʻrta Osiyo turar joy meʼmorligida mehmonxona toʻrining oʻrtasiga (2 yoni tokchali, chinnilar terilgan), yotoqxonaning 2 yoniga (oʻrtasi tokchali, kiyimlar taxlangan) ishlangan. Taxmonning eni va boʻyi taxlanadigan koʻrpa va sandiq joylanishiga moʻljallangan. Yuqori qismi ravoq va toʻrtburchak shaklda qurilib, ganchkori bezak, muqarnas kosachalar va turli rangdagi yorqin bezaklar bilan pardozlangan. 

 

Turkum:Arxitektura
Taxo

Taxo, , yoki Teju , Tagus — Ispaniya va Portugaliyadagi daryo, Pirenei yarim orolda eng uzun. Uzunligi 1010 km, havzasining maydoni 81 ming km². Meseta yassitogʻligini sharqdan gʻarbga tomon kesib oʻtib, quyi oqimida Portugaliya pasttekisligidan oqadi va Atlantika okeaniga estuariy hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sart. fy Portugaliya bilan Ispaniya chegarasi yaqinida 438 m³/sek., noyabrdan mart oyigacha sersuv. T.ga GES va suv omborlari qurilgan. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Quyilish joyidan boshlab 185 km masofada kema qatnaydi. T. boʻyida Toledo (Ispaniya) va Portugaliya poytaxti Lissabon sh.lari joylashgan.

 

Turkum:Ispaniyadagi daryolar
Turkum:Portugaliyadagi daryolar
Taxometr

alt=Aviatsiya taxometri|thumb|Aviatsiya taxometri
Taxometr (yunoncha, tachos — tezlik va ... metr)— mashina va mexanizm vallarining aylanish chastotasini (burchak tezligini) oʻlchaydigan asbob. Oʻlchash usuliga qarab, aylanishlar sonini maʼlum vaqt oraligʻida oʻlchaydigan, burchak tezlikni biror fizik kattalikka aylantiradigan va valning aylanish tezligini maʼlum tebranish chastotalariga taqqoslab oʻlchaydigan turlarga boʻlinadi. T.ning markazdan qochma, induksion, elektr, elektron va boshqa xillari bor. Markazdan qochm a T.da val aylanganda burchak tezlikka mutanosib ravishda qoʻzgʻaluvchi massalar siljiydi. Siljish qiymati richagli tizim orqali koʻrsatkichga uzatiladi. Induksion T.da aylanuvchi doimiy magnit oʻlchash tizimining metall stakani (diski) da tokni induksiyalaydi. Doimiy magnit bilan induksiyalangan tok magnit maydonlarining oʻzaro taʼsirida stakan prujina kuchini yengib, magnitning minutdagi aylanishlar soniga mutanosib burchakka buriladi. Taxometrning koʻrsatishi shkaladan hisoblanadi. Elektr taxometri oʻzgarmas yoki oʻzgaruvchan tok generatori (yakori sinaladigan valda aylanadi) va ikkilamchi asboblar — chastota birliklarida graduslarga boʻlingan voltmetr yoki chastotometrdan iborat. Elektron T.ning ishi uzgich kontaktlari ochilganda ishga tushirish tizimining birlamchi zanjirida paydo boʻladigan tok impulslarini magnitoelektrik koʻrsatkichli asbob tokiga aylantirishga asoslangan. Birlamchi zanjiridagi impulslar chastotasi dvigatel valining aylanishiga mutanosib boʻladi. Taxometr avtomobil, aviatsiya spidometrlari va texnikaning boshqa sohalarida qoʻllanadi.
Taxt

Taxt (fors.) – saroyda hukmdor (shoh, xon, xoqon, qirol, amir va boshqalar) rasmiy qabul marosimi, mashvarat va turli tantanalar paytida oʻtiradigan, maxsus joyga oʻrnatilgan, qimmatbaho maʼdanlar bilan ziynatlangan oʻrindiq. Eski moʻgʻul tilida taxt oʻran deb nomlangan va eski oʻzbek tilidagi oʻrun ga moye kelgan. Chingiziylar davrida taxtning oʻng tomonidan taxt vorisi, oʻzga xonzodalar, hukmdorning qarindoshurugʻi va kotib, soʻl tomonidan xotun (malika), oʻzga zavjalar, roʻparasida esa noʻyonlar oʻrin egallagan. Amir Temur va temuriylar zamonida saltanat, hashamat va ulugʻlikning ramzi boʻlgan maxsus taxt saroy yoki borgoxning markaziga oʻrnatilgan. Muayyan tantana, mashvarat yoki kengashda qatnashuvchi har bir kishi oʻz martabasiga koʻra belgilangan joyni egallagan. Taxtning oʻng tomonidan sayyidlar, qozilar, qarindoshlar, olimlar, ruxrniylar, zodagonlar, chap tomonidan amirul umaro, beklar, amirlar, noʻyonlar, tumanbegi, mingbegi, yuzbegi, oʻnbegi, roʻparadagi 1-qatordan devonbegi va oʻzga vazirlar, 2-qatordan viloyat hokimlari oʻrin olgan. Hukmdor oʻtirgan taxt ortining oʻng tomonida bahodirlar, chap tomonida esa yengil suvoriy guruh qoʻmondoni – qorovulbegi joylashgan. Taxt oʻrnatilgan xonaga gilamlar, paloslar va koʻrpachalar yozilgan.

 

Turkum:Sanoat
Turkum:Davlat
Turkum:Uy sharoiti
Taxtakoʻpir

Taxtakoʻpir — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Taxtakoʻpir tumanidagi shaharcha (1984-yildan). Shaharcha Nukus shahridan 107 km. uzoqlikda, Chimboy temir yoʻl vokzalidan 53 km shimoli-sharqda Naymankoʻl — Chimboy yoʻnalishida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Chimboy (55 km). Aholisi 17,1 ming kishi (2004). Xoʻjaliklari Quvonchyorma kanalidan suv oladi. „Taxtakoʻpir“ atamasining kelib chiqishini 20-asrning boshlarida Quvonchyorma kanalining davomi boʻlgan Bosay kanali ustida hashar yoʻli bilan taxta (yogʻoch)dan qurilgan koʻprik (shevada „koʻpir“) bilan bogʻlaydilar.

Taxtakoʻporda tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy, davlat va qurilish tashkilotlari, „Taxtakoʻpirdon“ aksiyadorlik jamiyati, avtokorxona, taʼmirlash ustaxonasi, MTP, „Taxtaqishloqmash“ (Qozogʻiston bilan) qoʻshma korxonasi, supermarket, avtovokzal mavjud. 6 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, 2 kasbhunar kolleji, kutubxona, madaniyat saroyi, „Otalar choyxonasi“, savdo markazi, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. Tennis korti, stadion, sport klubi bor. „Doridarmon“ aksiyadorlik jamiyati, tuman markaziy kasalxonasi, shoshilinch tibbiy yordam markazi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi, 3 poliklinika, ayollar konsultatsiyasi, 7 dorixona va boshqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Taxtakoʻpir – Nukus yoʻnalishida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

 Yodgorliklari 
Qoʻrgʻoncha shahar xarobasi Taxtakoʻpir shahridan 17 km sharqda joylashgan.

Bu yodgorlik „Qublandi qalʼa“ nomi bilan ham mashhur, yodgorlik nomi afsonaviy qahramon Qublan nomi bilan bogʻliq. Qoʻrgʻoncha hududida joylashgan. Shimol, sharq va gʻarbdan oʻsimliklar bilan mustahkamlangan kuchli qumli massiv bilan oʻralgan. Tashlab ketilgan dalalar janubdan yodgorlikka tutashgan. Qoʻrgʻonchdan 750—1000 m shimolda kenglik yoʻnalishida vaqti-vaqti bilan oqava suvlar bilan toʻlib toshgan va relyefida quruq boʻlgan Qorakoʻl daryosi oʻtadi. Yana bir quruq kanal Qargʻabay janubga 2000 m choʻzilgan boʻlib, u ham umumiy kenglik yoʻnalishi boʻyicha boradi, lekin yuqorida tilga olingan Qorakoʻl kanaliga qaraganda relyefida aniqroq ifodalangan. Ikkala kanal ham Amudaryoning Orol deltasining qurib qolgan sharqiy kanallari tizimiga kiradi.

1960 va 2007-yillarda Amudaryoning Orol deltasi sharqiy chekkasidagi quruq kanallarning butun tizimi boʻyicha oʻtkazilgan marshrut tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, yuqoridagi tizimga koʻplab quruq kanallar kiradi: Qamishli-Qandim-Uzyak, Qorakoʻl va undan kichikroq kanallar. ularni bogʻlovchi – Qargʻabay, Sazsoy, Louzan va boshqalar.

Bu kanallarning barchasi yulgʻunlar bilan zich oʻsgan va bir qator joylarda yulgʻunlar tor chiziq boʻylab choʻzilgan hamda nisbatan yaqinda joylashgan suv chizigʻini belgilaydi. Daryo oʻzanlari qirgʻoqlari, qoida tariqasida, tik, daryo oʻzanlari deyarli boʻlinmagan. Ularning barchasi Amudaryoning Orol deltasi Quvanishjarma oqimi yoʻnalishi tizimiga kiradi.

Yodgorlik umumiy maydoni taxminan 18 gektarni tashkil qiladi.
 Aholisi 
 198920042018 15 022 17 100 16 700

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Qoraqalpogʻiston shaharlari
Turkum:Taxtakoʻpir tumani