Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Peyzaj

Peyzaj (frans. paysage — mamlakat, joy) —1) rassomlik (rangtasvir, grafika) va haykaltaroshlik (relyef)da tabiatni aks ettiruvchi janr yoki shu janrda yaratilgan alohida asar (qarang Mantra); 2)adabiyotda — badiiy soʻz vositasidagi tabiat tasviri, ifodasi. Peyzaj yozuvchining oʻz asarida tanlagan ifoda usuli va ijodiy uslubi bilan bogʻliq holda turlicha vazifalarni bajarishi mumkin. Tabiat manzarasi tasviri orqali yozuvchi oʻzining yurtiga, Vataniga, ona tabiatga boʻlgan munosabatini ifodalaydi. Tabiat tasviri syujetning tarkibiy qismlaridan biri boʻlib, asarning gʻoyaviy-estetik quvvatini oshirish, syujet rivojini tezlatish yoki sekinlatish, qahramonning ichki dunyosini ochish kabi vazifalarni ba-jaradi. Bu bilan peyzaj badiiy asarda ishtirok etuvchi personajlarni yanada toʻlaqonli ifodalashga yordam beradi. Badiiy asarda peyzajdan 2 xil usulda foydalaniladi: qahramonning ruhiy holatini tabiat tasviri bilan parallel ravishda tasvirlash va qarama-qarshi (kontrast) usulda tasvirlash. Peyzaj tasviri orqali muallif oʻzining asosiy gʻoyaviy niyatini ilgari surishi ham mumkin. Masalan, Choʻlpon "Kuz" sheʼrida fasl koʻrinishini chizish orqali rus bosqinchiligining mudhish oqibatlarini koʻrsatmoqchi boʻladi. Shuningdek, Oybekning "Naʼmatak", H.Olimjonning "Oʻzbekiston", "Oʻrik gullaganda", A.Oripovning "Sen bahorni sogʻinma-dingmi?" sheʼrlari peyzaj lirikasining eng yaxshi namunalari hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Manzarali bogʻdorchilik

Manzarali bogʻdorchilik - bogʻdorchilikning manzarali oʻsimliklar oʻstirish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi (qarang Bogʻdorchilik, Manzarali oʻsimliklar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manzarali film

Manzarali film – hujjatli film turi. U tabiat xususiyatlarini koʻrsatishga qaratilgan boʻladi. „Geografik film“ deb ham ataladi. Bunday filmlar yer yuzi va uning tabiiy sharoitlari, oʻsimliklari va hayvonot dunyosi bilan tanishtiradi. Odatda, qisqa metrajli qilib yaratiladi va kadr ortidan beriladigan izoh soʻzi juda kam boʻladi yoki umuman boʻlmaydi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Film janrlari
Manzilgoh

Manzilgoh — 1) ibtidoiy jami-yatda urugʻ jamoalarining vaqtincha turar joyi, maskani; 2) serqatnov va katta yoʻl ustida qurilgan, toʻxtab oʻtishga moʻljallangan joy, manzil. Manzilgohlarda yoʻlovchilar ichimlik, oziq-ovqat bilan taʼminlangan, hordiq chiqarish uchun maxsus xonalarga joylashtirilgan. Baʼzi manzilgohlarda karvonsaroylar, maʼlum darajada mustahkamlangan rabotlar bunyod etilgan. Masalan, Toshkent va Samarqand oraligʻidagi yoʻl ustida bir qancha manzilgohlar (Zangiota, Qovunchi va hokazo) mavjud boʻlgan. Vaqt oʻtishi natijasida keyinchalik ayrim manzilgohlar oʻrnida shaharlar tarkib topdi. Manzilgohlar koʻchmanchi hamda oʻtroq xalqdar uchrashadigan, ular oʻrtasidagi iqtisodiy, madaniy aloqalar oʻrnatiladigan joy sifatida ham muhim ahamiyat kasb etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Manzum

Manzum (arab. — tuzilgan, terilgan yaʼni, nazm holiga keltirilgan), aytim yoʻli — Xorazm maqomlari ashula boʻlimining nomi. Har bir maqomda manzum bir necha ashula qismlaridan iborat yirik turkumni tashkil etadi. Ularda tuzilishi birligi, vazn-usul va shak-llarning esa xilma-xilligi bilan taʼriflanadi. Manzumning bosh shoʻʼbasi Shashmaqomdan farqli oʻlaroq bosh cholgʻu qismi kabi tani maqom deb ataladi. Asosiy qismlari — Talqin, Nasr, Tarona, Suvora, Naqsh, Faryod, Ufar va boshqa oʻziga xos ashula yoʻllarini oʻz ichiga oladi. Ular muayyan tartibda, asosan gʻazallarga bastalangani uchun manzum deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xorazm maqomlari
Manzuma

Manzuma ( — sheʼriy asarlar; tizim yoki tizma) — voqeaband sheʼriy asar yoki sheʼriy maktubni ifodalovchi termin. M. asosan masnaviy shaklida, har bir bayti a-a, b-b, v-v qofiya tartibida yoziladi. Oʻzbek mumtoz adabiyotida sheʼriy hikoyalarga nisbatan ham M. termini ishlatilgan. M.larda kichik syujet va syujet unsurlari buladi. Shoir bironbir kichik voqeaning hikoyaviy sheʼriy ifodasini keltiradi. Turli mavzularga bagʻishlangan va uziga xos uslubiy xususiyatlarga ega. M.lar mavjud: ishqiy, sarguzasht, afsonaviyromantik, tari-xiybiografik, axloqiydidaktik, arzi hol (hasbi hol), tamsil, satirik va hokazo M., ayniqsa, 19-asr oʻzbek shoirlari ijodida yangi bir bosqichga koʻtarildi, anʼanaviy xususiyat kasb etdi. Muqimiyning qator hajviy, Furqatning maʼrifatparvarlik ruhidagi asarlarida (noma-M.lar) bu shaklning imkoniyatlari kengaytirildi. Furqatning "Suvorov haqida" M.si masnaviy shaklidagi 86 baytdan iborat. M.ni nazm libosidagi hikoya, kichik sheʼriy qissa deyish ham mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maniakal-depressiv psixoz

Maniakal-depressiv psixoz, siklofreniya – ruhiy kasallik; gʻamgin (depressiya) yoki koʻtarinki (maniya) ruhiy holatlar xuruj qilishi (fazalari) bilan kechadi. Xurujlar bir necha kundan bir necha oygacha davom etadi.

Maniakal fazada bemor kayfi chogʻ, serharakat, sergap boʻlib, oʻzini har ishga qodir, ishbilarmon deb biladi. Charchash nimaligini bilmaydi, kam uxlaydi.

Depressiv fazada bemor gʻamgin, ruhiyati va harakatlari suyet, odamovi boʻlib qoladi, tushkunlikka tu-shadi, madori qurib bitgandek tuyuladi, ishlashga qiynaladi, uyqusi va ishtahasi buziladi (qarang Depressiya). Odatda, kasallik fazalari bir-biri bilan almashinib turadi; yosh ulgʻaygan sari depressiv faza koʻp uchraydi. Kasallik baʼzan monofaz kechishi ham mumkin, bunda faqat maniakal yoki faqat depressiv faza qayd qilinadi. Baʼzi hollarda bir faza bevosita ikkinchisi bilan almashinadi, biroq fazalar oʻrtasidagi vaqt yillab choʻziladi. Bemorning qiyofasi deyarli oʻzgarmaydi. Psixoz xurujlari boʻlmagan davrda bemor oʻzini sogʻlom his qiladi. Lekin maniakal faza odam keksayganida uchrasa, bemor zaif boʻlib qoladi. Depressiv faza bemorda hayotga qiziqishning yoʻqolishi va oʻzoʻzini oʻldirish ehtimoli borligi bilan xavfli. M.-d.p. belgilari paydo boʻlganda psixiatr-vrachga murojaat qilish zarur, vaqtida qilingan davo yaxshi naf beradi. Tin-chlantiruvchi va antidepressiv vositalar buyuriladi, jiddiyroq hollarda kasalxonaga yotqiziladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Belgilari 
Bipolyar buzulish ruhiy holatning takroriy oʻzgarishi yoki notoʻgʻri epizodlarni keltirib chiqaradi, bu odamni juda yuqori (maniya) yoki juda past (depressiv) his qilish holatiga solib qoʻyadi. Siklik epizodlar oddiy kayfiyat bilan belgilanadi. Maniya epizodining belgilari:

 Energiya, faollik, bezovtalik kuchayadi
 Eyforik kayfiyat
 Haddan tashqari asabiylashish
 Yomon konsentratsiya
 Fikrlar poygasi, tez gapirish, gʻoyalar orasida sakrash
 Uyqusizlik
 Oʻz-oʻzini hurmat qilish hissi kuchaygan
 Sarf-xarajatlar
 Jinsiy xatti-harakatlarning kuchayishi
 Giyohvand moddalarni suiisteʼmol qilish, masalan, kokain, spirtli ichimliklar va uyqu dori-darmonlari
 Provokatsion, intruziv yoki tajovuzkor xatti-harakatlar
 Biror narsa notoʻgʻri ekanligini rad eting

Depressiv epizod belgilari:

 Gʻamgin, tashvishli yoki boʻsh kayfiyat
 Umidsizlik va pessimizm hissi
 Aybdorlik, qadrsizlik va nochorlik hissi
 Bir marta zavqlangan faoliyatga, shu jumladan jinsiy aloqaga qiziqish yoki zavqni yoʻqotish
 Energiyaning pasayishi, charchoq
 Diqqatni jamlash, eslash yoki qaror qabul qilishda qiyinchilik
 Bezovtalik va asabiylashish
 Uyqusizlik yoki juda koʻp uxlash
 Ishtahaning oʻzgarishi, koʻzda tutilmagan vazn yoʻqotish yoki ortish
 Jismoniy kasallik yoki jarohatlardan kelib chiqmagan tana belgilari
 Oʻlim yoki oʻz joniga qasd qilish haqidagi fikrlar.
Maniax

Maniax (6-asr) — Turk xoqonligining Eronga yuborgan elchilar guruhi rahbari, sugʻdlik savdogar. Xusrav I Anushirvon uzoq vaqtgacha Sugʻd elchilariga uzil-kesil javob bermay turgan, sugʻ-dlar keltirgan ipak mollari namunalarini oʻtga tashlattirgan. M. elchiligi muvaffaqiyatsiz chiqqach, turklar Vizantiya bilan ittifoq boʻlib, Eronga qarshi yurish boshlashga qaror qilishgan. 568—569 yillarda Turk xoqonligi Konstantinopolga, Yustin II saroyiga yana M.ni boshliq qilib elchilar yuborgan. Unga Eronni bir chekkada qoldirib, Vizantiya bilan bevosita savdo munosabatlari oʻrnatish vazifasi yuklatilgan. U zimmasidagi vazifani uddalagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Eron tarixi
Matvey Manizer

thumb|Manizer Matvey
Matvey Genrixovich Manizer 1891.5(17).3, Peterburg - 1966.20.12, Moskva — rus xdykaltaroshi. Badiiyot akadimyasining haqiqiy aʼzosi (1947); Badiiyot akadimyasi vitse-prezidenti (1947—66). Shtiglits rayem chizish markaziy bilim yurti (1908—09), Peterburg Badiiyot akadimyasi (1911 —16)da taʼlim olgan. M., asosan, monumental bronza haykaltaroshligi sohasida ijod qilgan; uning ijodiga soʻnggi akademiya maktabi anʼanalarining taʼsiri kuchli. M.asarlari gʻoyasining dolzarbligi, real, umumlashma obrazi bilan dik,qatga sazovor. V. Volodarskiy (Sankt-Peterburgda, 1925), "1905-yil 9-yanvar qurbonlari" (Sankt-Peterburg, 1931), T.G. Shevchenko (Harkov, 1935, Kiyev, 1938), I. P. Pavlov (Ryazan, 1949) va boshqa haykallar, Moskva metro-politeni ("Izmaylovskiy parki", 1994 va boshqalar) bekatlari uchun bir qator bronza haykal va haykallar guruhini yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Turkum:17-martda tugʻilganlar
Turkum:20-dekabrda vafot etganlar
Manipulyator

Manipulyator - 1) mashinasozlikda zagotovka yoki buyumning vaziyatini oʻzgartirib turish bilan bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha operatsiyalarni bajarish uchun muljallangan mashina yoki qurilma. Asosan shtativlar, richag va tutqichlardan iborat. Prokatlash, bolgʻalash, presslash va payvandlash ishlarida koʻproq qoʻllanadi; 2) ishlash qiyin va xavfli joylarda odam kuli bilan qilinadigan operatsiyalarni bajarish uchun muljallangan moslama, qurilmalar va mashina (sanoat roboti). Suv ostida bajariladigan tadqiqotlarda (qarangGidrostat), kimyo lab.larida yadro reaktorlarida (xavfli radioaktiv moddalar bilan ishlashda) qoʻllanadi (rayem); 3) geologiyada burgilash agregatining asosiy mexanizmi. Uning yordamida burgilovchi bo-lgʻali avtomatik uzatkich zarur yoʻnalishlarda uzatib turiladi (yana q. Mikromanipulyator) .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manipur

Manipur — Hindistonning shim.-sharqiy qismidagi shtat, Myanma bilan chegaradosh. Maydoni 22,4 ming km². Aholisis 2,4 mln. kishi (2001), koʻp qismi manipur xalqi. Rasmiy tili — mani-puri tili. Maʼmuriy markazi — Impxal shahri Manipur hududida miloddan avvalgi 33 yildan 1391-yilgacha Pakxangba sulolasi hukmronlik qilgan. Oʻrta ayerlarda Manipur mustaqil hokimlik boʻlib, bir necha bor myanmaliklar hujumiga uchragan. 1826—1949-yillarda inglizlar qoʻl ostida boʻldi. 1963-yildan ittifokdosh hudud, 1972-yil yanvardan Hindistonning mustaqil shtati.

Yer yuzasi togʻlik, eng baland joyi 2500 m. Togʻ oralarida balandligi 800–1000 m li keng vodiylar bor. Iqlimi iliq, moʻʼtadil iqlim. Yillik yogʻin vodiylarda 1500 mm, togʻlarda 2500 mm gacha. Yon bagʻirlarda sernam tropik va igna bargli oʻrmonlar hamda oʻtloqlar bor.

Manipur — agrar shtat. Asosiy ekini — sholi. Shuningdek, makkajoʻxori, bugʻdoy, shakarqamish, sabzavotlar, paxta, tamaki ekiladi. Bogʻlar bor. Ipak qurti boqiladi. Qoʻlda gazlama toʻqiladi. Hunarmandchilikda uy-roʻzgʻor buyumlari tayyorlanadi. Metallni qayta ishlash, zargarlik buyumlari, oʻyin-choqlar yasaladigan korxonalar, sement, elektronika, plastmassa zavodlari mavjud. Manipur boshqa shtatlar bilan avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan. Im-pxalda aeroport, universitet bor. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manipur (xalq)

Manipur (meytxeilar) — xalq. Hindistondagi kukuchinlar guruhiga kiruvchi xalq, Manipuri shtatining asosiy aholisini tashkil etadi (1,65 mln., 2001Y.). M. tilida soʻzlashadi. Koʻpchiligi hinduizm (vishnuizm), shuningdek, xristian va islom diniga eʼtiqod qiladi. M.larning asosiy mashgʻuloti — deqqonchilik (sholi, tariq), chorvachilik; yuk tashuvchi hayvonlar, echki va choʻchqalar boqiladi. Xoʻjalikda baliqchilik, qisman ovchilik katta ahamiyat kasb etadi. Hunarmandchilikda toʻquvchilik rivoj topgan. M.lar ip va ipak gazlamalar tay-yorlaydilar, ularda gilam toʻqish mu-him oʻrin tutadi. M. xalqi oʻz milliy adabiyotiga (bangol alfaviti asosida) va boy folkloriga ega. Ularning raqs sanʼati mashhur.

 Adabiyot 
 Narodi Yujnoy Azii, M., 1963; Sda-syuk G. V., Shtati Indii, M., 1981.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manipur tili

Manipur tili, manipuri - Shimoliy -Sharqiy Hindistondagi tillardan biri, tibetbirma tillari guruhiga mansub. Asosan, Manipur shtatida, shuningdek, Assom, Tripur shtatlarida va Bangladesh, Myanma davlatlarida tarqalgan, unda taxminan 1 mln. 650 ming kishi soʻzlashadi (2001). Manipur tili fonetikasining oʻziga xosligi unda 2 xil undoshlar tizimining (ayni shu tildagi va bengal, assom tillaridan oʻzlashgan) mavjudligidir; grammatik jihatdan bu til agglyutinativdir. Otlar va feʼllarning oʻzak morfemalari va barcha qoʻshimchalar bir boʻgʻinli. Grammatik jins kategoriyam! mavjud emas. Gapda ega avval, kesim ke-yin, toʻldiruvchi esa ular oʻrtasida keladi. Manipur tilida 7 ta lahja boʻlib, ular deyarli oʻrganilmagan; Manipur poytaxti Impxal shahrining laxjasi adabiy tilga asos boʻlgan. Adabiy til bilan jonli soʻzlashuv tili oʻrtasida muayyan farqdar bor. Manipur tili yozuvi qadimdan brahmiga asoslangan boʻlsada, 18-asrdan u bengal yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tillar
Manitoba

Manitoba — Kanadaning markaziy qismidagi koʻl, Nelson daryosi havzasida. Maydoni 4,7 ming km², uz. 193 km, eni 40 km gacha. Eng chuqur joyi 20 m. M. qad. muzlik davridagi Agassis koʻlining qoldigʻi. Dofin daryosi orkali Vinnipeg kuliga oqadi. Baliqqa boy. M. atrofi dam olish zonasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manitoba (Kanada)

Manitoba — Kanadadagi provinsiya. Maydoni 650 ming km². Aholisi 1,14 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Vinnipeg shahri Yer yuzasi, asosan, tekislik, markaziy qismini Lavrentiy qirlari egallagan. Shim.-sharqi Gudzon qoʻltigʻiga tutash. Dare va kul kup. Eng yirik koʻli — Vinnipeg. Iklimi kontinental iqlim. Yillik yogʻin 650 mm. Shimolida tundra oʻsimliklari sekin-asta igna bargli oʻrmonlar va dasht landshaftlari bilan almashinadi. M. — Kanadaning sanoati rivojlangan provinsiyalaridan. Iqtisodining asosini dasht hududlaridan keltiriladigan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash tashkil etadi. Goʻsht konservalari, yogʻmoy, pishloq, un tortish tarmoqlari rivojlangan. Neftni qayta ishlash, mashinasozlik, tikuvchilik, yogʻochsozlik va boshqa senoat korxonalari bor. Nikel, neft olinadi. Asosiy sanoat markazi — Vinnipeg. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari — bugʻdoy, suli. Tariq, zigʻir, raps, kungaboqar ekiladi. Goʻshtsut chorvachiligi, parrandachilik rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Manitoba
Manituveyj

Manituveyj - Kanadaning Ontario provinsiyasidagi kolchedanli kumushmisrux rudalari konlari guruhi. Yuqori koʻldan shim.da joylashgan. 1950-yildan Geko va Uaylroy konlaridan, boshqa konlardan 1964-yildan qazib olinadi. Ruda maydoni arxey davrining amfibolit va kristalli sla-netslari, shuningdek, ularni yorib oʻtgan metamorfiklashgan gabbrodiabaz jinslaridan tuzilgan. Qatlam va linza shakllaridagi ruda tanalari kristallik slanetslar va amfibolitlar orasida deyarli gorizontal holatda joylashgan. Rudadagi asosiy minerallar: pirit, pirrotin, sfalerit; qolgani — xalkopirit, galenit; norudasi — kvars. Razvedka qilingan ruda zaxirasi 40 mln. t dan ziyod. Ruda tarkibidagi Zn 3,7 —4,6%, Si 1,9 —2,1%, Sn 0,32%; Ag 55 —69 g/t. Ruda karyer usulda va yer ostidan qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manifa

Manifa — dunyoda eng yirik dengiz osti neft konlaridan biri, Fors qoʻltigʻi sayozligida, Manifa shahridan shimolda joylashgan. Saudiya Arabistoniga qarashli hududda. Fors qoʻltigʻi neftgazli havzasiga mansub. 1957-yilda ochilgan, 1964-yildan neft olinadi. Dastlabki zaxirasi kariyb 1,3 mlrd. t. Neft saklovchi qatlamlar gumbazsimon koʻtarilgan. Quyi boʻr va yuqori yura karbonatli yotqiziqlari mahsuldor. Neft qatlamlari oʻrtacha 2,3 — 2,8 km chuqurlikda yotadi. Boshlangʻich qatlam bosimi 35 MPa. Dastlabki zaxirasi 1216 mln. t. Neftning zichligi 0,88 g/ sm3, qovushqoqligi 9,8 MPa-s. Tarkibida 2,7% oltingugurt bor. Neft tabiiy bosim ostida chiqadi va quvurlar orqali Ras-Tannura porti (Saudiya Arabistoni)ga haydaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manifest

Manifest (lotincha: manifestum — chaqiriq) — 1) Oliy davlat hokimiyatining aholiga qarata tantanali murojaati. Baʼzi hollarda qonunchilik normalarini oʻz ichiga oladi yoki muhim qonunlar qabul qilinishi haqida xabar beradi; 2) siyosiy partiya, jamoat tashkiloti va boshqalarning oʻz dasturi, qarashlari, qarorlari va sharhi bayon qilingan yozma murojaatnomasi, deklaratsiyasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maniya

thumb|Ulug'vorlik xayoliga uchragan bemorlar o'zlarini haqiqatdan ham kuchliroq deb o'ylashlari mumkin (megalomaniya).
Maniya (yun. mania —telbalik, jahl, shod-xurramlik), maniakal sindrom — kishi ruhiyati (psixika)ning buzilishi. Bemor kayfi chogʻ yuradi, serharakat, gʻayratli, lekin ezma boʻlib qoladi, ulugʻvorlik hissi va boshqa paydo boʻladi. Yuzaki fikr yuritadi, bir narsani gapirib turib, ikkinchisiga oʻtib ketadi. Koʻpincha, kayfiyati tez oʻzgaradi, xursand boʻlib turganda, birdan gʻazablanib ketadi. M. maniakaldepressiv psixoznutt maniakal fazasida. shizofreniya, infeksion, miya kasalliklari zaharlanish va boshqalarda kuzatiladi. Baʼzan ulugʻvorlik, buyuklik M.si ham uchraydi. Biror narsaga, mas, oʻgʻrilikka, jinsiy aloqaga ruju qilish va boshqa ham M.ga xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ruhiy kasalliklar
Manko

Manko (ital. manco — yetishmaslik) — 1) hisoblarda xatoga yoʻl qoʻyish yoki kassirning hisobda yanglishuvi oqibatida kassadagi pul kamomadi; 2) savdo-sotiqsa tarozidan urib qolish. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mann Genrix

Mann Genrix (1871.27.3, Lyubek, Germaniya — 1950.12.3, SantaMonika, Kaliforniya) — nemis yozuvchisi. "Ajoyibotlar mamlakatida" romani (1900), "Maʼbudalar" trilogiyasi (1903)da zodagon-yunkerlar monar-xiyasi va reaksion prus mafkurasiga qarshi chiqdi. "Razil oʻqituvchi" romani (1905)da maktab tarbiyasining pruschamonarxik tizimini tanqid qilgan. "Katta muhabbat" dramasi (1912)da zi-yolilar takdiri yoritildi. "Imperiya" trilogiyasida ("Sodiq fuqaro", 1914; "Kambagʻallar", 1917; "Bosh", 1925) Germaniyadagi Birinchi jahon urushi arafasidagi ijtimoiysiyosiy voqealar tasvirlangan, jamiyatdagi salbiy hodisalar fosh etilgan. M. Prussiya sanʼat akademiyasi badiiy soʻz shoʻʼbasi prezidenti etib saylandi (1931). Gitlerchilar hokimiyatga kelgach, M. bu tashkilotdan chikarilib, nemis fuqaroligidan mahrum etildi. U vatanini tashlab, Fransiyaga ketishga majbur boʻldi. 1940-yildan AQShda yashadi. Mu-hojirlikda yaratgan publitsistik toʻplamlari ("Nafrat", 1993; "Kun keladi", 1936; "Mardlik", 1939), "Qirol Genrix IV ning yoshligi" (1935), "Qirol Genrix IV ning balogʻati" (1937) romanlari vatanparvarlik, insonparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan. "Sodiq fuqaro" romani oʻzbek tilida nashr etilgan (1970)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1871-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-martda tugʻilganlar
Turkum:1950-yilda vafot etganlar
Turkum:12-martda vafot etganlar
Thomas Mann

MANN (Mann) Tomas (1875.6.6, Lyubek — 1955.12.8, Syurix) — nemis yozuvchisi. Genrix Mann (1871— 1950)ning ukasi. M. dastlabki yirik asari — Lyubek aslzodalari naslining toʻrt avlodi taqdiri toʻgʻrisidagi romani "Buddenbroklar" ("Bir oila inqirozi") bilanoq keng jamoatchilikka tanilgan. M.ning novellalari ("Tristan", 1923, "Tonio Kreger", 1903 va boshqalar) adibning eng yaxshi asarlari sanaladi, ularda sanʼat odamlarining turmush urinishlari mahorat bilan tasvirlangan, ruhiy holatlar nozik berilgan, yengil yumor bilan lirizm uygʻunlashgan. "Sehrli togʻ" (1924) romanida ljahon urushi arafasida nemis jamiyati gʻoyaviy hayoti manzaralari aks etgan. 20-asrdagi eng yaxshi falsafiy romanlardan hisoblangan mazkur asarida muallif nemis tarbiyaviy romanlari anʼanalarini davom ettirgan. 1933 yilda Germaniyada hokimiyat tepasiga natsistlar kelganidan keyin M. vatanidan chiqib ketib, Shveysariyada, keyin (1938 yildan) AQShda yashadi. Yozuvchining "Mario va sehrgar" (1930) novellasi, shuningdek, Injil syujeti asosidagi "Iosif va uning akalari" (1933—43) tarixiy tetralogiyasiga fashizmga qarshi gʻoyalar singdirilgan. "Lotta Vaymerda" (1939) romani Gyote ijodi haqidagi koʻp yillik uylar natijasi. "Doktor Faustus" (1947) romani German fashizmi kelib chiqishiga sabab boʻlgan maʼnaviy illatlarning tub ildizlari haqida. M. 20-asr jahon adabiyotining mumtoz vakili sanaladi. U roman janri doirasini kengaytirib, uni yangi ijtimoiy falsafiy maʼno bilan boyitdi. Nobel mukofoti laureati (1929)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Mannoza

Mannoza, S6N12O6 — monosaharid; glyukoza izomeri. Mol. m. 180,16. Mikroorganizmlar va oʻsimliklar polisa-haridlari — mannanlar, galaktamanlar, glyukomannanlar tarkibiga kiradi; baʼzi murakkab oqsillarning kom-ponenti hisoblanadi. Suvda yaxshi eriydi, taʼmi shirin. Qaynash temperaturasi 132°. Sitrus, anakard va karinokarp oʻsimliklari mevasida erkin qolda uchraydi. M. organizmda oʻzining faollangan shakli — gaunozindifos-fatmannoza (GDFM) yordamida oʻzgaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nazirulla Mannonov

Nazirulla Mannonovich Mannonov (1909.15.3 – Toshkent – 1981.23.9) – olim, agronom, VASXNIL muxbir aʼzosi (1970), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), Mehnat Qahramoni (1957)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Oʻrta Osiyo paxtachilik va ipakchilik institutini tugatgan (1933). SoyuzNIXIning Oqqovoq sugʻorish va agrotexnika markaziy stansiyasida ilmiy xodim, boʻlim mudiri (1934— 51). Toshkent viloyatidagi „Qizil Oʻzbekiston“ raisi (1951—58), SoyuzNIXI direktori (1958-61, 1966-72), OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vaziri (1961—62), Kuba hukumati huzurida bosh maslahatchi – tashkilotchi (1962— 63), OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vaziri oʻrinbosari – fan bosh boshqarmasi boshligʻi (1972-77), 1977-81 yillarda VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi dehqonchilik va kimyolashtirish seksiyasi raisi. Ilmiy ishlari tuproq mahsuldorligini oshirish, gʻoʻza-beda va don ekinlar almashlab ekishni oʻrganish va joriy qilish, mineral oʻgʻitlar va boshqalarni koʻllash masalalariga bagʻishlangan.

 Adabiyot 
 Udobreniye xlopchatnika v sevooborote, T., 1971 (v soavtorstve).

 

 
 „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasida chop etilgan nekrolog

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-martda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1981-yilda vafot etganlar
Turkum:23-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:Agronomlar
Sultonali Mannopov

Sultonali Mannopov (1948.1.1, Quva tumani) — xonanda, dirijyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1999).

Farg‘ona pedagogika instituti(hozirgi Farg‘ona davlat universiteti)ni tugatgan (1974). Xonandalik sanʼati sirlarini Tavakkal Qodirov, M. Madaliyev kabi ustozlardan oʻrgangan. Fargʻona davlat universitetida oʻqituvchi (1974-78), kafedra mudiri (1992-yildan), professor (2001-yildan); Fargʻona viloyati musiqali drama va hajviya teatrida xormeyster, direktor (1978-88), bosh dirijyor (1978-88; 2001-yildan), Fargʻona viloyati filarmoniyasida yakkaxon xonanda, badiiy rahbar (1988-2001).

Ijro dasturidan "Ushshoq", "Bayot", "Qalandar", "Abdurahmonbegi" kabi mumtoz ashula turkumlari, "Bogʻaro", "Kirib boʻstonni kezdim" kabi katta ashulalar, yallalar ("Ul kun jonon", "Ul parivash" va boshqalar), zamonaviy bastakorlar yaratgan ("Gulzorga qarasam", Abduhoshim Ismoilov; "Vatanni sevmoq iymondandur", K. Soliyev va boshqalar), shuningdek, o‘zi bastalagan ("Qalandar ishqi", "Vodiy taronasi", "Oʻzbekistonim", "Kelsa sanamim" va boshqalar) asarlar o‘rin olgan. Oʻzbek musiqasi mavzuidagi ilmiy-ommabop va badiiy risolalar ("Anʼanaviy qoʻshiq ijrosi", "Tavakkal Qodirov", "Soʻnmas navolar" va boshqalar) muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Quva tumanida tugʻilganlar
Manometr

alt=Mexanik manometr|thumb|Mexanik manometr
Manometr (yun. manos — nozik, siyrak va ... metr) — suyuklik, gaz yoki bugʻning bosimini ulchash uchun moʻljallangan asbob. Mexanik, suyuqlikli, elektr, issiqlik, porshenli, deformatsion, radiometrik, ionizatsion va boshqa xillari bor. M. oʻlchash tizimining asosini birlamchi bosim uzgartirgichidan iborat sezgir element tashkil qiladi. Mexanik M.da bunday element vazifasini naycha, porshen, membrana yoki ulchanayotgan bosimni qabul qiladigan boshqa element oʻtaydi. Suyuqlikli M.da bosimni muvozanatlab turadigan suyuklik (simob, moy va boshqalar) ustuni sezgir elementdir. Elektr M.ning ishi ulchanayotgan bosim taʼsirida sezgir elementning elektr xossalari (mas, elektr qarshiligi) uzgarishiga asoslangan. M.ning boshqa da ham asosiy qism sezgir elementdir (mas, deformatsion M.da elastik qobiq, porshenli M.da porshen va hokazo). M. shkalali va shkalasiz bulishi mumkin. M.bilan atmosfera bosimi (qarang Aneroid, Barometr) siyraklashgan gazlar bosimi (vakuummetr) hamda atm. bosimidan katta ikki bosimlar farqi oʻlchanadi. Suyuklik ustuni balandligi boʻyicha bosimni oʻlchash gʻoyasini 1640-yilda E. Torrichelli ilgari surgan. 1891-yilda fransuz olimi L. Kalyete birinchi suyuklikli M.ni qurib, Parijdagi Eyfel mi-norasiga oʻrnatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manometrning ishlash prinsipi Burdon naychasining ichki qismiga bosim berib, deformatsiyalanishini o‘lchashga asoslangan. Bosim ortishi bilan oval shakldagi naycha aylana shakliga kirishga harakat qiladi.

Natijada naychaning mahkamlanmagan tarafi tashqi tarafga surilib, yoy radiusini orttiradi va bu milning surilishiga olib keladi. Bunday manometrlar guruhiga МА rusumli manometrlar kiradi.
Manoqib

Manoqib (arab. – fazilat) – buyuk kishilar, atoqli sanʼatkorlar, shuningdek, din namoyandalari haqida yozilgan xotira asari. Manoqib, asosan, shu kishilarning hayot yoʻli bilan tanish yoki maslakdosh boʻlgan kishilar tomonidan yozilgan. Manoqiblar dastlabki paytlarda din peshvolari Muhammad paygʻambar, Hazrati Ali va boshqaga bagʻishlangan. Bularda muayyan shaxsning turmush faoliyati uchun xos xususiyatlar aks ettirilgan.

Alisher Navoiyning „Holoti Sayid Hasan Ardasher“, „Holoti Pahlavon Muhammad“, „Hamsat ul-mutahayyirin“ asarlari, Xondamirning Akisher Navoiyga bagʻishlangan „Makorim ul-axloq“ („Yaxshi xulqlar“) asari va boshqa manoqib namunalaridirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kitoblar
Manpar

ʻʻʻManparʻʻʻ (xitoycha myan — xamir, par — parcha) — xamir taom turi. Tuzli suvda tuxum solib, qattiqroq qilib xamir qoriladi. Sochiqqa oʻrab tindiriladi. Tingan xamirdan tangadaytangaday boʻlakchalar uzib olinib, 2 mm qilib yoyiladi. Yoymadan 2 sm keladigan tasmachalar kesiladi, orasiga urvoq sepib, bir necha qavat qilib taxlab, toʻrtburchak boʻlakchalar kesiladi. Tuzi rostlangan qaynab turgan suvga solib, 10 min. pishiriladi, chovli bilan suzib olinib, suvuq suvda chayiladi. Boshqa qozonda M. qaylasi tayyorlanadi. Buning uchun mayda toʻgʻralgan goʻsht, piyoz dogʻlangan yogʻda qovuriladi, soʻng somoncha shaklida toʻgʻralgan turp, sabzi va tuz solinadi. Masalliqlar bir oz qovurilgach, keragicha suv quyib, qayla meʼyoriga yetguncha pishiriladi. Dasturxonga tortishda kosalarga xamir, ustidan qayla solinadi. Har kosa M. uchun bir dona tuxum quymoq pishiriladi. M. ustiga esa maydalab toʻgʻralgan tuxum-quymoq va kertilgan oshkoʻklar solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Taomlar
Mansabdor shaxs

Mansabdor shaxs — davlat organlarida, 1mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlarida, davlat, munitsipal mu-assasalarida, shuningdek, Qurolli Kuchlarda, boshqa qoʻshinlar va harbiy tuzilmalarda hokimiyat vakili vazi-falarini doimiy, vaqtincha yoki maxsus vakolat boʻyicha amalga oshiruvchi yoxud tashkiliy-boshqaruvchilik, maʼmuriy-xoʻjalik vazifalarini bajaruvchi shaxs. Bunday shaxs OʻzR jinoyat huquqida mansabdorlik jinoyashlarining subʼyekti hisoblanadi. Mansabdor shaxslar qonunda mansabdor va masʼul Mansabdor shaxslarga ajratilgan. Masʼul Mansabdor shaxslarga hokimiyat vakillari; davlat korxonasi, muassasasi yoki tashkilotlarida saylash yoki tayinlash boʻyicha doimiy yoxud vaqtincha tashkiliyboshqaruv yoxud maʼmuriy-xoʻjalik vazifalarini bajarish bilan bogʻliq lavozimlarni egallab turgan va yuridik ahamiyatga ega harakatlarni sodir etishga vakolat berilgan shaxslar; mulkchilikning boshqa shakllaridagi korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning rahbarlari, davlat boshqaruvi yuzasidan belgilangan tartibda hokimiyat vakolati berilgan jamoatchilik vakillari; tashkiliy-boshqaruv yoxud maʼmuriyxoʻjalik vazifalarini fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlarida bajarish bilan bogʻliq Bek aka mansablarni egallovchi shaxslar kiradi. Har qanday hokimiyat idorasida ishlovchi, ammo hokimiyat vakolatlari (maʼmuriy vakolatlar) berilmagan shaxslar (texnik ishlarni bajaruvchilar) hokimiyat vakillari deb eʼtirof etilmaydi.

Mirzayusuf Rustamboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mansabdor shaxs ustidan shikoyat

Mansabdor shaxs ustidan shikoyat – fuqarolarning oʻz buzilgan huquq va erkinliklarini tiklab olishni talab qilib yuqori organ yoxud mansabdor shaxs yoki sudga murojaat qilish huquqi. Bunday huquq Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida kafolatlangan (44modda). Bu konstitutsiyaviy normaning rivoji sifatida „Fuqarolarning huquklari va erkinliklarini buzadigan xattiharakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish toʻgʻrisida“ (1995-yil 30 avgust) va „Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida“ (2002-yil dekabr) qonunlar qabul qilingan. Qonunga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari davlat organlariga, mansabdor shaxslarga arizalar, takliflar va shikoyatlar bilan murojaat qilishlari mumkin. Xorijiy davlatlar fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi davlat organlariga qonunga muvofiq murojaat qiladilar. Tobelik tartibida yuqori turuvchi organ, mansabdor shaxs shikoyatni 1 oylik muddatda koʻrib chiqishi shart. Agar fuqaroning shikoyatini qanoatlantirish rad qilingan yoki fuqaro 1 oy muddat mobaynida oʻz shikoyatiga javob olmagan boʻlsa, u sudga murojaat qilishga haqli. Shikoyatni fuqaro yoki uning vakili, shuningdek, fuqaroning iltimosiga koʻra, jamoat birlashmasining, mehnat jamoasining vakolatli vakili berishi mumkin. Shikoyat fuqaroning xohishiga qarab u yashaydigan joydagi sudga yoki davlat organi joylashgan yerdagi yoxud mansabdor shaxsning ish joyi hududidagi sudga beriladi. Harbiy xizmatchilar oʻzlarining huquq va erkinliklarini buzayotgan harbiy boshqaruv organlari va harbiy mansabdor shaxslarning xattiharakatlari ustidan shikoyat bilan harbiy sudga, shuningdek, yuqori turuvchi mansabdor shaxslarga murojaat qilishga haqli.

Mirzayusuf RustamboyevOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mansabdorlik jinoyatlari

Mansabdorlik jinoyatlari – mansabdor shaxs tomonidan uning mansab vakolati bilan belgilangan majburiyatlarini buzishi oqibatida fuqarolarning huquqlari yoki qonun bilan qoʻriklanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamiyat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoki jiddiy ziyon yetkazilishi (koʻp miqdordagi zarar – eng kam oylik ish haqining 100 baravaridan 300 baravarigacha boʻlgan miqdordagi zarardir. Jiddiy ziyon – yetkazilgan moddiy ziyonning xususiyati, maʼnaviy ziyonning ogʻirligi, jabrlangan shaxslar soni va shahrik. holatlar hisobga olingan holda aniqlanadi). Mansabdorlik jinoyatlari davlat hokimiyati, davlat xizmati, mahalliy hokimiyat va oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining normal fa-oliyatiga tajovuz qiladi. Mansabdorlik jinoyatlari mansabdor shaxsning mansab vakolatlari bilan belgilangan imkoniyatlardan foydalanib biror bir harakatni, oʻz manfaatini koʻzlagan holda bajarishi yoki bajarmasligi yoxud oʻz vazifa va maj-buriyatlariga sovuqqonlik bilan munosabatda boʻlishi orqali sodir etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi JKda fukarolarning murojaatlari toʻgʻrisidagi, saylov yoki referendum oʻtkazish bilan bogʻliq qonun hujjatlarini, ekologiya xavfsizligiga oid normalar va talablarni buzish, hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish, mansab vazifalariga nisbatan loqaydlik bilan munosabatda boʻlish, hokimiyat harakatsizligi, poraxoʻrlik, aybsiz kishini javobgarlikka tortish, sud qarorini bajarmaslik, qonunga xilof ravishda ushlab turish yoki hibsga olish, koʻrsatuv berishga majbur qilish va shahrik. uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Mansabdorlik jinoyatlarining ijtimoiy xavflilikdarajasi nihoyatda yuqoridir. Bunday jinoyatlarni sodir etish fuqarolarning qonuniy haq-xuquklarini buzishga, davlat va jamoat manfaatlariga ziyon yetkazilishiga olib keladi. Bu esa davlat hokimiyati organlarining fa-oliyatiga, davlatga hurmatsizlik, ishonchsizlik hissini paydo qiladi. Mirzayusuf Rustamboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mansar Fransua

MANSAR (Mansart) Fransua (1598.23.1 - Parij - 1666.23.9) - fransuz meʼmori. 17-asr klassitsizmining dastlabki namoyandalaridan. M. Blua (1635—38), Mezon (1642—50) saroylarini, Parijdagi Mazarini galereyasi (1644, hozirgi Milliy kutubxonaning bir qismi), Val de Graye ibodatxonasi (1645—46, J. Le-Mersye ni-hoyasiga yetkazgan), "Karnaval" mehmonxonasi kabi binolar loyihasini yaratgan. M. ijodi Uygʻonish davri milliy meʼmorlik anʼanalari taʼsirida shakllandi. U yaratgan binolar mujassamotining koʻrkamligi bilan koʻzga tashlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mansarda

Mansarda (frans. mansarde) — bino chordogʻidagi xona, boloxonaning bir turi. Baland va tik nishabli tomlarda yuqorisi qiyalama va pasti tikka qilib qurilgan. M. foydali qoʻshimcha xona yaratish va bino hajmini boyitish va unga goʻzallik, salobatlilik bagʻishlash maqsadida quriladi. Fransuz meʼmori Fransua Mansar va uning nevarajiyani, shogirdi J. Arduen-Mansar loyihasi asosida (nomi ham shundan) yaratilgan. Dastlab Fransiyada kurila boshlagan. Hozir bir qavatli xususiy turar joy va dala hovli binolari qurilishida M. loyihasidan foydalanilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manselkya

Manselkya — Finlandiyaning shim. va sharqiy qismlaridagi hamda qisman Norvegiyaning shim. va RF (Kareliya)ning garbiy qismidagi qirlar. Uzunligi 750 km, eni 75 km gacha. Qad. kristalli jinslardan tarkib topgan. M.ning oʻrtacha balandligi 300–400 m. Eng baland joyi — Sokusti togʻi (718 m). M.da botqoqli joylar va koʻl koʻp. Botqoq-tundra oʻsimliklari bilan qoplangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mansilar

Mansilar (ilgarigi nomi — vogullar) — Xanti-Mansi muxtor oʻlkasi (RF)dagi xalq (6,6 ming kishi). Rossiya Federatsiyasida 8,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mansi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Abu Jafar al-Mansur

Mansur, al-Mansur, Abu Jaʼfar Abdulloh ibn Muhammad (707— 775-yil) — abbosiylar sulolasiga mansub xalifa (754—775). Yirik davlat arbobi. Maʼmuriymoliya islohotini oʻtkazgan. Savdo va xunarmandchilikni taraqqiy etishiga rahnamo boʻlgan. Xalifalik chegarasini yanada kengaytirish maqsadida poytaxtni Al-Xoshimiyya degan joydan hozirgi Bagʻdod oʻrniga koʻchirib, shu bilan Bagdod shahriga asos solgan (762-yil). Barmakiylar xonadoniga mansub vazirlar koʻmagida davlatni idora qilgan. MANSUR (al-Mansur, Almansor) (? — 1002) — Kurtuba xalifaligining amaldagi hukmdori (976 yildan). Xalifa alhakam II davrida (961—976) hojib lavozimini egallagan. Ispaniyaning xristian davlatlari koʻshinlarini bir necha bor qaqshatqich magʻlubiyatga uchratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Abbosiy xalifalari
Turkum:Arab musulmonlari
Turkum:775-yilda vafot etganlar
Turkum:714-yilda tugʻilganlar
Turkum:VIII asr Abbosiy xalifalari
Mansur (cholgʻu boʻlimi)

Mansur (arab. — sochilgan, tarqoq yaʼni nasr holida boʻlgan), chertim puli — Xorazm maqomlari cholgʻu boʻlimining nomi. Asosiy qismlari Tarje, Peshrav, Muhammas, Saqil, Ufar va boshqa oʻziga xos tomonlarni oʻz ichiga oladi. M.ning oxirida ufar qismlari boʻlishi bilan Buxoro Shashmaqomidan farq qiladi. Atoqli xonanda, sozanda va bastakorlaridan Niyozjonxoʻja (Saqili Niyoz-jonxoʻja), Muhammad Rahimxon soniy (Muhammasi jadidi Feruzi Rost va boshqalar), Komil Xorazmiy (Murabbai Komili Rost), Muhammad Rasul Mirzo (Murabbai Rosti Mirzo) va boshqa Xorazm maqomlarining M. qismlarini boyitishgan, Saqili Muxrkoni Rost, Musabbaʼi Rosti Mirzo kabi qismlarni ham kiritishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mansur Ibn Nuh I

Mansur Ibn Nuh I, Abu Solih (? -976) — somoniylarixm boʻlgan Xuroson va Movarounnahr hukmdori (961—976). As-Sadid ("dono", "tadbirkor") laqabi bilan mashhur boʻlgan. Davlatni mustahkamlash maqsadida bir qator tadbirlarni amalga oshirgan. Bu ishda unga vazirlari Balʼamiy va Utbiypar yordam bergan. Buvayhiplar, Ziyoriylar bilan kurash olib borgan. Buvayhiylar ustidan qozongan gʻalabasi uning shuhratini oshirgan. Uning topshirigʻiga koʻra, Balʼamiy Tabariyning "Tarix ul-anbiyo va-rrusul va-l-muluk va-l-xulafo" ("Paygʻambarlar, pod-shohlar va xalifalar tari-xi") nomli asarini arab tilidan fors tiliga tarjima qilgan va boyitgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mansur ibn Nuh II

Mansur Ibn Nuh Ii, Abul Horis (? — 999) — somoniylaraan boʻlgan Movarounnahr hukmdori (997—999). Uning davrida mamlakatda parokandalik, ichki nizolar (Mansur bilan lashkarboshilar oʻrtasida) tashqi xavf (qoraxoniylarning xujumlari) kuchaygan. Ayniqsa, qoraxoniylar tomoniga oʻtgan xoin lashkarboshilardan Foyiq saroyga nisbatan uyushtirgan fitnalarda faol qatnashadi. 999 yil fevralda Foyiq turk gʻulomlariga suyangan holda Mansurni taxtdan agʻdarib, koʻzini koʻr qiladi. Bu kuchsizlanib qolgan somoniylar sulolasiga payt poylab berilgan kuchli zarba edi. Shu yili Movaro-unnahr qoraxoniylar tomonidan egallangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilshod Mansurov

Dilshod Ismatovich Mansurov (1983.12.12, Toshkent viloyati, Keles shahri) — erkin kurashchi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi. „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). Mansurov 9 yoshidan boshlab Nurlan Jaqsilikov murabbiyligida erkin kurash bilan shugʻullanadi. Toshkent iqtisodiyot universiteti talabasi (2003). Butunjahon oʻsmirlar oʻyinlari gʻolibi (1998, Moskva), yoshlar oʻrtasida Osiyo chempioni (2001, Dehli), ikki karra jahon chempioni (2000, Nansi; 2001, Toshkent). 55 kg vazn toifasida Osiyo chempioni oltin medalini qoʻlga kiritgan (2002, Pusan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston kurashchilari‎
Komil Mansurov

Komil Mansurov (1948.11.9, Toshkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Toshkent pedagogika institutining badiiy-grafika fakultetini tugatgan (1971). 1968—79-yillarda Toshkent viloyatidagi 27maktabda, 1979-yildan Toshkent shahri Yunusobod tumanidagi 63-maktabda rasm-chizmachilik oʻqituvchisi. Mansurov dars jarayonida ilgʻor va noanʼanaviy ish usullaridan foydalanadi. U rahbarlik qiladigan "yosh naqqoshlar" toʻgaragi aʼzolarining rasm, naqsh va uy-roʻzgʻor buyumlariga ishlagan naqsh namunalari tuman, shahar, respublika miqyosidagi koʻriktanlovlarda sovrinli oʻrinlarni egallagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkent tumanida tugʻilganlar
Mixail Mansurov

thumb
Mixail Filippovich Mansurov 1916.15(28)10, Chelyabinsk viloyati Plast shahri – 1993.24.12, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti. 1937—51 yillar Sverdlovsk, Odessa, Irkutsk teatrlarida, 1951—93 yillar Oʻzbekiston akademik rus drama teatrida ishlagan. Aktyor qahramononaromantik ruxdagi, harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Uning ijrosi iliq samimiyati, obrazlarni kuchli, yorqin va ishonarli yaratish mahorati bilan ajralib turadi. Romeo („Romeo va Julyetta“), Trofimov („Olchazor“), Dehqonboy („Shohi soʻzana“), Rustam („Paranji sirlari“), Yakov Bogomolov („Yakov Bogomolov“), Trigorin („Chayka“), Markiz de Poza („Don Karlos“), Luka („Tubanlikda“), Salohitdin („Sharq tongi“) kabi rollari bilan shuhrat qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:SSSR xalq artistlari
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Muhriddin Mansurov

Muhriddin Mansurov (1914.6.8, Namangan viloyati — 1988.7.1, Namangan) — Oʻzbekiston xalq artisti (03.10.1957). 1942-yildan Namangan teatrida ishlagan. "Maysaraning ishi" spektaklidagi Choʻponali Mansurovning sahnadagi ilk obrazidir. Mansurov sanʼati milliy xususi-yatlarga boyligi va oʻziga xosligi bilan bir qatorda yorqin dramatik aktyor hamdir. Ijodiga dramatik va fojiaviy rollar yaqin boʻlib, asosan, qahramonona, jasoratlarga qodir, irodali mard kishilar obrazini yaratgan. Tabiatan kuchli, jarangdor (dramatik tenor) ovozga ega boʻlgan Mansurov, ayniqsa, musiqali spektakllarda katta muvaffaqiyat qozongan. Haydar (Komil Yashin; Toʻxtasin Jalilov, "Nurxon"), Tohir (Sobir Abdulla; Toʻxtasin Jalilov, "Tohir va Zuhra"), Majnun (Xurshid; Toʻxtasin Sodiqov, "Layli va Majnun"), Alpomish (Sobir Abdulla; Toʻxtasin Jalilov; Boris Nadejdin, "Alpomish"), Farhod (Komil Yashin; Yunus Rajabiy, "Farhod va Shirin"), Aziz, Gʻarib (A. Bobojon; Komiljon Otaniyozov, "Aziz va Sanam", "Oshiq Gʻarib"), Annadaba-bu ("Gang daryosining qizi"), Gloster, Gonzago ("Qirol Lir", "Hamlet"), Boytemir ("Sarvqomat dilbarim"), Shay-xulislom ("Ibn Sino") kabi oʻtkir dramatik rollari bilan shuhrat qozondi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Rustam Mansurov

thumb
Rustam Mansurov (21-dekabr 1913, Samarqand viloyati — 27-iyun 1996, Samarqand) - Oʻzbekiston xalq artisti (1952). 1933-yildan Samarqand viloyat teatrida ishlagan. Eng yaxshi rollari: Solihboy (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Mirbo-bo (I. Akrom, "Adolat"), Yagor (G.Mdivani, "Nomus"), Prezident (F.Shiller, "Makr va muhabbat"), Ibrohim (K.Yashin, "Gulsara"), Hoji (K.Yashin, "Nurxon"), shahar hokimi (N.Gogol, "Revizor"), Dadaboy (Uygʻun, "Navba-hor"), Husayn Boykaro (Uygʻun, I.Sulton, "Alisher Navoiy"), Otello (U. Shekspir, "Otello"), Ezop (G.Figeyredu, "Ezop"), Darvesh (M.Karim, "Oy tutilgan tunda") va boshqa Yoshi ulugʻ, murakkab tabiatli shaxslar obrazini kurkam talqin qilish, yurish-turishi, tabiati, ovozi bilan bir-biriga oʻxshamagan qahramonlarining tashqi koʻrinishi va ichki olamini aniq ifoda eta bilish M. ijodiga xosdirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:21-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:27-iyunda vafot etganlar
Andrea Mantenya

Andrea Mantenya (Mantegna) (1431, Veneto – 1506.13.9, Mantuya) – italyan rassomi va oʻymakori, Uygʻonish davri namoyandasi, Paduya maktabi vakili. Qad. Rim haykaltaroshligi va meʼmoriy bezaklarini oʻrganishi, arxeologiya va epigrafika bilan shugʻullanishi M. sanʼatining shakllanishida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. M. diniy kompozitsiyalarga inson shaxsining qudrati va afzalligini taʼkidlovchi qahramonona dunyoni anglash hissini olib kirdi. M. asarlari (Veronadagi San-Dzeno Majore cherkovi triptixi, 1457—59 va boshqalar)da uning ijodiga xos boʻlgan qimmatbaho emalga qiyoslanadigan boʻyoq qatlamining metall jilosi shakllandi; manzarali zamin va atrof muhitdan muhim omilni ajratib koʻrsata olgan. 1460-yildan Mantuyada Lodoviko Gonzago saroyida yashagan. M. asarlarida meʼmorlik (real va chizilgan) bilan rangtasvir uygʻunligiga erishdi (San-Jorjo qasridagi „Del Spoza xonasi“, 1447 va boshqalar). „Sezar tantanasi“ asarlar turkumi (1485—88) Qad. Rimning jiddiy ruhi bilan sugʻorilgan; maʼjoziy mifologik kompozitsiyalari, monoxrom kartinalar turkumi („Parnas“, 1497; „Samson va Dalila“, 1500-yil) soʻnggi davr asarlariga mansub. M. gravyuralari („Dengiz xudolarining jangi“, 7 ta mis gravyura va boshqalar) obrazlarining mahobatliligi bilan uning rangtasviridan qolishmaydi, ularda kandakori nafis shakllar nozik chiziq (shtrix)lar bilan uygʻunlashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1431-yilda tugʻilganlar
Turkum:1506-yilda vafot etganlar
Mantissa

Mantissa (lotincha mantissa — qoʻshimcha) — oʻnli logarifmning kasr qismi. Logarifmik jadvallarpA keltirilgan oʻnli logarifmlarning M.lari maʼlum oʻnli xonagacha aniqlikda taqribiy qisoblangan. Agar UUsoni 10" ga (bunda p butun son) koʻpaytirilsa yoki boʻlinsa, uning oʻnli logarifmining M.si oʻzgarmaydi. Masalan, lg200=2,3010 boʻlsa, 0,3010 soni M., 2 soni esa logarifmning harakteristika boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mantiqiy xatolar

Mantiqiy xatolar — muhokama yuritish jarayonida mantiq qonunlari va qoidalarining buzilishi yoki ularga amal qilmaslik natijasida vujudga keluvchi notoʻgʻri fikrlar. Quyidagilar Mantiqiy xatolarning kelib chiqishiga sabab boʻladi: a) toʻgʻri tafakkur yuritishga xos asosiy krnunlarning (ayniyat, ziddiyat, yetarli asos, uchinchisi istisno krnunlari) talablari bajarilmasligi; b) tushunchalarning notoʻgʻri taʼriflanishi; c) xulosa chiqarish qoidalarining buzilishi. Mantiq ilmida isbotlash va rad etish qoidalarining buzilishi bilan bogʻliq Mantiqiy xatolar alohida oʻrganiladi. Bu xatolar 3 turga boʻlinadi: 1) tezisga; 2) asosga; 3) isbotlash usuliga aloqador boʻlgan xatoliklar. Tezisga taalluqli xatoliklar „tezisni almashtirish“ deb ataladi. Asosga taalluqli xatoliklar „xato fikrlarga chin deb asoslanish“, „asoslarni avvaldan taxminlash“ bilan bogʻliq. Isbotlash usuli bilan bogʻliq xatolik tezisga aloqador boʻlmagan dalillar asoslanilganda, xulosa chiqarish qoidalari buzilganda vujudga keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mantiqiy xulosa

Mantiqiy xulosa - bir va un dan ortiq chin mulohazalardan maʼlum qoidalar yordamida yangi bilimlarni keltirib chiqarish. Xulosa chiqarish jarayoni asoslardan xulosaga mantiqan oʻtishdan tashkil topadi. Mantiqiy xulosa chikarish uchun asoslar chin boʻlishi, bir-biri hamda xulosa bilan mantiqan bogʻlangan boʻlishi shart. Xulosa asoslari bilan xulosaning mantiqan bogʻliq boʻlishi xulosa chiqarish qoidalarida qayd qilingan boʻladi. Mantiq ilmida fikrning harakat yoʻnalishiga koʻra, deduktiv xulosa chiqarish, induktiv xulosa chiqarish va analogiya (oʻxshatish) orqali xulosa chiqarish oʻrganiladi. Mantiqiy xulosa chiqarishning har bir turiga xos boʻlgan qoidalar mavjud boʻlib, ularning buzilishi xulosaning xato boʻlishiga olib keladi (yana qarang Mantshiy xatolar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mantiqiy qonunlar

Mantiqiy qonunlar - insonning tafakkuriga, fikr yuritish jarayoniga xos boʻlgan qonunlar. Mantiyey qonun tushunchasi fikrlar orasidagi zaruriy bogʻlanishni anglatadi. Mantiqiy qonunlar faqat tafakkurda amal qiladi va fikrning toʻgʻri tuzilishini, uning aniq, izchil, ziddiyatsiz asoslangan boʻlishini taʼminlaydi. Tafakkur qonunlari obyektiv voqelikning inson miyasida uzoq vaqt davomida aks etishi natijasida vujudga kelgan, ularda insonning ijtimoiy ishlab chiqarish faoliyatining koʻp asrlik tajribasi qayd etilgan. Mantiqiy qonunlar mantiq ilmida oʻrganiladi. Mantiqiy qonunlar, asosan, toʻrtta: ayniyat qonuni, ziddiyat qonuni (baʼzi da ziddiyatsizlik qonuni deb ataladi), uchinchisi istisno qonuni, yetarli asos qonuni. Ulardan dastlabki uchtasini Aristotel birinchi boʻlib taʼriflab bergan. Turtinchisini V. Leybnits kashf etgan. Mantiqiy qonunlarga amal qilish voqelikni bilishning muhim shartlaridan biri boʻlib, toʻgʻri xulosa chiqarishga yordam beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mantu sinamasi

Mantu sinamasi - teri orasiga tuberkulin yuborib sinab koʻrishdan iborat allergikdiagnostik usul; odamda sil kasalligi bor-yoʻkligini aniqlash, BSJ vaksinasi bilan emlanishi kerak boʻlgan kishilarni topish va ularni emlash samaradorligini bilish, silning kechishini baholash maqsadida oʻtkaziladi. Tuberkulin sil mi-kobakteriyalaridan ajratib olinadigan oqsil tabiatli modda. Usulni fransuz olimi Sh. Mantu 1908-yil taklif etgan. Mantu sinamasida 2 xil tuberkulin ishlatiladi: Kox tuberkulini (KT) va tozalangan tuberkulin (ing. PPD — puriﬁ ed protein derivative). Ikkala tuberkulin xalqaro talablarga javob beradi. 1952-yildan boshlab Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tomonidan xalqaro standart sifatida PPD qabul qilindi. Tuberkulin faolligi tuberkulin birligida (TB) belgilanadi. Bir TB KT uchun 0,01 mg, PPD uchun 0,0002 mg ga toʻgʻri keladi.

Mantu sinamasida KT yoki PPD 2 TB 0,1 ml miqdorda bilak terisi orasiga yuboriladi. Natijani 48 va 72 soatdan soʻng koʻriladi. Ukol qilingan joyda terining qizarishi va shish kuzatiladi, uning kattakichikligiga qarab musbat yoki manfiy reaksiya aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil