Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tish chirishi

Tish chirishi, tish kariyesi – tish qattiq toʻqimalarining zararlanishi; tish emali (dentin)ning astasekin yemirilib, kovak hosil boʻlishi. Bolalarda koʻp uchraydi. Koʻpincha bolalarning birinchi katta jagʻ tishlari (oltinchi tish) chiriydi. Tish chirishi ovqatlanish tarzining buzilishi; xamir ovqat va shirinliklarga ruju qilish; ovqat tarkibida kaliy, fosfor va vitaminlar yetishmasligi, shuningdek, ovqatda hoʻl meva va sabzavotlar boʻlmasligi hamda tishlarni notoʻgʻri parvarish qilish oqibatida paydo boʻlishi mumkin. Bolalar tishining chirishiga homilador ayollarning ovqatlanish rejimi, bolani notoʻgʻri ovqatlantirish va boshqa maʼlum darajada taʼsir etadi. Ichimlik suv tarkibida ftor kam boʻlgan joylarda bu kasallik koʻp uchraydi (asosan, bolalarda). Ogʻir infeksion kasallik bilan ogʻrigan bolalarda, ayniqsa, ularning balogʻatga yetish davrida (xususan, qizlarda) Tish chirishi tez avj olib ketadi. Tish chirishi koʻpincha homiladorlikda ham kuzatiladi, chunki bu davrda homila skeleti shakllanishi uchun zarur boʻlgan kaltsiyga talab oshishi natijasida ona organizmida ichki sekretsiya bezlari faoliyati va moddalar almashinuvining buzilishi kabi fiziologik oʻzgarishlar roʻy beradi.

Tish chirishi sezilarsiz boshlanadi. Dastlab tish emali xiralashib, gʻadirbudurlashadi, oqish yoki sargʻimtir dogʻ paydo boʻladi (qarang: Tish); keyinchalik bu joy yumshab qoladi, bu — yuza Tish chirishi deyiladi; bunda tish choʻtka bilan tozalanganda, shirin, nordon narsalar yeyilganda ogʻriydi. Chirigan tish kovagi astasekin chuqurlashib, emaldan dentinga oʻtadi, ana shunda oʻrta Tish chirishi kelib chiqadi, oʻtkir kechganda mexanik, kimyoviy yoki issiqsovuq taʼsirida bir oz ogʻriq paydo boʻladi. Tish chirishi jarayoni dentin toʻqimasining ichiga utishi natijasida pulpa ustida yumshab yupqalashgan dentin qoladi; bunda chirigan tish kovagiga ovqat kirishi (issiq, sovuk, suv va boshqa taʼsir etishi) bilan kuchli ogʻriq paydo boʻlib, taʼsirot yoʻqolganda darrov toʻxtaydi; bu — chuqur Tish chirishi deb ataladi. Agar oʻz vaqtida davo qilinmasa, mikrob tishning yumshoq toʻqimasi (pulpa)ga kirib, uni yalligʻlantiradi — pulpit vujudga keladi; borabora tish ildizi atrofidagi toʻqimalar ham yalligʻlanishi mumkin, Tish chirishi ni stomatolog vrach davolaydi. Tish kovagini tozalab plombalanadi.

Oldini olish uchun organizm ehtiyojiga zarur mineral tuzlar (ayniqsa, kaltsiy, fosfor), vitaminlar, yogʻlar, uglevodlar va hokazoga boy ovqatlar yeb turish, ovqatlanish rejimiga rioya qilish, ogʻiz boʻshligʻini sogʻlom saqlash kerak.

 

 tish kariesini oldini olish uchun har doim ovqatdan keyin tishlarni yuvish lozim.
Aleksandr Tishler

Aleksandr Grigoryevich Tishler 1898.14(26).7, Melitopol 1980 -teatr rassomi, grafik, haykaltarosh; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Kiyev badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1912—17). T. asarlari majoziy obrazlari, bezakdorligi bilan ajralib turadi. T.ning "Ayol va aeroplan" kartinasi (1927), "Grajdanlar urushi" (1922—55), "Maxnochilik" (1922 — 65), "Fashizm" (1966—68) turkumlari, kichik shakldagi haykallari bor. T. oʻzbek teatr dekoratsiyasi sanʼatiga ham hissa qoʻshdi: Hamza teatrida "Muqanna" (1943), opera va balet teatrida "Karmen" operasi (1943—44) va boshqa

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Tishli kitlar

Tishli kitlar  – kitlarning kenja turkumi. Tanasining uzunligi 1,2–20 m. Tishli kitlar tishsiz kitlaraan 1—240 tagacha tishi boʻlishi bilan farq qiladi. Burun teshigi bitta. Bosh suyagining yuz qismi asimmetrik boʻlib, pastki jagʻ kalla suyagidan kalta, uning oldingi qismi harakatsiz birikkan. Tishli kitlarning asosiy moʻljal olish (chamalash) usuli – exolokatsiya. Eshitish va tovush organlari yaxshi rivojlangan. Exolokatsiya va eshitish orqali oʻzaro bogʻlanadi, ozigʻini topadi va suv ostida moʻljal oladi. Tishli kitlar murakkab tovush signallaridan ham foydalanadi. 74 turi va 4 oilasi: kashalotlar, oʻtkir tumshuqlilar, daryo delfinlari, delfinlar bor. Koʻpchiligi gala boʻlib yashaydi. Deyarli hamma dengiz va okeanlarda tarqalgan. 2—6 yoshda jinsiy yetiladi. Baliq, bosh oyokli mollyuskalar va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Baʼzi ovlanadi. Kashalot, kosatka, oq biqinli delfin va boshqalarning yogʻi, spermatseti hamda goʻshtidan foydalaniladi. Koʻpgina ning soni keskin kamaygan. Bir qancha Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tishli uzatma

Tishli uzatma — aylanma harakatni ilgarilama harakatga yoki aksincha aylantirib beradigan, yo boʻlmasa, aylanma harakat uzatadigan 3 zvenoli mexanizm. Uning 2 zvenosi qoʻzgʻaluvchan tishli gʻildirak (shesternya) dar (yoki shesternya va reyka)dan iborat boʻlib, qoʻzgʻalmas zveno (korpus) bilan aylanma yoki ilgarilama harakat uzatuvchi juftlikni hosil qiladi. Tishli uzatmaning silindrik, konussimon, gipoid, toʻlqinsimon va boshqa shaklli boʻladi. Koʻpgina mashina va mexanizmlarda tashqi ilashishli, yaʼni tishlari tashqi sirtiga oʻyilgan Tishli uzatma, kamdankam hollarda ichki tishlashishli (gʻildiraklardan birining ichiga tishlar oʻyilgan) Tishli uzatma ishlatiladi.

Kichik va oʻrtacha tezliklarda, ochik, holda yoki tezliklar qutisida ishlashi uchun toʻgʻri tishli; oʻrtacha va yuqori tezliklarda, muhim uzatmalarda foydalanish uchun qiyshiq tishli; ogʻir ishlarni bajaradigan mashinalarda katta moment va quvvatlarni uzatish uchun shevron tishli; evolventa ilashishli; barcha muhim konussimon Tishli uzatmalar uchun doiraviy tishli gʻildiraklardan foydalaniladi.

Tishli uzatma mexanik uzatmaning eng samarali va keng tarqalgan turi. Ular juda kichik kVt dan bir necha ming kVt gacha quvvatni amalga, grammning bir necha ulushidan 10 MN (1000 t kuch) gacha aylanma kuchni uzatishda qoʻllanadi. Tishli uzatma boshqa uzatmalarga qaraganda ixcham, f.i.k. yuqori, koʻpga chidamli, valga kam yuk tushishi bilan farq qiladi. Ish vaqtida shovqin chiqarishi va tayyorlashda yuqori aniqlik talab qilinishi, tishlarning sinishi, toliqib yemirilishi, yeyilishi va boshqa omillar Tishli uzatmaning kamchiligi hisoblanadi. Tishli uzatma oddiy bir pogʻonali uzatma koʻrinishida va bir necha uzatmadan iborat birikma koʻrinishida mashinalarga oʻrnatib yoki alohida agregat tarzida ishlatiladi (yana qarang Differensial mexanizm, Planetar uzatma, Reduktor).
Tishli gʻildirak

Tishli gʻildirak - bir valdan ikkinchi valga harakat uzatish uchun moʻljallangan detal; tishli uzatmaning asosiy detali. Silindr yoki konussimon sirtlarga tishlar kesilgan diyekdan iborat. Bir Tishli gʻildirak tishlari ikkinchi Tishli gʻildirak tishlari bilan ilashib harakat uzatadi. Tishli gʻildirak termik yoki kimyoviytermik ishlov berilgan legirlangan poʻlat, plastmassa, yogʻoch, tekstolitdan tayyorlanadi. Silindrik, evolventa, sikloidal va boshqa shakllarda yasaladi. Silindrik Tishli gʻildirak tishlari tashqi va ichki boʻladi. Tishlar toʻgʻri vintsimon, shevron va qiyshiq qilib yasaladi. Tishli gʻildirak shesternya deb ham ataladi. Mas., reduktorsozlikda tishlar sonidan qatʼiy nazar kichik Tishli gʻildiraklar shesternya, kattalari gʻildirak deyiladi. Mashina, asbob, apparat, hisoblagich va boshqa mexanizmlarda turli shakllardagi Tishli gʻildiraklar ishlatiladi.

 

Turkum:Mexanika
Tishsiz kitlar

Tishsiz kitlar, moʻylovli kitlar — kitlar kenja turkumi. Tishlari tugʻilmasdan oldin yoʻqolib ketadi (nomi ham shundan). Ular oʻrnida yuqorigi jagʻlarda "kit moʻylovi" deb atalgan uzun (20—450 sm li) shoxeimon plastinkalar (360— 800 ta) rivojlanadi. Plastinkalardagi qillar oʻzaro tutashib, sizdiruvchi toʻr apparat (elak) hosil qiladi. Oziq (mayda umurtqasizlar, plankton organizmlar, mayda baliqlar va boshqalar) shu toʻrdan sizilib oʻtadi. Tumshugʻi ustida burun teshigi joylashgan. Boshi simmetrik tuzilgan, uzun tumshuq (rostrum) hosil qiladi. Pastki jagʻlar bosh qutisidan uzunroq, yon tomonlari bukilib, yuqori jagʻlarni oʻrab oladi. Tishsiz kitlar hozirgi sut emizuvchilarning yirigi (mas., koʻk kitning uz. 33 m, ogʻirligi 160 t gacha). Tishsiz kitlar 3 oila (silliq kitlar, yoʻl-yoʻl kitlar, boʻz kitlar) 10—11 turga ajratiladi. Okeanlarda keng tarqalgan, tropik okeanlarda, odatda, uchramaydi. Muntazam migratsiya qilib turadi. Koʻpchilik Tishsiz kitlar 3—5 ta hayvonlardan iborat kichik tuda boʻlib yashaydi. Tishsiz kitlar ga grenlandiya kiti, janub kiti, boʻz kit, bukri kit, finval, seyval, koʻk kit va boshqa kiradi. Koʻplab ovlash natijasida (yogʻi, moʻylovi sanoatda ishlatiladi) Shimoliy Atlantikada Tishsiz kitlar deyarli qolmagan. Hozirgi Tinch okean va Janubiy yarim shardagi dengizlarda uchraydi. 1957-yildan Grenlandiya kiti, janub kiti va boʻz kitlar, 1967-yildan esa koʻk kitni ovlash man etilgan. 5 turi Tabiatni muhrfaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Roman Tkachuk

Roman Denisovich Tkachuk (1932.31.8—1994.9.1, Moskva) — aktyor, rejissor Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). 1953—58 yillar Turkiston harbiy okrugi drama teatrida, 1958—65 yillar rus akademik drama teatrida, 1965-yildan Moskva Satira teatrida ishlagan. Sahnada yaratgan Prisipkin ("Qandala"), Klim Samgin ("Boʻmboʻsh qalb tarixi"), Bolaganov ("Oltin buzoqcha"), Raskolnikov ("Jinoyat va jazo"), Hidoyatxon ("Maysaraning ishi"), Todoros ("Yolgʻonchi darkor"), Azamat ("Nomaʼlum kishi"), Samed ("Romeo, mening qoʻshnim"), Chasovnikov ("Dengiz") kabi obrazlari bilan tanilgan. "Ajoyib qotishma" (V.Kirshon), "Oy sonatasi" (A.Tur), "Yolgʻonchi darkor" (D.Psafas) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Rossiyalik erkak aktyorlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Tobago

Tobago — Atlantika okeanidagi orol, Trinidad o.dan shim.sharkda, shu orol bilan birga Trinidad va Tobago davlati tarkibiga kiradi. Maydoni 300 km².

Aholisi 54 ming kishi (2000). Bosh shahri — Skarboro. Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib X.Kolumb 1498-yilda borgan.

T. materik boʻlagi. Yer yuzasi togʻli, baland joyi 579 m. Vulkanogen va granit jinslaridan tuzilgan; jan.gʻarbi ohaktoshli plato. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Doim yashil oʻrmonlar, kakao va kokos palmalari plantatsiyalari bor.

 

Turkum:Orollar
Turkum:Trinidad va Tobago
Tobadon

Tobadon — xalq meʼmorligida qoʻllaniladigan eshik, deraza tepasidagi kichik darcha, panjarali tuynuk. Maqbara, Madrasa hujralari va boshqa binolar eshigi tegtasiga toʻrtburchakli, ravoqchali va boshqa shakllarda ishlanib, ganch yoki yogʻoch oʻymakorligida tayyorlangan panjaralar oʻrnatilgan. Xona ichkarisini shamollatish, yoritish uchun xizmat qiladi.

 

Turkum:Arxitektura
James Tobin

thumb|200px|right|James Tobin (1962)
James Tobin (5-mart 1918-yil Shempeyn shahri AQSH — 11-mart 2000-yill) — amerikalik iqtisodchi. Garvard universitetini tugatgan (1940). 1946-yildan Garvard universitetida oʻqituvchi, 1950-yildan Yale universiteti professor T. tadqiqotlari J.M.Keyns nazariyasini yanada takomillashtirish, makroiqtisodiy va pul nazariyalarini mukammalroq ishlab chiqishga bagʻishlangan. Moliya bozorlari nazariyasi va ularning isteʼmol, investitsiya qarorlari, ishlab chiqarish, bandlik va narxlarga taʼsiri muammolariga bagʻishlangan asarlari muhim ahamiyatga ega. R.Solou, A.Oyken, K.Errou kabi taniqli iqtisodchilar bilan birga AQSH prezidenta J.Kennedining iqtisodiy maslahatchilar qoʻmitasi aʼzosi ham boʻlgan (1961 —1962); monetarizm va reygonomika tanqidiga bagʻishlangan maqolalari bilan ham mashhur. Nobel mukofoti laureati (1981).OʻzME

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
To‘bil (daryo)

thumb|282x282px
To‘bil (Tobol) ( Tobyl; ; ) — Qozogʻistonning Qoʻstanay viloyati, RFning Kurgan va Tyumen viloyatlaridagi daryo. Irtishning chap irmogʻi. Uzunligi 1597 km. Havzasining maydoni 426 ming km². Toʻrgʻay platosidan boshlanib, asosan, Gʻarbiy Sibir tekisligidan oʻtadi. Asosiy irmoklari: chapda — Uy, Iset, To‘ra, Tavda; oʻngda— Ubagan. Asosan, qordan toʻyinadi. Oktabr—noyabrda muzlab, aprel—mayda muzi eriydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyidan 437 km masofada kema qatnaydi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 805 m³/sek. To‘bil boʻyida Lisyakovsk, Rudniy, Qoʻstonoy, Qo‘rg‘on, Yalutorovsk shaharlari bor. Tobylda (suv bilan taʼminlash va sugʻorish uchun) suv omborlari qurilgan.

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Turkum:Rossiyadagi daryolar
Tobolsk

Tobolsk (sibircha: İskər) — Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyatidagi shahar. Irtishga Tobol daryosi quyilishiga yaqin yerdagi pristan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Tobolsk (14 km). Aeroport bor. Aholisi 100 ming kishi (2024). Tobolsk 1587-yilda vujudga kelgan. 1610-yildan hozirgi oʻrnida. Kemasozlik korxonasi, kema taʼmirlash zavodi, neft kimyosi, yod kombinatlari, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, mebel, gilam va suyakka badiiy gul solish fabriklari, pedagogika instituti, drama teatri, tarixiymeʼmoriy muzey qoʻriqxonasi bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Sibirdagi birinchi tosh Kremli (17-asr oxiri), SofiyaUspeniye sobori (17-asr), Karvonsaroy (Gostiniy dvor) va "Shved palatasi" (18-asr boshlari saqlangan)."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Tobulgʻi

Tobulgʻi, tubulgʻa — raʼnoguldoshlarga mansub butalar turkumi. Shim. yarim sharda 100 dan ortiq turi oʻsadi. Boʻyi 0,15—2,5 m cha. Shoxshabbasi gʻuj, barg chiqargandan soʻng mayiyunda gullaydi, guli oq yoki och pushti, toʻpguli shoda yoki roʻvaksimon. Mevasi olmasimon, Yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka va sovuqqa chidamli, tuproq tanlamaydi. Urugʻidan, ildiz va yer ustki bachkilaridan koʻpayadi. T. choʻl va oʻrmonlarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonning togʻli mintaqalarida yapon T.si , oʻrtancha T. , dalachoybarg T. , tukdor T. oʻsadi. T.ning baʼzi jarliklar va tog yonbagʻirlarini mustahkamlashda ekiladi. T. juda koʻp va chiroyli gullagani sabablitolbargT. turi qimmatli manzarali oʻsimlik hisoblanadi. Togʻli yon bagʻirlardagi archazor, butazorlarda, dare boʻylarida oʻsadi. 

 
Turkum:Raʼnodoshlar
Tovlamachilik

Tovlamachilik — mulkiy jinoyatlardan biri. Oʻzbekiston jinoyat huquqiga koʻra, T. jabrlanuvchi yoki uning yaqin kishilariga zoʻrlik ishlatish, mulkka shikast yetkazish yoki uni nobud qilish, yoxud jabrlanuvchi uchun sir saqlanishi lozim boʻlgan maʼlumotlarni oshkor qilish bilan qoʻrqitib oʻzgadan mulkni yoki mulkiy huquqni topshirishni, mulkiy manfaatlar berishni yoxud mulkiy yoʻsindagi harakatlar sodir etishni talab qilish yoxud jabrlanuvchini oʻz mulki yoki mulkka boʻlgan huquqini berishga majbur qiladigan sharoitga solib qoʻyish demakdir. T.da faqat moddiy boyliklargina emas, balki mulkiy maqomdagi hujjatlar, qarz (tilxat), merosdan voz kechish toʻgʻrisidagi hujjat, moddiy boyliklarni olish uchun ishonch qogʻozi, sanatoriylarga yoʻllanma va hokazo ham tajovuz buyumi boʻlishi mumkin. T. jinoyati tamagirlik motivi bilan sodir qilinadi. T.da mulk zoʻrlik ishlatilib tortib olinmaydi, balki uning egasi tomonidan oʻz ixtiyori bilan beriladi. Shuningdek, T.da jabrlanuvchiga nisbatan qoʻllaniladigan doʻqpoʻpisa, agar jabrlanuvchi tovlamachining talabini bajarmasa, keyinchalik amalga oshirilishi nazarda tutiladi. Koʻpgina hollarda T. shantaj, reket nomi bilan ham ataladi. Lekin shantaj ham, reket ham T.dan farq qiladi. Shantaj—shaxsiy sharmanda qiladigan maʼlumotlarni oshkor etish bilan qoʻrqitib, biron bir harakatni sodir ettirish boʻlsa, reket bir necha shaxslar tomonidan doʻq qilish, zoʻrlik ishlatish va qoʻrqitish orqali amalga oshiriladigan qilmishdir. T. uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKning 165-moddasida jinoiy javobgarlik belgilangan.
Tovon toʻlash

Tovon toʻlash — fuqaroning xayoti, sogʻligʻi yoki molmulkiga yetkazilgan moddiy ziyonni yoxud uning oʻziga yetkazilgan maʼnaviy zararnnnt oʻrnini qoplash. Tovon toʻlash va zararin qoplash iboralari Oʻzbekiston Respublikasi FKda deyarli bir xil maʼnoda qoʻllanadi. Ayni vaqtda shuni ham eʼtirof etish lozimki, zararni qoplash tushunchasi tovon toʻlash tushunchasidan kengrokdir. FKning 1033moddasida zararning oʻrnini qoplash zararni aslicha (natura shaklida) qoplash (yaʼni, zararlangan, shikastlangan ashyo oʻrniga xuddi oʻshanday turdagi va sifatdagi ashyoni takdim etish, shikastlangan ashyoni tuzatib berish va hokazo) yoxud yetkazilgan zararni toʻlash (pul bilan) koʻrinishida boʻlishi mumkinligi koʻrsatilgan. Tovon toʻlash kontributsiya maʼnosida ham ishlatiladi (yaʼni, oʻzaro urushda magʻlub davlatning gʻolib davlatga Tovon toʻlash i). Baʼzi da Tovon toʻlash yetkazilgan zarar miqdorini, hajmini oʻlchash imkoni boʻlmaganda sud tomonidan belgilangan yoxud jabrlanuvchi va huquqbuzar oʻrtasida kelishuv asosida tayinlanadigan, huquqbuzar tomonidan jabrlanuvchiga toʻlanadigan toʻlov maʼnosida ham qoʻllanadi. Tovon toʻlash miqdorini belgilash, oʻzgartirish usullari, mezonlari, toʻlovni amalga oshirish tartibi FKning 57bobi ("Zarar yetkazishdan kelib chikadigan majburiyatlarni tartibga soluvchi normalar")da belgilab qoʻyilgan.
Tovoq

Tovoq — yuzi yoyiq, keng (yalpoq) ichi chuqur bulmagan idish. Turli kattakichik shakllarda sopol, chinni, mis, baʼzan marmardan tayyorlanadi. Taom, asosan palov, oziq-ovqat mahsulotlari solishda foydalaniladi. Oʻrta Osiyoda sirlangan, bezakli va bezaksiz sopol T.lar keng tarqalgan; mis T. deyarli barcha xalkGʻtrda bor. Toshkent shahri va atrofida Tovoqni lagan deb atashadi.
Tovoqsoy

Tovoqsoy — shakli tovoqqa oʻxshash botiq joy, yer yuzasida hamma tomondan balandliklar bilan oʻralgan yoki dare oqib oʻtsa, u keladigan va chikib ketadigan joyda tashqari bilan yoʻlak (vodiy, dara) orqali tutashgan boʻladi. Shakli va vujudga kelishiga koʻra, tektonik, muzlik, erozion boʻlishi mumkin. Relyefi ana shunday boʻlgan joylarda geografik nom sifatida ham uchraydi (mas., Toshkent viloyatidagi Tovoqsoy qishlogʻi).

 

Turkum:Geografik terminlar
Tovus (yulduz turkumi)

Tovus — osmonning Janubiy yarim sharida joylashgan yulduz turkumi. Birinchi marta T.ning nomi nemis olimi I. Bayerning (17-asr) "Uranometriya" deb nomlangan atlasida uchraydi. T.da oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin boʻlgan 10 ta eng yorugʻ yulduzlarining koʻrinma yulduz kattaliklari 2 dan 4,5 gacha boradi. Gorizontdan balandga koʻtarilmasligi sababli, Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi. 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Tovuskoʻzlilar

Tovuskoʻzlilar (Attcidae yoki Saturniidae) — tungi kapalaklar oilasi. Qanoti yoyilganda 7,5—24 sm. Qanotining oʻrtasida ochiq rangli chiziqlar bilan oʻralgan yirik koʻzsimon dogʻ bor (nomi ham shundan). 1000 dan ortiq turi maʼlum. Baʼzi ipak olish uchun koʻpaytiriladi, baʼzilari esa qishloq xoʻjaligi.ga zarar yetkazadi.
Tovuslar

Tovuslar — tovuqsimonlar turkumi, qirgʻovullar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 2 turi bor. Oddiy T. tanasining uz. 100—125 sm, dumi 1,5 sm gacha. Ogʻirligi 4—4,2 kg. Boshi, boʻyni va koʻkragining bir qismi yashil, orqasi koʻk, tanasining osti qora. Hindiston va Shri Lankada tarqalgan. Oʻrmonning butazorli qismini xush koʻradi. Uyasini yerda chukurcha shaklida yasaydi. 4—7 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi 30 kun bosadi. Yashil kanotli T. Hindixitoy va Indoneziyada tarqalgan. Butazorlar, dare qirgʻoqlari va boshqa yerlarda yashaydi. T. oʻsimlik, hasharot va mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Oddiy T. tutqunlikdayaxshi koʻpayadi. T. tovuqsimonlarning yirik, chiroyli va jozibador vakillaridan; hayvonot bogʻlarida boqiladi.
thumb|Peafowl in Zaamin
thumb|Peafowl from behind
 

Turkum:Qushlar
Tovush lokatsiyasi

Tovush lokatsiyasi - obyektga boʻlgan yoʻnalishni va shu obyekt tarqatayotgan tovushni taxlil qilish yoʻli bilan obyektning turgan joyini aniqlash; obyekt hosil qilayotgan tovush maydoni (suyet lokatsiya) yoki maxsus qurilmalar vositasida hosil qilinadigan tovushning undan qaytishi (faol lokatsiya) boʻyicha amalga oshiriladi.

Faol Tovush lokatsiyasida impulyeli va uzluksiz tovush idan foydalaniladi. Impulyeli rejimda obyektgacha boʻlgan masofa undan kaytgan aks sado — signalning kechikish vaqti boʻyicha aniklanadi. Uzluksiz rejimda obyektgacha boʻlgan masofa unga yuborilgan va undan kashtan chastotalar farqi bilan aniklanadi. Tovush chikaruvchi obyektlarning suyet lokatsiyasi tovushni tor yoʻnalishda yoʻnaltiruvchi qabul qilgichlar bilan (tor chastota polosasida ishlaganda) qabul qilishning yoki korrelyatsiyey usul bilan (keng polosali bilan ishlaganda) amalga oshiriladi. Tovush lokatsiyasi infratovushdan ultratovushgacha boʻlgan chastota diapazonidagi tovushni havoga, yerga va metallga tarqatishda keng qoʻllanadi.

Barcha tirik jon, jumladan, odam va hayvonlarda Tovush lokatsiyasi mavjud. Baʼzi jonivorlar, mas., koʻrshapalak, delfin, kit va qushlar oʻz evolyutsiyasida faol lokatsiyaga moslashib qolgan. Koʻrshapalak bir necha m/s dagi tovush impulslarini nurlatadi. Koʻr kishilar biror toʻsiqqa yaqinlashganini oyoq yoki xassasi tovushining toʻsiqdan qaytishi bilan sezib oladi.
Tovushqator

Tovushqator  – muayyan musiqa tizimidagi barcha tovushlarning tartiblashgan majmuasi (masalan, lad tovushlarining izchil tuzilmasi, gamma).

Turli musiqa uslublarida tovushqator ahamiyati har xil boʻladi. Masalan, dodekafoniya uslubidagi asarlarda tovushqatordan koʻra intervallar izchilligining mohiyati balanddir. Ogʻzaki anʼanadagi musiqa, jumladan, oʻzbek xalq va mumtoz musiqa ijodida tovushqatorlarning bir nechta tarixiy – uslubiy koʻrinishlari ajratiladi. Masalan, mavsum marosim qoʻshiqlariga xos tor (kvarta-kvinta) hajmdagi tovushqatorlar, xalq lirik va raqs qoʻshiq-kuylarda asosiy oʻrin tutgan oktava diapazonidagi tovushqatorlar, maqom tovushqatorlari va boshqalar. Baʼzi (yigʻi, alla, qissaxonlik kabi, kompozitorlik ijodida esa – sonoristika, elektron musiqa va boshqa yoʻnalishidagi) musiqa shakllarida muayyan tovushqator tizimi oʻrniga tovushlarning erkin munosabatlari asosiy oʻrin tutadi.

Oktava oraligʻida do notasidan boshlanuvchi asosiy bosqichlarni oʻz ichiga olgan tovushqator asosiy (unqator) tovushqator deyiladi. Asosiy bosqichlar do, re, mi, fa, sol, lya va si notalaridan iborat boʻlib, ushbu notalar fortepianoda oq klavishlarga toʻgʻri keladi va diatonik (tabiiy) tovushqatorning asosini tashkil etadi.

 

 
 Vaxromeyev V., Muzikaning elementlar nazariyasi, 2-nashri (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1980.

Turkum:Musiqiy atamalar
Tovuqsimonlar

thumb|Tovuqsimonlar
Tovuqsimonlar — qushlar turkumi. Ikki katta oila (krakslar va qirgʻovullar), besh oila (krakslar, xastovuklar, qirgʻovullar, kurkalar, qurlar)ga mansub 250 turi mavjud. T. Antarktidadan boshqa hamma joyda tarqalgan. Hozirgi tovuq zotlari tropik o'rmonlarda yashaydigan yovvoyi bankiv tovuqlaridan kelib chiqqan. Bundan 4500 yil avval qadimgi Hindistonda xonakilashtirishni boshlangan. Tovuqlar go‘sht go'sht-tuxum tuxum yonalishiga bo'linadi Tanasi 12 sm dan (bedana) — 235 sm gacha (arguslar), ogʻirligi 80—120 g dan (vedana) — 16kg gacha (karqurlar). Tumshugʻi qisqa, mustahkam. Oyoklari baquvvat. Qanotlari katta, lekin yomon uchadi. Pati qalin, pari siyrak. Tovuqsimonlar ekaklari ayollariga nisbatan yirik va rangdor. Baʼzi ning yuz qismi patsiz, etli oʻsmalari boʻladi. Koʻpchilik oʻtroq yashaydi yoki koʻchib yuradi. Ayrim (mas., bedana) qishda uchib ketadi. Koʻpchilik poligam (qarang Poligamiya). Sodda uyasini, asosan, yerga yasaydi. Odatda, yilda bir marta 2—25 ta tuxum qoʻyadi; 12—30 kun bosadi. Xastovuklar tuxumini qum yoki chiriyotgan barglarga koʻmib qoʻyadi. Asosan, oʻsimliklar urugʻi, kurtagi, mevasi va bargi bilan oziqlanadi. Hasharotlar, chuvalchanglar va boshqa mayda hayvonlarni ham yeydi. T. ovchilik va naslchilik ishlarida katta ahamiyatga ega. Tutqunlikda yaxshi koʻpayadi. Noyob va kamayib borayotgan Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va bir qancha mamlakatlar Qizil kitobiga, Zarafshon qirgʻovuli Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:Qushlar
Hideki Tojo

Todzio Xideki (1884.30.12 Tokio — 1948.23.12) — Yaponiyaning bosh harbiy jinoyatchilaridan biri, general. 1915-yildan yapon armiyasida rahbarlik lavozimlarida. 1937—38 yillarda Yaponiyaning Kvantun armiyasi shtabi boshligʻi. 1938—39 yillarda harbiy vazir muovini. 1940-yil iyul — 1941-yil oktyabr daharbiy vazir. 1941-yil oktyabr — 1944-yil iyulda bosh vazir va ayni vaqtda harbiy vazir. Yaponiyaning fashistlar Germaniyasi va Italiya bilan ittifoqining tarafdori boʻlgan. Fashistlar Olmoniyasining SSSRga qarshi urushida faol yordam bergan. 1941-yil Tinch okeanidagi urushning ochilishida katta rol oʻynagan. Uzoq Sharq uchun tashkil etilgan Xalqaro harbiy tribunalning qaroriga koʻra, qatl etilgan.OʻzME
Toj (bosh kiyim)

Toj — 1) hukmdorning mavqei darajasi, martabasini bildirgan, qimmatbaho toshlar qadalgan bosh kiyim; 2) monarxiya davlatlarida davlat hokimiyati belgisi; 3) baʼzi parrandalarning boshidagi etdor oʻsimta; 4) Quyosh atrofidagi, kun tutilish paytlarida yaxshi koʻrinadigan yoriq gardish — Quyosh toji deyiladi; 5) gupchakka yoki boshqa asosga oʻrnatiladigan gardishsimon qism.

 

Turkum:Bosh kiyimlari
Toj suyakli qushlar

Toj suyakli qushlar (Carinatae) — qushlar katta turkumi. Toʻsh suyak toji, uchish patlar yelpigʻichi yaxshi rivojlangan; apteriyalari (terisining patsiz joylari) bor; suyaklari pnevmatik. Faqat ayrim ikkilamchi marta toʻsh suyagi toji, apteriyasi va suyaklar pnevmatikasini yoʻqotgan. Oʻmrov va boshqa yelka kamari suyaklari rivojlangan. Koʻkrak tojlilar, tuyaqushlar va kivilardan tashqari barcha qushlar 24 ga yaqin turkumni va 9000 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi.
Akram Tojiboyev

Akram Ashurovich Tojiboyev (1944.29.12, Gʻallaorol tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universiteti (1969) va Sirdaryo pedagogika instituti (1978)ni tugatgan. 1969-yildan Payariq, Guliston tumanlaridagi maktablarda ingliz tili oʻqituvchisi, internat maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, Payariq tuman xalq taʼlimi boʻlimida usuliyotchi, nazoratchi, 1992-yildan Chelak tuman xalq taʼlimi boʻlimida usuliyot kabineti mudiri, 1995—97 yillarda 26maktab direktori.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Mahmudjon Tojiboyev

Mahmudjon Gʻoziyevich Tojiboyev (1957.25.11, Quva tumani – 2020.11.07, Toshkent) – xonanda va sozanda (tanbur, sato), Oʻzbekiston xalq hofizi (2000). Nozik didli, dardli, keng diapazonli ovoz sohibi. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1984). Qoʻshiq aytishni dastlab E. Mamatov, Gʻ. Hojiqulovdan, keyinchalik xrfizlik anʼanalarini O. Otaxonov, O. Alimahsumov, O. Hotamov va F. Mamadaliyevdan oʻzlashtirgan, sozandalik sirlarini T. Alimatovdan oʻrgangan. Yu. Rajabiy nomidagi „Maqom“ ansambli yakkaxoni (1984-yildan), Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi dotsenti (2000-yildan). Repertuaridan Shashmaqom („Saraxbori Navo“, „Saraxbori Dugoh“, „Moʻgʻulchai Segoh“, „Navroʻzi Sabo“, „Nimchoʻponiy“ va boshqalar) va Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari („Dugoh“, „Chorgoh“, „Ushshoq“, „Shahnozi Gulyor“, „Bayot“ va boshqalar), katta ashula („Yovvoyi Chorgoh“, „Yolgʻiz“, „Ey dilbari jononim“ kabi), mumtoz („Topmadim“, „Asiriy“ va „Ldoiy“, „Chorzarb“, „Bozurgoniy“) va 20-asr bastakorlari („Keldik“, „Nazzora qil“, K. Jabborov; „Kezarman“, F. Toshmatov; „Jonim erursan“, M. Murtazoyev; „Dilrabolar“, O. Nuriddinov;"Bu oqshom", O. Hotamov va boshqalar) asarlari urin olgan. T. shoirnafas hofiz boʻlib, ijro uslubi vazminligi, lirikaga moyilligi, ovoz va cholgʻu mutanosibligi bilan ajralib turadi. Osiyo, Amerika, Yevropa va Shimoliy Afrika mamlakatlarida gastrodda boʻlgan. Yunus Rajabiy nomidagi Respublika maqom ijrochilari tanlovi gʻolibi (1987).
 Unvon va mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq hofizi (2000-yil)
 Mehnat shuhrati ordeni (2018-yil)
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);
Joʻra Tojiyev

Joʻra Tojiyev (1911 Toshkent 1995.12.6) — oʻzbekistonlik aktyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1967).

 Faoliyati 
Ijodiy faoliyatini 1928-yilda Yesh tomoshabinlar teatrida boshlagan. 1930-yildan Hamza teatrida ishlagan. Asosiy rollari: Alijon (Komil Yashin, A. Umariy, „Hamza“), Boris Grigoryevich (Aleksandr Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“), Hakimjon (Uygʻun, „Navbahor“), Dobchinskiy (Nikolay Gogol, „Revizor“), Shobarot (Abdulla Qahhor, „Tobutdan tovush“), Graf Kent (F. Shiller, „Qaroqchilar“), Valer (Molyer, „Zoʻraki tabib“), Rahmon (Komil Yashin, „Yondiramiz“), Rozenkrans, Rodrigo (U. Shekspir, „Xamlet“, „Otello“), Abror, Toshpoʻlat (Uygʻun, „Parvona“, „Parvoz“), Jamol (A. Qaxdor, „Ayajonlarim“), Joʻra (S. Ahmad, „Kuyov“) va boshqa Qahramonlarining tashqi qiyofasiga, yurishturishiga, mimikasiga koʻproq eʼtibor berish, dilkash va oddiy kishilar qiyofasini boʻrttirib koʻrsatishga intilish T. ijodiga xosdir. Ayniqsa, „Otello“ tragediyasidagi Rodrigo obrazi uning ijodida alohida oʻrin tutadi.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Mirsodiq Tojiyev

Mirsodiq Mahmudovich Tojiyev (1944.25.3 Toshkent 1996.8.6) - kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Toshkent musiqa bilim yurtida oʻqituvchi (1965—70), "Goʻzal" va "Shodlik" ansambllari, Oʻzbek davlat filarmoniyasi badiiy rahbari (1971—1979), Oʻzbekiston bastakorlar uyushmasi raisi (1982—1987), Toshkent konservatoriyasi oʻqituvchisi, dotsent (1971 — 1996). Tojiyev oʻzbek musiqa merosi (jumladan, maqom anʼanalari) negizida badiiy yetuk asarlar yaratishga muvaffaq boʻlgan. Tojiyev oʻzining 3, 9, "Somon yoʻli" trilogiyasi (15—17) va "Qahramonlik" (19) simfoniyalari bilan milliy simfonizm rivojiga katta hissa qoʻshgan. Shuningdek, "Shoir muhabbati" simfonik poemasi, kamer orkestr uchun yozilgan 7, 8, 12, 18simfoniyalari, "Oʻzbekiston" poemafaxriya (B.Boyqobulov), "Koʻhna Samarqand yuragi" nurlitovushli musiqali panorama kabi asarlari mashhur. Tojiyev yaratgan musiqiysahnaviy asarlari orasida "Chollar va kampirlar" (H. Sharipov), "Qaydasan, jon bolam" musiqali komediyalari, "Kumush" (Abdulla Kodiriyning "Oʻtgan kunlar" romani asosida) operasi va boshqa Kamer musiqa, xalq cholgʻulari orkestri uchun "Tantana", "Sarafroz" va boshqa asarlar muallifi. "Kompozitor Mirsodiq Tojiyev" hujjatli filmi suratga olingan (2000, rejissyor A. Fatxullin). Ayrim asarlari gramplastinkalarga yozilgan, 3(M., 1989), 7—8(T., 1986) simfoniyalari nashr etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Turkum:O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Toʻlqin Tojiyev

Toʻlqin Joʻrayevich Tojiyev (1936-yil 13-aprel Toshkent – 2024-yil 13-dekabr) – O‘zbekiston SSR xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1959). 1959—1996-yillarda Hamza teatrida aktyor oʻlaroq faoliyat yuritgan.

 Biografiyasi 
Asosiy rollari: Bobchinskiy va Xlestakov (N. Gogol, „Revizor“), Edgar, Yago (U. Shekspir, „Qirol Lir“, „Otello“), Mansur va Jomiy (Uygʻun, I. Sulton, „Alisher Navoiy“), Orif (I. Sulton, „Imon“), Abdullatif (M. Shayxzoda, „Mirzo Ulugʻbek“), Jontoy (Ch. Aytmatov, „Sarvqomat dilbarim“) va boshqa Yago – uning sahnadagi eng murakkab, ayni vaqtda eng muvaffaqiyatli rollaridan biri. U yaratgan obrazlarida har bir qahramonga xos xarakter, uning tashqi koʻrinishi va ichki kechinmalarini ochib berishda aktyor mahoratining barkamolligi koʻzga tashlanadi. Chuqur psixologik talqin, ijtimoiy xarakterning oʻtkirligi, yorqin milliy kolorit Tojiyev ijodiga xos. Tojiyev kinodagi rollari bilan ham tanilgan: Jurjoniy („Abu Ali Ibn Sino“), Hakim („Ikkinchi bahor“), Mahmud („Mahallada duvduv gap“), Quddus („Besh ogʻaynilar“), Omon („Bu yerdan chegara oʻtadi“, 3 kismli), Togʻayev („Siz kimsiz?“), Qodirov („Qora baliq izi“, besh qismli, „Lenfilm“), Hasanov („Hayot sening qoʻlingda“) va boshqa Tojiyev dublyaj sanʼati ustalaridan. Radioda „Tabassum“ eshittirishi, „Qarmoq“ satirik radiojurnalining boshlovchisi sifatida tanilgan.

Dublajda ovoz bergan filmlari

„Qilich va qalqon“ (SSSR filmi, 1960);

„Alvon yelkanlar“ (SSSR filmi, 1962);

„Ahmad qayerda?“ (Ozarbayjon filmi, 1963);

„Ayoz bobo“ (SSSR filmi, 1964);

„Ы“ operatsiyasi va Shurikning boshqa sarguzashtlari (SSSR filmi, 1965);

„Arshin mol olon“ (Ozarbayjon filmi, 1965);

„U zamonlar oʻtib ketdi“ (Gruziya filmi, 1965);

"Avtomobildan saqlaning<“ (SSSR filmi, 1966);

„Alovuddinning sehrli chirogʻi“ (SSSR filmi, 1967);

„Kavkaz asirasi“ (SSSR filmi, 1967);

„Finist sarlochin“ (SSSR filmi, 1967);

 Mukofotlaari 

 1988-yilda Oʻzbekiston SSR xalq artisti unvoni berilgan.
 1997-yillda „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan.

 

 

 Toʻlqin Tojiyev Kino-teatr.ru saytida

Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekistonlik aktyorlar
Turkum:Dublyaj ustalari
Turkum:Oʻzbekistonlik dublyaj ustalari
Fuat Tojiyev

Fuat Husainovich Tojiyev (1913.13.9, Kattaqoʻrgʻon 2001.13.5, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Texnika fanlari doktori (1967), professor (1969). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1937). Mahalliy sanoat ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1937— 41), urush qatnashchisi (1941—43). Oʻrta Osiyo industrial institutida katta oʻqituvchi (1944—46), ToshPI kimyotexnologiya fakulteti silikatlar texnologiyasi kafedrasi mudiri (1947—91). Asosiy ilmiy ishlari Oʻzbekiston hududidagi mahalliy tuproq, gil va xom ashyolarning texnologik xossalarini sistematik tarzda oʻrganish va ularni qurilish keramikasi ishlab chiqarish.da qoʻllashga oid. T. rahbarligida ilk bor Angren kaolinining texnologik xossalari chuqur oʻrganilgan va uning asosida keramik qorishmalar, sirlar, xoʻjalik va elektrotexnik chinni, olovbardosh va kislotabardosh materiallar olingan.

 
 Anorganik moddalarning fizikkimyoviy analizi (hamkorlikda), T., 1977.

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tojikiston depressiyasi

Tojikiston depressiyasi – Hisor-Olay, Pomir va Hindukush togʻlari orasidagi tektonik botiq. Mezozoy, paleogen va neogen choʻkindilari bilan toʻlgan.

Tojikiston depressiyasi HisorOlay togʻ tizmasi janubida, Uzbekistan, Tojikiston, Afgʻoniston hududlarida joylashgan. Gʻarbda Koʻhitang, sharqda Pomir, janubida Hindukush va Bandi Turkiston togʻlarigacha choʻzilgan. Orografik jihatdan 2 qismga boʻlinadi. Shimoliy qismida Hisor vodiysi, janubiy qismida Tojikistonning past va oʻrtacha balandlikdagi tizmalari oʻrin olgan. Hisor vodiysi Hisor tizmasining janubidan boshlanib, janubi-gʻarbda Bobotogʻ tizmasigacha choʻzilgan. Tojikiston depressiyasining zamini tokembriy jinslari, paleozoy—quyi triasning terrigenkarbonat, vulkanik choʻkindi va intruziv jinslaridan tarkib topgan. Strukturasi mezokaynozoyda jiddiy oʻzgarmagan. Neogen oxiri — antropogen boshlarida bukilma hamda koʻtarilmalar dislokatsiyaga uchragan va murakkab burmali Tojikiston vigratsiyasi vujudga kelgan. Mezokaynozoy jinslaridan neft, tabiiy gaz, yonuvchi slanets, toshtuz, qurilish materiallari konlari topilgan. Kuchli zilzilalar, tabiiy geografik jarayonlar (togʻ qulashi, surilmalar, sel) sodir boʻlib turadi.

Iqdimi keskin kontinental, qishi iliq, yozi issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6° dan 3,6° gacha, iyulniki 23,2° dan 32,4° gacha, eng baland temperatura 49,5°. Yillik yogʻin 119–154 mm, togʻlarda 700 mm gacha. Yirik daryolari: Panj, Vaxsh, Kofarnihon, Qizilsuv, Surxondaryo, Qunduz, Boʻz. Tuprogʻi allyuvialoʻtloq va boshqa tuproklar. Subtropik choʻl, chala choʻl, togʻdasht, oʻrmon, oʻtloqdashtli yerlarda efemer, shuvoqefemer, buta, archa, baland boʻyli oʻtlar oʻsadi. Hayvonlardan boʻri, tulki, bugʻu, qamishzor mushugi, gʻar xil ilonlar, qushlar yashaydi.

Qazilma boyliklardan neft, gaz, tuzlar, koʻmir, qurilish materiallari, mineraltermal suv i bor. Ingichka tolali paxta yetishtirish, bogʻdorchilik, tokchilik, subtropik oʻsimliklar uchun iqlim sharoiti qulay. Gidrotexnik inshootlardan GES, suv omborlari (Norak, Janubiy Surxon) qurilgan, tunnel barpo etilgan, Palangdara (Tigrovaya balka), Ramit, Dashti Jush kabi qoʻriqxonalar tashkil etilgan.

Turkum:Oʻrta Osiyo
Tojikiston fanlar akademiyasi

Tojikiston fanlar akademiyasi – Tojikiston Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1951-yil SSSR Fanlar akademiyasining Tojikiston boʻlimi (1941) negizida Dushanba shahrida tashkil etilgan. Akademiyaning fizika va texnika; matematika, seysmologiya va seysmologik qurilish; geologiya; kimyo, botanika; oʻsimliklar fiziologiyasi va biofizikasi; zoologiya va parazitologiya; Pomir biologiyasi; tarix, etnografiya va arxeologiya; sharqshunoslik intlari hamda tabiiy va mehnat resurslarini tadqiq etish boʻlimi, 30 haqiqiy, 55 muxbir aʼzosi bor. Fanlar akademiyasi muassasalarida 5 mingga yaqin ilmiy xodim ishlaydi. „Donish“ nashriyoti bor. 3 ilmiy jurnali nashr etiladi. Prezidenti – 1995-yil iyundan Oʻlmas Mirsaidov.

 

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Turkum:Tojikistonda fan va texnologiya
Turkum:Tojikiston fanlar akademiyasi
Adenboy Tojimuratov

Adenboy Tojimuratov (1930, Moʻynoq tumani — 1992, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalk, yozuvchisi (1990). Filologiya fanlari nomzodi (1966). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1967). Xoʻjayli pedagogika. bilim yurtini (1946), Nukus pedagogika. intini tugatgan (1952). Qoraqalpoq Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1963—65). N. Dovqorayev nomidagi Til va adabiyot intida ilmiy xodim (1965—68), Nukus pedagogika. intida oʻqituvchi (1968—77), Oʻzbekiston pedagogika. ilmiy tadqiqot instituti Qoraqalpogʻiston filiali direktori (1977-yildan). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Tinchlik kaptari" (1957) bolalarga bagʻishlangan. "Eng qadrli soʻzlar" (1959), "Suhbatlar" (1960), "Umri boqiy chol" (1963) toʻplamlariga kirgan hikoyalarida, "Sarkopli botir" (1961), "Maqsad" (1974), "Suluvxon" (1980) qissalari va "Oydinlar" (1976) sheʼriy toʻplamida qoraqalpoqxalqi hayoti aks etgan. T. 1966-yil qoraqalpoq xalq qoʻshiqlarini yigʻib, nashr ettirgan. "Qoraqalpoq xalq koʻshiklari" monografiyasi qoraqalpoq adabiyotshunosligida muhim oʻrin tutadi. "Qoraqalpoq folklori" (1979) darsligi mualliflaridan biri. R.Tagorning "Halokat" romani, A.Qahhorning "Sinchalak" qissasi, Ch.Aytmatovning "Qizil durrachali dilbarim" qissasi asosidagi pyesa, Sayd Aqmadning "Ufq" romanini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan.

 
 Sarkopli botir, 1963.

Turkum:Qoraqalpogʻistonlik yozuvchilar
Tozilar

Tozilar (lotincha ) — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Katta Ayiq, Hoʻkizboqar va Ajdar yulduz turkumining ostida kurinadi. T.da birgina yorugʻ yulduz boʻlib, u "Karl yuragi" deb ataladi. T.da M51 deb nomlangan mashhur galaktika joylashgan. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Toif

Toif, At-Toif — Saudiya Arabistonining janubi-gʻarbiy qismidagi shahar. Hijoz togʻlarida, 2000 m balandlikda joylashgan. Aholisi 250 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shosse yoʻl orqali ArRiyod va Makka sh.lari bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi (chorvachilik, bogʻdorchilik va sabzavotchilik) rayonining savdo markazi. Kustar usulida toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqariladi. Hukumatning yozgi qarorgohi joylashgan.

 

 

Turkum:Saudiya Arabistoni shaharlari
Toifi

Toifi, Toyfi, Sayfi Gʻulomi — kechpishar xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Vatani — Arabiston. Oʻrta Osiyoda qadimdan ekiladi. Oʻzbekiston, Turkmenistan, Tojikiston, Qozogʻiston, Qirgʻizistonda keng tarqalgan. Oq T. va Pushti T. xillari bor. Ularning farqi asosan uzumi rangida. Pushti T. koʻproq ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, toʻgarak yoki uzunasiga salgina choʻziq (diametri 14—16 sm), besh boʻlmali, pastga qaragan tomoni tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (2,5—6,5 kg gacha). Gʻujumi yirik, choʻziq, uch tomoni oʻyikli, kungay tomoni pushti. Tarkibida 22—25% qand, 4—5% kislota bor. Poʻsti qalin, eti sersuv, karsillaydi. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3640° boʻlganda 151 — 188 kunda — sentabr oxirida toʻliq yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Hosiddorligi 160—280 s/ga (350 s gacha boradi). Uzumi sakdashga va uzoq joylarga yuborishga chidamli. Yangiligida isteʼmol qilinadi. T. baland ishkomlarda va koʻp zangli yelpigʻichsimon shakl berib oʻstirilsa, yuqori hosildorlik taʼminlanadi. Tuproq sharoitlariga talabchan emas. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida yetishtiriladi. 

 
Turkum:Uzum navlari
Toy

Toy — otning 1 yoshdan 2 yoshgacha boʻlgan bolasi. Toylik davri qulunpik va gʻoʻnonlik davrlari oʻrtasiga toʻgʻri keladi. T.lar sutdan ajratilganidan keyin onasidan hamda erkagi urgʻochisidan ajratilgan holda boqiladi. T.larda jinsiy uygʻonish 1,5 yoshdan boshlanadi, 2,5 yoshida saralanadi va yilqi uyurlarini yangilash va toʻldirishga jalb etiladi. 

 

Turkum:Uy hayvonlari
Toybugʻo

Toybugʻo, Taybugʻa — Sibir xonlari sulolasining afsonaviy asoschisi; chingiziylarga mansub boʻlmagan mahalliy zodagonlardan. 1495-yil shayboniylardan Iboqxon oʻldirilgach, "Toybugʻo xonadoni"dan chiqqan Mamat (Mahmet) turkiy uluslarning siyosiy ittifoqiga rahbarlik qilgan (qarang Sibir xonligi). 16-asrning 1-yarmida T. sulolasidan boʻlgan xonlar Qozon xonlari bilan qudachilik aloqalari oʻrnatganlar. Yodgorxon va Bekbulatxon oʻzlarini Moskva vassallari deb tan olganlar (1555). 1563-yil Sibir taxtini shayboniy Kuchumxon egallashi bilan T. sulolasi barham topgan. TOILOQ — Samarqand viloyati Toyloq tumanidagi qishloq, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Samarqand (10 km). Aholisi 8,3 ming kishi (2004). Tumanning asosiy korxonalari T.da joylashgan. T.dagi 22 ishlab chiqarish. korxonasidan 3 tasi yirik korxona (meva, konserva va vino zdlari). Bundan tashqari 2 ta qoʻshmakorxona (shu jumladan, "Tonigrin" Oʻzbekiston — Rossiya qoʻshma korxonasi) ham bor.

T.da tuman hokimiyati binosi, 3 umumiy taʼlim maktabi, markaziy kasalxona, markaziy poliklinika, markaziy dorixona va 6 ta shaxsiy dorixona faoliyat koʻrsatadi. Shuningdek, "Savdogarbank", "Xalq banki", "Paxtabank" boʻlimlari mavjud. Markaziy kutubxona va uning tarmogʻi, Mustaqillik maydoni, madaniyat va istirohat bogʻi, bolalar sport majmuasi, bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, "Olimpiya zaxiralari" kolleji bor. T.da Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadkiqot instituti joylashgan.
Toynbi Arnold

Arnold Toynbee (Toynbi) 1852. 23.8, London — 1883.9.3, Uimbldon — ingliz tarixchiiqtisodchisi. Oksford universitetini tugatgan, shu yerda 1878-yildan siyosiy iqtisod va iqtisodiyot tarixidan dare bergan. T. ning "18-asrda Angliyada sanoat toʻntarishi" asari (1884) kapitalistik industriyalash jarayonlariga bagʻishlangan. "Sanoat toʻntarishi" tushunchasini ilmiy muomalaga T. kiritgan. T. mehnat va kapital oʻrtasidagi munosabatlarga davlatning aralashuvi, korxonalarda sinfiy nizolarning oldini olish uchun ijtimoiy qonunchilik va "kelishuv tadbirlari" tarafdorlaridan, ishchi kvartallarida maʼrifat markazlari tashkil etish tashabbuskorlaridan biri boʻlgan.

 

Turkum:1852-yilda tugʻilganlar
Turkum:1883-yilda vafot etganlar
Arnold Jozef Toynbi

Arnold Jozef Toynbi (1889.14.4, London 1975.22.10, York) — ingliz tarixchisi, faylasuf va sotsiolog. Oliy oʻquv yurtida oʻqituvchi va tashqi ishlar vazirligida xizmatchi boʻlib ishlash bilan birga juda koʻp safarlarga chiqib ibtidoiy jamiyatni oʻrganish bilan shugʻullangan. 1922-yildan insoniyat madaniyati taraqqiyoti umumiy tarixi ustida ishladi. Asosiy asari 12 j.li "Tarix tadqiqoti"ni yaratdi (1934—61). U bir-birining oʻrniga keluvchi mahalliy sivilizatsiyalar "charxpalagi" haqidagi nazariyani ilgari surdi: mazkur sivilizatsiyalarning har biri vujudga kelish, oʻsish, tanazzulga ketish va yemirilish bosqichlarini oʻtaydi; ular rivojlanishining harakatlantiruvchi kuchi oʻz ortidan "loqayd koʻpchilik"ni ergashtiruvchi "ijodiy elita"dir; insoniyat taraqqiyoti maʼnaviy barkamollikda, oddiy animistik eʼtikrdlardan universal dinlar orkali kelajakning yagona dini sari boʻladigan evolyutsiyadadir. T. jamiyatdagi ziddiyat va nizolarga maʼnaviy yangilanish barham beradi, deb hisobladi.

 

Turkum:Londonda tugʻilganlar
Turkum:Britaniyalik tarixchilar
Tok manbalari

Tok i — har xil energiya ni elektr energiyasiga aylantirib beruvchi qurilmalar. Shartli ravishda kimyoviy va fizik Tok iga boʻlinadi. Kimyoviy Tok ida oksidlashtiklash reaksiyasi natijasida elektr energiyasi hosil boʻladi. Bunday Tok i jumlasiga galvanik elementlar, elektrkimyoviy generatorlar va boshqa qurilmalar kiradi. Fizik Tok i issiklik, mexanik, elektromagnit energiyani, shuningdek, radiatsion nurlanish (mas., Quyosh nurlari) va yadroviy parchalanish reaksiyasi energiyasini elektr energiyasiga aylantirib beradi. Elektromagnit generatorlar, termoelektr generatorlar, quyosh batareyalari va boshqa shular jumlasiga kiradi. Atom elektr stansiyasi (AES), gidroelektr stansiya (GES), issiqlik elektr stansiyalari (Issiqlik elektr stansiya), shamol energetika qurilmasi va boshqa ham Tok i hisoblanadi.
Tokantins (daryo)

Tokantins — Braziliyadagi daryo. Uzunligi 2850 km, havzasining maydoni 770 ming km². Maranyan va Almas daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Braziliya yassitogʻligi va Amazonka pasttekisligidan oqadi. Para daryosiga (Amazonka daryosining deltasidagi oʻng tarmogʻi) estuariy hosil qilib quyiladi. Yirik irmogʻi — Araguya (chapdan). Quyilish joyidagi oʻrtacha suv sarfi 16,8 ming m³/sek, oktabrdan mart—aprelgacha suvi koʻpayadi. Suv ombori qurilgan. Quyilish joyidan 350 km masofada kema katnaydi.

 

Turkum:Braziliyadagi daryolar
Tokarlik stanogi

Tokarlik stanogi - 1) mashinasozlikda — asosan, doiraviy sirtli buyumlarga yoʻnib ishlov beradigan stanok; metall kesish stanoklarining asosiy guruhini tashkil qiladi. Tokarlik stanogi yordamida sirtlarni yoʻnish, sirtlarda ichki va tashqi rezbalar ochish, parmalash, zenkerlash (parmalangan teshiklarga tozalab ishlov berish), teshiklarni yoʻnib kengaytirish, plashka hamda metchiklar bilan rezba ochish, bir-biriga ishqalab moslash mumkin. Asosiy harakatni zagotovka (xomaki detal), qoʻshimcha harakatni kesuvchi asbob — keskich bajaradi. Zagotovka povolokli, kulachokli, gidravlik yoki pnevmatik patron orqali stanok shpindelidan aylanadi; shpindel esa tezliklar qutisidan harakatlanadi. Keskich supportning salazkasi bilan birgalikda surish validan yoki surish vintidan (rezba ochishda) suriladi. Surish vali va surish vinti Tokarlik stanogining surishlar mexanizmidan aylanadi. Tokarlik stanogining markazlovchi, rezba ochish, tokarlikrevolver (aylanma kallakli), bir shpindelli va koʻp shpindelli karusel (shpindeli tik joilashgan), koʻp keskichli va boshqa bor.

Tokarlik stanogi oddiy, universal, raqamli dastur boʻyicha boshqariladigan avtomat va yarim avtomat turlarga xam boʻlinadi. Oddiy va universal Tokarlik stanogilar detallarni donalab va kichik seriyalab ishlab chiqarish.da, avtomat va yarim avtomat Tokarlik stanogilar koʻplab (koʻp seriyalab) ishlab chiqarish.da qoʻllanadi. Tokarlik stanogining asosiy qismlari: qirindi va sovituvchi suyuqlik toʻplanadigan togʻorasimon tub; stanina, support va ketingi babka (qoʻzgʻaluvchan) hamda ularni yoʻnaltirgich; shpindel va tezliklar kutisi joilashgan qoʻzalmas old babka; uzatmalar qutisi; fartuk; support; karetka; koʻndalang salazkalar; keskich oʻrnatiladigan burilma qism; elekr dvigatel. Karetka va koʻndalang salazkalar qoʻlda yoki avtomatik tarzda suriladi. Tokarlik stanogining elektr dvigateli bir yoki koʻp tezlikli asinxron dvigateldan iborat. Baʼzan, boshqa yuritmalar (mas., gidravlik yuritmalar) ham qoʻllanishi mumkin. Hozir yirik korxonalarda, asosan, dusturli avtomat va yarim avtomat Tokarlik stanogilari ishlatiladi (qarang Karusel stanok, Revolver stanok); 2) yogʻochga ishlov berish stanogi qam xuddi metallga ishlov berish stanogiga oʻxshaydi. Unda aylanma sirtli yogoch buyumlarga yoʻnib ishlov beriladi. Uning buyum markazga mahkamlanadigan va yon tomoniga mahkamlanadigan bor.
Tokkata

Tokkata (ital. toccata — tegish, zarb) — asosan, klavishli musiqa cholgʻular uchun yozilgan virtuoz musiqa asari. 16-asrda Italiyada paydo boʻlib, dastlab badiha shaklidagi prelyudiya (A. va J.Gabriyeli va boshqalar), keyinchalik konsert asari sifatida (I.Froberger, D. Bukstexude va boshqalar) rivoj topdi. I.S.Bax ijodida qad. Tokkatajanri oʻz badiiy choʻqqisiga koʻtarildi (organ uchun reminor Tokkatava fugasi mashhur). 20-asrda fortepiano (K.Debyussi, S.Prokofyev, F.Buzoni,A.Xachaturyan va boshqalar) va organ (M.Reger va boshqalar) Tokkatalar bilan birga orkestr (A.Malyavskiy), skripka va orkestr (I.Stravinskiyning skripka va orkestr uchun konsertning lqismi) paydo boʻldi. Oʻzbekistonda I. Akbarov, X.Izomov, G. Mushel va boshqa fortepiano, organ uchun Tokkatalar yaratganlar.

 

Turkum:Musiqa