Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Don (daryo)

Don (yun. nomi Tanais) — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo. Uzunligi 1870 km. Havzasining mayd. 422 ming km. Oʻrta Rossiya qirlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanib, Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻiga quyiladi. Yuqori qismi tor vodiydan oqadi; oʻng qirgʻogʻi baland (90 m gacha), sohilida jar koʻp. Chuq. 20 m gacha. Donga oʻngdan Severskiy Donets, chapdan Medveditsa, Sal irmoqlari quyiladi. Donning quyi qismida Simlyansk suv ombori va GES bor. Rostov-Don sh.dan quyida Donning deltasi (mayd. 340 km) boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 935 m3/sek. Don kema qatnaydigan Volga-Don kanali orqali Volga bilan bogʻlangan. Asosan qor va yomgʻirdan suv oladi. Noyabr va dekabrda muz bilan qoplanib, martda muzdan boʻshaydi. Donda Sosna daryosi quyilish yeridan 1604 km gacha, Liski sh.dan 1355 km masofada muntazam kema qatnaydi. Bal i k, ovlanadi. Don boʻyida Kalach-Don, Rostov-Don, Azov shaharlari joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Don (urugʻ)

Don, doncha — gʻalla ekinlari mevasi yoki dukkakli don oʻsimliklar urugʻi; dehqonchilikda yetishtiriladigan asosiy mahsulotlarning biri. D. odam isteʼmol qiladigan oziqovqat, un, pivo, kraxmal-patoka, spirt, aralash yem tayyorlash uchun xom ashyo hamda qishloq xoʻjaligi hayvonlari uchun toʻyimli ozuqa. D.ni qayta ishlab olingan mahsulotlar non, makaron, kandolatchilik korxonalarida ishlatiladi. Insoniyat oqsilning 50%, ugle-vodlarning 70%, yogʻlarning 15% ini D. mahsulotlaridan oladi.

Gʻalla ekinlari doni bir urugʻli quruq meva; bugʻdoy, javdar, makkajoʻxori va arpa bilan sulining yalangʻoch donli shakllarida poʻstsiz hamda suli, arpa, sholi, tariq va b.da yupqa poʻstli boʻladi. D.ning asosiy qismi endospermdan iborat. D. tegirmonda tortilganda endospermdan unning muhim qismi hosil boʻladi. Endosperm hujayralarining koʻp qismi kraxmal va oqsil moddalar bilan toʻlgan. Endospermning oxirgi qavati — aleyron qavat oqsil va yogʻga boy. Navli un tortishda bu qavat kepakka qoʻshilib ketadi (odam organizmida yaxshi hazm boʻlmaydi).

D.ning ichki tuzilishi undagi kraxmal donachalarining joylashishi hamda xossalariga, oqsillarning xossalari va taqsimlanishiga qarab shaf-fof (shishasimon), yarim shaffof va unsimon boʻladi. D.ning uchki qismida murtak boʻlib, unda oqsil, yogʻ, qand, vitaminlar va fermentlar koʻp. Bugʻdoy doni vaznining 81—84,2% endosperm, 6,8—8,6% aleyron qavat, 1,4-3,2% murtak va 3,1—5,6% poʻstdan iborat. D.ning oziqovqatlik va yemlik qim-mati undagi moddalar va ularning tarkibiga bogʻliq.

Dukkakli D. ekinlarining pishgan donida endosperm boʻlmaydi. Urugʻ pust (qobigʻi) bilan qoplangan, uning ostida murtak joylashgan.

D. tarkibidagi uglevodlarning asosiy qismi kraxmaldir. Klechatka bilan gemitsellyuloza hujayra qobigʻi tarkibiga kiradi. Qandlardan maltoza, glyukoza va fruktoza bor. Bugʻdoy donining oqsillari, asosan, gliadin va glyutelinlarga kiradi. Bugʻdoy oqsillari xamir qorishda suv bilan birikib kleykovina hosil qiladi, xamirning choʻziluvchanligi, gʻovakligi va nonning xajmi kleykovinaning miqdori hamda sifatiga bogʻliq boʻladi. Dukkakli don ekinlari donining oqsillari, asosan globulinlar va ozroq albuminlardan iborat. Ular gʻalla ekinlari oqsillariga Karaganda toʻyimliroqsir. Yogʻlar asosan murtakda, yer yongʻoq bilan soyada urugʻpallalarda koʻp boʻladi. D. kuli tarkibida fosfor, kaliy, magniy, kalsiy, kremniy va b. elementlar bor. Fermentlar (amilaza, maltoza, saharoza, lipaza va b.), asosan, murtakda toʻplangan. D. tarkibida vitaminlardan tiamin (V,), riboflavin (V2), piridoksin (V6), nikotinamid (RR), askorbat kislota (S) va b. bor.

D.ning sifati yangiligi, rangi, hidi, taʼmi, toza-iflosligiga, zararkunanda hamda kasalliklar bilan zararlanish darajasi va b. koʻrsatkichlarga qarab baholanadi. Omborlarda saqla-nadigan D. namligi 14—17%, iflosligi 1% dan ortiq boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi (yana q. Don ekinlari, Dukkakli don ekinlari).

Rixsivoy Joʻrayev.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Botanika
Dona shoʻra

Dona shoʻra — shoʻradoshlar (shoʻragullilar oilasi)ga mansub bir yillik oʻt. Poyasi ingichka, sershox, barglari silindrsimon, etli, poyadagilari ketma-ket joylashgan, gul oldi barglari qarama-qarshi oʻrnashgan, tubi esa bir-biri bilan birikib ketgan. Har bir barg qoʻltigʻida bittadan gul yetishadi. Dona shoʻra may oyida gullab, avgustda urugʻ beradi. Dona shoʻrva, asosan, taqir yerlarda, shoʻrxok tuproqda, qumlarda va gil tuproqlarda oʻsadi. Kuz va qishda qoʻy hamda tuyalar uchun yaxshi ozuqa.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Donador oʻgʻitlar

Donador oʻgʻitlar — mayda donali (kattaligi 1—4 mm granula) oʻgʻitlar. Ammiakli selitra, ammofos, mochevina (karbamid) va b. koʻpgina murakkab oʻgʻitlar donador holda ishlab chiqariladi. Sochiluvchan, nam tortmaydi, yaxshi agrotexnik xususiyatlariga ega. Sochib solingan D. oʻ. ning tuproq, mikroflora va oʻsimlik bilan oʻzaro taʼsirlashishi kukunsimon oʻgitlarnikidan farq qiladi. Donadorlangan superfosfat tuproq bilan anchagina kam taʼsirlashadi, fosforning oz qismi oʻsimlik qiyin oʻzlashtiradigan shaklga oʻtadi. Superfosfat donalari tuproqda konsentratsiyasi har xil fosforli hosil qiladi; shuning uchun D. oʻ. oʻsimliklarning oziq moddalarni oʻz tabiatiga mos keladigan dan oʻzlashtirib olishiga imkon beradi. Fosfor donadan tashqariga kapillyar va gravitatsion suv yordamida tarqaladi (diffuziyalanadi). Oʻsimliklar fosforni donaning aynan oʻzidan emas, balki uni oʻrab turgan tuproqdan (1,5—3 sm va kamdan-kam 7 sm gacha radiusda) oladi. Suvda eriydigan mineral oʻgʻitlarni donador holda, fosforit uni, ohak va b. ni koʻproq kukun holida ishlatgan maʼqul. Olmaliq "Ammofos", Chirchiq "Elektrkimyosanoat" aksiyadorlik jamiyatlari, Samarqand kimyo zdida D. oʻ. ishlab chiqariladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donak

Donak — ogʻirlik oʻlchov birligi. Juda qadimdan qoʻllanilib kelingan. Mavjud da D.ning donik va danak koʻrinishlari ham uchrab turadi. D.ni baʼzan dong ham deyishadi. Dong D.ning arablashtirilgan kurinishidir. Buxoroda 1 misqol 4,8 g boʻlgani uchun 1D.=1 dong = 0,80 g boʻladi; Xorazm misqoli (14—15 a.larda) 4,53^4,55 g boʻlgani uchun 1D.=1 dong=0,755-Yu,7583 g yoki yaxlitlangan holda 0,76 g ga teng boʻlgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dong (maʼnolari)

Dong:

 Dong — Vyetnam pul birligi.
 Dong (oʻlchov birligi) —1) dinor yoki dirhamiing 1/6 ga teng ogʻirlik oʻlchovi va shu vazndagi aqcha; 2) tarixiy da uchraydigan va qiymati boʻyicha gozning 1/6 iga teng boʻlgan oʻlchov birligi.
Dong (oʻlchov birligi)

Dong —1) dinor yoki dirhamiing 1/6 ga teng ogʻirlik oʻlchovi va shu vazndagi aqcha; 2) tarixiy da uchraydigan va qiymati boʻyicha gozning 1/6 iga teng boʻlgan oʻlchov birligi. Agar gaz oʻrtacha 71 sm boʻlsa, 1 D.= 1/6 gaz = = 1/671 sm =11,83 sm boʻladi. Gazning boshqa oʻlchamlari qoʻyilsa D.ning qiy-mati ham oʻzgaradi; 3) yuza oʻlchov birligi; juda qadimdan Oʻrta Osiyoda asosan yerning yuza oʻlchov birliklari 1/6 tanobii va 1/6 jariblarnm belgilashda qoʻllangan. 1 gaz 71 sm deb olinsa, 1 tanob = 1 jarib = 1814,76 m2 boʻladi. Bu holda 1D. =1/6 tanob =1/6 jarib = 1814,76 m2/6 = 302,46 m2. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donetsk

Donetsk (1924-yilgacha Yuzovka, 1961-yilgacha Stalino) — Ukrainadagi shahar (1917-yildan). Kalmius daryosi boʻyida. Donetsk viloyati markazi. Temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 1075 ming kishi (1997). Yondosh shaharlar bilan birga sanoat tuguni va shahar aglomeratsiyasini tashkil etgan. Ogʻir sanoatning eng yirik markazlaridan. Donetsk toshkoʻmir havzasiaan koʻmir qazib olinadi. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik (kon, metallurgiya jihozlari va b., muzlatgich, kabel, velosiped va b. ishlab chiqariladi), kimyo (kimyoviy reaktiv, plastmassa zavodlari), qurilish materiallari, koks kimyosi, oziq-ovqat, yengil (shu jumladan ipgazlama) sanoat korxonalari bor. Ukraina FA ning ilmiy tadqiqot institutlari, oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari (shu jumladan universitet), 3 teatr (shu jumladan opera va balet teatri), oʻlkashunoslik muzeyi va badiiy muzey mavjud. D.ga 1869-yil asos solinganDonetsk shahrining pochta indeksi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Donetsk viloyati
Turkum:Erkin iqtisodiy zonalar
Donetsk viloyati

Donetsk viloyati (1961-yilgacha Stalino viloyati) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932-yil 17 iyulda tashkil etilgan. Ukrainaning janubi-sharqida. Maydon 26,5 ming km. Aholisi 5125,4 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, yahudiy, belorus va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. 18 tumanga boʻlingan, 49 shahar, 139 shaharcha bor. Markazi – Donetsk shahri."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Donetsk viloyatining koʻp qismi dare vodiylari, jarlar oʻyib yuborgan toʻlqinsimon tekislikdan iborat (bal. 200 m gacha). Shimoli-sharqida Donetsk qirlari (bal. 350 m gacha), undan gʻarbda Dnepr boʻyi pasttekisligi, janubida Azov boʻyi qirlari bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimoli-sharqda –7,8°, janubida –5,4°, iyulniki shimoli-sharqda 20,8°, janubida 22,8°. Yiliga 450–500 mm yogʻin yogʻadi. Yirik daryolari: Severskiy Donets, Samara, Volchya va boshqalar. Tuprogʻi koʻp qismida qora-tuproq. Oʻrmonlar bor. Azov dengizi sohilida choʻl oʻsimliklari oʻsadi.

Donetsk viloyatida ogʻir sanoat (koʻmir qazib olish, metallurgiya va mashinasozlik) rivojlangan. Donetsk viloyati toshkoʻmir qazib olishda MDHda Rossiyadan keyin 2-oʻrinda turadi. Qora metallurgiyada ma-halliy koks va Krivoy Rog hamda Kerch rudasi va Nikopol marganetsi ishlatiladi. Artyomovsk rangli metall zavodi, Konstantinovka "Ukraink" zavodi, Nikitovka simob kombinati va Chasovni Yar oʻtga chidamli buyumlar kombinati ishlab turibdi.

Donetsk viloyati ogʻir mashinasozlikning yirik markazlaridan. Koks kimyosi zavodlari bor. Yirik qurilish materiallari sanoatida sement, oyna, yigʻma temir-beton, shifer, asbest ishlab chiqariladi. Slavyanskda yirik kalam fabrikasi bor. Yengil va oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Energetika xoʻjaligi ma-halliy kumir va qisman boshqa yerlardan keltiriladigan neft bilan ishlaydi. Yirik GRESlar bor.

Qishloq xoʻjaligi koʻp tarmokli, yuksak darajada mexanizatsiyalashgan. Gʻalla va texnika ekinlari, sabzavot-poliz, kartoshka va yem-xashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik ham rivojlangan. Tokzorlar kengaytirilmoqda. Chorvachilikda koʻproq qoramol boqiladi; choʻchqachilik, qoʻychilik va parrandachilik ham rivojlangan.

Temir yoʻlning asosiy magistrallari: Donbass–Harkov va Donbass–Dnepr boʻyi va boshqalar. Temir yoʻllar elektrlashtirilgan. Avtomobil yoʻllari uzunligi 8,2 ming km. Aeroportlari: Donetsk, Mariupol. Azov dengizi boʻyidagi yirik porti – Mariupol. Oliy oʻquv yurtlari, jamoat kutubxonalari, muzeylar, teatrlar ishlab turibdi.

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Donetsk viloyati
Toshpoʻlat Doniyorov

Toshpoʻlat Doniyorov (1892 — Toshkent — 1953) — oʻzbek xalq qoʻgʻirchoqbozi, yangi shakldagi davlat qoʻgʻirchoq teatri tashkilotchilaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). "Chodir xayol" qoʻgʻirchoq teatrining mohir ijrochisi boʻlgan. Qadqoʻgʻirchoq oʻyinlari anʼanalaridan mohirona foydalangan va ularni targʻib qilgan. 1928-yil Toshkentda ish boshlagan Rus yo’sh tomoshabinlar teatri qoshida H. Abdullayev, M. Soliyev, A. Halimtoyev va b.dan iborat oʻzbek qoʻgʻirchoqbozlari truppasini tashkil etgan. Sahnalashtirgan "Saltanat" (S. Abdulla) spektakli bilan Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek sanʼati dekadasi(1937)da qatnashgan. Qoʻgʻirchoq konsertlarida ishtirok etgan. Doniyorov yogʻochdan, keyinroq latta va qogʻozdan qahramonlar harakteriga mos qoʻgʻirchoqlar yasagan. 3. Ishoqova, A. Saydaliyev, N. Zayniddinov, M. Rahmatullayeva va b. Doniyorovning shogirdlaridirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Qodirov M., Oʻzbekskiy traditsionniy teatr kukol, T., 1979.
 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Teatr
Turkum:1892-yilda tugʻilganlar
Turkum:1953-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Donishmandiya davlati

Donishmandiya davlati - Kappadokiya viloyati hududida boʻlgan qad. davlat (1071 — 1165). Poytaxti — Sivas sh. D. d.ga turkman amirlaridan biri — Gʻozi Ahmad ibn Ali ibn Nasr Donishmand (7—1106) asos solgan boʻlib, abbosiy xalifa Al-Qoim Biamrilloh (1031—75) unga oʻzi Rumda fath qilgan yerlar (Malotiya yoki Melitena, Sivas) ni inʼom etgan. Keyin, u oʻz davlati hududini Qastamuniy sh.ga qadar kengaytirganda, Niksor (Niksar) ni qamal qilayotganda shahid boʻlgan. Uning avlodlari (Gʻozi Muhammad ibn Donishmand, Yogʻiy Bason Abulmuzaffar Nizomuddin ibn Muhammad, Gʻozi Jamoluddin ibn Nizomuddin, Ibrohim ibn Muhammad ibn Donishmand, Abulfido Ismoil ibn Ibrohim) Amosiya (Pont), Anqira (Anqara), Korum va b. bir qancha shaharlarni fath etib, D. d. hududini yanada kengaytirganlar, vizantiyaliklar va salibchilarga qarshi muvaffaqiyatli urush olib borganlar, Malotiya ostonasida franklarnn tor-mor keltirganlar. D. d. 1165 y. saljuqiylar tomonidan tugatilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Salib yurishlari
Turkum:Onadoʻli bekliklari
Dor

Dor — 1) dorbozlar oʻyin koʻrsatadigan qurilma. Maxsus yogʻoch, arqon, chigʻiriq, machta, "kindik", havozadan iborat. Ikki tomonga toʻsin, dor markazi (oʻrtasi)ga yogʻochdan yasalgan baland machta oʻrnatiladi, har ikki chekka balandligiga tekis taxta ("kindik") oʻrnatiladi, ikki tomonga chigʻiriq va argʻimchoq, sal pastroqqa "quloqchoʻp" bogʻlab qoʻyiladi, qurilma tepasiga "gumbaz" ishlanadi. D. balandligi 40 m gacha boʻlgan va yon arqonlarni 20—30 tomoshabin beliga bogʻlab tortib turgan. Hozir D. bir-biriga ulangan tros ("arqon")dan tortiladi, dorbozning oyogʻi sirgʻanmasligi uchun bint yoki izolenta bilan oʻraladi. Hozir dor balandligi 12–18 boʻladi. Baʼzida D. bilan yonma-yon simdor kuriladi; yana q. Dorbozlik; 3)osib oʻldirishga hukm etilgan jinoyatchilar uchun qurilgan maxsus qurilma. Ogʻir jazo sifatida Sharq mamlakatlarida qadimdan maʼlum; 3) yuvilgan kiyim-kechakni quritish, uy jihozlari, kiyimlarni shamollatish uchun tortilgan arqon; 4) kelinning uyiga kelin-kuyov sepini namoyish qilish uchun tortiladigan moslama.

 
Доор: Циркке келгиле! 
 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dor ussiyodat

Dor us-siyodat meʼmoriy majmuasi (boshqa nomi „Sayyidlar uyi“) — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrining janubiy-sharqiy qismida qurilgan boʻlib, u Amir Temur davrining eng mashhur tarixiy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Mazkur majmua oʻrta asrlarda shahardagi boshqa bir mashhur majmua „Dor ut-tilovat“ sari olib boradigan yoʻl vazifasini ham oʻtagan. Tarixda mazkur ikki majmua siyosiy va diniy qatlam vakillari uchun umumiy qabriston vazifasini oʻtagan.
 Tuzilishi 
Meʼmoriy majmua bir qator tarixiy yodgorliklardan tarkib topgan boʻlib, ularning orasida eng asosiysi bu Jahongir maqbarasidir. Uzoq yillar davomida maqbara oʻz holatini yaxshi saqlashga muvaffaq boʻlgan. Run Gonzale de Klavixo ham bu yerga tashrif buyurgan vaqti mazkur majmua haqida bir qator fikrlarini yozib oʻtgan.

Majmua hududida Amir Temurga qarashli toshsagʻana dahmasi ham bugunga qadar saqlanib qolingan. Umarshayx Mirzoning qabri ham ayni shu yerda joylashgan, degan fikrlar mavjud. Sababi, mazkur hududdan uncha uzoq boʻlmagan masofada Umarshayxning oʻgʻli Said Ahmad Mirzo qabr sagʻanasi topilgan. Bundan shu ayon boʻladiki mazkur majmua oʻz vaqtida Amir Temur va undan kelib chiqqan barlos qabilasi vakillarining xilxonasi boʻlgan boʻlishi mumkin.

Sharafuddin Ali Yazdiyning qalamiga mansub „Zafarnoma“ asarida yozilishicha, Amir Temur Shahrisabzda maxsus bino qurdirgan, unda oʻz oʻgʻli Amirzoda Jahongir va boshqa amaldorlar, va ularning avlodlarining daxmalari qoʻyilsin, deb farmon bergan. Dor Us-sodot tarhi Yassaviy majmuasi bilan juda oʻxshash boʻlib, asosiy gʻarbiy qismidagi ravogʻi 20 metr kenglikka ega boʻlgan, kirish yoʻli xudoyixona (yoki saroyga), undan qoq oʻrtadagi Amir Temurga moʻljallangan yer osti sagʻanasi joylashgan binoga olib borgan. Xonaning muyulishidagi uzun yoʻlakdan yon xonalarga oʻtish imkoniyati mavjud boʻlgan. Bu xonalar oʻrnida oʻsha vaqtlarda oshxona, masjid, kutubxona, mehmonlar turadigan xujralar boʻlgan deb taxmin qilinadi
 Arxeologik izlanishlar 
„Dor us-sodot“ tarixiy majmuasiga tegishli hududlarda 1970—1980-yillar davomida koʻplab arxeologik izlanishlar amalga oshirilgan. Natijada koʻplab arxitektura qoldiqlari aniqlangan.

Jumladan, Jahongir maqbarasidan 10.15 metr uzoqlikda Oqsaroy arkasi toqidan atigi 1.7 metrga qisqa boʻlgan arka qoldiqlari topilgan. Uning ikki proporsional peshtoqi oq marmar bloklardan baquvvat qilib bunyod etilgan. Mazkur arxeologik qazilmaning topilishi arkaning oʻz davridagi eng yiriklaridan biri boʻlganligidan dalolat beradi.

2002-yilda amalga oshirilgan arxeologik qazishma ishlari natijasida esa, mazkur majmuaning janubiy ustuniga tegishli bino qoldiqlari aniqlangan.
 

 

Turkum:Tarixiy yodgorliklar
Dore Gyustav

thumb|Doré (Carolus-Duran, 1877)

DORE (Dore) Gyustav (1832.6.1, Strasburg — 1883.23.1, Parij) — fransuz grafik rassomi, illyustratsiya ustasi. D. ijodi kamolotida O. Domye sanʼatidan ilxrmlangan. Romantik xususiyatga ega boʻlgan joʻshqin tasviriy, hajviy illyustratsiyalari, hayotiy qiziq voqealar, yengil yumorli asarlari bilan hikoyanavis usta rassom sifatida shuhrat qozongan. F. Rable ("Gargantyua va Pantagryuel", 1854), O. Balzak ("Qiziq hikoyalar", 1855— 56), Dante ("Ilohiy komediya", 1861), Servantes ("Don Kixot", 1862—63) va b. asarlari, Injil (1864—66)ga ishlagan rasmlarida D.ning nihoyatda boy xayoloti va oʻziga xosligi namoyon boʻlgan. Maishiy janrda asarlar yaratgan ("Koʻprikdagi qashshoqlar. London", 1873 va b.), haykaltarosh sifatida ijod qilgan (A. Dyuma yodgorligi, bronza, 1882 va b.). 
 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dori

thumb
Dori – kasalliklarni davolash yoki oldini olish uchun ishlatiladigan modda. Har qanday dorini odamlarga qoʻllashdan oldin hayvonlarda sinab koʻriladi va klinikalarda kuzatiladi. Dorilar kimyo-farmatsevtika zavodlarida sintetik moddalardan, oʻsimlik, hayvon yoki mikrobiologik mahsulotlardan, tez buziladigan ayrim dorilar esa dorixonalarda tayyorlanadi. Dorilar turli xilda, masalan suyuq (qaynatma, tindirma, eritma, suspenziya va boshqalar), yumshoq (surtma, liniment, krem, pasta va boshqalar), qattiq (sochma, tabletka, draje, granula va boshqalar) hamda alohida inʼyeksiya maqsadlari uchun ampula holida chiqariladi.

Taʼsiriga koʻra, yurak dorilari, surgi, siydik haydaydigan, ogʻriq qoldiradigan, issiq tushiradigan, narkotik, uyqu keltiradigan va boshqa dorilar boʻladi. Bevosita kasallikning qoʻzgʻatuvchisiga taʼsir qiladigan dorilar alohida guruhni tashkil etadi, bularga bezgak, zaxm, silga qarshi va boshqa dorilar kiradi. Ular kimyoviy terapevtik vositalar deb ataladi. Dorilarning shifobaxsh taʼsiri bemorning yoshi, ahvoli va dozaga bogʻliq. Katta doza organizmni zaharlashi, kam doza esa kasallik qoʻzgʻatuvchisini oʻsha doriga chidamli qilib qoʻyishi mumkin. Shuning uchun dorini faqat vrach buyurgan dozada qabul qilish kerak.

Dorilar sirtga ishlatiladi, ichiriladi, nafas yoʻli orqali yuboriladi va inʼyeksiya qilinadi. Ularning kuchi, taʼsiri organizmga qay yoʻl bilan va qanchalik tez kiritilishiga bogʻliq. Baʼzi dorilar takror yuborilganda organizmda toʻplanib taʼsir etadi (qarang Kumulyasiya). Dorini koʻr-koʻrona qabul qilish yaramaydi, chunki koʻp kasalliklar belgisi bir-biriga oʻxshaydi, uning uchun keraksiz dorilarni qabul qilish sogʻliqqa zarar yetkazadi. Organizmga kirgan dorilar qisman parchalanadi va oʻzgaradi, keyin buyrak, hazm va nafas yoʻllari, ter va boshqa orqali chiqib ketadi.

Dorilar uyda bolalarning boʻyi yetmaydigan joyda saqlanishi kerak. Har bir dorini yaroklilik muddati yorligʻida qayd qilinadi, belgilangan muddatdan uzoq saqlanganda taʼsirini yoʻqotadi. Keyingi yillarda xorijdan keltirilgan dorilar xili bir qadar ortdi, shu bois uni faqat vrach maslahati bilan qabul qilish zarur.

 Yana qarang 

 Dorixona
 Tibbiyot

 

 

Turkum:Dorilar
Turkum:Farmatsevtika
Dorilfunun

Dorilfunun (arab.) - Yaqin Sharq mamlakatlaridagi oʻquv yurtlarining nomi. Baʼzi mamlakatlar (mas, Eron) da oʻrta oʻquv yurti, boshqa ayrim mamlakatlar (mas. Turkiya)da esa oliy oʻquv yurti (universitet) maʼnosida qoʻllanadi. 1920 - 1930 yillarda Oʻrta Osiyoda ham universitet maʼnosida ishlatilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Zaxaxaxa
Dorixona

thumb|right|300px|Gentdagi eski dorixona, Belgiya
thumb|XIV Asr
Dorixona yoki apteka — dori vositalarini tayyorlash, qadoqlash, ularning sifatini nazorat qilish hamda tayyor dori vositalari, tibbiy buyumlar, sanitariya va gigiyena ashyolari, maʼdanli suvlar, davolash-kosmetika mahsulotlarini saqlaydigan va sotadigan tibbiyot muassasasi. Dorixonada toʻsatdan kasal boʻlib qolgan yoki baxtsiz hodisaga uchragan kishilarga tez tibbiy yordam ham koʻrsatiladi.

19-asrning 2-yarmida Oʻzbekistonning baʼzi shaharlarida tashkil etilgan gospital va lazaretlar qoshida Dorixonalar boʻlgan. Birinchi rasmiy Dorixona 1874-yil may oyida Toshkent shahrida mahalliy aholi mablagʻi hisobiga ochilgan.

Dorixona muassasalari mulkchilikning shakliga koʻra, aksiyadorlik, jamoa va xususiy Dorixonalarga, i.ch. xususiyatiga koʻra tayyor dori vositalarini sotadigan hamda dori tayyorlab beradigan (retseptga muvofiq), shuningdek, ulgurji savdo qiladigan va kasalxona hamda poliklinikalar qoshidagi Dorixonalarga boʻlinadi.

Farmatsevtika faoliyati bilan shugʻullanayotgan barcha jismoniy va yuridik shaxslar, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi hududida farmatsevtika faoliyati koʻrsatayotgan chet el vakolatxonalarining subʼyektlari ushbu faoliyat bilan shugʻullanishlari uchun litsenziyalari boʻlishi shart.

 Yana qarang 

 Dori
 Tibbiyot

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Doro qabri kitobalari

Doro qabri kitobalari - Sheroz sh. (Eron) dan 50 km shim.-sharqda, Doro I qabri ustidagi toshlarga mixxat bilan oʻyilgan bitiklar. Unda Doro I tomonidan bosib olingan oʻlka va viloyatlar, jumladan Turonning qad. viloyatlari (Parfiya, Baqtriya, Sugʻdiyona, Xorazm) va xalqlari, jumladan Amudaryoning oʻng sohilida yashagan saklar, Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimlarida yashagan choʻqqi qalpokli saklar haqida ham maʼlumot keltirilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Yozuv
Dorussalom

thumb|270px|right|Dorussalom
Dorussalom (arab.— Tinchlik uyi) — Tanzaniyadagi shahar, Sohilboʻyi viloyatining maʼmuriy markazi. Axolisi 1,7 mln. kishi (1998). Mamlakatning iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha harorati avgustda 23°, yanvarda 28°. Yiliga 1500 mm yogʻin yogʻadi.

D. 1862 yilda Zanzibar sultoni tomonidan baliqchilarning Mzizima qishlogʻi oʻrnida bunyod etilgan. 1887 yilda Germaniyaning Sharqiy Afrika kompaniyasi tomonidan bosib olingan. 1891 yildan Germaniya Sharqiy Afrikasi maʼmuriy markazi. 1919 yilda ingliz qoʻshinlari tomonidan egallandi. 1919—61 yillarda Angliyaning Tanganika mustamlakasi maʼmuriy markazi, 1961 yildan mustaqil Tanganika davlatining , 1964 yildan 1993 yilgacha Tanzaniya davlati poytaxti. 1993 yildan poytaxt Dodoma sh.ga koʻchirildi.

D.mamlakatning Hind okeani sohilidagi eng yirik porti. Avtomobil va temir yoʻl tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash, sement, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, toʻqimachilik, elektrotexnika, oziq-ovqat (goʻsht-konserva, tamaki, un tortish), poyabzal va b. sanoat korxonalari bor. Mebel, metall idishlar, lok va boʻyoqlar ishlab chiqariladi. Kemasozlik rivojlangan. Baliq ovlanadi. D.dan Zambiyaga neft quvuri oʻtkazilgan. Universitet, botanika bogʻi, tarix-etnografiya muzeyi bor. Shahar yaqinida 13-asrda qurilgan masjid qoldiqlari saqlangan. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tanzaniya
Jean Dausset

DOSSE (Dausset) Jan (1916) — fransuz immunologi. Fransiyadagi birinchi ishi transplantatsiyaga oid. Asosiy ishlari immunogematologiyaga, jumladan eritrositlar, leykotsitlar va trombotsitlar immunologiyasiga bagʻishlangan. Leykotsitar antigenlarning yangi sistemasini aniqladi va ularning transplantologiyadagi rolini tadqiq qildi. Buyrak yetishmovchiligini davolash yoʻllarini ishlab chiqdi. Nobel mukofoti laureati (1980, B. Benaserraf va J. D. Snell bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:6-iyulda vafot etganlar
Turkum:2009-yilda vafot etganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Dow Jones sanoat indeksi

Dow Jones sanoat indeksi (qisqartirilgan holda DJIA; NYSE: DJI) — AQShning yetakchi kompaniyalari aksiyalari kursining Nyu-York birjasidagi oʻrtacha koʻrsatkichi, birja indikatori. Bu indeks dastlab 1884-yildan „DowJones end kompani“ firmasi tomonidan 11 kompaniya aksiyalari kursi buyicha „Uol strit jornel“da eʼlon qilinib borilgan. 1928-yildan 30 ta kompaniya aksiyalari boʻyicha hisoblanib, muntazam matbuotda eʼlon qilib boriladigan boʻldi. Hozir Dow Jones indeksi aksiyalar kursining birja yopiladigan chogʻda har kungi oʻrtacha qiymatlarini koʻrsatadi, muayyan vaqtdagi aksiyalarning oʻrtacha narxi oldingi davrdagi narxga solishtiriladi. Mas, oldingi narx indeksi 10, 100 yoki 1000 birlik deb qabul qilingan boʻlsa, keyingi narx shunga taqqoslanib, narx oshsa, yangi indeks 10,6, 106,1, 1010,5 deb baholanishi mumkin. Aksiyalar kursi indeksining koʻtarilishi uning haridorlarini koʻpaytiradi yoki aksincha. Kompaniyalar aksiyalarining kurs indeksiga qarab iqtisodiy vaziyatga baho beriladi. Dow Jones indeksi faqat iqtisodiy emas, balki siyosiy vaziyatga qarab ham oʻzgarib turadi.

DJIA eng qadimgi va eng mashhur aksiyalar indekslaridan biri boʻlsa-da, koʻplab professionallar Dow Jones S&P 500 yoki Russell 2000 indekslari kabi kengroq bozor indekslari bilan solishtirganda AQShning umumiy fond bozorini yetarli darajada aks ettirmaydi, deb hisoblaydilar.

Indeksdagi eng katta qulash 1987-yilndagi „qora dushanba“ kuni sodir boʻlgan, oʻshanda Dow Jones 22,6 % ni yoʻqotgan.

 Hisoblash va tanlash mezonlari 

Indeks AQShning 30 ta eng yirik kompaniyasini qamrab oladi. „Sanoat“ taʼrifi tarixga boʻlgan hurmatdan boshqa narsa emas: endi bu kompaniyalarning koʻpchiligi bu sohaga tegishli emas.

Dastlab, indeks qamrab olingan kompaniyalar aktsiyalari narxining oʻrtacha arifmetik qiymati sifatida hisoblab chiqilgan. Endilikda esa, barcha 30 ta aksiyalar narxlari yigʻindisini hisoblash uchun Dow Jones koeffisientiga boʻlinadi. 2021-yil 4 noyabrdan boshlab, Dow Jones koeffisienti 0,15172752595384 ni tashkil qiladi. Taʼsischi kompaniya aksiyalarining boʻlinishiga duchor boʻlganda nisbat oʻzgaradi, shuning uchun aksiyalarning boʻlinishi indeks qiymatiga taʼsir qilmaydi.

 Investitsiya usullari 

Dow Jones indeksiga indeks fondlari, shuningdek, opsion shartnomalari va fyuchers shartnomalari kabi hosila vositalari orqali investitsiya qilish mumkin.

Chicago opsionlar birjasi DJX ildiz belgisi orqali Dow-da opsion kontraktlarini chiqaradi.

Indeksga koʻrsatkichlarini takrorlovchi ETF esa State Street Corporation tomonidan chiqariladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Iqtisodiyot
Dou szyan-de

thumb|220px|Dou szyan-de
Dou szyan-de (572-621) - Xitoyda Suy davlati zulmiga qarshi koʻtarilgan dehqonlar qoʻzgʻoloni (610— 624) ning rahbarlaridan biri. Shandun viloyatidagi qishloqlardan birining oqsoqoli boʻlgan vaqtida qoʻzgʻolonchilarga yordam bergani uchun taʼqib ostiga olinib, butun urugʻ-aymogʻi qirib tashlangan. Shundan soʻng u 617—621 yillarda Xebey viloyatidagi qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar qoʻshini soni 100 ming kishidan ortgan. Qoʻzgʻolonchilar qoʻl ostiga oʻtgan hududlarda D. S.-d. rahbarligida Sya nomli dehqonlar podsholigi oʻrnatilgan. Suy davlati qulagach, D. S.-d. qoʻshinlari Tan hukumatiga qarshi kurashgan. Janglardan birida yarador boʻlib, asir olingan va qatl etilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tamara Doshumova

Tamara Gʻaniyevna Doshumova (1954.10.3, Nukus) — xonanda. Qoraqalpogʻiston (1977), Oʻzbekiston (1980) va Tatariston (1981) xalq artisti. Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutining drama va kino aktyori fakultetini tugatgan (1986). 1968—96 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat filarmoniyasi qoshidagi "Oyqulash" ansamblining yakkaxoni, 1996-yildan "Amu toʻlqini" ansamblida xonanda. Kuchli, nafasi keng, baland va yoqimli ovozga ega. Repertuaridan qoraqalpoq xalq ("Nolish", "Gʻulpaq" va b.), xorazm ("Boʻlmas" va b.) qoʻshiqlari, qoraqalpoq hamda oʻzbek kompozitor va bastakorlari asarlari ("Koʻngil koʻngildan suv ichar", N. Muhammeddinov; "Qoʻshigʻimga oʻzing qanot boʻlasan", "Sening bu dunyoda borliging", "Yor etma", X. Turdiqulov; "Besik jiri" M. Jiyemuratov; "Yoʻllarim", M. Ashrafiy va b.) oʻrin olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1954-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-martda tugʻilganlar
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Tatariston ASSR xalq artistlari
Turkum:Qoraqalpogʻiston ASSR xalq artistlari
Muxtor Doschonov

Muxtor Beshchonovich Doschonov (1909.1.1, Rossiya Federatsiyasi Orenburg viloyati Burtin tumani — 1975.24.5, Toshkent) — injener-meliorator-oʻrmonshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1965), professor (1966). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligi ni mexanizatsiyalash injenerlari institutini tamomlagan (1936). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida dotsent, oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri (1949—67), Oʻrta Osiyo oʻrmonchilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1967—73). 1973-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy asarlari Oʻzbekistonning togʻ yon bagirlarida tuproq eroziyey va sel oqimlariga qarshi kurash, agrooʻrmon melioratsiyasi masalalariga bagʻishlangan.

 
 Regulirovaniye selevix potokov v ruslax gornix rek Oʻzbekistana, T., 1944; Vliyaniya terrasirovaniya i oblesneniya gornix sklonov na poverxnostniy stok, T., 1965.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Professorlar
Turkum:Agronomlar
Turkum:Qishloq xoʻjaligi fanlari doktorlari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Turkum:24-mayda tugʻilganlar
Doyaxotin gaz-kondensat koni

Doyaxotin gaz-kondensat koni — Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida, Gazli sh.dan 80 km gʻarbda joylashgan. Doyaxotin strukturasi 1952 yilda geologik sʼyomka natijasida aniqlangan. 1966 yilda yura karbonatli yotqiziqlar gorizontidan sutkasiga 139,5 ming m3 gaz olina boshlagan. Konda 1969 yilgacha 8 ta burgʻi qudugʻi qazilgan. Quduqlarning oʻrtacha chuq. 2000 m. Konning geologik tuzilishida yura, bur, paleogen va neogentoʻrtlamchi yotqiziqlari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Doyaxotin strukturasi Chorjoʻy pogʻonasining shim.-gʻarbiy qismida joylashgan braxiantiklinaldan iborat. Uning shim.-gʻarbiy qanoti qiya, jan.-sharqi tikroq. Strukturaning uz. 10 km, kengligi 7 km, bal. 100 m. Sanoat ahamiyatiga molik gaz yura davri karbonatli jinslarining turli gorizontlarida joylashgan. D. g.-k.dagi gaz yengil, havoga nisbatan s or. 0,628—0,637, metan 90,99— 91,7%, etan va uglevodorodlar 0,77— 1,91%. Gazning tarkibida oltingugurt vodorodi 0,11—0,12%, karbonat angidridi 1,75—2,45%, azot oz. Kondensat ning potensial miqdori 32,5 sm3/m3, zichligi 0,7596—0,7737 g/sm3.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qorakoʻl tumani
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Doyaxotin karvonsaroyi

Doyaxotin karvonsaroyi - Turkmanistondagi 12-asrga oid meʼmoriy yodgorlik. Qad. Amul (Chorjoʻy)dan Xorazmga boradigan karvon yoʻli (Amudaryoning chap qirgʻogʻi)da joylashgan. Mahalliy aholi orasida Boy xotin karvonsaroyi nomi bilan ham maʼlum (afsonaga koʻra, mashhur bir boy xotin qurdirgan). Binoning tarhi toʻgʻri toʻrtburchak (112× 125 m), tashqi burchaklari burj-minorali boʻlib, toʻgʻri toʻrtburchakli qoʻrgʻon oʻrtasiga qurilgan. Karvonsaroy oʻrtasida atrofi toqili ayvonlar bilan oʻralgan katta hovli (53×53 m) boʻlgan. Unda yoʻlovchilar uchun hujralar, ot-ulovga esa choʻzinchoq xonalar qurilib, tepasi balxi gumbaz bilan berkitilgan. Hovlining har tara-fi oʻrtasida peshtoqli ayvon va chorsi xona hamda molxona va hujralarga ravoqlar orqali kirilgan. Devorlarning tashqi va ichki tomoni pishiq gʻishtdan, orasi esa xom gʻishtdan terilgan. D. k.ning old (shim.sharq) tomoni ulkan, goʻzal peshtoq bilan bezalgan, gʻishtlari boʻylama va koʻndalang ("archa" usulida) terilib, kufiy xatida toʻrt xalifa (Abu Bakr, Umar, Ali, Usmon) ning nomi yozilgan. D. k. Buyuk ipak yoʻlidagi yirik jamoat savdo-sotiq inshooti sifatida Oʻrta Osiyo meʼmorligi sanʼatini oʻzida mujassam etgan noyob namuna.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Oʻzbekiston va Turkmaniston chegarasi
Dogʻ

Dogʻ, dogʻ tushishi (oʻsimliklarda) — qishloq xoʻjaligi ekinlarining barg, poya, meva va b. qismlarida nobud boʻlgan hujayralardan vujudga kelgan dogʻ bilan tavsiflanuvchi kasallik. Nekrozlarnij bir koʻrinishi. D. tuproqda oziq moddalarning yetishmasligidan, sanoat chiqindi gazlarining havoni ifloslantirishidan, oʻsimliklarning kuyishi, zamburugʻlar (qarang: Zamburugʻli kasalliklar), bakteriyalar (qarang: Bakterial kasalliklar), viruslar (qarang: Virusli kasalliklar) bilan kasallanishi va b. dan paydo boʻladi. Dogʻ hosil qiluvchi qoʻzgʻatuvchilar, odatda, toʻqimalarga tarqalish jarayonida oʻsimlik-xoʻjayin tomonidan koʻrsatiladigan mexanik va kimyoviy toʻsiqqa duch keladi. Mexanik toʻsiq sogʻlom va kasallangan toʻqimalar oʻrtasida hosil boʻlib, infeksiya oʻchogʻini chegaralab qoʻyadigan poʻkak qatlam koʻrinishida namoyon boʻladi. Kimyoviy toʻsiq oʻsimlikning kasallangan va unga qoʻshni hujayralarida parazit uchun zaharli boʻlgan fenolli moddalarning toʻplanishi bilan bogʻliq. D.ning tashqi koʻrinishi parazit bilan oʻsimlikxoʻjayining oʻzaro munosabatiga bogʻliq boʻlib, ularning oʻziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Patogen oʻsimlikka kirganda himoya reaksiyasi kuchli boʻlsa, unda mayda nekrotik D. vujudga keladi va parazitning rivojlanishi toʻxtaydi. Agar himoyalanish sust boʻlib, yuqumni chegaralab qoʻyishga kuchi yetmasa, unda D. hajmi asta-sekin kattalashib boradi (mas, gʻoʻza, pomidor, kartoshkada makrosporioz, lavlagi fomozi va b.)- Baʼzan D.da kon-sentrik halqa koʻrinishidagi toʻxtab turuvchi zona koʻzga yaqqol tashlanadi (zonal D.)- Patogen zamburugʻlar keltirib chiqaradigan turli shakl hamda rangdagi quruq D. yuzasida zamburugʻ sporalarini kuzatish mumkin. Bakterial D. mayda, rangsiz hoshiya bilan oʻralgan boʻlib, baʼzan ulardan yelimshak tomchilar chiqib turadi (mas, gʻoʻza gommozi). Virusli D. barg tomirlari boʻylab joylashadi yoki oʻziga xos halqalar, shakllar hosil qiladi. D. rangi qizil, toʻqqoʻngʻir, kulrang, qora, oq boʻlishi mumkin. D. barg, meva, poya qismlarining qurib qolishiga sabab boʻlib, oʻsimlikning fotosintetik sathini kamaytiradi va hosildorlikni pasaytiradi.

Qarshi kurash choralari havola koʻrsatilgan maqolalarda berilgan.

Abdukarim Zikiryoyev.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Botanika
Dogʻvoy

Dogʻvoy (Codonopsis clematidea) – qoʻngʻiroqguldoshlar oilasiga mansub, qoʻlansa hidli koʻp yillik oʻt boʻladi. Boʻyi 50— 80 sm. Ildizi baquvvat, duksimon. Barglari, asosan, qarama-qarshi oʻrnashgan. Guli qoʻngʻiroqsimon. Tojbarglari och havorang. Iyunda gullab, avgust oxirida meva beradi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarning zax yerlarida va daralarning tubida oʻsadi. Dogʻvoydan kodonopsin va kodonopsinin alkaloidlari olinadi. Poya va barglarida alkaloidlarning umumiy miqdori 0,04— 0,08%. Mahalliy xalq dogʻvoy poyasi va barglaridan tayyorlangan damlamani bosh ogʻrigʻi, oftob urishi, sariq kasalligi va turli teri kasalliklarini davolashda ishlatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Dogʻlarja Fozil Husnu

Dogʻlarja Fozil Husnu (1914, Istanbul) – turk shoiri. Ilk kitobi „Havoga chizilgan dunyo“ (1935). „Bola va Alloh“ (1940) sheʼriy toʻplami Dogʻlarjaga shuhrat keltirgan. Dogʻlarja oʻz davrining eng sermahsul ijodkori hisoblanadi. 40 dan ortiq sheʼriy toʻplamlari nashr qilingan. Sheʼrlarida odamlarning ichki va tashqi dunyosini poetik ifodalashga alohida eʼtibor bergan („Tosh davri“, 1945; „Uch shahid dostoni“, 1949). „Tuproq ona“ (1950), „Istiqlol kurashi – Inonular“ (1951), „ASU“ (1955), „Chanaqqalʼa dostoni“ (1965), „Gʻozi Mustafo Kamol Otaturk“ (1973), „Yer yuzi bolalari“ (1974), „Dildagi bilimsevar“ (1992) va b. asarlarida gumanist shoir sifatida insonni ulugʻlaydi. Sheʼrlari Tilak Joʻra tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1980).

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDogʻlarja Toshkent, 2000-yil
Dram

Dram (ISO 4217: AMD) — Armaniston Respublikasi pul birligi. 1993 y. 22 noyabrdan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 100 luma. Xalqaro ifodasi AMD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 565,16 D. (2002, fevral). 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Armaniston
Drama

Drama ( — „harakat“) — badiiy adabiyotning 3 asosiy dan biri hisoblanadi (epos, lirika bilan bir qatorda). Drama teatrda ham mavjud. Syujetlilik, harakatlarning ziddiyatga asoslanishi va ularning sahna, epizodlarga boʻlinishi, bayonning yoʻqligi, aktyor va aktrisalar munosabatlarining oʻzaro soʻzlashuviga asoslanishi Dramaning oʻziga xos xususiyatidir. Ijtimoiy (aniq tarixiy va umuminsoniy) muammolarni aks ettiruvchi dramatik ziddiyatlar qahramonlarning xatti-harakatlarida, avvalo dialog va monologlarda ifodalanadi. Drama matni koʻrishga (imo-ishora, harakat), shuningdek, eshitishga moʻljallanadi; u sahnaviy makon, zamon va teatr texnikasi (mizanssenalar qurilishi) imkoniyatlariga ham muvofiq keladi. Drama adabiy asar sifatida aktyor, rejissyor tomonidan sahnada oʻz talqinini topadi. Drama tufayli teatr sanʼati yuzaga kelgan va u kino sanʼati uchun ham asos boʻlgan (qarang Kinodramaturgiya).

Drama janrlari: tragediya, komediya, drama (janr sifatida) va tragikomediyalardir. Dramaturgiya janrlaridan biri. Maʼrifatparvarlik davri (Didro, Lessing)dan boshlab Drama badiiy adabiyotning yetakchi janrlaridan biriga aylangan. Unda insonning ziddiyatli hayoti ifodalanadi. Tarixiy Dramaga fojiaviylik xos. Oʻzbek dramaturgiyasi 20-asr boshlarigacha ogʻzaki shaklda mavjud edi. 20-asrning 1-yarmida dastlabki yozma milliy sahna asarlari yaratildi: „Padarkush yoki oʻqimagan bolaning holi“ (Behbudiy), „Toʻy“ (Nusratulla Qudratulla va Hoji Muʼin), „Boy ila xizmatkor“, „Koʻknor“, „Mazluma xotin“ (Hoji Muʼin), „Juvonmarg“, „Ahmoq“ (Abdulla Badriy), „Baxtsiz kuyov“ (Abdulla Qodiriy), „Zaharli hayot“, „Ilm hidoyati“ (Hamza), „Pinak“, „Advokatlik osonmi?“ (Avloniy) va b. Bular Drama janri imkoniyatlarini oʻzida toʻla ifodaladi. 20—30-yillarda oʻzbek dramaturgiyasi Gʻulom Zafariy, Fitrat, Choʻlpon, Ziyo Said, Sobir Abdulla va b. dramaturglar ijodi tufayli yanada rivojlandi. 40-yillar dramaturgiyasi Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi davr voqealariga muvofiq taraqqiy etdi. Zamonaviy dramatik asarlarda oʻzbek xalqi tarixi, buyuk siymolar koʻproq yoritildi. Hamid Olimjon, Izzat Sulton, Uygʻun, Shayxzoda kabilar insonparvarlik va vatanparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan „Muqanna“, „Jaloliddin“, „Alisher Navoiy“, „Mirzo Ulugʻbek“ kabi tragediya va dramalar yaratdilar. Oʻzbek dramaturgiyasining yetuk namunalari bu janrning eng yaxshi anʼanalari asosida yaratildi. Dramada davr muammolari va hayotiy ziddiyatlarni ichki ruhiy kechinmalar asosida ifodalash oʻzbek sahna asarlarining yetakchi xususiyatiga aylandi. Abdulla Qahhorning „Shohi soʻzana“, „Tobutdan tovush“, I. Sultonning „Imon“, Uygʻunning „Parvona“, Oʻ. Umarbekovning „Qiyomat qarz“ pyesalari shular jumlasidan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Belinskiy V. G., Tanlangan asarlar, T., 1955; Rahmonov M., Oʻzbek teatri tarixi (XVIII asrdan XX asr avvaligacha), T., 1968; Imomov B., Joʻrayev Q., Hakimova H., Oʻzbek dramaturgiyasi tarixi, T., 1995.

Turkum:Janrlar
Dramaturgiya

Dramaturgiya (yun. dramaturgia) — 1) muayyan sanʼatkor, davr va xalqqa mansub dramatik asarlar majmui. Masalan, Hamza, Fitrat dramaturgiyasi, antik davr dramaturgiyasi, Uygʻonish davri dramaturgiyasi, ingliz dramaturgiyasi, oʻzbek dramaturgiyasi va boshqalar; 2) kino va spektaklning obrazli talqini konsepsiyasi. Teatr dramaturgiyasi badiiy drama asosida yuzaga kelgan, lekin hozirgi teatrda u rejissyor ssenariysini yordamida amalga oshiriladi. Kinosanʼat uchun ssenariy shaklidagi dramaturgiya xos (yana q. Drama).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jil dramaturgiya Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dramaturgiya
Drangʻiyona

Drangʻiyona, Dranga (qad. Eron bitiklarida Zranka, soʻngra Zarang, antik davr mualliflaridagi Zarangiana nomi shundan olingan) — qad. Eron viloyati; Hamun koʻli havzasi va Hilmand daryosining quyi oqimi boʻylarida joylashgan (hozirgi Eron bilan Afgʻonistonning koʻshni rayonlari). D.ga saklarning kelishi (mil av. 2-asrning oxiri) bilan D.ning yangi — Sakastan (Seyiston) nomi joriy boʻlgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Afgʻoniston
Turkum:Zardushtiylik tarixi
Drahmiy

Drahmiy — tibbiyotda koʻp qoʻllaniladigan ogʻirlik oʻlchov birligi. Beruniy va Ibn Sinolar oʻz asarlarida bu oʻlchov birligidan foydalanganlar. Ular qoʻllagan D.ning ogʻirligi 4,25 g ga teng boʻlgan. Boshqa da 1 D. yunon D.siga, yaʼni 3,3105 g ga teng ekanligi koʻrsatilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drezden

Drezden — Germaniyaning Saksoniya o'lkasidagi shahar. "Drezden" so'zining ma'nosi eski sorbcha "Drježdźany" so'zidan olingan bo'lib, "botqoqlik aholisi" ma'nosini bildiradi. Elba daryosi boʻyida joylashgan. Saksoniya yerining maʼmuriy markazi. Aholisi 535,810 kishi (2013). Drezden aholi soni bo'yicha Germaniyaning o'n ikkinchi katta shahri. Mamlakatning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Daryo porti, temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mashinasozlik, ayniqsa elektrotexnika va radioelektronika, priborsozlik, optika buyumlari i. ch. va anik, mashinasozlik (rentgen va kino apparaturalari) sanoati rivojlangan.Drezdenda Volkswagen AG tomonidan oliy toifadagi VW Phaeton mashinalari ishlab chiqariladi. Shuningdek shahar Airbus A380 samolyoti qismlari ishlab chiqarishda faol ishtirok etadi.Shaharda o'z faoliyatini boshlagan mashhur kompaniyalardan biri bu Dresdner Bank AG hisoblanadi. Dresdner Bank 17.11.1872 yili aynan Drezden shahrida tuzilgan. Mazkur bank hozirda Germaniyaning uchinchi eng katta banki hisoblanadi. Qadimdan chinni va shisha buyumlar ishlab chiqariladi. Tikuvchilik, trikotaj, poyabzal, kimyofarmatsevtika, poligrafiya, mebel va oziq-ovqat (ayniqsa, tamaki va shokolad) korxonalari bor.

Drezden shahar sifatida dastlab 1216 y.dan tilga olingan. 1485 yildan Vettin gersoglari qarorgohi, 1806 y.dan Saksoniya qirolligining poytaxti. Napoleon urushlari davrida (1813 yil 26—27 avgust) Drezden yonida katta jang boʻlgan. 2-jahon urushi oxirida (1945 y. fevral) Drezden qattiq bombardimon qilingan.

Drezdenda meʼmoriy yodgorlik koʻp, jumladan Yapon saroyi (1715—41), Pilnits saroy-bogʻ majmuasi (1720—24), kurfyurstlar qasri (1200), Svinger saroyi (1711 — 1722) va b. Yangi kuril gan meʼmoriy binolari: Matbuot uyi (1960-68), Madaniyat saroyi (1970) va b. Drezden kartinalar galereyasi, tarix muzeyi, chinni buyumlar muzeyi, xalq sanʼati muzeyi, texnika universiteti, peDrezden instituti, yirik kutubxonalar bor. Drezden yadro tadqiqotlari markazi. Turizm rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jilDrezden Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Germaniya shaharlari
Drezina

thumb|Drezina
Drezina  – yaqin masofaga yuk yoki odam tashiydigan, rels da harakatlanuvchi transport mashinasi. Nemis ixtirochisi K. F. Dreza (1785—1851) nomi bilan ataladi. Avvalgi toʻrt gʻildirakli D. qoʻl bilan boshqarilgan. Hozirgi D.larga avtomobil yoki mototsiklning ichki yonuv dvigateli oʻrnatiladi.

Oʻtgan yillarda vagonlar, qoida tariqasida, muftalar bilan jihozlanmagan yoki faqat maxsus moslashtirilgan tirkamalarni tortish uchun moslashtirilgan. Hozirgi vaqtda barcha vagonlar muftalar bilan jihozlangan va uzoq masofalarga tashish uchun poezdlarga kiritilishi mumkin.

 Yana qarang 

 Avtodrezina

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Transport vositalari
Francis Drake

thumb|

DREYK (Drake) Frensis (1540—96) — ingliz dengiz sayyohi, vitse-admirali (1588). Vest-Indiyaga qilingan qaroqchilik ekspeditsiyasining rahbari; 1577—80 yillarda Magellandai soʻng 2-boʻlib dunyo boʻylab suzib chiqqan. Ispanlarning "Yengilmas armada"sini tor-mor qilishda amalda ingliz flotini boshqargan (1588). 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dreyk boʻgʻozi

thumb|
thumb|
Dreyk boʻgʻozi — Olovli Yer arxipelagi va Janubiy Shetlend orollari oraligʻida joylashgan. Atlantika okeanini Tinch okean bilan boglaydi. Uzunligi 460 km; dunyodagi eng keng boʻgʻoz (1120 km gacha). Chuqurligi 5249 m gacha (eng sayoz joyi 276 m). Kuchli boʻronlar boʻladi. Qish oylarida jan. qismi muz bilan qoplanadi; yozda aysberg (muztogʻ) koʻp. Boʻgʻoz oʻsha joydan 1578-yilda suzib oʻtgan ingliz dengizchi sayyohi F. Dreyk nomi bilan atalgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Drel

Drel (nemischa. Drilibohrer — burgʻilash, parmalash) — metall, yogʻoch va b.da kichik (50 mm gacha) teshiklar ochish uchun moʻljallangan asbob. Parmasi dastaki, elektr va pnevmatik harakatlantiriladigan xillari bor. Elektr drellar elektr dvigatel, korpus, tishli uzatma va parma oʻrnatiladigan patrondan iborat. Bunday drellar oʻzgaruvchan tok bilan, pnevmatik drellar kompressor hosil qiladigan siqiq havo bilan ishlaydi. Drellarning ikki turi bor 1-zaryadlanadigan, 2-to'g'ridan to'g'ri tokka ulanadigan. Elektr drellar elektr dvigateli elekto magnit induksiya qonuni bo'yicha ishlaydi. Elektr drellarni elektr dvigatel kuchini kuchaytirish orqali beton devorlarni teshishda va boshqa qurilish ishlarida universal holatda ishlatsa bo'ladi. Elektr drellardan hayotimizda juda koʻp foydalanamiz. Drel so'zi nemischa bo'lishiga qaramay hamma tillarda birdek foydalaniladi. Hozirgi kunda drellarni Rossiyaning Intereskol, Yaponiyaning HITACHI, MAKITA,YATO kabi katta firmalar ishlab chiqarmoqda va EPA, BOSCH, TOTAL, CROWN, RTMAX, FIXTEC, RQDEX, IGCO, TEXA, DEWALT kabi brendlar ostida ham ishlab chiqarilyapdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj

Drenaj (tibbiyotda) — jarohat yoki tana boʻshligʻidagi suyuqlikni shimib va soʻrib tashqariga chiqarish uchun qoʻllaniladigan maxsus buyumlar, ularga shasha doka turundalar, rezina yoki xlorvinildan yasalgan naychalar kiradi. Bu moslamalar koʻkrak boʻshligʻi, oʻt yoʻli, siydik yoʻli va qovuqni drenajlash uchun ishlatiladi. D.lar faol va passiv, ichki va tashqi, klapanli va klapansiz, rezina va plastmassa ga boʻlinadi. Qaysi aʼzoga koʻllanilishiga qarab: maxsus yasalgan ballonli, koʻp kanalli, rezina pardali, yopiq sistema shaklida ishlangan D.lar tanlanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galina Drozdova

Galina Vladimirovna Drozdova (1955.13.1, Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1988). 1976-yildan Toshkent shahridagi 3-kechki, 151-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, 1979-yildan Oʻzbekiston Maorif vazirligida mehnat taʼlimi va kasbga yoʻnaltirish boʻyicha katta metodist, 1982-yildan Hamza tumanidagi 103-internat maktabda oʻqituvchi-defektolog. U darslarda tikish-bichishdan nazariy bilimlar berish bilan birga, olingan bilimlarni amalda qoʻllashga oʻrgatadi. Noanʼanaviy hamda ijodiy dars shakllaridan unumli foydalanadi. Yordamchi maktablarning 4—9sinflari uchun "Mehnat taʼlimi" dasturi muallifi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari