Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Inversiya (kimyo)

Inversiya (kimyoda) — 1) siklik molekula konformatsiyasining oʻzgarishi, natijada oʻrinbosarning halqaga nisbatan joylashishi oʻzgaradi. Mas, metilsiklogeksan 2 konformatsiyaning aralashmasi holida mavjud boʻladi, bu aralashmada uning 2-shakli koʻproq uchraydi 2) 3 valentli "piramidal" atomi (mas, azot yoki margimush) bor molekula konfiguratsiyasining koʻzgudagi aksidek teskari konfiguratsiyaga oʻtishi; 3) qand inversiyasi — saharoza gidrolizi (mas, lavlagi qandi) ayni vaqtda qand eritmasining polyarizatsion nur tekisligi burilish yoʻnalishini oʻzgartirishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inversiya (biologiya)

Inversiya (biologiyada) — xromosomalarning qayta qurilishi (mutatsiya) tiplaridan biri; xromosomaning ikki nuktasidan birdaniga uzilishi va uning segmentining ichki tomonga 180° ga burilishi (invertatsiya) tufayli kelib chiqadi. Agar invertirlangan qism sentromerani (birlamchi siqiklik) oʻz ichiga olmasa, paratsentrik I., invertirlangan qism sentromerani oʻz ichiga olsa, peretsentrik I. deiiladi. I. gomologik (bir juftlikka kiruvchi) xromosomalar oʻrtasida sodir boʻladigan krossingover (oʻxshash qismlarning uzaro almashinuvi)ni qiyinlashtirishi tufayli genlar rekombinatsiyasi sonini kamaytiradi (qarang Rekombinatsiya). I. turlar evolyusiyasida ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Invertor

Invertor (lotincha: inverto — agʻdaraman, oʻzgartiraman) — 1) elektrotexnikada — oʻzgarmas elektr tokini bir yoki koʻp fazali oʻzgaruvchan tokka oʻzgartiruvchi boshqariladigan elektr ventilli qurilma. Bog'liq, (mustaqilmas) va mustaqil xillari bor. Bogʻliq I.da tok chastotasi elektr tarmogʻining tok chastotasi bilan aniqlanadi; musta-qil I.da tok chastotasi I. bilan nagruzkaning elektr zanjirlarini boshqarish rejimlari va parametrlariga boglits bo‘ladi (rasm). I. yuqori voltli oʻzgarmas tok elektr uzatish liniyalarida, induksion pechlarda, elektr bilan tortish qurilmalari va b.da qoʻllanadi; 2)radiotexnikada — radioqurilma kirishidagi elektr signalining amplitudasi, qutbliligi va fazasi chiqishidagi shu parametrlarga Karaganda teskari oʻzgaradigan elektr zanjiri yoki elektron qurilma; 3) qisoblash texnikasida — elementar mantiqiy operatsiya — "yoʻq"ni aniqlaydigan elektron qurilma. Potensial va impulsli xillari bor. Potensial I. qurilma kirishida kuchlanish sathi yuqori boʻlganda chiqishida past boʻlishini taʼminlaydi va aksincha. Impulsli I. impulsli signallarni oʻzgartirib beradi. Analog hisoblash mashinalarida I. kirish signali qutbliligini teskari qutblikka oʻzgartirib beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Investitsiya banki

Investitsiya banki - sanoat korporatsiyalarining aksiyalarini sotib olish orqali investitsiya siyosatini amalga oshiradigan ixtisoslashtirilgan bank. I.b. xalq xoʻjaligining turli tarmoqlari, asosan, sanoat, transport, savdoni moliyalash va uzoq muddatli kreditlash uchun ixtisosla-shadi. 19-asr oxirlarida keng tarqaldi. Bank resurslari oʻz aksiyalari va obligatsiyalarini sotish hisobiga shakllanadi. Ayrim rivojlangan mamlakatlarda davlat I.b.lari tashkil etilgan, ularning mablagʻlari davlat byudjeti hisobidan shakllanadi. I.b.ning oʻziga xos xususiyati aholi omonatlarini qabul qilishga ixtisoslashmaydi. Oʻzbekistonda chet el kapitali ishtirokidagi birinchi I.b. — Oʻzbekiston xalqaro xususiylashtirish va investitsiya banki "Oʻzprivatbank" 1995-yil 28 fevral dan faoliyat yuritadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Involyuta

Involyuta (lotincha involutus — oʻralgan) — evolventattg boshqacha nomi (qarang Evolyuta va evolventa).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Involyusiya

Involyusiya (lot. involutio — egiklik, bukiklik, oʻrama) — 1) biologiya da — evolyusiya jarayonida oʻz ahamiyatini yoʻqotgan ayrim organlarning qisman yoki toʻliq reduksiyaga uchrashi (kichrayib ketishi, yoʻqolishi). I. organlarning soddalashuvi bilan ular morfo-fiziologik funksiyalarining sekinlashuvi orqali sodir boʻladi. (qarang Parazitizm, Rudiment organlar). Muayyan sabablarga koʻra hajmi kattalashgan organlarning (masalan: bachadonning tugʻishdan keyin) oʻz holatiga qaytishi; yoshga qarab organizmlar toʻqima va organlarining yoʻqolib ketishi; mikroblar, bir hujayrali xayvonlar noqulay sharoit taʼsirida gʻayritabiiy shaklga kirganida ularning qayta tiklanishi, degeneratsiyayen hamda gastrulyasiya jarayonida invaginatsiya tufayli hujayralarning ichkariga botib kirishi ham I. deyiladi; 2) matematikada — tekislik (fazo)ni almashtirish takrorlanganda ayniy almashtirish beradigan almashtirish; masalan: inversiya, markaziy yoki oʻqaviy simmetriya I. hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ingalyasiya

thumb| (1905)

Ingalyasiya (lotincha: inhalatus — nafasga olmoq) — dori moddalarni nafas yoʻllari (hiqildoq, kekirdak va oʻpka)ga kiritish usuli. Tabiiy va sunʼiy boʻladi. Togʻlarda siyrak havodan, dengiz boʻyida suv va tuz bilan toʻyingan havodan nafas olish, ignabargli oʻrmonlarda ozon, balzamli bugʻ, mineral buloklar yonida vodorod sulfid yoki karbonat angidrid aralashgan havodan nafas olish tabiiy I.ga kiradi. Sunʼiy I .da maxsus shifobaxsh moddalar tutun, bugʻ, aerozol (qarang: Aerozol-terapiya), gaz, quruq kukun, nam yoki moyli tuman holida iskaladi (xalq tabobatida sunʼiy I. burnaki ham deyiladi). Sunʼiy I.da purkagich (pul-verizator)ga oʻxshash tuzilgan maxsus apparat — ingalyator dan foydalaniladi. Uyda, mas, bugʻ I. qilish uchun idishga issiq suv quyiladi, bemor idish ustiga engashib, boshi va idish ustiga sochiq yopib, suv bugʻlaridan 5— 10 min. nafas oladi (issiqsuvni vaqt-bevaqt qoʻshib turish mumkin). I., asosan, nafas yoʻllarining kasalliklarini davolashda qoʻllanadi. Qon ketishiga moyil kishilarga, yurak-tomir sistemasi va oʻpka kasalliklarida I. qilish yaramaydi. I. ovqat yeb boʻlgach, 1 — 1,5 soatdan keyin qilinadi. Uy sharoitida turli portativ choʻntak in-galyatoridan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ingibitorlar

Ingibitorlar (lotincha inhibeo -toʻxtataman, ushlab turaman), biologiyada — tirik organizmda, shuningdek, hujayrasiz sistemalarda fermentlar faolligini susaytiradigan moddalar. I.ning tabiiy va sintetik xillari bor. Organizmda moddalar almashinuvi mahsulotlari tabiiy I. va-zifasini oʻtashi mumkin. Fermentlarning katalitik taʼsirini oʻrganish, oqsillar funksional guruhlarining tabiati hamda moddalar almashinuvida har xil fermentativ jarayenlarning ahamiyatini aniqlash maqsadida I. koʻp ishlatiladi. I. katta amaliy ahamiyatga ega. Mas, zararkunanda hasharotlar va begona oʻtlarga qarshi kurashda foydalaniladigan zaharli kimyoviy moddalarning samarasi bu moddalarning za-rarkunandalar hayoti uchun muhim boʻlgan jarayonlarni susaytirishi bilan bogʻliq. Baʼzi dorilarning taʼsir etish mexa-nizmi ham ularning organizmdagi fermentativ reaksiyalarni toʻxtatishiga asoslangan. Kengroq maʼnoda "I." termini murakkab jarayonlarni tuxtatuvchi yoki susaytiruvchi moddalarni ifodalash uchun ishlatiladi (mas, oʻsimliklarning oʻsish ingibitorlari, korroziya ingibitorlari, kimyoviy ingibitorlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ingichka

Ingichka — Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi shaharcha (1944-yildan). Zirabuloq togʻlarining janubi-shariy yon bagʻrida, Ingichka soyi boʻyida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Katta-qoʻrgʻondan 28 km. Aholisi 10,3 ming kishi (2001), asosan, oʻzbeklar. I.ning oʻrta qismidan Ingichkasoy oqib oʻtadi. I.ga Zarafshon daryosidan uz. 28 km li quvur orqali suv keltirilgan. I. 1948-yil Ingichka volfram konining ishga tushirilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Iqlimi keskin konti-nental. I. 7 balli seysmikzonadajoylashgan. I.da "Volfram" kon boshqar-masi, "TMTE" (ekspeditsiya), "Samarqandgips", "Shaxta" qurilish boshqarmasi faoliyat koʻrsatadi. I.da 2 umumiy taʼlim maktabi, 1 musiqa maktabi, 1 kasbhunar kollejida 150 dan ziyod oʻqituvchilar taʼlim beradi. 75 oʻrinli shifoxona, 20 oʻrinli tugʻruqxona, poliklinika boʻlib 160 vrach va oʻrta maʼlumotli mutaxassis xizmat qiladi. Stadion, sport inshooti, madaniyat uylari, 2 xiyobon, 2 kutubxona bor. I. — Kattaqoʻrgʻon, I. —Samarkand yoʻnalishlarida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. Nurobod — Qarnob, Agron — Oqtosh marshrutidagi avtobuslar I. orqali oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Nurobod tumani
Ingichka volfram koni

Ingichka volfram koni -kattaqoʻrgʻon sh.dan (Samarqand viloyati) jan.sharqsa Zirabuloq togʻlarida joylashgan kon. 1941 y. A. M. Yengalichev topgan, Ingichkasoy nomi bilan atalgan. Kon 1943 y. ishga tushirilgan. I. v. k.ning istikbolini aniqlash va razvedka qilishda H. M. Abdullayev, A. V. Korolev, N. V. Litsenmayer, I. H. Hamroboyev, N. D. Ushakovlar qatnashgan.

I. v. k. geologik tuzilishida yuqori karbon — quyi perm davri otqindi va yuqori silur davri metamorfik jinslari ishtirok etgan. Otqindi jinslar biotitli granodiorit, granit va lamprofir, aplit daykalari, pegmatitlardan iborat. Choʻkindi metamorfik jinslar marmarlashgan ohaqtosh, slyudali slanetslar va turli tarkibli rogoviklardan tuzilgan. I. v. k.dagi volfram rudasi (sheyelit) yuqori silur davri marmarlarining granodiorit va granitlar bilan tutashgan joylarida hosil boʻlgan. Sheyelit 2—3 sm kattalikdagi kristall va baʼzan yertomirchalar holida uchraydi. Sheyelitdan tashqari konda pirrotin, pirit, xalkopirit, kassiterit, molibdenit va b. minerallar ham bor. Volframli skarnlarning kalinligi 5—10 sm dan 15—20 m gacha, uz. 100—600 m, baʼzan 1,5—2 km gacha, chuq. 800 m. Volfram rudasi massasining 90% qatlamsimon skarnlarda, 10% chasi skarnli tomirlarda va alyaskitlarda, qolgan 1% chasi choʻkindi jinslarining qatlamlari orasida joylashgan. I. v. k.tufayli Ingichka shaharchasi barpo etilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ingichka ichak

Ingichka ichak - odam va umurtqali hayvonlar ichagining bir qismi; meʼda bilan yoʻgʻon ichak oraligʻida joylashgan. Ingichka ichak hazm yoʻlining eng uzun qismi; u meʼdaning oxirgi chiqish qismidan boshlanib, yoʻgʻon ichakning boshlangʻich qismigacha davom etadi; uz. 5–6 m. Ingichka ichak oʻn ikki barmoq ichak, och ichak va yonbosh ichakdan iborat. Oʻn ikki barmoq ichak Ingichka ichakning boshlangʻich qismi boʻlib, uz. 25—30 sm (taxminan 12 barmoq enicha), shakli taqaga oʻxshash. Oʻn ikki barmoq ichakdan och ichak boshlanib, Ingichka ichakning 2/5 qismini tashkil etadi. Och ichak yonbosh ichakka ulanib ketadi: u Ingichka ichakning 3/5 qismiga teng. Ingichka ichakdevorlari seroz, seroz osti, muskul, shilliq parda osti va shillik, pardadan iborat. Shilliq parda Ingichka ichakning eng ichki qavati boʻlib, burmalar hosil qilib joylashgan. Uning yuzasi juda koʻp vor-sinkalar bilan qoplangan; vorsinkalarda limfa va qon tomirlar hamda nervlar bor. Ingichka ichakning bu kavatida 4 mln. ga yaqin soʻrgʻichlar mavjud. Ovqat boʻtqasi meʼdadan oʻn ikki barmoq ichakka oʻtgach, meʼda osti bezi shirasi, jigardan ajralgan oʻt va ichak shiralari bilan aralashib shimilishga tayyor boʻladi va soʻrgʻichlar orqali qonga soʻriladi. Ingichka ichakning hamma qismida ichak shirasi ishlab chiqaradigan bezlar boʻlib, ular ovqat parchalanishida muhim rol oʻynaydi. Ingichka ichakning oʻn ikki barmoqichak qismi qorin devorining orqasida I— III bel umurtqalari qarshisida joylashgan. Unga asosiy hazm bezlarining yoʻllari, jigar va oʻt pufagining oʻt yoʻllari, meʼda osti bezining shira chiqarish yoʻli ochiladi. Och va yonbosh ichak boʻshligʻining markaziy qismini egallaydi va bir tilay qovuzloqlar hosil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Anatomiya
Ingichkabarmoq qoʻshoyoq

Ingichkabarmoq qoʻshoyoq — tiyinsimonlar oilasiga mansub kemiruvchi hayvon. Urugʻning yagona turi. Tanasining uzunligi 30 sm gacha, dumi 10 sm gacha. Juni oqish-qum rangida, dumi pastdan qora. Tirnoutri, ayniqsa oldingi oyogʻida uzununligi Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda, Eron va Afgʻonistonning shim. qismida tarqalgan, qum tuproqli va soz tuproqli qumliklarda uchraydi. Yil davomida faol, yakka yashaydi. Oʻsimliklarning turli qismlari bilan oziqlanadi. Bir marta (baʼzan 2 marta) 3–7 tadan bolalaydi. Terisi uchun ovlanadi. Oʻlat va boshqa yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarini tarqatadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Ingliz inqilobi

Ingliz inqilobi (17-asr) — Yevropa miqyosidagi birinchi inqilob. Puritanizm mustabid tuzumga inqilobiy muxolifatning gʻoyaviy bayrogʻi, uning tashkiliy shakli esa — parlament boʻlib qoldi. Charles I tomonidan 1640-yil chaqirilgan parlament tarafdorlari bilan royalistlar oʻrtasidagi 1-fuqarolar urushi (1642—46) va 2-fuqarolar urushi (1648) davomida Oliver Cromwell tashkil etgan parlament armiyasi Charles I Styuartning qirollik armiyasiga Neyzbi (1645) va Preston (1648) da hal qiluvchi zarba berib, tor-mor etdi. 1649-yil qirol qatl etilib, respublika eʼlon qilindi. 1653-yil harbiy diktatura — Kromvel protektorata oʻrnatildi. 1660-yil Styuartlar inqilobning asosiy yutuklari (shu jumladan, feodal yer egaligini amalda burjua yer egaligiga aylantirilishi)ni tan olishga rozi boʻlgach, ular hokimiyati tiklandi. 1688—1689-yillardagi davlat toʻntarishi („Sharafli inqilob“) burjuaziyaning davlat hokimiyatidagi mavqeini mustahkamladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ingliz-kanadaliklar

Ingliz-kanadaliklar - Kanadadagi xalq (10,8 mln. kishi). Umumiy soni 11,67 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ingliz tilining kanada lahjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, protestantlar, bir qismi — katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inglizlar

Inglizlar britanlar, (oʻzlarini inglish deb ataydilar) – xalq. Buyuk Britaniyaning asosiy aholisi. Umumiy soni (48,5 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Buyuk Britaniyada 44,7 mln. kishi, Kanadada 1 mln. kishi, Avstraliyada 940 ming kishi, AQShda 650 ming kishi, JAR da 230 ming kishi, Hindistonda 200 ming kishi, Yangi Zelandiyada 188 ming kishi yashaydilar. Ingliz tilire. gaplashadi. Dindorlar, asosan, anglikanlar. Yevropeoid irqiga mansub. Britaniya orollarida mil. av. 1ming yillik oʻrtalarida kelt qabilalari (brittlar va b.) yashar edi. Mil. 5—6-asrlarda bu yerlarga materikdan german kabilalari – angllar, sakslar, yutlar kelib oʻrnashdilar. Ular kelilarning bir qismini oʻzlariga singdirdi, bir kismini esa Shotlandiya, Uels va Kornuoll togʻlariga siqib chiqardilar. 7— 10-asrlarda, anglosaks elati vujudga keldi. Angliya 1066 yilda normannlar tomonidan bosib olindi. 13—14-asrlarga kelib anglosakslar va normannlar yagona ingliz xalqiga uyushdi. 16-asrda ingliz jonli va adabiy tili vujudga keldi. 17—19-asrlarda Angliya boshqa qitʼalardagi koʻpgina mamlakatlarni oʻz mus-tamlakasiga aylantirdi. Koʻplab I. mustamlaka mamlakatlariga koʻchib bordilar. Natijada I. koʻpgina xalqlar – amerikaliklar (AKShda), avstraliyaliklar, yangi zelandiyaliklarnnt shakllanishida asosiy komponentlardan biri boʻldi. Inglizlarning hayoti va ijtimoiy turmushida anʼanaviy xususiyatlar koʻp saqlanib qolgan (yana q. Buyuk Britaniya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ingliz-fransuz-xitoy urushi

Ingliz-fransuz-xitoy urushi (1856—60), ikkinchi „afyun“ urushi — Angliya va Fransiya tomonidan Xitoyga qarshi uyushtirilgan bosqinchilik urushi. Angliya va Fransiya oʻz tovarlarini Xitoyning ichki viloyatlariga erkin kirib borishiga erishish, daryo portlarini xorijiy savdo uchun ochishga harakat qilganlar; Angliya va Fransiya Pekinda oʻz diplomatik vakolatxonalarini taʼsis etish, erkin missionerlik faoliyati yurgizish talabini qoʻyishgan. 1856 yil oktyabrda mojarolardan foydalanib („Errou“ kemasi bilan boʻlgan va boshqa) inglizlar Guanchjouga qarshi harbiy harakatlarni boshlaganlar. 1857 yil Angliya hukumati Xitoyga yangi qoʻshinlar joʻnatgan. Angliya-Fransiya muzokaralari (1856 yil sentyabr— 1857 yil mart)dan soʻng Fransiya ham urushga tortilgan. Ularni AQSH qoʻllab-quvvatlagan. 1857 yil dekabrda ingliz-fransuz bosqinchilari Guanchjouni egallagan. Guandunda xalq qarshilik harakati boshlangan. 1858 yil aprelda bosqinchilarning harbiy kemalari Shim.da harbiy harakatlarni boshlab yuborgan; 1858 yil mayda ular Dagu istehkomi va Tyanszin portini bosib olishgan. Sin hukumati Angliya va Fransiya bilan 1858 yil iyunda teng huquqli boʻlmagan Tyanszin bitimlarini imzolashga majbur boʻlgan. Biroq, Angliya va Fransiya Xitoyni yanada koʻproq yon bosishga majbur qilishga intilishgan. Daguda ingliz-fransuz eskadrasi magʻlubiyatga uchragan, bu harbiy harakatlarni qayta boshlashga barona boʻlgan. 1860 yil iyulda 10 ming kishilik ingliz armiyasi va 6 ming kishilik fransuz armiyasi Dagu istehkomlarini qamal qilishgan. Avg.da Xitoy armiyasi magʻlubiyatga uchragan. Dagu istehkomlari va Tyanszin bosqinchilar tomonidan qayta bosib olingan (25-avgust). Boshlangan sulh muzokaralari natijasiz tugagan. Ingliz-fransuz qoʻshinlari Pekinga yurish boshlagan. 21 sentyabrda manjur-moʻgʻul otliq qoʻshini Pekindan bir necha km uzoqlikdagi Balitsyao koʻprigi yonidagi jangda ingliz-fransuz qoʻshinlaridan yengilgan. Imperator I Chju (Syan-fin) va uning saroyi qarshilik koʻrsa-tishdan voz kechib poytaxtdan krchishgan. Bosqinchilar Pekinni egallab (1860 yil oktyabr) Xitoy meʼmorligining ajoyib namunasi — imperatorning yozgi Yuanminʼyuan saroyini talon-toroj qilib, unga oʻt qoʻyganlar. 1860 yil oktyabrda teng xuqukli boʻlmagan Pekin bitimlari imzolangan.Ingliz-fransuz-xitoy urushi Xitoyni yarim mustamlaka mamlakatga aylanishidagi eng katta bosqich boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ingliz-Xitoy urushi

Ingliz-xitoy urushi (1840— 42), birinchi „afyun“ urushi — Angliyaning Xitoyga qarshi bosqinchilik urushi. Angliya Xitoyni oʻziga qaram, yarim mustamlaka yoki mustamlaka mamlakatga aylantirish maqsadida boshlagan. Angliya hukumati oʻz tovarlari, ayniqsa afyun uchun Xitoy bo-zorlarini ochish yoʻlidagi diplomatik xattiharakatlari muvaffaqiyatsizlikka uchragach (1792—93-yillardagi Ma-kartney missiyasi, 1816-yil dagi Amxerst missiyasi), inglizlar zoʻravonlik yoʻliga oʻtganlar. 1839-yil 3-iyunda imperatorning maxsus vakili Lin Szesyuy buyrugʻiga koʻra, xorijiy savdogarlardan tortib olingan afyunlar ommaviy suratda yoʻq qilina boshlangan. Bu Angliyaning Xitoyga qarshi urush ochishiga bahona boʻlgan. 1839-yilning 2-yarmida ingliz va Xitoy harbiy kemalari oʻrtasida bir necha marta qurolli toʻqnashuv sodir boʻlgan. Angliya metropoliyadan koʻmakchi harbiy qismlar yetib kelishi bilan 1840-yil iyundan Xitoyga qarshi urush eʼlon qilmasdan rejaviy harbiy harakatlarni boshlab yuborgan, inglizlar Guanchjou, Syamin, Ninbo sh.larini, Minszyan va Yanszi daryolarining quyilish havzalarini qamal qilgan. 1840-yil iyulda Dinxay (Chjou-shan o.larida) bosib olingan, avgustda ingliz kemalari Shim.dagi Tyanszin portiga 7kirgan, bu imperator saroyidagilarni sarosimaga solib qoʻygan. Lin Szesyuy Guandundagi vazifasidan ozod qilingan. Afyun savdosini taqiklash haqidagi 1840-yil noyabr

dagi farmon bekor qilindi. Sulh shartno-masi tuzish haqida yashirin ravishda inglizxitoy muzokaralari boshlab yuborilgan. Xitoy hukmron doiralarini yon bosishga majbur etish maqsadida 1841-yil yanvarda ingliz qoʻmondonligi Guanchjou yaqinidagi bir necha istehkomlarni egallab olgan. Bunga javoban imperator rasmiy ravishda Angliyaga urush eʼlon qilgan (1841-yil fevral). Harbiy harakatlar, asosan, Guandun viloyatida boʻlgan. 1841-yil mayda Guanchjou rayonida kelishuv bitimi imzolangan, lekin ingliz soldat va ofitserlari tinch aholini talashni davom ettirishgan. Bu Guandun, Futszyan, Szyansu va b. viloyat aholisining qurolli kurash boshlashiga sabab boʻlgan. 1841-yil avgustdan harbiy harakatlar qayta boshlangan. Inglizlar Syamin, Ninboni bosib olganlar. 1842-yil iyunda Usun (Shanxay atrofida), Chjenszyan (Yan-szida) istehkomlari egallangan. 1842-yil 29-avgustda Sin xukumati teng huquqli boʻlmagan Nankin bitimini imzolagan. Bu urush Xitoy tarixida yangi davrni boshlab bergan: Xitoy jamiyati feodal (mulkdorlik) jamiyatdan yarim mustamlaka va yarim feodal (mulkdor) jamiyatga aylana boshlagan; bu urushdan soʻng Xitoy xalqi 100 yildan ortiq davr mobaynida xorij davlatlari va ichki reaksiyaning birlashgan kuchlariga karshi kurash olib bordi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ingressiya

Ingressiya (lot. ingressio — kirish, bostirib kirish) — dengiz suvining sohilning pastqam joylarga bostirib kirishi. I. dengiz suvi sathining koʻtarilishi yoki sohilning choʻkishidan sodir boʻladi. I.ni transgressiya-paya farqi I.da abraziya kuzatilmaydi. I.da ingression qirgʻoklar hosil boʻladi. Masalan, Ukrainaning shim.-gʻarbiy qismidagi Qora dengiz boʻyi qirgʻogʻi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indaur

Indaur, Indur – Hindistonning markaziy qismidagi shahar, MadhyaPradesh shtatida. Aholisi 1,2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni va savdo-sanoat markazi. Aeroport bor. I.dan Dehli – Mumbay avtomobil yoʻli oʻtgan. Ip gazlama i.ch. sanoatining yetakchi tarmogʻi. Paxta tozalash, oziq-ovqat, metallsozlik va mashinosozlik, kimyo korxonalari bor. Oʻsimliklardan sanoatda foydalanish instituti ochilgan. I. 1818—1950-yillarda Indur knyazligining poytaxti, 1950—56-yillarda Madhya-Bharat shtatining maʼmuriy markazi boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Indeys tillari

Indeys tillari - Amerika tub (eskimos va aleutlardan tashqari) aholisining tili. Turli ga koʻra, bu tillarda 35 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (1992). Bu tillarning barchasi ham genetik jihatdan toʻliq oʻrganilmagan. Eng soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, quyidagi I.t. oilasi mavjud: 1) nadene (Alyaska va Shim.-Gʻarbiy Kanada, AQSH va Meksikaning baʼzi hududlarida tarqalgan), tlingit va hayda (Jan. Alyaskada); 2) alkonkin-ritvan (Sharqiy va Jan. Kanada, Shim.sharqiy AQSH), ritvan (viyot va yurok — Kaliforniyada) va b.; 3) penutian — kaliforniya-penutian tillari (mivok, yokuts va b. — Kaliforniyada); 4) xokaltek (Kaliforniya, Arizona va Meksika viloyatlarida); 5) kado-irokez — irokez tillari (Appalachi, Avliyo Lavrentiy daryosi boʻylab, Eri, Ontario o.lari); 6) siu (Saska-chevan va Montanadan to Jan.shar-qiy Arkanzasgacha); 7) yuto-atstek (Gʻarb. AQSH — Nevada, Yuta, Kolorado, Texas va b. shtatlarda); 8) mayya-soke (Sharqiy, Jan.sharqiy Meksika, toʻliq Yukatan va Gvatemalada); 9) oto-mi-mishteksapotek (Markaziy va Jan. Meksika, Nikaragua jan. va Kosta Rikada); 10) chibcha (Kosta Rika, Panama, Kolumbiya, Venesuela, Ekvador, Peruning bir qis-mi); 11) • aravak (Katta Antil o. Sharqiy Kolumbiya, Shim. Venesuela, Gviana, Ama-zonkaning oʻrta va yuqori qismida, Jan. Amerikaning gʻarb hududlarida); 12) kechua-aymara kechua (Jan. Ekvador, Gʻarbiy Peru va Boliviya, Shim. Chilida) va aymara (Boliviya va Jan.sharqiy Peruda); 13) je (Braziliyaning sharqi, jan. va markaziy qismida); 14) tupi-guarani (Shim., Sharqiy, Jan. Braziliya, Paragvay, Shim. Argentina, Urugvay va b.da) I. t. grammatikasi juda xilma-xil. Inkorporativ, yaʼni polisintetik tillar (kaddo-irokez, yuto-atstek oilasidagi) koʻpchilikni tashkil etadi. Agglyutinativ (affiksatsiya va soʻzlarni qoʻshib soʻz yasash kuchli) boʻlganlari koʻp, flektiv tillar ham mavjud. I. t.ning koʻpchiligi yozuvsiz. Mayya, kechua, sapotek va aymara tillariga oid iyeroglif yozuvli yodgorliklar saqlanib krlgan. Amerika qitʼasini yevropaliklar istilo qilgandan soʻng tupi (Braziliya), atstek, kechua va baʼzi b. tillar lotin alifbosi asosidagi yozuvga oʻtdi, bu yozuvda diniy va dunyoviy mavzudagi vujudga keldi. Hoz. guarani (Paragvay), kechua va qisman aymara tillari milliy adabiy til makrmiga ega. Soʻnggi davrda paydo boʻlgan ilmiy da I.t. qad. turkiy tillar bilan qarindosh degan qarashlar ham ilgari surilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indeks

Indeks (Lotincha: index — koʻrsatkich, roʻyxat) — nom, ism yoki boshqa kombinatsiyalar koʻrsatkichi va roʻyxati hisoblanadi. Shuningdek, indeks, shartli ifodalar (harfli, raqamli) tizimi, bibliografik, nashriyot, kitob savdosi, pochta, oziq-ovqat mollari, dorilarning chiqarilgan vaqti va saqlash muddatini ifodalashi ham mumkin. Indeks matematikada esa ifodalarni bir-biridan farq qilishi uchun ularning yoniga yoziladigan belgilar — son yoki harflardir: Masalan, a, ar x5, xp, u1, u’ (bunda: 1, i, 5, n, j — indekslar). Sonlar nazariyasi va boshqa sohalarda ham maxsus Indeks tushunchasi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

es:Índice (desambiguación)

 

Turkum:Oʻlchovlar
Indekslash

Indekslash yoki indeksatsiya ( — koʻrsatkich, roʻyxat) — isteʼmol tovarlari va xizmatlar narxining oʻsib borishiga muvofiq davlat tomonidan fuqarolarning pul daromadlarini oshirib borish; isteʼmolchilarni inflyatsiyadan himoya qilish usullaridan biri. Shu yoʻl bilan aholining xarid qobiliyati va oʻrtacha real daromadi saqlab qolinadi. 

Kredit va toʻlov shartnomalari, ish haqi, dividendlar, foizlar, nafaqa, pensiya va boshqalar toʻlovlarni amalga oshirishda maxsus indekslash koeffitsiyentlariga asoslaniladi. Indekslash, asosan, mamlakat ichidagi jarayonlarga nisbatan amalga oshiriladi. Isteʼmol tovar (xizmat)larini ishlab chiqarish pasayib ketgan sharoitda davlat (yoki davlat byudjeti) pul qadrsizlanishini toʻliq qoplaydigan indekslash oʻtkaza olmaydi. Shu bois koʻpincha qisman indekslash amalga oshiriladi.

 Yana qarang 
 Daromadlarni indekslash

 

 
 „Indekslash, inflyatsiya va valyuta siyosati: Qisqacha maʼlumot“, Fernando Lefort
Indeterminizm

Indeterminizm (lotincha in - inkor qoʻshimchasi va determinizm) — tabiat, jamiyat va tafakkur hodisalarining obyektiv sababiy bogʻlanishlari (yoki fanda tushuntirib berish mumkinligi)ni inkor etuvchi taʼlimot. Inson xulqatvorini izohlashga kelganda I. irodani mustaqil (avtonom) kuch deb karaydi, uning mutlaq erkinligini eʼtirof etadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Individual ong

Individual ong - ayrim shaxsning ongi; davr, sinf, millat va, shuningdek, individual hayot sharoitlari taʼsirida shakllangan shaxsning maʼnaviy dunyosi. I. o. ijtimoiy ong bilan uzviy bogʻlangan, chunki har bir shaxs muayyan jamiyatda, muayyan ijtimoiy muhitda yashaydi, shuning uchun uning ongi ijtimoiy ongning ifoda-sidir. Ammo I. o. ijtimoiy ongdan ajralmas boʻlsada, har doim ham ijtimoiy ongning maʼlum boʻlagi boʻlavermaydi. Har bir shaxsning vokelikni idrok etishi, uni qabul qilishi, maʼlum bilimlar tizimiga ega boʻlishi ijtimoiy taraqqiyot bilan izohlansa-da, uning oʻziga xos tomonlari mavjud. Buni kishilarning bilimi, xulqi va b. xususiyatlaridagi har xillikda koʻramiz. Oʻz navbatida ijtimoiy ong I. o.ning muhim umumiy tomonlarini aks ettiradi. I. o. ijtimoiy hayotni tadqiq etishda, tarixda shaxsning rolini aniqlashda, taʼlim-tarbiya masalalarini toʻgʻri hal qilishda katta ahamiyat kasb etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Individual psixologiya

Individual psixologiya - psixologiyadagi freydizm oqimidan ajralib chiqqan yoʻnalish. A. Adler taʼlimotiga asoslangan. I. p. kishining ijtimoiy xususiyati negizida tugma ijtimoiy qissiyot yotadi, biroq bu hissiyotning toʻla taraqqiy etishi uchun uni tarbiyalash lozim, deb hisoblaydi.

I. p. nuqtai nazaridan bola shaxsining tuzilishi (individualligi) ilk bolalik (5 yoshgacha boʻlgan) davrida alohida "turmush tarzi" koʻrinishida na-moyon boʻladi va u bolaning butun kel-gusi psixik rivojlanishini belgilab beradi. Bola oʻz tana aʼzolarining hali yetarlicha takomillashmaganligi tufayli nomukammallik hissini tuyadi, buni bartaraf etishga urinish davomida bola oʻz-oʻzini anglab, maqsadlari shakllana boradi. Agar bu maqsadlar real boʻlsa, shaxs meʼyorida rivojlanadi, mabodo haqiqatdan yiroq boʻlsa, u holda shaxs nevrotik va ja-miyatga zid xususiyatlar bilan shakllanadi. Ilk bolalik yoshida tugma ijtimoiy hissiyot bilan nomukammallik hissi oʻrtasida qaramaqarshilik paydo boʻladi, bu hol kompensatsiya va oʻta yuqori kompensatsiya vositalarini ishga solib yuboradi. Bu hukmronlikka, boshqalardan ustun boʻlishga intilishni va xulq-atvorning ijtimoiy qadrlanadigan meʼyorlaridan ogʻishni keltirib chiqaradi. Bunday nevrotik subʼyektlarga yordam qilish psixoterapiyaning vazifasidir. I. p. gʻoyalari nafaqat shaxs psixologiyasida, shuningdek, ijtimoiy psixologiyada ham keng yoyildi. Ulardan guruxdi psixoterapiya usullarida foydalanildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Individual taʼlim

Individual taʼlim - oʻqituvchining oʻquvchiga pedagogik taʼsirini amalga oshiruvchi oʻquv mashgʻulotlari shakllaridan biri. Oʻqituvchining oʻquvchi bilan sinf jamoasidan tashqarida olib boriladitan faoliyati tushuniladi. I.t. taʼlim shakllarining eng qadimiysi boʻlib, u qad. davr va oʻrta ayerlarda keng qoʻllangan.

Oʻzbekiston taʼlimi tarixida I.t. shakli keng qoʻllanib kelingan. Uning samarasi, ayniqsa, amaliy sanʼat, hunarmandchilikda ustoz-shogird taʼlimi tarzida namoyon boʻlgan. Mashhur xalq ustalari Toshpoʻlat Arslonqulov, Us t a Shirin Murodov, Qodirjon Xaydarov, Mahmud Usmonov, Hamro Rahimovlar shu tarzda taʼlim olganlar. I.t. da bola ruhiyatining individual xususiyatlarini, fan sohalari va kasb egallashga boʻlgan tabiiy moyilliklarini toʻliq eʼtiborga olish imkoniyati taʼminlanadi.

Oʻzbekiston mustaqilikka erishgach, I.t.ga eʼtibor sezilarli tarzda ortdi. Ayniqsa kollej va oliy oʻquv yurtlariga kirishning test tizimi joriy etilishi I.t.ning repetitorlik shakli rivojlanishiga turtki boʻldi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Individual himoya vositalari

Individual himoya vositalari, shaxsiy himoya vositalari — kishilar (armiyada — shaxsiy tarkib) ni zaharli radioaktiv moddalar va biologik vositalardan himoya qilish hamda yadro quroli portlaganda paydo boʻladigan yorugʻlik nurlanishidan shikastlanishni kamaytirish uchun moʻljallangan vositalar majmui. Ularga filtrlovchi va izolyasiyalovchi protivogazlar (gazniqoblar), yelkaga tashlanadigan yopinchiklar, maxsus modda shimdirilgan paypoqlar, kiyimboshlar, kombinezonlar, rezina etiklar, qoʻlqoplar kiradi. Armiyada — umumiy qoʻshin himoya toʻplami ham mavjud. I. h. v.ning qaysinisidan foydalanish zarurligi atrof muhit va havoning zaharlanganlik darajasiga, kishilar (shaxsiy tarkib) ning vazifasiga qarab aniqlanadi (qarang Ommaviy qirgʻin qurollaridan himoyalanish). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Individuallik

Individuallik (loticha "individuum" — "boʻlinmas") — muayyan narsa va hodisa, shaxs va jonivorning oʻzigagina xos, betakror, xususiy belgilar. Belgi sifatlarining oʻziga xosligi bilan individuallik umumiylikka (individ esa umumga) qarama-qarshi qoʻyiladi. Dastlab, individuallik antik davrda atoqli yunon faylasuflari Levkipp va Demokrit tomonidan muayyan mazmun va shaklga, yaʼni oʻziga xos belgilarga ega boʻlgan narsa va hodisalarga, jumladan, atom yoki individ (yaʼni, boʻlinmas) kabilarga xos xususiyatlarni aniqlash jarayonida maʼlum boʻlgan. Qadimgi Rim faylasufi Seneka individuallik tushunchasini yanada takomillashtiradi. I. oʻziga xos xususiyatlarni va mazmunini yoʻqotmay turib, boshqa boʻlaklarga boʻlinmaydigan aniq bir narsa (mavjudot) ekanligini eʼtirof etgan. Oʻrta asrlar falsafasida individuallik inson shaxsi tushunchasini ifodalagan. XVII asrda individuallik bilan bogʻliq fikrmulohazalar nemis faylasufi Leybnits taʼlimotida atroflicha rivojlantiriladi. Individuallik nemis adibi I. V. Gyote ijodida ham oʻz ifodasini topdi. Individuallik romantizm dunyoqarashi uchun ham xos xususiyatdir.

Hozirgi individuallik tushunchasi ilm-fanda turli maʼnolarda ishlatiladi. Masalan, biologiyada I. biror organizmga xos irsiy yoki keyinchalik paydo boʻlgan xususiyatlarning oʻziga xosligidir; psixologiyada muayyan bir shaxsning fkrilashi, sezgisi, irodasi, istak va intilishi, ehtiyoji, qiziqishi, kayfiyati, hissiyoti, ahvoli, xatti-harakati, odati, mayli, qobiliyati va boshqa sifatlarini, shuningdek, mijozi va tabiatining oʻziga xosligini anglatadi. Ijtimoiy fanlarda individuallik olomonga, guruhga zid tushuncha sifatida oʻrganiladi. Adabiyotshunoslikda individuallik badiiy obrazning oʻziga xos xususiyatlari asarda qay darajada hayotiy, haqqoniy aks ettirilganini koʻrsatadigan mezon boʻlib xizmat qiladi. Badiiy asar qahramonining oʻziga xosligi uning milliyligi va qaysi ijtimoiy qatlamga mansubligini ham belgilaydi. Yozuvchining oʻziga xos tili va uslubiga xos belgilar ham individuallikni tashkil etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Yuqorida taʼkidlanganidek, individuallik ayni bir ijodkorga, balki insonga xos shaxsiyat hisoblanadi. Maʼlum bir obyektiv fikrga oʻz subyektiv bahosini koʻrsatish. Bu koʻpincha badiiy uslubda ishlatilganda poetik individuallik yuzaga chiqadi. Yani, ijodkor oʻziga xos lugʻaviy birliklarni kiritishi, ulardan foydalanishi, his- kechinmalarini ular orqali jozibali talqin qilishidir.

 

 \
Turkum:Terminologiya
Turkum:Atamalar
Turkum:Sotsiologiya
Turkum:Sotsiolingvistik
Turkum:Jamiyat
Indigirka

Indigirka - Sharqiy Sibirning shimoli-sharqidagi daryo. Uzunligi - 1726 km, havzasining maydoni - 360 ming km. I. Xastax va Tarin-Yuryax daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlib, Sharqiy Sibir dengiziga delta (maydoni 5,5 ming km) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: chapdan — Kuydusun, Kyuente, Elgi; oʻngdan — Nera. Yomgʻir, qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Oktyabr da muzlab, mayning oxiri — iyulning boshida muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi 1850 m3/sek. Baliq ovlanadi. Moma daryosi qoʻshilgan joydan (1154 km masofada) kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Indigo

Indigo (isp. indigo, lot. indicum, yun. indicos — hindcha, qindniki), (bis(Z-okso-2 indolinilidei), 2,2- bisindolindigo — koʻk-qizgʻish rangli kristall, 390—392° da parchalanish bilan eriydi, nitrobenzol, anilin, xloroform, muz holdagi sir-ka kislota, konsentrlangan sulfat kislotada eriydi; suvda, ishqorlar eritmalarida, etil spirti va dietil-efirda erimaydi.

I. qadimiy, katta amaliy ahamiyat kasb etgan tibbiy boʻyoqlardan hisoblanadi. Uni Indegorera va indigo tutuvchi oʻsimliklardan olishgan. 19-asr da arzon va toza sintetik I. hosil qilin-di hamda uni sanoat miqyosida olina boshlandi. I. oson qaytariladi, sul-folash, galogenlash va shu kabi elektrofil oʻrin almashinish reaksiyalariga kirishadi. Uning rangi nur taʼsiriga chidamli, nam holatda ishlashga, ishqalanganda ezilmaydigan va xlor taʼsiriga kam beriladigan xususiyatlari bilan ajralib turadi. I., asosan, sellyuloza tolalaridan qilingan ma-teriallarni boʻyashda, shuningdek, turli maqsadlarda ishlatiladigan pigmentlar i.ch. da qoʻllanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indigoid boʻyoqlar

Indigoid boʻyoqlar - tuzili shi jihatdan indigo (nil boʻyogʻi) ga yaqin boʻlgan boʻyoqpar guruhi. I. b. transshaklda tuzilgan boʻlib, ultrabinafsha nur taʼsirida ular rangi yorqinlashadi; qorongʻuda esa buning aksi kuzatiladi. I. b. ning aksarisi beqaror boʻyoqlar boʻlib, ularning ayrimlarigina mustahkam boʻyoqlarga qoʻyilgan talablarga toʻla javob beradi. Sellyuloza va oqsil tolalarini boʻyashda, chitga gul bosishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indikator

Indikator ( — koʻrsataman, aniqlayman) — biror jarayonning borishini yoki kuzatilayotgan obyektning holatini inson idrok etadigan qulay shaklda aks ettiruvchi asbob (qurilma, element). Vizual (koʻrib), akustik (eshitib), tahlil (sezish, iskash va b. ga asoslangan) va b. xillari bor. Inson axborotlarning qariyb 90 foizini koʻrib idrok qilgani uchun vizual I. kengroq ishlatiladi. Vizual I. ning katta guruhini tasviriy I. lar tashkil etadi, ular obyektning fazodagi holatini, tasnifiy oʻzgarishini grafik tarzda yoki elektron-nur trubkasi ekranida egri chiziq tarzida tasvirlaydi. "Hozir boʻlish effekti" ni yaratuvchi vizual I. dan foydalanilganda yaxshi idroq qilinadi. Mas, samolyotning bir necha I. koʻrsatayotgan vaziyati samolyotni tusmollab qoʻndirish asbobidagi bitta koʻrinadigan shartli tasvir — obyektning ekranda siljishi bilan almashtiriladi (1-rasm). Kuzatilayotgan obyekt yaxshi koʻrinmaydigan joylarda akustik I. qoʻl keladi. Obʼyektdan keladigan signallarni darhol sezish lozim boʻlgan hollarda taktil I. vizual I. bilan birga qoʻllanadi.

Tuzilishiga koʻra, signal I. i (lampalar, qoʻngʻiroq, richag va b.), milli (minut, metr, kilogramm, gradus va b. ga boʻlingan shkalali), raqamli, tasviriy (yaqqol), proyeksion (elektron-nur trubkali) va aralash I. lar buladi. Vazifasiga ko'ra, rostlash, o'lchash, radiolokatsiya va b. xillarga boʻlinadi. Konchilikda plunjerli nasosning klapanlari ishini nazorat qilib turadigan rostlash I. i qoʻllanadi. Mashinasozlikda berilgan oʻlchamdan ogʻish qiymatini koʻrsatadigan oʻlchash I. i ishlatiladi (2-rasm). Radiolokatsiya I.iradiolokatorning taʼsir doirasida nishon paydo boʻlganini koʻrsatadi va uning koordinatalarini aniqlab beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qurilmalar
Indikator oʻsimliklar

Indikator oʻsimliklar (lot. indico — koʻrsataman, aniqlayman) — muayyan ekologik sharoit bilan bevosita bogʻliq oʻsimliklar (yoki ular guruqi). I. oʻ. ning biror joyda oʻsishiga qarab oʻsha joyga tavsif berish mumkin. I. oʻ. dan tuproqning mexanik tarkibi va shoʻrlanishini aniqlashda, choʻllarda chuchuk suvlarni va ayrim foydali qazilmalarni qidirib topishda foydalaniladi. Masalan, bugʻdoydoshlarning ayrim (Festula ovina, Agrostis tennus va b.) — tuproqda qoʻrgʻoshin borligi; gunafshadoshlar — rux; burchokdoshlarning ayrim — selen; koʻpchilik gʻallasimon oʻsimliklar va yoʻsinlar — mis va kobalt; yantoq — yer osti chuchuk suvlari; okbosh, shoʻrajriq va shoʻradoshlar oilasining koʻpchilik tuproq shurlanishining indikatorlari hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indikatorlar

Indikatorlar — tekshiriladigan eritmadagi biror komponent konsentratsiyasining oʻzgarishi bilan rangi, lyuminessentsiyasini oʻzgartiradigan yoki choʻkma hosil qiladigan moddalar. Asosan, kimyoviy reaksiya tugaganini yoki eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiya-sini titrimetrik tahlilda ekvivalent nuqtasini (titrlashning oxirgi nuqtasini) aniqlash uchun qoʻllanadi. Reaksiya pirovardida tekshirilayotgan eritma rangi oʻzgaradi. Eritma tiniq boʻlgan boʻlsa, rangsiz yoki rangli choʻkma hosil boʻladi yoki aksincha, loyqa yoʻqoladi.

Kislota-asos indikatorlari — muhitda vodorod ionlari konsentratsiyasi (rN) turlicha boʻlganda rangini oʻzgartiradigan moddalar. Neytrallash reaksiyasi uchun ishlatiladi; mas, neytral muhitda rangsiz boʻlgan fenolftalein ishqoriy muhitda qizaradi. Rangli choʻkmalar hosil qiladigan maxsus (adsorb-sion) koʻpincha choʻktirish reaksiyalari uchun tekshiriladigan eritmalar bilan rangli eruvchan birikmalar hosil qiladigan (kompleksa-nometrik) kompleks hosil qilish reaksiyalari uchun ishlatiladi. Oksidlansh-qaytarilshi reaksiyalari uchun baʼzan maxsus yod bilan titrlashda kraxmal sifatida qoʻshiladi, u yod taʼsirida koʻk tusga kiradi. Aksari oksidimetrik titrlash reaksiyalari uchun umumiy oksidlovchiqaytaruvchi (oksidlanish yoki qaytarilishi bilan rangini oʻzgartiradigan organik moddalar) qoʻllanadi.
Indov

Indov, eruka (Yeshsa sativa Lat.) — butguldoshlar (Crucifearae) oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, moyli ekin. Yevropaning janubi, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, Shim. va Sharqiy Afrikada 5—6 turi uchraydi. Kichik Osiyo, Efiopiya, Hindiston, Oʻrta Osiyoda moyli ekin sifatida ekma I. (Ye. sativa) ekiladi. Ildizi oʻq ildiz, sershox. Poyasi shoxlanib tik oʻsadi. Boʻyi 20— 80 sm. Bargi choʻzinchoq, chetlari tishchali, pastki barglari bandli, yuqori-dagilari bandsiz. Gullari sariq yoki oq binafsha rang , yon shoxlarining uchlarida bir nechta toʻp boʻlib joylanadi. Mevasi toʻrt qirrali, koʻp urugʻli, uz. 20–25 mm, li qoʻzoqcha, uchida uzun burunchasi bor. Urugʻi mayda, yashil, kulrang , uz. 2–3 mm, eni 1,21,5 mm. 1000 dona urugʻ vazni 2,5—3,5 g . Erta bahorda ekiladi. Apr. oxiri — mayda gullaydi, mevasi iyul—avg . da yetiladi. Urugʻi tarkibida 26—35% chala quriydigan moy, glyukoerutsin glikozidi, bargida flavoin glikozidi va b. bor. Yogʻi oziq-ovqatda va texnikada qoʻllanadi. Il gari Oʻzbekistonda lalmi yerlarda moy olish uchun koʻp ekilgan. Ayni paytda Oʻrta Osiyo va Sibirda begona ut hisoblanadi. Baʼzi ekinlar, xususan, zigʻirzorlarda usib, zarar keltiradi. Tabobatda urugʻi ishtaha ochish va yaralarni (moyi qoʻtirni) davolash uchun qoʻllanadi. I. moyi qoramtir, oʻtkir hidli, taxir, suyuq bulib, so-vun ishlab chiqarishda, toʻqimachilikda hamda lokbuyoq sanoatida ishlatiladi.

Halima Otaboyeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indol

Indol (2,3-benzopirrol) — kuchsiz naftalin hidli, rangsiz kristall. Mol. m. 117,8; zichligi 1072 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 52,5°, kaynash temperaturasi 254°, haydalish temperaturasi 150°. Issiq suv va organik erituvchilarda eriydi. Tozalangan I. xushbuy. Baʼzi efir moylari (mas, jasmin moyi)da, toshkoʻmir smolasida (undan I. ishqoriy metallar tuzi sifatida ajratib olinadi) bor, I. skatol (3-metilindol) bilan birgalikda odam va sut emizuvchilar ichagida topilgan. I. ning koʻpgina hosi-lalari, mas, 3-indolilsirka kislota (geteroauksin A — oʻstiradigan mod-da), serotonin va rezerpinlar biologik jihatdan faol moddalardir. I. geteroauksin va triptofanni sintez qilishda xom ashyo sifatida, shuningdek, atir-upa va dori-darmon (mas, indopan, indometatsin) i. ch. da qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indolilsirka kislota

Indolilsirka kislota (geteroauksin) — usimliklarning auk-sinlarga mansub asosiy gormoni (qarang Auksinlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kislotalar
Indonez tili

Indonez tili — indonezlar tili. Indoneziya Respublikasining rasmiy tili. Malayyapolineziya tillari indonez shoxobchasi sumatra guruhiga kiradi. I. t. nomi Indoneziya Respublikasi tashkil topgandan sung malayya tili urnida qullana boshladi (1945). I. t. malayya tili asosida rivojlana boshlaydi va undan leksikasi hamda morfologiyasiga kura farq qiladi. Bu tilga oid qad. yodgorliklar (7-asr) Sumatra o. dan topilgan. 3-asr dan to 20-asr 30-y. larigacha malayya tili kabilala-raro va orollararo aloqa tili vazifasini utagan. Bu til oʻz tarixiy ta-raqqiyoti mobaynida turli alifbolardan tuzilgan yozuvga ega boʻlgan. 13-asr gacha devanagari alifbosidagi, 14— 19-asrlarda bir necha harf qoʻshib arab grafikasiga asoslangan alifbodagi yozuvdan foydalanilgan. 19-asr boshlaridan lotin grafikasiga asoslangan alifbodagi yozuvga ega. Rivojlanish jarayonida bu til lugʻati xitoy,,sanskrit, arab, golland va b. hamda qardosh (yava, sundan, minan-kuba va b.) tillardan oʻzlashtirilgan soʻzlar hisobiga boyib boradi. Fonetik tarkibi 6 unli, 4 diftong va 18 undoshdan iborat; undoshlar jarangli va jarangsizga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Turkum:Indonez tili
Indonez tillari

Indonez tillari - malayyapo lineziya (yoki avtroneziya) tillari oilasiga mansub tillar. Filippin, Tayvan, Katta va Kichik Zond, Malukka o., Malakka ya. o., Jan. Vyetnam baʼzi hududlari va Madagaskar o. da tarqalgan.

I. t. lingvistik jihatdan kam oʻrganilgan boʻlib, ularni ilmiy tasniflash ancha mushkul. Ilk tasniflarga koʻra, I. t. lar 8 guruhga (fransuz olimi G. Ferran) yoki 16 guruhga (niderland olimi Ya. Gonda) boʻlinadi. I. t. lar ichida eng koʻp tarqalgashtari: indonez tili; malayya tili; yava tili; sundan tili (Yava o. jan.-gʻarbiy qismida tarqalgan); shagal tili; malaga-siya tili. Umumiy belgisiga koʻra, bu tillar amorf tillar hisoblanadi, oʻzak oldidan va ketidan keladigan qoʻshimchalarga ega. Unlilar tizimi deyarli bir jinsli, monoftong va diftonglar mavjud. Undosh fonemalar tarkibi ayrim I. t.da sezilarli farq qiladi. Koʻpgina Filippin tillarida "f", "v", uchramaydi, yava tilida esa serebral (talaffuz vaqtida til orqaga qayriladigan) "t" "d" tovushlar bor.

Shunga qaramay ayrim tillar va tillar guruhlari oʻrtasida muntazam fonetik muvofiqlik kuchli namoyon boʻladi. Boʻgʻin bu tillarning koʻpchiligida ochiq. Nutq boʻlaklari morfologik jihatdan kuchsiz differensiyalashgan, ularni hind-yevropa tillariga qiyosan farqlash mumkin emas.

Soʻz turkumlari farqlash boʻyicha turli mezonlar fransuz olimi P. Favr, A. Map de Maren, niderland olimi X. Giyendelo va b. tomonidan tav-siya etilgan. Baʼzi olimlar ism, ol-mosh, sonlar, predikatlarni (jarayon va sifatni ifoda etuvchi soʻzlarni), yordamchi soʻzlar, undosh soʻzlarni ajratib koʻrsatganlar. Lugʻat tarkibi etimologik jihatdan deyarli mos keladi. Yangi soʻzlar, asosan (oʻzak oldiga, oʻrtasiga va oxiriga qoʻshiladigan), qoʻshimchalar yordamida hamda oʻzak morfemalarni ikkilantirish (orttirish), soʻzlarni qoʻshish hisobiga yasaladi. Lugʻat boyligi chet (sanskrit, arab, fransuz, ingliz va b.) tillardan soʻz oʻzlashtirish hisobiga ham boyiydi.

I. t. ning barchasida lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalaniladi. Bu tillarda oʻziga xos badiiy-adabiy asarlar mavjud.

Ad.Arakin V. D., Indoneziysiyeyaziki, M., 1965.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indonezlar

Indonezlar — Indoneziyaning aholisi; tili, madaniyati va turmushi jixatdan qardosh xalqlardan tashkil topgan. Mamlakat aholisining 96% ni indonez tili soʻzlashuvchilari tashkil qiladi. Dindorlari — asosan, musulmonlar. Keng maʼnoda "I." istilohi Indoneziyaning barcha fuqarolarini anglatadi. Mamlakatdagi xalqlarning umumiy soni — 230 mln.ga yaqin. Ular orasida yavanlar, sundanlar, madurlar, malayyalar, rejang-lamponglar, minangkabaular, bataklar, achinlar, ma-kassarlar, dayaklar va b. bor.

16-asr da I. Portugaliya mustamlaka zulmi ostiga tushib qolganlar, keyinchalik Gollandiyaga qaram boʻlganlar. 19-asr oxiri — 20-asr da hozirgi millatlar shakllana boshlangan. I. madaniyati rangbarangligi bilan ajralib turadi, ham genetik, ham koʻp asrlik ichki va tashqi aloqalar natijasida koʻpgina umumiy xususiyatlarga ham ega. I.ning tarixi, iqtisodi va madaniyati haqida Indoneziya maqolasiga qarang .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indossant

Indossant (nem. Indossant), jirant — veksel boʻyicha oʻz huquqini boshqa shaxsga beradigan kishi. Huquqni oʻtkazish veksel orqasidagi oʻtkazma yozuvda qayd qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indra

Indra — veda dinida momaqaldiroq, chaqmoq va yomgʻir xudosi. Keyinchalik podsho hokimiyati homiysi va oliy xudolardan biri sifatida hurmat qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Indraprastha

Indraprastha, Indrapat — qad. hind shahri; taxminan hozirgi Dexli oʻrnida joylashgan. "Mahabharata" ga koʻra, Pandavlar urugʻi tomonidan barpo etilgan. Rivoyatlarga koʻra, Kuru uru-gʻidan boʻlgan shoxlar, Hastinapur sh. : ni Gang daryosi yuvib ketib shahar vayron boʻlgach, I. ni oʻz poytaxtlariga aylantirishgan. ga koʻra, I. kattaligi jihatidan faqat Kashi (qad. -|. Banoras) dan keyin turgan. Mil. 2-asr I da Ptolemey Indrabara sh. ni qayd etib oʻtgan, uni I. bilan aynan deyish mumkin. Soʻnggi yillarda hind arxeologlari Purana Kila sh. harobasida qazishma ishlari olib borishmoqda. Rivoyatlarga kura, I. shu yerda joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Induktiv qarshilik

Induktiv qarshilik - 1) zan jir (yoki uning bir qismi) induktivligining (qarang Induktivlik) oʻzgaruvchan tokka koʻrsatadigan qarshiligini ifodalovchi kattalik; oʻzgaruvchan tok zan-jiridagi toʻla qarshilikning bir kismi. 2) aerodinamikada — roʻpara qarshilikning bir qismi. Suyuqlik va gazlar (havo) da, mas, samolyot qanotining osti va ustida paydo boʻladigan, harakatga qarshi pastga yoʻnaladigan uyurmalar I. q. hisoblanadi; ular koʻtarish kuchini kamaytiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Induktivlik

Induktivlik ( — taʼsirlash, uygʻotish) — oʻtkazgichdan yasalgan konturdan bir amper tok kuchi oʻtayotganda shu konturni kesib oʻtuvchi magnit maydon induksiyasi oqimini vujudga keltirish xususiyati.(L=dФ/I) Wb/A=Hn(genri)

Berk kontur bilan chеgaralangan sirtni kеsib o’tuvchi magnit maydon induktsiya vеktori oqimining har qanday o’zgarishi shu konturda elеktr tokini hosil qiladi (Faradеy tajribalari). Bu tok induktsion tok dеyiladi. Shu tokning qayd qilinishi konturda EYUK mavjud ekanligini bildiradi. Bu EYUK induktsion EYUK dеyiladi.Induktsion tokning hosil bo’lish jarayoniga elеktromagnit induktsiya
hodisasi dеyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Induktivlik gʻaltagi

Induktivlik gʻaltagi — sigʻimi va faol qarshiligi ancha kichik boʻlgani holda katta induktivlik qosil qiladigan spiralsimon oʻtkazgich. Bir tolali, baʼzan, koʻp tolali izolyasiyalangan simni silindr, toroid yoki toʻgʻri toʻrtburchak shaklli dielektrik-karkasga oʻrab tayyorlanadi. Karkassiz Induktivlik gʻaltagi ham bor. Induktivlik gʻaltagi simini bir qatlamli va koʻp qatlamli qilib oʻrash mumkin. Gʻaltak induktivligini oshirish uchun, koʻpincha, ferromagnit (elektrotexnika poʻlati, permalloy, ferrit va boshqalar), oʻzak qoʻllanadi. Induktivlik gʻaltagi induktivligi gʻaltak oʻlchamlariga, oʻramlari soni kvadra-tiga va oʻzakning magnit singdiruvchanligiga toʻgʻri proprsional boʻladi. U elektr filtrlar va tebranish konning elementi sifatida, transformatorlarda, rele, magnitli kuchaytirgich, elektromagnit va boshqa da qoʻllanadi.
L harfi bilan belgilaniladi. Genrilarda oʻlchanadi.

Mikromodullarda qoʻllanadigan yassi bosma gʻaltak, elektr mashinalarining chulgʻamlari, ramkali va ferrit antennalar ham Induktivlik gʻaltagi xillari hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil