Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sergey Ojegov

Sergey Ivanovich Ojegov (10-sentabr 1900-yil, Tver guberniyey — 15-dekabr 1964-yil, Moskva) — rus tilshunoslugʻatshunosi. Leningrad universitetini tugatgan (1926). Filologiya fanlari dri, professor (1961). SSSR Fanlar akademiyasi Rus tili instituti nutq madaniyati sektori mudiri (1952—64). Asosiy ishlari leksikologiya, leksikografiya, sotsiolingvistika, nutq madaniyati va amaliyoti, rus tili tarixi, ayrim yozuvchilar tili va boshqalarga bagʻishlangan. D.N.Ushakov tahriri ostidagi 4 jildli "Rus tilining izoxdi lugʻati" (1935—40) tuzuvchilaridan biri. Ojegovning 1 jildli "Rus tili lugʻati" (1949, 20-nashri 1988; N. Yu. Shvedova hammuallifligidagi 4-nashri 2000) rus tilining zamonaviy leksikasini qamrab olgan va koʻplab ruscha-milliy lugʻatlar, jumladan, 1983—84 yillarda nashr etilgan 2 jildli "Ruscha-oʻzbekcha lugʻat" tuzishga asos boʻlgan. Ojegov "Rus tilining imlo lugʻati" (1956, 5-nashri 1963), "Rus adabiy talaffuzi va urgʻu" (1955), "Ruscha nutq toʻgʻriligi asoslari" (1962) kabi lugʻat-maʼlumotnomalar muallifi; "Nutq madaniyati masalalari" nodavriy toʻplamining (1—6-jildlar, 1955—66) asoschisi va bosh muharririOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:15-dekabrda vafot etganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Ojeshko Eliza

OJESHKO (Orzeszkowa) Eliza (6-iyul 1841-yil - Grodjmlahri - 18-may 1910-yil ) — polyak adibasi. Yirik yer egasining qizi. Varshava pansionida tarbiyalangan (1852—57). Asarlari 1866-yildan nashr etila boshlagan. Ojeshko Elizaning ilk roman va qissalari ("Pan Grabe", 1869; "Marta", 1873 va boshqalar) ayollarning insoniy qadr-qimmat va ijtimoiy erkinlik uchun kurashiga bagʻishlangan.Ojeshko Eliza ijodining asosiy mavzui eski pomeshchiklik tartibining inqirozi hamda burjuaziya obroʻ-eʼtiborining yuksalishidir: "Eli Makover" (1874—75), "Broxvichlar oilasi" (1876) romanlari va boshqa Realistik hikoyalar toʻplami "Turli-tuman davralardan" (1—3-jildlar, 1879—82), belorus dehqonlari hayotini aks ettiruvchi "Pastliklar" (1883), "Dzyurdzi" (1883) va "Surbet" (1888) qissalari shuhrat topgan. "Neman uzra" romani (1887) O. ijodiy yutuqlarining umumlashmasi boʻlib, unda tanazzulga yuz tutayotgan shlyaxta (polyak dvoryan)larga milliyvatanparvarlik anʼanalariga sodiq mehnatsevar dehqonlar qarshi qoʻyilgan. Ojeshko Eliza nasriy asarlari 19-asr polyak realizmi choʻqqilaridan biridirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1841-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-iyulda tugʻilganlar
Turkum:18-mayda vafot etganlar
Turkum:1910-yilda vafot etganlar
Ojibvelar

Ojibve (chippeva) - AQSH (10 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Kanada (20 ming kishi)dagi algonkinlar guruhiga mansub indeys xalqi- Dindorlari — asosan katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Aborigenlar
Ozar

Ozar (taxallusi; toʻliq nomi Lutf Alibek Ogʻoxon Begdiliy oʻgʻli) (1722— 1780) — shoir va adabiyotshunos. Eronning Qum, Sheroz va Isfahon shaharlarida yashab, fors tilida ijod etgan. Zamondoshi shoir Mir Sayd Ali Mushtoq taʼsirida sheʼrlar yozgan. "Vola", "Naghat" taxalluslari bilan ham asarlar yaratgan. Sheʼrlar devoni mavjud. "Yusuf va Zulayho", "Daftari noʻh osmon" kabi doston va tazkiralar muallifi. Mashhur asarlaridan biri "Otashkada" (1779) 2 kitobdan iborat boʻlib, unda 10—18-asrlarda Eron, Movarounnahr va Hindistonda yashab ijod etgan 842 shoir hayoti va ijodi haqida maʼlumot berilgan, ularning asarlaridan namunalar keltirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Boku davlat universiteti

Boku Davlat Universiteti, M. E. Rasulzoda nomidagi Ozarbayjon universiteti — ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. 1919-yil Boku shahrida ochilgan. Avval Boku, 1922-yildan Ozarbayjon universiteti. 1930-yil tibbiyot, pedagogika, xalq xoʻjaligi va boshqa mustaqil oliy oʻquv yurtlariga boʻlinib ketdi. 1934-yil universitet sifatida qayta tiklandi. Matematika, mexanika, fizika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, tarix, filologiya, huquq, sharqshunoslik, jurnalistika boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 13 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bokudagi universitetlar
Ozarbayjon fanlar akademiyasi

right|220px
Ozarbayjon fanlar akademiyasi — Ozarbayjon Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1945-yil SSSR Fanlar akademiyasi Ozarbayjon filiali asosida tash-kil qilingan. Boku shahrida joylashgan. Akademiyaning 6 boʻlimida 29 ilmiy muassasa boʻlib, bular bir qancha ilmiy tadqiqot instituti, Shemaxa astrofizika rasadxonasi, Botanika bogi, Respublika qoʻlyozma fondi, Ozarbayjon xalqi tarixi muzeyi, Ozarbayjon adabiyoti muzeyi, kutubxonasi (1,3 mln.dan ortiq asar) bor. Naxichevan va Ganja shaharlarida ilmiy markazlari mavjud. Bir qancha ilmiy jur., institutlarning asarlari va boshqa ilmiy chiqaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ozarbayjonda institutlar
Turkum:Bokudagi binolar
Turkum:Fanlar akademiyalari
Oziq-ovqat sanoati

Oziq-ovqat sanoati – xalq xoʻjaligining oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaradigan sohasi. Tarmoq tarkibida goʻsht-sut, yogʻ-moy, baliq mahsulotlari, un-yorma, makaron, mevasabzavot konservalari, sut-yogʻ, shakar, choy qadokdash, qandolatchilik, non, uzum va shampan vinolari, spirt, araq, tamaki, pivo, chanqovbosar ichimliklar, sovun va boshqa sanoat korxo-nalari bor.

Oʻzbekiston zamonaviy oziq-ovqat sanoatiga ega. Uning tarkibida 3200 dan ortiq korxonalar bor. Bu soha, asosan, mahalliy xom ashyoni qayta ishlashga asoslangan. O.-o.s. korxonalarida 200 dan ortiq mahsulot turi tayyorlanadi.

Mamlakat mustaqillikka erishgach, O.-o.yeda chuqur tashkiliy va iqtiso-diy islohotlar amalga oshirildi. Koʻpgina sanoat korxonalari davlat tasarrufidan chiqarilib, ochiq turdagi aksiyadorlik birlashmalari va jamiyatlariga aylantirildi, ilgari tarmoq korxonalariga rahbarlik qilgan oziq-ovqat, goʻsht-sut, don mahsu-lotlari va boshqa vazirliklar tugatilib, „Oʻzoziqovqatsanoat“ davlat-aksiyadorlik konserni (1993-yil 5-may; 1994-yil 26-sentabrdan „Oziqovqatsanoat“ va „Yogʻ-moytamakisanoat“ uyushmalari), „Oʻzgoʻshtsanoat“ davlat-aksiyadorlik uyushmasi (1993-yil 6-aprel), „Oʻzdonmahsulot“ davlat-aksiyadorlik korporatsiya-si (1994-yil 22-aprel), „Oʻzmevasabzavotuzumsanoat“ davlat-aksiyadorlik uyushmasi (1994-yil 28-noyabrdan), „Oʻzbaliq“ davlat-aksiyadorlik korporatsiyasi (1994), Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi tarkibidagi „Oʻzparrandasanoat“ respublika ishlab chiqarish birlashmasi (1964), „Oʻzbekbirlashuv“ tarkibidagi O.-o.s. korxonalari ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi. 2020-yil 100 dan ortiq oziq-ovqat sanoati birlashib "O'zbekiston oziq-ovqat sanoati" uysuhmasini tashkil qildi. 2023-yilning birinchi yarmida O‘zbekiston oziq-ovqat mahsulotlari eksporti 1,4 milliard AQSh dollarini tashkil etdi. Bu, 2022-yilning shu davriga nisbatan 25% ga ko‘pdir. Ushbu o‘sish, O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sanoatida olib borilgan modernizatsiya va samarali ishlab chiqarishning natijasidir.

Tarmoq korxonalariga oliy va oʻrta maxsus maʼlumotli muhandis-texnik kadrlar Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Buxoro yengil va oziq-ovqat sanoati instituti, Toshkent iqtisodiyot universiteti va Toshkent texnika universitetida, Samarqand, Yangiyoʻl oziq-ovqat, Toshkent texnologiya kollejlarida tayyorlanadi.

Oziq-ovqat sanoati korxonalarida band boʻlgan xodimlar soni 1,020,670 kishi (2024).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ozodbosh svitasi

Ozodbosh svitasi - Toshkent shahri atrofida uchraydigan quyi boʻr yotqiziqlari tarkibidagi stratigrafik birlik. Qorjontovning jan.-gʻarbiy etaklarida joylashgan Ozodbosh yalangligi nomi bilan atalgan. N.Ye.Minakova tomonidan 1941-yilda ajratilgan. Ozodbosh svitasi paleozoy balandliklarining buzilishi, chala siyqalangan yirik va mayda shagʻallarning qumli ohak va gil bilan sementlanishi natijasida xrsil boʻlgan qizil rangli kontinental brekchiya va konglome-ratlardan tashkil topgan. Ozodbosh svitasining umu-miy qalinligi 30–160 m.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ozodiy Davlatmamed

Ozodiy Davlatmamed (1700—1760) — turkman shoiri va maʼrifatparvari. Mahtumqulining otasi. Turkman mumtoz adabiyotining yirik vakillaridan biri. Avval eski maktabda, soʻngra Xiva madrasasida oʻqigan, arab, fors tillarini oʻrgangan, keyinchalik shu mad-rasada mudarrislik qilgan. U xalq ogʻzaki ijodini, Sharq i ulugʻ namoyandalari asarlarini chuqur oʻrgangan, ular taʼsirida kasida, ru-boiy, gʻazallar yozgan. 6000 misrali "Vaʼzi Ozod" nomli yirik ilmiy ri-sola-dostoni (1753—54) O. ijodida muhim oʻrin tutadi. Asar masnaviy usulda yozilgan boʻlib, 4 bobdan iborat. 1-qismida mamlakatda tartib oʻrnatish, 2-qismida qalʼa va saroylar qurish, 3-qismida jamiyatda fan va maorifning oʻrni, 4-qismida kambagʻallar va darveshlar toʻgʻrisida fikr yuritilgan. Asarda turkman kabilalarini birlashtirish, soliqlarni kamaytirish, kanallar oʻtkazish, yoʻl va koʻpriklar qurish kabi masalalar aks etgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Ozodlikdan mahrum qilish

Ozodlikdan mahrum qilish — jinoyat sodir etishda aybdor boʻlgan shaxsni maxsus ajratilgan tarbiyaviy muassasalarda majburiy ravishda jamiyatdan ajratishda ifodalanadigan jazo turi. Ozodlikdan mahrum qilish asosiy va eng ogʻir jazolardan biri hisoblanadi. U mahkumlarga nisbatan jiddiy cheklashlar qoʻllash bilan bogʻliqdir. Mahkum faqat jamiyatdan ajralib qolmasdan, balki harakatlanish, mehnat faoliyatini tanlash erkinligidan ham mahrum boʻladi, oʻz vaqtidan foydalanish imkoniyati cheklanadi va hokaza.

Ozodlikdan mahrum qilishning maqsadi — aybdor (jinoyatchi)ni jamiyatdan ajratish yoʻli bilan uning jinoiy faoliyatini davom ettirish imkoniyatini yoʻqotish, tarbiyalash, shuningdek, boshqa beqaror fuqarolarga ogohlantiruvchi taʼsir koʻrsatishdir. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi tegishli moddasi sanksiyasi ozodlikdan mahrum qilish toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan hollardagina ushbu jazo chorasi qoʻllanadi.

Ozodlikdan mahrum qilish Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi moddasi bilan belgilangan doirada muayyan muddatga sud tomonidan tayinlanadi. Ozodlikdan mahrum qilish muddati 6 oydan 20 yilgacha belgilangan, bir necha jazolarni qoʻyish tartibida esa 25 yilgacha belgilanishi mumkin. Mahkumlar ozodlikdan mahrum qilish jazosini turli tarbiyaviy muassasalarda oʻtaydilar, uning ni sud oʻz hukmida belgilab beradi. Ular manzil koloniyalar, umumiy, qattiq va maxsus tartibli koloniyalar yoki turmalar boʻlishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Ozokerit

Ozokerit (yunoncha: ozo — hid tarataman va heros — mum), togʻ mumi — bi-tumlar guruhiga mansub mineral. Ki-myoviy tarkibi qattiq xrlatdagi toʻyingan uglevodorodlardan iborat. Rangi och yashil, sariq, qoʻngʻirdan qoragacha. Yumshoq, qattiq, baʼzan moʻrt boʻladi. O.dan kerosin hidi keladi. Zichligi 0,85-0,97 g/sm3; 52-85° da eriydi. Tar-kibida 83—85% uglerod, 13,5—15% vodorod va 2% kislorod, azot, oltin-gugurt bor. Yuqori parafinli neft va ogʻir gaz-kondensatlarining taqsimlanishidan hosil boʻladi. O. qatlamlarda neft borligidan darak beradi. Qum va ohaktoshlarda 4—16% O. mavjud. Termoizolyasiya, boʻyoqchilik, tibbiyot (ozokerit bilan davolash) va attorlik sa-noatida qoʻllanadi. Asosan, O. qayta ishlanib, undan serezin olinadi. Oʻzbekistonda (Fargʻona), Ukraina (Lvov viloyati), Turkmanistonda (Cheleken) katta konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ozokerit bilan davolash

Ozokerit bilan davolash - ozokerippsh davo maqsadida ishlatish. Eritilgan shifobaxsh ozokerit issik,likni uzoq vaqt saqlab turadi va uni asta-sekin badanga oʻtkazadi. U ogʻriq qoldirish va soʻrib olish xususiyatiga ega; moddalar almashinuvi, kon aylanishi, toʻqimalar oziqlanishini kuchaytiradi. O. bilan d. surunkali kasalliklarda, boʻgʻim, muskullar shikastlanganda, nerv sistemasi kasalliklari (radikulit, nevrit, ishias, nevralgiya)da, ovqat hazm hilish sistemasi kasalliklari (yara kasalligi, kolit, gastrit)da, erkak va ayollar jinsiy aʼzolari yalligʻlanganda, quloq, burun, tomoq kasalliklarida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ozon teshigi

thumb
Ozon teshigi, ozon tuynugi — Yer atmosferasining ozon qatlamidagi uzilish; dastavval, 1985-yilda Antraktida ustida, keyinchalik Avstraliya tomon siljiyotgani, 1992-yilda esa Arktika ustida kuzatilgan. Ozon teshigi taxminlarga koʻra, antropogen (insoniyat faoliyati) taʼsirlar, shu jumladan, ozon qatlamini yemiruvchi xlorli sovitkichlar (frenon)ni sanoat va turmushda koʻplab miqdorda ishlatish natijasida roʻyobga chiqqan. Quyoshning ultrabinafsha (200—300 nm) nurlanishi ozon qatlamida yutilgani uchun tirik organizmlarga xavfli boʻlgan nurlanish Yer sirtiga yetib kelmaydi. Ozon qatlamini muhofaza qilish toʻgʻrisida 1985-yilda Vena konvensiyasi, 1987-yilda Monreal protokoli qabul qilingan. Bu hujjatlarda xlorli sovitkichlar va dezodorantlardan voz kechish zarurligi qayd etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ozonosfera

Ozonosfera — Yer sirtidan 10–50 km balandlikda joylashgan ozonli atmosfera qatlami. Ozon 20–25 km balandlikdagi Ozonosferada eng koʻp toʻplanadi. Ozonosferada ozonning hosil boʻlishi va uning balandlik boʻyicha tarqalishini fotokimyoviy nazariya tadqiq qiladi. Ozon Quyosh radiatsiyasini kuchli yutadi, shuning uchun Quyosh radiatsiyasining biologik jihatdan ancha faol qismi Yer sirtiga yetib kelmaydi. Radiatsiyani yutishi natijasida Ozonosfera qatlamida temperatura ancha koʻtariladi. Ozonosferadagi ozonni tekshirish uchun har xil balandlikda olingan havo namunasi tahlil qilinadi: Yer sirtidagi yoki zond va raketalar yordamida atmosferaga olib chiqilgan optik asboblar (spektrofotometr)dan foydalaniladi. Ozonosfera maʼlumotlari Quyosh radiatsiyasining Yer atmosferasida yutilish tabiatni oʻrganishda juda muhim oʻrin kasb etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ozon qatlamini buzuvchi moddalardan foydalanishni toʻxtatish boʻyicha milliy dastur

Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 9-martdagi qaroriga muvofiq Ozon qatlamini buzuvchi moddalardan foydalanishni toʻxtatish boʻyicha milliy dastur tasdiqlandi. Milliy dastur bilan ozon qatlamini buzuvchi moddalar (OBM)dan foydalanishni toʻxtatish harakatlarining maqsadlari va strategik yoʻnalishlari belgilab berildi. Dasturga koʻra, Vazirlar Mahkamasi ozon qatlamini buzuvchi moddalar iste’molini tartibga solish sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirilishini ta’minlaydi. 

Milliy dastur doirasida OBMni va ularning tarkibidagi mahsulotlarni Oʻzbekistonga olib kirish va olib chiqishni toʻxtatish hamda bunda qat’iy nazoratni oʻrnatish, OBM va tarkibida ular mavjud boʻlgan mahsulotlarning importi va eksporti boʻyicha ma’lumotlar bazasini shakllantirish, OBMni qayta ishlash boʻyicha 6 ta yangi markaz tashkil qilish nazarda tutilgan.
Ozuqa birligi

Ozuqa birligi – mollarga yediriladigan yem-xashak toʻyimliligini bel-gilovchi oʻlchov birligi. Ozuqa birligining 1 kg quruq suli toʻyimligiga teng qilib olingan. Boshqa yem-xashaklar toʻyimliligi shunga taqqoslab baqolanadi. Masalan, 1 kg quruqbeda 0,5; arpa 1,15; 1 kg makkajoʻxori 1,4 Ozuqa birligiga teng. Krramollarda yogʻ toʻplanishiga qarab belgilanadigan bir Ozuqa birligi toʻyimliligi 150 g ichki yogʻ toʻplanishiga yoki 1414 kkal ga teng. Yemxashak toʻyimliligi baholanayotganda Ozuqa birligidan tashqari, uning tarkibidagi hazm boʻladigan protein, kalsiy, fosfor, karotin hamda vitaminlar ham nazorat qilinadi. Amalda yem-xashak toʻyimliligi koʻrsatilgan maxsus jadvallardan foydalaniladi. AQSH, Germaniya, Buyuk Britaniya va boshqa mamlakatlarda ozuqa tarkibidagi hazm boʻladigan oziq moddalarga karab baxrlanadi (yana qarang Yemxashak toʻpimliligi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ozuqa normasi

Ozuqa normasi - hayvonlar hayotini saqlash va mahsuldorligini oshirish uchun zarur ozuqa moddalarning kundalik miqdori. Chorvachilik mahsulotlarini koʻplab yetishtirish va yem-xashakdan oqilona foydalanish mollarga beriladigan yem-xashakning sifati va miqdoriga, hayvonlarning ozuqaga boʻlgan talabi hamda xoʻjalik sharoitiga bogʻliq. Mollarga ozuqa bel-gilangan norma asosida beriladi. Ozu-qaning normadan kami ham, koʻpi ham hayvonlarga salbiy taʼsir etadi. Amalda qoʻllanish uchun tavsiya qilingan hozirgi Ozuqa normasi hayvonlarning ozuqa moddalarga boʻlgan umumiy talabi asosida tuzilib, ozuqa birligi bilan ifodalanadi; shuningdek, hazm boʻladigan protein, kalsiy, fosfor, karotin, osh tuzi normalaridan tashqari 1985-yildan boshlab hayvon turiga qarab — fermentlar, vitaminlar, uglevodlar, mikroelementlar kabi 30 ga yaqin turli biologik faol moddalar va qoʻshimchalar koʻrsatiladi.

Yogʻliligi 4% 1 l sut hosil boʻlishi uchun taxminan 0,5 ozuqa birligi sarf boʻlinishi inobatga olib, sogʻin sigarlar uchun Ozuqa normasi hisoblab chiqiladi. Ozuqa normasi doimiy boʻlmay, sharoitga va ishlab chiqarish rejasiga qarab qayta koʻrib chiqiladi, lozim boʻlsa oʻzgartiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ozuqa ratsioni

Ozuqa ratsioni — mollarga maʼlum vaqt (kun, oy, mavsum)da berdiriladigan yem-xashak. Ozuqa ratsioni ozuqa normasi asosida tuziladi; bunda xoʻjalikda mavjud yem-xashakning turi, toʻyimliligi, chorva mollarining yoshi, sogʻlomligi, mahsuldorligi, ishtahasi va boshqa individual xususiyatlari eʼtiborga olinadi. Ozuqa ratsioni protein, aminokislota, kalsiy, fosfor va osh tuziga boy boʻlishi kerak. Ozuqa ratsioni belgilashda oʻrtacha ishtahali chorva mollari koʻzda tutiladi. Ularning normal ovqat hazm qilishni taʼminlash uchun ratsionda yem-xashak nisbati toʻgʻri belgilanishi lozim. Ozuqa ratsioni tarkibidagi turli ozuqalarning foizda ifodalangan miqdori ratsion tuzilmasini koʻrsatadi. Ozuqa ratsioni, odatda, har oyda yangidan tuziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oidium

Oidium (lotincha oidium; yun. oop — tuxum) — tokning zamburugʻli kasalligi, butun vegetatsiya davomida tok tupining koʻk qismini zararlaydi (qarang Kul, Ragʻa).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Zamburugʻlar
Turkum:Kasallik qoʻzgʻatuvchi:Bakteriya
Oila (biologiya)

Oila (Familia) — biologiya sistematikasida taksonomik kategoriya. Tuzilishi va kelib chiqishiga koʻra, bir-biriga yaqin boʻlgan urugʻlar . Ayrim O.lar juda koʻp, boshqalari ozroq tur-kumlarni oʻz ichiga oladi. Masalan, qoqidoshlar 1000 ga yaqin, anordoshlar 1 ta turkumdan tashkil topgan. O.ning lotincha nomi tipik urugʻning lotincha nomiga idae (zoologiya va vi-rusologiyada) va aseaye (botanika, mikologiya, bakteriologiyada) qoʻshimchasini qoʻshish orqali hosil qilinadi. Yirik O.lar baʼzan kenja O., tribalar va kenja tribalarga ajratiladi. Kenja O.ning lotincha oti urugʻ otiga inae qoʻshilishidan hosil boʻladi. Oʻzaro yaqin O.lar zoologiyada turkumlarga yoki botanikada tartiblarga birlashtiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Taksonlar
Turkum:Oila
Oila kodeksi

Oila kodeksi – oilaviy-huquqiy munosabatlarni tartibga solib, oila aʼzolari (yaʼni, er-xotinlar, ota-onalar, bolalar, shuningdek, farzandlikka oluvchilar va farzandlikka olinuvchilar va oilaning boshqa aʼzolari) oʻrtasidagi shaxsiy va mulkiy munosabatlarni tartibga soluvchi va mustahkamlovchi qonun hujjati. Huquqning alohida tarmogʻi hisoblangan oila huquqining maxsus manbaidir. Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi Oila kodeksi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1998-yil 30-apreldagi qarori bilan tasdiqlanib, ushbu yilning 1-sentabrdan amalga kiritildi. Oila kodeksi mamlakatimizda „Oila yili“ deb eʼlon qilingan yilda qabul qilindi. Kodeks 8 boʻlim, 30 bob, 238 moddadan iborat. Amaldagi Oila kodeksi bir qator oilaviy huquqiy munosabatlarni yangicha hal etgan. Milliy negizlarga asoslanganligi (quda-andachilik, qarindoshurugchilik, bobo-buvilar va nabiralar oʻrtasidagi munosabatlarning yangicha talqini), umuminsoniy qadriyatlar aks etganligi (nikoh shartnomasi institutining kiritilishi, nikohlanuvchi shaxslarning tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi) kabi hollarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kodekslar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari
Oila pudrati

Oila pudrati — mehnatni tashkil etishning ichki xoʻjalik shakli, jamoa pudrati koʻrinishlaridan biri. Bunda oila pudratchi boʻlib shartnoma tuzadi. Shuningdek, Oila pudrati tomoyilida qarindoshchilik aloqalari boʻlmagan kichikroq jamoalar (5 kishigacha) ham ishlashi mumkin. Xoʻjalik bilan Oila pudrati munosabatlar pudrat shartnomasi bilan kelishib olinadi. Oila pudratida ishlayotgan jamoa ishlab chiqarish vositalaridan foydalanadi. Ular yetishtirgan mahsulot shirkat xoʻjaligi mulki hisoblanadi. Oila pudratida xodimlar faqat mahsulot ishlab chiqarish bilan band boʻladi, moliyaviy va moddiy-texnika taʼminoti, qurilish, mahsulot topshirish, ijtimoiy va agrozootexnika xizmati masalalarini xoʻjalik rahbariyati hal etadi.

Oila pudrati ilgaridan paxtachilik, yaylov chorvachiligi, pillachilik, mevachilik va sabzavotchilik, tamakichilik kabi qoʻl mehnati koʻp talab qilinadigan tarmoqlar qoʻllanib kelingan. Hozirgi sharoitda Oila pudrati ishlab chiqarish jarayonlari mexanizatsiyalashgan sohalarda ham keng qoʻllanilmoqda. Oila pudrati jamoa pudrati imkoniyatlari bilan birga oʻziga xos xususiyatlarga ega, mas, mehnatga haqtoʻlashni soddalashtiradi, chunki har bir xodimning mehnatda ishtiroki koeffitsiyentini hisobga olishga zarurat qolmaydi. Oila pudrati bolalarning mehnat tarbiyasiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi, shaxsiy va ijtimoiy ishlab chiqarishni qoʻshib olib borish uchun qulay sharoit yaratadi.

Qishloq xoʻjaligi korxonalari bilan munosabatlar xoʻjalik hisobi asosida quriladi. Oila pudratida ishlayotganlarga, imkoniyatiga qarab, ishlab chiqarish vositalari (yer, texnika va boshqalar)ni uzoq (3 yildan kam boʻlmagan) muddatga ijaraga beriladi. Ajratilgan resurelar doirasida mahsulot ishlab chiqarish boʻyicha oʻzaro kelishilgan vazifalar belgilanadi, iqtisodiy sanksiyalar kelishib olinadi. Anik, ishlab chiqarish sharoitidan kelib chiqib, ish va dam olish re-jimini oilaning oʻzi tartibga soladi. Oilaviy mehnat harakteriga yalpi daromadga qarab haq toʻlash koʻproq toʻgʻri keladi, bunda qishloq xoʻjaligi korxonasi oila yetishtirgan mahsulotni sotib oladi, oila esa, oʻz navbatida, mahsulot yetishtirish uchun sarflangan moddiy vositalarga haq toʻlaydi. Daromad bilan harajatlar oʻrtasidagi farq mehnatga haq toʻlashga sarflanadi. Oila ijara pudratida ham ishlashi mumkin. Bunda oila yer, texnika, chorva va boshqa ishlab chiqarish vositalarini uzoq muddatga ijaraga olib, mustaqil xoʻjalik yuritadi va xoʻjalik daromadidan oʻz hissasini oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oy avtomatik stansiyasi

Oy avtomatik stansiyasi - Oyni va kosmik fazoni tadqiq qilishga moʻljallangan kosmik apparat (KA). Oydagi fizik sharoitni tadqiq qilish, Oy sathini oʻrganish, Oy jinslarining kimyoviy tarkibini aniqlash, mexanik xususiyatlarini tekshirish, temperatura oʻzgarishini kuzatib borish, Oyning magnit maydoni va ra-diatsiyasini oʻrganish, Oydagi seysmik toʻlqinlarni qayd qilish apparatlari va boshqa ilmiy apparatlar, maʼlumotlarni Yerga uzatishga moslangan radiotelemetrik va televizion sistemalar bilan jihozlanadi. Oy avtomatik stansiyasi s. va undagi apparatlar Oydagi oʻziga xos sharoit (vakuum, temperaturaning katta diapazonda oʻzgarishi va boshqalar) ga chidamli qilib yasaladi. Bortidagi apparatlar elektr energiyasini qisman Quyosh batareyasidan oladi. Birinchi Oy avtomatik stansiyasi s. "Luna-9" yordamida 1966-yil 3-fevralda Oy sathiga qoʻndirildi (qarang "Luna"). "Luna" (SSSR) va "Serveyer" (AKD11) tipidagi bir kan-cha kosmik apparatlar Oyga qoʻndirilgan. Yana q. Oy sunʼiy yoʻldoshlari, Lunoxod.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oy yili

Oy yili — Oy kalendarida asosiy birlik vazifasini oʻtaydigan va sinodik oyga tayangan vaqt oraligi. Oy yilida 12 sinodik oy bir yilni tashkil etadi. Sinodik oy 29,5306 sutka, yaʼni 29 kun 12 soat 44 min. 3 sek. boʻlgani uchun bir Oy yili 354,36702 kunga teng. Shu bois, oddiy Oy yili 354 kundan qilib olinadi. Biroq 354 kundan ortgan qoldiq (0,36702) uch yilda yana bir sutkadan ortgani tufayli, oʻrtacha uch yilda bir marta Oy yili uzunligi 355 kun qilib olinadi va u kabisa yili deyiladi (qarang Kalendar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oy taqvimi

Oy kalendari - q. Kalendar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oy kalendari "taqvimi", bir yilda necha kun vaqtni o'z ichiga olgan va har oyda nechta kun bo'lganligini ifodalovchi tizimdir. Oy kalendari, asosan, gregoriyanskiy tartibida yani milodiy yilning 12 oyini va 365 yoki 366 kunidan iborat bo'ladi. Gregoriyanskiy tartibida, oddiy yillarda har bir oy 28, 30 yoki 31 kunlik bo'ladi. Buning an'anaviy tartibi: yanvar 31 kun, fevral oddiy yillarda 28 kun (kabisa yillarda 29 kun), mart 31 kun, aprel 30 kun, may 31 kun, iyun 30 kun, iyul 31 kun, avgust 31 kun, sentabr 30 kun, oktabr 31 kun, noyabr 30 kun va dekabr 31 kunlik bo'ladi. Kabisa yili, 4 karrali yillar hisoblanadi. Bu yillarda fevral oyida 29 kun mavjud bo'ladi, qolgan oy kunlari esa oddiy yillardagi tartib bilan qoladi. Oy taqvimi, kalendaringizda yillik tartibni, oy va kunlarni tushuntiradigan muhim bir qismidir. Ushbu taqvimga asoslangan holda, sana aniqlash, bayramlarni e'lon qilish, ish rejalarini boshqarish va boshqalar kabi amaliyotlarni osonlashtirish mumkin.

 

Turkum:Taqvimlar
Oy sunʼiy yoʻldoshlari

Oy sunʼiy yoʻldoshlari - Oy atrofidagi orbitaga chiqarilgan kos-mik uchish apparatlari. Oy sunʼiy yoʻldoshlari y. orbitasi barcha sayyoralarning yoʻldoshlari orbitasiga oʻxshaydi. Orbitaning Oy markaziga eng yaqin nuqtasi periseleniye, eng uzoq nuqtasi aposeleniye deyiladi. Birinchi Oy sunʼiy yoʻldoshlari y. — "Luna-10" 1966-yil 31-martda uchirilgan (qarang "Luna"). 1966—69 yillarda hammasi boʻlib "Luna" (SSSR) tipida beshta, "Lunar Orbiter" (AQSH) tipida beshta Oy sunʼiy yoʻldoshlari y. uchiriddi. Oy sunʼiy yoʻldoshlari y. yordamida Oy atrofidagi kosmik fazo, Oyning tortish maydoni va radiatsiya mintaqalari oʻrganildi, Oy sathining fotosuratlari olinib, Yerga uzatildi, televizion kamera yordamida Oyni doimo kuzatish imkoni tugʻildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oy tutilishi

Oy tutilishi — Oy sathiga Yer soyasi tushganda yuz beradigan hodisa. Bu hodisa Quyosh, Yer va Oyning bir-birlariga nisbatan egallagan vaziyatlariga bogʻliq. Oy Yerdagi kuzatuvchiga nisbatan Quyoshga qarama-qarshi tomonda (yaʼni toʻlinoy paytiga yaqin) boʻlsa — Oy tutilishi, Quyosh tomonda (yangi oy paytiga yaqin) boʻlsa, Quyosh tutilishi yuz beradi. Oy bilan Quyoshning koʻrinma diametri taxminan barobar. Oy Yerdan eng uzoqlashganda 29’30", Yerga eng yaqinlashganda 33’ 30" burchak ostida koʻrinadi. Yer Quyoshdan eng uzoqlashganda Quyosh gardishi ZG 20", Quyoshga eng yaqinlashganda esa 32’ 30" burchak ostida koʻrinadi. Demak, Quyosh tutilishi paytida, tutilish markaziy boʻlsa, Quyosh diskini Oy toʻla toʻsib qolishi mumkin. 

Oy har 29,53 kunda Yer atrofini Quyoshga nisbatan toʻla bir marta aylanib, Quyosh va qarama-qarshi tomonda bir martadan boʻladi. Ammo Oyning orbita tekisligi Yerning Quyosh atrofida aylanishi orbita (ekliptika) tekisligi bilan ustma-ust tushmay, u bilan 5°, 09’ burchak tashkil etganligi sababli, Oy tutilishi har oyda yuz bermaydi. Oyning yangioy va toʻlinoy fazalari Yer hamda Quyoshni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqdan yuqorida yoki pastda sodir boʻladi. Oy orbitasining ekliptika tekisligi bilan kesishish nuqtalari chiqish va tushish tugunlari deyiladi. Ikki ketma-ket kelgan yangioy (yoki toʻlinoy) orasida oʻtgan vaqt 29,53 kun boʻlib, bu davrda Quyosh ekliptika boʻylab 29° ga siljiydi va Quyosh tugunlardan oʻtish paytida bir marta, baʼzan ikki marta Quyosh tutilishi yuz beradi. Oy tutilishi yuz bermasligi ham mumkin. Quyosh tutilishlari ketma-ket ikki marta tutilish chegaralarida roʻy bersa, Oy tutilishi kuzatilishi shart. Demak, tutilish hodisasi guruhli tarzda roʻy beradi. Guruhda eng kamida bitta Quyosh tutilishi, koʻpi bilan uchta Quyosh — Oy — Quyosh tutilishlari yuz beradi. Yiliga 4—5-marta Quyosh tutilishi, 2—3-marta Oy tutilishi roʻy beradi. Quyosh tutilishi va Oy tutilishi ketma-ketligi 18,6 yillik davr bilan takrorlanib turadi. Oy tutilishi Yerda Oy koʻrinib turgan barcha nuqtalarda kuzatiladi. Oyning toʻla tutilishi 2 soatcha davom etadi.
Oy fazalari

Oy fazalari — Oyning Yer atrofidagi harakatlanishi davrida Quyoshga nisbatan egallaydigan vaziyatlari. Oy oʻzidan nur chiqarmaydi, uni Quyosh nuri yoki Quyosh nurining Yerdan qaytgan qismi yoritishi mumkin, shu tufayli Oyning fazoda Quyoshga va Yerga nisbatan qanday holatda turishiga koʻra, u yerdan qaraganda turli shaklda koʻrinadi. Har oyda Oy taxminan Yer bilan Quyosh orasidan oʻtadi va Yerga oʻzining qorongʻi tomoni bilan turadi. Bunga astronomik yangi oy deyiladi. 1—2 kun (sutka) dan soʻng Quyosh botgach, osmonning gʻarbiy qismida Oy ingichka oʻroq shaklida koʻrinadi, bu xalq tilida hilol yoxud yangioy (fan tilida — vizual yangioy) deyiladi. Bunda Oyning qolgan qismini Yer oʻzining kunduzgi yarim sharidan qaytgan Quyosh nurlari bilan xira kulrang ravishda yoritib turadi. 7 kundan keyin Yerdan Oyga va Quyoshga tomon yoʻnalishlari orasidagi burchak 90° ga teng boʻladi, bunda u yarim "kulcha" shaklida koʻrinib, Oyning bu fazasi birinchi chorak deyiladi. Taxminan 14—15 kunlik Oy Quyoshga qarama-qarshi turib, uning Quyosh bilan yoritilgan yarim sferasi toʻlaligicha Yerga qaraydi. Oyning bu fazasi toʻlinoy deb ataladi. Bunda Oyni toʻla yorugʻ doira shaklida koʻrish mumkin. Keyingi kunlarda Oyning gʻarbiy tomoni "yemirila borib", 22-sutkada faqat qavariq tomoni sharqqa qaragan yarim doira shaklida koʻrinadi. Buni Oyning oxirgi chorak fazasi deyiladi. 29,5 sutkadan soʻng Oy yana astronomik yangioy fazasida boʻladi. Ikki ketma-ket kelgan yangi Oy orasida oʻtgan vaqt Oyning sinodik davri deyilib, u 29,53059 sutkaga teng. Sinodik oy siderik oyga qaraganda bir oz ortiqroq, chunki shu davr orasida Yer oʻz orbitasining qismini oʻtadi. Agar Quyosh Oy orbitasi tugunlarining birontasi yaqinida (undan 16,5° dan kichik yoy masofada) boʻlganda yangi Oy kuzatilsa, albatta Quyosh tutiladi. Bu hodisa toʻlin oy paytiga toʻgʻri kelsa, unda Oy tutilishi mumkin (qarang Oy tutilishi, Quyosh tutilishi). Oy fazalarining davriy oʻzgarishi oy kalendarlarining yaratilishi uchun asos boʻlgan (qarang Kalendar).

Mamatmusa Mamadazimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oyboldoq

Oyboldoq - isirgʻa turi; oy shaklida bezaksiz qoʻlda (dastaki) yasaladi yoki quyma boʻladi. Zargarlar oltin, kumush, misdan turli shaklda koʻzsiz qilib tayyorlaydi; baʼzan oy oʻrogʻi usti (oʻrtasi)ga metall sharcha ham ishlanadi: oy oltin yoki misdan boʻlganda, sharcha kumushdan, oy kumushdan boʻlganda sharcha tilla bilan hallangan. Andijonda zulukzira deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Oybolta

Oybolta — jang quroli; dami (tigʻi) yangi tu-gʻilgan oyga oʻxshash bolta. Oʻrta asrlarda O. bilan otliq askarlar qurollantirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oygaying ruda maydoni

Oygaying ruda maydoni - Oygaying daryosining oʻrta oqimida joylashgan rudali maydon. 1936-yilda topilgan. 1942—43 yillarda volfram va nodir metallar qazib olingan. Oygaying ruda maydonim.ning maksimal zaxiralarini aniqlash maqsadida 40-yillar 2-yarmida qidiruv-razvedka ishlari olib borilgan. Oygaying ruda maydonim. granit massivi va paleozoy davriga mansub metamorfik jinslardan tashkil topgan. Maydonda granit massivi bilan genetik bogʻlangan pegmatit, greyzen, skarn, apogranitlar (albit va greyzenlashgan granit) va apokarbonatlar (slyuda va flyuoritlashgan ohaq-tosh) mavjud. Ular tarkibida volfram, qalay, ftor, mis, molibden, rux va boshqa nodir elementlarning minerallari uchraydi. Bu minerallardan nodir metallarning xom ashyosi sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oygul

Oygul, moh — koʻp yaprokli moychechak shaklidagi naqsh. O. yaproklar soniga qarab 3 yaprokli, 4 yaproqli, 5 yaproqli O. deb nomlanadi. Naqqoshlik va miskarlikda oʻsimliksimon naqsh boʻlagi hisoblanib, ustalar naqsh mujassamotini yaratganda, idishlar bezagida qoʻllanadi. Oygul i islimiy naqshi tanob bilan bandning murakkab aylanma harakatidir. O.ni naqqoshlar baxt-iqbol ramzi sifatida qoʻllab kelganlar. Buxoroda naqshi mohiy deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oydin

Oydin (taxallusi, asl ism-sharifi Sobirova Manzura) (1906.20.11 – Toshkent – 1953.30.5) – yozuvchi, dramaturg. Xotin-qizlar bilim yurti (INPROS)da (1919—1923) va Samarqand pedakademiyasida (1927 – 31) oʻqigan. Oʻzdavnashrda boʻlim boshligʻi (1931), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida masʼul kotib (1932–1937). „Yorqin hayot“ jurnali muharririning oʻrinbosari (1938—1941), Oʻzbekiston Radioqoʻmitasida adabiy eshittirishlar boʻlimi masʼul muharriri (1941—1945), „Oʻzbekiston xotin-qizlari“ jurnalining bosh muharriri (1946—1953).

Ilk sheʼrlar toʻplami – „Tong qoʻshigi“ (1931) va „Chechan qoʻllar“ (1932)da oʻzbek ayollarining hayotda tutgan oʻrni, qadr-qimmati va oʻziga xos xarakterini realistik boʻyoqlarda tasvirlagan. „Chaqaloqqa chakmoncha“ (1939), „Qizlarjon“ (1943), „Shirin keldi“ (1944), „Mardlik – mangulik“ (1947), „Hikoya va ocherklar“ (1952), „Hikoyalar“ (1954) kabi kitoblari oʻzbek hikoyachiligining eng yaxshi namunalaridir. O. asarlarining asl mohiyatini badiiy adabiyotning azaliy muammosi boʻlgan yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi kurash tashkil etadi. Drama („Yangilikka qadam“, 1925), ayrim sanʼat arboblari; M. Turgʻunboyeva, H. Nosirova va boshqa haqida ocherklar, adabiy-publitsistik maqolalar muallifi. Toshkent koʻchalaridan biriga Oydin nomi berilgan.

 
 Sheʼrlar, T., 1937; Hikoyalar, T., 1967; Shiringa maktub, T., 1975; Gulsanam, T., 1985.

 Adabiyot 
 Zulfiya, Oydin Sobirova ocherk, T., 1953; Mirzayev S, Oydin, Adabiy portret, T., 1965.

Turkum:Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi aʼzolari
Turkum:Oʻzbekiston dramaturglari
Oydoʻstbiy

Oydoʻstbiy (? - 1828) - Qoraqalpoqlarning qongʻirot urugʻidan boʻlgan aslzoda. Muhammad Rahimxon I ning qoraqalpoqlarini Xiva xonligi tarikiga kiritish siyosatini qoʻllab-quvvatlagan qoraqalpoq biylarining eng taniqlisi Oydoʻstbiy.
+ Caption text Oydoʻstbiy 

 Tarix 
Oydoʻstbiy Xiva xonligi bilan qoraqalpoqlar munosabatlarini yuqori darajaga koʻtara olgan inson, Muhammad Rahimxon I qoraqalpoqlarga taluqli masalalarda Oydoʻstbiy bilan maslahatlashgan va unga qoraqalpoq ulusidan soliqlar yigʻish, urugʻlarning nizolarini hal qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy hayotini barqarorlashtirish kabi masʼuliyatli vazifalarni topshirgan. Muhammad Rahimxon I davrida Oydoʻstbiy katta obroʻga erishdi, xon saroyida ham unga hurmat katta boʻlgan, u Xiva shahriga kelganida saroyda uni "biybobo" deya kutib olishgan va har gal ortga sovgʻa-salomlar bilan joʻnatishgan. Xiva taxtiga Olloqulixon kelgandan soʻng davlatning siyosiy hayotida tushkinliklar boshladi. Soliqlardan norozi boʻlgan xalq isyon koʻtardi, Oydoʻstbiy yangi xon bilan chiqisha olmasligi sabab isyonga oʻzi boshchilik qildi. Oydoʻstbiy askarlari Qongʻirot shaxrini egallay olmadi, xonlik qoʻshinlari harbiy tarafdan ustun keldi. Harakatlari besamar ketgan Oydoʻstbiy oʻz yaqinlari bilan xonlik hududini tark etishga qaror qildi va shimoliy sharqiy tarafga yoʻl oldi, yoʻlda ular eski Shirik-Rabot qoʻrgʻonida tunab qoldi, ularni ortidan xon yasavullari ham yetib keldi, Oydoʻstbiyga taslim boʻlish taklif etildi, lekin u jangni tanladi. Ikki oradagi toʻqnashuvda yosh jihatdan ulugʻ boʻlgan Oydoʻstbiy vafot etdi, uning yaqinlari xonlikga qaytarildi. Shu tariqa oʻzining mashhurligi va olgʻir siyosati bilan tanilgan biyning hayot yoʻli barham topdi.

.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 S.K Kamalov, Karakalpaki v XVIII-XIX vekax, Tashkent, 1968.

 

 
Yernazar Olakoʻz

Qoraqalpoqlar
Oyim

Oyim — umuman ayol kishiga murojaat qilganda hurmatlash, ulugʻlash maʼnosida uning nomiga qoʻshib aytiladigan soʻz (Sojida oyim, Mastura oyim kabi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oymyakon yassitogʻligi

Oymyakon yassitogʻligi – Saxa (Yakutiya)dagi yassitogʻlik. Sibirning shimoli-sharqida, Indigirka daryosi havzasining yuqori qismida joylashgan. Suntar-Xayata va Tas-Kistabit tizmalari oraligʻida. Relyefi parchalangan. Alohida yassitogʻlar va tepaliklardan tashkil topgan. Markaziga – Oymyakon botigʻiga (700 m) tomon pasayib boradi. Yassitogʻlikning oʻrtacha bal. 800–900 m, eng baland joyi 1802 m. Asosan, slanets, qumtoshlardan iborat, ular orasida granit intruziyalari uchraydi. Iqlimi keskin kontinental, qishi juda sovuq, yozi salqin. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —50°, iyulniki 8°. Oymyakon botigʻi Shimoliy yarim sharning sovuq qutbi hisoblanib, mutlaq past temperatura —70°gacha tushadi. Yassitogʻlikning 1200 m balandlikkacha boʻlgan qismida siyrak holda tilogʻoch, pakana kedr, sibir qoraqaragʻayi oʻsadi. Undan yuqorida togʻ-tundrasi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Saxa
Oyna

Oyna – 1) q. Shisha; 2) koʻzgunint jonli tildagi atalishi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksni koʻrsatuvchi
Oynavand oʻyma

Oynavand oʻyma — ganch oʻymakorligida bezak turi. Bezatiladigan yuzaga mustahkamlangan koʻzgu (toshoyna) ustiga ganch qorishmasi qoʻyib va suvab, soʻng oʻyma usulida oynavand zaminli bezak hosil qilinadi. Oynavand oʻyma usulida bezalgan xonadagi koʻzgu (toshoyna)da tashqaridagi manzara va atrofdagi mayin oʻyma ganch naqshlar aksi tovlanib, yanada jozibador, oʻziga xos koʻrinish hosil qiladi. Ganch oʻymakorligining bu turi 19-asrda vujudga kelgan. Buxorolik Usta Shirin Murodovning ilk ishlaridan biri Buxoro yaqinidagi Sitorai Mohi xossaning „Oq zali“ ana shu usulda ziynatlangan (1912). Ganch oʻymakorligida oynavand oʻyma keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Naqshlar (arxitektura)
Oynatosh

Oynatosh, sangi oyna — tekis yuzali koʻzgusimon tosh. Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati Botkent tumanidagi Qorabogʻ qishlogʻidan 800 m chamasi janubi-sharqda, Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻrida joylashgan. Uning yaqinidan Yaypan — Shoʻrsuv — Botkent avtomobil yoʻli oʻtadi. O. toʻgʻrisidagi yozma maʼlumotlar "Boburnoma"da ham keltirilgan. Bobur oʻz asarida shunday yozadi: "...Isfaraningbir narida janub sori pushtalarning orasida bir parcha tosh tushubdur, "sangi oyna" derlar, uzunligʻi taxminan oʻn kari boʻlgʻay, balandligʻi, baʼzi yeri kishi boʻyi, pastligʻi baʼzi yeri kishining beliga boʻlgʻay, oynadek har nima mungakis boʻlur". O. haqida mahalliy aholi oʻrtasida turli rivoyatlar toʻqilgan. O. paleozoy davrining kremniyli slanetslaridan tuzilgan boʻlib, uz. 18 m, eni 2 m cha. Qiyaligi 38—48° boʻlgan, jan.ga qaragan yaxlit tosh. Toshning yuzasi oynasimon, tekis boʻlganligidan unda barcha predmetlarning aksi aniq koʻrinadi. O. tektonik uzilmaning yuzasida hosil boʻlgan. Uning yuzasidagi "chandiqlar" uzilma yuzasida boʻlgan siljishlarning guvohidir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Oʻsh viloyati
Oyrotlar

Oyrotlar (moʻgʻulcha — birlik, ittifoqdosh, yaqinlik, qoʻshnichilik, oʻrmonzorda yashovchilar) — gʻarbiy moʻgʻullar tarkibiga kirgan choʻros, derbet, xoʻshout va targʻaut kabi 4 ulus, yaʼni qabilalar ittifoqining umumiy nomi. O.ni "derben oyrot" ("toʻrt oyrot") deb ham atashgan. Turkiy xalqlar O.ni "qalmoq" deb atagan. O.ning umumiy soni haqida aniq maʼlumot yoʻq. O. ilk bor 1204 yilga oid da qayd etilib, Yenisey daryosining yuqori qismida yashagan. Keyinchalik (15-asr) Sharqiy Turkistonning shim. qismidagi (Jungʻoriya) yaylovlariga joylashgan. 17-asr boshlarigacha O.ga xoʻshoutlar sardori (tayji) yetakchilik qilgan, keyin ushbu lavozim tarkibida turklar koʻproq boʻlgan choʻros ulusi boshligʻi qoʻliga oʻtgan. O.ning hayoti chorvachilikka asoslangan, ular ovchilik, dehkrnchilik, hunarmandchilik bilan ham shugʻullanadi. O.ning yozuvi qad. uygʻur yozuviga asoslangan. Dindorlari — Tibet budda dinidan, uning "sariq din" (xitoycha "xuangjyao") oqimiga eʼtiqod qiladi. Shu bois Tibetning markazi Lxasadagi ibodatxonani ziyorat qilish O. uchun haj qilish bilan teng boʻlgan. O. jamiyatida mavjud boʻlgan qoidalar Chingizxon davridagi qonunlar asosida bitilgan. "Oyrotmoʻgʻul tuzugi"ga asoslangan.

Manjurlar tomonidan Xitoyda tash-kil etilgan Sin (Chin) imperiyasi (1644—1911)ning O. davlatini tugatishi (qarang Oyrot xonligi), O. uchun katta fojia boʻlgan. O. yarim asr mobaynida xitoyliklarga qarshilik koʻrsatib nafaqat davlat tuzumidan, balki 600 ming kishidan iborat aholisining 5/6 qismidan ajralgan. O.ning tirik qolgan qismi Sharqiy Turkiston, Moʻgʻuliston va Xitoyning gʻarbiy oʻlkalariga tarqatib yuborilgan.

Abdulahad Xoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo tarixi
David Oystrax

David Fyodorovich Oystrax (1908.17(30). 9, Odessa - 1974.24.10, Amsterdam; Moskvada dafn etilgan) — skripkachi, pedagog, dirijyor; zamonaviy rus skripka ijrochilik maktabi asoschilaridan. London (1959), Boston, Rim, Berlin (1961) sanʼat va musiqa akademiyalari faxriy aʼzosi, Kembrij universiteti professor (1969). Odessa musiqali drama institutini tugatgan (1926). Moskva filarmoniyasi yakka sozandasi (1932—1934 va 1941-yildan), Moskva konservatoriyasida dotsent (1934-yildan), professor (1939-yildan), kafedra mudiri (1950-yildan). Uslubiga mukammal ijro mahorati, teran mazmun, badiiy-g`oyaviy ravshanlik xosdir. Nihoyatda keng repertuaridan mumtoz hamda zamonaviy skripka asarlari oʻrin olgan. Chet el mamlakatlari, xususan, Oʻzbekistonda gastrolda boʻlgan. Bir nechta xalqaro tanlovlar gʻolibi (Leningrad, Varshava, 1935; Bryussel 1937). Oʻgʻli — Igor O. (1931) ham mashhur skripkachi va dirijyor. Rossiya xalq artisti (1986). Moskva filarmoniyasi yakka sozandasi (1958-yildan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:24-oktabrda vafot etganlar
Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Oysuluv

„Oysuluv“ — oʻzbek xalq dostoni. Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan H. Zarifov yozib olgan. Bosh qahramoni Oysuluv — Turon mamlakatining podshosi. Doston chuqur ijtimoiy-siyosiy mazmunga boy boʻlib, unda xalqning orzu-umidlari, vatanparvarlik tuygʻulari, bosqinchilarga qarshi kurashi aks ettirilgan. Oysuluv oʻz xalqi va yurtiga sodiq, vatanparvar, mard, jasur, kurashda tengsiz, dushmanga ayovsiz afsonaviy qahramon obrazidir.

Oysuluv Eron podshosi — bosqinchi Doro lashkarlariga qarshi qahramonona jang qiladi va uni tor-mor etadi. Oysuluv Oʻrta Osiyo xalqlari afsonalaridagi qahramon ayol Toʻmaris obrazini eslatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oytaka

Oytaka — qoraqalpoqlarning oris oʻn toʻrt urugʻ deb atalgan qabila birikmasi tarkibidagi urugʻ. 19-asrning oʻrtalarida 3 beklikdan iborat boʻlgan. O.lar Xiva xonligiga har yili 37—78 otliq navkar, 112 qazuvchi berish majburiya-tini bajargan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oytamgʻali

Oytamgʻali — oʻzbek xalqining aoʻrmon, qipchoq, qoʻngʻirot, Nurota turkmanlari va boshqa yirik qabilalari tarkibiga kirgan urugʻlardan biri. O. Oʻzbekiston, Qozogʻiston hududida uchraydi. O. qirgʻizlar tarkibida ham boʻlib "Oytama" deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oytosh

Oytosh — dala shpatlari guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi K2OAl2O3-6SiO2. Qattikligi 6, zichligi 2,6 g/sm1. Koʻpincha yarim shaffof (oydek tovlanadi — nomi shundan) koʻkim-tir O. uchraydi. Kristallari prizmatik, tabletkasimon donador agregatlardan iborat. O. kvars slyuda, nodir mine-rallar (topaz, turmalin) bilan birga (pegmatit yoki alp tipli tomirlarida) uchraydi. Shri Lanka, Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Ural togʻlari oʻrta qismi)da O.ning sifat bor. O. qimmatbaho va bezak buyumlar yasashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Javohirlar
Turkum:Florida ramzlari
Oyxonim

Oyxonim – qad. shahar harobasi (miloddan avvalgi 4-asr oxiri – 2-asrning 2-yarmi) – Afgʻonistonning shimoli-sharqida, Amudaryoning soʻl qirgʻogʻida, Koʻkcha daryosi quyilish yerida joylashgan. Yunon-Baqtriya podsholigi davrida obod boʻlgan; Aleksandriya Oksiana (P. Bernar) yoki Yevkratidiya deb atalgan. O.dagi arxeologik tadqiqotlar Afgʻonistondagi fransuz arxeologik missiyasi (D. Shlyumberje, soʻnfa P. Bernar rahbarligida) tomonidan (1964—78) olib borilgan.

Baqtriya shaharlaridan biri boʻlgan O., ellinizm davrida, yunon kolonistlari tomonidan yunon shaharsozligi tamoyillariga asoslanib qurilgan. O. yuqori (qalʼa) va quyi (shahar), shuningdek, uning shimoli-sharqiy tomonida joylashgan shahar atrofidan iborat. O.ning dastlabki 2 qismi qalin mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan. Quyi shahar qismida saroy, ibodatxona, yoshlar taʼlimtarbiya oladigan gimnaziy yoki palestra harobalari ochilgan; undan Germey va Gerakl shaʼniga bitilgan yunoncha maʼrifiy yozuvlar topilgan. Shahar markazida geroyon – shaharga asos solgan kishi yoki uning faxriy fuqarosining maqbarasi joylashgan. Qalʼa yaqinidan teatr, shaharning aso-siy koʻchasi, uy harobasi topilgan. Shahar atrofidan esa maqbara, ibodatxona va turar joy qoldikdari chiqqan.

O.dan moddiy va badiiy madaniyatning turli xildagi koʻplab obidalari, tangalar, yunon epigrafikasi yodgorliklari, Geraklning bronza haykali, oʻsmir haykali, ibodatxonaga oʻrnatilgan ulkan marmar haykalning 5 pan-jali oyoq qismi, ibodatxonadan salavkiylar, yunon-baqtriya, hind-yunon va hind mis va oltin tangalari, temir buyumlar, qimmatbaho toshlar xazina-si topilgan.

 Adabiyot 
 Velikiy shelkoviy put, T., 1999.

Edvard Rtveladze.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Afgʻoniston
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Salavkiylar koloniyalari
Oyshabibi maqbarasi

Oyshabibi maqbarasi - Qozogʻiston (hozirgi Taroz shahri)dagi meʼmoriy yodgorlik (11 —12-asrlar). Afsonaga koʻra, maqbara qoraxoniylar sulolasi hukmdorlaridan birining bevaqt vafot etgan sevgilisi Oyshabibi sharafiga qurilgan. Oyshabibi maqbarasi pishiq gʻishtdan murabba tarhli (7,23x7,23m). Burchaklariga ixcham va serbezakli ustunlar ishlangan. Bosh tarzi oʻyma sopol boʻlaklaridan handasiy va islimiy naqshlar va arabiy yozuvlar bilan qoplangan. Poydevori (eni 80 sm) ganch qorishmasidagi qurilish chik,indilari bilan toʻldirilgan (devor qalinligi 162 sm). Maqbaraning 2 ravogʻi turli koʻrinishda. Oyshabibi maqbarasi bizgacha ancha vayrona holda yetib kelgan. Uning tuzilishi Ismoil Somoniy va Mirsaid Bahrom maqbaralariga xosdir. Maqbara asosini badiiy bezaklar tashkil qiladi. Yulduzsimon, xochsimon va boshqa shakllardagi naqsh boʻlaklari uygʻunlashib gilam shaklida namoyon boʻlgan. Bu Oyshabibi maqbarasida nafislik, ixchamlik, jozibadorlik va milliylikni namoyon etgan. Maqbara Oʻrta Osiyo meʼmorligining noyob yodgorliklaridan biri hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qozogʻiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Qoraxoniylar meʼmorchiligi
Oy-quyosh taqvimi

Oy-quyosh taqvimi koʻplab madaniyatlarda oy hamda quyosh taqvimlarini birlashtirgan taqvimdir.

 

 Oʻqish uchun 
 
 
 

 Oy-quyosh taqvimi 
 Oy-quyosh taqvimi 
 Taqvim 

Turkum:Taqvimlar
Oka (daryo)

Oka — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo, Volganing oʻng irmogʻi. Oʻrta Rossiya qirlarining markaziy qismidan (226 m absolyut balandlikdan) boshlanadi. Nijniy Novgorod shahri yonida Volga daryosiga quyiladi. Uzunligi-1500 km, hav-zasining maydoni-245 ming km². Boshlanish joyidan Ugra daryosi quyilgan joyga qadar Oka tor (0,5—1,0 km) va chuqur (20–80 m) vodiyda, egri-bugri va ser-ostona oʻzanda oqadi. Ugra daryosining quyilish joyidan Moksha daryosining quyilish joyigacha boʻlgan oʻrta oqimida daryo vodiysi 0,4 km dan 20–30 km ga qadar kengaygan. Bu qismida daryo oʻzani juda ham egri-bugri, kema yurishini qiyinlashtiradigan sayoz joylar va ostonalar bor. Daryoning bu qismida kemalar qatnovini yaxshilash uchun ikkita shlyuz qurilgan. Moksha daryosi quyilgan joydan Okaning quyi oqimi boshlanadi. Bu qismida Oka yanada keng vodiyda oqadi, eni ayrim joylarda 20 km ga yetadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi (etak qismida ) 1300 m³/ sek. Oka suvi noyabr oxiridan aprel oxiriga qadar muzlaydi. Muhim irmoqlari: chapda — Zusha, Moksha. Chekalin shahri yaqinidan quyilish joyigacha TT2D0 km) kema qatnaydi. Oka boʻyida Oryol, Kaluga, Serpuxov, Kashira, Ryazan, Kolomna, Murom, Nijniy Novgorod va boshqa shaharlar joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Moskva viloyati daryolari