Mesopotamiya pasttekisligi

Mesopotamiya pasttekisligi — Gʻarbiy Osiyodagi pasttekislik. Asosiy qismi Iroq, qolgan qismi Eron, Kuvayt, Suriya hududlarida, Dajla, Furot va Qarun daryolari havzasining quyi qismida, togʻ oldi bukilmasida joylashgan. Bukilma usti daryolar keltirgan allyuviy jinslar, Fors qoʻltigʻining dengiz choʻkindilari va togʻlardan nuragan toshlar bilan toʻlgan. Yer yuzasining koʻp qismi yassi tekislik. Balandligi shimolda 200 m gacha, janubda 100 m va undan past. Iqlimi shimolda subtropik, janubda tropik, choʻl iqlimi; yanvarning oʻrtachi temperaturasi 11°, avgustda 34°, yozda ayrim kunlari 50° gacha koʻtariladi. Yillik yogʻin 100-200 mm. Koʻl va shoʻrxok koʻp. Daryolari bahorda sersuv, kema qatnaydi. Vodiylarida oʻrmon va vohalar bor. Sugʻorib dehqonchilik qilinadi (bugʻdoy, sholi, paxta ekiladi), koʻchmanchi chorvachilik rivojlangan. Xurmozorlar bor. Neft konlari (Kirkuk, Rumayla va boshqalar) topilgan. Yirik shaharlari: Bagʻdod, Basra (Iroq), Obodon (Eron)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Geografiyasi 
Mesopotamiya - Dajla va Frot daryolari oraligʻida
joylashgan va allyuvial pastekislikdan tashkil topgan oʻlka. Uning nomi
„ikki daryo oraligʻi“ degan maʼnoni bildiradi. Mesopotamiyaning katta
qismi Iroqqa, shimoli-gʻarbiy qismi Suriyaga va janubi-sharqiy qismi
Eronga qaraydi. Uning tabiati shakllanishi shimolida qurgʻoqchil subtropik
iqlim, janubida tropik choʻl iqlimi, yassi tekis relef va ikki daryo yetakchi
rol oʻynaydi. Mesopotamiya pastekisligi Arabiston platformasi kristall
massivi bilan alp burmali zonasi oraligʻidagi bukilmada joylashgan.
Bukilma Fors qoʻltigʻining dengiz choʻkindilari, togʻlardan keltirilgan
nuragan toshlar, Dajla va Frot daryolarining allyuvial yotqiziqlari bilan
toʻlgan. Relefida gipsometrik jihatdan aniq ifodalangan va bir-biridan farq
qiluvchi ikki xil zinapoya yuza ajralib turadi. Birinchidan,
Mesopotamiyaning Armaniston togʻligi va Suriya choʻli platosiga yaqin
joylashgan shimoli-sharqiy qismining yuzasi daryo vodiylari bilan
parchalangan sertepa baland tekislik hisoblanadi. Oʻrtacha balandligi 200-
400 m, ayrim joylarining balandligi 1000 m ga yetadigan qirlar kesib
oʻtgan. Ikkinchidan, Mesopotamiyaning janubi-sharqiy yassi allyuvial
pastekislik qismi boʻlib, uning balandligi 100 m ga ham yetmaydi. Bu
pastekislik Fors qoʻltigʻida yirik delta bilan tugaydi. Mesopotamiya oʻlkasi
neft konlariga nihoyatda boy. Neftli qatlamlar mezozoyning va
paleogenning dengiz yotqiziqlarida hosil boʻlgan. Neft qazib olinadigan
hududlar Yuqori Mesopotamiyaning Mosul va Kirchuk shaharlari atrofida,
Quyi Mesopotamiyaning Basra, Xuziston shaharlari yaqinida joylashgan.
Yozda Mesopotamiya hududini tropik havo massasi qamrab oladi.
Qishda oʻlkaning shimoliy qismiga Atlantika okeanidan siklonlar kirib
keladi, janubiga esa juda kam tarqaladi, bu yerda deyarli yil boʻyi
kontinental tropik havo hukmronlik qiladi. Shu boisdan oʻlkaning
shimolida uzoq davom etmasada, yomgʻirli davr vujudga keladi, janubida
esa bunday davr kuzatilmaydi. Binobarin, yogʻin miqdori ham shu
yoʻnalishda oʻzgarib boradi. Shimolda yillik yogʻin miqdori 300 mm,
balandliklarda 500-700 mm boʻlsa, janubga tomon 200-100 mm gacha
kamayadi, ayrim hududlarda 100 mm ga ham yetmaydi. Yozda harorat
juda yuqori iyulning oʻrtacha harorati +30°S dan oshadi, maksimum +55°S
ga teng. Sovuq oyning oʻrtacha harorati shimoldan janubga tomon +7°S
dan +10°S gacha oʻzgarib boradi. Shimoldan antisiklonlar kirib kelganda
harorat −10°,-160 S gacha pasayadi.
Mesopotamiya pastekisligini shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa tomon
ikkita daryo kesib oʻtadi. Bular Dajla va Frot daryolari boʻlib, ular Al-Qurn shahri yaqinida uzunligi 195 km. ga choʻzilgan va Fors qoʻltigʻiga
quyiladigan Shatt-ul-Arab daryosiga birlashadi. Uning maksimal suv sarfi
8000-10000 m3
/sek. ga, minimal suv sarfi 1000-1700 m3
/sek. ga teng.
Daryoning har ikkala sohili xurmozorlar bilan band. Daryo suvidan
qishloq xoʻjalik yerlarini sugʻorishda keng foydalaniladi. Kemalarning
qatnovi uchun juda qulay. Dajla daryosi Armaniston Tavri togʻlari
yonbagʻridan oqib tushadi. Unga Katta va Kichik Zab, Diala kabi irmoqlar
kelib qoʻshiladi. Dajlaning uzunligi 1950 km, havzasining maydoni
375000 km2
, oʻrtacha yillik suv sarfi Bogʻdod yaqinida 1240 m3
/sek. Frot
daryosi ham Armaniston togʻligidan boshlanadi. Uning uzunligi 3065 km,
havzasining maydoni 674000 km2
, oʻrtacha yillik suv sarfi Hit shahri
yaqinida 840 m3
/sek. Pastekislikni kesib oʻtgan joylarda Frot oʻzanining
kengligi 150-500 m, chuqurligi 10 m ga yetadi. Ikkala daryo ham qor va
yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Mesopotamiyada mavjud boʻlgan barcha
voha yerlari Dajla va Frot daryolari suvi bilan sugʻoriladi.
Mesopotamiyaning katta qismi uchun choʻllarga va chala choʻllarga
xos tuproqlar, oʻsimliklar xarakterli. Shimoliy qismida tarkibida 1% dan
ham kam chirindi boʻlgan boʻz tuproqlar, janubida oddiy skeletli choʻl
tuproqlari uchraydi. Toshloq va qumli choʻllarda tuproq-oʻsimlik qoplami
rivojlanmagan. Pastqam joylarda taqirlar va shoʻrxoqlar keng tarqalgan.
Daryo vodiylarida hosildor allyuvial tuproqlar rivojlangan. Oʻsimlik
qoplami siyrak tarqalgan kserofitlardan iborat. Shimoliy qismida shuvoq,
shoʻra va efemeroidlar, janubidagi tropik choʻllarda butalar va oʻt
oʻsimliklari oʻsadi, efemeroidlar kam uchraydi. Balandlik yonbagʻirlarida
u yer bu yerda eman, yovvoyi pista va boshqa butalar koʻzga tashlanadi.
Daryo vodiylarida Frot teragi, tol, yulgʻun va qamishlar oʻsadi. Janubiy
hududlarda madaniy va yovvoyi finik palmalari keng tarqalgan. Choʻllarda
kemiruvchilar, sudralib yuruvchilar koʻp uchraydi.

 
 https://uz.wikipedia.org/wiki/G%CA%BBarbiy_Osiyo
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Iroq
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Eron
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Kuvayt
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Suriya
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Dajla
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Furot
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Qarun
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Tog%CA%BB_jinslari
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Allyuviy
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Fors_qo%CA%BBltig%CA%BBi
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Cho%CA%BBkindi_tog%CA%BB_jinslari
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Bag%CA%BBdod
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Basra
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Obodon

 

 T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 19811
 X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,20212

Turkum:Mesopotamiya pasttekisligi
Turkum:Osiyo