Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mehnat bilan davolash

Mehnat bilan davolash - mehnatdan shifobaxsh omil sifatida foydalanish. Bemorning ruhiyatiga taʼsir etish usullaridan biri (ayniqsa, ru-hiy kasalxonalarda). Organizm tonusini oshirish, moddalar almashinuvi jarayonini normallashtirish vositasi boʻlib, tybbyyotning turli sohalarida shifobaxsh fizkultura va sport bilan bir qatorda tatbiq etiladi. Davolash muassasalarida bemor uzoq yotganda (mas, suyak va oʻpka sili, poliomiyelit oqibatlari) M. bilan d. keng qoʻllanadi. Sh. A. Alimov Oʻzbekistonda M. bilan d.ni ilgari surdi. Shu bois res-publikamizda M. bilan d. sanatoriysi va dispanserlari ochildi.

Ruhiy bemorlarni M. bilan d.da ular mehnat qilish qobiliyatini qay darajada yoʻqotganligiga, sogʻlom vaqtida bajargan kasbiga eʼtibor beriladi. Bunda dastlabki kunlar joʻn ishlar (qogʻoz yopishtirish va qutichalar yasash) qildiriladi, mehnat qilish qobiliyati tiklana borgan sari bemorni fikrlashga majbur etuvchi mehnatga (bichishtikish, chizmachilik va hokazo) oʻtkaziladi. Kasallikning ogʻir-yengilligi, kechishiga qarab deyarli hamma ruhiy bemorlar mehnat bilan davolanadi. Travmatologiya, ortopediya va nevrologiyada harakat faoliyatini tiklash uchun shifobaxsh gimnastika bilan birga M. bilan ham qoʻllanadi. 

Uff ee aldamen ustoz
Mehnat birjasi

Mehnat birjasi - ishsizlarni, ish joyini oʻzgartirishni istovchi shaxslarni ishga joylashtirish bilan shugʻullanadigan maxsus davlat muassasasi. Mehnat bozorining tashkil etilgan va tartiblanib turadigan shakli. Mehnat birjasi das-tlab 19-asrning 1-yarmida Germaniya va Angliyada, keyinchalik Fransiya va boshqa davlatlarda paydo boʻldi. 20-asrning boshlarida Angliyada umummilliy Mehnat birjasi tashkiloti taʼsis etildi. Mehnat birjasi boʻsh oʻrinlar va ishsizlarni hisobga olib boradi, ishsizlarga nafaqa toʻlaydi. Koʻpgina mamlakatlarda Mehnat birjasi kasbga yoʻllash, qayta ixtisoslashtirish va ishga joylashtirish boʻyicha turli xil xizmatlarni bajaradi. Ularning faoliyatlari ishsizlarni ish bilan taʼminlash, ishlab chiqaruvchi tarmoqlar tuzilmalaridagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq holda oʻzgarib turadigan mehnash bozori ehtiyojini qondirishdan iborat. Mehnat birjasi bozor iqtisodiyotining muhim unsurlaridan biri. Oʻzbekistonda Mehnat birjasilari 1993-yildan paydo boʻldi.

Respublikaning tuman va shaharlarida 213 mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish tuman boʻlimlari huzurida Mehnat birjasilarining keng tarmoqli tizimi tashkil etilgan. Oʻzbekistonda mehnat birjalari ishsizlarni roʻyxatga oladi, ularni kasbga yoʻllaydi, ishsizlik boʻyicha nafaqalar toʻlaydi, ish izlayotgan fuqarolarni haq toʻlanadigan vaqtincha jamoat ishlari bilan taʼminlaydi. 2000-yilda 280,6 ming fuqaro Mehnat birjasi orqali ishga joylashtirildi. Ahmadjon Oʻlmasov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat bozori

Mehnat bozori — ish kuchi oldi-sotdi qilinadigan bozor. Mehnat bozorining ishtirokchilari ishga yollovchilar, ishga yollanuvchilar va ular oʻrtasidagi turli vositachilar hisoblanadi. Turli vositachi firmalar, tashkilotlar va agentliklar mehnat bozorining infratuzilmasini tashkil etadi. Ish kuchi maxsus tovar sifatida uning sohibi tomonidan bozorga taklif etiladi. Ishga yollovchilar mehnat bozoriga talab bilan chiqadi. Ish kuchining oldi-sotdisi bevosita haridor bilan sotuvchi oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri yoki vositachilar ishtirokida yuz berishi mumkin. Bu ishni mehnat birjasi yoki ish topib beruvchi firmalar bajaradi. Ish kuchining oldi-sotdisi mehnat bitimi shaklida rasmiylashtiriladi. Mehnat bozorida ish kuchini sotuvchi bilan uni oluvchi oʻrtasida mehnatning kelishilgan narxi — ish haqidir.

Mehnatga talab uning narxi boʻlmish ish haqi miqdoriga nisbatan teskari mutanosiblikda, yaʼni ish haqi oshsa mehnatga talab qisqaradi, agar u pasaysa, mehnatga talab oshadi. Mehnat bozoridagi mehnat taklifi ish haqiga nisbatan toʻgʻri mutanosiblikda boʻladi. Moddiy muhtojlik sharoitida koʻp ishlab, koʻp pul topishga intilish mehnat taklifini oshiradi.

Mehnat bozorida mehnatga talab taklifdan oshib ketsa ish kuchi taqchilligi, mehnat taklifi talabdan koʻp boʻlsa ishsizlik paydo boʻladi.

Mehnat bozorining turlarga ajralishi uning harakteri va koʻlamiga bogʻliq. Mehnat bozori oshkora va yashirin harakterda faoliyat koʻrsatishi mumkin. Oʻz koʻlamiga qarab mehnat bozori mahalliy-hududiy, milliy va jahon bozorlaridan iborat. Globalizatsiya sharoitida moddiy resurslarni mamlakatlararo taqsimlanishiga mos ravishda mehnat resurslari ham taqsimlangani sababli jahon mehnat bozori tez rivojlanadi. Iqtisodiyoti kuchli mamlakatlar milliy mehnat bozorida kelgindilar mehnati taklifi tez oʻsadi, narxi arzonligidan unga talab ham ortadi. 2000-yilda yer yuzida oʻzi tugʻilgan yurtida ishlamaydiganlar soni 80 mln. nafardan ziyod boʻldi. Xalqaro Mehnat bozori kengayishi rivojlangan mamlakatlarda oʻzga millat diasporasi oʻsishiga olib keladi (mas, 2002-yil AQShdagi xitoyliklar 15 mln. nafardan ortiq boʻlgan).

Ahmadjon Oʻlmasov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat vositalari

Mehnat vositalari - ishlab chiqarishda mehnat predmetiga taʼsir koʻrsatishda inson foydalanadigan vositalar. Mehnat vositalariga ishlab chiqarish jarayoni uchun zarur boʻlgan hamma moddiy sharoitlar kiradi (mashina va uskunalar, asbob va moslamalar, korxona binosi, shu bino joylashgan yer, aloqa, yuk tashish vositalari va hokazo). Mehnat vositalaridan eng muhimi ishlab chiqarish qurollari boʻlib, ular mashinalar, stanoklar, asbob-uskunalar va boshqalardan iborat va Mehnat vositalari orasida hal qiluvchi oʻrinda turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat gigiyenasi

Mehnat gigiyenasi, kasb gigiyenasi — gigiyenaning bir boʻlimi. Mehnat jarayonlari va ishlab chiqarish muhitining odam organizmiga taʼsirini oʻrganadi hamda qulay mehnat sharoitini yaratish va kasb kasalliklarining oldini olish uchun gigiyena meʼyorlari va tadbirlarini ishlab chiqadi. Har. qanday joydagi mehnat sharoitlari ishlab chiqarish jarayoni texnologiyasiga va ish oʻrinlarida yaratiladigan sanitariyagigiyena sharo-itlariga bogʻliq. Jismoniy mehnat jarayonida, asosan, odam muskullariga, akdiy mehnatda esa asabiyruhiy tomondan zoʻr keladi.Texnika rivojlanib, ishlab chiqarish jarayonlari mukammalashgan sari jismoniy mehnat oʻrnini aqyaiy mehnat egalladi va aqliy mehnat jarayonlarini koʻproq oʻrganishga ehtiyoj tugʻildi. Mehnat gigiyenasining sanitariyagigiyena sharoitlari deganda ishlovchi kishining atrofidagi butun vaziyat, jumladan, unga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan kimyoviy moddalar, chang , shovkin, vibratsiya, ionlashtiruvchi nurlar, shuningdek, havo harorati, namligi, harakatning tezligi, xonalar yoki boshqa ish joyining yoritilishi, mikroorganizmlar koʻpkamligi va boshqa tushuniladi. Kishini muhofaza qilinadigan tegishli choralar koʻrilmasa, mana shu omillarning har biri yoki bir nechtasi birga salomatlikka ziyon yetkazadi. M.g . fanining asosiy vazifasi ham ana shu no-joʻya taʼsirlar oldini olishdan iborat. Mehnat sharoitlarini yaxshilash OʻzRda umumdavlat vazifasi hisoblanadi. "Oʻzbekiston Respublikasi davlat sanitariya nazorati toʻgʻrisidagi nizom"ga muvofiq, M.g . sohasida davlat sanitariya nazoratining bajaradigan asosiy vazifasi sanitariya qonunlariga rioya qilinishini kuzatib borishdir (qarang Davlat sanitariya nazorati).

M.g .da nazorat olib borish uchun turli usullardan foydalaniladi. Shulardan asosiysi sanitariyagigiyena tekshiruvlaridir. Obhavoga tegishli omillar; havoning ifloslanish darajasi, vibratsiya, shovqin, radioaktiv nurlarni oʻlchash va boshqa ishlarda shu metod qoʻllanadi. Bundan tashqari, fiziologik, statistik hamda eksperimental tekshiruv usullari ham bor. M.g . ishlab chiqarish da odam organizmining fiziologik va biologik talablariga hammadan koʻra koʻproq muvofiq keladigan gigiyena normativlarini belgilab olish maqsadida organizm bilan ishlab chiqarish muhiti oʻrtasida boʻlib turadigan oʻzaro taʼsir qonuniyatlarini ham oʻrganadi. Mamlakatda joriy etilgan tartibqoidaga muvofiq, ishlab chiqarish omillarining birontasi ham yoʻl qoʻyiladigan normadan yoki eng katta konsentratsiyadan ortiq boʻlmasligi, ishlovchilar ularga cheksiz uzoq vaqt davomida yaqin yurganida omillar oʻsha odamlarga muayyan kasallik yoki sezilarli biror oʻzgarish paydo qilmasligi kerak. M.g . OʻzR Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan va tavsiya etilgan maxsus davlat normativlari, yoʻriqnoma va koʻrsatmalariga amal qilgan holda olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Gigiyena
Turkum:Tibbiy profilaktika
Turkum:Mehnat gigiyenasi‎
Mehnat daftarchasi

Mehnat daftarchasi - xodimning mehnat faoliyati toʻgʻrisidagi asosiy hujjat. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksiga koʻra, ish beruvchi korxonada 5 kundan ortiq ishlayotgan xodimlarning hammasiga Mehnat daftarchasini tutishi shart (oʻrindoshlik asosida ishlovchilar bundan mustasno). Mehnat daftarchasiga xodim, u bajarayotgan ish haqidagi maʼlumotlar kiritiladi. Jazolar Mehnat daftarchasiga yozilmaydi. Mehnat shartnomasi (kontrakti) xodimning tashabbusi bilan kasalligi, nogironligi, qarilik tufayli pensiyaga ketishi, oliy yoki oʻrta maxsus oʻquv yurtiga yoxud aspiranturaga kirganligi va qonun muayyan imtiyozlar, afzalliklar berishni nazarda tutadigan boshqa sabablarga koʻra bekor qilinganda, Mehnat daftarchasiga ishdan boʻshash haqidagi yozuv ushbu sabablarni koʻrsatgan holda yoziladi. Xodim ishdan boʻshaganda Mehnat daftarchasi unga ishdan boʻshash kunida beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat jamoasi

Mehnat jamoasi - oʻz mehnati bilan korxona faoliyatida mehnat shartnomasi asosida ishtirok etayotgan xodimlarning barchasi. Odatda, maʼmuri-yatning mansabdor shaxslarm, shuningdek, Mehnat jamoasi tashkil etgan ayrim jamoat tashkilotlari, mas, mehnat nizolari komissiyasi ham Mehnat jamoasi tarkibiga kiradi. Mehnat jamoasi mehnat huquqining subʼyekti sifatida butun korxona hamda uning tarkibiy boʻlinmalarida faoliyat koʻrsatadi. Mehnat jamoasi turli tashkiliyhuquqiy shakldagi korxonalar va mul-kchilikning turli shakllariga qarab farqlanadi. Mehnat jamoasi bilan ish beruvchi oʻrtasidagi munosabatlar, ijtimoiy taraqqiyot,mehnat muhofazasi, mehnatga haq toʻlash, korxona foydasini taqsimlashda xodimlarning ishtirok etishi amaldagi qonunchilik, shuningdek, korxona ustavi va ekamoa shartnomasi bilan tartibga solinadi. Mehnat jamoasining asosiy vakolatlari: ish beruvchi bilan jamoa shartnomasi tuzish haqida qaror qabul qilish; jamoa shartnomasini tuzish yuzasidan muzokaralar olib borib, uni tayyorlash va muhokama qilishda ishtirok etish, jamoa shartnomasining bajarilishini nazorat qilish; mehnatga oid munosabatlarda xodimlarning manfaatlarini ifoda etuvchi hamda huquklarini himoya qiluvchi vakillik organlarini belgilash; ichki mehnat tartibi qoidalarini tasdiqlash; davlat korxonalari aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirilganda aksiyalarni sotib olish; mehnat nizolari komissiyasi orqali nizolarni hal qilishda ishtirok etish va xodimlarning vakillik organlari orqali ularning huquklarini himoya qilish; korxonada ichki hujjatlar qabul qilishda ishtirok etish va hokazo. Mehnat jamoasiga beriladigan vakolatlar doirasi birinchi galda jamoa shartnomasida belgilanadi. Mehnat jamoasining qonunchilikda belgilangan vakolatlari keng demokratik asosda amalga oshiriladi.

Anvar Inoyatov, Muborak Usmonova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat iqtisodiyoti

Mehnat iqtisodiyoti - jamiyatda mehnatni tashkil etish hamda ish kuchidan foydalanishning samaradorligini ifodalovchi ishlab chiqarish munosabatlarining oʻziga xos xususiyatlari maj-mui; mehnatning ijtimoiy tashkil etilishini hamda mehnatga haq toʻlash tizimini oʻrganuvchi fan.

Mehnat iqtisodiyotining predmeti — texnikaviy, tashkiliy, kadrlar yoki boshqa harakterdagi omillar taʼsirida qaror to-padigan ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlardir. Mehnat iqtisodiyoti — fan sifatida mehnat munosabatlari sohasidagi qonuni-yatlarni, ish bilan bandlik, mehnat unumdorligi, mehnatga haq toʻlash, uning samaradorligi, mehnatni tashkil etish va normalashtirish kabi masalalarni oʻrganadi.

Mehnat faoliyatini tashkil etish, mehnat resurslarining shakllanishi va ulardan foydalanish, mehnat bozorining shakllanishi va rivojlanishi, aholining ish bilan bandligi va ishsizlik, aholining turmush darajasi va daromadlari, xodimlarning ish haqini tashkil etish, bozor iqtisodiyoti sharoitida aholini ijtimoiy himoya qilish, mehnat unumdorligi, mehnat koʻrsatkichlarini tahlil etish Mehnat iqtisodiyotining mazmunini tashkil qiladi.

Mehnat iqtisodiyoti oʻz tadqiqotlarida statistik va matematik usullardan foydalanadi.

Mehnat iqtisodiyoti fani nisbatan yangi fanlar guruhiga kiradi. Bu fan iqtisodiyot nazariyasittg bir boʻlimini tashkil etgan boʻlib, u oʻtgan asrning 70-yillarida alohida fan sifatida shakllandi.

Oʻzbekistonda ham Mehnat iqtisodiyoti muammolarini oʻrganish oʻz tarixiga ega. 1962-yilda Toshkent xalq xoʻjaligi instituti (hozirgi Toshkent iqtisodiyot universiteti)da Mehnat iqtisodiyoti boʻyicha mutaxassislar tayyorlovchi ixtisoslik ochildi.

Oʻzbekistonda Mehnat iqtisodiyoti fanining rivojlanishida Oʻzbekiston FA akad. R.A. Ubaydulyaayeva, professorlar Q. X. Abdurahmonov, D. Rahimova, A. Sotvoldiyev, Qoraboyeva H., Jumayeva S., Sh.R. Xolmoʻminov, A. Sh. Nazarov, X. M. Hakimov, Z. Xudoyberdiyev, L. Allaxverdiyeva, L. Maksakovalarning ilmiy tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega.

 Adabiyot 
 Erenberg R.X., Smit R.S., Sovremennaya ekonomika truda, M., 1996; Abdurahmonov Q.H. va boshqa, Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi, T., 2001.

Qalandar Abdurahmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mehnat iqtisodiyoti
Mehnat kodeksi

Mehnat kodeksi — mehnat haqidagi qonunlarining muayyan tizimga solingan majmui. U mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjati hisoblanadi. Mulkchilikning barcha shaklidagi korxonalar, muassasalar va tashkilotlarda, shuningdek, ayrim fuqarolar ixtiyorida mehnat shartnomasi (kontrakt) boʻyicha ishlayotgan jismoniy shaxslarning mehnatga oid munosabatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Amaliyotda mehnatga oid munosabatlarni tartibga solishda boshqa normativ hujjatlar, ayrim hollarda Xalqaro mehnat tashkilotining konvensiyalari va xalqaro shartnomalarning qoidalari ham qoʻllanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va xalqaro huquqiy normalar va standartlarga muvofiq ravishda ishlab chiqilgan.

Oʻzbekiston Respublikasining MK 1995-yil 21 dekabrda qabul qilinib, 1996-yil 1-apreldan amalga kiritilgan. 2 qism: umumiy va maxsus qism, 16 bob va 294 moddadan iborat. Umumiy qismda mehnat qonunchiligining umumiy qoidalari, mehnat sohasidagi davlat boshqaruvi, mehnat haqidagi qonun hujjatlarining qoʻllanish doirasi, mehnatga oid munosabatlarning subʼyektlar, ularning huquq va burchlari, xodimlar va ish beruvchilarning vakilligi, jamoa shartnomalari va kelishuvlari bayon etilgan. MKning maxsus qismi ishga joylashtirish; mehnat shartnomasi (kontrakt); ish vaqti; dam olish vaqti; mehnatga haq toʻlash; kafolatli toʻlovlar va kompensatsiya toʻlovlari; mehnat institutizomi; mehnat shartnomasi taraflarining moddiy javobgarligi; mehnatni mu-hofaza qilish; ayrim toifadagi xodimlarga beriladigan qoʻshimcha kafolat va imtiyozlar; mehnat nizolari; davlat ijtimoiy sugʻurtasi masalalarini oʻz ichiga oladi.

MKning asosiy vazifasi xodimlar, ish beruvchilar, davlat manfaatlarini eʼtiborga olgan holda, mehnat bozorining samarali ishlashiga, haqqoniy va xavfsiz mehnat shart-sharoitlarini, xodimlarning mehnat huquqlari va sogʻligʻi himoya qilinishini taʼminlashga, mehnat unumdorligining oʻsishiga, ish sifati yaxshilanishiga, shu asosda barcha aholining moddiy va madaniy turmush darajasi yuksalishiga koʻmaklashadi.

Oʻzgartirishlar
2021-yil Mehnat kodeksining 113-moddasiga oʻzgartirish kiritildi. Unga koʻra karantinli va yuqumli kasalliklar tahdidi boʻlganida xodim (agar qarshi koʻrsatma mavjud boʻlmasa) emlanishdan bosh tortsa ish beruvchi xodimni ishga qoʻymaslikka haqli.
Mehnat kooperatsiyasi

Mehnat kooperatsiyasi - mehnatni tashkil etish shakli; moddiy boyliklarni ishlab chiqarish jarayonida ayrim xodimlar yoki jamoalarning yagona mehnat jarayonida hamkorliqda ishtirok etishiga asoslanadi. Xodimlarning asosiy qismi bu jarayonning turli operatsiyalarini bajaradi. Mehnat kooperatsiyasining taraqqiyoti ishlab chiqarish kuchlarining rivojiga bogʻliq. Mehnat kooperatsiyasi ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchlaridan samarali foydalanish, mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot sifatini yuqori darajada taʼminlash maqsadida tashkil etiladi. Mehnat kooperatsiyasini 2 asosiy xilga boʻlish mumkin: oddiy kooperatsiya (mehnat jarayonida hamma xodimlar bir turdagi ishni bajaradilar), murakkab kooperatsiya (mehnat taqsimotiga asoslangan kooperatsiya). Mehnat vazi-falarini chegaralab, ularni muayyan xodimlarga (xodimlar guruhiga) biriktirib qoʻyish, ularning oʻzaro mu-nosabatlari sohasini bevosita oldindan belgilab beradi. Shu sababli keng maʼnoda mehnat taqsimoti tushunchasi undan ajralmas boʻlgan kooperatsiya tu-shunchasini ham tavsiflaydi. Oddiy Mehnat kooperatsiyasi mehnat taqsimoti rivojlanmagan davrda muhim rol oʻynadi. Ibtidoiy jamoa tuzumida jamoaning hamma aʼzolari ishlab chiqarish vositalariga egalik qilganlar va ular oddiy Mehnat kooperatsiyasida qatnashganlar.

Hozirgi zamon korxonalari mehnatning har xil turdagi murakkab kooperatsiyasi hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat muhofazasi

Mehnat muhofazasi - inson ning mehnat jarayonidagi xavfsizligi, sihat-salomatligi va ish qobilyatining saqlanishiga qaratilgan tadbirlar. Qonun hujjatlarida mehnat jarayonida qoʻllaniladigan ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy, texnik, sanitariya-gigiyena, davolash-profilaktika chora tadbirlari belgilab qoʻyiladi. Mehnat qiluvchi shaxs xavfsizligi, salomatligi, mehnat qilish qobiliyatini himoyalash, sogʻlom mehnat sharoitlari yaratish, kasb kasalliklari yuz berish xavfini oldini olish, ishlab chiqarishda jarohatlanishlarga yoʻl qoʻymaslik kabilar mehnat muhofazasi oldidagi vazifalar hisoblanadi.

OʻzRda xavfsiz va qulay mehnat sharoitida ishlash yuzasidan fuqarolarning huquqlari Konstitutsiyada (37-modda) mustahkamlanib qoʻyilgan. Ushbu konstitutsiyaviy kafolatni amalda roʻyobga chiqarilishiga qaratilgan aniq chora tadbirlar Oʻzbekiston Respublikasi ning Mehnat kodeksida, "Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida"gi qonun (1993-yil 6-may)da, boshqa bir qator qonunlar va qonun osti normativ hujjatlarida belgilangan. Oʻzbekistonda Mehnat muhofazasi uchun katta moliyaviy mablagʻlar ajratiladi va oʻzlashtiriladi. Sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitida mehnat qilish huquqi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining eng asosiy mehnat huquqlaridan boʻlib hisoblanadi. Mehnat muhofazasiga oid talablar va standartlar Mehnat kodeksi, "Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida"gi qonun talablari asosida ishlab chiqariladigan korxona va tashkilotlarning ichki mehnat tartibi qoidalari, jamoa shartnomalari, tarmoq yoki mintaqaviy jamoa kelishuvlari, korxonalarning boshqa ichki normativ huquqiy hujjatlarida, muayyan soha, kasb, ish joylariga oid boʻlgan Mehnat muhofazasi standartlarida belgilab qoʻyiladi. Mulkchilik shakli va xoʻjalik yuritish usulidan qatʼiy nazar barcha korxona, muassasa, tashkilotlar oʻz xodimlari uchun sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitini yaratishi, xavfsizlik texnikasi choralarini koʻrishi, mehnatni muhofaza qilish xizmatlarini tashkil etishi, boshqa tashkiliy texnik tadbirlarni amalga oshirishi shart.

Mehnat muhofazasi qoidalariga rioya etilishi maxsus davlat organlari va jamoatchilik tomonidan nazorat qilib boriladi. Qonunlarga, shu jumladan, Mehnat muhofazasiga oid qonunlarga rioya etilishi ustidan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori va unga boʻysunuvchi prokurorlar umumiy nazorat olib boradi. Mehnat muhofazasi haqidagi qonun talablarini buzgan korxonalarga moliyaviy-iqtisodiy jazo choralari, ularning mansabdor shaxslariga nisbatan esa institutizomiy?, maʼmuriy-huquqiy, jinoiy javobgarliklar qoʻllanishi, ular aybi bilan yetkazilgan moddiy zararlar qoplantirilishi mumkin.
Mehnat nizolari

Mehnat nizolari - amaldagi mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlarni tadbiq etish yoki yangi mehnat shartlarini belgilash yoxud mavjud shartlarini oʻzgartirishga doir masalalar boʻyicha yuzaga keladigan va qonunda oʻrnatilgan tartibda hal etiladigan kelishmovchiliklar. Mehnat nizolarini hal etish bilan bogʻliq barcha masalalar OʻzRning Mehnat kodeksi (259—281moddalar), Fuqarolik protsessual kodeksi (1, 5, 6, 31, 110, 149, 158, 185, 219, 239, 259moddalar)da koʻrsatib oʻtilgan. Mehnat nizolari yakka tartibdagi Mehnat nizolari va jamoaga doir Mehnat nizolariga boʻlinadi. Ya kka tartibdagi Mehnat nizolari — ish beruvchi va xodim oʻrtasida mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlarni, mehnat shartnomasipz. nazarda tutilgan mehnat shartlarini qoʻllanish yuzasidan kelib chiqqan kelishmovchiliklardir. Jamoaga doir Mehnat nizolari — ish beruvchi va xodimlar jamoalari oʻrtasida mehnatning yangi shartlarini belgilash va mavjud shartlarini oʻzgartirish, jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzish, oʻzgartirish va bajarish yuzasidan kelib chiqqan kelishmovchiliklardir. Ish beruvchi bilan xodimlar oʻrtasidagi kelishmovchiliklar mehnat shatnomasida qatnashuvchi har 2 tarafning harakati yoki harakatsizligi natijasida kelib chiqishi mumkin. Har qanday kelishmovchiliklarhamM.n. darajasiga borib yetmaydi. Yuzaga kelgan kelishmovchiliklar mehnat huquqi subʼyektlari tomonidan turlicha baholanishi mumkin. Baholashdagi kamchiliklar Mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi organga murojaat qilingandan boshlab Mehnat nizolari darajasiga borib yetadi.

Mehnat nizolarini Mehnat nizolari komissiyasi va sud koʻrib chiqadi. Xodim mehnat nizosini hal qilish uchun, oʻz xohishiga koʻra, Mehnat nizolari komissiyasi yoki bevosita sudga murojaat etishga haqli. Mehnat nizolari, odatda, yo xodimning mehnat huquqini buzish bilan, yoki asossiz talab oqibati bilan bogʻliq boʻladi. Mehnat nizolariga olib keluvchi keng tarqalgan sabablar quyidagilar: mehnat toʻgʻrisidagi qonunlarni buzish; xodimlarning oʻz mehnat maj-buriyatlarini bajarmasligi yoki vijdonan bajarmasligi (progullar, ishga kech qolib kelish va boshqalar) va ish beruvchi tomonidan qoʻllaniladigan taʼsir choralariga notoʻgʻri munosabatda boʻlish; ish beruvchi va xodimlarning amaldagi huquq normalarini turlicha tushunishi, xodimlarning oʻz huquqyaarini notoʻgʻri tushunishi va boshqa

Gulnora Sarimsoqova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat predmeti

Mehnat predmeti - kishi meh nati sarflanadigan obyekt. Shaxsiy va ishlab chiqarish isteʼmoliga yaroqli shaklga keltirish uchun predmetlar qayta ishlanadi. Mas, kalava tayyorlashda paxta, kanop, jun yoki gazlama toʻqishda kalava, temir tayyorlashda temir rudasi, mashinalar tayyorlashda temir Mehnat predmeti hisoblanadi (qarang Ishlab chiqarish vositalari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat psixologiyasi

Mehnat psixologiyasi - insonning mehnatga munosabati, mehnat faoliyatining qonuniyatlari va uning rivojlanishini tadqiq qiladigan psixologiya sohasi. Mehnat psixologiyasi mehnatda shaxsning faoliyati, boʻsh vaqti, dam olishining ishlab chiqarishga taʼsirini ham oʻrganadi. Mehnat psixologiyasi nemis-amerikalik psixolog G. Myunsterberning (1863—1916) "Psixologiya va ishlab chiqarish unumdorligi" (1913) va "Psixotexnika asoslari" (1914) kitoblari chiqqan davrdan boshlab alohida soha sifatida vujudga kelganligi eʼtirof etilgan. Mehnat psixologiyasining asosiy vazifasi ishlab chiqarish munosabatlarini yaxshilash, mehnatkashlarga zarur shart-sharoit yaratib berish, kasb layoqatini aniqlash, kasb kasalliklarining , ishlab chiqarishda jismoniy falokatlarning , psixologik stress, tolikish va zoʻriqish holatlarining oldini olishdir.

Ergash Gʻoziyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat resurslari

Mehnat resurslari - mamlakat aholisining mehnatga layoqatli yoshdagi qismi, iqtisodiy resurslarning tarkibiy unsuri; 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan ayollar, 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar Mehnat resurslariga kiritiladi.

Kishilar yoshining ulgʻayishiga qarab Mehnat resurslariga dastlab qoʻshiladilar, soʻngra (yoshi oʻtgach) undan chiqadilar. Koʻpchilik mamlakatlarda, shu jumladan, Oʻzbekistonda 16—59 yoshdagilar Mehnat resurslariga kiritiladi. Mehnat resurslari oʻsishi aholining koʻpayishiga bogʻliq. Aholi tarkibida yoshlar qanchalik koʻp boʻlsa, Mehnat resurslari shunchalik tez oʻsadi. 20-asr oxiri —21-asr boshlarida Oʻzbekistonda Mehnat resurslari har yili 320—350 ming kishi atrofida koʻpay-ib bordi. Ularning asosiy qismini mehnat yoshiga qadam qoʻyganlar tashkil etadi.

Mehnat resurslari soni miqdoriy ifoda boʻlsa, mehnat yoshidagilarning bilim saviyasi, malakasi, kasbiy mahorati va ishbilarmonligi uning sifatini yaratadi. Taʼlimtarbiya, malakani oshirish, sogʻliqni taʼminlash, uni mustahkamlash uchun sarflar inson kapitaliga investitsiya boʻlib, Mehnat resurslari ni takroran yaratishga xizmat qiladi. Mehnat resurslari mehnat bozori orqali taqsimlanadi. Mehnat resurslari ban-dligi — mehnat yoshidagi kishilarning ish bilan taʼminlanishi, ularning tovar va xizmatlar yaratishda ishtirok etishi. Mehnat resurslari tarkibidagi ishlashga talabgor boʻla turib ish topa olmaganlar ishsizlar (qarang Ishsizlik) hisoblanadi (qarang Bandlik).

21-asr boshlarida Oʻzbekiston Mehnat resurslari tez oʻsishi bilan tavsiflandi. 2003-yilda respublikada Mehnat resurslari 13181,0 ming kishini tashkil etdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat taqsimoti

Mehnat taqsimoti - mehnat ning bir-biridan ajralib mustaqil ahamiyat kasb etishi; mehnat ning ixtisoslashuvi.

Mehnat taqsimoti yuz berganda bir mehnat turidan ikkinchisi, ikkinchisidan uchinchisi va hokazo ajralib chiqadi va shu jarayon uzluksiz davom etaveradi. Har bir mehnat turi mustaqil vazifani boshqa mehnat bilan bogʻlanib, ishlab chiqarish da qatnashgan holda bajaradi. Mehnat taqsimoti mehnat ni koʻpaytirib, ularni ayrim kishilarga kasb sifatida birkitib qoʻyadi. 21-asr boshlarida Mehnat taqsimoti tufayli dunyoda 30 ming xil kasb mavjud boʻldi. Mehnat taqsimoti mehnat unumdorligini oshiradi. Jamiyat taraqqiyotida Mehnat taqsimoti 3 yoʻnalishda boradi: Umumiy Mehnat taqsimoti — yirik mehnat ning bir-biridan ajralib, yirik sohalarni tashkil etishi. Bunda mehnatning moddiy va nomoddiy, agrar, industrial va servis sohasidagi paydo boʻladi; X u susiy Mehnat taqsimoti — yirik sohalar ichidagi Mehnat taqsimoti — muayyan sohadagi mehnat ixtisoslashadi, mehnat koʻpayadi. Agrar mehnat dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik mehnati ga ajraladi. Sanoatdagi mehnat undirma va ishlama, ogʻir va yengil sanoatdagi mehnat ga ajraladi. Qisman Mehnat taqsimoti — korxona doirasida boʻladigan mehnat ning ixtisoslashuvi. Bunda mehnat mahsulot yaratish uchun kerak boʻlgan ayrim qismlarni ishlab chiqarish boʻyicha ixtisoslashgan turlarga ajraladi. Milliy iqtisodiyotda hududlar yoki mintaqalar boʻyicha mehnat ixtisoslashadi. Xal qaro Mehnat taqsimoti — mehnatning mamlakatlar oʻrtasida maʼlum nisbatda va iqtisodiy nafni koʻzlagan holda taqsimlanishidir. Bu mehnat turining bir-biridan ajralishi emas, balki mavjud mehnat ning ayrim mamlakatlarga ularning ustuvor faoliyati sifatida birkitilishini yuzaga keltiradi.

Xalqaro Mehnat taqsimoti ishlab chiqarishning baynalmilal miqyosda ixtisoslashuvini bildiradi, davlatlararo iqtisodiy aloqalarni zaruratga aylantiradi, xalqaro savdoni yuzaga keltiradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

==
Mehnat unumdorligi

Mehnat unumdorligi - ishlab chiqarish jarayonida kishilar mehnatining foydaliligi, samaradorligi va mahsuldorligi; Mehnat unumdorligi ishlovchining maʼlum vaqt birligi (soat, smena, oy, yil) ichida tayyorlagan mahsulot hajmi bilan oʻlchanadi. Mehnat unumdorligi tarmoqlari va korxonalarda mehnat unumdorligi yalpi yoki sof mahsulot asosida hisoblanadi. Yillik mahsulot hajmini oʻrtacha ishlovchilar soniga boʻlish orqali bir ishlovchi hisobiga yaratilgan mahsulot aniqlanadi.

Mehnat unumdorligining oʻsishi mahsulot birligini ishlab chiqarishda mehnat sarfining kamayishi demakdir. Mehnat unumdorligi yuqori boʻlsa, jami-yat har bir xodim hisobiga koʻproq mahsulot tayyorlash, binobarin, oʻzining oʻsib borayotgan ehtiyojlarini toʻlaroq qondirish imkoniyatiga ega boʻladi. Mehnatning asosiy kapital bilan taʼminlanishini yaxshilash, fantexnika taraqqiyoti yutuqlari va yangi texnologiyani joriy etish, ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, xodimlarning malakasini va texnik tayyorgarlik darajasini, madaniyatini, maʼlumotini oshirish Mehnat unumdorligi oʻsishining eng muhim omillaridandir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnat qurollari

Mehnat qurollari - odamlar moddiy boyliklar yaratishda, mehnat predmetlariga, obʼyektlariga taʼsir koʻrsatishda qoʻllaydigan asbob-uskunalar; ular ish qurollari, mashinalar, stanoklar, mexanizmlar va boshqalardan tar kib topadi (qarang Ishlab chiqarish vositalari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnatga qobiliyatsizlik

Mehnatga qobiliyatsizlik - mehnat qilish qobiliyatining yoʻqolishi yoki mehnatga yaroqsizlik. Odatda, kasallik, baxtsiz hodisa, uy-roʻzgʻor yumushlari, ishlab chiqarish (qarang Kasb kasalliklari), homiladorlik, tugʻish, keksalik va boshqa sabablarga koʻra, kishi mehnat qobiliyatini yoʻqotadi. Doimiy va vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlik tafovut qilinadi. Doimiy Mehnatga qobiliyatsizlik

— nogironlikdir- Vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlik toʻliq yoki qisman boʻlib, qisqa muddatda mehnat qobiliyati tiklanishi mumkin. Vaqtincha toʻliq Mehnatga qobiliyatsizlikda biror ishga qobiliyat yoʻqoladi va bemor uyda davolanadi. Sogʻaygach, yana ishini davom ettiraveradi. Qisman vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlikda bemor odatdagi ishni bajara olmaydi, ammo sogʻligiga putur yetmagan holda boshqa ishni bajarishi mumkin. Vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlikni vrach belgilaydi va mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi (ishdan ozod qilish va vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik boʻyicha nafaqa olish huquqini beradi) yoki ishdan va oʻqishdan ozod qiladigan maʼlumotnoma berib rasmiylashtiradi. Kasallik yoki ishlab chiqarish va turmushda yuz beradigan baxtsiz hodisalar oqibatida Mehnatga qobiliyatsizlik nafaqa ta-yinlashda, ish sharoitini belgilash, soliq toʻlash, maishiy va tibbiy xizmat koʻrsatish yuzasidan turli imtiyozlar berishda (qarang Sugʻurta) asosiy omil hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi

Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi, kasallik varaqasi (byulleten) — ishchi yoki xizmatchi vaqtincha mehnatga qobiliyatsiz boʻlganda ishlamay turib nafaqa olish huquqini beradigan hujjat. Davlat su-gʻurtasi (qarangSugʻurta) toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq barcha ishchi va xizmatchilarga kasal boʻlganda, baxtsiz hodisa yuz berganda, homiladorlikda, tugʻishdan keyin, bemor bola yoki boshqa oila aʼzolarini parvarish qilganda, baʼzan sanatoriy va kurortlarda davolanganda ishlamay turib nafaqa olish huquqini beradi. Dastlab Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasiv. maʼlum muddatga (6 kungacha) beriladi. Uni ana shu muddatidan ortiq kunga vrachlar konsultatsiya komissiyasi (VKK) uzaytiradi. Homiladorlik va tugʻish boʻyicha Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasiv.ni ayollar maslahatxonasi yoki tugʻruqxona vrachi beradi, mudsatini ham oʻzi belgilaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehnatni normalashtirish

Mehnatni normalashtirish — maʼlum tashkiliytexnik sharoitlarda muayyan ish hajmini bajarish yoki mahsulot birligini tayyorlash uchun sarflanadigan mehnat hajmini, mex,nat harajatlarini belgilash.

Tor maʼnoda Mehnatni normalashtirish ishlab chiqarish topshiriqlarini yoki aniq operatsiyalarni bajarish uchun zarur boʻlgan vaqt normasini aniqlashdan iborat.

Bozor iktisodiyoti sharoitida korxona va firmalar miqyosida Mehnatni normalashtirish yanada chuqurlashib, rivojlanib boradi. Mehnat borasidagi xizmatlarning oldisotdi jarayonida xodim va ishga yollovchi oʻrtasida ishning vaqti, mazmuni, mavsumiyligi va hajmini aniqlab olish imkonini beradi. Mehnatni normalashtirish eng tejamli mehnat usullarini tanlashda, mehnat taqsimoti va kooperatsiyasining eng maqbul shakllarini, ish joylarini tashkil etish va ularga xizmat koʻrsatishning oqilona tizimini belgilashda qoʻllanadi. Korxonada Mehnatni normalashtirish ishlab chiqarish jarayonida ishlab chiqarish vositalaridan foydalanib alohida ish va operatsiyalarni bajarishda mehnat harajatlarining optimal darajasini belgilash va shunga amal qilishdir.

Oʻzbekistonda Mehnatni normalashtirish masalalari bilan bevosita Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi shugʻullanadi.

 Adabiyot 
 Abdurahmonov Q.X. va boshqa, Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi, T., 2001; Nazarov A.Sh., Normirovaniye truda, T., 1987;Qalandar Abdurahmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehrjon

thumb|right|Niderlandiyadagi Mehregan Fors kuz festivalidagi stol, 2011 yil
thumb|right|Tojikistonliklar Dushanbeda Mehrgon bayramini nishonlaydilar
Mehrjon, Mehrjon — kuzgi teng kunlikda kuz bayrami sifatida oʻtkazilgan bayram. Miloddan avvalgi 1 ming yillik boshida bunday kuzgi bayramlar turli joylarda, mas, Eronda va boshqa joylarda M., koʻhna Xorazmda — Chiriruj, Sugʻdda esa Nimsarda nomi bilan mashhur boʻlgan. Oʻrta asrlarda Mehrjon (M.) muhim bayramlardan biri sifatida nishonlanib kelingan. Baʼzi mamlakatlarda Mehrjon davlatning rasmiy bayrami sifatida oʻtkazilgan. Shu maqsadda davlat xazinasidan mablagʻ ajratilgan, sovgʻalar tarqatilgan, yurtga osh berilgan, sayillar, musobakalar, tomoshalar uyushtirilgan. M. qad. dehqonchilik madaniyati bilan bogʻliq bayramdir. Musulmon ulamolari bu bayramni zardushtiylikka daxldor udumlar deb, oʻtkazilishiga qarshilik koʻrsatishgan. Shu boisdan boʻlsa kerak, M. bayramini nishonlash asta-sekin toʻxtagan.

20-asrning 90-yillarqsan M. dastlab Tojikistonda, soʻng Oʻzbekistonda qayta nishonlana boshlandiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Turkum:Shamsiya yili taqvimiga koʻra belgilangan marosimlar
Turkum:Eron madaniyati
Mehribonlik uylari

Mehribonlik uylari - yetim va ota-onalarining yoki boshqa qonuniy vakillarining vasiyligisiz qolgan bolalar uchun davlat tomonidan ochilgan taʼlim tarbiya muassasasi. Yetim yoki qonuniy vasiylar qaramogʻida boʻlmagan bolalar, ota-onalari sud hukmi bilan otaonalik huquqidan mahrum qilingan, otaonalari voz kechgan bolalar uchun tashkil qilingan. Mehribonlik uylarida 3 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan sogʻlom bolalar yashashi va tarbiyalanishi uchun zarur sharoitlar yaratiladi. Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarni oʻqitish va boqish toʻla davlat taʼminoti asosida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Mehribonlik uylari 3—7 yoshli bolalar uchun bolalar botasi tartibida, 7—16 yoshli bolalar uchun umumiy oʻrta taʼlim maktabi tartibida ishlaydi hamda maktab taʼlimtarbiyaviy dasturiga muvofiq ish olib boradi. Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarning maktab oʻquv dasturini toʻliq oʻzlashtirishlari, ularning mehnat koʻnikmalarini shakllantirish va mustahkamlash, jismoniy kamol topishlari, axloqiy hamda estetik tarbiya olgan barkamol shaxslar boʻlib yetishishlari taʼminlanadi. Shuningdek, yuqoridagi maqsadlarga qaratilgan maʼnaviymaʼrifiy, madaniy-ommaviy tadbirlar olib boriladi.

Mehribonlik uylari Oʻzbekistonda dastlab 1918-yil yetimxonalar asosida bolalar uyi nomi bilan tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida jangchilarning bolalari uchun maxsus bolalar uylari ochilib, ularda Ukraina, Belarus, Litva, Latviya, Estoniya, Moskva, Leningrad va boshqa shaharlardan keltirilgan bolalar tarbiyalandi. Mustaqillik yillarida Xalq ta'limi vazirligi tomonidan "Bolalar uylari" Mehribonlik uylari deb nomlana boshlandi. 2002-yil Oʻzbekistonda 27 Mehribonlik uylari ishladi, ularda 3650 bola tarbiyalandi. O'zbekiston Respublikasi Farg'ona viloyati Marg'ilon shahrida joylashgan 1-sonli Mehribonlik uyi ham 1924-yilda tashkil topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehr-narse

Mehr-narse (5-asr) — Sosoniylar vaziri. M.-N. Erondagi Fors viloyatining Feruzobod shahrida tugʻilgan, qad. fors shohlari avlodidan. Sosoniy shoh^ar (Yazdigard I, 399—420; Bahrom Goʻr (Varaxran) V, 421—438; Yazdigard II, 439—457) davrlarida vazirlik qilgan. Tabariyiint maʼlumot berishicha: M.N. Zardushtga oʻxshab 1-ko-hin, 1jangchi, 1dehqon boʻlgan, u 3 oʻgʻlidan birini ruhoniylar, 2sini harbiy zodagonlar, 3sini dehqonlar tabaqalarining tepasiga qoʻygan. U xazorapat (shoh gvardiyasi boshligʻi) si-fatida, gvardiyani boshqargan, faqat davlatni boshqaruvchi emas, balki qoʻmondon ham boʻlib ulkan rol oʻynagan. M.-N. oʻz vatanida bir necha bogʻi va otashkadasi bor (oʻzi va oʻgʻillariga atab) qishloqpar qurdirgan. Keyinchalik Fors shahrining gʻarbiy tumanlaridan birida qasr qurdirgan, unda avlodsan-avlodga oʻtib kelgan epik rivoyatlar saqlangan.

 Adabiyot 
 Bartold V. V., Sochineniya, t. 7, M., 1971; Lukonin V. G., Drevniy i rannesrednevekoviy Iran, M., 1987.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehrob

Mehrob (arab. — harb joyi, janggoh; bu yerda namoz paytida shayton bilan imom oʻrtasidagi urush joyi maʼnosida) — masjidning Makka (Kaba)ga qarata yoʻnaltirib devor ichiga ishlangan ravoq shaklli joy, sajdagoh. yarim aylana, koʻp qirrali, toʻgʻri toʻrtburchak shaklda ishlanib, tepasi ravoq yoki yarim aylana shaklida bezaladi, atrofi hoshiyalangan boʻladi. Ayrim M.lar yogʻoch, ganch, naqshinkor marmar va koshinlar bilan qoplangan, badiiy bezakli ustunlar va ravokdi hoshiyalar bilan bezatilgan. M. islom dinining dastlabki davrlaridan mavjud. Namoz vaqtida imom M.ga oʻtib, kiblaga yuzlanadi va uning orqasidan jamoa boʻlib namoz oʻqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxitektura
Mehrobi

Mehrobi — mehrob shaklidagi naqsh turi; amaliy bezak sanʼati (kashtadoʻzlik, kandakorlik, kulollik, yogʻoch oʻymakorligi va boshqalar) va meʼmorlikda keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxitektura
Mehtar

Mehtar (fors. — ulugʻ, janob) — saroy mansablaridan biri. Somoniylar davlatida boobroʻ shaxslar, davlat arkonlari. Baʼzi da M. "qishloq oqsoqoli" yoki "otboqar, sayis" — maʼnolarida ham qoʻllangan. Buxoro xonligida M. hukmdorga yaqin 4 davlat mansabdorlaridan ikkinchisi boʻlib, baʼzan u oliy farmonga muvofiq, saroyga otdan tushmagan holda kirishga haqli hisoblangan. M. zimmasiga zakotdan, shuningdek, tovar, aqcha, don, chorva singari tushumlarning qonunga binoan, zarur oʻrinlarda ishlatishni nazorat qilish vazi-fasi yuklatilgan; 2) Qoʻqon va Xiva xonliklarida davlat xazinachisi; 3) oʻtmishda xon saroyida xizmat qiluvchi surnaychi, karnaychi, nogʻorachi va doirachilardan iborat sozandalar guruhining yetakchisi va boshligʻi. M.lar eng mohir, tajribali, maxsus surnay yoʻllarini va nogʻora usullarini puxta egallagan ustoz surnaychi yoki nogʻorachilardan tayinlangan. Xalq orasida tarqalgan qoʻgʻirchoq oʻyinlari tomoshalariga joʻr boʻluvchi, shuningdek, toʻybazmlarda, milliy bayramlarda, sayillarda ishtirok etuvchi surnaykarnay-nogʻora dastasining boshligʻi ham M. deb yuritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehtar Qosim koʻprigi

Mehtar Qosim koʻprigi — 16-asrning 2-yarmiga oid gidrotexnika inshooti — gʻisht koʻprik; 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida vayron boʻlgan. Qoldiqlari Buxorodan 22 km shim.sharqda, Buxoro—Gʻijduvon—Samarqand yoʻli orqasida (Qavola va Chorbogʻ qishlokdari oraligʻida Qorakoʻldaryoning eski oʻzani tubida) saqlanib qolgan. Bunday qad. suv inshootlari da „Qantara“, „Sari pul“, „Puli sangin“, „Tosh koʻprik“, „Gʻisht koʻprik“, „Taxta pul“, „Pul sirot“ nomlari ostida tilga olinadi. Bu tarixiy inshoot Buxoro aholisi oʻrtasida Sari puli Mehtar Qosim nomi bilan mashhur boʻlgan. Nomlanishicha, dare ustida bino qilingan bu koʻprik Buxoro amirligi zakotchisi Mehtar Qosim mablagʻiga qurilgan. 18-asr muallifi Mirza Badiʼ devonning yozishicha, bu inshoot 11 ravoqli boʻlgan. 1962-yil akad. Ya. Gʻulomov boshliq Mohondaryo arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan uning 2 ravogʻi poydevorlarining qoldiqlari Qorakoʻl daryo oʻzani tubidan topib tekshirilgan. Ravoq poydevorlari oraligʻi 6 m, ravoq poydevori har birining eni 3 m, uz. esa 8 m ga teng boʻlib, suvga chidamli qurilish qorishmasi — qir bilan toʻrtburchak shaklida pishiq gʻishtlardan ishlangan. Qurilish qorishmasi ohak, pista koʻmir va ganch aralashmasidan tayyorlangan. 26—26*27—27— 5 sm hajmdagi pishiq gʻishtlarning mu-stahkamligi oʻrtacha 150 kg/sm² ni tashkil etadi. Saqdanib qolgan qismlarining oʻlchamlariga qarab hisoblaganda, koʻprikning uz. 120 m, eni 6 m boʻlgan. Bu inshootdan oʻz davrida aholi va transportlar qatnovi bilan bir qatorda Zarafshon daryosi oqimini oʻlchash va uni dehqonchilik tumanlariaro taqsimlashda ham foydalanilgan. Mirza Badiʼ devonning „Majmaʼ ul-arqom“ asarida koʻrsatilishicha, Zarafshon oqimining 11 ravoqqa teng suvi sugʻorish mavsumida Buxoro miroblari tomonidan M.Mehtar qosim koʻprigidan oʻtkazilib, Romitan, Jondor va Qorakoʻl tumanlariga taqsimlanib berilgan.

 Adabiyot 
 Mirza Badi’divan, Madjmaʼ al arkam („Predpisaniya fiska“) (Priyomi dokumentatsii v Buhare XVIII v.), Faksimile rukopisi Vvedeniye, perevod, primechaniye, prilojeniye A. B. Vildanovoy, M., 1981;Muhammadjonov A., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.

Abdulahad Muhammadjonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Binolar
Turkum:Arxeologiya
Turkum:Buxoro viloyati
Myobius yaprogʻi

Myobius yaprogʻi - eng sodda bir tomonli sirt; AVVA’ toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi qogʻoz Tasmanii g AV va A’ V" tomonlarini, A va V nuqtalar mos ravishda V" va A’ nuqtalar bilan ustma-ust tushadigan qilib yopishtirish natijasida hosil boʻladi. Agar Myobius yaprogʻi ni oʻrta chizigʻi boʻyicha kesilsa, u 2 boʻlakka ajralib ketmaydi, balki chegaraviy chiziqlari ikkita boʻlgan 2 tomonli sirt hosil boʻladi. Myobius yaprogʻini birinchi boʻlib bir-birlaridan mustaqil ravishda nemis matematiklari A. Myobius va I. Listinglar kashf qilishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Myoziya

Myoziya — Quyi Dunay va Bolqon togʻlari oraligʻidagi tarixiy viloyat. Da-stlab frakiy qabilalar (myozlar, getlar, besslar va boshqalar) joylashgan. Miloddan avvalgi 7—6-asrlarda M. hududini yunonlar oʻzlashtirganlar, miloddan avvalgi 1-asr oxiridan Rim hukmronligi ostida boʻlgan. 4-asrda gotlar, 6—7-asrlarda slavyan qabilalari joylashib olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Yevropa
Hermann Joseph Muller

Hermann Joseph Muller (1890.21.12, Nyu-York — 1967.5.4, Indianapolis, Indiana shtati) — amerikalik genetik. Radiatsion genetika asoschilaridan. 1933—37 yillarda SSSRda ishlagan. Texas (1925-32), 1945-yildan Indiana shtatidagi universitet professor Rentgen nuri taʼsirida sunʼiy mutatsiyalar paydo qilish mumkinligini tajribada isbotlagan (1927). Irsiyatning xromosoma nazariyasi kashfiyotchilaridan. Nobel mukofoti laureata (1946).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1890-yilda tugʻilganlar
Turkum:1967-yilda vafot etganlar
Turkum:21-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:5-aprelda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
William P. Murphy

William Parry Murphy (1892.6.2,—1987.9.10) — amerikalik vrach va patolog. Oregona universiteti va Bostondagi Garvard tibbiyot maktabini tugatgan; shu maktabda professor (1940—50). Ilmiy ishlari qandli diabet va qon kasalliklari, jumladan, anemiyaga bagʻishlangan. Pernitsioz anemiyani davolashda "jigarli parhez"ni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1934, J. Maynot va J. Uipl bilan hamkorlikda)."MYORFI (Murphy) Uilyam Parri" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:6-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1892-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Rudolf Mössbauer

thumb|210px|right|Rudolf Lyudwig Mössbauer (1961)
Rudolf Lyudwig Mössbauer (1929.31.1, Myunxen) — nemis fizigi. Myunxen oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1955) dan soʻng, Geydelbergdagi M. Plat nomli institutda, Myunxen oliy texnika bilim yurtida (1977-58, 1964-yildan), AQSHdagi Kaliforniya texnologiya institutida (1960— 64) ishlagan. Ilmiy ishlari gamma spektroskopiya, yadro fizikasi va qattiq jism fizikasiga oid. 1958-yilda qattiq jismning atom yadrolari tomonidan u-kvantning rezonans yutilishi hodisasini ochdi, bu Myossbauer effekti nomini olgan. Nobel mukofoti laureati (1961).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

 

Turkum:Nemis fiziklari
Mialgiya

Mialgiya (yunoncha: mys — muskul va algos — ogʻriq) — muskullardagi ogʻriq. U oʻtkir va kucheiz boʻlib, koʻpincha, boʻyin, koʻkrak qafasi, tana, bel, oyoq-qoʻl muskullarida kuzatiladi. Kasallik keskin harakat qilganda, sovuq kotganda, muskullar zoʻriqqanda, shikastlanishda va boshqa hollarda paydo boʻladi. Bemor harakatlanganda yoki ogʻir yuk koʻtarganda ogʻriq zoʻrayadi.

Davosi M.ga sabab boʻlgan omilni aniqlash va bartaraf etishdan iborat. Asosan, quruq issiq qilinadi. MIASS — Rossiya Federatsiyasi Chelyabinsk viloyatidagi shahar. Miass daryosi sohilida. Aholisi 166,9 mingkishi (1998). M. 1773-yilda mis zavodi qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan (19-asr boshida yopilgan), shuningdek, oltin qazib olish markazi sifatida ham mashhur. Ikkinchi jahon urushi yillarida (1941—45) Moskvadan evakuatsiya qilingan uskunalardan birinchi Ural avtomobilsozligi — yuk avtomobillari zavodi qurilgan. Shuningdek, "Miasselektroapparat", yogʻochsozlik va boshqa zavodlar bor. Shahar atrofidan oltin, talk, marmar qazib chiqariladi. Chelyabinsk politexnika institutining kechki fakulteti, geologiyaqidiruv va avtomexanika texnikumlari, pedagogika va musiqa bilim yurtlari, oʻlkashunoslik va mineralogiya muzeylari hamda M. yaqinida Ilmen mineralogiya qoʻriqxonasi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Migmatit

thumb|220px|Migmatit
Pigmatit (migma — qorishma) — granit tomirchalari bor metamorfik togʻ jinsi. Granit tarkibli magmaning suyuq qatlamlari metamorfik jins (slanets)lar qatlamlari orasiga kirib qolishidan hosil boʻladi. M.ni oʻrganish magmatik jinslarning tarkibi va ular bilan bogʻliq konlarni qidirib topishda muhim ahamiyatga ega. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Migratsiya

Migratsiya ( – koʻchaman, joyimni oʻzgartiraman):

 aholining bir joydan ikkinchi joyga koʻchishi (qarang Aholi migratsiyasi);
 hayvonlarning yashash muhiti sharoiti yoki rivojlanish sikli oʻzgarishi bilan bir geografik hududdan ikkinchisiga koʻchishi (qarang Hayvonlar migratsiyasi);
 kimyoviy elementlarning yer qobigʻida yoki yer yuzasida oʻz joyini oʻzgartirishi (qarang Elementlar migratsiyasi);
 energiyaning bir zarrachadan boshqasiga oʻtishi (qarang Energiya migratsiyasi);
 kapitalning qoʻshimcha qiymat olish va siyosiy maqsadlarda bir mamlakatdan boshqasiga muntazam chiqib turishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Migren

Migren , miya ogʻrigʻi yoki gemikraniya – oʻqtin-oʻqtin tutadigan bosh ogʻrigʻi. Aksari ayollarda uchraydi. Kasallikka, asosan, qon tomir tonusini boshqarib turadigan nerv ishining buzilishi, koʻpincha, oilada va naslda qon tomir kasalligiga beriluvchanlik sabab boʻladi. Migren aksari balogʻatga yetish davrida kuzatiladi. Kasallik xuruji, odatda, asabiylashish natijasida yoki oʻta charchash oqibatida roʻy beradi. Xurujning tutish muddati, uning ogʻirengilligi yosh ulgʻayishi bilan oʻzgaradi. Bu – turmush tarziga, mehnat va dam olish rejimiga rioya etmaslik, muntazam ovqatlanmaslik, chekish, shovqin, ravshan yorugʻlikka, xotinqizlarda esa hayz sikliga bogʻliq. Xuruj oldidan bemor, koʻpincha, tashnalik, ochiqish sezadi, kayfiyati oʻzgaradi, mudroq bosadi va hokazo. Ogʻriq tutganda koʻz oldi jivirlab, har xil narsalar koʻrinadi.

Migrenda, odatda, har doim boshning oʻng yoki chap yarmi (koʻpincha, chakka qismi) ogʻriydi, bosh aylanadi, yoruqqa qaray olmaydi, bemorning koʻngli aynib, qayt qiladi, shundan keyin ogʻriq bir oz bosiladi.

Migren xuruji 2–3 soatdan bir necha sutkagacha choʻzilishi mumkin. Xurujlar oʻrtasidagi davrda bemor butunlay sogʻlom boʻladi. Migrenning miyacha (asinergiya va boshqalar) va koʻzga aloqador (diplopiya, ptoz) xillari bor.

 Davosi 
Qon tomirlarni kengaytiruvchi, ogʻriq qoldiruvchi preparatlar, shuningdek, fizioterapiya va yena sanchib davolash buyuriladi. Bemor vrach nazorati ostida davolanishi lozim.

 Yana qarang 
 Ishias
 Nevralgiya
 Radikulit
 Polinevrit
 Miningit
 Leptomeningit
 Insult

 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi