Mullo Isʼhoq

Mullo Isʼhoq (Mullo Sodiq) Mulla Sodiq (1836 – 1892-yil 22-may) – Xivalik oʻzbek, mashhur venger sharqshunosi Arminius Vamberining hamkoriVámbéry Ármin.

 Faoliyati 
thumb|Mullo Isʼhoqning Vengiyadagi qabr toshiMulla Isʼhoq 1836-yilda Xiva xonligida tugʻilgan. U Qoʻngʻirot qabilasidan boʻlgan oʻzbek edi. Adabiyotda uni koʻpincha „tatar“ (I. Goldsiyer) yoki „turk“ deb atashadi va Vamberining oʻzi uni „Isʼhoq Chagʻatoy“ deb atagan. Mulla Ishoqning ona tili oʻzbek edi.

Mullo Isʼhoq madrasada tahsil olgan va 1863-yil iyulda Vamberiga sherik boʻlib, Samarqandga yoʻl olgan ziyoratchilar guruhiga qoʻshilgan. Istanbulda boʻlganida, u Vamberiy ortidan Budapeshtga borishga qaror qildi va u y yerda venger tilini oʻrgandi va 1864-yildan boshlab Akademiya kutubxonasida kutubxonachining yordamchisi sifatida ish boshladi. Vamberi Mullo Isʼhoqning yangi sharoitga qanchalik tez moslashib ketganligini va venger tilini oʻrganganini payqadi. 1872—1878-yillarda Mullo Sodiq Vengriyada va, ehtimol, mamlakat tashqarisida ham yurgan va 1879 va 1892-yillarda uning ismi yana akademiya amaldorlari orasida paydo boʻlgan. Uning venger tilini bilishini Hunnik va Vengriya xalqlarining kelib chiqishi haqidagi afsonani sheʼriy qayta tiklashi, Janos Aranyning moʻjizaviy kiyik haqidagi afsonasini oʻzbek tiliga tarjimasi koʻrsatmoqda. U Vamberini oʻzbek tilining „jonli lugʻati“ sifatida ham qoʻllab-quvvatladi. Uning oilasi bor edi va oʻz dinini – Islomni saqlab qoldihttp://vambery.mtak.hu/en/04.htm.

 Vengriyadagi hayot 
Vamberi bilan birga Budapeshtga borib, u yerda bir yil ichida venger tilini oʻrgangan, islom dinini saqlab qolgan, lekin Yevropacha uslubda kiyingan. Vengriyada Mulla Isʼhoq VamberiA. Vamberi. Ocherki Sredney Azii M., 1868, s.150 bilan uy xizmatkori boʻlib yashagan. U 1864 yilda u kutubxonachi yordamchisi boʻlib ishlay boshladi. 1872-yildan 1878-yilgacha u Vengriya boʻylab sayohat qildi va hatto undan tashqari boshqa davlatlarda ham boʻldi.

1879—1892-yillarda Isʼhoqnomi yana Vengriya Fanlar akademiyasi rasmiylari orasida paydo boʻldi. Uning venger tilini yaxshi bilishiga misol sifatida, hunlar va vengerlarning kelib chiqishi haqidagi afsonani sheʼriy rekonstruksiya qilgan Yanosh Aranining "Mo''jizaviy bug'u afsonasi" asarini o'zbek tiliga tarjima qilish mumkin. Mulla Isʼhoq Vamberiga „tirik lugʻat“ sifatida xizmat qilgan. Yana bir mashhur venger sharqshunos olimi Ignaz Goldzier ham oʻz tadqiqotlarida uning afzalliklarini qayd etgan. Vengriyada Mulla Isʼhoq oila qurib, farzandli boʻlgan.

 Vafoti 
Umrining oxirlarida u amfizemdan aziyat chekdi va xuddi shu nomdagi koʻl yaqinidagi Valensiya shahriga koʻchib oʻtdi va u yerda 1892-yil 22-mayda vafot etdi. Mulla Isʼhoq hech qachon islom dinini tark etmagan va Vamberining saʼy-harakatlari bilan unga musulmon janoza namozi oʻqilgan va u Valensiyadagi Kalvinistlar qabristoniga dafn etilgan.
thumb|Vengriya Fanlar akademiyasining binosi, Budapesht

 

 
 Alder, L., Dalby, R. The Dervish of Windsor Castle: The Life of Arminius Vambery. – Bachman and Turner, 1979. – P. 267. – 512 p.
 Goldziher, I. Tagebuch. – Brill, 1978. – S. 26. – 341 s. – ISBN 9789004054493.
 Vámbéry, Á. Vámbéry Ármin vázlatai Közép-Ázsiából. Ujabb adalékok az oxusmelléki országok népismereti, társadalmi és politikai viszonyaihoz. – Pest: Ráth Mór, 1868.

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar