Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Chinni-fayans sanoati

Chinni-fayans sanoati – chinni, fayans va boshqa nafis keramika maxsulotlari ishlab chiqaradigan sanoat tarmogʻi. Uyroʻzgʻorda ishlatiladigan chinni buyumlar va badiiy chinni mahsulotlar, fayans, yarim chinni va mayolika mahsulotlari ishlab chiqarishni qamraydi. Chinni-fayans sanoatis. mahsulotlari roʻzgʻorda, ayrim sanoat tarmoklarida keng qoʻllanadi. Chinni idishlar tayyorlash qad. Xitoyda 4—6-asrlarda paydo boʻldi. Yevropada birinchi chinni zdi 1710-yilda Meysen (Germaniya)da, Rossiyada 1744-yilda qurilgan. Oʻzbekistonda Chinni-fayans sanoatis, asosan, 20-asrning 50-yillaridan rivojlana boshladi. Unga qadar Oʻrta Osiyoga chinni buyumlar qadimdan Xitoy va Erondan, 19-asrning 2yarmidan boshlab Rossiyadan keltirilgan. Roʻzgʻorda, asosan, mahalliy kulollar tayyorlagan sogyul idishlar (piyola, kosa, lagan, xum, xurmacha, chiroqdon va boshqalar)dan foydalanilgan (qarang Kulolchilik).

1952-yilda Toshkent chinni zdida milliy bezakli chinni buyumlar ishlab chiqarila boshladi. 1970-yilda yillik ishlab chiqarish kuvvati 22 mln. dona mahsulot boʻlgan Samarqand chinni zdi, 1978-yilda yillik ishlab chiqarish kuvvati 29 mln. dona mahsulot boʻlgan Quvasoy chinni zdi ishga tushirildi. 1967-yilda Angren keramika kti ishga tushirilishi bilan respublikada turli xil fayans va chinni plitkalar va sanitariyaqurilish mahsulotlari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyiddi.

20-asrning 70-yillari oʻrtalarida Oʻzbekiston Chinni-fayans sanoatis.da 40,5 mln. dona chinni mahsulotlar (shu jumladan, 0,44 mln. dona sanitariyaqurilish buyumlari) ishlab chiqarildi. Respublika Chinni-fayans sanoatis. korxonalarida aholi ehtiyojlari uchun milliy uslubdagi chinni buyumlar (piyola, choynak, kosa, tarelka, lagan, koʻza, sovgʻabop toʻplamlar), qurilishda ishlatiladigan fayans plitkalar chiqariladi. Tarmoqda „Oʻzbekengilsanoat“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradigan korxonalar: Abdurauf Ibrohimov nomidagi „Toshkent chinni zavodi“ aksiyadorlik jamiyati, Samarqand „Nafis“ aksiyadorlik jamiyati, „Quvasoy chinnisi“ aksiyadorlik jamiyati. 2003-yilda tarmoq korxonalarida 44 mln. dona chinni mahsulotlari ishlab chiqarildi. Chinni buyumlar chet ellarga eksport qilinadi. „Oq oltin“, „Tong“, „Uzum“, „Tovus“, toʻplamlari xalqaro koʻrgazmalarda oltin medallar bilan taqdirlangan.

Xorijiy mamlakatlardan Xitoy, GFR, AQSH, Fransiya, Yaponiya, Chexiya va boshqalarda Chinni-fayans sanoatis. taraqqiy etgan. Germaniyada „Rozental“, „Xuchenroyter“, Fransiyada „Bernardo“, „Dyupe“, Buyuk Britaniyada „Uejvud“, Yaponiyada „Noritake“ tarmoqdagi eng yirik va tarixiy anʼanalariga ega boʻlgan firmalar hisoblanadi.

 
 Amindjanova M., Sayko E., Keramika, steklo i farfor v Sredney Azii, T., 1968;
 Texnologiya farforovogo i fayansovogo proizvodstva, M., 1975.
Oʻrol Chinniqulov

Oʻrol Chinniqulov (1937.25.8, Payariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1962). 1962-yildan Payariq tumanidagi 14internat maktabida bosh tarbiyachi, 1970—95 yillarda 20maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Chinoz (qabila)

Chinoz (moʻgʻulcha — boʻri) — oʻzbeklar tarkibiga kirgan kabilalardan biri. Rashiduddin Fazlulloh (14-asr)ning "Jomeuttavorix" tarixiy asarida yozilishicha, "CH." atamasi moʻgʻullarning tayjuit qabilasi tarkibidagi urugʻlardan birini anglatadi. Keyinchalik Ch.lar tayjuitlardan ajralib, mustaqil kabila boʻlganlar. 13—14-asrlarda Ch. kabilasi ham boshqa bir qancha moʻgʻul qabilalari kabi Dashti Qipchoqning sharqiy qismiga kelib oʻrnashganlar. 16—17-asrlarda ularning bir qismi Qarshi choʻli (Qarshi shahri yaqini)ga va Toshkent vohasiga koʻchib kelib, oʻtroqlashib ketgan. Dashti Qipchoqsa qolgan qismi esa qoraqalpoklar tarkibiga kirgan.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Chinor

Chinor — chinordoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi oʻsimliklar turkumi; 10 turi maʼlum. Shim. Amerika (Kanadadan Meksikagacha), Janubiy Sharqiy Yevropa va Oʻrta dengizboʻyi mamlakatlaridan Hindixitoygacha boʻlgan hududda tarqalgan. Kavkaz, Qrim, Oʻrta Osiyoda sharq chinori , Janubiy Ukraina, Qora dengiz sohillari, shuningdek, Oʻrta Osiyoda Shimoliy Amerikadan keltirilgan gʻarb chinori oʻstiriladi. Sharq chinori yovvoyi holda oʻsadi. Shoxshabbasi qalin, boʻyi baland (50 m gacha), tanasi baquvvat (aylanasi 18 m gacha), silindrsimon, poʻstlogʻi sargʻishoq. Oʻzbekistonda manzarali chinorning har ikki turi oʻsadi. Novdalari va barglari yoshligida tukli, keyinchalik tuklari toʻkilib ketadi. Barglari yirik, asosan, 3 (baʼzan 7) boʻlmali. Mevasi dumaloq, dagʻal tukli yongʻoqcha, diametri 1,5 sm, meva bandida 2—5 tadan oʻrnashgan, uzoq vaqt toʻkilmaydi. Aprelda gullab, mevasi may—sentyabr da yetiladi. Chinor, ayniqsa, yoshligida tez oʻsadi. Qulay sharoitda 2000-yil va undan ham koʻproq yashaydi. Egey dengizidagi Krit o.da tanasi aylanasi 18 m boʻlgan 2300-yillik chinorlar bor. Surxondaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida 600—800 yoshli chinorlar uchraydi.

Chinor urugʻini ekib, qalamchasidan va ildiz bachkilaridan koʻpaytiriladi. Chinorning yogʻochi yengil, pishiq, mebel sanoatida qadrlanadi. Uning yogʻochidan oʻzbek meʼmorligida qadimdan foydalanib kelingan.
thumb|Toʻkilgan chinor barglari.

thumb|Chinor daraxtining pastdan olingan fotosi.

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Chingʻil

Chingʻil, jangal — dukkakdoshlarga mansub buta turi. Boʻyi 2 m ga boradi, tikanli. Barglari juft patsimon, guli pushti. Tabiiy holda toʻqaylarda, ariq va jar yoqalarida oʻsadi. Aprel—avgustda gullab, iyun—sentabrda mevasi pishadi. Choʻl va adirlarda har qanday tuproqlarda, hatto shoʻr tuproqlarda ham oʻsadi. Urugʻidan va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Qumlarni mustahkamlash, shoʻr yerlarni koʻkalamzorlashtirishda Gullagan chingʻil qoʻllanadi. va urugʻi.

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Oʻrta Osiyo o‘simliklari
Chipor ilonlar

Chipor ilonlar — suv ilonlar oilasiga mansub ilonlar 2 urugi; asl Chipor ilonlar (Coluber) va oʻrmalovchi Chipor ilonlar (YE1arpe)ning umumiy nomi. Uzunligi 2,4 m gacha. Gavdasining orka qismi sidirgʻa rangli, baʼzan qora yoʻlyoʻl dogʻlari boʻladi; qorin tomoni oqish. 30 ga yaqin turi Janubiy Yevropa, Osiyoning moʻtadil va tropik mintaqalari, Shimoliy va Sharqiy Afrika hamda Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda Chipor ilonlarning 6 turi uchraydi. Ayniqsa, turli rangli Chipor ilonlar va guldor Chipor ilonlar keng tarqalgan; choʻl mintaqalarda koʻndalang yoʻlli Chipor ilonlar, xoldor Chipor ilonlar koʻp uchraydi. Chipor ilonlar mayda kemiruvchilar, kaltakesaklar, qushlarning bolalari va mayda qushlar bilan oziqlanadi. Juda harakatchan. Oʻljasini boʻgʻib yoki yerga bosib oʻddiradi. Urgʻochisi 3 tadan 40 tagacha tuxum qoʻyadi. Chaqadi, lekin zaharsiz boʻlganidan xavfli emas. Ayrim Tabiatni muhofaza kilish xalqaro ittifoki Qizil kitobiga kiritilgan.
Chiporqanotlilar

Chiporqanotlilar (Zygaenidae yoki Anthroceridae) — kapalaklar oilasi. 1200 ga yaqin turi maʼlum. Qanotlari yoyilganda 5 sm cha. Oldingisi, odatda, yaltiroq, koʻk, yashil yoki qora. Qizil, sariq, oq dogʻlari bor. Baʼzi Ch. rangi sidirgʻa bir xilda. Lichinkasi oʻsimlik (asosan, dukkakdoshlar) bargi bilan oziqlanadi. Pilla ichida gʻumbakka aylanib, qishlaydi. Yer yuzida, ayniqsa, tropiklarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi uchraydi. Ayrim madaniy oʻsimliklar zararkunandasi. Tok chiporqanotlisi tok bargi va kurtagini zararlaydi.
Chirikrabot

Chirikrabot — sak kabilalaridan boʻlgan opasiaklar shahrining xarobasi (mil. av. 1ming yillik oʻrtalari). Jangadaryo boʻyi (Qizilqum)da joylashgan. Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi (1948—49), Yu.A.Rapoport rahbarligidagi arxeologiya otryadi (1957—58) tekshirgan. Ch. qalʼasi tuxumsimon tepalik (bal. 15 m) ustiga qurilgan, maydoni 850×600 m. Atrofi kvadrat shaklidagi gʻishtdan (30×30×9 sm dan 50×50×S sm) koʻtarilgan. Ichki va tashqi devor bilan uralgan. Devor tashkarisidan kalʼani aylantirib xandaq (kengligi 40 m, chuq. 4,5 m) qazilgan. Ch.ning eng kad. yodgorliklari mozorqoʻrgʻonlardir, ulardan 6 tasi maʼlum. Mozorqoʻrgʻonda 10 ga yakin kabr ochilgan. Qabrlarga jasadlar chalqancha, boshlari shim.gʻarbga qaratib yotkizilgan. Mozorqoʻrgondan miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalariga oid bir necha sopol boʻlaklari, yassi dastali temir kilich, 3 qirrali jez oʻq uchlari va mayda oltin buyumlar topilgan. Shaharning jan.sharkiy tomonida joylashgan qad. yodgorliklardan yana biri xom gʻishtdan qurilgan, doyra shaklidagi maqbara (diametri 38,5 m, balandligi 8,4 m) xarobasi boʻlib, kvadrat shaklidagi 4 xona (har biri 5,9X5,9 m)dan iborat. Maqbaradan temir xanjarlar, pichoklar, oltin va kumushdan yasalgan qoʻngʻiroqchalar, turli taqinchoqlar chiqqan. Sopol buyumlarning aksariyati miloddan avvalgi 3—1-asr ga oid."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Vasiliy Chirkin

Vasiliy Aleksandrovich Chirkin (1884.12.8, Yekaterinburg 1940.10.6, Toshkent) — rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1936). Moskva filarmoniyasining drama sinfini tugatgan (1910). 1910—12 yillar Moskva Kichik teatrida, 1917—23 yillar Moskva Harbiy teatrida, 1924—34 yillar IvanovoVoznesensk, Kursk, Bryansk, Boku, Sverdlovsk, Qozon teatrlarida ishlagan. 1934-yil Toshkentga kelib, Rus teatri (hozirgi Oʻzbekiston rus akademik drama teatri) tashkilotchilaridan va birinchi badiiy rahbari boʻlgan. "Intervensiya" (L. Slavin), "Aristokratlar" (Nikolay Pogodin), "Tubanlikda" (Maksim Gorkiy), "Telba kun, yoki Figaroning uylanishi" (Per Bomarshe), "Otello" (Uilyam Shekspir), "Momaqaldiroq" (Aleksandr Ostrovskiy), "Vanyushin bolalari" (S. Naydyonov), "Pyotr I" (Aleksey Tolstoy), "Boy ila xizmatchi" (Hamza), "Hamlet" (Uilyam Shekspir, Mannon Uygʻur bilan hamkorlikda) kabi spektakllarga rejissyorlik qilgan. Yuqori ideallarga ishontirishga harakat qilish, hayot haqiqatining yorqin teatr shakllari bilan uygʻunlashib ketishi, spektakllarga Vaxtangov uslubini singdirishga urinish Ch. rejissurasiga xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Chirchiq (daryo)

thumb|250px|Gʻazalkent gidrouzeli (janubiy qismi)
Chirchiq (qad. nomi Parak, "Boburnoma"da Chir, keyingi kichraytirilgan nomi Ch.) — Toshkent viloyatidagi daryo. Sirdaryoning yirik oʻng irmogʻi. Daryo havzasi janubiy va sharqda Qurama tizmasi va Chatqol togʻ tizmalari, shimolida Talas Olatovi va uning gʻarbiy tarmoklari bilan chegaralangan. Gʻarbiy Tyanshan togʻlaridagi qor va muzliklardan Chatqol, Koʻksuv va Piskom daryolari boshlanadi. 1971-yil gacha Ch. Chorvoq soyligida Chatqol va Piskom daryolari qoʻshilishidan hosil boʻlar edi. Endilikda daryo Chorvoq suv omboridan boshlanadi va Chinoz qishlogʻi yonida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 154 km, havzasining maydoni 14240 km². Ch. tez oqadigan tipik togʻ daryosi, togʻli qismida chuqur, tor va nishab oʻzanda tez oqadi. Ugom daryosi qoʻshilgandan soʻng Ch. vodiysi kengayadi. Ch. ga bir necha irmoqlar kelib quyiladi. Eng yiriklari Ugom daryosi va Oqsoqotasoy. Qolgan mayda irmoqlari (Qizilsuv, Shoʻrobsoy, Ozodboshsoy, Oqtoshsoy, Tovoqsoy, Qorangkoʻlsoy, Oltinbeksoy va boshqalar)ning baʼzilari yoz va kuz oylarida qurib qoladi. Vodiyning tekislik qismida daryoga birorta ham irmoq qoʻshilmaydi. Ch. qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Suv sarfi Xoʻjakent qishlogʻi yaqinida 221 m³/sek., Chinoz qishlogʻi yonida 62 m³/sek. Eng koʻp suv sarfi 2160 m³/sek. (1959-yil 8-aprel) va 1452 m³/sek. ga (1914-yil 14-may) yetgan. Bunday katta suv sarfi Ch. daryosi uchun xos emas. Eng kam suv sarfi 22m³/sek. boʻlgan (1956-yil fevral). Ch. Sirdaryoga yiliga 164 m³/sek. suv quyadi. Suv oqimining 52,4% mart—iyun oylarida, 32,1% iyul—sentabr va qolgan 15,5% oktabr— fevral oylarida oqadi. Yanvar—fevral oylarida suvi kamayib, 52 m³/sek. dan oshmaydi. Ch.da loyqa oqiziqlar kam. Togʻlardan chiqib tekislik boʻylab oqqanda suvi koʻplab irrigatsion tarmoqlar orqali sugʻorishga olinadi. Zaxariq, Boʻzsuv, Qorasuv, Shimoliy Toshkent kabi kanallar Ch. daryosidan suv oladi. Daryodan gidroenergetikada ham keng foydalaniladi. Qodiriya, Tovoqsoy, Oqqovoq, Oqtepa, Salor va uchta Quyi Boʻzsuv, Chorvoq (quvvati 600 ming kVtsoat, Gʻazalkent) GESlar kaskadi shular jumlasidandir. Ch. suvi, asosan, Toshkent viloyati hududidagi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi (Ch. — Boʻzsuv sistemasi Oʻzbekiston hududida 100 ming gektardan ziyod yerni sugʻoradi), shuningdek, Toshkent, Chirchiq, Yangiyoʻl, Gʻazalkent shaharlarini va koʻp qishloqlarni suv bilan taʼminlaydi. Ch. oʻrta oqimida uning oʻng sohilidagi terrasalarda Toshkent shahri joylashgan."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar

Turkum:Sirdaryoning irmoqlari
Turkum:Chirchiq (daryo)
Turkum:Boʻstonliq tumani daryolari
Turkum:Qibray tumani daryolari
Turkum:Yuqori Chirchiq tumani daryolari
Turkum:Toshkent daryolari
Turkum:Oʻrta Chirchiq tumani daryolari
Turkum:Yangiyoʻl tumani daryolari
Turkum:Chinoz tumani daryolari
Turkum:Quyi Chirchiq tumani daryolari
Chirchiq Elektrkimyosanoat aksiyadorlik jamiyati

Chirchiq elektrkimyosanoat aksiyadorlik jamiyati — Oʻzbekistondagi yirik kimyo sanoati korxonasi. Ammiak selitrasi, karbamid, ammiak, suyuq ammiak, ammoniy sulfat va boshqa oʻgʻitlar; kaprolaktam, nitrat kislota, ammiak va metall sintezi katalizatorlari, quruq muz va boshqa kimyoviy mahsulotlar ishlab chikaradi. "Oʻzkimyosanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Korxona Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligini, shu jumladan, paxtachilikni rivojlantirish bosh rejasiga muvofiq, Chirchiq daryosi boʻyida 1934-yildan "Chirchiqazot" nomi bilan kurila boshlagan. 1941-yil noyabrida dastlabki mahsulot — ammiak selitrasi ishlab chikarilgan. 1944-yilda kumirni gazga aylantirish negizida ammiak ishlab chiqaruvchi 2navbati, 1949-yilda katalizator fabrikasi, 1964-yilda karbamid sexi ishga tushirildi. 1961-yildan tabiiy gazdan ammiak ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 1975-yildan Chirchiq "Elektrkimyosanoat" ishlab chiqarish birlashmasi deb nomlandi.

1994-yildan ustav kapitali 29 mlrd. 996 mln. sum (66,5 mln. AQSH dollari) boʻlgan ochiq aksiyadorlik jamiyati (davlat ulushi 51%, xorijiy investorlar ulushi 49%) va hozirgi nomda.

2000-yilda bir sutkada ishlab chiqarish unumdorligi 1000 t gacha yetadigan yangi ammiak agregatini qurish boshlangan va 2003-yildan toʻliq quvvat bilan ishlamoqda. Mahsulotlari ichki bozorda sotiladi va chet ellarga eksport qilinadi (Xitoy, Turkiya, Eron)."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Chirchiq
Chiston

Chiston (fors. — topishmoq) — Sharq sheʼriyatidagi lirik janrlardan biri. Dastlab xalq ogʻzaki ijodida sheʼriy savol-javob, topishmoq shaklida paydo boʻlgan. Chistonda narsa yoki hodisaning xarakterli belgilari majoziy tavsiflanib, nima ekanligini topish oʻquvchi, tinglovchiga havola etiladi. Shu sababdan Chiston topishmoq sheʼr deb ham ataladi. Chistonda narsalarning nomlari ochiq aytilmaydi, balki ularga xos shakl, sifat va xususiyatlar qayd etiladi. Oʻquvchi yoki tinglovchi Chiston mazmunidan kelib chiqib, unda yashiringan, nomi pinhon tutilgan narsani oʻz zehni, idroki kuchi bilan topib oladi. Oʻtmishda shoirlar Chiston yaratishda, asosan, 2 cornhub — abjad va oddiy topishmoqdan foydalanishgan. Chistonlar fard, bayt, qitʼa, ruboiy va qisman gʻazal shaklida yoziladi, 2 baytdan 10 baytgacha, hatto undan ham ortiq boʻlishi mumkin; maʼrifiy, ijtimoiy-siyosiy mazmunga ega boʻladi.

Oʻzbek adabiyotida Chistonning dastlabki namunalarini Alisher Navoiy yaratgan (mac, "Qalam", "Tanga", "Miqroz", "Yumurtqa" va boshqa Chistonlar). Shavqiy Kattaqoʻryuniynant "Samandar qush", Uvaysiyning "Anor" Chistonlari mashhur.

 Adabiyot 
 Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976.

 

Turkum:Sheʼriyat
Chit

Chit (sanskritcha chitras — olabula) — yengil ipgazlama. Qadimdan Sharq mamlakatlarida, shu jumladan, Oʻzbekiston hududida yogʻoch dastgohda paxta ipidan toʻqilgan. Hozir toʻquv stanoklarida toʻqiladigan dagal xom surp (mitkal) ni pardozlab (mayinlashtirib, ohorlab, gul bosib) olinadi. Sidirgʻa va gul bosilgan xillari boʻladi. Chitdan ayollar, bolalar va erkaklar koʻylaklari, koʻrpakoʻrpachalar, darpardalar va boshqa mahsulotlar tikiladi.

 

Turkum:Matolar
Chita

Chita — Rossiya Federatsiyasi Chita viloyatidagi shahar (1851-yildan), viloyat markazi. Chita daryosining Ingoda daryosiga quyiladigan joyda. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor. Aholisi 333,1 ming kishi (2024). Chita Sharqiy Sibirning muhim sanoat va madaniyat markazi. Mashinasozlik va metallsozlik (mashinasozlik, avtomobil yigʻuv, stanoksozlik va boshqa zdlar), mebel, yogʻochsozlik, yengil (kamvol—movut va koʻn poyabzal kombinatlari, xrom teri zavodi, poʻstin— moʻyna fabrikasi), oziq-ovqat (un, goʻsht va sut ktlari), qurilish materiallari sanoati bor. Qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi. Issiqlik elektr markazi mavjud. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi va badiiy muzeylar ishlab turibdi. Chita Ingodinskoye zimovye posyolkasi sifatida 1653-yildan maʼlum. 1690-yildan sloboda — soliq va boshqa majburiyatlardan ozod qilinganlar kishloga (1706-yildan u Chita slobodasi deb atala boshlagan). 1851-yildan shahar va Zabaykalye viloyati markazi. 1920— 22 yillarda Uzoq Sharq respublikasi poytaxti. 1922-yildan Zabaykalye gubernyasi markazi, 1926—37 yillarda Zabaykalye oʻlkasidagi okrug markazi."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Chita viloyati

Chita viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 26-sentabrda tashkil kilingan. Baykalortida joylashgan. Chita viloyati Aga Buryapglari muxgpor okrugini oʻz ichiga oladi. Maydoni 431,5 ming km². Aholisi 1156,2 ming kishi (2002), asosan, rus, buryatlar, shuningdek, ukrain, tatar va boshqa millat vakillari xam yashaydi. Shahar aholisi 64%. 31 maʼmuriy tuman, 10 shahar, 45 shaharcha bor. Maʼmuriy markazi – Chita shahri Boshqa yirik shaharlari: Krasnokamensk, Borzya.

Relyefida oʻrtacha balandlikdagi togʻlar (balandligi 3072 m) va ularni boʻlib turgan soylik koʻp. Shimolida togʻlar 3072 m. gacha koʻtarilgan (Kodar tizmasi). Janubida keng Ononboʻyi tekisligi bor. Foydali qazilmalari: qalay, oltin, polimetallar, mis, molibden, volfram, temir rudalari, toshkoʻmir va qoʻngʻir kumir, magnezit va boshqa konlar mavjud. Iqlimi keskin kontinental. Qishi quyoshli, quruq va sovuq. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –26°, –33°. Yozi iliq, qisqa. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–21°. Yiliga 240–400 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 120–160 kun. Muzloq yer koʻp. Asosiy daryolari: Shilka va Argun (Amur irmoqlari), Xilok va Chikoy (Selenga irmoqlari), Olyokma va Vitim (Lena irmoqdari). Yirik koʻllari: Katta Leprindo, Leprindokan, Nichatka, Chita koʻllari guruhi, Kenon, ZunTorey, BarunTorey. Mineral suvlar bor. Chita viloyati oʻrta tayga va dasht zonasida joylashgan. Tuproklari, asosan, togʻtayga, podzol; dashtlarda qoratuproq va kashtan tuproq; togʻlararo soyliklarda oʻtloq muzloq va oʻtloqqoratuproq. Hududining 50%dan ziyodini togʻtayga oʻrmonlari (dauriya tilogʻochi, qaragʻay, kedr, qayin) egallaydi. Janubida va soyliklarda turli xil oʻtli dashtlar bor. Oʻrmonlarda sobol, kolonok, tiyin, qoʻngʻir ayiq, silovsin, shimoliy bugʻusi, izyubr va boshqa, oʻrmonli dasht va dasht rayonlarda boʻrsiq, boʻri, olasichqon, quyon, yumronqoziq va boshqa yashaydi. Qushlardan karkur, kaklik, turna va boshqa mavjud. Daryolarda baliqning noyob (omul, osetr, taymen, sig va boshqalar) bor. Viloyat hududida Dauriya va Soxonda qoʻriqxonalari joylashgan.

Sanoatining asosiy tarmoqlari: konchilik (oltin, molibden, kalay, qoʻrgʻoshinrux, polimetall, kumir qazib olish), qora metallurgiya, mashinasozlik (yogʻochsozlik stanoklari, kemasozlik zavodlari). Oʻrmon va yogʻochsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr styasi ishlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: Chita, PetrovskZabaykalskiy, Krasnokamensk, Baley, Borzya.

Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoqlari – chorvachilik (mayin junli va yarim mayin junli qoʻychilik, qoramolchilik), shimolida bugʻuchilik va moʻynachilik. Donli ekinlar (bugʻdoy, suli, arpa), kartoshka, sabzavot va boshqa ekiladi. Transport yoʻlininglar (Transsibir temir yoʻl magistrali), avtomobil transporta rivojlangan. Chitala xalqaro aeroport bor. Shilka daryosida kema qatnaydi. Bir nechta oʻrta maxsus bilim yurti, 3 oliy oʻquv yurti, ilmiy tadqiqot institutlari, 4 muzey, 2 teatr faoliyat koʻrsatadi. 30 dan ziyod kurort va dam olish muassasalari ishlab turibdi."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Chitgarlik

Chitgarlik — boʻz matoga oʻyma yogʻoch qolip yordamida gul bosish kasbi. Chitgarlar ilgari barcha jarayon (toʻqish, boʻyash va gul bosish)ni ustaxonalarda bajarishgan. 19-asrning 1yarmigacha Ch. sanʼati, asosan, Fargʻona vodiysi (Qoʻqon, Xoʻjand, Namangan, Margʻilon, Chust va boshqa shaharlarda), Buxoro (Vardanzi, Romitan, Gʻijduvon va boshqalar), Samarqand (Urgut, Kattaqoʻrgon), Toshkentda rivojlangan. Ayniqsa, Xorazm chitgarlari (Xonqa, Xiva, Urganch, Hazorasp) juda nozik did bilan gul bosishgan.

Mato dastlab qozonda qaynatilib olingan, maxsus tezob (buzgʻunch) bilan ishlov berilib, soʻng quritilgan. Matoga gul qoʻlda yogʻoch qolip yordamida (naqshning asosiy shakli qattiq nok yogʻochidan ishlangan qolip bilan qora tusda) tushirilgan. Soʻng mato yana maʼlum vaqt davomida rangli suvda qaynatilib, oqar suvda chayilgan. Tayyor, gulli chitga qoʻshimcha ranglar ham berilgan (yetti xilgacha). Chitga anorgul, tol bargi, kizil gul, shoxchalar va boshqa gullar tushirilgan. 19-asr 2yarmidan Toshkent badiiy kashtalaridan olingan palak nusxa keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo bozorlarida fkada ishlab chikarilgan chitlar koʻpayishi munosabati bilan Ch. sanʼati astasekin 1950-yillarda barxam topdi; faqat 80-yillardan otabobolarining kasbini davom ettirgan toshkentlik ustalar (H. Raximov, A. Raximov va boshqalar) ijodida qayta tiklana boshladi. 90-yillar Ch.da oʻziga xos rivojlanish bosqichi boʻddi: choyshab, dasturxon kabi badiiy buyumlar bilan bir katorda zamonaviy liboslarni i.chda ham Ch. sanʼati keng qoʻllanadi. Anʼanaviy shakdsagi "oy", "yulduz", "bodom"simon gullar bilan birga islimiy naqshlardan ham keng foydalaniladi, mato ranglarining uygʻunligi bilan ajralib turadi.

Sayyora Mahkamova.

 
 

Turkum:Hunar
Turkum:Kasblar
Chitir

Chitir — butguldoshlar (karamdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, begona oʻt. Oʻzbekistonda tukli Ch. va turkiston Ch.i uchraydi. Tukli Ch. boʻyi 50-60 sm, poyasi oddiy yoki shoxlangan. Barglari bandli, ellipssimon, cheti tekis. Toʻpguli shingil. Qoʻzoqlari 3—8 sm. Aprel—mayda gullab, urugʻ beradi. Togʻ yon bagʻirlari, soy boʻylari, shuningdek, sugʻoriladigan dalalar va lalmi gʻallazorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Chittagong

Chittagong, Chatagam — Bangladeshdagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻidan 15 km ichkarida, Karnapxuli daryosi boʻyida. Chittagong viloyatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 2,1 mln. kishidan ziyod (1990-yillar urtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Yirik port. Mamlakatning iqtisodiy markazi. Jut, ip gazlama, kimyo, oziq-ovqat, sement, yogʻochsozlik va metallsozlik sanoati korxonalari, issiqlik elektr styasi, universitet bor. Metallurgiya va neftni qayta ishlash, elektr jihozlari ishlab chiqaruvchi zdlar, tayyor kismlardan avtomobil yigʻish korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Shahar miloddan avvalgi 1asrdan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—17-asrlarga oid binolar saqlangan.

 

Turkum:Osiyoning port shaharlari
Turkum:Bangladesh shaharlari
Chittaklar

Chittaklar (Paridae) — chumchuqsimonlar oilasi. 65 turni birlashtirgan 10 urugʻi bor. Tanasining uz. 10—20 sm, ogʻirligi 7—25 g. Konussimon tumshugʻi qisqa, burun teshiklari atrofi kilsimon par bilan oʻralgan. Oyoqlari baquvvat, tirnogʻi ichiga qayrilgan. Nari va modasining rangi uxshash; boshi va tomogʻi qora, kukragi qora yoʻlli sariq, tanasining usti, korni va yoni sargʻishkoʻkimtir. Ch. daraxt kovaklari va shoxshabbalariga uya quradi. Yilda bir (jan. mintaqalarda ikki) marta 3—16 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi 12—13 kun bosadi. Jujalarini nari bilan modasi birgalikda boqadi. Ch. faqat hasharotlar bilan oziqlanadi; oʻrmon, park, bogʻ zararkunandalarini qirib fonda keltiradi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda oq chittak, sariq tomoq chittak, katta chittak, vahimaqush (uyasini daraxt novdalariga osiltirib quradi) kabi yashaydi.
Chixachyov tizmasi

Chixachyov tizmasi - Oltoyning jan.sharkidagi togʻ tizmasi. Rossiya Federatsiyasi Oltoy ulkasi, Tiva Respublikasi xududida, Rossiya Federatsiyasi bilan MXR chegarasi boʻylab choʻzilgan. Uzunligi 100 km, eng baland joyi 4029 m. Asosan, qumtosh, slanets, ohaktosh, kristalli slanets va kvarsitlar dan tuzilgan. Kichik muzliklar mavjud. Yon bagʻirlari, asosan, shuvoqli dasht oʻsimliklari bilan qoplangan. Suvayirgʻich qismida toshli tundra mavjud. Tizma rus geografi va geologi P.A.Chixachyov nomi bilan atalgan. 

 

Turkum:Togʻlar
Chiyaboʻri

Chiyaboʻri, shoqolKratkiy uzbeksko-russkiy slovar, Tashkent, 1942 g. (str. 375)  – yirtqichlar turkumining itsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tanasi 71–85 sm, dumi 20–36 sm, ogʻirligi 7–13 kg. Qishda yungi xira sargʻish, kulrang (yelkasida qora aralash), yozda malla rangda, qorasi kam. Dumi mallaqoʻngʻir, uchi qora. Ch. daryo va koʻl qirgʻoqlaridagi toʻqay, butazorlarda inda yashaydi; boshqa hayvonlar inidan, tabiiy chuqurchalardan foydalanadi (baʼzan oʻzi uya qaziydi). Mart–mayda 4–9 ta bola tugʻadi. Hammaxoʻr, har xil hayvon hamda oʻsimlik mahsulotlari, oʻlimtiklar va boshqa bilan oziqlanadi. Shimoliy Afrika, Janubiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Yevropa, Bolqon yarim orol va Arabistonda tarqalgan. Kavkaz, Oʻrta Osiyo, baʼzan Moldaviyada ham uchraydi. Aholi yashaydigan punktlarga yaqin joylardagi Ch.lar oʻlimtiklar bilan oziqlanib, baʼzi yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarini tarqatadi va parrandalarni yeb ziyon keltiradi. Moʻynasi sifatsiz.
 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Yirtqichlar
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Shoqollar
Chigʻanoq

thumb
Chigʻanoq — koʻpgina umurtqasiz hayvonlarning tanasini qoplab, himoya funksiyasini bajaruvchi skelet tuzilmasi. Odatda, Ch. tanaga zich yopishib turmaydi va undagi teshikdan organizm qisman tashqariga chiqishi mumkin. Asosan, kaltsiy karbonat yoki qum, diatomlar zirhi, bulutlar ignasi va boshqa aralashgan organik moddalardan iborat. Ch. baʼzi bir hujayrali hayvonlar, koʻpchilik mollyuskalar, shuningdek, boʻgʻimoyoqlilar va yelka oyoklilar uchun xos. Ch. yaxlit yoki bir necha kamerali boʻladi. Kattaligi 50 mkm dan (foraminiferada) bir necha sm gacha. Mollyuskalar chigʻanogʻi (Ch. bilan tana oraligʻida mantiya bor) 3 qavatdan iborat: tashqi muguz qavat — periostrakum organik modda (konxiolin)dan, oʻrta qavat — ostrakum konxin bilan birikkan va Ch. yuzasiga tik joylashgan ohakli shpat yoki aragonit prizmachalardan, ichki qavat — gipostrakum (sadafli qavat) konxin bilan birikkan aragonit (birbiriga yopishgan) plastinkalardan tashkil topgan. Mollyuskalar chigʻanogʻi shakli hamda kattaligi turlicha (tridakna chigʻanogʻi 1,7 m cha, ogʻirligi 250 kg cha), zirxli mollyuskalar chigʻanogʻi bir necha plastinkali boʻladi.

Mollyuskalar chigʻanogʻidan xoʻjalik va ziynat buyumlari tayyorlanadi. Baʼzi bir xujayrali qayvonlar chigʻanogʻi toʻplanishidan choʻkindi togʻ jinslari, mollyuskalarnikidan esa ohak va boshqa hosil boʻladi.

 

 

Turkum:Zoologiya
Chigʻatoy Oqtepasi

thumb|320px|Chigʻatoy oqtepasi
Chigʻatoy Oqtepasi — arxeologik yodgorlik, istehkomli qishloq xarobasi (5—8-asrlar, 10— 11-asrlar). Toshkentning shim.gʻarbida, Kaykovus kanali boʻyida joylashgan. 1927-yil Nikolay Mallitskiy va 1940-yil M.E.Voronets qayd etgan. 1968-yil Toshkentp arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Tik yon bagʻirli tepalik shaklida saqlangan ark xarobasining diametri 30 m, balandligi 6-8 m boʻlib, atrofida mustahkam mudofaa devori bilan oʻralmagan qishloq joylashgan. Ch.O. hududi hozirgi tepalik shaklida saqlanib qolgan.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Turkum:Toshkent tarixi
Chigʻiriq

Chigʻiriq — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanid&tya shaharcha. 1957-yil 2-fevralda tashkil etilgan. Toshkent shahridan 32 km jan.da. Toshkent—Ohangaron—Angren temir yoʻl yonida. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Toʻytepa. Aholisi 2880 kishi (2004). Ch.da Navoiy konchilikmetallurgiya ktiga qarashli boyitish sexi, aloqa boʻlimi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, tibbiy ambulatoriya va boshqa bor."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Oʻrta Chirchiq tumani
Chehel sotun

Chehel sotun - Isfahon shahri (Eron) dagi saroylardan biri. Shoh Abbos I tomonidan 1590-yilda shaharni qayta qurish davrida bunyod etilgan. Shoh maydon va Chorbogʻ xiyoboni oraligʻidagi bogʻning sharq tomondagi eshigidan kiriladi. Asosiy kismlari peshtoq, ayvon, uning yonlaridagi 2 zal va simmetrik tarzda joylashgan arzxonadan iborat. Peshtoq shifti chinor daraxtidan ishlangan boʻlib, uning yopmasini muqarnas kallakli 20 ustun (bal. — 14,6 m) koʻtarib turadi. Peshtoq tagida favvorali hovuz tashkil etilgan. Hovuz burchaklaridagi ustunlarning marmar kursilari sher shaklida ishlangan. Shifti nafis naksh bilan bezalgan. Peshtoqning toʻrida shohning taxti uchun tokchasimon ayvon kurilgan. Uning yarim gumbaz tarikasidagi yopmasi muqarnasdan tashkil topgan. Sirkor parchinlarga ega. Ayvonga 2 tomondan 2 zal tutash, ayvon va zallarning orqasida koʻndalang yoʻnalishdagi 3 gumbazli arzxona joylashgan. Uning devorlari syujetli sirkor suratlar bilan qoplangan. Gumbazlarning sirtlari ham sirkor naqshlar bilan ziynatlangan. Arzxonaning shim. va jan. tomonlarida ham chogʻroq boʻlgan peshtoklar mavjud. Saroyning asosiy old va 2 yondagi peshtokdari imoratni atrofdagi muhit bilan bogaab turadi. Ustunlar unga yengillik baxsh etadi. Chehel sotun saroyi qad. Eron davriga mansub boʻlgan yodgorliklardan.

Xayrulla Pulatov.

Turkum:Eron meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Isfahondagi bino va inshootlar
Turkum:Erondagi fors bogʻlari
Turkum:Erondagi Jahon merosi obyektlari
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Turkum:Eron milliy asarlari
Turkum:Eron saroylari
Turkum:Safaviylar meʼmorchiligi
Chodak masjidi

Chodak masjidi — Namangan viloyati Pop tumanida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (XVIII-asr). Xonaqoh va uch tomoni ayvondan iborat. 
 Tuzilishi 
Masjidning toʻgʻri burchakli ustunli xonasi uch tomonli ayvon bilan mutanosib qurilgan. Qoʻsh sinchli, poydevori toshdan, devori xom gʻishtdan terilgan. Xonaqoh va ayvon serhasham bezatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Masjid (37x11,2m) boʻlib koʻndalang yoyilgan kompozitsiyadan iborat. Ustunli toʻsinli konstruktsiya masjid tomining tekis boʻlishiga xizmat qilgan. Namozxonlarga moʻljallangan bu binoning bezakli pardozi uni mahobatli meʼmorchilikning nodir yodgorliklari qatoriga qoʻyadi. Turli koʻrinishdagi ustunlar, ganchdan oʻymakorlik bilan devorga ishlangan naqshli lavhalar, xona va ayvonning gul solingan 66 shifti katta badiiy qimmatga ega boʻlgan. Fargʻona vodiysiga xos yagona koʻrinishni vujudga keltiradi. Chodak qishlogʻida 1865-yilda katta yer suv egasi boʻlgan Ismatillo Qori oilasida dunyoga kelgan farzandiga Saidjalolxoʻja deb ism qoʻydilar. Saidjalolxoʻja 25 yil Chodak, Gʻurumsaroy, Pungon, Chorkesar qishloqlarida mingboshilik qilgan.

Bu shaxs har yili otalaridan qolgan meros va yer suv, ekinlardan olingan daromad hisobiga qishloq aholisining oʻta nachorlariga zakot berib kelgan, yetim-yesirlarning xatna va nikoh toʻylarini oʻtkazgan.

Saidjalolxoʻja mingboshi oʻz shaxsiy mablagʻlari hisobidan 1905-yilda Chodak madrasasini qurdirgan. Shuningdek, bu kishi tomonidan 1908 — 1910-yillarda Chorkesar qishlogʻida Imomota mozoridagi masjid, Gʻurumsaroy qishlogʻidagi masjid (1952-yilda buzilib ketgan) va Chust tumani Zuvutqand qishlogʻidagi masjid ham bunyod etilgan. Oktabr toʻntarishidan keyingi uzoq yillarda boy tarixiy meʼmorchilik obidasi boʻlgan, mingboshi qurdirgan Chodakdagi madrasa tazyiqlar natijasida tashlandiq holga kelib, turli tashkilotlar uchun klub, omborxona va boshqa maqsadlarda ishlatildi. Lekin qatagʻon yillarida ham sadoqatli kishilarning say’i harakatlari tufayli ushbu nafis sanʼat obidasi buzilib ketishdan saqlanib, avlodlar uchun katta meʼros boʻlib qoldi. 1975—1977-yillarda yodgorlik qayta taʼmirlandi.
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Pop tumanidagi masjidlar
Chodak oltin koni

Chodak oltin koni - Namangan viloyati Pop tumanidagi kon. Ruda maydoni, asosan, Pirmirob va Guzoqsoyda, shuningdek, bir qancha mayda oltinkumushli namoyonlarni qamrab olgan. Qurama togʻ tizmalarining jan. yon bagʻrida, Qoʻqon shahridan 65 km, Namangandan 73 km masofada Chodak daryosi vodiysining oʻrta qismida joylashgan. Kon 1953-yilda ochilgan. Oltin rudalari kvarsoltinli sanoat turiga mansub, kumush keng tarqalgan. Maydon Yer poʻstining yirik UgomQumbel va Shimoliy Fargʻona siniklari tutashgan, yuqori paleozoy vulkanizmi jarayonlari keng rivojlangan (60% dan koʻproq maydonni egallaydi) hududda joylashgan. Maydon tuzilishini bir necha omillar — turli yoʻnalishlarda rivojlangan yirik siniqlar (Anjur, Chelpaksoy, Joʻlasoy, Chodakboshi, Pirmirob, Guzoqsoy, OqbulokgQoraqoʻton va hokazo) va ularning shoxobchalari murakkablashtirgan Oʻriklik qubba koʻtarilmasi, Chodak siniqoldi choʻkmasi hamda ushbu strukturalarga Quyundi (S3—R,) porfirli granitoid intruziyasining joylashuvi (30% dan ziyodroq maydonni egallagan) belgilaydi. Ruda tanalarining joylashuvi, asosan, fanitoidlar taʼsirida skarnlashgan, berezitlashgan jinslar, argillizitlar, kvarsadulyar metasomatitlar orasida turli siniqlar bilan belgilangan boʻlib, ular plitasimon, murakkab tomir va tomirsimon, linza va ustunsimon shakllarda uchraydi. Ruda tanalarining uz. 1000 m gacha, qalinligi 10 m gacha, bir necha yuz m chuqurlikkacha tarqalgan. Oltinning miqdori 30—40 g/t (oʻrtacha 5—6 g/t), kumushniki 2200 g/t gacha (oʻrtacha 30—80 g/t) yetadi. Asosiy rudali minerallari: pirit, arsenopirit, xalkopirit, kleofan, galenit, tennantit. Sfalerit, magnetit, gematit, pirargillit, freybergit, polibazit, galenit, allargentum va boshqa ham uchraydi. Ai ningasosiy qismi — elektrum shaklida, bir necha (6 tagacha) generatsiyasi mavjud; kyustelit ham uchraydi. Rudani yer osti usulida kazib olish qulay. Oltin ajratib olishning eng oson usuli — toʻgʻridantoʻgʻri sianlashtirishdir.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Chodir

thumb|upright=1.35
Chodir — vaqtinchalik koʻchma turar joy, boshpana. Oʻtmishda koʻchmanchi turkiylar orasida kengtarqalgan. Kattakichik koʻrinishda boʻlib, kalin pishik matodan, koʻpincha sinchga tortib qilinadi. Chodir tepasida havo almashib turishi, tutun chiqishi uchun tuynuk ishlanadi. Hozir chodirdan uzoq safarda harbiylar, alpinistlar, geologlar va boshqa foydalanadi. Meʼmorlikda — shakli chodirsimon (konussimon yoki qirrali konussimon) gumbaz ham chodir deyiladi.

 

 
Turkum:Arxitektura
Choy (maʼnolari)

Choy:

 Choy - Tasvir:HCAM13.
 Choy (buta) (Thea) — 1) choydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik doim yashil butalar yoki daraxtlar turkumi.
Choka pardoz

Choka pardoz, yorma pardoz — oʻymakorlikda pardoz turi; ganch va yogʻoch oʻymakorligida keng qoʻllanadi. Oʻyma naqshning chetidan markaz tomon qiya qilib chuqur oʻyib borib hosil qilinadi; chuqur oʻyma keskin nursoya oʻyini hosil qilib, naqshga jozibadorlik baxsh etadi. Boʻrtma (relyef) yuzaga ishlov berishda boshqa pardoz ga nisbatan ustalar (ayniqsa, Fargʻona, Toshkentda) keng qoʻllaydi; Choka pardoz ustalar tomonidan yorma pardoz ham deb ataladi.
Chokar

Chokar — ilk oʻrta asrlar (4—8-asrlar) da qishloqning yirik mulkdor—dehqonlarning istehkomli qoʻrgʻonlari va mulklarini qoʻriklash va ularni tashqi hujumlardan muhofaza etish uchun tuzilgan yollanma qurolli otryad (guruh)Ch.lar guruhi 30—40, 50—100 va undan ortiq harbiy navkarlardan iborat boʻlgan. Ular qilich, qalqon, nayza hamda kamon va sadoq toʻla oʻklar bilan qurollangan. Chlar dehqon koʻrgʻonlariga yaqin yoki shahar girdida bino qilingan istehkomlarda yashaganlar. Bunday istehkomlar Chokardiza deb yuritilgan. Toshkentning Chaqar va Samarqandning Chokardiza kabi mahallalari ilk oʻrta asrlarda Ch.lar joylashtirilgan qarorgoxlarning oʻrni boʻlgan. Ch.lar baquvvat va abjir hamda oʻz valinemaʼtiga sadoqatli oʻspirinlardan tanlab olingan. Bunday sadoqetli va jangovar Ch.lar bilan dehqonlar yovgarchilik paytlarida dushmanga qarshi qarbiy yurishlarda qatnashar, osoyishtalik zamonda esa ularga suyanib qishloqning ziroatkoq ahrlisi ustidan oʻz xukmronligini oʻrnatishga harakat qilgan."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Boshqa vaqtlarda ular dehqon xo'jaliklaridagi tartibga qarab turgan.

 

 Adabiyot 
 Muhammadjonov A., Oʻzbekiston tarixi (IV asrdan XVI asr boshlarigacha), T., 2004.
Chokardiza

Chokardiza – tarixiy mavze. Samarqand shahrining Registon majmuasi yakinida, hozirgi Vobkent, Gʻijduvon va Buxoro koʻchalari oraligʻida joylashgan. Ilk oʻrta asrlarda (5—7-asrlar) bu yerda harbiy istehkom boʻlgan. Chokardiza – „chokar“ – jangchi va diza – qalʼa, yaʼni „jangchilar qalʼasi“dan olingan. Qalʼa yaqinidan Ch. kanali ham oʻtgan, u 1220-yilgacha „Joʻyi Arziz“ga ulanib, Samarqandni suv bilan taʼminlab turgan. 9-asrda Ch.da imom Abu Ishoq ibn Ibrohim ibn Sammosi Mutavaʼiyning bogʻi, oʻrtasida esa masjid boʻlgan. Imomning oʻzi ham shu yerga dafn etilgan. Keyinchalik Ch. musulmon olamining eng tabarruk qabristonlaridan biriga aylangan. Ch.da mashhur imomlar Moturidiy, Burhoniddin Margʻinoniy, Abu Hafs Najmiddin Umar ibn Muhammad an-Nasafiy va boshqa dafn etilgan. 2000-yil Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenta I. A. Karimov tashabbusi bilan Ch.da katta taʼmirlash ishlari oʻtkazilib, Moturidiy yodgorlik majmui bunyod etiddi.

Maʼlumotlarga koʻra, imom Abu Mansur Moturidiy maqbarasi joylashgan Chokardiza qabristoni hududi 20 gektarga yaqin boʻlgan. Taxminan bu yerda 1 million 444 ming olimu ulamo qabri boʻlgan. Ularning 400 tasi Muhammad ismli mujtahidlardir.

Tarixiy ga qaraganda, X asr boshlarida Chokardiza qabristoni oʻrnida Imom Somosiyga qarashli bogʻ boʻlgan. Samosiy oʻzining vasiyatiga koʻra, bogʻning eng baland yeriga dafn etilgan. Undan keyin boshqa mashhur olimlar va ilohiyotchilar, shu jumladan, Imom Moturudiy qabristonga dafn etiladi. Oradan vaqtlar oʻtib, Chokardiza qabristoni muqaddas joy deb eʼzozlana boshlanadi. Keyinroq bu hududda masjid barpo etilgan. Rekonstruksiya bosqichlarini oʻtkazib, XX asrga qadar saqlanib qolgan.

1920-yili Chokardiza qabristoniga sharqshunos, arxeolog olim Vasiliy Bartold tashrif buyurib, Imom Moturudiy dahmasining koʻrinishini tasvirlab bergan.

Sovetlar hukmronligi davrida qabristonda dafn etish taqiqlangan, qabrlar vayron qilingan. 1947-yilda hududlari uy-joy qurish uchun aholiga boʻlib berilgan. Oʻsha davrda koʻplab hurmatli kishilarning qabr toshlari poydevor sifatida foydalanilgan.

1999-yilda Oʻzbekiston Respublikasi hukumati Imom Abu Mansur Moturidiy tavalludining 1130 yilligini nishonlash toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Yubiley tadbirlari doirasida Chokardiza qabristonida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan.

Tadqiqotlar natijasida qabriston bir necha qatlamlardan iborat ekanligi aniqlandi. Qabristonning maydoni 4,5 gektarni tashkil etadi. Mutaxassislar olib borgan tadqiqot ishlari natijasida Amir Temur davrida bunyod etilgan maqbara poydevori, shuningdek, bu yerda faoliyat koʻrsatgan masjid oʻrni topilgan. Imom Moturudiy va uning avlodlaridan birining maqbarasi bunyod etildi. IX-X asrlarda yashab oʻtgan Abu Mansur Moturidiy koʻzga koʻringan islom dinshunosi, musulmon fiqhi boʻyicha nufuzli mutaxassis, Qur’oni Karim tarjimoni hisoblanadi.
 

  
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Samarqand kvartallari
Cholgʻu musiqasi

Cholgʻu musiqasi - musiqa cholgularida ijro etishga moʻljallangan asarlar. Yakkanavoz sozanda (masalan, prelyudiya, kuy), ansambl (trio, kvartet) va orkestr tomonidan chalinadigan (simfonik musiqa kabi) bor.

Turkum:Musiqa
Chomga

thumb |Podiceps cristatus
thumb| Podiceps cristatus
Chomga, katta qoʻngʻir (Podiceps cristatus) — qoʻngʻirsimonlar turkumiga mansub qush. Uzunligi 54—60 sm. Bahorda nari va modasi boshining ensa qismidagi uzun patlari boʻynidan orqaroqda hurpaygan kokil va boʻyinbogʻ hosil qiladi. Yevroosiyo, Afrika, Avstraliya, shuningdek, Kaspiy dengizi va Oʻrta Osiyo suv havzalarida tarqalgan. Koʻllarda suzuvchi uya quradi; 3—4 ta tuxum bosadi. Urchish davrida har xil murakkab xattiharakatlar namoyish etib, juft hosil qiladi.
Chonju

Chonju, Chonchju - Koreya Respublikasining jan.gʻarbiy qismidagi shaqar. ChollaPukto provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 563 ming kishi (1995). Transport yoʻllari chorrahasi. Oziqovqat va toʻqimachilik sanoatlarining yirik markazi. Yogʻochsozlik va qogʻoz sanoati korxonalari mavjud.

 

Turkum:Shimoliy Jeolla viloyatidagi shaharlar
Turkum:Chonju
Chopqun

Chopqun, chopgʻun — oʻrta asrlarda aksariyat harbiy harakatlar chogʻida qoʻshinning oziq-ovqati, yemxashagi va boshqa ehtiyojlarini qondirish, shuningdek, qamalda qolgan shahar, qishloq, qalʼa, qoʻrgʻon va hisor mudofaachilari tinkasini quritish maqsadida tevarakatrofdagi joylarga qilingan talonchilik amaliyoti. Ch.da bir necha yuzdan bir necha minggacha otliq jangchilar — chopqunchilar ishtirok etgan. Ch. vaqtida qoʻlga kiritilgan barcha narsalar, jumladan, bandilar qarorgohga oʻlja qilib olib kelingan. Bobur Afgʻoniston va Hindiston yurishlari vaqtida Ch.dan unumli foydalangan. Tarixiy ning qayd etishicha, 1502-yil Shayboniyxon Hisor va Chagʻoniyon ustiga lashkar tortib borganida, Hisor tevarakatrofini Ch. qilgan. Uning chopqunchi (yurtovul)lari 100 ming qoʻy, 50 ming ot, 50 ming asir va boshqa narsalarni oʻlja sifatida xon qarorgohiga olib kelganlar. 1505-yil Shayboniyxon Xorazm voliysi Chinsoʻfiga qarshi otlanganda 5 ming askardan iborat chopqunchini Xiva atrofidagi qishloklarni talash uchun tayinlaydi. Ch. natijasida 100 mingdan ortiq qoramol, qoʻy, ot va boshqa qoʻlga kiritilgan.
Chor Bakr meʼmoriy majmuasi

Chor Bakr meʼmoriy majmuasi — Buxoroning Sumitan mavzeidagi meʼmoriy yodgorlik (XVI—XIX-asrlar). Shu yerda yashab oʻtgan mashhur toʻrt shayx yaʼni Chor Bakr nomi bilan bogʻliq. Majmua Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

 Tarixi 
Sumitan qishlogʻi Xoja Abu Bakr Saʼd mozori oldiga Buxoro xoni shayboniy Abdullaxon II tomonidan 1559-yilda xonaqoh, masjid, madrasa va katta bogʻdan iborat meʼmoriy majmua barpo etilgan, keyingi asrlarda yana qoʻshimcha binolar qurilib, atrofi bogʻlarga aylantirilgan. Mazkur meʼmoriy majmua uchun Abdullaxon II 70 ming tilla sarflagan. Majmuadagi xonaqoh boʻlib, uch tomonida eshik mavjud. Bino peshtoqi uch qavatli, ikki hujradan iborat boʻlib, gumbazli xona va peshtoqdan iborat. Xonaqoh qibla tomonida mehrob mavjud. Xonaqoh gumbazi Arki duzi uslubida qilingan. Xonaqohning peshtoqida „Baqara“ surasining 61-62-oyatlari keltirilgan. Peshtoqining 20 metr, poydevori esa 12 metrdan tashkil topgan. Chor Bakr meʼmoriy majmuasidagi madrasa oliy toifadagi madrasalardan biri hisoblangan. 1950, 1971, 1999-yillarda madrasada taʼmirlash ishlari olib borilgan. Majmuadagi masjid hashamatli boʻlib, peshtoq qismida hujralari mavjud. Masjid peshtoqida „Al-isro“ surasi keltirilgan. Masjid eshiklari esa Buxoroning qayragʻoch daraxti yogʻochidan ishlangan. Majmuadagi minora 1890-yilda Mirzo Hoji Joʻyboriy tomonidan tiklangan boʻlib, oldingi minora poydevori ustiga qurilgan. Majmuadagi qadamjoning maydoni 40 gektar boʻlib, qabriston qismi 12 gektar maydonnga ega. Chor Bakr meʼmoriy majmuasida Saʼdulla Xoji xarizarisi ham boʻlib, xonaqoh janubida joylashgan. Xazira yon tomonlarida 3 tadan hujralar mavjud. Xazira ichkarisida sogʻona va qabrlar mavjud. Bundan tashqari majmuada Akobir Xoja xazirasi, Nasriddin Xoja xazirasi, Abduaziz Xoja xazirasi, Atoullo Xoja xazirasi, Zaynab Sulton xonim xazirasi, Obid Xoja xazirasi, Poshshooyim xazirasi, Sa’dulla Xoja xazirasi va boshqa xaziralar ham mavjud.

 Meʼmorchiligi 
Majmuadagi xonaqoh gumbazli xona va peshtoqdan iborat. Peshtoq bezagida koshinkori naqshlar va yirik kufiy yozuvlar, ikki yon qanotida guldastalar bor. Ichki bezagida ganchkorlik va qirma namunalari uchraydi. Madrasa peshtogʻi kengroq, dahanasi uch ravoqqa boʻlingan. Kitobasi arabiy yozuvdan iborat. Darsxona toʻrtburchak tarxli, gumbazli, burchaklari hujralarga tutashgan boʻlib, yon tarzlari qoʻshqavat ravoqlar qatorini takrorlaydi. Yozlik masjid maydon sahnining toʻrida madrasa va xonaqoh orasida joylashgan. Peshtogʻining 2 qanoti qoʻsh qavatli hujralardan iborat. Peshtoq oldidagi supa sahnidan namozgoh sifatida foydalanilgan. Moʻjaz minora meʼmoriy majmua markazida joylashgan.

 

 
 Ilmiy 
 
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Buxoro
Chor Minor

Chor Minor (fors. — toʻrt minora) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (1807). Xalifa Niyozquli qurdirgan. Chor Minor anʼanaviy usulda qurilgan masjid hamda madrasa, atrofi bir qavatli hujralar bilan oʻralgan hovlidan iborat.

 Tarixi 
Madrasa XIX asrda Buxoroda yashab oʻtgan boy turkman Xalifa Niyozqul tomonidan bunyod etilgan. Toʻrt minorali binoni baʼzan bir vaqtlar orqa tomonida mavjud boʻlgan madrasalarning eshik qismi boʻlgani taxmin qilinadi. Chor Minor aslida yashash va ibodat qilish uchun moʻljallangan kompleks bino hisoblanadi. Madrasa avval boshda mavjud boʻlib, keyinchalik yiqilgan koʻhna madrasaning bir parchasi boʻlgan. Niyozqul madrasani nimaning yoki kimning sharafiga bunyod ettirgani nomaʼlum.

 Meʼmorchiligi 
Bino bir vaqtning oʻzida masjid sanaladi. Oʻrta Osiyo meʼmorchiligida koʻrinishi jihatdan ajralib turuvchi bino zikrxonasi bilan ahamiyatga ega. Markaziy binoning har ikki tomonida mavjud boʻlgan hujralarning baʼzilari qulab tushgan va faqatgina poydevor oʻrni qolgan. Hujralar talabalar uchun yotoqxona vazifasini oʻtab kelgani taxmin qilinadiO. A. Suxareva, Kvartalnaya obщina pozdnefeodalnogo goroda Buxari (v svyazi s istoriey kvartalov), Akademiya nauk SSSR, Institut etnografii im. N. N. Mikluxo-Maklaya, Izdatelstvo Nauka; Glavnaya redaksiya vostochnoy literaturi Moskva 1976.

Sinchli peshayvon tipidagi masjid hovlining janubi-gʻarbiy burchagida joylashgan. Madrasaga 2 qavatli, gumbaz tomli darvozaxona orqali kiriladi. Murabba tarhli darvozaxona oʻziga xos mujassamot yechimiga ega: oldi peshtoqli, toʻrt burchagida toʻrtta minora joylashgan (nomi ham shundan), minoralarning tepa qismi gumbaz shaklida yakunlangan boʻlib, ular sirkori koshinlar bilan bezatilgan. 2 qavatli xonaning 1-qavati miyonsaroy koʻrinishida boʻlib, izoralari toshlar bilan qoplangan, tomi gumbazli, 2-qavati kutubxona, kutubxonaning shifti pastak gumbazli boʻlib, sodda muqarnaslar halqasi bilan toʻldirilgan. 2-qavatga minoralarning biridagi zina orqali chiqiladi.

Chor Minor madrasasining oʻng tomonida bino bilan yoshi tengligi taxmin qilinadigan hovuz mavjud. Bugungi kunda madrasa atrofi kichik rastalar va aholi yashaydigan xususiy uylar bilan oʻralgan.

1995-yilda Chor Minor madrasasi UNESCO tashkiloti tomonidan „Butun Jahon madaniy yodgorliklari“ ro‘yxatiga kiritilganUNESCO World Heritage Centre - State of Conservation (SOC 1997) Historic Centre of Bukhara (Uzbekistan). 2000-yil 30-avgustda O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi qabul qilgan „Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish“ hamda 2008-yil 12-sentyabr „Muzeylar to‘g‘risida“gi qonunlarining ijrosi oʻlaroq meʼmoriy obidaning taʼmirtalab qismlari qayta tiklangan.

Galereya
border|центр|thumb|x150px|border|центр|thumb|x150px|border|центр|thumb|x150px|border|центр|thumb|x150px|border|центр|thumb|x190px|

border|центр|thumb|x200px|border|центр|thumb|x200px|border|центр|thumb|x200px|border|центр|thumb|x200px|

 

Turkum:Buxoro madrasalari
Turkum:Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:XIX asrda qurilgan madrasalar
Turkum:1807-yilda qurilgan madrasalar
Chorakor

Chorakor (fors. — toʻrtdan birga ishlovchi) — boylar yerini, olinadigan hosilning toʻrtdan uch qismini yer egasiga berish sharti bilan ijaraga olib ekuvchi, kam yerli, yersiz yoki otulovsiz dehqon. Hech qanday vositasi yoki mablagʻi boʻlmagan Ch. olingan hosilning 1/4 qismini oʻzlashtirgan, otulovli Ch. esa hosilning 1/2 qismini olgan. Yer ijarasi dan biri — chorakorlik. Bunda yer egasi oʻz yerini ijaraga berib, olinadigan hosildan maʼlum miqdorda ulush undirgan.