Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bahor katari

Bahor katari – konyunktivitning oʻziga xos bir turi; bot-bot qoʻziydi va yillab davom etadi. Bahorda qoʻziganligi uchun „bahor katari“ deb ataladi. Asosan 6 – 20 yoshdagi oʻgʻil bolalarda uchraydi. Bunda erta bahorda quyosh nuri, koʻkat va gullar hidi taʼsirida ikkala koʻz qizaradi, achishib qichishadi, qovoqlar qirrasi shishib, yuqori qovoq bir oz salqib turadi. Surunkali kechadi. Koʻproq allergiyaga sabab boʻladi. Bahor katarini oldini olishda koʻzni kuchli yorugʻlik va changdan ehtiyot qilish; koʻzning qichishishini yoʻqotish uchun vrach buyurgan dorilarni qoʻllash tavsiya etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahorgi teng kunlik

Bahorgi teng kunlik – Quyosh osmon sferasining Janubiy yarim sharidan Shimoliy yarim shariga oʻtishida osmon ekvatorini kesish nuqtasi. Quyosh Bahorgi teng kunlik k.da boʻlganda Yer yuzidagi hamma geografik kenglamalarda sharq nuktasida chiqib, gʻarb nuqtasida botadi. Bu har yili 21-mart atrofida sodir boʻladi. Bunda ufq tekisligi osmon ekvatorini teng ikkiga boʻladi. Shuning uchun bahorgi teng kunlik kunlik paytida Quyoshning ufq ustidagi va ostidagi yoʻllari bir-biriga teng boʻladi, yaʼni kun bilan tunning uzunligi (davomiyligi) tenglashadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahorgi shudgor

Bahorgi shudgor – tuproqqa ishlov berish usullaridan biri, bahorda haydalgan yer. Oʻzbekistonda shamol eroziyasiga uchraydigan yengil tuproqlarda hamda tuproq-iqlim sharoitlari bahorda haydashni talab qiladigan yerlar (Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati)da oʻtkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahori ekinlar

Bahori ekinlar – bahorda ekiladigan va shu yilning oʻzida hosil beradigan bir yillik ekinlar. Bir vegetatsiya davri (bahorgi-yozgi) bilan kuzgi ekinlardan farqlanadi. Bahori ekinlarga donli, don-dukkakli, moyli, tola beradigan oʻsimliklar, bir yillik ozuqabop dukkakli oʻsimliklar, gʻalladoshlar va boshqa kiradi. Baʼzi ekinlar shartli ravishda bahorgi va kuzgi xillarga boʻlinadi, ularning orasida kech kuz va erta ba-horda eqilganda xrsil beradigan oraliqformalar –duobalari hambor. Baʼzi ikki yillik oʻsimliklar (bahorda ekilganida shu yilning oʻzida hosil beradigan oʻsimliklar) va koʻp yillik oʻsimliklar (bir yillik ekinlar tariqasida ekiladigan pomidor, tamaki singari ekinlar) ham bahori ekinlarga kiradi.

Qurgʻoqchil joylarda bahori ekinlarni yetishtirishda tuproqda namni saqlab qolishga imkon beradigan agrotexnika usullari – erta shudgorlash, qor toʻplash, ekinni optimal muddatlarda ekish va boshqa muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahorikorlik

Bahorikorlik – qarang Lalmikorlik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Bahoriston tumani

Bahoriston tumani – Qashqadaryo viloyatidagi tuman. 1979-yil 10-aprelda tashkil etilgan. Viloyatning janubiy-gʻarbida joylashgan. Muborak, Kasbi, Usmon Yusupov tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 1,93 ming km². Aholisi 30 mingdan ortiq kishi (2000). Bahoriston tumanida 3 qishloq fuqarolari yigʻini (Pomuq, Chamanzor, Chandir) bor. Markazi – Pomuq qishlogʻi.

Tabiati. Bahoriston tumani Qarshi choʻli zonasida joylashgan. Yer usti tekislik, qir va adirlardan iborat. Mutlaq balandligi 400 – 500 m. Yozi uzoq va issiq. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 28 – 29,5°, yanvarniki tekisliklarda –0,2° dan 1,9° gacha. Yiliga 190 – 200 mm yogʻin tushadi.

Aholisi, asosan oʻzbeklar; rus, tatar, arman, gruzin, ukrain va boshqa ham yashaydi. 1 km- ga oʻrtacha 16 kishi toʻgʻri keladi.

Xoʻjaligi. Bahoriston tumanida 8 kichik korxona mahsulotlar tayyorlash, taʼmirlash, sav-do-sotiq va ishlab chiqarish bilan shugʻullanadi. Bahoriston tumanida sugʻoriladigan yerlar 26,1 ming ga, ekinzorlar 21,6 ming ga, shu jumladan 10,6 ming ga yerga paxta, 0,3 ming ga yerga sabzavot, 1,4 ming ga yerga beda, 0,2 ming ga yerga makkajoʻxori, 9,0 ming ga yerga gʻalla ekinlari ekiladi. Bahoriston tumanida 7 jamoa shirkat xoʻjaligi, 43 fermer xoʻjaligi bor. Shuningdek chorvachilik ham rivojlangan. "Oʻzbekiston" qorakoʻl-naslchilik xoʻjaligi (40 mingdan ortiq qoʻy-qoʻzi) mavjud. Tuman jamoa va shaxsiy xujaliklarida 13,9 ming qoramol, 129,5 ming qoʻy va echki, 16,5 ming parranda, 96 tuya bor (2000).

1999/2000 oʻquv yilida 14 umumiy taʼlim maktabi, 1 biznes maktabi, 1 sport maktabi va 1 akademik litseyda 8 mingga yaqin oʻquvchi taʼlim oldi. 31 omma-viy kutubxona, 4 klub, 4 kinoteatr bor; 2 kasalxona, 5 feldsher-akusherlik punkti, 3 konsultativ diagnostika ambulatoriyasida 40 vrach, 200 oʻrta maʼ-lumotli tibbiy xodim ishlaydi. Key-ingi yillarda 600 oʻrinli tennis korti binosi, 5000 oʻrinli stadion, nu-roniylar choyxonasi, "Supermarket" savdo doʻkoni, 422 oʻrinli maktab binosi, 150 oʻrinli dehqon bozori va boshqa qurildi. 1980-yildan "Bahoriston haqiqati" tuman gazetasi chiqa boshladi. 
2003-yilga kelib Bahoriston tumani va Usmon Yusupov tumani birlashtirilib Mirishkor tumani tashkil etildi va Bahoriston tumani tugatildi.
Xozirgi kunda (2016) ushbu hududda "Qishloqxo'jalikkimyo" AJ Pomuq filiali, Bahoriston ETK, tuman Shifoxonasi, Mini Agro-bank, Mini Xalq banki, Yong'in Xavfsizligi qismi, Obodonlashtirish bo'limi, 2 ta to'yxona, Pomuq shaxarchasi o'yingoxi va boshqalar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qashqadaryo viloyati tumanlari
Bahouddin Muhammad ibn Muayyad al-Bogʻdodiy

Bahouddin Muhammad ibn Muayyad al-Bogʻdodiy (12-asr) — tarixchi olim. Xorazmning Bogʻdod qishlogʻida tugʻilib, Xurosonning Niso sh.da yashagan. Xorazmshoh Takash (1172 — 1200) uni saroy xizmatiga taklif qiladi va munshiylar devoniga boshliq qilib tayinlaydi. B. M. devon boshilik davrida yiqqan turli vasiqa va hujjatlar, boshqa davlatlar bilan boʻlgan yozishmalarni doʻstlarining iltimosi va podshohning buyrugʻi bilan toʻplab, ularga "Attavassul ilattarassul" ("Yozishmalarni qoʻlga kiritish") nomini beradi. Bu asarda 1182 va 1184 yillardagi voqealar, davlat va devon ishlariga oid muhim tarixiy maʼlumotlar bor. Leyden va Parij kutubxonasidagi bu asar qoʻlyozmasini 1936 yil Tehronda Ahmad Baxmanyor birinchi marta nashr etgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Xorazmshohlar davlati
Turkum:Xorazm kishilari
Bahr ul-azraq

Bahr ul-azraq (arab, bahr – daryo, dengiz; azraq – koʻk) – Koʻk Nilning Sudan hududidagi tekislikdan oʻtgan qismining arabcha nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahrali nam

Bahrali nam (foydali nam) – tuproqdagi namning oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan qismi. Bahrali nam koʻpincha tuproq dala nam sigʻimining 65 – 70% ga teng boʻladi. Bu miqdor oʻsimlik xiliga va tuproqning mexanik tarkibiga qarab oʻzgaradi. Masalan, poliz ekinlari uchun 75 – 80%, gʻoʻza va boshoqli oʻsimliklar uchun 65 – 70%, shuningdek yengil tuproqlarda ozroq, ogʻir tuproqlarda koʻproq. Tuproqdagi namning oʻsimlik oʻzlashtira olmaydigan qismi bahrasiz nam deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahri bayt

Bahri bayt (arab, bahr – vazn va bayt soʻzidan) – ijodiy musobaqa. Bu avvaldan Sharq ijodkorlari o‘rtasida mavjud bo‘lgan ijodiy musobaqa hisoblanadi. Ushbu ijodiy musobaqa uchun maxsus qoidalar ishlab chiqilgan bo‘lib, bunda qatnashuvchilar navbatma-navbat bayt aytib tortishishadi.

 
Bahri baytning 2 turi bor: 

1) qatnashuvchilardan biri aytgan baytning oxirgi soʻzi qaysi harf bilan tugagan boʻlsa, ikkinchisi birinchi soʻzni xuddi shu harf bilan bosh-lab bayt aytadi. Masalan: 

Kimga qildim bir vafo, kim yuz jafosin koʻrmadim,

Koʻrguzub yuz mehrkim, dardu balosin koʻrmadim.

Men vafosi vaʼdasidin shodmen.

Ul vafo, bilmonki, qilmas yo qilur.

Bahri baytda mavzu va mazmun birligi shart emas, ammo aytilgan bayt yoki misra takrorlanmasligi kerak; 2) qatnashuvchilardan biri ikkinchisiga qayerga borgani, kimnikiga qoʻngani, qoʻnoq joyda kimni koʻrgani. qanday ovqat yegani va qanday qoʻshiq aytgaii yoki eshitgani haqida soʻroq beradi. Javob beruvchi soʻroqqa biror joyning nomini aytadi. Keyingi har bir soʻroqqa oʻsha joy nomining oxirgi harfi bilan boshlanadigan jumla yoki qoʻshiq bilan javob qaytaradi. Tortishuv tomonlardan biri yengilgunga qadar yoki muayyan vaqt mobaynida shu tartibda davom etadi.

 Mavzu 
Bahri baytda mavzu va mazmun birligi shart emas, ammo aytilgan bayt yoki misra takrorlanmasligi kerak. Qolaversa, o‘yinni ma’lum bir ijodkor she’riyati yuzasidan yoki umumiy tarzda ham o‘ynash mumkin. Ushbu o‘yindan ko‘zlangan asosiy maqsad ishtirokchining quvvai hofizasi va adabiy didini sinovdan o‘tkazish hisoblanadi. 

Bahribayt so‘zining bir-biridan go‘zal, bir-biridan qolishmaydigan kabi ma’nosi ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahriylar

Bahriylar – Misrda hukmronlik qilgan ikki mamluklar sulolasidan birinchisi (1250 – 1390). Ayyubiylarni taxtdan tushirib, hokimiyatni egʻallagan. B. 1249 yil Misr sultoni Najmiddin Ayyub (1208 – 50) saroy quriqchilari qilish maqsadida sotib olgan turk asirlari boʻlib, dastlabki vaqtlarda Bahr annil (Nil daryosi)dagi orollardan birida yashaganlari uchun shunday deb atalganlar.
Bahriylar (Arabic, al-mamalik al-bahriya) 1250-yildan 1382-yilgacha Misrda hukmronlik qilgan turkiy millatga mansub birinchi mamluk sulolasi bo‘lib, ular o‘rnini Burjiylar egallagan.
 Sulola vakillari 
 Sulola vakillari: Al-Malik al-Muʼizz Oybek (1250 – 57), Al- Malik al-Mansur Ali I (1257 – 59), Al-Malik al-Muzaffar Qutuz (1259 – 60), Al-Malik az-Zohir Baybars (1260 – 77), Al-Malik as-Saʼiyd Barakaxon (1277 – 79), Al-Malik al-Odil Salomish (1279), Al-Malik al-Mansur Qalovun (1279 – 90), Al-Malik al-Ash-raf Xalil (1290 – 93), Al-Malik annosir Muhammad (1293 – 94, 1298 – 1308 va 1310 – 41), Al-Malik al-Odil Katbugo (1294 – 96), Al-Malik al-Mansur Lojin (1296 – 98), Al-Malik al-Muzaffar Beybars I (1308 – 10), Al-Malik al-Mansur Abu Bakr (1341), Al-Malik al-Ashraf Kuchuk (1341 – 42), Al-Malik annosir Ahmad 1 (1342), Al-Malik as-Solih Ismoil (1342 – 45), Al-Malik al-Komil Shaʼbon I (1345 – 46), Al-Malik al-Muzaffar Hajiy I (1346 – 47), Al-Malik annosir Hasan (1347 – 51, 1354 – 61), Al-Malik as-Solih (1351 – 54), Al-Malik al-Mansur Muhammad II (1361 – 63), Al-Malik al-Ashraf Shaʼbon II (1363 – 77), Al-Malik al-Mansur Ali II (1377 – 81), Al-Malik as-Solih Hajiy II (1381 – 82), (1382 – 89 yillarda burjiylar sulo-lasi vakili Al-Malik az-Zohir Barquq sultonlik qilgan), Al-Malik al-Mansur Hajiy II (1389 – 90).

 Sultonlar ro‘yxati 
 Shajar ad-Durr (1250) 
 al-Muizz Izz ad-Din Oybek (1250 - 1257) 
 " al-Ashraf Muso " (1250-1254-yillarda Ayyubiylar sulolasidan bo‘lgan Oybekning yosh hamraisi) 
 al-Mansur Nur ad-Din Ali (I) (1257 - 1259) 
 al-Muzaffar Sayfuddin Qutuz (1259 - 1260) 
 az-Zohir Rukniddin Beybars I al-Bundukdari (1260 - 1277) 
 as-Said Nosiriddin Barakaxon (1277 - 1279) 
 Baxritovning muvaffaqiyatsizligi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Misr tarixi
Turkum:Turkiy sulolalar
Turkum:Turkiy davlatlar
Turkum:Musulmon sulolalari
Bahrin

Bahrin (Barin) – oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan birining nomi.
Bahrin (lochin), tundra lochini, oq yuz lochin (Falco peregrinus leuco-genys) – lochinlar kenja turidan biri maʼnolarida.
Bahrinlar moʻgʻullar istilosi davrida Dashti Qipchoqqa kelib oʻrnashgan. Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarai turk“ asaridagi maʼlumotlarga koʻra, moʻgʻul xoni Bichinkayonning Barin ismli oʻgʻli boʻlib, bahrinlar oʻshaning nayeli ekan. Etnograf V. V. Radlovni taʼkidlashicha, mangʻit sulolasiga mansub har bir boʻlajak Buxoro xonini toʻrt qabila – ming, alat (arlot), bahrin va batash vakillari kigizga oʻtqazishib, toʻrt uchidan baland kutarishgan. Bahrinlar xonlikning ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim rol oʻynaganlar, yuqori davlat mansablariga tayinlaiganlar. XVI–XVII asrlarda bahrinlarning katta bir qismi Dashti Qipchoqdan Toshkent vohasi, Fargʻona vodiysi, Buxoro xonligi hududiga kuchib oʻtgan, koʻpchiligi oʻtroqlashib, qabila va urugʻlarini unutib yuborishgan. Qashqadaryo viloyatida ham hozirgi kunda bahrinlar istiqomat qilmoqda. 1924-yil maʼlumotiga binoan, Oʻzbekistonda 9 mingga yaqin (Zarafshon vohasida – 2300 kishi, Buxoro viloyatida – 3770 kishi, Qamashi tumanida 3000 kishi, Jizzax tumanida – 2000 kishi) bahrin boʻlgan. Bahrinlar bir qancha urugʻlarga boʻlingan, eng yiriklari – bagonali, qoraqalpoq, uali.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahrin (lochin)

Bahrin, tundra lochini, oq yuz lochin (Falco peregrinus leuco-genys) – lochinlar kenja turidan biri. Yirtqich qushlar turkumining lochinsimonlar oilasiga mansub. Sharqiy yarim shardagi tundrada va Shimoliy Muz okeanidagi orollarda uya quradi. Qishlash uchun janubiga uchib ketadi. Oʻzbekistonda Toshkent vohasi va Fargʻona vodiysida bahor va kuzda (uchib oʻtayotganda), baʼzan qishda ham uchraydi. Dare qirgʻoqlarining baland joylariga uya kurib, mayning oxiri va iyunning boshida bola ochadi. Qushlarni tutib yeydi. Tundra sharoitida baʼzan kemiruvchilar bilan ham oziqlanadi. Ovchilar bahrinni qoʻlta oʻrgatib, qush ovlashga olib chiqishadi. Bir qator mamlakatlarning Qizil kitobiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahromgoʻr

Bahromgoʻr yoki Varaxran V (shohlik yillari 421 – 438) – Eronda xukmronlik qilgan sosoniylardan Yazdigardning oʻgʻli.

Yaman podshohi Nuʼmon va uning oʻgʻli Munzir tarbiyasida oʻsgan. Yazdigard zulmidan bezor boʻlgan xalq u vafot qilgandan soʻng Ardasher nasliga mansub Kisro (baʼzi da Hisrav, Xusrav)ni taxtga koʻtaradi. Bu voqeadan xabar topgan Baxrom lashkar tortib Eronga keladi. U otasining xatolarini takrorla-maslik va mamlakatda adolat, tinchlik oʻrnatishga oʻz aʼyonlari va xalq oldida kdeamyod qiladi. Anʼanaviy shartga muvofiq ikkita sherni oʻldirib, ular oʻrtasidagi tojni oladi va podshoxlik taxtiga oʻtiradi. Uning sevgan mashgʻuloti goʻr (qulon) ovi boʻlganligi uchun ham u Goʻr laqabini olgan. Bahromgoʻr davrida Eronda zardushtishshk dinini mustahkamlash va keng yoyish maqsadida yangi-yangi otashkadalar kurildi. Nasturiylik (xristianlikdagi oqimlardan biri) qattiq taʼqib ostiga olindi. Bu harakat Eron-Vizantiya urushini keltirib chiqardi (423 – 424). Urushda Vizantiyaning gʻalabasi nasturiylikka qarshi qaratilgan siyosatni bir oz susaytirdi. Bahromgoʻr Turon bilan ham urush olib borgan. V asrning 30-yillarida Ozarbayjon va Xuroson sosoniylar davlatiga kushib olindi. Bahromgoʻr shoir va bastakor-sozanda ham boʻlgan. U sosoniylar orasida birinchi boʻlib sheʼr va musika vaznini ijod etgan. Sharqning mashhur olti musika usuli (Shodiyona, Duyan, Axloqiy, Nanreziy, Ravona, Ulusiy) dan eng shoʻx va quvnogʻi – Shodiyonaning bastakori. Firdavsiyning „Shohnoma“, Nizomiyning „Haft paykar“, Hisrav Dehpaviytmt „Hasht bigʻisht“ vaAlisher Shvoiynnng „Sabʼai sayyor“ dostoshgarida Bahromgoʻr adolatli shogʻ, jasur sarkarda, ayni vaqtda maishatparast, xudbin shaxs sifatida tasvirlangan. Maʼlumotlarga koʻra, Bahromgoʻr 63 yil (baʼzi da 70 yil) umr koʻrgan. Yozma adabiyotda uning shaxsi badiiy obraz darajasiga koʻtarilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Eron tarixi
Bahrom Jaloyir

Bahrom Jaloyir (7-1373) - chigʻatoy ulusi beklaridan, jaloyir urugʻidan. 1361-yil oxirida Amudaryo boʻyida Amir Temur qoʻshini safiga kelib qoʻshilgan. Lekin Jeta xoni Tugʻluq Temurdan hayiqib Hindistonga qochgan. 1362-yil Badaxshonda yana Amir Temurga kelib qoʻshilgan va bir muddat moʻgʻullarga qarshi kurashlarda qatnashgan, biroq 1365-yil oxirida butun urugʻini olib Jetaga ketgan. U yerda bir yilcha turgach, yana Amir Temur huzuriga qaytib u bilan birga amir Husaynga qarshi kurashgan. 1373-yil Xorazmga qilingan ikkinchi yurish chogʻida halok boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Shaxsiyatlar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:1373-yilda vafot etganlar
Bahromshoh

Bahromshoh (? – 1152) – Gʻaznaviylar hukmdori (1118–1152). Masʼud Sh (1099–1114)ning oʻgʻli. 1118-yil birodari Arslonshoh (1115–1118)ni oʻldirib, taxtga oʻtirgan. 1152-yil gʻuriylardan Alouddin Xusayn (Xasan) bilan boʻlgan jangda magʻlub boʻlib, Hindistonga qochishga majbur boʻlgan va shu yili vafot etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beatrix

thumb|Beatrix
Beatriks Vilgelmina Armgard (1938.31.1) – Niderlandiya qirolichasi. Qirolicha Juliana bilan shahzoda Bernardning qizi. Niderlandiyaning Leyden universitetida nazariy va amaliy jamiyatshunoslikni, iqtisodiyot, davlat huquqini oʻrgangan. Yuridik fanlari doktori. Qirolicha Juliana taxtdan voz kechgach, 1980-yil 30-aprelda taxtga oʻtirgan. 2013-yil taxtdan voz kechganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Bebokcha

Bebokcha, Beboqcha (fors— shoʻx, shaddod, dadil) — maqom yoʻllarida yaratilgan oʻzbek mumtoz ashulasi. Kuy-ohang va parda tuzilishi boʻyicha BOʻzRuk maqomiga mos keladi. Xalq orasida bir necha xillari tarqalgan boʻlib, ular usul (ufar yoki surʼati tezlashtirilgan saraxbor) va avjlar koʻlami bilan farqlanadi. Bebokchaning mukammal kui yoʻlini Xoji Abdulaziz Abdurasulov qayta bastalagan; Avji turkni kiritib, Navoiyning "Chashmi ohularmidur" va Zebunnisoning "nashud" radifli gʻazallari bilan aytgan. T. Jalilov va G. Sobitovlarnnng "Nurxon" musiqali dramasidagi "Yorimni derman" dueti Bebokcha ashulasi asosida yaratilgan. Unda Turk avji oʻrnida Uz zol namudi ishlatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bevatan

Bevatan — Xiva xonligida davlat (podsholik) yerini ijaraga olib ish-laydigan dehqon. B. oʻzi ishlatib turgan yerni sotishga haqi boʻlmagan. B. vafot etsa, yerdan foydalanish huquqi uning bolalariga oʻtgan. B. yerga hech qanday huquqi boʻlmasada, butun hosilga, shuningdek oʻzlari qurgan imoratlarga toʻla egalik qilgan. Yerning sifatiga qarab hosilning 1/3 dan tortib 1/2 gacha ijara haqi toʻlashdan tashqari, B. 5 tanobga 1 tilla hiso-bidan masjidga oʻndan bir soliq, yaʼni ushr toʻlagan va boshqa majburiyatlarni bajargan. B. oʻrtacha 5—7 tanob yerni ijaraga olib, har 5 tanobga 1 tilladan solgʻut toʻlagan. 19-asr 90- yillarida birgina Xiva viloyatida B.lar barcha dehqonlarning 1/3 qismini tashkil etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bevatanlik

Bevatanlik — vatansiz, oʻz yurtiga, oʻz xalqiga, milliy madaniyatiga befarq qarash (qarang Kosmopolitizm).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Terminologiya
Asan Begimov

Asan Izimovich Begimov (1907-1958, Moʻynoq) — qoraqalpoq yozuvchisi va jurnalisti. Qoraqalpog‘istonda yozuvchilar tashkiloti va adabiy-badiiy jurnal asoschilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1957). 

Hayoti va faoliyati
Asan Begimov 1907-yil Moʻynoq tumanida tugʻilgan.
U 1924-yildan boshlab Qoʻngʻirottagi bolalar uyida tarbiyalangan. Keyin 1927—1932-yillari Olmaotadagi pedagogik institutda tahsil olgan. 1932-yil Qozogʻistonning Qiziloʻrda shahridagi pedagogika institutini tugatgan. 1932—1934-yillar oraligʻida Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining tashkil etish byurosining boshligʻi, 1934—1936-yillari Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi boʻlgan. 1936—1937-yillari Toshkentdagi partiya institutida oʻqigan. 1938—1939-yillari yana Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining boshligʻi, bir qancha yillar davomida davlat teatrining direktori, radioeshittirish qoʻmitasining boshligʻi, poligrafiya matbuosining direktori, Oʻzbekiston telegraf Agentligining Qoraqalpogʻiston boʻlimining boshligʻi, „Qoraqalpogʻiston“ matbuosida boʻlim rahbari, Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi lavozimlarida faoliyat yuritganҚарақалпақстан Республикасы жазыўшылары ( библиографиялық мағлыўмат ) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. -240 бет.

Asan Begimov 1934-yildan boshlab Yozuvchilar uyushmasining aʼzosi boʻlgan.

Ijodi
A. Begimovning dastlabki sheʼrlari 20-yillarning oʻrtalarida nashr etila boshlagan.
„Zafarlardan zafarlarga“ (1936), „Súyińiz“ (1949), „Tuwǵan jer“ (1955), „Sapura“ (1956), „Tańlamalı shıǵarmaları“ (1957), „Jańarǵan úlke“ (1960) sheʼrlar toʻplami, „Sapura“ (1938), „Ómir“ (1951) dostonlari, „Bu kim?“ (1932), „Gʻarib oshiq“ (T. Allanazarov bilan hamkorlikda) pyesalarida qoraqalpoq xalqining turmushi va oʻzaro kurash voqealari aks etgan. Prozaning rivojlanishida „Baliqchining qizi“ (1957) romani asosiy oʻrinni egallaydi. Roman Orol baliqchilariga bagʻishlangan boʻlib, badiiy asar oʻzbek va rus tillariga tarjima qilingan (1958-1960). likda, u Pushkin, Lermontov, Shevchenko, Gorkiy kabi boshqa xalqlar yozuvchilarining ayrim asarlarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Mukofotlari
A. Begimov „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi“ unvoniga sazovar boʻlgan (1957). U „Hurmat belgisi“ ordeni va medallari bilan, Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Faxriy yorliqlari bilan mukofotlangan.

 

Turkum:Qoraqalpogʻistonlik yozuvchilar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1958-yilda vafot etganlar
Boris Beglov

Beglov Boris Mixaylovich (1938-yil 8-iyul, Novomoskovsk) — kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), texnika fanlari doktori (1975), professor (1983).http://uz.ionx.uz/ - Umumiy va noorganik instituti rasmiy sayti 

 Hayoti 

 Bolalik va yoshligi 
Beglov Boris Mixaylovich Tula viloyatining Novomoskovsk shahrida xizmatchi oilasida tavallud topgan. 1941 - yilning oktabrida Novomoskovsk shahrini nemis askarlari bosib olgani sababli Beglov oilasi Toshkent viloyatining Chirchiq shahriga evakuatsiya qilindi. 

1955 - yilda Chirchiq sharining 8 - oʻrta maktabini kumush medali bilan bitirdi.

1960 - yilda Mendeleyev nomidagi Moskva kimyo-texnologiyalari institutida muhandis-texnolog malakasini oldi. 

 Ish faoliyati 
1963 - yilda OʻzSSR Fanlar akademiyasining kimyo institutida ilmiy xodim boʻlib ishladi.

1970 - 1972 - yillarda Chirchiq tajribiy-ishlab chiqarish laboratoriyasining bosh mudiri lavozimida ishladi.

1982 - yilgacha institutning fan boʻyicha direktor oʻrinbosari, soʻngra 1989 - yilgacha institut direktori boʻlib faoliyat yuritdi. 

Hozirgi kunda OʻzR Fanlar akademiyasining Umumiy va noorganik kimyo institutining fosforli oʻg'itlar laboratoriyasining bosh ilmiy xodimi boʻlib ishlab kelmoqda. , OʻzR Fanlar akademiyasining Oʻzbek kimyo jurnalining bosh muharriri oʻrinbosari, "Kimyo texnologiyasi. Boshqaruv va nazorat." jurnalining tahririyat kengashi aʼzosi boʻlib ish faoliyatini yuritmoqda.

 Ilmiy faoliyati 
1964 - yilda 26 yoshlik Boris Beglov texnika fanlari nomzodligi ilmiy unvoni uchun Mendeleyev nomidagi Moskva kimyo-texnologiyalari institutida dissertatsiya yoqladi.

Oradan 11 yil oʻtib 1975 - yilda doktorlik dissertatsiyasini yoqladi. 

1987 - yilda OʻzR Fanlar akademiyasining "Noorganik moddalar kimyo texnologiyasi" mutaxassisligi boʻyicha aʼzosi deb tanlandi.

2000 - yilda shu mutaxassislik boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi boʻlib tanlandi.

Beglov Boris Mixaylovich ilmiy faoliyati mobaynida 6 monografiya va 116 mualliflik sertifikati va patentlar qabul qilingan.http://www.findpatent.ru/patent/181/1810339.html - patentlar bazasi 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Begonalashuv

Begonalashuv — inson faoliyati va uning natijalari mustaqil kuchga aylanib, inson ustidan hukmronlik va unga yovuzlik qiladigan holatga kirishishini ifodalaydigan ijtimoiy jarayon. Mehnat shart-sharoiti, vositalari va mahsuli ustidan ijtimoiy nazoratning yoʻqligida, shaxsiing hukmron ijtimoiy guruhlar tomonidan aldamchilik yoʻli bilan boshqarish obʼyektiga aylantirilishida namoyon boʻladi. B. kishi ongida muayyan tarzda aks etadi (ijtimoiy meʼyorlarni yot va yovuz meʼyorlar sifatida idrok etish, yolgʻizlik hissi, loqaydlik va boshqalar). B. konsepsiyasining kelib chiqi-shi T. Gobbs, J. J. Russoga borib taqaladi, Gegel tomonidan esa rivojlantirildi. 20-asr falsafa, sotsiologiya va ijtimoiy psixologiyasida B.ning ayrim tomonlari tadqiq etilmoqda.

Begonalashuv - inson uning jamiyatdagi o'rni, mavqei va u bajaradigan vazifasi o'rtasidagi azaliy bog'liqliklarning buzilishi. Inson va jamiyat munosabatlaridagi me'yorning buzilishi, insonning o'z mohiyatini belgilovchi xususiyatlardan mahrum bo'lib, jamiyatda o'z o'rnini topolmasligi begonalashuvning tub ildizini, ham sababini, ham oqibatini tashkil etadi. G'arb sotsiologlari sanoatlashgan jamiyatda birdamlik tuyg'usini yo'qolishini (Dyurkgeym), ijtimoiy hayotning formallashuvini (Zimmel), shaxs hatti-harakatlarining me'yoridan oshishini(Merton), insonning mavjud jamiyatga nisbatan tanqidiy munosabatini, mukammalashtirishga bo'lgan qobiliyatini(Fromm) begonalashuv hodisasining yuz berishi deb hisoblaydilar. Begonalashuv tushuncha sifatida tadqiq va tahlilga muhtoj. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. Falsafa qomusiy lugʻat. " Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti ". " SHarq " nashriyot — matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. Toshkent — 2004. 48 bet
Begoniya

Begoniya (Begonia) — begoniyadoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. 800 ga yaqin turi, asosan, issiq mamlakatlarda (Avstraliyadan tashqari) man-zarali oʻsimlik sifatida bogʻlarda, bizda xonalarda oʻstiriladi. Bargi yuraksimon, gullari oq. qizil yoki pushti. Urugʻi, bargi yoki qalamchasidan koʻpaytiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Uy o‘simliklari
Begor

Begor (hindcha) — oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo va Oʻrta Sharqda (Eroida 8-asrdan, Oʻrta Osiyo, Hindiston va Afgʻonistonda esa 10-asrdan) mavjud boʻlgan majburiyat. Mehnatkash xalq xon va mahalliy hukmdorlar tarafidan davlat va zamindorlarning turli qurilishlari (qalʼa, saroy, yoʻl qurilishlari, kanal va ariqlar qazish va boshqalar)da tekinga ishlab berishga majbur qilingan. Masalan, Abdullaxon II ning maxsus farmoni bilan mashhur Joʻyboriy xojalardan Xoja Saʼdning yerlariga Vaxshdan suv chiqarish uchun ariq qazishga Hisor, Dexinav, Qubodiyon va Shahrisabzdan 10 ming kishi safarbar qilingan. Begor 18 — 19-asrlarda ham boʻlgan. Begorni barshchinaning bir shakli deyish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Juvonmardiyev A., 16 — 19-asrlarda Fargʻonada yer-suv masalalariga doir, T., 1965.
Beda barg filchasi

Beda barg filchasi, fitonomus (Phytonomus variabilis Hrbst.) — bedaning xavfli zararkunandalaridan. Uzunburunlar oilasiga mansub mayda koʻngʻizcha bulib, boʻyi 5 – 7 mm, tumshugʻi ingichka va chuziq (shuning uchun filcha deyiladi), asosan kurtchasi bedaning yosh bargini, kurtagini, gʻuncha va gullarini shikastlaydi. Beda barg filchasi f. tumshugʻi bilan poyani teshib, uning kovaklariga 3 — 30 tadan tuxum qoʻyadi. Bitga filcha 2000 — 2500 tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtcha barg kurtaklari ichiga teshib kiradi, uchinchi marta pust tashlagandan keyin barg sirtaga chiqib, bargni yeydi. Barg ilma-te-shik boʻlib qoladi. Yetuk qurtcha barglar orasida toʻr pilla ichida gʻumbakka aylanadi. Bedapoya, yoʻl va ariq yoqalaridagi oʻsimlik qoldiqlarida hamda tuproqning yuza qatlamida qishlaydi. Qurtlarining rivojlanish davri 15 — 28 kun.

Kurash choralari: bedapoyalarni kuzda va erta koʻklamda boronalash, shu muddatlarda sugʻorish, beda koʻkara boshlaganda rogor, fozalon kabi in-sektitsidlarni purkash yoki changitish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beda biti

thumb|Beda biti
Beda biti, akasiya biti (Aphis craccivora Koch.) — afididlar oilasiga mansub qanotsiz yoki toʻrtta nafis qanotli mayda hasharot. Tanasi 1,3—2,1 mm. Migratsiyalanib toʻla oʻzgarish bilan rivojlanuvchi formalari mavjud. Beda biti tuxum holda beda angʻizi, akatsiya bachkisi, baʼzan yantoqda qishlaydi. Lichinkalari mart oyi boshlarida tuxumdan chiqadi. Alr. oxiri va may oyining boshlarida Beda biti oldin akatsiyaga, soʻngra gʻoʻza va boshqa oʻsimliklarga uchib oʻtadi. Bu oʻsimliklarning bargi dagʻallashgandan soʻng bedaga oʻtadi va dastlabki kuzgi sovuqdan keyinroq tuxum qoʻya boshlaydi. Beda biti yil davomida 12 avlod berib, asosan, yosh va sersuv novdalarda yashaydi.

Kurash choralari: oq akatsiyani ekinzor maydonlar atrofiga ekmaslik; may—iyunda tuproqqa 10 — 15 sm chu-qurlikda donador bazudin yoki fosfamid (40 kg/ga) solish; gʻoʻzaga fosfamid, rogor, BI-58 (1—2 kg/ga) purkash; aholi yashaydigan punktlarga yaqin joylardagi dalalarga xlorofos, karbofos bilan ishlov berish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hasharotlar
Beda odimchisi

Beda odimchisi (Eudolia arenacearia Hd.) — kapalaklar turkumining odimlovchilar oilasiga mansub hasharot. Ka-palagi sargʻish, qanotlarini yoyganda 25 mm keladi. Kechasi uchadi. Tuxumini beda bargiga qoʻyadi. Tuxumidan bir haftada lichinka chiqadi. Qurti yashil, ingichka boʻlib, 3 juft chin va 2 juft soxta oyoqlari bor. Egilib, soʻngra toʻgʻrilanib, odimlab yuradi. Tinch turganda oyoqlariga tayanadi. Rangi yashilligidan oʻsimlik orasida koʻzga chalinmaydi. Qurti beda bargi, guli va gʻunchasi bilan oziqlanadi, keyin tuproqqa tushib, gʻumbakka aylanadi va shu yerda qishlaydi. Tuxumiga qarshi trixogramma, qurtiga qarshi brakon yaydoqchilaridan foydalanib biologik kurash olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beda oltinqoʻngʻizi

BEDA OLTINQOʻNGʻIZI (Sphenoptera laticeps V. Jar.) — qattiq qanotlilar tur-kumiga mansub hasharot. Lichinka davrida zarar kelgiradi. Voyaga yetgan Beda oltinqoʻngʻizi ning uz. 11 — 16,5 mm cha, uzunchoq, yassi tanasi oldidan orqa tomoniga qarab ingichkalashib boradi. Rangi qizgʻish-sariq, yaltiroq, tu-xumlari choʻziq-oval, oq rangli, uning poʻstidagi ajinlari aniq koʻrinib turadi. Lichinkasi choʻziq, oyoqsiz, koʻkrak qismi kengaygan. Gʻumbagi oq rangli, sirtdan Karaganda yetuk qoʻngʻizga oʻxshaydi. Tuxumini bedaning idsiz boʻgʻziga bitgalab qoʻyadi. Bitga Beda oltinqoʻngʻizi 1000 tacha tuxum qoʻyadi. Tuxumidan I oyda lichinka chiqadi, bular poyani kemirib, ichiga kiradi va ildizgacha yeb boradi, natijada beda qurib qoladi.

Kurash choralari: bedapoyani molalashdan oldin yergadonador 10%li bazudin preparati (30 kg/ga) sochiladi hamda sumi-al-fa, 5% e.k. (0,5 lGʻ ga) va nurell-D, 55% e.k. (0,9 l/ga) preparatlaridan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedatoʻplami

BEDATOʻPLAMI, zigʻir toʻplami (Heliothis viriplaca Hutn.) — toʻplamlar oilasiga mansub kapalak. Qanotlari yoyilganda 28 – 37 mm; oldingisi sargʻish-yashil, baʼzan sargʻish-kulrang boʻlib, oʻrta qismidan keng qoramtir koʻndalang yoʻl oʻtadi; qanotining uchida noaniq qora dogʻchalari bor. Qurtining uz. 40 mm, nim yashil, baʼzan pushti yoki qoʻngʻiroq ranglisi ham uchraydi, orqasida navbatlanib keluvchi oqyoki qora tusli yoʻllari bor; tanasini qora qattiqtuklar (qil) qoplagan. Kallasi bir qancha qora nuqgali va dogʻli sariq rangda. Bedatoʻplami ning qurtlik davri 20—25 kun davom etadi. Gʻumbagi tuproqning ustki qatlamida qishlaydi. Erta bahorda (apr.—may) gʻumbaklaridan voyaga yetgan kapalaklar chiqib, tuxum qoʻya boshlaydi. 3 — 9 kunda tuxumdan qurtlar rivojlanadi. Birinchi avlod kapalaklarining uchib chiqishi iyungacha davom etadi. Yilda 2 — 3 avlod beradi. Bedatoʻplami qurti hammaxoʻr, koʻpgina dukkakli va barcha moyli oʻsimliklar (ayniqsa, zigʻir va soya)ning urugʻi, barg va gullari, pomidorning mevalari bilan oziqlanib q. x.ga katta zarar yetkazadi.

Kurash choralari: bedapoyalarni disklash; zararkunanda tuxumiga qarshi trixogrammatsan foydalanish; urugʻ yetishtirish uchun moʻljallangan beda va boshqa oʻsimliklar maydonlarida qurtlar paydo boʻlganida ekinlarga 35% fozalon (1,45 — 2,0 kg/ga), sumi-sidning 20% li emulsiyalanuvchi kon-sentrati (0,4 — 0,5 kg/ga) bilan ishlov berish (yana q. Koʻsak qurti).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beda urugʻxoʻri

BEDA URUGʻXOʻRI (Bruchophagus roddi Guss) — pardaqanotlilar turkumining yoʻgʻon oyoqlilar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Voyaga yetganining boʻyi 1,3 — 2,1 mm, tuyey kora, boldiri va panjalari qoʻngʻir-sargʻish, koʻkrak oldi, yelkasi va qalqonchasida chuqurchalar bor, orqasi bukri, qorni kalta, tuxumsimon, silliq va yaltiroq. Tu-xumi oq, silliq, tiniq, bandchasi bor, kattaligi 0,2 mm cha. Lichinkasi jigar-rang , oyoqsiz, semiz, bir uchi sal egilib turadi; boshi botiq, jagʻi uchburchaktishli. Yetuk lichinkaning kattaligi 1,5 – 2 mm. Beda urugʻi va dukkagida, quruq beda va toʻponida, yovvoyi dukkakli oʻsimliklarda qishlaydi. Erta bahorda lichinkalar gʻumbakka aylanadi, gʻumbagi 1,9 mm cha, dastlab oq boʻladi, keyinchalik qorayadi, kun isishi bilan yetuk hasharotga aylanib, ucha boshlaydi. Urugʻ va dukkakni teshib ketadi, ana shu belgiga qarab, bedaga Beda urugʻxoʻri tushganligini aniqlash mumkin. Tuxumini endi pishib kelayotgan beda urugʻlari ichiga qoʻyadi. Rivojlanish davri 24 — 28 kun. Yetilgan Beda urugʻxoʻri gul shirasi (nektari) bilan oziqlanadi. Oʻrta Osiyoda bir yilda Beda urugʻxoʻri 3 — 4 av-lod beradi.

Kurash choralari: beda urugʻini yaxshilab tozalash, dorilash va ekishdan 45 kun oldin 1 t uruqqa 3 kg naftalin sepib, urugʻni qoplarda saqlash kerak; ekish oldidan 15% li namakobga 2 — 3 minut solib qoʻyilsa, zararlangan urugʻlar namakob betiga qalqib chiqadi, sogʻ-lom urugʻlar ajratib olinib, yuviladi va soya joyda quritiladi. Bedani yanchish va saralash vaqtida hosil boʻlgan chiqitlar hamda puch urugʻlar mollarga beriladi. Bedaga Beda urugʻxoʻri ga qarshi ikki muddatda: birinchi — oʻsimlikning shona-lash, ikkinchi — urugʻning sut pi-shiqligi davrida nurell-D, 55% e.k. (0,3 l/ga) preparati purkaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beda qandalasi

Beda qandalasi (Adelpnocoris lineolatus Goeze) — chala qattiq qanotli hasharotlar turkumining soʻqirlar oilasiga kiradigan hammaxoʻr hasharot, ayniqsa beda va uning urugʻiga katta zarar yetkazadi. Voyaga yetgan qandala (kattaligi 7 — 9,5 mm) choʻziq, sargʻish-yashil bo'ladi. Yelkasida 2 ta qora nuqtasi bor. Tuxumini beda poyasi ichiga qoʻyadi. Urgʻochisi 50 tacha tuxum qoʻyadi. Lichinkasining tanasi yashil, uz. 3,5 – 5 mm. Bir yilda 3, hatto, Oʻzbekistonning janubida 4 boʻgʻin beradi. Beda qandalasi va lichinkalari bedaning bargi, kurtagi va gulidan, gʻoʻzaning shonasi va gul bandidan shira soʻradi. Natijada shona, gulchalar toʻqiladi.

Kurash choralari: kuzda bedaning oxirgi oʻrimi tagidan (koʻpi bilan 6 — 7 sm qoldirib) oʻriladi, kimyo-viy preparatlardan karbofos, 50% e.k. (0,2-0,6 l/ga); fenvalerat, 20% e.k. (0,3 -0,6 l/ga); zolon, 30% hoʻllanuvchi kukun (1,6 – 33 kg/ga) va boshqa ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedana

thumb|Coturnix coturnix confisa
Bedana (Coturnix coturnix) – tovuqsimonlar turkumining qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub mayda parranda. Erkagining patlari sargʻish-qoʻngʻir, koʻndalang oq-sargʻish yoʻlli, tanasining ikki yoni boʻylab qizgʻish yoki qora yoʻllar oʻtadi. Makiyoni qoramtir, koʻkragida qora yoki qizgʻish xollari bor.

Bedana Yevropa, Afrika va Osiyoning gʻarbiy qismida tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻl, togʻ oldi, yassitogʻli mintaqalarida va toʻqaylarda koʻp uchraydi. Xatti-harakati tovuqnikiga oʻxshaydi. Ogʻirligi 80–145 g. Aprel–may oylarida shimolga, kuzda avgust–sentabrda janubga gala boʻlib uchib oʻtadi. Bedana qosh qorayganda, tunda serha-rakat boʻladi, kunduzi pana joyda bekinib yotadi. Oʻsimliklar urugʻi va bar-glari, baʼzan hasharotlar bilan oziqlanadi. Yer ustidagi chuqurchaga xas-choʻp toʻshab uya quradi. Makiyoni 9–20 ta gacha tuxum qoʻyib, 15–17 kun bosib yotadi. Koʻpayish davridaerkagi juda chiroyli sayraydi. Bedananing goʻshti mazali, tuxumi tansiq taom. Oʻzbekistonda ish-qibozlar bedanani tuzoq va matrap (toʻr) bilan ovlaydilar, sayratish, urishtirish maqsadlarida toʻrqovokda boqishadi. Ayrim joylarda soqov yoki yapon (S. Japonicus) bedanasi fermalarda goʻshti va tuxumi uchun boqiladi. Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi „Doʻstlik“ xoʻjaligida bedana goʻshti va tuxumi yetishtiradigan yirik ferma ishlaydi. Yaponiya, Italiya, Fransiya, AQShda sanoat miq-yosida yetishtiriladi. Tuxum beruvchi B. zotlari bir yidda 250–300 dona tuxum beradi, tuxumining ogʻirligi 10–14 g. AQShda bedananing ogʻirligi 250 g keladigan, goʻshti uchun boqiladigan „Faraon“ zoti yaratilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Bedana-moshak

Bedana-moshak (Lymnocryptus minimus) — baliqchilar turkumining loyxoʻraklar oilasiga mansub qush. Patlari orqa va yelka tomonida yaltiroq qora, ikki yon tomonida sargʻish yoʻlli. Tanasining uz. 20 sm ga, ogʻirligi 90 g ga yaqin. Yevrosiyoning tundra, oʻrmon-tundra va shim. oʻrmon mintaqalarida yashaydi. Oʻzbekistonda bahor va kuzda uchib oʻtish davrida koʻplab uchraydi, baʼzan qishlab qoladi. B.-m. botqoklik va koʻllarning oʻti nam boʻlgan botqoklashgan qirgʻoqlarida yashaydi. Tungi qush, kechasi oziq qidiradi. Uzun tumshugʻi bilan yumshoq loydagi yoki tuproq ustidagi chuvalchanglar, hasharotlar va ularning lichinkalarini topib yeydi. Kunduzi pana joylarga bekinib oladi. Urgʻochisi 4 tagacha tuxum qoʻyadi. Goʻshti shirin, sport ov qushi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedapoya

Bedapoya — beda bilan band boʻlgan dala. Sugʻoriladigan dehqonchilikdagi almash-lab ekish sxemasiga koʻra, B.da beda 3 yil, lichan uchun 5 yil oʻstiriladi. Beda dukkakli ekin boʻlganidan, ildizidagi tuganak bakteriyaGʻtap tufayli tuproqdagi azot miqdorini shu muddat ichida ancha oshiradi. Natijada B.ni buzib eqilgan ekin hosili moʻl boʻladi. B. Oʻzbekistonning shim. viloyatlarida oktabr, janubiy viloyatlarida noyabr oyida haydaladi. B. haydash oldidan maxsus lushchilnik yoki agʻdargichi olib qoʻyilgan plug bilan 6—8 sm chuqurlikda yum-shatiladi. Bunda beda ildizi boʻgʻzidagi kurtaklari quriydi, kelasi yili B.ga eqilgan ekinlarni oʻt (beda) bosishi kamayadi.

 Yana qarang 
 Beda

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedarak yoʻqolgan deb topish

BEDARAK YOʻQOLGAN DEB TOPISH — fuqarolarning huquqiy taqdirini hal qiluvchi yuridik fakt. Agar fuqaroning qayerdaligi haqida uning yashash joyida bir yil davomida maʼlumotlar boʻlmasa, manfaatdor shaxslarning arizasiga muvofiq, sud bu fuqaroni Bedarak yoʻqolgan deb topish d. t.i mumkin. OʻzR Fuqarolik kodeksi 33-moddasiga binoan, yoʻqolgan shaxs toʻgʻrisida oxirgi maʼlumotlar olingan kunni aniqlash mumkin boʻlmasa, bedarak yoʻqolgan deb hisoblash muddati yoʻqolgan shaxs toʻgʻrisida oxirgi maʼlumotlar olingan oydan keyingi oyning birinchi kunidan, bu oyni belgilash mumkin boʻlmagan taqdirda esa — keyingi yilning 1-yanvaridan boshlanadi. Beda-rak yoʻqolgan deb topilgan fuqaroning mol-mulkini doimiy suratda boshqarib turish zarur boʻlsa, bu mol-mulk sudning qaroriga muvofiq vasiylik va homiylik organi tomonidan belgilanadigan va ushbu organ bilan tuziladigan ishonchli boshqaruv toʻgʻrisidagi shartnoma asosida ish olib boradigan shaxsga topshiriladi. Ushbu mol-mulkdan bedarak yoʻqolgan shaxs qonunga muvofiq boqi-shi kerak boʻlgan fuqarolarga taʼminot beriladi va uning soliklar va boshqa maj-buriyatlar boʻyicha qarzlari toʻlanadi. Vasiylik va homiylik organi yoʻqolgan fuqaroning qayerdaligi toʻgʻrisida maʼlumot olingan kundan boshlab bir yil oʻtganga qadar ham uning mol-mulkini muhofaza qiluvchi shaxsni belgila-shi mumkin. Shaxsni Bedarak yoʻqolgan deb topish d. t.ning34- moddada nazarda tutilmagan oqibatlari qonun bilan belgilanadi. Bedarak yoʻqolgan deb to-pilgan fuqaro qaytib kelgan yoki uning turar joyi aniqlangan taqdirda, sud uni Bedarak yoʻqolgan deb topish d. t. haqidagi qarorni bekor qiladi. Sudning qarori asosida fukaroning mol-mulkini boshqarish bekor qilinadi (OʻzR f-k 34 — 35 moddalari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georg Bednorz

thumb|300x300px|Johhannes Georg Bednorz
Johhannes Georg Bednorz (16-may 1950) — nemis fizigi. Ilmiy ishlari yuqori temperaturali oʻtkazuvchanlikka oid. Nobel mukofoti laureati (yangi oʻta oʻtkazuvchan materiallarni kashf etgani uchun; 1987, Karl Aleksander Myuller bilan birga).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1950-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-mayda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Bedona

Bedona — oq kishmish navli uzumdan tayyorlaiadigan mayiz turi. Maxsus ishlov berilmasdan oftobda quritiladi (qarang Mayiz). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedona tut

Bedona tut — tutsimonlar oilasi (tutdoshlar)ga mansub daraxt. Mevasi oq, shirin, urugʻsiz. Bargi ipak qurtiga yediriladigan "Vodil" va "Xorugʻ" xillari tarqalgan. "Vodil", asosan, Fargʻona vodiysining togʻ etagi hududlarida (Oʻsh, Fargʻona, Andijon, Xoʻjand va Jalolobodda) oʻstiriladi. Mevasi yirik (18x10 mm), gektaridan 40 — 47 s barg beradi. "Xorugʻ" Tojikistonda koʻp tarqalgan. Gektaridan 50 — 55 s barg beradi. Mevasi yirik (21x11 mm), shirin, urugʻsiz. Kasallik va sovuqqa chidamli. Payvand qilib koʻpaytiriladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Daraxtlar
Turkum:Tutdoshlar
Kirill Bedrinsev

Kirill Nikolayevich Bedrinsev (1907.1.4, Kerki - 1995.7.4, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), iqtisod fanlari doktori (1961), professor (1964). Oʻrta Osiyo davlat universitetining iqtisod fakultetini tugatgan (1929). 1930— 40 yillarda Oʻzbekiston davlat rejalashtirish idoralarida ishladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisod institutida katta ilmiy xodim (1943 — 49), ishlab chikaruvchi kuchlarni joylashtrish boʻlimining rahbari (1950 — 85) va Respublika Ishlab chikaruvchi kuchlarni oʻrganish kengashi (SOPS) raisining oʻrinbosari (1962 — 85). 1985-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganish kengash maslahatchisi. Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda ishlab chiqaruvchi kuchlarni joylashtirish va ri-vojlantirish masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Bez

Bez, bezlar (glandulae) – 1) organizmning normal hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan va oʻziga xos maxsus shiralar (sekret) ishlab chiqaradigan hujayralar yoki koʻp hujayrali aʼzolar. Bez ishlab chiqaradigan moddalarning fiziologik ahamiyatidan qatʼi nazar, hujayralardan chiqadigan hamma moddalar „sekret“ deb yuritiladi. Koʻpgina (masalan, soʻlak, ter bezi, jigar, meʼda) bezning chiqaruv yoʻli boʻlib, ishlab chiqaradigan sekretini shu yoʻl orqali tana yuzasiga yoki biror aʼzo boʻshligʻiga ajratadi. Shuning uchun tashqi sekretsiya bezlari, yaʼni ekzokrin bez deb ataladi. Baʼzi bezda chiqaruv yoʻli boʻlmaydi va ular ishlab chiqaradigan sekret bevosita toʻqima suyuqligi, qon yoki limfaga qoʻshilib ketadi. Bunday bez endokrin, yaʼni ichki sekresiya bezi deb atalib, ularga gipofiz, buyrak usti bezi, qalqonsimon bez kiradi. Aralash bez (masalan, meʼda osti bezi, jinsiy bez va boshqalar) ham boʻlib, ular sekretining bir qismini maxsus nay orqali biror boʻshliqqa, qolganini esa bevosita qonga ajratadi. Bez hujayralaridan ishlanib chiqib, boshqa aʼzolarga va organizm funksiyalariga taʼsir etadigan moddalar inkretlar (yoki gormonlar) deb ataladi. Ekzokrin bez bir va koʻp hujayrali boʻladi. Bir hujayralisiga ichak va nafas yoʻlining shilliq pardasidagi epiteliy ichida joylashgan qadoqsimon hujayrali bez, koʻp hujayralisiga epiteliydan tashqarida joylashgan soʻlak bez, meʼda-ichak shilliq pardasidagi bez va boshqa kiradi. Bir hujayrali bez sekretni epiteliy yuzasiga chiqarib, uni mexanik va kimyoviy shikastdan saqlaydi. Bez ishlab chiqaradigan moddalarining kimyoviy tabiatiga qarab seroz (yoki oqsilli) va shilimshiq (yoki shilliq) bezga boʻlinadi. Seroz bez suvda oson eriydigan oqsil – sekret chiqaradi, shilimshiq bezdan esa mutsin va mukoid moddalar chiqadi. Baʼzi bezdan ham oqsil, ham shilimshiq sekret chiqadi (aralash bez), masalan, quloq oldidagi va jagʻ ostidagi soʻlak bez baʼzi bez (sut bezi, yirik ter bezi, yogʻ bezi va hokazo) yogʻli lipoid va steroidli sekret ishlab chiqaradi, bu bez sekreti suvda erimaydi, hujayralardan tomchi yoki durda shaklida ajralib chiqadi. Buyrak usti bezlarining poʻstloq qavatidan va jinsiy bezlardan ishlanib chiqadigan gormonlar ham steroidlarga kiradi. Sekretning qanday hosil boʻlishi va epiteliy hujayralaridan tashqariga chiqarilish xususiyatiga qarab bez merokrin, apokrin va golokrin bezlarga boʻlinadi. Endokrin bez muhim aʼzolar boʻlib, ularda ishlangan inkret (gormon) organizmning oʻsishi, voyaga yetishi va moddalar almashinuvi jarayonlarini idora etadi. Bez faoliyati nerv sistemasi hamda gumoral omillar tomonidan boshqariladi;

2) yalligʻlanib kattalashgan limfa tugunlarining xalq oʻrtasida tarqalgan yanglish nomi (qarang Limfa sistemasi).

Nosir Ahmedov.

 Yana qarang 

 Endokrin bezlar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Anatomiya
Bezak

Bezak – 1) narsa, buyumlarga ishlangan naqsh, gul, pardoz; amaliy sanʼat va meʼmorlikda keng ishlatiladi. Oʻsimliksimon (islimiy) va handasiy (girih) naqshlar bezatilayotgan yuza (buyum sirti)da boʻyama, chizma, oʻyma, bosma, qadama va boshqa usullarda, meʼmorlikda shuningdek gʻisht va boshqalarni turlicha terib hosil qilinadi; 2) ziynat beruvchi buyum. Zargarlikda taqinchoqlar, miskarlikda suvdon, kosa, piyola; zardoʻzlik yoki kashtadoʻzlikda choyxalta, oynaxalta, dorpech, kirpech, qoziqdungi va boshqalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bezaklar
Bezak haykaltaroshligi

Bezak haykaltaroshligi – haykaltaroshlik turi, asarlari maʼlum meʼmoriy makonni yoki tabiiy sharoitni hisobga olgan holda binoning tashqarisi yoki ichkarisini, shahar koʻchalari, maydonlari va xiyobonlarini bezatadi. Bezak haykaltaroshligiga meʼmoriy bezaklar (atlantlar, maskoronlar, kariatidalar), favvoralar uchun ishlangan xaykallar, panjaralar, badiiy bezakli darvozalar, binoning ichki bezaklariga marmar, metall, chinni va boshqalardan ishlangan kichik shakldagi haykallar kiradi. Asarlari meʼmoriy ansambl bilan uygʻunlashib, sanʼat asari sifatida oʻz mustaqilligini yoʻqotmaydigan mahobatli haykaltaroshlikdan bezak vazifasini oʻtashi bilan farqlanadi. Bezak haykaltaroshligida obrazlarni yumorli tarzda talqin etish, boʻrttirishga yoʻl qoʻyiladi, turli xayvonlar (masalam, baliq, qurbaqa, laylak va hokazo) shakllari keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Haykaltaroshlik
Bezgak chivinlari

Bezgak chivinlari (Anopheles) -qon soʻruvchi chivinlar urugʻi. 300 ga yaqin turi (Oʻzbekistonda 8 turi) maʼlum. 3 turi (A. sacharovi, A. superpictus, A. pulcherrimus) bezgak kasalligini keltirib chiqaradigan bezgak sporalisini tarqatuvchisi hisoblanadi. Tanasining uz. 6 – 8 mm. Bezgak chivinlari kun botishi bilan ucha boshlaydi, kunduzi qorongʻi, sal-qin pana joylarga bekinib oladi. Bezgak chivinlari qoʻnganida boshini pastga egib, qornini qoʻngan joyga nisbatan qiya burchak ostida koʻtarib turadi. Qurtlari esa tanasini gorizontal tutgan holda suvning sirtqi pardasi ostiga yopishib oladi. Bezgak chivinlarini ana shu holatiga koʻra boshqa bezgak tarqatmaydigan chivinlardan oson farq qilish mumkin, erkagi oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi, urgʻochisining tuxumlari faqat qon soʻrgandan soʻng ri-vojlana boshlaydi. Urgʻochi Bezgak chivinlari oʻlja qidirib hatto shamol esayotgan tomonga, baʼzan bir necha km masofaga uchib borishi mumkin. Bezgak chivinlari yirik hayvonlar va odam qonini soʻradi. Urgʻochi chivin oʻz tana ogʻirligiga nisbatan ancha koʻproq qon soʻradi. Suvga tuxum qoʻyadi. Qurtlari suvni filtrlab oziqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bezengi devori

thumb|300x300px|Bezengi devori
Bezengi devori — Katta Kavkazning Bosh yoki Suvayirgʻich tizmasining eng baland qismi. Uzunligi 12 km. Bezengi devorida Shhara (5,068 m), Shota Rustaveli (4860 m), Jangitov (5058 m), Qatintov (4970 m), Gestola (4860 m), Lalvar (4350 m) choʻqqilari bor. Tizmaning shimoliy yon bagʻridan Bezengi vodiy muzligi boshlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Bezli yovuz ilon

Bezli yovuz ilon (Doliophis intestinalis) — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlarning bir turi. Ma-lakka ya. o. va Sumatradan to Filippinga qadar boʻlgan barcha orollarda keng tarqalgan. Zahar bezi juda yirik, tanasining oldingi 1/3 qismini egʻallagan. Boʻyi 57 sm cha, dumi qisqa, rangi olataroq. Zahari koʻp va kuchli boʻlsada, ogʻzi kichkina boʻlganidan odam uchunxavfsiz. 4 ta turi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil