Hashimoto thyroiditis

thumb|Hashimoto tireoditining G&E boʻyogʻida koʻrinishi
Hashimoto tireoiditi (ing. Hashimoto thyroiditis) — autoimmun kasallik boʻlib, immun sistemasi qalqonsimon bezni tananing bir qismi sifatida tan olishni toʻxtatadi va unga hujum qila boshlaydi. Bu qalqonsimon bezning yalligʻlanishiga olib keladi va tireoidit deb ataladi. Hashimoto tiroiditining boshqa nomlari orasida Hashimoto kasalligi, surunkali limfotsitik tireoidit va autoimmun tireoidit kabilari mavjud.

Hashimoto (1912-yilda kashf qilgan yapon jarrohi nomiga qoʻyilgan) Amerikada juda keng tarqalgan boʻlib, gipotireodizmning asosiy sababi hisoblanadi. Qalqonsimon bez saratoni va tireoidit oʻrtasida bogʻliqlik mavjud emas. Tireoiditda psevdotugunlar hosil boʻlishi mumkin  va qalqonsimon bez tugunlaridan farq qiladi. Hashimoto kasalligida immun tizim hujayralari qalqonsimon bezning gormon ishlab chiqaruvchi hujayralariga hujum qilib, ularni yoʻq qiladi va gormon ishlab chiqarilishi kamayadi. Har bir kishida bu kasallik rivojlanishi mumkin boʻlsa-da, oʻrta yoshdagi ayollarda koʻproq uchraydi.

 Sabablari. 
 Hashimoto kasalligining aniq bir sababi maʼlum emas, lekin bir qancha omillar asosiy rol oʻynashi mumkin:

Genlar. Hashimoto kasalligiga odatda autoimmune kasalligi yoki qalqonsimon bez kasalligi bor oila aʼzolari chalinadi. Bu genetik komponent mavjudligini bildiradi.

Gormonlar. Hashimoto kasalligi erkaklarga qaraganda ayollarda 7 marta koʻproq uchraydi va bu jinsiy gormonlarga bogʻliq boʻlishi mumkin. Ayollar birinchi farzandi tugʻilgandan soʻng koʻpincha qalqonsimon bez kasalligiga chalinishadi va bu vaqt oʻtib yaxshilanadi. Shunga qaramay yillar oʻtib ayollarda Hashimoto kasalligiga boʻlgan moyillik ortib boraveradi.

Ortiqcha yod. Maʼlum bir dorilar va ortiqcha yod qalqonsimon bez faoliyatining susayishiga olib keladi va faoliyatini buzadi.

Radiatsiya. Yaponiya va Chernobilda boʻlgan atom portlashlari oqibatida insonlarda Hojkin limfoma deb atalgan qon kasalligi rivojlangan va bunday insonlarda qalqonsimon bez kasalliklari ham paydo boʻlgan.

 Simptomlari. 
Hashimoto belgilari dastlab bilinmasligi yoki rivojlanishi uchun yillar talab qilishi mumkin. Kasallikning birinchi belgisi koʻpincha qalqonsimon bezning kengayishi boʻlib, buqoq deb ataladi. Buqoq boʻyinning old qismini shishgan koʻrinishiga olib kelishi mumkin. Buqoq yutishni qiyinlashtirishi mumkin. Hashimoto kasalligi tufayli qalqonsimon bezning kam faolligining boshqa belgilari quyidagilardan iborat boʻlishi mumkin:

·      Ortiqcha vazn

·      Charchoq

·      Yuzning oqarishi yoki shishishi

·      Boʻgʻimlar yoki mushak ogʻrishi

·      Qabziyat
thumb|320x320px|Hashimoto tireoditining KT va UUT tasviri

·      Yurak urishi sekinlashishi

·      Hayzning buzilishi

·      Depressiya

·      Soch toʻkilishi yoki siyraklashishi

 Xavf omillari. 
Ayollar. Ayollarda kasallik erkaklarga qaraganda 7 marta koʻproq uchraydi.

Oʻrta yosh. Kasallik koʻpincha 40-60 yosh orasida uchraydi, lekin erta yoshlarda ham kuzatilgan.

Irsiyat. Kasallik avloddan avlodga oʻtishi mumkin. Lekin qaysi gen uni saqlashi hali aniqlanmagan.

Autoimmun kasalliklar. Autoimmun kasalliklar kasallik ehtimolini oshiradi. Masalan, qandli diabet birinchi tipi, revmatoid artrit. Hashimoto kasalligi boshqa autoimmun kasalliklarga chalinish xavfini ham orttiradi.

 Diagnoz qoʻyish. 
Qalqonsimon bez funksiyasini tekshirish

TTG testi. Qalqonsimon bezni stimullovchi gormon (TTG) gipofiz bezidan ishlab chiqariladi. Gipofiz bezi qonda qalqonsimon bez gormonlarining kamligini aniqlaganida, qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqarishni koʻpaytirish uchun TTG ni tiroidga yuboradi. Qonda yuqori TTG darajasi gipotireoidizmni koʻrsatadi.

T-4 sinovlari. Qalqonsimon bezning asosiy gormoni tiroksin (T-4). T-4 ning past qon darajasi TTG testi natijalarini tasdiqlaydi va muammo qalqonsimon bezning oʻzida ekanligini koʻrsatadi.

Antitana testlari

Bir nechta kasallik jarayoni gipotireoidizmga olib kelishi mumkin. Hashimoto kasalligi gipotireoidizmning sababi yoki yoʻqligini aniqlash uchun  antitana testi oʻtkaziladi.

Antitananing maqsadi immunitet tizimining boshqa ishtirokchilari tomonidan yoʻq qilinishi kerak boʻlgan kasallik qoʻzgʻatuvchi begona agentlarni belgilashdir. Autoimmun kasallikda immunitet tizimi tanadagi sogʻlom hujayralar yoki oqsillarni nishonga oladigan  antitanalarni ishlab chiqaradi.

Odatda, Hashimoto kasalligida immunitet tizimi qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqarishda muhim rol oʻynaydigan qalqonsimon peroksidaza (TPO) ga antitana ishlab chiqaradi. Hashimoto kasalligiga chalingan koʻpchilik odamlarning qonida TPO antitanalari boʻladi. Hashimoto kasalligi bilan bogʻliq boshqa antikorlar uchun laboratoriya testlarini oʻtkazish kerak boʻlishi mumkin.

 Davolash 
Hashimoto tireoiditi uchun asosiy davolash qalqonsimon gormonlarni almashtirish terapiyasi boʻlib, koʻpincha levotiroksin deb ataladigan T4 (tiroksin) ning sintetik shaklidir.

Yalligʻlanishga qarshi vositalar

Yalligʻlanish holati juda ogʻir boʻlsa, baʼzi shifokorlar steroid terapiyasining qisqa muddatini koʻrib chiqadilar. Hashimoto kasalligining kuchayishida glyutensiz va oziq-ovqat boʻyoqlaridan qochish kabi muqobil tibbiy yondashuvlar ham ilgari surilgan.

Qalqonsimon bez jarrohligi

Qalqonsimon bez jarrohligi Hashimoto tireoiditi bilan ogʻrigan bemorlarni davolashda muhim rol oʻynashi mumkin:

Hashimoto tireoiditi bilan ogʻrigan bemorlarning kichik bir qismi qalqonsimon bez jarrohligidan sezilarli foyda koʻradi.

Hashimoto tireoiditini tibbiy davolash bemorlarda qalqonsimon bez operatsiyasini koʻrib chiqishdan oldin koʻrib chiqilishi kerak.

 Manba