Barqaror rivojlanish

Barqaror rivojlanish – kelajak avlodlarning oʻz ehtiyojlarini qondirish qobiliyatiga ziyon yetkazmagan holda, hozirgi avlodning ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan insoniyat taraqqiyotining samarali yoʻnalishidirUnited Nations General Assembly (1987) .Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future . Transmitted to the General Assembly as an Annex to document A/42/427 – Development and International Co-operation: Environment.. Maqsad – yashash sharoitlari va resurslar inson ehtiyojlarini qondirgan holda, sayyoramizning yaxlitligini xavf ostiga qoʻymasdan, jamiyat yaratishdir. Iqtisodiyot, atrof-muhit va ijtimoiy farovonlik ehtiyojlari oʻrtasidagi muvozanatni taʼminlash barqaror rivojlanishning asosiy maqsadi hisoblanadi. 1987-yildagi Brundtland hisoboti barqaror rivojlanish tushunchasining keng tarqalishiga hissa qoʻshdi.

Barqaror rivojlanish tushunchasi meʼyoriy konsepsiya hisoblangan barqarorlik gʻoyasi bilan chambarchas bogʻliqdir 50x50px Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. UNESCO ikkala tushuncha oʻrtasidagi farqni quyidagicha tushuntirgan: „Barqarorlik koʻpincha uzoq muddatli maqsad sifatida qaraladi (yaʼni, yanada barqaror dunyo), barqaror rivojlanish esa shu maqsadga erishish uchun amalga oshiriladigan turli jarayonlar va yoʻllarni ifodalaydi“.

1992-yildagi Rio-de-Janeyroda oʻtkazilgan Yer sammitidan boshlangan Rio jarayoni barqaror rivojlanish tushunchasini xalqaro darajaga olib chiqdi. Barqaror rivojlanish – bu barqaror rivojlanish maqsadlarining asosiy gʻoyasi hisoblanadi. 2030-yilga moʻljallangan ushbu global maqsadlar 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan. Maqsadlar qashshoqlik, iqlim oʻzgarishi, biologik xilma-xillikning yoʻqolishi va tinchlik kabi global muammolarni hal qilishga qaratilgan.

Barqaror rivojlanish konsepsiyasi bilan bogʻliq baʼzi muammolar mavjud. Baʼzi olimlar uni oksimoron deb ataydilar. Chunki, ularning fikricha, rivojlanish barqarorlik xususiyatiga emas. Boshqa tahlilchilar esa hozirgacha erishilgan yutuqlarni yetarli deb bilmaydilar. Olimlarning taʼkidlashicha, barqaror rivojlanish tushunchasi ochiq talqinga ega boʻlib, koʻpincha noaniq va nomuvofiq deb tanqid qilinadi, shu sababli uni osonlikcha oʻzlashtirish mumkin.

 Barqaror rivojlanishning taʼrifi 
1987-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit va Rivojlanish boʻyicha Jahon Komissiyasi „Bizning umumiy kelajagimiz“ nomli hisobotni eʼlon qildi. Bu hisobot koʻpincha Brundtland hisoboti deb ataladi. Hisobotda „Barqaror rivojlanish“ tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, bu taʼrif hozirgi kunda keng qoʻllanilmoqda:
Shunday qilib, barqaror rivojlanish iqtisodiy rivojlanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va ijtimoiy farovonlik oʻrtasida muvozanat saqlashga intiladi.

Biroq, olimlar barqaror rivojlanishning koʻp qirrali tushunchalari mavjudligini taʼkidlab oʻtishgan. Bundan tashqari, hukmron bozorga asoslangan ijtimoiy-iqtisodiy-siyosiy tizimda ham ziddiyatlar mavjud. Umumbashariy barqaror rivojlanishga qaratilgan harakatlar har bir joyda, barcha insonlar uchun istiqbol va farovonlikni shakllantiradigan gʻoyat xilma-xil muammolar, sharoitlar va tanlovlarni hisobga olishi lozim 50x50px Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Barqaror rivojlanish gʻoyasi global va milliy boshqaruv tizimlarida katta ahamiyatga ega boʻlsa-da, uning mazmuni va amalga oshirilishi muayyan sharoitga bogʻliq boʻlib, vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib bormoqda. Bu fikr-mulohazalarning rivojlanishini, masalan, Ming yillik taraqqiyot maqsadlaridan (MTM, 2000-2015 yillar) Barqaror rivojlanish maqsadlariga (BRM, 2015-2030 yillar) oʻtish jarayonida kuzatish mumkin.

 Tushunchaning rivojlanishi 

Barqaror rivojlanishning asoslari XVII va XVIII asrlarda Yevropada ishlab chiqilgan barqaror oʻrmon xoʻjaligi toʻgʻrisidagi gʻoyalarga borib taqaladiUlrich Grober: Deep roots – A conceptual history of „sustainable development“ (Nachhaltigkeit) , Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung, 2007. Angliyada oʻrmon resurslarining kamayishi va bu borada xavotirning ortishi natijasida, John Evelyn 1662-yilda yozgan „Sylva“ nomli asarida shunday degan edi: „Tabiiy resurslardan ortiqcha foydalanishni oldini olish uchun har bir yer egasi daraxt ekishga oʻzining milliy burchi sifatida qarashi kerak“. 1713-yilda Saksoniya saylovchisi Fridrix Avgust I xizmatidagi yirik kon maʼmuri Hans Karl fon Karlovits oʻrmon xoʻjaligi boʻyicha 400 sahifali „Sylvicultura oeconomica“ asarini nashr etdi. Evelin va Fransiya vaziri Jan-Batist Kolbertning gʻoyalaridan kelib chiqqan holda, fon Karlovits oʻrmonlarni barqaror hosilni taʼminlash maqsadida boshqarish tushunchasini ishlab chiqdi. Uning asarlari Aleksandr fon Gumboldt va Georg Lyudvig Xartig kabi olimlarga taʼsir koʻrsatdi. Bu esa oʻrmonchilik fanining rivojlanishiga olib keldi. Oʻrmon boshqaruvining resurslardan oqilona foydalanish gʻoyasiga asoslangan yondashuvi Gifford Pinchotga ham taʼsir qildi. Pinchot AQSh Oʻrmon Xizmatining birinchi rahbari edi. Shuningdek, u Aldo Leopoldga ham taʼsir koʻrsatdi. Leopoldning yer etikasi 1960-yillarda atmosferani himoya qilish harakatining rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. 1962-yilda Rechel Karsonning Silent Spring asari nashr etilgach, rivojlanayotgan ekologik harakat eʼtiborni iqtisodiy oʻsish va rivojlanish oʻrtasidagi bogʻliqlikka qaratdi. Kenneth E. Boulding 1966-yilda yozgan taʼsirli insholarida „Kelajak iqtisodiyoti Kosmik kemasi“ deb nomlangan konsepsiyani taqdim etdi. Unda u iqtisodiy tizimning cheklangan resurslari bilan ekologik tizimga mos kelishi zarurligini taʼkidladi. Yana bir muhim voqea 1968-yilda Garrett Hardinning maqolasi boʻlib, unda „jamoat fojiasi“ atamasini ommalashtirgan.

Barqarorlik va rivojlanishning zamonaviy maʼnodagi toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqligi 1970-yillarning boshlariga borib taqaladi. Ernst Baslerning 1972-yilda nashr etilgan „Strategy of Progress“ (nemischa) kitobida, kelajakdagi yogʻoch ishlab chiqarish uchun oʻrmonlarni saqlashning barqaror konsepsiyasi qanday qilib kelajak avlodlar uchun dunyoni saqlab qolish uchun ekologik resurslarni saqlashning kengroq ahamiyatiga toʻgʻridan-toʻgʻri oʻtkazilishi mumkinligini tushuntirdi. Oʻsha yili, atrof-muhit va rivojlanish oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik Oʻsish chegaralari nomli klassik hisobotda keltirilgan tizimlar dinamikasi simulyatsiya modeli yordamida rasmiy ravishda namoyish etildi. Bu Rim Klubi tomonidan buyurtma qilingan boʻlib, Massachusetts texnologiya institutidan Dennis va Donella Meadowlar boshchiligidagi olimlar guruhi tomonidan yozilgan. Jahon tizimining istalgan „global muvozanat holatini“ tasvirlab, mualliflar shunday yozgan: „Biz toʻsatdan va nazoratsiz qulab tushmasdan barqaror boʻlgan va barcha odamlarning asosiy moddiy talablarini qondirishga qodir boʻlgan dunyo tizimini ifodalovchi modelni qidirmoqdamiz“. 1972-yilda nufuzli A Blueprint for Survival nomli kitob ham nashr etildi.

1975-yilda MTI tadqiqot guruhi „Oʻsish va uning kelajak uchun oqibatlari“ mavzusida AQSh Kongressi uchun oʻn kunlik maʼruzalarni tayyorladi. Bu maʼruzalar AQSh Kongressi uchun barqaror rivojlanish boʻyicha oʻtkazilgan ilk maʼruzalar edi.

1980-yilda Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi global ustuvor yoʻnalish sifatida barqaror rivojlanishga birinchi murojaatlardan birini oʻz ichiga olgan dunyoni saqlash strategiyasini nashr etdi. Unda barqaror rivojlanishni global ustuvorlik sifatida birinchi marta tilga oldi va „barqaror rivojlanish“ atamasini kiritdi. Ikki yildan soʻng Birlashgan Millatlar Tashkiloti Tabiat uchun Butunjahon Xartiyasida insonning tabiatga taʼsirini boshqarish va baholash uchun qoʻllaniladigan beshta tabiatni muhofaza qilish prinsiplarini keltirdi.

Brundtland hisobotidan soʻng, barqaror rivojlanish tushunchasi dastlabki avlodlararo doiradan chiqib, koʻproq „ijtimoiy jihatdan va atrof-muhitga barqaror iqtisodiy oʻsish“ kabi maqsadga qaratilgan. 1992-yilda Atrof-muhit va Rivojlanish boʻyicha BMT konferensiyasi Yer Xartiyasini nashr etdi. Unda XXI-asrda adolatli, barqaror va tinchliksevar global jamiyat qurilishini aks ettiradi. Barqaror rivojlanish uchun „Agenda 21“ harakat rejasi axborot, integratsiya va ishtirokni mamlakatlarga ushbu oʻzaro bogʻliq ustuvorliklarni tan oladigan taraqqiyotga erishishda yordam beradigan asosiy tarkibiy qismlar sifatida belgilagan. Bundan tashqari, „Agenda 21“ harakat rejasi qarorilarni qabul qilishda jamoatchilikning keng ishtiroki barqaror rivojlanishga erishish uchun asosiy shart ekanligi taʼkidlanganWill Allen. 2007.„Learning for Sustainability: Sustainable Development.“ . Rio Protokoli katta yutuq boʻldi: birinchi marta dunyo barqarorlik boʻyicha kun tartibiga kelishib oldi. Aslida, aniq maqsadlar va amaliy tafsilotlarni eʼtibordan chetda qoldirish global kelishuvni osonlashtirdi.

 Global boshqaruv tizimi 
Barqaror rivojlanish uchun eng keng qamrovli global boshqaruv tizimi 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish kun tartibi boʻlib, uning 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) mavjud. 50px Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. Ushbu reja 2000-yilda ishlab chiqilgan Ming yillik taraqqiyot maqsadlarining davomidir. Ushbu tizimda barqaror rivojlanishga erishish uchun birinchi keng qamrovli global boshqaruv tizimi boʻlgan 8 ta Ming yillik taraqqiyot maqsadlari (MTMlar) belgilab chiqilgan. BRMlar aniq maqsadlarga ega (Rio jarayonining natijalaridan farqli oʻlaroq), lekin ular uchun jazolarni tayinlash usullari mavjud emas.Shuningdek ular maqsadlar, koʻrsatkichlar va indikatorlarni oʻz ichiga oladi. Kambagʻallikni kamaytirish, atrof-muhitni himoya qilish, inson farovonligi va tinchlik shular jumlasidandir.

Barqarorlik tushunchasi odamlar uchun turli xil narsalarni anglatadi. Shu oʻrinda barqaror rivojlanish tushunchasi raqobatdosh, ijtimoiy-siyosiy loyihalarni qonuniylashtiradigan turli xil gʻoyalarga olib keldi. Olimlar global atrof-muhitni boshqarish boʻyicha, jamoat maydonlarida keng qamrovli gʻoyalarni aniqladilar. Ular asosan toʻrtta barqarorlikni ifodalaydi: asosiy barqarorlik, progressiv barqarorlik, chegaralar haqidagi nutq va radikal barqarorlik 50px Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Birinchidan, asosiy barqarorlik iqtisodiy va siyosiy jihatdan konservativ yondashuvdir. Ikkinchidan, progresiv barqarorlik iqtisodiy jihatdan konservativ, lekin siyosiy jihatdan islohotchi yondashuvdir. Bu yondashuvlar, barqaror rivojlanish hali ham iqtisodiy oʻsishga asoslangan boʻlib, u atrof-muhit barqarorligi bilan mos keladi deb hisoblanadi. Biroq, inson farovonligi va rivojlanish faqat rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar oʻrtasidagi tengsizliklarni kamaytirish orqali erishilishi mumkin. Uchinchidan, chegaralar haqidagi nutq iqtisodiy jihatdan islohotchi, lekin siyosiy jihatdan konservativ yondashuvdir. Toʻrtinchidan, radikal barqarorlik mavjud global iqtisodiy va siyosiy tuzilmalar bilan uzilish yaratishni maqsad qilgan transformatsion yondashuvdir.

 Bogʻliq tushunchalar 
 Barqarorlik 
thumb|Barqarorlik va uning uchta oʻlchovining uchta vizual tasviri: chapdagi rasmda barqarorlik uchta oʻzaro kesishgan doira sifatida koʻrsatilgan. Oʻng tomonda yuqorida bu yondashuvning ichma-ich joylashgan tasviri berilgan. Pastki oʻngda esa u uchta ustun shaklida ifodalangan. Ichma-ich joylashgan ellipslar bilan tasvirlangan sxema oʻlchovlarning ierarxiyasini taʼkidlaydi, bunda „atrof-muhit“ boshqa ikkita oʻlchovning asosiy poydevori sifatida koʻrsatilgan.|290x290px

Barqarorlik – bu odamlar uchun uzoq vaqt davomida Yer yuzida birga yashashi uchun qilingan ijtimoiy maqsaddir. Ushbu tushunchaning taʼrifi hali ham bahsli boʻlib, adabiyot, mazmunga va vaqtga qarab oʻzgarib turadi. Barqarorlik odatda uchta oʻlchamga (yoki ustunlarga) ega: atrof-muhit, iqtisodiy va ijtimoiy. Koʻplab taʼriflar atrof-muhit oʻlchamini alohida taʼkidlaydi. Bu atrof-muhit bilan bogʻliq asosiy muammolarni hal qilishni oʻz ichiga olishi mumkin, bularga iqlim o'zgarishi va biologik xilma-xillikning kamayishi misol boʻladi. Barqarorlik gʻoyasi global, milliy, tashkiliy va individual darajalarda qarorlarni boshqara oladi. Bu bilan bogʻliq boʻlgan tushuncha – barqaror rivojlanish boʻlib, bu ikki atama koʻpincha bir xil maʼnoda ishlatiladi. UNESCO bu ikki tushunchani quyidagicha ajratadi: „Barqarorlik koʻpincha uzoq muddatli maqsad sifatida qaraladi (yaʼni, barqaror dunyo), barqaror rivojlanish esa unga erishish uchun bir qancha jarayonlar va yoʻllarni anglatadi“.

 Oʻlchovlar 
 Uchta oʻlchovning rivojlanishi 

Barqaror rivojlanish barqarorlik singari uchta oʻlchamga ega: atrof-muhit, iqtisodiyot va jamiyat. Gʻoya shundaki, uchta oʻlcham oʻrtasida yaxshi muvozanatga erishish kerak. Ularni oʻlcham deb atashdan koʻra, odatda ustunlar, domenlar, jihatlar, sohalar kabi atamalar bilan qoʻllaniladi.
thumb|Barqaror rivojlanish sxemasi:
uchta tarkibiy qismning birlashuvida.Olimlar odatda barqarorlikning uchta turli sohalarini ajratib koʻrishadi. Bular ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy omillardir. Ushbu tushuncha uchun bir nechta atamalar qoʻllaniladi. Mualliflar uchta ustun, oʻlcham, tarkibiy qismlar, jihatlar, istiqbollar, omillar yoki maqsadlar haqida gapirishlari mumkin. Ushbu mazmundagi soʻzlarning barchasi bir xil maʼnoni anglatadi. Uch oʻlchamli paradigmaning nazariy asoslari kam.

 Yoʻnalishlar 
thumb|upright=1.25|Barqaror rivojlanish olti asosiy qobiliyatni talab qiladi Barqaror rivojlanishni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun olti oʻzaro bogʻliq qobiliyat zarur deb hisoblanadi. Bular barqaror rivojlanishga erishish yoʻlida yutuqlarni oʻlchash qobiliyati; avlodlar ichida va oʻrtasida tenglikni targʻib qilish; shoklar va kutilmagan holatlarga moslashish; tizimni barqaror rivojlanish yoʻnalishlariga oʻzgartirish; barqarorlik uchun bilimni harakatga aylantirish va odamlarning birgalikda ishlashiga imkon beradigan boshqaruv tizimlarini yaratish qobiliyatlaridir.

Ming yillik taraqqiyot maqsadlari davrida (2000-2015-yillar), barqaror rivojlanishning asosiy maqsadi kambagʻalchilikni kamaytirish edi, bu esa iqtisodiy oʻsish va xalqaro savdo tizimida ishtirok etish orqali erishilishi kerak edi. BEM MRMdan ancha kengroq yondashuvni taklif etadi. Ular odamlarni markazga qoʻygan rivojlanish dasturini taklif qiladi. Masalan, 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlaridan 11 tasi adolat, tenglik yoki ijtimoiy kiritish bilan bogʻliq vazifalarni oʻz ichiga oladi. 10-Barqaror rivojlanish maqsadi butunlay mamlakatlar ichidagi va mamlakatlar oʻrtasidagi tengsizlikni bartaraf etishga bagʻishlangan.
 Atrof-muhit barqarorligini yaxshilash 
Barqaror boʻlmagan vaziyat tabiat resurslari (tabiat kapitali) uning tiklanish imkoniyatlaridan tezroq isteʼmol qilinadigan holatlarda yuzaga keladi. Barqarorlik, inson faoliyati tabiat resurslarini faqat ularning tabiiy ravishda tiklanishi mumkin boʻlgan tezlikda sarflanishini taʼminlashi kerak. Barqaror rivojlanish tushunchasi sig'im qobiliyati bilan chambarchas bogʻliqdir. Nazariy jihatdan, atmosfera ifloslanishining uzoq muddatli oqibatlari inson hayotining davom etishini taʼminlashning imkonsizligi bilan yakunlanadi50x50px Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 3.0 International License .

Barqaror rivojlanishning asosiy amaliy tamoyillari 1990-yilda Herman Daly tomonidan taqdim etildi. Qayta tiklanadigan resurslar barqaror daromadni taʼminlashi kerak (yaʼni, ularni olish sur’ati ularning tiklanish sur’atidan oshmasligi kerak). Qayta tiklanmaydigan resurslar uchun ularning oʻrnini bosadigan qayta tiklanadigan oʻzgartirishlar mos ravishda rivojlanishi kerak. Chiqindilarni ishlab chiqarish atrof-muhitning qabul qilish qobiliyatidan oshmasligi kerak.

2019-yilda, siyosatchilar uchun moʻljallangan, hozirgacha biodiverstitet va ekotizim xizmatlari boʻyicha eng yirik va keng qamrovli tadqiqot hisoblangan Global baholash hisobotining qisqacha mazmuni Biodiverstitet va Ekotizim xizmatlari boʻyicha Hukumatlararo ilmiy-siyosiy platforma tomonidan chop etildi. Hisobotda insoniyat tsivilizatsiyasining oʻzgarishi zarurligi tavsiya qilingan, bunda barqaror qishloq xo'jaligi, iste'mol va chiqindilarni kamaytirish, baliq ovlash uchun kvotalar belgilash va suvni boshqarishda hamkorlik qilish kabi choralarga urgʻu berilgan.

Sanoat qishloq xoʻjaligi va agrobiznes bilan bogʻliq atmosfera ifloslanishi kabi atrof-muhit muammolari hozirda barqaror qishloq xo'jaligi, organik dehqonchilik va boshqa barqaror biznes amaliyotlari orqali yechimini topmoqdaWorld Business Council for Sustainable Development This web site has multiple articles on WBCSD contributions to sustainable development. Retrieved 7 April 2009.. Mahalliy darajada barqaror oziq-ovqat tizimlarini rivojlantirishga qaratilgan bir qator harakatlar mavjud boʻlib, buning ichiga goʻsht isteʼmolini kamaytirish, mahalliy oziq-ovqat ishlab chiqarish, sekin ovqat (slow food), barqaror bogʻdorchilik va organik bogʻdorchilik kiradiHolmgren, D. (March 2005). „Retrofitting the suburbs for sustainability.“ CSIRO Sustainability Network. Retrieved 7 July 2009..
Turli ovqatlanish uslublarining atrof-muhitga taʼsiri koʻplab omillarga bogʻliq, jumladan, hayvonlar va oʻsimliklar mahsulotlari nisbatlari va oziq-ovqatni ishlab chiqarish usullari.upright=1.7|thumb|Turli mamlakatlarning ekologik izlari va Inson taraqqiyoti indeksi (2007) ga nisbatan taqqoslashDunyo aholisining va boylik darajasining ortishi bilan turli materiallarga boʻlgan talab hajm, xilma-xillik va tashish masofalari boʻyicha keskin oshdi. 2050 yilga kelib insoniyat har yili taxminan 140 milliard tonna minerallar, rudalar, qazilma yoqilgʻilar va biomassa isteʼmol qilishni boshlashi mumkin. Bu hozirgi miqdordan uch barobar koʻpUNEP (2011). Decoupling Natural Resource Use and Environmental Impacts from Economic Growth . . Retrieved 30 November 2011..

Materiallarning barqaror ishlatilishi dematerializatsiya tamoyiliga asoslanadi, yaʼni materiallarning toʻgʻri yoʻlini (qazib olish, foydalanish, poligonga chiqarish) aylana shaklida qayta yoʻnaltirib, ularni imkon qadar koʻproq qayta ishlashga erishish. Bu jarayon tabiatda chiqindilarni qayta ishlash va aylantirish bilan oʻxshashdir. Bu yondashuv „aylana iqtisodiyot“ kontseptsiyasida oʻz ifodasini topadi. Ushbu tizim qayta foydalanish, ulashish, taʼmirlash, yangilash, qayta ishlab chiqarish va qayta ishlash kabi amaliyotlarni oʻz ichiga oladi. Maqsad – resurs sarfini kamaytirish, chiqindilarni, ifloslanishni va karbon izlarini imkon qadar qisqartirib, yopiq aylanish tizimini yaratishdir. Yevropa Komissiyasi 2020-yilda „Doimiy Iqtisodiyot Harakat Rejasi“ni qabul qildi, uning maqsadi Yevropa Ittifoqida barqaror mahsulotlarni odat tusiga aylantirishdirEuropean Commission (2020). „Circular economy action plan“. . Retrieved 10 November 2021..

 Iqtisodiy va ijtimoiy jihatlarni yaxshilash 
Qishloq hududlaridagi kambagʻallik va resurslarning haddan tashqari ishlatilishi sababli, atrof-muhit resurslarini iqtisodiy jihatdan qiymatli boyliklar, yaʼni tabiiy kapital sifatida qarash zarurati taʼkidlanmoqda. Iqtisodiy rivojlanish anʼanaviy ravishda yalpi ichki mahsulotning (YIM) oʻsishini talab qilgan. Cheksiz shaxsiy va YIM oʻsishi modelining yakunlangan boʻlishi mumkin. Barqaror rivojlanish koʻplab odamlar uchun hayot sifatini yaxshilashni oʻz ichiga olishi mumkin, ammo bu resurslar isteʼmolini kamaytirishni talab qilishi mumkin. „Oʻsish“ koʻpincha atrof-muhitning ijtimoiy farovonlikka taʼsirini hisobga olmaydi, holbuki „rivojlanish“ buni inobatga oladi.

1970-yillarning boshlaridayoq barqarorlik konsepsiyasi „asosiy ekologik qoʻllab-quvvatlash tizimlari bilan muvozanatda boʻlgan iqtisodiyot“ni ifodalash uchun qoʻllanilganStivers, R. 1976. The Sustainable Society: Ethics and Economic Growth. Philadelphia: Westminster Press.. Koʻplab sohalardagi olimlar „Oʻsishning Cheklovlari“ni taʼkidlab oʻtishgan. Meadows, D. H., D. L. Meadows, J. Randers va W. W. Behrens III. 1972. *Oʻsishning Cheklovlari*. Universe Books, Nyu-York, NY.. Insoniyat rivojlanishining sayyoraga taʼsiridan kelib chiqayotgan xavotirlarni hal qilish uchun, iqtisodchilar turli alternativalarni, masalan, „barqaror iqtisodiyot“ni taklif etishgan. 11987-yilda iqtisodchi Edward Barbier „Barqaror Iqtisodiy Rivojlanish Konsepsiyasi“ni nashr etib, atrof-muhitni saqlash va iqtisodiy oʻsish maqsadlari oʻzaro qarama-qarshi emas, balki bir-birini qoʻllab-quvvatlashi mumkinligini taʼkidlagan.

1999-yilda Jahon Banki oʻtkazgan tadqiqot, haqiqiy jamgʻarmalar nazariyasiga asoslanib (bu nazariya „anʼanaviy sof jamgʻarmalar minus resurslarning sarflanishi va atrof-muhitning degradatsiyasi, hamda inson kapitaliga qilingan investitsiyalarni qoʻshish“ deb taʼriflanadi) siyosatchilarga barqarorlikni oshirish uchun makroiqtisodiyotda yoki toʻgʻridan-toʻgʻri ekologik sohada turli choralar koʻrish imkoniyatlarini koʻrsatgan. Bir nechta tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, yangilanishi mumkin boʻlgan energiya i va ifloslanishni kamaytirishga qaratilgan samarali siyosatlar inson farovonligini oshirishga xizmat qiladi va oxir-oqibat „oltin qoida“ darajasidagi barqaror holatga erishishga olib kelishi mumkin.

2002-yilda amalga oshirilgan bir meta-tahlil atrof-muhit va iqtisodiy baholashlarni oʻrgangan va „barqarorlik siyosatlari“ amalda qanday amalga oshirilishini aniq tushunishning yetishmasligini aniqlagan. 2007-yilda yakunlangan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, bilim, ishlab chiqarilgan va inson kapitali (sogʻliq va taʼlim) dunyoning koʻp qismlarida tabiiy kapitalning yemirilishini qoplab bera olmagan. IIqlim iqtisodiyotining iqtisodiy baholashlarida odatiy holga aylanganidek, avlodlararo adolat barqaror rivojlanish va qaror qabul qilish jarayonlariga kiritilishi mumkinligi taklif etilgan.

Barqaror rivojlanish boʻyicha Jahon biznes kengashi 2021-yilda „2050-yilga koʻrinish“ nomli hujjatni eʼlon qildi. Ushbu hujjat „Biznes dunyo ehtiyoj sezayotgan oʻzgarishlarni qanday boshqarishi mumkinligi“ni koʻrsatib beradi. Ushbu qarashda „biz 2050-yilga kelib 9 milliarddan ortiq odam sayyora chegaralarida yaxshi yashashi mumkin boʻlgan dunyoni tasavvur qilamiz“ deb taʼkidlanadi. Ushbu hisobot The Guardian tomonidan „bugungi kungacha eng yirik kelishilgan korporativ barqarorlik boʻyicha harakatlar rejasi – ekotizimlarga yetkazilgan zararni bartaraf etish, issiqxona gazlari emissiyasining koʻpayishini bartaraf etish va jamiyatlarning barqaror qishloq xoʻjaligiga oʻtishini taʼminlashni oʻz ichiga oladi“ deb taʼkidladi.

 Toʻsiqlar 
Barqarorlikka erishishning qiyinchiliklari koʻplab sabablar bilan tushuntiriladi. Bu sabablar „barqarorlik toʻsiqlari“ deb ataladi. Ushbu toʻsiqlarni koʻrib chiqishdan avval, ularni tahlil qilish va tushunish muhimdir. Baʼzi toʻsiqlar tabiatning oʻzidan va uning murakkabligidan kelib chiqadi („hamma narsa bir-biri bilan bogʻliq“). Baʼzi toʻsiqlar esa inson holatidan kelib chiqadi. Misol uchun, qiymat-aksiyalar bo'shlig'i shuni koʻrsatadiki, odamlar koʻpincha oʻz eʼtiqodlariga mos ravishda harakat qilmaydilar. Mutaxassislar bu turdagi toʻsiqlarni barqarorlikning ichki jihatlari deb hisoblaydilar.

Boshqa toʻsiqlar barqarorlik tushunchasiga bevosita aloqasi boʻlmagan omillardir. Bu esa, ularni bartaraf etish mumkinligini bildiradi. Masalan, jamoat tovarlarining isteʼmoliga narx qoʻyish orqali bu muammoni hal qilish mumkin. Baʼzi tashqi toʻsiqlar hukmron institutsional tizimlarning oʻziga xos xususiyatlari bilan bogʻliq. Masalan, bozor mexanizmlari jamoat tovarlarini samarali taqsimlashda muvaffaqiyatsiz boʻlsa, bunday toʻsiqlar yuzaga keladi. Hozirgi jamiyatlar, iqtisodiy tizimlar va madaniyatlar ortiqcha isteʼmolni ragʻbatlantiruvchi omillarga ega. Raqobatga asoslangan bozor iqtisodiyotlarida oʻsish talabining tuzilmaviy majburiyati mavjud. Bu esa ijtimoiy oʻzgarishlarning amalga oshishini qiyinlashtiradi50px Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Shuningdek, barqarorlik siyosatlarini joriy etishdagi qiyinchiliklar bilan bogʻliq bir qator toʻsiqlar mavjud. Atrof-muhit siyosatlari va iqtisodiy rivojlanish maqsadlari oʻrtasida muvozanatni topish zarur. Atrof-muhit maqsadlari tabiatni saqlashni oʻz ichiga olsa, rivojlanish esa kambagʻallikni kamaytirishga qaratilgan boʻlishi mumkin. Shuningdek, qisqa muddatli daromad va uzoq muddatli barqarorlik oʻrtasida muvozanatni saqlash zarur. Siyosiy taʼsirlar koʻpincha qisqa muddatli foydalarni uzoq muddatli natijalardan ustun qoʻyadi. Shunday qilib, bu bosimlar barqarorlikni taʼminlashga qaratilgan harakatlarga toʻsiq boʻladi.

Barqarorlikka toʻsiqlar hozirgi zamon tendensiyalarining natijasi boʻlishi mumkin. Bunga isteʼmolchilik va qisqa muddatli fikrlash kabi yondashuvlar misol boʻladi.

 Baholashlar va reaksiyalar 
Barqaror rivojlanish tushunchasi oʻz vaqtida va hozir ham tanqid qilinmoqda, shu jumladan, barqaror rivojlanishda nimani saqlab qolish kerakligi haqida savollar ham koʻtarilgan. Baʼzi mutaxassislar, qayta tiklanmaydigan resurslarning barqaror foydalanilishi mumkin emas, deb taʼkidlashadi. Chunki, har qanday ekspluatatsiya darajasi oxir-oqibat yerning cheklangan zaxiralarining tugashiga olib keladi. Bu nuqtai nazar butun Sanoat inqilobini barqaror emas deb hisoblashga olib keladi.

Barqaror rivojlanish haqidagi munozara jamiyatlarning uch xil kapitalni (iqtisodiy, ijtimoiy va tabiiy) boshqarishi zarurligiga asoslanadi. Ushbu kapital bir-birini toʻliq almashtira olmaydi va ularning isteʼmoli tiklanmas jarayonga olib kelishi mumkin. Tabiiy kapitalni iqtisodiy kapital bilan toʻliq almashtirib boʻlmaydi. Baʼzi tabiiy resurslarni almashtirish imkoniyati mavjud boʻlsa-da, ekotizim xizmatlari, masalan, ozon qatlamining himoya funksiyasi yoki Amazon oʻrmonining iqlimni barqarorlashtirishdagi roli hech qachon toʻliq almashtirilishi mumkin emas.

Barqaror rivojlanish tushunchasi turli jihatlardan tanqid qilinmoqda. Baʼzi odamlar uni paradoks deb bilib, rivojlanishni oʻz mohiyatiga koʻra barqaror boʻlishi mumkin emasligini taʼkidlaydilar. Boshqalar esa shu vaqtgacha erishilgan natijalarning kamligi sababli umidsizlikka tushgan. Muammoning bir qismi shundaki, „rivojlanish“ tushunchasining oʻzi yagona taʼrifga ega emas.

Brundtlandning barqaror rivojlanish taʼrifining noaniqligi quyidagicha tanqid qilingan: Bu taʼrif barqarorlikni ikkinchi darajaga surib qoʻyish imkoniyatini yaratdi. Shu sababli, hukumatlar bir vaqtning oʻzida iqtisodiy oʻsishga, farovon jamiyatlarga va sogʻlom atrof-muhitga erishish mumkinligi haqidagi gʻoyani tarqata boshladi. Yangi axloqiy yondashuv kerak emas, degan fikr ilgari surildi. Barqarorlikning bu zaif talqini hukumatlar va korxonalar oʻrtasida mashhur, ammo bu juda notoʻgʻri va zaif emas. Sababi, Yerning ekologik yaxlitligini saqlashning hech qanday varianti yoʻq.

Olimlarning taʼkidlashicha, barqaror rivojlanish tushunchasi cheklangan, koʻp jihatdan noaniq, nomuvofiq va shu sababli osonlik bilan maʼlum manfaatlarga moslashtirilishini taʼkidlashgan.

 Jamiyat va madaniyat 
 Barqaror rivojlanish maqsadlari 
thumb|right|Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlariBarqaror rivojlanish – bu Barqaror rivojlanish maqsadlarining asosiy gʻoyasi. Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun belgilangan siyosatlar aynan shu gʻoya atrofida birlashtirilishi lozim.
Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (BRM) – Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan 2015-yilda 2030-yilgacha boʻlgan Barqaror rivojlanish dasturi doirasida belgilangan 17 ta global maqsadlar toʻplami. Ushbu maqsadlar „hech kimni ortda qoldirmaslik“ bosh tamoyili asosida kambagʻallikka barham berish, ekologik barqarorlik, ijtimoiy tenglik va iqtisodiy oʻsish kabi oʻzaro bogʻliq global muammolarning keng doirasini hal qilishga qaratilgan. Mingyillik rivojlanish maqsadlarining davomchisi sifatida yaratilgan BRMlar rivojlanish darajasidan qatiy nazar, barcha mamlakatlarga taalluqli boʻlib, sayyoramizda tinchlik, farovonlik va salomatlikni taʼminlashga qaratilgan.

Har bir maqsad yanada aniqroq vazifalar – jami 169 taga boʻlingan boʻlib, ular 232 ta oʻziga xos koʻrsatkichlar yordamida taraqqiyotni kuzatish uchun oʻlchanadi. Asosiy maqsadlarga qashshoqlikni tugatish (BRM 1), gender tengligiga erishish (BRM 5), iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish (BRM 13) va global hamkorlikni mustahkamlash (BRM 17) kiradi. Biroq, rivojlanish bir tekis boʻlmagan va tengsizlikning kuchayishi, iqlim oʻzgarishi, biologik xilma-xillikning yoʻqolishi hamda COVID-19 pandemiyasining taʼsiri kabi jiddiy toʻsiqlarni yengib oʻtishga toʻgʻri kelmoqda.

Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) barqaror taraqqiyotning ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik jihatlarining oʻzaro bogʻliqligini taʼkidlab, global, milliy va mahalliy darajalarda keng qamrovli siyosat va amaliyotni targʻib qiladi. Majburiy xususiyatga ega boʻlmasada, BRM global muhokamalarga, siyosiy kun tartiblariga va tashkiliy ustuvorliklarga sezilarli taʼsir koʻrsatdi, biroq tub oʻzgarishlar hali ham cheklangan darajada qolmoqda. 2030-yilgacha bu ulkan maqsadlarga erishish uchun hamkorlikdagi moliyalashtirish, texnologik innovatsiyalar va kuchaytirilgan global sheriklik hal qiluvchi ahamiyatga ega.

 Barqaror rivojlanish uchun taʼlim 
Barqaror rivojlanish uchun taʼlim – bu Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan rasmiy ravishda qoʻllaniladigan tushuncha. Bu yanada barqaror va adolatli jamiyatni barpo etish uchun bilim, koʻnikma, qadriyat va munosabatlarda oʻzgarishlarni ragʻbatlantiruvchi taʼlim amaliyotlari sifatida taʼriflanadi. BRTning asosiy maqsadi – hozirgi va kelajak avlodlarni barqaror rivojlanishning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik tomonlarini muvozanatlashtirishdir. Birlashtirilgan yondashuv bilan oʻz ehtiyojlarini qondirishga tayyorlash va ularga zarur bilim va koʻnikmalarni berishdir.

Agenda 21 barqaror rivojlanishga erishishda taʼlimni asosiy vosita sifatida koʻrsatgan birinchi xalqaro hujjat boʻlib, taʼlim sohasidagi harakatlar uchun zarur yoʻnalishlarni belgilab bergan. BRT, Barqaror rivojlanish maqsadi 12 doirasidagi „javobgar isteʼmol va ishlab chiqarish“ maqsadi boʻyicha koʻrsatkichlarni oʻlchashda asosiy tarkibiy qism hisoblanadi. BRM 12 11 ta maqsadni oʻz ichiga oladi, ularning 12.8-maqsadi esa shunday ifodalanadi: „2030-yilgacha barcha odamlar barqaror rivojlanish va tabiat bilan uygʻun yashash tarziga oid zarur maʼlumot va ongga ega boʻlishini taʼminlash“United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development (A/RES/71/313 ). Agenda 21 hujjati eʼlon qilinganidan 20 yil soʻng, Rio+20 BMT Barqaror Rivojlanish Konferensiyasida „Biz xohlagan kelajak“ hujjati qabul qilindi. Unda „Biz barqaror rivojlanish uchun taʼlimni rivojlantirish va uni barqaror rivojlanish uchun taʼlim oʻn yilligidan tashqari, taʼlim tizimiga yanada faolroq integratsiya qilishga qaror qildik“, – deb taʼkidlangan.

Barqaror rivojlanish uchun taʼlimning bir versiyasi zamonamizning atrof-muhit muammolarini tan olib, oʻzgarayotgan biosfera sharoitlariga moslashishning yangi usullarini aniqlashga intiladi. Shuningdek, bu yondashuv odamlarni bu muammolar bilan bogʻliq ijtimoiy masalalarni hal qilishda faollikka chaqiradi. Xalqaro Taʼlim Ensiklopediyasida bu taʼlim yondashuvi „insonning tabiiy dunyo bilan oʻzaro aloqasini hurmat qilishga asoslangan, hayotiy munosabatlar etikasi tarafidan ongni oʻzgartirishga qaratilgan harakat“ sifatida tavsiflanadi. Maqsad esa jamiyatning kelajak aʼzolarini ekologik ong va barqarorlikka boʻlgan mas’uliyat hissi bilan taʼminlashdir.

UNESCOga koʻra, barqaror rivojlanish uchun taʼlim quyidagi elementlarni oʻz ichiga oladi: 1997-yil dekabrda UNESCO va Gretsiya hukumati tomonidan „Atrof-muhit va Jamiyat: Barqarorlik uchun taʼlim va jamoatchilik ongi“ mavzusida oʻtkazilgan Xalqaro Konferensiyada taqdim etilgan Tessaloniki Deklaratsiyasi barqarorlikni faqat tabiiy muhit bilan cheklamay, balki „kambagʻallik, sogʻliq, oziq-ovqat xavfsizligi, demokratiya, inson huquqlari va tinchlik“ kabi muhim ijtimoiy masalalar bilan ham bogʻlashni taʼkidlaydi.

 

 
 
 
 
 
 
 
 

 
 BMT Barqaror Rivojlanish Bilim Platformasi
 Barqaror Rivojlanish Yechimlari Tarmogʻi

Turkum:Atrof-muhit ta'limi
Turkum:Atrof-muhit ijtimoiy fanlari tushunchalari
Turkum:Atrof-muhit terminologiyasi
Turkum:Barqaror qurilish
Turkum:Barqaror dizayn
Turkum:Barqaror rivojlanish
Turkum:Barqaror shahar rejalashtirish
Turkum:UNESCO