Muhammad ibn Ahmad al-Xorazmiy

Muhammad ibn al-Abbos Abu Bakr al-Xorazmiy – (oddiygina Abu Bakr al-Xorazmiy nomi bilan mashhur boʻlgan) eronlik shoir va kotib boʻlib, oʻzining uzoq umri davomida Hamdoniylar, Somoniylar, Safforiylar va Buyidlar saroyida xizmat qilgan. U arab tilidagi Mafātīḥ al-ʿulūm („Ilmlar kaliti“) nomli ilk ensiklopediyaning muallifi sifatida tanilgan.

 Hayoti va faoliyati 
Al-Xorazmiy biroz noaniq shaxsWilly Hartner, Yasukatsu Maeyama, Walter Gabriel Saltzer, Prismata:Naturwissenschaftsgeschichtl. Studien: Festschrift für Willy Hartner, Steiner, 1977, p. 264. U 935-yilda ota yurti Xorazmda tugʻilgan. Uning onasi Tabaristonning Amol shahridan edi. U vaqti-vaqti bilan oʻzini al-Xorazmiy yoki at-Tabariy deb atasa, boshqa da uni at-Tabarxazmiy yoki at-Tabarxoziy deb ataydi. Al-Xorazmiy taniqli fors tarixchisi at-Tabariyning jiyani boʻlgan boʻlishi mumkin. Al-Xorazmiy bir muddat Buxorodagi Somoniylar saroyida kotib boʻlib ishlagan. U yerda „al-Katib“ degan nomni olgan va bu soʻzma-soʻz „kotib“ degan maʼnoni anglatadiWilly Hartner, Yasukatsu Maeyama, Walter Gabriel Saltzer, Prismata:Naturwissenschaftsgeschichtl. Studien: Festschrift für Willy Hartner,Steiner, 1977, p. 264.

Somoniylar saroyida boʻlganida u oʻzining eng mashhur asari Mafātīḥ al-ʿulūm („Ilmlar kalitlari“) nomli ilk islom fanlar ensiklopediyasini tuzib, saroy amaldorlari uchun maʼlumotnoma sifatida moʻljallangan. U Amir Nuh II saroyida vazir boʻlgan Abu Hasan al-Utbiyning iltimosiga koʻra taqdim etilgan asar hisoblanadi. Al-Xorazmiy Nishopurda bir qancha rihla (sayohat haqida qisqa, hazil-mutoyiba; qisman nazm va qisman adabiy nasrda yozilgan) yozgan. Ulardan faqat parchalari saqlanib qolgan. Joylarda u yetuk olim va yozuvchi sifatida katta shuhrat qozongan. Biroq, 383—992-yilda intiluvchan yosh olim va yozuvchi Badi’ al-Zamon al-Hamadoniy kelishi bilan uning obro‘si pasayib ketgan. Hamadoniy nasrning yangi janrini yaratib, dastlab Nishopurda, keyinroq arab tilida soʻzlashuvchi olim sifatida dunyoda katta shuhrat qozongan. Ushbu innovatsion janr maqom nomi bilan mashhur boʻlgan. Al-Xorazmiy va Hamadoniy bir-birlari bilan raqobatga kirishib, bir-birlarini kamsitishga ham borishgan va oxir-oqibat ixtilof qilishgan.

 Ijodiy faoliyati 
Al-Xorazmiy arab grammatikasi boʻyicha Kitāb kifāyat al-Mutaḥaffiẓ („Qiyin arabcha soʻzlarning nodir tasniflangan lugʻati“) asarini yozgan. Biroq, u ilk islom fanlar ensiklopediyasi boʻlgan Mafātīḥ al-ʿulūm („Ilmlar kalitlari“) asarining muallifi sifatida tanilgan. Xotira asar boʻlgan Mafātīḥ al-ʿulūm qisman lugʻatshunoslik va qisman ensiklopediyadir. Ulamolar buni islom ilmlarini hujjatlashtirishga qaratilgan birinchi urinish sifatida baholaydilarJabbar Beg, M. A., The Origin of Islamic Science, Religion, p. 17 https://archive.org/details/the_origins_of_islamic_science. Asar matematika, alkimyo, tibbiyot va meteorologiya boʻlimlarini oʻz ichiga oladiKalin, I. and Ayduz, S. (eds), The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam, Volume 1, Oxford University Press, 2014,p. 100; Jabbar Beg, M. A., The Origin of Islamic Science, https://archive.org/details/the_origins_of_islamic_sciencep. 50..

 

Turkum:Xorazm
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar