Nurbaxshiya tariqati

Nurbaxshiya - shia sufiy 
tariqati. XV asr boshida kubraviylik tariqatidan uning 
shialikdagi tarmog'i sifatida ajralib chiqqan. Asoschisi 
- sayyid Muhammad ibn Muhammad Nurbaxsh (1392-1464), 
bahraynlik arab bo'lgan. U o'z shajarasini shia imomi Muso 
Kozimga bog'lagan. Shia shayxi Xoja Ishoq Xuttaloniyning 
muridi bo'lgan. Qurъon va «barcha fanlar»ni yaxshi 
o'zlashtirgani uchun ustozi unga Nurbaxsh laqabini hamda 
o'zining vafot etib ketgan ustozi Kubraviylar shayxi 
sayyid Ali Hamadoniyning hirqasini berib, xonaqohga 
bosh bo'lishni topshirgan. Nurbaxsh tarafdorlari uni 
adolat o'rnatish uchun kelgan imom-maxdiy va xalifa deb 
eъlon qilganlar. Irokda uning shaъniga atab tangalar zarb 
etilgan va xutbalar o'qilgan. Uning dovrug'i Kurdiston, 
Ozarbayjon, Gilonga tarqalgan. Temuriylardan Shohruh 
davrida (1405-1447) Nurbaxshiya tariqati qattiq quvg'in 
ostiga olingan. Nurbaxsh qolgan umrini Ray viloyatidagi 
kichik qishlokda shogirdlari orasida o'tkazgan.
Nurbaxshiya g'oyalari Eronda safaviylar taъlimotini 
qaror topishiga zamin hozirlagan. Nurbaxshiya taъlimoti 
Muhammad Nurbaxshning «ar-Risola al-eъtiqodiya» va «al�Fiqhal-ahvat» kabi asarlarida bayon etilgan.
Nurbaxshiya tariqatidagi o'ziga xosliklar.Nurbaxshiya 
taъlimoti negizida ikki imomlikka eъtiqod qilish 
yotadi: haqiqiy (haqiqiya) va qo'shimcha (izofiya), ularni 
shuningdek, «katta jihod» va «kichik jihod» deb ham 
ataydilar. Imomning tashqi va maъnaviy sifatlari 
majmuasi «kichik jihod» deb ataladi. Haqiqiy imom,
bo'lib valiy darajasiga ham 
etishi lozim. Bunga faqat Ali ibn Abu Tolib (r.a.) erishgan. 
«Kichik jihod» belgilarini valiylik bilan uyg'unlashuvi, 
Nurbaxshning fikricha, «katta jihod»ni tashkil qilgan. 
Nurbaxsh Muhammad (a.s.) davrlaridagi urf-odatlarni 
tiklash va saqlab qolishga, «yangi udumlar»ni (bidъat)ni 
bekor qilishga daъvat qilganini ko'rish mumkin.
N e ъ m at u l l o h i y l ar n i n g so bi q sh ay xi J avod 
N u r b axsh n i n g «U l ug' jin - I b l i s» k i t o b i d a 
nurbaxshiylikka oid ayrim qarashlarni ilgari suradi. 
Uning fikriga kura, Iblisning Odamga sajda qilmagani 
bu uning xohishi bilan emas, Yaratganning istagi bilan 
amalga oshgan. Uning bunda hech bir gunohi yo'kdir. Iblis 
Yaratganning eng sodiq oshig'i bo'lib, hatto Xudo o'zi buyursa 
ham odamga sajda qilishni shirk hisoblab, bu ishdan bosh 
tortgan. Farishtalardan ulug'ligi shundaki, ular Odam 
yaralgan chog'da unga taъzim qilib egildilar, Iblis esa 
bu holatni tavhidga zid bilib, rad etdi. Tavhidga eng 
sodiq maxluq Iblisdir va igu kabi bir qancha qarashlarni 
ilgari suradi. Bu kabi qarashlar aqidada adashish va turli 
ixtiloflarni keltirib chiqaradi.
Javod Nurbaxsh «Iso sufiylar nigohida» risolasida 
mazkur fikrni qayd etadi : «Suf i ylar aytadi: 
«Avliyolik Odam Atodan boshlanib, Isoda intihosiga 
etgan». Maъlumki, nurbaxshiylar bugungi kunda Yevropa 
mamlakatlari hamda Rossiyada o'z tarafdorlariga ega bo'lib 
bormoqdalar. Mazkur hudud vakillari xristian diniga 
mansubligini hisobga olgan holda ularga moslashish va 
xristianlikdagi baъzi jihatlarni nurbaxshiyada tatbiq 
etish holati kuzatilmoqda. «Iso sufiylar nigohida» 
kitobi to'lig'icha Iso payg'ambarga bag'ishlangan bo'lib, unda 
keltirilgan fikrlar kishida xristianlik va islom ikki
nomdagi bir din ekan degan yanglish tushunchani uyg'otadi. 
Bir qarashda dinlararo yaqinlikni o'rnatayotgandek 
ko'ringan mazkur risolada eъtiqodga taalluqli qaltis 
fikrlarni ko'rish mumkin.
Ushbu shia tariqati aslida xristianlik g'oyalarini 
o'ziga ko'proq singdirgani ko'rinadi. Bu esa ushbu tariqat 
g'oyalarini yanada kengroq: nafaqat musulmon olami, balki 
xristian olamida ham yoyishga bo'lgan harakatlarini 
ko'rsatadi.
Nurbaxshiya tariqatining hozirgi kundagi faoliyati. 
1974 yilda Javod Nurbaxsh g'arbda - Londonning markazida 
neъmatullohiya xonaqohini ochdi. Keyinchalik esa tariqat 
xonaqoxdari AQShning San-Frantsisko, so'ngra N`yu-Yorkda 
ochildi.
 Javod Nurbaxsh
keyingi yillarda Vashington, Boston, 
Los-Anjeles, Santa-Krus, Sietl, Chikago, Sante-Fe va San�Diegoda xonaqohlar ochadi. Tariqat aъzolari ko'paygani 
sari yana ko'plab xonaqohlar - Avstraliya, Afrika, Kanada, 
Fransiya, Germaniya, Ispaniya, Shvetsiya va Niderlandiyada 
bunyod etildi. G'arbda o'z tariqatini kengaytirish va 
g'arblik o'quvchilar uchun J. Nurbaxsh o'zining sufiylikka 
oid asarlarini ingliz tiliga tarjima qildi. Uning 
ilk ingliz tiliga tarjima qilingan kitobi «Xarobalar 
ichra Mayxona. Sufiylik haqida ettita insho» asari 
edi. Keyinchalik, 35dan ortiq kitoblari ingliz tiliga, 
shuningdek, ulardan bir qanchasi fransuz, nemis, ispan, 
ital`yan va rus tillariga tarjima qilindi.
1989 yilda J. Nurbaxsh o'g'li Alirizo Nurbaxsh 
muharrirligi ostida chop etiladigan «Sufiy» jurnaliga 
asos soldi. Mazkur jurnal bir yilda to'rt marta nashr 
qilinadi. Yillar o'tishi bilan, ushbu jurnalda mashhur 
yozuvchi va olimlardan Annemari Shimmel`, Sayyid
Husayn Nasr, Uil`yam Chittik, Gerbert Meson, Karl Ernst, 
Xaston Smit, Robert Blay va R. L. Treverslarning ilmiy 
maqolalari, hikoya va sheъrlari chop etildi.
Markazda J. Nurbaxsh asosiy maъruzachi sifatida 
ishtirok etgan bir necha xalqaro konferentsiyalar 
o'tkazildi. Birinchi va uchinchi konferentsiyalarga 
markazdan tashqari London universiteti qoshidagi Afrika 
va Sharq mamlakatlarini o'rganish maktabi homiylik 
qildi. Konferentsiyada Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, 
Gollandiya, Shvetsariya va AQShdan tashrif buyurgan bir 
qancha taniqli olimlar, sufiyshunoslar qatnashdilar. 
1992 yil may oyida, Vashingtonda o'tkazilgan ikkinchi 
konferentsiyaga ham markazdan tashqari J. Vashington 
universiteti homiylik qildi. Hozirgi kunda ushbu tariqat 
rahnamosi Javod Nurbaxshning o'g'li Alirizo Nurbaxshdir.Hakim Termiziy. Navodir al-usul. - Bayrut, 2010; Xdkim 
Termiziy.Xatm al-avliyo. - Bayrut, 1965
Kalobodiy, Аbu Bakr. at-Taarruf li-mazhab ahl at-tasavvuf. - Qohira, 1994; 
Аbu Nasr Sarroj Tusiy. al Luma*. - Qohira, 1960;Hujviriy. Kashf al-mahjub. - Misr, 1974. T.N .; 
Shihobuddin Suhravardiy. Аvorif al-maorif. - Bayrut, 1992; Lisoniddin
Xatib. Ravzat at-taʼrif bi-l-hubb ash-sharif. - Qohira, 1966; Muhammad
Аnvar Badaxshoniy. Аkidatut-Tahoviya sharhiningtalxisi.-Toshkent, 2014.
 

Turkum:Tasavvuf