Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Monosom tahlil

Monosom tahlil - genetik ta-dqiqot usuli; aneuploidiya hodisasi tiplaridan biri — monosomiyaga (qarang Geteroploidiya) asoslangan. Genotipdagi ayrim xromosomalarning irsiy ahamiyatini aniqlashga xizmat qiladi. Monosomiklar tashqi va ichki (fiziologik, genetik) omillar taʼsirida xromosomalarning qut-blarga tarqalishidagi buzilishlar tufayli vujudga keladi. Bunday buzilishlar ham somatik, ham jinsiy hujayralarda boʻlishi mumkin. Shuning uchun monosomiklar mitotik va meyotik boʻladi. Biroq gomologik xromosomalarning qutblarga tarqalmasligi meiozaa, yaʼni gomologik xromosomalarning konʼyugatsi-yalanish va bivalentlar hosil qilish jarayonida koʻproq yuz beradi, chunki bunda bivalent batamom bir hujayraga oʻtib ketishi tufayli ikkinchi hujayrada yetishmovchilik kuzatiladi. Monosom tahlil hayvon va oʻsimliklar genetikasida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoteizm

Monoteizm, yakka xudolik (mono... va yun. treos — xudo) — yagona xudo haqidagi tasavvurlarga asoslanuvchi diniy eʼtiqodlar. Koʻp xudolik (politeizm)nkng aksi. Xristianlik, iudaizm va islom Monoteizmga asoslangan dinlardirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Din
Monotematizm

Monotematizm (mono... va tema — mavzu) — koʻp ovozli musiqa asarlarini tuzilish prinsipi; M. maʼlum bir musiqiy mavzu (kuy)ning oʻziga xos rivojlantirish usuli bilan bogʻliq boʻlib, sonatasimfonik turkumi yoki unga asoslangan bir qismli shakllarni oʻzaro bogʻlaydi. M.ning ilk namunasi — L. Betxovenning 5simfoniyasi. M., ayniqsa, musiqiy romantizm davrida rivoj topgan (G. Berlioz, F. List va boshqalar). Oʻzbek kompozitorlari asarlari (mas, M. Tojiyevning 3- simfoniyasi)da ham keng qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monotip

Monotip (mono... va yun. typos —.nus-xa) — murakkab matnlarni terish uchun harf kuyadigan avtomat mashina. Asosiy qismlari: harf terishdasturlash ap-parati va harf quyish apparati. Ayrim literalirdan iborat satrlar hosil qiladi. M.ni 1897 amerikalik T. Lanston ixtiro qilgan. Harf quyish avtomatini boshqarish dasturi maxsus qurilma yordamida hosil qilinadi. Dastur keng perfolentadan iborat; har qaysi belgiga 1—4 teshikni oʻz ichiga olgan maʼlum kombinatsiya toʻgʻri keladi. Harf quyish apparatida matritsa ramkasi, quyish qolipi va apparati boʻladi. Matritsa ramkasiga matritsalar mahkamlanadi, perfolenta "buyrugʻi"ga muvofiq, matritsa ramkasi suriladi va matritsa qolip ustiga turib qoladi. Soʻngra matritsadagi chuqurchalar bilan birga qolipga bosim ostida suyuq qotishma toʻladi, natijada zarur belgilar literasi yoki probellar (soʻzlar orasi) kuyiladi. Tayyor litera va probellar satr kanaliga turtib chikariladi. Ayrim litera va probellardan bir xil uzunlikdagi shrift satrlari shakllanadi-, satrlardan esa nabor grankasi tuzil adi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monotipiya

Monotipiya (mono... va yun. tupos — nusxa) — bosma grafika turi. Bosma qolip (forma)ning tekis yuzasiga boʻyoqni bevosita qoʻlda surkab ranglanadi. Soʻng shu qolipdan maxsus dast-gohda bosiladi, qogʻozga bosilgan bu nusxa doim yagona (noyob) nusxa hisoblanadi. M. usulida yaratilgan asarlar ranglar uygʻunligining nozikligi, nafisligi bilan akvarelga oʻxshab ketadi. M. 17-asrdan maʼlum, fakat 19-asrdagina keng tarqaldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoton funksiya

Monoton funksiya - oʻsuvchi yoki kamayuvchi funksiyalar. Berilgan funksiya biror oraliqda monoton boʻlishi uchun uning orttirmasi Af(x)=f(x+Ax)-f(x), Dx>0, oraliqda ishorasini oʻzgartirmasligi lozim. Agar Ax>0 boʻlganda D/(x) noldan qatʼiy katta yoki qatʼiy kichik boʻlsa, u holda f(x) qatʼiy monoton funksiya deyiladi. Biror oraliqda differensiyalanuvchi funksiya shu oraliqda monoton boʻlishi uchun uning hosilasi oʻzgarmas ishorani saqlashi zarur va yetarlidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monofaglar

Monofaglar (mono... va yun. phagos — yeb qoʻyuvchi) — oziqlanishga oʻta ixtisoslashgan, yaʼni faqat bir tur ozuqa bilan yashashga moslashgan organizmlar. Hasharotlar, chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar va yumshoq tanlilar orasida M. koʻp uchraydi. Hasharotlardan yaydoqchi afelinus (Aphelinus mali Hald.) faqat qon bitlarida, psevdafikus (Pseudaphycus malinus Gah.) esa komstok qurtida parazitlik qiladi. Sugʻorma dehqonchilik biotsenozida uchraydigan zararkunandalar sonini kamaytirishda katta xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan entomofag M.dan Stethorus punctillum Wse., Scolothrips acariphagus Takh., Orius (Triphleps) albidipennis Reut. — oʻrgimchakkana yirtqichlari; Apanteles congestus wees, Microptilis spectabills Hal., Rhogas dimidiatus Spin., Sinophorus xantostomus Grav., Barylypa hemeralis Brauns va boshqa — kuzgi tunlam yirtqichlari; Habrobracon hebetor Say., Apanteles kazak Tel., Anilasta prinzi Meyer., Barylypa chloratica Meyer — gʻoʻza tunlaminint parazitlaridir (yana qarang Parazit hasharotlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoftong

Monoftong (mono... va yun. phtongos — ovoz, tovush) — unli tovushlarning artikulyasion-akustik belgilariga koʻra, bir xillikka ega boʻlishi, yaʼni artikulyasiya davomida turgʻun talaffuzga ega boʻlgan, bir holatdan ikkinchi holatga koʻchmaydigan tovushlar. Aynan shu xususiyatlari bilan ular diftong (ikki unlining bir boʻgʻin hosil qilishi) va triftong (uch unlining bir boʻgʻin qosil qilishi)lardan ajralib turadi. Biroq M.larning bir xilligi nisbiy boʻlib, koʻp hollarda unlini oʻrab turgan undoshlarga ham bogliq. Odatda, koʻpgina tillarning unlilar tizimida M. asosiy oʻrinni egallaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoxromatik yorugʻlik

Monoxromatik yorugʻlik (mono... va yun. chromatos — rang) — muayyan va oʻzgarmas chastotali elektromagnit toʻlqin. Yorugʻlik toʻlqinlarining oʻzaro farqd tufayli bu yorugʻlik odamning koʻziga turli ranglarda boʻlib koʻringanligidan shunday atalgan. Koʻzga koʻrinadigan elektromagnit toʻlqinlar oʻz fizik tabiati bilan boshqa diapazondagi toʻlqinlar (infraqizil, ultrabinafsha, rentgen va hokazo)dan farq qilmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoxromator

Monoxromator (mono... va yun. hroma — rang), optikada — optik nurlanish (koʻrinadigan yorugʻlik, in-fraqizil yoki ultrabinafsha nurlar)ning murakkab spektridan toʻlqin uzunliklarining tor qismini ajratib beradigan asbob; spektrometr, spektrofotometr, spektrograf va boshqa asboblarning asosiy qismi. Kirish va chiqish kollimatorlari va disperelovchi (tarkatuvchi) tizim (prizma, difraksion panjara)aan iborat boʻladi. M. obʼyektivlari (kollimatorli va fokus lovchi) linzali yoki koʻzguli boʻlishi mumkin. Kirish va chikish kollimatorlari qoʻzgʻalmas qilinib, chiqayotgan nurlarning toʻlqin uzunligi 1 disperslovchi tizim va yordamchi koʻzgular yordamida oʻzgartiriladi. M.da yorugʻlik kirish kollimatori tirqishidan oʻtib, parallel nurlar hosil qiluvchi va dis-perelovchi elementga yuboruvchi obʼyektivga tushadi. Chikish kollimatorining fokal tekisligida nurlanish manbaining barcha toʻlqin uzunliklari 1 ga mos monoxromatik (bir rangli) tasvirlar toʻplami hosil boʻladi.

Nurlanish spektrining ultrabinafsha qismini ajratib beradigan M.da flyuorit (SaGʻ2), litiy ftorid (Li F) va kvars (SiO2) dan yasalgan dis-perelovchi prizmalar, yassi va botiq panjaralar qoʻllanadi. Spektrning infraqizil sohasida ishlatiladigan. M.da sferik, parabolik koʻzgular, shisha va kvarssan yasalgan prizma va panjaralar qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoxromiya

Monoxromiya (mono... va yun. chroma — rang) — sanʼat asarining rang (kolorit) yechimi; birorbir rangning bir tuyey yoki uning tuslanishi (bir rangga boʻyash)ga asoslanadi. Mas, grizayl.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monotsitlar

thumb
Monotsitlar ( mono — bir va — hujayra) — donasiz leykotsitlar agranulotsitlarning bir turi. Koʻmikning boshlangʻich oʻzak hujayralaridan hosil boʻladi. Monotsitlar periferik qon tarkibidagi eng katta hujayra, uning hajmi 12—20 mkm. Yadrosi protoplazmaga nisbatan katta, ovalsimon, koʻpincha "taqa" koʻrinishida, rangi (neytrofil leykotsitlar va limfotsitlarnikiga nisbatan) ochroq; protoplazmasi leykotsitlarning zangori, och koʻk rangiga qaraganda och. Protoplazmada bir necha vakuolalar boʻlib, ular hujayra yadrosi atrofida joylashgan. Sogʻlom odam qonida Monotsitlar leykotsitlarning 3—10% ini tashkil qiladi. Monotsitlar fagotsitoz qilish xususiyatiga ega va qondan toʻqimaga oʻtganda makrofaglarta aylanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monreal

Monreal  — Kanadaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Sanlavrentiy daryosi boʻyida, Kvebek provinsiyasidagi joylashgan eng yirik shahar boʻlib, kattaligi boʻyicha Torontodan keyin ikkinchi yirik shahar hisoblanadi. Shahar dastlab Ville-Mari (Mariya shahri) deb nomlangan. Monreal nomi shaharning markazida joylashgan Mont-Royal (Qirollik togʻi) togʻining nomidan kelib chiqqan boʻlib, Monreal shakli ilk koʻchmanchi xalqlardan baʼzilari soʻzlashuvchi Oksitan tili taʼsiri ostida paydo boʻlgan.

 Tarixi 

Shaharga 1642-yilda indeyslarning Xochelaga qishlogʻi oʻrnida fransuzlar tomonidan faktoriya va fort (qalʼa) sifatida asos solingan. 18-asrning 1-yarmida muhim savdo markazi boʻlgan. 1760-yilda inglizlar bosib olgan. 1844—49 yillarda Kanada ingliz mustamlakasi poytaxti boʻlgan.

 Transport 

Aeroportlari xalqaro ahamiyatga ega. Transport yoʻllarining yirik tuguni; dengiz kemalari kira oladigan yirik port (yiliga 15 mln. t yuk ortib-tushiriladi), asosan, don eksporti uchun moʻljallangan.

 Aholi 

Shahar aholisi 1 942 694 kishini tashkil qiladi.

 Jugʻrofiyasi 

thumb|Avliyo Lavrentiy daryosi va Ottava daryolarining qoʻshilish joyidagi Monreal oroli.

Monreal Kvebek provinsiyasining janubi-gʻarbiy qismida joylashgan. Shahar Lorens va Ottava daryolarining qoʻshilish qismida joylashgan Monreal orolining katta qismini egallaydi. Monreal porti Buyuk koʻllardan to Atlantikaga qadar choʻzilgan Avliyo Lavrentiy dengiz yoʻlining bir chetida joylashgan .

Monreal janubda Avliyo Lavrentiy va shimolida River de Preri daryolari oraligʻida joylashgan. Shahar orolning eng koʻzga koʻringan jugʻrofiy ob’yekti, dengiz sathidan 232 m balandlikda joylashgan Mount Royal deb nomlangan uch choʻqqili tepalik sharafiga Monreal deb nomlangan.

Monreal shahri Monreal poytaxt hamjamiyatining markazida joylashgan hamda shimolda Laval shahri bilan, janubda Longey, Sen-Lamber, Brossar va boshqa munitsipalitetlar bilan, sharqda Repdntini va gʻarbda Gʻarbiy orol munitsipalitetlari bilan chegaradosh.

 Iqlimi 

Monreal issiq-yozga ega nam kontinental iqlim sifatida tasniflanadi (Köppen iqlim tasnifi boʻyicha: Dfb) Yoz iliqdan issiq va nam holatgacha kechadi, kunlik maksimal oʻrtacha harorat iyulda 26-27 °C (79-81 °F) boʻladi, baʼzan esa 30 °C (86 °F) dan yuqori haroratlar kuzatiladi. Va aksincha, sovuq oqimlar yozning boshida va keyingi qismlarida tiniq, quruq va shamolli ob-havo hosil qilishi ham mumkin.

 Sanoat 

Monreal mamlakataing yirik savdomoliya va sanoat markazlaridan. Mashinasozlik (umumiy, samolyotsozlik, kemasozlik, vagonsozlik va boshqalar), metallsozlik, neftni qayta ishlash va kimyo sanoatlari rivojlangan. Rangli metallurgiya, mebel, koʻn-poyabzal, toʻqimachilik, tikuvchilik, poligrafiya va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud.

 Taʼlim 

Shaharda 3 universitet, konservatoriya, kutubxonalar, nafis sanʼat muzeyi, metropoliten bor.

 Meʼmorchilik 

17—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy bi-nolardan cherkov, Ramze saroyi va boshqa saqlangan. M.da 1967-yilda Xalqaro koʻrgazma boʻlib oʻtgan.

 Sport 

1976-yilda 11-Olimpiada boʻlib oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kanada shaharlari
Monreal universiteti

Monreal universiteti — Kanadadagi fransuz tilida dare oʻtiladigan yirik universitetlardan biri. Kvebekdagi Laval universiteti (1852)ning filiali sifatida 1876-yilda tashkil etilgan. Teologiya, huquq, tibbiyot, falsafa, filologiya, tabiiy fanlar, farmatsevtika, ijtimoiy fanlar, musiqa va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 50 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,2 mln.dan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kanadadagi universitetlar‎
Turkum:U15 Kanada tadqiqot universitetlari guruhi
Monroviya

Monroviya — Liberiya poytaxti (1847-yildan). Montserrado grafligining maʼmuriy markazi. Sent-Pol daryosining Atlantika okeaniga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 450 ming kishidan ziyod. Iklimi subekvatorial, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 28°, iyulniki 25°. Yiliga 4800 mm dan ortiq yogʻin yogʻadi. Monroviya — yirik port (yillik yuk ortib-tushirish 12 mln. t). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Chetga temir rudasi, kauchuk, palma mevasi magʻzi va moyi chiqariladi. 2 aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakat sanoat korxonalarining 60% Monroviyada joylashgan. Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat, yengil, neftni k,ayta ishlash, kimyo. Yogʻochsozlik va qurilish materi-allari ishlab chiqarish ham rivojlangan. Shaharga 1822-yilda AQShda qullikdan ozodlikka chiqib koʻchib kelgan negrlar tomonidan asos solingan va AQSH prezidenta J.Monro (1758—1831) nomi bilan atalgan. Monroviyada davlat universiteti, kutubxona, milliy muzey va va boshqa bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Liberiya
Montaj

Montaj (frans. monter — koʻtarmoq) — 1) apparatlar, asboblar, bi-nolar, inshootlar, jihozlar, mashinalar va boshqa qurilmalarni tayyor detallar, qismlar va elementlardan yigʻish, toʻplash. Quril i shda — bino va inshootlarni yirik panellar, bloklar va plitalardan yigʻish. Montajda koʻtarish kranlari, payvandlash qurilmalari, turli moslamalar va asboblardan foydalaniladi. Radioelektron i kada — radioelektron apparatlar (radiopriyomnik, magnitofon, televizor va boshqalar) ni ayrim elementlar, elektr izolyasiya detallari, simlar, platalar, tranzistorlar va boshqalardan yigʻish. Bunda kavsharlash, payvandlash, ulash ishlari asosan avtomatlashtiriladi. Mikrominiatyur elektr va radioelementlarning paydo boʻlishi Montaj ishlarini ancha osonlashtiradi, sifatini oshiradi, butun jarayonni toʻliq avtomatlashtirishga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Montaj (ijodiy jarayon)

Montaj (frans. montage — yigʻish) — radioeshittirish, televideniye, estrada sanʼati, suratkashlik va, ayniqsa, film yaratishdagi ijodiy va texnik jarayon; suratga olingan alohida kadrlarni tanlash va ularni bir-biri bilan bogʻlash. Odatda, eshittirish, koʻrsatuv tayyor boʻlgach, filmni suratga olish tugallangach, M. ishlari boshlanadi. M. vaqtida ssenariy va rejissura talablari asosida surat parchalari ajratib olinadi va ular mazmuniga qarab birbiriga yopishtirib birlashtiriladi, fonogrammalar qayta yoziladi va hokazo. Film mazmunini ochib berishda M.ning ahamiyati katta. M. ning emotsional va jonli chiqishi vo-qeaning harakteriga va aktyorning ijrosiga bogʻliq boʻladi, uning asosiy vazifasi — kadrlarning almashinuv surʼatini belgilash va rej. gʻoyasiga koʻra, tegishli joilarni taʼkidlab koʻrsatish. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eugenio Montale

MONTALE (Montale) Eujenio (1896.12.10, Genuya - 1981.12.9) -italyan shoiri va tanqidchisi. 20-yillar — 40-yillarning 1-yarmida germetizm — oʻziga xos belgilari xavotir, gʻam-alam, fojiaviylik, ayni paytda -fashizmni tan olmaslikdan iborat adabiy oqimning tarafdori boʻlgan. M. sheʼriyati mazmunining boyligi va murakkabligi bilan ajralib tursada, shakliy murakkablik unga xos boʻlmagan. Birinchi sheʼrlar toʻplami — "Karakatitsa kosachasi" (1925) oʻsha davr italyan sheʼriyatidagi anʼanaviy usullarda yozilgan. M. "Bojxonachining uyi" va boshqa sheʼrlar" (1932), "Holatlar" (1939), "Finisterre" (1943) va boshqa asarlar muallifi. Urushdan keyingi yillarda maʼlum darajada germetizm koʻrinishlaridan qutula olgan ("Boʻron va boshqa sheʼrlar", 1956; "Satura", 1972; "Toʻrt yillik daftar", 1977). Musiqa va adabiyot sohalari tanqidchisi boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1975)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Bernard Montgomery

right|thumb
Bernard Law Montgomery (1887—1976) — Buyuk Britaniyaning harbiy arbobi, feldmarshal (1944), Al-Alamayn vikonti (1946). 1908-yildan armiyada. Sandxerstdagi harbiy akademiyani tugatgan. 1—2-jahon urushlari qatnashchisi. Ikkinchi jahon urushida Shimoliy Afrikadagi 8-armiya (bu armiya AlAlamayn ostonalaridagi jangda gʻalaba qozongan) qoʻmondoni (1942-yildan). Normandiya, Belgiya, Shimoliy Germaniyada 21-armiya guruhlari qoʻmondoni (1944—45); imperiya Bosh shtabi boshligʻi (1946—48), NATO qurolli kuchlari bosh qoʻmondonining 1-oʻrin-bosari (1951—58). Buyuk Britaniya va chet mamlakatlarning oliy ordenlari kavaleri."MONTGOMERI (Montgomery) Bernard Lou" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Claudio Monteverdi

Claudio Giovanni Antonio Monteverdi (taxminan 1567.15.5, Kremona — 1643.29.11, Venetsiya) — italyan kompozitori. Opera janrining ilk klassik namunalarini yaratgan, birinchi ommaviy opera teatri (1637, Venetsiya) tashkilotchilaridan. Mantuya va Venetsiya shaharlarida xonanda, sozanda, kapella boshligʻi sifatida xizmat qilgan. Fransiya va boshqa Yevropa mamlakatlarida ijodiy safarlarda boʻlgan. Asosan, polifoniya uslubida vokal va xor asarlarini ijod qilib, madrigal janri ustasi sifatida shuhrat qozongan. 1587—1638-yillarda nashr ettirgan madrigallarining 8 ta toʻplamida yangi, "hayajonli" musiqiydramatik uslubni yaratgan. Unda nutkdosh ohanglarning ifodaviyligi, ariyalarning kuychanligi, ansambl shakllarining rivojlanganligi, orkestr joʻrligining boyligi oʻzaro qorishib ketgan. "Orfey" (1607), "Poppeyagatoj kiygizish" (1642) operalari mashhur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1567-yilda tugʻilganlar
Turkum:1643-yilda vafot etganlar
Turkum:15-mayda tugʻilganlar
Turkum:29-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Montevideo

Montevideo — Urugvay poytaxti. Montevideo departamentining maʼmuriy markazi. La-Plata qoʻltigʻining shimoliy sohilida joylashgan. Aholisi 1,4 mln. kishi (1997). Iklimi subtropik, sernam iqlim; yanvarda oʻrtacha temperatura 23°, iyulda 10°. Yillik yogʻin 1000 mm. Montevideoga 1726-yilda ispanlar asos solgan. 1777-yilda Portugaliya, 1807-yilda Buyuk Britaniya bosib olgan. 1816—28 yillarda Braziliya tarkibida boʻlgan. 1828-yil avgustdan mustaqil Urugvay poytaxti. Montevideo — mamlakatning muhim sanoat, savdo va moliya markazi. Montevideodagi yirik sanoat korxonalarida mamlakat sanoat mahsulotining 80% ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, neftni qayta ishlash, sement, metallurgiya va shina zavodlari, kimyo (oltingugurt ktasi va oʻgʻitlar ishlab chiqarish), farmatsevtika va toʻqimachilik sanoatlari, metallsozlik, elektronika, koʻn-poyabzal korxonalari, mamlakatda eng yirik qogʻoz fabrikasi va boshqa bor. Montevideoda chet el monopoliyalari va banklarining filiallari joylashgan. Montevideo — yirik temir yoʻl va shosse yoʻllar tuguni. Dengiz porti. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Chetga goʻsht mahsulotlari, jun, teri xom ashyosi, oʻsimlik yogʻi eksport qilinadi; chetdan mashina va jihozlar, qora metall, neft, oʻrmon mahsulotlari keltiriladi. Montevideo va unga yondosh La-Plata qoʻltigʻi sohillari dengiz ikdimi kurorti rayoni hisoblanadi.

Shahar 3 qism: yangi shahar (maʼmuriy markazni oʻz ichiga oladi) va eski shahar qismi (sanoat korxonalari va ishchilar kvartallari) hamda Shimoli-sharqiy kurort rnidan iborat. Montevideo — mamlakatning muhim ilmiy va madaniy markazi. Montevideoda milliy adabiyot akademiyasi, milliy muhandislik akademiyasi, Respublika universiteti, Urugvay mehnat universiteti, milliy kutubxona, milliy tarix muzeyi, nafis sanʼat muzeyi va boshqa muzeylar, botanika bogʻi, te-atrlar bor. Bogʻ va xiyobon koʻp.

Meʼmoriy yodgorliklaridan eski shahar qismida mustamlakachilik davrida qurilgan sobor, ratusha, teatr, parlament binosi va boshqa saqlangan.

Montevideo shahri. Atlantika okeani sohili (plyaj.)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Urugvay
Monte-Karlo

Montekarlo — Monakodagi shahar, Moviy qirgʻokda joylashgan. Aholisi 13,2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Iqlim kurorti. Xalqaro turizm va bank operatsiyalarining yirik markazi. Oʻzining kazinolari bilan dunyoga tanilgan. Kema taʼmirlash korxonalari, opera teatri, nafis sanʼat muzeyi bor. Har yili xalqaro sirk sanʼati va boshqa festivallar oʻtkaziladi. M.-K.da turizm boʻyicha Xalqaro akademiyaning shtab-kvartirasi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Zentrum vum Comer See
Montekarlo usuli

Montekarlo usuli, Statistik sinash usuli — tasodifiy miqdorlarni modellash yordamida matematik masalalarni taqribiy yechish usuli. Bunda biror a miqdorning takribiy qiymatini topish uchun matematik kutilmasi a boʻlgan tasodifiy miqdor % olinadi. M.-Montekarlo usulining rivojlanishiga AQSH matematigi J. Neyman, rus matematigi B.C. Vladimirov va boshqa katta hissa qoʻshishgan. M. -Montekarlo usulining nazariy asosi avvaldan (1940) maʼlum boʻlsada, EHM yaratilgandan soʻng keng tatbiq qilina boshladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monterrey (Meksika)

Monterrey — Meksikaning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Santakatarina daryosi vodiysida. Nuevo-Leon shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,1 mln. kishi (2000). Aeroporta xalqaro axdmiyatga ega. Mamlakatning yirik iqtisodiy markazi (Mexikodan keyin 2-oʻrinda). Qora va rangli metallurgiya sanoatlari rivojlangan. Metallsozlik, mashinasozlik (jumladan, elektrotexnika, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), kimyo, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Reynos shahridan quvurlar orqali gaz, Tampiko shahridan neft mahsulotlari keltiriladi. Un-tlar bor. Shaharga 16-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 17—18-asrlarda qurilgan binolar saqlangan. M. yaqinidan polimetall rudalar olinadi, shahar yonida yirik GES qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Meksika shaharlari
Montmorillonit

Montmorillonit (Fransiyadagi Monmoriyon shahri nomidan) — qatlamli silikatlar sinfiga mansub gilli mineral. Kimyoviy tarkibi oʻzgaruvchan (Ca.Na) (Mg, Al, Fe)2 (Si, Al)4O10(OH)2 nH2O. Monoklin singoniyali, kristallik strukturasi qatqat. Rangi oq, kulrang, qoʻngʻir. Qattikligi 1,5—2,5; zichligi 1700–2900 kg/m3. Koʻp alyuminiyli M. — beydellit, magniyligi —saponit, temirliligi — nontronit deb ataladi. Ishqorli muhitda har xil jinslarning nurashidan vujudga keladi. Dengiz muhitida gidroslyudalarning transformatsiyasi, lagunali havza va quruq iqlimli tuproqlarda esa kulsimon mayda zarrachalarning chirishidan hosil boʻladi. M. bentonit gillarning asosiy minerali. Yuqori sorbsi-yali, namlanganda boʻkadi, qajmi koʻpayib yoriq va gʻovaklarni toʻldiradi va suv oʻtkazmaydi. M.li gillar neft va gaz uyumlari uchun yaxshi toʻsiq vazi-fasini oʻtaydi. M.li gilmoya konlari Oʻzbekistonda Buxoro, Samarqand, Fargʻona, Qashqadaryo, Surxondaryo, Navoiy viloyatlarida mavjud. M.li gillar neft, toʻqimachilik, sovungarlik, sement sanoatlarida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Monument

Monument (lotincha monumentum — yod-gorlik) — yirik tarixiy voqea, buyuk jamoat arbobi va boshqa sharafiga bunyod etilgan yirik hajmdagi yodgorlik, haykal. Odatda M. meʼmoriy ansamblda gʻoyaviy va hajmli kenglikning asosini qosil qiladi yoki haykalli meʼmoriy majmuaning tarkibiga kiradi (yana qarang Monumental haykaltaroshlik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monumental rangtasvir

Monumental rangtasvir -rangtasviryaing meʼmorlik bilan bogʻliq turi; binolarning ichki qismi, shiftlari, qisman binoning tashqi tomoni devorlariga ishlangan tasvirlar. Monumental rangtasvir jamiyat hayotidan olingan muhim voqea va hodisalar, chuqur falsafiy tushunchalarni aks ettiradi. Uzoqdan koʻrishga moʻljallanganligi uchun obrazlarni umumlashma tarzda tasvirlashga, mayda qismlardan kamroq foydalanishga qarakat qilinadi. Ranglar ham birmuncha shartli olinishi mumkin.

Ishlanish usuliga koʻra, freska, plafon va namoyon (panno)larga boʻlinadi (yana k, Devoriyrassomlik). Monumental rangtasvir qad. sanʼat turi boʻlib, ibtidoiy odamlarning gʻor devorlariga ishlagan rasmlari (mas, Zarautsoy rasmlari va boshqalar) uning ilk namunalaridir. Qad. va oʻrta asrlarda nihryatda rivojlandi va yetakchi sanʼat dan biriga aylandi. Qad. Misr va Yunonistonda keng rivojlandi, keyinroq Vizantiya va boshqalarda ham Monumental rangtasvirning nodir namunalari yaratildi. Ayniqsa Uygʻonish davrida oʻzining qaqiqiy rivojlanish bosqichiga erishdi. Mikelanjeloning Vatikan saroyiga ishlagan devoriy rasmlari, Vero-nezening kompozitsiyalari shu davrning nodir yodgorliklaridir. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda bu sanʼat qad. va oʻrta asrlar davrida rivojlandi. Bu davrda shohlar, zodagonlarning uylari, saroy va ibodatxonalar koʻp shaklli, harakatga boy rassomlik asarlari bilan ziynatlandi (Tuproqqalʼa, Varaxsha, Bolaliktepa, Afrosiyob va boshqalar), Te-mur va temuriylar davrida ham Monumental rangtasvir ning ajoyib namunalari yaratilgan.

Oʻzbekistonda Monumental rangtasvirning yangi rivojlanish bosqichi 20-asr 30—50-yillariga toʻgʻri keladi. Shu yillardan jamoat va maʼmuriy binolarni bezash rivojlandi. Oʻzbekiston tabiati, kundalik tur-mush, fan, mehnat mavzuidagi kompozitsiyalar yaratildi, mumtoz oʻzbek adabiyotidan olingan syujetlarga rasmlar chizildi (Navoiy teatri binosi devorlariga ishlangan namoyonlar; mualliflari Ch. Ahmarov, Oʻ. Tansiqboyev, V. Cheprakov va boshqalar). 60—80-yillarda ham Monumental rangtasvirda yuksak darajadagi asarlar yaratildi. V. Jmakin, Q. Soipov, B. Jalolov, I. Lipene, V. Burmakin va boshqalarning freska, mozaika, vitraj va boshqa asarlariyuzaga keldi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi yillarda Monumental rangtasvir yangi milliy mazmunmavzular bilan boyimoqda (Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monumental sanʼat

Monumental sanʼat - nafis sanʼat turi, meʼmoriy (ayrim hollarda tabiiy) muhit bilan uygʻunlikda gʻoyaviy obraz tugalligiga ega boʻladigan asarlar. Monumental sanʼatga haykal va monumentlar, binolarning haykaltaroshlik, rangtasvir, mozaika bezaklari, vitrajlar va boshqa kiradi (ayrim tadqiqotchilar meʼmoriy obidalarni ham Monumental sanʼatga kiritadilar). Meʼmorlik bilan uygʻunlashgan Monumental sanʼat ansamblning asosiy mazmuni yoki shakliga aylanadi (qarang Sanʼatlar sintezi). Binolar tarzi va interyeridagi mavzuli tasvirlar, maydonlardagi haykallar davrning eng umum falsafiy va ijtimoiy gʻoyalarini oʻzida aks ettiradi, buyuk arboblar va muhim voqealarni abadiylashtiradi. Koʻtarinkilik, umumahami-yatga ega gʻoyalarni tasvirlashga intilish asarga ulugʻvorlik va muxim shakl baxsh etadi. Ayrim Monumental sanʼat asarlari meʼmorlikda uning shakliy ifodaliligini oshiradi, devoriy toʻsiqlar, tarzlar va boshqalarning estetik taʼsirchanligini kuchaytiradi.

Monumental sanʼat asarlari buyuk gʻoyaviy mazmuni va ahamiyati bilan ajralib turadi hamda qatʼiy umumlashma shaklga ega boʻlib, uzoq muddatga chidamli xom ashyolardan yaratiladi; omma orasida muxim ijtimoiy gʻoyalarni targʻib qiladi va tarqatadi. Monumental sanʼatning vazifasi ijtimoiy koʻtarilishlar va sanʼat tarakdiyoti davrlarida ortib boradi (mas, Uygʻonish davrida Rafael, Mikelanjelo va boshqalarning freskalari, Temuriylar davrida meʼmoriy obidalar, amaliy sanʼat va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monumental haykaltaroshlik

Monumental haykaltaroshlik — haykaltaroshlikttg meʼmorlik va shaharsozlik bilan bogʻliq turi. Oʻz koʻrinishiga koʻra, dumaloq (mukammal) va/)yelbe0 ga boʻlinadi. Monumental haykaltaroshlik asarlari oʻzida katta mazmun ifoda etadi hamda mustaqil ijtimoiy xususiyatga ega boʻlib, bevosita atrof muhit, meʼmoriy binolar bilan uygʻunlashtiriladi. Asarlari uzokdan tomosha qilishga moʻljallanganligi uchun kattakatta, yaxlit shakllardan keng foydalaniladi; maydonlar, istirohat bogʻlari, xiyobonlar, koʻcha va boshqalarga oʻrnatiladi, shuningdek, bino devorlariga ishlangan haykallar ham Monumental haykaltaroshlikga taalluklidir. Monumental haykaltaroshlikga muhim tarixiy voqealar, atoqli shaxslar xotirasini abadiylashtirish maqsadida oʻrnatilgan monument, yodgorliklar, haykaltaroshlik majmu-alari, shuningdek, bezak haykaltaroshligi (mas, Navoiy teatri binosi oldidagi favvora va boshqalar) asarlari kiradi. Asar rangini haykal uchun ishlatilayotgan xom ashyo (marmar, granit, bronza va boshqalar) belgilaydi.

Monumental haykaltaroshlik ijtimoiy taraqqiyot bilan bogʻliq holda rivojlangan. Qad. Misrda, Gʻarbiy Osiyo, Hindiston, Xitoy va boshqa sharq mamlakatlarida muhim oʻrin egallagan. Yunoniston va Rimda uning nodir namunalari yaratilgan. Oʻrta asr Yevropa mamlakatlari sanʼatida muhim rol oʻynagan: sobor, ibodatxonalar, ularni oʻrab turgan maydonlar haykaltaroshlik asarlari bilan bezatilgan. Uygʻonish davrida insonparvarlik gʻoyalari bilan sugʻorilgan Monumental haykaltaroshlik namunalari ishlandi (Donatello, Mikelanjelo va boshqalar), 17—20-asrlarda yangi mazmun va nafis gʻoyalar bilan boyidi (L. Bernini, O. Roden, F. Kramer va boshqalar).

Oʻzbekiston hududi (Xolchayon, Dalvarzintepa, Ayritom, Quva va boshqalar)da qadimda Monumental haykaltaroshlikning ajoyib namunalari yaratilgan. Arablar istilosidan ke-yin bu sanʼat turi amaliyotdan chiqib ketgan; faqat 19-asr oxiri —20-asr boshlaridan yana jonlandi. Toshkent, Samarqandda ilk namunalari (Samarqandda "Ozodlik", Toshkentda Navoiy haykali va hokazo) bunyod etildi.

Monumental haykaltaroshlikning yangi taraqqiyot davri 60—80-yillarga toʻgʻri keladi (A. Ikromov, Oy-bek, S. Rahimov, hamid Olimjon va boshqa haykallar). Ayniqsa, mustaqillikdan keyin M.x,. yangi millim mavzular bilan boyidi: Oʻzbekistonning buyuk shaxslariga meʼmoriy haykaltaroshlik majmualari, mahobatli haykallar (Amir Temur, Alisher Navoiy, Bobur, Jaloliddin Manguberdi, Al-Fargʻoniy, Alpomish va boshqalar) barpo etildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monsonit

Monsonit (Italiyadagi Monsoni togʻi nomidan) — kristalli magmatik togʻ jinsi; taxminan teng miqdordagi kaliynatriyli dala shpati (ortoklaz va Labrador) va temirli magnezial minerallardan tuzilgan. Monsonitning nordonroq xillarida ozroq miqdorda kvars boʻladi. Tarkibidagi minerallarning nisbatiga koʻra, monsonitli jinslar gabbro va siyenit oraligʻida boʻladi. Teksturasi, asosan, massivli. Rangi kulrang, kulrang-pushti. Qoramtir mineral boʻyicha avgitli, biotitli va hokazo boʻladi. Fizikaviy xossasi dioritga yaqin monsonitlar zich, yirik donador jins sifatida alohida massivlarni hosil qiladi. Murakkab tarkibli intruzivlar tuzilishida ishtirok etadi. Monsonitning porfirli Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida uchraydi. Xorijda Ukraina, Rossiy Federatsiyasi (Baykal atrofida), Italiya, Norvegiyava boshqa mamlakatlarda bor. Jilolanuvchi dan qurilish materiali sifatida foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Stanislav Monyushko

Stanislav Monyushko (Moniuszko) (1819.5.5, Minsk yaqinidagi Ubel qishlogʻi — 1872.4.6, Varshava) — polyak kompozitori, dirijyor, organchi, pedagog, milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Vilnyus (1840— 58), Varshava (1858-yildan) opera teatrlarida dirijyor, Varshava konservatoriyasida professor (1864-yildan). Birinchi milliy opera ("Galka", 1848), mumtoz kamer vokal asarlari (400 dan ortiq qoʻshiq, romans va boshqalar), bir nechta vodevil va operetta, 6 messa, rekviyem, kantatalar, simfonik asarlar muallifi. Musiqa uslubi ifodaviy vositalarning xalqchilligi, mavzularning kuychanligi, lirik kayfiyatga boyligi, folklor ohanglaridan keng foydalanganligi, sahna asarlari esa musiqiy obrazlarning yorqinligi, dramaturgik mahorati bilan ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:5-mayda tugʻilganlar
Turkum:1819-yilda tugʻilganlar
Turkum:1872-yilda vafot etganlar
Turkum:4-iyunda vafot etganlar
Moonzund arxipelagi

Moonzund arxipelagi, Gʻarbiy Estoniya arxipelagi — Boltiq dengizidagi orollar guruhi, Estoniya tarkibida. Riga qoʻltigʻidan shim., shim.-gʻarbda joylagan. Moonzund arxipelagi Sa-aremaa, Xiyumaa, Muxu va Vormsi kabi yirik orollar va 500 dan ortiq mayda oroldan iborat. Maydoni 4 ming km². Yer yuzasi aksari pasttekislik. Eng baland joyi 54 m. Orollar, asosan, ohaktoshdan tarkib topgan boʻlib, usti dengiz yotqiziqlari bilan qoplangan. Iqlimi moʻʼtadil iliq. Yillik yogʻin miqdori 550 mm. Tuproklari chimlikarbonatli va botqokdashgan tuproqlar. Oʻtloq va botqoqlar koʻp. Moonzund arxipelagida baliq ovlanadi, dehqonchilik, chorvachilik qilinadi. Viydumyaz va Vilsandi qoʻriqxonalari bor. Eng yirik shahri Kuressaare (Saaremaa orolida).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moos shkalasi

Moos shkalasi — minerallar nisbiy qattiqligining oʻn ballik shkalasi hisoblanadi . Nemis olimi F. Moos tomonidan 1811-yilda taklif qilingan. Qattiklikning 10 ta etalonidan iborat. Moos shkalasi boʻyicha ularning joylashish tartibi quyidagicha: talk — 1; gips—2; kalsit —3; flyuorit—4; apatit—5; ortoklaz—6; kvars—7; topaz—8; korund—9; olmos—10.C Nisbiy kattiklik Moos shkalasi etaloni bilan sinalayotgan obyekt yuzasiga chizib aniqlanadi. Minerallarning faol va passiv qattiqligi farq qilinadi. Agar mineral bilan oʻzining boʻlagi tirnalganda iz qoldirsa, u faol qattik/shkka ega boʻladi (mas, olmos). Qattiqligi 5 boʻlgan etalon bilan tadqiq qilinayotgan namuna tirnalganda iz qoldirsa va u oʻz navbatida kattikligi 4 boʻlgan etalonda iz qoldirsa, u holda oʻrtadagi mineralning qattikligi 4,5 ga teng boʻladi. Moos shkalasidan minerallarga tez tashxis qoʻyishda foydalaniladi. Aniq qattiqlik esa priborlar yordamida aniqlanadi. Minerallar k.attiqligi ularning zichligi bilan bir qatorda minerallarning eng muhim konstanti hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mopassan Gi de

Henri René Albert Guy de Maupassant (1850-yil 5-avgust, Turvilyasyur-Ark yaqinidagi Miromenil qalʼasi — 1893-yil 6-iyul, Parij) – fransuz yozuvchisi.

 Hayoti 
Ruan liseyini tugatgan. 1870–1871-yillarda Fransiya-Prussiya urushi qatnashgan, Gyustav Floberning shogirdi, rus alibi Ivan Turgenevni ustoz sanab, unga bagʻishlab maqolalar yozgan. Adabiyotga 1880-yilda sheʼrlar toʻplami va „Doʻndiq“ novellasi bilan kirib kelgan. U 6 roman, 18 hikoyalar toʻplami, ocherk va pyesalar, koʻplab maqolalar va boshqa asarlar muallifi. Mopassan ijodi uchun turmushni obyektiv tasvirlash, tilining sodda (tabiiy) va taʼsirchanligi, „hayotni oʻzidanda ishonchli tasvirlash“, qahramonlar obrazini ularning xarakter va his-tuygʻulari orqali yaratishga intilish xarakterli. Mopassan maʼnaviy qashshoq, mu-nofiq kishilar obrazining butun bir silsilasini yaratgan („Javohirot“, „Oila bagʻrida“, „Vasiyatnoma“ „Bochkacha“, „Iblis“ va boshqalar). Uning „Daydi“, „Shkaf“, „Gadoy“ kabi novellalarida turmush qaʼriga uloqtirilgan notavonlar hayoti tasvirlangan. Muhabbatni mol-dunyodan iborat deb biluvchi, shu bois har qadamda oʻzini sotishga tayyor ayollar obrazi „Ivetta“, „Haqqoniy tarix“ va boshqa asarlarida mahorat bilan chizilgan. Mopassan sof muhabbat („Oy yogʻdusi“, „Baxt“)ni kuylaydi va maʼnaviy yuksak oddiy kishilarni qadrlaydi („Simon ota“, „Marten qizalogʻi“), vatanparvar va jasoratli insonlarni tarannum etadi („Doʻndiq“, „Madmuazel Fifi“, „Milon amaki“). Uning „Hayot“ (1883), „Azizim“ (1885), „Mont-Oriol“ (1886), „Pyer va Jan“ (1887—88) kabi romanlarida umumba-shariy mavzular, mansabparastlar qismati, boylik orttirishga xuruj qilish yuksak mahorat bilan tasvirlab berilgan. „Oʻlimdek kuchli“ (1889), „Bizning qalb“ (1890) romanlarida esa psixologik ruh kuchli. „Hayot“, „Azizim“ romanlari (Ibrohim Gʻafurov tarjimasi) va bir qancha hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima kdlingan.

 
 Raskin B. L., Gi de Mopassan, v sb., Pisateli Fransii, M., 1964;
 Istoriya fransuzskoy literaturi, M., 1987.

 

 

Turkum:Fransiyalik yozuvchilar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Moravia Alberto

MORAVIA (Moravia) Alberto (taxallusi; ismi Pinkerle) (1907.28.11, Rim) — italyan yozuvchisi va jurnalisti.Uning asarlarida ijtimoiy jinsiy aloqa,insonlar orasidagi munosabatlarning uzoqlashuvi, ekzistensializm masalalari yoritilgan. Moravianing birinchi "Beparvolar" romaniyoq, unga shuxrat keltirgan, unda italyan xalqining (jamiyatining) fashizm diktaturasi davridagi ruhiyati va axloqiy kechinmalarining haroblashuvi (real) aniq, aks ettirilgan. Fashizmga qarshi oppozitsiyada boʻlganligi uchun kuzatuv ostida boʻlgan. U oʻzining urushdan keyingi roman va asarlarida Italiyaning burjua hayotini, uning ijtimoiy qarama-qarshiliklarini aniq koʻrsatib bergan. "Rimlik qiz" (1947), "Nafrat" (1954), "Chochara" (1957), "Men va u" (1971) kabi romanlar hamda "Rim hikoyalari" (1954), "Yangi Rim hikoyalari" (1959), "Jannat" (1970) toʻplamlari muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Moravia o'zi bir marta ta'kidlaganidek, uning hayotidagi eng muhim voqealar sil kasalligiga chalinishi va Italiyada sodir boʻlgan fashizmdir. Chunki ikkala voqea ham hayoti davomida qattiq azoblanishiga sabab boʻlgan.
Moraviya

thumb|Moraviya
thumb|MoraviyaMoraviya (Morava) — Chexiyada shu nom bilan atalgan tarixiy viloyat va dastlabki davlatning nomi. Qadimgi aholisi – keltlar. Milodiy 3–4 asrlarda buyerga slavyanlar (moravanlar va boshqalar) kelib joylashganlar. 623–658 yillarda Samo davlati, 9–10 asrlarda Buyuk Moraviya davlati tarkibida, 1029-yildan Prjemislovichlar mulki. 1526–1918-yillarda Gabsburglar qoʻl ostida. 1918-yildan Chexoslovakiya Respublikasi tarkibida. 1938—39 yillarda Germaniya tomonidan bosib olinib, "Bogemiya va Moraviya protektorati"ga kiritilgan. 1945-yil aprel–mayda ozod qilingandan soʻng Chexoslovakiya (Chexiya) tarkibiga kirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Chexiya geografiyasi
Morastel

Morastel, Monastel — vinobop kechpishar uzum navi. Vatani — Ispaniya. Fransiyaning jan. va Italiyada oʻstiriladi. 1890—1900-yillarda Qrimga keltirilgan. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Oʻzbekiston va Tojikistonda rayonlashtirilgan. Bargidiam. 15—16 sm, kertikli, toʻq yashil, orqa tomoni siyrak tukli. Guli ikki jinsli. 15—20-mayda gullaydi, iyul oxirida pishadi. Uzum boshi 175—200 g, silindrsimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, toʻq zangori, usti mumgʻubor bilan qoplangan, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, eti sersuv, shirin. Faol harorat yigʻindisi 3100— 3200° boʻlganda 140—150 kunda pishadi. Tarkibida 30% gacha qand bor. Hosildorligi 100—150 s/ga. Oʻzbekistonning koʻpchilik viloyatlarida ekiladi. Uzumidan qizil portveyn va kagor desert vinolari tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Moratoriy

Moratoriy (lotincha moratorius — sekinlatuvchi, muddatni orqaga suruvchi) — muayyan majburiyat va harakatlarning ijro etish muddatini hukumat tomonidan maʼlum vaqtga uzaytirish, toʻxtatib qoʻyish (mas, yadro qurollari sinovi Moratoriy). Biror favqulodda holat (mas, urush, tabiiy ofat) munosabati bilan ham eʼlon qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Thomas Hunt Morgan

Thomas Hunt Morgan (1866.25.9, Leksington, Kentukki — 1945.4.12, Pasadena, Kaliforniya) — amerikalik zoolog, genetika asoschilaridan biri, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi prezidenti (1927—31). London Qirollik jamiyati aʼzosi (1919-yildan). Kentukki (1886) va J. Xopkins universitetlarini (1891) tugatgan. Brin-Mordagi xotinqizlar kolleji (1891 — 1904) va Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida (1904—28) professor, Pasadenadagi Kaliforniya texnologiya institutining biologiya laboratoriya boshligʻi (1928—45). M. eksperimental embriologiya, regeneratsiya, hayvonlar jinsini aniqlash va irsiyatga oid tadqiqotlar olib borgan; irsiyatning xromosoma nazariyasini asoslab bergan. M. va uning xodimlari tomonidan xromosomalar chalkashuvi va krossingover hodisasining kashf etilishi Mendel qonunlarining sitologik mexanizmini toʻliq tushunib olishga va tabiiy tanlanish nazariyasining mo-hiyatini tushuntirishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1933).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1866-yilda tugʻilganlar
Turkum:1945-yilda vafot etganlar
Turkum:25-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:4-dekabrda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Morganida

Morganida (ing. Morgan-unit. Amerika biologi T. X. Morgan ismidan) — 1% krossingover chastotasi bilan ifodalanuvchi ikki gen lokusi orasidagi genetik masofaning oʻlchov birligi. Xromosomalar genetik haritasini tuzishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morganlar

Morganlar (Morgan) - AQShdagi eng keksa va yirik moliya guruhlaridan biri. 19-asrning oxirida shakllangan. Bu guruhga Morgan (1813—90) asos solgan. Taʼsir sohalari: bank ishi, qayta ishlash sanoati, temir yoʻl transporti. Yetakchi moliyaviy institutlar: "Morgan granti trast kompani" tijorat banki, "J. P. Morgan end kompani" bank uyi, "Morgan Stenli end kompani" investitsiya banki. M. "Prudenshel" va "Nyu-York layf" sugʻurta kom-paniyasining 50% ga yaqin aktivlarini, "Yunayted Steyts stil", "Jeneral Elektrik", "Jeneral Motors" sanoat korporatsiyalari, investitsiya banklari tarmogʻini nazorat qiladi. 20-asrning 70-yillari nazoratidagi aktivlar miqdori 90 mlrd. dollardan ortiqroq boʻlib, shundan 40 mlrd. dollar kredit-moliya sohasiga toʻgʻri kelgan. Guruh koʻpgina bank va sanoat monopoliyalari ittifoqidan iborat. 2-jahon oʻrushigacha moliyaviy goʻruhning boshqaruv markazi Nyu Yorkda joylashgan. M., shuningdek, koʻmir, toʻqimachilik, neft, kimyo va boshqa sanoat tarmoqlarida oʻz hissasiga ega.. 25 mamlakatda 560 ta ofisi faoliyat olib boradi, xodimlar soni 60 mingdan ortiq. 2001-yil sof foydasi 3,6 mlrd. dollarni tashkil qildi. Taʼsir doirasida hozirgi zamon ilmiy texnika inqilobi bilan bogʻliq sohalar (radioelektronika, raketa yasash va boshqalar) yoʻqligi uchun mavqei ancha pasaygan. M.ning moliyaviy sanoat manfaatlari barcha yetakchi mamlakatlarda mavjud. Guruh AQSHning siyosiy hayotida muhim rol oʻynaydi.

Abduxalil Razzoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Milliarderlar
Turkum:AQSh milliarderlari
Mordva tillari

Mordva tillari —finn-ugor tillari oilasiga mansub moksha (mokshamordva) va erzya (erzyamordva) tillari; Mordoviya, Boshqirdiston, Tatariston, Chuvashiston respublikalarida, Rossiya Federatsiyasining Nijniy Novgorod, Samara, Penza, Orenburg, Saratov, Chelyabinsk kabi viloyatlarida tarqalgan, 1 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Mordva tillarida juda koʻp aralash shevalar bor. Fonetik-fonologik jihatdan moksha tilida 40 fonema (7 unli va 33 undosh), erzya tilida 33 fonema (5 unli va 28 undosh) mavjud; ularnint talaf-fuzida muayyan farqlar kuzatiladi. Mordva tillarining oʻzaro yaqinligi eng avvalo grammatika va leksikada kurinadi; har ikkala tilga agglyutinativlik xos, grammatik jins kategoriyasi esa yoʻq. Otlar 10 dan ortiq kelishik bilan turlanadi. Lugat tarkibida ruscha soʻzlar anchagina, shuningdek, turkiy, boltiq, eroniy tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham bor. Sintaksis sohasida rus tilining kuchli taʼsiri seziladi. Mordva tillaridagi ta-fovutlar tilning barcha sathlarida (ur-gʻuning qaysi boʻgʻinga tushishi, lugʻat tarkibi) uchraydi.

Bir paytlar yagona hisoblangan mordva tilining moksha va erzya lahjalari asosida 2 ta adabiy til: moksha adabiy tili va erzya adabiy tili shakllangan (20-asrning 30-yillari). 18-asr oʻrtalaridan rus alifbosi asosidagi yozuvga ega."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mordvalar

Mordvalar — xalq, Mordoviyaning tub aholisi (313 ming kishi). Rossiya Federatsiyasida 1073 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Umumiy soni 1150 ming kishi. Erzya va moksha, karatay va teryuxanlar etnik guruxlariga boʻlinadi. Mordva tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — pravo-slavlar."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mordin

Mordin – Turkiyaning janubidagi oʻrta ayerlarga oid qalʼa. 13-asr 20-yillarida M. mustaqil boʻlib, uning hokimi Nosiriddin Ortuk, Arslon Mansur (1201—39). M. va Mayofarikinda hukm surgan ortuqiylar sulolasiga mansub edi. Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, Amir Temur 1394-yil 3-yanvarda M.ga kelib, uning hokimi Sulton Aliga kishi yuborib, „Biz Misr va Shom sori mutavajjih boʻlduk. Sen bizning soʻngimizda bot kelgaysen!“, degan. M. hokimi axdu shartigʻa vafo qilmay, „muxolifat tariqasi andin zohir boʻldi“. Sohibqiron 1394-yil 29-yanvarda M.ga yurish qilib, uni qamal qilgan, 1394-yil 16-aprelda 2-marta qamal qilgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, „Mordinga yetib, shaharni oʻrtada olib oʻlturdilar… sohibqiron bila shahzodalar va beklar otlanib naqqora va nafir chaldirub, qalʼagʻa muta-vajjih boʻldilar. Urush solib barchadin burun gʻoʻlning kishisi qalqonlar boshlarigʻa tortib yuridilar. Va cherik toʻrt yonidin suron solib, bari bir yoʻla hamla qilib, qalʼagʻa yetishib, shotular qoʻyub, qalʼa ustiga chiqib, anda turgʻon muxoliflarni surdilar, shahargʻa kirib shaharni oldilar“. Shu asnoda Ulugʻbek tavallud topgani haqidagi xushxabar kelishi munosabati bilan sohibqiron M. aholisiga omonlik bergan. Koʻniya sultonligi va Japoliddin Manguberdi M.ni oʻz tomonlariga ogʻdirish uchun koʻp harakat qilishgan. Nihoyat M. hokimi Jaloliddin tobeligiga oʻtgan.

 Adabiyot 
 Sharafiddin Ali Yazdiy, 3afarnoma, T., 1997.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moreliya

Moreliya — Meksikaning jan. qismidagi shahar, oʻrtacha 1940 m balandlikda. Michoakan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 620 ming kishi (2000). Panamerika shossesidagi yirik transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, kimyo, koʻn-poyabzal, sellyulozaqogʻoz, oʻrmon sa-noati korxonalari mavjud. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan. Yirik madaniy markaz: universitet, texnologiya instituti, nafis sanʼat maktabi, muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 16—18-asrlarda qurilgan monastir, sobor, hukumat saroyi, akveduk saqlangan. Shaharga 1541-yilda asos solingan va 1828-yilgacha Valyadolid deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morelos

Morelos — Meksikaning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 4,9 ming km². Aholisi 1,55 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kuernavaka shahri Shtat Koʻndalang Vulkanli Syerra togʻlarining jan. yon bagʻri va Morelos togʻlarida (oʻrtacha balandligi 1500 m) joylashgan. Shimolida Popokatepetl (5452 m) harakatdagi vulkani bor. Iklimi togʻ tropik, moʻʼtadil nam iqlim. Kuernavaka shahri atrofida oʻrtacha oylik temperaturalar 15° dan 22° gacha, yillik yogʻin 1000 mm. Shtat hududini Balsas daryosi va uning irmoqlari kesib oʻtgan. Xoʻjaligining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil qiladi. Ekin maydonlarining maʼlum qismi sugʻoriladi. Asosiy tovar ekinlari — sholi va shakarqamish. Mevachilik rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan. Kuernavaka — Meksikaning eng muhim togʻ kurortlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morena

Morena (fransuzcha: moraine) — muzliklar erib chekingandan keyin qolgan togʻ jinslari uyumi. Gʻoʻlatoshlar, palaxsa toshlar, shagʻal, gil, qum shaklida boʻladi. Muzliklar siljiydigan (harakatdagi) va yotqizilgan (qoʻzgʻalmas)larga boʻlinadi. Siljiydigan muzliklar togʻmuzliklarida hosil boʻladi. Ular ustki, ichki va quyi muzliklarga boʻlinadi. Ustki muzlik chaqiq jinslardan hosil boʻladi. Ichki muzlik muz qatlami orasida yotadi. Ustki va ichki muzliklar muz qoplamlari uchun xos emas. Quyi Mumuzlik togʻ muzliklari, shuningdek, muz qoplamlarida uchraydi. Siljiydigan muzlik muzlik bilan birga harakat qiladi. Yotqizilgan muzlik muzlik erigandan keyin parchalangan jinslardan hosil boʻladi va muzlik marzalari va tag muzlikga, ular esa, oʻz navbatida, boʻylama, chekka qirgʻoq muzliklari va boshqalarga boʻlinadi. Togʻli oʻlkalarda yotqizilgan. Muzlik mayda jinslar, tuproq aralashgan harsang toshlar holida uchraydi. Muzliklarni oʻrganish ular bilan bogʻliq boʻlgan konlarni topish va muzlik boʻlgan joylarni aniqlashda ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Glyatsiologiya
Morenali landshaft

Morenali landshaft - yer yuzasini morena yotqiziklari qoplab yotgan joylar landshafti. Morenali landshaftda morena tepalari, ular orasida soyliklar, yirik gʻoʻlatoshlar, soyliklarda koʻllar, botqokliklar boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morenali relyef

Morenali relyef - muzliklar taʼsirida paydo boʻladigan relyef. Muzliklar togʻ jinslarini yemirib, ularni bir joydan ikkinchi joyga koʻchiradi. Chekingan muzliklar yirik (gʻoʻlatosh, harsang toshlar), mayda (shagal) toshlar va qum hamda qumoq jinslarni qoldirib ketadi. Bu yotqiziqlar koʻpdan-koʻp tepalar, chuqurliklar (koʻpincha koʻllar) hosil qiladi. Morenali relyef Rossiyaning Yevropa qismida keng tarqalgan va tuproq qatlami qalin boʻlganidan ancha tekis koʻrinadi. Togʻlarda ham Morenali relyefni uchratish mumkin. Togʻlarda vodiy yon bagʻirlarida morenalardan hosil boʻlgan ayrim va qator tepaliklar ajralib turadi. Oxirgi morena yotqiziqlaridan yoy shaklidagi morena uyumlari va xilma-xil tepaliklar paydo boʻladi. Togʻlardagi morena yotqiziqlarida tuproq qatlami yupqaroq, lekin, unumdor boʻladi. Morenali relyef Oʻrta Osiyo togʻlarida keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil