Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Elektromobil

Elektromobil — akkumulyatorlar batareyasi oʻrnatilgan bir yoki bir necha elektr dvigatel yordamida harakatlanadigan avtomobil. 20-asr boshlarida Gʻarbiy Yevropa va AQShda elektromobildan taksi, pochta furgoni, kommunal xoʻjalik mashinalari, yengil avtomobillar sifatida foydalanilgan. Fransiyalik Camille Jenatzy elektromobil tezligini 100 km/soatga yetkazgan. Biroq, tezlikning cheklanganligi va energiya sigʻimining pastligi (20 W/soat kg gacha), akkumulyatorlar batareyasining massasi kattaligi elektromobilning rivojlanishiga toʻsqinlik qiddi. 1960-yillardan boshlab ichki yonuv dvigatel avtomobillardan chiqadigan gaz havoni zaharlashi va shovqinni kuchaytirishi tufayli elektromobildan shahar transportida foydalanishga ehtiyoj ortdi. Elektromobildagi akkumulyatorlar batareyasining bir galgi zaryadi (energiya zaxirasi) 100 km gacha yoʻl yurishga yetadi. Elektromobillarning akkumulyatorlari maxsus zaryadlash stansiyalarida zaryadlanadi. Oʻzgaruvchan tok dvigatelidan foydalanilganda uni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi oʻzgartirgich boʻladi.

Elektromobillar shaharda foydalanishga moʻljallangan; yurish qismi, kuzovi yengillashtirilgan, alohida transmissiyali va akkumulyatorlar batareyalari almashtirish qulay qilib ishlanadi. Akkumulyatorlar batareyalari kuzov ostiga joylashtiriladi, tok dvigatelga tiristorli boshqarish bloklari orqali keladi. Dvigatel yetakchi koʻprikli bloklarga (oldiga yoki orqasiga) yoki kardanli harakat bloklariga, yoxud gʻildiraklarga oʻrnatiladi. Elektromobildan foydalanish shaharlarda shovqinni va havoning buzilishini kamaytiradi, suyuq yonilgʻini tejashga imkon beradi. Elektr energiya suyuq yoki gazsimon yoqilgʻidan bevosita avtomobilning oʻzida hosil qilinadigan elektromobillar ham bor. Elektromobil, asosan, AQSh, Angliya, Rossiyada ishlab chiqariladi. AQSH va Germaniyada bir galgi zaryadi 200 km gacha yoʻl yurishga yetadigan elektromobillarning eksperimental nusxasi yaratilgan (2005). Oʻzbekistonda elektromobilga doir ishlar Toshkent avtomobil yoʻllar institutida olib boriladi.
Elektron musiqa

Elektron musiqa — 1) elektron musiqa cholgʻulari, ovoz yozish hamda ovoz taratish (magnitofon kabi) qurilmalari vositasi bilan yaratilgan musiqa asarlari. Kompozitorlik ijodida konkret musiqa, maxsus kompyuter das asosida ijod etilgan kompyuter musiqasi, kinofilm, spektakl va boshqalar uchun bastalagan amaliy Elektron musiqa kabi ajratiladi. Ommabop musiqada 1970-yillardan rivoj topib, barcha elektr va elektron musiqa cholgʻularidan keng foydalanilgan cholgʻu rok musiqa ("8rase", "Tap§eppe Vgeat" va boshqalar ansambllar), koinot mavzusida, asosan, sintezator uchun yaratilgan musika ("Rtk Gʻyuuo* ansambli, Jan Mishel Jarr, Klaus Shultse va boshqalar), noaniq ritmlar, rivojlanmagan ohang parchalari, koʻp qatlamli, choʻziq akkord va shovqinlarga asoslangan "embiyent" uslubi (Brayyan Eno va boshqalar), texnik qurilmalar tovushlarining taqlidlaridan foydalanilgan "texno" uslubi va boshqalar ajratiladi; 2) musiqiy avangardizm yoʻnalishlaridan biri. Sunʼiy (obertonparsmz) tonlarini elektron qurilmalari hamda maxsus kompyuter dastur (algoritm)lar yordamida qayta ishlashga asoslanadi. Asoschisi AQShda yashagan fransuz kompozitori E. Varez (1883—1965) hisoblanadi ("Ekvatorial" asari, 1934 va boshqalar). 1951-yil birinchi maxsus Elektron musiqa studiyalari Yevropa (Parij, P.Sheffer va Ya.Ksenakis; Berlin, X.Eymert), keyinchalik, Amerika va Osiyo mamlakatlarida tashkil topgan, 1960—70-yillarda Elektron musiqaning milliy maktablari yuzaga kelgan (Germaniyada — K.Shtokxauzen; AQShda — M.Bebbit, R.Seshns; Yaponiyada — T.Mayudzumi, Misrda —X.alDabxa, Rossiyada — E.Artemyev, E. Denisov, A.Shnitke; Italiyada — L.Berio, L.Nono; Polshada — K.Penderetskiy va boshqalar). XX asrning soʻnggi choragidan Elektron musiqa Italiya (mas, Florensiya konservatoriyasi, 1970), AQSH, Yaponiya, Niderlandiya, Germaniya va boshqalar mamlakatlar oliy oʻquv yurtlarida oʻqitiladi, AQSH, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Polsha va Germaniyada umumtaʼlim tizimiga ham kiritilgan.

Ad..Kogoutek S., Texnikakompozitsii v muznke 20 veka, M., 1976.
Elektron musiqa cholgʻulari

Elektron musiqa cholgʻulari — zamonaviy musiqa cholgʻulari turi; tovushi elektron qurilmalar yordamida elektr signallarni hosil qilish, kuchaytirish hamda oʻzgartirish yoʻli bilan paydo boʻladi. Ilk namunasi — telarmonium 1897-yilda amerikalik professor T. Kaxill tomonidan ixtiro qilingan. Unda ijro etilgan musiqa asarlari Nyu-York telefon tarmogʻi orqali uzatilgan. 1920-yilda rus muhandisi L. Termen havaskor musiqachilarga moʻljallangan bir ovozli termenvoksni kashf qilgan. 1934-yilda L. Xammond birinchi koʻpovozli elektroorganni ishlab chiqqan. Keyinchalik sintezator, orkestrator, 1980—90 yillarda klavinova, raqamli piano va royal kabi klavishli, ritm mashina, raqamli barabanlar kabi urma va boshqalar rivoj topdi. Hozirgi Elektron musiqa cholgʻularich. elektr signallarni hosil qilish (elektromagnit generatori yoki ossillyator), ularni oʻzgartirish (modulyator, filtr, feyzer, multieffektor, miksher, turli protsessorlar, kuchaytirgichlar), yozib olish (sekvenser, sempler), xotirada saqlash (turli disklar), tovushlarga aylantirish (akustik tizimi, dinamiklar) kabi qurilmalardan iborat. Anʼanaviy musiqa cholgʻularidan farqli oʻlaroq Elektron musiqa cholgʻularich. barcha (musiqiy ohang va usullar bilan birga turli tabiiy va sunʼiy) tovushlarni elektronraqamli shakliga aylantirib (mas, sempler yordamida) xotiraga oladi hamda cheksiz imkon darajasida oʻzgartira oladi. Elektron musiqa cholgʻularich. popmusiqa, elektron musiqada, shuningdek, turli fonogrammalarni tayyorlashda keng foydalaniladi. Oʻzbekistonda, asosan, 1980-yillardan tarqala boshladi.

Muhiddin Nosirov.
Elektron optika

Elektron optika — fizikaning makroskopik kvazistatistik elektromagnit maydon bilan taʼsirlashuvchi zaryadlangan zarralar dastasi strukturasini oʻrganuvchi sohasi. Elektron optikaning paydo boʻlishi XIX asr oxirida elektronnurli trubka (ENT)ning yaratilishi bilan bogʻliq. K. F. Braun 1897-yilda qurgan birinchi ossillografik ENT da elektron dasta magnit maydonda ogʻganini koʻrgan. J.J. Tomson elektron zaryadining massasiga bogʻliqligini aniqlashga doir tajribasida ENT ichiga joylashtirilgan yassi kondensator orqali elektron dastani oʻtkazib, uning elektrostatik maydon yordamida ogʻishini oʻz tajribasida amalga oshirdi. 1926-yilda nemis olimi X. Bush izolyatsiyalangan sim oʻrab tayyorlangan gʻaltakning magnit maydonida zaryadlangan zarralarning harakatini nazariy koʻrib chiqsi. Bu esa elektronoptik tasvirni olishga imkon beruvchi elektron linza (EL) ning yaratilishiga olib keldi. Elektron linza takomillashtirilib, elektron mikroskop, elektronoptik oʻzgartirgichlar va boshqalar asboblar yaratildi. Televizion va radiolokatsion apparaturalar yasash, axborotlarni yozib olish, saqlash va qayta eshittirish uchun maxsus ENT yaratilishi Elektron optikaning zaryadlangan zarralarni boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan boʻlimlarining rivojlanishiga olib keldi. Elektron optika geometrik va fizik Elektron optikaga boʻlinadi. Geometrik Elektron optikada zaryadlangan zarralar dastasi zaryadlangan nuqtaviy massalar (elektronlar va "onlar)ning trayektoriyalari toʻplamidan iborat deb qaraladi. Fizik Elektron optikada zarralar trayektoriyasi oʻrniga deBroyl toʻlqin uzunligi cheksiz kichik boʻlganda tok trayektoriya chizigʻiga aylanuvchi tok trubkasi olinadi. Amalda geometrik Elektron optika qonuniyatlari bilan cheklanish yetarli. Geometrik Elektron optika turli xil elektron asboblarning tatbiq etilishi bilan rivojlanadi. Mas, eng sodda elektron asboblar: elektron proyektor, elektronoptik almashtirish qurilmasi, elektron koʻpaytirgich, elektron ossillograf, elektron mikroskop, massaspektrometrlarning ishlashi Elektron optika qonuniyatlariga asoslangan.

 

 

Turkum:Elektromagnetizm
Elektron emissiya

Elektron emissiya — qattiq jism yoki suyuqlikning elektr maydon, qizdirish, elektromagnit nurlanish, elektronlar oqimi va boshqalar tashqi omillar taʼsirida elektronlar chiqarishi. Uning avtoelektron emissiya, termoelektron emissiya, fotoelektron emissiya, ikkilamchi emissiya va boshqalar mavjud. Tashqi omillar taʼsirida qattiq jism yoki suyuqlikdagi elektronlarning bir qismi jism sirti chegarasidagi potensial toʻsiqni yengib oʻtishga yetarli energiya olganda yoki elektr maydon taʼsirida potensial toʻsiq jism ichida eng yuqori energiya olgan elektronlar uchun kuchsiz (shaffof) boʻlib qolganda Elektron emissiya yuz beradi. Elektron emissiyani kuzatish uchun jism (emitter) sirtida elektronlarni tezlashtiruvchi tashqi elektr maydon vujudga keltirish lozim. Bu elektr maydon emitter sirtidan elektronlarni "soʻrib oladi". Elektron emissiyadan ilmiy tekshirish ishlarida, elektron asboblar va lampalar yaratishda foydalaniladi.

 Yana qarang 
•Termoelektron emissiya

 
 

 Ion emissiya
Turkum:Fizik kattaliklar
Turkum:Fizika
Elektron hisoblash mashinasi

Elektron hisoblash mashinasi (EHM) — asosiy funksional elementlari (mantiq, xotira va boshqalar) elektron lampalar yoki yarimoʻtkazgichli asboblar, integral mikrosxemalardan tuzilgan hisoblash mashinasi. Birinchi EHM — analog raqamli hisoblash mashinasi, raqamli hisoblash mashinasi 20-asr 40-yillarida paydo boʻlgan. 70-yillardan boshlab kompyuter keng rasm boʻla boshladi. EHM ning boshqa tipdagi hisoblash mashinalariga nisbatan afzalligi (tez ishlashi, ixchamligi, puxtaligi, jarayonlarning avtomatlashtirilishy va boshqalar) tufayli ilmiy-texnika hisoblarida, axborotlarni ishlashda, avtomatik boshqarishlarda keng qoʻllanilmoqda.

 Yana qarang 

 Kibernetika
 Hisoblash texnikasi

 
 

Turkum:Informatika
Turkum:Boshqaruv
Turkum:Boshqarish
Elektronoptik aberratsiyalar

Elektronoptik aberratsiyalar — elektronoptik tizim (mas, elektron linzalar)ning risoladagidek (ideal) emasligi va boshqalar omillar tufayli tasvirning buzilishi (aniq chiqmasligi, asliga toʻliq mos kelmasligi yoki chaplashib koʻrinishi) (qarang Aberratsiya). Elektronoptik qurilmalarda tizimning optik oʻqiga nisbatan simmetrik tarzda aylanadigan elektr va magnit maydonlar keng qoʻllanadi. Shunday maydonlarga ega boʻlgan elektron linzalar (EL) va elektron koʻzgular (EK) simmetrik oʻqli sistemalar deb ataladi. Agar zaryadlangan zarralar maydonning simmetriya oʻqiga ancha yaqin harakatlansa va ularning boshlangʻich tezliklari bir-biridan uncha farq qilmasa, bunday linza va koʻzgular toʻgʻri elektronoptik tasvirlarni hosil qiladi. Agar bu shartlar bajarilmasa, tasvir ancha buzilib chiqadi. Tasvirning buzilib chiqishiga boshqa sabablar ham bor. EL va EK sifat jihatidan yorugʻlik optik tizimlardan ancha past hisoblanadi. EL va EK larda elektron zarralar dastalari va ularning oʻzaro joylashuv tartibi buzilishi mumkin, bunday buzilishlar geometrik aberratsiyalar (sferik aberratsiya, koma, astigmatizm, tasvir maydonining egriligi, distorsiya) deb ataladi. EL va EK larni energiya bilan taʼminlash i va yuqori kuchlanishli ning nobarqarorligi dam Elektronoptik aberratsiyalara.ga sabab boʻladi, chunki fokuslovchi tok yoki kuchlanish oʻzgarishi mumkin. Bular xromatik aberratsiyani keltirib chiqaradi. Xromatik aberratsiyaningkattalashtirish va burish (faqat magnit linzalarda) xillari boʻladi. Bundan tashqari, difraksion aberratsiya (elektronlar, neytronlar, atomlar, molekulalar va boshqalar sochilishi) ham mavjud. Murakkab elektronoptik tizimlardagi aberratsiyani bartaraf qilish ancha qiyin masala boʻlib, buning uchun linzalarni muayyan tarzda uygʻunlashtirib tanlashga toʻgʻri keladi.
Elektrosintez

Elektrosintez (elektro... va yun.— birikish) — turli kimyoviy birikmalarni elektrolizlab olish usuli. Anorganik va organik birikmalarni sintezlash uchun elektrokimyoviy oksidlanishdagi anod reaksiyasidan ham, elektrokimyoviy qaytarilishdagi katod reaksiyasidan ham foydalaniladi. Elektrokimyoviy oksidlanish va qaytarilishga uchraydigan moddaning kimyoviy tabiati, elektroliz mahsulotlari va elektrod materiali xususiyati hamda bir qator boshqa omillarga koʻra, elektrosintez reaksiyasi ikki xil jarayonda oʻtadi. Birinchi jarayonda dastlabki birikma elektronlarni bevosita berish yoki biriktirish yoʻli bilan oksidlanadi yoki qaytariladi. Ikkinchi jarayonda oksidlanish yoki qaytarilish elektrokimyoviy reaksiyalari natijasida elektrod sirtida dastlabki hosil boʻlgan agentlar hisobiga amalga oshadi.

Kimyo sanoatida turli anorganik birikmalar, asosan, oksidlovchilar muhim ahamiyatga ega. Elektrokimyoviy sintez usuli farmatsevtik preparatlar, fotografiya materiallari, vitaminlar, xushboʻy moddalar, monomerlar olishda keng qoʻllanadi. 

 

Turkum:Elektrokimyo
Elektrostal

Elektrostal (1938-yilgacha Zatishye) — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar. Transport yoʻlining stansiyasi. Aholisi 146,3 ming kishi (2002). Moskva yaqinidagi metallurgiya va ogʻir mashinasozlik sanoatlari markazi. Elektr metallurgiyasi ("Elektrostal", "Elektrostaltyajmash"), elektr buyumlari, "Elektroselmash" zavodlari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Moskva poʻlat va qotishmalar institutining filiali faoliyat koʻrsatadi.

 

Turkum:Moskva viloyati shaharlari
Elektrofiziologiya

Elektrofiziologiya — fiziologiyaning bir boʻlimi; hujayralar, toʻqimalar, organlardagi elektr hodisalar (bioelektrik potensiallar)ni hamda elektr tokining organizmga taʼsiri mexanizmini oʻrganadi. "Hayvonlardagi elektrlanish" toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlarni 18-asrda italiyalik anatom va fiziolog L. Galvani olgan. 19-asrda nemis fiziologi E. DyubuaReymonning klassik ishlari (nerv impulsining elektr toki tabiati, biopotensiallarning molekulyar nazariyasi va boshqalar) tufayli E.ga asos solindi. E.ning bundan keyingi rivojlanishi nemis olimi Yu. Bernshteyn, rus olimlari A.F. Samoylov, N.Ye.Vvedenskiy, niderlandiyalik fiziolog V. Eyntxoven, amerikalik J. Erlanger va boshqalarning neyrofiziologiya sohasidagi tadqiqotlari bilan bogʻliq.

E.ning asosiy muammolari biologik membranalarda elektr potensiallarining hosil boʻlishi fizikkimyoviy mexanizmlarini, ularning oʻzgarishi va fiziologik jarayonlardagi ahamiyatini oʻrganishdan iborat. Tadqiqot ishlarida va klinik amaliyotda yurak — elektrokardiografiya, miya — elektroensefalografiya, koʻzning toʻr pardasi — elektroretinografiya, teri — elektrodermografiya va boshqalar organlar bioelektr potensiallarini oʻrganish usullaridan keng foydalaniladi (yana qarang Neyrofiziologiya, Nerv sistemasi).

 

Turkum:Fiziologiya
Elektroforez

Elektroforez (elektro va yunoncha φορέω — „siljish“), galvanoterapiya, dorili elektroforez — organizmga oʻzgarmas tok va shifobaxsh moddalar bilan taʼsir etib davolash usuli; bunda organizmga dorilar past kuchlanishli oʻzgarmas elektr toki (galvanik tok) yordamida (teri yoki shilliq qavatlar) ion holida kiritiladi. Elektroforez zaryadlangan zarralar — ionlarning elektr toki taʼsirida qarama-qarshi zaryadlangan elektr tomon (yaʼni, musbat zaryadlangan ionlar manfiy elektrodga va manfiy zaryadlangan ionlar musbat elektrodga) harakatlanishiga asoslangan. Bunda dorilar oddin teriga yigʻilib, ionlar deposini hosil qiladi. Depodan dorilar qonga asta-sekin oʻtadi va uzoq vaqt saqlanadi hamda butun organizmga yoki biror aʼzoga taʼsir etadi. Elektroforezning induktotermiya bilan birga olib borilishi i n duktoelektroforez deyiladi.

Moddalar almashinuvining buzilishi bilan kechadigan, shuningdek, nerv kasalliklari va boshqalarda elektroforez qoʻllanadi. U elektroliz jarayonidan farq qiladi.
Element

Element (lotincha — dastlabki, boshlangʻich modda, materiya)

1) yadro zaryadi hamda atom qobigʻidagi elektronlar soni bir xil boʻlgan atomlar turi (qarang: Kimyoviy elementlar);
2) bir butunni tashkil etgan murakkab narsa yoki hodisaning tarkibiy qismi;
3) biror ijtimoiy guruhga mansub kishi, shaxs, unsur (mas, reaksion E.lar);
4) kimyoviy reaksiya hisobiga elektr toki hosil qiladigan tok manbai (mas, galvanik element).
Elementar matematika

thumb|

Elementar matematika — matematikaning, asosan, oʻrta va oʻrta maxsus taʼlim hajmidagi boʻlimlarini ichiga olgan qismi. Elementar matematikaga arifmetika, sonlarning elementar nazariyasi, elementar algebra, elementar geometriya va trigonometriya kabi sohalar kiradi. Elementar matematikani "oʻzgarmas miqdorlar matematikasi" deb taʼriflaydilar, lekin bu taʼrif uncha toʻgʻri emas. Elementar matematikada oʻzgaruvchi miqdorlarning nisbatan sodda, yaʼni elementar xossalari ham oʻrganiladi (mas, kvadratik funksiya va uning grafigi).
Elementorganik birikmalar

Elementorganik birikmalar — uglerod atomi boshqa element atomi bilan toʻgʻridantoʻgri birikkan organik birikmalar. Uglerod vodorod, kislorod, azot, oltingugurt yoki galogenlar (ftordan tashqari) bilan birikkan birikmalar, odatda, Elementorganik birikmalarga kirmaydi. Elementorganik birikmalar odam va hayvonlar hayot faoliyatida muhim rol oʻynaydi. Mas, V2 vitamini oʻzida kobalt, gemoglobin esa temir saqlaydi, fosfororganik birikmalar uglevodlar almashinuvi jarayonlarida ishtirok etadi. Margimush, surma, oltin, simob birikmalari kimyoterapiyada, kremniy sintetik kauchuk va surkov moylari sanoatida, qoʻrgʻoshin birikmalari antidetonatorlar tayyorlashda, fosfor birikmalari insektitsidlar ishlab chiqarishda, ftor birikmalari sovitkichlar va polimerlar sanoatida, alyuminiy birikmalari polimerlar sintezida, qalay birikmalari esa polimerlar eskirishining oldini olishda, magniy, litiy hamda rux birikmalari organik sintezda keng koʻllanadi.
Eleya maktabi

Eleya maktabi — yunon falsafiy maktabi. Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda Eleya shahrida (Italiyaning janubi) shakllangan. Asoschisi — Ksenofan; yirik namoyandalari Parmenid, eleyalik Zenon, samoslik Meliss, Gorgiy. Eleya maktabi vakillari sezgi aʼzolarimiz orqali oladigan bilimimiz shubhali, haqiqiy emas, faqat aql orqali oladigan bilimlarimiz haqiqiy deb hisoblagan. Milet maktabi va Geraklittsht materialistik gʻoyalariga qarshi keskin kurash olib borgan. Eleya maktabi falsafa tarixida birinchi boʻlib yagona borliq tushunchasini ilgari surgan. Eleya maktabi vakillari fikricha, yagona borliq uzluksiz, oʻzgarmas, boʻlinmasdir. Keyinchalik yagona oʻzgarmas borliq tushunchasi Platon va neoplatonizm falsafasi idan biri boʻlib xizmat qildi. Antik falsafaning shakllanishi Eleya maktabi bilan tugallandi.
Shalva Eliava

Shalva Zurabovich Eliava (1883.15.9, Kutaisi gubernyasining Taniri qishlogʻi — 1937.3.12, Moskva) — Turkistonda bolshevikcha rejimni oʻrnatgan siyosatchilardan. Peterburg universiteti yuridik ftida oʻqigan (1903—09). Talabalik paytidan bolsheviklarta qoʻshilgan. Vologda gubernyasi ijroiya komiteti raisi va oziq-ovqat komissari, rais oʻrinbosari (1917—18). RSFSR XKSning Turkiston ishlari boʻyicha Alohida muvaqqat komissiyasi raisi (1919-yil fevral — oktyabr), Turkiston fronti Inqilobiy harbiy kengashi aʼzosi (1919-yil avgust — 1920-yil sentyabr), Butun Rossiya MIK va RSFSR XKS Turkiston komissiyasi (Turkkomissiya) ning birinchi raisi (1919-yil noyabr — 1920-yil avgust), RKP (b) MK Turkiston byurosi (Turkbyuro) aʼzosi (1920-yil avgust). E. Turkistonda sovet rejimini zoʻravonlik bilan qaror toptirish uchun istiqlolchilarga qarshi kurashda mashʼum nom qozongan.

1920-yil yozidan RSFSRning Turkiya va Erondagi muxtor vakili. 1921—27 yillarda Gruziya SSR Harbiy-Dengiz xalq komissari, Gruziya SSR XKS raisi; ZSFSR XKS raisi (192730), SSSR Tashqi savdo xalq komissari oʻrinbosari (1931—36), SSSR Yengil sanoat xalq komissari oʻrinbosari (1936—37). Sovet rejimiga sodiqlik bilan xizmat qilgan boʻlsada, qatagʻonga uchragan (1937)OʻzME.
Eliksir

thumb|

Eliksir (arabcha) – 1) hayot eleksiri oʻrta asr kimyogarlari nazdida umrni uzaytiruvchi hayoliy ichimlik, obhayot; 2) oʻsimlik moddalarining spirt, kislota va boshqalarda tayyorlangan damlama yoki ekstrakti. Tibbiyot va kosmetikada ishlatiladi.
Elista

Elista (1944-1957-yillarda Stepnoy) — Rossiya Federatsiyasi Qalmoq Respublikasidagi shahar, respublika poytaxti, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 103 749 kishi (2010). Elistaga 1865-yilda asos solingan. Qurilish materiallari (temirbeton buyumlar, keramzit zavodlari, qurilish materiallari kti), yengil (tikuvchilik va trikotaj fabrikalari), yogʻochsozlik (mebel fabrikasi va boshqalar), oziq-ovqat (goʻsht kombinati va boshqalar) sanoatlari korxonalari ishlab turibdi. „Muzlatgich“ zavodi faoliyat koʻrsatadi. Universitet, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, kartinalar galereyasi bor.
 
Aholisi:

Etnik guruhlar (2010): 
 Qalmoqlar — 69.3 %
 Ruslar — 26.3 %
 Qozoqlar — 0.6 %
 Boshqalar — 3.8 %
 Galereya 

 

 
 
 Elista rasmiy sayti 
 Elista haqida maʼlumot 

Turkum:Rossiya shaharlari
Odysseas Elytis

Odysseas Elytis (taxallusi; asl ismi Alepudelis) (1911.2.11, Krit oroli) — gretsiyalik shoir. Afina universitetining huquqshunoslik fakultetida oʻqigan (1930—35). Dastlabki sheʼrlari demotika — jonli muloqot tilida yozilgan. Yoshlik va nurafshonlikning hissiy^dunyosi kuylangan "Quyosh podshohi" (1943) asari Elytisni shodlik va ruhiy sogʻlomlik kuychisi, oʻz davrining koʻzga koʻringan lirik shoiri sifatida elga tanitgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Urush davrida orttirgan tajribasi asosida "Alban kampaniyasida halok boʻlgan kichik leytenantga bagʻishlangan va gʻamginlik qoʻshigʻi" (1943) nomli asari dunyoga kelgan. Asar syurrealistik uslubda yozilgan boʻlib, urush davri Gretsiya yoshlari orasida keng shuhrat qozongan. Elytis urushdan soʻng Afina radiosida ishlagan. 1948-yil Parijga borib, Sorbonna universitetida adabiyotdan saboq olgan, shuningdek, tasviriy sanʼat va sanʼatshunoslik bilan qiziqqan, maqolalar yozgan. Gretsiyaga qaytib, yana radioda ishlagan. "Mariya Nefeli" dostoni (1978) mashhur. Nobel mukofoti laureati (1979)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:2-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-martda vafot etganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Ellington Dyuk

Ellington Dyuk (taxallusi, asl ismi Eduard Kennedi) (1899.29.4, Vashington 1974.24.5, Nyu-York) — afrikaamerikalik pianinochi, kompozitor, jazorkestri rahbari; mumtoz jaz sanʼati asoschilaridan. Bir necha akademiyalar faxriy aʼzosi. 1916-yildan turli jaz ansambllarida qatnashgan, 1927-yilda jaz orkestrini tashkil qilib, tarkibiga mashhur sozandalarni jalb qilgan, u bilan jahonning koʻpgina mamlakatlarida konsertlar uyushtirgan. E. birinchi boʻlib jazda yirik musiqiy shakllar (orkestr uchun syuitalar — "Liberiya syuitasi", "Tungi odam", "Shekspir dramalaridan 12 lavha" va boshqalar, "Diniy musiqa konserti"), oʻziga xos ohang beruvchi afrika musiqa cholgʻularidan foydalangan. Uning orkestri joʻrligida buyuk xonandalar kuylagan. Amerika qoratanlilar folklori, maishiy jaz kuy va qoʻshikdaridan keng foydalanib, yangi ("jungli", "kayfiyatlar" va boshqalar) uslublarini kashf qilgan; jaz musiqasini konsert sanʼati darajasiga koʻtargan. Koʻpgina ommalashgan kuylar ("Indigo kayfiyati", "Karvon", "Yolgʻizlik", "Sinalgan xonim" va boshqalar), shuningdek, spektakl va kinofilmlar uchun musiqalar, baletlar, "Bula" operasi va boshqalarni yaratgan. Jahon boʻylab gastrolda boʻlgan. Koʻpgina milliy ("Gremmi" va boshqalar) mukofotlar bilan taqsirlangan.

 

Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Ellips (chiziq)

thumb|Ellips 
thumb|Konus kesimlari
thumb
Ellips — ikkinchi tartibli yassi yopiq egri chiziq. Aylanma konus bilan uning uchidan oʻtmaydigan kesuvchi tekislik kesishishidan hosil boʻladigan yassi figura. Rasmdagi tekislik nuqtalaridan fokus deb ataluvchi F¹ va F² nuqtalarigacha bo'lgan masofalar yig'indisi o'zgarmas bo'lgan nuqtalarning geometrik o'rniga ellips deyiladi.

 bu formula ellipsning kanonik tenglamasi hisoblanadi.

 Yana qarang 

 Konus kesimlari
 Geometriya
Ellipsoid

thumb|Ellipsoidlar
Ellipsoid — markaziy simmetrik ikkinchi tartibli yopiq sirt. Ellipsni biror oʻqi atrofida aylantirilsa aylanma ellipsoid hosil boʻladi.

Hajm — 

 Yana q. 

 Ellips
 Shar
 Geometriya

 

Turkum:Matematik tushunchalar
Ellora

Ellora, Ellur, Elura (YEPoga, YE1iga) — qadimiy meʼmoriy yodgorliklar saqlangan manzil; Hindistonning Maharashtra shtatidagi Avrangobod shahridan 15 km uzoqda. Ellora yaqinidagi qoyatoshlarga 6—13-asrlarda buddizm (12 ta), brahmanizm (17 ta) va jaynizm (5 ta) ibodatxonalari (jami 34 ta) oʻyib ishlangan. Ulardan yaxlit qoyatoshga oʻyib ishlangan Kaylasanatx ibodatxonasi mahobatliligi hamda boʻrtma tasvirlarining dramatizmi bilan mashhur: 50x33, 2 m tarhli ibodatxona hovli (tarhi 84,1x46,9 m) bilan oʻralgan, ibodatxona supasining uchdan bir qismi tabiiy kattalikdagi fillarning boʻrtma (gorelyef) haykallari bilan hoshiyalangan. 

 
Turkum:Meʼmoriy yodgorliklar
Elobod

Elobod — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha. Ustyurt platosi hududida joylashgan. Transport yoʻli stansiyasi (Qirqqiz). Nukus shahridan 177 km. Maydon;200 ga. Aholisi 2655 kishi (2005). Elobod 2005-yil 16-martda Oqshoʻlaq shaharchasi tarkibidan chiqarilib alohida shaharcha sifatida tashkil etilgan. Umumiy taʼlim maktabi, Qoʻngʻirot soda zavodi majmuasi, 2 savdo shoxobchasi, klub muassasasi, sport zali, kasalxona bor. Shaharcha hududidan Qoʻngʻirot — Beynov transport yoʻli oʻtgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Qoʻngʻirot tumani
Eltabar

Eltabar — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

E. unvoni tegindan keyin turadigan 3 darajali rutba boʻlgan. Gʻarbiy Turk xoqoni Tun yabgʻu (618—630) Shi (Choch)ning shimolidagi Syantsyuan (Mingbuloq) mavzesiga oʻz qarorgohini qurgan va gʻarbiy oʻlkalarning mahalliy hukmdorlariga silifa (E.) unvonini bergan. 

Shim. Hindiston va Afgʻonistonda hukm surgan turkiy sulolalar tomonidan zarb qilingan baqtriy, pahlaviy va brahmiy yozuvli (qorishiq) tangalarda ham E. unvoni uchraydi. Panjakentdagi Mugʻ togʻidan topilgan 8-asrning ilk choragiga taalluqli sugʻdiy hujjatlar — Devashtich arxivi hujjatlarida ham E. unvoni qayd etilgan.

 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Turkiy unvonlar
Turkum:Davlat unvonlari
Eltarish

Eltarish, Qutlugʻ (? 691) - Turk xoqonligi hukmdori (680—691). Bumin xoqonning avlodi.

Dastlab tudun unvoni bilan Xitoyning shim.dagi turkiy qabilalarga rahbarlik qilgan. Asl ismi Qutlugʻ boʻlib, keyinchalik E. — davlatni, xalqni birlashtiruvchi degan nom olgan. U bir muddat Xitoyning Tan sulolasiga (618—907) qaram boʻlib qolgan Turk xoqonligining 681 yilda qaytadan mustaqil davlat boʻlishiga asosiy hissa qoʻshgan. Oʻrxun bitiktoshlari va Xitoy yilnomalarida Tabgʻach (Xitoy)ga qarshi E. boshchiligida istiqlol uchun olib borilgan harakatlar batafsil bayon qilingan. Jumladan, bitiktoshlarda E. xoqon ayoli Elbilga xotun bilan birga davlatni qaytadan barpo etgani taʼkidlanadi. Xitoy yilnomalarida Gudulu (Qutlugʻ) shaklida qayd qilingan E. xoqon Tan imperiyasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan turkiy qabilalarga boshchilik qiladi va dastlab Xitoyning shimolidagi Chuqayquzi va Qoraqum (Xuanxe daryosining shim.) mavzelarida qarorgoh qurib, faoliyat yurita boshlaydi. U turkiy ashide qabilasining boshligʻi Toʻnyuquq (Yuanchjen) bilan birlashib kuchayadi va 682— 687 yillar orasida Shimoliy Xitoyning Pinchjou (682), Dinchjou (683), Guychjou (683), Lanchjou (683), Finchjou (683), Yuychjou (683), Shochjou (684), Shochjou (686), Daychjou (686), Chanpxin (687) Shochjou (687) viloyatlariga jami 11-marta yurish qiladi va yirik gʻalabalarga erishadi. E. 687 yilda yirik turkiy qabilaoʻgʻuzlarni yengib, Oʻtukan (Moʻgʻulistonning shim.gʻarbiy qismidagi Xangay togʻlarida joylashgan oʻrmonli vodiy)ni xoqonlik markaziga aylantiradi. Uning davrida Turk xoqonligi oʻzining ilgarigi qudratiga erishib, Oltoy, Janubiy Sibir va Moʻgʻulistonda istiqomat qiluvchi turkiy qabilalar bitta davlatga birlashtiriladi. Bu davrda Turk xoqonligining hududi shim.da Sayan togʻlaridagi vodiylarni, sharqda Kerulen va Oʻnon daryolari havzalarini, jan.da Xitoyning shim. viloyatlarini oʻz ichiga olgan yirik davlatga aylanadi.

 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:691-yilda vafot etganlar
Turkum:Turkiy hukmdorlar
Elchi

Elchi – bir davlatning boshqa bir davlatdagi elchixonasiga rahbarlik qiluvchi diplomatik vakil. Tarixiy da bir davlat hukumati tomonidan ikkinchi davlat hukumatiga diplomatik vazifa bilan yuboriladigan doimiy yoki muvaqqat vakil elchigina emas, balki „yalavoch“, „yalafar“, „rasul“ atamalari bilan ham ifodalangan. Muxtor vakil hisoblanmish zimmasiga diplomatik aloqalar oʻrnatish, davlatlar yoxud dushman tomonlar oʻrtasida tinchlik oʻrnatish, hamkorlikdagi harakatlarga oid bitimlar tuzish, davlat boshligʻi yoki hukmdor sulola aʼzolarining vafoti munosabati bilan taʼziyalar bildirish, biron bir shodiyona bois muborakbodlar qilish kabi masʼuliyatlar yuklatilgan. Oltin Oʻrda xonligida elchining bosh vazifalari sirasiga hukumat xazinasiga tobe yurtlardan yigʻilgan oʻlponni oʻz muddatida yetkazish ham kirgan.

XI asr yozma obidasi „Qutadgʻu bilig“da elchi etib tayinlanadigan shaxsning bir qator talablarga javob berishi taʼkiddangan. Xususan, uning bilimli, zakovatli, sadoqatli, koʻzi toʻq, bosiq, uyatandishali, keng qamrovli, zehnli, dono, ziyrak, ichimlik ichmaydigan, koʻrkli, mard, shirin soʻzli boʻlishi talab etilgan. „Elchi“ atamasi ilk bor Uyuq daryosi vodiysidan topilgan qadimiy turkiy Enasoy runik bitikida qayd etilgan boʻlsa, „yalavoch“ atamasi birinchi marta Oltinkoʻl yaqinidan topilgan Enasoy yodnomasida koʻzga tashlanadi. Mazkur qadimiy turkiy bitigda 711-yilning avgust—sentabrda Tibetga Turk xoqonligidan kelgan diplomatik vakilning tashrifi xususida gap boradi.

Chingiziylar davrida elchilar darajasiga qarab oltin, kumush, choʻyan, jez va yogʻoch payza bilan taʼminlangan.

Elchi oʻz vataniga qaytishdan oldin diplomatik vakolati tugayotgan davlat boshligʻidan maxsus yorliq – ijozat qogʻozi olishi lozim hisoblangan.

Elchining oʻldirilishi yoki hibs qilinishi aksariyat diplomatik munosabatlarning keskinlashuviga, baʼzan uzilishiga olib kelgan. Jumladan, Oʻtrorda moʻgʻul E.larining Xorazmshoh tomonidan qatl qilinishi Movarounnahrning Chingizxon boshliq istilochilar tomonidan zabt etilishini tezlashtirdi.

Amir Temur va Temuriylar davrida Sharq bilan Gʻarb oʻrtasida savdosotiq va Elchilik aloqalarini har tomonlama rivojlantirishga gʻoyat katta eʼtibor berilgan. Amir Temur Yevropaning Fransiya, Angliya va Kastiliya kabi yirik qirolliklari bilan bevosita savdo va E.lik aloqalari oʻrnatgan. Tashqi savdoni kengaytirishda temuriylarning turli mamlakatlar (Xitoy, Tibet va Hindiston va boshqalar) bilan olib borgan E.lik aloqalari muhim ahamiyatga ega boʻlgan;2) oliy diplomatiya darajasi – favqulodda va muxtor elchi (qarang Diplomatiya daraja va martabalari).
Elba

Elba, Laba — Yevropadagi daryo, Chexiya va Germaniya hududlaridan oqadi. Uzunligi 1165 km, havzasining maydoni 154,8 ming km². Krkonoshe togʻlarining janubi-gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida 70 m balandlikdagi Elba sharsharasini hosil qiladi. Rudali togʻlar va Saksoniya (Shveysariya) togʻ tizmalaridagi daralardan, Maysen shahridan quyiroqda Oʻrta Yevropa tekisligi boʻylab botqoq va koʻllar hos,il qilib keng vodiydan oqadi. Qirgʻoqlarida toshqinga qarshi dambalar qurilgan. Daryo kengligi Drezden shahri yaqinida 100–150 m dan Gamburg shahrida 300–500 m gacha yetadi. Estuariy hosil qilib Shimoliy dengizga quyiladi. Asosiy irmoqlari: Yizera, Xafel, Vltava, Zaale. Oʻrtacha suv sarfi 920 m³/sek., bahor oylarida toshadi. Quyilish yeridan 950 km masofada kema qatnaydi, Gamburg shahrigacha dengiz kemalari ham kira oladi. Kanallar orqali Vezer, Ems, Reyn va Odra daryolari, Kil kanali orqali Boltiq dengizi bilan bogʻlangan. E. boʻyida Usti, Drezden, Magdeburg shahrilari, quyilish yerida Gamburg port shahri joylashgan.

 

Turkum:Germaniyadagi daryolar
Turkum:Chexiyadagi daryolar
Elton

Elton — Kaspiyboʻyi pasttekisligidagi koʻl. RF Volgograd viloyatida, Gʻarbiy Qozogʻiston chegarasiga yaqin joyda, dengiz sathidan 14,7 m pastda joylashgan. Maydoni 152 km², uz. qariyb 20 km, eng keng joyi 15 km. E.ga 7 shoʻr kichik daryo va bir necha shoʻr buloqlar quyiladi. Koʻlning tubi qalin tuz va mineral balchiq qatlamlaridan iborat. E.dan koʻplab osh tuzi, mineral tuzlar va shifobaxsh balchiq qazib olinadi. Koʻl yaqinida Elton shaharchasi va balneobalchiq kurorti joylashgan.

 

Turkum:Yevropa
Turkum:Rossiya koʻllari
Elyuar Pol

right|thumb
Elyuar Pol (taxallusi; asl nomi Ejen Emil Pol Grendel, Opps1e1) (1895.14.12, SenDeni, Sena departamenti — 1952.18.11, Sharanton) — fransuz shoiri. Dastlab, 1919-yil dadaizm (modernizm yoʻnalishidagi adabiy-badiiy oqim) ruhida jumboq va tushunish bir qadar ogʻir boʻlgan sheʼrlar yozgan ("Hayvonlar va ularning egalari, odamlar va ularning hayvonlari", 1920; "Namunalar", 1921). 1924-yil A.Breton, L.Aragon va boshqalar bilan birgalikda syurrealizm yoʻnalishida ijod qiluvchilarning namoyandasiga aylangan. Keyinchalik fashizmga qarshi xarakterdagi dostonlar yozgan ("1936-yil noyabr", "Gernika gʻalabasi", 1938). E. lirikasida birodarlik, mehnat ulugʻlangan ("Qaygʻu yomgʻiri", 1926; "Haqiqiy hayot", 1932; "Atirgul hamma uchun", 1934 va boshqalar toʻplamlari), "Ochiq kitob I" (1940), "Ochiq kitob II" (1942) va boshqalar asarlarida vatanparvarlik tuygʻulari aks etgan. E.ning "Ozodlik", "Sheʼriyat va 1942-yil haqiqati" sheʼrlari Qarshilik koʻrsatish harakatining dasturiga aylangan. "Siyosiy sheʼrlar" (1948), "Axloq sabogʻi" (1949), "Feniks" (1951) va boshqalar toʻplamlarida tinchlik va erkinlik uchun kurash gʻoyalari ilgari surilgan. Vafotidan soʻng unga Xalqaro Tinchlik mukofoti berilgan (1953).
Elyuviy

thumb|

Elyuviy (lot. — yuvaman), elyuvial yotqiziqlar — togʻ jinslarining joyida qolib toʻplangan nurash mahsulotlari. Denudatsiya (suv, shamol va muz taʼsirida yer yuzasining yemirilishi, yuvilishi va tekislanishi) sekin kechadigan gorizontal yuza yoki qiyaliklarda shakllanadi. Strukturasi (palaxsali, sozli) va tarkibi (kaolin, temir, marganets, alyuminiy rudalari va boshqalar) ona jinslar hamda nurash tipiga, xossalari tub jinsning nurash sharoiti hamda uning davomiyligiga bogʻliq. Saralanmaganligi va qatlamga boʻlinmaganligi bilan farq qiladi.

Elyuvial yotqiziqlar quyidagi turlarga ajratiladi: karbonatli jinslar E.si (ohaktosh, dolomit, mergel, karbonatli soz slanetslari), karbonatsiz jinslar E.. s i (qumtosh va sozli slanetslar, qumtoshlar, konglomeratlar va shahrik.), kristallik E., birlamchi va metamorfik jinslar E.si(granitlar, siyenitlar, diabazalar va shahrik.), jipslashgan jinslar ustida hosil boʻlgan hozirgi zamon lateritli E.lar. Koʻp ming va mln. yillar davomida rivojlanadigan hududlar (asosan, plato va tropiklarning baland tekisliklari)da E.ning qalinligi oʻnlab metrni tashkil etib, yuqori qatlamlari kuchli nuragan mahsulotlar (gilli minerallar va mineral oksidlar), shuningdek, nurashga juda chidamli minerallar (kvars, rutil va boshqalar)dan tashkil topgan; ularda asoslar va oʻsimliklar uchun ozuqa elementlari juda kam. Yoshi uncha katta boʻlmagan maydonlar (koʻpincha toʻrtlamchi muzlik davrining bevosita yoki bilvosita taʼsiri ostida boʻlgan plato va oʻrta hamda yuqori kengliklarning baland tekisliklari)da E. qalinligi bir necha sm yoki metrlarni tashkil etadi, tarkibi esa, asosan, nurash taʼsirida kam oʻzgargan birlamchi minerallardan iborat; bunday E. asoslarga va oʻsimlik uchun ozuqa elementlariga boy. Urta Osiyoda E., asosan, choʻl zonasida uchraydi.

 

Turkum:Geologiya
„El-yurt hurmati“ ordeni

„El-yurt hurmati“ ordeni – Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofoti

 Nizomi 
1. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mamlakat mustaqilligini, uning iqtisodiy qudratini mustahkamlashga, milliy maʼnaviyatni, madaniyatni yuksaltirishga katta hissa qoʻshgan, oʻz mehnati, ilmiy, jamoat ishi, mehnatsevarligi va vatanparvarligi bilan jamoatchilikning izzat-hurmatiga sazovor boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari mukofotlanadilar.
„El-yurt hurmati“ ordeni bilan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan shaxslar ham mukofotlanishlari mumkin.

2. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlashga taqdim etish, mukofotlash va uni topshirish „Davlat mukofotlari toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

3. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan shaxslar eng kam ish haqining ellik karrasi miqdorida bir yoʻla pul mukofotini oladilar. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan taqdirlangan shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan imtiyozlardan foydalanadilar.

4. „El-yurt hurmati“ ordeni koʻkrakning chap tomoniga taqib yuriladi.

5. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda orden, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

 Tavsifi 
„El-yurt hurmati“ ordeni 1 mikron qalinlikdagi tilla qoplangan 925 probali kumushdan tayyorlanadi, u ikki yoqlama nurlar taraluvchi sakkiz qirrali yulduz shaklida boʻladi. Yulduz burchaklari orasida moviy rangdagi shaffof emal qoplangan, taraluvchi nur tutamlari joylashgan. Yulduzning qarama-qarshi qirralari oraligʻi 52 millimetr. Nurlarni oʻz ichiga olgan doira diametri – 49 millimetr. Ordenning markazida, doirada qizil rangli yoʻl bilan hoshiyalangan Registon arxitektura majmui tasvirlangan. Uning orqasida, fon bilan berilgan, rangli emal qoplangan vodiylar va togʻlar, ular uzra esa moviy osmon fonida chiqib kelayotgan quyosh tasvirlangan. Butun tasvir shaffof emal bilan qoplangan boʻlib, u tasvir uzra yarim doira segmentini tashkil etadi. Tasvir atrofi aylana bilan hoshiyalangan boʻlib, aylananing yuqori qismida, oq fonda EL-YURT HURMATI degan yozuv, aylananing pastki qismida yashil shaffof emal bilan qoplangan dafna novdasi joylashgan. Orqa tomonining pastki qismida ordenning tartib raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozigʻliq. Orden Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.

 Taqdirlanganlar 

 Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari‎
 Oʻzbekiston davlat imtiyozli mukofotlari
 Oʻzbekiston hukumatining mukofotlari
 Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvonlari

 

Turkum:Oʻzbekiston: Ordenlar
Emal

Emal (fransuzcha: yetaP) — metall sirtiga elektrokimyoviy usulda beriladigan mustahkam shishasimon qoplama. Emallarning asosiy komponentlari kremniy (1U)oksid §YU, bor (III)oksid V20,, ishqoriy va ishqoriy metallarining oksidlari, baʼzi ftoridlar, alyuminiy (Sh)oksid A1,03, titan (1U)oksid TYU2, qoʻrgʻoshin hamda rux oksidlari va boshqalardan iborat.

Emaltayyorlash uchun xom ashyo aralashmasi (dala shpati, kvars qumi, tanakor, borat kislota, soda, selitra, flyuorit, kriolit, boʻyagichlar va boshqalar) maxsus pechlarda 1150—1300" trada suyuklantirilgach, tegishli ishlovlar beriladi. Emalshaffof yoki boʻgʻiq, turli rang boʻlishi mumkin. Sopol va shisha mahsulotlarga qoplanadigan boʻgʻiq sirlar ham goho emal deb ataladi. Emal metallarni zanglashdan saqlaydi va tashqi koʻrinishini koʻrkamlashtiradi. Emal, asosan, qora metallar — choʻyan, poʻlatga, baʼzan mis va alyuminiy hamda turli qotishmalardan ishlangan mahsulotlarga qoplanadi.
Eman

Eman (lotincha yetapo — tarqalaman) — radioaktiv moddalar konsentraiiyasi (mas, mineral suvda) ning birliklar tizimiga kirmagan birligi; Ye bilan belgilanadi. Aktivligi 1 l eritmada 10’° kyuri boʻlgan radioaktiv moddaning konsentratsiyasiga teng (k. Kyuri). \Ye = 10 |0Ki/l = 3700 sek ʻ m 3. kam qoʻllanadi.
Eman (daraxt)

thumb|Gustave Courbet (1843)
Eman, dub, bolut — qoraqayindoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt, baʼzan butalar turkumi. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalarida 450 (Shimoliy va Markaziy Amerikada 200)dan ortiq turi bor. Rossiya, Kavkaz va Gʻarb. Yevropada tarqalgan bargi bandli oddiy yoki yozgi E. , qoyali yoki qishki Emanni, gruziya emani mongol emani va boshqalar emanzor oʻrmonlar hosil qiladi. Oʻzbekistonda emanning qizil E. turi ekiladi. Ildizi oʻqildiz (5 m chuqurlikka kirib boradi). Daraxtining balandligi 20–25 m, shoxshabbasi keng. Barglari teskari tuxumsimon, oʻyma, novdalari qizgishqoʻngʻir rangda, tuksiz. Toʻpguli kuchala yoki boshcha. Aprel oyida gullab (15—60 yoshidan gullay boshlaydi), sentabrda urugʻi pishadi. Mevasi yongoqcha (choʻchqayongʻoq). E. yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli daraxt. 400—1000 yilgacha yashaydi. Yogʻochi aviatsiya va kemasozlikda, qurilishda, mebel sanoatida, bochkasozlikda qimmatli xom ashyo hisoblanadi. Poʻstlogʻidan teri oshlashda foydalaniladi. Shahar koʻchalari va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. E. ixrta oʻrmonlari tashkil qilishda 1-oʻrinni egallaydi, atrof muhitga sogʻlomlashtiruvchi taʼsiri boʻyicha boshqa oʻsimliklardan ustun turadi. E. toʻnkasidan oʻsib chiqadi va yongʻoqchasidan (kuzda ekib) koʻpaytiriladi. Koʻchatlari birikki yildan keyin (bahorda) koʻchirib oʻtqaziladi.

thumb|Eman daraxtining pastdan koʻrinishi

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Turkum:Eman
Turkum:Yog‘och
Emansipatsiya

Emansipatsiya (lot.) — 1) jabrzulm, qaramlik, tutqunlik, turli bidʼatlardan qutilish (masalan, xotin-qizlar emansipatsiyasi); 2) voyaga yetmagan kishini muomalaga layoqatli deb eʼlon qilish. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqida emansipatsiya qoidalari FKga 1marta kiritildi. Voyaga yetmagan shaxsni toʻla muomalaga layoqatli deb eʼlon qilish otaonaning, farzandlikka oluvchilarning yoki homiyning roziligi bilan vasiylik va homiylik organining qaroriga muvofiqyoxud bunday rozilik boʻlmagan taqdirda, sudning qarori bilan amalga oshiriladi. Ota-ona, farzandlikka oluvchilar va homiy emansipatsiya qilingan voyaga yetmagan shaxsning majburiyatlari boʻyicha, xususan, u yetkazgan zarar oqibatida kelib chiqqan majburiyatlar boʻyicha javobgar boʻlmaydilar.
Emba

Emba — Qozogʻistonning Oqtoʻba va Aterov viloyatlaridagi daryo. Mugojar togʻlaridan boshlanib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Uzunligi 712 km, qavzayeining maydoni 40,4 ming km². E., asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Mart oxiri — aprel boshlarida sersuv, boshqa vaqtlarda esa suvi juda kamayib ketadi. Faqat kuzgi yomgʻirlar vaqtida bir oz suvi koʻpayishi mumkin. Oʻrtacha yillik suv sarfi (Oroltoʻbe ovuli yonida) 17,5 m³/sek. Suv ozligidan ayrim qurgʻoqchil yillarda E.ning etak qismi qurib qoladi. E. noyabr oxiridan mart oxirlarigacha muzlab yotadi.

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Embiyalar

Embiyalar — hasharotlar turkumi. Uzunligi 1,5—22 mm. Qanotlari kalta, 2 juft; odatda, faqat erkaklarida rivojlangan. Ayrim da ikkala jins ham qanotsiz. Ogʻiz organlari kemiruvchi. Moʻylovlari boshidan uzunroq. Oldingi oyoqlari uchki qismida pufaksimon; ipak hosil qiluvchi suyuqlik ishlab chiqaradigan bezlari bor. Qorin boʻlimining uchki qismida 2 boʻgʻimli oʻsimtasi joylashgan. Lichinkasi voyaga yetgan davriga oʻxshash; chala oʻzgarish orqali rivojlanadi, 200 ga yaqin turi maʼlum; asosan, tropik va subtropik hududlarda tarqalgan; koʻproq oʻrmonlarda oila boʻlib inda yashaydi. Daraxtlar oʻrta dengiz, poʻstlogʻi va toshlar os embiyasi. tiga, tuproqqa ipak iplardan koʻp tarmoqli naysimon in quradi. Oʻsimlikxoʻr, ayrim oʻsimliklarga birmuncha ziyon yetkazadi; baʼzi yirtqich. Qrim va Kavkazda relikt E., Oʻrta Osiyo hududida qanotsiz turkiston E.i tarqalgan.
Emboliya

Emboliya ( — „tiqin“) — qon tomirlariga embollar, yaʼni qon oqimi bilan kelgan zarracha (qon quyqasi va hokazo)ning tiqilib qolishi. Koʻproq miya tomirlari tromboemboliya bilan zararlanadi. Yogʻ, havo, gaz, bakterial va boshqalar emboliya farqlanadi. Yogʻ emboliyasi yirik suyaklar singanda yoki ilik yalligʻlanganda qon tomirlari yoʻliga yogʻ tomchilari tushishidan, gaz emboliyasi qon tarkibidagi gazning qondan ajralib chiqishi natijasida roʻy beradi. Bakterial emboliyada bakteriya yoki zamburugʻlar toʻplami tomirlar yoʻliga tiqilib qoladi. Ichki aʼzolar va harakat aʼzolari emboliyasida qon aylanishi buziladi, bu infarkt, gangrena va boshqalar kasalliklarga olib keladi. Emboliya oʻpka, bronxlar travmatik jarohatlanganda ham yuzaga keladi. Oʻpka arteriyasi, tomirlar, miya, yurak emboliyasi oʻlimga sabab boʻlishi mumkin.Eng xavfli emboliya o'lim shoxchasi arteria coronodeusda kuzatiladi.
Embriogenez

thumb
Embriogenez (embrion va yun. — kelib chiqish, tugʻilish), Embrional rivojlanish — koʻp hujayrali organizmlarning individual rivojlanish (ontogenez) davrlaridan biri. E. tuxum yoki embrion pardasi ichida boradi.

 embriogenez davri tuxum hujayraning urug'lanishidan boshlab yosh organizmni tug‘ilganigacha davom etadi
Emigratsiya

thumb|Yaponiya hukumatining Janubiy Amerikani targʻib qiluvchi afishasi
Emigratsiya (lot. – koʻchib ketmoq) – aholining muayyan mamlakatdan boshqa mamlakatga doimiy yoki vaqtinchalik yashash uchun (ixtiyoriy yoki majburiy) koʻchib ketishi. E., asosan, kam rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarga xos boʻlib, u yerdagi ishsizlik va boshqalar iqtisodiy qiyinchiliklar, ijtimoiy va milliy tengsizlik, siyosiy, diniy va boshqalar taʼqiblar tufayli sodir boʻladi. E. mamlakatlar aholisining soni va tarkibiga bevosita taʼsir etadi. E. tushunchasi uchun yagona taʼrif mavjud emas, har bir davlatning oʻz mezonlari bor. Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktda har bir fuqaroning xohlagan davlatni, jumladan, oʻz mamlakatini ham tark etish huquqi (yaʼni E. huquqi) nazarda tutilgan. 19-asrning 70-yillariga qadar Yevropa davlatlarida E. jarayoni kuchli boʻlgan. 1940—60 yillarda Irlandiya, 196070-yillarda esa Portugaliya va Gretsiyada E. jarayoni tufayli aholi soni keskin qisqargan. 1946—61 yillarda Yevropa davlatlaridan Amerikaga 6,9 mln. emigrant ketgan. AQSH, Kanada va Avstraliyaga aholining koʻplab koʻchib ketishiga sabab ishchi kuchiga boʻlgan talabdir. Oʻzbekistonda ham baʼzi tarixiy davrlarda maʼlum dapajada E. jarayoni boʻlib turgan. Bu jarayon 20-asrning 90-yillarida sobiq Ittifoqning parchalanishi tufayli birmuncha kuchaydi. Oʻzbekistonda yashab kelayotgan rus, ukrain, qrim tatar, yahudiy kabi millatlarning maʼlum qismi oʻz tarixiy vatanlariga koʻchib keta boshladi. 1996-yilda Oʻzbekistondan ketgan migrantlar soni 59,7 ming, 2002-yilda 86,5 ming kishini tashkil etgan. Yana q. Aholi migratsiyasi.

 

Turkum:Emigratsiya
Turkum:Aholi
Kategoriya:Inson migratsiyasi
Kozim Eminov

Kozim Ibrohimovich Eminov (1928.24.5, Alushta, Qrim Respublikasi — 1976.1.5, Toshkent) — rang-tasvir ustasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1972). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1953) va Toshkent pedagogika instituti (1968)ni tugatgan. 1968-yildan Toshkent pedagogika institutining Badiiy grafika fakultetida dars bergan, 1975-yildan dotsentabr E. tarixiy, maishiy va manzara janrlarida asarlar yaratgan; his-tuygʻularga boy romantik manzaralari bilan tanilgan: "Bahor suvi", "Yoz", "Chimyon etaklari", "Angren", "Sementchi ayollar" va boshqalar Asarlari muzeylarda, shaxsiy toʻplamlar va galereyalarda saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-mayda tugʻilganlar