Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ammiak

Ammiak — , azotning vodorod bilan hosil qilgan eng oddiy birikmasi; oʻtkir hidli, rangsiz, zaharli gaz, qaynash temperaturasi 33,35 °C, suyuqlanish temperaturasi — 77,7 °C. Bir litr ammiakning ogʻirligi 0,7713 g, suvda yaxshi eriydi. Ammiakning suvdagi eritmasi kuchsiz asos. U tabiatda sof holda nihoyatda oz miqdorda uchraydi, azotli organik moddalarning parchalanishidan hosil boʻlib turadi. Ammiak toshkoʻmirni quruq haydashda qoʻshimcha mahsulot sifatida olinadi, ammo, asosan, azot bilan vodoroddan sintetik usulda hosil qilinadi:
 N2\ +\ 3H2 \rightleftarrows 2NH3 + 91,84 kJ
reaksiya faollovchi oksidlar (, CaO, , MgO) yordamida suyuqlantirilgan -dan qaytarish usuli bilan olingan temir (katalizator) ishtirokida, 300-1000 atm bosim va 500-550 °C temperaturada olib boriladi. Laboratoriyada ammoniy tuzlaridan olinadi. Ammoniy tuzlari, mas, , ishqoriy metall tuzlariga oʻxshaydi, lekin ishqorlar taʼsir etganida Ammiak ajralib chiqadi. Ammiakning suvdagi eritmasi nashatir spirtdir. Ammiak asosan nitrat kislota olishga sarflanadi.

Ammiak ham, ammoniy tuzlari singari qishloq xoʻjaligida oʻgit sifatida ishlatiladi. Undan sovituvchi vosita sifatida ham foydalaniladi. Ammiak Oʻzbekistonda — Chirchiq, Fargʻona va Navoiy kimyo kombinatlarida sintez qilinadi, buning uchun lozim boʻlgan azot havodan, vodorod esa Buxoro tabiiy gazidan konversiya usuli bilan olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Ammiakatlar

Ammiakatlar — tuzlar bilan ammiakning birikishidan hosil boʻlgan kompleks birikmalar. Mas, Cu(NH3)4SO4 — mis ammiakat yoki tetramin mis sulfat; Pt(NH3)JC14 — geksamin platinxlorid; Ni(NH3)6CI2 — geksa-min nikel xlorid. Koʻpchilik A. ancha barqaror boʻladi (qarang Kompleks birikmalar). Qishloq xoʻjaligida qoʻllaniladigan mochevina, ammiakli selitra va boshqa azotli oʻgʻitlarni ammiak bilan toʻyintirib olingan A. oʻtkir ammiak hidli, rangsiz, baʼzan sargʻish suyuqlik boʻlib, oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammiakli suv

Ammiakli suv — alshmakning tarkibida 18-25% ammiak boʻlgan suvdagi eritmasi. Undan suyuq oʻgʻit si-fatida foydalaniladi. Ammiakli suv ammoniy sulfat, soda olish, boʻyoq moddalar ishlab chiqarish sanoatida va oʻsimliklarni barg orqali oziqlantirishda ishlatiladi. Ammiakli suvning 5-10% li eritmasi (novshadil spirt)dan tibbiyotda foydalaniladi.
Ammiakli-nitratli oʻgʻit

Ammiakli-nitratli oʻgʻit -azotli oʻgʻitlarning dan biri.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammoniy

Ammoniy – erkin holda olinmagan anorganik radikal. Formulasi (NH4)2SO4. Faqat eritmada mavjud boʻladi. Ammiak kislotalar bilan reaksiyaga kirishganda ammoniy tuzlari hosil boʻladi. Birikmalar tarkibida ion holida uchraydi va bir valentli metall vazifasini bajaradi. Masalan, ammoniy gidroksid, ammoniy xlorid va hokazo ammoniy gidroksid kuchsiz ishqoriy xossaga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyoviy moddalar
Ammoniy karbonat

Ammoniy karbonat – karbonat kislotaning ammoniyli tuzi. Rangsiz kristall modda. Juda beqaror, uy temperaturasidayoq oʻzidan ammiakni ajratib chiqarib gidrokarbonatga aylanadi, 58° gacha qizdirilganda ammiak, karbonat angidrid va suvga parchalanadi. Ammoniy karbonat toʻqimachilikda, tibbiyotda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Ammoniy nitrat

Ammoniy nitrat, ammiakli selitra – rangsiz, kristall modda, gigroskopik. Zichligi 820 kg/m³. Suyuqlanish temperaturasi 169,6 °C, suvda yaxshi eriydi, bunda issiqlik yutiladi (1 g tuz 1 g suvda eriganda temperatura 15dan −10 °C gacha pasayadi). Ammoniy nitrat suyultirilgan nitrat kislotaga ammiak taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. MDH mamlakatlarida A, B va V markalari ishlab chiqariladi. A, B markasi sanoatda portlovchi moddalar (ammonitlar) tayyorlashda ishlatiladi. Ammoniy nitratning V markasi koʻproq tarqalgan, hosildorlikka kuchli taʼsir etuvchi oʻgʻit tarkibida 34% sof azot bor. Ekinlarni ekishdan oldin va oʻsish davrida yerga asosiy oʻgʻit sifatida solinadi, ayniqsa gʻoʻza parvarishida koʻp ishlatiladi. Ammoniy nitrat yuqori gigroskopik xususiyatga ega boʻlganligi sababli saqdash paytida nam tortib qotib qoladi. Shuning uchun u nam oʻtkazmaydigan qoplarda quruq binolarda saqlanishi kerak. Ammoniy nitratning nam yutishi va qotishini kamaytirish uchun unga turli xil moddalar qoʻshib, donador holda ishlab chiqariladi. Bu holdagi ammoniy nitrat yaxshi saqlanadi. Ammoniy nitrat oʻgʻiti Chirchiq, Fargʻona, Navoiy kimyo kombinatlarida ishlab chiqariladi (qarang Azotli oʻgʻitlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nitratlar
Turkum:Kimyoviy moddalar
Ammoniy persulfat

Ammoniy persulfat, NH4OSO2-O-O-SO2ONH4 – rangsiz kristall modda, suvda yaxshi eriydi. Kuchli oksidlovchi. Sanoatda toʻyintirilgan ammoniy sulfat eritmasini elektroliz usulida anodda oksidlash yoʻli bilan olinadi. U vinil birikmalarini polimerlashda, dezinfeksiyalashda, oqartiruvchi modda sifatida, fotografiyada, organik moddalarni oksidlashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Ammoniy sulfat

AMMONIY SULFAT (NH4)2SO4 – rangsiz kristall modda. Suvda yaxshi eriydi. 20°da 43,0% li eritma hosil qiladi. Ammoniy sulfat 2so4ning ammiakli suvda eruvchanligi yuqori boʻlganligi sababli undan qishloq xoʻjaligida suyuq azotli oʻgʻit sifatida keng foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Ammoniy fosfatlar

Ammoniy fosfatlar – ortofosfat kislota (N3RO4)ning bir, ikki va uch vodorodli ammoniy guruhi (NH4)ra almashgan tuzlari. Ammoniy digidrofosfat NH4H2PO4 – rangsiz, barqaror modda: 0°da 100 g suvda 25 g eriydi. Ammoniy gidrofosfat (NH4)2HPO4 – beqaror modda, 70°da ammiak bilan ammoniy gidrofosfatga parchalana boshlaydi, suvda yaxshi eriydi. Ammoniy fosfat (NH4)3PO4 – beqaror modda, 20° dayoq ammiak ajratib parchalanadi. Ammoniy fosfatlar fosfat kislotani ammiak bilan neytrallash natijasida olinadi. Ammoniy digidrofosfat oʻgʻit (qarang Ammofos) sifatida, ammoniy gidrofosfat esa oziq-ovqat achitqilari sifatida va metallarni fosfatlash maqsadida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Ammoniy xlorid

Ammoniy xlorid, novshadil, NH4C1 – rangsiz kristall modda; suvda yaxshi eriydi, havoda oʻzgarmaydi, qizdirilganda (180°) suyuqlanmay, bugʻlanib ketadi. Ammoniy xlorid gazlamalarga gul bosishda, boʻyoq ishlab chiqarishda, metallarni kavsharlashda va quruq galvanik elementlar tayyorlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy reaksiyalar
Ammoniylashuv

Ammoniylashuv, ammonifikatsiya (ammoniy va lot. facio – qilaman) – azotli organik moddalarning ammiak ajratib parchalanish jarayoni. Tuproqda azotli moddalarning koʻpchiligi (99%) oʻsimliklar oʻzlashtira olmaydigan (gumus, organik oʻgʻitlar, oʻsimliklar qoldiqlari, hayvonot va mikroorganizmlar qoldiqlari) holda boʻladi. Ammoniylashuv jarayoni natijasida ular oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan holga keladi. Oqsil moddalar tuproqda chirituvchi bakteriyalar, shuningdek aktinomitsetlar va mogʻor zamburugʻlar taʼsirida parchalanib, ammiak hosil qiladi. Ammiak ammoniylashuv davrida paydo boʻlgan oddiy kislotalar bilan birga reaksiyaga kirishib, ammoniyning suvda oson eriydigan tuzlarini hosil qiladi. Ammoniyning bunday shakldagi ni oʻsimliklar oson oʻzlashtiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyoviy reaksiyalar
Ammonitlar

Ammonitlar — ammoniy nitrat, qattiq yoqilgʻi va portlovchi qoʻshimchalar aralashmasidan iborat portlovchi modda. Ammonitlar bir necha xil boʻladi — ammonallar, ammotollar, dinamonnlar va boshqa ammonitlar portlovchi modda sifatida ishlatiladi. Shuningdek mina, bomba, oʻqdorilar tayyorlashda qoʻllanadi.
Ammonitlar (molyuskalar turkumi)

Ammonitlar (Ammonoidea) – bosh-oyoqli mollyuskalar turkumi. Devon davrida paydo boʻlib, trias hamda yura davrlarida keng tarqalgan. Boʻr davrining oxirida qirilib ketgan. Ammonitlar tanasi diametri 1 m gacha boʻlgan yassi spiral koʻp kamerali chigʻanoq ichiga joylashgan. Chigʻanogʻining birinchi kamerasida hayvon tanasi joylashgan, boshqa kameralari havo bilan toʻlgan boʻlib, yumshoq oʻsimta – ingichka naycha orqali tutashgan. Halok boʻlgan ammonitlarning chigʻanogʻi vaqt oʻtishi bilan choʻkindi jinslar bilan toʻlib, toshga aylangan. Uning toshga aylangan shakli hozirgacha saqlanib qolgan. Ammonitlar, asosan, dengizda yashagan, shuning uchun ular qoldiqlari topilgan joy dengiz boʻlganidan darak beradi. Jumladan, Oʻzbekistonning janubiy qismida oʻrta va yuqori yura davrida katta dengiz havzasi boʻlgan. Ammonitlarni oʻrganish geologiyada katta ahamiyatga ega. Ammonitlarning tarqalishiga qarab yerning ustki qobigʻi yaruslarga boʻlinadi va qatlamlarning yoshi aniqlanadi. Masalan, Janubiy Oʻzbekiston va Turkmanistonning geologik yoshi ammonitlar yordamida aniqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologik turlar
Ammonoliz

Ammonoliz – gidrolizga oʻxshash reaksiya (ammiak taʼsirida parchalanish). Murakkab efirlarga ammiak taʼsir ettirib amidlar olish ammonolizga misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyoviy reaksiyalar
Ammofillar

thumb|Ammophila pubescens

Ammofillar, qum arilari (Am-mophilia) — kavlovchi arilar oilasiga mansub arilar urugʻi. Qorin boʻlimi uzun qizgʻish poyachadan iborat. Tuproqqa bitta katakchali uya quradi. Turli kapalaklar qurtlarini falajlab uyasiga olib kelib, unga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurti falajlangan kapalak qurti bilan oziqlanadi. 250 turi keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 15 ga yaqin turi maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammofos

Ammofos (2H3PO4 + 3NH3 = NH4H2PO4 + (NH4)2HPO4) — tarkibida azot bilan fosfor boʻlgan konsentrlangan mineral oʻgʻit. U asosan monoammoniyfosfat va qisman diammoniy-fosfat aralashma-sidan iborat. Donador A. tarkibida ka-mida 10% azot, koʻpi bilan 45% fosfor an-gidrid bor. A.da ballast komponentlar boʻlmaydi. Suvda eriydi, fizik xususi-yatlari yaxshi. A.ni har xil tuproqlarda qoʻllash mumkin. Gʻoʻzaga ekishdan oldin (shudgorlashda, bahorgi haydashda, ekish oldidan, ekish vaqtida), gullash oldidan yoki gullagan vaqtida solinganida ham samarali. Oʻzbekistonning paxtakor xoʻjaliklarida fosforli oʻgʻitlar yillik normasining 80% ni A. tashkil etadi, chunki u boshqa murakkab konsentrlangan azotli-fosforli oʻgʻitlarga qaraganda samaraliroq. „Ammofos“ ishlab chiqarish birlash-masi (Olmaliq kimyo zavodi) va Samarqand kimyo zavodida ishlab chiqariladi.
Amneziya

Amneziya (yun. a – inkor qoʻshimchasi va mneme – xotira, es) – xotiraning buzilishi; boʻlib oʻtgan voqea va kechinmalarni eslay olmaslik yoki chala eslash. Bosh miyaning shikastlanishi, tutqanoq, qattiq ruhiy iztirob va boshqa sabab boʻladi; amneziyaning quyidagi farq qilinadi: anterograd amneziya – odamning ruhiy kasallikka uchragandan keyingi hodisalarni esda saqlay olmasligi; avjlanuvchi amneziya – xotirada hech narsa kirmasligi; retrograd amneziya – odamning kasal boʻlishidan ilgarigi oʻtgan hodisalarni unutishi; fiksatsion amneziya – ayni vaqtdagi, shuningdek yaqin kunlarda boʻlib oʻtgan hodisalarni xotirada saqlay olmaslik va hokazo.

Hozirgi kunda Amneziyani zamonaviy koʻrinishi boʻlmish „Raqamli amneziya“ (yana bir nomi GOOGLE effekti) ham mavjud. Ushbu amneziya quyidagicha tavsiflanadi.

Kutubxona yoki inson xotirasida saqlangan hamma narsa endi qoʻlimizdagi gadjet, smartfonda mavjud. Biz GOOGLEdan maʼlumot qidirib topamiz uni idrok qilamiz, lekin aqlimiz diqqatni jamlab va uni eslab qolish shart emas deb oʻylaydi, chunki bu maʼlumot har doim Googleda bor. Aynan shu narsani psixologiyada raqamli amneziya yoki GOOGLE effekti deyiladi. Psixodiagnostika kanalidan olindi

 
Psixodiagnostika

Turkum:Kasalliklar
Amnion

Amnion (yunoncha. atshop), qogʻonoq – kisak umurtqalilar (sudralib yuruvchilar, qushlar, sut emizuvchilar) murtak pardalaridan biri. Amnionning boʻlishi yoki boʻlmasligiga qarab umurtqalilar 2 guruhga, amniotlar (yuksak umurtqalilar) va anamniyalar (tuban umurtqalilar)ga boʻlinadi. Amnion bir qancha umurtqasizlar (hasharotlar, chayonlar, nemertinlar)da ham boʻladi.
 

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Amniotalar

Amniotalar (Amniota) – embrioni atrofida murtak parda, shu jumladan amnion hosil qiladigan yuksak umurtqalilar. Amniotalarga sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar kiradi. Embrionining quruqlikka qoʻyiladigan tuxumi ichida yoki ona organizmida rivojlanishi bilan amniotalar anamniyalar (toʻgarakogʻizlilar, baliqlar, suvda va quruklikda yashovchilar)dan farq qiladi.
 

 

Turkum:Biologik turlar
Amoko

"Amoko" (Amoco) – AQShdagi neft kompaniyasi. 1889-yilda tashkil topgan. 1985-yilgacha „Standart oil company (Indiana)“ deb atalgan. Savdo hajmi 21,2 mlrd. dollar, sof daromadi 2,1 mlrd. dollar, yiliga 40 mln. t neft qazib oladi (shundan 45% AQSH dan). 44,1 mln. t neftni qayta ishlaydi.
 

Turkum:Neft sanoati
Amorg va Sparetra

"Amorg va Sparetra" – Shakpardagi vatanparvarlik va qahramonlik qissasi (taxminan mil. av. 6-asr oʻrtalarida) yaratilgan. Shaklar shohi Amorg va uning rafiqasi Sparetra sarguzashtlari hikoya qilinadi. Eron hukmdori Kir shaklar eliga bostirib kirib, Amorgni asir oladi. Bundan xabar topgan Sparetra barcha shaklarni qoʻl ostiga bir-lashtiradi. Uning qoʻshinida uch ming erkak va koʻplab jangovar ayollar ham boʻlgan. Sparetra qoʻshini jangda Kir lashkarlarini yenggach, asirlar ayirbosh qilinadi va Amorg tutqunlikdan ozod etiladi. Qissa ezgulikning gʻalabasi, yovuzlikning mahv etilishi bilan yakunlangan. Unda qaqramonlik gʻoyasi muhabbat va sadoqat gʻoyalari bilan chatishib ketgan. „Amorg va Sparetra“ning syujeti va ohangi ertak va dostonlarnikiga oʻxshash boʻlsada, mazmuni tarixiy voqealar asosida yaratilgan. „Amorg va Sparetra“ning mazmuni yunon tarixchilari Ktesiy va boshqalarning asarlari orqali bizgacha yetib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy asarlar

 

Turkum:Tarixiy kitoblar
Amoriylar

Amoriylar, amurru – Qadimgi Arabistondan chiqqan somiy qabilalar. Mil.av. 24-16-asrlarda Suriya dashtlarida yashagan. Amoriylar miloddan avvalgi 2024-yil elamiylar bilan birga Oʻrning III sulolasi davlatini tor-mor keltirib, miloddan avvalgi 1894-yil Bobilni bosib olib tarixda muhim oʻrin tutgan podsholikka asos solgan. Keyinchalik Ikki daryo oraligʻi, Suriya, Falastinning mahalliy aholisi bilan aralashib ketgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikdan amoriylar yerlari Suriya deb atala boshlagan.
 

Turkum:Qabilalar
Amortizator

thumb
thumb|Prujinali gidravlik amortizator
Amortizator ( – kuchsizlantirish, yumshatish) – mashinalar (avtomobil, samolyot va boshqalar) va inshootlardagi titrashlar hamda zarbiy kuchlardan himoya qilish uchun zarblarni yumshatuvchi qurilma. Amortizatorlarning mexanik (prujinalar, torsionlar, rezinalar), gidravlik, pnevmatik xillari bor. Mashinalarda ressoralar, buferlar, qurilish konstruksiyalarida poydevor toʻshamalari va boshqa ham amortizatorlar jumlasiga kiradi.

 Yana qarang 

 Ressora

 

Turkum:Mexanizmlar
Amortizatsiya

Amortizatsiya (lot. „amortisatio“ – qoplash), asosiy kapital (fondlar) amortizatsiyasi – asosiy kapital (mashina, mexanizmlar, jihozlar, binolar, inshootlar)ning ekspluatatsiya jarayonida eskirishi va ayni paytda ular qiymatining muayyan davr davomida ishlab chiqarilayotgan tayyor mahsulotlarga oʻtib borishi. Asosiy vositalar moddiy, jismonan va maʼnaviy eskiradi. Moddiy eskirish mehnat vositalaridan foydalanish jadalligi va uning korxonada ishlatilgan muddatlari bilan belgilanadi. Maʼnaviy eskirish texnika taraqqiyoti natijasida mehnat vositalarining arzonlashuvi hamda iqtisodiy jihatdan mukammal boʻlgan yangi mehnat vositalarining yaratilishi va joriy qilinishi bilan bogʻliq. Amortizatsiya meʼyori asosiy fondlar turiga, xizmat qilish muddatlariga koʻra tabaqalashtiriladi. Amortizatsiya qiymati mahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga kiritib boriladi. Mahsulot sotilgach, bu qiymat amortizatsiya ajratmalari koʻrinishida eskirgan jihozlar oʻrniga yangisini sotib olish uchun zarur boʻlgan mablagʻlar summasi tarzida jamgʻariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Iqtisodiy atamalar
Amortizatsiya ajratmalari

Amortizatsiya ajratmalari – mahsulot tannarxiga kiritiladigan asosiy fondlar amortizatsiyasi summasi; asosiy fondlarni qisman tiklash (kapital taʼmir va yangilash) va toʻliq tiklash (renovatsiya) fondlarini yaratishga xizmat qiladi. Amortizatsiya ajratmalari meʼyorlari asosiy fondlar qiymatiga proporsional holda hisoblanishi, yaʼni taxminan foydalanish muddatiga tekis taqsimlanishi yoki kamayib boruvchi balans usulida – jadallashtirilgan tartibda hisoblanishi mumkin. Jadallashtirilgan tartibda foydalanishning birinchi yilida amortizatsiya meʼyori 2-marta oshiriladi, ikkinchi yili qoldiq qiymatining 20% va shu tarzda ajratmalar nazarda tutiladi. Natijada asosiy fondlar qiymatining qismi ular xizmat muddatining yarmidayoq amortizatsiyalanadi. Amortizatsiya meʼyorlarining pasaytirilishi asosiy fondlarning yangilanishini sekinlashtiradi, oshirilgan meʼyorlar mahsulot tannarxini qimmatlashtiradi. Shu sababli Amortizatsiya ajratmalari normativlari davlat tomonidan tartibga solinadi. Amortizatsiya ajratmalari taʼminlashi kerak boʻlgan asosiy shart asosiy fondlar eskirishini toʻliq qoplash va ularni takror yaratishni taʼminlashdir. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda davlat Amortizatsiya ajratmalari normativlarini belgilab, jadallashtirilgan amortizatsiya orqali tadbirkorlarga soliqqa tortiladigan foyda summasini kamaytirishga imkoniyat yaratib beradi. Ayni paytda asosiy fondlar qiymatini hisobdan chiqarishni tezlatish tadbirkorni asosiy fondlarning maʼnaviy eskirishi bilan bogʻliq ehtimoli boʻlgan zarar koʻrishdan saqlaydi, yangi texnika va texnologiyani tezroq joriy etishga ragʻbatlantiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Fond birjalari
Turkum:Iqtisodiy atamalar
Amortizatsiya fondi

Amortizatsiya fondi – amortizatsiya ajratmalari hisobiga shakllanadigan maxsus fond (qarang Asosiy kapital).
Amorf tillar

Amorf tillar (yun. „amorphos“ – shaklsiz) – affikslar bilan soʻz yasalishi va soʻz oʻzgarishi boʻlmagan tillar. Soʻzlararo grammatik aloqa bitishuv yoki yordamchi soʻzlar vositasida yuzaga chiqadi. Amalda amorf tillar kamchilikni tashkil etadi, ammo barcha tillarda unga xos unsurlar uchraydi (mas, hind-yevropa, turkiy, fin-ugor va boshqalar). Amorf tillar ga eng yaqin tillar – xitoy, Vetnam, eve va boshqa Amorf tillarda mustaqil soʻzlar yordamchi soʻz vazifasida ham keladi. Masalan, xitoy tilida ge (arava), shong (ust) soʻzlari qoʻshilib – geshong (aravaning usti yoki arava ustida) hosil boʻladi. Bu xususiyat tibet-birma tillarida kuchli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amorf holat

Amorf holat – moddaning kondensatlangan holati. Atom va molekulalar tartibsiz joylashganligi tufayli moddaning fizik xossalari izotrop (barcha yoʻnalishlarda bir xil) boʻlishi bilan ifodalanadi. Moddaning kristall holatidan farqli ravishda bunda qattiq Amorf holatdan suyuq holatga oʻtish asta-sekin yuz beradi. Bitum, qahrabo, smola – tabiiy Amorf holatda, oddiy shisha, eritilgan kvars, bakelit – sunʼiy holatda uchraydi. Kristallar aniq temperaturada eriydi. Amorf jismlarda esa qizdirish natijasida ularning yumshoqligi ortadi, qovushoqligi kamaya boradi. Oddiy shishalar uchun bunday holat 500-1000°da davom etadi. Gaz va suyuqlik holatlarini ham Amorf holatiga oʻxshatish mumkin.
 

Turkum:Holatlar
Ampel oʻsimliklar

Ampel oʻsimliklar (nem. „ampel“ – osma gultuvak) – gultuvaklarda oʻstiriladigan, poyasi osilib turadigan, gul va barglari chiroyli xona oʻsimliklari (salsabil, nastursiya, plyushch va boshqalar).
Ampelografiya

Ampelografiya, tokshunoslik (yun. „ampelos“ – uzum va grafiya) – tok va navlarini oʻrganadigan fan. „A.“ terminini birinchi marta polyak tabiatshunosi F. Ya. Saks (1661) qoʻllagan. A.ning ilmiy asoslarini ispan olimi S. Klemente tavsiflab bergan (1806). A. umumiy va xususiy A.ga boʻlinadi. Umumiy A. tok navlari sistematikasi, tasnifi, kelib chiqishi va tarqalishi, shuningdek tadqiqotlar hamda qiyosiy A. usullarini oʻrganadi. Xususiy A. tok navining botanik taʼrifi, ularning agrobiologik va xoʻjalik nuqtai nazaridan texnologik taʼrifi hamda navlarni rayonlashtirish masalalari bilan shugʻullanadi. Tok navlarini tavsiflashda Xalqaro ampelografiya komissiyasi taʼsis etgan (Vena, 1873) yagona tizim qabul qilingan. A. tadqiqotlari ampelografik kolleksiyalarda, davlat nav sinash uchastkalari va uzumchilik xoʻjaliklarida, yovvoyi toklar boʻyicha esa ular oʻsadigan hududlarda oʻtkaziladi. Tadqiqotlar natijalari davriy nashr etiladigan kataloglar va „Ampelografiya“ ilmiy toʻplamlarida eʼlon qilinadi. Tok mevasi – uzumni baholashda qand miqdori, kimyoviy tar-kibi, yetilish davri, qaysi maqsadda foy-dalanish tomonlari hisobga olinadi. A. tadqiqotlari materiallari alohida kitob holida nashr etiladi, davriy nashrlarda yoritib boriladi, shuningdek Parijdagi Xalqaro uzumchilik va vinochilik byurosi nashr etadigan Xalqaro tok navlari registri (roʻyxati)da eʼlon qilinadi. A.ni rivojlantirishda ampelograf olimlardan M. A. Lazarevskiy, A. M. Negrul, P. X. Kiskin, Ye. A. Pa-nasevich, Ye. B. Ivanov, M. M. Mirzayev va boshqalarning hissasi katta. A. tok genofondini oʻrganish va uzumchilik boʻyicha maʼlumotlar bankini yaratishda katta ahamiyatga ega. A. asosida tokzorlardan yuqori hosil olishning ilmiy jihatdan asoslangan texnologiya tadbirlari ishlab chiqiladi, har bir viloyat tuproq-iqlim sharoitiga qarab tok navlari tanlanadi va tavsiya qilinadi. Mas, Samarqand viloyati, asosan, mayizbop uzum yetishtirishga ixtisoslashgan. Oʻzbekistonda tokning 100dan ortiq mahalliy va chetdan keltirilgan navlari oʻstirilmoqda. Keyingi 25-30 yil ichida seleksioner olimlar tanlash va chatishtirish yoʻli bilan bir qancha yangi tok navlarini yaratdilar (Rizamat, Soyaki, Oʻzbekiston muskati va boshqalar).Mahmud Mirzayev, Rixsivoy Joʻrayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologik tizimlar
Ampeloterapiya

Ampeloterapiya (yun. „ampelos“ – uzum va terapiya), uzum bilan davolash – uzum yoki uning sharbatini koʻp miqdorda isteʼmol qilib davolanish; parhez bilan davolash (diyetoterapiya) usuli. Suv va mineral tuz almashinuvini barqarorlashtirish uchun qoʻllanadi.
André-Marie Ampère

Andre-Mari Amper (fransuzcha: André-Marie Ampère; 1775.22.1, Lion −1836.10.6, Marsel) — fransuz olimi, elektrodinamika asoschilaridan biri, Parij fanlar akademiyasi aʼzosi (1814), Parijdagi Normal maktab professor (1824). 1820-yilda elektr toklarining oʻzaro mexanik taʼsiri (Amper qonuni)ni kashf qilgan, tok taʼsirida magnit milining ogʻish yoʻnalishini aniqlaydigan „Qalqovich qoidasi“ni (qarang Amper qoidasi) taʼriflab bergan, magnitlarning oʻzaro taʼsiri aylanma elektr toklarining oʻzaro taʼsiridir degan (moddalarning magnit xossalarini tushuntiruvchi) gipotezani taklif qilib, magnetizmning dastlabki nazariyasini yaratgan. Elektrodinamika haqidagi nazariyalari „Tajribadan keltirib chiqarilgan elektrodinamik hodisalar nazariyasi“ (1826-27) asarida tavsiflangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1775-yilda tugʻilganlar
Turkum:1836-yilda vafot etganlar
Turkum:22-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:10-iyunda vafot etganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Amper

Amper – 1) SI tizimida elektr tok kuchi birligi A bilan belgilanadi. A. Amper sharafiga qoʻyilgan. 2) SI tizimida magnit yurituvchi kuch birligi (zeki nomi-amper-oʻram). SGSE birligi.

Turkum:SI asosiy birliklar
Amper teoremasi

Amper teoremasi – berk (aylanma) chiziqli tok magnit maydonining tegishli magnit yaproqchasi (qoʻsh qatlam hosil qiluvchi magnit dipollar) maydoniga ekvivalent ekanligini ifodalaydigan teorema. 1820-yilda A. Amper tomonidan tavsiflangan.
Ampère qoidasi

Ampère qoidasi, chap qoʻl qoidasi – magnit maydoniga kiritilgan oʻtkazgichdan tok oʻtganda unga taʼsir etuvchi mexanik kuch yoʻnalishini aniqlaydigan qoida. Agar chap qoʻlni magnit maydon kuchlanganligi kaftga tomon yoʻnaladigan qilib, ochilgan toʻrt barmoqni tok yoʻnalishi boʻyicha tutilsa, u holda bosh barmoq oʻtkazgichga taʼsir etuvchi kuch yoʻnalishini koʻrsatadi.

 

Turkum:Fizika
Amper qonuni

thumb
Amper qonuni — bir-biridan muayyan masofada joylashgan oʻtkazgichlarning kichik bir qismidan oqayotgan ikki tokning oʻzaro mexanik taʼsiri haqidagi qonun. Amper qonunidan shunday xulosa chiqadi: bir tomonga oqayotgan tok-li parallel oʻtkazgichlar oʻzaro tortisha-di, qarama-qarshi tomonga oqayotgan tok-li oʻtkazgichlar oʻzaro itarishadi. Amper sharafiga shunday atalgan. Magnit maydonining tokli kichik bir oʻtkazgichga koʻrsatadigan taʼsir kuchini ifodalovchi qonun ham Amper qonuni deb ataladi.

 dan magnit kuch doimiysi (Biosavarlaplas qonuni), qisqaroqning uzunligi birligiga toʻgʻridan-toʻgʻri simning umumiy kuchi (qanchalik uzunroq boʻlsa, qisqaroqqa nisbatan cheksiz uzunlik deb taxmin qilinadi),  — ikki sim orasidagi masofa, ,  — toklar

Amper - vakuumda bir-biridan 1 metr masofa uzoqlikda joylashgan cheksiz uzun va o‘ta kichik ko‘ndalang kesimga ega ikki parallel o‘tkazgichdan o‘tganda, o‘tkazgichning har 1 metr uzunligida 2·10–7 Nyuton o‘zaro ta'sir kuchi hosil qiladigan o‘zgarmas tok kuchiga teng.Bundan kelib chiqadiki, tarqalish muhitining magnit singdiruvchanligi nomi bilan ham ataladigan, magnit doimiysi - μ0 ning qiymati μ0=4π·10–7 Genri taqsim metrga aniq teng. μ0=4π·10–7 H/m.1946-yildagi asosiy matnda ko‘rsatilgan "MKS kuch birligi" so‘zi bu joyda 9-O‘TXQ tomonidan tasdiqlangan "nyuton" so‘zi bilan almashtirildi.

.

 
Foydalanilgan adabyotlar:
1  S.G. Kalashnikov. Elektr. Toshkent. “O’qituvchi”  1979 y 

2  S.E. Fresh, A.V.Timoreva. Umumiy fizika kursi II Tom. Elektr va elektromagnit hodisalar.  Toshkent. “O’qituvchi”  1972 y .
Ampervoltvattmetr

Ampervoltvattmetr – tok kuchi, kuchlanish va quvvatni oʻlchaydigan universal asbob. Vazifasi chulgʻamlarda tokning oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Tok kuchini oʻlchashda ampervoltvattmetrning birlamchi chulgʻami zanjirga ketma-ket ulangan tok transformatorining ikkilamchi chulgʻamiga ketma-ket ulanadi; kuchlanishni oʻlchashda chulgʻamlar bir-biriga ketma-ket, zanjirga esa parallel ulanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amperometrik titrlash

Amperometrik titrlash – hajmiy analizning elektr-kimyoviy usullaridan biridir.

Bunda titrlashning oxirgi nuqtasi titrlash jarayonida eritmadan oʻtayotgan diffuzion tok kuchining oʻzgarishiga qarab aniqlanadi. Amperometrik titrlashda polyarografik indikator elektrodi sifatida simob tomchisi, shuningdek asl metallar (odatda platina) yoki uglerodli materiallar (grafit, shishauglerod va boshqalar)ning qattiq mikroelektrodlari qoʻllanadi. Amperometrik titrlashdan anorganik va organik moddalarni analiz qilishda hamda turli xil ilmiy tekshirishlarda choʻkmalarning eruvchanligi va kompleks birikmalarning turgʻunligini aniqlashda keng foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Amper-oʻramlar

Amper-oʻramlar — 1) tok oʻtayotgan gʻaltak oʻramlari sonining amper (A)larda ifodalangan tok kuchi kattaligiga koʻpaytmasi. Gʻaltakda hosil boʻlgan magnit maydoni kuchlanganligi tokning amper o'ramlar soniga bogʻliq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ampir

Ampir (frans. „empire“ – „imperiya“) – meʼmorlik va bezak sanʼatida XIX asr boshlarida vujudga kelgan hamda klassitsizm rivojini nihoyasiga yetkazgan uslubdir. Shakllarning mahobatligiga, bezaklarning jozibadorligiga (nishon, naqshlarda) erishildi. Qadimgi Rim, Yunoniston va Misr badiiy merosiga tayangan holda, yangi mavzular bilan rivojlantirishda davlat va harbiylar qudratining ramzi boʻlib xizmat qildi. Ampir uslubi birinchi marta Fransiyaning Napoleon I imperiyasi davrida shakllandi (masalan, Parijda hozirgi de Goll maydonidagi Zafar toqi, 1806-1837; meʼmori J. F. Shalgren). Unda Napoleon harbiy diktaturasiga suyangan burjua doiralarining gʻoyalari va estetik qarashlari ifoda ettirilgan. Oʻzbekistonda S.Polupanov, A.Sidorov, V. Arxangelskiy, A. Shchusev, M. Bulatov, A. Boboxonov kabi meʼmorlar ijodida (masalan, Toshkent shahridagi Navoiy teatri, 1940 va boshqalar) Ampir uslubi oʻz ifodasini topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplidin

Amplidin (lot. „amplisico“ – „kuchaytiraman“ va yun. „dumanis“ – „kuch“), elektr mashina kuchaytirgichi – birlamchi chulgʻamga beriladigan signal quvvatini birlamchi dvigatel energiyasi hisobiga kuchaytiruvchi elektr mashina (oʻzgarmas tok generatori). Uygʻotish zanjirida quvvatning kichik (Vt ulushida) oʻzgarishi tok zanjiridagi quvvatning ancha (bir necha kVt) oʻzgarishiga olib keladi. Amplidin oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tok generatorining kuchlanishini rostlashda, avtomatik boshqarish va rostlash tizimlarida keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitron

Amplitron (ing. „ampliﬁer“ – „kuchaytirgich“) – oʻta yuqori chastotali toʻlqinlarni keng polosali kuchaytiradigan elektr vakuumli asbob. Magnetron va M-turdagi asbob birikmasidan iborat. M-turdagi asbob yuguruvchi toʻlqin lampasi boʻlib, unda elektronlar kesishuvchi elektr va magnit maydonlarida harakatlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplituda

thumb|1 – Amplituda
Amplituda ( – kattalik, miqdor) – muayyan qonunga muvofiq tebranayotgan kattalikning nol qiymatidan eng katta ogʻishi. Masalan, mayatnikning muvozanat holatdan ogʻishi, oʻzgaruvchan elektr tokida tok kuchi va elektr kuchlanishi qiymatlarining ogʻishi va hokazo. Boshqacha aytganda, amplituda tebranish qulochini ifodalaydi. Tebranayotgan kattalik yarim tebranish davrida bir marta eng yuqori qiymatga erishadi. Garmonik tebranishlarda amplituda oʻzgarmaydi: u doimiy bir xil qiymatga ega boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitudaviy analizator

Amplitudaviy analizator – elektr impulelar amplitudalarining taqsimlanish qonuniyatini topish uchun ishlatiladigan qurilma. Amplitudaviy analizator yordamida, odatda, tasodifiy impuls jarayoni amplitudasining shu amplituda oraligʻida paydo boʻlgan impulslar soni boʻyicha taqsimlanishi tahlil qilinadi. Amplitudaviy analizator eksperemental fizikada har xil nurlanish zarrachalari energiyasining taqsimlanishini tahlil qilishda, uz-luksiz tasodifiy jarayonni tekshirishda, radiolokatsiya va radioaloqada signallarning murakkab shaklini tahlil qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitudaviy diskriminator

Amplitudaviy diskriminator – amplitudasi maʼlum (boʻsagʻa) qiymatdan oshgan elektr signallarni avtomatik tarzda ajratib oluvchi qurilma. Amplitudaviy diskriminatordan teleboshqarishda foydali signalni shovqindan ajratib olishda, amplitudaviy analizatorax yordamida tasodifiy jarayonlarni tekshirishda keng foydalaniladi. Masalan, amplitudaviy diskriminator yadro nurlanishining integral energetik spektrini olishda foydali signalni xalal beruvchi shovqinlardan ajratishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Amplituda

Turkum:Qurilmalar
Amplituda-chastota harakteristikasi

Amplituda-chastota xarakteristikasi – elektr zanjiri orqali signallar uzatish jarayonida sinusoidal tebranish amplitudasining uning chastotasiga bogʻlanishidir. Aloqa kanali, kuchaytirgich va elektr zanjirlarning ish sifatini koʻrsatuvchi muhim koʻrsatkich hisoblanadi. Amplituda-chastota harakteristikasi koʻpincha qisqacha qilib chastota harakteristikasi deyiladi. Amplituda-chastota harakteristikasi grafik koʻrinishida quyidagicha boʻladi: ordinata oʻqiga amplituda, abssissa oʻqiga chastota joylashtiriladi. Elektrotexnika, radio-elektronika va texnikaning boshqa sohalarida amplituda-chastota harakteristikasi boʻyicha turli parametrlar aniqlanadi. Bu parametrlarga qarab asbob, qurilmalarning ishlashi toʻgʻrisida xulosa chiqarish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ampula

thumb|Farmatsevtika mahsulotlari solingan ampulalar
thumb| yuqori tozalikdagi seziy tutgan katta ampula
thumb|Ineksiya uchun sterillangan fiziologik eritma saqlanadigan ampula
Ampula – bu odatda qattiq yoki suyuq namunani saqlash va himoya qilish uchun ishlatiladigan kichik germetik shisha idish. Ampulalar koʻpincha shishadan tayyorlanadi. Zamonaviy ampulalar asosan havodan va ifloslantiruvchi moddalardan himoyalanishi kerak boʻlgan farmatsevtik va kimyoviy moddalarni saqlash uchun ishlatiladi. Ular ochiq olov yordamida yupqa uchini eritish orqali germetik ravishda zich yopiladi. Odatda boʻynini sindirib ochiladi. Kimyoviy modda ustidagi boʻshliq zichlashdan oldin inert gaz bilan toʻldirilishi mumkin. Shisha ampulalarning devorlari hech qanday qiyinchiliksiz maxsus himoyalangan qutilar (glovebox)ga olib kirilishi uchun yetarlicha mustahkam boʻladi.

Shisha ampulalar shisha idishlar va boshqa oddiy idishlarga qaraganda qimmatroq. Lekin ularning gazlar va suyuqliklarni oʻtkazmaslik xususiyati hamda toʻliq shishadan iborat ichki yuzasi qoʻshimcha xarajatlarga arziydigan koʻplab holatlar mavjud.
 Tarixi 
thumb|Qadimiy ampulalar toʻplami
thumb|Muqaddas Ruh Klovis I ning choʻqintirilishi uchun Muqaddas Ampullani olib keladi
Tarixdan maʼlumki, ampulalar odamning oʻlimidan soʻng uning qonidan kichik namuna saqlash uchun ishlatilgan. Bu namunalar koʻplab Xristian katakombalarida marhumlar bilan birga dafn etilgan. Dastlab, bunday dafn marosimi faqat shahidlarga nisbatan qoʻllanadi deb hisoblangan. Biroq keyinchalik bu keng tarqalgan va anʼana boʻlishga ulgurgan deya taxminlar paydo boʻlgan Seroux d’Agincourt, Viaggio nelle catacombe di Roma di un membro dell’Accademia di Cortona (1810), pp. 200-1, Milano, G. Silvestri, 1835..

Rivoyatlarga koʻra, 305-yilga tegishli boʻlgan va Benevento yepiskopi Avliyo Januariy (San Gennaro)ning qoni bilan toʻldirilgan ampula asrlar davomida Neapol shahrining Bosh ibodatxonasida saqlanib kelinmoqda. Har yili 19-sentyabr kuni shahar aholisi San Gennaro bayramini nishonlaydi. Bu kunda ampuladagi qattiq qizgʻish-jigarrang modda odatda xavfsiz joydan olingandan soʻng suyuqlanadi. Keyin u tantanali ravishda olib yurilib, ibodatxonaning mehrob qismiga joylashtiriladi.
Yana bir mashhur ampula bu Muqaddas ampula (Sainte Ampoule) boʻlib, u Fransiya monarxlarining toj kiyish marosimi uchun moyni ushlab turgan. Moy, goʻyoki, Fransiyalik Klovis I davridan oʻtgan. U bir muncha vaqt Avliyo Remigius qabristonida, keyinroq Notr-Dam soborida hamda Reymda saqlangan. U 1825-yilda Karl X ning toj kiyish marosimida ishlatilgan.
 

 Qoʻshimcha oʻqish 
 Hans-Jürgen Bässler und Frank Lehmann: " Containment Technology: Progress in the Pharmaceutical and Food Processing Industry. "
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dozirovka shakllari
Turkum:Dori vositalarini saqlash uchun idishlar
Turkum:Bir martalik konteynerlar
Amri maʼruf

Amri maʼruf (arab.; toʻliq shakli „amri maʼruf, nahiy munkar“ – „yaxshilikka buyurish, yomonlikdan qaytarish“) – islom dinidagi marosim. Musulmonlar bir-birlarini haq yoʻlga, yaxshilik va goʻzal axloqqa chaqirishi Alloh tarafidan farz qilingan, chunki doʻstona, begʻaraz nasihat, xususan, amalda oʻzi oʻrnak boʻlgan holda boshqalarni tarbiyalash juda katta taʼsirga ega. Kishi oʻz oilasini, farzandlarini diniy e’tiqod, halollik va pok axloqda tarbiyalashi ham Amri maʼruf sifatida farzi ayn hisoblanadi. Alloh musulmonlar bir-birlarini toʻgʻri yoʻlga daʼvat etib, insoniylikka nomunosib, nojoʻya ishlardan qaytarishlarini (nahiy munkar) zaruriy farzlardan qilgan. Hadislarning birida „Agar sizlar bir-biringizni yaxshilikka buyurib, yomonliklardan qaytarib turishlik vazifasini tark etadigan boʻlsangiz, Alloh taolo sizlarga shunday balo va ofatlarni yuboradiki, bu hamma uchun fojia boʻladi“, deb rivoyat qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Islom
Turkum:Shariat
Turkum:Mazhablar
Turkum:Chala maqolalar
Amritsar

Amritsar — Hindistonning shimolidagi Panjob shtatining eng katta shahri va temir yoʻl tuguni. Aholisi 709 ming kishi (1991). Eng muhim savdo va sano-at (asosan toʻqimachilik va oziq-ovqat) markazi. Jun, ip va ipak gazlamalar ishlab chiqarish, gilam toʻqishda mashhur. Mashina-sozlik, kimyo sanoati korxonalari bor. Metall, suyak, koʻndan har xil buyumlar yasaladi. A. 1577-yilda muqaddas „Obihayot koʻli“ (sanskrit tilida „Amrita-Sa-ras“) atrofida sekhlarning toʻrtinchi gurusi Ram Das tomonidan barpo etilib, sekhlarning muqaddas shahri, tarixiy, diniy va madaniy markazita aylangan. A.da 16-17-asrlarda qurilgan „Oltin ibo-datxona“- sekhlarning muqaddas obi-dasi bor (1761-yilda vayron boʻlgan, soʻng qayta tiklangan). Shahar 19-asrda Ranjit Singh davlati tarkibida boʻlgan. 1849-yilda inglizlar bosib olgan. Hindiston mustaqillikka erishgunga qadar mustam-laka tarkibida boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Muqaddas shaharlar
Amritsar qirgʻini

Amritsar qirgʻini – Hindistonda ingliz mustamlaka hukumatining terror siyosatiga qarshi norozilik yuzasidan 1919-yil 13-aprelda Amritsar shahrida oʻtkazilgan namoyish qatnashchilarining oʻqqa tutilishi. Namoyish boshlanishi bilan maydonga general Dayer qoʻmondonligidagi harbiy 445 otryad va ikki bronevik kelib, qurolsiz aholiga qarata oʻqochgan, natijada 1000 ga yaqin kishi oʻlgan va taxminan 2000 kishi yarador boʻlgan. Bunga Hindiston xalqlari milliy ozodlik harakatini yanada kuchaytirish bilan javob berdilar. Harakat Panjobdan boshlab butun Hindistonga ham tarqaldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amtman-Briyedit Alfred Fritsevich

Amtman-Briyedit Alfred Fritsevich (1885.24.7 (5.8)-1966.15.5, Riga) — latish rejissyori va aktyori. Yi-rik latish aktyor-realistlaridan. Uldis, Indulis („Esaver, shamol!“, „Indulis va Ariya“), Atvasar („Loy va chinni“), Knu-rov („Sepsiz qiz“) va boshqa rollari mashhur. „Baliqchining oʻgʻli“, „Yashil zamin“ kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Amu tongi

"Amu tongi" — Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengashi va Respublika Vazirlar Kengashining o‘zbekcha gazetasi hisoblanadi. 1992-yildan boshlab nashr qilina boshlagan. Haftada bir marotaba chop etiladigan bu gazetada siyosiy, ijtimoiy, madaniy, ma’rifiy hamda ma’naviyatga oid yangiliklarni o`z ichiga oladi. Miqdori esa 2000 lar atrofida (1999).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gazetalar
Amu-Buxoro mashina kanali

300px|thumb
Amu-Buxoro mashina kanali — Buxoro viloyatidagi sugʻorish kanali. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidan, Chorjoʻy sh. (Turkmaniston)dan 12 km yuqorida boshlanadi. Qizilqumdan oʻtib Buxoro vohasiga suv beradi. 1-navbati 1965 yilda, 2-navbati 1976 yilda qurilgan. Umumiy uz. 400 km. Suvni maksimal koʻtarish balandligi 111m, maksimal suv oʻtkazish imkoniyati 270 m³/s Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 1-navbati ishga tushirilgach, Buxoro viloyatida boshqa dan sugʻorib kelingan 136,5 ming ga yerni Amudaryo suvi bilan sugʻorish mumkin boʻldi, Amudaryo havzasidagi 377 ming ga yerning suv bilan taʼminlanishini yaxshilash, 23,8 ming ga yangi yerlarni sugorish imkoni tugildi. Magistral kanalda 65 gidrotexnika inshooti, 11 nasos stansiyasi (jumladan suvni 54 m balandlikka koʻtarib beradigan, har birining quvvati 12,5 ming kVt boʻlgan 10 nasos agregatli Hamza-2 nasos stansiyasi) bor. Amu-Buxoro mashina kanali k.ning nasos stansiyalari, ularning umumiy joylanishi, ayrim nasos agregatlarning quv-vati, shuningdek nasoslarning avtomatika va telemexanika vositalari bilan jihozlanishi jihatidan mamlakat irrigatsiya tajribasida noyob hisoblanadi. Birinchi mar-446ta Buxoro viloyatida nasos stansiyasining old kamerasida belgilangan suv sathini doimo bir xilda saqlab turadigan avtomatik tamba (zatvor) qoʻllandi. 152-kmda uch yoʻnalishda suv taqsimlagich qurildi: chapda — Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 1-navbati uchun (suv sarfi 60,3 m³/s), oʻngda — Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbati uchun (suv sarfi 95,8 m³/s) va oʻrtada rostlagich -Toʻdakoʻl shoʻrini yuvish hamda kelajakda uni toʻldirish uchun suv beradi. Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbati tugaydigan 191-kmda Qiziltepa nasos stansiyasi qurildi. U Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbatidan Zarafshon daryosiga suv uzatadigan ikkinchi pogona hisoblanadi. Qiziltepa nasos stansiyasining yuqori befida suv sathini taʼminlash uchun Toʻdakoʻl botigʻiga suv tashlaydigan inshoot qurilgan. Amu-Buxoro mashina kanali k. 2-navbatining ishga tushirilishi 15,5 ming ga yangi yerlarni oʻzlashtirish, Amudaryo suvi bilan Buxoro, Samarqand, Navoiy viloyatlaridagi 77 ming ga sugʻoriladigan yerlarning suv taʼmino-tini yaxshilash imkonini yaratdi. Sharif Hamdamov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻrta Osiyo

Turkum:Buxoro viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Amudaryo xazinasi

Amudaryo xazinasi yoki Oʻkuz xazinasi – miloddan avvalgi IV-II asrlarga oid zargarlik buyumlari majmuasi. 1877-yil Vaxsh va Panj daryolarining Amudaryoga quyilish joyi bo`lgan Taxtiqubod kechuvi yaqinida topilgan. 179 ta oltin va 7 ta kumush buyumlar hamda oʻsha davrlarda zarb qilingan 1500 ta kumush va chaqa (asosan miloddan avvalgi IV asr oxiri – II asr boshlari) tangalardan iborat. Oltin zeb-ziynatlar, bilaguzuk, uzuk, zirak, marjon, boʻyintumor, toʻqa va muhrlar hamda odam, kiyik, echki, gʻoz, baliq va boshqa jonivorlarning quyma oltin haykalchalari, shuningdek, oltindan yasalgan ot-aravacha, jomchalar ham bor. Buyumlarni turli davr ustalari ishlagan boʻlib, ahamoniylar, mahalliy yunon-baqtriya va saklar madaniyatiga mansub. Oltin va kumush tangalarda makedoniyalik Iskandar, salavkiylar hamda Yunon-Baqtriya davlati hukmdorlari Diodot va Yevtidemlar nomlari zarb qilingan. Ular Afgʻoniston va Hindiston orqali Londondagi Britaniya muzeyiga (1897) olib ketilgan. Buyumlardagi naqshlar va quyma haykalchalar skiflarning „Podsho maqbaralari“dan topilgan oltin va kumush buyumlaridagi jangchi va hayvon tasvirlariga oʻxshab ketadi. Bu Gerodotnit „saklar Qora dengiz boʻylarida yashovchi skiflar bilan yaqin“ degan maʼlumotini tasdiqlaydi. Amudaryo xazinasi Kichik Osiyo, Eron va Turonni qamrab olgan ulkan hududlarda miloddan avvalgi V-IIIasr larda yashagan xalqlarning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va siyosiy hayoti bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan nodir yodgorlikdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Oʻrta Osiyo
Amudaryo qoʻriqxonasi

Amudaryo qoʻriqxonasi — Amudaryo vodiysi va unga yondosh Zaunguz Qoraqumi atroflari (Turkmaniston)da joylashgan qoʻriqxona. 1982-yil tashkil etilgan. Maydoni 50 ming ga. Buxoro bugʻusi (xongul), jayron, qirgʻovul va boshqa muhofaza qilinadi hamda koʻpaytiriladi. Sakso-vulzorlar va yulgʻunzorlar bor. Amudaryo qoʻriqxonasi ishlari olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Tabiat
Amudaryo harbiy flotiliyasi

Amudaryo harbiy flotiliyasi — 1) Zakaspiy harbiy temir yoʻl qurilishini Chorjoʻy va Samarqand shaharlarigacha olib borish, rus harbiy gar-nizonlari taʼminoti hamda qurilish ma-teriallari tashish uchun 1888-yilda Amu-daryoda tashkil etilgan flotiliya. Bazasi Chorjoʻyda boʻlgan. 20-asr boshlarida flo-tiliya 9 paroxod, kater (bugʻ bilan yuruvchi) va barjalardan iborat edi; 2) Fuqarolar urushi davri (1918 — 20)da Amudaryoda tashkil etilgan shoʻro flotiliyasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amu-Zang kanali

Amu-zang kanali, Amu-Zang mashina kanali- Surxondaryo viloyatidagi sugʻorish kanali. Amudaryo oʻng qirgʻogʻidan, Surxondaryoning quyilish joyidan 16 km yuqoridan suv oladi. Amudaryo suvini Zang gidrouzeli yuqori befiga koʻtarib beradi. 1973-yilda qurilgan. Uzunligi 56 km, suv oʻtkazish imkoniyati 20 m³/s. Suvni maksimal koʻtarib berish balandligi 77 m (ikki bosqichda). Kanal tarkibiga ikkita bir xil tipdagi nasos stansiyalari kiradi. Amu-Zang 1 nasos stansiyasi suvni daryodan 500 m uzunlikdagi taʼminlovchi kanal orqali oladi, koʻtarish balandligi 33 m, 16 nasos agregati oʻrnatilgan, umumiy quvvati 10 ming kVt; Amu-Zang 2 nasos stansiyasining suvni koʻtarib berish balandligi 44 m, quvvati 12,8 ming kVt. Amu-Zang kanali ishga tushirilishi Surxondaryo viloyatining janubida Zang kanalidan sugʻoriladigan 20 ming gektar yerni Amudaryo suvi bilan sugʻorish imkoniyatini yaratdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Amul

Amul — Chorjoʻy shahrining tarixiy da 15-asr oxirigacha boʻlgan nomi. A. nomining kelib chiqishi nomaʼ-lum. „Amu“ atamasi Chorjoʻy yaqinidan oqib oʻtadigan daryo — Amudaryoda saqlanib qolgan. Mozandarondagi eng qadimgi shaharlardan biri ham A. deb atal-gan. Ularni farqlash uchun oʻsha davrlarda A.ni „Amuli Sohil“, „Amuli Jayxun“, „Amuli Zamm“, „Choʻl Amuli“ deyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Turkmaniston shaharlari
Amur

thumb
Amur — qadimgi rim mifologiyasida sevgi xudosi. Dastlab Amur kamon va oʻq bilan qurollangan qanotli yigit sifatida, keyinchalik odamlar va xudolarni sevgi azobiga mubtalo qiladigan mugʻombir bola sifatida tasvirlangan. Yunon mi-fologiyasidagi Erotta mos keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amur (daryo)

Amur  — Sharqiy Osiyodagi daryo, Shilka va Argun daryolari qoʻshilishidan hosil boʻladi. Amur limani va Saxalin qoʻltigʻi orqali Oxota dengiziga quyiladi. Uzunligi 2824 km, Argun irmogʻi boshidan esa 4440 km. Havzasining maydoni 1855 km². Amur yuqori oqimida baland togʻlar orasidan, oʻrta va quyi oqimida esa pasttekisliklardan oʻtadi. Amurga 10600 katta-kichik soy va 61400 ga yaqin koʻl qoʻshiladi. Amur asosan yozgi-kuzgi mus-son yomgʻirlaridan suv oladi. Yozgi mus-son yomgʻirlari davrida daryo toʻlib oqadi, baʼzan toshadi. Asosiy irmoqlari: Zeya, Bureya, Amgun (chapdan), Soʻngari, Ussuri (oʻngdan). Oʻrtacha suv sarfi Bogorodskoye qishlogʻida 10900 m³/sek (maksimali 40000 m³/sek, minimali 611 m³/sek). Amur noyabr boshidan may boshigacha muzlaydi. Eng katta suv toshqinlari 1897, 1928 va 1956-yillarda boʻlgan. Amur irmoqlari bilan Uzoq Sharkdagi eng katta transport magi-strali hisoblanadi. Amurda kema qatnaydi. Amurda 100 ga yaqin baliq turi bor, ulardan 20 turi endemik. Asosiy ovlanadigan baliq : amur osyotri, beluga, tay-men, oq amur, sazan, laqqa baliq, olabugʻa va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Россиядаги дарёлар
Turkum:Xitoydagi daryolar
Amur neolit madaniyati

Amur neolit madaniyati -Amur daryosi havzasidagi neolit (miloddan avvalgi 5- ming yillikning oxirlari va 1-ming yillikning boshlarigacha) ma-daniyati yodgorliklari. Kulolchilikda spiralsimon naqshlar, tagi qizil qora bezaklar paydo boʻlgan. Toshdan ishlan-gan ov qurollari (bolta, nayza uchi va 455sh.k.) topilgan. Keyingi davrda boʻyni uzun idishlar, silliq pichoqlar, oq ne-frit uzuklar, yirik tosh boltalar paydo boʻlgan. Evoron koʻli yaqinidagi Sargol qishlogʻidan topilgan soʻnggi neolit dav-riga oid buyumlar keyingi davrlarda quyi Amurga shimolida yashagan qabilalar koʻchib kelganini tasdiqlaydi. Ad.: Istoriya Sibiri s drevneyshix vremyon do nashix dney, t. 1, L., 1968.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amur qoʻltigʻi

Amur qoʻltigʻi — Buyuk Pyotr qoʻltigʻining shimoli-gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidagi ichki qoʻltiq (Yapon dengizi). Uz. qariyb 65 km, eni 9 — 20 km, chuq. 20 m gacha. Kishda muzlaydi. Amur qoʻltigʻi sohilida Vladivostok port shahri bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻltiqlar
Amurlar

Amurlar — karpsimonlar oila-siga mansub baliqlar guruhi. A.ning 2 turi (oq amur, qora amur) maʼlum. Oq A. Oʻzbekiston suv havzalarida iqlimlashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amursana

Amursana (1722 — 1757) — Mon-goliyada 1755 — 58 yillardagi manjurlarga qarshi milliy ozodlik kurashi rahbarlaridan biri. Jungʻor (oyrat) xonligidagi mulkdorlardan, oʻrta hol oyrat aristokrat oilasidan. Galdan Se-renxon (1727 — 45) vafotidan soʻng tax-tni egallash uchun harakat qilgan, biroq boshqa daʼvogarlarning qarshiligiga duch kelib, Pekinga qochgan. Mongol ozodlik harakatining soʻnggi oʻchogʻi — Jungʻor (oyrat) xonligini tugatishdan manfaatdor boʻlgan manjurlar sulolasi A.ga yordam berish ni-qobi ostida Jungʻoriyaga katta armiya yuborgan va mam-lakatni bosib olgan (1755). Manjurlardan aldanganiga ishonch hosil qilgan A. Xalxa va Jungʻoriyadagi manjurlarga qarshi koʻtarilgan ozodlik harakatiga qoʻshilgan va Jungʻoriyada amalda uning rahbari boʻlgan, Xalxadagi qoʻzgʻolonni boshqargan Chingunjab bilan birga harakat qilgan. Uch yillik ozodlik kurashi nati-jasida qoʻzgʻolon 1758-yil manjurlar to-monidan shafqatsiz bostirilgan. Mon-gol xalqi ikki asrdan ortiq manjurlar asorati ostida qolgan. A. 1757-yil Rossiya hududiga qochib oʻtgan va bir oz vaqtdan soʻng chechak kasalidan vafot etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil