Kokteyl bazmi effekti

thumb| Kokteyl bar
Kokteyl bazmi effekti miya diqqatni maʼlum bir stimulga, odatda eshitishga qaratadigan hodisani anglatadi. Bu diqqat bir qator boshqa ogohlantirishlarni ongli xabardorlikdan chiqarib tashlaydi, chunki ziyofatchi shovqinli xonada bitta suhbatni kuzatganda sodir boʻladi. Bu qobiliyat odamlar orasida keng tarqalgan boʻlib, koʻpchilik tinglovchilar quloqlar tomonidan aniqlangan tovushlar yigʻindisini koʻproq yoki kamroq osonlik bilan alohida oqimlarga boʻlinishlari va keyinchalik qaysi oqimlarning qaysi birlari, eng mos ekanligini hal qilishlari mumkin.

Insonning hissiy xotirasi ongsiz ravishda barcha ogohlantirishlarni tahlil qiladi va bu sezgilarning alohida qismlarini ularning yorqinligiga qarab aniqlaydi. Bu koʻpchilik odamlarga bitta ovozga osonlikcha jalb qilinish imkonini beradi. Bu hodisa koʻpincha „tanlangan diqqat“ yoki " tanlab eshitish " deb taʼriflanadi. Shuningdek, u ixtiyorsiz qoʻzgʻatuvchilardan kelib chiqadigan muhim soʻzlarni darhol aniqlash mumkin boʻlgan, masalan, eshitish vositalarining keng doirasi orasida oʻz ismini eshitish mumkin boʻlgan shunga oʻxshash hodisani tasvirlashi mumkin.

Ragʻbatlantirishni shu tarzda ajratish qobiliyatiga ega boʻlmagan odam koʻpincha kokteyl bazmi muammosini. Buni eshitish jarayonining buzilishi yoki King-Kopetskiy sindromi sifatida ham taʼriflash mumkin.

 Avvalgi tadqiqotlar 
1950-yillarning boshlarida dastlabki diqqat-eʼtibor tadqiqotining koʻp qismi havo harakatini nazorat qiluvchi xodimlar duch keladigan muammolar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Oʻsha paytda nazoratlar boshqaruv minorasidagi ovoz kuchaytirgichlar orqali uchuvchilardan xabar olishgan. Effekt birinchi marta 1953-yilda Kolin Cherry tomonidan aniqlangan va „mexnat partiyasi muammosi“ deb nomlanganCherry EC (1953). „Some Experiments on the Recognition of Speech, with One and with Two Ears“ (PDF). The Journal of the Acoustical Society of America. 25 (5): 975–79. Bibcode:1953ASAJ…25..975C. doi:10.1121/1.1907229. hdl:11858/00-001M-0000-002A-F750-3. ISSN 0001-4966.. Cherry diqqat testlarini oʻtkazdi, unda ishtirokchilar bir vaqtning oʻzida bitta magnitofondan ikki xil xabarni tinglashdi va ularni ajratishga harakat qilishdi. Bu keyinchalik dikotik tinglash vazifasi deb ataldi. Uning ishi shuni koʻrsatadiki, tovushlarni ovoz shovqinidan ajratish qobiliyatiga koʻplab oʻzgaruvchilar taʼsir qiladi, masalan, soʻzlovchining jinsi, tovushning kelayotgan yoʻnalishi, balandligi, nutq tezligi va boshqalar.

Cherry odamlarning boshqa ovozlar va shovqinlar orasida bir xabarga qanday qilib tanlab tinglashlarini oʻrganish uchun soya qilish vazifasini ishlab chiqdi. Bu holatda ishtirokchilar har bir quloqqa turli xil xabarlarni taqdim etadigan maxsus eshitish vositasi kiyishadi. Ishtirokchilardan maʼlum bir quloqda (kanal deb ataladigan) eshitilgan xabarni (ikkinchi moslamadan esa soya soʻzi) baland ovozda takrorlash soʻraladi. OCLC 779665820.. Cherry, ishtirokchilar oʻz ismlarini ular soya qilmagan kanaldan aniqlay olishlarini aniqladi. 1959-yilda Nevill Moray tomonidan Cherryning soya qilish vazifasidan foydalangan holda keyingi tadqiqotlar oʻtkazildi. U tanlanmagan xabarlarning deyarli hech biri sub’ektiv „muhim“ xabarlardan tashqari oʻrnatilgan blokga kira olmaydi, degan xulosaga keldi.

 Hayvonlarga taʼsiri 
Qurbaqalar, hasharotlar, qoʻshiqchi qushlar va akustik aloqada boʻlgan boshqa hayvonlar kabi xorda muloqot qiladigan hayvonlar kokteyl effektini boshdan kechirishi mumkin, chunki bir vaqtning oʻzida bir nechta signal yoki qoʻngʻiroqlar sodir boʻladi. Insoniy hamkasblariga oʻxshab, akustik vositachilik hayvonlarga oʻz muhitida nima kerakligini tinglash imkonini beradi. Tepalik qaldirgʻochlari va qirol pingvinlari uchun akustik vositachilik shovqinli muhitda ota-onalar/nasllarni tanib olish imkonini beradi. Amfibiyalar ham bu taʼsirni qurbaqalarda koʻrsatadi; urgʻochi qurbaqalar erkaklarning juftlashish chaqiruvlarini tinglashlari va farqlashlari mumkin, erkaklar esa boshqa erkaklarning tajovuzkorlik chaqiriqlariga vositachilik qilishlari mumkin. Har xil turlar orasida akustik signalizatsiya nima uchun paydo boʻlgani haqida ikkita asosiy nazariya mavjud. Qabul qiluvchilarning psixologiyasi akustik signalizatsiyaning rivojlanishini asab tizimiga va asab tizimi foydalanadigan qayta ishlash strategiyalariga qarab kuzatish mumkin, deb hisoblaydi. Xususan, eshitish sahnasini tahlil qilish fiziologiyasi turning qanday talqin qilishiga va tovushdan maʼnoga ega boʻlishiga qanday taʼsir qiladi. Aloqa tarmogʻi nazariyasiga koʻra, hayvonlar oʻz dan boshqa signallarni tinglash orqali maʼlumot olishlari mumkin.

 Shuningdek qarang 

 Eshitish jarayonining buzilishi
 Eshitish sahnasini tahlil qilish
 Koʻr signalni ajratish
 Kognitiv qabul qilish
 Krossmodal eʼtibor
 Ekoik xotira
 King-Kopetskiy sindromi
 Tanlangan eshitish diqqati
 Fazoviy eshitish halokati
 Ragʻbatlantiruvchi filtrlash

 

Turkum:Psixologik effektlar
Turkum:E'tibor
Turkum:Diqqat
Turkum:Eshitish
Turkum:Akustika