Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Oryol viloyati

Oryol viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 27-sentabrda tashkil etilgan. Markaziy iqtisodiy rayonga kiradi. Maydoni 24,7 ming km². Aholisi 898,9 ming kishi (2000), asosan, ruslar (96,9%), shuningdek, ukrainlar (1,3%) va boshqa millat vakillari (1,8 %) ham yashaydi. Shahar aholisi 63,2%. Markazi – Oryol shahri Tarkibiga 24 maʼmuriy tuman, 7 shahar va 14 shaharcha kiradi. Boshqa yirik shaharlari – Livni, Msensk.

Oryol viloyati Oʻrta Rossiya qirlarida joylashgan. Dare vodiylari va jar koʻp. Foydali qazilmalari: ohaktosh, dolomit, boʻr, har xil gillar, qum, temir rudasi. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –9°, iyulniki 18°. Yillik yogʻin 500 mm (eng koʻpi yezda yogʻadi). Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi – Oka va uning irmoklari. Sunʼiy hovuz koʻp. Tuprogʻi qoratuproq, toʻq kulrang oʻrmon, chimli podzol tuproklar. 10% hududi oʻrmon (dub, zarang). Boʻri, tulki, suv kalamushi, yumronqoziq va boshqa yashaydi. Viloyat hududida Oryol Polesyesi milliy bogʻi joylashgan.

Asosiy sanoat tarmoklari: mashina-sozlik va metallsozlik. Oryol viloyatida avto-greyderlar, yengil, oyna va oziq-ovqat sanoatlari uchun asbob-uskunalar, hisoblash texnikasi va avtomatlashtirish vositalari, priborlar, soatlar va boshqa ishlab chiqariladi. Metallsozlik (poʻlat prokati, sim, metall toʻri va boshqalar), yengil (paypoq, poyabzal, kiyim), oziqovqat (sut, goʻsht, qand) sanoati korxonalari, Oryol GES bor. Eng yirik korxonalari: "Oryol" poʻlat-prokat zavodi, "Orleks", "Yantar" soatsozlik korxonasi, boshqaruvchi hisoblash ma-shinalari zavodi, "Dormashina", "Tek-mash" (Oryol shahri) zavodlari; gidravlik mashinalar zavodi (Livni shahri), alyuminiy zavodi.

Qishloq xoʻjaligida texnika ekinlarini yetishtirish rivojlangan, don-chorvachilik yoʻnalishi ham asosiy oʻrin tutadi. Bugʻ-doy, suli, kartoshka, sabzavot-poliz, ozuqa ekinlari ekiladi, mevachilik rivojlangan. Sut-goʻsht chorvachiligi, choʻchqachilik, goʻsht-jun qoʻychiligi, parrandachilik taraqqiy etgan. Zotli yilqichilik mashhur. Oliy oʻquv yurti, kutubxonalar, muzey, teatr, bor. Viloyat hududida Ivan Turgenevning Spasskoye-Lutovinovo muzey usadbasi joylashgan."" OʻzME. O-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Orjonikidze choʻqqisi

Orjonikidze choʻqqisi - Tojikiston (Pomir)dagi togʻ choʻqqisi. Balandligi 6346 m. Somoniyon choʻqqisidan sharqda, Fanlar Akademiyasi tizmasi sharqiy tarmogʻi qirrasida joylashgan. Yon bagʻirlarida qor va firn maydonlari bor. G. K. Orjonikidze nomiga qoʻyilgan. Choʻqqiga ilk bor 1937-yilda, Pomir ekspeditsiyasi ishtirokchilari O. D. Aristov, V. M. Kirkorov va N. A. Gusaklar chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Tojikiston
Orzigul

„Orzigul“ – oʻzbek xalq ishqiy-romantik dostonlaridan. Islom shoir Nazar oʻgʻlidan yozib olingan. Dostonning bosh qahramoni Orzigul xalqning eng yaxshi fazilatlarini oʻzida mujassamlashtirgan, adolat yoʻlida kurash olib boruvchi ayol obrazidir. Orzigul hayoti, kurashi oʻsha davrning ijtimoiy masalalari bilan bogʻlab talqin qilinadi. Orzigul bilan Suvonxon muhabbati barcha toʻsiqlarni yengishga qodir qudratli kuch sifatida namoyon boʻladi. Asarda Orzigul, Suvonxon va Dono choʻponning Qoraxon podsho qoʻshinlari ustidan gʻalabasi adolat va haqiqatning roʻyobga chiqishi, zulmat ustidan yorugʻlik tantanasi sifatida aks ettirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oriylar

Oriylar — Hindistonning koʻp ming yillik tarixida uni birinchi bor istilo qilgan qabilalar. „Oriy“ soʻzi qadimiy eronzabon qabilalarning nomi boʻlib „xoʻjayin“, „aslzoda“ maʼnosini anglatgan. 

Qadimgi hind ida oriylarning muqaddas yurti Aryavarta haqida zikr qilinadi. Eroniy va hind-oriy qabilalari ajdodlarining keng urugʻchilik aloqalari yoki birligi, ular tilining yaqinligi, grammatik va asosiy lugʻat boyligi umumiy boʻlgani, diniy tushunchalarning bir ekanligi, shuningdek urf-odatlari, olovga topinishning oʻxshashligi diqqatga sazovor. Qadimda hindlar va eroniylar birga yashab, hind-oriy umumiyligini tashkil etganlar. 

Ularning ajdodlari avvalo Markaziy Osiyo va unga qoʻshni oʻlkalarda yashaganlar degan fikr mavjud. Bu hududda yashaganlarning bir guruhi Hindistonga, boshqasi esa Gʻarbiy Osiyoga borganlar. Bu jarayon miloddan avvalgi 2-ming yillikning oʻrtalarida roʻy bergan. Baʼzi olimlar oriylarni Hindistonga ikki yoʻl orqali, yaʼni Kavkaz va Markaziy Osiyo orqali oʻtishi mumkinligini taxmin qiladilar. Bu jarayon bir necha yuz yillar mobaynida roʻy bergan. 

Oʻsha davrda mahalliy qabilalar bilan harbiy toʻqnashuvlar, oriy qabilalarning ichida ham oʻzaro nizolar boʻlib turgan. Hind-oriylarning Hindistonda mahalliy aholi bilan assimilyasiya jarayoni va oriylarning Sharqqa harakati tezroq kechgan. Oriylar mahalliy qabilalarning ijtimoiy, siyosiy tizimiga maʼlum darajada oʻzgartirishlar kiritgan, oʻz navbatida, hindlarning diniy tushunchalari ham hind-oriylarga oʻz taʼsirini koʻrsatgan. Asta-sekin hind-oriy va mahalliy qabila yutuqlarini mujassamlashtirgan, Shimoliy hamda Sharqiy Hindistonning anchagina aholisi uchun umumiy boʻlib qolgan yangi madaniyat vujudga kelgan.

 Adabiyot 
 Temur Gʻiyosov, „Qadimgi Hindiston tarixi“, Toshkent, 2000;
 Bongard — Levin G. M., Ilin G. F., „Drevnyaya Indiya“, Moskva, 1969;
 „Indiya v drevnosti“, Moskva, 1985.
Orinoko

Orinoko (mahalliy indeyslar tilida Orinuku — daryo) — Janubiy Amerikadagi daryo, Venesuela va Kolumbiyada. Uzunligi 2730 km, havzasining maydoni 1086 ming km². Gviana yassitogʻligidan boshlanadi va Atlantika okeaniga botqoqli delta (maydoni 20 ming km²) hosil qilib quyiladi. Yuqori oqimida Orinokodan Kasikyare daryosi ajralib chiqib, Ama-zonkaning Riu-Negru irmogʻiga quyiladi. Meta irmogʻi quyiladigan joyga-cha serostona, tez oqadi. Oʻrta oqimida sersuv. Delta qismida daryo 36 tarmoqqa ajralgan. Yogʻingarchilik davri (aprel— sentabr)da suv sathi 8–15 m gacha koʻtariladi. Bu vaqtda kemalar Kolumbiya che-garasigacha bora oladi. Orinoko havzasidagi kema yoʻllarining umumiy uz. 12 ming km. Daryo okeanga yiliga 915 km suv, 45 mln.t oqiziq keltiradi. Quyi qismida yillik oʻrtacha suv sarfi 29 ming m³/sek. GES lar qurilgan. Baliq turi koʻp.

Orinokoning quyilish joyini 1498-yilda X. Kolumb, 1499-yilda A. Oxeda va A. Vespuchchi ekspeditsiyasi, oʻrta oqimini ispan sayyohi Diyego Ordas tadqiq qilgan. 1800-yilda nemis olimi A. Gumboldt fransuz botanigi E. Bonplan bilan birgalikda Orinoko boʻylab sayohat qilib, uning Amazonka sistemasi bilan tutash ekanligini aniqladilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Venesueladagi daryolar
Turkum:Kolumbiyadagi daryolar
Orinyak madaniyati

Orinyak madaniyati (arxeologiyada) — Gʻarbiy Yevropadagi soʻnggi paleolit davri madaniyati. Fransiyadagi (Yuqori Garonna departamenti) Orinyak (Aurignac) gʻori nomidan olingan. Orinyak madaniyatida tasviriy sanʼatning eng qad. turi haykaltaroshlik paydo boʻlgan. Orinyak madaniyatining ilk davrida yorma texnika takomillashgan. Ushbu davr odamlari hozirgi zamon odami tipiga (Homo Sapiens) tegishli boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Orion

Orion — ekvatorial yulduz turkumi. Rigel, Betelgeyze, Bellatriks nomli eng ravshan yulduzlari bor. Ularning vizual yulduz kattaligi 1,7; 1,8; 2,0 va 2,2. Orionda katta gaz-chang tumanligi boʻlib, koʻndalang masofasi taxminan 5,5 parsek. Kuz va qishda koʻrinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Orion katta tumanligi

Orion katta tumanligi - Galaktikada Quyosh sistemasiga yaqin turuvchi yirik gaz-chang tumanligi; Yerdan ungacha boʻlgan masofa taxminan 300 parsek (qarang Tumanliklar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orionidlar

Orionidlar — meteor oqimi. Radianti Orion yulduz turkumida joylashgan. Har yili 15 oktabrdan 25 oktabrgacha kuzatiladi. Ayniqsa, 20—21 oktabr ke-chasi oddiy koʻz bilan bir soatda 10—20 tagacha "uchar yulduz" — O. oqimini ku-zatish mumkin. O. orbitasi Galley kometasita yaqin joylashgan meteor jismlar turkumi bilan bogʻlangan. Yer Quyosh atrofida aylanayotib, bu turkum bilan ikki marta toʻqnashadi. Galley orbitasi bilan bogʻlangan ikkinchi meteor oqimi — Akvaridlar. Akvaridlar oqimi bahorda kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilshod Oripov

Dilshod Oripov (1977.20.7, Toshkent) – yunon-rum kurashi boʻyicha xalqaro miqyosdagi sport ustasi (1997), „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). Toshkentdagi Respublika olimpiya oʻrinbosarlari bilim yurtini tugatgan (1994). Oripov Oʻzbekiston (1995—2002), Osiyo (1997, Tehron) va jahon (2001, Patri) chempioni. Osiyo oʻyinlarida (2002, Pusan) kumush medalga sazovor boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasida oʻqiydi (2003)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston kurashchilari
Toxir Oripov

Oripov Tohir Fotihovich (1945.7.9, Toshkent) – biofizika va ekologiya sohasidagi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995), Biologiya fanlari doktori (1988), professor (1990). Toshkent davlat universitetini tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Bioorganik kimyo institutida laboratoriya mudiri (1975-yildan), Oʻzbekiston Oliy attestatsiya komissiyasi bosh ilmiy kotibi (1992—93), rais muovini (1993—94), raisi (1995 – 97), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida yetakchi konsultant (1994-95). Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining davlat maslahatchisi (1997), 1997-yildan 2005-yilgacha Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti, 2005—2006-yillarda prezidenti. Hozirda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Bioorganik kimyo instituti laboratoriya mudiri. Asosiy ilmiy ishlari oqsil moddalarning biomembranalar bilan taʼsirlanish biospektroskopiyasiga oid. O. rahbarligida sitotoksinlarning biologik membranalar modeli bilan taʼsirlanish mexanizmi, sitotoksin molekulalarning shakli, oʻlchami, ularning fosfolipidli membranalarda joylashishi, lipid va suv fazalarida taqsimlanish qonuniyatlari, gossipol va gossipol modifikatsiyalarining strukturasi aniqlangan. Tioninni ajratib olish texnologiyasi va uning taʼsiri muammolari tadqiq qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Mukofotlari 
2024-yilda Doʻstlik ordeni berilgan.
2025-yilning 5-sentyabr kuni Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga muvofiq, „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi“ faxriy unvoni bilan mukofotlangan.

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidentlari
Toʻychi Oripov

Toʻychi Oripov (Mirhosil) (1924 Toshkent – 2015) – Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1953). Qoʻqon teatrida (1953—58), Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrida, (1987—94), Hamza teatrida (hozirgi oʻzbek milliy akademik drama teatrida) (1951—53; 1958—87; 1994-yildan) aktyor. O. dramatik, fojiaviy va komik rollar, ayniqsa, oʻtkir harakterli, salbiy ob-razlar ustasi sifatida tanilgan. Yaratgan obrazlari hayotiy, ifoda vositalari aniq va ishonarli boʻlib, qahramonlarining ichki dunyosi, maʼnaviy holati va harakterini toʻliq ochishga intiladi. Teatrda Lembet (E.Toʻychi Oripov Ota rolida („Bir qadam yoʻl“). Rannet, „Oqpadar“), Yoʻlchi, Hakimboyvachcha (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Sintaro (M. Kaoru, „Oʻgʻirlangan umr“), Gʻoyib (Uygʻun, „Qotil“), Salas Ina (E. Robles, „Monserra“), Solihboy (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Mahmud Gʻaznaviy (Uygʻun, „Abu Rayhon Beruniy“), Mahkam (S. Ahmad, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Bobobekov (Sh. Xolmirzayev, „Qora kamar“), Shayboniyxon (P. Qodirov, „Yulduzli tunlar“), ota (U. Azim, „Bir qadam yoʻl“) kabi rollar bilan teatr sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Shuningdek, videofilmlar (Amir Jondor, „Ulugʻbek xazinasi“; Muhiddin Jabborovich, „Girdob“; Ishoq, „Gʻulgʻula“; Sanjarov, „Imon“; Majiddidin, „Navoiy“; Qudratxoʻja, „Diyonat“ va boshqalar), kinoda (Rais, „Abdullajon“; Mavlon, „Sayyod qoʻngʻirogʻi“; Gʻaniboyvachcha, „Amirning xufiyona sayohati“; Yoʻldoshev, „Ikkinchi aylana boʻylab“; Kuyov, „Qarib quyulmagan“; Bobo, „Osmondagi bolalar“ va boshqalar) ham suratga tushgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ergash Oripov

Ergash Oripov (2-mart 1931-yil, Toshkent viloyati – 17-noyabr 1997-yil, Toshkent) – kimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), kimyo fanlari doktori (1972), professor (1974). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida direktor muovini (1976—82), laboratoriya mudiri (1965—95). Ergash Oripovning ilmiy ishlari tabiiy mineral sorbentlar gʻovakligi va sirt kimyosini boshqarishning fizikkimyoviy asoslari hamda usullarini, sirt-faol moddalar va suvda eruvchan polimerlar (polielektrolitlar) eritmalarida tuzilmalar hosil boʻlishi va gidrofob bogʻlanishiga taʼsir koʻrsatishga oid. Tabiiy mineral xom ashyolar asosida samarali adsorbentlar, toʻldirgichlar olish, tuproq strukturasini yaxshilash va koʻchma qumlarni kimyoviy mustahkamlashning asoslarini ishlab chiqqan.

 
 Prirodnie mineralnie sorbenti, ix aktivirovaniye i modifitsirovaniye, T., 1970; Aktivnie sentri prirodnix mineralnix dispersiy, T., 1993.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Kimyogarlar
Hamidilla Oripov

Hamidilla Nigʻmatovich Oripov (10-oktabr 1940, Toshkent – 14-mart 1998, Toshkent ) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), kimyo fanlari doktori (1979), professor (1987). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1962). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida laboratoriya mudiri (1983–85), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1985–89), direktor (1989-98). Ilmiy ishlari tabiiy faol birikmalarni oʻrganish va samarali sintetik preparatlar olishga oid. Oripov rahbarligida dezoksipeganin gidroxlorid, medamin kabi dorivor preparatlar, gelmintlarga qarshi qoʻllanadigan samarali preparatlar – albendazol, medapek, fenasal va boshqasintez qilingan, butilkaptaks defoliantini olish texnologiyasi ishlab chiqilgan va amaliyotga joriy etilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1984)."Oripov Hamidilla Nigʻmatovich" OʻzME. O-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Turkum:10-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:14-martda vafot etganlar
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Orisaba

Orisaba, Sitlaltepetl — Meksikadagi harakatdagi vulkan, Meksika togʻligining jan.-sharqiy chekka-sida. Balandligi 5700 m (mamlakatdagi eng baland choʻqqi). Andezit va bazalt jinslardan tuzilgan. 1545, 1566, 1630, 1687-yillarda kuchli otilgan. Yon bagʻri 4000 m balandlikkacha oʻrmon, undan yuqorida alp oʻtloklari; 4500 m dan abadiy qor qoplami boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orissa

Orissa (oriya xalqi nomidan) — Hindistonning sharqiy qismidagi shtat (1947-yildan). Maydoni 156 ming km². Aholisi 36,7 mln. kishi, aksari kis-mi oriyalar. Maʼmuriy markazi — Bxubaneshvar shahri. Shtatning katta qismi Dekan yassi-togʻligida (oʻrtacha balandligi 200–700 m). Janubida Sharqiy Gattogʻlari (balandligi 1000– 1500 m) bor. Sharqi Bengaliya qoʻltigʻi-gatutash. Sohili pasttekislik. Iklimi subekvatorial mussonli iklim. Yillik oʻrtacha temperatura 18—25°. Yillik yogʻin 1500 mm gacha. Togʻ yon bagʻirlari tropik oʻrmonlar, sohillari qisman mangra oʻrmonlari bilan qoplangan.

Orissa — sanoati rivojlanib borayotgan agrar shtat. Aholisining katta qismi qishloq xoʻjaligida band. Haydashga yarokli yerlarning 57% dan foydalaniladi, shundan 15% sugʻoriladi. Sholi, shuningdek, tariq, shakarqamish, jut, bir oz paxta va boshqa ekinlar ekiladi. Sohilga yaqin suvlardan baliqovlanadi. Energetika resurslaridan deyarli foydalanilmaydi. Marganets, temir va xrom rudalari qazib olinadi. Qora metallurgiya va mineral oʻgʻitlar, alyuminiy zavodlari, kabel va prokat ishlab chikaruvchi korxonalar, ferromarganets, sement zavodlari bor. Hunarmandchilikda badi-iy buyumlar ishlab chiqarish rivojlangan.

Qadimda Orissa hududi oʻrnida Kalinga davlati boʻlgan. 16-asrgacha Orissa turli davlatlar tarkibida boʻlib keldi. 1576-yilda Orissani Boburiylar egallagan. 1803-yilda Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi bosib olgan. 1817—18 yillarda Orissa hududida ingliz mustamlakachilariga kar-shi katta qoʻzgʻolonlar boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rixsiboy Orifjonov

Rixsiboy Orifjonov (1926.23.4 – Toshkent – 1979.4.6) — aktyor, rejissyor, dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1953). Hamza teatrida (1941–53; 1956–61), Qoʻqon teatrida (1953–56) aktyor. Kattaqoʻrgʻon teatrida (1961–64), Samarqand teatrida (1964–67) bosh rejissyor, Surxondaryo teatrida bosh rejissyor va direktor (1970–72), Toshkentdagi Muqimiy teatrida direktor (1973–75), Sirdaryo teatrida bosh rejissyor (1975–78), Respublika xalq ijodi uyi rah-bari (1978–79). Omon (Tuygʻun, "Bahodir"), Soli pismiq, Asqar (Uygʻun, "Qaltis hazil", "Hurriyat"), Yalangtoʻsh (N. Safarov, "Sharqtongi"), Muqimiy (S. Abdulla, "Muqimiy"), Karl Moor (F. Shiller, "Qaroqchilar"), Sattor (B. Rahmonov, "Yurak sirlari") kabi obrazlarni yaratgan. Rejissyor sifatida "Ona qalbi" (M. Boboyev), "Furqat" (B. Avezov), "Dugonalar" (Yo. Xudoyqulov), "Qaroqchilar" (F. Shiller), "Ajab savdolar" (H. Gʻulom), "Nodira" (H. Razzoqov), "Boy ila xizmatchi" (Hamza) kabi 50 dan ortiq spektakl sahnalashtirgan. Respublika teatrlarida sahnalash-tirilgan "Basharang qiyshiq boʻlsa...". "Turmush saboqlari", "Ona hukmi", "Aldangan qiz" singari pyesalar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:23-aprelda tugʻilganlar
Turkum:2-iyunda vafot etganlar
Muharram Orifxonova

Mukarram Majidovna Orifxonova (1911, Chimkent — 1974, Toshkent) — botanik olima, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), biologiya fanlari doktori (1965), professor (1968). Toshkent tibbiyot texnikumini tamomlab (1926—31), Margʻilon dorixonasida assistent-farmatsevt boʻlib ishlagan. Oʻrta Osiyo universitetining biologiya fakultetini tugatgan (1937). Shu universitet yuksak oʻsimliklar kafedrasida assistent (1942—43), dotsent (1944—68). Ilmiy ishlari, asosan, Fargʻona vodiysidagi oʻsimliklar qoplamini oʻrganishga oid. Orifxonova choʻl yaylovlarini oʻzlashtirish masalalariga qaratilgan bir qancha ilmiy ekspeditsiyalar qatnashchisi.

M.Orifxonova ning hayot yo'li ilm-fanga intilgan barcha xotin-qizlarning hayot yo'lidir. 

M.Orifxonova faqat fanni egallshdagi, rus tilini qiyinchiliklarini emas, balki muhitnig ijtimoiy-siyosiy, diniy-fanatik to'siqlarini ham yengib o'tdi. Dastlabki yillarda u paranji-chachvon bilan o'qishga borib yurdi. bir necha yildan keyin uni tashladi. Shunday bo'lsa-da, u vatani Chimkentga borar ekan, u yana paranji -chachvon tutishga majbur bo'lardi. Toshhkentda Mukarram ochiq uz bilan yurishini eshitgan qarindoshlari uni erga berib, ozodlikdan mahrum qilishmoqchi bo'ladilar. Biroq ozodlik sharbatini totgan qizning irodasini bukish qiyin bo'ladi. Shundan keyin ular Toshkentga o'qishga yashirincha qatnayotgan Mukarramni tutib olib, urib , uning bir ko'zini o'yib oladilar. Bu bilan ular qizni bilim nuridan mahrum qilmoqchi bo'ladilar. Ammo eski dunyo zulmati va jaholatiga nisbatan nafrati jo'shib ketgan qiz, qanday bo'lasda o'qishni davom ettirishga ahd qiladi. 

Universitetni tugatgach, Mukarram aspiranturada qoldi. 1942-yilda O'rta Osiyo Davlat universitetida birinchi o'zbek qizi fan kandidati ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya yoqladi. Bu - Mukarram Orifxonova edi. Keyinchalik u fan doktori, ToshDU professori bo'ldi, butun bilimi va kuch-quvvatini o'sib kelayotgan yosh avlodni tarbiyalashga bag'ishladi.

 
 Fargʻona vodiysining oʻsimliklar qoplami, T., 1967.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oriya

Oriya, utkali — Hindistondagi xalq. Orissa shtatining asosiy aholisi (32,2 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 50 ming kishiga yaqini Bangladeshda yashaydi. Oriya tilida soʻzlashadi. Dindorlari hinduizmga eʼtiqod qiladi.

Qadimgi da Oriyalar sanskritcha odra va utkala nomi bilan tilga olingan. Oriyalar odra desha (odra xalqi mamlakati) yoki utkala desha (utkala xalqi mamlakati) deb ham atalgan. Oriyalar ajdodlari hozirgi Orissa hududida miloddan avvalgi 1-ming yilliqda paydo boʻlib, oriplarning Hindistonga tarqalish davriga toʻgʻri keladi. 1956-yilda oʻz mustaqil shtatlariga ega. Dehqonchilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oriya tili

Oriya tili, odri, utkali — hindevropa tillari oilasi hind-oriy tillari guruhiga mansub. Hin-distonning asosiy tillaridan biri va Orissa shtatining rasmiy tili. Qoʻshni Andhra Pradesh, Madhya Pardesh va Bihor shtatlarida ham Tap-kalgan. 25 mln.dan ortiq kishi soʻzla-shadi. Tuzilishi jihatidan koʻproq bengal tiliga oʻxshaydi. Asosiy xusu-siyatlaridan biri — soʻz oxirida qisqa unlilarning saqlanishi natijasida undosh bilan tugagan soʻzlarning juda ozligidir. Dialektal jihatdan Oriya tili nisbatan bir xil boʻlib, jan.-gʻarbda bhatri lahjasigina ajralib turadi. Yozma yodgorliklari 11 — 13-asrlardan mavjud boʻlsada, hozirgi til 19-asrning 2-yarmidan shakllangan. Qad. brahmi yozuvi asosida shakllangan, harflar shakli boshqa hind yozuvlaridan farq qiladigan oʻz yozuviga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tillar
Orkestrator

Orkestrator — elektron musiqa cholgʻu asboblaridan biri. Klaviatura va boshkarish pulti, tovush generatorlari, modulyatorlar, filtrlar, elektron xotira, dinamiklar va boshqalardan ibo-rat. Yakka ijrochi O. yordamida har qay-si kuyning koʻp ovozli aranjirovka-sini yaratib, uni "yoʻq" orkestr (ansambl) tomonidan chalinayotganday tuyulishiga erishadi. Bunga O.ning elektron xotirasida saqlanayotgan 100 dan ortik, standart tayyor usullar, elektron sintez yoʻli bilan paydo boʻla-yotgan 600 dan ortiq tovush tembr (tus-)lari imkoniyat yaratadi. O. 1980-yillar oxirida sintezator va ritmboks musika moslamalari negizida yaratilgan. Hozirda Korg, Yamaha, Roland va boshqa kompaniyalar ishlab chiqqan O.lar havaskor musiqachilar, ayniqsa, pop-musiqada keng joriy etilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Cholgʻulashtirish

Cholgʻulashtirish — musiqiy ijod turi bo'lib, musiqa asarini muayyan cholgʻu ansambl yoki orkestr (orkestrlash) tarkibi va ijrosiga moʻljallab moslashtirishdir. Cholg'ulashtirish jarayonida kompozitor cholgʻular xususiyati va ifodaviy imkoniyatlari, shuningdek, asarning badiiy mazmunidan kelib chiqqan holda ovoz yoʻllarining qaysi sozda ijro etilishini belgilaydi. Cholg'ulashtirish yangi asarni ijod etish paytida hamda mavjud asarni boshqa musiqa jamoasi ijrosiga moslashtirish (aranjirovka) jarayonida namoyon boʻladi. Cholg'ulashtirish maxsus musiqa oʻquv yurtlarida ixtisoslashgan fan sifatida oʻqitiladi.
Orlean

Orlean — Fransiyaning markaziy qismidagi shahar. Luara daryosi boʻyida. Luara departamentining maʼmuriy markazi va Orleane tarixiy viloyatining bosh shaqri. Aholisi 112 ming kishi (1999). Yirik transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi, elektrotexnika mashinasozligi rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, farmatsevtika sanoati korxonalari mavjud. Shahar Senabum nomi bilan miloddan avvalgi vujudga kelgan. Universitet, Nafis sanʼat, tarix muzeylari bor. 10—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy bi-nolar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Orlov

Mixail Aleksandrovich Orlov (1888, Moskva - 1972.4.5, Toshkent) — tuproqshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1944), professor (1949). Moskva universitetini tugatgan (1912). Oʻrta Osiyo universiteti tuproqshunoslik kafedrasi dotsenti (1920— 35), mudiri (1935—62). O. rahbarligida va ishtirokida Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari, Qoraqalpogʻiston va Pomirning tabiiy sharoiti, tuproqlari oʻrganil-gan, 200 dan ortiq xoʻjalikning tuproq haritasi tuzilib, ishlab chiqarishga tatbiq etilgan. O. Oʻrta Osiyodagi qadimdan sugʻorib kelinayotgan voha madaniy tuproq xususiyatlarini oʻrganib, ularning birinchi tasnifini ishlab chiqqan.

 
 O pochvax Pamira, T., 1937; O serozemax i oazisno-kulturnix pochvax, T., 1937; Novie osnovi pochvennoy klassifikatsii, T., 1947.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ornitologiya

Ornitologiya (yun. ornithos – qush va … logiya) – umurtqalilar zoologiya-sining qushlarni oʻrganadigan boʻlimi. O. qushlarning ekologiyasi, biologiyasi, sistematikasi, morfologiyasi, fizio-logiyasi, biogeografiyasi, evolyusiyasi va amaliy ahamiyatini oʻrganib, bu maʼ-lumotlardan umum biologik va insoni-yatning amaliy faoliyati bilan bogʻliq muammolarni hal etishda foydalanadi. „O.“ terminini fanga 16-asr oxirida ita-lyan naturalisti U. Aldrovandi kiritgan. Qushlarga bagʻishlangan birinchi asar „Hayvonlar tarixi“ni Aristotel (miloddan avvalgi 384—322 yillar) yozgan; u 170 tur qushning tuzilishi va hayotini tasvirlab bergan. Oʻrta asrlarda lochinlar yordamida ov qilishga qiziqish ancha kuchayganligi tufayli germaniyalik F. Gogenshtaufenning „Qushlar bilan ovlash sanʼa-ti haqida“ asari dunyoga keldi. Asar qushlar toʻgʻrisidagi bilimlarni birmuncha kengaytirdi. 16-asrdan boshlab qushlarning anatomik tuzilishi, biologik tas-nifi, hayot tarziga oid maʼlumotlar toʻplanib boradi. Shvedtabiatshunosi K. Linney qushlar sistematikasi va feno-logiyasini oʻrganishga asos soldi. 19-asrda ayrim hududlar faunasini oʻrganish, qushlarning sistematikasi, evolyusiyasi va Yer yuzida tarqalish qonuniyatlarini oʻrganish sohasidagi ishlar O.ning yanada rivojlanishiga olib keldi. 20-asrning birinchi yarmidan boshlab qushlarning ekologik va etologik xususi-yatlari, turlararo munosabatlari, migratsiyasi oʻrgana boshlandi. 20-asrning birinchi yarmidan tadqiqotlarning yangi eksperimental va dalada ishlash metodlari ishlab chiqilishi tufayli O. soha-sidagi tadqiqotlar biosfera va ekolo-giyaga oid muammolarni ilmiy nuktai nazardan hal etishda boshqa fanlar orasida mustahkam oʻrin egallaydi. Qushlarni oʻrganish borasida xalqaro hamkorlikning yoʻlga koʻyilishi O.ning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega boʻldi. 1884-yilda O. soxasidagi ilmiy tadqiqotlar va amaliy ishlarni muvofiklashtirish mak,-sadida Xalqaro ornitologlar komiteti tuzildi. Xalqaro, mamlakatlar va regi-onlar miqyosida konfesslar, konferensiyalar va seminarlar tashkil etila boshlandi. Hozirgi 200 dan ortiq ornigologik jur.lar qushlarning hayoti va tabiat muhofazasiga oid maʼluotlarni berib boradi. Turkiston qushlari toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar 19-asrning 1-choragida paydo boʻla boshlagan. Lekin O. sohasidagi fundamental tadqiqotlar faqat 20-asrdan boshlandi. 20-asrning 2-yarmida Oʻzbekistonda „Oʻzbekiston faunasi“, „Oʻzbekiston qushlari“ kabi yirik monografik asarlar, „Qushlar ensiklopediyasi“, „Osiyoda qushlar mifatsiyasi“ va boshqa bir qancha yirik toʻplamlar nashrdan chiqarildi. Respublika orni-tologlari xalqaro tashkilotlar va fondlar bilan hamkorlikda biologik xilma-xillikni sakdash, biologik resurslarni muhofaza qilish va ulardan okdlona foydalanish borasida yirik tadqiqotlar olib borishmokda. Mamlakatda or-nitologik tadqiqotlar, asosan, Oʻzbe-kiston Fanlar akademiyasi Zoologiya institutida va oliy oʻquv yurtlari qoshidagi zoologiya kafed-ralarida olib boriladi.

Elmurod Shernazarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ornitoxoriya

Ornitoxoriya (yun. ornithos — qush va ... xoriya) — oʻsimlik urugʻi sporalari va boshqa qismlarning qushlar yordamida tarqalishi. Zooxoriya shakllaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orogen

Orogen (yun. oros — togʻ va ... gen) — Yer poʻstining tektonik faol zonasi — geosinklinallar rivojlanishining 2-bosqichi. Bu bosqichda koʻtarilishlar boʻlib, togʻlar yuzaga kelgan. O. terminini fanga avstraliyalik geolog L. Kober (1921) kiritgan. Uning fikricha, O., u kuzatgan Alp togʻlari singari simmetrik tuzilishga ega boʻlib, qattiq massalar orasida joylashgan boʻladi va ular tomonidan taʼsir qiluvchi bosim ostida yuzaga keladi. Kober O.ni bir necha zonalar (markaziy, tutashgan va chekka)ga ajratishni taklif etib, ularni tavsiflab bergan. Burmali togʻlar, geosinklinal, geosinklinal sistemadan O. sinonimi sifatida foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orogenez

Orogenez, orogenezis (yun. oros — togʻ va ... genez) — geosinklinalsa siquvchi massalar taʼsirida sodir boʻladigan faol tektonik harakatlar natijasida yuqoriga koʻtarilish. Orogenez terminini fanga amerikalik geolog G. Jil-bert (1890) kiritgan. Ilgari orogenezdan burmalar va togʻliklar paydo boʻladi degan fikr mavjud edi. Olimlar fikricha, orogenez faqat togʻ paydo boʻlish hodisasini bildiradi, burmalar esa togʻ paydo boʻlishiga qadar boshqa harakatlar natijasida yuzaga keladi. Orogenez Oʻrta Osiyoda neogen va antropogen davrlarida keng miqyosda sodir boʻlgan. Himolay, Tyanshan, Pomir va boshqa togʻlar orogenez natijasida paydo boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Geologiya
Oroklar

Oroklar (oʻzlarini ulta — bugʻuli odam deb atashadi) — Saxalin o. (Rossiya )da yashovchi xalq. Umumiy soni 180 kishi (1990-yillar oʻrtalari). Orok tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoye lavlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — bugʻuchilik, dengiz xayvonlari (nerpa, tyulen)ni ovlash, baliq ovlash, qishda esa moʻynali va tirik yovvoyi hayvonlarni ovlash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orol svitasi

Orol svitasi — miotsen davriga mansub yotqizikdar kompleksi. Rossiyalik geolog A. L. Yanshin tomonidan aj-ratilgan. Orol dengizining gʻarbiy so-hilida. Orol svitasi sargʻish-kulrang qum, koʻkimtir giltosh, rangli qumtosh va chigʻanoqli qatlamlardan tarkib topgan. Umumiy qalinligi 90 m ga yetadi. Stratigrafik ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orolboy

Orolboy — qoraqalpoqlarning oris oʻn toʻrt urugʻ deb atalgan qabilaurugʻ guruhiga kiradigan urugʻ. O.lar Xiva xonlari arxivi harakatlarida koʻrsatilishicha, 260 xoʻjalik va 3 biylikdan iborat boʻlib, xonlikka 52 otliq navkar, hashar ishlariga 156 qazuvchi berish majburiyatini bajargan. O.lar Kegeyli boʻylariga koʻchib kelib, Orolboyyop kanalini qaziganlar. Ularning 142865 tanob ekinbop va yaylov yerlari boʻlib, har yili xonlikka 520 tilladan soliq toʻlaganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orolboʻyi

thumb
Orolboʻyi, Quyi Amudaryo - murakkab tabiiy geografik hudud. Maʼmuriy jihatdan Oʻzbekiston va Qozogʻiston hududlarida. Uning gʻarbida Ustyurt platosi chinklari, shimolida Katta va Kichik Boʻrsiq qumliklari, Shimoli-sharqida Orolboʻyi Qoraqumi, sharqda Sirdaryo deltasi, janubi-sharqida Qizilqum choʻlining shimoliy qismi, jan.da esa Amudaryoning hozirgi deltasi joylashgan. Orol dengizi Shimoli-sharqiy va janubiy qismlarida suv sathining pasayishi natijasida vujudga kelgan hududlar (Orolqum) mavjud.

Orol dengizi choʻkmasi yuqori neogenning oxiri (pliotsen)da tarkib topgan. Geologlarning fikricha, oʻsha davrda Moʻynoq yarim orol — Vozrojdeniye — Borsakelmas orollari boʻylab meridianal yoʻnalishda Ustyurt chinkining vujudga kelishi boshlangan. Orol choʻkmasini birinchi marta yuqori pliotsenda, Kaspiyning Oqchagʻil transgressiyasi davrida suv bosgan. Oqchagʻilning koʻldengiz yotqiziklari (mergel, gil, qum, qumtoshlar) O.dagi Qoʻshxonatov va Beltov balandliklarida saqlangan. Kaspiyning apsheron transgressiyasi davrida Orol choʻkmasini ikkinchi marta suv bosgan, uning yotqiziqlari (qalin qum-gil) Amudaryo deltasida toʻrtlamchi davr yotqiziqlari ostida mavjud. Oʻrta toʻrtlamchi davrda Amudaryo shimoliy tomonga buriladi. 2-ming yillikning ikkinchi yarmidan Amudaryo Orol choʻkmasiga quyilgan va daryoning hozirgi yoki Orol deltasi tarkib topib, natijada harakatdagi qumlar (barxanlar), baʼzi joylarda doʻng va kichik marzali qum shakllari hosil boʻlishi boshlangan. Oʻsha davrda Amudaryoning Oqchadaryo deltasi vujudga kelgan. U shimoliy va Shimoli-sharqda Sirdaryoning qad. Janadaryo deltasi bilan birlashgan. Hozirgi u yerda qum relyef shakllari pliotsenning gil, qumtosh, mergel, togʻ jinslaridan tashkil topgan qoldiq balandliklar (Buzgul — 95 m, Uchtagan — 414 m, Jomontov — 102 m va boshqalar) bor.

Amudaryoning hozirgi delta yuzasi daryoning koʻplab eski va yangi oʻzanlari bilan murakkablashgan. Deltada qoddiq denudatsion balandliklar: Beltov (142 m), Qushxonatov (138 m), Qiziljar (118 m), Moʻynoq (86 m) va boshqa mavjud. O.ning janubiy qismida kishda havo temperaturasi —7,6, —8,8°, yozi issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 25,9°, 28,3°, yillik yogʻin 75– 120 mm. Oxirgi yillarda Orol dengiziga quyiladigan suv miqdori juda ka-maygan, baʼzi yillar yezda Taxiatoshdan quyida suv butunlay boʻlmaydi.

Natijada koʻplab koʻllar qurib qoldi. Tuproq qoplamining xususiyatlari ham oʻzgardi, grunt suvlarining sathi pasaydi, shoʻrxokzorlar maydoni keskin kengaydi, choʻllashishning kuchayishi sababli toʻqaylarning asosiy kis-mi quridi. Qamishzor, toʻqay oʻrnida endilikda yulgunzorlar, bir yillik shoʻralar tarkib topgan. Oʻsimliklarning degradatsiyasi kuchayishi bilan yaylovlar mahsuddorligi, hayvonlar turi va soni kamayib ketdi. Oqibatda, ushbu hududda bir-biri bilan bogʻliq boʻlgan geoekologik muammolar vujudga keldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Geografiya
Turkum:Orol dengizi
Orolboʻyi qoraqumi

Orolboʻyi qoraqumi - Orol dengizining Shimoli-sharqida joylashgan hudud. Orolboʻyi qoraqumining mutlaq balandligi sharqdan (160 m) gʻarbga, shuningdek, Orol dengizi botigʻiga (53 m) qarab pasayib boradi. Eng baland joylari alohida turgan gilli qoldiqlardan (Jilonqir, 157 m va boshqalar) iborat. Ular atrofidagi tekisliklardan 20–50 m koʻtarilib turadi. Qum uyumlarining qalinligi 10–30 m. Orolboʻyi qoraqumi hududining zamini boʻr, paleogen va neogen togʻ jinslaridan tashkil topgan, asosan, gil-qum yotqizikdari keng tarqalgan. Bu jinslar baʼzi joylarda yer yuzasiga yaqin, baʼzan chiqib qolgan. Qum mas-sivlarining eni va uzunligi turlicha, mas, Jeneshkequm massivining uz. 100–120 km, eni 10–15 km, Koʻlquduqqum uz. 50–60 km, eni 3–15 km. Qum maydonlari oʻsimliklar bilan mustaxkamlangan. Massivlari birbirlaridan bo-tiqlar orqali ajralgan, ularning tublari shoʻr, shoʻrxok va taqirlar bilan band. Qum relyefi ulardan 10–20 m baland. Iklimi tipik adir xususiyatiga ega. Qishda havoning oʻrtacha temperaturasi — 11,7° dan (Kazani meteostansiyasi) — 13,5° gacha (Orol dengizi stansiyasi) boradi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi ushbu stansiyalarda 26,1°, 26,3°. Qayd etilgan yillik mutlaq eng past temperatura —34°, —36°, eng yuqori temperatura 42°. Yogʻin miqdori kam (108–124 mm), ularning asosiy qismi yilning iliq davriga toʻgʻri keladi (64–67 mm). Qor qoplamining qalinligi 10 sm atrofida, 77—88 kun saqlanadi. Grunt suvlari sathi yer yuza-siga yaqin, qumlarda oʻziga xos suv lin-zalari hosil boʻladi. Botiqlarda grunt suvlarining sathi 2–3 m chuqurlikda joylashgan. Suvi chuchuk yoki bir oz shoʻrroq, yaylovlarni suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. Orolboʻyi qoraqumi yuzasini choʻl-qum tuproklar va qumliklar egallagan. Qumlarda koʻproq oq jusan va yashil shuvoq guruxlari keng tarqalgan. Shoʻrxok va shoʻrlangan tuproqlarda shoʻralar oʻsadi. Hududdagi yaylovlardan yil boʻyi foydalanish mumkin, oʻrtacha mahsuldorlik gektariga 2,2 sentner.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Choʻllar
Turkum:Orol dengizi
Orollar yoyi

Orollar yoyi — kontinentdan oke-anga oʻtuvchi oraliq zonalardagi hozirgi geosinklinal sistemalari relyefida yaqqol koʻrinib turuvchi strukturalar. Orollar yoyi bir yoʻnalish boʻyicha joylashgan, okean va dengizlar suvi yuzasidan orollar koʻrinishida koʻtarilgan va chekka dengizlar oʻrnini chuqur suv osti novlaridan ajratib turuvchi togʻ tizmalaridir.

Orollar yoyining asosi eni 40–50 km, uz. 1000 km va undan ortiqboʻlgan suv osti tizmalaridan iborat. Tizmalar vulkanogen qatlamlardan tuzilgan va suv ustida orollar koʻrinishida chiqib turadi. Orollar yoyi koʻpincha ikki parallel qator tepalardan iborat boʻlib, aksari tashqi qatori (chuqur suv osti noviga qara-gani) suvning tagida joylashgan. Bu holda qator tepalar chuq. 3—4,5 km li boʻylama depressiya bilan ajralgan boʻladi. Yoriklar zonasida koʻndalang depressiyalar ham bor. Orollar yoyi, ayniqsa, Tinch okeanning gʻarbiy chekkasida yaxshi rivojlangan. Orollar yoyi rivojlanishining dastlabki bosqichida okean osti Yer poʻsti qalinlashadi (mas, Maria-na Orollar yoyi). Soʻnggi bosqichda yirik orollar yoki yarim orollarni (mas, Yaponiya o.lari, Kamchatka yarim orol, Yangi Gvineya) hosil qiladi. Bu yerlarda Yer pusti tuzilishiga kura, kontinental tipiga yaqin boʻladi. Orollar yoyi uchun jadal vulkanizm, kuchli zilzilalar xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Orollar yoyi zonasi

Orollar yoyi zonasi - orollar yoyi, chuqur suv okean novlari va chekka dengizlar havzalarini oʻz ichiga olgan. Materik Yer poʻstidan okean osti Yer poʻstiga oʻtish zonasi (yana qarang Oraliq zona).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orolli

Orolli, orollar — Xiva xonligining shim. qismida yashagan oʻzbeklar. Amudaryodagi orollarda yashaganlar (nomlari shundan). Dehqonchilik, baliq ovlash, qisman ovchilik bilan shugʻullanganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbek qabilalari
Oromiy yozuvi

Oromiy yozuvi — gʻarbiy som yozuvlaridan biri; oromiylar miloddan avvalgi 1-ming yillikning boshlarida finikiy yozuvi asosida shakllantirgan kansonant yozuv. Oromiylar finikiy yozuvining alifbo tarkibini oʻzgartirmagan holda (oromiy alifbosi ham faqat undoshlarni ifodalovchi 22 harfdan iborat boʻlgan), unga ayrim oʻzgarishlar kiritganlar: harflarni tashkil etuvchi unsurlar sonini kamaytirish yoki unsurlar shaklini oʻzgartirish orqali juda koʻp harflarning shakllarini soddalashtirganlar va yozuvni tez yozishga moslashtirganlar. Oromiy yozuvida soʻzlar asosan ajratib yozilgan: dastlabki soʻzlarni ajratuvchi belgilar — bir vertikal chiziq yoki nuqta qoʻllangan, keyinchalik esa soʻzlar oʻrtasida boʻsh joy qoldirish bilan soʻzlar oʻzaro ajratilgan. Oromiy yozuvi da harflar alohida-alohida, ligaturasiz (2 harfni bir harf shakliga keltirmasdan) yozilgan; oʻziga xos xususiyatlaridan biri d va g harflarining farqlanmasligidir. Oromiy yozuvi va oromiy tili miloddan avvalgi 6—4-asrlarda yangi os-sur va qad. fors davrlarida butun Gʻarbiy Osiyoda, hatto Misr, Kichik Osiyo va Hindistonda devonxonalarning ras-miy yozuvi va tiliga — xalqaro aloqa vositasiga aylangan. Oromiy yozuvi nafaqat mo-numental toshbitiklarda, balki sopol buyumlarda (sopol parchalarida) va pa-piruslarda saqlanib qolgan. Bu yozuv gʻarbiy som yozuvlarining miloddan avvalgi 3—2asrlardagi koʻplab oromiy variantlarining, suryoniy, kvadrat shaklli yahudiy, arab, pahlaviy, sugʻd, uygʻur, moʻgʻul yozuvlarining kelib chiqishiga asos boʻlgan. Oromiy yozuvidagi eng qad. yozma yod-gorliklar miloddan avvalgi 9—8-asrlarga mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yozuvlar
Turkum:Yaqin Sharq
Turkum:Osiyo tarixi
Oromiylar

thumb
Oromiylar (arameylar) (oromiycha: ܣܘܪ̈ܝܝܐ ܐܪ̈ܡܝܐ) — Mesopotamiyadan kelgan semit xalqi, bugungi kunda: Turkiyaning janubi-sharqida, Suriyaning shimoli-sharqida va Iroqning shimolida. Aramey xalqi oʻz tiliga ega, oromiy. Bu til bir vaqtlar global til boʻlib, Iso Masih tomonidan gapiriladigan Yaqin Sharq tillari edi.

Oromiylar nasroniylikni qabul qilgan va turli suriyalik-oromiy cherkovlarga mansub boʻlgan birinchilardan biri boʻlgan. Zulm va taʼqiblar tufayli oromiylar asosan Gʻarbiy Yevropa, Amerika va Okeaniyada diasporada yashaydilar.
 

Turkum:Oromiylar
Oromo tili

Oromo tili — kushit tillarining biri. Efiopiyaning markaziy va sharqiy hududlarida hamda Shimoliy Keniyada tarqalgan, 8 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi. Laqjalari shim. (tulama, borana va boshqalar) va jan. (bararetta, uata va boshqalar) guruhlarga boʻlinadi. Efiop alifbosi asosida yozuvi 1977-yilda joriy etilgan. Oromo tilida davriy matbuot chop etiladi, boshlangʻich maktablarda oʻqish-oʻqitish ishlari amalga oshiriladi, radioeshittirishlar olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tillar
Orochlar

Orochlar (oʻzlarini nani deb atashadi) — Rossiyaning Xabarovsk oʻlkasidagi xalq. Umumiy soni 900 kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Oltoy oilasi tungus-manjur guruhining oroch tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — ovchilik (dengiz hayvonlarini ovlash) va baliq ovlash; hunarmandchilik (temirchilik, yogʻoch, qayin poʻstlo-gʻini qayta ishlash, chana, changʻi va qayiq yasash keng tarqalgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orsk

Orsk — Rossiya Federatsiyasi Orenburg viloyatidagi shahar (1865-yildan). Janubiy Uralda, Oʻr daryosining Ural daryosiga quyilish joyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 185 ming kishi. "Yujnouralnikel" kombinati, Janubiy Ural mashinasozlik, traktor pritseplari zavodlari, rangli metallurgiya, neft kimyosi, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari bor. Pedagogika instituti, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi.

Shahar 1735-yilda Rossiya imperiyasi tomonidan janubiy yerlarni egallash maqsadida qalʼa sifatida qurilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Jugʻrofiy joylashuvi 

Shahar Ural togʻlarining janubiy etaklarida, Or daryosining Ural daryosiga quyilish qismida joylashgan. Ural daryosi shaharni ikki qismga: Yevropa (Yangi shahar) va Osiyo (Eski shahar) ga ajratib turadi.

 Iqlimi 

Orsk shahrining iqlimi keskin kontinental boʻlib, qish mavsumi sovuq, yoz esa issiq boʻladi. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 322 mm ni tashkil qiladi.

 

 

Turkum:Transkontinental shaharlar
Daniel Ortega

thumb|Daniel Ortega (2010)

Daniel Saavedra Ortega (1945-yil) — Nikaragua prezidenti (1985—90), Sandinochilar milliy ozodlik fronti (SMOF) Milliy rahbariyati ijroiya komissiyasi koordinatori (1985-yildan). SMOF Milliy rahbariyati aʼzosi (1965-yildan), Milliy uygʻonish hukumati Rahbarlik kengashi koordinatori (1981—1985)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 2021-yilning noyabrida Daniel Ortega Oliy saylov kengashi tomonidan e'lon qilingan birinchi qisman rasmiy natijalarga ko'ra, 75% ovoz bilan to'rtinchi besh yillik muddatga qayta saylandi.

 

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Ortikon

Ortikon (yun. orthos — toʻgʻri va ekion — tasvir) — yorugʻlik signallarini elektr impulslariga aylantirib be-radigan uzatuvchi televizion trubka. Amerika muhandislari A. Roz va X. Yams taklif qilishgan (1939). Uzatilayotgan tasvir O. nishoniga, yaʼni — obyekt tomondan yarim shaffof elektr oʻtkazuvchi qatlam (signal plastinka) bilan, elektron projektor tomondan mayda donachali fotoaktiv qatlam (mozaik fotokatod) bilan qoplangan yupqa shisha plastinkaga proyeksiyalanadi. Hosil boʻlgan yorugʻlik signali plastinka zanjirida videosignalga aylanadi. O. yori-tilganlik yetarli boʻlmagan sharoitda tasvirlarni televideniye orqali uza-tishda ishlatiladi. Ancha takomillashgan O. superortikon deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ortit

thumb|right|Mineral boʻlagi
Ortit (yun. orthok — toʻgʻri) — silikatlar sinfiga mansub mineral. Monoklin singoniyali. Qattikligi 5,5-6; zichligi 4100 kg/m3. Rangi qoʻngir, qora, sargʻish-qoʻngʻir. Shishasimon yaltiroq. Kristall shakllari kalin prizmatik ustunsimon, baʼzan nayzasimon. Koʻproq xol-xol donalar, baʼzan yaxlit massalar holida boʻladi. Radioaktiv. Oʻzbekistonda granit, granit-pegmatit, siyenit tarkibida aksessor mineral sifatida, nordon intruziv va effuziv jinslarda mavjud. Ortit togʻ jinslarining yoshini aniklashda, siyrak yer elementlari (seriy, ittriy va boshqalar)ni olishda qimmatbaho xom ashyo hisoblanadi. Sinonimlari: allanit, uralortit, bodenit (eskirganlari: muromonit, trinorit).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Abdurahmon Ortiqov

Ortiqov Abdurahmon (1918.15.12, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), falsafa fanlari doktori (1967), professor (1968). 1945-1950 yillarda Oʻrta Osiyo universitetida katta oʻqituvchi, ayni vaqtda "Qizil Oʻzbekiston" gazetasida boʻlim mudiri. Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat institutida katta oʻqituvchi, dotsent (1950—1956). 1956—2003-yillarda Toshkent politexnika instituti (ToshTU)da falsafa kafedrasi mudiri, professor Ilmiy ishlari din tarixi va hurfikrlilik, axloq, ijtimoiy falsafa mavzulariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Isroil Ortiqov

Ortiqov Isroil (1907, Qoʻqon -1938.5.10, Toshkent) — jamoat arbobi. Otasi dashnaksutyunlar tomonidan oʻldirilgan (1918). Yoshlar tashkiloti idoralarida faoliyat koʻrsatgan (1928-yildan). Oʻzbekiston komsomoli MK 1-kotibi (1931—37). Ortiqov tashabbusi bilan Toshkentda zarbdor yoshlar koʻrigi (1931-yil 12-may) boʻlib, unda yigit-qizlar Oʻzbekistondagi yirik sanoat korxonalarini qurishda faol ishtirok etishga chaqirildi. Quvasoy sement kombinati, Toshkent toʻqimachilik kombinati, Chirchiq elektrokimyo kombinati, Buxoro va Samarqand ip yigiruv fabrikalari, Margʻilon shoyi toʻqish kombinati va boshqa inshootlar qurilishida yoshlar katta xizmat qilgan. Ortiqov maorif jabhasidagi yoshlar faoliyatini ham yoʻnaltirib turgan. 1937-yil 14-oktabrda hibsga olingan va unga Oʻzbekiston yoshlarini millatchilik ruhida tarbiyalaganlik aybi qoʻyilgan. SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasining Toshkentdagi sayyor majlisi qarori bilan "xalq dushmani" sifatida otishga hukm qilingan. O. 1956-yil 12-iyunda SSSR Oliy sudining qarori bilan toʻla oqlangan.

Ad:. Mahmudov M., Barhayot siymolar, T., 1981; Usmonov I., Qatagʻon qurbonlari, T., 1992OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1938-yilda vafot etganlar
Turkum:5-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Orto...

Orto... (yun. orthos — tik, toʻgʻri) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. Biror narsaning tikligini, toʻgʻriligini, biror hodisaning toʻgʻridan-toʻgʻri roʻy berishini bildiradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ortogenez

Ortogenez ( - orthos — toʻgʻri va ) — tirik tabiatning rivojlanishi ichki omillar bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi evolyusion taʼlimot konsepsiyasi. Ortogenez toʻgʻrisidagi tasavvurlar asosida nemis zoologi T. Eymerning qarashlari yotadi (1888—97 yildagi ishlari). Ortogenez taʼlimotiga kura, evolyusiya tabiiy tanlanish natijasida boʻlmasdan, balki irsiy oʻzgaruvchanlikning muayyan yoʻnalishda borishi bilan belgilanadi. Tirik sistemalarda yuz beradigan barcha oʻzgarishlar tashqi muhitning bevosita taʼsiri natijasi boʻlib, tabiat tomonidan belgilab berilgan qatʼiy yoʻnalishlar asosida roʻy beradi, soʻngra irsiyatga oʻtkaziladi. 20-asr ga kelib Ortogenez tarafdorlari evolyusiya yoʻnalishini moddiy asosga ega boʻlmagan yoki bunday asosga ega boʻlgan, lekin azaldan genetik kodga solingan ichki omillar bilan bogʻlashga urinishmoqda. Ortoseleksiya muhit taʼsirining yoʻnaltirilganligi tufayli tabiiy tanlanishni uzoq vaqt davomida muayyan bir yoʻnalishda borishi bilan Ortogenezdan farq qiladi. Ortogenez konsepsiyasi evolyusion jarayonni avtogenetik sabablarga bogʻlab tushuntirishga urinish bilan Ch. Darvin taʼlimotiga qarshi turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Avtogenez
 Evolutsiya
Ortogneys

Ortogneys — magmatik togʻ jinslari (granit va kvarsli dioritlar)ning metamorfizlanishidan hosil boʻlgan jins. O. slanetssimon kristalli va yoʻl-yoʻl strukturaga ega (qarang Gneys). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ortoklaz

Ortoklaz (yun. orthos — toʻgʻri va klasis — sinish, ajralish) — ishqorli dala shpatlari guruhiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. KAlSi3O8. Tarkibida K2O-16,9%, Al2O3-18,4%, SiO2 -64,7%, qattiqligi 6,5, zichligi 2500 –2600 kg/m3. Tabiatda kam uchraydi. O. koʻpincha albit-anortit minerallari bilan qattiq qorishmalar hosil qiladi. Monoklin sistemada kristallanadi. Kristallari prizmatik shaklda. Maydalanganda 90° burchakli boʻlakchalarga boʻlinadi (nomi shundan). Mikroklindan toʻgʻri sinishi bilan farq qiladi. Har xil rangda (och pushti, och kulrang, qiz-gʻish, qoʻngʻir-sariq yoki oqish, baʼ-zan qizil) boʻladi. Baʼzi gidrotermal oʻzgargan zonalarda O.ning shishasimon shaffof (adulyar) uchraydi. Effuziv jinslardauchraydigan O.ning shaffof turi sinidin deyiladi. O.ning shaffof va yarim shaffof irizatsiya (qirra yoki yuzalarining tovlanishi) xossasiga ega boʻlib, kristallari moviy nur sochadi va oytosh deb ataladi. O.ning bu zargarlikda foydalaniladi, boshqalari keramika va shisha sanoatida xom ashyo sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar