Yan Amos Komenskiy

Yan Amos Komenskiy (1592-yil 28-mart, Janubiy Moraviya, Nivnitse – 1670-yil 15-noyabr, Amsterdam) – chex humanist-pedagogi, zamonaviy oʻqitish jarayoni asoschisi.

 Hayoti 
Faoliyati nemis dvoryanlari va katolik cherkovi zulmiga qarshi qaratilgan „Chex qardoshlari“ diniy uyushmasiga mansub oilada tugʻilgan. Mazkur uyushma aʼzosi sifatida taʼqibga uchrab, togʻ va oʻrmonlarda yashirinib yurishga majbur boʻlgan. Dastlabki maʼlumotni qardoshlik maktabida olgan. 1608–1610-yillarda lotin maktabida, keyinchalik Xerborn akademiyasi va Geydelberg universitetida oʻqigan. Katolik cherkov taʼqibi natijasida Polshaning Leshko shahriga kelgan va u yerda gimnaziya tashkil etgan. 1631-yil „Tillar va hamma fanlarning ochiq eshigi“, 1632-yil „Buyuk didaktika“, „Onalar maktabi“ darslik va qoʻllanmalarini yaratgan. Komenskiyning „hamma narsani bilish, hammaga bilim berish“ shiori ostida yozilgan asarlari ilgʻor fikrli inglizlarda zoʻr qiziqish uygʻotgan. U lotin tili daryoligi va til oʻqitish metodikasi boʻyicha qoʻllanma yaratgan. 1650-yil Vengriyaga keldi va pedagogika nazariyasi taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega boʻlgan „Pansofiya maktabi“ (1651), „Yaxshi tashkil etilgan maktab qonunlari“ (1653) kitoblarini, oʻquv jarayonida rasmlardan foydalanishning samarali natijalari aks etgan „Hislar vositasida idrok qilinadigan narsalar tasviri“ (1658) asarini yozdi.

Komenskiy har bir bola taʼlim olishi lozimligini uqtiradi, umumtaʼlim deganda xotin qizlarning ham tahsil olishini koʻzda tutadi. Komenskiyning fikricha, tarbiyaning maqsadi kishini mangulik dunyosiga tayyorlashdan iborat boʻlib, uni aqliy, axloqiy va diniy tarbiya bilan amalga oshirish mumkin. U bolaga samarali pedagogik taʼsir koʻrsatish uchun yosh xususiyatini hisobga olish lozimligini taʼkidlaydi. Komenskiy bolalarning oʻqish yoshini ona maktabi (tugʻilgandan 6 yoshgacha), xalq maktabi (6-12 yosh), gimnaziya (12-18 yosh), akademiya (18-24 yosh) kabi bosqichlarga boʻladi. Komenskiy pedagogikasi mohiyati oʻqitishni bola yoshi, bilim darajasi, ruhiy holatiga uygʻun holda tashkil etishdan iborat. Uning bu karashlari „Buyuk didaktika“ asarida oʻz ifodasini topgan boʻlib, unda koʻrsatmalilik, onglilik, izchillik kabi didaktik tamoyillar ahamiyati nazariy jihatdan asoslab berilgan.

Komenskiy jahon taʼlimi tarixida birinchi boʻlib taʼlimning sinf-dars tizimini ishlab chiqdi, taʼlim beriladigan vaqtning davomiyligini, bilim oladigan oʻquvchilar sonini, yoshini belgiladi. Darsning rejalashtirish, maqsadga muvofiq olib borish, taʼlim beriladigan vaqtni oʻquv yili, choraklar hamda oʻqish kunlariga ajratish yoʻllarini koʻrsatdi. Taʼtillar va ularning davomiyligi, kundalik va yillik oʻquv soatlari miqdorini belgilab berdi. Uning pedagogik qarashlari hozirgi kunda ham oʻz ahamiyatini yoʻqotgan emas.

 Asarlari 

 „Tillar va hamma fanlarning ochiq eshigi“ (1631)
 „Buyuk didaktika“ (1632)
 „Onalar maktabi“ (1632)
 „Pansofiya maktabi“ (1651)
 „Yaxshi tashkil etilgan maktab qonunlari“ (1653)
 „Hislar vositasida idrok qilinadigan narsalar tasviri“ (1658)

 

 
 Hasanov R. va boshqa, Pedagogika tarixidan leksiyalar, T., 1991;
 Hoshimov K., Nishonova S., Inomova M., Hasanov R., Pedagogika tarixi, T., 1996.

 
 

Turkum:Gumanistlar