Gʻiyosiddin Muhammad (Gʻuriylar)

Gʻiyosiddin Muhammad , shuningdek, Gʻiyosiddin Gʻuriy ( — 1203-yil 13-mart) — 1163-yildan 1203-yilgacha Gʻuriylar davlati sultoni. Gʻiyos va ukasi Muhammad Gʻuriy oʻrtasidagi ikki hokimlik (diarxiya) davrida ukasi Gʻuriylar davlatining sharqiy qismini boshqargan, Gʻuriylar sharqiy islom olamining eng qudratli davlatlaridan biriga aylangan.

Hukmronligining dastlabki yillarida Gʻuriylar taxtiga daʼvogarlarni magʻlub etib, Xorazmshohlar davlati bilan Xuroson ustidan hukmronlik uchun kurash olib bordi. 1175-yilda Gʻazna va Hirotni egalladi hamda 1200-yilda hozirgi Afgʻoniston hududining katta qismi va unga tutash mintaqalar ustidan, gʻarbda esa Bastam va Gʻorgongacha boʻlgan yerlar ustidan nazorat oʻrnatdi. Ukasi Muhammad Gʻuriy imperiyaning sharqiy qismini (Bengaliyagacha) boshqarish va kengaytirishda yordam berdi hamda Gʻiyosga nihoyatda sodiqlik va itoat bilan xizmat qildi. Gʻiyos 1203-yilda vafot etdi va uning oʻrnini Muhammad egalladi.

 Hayoti 
Gʻiyos 1140-yilda tugʻilgan. U 1149-yilda qisqa muddat Gʻuriylar sulolasi hukmdori boʻlgan Bahouddin Sam I ning oʻgʻli edi. Juzjoniyning „Tabaqoti Nosiriy“ asariga koʻra, tugʻilgan paytdagi ismi ukasi Muhammad Gʻuriyniki kabi Muhammad boʻlgan. Gʻiyosiddinning bolalik davrida onasi uning qoramtir rangiga koʻra Habshi deb atagan. Shahzodalik unvoni "hamsuddin boʻlgan. Taxtga chiqqach esa oʻzini Gʻiyosuddin yoki Gʻiyosiddin deb atagan* .

Gʻiyos yoshligida ukasi Muhammad bilan birga amakisi Alovuddin Husayn tomonidan qamoqqa olingan. Biroq keyinchalik Alovuddinning oʻgʻli Sayfiddin Muhammad ualrni ozod etganHistory of Civilizations of Central Asia, C. E. Bosworth, M. S. Asimov, p. 186.. 1163-yilda Sayfiddin vafot etgach, Gʻuriy zodagonlari Gʻiyosni qoʻllab-quvvatlab, uning taxtga chiqishiga yordam bergan.

 Hukmronligi 
Gʻiyos taxtga chiqqach, ukasi yordamida Gʻuriylar sulolasiga mansub Abulabbos ismli raqib sardorni yoʻq qildi. Biroq bu Gʻuriylar oilasidagi nizolarning yakuni emas edi. Tez orada amakisi Faxriddin Masud taxt daʼvosida Hirot va Balxdagi saljuq hokimi Yildiz bilan ittifoq tuzdi. Biroq bu ittifoqni Ragʻi Zar jangida Gʻiyos va Muhammad tor-mor etdi. Jang davomida Gʻiyos saljuq hokimini magʻlub etib oʻldirdi, soʻngra Zamindavar, Badgʻis, Gʻarchiston va Guzgonni egalladi. Gʻiyos Faxriddinni afv etib, uni Bomiyon hokimi lavozimiga qayta tikladi. Keyinchalik Faxriddin vafot etgach, uning oʻrnini oʻgʻli Shamsiddin Muhammad ibn Mas’ud egalladi. U tez orada Qoraxitoylar davlatidan Balx, Chagʻoniyon, Vaxsh, Jarum, Badaxshon va Shigʻnonni tortib oldi. Buning evaziga Gʻiyos tomonidan sulton unvoni bilan taqdirlandiHistory of Civilizations of Central Asia, C. E. Bosworth, M. S. Asimov, p. 189..

1173-yilda Gʻiyos Gʻaznaga yurish qilib, shaharni Gʻaznaviylardan tortib olgan oʻgʻuzlarni magʻlub etdi. Soʻng ukasi Muhammadni Gʻazna hokimi etib tayinladi. Ikki yil oʻtib, Hirot va Pushangni saljuq hokimi Bahouddin Toʻgʻruldan tortib oldi. Koʻp oʻtmay, Seyiston hukmdori Tojiddin Harb ibn Muhammad Gʻiyos hokimiyatini tan oldi. Shuningdek, Kirmonni nazorat qilayotgan oʻgʻuz turklari ham uning suverenitetini eʼtirof etdiEncyclopedia Iranica, Ghaznavids, Edmund Bosworth, Online Edition 2007, .

thumb|270px|Gʻiyosiddin Muhammad tangalari (hijriy 558—599/milodiy 1163—1203). Baldat Hirot zarbxonasi. Hijriy 599-yil (milodiy 1202—1203)

Xuddi shu davrda Xorazmshohlar shahzodasi Sultonshoh, ukasi Takash tomonidan Xorazmdan haydab chiqarilgach, Gʻurdan panoh izlab, Gʻiyosdan harbiy yordam soʻradi. Biroq Gʻiyos unga yordam bermadi. Natijada, Sultonshoh Qoraxitoylar davlatidan yordam olib, Gʻuriylarning shimoliy hududlarini talon-taroj qila boshladi. 1186-yilda Gʻiyos ukasi Muhammad bilan birga Lahorni egallab, u yerda soʻnggi Gʻaznaviy hukmdor Xusrav Malikni qatl ettirish orqali turkiy Gʻaznaviylar sulolasiga barham berdiThe Iranian World, C. E. Bosworth, The Cambridge History of Iran, Vol. 5, ed. J. A. Boyle, John Andrew Boyle, (Cambridge University Press, 1968), 161-170.. Bomiyon va Seyiston hukmdorlari hamda ukasi Muhammad yordamida Gʻiyos 1190-yilda Marvirudda Sultonshoh qoʻshinlarini tor-mor etdi. Shuningdek, Sultonshohning Xurosondagi hududlarining katta qismini oʻziga qoʻshib oldi. Oradan koʻp oʻtmay Xorazmshohlar bilan Gʻuriylar oʻrtasida yana urush boshlandi. Takash Hirotga hujum qildi, Qoraxitoylar esa Guzgonga bostirib kirdi. Biroq Gʻiyos ularning har ikkisini ham magʻlub etdi.

1200-yilda Takash vafot etgach, uning oʻrnini Muhammad (Alovuddin unvonini olgan) egalladi. Bu xabarni birinchilardan boʻlib Gʻiyos va Muhammad eshitdi. Bir necha hafta ichida aka-uka qoʻshinlarini gʻarbga, Xurosonga tomon yoʻnaltirdi. Nishopurni egallagach, Muhammad Ray tomon yurish uchun yuborildi. Biroq Muhammad qoʻshinlarini nazorat qila olmadi va Goʻrgondan nariga oʻta olmadi. Bu esa Gʻiyosning tanqidiga sabab boʻlib, aka-uka oʻrtasida yagona qayd etilgan kelishmovchilikka sabab boʻldiAhmad Hasan Dani et al. History of civilizations of Central Asia, vol. IV, Delhi, Motilal Banarsidass Pub. (1999) , p182. Gʻiyos Faxriddin Masudning oʻgʻli Tojiddin Zangiyni Saraxs hokimi etib tayinladi. Yana bir Gʻuriy amaldor Nosiriddin Muhammad Xarnak esa Marv hokimi etib tayinlandi.

 Vafoti 
thumb|Gʻiyosiddin Muhammad Hirot jome masjidida dafn etilgan. Gʻuriylar yozuvlari qoldiqlari saqlangan gʻishtdan qurilgan ayvon (1200—1201). Ushbu ayvon 1940-yillarda vayron qilingan Gʻiyosiddin maqbarasi yaqinida joylashgan.

Gʻiyos 1203-yil 13-martda Hirotda vafot etdi. Uning oʻrnini ukasi Muhammad egalladi. Muhammad tezda Hindistondan Gʻurga qaytib kelib, Gʻuriy zodagonlari qoʻllab-quvvatlashiga erishdi. Zodagonlar Muhammadni Firuzkuhda Gʻuriylar davlatining sultoni deb eʼlon qildilar.

Gʻiyosiddin Muhammad Hirot jome masjidida dafn etilgan boʻlib, masjidning shimoliy darvozasi yonida uning nomi bilan maqbara qurilgan edi. Biroq mazkur maqbara 1950-yillarda masjidni taʼmirlash jarayonida buzib tashlangan va darvoza yangi loyiha asosida qayta qurilgan
.

 

 
 
 
 

Turkum:12-asr eroniylari
Turkum:13-asr eroniylari
Turkum:Gʻuriylar sulolasi
Turkum:1203-yilda vafot etganlar
Turkum:1140-yillarda tugʻilganlar
Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar
Turkum:Musulmon hukmdorlar