Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Katafraktlar

thumb|224x224px|Ot ustidagi Parfiya katafrati.
Katafraktlar (yun. Kataphraktoi -sovutga oʻralgan) – 1) qad. xalqlarda maxsus otliq qoʻshin turi; dastlab forslar, soʻngra ular orqali makedon va suryoniylar qoʻshinida paydo boʻlgan. K. mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmida sarmatlar va Oʻrta Osiyoning jan.dagi Parfiya davlatida ham mavjud boʻlgan. Parfiyaliklar K.dan iborat zarbdor otliq qushini tufayli Rim sarkardasi Krase ustidan mil. av. 53 y. 9 mayda Karri jangiyaa galaba qozonishgan. Rim imperatorlari Adrian va, ayniqsa, Septimiy Sever davrida Rim armiyasida ham joriy etilgan. K. otliq qoʻshinidagi jangchilarning tanasini tangachasimon qoplamali sovut, boshlarini sipar dubulgʻa himoya qilgan. Otlar ham temir yoxud misdan yasalgan tangachasimon qoplamali sovut bilan himoyalangan. K.ning asosiy qurolyarogʻi nayza boʻlgan. Rim armiyasida xizmat qilayotgan xorijiy suvoriylar, koʻpincha, klibanariylar (lot. clibanus— sovut) deb atalgan. Konstansiy II davrida (337—360) kaytadan tashkil etilgan; 2) Yunonistonda mil. av. 3-asr boshlarida paydo boʻlgan yalang sahn – palubali, eshkakchilarni himoyalovchi taxta chetani bor harbiy kemaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kavaleriya
Turkum:Qadimgi Rim otliqlari
Turkum:Sarmatlar
Turkum:Sosoniylar davlatining harbiy tarixi
Turkum:Buyuk Armaniston otliqlari
Turkum:Vizantiyaning harbiy tuzilmalari
Kategoriyalar

(yun. kategoria — mulohaza, fikr; belgi) (falsafada) — voqelikdagi hodisalar va bilishning muhim, umumiy xususiyat hamda munosabatlarini aks ettiruvchi eng umumiy va asosiy tushunchalar. bilish va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlashgan natijasi boʻlib vujudga kelgan.

kategoriya haqidagi ilk taʼlimot qadimgi Hindistonning ayrim falsafiy maktablarida uchraydi. Yunon faylasufi Platon dunyodagi narsa va hodisalar tushunchalarning ifodasi shaklida hosil boʻladi deb hisoblaydi. Aristotel oʻzining "" asarida K.ni obyektiv reallikning inʼtihosi hamda eng yuksak umumlashmasi deb talqin qiladi. U 10 ta kategoriya toʻgʻrisida maʼlumot beradi: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat, joy, vaqt, qoida, holat, xatti-harakat va qiynalish. Aristotelning K. haqidagi taʼlimoti Kindiy, Forobiy, Ibn Sino tomonidan rivojlantirildi. Oʻrta asr sxolastikasi 6 ta kategoriyani bir-biridan farq qiladi: borliq (mohiyat), sifat, miqdor, harakat (oʻzgarish), munosabat, egalik. Dekart va Lokk 3 ta kategoriyani koʻrsatib oʻtadi: substansiya, holat (modus) va munosabat. I. Kant K.ni aql-idrok shakllari deb tushunadi. K. haqida taʼlimotni ishlab chiqishda Gegelning ham xizmati katta. U K. haqidagi keng va murakkab taʼlimot tizimini yaratgan. K. haqidagi taʼlimotga E. Gartman, A. Shopengauer, F. Nitsshe asarlarida ham keng oʻrin berilgan. Har bir inson oʻz faoliyatida oʻzigacha shakllangan K. yordamida ish tutadi. K. metodologik va dunyoqarash mazmuniga ega boʻlib, insonga borliqning mohiyatini, insonning borliqda tutgan oʻrnini toʻgʻri bilib olishga yordam beradi.

Har qaysi fanning oʻz K. i boʻlib, shu fanning xususiyatlarini koʻrsatib turadi. Falsafiy K. fan K.idan farq qilib aniq fanlar rivoji natijalarini umumlashtirib, ilmiy bilishdagi metodologik va dunyoqarash ahamiyatiga ega boʻlgan tomonlarini taʼriflab beradi. Falsafaning turli K.i mavjud: borliq, ong , harakat, rivojlanish, fazo, vaqt, inʼikos, bilish, haqiqat, sababiyat, struktura, tizim, mazmun, shakl, imkoniyat, voqelik, hodisa, moxiyat va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katenoid

Katenoid (lot, catena — zanjir va yun. eidos — koʻrinish) — zanjir chiziqning oʻz oʻqi atrofida aylanishidan hosil boʻladigan sirt. K. aylanish sirtlari ichida yagona minimal sirt. Tekisliklari markazlarini tutashtiruvchi toʻgʻri chiziqqa perpendikulyar boʻlgan ikki sim aylana sovun koʻpigiga botirib olinsa, bu aylanalar orasida hosil boʻlgan yupqa parda K. shaklini oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katepsinlar

Katepsinlar (lotincha cathepso — singdiraman) — fermentlar, tirik organizmlarning xujayra va toʻqimalaridagi peptidlar va oksidlarni katalitik yoʻl bilan parchalaydi. Koʻpincha, toʻqima proteazalari deb ham ataladi. Hayvon (asosan, jigar, taloq, oʻpka, eritrotsitlarda moʻl) va oʻsimlik organizmi hamda mikroorganizmlarda boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kater

Kater (ing . carter) — suv sigʻimi kichik (10 dan 400 t gacha), yurish tezligi 70 uzel (130 km/soat) gacha boʻlgan yordamchi yoki jangovar kema. K. korpusidagi suv osti qismining tuzilishi boʻyicha killi, chiqiqli yoki chiqigʻi boʻlmagan yassi tubli K. lar; harakatlanish tarzi boʻyicha suv sigʻimli, glissirlanuvchi (suv betida sirganuvchi), suv osti qanotli va havo yostikli; dvigatelining turiga koʻra, motorli, gaz-turbinali, yelkan-eshkakli K.lar bor. K. harbiy-dengiz flotida jangovar va yordamchi kemalar sifatida qoʻllanadi. Zamonaviy jangovar K.ning raketa va zambarak oʻrnatilgan, torpedali, qoʻriqchi, minaga qarshi, desant va b. bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katet

thumb|a, b - katetlar. c - gipotenuza. γ - toʻgʻri burchak
Katet ( - kathetos — perpendikulyar) — toʻgʻri burchakli uchburchaknnng toʻgʻri burchagini tashkil qilgan tomonlari. Toʻgʻri burchakli uchburchakda katetlar oʻzaro perpendikulyar, gipotenuza esa ogʻma boʻlganidan katetlar har doim gipotenuzadan kichik boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Gipotenuza
 Pifagor teoremasi
 Toʻgʻri burchakli uchburchak
Kateter

Kateter (yun. katheter — nay) — nay shaklidagi tibbiy asbob; kovak tomirlar, nafas va siydik yoʻllari, limfa tomirlari va b.ga yuborib, ularni kateterlash uchun qoʻllanadi. Yoʻgʻonligi har xil metall, rezina, sintetik K.bor. Turli maqsadda ishlatilishiga koʻra, qon tomir K.i (arterial, venoz, limfa yoʻllari), siydik hamda nafas yoʻli, shuningdek, bronx K.lari farq qilinadi. K.ni ishlatishdan oldin, albatta, maxsus usullar bilan zararsizlantiriladi (qarang Sterillash). K.dan koʻpgina davolash hamda tekshirish maqsadlarida foydalaniladi. Siydik yoʻlini kateterlash maxsus malaka talab etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katin

Katin (Katin oʻrmoni) — Smolenskdan 14 km gʻarbda, Gnyozdovo temir yoʻl stansiyasi atrofida joylashgan mavze. 1930-y.larda ommaviy qatagʻon qurbonlari — sovet fuqarolari koʻmilgan joy. 1940-yil bahorida NKVD organlari 1939-yil kuzida asir olinib Kozelsk lagerida saqlanayotgan 4 mingdan ziyod polyak ofitserlarini K.ga keltirib yoʻq kilganlar. 1989-yil K.da memorial yodgorlik oʻrnatilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kation

Kationlar (yunonchadan olingan boʻlib, κάτω(káto) – pastga va ιόν(ion) – harakatlanuvchi) – musbat zaryadli ionlar; elektr maydonida manfiy elektrod – katod tomon harakatlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Tushuncha 1834 – yilda Maykl Faradey tomonidan kiritilgan

Kationlar asosan musbat zaryadning kattaligi bilan xarakterlanadi: masalan, NH4+ – bir zaryadli ammoniy kationi, Al3+ – alyuminiyning uch zaryadli kationi.

Kation doimo musbat zaryadlangan boʻlib, har xil kattalikda boʻlishi mumkin. Asosan zaryadning kattaligiga yoʻqotilgan elektronlarning soni taʼsir qiladi. Manfiy zaryadlangan zarrachalarni (anionlarni) oʻziga jalb qilib, ular ionli bogʻlangan kimyoviy birikmalar hosil qiladi.

 

Turkum:Ionlar
Katla

Katla — Islandiya jan.dagi harakatdagi vulkan. Bal. 970 m. Bazalt lavalaridan tuzilgan. Mirdalsyyokyudl muzligining jan.-sharqiy qismi bilan qoplangan. Muz ostidagi otilishlar muzning intensiv erishiga olib keladi va buning natijasida qoʻshni xududlarni suv bosadi. Oqim katta miqdorda piroklastik materiallarni oqizib chiqarib, zandrlar koʻrinishida K. atrofiga yoyadi. 10-asrdan boshlab 14 marta kuchli otilishlar kuzatilgan, ulardan soʻnggilari 1918, 1934 va 1955-yillarda boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vulqonlar
Turkum:Glyatsiologiya
Katmai

Katmai — Aleut tizmasining shim. qismidagi harakatdagi vulkan. Alyaska yarim orolda. Bal. 2047 m. Andezit va datsitlardan tuzilgan. 1912-yil 6-iyunda portlash harakteridagi kuchli otilish roʻy bergan; krateri oʻrnida diametri 1,5 km, chuq. 1200 m boʻlgan koʻlli vulkan ogʻzi hosil boʻlgan. Soʻnggi marta 1921-yilda otilgan. Katmay milliy parki tarkibida. Yon bagʻrining pastki qismi igna bargli va mayda bargli oʻrmonlar, butazorlar, yuqori qismi tundra oʻsimliklari bilan qoplangan. Shim.-sharqiy yon bagʻrida muzliklar bor. Faunasi tarkibida alyaska qoʻngʻir ayigʻi; 150 turga mansub qushlar uchraydi. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katovitse

Coat of Arms 100px|Coat of Arms of Katowice
Katowice (talaffuzi: Tasvir:Ltspkr.png katovitsa) — Polshadagi shahar. Mamlakatning janubida joylashgan bu shahar tarixiy boʻlib, Kłodnica va Rawa daryolari boʻyida joylashagan. 1865 yilida shahar maqomini olgan. 1954 va 1956 yillar orasida Katowice Stalinogród - "Stalin shahri deb yuritilardi". Bu nom polsha communistlari tomonidan berilgandi. Shaharda 315,123 aholi yashaydi. Shahar xokimi Piotr Uszok. Koʻp yillar davomida nemislar tomonidan boshqarilgan boʻlib 1918 yilgacha Olmoniya ichida boʻlgan. Bu yerda Airport Muchowiec deb nomlanadigan havo bandargoxi bor. Eski binolari ko'mir qazish va metallurgiya markazi boʻlgan.

 Rayonlaris 
thumb|right|300px|Districts of Katowice

I. Shahar
 1. Śródmieście
 2. Koszutka
 3. Bogucice
 4. Osiedle Paderewskiego - Muchowiec
 II. Shimoliy shahar
 5. Załęże
 6. Osiedle Witosa
 7. Osiedle Tysiąclecia
 8. Dąb
 9. Wełnowiec - Józefowiec
 III. GʻArbiy-Shahar 
 10. Ligota - Panewniki
 11. Brynów - Osiedle Zgrzebnioka
 12. Brynów - Załęska Hałda IV. Sharqiy-Shahar 
 13. Zawodzie
 14. Dąbrówka Mała
 15. Szopienice - Burowiec
 16. Janów - Nikiszowiec
 17. Giszowiec
V. Janubiy-Shahar 
 18. Murcki
 19. Piotrowice - Ochojec
 20. Zarzecze
 21. Kostuchna
 22. Podlesie

 Katowice lik taniqli odamlar 
thumb|200px|right|Katowice, Museum of Silesia
 Hans Bellmer, surrealist photographer
 Henryk M. Broder, journalist
 Maria Goeppert-Mayer
 Kurt Goldstein, neurologist
 Jerzy Kukuczka 
 Kazimierz Kutz 
 Franz Leopold Neumann 
 Hans Sachs

 Ekizak Shaharlari 
 Cologne (Germany)
 Groningen (Netherlands)
 Miskolc (Hungary)
 Mobile, Alabama (USA)
 Odense (Denmark)
 Ostrava (Czech Republic)
 Saint-Etienne (France)

 Tashqi web sahifalar 

 The Municipal Council of Katowice
 The Commercial Website of Katowice
 Katowice, Silesia
 A webcam view of Katowice
 Hotel in Katowice
 Tram in Katowice

Turkum:Polshadagi shaharlar
Katovul

Katovul — Xiva xonligid&ti mansablardan biri. Qalʼaning shikastrextlari uchun javobgar boʻlgan shaxe. Buxoroda ham K. mansabining maʼnosi shunday boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katod

thumb
Katod (yun. kathodos — pastga yoʻnalish, qaytish) —1) tok manbaining manfiy qutbiga ulanadigan elektr va radiotexnika asboblari, elektrolitli vanna va b. qurilmalarning elektrodi. K.ni 1834 yilda ingliz fizigi M. Faradey taklif qilgan. Tashqi taʼsir natijasida K.dan elektronlarning chiqishiga qarab, uning termoelektron, sovuq, fotoelektron farqlanadi; 2) tok manbai — galvanik elementlar yoki akkumulyatorning manfiy qutbi; 3) elektrvakuum asboblar va gaz razryadli lampalarda elektronlar manbai. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Katod ( yunon tilidan "pastga tushish; qaytish") - elektron yoki elektr qurilma yoki qurilmaning elektrodi , tashqi kontaktlarning zanglashiga olib keladigan elektronlar harakati unga qarab yo'naltirilganligi bilan tavsiflanadi.

Adabiyotda katod belgisining boshqa belgilanishi mavjud - "-" yoki "+", bu, xususan, ko'rib chiqilayotgan jarayonlarning xususiyatlari bilan belgilanadi. Elektrokimyoda "-" katod qaytarilish jarayoni sodir bo'ladigan elektrod , "+" anod  esa oksidlanish jarayoni sodir bo'ladigan elektrod ekanligi umumiy qabul qilinadi 3 4 . Elektrolizatorning ishlashi paytida (masalan, misni qayta ishlashda ), tashqi oqim manbai elektrodlardan birida ortiqcha elektronni (salbiy zaryad) ta'minlaydi, bu yerda metall kamayadi, bu katoddir. Boshqa elektrodda elektronlarning etishmasligi va metallning oksidlanishi ta'minlanadi, bu anoddir. , galvanik element ishlayotganda(masalan, mis-sink), elektrodlardan birida elektronlarning ko'pligi (va manfiy zaryad) tashqi oqim manbai tomonidan emas, balki metall oksidlanish reaktsiyasining o'zi (ruxning erishi), ya'ni galvanik bilan ta'minlanadi. Agar yuqoridagi ta'rifga amal qilsangiz, hujayra salbiy anodga ega bo'ladi. Tashqi zanjirdan o'tadigan elektronlar qaytarilish reaktsiyasiga (mis) sarflanadi, ya'ni musbat elektrod katod bo'ladi. Shunday qilib, yuqoridagi rasmda "+" bilan belgilangan galvanik elementning katodi ko'rsatilgan, unda mis kamayadi. Ushbu talqinga ko'ra, batareya uchun anod va katodning belgisi oqim oqimining yo'nalishiga qarab o'zgaradi.

Elektrotexnikada musbat zaryadlarning harakat yo'nalishi oqim yo'nalishi deb hisoblanadi, shuning uchun vakuum va yarimo'tkazgichli qurilmalarda va elektroliz hujayralarida oqim musbat anoddan manfiy katodga o'tadi va elektronlar , aksincha, aksincha. , katoddan anodgacha. Manba
Katolitsizm

thumb|Francis - Rim papasi
Katolitsizm (- katholikos - umumiy, asosiy) — xristianlikdagi asosiy oqimlardan biri. Katolitsizm diniy taʼlimot va cherkov tashkiloti sifatida 1054-yilda cherkovlarning boʻlinishidan keyin vujudga keldi.XVI asrda Katolitsizmdan protestantizm ajralib chiqdi. Katolik cherkovi qatʼiy markazlashgan, yagona markazi Vatikan, uning birdan-bir boshligʻi — Rim papasi. Katolitsizm xristianlikning asosiy aqida va marosimlarini eʼtirof etadi. Ayni vaqtda oʻziga xos aqidalari ham bor.

Katoliklar Isodan avval ham boʻlishgan ular timsollarga sigʻinishardi keyinchalik nasroniylikni qabul qilishdi va u dinni buzib tashlashdi Isoni xudo deyishdi aslida u Allohning quli va Rosuli edi.Isoning oʻzi Bibliyada meni valiynemat demanglar valiynemat (nemat egasi) faqat Allohdir men faqat uning rosuli va quliman xolos deb taʼkidlaydi.

Katolitsizm muqaddas ruh faqat xudo-otadan emas, balki xudo-oʻgʻildan ham paydo boʻlgan, Rim papasi Isoning yerdagi noibi, u din va axloq ishlarida gunoh qilmaydi, uning hokimiyati jahon soborlari hokimiyatidan yuqori turadi deb hisoblaydi. Katolitsizm faqat muqaddas yozuv (Bibliya)ni emas, balki muqaddas rivoyatni ham diniy taʼlimotning manbai deb biladi. Katolitsizmda, pravoslaviyedan farqli ravishda, muqaddas rivoyatga katolik cherkovlari jahon soborlarining qarorlari va papaning fikrlari ham qoʻshilgan. Ruhoniylarning uylanmasligi, Bibi Maryam bokira boʻla turib Isonni tugʻishi, uning jismi osmonga koʻtarilib ketishi aqidasini eʼtirof etish, eʼtiqod timsoliga aʼrof aqidasini qoʻshish Katolitsizmga xos xususiyatdir.

Katolitsizm uchun marosimlarni tantanali oʻtkazish, jafo chekkanlarni, avliyolarni izzat-hurmat qilish harakterlidir. Katolitsizmda ibodat asrlar davomida lotin tilida olib borilgan, II Vatikan sobori (1962—65) ibodatni milliy tillarda oʻtkazishga ruxsat bergan. Katolitsizmga koʻproq Foma Akvinskiyning diniy qarashlari asos qilib olingan.

Katolitsizm jahon siyosatida muayyan rol oʻynaydi. Katolik cherkov koʻp sonli ruhoniylar, monaxlik ordenlari, klerikal partiyalar, missionerlik tashkilotlari va b.ga ega. Cherkov statistikasiga koʻra, katoliklar 900 mln.ga yaqin kishi. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Belgiya, Avstriya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida Katolitsizm hukmron diniy taʼlimot hisoblanadi. Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya va Kubada katoliklar dinga ishonuvchi aholining koʻpchiligini tashkil etadi. 20-asrning 60-y.laridan Katolitsizm aqidalari, marosimlari, tashkilotlari va siyosati zamon talablariga moslashtirilmokdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang. 

 Katolik cherkovi
 Protestantizm
 Xristianlik

 

Turkum:Diniy eʼtiqod va taʼlimot
Turkum:Diniy atamalar
Katorga

Katorga (soʻnggi yun. katergon — galera — eshkakli harbiy kema) — mahbuslarni ogir jismoniy mehnatga jalb qilish bilan bogʻliq boʻlgan jazo dan biri. Oʻrta ayerlarda vujudga kelgan. Rossiyada 18-asr boshida paydo boʻlgan. K.ga hukm qilinganlar mehnatidan qalʼalar qurishda, flotda, konchilik (Nerchinsk K.si)da foydalanishgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshida markaziy K. turmalari tizimi koʻrinishida mavjud boʻlgan (1917-yil Rossiyadagi fevral inqilobidan soʻng bekor qilingan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Etyenn Mark Katrmer

Etyenn Mark Katrmer (Quatremere) (1782.12.7 - Parij - 1857.18.9) — fransuz sharqshunosi. Yozuvlar akademiyasi aʼzosi, Ruan universiteti yunon adabiyoti professor(1815), Kollej de Fransda som tillari hamda jonli sharqtillari maktabida fors tili professor(1819). Ibn Xaldun, Rashiduddin, Makriziy asarlarini ilmiy oʻrganib, nashr ettirgan. Xrestomatiyasida Alisher Navoiyning "Muhokamat ullugʻatayn" va "Tarixi muluki Ajam"ni eʼlon qilgan (1841). K. bundan tashqari, Sharq mamlakatlari, koʻproq Misr tarixi, tarixiy geografiyasi va adabiyotiga oid asarlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1782-yilda tugʻilganlar
Turkum:1857-yilda vafot etganlar
Turkum:18-sentabrda vafot etganlar
Turkum:12-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Katta Avstraliya qoʻltigʻi

Katta Avstraliya qoʻltigʻi -Hind okeanidagi qoʻltiq. Avstraliyaning jan. qirgʻogʻi yonida. Peysli va Banke burunlari oraligʻida. Mayd. 1335 ming km. Chuq. 5690 m gacha. Sharqiy qismida Spenser va Sent-Vinsent qoʻltiklari quruqlik ichiga ancha kirib borgan. K. A. q.ning sharqiy qismida Kenguru o. bor. Dengiz suvi 3,6 m gacha koʻtariladi. Yirik porti — Adelaida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Katta Ayiq

Katta Ayiq yoki Katta Yetti Ogʻayni, Katta Yetti Qaroqchi — osmonning shimoliy yarim sharida Olam qutbiga yaqin joylashgan yulduz turkumi. Uning 7 ta yorugʻ yulduzi (ravshanligi 2-3 kattalikda) ning turishi choʻmichga oʻxshaydi. Kishilar juda qadim zamondan (taxminan 100 ming yillar ilgari) ajratib kuzatishgan. Oʻzbekiston hududida yil boʻyi koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Katta ayiqli koʻl

Katta ayiqli koʻl - Kanadaning shim.-gʻarbidagi koʻl. Mayd. 30,2 ming km, chuq. 137 m gacha. Tektonik-muzlik iatijasida yuzaga kelgan soylikda joylashgan. Qirgʻoklari tik, qoyali, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Koʻldan Katta Ayiqli daryo oqib chiqib, Makenzi daryosiga quyiladi. oktabroyidan iyungacha muzlaydi. Kema qatnaydi. Baliq ovlanadi. Portlari — Port-Radiy, FortFranklin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta Andijon kanali

Katta Andijon kanali, Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev nomidagi Katta Andijon kanali – Fargʻona vodiysida barpo qilingan yirik sugʻorish inshooti. Namangan, Andijon, Fargʻona viloyatlari hududidan oʻtadi. Uzunligi 109,1 km. Bosh qismida suv sarfi 300 m³/s (amalda 200 m³/s). Uchqoʻrgʻon shahri yaqinida Norin daryosidan boshlanadi. Markaziy Fargʻona boʻylab Bagʻdod tumani chegarasiga yetib boradi. Shimoliy Bagʻdod kollektoriga tashlama bilan tugaydi. Kanal qurilishida Katta Fargʻona kanalining chap sohil rostlagichi suvolgich bosh inshoot tarzida foydalanilgan. Umumiy sugʻorish maydoni 140,6 ming ga. Kanalning magistral qismida va tarmoqlarida 706 dona har xil inshootlar (koʻprik, dyuker, akveduk, quloqlar va hokazo), kanal Qoradaryoni kesib oʻtish joyida yirik Chinobod dyukeri qurilgan. 2,5 km masofadagi tezoqar qismi oʻzaniga beton toʻshama yotqizilgan. Kanal qurilishi 1966-yilda boshlangan va dastlab Markaziy Fargʻona kanali deb atalgan. 1970-yilda Katta Andijon kanali toʻla ishga tushirilgan. Uning Oxunboboyev (uz. 23 km), Achchiqkoʻl (uz. 22 km), Soʻx (23 km) tarmoqlari suvi Markaziy Fargʻonadagi eskidan oʻzlashtirilgan va ilgari Katta Fargʻona kanalidan sugʻorilgan 80 ming ga yerni va yangi oʻzlashtirilgan 61 ming ga yerni suv bilan taʼminlaydi.

Kanal suvidan Namangan viloyatining Uychi, Namangan tumanlari (44,0 ming ga); Andijon viloyatining Baliqchi, Ulugʻnor, Shahrixon, Asaka tumanlari (44,6 ming ga); Fargʻona viloyatining Qoʻshtepa, Uchkoʻprik, Bagʻdod va Rishton tumanlari (52,0 ming ga) ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi. Kanalga 1977-yilda Oʻzbekistonda irrigatsiya qurilishining faol namoyandalaridan biri Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev nomi berilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Andijon viloyati kanallari
Turkum:Fargʻona viloyati kanallari
Turkum:Namangan viloyati geografiyasi
Katta Antil orollari

Katta Antil orollari - Antil orollari arxipelagining gʻarbiy qismi, Vest-Indiyada. Tarkibida Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko o.lari bor. Umumiy mayd. 209 ming km.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Shimoliy Amerika
Katga artezian havzasi

Katga artezian havzasi - Avstraliyaning eng yirik artezian havzasi. Dunyoda kattaligi jihatdan 2-oʻrinda. (Gʻarbiy Sibir havzasidan keyin). Mayd. 1736 ming km. Karpentariya qoʻltigʻi sohilidan Darling daryosi oʻrta oqimigacha 2200 km, gʻarbdan sharqqa 1800 km ga choʻzilgan. Qad. kristalli zaminning bukilgan qismida joylashgan, bu yerda choʻkindi jinslarning qalinligi 2500 m gacha. Suv mezozoyning qum-toshli qatlamlarida uchraydi. Suvi koʻpincha minerallashgan, 2000 m gacha chuqurlikda yotadi. Eyr koʻli va uning atrofida (bu yerlar dengiz sathidan 12 m past) yer yuziga bulok, tarzida chiqqan. Chuqurlashgan sayin suvning temperaturasi har 32,5 m da G ga oshib boradi. Eng yuqori temperatura (110°) Kvinslend shtatidagi burgʻi qudugʻida qayd qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta Besmel togʻlari

Katta Besmel togʻlari — Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. Bobotogʻ tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻrida, shimolida Argʻamchi va jan.da Fayzova jarliklari oraligʻida joylashgan. Eng baland joyi 1292 m. Asosiy balandliklar 900-1100 m. Kichik Besmel togʻining eng baland joyi 1196 m. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan, uz. 16 km. Bobotogʻ tizmasi bilan koʻndalangiga tutashadi. Katta besmel togʻlari boʻr davrining qumtosh, ohaktosh, alevrolit, konglomerat, gips jinslaridan, suvayirgʻich qismi paleogenning qattiq ohaktoshlaridan tuzilgan. Shuning uchun ham togʻlarning oʻq qismi tik koʻrinishga ega. Togʻlar kuchli parchalangan, quruq jar va soylar koʻp uchraydi. Etaklaridagi Argʻamchi va Fayzova jarliklari tubida kam debitli buloqlar mavjud. Suvning shoʻrligi har l.da 1—2 g. Suvayirgʻichning shimoli-sharqiy qismida kamroq parchalangan yalangliklar uchraydi. Oddiy va toʻq boʻz tuproqlar yengil mexanik tarkibli. Baʼzi joylarda tub jinslar usti ochilib qolganligi tufayli tuproq umuman yoʻq. Yon bagʻrining boʻz tuproqlar tarqalgan joylarida rang, qoʻngʻirbosh, qoʻziquloq, shuvoq, toʻq boʻz tuproqlarda shuvoq bilan birga pista oʻsadi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga 2—3,5 s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Katta Bolxon togʻlari

Katta Bolxon togʻlari - Turkmanistonning gʻarbidagi togʻ tizmasi. Kichik Bolxon togʻlarilan Oʻzboyning quruq oʻzani va Kopetdogʻ tizmasining gʻarbiy chekkasi ajratib turadi. Uz. qariyb 70 km, bal. 1880 m gacha (Arlon togʻi). Shim. yon bagʻri juda tik va janubiy yon bagʻri nisbatan qiya antiklinoriydan iborat. Gʻarbiy davomi Kaspiy boʻyi tekisligining eng yangi yotqiziqlari ostida qolgan. Asosan, yura va boʻr davrlarining ohaktosh va qumtoshlaridan tuzilgan. Yon bagʻirlari, ayniqsa shimoliy yon bagʻri oʻsimlik oʻsmaydigan qoyalardan iborat. Etagidan 800 m balandlikkacha choʻl, chala choʻl, togʻ dashti landshaftiga ega, siyrak archazorlar uchraydi. Jan. yon bagʻrini daralar kesib yuborgan. Kichikroq maydonlarda lalmikorlik bilan shugʻullaniladi. Bu yerda doimiy oqar suvlar yoʻq. Yaqinida neft va ozokerit konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Katta Viktoriya choʻli

Katta Viktoriya choʻli — Avstraliyaning jan. qismidagi choʻl, 26—30° j.k.lar oraligʻida. Mayd. 300 ming km. Sharqda Styuart tizmasidan gʻarbda Shoʻr koʻllar deb atalgan tekislikkacha 1200 km ga choʻzilgan. Kengligi 550 km gacha, oʻrtacha bal. 150–300 m. Yer yuzasi joʻyakli qumlardan iborat boʻlib, ular boshoqli oʻsimlik ildizlari bilan mustahkamlangan. Pastqam joylarida akatsiya va past boʻyli evkaliptlar oʻsadi. Yillik yogʻin 125–250 mm. Choʻlda suv deyarli yoʻq, shu sababdan yurish juda qiyin. K.V.ch.ni birinchi marta 1875-yilda ingliz tadqiqotchisi E. Jaylos kesib oʻtgan. Milliy park bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta juz

Kattajuz, Ulugʻ juz (Uli juz, uyshun) — Yettisuv (Qozogʻiston)dagi xoʻjalik va geografik jihatdan ajralib turuvchi hudud. Katta juz hududida miloddan avvalgi 7—4-asrlarda saklar ittifoqi, 3—2asrlarda Usun qabilalar ittifoqi, undan soʻng Gʻarbiy Turk xoqonligi, qarluqlar davlati va boshqa vujudga kelgan. 16-asr boshlarida Katta juzning shakllanish jarayoni yakunlangan. Katta juz dugʻlot, qoʻngʻirot, qipchoq, olchin, qangʻli, alban, jaloyir, sirgʻali, shanshqili, uyshun va boshqa qabilalar birlashmasidan iborat boʻlib, Toshkent xoniga boʻysungan. Katta juz aholisi, asosan, koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullangan. Koʻchmanchilar oʻtroq qishloq dehqonlari bilan chambarchas bogʻlangan. 16—18-asrlarda Katta juz hududida bir necha xonliklar tashkil topib, ular tashqi dushmanga qarshi kurashda maʼlum rol oʻynagan. Bu kuchlarni bartaraf qilmoq niyatida Oʻrta juz xoni Tovkaxon (1680—1718) ham uchchala juzlikni birlashtirishga muvaffaq boʻldi, lekin bu birlik uzoqqa choʻzilmadi. 1752-yil Rossiya Omskdan Petropavlovsk orqali Orenburggacha oʻz mudofaa chegarasini kuradi. U 11 istehkom, 33 qoʻriqchilik posti va 42-mayoqni oʻz ichiga olib, 3642 kazak joylashtirilgan. 1798-yil Katta juzning bir qismi Toshkent hokimi Yunusxoʻja ixtiyoriga oʻtdi. Katta juz hududida Kenesari qoʻzgʻoloni kuchayib (1837—41), u bostirilgach, Katta juz 1847-yil rus qoʻshinlari tomonidan bosib olinadi; oʻrniga Sibir, Orenburg va Ural kazak qoʻshinlari joylashtiriladi. 19-asr Katta juzning qozoq aholisi 550 mingga yaqin kishini tashkil qilgan.

 Adabiyot 
 Velyaminov-Zernov V. V., Istoricheskiye izvestiya o kirgizkaysakax i snosheniyax Rossii s Sredney Aziyey so vremeni konchini Abulxayrxana (1748—65), t. 1— 2, Ufa, 1853; Asfendiarov S. D., Istoriya Kazaxstana, t. 1, Alma-Ata — M., 1935; Tinishpayev M., Materiali k istorii kirgiz-kazakskogo naroda, T., 1925.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Katta juz
Turkum:Qozoq qabilalari
Katta Zond orollari

thumb
Katta Zond orollari - Maloy arxipelagiiint asosiy qismi. Mayd. 1,4 mln. km. Tarkibida Sumatra, Java, Kalimantan, Sulavesi o.lari bor. Katta Zond orollarida Indoneziyaning katta qismi, Malayziya va Bruneyning bir qismi joylashgan. Relyefi togʻli, bal. 4101 m gacha (Kinabalu togʻi). Faol vulkan harakatlari boʻlib turadi. Oʻsimligi, asosan, ekvatorial oʻrmonlardan iborat. Qalay rudasi va neftning yirik konlari bor. Tropik dehqonchilik bilan shugʻullaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Kichik Zond orollari

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Turkum:Osiyo orollari
Katta ilmiy xodim

Katta ilmiy xodim - Oʻzbekistonda ilmiy tadqiqot muassasalari va oliy oʻquv yurtlarida ilmiy unvon va lavozim. K.i.x. unvoni tanlov boʻyicha yoxud attestatsiya tartibi asosida ilmiy tadqiqot boʻlimi (boʻlinmasi, sektori, lab.) mudiri, bosh ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim, K.i.x. yoxud ilmiy kotib lavozimiga tayinlangan, kamida 3 y.lik ilmiy ish stajiga, ixtirolarga yoki bosma ilmiy asarlarga, shu jumladan, dissertatsiya ximoyasidan keyin eʼlon qilingan ilmiy asarlarga ega va ana shu lavozimlarda kamida 1 y. muvaffaqiyatli ishlagan fan d-rlari va nomzodlariga beriladi. K. i. x. unvonini, qaysi idoraga boʻysunishidan qatʼi nazar, respublika oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot muassasalari ilmiy (ilmiy-texnika) kengashlarining tavsiyasiga binoan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi beradi. K. i. x.larga belgilab qoʻyilgan namunadagi attestatlar topshiriladi. 2001 y. Oʻzbekistonda 415 kishi K. i. x. unvoniga ega boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta it

Katta it (lotincha ) — osmon sferasining Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Orionning jan.-sharq tomonida joylashgan. Teleskopsiz koʻrinadigan eng yorugʻ yulduzi Siriusdir. Oʻrta Osiyo hududining markaziy va janubiy rayonlarida koʻrinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Katta masjid

Katta masjid (Jome masjid) — Jazoirdagi meʼmoriy yodgorlik (1096). Tarhi 45,5x33 m, asosiy oʻqi qiblaga qaragan 11 nefli. Hovlisi kichikroq boʻlib, devorlari Marokash (Magʻrib)dagi Qutubiya masjidini eslatadi. Masjid xonasidagi taqasimon qator ravoqlar ikki qatorli ustunlarga tayangan. Mehrob ravogʻining bezagi kungurali. Minorasi (shim.-sharqiy burchagida) 1322-yilda toʻrtburchak shaklda qayta qurilgan. K.m. yorqin va sodda koʻrinishi bilan ajralib turadi. Unda yogʻoch oʻymakorligining 11-asrga oid noyob namunasi saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Jazoir meʼmoriy yodgorliklari
Katta Namangan kanali

Katta Namangan kanali — sugʻorish inshooti. Namangan viloyati hududida Norin daryosidagi Uchqurgʻon GES toʻgʻoni hosil qilgan suv omboridan boshlanadi. Uz. 162 km, bosh qismida suv sarfi 61,8 m3/s. 1970—79 yillarda qurilgan (Namangan shahrigacha boʻlgan 54 km uzunlikdagi 1-navbati 1976-yilda bitkazilgan; 2-navbati Namangan shahridan Tojikiston Respublikasi chegarasigacha davom etadi, uz. 108 km). Sirdaryoning oʻng sohilboʻyi togʻ oldi qismi boʻylab Pop sh. (Olmossoy)gacha yetib boradi. Kanal 47 ming ga (ilgaridan sugʻorilgan 19,2 ming ga, yangi ochilgan 27,8 ming ga) yerni sugʻoradi. Katta Namangan kanali trassasi Shimoliy Fargʻona kanalidan 6-7 km masofada unga parallel holda oʻtadi. Kanal gidrometrik postlar, gidrotexnika inshootlari bilan jihozlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gidrologiya
Turkum:Namangan viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Katta Noʻgʻay oʻrda

Katta Noʻgʻay oʻrda - 16-asr 2-yarmida Noʻgʻay Oʻrdadan ajralib chiqqan noʻgʻaylar davlati. Volgadan Ural daryosigacha choʻzilgan Kaspiy boʻyidagi hududni egallagan. Moskvaga vassal boʻlgan. 1634-yil Volganing oʻng qirgʻogʻiga oʻtib Kichik Noʻgʻay oʻrdasida koʻchmanchilik tarzida hayot kechirishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta opera

Katta opera — 1) opera janri, 19-asrning 20-y.larida Fransiyada yuzaga kelgan (L. Ober, "Portichidagi soqov ayol", 1828 va b.). Ulugʻvorligi, qahramonlik va romantik koʻtarinki ruhi, dramatizm, musiqiy-ifodaviy vositalarning yorqinligi, bezakdorligi hamda katta orkestr, xor va balet jamoalaridan foydalanishi bilan farqlanadi. Asosan, tarixiy mavzularda yaratilgan. Yirik vakili — J. Meyerber; 2) Parijdagi opera va balet teatrining nomi (k,. "Grand opera" teatri).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta sovet ensiklopediyasi

Katta sovet ensiklopediyasi (Большая Советская Энциклопедия, БСЭ) — SSSRda chiqarilgan universal ensiklopedik nashr, jahondagi yirik ensiklopediyalardan biri. Moskvadagi "Sovetskaya ensiklopediya" ("Sovet ensiklopediyasi") nashriyoti tomonidan rus tilida nashr etilgan. 1-nashri 1926—47 yillarda chiqqan; 65 asosiy jild va alohida SSSR jildidan iborat; 65 ming maqolani oʻz ichiga oladi, adadi 50— 80 ming; bosh muharriri — O. Yu. Shmidt (1941-yilgacha). 2-nashri 1950—58 yillarda chiqqan, 50 asosiy jild va 51-qoʻshimcha jilddan iborat; 100 mingga yaqin maqolasi bor, adadi 250—300 ming; 2 jildli alfavitli koʻrsatkichi chiqqan (1960); bosh muharriri — S. I. Vavilov (1951-yilgacha), B. A. Vvedenskiy (1951-yildan). 3-nashri 1969—78-yillarda chiqqan, 30 jilddan iborat; 100 mingdan ortiq maqolani qamragan, adadi 630 ming; 1 jildli koʻrsatkichi bor (1981); bosh muharriri — A. M. Proxorov (1969-yildan).

Katta sovet ensiklopediyasi AQSH va Gretsiyada tarjima kilinib, nashr etilgan. U sobiq Ittifoqda ensiklopediya ishining rivojlanishiga taʼsir koʻrsatgan. Oʻzbek Sovet Ensiklopediyasi (1971—80)ni nashr etishda ham K.S.E. tajribasidan foydalanilgan. 1957—90 yillarda Katta sovet ensiklopediyasi ning Yejegodnigi (yillik toʻplami) chiqarildi (yana qarang Ensiklopediya). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ensiklopediyalar
Katta sonlar qonuni

thumb|Simulyatsiya 50% ehtimollik
Katta sonlar qonuni - ehtimollar nazariyasida katta miqdordagi tasodifiy omillarning umumiy taʼsiri (yetarlicha keng shartlar bajarilganda) tasodifga deyarli bogʻliq boʻlmay qolishini ifodalovchi qonun; dastlab 1713-yilda Ya. Bernulli topgan (qarang Bernulli).

Agar tasodifiy miqdorlar ketmaketligi uchun j+&+-+4ning miqdordan (bu yerda M^. — tasodifiy miqdorning oʻrta qiymati) farqi har qanday musbat ye sonidan kichik boʻlish ehtimoli p ortishi bilan 1 ga intilsa, bu tasodifiy miqdorlar ketma-ketligi K.s.q.ga boʻysunadi deyiladi. Kuzatilayotgan biror tasodifiy A hodisa p ta tajribaning xl tasida roʻy bergan boʻlsa, harqanday ye>0 uchun p\~jf ~ r k ye) ning i -> "o dagi limita 1 ga teng , bunda r soni A hodisaning bitta tajribada roʻy berish ehtimoli. Ushbu teoremaga koʻra, tasodifiy hodisa A ning nomaʼlumehtimoli r ni uning chastotasi ^~ bilan (p katta boʻlganda) almashtirish mumkin: r = ~ . Bernullining bu teoremasini P. L. Chebishev umumlashtirib, K. s. q.ning bajarilishi uchun yetarli shartlar topgan. K.s.q.ning turli masalalari bilan A. A. Markov, S. N. Bernshteyn, A. N. Kolmogorov, A. Ya. Xinchin va b., Oʻzbekistonda T. A. Sarimsoqov, S. H. Sirojiddinov va b. shugʻullangan.

 Adabiyot 
 Gnedenko B.V., Kurs teorii veroyatnostey, 6 izd., M., 1988;
 Bernull i Ya., O zakone bolshix chisel, M., 1986.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta suvayirgʻich tizma

Katta suvayirgʻich tizma – Avstraliyaning sharqiy va janubi-sharqiy sohili boʻylab 4 ming km ga choʻzilgan togʻ tizmasi. Katta suvayirgʻich tizma neogen-antropogenda koʻtarilgan. Togʻlar, asosan, paleozoy, qisman, mezozoy jinslaridan tuzilgan. Tizmaning markaziy qismida neft va gaz konlari, gʻarbiy yon bagʻrida qalay, polimetall rudalari, oltin, mis, Nyukasl va Vullongong sh.lari atrofida yirik toshkoʻmir konlari topilgan. Katta suvayirgʻich tizmaning 28° j. k.dan shim.dagi qismining kengligi 650 km ga yetadi, oʻrtacha bal. 1000 m. 28° j.k.dan jan.da Katta suvayirgʻich tizma ayrim tizmalardan iborat. Avstraliya Alp toglarining choʻqqilari (Kossyushko togʻi, 2230 m va b.) Avstraliyadagi eng baland choʻqqilardir.

Katta suvayirgʻich tizma subekvatorial, tropik va subtropik mintaqalarda joylashgan. Yillik yogʻin sharqiy yon bagʻirlarida 1000–2000 mm, gʻarbiy yon bagʻirlarida 500–700 mm. Oʻrtacha oylik temperatura shimoldan janubga tomon pasayib boradi: yezda 26–27°, qishda 17–10°.

Katta suvayirgʻich tizmaning gʻarbiy yon bagʻridan Murrey va Darling daryolari boshlanadi. Sharqiy yon bagʻri oʻrmon bilan qoplangan. 1000 m balandlikkacha doim yashil, sernam va evkaliptli tropik oʻrmonlar oʻsadi. Avstraliya Alp togʻlarida past boʻyli daraxtlar, 1600–2000 m dan yuqorida oʻtloqlar bor. Oʻrmonlarda koala, kuskus, daraxt kengurusi, jannat qushi, liraqush, kazuar, toʻti va b. yashaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

 Suvayirgʼich
Rossiya Davlat akademik katta teatri

thumb
Rossiya Davlat akademik katta teatri, “Katta teatri” —opera va balet sanʼati sohasidagi Rossiyaning yetakchi teatri, jahon musiqali teatri madaniyatining yirik markazlaridan. 1776 y. Moskvada tashkil topgan. 1806 yildan davlat teatri, 1919 yildan "akademik teatr". K. t. tarixi rus musiqali teatrining rivojlanishi, rus opera va balet ijrochiligi sanʼatida milliy anʼanalarning karor topishi bilan uzviy bogliq. Dastlab ilk rus operalari (V. Pashkevich va b.) hamda Fapbiy Yevropa kompozitorlari (J. Pergolezi va b.)ning mashhur asarlari qoʻyilgan. K.t. rivoji va vokal-sahna sanʼati badiiy-realistik omillarining shakllanishida, ayniqsa M. Glinka va A. Dargomijskiy, keyinchalik, M. Musorgskiy, N. Rimskiy-Korsakov, A. Borodinlarning operalari tarixiy bosqich boʻldi. P. Chaykovskiyning opera va baletlari ijrochilik madaniyati rivojida ulkan ahamiyat kasb etdi. G. Ulanova, M. Plisetskaya, Ye. Maksimova, V. Vasilyev, M. Liyepa kabi balet ijrochilarining sanʼati K.t.ga katta shuhrat keltirgan. Opera xonandalik sanʼatiga N. Obuxova, I. Kozlovskiy, S. Lemeshev, I. Arxipova, Ye. Obrazsova, V. Atlantov, 3. Sotkilava va b. katta hissa qoʻshgan.

K.t. ijodiy hayotining ayrim bosqichlari oʻzbek opera va balet sanʼati rivoji bilan bogʻliq. Jumladan, 20-y.lardayok, A. Nejdanova, L. Sobinov, A. Pirogov singari mashhur yakkaxonlar Toshkentda gastrolda boʻlgan. Keyinchalik A. Baturin, P. Lisitsian, A. Krivchenya va b. xonandalar, R. Struchova, M. Plisetskaya, N. Pavlova, M.Liyepa kabi solistlari Navoiy nomidagi opera va balet teatri spektakllarida bosh rollarda chiqishgan. 1968 y. K.t. ijodkorlari Oʻzbekistonda gastrolda boʻlgan. Bundan tashqari M. Plisetskaya, N. Rijenko, V. Smirnov-Golovanov va rassom V. Levental Toshkentda R. Shchedrinning "Anna Karenina" va Yu. Papko U. Musayevning "Afsonalar vodiysi" (1977) baletlarini sahnalashtirishgan.

K.t. sahnasida 1926 yilda M. Qoriyoqubov boshchiligidagi Oʻzbek konsert-etnografik ansambli konsertlar bergan, Navoiy nomidagi opera va balet teatri bir necha bor (1937, 1950, 1959, 1964, 1973, 1981, 1983, 1986 yillari) oʻz repertuaridagi spektakllarni namoyish etgan. K.t. truppasi U. Musayevning "Hind dostoni" baletini sahnalashtirgan (1981).

K.t. binosi 1821—24 yillarda (meʼmor O. Bove, V. Mixaylov loyihasi boʻyicha) qurilgan, 1853 yilda unga oʻt tushib, 1856 yilda qayta tiklangan (meʼmor A. Kavos); besh yarusli tomosha zali 2150 oʻrinli, akustik jihatdan niqoyatda sifatli, 1961 yildan K.t. spektakllari parallel ravishda Kreml sʼyezdlar saroyida ham qoʻyilmokda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moskva
Turkum:Teatrlar
Katta tuzkon makonlari

Katta tuzkon makonlari -neolit davrining Kaltaminor madaniyatiga mansub makonlar. Buxoro viloyati, Qorakoʻl tumani markazidan 40 km shim.-gʻarbda joylashgan. Katta Tuzkondan 35 makon, Kichik Tuzkondan esa 3 makon oʻrganilgan. K.T.m.da choʻrtan, zogʻora, laqqa baliqlar, jayran, yovvoyi ot va b. hayvon suyaklari uchraydi.

Juda koʻp miqdorda mikrolitlar, paykonlar, romb yoki trapetsiya shaklidagi chaqmoqtosh yaproqchalari, bigizlar va b. topilgan. Kulolchilik charxida ishlanmagan sopol idishlar toʻlqinsimon chiziq yoki chuqurcha shaklidagi naqshlar bilan bezatilgan. K.T.m. qabilalari Oʻrta Osiyoning choʻl va dashtida yashovchi qabilalar bilan yaqin aloqada boʻlgan.

 Adabiyot 
 Gulyamov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye oroshayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T., 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta Toʻsiq rifi

Katta toʻsiq rifi - Avstraliyaning shim.-sharqiy sohili boʻylab joylashgan qator marjon riflari va marjon orollar. Materik sayozligining chegarasi boʻylab Yangi Gvineyaning jan. qirgʻogʻidan Sandi-Keyp burnigacha 2300 km ga choʻzilgan. Rifning kengligi shim.da 2 km, jan.da 150 km. Riflarning koʻpi suv ostida, suv satqi pasaygan vaqtlarda suv yuziga chiqadi. Baʼzi riflar orolga aylanib, shakli, odatda, taqaga oʻxshaydi va qavariq tomoni jan.-sharkdan esuvchi passat shamollariga qaragan. K.T.r. bilan materik qirgʻogi orasida Katta laguna yoki "Ichki kanal" suv yoʻli (eng chuqur joyi 50 m) bor. Bu suv yoʻli okean toʻlqinlaridan toʻsilgan; kemachilikda foydalaniladi. Dengiz milliy parki bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Katta Shoʻr koʻl

Katta Shoʻr koʻl - AQShning gʻarbiy qismidagi oqmas koʻl. Katta Havza togʻligida, 1282 m balandlikda joylashgan. Pleystotsen davridagi chuchuk suvli Bonnevill koʻlining qoldigʻi. Koʻlga Ber, Uiber, Jordan daryolari quyiladi. Maydoni yogʻin miqdoriga koʻra, 2500 dan 6000 km gacha oʻzgarib turadi. Shoʻrligi koʻlda suv koʻpayganda 137%" dan, suv kamayganda 300%s gacha. Chuq. 15 m gacha. Glauber va osh tuzlari olinadi. K.ning sharqiy sohilida Solt-Leyk-Siti, Ogden sh.lari joylashgan. Koʻlni Jan. Tinch okean temir yoʻl (40 km uzunlikdagi damba orqali) kesib oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Koʻllar
Katta Yugan

Katta Yugan — Rossiya Federatsiyasining Tyumen viloyatidagi daryo. Ob daryosining chap irmogʻi, Yugan daryo tarmogʻiga quyiladi. Uzunligi 1063 km, havzasining mayd. 34700 km. Vasyuganya botqoqliklaridan boshlanadi; Gʻarbiy Sibir tekisligidan oqib oʻtadi. Eng katta irmogʻi Kichik Yugan (oʻngda). Havzasida, umumiy mayd. 545 km boʻlgan 8000 ga yaqin koʻl bor. Asosan, erigan qor suvlaridan toʻyinadi. Oktyabr-noyabrda muzlaydi, aprel oxiri-may oyi boshlarida muzdan boʻshaydi. Yogʻoch okizishga kulay. Kuplan-deyevi pristanidan boshlab kema qatnaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Katta Oʻzbekiston trakti

Katta Oʻzbekiston trakti — Oʻzbekistondagi umumdavlat ahamiyatiga ega boʻlgan dastlabki eng yirik avtomobil yoʻli. Poytaxt Toshkentni mamlakatning eng janubiyda joylashgan Termiz shahar bilan bogʻlaydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari aholisining tashabbusini eʼtiborga olib hamda Mirzachoʻlda yangi yerlar oʻzlashtirib, paxtazorlarga aylantirilishi, Samarqand viloyatida paxta va don yetishtirishni koʻpaytirish, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarining togʻli tumanlari bilan transport aloqasini yaxshilash maqsadida 1940 y. respublika hukumati uz. 724 km boʻlgan Katta Oʻzbekiston traktini qurish toʻgʻrisida maxsus qaror qabul qilgan (trakt qurilishiga qadar shu yoʻnalishda oʻtgan karvon yoʻllari mil. av. V asrdan maʼlum boʻlgan. XIX asrning 2-yarmidan 1940-yillargacha „Uyezd-pochta yoʻli“ nomi bilan atalgan).

Katta Oʻzbekiston trakti 1940—41-yillarda hashar usulida qurilgan, uni qurishda yoʻl boʻylab joylashgan 41 tuman mehnatkashlari qatnashgan. Trakt oʻz vaqtida respublikada eng yirik, shuningdek, eng shinam yoʻllardan biri boʻlib, Oʻzbekiston hududini shim.dan jan.ga kesib oʻtgan, 8 shahar va 6 yirik viloyatlar hududi orqali oʻtib, viloyatlar maʼmuriy markazlarini oʻzaro bogʻlagan, iqtisodiyotda muhim oʻrin tutgan.

1960—80-yillarda Oʻzbekistonda xalq xoʻjaligi va sanoatning rivojlanishi, transportga boʻlgan talabning oshishi, yoʻllarda harakat jadalligining keskin koʻpayishi natijasida koʻplab xalqaro va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan avtomobil yoʻllari qurildi. Mavjud yoʻllar esa talab darajasida qayta taʼmirlanib, kengaytirilib, yangidan titul raqam berilib qaytadan nomlandi.

Hozir sobiq Katta Oʻzbekiston trakti xalqaro ahamiyatli magistral avtomobil yoʻllarining ayrim qismlariga boʻlinib ketgan: M-34—"Toshkent-Dushanba" avtomagistralining Toshkentdan Xovosgacha qismi (160 km); A-376 — „Qoʻqon-KonibodomXoʻjand-Jizzax“ avtomagistralining Xovosdan Jizzaxgacha qismi (90 km); M-39 — „Olmaota-Bishkek-ToshkentSamarqand-Termiz“ (1475 km) avtomagistralining Jizzaxdan Termizgacha qismi (474 km). 90-y.lardan boshlab trakt yoʻnalishi xalqaro miqyosdagi magistral yoʻllarga aylandi, kengaytirilib, obodonlashtirildi, yoʻl boʻylarida koʻplab zamonaviy yonilgʻi quyish shoxobchalari, kemping-motellar, yoʻl-industriya korxonalari, chet ellar bilan hamkorlikda qoʻshma korxonalar barpo etildi.

Trakt chet mamlakatlar turistik tranzit aloqalarida ham muhim oʻrin tutadi. Yoʻldagi avtomobillarning kunlik qatnov jadalligi 10000—15000 avtomobilga teng . Tohirjon Mirzayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Katta oʻyin (raqs)

Katta oʻyin — Fargʻona raqs maktabiga xos qad. professional mumtoz raqs turkumi va ijro usuli. Ulkan syujet, hayotbaxsh chuqur mazmunga ega boʻlgan K. oʻ. turkumidagi raqslarda lirik, qahramonlik va hayotiy mavzular aks ettirilgan. K. oʻ.da har biri alohida mazmun va ijrochilik uslubiga ega boʻlgan 60 dan ortiq raqs usuli mavjud boʻlib, ular asrlar davomida takomillashib borgan. Bizgacha bir necha usuli yetib kelgan: dildir, qoʻshqars, yakkaqars, oʻtish qismi, shoh, oqsatma, gul oʻyin, jilva rezi, ducharx, duchava, chorqars, usuli haqqoniy, zang oʻyin va b.

K. oʻ. raqslarining koʻpchiligi, uzoq vaqt ijro etilishi bilan boshqa raqslardan farq qiladi. Bu turkumga kirgan raqslarning har biri maʼlum bir maʼno, plastik ifoda va ijrochilik uslubiga ega boʻlganidan alohida ham ijro etilavergan.

Qadimda Qoʻqonda K. oʻ.ning isteʼdodli kashfiyotchilari, ijrochilari boʻlgan. Keyinchalik K. oʻ. turkumiga kirgan ayrim raqslarning takomillashuvida Us t a Olim Komilov, Tamaraxonim, R. Karimova kabi sanʼatkorlarning xizmati katta boʻldi.

 Adabiyot 
 Karimova R., Ferganskiy tanets, T., 1973Lyubov Avdeyeva. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Katta Oʻradaryo

Katta Oʻradaryo — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Gʻuzordaryoning oʻng irmogʻi. Hisor tizmasining gʻarbiy qismidagi Harkush dovonidan (3448 m) Egrisuv nomi bilan boshlanadi. Uz. 113 km, havzasi 1410 km². Daryo, asosan, togʻlar orasida oqadi. Yirik irmoqlari: Qizilsoy, Almatsoy, Zarangbuloq, Shoʻrsuv va b. Oʻrtacha yillik suv sarfi 4,6 m³/sek, yillik oqimi 140 mln. m³. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Mart-may oylarida suvi koʻpayadi. Pachkamar suv omboriga quyiladi. Atrofdagi qishloq xoʻjaligi yerlarini va shu yerdagi qishloqlarni suv bilan taʼminlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Qashqadaryo viloyati daryolari
Katta oʻrda

thumb
Katta oʻrda, Ulugʻ Oʻrda — Oltin Oʻrdadan ajralib chiqqan tatarlar davlati (1433—1502). Shim. Qora dengizning shim. sohili va Quyi Volga boʻyi qududidan iborat boʻlgan. 1434—59-yillarda Toʻxtamishnnnt oʻgʻli Sayid Ahmad K. Oʻ. xoni boʻlgan. K.Oʻ. tatarlarining asosiy mashgʻuloti sodda dehqonchilik bilan uygʻunlashib ketgan koʻchmanchi chorvachilik edi. K.Oʻ. yaylovlari Volgadan Dneprgacha yoyilib ketgan. K.Oʻ.da mangʻit amirlari katta siyosiy mavqeni egallashgan. Ahmad xonligi davrida (1459—81) K.Oʻ. vaqtincha kuchaygan, u 1480-yil Rusni kaytadan moʻgullarga tobe etishga uringan. Rusga qilingan muvaffaqiyatsiz yurishdan soʻng, Rus davlati uzil-kesil moʻgʻullar istibdodidan xalos boʻlgan. 1486— 91-yillarda Qrim xoni Mengli Garay K.Oʻ.ga qattiq zarba bergan va 1502-yilda esa uni tugatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkiy davlatlar
Turkum:Oltin Oʻrda
Katta qanotlilar

Katta qanotlilar, uchar itlar, uchar tulkilar (Megachiroptera) — qoʻlqanotlilar kenja turkumi. Yirik (tanasining uz. 6 sm dan 40 sm gacha, qanotlari yoyilganida 1,7 m gacha) boʻlishi bilan boshqa qoʻlqanotlilardan farq qiladi. Qoʻlqanotlilarning eng yirigi. Oldingi oyoq panjasining I va II barmoqlarida tirnoqlari bor. Koʻpchiligining dumi boʻlmaydi. Tish boʻrtigʻi yassi, oʻsimlikxoʻr hayvonlarnikiga oʻxshash. Quloq suprasi chetlari yopiq boʻlishi bilan koʻrshapalaklardan farq qiladi. Koʻzlari yaxshi rivojlangan. Exolokatsiya xususiyati faqat uchar tulkilarda aniqlangan. Exolokatsion signallar koʻrshapalaklarnikiga oʻxshash boʻgʻizda emas, balki tili orqali generatsiyalanadi. Bitta oila, 50 ga yaqin urugʻ va 150 turni oʻz ichiga oladi. Sharqiy yarim sharning tropik va subtropik hududlarida (Shim.da Misrgacha), Jan. Yaponiyada tarqalgan. Kundu-zi daraxtlarning shox-shabbalari orasiga, baʼzan, gʻorlar va gʻoyalarning yorigʻiga yashirinib oladi. Koloniya boʻlib (baʼzan, bir necha ming individlardan iborat) yashaydi. Asosan, mevalar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik mayda K.q. gullar changi va nektar bilan oziqlanib, tropik oʻsimliklarning changlanishida ishtirok etadi. Mevaxoʻrlari ayrim hududlarda birmuncha ziyon yetkazadi. 4 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta qullar koʻli

Katta qullar koʻli, Katta asirlar koʻli — Kanadaning shim.gʻarbiy qismidagi koʻl, 150 m balandlikda. Mayd. 28,6 ming km, chuq. 150 m gacha, uz. 480 km. Koʻl oʻrni muzlik va tektonik harakat natijasida vujudga kelgan. Gʻarbiy sohili past, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, sharqiy va shim. sohili sertepa, oʻsimlik kam. Sharqiy qismida orol koʻp. Koʻlga Qullar daryosi, Xey va b. daryolar quyiladi; Makenzi daryosi oqib chiqadi. oktabrdan iyungacha muzlaydi. Kema qatnaydi, baliq ovlanadi. Shim. sohilida oltin konlari bor. Koʻl sohilida Yellounayf, FortRezolyushen portlari joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Koʻllar
Katta qumli choʻl

Katta qumli choʻl — Avstraliyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi choʻl. Maydon 280 ming km, oʻrtacha balandligi janubida 400–500 m, shimolida 300 m. Bal. 10–15 m li (baʼzan, 30 m gacha), uz. 40–50 kmgacha boʻlgan qator qum tepalari bor. Muvaqqat shoʻr koʻl koʻp. Katta qumli choʻl — Avstraliyaning eng issiqjoylaridan biri; yozda oʻrtacha temperatura 28—30°, qishda 20— 15° gacha boʻladi. Yozda ekvatorial mussonlar bir oz yogʻin keltiradi (shimolida 450 mm dan janubida 200 mm gacha). Yogʻinning koʻp qismi bugʻlanib ketadi, qisman qumga singadi. Oʻsimliklari jan.da tikanli kserofit boshoqlilar, akatsiya butazorlari va shimolida evkaliptlardan iborat. Rudall-River milliy parki bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Avstraliya geografiyasi
Turkum:Choʻllar