Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Konsert

thumb|Konsert
Konsert ( — musobaqalashaman) — 1) oldindan eʼlon qilingan dastur asosida sanʼatkorlarning maxsus joy (zal, sahna)da chiqishi; musiqa, adabiy, estrada asarlarini ommaviy ijro etish. Konsert dastlab mumtoz (simfonik, kamer, yakkaxon vokal hamda yakkanavoz cholgʻu va boshqalar) musiqa asarlarini ijro etilishi hamda tinglanishi uchun tashkil etilgan jamoa tadbiri sifatida namoyon boʻlgan. Birinchi konsertlar 1672–1978-yillarda Londonda skripkachi J.Banister tomonidan uyushtirilgan. XIX asrda esa konsertlarni turli musiqa jamiyatlari, filarmoniyapar tomonidan tashkil etilishi rivoj topgan. Hozirda konsert atamasi badiiy mazmuniga hamda namoyon boʻlish joyiga qarab — adabiy, raqs, kino, estrada konsertlari, radio—konserti va boshqamaʼnolarda talqin etiladi. Oʻzbekistonda konsertlarni "Oʻzbeknavo", "Oʻzbekraqs", "Oʻzbekteatr" davlat birlashmalari, Oʻzteleradiokompaniyasi, Madaniyat ishlari vazirligi va boshqa uyushtiradi;

2) Yevropa mumtoz cholgʻu musiqasi janri, bir yoki bir necha yakkanavoz sozlar va orkestr uchun yozilgan musiqa asari. XVII asr oxiri — XVIII asr birinchi yarmida Yevropa sanʼatida vujudga kelgan (A.Vivaldining skripka va orkestr uchun konsertlari). Yakkanavoz cholgʻu bilan orkestr (yoki cholgʻu guruhlari) oʻrtasida ijodiy musobaqa, munozara konsertning oʻziga xos xususiyatidir. Vena klassik maktabi vakillari ijodida konsertning sonata -simfonik turkumidan iborat yuksak namunalari yuzaga kelgan. L. Betxoven konsertning simfoniyalashuvini boshlab berdi. F.List bir qismli konsert shaklini ijod qildi. Konsert janri, ayniqsa, XIX asr (N.Paganini, F.Shopen, R.Shuman, I.Brams, K.Sen-Sans, P.Chaykovskiy va boshqalar) va XX asrlar (B.Bartok, S.Prokofyev, M.Ravel, S.Raxmaninov, Ya.Sibelius, I.Stravinskiy, P.Xindemit, D.Shostakovich, A.Xachaturyan, Q.Qorayev, A.Shnitke va boshqalar) da keng rivoj topdi. Oʻzbekistonda konsertning ilk namunalari 1940-yillarda paydo boʻldi (G.Mushelning fortepiano konsertlari). Keyinchalik Ik.Akbarov, B.Giyenko, F.YanovYanovskiy, S.Jalil, R.Abdullayev, N.Gʻiyosov, A.Ergashev va boshqalarning ayrim sozlar, turli orkestrlar uchun yaratilgan konsertlari diqqatga sazovor. I.Hamroyev, M.Bafoyev, P.Xoliqov, A.Otajonov va boshqa oʻzbek xalq cholgʻulari uchun konsertlar yaratishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 

Turkum:Musiqa
Konsertino

Konsertino (ital. concertino — kichik konsert) — 1) yakkanavoz cholgʻuchi va orkestrga moʻljallangan musiqa asari; konsertga nisbatan shaklan kichik, baʼzan simfonik orkestr oʻrniga kamer orkestr ishlatiladi (mas, B.Giyenkoning fortepiano va kamer orkestr uchun "Masharabozlar" asari); 2) dam-li-klavishli musiqa cholgʻusi, tayyor akkordlarsiz xromatik tovushqatorli, 6 yoki 8 qirrali garmon; konsertina deb ham ataladi. 19-asrning 1-yarmida ingliz fizik olimi Ch. Uitston kashf etgan. Pikollodan - kontrabasgacha 6 turi mavjud. Yakka tarzda va ansambl tarkibida ishlatiladi. Angliya, Germaniya va boshqa Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan. Unda kompozitor asarlari hamda xalq qoʻshiq va kuylari ijro etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsertmeyster

Konsertmeyster (nem. Kopzertmeister — konsert ustasi) — 1) simfonik orkestrpknt yetakchi skripkachisi, solo musiqa parchalarini ijro etadi, baʼzan dirijyor vazifasini ham oʻtaydi. Torli ansambl (kvartet, kvintet va boshqalar)larda, odatda, badiiy va musiqiy rahbar hisoblanadi; 2) simfonik va opera orkestrlaridagi torli sozlar (alt, violonchel va boshqalar) guruhlarining yetakchi sozandasi; 3) ijrochi-sanʼatkor (xonanda, sozanda, balet artisti va boshqalar)ga joʻrnavoz pianinochi. Ayni shu toifadagi sozandaga bagʻishlab, F.YanovYanovskiy "Akkompaniator" (2001) nomli monoopera yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsessiya

Konsessiya (lot. concessio — ruxsat, yon berish) — 1) xoʻjalik yuritish va chet el kapitalini jalb qilish shakli; milliy iqtisodiyotni rivojlantirish yoki tiklash, tabiiy boyliklarni oʻzlashtirish maqsadida davlat yoki mahalliy hokimiyat idoralariga qarashli yer uchastkalari, qazilma boyliklar, korxonalar va boshqa xoʻjalik obʼyektlarini muayyan muddatga va shartlar bilan foydalanish uchun chet el kapitali (davlat, firma, xususiy shaxs) ga berish haqidagi shartnoma yoki kelishuv. Xalqaro huquq boʻyicha davlat shartnoma muddati tugaganidan keyin K. amal qilishini toʻxtatishi mumkin. Hozirgi sharoitlarda konsessioner ishlab chiqargan mahsulotini, ayniqsa, keng isteʼmol mollari yoki mashinasozlik, yoqilgʻienergetika mahsulotlarini K. joylashgan mamlakat bozoriga chiqarishi koʻp uchraydi.

Iqtisodiy qudratli davlatlar oʻzlarini xom ashyo resurslari bilan taʼminlash hamda siyosiy-iqtisodiy tazyiq maqsadlarida xalqaro va xorijiy K.lardan keng foydalanadi. 20-asrning 90-yillarida Rossiya, Qozogʻiston, Ozarbayjonda neft konlarini rezvedka qilish va ishga tushirish boʻyicha AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya kompaniyalariga K. berilishi bunga misol boʻla oladi. Rivojlangan mamlakatlarda K.lar bilan bir qatorda chet el kapitali ishtirokidagi qoʻshma korxonalar paydo boʻlmoqsa; 2) yangidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar sotuvini tashkil qilgani uchun banklar oladigan haq.

Zarifa Gʻofurova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konchak

Konchak, Konjak — qipchoqlar xoni (1172—1203). Qipchoq xonlaridan Oʻtroqning oʻgʻli. Sharukanning nabirasi. Otasi oʻzining suyukli farzandini yoshligida Kavkaz togʻlarida saqlagan. 12-asrning 2-yarmida Don daryosi havzasidagi qipchoqlarni birlashtirib, qudratli koʻchmanchi davlat uyushmasi barpo qilgan. K. rus knyazlari bilan qarindoshlik (K.ning qizi Novgorod-Severskiy knyazi Igor Svyatoslavichning oʻgʻliga tekkan edi) va baʼzan ittifoqchilik munosabatlarida boʻlib, Kiyevga qarshi muttasil kurash olib borgan. U Lukomore (Azovning shim. dagi hudud) xoni Kobek bilan ittifoq boʻlib, Pereyaslavl yeriga bir necha bor (1174, 1178, 1183) harbiy yurishlar qilgan; 1185-yil Igor Svyatoslavichni magʻlubiyatga uchratib, uni asir olgan, soʻngra Pereyaslavlni besamar qamal qilgan. 1187-yil K. yana Kiyev yerlariga chopqun uyushtirgan, Chernigov knyazligini egallagan.

K. haqida rus solnomachisining yozishicha, "ushbu qudratli buyuk xon Sula (Dnepr irmogʻy)dan yelkasida qozon koʻtarib oʻta olgan". Yilnomadagi "qozon" ovqat tayyorlaydigan idish emas, balki u K.ning va u rahbarlik qilgan davlat uyushmasining qudratini ramziy belgisi boʻlib, u "qozon" bilan ushbu kuchqudratni "boqa olishi" va boshqara olishini anglatgan. K. Dnepr havzasidagi qipchoqlar (boshqa uyushmasi)ning Rusga qarshi ayrim yirik yurishlariga tez-tez rahbarlik qilib turgan; 13-asr boshida esa uning oʻgʻli Yuriy Konchakovichni rus solnomachisi "barcha qipchoklarning kattasi" deb atagan. Knyaz Igor K. qarorgohidan, asirlikdan qochayotgan chogʻida yoʻlida koʻplab hayvonlar va qushlar (boʻrilar, tulkilar, burgutlar, qargʻalar, oqqushlar, zagʻchalar, bulbullar) ni uchratganini, ular haqiqiy boʻlmay, balki qipchoqlarning urugʻ-qabila totemlari va nomlari ekanligini aytgan. K. 1184-yil Rusga qilgan chopquni paytida shahar-qalʼalarni qamal qilishda Kavkaz (Gruziya, Ozarbayjon) dan olib keltirilgan yonar oʻq otuvchi "manjaniq" (naftandoz) va uni otuvchi musulmon toʻpchilardan foydalanganligi haqida solnomalarda maʼlumot bor. K.ning ukasi Gruziya podshosi Tamara xizmatida boʻlgan. Rus tarixchisi N.M.Karamzinning yozishicha, 1185-yil polovetslar knyazi K. tirik olov otuvchi Xoraziy (xorazmlik) Turkni oʻzi bilan olib yurgan, undagi qurol oʻt so-char qurol boʻlgan. Rus xalq ogʻzaki ijodi qahramonlaridan biri — oʻlmas Koshchey obrazi K. bilan bogʻliq boʻlib, rus solnomachilari K.ni "battol, murdor Koshchey" deb atashgan. Mahmud Koshgʻariy lugʻatida kenjak — turkiy qabila nomi sifatida keltirilgan. Toshkentda Kunjak mahallasi mavjud. Igor Svyatoslavich va boshqa knyazlarning K.ga qarshi kurashlari haqidagi voqelar bayoni qad. rus adabiyyodgorligi "Igor polki jangnomasi" negizini tashkil qiladi.

Ad,: Barmankulov M., Xrustalnaya mechta tyurkov o kvadronatsii, Almati, 1999; Slovo o polku Igoreve, M.—L., 1950; Pletneva S. A., Kochevniki srednevekovya, M., 1982; Polovsi, M., 1990; Murad Adji, Polin polovetskogo polya, M., 1994.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konʼyugatlar

Konʼyugatlar (Conjugatophyceae) — yashil suvoʻtlar sinfi. Bir hujayradan yoki bir qator joylashgan koʻp hujayradan tashkil topgan ipsimon tanacha. Jinsiy koʻpayishi morfologik oʻxshash boʻlgan ikkita vegetativ hujayra ichki muhitining oʻzaro aralashuvi, yaʼni konʼyugatsiyadan, jinssiz koʻpayishi esa boʻlinish (bir hujayralilar) va iplarning boʻlaqlarga ajralishidan (koʻp hujayralilar) iborat. 4000—6000 turi maʼlum. Barcha qitalarda, jumladan, Antarktidada ham tarqalgan. Chuchuk suvda, tuproq ustida, nam joylarda, muzliklarda va baland togʻlarda uchraydi. Xivchinli davrining boʻlmasligi tufayli boshqa yashil suvoʻtlar bilan filogenetik munosabatlari nomaʼlum. Asosiy tartiblari petrium, spirogira, mujotsiya, klosterium. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konʼyugatsiya

Konʼyugatsiya (lot. conjugatio — qoʻshilish) — 1) konʼyugat suvoʻtlarda — oʻziga xos jinsiy jarayon, bunda tashqi tomondan bir-biriga oʻxshash ikkita vegetativ hujayra suyuqligi qoʻshiladi; 2) infoʻzoriyalarda — jinsiy yadrolarning almashinishi va ularning juft boʻlib qoʻshilishi; bunda infuzoriyalar ogʻiz teshigi joylashgan tomoni bilan juft boʻlib yaqinlashadi. Qoʻshilganda makronukleus (vegetativ yadro) asta-sekin parchalanadi, mikronukleus (jinsiy yadro) esa meyoz yoʻli bilan 2 karra boʻlinadi, shundan keyin uchta yadro parchalanadi, bittasi esa yana boʻlinadi va uning har bir boʻlagi boshqasining yarim boʻlagi bilan almashinadi, yaʼni qoʻshilish roʻy beradi va xromosomalarning qoʻsh toʻplami qayta tiklanadi. Soʻngra makronukleus mikronukleus ning boʻlinishi yoʻli bilan qayta tiklanadi. Baʼzan K.da bir hujayradan ikkinchisiga sitoplazmaning ozgina qismi va sitoplazmaning irsiy xususiyatlari ham oʻtadi; 3) bakteriyalarda — bir bakteriya hujayrasidagi genetik materialni ikkinchi bakteriya hujayrasiga olib oʻtkazish usuli. Bunda ikkita bakteriya ingichka koʻprikcha bilan bogʻlanadi va shu koʻprikcha orqali bir hujayradan (donor) boshqasiga (retsipiyent) dezoksiribonuklein kislota (DNK) ipining bir boʻlagi oʻtadi. Retsipiyentning irsiy xususiyatlari DNK boʻlagida oʻzatilgan genetik informatsiya miqdoriga qarab oʻzgaradi; 4) xromosomalar konʼyugatsiyasi — gomologik xromosomalarning juft-juft boʻlib yaqinlashuvi, bunda ularning gomologik qismlari almashinishi mumkin, natijada turli xil anomaliyalar yuz beradi (tugunchalar hosil boʻlishi va hokazo). Jinsiy jarayonda xromosomalar oʻzaro qoʻshilib ketmaydi; ularda K. faqat meyozning boshida roʻy beradi; soʻngra har xil hujayralarga tarqalib ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konyunktiva

Konyunktiva (lotincha: conjunctivus — biriktiruvchi) — koʻz shilliq pardasi. Yuqori va pastki qovoqlarning ichki (koʻz soqqasiga qaragan) sathini va koʻzning oqsil (oq) pardasini bekitib turadi. Qovoqlar ust tomondan yupqa teri bilan, koʻzning ichki yuzasiga qaragan sathi esa shilliq parda — K. bilan qoplangan. K.lar ichkarida koʻz soqqasiga yopishadi. Yuqori qovoqning shilliq qavatida 30—40, pastki qovoqning ichki yuzasida 20—30 ta mayda koʻz yoshi bezchalari joylashgan. Ular ajratgan suyuqlik K.ni, shilliq parda sathini va koʻz muguz pardasini toʻxtovsiz namlab, qurib qolishdan sakdab turadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Koʻz
Konkida yugurish sporti

thumb|250px|Qishki Universiada 2017
Konkida yugurish sporti – sport turi; muz ustida konkida tez yugurish va figurali uchish. Yugurish masofalari: ayollar uchun – 500, 1000, 1500, 3000, 5000 m, erkaklar uchun – 500, 1000, 1500, 5000, 10000 m. 1924-yildan Qishki Olimpiada dasturiga kiritilgan; 1893-yildan erkaklar oʻrtasida, 1936-yildan ayollar oʻrtasida, 1972-yildan sprinter koʻpkurashi (500 va 1000 m) boʻyicha jahon chempionatlari oʻtkazib kelinadi. Konkida yuguruvchilar xalqaro uyushmasi – ISU (1892-yil asos solingan)ga 40 dan ortiq mamlakat aʼzoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qishki sport
Konyak

Konyak (Fransiyadagi Konyak shahri nomidan) — oq uzumdan olingan konyak spirtidan tayyorlanadigan ichimlik. Olingan 65—70% li spirt eman (dub) bochkalarda saqlanadi. Bochka taxtachalarining orasidan kirgan kislorod hisobiga yangi K. spirti oksidlanadi va hosil boʻlgan uchuvchan organik kislotalar, emanning oʻziga xos hidli moddalari unga sargʻish rang va K. boʻyini beradi. Tayyorlanish texnologiyasiga koʻra, oddiy (3—5 yillik spirtdan), markali va kolleksion turlarga boʻlinadi (markali K. 6 yildan 50 yilgacha saqlangan K. spirtidan tayyorlanadi). Oʻtkir K. spirtidan 40—41° li K. tayyorlash uchun unga distillangan suv qoʻshiladi. K. spirti 3, 4, 5 yil saqlansa va spirt hajmi 41% boʻlsa, shishadagi yorlikda ham 3, 4, 5 yulduz surati koʻrsatiladi. Saqlash muddati 6—7 yil, spirt hajmi 42% boʻlsa uzoq saqlangan oliy sifatli K., 10 yildan oshiq saqlangani eski K. deyiladi va shisha yorligʻiga saqlangan muddatlarini koʻrsatuvchi maxsus belgilar qoʻyiladi. K. ishlab chiqarish Fransiyadagi Konyak shahrida keng rivojlangani uchun bu ichimlik shu shahar nomi bilan atalgan. Oʻzbekistonda Yangiyoʻl va Samarqand vinochilik korxonalarida "Oʻzbekiston", "Shodlik", "Anhor", "Samarqand", "Afrosiyob" va boshqa markali K.lar yuqori sifatli hisoblanadi. 2000-yilda Oʻzbekistonda 131 ming dal K. ishlab chiqarildi.Olimjon Alimov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kooperativ mulk

Kooperativ mulk - jamoa mul kining bir shakli, ixtiyoriy ravishda kooperativ korxonaga birlashgan kishilarning umumiy mulki. Kooperativ mulk kooperativ aʼzolarining badallari, ular tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar, uni sotishdan tushgan daromad va korxona nizomida belgilangan boshqa faoliyatlar hisobiga shakllanadi. Kooperativ mulk egalari korxona faoliyatida oʻz mehnati bilan ishtirok etadilar. Kooperativ mulkning yana bir muhim xususiyati — jamoa aʼzolari ixtiyoriy tartibda oʻz mulk ulushi bilan korxonadan chiqishi, yaʼni bu mulk taqsimlanishi mumkin.

Kooperativ mulkning asosiy xususiyati ishlab chiqarish vositalari va mehnat natijalariga egalik qilishning jamoa, guruhiy shaklidir. Bunda ishlab chiqaruvchilar (kooperativ aʼzolari) bilan ishlab chiqarish vositalari (Kooperativ mulk)ning qoʻshilishi jamoa korxonasi boʻlgan kooperativ korxona doirasida amalga oshadi.

Kooperativ mulk boshqa mulk , jumladan, davlat mulkiga nisbatan bir qancha ustunlikka ega (meqnatni ragʻbatlantirishning pirovard ish natijalariga bogʻliqligi, oʻz-oʻzini moliyalashtirish va taʼminlash, boshqaruvning demokratik shakllari va boshqalar).

Kooperativ korxona oʻz faoliyatini toʻxtatganda yoki turli sabablarga koʻra bekor kilinganda Kooperativ mulk byudjet, bank va boshqa kreditorlar bilan hisob-kitob qilinib boʻlingandan soʻng kooperativ aʼzolari oʻrtasida nizomga asosan taqsimlanadi.

Hozirgi davrda jahonda Kooperativ mulk asosida tashkil topgan 120 dan ortiq turdagi korxonalar soni 1 mln. atrofida boʻlib, ularda 600 mln. ga yaqin kishi mehnat qiladi. Bunday korxonalar Yaponiya agrar sohasi mahsulotining 90%, Niderlandiyada 65%, Germaniya, Fransiya, Ispaniyada 50—52%, AQSH, Buyuk Britaniya, Italiya va Belgiyada 30% ini yetkazib beradi. Oʻzbekistonda Kooperativ mulk asosida tuzilgan korxonalar, asosan, qishloq xoʻjaligi va uy-joy qurilishi sohasida rivoj topgan.

Qahramon Haqberdiyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kooperatsiya

Kooperatsiya (lotincha cooperatio — hamkorlik, birga ishlash) — 1) jismoniy shaxslarning birga tadbirkorlik faoliyatini olib borish uchun ixtiyoriylik asosida birlashuvi; 2) ikki yoki bir necha mamlakatlarning xorijiy sheriklar ishtirokida qoʻshma yoki oʻzaro muvofiklashtirilgan ishlab chiqarishni tashkil etishining universal shakli. Bunday K. mahsulot ishlab chiqarishni taqsimlashga, kommersiya hamkorligi, xatarlarni oʻzaro kafolatlash, investitsiyalarni va sanoat sirlarini umumiy himoya qilishga asoslanadi. Oʻzbekistonda ishga tushirilgan "SamKochavto", "Kabul-Oʻzbek", "Oʻzdunrobita", "OʻzKeysmash" va boshqa korxonalar K. asosida faoliyat yuritadi (qarang Mehnat kooperatsiyasi, Matlubot kooperatsiyasi, Uy-joy kooperatsiyasi, Qishloq xoʻjaligi kooperatsiyasi va b.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koordinatograf

Koordinatograf (koordinatalar va ... graf) — nuqtalarning toʻgʻri burchaqli koordinatalari boʻyicha ularni xaritaga yoki rejaga tez va aniq, belgilaydigan asbob. Rasmda nuqtalarni toʻgʻri chiziqli koordinatalar tizimi bilan belgilashda ishlatiladigan K. koʻrsatilgan. Chizma taxtasiga birbiriga tik relyeslarda yuradigan rolikli karetkalar oʻrnatiladi. Bu karetkalarning birida nuqtalarning koordinatasini belgilash uchun ninalar boʻladi. Aniqlanishi lozim boʻlgan nuqtaning koordinatasi relslarga urnatilgan shkalaga qarab belgilanadi. Avtomatik elektron K.da qoʻshimcha ravishda hisoblash-yechish qurilmasi va boshqarish pulti ham boʻladi. Bunday K. hisoblashechish qurilmasida topilgan toʻgʻri burchaqli koordinatalar buyicha asosiy nuqtalar xarita yoki rejada belgilashga hamda nuqtalar toʻrining koordinata chiziklarini avtomatik tarzda chizish va belgilashga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

5*5=25 ligi isbotlangam
Koordinatsiya

Koordinatsiya (lotincha: so — hamkorlik va ordinato — tartibga solish) (biologiyada) — filogenezda organizmning organ va qismlarining oʻzaro bogʻliq holda rivojlanishi. "K." terminini rus olimi A.N.Seversev taqlif etgan. Nemis zoologi L.Plate bu hodisani korrelyasiya deb atagan. K. topografik, konstruktiv, biologik va fiziologik boʻladi. Biologik K.da oʻzaro bevosita bogʻliq boʻlmagan, lekin biologik jihatdan bir-biriga bilvosita taʼsir qiladigan organlarning oʻzaro muvofiqlashgan evolyusion oʻzgarishlari sodir boʻladi. Masalan, primat larda daraxtga chiqishga moslanish bosh miya, koʻz va qoʻl-oyoqdarning oʻzgarishi bilan bogʻliq ravishda amalga oshiriladi. Fiziologik K.da organizmning har xil organlari va sistemalarining oʻzaro muvofiklashtirilgan faoliyati markaziy nerv sistemasining qoʻzgʻalishi va tormozlanishi jarayonlarining birga borishi bilan bogʻliq. Masalan, qoʻl-oyoqlarni bukishda ishtirok etadigan muskullarga yuborilgan nerv impulslari bir vaqtning oʻzida qoʻl-oyoqlarni yozadigan muskullarning tormozlanishiga olib keladi. Yozuvchi muskullarning tormozlanishi esa qoʻl va oyoqlarning bukilishini osonlashtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koordinatsiya soni

Koordinatsiya soni - kimyoviy birikmalardagi markaziy kationni qurshab bogʻlangan neytral molekulalar va anionlarning umumiy soni. Markaziy atomning Koordinatsiya soni 1 dan 12 ga qadar boʻlishi mumkin. Lekin 8 dan katta K.s kam uchraydi. Kompleks birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar orasidagi barcha bogʻlanishlar bir xil kuchga ega. Koordinatsiya sonining katta-kichikligi, asosan, kompleks hosil qiluvchi markaziy atom elektron qobigʻining oʻlchami, zaryadi va tuzilishi bilan belgilanadi. Magnusning koʻrsatishiga muvofiq, K.s markaziy ion radiusining ligand radiusiga boʻlgan nisbatiga bogʻliq. Masalan, km:Yad = 0,155 boʻlsa, markaziy atomning Koordinatsiya soni 2 ga teng, 0,155 dan 0,225 gacha boʻlsa, u 3 ga, 0,225 dan 0,424 gacha boʻlsa, 4 ga, 0,424 dan 0,732 gacha boʻlsa, 6 ga, 0,732 dan 1,37 gacha boʻlsa, 8 ga teng boʻladi (bu yerda RM — markaziy atom radiusi, Kl — ligand radiusi). Koordinatsiya soni anorganik birikmalar, metallar va qotishmalarning kristallo-kimyoviy xususiyatlarini aniqlashda katta ahamiyatga ega (yana qarang Koordinatsiyey birikmalar, Kristallokimyo).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kopengagen

Kopengagen — Daniya poytaxti. Zelandiya o.ning sharqiy sohili va unga yondosh Amager o.da joylashgan. Aholisi 495,6 ming kishi (2000). K. atrofi va yoʻldosh shaharlar bilan birga alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan — Katta K. shahar aglomeratsiyasini tashkil etadi. Shahar qoʻlyozmalarda dastlab 1043-yil tilga olingan. 1167-yilda u yerda qasr qurilgan. 1254-yildan shahar maqomini olgan, 1443-yildan qirol qarorgohi.

K. — mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya va madaniy markazi. Xalqaro transport yoʻllari tuguni. Eresunn boʻgʻozining gʻarbiy sohilidagi port (yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t chamasida). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Transport yoʻli va paromlar orqali Malme, Xelsingborg va Landskruna (Shvetsiya) hamda Varnemyunde (Germaniya) kabi shaharlar bilan bogʻlangan. Mamlakat sanoatining 1/4 qismi Kopengagen Sanoatining asosiy tarmogʻi —mashinasozlik, jumladan, elektrotexnika, priborsozlik, oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar, velosiped, mototsikl, soat, tibbiy soha uchun priborlar ishlab chiqarish, avtomobilsozlikdir. Shuningdek, kimyo, qogoz, sement, yengil sanoat, xususan, chinni va sopol buyumlar ishlab chiqarish rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Daniya Fanlar akademiyasi, universitet (1479), texnika oliy maktabi, texnologiya, farmatsevtika institutlari, Nafis sanʼat qirollik akademiyasi, konservatoriya, Musiqa akademiyasi, koʻplab ilmiy muassasalar, muzeylar, botanika bogʻi, teatrlar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Kristiansborg saroyi, birja binosi, Sharlottenborg saroyi va boshqa saqlangan. Harbiy dengiz baʼzasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kopengagen universiteti

Kopengagen universiteti - Daniyadagi qad. universitetlardan biri. 1479-yil qirol Kristian 1 tomonidan tashkil etilgan. Ilohiyot, huquq, tibbiyot, falsafa, matematika, tabiiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 26 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1982)da 1 mln.dan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Daniyadagi universitetlar
Kopeni chaatasi

Kopeni chaatasi (haqascha chaatas — jang toshi) — haqaslarning ajdodi Yenisey qirgʻizlarining mozorqoʻrgʻoni (7—8-asrlar). Yeniseyning soʻl sohili, Haqasiya (RF)dagi Kopeni qishlogʻi yaqinidan topilgan. Koyatosh boʻlaqlaridan ishlangan, diametri 20– 30 m keladigan bir qator qoʻrgʻonlardan tashkil topgan. Ularda qabila zodagonlari dafn etilgan; tevarak-atrofida oddiy qabila aʼzolarining qabrlari joylashgan. 1939—40 yillarda L.A.Yevtyuxova va S.V.Kiselev kazishma ishlari olib borganlar. Mayyitlar kuydirib dafn etilgan; qabrlar qad. zamonlarda va 18-asr boshida gʻorat qilinib talangan. Biroq qazishmalar paytida qabrlar yonidan xufiya joylar aniqlanib ulardan ajoyib sanʼat asarlari, jumladan, oltin idish, kumush tovoqda turgan 4 ta oltin koʻza, ot egarining ov manzarasi aks ettirilgan jez toʻqachalari topilgan. 2 oltin koʻzada qad. urxun-yenisey alifbosida bitilgan yozuvlar boʻlib, unga koʻra koʻzalar fuqarolarning bekka toʻlagan soliklari oʻrnini bosgan. K.Ch. buyumlari qad. mahalliy anʼanalar asosida mahalliy ustalar tomonidan yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kopetdogʻ

Kopetdogʻ — Eron togʻligining shimolidagi togʻlar, asosan, Eron, qisman Turkmaniston hududida, Turkmaniston—Xuroson togʻlarining bir qismi. Oʻz. 650 km, eni 200 km gacha. Eng baland joyi 3117 m (Xazormasjid togʻi). Koʻp qismi asimmetrik gryada va platolardan iborat. Iqlimi Oʻrta dengiz tipidagi subtropik, quruq iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi balandlik ortgan sari Gdan —4° gacha, iyulniki 29° dan 18° gacha pasayadi. Yillikyogʻin 150–500 mm. Daryolari: Atrek, Xilum, Balxob, Obiqaysar. K. alp burmalanishida yuzaga kelgan. Choʻkindi, asosan, boʻr, paleogen, neogen va yura davrlarining ohaktosh, margel, qumtosh, konglomerat va gillaridan tuzilgan. Simob, mishyak, barit, viterit kabi foydali qazilmalar, qurilish toshlari olinadi. Mineral va termal buloqlar bor. Tez-tez zilzila boʻlib turadi (Ashxobod zilzilasi). Antiklinal tizmalar va antiklinal vodiylar bilan birga sinklinal tizmalar uchraydi. Karst keng tarqalgan (Bahardan gʻori). Vodiylarda yongʻoq, anjir, bodom, mushmula, nok, qoraqand, doʻlana, yovvoyi tok, togʻ etaqlarida togʻ choʻli va chala chul oʻsimliklari oʻsadi, balandrokda togʻ oʻtloqlari uchraydi. Qumsichqon, olaxurjun, oʻq ilon, koʻlbor ilon, jayra, togʻ qoʻyi, toʻngʻiz, qoplon, sirtlon, oʻrmon olmaxoni va boshqa yashaydi. Kopetdogʻ qoʻriqxonasi tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Kopperfild Devid

Kopperfild Devid (asli Dodik Kotkin) (1959.16.1, Nyu Jersi shtati, Metchen shahri) — amerika fokuschisi, afsungar, dunyoning eng mashhur koʻzbogʻlovchisi. Ota-onasi asli odessalik. K.ning yoshligidan xotirasi juda kuchli boʻlgan. 4 yoshida bobosi koʻrsatgan fokuslarni tezda oʻzlashtirib, izidan qaytargan. 7 yoshidan mustaqil, oʻzi oʻylab topgan fokuslarini odamlar oldida namoyish eta boshlagan. 12 yoshidan turli shaharlar boʻylab tomoshalar koʻrsatgan. 15 yoshida AQSH "afsungarlar jamiyati"ga qabul qilingan. 16 yoshidan Nyu-York universitetida afsungarlikdan dars bergan. 1974-yildan Chikagoning "Sehrgar" myuziklida ishlagan va uzun musiqali loyihalari uchun "Kopperfild" taxallusini olgan. 1978-yil "Ey-bi-si" telekompaniyasida dunyoga mashhur koʻrsatuvlarini olib borgan.

80-yillardan butun Amerika va dunyoni aylanib, oʻz tomoshalari bilan jahonni lol qoldirmoqda. Eng mashhur tomoshalari: Buyuk Xitoy devorini "teshib oʻtish", "Grand-Kanon" ustidan uchib oʻtish, Ozodlik Haykalini "yoʻq qilish", moʻz tagida oʻtirib, keyin uni yorib chiqish, olov ichidan ham oʻzini, ham yonidagi ayolni sogʻ-omon "olib chiqish" va boshqa Nufuzli "Emi" mukofotiga 12-marta sazovor boʻlganMohina Ashirova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koprofaglar

Koprofaglar (yun. Kopros — goʻng, tezak va ... fagiya) — hayvonlar (asosan, sut emizuvchilar) tezagi bilan oziqlanadigan hayvonlar. Umurtqasiz hayvonlardan kamtukli chuvalchanglar, hasharotlardan goʻngxoʻr qoʻngʻizlar, ikki qanotlilar qurtlari, orabatid kanalar va boshqalarda uchraydi. Ayrim goʻngxoʻr qoʻngʻizlar muayyan turga mansub hayvon tezagi bilan oziqlanishga ixtisoslashgan (mas, Aphodius fossor, onthophagus taurus faqat qoramollar tezagi bilan oziqlanadi). K. kemiruvchilar va tovushqonsimonlar orasida ham uchraydi. Ular oʻz tezagini yeydi, yaʼni oziq ikki qayta ichaqdan oʻtadi. Bu holat K. hazm qilish jarayoni samaradorligini oshiradi, chunki tezak kletchatka va boshqa uglevodlarni parchalaydigan mikrofloraga boy boʻladi. Tezak ichak orqali qayta oʻtkazilganida undan ichak mikroflorasi ishlab chiqaradigan azotli moddalar, jumladan, aminokislotalar va vitaminlar qayta hazm boʻladi. Koʻpchilik umurtqasiz hayvonlar, mas, termitlar, chumolilar fakultativ K. hisoblanadi. Ular koprofaglik tufayli ichak mikroflorasiga ega boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kopt sanʼati

Kopt sanʼati - koptlar (qibtiylar; misrlik xristianlar) sanʼati; 3—4-asrlarda Misrning qad. va ellin sanʼati anʼanalari zaminida yuzaga kelgan. Eng rivojlangan davri Vizantiya davlatining Misr ustidan hukmronligi — 4-asr oxiri — 7-asr boshlariga toʻgʻri keladi. Meʼmorlikda 2—4 qavatli bazilikali uylar, monastirlar, gumbazli sagʻanalar keng tarqalgan. Tasviriy sanʼati hayotiyligi, tasvir vositalarining ifodaliligi bilan ajralib turadi, tosh va yogʻoch oʻymakorligi, naqqoshlik, miniatyura, mum rassomligi, amaliy bezak sanʼatida yogʻoch va suyak oʻymakorligi, badiiy matolar ishlab chiqarish rivojlangan. Janrli yoki ellin mifologiyasidan oʻzlashtirilgan real ob-razlar 5—6-asrlarda xristian syujetlarining shartli tasvirlari bilan almashdi. 6-asr oxiri — 7-asr boshlarida Yaqin Sharq sanʼati mavzulari (mas, sherlarni ovlash lavhalari) keng tarqaldi. Hozirda ham Kohira atrofidagi hududlarda Kopt sanʼati markazi, maktabi va muzeylari faoliyat yuritadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muz ustida xokkey

thumb|right|250px|Medeu, Qozogʻiston
Koptokli xokkey - sport turi, 90–110 m x 45–65 m kattalikdagi muz maydonchasida jamoa boʻlib oʻynaladi. 19-asr oʻrtalarida Buyuk Britaniyada paydo boʻlgan. Shvetsiya, Finlandiya, Norvegiya, Rossiya, Niderlandiya, Shveysariyada musobaqalar oʻtkazib turilgan. 1950-yil oʻrtalarigacha ikki xil koʻrinishi — gʻarbiy yevropacha xokkey — bendi va rus Koptokli xokkeyi bor edi. 1955-yil Xalqaro federatsiya (IBF)ga asos so-lindi. Unga 10 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1957-yildan jahon birinchiliklari oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kopulyativ organlar

Kopulyativ organlar, qoʻshilish organlari — hayvonlarning qoʻshilish (kuyikish) organlari; erkak hayvonlarda spermani urgʻochisi tanasiga kiritish, urgʻochilarda erkagining Kopulyativ organlarini qabul qilish va urugʻini tirik holda saqlash uchun xizmat qiladi. Kopulyativ organlar faqat ichki urugʻlanadigan hayvonlar: koʻpchilik chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, ayrim baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, barcha sudralib yuruvchilar (gatteriyadan tashqari), ayrim qushlar va barcha sut emizuvchilarda boʻladi. Kopulyativ organlar jinsiy yoʻllarning keyingi qismidan hosil boʻlganida haqiqiy, jinsiy sistema bilan bogʻlanmaganida qoʻshimcha Kopulyativ organlar deyiladi. Erkak hayvonlarda Kopulyativ organlar funksiyasini oyoqlar (qisqichbaqachasimonlar, oʻrgimchaksimonlarda), ogʻiz organlari (ayrim kanalar, solpuglar, ayrim qanotsiz hasharotlar), baliqlarda paypaslagichlar (boshoyoqli mollyuskalar gektokotili) bajarishi mumkin. Odatda, Kopulyativ organlar spermani urgʻochi hayvon tanasiga jinsiy teshik orqali yoki tana devorini teshib teri ostiga kiritadi (ayrim kiprikli chuvalchanglar, parazit halqali chuvalchang mezostomidlar, zuluklar, bosh aylangichlilar). Kopulyativ organlarning morfologik xususiyatlari, koʻpincha, asosiy sistematik belgi hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kopulyasiya

Kopulyasiya (lotincha copulatio — qoʻshilish) — kopulyativ organlarga ega boʻlgan hayvonlardagi jinsiy akt, shuningdek, bunday organlarga ega boʻlmagan organizmlarning (mas, gatteriya, yomgʻir chuvalchangi) jinsiy koʻpayishi vaqtida ikkita individning oʻzaro qoʻshilishi. Tashqi tomondan deyarli yoki butunlay farq qilmaydigan (izogametalar) ikkita jinsiy hujayra (yoki individ)ning qoʻshilish jarayoni ham K. deb ataladi. Agar erkak organizm gametasi urgʻochi organizm gametasidan keskin farqlansa, u holda bu gametalarning qoʻshilishi urugʻlanish deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kor

Kor (fors. — ish, yaratish) — Oʻrta acp musulmon Sharq madaniyatida keng tarqalgan vokal-cholgʻu musiqa shakllaridan biri. Mumtoz oʻzbek adabiyotida (Navoiy, Bobur va boshqalar) ayni K., ish, arab ida amal deb nomlanadi. K. cholgʻu muqaddimasi (mustahall) bilan boshlanib, ikki sarxona, miyonxona va bozgoʻy qismlaridan tarkib topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kora

Kora (yun. kore — qiz) — uzun libosli tik turgan qiz haykali. K. qad. yunon sanʼatiga xos boʻlib, ilk bor ioniya haykaltaroshligida miloddan avvalgi 6-asrning 2-yarmida paydo boʻlgan. K. qiyofasida muhrlangan lahza va umumlashma shakl bilan nafis ishlov berilgan marmar sirti (soch turmagi, libosdagi burmalar) uygunlashgan. K.ning ayrim boʻlaklari (koʻz, kiyim) koʻpincha boʻyalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Korall poliplar

thumb|Octocorallia
Korall poliplar, marjon poliplar — dengiz boʻshliqichlilari sinfi. Koloniya boʻlib, ayrim yakka yashaydi; medoʻza hosil qilmaydi. Koʻpchiligi ohak yoki muguz skeletli. Yakka yashovchi korall poliplar skeletsiz. Koloniyadagi ayrim individlar silindr shaklida; tanasi asosi bilan koloniyaga yopishib oʻsadi. Yakka yashovchi Korall poliplar tovoni yordamida substratga yopishib oladi. Tovonining qarama-qarshi tomonida joylashgan ogʻzi paypaslagichlar bilan oʻralgan. Gastral boʻshligʻi radial toʻsiqlar (mezenteriylar) yordamida kameralarga boʻlingan; ektodermal halqumi ogʻzidan kameralar boʻshligʻiga osilib toʻshadi. Jinsiy va jinssiz koʻpayadi. Jinsiy hujayralari mezenteriy toʻsiqlar endodermasida rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan planula lichinkasi bir oz suzib yurgach dengiz tubiga yopishib, voyaga yetgan polipga aylanadi. Yakka yashovchi aktiniyalar boʻyiga boʻlinib koʻpayadi. Korall poliplar 6 nurlilar va 8 nurlilar kenja sinflariga boʻlinadi. 6000 ga yaqin turi maʼlum. Koloniya boʻlib yashovchi qizil qorall va yakka yashovchi aktiniyalar koʻpchilikka maʼlumOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Zoologiya
Har Gobind Khorana

thumb|right|200px|Har Gobind Khorana
Har Gobind Khorana (9-yanvar 1922 Jaypur, Hindiston – 9-noyabr 2011 Konkord, Massachusetts) — amerikalik biokimyogar. Panjob (1945) va Liverpul (Angliya, 1948) universitetlarini tugatgan. AQSH Milliy akademiyasi aʼzosi (1966). 1970-yildan Masachuset texnologiya universitetida ishlagan. Asosiy ishlari kofermentlar, nukleotidlar, nuklein kislotalarni oʻrganish va ularni sintez qilishga oid. Genetik kodning mohiyatini aniqlagan. Alaninli tRNKni birinchi boʻlib sintez qilgan. Membrana oqsillarining tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1968, R. Xolli va M. Norenberg bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:9-noyabrda vafot etganlar
Turkum:2011-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Korandalik

Korandalik — yerni ijaraga olish turi. K.da ijara haqi yer egasiga hosildan hissabay toʻlanadi. Asosan, rivojlanmagan mayda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga xos. K. ayrim rivojlangan mamlakatlarda (AQSH, Italiya, Ispaniya va boshqalar) hozir ham qisman uchraydi. Sharqdagi koʻpgina mamlakatlarda K. ijara munosabatlari shakllarida yetakchi oʻrinni egallaydi.

Oʻzbekistonda 20-asrning 20-yillari oxiriga qadar keng tarqalgan edi. K.da mayda dehqonlar hosilning bir qismi — 1/4 dan 1/2 qismigacha olishga baylashib ishlaganlar. 30-yillar boshidan dehqonlarni yalpi k-zlarga birlashtirish bilan K.ga barham berilgan. 20-asrning 90-yillaridan boshlab Oʻzbekistonda shartnoma asosida qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish boʻyicha shirkat xoʻjaliklarida yer ijarasi munosabatlarida yuzaga kelgan oila pudrati K.ning bir koʻrinishidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lidiya Koratoyeva

Lidiya Nikolayevna Koratoyeva (1951.18.2, Oxunboboyev tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Boʻz tumanidagi 22-, 37- maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi; 1974-yildan Ulugʻnor tumanidagi 14-maktabda direktor oʻrinbosari, direktor, 1987-yildan ona tili va adabiyot oʻqituvchisi. K. maktabda sinfdan tashkari ishlarni tashkil etib, oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki nutqini rivojlantirishga katta eʼtibor beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Korvalol

Korvalol (Corvalolum) —tinchlantiruvchi va tomir kengaytiruvchi dorilardan. Rangsiz, o'ziga xos hidli, tiniq suyuqlik. Tarkibida abromizovalerianat kislotaning etil efiri, natriy fenobarbital, yalpiz moyi va etil spirt bor. Farmakologik taʼsiri jihatdan valokardinga yaqin. Nevrozlar, yurak-tomirlar va ichak spazmi, taxikardiya, uyqusizlik, gipertoniya kasalligining boshlangʻich davrida ichiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Korvet

Korvet (frans. corvette) —

 17–19-asrlarda harbiy flotda razvedka va yordamchi ishlarni bajarishga moʻljallangan yelkanli yengil kema; 
 Ikkinchi jahon urushi davrida Buyuk Britaniya, AQSH va boshqa harbiy flotlarda suv osti kemalari va havo hujumidan mudofaa qoʻshinlariga tegishli jangovar kemalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kord

Kord (frans. Corde — arqon, chilvir) — 1) paxta va kimyoviy tolalardan tayyorlanadigan pishitilgan mustahkam ip. Rezina sanoatida yarim fabrikat sifatida ishlatiladigan buyumlar, avtokord, kordshnur va boshqa tayyorlashga ketadi. Paxta K.i — paxta tolasini yigirib, pishitib va arqoq ipli qilib toʻqilgan material. Sunʼiy (viskoza) K. — viskoza tolasidan tayyorlanadi; paxta K.ga nisbatan yupqa va yengil material. Issiqqa chidamli, lekin namlikka uncha chidamaydi. Kimyoviy (poliamid) K. — pishikligi, yupqaligi, mayinligi va issiqqa chidamliligi bilan paxta va viskoza K.idan ustun turadi. Uni olishdagi asosiy xom ashyo — kaprolaktam smolasi; 2) maxsus oʻrilish bilan toʻqilgan jun mato; oʻngida 3–8 mm kenglikdagi boʻylama yoʻllari (boʻrtmalari) boʻladi. Undan koʻylak, kostyum yoki palto tikiladi, eng ogʻir va dagʻali esa yengil avtomobillar oʻrindigʻiga jildlar tikish uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kordaitdoshlar

Kordaitdoshlar (Cordaitaceae) — ochiq urugʻli oʻsimliklar. Boʻyi baland (30 m cha), tanasi uchidan shoxlagan, bargi nashtarsimon, yirik (15—100 sm). Toʻpguli bir jinsli, bargaksimon. Hozir yoʻq boʻlib ketgan, qazilma holda karbon va perm davri qatlamlarida uchraydi. Oʻzbekiston hududidagi Qurama, Turkiston, Olay, Hisor, Qoramozor, Chatqol togʻlaridan 5 turi qazib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kordebalet

Kordebalet (frans. corps de ballet — baletning shaxsiy tarkibi) — balet, opera, operettada ommaviy raqslar ijro etuvchi, xalq hayoti lavhalarini gavdalantiruvchi raqqos va raqqosalar ansambli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kordiyerit

Kordiyerit (fransuz geologi Kordye (1777—1861) nomidan), iolit, dixroit — mineral. Alyuminiy, magniy va temirning murakkab silikati. Kimyoviy tarkibi Al3(Mg, Fe)2 Si5AlOll8. Rombik singoniyali. Koʻpincha qoʻshaloq holda uchraydi. Rangsiz yoki koʻk va binafsha rang. Qattikdigi 7— 7,5. Zichligi 2600–2660 kg/m3. Yaltiroq. K. koʻproq gneyslarda, kristallangan slanetslarda, oʻzgargan magmatik togʻ jinslarida osongina yemirilib, talk, slyuda va boshqa ikkilamchi minerallar hosil qiladi. Oʻzbekistonda Shimoliy Nurota va Chatqoldagi silur davri slanetslarida uchraydi. Shaffof xillari qimmatbaho tosh hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika Kordilyerasi

thumb|Perudagi And togʻlari
thumb|Kanada Rockie togʻlari
Amerika Kordilyerasi - Yer sharidagi eng uzun togʻ tizimi. Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikaning gʻarbiy chekkasi boʻylab, shimolda Arktikaning Alyaska qirgʻogʻidan janubda Olovli Yer arxipelagining janubigacha choʻzilgan. Oʻz. 18 ming km dan ziyod. Amerika Kordilyera togʻlari materikning sharqidagi tekisliklar bilan Tinch okeani oʻrtasidagi suvayirgʻich hamda tizmalarning har ikki tomonida joylashgan mamlakatlar oʻrtasidagi iqlim chegarasidir. Amerika Kordilyerasi Himolay va Markaziy Osiyodagi togʻlardan pastroq. Eng baland choʻqqilari: Shimoliy Amerikada Mak-Kinli togʻi (Alyaskada), balandligi 6193 m, Janubiy Amerikada Akonkagua togʻi, balandligi 6960 m.

Amerika Kordilyera togʻlari ikki qismdan: Shimoliy Amerika Kordilyerasi va Janubiy Amerika Kordilyerasidan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Kordilyera toglari
Kordova

Kordova — Argentinaning markaziy qismidagi shahar. Kordova provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,2 mln. kishidan ziyod (2001). Mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mashinasozlik, jumladan, transport mashinasozligi va metallurgiya, kimyo, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1613), muzeylar, jumladan, botaniqa muzeyi, konservatoriya bor. Shaharga 1573-yilda asos solingan. 17—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Argentina shaharlari
Kordova (shahar)

Kordova, Kurtuba – Ispaniyaning janubiy qismidagi shahar, Andalusiyada, Gvadalkvivir daryosi vodiysida. Kordova provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 310 ming kishi (1998). Shahar miloddan avvalgi bunyod etilgan. 711-yildan Kordova arablar qoʻl ostiga oʻtgan. 756-yildan Qurtuba amirligi, 929-yildan Kurtuba xalifaligining poytaxti boʻlgan. 1236-yildan Kordova Kastiliya tarkibida.

Kordova – transport yoʻllari tuguni. Mis eritish sanoatining yirik markazi. Elektrotexnika va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, oziq-ovqat (jumladan, vinochilik, un tortish, shakarqand va boshqalar), toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Universitet, tasviriy sanʼat va arxeologiya muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan masjid (qarang Kordova katta masjidi), Madinat az-Zahro saroyi qoldiqlari, San-Migel va San-Lorenso cherkovlari (XIII asr) va boshqa saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Taniqli shaxslari 
Muhammad I (Kordova amiri)
 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Kordova katta masjidi

thumb
Kordova katta masjidi - Kordova Ispaniyadagi meʼmoriy yodgorlik. Jahondagi qad. eng yirik masjidlardan biri. Asrlar davomida barpo etilgan boʻlib, har gal kengaytirib borilgan. Binoning asosiy oʻzagi — masjidning hozirgi shim.-gʻarbiy qismi (11 nefli, 12 ravokli) 786 yilda qurilgan. Aholi soni tez oʻsib borayotgan poytaxt uchun masjid kichiklik qilgani sababli 961—966-yillar jan. tomon kengaytirilgan. Marmar ustunlar bilan bezatilgan baland minora qad koʻtargan. Ikki qoʻshimcha va 8 nefli yagona bino qurilgan. 987—88-yillar masjid sharq tomon qarata kengaytirilgan. Shu tarzda u oʻzining katta umumiy tarhi (22 250 m2)ga ega boʻlgan. Har bir kengaytirilish davomida minoralar koʻrinishidagi 2 qavat ravoklar qurilmasi saqlanib qolgan. Tuzilishida arab meʼmorligi anʼanalari mujassam. Katta zali 19 nefli, 600 dan ortiq ustunlar joylashtirilgan. 2 qavatli ravoqlar ustunlar qatoriga tayangan (baʼzi ustunlar Vizantiya va boshqa joylardan keltirilgan). Ravoqlarning 1-qatori taqasimon, 2-qatori yoysimon bezaqli boʻlib, ular ravoqning mutanosibligiga boʻysungan. Gumbaz osti bagʻallari 3 va 5 qatlamli, doirasimon shakldagi murakkab tuzilishga ega boʻlib, oʻzaro ravoqlar bilan kesishgan. Bagʻal va ravoqlar girix handasiy naqshlar bilan bezatilgan. Kordova katta masjidim.ning yon tomonida xristian kapellasi (13-asr) vujudga kelgan. Kordova katta masjidim. ispanmagʻrib meʼmoriy yoʻnalishidagi oʻziga xos uslubga egadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ispaniya meʼmoriy yodgorliklari
Kordofan xalqlari

Kordofan xalqlari - Sudan (Kordofan platosi)dagi xalqlar guruhi (koalib, tegali, tagoy, kadugli-krongo va boshqalar). Umumiy soni 600 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kordofan tili laqjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — sunniy-musulmonlar, bir qismi anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qilishadi. Kordofan xalqlari, asosan, dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koreys yozuvi

Koreys yozuvi — fonetik harfiy-boʻgʻinli yozuv. 1444-yilda qirol Se Jon davri (1419—50)da koreys olimlari Chon Nin Ji, Sin Suk Chu, Son Sam Mum tomonidan yaratilgan. 15-asrning 1-yarmigacha esa koreys tilida Xitoy iyeroglifik yozuvidan foydalanilgan. Lekin bu davrda Xitoy tili koreyslarning adabiy tili boʻlgani uchun, yangi milliy alifbo keng tarqalmadi. 19-asr oxiriga kelib koreys tilida yana iyeroglifik yozuv qoʻllana boshladi. Bu yozuv alifbosi 24 fonemani ifodalaydi. Boshqa fonemalar esa harflarni qoʻshish yoʻli bilan hosil boʻladi. Hozirgi Koreys yozuvida 40 grafema mavjud boʻlib, shundan 24 tasi sodda va 16 tasi murakkabdir. Ammo bu grafemalarning tartibi KXDR va Koreya Respublikasida farq qiladi. Ilgari matnlar yuqoridan pastga va oʻngdan chapga qarab yozilardi. Hozirgi koʻproq chapdan oʻngga qarab yozish rasm boʻlmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Korelli Arkanjello

Corelli Arkanjello (1653.17.2, Fuzinyano - 1713.18.1, Rim) — italyan skripkachisi, kompozitor, dirijyor, pedagog. Italyan skripka ijrochiligi maktabining asoschisi. 2 skripka va bas uchun trio-sonatalar (1681—94 yillarda 4 toʻplami nashr etilgan), skripka va bas uchun sonatalar (1700), orkestr uchun 12 koncherto grosso (1714) muallifi. Sonatalari skripka konsert uslubining yetuk namunalaridir, koncherto grosso asarlari mumtoz simfonik musiqa janrlarining shakllanishida muhim oʻrin tutgan. Deyarli barcha asarlari kompozitsion ravshanligi va mukammalligi, mavzulari kuychanligi, xalq kuylariga yaqinligi bilan ajralib, Yevropa mumtoz musiqa uslublari yuzaga kelishini yaqinlashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1653-yilda tugʻilganlar
Turkum:1713-yilda vafot etganlar
Turkum:17-fevralda tugʻilganlar
Turkum:18-yanvarda vafot etganlar
Koreya boʻyni

Koreya boʻyni - Koreya yarim orolning shimolidagi, Gʻarbiy Koreya va Sharqiy Koreya qoʻltiqlari oraligʻidagi siqiqjoy, KXDRhududi. Kengligi 160 km, eng baland joyi 1833 m. Gʻarbiy va sharqiy qismi sohilboʻyi tekisligidan, markazi oʻrmonlar bilan qoplangan Puktebon tizmasidan iborat. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koreya boʻgʻozi

Koreya boʻgʻozi — Koreya yarim oroli bilan Yaponiya arxipelagi oraligʻida. Yapon dengizini Sharqiy Xitoy dengizi bilan bogʻlab turadi. Kengligi 180 km, oʻz. 324 km, eng sayoz joyining chuqurligi farvaterida 73 m. Susima o.lari boʻgʻozni ikkiga ajratib turadi. Boʻgʻoz orqali xalqaro ahamiyatga ega dengiz yoʻllari oʻtgan. 1904—05 yillardagi Rossiya — Yaponiya urushi vaqtida Koreya boʻgʻozida Susima jangi (1905) boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Koreya yarim oroli

Koreya yarimoroli Koreys yarimorolining joylashuvi 300px|Koreys yarimorolining xaritasi
Koreya yarim oroli - Sharqiy Osiyoda, Yapon dengizi bilan Sariq dengiz oraligʻida. Maydoni 150 ming km². Oʻz. 600 km chamasida, aksari qismida kengligi 200 km. Koreya yarim orolio.da Koreya Respublikasi va KXDRning katta qismi joylashgan. Yarim orol materik bilan Koreya boʻyni orqali tutashgan. Relyefi, asosan, togʻli, gʻarbida sertepa tekislik. Eng baland joyi — Sharqiy Koreya togʻlaridagi Chirisan choʻqqisi (1915 m). Sharqiy qirgʻoqlari kam parchalangan, gʻarbi va janubida qoʻltiq va buxta koʻp. Iqlimi moʻtadil iqlim, mussonli, janubida subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida —21° dan janubida 4° gacha, iyulniki 22—26°. Yiliga 900– 1500 mm yogʻin yogʻadi. Daryolari sersuv, eng muhimlari: Amnokkan, Tumangan, Kimgan va boshqa Keng bargli va doim yashil subtropik oʻrmonlar (jan.da) bilan qoplangan. Vodiylarda sholi, soya, paxta ekiladi. Foydali qazilmalardan volfram, grafit, magnezit uchraydi. Milliy parklar tashkil etilgan. Yana q. Koreya.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Osiyo
Boris Korjavin

Boris Dmitriyevich Korjavin (1892.28.9, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Kostroma viloyati Buy shahri — 1984.24.11, Toshkent) — gidrotexnik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1950), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1950). Leningrad politexnika institutini tugatgan (1925). 1925—40 yillarda Oʻzbekistondagi suv xoʻjaligi idoralarida bosh muhandis lavozimida ishladi. Katta Fargʻona kapali qurilishida (1940) muhandis, OʻzSSR Suv xoʻjaligi xalq komissari oʻrinbosari va xalq komissari (1941 —46), "Sredazgiprovodxlopok" tresti Amudaryo ekspeditsiyasi direk-tori oʻrinbosari (1946-51), OʻzSSR Suv xoʻjaligi vaziri oʻrinbosari (1954—58), "Sredazgiprovodxlopok" instituti direktori (1958—62) boʻlgan. 1966-yildan OʻzSSR Fanlar akademiyasi Ishlab chikaruvchi kuchlarni oʻrganish kengashining irrigatsiya sektorida katta ilmiy xodim. Ilmiy ishlari qadimdan sugʻoriladigan yerlarning gidromeliorativ tarmoqlarini qayta tiklash va Zarafshon daryosi vodiysida sugʻorishni rivojlantirish tizimini ishlab chiqish masalalariga bagishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-nov-25-1984-1750811/

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 2-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 3-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 4-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 5-chaqiriq deputatlari
Turkum:Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Korjenevskaya choʻqqisi

thumbnail|Korjenevskaya choʻqqisi
Korjenevskaya choʻqqisi — Fanlar akademiyasi tizmasining (Tojikiston) shimoli-gʻarbidagi eng baland togʻ choʻqqilaridan biri. Mutlaq balandligi 7105 m. Choʻqqidan Mushketov, Fortambek va boshqa muzliklar oqibtushgan. Nikolay Korjenevskiy tomonidan 1910-yilda oʻrganilib, uning rafiqasi va yordamchisi Ye. Korjenevskaya nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Tojikiston