Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Planyor

Planyor (frans. planeur, planer — parvoz qilmoq) — motorsiz, qanotli havodan ogʻir uchish apparati. Uchishi tinch atmosfera sharoitida ufqqa nisbatan maʼlum burchak osti (moʻljal burchagi) da uzluksiz pasayib borishi na-tijasida yuz beradi; samolyotning uchishidagi kabi fizik qonunlarga asoslanadi, xatto yuqoriga koʻtarilishi mumkin. P. rezinali amortizator, chigir, shatakka oluvchi samolyot yordamida uchiriladi. P.lar bir, ikki va koʻp oʻrinli; oʻquv, mashq va rekord oʻrnatish (sport) da foydalaniladigan turlarga boʻlinadi. Birinchi P. 1868-yil fransuz dengizchisi J.Le Bri tomo-nidan yasalgan va sinab koʻrilgan. Uni ot arava bilan shatakka olib, 30 m gacha uchirishga erishgan. Nemis muhandisi O. Liliyental 1891-yil uchirgan P. birinchi marta 250 m masofagacha muvo-zanat saqlagan. Keyinchalik P. Pilcher (Buyuk Britaniya), O. Shanyut (AQSH) va boshqa ham bunday muvaffaqiyatlarga erishganlar. 1913-yil rus konstruktori S.P.Dobrovolskiy Rossiyada birinchi boʻlib P.-biplan ixtiro qilgan. Bu P.biplan rul boshqarish tizimi yordamida 5 min. davomida ucha olgan. 20-asr 20-, 30-, yillarida ancha takomillashgan P.lar yaratilgan.

P.larning asosiy uchish-texnik koʻrsatkichlari: eng yuqori aerodinamik sifati 40—53; qanotlarining yoygandagi uz. 29 m gacha, qanotlarini uzaytirishi 20—36; qanotlariga tushadigan kuch 250—350 N/m2, pasayish tezligi 0,4—0,8 m/s; uchish tezligi (eng yuqori aerodinamik sifatida) 80– 100 km/soat; maksimal uchish tezligi 220–250 km/soat. Hozir P. asosan, sport maqsadlarida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Planyor sporti

Planyor sporti — aviatsiya sporta turi. Llonflarda uchburchakli marshu-rut boʻylab tez uchish, moʻljalga yetib borib, yana start berilgan joyga qaytish, uzoqqa uchib, marshrutning oxirgi nuqtasiga qoʻnish va boshqa Planyor sporti 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Yevropaning bir necha mamlakatlarida (Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Rossiya) va AQShda paydo boʻldi. Oʻzbekistonda 20-asr 30-yillarining boshlarida vujudga keldi. Oʻshanda Toshkent shahrida yagona planyor maktabi bor edi. 1935-yilga kelib 5 shahar (Toshkent, Samarqand, Andijon, Fargʻona va Margʻilon) hamda 5 sovxozda Planyor sporti bilan shugʻullana boshla-dilar. Oʻtgan davr mobaynida 420 planyorchi tayyorlandi, 8 ta planyorda 5081 parvoz amalga oshirildi. Xalqaro planyor komissiyasi — CIW (1950-yil tashkil topgan)ga 60 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1948-yildan jahon chempionata oʻtkaziladi. Planyor sporti 1936-yilgi olimpiada oʻyinlarining namunaviy musobaqalariga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Planimetr

Planimetr (lot. planum — tekislik va yun. metreo — oʻlchayman) — toʻgʻri shaklli boʻlmagan yassi shakllar yuzasini aniqlash uchun moʻljallangan mexanik asbob. Eng keng tarqalgan P.ning asosiy qismlari: hisoblash mexanizmi va shakl qiyofasini chizib chiqadigan shtifli dasta (richag). P.ning qut-biy, chiziqli va radial xillari bor. Qutbiy P.da shtift aylana, chiziqli P.da toʻgʻri chiziq va radial P.da nuqta boʻyicha harakatlanadi. Baʼzi tur integ-rallarni topish uchun ishlatiladigan P. ham bor. P. geometriyada, loyihalash ishlarida, harbiy ishda, geodeziya va geofizika sohalarida ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Max Planck

Maks Plank (1858.23.4, Kil - 1947.4.10, Gyottingen) — nemis nazariyotchi fizigi, kvant nazariya asoschilaridan biri. Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1894-yildan). Myunxen (1874—77) va Berlin (1877—78) universitetlarida oʻqigan. Myunxen universitetida oʻqituvchi (1880— 85), Kil (1885-yildan) va Berlin (1889-yildan) universitetlari professor, London Qi roll i k ja-miyati aʼzosi (1926). Ilmiy ishlari termodinamika va issiqlik nurlani-~ shiga oid. Termodinamikaning ikkinchi qonunini asosladi (1879) va koʻpgi-na fizikkimyoviy jarayonlarni yechishda, xususan, gazlar va kuchsiz eritmalar dissotsiatsiyasiga termodinamika qonunlarini tatbiq qildi (1883—88). 1900-yilda nur chiqarayotgan tizim — ossillyatorning nurlanishi uzlukli kattalik (hv) ekanligini faraz qildi (bunda v — nurlanish chastotasi, h — taʼsir kvanti yoki Plank doimiysi). Plank shu farazga asoslanib, klassik fizikaga tatbiq etib boʻlmaydigan mutlaq qora jismning elektromagnit nurlanishi spektrida energiya taqsimoti (Plank nurlanish krnuni)ni ifodalovchi formulani topdi. Plank doimiysining kiritilishi kvant fizika rivojlanishining boshlangʻich davri boʻldi.

Plankning nazariy tadqiqotlarida nisbiylik nazariyasiga oid ishlar muhim oʻrinni egallaydi. Xususan, u relyati-vistik dinamikaning tenglamasini keltirib chikardi (1906), termodina-mikani maxsus nisbiylik nazariyasi miqyosida tekshirib, u toʻgʻrisida umumiy xulosalar chiqardi. Plank fizika me-todologiyasiga doir juda koʻp ishlar qilgan. U koʻp jildli nazariya fizika kursi muallifi. Nobel mukofoti laureata (1918).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1858-yilda tugʻilganlar
Turkum:1947-yilda vafot etganlar
Turkum:23-aprelda tugʻilganlar
Turkum:4-oktyabrda vafot etganlar
Plank doimiysi

Plank doimiysi, taʼsir kvanti — kvant mexanikaning asosiy fizik doimiylaridan biri. Plank doimiysi 1900-yilda mutlaq qora jismning elektromagnit nurlanish spektrida energiyaning taqsimoti qonunini yaratishda M.Plank tomonidan fanga kiritilgan. h bilan belgilanadi. Plank doimiysi L=(6,626196+ 0,000050) Yu-34 J. s . Koʻp hollarda p =A/2ts=1,0545887-10 34 J.s qiymatdan ham foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plankton

thumb
thumb
Plankton ( — sayr qiluvchi) — suv qatlamida yashab, suv oqimi bilan harakatlanuvchi organizmlar majmui. Plankton tarkibiga oʻsimliklar (fitoplankton), bakteriyalar (bakterioplankton), hayvonlar (zooplankton) kiradi. Koʻl planktoni limnoplankton, daryo planktoni potamoplankton deb ataladi. Fitoplankton suvning fotosintez qilish uchun zarur yuqori (50–100 m gacha) qatlamida, bakterioplankton va zooplankton suvning barcha qatlamida uchraydi. Dengiz fitoplaktoni, asosan, di-atom suvoʻtlar, peridiniyalar, kolito-forid xivchinlilardan, chuchuk suv fitoplaktoni diatom, koʻkyashil va ayrim yashil suvoʻtlardan iborat. Chuchuk suv zooplanktonida kurakoyokli va shoxdor moʻylovli qisqichbaqasimonlar, ogʻizaylangichlar, bir hujayralilar; dengiz zooplanktonida har xil qisqichbaqasimonlar, bir hujayralilar, boʻshliqichlilar, taroklilar, baliklar tuxumi va linchinkasi, umurtqasiz hayvonlar lichinkasi koʻp boʻladi. Oʻlchamiga binoan, Plankton nannoplakton (bakteriyalar, juda mayda suvoʻtlar), mikroplankton (suvoʻtlar, bir hujayrali hayvonlar, ogʻizaylangichlar, har xil lichinkalar), mezoplankton (oʻlchami 1 sm gacha boʻlgan qisqichbaqasimonlar va boshqa hayvonlar), makroplanktonlar (oʻlchami 1 sm dan bir necha sm gacha boʻlgan mizidlar, krevetkalar, meduzalar), megaplankton (yirik hayvonlar, mas, qutb meduzasi — diametri 2 m gacha; zuxro kamari uz. 1,5 m gacha) ajratiladi. Koʻpchilik plankton organizmlarda suvda qalqib yurish uchun gavda nisbiy ogʻirligini kamaytiruvchi (havo pufaklari, yogʻ kiritmalari, gʻovak va liqil-doqtana), gavda yuzasini kengaytiruvchi (gavdaning yassi boʻlishi, turli xil oʻsimtalar) moslanishlar paydo boʻlgan. Okean fitoplanktoni umumiy massasi (550 mlrd. tonna) zooplanktonga nisbatan 10-marta koʻproq. Fitoplankton zooplankton uchun oziq, suv havzalaridagi oziq zanjirining asosini tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilmnk

 Yana qarang 

 Bentos

 

 

Turkum:Biologiya
Plantaj

Plantaj, tuproqni plantaj plug bilan ishlash (lot. planto — oʻtqazmoq) — koʻchatzor, tokzor va bogʻ barpo etiladigan yerni plantaj plugda 40—100 sm chuqurlikda haydash. Tokzor, koʻchatzor, oʻrmonzor qilinadigan, mevali daraxtlar ekiladigan yer may-donlarini haydashda, shuningdek, shoʻrxok va qumloq yerlarni oʻzlashtirishda P. usulidan foydalaniladi. Bu usul ekilgan koʻchatlar ildizining yaxshi rivojlanishiga, tuproqda suv rejimining yaxshilanishiga yordam be-radi. Akad. M.V.Muhammadjonov tomonidan gʻoʻza-beda almashlab ekishda hay-dov qatlamini chuqurlashtirish (SO-SO sm) ekinlar hosildorligini oshirish imkoniyatini yaratuvchi "ikkinchi qoʻriq", tuproq unumdorligini taʼminlashning usullaridan biri sifa-tida asoslab berilgan. Plantaj pluglarga chimqirqarlar, har xil balandlikda joylashtirilgan qoʻsh korpuslar va boshqa qismlar oʻrnatiladi; bu qismlar tuproqni chuqur yumshatgani holda uning pastki qatlamini yuzaga chiqarmaydi. Yer 2—3 qatlamli qilib, chuqur haydaladi. Shu bilan bir vaqtda yerga organik va mineral oʻgʻitlar ham solib ketiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plantatsiya

Plantatsiya (lotincha plantatio — oʻsimlik ekish) — 1) yirik dehqonchilik xoʻjaligi. Bunday xoʻjaliklarda, asosan, tropik, subtropik ekinlar — paxta, choy, shakarqamish, kofe va boshqa yetishtiriladi. Buyuk geografik kashfiyotlar natijasida Yevropa mamlakatlari bosib olgan mustamlakalarda kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davrida paydo boʻlgan. Dastlabki P. Vest-Indiyasa 16-asr boshlarida tuzildi. 19-asrning 1yarmida AQSH P. tizimining markazi boʻlgan davrda gʻoyat rivojlandi va qora tanli qullar mehnatidan shafqatsiz foydalanildi. 19-asr oxirida arzon yollanma ish kuchi va qisman majburiy mehnatdan foydalanadigan yirik latifundiyalar paydo boʻldi. 20-asrda mustamlakachilikdan ozodlikka erishgan koʻpgina mamlakatlarda P. xoʻjaliklari natsionalizatsiya qilindi. P. bir qancha rivojlanayotgan mamlakatda saqla-nib qolgan; 2) qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan katta yer maydoni.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Planula

Planula (lot. planus — yassi) — koʻpchilik boʻshliqichlilarning 2 qavatli pelagik lichinkasi. Tuxumdan rivojlanadi yoki parenximula davrini oʻtadi. Epiteliysi endodermada joylashganligi va gastral boʻshligʻining boʻlishi bilan parenximuladan farq qiladi. Ektodermasi ixtisoslashgan xivchinli epiteliy hujayralaridan iborat. Gavda boʻshligʻini endoderma oʻrab turadi. P. bir necha vaqt suvda suzib yuradi; keyinroq suv tubiga yopishib olib, polipga aylanadi. P. tubullariyalar va traximeduzalarda aktinula davrini oʻtgach, voyaga yetadi (yana qarang Boʻshliqichlilar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Planshayba

Planshayba (nem. planscheibe) — 1) stanoklarning ishlov beriladigan material yoki kesuvchi asbobni mahkamlash va ularni aylantirish uchun ishlatiladigan moslamasi; 2) karusel stanogiaya zagotovka mahkamlanadigan aylanma stol. P.ga, odatda, murakkab shaklli yoki katta diametrli, kalta zagotovkalar oʻrnatiladi. Zagotovka P.ga qamragichlar, burchaklik, boltlar bilan mahkamlanadi. Katta stanoklarda P. ikki yoki bir necha qismlardan iborat boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Planshet

Planshet (frans. planchette — tax-tacha) — 

1) menzulaning bir qismi; 40 sm*40 sm dan 60 sm xbO sm gacha boʻlgan kvadrat shakldagi taxta; 

2) koʻz bilan chamalab planga olishda ishlatiladigan chiziqdi qogʻoz, kompas oʻrnatilgan papka yoki taxtacha; 

3) geografik va topografik haritalar joylanadigan, tashqi tomoniga shaffof plastinka oʻrnatilgan tekis sumka; 

4) ar-tilleriyada oʻt ochish uchun ishlatiladigan ishchi hujjat. U chizma taxtasiga mahkamlangan koordinatali qalin qogʻoz tarzida boʻladi. P.ga batareya oʻt ochish pozitsiyalaridagi nuqtalar, kuzatuv punktlari, nishonning holati va boshqa qayd qilib boriladi; 

5) teatr binosida alohida oʻyiq taxtalardan ishlangan sahna poli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plastidalar

thumb|Plastidalar (Inzgliz tilida)
Plastidalar (yun. plastos — shakllangan) — avtotrof oʻsimliklar hujayrasining pigmentli organoidlari; organik moddalar sintezini amalga oshiradi. Yuksak oʻsimliklarda 3 xil-ga: yashil xloroplastlar (XP), rangsiz leykoplastlar (LP) va rangli xromoplastlar (XR)ga ajratiladi. XP — lin-zasimon yoki sharsimon tangachalar, oʻlchami 4—6 mkm; tarkibida 50% ga yaqin oqsillar, 35% lipidlar va 7% pigmentlar, shuningdek, ozroq dezok-siribonuklein kislota (DNK) va ribonuklein kislota (RNK) bor. Yuksak oʻsimliklarda XP pigmentlari yashil a va v xlorofillar hamda karotinoidlardan iborat. XPdagi DNKlar yadro DNK sidan farq qiladi va koʻkyashil suvoʻtlar hamda bakteriyalar DNKsiga oʻxshaydi. LP-rangsiz, dumaloq yoki choʻziq mayda tanachalar boʻlib, oʻsimliklarning hamma tirik hujayralarida mavjud bo`ladi. LPda oddiy organik birikmalardan birmuncha murakkab moddalar (kraxmal va boshqalar) sintezlanadi. LP toʻplanadigan moddalariga qarab amiloplastlar, eleoplastlar va proteinoplastlarga boʻlinadi. XR dumaloq, notoʻgʻri koʻp qirrali yoki ignasimon shaklda; tarkibida kuzgi barglar, gul-yonbargchalar, pomidor, chetan, marvaridgul va boshqalarning pishayotgan mevalariga sariq, qizil rang beradigan karotinoidlar bor. P.ning bir xili boshqa-siga (mas, LP XP ga, XP XR ga) aylanishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xlorofil pigmentlari a va b yashil rang berib quyoshdan kelayotgan 300-700 nnm toʻlqin uzunligidagi nurlarni yutadi va bu nurlar ishtirokida fotosintez amalga oshadi.
Plastik jarrohlik

Plastik operatsiya - kishi organizmidagi shikastlangan biror aʼzoning shakli va funksiyasini qayta tiklash, tugʻma va hayotda orttirilgan nuqson, kamchiliklarni toʻgʻrilash. Plastik xirurgiyada toʻqimalarning joyi oʻzgartiriladi, bemor gavdasining boshqa qismidan olingan toʻqimalar koʻchirib oʻtkaziladi (autoplastika, autotrans-plantatsiya); bemorga boshqa odamdan (allotransplantatsiya) yoki hayvondan olingan toʻqimalar koʻchirib oʻtkaziladi; bemor toʻqimalariga, organizmiga yot, biroq unga beziyon materiallar (metall, plastmassa, sintetik tola va boshqalar)dan yasalgan turli narsalar singdiriladi (implantatsiya). Plastik xirurgiya yordamida bemor yuzidan tugʻma va orttirilgan nuqsonlar (lab tirtikligi, burun yoʻqdigi, tortib turadigan chandiqlar) bartaraf etiladi.

Terini koʻchirib oʻtkazish bilan amalga oshiriladigan Plastik xirurgiyak kuyganda, kosme-tik maqsadlarda yuzdagi ajinlar, teri burmalari, oʻsmalar va boshqalarni yoʻqotishda keng qoʻllanadi. Suyak Plastik xirurgiyasi suyaklarning turli deformatsiyalarida, soxta boʻgʻimda, umurtqa pogʻonasi kasalliklarida oʻtkaziladi. Bemorning oʻz toʻqimasidan foydalanilsa, koʻchirib oʻtkazish ayniqsa muvaffaqiyatli chiqadi. Koʻchirib oʻtkazishda bemorning asli suyagi maʼlum vaqtdan soʻng soʻrilib ketadi, biroq yangi suyak toʻqimasining oʻsib chiqishiga asos boʻladi.

Organizmga yot materiallarni singdirish operatsiyalari muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Bularga oddiy operatsiyalar (burun shaklini terisi ostiga parafin yuborib tuzatish) dan tortib murakkab zamonaviy operatsiyalargacha (qon tomirni sintetik toʻqimadan yasalgan protez bilan, yirik tomirni unga singdirilgan metall konstruksiya bilan almashtirish, yurak klapanlarini protezlash) kiradi.

Plastik xirurgiyaning eng murakkab sohasi — boshqa odamdan material olib oʻtkazishdir. Transplantat oʻz biologik xossalariga koʻra koʻpincha bemor toʻqimalari bilan moye kelmay qoladi, bunda maxsus davo usuli bilan uni singdiriladi (qarang Transplantatsiya)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Jarrohlik
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Plastiklik

Plastiklik ( — „ishlovga moyillik“) — tashqi kuch yoki zoʻrikish (kuchlanish) taʼsirida qattiq jismlarning oʻlchamlari va shakli dastlabki holiga qaytmaydigan boʻlib oʻzgarish (plastik deformatsiyalanish) xossasi. Materiallarga bosim bilan ishlov berish (bolgʻalash, presslash va boshqalar) imkonini belgilaydi. Tashqi kuch taʼsirida kristall panjara atomlari orasidagi oʻzaro taʼsir kuchlari oʻzgaradi (deformatsiyalanadi). Plastik deformatsiyalanishda panjara atomlari bir-biriga nisbatan koʻchadi, oqibatda kristall qatlamlarning bir-biriga nisbatan siljishi, kristall panjara buzilishi, issiqiik harakati tufayli jism atom tuzilishining oʻzgarishi kuzatiladi. Jismning moʻrtligi, plastikligi sharoitga bogʻliq. Maʼlum bir sharoitda (mas, yuqori temperaturada) uning bunday xossalari butunlay yoʻqoladi. Metallarning plastiklik holatiga oʻtishi maʼlum sharoitda roʻy beradi, bu holat chegaraviy holat deb yuritiladi. Jismlarning plastiklikgi deformatsiyalanish tezligi, temperatura va jismning tuzilishiga bogʻliq.

Plastiklikning turli xillari mavjud. Oʻzdiffuzion va diffuzion plastiklikda tashqi siquvchi kuch taʼsirida kristallarning atom qatlamlari shu kuch taʼsir etayotgan sirtdan boshqa joyga siljiydi. Bunda massa koʻchishi sirt boʻyicha yoki kristall hajmi boʻyicha oʻzdiffuziya tufayli amalga oshadi. Dislokatsion plastiklikda kristallografik tekislikdagi sirpanish kristallning plastik deformatsiyalanishiga sabab boʻladi. Sirpanish har xil sodir boʻladi: dastlab, u tekislikning bir zonasida yuz berayotgan boʻlsa, bu zonaning chegarasi butun tekislikka yoyiladi. Sirpanishning yoyish chegarasi dislokatsiya chizigʻi yoki dislokatsiya deyiladi. Kraudion plastiklik kristalddagi zich joylashgan atom katorlari boʻylab atomlar quyuqlanmasi (kraudinlar) hosil boʻlishiga asoslangan. Kristall sirtiga tig botirilsa, atomlar shu sohadan uzoqlashadi, natijada tigʻ botirilayotgan sirtdan maʼlum masofada atom konsentratsiyasi oshadi — Kristallda tugunlararo atomlar hosil boʻladi.

Kraudion plastiklik: I — tigʻ botirilguncha; II — tigʻ botirilganda atomlar kuyuklanmasi hosil boʻladi; III — shaklning uzil-kesil oʻzgarishi. Kristallda tugunlararo atomlar hosil boʻladi.

Plastiklikni baʼzi jismlarda eʼtiborga olmaslik mumkin, bunday jismlar mutlaq elastik (qayishqoq) jismlar hisoblanadi. Har bir jismning xossalari plastiklik boʻyicha guruhlarga ajratib oʻrganiladi. Masalan, kristallar, polikristallar, monokristallar, amorf jismlar plastikligi va boshqa Jismlarning qovushqokdigi ham ularning plastikligini belgilaydi. Tutash muhitlar mexanikasida jismlar bir jinsli, uzluksiz deb faraz qilinadi, mas, kristall panjara atomlari orasidagi masofa hisobga olinmaydi. Plastiklik materiallarning buzilmasdan katta qoldiq deformatsiya (plastik deformatsiya) hrsil qilishidir. Materiallarning plastiklikligi ularning choʻzilgandagi uzayishiga qarab baholanadi. Qattiq jismlar plastikligini oʻrganish amaliy ahamiyatga ega. Detallarni tayyorlash texnologiyasida, inshootlar qurishda, metallarni bosim bilan qayta ishlash va kesishda plastiklikning asosiy qonun-qoidalariga rioya qilinadiXojimetov, Gʻoibnazar. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..
Plastiklik nazariyasi

Plastiklik nazariyasi - qattiq jismlarning plastik deformatsiyalanishi oʻrganiladigan mexanika boʻlimi. Plastiklik nazariyasi jismlardagi plastiklik xossasining fizik maʼnosini emas, balki plastik (ishlovga moyil) jismlarning mikro-skopik xossalarini oʻrganish, plastik deformatsiyalanadigan jismlarda kuchlanish (zoʻrikish) va deformatsiyaning taqsimlanishini aniklash usullarini to-pish bilan shugullanadi.

Plastiklik nazariyasi 19-asr oxirlaridan taraqkiy qila boshladi. Fransuz olimi A.Sen-Venan, nemis olimlari R.Mizes, L.Prandtl, A.Nadan, rus olimlari S.L.Sobolev, S.G.Mixlin, A.A.Ilyushin, uzbek olimi X,.A.Rahmatullin va boshqa olimlar bu fanga muhim hissa qoʻshgan.

Amalda yupqa devorli yassi, silindrik metall trubalarning choʻzilish, sikilishdagi plastiklik xossalari tekshiriladi. Bunda namuna tashqi kuch taʼsirida siqiladi, choʻziladi, buraladi, unga ichki bosim taʼsir qiladi va hokazo. Plastik deformatsiyalanganda materialning zoʻriqqan va deformatsiyalangan holati unga qoʻyilgan yukka bogʻliq boʻladi. Masalan, namunaga ikkinchi marta yuk qoʻyilganda uning elastiklik chegarasi ortadi. Shuning uchun materialning biron zoʻriqqan holatiga turli plastik deformatsiyalar toʻgʻri keladi. Jismning plastiklik modelini taʼriflash materialning zoʻriqqan va deformatsiyalangan holatlari orqali ifodalanadigan tenzorlarning oʻzaro bogʻliqligini aniqlashdan iborat. De-formatsion Plastiklik nazariyasidan tashqari, oqim nazariyasi ham mavjud. Bu nazariyaga koʻra, zoʻriqish va deformatsiyaning oʻsishi kuchlanish (zoʻriqish) kompo-nentlariga bogʻliq. Plastiklik nazariyasining ayrim sohalari — reologiya, yaxlit jismlar mexanikasi yaxshi rivojlangan. Plastiklik nazariyasi texnikada — konstruksiyalarni loyi-halashning muhim masalalarini hal qilish, metallning plastik deformatsiyalanish texnologik jarayonini tekshirish va boshqalarda katta oʻrin egallaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plastinka moʻylovlilar

Plastinka moʻylovlilar (Sca-rabaeidae) — qoʻngʻizlar oilasi. Uzunligi 2 mm dan 150 mm gacha (gerkules). Moʻylovlari tizzasimon, uchki qismi plastin-kasimon, baʼzan qadahsimon boʻlib, yelpigʻichga oʻxshash taxlanadi. Oldingi oyogʻi (koʻpincha boshining oldingi qir-rasi) yerni kavlashga moslashgan. Ayrim ning erkagi boshida va yelkasi oldida shoxlari va boʻrtiklari boʻladi. Qurtlari oqish, yoʻgʻon; jagʻlari yaxshi rivojlangan, oyoqlari 3 juft, gavdasi S shaklida egilgan. 15 mingdan 20 minggacha, jumladan, Oʻzbekistonda 200 dan ortiq turi uchraydi. Ayniqsa, tropikada koʻp. Plastinka moʻylovlilar 2 ta ekologik guruh: goʻngxoʻrlar va skarabeylarga boʻlinadi. Koʻpchilik Plastinka moʻylovlilar tabiatda mod-dalar aylanishi va tabiiy sanitarlar sifatida (goʻngxoʻr qoʻngʻizlar) katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plastinkalilar

Plastinkalilar -umurtqasiz hayvonlar tipi. 1971 yilda aniqlangan. Uz. bir necha mm, dengiz tubida yashaydi. Gavdasi juda yupqa plastinkasimon, shakli oʻzgaruvchan, oldingi yoki keyingi qutblari, haqiqiy toʻqima va organlari boʻlmaydi. Qorin va orqa tomonidagi hujayralari birbiridan farq qiladi. Parenximasida duksimon qisqaruvchi hujayralari bor. Tuxum hujayrasi parenximada yetiladi. Jinssiz boʻlinish va kurtaklanish hamda jinsiy koʻpayadi. Tuxumi toʻliq va tekis boʻlinadi. 2 urugʻi: trixoplakslar va treploplakslar maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Plastifikatorlar

Plastifikatorlar (yunoncha: plastos – plastik va lot. facio – qilaman) – polimerlarning plastiklik va elastiklik holatini yaxshilovchi organik birikmalar. P. polimerlarning sovuqqa chidamliligini oshiradi va ishlov berilishini yaxshilaydi. P. kimyoviy jihatdan barqaror, suvda erimaydigan, issiq va nurga bardoshli hamda zaharsiz boʻlishi kerak. Kimyoviy tuzilishiga qarab quyidagi asosiy turlarga boʻlinadi: ftalatlar – ortoftalat kislotaning efirlari. Polimerlarning sovuqqa chidamliligini oshiradi va dielektriklik xossasini yaxshilaydi. Fosfatlar – fosfat kislotaning murakkab efirlari. Fosfatlar polimerlarni oʻtga chidamli qiladi. Adipinatlar va sebatsinatlar – adi-pin va sebatsin kislotalarning efirlari. Polimerlarni oʻtga chidamli qiladi va past temperaturalarda elastikligini oshiradi. Epoksidlangan P. – epoksidlangan tabiiy moy va epoksidlangan toʻyinmagan kislotalarning efirlari. Bular ham stabilizatorlik xizmatini oʻtaydi. Poliefir P. – yuqori molekulali murakkab geterozan-jirli poliefirlar. Ular moyda, ben-zinda erimaydi, issiqqa chidamli, uchmaydi. Plastifikatorlarch.da muhim ahamiyatga ega (ishlab chiqariladigan P.ning 70%i polivinilxlorid ishlashga ketadi). Rezina va lok-boʻyoq materiallari ishlab chiqarishda ham keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Organik birikmalar
Plateya

Plateya — Janubiy Beotiya (Gretsiya)dagi yunon shahar-davlati. Fivadan jan.rok,da joylashgan. Yunon-fors urushlari davrida P. yakinida yunon qoʻshinlari fors armiyasini tormor keltirgan (miloddan avvalgi 479 yil 26.9). Afina va Sparta rahbarligidagi 24 yunon shahardavlatlari qoʻshiniga spartalik lashkarboshi Pavsaniy, forslar qoʻshiniga Mardoniy qoʻmondonlik qilgan. Ushbu magʻlubiyatdan soʻng forslar Yunonistondan Gel-lespoitga chekinishga majbur boʻlishgan. Miloddan avvalgi 427 yil Peloponnes qoʻshinlari uzoq qamaddan soʻng P.ni vayron qilganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Platina

thumb|250x250px|Platina bo'lagi.
Platina (ispancha plata — kumush; lotincha Platinum), Pt — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 78, atom massasi 195,08; ogʻir, qiyin eruvchi metall. Tabiatda Platina ning 4 ta barqaror l94Pt (32,9%), l95Pt (33,8%), l96Pt (25,2%), i9s pf (7;2%) va 2 ta kuchsiz radioaktiv izotopi 190Pt (0,013%, T =6,9-10” y.), l92Pt (0,78%, T1/2=1015-yil) uchraydi. Platina nodir va tarqoq element. Ural, Sibir, Janubiy Amerika, Alyaska, Kanada va Janubiy Afrikada Platina konlari bor. Yer poʻstining massa jihatidan 5-10~7%ni tashkil qiladi. Sof Platina ilk bor 1803-yilda Vollaston tomonidan olingan. Platina, shuningdek, Yer poʻstida Platina bilan uchraydigan va xossalari oʻxshash boʻlgan elementlar haqida platina (tugʻma platina), Platina metallari, Platina rudalari maqolalariga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Platina metallari

Platina metallari, platinoidlar — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub 6 ta kimyoviy elementdan iborat oila. Platina metallariga ruteniy Ru (tartib raqami 44), rodiy Rh (45), palladiy Pd(46) — ye n gil Platina metallari, osmiy Os (76), iridiy 1g(77), platina Pt(78) — ogʻir Platina metallari kiradi. Kimyoviy turgʻunligi, suyuqlanish temperaturasining yuqoriligi va tashqi koʻrinishining koʻrkamligi sababli Platina metallari oltin va kumush bilan bir qatorda no-dir metallar deb ataladi. Yer poʻstida massa jihatidan platina 5-10^7%, osmiy 5-10~6%, iridiy 1-10~7%, ruteniy 5-10~7%, rodiy 1-10~7% va palladiy 1-10~6%ni tashkil qiladi. 100 dan ortiq Platina metallari minerallari maʼlum. Ular 2 xil: tugʻma palladiy va platina hamda turli qotishmalar. Platina metallarining ikkilamchi iga togʻ-boyitish korxonalarining chiqindilari, ishlatilgan katalizatorlar va boshqa kiradi. Palladiy, ruteniy va rodiyning baʼzi izotoplari uran va plutoniyning parchalanish mahsulotlari tarkibida yadro re-aktorlarida yigiladi. Platina metallari — kumush-dek oq yoki kumushsimon, qiyin suyuqlanadigan, qiyin uchuvchan elementlar. Mexanik xossalariga koʻra, ular bir-biridan sezilarli farqlanadi: platina — yumshoq, plastik, uni ingichka sim qilib choʻzish, zar kabi yoyish mumkin; palladiy ham plastik, osmiy va ruteniy — moʻrt, iridiy — qattiq va mustaxkam. Palladiyning oksidlanish darajasi +2, platinaniki +2, +4 va +6, iridiyniki +2 va +3, osmiyniki +4, +6 va +8, rodiyniki +3, rute-niyniki +3, +4 va +8. Palladiy (800 hajmgacha) va platina (nisbatan kamroq) koʻp miqdorda vodorod molekulasini yutish va uni kimyoviy reak-siyalar jarayonida atom holida ajra-tib chiqarish xususiyatiga ega. Shu sababli ular organik sintezlarda katalizator sifatida ishlatiladi. Platina metallari va ularning qotishmalari gidrogenlash, degidrogenlash va oksidlash jarayonlarida katalizator, krtishmalarda legirlovchi qoʻshimcha sifatida, yuqori temperaturalarda qoʻllanadigan termo-paralar, qarshilik termometrlari, elektr pechlar qismlari, kimyoviy barqaror idishlar, elektrodlar, tibbiyot asboblari, krplamalar, zargarlik buyumlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Platina qotishmalari

Platina qotishmalari - asosini platina tashkil qiladigan qotishmalar; odatda, legirlovchi elementning (qarang Legirlash) platinadagi qattiq eritmasidan iborat boʻladi. Platina qotishmalarining muhim legirlovchi elementlari: rodiy (Rh), iridiy (Ir), palladiy (Pd), ruteniy (Ru), nikel (Ni), kobalt (So), mis (Si), volfram (W) va molibden (Mo). Platina qotishmalari suyuqlanish temperaturasi yuqori, zararli muhitlarda korroziya (zanglash)ga (oksidlanishga) chi-damli, mexanik xossalari yuqori, yeyilishga juda chidamli material. Platina qotishmalarini bosim bilan ishlab (bolgʻalab, prokatlab, shtamplab va choʻzib), har xil buyumlar olish mumkin. Ular termoparalar, elektr asboblarning qismalari (klemmalari), yuqori temperaturada eriydigan kavsharlar, prujinalar, doimiy magnitlar, shisha suyultirish idishlari, sunʼiy tola ishlab chiqariladigan filyerlar va boshqa muxim detallar hamda elementlar tayyorlashda, kimyoviy reaksiyalarda katalizatorlar sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Platonizm

Platonizm — keng maʼnoda — Platon (avvalo uning eydoslar haqidagi) taʼlimotiga ergashgan falsafiy oqimlar; butun Yevropa falsafasiga platonizm bevosita yoki bavosita taʼsir koʻrsatgan. Tor maʼnoda — miloddan avvalgi 4-asrdan boshlab yunon falsafasidagi yoʻnalish. 3-asrdan platonizmning asosiy shakli neoplatonizm boʻlib qoldi. Oʻrta asrlarda platonizm aristotelizmga nisbatan deyarli sezilarli rol oʻynamagan. Platonizmga boʻlgan qiziqish Yevropada, xususan, Florensiyada faylasuf Marsillio Fichino tomonidan Platon akademiyasi tiklangandan (1459) keyin yana jonlanib ketdi. Keyin u Kembrij maktabi orqali Angliyada, nemis falsafasi (Leybnits) tufayli Germaniyada tarqaldi. Hozirgi davrda Platon taʼlimotining koʻproq irratsional jihatlari oʻrganiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Platforma

Platforma (frans. plate-forme, plat — yassi va forme — shakl) — 1) baland maydoncha; 2) kichikroq temir yoʻl stansiyasi; 3) kichik bortli ochiq yuk vagoni; 4) siyosiy P. — alohida partiya, guruh, ijtimoiy tashkilotlar tomonidan olgʻa suriladigan siyosiy dasturOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Platforma (yer)

Platforma — Yer poʻstining sust harakatlanadigan qismi, geosinklinallarning aksi hisoblanuvchi konti-nentning asosiy struktura elementi. Maydoni bir necha mln. km² ga yetadi. Platforma tuzilishi 2 qavatdan iborat. Pastki kavat magmatik, metamorfik va vulqon jinslaridan tarkib topgan. Yuqori qavat choʻkindi, baʼzan vulqon jinslaridan tuzilgan. Qalinligi 3–7 km dan 9 km gacha, ayrim joylarda undan ham ortiq. Bir oz qiya holda yotgan qoplama jinslar turli tartibdagi kichik strukturalar bilan murakkablashgan. Platformalarda jadal burmalanishlar quyidagi joylarda yuzaga keladi: tuzli yotqizikdardan tarkib topgan egilmalarda; yondosh burmalangan oblastlarning chekka qismida; avlakogenlarda (yoriqlar bilan chegaralangan va grabensimon shakldagi Platformaning chiziqli egilmasi); poydevorning katta amplitudali yoriqlarga tutashgan qismlarida.

Qad. va yosh Platformalar farq qilinadi. Qadimgi platformaning poydevori paleozoygacha hosil boʻlgan qatlamlarning burmalanishidan yuzaga kelgan. Baʼzan platforma krplama-sini poydevordan oraliq jinslar majmui ajratib turadi. Platformada magmatik jarayonlar ham kuzatiladi, lekin ular geosinklinallardagiga nisbatan bir-muncha sust. Magmatizm jinslari ish-qorbazaltli magmadan iborat. Platformalarda sodir boʻladigan seysmik harakatlar ancha sust boʻladi, lekin yirik yoriqlarga tutashgan joylarida va qoʻshni geosinklinal oblastlar yaqinida kuchli boʻlishi mumkin. Platformalarda geotermik gradiyent geosinklinallardagiga nisbatan 2—4-marta kam. Yosh platformalarda bu koʻrsatkich qadimiylariga nisbatan yuqori. Platformalar chegarasi, odatda, poydevorning burmalangan strukturalari yoʻnalishiga moye kelmasdan, balki qoʻshni geosinklinallarning choʻziklik chegarasi bilan ustmaust tushadi. Platformalar chegarasi keskin yoki juda yoyiq boʻlishi mumkin. Platformalarning yirik struktu-rasi sifatida qalqonlar va plitalar ajratiladi. Plitalarda neft va gazning yirik zaxiralari uchraydi. Yuqorida qayd qilingan barcha belgilar Yer poʻstining 30–60 km qalinlikdagi kontinental P.lariga xosdir. Bulardan tashqari, okean P.lari ham mavjud. Ularga tekis relyefli okean tublari misol boʻla oladi. Yer poʻsti qalinligi bu joyda 5–7 km dan oshmaydi, granitli qatlamlar uchramaydi, choʻkindi qatlamlar kam boʻlganligidan anʼanaviy fikrga asosan neft va gazlarga istiqbolsiz hisoblanadi. Qadimgi platformalarga: Shimoliy Amerika va Janubiy Amerika, Sharqiy Yevropa, Sharqiy Sibir, Afrika, Avstraliya platformalari, yosh P.larga Gʻarbiy Yevropa, Turon-Skif, Gʻarbiy Sibir platformalari mansubOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Geologiya
Turkum:Geografiya
Plaun

Plaun — plaundoshlar oilasiga mansub sporali doim yashil, koʻp yillik oʻtlar turkumi. Poyasi koʻpincha dixotomik shoxlangan. Barglari mayda, nashtarsimon yoki lansetsimon, bandsiz, poya va shoxlarda navbatlashib yoki toʻp boʻlib zich joylashgan. Spora boshoqchalari oʻzaqsan va zich joylashgan spora barglaridan iborat. 10 ga yaqin turi bor, asosan, Shimoliy yarim sharda uchraydi. Oʻzbekistonda oʻsmaydi. Bir yillik plaun va toʻgʻnogʻichsimon plaun keng tarqalgan. Sporalar hosil qilib va vegetativ (ildiz, ildiz bachkilar, tuganaklar orqali) koʻpayadi. Sporasi 3—8 yilda unib chiqadi, gametofiti saprofit boʻlib, 12 yil davomida rivojlanadi. Plaun zaharli, quruq sporalari farmatsevtikada hab dorilar tayyorlashda va sanoatda metall quyishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Plaundoshlar

Plaundoshlar — yuksak sporali koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. Poyasi yaxshi rivojlangan, mayda barglar bilan qoplangan. Asosan, nam oʻrmonlarda oʻsadi. 3 turkumi, (shundan bittasi qazilma holda) maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻsimliklar
Plafon

Plafon (frans. plafond — shift) — 1) tasvir, naqsh va boʻrtma tasvir bilan bezatilgan shift; 2) bino shifti (yassi, gumbaz, toqi)ni syujetli yoki naqsh va tasvir bilan bezatgan monumental rangtasvir va xaykaltaroshlik asari. Tasvir toʻgʻridan-toʻgʻri suvoqqa (freska, moyboʻyoq, yelimboʻyoq, sintetik boʻyoqlar va boshqa usulida), shiftga mustahkamlangan matoga (panno) ishlanadi, mozaika va boshqa usulda bajariladi. P. Qad. Misrdan maʼlum boʻlgan, Uygʻonish davrida rassomlar Rafael, Mikelanjelo va boshqa uning mumtoz namunalarini yaratgan. Cherkov va hashamatli saroy binolarining bezak boʻlagi sifatida 17—19-asr boshlari Yevropa sanʼatida keng tarqalgan; 3) bino, kupe, kayuta, samolyot saloni shifti (baʼzan devori)ga oʻrna-tilgan elektr chirogʻi armaturasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Platsdarm

Platsdarm (frans. place d’armes, aynan — qoʻshinlar uchun maydon) — 1) biror davlatning boshqa bir davlatga hujum qilishida harbiy harakatlarni kengaytirish uchun baza sifatida foydalaniladigan hudud. P. operativ yoki strategik ahamiyatga ega bulishi mumkin; 2) hujum qilayotgan qoʻshinlarning suv to'sigʻidan oʻtib qarshi qirgʻoqda egallab olgan yerlari yoki qaramaqarshi qirgʻoqqa chekinish cho-gʻida tutib turilgan yer maydoni; 3) dengiz desanti asosiy kuchlarining tushishi va yoyilishini taʼminlash maqsadida desant operatsiyasi oʻtkazib, sohil boʻyida egallangan uchastka.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Gamilkar Barka (karfagen lashkarboshisi) birinchi puni urushlaridan keyin rimga qarshi ushbu usulni qo'llab, rimdan o'ch olmoqchi bo'ladi.
Platsenta

thumb
Platsenta ( — kulcha), bola oʻrni — homiladorlik davrida hosil boʻladigan va homila bilan ona organizmini bir-biriga bogʻlab, ular oʻrtasida moddalar almashinuvini taʼminlaydigan organ. Homila Platsenta orqali ona qonidan kislorod hamda oziq moddalar olib, unga parchalanish mahsulotlari va karbonat angidrid ajratadi. Platsenta homilaga har xil moddalar kelishini boshqarib, toʻsiq vazifasini ham oʻtaydi. Platsentada fermentlar va vitaminlar boʻladi; unda ona organizmiga taʼsir etuvchi gormonlar (gonadotropin, estrogen, progesteron) va boshqa moddalar sintezlanadi. Platsenta homiladorlikning 4-oyida toʻliq shakllanadi: normal rivojlangan homila Platsentasi yumaloq, qalin, yumshoq, shakli kulchaga oʻxshaydi. Homila Platsentaga kindik yoki kindik tizimchasi orqali birikadi. Platsentaning ikkita yuza-si: bachadon devoriga qaragan ona yuzasi (bazal plastinka) va ichkariga — amnion (homila qopi) boʻshligʻiga qaragan homila yuzasi boʻladi. Kindik qon tomirlar bilan shu homila yuzasiga bi-rikib turadi. Platsenta funksiyasining buzilishi homiladorlikda turli asoratlar-ga, mas, bolaning chala tugʻilishi, Platsentaning erta ajralishi, homiladorlik toksikozlari va boshqalarga sabab boʻladi (yana qarang Yoʻldosh).

Oʻsimliklar Platsentasi gulli oʻsimliklarda urugʻkurtakli tuguncha ichidagi oʻsimta; qirqqulokdoshlarda sporangiyli boʻrtma. Platsenta orqali kurtak ona oʻsimlik bilan bogʻlanib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Yoʻldosh
Platsenta gormonlari

Platsenta gormonlari - sut emizuvchi hayvonlar va homilador ayollar platsentasida ishlanib chiqadigan va gormonlar kabi taʼsir etadigan biologik faol moddalar (gonadrotropin, estrogen, progresteron va hokazo). P.g. homiladorlikning toʻgʻri kechishini taʼminlab, tugʻish aktini tayyorlaydi. Xorionik gonadotropin baʼzi maymunlar va homilador ayollarnint tipik homildorlik gormoni boʻlib, pla-sentadan qonga oʻtadi va siydik bilan ajraladi. Bu esa homiladorlikning gormonal diagnostikam uchun zarur. Xorionik gonadrotropin gipofiz go-nadtropinidan kimyoviy tuzilishi, urugʻdon va tuxumdonga taʼsiri bilan farq qiladi; tuxumdonda hujayralar gipertrofiyasiga sabab boʻladi, lekin follikulalar oʻsishi, sariqtana hosil boʻlishini kuchaytirmaydi. Koʻpgina sut emizuvchilar platsentasida estron, estradiol, estriol gormonlari, ayollar platsentasida esa homiladorlikning ikkinchi yarmida estrogenlar koʻplab ishlanib chiqadi. Odam va bir qator sut emizuvchilar — maymun, mushuk, dengiz choʻchqachasi platsentasida esa homiladorlikning normal rivojlanishini taʼminlaydigan progesteron ishlanib chiqadi. Bundan tashqari, platsen-tada androgen, glyukokortikoidlar, relaksin, oksitotsin kabi gormonlar ham ishlanib chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plebeylar

Plebeylar (lot. plebeii — oddiy xalq) — 1) Qad. Rimdagi erkin aholi tabaqalaridan biri. Miloddan avvalgi 3-asrgacha P. jamoa yeridan foydalanish huquqiga ega boʻlmagan, faqat chek yerlardan shaxsiy mulk sifatida foydalangan. Ular dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo bilan shugʻullangan. P. miloddan avvalgi 5—4-asrlarda davlat lavozimlarini egallashlari va patritsiylar bilan nikoh tuzishlari mumkin boʻlmagan. P. patritsiylarga qarshi qattiq kurash olib borgan va natijada Rim fuqarolari (grajdanlari) tarkibiga kiritilgan, majburiy qullik bekor qilingan. P.ning bu muvaffaqiyatiga ular tarkibida xizmat qilgan armiya katta yordam koʻrsatdi; 2) oʻrta asrda P. atamasi "oddiy xalq" maʼnosida ishlatilgan. Unga sex usta-sining qoʻl ostidagi shogirdlar, kasodga uchragan xunarmandlar va shahar kambagʻallari kirgan. Ular 16—18-asrlardagi inqiloblarda dehqonlar bilan birgalikda faol qatnashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qadimgi Rim
Plebissit

Plebissit (lot. plebiscitum — xalq qarori) — xalq ovoz berishining bir turi. Xalqaro amaliyotda bir davlat xududini boshqa davlatga berilayotganda aholidan fuqarolikni tanlash uchun soʻrov oʻtkaziladi. Baʼzi mamlakatlarda (mas, Fransiyada) referendumning sinonimi (qarang Referendum). Rasmiy yuri-dik nuktai nazardan P. oʻtkazish, unda qanday masala hal qilinayotganligidan qatʼi nazar, referendum oʻtkazishdan hech bir farq qilmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pleven (Bolgariya)

Pleven, Plevna – Bolgariyaning shim. qismidagi shahar. Pleven okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 122,1 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Dunay tekisligining qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Oziq-ovqat, mashi-nasozlik, neftni qayta ishlash, rezina, sement, oynashisha, toʻqimachilik korxonalari mavjud. Tokchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti, tarix muzeyi bor. Turistlar koʻp keladi. P. – tarixiy shahar boʻlib, 3-asrdan maʼlum. 1877—78 yillardagi Rossiya—Turkiya urushida P.da tarixiy jang boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Bolgariya shaharlari
Pleyotropiya

Pleyotropiya (yun. pleon - ancha koʻp sonli va tropos — burilish, yoʻnalish) — genning koʻp tomonlama, yaʼni bir nechta belgilarning rivojlanishiga taʼsir koʻrsata olish xususiyati. P. hodisasi genotip nazorat qilib turadigan reaksiyalar mahsuloti darajasida oʻzaro taʼsir koʻrsatadigan genlar sistemasi bilan bogʻliq. Amalda har bir gen metabolizm jarayonining maʼlum bir bosqichini nazorat qiladi; hujayrada metabolitik jarayonlarning koʻp bosqichligi va xilma-xilligi tufayli biron bosqichda metabolizmning izdan chiqishi (bir gendagi mutatsiya) keyingi bosqichlarning borishiga, binobarin, bir nechta belgilarga taʼsir koʻrsatadi. Bir gen mahsuloti (mas, ferment)ning bir nechta biokimyoviy reaksiyalarda ishtirok etishi,gemoglobin molekulasida polipeptid zanjirning sintezini nazorat etuvchi gendagi retsessiv mutatsiya genning pleyotrop taʼsiriga misol boʻla oladi. Bunday mutatsiya gemoglobin molekulasining r- zan-jirida bitta aminokislota qoldigʻining (glutamin kislotaning valin bilan) almashinishini taʼminlaydi. Natijada eritrotsitlarning shakli oʻzgarib, oʻroqsimon (yarim oysimon) shaklga kiradi. Bu esa, oʻz navbatida, yurak, kon aylanish, nerv, ovqat hazm qilish va ayirish sistemalari faoliyatining buzilishiga olib keladi. Bunday mutatsiyaga nisbatan gomozigot (retsessiv gomozi-gotali) boʻlgan odam bolalik davridayoq nobud boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pleystotsen

Pleystotsen (yunoncha: pleistos — eng katta, eng koʻp, kainos — yangi)— toʻrtlamchi sistema (davr)nnnt quyi, eng koʻp (1 million yil chamasida) davom etgan boʻlimi. Pleystotsen umumiy geoxronologiyada. yarus yoki zonaga teng boʻlib, koʻpchilik mintaqalarda oʻz navbatida quyi, oʻrta va yuqori boʻlimlarga ajratiladi. Pleystotsenda Yerning iqlimi sovuqlashgan va oʻrta kengliklarda muzliklar vujudga kelgan. Bu davrda qitʼalarning 27% yuzasi muzlik bilan qoplangan. Baʼzi tadqiqotchilar Pleystotsen boshlarini alohida epoxa (zamon) — eopleystotsenga ajratadilar va unga boshqa olimlar neogenga kiritgan yuqori (kechki) pliotsenni ham qoʻshadilar. Pleystotsen mobaynida hayvonot va oʻsimliklar olamida muhim oʻzgarishlar roʻy bergan, eng qad. odamlar (arxantroplar) paydo boʻlgan. „Pleystotsen“ termi-nini ingliz olimi Ch. Layel kiritgan (1832-yil). Oʻzbekistonda P.ning umumiy qabul qilingan yaruslari yoʻq. Har bir region uchun oʻziga xos majmua, svita va qatlar ajratilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pleksiglas

Pleksiglas (nem. plexiglas, lot. plexus — oʻrilgan va nem. glas — shisha) — organik shisha asosida olinadigan qattiq optik shaffof materiallar (plastmassalar) ning umumiy texnik nomi (qarang Polimetilmetakrilat).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pleksit

Pleksit (lot. plexus — chigal) — orka miyadan chiqadigan nerv chigallarining yalligʻlanishi (qarang Periferii nerv sis-temosi). Infeksion kasalliklar, shikastlanish, umurtqa pogʻonasi kasalliklari va boshqa sabab boʻldi. P., odatda, toʻsatdan boshlanadi. Boʻyin va yelka chigali zararlanganda qoʻl va oyoq bezillab ogʻriydi; qoʻl muskullarida sezuvchanlik buziladi. Bu xildagi oʻzgarishlar koʻpincha bilak va qoʻl panjasi sohasida uchraydi. Muskullar nimjon boʻlib qoladi, ogʻriydi, harakat oʻzgaradi. Beldumgʻaza P.ida shu sohadagi muskullar bezillab turadi, harakat qilish qiyinlashadi. Kasallikning kechishi koʻproq sababchisiga bogʻliq, u qanday kechishidan qatʼi nazar, albatta, vrachga muro-jaat qilish va uning koʻrsatmalarini bekamu koʻst bajarish lozim. Oʻz bilgicha issiq qilish yoki ogʻriq qoldiruvchi dorilar ichish yaramaydi; aks hodda kasallik avj olib ketishi mumkin. Bel-dumgʻaza P. bilan ogʻrigan ayollar akusherginekolog koʻrigidan oʻtishlari lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plenum

Plenum (lotincha plenum — toʻla) — biron partiya, jamoat, davlat tashkilotining saylab qoʻyiladigan rahbar organi aʼzolarining toʻla tarkibdagi majlisi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plener

Plener (frans. plein air — ochiq havo) — rangtasviraa quyosh nuri va atmosfera bilan bogʻliq havodagi oʻzgarishlarni qanday boʻlsa, shundayligicha tasvirlash. Naturanish rang boyligi va tovlanishini tabiiy yorugʻlik va atrof muhit taʼsirida koʻrsatish P. rangtasvirining asosini tashkil etadi. Rassomlarning bevosita ochiq havo (ustaxonalardan tashqari)da ishlashi natijasida yuzaga kelgan. P.ning dastlabki belgilarini Uygʻonish davri italyan va 17-asr rassomlari ijodida kuzatish mumkin. P.ning asosiy xusu-siyatlari 19-asr 1yarmida koʻzga tashla-nadi. 19-asr oʻrtalarida P. masalalari bilan barbizon maktabi vakillari hamda K. Koro shugʻullangan. 19-asr 2yarmida impressionist rassomlar (K. Mone, K. Pissaro, O. Renuar va boshqalar) ijodida oʻzining toʻlaqonli ifodasini topdi.

Oʻzbekiston hududida P. 19-asr oʻrtalaridan tarqaldi. L. Bure, I. Kazakov, O. Tatevosyan, A. Isutgov va boshqa, keyinroq P. Benkov, N. Kashina, R. Temurov, A. Roziqov va boshqalar P. rangtasvirining ajoyib namunalarini yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pleonazm

Pleonazm (yun. pleonasmos — ortiqchalik) — bir xil yoki sinonimik ifoda vositalarining (til birliklarining) semantik jihatdan takror holda qoʻllanishi. P. tejamlilik prinsipiga zid hodisadir. Biroq shunga qaramay u uslubiy vazifa bajarishga asoslanadi. Pleonastik qoʻllanish uchun shakliy takror asosiy mezon boʻla olmaydi, balki mavjud maʼnoning qayta takrorlanishi asosdir. Nutqda takrorlanayotgan birliklarning turi (qoʻshimcha, soʻz, gap)ga qarab, P.ni quyidagi turlarga ajratish mumkin: 1. Leksik P.lar; 2. Semantik P.lar; 3. Affiksal P.lar; 4. Leksik-affiksal P.lar. 5. Sintaktik P.lar.

Agar sinonim yoki semantik jihatdan yaqin boʻlgan soʻzlar leksik birlik sifatida birikib, oʻzaro aniqlovchi — aniqlanmish munosabatida boʻlsa, ular leksik P.lar hisoblanadi: koʻppak it, tuz namak, interval oraligʻi, mayda mikroblar kabi. Bunday tavtologik xarakterdagi P.lar koʻpincha oʻzlashma soʻzning maʼnosini toʻla anglamaslik yoki hisobga olmaslik natijasida unga shu soʻzning oʻzbekcha sinonimini qoʻshish tufayli vujudga keladi. Baʼzi leksik P.larda aynan bir tushunchaning takrori mavjud boʻlsa-da, oʻzlashma soʻz semantikasida maʼno siljishi roʻy beradi: bosh-oyoq sarpo (forscha "sar-po" — bosh-oyoq), lahm goʻsht (arab. "lahm" – goʻsht).

Oʻzbek tilida semantik P. ham keng tarqalgan: oyoq bilan tepmoq, koʻz bilan koʻrmoq, qari chol, maxfiy sir kabi (tepish oyoq orqali, koʻrish koʻz orqali sodir boʻlishi; chol boʻlgach, uning qariligi, sir boʻlgandan keyin maxfiyligi aniq narsa). Mazkur misollardagi semantik ortiqchaliklar nutqda taʼsirchanlikni, taʼkidni oshirish maqsadlariga xizmat qiladi.

Affiksal P.lar qoʻshimchalarning takrorlanishi natijasida vujudga keladi: kuylashaylikkuylaylik, koʻkimtirroq (-imtir va roq), singlisi (-i va -si) va boshqa leksik-affiksal P.larda oʻzak-negiz anglatgan maʼno qoʻshimcha orqali yana takror ifodalanadi. Mas, toʻqayzor, oʻrmonzor soʻzlarining oʻzagida oʻrin maʼnosi ham, jamlik maʼnosi ham anglashiladi. Kulolchi, omborxona, yotoqxona soʻzlarida ham pleonastik qoʻllanish kuzatiladi. Bunday hollarda pleonastik qoʻllanishga hojat yoʻq. Til doimo oʻta aniqlikka intilar ekan, unda ortiqchalikning yuzaga kelishi tabiiydir. Ortiqchaliklar esa koʻpincha uslubiy vazifa uchun xizmat qiladi. Tavtologiya ham P.ning bir koʻrinishi hisoblanadi.

Neʼmat Mahkamov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georgiy Plexanov

Georgiy Valentinovich Plexanov (1856.29.11 (11.12), Tambov gubernyasi — 1918.30.5, Terloki yaqini, Finlandiya, hozirgi Zelenogorsk, Sankt-Peterburgda dafn qilingan) — Rossiya va xalqaro sotsial demokratik harakat arbobi, faylasuf. Vladimir Lenin tashkil qilgan "Iskra" gazetasining rahbarlaridan biri. RSDRP 2-sʼyezdidan keyin mensheviklarnnng yetakchilaridan boʻlib qoldi. Bolsheviklarning fuqorolarini tanqid qilib, Rossiyada hali inqilobiy vaziyat yetilmagan, deb hisobladi. Fevral inqilobini xayrixohlik bilan kutib oldi. Oktabr toʻntarishiga salbiy munosabatda boʻldi. Falsafa, sotsiologiya, estetika, din, shuningdek, tarix va iqtisodiyotga oid asarlar yozdi. "Tarixga monistik qarashning rivojlanishi masalasiga doir" (1885), "Materializm tarixi boʻyicha ocherk" (1896), "Tarixda shaxsning roli masalasiga doyr" (1898) kabi falsafiysotsiologik asarlarida tarixni materialistik tushunishni rivojlantirdi, jamiyat hayotini tushunishda dialektik metodni qoʻlladi. "Tarixni yaratuvchi qahramonlar" toʻgʻrisidagi gʻoyani rad etdi, "xalq, butun millat tarix qahramoni boʻlishi kerak" deb hisobladi. Estetika sohasida realizm mavqeida turdi, sanʼatga ijtimoiy hayotning oʻziga xos shakli sifatida qaradi.

 

 
 Izbrannie filosofskiye proizvedeniya, t. 1—5, M., 1956—58;
 Tarixga monistik qarashning rivojlanishi masalasiga doyr, T., 1957;
 Tarixda shaxsning roli masalasiga doyr, T., 1956.

 

Turkum:1856-yilda tugʻilganlar
Turkum:1918-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Plimut (Angliya)

thumb|right|150px|Plimut sobori
Plimut — Buyuk Britaniyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, Kornuoll yarim orolida. Aholisi 246100 kishi (2005)neighbourhood.statistics.gov.uk. Plim daryosining Lamansh qoʻltigʻiga quyilish joyidagi port. Kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari mavjud. Baliq ovlanadi. Dengiz biologiyasi laboratoriya va akvarium bor. Shaharga 12-asrda asos solingan. Harbiy-dengiz bazasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Официальный сайт городского совета
 Сайт города Плимут
 Плимут в БСЭ

Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari