Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kaleydoskop

Kaleydoskop (yun. kalos — chiroyli, eidos — koʻrinish va skopeo — koʻraman, kuzataman) — ichiga birbiriga nisbatan 60° burchak ostida joylashtirilgan 3 ta koʻzgu plastinkalari oʻrnatilgan trubka. Ingliz fizigi D.Bryuster 1817 yilda kashf qilgan. Trubkaning bir tomoni xira shisha bilan berkitilib, turli rangdagi shisha siniqlari solinadi, ikkinchi tomoniga kuzatish uchun shaffof shisha oʻrnatiladi. Trubka aylantirilganda xira shisha qoʻyilgan uchida dam-badam oʻzgarib turadigan turli shakllar koʻrinadi. K.dan meʼmorlik, toʻqimachilik va b. sohalarda nusxalar olishda foydalaniladi; u bolalar oʻyinchogʻi sifatida ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stanislav Kalesnik

Stanislav Vikentyevich Kalesnik 1901.10(23).1 — Peterburg— 1977.13.9 — rus glyasiologi va tabiiy geografi. Rossiya Fanlar Akademiyasining akademik (1968). Sankt-Peterburg universitetini tugatgan (1929). Shu universitetda tabiiy geografiya kafedrasi mudiri (1950-yildan). Koʻlshunoslik instituti direktori (1955-yildan). Ilmiy ishlari umumiy yer bilimi, landshaftshunoslik, glyasiologiya, shuningdek, Markaziy Tyanshan va Jungariya Olatovi geomorfologiyasi nazariy masalalariga bagʻishlangan. Tabiiy geografiyaga xionosfera, muz bosish energiyasi, geografik struktura kabi yangi tushuncha va terminlarni kiritgan. 1964-yildan Rossiya geografiya jamiyati raisi, 1968—72 yillarda Xalqaro geografiya ittifoqi vitseprezidenti. Krakov va Finlandiya (Turku) universitetlarining faxriy doktori. K. nomiga Orka Ili, Jungariya Olatovi va Qutbiy Ural togʻlaridagi muzliklar qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Obshaya glyasiologiya, L., 1939;
 Osnovi obshego zemlevedeniya, 2-ye izd., M., 1955;
 Umumiy yer bilimi qisqa kursi, T., 1967;
 Obshiye geograficheskiye zakonomernosti Zemli, M., 1970.

Turkum:Rossiya kishilari
Turkum:Sobiq Ittifoq geograflari
Turkum:Geografiya fanlari doktorlari
Turkum:Sankt-Peterburg davlat universiteti Geografiya va geoekologiya fakulteti bitiruvchilari
Kali

Kali — Kolumbiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Valya-del-Kauka departamentining maʼmuriy markazi. Fapbiy Kordilyera togʻlarida, 1100 m balandlikda joylashgan. Aholisi 1,7 mln. kishi (1995). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kauka vodiysidagi rivojlangan qishloq xoʻjaligi rayonining muhim iqtisodiy markazi. Oziq-ovqat, rezina-texnika, toʻqimachilik, poyabzal, tikuvchilik, sement, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Velosipedlar ishlab chiqariladi. K. yaqinidan koʻmir qazib olinadi. 2 universitet, muzey bor. K.ga 1536 yilda asos solingan. 16—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kolumbiya shaharlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Kalibr

Kalibr (arab, kalibr — shakl) — 1) mashinasozlikda shkalasiz oʻlchov asbobi; uning yordamida buyumlarning oʻlchamlari, shakli yoki oʻzaro joylashishi oʻlchanadi. Bikr va kerakli oʻlchamga oʻrnatilgan normal (nominal oʻlchamlar tekshiriladigan); chegaraviy (eng katta va eng kichik oʻlchamlar tekshiriladigan), bir va ikki tomonli xillarga boʻlinadi. Ikki tomonlama chegaraviy teshiklarni tekshiradigan probkalar va silindrik detallarni tekshiradigan K.-asboblar eng keng tarqalgan; 2) prokat ishlab chiqarishda — tutashuvchi ikki prokat valik orasida kesib olib hosil qilingan tirqish; undan kerakli oʻlcham va shakl berish uchun qisiladigan metall oʻtkaziladi. Har bir profil uchun valiklarda bir necha K. qilinadi. Toʻgʻri toʻrtburchak yoki dumaloq zagotovkalar shu K.lardan birin-ketin oʻtkazilganda zarur shaklni oladi. Plastikligi kam boʻlgan poʻlatlarni kalibrlash uchun ular qizdirib choʻziladi; 3)oʻq otuvchi qurollarda stvoli hamda snaryad (mina, oʻq)ning diametri; qurolning kuchini aniqlovchi asosiy qiymatlardan biri. Oʻq otuvchi kurollarning K.i chiziqli birliklarda: dyuymlar, liniyalar (0,1 dyuym), millimetrlarda oʻlchanadi. Artilleriyada K. stvol uzunligining kanal diametriga nisbati bilan oʻlchashda ham qoʻllanadi. K. silliq stvolli qurollarda ichki diametri, oʻyilgan stvolli qurollarda qarama-qarshi oʻyiqlarning oraligʻi boʻyicha, snaryadda koʻndalang kesim boʻyicha aniqlanadi. Silliq stvolli ov miltiqlarida esa K. stvol kanaliga qator joylashtirilgan, ogʻirligi 400 g boʻlgan yumaloq qoʻrgʻoshin oʻqlar soniga qarab aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalidasa

thumb|upright=1.1|

Kalidasa (taxminan, 5-asr) — hind shoiri va dramaturgi. K.dan "Raghu nasli", "Kumariyning tugʻilishi", "Darakchi budut", "Yil fasllari" lirik dostonlari hamda "Malavika va Agnimitra", "Uzugidan tanilgan Shakuntala" (yoki "Shakuntola"), "Matonat bilan olingan Urvashi" dramalari qolgan. Hind adabiyotining qad. yodgorliklari sanalgan vedalar, "Mahabhorat" va "Ramayana" epik dostonlari K. asarlariga manba boʻlib xizmat qilgan. K. xalq manfaatlarini nazar-pisand qilmaydigan hukmdorlarning bosqinchilik urushlarini qoralagan, insonning ijodiy salohiyatini ulugʻlagan. K. "Raghu nasli" dostonida afsonaviy Raghu naslining hayoti, shuningdek, Hindistondagi turli xalklarning turmush tarzini aks ettirgan. K. — nozik ruhshunos hamdir. Uning dramaturgiyasi qad. Hindistonda teatr sanʼatining yuksak darajada rivoj topganligini koʻrsatadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Potash

Potash (gollandcha potasch) — kaliy karbonat (K2CO3) ning texnik nomi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Kimyoviy birikmalar
K2so3

K2so3 — rangeiz kristall modda. zichligi 2,44 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 89,4°.

Kuchli namiqadi. Suvda yaxshi (20° temperaturada 100 g suvda 113,5 g) eriydi, eritmasi ishqoriy muhitga ega. K.k. qadimdan daraxt va oʻtlar kulidan olib kelingan. Sanoatda, asosan, kaliyning tabiiy tuzlaridan olinadi (qarang Kaliyli tuzlar), shuningdek, nifelinni qayta ishlab giltuproqqa aylantirishda hosil boʻladi. Optik shisha i.ch.da komponent, gazlarni N,8dan tozalashda yutuvchi, suvsizlantiruvchi agent, sovun i.ch., fotografiyada, kaliyli oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Oʻgʻit tarzida kam qoʻllanadi. Tuproq zarrachalariga mahkam yopishib, ishqoriy muhitni vujudga keltiradi. Kaliyli oʻgʻitlar sifatida, asosan yerga kuzgi ishlov berishda muhiti nordon hamda xlor bilan shoʻrlangan tuproqlarga solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kno3

Kno3 — (Potassium nitrati) nitrat kislotaning kaliyli tuzi, rangsiz kristall. Suyuqlanish temperaturasi 334,5°. Suyuqlanish temperaturasidan yuqori haroratlarda kislorod ajralib, avval KNO2, keyin K2O gacha parchalanadi. K.n.ning organik moddalar bilan aralashmasi oson alangalanadi va yonadi. Suvda eruvchanligi (100 g da g hisobida): 31,0 (20°), 243,6 (100°). Suvdagi toʻyingan eritmasining qaynash temperaturasi 118°. K.n. NaNO3 KC1 oʻrtasidagi almashinish reaksiyasi yordamida olinadi. Pirotexnikada, qora porox tayyorlashda, gugurt, shisha i.ch.da, qishloq xoʻjaligida, goʻsht mahsulotlarini konservalashda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nitratlar
Kaliy permanganat

Kaliy permanganat (Kalium permanganicum), margansovka, KMnO4 — antiseptik modda. Toʻq binafsha rangli yaltiroq kristall. Suvda yaxshi eriydi. Eritma qizgʻish-binafsha rangli. K.p. toʻqimalarga tushganida oʻzidan kislorod ajratib, burishtiruvchi, qitiqlovchi va kuydiruvchi taʼsir etadi, ayni vaqtda ajralib chiqayotgan kislorod hisobiga mikroblarga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Organik va anorganik kimyoda oksidlovchi, tibbiyotda suvdagi eritmasi yaralarni yuvish, ogʻiz va tomoqni chayish, ginekologiya hamda urologiya amaliyotida antiseptik vosita sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Fizik xossalari 
Koʻrinishi: metall yarqiroqligiga ega boʻlgan toʻq binafsharangli kristallar. Nur sindirish koʻrsatkichi 1.59 ga teng(20C haroratda).

Suvda, suyuq ammiakda, atsetonda (2:100 nisbatda), metanolda, piridinda eriydi.

Molyar massasi — 158,034 g/mol

Zichligi — 2,703 g/sm3

 Termodinamik xossalari 
+ Kaliy permanganatning termodinamik xossalariStandart entalpiya H−813,4 kJ/mol (t) (298 K haroratda)Standart Gibbs energiyasi G−713,8 kJ/mol (t) (298 K haroratda)Standart entropiya S171,71 J/(molK) (t) (298 K haroratda)Standart molyar issiqlik sigʻimi Cp119,2 J/(molK) (t) (298 K haroratda)
Kaliy sulfat

Kaliy sulfat, K2SO4 – kaliyli oʻgʻit, sulfat kislota (H2SO4) ning kaliyli tuzi. Sargʻish tusda tovlanadigan kristall, sochiluvchan oq kukun, namiqmaydi, mushtlanib qolmaydi, suvda yaxshi eriydi. Oʻgʻit sifatida ishlatiladigan texnik holdagi K.s. tarkibida 48—52% kaliy oksid (K2O) bor. Glazerit (3K2SO4 • Na2SO4), kainit(K2SO4- MgCl2- 6N2O) va shenit (K2SO4 • MgSO2 • 6N2O) kabi tarkibida koʻp minerali boʻlgan kaliyli rudalarni kompleks holda qayta ishlab olinadi. Xlor bilan shoʻrlangan tuproqlar uchun eng samarali oʻgʻit hisoblanadi. Tuprokdan koʻp miqdorda oltingugurt oluvchi dukkaklilar (beda) va karamguldoshlar (karam, turneps, xantal va b.) hosildorligiga K.s. tarkibidagi sulfat ioni yaxshi taʼsir qiladi. Samaradorligiga koʻra kaliy xloriddan qolishmaydi. Gʻoʻza va b. ekinlar ekiladigan dalalarda kuzgi shudgorlashda asosiy oʻgʻit sifatida, shuningdek, gʻoʻzaning shonalash – koʻsak tugish fazasida oziq sifatida beriladi. K.s. kaliy xlorid miqdorida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilkaliy oʻsimliklarda oqsil hosil qilish uchun ahamyatga ega. Oqsil hosil qilish uchun azot kerak, azot xlorofillga, nuklein kislotasiga, fosforit va boshqa organik azotli moddalarga zarur. Kaliy unsuri ham zarur hisoblanadi. Donda 0,5% , somonda 0,8-1,5% kaliy boʻladi. Kaliy oqsilni sintezlashda qatnashadi. Karbon suvlarini hosil boʻlishida kaliy ishtirok etadi. Kaliyning yordami bilan xlorofill, karotin, ksantofil miqdori oshadi. Kaliy oʻsimlik tomonidan azot va fosforni oʻzlashtirishni yaxshilaydi, ildiz qismini rivojlantirishga ijobiy taʼsir koʻrsatib turli xildagi zamburugʻ kasalliklariga hamda qurgoqchilikka va past xaroratga chidamliligigi oshiradi. Gʻoʻzaga kaliy etish maganda tola va chigit sifati pasayadi, hosil kamayadi. Manba(Oʻsimlikshunoslik Matn : darslik / X. A. Idrisov, S. M. Nazarova. – Buxoro : Sadriddin Salim Buxoriy, 2023. – 292 b.).
Kaliy xlorid

Kaliy xlorid, KS1 - xlorid kislota (NS1) tuzi, asosiy kaliyli oʻgʻit; Kaliyning tabiiy tuzlaridan boʻlgan silvinit minerali tarkibidagi KS1 tuzlarini kristallizatsiyalash yoki flotatsiya usulida olinadi. Kristallizatsiya usulida olingan oʻgʻit (markasi "K") oq yoki kulrang kristall modda, tarkibida 62—65% K2O bor; flotatsiya usulida olingan oʻgʻit (markasi "F") pushtiqizgʻish rangli, tarkibida 54— 60% K2O bor, miqdorda (oziq modda hisobida) K.x. solinadi. Shoʻr tuproqli yerlarga K.x.ni ehtiyot boʻlib solish kerak, chunki u tuproqda oʻsimlik uchun zararli xlor miqdorining koʻpayib ketishiga sabab boʻlishi mumkin. K.x. gigroskopik boʻlganligidan uni saqlash qoidalariga rioya qilish talab etiladi. K.x.ni balandligi 1,5 m dan 2,5 m gacha uyum holida yoki krplarda saqlash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaliyli tuzlar

Kaliyli tuzlar - suvda oson eriydigan kaliyli, kaliy-natriyli va kaliy-magniyli minerallardan hosil boʻlgan choʻkindi xemogen jinslar. Muhim minerallari: silvin, silvinit, karnallit, kaliyli dala shpati (ortoklaz), muskovit (kaliyli slyuda), poligalit, kainit, langbeynit, alunit va b. K.t. quyuqlashib kon xreil qiluvchi choʻkindi hosilalardir. Tabiatda osh tuzi bilan birga qalinligi bir necha sm dan oʻnlab m gacha qatlam yoki linza koʻrinishida uchraydi. Maydoni bir necha km dan ming km gacha (konlari, havzalar) boʻladi. Koʻp hollarda suv havzalariga silvin (KCL) va natriyli tuz-galit (№S1)ning kelib tushishi natijasida hosil boʻladi. Suvning shoʻrligi 32—35%s ga yetganda K.t. choʻka boshlaydi. K2O rudasining sanoat ahamiyatiga molik tarkibi 12—30%. Oʻzbekistonda Surxondaryo, Qashqadaryo va Buxoro viloyatlari, shuningdek, Krraqalpogʻistonda (Tubegatan koni) K.t. konlari topilgan. K.t.ning katta uyumlari koʻl yotqiziqlarida (Eritreya) va Oʻlik dengiz namakoblarida mavjud. Dunyodagi yirik havzalari: Stassfurt (Germaniya), Elzas (Fransiya), Yuqori Kama (RF), Qozogʻiston gʻarbida, Karpat oldi (Ukraina), Pripyat (Belarus), Delaver (AQSH), Saskachevan (Kanada) va b. K.t. kimyo sanoatida kaliyli oʻgʻitlar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Shuningdek, elektrometallurgiya, tibbiyot, pirotexnikada, oyna-shisha, boʻyoq kabilar i.ch.da qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaliyli oʻgʻitlar

Kaliyli oʻgʻitlar - tarkibida oʻsimliklar oson oʻzlashtiradigan shaklda kaliy elementi boʻlgan mineral moddalar; suvda eruvchan xlorid, sulfat va karbonat kislotalarning tuzlari. Tarkibida kaliyli tuzlar boʻlgan togʻ jinslari K.oʻ. olinadigan xom ashyo.

K.oʻ. konsentrlangan K.oʻ., aralash K.oʻ. va xom kaliy tuzlariga boʻlinadi. Konsentrlangan K.oʻ.ga kaliy xlorid (55,259,7% K2O), kaliy sulfat (44— 52% K2O), kaliyli selitra (44% K2O) kiradi. Aralash K.oʻ. xom kaliy tuzlariga konsentrlangan K.oʻ. qoʻshib tayyorlanadi: 30—40% li kaliy tuzlari kaliy xloridning silvinit yoki kainit bilan mexanik aralashmasidan iborat; kaliy-magniyli konsentrat; kaliy-magniy sulfat yoki kalimagneziya; yogʻoch, torf va b. kuli. Xom kaliy tuzlari — maydalangan tabiiy minerallar (silvinit va kainit).

K.oʻ. sifatida tarkibida kaliyli tuzlar bor alyuminiy va sement sanoati chiqindilari (potash) ham ishlatiladi. Sement changi va potash muhiti ishqorli. Kul, ayniqsa, nordon tuproqpar uchun aʼlo darajadagi K.oʻ. hisoblanadi, u tuproqning zararli kislotaliligini ham neytrallaydi. Goʻng oʻsimliklar uchun kaliy manbai, chunki unda 0,6% atrofida K2O boʻladi.

Barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari, ayniqsa, qumli va qumloqli tuproqlardagi ekinlar K.oʻ.ga kuchli ehtiyoj sezadi. K.oʻ., odatda, fosforli yoki azot va fosforli oʻgʻitlar bilan birga ishlatiladi. Gʻoʻza, kartoshka, sabzavot, qand lavlagi, xashaki ildizmevalilar, makkajoʻxori, kuzgi gʻalla ekinlari va b. ekinlar kaliyga talabchan. 1 ga maydondagi gʻoʻza har tonna hosili uchun yerdan 30–70 kg azot, 10–20 kg fosfor bilan birga 30– 80 kg kaliyni oʻzlashtirishi aniklangan. K.oʻ. meva, rezavor-meva, uzum, ildizmevalilar va b. tarkibidagi qand miqdorini, kartoshkada kraxmalni, tolali ekinlarda tola miqdorini oshirib, sifatini yaxshilaydi, yem-xashak ekinlari tarkibidagi proteinni koʻpaytiradi, kuzgi gʻalla ekinlari, dukkaklilar va daraxtlarning sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamini oshiradi. Quruq choʻl zonasida va sur tuproq yerlarda K.oʻ. faqat sugʻorish paytida beriladi. Shoʻrtob tuproqlarda K.oʻ. ishlatilmaydi, ular tuproq shoʻrini kuchaytiradi. Yerga solinadigan K.oʻ. meʼyori tuproqning harakatchan kaliy bilan qanchalik taʼminlanganligiga bogʻliq. Bunda azot, fosfor, kaliy (NPK) 1:0,7—0,8:0,53 nisbatda olinadi. K.oʻ. yillik miqdorining 50% ini asosiy oʻgʻit sifatida kuzgi shudgorda, 50% ini esa vegetatsiya davrida berish tavsiya etiladi.

 Adabiyot 
 Ergashev Sh., Ergashev M., Kaliyli oʻgʻitlar va paxta hosildorligi, T., 1983.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻgʻitlar
Kaliyni aniqlash

Kaliyni aniqlash - tuproq va oʻsimliklar tarkibidagi kaliy elementi miqdorini aniklash (qarang Agrokimyoviy tahlil).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalimai shahodat

210px|thumb|Kalimai shahodat
210px|thumb|Kalimai shahodat
Kalimai shahodat ( — guvohlik soʻzlari), tashahhud – islom dinidagi besh asosiy rukndan birinchisi – imonning asosi. Unga koʻra, „Allohdan oʻzga iloh yoʻq. Muhammad Uning rasulidir“, degan kalimani til bilan aytib, dil bilan tasdiq etish shart hisoblanadi. Ilk islomdan boshlab musulmonlar kalimai shahodatni aytish orqali boshqalardan, avvalo koʻpxudoli majusiylardan farqlanib turganlar. Kalimai shahodat ibodatning asosiy soʻzlari hisoblanadi, namozda takror-takror oʻqiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Kalimai shahodat: „Ashhadu alla ilaha illallohu va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rosuluh“

Maʼnosi: „Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq va guvohlik beramanki, Muhammad (s.a.v) uning bandasi va elchisidir.“
Kalimantan

Kalimantan yoki Borneo - Malay arxipelagidagi eng yirik orol, Katta Zond orollari tarkibida. Maydon 734 ming km (kattaligi jihatidan Yer yuzida Grenlandiyadan keyin 2-oʻrinda). Aholisi 10 mln.dan ziyod. Kalimantan hududining katta qismi Indoneziya tarkibida, shim. va shim.-gʻarbiy qismi Malayziya va Bruney davlatlari hududi.

Kalimantan sohilining katta qismi botqoqlashgan pasttekislik, qirgʻoq chizigʻi tekis. Markaziy qismi bal. 2000–3500 m li palaxsa togʻlardan iborat. Kalimantan shimolidagi Kinabalu togʻi (4101 m) — orolning eng baland joyi. Togʻlar, asosan, granit, gneys, kristalli slanetslardan iborat. Neft, gaz, toshkoʻmir, temir, marganets, xrom, mis va boshqalar ruda konlari bor. Iqlimi ekvatorial iqlim. Tekisliklarda temperatura 25—27°. Yillik yogʻin 2000–3500 mm. Daryo koʻp. Yirik daryolarining quyi qismida kema qatnaydi. Tuprogʻi podzollashgan laterit tuproq. Kalimantan hududining 75% i oʻrmon. Tekisliklar nam tropik oʻrmonlar (palma, bambuk, fikus), yon bagʻirlar dub va igna bargli oʻrmonlar, togʻ tepalari butazor va yaylovlardan iborat. Hayvonlardan fil, maymunlar, ayiq, karkidon bor. Qushlarning 600 ga yaqin turi yashaydi. Aholi kokos palmasi, sholi yetishtiradi. Baliq ovlanadi. Bir nechta milliy parklar mavjud. Yirik shaharlari — Pontianak, Banjarmasin, Samarinda, Kuching, Bandar-Seri-Begavan.

Kalimantanning tub joy aholisi turli qabilalardan tashkil topgan, ular koʻpincha dayaklar degan umumiy nom bilan ataladi. Kalimantan sohilidagi knyazliklar 13-asrdan Java hokimlariga karam boʻlgan. Yevropaliklar orolga 17-asrdan kela boshlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Orollar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Turkum:Osiyo orollari
Mixail Kalinin

Mixail Ivanovich Kalinin 1875.7(19).11, hozirgi Kalinin viloyati, Kashino tumani — 1946.3.6, Moskva — 1917-yilgi Fevral inqilobi va Oktabr toʻntarishi qatnashchisi. Butun Rossiya MIK raisi (1919-yildan), SSSR MIK raisi (1922-yildan), SSSR Oliy Soveti Prezidiumi raisi (1938-yildan). 1926-yildan partiya MK Siyosiy byurosi aʼzosi (1919-yildan aʼzolikka nomzod). Iosif Stalin siyosatini qoʻllab-quvvatlab, 1930–40 yillardagi ommaviy qatagʻonlarga sanksiya bergan. 1925-yil fevralda milliy davlat chegaralanishi oʻtkazilishi munosabati bilan Oʻrta Osiyo (Toshkent)ga kelgan va milliy davlat chegaralanishi boʻyicha markaz nomidan tegishli yoʻl-yoʻriqlar bergan. Oqibatda Turkiston xalqlari birga yashab kelgan oʻlkalarni sunʼiy ravishda chegaralash vositasida ajratib-boʻlib yuborish siyosati yuritila boshlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1875-yilda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda vafot etganlar
Turkum:19-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:3-iyunda vafot etganlar
Kaliningrad

Kaliningrad (1946-yil 4-iyulgacha Kenigsberg – ) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kaliningrad viloyati markazi. Mixail Kalinin nomiga qoʻyilgan. Pregolya daryosining har ikki sohilida. Boltiq dengizi boʻyidagi muzlamaydigan Baltiysk port shahri bilan chuqur kanal orqali bogʻlangan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 413 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Baliq ovlash va transport floti bazasi. Mashinasozlik va metallsozlik (kema tuzatish, vagonsozlik, „Elektrosvarka“, avtoagregat zavodlari bor, baliqni qayta ishlash jihozlari ishlab chikariladi), sellyuloza-qogʻoz, oziq-ovqat (shu jumladan, baliqni qayta ishlash), yengil sanoat korxonalari bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 2 teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, kahrabo muzeyi mavjud. Shahar yaqinida dengiz boʻyi iqlim kurortlari joylashgan.

Kalingradga 1255-yil qalʼa sifatida asos solingan. 1525—1618-yillarda Prussiya gersogligi poytaxti. 1701-yildan Prussiya qirolligi tarkibidagi mustahkam qalʼa. 1758–1762-yillarda Sharqiy Prussiyaning rus general-gubernatorligi markazi. 1871-yilda Germaniya tarkibiga kirdi. Kenigsberg 1945-yil aprel boshida shoʻrolar armiyasi tomonidan shafqatsiz bombardimon qilinishi natijasida shaharda tarixiy meʼmoriy yodgorliklar saqlanmagan. Aholisi esa butunlay koʻchirib yuborilgan. 1945-yil Potsdam konferensiyasi karoriga asosan, Kenigsberg atrof hududlari bilan birga sobiq Ittifoq tarkibiga oʻtdi. K. Kaliningrad viloyati tarkibida alohida iqtisodiy rayon maqomini olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Kaliningrad viloyati

thumb
Kaliningrad viloyati - Rossiya Federatsiyasida gi viloyat. 1946-yil7 aprelda tashkil etilgan. Maydon 15,1 ming km. Aholisi 951,3 ming kishi (2000), asosan, rus, belorus, ukrainlar; shaharliklar 79%ni tashkil qiladi. 13 tumanga boʻlingan, 22 shahar, 5 shaharcha bor (2000). Markazi – Kaliningrad shahri.

Kaliningrad viloyati Boltiq dengizi janubi-sharqiy sohilining bir qismini egallaydi. Janubida Polsha bilan chegaradosh. Yer yuzasi bir oz koʻtarilgan pasttekislik, janubi-sharqida Boltiq gryadasi bor. Sohili qumli plyajdan iborat. Shimolida Kaliningrad viloyati hududining bir qismi dengiz sathidan pastda joylashgan. Foydali qazilmalardan toshtuz, qoʻngʻir koʻmir, gil, qurilish qumlari, neft, torf bor. Iqlimi dengiz iklimi bilan moʻʼtadil kontinental iklim orasida. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –3° dan –5° gacha, iyulniki 15–17°. Yiliga qariyb 700 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 155– 180 kun. Hududining 12% ichki suvlar bilan band. Yirik daryolari: Neman va Pregolya. Yuzdan ortiq koʻl bor. Viloyatning 7% hududi botqoqlik. Tuproqlari podzol va chimli podzol tuproqlar.

Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat (asosan, baliqni qayta ishlash), mashinasozlik, sellyuloza-qogʻoz, yengil sanoat. Kahrabo qazib olinadi va ishlov beriladi (Yantarniy sh.). Mashinasozlik korxonalari, baliq sanoati uchun jihozlar, kompyuterlar, Yerning sunʼiy yoʻldoshlari uchun kichik raketa dvigatellari, gaz quvurlari uchun jihozlar, yoritish texnikasi, mikrodvigatellar, savdo jihozlari, oʻzi yuk ortadigan yirik vagon-dumpkarlar, elektr yuk ortish mashinalari, kemalar va b. ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoatlari uchun xom ashyo Rossiyaning shimolidan keltiriladi. Qurilish materiallari ishlab chiqarish, yengil, goʻsht va sut, mebel sanoatlari ham rivojlangan. Sanoat korxonalarining aksari qismi Kaliningrad, Chernyaxovsk, Gusev, Svetlogorsk, Neman va b. shaharlarda joylashgan. Q.q.ning asosiy tarmoklari: sut-goʻsht chorvachiligi, choʻchqachilik, parrandachilik. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki bo-qiladi. Baliq ovlanadi. Sabzavotchilik va kartoshkachilik bilan shugʻullaniladi. Gʻalla (bahorgi arpa, suli, kuzgi bugʻdoy, javdar), yemxashak ekinlari ekiladi. Moʻynali darrandachilik rivojlangan. Dengiz transporta (portlari – Kaliningrad va Baltiysk) taraqqiy etgan. Neman va Pregolya daryolarida kema qatnaydi. Kurortlari – Svetlogorsk, ZelenogradskOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Turkum:Alifbo boʻyicha maʼmuriy birliklar
Kalit

Kalit — 1) qulftl berkitish va ochish uchun ishlatiladigan tishli yoki oʻyiqli burash asbobi. Pishiq metalldan tishlari yoki oʻyiqlari qulf ariqchalari yoki chiqiqlariga tushadigan qilib tayyorlanadi. Har qaysi qulf va kalit bir-biriga moslanib, raqamlab qoʻyiladi. Shuning uchun bir qulfning K.i. boshqa qulfnikiga tushmaydi (qulfkalit iborasi shundan paydo boʻlgan); 2) biror mexanizmni burab yurgizish, ishga tushirish uchun ishlatiladigan metall asbob. Mas, burama (prujinali) soatlar, oʻyinchoklarning prujinasini burab taranglash uchun qoʻllanadi. Oʻyinchoqlarning K.i plastmassadan ham tayyorlanishi mumkin; 3) mashinasozlikda — gayka va boltlarni burab qattiqlash yoki boʻshatish uchun ishlatiladigan uzunchoq dastali va jagʻli metall asbob. Jagʻi gayka va bolt kallagining shakliga (necha qirraligiga) qarab ishlab chiqariladi. Mashinalarni yigʻish, qismlarga ajratish va taʼmirlashda ishlatiladi; 4) elektrotexnikada — boshqarish pultida elektr zanjirlarini ulash va uzish, kontaktlarni bir vaziyatdan ikkinchisiga oʻtkazish uchun ishlatiladigan dastaki moslama. Ikki yoki koʻp vaziyatli boʻlishi mumkin. K. dispetcherlik boshqarish pultlarida, avtomatika va telemexanika tizimlarda qoʻllanadi (yana q. Boshqarish pulti).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalit (musiqa)

Kalit – besh qatorli nota yozuvining birortasiga qoʻyiladigan maxsus belgi. Kalit aynan shu chiziqda joylashgan nota nomi va balandligini, ayni paytda barcha chiziqdagi notalarda ifodalangan tovushlar balandligini belgilaydi. Zamonaviy nota yozuvida, asosan, sol yoki skripka kaliti, fa yoki bas kaliti, baʼzida do yoki alt kaliti, tenor kalitlar qoʻllanadi.

 Sol kaliti 

 Fa kaliti 

 Do kaliti 

 Alt kaliti 
60px|left Alt kaliti – do kaliti tizimiga mansub musiqiy kalit boʻlib, bunda birinchi oktavadagi do (c1) nota yoʻlining 3-chizigʻiga toʻgʻri keladi. Bu kalitda kamoncha bilan chalinadigan cholgʻu asboblari, jumladan alt, alt-gʻijjak va shunga oʻxshash boshqa cholgʻular uchun notalar yoziladi.
Kalif

Kalif — Amudaryo boʻyidagi qadimiy shahar va kechuv nomi. Amudaryoning eng tor yerida qurilgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, K. milodning boshlarida bunyod etilgan boʻlsada, u Aleksandr (Iskandar Maqduniy) davridayoq mavjud boʻlgani ehtimoli bor. Tarixchilarning fikriga koʻra yunon-makedon qoʻshini aynan shu yerdan Amudaryoni kechib oʻtgan. 10-asrda shahar daryoning har ikki qirgʻogʻini egallagan. Shaharning asosiy qismi daryoning soʻl qirgʻogʻida boʻlib, unda Zulqarnayn raboti, jome masjidi joylashgan. Uning qarshisida, daryoning oʻng qirgʻogʻida Zulkifl raboti boʻlgan. Ibn al Asirning yozishicha, Amudaryoga qurilgan dastlabki suzuvchi koʻprik (ponton) 11-asrda Mahmud Gʻaznaviy tomonidan qurilgan. Sulton Mahmud qoraxoniylar xoqoni Arslonxonning daʼvatiga binoan, Qodirxonga qarshi chiqqanda shu yerdan oʻtgan. Daryoning bu yerdagi kengligi 3 ming qadamga yaqin boʻlgan. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, K. yaqinida Zulqarnayn, yaʼni Iskandar butun boyliklari, oltinlari bilan dafn qilingan. Hofizi Abruning yozishicha, Iskandar K.da xazinasini koʻmib quygan, keyinchalik uni sosoniylar shohi Anushirvon izlab topa olmagan. V. V. Bartoldning fikricha, islomdan avval K. da mahalliy dinga oid bosh sajdagoh boʻlgan, keyinchalik uni Iskandar bilan bogʻlashgan.

Oʻrta asrlarda K. shahrining ahamiyati shu qadar oshganki, hatto Amudaryo "Kalif daryosi" deb ham atala boshlagan. 12-asrda K. mustahkam qalʼa boʻlgan. Amir Temur va temuriylar davrida ham K. muhim kechuv yeri sanalgan. 17-asr K. shahri faqat daryoning soʻl qirgʻogʻini egallagan. Uning mudofaa devorlari bu davrda vayron qilingan boʻlib, unda faqat kemachi hunarmandlar va xiroj toʻplovchi amaldorlar yashagan. 17-asr oxirida soʻl qirgʻoqdagi K. uzil-kesil tanazzulga uchraydi, bu Amudaryodan chiqarilgan Foxir kanalining qurib qolishi bilan bogʻliq edi. Shu davrdan boshlab K. hozirgacha oʻng qirgʻoqda rivojlanib kelmoqda.

 Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX - nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaliforniy

Kaliforniy (Californium), Cf -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sunʼiy radioaktiv kimyoviy element. AQSH Kaliforniy universiteti va shtati nomiga qoʻyilgan. Tartib raqami 98; aktinoidlarga kiradi, Kaliforniyni 1950-yilda amerikalik olimlar Kaliforniy Tompson, Kaliforniy Strit, Kaliforniy Giorso va Kaliforniy Siborglar olgan. Barkaror izotoplari yoʻq. Ular oʻta ogʻir, uglerod, azot va kislorod atomlari bilan yadro reaktorlarida sintez qilingan. Massa soni 240—256 ga teng boʻlgan 17 izotopi maʼlum: 244Cf (T1/2=25 soat), 245Cf (T =45 soat), 246Cf(T =35,7 soat), 248Cf(Tl/2=250 kun) va b., yarim parchalanish davri koʻproq boʻlgan izotoplari: 249Cf(T =352-yil), 251Cf(T|/2=900-yil) va 252Cf(T|/2=264-yil). Kaliforniyning oksidlanish darajasi +2, +3, turgʻunrogʻiniki +4; Poling boʻyicha elektr manfiyligi 1,2.

Kaliforniy oʻta uchuvchan metall. Ikki shakl oʻzgarishiga ega; 600° dan past temperaturada geksogonal panjarali turgʻun a-shaklda boʻlib, 600—725°da kubsМVimon panjarali turgʻun shaklga oʻtadi. Suyuqlanish temperaturasi 900°, qaynash temperaturasi 1227°. Kimyoviy xossalariga koʻra, Kaliforniy lantanoidlarga uxshaydi. 1450° da vodorod oqimida qizdirilganda kubsimon monoklin Cf2O3 shaklga oʻtadi.

Yadro reaktorlarida Pu, Am yoki Cm larni uzoq muddat kuchli neytronlar bilan nurlash natijasida Kaliforniy izotoplari olinadi. Kaliforniyning massa soni 249—254 boʻlgan aralashmasida, odatda, 60—90% gacha 252Cf buladi. Termoyadroviy portlash natijasida hosil qilingan Kaliforniy 25lCf va 252Cf izotoplariga anchagina boy. Eski 249Vg preparatidan oʻta sof 249Cf ajratib olinadi. Kaliforniyning yengil (neytroni kamchil) izotoplarini, odatda, a-zarrachalar bilan nurlantirib yoki ogʻir ionlar yadro reaksiyalarida, mas, Th, ionini kislorod yoki uran bilan bombardimon qilib olinadi. Kaliforniy izotoplarini ekstraksiya, ion almashinuv va ekstraksiya-xromatografiya usullari bilan ajratib olinadi. Kaliforniy metali uning oksidlari yoki lantanoidlarini litiy ftorid bilan qaytarib olinadi. 1g Kaliforniy olish uchun 10 kg 239Ri sarflanadi. 252Cf aktivatsion analizda, defektoskopiya, neytron karetajida, neft qidirishda, tibbiyotda va b. sohalarda qoʻllanadi. Kaliforniy va uning birikmalari oʻga zaharli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Kaliforniya (yarim orol)

Kaliforniya — Shim. Amerikaning gʻarbiy qismidagi yarim orol, Meksikada. Kaliforniya qoʻltigʻini Tinch okeandan ajratib turadi. Uzunligi 1200 km, kengligi 80–250 km. Mayd. taxminan 144 ming km. Qirgʻoqlari tik loylashgan. Janda yondosh orollar va qulay buxtalar koʻp. Relyefi togʻlik, eng baland joyi 3078 m (La-Enkantada togʻi). Vulkanik va kristall massivlardan iborat. Marganets va mis rudasi konlari bor. Iklimi tropik issiq, quruq iklim. Yogʻin yiliga 250 mm yogʻadi. Choʻl va chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Togʻlarda oʻrmonlar uchraydi. Mahalliy aholi yaylov chorvachiligi, dehqonchilik, bogʻdorchilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Shimoliy Amerika
Turkum:Meksika
Kaliforniya vodiysi

Kaliforniya vodiysi — AQSh ning janubi-gʻarbidagi botiq. Sharkda Syerra-Nevada va gʻarbda Qirgʻoqboʻyi tizmalari bilan chegaralangan. Uzunligi 800 km, kengligi 80 km gacha. Maydoni 47 ming km. Kelib chiqishiga koʻra, tektonik bukilma. Yer yuzasi tekis, balandligi 20-160 m. Kalin choʻkindi jinslar bilan qoplangan. Asosiy daryolari — Sakramento va San-Xoakin. Bahorda toʻlib oqadi. Iqlimi subtropik, oʻrta dengiz tipli, kontinental. Yillik oʻrtacha yogʻin 150 mm dan (shimolda) 1000 mm gacha (janubda). Subtropik dasht va chala choʻl landshafti ustun. Sugʻorish kanali koʻp. Mevachilik va tokchilik, dehqonchilik rayoni. Janubda chorvachilik rivojlangan. Yirik shaharlari — Sacramento, Stokton, Fresno. Janubda katta neft konlari bor (1860-yildan neft olinadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shimoliy Amerika
Turkum:Vodiylar
Kaliforniya oqimi

Kaliforniya oqimi - Tinch okeanning sharqiy qismidagi sovuq oqim. Shim. Tinch okean oqiminingjan. tarmogʻi, shimolidan janubga tomon yoʻnalgan. Kengligi 550–650 km, tezligi soatiga 2 km. Suvining temperaturasi fevralda 12° (shim.da), 25° (jan.da), avgustda 18—26°. Shoʻrligi 33—34,5%". Janubida Shim. Passat oqimiga qoʻshilib ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaliforniya universiteti

Kaliforniya universiteti, Berkli bilan adashtirib yuborilmasin
Kaliforniya universiteti - AQShdagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1868-yil Oklendda (San-Fransisko yaqinida) Kaliforniya kolleji (1855) negizida ochilgan. Berkli, Deyvis, Los-Anjeles, Riversayd, SanFransisko va boshqa shaharlarda kampuslar (universitet shaharchalari) bor. Ayrim kampuslar yirik ilmiy markazlardir. Turli ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 10 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 10 mln.dan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:AQShdagi universitetlar‎
Kaliforniya qalqondori

Kaliforniya qalqondori (Quadraspidiotus perniciosus Comstock) — teng qanotli hartumlilar turkumining qalqondorlar oilasiga mansub hasharot. 1881 yilda D. Komstok tomonidan Kaliforniya (AQSH)da aniqlangan. Mevali, manzarali va bargli oʻrmon daraxtlarining karantin oʻta xavfli zararkunandasi. Urgʻochilari och sariq rangda, tanasi dumaloq. Tanasining ustki tomoni tuq kulrang , diametri 2 mm, qalqon bilan qoplangan. Ogʻiz organlari soʻruvchi, koʻzi, moʻylovi, oyogʻi va qanoti yoʻq, kam harakatchan. May—iyul oylarida bir urgʻochisi 200—500 ta tirik lichinka tugʻadi. Bir yilda 3 av-lod beradi. Koʻproq olma, nok, shaftoli, oʻrik, olxoʻriga qattiq zarar yetkazadi. Mevali daraxtlarga tushib, poʻstlogʻi, novdasi, bargi va mevalarini zararlaydi. Asosan, zararlangan mevalarda yoki novdalarda qizgʻish dogʻlar paydo boʻladi, poʻstloq yoriladi, bargi toʻkilib, daraxt qurib qoladi. Oʻzbekiston hududiga 1964 yilda koʻchatlar bilan kelib qolgan. Deyarli hamma viloyatlarda uchraydi. Biologik kurashda xonqizi va xalsid parazitlardan foydalaniladi. Eng samarali usuli, meva daraxtlariga gullashdan oldin erta bahorda №30 preparati (40—100 l/ga) yoki guli tushganidan keyin BI-58 preparati (0,8—2,0 l/ga), oʻsuv davrida karbofos (1,0—3,0 l/ga) purkaladi.

 Adabiyot 
 Konstantinova G. M., Ko-zarjevskaya E. F., Kaliforniyskaya shitovka, M., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaliforniya qoʻltigʻi

Kaliforniya qoʻltigʻi - Tinch okeandagi qoʻltiq. Shimoliy Amerikaning gʻarbiy sohilida. Okeandan Kaliforniya yarim orol bilan toʻsilgan. Maydon 180 ming km. Uzunligi 1240 km, kengligi 220 km, eng chuqur joyi 3292 m. Gidrologik rejimi boʻyicha — dengiz. Iqlimi subtropik iklim. Suvining temperaturasi qishda 15—21°, yezda 28° gacha. Shoʻrligi 35,1 — 35,5%s. Baliq (kambala, skumbriya, tunets) ovlanadi. Sharqiy sohilida Guaymas (Meksika) porti joylashgan. Kolorado daryosi quyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Kalif-Sherobod qator tepalari

Kalif-Sherobod qator tepalari — Hisor (Koʻhitangtov) tizma togʻlarining janubi-sharqiy etaklari va Surxondaryo viloyatidagi qator tepalar. K.-Sh. q.t. janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon choʻzilgan. 2 qismdan iborat: Kalif qismi Amudaryodan boshlanib Turkmaniston bilan Oʻzbekiston chegarasigacha davom etadi. Sherobod qismi esa chegaradan Sherobod daryosigacha choʻzilgan. Kalif qismi uz. 26 km, eng baland joyi 839 m. U 2 qismdan: shimoli-gʻarbiy (Katta-Chagʻal, 839 m; Kiyan-Chagʻal, 519 m; Korajadogʻ, 446 m) va janubi-sharqiy qismi (Rangibalan, 705 m va Kulapashar, 446 m)dan iborat. Ularning orasi pastqamlik. Eng keng joyi 12 km. Sherobod qismi nisbatan ensizroq (8–10 km), uz. 50 km, ikki qator tepa — gryada boʻlib, shimoli-gʻarbiy qismi Oqtov (985 m), Qorachagʻil (1116 m), janubi-sharqiy qismi esa Oqtov (850 m), Daragitov (860 m) va Xoʻjaibesh (1100 m) dan iborat. K.-Sh. q.t. kuchli parchalangan. Jan.sharqiy yon bagʻirlari nisbatan yotiqroq va qiya tekislikka aylanib asta-sekin Sherobod choʻliga tutashadi. Shim.-gʻarbda esa Poshxurd botigʻi va Qoʻhitangtov togʻ oldi past-baland qirlari va past togʻlari bilan tutashadi. K.-Sh. q.t.ning suvayirgʻichlari paleogenning nurashga chidamli qumtoshlaridan tuzilganligi tufayli shakli keskin ifodalangan va quyida yotgan jinslarni nurashdan saqlaydi. Antiklinallarning oʻq qismi boʻr (gil, qumtosh, alevrolit va mergel), yon bagʻirlari esa paleogen va neogen davrlari (qumtosh, ohaktosh) jinslaridan tashkil topgan. Qator tepalar uchun kuesta relyef shakli xos. Doimiy oqar daryolar yoʻq. Muzrabot, Talxab darasidan oqib oʻtuvchi soylar bahorda sersuv. Tuproklari oddiy boʻz tuproq, Sherobod tepalari toʻq boʻz tuproq. Yotqiziqlar tarkibida gips va tuz mavjud boʻlgani tufayli tuproqlar, grunt hamda quduq suvlari ham shoʻr. Qoʻngʻirbosh, rang , shuvoq, biyurgʻun, shoʻra, gulxayri, oqquray va b. oʻsimliklar oʻsadi. Asosan, chorvachilik, ayrim joylarda lalmi dehqonchilik bilan shugʻullaniladi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—3 s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Surxondaryo viloyati
Kalla

Kalla , oddiy karnaygul — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik manzarali oʻsimlik. Janubiy Afrikadan keltirilgan. Botqoq oʻsimligi, namsevar, nordon muhitli, chirindili tuproqlarda yaxshi usadi. Tupining bal. 80—120 sm. Barglari katta, yaltiroq, keng yoysimon. Guli karnaysimon, oq, pushti (olov rang). Oktyabr—dekabrda gullaydi. Urugʻi, bachki ildizlari yoki tuganagi (kuchalasi) ni boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. May—iyul oylarida har bir katta yoshdagi oʻsimlikdan 3—10 tagacha bachki ildiz olish mumkin. Oynavonli salqin issiqxonalarga, sent. oyida asosiy joyiga ekiladi. Bir tup oʻsimlikdan yiliga 3—6 gul olinadi (1 m² maydonga 12 oʻsimlik ekiladi). Kallaning barglari ham manzarali. Kesilgan gullar suvda 12—14 kun saqlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Kalla (biologiya)

thumb|215x215px|Leonardo da Vinchi tomonidan chizilgan
Kalla, bosh — odam gavdasining yuqori va hayvonlar gavdasining oldingi qismi; pastki jagʻning ostki cheti va koʻtariluvchi tarmogʻi, soʻrgʻichsimon oʻsiquchi, ensa suyagining koʻndalang joylashgan gʻadir-budir va tashqi doʻmbogʻi bilan boʻyin sohasida ajralgan. Kallada nerv sistemasining oliy boʻlimi, baʼzi sezuv aʼzolari, shuningdek, ovqat hazm qilish va nafas sistemasining oldingi boʻlimlari joylashgan. Odam va yuksak hayvonlar Kalla si kalla suyagidan iborat boʻlib, u miya va yuz qismlaridan tashkil topgan. Unda hayotiy muhim hamda murakkab (insonda tafakkur) vazifalarni bajaradigan bosh miya oʻrnashgan. Kallada muvozanat aʼzolari, endokrin bezlar (qarang Ichki sekretsiya) — gipofiz, epifiz, shuningdek, sezgi, hid biluv, koʻruv, eshituv aʼzolari, ovqat hazm qilish sistemasining boshlanish qismi — ogʻiz boʻshligʻi (soʻlak bezlari, chaynash apparati), yuqori nafas yoʻllari, burun boʻshligʻi, ovoz boylamlari va b. joylashgan. Bu aʼzolarning Kallada boʻlishi odamning tarixiy rivojlanishi bilan bogʻliq. Odamning bosh miyasi juda yaxshi taraqqiy etganligi, odam ikki oyoqda turib, gavdasini tik tutadigan boʻlgani, qoʻl mehnat aʼzosiga aylanganligi bois Kalla oʻziga xos anatomik xususiyatlarni kasb etgan (qarangKilla suyagi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Kalla suyagi

 

Turkum:Anatomiya
Kalla muqarnas

Kalla muqarnas — muqarnas asosida yaratilgan ustun tepasidagi bosha, kapitel.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kallak

Kallak — 1) biror asbobning bosh qismi (mas, silindrlar kallagi); 2) gulbandlari qisqa boʻlgani uchun gulpoyaning yoki shoxchaning uchida toʻplanib oʻsgan toʻpgul (mas, sebargada).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kallaklash

Kallaklash — keksaygan meva daraxtlarini yoshartirish (hosil berish davrini uzaytirish), 6—10 yillik asosiy shoxlarni 1 —1,5 m yuqorisidan, ayrimlarini tanaga taqab kesish. Asosan, daraxtlarning tinim davri (fevral — mart)da oʻtkaziladi. Oʻrik, shaftoli, tut daraxtlarida yaxshi natija beradi. Poya olib turish uchun ekilgan tol va b. daraxtlar har 2—3 yilda erta bahorda, tut pilla qurti boqish uchun barg beradigan tut daraxtlari har yili kallaklab turiladi (yana q. Butash). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kallamozor svitasi

Kallamozor svitasi - Oʻzbekiston jan. va jan.-gʻarbidagi oʻrta alb yotqiziqlari tarkibidagi stratigrafik birlik, oʻzbek olimlari O. M. Akram-xoʻjayev, O. Egamberdiyev va H. H. Mirkamolovlar tomonidan alohida svita qilib ajratilgan (1971). K.s. Sherobod yaqinidagi Kallamozor qishlogʻi nomi bilan atalgan, umumiy qalinligi 60— 68 m li alevrolit, qumtosh, giltosh va chigʻanoqli ohaktoshlardan tarkib topgan. Yotqiziklarda uchraydigan fauna qoldikdari (ammonitlar, peletsipodalar, foraminiferalar) K. s. oʻrta alb yoshiga taalluqli ekanidan dalolat beradi. Shim.ga tomon giltoshlar oʻrnini alevrolit va qumtoshlar egallab boradi. Bobotogʻ va Qarshitogʻ atroflarida qizil qumtosh va kvars gravelitlar bor. Muhim stratigrafik va litologik ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kallapoʻsh

Kallapoʻsh, Koʻk kallapoʻsh — ertapishar qovun navi. Shakli sal yalpoq, uz. 15—21 sm, ogʻirligi 2,5—3,5 kg . Sirti tilim-tilim, tilimlari orasidagi yoʻllari uncha botiq emas. Rangi OK.ISH yashil, yashil xollari bor; poʻstining qattiqligi oʻrtacha. Etining qalinligi 5—5,5 sm, tigʻiz, xushtaʼm, shirin. Tarkibida 6,2—8,6% qand, shu jumladan, 2,6—5,2% saharoza, 8,1 — 11,4% quruq modda mavjud. Urugʻlari butun urugʻxonani toʻlatib turadi. Urugʻidan unib chiqqandan keyin hosili 70—75 kunda pishadi. Quritilganda koʻp qoqi tushadi, qoqisi yuqori sifatli boʻladi. Hosildorligi 180—250 s/ga. Za-rafshon vodiysida keng tarqalgan. Xorazm, Samarqand, Surxondaryo viloyatlari uchun rayonlashtirilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qovun navlari
Kalligrafiya

Kalligrafiya (yunoncha καλλιγραφία — „chiroyli xat“) — tasviriy sanʼatning bir turi, chiroyli va aniq yozish hunari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Hozirgi paytda kalligrafiya asosan taklifnomalarda va toʻy qutlov xatlarida qoʻllanadi hamda graffiti, shriftlar va qoʻlyozma logotiplarida, diniy sanʼatda, grafikli dizaynda va ayrim taʼrixiy maʼlumotlarda qoʻllanadi.Letter Arts Review; Propfe 2005; Geddes and Dion 2004 jurnalining asl nusxasi)
Kallikrat

Kallikrat (Kallikrates) - yunon meʼmori. Mil. av. 5-asr oʻrtalarida Afinada ishlagan. "Afinaning uzun devori" deb nomlangan qurilishda (mil. av. 457—445 yillarda) qatnashgan. Afina akropolidagi Parfenon (Iktin bilаn hamkorlikda, mil. avv. 447—438) va Ioniy orderidagi nafis Nikа Apteros ibodatxonasi (loyihasi mil. av. 449 y. boshlanib, 420 yilda tugallangan)ni qurgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

U buyuk me'mor boʻlgan. Fidiyning shogirdi.
Kallisto

Kallisto — Yupiterning eng katta yoʻldoshi, 1610-yilda G. Galiley kashf qilgan. Diametri 4680 km. Yupiterdan oʻrtacha uzokligi 1 mln. 884 ming km, uning atrofini 16,689018 sutkada toʻla aylanib chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kallyus

Kallyus, kallus (lotincha: callus — qadoq) — oʻsimlikning shikastlangan (kesilgan) joyida hosil boʻladigan toʻqima. Yaraning bitishiga yordam beradi. K. yupqadevorli parenxima hujayralaridan iborat boʻlib, boʻrtma (baʼzan yupqa qavat) koʻrinishida boʻladi. Yalangʻochlanib qolgan turli toʻqimalar qujayralarining boʻlinishidan paydo boʻladi. Payvandlashda payvandtag va payvandustning birikib ketishiga, qalamchalardan koʻpaytirishda qoʻshimcha oʻsimta ildizlar va kurtaklar paydo boʻlishiga yordam beradi. Terak, tok qalamchalari K. hosil qilib ekilganda bexato tutib ketadi. KALMARAZ, oʻsimliklar kalmarazi, parsha — aksariyat zamburugʻlar (baʼzan bakteriyalar) qoʻzgʻatadigan kasallik. Asosan, oʻsimliklarning ustki toʻqimalari shikastlanadi. Kutikula yoki novdalarda dogʻlar, yaralar, buqoqlar paydo boʻladi. Koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlari kasallanadi. K. koʻproq olma, nok, kartoshka va sitrus ekinlari (limon, apelsin)da uchraydi. Olma, nok daraxtlari K.ni Venturia inaeguaties va V. pinna zamburugʻlari qoʻzgʻatadi. Olmada barg va mevalar, nokda novdalar ham zararlanadi. Daraxtlarning barglarida kulrang toʻgarak dogʻlar hosil boʻladi, barg shapalogʻining orqa tomonida dogʻlar toʻq yashil rangli baxmalsimon gʻubor bilan qoplanadi. Mevalarda esa gʻubor bilan qoplangan kumushrang hoshiyali qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi. Bu dogʻlar keyinchalik kengayib, koʻpincha bir-biriga tutashadi. Kasallangan barglar toʻkiladi. Mevaning shikastlangan joyidagi toʻqimalari yogʻochsimon boʻlib qoladi, kasallik yanada avj olib ketganda bu joylar yoriladi. K. bilan kasallangan daraxtlarning hosili kamayadi, mevalari sifatsiz boʻlib qoladi.

Kartoshka K.ni aksinomitsetlar (oddiy K. qoʻzgʻatuvchisi — Actinomuces scabies, A. tricolor va b.), zamburugʻlar gʻuborli K. qoʻzgʻatuvchisi — Spongospora subterranea), qora K. (rizokotonioz) qoʻzgʻatuvchisi — Rhizoctonia solani har xil qoʻzgʻatadi. Tuganaklari zararlanadi.

Kurash choralari: kuzda yerga toʻkilgan mevalar yigʻib olinib, yoʻqotiladi va bogʻ qator oralari shudgorlanadi. Koʻklamda, kurtaklar burta boshlaganda daraxtlarga 3% li bordo suyukligi purkaladi. Bahorda yogʻingarchilik koʻp boʻlgan yillarda daraxtlar guldan tushganidan keyin 1% li bordo suyuqligi purkaladi. Kartoshka K.ga qarshi kurashda kasallikka chidamli navlarni tanlash, urugʻlikni fungitsidlar bilan ishlov berib ekish, agrotexnika tadbirlariga qatʼiy rioya qilish kerak.

Sulton Alimuhameoov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalomel

Kalomel (yunoncha. kalos — chiroyli va melas — qora),simob(1)-xlorid, Hg2Cl2 — oq yoki rangsiz mayda kristallardan iborat ogʻir poroshok. Oʻtkir ishqorlar yoki ammiak taʼsirida qorayadi (nomi shundan olingan). Suvda oz eriydi. Spirt va efirda erimaydi, yorugʻda sekin parchalanadi. Simobli zaxiralarning oksidlanishidan hosil boʻladi. Zichligi 7,160 g/sm3; suyuqlanmay bugʻlanadi; bugʻlanish temperaturasi 383,7°. K. kalomel elektrodlar tayyorlashda, organik reaksiyalarda katalizator sifatida, koʻz muguz pardasi kasalligida va blennoreyat, venerik kasalliklardan saqlanishda surtma, shuningdek, siydik haydovchi dori sifatida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Minerallar
Derjavinsk

Derjavinsk — Akmola viloyati Yorqayin tumanidagi shahar, tuman markazi. 1966-yilgacha qishloq edi. Aholisi 6,294 kishi (2012). Keyingi yillarga bu shaharning aholisi kamayib bormoqda. Derjavinsk shahri Yesil daryosining chap qirgʻogʻida joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiya — Orqaliq shahridagi temir yoʻl stansiyasiCities & towns of Kazakhstan.

 

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Juliana Paes

Juliana Couto Paes (26-mart, 1979) — braziliyalik aktrisa.

 Filmografiya 
1998Malhação figurante2000Laços de FamíliaRitinha 2001Brava Gente RosinhaO Clone Karla2002Sítio do Pica-Pau Amarelo Jurema 2003A Casa das Sete Mulheres TeiniaguáOs Normais MarialvaCelebridade Jaqueline Joy 2005América CreusaLevando a Vida Grace2006Pé na JacaGui (Guinevere Ataliba dos Santos) 2007Toma Lá, Dá Cá SuellenDuas Caras Si mesmaDicas de um Sedutor Vera Lúcia 2008Episódio Especial Si mesmaA Favorita Maíra Carvalho 2009Caminho das Índias Maya MeethaEpisódio Especial Si mesma2010Por um FioApresentadora2011O AstroNina 2012 As Brasileiras JanaínaGabriela Gabriela

 
 IMDb sahifasi

Turkum:Braziliyalik aktrisalar
Giovanna Antonelli

Giovanna Antonelli (18-mart, 1976) — braziliyalik aktrisa.

 Filmografiya 
1994: Tropicaliente.......Bemvinda

1995: Tocaia Grande......Mãe Ressu de Iansã

1996: Xica da Silva.....Elvira

1998: Corpo Dourado........Judy

1999: Força de um Desejo........Violetta

1999: Malhação........Isa (Isadora Albuquerque Novaes)

2000: Laços de Família.......Capitu

2001: O Clone........Jade Rachid

2003: A Casa das Sete Mulheres......Anita Garibaldi

2004: Da Cor do Pecado.....Bárbara Campos Sodré

2007: Amazônia, de Galvez a Chico Mendes......Delzuite Gonçalves

2007: Sete Pecados......Clarice Florentino Ferraz

2008: Três Irmãs......Alma Jequitibá de Matos

2009: Viver a Vida......Dora Regina Vitória Vilela

2011: Chico Xavier.....Cidália Xavier

2011: Aquele Beijo.....Cláudia Collaboro

2012: As Brasileiras.....Gigi Mendonça Albuquerque

2012: Salve Jorge.....Heloísa Sampaio (Helô)

2014: Em Família.....Clara Fernandes

 
 IMDb sahifasi

Turkum:Braziliyalik aktrisalar
Letícia Sabatella

Letícia Sabatella (8-mart, 1971)SABATELLA, Letícia. Letícia Sabatella – Trajetória . Publicado no site memóriaglobo.com. Página visitada em 22 de fevereiro de 2016.“Sempre luto pelo que acredito”, afirma a atriz Letícia Sabatella BemParaná - Cultura, 20 de março de 2012Letícia Sabatella lança filme ambientado em Curitiba Curitiba.pr.gov.br, 9 de outubro de 2012 — braziliyalik aktrisa.

 Filmografiya 
 1991 - Os Homens Querem Paz 
 1991 - O Dono do Mundo - Thaís 
 1993 - Agosto - Salete
 1994 - 74.5 - Uma Onda no Ar - Luiza 
 1995 - Irmãos Coragem - Maria de Lara, Diana e Márcia
 1996 - Caça Talentos - Flora
 1996 - Você Decide - Bárbara
 1998 - Torre de Babel - Celeste
 1999 - A Turma do Pererê
 1999 - Você Decide 
 2000 - A Muralha - Ana Cardoso
 2001 - Os Maias 
 2001 - Porto dos Milagres - Arlete
 2001 - O Clone - Latiffa Rachid
 2004 - Um Só Coração - Maria Luísa Sousa Borba
 2005 - Hoje É Dia de Maria - Maria
 2005 - Hoje É Dia de Maria 2 - Alonsa / Rosicler / Asmodeia
 2006 - JK - Marisa Soares
 2006 - Páginas da Vida - Irmã Lavínia
 2007 - Desejo Proibido - Ana Fernandes
 2008 - Som Brasil - Se
 2009 - Caminho das Índias - Yvone Magalhães 
 2009 - Episódio Especial - Se
 2010 - Afinal, o Que Querem as Mulheres? - Flanneur
 2011 - Chico Xavier - Maria
 2012 - As Brasileiras - Monique
 2012 - Guerra dos Sexos - Angelina
 2013 - Sangue Bom - Verônica Vasquez / Palmira Valente

 
 IMDb sahifasi

Turkum:Braziliyalik aktrisalar