Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Oʻzbekiston ftiziatriya va pulmonologiya instituti

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot instituti — ftiziatriya va pulmonologiya sohasida respublikada ilmiy, uslubiy muvofiqlashtiruvchi va konsultativ markaz. 1932-yil Samarqandda Sil ilmiy tekshirish instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1936-yil Toshkentga koʻchirilgan. 1977-yil institutga Sh.A.Llimov nomi berilgan. 1989-yildan hozirgi nomda.

Institut sil epidemiologiyasi va oddini olishni hamda nafas aʼzolarining sil bilan bogʻliq boʻlmagan kasalliklarini tadqiq etadi; aholiga ftiziatriya va pulmonologiya yordami koʻrsatishning tashkiliy shakllarini takomillashtiradi; sil hamda bronxlar va oʻpkaning oʻziga xos xastaliklari diagnostikasi, differensial diagnoz va silni xirurgik yoʻl bilan davolash usullarini ishlab chiqadi. Respublika tibbiyot institutlaridagi sil va pulmonologiya kafedralari faoliyatini hamda silga qarshi dispanserlar ishini nazorat etadi va ularga metodik jihatdan rahbarlik qiladi. Institutda birinchi marta bemorlar salomatligini mehnatga va kasbga yaroqli qilib tiklashning ilmiy asoslari ishlab chiqildi.

Institutda 4 ilmiy boʻlim (sil terapiyasi va epidemiologiyasi, sil xirurgiyasi, pulmonologiya, diagnostik laboratoriya), 4 laboratoriya va 500 oʻrinli klinika bor, unda oʻpka va oʻpkadan tashqari aʼzolar (plevra, suyak hamda boʻgʻimlar, siydiktanosil aʼzolari, shuningdek, limfa tugunlari va miya qobiqlari) sili hamda oʻpkaning oʻziga xos kasalliklari (bronxial astma, oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalligi, pnevmoniya, fibrozlovchi alveolit va boshqalar) bilan ogʻrigan bemorlar davolanadilar; klinika 11 ta boʻlimdan iborat. institut dorilarni, xususan, Yevropaning yetakchi farmatsevtik firmalarida ishlab chiqarilgan preparatlarni klinik tadqiqotdan oʻtkazish markazi ham hisoblanadi. Shuningdek, ilmiy tibbiy axborot, tashkiliymetodik boʻlimlari, kutubxona, vivariy, muzey va boshqalar bor (2005). Institutda Toshkent tibbiyot akademiyasi va Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining ftiziatriya kafedr&tari hamda Respublika Sogʻliqni saqlash vazirligining bevosita kuzatuv ostidagi qisqa kursli kimyoterapiya markazi faoliyat koʻrsatadi. institut va klinikada 410 xodim, jumladan, 9 fan doktori, 27 fan nomzodi, 1 akad., 1 Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi va boshqalar xizmat qiladi. institut faoliyati Sh.A.Alimov, A.A.Kalonxoʻjayev, R.A. Aʼzamov, T.M.Qoriyev, A.M.Ubaydullayev kabi olimlar nomlari bilan bogʻliq. Institutda ftiziatriya va pulmonologiya boʻyicha aspirantura, doktorantura va klinik ordinatura mavjud. institut ilmiy toʻplam, monografiya va metodik qoʻllanmalar nashr etadi.OʻzME
 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi

thumb|Oʻzbekiston xalq demokratik partiyasi Markaziy kengash apparati ichki foyesi
Oʻzbekiston xalq demokratik partiyasi (Oʻzbekiston XDP) – Oʻzbekistondagi siyosiy partiyalardan biri. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1991-yil 15-noyabrda roʻyxatga olingan. 2005-yil iyulda partiyaning yangi Dasturi, 2004-yil noyabrda yangi tahrirdagi Ustavi tasdiqlandi. Oʻzbekiston XDP har bir oila, mehnat kishisining millati, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy ahvoli va kelib chiqishidan qatʼi nazar, moddiy va maʼnaviy farovon hayot kechirishi uchun teng imkoniyatlar yaratish, ularning konstitutsiyaviy huquqlari va insoniy erkinliklarini kafolatlash, shaʼni, qadr qimmati, tinchligini taʼminlashni oʻz vazifasi deb biladi. Partiya mamlakatimiz aholisining ijtimoiy muhofazaga muhtoj tabaqalari manfaatlarini ifoda etadi va himoya qiladi. Oʻzbekiston XDPning oliy organi – 5 yilda 1 marta chaqiriladigan qurultoy. Unda partiya Markaziy kengashi va Markaziy taftish komissiyasi saylanadi. Markaziy kengash plenumida MK birinchi kotibi va kotiblari (yangi tahrirdagi Ustavga muvofiq, MK raisi va rais oʻrinbosarlari) hamda joriy ishlarga rahbarlik qiluvchi Siyosiy ijroiya qoʻmita saylanadi. Oʻzbekiston XDP Markaziy kengashi 1kotiblari: M.Rasulov (1991-94), A.Jalolov (1994-2004); Markaziy Kengash raislari: A. Rustamov (2004-2005), L.Gʻulomov (2005-yil iyuldan). Oʻzbekiston XDP tarkibida Qoraqalpogʻiston Respublikasi, 12 ta viloyat, Toshkent shahri, 171 ta tuman va 29 shahar kengashlari, 13730 ta boshlangʻich tashkilot mavjud. Partiyaning 704 183 nafar aʼzosi bor (2024-yil). Oʻzbekiston XDP faoliyatining asosiy yoʻnalishi parlamentchilik ishidir. Oliy Majlisning Qonunchilik palatasida uning 27 nafar deputatni birlashtiruvchi fraksiyasi mavjud. Fraksiya 2005 yil 14 fevraldagi yigʻilishida Oliy Majlis Qonunchilik palatasida uchta siyosiy partiya fraksiyalaridan iborat koʻpchilikni tashkil etuvchi „Demokratik blok“ tuzilganligi munosabati bilan oʻzining parlament quyi palatasidagi faoliyatini muxolifatdagi parlament ozchiligi sifatida amalga oshirishini eʼlon qildi. Oʻzbekiston XDPning markaziy nashri: „Oʻzbekiston ovozi“ gazetasi.

 Saylov natijalari 
 Saylovlar Javoblar 1994 1999 2004 2009 2014 2019 

 Prezident saylovi 
 Yil Partiya nomzodi % 1991 Islom Karimov 87,10 2000 Abdulhafiz Jalolov 4,17 2007 Asliddin Rustamov 3,27 2015 Hotamjon Ketmonov 2,92 2016 Hotamjon Ketmonov 3,73 2021 Maqsuda Borisova 6,602023Ulugʻbek Inoyatov4,02

 

Turkum:Oʻzbekiston siyosiy partiyalari

Turkum:1991-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi

Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi — yuqori malakali ixtisoslashgan shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatadigan Respublika darajadagi tibbiy-ilmiy muassasa hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan tashkil etilib, 2001-yil 1-maydan faoliyat koʻrsata boshladi. 760 oʻringa moʻljallangan hamda jahon andozalari darajasidagi tegishli tibbiyot asbobuskunalari bilan jihozlangan ushbu markaz respublikamiz aholisiga tunu kun yuqori malakali maxsus shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish quvvatiga ega. Tarkibiga respublika sanaviatsiyasi va Toshkent shahri „03“ xizmati ham kiradi. Uning viloyatlarda 12 ta filiali va 173 ta boʻlimi, shuningdek, tuman va shahar miqyosida favqulodda vaziyatlarda faoliyat koʻrsatuvchi 182 ta shoshilinch tibbiy yordam brigadalari mavjud.

Markazda 11 ta ilmiy boʻlim (shoshilinch jarrohlik; qoʻshma va asoratlangan jarohatlar; kombustiologiya; shoshilinch terapevtik holatlar; toksikologiya va kritik holatlar; yosh bolalar shoshilinch jarrohligi; shoshilinch pediatrik holatlar; shoshilinch uroginekologiya; nur diagnostikasi; patologik anatomiya va eksperimental tibbiyot, qabuldiagnostika), ular tarkibida 36 ta klinik boʻlinma boʻlib, turli xil shoshilinch jarrohlik, neyrojarrohlik, akusherginekologik, urologik, terapevtik, kardiologik va boshqalar patologiyali bemorlarni qabul qiladi. 2005-yil 225 oʻrinli pediatriya majmui ishga tushirildi. Markaz zamonaviy tibbiyotning dolzarb muammolariga oid ilmiy tadqiqotlar olib boradi, bular, asosan, shoshilinch holatlarni erta diagnostika qilish va davolashning eng maqbul va kam jarohat yetkazuvchi usullarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etishdan iborat. Bular davolash samaradorligini oshirish bilan birga, yotib davolanish muddatini, shuningdek, davolanish uchun ketadigan xarajatlarni jiddiy kamaytirishga imkon beradi. Markaz, uning filiallari, boʻlim va boʻlinmalarida aloqa va telekommunikatsiya vositalaridan keng foydalaniladi. Ular zamonaviy telefon va mobil aloqa (tranking radiotelefon va uyali aloqa) vositalari hamda kompyuter texnikasi, 1pgegpe11tgape1 koʻrinishidagi telekommunikatsiya tizimi bilan taʼminlangan, bu shoshilinch tibbiy yordam tizimi texnologiyasi, shuningdek, teletibbiyot tizimini, yaʼni uzluksiz faoliyat koʻrsatuvchi tibbiyot xodimlarini masofadan turib oʻqitish va tegishli maslahatlar berish (konsultatsiya) tizimini ham oʻz ichiga oladi. Markazda Toshkent tibbiyot akademiyasi hamda Toshkent vrachlar malakasini oshirish intining kafedralari bor. Markaz respublikada shoshilinch tibbiy xizmat tizimini, bu sohada mavjud moddiytexnik, ilmii va kadrlar salohiyatini yagona tizimga birlashtiradi. Davlat tomonidan taʼminlanadigan ushbu Markaz aholiga shoshilinch holatlarda yuqori malakali bepul tibbiy yordam koʻrsatish davlat kafolatini amalga oshiradi.

 

Turkum:Ilmiy markazlar
Turkum:Tashkilotlar
Turkum:Kardiologiya
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Shifoxonalar
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Turkum:Davolash profilaktika muassasalari‎
Turkum:Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Turkum:Tez tibbiy yordam‎
Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar

„Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar“  – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ijtimoiy-gumanitar fanlar masalalarini yorituvchi ilmiy jurnali. Toshkentda yiliga 6-marta oʻzbek va rus tillarida yaxlit holda nashr etiladi. Dastlab (1957—60) „Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi axboroti. Ijtimoiy fanlar seriyasi“ nomi bilan nashr etilgan, 1960-yil oktyabrdan hozirgi nomda. Yangi nom bilan ilk bor 1961-yilning yanvarida chop etilgan. Jurnal nashrining tashabbuskori va birinchi bosh muharriri akademik Ibrohim Moʻminov boʻlgan.

Jurnalda iqtisodiyot, falsafa, huquq, shuningdek, sharqshunoslik va tarix fanlari (etnografiya, arxeologiya, numizmatika, sanʼat tarixi va boshqalar) boʻyicha materiallar eʼlon qilinadi.

Jurnalda „Ilmiy axborot“, „Fan yangiliklari“, „Tarix sahifalari“, „Tarixnavislik“, „Manbashunoslik“, „Yangi kitoblar“ ruknlari bor. Unga turli yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklarilari Ibrohim Moʻminov, Marat Nurmuhamedov, Erkin Yusupov, Ibrohimjon Iskandarov va Abdulahad Muhammadjonov muharrirlik qilishgan. 2004-yildan bosh muharriri iqtisodiyot fanlari doktori A. Qodirov. Adadi 350 nusxa (2005).

 
 „Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar“ Ziyouz kutubxonasida
Oʻzbekistoniya

Oʻzbekistoniya — Quyosh atrofida elliptik orbita boʻylab harakatlanuvchi kichik sayyoralardan biri. Mars va Yupiter orbitalari oraligʻida joylashgan. 20-asr 40-yillari boshida Kitob xalqaro kenglik stansiyasida ishlagan rus olimi G.N.Neuymin kashf qilgan.
Oʻzbekit

Oʻzbekit — suvli vanadatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Si3U042ZN,0. Tarkibida oz miqdorda M§, 2p, 5g, Va, T1 va N1 mavjud. Oʻ. ilk bor 1926-yil Oʻzbekistondagi Qorachagʻir togʻlarida topilgan. Keyinchalik Ogʻalik, Temirqobiq, Qizilqumda ham Oʻ. mavjudligi aniqlangan. Tabiatda qushaloq kristallar, sharsimon va yupqa agregatlar holida uchraydi. Rangi toʻq yashil, olmosdek yaltiraydi. Qattiqligi 3; zichligi 2—3 g/sm3. Oʻ. tarkibida vanadiy boʻlgan uglerodli slanetslarning oksidlanish zonasida paydo boʻladi. Folbortit, xyuetit, pintadoit va vanadiyning boshqa minerallari bilan assotsiatsiyada uchraydi. Vanadiy va misning birlamchi minerallari uchun darakchi hisoblanadi.
Oʻzboʻy

Oʻzboʻy (Uzboʻy, Gʻarbiy Oʻzboʻy) — Turkmanistonning shimoli-gʻarbidagi choʻlda joylashgan qadimiy daryo vodiysi. Sariqamish choʻkmasining janubiy chekkasidan boshlanib Kaspiy dengizining Bolxon qoʻltigʻigacha choʻzilgan. Unda shoʻrxok, botiq va koʻllar koʻp. Vodiyning tubida shakllangan eski oʻzan meandrlar hosil qilgan. Shimoli-gʻarbda Qoraqum choʻliga tutashgan. Oʻ.ning uz. 550 km, barcha tirsaklari bilan 775 km. Eni har yerda har xil. Baʼzi joylarining eni 4–6 km, chuq. 20–30 m. Ayrim joylarda vodiy 100–200 m gacha torayib, yon bagʻirlari tik tushgan dara koʻrinishida. Bunday joylarda uning chuq. 40–50 m. Oʻ.ning chap qirgʻoq tomoni qadimiy (pliotsen va quyi toʻrtlamchi davr) Amudaryoning qumgilli yotqiziqlari ustida shakllangan Pastqam Qoraqumga toʻgʻri keladi. Oʻng qirgʻoq tomoni esa bu jihatdan murakkabroq tuzilgan. Bu yerda oqim boʻylab, oʻzining geologik va relyef tuzilishi bilan farqlanadigan Qoplonqir, Uchtaganqum, Chiloʻngqir, Takajik, Chilmamedqum kabi hududlar bor. Ulardan janubi-gʻarbda Oʻ. Katta Bolxon va Kichik Bolxon tizmalari oraligʻidagi Bolxon yoʻlagidan oʻtadi va Kelkor shoʻrxogiga kelib tutashadi. Bu shoʻrxoklik Oqtom quruq oʻzani orqali Kaspiy dengizining Bolxon qoʻltigʻi oʻrnida hosil boʻlgan shoʻrxoklar bilan qoʻshilib ketadi. Vodiyning oʻzani Sariqamish botigʻidan Kaspiy dengizi tomon 75 m ga pasayadi. Oʻ. qadimda daryo oʻzani boʻlib, unda Amudaryo suvining bir qismi oqib turgan. Oʻzanda pogʻonalar — eski sharsharalarning qoldiqlari bor; oʻzan boʻylab terrasa (qoʻhna qayir)lar choʻzilgan. Oʻ. da saksovul, koʻllar yaqinida yulgʻun, qamish oʻsadi. Yasxan koʻli atrofida yirik chuchuk yer osti suvi havzasi topilgan, undan Bolxonobod (avvalgi Nebitdogʻ) ga suv quvuri oʻtkazilgan.

Antik davr (Gerodot) va oʻrta asr mualliflari (Muqaddasiy, Hamdallah Qazviniy, Hofizi Abru, Abulgʻoziy) Oʻ.ni Amudaryoning Kaspiy dengiziga quyiladigan tarmogʻi deb hisoblaganlar. 19-asr oxiri — 20-asr boshlari va 2-yarmida Oʻ.ning paydo boʻlishi masalasi bilan geograf, geolog va tarixchilar shugʻullanganlar (V.V.Bartold, A.S. Kes, S.P.Tolstov va boshqalar). 1947, 1950 — 54, 56 yillarda Oʻ.ning arxeologiyasi oʻrganilgan. Miloddan avvalgi 4-ming yillikdan 1-ming yillikning 1-yarmigacha Oʻ. boʻylab Sariqamish koʻli orqali Kaspiy dengiziga suv oqqanligi aniqlangan. Arxeologik tekshirishlar natijasida Oʻ. qirgʻoqlaridan koʻplab neolit manzilgohlari, bronza davriga xos sopol idishlar, shuningdek, miloddan avvalgi 7—5-asrlarga oid manzilgohlar topilgan.

Miloddan avvalgi 1-ming yillikning oʻrtalarida Oʻ. boʻylab suv oqmay qoʻygan. Arxeologik va tarixiy maʼlumotlar oʻrta asrlarda ham Oʻ. da 2—3-marta, garchi qisqa muddatli boʻlsa ham, suv oqqanligidan darak beradi. 10—13-asrlarda Oʻ. da Xorazmdan Xurosonga oʻtgan karvon yoʻli va koʻp karvonsaroylar, sardobalar boʻlgan. Oʻrta Osiyoning choʻlli hududlarida faqatgina qisqa davr mobaynida suv oqqan yoki umuman suv oqimi toʻxtagan quruq oʻzanlar ham Oʻ. deb ataladi.

LL:Tolstov S.P., Po drevnim deltam Oksa vaYaksarta, M., 1962; Kes A. S., Ruslo Uzboy i yego genezis ("Tr. Inta geografii AN SSSR", M.L., 1939, t.30).

Shuhrat Zokirov.

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Oʻzgan zilzilasi

Oʻzgan zilzilasi — 1924 y 6 va 12-iyulda Fargʻona vodiysining jan,sharqida Oʻzgan shahri atrofida sodir boʻlgan zilzilalar. Ularning magnitudasi 6,4 va 6,5 boʻlib, birinchisi 7—8 ball, ikkinchisi 8—9 ball bilan tebrangan. Toʻsatdan yer ostidan chiqqan guldiragan kuchli tovush odamlarni vahimaga solgan. Zilzila oʻchoklari yer qaʼrida 22 km dan 14 km gacha boʻlgan chuqurlikda joylashgan. Epitsentr zonalari Qurshob atrofidagi antiklinal geologik strukturalar bilan bogʻliq boʻlib, Qurshob yer yoriqlari boʻyicha yunalgan. Ana shu yer yoriqlarining hozirgi zamon tektonik harakatlari natijasida yer osti qatlamlarning bir-biriga nisbatan siljishi zilzila oʻchoqlarini kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Bu zilzilalardan Oʻzgan, Yassi va Andijon shahrilari va atrofdagi qishloqlar katta talafot koʻrgan. Ayniqsa, 12-iyuldagi tebranish natijasida bu joylarda 2000 ga yaqin binolar yer bilan yakson boʻlib, 950 tasiga katta shikast yetgan. Andijon shahrida 1902-yildagi zilziladan soʻng qurilgan yangi imoratlar ham zarar koʻrgan. Uzganda faqat masjid minorasi saqlanib qolgan. Zilziladan Qurshob daryosi sohilida paydo boʻlgan koʻchkilar yoʻl va qishloqlarga yopirilib tushib, bir necha oʻnlab odamlar va chorva mollarini halokatga uchratgan hamda 100 ga yaqin imorat koʻchkilar tagida qolgan. Quduqlarda suv sathi koʻtarilib, baʼzi joylarni suv bosgan.

Oldiyor togʻlari yon bagʻrida yer yorilgan va togʻ jinslari harakatga kelib, kattakatta tosh boʻlaklari qulagan va baʼzi joylarda oʻpirilmalar hosil boʻlgan. Keyingi yillarda seysmotektonik izlanishlar natijasida Qurshob yer yoriqlarida 7—8 balli zilzilalar boʻlish ehtimoli boʻlgan Qurshob seysmogen zonasi ajratilgan. Bu zonaning davomida 1974-yilda bir necha kuchli zilzilalar boʻlgan. 

 
Turkum:Qirgʻizistondagi zilzilalar
Turkum:1924-yildagi zilzilalar
Oʻzgarmas tok

thumb|O'zgaruvchan toklarning uchta misoli:

|301x301pxOʻzgarmas tok— tok kuchi va yoʻnalishi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydigan elektr toki. Oʻzgarmas tok oʻzgarmas elektr yurituvchi kuch taʼsirida oʻtkazgichdan yasalgan berk zanjirda vujudga kelishi mumkin. Agar elektr zanjiri tarmoqlanmagan boʻlsa, uning hamma qismlaridan oʻtayotgan tok kuchi bir xil boʻladi. Oʻzgarmas tokning asosiy qonunlari Om qonuni va Joul — Lens qonunidan iborat. Ishtirok etayotgan qarshiliklar va elektr yurituvchi kuchlardan foydalanib, zanjir tarmoqlarining har biridan oqayotgan tok kuchi va yoʻnalishi Kirxgof qoidalari asosida hisoblanadi. Oʻzgarmas tokdan turli sanoat tarmoqlarida, mas, elektrometallurgiya, transport, aloqa, avtomatika va boshqalarlarda foydalanilmaydi.
 Yana qarang 

 Oʻzgaruvchan tok
Oʻzgarmas tok generatori

Oʻzgarmas tok generator— oʻzgarmas tokni generatsiyalaydigan (hosil qiladigan) elektr mashina. Asosan, stator, yakor (rotor) va chulgʻamlar (sim oʻramlari)dan iborat. Aylanuvchi qismi (yakori)ning chulgʻamida induksiyalanuvchi oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka oʻzgartiradi. Oʻzgarmas tok generatorining uygʻotish tizimiga bogʻliq boʻladi. Oʻz-oʻzidan uygʻotishli, mustaqil uygʻotishli va aralash uygʻotishli Oʻzgarmas tok generatorining . mavjud. Oʻzgarmas tok generatori. bir necha Vt dan bir necha ming kVt gacha quvvatga, bir necha V dan bir necha ming V gacha kuchlanishga moʻljallab ishlab chiqariladi. Oʻzgarmas tok generatorining . prokat stanlarida, aerodinamik trubalarda, ekskavatorlar va boshqalarda ishlatiladi (qarang Generator).
Oʻzgaruvchan tok

thumb|301x301px|O'zgaruvchan toklarning uchta misollar:
Oʻzgaruvchan tok — tok kuchi (kuch lanish) va yoʻnalishi vaqt oʻtishi bilan davriy ravishda oʻzgaradigan elektr toki; keng maʼnoda — vaqt boʻyicha oʻzgaradigan har qanday elektr toki. Oʻzgaruvchan tokni oʻzgartirish, mas, uzoq masofaga uzatish, toʻgʻrilash, chastotasini oʻzgartirish kabi amallarning bajarilishi nisbatan oddiyligi uning afzalligi hisoblanadi. Asosiy koʻrsatkichlari: chastotasi va tok kuchining taʼsir etuvchi qiymati. Sanoatda foydalaniladigan oʻzgaruvchan elektr tarmoqlarida tok kuchi va kuchlanish garmonik tarzda 50 Gs chastota bilan oʻzgaradi. Zanjir uchlaridagi oʻzgaruvchan kuchlanishni elektr styalardagi generatorlar vujudga keltiradi. Tok kuchining taʼsir etuvchi qiymati deganda maʼlum vaqt ichida oʻtkazgichdan Oʻzgaruvchan tok oʻtganda ajraladigan issiqlik miqdoriga teng issiqlik ajratadigan tok kuchi tushuniladi. Tok kuchi va kuchlanishning taʼsir etuvchi qiymatlari Oʻzgaruvchan tok zanjiriga ulangan ampermetr va voltmetr bilan oʻlchanadi.

 Yana qarang 

 Oʻzgarmas tok

 
Oʻzgarmas tok— tok kuchi va yoʻnalishi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydigan elektr toki. Oʻzgarmas tok oʻzgarmas elektr yurituvchi kuch taʼsirida oʻtkazgichdan yasalgan berk zanjirda vujudga kelishi mumkin. Agar elektr zanjiri tarmoqlanmagan boʻlsa, uning hamma qismlaridan oʻtayotgan tok kuchi bir xil boʻladi. Oʻzgarmas tokning asosiy qonunlari Om qonuni va Joul — Lens qonunidan iborat. Ishtirok etayotgan qarshiliklar va elektr yurituvchi kuchlardan foydalanib, zanjir tarmoqlarining har biridan oqayotgan tok kuchi va yoʻnalishi Kirxgof qoidalari asosida hisoblanadi. Oʻzgarmas tokdan turli sanoat tarmoqlarida, mas, elektrometallurgiya, transport, aloqa, avtomatika va boshqalarlarda foydalaniladi.
Oʻzgaruvchan tok generatori

Oʻzgaruvchan tok generatori — aylanma harakatining mexanik energiyasini oʻzgaruvchan tok elektr energiyasiga aylantiruvchi mashina. Sinxron va asinxron boʻladi. Asinxron generatorlar kam (asosan, alohida elektr bilan taʼminlash tizimlarida) ishlatiladi; 20-asr 70-yillaridan boshlab amalda sinxron generatorlyar ishlatilmoqda. Uch fazali Oʻzgaruvchan tok generatorig . eng koʻp tarqalgan. Kuchli Oʻzgaruvchan tok generatorig . elektr st-yalarga oʻrnatiladi. Quvvati uncha katta boʻlmaganlari avtonom energiya bilan taʼminlash tizimlarida, chastota oʻzgartirgichlarda ishlatiladi, mexanik energiyani oʻzgaruvchan tok elektr energiyasiga (generator) yoki oʻzgaruvchan elektr tok energiyasini mexanik energiyaga (dvigatel) hamda oʻzgaruvchan tok elektr energiyasini boshqa kuchlanishli yoki boshqa chastotali elektr energiyasiga aylantiruvchi elektr mashina (oʻzgartirgich). Oʻzgaruvchan tok generatorim. asinxron elektr mashina va sinxron mashinaga (qarang Sinxron generator) boʻlinadi.
Oʻzgaruvchan yulduzlar

Oʻzgaruvchan yulduzlar — vaqt oʻtgan sari ravshanligini oʻzgartiradigan yulduzlar. Ravshanliklari oʻzgarishiga koʻra, tutiluvchi va fizik turlarga boʻlinadi. Tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlar umumiy ogʻirlik markazi atrofida aylanuvchi ikki yulduzdan iborat tizim boʻlib, ularning orbita tekisliklari kuzatish chizigʻiga juda yaqin yotadi. Bunday yulduzlar bir-biridan juda kichik burchak masofada yotganidan ularni alohida-alohida koʻrib boʻlmaydi va ularning nurlanishi qoʻshilib, bitta yulduzdek koʻrinadi. Bir yulduz ikkinchisini toʻsishi natijasida bunday tizimning ravshanligi kamayadi. Tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlarning ayrimlarida (masalan, Persey yulduz turkumining R yulduzi) tutilishdan boshqa paytda umumiy ravshanliklari oʻzgarmay saqlanadi. Boshqa tur tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlarda (masalan, Liraning β yulduzi va Katta Ayiqning W tipida) esa sistemaning umumiy ravshanligi faqat tutilish paytidagina emas, balki tutilish kuzatilmagan paytda ham oʻzgaradi. Galaktikamizda 3000 ga yaqin tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlar aniqlangan.

Fizik oʻzgaruvchan yulduzlar ravshanliklarining oʻzgarishi shu yulduzlar qaʼrida yuz beradigan fizik jarayonlar hisobiga boʻladi. Ular oʻz navbatida pulsatsiyalanuvchi va eruptiv yulduzlarga boʻlinadi. Pulsatsiyalanuvchi oʻzgaruvchan yulduzlar ravshanliklarining bir meʼyorda oʻzgarishi bilan ifodalanadi. Bu turdagi oʻzgaruvchan yulduzlarga davrlari uzunligi va ravshanliklari oʻzgarish darajasi turlicha boʻlgan sefeidalar, RR Lira turi, Savrning RV turi, Kitning omikron yulduzi (Mira) tipidagi oʻzgaruvchi yulduzlar misoldir. Eruptiv oʻzgaruvchan yulduzlar oʻzgaruvchanligi vaqti-vaqti bilan qaytalanuvchi chaqnash koʻrinishida boʻladi. Bunday chaqnashlar ushbu yulduzlardan plazmaning uloqtirilishi bilan tushuntiriladi. Oʻzgaruvchan yulduzlarni kuzatishdan turli yulduz tizimlarining yoshi va boshqa tafsilotlari ham aniqlanadi. Faqat sefeidalargagina mansub "davr-yorqinlik" bogʻliqlik ulargacha boʻlgan masofalarni juda aniq belgilash imkonini berdi. Galaktikaning uzoq joylarigacha boʻlgan masofalar ana shu usulda aniqlanadi. Hozirgi zamon kuzatishlari qoʻshaloq oʻzgaruvchan yulduzlardan baʼzilari rentgen nurlari i ham ekanini koʻrsatdi.

Turkum:Yulduzlar
Oʻzkabel aksiyadorlik jamiyati

Oʻzkabel aksiyadorlik jamiyati — elektrotexnika sanoatining yirik korxonasi. Toshkent shahrida joylashgan. "Oʻzeltexsanoat" uyushmasi tarkibiga kiradi. Energetika, geologiya, temir yoʻl transporti, aloqa, mashinasozlik va boshqalar sanoat tarmoqlarida ishlatiladigan turli xil kabel mahsulotlari: yuqori kuchlanishli elektr kabellari, shahar telefon tarmoqlari va uzoq masofalar aloqa kabellari; qoplamali elektr simlari, payvandlash, elektr energiyasini uzatish simlari, neft nasoslari uchun kabellar, geofizika kabellari va simlari ishlab chiqaradi. Toshkentga evakuatsiya qilingan "Elektrokabel" zavodi asosida 1941-yil noyabrda tashkil qilingan.

Urush yillarida harbiydala aloqasi uchun simlar ishlab chiqargan. Urushdan keyin geofizika tadqiqot kabellari, yoʻllarni elektrlashtirish uchun kontaktli simlar ishlab chiqarishda yetakchi korxonaga aylandi. Korxonada mis katanka ishlab chiqarishdan boshlab murakkab kabel mahsuloti ni ishlab chiqarishgacha toʻliq texnologik sikl yaratilgan. 1995-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 2003-yildan chet el investitsiyasi ishtirokidagi OʻzbekistonAmerika qoʻshma korxonasi aksiyadorlik jamiyati ("2egotax" kompaniyasi korxona aksiyalarining 64% ga ega). Korxona AQSH, Italiyada ishlab chiqarilgan uskunalar bilan jihozlandi. Mahsulotlari sifati xalqaro standartlarga javob beradi. 2004-yilda 99 t mis sim, 75 t trolley simlari, 254 km uzoq aloqa kabellari, 1458 km geofizika kabellari, 9322 km yoritish kabellari va boshqalar mahsulotlar ishlab chiqarildi, eksport 11 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. Mahsulotlari Rossiya, Ukraina, Qozogʻistonga va boshqalar mamlakatlarga chiqariladi. Moskva, Yekaterinburg, Olmaota, Chimkent, Kiyevda savdo uylari ochilgan. Xalqaro "Elektrkabel" kabel mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar uyushmasiga aʼzo.
Oʻzlashtirish

Oʻzlashtirish (pedagogikada) — oʻquvchi yoki talabalar egallagan bilim, koʻnikma va malakalarning toʻlaligi, chuqurligi, ongliligi hamda mustahkamligi darajasini anglatuvchi pedagogik tushuncha. Oʻzbekistonda Oʻzlashtirishning daraja va koʻrsatkichlari oʻquvchi yoki talabalarga taʼlim davlat standartlari va oʻquv dasda belgilab qoʻyilgan talablardan kelib chiqib, reyting ballari hamda besh balli baho tarzida belgilanadi.

Umumtaʼlim maktablarida Oʻ. choraklik, yarim yillik va yillik tarzida farklanadi. Oliy oʻquv yurtlarida Oʻ. oʻquv semestrlari miqyosida aniqlanadi. Oʻ.ning koʻtarilganligi yoki pasayganligini aniqlashda oraliq muddat, muayyan vaziyatdan kelib chiqib, erkin belgilanishi mumkin. Bunday hollarda bir yoki bir necha oʻquvchining, muayyan sinfdagi oʻquvchilarning, maktab, tuman yoki viloyat maktablaridagi barcha oʻquvchilarning belgilangan ixtiyoriy bir davriy oraliq (bir chorak, bir oʻquv yili, bir necha oʻquv yili)dagi Oʻ.i aniqlanishi mumkin. Oʻquvchilarning Oʻ.ini bir oʻquv fani boʻyicha aniqlash mumkin boʻlganidek, bir necha yoxud respublika talaba tanlov markazida qilinayotgani kabi barcha oʻquv fanlari boʻyicha ham aniqlash mumkin.

Yuqori Oʻ.ga erishish milliy pedagogik amaliyot oldida turgan eng muhim vazifalardandir. Chunki oʻquvchi va talabalarning intellektual rivojlanishi hamda kasbiy tayyorgarligi ularning Oʻ. darajalariga bevosita bogʻliq. Oʻ.ni yuksaltirish uchun taʼlim jarayonini oʻquvchi hamda talabalarning yosh va psixologik xususiyatlariga muvofiq uyushtirish, ilgʻor pedagogik texnologiyalardan keng foydalanish, ilm-fanning soʻnggi yutuqlarini qoʻllash, oʻquvchi yoki talabalarni oʻqitish jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish, ularni eng zamonaviy didaktik vositalar bilan taʼminlash lozim boʻladi.
Oʻzloqshoh

Oʻzloqshoh, Qutbiddin Oʻzloqshoh (1200 — 1221) — Muhammad Xorazmshohning 2-óğli oʻgʻli. Onasi bayot qabilasidan boʻlgan. Turkon xotunning sevimli nabirasi. Uning istagi bilan Muhammad Xorazmshoh Oʻzloqshohni oʻziga valiahd qilib belgilab, Xorazm, Xuroson va Mozandaronni bergan edi. Biroq moʻgʻullar istilosi davrida Xorazmshoh oʻlimi oldidan Jaloliddin Manguberdini taxt vorisi etib tayinlaydi. Oʻzloqshoh va ukasi Oqshoh Jaloliddin bilan Gurganjni mudofaa etish uchun kelishganda Oʻzloqshoh tarafdori boʻlgan amirlar Jaloliddinni tan olmay unga suiqasd tayyorlaydilar. Jaloliddin 300 navkari bilan shaharni tark etgan, uch kundan soʻng moʻgʻullar jandni zabt etishganini eshitib shimol tomonga yurish boshlaydilar yólda Jójji qóshini bilan jang qilb Jójjini yengadilar va Gurganjga qaytadilar biroq shaxar qamal qilinayotgani uchun 10.000askar bioan Hurosonga yoʻl oladilar. Oʻzloqshoh va Oqshoh Nishopurga boradilar va uyerdan Habushonga ketadilar. Moʻgʻullar ularni Xabushon viloyatidagi Ustuvoga yetganda hujumga ótadilar va Vashta qishlogʻida jang boshlandi. Oʻzloqshoh qoʻshinini jangovar safga tizadi. Qattiq jangda moʻgʻullar yengilib, chekinadilar biroq Ózloqshoh va Oqshosh jangda 1000nafar askarlarini yóqotadilar va qól ostilarida 350nafar askar qoladi. Oʻzloqshoh va uning safdoshlari gʻalabadan sóng hushyorlikni yoʻqotadilar. Moʻgʻullarning boshqa Bir 500kishilik qoʻshini toʻsatdan hujum qilib ularni shoshirib qóyadi va tormor keltirishadi. Oʻzloqshoh va Oqshohlar jangda halok boʻlishadi.
Ularning boshlarini nayzaga sanchib Xorazmning barcha shaharlari boʻylab aylantirishgan.

 

 
 
 
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Xorazmshohlar davlati
Turkum:1221-yilda vafot etganlar
Oʻzmevasabzavoturugʻ sanoat

Oʻzmevasabzavoturugʻ sanoat — respublikada rayonlashtirilgan sabzavot, poliz va ozuqabop ildizmevali ekinlar urugʻchiligiga ixtisoslashgan uyushma; elita, superelita va 1reproduksiya urugʻlarini yetishtirish bilan shugʻullanadi. 2003-yil 24 dekabrda "Oʻzsabzavotnavurugʻlari" (1996) uyushmasi negizida tashkil etilgan. Toshkent shahrida joylashgan. Tarkibida 54 korxona va tashkilotlar (17 sabzavot, poliz va ozuqabop ildizmevali ekinlar urugʻchiligiga ixtisoslashgan shirkat xoʻjaliklari, 10 viloyat "Sabzavotnavurugʻlari" hissadorlik va masʼuliyati cheklangan jamiyatlar, 3 ta xususiy urugʻchilik firmalari hamda 24 ta vino va konserva mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan qayta ishlash korxonalari) bor. Respublika xoʻjaliklarining elita, superelita va navli urugʻlar va umuman urugʻlikka boʻlgan yillik ehtiyojini toʻliq taʼminlaydi. Uyushma elita va navli urugʻlik yetishtirish rejalarini ishlab chiqadi, mamlakatdagi savbzavot, poliz, ildizmevali ekinlar urugʻchiligini muvofiqlashtiradi, davlat urugʻlik zaxira jamgʻarmalarini yaratadi, urugʻlik eksporti va importini olib boradi, navli urugʻlikni sotadi. Urugʻchilikni ilmiy asosda olib borish maqsadlarida Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tekshirish instituti bilan hamkorlik qiladi. 5 ming ga ga yaqin yer maydoniga ega boʻlgan urugʻchilik xoʻjaliklarida 5420 s sabzavot ekinlari, 1015 s poliz ekinlari urugʻligi yetishtirildi (2004).

Urugʻchilik sohasida Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozogʻiston va Ozarbayjondagi ilmiy va urugʻchilik muassasalari hamda firmalari bilan hamkorlik aloqalari oʻrnatilgan. Ukrainaning Chernigov shahrida uyushmaning vakolatxonasi ochilgan. Moskva, Yekaterinburg va Vladikavkaz shahrilarida savdo uylarini ochish tadbirlari olib borilmoqda (yana qarang Urugʻchilik).

Rustam Eltoyev.
Oʻzfan

Oʻzfan ( soʻzlaridan qisqartma shaklida olingan), SSSR Fanlar akademiyasining Oʻzbekiston filiali — 1940—1943-yillarda Oʻzbekistondagi ilmiy tekshirish markazi. 1940-yil 9-yanvarda Fan komiteti negizida tashkil etilgan. Tarkibiga dastlab geologiya, tarix, til va adabiyot, suv xoʻjaligi muammolari, botanika, kimyo ilmiy tekshirish institutlari, tuproqshunoslik, zoologiya, fizika-matematika fanlari sektorlari, Toshkent Astronomiya rasadxonasi va uning huzuridagi Kitob kenglik stansiyasi, iqtisodiy tadqiqotlar hamda xaritagrafiya byurolari kirgan. Asosiy vazifasi respublikada fanning turli sohalarini taraqqiy ettirishdan iborat boʻlgan. Tashkil etilgan yili Oʻzbekistonda 70 ga yaqin ilmiy tashkilot boʻlib, ularga rahbarlik qilish OʻzFAN zimmasiga yuklatilgan. Ikkinchi jahon urushi yillari Oʻzfan ilmiy tadqiqot muassasalari faoliyatini respublika tabiiy boyliklari va resurslarini qidirib topish va ulardan mudofaa maqsadlarida foydalanishga qaratdi hamda respublikada ogʻir sanoat va qishloq xoʻjaligini rivojlantirish vazifalarini hal etishda yetakchi rol oʻynadi. Natijada Oʻzbekistonda Fanlar akademiyasining ochilishi uchun yetarli darajada ilmiy va ilmiy texnika bazasi vujudga keldi. 1943-yil Oʻzfan negizida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tashkil etildi. 

 Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi
 Fan komiteti

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oʻyin

Oʻyin — tarbiyalash va hordiq chiqarish vositalaridan biri. Oʻyin insoniyatning butun tarixi mobaynida diniy marosim, sport, harbiy va boshqalar mashqlar, shuningdek, sanʼat, ayniqsa uning ijro shakllari bilan qoʻshilib kelgan.

Maʼlumki, inson oʻz hayotida oʻyin, oʻqish, mehnat, dam olish kabi mashgʻulotlar bilan band boʻladi. Inson hayotining dastlabki davrlarida oʻyin asosiy faoliyat hisoblanadi, keyin esa u oʻqish bilan baravar davom etadi, undan soʻng esa oʻyin kamayib, uning oʻrnini oʻqish va mehnat egallaydi. Odamzod tarixining dastlabki davrlarida oʻyinlar hayotda muhim oʻrin tutgan. Oʻyinlar yordamida insoniyat oʻsgan, ulgʻaygan, chiniqqan, jismonan baquvvat boʻlgan, aqlan, ruhan rivojlangan, maʼnaviy kamol topgan.

Oʻzbek xalqi orasida milliy oʻyinlarning quyidagi keng tarqalgan: 1) tabiiymavsumiy oʻyinlar („Yomgʻir yogʻaloq“; „Oq terakmi — koʻk terak“, „Uloq“ va boshqalar); 2) hududiy va turli joylarga mos oʻyinlar (mas, uydaboshqotirma va soʻz oʻyinlari; hovlida — „Tosh oʻyin“, „Arqon oʻyin“; bogʻda — yongʻoq, danak oʻyinlari, „Quvlashmachoq“ va boshqalar); 3) turli yosh va jinslarga xos oʻyinlar (yigitlar orasida „Podachi“, „Chavandoz“, „Quloq choʻzma“ va boshqalar, Qizlar orasida „Durra“, „Chorichanbar“, „Gʻozgʻoz“ va boshqalar). Katta yoshdagi erkaklarning kurash, uloq, chavgon kabi sport oʻyinlari boʻlsa, ayollarning koʻproq soʻz, raqs, qoʻshiqli oʻyinlarni oʻynash odatlari boʻlgan; 4) mashgʻulot, mehnat faoliyati bilan bogʻliq oʻyinlar, odatda, „Navroʻz“ kunlari oʻynalgan (mas, chorvachilikda „Ov oʻyin“, kamondan otish, „Kiyik ovi“; dehqonchilikda „Mashoba“, „Xirmonxirmon“ va boshqalar; hunarmandchilikda „Sartarosh“, „Kovushim“, „Kashtachi“ va boshqalar); 5) voqeaband oʻyinlar („Podshovazir“, „Urush oʻyin“, „Echkichoʻpon“, „Boʻri va qoʻylar“ va boshqalar); 6) harakatli oʻyinlar („Tepa kurash“, „Qoʻriqchi“, „Chirkash“ va boshqalar); 7) turli vositali oʻyinlar. Bu oʻyinlar moddiy vositalar (qoʻgʻirchoq, oʻyinchoq, tosh, tayoq, toʻp, yongʻoq kabilar) yordamida bajariladigan va maʼnaviy, badiiyifodali vositalar (soʻz, qoʻshiq, raqs, teatr) yordamida amalga oshiriladigan oʻyinlar; 8) hayvonlar ishtirokida oʻtadigan oʻyinlar. Bu oʻyinlar eng qadimiy hisoblanadi („Uloq“, „Ot poyga“, „Chavgon“, „Xoʻroz urishtirish“, „Qoʻchqor urishtirish“, „Bedana urishtirish“, „It urishtirish“ va boshqalar).

Oʻzbek xalq oʻyinlari avlodlarni tarbiyalashda „hayot maktabi“ vazifasini oʻtagan. Oʻyinlar yosh avlodni aqlan, ruhan va jismonan barkamol boʻlib yetishishlarida muhim oʻrin egallab kelgan (yana qarang Bolalar oʻyinlari).

 
 Usmonxoʻjaye v T., Xoʻjayev F., 1001 oʻyin, Toshkent, 1990.
Oʻyiqgumbaz maqbarasi

Oʻyiqgumbaz maqbarasi — Termiz tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (11—12-asrlar). Maqbara murabba tarhli, peshtoqgumbazli, xona (7,7x7,5 m) hamda ayvondan iborat. 25x26x5— 5,5 sm li xom gʻishtdan bunyod etilgan. Bosh tarzidagi chuqur ravoqli peshtoq qanosiga 5 ta mayda yassi ravoqchalar ishlangan. Gumbaz toʻrtburchak devorlar ustidagi 8 qirrali poygumbazga oʻrnatilgan. Ichki devorlar Psimon shakllarga boʻlinib, ularga ichiga ravoqchalar joylashgan baland yassi ravoqlar ishlangan. Binoning ichki va tashqi devorlari suvalgan. Maqbara gumbazi qulab tushgan va binoga tutash ayvon vayron boʻlgan. 

 
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Oʻyma

Oʻyma — oʻymakorlikda yogʻoch, ganch, marmar va boshqalarga oʻyib, qirib, zarb qilib bezak ishlash usuli hamda shu usulda ishlangan naqsh, bezak.

 

Turkum:Arxitektura
Oʻynoqi maymunlar

Oʻynoqi maymunlar, tirnoq li maymunlar (SaNkppsShaye) — keng burunli maymunlar oilasi. Primatlar orasida eng kichik va tuban tuzilganlardan. Gavdasining uzunligi 16—35 sm, dumi uzun, tanasi qalin va uzun yung bilan qoplangan. Barmoqlarida (bosh barmoqdan tashqari) uzun tirnoqlari bor (2nomi shundan). Tishlari 32 ta, ayrim da pastki qoziq tishlari juda yirik. Miyasi silliq, burmalari va egatchalari yoʻq. Markaziy va Janubiy Amerikada (Panama jan.dan Braziliya jan.gacha) tarqalgan. 5 urugʻi va 35 turi bor. Koʻpchiligi subtropik va tropik oʻrmonlarda yashaydi; daraxtlar kovagida uxlaydi. Kunduzi hayot kechiradi; juda harakatchan. Oila boʻlib yashaydi; 1—4 (odatda, 2) ta bola tugʻadi. Erkagi ham bolasini tarbiyalashda ishtirok etadi. Mevalar, har xil koʻkatlar, hasharotlar, sudralib yuruvchilar va boshqalar mayda hayvonlar bilan oziqlanadi.
Oʻlaksaxoʻr qoʻngʻizlar

Oʻlaksaxoʻr qoʻngʻizlar — qoʻngʻizlar oilasi. Uzunligi 6–40 mm. Moʻylovlari toʻgʻnogʻichsimon. Qurtlari yassi, harakatchan, zahkashlarga oʻxshash. 1500 ga yaqin turi bor. Keng tarqalgan; odatda, moʻʼtadil iqlimda yashaydi. Koʻpchiligi oʻlaksaxoʻr, baʼzan goʻng va zamburugʻlar bilan oziqlanadi, ayrim oʻsimlikxoʻr yoki yirtqich. Organik qoldiqlarni oʻzlashtirishi orqali; ayrim entomofag sifatida foyda keltiradi. Mas, 4 nuqtali Oʻlaksaxoʻr qoʻngʻizlar tengsiz ipak qurti, odimchilar qurtini qiradi. 5Prpa urugʻi qand lavlagi va gʻalla ekinlariga ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda bir necha turi, jumladan, goʻrkov qoʻngʻiz uchraydi.
Boymamat Oʻljayev

Boymamat Xolliyevich Oʻljayev (11-sentabr 1952-yil, Sherobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Toshkent chet tillar institutini tugatgan (1975). Qiziriq tumanidagi 9maktabda fransuz tili oʻqituvchisi, 1980-yildan 27maktabda direktor oʻrinbosari, soʻng Qiziriq tumanidagi texnik ijodiyot markazida direktor oʻrinbosari, 1992-yildan Muzrabot tumanidagi 17, 14maktablarda fransuz tili oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Oʻlka (joy nomi)

Oʻlka ayrim - mamlakatlar yoki shtatlar maʼmuriy-hududiy birlik hisoblanadi.

Oʻlka — Gruziya, Chexiya, Slovakiya va Latviyaning hududiy birligi.

 Etimologiya 
rus, ukrain va belarus: „oʻlka“; bolgar tilida „oʻlka“ — „tugamoq“;

 Rossiya 
Rossiya imperiyasida umumiy nazorat ostidagi bir necha shahar yoki viloyatlardan iborat chegara hududi oʻlka deb ataldi. Viloyat general-gubernator soʻzi bilan sinonim edi.

Sovet davrida murakkab maʼmuriy-hududiy birliklar oʻlka deb atalar edi. Shunday qilib, RSFSRda barcha viloyatlar avtonom viloyatlarni oʻz ichiga oldi, Primorsk oʻlkasi bundan mustasno, 1938-yilda Uzoq Sharq oʻlkasidan ajratilgan paytdan boshlab ikkita oddiy, avtonom boʻlmagan viloyatlarni — Primorskiy va Ussuriyskni oʻz ichiga olgan. 1943-yilda bu hududlar tugatilgan, ammo undan keyin ham nomi saqlanib qolgan. Viloyatlar singari, baʼzi hududlar ham milliy okruglarni oʻz ichiga olgan, ammo XX asrning ikkinchi yarmida faqat Krasnoyarsk oʻlkasida avtonom okruglar mavjud edi.

Keyinchalik avtonom viloyatlarning aksariyati Rossiya tarkibidagi respublikalarga aylandi (Yahudiy avtonom viloyatidan tashqari) va oʻz hududlaridan ajralib chiqdi. Oʻlka maʼmuriy birlik sifatida Rossiya Federatsiyasidagi mintaqadan farq qilishni toʻxtatdi. Rossiya Federatsiyasida 85 ta sub’ektdan toʻqqiztasi oʻlka maqomiga ega.

Kamchatka, Perm, Zabaykal oʻlkalari 2000-yillarda mintaqalarning birlashishi natijasida shakllangan. Ularning barchasi uchun yangi nom tanlandi, chunki yangi sub’ektlarning maʼmuriy-hududiy tuzilishida maxsus hududlar — sobiq avtonom okruglar hududidagi tumanlar paydo boʻldi. , Irkutsk viloyati Ust-Oʻrda Buryat avtonom okrugi bilan birlashtirilgan va uning hududida maxsus maʼmuriy-hududiy okrug ham tuzilgan boʻlsa-da, mintaqaga aylantirilmadi.

Shunday qilib, zamonaviy Rossiya Federatsiyasida mintaqa odatda, tumanlar, avtonom okruglar, maxsus maʼmuriy-hududiy okruglar (anʼanaviy bundan mustasno Primorskiy mavjudligida ifodalangan murakkab maʼmuriy-hududiy boʻlinishga ega boʻlgan federatsiyaning bunday sub’ekti deb ataladi). Maʼmuriy-hududiy boʻlinish soddalashtirilgan taqdirda ham viloyat maqomi saqlanib qoladiVergleiche den Suchdienst der IATE unter iate.europa.eu/.

 Shuningdek 

 Mintaqa
 Davlat

 

Turkum:Oʻlka
Turkum:Maʼmuriy birliklar
Oʻlkashunoslik muzeylari

thumb|Oʻlkashunoslik muzeylari
Oʻlkashunoslik muzeylari — ilmiy tekshirish va madaniymaʼrifiy muassasa. Maʼlum geografik yoki maʼmuriy hududning tarixiy yodgorliklari, tabiiy ilmiy va badiiy toʻplamlari, xalq sanʼati asarlarini yigʻadi, saqlaydi, ilmiy oʻrganadi, koʻrgazmalar uyushtiradi va targʻib qiladi. Muzeylarning keng tarqalgan turi boʻlgan Oʻlkashunoslik muzeylari kompleks yoʻnalishga ega: unda, asosan, tabiat, tarix, baʼzilarida shuningdek sanʼat, adabiyot va etnografiya, ayrimlarida qishloq xoʻjaligi, iqtisod, sport kabi boʻlimlar ham boʻladi. Oʻlkashunoslik muzeylari katalog, yoʻl koʻrsatkichlar va boshqalarni nashr qiladi.

20-asr boshida Oʻrta Osiyoda 4 ta Oʻlkashunoslik muzeylari boʻlgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston hududida Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar markazlarida Oʻlkashunoslik muzeylari (jumladan, Andijon viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, Fargʻona viloyat oʻlkashunoslik muzeyi va boshqalar) bor va ular oʻzaro hamkorlikda faoliyat koʻrsatadi.

 Olkashunoslik
Ahmad Oʻlmasov

Ahmad Oʻlmasov (1932.10.10, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), iqtisod fanlari doktori (1969), professor (1971). Oʻrta Osiyo universitetining tarix fakultetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida ilmiy xodim (1958—61). Toshkent tibbiyot instituti (1961—76), Toshkent xalq xoʻjaligi instituti (1976—91) siyosiy iqtisod kafedralari mudiri, Toshkent moliya institutida ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (199196). 19962004-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Bankmoliya akademiyasining iqtisodiyot, moliya va bank ishi nazariyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari iqtisodiyot nazariyasi, bozor iqtisodiyoti, iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, xalq xoʻjaligi tarixi muammolariga bagʻishlangan. Iqtisodiyot nazariyasi boʻyicha darsliklar, oʻquv qoʻllanmalari, lugʻat va maʼlumotnomalar yaratgan. Koʻp qismli "Hammabop iqtisodiyot" videofilmi muallifi.

 
 Iqtisodiyot nazariyasi (hammualliflikda), T., 1995; Bozor iqtisodiyoti (hammualliflikda), T., 1991; Iqtisodiyot asoslari, T., 1997; Iqtisodiy bilim asoslari, T., 2002.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻlchash generatori

thumb|206x206px
Oʻlchash generatori — radiotexnika qurilmalarini sinash va sozlash uchun kichik quvvatli elektr tebranishlarini hosil qiladigan (generatsiyalaydigan) asbob. Tuzilishi signallarning turiga (impulsli, sinusoidal va maxsus shaklli) va hosil qilinadigan chastotalar diapazoniga bogʻliq boʻladi. : past (tovush) chastotali generatorlar, standart signallar generatori, oddiy signallar generatori, videochastotalar generatori, impulslar generatori. Oʻ. g., asosan, chastotalar diapazoni keng boʻlgan oʻzgaruvchan tok manbai sifatida ishlatiladi.
Oʻlchovlar metrik tizimi

thumb|315x315px|Metrik tizimni asosiy sifatida ishlatmaydigan hududlar qizil rang bilan belgilangan.
Oʻlchovlar metrik tizimi, oʻlchovlarning oʻnlik tizimi — uzunlik birligi uchun metr asos qilib olingan fizik kattaliklar majmui. Dastlab, Oʻlchovlar metrik tizimit.ga, metrdan tashqari, yuza (kvadrat metr), hajm (kub metr), massa kilogramm (4° dagi 1 dm³ suvning massasi) oʻlchovlari hamda litr, ar (yer yuzalarini oʻlchash uchun) va tonna (1000 kg) ham kirar edi.

Oʻlchovlar metrik tizimit. fransuz olimlari (J.Borda, M.J.Kondorse, P.Laplas, G.Monj va boshqalar)dan tuzilgan komissiya taklifiga koʻra, uzunlik birligi — metr uchun Parij geografik meridiani 1/4 uzunligining oʻn milliondan bir qismi qabul qilingan. Fransiyada Oʻlchovlar metrik tizimit.ni joriy qilish haqidagi dekret 1795-yil 7-aprelda qabul qilinib, 1799-yilda platinadan metrning namunasi yasalgan. 1875-yil 17 ta mamlakat (shu jumladan, Rossiya ham) xalqaro bir xillikni taʼminlash va oʻlchovlar tizimini takomillashtirish maqsadida oʻlchovlar haqidagi shartnomaga qoʻl qoʻydi.

1899-yil 4-iyunda qabul qilingan qonun bilan Rossiyada Oʻlchovlar metrik tizimit.dan foydalanish (majburiy boʻlmagan holda) joriy qilindi. Bu qonun loyihasini S.N.Mendeleyev ishlab chiqqan. Sobiq SSSR da, shu jumladan, Oʻzbekistonda 1925-yil 24-iyuldan boshlab qonuniy tus oldi.

 Yana qarang 

 Birliklar tizimi
 Xalqaro birliklar tizimi

 
Turkum:Birliklar tizimi
Oʻlchovlar nazariyasi

Oʻlchovlar nazariyasi — matematikaning oʻlchov tushunchasi hamda unga yaqin boʻlgan integral va ularning xossalarini oʻrganuvchi sohasi. Chekli oʻlchamli Yevklid fazosidagi ixtiyoriy toʻplam uchun oʻlchov tushunchasini birinchi boʻlib T.Kantor (1883) kiritgan. Fransuz matematigi E.Borel ilmiy ishlarida haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasi uchun fundamental boʻlgan fikrlarni keltirib, oʻlchovning quyidagi taʼrifini bergan (1898): 1) oʻlchov manfiy emas; 2) kesishmaydigan toʻplamlarning chekli yoki sanokli yigʻindisi oʻlchovi ularning oʻlchovlari yigʻindisiga teng; 3) toʻplam va uning qismi ayirmasining oʻlchovi oʻlchovlar ayirmasiga teng; 4) oʻlchovi noldan farqli toʻplamning quvvati sanoqsizdir. Toʻgʻri chiziqdagi oʻlchov (a, ) intervalning oʻlchovi — a ga teng. Ochiq toʻplamning oʻlchovi uni hosil qiluvchi intervallar oʻlchovining yigʻindisiga teng. Endi Ye s \a, \ toʻgʻri chiziqdagi ixtiyoriy toʻplam boʻlsin, S toʻplam Ye ni oʻz ichiga oluvchi ixtiyoriy ochiq toʻplam, t(S) uning oʻlchovi boʻlsin. Ushbu Me—’t/t(S) son Ye toʻplamning tashqi oʻlchovi deyiladi (bu yerda aniq quyi chegara Yeni oʻz ichiga oluvchi barcha ochiq toʻplamlar boʻyicha olingan). Ushbu t{E=—a—teSE son Ye toʻplamning ichki oʻlchovi deyiladi. Agar teYe=t.Ye boʻlsa, Ye toʻplam Lebeg masalasida oʻlchovli deyiladi va tYe hamda t^ygarning umumiy qiymati Ye ning oʻlchovi boʻladi. Shunga oʻxshash Lebeg maʼnosida oʻlchovli toʻplam va Lebeg oʻlchovi tushunchasi ixtiyoriy chekli oʻlchamli Evklid fazoda ham kiritiladi. Oʻlchovlar nazariyasida oʻrganiladigan muhim obʼyektlardan biri oʻlchovli funkchiyadir. Oʻlchovlar nazariyasida qiymatlari son emas, balki vektor boʻlgan oʻlchovlar va integrallar ham koʻriladi. Oʻlchovlar nazariyasi matematikaning deyarli hamma sohalariga tatbiq qilinadi.
Oʻlchovli funksiya

Oʻlchovli funksiya — matematik analiz va ehtimollar nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri. Oʻlchovli A toʻplamda aniqlangan f(x) funksiya uchun E(f)={xeA:f(x)>a) toʻplam barcha a e K qiymatlarda oʻlchovli toʻplam boʻlsa, f(x) funksiya oʻlchovi deyiladi. Mas, ixtiyoriy uzluksiz funksiya yoki deyarli uzluksiz (yaʼni uzilish nuqtalaridan iborat toʻplamning oʻlchovi 0 ga teng) funksiya Oʻlchovli funksiya boʻladi. Oʻlchovli funksiyalar oʻz xossalari bilan uzluksiz funksiyaga yaqin turadi. Agar f(x) funksiya a, \sa oʻlchovli boʻlsa, ixtiyoriy Ye>0 da shunday /(x) uzluksiz funksiya topiladiki, bunda 1l\xeA:/(x)f/(x)}<g tengsizlik oʻrinli (Luzin teoremasi). Bu teoremaning teskarisi ham oʻrinli.

Oʻlchovli funksiyalarning yigʻindisi, koʻpaytmasi, boʻlinmasi (mahraji 0 qiymati qabul qilmasa) ham Oʻlchovli funksiyadir. Agar Oʻlchovli funksiya ketmaketligi biror funksiyaga har bir nuqtada yaqinlashsa, limit funksiya ham oʻlchovli.
Jumabek Oʻmirzaqov

Jumabek Oʻmirzaqov (1939.15.11, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Forish tumanidagi 17maktabda fizika oʻqituvchisi, 1965-yildan direktor, oʻquv boʻlimi mudiri. 1967-yildan 17, 1976-yildan 51maktabda fizikamat. oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Oʻn ikki imom

Oʻn ikki imom – shialikdagi asosiy oqim – imomiylar (baʼzan „oʻn ikkichilar“ – „isno ashʼariya“ deb ataladi) oʻrtasida eʼtiqod qilinadigan imomlar sulolasi. Xalifa Ali bilan Fotimadan tarqalgan avlodlardan iborat. Ular paygʻambar avlodi deb eʼtirof etiladi. Imomiylar ularni islomning qonuniy rahnamolari deb tanib, xalifalar hokimiyatini gʻayriqonuniy deb hisoblaydi. Bular:
 Ali ibn Abu Tolib;
 Hasan ibn Ali;
 Husayn ibn Ali;
 Zaynal Obidin Ali (713 yil);
 Muhammad al-Bokir (732 yil);
 Jaʼfar as-Sodiq (700—765);
 Muso al-Kozim (799 yil vaf.et.);
 Ali ar-Rizo (818 yil vaf.et.);
 Muhammad at-Taqiy (835 yil vaf.et.);
 Ali an-Naqiy (868 yil vaf.et.);
 Hasan al-Askariy (846—873);
 Muhammad alMahdiy (rivoyatlarga koʻra, 874—878 yillar orasida yoʻqolgan).

Imomlarning baʼzilarigina oʻldirilgan yoki zaharlangan, lekin shunga qaramay imomiylar ularning barchasini xalifalar tomonidan oʻldirilgan deb hisoblaydi, ularni jabrdiyda va din yoʻlida shahid boʻlganlar deb motam tutadi. 12 imom – Muhammad alMahdiyni „yashiringan“ deb hisoblab, u zamona oxir boʻlganda yerga qaytib kelib adolat oʻrnatadi deb tasavvur qilish shialar orasida saqlangan (qarang Mahdiy, Mahdiylik). Imomlar va imomzodalar dafn etilgan maqbaralar hozir ham shialar uchun muqaddas ziyoratgoh hisoblanadi, hatto ular uchun haj oʻrnini bosadi. Bunday muqadsas joylar Najaf, Karbalo, Kozimayn (Iroq), Madina (Saudiya Arabistoni), Mashhad, Qum, Shoh Abdul Azim (Eron) shahrilarida joylashgan.

 

Turkum:Shia Islom
Oʻnarcha

Oʻnarcha — Qirgʻiziston Respublikasi Norin viloyatidagi daryo, Norin daryosining oʻng irmogʻi. Noringa Norin shahri dan 16 km quyiroqda quyiladi. Uzunligi 75 km, havzasining maydoni 1570 km². Kapkatos tizmasining yon bagʻridan shim.roqda, Qumbel dovonidan 1 km sharqda, 3600 m balandlikda boshlanadi. Yuqori oqimida (Koʻktoʻrpoq chap irmogʻi quyilgungacha) Sultonsari nomi bilan yuritiladi. Asosiy irmoqlari yuqori oqimida: Archalu, Ichkebash, Chunqursu, Ottuk (oʻngdan). Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi boshlanishidan 18 km quyida (Oʻnarcha qishlogʻi yonida) 9,9 m³/sek. Toʻlinsuv davri mart — avgust da. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 15,2 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 4,78 m’/sek.gacha (kam suvliyilda) oʻzgaradi. Dekabr—fevral oylarida daryoda muz oqadi. Suvi yaxshi ichimlik sifatiga ega.

 

Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Oʻng qoʻl qoidasi

Oʻng qoʻl qoidasi — magnit maydonda harakatlanuvchi induksion tok yoʻnalishini aniqlash qoidasi. Qoidaning taʼrifi: agar oʻng qoʻl kaftini magnit maydonda magnit induksiya vektori (magnit maydon kuch chizikdari) kaftga tik tushadigan qilib, 90°ga kerilgan bosh barmoq esa oʻtkazgich bo'ylab harakat qilayotgan tok kuchi yoʻnalishini koʻrsatadigan qilib tutilsa, u holda yozilgan 4 ta barmoq magni induksiya vektori yoʻnalishini koʻrsatadi (rasm).