Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bukrilik

Bukrilik, bukirlik — umurtqa pogʻonasining qiyshayib, doʻppayib chiqib qolishi. Bukirlikka bir yoki bir nechta umurtqalarning lat yeyishi, sil, raxit va boshqa kasalliklar tufayli shikastlanishi (qarang Spondilit), shuningdek goʻdakni juda erta oʻtirishga oʻrgatish sabab boʻladi. Bukirlik odatda koʻkrak qafasining qiyshayishi bilan kechadi. Umurtqa pogʻonasining sili oqibatida kelib chiqqan bukirlikda bemorni ogʻriq, isitma bezovta qiladi, baʼzan bukri boʻlgan joydan yiring oqib, bir necha yilgacha bitmaydi. Bukrilikning oldini olish uchun shikastlangan umurtqani oʻz oʻrniga tushirish, korset taqish, maxsus jihozlangan karavotlardan foydalanish tavsiya etiladi. Bolalarni barvakt oʻtqizmaslik, orqa muskullarini massaj qilib turish kerak. Davo bukrilikka sabab boʻlgan asosiy kasallikni davolashdan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulavayo

Bulavayo — Zimbabve janubi-gʻarbidagi shahar. Matopo kryaji etagida. Shim. Matabelelend provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 621 ming kishi (1992). Muhim temir yoʻl tuguni. Xalqaro aeroport bor. Savdosanoat markazi. Bulavayo mashinasozligi zavodi, oziq-ovqat, toʻqimachilik korxonalari, shina ishlab chiqarish, mebel sanoati fabrikalari, texnika kolleji, Zimbabve milliy muzeyi bor. B. atrofida oltin, xrom, koʻmir, qoʻrgʻoshin, mis, nikel qazib chiqariladi. Shaharga 1893-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulavin qoʻzgʻoloni

Bulavin qoʻzgʻoloni — Don, Soʻl qirgʻoq va Sloboda Ukrainasi va Oʻrta Volgaboʻyida Don kazagi K. A. Bulavin (taxminan 1660—1708) rahbarligida chor hukumatiga qarshi koʻtarilgan dehqonlar va kazaklar qoʻzgʻoloni (1707—09). Qoʻzgʻolonchilar Cherkassk, Saritsin va boshqa shaharlarni qoʻlga oldilar. V. V. Dolgorukiyning jazo armiyasi tomonidan ular bir necha marta magʻlubiyatga uchragach, boy kazaklar qoʻzgʻolondan chetlashishgan. K. A. Bulavin xoin yasovul S. Ananin tomonidan Cherkasskda oʻldirilgan (1708). Oʻrta va Quyi Volgada qoʻzgʻolon 1709-yil boshigacha davom etgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulanjerit

Bulanjerit (fransuz mineralogi Sh. Bulanje nomi bilan atalgan, 1849) – mineral. Kimyoviy formulasi Pb5Sb4SM. Monoklin singoniyali. Uzun ignasimon va koʻpincha tolasimon yoki shuʼlasimon tuzilishli agregatlar. Rangi kumushsimon kulrang, metallsimon yaltiraydi. Qattiqdigi 2,5—3. S.ogʻ. 5,8— 6,2. B. murakkab polimetall formatsiyalarning rudali tomirlarida uchraydi. B. konlari Rossiya Federatsiyasi (Ural), Ukraina (Donbass), Fransiya, Shvesiya, Chexiya, AQSH va Germaniyada topilgan. Oʻzbekistonda B. polimetall (Olmaliq, Yongʻoqli), vismut (Ustasaroy), margimush (Burchmulla), molibden (Chavata) konlaridan topilgan. B. ikkinchi darajali qoʻrgʻoshin rudasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulat

Bulat (forscha „poʻlod“, „poʻlat“) — tarkibida temir va ugleroddan boshqa elementlar deyarli boʻlmaydigan juda qattiq elastik quyma poʻlat. Oʻziga xos tuzilishiga ega, sirti „naqshli“ jilolanib turadi. Ilgari Hindiston, Oʻrta Osiyo, Eron va Suriyada (Damashq poʻlati nomi bilan) tayyorlangan; undan, asosan, gʻoyat pishiq va oʻtkir tigʻli qilich, xanjar va boshqa buyumlar yasalgan. Qadimda poʻlat tayyorlash usuli sir saqlanib kelinar edi. Uning sirini rus metallurgi P. Anosov (1799—1851) ochgan. Texnikada B. poʻlati deb yuritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulbul

Bulbul (taxallusi; asl nomi Murtaza Meshadi Rizo oʻgʻli Mamedov) (1897.12.6, Shusha tumani Xonbogʻi qishlogʻi — 1961.26.9, Boku) — ozarbayjon xonandasi (lirikdramatik tenor) va musiqashunosfolklorshunos, ozarbayjon musiqali teatri asoschilaridan. Dastlab xalq xonandasi sifatida tanilgan. 1920-yildan Ozarbayjon musiqali teatrlarining yetakchi artisti. Boku konservatoriyasida (1927), Italiya (Milan, "La skala", 1931)da ta’lim olgan. 1932-yildan Boku konservatoriyasining oʻqituvchisi, 1940-yildan professor Ozarbayjon ilmiy tadqiqot musiqa kabineti tashkilotchisi va rahbari (1932—44). Folklor ekspeditsiyani boshqarib, 200 dan ortiq xalq qoʻshigʻini yiqqan. B. 40 yillik ijrochilik faoliyati mobaynida asl ozarbayjoncha milliy kuylash uslublarini Yevropa xonandalik san’ati bilan uzviy bogʻlashga muyassar boʻlgan. Majnun (U. Hojibekov, "Layli va Majnun"), Gersog (J. Verdi, "Rigoletto"), Gʻarib (R. Glier, "Shohsanam"), Aliyor (M. Magʻomayev, "Nargiz") kabi yorqin obrazlar yaratgan. Eng mashhur roli Ravshan (U. Hojibekov, "Koʻr oʻgʻli")ni 400-marta ijro etgan. Oʻzbekistonga bir necha marta kelib, oʻz san’atini namoyish qilgan.

 Gallery 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ozarbayjon bastakorlari
Turkum:Ozarbayjon opera bastakorlari
Turkum:Ozarbayjon dirijyorlari
Turkum:Ozarbayjon musiqashunoslari
Turkum:Ozarbayjon musiqa o'qituvchilari
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:1961-yilda vafot etganlar
Turkum:12-iyunda tugʻilganlar
Turkum:26-sentabrda vafot etganlar
Turkum:Folklorshunoslar
Bulbulak

Bulbulak — 1) torli musiqa cholgʻulari dastasining yuqori qismidagi ("shayton") harak. B. qadimiy yozma da "anaf" deyilgan. U yogʻoch yoki suyakdan yasaladi. Torli asboblarning quloqlar joylashgan tomoniga, pastki harak roʻparasiga oʻrnatiladi. B. torlarni dasta va pardalarga tegizmay koʻtarib turadi; 2) bolalar puflab chaladigan hushtak (oʻyinchoq). Loydan qushtumshuq obdasta shaklida yasalib, olovda pishiriladi. Ichiga suv solib, joʻmragidan puflaganda bulbul sayraganday tovush beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulbulzorsoy

Bulbulzorsoy — Samarqand viloyatidagi soy, Omonqoʻtonsoyning oʻng irmogʻi. Taxtaqoracha dovonining sharqidan, 1300 m balandlikdan boshlanadi. Uzunligi 7 km, suv sarfi 50—70 l/sek. Bulbulzorsoy, asosan, buloq suvlari, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bulbulzorsoy havzasida akatsiya, qaragʻay daraxtlari oʻsadi, bodomzor, oʻrikzor, yongʻoqzorlar bor. Bulbulzorsoy vodiysida bulbul, yovvoyi kaptar, kaklik koʻp."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Samarqand viloyati
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Bulbullar

Bulbullar — chumchuqsimonlar turkumining qorayaloqlar oilasiga mansub sayroqi qush.Bulbullarning 6 turi bor: sharq bulbuli va gʻarb bulbuli tarqalgan. Ular faqat qanotining tuzilishi bilan bir-biridan farq qiladi. Bulbulning rangi koʻrimsiz, usti qoʻngʻir va toʻq mallarang, qorni oqish, nari bilan modasining rangi bir xil, boʻyi 20 sm gacha boʻladi. Sharq bulbuli Sharqiy Yevropa va Osiyoning bir qismida tarqalgan. Qishlash uchun Gʻarbiy Afrikaga uchib ketadi. Oʻzbekistonga bahor (apr.—may)da uchib kelib, kuz (avg.—sentabr)da uchib ketadi. Gʻarb bulbuli Gʻarbiy Yevropa, Kichik Osiyo, Eron va Afgʻonistondan to Oltoyga qadar tarqalgan. Oʻzbekistonda ham koʻp uchraydi, u suvga yaqin butazor, oʻrmon, toʻqay kabi nam yerlarda yashaydi. Xatto, katta shaharlarda park va bogʻlardagi daraxtlarga uya solib, tuxum qoʻyadi. Gʻarb bulbuli tropik Afrika, Hindiston va Arabistonda qishlaydi. Oʻzbekistonga bahorda (apr.ning oxirida) uchib keladi. Narilari uchib kelishi bilan to joʻjalari tuxumdan chiqqunga qadar, ayniqsa joʻjalari tuxumdan chiqadigan vaqtda koʻp va baland ovoz bilan sayraydi. Joʻjalari uchirma boʻlgandan keyin (iyunda) sayrashdan toʻxtaydi. Bulbullar qafasda ham sayraydi. Sharq bulbuli gʻarb bulbuliga qaraganda baland va yoqimli sayraydi. Bulbullar uyasini daraxt va butalarga soladi. 4—6 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini faqat modasi bosadi. Bolasi tuxumdan 13—14 kunda chiqadi. Bolalarni boqishda pari ishtirok etadi. Bulbul hasharotlar va ularning lichinkalari bilan oziqlanib, foyda keltiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Bulbulcha

Bulbulcha — Oʻzbekiston teleradiokompaniyasi qoshidagi bolalar katta xori. Oʻzbekistonda eng mashhur va yirik bolalar xor jamoasi, xor uslubida kuylash sanʼatining faol targʻibotchisi. 1970-yil tashkil topgan, 1982-yildan "B." nomida. Badiiy rahbari va bosh xormeyster — Oʻzbekiston xalq artisti Sh. Yormatov. Tarkibida tayyorlov, kichkintoylar (7 yoshgacha), oʻrta (8—15 yoshdagi), oʻsmirlar (15—20 yoshdagi), raqs, doirachilar, folklor guruhlari mavjud. Repertuaridan mumtoz xor sanʼati (I. S. Bax, V. Motsart, F. Shubert ijodi) namunalari, rus (D. Kabalevskiy, G. Struve. A. Sokolov va boshqalar), va, ayniqsa oʻzbek kompozitorlari (M. Ashrafiy, M. Leviyev, D. Zokirov, S. Yudakov, K. Abdullayev, A. Muhammedov, F. Qodirov, M. Burhonov, R. Vildanov, R. Abdullayev, F. Alimov, N. Norxoʻjayev, A. Mansurov, D. Omonullayeva, M. Otajonov va boshqalar) asarlari keng oʻrin olgan. "B." respublika va xalqaro (Rossiya, Finlandiya, Estoniya, Turkiya va boshqalar) xor festivallarining qatnashchisi va sovrindori. Xususan, Yugoslaviyaning Skople shahridagi "Oltin bulbulcha" Xalqaro bolalar festivali (1981, 1983, 1985), Minsk shahridagi Xalqaro bolalar xori festivali (1989) va boshqa Xor ijro etgan qoʻshiqlar gramplastinkalarda chiqarilgan, Oʻzbekiston radiosi va televideniyesi fondlarida saqlanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georgiy Bulgakov

Georgiy Pavlovich Bulgakov (1893, Tbilisi — 1943, Toshkent) — ixtiolog, Moskva universitetining fizika-matematika fakultetining tibbiyot boʻlimini tamomlagan (1917). Oʻrta Osiyo davlat untining professor (1934), shu untda umurtqalilar kafedrasining mudiri (1937). B. Oʻrta Osiyo suv havzalari ixtiofaunasini tekshirgan, baliqlarning yangi ni oʻrgangan. Bulgakovning ilmiy ishlari kaspiy seldi va koʻllarda yashovchi baliqlarni oʻrganishga bagʻishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Turkum:Tbilisida tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Bulduruq

Bulduruq — atmosfera yogʻinlarining bir xili. Ayozli sovuq kunlarda yoki tuman paytlarida nam havo zarralarining muzlashi natijasida hosil boʻladi. B. yumshoq muz kristali yoki donachalari shaklida yogʻadi. Izgʻirin paytlarida daraxt shoxlari va simlarda ham paydo boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulduruqlar

Bulduruqlar — kaptarsimonlar turkumi oilasi. B. asl B. va suv bulduruqlari urugʻlariga boʻlinadi. Asl B.ning 14 turi, suv bulduruqlarining esa oq bovur vaqora bovur degan 2 turi bor.

B. Afrikaning shim. qismida, Ispaniya va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda dasht va choʻllardagi suvga yaqin yerlarda yashaydi. Qishlash uchun sentabr va oktabrda Pokiston, Eron, Afgʻoniston hamda Janubiy Turkmanistonga uchib ketib, erta bahor (mart)da yana uchib keladi. Oq bovur tanasining uz. 35—37 sm, qora bovurniki 33—35 sm. Ikkala turning hayot kechirish tarzi oʻxshaydi. B. urchish davrida (mart) juft hosil qiladi. Koʻpincha 3 ta, baʼzan 2 ta tuxum qoʻyadi. Uyasi shuvoq kabi oʻsimliklar ostida soya joylarda yasalgan kichikroq chuqurchadan iborat. Tuxumini bir oycha bosadi. Tuxum bosish va joʻja boqishda nari ham qatnashadi. Olabula pati jujalarining dushmanlardan saqlanishiga yordam beradi. Joʻjalari iyunda uchirma boʻladi. Avg. oxirlarida B.ning uchib ketayotgan galalarini uchratish mumkin.

B. oʻsimliklarning donlari, bahorda esa kurtak va yosh novdalari bilan oziqlanadi. Kuniga ikki mahal (choshgoh va peshinda) gala boʻlib, suv ichishga boradi. Jigʻildonida suv olib kelib joʻjalariga ichiradi.

B. azaldan ovlanadi. Goʻshti mazali. Koʻplab ovlanishi natijasida juda kamayib ketgan. Oq bovur Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Bulduruqoʻt

BULDURUQOʻT (Alisma plantago-aquatica L.) — alismadoshlar yoki bulduruqdoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi 40—150 sm, bargsiz, tik oʻsadi. Ildiz boʻgʻzi barglari tuxumsimon, uzun bandli. Gullari oq yoki och pushti, sochoq roʻvak toʻpgulga toʻplangan. Mevasi — ovalsimon urugʻ. Iyun — sentabrgacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan hamda ildizpoya kurtaklaridan koʻpayadi. Bir tupi 21 mingtagacha urugʻ beradi. Oʻsib turgani mol va otlar uchun zaharli. Ildizpoyasidan kraxmal olish mumkin. Ildizi va barglari quritilgan holda xalq tabobatida ishlatiladi.

Bulduruqoʻt siyrak chiqqan sholipoyada ayniqsa kuchli rivojlanadi. Sugʻorish shoxobchalarida koʻp oʻsadi. Urugʻlikni tozalash, gerbitsidlarni purkash yoʻli bilan yoʻqotiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buloqi

Buloqi, aravak — bezak buyumi, burunga taqiladigan bejirim zirak. Baʼzan B.ga qimmatbaho toshlardan koʻz ham oʻrnatiladi. Fargʻona vodiysida aravak (yoki "arabak"), baʼzi viloyatlarda "latifa" deb ataladi. Oʻrta asrlarda Sharq(Arabiston, Hindiston) mamlakatlaridan Markaziy Osiyoga keltirilgan va bu asrlarda ayollar ora;sida B. taqish rasm boʻlgan. B. taqish uchun 3*5 yoshdagi qiz boldlarning burni (shu vaqtda qulogʻi teshilgan. Telgan joyga kich?|sina choʻp tiqilib 1unga zirak kiygizilgan. Kelin yoshiga yetib turmushga chiqqanidan soʻng B. taqilgan. Hozir B. taqish urfdan qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Buloqlar

thumb|Bashir qishlogʻidagi buloq
Buloqlar, chashmalar — yer osti suvlarining tabiiy holatda yer yuzasiga chiqishi (quruqlikda yoki suv ostida). B. suvli qatlamlarni daryo vodiylari, jarliklar, koʻl choʻkmalari kesib oʻtishidan, tektonik yoriklar, otqindi va choʻkindi jinslar kontakt zonalari mavjudligidan, suvli jinslar filtratsiya xossasining bir xil emasligidan paydo boʻladi. B. 2 ga boʻlinadi: 1) qaynar B.— yer ostidan gidrostatik bosim, gaz va bugʻlar taʼsirida yer yuzasiga chiqadi. Fargʻona vodiysida (Shoʻrsuv, Jalolobod), Tojikistonda (Obigarm, Issiqbuloq) koʻp. Qaynar B. paydo boʻlish sharoitiga qarab erozion va gaz bosimliga boʻlinadi. Bu B. artezian suvli qatlamlarning erozion kesilishi, tektonik yoriklardan otilib chiqishi hamda jarlik, soy va daryo vodiylarining suvli qatlamlarni kesib oʻtishi natijasida paydo boʻladi. Bunday B. Buxoro va Qoraqum neftgazli rayonlarida uchraydi; 2) sokin B.— sizot suvli katamlarning oldini suv oʻtkazmaydigan jinslar toʻsib qolishi yoki ochilib qolishi, karst buloklarining yer yuzasiga chiqishidan hosil boʻladi. Karst B.ning kattalari koʻp suvli (voklyuz). Ayrim karst B.dan sek. iga 200—250 l suv chiqadi. Bunday B. Fargʻona vodiysi jan. da, Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida koʻp, ulardan aholi keng foydalanadi. Bulardan tashqari sek.iga 1000—1100 l suv beradigan yirik B. ham bor. Oʻzbekistonda bunday B.lardan Qorabuloq (Qashqadaryo), Nurota va Deytbaland (Samarqand viloyati)da mavjud. B.dan chiqayotgan suvning oʻzgarishiga kura doimiy, davriy va oʻzgaruvchan, temperaturasi boʻyicha sovuq (0°—20°), issiq (20°—42°), qaynoq (40°—100°), juda qaynoq (100° dan ortiq) B.lar boʻladi. B.dan ekinlarni sugʻorishda, sanoatda, aholini suv bilan taʼminlash va davolanishda (Xoʻjaipok bulogʻi, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida) foydalaniladi. Suvi ichiladigan va sugʻorishda foydalaniladigan B. Fargʻona, Zarafshon, Qashqadaryo, Nurota, Toshkent vohalarining togʻ oldi joylarida koʻp. Bu yerlarda ayrim B.ning byoradigan suvi sek.iga 10—15 l ga yetadi. Shifobaxsh B. Tojikiston (Garmchashma, Xoʻjaobigarm), Qirgʻiziston (Jalolobod, Issiqota, Jetioʻgʻuz, Oqsuv), Oʻzbekiston (Shohimardon) va boshqa yerlarda bor. Toshkent shahri Chorsu maydonida ham 1960- yillar oxirlarigacha "Chorsu" mehmonxonasi oʻrnida Ukkosha bulogʻi mashhur boʻlgan. Sanoat ahamiyatiga ega shoʻr (tarkibida yod, bor, brom va boshqa elementlar boʻlgan) B. togʻ oldi, togʻ orasidagi botiq, artezian xavzalar (Fargona, Buxoro, Qarshi, Qoraqum)da uchraydi. Oʻzbekistonda B.dan toʻgʻri foydalanish maqsadida buloqli joylarning gidrogeologiya sharoitlari, B.lar paydo boʻlishi jarayoni, suv temperaturasi, tarkibi va chiqadigan miqsori oʻrganiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Gidrologiya
Buloqchilar

Buloqchilar, tuk qanotlilar (Trichoptera) — hasharotlar turku mi. Oʻrtacha kattalikda, baʼzan yirik (70 mm gacha) boʻlib, tashqi koʻrinishi kapalaklarni eslatadi. Qanotlari mayda tuklar yoki tuksimon tangachalar bilan qoplangan. Qoʻngakida qanotlari qornini ikki yon tomondan yopib turadi. Ogʻiz organlari xilmaxil tuzilgan, ayrim da soʻruvchi hartumcha shaklida boʻlib, shudring yoki nektar soʻrishga moslashgan. Koʻpchilik voyaga yetgan davrida oziqlanmaydi; tuxum qoʻygach oʻladi. Urugʻlangan urgʻochi B. suvga toʻptoʻp qilib yoki shilimshiq ipchalar shaklida tuxum qoʻyadi. Qurtlari suv tubida choʻp va qumdan yasalgan "uycha"larda hayot kechiradi, traxeya orqali nafas oladi. 3000 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchilik ning qurtlari togʻ mintaqalaridagi daryo va koʻllarda uchraydi, baliqlarning asosiy ozigʻi hisoblanadi. Ayrim B. qurtlari sholi maysalarini yeb, ziyon keltiradi (UzoqSharq, Yaponiya). Oʻzbekistonda 50 ga yaqin turi uchraydi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulogʻochun

Bulogʻochun – qadimgi turkiy urugʻlardan biri. Bulogʻochun Rashiduddinning „Jome attavorix“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ asarlarida uchraydi. Rashiduddin bu urugʻni burqutlarta qoʻshib sanaydi. Bulogʻochun yozma nasabnomalarning baʼzilarida 92 oʻzbek urugʻining biri sifatida qayd etilgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bulungʻur

Bulungʻur (moʻgʻulcha bulugar — loyqa suv) — Zarafshon vodiysidagi eng qadimiy kanallardan biri. Uzunligi 90 km, suv sarfi 21 m³/s. Miloddan avvalgi qazilgan. Zarafshon daryosidan suv oladi. Ulugʻ qishlogʻi yonidan boshlanadi. Bulungʻur va Poyariq tumanlaridagi yerlarni suv bilan taʼminlaydi, Oqdaryota quyiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulungʻur (shahar)

Bulungʻur — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi tuman (1973-yildan beri).Tuman markazi-Bulung‘ur shahri. Bulungʻurdan Samarqandgacha 31 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Bulungʻur. Bulungʻurni Katta Oʻzbekiston trakti kesib oʻtadi. Dengiz sathidan 736 m balandlikda. Aholisi 23,5 ming kishi (2000). Bulungʻurda 7 sanoat korxonasi (vino, sut, gʻisht zavodlari), xalq isteʼmoli mollari, hunarmandchilik, uy-roʻzgʻor buyumlari ishlab chiqaruvchi kichik xususiy korxonalar, 69 ta umumiy o‘rta taʼlim maktabi, mehmonxona, kutubxonalar, xalq teatri, kasalxona, tugʻruqxona va boshqa bor."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Bulungʻur tumani
Turkum:Samarqand viloyati aholi punktlari
Bulungʻur dostonchilik maktabi

Bulungʻur dostonchilik maktabi — Bulungʻur tumani (Samarqand viloyati)dagi baxshilik sanʼati markazi. 

Bunga mansub baxshilar qahramonlik dostonlarini ijro etish bilan mashhur boʻlganlar. Bu maktab repertuaridagi dostonlar soddaligi, oʻta anʼanaviy va nisbatan arxaikligi bilan ajralib turadi. 18—20-asrlarda yashagan Amin baxshi, Muhammad shoir, Chini shoir, Tovbuzar shoir, Qurbonbek shoir, Sultonmurod, Yoʻldoshbulbul, Yoʻldosh Mulla Murod ugʻli, Rahimbulbul, Joʻra shoir, Doʻstyor Xoʻjayor oʻgʻli, Xoʻjanazar baxshi, Fozil Yoʻldoshoʻgʻli, Yorlaqab Beknazar oʻgʻli kabi oʻnlab yirik dostonchilarni birlashtirgan bu maktab vakillari Bulungʻur, Jomboy, Poyariq, Gʻallaorol, Zomin, Jizzax atroflarida dostonchilik qilib yurganlar. Ular dostonlarni asosan doʻmbira, baʼzan qoʻbiz joʻrligida ijro, ettanlar. Bu maktab vakillaridan yozib olingan "Alpomish", "Yodgor", "Yusuf bilan Ahmad", "Mashriqo", "Balogardon", "Nurali", "Shirin bilan Shakar", "Rustam", "Murodxon", "Zevarxon" va boshqa dostonlar badiiy uslubi jihatidan Bulungʻur dostonchilik maktabi m.ga xos xususiyatlarni oʻzida mujassam etgan. Bulungʻur dostonchilik maktabi m. vakillari Fargʻona vodiysidagi oʻzbek dostonchilari, jumladan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi Qoʻlbuqon dostonchilari ijodining shakllanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Mirzayev T., Sobirov O., Imomov K., Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.

 

Turkum:Oʻzbek dostonchilik maktablari
Bulut oʻlchagich

Bulut oʻlchagich — bulutning quyi va yuqori chsgaralarini aniqlash uchun uchar zond yordamida atmosferaga koʻtariladigan asbob. Ishlash tamoyili bulutga kirish va undan chiqishda yoritilganlik yoki namlikka bogʻliq ravishda fotoelement yoki gigroskopik qoplamaga ega oʻtkazgich qarshiliklarining oʻzgarishiga asoslangan. Past bulutning quyi chegarasi koʻtarilish tezligi aniq boʻlgan sharlar va projektorlar bilan, shuningdek quyi va yuqori chegarasi samolyotlar yordamida aniqlanishi mumkin."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulutlilik

Bulutlilik — osmon gumbazining bulut bilan qoplanganlik darajasi. Bulutlilik 10 balli shkala boʻyicha koʻz bilan chamalab aniqlanadi, bulut miqdori 10 balli tizim boʻyicha, bulut shakli esa bulut xalqaro tasnifi boʻyicha belgilanadi, agar osmon gumbazida hech bulut boʻlmasa, nol ball, agar osmon bulut bilan butunlay qoplangan boʻlsa, 10 ball beriladi. Osmon gumbazidagi bulut ulushini taxminan foizga aylantirib boshqa ballar beriladi. Bulutlilik ob-havo va iqlimni belgilaydigan muhim omil hisoblanadi. Qish kunlari va tunda u Yer sirtidagi va Yer sirti yaqinidagi havo qatlami temperaturasining pasayishiga toʻsqinlik qiladi, chunki Yerdan nur ketishi kamayadi. Yezda va kunduz kunlari bulutlilik Yer sirtida quyosh nurlari qizdirishini kamaytirib, qitʼaning ichki iqlimini yumshoqlashtiradi. Bulutlilikda jiizorlar radiatsiya balansi muhim omili. Oʻrta Osiyo hududida yoz va kuzda havoiing kam bulutli va ochiq boʻlishi dehqonchilik uchun juda qulay. Havo ochiqkunlar umumiy bulutlilik boʻyicha 60—90% ni, past bulutlilik boʻyicha 80—98% ni tashkil qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulutsimonlar

Bulutsimonlar, bulutlar -tuban tuzilgan umurtqasiz hayvonlar (yuvaktashshlar)ning eski nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
George Boole

thumb

George Boole (2-noyabr 1815, Linkoln — 8-dekabr 1864, Ballintempl, Korka grafligi, Irlandiya) — ingliz matematigi va mantiqchisi. Matematik mantiqqa asos solgan. Maxsus matematik maʼlumotga ega boʻlmay, 1849-yilda matematika professor boʻlgan. "Mantiqning matematik taxlili" (1847), "Mantiqiy hisoblash" (1848), "Tafakkur qonunlarini tekshirish" (1854) asarlari muallifi. Alohida sistemalar (Bul algebralari) Boole nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Matematiklar
Buldozer

Buldozer (ing. bulldozer — katta qismlarni maydalash) — 1) tuproq, qum, shagʻal, mayda tosh, togʻ jinslari va boshqa toʻkma materiallarni 200 m gacha masofaga surish va toʻplash, zovur va chuqurlarni tuproq bilan toʻldirish, yerni tekislash, axlat va chiqindilarni yigʻish, aerodrom, yoʻl va maydonlarni qordan tozalash uchun moʻljallangan mashina. Yoʻl qurilishi, gidrotexnika inshootlari (toʻgʻon, damba va boshqalar) qurilishi, qishloq xoʻjaligida ishlatiladi. B. yerni kesib suradigan moslama, rama, moslamani koʻtaribtushiruvchi gidravlik yoki chigʻirli (arqonblok tizimli) mexanizmlar va ularni boshqarish tizimlaridan iborat.

B.larning quyidagi xillari bor: a) kesib suruvchi moslama (otval)ming ishlash usuliga qarab, otvali buriladigan va otvali burilmaydigan; b) otvalini boshqarish mexanizmiga qarab, gidravlik; arqon (tros)blok tizimli; v) traktorning yurish qismiga qarab, gʻildirakli va gusenitsali; 2) mashinasozlikda — metallni qizdirib yoki sovuqlayin bukib, turli shakldagi detallar tayyorlanadigan gidravlik yoki krivoship mexanizmli qurilma (press). B. koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan korxonalarning temirchilikshtamplash sexlariga oʻrnatiladi. Krivoship mexanizmli B. staninasining yoʻnaltiruvchilari / da polzun 2 (rasm) yuradi. Egish shtamplari polzunga va stanina tiraklari 3 ga bolt 4 lar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Gidravlik B.ning polzuni suyuqlik taʼsirida harakatlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulgʻor

thumb
Bulgʻor — Volga-Kama Bulgʻoriyasi poytaxti. Harobalari Tatariston Respublikasining Bulgʻor (Bulgʻorlar) qishlogʻi yaqinida saqlanib qolgan. Bulgʻorda arxeologik qazish ishlari 1870-yilda boshlangan. 1950—57 yillarda esa A. P. Smirnov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya u yerda keng koʻlamda qazish ishlari olib borgan. Bulgʻor oʻrnidagi eig ilk manzilgoh milodiy 1-ming yillikning 2-yarmiga oid. Sharq yozma i (Ibn Fadlon, Ibn Havqal, Abulhamid Andalusii, Abu Abdulloh Gʻarnotiy va boshqa asarlari)da Bulgʻor 10-asrdan tilga olingan boʻlib, uning vujudga kelishi aia shu vaqtga toʻgʻri keladi. 13-asrning 2-yarmida Bulgʻor Oltin Oʻrdattx eng muhim savdo-sotiq va hunarmandchilik markaziga aylangan. Arxeologik qazishlar vaqtida Bulgʻor harobasining 13—14-asrlarga doir qatlamlaridan koʻplab mehnat qurollari, uyroʻzgʻor buyumlari. taqinchoqlar, tangalar, turar joy va hammomlar harobalari, xumdonlar, choʻyan eritish koʻralari, sizot suv quvurlari hamda Oʻrta Osiyo, Qrim, Zakavkazye, Rus va Xitoydan keltirilgan buyumlar topilgan. Bulgʻordagi binolarning koʻpchiligi Oʻrta Osiyodan keltirilgan naqshinkor sirlangan sopol plitkalar bilan bezatilganligi aniklangan. 14-asrga oid minora, bulgʻor xonlari maqbaralari, Cherkov, masjid va bulgʻor xonlarining yozgi qarorgohi harobalari hozirgacha saqlanib qolgan. Bulgʻor yaqinida bozor (Ogʻabozor) boʻlgan. Bulgʻor 1361-yil Oltin Oʻrda xoni Buloq Temur tomonidan vayron qilingan, 15-asrga kelib esa unda hayot butunlay toʻxtagan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Galereya 

 Yana qara 

 Volga-Kama Bulgʻoriyasi
 Qozon xonligi

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari
Bulgʻori

Bulgʻori — qoramol terisidan ishlangan yumshoq koʻn. Teri xrom tuzi, oʻsimliklardan olinadigan oshlovchi moddalar va ularning aralashmasi bilan oshlanadi. Bulgʻorini yumshoq, pishiq va suv oʻtkazmaydigan qilish uchun unga yogʻ singdiriladi (Bulgʻori tarkibida anchagina yogʻ boʻladi). Bulgʻoridan oyoq kiyimlari tikiladi, egarjabduq tayyorlanadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
Turkum:Terilar
Bulgʻorlar

BULGʻORLAR — 7-asrdan boshlab Oʻrta Volga boʻylarida yashagan turkiy qabilalar. 10—13-asrlarda Volga-Kama Bulgʻoriyasining asosiy aholisi. Ularning avlodlari — chuvashlar, Qozon tatarlari va boshqa (qarang Volga bulgʻorlari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Bum

Bum (ing. boom — shov-shuv) — 1) ishlab chiqarish narxlari va boshqa xoʻjalik koʻrsatkichlarining tezkor oʻsishi bilan tavsiflanadigan iqtisodiy siklning yuqori fazasi; tovarlar narxlari va qimmatbaho qogʻozlar kursining koʻtarilishi koʻrinishida yuz beradigan ishlab chiqarish va savdoning qisqa muddatli yuksalishi. Ishlab chiqarishdagi B. koʻpincha iqtisodiy tanglik boshlanishidan oldin roʻy beradi; 2) biror voqea, hodisa, shuningdek kimsa toʻgʻrisida mishmish, shovshuv koʻtarilishi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bumazeya

Bumazeya (ital. bambagia — paxta) — bir tomoni, odatda, teskarisi tukli, sarja (baʼzan polotno) oʻrilishli qalin ipgazlama. Tukli boʻlgani uchun mayin bh’ladi. issiqlikni yaxshi saqlaydi. Gul bosib yoki sidirgʻa rangga boʻyab. oxorlab ishlab chiqariladi. B.dan issiq ich kiyimlar va koʻylaklar tikiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bumerang

thumb|Bumerang
Bumerang (ing. boomerang) — qad. otish quroli. Bukilgan yogʻochdan yasalgan, koʻpincha oʻroqsimon shaklda boʻladi. B. otilganda, aylanib, yana otuvchining oʻziga qaytib keladi. Avstraliya, Jan.

Sharqiy Osiyo, Janubiy Hindiston, Qad. Misr va Meksikada tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Huvariy Bumiddin

Bumiddin Xuari (1925-1978) - Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi (JXDR)ning siyosiy va davlat arbobi. Polkovnik (1957). Zitun universiteti (Tunis) va Al-Azhar universiteti (Misr) universitetlarida taʼlim olgan, Qohirada arab tilidan dars bergan. 1955-yil Jazoirga qaytib kelib, Jazoir xalqining fransuz mustamlakachilariga qarshi kurashida qatnashdi. 1958-yilda Bumiddin Oran qoʻzgʻolonchilarining rahbari, 1960—62-yillarda Jazoir inqilobi milliy ozodlik kengashining aʼzosi va milliy ozodlik armiyasi Bosh shtabining boshligʻi. 1962-yildan JXDRning milliy mudofaa vaziri, 1963—65-yillarda Vazirlar kengashi raisining birinchi oʻrinbosari. 1965—76-yillarda JXDR Inqilobiy kengashi va Vazirlar kengashi raisi. 1976-yil dekabrdan JXDR prezidentiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bumin

Bumin (Xitoy tarixiy ida "Tumin") (?—553.7.3) — Turk xoqonligi asoschisi va uning birinchi hukmdori (552—553).

Jujan xonligita tobe ashshshurugʻi (maʼdan qazish, temir eritish va undan qurolyarogʻlar yasash bilan shugʻullangan)ning sardori. Bumin 550 yil Xon Anaxuan (520—552) bilan ixtiloflashish maqsadida ataylab uning qizini oʻziga xotinlikka soʻratadi. Shunda Anaxuan dargʻazab boʻlib: "Sen mening bir temir erituvchim boʻla turib, bunga qanday jurʼat etding!" — deb javob qiladi. Bumin xonning mazkur javobini keltirgan kishini qatl qilib, tezlikda Gʻarbiy Vey imperiyasi hukmdori Vendi bilan yashirincha harbiy ittifoq tuzadida, uning qizi Chanlega uylanadi (551). Soʻng, bumin 552-yil qishida toʻsatdan jujanlarga hujum qilib, ularni tormor keltiradi. Anaxuan magʻlubiyat alamiga chidolmay oʻzini oʻzi oʻldiradi, uning oʻgʻli — taxt vorisi Yanluchen esa jujanlar ittifoqchisi boʻlmish Si imperatori huzuriga qochadi. Shunday qilib, bumin "elxon" unvoni bilan ilk Turk xoqonligi taxtiga oʻtiradi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bichurin N. Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, M. L., 1950; 
 Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.

Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:Ashina sulolasi
Buna

Buna — dengiz, kanal qirgʻoqlari yoki gidrotexnika inshootlarini suv yuvib ketishidan saqlash va suv oqimini rostlab turish uchun xizmat qiladigan mustahkamlash inshooti. B. uchun tuproq, tosh, beton, gabion, shoxshabba va boshqa materiallar ishlatiladi. B. qirgʻoqqa tik yoki biror burchak ostida oʻrnatiladi. Tub B.lar qirgʻoqsagi inshootlar (dambalar, kanal devorlari va boshqalar) tubini suv yuvib ketishidan asraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Bunak

Viktor Valerianovich Bunak (1891.22.9, Moskva — 1979) — antropologiya maktabi asoschisi, biologiya fanlari doktori (1935), professor (1925). Moskva universiteti Antropologiya ilmiy tadqiqot institutining direktori (1924—30), biologiya fakultetida va Antropologiya institutida odam morfologiyasi boʻlimi boshligʻi (1930— 48). "Rus antropologik jurnali" Bosh muharriri (1923—31). Rossiya Fanlar akademiyasi Etnografiya institutining antropologiya sektorida katta ilmiy xodim (1949). B.ning asosin ishlari odam morfologiyasi, irqchilik, antropogenez, odam genetikasi, nutqning kelib chiqishi masalalariga oid. B. Teshiktosh gʻoridan topilgan bolaning bosh suyagidagi miya boʻshligʻi tuzilishini tekshirib, uning "neandertal" odamlarga oʻxshashligini isbotlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:22-sentabrda tugʻilganlar
Bungarlar

Bungarlar (Bungarus), kraytlar — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlar urugi. 12 turi bor. B.ning boshi kichkina va toʻmtoq, ogʻzi tor, zahar tishlari mayda. Jan.Sharqiy Osiyo, Yava, Hindiston, Malayya, Sumatra va boshqa joylarda tarqalgan. Dala va oʻtloqlardayashaydi. Baʼzan, xonadonlarga ham kiradi. B. tunda ov qiladi, kunduzi kovaklarda yashirinib yotadi. Mayda jonivorlar bilan oziqlanadi; baʼzan zaharli ilonlarga ham hujum qiladi. B. kovaklarga va xazonlar orasiga 10 tacha tuxum qoʻyib, ular ochib chiqqungacha qoʻriqlaydi. Hindiston va Shri Lankada tarqalgan qoraoq yoʻlli hind bungari yoki krayti (V. coerus) ning uz. 1,5 m gacha. Indoneziyada uchraydigan qorasariq yoʻlli pama (V. fasciatus) ning uz. 1,75 sm ga yetadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bundesrat

Bundesrat (nem. Bundesrat) -1) Germaniyada yerlarning vakillik organi; 2) Germaniyada (1871 — 1918) parlamentning yuqori palatasi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bundestag

BUNDESTAG (nem. Bundestag) GFR parlamentidagi quyi palata — deputatlar palatasi, respublikaning oliy vakillik organi. 1949-yilda tuzilgan. Saylov tizimi boʻyicha 4 yil muddatga saylanadi. Saylovchilarning 5% idan kam ovozini olgan partiya bironta ham mandatga ega boʻlmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunduka

Bunduka (arab, funduq) — qadimiy ogʻirlik oʻlchovi; qiymati 4,25 g ga teng, yaʼni 1B=4,25g. Sharq mamlakatlarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Turkum:Ogʻirlik oʻlchov birliklari
Bunker

Bunker :

 materiallar (qum, shagʻal, sement, don, kumir, ruda)ni qisqa muddat saqlash yoki tashishga muljallangan idish. Bunker poʻlat, temirbeton yoki yogochdan piramida yoki konus shaklida yasaladi. Bunkerlarning pastki toraygan qismida materialni toʻkish uchun maxsus qopqogʻi boʻladi. Bunkerlarga yuk transportyor va koʻtarma transport mashinalari yordamida ortiladi. Baʼzan vagon yoki avtomashinada keltirilgan materiallar toʻgʻridantoʻgʻri Bunkerga agʻdariladi;
 quruq yuk tashiydigan kemalarda yonilgʻi uchun ajratilgan joy;
 paxta terish mashinasining paxta yigʻadigan agʻdarma qismi;
 Bunkerpoyezd — shaxtalarda togʻ massasini uzluksiz yuklash, tashish va boʻshatish uchun muljallangan relsli transport vositasi;
 kombaynda — oʻrib-yanchilgan don qoplarga toʻkiladigan yashik (voronka); elevatorda — don solib turiladigan yashik (voronka).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunostomoz

Bunostomoz – kavsh qaytaruvchi hayvonlarda uchraydigan gelmintoz kasallik. Kasallikni mollarning ingichka ichagida parazitlik qiladigan Bunostomum trigonocephalum (qoʻy va echkilarda) va V. phlebitomum (qoramollarda) nematodalari quzgʻatadi. Ingichka ichakda yashaydigan urgʻochi nematodalar tuxumlari najas bilan tashqariga chiqadi va qulay sharoitlarda tuxumdan chiqqan lichinkalar 3—7 sutkada invazion bosqichga yetadi. Lichinkalar aksariyat hollarda teri orqali, shuningdek ozuqa va suv bilan hayvon organizmiga kirganda kasallik yuqadi. Kasallangan mol oriqlaydi, quvvatdan ketadi, oʻsmaydi, kamqon boʻlib qoladi, ichi ketadi, buzoklarda yalanish kuzatiladi. Lavroskopiya oʻtkazib tashxis qoʻyiladi. Davolash: fenotiazin, nilverm, morantel tantrat, tivedin beriladi. Oldini olish: hayvonlarning terisini va binolarni toza tutish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunt

Bunt, uyum, gʻaram — 1) paxta zavodi va punktlarida chigitli paxtani uzoq vaqt saqlash uchun usti brezent bilan yopib qoʻyiladigan paxta uyumi. B. 25x14 yoki 22x11 m oʻlchamdagi maxsus maydonlarda hosil qilinadi. Maydon yer sathidan yarim metr yoki uidan ham balandroq koʻtarilib shibbalangan, ustiga asfalt yoki tosh yotqizilgan, baʼzan somonli loy bilan qalin suvalgan boʻladi. Har qaysi B.da 300—600 t paxta saqlash mumkin. B.ning balandligi, asosan, 8—9,5 m boʻlib, ustiga yopilgan brezent har joyhar joyidan arqon bilan pastga tortib qoʻyiladi. Paxta qizib ketib, oʻz-oʻzidan alangalanmasligi uchun B. ichiga har 4—5 m oraliqda shamollatish tuynuklari qilinadi; 2) qand lavlagi, sabzavotlar (zdlar yaqinida) vaqtincha saqlanadigan uzun uyum; 3) ochiqjoyga taxlab qoʻyilgan toy xashaklar uyumi; 4) teri va arqonlar bogʻlami.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bura

Bura (arab, burak — selitra), tanakor — mineral. Natriy tetraborati Na2B4O7. 10N2O, tetraborat kislotasi natriyli tuzining kristallogidrata. Monoklin singoniyali. Prizma va mayda donachalar holida uchraydi. Rangi oq, kulrang, sargʻish, rangsiz. Yaltirokligi shishasimon, mumsimon. Qattikligi 2—2,5, s.ogʻ. 1,7 Suvda yomon eriydi. B. bor elementi mavjud boʻlgan quriyotgan shoʻr koʻllarda, balchikli vulkan mahsulotlarida hosil boʻladi. B. Oʻzbekistondagi tuz konlarining barchasida uchraydi. Yirik uyumlari AQSH, Argentina, Tibet, Kashmir, Kerchda topilgan. B. qishloq xoʻjaligida mikro oʻgʻit sifatida, shuningdek metallarni kavsharlash, maxsus shisha navini tayyorlashda, qogʻoz sanoatida, koʻnchilikda, bor kislotasi va tuzlarini olishda ishlatiladi. B. tibbiyot preparati.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buralish

Buralish — sterjen, plastinka yoki qavariq sirtning tashqi burovchi momentlar (kuchlar jufti) taʼsirida vujudga keladigan deformatsiya (koʻndalang kesimlarning oʻzaro burilishi). Doiraviy toʻgʻri sterjen burovchi moment taʼsirida buralganda uning koʻndalang kesimidagi barcha nuqtalar oʻz tekisligida qoladi, sterjen uchlari (koʻndalang kesimlar) orasidagi masofa esa oʻzgarmaydi, kesimlar radiusi toʻgʻri chiziqligicha qoladi. Koʻndalang kesimlar bir-biriga nisbatan umumiy oʻq atrofida biror burchakka buriladi. Buralish dumaloq sterjenlarda faqat urinma zoʻriqishlarni, boshqacha koʻndalang kesimli sterjenlarda urinma va normal (tik) zoʻriqishlarni hosil qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mexanika
Buranda

Buranda — kosibchilikda ishlatiladigan asbob. Poʻlat tigʻli, yogʻoch dastali boʻladi. Teridan pichoqqa qinlik kesib olishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burbonlar

Burbonlar — Fransiya, Ispaniya va Ikkala Sitsiliya qirolligidagi qirollar sulolasi. Fransiyada 1589-1792, 1814-15, 1815-30 yillarda (asosiy vakillari: Genrix IV, Lyudovik XIV, Lyudovik XVI, Lyudovik XVIII, qarang Lyudoviklar); Ispaniyada 1700-1808, 1814-68, 1874-1931-yillarda va 1975-yildan (ispan shajarasiga Lyudovik XIV ning nevarasi Filipp V asos solgan); Ikkala Sitsiliya qirolligida 1735-1805, 1814-60 yillarda (shajara asoschisi — Filipp V ning oʻgʻli Karl IV) hukmronlik qilganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgalar

thumb

Burgalar — qon soʻruvchi hasharotlar turkumi. Uzunligo 1–6 mm, urgʻochisi erkagidan yirikroq. Tanasi ikki yondan kuchli siqilganligidan hayvonlarning yungi va pati orasida yengil va tez harakat qiladi. Qanotlari ikkilamchi reduksiyaga uchragan. Koʻpchilik ning bir juft oddiy koʻzi bor. Ogʻiz organi kesuvchi — sanchuvchi — soʻruvchi tipda. Oyoqlari (ayniqsa keyingisi) yaxshi rivojlangan, sakrovchi. Urgʻochilari pol tirqishlari, toʻshamalar osti, devor yoriqlari yoki kemiruvchilar iniga bir necha oʻnta tuxum qoʻyadi. Tuxumlardan oyoqsiz, chuvalchangsimon, tanasi tuk bilan qoplangan qurtlar chiqadi. Ular pilla ichida gʻumbakka aylanadi. Qurtlar hayvonlarning organik qoldiqlari va chirindilar, jumladan B. axlati bilan oziqlanadi. B. 3 yilgacha, odam burgasi esa 2 yilgacha yashaydi. 1400 ga yaqin turi, shundan 310 turi Oʻrta Osiyoda uchraydi. B. issiq qonli hayvonlar va odamda parazitlik qiladi. 

Keng tarqalgan : 

 odam burgasi 
 it burgasi 
 kalamush burgasi 
 olaqurt 

Odam va kalamush Burgalari odamga oʻlat va terlama kasalligi qoʻzgatuvchilarini yuqtiradi.

Baʼzi B. gelmintlarning oraliq xoʻjayini hisoblanadi. Odam B.i qarovsiz qolgan uylarda koʻp uchraydi. Qarshi kurash choralari: uy-joylarni toza tutish, polni karbolning 2—5%li eritmasi bilan yuvish, devor va poldagi yoriqlarni kerosinga hoʻllangan latta bilan artish, B. uchraydigan joylarga piretrum va xlorpikrin sepishdan iborat.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgan supurgi

Burgan supurgi — makka supurgi — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, sershox, boʻyi 30—150 sm, tanasi zangori tuklar bilan qoplangai. Barglari nishtarsimon, yassi, uchlari oʻtkir. Gullari boshoqsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi yumaloqyongʻoqcha. Oʻqildizi tarmoklangan. Iyuldan sentabrgacha gullab mevalaydi. Birtupi Yumingdonagachaurugʻ beradi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Ekinzorlardagi Burgan supurgi kultivatsiya, tuproqni motigalash yoʻli bilan yoʻqotiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Burgana

Burgana — Olay tog'larining shimoliy tizmalaridan biri. Shimoliy yon bagʻri Oʻzbekiston, janubiy yon bagʻri Qirgʻiziston hududida. Gʻarbdan sharqqa 25–26 km ga choʻzilgan, eni 16 km. Eng baland joyi 1064 m. Asosan ohaktosh, slanets va intruziv jinslardan tarkib topgan. Iqlimi quruq. Burganada choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Shimoliy yon bagʻrida ozokerit, oltingugurt va neft konlari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgana togʻlari

Burgana togʻlari — Fargʻona vodiysida, sharqda Soʻx daryosi va gʻarbda Achchiqsuv soyi vodiylari oraligidagi togʻlar. Oʻrtacha balandligi 650–900 m, eng baland joyi 1000 m. Balandligi shim. dan janubi-ga tomon ortib boradi. Yuqori neogen va quyi toʻrtlamchi davrlarning konglomerat, qumtosh, gil, shagʻaltoshlaridan tashkil topgan, yuzasi qumloq va qumoklarning yupqa qatlami bilan qoplangan. Burgana togʻlari yon bagʻirlari quruq soy oʻzanlari bilan kuchli parchalangan. Markaziy qismida atrofga nisbatan ancha (100–120 m) koʻtarilgan, yuzasi yassi, yon bagʻirlari ancha qiya boʻlgan balandliklar mavjud.

Burgana togʻlari shimolida Isfara va Sux konus yoyilmalari oraligʻidagi pastqamliqdan keskin koʻtarilgan, etagida ensiz prolyuvial shleyf vujudga kelgan. Janudida esa Burgana togʻlari Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻirlaridan adir orti pastqamligi bilan ajralgan. Burgana togʻlarining shimoliy yon bagarlarida och boʻz, janubida esa tipik boʻz tuproqlar tarqalgan, mayda shagʻal uchraydi. Oq shuvoq, efemerlar oʻsadi. Asosan yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Fargʻona vodiysi
Burganli madaniyati

Burganli madaniyati — soʻnggi jez va ilk temir davrlari (miloddan avvalgi 1 min g yillik boshi —6—4-asrlar)ga oid arxeologik madaniyat. Toshkent yaqinidagi Burgashshsoy sohilidan topilgan manzilgoh nomi bilan atalgan. Toshkent viloyatidagi Ohangaron daryosining irmoqlari hamda Joʻn va Salor kanallarining shoxobchalari havzalarida tarqalgan. Burganli madaniyati ga oid dastlabki yodgorliklar 1934-yil arxeolog G. V. Grigoryev tomonidan Qovunchitepaning ostki qatlamlaridan topilgan. 1940-yil A. I. Terenojkin Burganlisoyda olib borgan qazish ishlaridan soʻng Burganli madaniyati alohida mustaqil madaniyat ekanligini aniqlagan. Burganli madaniyati qadimda Toshkent regionida yashab, koʻchmanchi chorvachilikdan oʻtroq dehqonchilikka oʻtgan aholi madaniyati hisoblanadi. Bu madaniyatga oid eng yirik manzilgoh Ohangaron daryosi boʻyida boʻlib, u xom gʻishtdan qurilgan mustahkam mudofaa devori va xandaq bilan oʻralgan. Undagi yarim yertoʻlalar kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak va tuxumsimon shaklda boʻlib, eshigi daryo tomon qaragan. Ular ichidan oʻchoqlar, turli sopol idish boʻlaklari va hayvonlar suyagi bilan toʻla oʻralar topilgan. Bu davr aholisi xoʻjaligida chorvachilik bilan bir qatorda, dehqonchilik ham muhim rol oʻynagan (manzilgohlardan koʻplab jez oʻroq, tosh omoch va yorgʻuchoqlar chiqqan), ov va baliqchilik esa ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻlgan. Bu davr hunarmandchnligi (kulolchilik, temirchilik, toʻquvchilik va boshqalar) ancha sodda. Sopol idishlar, asosan qoʻlda yasalib, sirtiga qizil rang berilgan va baʼzi geometrik shakllar ham chizilgan. Ayrim idishlar ichki qismida dagʻal jun mato izi saqlanib qolganligi ularning mato qoliplarda tayyorlanganligini koʻrsatadi. Paykon, xanjar, pichoq, taqinchoq, ustara, bigiz, qoshiq, bel kabi jang va mehnat qurollari, uyroʻzgʻor, zebziynat buyumlari ham jezdan yasalgan. Burganli madaniyati yodgorliklari Fargʻona vodiysidagi Chust madaniyati, Surxondaryodagi Kuchuktepa, Mirshodi, Bandixon, Jarqoʻton, Jan. Turkmanistondagi Yoztepa va Shim. Afgʻonistondagi Tilyaatepa yodgorliklariga koʻp jihatdan oʻxshashdir. A. A. Asqarov va M. Filanovich Shosh moddiy madaniyat tarixini Shoshtepa materiallari asosida 2 bosqich — Burganli madaniyati ning tugallanish bosqichi (miloddan avvalgi 6—4-asrlar) va Burganli madaniyati ningQovunchi madaniyatiga oʻtish bosqichi (miloddan avvalgi Z— 2-asrlar) ga ajratadi.

Ad..Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M., Toshkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975; Buryakov Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982; Duke X. I., Tuyabuguzskiye poseleniya Burgulyukskoy kulturi, T., 1982.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Burganlisoq

Burganlisoq — Toshkent viloyati Urta Chirchiq tumanidagi soy (eski kanal). Qorasuv (Toshkent kanali)dan suv olib, ilgari Ohangaron daryosiga quyilgan, hozir Tuyaboʻgʻiz suv ombori (Toshkent dengizi)ga kuyiladi. Uzunligi 7 km. B. suvidan sugorishda foydalaniladi, uning oʻzaniga sizot suvlar, ortiqcha (oqova) suvlar ham qoʻshiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,57 m³/sek. B.da ekinlarni sugʻorish davri (iyun — avgust) da oʻrtacha 1,2 m³/sek suv okadi. Sugorishda B.ning ahamiyati yildanyilga kamayib bormoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgansoy

Burgansoy — Navoiy viloyati Xatirchi tumanilagi soy, Tasmachisoyning chap irmogʻi. Oqtogʻning janubiy yon bagʻridan 1600 m balandlikda Qoragʻachsoy nomi bilan boshlanadi, quyi oqimida Olmasavan deb ataladi. Uzunligi 23 km, havzasining maydoni 34,7 km². Soyga 50 dan ortiq irmoq qoʻshiladi. Burgansoyning yuqori oqimida vodiysi tor, daryo koʻp joylarida chuqur daralar orqali oʻtadi. Quyi oqimida vodiy 500-800 m gacha kengayadi. Burgansoy erigan qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Mavlon qishlogʻi yaqinida oʻrtacha yillik suv sarfi 275 l/sek. Bahor (mart — may) oylarida oʻrtacha suv sarfi 1 m’/sek gacha yetadi, yillik oqimning 60—75% shu davrda oqib oʻtadi. Boshqa fasllarda 50—100 l/sek gacha kamayadi. Baʼzan sel oqimlari kuzatilib, suv sarfi sekundiga 16,2 m³ gacha koʻpayadi.
 

Turkum:Navoiy viloyati daryolari
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Burgansoy rasmlari

Burgansoy rasmlari — Nurota togʻ tizmasining jan. yon bagʻridagi Tasmachisoyning chap irmogʻi qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar. Navoiy viloyati Xatirchi tumani hududida. 1980- yillarda arxeolog M. Xoʻjanazarov tomonidan topilgan, oʻrganilmoqda. Tadqiqotchilarning fikricha, Burgansoy rasmlari ning eng kad.lari miloddan avvalgi 2-ming yillikka mansub, miloddan avvalgi 6—1-asrlarga oidlari ham uchraydi. Rasmlar qattiq buyumlar bilan uriboʻyib, asosan soya, shakl koʻrinishi va oddiy chiziqlar usulida ishlangan; ularda odamlar, buqa, ot, tuya, toʻngʻiz, qoplon, boʻri va boshqa hayvonlar tasvirlangan (ayniqsa, sherlar tasviri diqqatni oʻziga tortadi); ovchilik, chorvachilik, qad. ajdodlarning turmushi bilan bogʻliq ayrim lavhalar mohirona ifodalangan. Burgansoy rasmlari shu yerdagi xalqning qad. madaniyati, tarixini oʻrganishda qimmatli manba hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgas

Burgas — Bolgariyaning sharqidagi shahar. U Qora dengizning Burgas qoʻltigʻi sohilida joylashgan. Burgas viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 202 mingdan ziyod kishi (2014). Muhim transport yoʻllari tuguni, mamlakatning Varna shahri bilan teng keladigan asosiy portlaridan. Xalqaro aeroport bor. Burgas orqali chetga tamaki, hoʻl meva, meva-sabzavot konservalari chiqariladi. Burgasda neft kimyo, yogʻochni qayta ishlash kombinati, oziq-ovqat sanoati, elektr kabeli, transport mashinasozligi, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Baliq ovlash markazi. Kurort shahri. Kimyo texnologiya instituti, teatrlar, suratlar galereyasi bor. Shaharga III asrda asos solingan.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bolgariya shaharlari
Burgomistr

Burgomistr (nem. Bürgermeister) — ayrim mamlakatlar (Germaniya, Belgiya, Niderlandiya, Avstriya) mahalliy boshqaruv organlarida oliy mansabdor shaxs. B.lar mazkur organlarda yetakchi rol oʻynaydi: markaziy hukumat vakili hisoblanadi, munitsipal (mahalliy) xizmatchllarni ishga tayinlaydi va ishdan boʻshatadi; byudjet tuzish va uni bajarish ishlariga boshchilik qiladi. B. Germaniyaning koʻpchilik yerlarida munitsipal kengashlar yoxud bevosita aholi tomonidan saylanadi (Germaniyaning Bavariya va Baden-Vyurtemberg yerlarida) yoki bevosita hukumat tomonidan tayinlanadi. Kuyi Saksoniya va Shim. Vestfaliya yerlarida asosan vakillik vazifalarini bajaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgundiya

Burgundiya — Fransiyaning Sena daryosi havzasidagi tarixiy viloyat. B. hududida Kotd’Or, Sona va Luara, Nyevr, Yonna departamentlari joylashgan. Maydoni 31,8 ming kv.km. Aholisi 1.6 mln.dan koʻproq kishi (1990- yillar oʻrtalari). Asosiy shahri — Dijon. Oʻrta ayerlarda Gʻarbiy Yevropadagi turli davlat va hududlar B. deb atalgan: qirolliklar (5—6-asrlarda markazi Lion shahri boʻlgan qirollik, 10—14-asrlarda markazi Arl shahri boʻlgan qirollik), graflik, 9—15-asrlarda gersoglik (markazi — Dijon) boʻlib, 1477 i. Fransiya qirolligi tarkibiga kirgan. 1790-yilgacha B. provinsiya huquqiga ega boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgundlar

Burgundlar — german qabilasi. Ikki qirollik: 1) 5-asr boshlarida Reyn daryosi havzasida (436 yil gunnlar bosib olgan); 2) 5-asr oʻrtalariga kelib esa Rona daryosi havzasida (534 yil franklar bosib olgan) barpo etganlar. Burgundiya nomi shu qabila nomidan olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgut (yulduzlar turkumi)

Burgut — osmon ekvatori atrofida Delfin, Oʻqyoy, Qavs, Dalv yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan yulduzlar turkumi. Belgisi , umumiy yuzasi taxminan 652 kv. gradus, undagi 70 dan ortiq yulduzni teleskopsiz koʻrish mumkin. B. yulduzlari bahor, yoz va kuzda koʻrinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yulduz turkumlari