Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nikolay Lisenko

Nikolay Vitalyevich Lisenko (1842.10(22). 3, Poltava viloyati —1912. 24.10 (6.11), Kiyev) – ukrain kompozitori, pianinochi, dirijyor, folklorshunos, jamoat arbobi. Milliy kompozitorlik maktabi asoschisi. Kiyev universitetini tugatgan (1865), Leypsig konservatoriyasida taʼlim olgan (1867— 69). „Poltavalik Natalka“ (1889), „Taras Bulba“ (1890), „Eneida“ (1910) asarlari Ukraina milliy operasining mumtoz namunalariga aylangan. Qoʻshiq, xor va kamer asarlari, ayniqsa, T.Shevchenkoning „Kobzar“iga musiqalari mashhur. Lisenko bir necha folklor ekspeditsiyalarni uyushtirib ukrain, serb, xorvat, makedon va boshqa xalq qoʻshiqlarini toʻplagan, chex, bolgar, turk xalq qoʻshiqlarini qayta ishlagan, ukrain xalq musiqasi (shu jumladan, milliy musiqa cholgʻulari) haqida ilmiy asarlar yozgan. Xor dirijyori sifatida ukrain va boshqa slavyan xalq qoʻshiqlarini, xor ijrochiligini targʻib qilgan. Kiyevda musiqiy-dramatik maktabi (1904; 1918-yildan Lisenko nomidagi Musiqiydramatik institut) ni tashkil qilgan. Urush yillari Muqimiy teatri Ukrain akademik teatri bilan hamkorlikda Lisenkoning „Polta-valik Natalka“ operasini sahnalashtirdi.

 

Turkum:1842-yilda tugʻilganlar
Turkum:1912-yilda vafot etganlar
Lisimax

Lisimax (miloddan avvalgi 361—281) — ma-Shyuniyalik Aleksandrning sarkardasi, safdoshi. 323 yildan Frakiyaning hoki-mi, diadox. Boshka diadoxlar bilan jang qilib Gellespont boʻylarini, Kichik Osiyo viloyatlarini, Makedoniyani egallab olgan. Diadox Selevk bilan boʻlgan kurashda halok boʻlganidan soʻng L. davlati parchalanib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lisipp

Lisipp (Lysippos) — yunon haykaltaroshi; sunggi kyaassikanpng yirik vakili. Miloddan avvalgi 4-asr ning 2-yarmida yashagan, makedoniyalik Aleksandr saroyida rassom boʻlgan. Asosan, jezdan ishlangan asarlarida hayotni tas-virlashga, shakllarni murakkab hara-katda ifodalashga intilgan. Apoksiomen, Zevs, Gelios, Gerakl, Germes va boshqa haykallari mashhur. Antik sanʼatda ilk bor portret janriga murojaat qiladi; jumladan, makedoniyalik Aleksandr portretlarida insonning murakkab ichki hayotiy qudratini ifodalaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qadimgi yunonlar
Pavel Lisitsian

thumb
Pavel Gerasimovich Lisitsian (1911.24.10 (6.11), Vladikavkaz - 2004.06.07, Moskva) — arman xonandasi (bariton). 20-asr opera ijrochiligining yetakchi namoyandalaridan. Yerevan konservatoriyasini tugatgan (1960). Leningrad opera teatri (1935—37), Armaniston opera va balet teatri (1937—40), Katta teatr (1940—66)da yakkaxon xonanda, Yerevan konservatoriyasida professor (1967—73). Keng diapazonli, kuchli, jarangdor va tiniq ovoz sohibi. Ijro uslubi mukammal musiqiy talqin, yuksak badiiy did bilan ajralib turadi. Opera sahnasida Almast (A. Spendiarov, "Almast"), Arshak II (P. Chuxajanyan, "Arshak II"), Yeletskiy, Onegin, Mazepa, Robert (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi", "Yevgeniy Onegin", "Mazepa", "Iolanta"), Jermon, Amonasro, Ford (J. Verdi, "Traviata", "Aida", "Falstaf"), Napoleon (S. Prokofyev, "Urush va tinchlik") kabi asosiy partiyalarni ijro etgan. Osiyo, Yevropa va Amerika mamlakatlarida, xususan, Oʻzbekistonda ham gastrolda boʻlgan. Lisitsianning farzandlari — Karina (1938, metsso-soprano), Ruzanna (1945, soprano, Niderlandiyadagi xalqaro xonandalar tanlovi laureati, 1974), Ruben (1945, tenor, Germaniyadagi Shuman nomidagi tanlov golibi, 1969) ham xonandalardir. Lisitsianning qizlari mashhur "Madrigal" ansambli bilan Toshkentda konsert berishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:2004-yilda vafot etganlar
Turkum:6-iyulda vafot etganlar
Aleksandr Lisovskiy

Aleksandr Semyonovich Lisovskiy (Izrailevich) (1910.7.12, Artyomovsk — 1968.14.4, Toshkent) — pianinochi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944), professor (1943). Leningrad konservatoriyasini tugatgach (1936), Toshkent musiqa maktablarida oʻqituvchi, Respublika sanʼat boshqarmasi boshligʻi, Toshkent kon-servatoriyasi direktori (1939—45), keyinchalik ijrochilik fakultetlari dekani, umumiy fortepiano kafedrasi mudiri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Turkum:14-aprelda vafot etganlar
Lison ut-tayr

Lison ut-tayr (arab. – „Qush tili“) – Alisher Navoiyning dostoni, oʻzbek mumtoz adabiyoti va oʻzbek adabiy tilining muhim yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Asar 1498 – 99-yillarda fors shoiri Farididdin Attorning „Mantiq ut-tayr“ asari taʼsirida yozilgan. Navoiy asar syujeti va bosh gʻoya xususida Attorga izdoshlik qilgan. „Lison ut-tayr“ – falsafiy doston boʻlib, shoir unda majoziy obrazlar, qahramonlarning sarguzashtlari orqali tasavvufiy gʻoyalarini ifodalagan. Navoiy asarda Xudo tashqarida emas, sening oʻzingda, degan fikrni olgʻa suradi. Shu yoʻsinda insonni ulugʻlaydi, uning kamolotga erishish yoʻlini yuksak sheʼriy mahorat bilan bayon etadi. Asarning barcha gʻoyasi odamning tarbiyasini koʻrsatishga qaratilgan.

„Lison ut-tayr“ dostoni 3598 baytdan (176 kichik bobdan) iborat boʻlib, aruz vaznining ramali musaddasi maqsur (foilotun – foilotun – foilon) vaznida yozilgan. Asardagi boblar alohida epizodlardan, savol-javoblardan, kichik hajmli hikoya va masallardan tashkil topgan. Asardagi hikoyalarda Navoiy buyuk hikoyanavis sifatida koʻzga tashlanadi. "Lison ut-tayr " Alisher Navoiyning 20 jildli Mukammal asarlar toʻplami 12-j. (T., 1996)dan oʻrin olgan.

 She'riy bayon 
Bir kuni guliston, boʻston, oʻrmon, dengiz va biyobon qushlari majlis tuzadilar. Majlisda qushlar oʻrin topolmay, parokanda boʻlishadi. Shunda Hudhud ularga bir yoʻlboshchi kerak ekanligi, uning nomi Semurgʻ ekanligi haqida xabar qiladi. Barcha qushlar Semurgʻ huzuriga yoʻl olishadi. Yoʻlda ular: Talab, Ishq, Maʼrifat, Istigʻno, Tavhid, Hayrat, Faqru Fano vodiylarini bosib oʻtishadi. Bu vodiylarda ular turli xil qiyinchiliklarga duch kelishadi. Safar davomida turli xil qushlar, turli xil vaziyatlarda safarni tark etishadi va halok boʻlishadi. Yakunda Faqru Fano vodiysiga yetib kelgan 30 nafar qush oʻzlarining „Simurgʻ“ ekanligini anglab yetishadi. Ular fano yoʻlini bosib oʻtib, boqiylikka erishadi. Har bir Vodiy bayonidan soʻng ibratli hikoyatlar keltirilgan. Asardagi eng uzun hikoyat „Shayx Sanʼon“ haqidagi hikoyatdir.

 Adabiyot 
 Sharipov Sh., Alisher Navoiy „Lison ut-tayr“ dostonining genezisi va gʻoyaviy-badiiy xususiyatlari, T., 1982;
 Sultonmurod O., Naqshband va Navoiy, T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alisher Navoiy asarlari
Turkum:Tasavvuf adabiyoti
Lissabon

Lissabon — Portugaliya poytaxti. Mamlakatning eng muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Eshtremadura tarixiy viloyati va Lissabon okrugining markazi. Atlantika okeani qirgʻogʻidan 15 km ichkarida. Teju daryosi estuariysi oʻng sohilidagi yirik port. Muxim temir yoʻl tuguni. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Aholisi 678 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan 2,5 mln. kishi). Iklimi subtropik okean iqlimi, yillik oʻrtacha temperatura 16°. Lissabonoʻrnida qadimda iberi qabilasining manzilgohi boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrda L.ni rimliklar, 6-asrda vestgotlar, 8-asrda arablar bosib olganlar (L.ning arabcha nomi AlOshbuni yoki Lishbuna). 1147-yildan Portugaliya qirolligi tarkibida. 1255—56 yillardan mamlakat poytaxti, 1581 — 1640-yillarda Ispaniya hukmronligi ostida boʻlgan. 1640-yilda Portugaliya mustaqilligi uchun boʻlgan qoʻzgʻolon markazi ga aylangan. 1755-yildagi halokatli zilziladan soʻng shahar butunlay qayta qurilgan. 1807—08 yillarda L.ni Napoleon askarlari bosib olgan.

Lissabonva shahar atrofida metallurgiya, mashinasozlik (kemasozlik va kema remonti, vagonsozlik, metall va elektrotexnika jihozlari ishlab chiqarish va boshqalar), kimyo (jumladan, sintetik kauchuk va farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarish) va metallsozlik, neftni qayta ishlash, oyna-shisha, chinni, yogʻochsozlik sanoatining koʻplab korxonalari mavjud. Xalq isteʼmoli tovarlari ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan toʻqimachilik, tikuvchilik sanoatlari jadal rivojlandi. L.da yirik birlashmalarning boshqaruv organlari, savdo firmalari, yirik banklar, chet el kompaniyalari vakolatxo-nalari joylashgan.

Lissabonxalqaro turizmning yirik markazlaridan. Balneologik kurort va dam olish zonalari va uning atrofida meʼmoriy yodgorliklari koʻp: San-Jorji qalʼasi (14-asr), Jeronium monastiri (1502—20), qirol saroyi (16-asrda tiklangan) va boshqa

L.da universitet, Katolik universiteti, Fanlar akademiyasi, Harbin akademiya, Milliy musika akademiyasi, nafis sanʼat maktabi, ilmiy tadqiqot muassasalari, muzeylar, teatrlar, kartinalar galereyasi, botanika bogʻi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lissabon zilzilasi

Lissabon zilzilasi - Portugaliyada sodir boʻlgan zilzila. 1755-yil 1-noyabr soat 940 da roʻy bergan. Portugaliya tarixidagi eng kuchli zilzila boʻlib, juda katta talafot keltirgan. Zilzila oqibatida taxminan 60 ming kishi oʻlgan, 17 ming uy, 32 monastir, 53 saroy buzilgan. Kuchli yongʻinlar chiqqan. Oʻsha davrda yer tebranishini yozib oluvchi seysmograflar boʻlmagan. Lekin, mashhur seysmologlar Gutenberg va Rixterlarning fikricha, zilzila magnitudasi 8,75—9 ga yetgan. Baʼzi seysmologlarning taʼkidlashicha, zilzila magnitudasi 8,6 dan oshmagan. Zilzila 2,5 mln. km² maydonda Lissabon shahridan 2200 km masofagacha sezilgan. Tebranish Portugaliya va Ispaniyadan tashqari Afrika shim.da, Yevropa qitʼasida esa Skandinaviya mamlakatlariga qadar yetib borgan. Suv havzalarida sunami va seyshlar (zilzila natijasida dengiz va koʻllarda yuz bergan suvning rezonans chayqalish hodisasi) kuzatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Portugaliyadagi zilzilalar
Lissabon universiteti (1911–2013)

Lissabon universiteti — Portugaliyadagi qad. va yirik universitetlardan biri. 1290-yil qirol Dinish I ning farmoniga muvofiq tashkil etilgan. Bir necha marta Lissabondan Koimbruga koʻchirilgan, 1911-yil qayta tiklangan. Arxeologiya, geografiya, tarix, psixologiya, filologiya, falsafa, pedagog, tibbi-yot, huquq, geologiya, matematika va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 17 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Portugaliyadagi universitetlar‎
Franz Liszt

Franz Liszt (22-oktyabr 1811 – 31-iyul 1886), Vengriyalik bastakor, pianinochi, dirijyor, pedagog va musiqa jamoat arbobi. Budapesht Musiqa akademiyasining asoschisi (1875-yildan prezidenti). 6 yoshidan otasidan pianino chalishni oʻrganib, 9 yoshidan konsert bera boshlagan. Virtuoz pianinochi sifatida 1847-yilgacha jadal konsert faoliyati bilan shugʻullanib, butun Yevropa mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Fortepiano ijrochiligining buyuk islohotchisi Liszt oʻzining artistik joʻshqinligi, tabiiy kuch va betakror mahorati bilan tinglovchilarni rom qilgan. 1847—61-yillarda Veymar saroyi kapelmeysteri boʻlib, koʻproq kompozitorlik ijodi bilan shugʻullangan. Lizst ijodida romantizm gʻoyalari aks etgan. Teran musiqiy obrazlarni muayyan adabiyot, tasviriy va hatto haykaltaroshlik sanʼati mavzulari bilan oʻzaro uzviy bogʻliqligi, asar mazmunini falsafiy umumlashtirish Lizst ijodiga xosdir. U bir qismli dasturli simfonik poema janrini hamda monotematizm (butun asar davomida bitta, rivojlanish jarayonida tobora oʻzgarib boruvchi kuyga asoslanish) prinsipini kashf etib, mavzuli-dasturli chol-gʻu musiqasi asoslarini yaratgan. Jami 1200 ga yaqin asar muallifi. Ulardan „Faust – simfoniya“ (Gyote asari asosida, 1857), "Dantening „Ilohiy komediya“siga simfoniya" (1857), „Tasso“ (1854), „Prelyudlar“ (1854), „Mazepa“ (1851), „Prometey“ (1855) kabi simfonik poemalari, 2 ta fortepiano konserti (1849-56, 1839-61), 3 toʻplamdan iborat „Ziyorat yillari“ nomli fortepiano asarlari, romanslari, venger xalq ohanglari (verbunkosh uslubi, chardash raqsi usullari) zaminida yaratilgan 19 ta ven-gercha rapsodiyasi (1847-85), „Vengriya“ (1854) simfonik poemasi, fortepiano uchun „Venger tarixiy manzaralari“ (1886) va boshqa mashhur. Budapesht Oliy musika maktabi Lizst nomida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
List Fridrix

LIST (List) Fridrix (1789.6.1, Reytlingen — 1846.30.11, Kufshteyn) — nemis iqtisodchisi, siyosiy iqtisoddagi nemis tarixiy maktabi vakili. L. klassik siyosiy iqtisod maktabi vakillarining uslubidagi mavhumlik va liberalizmni tanqid qildi, iqtisodiyot fani tahlilida tarixiy uslubning rolini boʻrttirib koʻrsatdi. L. davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvini talab qiladigan "tarbiyaviy homiylik (proteksionizm)" gʻoyasini rivojlantirdi, millatning sanoat tarbiyasi tamoyilini ilgari surdi. Ishlab chikaruvchi kuchlar nazariyasini yaratishga intilib, "aqliy kapital" (ilmiy kashfiyotlar, adabiyot, sanʼatdagi yutuqlar va boshqalar)ni uning asosiy tarkibiy qismi va millat boyligining asosiy manbai deb hisoblagan. Qiymatni ishlab chiqaruvchi kuchlar, "millat ruhi" (huquq, sud, armiya, politsiya va boshqalar) yaratadi, deb qaragan. L. xoʻjalik taraqqiyotining tarixiy bosqichlarini tahlil qilib, chin millat badaviylik; choʻponlik; deh-qonchilik; dehqonchiliksanoat; dehqonchilik-sanoat-savdo kabi besh bosqichni bosib oʻtadi va Germaniya kelajagi sanoat bilan chambarchas bogʻliq deb hisoblagan. L. Germaniyaning Yevropada hukmron boʻlishini yoqlaydigan shovinistik gʻoyalarini himoya qilib, urushni "millat marhamati" tarzida talqin etgan. L.ning ayrim gʻoyalaridan na-sistlar oʻz geosiyosatida foydalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Listvenit

Listvenit — asosan, talk, xlorit va pirit aralashmali kvarskarbonatli tarkibga ega metasomatik togʻ jinsi. Rangi och yashil, baʼzan sariq, kulrang. Zichligi 2800–3100 kg/m3. L. serpenitlar va boshqa asosli va oʻta asosli jinslarning listvenitlanish jarayoni natijasida hamda muvofiq tarkibdagi metamorfik va karbonatli jinslar hisobiga vujudga keladi. L. ilk bor Rossiya (Ural)da aniqlanib, nemis geologi G. Roze (1842) tomonidan taʼriflangan.

L.ning Oʻzbekistonda Sultonuvays togi, Qizilqum va boshqa joylarda borli-gi maʼlum. Odatda, oltinning minerallanishi ular bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Turkum:Bezak toshlari
Listvenitlanish

Listvenitlanish - aksariyat oʻta asosli va qisman boshqa togʻ jinslarining gidrotermal elementlar taʼ-siridan oʻzgarishi. Natijada talk-karbonatli listvenitlashgan jinslar va listvenitlar hosil boʻladi. Jinslarda listvenitlarning boʻlishi u yerda oltin, kobalt, mis, simob kabi rudalar koni borligidan darak beradi. Oʻzbekistondagi baʼzi oltin konlarida L. jarayoni keng rivojlangan. Janubiy Fargʻonadagi simob konlari listvenitlar bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geologiya
Joseph Lister

Joseph Lister (1827.5.4, Apton, Esseks grafligi — 1912.10.2, Uolmer, Kent grafligi) — ingliz xirurgi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1860) va prezidenti (1895— 1900). Xirurgiya amaliyotiga antiseptika usulini joriy qilgan (1867). Sut achituvchi bakteriyalarni topgan, koʻz yey (rangdor) pardasining muskullarini birinchi boʻlib tasvirlab bergan. Asosiy ilmiy ishlari anatomiya, gistologiya va mikrobiologiya masalalariga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1827-yilda tugʻilganlar
Turkum:1912-yilda vafot etganlar
Turkum:5-aprelda tugʻilganlar
Turkum:10-fevralda vafot etganlar
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Listerioz

Listerioz, listerellyoz, nevrellyoz — odam va hayvonlarda uchraydigan yukumli zooantroponoz kasallik. Qoʻzgʻatuvchisi Listeria monocytogenes bakteriyasi. Kasallik manbai sichqonsimon kemiruvchilar, bemor va kasal hayvonlar. Odam L. bilan ogʻrigan hayvonning goʻshti, tuxumi, sutini isteʼmol qilganida, molxonadagi kanalar chaqqanida zararlanadi, baʼzan nafas yoʻllari orqali ham yuqishi mumkin. L. koʻpgina mamlakatlarda sporadik tarzda vaqti-vaqti bilan uchrab turadi. Kasallik diagnozi serologik va bakterio-logik tahlil natijalariga asoslanib qoʻyiladi. Davo — antibiotiklar.

Hayvonlarda kasallik markaziy nerv sistemasining zararlanishi, bola tashlash, mastit va septik kurinishlar bilan kechadi. Kasallik bilan qoramol, qoʻy, echki, choʻchqa, ot, quyon, parrandalar kasallanadi. Kasallik oʻtkir, yarim oʻtkir, baʼzan surunkali tarzda oʻtadi. Kasallikning yashirin davri 7—30 kun davom etib, hayvon holsizlanadi, harorati koʻtariladi, yurak faoliyati susayadi, boshini orkega tashlab yoki boʻynini egib yuradi, boʻyin muskuli tortishadi. Pastki jagʻi falajlanib, soʻlagi oqadi, ishtahasi yoʻqoladi, qaltiraydi, koʻz va ogʻiz shilliq pardalari zararlanadi, koʻzi koʻrmadi. Qoʻylarda koʻpincha markaziy nerv sistemasi faoliyatining buzilishi kuzatiladi va kasallikning 3—7-kunlari hayvon oʻladi.

Davolash: kasallikning boshlangʻich davrida antibiotiklar (tetratsiklin, terramitsin, streptomitsin), sulfanilamidlar beriladi.

Oldini olish: hayvonlarni alo-hida saqlash, sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilish, molxonalardan kemiruvchilarni yoʻqotish, nerv sistemasi zararlangan kasal hayvonlarni ajratib, kushxonaga joʻnatish, dezinfeksiya va deratizatsiya oʻtkazishdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Listing

Listing (ing. list — roʻyxat) — 1) kompaniyalar aksiyalarini birjada sotiladigan aksiyalar roʻyxatiga kiritish. Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar birjada ekspert tekshiruvlaridan oʻtgan boʻlsa, ularni savdoga qoʻyish mumkin. Birjaga qoʻyilmaydigan aksiyalar "chayqov" bozorida "peshtaxta ostidan" sotiladi (qarang Delisting); 2) qimmatli qogʻozlarni fond birjasida savdoga qoʻyish qoidalari. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Li sun sin

Li sun sin (1545-98) - Koreya harbiy arbobi va milliy qahramoni. 1592—98 yillardagi Imdin urushlari davrida u qoʻmondonlik qilgan koreys floti yapon flotini tor-mor keltirgan. Jangda halok boʻlgan deb hammani aldashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yuriy Lisyanskiy

Yuriy Fyodorovich Lisyanskiy (1773.2.8, Nejin - 1837.22.2, Peterburg) — rus dengizchi sayyohi, 1-rang kapitani (1809). 1803—06 yillarda "Nadejda" va "Neva" kemalarida uyushtirilgan dunyo aylana birinchi rus ekspeditsiyasida "Neva" kemasiga boshchilik qilgan (ekspeditsiya rahbari va "Nadejda" kemasining komandiri I. F. Kruzenshtern edi). 1803-yil avgustda kemalar Kronshtadtdan chikib Gavayi orolarigacha birga suzdilar. U yerdan "Nadejda" Kamchatkaga, "Neva" esa Alyaska tomon yoʻl oldi. Alyaskada bir yildan koʻproq turib, tadqiqot ishlari olib bordi. Qaytishda kemalar Kantonda uchrashib, soʻngra Janubiy Afrika tomon birga suzdilar. 1806-yilda ekspeditsiya Kronshtadtga qaytib keldi. Ekspeditsiya Tinch okeanning kam oʻrganilgan rayonlarini tadqiq qildi, gidrografik kuzatishlar olib bordi, etnografik materiallar toʻpladi. Lisyanskiy Boltik, flotida oʻz xizmatini davom ettirib, 1809-yilda isteʼfoga chiqdi. Gavayi orollaridan biri, Oxota dengizining shimolidagi yarim orol, Saxalin oroldagi togʻ Lisyanskiy nomi bilan atalgan.

 
 Puteshestviye vokrug sveta na korable "Neva" v 1803-1806 godax, M., 1947.

 
Nevskiy V.V., Pervoye puteshestviye rossiyan vokrug sveta, M., 1951; Shteynburg Ye.L., Slavnie morexodi Ivan Kruzenshtern i Yuriy Lisyanskiy, M., 1954.

 

Turkum:1773-yilda tugʻilganlar
Turkum:1837-yilda vafot etganlar
Lit (tushuncha)

Lit (yun. lytos — eriydigan, parchalanadigan) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, eriydigan, parchalanadigan mahsulot maʼnosi ifodasini beradi (mas, elektrolit).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litavra

Litavra — dovulsimon urma musiqa cholgʻusi. Sharq xalqlarining turli (dovul, nogʻora kabi) cholgʻulari asosida XV asrda Yevropada yaratilgan. XVII asrdan simfonik orkestr tarkibiga kiritilgan. Qozonsimon koʻrinishda boʻlib (diametri 55-70 sm), mis, jez yoki aluminiydan ishlanib, ogʻzi teri bilan qoplanadi. Maxsus tayoqchalar bilan teriga urish natijasida yangroq, gulduros tovush hosil qiladi. Zamonaviy maxsus vintlar (yoki pedal mexanizmi) bilan terini tortish orqali sozlanadi. Orkestrda 2 dan 5 tagacha turli sozdagi litavra qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Musiqa asboblari
Turkum:Urma asboblar
Litva tili

Litva tili — litvalarning milliy tili. Hind-yevropa tillari oilasining boltiq tillari guruhiga mansub. Asosan, Litvada tarqalgan. Litva tilida 2,924 million, chet elda 0,4 milliondan ortiq (1992) kishi gaplashadi. Litva tili jyamayt (quyi litva) va aukshtayt (yuqori litva, bu lahja adabiy Litva tiliga asos boʻlgan) lahjalariga boʻlinadi. Bu tilning qadimgi yozma yodgorliklari 16—17-asrlarga oid liniy kitoblardir. Litva tilida qadimgi Emtonglarning koʻpligi, ohangdor urgʻuning mavjudligi uning fonetik xususiyatlaridir. Litva tili lotin alifbosi asosidagi yozuvga ega (16-asrdan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Litva tili
Turkum:Tillar
Litva fanlar akademiyasi

Litva fanlar akademiyasi - Litvaning oliy ilmiy muassasasi. 1941-yil Vilnius shahrida tashkil etilgan. 1989-yilgacha Litva SSR Fanlar akademiyasi deb nomlangan. Akademiyada uch boʻlim (fizika-texnika va matematika, kimyo-texnologiya va biologiya, ijtimoiy fanlar) va 13 ilmiy muassasa ishlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Turkum:Litva
Litvalar

Litvalar (oʻzlarini lietuviai deb ataydilar) — xalq. Litva Respublikasining asosiy aholisi (2924 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Rossiya (70 ming kishi), Latviya (34,6 ming kishi), AQShda (300 ming kishi), shuningdek, Kanada, Polsha, Janubiy Amerika va Avstraliyada yashaydilar. Umumiy soni 3,45 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Litva tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — xristian-katoliklar. Litvalar etnogenezi, tili va madaniyati jihatdan latishlarga yaqin. Neman va Daugava daryolari ora-ligʻiga miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boshlarida kirib kelgan Boltiq boʻyi qabilalari mahalliy aholi bilan uygʻunlashib Litvalarning shakllanishiga asos boʻlgan. Ushbu qabilalardan litva elati tarkibiga toʻliq suratda Litvalar, yoxud aukshtaytlar, jyamaytlar, skalvlar va nadruvlar, shuningdek, sudavlarning bir qismi, kurshlar, zemgallar va sellarning jan. tarmogʻi, shim. prusslar (bartlar, notanglar, semblar)ning bir qismi kirgan. 9—12-asrlarda mulkchilik munosabatlari vujudga kelgan, asta-sekin litva elati shakllangan. Etnik uyushuv 13-asr 1-yarmida Litva davlatining barpo etilishiga imkon bergan. 13— 15-asrlarda litva elati uzil-kesil shakllangan.

Litvalarning asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, shuningdek, polizchilik, bogʻdorchilik, dengiz boʻylarida — baliqchilik. Milliy hunarmandchilik (toʻqimachilik, oʻymakorlik, kulolchilik) rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litiy gidrid

Litiyning asosiy birikmalari. Litiy gidrid , LiH — rangsiz kristall. Suyuqlanish temperaturasi 692° (inert atmosferada): zichligi 776 kg/m3. Sanoatda L. g ., shuningdek, deyterid LD suyuk, L.ni toza vodorod (yoki D2), bilan 630—730°da bevosita gidrirlab olinadi. Vodorod va yoqilgʻi olishda, sintezda ishlatiladi. Litiy gidroksid, LiOH — rangsiz kristall; zichligi 1440 kg/m1, suyuqlanish temperaturasi 473°. 1000° da Li2O va N2O ga parchalanadi. Konsentratlangan eritmalar odatdagi temperaturada shisha va chinnini, qizdirilganda koʻpgina metallarni (nikel, oltin va kumushdan boshqa) yemiradi. L. va uning oksidlarini suvda eritib va boshqa usullarda olinadi. Ishqorli akkumulyatorlarda, stearat, oleat va palmitat kabi birikmalarini olishda va pro-tivogazlarda, suv osti kemalarida, aeroport va samolyotlarda karbonat an-gidridni yutuvchi vosita sifatida ishlatiladi.

Litiy karbonat, Li2CO3 — rangsiz kristall; zichligi 2111 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 732°, bundan yuqori temperaturada parchalanadi. Suvda oz eriydi. Sanoatda potash, koʻpincha, sodani L. tuzlari eritmasiga taʼsir ettirib olinadi. Pirotexnikada, kora metal-lurgiyada, shisha va sopol buyumlar, plastmassalar va boshqa ishlab chiqarish da qoʻllanadi.

Litiy oksid, Li2O — rangsiz kristall; zichligi 2013 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 1453°. 200°da havoda qizdirib olinadi. Litiyning asosiy birikmalari. Litiy gidrid LiNO, ni 600°da (mis ishtirokida), LiCO3 ni 700° da parchalash yoʻli bilan ham olinadi. Maxsus shishalar olishda, sir, emallar va boshqa ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Litiy ftorid Gʻ — rangsiz kristall; suyuqlanish temperaturasi 849°, qaynash temperaturasi 1700°, zichligi 2600 kg/m3, 1000° da bugʻlana boshlaydi. Suvda juda sekin, nitrat va sulfat kislotada oson eriydi. Metallarni eritish va payvandlashda, kislotaga chidamli shaffof shisha, emal va sirlar, lyuminofor va lazer materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Litiy xlorid, LiCl — rangsiz kristall; zichligi 2070 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 610°, qaynash temperaturasi 1382°. Suvda yaxshi eriydi. Litiy xlorid spirt va boshqa organik erituvchilarda erishi bilan NaCl va KS1 dan farq qiladi. Xavoni konditsiyalashda, organik sintezda, fotoreagentlar ishlab chiqarishda, batareya va flyuslar tayyorlashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litiy rudalari

Litiy rudalari - tarkibidagi litiyning konsentratsiyasi ajratib olish iqtisodiy jihatdan foydali darajada boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Litiyning ushbu rudalardagi maʼlum boʻlgan 40 dan ortiq minerallari qatoriga spodumen, petalit, lepidolit, ambligonit, sinnvaldit va boshqa kiradi. Odatda, bu xildagi rudalar togʻ jinslarini greyzenlanishi va pegmatitlarni tashkil topish jarayonlarida yuzaga keladi. Rudalanish masshtablari va konning yuzaga kelish sharoitlari boʻyicha ham dunyoda noyob boʻlgan Shavozsoy koni 1970-yilda Toshkent yaqinida ochilgan. Litiy rudalari kora slanetsli, xususan, organik moddalar (uglerod-kremniy karbonatli alevrolitlar va boshqalar) bilan toʻyingan vulkanogen choʻkindi formatsiyalardan iborat boʻladi. Rudalar postmagmatik jarayonlar bilan bog-liq holda 500—700° temperaturada 3–7 km chuqurlikda hosil boʻladi. Litiy oksidi zaxirasi 165 ming t dan ortiq, rubidiy oksidi 16 ming t, seziy oksidi 7 ming t ni tashkil etadi. Litiy oksi-dining togʻ jinslaridagi oʻrtacha miqdori 0,4—06% ga teng . Gidroslyudamon-tmorillonit, fengit va polilitionit, litiy minerallari hisoblanadi. Litiy rudalari konlarining barchasi amalda kompleks konlardir. Litiydan tashqari bir qancha qimmatbaho komponentlar ajratib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Litiy organik birikmalar

Litiy organik birikmalar - tuzilishida uglerod-litiy bogʻi boʻlgan birikmalar. Alifatik Litiy organik birikmalar rangsiz kristall modda (CH3Li va C2H5Li), haydalmaydigan qovushoq suyuqlik (C7H15Li, CgH|7Li, C,H,,Li, Cl0H2,Li, CuH23Li, Cl2HHLi) yoki mumsimon moddalar (yuk saqlari). Alifatik Litiy organik birikmalar (CH3Li dan tashqari) uglevodorodlar va efirlarda yaxshi eriydi. Aromatik Litiy organik birikmalar oq yoki sargʻish kristall moddalar; efirlarda eriydi. Uglevodorodlarda erimaydi. Reaksiyaga juda faol kirishadi; kimyoviy faolligi magniyorganik birikmalardan ustun. Karbonat angidrid, kislorod va namlik taʼsirida buziladi. Shuning uchun hamma re-aksiyalar azot yoki argon atmosferasida oʻtkaziladi. Litiy organik birikmalar suv, spirt, kislotalar va boshqa taʼsirida parchalanadi. Litiy metalini xlorli va bromli alkillar bilan oʻzaro taʼsir ettirib yoki litiyni simoborganik birikmalar bilan birga qizdirib olinadi. Litiy organik birikmalar almashinish reaksiyalarida, divinilni polimerlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fyodor Litke

Fyodor Petrovich Litke (1797.17.9 — Peterburg — 1882.8.8) — rus dengizchi sayyohi va geografi. Arktikani tadqiq qilgan. Graf (1866), admiral (1855), Peterburg Fanlar Akademiyasining muxbir aʼzosi (1829), faxriy aʼzosi (1855) va prezidenti (1864). Bir necha rus va xorijiy ilmiy muassasalarning faxriy aʼzosi, Parij Fanlar Akademiyasining muxbir aʼzosi. 1817—19 yillarda V. M. Golovnin rahbarligida dunyo aylana sayohatda ishtirok etgan. 1821—24 yillarda Novaya Zemlya o.lari sohillarini, Barens va Oq dengizlarni tadqiq etgan ekspeditsiyaga boshchilik qilgan. 1826—29 yillarda dunyo aylana ekspeditsiyaga rahbarlik qilib, Bering dengizi sohillarini oʻrgangan. Karolina arxipelagidagi 12 orolni kashf qildi. L. Rossiya Geografiya jamiyatiga 1845 — 50 va 1857—72 yillarda rahbarlik qilgan. 1873-yilda Rossiya Geografiya jamiyati L. nomida Katta oltin medal taʼsis etdi. Novaya Zemlya o.laridagi burun, yarim orol, tog va qoʻltiq, Frans-Iosif Yeridagi orol va boshqa L. nomiga qoʻyilgan.

 
 Chetirexkratnoye puteshestviye v Severniy Ledovitiy okean na voyennom brige "Novaya Zemlya" v 1821 — 1824 godax, 2 izd., M., 1948; Puteshestviye vokrug sveta na voyennom shlyupe "Senyavin" v 1826—29 gg ., 2 izd., M., 1948.

 Adabiyot 
 Alekseyev A. I ., Fyodor Petrovich Litke, M., 1970.

 

Turkum:1797-yilda tugʻilganlar
Turkum:1882-yilda vafot etganlar
Turkum:28-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:20-avgustda vafot etganlar
Turkum:Rossiya Imperiyasi gidrograflari
Turkum:Alifbo boʻyicha okeanograflar
Turkum:Rossiya Imperiyasi okeanograflari
Turkum:1917 - yilgacha rus geografiya jamiyati a’zolari
Lito...

Lito... (yun. lithos — tosh) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, tosh, togʻ jinslariga oidlik maʼnosini bildiradi (mas, litogenez, litografiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litogenez

Litogenez (lito... va genez) — choʻkindi togʻ jinslarining hosil boʻlishi va keyingi oʻzgarishidagi tabiiy jarayonlar majmui. L.ning asosiy omillari — tektonik harakatlar va iqlim. L. toʻgʻrisidagi ilk tushuncha 1893—94 yillarda nemis olimi I. Valter kl. L. siklida quyidagi 5 bosqichni ajratadilar: 1) yuza qatlam gipergenezi — dastlabki tub togʻ jinsining fizik, kimyoviy jarayonlar taʼsirida parchalanishi, hosil boʻlishi va joydan joyga koʻchi-shi; 2) sedimentogenez — choʻkindilarning suv oqimi oxirgi manziliga yetib borishi va muqim choʻkishi; 3) diagenez — suvga toʻyingan choʻkindining fizik-kimyoviy muvozanatlashuvi, uning turgʻun holatdagi choʻkindi jinsga aylanishi bilan yakun topishi; 4) katagenez — chuqurlikka yotqizilgan choʻkindi jinsning temperatura va bosim ostida, ay-rim hollarda gaz va turli tuzlarga toʻyingan suv taʼsirida oʻzgarishi; 5) metagenez, metamorfizm — tobora chuqurroqda joylashayotgan choʻkindi jinslar tarkibining oʻzgarishi. N. M. Straxov L.ning gumid (sernam), muzlikli, arid (quruklik) va vulkano-gen — choʻkindili tiplari mavjud ekanligini 1956-yil isbotladi. Gumid L. sernam iqlimli rayonlarda quruqlik va dengizda; muzli L. — muzliklar bilan qoplangan materiklarda; aridlisi quruq iqlimli materik va dengizlarda; vulkanogen choʻkindilisi — choʻkindisi harakatda boʻlgan vulkan atrofiga xosdir.

Keyingi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar qad. geologik davrlarda gumid hamda arid iqlim L. mavjudligini koʻrsatadi. Masalan, Oʻzbekiston va Oʻrta Osiyo xududlarida tarqalgan yura va boʻr davrlari yotqiziqlari orasidagi koʻmir, boksit va kaolin giltoshlar gumid L.ning, mezozoy va kaynozoy eralarida hosil boʻlgan qalin ohaktosh osh tuzi, gips-angidrid va kizil tosh qatlamlari esa arid (quruq va issiq) L.ning yorqin dalilidir.

L. bilan koʻp foydali qazilma konlari koʻmir, neft, tabiiy gaz, temir, marganets rudalari, boksit (alyuminiy), fosforit va boshqa bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litografiya

thumb|Litografiya|288x288pxLitografiya (yunoncha: lito.. + grapho – yozaman) — 1) Ohaktosh (litografik) toshga relyefsiz, litografiya toshi yoki qalami bilan tushirilgan bosma qolip; toshbosma; shunday toshbosmada matn bosish, chop etish usuli; 2) Shu usulda bosilgan matn yoki asar; 3) Shunday usulda matn nashr etadigan korxona yoki sex; toshbosmaxona; 4) Shu usulda rassomlar tomonidan yaratiladigan grafika asarlari.

Tasvirning oraliq (probel) elementlariga azot kombinata (toshda) yoki fosfor kombinata (metallda) eritmasi hamda kolloid bilan ishlov beriladi, natijada bular boʻyoq olmaydi. Boʻyoq bilan qoplangan tasvir bevosita qogʻozga koʻchiriladi. Litografiyani 1798-yilda germaniyalik A. Zenefelder kashf qilgan. Shundan soʻng 1806-yilda Myunxenda, 1816-yilda Parijda, 1822-yilda Londonda dastlabki litografia ustaxonalari tashkil qilingan. XX asrning 30-yillaridan boshlab litografiya oʻrnini ofset bosma egallay boshladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litokimyoviy syomka

Litokimyoviy syomka, metallometrik sʼyomka — foydali qazilmalarni izlashning eng muhim geokimyoviy usuli, tog jinslari va ularning nurash mahsullari kimyoviy tarkibini rejali ravishda oʻrganishga asoslangan. Litokimyoviy sʼyomka olingan namunalarning barcha xususiyatlarini kimyoviy va spektral metodlar yordamida aniqlaydi. Natijada foydali qazilmaning asosiy yoki yoʻldosh elementlarining lito-kimyoviy anomaliyalari, tarkibi aniklanadi. Litokimyoviy anomaliya zonasida rudani qazib olish va uning sanoat ahamiyatini aniklash maqsadida qidiruv-razvedka ishlari olib boriladi. L.yeda konlarning joylanish krnuniyatini aniklash maqsadida dare va ariqlarning quruq oʻzanlaridagi allyuvial-prolyuvial yotqiziqlar tekshirib koʻriladi. Litokimyoviy sʼyomka oʻrganilayotgan hududning relyefi, geologik tuzilishiga qarab har xil zichlik (2,0x0,5 km; 500x50 m; 100x20 m) hamda masshtabda (1:200000; 1:50000; 1:10000) oʻtkazi-ladi va geologik, geofizik sʼyomkalar bilan birga olib boriladi. Litokimyoviy sʼyomka natijasida foydali qazilmaning xarita, kesma va elementlar tarkibi grafigi tuziladi. Litokimyoviy sʼyomka yordamida kuplab rangli va noyob metall konlari topilgan (mas, Oʻzbekistonning oltin rudali Muruntov koni).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litologik-fatsial xaritalar

Litologik-fatsial xaritalar, litologik-paleografik xaritalar — muayyan geologik yoshdagi choʻkindi va choʻkindi-vulkanogen jinslar litologik tarkibi va kalinligining tektonik rejimi va ular sedimentatsiyasining tabiiy-geografik sharoitlariga bogʻliq holda fazoviy oʻzgarishlarini aks ettiradi. Bir haritada belgilar majmuasining bir biriga mos holda tasvirlash belgilashning turli sistemalari yordamida: qatlamlar litologik tarkibi — shtrix belgilari bilan; ularning qalinligi — uzluksiz chiziklar (izopaxitlar) bilan; paleogeografik sharoitlar quyuq rangli fonda; chaqiq jinslar va oqimlar yoʻnalishi — harakat chiziqlari (strelka) bilan; oʻziga xos autigen minerallar va litologik fatsial hamda iqlim zonalari chegarasini belgilovchi organik krldiklari — masshtabdan tashqari shartli belgilar bilan amalga oshiriladi. Barcha shartli belgilar ularning izohlari bilan shartli belgilar jadvaliga olib chiqiladi.

L.-f.x. haritalashtirilayotgan region oʻramida quruqyaik va suv havzalarining u yoki bu geologik davrda taqsimlanishi, quruqlik va dengiz tubining taxmin qilingan relyefi, qadimgi daryo vodiylari holati, turli choʻkishshlar toʻplangan joylar, iqlimiy zonallik va oʻtmishning boshqa tabiiy-geografik holatlarini aks ettiradi. Regionning barcha choʻkindilari kesmasini uzluksiz (asrma-asr) qamrab olgan L.-f.x. seriyasi choʻkindilar toʻplanishi va mu-hitning tabiiy geografik taraqqiyotini aks ettiradi va ular oʻrtasidagi bogʻliklikni aniklashga hamda fauna va floraning sharoitlari va tarqalishini va chukindi, foydali kazilmalarning shakllanishini tiklashga imkon beradi. L.-f.x. 1967—69 yillarda nashr etilgan 4 jildli "Litologiya-paleogeografik haritalar atlasi"da berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litoral

Litoral (yun. lithoralis - qirgʻoqqa tegishli) — dengiz sohilining suv bosib turadigan suv koʻtarilish-qaytish zonasi. Moʻʼtadil iqlim L. ida bir kechakunduz va yil davomida harorat, suvning shoʻrlanishi ancha oʻzgarib turadi. Shu sababdan L. da keng mikyosda moslanish xususiyatiga ega boʻlgan evribiont turlar: suvoʻtlar (asosan, fukussimonlar, diatom suvoʻtlar), qisqichbaqasimonlar (balanuslar, yonlab suzarlar), aktiniyalar, korall poliplar, mollyuskalar (midiya, littorina va boshqalar) va boshqa organizmlar yashaydi. Qishda L. muzlab krlishi mumkin, shuning uchun ayrim organizmlar sublitoralga koʻchib oʻtadi, boshqalari oʻzining faol hayotiy xususiyatlarini saqlab qoladi. Moʻʼtadil iqlimda 1m2sovuq L.da 5– 10 kg biomassa hosil boʻladi. Arktika yoki Antarktida taʼsirida L.da deyarli hayot boʻlmaydi. Chuchuk suvli koʻllarda L. 5–7 m chuqurlikkacha hayotga eng boy zona hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litoral yotqiziqlar

Litoral yotqiziqlar - dengiz yoki okean suvining koʻtarilish-qaytish zonasining yotqiziqpari (litorallar). Tarkibi boʻyicha xilma-xil: turli darajadagi tabiiy silliklangan valunlar, shagʻal, qum, balchiqli choʻkindilar, baʼzida organik qoldiklarning katta miqsori borligi kuzatiladi. Hozirgi Litoral yotqiziqlar faqatgina tor zona chegarasida uchraydi. Qadimgi Litoral yotqiziqlar qirgʻoqchiziklarining siljishi natijasida shakllangan. Dengiz transgressiyalari vaqtida Litoral yotqiziqlar dengiz yotqiziqlarining boshqa tiplari ostida koʻmilib qolgan. Turli genezisdagi nisbatan qad. jinslarning keskin yuvilgan yuzasiga choʻkkan holda kesimlarda quruqlik yotqiziqlarida yaxshi saqlanadi. Litoral yotqiziqlar bilan dengiz va okean sohillari sochmalari (monatsit, kassiterit va boshqalar) ham bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litota (badiiy adabiyot)

Litota (yun. litotes — soddalik), tafrit — badiiy adabiyotda kichraytirib tasvirlash usuli (qarang Kichraytirish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litofil elementlar

Litofil elementlar (lito... va yun. phileo — sevaman) — tog jinslari kimyoviy elementlari. Norveg geokimyogari, V. M. Goldshmitning elementlar geokimyoviy tasnifi (1923) boʻyicha Yer pusti (litosfera) minerallarining asosiy qismini tashkil etuvchi kimyoviy elementlar (53 element) guruhi. Tabiatda bu elementlarning asosiy massasi silikatlar tarkibiga kiradi. Shuningdek, Yer pustila Litofil elementlarning kislorodli, kremniyli, alyuminiyli birikmalari ham nihoyatda koʻp tarqalgan. Litofil elementlar Yer poʻstining taxminan 93% massasini, okean suvlaridagi tuzlarning deyarli 97% ni tashkil etadi. Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, har bir kimyoviy element materiyaga xos boʻlgan barcha xilma-xil xususiyatlarga ega. Har bir kimyoviy elementning oʻziga xos alohida xususiyatlari oʻzi mavjud boʻlgan sharoitlarga bogʻliq ravishda namoyon boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litofitlar

Litofitlar (lito... va yun. phyton — oʻsimlik), petrofitlar — tosh va qoyalarda yoki ularning yoriklarida oʻsadigan oʻsimliklar. L. — toshloq yerlarda unib chiqadi; qoyalarning yemirilishida birlamchi omillardan boʻlib, tuproq qatlami hosil qilishda ishtirok etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Litr

thumb
Litr — metrik oʻlchov sistemasida hajm va sigʻim oʻlchov birligi. Qisqacha l bilan belgilanadi. Oʻlchovlar va tarozilar boʻyicha Bosh anjuman 1964-yilda 1l=1 dm3=0,001 m3 deb qabul qilgan. L.ning avvalgi qiymati 1,000028 dm3 ga teng boʻlgan. 1 l — bosimi 760 mm simob ustuniga teng boʻlgan va eng katta zichlik (temperaturasi 4°)dagi 1 kg kimyoviy sof suvning hajmiga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Dmitriy Lixachev

thumb
Dmitriy Sergeyevich Lixachev 1906.15(28).11, Peterburg - 2001, SanktPeterburg — rus adabiyotshunosi, jamoat arbobi, akademik (1970). 1928-yilda Leningrad universitetini tugatdi. Rus adabiyoti instituti (Pushkin uyi)da (IGA)... ilmiy faoliyatini boshlagan. 1954-yildan shu institutda qad. rus adabiyoti boʻlimi mudiri, Leningrad universiteti professor (1946—1955). 1928—1932 yillarda repressiyaga uchragan. Lixachev 10—17-asrlar rus adabiyoti va madaniyati tarixchisi sifatida rus adabiyotshunosligining muhim nazariy masalalari bilan shugʻullanib kelgan ("Igor jangnomasi", 1950; "Qadimgi rus adabiyotida inson", 1958; "Andrey Rublev va Yepifaniy Premudriy davridagi Rus madaniyati", 1962 va boshqalar). Lixachevning qadimgi rus adabiyotining paydo boʻlishi, unda inson harakterining tasvirlanishi, adabiy yoʻnalishlar, janr va uslub tizimlarining tashkil topishi haqidagi asarlarida adabiyot, xalq ijodi va tasviriy sanʼat uzviy aloqada oʻrganilgan: "Qadimgi rus adabiyoti poetikasi" (1979), "Rus tabiati haqida qaydlar" (1981), "Oʻtmish—kelajakka" (1985). "Matnshunoslik" asarida matnshunoslikning mustaqil fan ekanligini isbotlab berdi. Lixachevning mazkur monografiyasi va boshqa tadqiqotlari oʻzbek matnshunoslik fanining shakllanishiga maʼlum darajada taʼsir koʻrsatdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sovet yozuvchilari
Lixenologiya

Lixenologiya (yunoncha: Ieichen - lishaynik va ... logiya), lishaynikshunoslik — lishayniklar toʻgʻrisidagi fan, botanikaning bir boʻlimi. Lishayniklar haqidagi dastlabki maʼlumotlar Teofrast (miloddan avvalgi 4-3-asrlar) asarlarida uchraydi. 18-asr oxirigacha lixenologik ishlar, asosan, floristik tarzda boʻlgan. Shved botanigi E. Aharius (1757—1819) L.ga asos solgan. 19-asrning 20-yillarida nemis botaniklari G. Meyer va F. Valtrotning lishayniklarning anatomik tuzilishi, oziqlanishi va koʻpayishi toʻgʻrisidagi ishlari eʼlon qilindi. Nemis botanigi S. Shvendener 1867—69 yillarda lishaynik — zamburugʻ va suvoʻtlardan iborat murakkab organizm ekanligini isbotladi. Oʻzbekistonda lishayniklarning bir nechta turi uchraydi. Lekin ular hali yaxshi oʻrganilgan emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniya Lixovich-Shamsheva

Yevgeniya Mixaylovna Lixovich-Shamsheva (1887.20.1 — Toshkent — 1979.22.12) — aktrisa va opera xonandasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1949). Peterburg konservatoriyasida oʻqigan (1906). Ijodiy faoliyatini 1906-yildan Toshkentda dramatik aktrisa sifatida havaskorlik toʻgaraklarida boshlagan. 1918—1923-yillarda Toshkentdagi Rus opera teatrida Natasha (A. Dargomijskiy, "Suv pariyey"), Liza, Tatyana (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi", "Yevgeniy Onegin"), Margarita (Sh. Guno, "Faust") kabi partiyalarni ijro etgan. 1923—39 yillarda Rossiyaning turli shahar operetta teatrlarida ishlagan. 1941—51 yillarda Toshkentdagi Harbiylar teatrida Murzavetskaya, Shablova (A. Ostrovskiy, "Boʻrilar va qoʻylar", "Kechikkan sevgi"), Mariya Nikolayevna (K. Simonov, "Rus kishilari") singari rollarni yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Litsey

Litsey - 1) Gʻarbiy Yevropa, Lotin Amerikasi, Afrikaning bir qancha mamlakatlaridagi umu-miy oʻrta taʼlim oʻquv yurtlari; 2) Rossiya Federatsiyasidagi ayrim umumiy oʻrta taʼlim va hunar oʻquv yurtlarining nomi; 3) Oʻzbekistonda oʻrta maxsus oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yilda qabul qilingan "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" va "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuniga muvofiq, akademik litsey sifatida tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻquv yurtlari
Litsenziya

Litsenziya ( — ruxsatnoma, huquq) — 1) vakolatli davlat organlari tashqi savdo harakatlarini olib borish uchun beradigan ruxsatnoma. Eksport va importni, valyuta sarflarini nazorat qilish usullaridan biri. Odatda, bir yilga beriladi, texnikaviy, iqtisodiy, ilmiy yangiliklar egasining ularni ishlatish uchun shartnoma asosida beradigan ruxsati. Odatda, litsenziya patent olingan yoki patent olish uchun talabnoma berilgan ixtirolarga nisbatan qoʻllanadi. Ammo ixtirolarga, texnika yangiliklariga, ishlab chiqarish tajribasi, ishlab chiqarish sirlari, tijorat axborotlari uchun patentsiz ham berilishi mumkin. Litsenziya beruvchi litsenziar, litsenziya oluvchi litsenziat deb yuritiladi. Yangi texnika va texnologiyaga oid litsenziya 3 xil boʻladi: oddiy litsenziya — litsenziar ixtirodan shartnomada belgilangan doirada foydalanish huquqiga ega boʻladi, ayni bir litsenziyani maʼlum hudud doirasida faqat bir emas, balki bir necha litsenziatga bera oladi; maxsus litsenziya — litsenziat ixtiro, texnika yoki texnologiyani ishlatishga tanho huqukli boʻladi, litsenziar esa uni shu hududda koʻllay olmaydi va oʻz nomidan boshqalarga sota olmaydi; toʻliq litsenziya — bunda litsenziya obʼyektini ishlatish toʻla-toʻkis litsenziatlar qoʻliga beriladi, litsenziar esa undan mustaqil foydalana olmaydi. Bunday qoida litsenziya berilgan muddat ichida amal qiladi. Litsenziya muayyan narxda sotiladi.

Litsenziya haqi shartnoma muddati davomida litsenziya boʻyicha ishlab chiqarilgan mahsulotni sotishdan olingan mukofot shaklida toʻlanadi (royalti). Bir necha bor toʻlangan royalti yigʻindisi litsenziya narxini tashkil etadi. litsenziya xaqi uni qoʻllab, iqtisodiy samara olishdan ilgari, bir yoʻla toʻlansa paushal toʻlovi deb yuritiladi. Litsenziya narxi litsenziyani qoʻllashdan olinadigan qoʻshimcha foyda bilan birga litsenziya bozoridagi talab va taklifga ham bogʻliq. Litsenziya narxining past boʻlishi texnik-texnologik yangiliklarni ommalashtirish sharti hisoblanadi.

Shuningdek, litsenziyaning vakolatli davlat organlari beradigan savdo, hayvonlarni ovlash, muayyan faoliyat bilan shugʻullanish, bank harakatlarini olib borish va boshqa koʻrinishlari uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Litsenziyalar
Turkum:Tadbirkorlik huquqi
Litsensiat

Litsensiat (lotincha licentiatus — ruxsat berilgan) — 1) Fransiya oliy taʼlim tizimi, shuningdek, Finlandiya, Shveysariya va Lotin Amerikasidagi ayrim mamlakatlar universitetlarida qabul qilingan dastlabki ilmiy daraja. Oliy oʻquv yurtlaridagi taʼlimning 3— 4-yillarida beriladi. Bunday darajali kishilar oʻrta oʻquv yurtlarida dare berish va boshqa taʼlim-tarbiya ishlari olib borish huquqiga ega boʻladilar; 2) oʻrta asr untlarida hali doktorlik dissertatsiyasini yoqlamagan, lekin leksiya oʻqish huquqiga ega boʻlgan oʻqituvchi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lichinka

Lichinka (rus.) — koʻpchilik umurtqasiz va ayrim umurtqali hayvonlar (baliqlar, suvda va kuruqlikda yashovchilar)ning individual rivojlanishidagi postembrional (tuxumdan chiqqandan keyingi) davri. L.tuxumdagi zaxira oziq modda morfogenezning tugal-lanishi uchun yetarli boʻlmagan hayvonlarga xos. Lichinkamustaqil hayot kechiradi, faol oziqlanadi, bir necha marta tullab, yaʼni qattiq poʻstini tashlab (boʻgʻimoyoqlilar va ayrim b. umurtqasizlar) oʻsadi va rivojlanadi. Odatda, lichinkavoyaga yetgan davrda boʻlmaydigan bir qancha provizor organlarga ega boʻladi yoki aksincha unda voyaga yetgan hayvonlar uchun xos bir qancha organlar boʻlmaydi. Lichinkadavrining boʻlishi hayvonlar rivojlanishining turli davrlarida yashash tarzi yoki yashash muhitining oʻzgarib turishi bilan ham bogʻliq. Oʻtroq yashaydigan yoki kam harakatlanadigan hayvonlarda lichinkaturning tarqalishini taʼminlaydi (mas, gʻovaktanlilarning parenximulasi va amfiblastulasi, boʻshliqichlilarning planulasi, koʻp tukli halqalilar troxoforasi).

Lichinkabilan voyaga yetgan organizm tuzilishida farq qancha katta boʻlsa, uning voyaga yetgan xayvonga aylanishi (metamorfoz) shuncha chuqur boʻladi. Ayniqsa, nemertin, ninaterililar, hasharotlar va boshqa bir qancha umurtqasiz hayvonlarda metamorfoz juda chuqur oʻzgarishlar orqali sodir boʻladi. Masalan, toʻliq oʻzgarish orqali rivojlanadigan hasharotlarning gʻumbak davrida lichinkalik organlarining deyarli barchasi batamom yemirilib, voyaga yetgan davrga xos organlar maxsus murtaklar — imaginal disklar hisobidan shakllanadi. Faol lichinkalik davr bir oydan (ikki qanotlilar, kapalaklar) bir necha yilgacha (may qoʻngʻizi va boshqa plastinka moʻylovlilar) davom etadi.

Ambistomalar L.si (aksolotl) odatdagi sharoitda voyaga yetgan davrgacha rivojlanmasdan, Lichinkadavrida koʻpayish xususiyatiga ega (qarang Neoteniya). Ayrim hayvonlar L.si oʻz ajdodlari tuzilishi belgilariga ega boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Zoologiya
Lichinka xordalilar

Lichinka xordalilar (Urochor-data) — xordali hayvonlar kenja tipi; qobiqlilar ham deyiladi. Rivojlanishning lichinkalik davrida xordasi boʻladi (nomi shundan olingan). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Li yuan

Li yuan (566-635.21.6) - Xitoy imperatori (618—626). Tan sulolasi asoschisi. Yirik mulkdor, Tayyuan viloyatining hokimi boʻlgan. Oʻgʻli Li Shimin tomonidan hokimiyatdan chetlatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Liqildoq

Liqildoq, tepatosh — chaqaloqlar kalla gumbazi suyaklarining biri-kish joylaridagi pardali kamgak (qism). Miya arteriyasi pulsatsiyasi tufayli bu kamgaklar liqillab turadi (nomi shundan olingan). Chaqaloqlarning peshona qismida romb shaklida, ensa sohasida uchburchak shaklida, kallaning ikkala yonida bir juftdan yon L. boʻladi. Bu L.lar 3 oylikdan ikki yoshgacha davr oraligʻida suyaklanib bitadi. Raxit va boshqa baʼzi kasalliklarda L. tez bitmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil