Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Granada

Granada (arabcha: Gʻarnota) — Ispaniyaning janubidagi shahar, Andalusiya muxtor viloyatida. Syerra-Nevada togʻi yon bagrida, Xenil daryosi vodiysida joylashgan. Granada provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 242 ming kishi (1998). Temir yoʻl tuguni. Temir yoʻl orqali Oʻrta dengiz boʻyidagi Motril porti bilan bogʻlangan. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Granada yaqinidan temir rudasi qazib chiqariladi. Oziq-ovqat, sement, kimyo zavodi, toʻqimachilik sanoati korxonalari va qogʻoz fabrikalari bor. Shahar tarixiy da ilk bor 8-asrda qayd qilingan. 11-asrdan arablar qoʻl ostida, 1238-yildan Gʻarnota amirligi tarkibida boʻlgan. 1492-yildan Ispaniya tasarrufiga oʻtgan. Arablar istilosi davrida Granada Mavritaniya davlatining siyosiy, madaniy va iqtisodiy markazlaridan biri boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Mavritaniya meʼmorligi sanʼati uslubida qurilgan qalʼa-saroy (13—14-asrlar) va Karl V saroyi hamda Uygʻonish davriga oid sobor va boshqalar saqlangan. Universitet bor (16-asrdan). Turizm rivojlangan. Har yili musiqa festivallari oʻtkazilib turiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ispaniya shaharlari
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Granada amirligi

Granada amirligi, Gʻarnota amirligi — Pirenei yarim oraldagi soʻnggi arab davlati (poytaxti — Granada). 1238 yilda tashkil topgan. Kastiliya bilan boʻlgan kurashda yengilgan (1492).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Enrique Granados

Enrique Granados y Campiña (1867.27.7, Lerida, Kataloniya — 1916.24.3) — ispan kompozitori, pianinochi va pedagog, zamonaviy milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Musiqa taʼlimini Barselonada olgan, keyinchalik Parijga borib, fortepiano ijrochiligi (Sh. Berioda) va kompozitsiya boʻyicha (J. Massneda) oʻz malakasini oshirgan. Barselonada oʻzi tashkil etgan Musiqa akademiyasiga rahbarlik qilgan (1901 —16). Lamansh boʻgʻozida kema halokatida halok boʻlgan. Ijodida ispan xalq ohanglari va usullarini zamonaviy musiqaning ifoda vositalari bilan uygʻunlashtirgan. 6 opera, simfonik orkestr uchun poema va syuitalar (shu jumladan, "Arabcha syuita"), fortepiano asarlari ("Aragoncha xota", "Ispancha kaprichchio" va b.), ispan shoirlari soʻzlariga romans va qoʻshiqlar yaratgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Klassik musiqa
Granata

Granata (ital. – granata) – jangovar qurollarning bir turi; portlovchi (zaryadli) snaryadlarning umumiy nomi. Birinchi marta XVI asrda qoʻl bilan irgʻitiladigan, XVII asrda artilleriya granatalari paydo boʻldi. Dastlabki granatalarda zaryad sifatida yorituvchi yoki yondiruvchi moddalar, keyinchalik porox ishlatilgan, hozirgi granatalarda asosan trotil deb ataladigan portlovchi modda ishlatiladi. Granataning korpusi poʻlat yoki poʻlatsimon choʻyandan yasaladi. Portlash taʼsiriga koʻra granatalar parchalanuvchi (dushman jonli kuchlari va texnikasiga shikast yetkazish uchun qoʻllanadi), parchalanuvchi-fugas va fugas granata (mudofaa istehkomlarini portlovchi zaryad gazi kuchi bilan vayron qilish hamda jonli kuchlarga shikast yetkazish uchun qoʻllanadi), parchalanuvchi-yondiruvchi xillarga (kichik kalibrli zenit artilleriyasida qoʻllanadi) boʻlinadi. Qoʻl bilan irgʻitiladigan granatalar parchalanuvchi va tankka qarshi qoʻllanadigan; mexanizmining tuzilishiga koʻra, zarb taʼsirida tez portlaydigan va maʼlum vaqtdan keyin portlaydigan granatalarga boʻlinadi. Maʼlum vaqtdan keyin portlaydigan granatalar pana joylarda hujumga oʻtilganda va b. hollarda qoʻllanadi, zarb taʼsirida tez portlaydigan granatalar esa tankka qarshi, pulemyot va b. xil oʻt ochish nuqtalarini vayron qilishda ishlatiladi. Mashq granatalaridan harbiy qism (boʻlinma)larda askarlarni va sport maydonlarida sportchilarni granata irgʻitishga oʻrgatishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qurollar
Granatlar

Granatlar (lotincha granatus — donador) — orolsimon silikatlar kichik sinfiga mansub minerallar guruhi. Izomorf qatorlar hosil qiladi. Kub singoniyali. G. kristall-kimyoviy xususiyatlariga qarab 2 turga: magniy-marganestemirli G. — pirop, almandin, spessartin; kalsiyli G. — grossulyar, andradit, uvarovitga boʻlinadi. G. tabiatda, koʻpincha donador agregatlar, qoʻshaloq kristallar, yumshoq, silliq donachalar holida uchraydi. Qattiqligi 6,0—7,5, zichligi 3,2—4,3 g/sm3. G.ning rangsiz, zangori, sariq, yashil, qoʻngʻir, qora, pushti, qizil, qizgʻish-qoʻngʻir ranglari maʼlum. G. metasomatik jinslarda, skarnlarda (andradit, grossulyar), pegmatit yertomirlarda (spessartin, almandin), metamorfik slaneslarda, eklogit va kimberlitlarda hosil boʻladi. Gidrotermal yertomirlarda va sochma holda ham uchraydi. G.ning shaffof va chiroyli (pirop, almandin, demantoid) zargarliqda yarim qimmatbaho tosh, qolgan xillari sanoatda abraziv material sifatida ishlatiladi. G.ning yirik konlari Hindiston, Chexiya, RF (Ural) hamda Jan. Kavkazda topilgan. Markaziy Osiyoda grossulyar va andradit skarnlarda, volfram va magnetit konlarida (Quytosh, Langar va Turlangli), munchoq shaklidagi almandin va spessartin Turkiston va Qoratepa togʻlarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Granatlar ensiklopedii lugʻati

Granatlar ensiklopedii lugʻati — Rossiya universal ensiklopediyasi. Aka-uka A. va I. Granatlar tomonidan Moskvada nashr etilgan (1890). 1904 yil gacha 6 marta toʻliq nashr qilingan. 7-qayta ishlangan nashri 1910—48 yillarda 58 jildda chiqqan (56-jildi chiqmay qolgan). 1917 yilgacha "Aka-uka A. va I. Granatlar va K"" shirkati, soʻng Granatlar Rus bibliografiya instituti, 54- va 58-jildlarini "Sovetskaya ensiklopediya" Davlat instituti nashr etgan.

Koʻzga koʻringan olimlar (A. V. Lunacharskiy, K. A. Timiryazev, L. S. Berg, V. I. Palladii, P. L. Kapitsa va b.) lugʻatni tahrir qilishda va unga maqolalar yozishda qatnashishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granatomyot

Granatomyot - 1) dastaki G. dushmanning zirhli nishonlariga, jonli kuchlari va harbiy texnikasiga zirhni teshadigan yoki parchalanadigan fugas top bilan shikact berish uchun muljallangan qurol. G.ning bir marta va koʻp marta ishlatiladigan; tuzilishiga koʻra, dastaki, miltiqqa oʻrnatib va stanokka oʻrnatib otadigan; vazifasiga koʻra, tankka qarshi, piyodalarga qarshi; stvolining tuzilishiga koʻra, stvolining ichi silliq, qirqimli va stvoli buklanadigan xillari bor. G.ning kalibri 30—90 mm, nishonga olish uzokligi 1000 m gacha. Miltiqqa oʻrnatib otadigan G.da granata oʻqsiz patron zaryadining poroxli gazi yordamida otiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grand-opera

GRAND-OPERA — 17—18-asrlarda "G.-o." zaminida lirik fojia hamda opera-balet kabi milliy musiqali teatrning (J. Lyulli, J. Ramo va b.), 19-asr boshida "katta opera" janri (D. Ober, J. Rossini, J. Meyer-ber) qaror topgan. 20-asrda "G.o." teatri repertuaridan mumtoz opera va baletlar bilan birga zamonaviy kompozitorlar (R. Shtraus, I. Stravinskiy, M. Ravel, A. Onegger, F. Pulenk, A. Berg , S. Prokofyev va b.) asarlari keng oʻrin olgan. "G.-o."da Fransiya va Yevropaning yetakchi xonandalari (M. Malibran, P. Viardogarsia, J. Grizi, A. Patti, E. Karuzo, F. Shalyapin, M. Kallas, T. Gobbi va b.), raqqos va raqqosalari (M. Taloni, K. Grizi, A. Pavlova, V. Nijinskiy), baletmeysterlari (J. Nover, L. Petipa, S. Lifar, M. Bejar), dirijyorlari (E. Kolonn, P. Montyo, Sh. Myunsh) faoliyat kursatgan. Hoz. binosi 1875-yilda qurilgan, 1936-yilda qayta taʼmirlangan. Tomosha zali 2130 oʻrinli, ichki bezaklari nihoyatda hashamatli va koʻrkam. "G.o." artistlaridan Franchesko va Patris Bartlar Navoiy nomidagi opera va balet teatri spektakllarida qatnashgan (1970, A. Adan, "Jizel"; P. Chaykovskiy, "Oqqush koʻli" va b.).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramma

...gramma (yun. gramma — shakl, harf, yozuv) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, yozilgan, chizilgan narsaga daxldorlikni bildiradi. Mas, haritagramma, radiogramma.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granik jangi

Granik jangi — Aleksandr qoʻshini bilan Doro III qoʻshinlari urtasidagi jang (mil. av. 334 y. bahori). Marmara dengiziga quyiladigan Turkiyadagi Xojabosh daryosi (yunoncha Granik) buyida sodir boʻlgan. Mil. av. 334 y. makedon qoʻshini (30 ming piyoda va 5 ming otliqaskar) Gellespontni kechib oʻtgan. Lidiya satrapi Arzites qoʻmondonligi ostidagi fors qushini (30—40 ming askar) Granik daryosining baland ung qirgʻogʻini egallagan. Makedoniyaliklarning yengil piyodalar koʻmak berib turgan ogʻir qurol-yarogʻli otliq qoʻshini Granik daryosini kechib oʻtib forslarning soʻl qanotini yanchib tashlagan. Ayni paytda makedoniyaliklar forslarning ilgʻori va oʻng qanotini ham chekinishga majbur qilishgan. Forslarning asosiy kuchlari (yunonlardan iborat yollanma piyodalar) qurshab olinib tor-mor qilingan. Forslar 20 mingdan oshiq askaridan ayrilganlar. G. j.dagi gʻalaba Aleksandrga Kichik Osiyoga kirish yoʻlini ochib berib, bu bilan Eronning Aleksandr tomonidan zabt etilishi boshlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Arria n , Poxod Aleksandra, M. — L., 1962.
 

Turkum:Janglar
Turkum:Osiyo tarixi
Ragnar Granit

thumb|200px|right|Ragnar Granit
Ragnar Granit 30-oktyabr (1900 – 12-mart 1991) — Shvetsiya neyrofiziologi. Shvesiya Fanlar akademiyasi prezidenti (1963—65). Koʻrishdagi birlamchi neyrofiziologik jarayonlar (koʻz pardasi alohida neyronlarining bioelektr potensiallari) ustida tadqiqot olib borgan. Harakatning markaziy nerv sistemasi tomonidan boshqarilishiga oid asarlar yozgan. Nobel mukofoti laureati (1967; J. Uold va X. Hartlayn bilan hamkorliqda)."GRANIT (Granit) Ragnar" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:12-martda vafot etganlar
Granit

Granit (lotincha granum — dona) — toʻliq kristallangan nordon magmatik togʻ jinsi. Materiklardagi Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan jins. Tarkibi kremniy oksidi (SiO2) ga boy. Yer poʻstining chuqur qismida, magmaning butunlay kristallanishidan hosil boʻladi. Granitning tomirli turi porfir strukturali. Kimyoviy tarkibiga koʻra normal va ishqorli granitlarga boʻlinadi. Granitda kvars, kaliyli dala shpati (ortoklaz, mikroklin), nordon plagioklaz (albit, oligoklaz), shuningdek, slyuda (biotit yoki muskovit), amfibol va goho piroksen buladi. Aksessor minerallardan apatit, sirkon, magnetit, titanit, baʼzan ortit, monatsit, ksenotim va rutil uchraydi. Rangi qizil, pushti, och malla, och sariq, bo'z rang , baʼzan och yashil. Granit katta intruziv massiv (shtok, batolit) va dayka, lakkolit shaklida uchraydi. Yirik donador granit rapokiv deyiladi. Baʼzi granitlar bilan turli qimmatli metall konlari (qalay, volfram, molibden, pyx, qoʻrgʻoshin va b.) bogʻliq. Granit yaxshi silliqlanadi, boʻlaklarga ajraladi, shuning uchun imorat devorilarini bezash, poydevoriga naqshlar ishlash, zinapoyalar yasash va haykaltaroshlikda koʻplab ishlatiladi. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama, Hisor, Zirabuloq, Ziyovuddin va boshqalar togʻlarda, xorijda Ural, Kavkaz togʻlarida, Ukraina, Kareliya, Kola yarim orol, AQSH va Skandinaviya mamlakatlarida katta maydonlarda tarqalgan. Granitli intruziyalar yoshi arxeidan kaynozoygacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Petrologiya
Granit qatlami

"GRANIT" QATLAMI (granitgneys li qatlam, granit-metamorfik qatlam) — Yer poʻsti qatlamining shartli nomi, undan uzunasiga yoʻnalgan seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligi 5,5—6,5 km/s ga teng boʻladi. Choʻkindi va "bazalt" qatlami oraligʻida joylashadi. Granit, gneys va b. metamorfik va otqindi jinslardan tashkil topgan. Materiklarda "G." q. choʻkindi jinslar bilan qoplangan, qalqonlarda esa ochilib qolgan. Tipik okean tubida "G." q. boʻlmaydi. Q. Yer poʻsti.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granitlanish

Granitlanish - Yer poʻstining chuqur qismlarida boʻladigan murakkab jarayonlar natijasida turli (choʻkindi, otqindi, metamorfik) togʻ jinslarining oʻzgarib, tarkibi, tuzilishiga koʻra granitga oʻxshash jinsga aylanishi granitlanishga uchragan jinslarning tarkibi va strukturasi butunlay oʻzgarib ketadi. Granitlanish togʻ jinslarini ishqorli metallar va SiO2 bilan boyishi va ulardan Fe, Mg va Sa chiqib ketishi va magma hosil boʻlishi bilan bogʻliq; u asosan geosinklinallarning juda chuqur zonalarida burmalar hosil boʻlishi paytida rivojlanadi. Granitlanish toʻgʻrisida turli fikrlar bor. Vir guruh olimlar granitlanish yer bagʻridan chiqadigan gaz va suyuq eritmalarning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida paydo boʻladi deyishsa, boshqalari granitlanish qattiq jinslar ionlarining bir-biri bilan aralashishi (diffuziyasi) natijasida hosil boʻladi deydilar. Granitlanish magmaning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida sodir boʻladi degan fikrlar ham bor. Yer poʻstida boʻladigan jarayonlarni aniqlashda granitlanishning ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Petrologiya
Ippolit Granitov

Ippolit Ivanovich Granitov (1900.11.2, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyati Chaktak qishlogʻi — 1981.31.10, Toshkent) — geobotanik. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), professor (1960), biologiya fanlari doktori (1961), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). 1960-yildan kafedra mudiri. Oʻrta Osiyo boʻylab oʻtkazilgan bir qancha ekspeditsiyalarda qatnashgan. Oʻrta Osiyo oʻtloqlaridan toʻgʻri va unumli foydalanish, oʻtloqlar hosildorligini oshirish, ayniqsa, Oʻzbekiston choʻl oʻsimliklari genezisi toʻgʻrisidagi masalalarni qal qilishga hissa qoʻshgan.

Ac: Oʻsimliklar qoplami, T., 1949; Janubi Gʻarbiy Qizilqum oʻsimliklari qoplami 2 jildli, T., 1964, 1967.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1981-yilda vafot etganlar
Turkum:31-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Granka

Granka (rus.) (matbaada) — 1) bosmaxonada terilib, hali sahifa holiga keltirilmagan (verstka qilinmagan) matnlar ustuni; 2) terilgan matnni oʻqib, xatolarini tuzatish, undan maket tuzish uchun qogʻozga olingan tasviri, nusxasi; 3) terilgan matnni vaqtincha (sahifalashga qadar) saqlab qoʻyish uchun ishlatiladigan taxtakach.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granodiorit

Granodiorit — intruziv nordon togʻ jinsi. Mineral tarkibi kvarsli diorit bilan normal granitlar oraligʻida. Granodiorit tarkibida kvars, kaliyli dala shpati, plagioklaz va rangli minerallar boʻladi. Granodioritda granit tarkibidagi hamma aksessor minerallar uchraydi, ammo titanit koʻproq. Zichligi 2700— 2900 kg/m3. Strukturasi toʻla kristallangan va porfirsimon. Teksturasi massiv. Porfirsimon granodiorit Kurama, Nurota, Boʻkantov, Quljuqtov, Ovminzatov, Tomdi togʻlarida bor. Qurilishda, qoplama bezak sifatida keng ishlatiladi. Toshkentda Mustaqillik maydonidagi favvora atrofi, yer osti yoʻllarini qurishda granodioritdan foydalanilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Petrologiya
Granosiyenit

Granosiyenit — intruziv togʻ jinsi. Mineral tarkibiga koʻra granit bilan siyenit oraligʻida. Strukturasi toʻliq kristallangan, donali, teksturasi massiv. Mineral tarkibi siyenitga juda ham yaqin, undan faqat 15% dan ortiqroq kvars minerali borligi bilan farq qiladi. Undan tashqari G. tarkibida kaliyli dala shpati (ortoklaz, mikroklin yoki pertit) 50% dan 70% gacha, nordon plagioklaz 10% dan 30% gacha, rangli minerallar 10% dan 20% gacha boʻladi. Aksessor minerallardan G.da apatit, sirkon, sfen va magnetit uchraydi. G. Qurama togʻlarida tarqalgan. Imoratlar poydevori, yer osti yoʻllarini bezashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Petrologiya
Grant

Grant (ing. grant — xadya, subsidiya, stipendiya) — maqsadli vositalar; korxonalar, tashkilotlar va shaxslarga pul va natura koʻrinishida ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari, oʻqish, davolanish va b. uchun beriladi. Odatda, G. sohiblari muayyan sohadagi ish uchun tanlov eʼlon qilish yoʻli bilan aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyoma

Granulyoma ( — donacha va ota — oʻsma) — odam va hayvonlarda biriktiruvchi toʻqimaning yalligʻlanishi oqibatida yuzaga keladigan oʻsmasimon tuzilma. Infeksion granulyoma — virusli, infeksion allergik (sil, zaxm, tulyaremiya, ich terlama, revmatizm, revmatoid artrit) tufayli; noinfeksion granulyoma toʻqimalarga yot jismlar tushishi yoki uzoq vaqt mexanik taʼsirlanishi va boshqalar tufayli hosil boʻladi. Granulyomani keltirib chiqargan sababiga qarab, uning hujayra tarkibi oʻzgarib turadi. Tananing turli qismida uchrashi mumkin. Davo asosan granulyomaga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat, bu yordam bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Tibbiyot
Granulometriya

Granulometriya (lot. granulum donacha va ...metriya), granulometrik tahlil, mexanik tahlil — boʻsh togʻ jinslari, tuproq va sunʼiy materiallarning turli oʻlchamli fraksiyalarini aniqlash usullari majmuasi. Chaqiq togʻ jinslari (qum, shagʻal va b.), gil va b. gilli jinslar hamda tuproqlar turli oʻlchamli organik va mineral zarralardan tashkil topgan. Bu zarralar oʻlchamiga qarab G.da kompleks yoki fraksiyalarga ajratiladi. G. (mexanik) taxlilda granulometrik fraksiyalarga ajratiladi. G. (mexanik) tahlilda granulometrik fraksiyalarning miqdori foizda aniqlanadi. Oʻlchami 2 mm dan katta va oʻrtacha, yoki 2 mm dan 0,05 mm gacha boʻlgan qum zarralari — elaklarda ajratiladi. Zarra yoki changsimon (0,05 mm dan 0,002 mm gacha) va gilli (0,002 mm dan kichik) fraksiyalar tinch holatdagi suvda zarralarning choʻkish tezligi boʻyicha yoki sentrifuga yordamida ajratiladi. Togʻ jinsi u yoki bu fraksiyalarning koʻpligiga qarab nomlanadi.

Tahlil natijalari sonli jadvallar yoki chizmalar holida tasvirlanadi. G. togʻ jinslarini hosil boʻlishi, ularning suv, neft va gazlarni oʻzidan oʻtkaza olishi va b. xususiyatlarini oʻrganadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulotsitlar

Granulotsitlar (lotincha: granulum donacha va yun. kytos — hujayra) — sitoplazmasida donachalar (granulalar) bor oq qon tanachalari (leykotsitlar). Umurtqali hayvonlar va odam koʻmigida hosil boʻladi. G. uchun oqsilli donachalar hamda segmentar yadro boʻlishi xos. Donachalarining shakli va boʻyalishiga qarab neytrofillar, eozinofillar va bazofillarga boʻlinadi. Baʼzi leykotsitlarning eng sodda tuzilgan amyoba kabi faol harakat qilish xususiyati ham bor. Odam qonidagi leykotsitlarning asosiy qismini G. tashkil etadi, ular asosan himoya vazifasini oʻtaydi. G.ning alohida oʻrtasidagi nisbat organizmning umumiy ahvolini bildiradigan koʻrsatkich hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyatsion toʻqima

Granulyatsion toʻqima (lot granulum — donacha), granul yatsiya — biriktiruvchi toʻqimaning shikastlangan joyida paydo boʻladigan, yosh, yetilmagan toʻqima; qon tomirlar va yosh hujayralarga boy boʻlib, aʼzo yoki toʻqimaning nobud boʻlgan qismini egallab boradi (et bitishi). Keyinchalik granulyatsion toʻqima yetila boshlaydi: ancha qattiqlashib, oqaradi va nihoyat, toʻqimaga aylanadi. Organizm zaif, quvvatsiz bemorlar, shuningdek, yoshi oʻtgan kishilarda granulyatsion toʻqima sekin oʻsadi, natijada bemorning sogʻayishi qiyin buladi. Baʼzan (mas. oqma atrofida) granulyatsion toʻqima ortiqcha hosil boʻlib, qizil toʻqima holida terini turtib turadi; bu holat yaraning toʻgʻri bitishiga xalal beradi. Granulyatsion toʻqimaning toʻgʻri oʻsishida organizmning umumiy holati katta ahamiyatga ega, shuning uchun vaqtida ovqatlanish, ovqat vitaminlarga boy boʻlishi muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyatsiya

Granulyatsiya ( — donacha, zarracha) — 1) texnikada donadorlash — moddalarga mayda boʻlaklar — granulalar (donalar) shaklini berish. Bu usul, masalan, metallurgiyada (shkalalar, metallar va shteynlar granulyatsiyasi), energetika xoʻjaligida (qozonxona shlaklari granulyatsiyasi), kimyo sanoatida (shisha, ammiak selitrasi, superfosfat granulyatsiyasi) va boshqa sohalarda qoʻllanadi;

2) tibbiyotda — yarachaqalarning bitib, yangidan et olishi (qarang Granulyatsion toʻqima);

3) astronomiyada — Quyosh betidagi donador yorugʻ tuzilmalar. Havo ochiq paytlarda koʻrinadi.

 Yana qarang 

 Quyosh

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gran-chako

thumb|Gran-chako
Gran-chako — Janubiy Amerikaning markazidagi tabiiy oblast, 18—19° va 20—30° j. k.lar oraligʻida, Argentina, Paragvay, Boliviya davlatlari hududida. Sharqda (La-Plata payettekisligiga tutash qismi) bal. 50 m dan And togʻlari etaklari (gʻarbga) tomon 500–600 m gacha koʻtariladi. Iqlimi shimolida subekvatorial, markazida tropik, issiq iqlim, qishi yogʻinsiz. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 12—21°, yanvarniki 26—30° (maksimal temperatura 47° — bu materikdagi eng baland temperaturadir). Yillik oʻrtacha yogʻin shim.-sharqda 1200 mm, jan.-gʻarbida 500 mm. Yirik daryolari: Parana, Paragvay, Rio-Bermejo, Rio-Salado va b. Daryolari yezda toʻlib oqadi. Gran-chako chekkalarida botqoqlik koʻp. Qoʻngʻir-qizil tuproqli yerlarda siyrak oʻrmonlar, butazorlar bor. Qimmatbaho yogʻoch va oshlovchi moddalar olinadigan daraxt turi koʻp. Hayvonot dunyosi boy. Gran-chakoning asosiy boyligi — neft va yogʻoch. Aholisi oʻrmon kesish, ovchilik bilan shugʻullanadi. Paxta yetishtiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Boliviya geografiyasi
Günter Grass

Günter Grass 1927.16.10, Polsha, Dansig (Gdansk)— 2015.13.4 — nemis yozuvchisi. 1956 yilda "Uchar tovuqlarning afzalligi" sheʼriy toʻplami nashr etilgan. "Tunuka nogʻora" (1959) romani mashhur. Unda nemis xalqining yaqin va olis tarixi, insoniyat oldidagi aybi va uni anglash haqida soʻz boradi. Grass bu romanini "Mushuk-sichqon" (1961) qissasi, "It yillari" (1963) romani bilan qoʻshib, 1974 yilda "Dansig trilogiyasi" umumiy nomi ostida nashr ettirgan. "Narkoz bilan etni oʻldirish" (1969) romani avlodlar munosabati haqida. "Qalqonbaliq" (1977) romanida ayollar emansipatsiyasi borasidagi oʻz qarashlarini bayon qilgan. "Moda kalamush" (1986) romanida kuchayib borayotgan yadro urushi xavfiga munosabat bildirgan. "Bepoyon dala" (1995) romanida Germaniyaning qoʻshilishi mavzusi qalamga olingan. Nobel mukofoti laureati (1999).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:13-aprelda vafot etganlar
Turkum:2015-yilda vafot etganlar
Grauvakka

Grauvakka (nem. grau — kulrang, Waske — gilli jins) — kam gʻovakli, zich donador, tarkibi oʻzgaruvchan choʻkindi togʻ jinsi. Magmatik va choʻkindi togʻ jinslarining turli mineral boʻlakchalaridan iborat. Kremniy yoki slaneslar bilan sementlanadi. Rangi odatda, toʻq kulrang, qora yoki toʻq yashil (sement tarkibidagi xlorid hisobiga) buladi. G. geosinklinal oblastlar uchun xos, kalin qatlamlar hosil qilgan. Oʻzbekistonning ChatqolQurama togʻlaridagi devon va toshkumir (karbon) davri yotqiziqlarida keng tarqalgan. G. qurilishda, sement tayyorlashda keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graf (mansab)

Graf (nem. Graf) — ilk urta asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi grafliklarda qirol nomidan hokimiyatni boshqargan mansabdor shaxs. Oʻzaro ichki nizolar kuchaygan davrida G.lar mustaqil katta mulkdorlarga aylangan. Keyinchalik G. — dvoryanlar unvoni (Rossiyada Pyotr I zamonidan 1917-yilgacha mavjud boʻlgan).

...GRAF (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻzning tarkibiy qismi boʻlib, quyidagi maʼno ifodalarini bildiradi: 1) nimanidir yozib oluvchi, tavsiflovchi, tadqiq etuvchi (inson haqida: mas, biograf, geograf, fotograf); 2) nimanidir tiklovchi, qayd etuvchi, roʻyxatga oluvchi (narsa haqida: mas, ossillograf, barograf).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafekon

Grafekon (yun. grapho — yozaman va eikon — tasvir) — 2 elektron projektor (dasta)li elektrovakuum xotira trubkasi. Projektorlarning biri axborotni yozib olishga, ikkinchisi axborotni oʻqishga (hisoblashga) imkon beradi. Elektron projektorlar dielektrikli nishonning ikki qarama-qarshi tomoniga joylashtirilgan, yozib oluvchi projektor esa signal plastinasi tomoniga qrnatilgan boʻlib, uning oldida toʻr joylashtirilgan. Signal kuchlanishni yozib oluvchi projektorning boshqaruvchi elektrodlariga beriladi. Elektron nur dastasi zichligi buyicha modullashtiriladi. Yozib olinadigan nurlarning elektronlari yuqori musbat potensiallar (~10 kV) yordamida tezlashtiriladi, natijada ular dielektrik qatlamga kiradi va uning potensialini oʻzgartiradi. Hyp dastasi oʻtish joyida nishon sirtining potensiali kamayadi va yuqori toklarda signal qatlami (plastina) potensialiga tenglasha boradi. Signal katlamiga esa kollektorga nisbatan bir necha oʻn volt manfiy kuchlanish beriladi. Elektron nurning zichligi signal qonuni asosida modullashtirilganligi uchun nishon sirtida potensial relyef hosil boʻladi. Uning eng katta "choʻnqirligi" esa signal plastinkasi va kollektor plastinasi orasidagi potensiallar farqi bilan oʻlchanadi. Shunday yuqori potensiallar farqi koʻp (100) karrali oʻqish imkonini beradi.

G.larning turli xillari mavjud. Ular tasvir-axborotlarni lyuminessent ekranlarda koʻrish imkoniyatini yaratadi. Bular elektron xotira trubkalari boʻlib, ular oʻz funksiyalariga koʻra radiolokatsion ossillograf trubkalari va kineskoplarga oʻxshash boʻlsa ham, ulardan ancha farq qiladi. G.lar axborotni uzoq muddat saqlash imkoniyatiga ega. G.lar radiolokatsiya va televideniyeda maxsus murakkab tasvirlarni uzatish va qabul qilib olish uchun keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Elektronnie pribori, pod. red. G. G. Shishkina, M., 1989.
Grafema

Grafema (yun. ...grafo dan) — 1) yozma nutqdagi eng kichik yozuv birligi; 2) soʻz yoki gapdagi oʻrni, uslub va hokazo koʻra turli variantlarda qoʻllanadigan yozuv birligi. Mas, "t" G.si katta va kichik bosma harf ("T", "t"). katta va kichik yozma harf ("G", "t"), kursiv va b. kurinishlarga ega. G. bir tovushni ham, ikki yonma-yon tovushni ham ifodasi boʻlishi mumkin. Mas, yo(y+o), ye (y+e), yu (y+u), ya (y+a) G.lari.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik

Grafik (lotincha ''graphikos'' soʻzidan olingan boʻlib — chizilgan) — 1) biror kattalik (mas, tezlik)ning boshqa kattalik (mas, vaqt) ga bogʻliqligini yaqqol koʻrsatish uchun qoʻllaniladigan chizma. Mas, barograf havo bosimining vaqtga bogʻliqlik grafigini chizadi; 2) i.ch. grafigi — biror korxonada mahsulot ishlab chikarishning chizma yoki jadval tarzida ifodalangan rejasi; 3) t.i. grafigi — poyezdlar harakatini vaqt bilan bogʻlab tuziladigan jadvali; 4) matematikada — funksiyaning oʻzgarish tarzi haqida yaqqol tasavvur beradigan egri chiziq mas, u = f(x).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
qandaye ozbekistan aziz nma gap dostim tinchmi deb hazzillashaman aziz dasturlashni organish kerak bilarmiding ozi nma ga bilqmaysan sen ham oddammisan a bunyod ham shunday
Grafik statika

Grafik statika — statikanit qattiq va deformatsiyalanuvchi jismlar statikasi masalalarini chizma yordamida yechish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Koʻpchilik masalalari kuch va arqon koʻpburchagini yasash orqali yechiladi. G. s. usullaridan dinamika va kurilish mexanikasi masalalarini yechishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik usullar

Grafik usullar, ishlab chiqarishni boshqarishdagi grafik usullar — bironbir tashkiliy yoki boshqaruv ishlarini shartli tasvirlash usullari. Dastlab, 20-asr boshlarida AQSH muhandislari F. U. Teylor va grafik usullar Gantlar i. ch.ni boshqarishni tashkil etish usullaridan biri sifatida qoʻllaganlar. G. u. yordamida boshkarish jarayonlarini modellash masalalari hal qilinadi, turli omillar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik, hisob koʻrsatkichlari aniqlanadi, xoʻjalik amallari nazorat qilinadi, guruhlarga ajratiladi. I. ch.ni boshqarishda tasviriy-axborot (bezak-informatsion) operativ, analitik va hisob grafiklari ishlatiladi. Tasviriy-axborot aniq belgilangan, oldindan tekshirilgan, boshqariluvchi jarayonlarning haqiqiy holatini aks ettiruvchi maʼlumotlardan tuziladi; operativ grafiklar vazifalarni tez suʼrat bilan hal qilishda qoʻllanadi; analitik grafiklar mantiqiy va matematik qayta ishlangan maʼlumotlardan tuziladi; hisob grafiklar (mas, nomogrammalar) oʻzgaruvchan koʻpdan-koʻp qiymatlarga bogʻliq boʻlgan funksiyani hosil qilishga imkon beradigan axborotlar boʻladi. G. u.da sxema, diagramma, jadvallar va b. chizma vositalardan foydalaniladi. EHM va kompyuterlar paydo boʻlgandan soʻng G. u. vazifalari shular zimmasiga yuklanmoqda. Lekin G. u. hali ham oʻz nufuzini yoʻqotgani yoʻq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafit-gazli reaktor

Grafit-gazli reaktor - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit, issiqlik tashigich sifatida gaz (SO,, Ne) ishlatiladi. Gazni yuqori temperaturagacha qizitib, G.-g. r.li AES ning f. i. k.ni 40% va undan yuqoriroqqa koʻtarish mumkin (qarang Atom reaktori).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafitoplastlar

Grafitoplastlar — tarkibida toʻldirgich sifatida tabiiy yoki sunʼiy grafit, yoxud karbonatlashgan mahsulotlar (kokslar, termoantratsit va b.) boʻlgan plastmassalar. Grafitoplastlar presslangan kukun, donador va quyma kompaundlar koʻrinishida olinadi. Buyumlar presslangan kukunlardan issiqlayin presslab tayyorlanadi. Termoreaktiv materiallar (bogʻlovchi modda — sintetik smolalar) kimyo apparatlari, elektr isitkich elementlari i. ch.da qoʻllanadi. Grafitli termoplastlar (poliamidlar, ftoroplast-4) mashinalarning ishqalanuvchi detallari (mas, podshipniklarning vkladishlari) uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi. Bulardan tashqari grafitoplastlardan turli xil filtrlar, quyish qoliplari, shesternyalar, porshen halqalari va boshqalar tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafit-suvli reaktor

Grafit-suvli reaktor - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit bloklari, issiqlik tashigich sifatida suv ishlatiladi. Kuvvati bir necha GVt (qarang Atom reaktori).

...GRAFIYA (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, quyidagi maʼno ifodasini beradi: tavsiflash, yozib olish, chizma, tasvir va hokazo; terminlar — fan nomi, tarkibiy qismi, aks ettirish, nimanidir namoyon etish usuli nomi, shuningdek, shunday usuldan foydalaniladigan korxona nomi tarkibiy qismi (mas, haritagrafiya, monografiya va b.) sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graflik

Graflik — 1) Buyuk Britaniya, AQSh, Irlandiyadagi yirik maʼmuriy-hududiy birlik; 2) oʻrta asrlarda graf boshqargan merosiy feodal mulk.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafo ...

Grafo... (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻzning tarkibiy qismi boʻlib xatga, dastxatga, tasvirlashga oidlik maʼnolari ifodasini anglatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graffitlar

thumb|200px|Braziliyaning San-Paulu shahridagi graffitlar.
Graffitlar (italyancha grafﬁto – tirnalgan) – imoratlarning devorlari va idishlar sirtiga tirnash yoʻli bilan chizilgan qadimgi yozuvlar, naqsh va suratlar. Graffitlar qadimgi odamlarning kasbi, qiziqishlari, sanʼati, turmushi xususiyatlari toʻgʻrisida muhim maʼlumotlarni saqlab qolgan. Graffitlar qadimgi qabilalarning jonli tilini bilishga imkon beradi. U paleografiya fanini yangi maʼlumotlar bilan boyitishda muhim ahamiyatga ega. Markaziy Osiyoning qadimda aholi yashagan manzilgohlaridan topilgan graffitlar ham ajdodlarimizning koʻhna madaniyati va yozuv namunalarini oʻrganishda manba boʻlib xizmat qilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Turkum:Tasviriy sanʼat
Grats

Grats — Avstriyaning janubi-sharqidagi shahar. Mur daryosining ikkala sohilida joylashgan. Shtiriya yerining maʼmuriy markazi. Axrlisi 240,9 ming kishi (2000). Muhim transport yoʻllari tuguni. Kattaligi va iqtisodiy mavqei jihatidan mamlakatda Venadan keyin 2-oʻrinda. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: transport va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, konchilik, metallurgiya va energetika sanoatlari uchun uskunalar, aniq mexanika va optika jihozlari i. ch. va b. Kimyo, oyna, koʻnchilik, toʻqimachilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoatlari ham rivojlangan. Universitet (1586-yildan), konservatoriya, muzey, opera teatri, sobor (XVI asr) yepiskop saroyi (XII asr) va boshqalar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Avstriya shaharlari
Gratsian Flaviy

Gratsian Flaviy (Flavius Greatianus) (359.18.4, Sirmiy — 383.25.8, Lugdu-num) — Rim imperatori (367—383). 367-yildan otasi Valentinian I (364—375) bilan birga Rim imperiyasining gʻarbiy qismini boshqargan. Xristian dinining tarafdori boʻlgani uchun majusiy kohinlarni daromad va imtiyozlardan mahrum qilgan. 382-yil senatdan majusiylik ramzi — Zafar mehrobini olib tashlash haqida farmon bergan. 378-y.dan alemannlar va gotlarp qarshi urush olib borgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gregarinalar

Gregarinalar (Gregarinina) — sporalilar tipining sinfi. 500 ga yaqin turi bor. Turli umurtqasiz hayvonlarda, asosan boʻgʻimoyoqlilarda parazitlik qiladi. Uzunligi 10—15 mkm dan 16 mm gacha. Tanasi choʻziq, chuvalchangsimon; baʼzan dumaloq (tana boʻshligʻida parazitlik qiladigan G.). Koʻpchilik G. tanasining oldingi qismi ichak devoriga yopishadigan organoid-epimerit hosil qiladi. Tanasi pellikula qobiq bilan qoplangan, koʻpincha koʻndalang toʻsiq bilan 2 qismga: oldingi protomerit va keyingi deytomeritga boʻlingan. G. ichak devori yoki tana boʻshligʻida, baʼzan jinsiy bezlarda parazitlik qiladi. Asosan jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Koʻpchilik G.da boshqa sporalilar uchun xos boʻlgan shizogoniya (jinssiz koʻp marta boʻlinish orqali koʻpayish) kuzatilmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greyder

thumb|Greyder

Greyder (ing . grader, grade — tekislash) — yoʻl ochish, ariq va zovurlar qazish, yer tekislashda ishlatiladigan mashina. Tirkama yoki oʻziyurar (avtogreyder), ogʻir, oʻrtacha va yengil xillari bor. Asosiy ish organi — tishli agʻdarma. Tuproqni qazib chetga toʻkadigan yoki bir yoʻla yuk tashish vositalariga ortadigan moslamalar bilan jihozlangan G.lar G. -elevatorlar deb ataladi. G.lar qurilish, qishloq xoʻjaligi va b.da ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greyder-elevator

Greyder-elevator - uzluksiz ishlaydigan yer qazish mashinasi; disk, pichoq yoki boshqacha kesuvchi organ va elevator (transporter)lar bilan jihozlangan. Gruntni qazib tuproqni chetga chiqaradi yoki transport vositalariga ortadi. Yarim tirkama, tirkama va oʻziyurar xillari bor. Yoʻl qurishda, chuqur va kanallar qazishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greyzen

Greyzen (nem. Greisen parchalanish) -metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan togʻ jinsi. Asosan kvars va tiniq slyudalar — lepidolit va muskovitdan iborat. Koʻpincha sanoatda ajratib olish maqbul boʻlgan darajada orasira qimmatli ruda minerallari (kassiterit, volframit, tantalit va b.) aralashgan boʻladi; bunday hollarda ularga ruda jinslari deb qaraladi. Qatlamlari, odatda, granit massivlarida, aksari ularning chekkalarida joylashgan boʻladi. Greyzen greyzenizatsiya, yaʼni granit jinslarining magmadan ajralib chiqqan gaz va suyuq qorishmalar taʼsirida oʻzgarishidan vujudga keladi. Natijada dastlabki jinslar greyzenga aylanadi. Oʻzbekistonning Zirabuloq-Ziyovuddin va Chatqol-Qurama toglarida uchraydi. G. nodir metallar va qimmatbaho toshlar (topaz, berill va b.) qazilmalarini izlab topishda yetakchi belgi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Petrologiya
Greypfrut

Sodiqova Rayxona thumb|Greypfrut
Greypfrut (Gitrus paradisi Macf.) — rutadoshlar oilasiga mansub doimiy yashil subtropik oʻsimlik; meva turi. Vatani — Hindiston. Yovvoyi holda uchramaydi. AQSh, Yaponiya, Hindiston, Gruziyada, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida yetishtiriladi.

Daraxti baland (15 m), novdalari tikanli, bargi yirik, tuxumsimon, yaltiroq. Issiqsevar va namsevar. Guli oq, mevasi yirik (250—600 g), diametri 15 sm gacha boradi, yakka holda yoki 2—15 donasi bir shingilda yetiladi, yassiroq, baʼzan dumaloq, tusi koʻkimtirsargʻish, eti shirali. Poʻsti qalin (1 sm atro-fida), mazasi nordon-chuchuk. Noyabr— dekabr oylarida pishadi.

Mevasi tarkibida 88—90% suv, 3,8—6,7% qand, 1,4—2,4% organik kislotalar, poʻstida 9,2—19% pektin moddalari; 100 g sharbatida 45 mg gacha S vitamini bor. Yangiligida yeyiladi, sharbat olinadi, kompot, murabbo tayyorlanadi. Hosildorligi 150 s/ga. Marsh sidlis, Dunkan, Foster, Sheddok, Gulripshskiy, gibrid № 1537 va b. navlari mashhur. Aksariyat trifoliatta payvand qilish bilan koʻpaytiriladi.

G. agrotexnikasi apelsin, limon va b. sitrus oʻsimliklarnikiga oʻxshash. Oʻzbekistonda G. issiqxonalarda va tuvaklarda oʻstiriladi (qarang Sitrus mevalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Mevalar
Turkum:Daraxtlar
Turkum:Mevali daraxtlar
Turkum:Botanika
Turkum:Hindiston
Turkum:Yaponiya
Turkum:Gruziya
Greyfer

Greyfer (nem. Griefer, greﬁ n — qamramoq) — bir relsli osma aravacha va koʻtarish kranlarining yukni qamrab oluvchi moslamasi. Ikki va koʻp changalli xillari bor. Maʼlum burchakkacha ochilib-yopiladigan ikki changalli G. koʻp qoʻllanadi. G. 0,5 dan 15 m2 gacha material sigʻadigan qilib ishlab chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Grekov

Aleksey Dmitriyevich Grekov (1873— 1957) — mikrobiolog va epidemiolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1940). Tibbiyot fanlari doktori (1935), professor (1946). Oʻrta Osiyoda birinchi oʻlka bakteriologiya laboratoriyasini tashkil etgan (1918). Lab. ulka bakteriologiya institutiga aylantirilgach (1921), Epidemiologiya va mikrobiologiya instituti direktori (1921—31), 1938-yildan umrining oxirigacha Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti mikrobiologiya kafedrasining mudiri. Grekov Eron (1912) va Oʻrta Osiyoda (1924—28) ulat (toun) epidemiyasini tugatishda, chet eldan oʻlat oʻtishining oldini olish tadbirlarini koʻrishda faol qatnashgan. Grekov ich terlama va vaboga qarshi vaksina, chechak detriti ishlab chiqarish tashkilotchilaridan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekistonlik shifokorlar
Turkum:1873-yilda tugʻilganlar
Turkum:1957-yilda vafot etganlar
Grek-turk urushi

Grek-turk urushi (1919—1922) — Gresiyaning Turkiyaga qilgan urushi. Antanta davlatlari Gresiyani qoʻllabquvvatlagan. G.-T. u. turk xalqining chet el bosqinchilariga qarshi milliy ozodlik harakatiga aylanib ketgan. Grek qoʻshinlarining son jihatdan ustunligi, texnik jihatdan mukammal qurollanganligiga qaramay, turk qoʻshinlari ularni bir necha marta (1921-yil 10-yanvar va 31-martda Inyonyuda, 1921-yil 23-avgust — 13 sentabrda Sakaryada, 1922-yil 30-avgustda Dumlupinarda) magʻlubiyatga uchratgan va 1922-yil 18 sent.ga kelib Anadolu hududini ozod qilishgan.
thumbnail|Batı anadolu yakılan kasabalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Birinchi jahon urushi oqibatlari
Grelka

Grelka (rus. — isitkich) — badanning maʼlum joyini isitish uchun moʻljallangan moslama. Badanning grelka qoʻyib isitiladigan qismida qon koʻp toʻplanib, ogʻriq yoʻqoladi. Rezina xaltacha shaqlidagi grelka va elektr toki bilan isiydigan grelka mavjud. Maxsus grelka boʻlmasa, ogʻzi tiqin bilan mahkam yopiladigan shisha ishlatish qam mumkin. Ichiga issiq qum yoki qipiq solingan (quruq issiq) xaltadan foydalansa ham boʻladi. Rezina grelkaga hajmining % qismigacha suv quyiladi va qolgan qismidagi havo ehtiyotlik bilan chiqarib yuboriladi, ogʻzidagi tiqin yaxshilab burab qoʻyiladi. Grelka juda issiq boʻlsa, oldin adyol ustidan, bir oz sovigach, choyshab ustidan, oxirida badanga qoʻyiladi. Kishi sovqotganda grelka birinchi tibbiy yordam sifatida qoʻllanadi (qarang Sovuq olishi). Bemorni parvarish qilish, ogʻriqni qoldirish maqsadida grelka qoʻyilganda, albatta, vrach bilan maslahatlashish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grenadyorlar

Grenadyorlar (frans. granidiers, grenade — granata) — Yevropa armiyalarida 17—20-asrlarda piyoda qoʻshin turi; qoʻl granatalarini otish uchun saralab olingan askar guruhi. 18-asr oxiridan saralangan piyoda qism va qoʻshinlar. Otliq G. ham boʻlgan. Yevropa armiyalarida 17-asrning oʻrtalarida paydo boʻlgan. 1667—70 yillarda Fransiyada G. piyoda jangchilarning maxsus qismi tashkil qilingan. Rossiyada G. rotalari birinchi marta 1694 yilda tashkil topdi. 1708 yilda G. rotalari 5 ta grenader polkiga ailantirilgan. 1811 yilda G. diviziyalari,1814 yil da esa G. korpuslari tashkil qilindi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grenaj

Grenaj (frans. graine — aynan urugʻ, don, grainage — ipak qurti tuxumini tayyorlash) — ipak qurti kapalagidan qurt tuxumi olish. Oʻzbekistonda sanoatbop tut ipak kurti tuxumi maxsus tuxumchilik zavodlarida (ularning soni 14 ta) va naslchilik maqsadlari uChun 3 ta pilla naslchilik st-yalari (Andijon, Fargʻona, Samarqand)da yetishtiriladi (qarang Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grenlandiya dengizi

Grenlandiya dengizi — Shimoliy Muz okeanining chekka dengizi hisoblanadi. Grenlandiya, Shpitsbergen, Medvejiy, Islandiya, Yan-mayen orollari oraligʻida joylashgan. Maydoni - ni tashkil etadi. Oʻrtacha chuqurligi - 1444 m boʻlib, eng chuqur joyi 5527 m ni tashkil etadi. Oʻrtacha suv hajmi 1740 km ga teng.

 Iqlimi 
Grenlandiya dengizining iqlimi sovuq, arktika iqlimiga xosdir. Dengizning gʻarbidan Sharqiy Grenlandiya sovuq oqimi, sharqidan esa Golfstrimning tarmogʻi boʻlgan — Shpitsbergen iliq oqimi oʻtadi. Suvning oʻrtacha temperaturasi shimoliy qismida fevralda —6 C dan past, janub va janubi-sharqida 1—2° C, avgustda shimoliy-gʻarbida 0 °C dan past, janubiy-sharqida 6 °C gacha yetadi. Oʻrtacha shoʻrligi 33—35 promilliga teng. Har 12 soatda suv sathi 4,4 m gacha koʻtarilib, pasayib turadi. Suvining rangi koʻpincha yashil tusda boʻladi. Grenlandiya dengizida kit va Grenlandiya tyuleni shuningdek, baliqlar ovlanadi. Asosiy portlari: Barensburg (Shpitsbergen orolida), Akyureyri (Islandiya orolida) hisoblanadi"" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Dengizlar
Grenlandiya kiti

Grenlandiya kiti, qutb kiti (Balaena musticetus) — sut emizuvchilar sinfining tishsiz kitlar kenja turkumiga mansub hayvon. Uzunligi 21 m gacha, boshi juda katta, ogʻiz boʻshligʻida tanglaydan oʻsib chiqqan 3–4 m keladigan 300—400 tacha shoxsimon plastinkalar — kit "moʻylov"lari bor. Orqa suzgichi boʻlmaydi. Usti va biqinlari kulrang yoki qora, tomogʻi va baʼzan qorni oqish. Mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. G. k., asosan, Atlantika okeani va Tinch okeanning shim. rayonlarida tarqalgan, hozir Chuqot va Bering dengizlarida kamdan-kam uchraydi. Kuzda urchib, bahorda (ikki yilda bir marta) uz. 5 m gacha boʻlgan 1 ta bola tugʻadi. 1946-yildan buyen ovlash man etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alyaska shtati ramzlari
Grenlandiya tyuleni

Grenlandiya tyuleni (Pagophilus groenlandica) — tyulenlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon, urugʻning yagona turi. Tanasining uz. 2 m gacha, ogʻirligi 150–160 kg . Tugʻilgan bolasi oq yoki sargʻish oq., uz. 80 sm ga yaqin. Voyaga yetgan erkaklarining ikkita qora, urugʻochilarining qoʻngʻir qanotsimon dogʻlari bor. Boshi qora. Atlantika okeanining shim. qismi va Shim. muz okeanida, jumladan Oq, Barens dengizlari va Kare dengizining gʻarbiy qismida tarqalgan. Koʻpayish va tullash davrida uchta populyatsiya (oq dengiz, nyufaundlend, yanmayen-norvegiya) hosil qiladi. Doimo mavsumiy migratsiya qiladi. Baliq va umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Katta muz boʻlaklari ustida koʻpayadi. Homiladorlik davri 11 — 11,5 oy, 40 yilga yaqin umr koʻradi. 1—2 bola tugʻadi. Moʻynasi va yogʻi uchun koʻp ovlanishi tufayli soni 7—10 mln.dan (1950-yil) 1,75—2,5 mln. gacha (1960-yil) kamayib ketganligi uchun ovlash qatʼiy man qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gresiya inqilobi

Gresiya inqilobi (1821-29) (Gresiyaning mustaqillik urushi) — xalq inqilobi; Gresiya usmonlilar istibdodidan xalos boʻlib mustaqillikka erishgan. Asosan „Filiki Eteriya“ („Ahil jamiyat“) umummilliy yashirin tashkiloti aʼzolari tomonidan puxta tayyorlangan. 1821-yil mart (25-mart Gresiya mustaqilligi kuni)dagi qoʻzgʻolon bilan boshlangan. 1822-yil 12yanv. da Milliy majlis Gresiyaning mustaqilligini eʼlon qildi va birinchi grek konstitutsiyasi — Epidavr organik statusini qabul qildi (1822). 1822-yil yozida Moreya (Peloponnes yarim orol) ga bostirib kirgan 30 ming kishili turk armiyasi tor-mor qilingan. Turli tabaqa vakillaridan tashkil topgan inqilobiy kuchlar orasida ziddiyatning kuchayishi fuqarolar urushini keltirib chiqargan (1823-24 va 1824-25). 1827-yil Milliy majlis I. Kapodistriyani Gresiya prezidenti qilib saylagan. 1827-yil oktabrdagi Navarin jangida Usmonli turk imperiyasi floti yakson qilingan. Adrianopol sulh shartnomasi (1829)ga koʻra Turkiya Gresiya muxtoriyatini tan olgan (1830-yildan Gresiya mustaqil davlat). G.i.da xorijiy koʻngillilar ham qatnashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Gribachyov

Nikolay Matveevich Gribachyov 1910.6(19).12, Bryansk viloyati — 1992, Moskva — rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941-45). "Shimoli-Gʻarb" (1935), "Urush yoʻllari boʻylab" (1945) sheʼriy toʻplamlari muallifi. "Gʻalaba"da bahor" (1948) dostonida, "Momaqaldiroqdan soʻng" (1952), "Aziz hamshaharlar" (1954), "Oʻy" (1955) sheʼriy va "Avgust oyi yulduzlari" (1958), "Tungi momaqaldiroq" (1964), "Mening daydi sevgim" (1967) nasriy toʻplamlarida zamondoshlarining mehnati va maʼnaviy goʻzalligi aks ettirilgan. "Amerika bilan yuzmayuz" (1959) asari xalqaro mavzuda. G.ning "Bahs" (1963) toʻplami adabiyotshunoslik masalalariga bagʻishlangan.

 
 Dala kapalagi Sheʼrlar, balladalar, dostonlar, T., 1980.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Gribov Anisim

Gribov Anisim (17-asr) — rus diplomati. Ashtarxon (Astraxon)lik tijorat axlidan. G. boshchiligidagi 1-rus elchiligi (1641—43) Xiva xonining hamda Buxoro va Balx xoni Nodir Muhammadxonning huzuriga borib, rus podshohi Mixail Fyodorovichiint topshirigʻiga binoan diplomatik va savdo-sotiq aloqalarini rivojlantirishni taqlif qilgan. Bu taqlif Oʻrta Osiyoda kabul kilingan. Mixail Fyodorovich Oʻrta Osiyoga yoʻllagan G. boshchiligidagi 2-rus elchiligi esa koʻzlagan manziliga yetib boraolmagan. Soʻng , G. 1651-yil Eron shohi Abbos II huzuriga chopar etib yuborilgan. G. boshchiligidagi elchiliklar diplomatik missiya ekanligidan tashqari harbiy-strategik, josuslik va yirik savdo-sotiq ekspeditsiyalari ham edi. Mazkur elchiliklar hujjatlari Oʻrta Osiyoning 17-asr 40-y.lari tarixiga doir muhim manbadir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Griboyedov

Aleksandr Sergeevich Griboyedov 1795.4.(15).1, Moskva-1829.30.1 (11.2), Tehron, Tbilisida dafn etilgan — rus yozuvchisi, diplomat. Moskva universitetining falsafa, til-adabiyot, huquq va fizikamatematika fakultetlarida oʻqigan (1806-10). Talabalik yillarida boʻlajak dekabrist (N.M. vaA. 3. Muravyovlar, I. D. Yakushkin, A.I. Yakubovich)lar bilan aloqada boʻladi. Keyinchalik rus mutafakkiri va publitsisti P.Ya. Chaadayev bilan yaqindan tanishadi. 1812-yilda koʻngilli boʻlib armiyaga xizmatga kiradi. Rossiyaning Erondagi elchisi boʻlib ishlayotgan vaqtida mutaassiblar tomonidan vahshiylarcha oʻldirilgan. Griboyedov dastlab fransuz yozuvchilariga taqlidan komediyalar („Yosh kelin-kuyovlar“ 1815; „Talaba“, 1817) yozgan. „1812-yil“ pyesasi (1824— 25) vatanparvarlik va fuqarolik ruhi bilan sugʻorilgan. „Aqllilik balosi“ (1824) komediyasi Griboyedovga katta shuhrat keltirdi. Dastlab qoʻlyozma holida tarqalgan bu komediya rus adabiyoti, rus dramaturgiyasi va rus teatrining oʻsishida muhim bosqich boʻldi. Griboyedov bu asarda rus jamiyatidagi ijtimoiy va maʼnaviy qoloqlikni qattiq fosh qiladi, uning rivojiga toʻsiq boʻlib turgan zodagonlarning farosatsizligi, kaltafahmligi va xudbinligi ustidan kuladi. Asar fojiaviy ruhda yozilgan. Griboyedovning „Aqllilik balosi“ komediyasi Toshkentdagi rus akademik drama teatrida sahnalashtirilgan.

Ad,: Piksanov N. K., A.S.Griboyedov i yego tvorchestvo, M., 1945; Lebedev A. A., Griboyedov. Fakti i gipotezi, M., 1980.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Grivna

Grivna (ISO 4217: UAH) — Ukraina pul birligi. 1996 yilda karbovanes oʻrniga chiqarilgan. 1 Grivna = 100 kopeek. Xalqaro ifodasi UAH. Valyuta kurslari boʻyicha 1 AQSH dollari = 5,32 G; 1 G. = 130 soʻm 58 tiyin (2002, fevral)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil