Tulipa sprengeri

Tulipa sprengeri yoki Sprenger lolasi – Turkiyaning Pontiya qirgʻogʻida joylashgan yovvoyi lola hisoblanadi. Bu juda kam uchraydi va yovvoyi tabiatda yoʻq boʻlib ketishi havfi mavjud biroq manzarali oʻsimlik sifatida keng oʻstiriladiKew World Checklist of Selected Plant Families.

Daniel Xoll uni Kolpakowskiana guruhiga, keyinroq „yolgʻiz turlar“ ga kiritdi Daniel Hall, Polyploidy in Tulips, Linnean Journal of Botany 50, 1936, 488Daniel Hall, The Genus Tulipa, 1940. Wessel Marais uni yalangʻoch filamenti tufayli Tulipa boʻlimiga joylashtirdiWessel Marais, Tulipa L. In: Peter Hadland Davis; R. R Mill; Kit Tan (eds.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands 8, Edinburgh University Press 1984, 302-311. Genetik jihatdan, u Eriostemonlar boʻlimiga tegishli hisoblanadi, hatto u tukli ipga ega boʻlmasa ham, odatda bu uning xususiy belgisi sifatida koʻriladi, yalangʻoch filamentlar esa Lolalar guruhiga mansubMichael F. Fay, Katherine Borland, Stranc, P., Chase, M. W. 2001, Phylogenetics of the genus Tulipa (Liliaceae): evidence from five plastid DNA regions. Botany 2001 Abstracts, 112 (http://www.botany2001.org/botany2001b.pdf ); Maarten J. M. Christenhusz, Rafaël Govaerts, John C. David, Tony Hall, Katherine Borland, Penelope S. Roberts, Anne Tuomisto, Sven Buerki, Mark W. Chase, Michael F. Fay, Tiptoe through the tulips – cultural history, molecular phylogenetics and classification of Tulipa (Liliaceae). Botanical Journal of the Linnean Society 172, 2013, 289, but compare Mine Turktaş, Özge Karakaş Metin, Berk Baştuğ, Fahriye Ertuğrul, Yasemin Izgi Saraç, Erdal Kaya, Molecular phylogenetic analysis of Tulipa (Liliaceae) based on noncoding plastid and nuclear DNA sequences with an emphasis on Turkey. Botanical Journal of the Linnean Society 172, 2013, 270–279 for different results. U diploiddir tooʻplamga egaW. C. F. Newton, Chromosome Studies in Tulipa and some related Genera. Linnean Journal of Botany 48, 1926, 341.
right|thumb| Sprenger lolasi

 T. brachyanthera Frey. , 1896-yilda Jozef Frans Freyn tomonidan tasvirlangan va JJ Manissadjian tomonidan 1894-yilda Amasiyada toʻplanganJosef Freyn, Über neue und bemerkenswerthe orientalische Pflanzenarten, Bulletin de l’Herbier Boissier 4, 1896, 187Richard Wilford, Michael F. Fay, Tulipa sprengeri. Curtis’s Botanical Magazine 24, 2007, 211.

 Tavsifi 
Lolaning tanasi qogʻozsimon, yalangʻoch, kashtan rangli va poya yaqinida ozgina tuklar mavjud. Besh-oltita barglari chiziqli-lanselatsimon, yorqin yashil va bargi 25 tagacha boradi. Har bir poyada faqat bitta gul bor, kurtaklari tik va yorqin yashil rangga egaRichard Wilford, Michael F. Fay, Tulipa sprengeri. Curtis’s Botanical Magazine 24, 2007, 212. Gul bazan dogʻsiz yorqin qizil rangga egaRichard Wilford, Tulips. Species and Hybrids for the Gardener. Portland, Timber Press 2006, 148. Barlarning tepalar uzun va qirrali, choʻzinchoq-elliptik tashqi tepalari biroz qisqaroq va tashqi tomoni och jigarrang yoki sargʻish, baʼzan oʻrta qovurgʻa boʻylab yashil chok bor, uchi tomon kengayadi. Ular bazida juda tor boʻlib, koʻpincha boʻsh joy qoldiradilar. Gulning oʻzi yulduzsimon. Filamentlari yalangʻoch, tepasi och qizil, tagida och sariq, 19-22 mm uzunligi, taxminan. 1 uchida mm kengligida, shishgan taglik 3-4 mm kengligidaRichard Wilford, Michael F. Fay, Tulipa sprengeri. Curtis’s Botanical Magazine 24, 2007, 215. Anterlar sariq rangdaAnna Pavord, The Tulip. London, Bloomsbury 1999, 333. Angliyada u may va iyun oyining boshida gullaydi. Yovvoyi tabiatda gullash vaqti nomaʼlum.

 Tarixi 
Oʻsimlik Yevropaga 1892-yilda nemis bogʻboni Mühlendorff tomonidan Amasya yaqinida kashf etilgan. U oʻsimlikning tavsifini nashr etgan bogʻbon Karl Sprenger sharafiga nomlanganCarl Sprenger, Tulipa sprengeri. Gartenflora 44, 1895, 57–58. Birinchi ilmiy tavsif J. Gilbert Beyker tomonidan 1894-yilda "Bogʻbonlar xronikasi" da ishlab chiqarilganJ. Gilbert Baker, Tulipa sprengeri, Garden Chronicle ser. 3, 15, 1894, 716. Myulendorff Italiyaning Neapol yaqinidagi Damman&Cie bolalar bogʻchasiga lola joʻnatgan, keyinchalik u 1895-1898-yillar oraligʻida yevropalik bogʻbonlarga koʻplab lampalar yetkazib berganMike Maunder, Robyn S. Cowan, Penelope Stranc, Michael F. Fay, The genetic status and conservation management of two cultivated bulb species extinct in the wild: Tecophilaea cyanocrocus (Chile) and Tulipa sprengeri (Turkey). Conservation Genetics 2, 2001, 194. Merzifonlik arman oʻqituvchisi J. J. Manissadijan Gollandiyaning Van Tubergen va Jon Hug kompaniyasiga lampochka yetkazib berdiAnna Pavord, The Tulip. London, Bloomsbury 1999, 332Richard Wilford, Michael F. Fay, Tulipa sprengeri. Curtis’s Botanical Magazine 24, 2007, 211. U shuningdek, Iris gatesii kabi boshqa noyob oʻsimliklarni gollandiyalik tijorat bogʻbonlariga sotdiMentioned, for example, by Joseph Freyn, Über neue und bemerkenswerthe orientalische Pflanzenarten, Bulletin de l’Herbier Boissier 4, 1896, 187; Mémoires de l’Herbier Boissier 1900, 9 in the context of new species of Astragalus and Hedysarum xanthinum Freyn f. variegata form „Amasia“ (Amaysa) (ibd, 19). Shubhasiz, yovvoyi tabiatdan juda koʻp lampalar olingan va oʻsimlik yoʻq boʻlib ketganAnna Pavord, Bulb, London, Mitchell Beazley 2009, 468; Mike Maunder, Robyn S. Cowan, Penelope Stranc, Michael F. Fay, The genetic status and conservation management of two cultivated bulb species extinct in the wild: Tecophilaea cyanocrocus (Chile) and Tulipa sprengeri (Turkey). Conservation Genetics 2, 2001, 193. Keyinchalik u mamlakatni tark etishga majbur boʻldiAnna Pavord, The Tulip. London, Bloomsbury 1999, 332. Izmirlik ingliz Edvard Uittal Damman & Sprengerni ham yetkazib berganga oʻxshaydiMike Maunder, Robyn S. Cowan, Penelope Stranc, Michael F. Fay, The genetic status and conservation management of two cultivated bulb species extinct in the wild: Tecophilaea cyanocrocus (Chile) and Tulipa sprengeri (Turkey). Conservation Genetics 2, 2001, 194. Birinchi jahon urushidan buyon yovvoyi oʻsimliklar qayd etilmaganMike Maunder, Robyn S. Cowan, Penelope Stranc, Michael F. Fay, The genetic status and conservation management of two cultivated bulb species extinct in the wild: Tecophilaea cyanocrocus (Chile) and Tulipa sprengeri (Turkey). Conservation Genetics 2, 2001, 194; Richard Wilford, Michael F. Fay, Tulipa sprengeri. Curtis’s Botanical Magazine 24, 2007, 211.

Oʻsimlikning yovvoyi yashash joyining tavsifi hozircha mavjud emasMike Maunder, Robyn S. Cowan, Penelope Stranc, Michael F. Fay, The genetic status and conservation management of two cultivated bulb species extinct in the wild: Tecophilaea cyanocrocus (Chile) and Tulipa sprengeri (Turkey). Conservation Genetics 2, 2001, 194. Sprenger lolasi 30 dan ortiq botanika bogʻlarida oʻstiriladi, ular orasida Kew, Kopengagen, Bonn va Edinburg, u tijorat pitomniklarida ham keng tarqalgan. M. Rixning fikricha, u hali yovvoyi tabiatda qayta kashf etilishi mumkinMike Maunder, Robyn S. Cowan, Penelope Stranc, Michael F. Fay, The genetic status and conservation management of two cultivated bulb species extinct in the wild: Tecophilaea cyanocrocus (Chile) and Tulipa sprengeri (Turkey). Conservation Genetics 2, 2001, 193-195Martyn Rix, Curtis’s Botanical Magazine 24/4, 2007, 205.

Istanbuldagi Otaturk daraxtzori Kew Gardens bilan hamkorlikda reintroduksiya loyihasini boshladiMike Maunder, Robyn S. Cowan, Penelope Stranc, Michael F. Fay, The genetic status and conservation management of two cultivated bulb species extinct in the wild: Tecophilaea cyanocrocus (Chile) and Tulipa sprengeri (Turkey). Conservation Genetics 2, 2001, 195. Genetika tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, Kewda etishtirilgan lolalar nisbatan keng genetik xilma-xillikni saqlab qolganMike Maunder, Robyn S. Cowan, Penelope Stranc, Michael F. Fay, The genetic status and conservation management of two cultivated bulb species extinct in the wild: Tecophilaea cyanocrocus (Chile) and Tulipa sprengeri (Turkey). Conservation Genetics 2, 2001, 199. JJ „Manissaadjian“ tomonidan Van Tubergenga yetkazib berilgan bitta lola haqidagi hikoya soxta koʻrinadi.

Sprenger lolasi oʻsishi osonRichard Wilford, Tulips. Species and Hybrids for the Gardener. Portland, Timber Press 2006, 147. Uni naturalizatsiya qilish mumkin. Sprenger lolasi shuningdek, muvaffaqiyatli oʻz-oʻzidan urugʻlar, urugʻlar tabaqalanishi kerak. Oʻsimlik gullash davriga qadar faqat toʻrt yil kerak. Oʻsimlik quyoshli joyda oʻsadi lekin juda issiq yoki yarim soyali joyga muhtoj. U 10-15 ta ekilgan boʻlishi kerak, unumdor, chirindiga boy, lekin unchalik quruq boʻlmagan tuproqda yaxshi rivojlanadi. U kuchli shamollardan himoyaga muhtoj boʻlishi mumkin, ammo sovuqqa chidamli - 10 °C, tuproq botqoqlanmagan yoki haddan tashqari nam boʻlmasligi kerak. Oʻsimlik juda chuqur ildiz otadi va shuning uchun uni yoʻq qilish qiyin boʻlishi mumkin. 1948-1993-yillarda RHS Garden Merit mukofotiga sazovor boʻlganRichard Wilford, Michael F. Fay, Tulipa sprengeri. Curtis’s Botanical Magazine 24, 2007, 212.

Kech gullash vaqti tufayli kamdan-kam gibridlanadiRichard Wilford, Michael F. Fay, Tulipa sprengeri. Curtis’s Botanical Magazine 24, 2007, 213. Oʻsimlik shiradan juda koʻp azob chekadi.

 Maʼlumotnomalar 

Turkum:Turkiya o‘simliklari
Turkum:Lola