Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Shayboniynoma (Muhammad Solih)

Shayboniynoma — oʻzbek xoni Muhammad Shayboniy tarixi toʻgʻrisida tarixiy-jangnoma doston. Oʻzbek tarixchisi va shoiri, Muxammad Solihning asari. Turkiy tilda (chigʻatoy yoki eski oʻzbek tilida) yozilgan.

Asar 1506-yilda yozib tugallangan.. Doston Muhammad Shayboniyning temuriylarga qarshi olib borgan harbiy yurishlari tasviriga bagʻishlangan. Shayboniynoma 8902 misradan iborat boʻlib, 76 bobdan tashkil topgan. 16 bob dostonning muqaddimasi, shundan 1—3-boblar hamd va naʼtlardir. 4-bob soʻz taʼrifiga, 5—14-boblar Shayboniyxonning tavsif va taʼrifiga bagʻishlangan; 15-bob esa „Kitob nazmining sababi“ bayonidadir. 16-bob Mullo Abdurahim haqida. Asarning syujeti — asosiy qismi 17-bobdan boshlanadi. Keyingi boblarda 1499—1500; 1505—1506-yillarda roʻy bergan tarixiy voqealar xronologik izchillikda bayon etilganMuhammad Solih. „Shayboniynoma“, Toshkent, 1961.Bu qonli kurashlarning shohidi va ishtirokchisi bo'lgan Muhammad Solih o'z ko'zi bilan ko'rgan,o'zi qatnashgan voqealarini bayon qiladi.

Dostonda Shayboniyxonning 1499-1500-yillarda Turkistondan Samarqandga qo'shin tortib kelishi,Samarqandni bosib olish uchun qilingan ilk urinishlarning barbod bo'lishi va chekinishi,Buxoro viloyatining hokimi Boqi Tarxon va uning qo'shini Dabbusiy qo'rg'onida(hozirgi Ziyovuddin yaqinida) qamal qilib,Buxoroni bosib olishi,Qorako'l,Qarshi,G'uzor va boshqa hududlarda aholi qo'zg'olonlarining qattiqqo'llik bilan bostirilishi,Samarqandni 6 oy qamal qilinishi,Boburning Samarqandni tashlab chiqishga majbur bo'lishi,Shayboniyxonning Samarqandni,keyinroq Andijon,Toshkent,Hisor,Badaxshon va boshqa viloyatlarni zabt etishi birma-bir bayon etiladi.Doston 1504-1506-yillarda Shayboniyxonning Xorazmga yurishi,uni egallab olib,g'alaba bilan Buxoroga qaytishi tasviri bilan tugaydi.

"Shayboniynoma"ning 1510-1511-yillarda Qosim ismli kotib tomonidan ko'chirilgan eng eski qo'lyozma nusxasi Venada saqlanadi.Nastaliq uslubida yozilgan bu nusxa 218 varaqni tashkil etib,unda jang va ziyofat manzaralarini tasvirlovchi 9 ta miniatyura ham keltiriladi.Aynan shu qo'lyozma asosida G.Vamberi 1885-yilda Venada dostonning asl tekstini va uning nemis tiliga o'girilgan tarjimasini chop ettirgan edi.1904-yili esa shu qo'lyozma asosida rus turkshunosi P.M.Melioranskiy Peterburgda "Shayboniynoma"ning asl matnini nashr ettirib,Vamberi nashridagi kamchiliklarni tuzatadi va o'sha nusxadagi 2 ta mimiatyurani ham kitobga kiritadi.Asar 1961-yili O'zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti tomonidan to'la nashrdan chiqariladi.Muhammad Solih va uning ijodi A.Ibrohimov tomonidan tadqiq etilib,kandidatlik dissertatsiyasi yozilgan 

Dostonda XVI asrning boshlaridagi Markaziy Osiyo xalqlarining turmush tarzi, kasb-kori, harbiy hunariga doir qiziqarli maʼlumotlar ham mavjud. Dostonda Sulton Mahmud, Temur Sulton, Bobur, Husayn Boyqaro, Boqi Tarxon, Sulton Ali, Badiuzzamon singari oʻnlab tarixiy siymolar ham tasvirlangan.

 Adabiyot 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi 5j.li, 1j., 1977.
 Muhammad Solih. „Shayboniynoma“, Toshkent, 1961

Turkum:Tarixiy asarlar
Turkum:Adabiyot
Turkum:Shayboniylar davri adabiyoti
Shayton

thumb|upright
Shayton — islom, xristianlik va boshqa dinlarning taʼlimotlariga koʻra, yovuz ruh yoki yovuz ruhlarning boshligʻi, dunyodagi yovuzliklarning aybdori, odamlarni gunohga yetaklovchi kuchJeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press 1987 , 11- va 34-bet. Shayton toʻgʻrisidagi tasavvur „satanas“ shaklida yunon tilidan xristian adabiyotiga, undan Yevropa tillariga, „satana“ shaklida rus tiliga oʻtgan. Qurʼonda talqin qilinishicha, shaytonni Alloh olovdan yaratgan, keyinchalik amriga itoat qilmagani uchun uni toshboʻronga sazovor (arabcha „rajim“) deb laʼnatlagan. Lekin Alloh bandalarini uning vasvasalariga aldanishi yoki aldanmasligini sinab koʻrish uchun shaytonga muxlat bergan. Shuning uchun u barcha odamni yoʻldan ozdirishga harakat qiladi. Qurʼonda „shayton“ soʻzining sinonimi sifatida „iblis“ iborasi ham qoʻllangan.

Shayton soʻzi firibgar, ayyor odamlarga nisbatan ham ishlatiladi.

 Yana qarang 
 Avar iblisning oʻgʻillaridan biri
Shayton (asbob)

Shayton (ob-tarozu) — yuzaning tekisligini aniklash uchun moʻljallangan asbob (qarang Adilak). Bino qurishda va duradgorlikda sathning tekisligini aniqlaydigan asbob.

 

 
 

 

Turkum:Tarozilar
Shayx

Shayx (arab. — keksa, oqsoqol; qabila, urugʻ, oila oqsoqoli) — islom dini tarqalgan mamlakatlarda avvalo bilimdon kishilarga, soʻngra ulamolar, faqixlarga berilgan nom. Keyinchalik so‘fiylik tariqatidagi pirlar, eshonlar, muqaddas joylarning mutasaddilari ham Shayx deb yuritilgan. Arablarda islomdan ilgari urugʻ, qabila boshliqlari, katta patriarxal oila oqsoqollari Shayx deb atalgan. Musulmon mamlakatlarida hozir Shayx oliy diniy maktablarning mudarrislari va yirik ulamolarga nisbatan qoʻllanadi. Tariqatda esa shu yoʻlga kirgan kishilarni tariqatni sayru suluk asoslariga koʻra voyaga yetkazish va ularni sinash huquqiga ega shaxs. Shayx bundan tashqari murshid, xalifa va ota deb ham atalishi mumkin.Alisher Navoiy. Nasoimul muhabbat. -T.: 650-651.N.Komilov. Tasavvuf. -T.: Movarounnnahr, 2000.Тримингэм Дж. С. Суфийские ордены в исламе. - М.: Наука, 1989.U.Turar. Tasavvuf tarixi. -T.: Istiqlol, 1991

 

 
 N.Toʻychiyeva, Islomshunoslik qomusiy lugʻat 278 b., Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Toshent islom universiteti Islomshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi. -T.: «Movarounnahr». 2014
 

Turkum:Islom atamalari
Shayx Muxtor Valiy maqbarasi

Shayx Muxtor Valiy maqbarasi – Xorazm viloyati Yangiariq tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (XIV asr). Xorazm viloyatidagi eng katta ziyoratgohlardan biri. Katta va kichik xona hamda goʻrxonadan iborat. Katta xonaning toʻrt tomoni chuqur ravoqli, keyinchalik yonlaridagi hujralarga eshik ochilgan. Kichik xonaning ham burchaklarida hujralar, shuningdek, ziyoratxona qurilgan. Orqasida ikkita goʻrxona, halimxona va omborxona bor. Maqbarada Shayx Muxtor Valiy, uning xotini va yaqin kishilari qabrlari joylashgan. Maqbara hajmi xar xil toʻrtburchak gʻishtlardan qurilgan. Yogʻoch oʻymakorligi bilan nafis bezatilgan toʻrtta eshik saqlanib qolingan, bularning birida usta Zayniddin ibn Odina Muhammadning nomi yozilgan. Muhammad Rahimxon hukmronligi davri (1806—1825)da taʼmir etilib, yangi bir ustunli ayvon va qorixona qurilgan.

 Tavsifi 
Shayx Muxtor Valiy maqbarasi XIII asrda yashagan islom dinining mashhur ulamo sharafiga qurilgan. Rivoyatlarga koʻra, Shayx Muxtor Valiy Xorazmda islom dinini qayta yoyishda jonbozlik qilgan. Uning qadamjoyi Xivaning Koʻhna Ark majmuasidagi Oq Shayx bobo tepaligi hisoblanadi. Tepalik juda qadimiy boʻlib, qaytadan XVII asr boshlarida barpo qilingan. Tepalikda saqlanib qolgan ikki qavatli uying xarobalari soʻnggi davrga oid qasrning kuzatuv minorasi boʻlib xizmat qilganligini arxeologik qazishma maʼlumotlari dalolat beradi. Tepalikning ichki xonalariga XIX asrda toʻp quyish ustaxonasi va porox saqlanadigan ombor joylashtirilgan.

Maʼlumotlarga koʻra, Pahlavon Mahmudga madrasada dars bergan ustozlaridan biri boʻlgan. ga asosan Shayx Muxtor Valiyning vafoti tarixi „Oftobi olamiyon“ deb keltiriladi. Hijriy 685-yilda (milodiy 1286-yil) vafot etgan.

Maqbara Xivadan 20 kilometr janubi-sharqiy tomonda, Ostona qishlogʻida joylashgan. Maqbara dastlab qurilgan vaqtida bir yoki ikki gumbazli kichik sagʻana boʻlgan. Maʼlumotlarga asosan Xiva xoni Muhammad Raximxon I (1806—1825) Shayx Muxtor Valiyning qabri ustidan maqbara, baland peshtoqli gumbaz, xonaqoh, masjid va qorixonalar, ziyoratchilar, qorilar uchun turar-joylar qurdirtirgan. Maqbaraning fasadi sharqqa qaratib qurilgan, har ikki tomonida kichik va katta masjidlar barpo etilgan. Shuningdek, shayx nomi bilan ataluvchi masjid ham XIII asrda qurilgan boʻlib, XX asrning 1-yarmida sovet hukumati tomonidan buzib tashlgangan. Masjid Said Aloviddin maqbarasi oldida, shaharning markaziy koʻchasida joylashgan. 1988-yilda masjid qayta tiklangan. 

Shayx Muxtor Valiy maqbarasi 1840-yilda qayta taʼmirlangan. 1975, 1991, 1997, 2011-yillarda esa restavratsiya qilingan. Shayx Muxtor Valiy maqbarasi Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi yillarda qayta mukammal taʼmirlangan, peshtoq va ayvon koshin bilan qoplangan. Maqbara atrofida 700 yildan ortiq mavjud boʻlgan tut daraxtining oʻrni saqlanib qolgan.
 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xorazm viloyati
Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Oʻzbekistondagi maqbaralar
Shayx ul-islom

thumb|Shayx ul-islom
Shayx ul-islom - klassik davrda hurmat belgisi sifatida ishlatilgan. islom ilmlarining taniqli olimlari unvoni. Birinchi marta Xurosonda 4-asrning oxirida paydo boʻlgan. Islomning markaziy va g'arbiy mamlakatlarida bu fatvosi ko'proq ta'sirli boʻlgan ulamolarga beriladigan norasmiy unvon edi, sharqiy mamlakatlarda u turli rasmiy rol o'ynagan, lekin odatda mufti bo'lmagan ulamalarga berilgan.
Shayx Xovandi Tohur

Shayx Xovandi Tohur (Tahur), Shayxontohur (XIII asr oxiri, hozirgi Boʻstonliq tumani Bogʻiston qishlog'i — 1355, Toshkent) — shayx.

Shayx Umar Bogʻistoniyning oʻgʻli. Rivoyat etilishicha, Umar Bogʻistoniy befarzand boʻlib, kunlarning birida oʻz zavjai muhtaramasi bilan Shayx Zayniddin maqbarasiga kelib Allohdan farzand ato etishni iltijo qilishadi. Koʻp oʻtmay farzand koʻrishib, Shayx Umar farzandini Shayx Zayniddin mozorlariga olib boradilar. U yerda kabutarlar chaqaloqni koʻrib "at-tahur, at-tahur" deb sayray boshlashadi. Shayx Umar buni tugʻilgan oʻgʻliga bashorat deb biladi va unga Xovandi Tohur (pok shayx) deb nom qoʻyadi.
right|250px|thumb|Shayx Xovandi Tohur maqbarasi
Shayx Xovandi at-Tahur ilohiyotga va tariqatga doir ilk saboqni otasidan olgan. Uning onalari tomonidan bobolari mavlono Tojiddin Dargʻamiy "Rashahot aynil-hayot" ("Hayot buloqlaridan oqqan tomchilar") nomli asarda yozishicha, Shayx Xovandi at-Tahur ilohiyot va tasavvuf ilmining yirik namoyandalaridan biri, yetuk mutasavviflardan boʻlgan. U yassaviylik tariqati namoyandalaridan tariqat yoʻlini oʻrganadi hamda ilmi zohiriy va ilmi botiniy sir asrorlaridan voqif boʻladi, karomatli shayxlar orasida yuksak maqomga erishadi. Xovandi at-Tahur ismi "nihoyatda pok xodim" maʼnosini anglatadi. Yakka xudolik haqidagi taʼlimotni, tasavvufga oid iboralarni sharhlab bergan, shuningdek, sheʼriyat bilan shugʻullangan.Faxruddin Ali Safiy. Shayx Umar Bogʻistoniy//Rashahotu aynil-hayot. - T.: «Abu Ali ibn Sino», 2004. - B.270-272.Mahmud Hasaniy, Karomat Qilicheva. Shayx Xovandi Tahur. - T.:2004.Islomov Z., Maqsudov D. Shayx Xovandi Tahur yodgorlik majmuasi. - T.: «Toshkent islom universiteti», 2005

 Sheʼriy merosi 
 "Risola dar masoyi shariat va tariqat" ("Shariat va tariqat masalalari haqidagi risola")
 "Risolai dah shart" ("Oʻnta shart haqidagi risola")
 "Risola dar arkoni islom" ("Islom arkonlari haqida risola")
 "Risola dar odobi tariqat" ("Tariqat odobi haqida risola")

Ularda islom arkonlari, insonning poklanish va kamolga yetishi, shariat va tariqatning oʻzaro munosabatlari, inson komillik darajasiga yetkazish masalalari bayon qilingan.

Sh.X.T.ning Dovud ismli oʻgʻli boʻlib, u ham shayx sifatida mashhur edi. SH.X.T. dafn etilgan joy ziyoratgoh hisoblanadi. Uning mozori atrofida boshqa sagʻana va qabrlar paydo boʻlib, Toshkentning katta va muqaddas qabristoniga aylangan. Xoja Ahror qabr ustiga maqbara qurdiradi. Zotan uning volidai muhtaramasi shayx Dovudning qizi boʻlgan. Xoja Ahror qurdirgan inshoot zamonlar oʻtishi bilan nurab, bizgacha yetib kelmagan. Hozirgi maqbara esa avvalgisining loyihasi va koʻrinishini saqlagan holda qayta tiklangan (yana qarang Shayx Xovandi Tohur majmuasi). Toshkent shahridagi tumanlardan biri Sh.X.T. nomi bilan ataladi.

 

 
 N.Muhamedov. Islomshunoslik qomusiy lugʻat 281 bet, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Toshent islom universiteti Islomshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi. -T.: «Movarounnahr». 2014

Turkum:Tasavvuf namoyondalari
Xalifa Xudoydod

Shayx Xudoydod, Xalifa Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy (XVIII asrning 1-choragi, Xorazm — 1801-yil iyun, Buxoro) — mashhur shayx, yassaviylik tariqatining yirik namoyandasi. U 16—17 yoshlarida ilm olish uchun Buxoroga kelgan va shu yerda yashab qolgan. Mir Arab madrasalarini tugatib, unda dare bergan. Koʻli Odina qishlogʻiga kelgan va bu yerda xonaqoh va masjid qurdirgan hamda yassaviylik tariqatining murshidi sifatida faoliyat olib borgan. Tarixchi Nosiruddin alHanafiynit yozishicha, 1785—86-yillarda Buxoro shahriga qaytib, bu yerda ham xonaqoh, Madrasa, sardoba (qarang Xalfa Xudoydod majmuasi) qurdirib, ularga vaqf ajratadi.

Shayx Xudoydod shariat va tariqat masalalariga oid qator asarlar yozgan.

Shayx Xudoydod asarlarining qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intida saqlanadiOʻzME.
 

Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Mir Arab madrasasida tahsil olganlar
Turkum:Buxoro madrasalarida mudarrislik qilganlar
Turkum:Mir Arab madrasasida mudarrislik qilganlar
Turkum:Madrasa asoschilari
Shayx qalandar bobo majmuasi

Shayx qalandar bobo majmuasi (yoki Sho qalandar bobo majmuasi, Shoqalandar bobo majmuasi) – Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Majmua qurilishi XVI asrda boshlangan boʻlib, 1894-yilda nihoyasiga yetkazilgan. Bugungi kunda u „Yangi turmush“ MFY, Ismoilov koʻchasi, 36-uyda joylashgan.

Shayx qalandar bobo majmuasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

 Tarixi va qurilish uslubi 
Shayx qalandar bobo majmuasi XVI asrda Shoh amaldorlaridan boʻlgan Rahmatulla yasovulboshi tomonidan qurila boshlangan va 1894-yilda Muhammad Rahimxon II ning singlisi Bikajon Bika tomonidan nihoyasiga yetkazilgan.

XVI asrda yashagan Shayx Qalandar bobo maqbarasi atrofida madrasa, masjid, minoradan iborat majmua barpo etilgan. Madrasaga 3 ta gumbazli miyonsaroy orqali kiriladi. Miyonsaroyning 3 ta xonasi darsxona va masjid bilan oʻzaro bogʻlangan. Peshtogʻi shimolga qaragan, uning 2 burchagida guldastalar qad koʻtargan. Minora (balandligi 18 m, asosining diametri 6 m) peshtoqdan 4 m narida, bosh tarzi madrasaning markazida joylashgan. Uning belbogʻiga gʻishtlar mavjli shaklda terilgan. Maqbaraning 3 ta xonasidan bizgacha faqat ziyoratxona saqlanib qolganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Boshqa bir manbaga koʻra, Shayx qalandar bobo majmuasi bir qavatli madrasa va minoradan iborat boʻlib, u XIX asr oxirida Shayx qalandar bobo dafn qilingan joyda bunyod etilgan. Rivoyat qilinishicha, Shayx qalandar bobo yoki Sha qalandar bobo Soʻfiylar shayxi boʻlgan va ikki darvesh akasi bilan Xiva shahriga iymon izlab kelgan. Aka-ukalarga bu shahar yoqib qoladi va ular Xivada qolishadi. Shayx qalandar bobo tasavvuf ilmidan dars bergan shahar aholisi unga minnatdorchilik tarzida ushbu majmuani bunyod etadi. Majmuadagi Shayx qalandar bobo maqbarasi Shayx qalandar bobo madrasasi va Bikajon Bika madrasasining janubi-gʻarbiy tomonida joylashgan.

Majmuada 1997-yilda bir gumbazli portal va qabr qayta taʼmirdan chiqarilgan.

 Yana qarang 

 Pahlavon Mahmud majmuasi
 Shayx Mavlon bobo majmuasi
 Avesto meʼmoriy majmuasi
 Dashkin bobo majmuasi
 Al-Beruniy meʼmoriy majmuasi

 

Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Xorazm madrasalari
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xiva
Turkum:Xorazm
Shayx Hasan Sabroniy maqbarasi

Shayx hasan sabroniy maqbarasi — Xorazm viloyati Shovot tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr boshlari). Shayx hasan Sabroniy, rivoyatlarga koʻra, 12-asrda yashagan; maqbara 14-asr boshlarida bunyod etilganligi aniqlangan. Toʻrtburchak tarhli (9, Ix9,7 m) maqbara peshtoqgumbazli, bezaksiz; uning qurilishida yapaloq gʻisht (23x 23x3,5—4 sm) va ganch krrishmasidan foydalanilgan. Vayrona xrlida boʻlgan (gumbazi 1937-yilda qulab tushgan) maqbara 20-asr 80y.larida qayta qurilgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Erkin Shayxov

Erkin Turdiyevich Shayxov (1927.13.11, Toshkent – 2009.3.7, Toshkent) – iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademigi (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), professor (1977). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1948). 1949—1960-yillarda komsomol va partiya ishlarida ishlagan. Toshkent viloyat ijroiya qoʻmitasi raisi (1962—1971), Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi vaziri (1971—1975), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti (1991-yildan Toshkent agrar universiteti) rektori (1975—1995), ayni paytda shu institut qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti kafedrasi mudiri, 1995-yildan maslahatchi-professor.

Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi tarmoqlari iqtisodiyoti, tannarx, ishlab chiqarish rentabelligi, bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitlarida agrar sanoat majmuini rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish masalalariga bagʻishlangan. Qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv yurtlari uchun darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi.

 Asarlari 
 Paxtachilik iqtisodiyoti va uni tashkil etish, T., 1980; Paxtachilik, 2nashri, T., 1990 (hammualliflikda).

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq komissarlari va vazirlari
Muhabbat Shayxova

Muhabbat Yoqubovna Shayxova (1949. 30.11, Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika intini tugatgan (1972). 1973—2000-yillarda Chilonzor tumanidagi 163, 164va 178 maktablarda ingliz tili oʻqituvchisi.

 

Turkum:1949-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Xotima Shayxova

Xotima Omilovna Shayxova (1929. 15.1, Toshkent) — faylasuf olima. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), falsafa fanlari doktori (1985), professor (1988). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1960). Toshkentdagi oʻrta maktablarda ishlagan (1946—1963). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida kichik va katta ilmiy xodim (1966—1971), boʻlim mudiri (1971—1987), Toshkent Oliy partiya maktabida kafedra mudiri (1987—1992), Toshkent iqtisodiyot universitetining professori (1992—1997). Ilmiy asarlari etika, maʼnaviy hayot, turmush tarzi, ijtimoiy adolat, tarbiyaning ijtimoiy-axloqiy va maʼnaviy muammolariga bagʻishlangan.

 Asarlari 
 Umuminsoniy qadriyatlar va maʼnaviy kamolot (hammualliflikda), T., 1992; 
 Insonning maʼnaviy qiyofasi, T., 1993; 
 Xulq-odob maʼnaviyat kaliti, T., 1994; 
 Istiqlol va ayol qadri, T., 2002.

 

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Turkum:Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti oʻqituvchilari
Turkum:Falsafa fanlari doktorlari
Turkum:Oʻzbekiston faylasuf ayollari
Shakala

Shakala, Shakla (sanskritcha: pali tilida — Sakala) — Panjobdagi qadimgi shahar (hozirgi Sialkot, Pokiston). Mil. av. 1ming yillik oʻrtalarida vujudga kelgan deb taxmin etiladi. Shimoliy Gʻarbiy Hindistonning muhim savdo va hunarmandchilik markazi hisoblangan. Podsho Menandr davrida Sh. Hindyunon davlatining poytaxti boʻlgan. 5—6-asrlarda eftaliylar istilosi davrida jiddiy shikastlangan, birok, Mixirakula davlatining poytaxti boʻlgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda shahrining mavqei ancha pasaygan."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Pokiston shaharlari
Turkum:Osiyo tarixi
Shakarpora

Shakarpora — oʻrtapishar mahalliy qovun navi. Mevasi tuxumsimon, uch tomoni ingichka, katta, uz. 35—45 sm, ogʻirligi 5—7 kg. Sirti bir oz boʻgʻimli, toʻr bilan krplangan, yirik, tuyey xira, tuk, yashil. Sirtidagi gullari tor, uzunuzun, egribugri qoramtir yoʻllardan iborat. Poʻsti qattiq. Eti oq, baʼzan och yashil, qalinligi 4—6 sm, juda sershira, shirin, xushxoʻr, tarkibida 9% gacha qand, 12% quruq modda bor. Urugʻi yirik, tor tuxumsimon, sariq. Hosili urugʻi unib chiqqanidan keyin 76—80 kunda pishadi. Hosildorligi 220 — 280 s/ga. Tashishga chidamsiz. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda koʻproq ekiladi. 

 
Turkum:Qovun navlari
Shakl yasalishi

Shakl yasalishi - soʻzning u yoki bu grammatik maʼno ifodalovchi shaklining hosil qilinishi; shunday shaklning hosil boʻlishi (qiyoslang: Soʻz yasalishi). Mas, oʻzbek tilida Shakl yasalishining quyidagi usullari bor: analitik usul, sintetik usul.Shakl yasalishining analitik usuli yordamchi soʻzlar vositasida keldiradi. Chunonchi, oʻqib koʻrmoq, gʻovlab ketmoq, kun sayin soʻz shakllari koʻr, ket, sayin yordamchilari vositasida yasalmoqda. Shakl yasalishining sintetik usuli maxsus shakl yasovchi affikslar vositasida amalga oshadi.

Shakl yasovchi affikslar soʻzning grammatik maʼno ifodalovchi shaklini yoki biror grammatik vazifaga xoslangan shaklini yasaydi. Bunday affikslar asosiy xususiyatlariga koʻra 2 ga boʻlinadi: 1) kategorial shakl yasovchi affikslar — maʼlum soʻz turkumidagi biror grammatik kategoriyaga xos shakl yasaydi. Mas, otlardagi koʻplik, egalik, kelishik shaklini yasovchi, feʼlning mayl, zamon, shaxsson, nisbat shaklini yasovchi, sifat va ravishlardagi daraja shaklini yasovchi affikslar kategorial shakl yasovchi affikslardir; 2) nokategorial (funksional) shakl yasovchi affikslar — grammatik kategoriyaga oid boʻlmagan maʼnoni ifodalovchi, maʼlum sintaktik vazifaga xoslangan soʻz shaklini hosil qiladi. Mas, otlar va olmoshlarga qoʻshilib, xoslik ifodalovchi niki affiksi, otlardagi erkalash va kichraytirish, hurmat va oʻxshatish shakllarini hosil qiluvchi cha, chak, choq, loq, xon, gina va boshqa affikslar, feʼlning sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi shakllarini yasovchi affikslar (gan, gach, guncha va boshqalar) ana shu turdagi affikslardir. Oʻtgan asrning 80y.larigacha boʻlgan oʻzbekcha lingvistik da soʻz yasovchilardan boshqa affikslar shakl yasovchi va soʻz oʻzgartiruvchi affikslar tarzida 2 ga ajratilgan.

Shakl yasalishi va shakl yasovchi affikslar morfologiyada oʻrganiladi.

 Adabiyot 
 Oʻzbek tili grammatikasi, 1j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1kism, T., 1980.

Azim Hojiyev.
Valdemar Shalandin

thumb
Valdemar Sergeyevich Shalandin (1924.12.12, Moskva 1944.10.1, Belgorod viloyati Yakovlev qishlogi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi tankchi, leytenant. 1942-yil Toshkentdagi tank harbiy bilim yurtini tamomlagan. 1943-yildan frontda. 1-gvardiyachi tank brigadasi (Voronej frontining 1-tank armiyasi) vzvod komandiri. Shalandin Belgorod viloyati Yakovlev qishlogʻida dushmanning qarshi hujumini kaytarishda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1944Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 10 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 19 января (№ 3 (263)). — С. 1). Toshkentdagi kuchalardan biriga nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Turkum:10-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Chirchiq oliy tank komandir-muhandislik bilim yurti bitiruvchilari
Andrew Schally

Andrew Schally (1926.30.11) — amerikalik tibbiyot xodimi (medik). Kanadadagi Makchill universitetini tugatgan (1955). 1949—52 yil Londondagi tibbiy tadqiqotlar Milliy institutida biokimyodan assistent; 1952—57 yil Makchill universiteti psixiatriya boʻlimida ishlagan (Monreal, Kvebek). 1957-yildan AQShda. 1957—62 yillarda Xyustondagi Beyler universiteti tibbiyot kollejida fiziologiya va biokimyo boʻyicha professor yordamchisi. 1962-yildan NyuOrleandagi gospitalda polipeptid va endokrinologiya laboratoriya rahbari. Ilmiy faoliyati gipotalamik rilizinggormonlarini oʻrganish va amaliyotga tatbiq etishga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, R. Giymen va R.S. Yalou bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Aron Shalomayev

Aron Shalomayev (1917.20.10, Buxoro — 2004.20.7, Isroil) — yozuvchi, dramaturg, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). Toshkentdagi oʻqituvchilar uyini tugatgan (1934). Yozuvchilik faoliyatini 20-asr 30y.laridan boshlagan. "Oqibat" Shalomayevning ilk pyesasi. "Ona mehri", "Ardokli Vatan", "Halollik", "Qon sachragan chinor", "Buxoro fojiasi", "Alisher Navoiy", "Ahmad Donish", "Ibn Sino", "Oltin qafas ichra", "Umar Xayyom", "Iztirob", "Qalb nidosi", "Gardishi davron" kabi asarlarining deyarli hammasi respublikamiz teatrlarida saxnalashti? rilgan. Toshkentdagi 29sonli, 65sonli maktablarning va oʻquvchilar saroyining uzoq yillar davomida direktori boʻlgan. Samarqand davlat buxoroyahudiylari musiqali drama teatrining tashkilotchilaridan. "Axaronnoma" ("Xotiranoma") turkumidagi 8 ta kitob, "Buxoro yahudiylarining adabiyoti" (14—20-asrlar 2 jildli, Xanoy Tolmas bilan) nomli kitob muallifi. "Amnun va Tomor", "Ester xamalka" uning soʻnggi yillar yaratgan asarlaridir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Fyodor Shalyapin

Fyodor Ivanovich Shalyapin 1873.1(13)2, Qozon — 1938.12.4, Parij; 1987-yilda Moskvada qayta dafn etilgan — rus xonandasi (yuqori bas). 20-a. vokal sanʼatining yirik namoyandasi. Rossiya xalq artista (1918). 1895-yildan Peterburg va Moskva opera teatrlarida yakkaxon xonanda. 1901-yildan chet el gastrollari ("77a skala", "Metropolitenopera" teatrlari va boshqalar)da boʻlib, butun Yevropa mamlakatlari va AQShda shuhrat qozongan. 1922-yildan chet elda yashagan. Chiroyli, keng, nihoyatda oʻzgaruvchan va boʻyoqlarga boy ovoz sohibi boʻlgan shahrining ijro uslubi ajoyib aktyorlik mahorati, har bir soʻz maʼnosiga alohida ahamiyat berishi, eng nozik tuygʻularni badiiy teranlik bilan ifodalash kabi xususiyatlar bilan ajralib turadi. Keng koʻlamli sahnaviy isteʼdodga ega boʻlgan Shalyapin rus va Gʻarbiy Yevropa operalarida 70 ga yaqin asosiy partiyalarni haqqoniy, chuqur psixologik tarzda talqin etgan: Boris Godunov (Musorgskiy, "Boris Godunov"), Tegirmonchi (Dargomijskiy, "Suv pariyey"), Ivan Grozniy (RimskiyKorsakov, "Pskovlik qiz"), Galitskiy, Konchak (Borodin, "Knyaz Igor"), Mefistofel (Guno, "Faust"; Boyto, "Mefistofel"), Don Bazilio (Rossini, "Sevilya sartaroshi") va boshqa Shalyapin talqinida kamer musiqa asarlari (Musorgskiy, Glinka, Dargomijskiy, Shuman, Shubert va boshqalar) hamda rus xalq qoʻshiklari oʻzining yetuk ifodasini topgan. Shalyapin opera rejissyori, isteʼdodli rassom va haykaltarosh sifatida ham tanilgan."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muhabbat Shamayeva

Muhabbat Shamayeva (asl ismi Lyuba) (12-may 1944-yil, Buxoro, Oʻzbekiston SSR) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1978).

 Hayot yoʻli 
Muhabbat Shamayeva 1944-yil 12-may kuni Buxoroda tugʻilgan. U Oʻzbekiston SSRda Xizmat koʻrsatgan artist Ilyos Mallayevning turmush oʻrtogʻi edi. Ularning Nargiza Mallayeva va Raj Mallayev ismlar farzandlari bor. Farzandlar ham xonanda boʻlib yetishishgan. Hozirda u butun oilasi bilan Nyu-Yorkning Queens tumanida yashaydi va marhum turmush oʻrtogʻi Oʻzbekiston SSRda Xizmat koʻrsatgan artist Ilyos Mallayev asos solgan „Maqom“ ansamblida faoliyat yuritadi.

 Ijodiy faoliyati 
Ijodiy faoliyatini Buxoroda havaskorlik ansamblida boshlagan. 1963-1965-yillar Oʻzteleradiosining „Maqom ansambli“, 1965-1991-yillar estrada-simfonik orkestrida yakka xonanda. 1990-yillarning 2-yarmidan NyuYorkdagi „Tiklanish“ buxoro yahudiylari musiqali teatri aktrisasi. Repertuaridan oʻzbek xalq „Tanavor“, „Fargʻonacha“ ashulalari, bastakor va kompozitorlar yaratgan lirik va estrada qoʻshiqlari („Koʻchalar“ Doni Zokirov; „Toshkent nahori“, „Tong navosi“ Muhammadjon Mirzayev; „Oʻrik gullaganda“ Manas Leviyev; „Yoʻllarim“ Muxtor Ashrafiy; „Mirzachoʻl yor-yori“ F. Kadirov) keng oʻrin olgan. U, shuningdek, turli xalqlar (tojik, yahudiy, ozarbayjon, tatar, turk, eron, arab, afgʻon, fransuz va boshqalar) qoʻshiqlarini ham ijro etgan. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Ijrolari grammofon plastinka va kompakt-disklarga yozilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

2015-yilda Butunjahon musiqa institutining (inglizcha: The World Music Instituteʼs) „Ilohiy aks-sado: yahudiy ayollar ovozi“ nomli Global salonida „Symphony Space Leonard Nimoy Thalia“ teatrida chiqish qilgan.

2018-yil 28-avgustda Toshkentdagi „Turkiston“ saroyida Muhabbat Shamayeva bilan Izro Malakov konsert bergan va 6-10-sentyabr kunlari Shahrisabzda oʻtkazilgan Xalqaro maqom sanʼati anjumanida ishtirok etishgan.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1944-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-mayda tugʻilganlar
Shamozit

Shamozit Shveysariyadagi Shamozon (Chamozon) qishlogʻi nomidan — I) varaqsimon silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral, temirli xlorit. Kimyoviy tarkibi (Fe, A1, Mg)3(Si, A1)4O,J (OH)2 (Fe, Mg)3 (O, ON)6. Tarkibida 30% dan ortiq temir oksidi bor; 2) Bertyerin, septeshamozit minerallari, septexloritlar oilasiga mansub. Kimyoviy tarkibi (Fe2+, Fe3+, Al, Mg)6 (Si, A1)4OJ (OH)8. Unda 40—45% temir oksidi boʻlib, tabiiy oʻzgaruvchan. Har ikkala mineral birga uchrashi mumkin va ularni birbiridan farklash qiyin. Monoklin singoniyada kristallanadi. Strukturasi kaolinitnikiga oʻxshash. Sh. oolitlar, tuproqsimon jinslar tarzida boʻladi. Rangi yashilsariq, koʻk, kulrangqoʻngʻirdan qoragacha. Qattikdigi 2,5—3, zichligi 3—3,3g/sm3. Moʻrt, xira yaltiraydi. Gipergen. Gilli yotqiziklarda va choʻkindi temir rudalarida uchraydi. Sh. siderit, temir sulfidi, markazit va pirit bilan assotsiatsiyada boʻladi. Nurash natijasida oksidlanadi va temir gidrooksidlarini hosil qiladi. Baʼzan katta toʻplamlar tarzida uchraydi. Temir rudasi. Oʻzbekistonda Qurama togʻlari (Navgarzansoyning kassiteritsulfidli ruda namoyonlarida) va Shimoliy Orol boʻyi choʻkindi temir konlarida mavjud.
Shamol tegirmoni

Shamol tegirmoni - shamol oqimining kinetik energiyasidan foydalanishga asoslangan qurilma (inshoot). Don yanchish va suv chikarish uchun moʻljallab quriladi. Dastlabki Shamol tegirmoni mil. av. 2— a.da Misr va Xitoyda paydo boʻlgan. U inson kuli bilan yasalgan birinchi mexanik dvigatel hisoblangan. Shamol tegirmoni korpus, toʻrt yoki olti parrakli galdi rak (baraban), shamol dvigateli, tegirmon toshi, dvigateldan toshga harakat uzatuvchi oraliq mexanizmlardan iborat. Shamol tegirmoni korpusi, parraklari, dvigatellari, oraliq mexanizmlari, asosan, pishiq yogʻochdan yasalgan. Parrakli gʻildirakning diametri 15–24 m boʻladi. Suv tegirmoni va elektr tegirmon paydo bulganidan keyin ham (qarang Tegirmon) ayrim joylarda Shamol tegirmoni oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Shamol tegirmoni, asosan, shamol kuchli esib turadigan hududlarda qurilgan. Shamol uncha kuchli esmaydigan, ammo suv serob boʻlgan joylarda, mas, Markaziy Osiyoda suv tegirmonlari qurilgan (Shamol tegirmoni faqat Qozogʻistonning shim. hududlarida bor, Oʻzbekiston hududida suv tegirmonlari qurilgan, Shamol tegirmoni yoʻq).
Shamol elektr stansiyasi

thumb
Shamol elektr stansiyasi (SHES) — shamol oqimining kinetik energiyasini elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilma. Shamol dvigateli, elektr toki generatori, generator va dvigatelning ishini boshqaruvchi avtomatik qurilma xamda ular oʻrnatiladigan inshoatlardan iborat. Shamol elektr stansiyasidan, koʻpincha, shamol oqimining oʻrtacha yillik tezligi yuqori (5 m/sek dan katta) boʻlgan va markazlashtirilgan elektr taʼminot tarmoqlaridan uzoqda joylashgan hududlarda (mas, Oʻrta Osiyoda — dasht, cho'l va chala cho'llarda) elektr energiyasi manbai sifatida foydalaniladi. Shamol elektr stansiyasida 8 kVt dan 1,2 mVt gacha quvvatli elektr energiyasi hosil qilish mumkin.

 Yana q. 

 Yashil tarif
 

Turkum:Shamol energiyasi
Turkum:Shamol tezligi
Turkum:Shamol yo'nalishlari
Turkum:Shamolli hududlar
Turkum:Elektr energiya
Turkum:Elektr energiyasini taqsimlash
Turkum:Energetika tashkilotlari
Turkum:Elektr stansiyalar texnologiyalari
Turkum:Elektr tarmoqlari
Turkum:Elektr toki
Turkum:Elektrostansiyalar
Turkum:Elektr asboblar
Shamol energetikasi

thumb|Shamol energetikasi
Shamol energetikasi — fan va texnikaning shamol oqimining kinetik energiyasidan mexanik, elektr va issiklik energiyasi olishda foydalanish usullarini, nazariy asoslarini ishlab chiquvchi va xalq xujaligida shamol energiyasidan foydalanish tarmoqlari hamda yullarini belgilovchi sohasi. Inson shamol kuchidan qadimdan foydalanib kelgan. Oldiniga uning kuchidan faqat yelkanli qayiqlarda foydalanilgan, keyinchalik (mil. av. 2—1 asr) Misr va Xitoyda shamol tegirmonlari paydo boʻlgan (qarang Shamol tegirmoni), keyinchalik shamol dvigatellari va qurilmalari yaratilgan. Shamol energiyasidan Quyosh va suv energiyasi bilan birga foydalanish katta ahamiyatga ega. Shamol energetikasi, asosan, 2 qismga bulinadi: shamol texnikasi va shamoldan foydalanish. Shamol texnikasi qismi shamol kuchidan foydalanib ishlovchi texnika vositalari (agregatlari, dvigatellari, qurilmalari) ni loyihalashning nazariy asoslari va amaliy usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Shamoldan foydalanish qismida shamol energiyasidan samarali foydalanish, shamol qurilmalaridan unumli foydalanish, ularning texnikiqtisodiy kursatkichlarini yaxshilash masalalari va boshqalarning nazariy va amaliy masalalari urganiladi va amalda tatbiq qilinadi. Shamol energetikasi uzining nazariy va amaliy masalalarini urganish va ishlab chiqishda boshqa fan sohalariga, ayniqsa, aerologik tadqiqotlar natijalariga asoslanadi. Boshka energiya idan foydalanish noqulay va umuman bunday yoʻq joylarda Shamol energetikasi ishlanmalari juda asqotadi. Oʻrta Osiyeʼda (xususan, Uzbekistonda) dasht, choʻl va chala chullarda Shamol energetikasi texnika vositalari koʻl kelishi mumkin. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika institutida Shamol energetikasi muammolari bilan ham shugʻullaniladi.
Shamollash

Shamollash – organizm sovqotishi oqibatida kelib chiqadigan oʻtkir respirator kasalliklarning umumiy nomi. Havo haroratining pasayishi, namligining ortishi va boshqa omillar shamollashga sabab boʻlishi mumkin. Shamollash kishining kuch-quvvatini va organizmning mikroblarga qarshi kurashish qobiliyatini susaytiradi. Shamollash deganda koʻpincha nafas yoʻli kasalliklari: tumov, katar, bronxit, zotiljam, gripp va boshqalar tushuniladi. Shamollagan kishining eti uvishadi yoki sovqotadi, aksiradi, burni achishib suv keladi, isitmasi chiqadi, boshi ogʻrib, lohas boʻladi, darmoni quriydi.

Biror aʼzo shamollaganda koʻpincha uning nerv tomirlari va muskullari yalligʻlanib ogʻriydi, masalan, radikulit, ishias, mialgiya, nevralgiya, yuz nervi falaji va hokazo. Shamollash organizm sezuvchanligining ortishi bilan kechadigan (allergik) kasalliklar, masalan, boʻgʻim revmatizmi, ayrim surunkali xastaliklarga, masalan, surunkali nefrit va boshqalar zoʻriqishiga sabab boʻladi.

Alomatlari

Shamollash odatiy belgilar kabi, burun oqishi, tomoq ogʻrishi va qoʻl ogʻriqlari kiradi, baʼzan Mushaklar ogʻrigʻi, charchash, bosh ogʻri va ochkoʻzlik kabi alomatlar yuzagaEccles p. 24. Gʻarq ogʻriqlari holatlarning taxminan 40-50% ga teng va mushaklar ogʻriq ham taxminan 50%ga teng. Kattalarda issiqlik odatda mavjud emas, lekin chaqaloqlar va kichik bolalar uchun keng tarqalgan. Kasal odatda kuzatuvchi gripp bilan taqqoslaganda yengil boʻladi. Hosil va issiqlik kattalarda grippning yuzaga kelishi ehtimoli yuqoriligini koʻrsatsa-da, ushbu ikki holat oʻrtasida katta oʻxshashlik mavjudEccles p. 26. Oʻrtacha sovuqni keltirib chiqaradigan bir qator viruslar ham asimptomatik infeksiyalarga olib kelishi mumkinEccles p. 129Eccles p. 50.

 Sabablari 

Oʻtmishda boʻlgan sovuq – bu yuqori nafas olish yoʻllari yuqumli kasalligi boʻlib, uning sababchisi turli viruslar boʻlishi mumkin. Eng keng tarqalgan holat – bu rinovirus (30-80%), 99 ta serotiplar ega pikornavirus turi. Boshqa keng tarqalgan viruslar: adenoviruslar, enteroviruslar, parainfluenza va RSV. Koʻpincha birdan ortiq virus mavjudEccles p. 107. Jami 200 dan ortiq virus sovuq bilan bogʻliq. Baʼzi umumiy sovuqlarning virus sababi (20-30%) nomaʼlum.

 Epidemiologiyasi 

Oʻrtacha sovuq odamlarning eng keng tarqalgan kasallik boʻlibEccles p. 1 va butun dunyodagi odamlarga taʼsir qiladi. Katta yoshdagi insonlar odatda yiliga ikki-uchta shamollashi mumkum, bolalar yiliga olti-oʻn marta shamollashi (maktabdagi bolalar uchun yiliga oʻn ikki marta shamollashi) mumkin, Immunitetning pasayishi tufayli keksalarda simptomatik infektsiyalar koʻpayadiEccles p. 78.
Shampan vinosi

thumb|right|200px

Shampan vinosi — karbon kislotaga toʻyintirilgan koʻpiklanuvchi uzum vinosi; maxsus tayyorlangan va qayta ishlangan vino mahsulotni germetik berkitiladigan shisha yoki maxsus idishlarda takroriy bijgʻitish yoʻli bilan olinadi. Shampan vinosida karbon kislotaning yuqori miqdori shisha idish ochilgan paytda vinoning koʻpiklanishi va mavjlanishini taʼminlaydi. Tarkibidagi qand miqdoriga qarab: Shampan vinosi bryut (0,3% gacha), shirasiz (0,8%), kam shirali (3%), nim shirin (5%), shirin (8%) va juda shirin (10%) turlarga boʻlinadi.

SH.v. 17-asr oʻrtalarida Fransiyaning Shampan viloyatida birinchi marta tayyorlangan (Shampan nomi shundan). Yangi uzilgan uzum 4 soatdan kechiktirilmay ezilib, meva bandlaridan tozalangach, presslanib sharbati olinadi. Sharbat past (10—12°) trada 14—16 soat yoki 25—30° da 18—24 soat tindiriladi, rangi tiniq boʻlishi uchun qar 1 dal sharbatga 2—3 g bentonit qoʻshiladi. Tindirilgan sharbatga achitqi va sut kislotasi bakteriyalari qoʻshiladi va bijgʻitish idishlariga oʻtkaziladi, bijgʻish 14—18° trada 10 sutkaga yaqin davom etadi. Bijgʻitish tugashi bilan (qandi 0,2%) sharbat boshqa idishlarga quyiladi. Tayyor vino 10—15 ming dal dan qilib shampan zdiga yuboriladi. Shampan zdlarida vinoni takroriy bijgʻitish yoʻli bilan karbon kislotaga toʻyintirish jarayoni shampanlash deb ataladi. Shampanlash 2 usulda oʻtkaziladi.

Butilka usuli: vino mahsulotlariga shakar va bijgʻitish uchun achitqi qoʻshib, maxsus shisha idishlarga quyiladi va saqlash uchun olib qoʻyiladi. 3—4 haftadan keyin vinoga qoʻshilgan shakar bijgʻishidan hosil boʻlgan karbon kislota tufayli butilkada 5 atm gacha bosim vujudga keladi. Shampanlangan vinoning saqlanish muddati 3 yil davom etadi. Bu davr mobaynida murakkab fizikkimyoviy va biokimyoviy jarayonlar natijasida Shampan vinosining oʻziga xos taʼmi, hidi hamda mavjlanish va koʻpiklanish xususiyatlari paydo boʻladi.

Rezervuar usuli davriy va uzluksiz yoʻnalishda oʻtkaziladi. Vinoni davriy shampanlash katta rezervuarlarda (5—10 m1) 1 oy mobaynida oʻtkaziladi. Keyin vino sovitiladi, tindiriladi va butilkalarga kuyiladi.

Uzbekistonda Shampan vinosi ishlab chiqarish 1942-yildan boshlab yoʻlga qoʻyildi va "Oʻzbekiston shampani" kompaniyasida "Oʻzbekiston shampani", "Durdona", "Navroʻz", "Gulshan" va boshqa Shampan vinosi ishlab chiqariladi. Shampan vinosi eng yaxshi uzum navlaridan, Uzbekistonda, asosan, Bayan Shirey, Rkatsitelli, Kabarne, Risling, Oq Pino, K,ora Pino, Aligote kabi maxsus navlardan tayyorlanadi.
Galina Shamray

Shamray Galina Yakovlevna (1931.5.10, Toshkent) — gimnastikachi, xizmat koʻrsatgan sportchi (1954). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1952). Sport gimnastikasi boʻyichajamoa hisobida olimpiada oʻyinlari chempioni, yakka musobaqada esa kumush medal sovrindori (1952, Xelsinki), jahonning mutlaq chempioni (1954, Rim). 1956-yildan murabbiy, musobaqalarda hakamlik qilgan. Xalqaro toifadagi hakam (1975).

 

Turkum:Oʻzbekistonlik ayol sport gimnastikachilar
Shams qays roziy

Shams qays roziy (toʻliq ismi — Shamsuddin Muhammad ibn Qays Roziy) (12-asrning oxiri, Ray — 13-asrning 1yarmi) — fors adabiyotshunosi. 1205-yilda Buxoroga kelgan. 1207-yil Malik Sanjar isyonini bostirish maqsadida Buxoroni istilo qilgan Muhammad Xorazmshoh olimni oʻz saroyiga daʼvat etgan va u 1219-yilgacha Xorazmda yashagan. Moʻgʻullar hujumi tufayli Xorazmni tashlab, Muhammad Xorazmshoh bilan birga Iroqqa hijrat qilgan. 1219—26 yillar darbadarlikda hayot kechirgan. Rayda 2 marta asirga tushgan. 1226-yil Fors otabegi Saʼd ibn Zangi xizmatiga kirgan. Donishmand va tajribali Sh.Q.R. tez orada obroʻeʼtibor qozonib, shohning xos nadimlari qatoridan oʻrin olgan.

"Almoʻʼjam fi maʼoyiri ashʼoriilajam" ("Ajam sheʼr oʻlchovlari lugʻati") kitobi mashhur. "Tibʼyon ullugʻat atturki alo lison ulqangʻali" ("Turkiy tilning qangʻali tilidagi mufassal bayoni"), "Aluyub fi muqaffi ashʼor ularab" ("Arab qofiyasining ayblari"), "Kitob ul kofi filaruzayn valqavofi" ("Aruz va qofiya xususida batafsil maʼlumot") kabi risolalar ham yozgan boʻlib, ular bizgacha yetib kelmagan.

"Almoʻʼjam" debocha, 2 qism va xotimadan iborat. Debochada oʻz tarjimai holi — tugʻilgan joyi, yoshlik yillari, turli mamlakatlarga sayohatlari, moʻgʻullarning Kichik Osiyoga hujumi va ularning dahshatli oqibatlari, sarsonsargardonliklari, Rayda 2 marta asir tushgani, asarning yozilishi sababi va taqdiri xususida fikr yuritadi. Kitobning 1qismi aruzga bagʻishlangan boʻlib, 4 bobni oʻz ichiga oladi. Bu bob aruz haqida maʼlumot, ruknlar va ularning nomlanishi; juzvlar va ruknlar asosida vujudga kelgan vaznlar; aruzdagi oʻzgartirishlar — zihoflar; eski va yangi bahrlar tahliliga bagʻishlangan. 2qism qofiya va badiiy sanʼatlardan iborat boʻlib, u sheʼr va qofiya tabiati; qofiya unsurlari va ularning nomlanishi; qofiya unsurlarining qoʻllanishi va nomlanishi; qofiyaning qoʻllanishi doiralari va qofiya ning tasnifi; qofiya qusurlari; badiiy sanʼatlar haqida. Xotima qismida sheʼr va shoirlik xususidagi muhim kuzatishlar bayon etilgan. "Almoʻʼjam" adabiyotshunoslik haqidagi qad. va mukammal asar boʻlib, sheʼr nazariyasi va shoirlik shartlari, shoir va munaqqid munosabati xususidagi muhim manba hisoblanadi.
Shamsiddin Mahbubiy

Shamsiddin Mahbubiy, Shamsiddin Ahmad ibn Jamoliddin Mahbubiy Buxoriy (12-asrning 2-yarmi — Buxoro — 1238) — shayx va mashhur faqih. 

Unvoni: Sadr ash-Shariʼa alakbar (alavval). Yirik faqih Jamoliddin Ubaydullo ibn Ibrohim Ahmad (1151 — 1233) xonadonida tugʻilgan. Sh.M. Madrasa tahsilini olgan, fiqhga oid koʻplab asarlar yozgan. Moʻgʻumar istilosidan keyin Buxoro xalqining bosqinchilarga qarshi kurashida gʻoyaviy rahnamolik qilgan. Uning taklifi bilan moʻgʻullarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonga Mahmud Torobiy boshchilik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar Buxoro shahrini egallagach, bosh sadr Burhoniddin (qarang Burhonlar, Sadri Jahon) Sh.M.ni shahar sadri qilib tayinlashga majbur boʻlgan. 1238-yilda Buxoro atrofida moʻgʻullarga qarshi boʻlgan jangda Mahmud Torobiy bilan birga Sh.M. ham halok boʻlgan. Buxoro shahridagi Chashmai Ayyubning sharqiy tomonidagi Sherobod mozorida dafn etilgan. 

 Adabiyot 
 Gafurova R.L., Kitobi Mullazade, T., 1992; 
 Yoʻldoshev N., Rajabov P., Mavlono Shamsuddin Mahbubiy alBuxoriy, Buxoro, 2001.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Shamsiddin Eldegiz

Shamsiddin eldegiz - Ozarbayjon va Shim.Gʻarbiy Erondagi turkiy eldegiziylar sulolasi (1136— 74) asoschisi. Sh.E. qipchoqqullardan boʻlib, Saljuqiylar vaziri Sumayrimiyning xizmatkori edi. Keyinchalik Sulton Masʼud ibn Muhammad (1133—52) xizmatiga oʻtgan, 1136-yil Jan. Ozarbayjon va Arron noibi etib tayinlangan. Masʼud vafotidan soʻng Ozarbayjondagi mulklarning mustaqil hukmdori va Erondagi Saljuqiylar sultonligining regenti (vasiy)ga aylangan. Ozarbayjonning jan. va shim. qismini (Shirvon va Gruziya chegaralarigacha), Gʻarbiy Eronni oʻziga tobe etgan. 1166 y. Sh.E. Syunikni qoʻshib olgan.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:1174-yilda vafot etganlar
Fazliddin Shamsiddinov

Fazliddin Shamsiddinov (1916.13.1, Buxoro – 1980, Toshkent) — dirijyor, Oʻzbekiston (1965) va Qoraqalpogʻiston (1973) xalq artisti. Moskva Oʻzbek opera studiyasini (1941), Toshkent konservatoriyasini (1956) tugatgan. Ijodiy faoliyatini Oʻzbek davlat musiqali teatrida xonanda va aktyor sifatida boshlagan (1929–34). Yangiyoʻl teatri (1942–48), Muqimiy teatri (1948–53), Navoiy teatri (1956–61)da bosh dirijyor, Oʻzbek davlat simfonik orkestri (1953–56), Navoiy teatri (1941–42 va 1961-yildan), "Oʻzbekfilm"da (1955 – 71) dirijyor. 1958-yildan Toshkent konservatoriyasi, 1970-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida dare bergan. Shahrining dirijyorlik texnikasi oʻzining aniqligi, ravonligi, musiqiyligi, ijro uslubi har bir obrazni oʻziga xos musiqiy tavsif orqali ifodalanishi bilan ajralib turadi. Shamsiddinov "Tohir va Zuhra" (T.Jalilov) kabi musiqali dramalar, "Layli va Majnun" (R.Glier, T.Sodiqov), "Maysaraning ishi" (S.Yudakov), "Poltavalik Natalka" (N.Lisenko), "Karmen" (J.Vize), "Sugʻd elining qoploni" (I.Akbarov) singari operalar, "Momaqaldiroq soʻqmoklaridan" (qarangQorayev), "Francheska da Rimini" (P.Chaykovskiy), "Bolero" (M.Ravel) va boshqa baletlarni sahnaga tayyorlashda faol qatnashgan va dirijyorlik qilgan. U Oʻzbekiston kompozitorlari (M.Burbonov, Ik.Akbarov, S.Yudakov, S.Boboyev va boshqalar) simfonik asarlarining birinchi ijrochisi va targʻibotchisi sifatida ham tanilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Fazliddin Shamsiddinov taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Hamidulla Shamsiddinov

Hamidulla Ubaydullayevich Shamsiddinov (1940.27.10, Toshkent) — dirijyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent konservatoriyasini cholgʻu ijrochiligi (qashqar rubobi, 1962) xamda operasimfonik dirijyorligi (1968) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasining A xalq cholgʻulari op I kestrida sozanda I (195863), Navoiy teatrida dirijyor (1968–2002, 1990-yildan bosh dirijyor). Dirijyorlik uslubi aniq xarakatlar, musiqa rivojining sahna jarayoni bilan uzviy bogʻlanishga asoslangan. Repertuaridan Oʻzbekiston kompozitorlari ("Dilerom", "Sevgi tumori", M.Ashrafiy; "Suhayl va Meqri", M.Leviyev; "Zebunniso", "Malikai ayyor", Sayfi Jalil; "Taxtga yoʻl", N.Zokirov va boshqalar) va chet el mumtoz ("Yevgeniy Onegin", "Iolanta", P.Chaykovskiy; "Figaroning uylanishi", "Sehrli fleyta", V.Motsart va boshqalar) opera va baletlari urin olgan. Navoiy teatrida bir necha spektaklni dirijyor sifatida sahnalashtirgan (Ik. Akbarovning "Navroʻz", F.Amirovning "1001 kecha" baletlari va boshqalar). Tailand, Xitoy (Gonkong), Singapur mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2001).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Porso Shamsiyev

Porso Shamsiyev (1897.10.2, Buxoro — 1972.21.3, Toshkent) — navoiyshunos va matnshunos olim. Filologiya fanlari doktori (1970), O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1972). Buxoro madrasalarida tahsil ko‘rgan. 30y.larga qadar Madrasa, maktab va maorif yo‘nalishidagi muassasalarda xizmat qilgan. Oʻzbekiston Davlat nashriyoti (1931 — 36) va O‘quvpedagogika nashriyoti (1936—40) da muharrir, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi nashriyotida muharrir (1941—45), Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (1945—72). "Adabiyotdan ish kitobi", "Adabiyot darsligi", "Oʻzbek tili darsligi", "Oʻqish kitobi" (1 va 2 kitoblar) muallifi. Navoiyning "Muhokamat ul-lugʻatayn", "Majolis un-nafois", "Mahbub ul-qulub" va boshqa asarlarining ilmiy-tanqidiy matnini nashrga tayyorlagan hamda shoir asarlarining 15 jildligini nashr etishda faol qatnashgan. "Xamsa"ning ilmiy-tanqidiy matnini yaratib, mazkur matn yuzasidan amalga oshirilgan tekstologik tadqiqotlarini doktorlik dissertatsiyasi sifatida himoya etgan. Sh., bundan tashqari, Xondamirning "Makorim ul-axloq" asarini fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan, Boburning "Boburnoma" (S.Mirzayev bilan hamkorlikda) asarining ilmiy nashrini yaratgan, 5 kitobdan iborat "Oʻzbek adabiyoti" majmuasini tuzish, tahrir etish va izoxlar yozishda ishtirok etgan. Sh. Britaniya muzeyida saqlanayotgan va Abdujamilga nisbat berilgan "Tuhfat ul-salotin" asari mikrofilmini oʻrganib, uning Navoiy gʻazallaridan olingan va Abdujamil xattot tomonidan koʻchirilgan shohbaytlar ekanini va mavzu boʻyicha 45 faslga boʻlinganini aniqlagan. Sh. Gʻafur Gʻulomning 4 jildli "Tanlangan asarlar"i va 2 jildli "Adabiy-tanqidiy maqolalar"ini ham nashrga tayyorlagan. Sh. shuningdek, S.Ibrohimov bilan hamkorlikda "Oʻzbek klassik adabiyoti lugʻati" (1953) va "Navoiy asarlarining lugʻati" (1972)ni tuzgan.

Toshkent koʻchalaridan biriga Sh. nomi berilgan.

 
 Oʻzbek matnshunosligiga oid tadqiqotlar, T., 1986.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar