Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vasiliy Shukshin

Vasiliy Makarovich Shukshin (1929.25.7, Oltoy oʻlkasi Biysk tumani Srostki qishlogʻi – 1974.2.10, Volgogrod viloyati Kletsk qishlogʻi; Moskvaga dafn qilingan) – rus yozuvchisi, kinorejissyor, ssenarist. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969).. Dastlabki hikoyalar toʻplami – „Qishloq odamlari“ (1963). 1964-yilda Sh. ssenariysi asosida „Shunday yigit yashaydi“ filmi suratga olingan va ushbu kartina Venetsiyada boʻlib oʻtgan 16Xalqaro kinoforumda „Oltin sher“ mukofotiga sazovor boʻlgan. shahrining „Lyubavinlar“ (1965) romani, shu roman asosida ishlangan „Lyubavinlarning tugatilishi“ (1972) filmida, Stepan Razin hayoti va uning kurashiga oid „Sizga erkinlik bergani keldim“ kinoromanida (1971), „Xarakterlar“, „Sizning oʻgʻlingiz va akangiz“ (1966), „Gʻaroyib kishilar“ kabi kartinalarida insonning teran ichki kechinmalari, orzu va umid sari talpinishlari, baʼzi bir kimsalarda uchraydigan meshchanlik falsafasining fojiaga olib kelishi mahorat bilan tasvirlangan. shahrining adabiyot va kino sohasidagi faoliyatida turli toifa kishilarining yorqin obrazlari yaratilgan.

shahrining badiiy adabiyot va kinodagi uslubi ishontirish sanʼatining kuchi bilan chuqur hayotiylik kasb eta olgan.

SH. S. Gerasimovning „Koʻl boʻyida“ filmidagi Chernix rolining ijrosi uchun Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1971). „Ular Vatan uchun jang qildilar“ filmini suratga olish chogʻida toʻsatdan vafot etgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 
 Zemlyaki, M., 1970; Lyubavinlar. T., 1978; Chol va dengiz, T, 1981.

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Rossiyalik erkak aktyorlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Shulluktepa

Shulluktepa — Qarshi vohasidagi oʻrta asrlarga oid yirik qoʻhna shahar xarobasi. Hozirgi Qarshi shahridan 8 km shim.gʻarbda, Qashqadaryoning chap qirgʻoqlariga yaqin yerda joylashgan. Koʻpchilik tadqiqotchilar tomonidan qadimiy Nasaf shahri xarobasi ekanligi eʼtirof etiladi.

SH. 1883-yil rus arxeologlari V.V.Krestovskiy, 1895 va 1910-yillarda B.I. Litvinov, 1910-yilda D.I.Logofet tomonidan tekshirilib, umumiy maʼlumotlar toʻplangan. Bu tadqiqotchilar arab geograflari asarlarida qayd etilgan Nasaf shahri aynan shu yerda joylashganligi haqidagi fikrni ilgari surganlar. 1916-yilda sharqshunos L.A.Zimin birinchi boʻlib shahrida arxeologik tadqiqotlar oʻtkazgan. Keyinchalik bu yodgorlikda S.K.Kabanov, M.Ye.Masson, B.D.Kochnev, V.A.Pirin, M.X.Isomiddinov kabi arxeolog olimlar tadqiqot ishlari oʻtkazganlar. Ushbu tadqiqotlar natijalarining koʻrsatishicha, Sh. oʻrnida mil. 3—4-asrlarda dastlab uncha katta boʻlmagan istehkom bunyod etilib, 5—6-asrlarda qalʼa (150×80) va uni oʻrab turgan shahriston shakllangan. 6—8-asrlarda esa shahriston qalinligi 15 m boʻlgan devor bilan oʻrab olingan. Arablar istilosi va unga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlar oqibatida Naxshab shahri (Zahhoki Moron) asta-sekin vayronaga aylangach, 9-asrdan boshlab quyi Qashqadaryodagi shaharsozlik markazi Sh. oʻrnida rivojlanadi. 200 ga maydonni egallagan bu yangi shahar arab ida Nasaf deb atala boshlangan. 10—12-asrlarga oid arab geograflari (Ibn Xurdodbeh, Istaxriy, Ibn Havqal, Muqaddasiy, Samʼoniy) asarlarida ushbu koʻhna shahar qalʼadan tashqari shahriston va rabodga ega ekanligi, shahar oʻrtasidan daryo oqib oʻtishi, shaharning 4 darvozasi borligi qayd etiladi, ayrim bosh koʻchalarning nomlari tilga olinadi.

shahrida olib borilgan tadqiqotlar shahar Movarounnahrning ichki va tashqi iqtisodiy savdo aloqalarida faol ishtirok etganligini koʻrsatadi. Sh. (Nasaf) orqali ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda Eron va Xurosonning savdo shaharlarini Samarqand, Choch vohasi va Fargʻona vodiysi bilan, Buxoroni Termiz, Balx va Hindistonning savdo markazlari bilan bogʻlovchi tranzit savdo yoʻllari oʻtishi bu shahar rivojiga katta taʼsir koʻrsatganligini qayd etish mumkin.

Moʻgʻullar bosqinidan soʻng shahar xarobaga aylanadi va uning xarobalari keyinchalik Sh. nomi bilan atala boshlanadi.

 Adabiyot 
 Masson M.Ye., Stolichnme goroda v oblasti nizovyev Kashkadari s drevneyshix vremen, T., 1973; Sul yeymanov R.X.,Drevniy Naxshab, T., 2000.

Oʻktam Mavlonov.

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qashqadaryo viloyati
Viktor Lvovich Shults

Shults Viktor Lvovich (1908.15.8, Samara shahri — 1976.7.5, Toshkent) — gidrolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1958). Geografiya fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻzbekiston geografiya jamiyatining prezidenti (1959—72). Samarqanddagi Oʻzbekiston paxtachilik institutini tugatgan (1932). 1933—38 yillarda Toshkent gidrometeorologiya xizmati gidrologiya boʻlimining ilmiy rahbari, 1937-yildan Oʻrta Osiyo universitetida dotsentabr Quruqlik gidrografiyasi kafedrasi mudiri (1949—72), professorkonsultanti (1973—76). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda togʻ gidrologiyasini oʻrganishga bagʻishlangan.

 
 Oʻrta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969 (R.R.Mashrapov bilan birga); Reki Sredney Azii, ch. 12, L., 1965.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Theodore Schultz

thumb|200px|right|Theodore Schultz
Shults Teodor (1902 AQSH, Janubiy Dakota 1998) - amerikalik iqtisodchi. Viskonsin universiteti magistraturasini tamomlagan (1928), iqtisodiyot doktori (1930). 1930— 43 yillarda Ayova davlat untida qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotidan dars bergan, 1943 yildan boshlab deyarli 40 yil Chikago universiteti professor shahrining asosiy tadqiqotlari qishloq xoʻjaligi va taʼlim iqtisodiyotiga bagʻishlangan. Osiyo va Janubiy Amerika davlatlarining iqtisodiyotiga bagʻishlangan "Anʼanaviy qishloq xoʻjaligining oʻzgarishi" asarida agrar texnologiyalarning muhim ahamiyatini ochib berdi. AQSH iqtisHavola matnini bu yerga qoʻyingodiyotida inson kapitalidan olinadigan foyda jismoniy kapitaddan ortiqligini isbotlab berdi va ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda taʼlim, sogʻliqni saqlash va fan sohasiga yirik investitsiyalar ajratishni taklif qildi, bu sohalarni rivojlantirishni mamlakat iqtisodiy oʻsishi uchun yangi korxonalar qurishdan afzalroq, deb hisobladi. Nobel mukofoti laureati (1979; W. Arthur Lewis bilan hamkorlikda)OʻzME.

 

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Robert Schumann

Robert Schumann (1810.8.6, Svikkau — 1856.29.7, Endenix, Bonn yaqinida) — nemis kompozitori, 19-asr musiqiy romantizmning namoyandalaridan. F.Vik (fortepiano) va G.Dorn (kompozitsiya)dan taʼlim olgan. Shuman ijodi uchun dasturlilik va inson tuygʻularini chuqur psixologik ochib berish xos. Shuman oʻz asarlarida hayot oqimini butkul aks ettirishga intilgan, har bir hodisa va taassurotni oʻziga xosligini ifoda etib, qarama-qarshi kayfiyat va obrazlardan iborat boʻlgan, keng qamrovli badiiy dunyosini yaratgan. Fortepiano asarlaridan — "Simfonik etyudlar", "Karnaval", "Fantastik pyesalar" kabi turkumlari, shuningdek, "Fantaziya", 3 sonata, konsert va boshqalar ajralib turadi. Vokal lirika tarixida shahrining G.Geyne ("Shoir sevgisi"), A.Shamisso ("Ayol hayoti va sevgisi"), yilEyxendorf ("Qoʻshiqlar davrasi") sheʼrlariga yozgan qoʻshiq (romans) turkumlari muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, Shuman "Genoveva" (1848) operasi, J.Bayronning "Manfred" poemasiga musiqa, 4 simfoniya, kamer hamda xor asarlari va boshqalar muallifi. Sh.Leypsigda "Yangi musiqa jurnali"ni tashkil etib (1834), ilgʻor gʻoyalarni oldinga surgan. Shuman Sharq mavzularida kamercholgʻu ("Arabcha", "Sharq manazaralari"), kamervokal ("Sharq gullaridan", "MagʻribMashriq devonidan") va yirik ("Jannat va Peri" oratoriyasi, 1843) asarlarini yaratgan.

 

 
 

Turkum:1810-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1856-yilda vafot etganlar
Turkum:29-iyulda vafot etganlar
Turkum:Bastakorlar
Turkum:Klassik musiqa
Shumer

Shumer, Sumer - Janubiy Mesopotamiya (hozirgi Iroqning jan. qismi)dagi tarixiy viloyat. Mil. av. 3-ming yillik oxirigacha Shumerda shumerlar va qisman sharqiy somiylar — akkadlar yashagan. taxminan mil. av. 3-ming yillikda u yerda sinfiy jamiyat va davlat vujudga kelgan. Ilk sulolalar davri (mil. av. 2700—2300) da shahrida mixxat paydo boʻlgan. shahridagi quldorlik shahar davlatlari (Uruk, Kish, Ur, Lagash, Akkad va boshqalar) oʻrtasida gegemonlik uchun kurash avj olgan. Mil. av. 24-asrda Akkad hukmdori Sargon butun Mesopotamiyani oʻz qoʻl ostida birlashtirgan. Keyinchalik Shumer Bobil davlati tarkibiga qoʻshib olingan.

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Levant
Shumpeter Yozef

thumb|Joseph Schumpeter

Yozef Shumpeter (1883.8.2, Moraviya 1950.8.1, AQSH, Konnektikut shtati, Takonik shahri) — iqtisodchi va sotsiolog. Vena universitetida taʼlim olgan. Avstriya Respublikasining moliya vaziri (1919— 20). Bonn universiteti (1925—32), 1932-yildan Garvard (AQSH) universiteti professor Tadbirkorlik masalasi markaziy oʻrin egallagan iqtisodiy dinamika konsepsiyasi muallifi. Sh. "samarali raqobat" nazariyasini asoslab bergan. Bu nazariyaga koʻra, "katta biznes" davrida bozor mexanizmi monopoliyalar va raqobat kuchlarining oʻzaro samarali natijasi tarzida baholandi. Dinamik iqtisodiy sikl konsepsiyasida sikllikni iqtisodiy oʻsishning qonuniyati deb qaraydi. Bu konsepsiyaga koʻra, iqtisodiy oʻsish va farovonlikning harakatlantiruvchi kuchi — asosiy kapitalga ommaviy investitsiyalar kiritish hisoblanadi.

Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Sotsiologiya
Shumtol

Shumtol — zaytundoshlarga mansub daraxtlar turkumi. Tabiiy hodda uchraydigan 65 turi maʼlum. Oʻrta Osiyo togʻlari yon bagʻirlarida va togʻ daryolari vodiylarida suriya Shumtoli, daryo boʻyi Shumtoli va sugʻd Shumtoli oʻsadi. Oʻrta Osiyoning shahar va qishloqlarida pensilvaniya Shumtoli (qora shumtol), oddiy Shumtol, amerika Shumtoli (oq shumtol), bezakli Shumtol va nashtarbarg Shumtol manzarali daraxt sifatida ekiladi. Shumtol yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimlik. Koʻklamgi qorasovuqlardan koʻproq zararlanadi. Daraxtlari 150— 350 yil yashaydi, 15—20 yoshida gullaydi. Ildizi baquvvat, yon tomonga keng tarqalgan. Daraxtining bal. 30–50 m, tana aylanasi 1,5 m, shoxshabbalari uzuntuxumsimon. Bargi patsimon murakkab, kuzda toʻkiladi. Gullari chetdan changlanadi. Mevasi uzun, qanotli pista yoki yongʻoqcha, qish davomida daraxtda saqlanadi. Shumtol urugʻidan va toʻnka bachkisidan koʻpayadi. Urugʻlari kuzqishda teriladi, bahorda sepiladi. Koʻchatlarini bir yoshda koʻchirib ekish mumkin. Himoya oʻrmonlari barpo etishda, park va xiyobonlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi. Yogochi yogʻochni qayta ishlash sanoatida ishlatiladi.

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Shungit

Shungit (Kareliyadagi Shunga qishlogʻi nomi bilan atalgan) — tokembriy davriga mansub, tarkibida yopiq kristalli uglerod mavjud boʻlgan togʻ jinsi. Metamorfizm jarayonida grafitoidlar va yopiq kristalli grafitlarga aylanadi. Toʻq qora rangli, mumsimon yaltiroq. Qattiqligi 3—4, zichligi 1,8— 1,9 g/sm3. Sh. qurilish va sanoat uchun qimmatli xom ashyo, alohida koʻrinishli bezakqurilish materiali hisoblanadi. Betonda yengil toʻldiruvchi sifatida foydalaniladi.
Shuturangur

Shuturangur — xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrtapishar xoʻraki va mayizbop uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Vatani Oʻrta Osiyo. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi yirik, oʻrtacha kertikli, biroz toʻrsimon burishgan. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik (boʻyi 24—25 sm, eni 18—20 sm), oʻrtacha ogʻirligi 450—600 g, 700—1200 g keladiganlari ham uchraydi, gʻujumi yirik, ovalsimon, toʻq qizil, eti tigʻiz, karsillaydi, poʻsti yupqa. Tarkibida qand miqdori 20—22%, nordonligi 4— 4,5%. Hosili faol harorat yigʻindisi 32003700*da 150—153 kunda, avgust oxiri — sentyabrning 1-yarmida pishib yetiladi. Hosiddorligi 80—120 s/ga. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi, konserva qilinadi. Uzoqjoylarga yuborishga chidamli.

 

Turkum:Uzum navlari
Vladimir Shuxov

Vladimir Grigoryevich Shuxov 1853.16(28).8, hozirgi Belgorod viloyati, Grayvoron shahri – 1939.2.2, Moskva – rus muhandisi, olim. Faxriy akademik (1929). Mehnat Qahramoni (1932). Moskva Oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1876). Neft sanoati texnikasi, qurilish ishlariga doir muhim asarlar muallifi. Texnikaning turli sohalariga oid ilmiy asarlari, loyihalagan inshootlari bilan fan va texnika rivojiga katta hissa qoʻshgan. Sh. loyihasi bilan (meʼmor M. F. Mauyer va Sh. rahbarligida) Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasining ogʻib qulay yozgan minorasi tiklangan (1932)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. U neft sanoati va quvur transporti texnologiyalariga katta hissa qo'shdi.

V. G. Shuxov dunyoda birinchi boʻlib bino va minoralar qurishda poʻlat toʻr qobiqlardan foydalangan. Shuxov arxitekturaga aylanishning bir varaqli giperboloid shaklini kiritib, dunyodagi birinchi giperboloid tuzilmalarni yaratdi.
 Faoliyati 
Vladimir Shuxov 1924-yildan 1927-yilgacha – Neft quvurlari boʻyicha Davlat reja qoʻmitasining raisi. 1927-yilda Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining aʼzosi etib saylangan. 1928-yilda Vladimir Grigoryevich SSSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi boʻlgan. 1929-yilda esa akademiyaning faxriy aʼzosiga aylangan. 1928-yilda u Moskva shahar kengashi deputati etib saylandi.

1929-yilda V. I. Lenin mukofoti bilan taqdirlangan. Oʻsha yili Shuxovga „RSFSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi“ faxriy unvoni berilgan. 1929-yildan 1931-yilgacha – Moskva mashinasozlik tresti konstruktorlik byurosining bosh muhandisi boʻlib ishlagan. 1935-yilgacha „Mosmashtrust“ obyektlarini loyihalash boʻyicha texnik maslahatchi boʻlgan.

V.G.Shuxovning qurilish texnologiyasi sohasidagi soʻnggi yirik yutugʻi 1932-yildagi zilziladan soʻng Samarqanddagi qadimiy Ulugʻbek madrasasining qayta tiklanishi boʻldi. Shuxov meʼmor M.F.Mauer bilan birgalikda Ulugʻbek madrasasining qulab tushgan sharqiy minorasini qaytadan tiklagan. Ushbu noyob operatsiya butun dunyoda mashhur boʻlgan.

Shuxov 79 yoshida yoshligida ishlab chiqqan neftni toʻliq qayta ishlash loyihasi amalga oshirilganiga guvoh boʻldi. Uning ishtirokida 1932-yilda Bokuda Sovet kreking zavodi ishga tushirildi. Ishning dastlabki haftalarida Shuxovning oʻzi ishlab chiqarish jarayonini kuzatib bordi.

Nafaqaga chiqqanida, u yolgʻiz hayot kechirdi va faqat doʻstlari hamda eski hamkasblari bilan uchrashib turgan.

Shuxov oʻz ixtirolariga boʻlgan barcha huquqlarni va barcha gonorarlarni Sovet davlati ixtiyoriga oʻtkazgan.
 Vafoti 
V.G.Shuxov baxtsiz hodisa natijasida 85 yoshida vafot etdi. Tanasining 80% dan koʻprogʻi kuyish tashxisi bilan kasalxonaga yotqizilgan. Shifokorlar besh kun davomida uning hayoti uchun kurashdilar, ammo oltinchi kuni, 1939-yil 2-fevralda Shuxov vafot etgan. U Novodevichy qabristoniga dafn qilingan.

 

Turkum:1853-yilda tugʻilganlar
Turkum:1939-yilda vafot etganlar
Turkum:2-fevralda vafot etganlar
Turkum:Rossiya olimlari
Turkum:Kishilar:Madrasalar
Shugʻnonlar

Shugʻnonlar (oʻzlarini xugnilar deb atashadi) — xalq. Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatining Shugʻnon tumanida yashaydi.

 Tili 

Shugʻnon tili hind-yevropa tillari oilasi eroniy tillar guruhining sharqiy tarmogʻining Shimoliy Pomir (Shugnan-Rushon) kichik guruhiga kiradi. Bajuv va Shohdara shevalariga ega.

 Diniy eʼtiqodlar 
Shugniylarning aksariyati shia musulmonlari (ismoiliylar). Rivoyatlarga koʻra, ismoiliy islom dini arbobi Nosir Hisrav tomonidan milodiy 1000 yillar atrofida Badaxshonga olib kelingan.

 Yana qarang 

 Pomir xalqlari

 

 

Turkum:Eroniy xalqlar
Turkum:Pomir xalqlari
Turkum:Tojikistondagi etnik guruhlar
Turkum:Afgʻoniston xalqlari
Turkum:Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati
Turkum:Badaxshon viloyati
Shuhrat (gazeta)

Shuhrat — milliy, adabiy, ilmiy, siyosiy gazeta. 1907-yil 1-dekabrdan haftada 2 marta chiqa boshlagan. Sahifalarida xurofotga qarshi maqolalar chop etilgan. Zamona talabiga javob beradigan kadrlar tayyorlash kerakligini targʻib qilgan. Gaz.da rasmiy muharrir Abdulla Avloniy deb yozilsada, ammo amalda unga Munavvarqori Abdurashidxonov rahbarlik qilgan. Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Tursunxoʻja Homidxoʻja oʻgʻli va Shoir Miskin Toshkandiylar gaz.ning asosiy mualliflari sanalgan. 

 
Turkum:Gazetalar
Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Vladimir Petrovich Shcheglov

Vladimir Petrovich Shcheglov (1904.15.6, Oryol viloyati Zarechye qishlogʻi — 1985.23.1, Toshkent) — astronom olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi matika fanlari doktori. Toshkent astronomiya rasadxonasida ilmiy xodim (1933—41), direktor (194183). Asosiy ilmiy ishlari noyob astronomik asboblar yordamida yudduzlarni kuzatib, aniq vaqtni belgilash va ular orqali joylardagi geografik uzunliklarning oʻzgarib borishini tekshirishga bagʻishlangan. Sh. Ulugʻbek rasadxonasining geografik koordinatalarini va asosiy asbobi oʻqining azimutini aniqlagan. Ya. Geveliyning mashhur "Yulduzlar osmoni atlasi"ni qayta nashr ettirib, unga Ulugʻbek zamonasidagi astronomiyaga oid maqola yozgan. Xalqaro astronomiya ittifoqi aʼzosi. Kichik sayyoralardan biriga uning nomi berilgan.

 
 K voprosu o geograficheskix koordinatax i azimute sekstanta observatorii Ulugbeka v g. Samarqande, Astr. j.t. XXX, 1953; Astronomicheskiye azimutg zemnnx predmetov kak indikatorm vrashatelnix dvijeniy materikovnx blokov, Astr. j., t. 54, 1977; Ulugʻbek observatoriyasi, T., 1979; "Yan Geveliy. Atlas zvyozdnogo neba", T, 1981.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Nikolay Shchedrin

Nikolay Nikolayevich Shchedrin (1891.21.9, Pskov viloyati — 1974.7.12, Leningrad) — elektrotexnika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1947), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950), texnika fanlari doktori (1946), professor (1941). Petrograd politexnika institutini tugatgan (1922). Muhandisloyihachi (1922—23), ilmiy pedagogik ishlar bilan shugʻullangan (1924—34). 1943-yildan Leningrad politexnika institutining Toshkent filialida Farhod GESning parallel ishlash turgʻunligini aniqlash ishiga rahbarlik qilgan. Leningrad politexnika institutida professor (1944). Ilmiy ishlari, asosan, katta energetika sohasi — elektr tizimlarining noturgʻun rejimlari masalalariga oid. III. elektr energiyasining muhim masalalari boʻyicha nazariy va amaliy ishlarga asos solgan.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Turkum:Toshkent davlat texnika universiteti oʻqituvchilari
Rodion Shchedrin

Rodion Konstantinovich Shchedrin (1932.16.12, Moskva) — rus kompozitori, pianinochi, musiqa jamoat arbobi. Rodion Shchedrin 1932- yilda moskvada musiqachi oilasida tugʻilgan. Otasi bastakor va musiqa nazariyasi oʻqituvchisi edi. U Moskva xor maktabida tahsil olgan va 1955-yilda Moskva konservatoriyasini kompozitsiya
va fortepiano boʻyicha tahsil olgan. Uning birinchi yirik asarlari 20 yoshida yozilgan. Xalqq artisti (1981). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1955). Rossiya Kompozitorlar uyushmasi raisi (1973—90). Ijodida rus musiqa folklori („Faqat sevgi emas“ operasi, 1961; „Bukri toychoq“ baleti, 1960; „Jarang“ orkestr uchun konserti, 1968 va boshqalar), rus cherkov aytimlari („Tasvirlangan farishta“ liturgiyasi, 1991) va boshqalar ga keng murojaat qilib, ularni zamonaviy kompozitsiya texnikasi (aleatorika, sonorizm va boshqalar) bilan uygʻunlashtirgan. „Lolita“ (1993) operasi, „Karmensyuita“ (J. Bizening operasi asosida, 1967), „Anna Karenina“ (1972), „Chayka“ (1980), „Laycha yetaklagan xonim“ (1985) baletlari (hammasi M.GGʻlisetskaya uchun yaratilgan), 5 fortepiano (1954—99), 4 orkestr (1960—89), skripka, alt, violonchel, truba uchun konsertlari (1994—97), kamer va xor asarlari, kinofilmlar („Balandlik“, „NormandiyaNeman“ va boshqalar) uchun yozgan musiqalari mashhur. Yirik asarlariga ulugʻvorlik va teran fojiaviylik, shoironalik va joʻshqinlik, shoʻx yumor va oʻtkir hajviya xos. Davlat (1972), Rossiya Davlat mukofot (1992)lari laureati. Oʻzbekistonda „Karmensyuita“ va „Anna Karenina“ baletlari Navoiy teatritsa sahnalashtirilgan, konsert va kamer asarlari muntazam ijro etilmoqda.

 

Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Viktor Shchekin

Viktor Andreyevich Shchekin (1889.1.2, Kursk gubernyasi – 1965.23.12, Toshkent) — seleksiyachi chorvador olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1959), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1945), professor (1947). Moskva universitetining yuridik fakulteti iqtisodiyot boʻlimini tugatgan (1912). Fransiya (1898–99), Germaniya (1909), Angliya (1911)da malaka oshirgan. Oʻrta Osiyo chorvachilik styasi boʻlim mudiri (1933–40), Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tekshirish institutida yilqichilik boʻlimi boshligʻi (1940–45). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida hayvonlar fiziologiyasi va chorvachilik kafedrasi mudiri (1949–65). Ilmiy ishlari yilqichilikda naslchilik seleksiya ishlari tahlili, zotlar tarixi; yangi duragay ish hayvonlari olish, chorva hayvonlari mahsuldorligini oshirish va boshqalar masalalarga bagʻishlangan. Oliy oʻquv yurtlari uchun bir necha darsliklar muallifi. 3 jilddan iborat "Qorabayir ot zoti" davlat naslchilik kitobini yaratgan.

 
 Karabairm sennaya poroda loshadey, T., 1944; Karabair (V.S.Vixrev bilan hamkorlikda), T., 1947; Konevodstvo, T., 1952; Oʻzbekistonda qoramol zotini yaxshilash, T., 1958; Chorvachilik, T, 1964.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1965-yilda vafot etganlar
Turkum:1-fevralda tugʻilganlar
Turkum:23-dekabrda vafot etganlar
Aleksandr Shcherbak

Aleksandr Mixaylovich Shcherbak (28-dekabr 1926, Stavropol oʻlkasi — 28-yanvar 2008 Sankt-Peterburg) — turkiyshunos olim.

Turkiya tilshunoslik jamiyati faxriy aʼzosi (1989), xalqaro finugor jamiyatining muxbir aʼzosi (1996), filologiya fanlari doktori (1969). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Stavropol pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1948). 1951-yildan Rossiya Fanlar akademiyasi Lingvistik tadqiqotlar instituti Sankt-Peterburg boʻlimida katta (1961-yildan), yetakchi (1986-yildan), bosh (1991-yildan) ilmiy xodim. shahrining asosiy ilmiy ishlari turkiy tillar, xususan, oʻzbek tili tarixini oʻrganishga, turkiy tillarni qiyosiy tadqiq etishga va oltoyshunoslikka bagʻishlangan. "Qadimgi turkiy til lugʻati" ("Drevnetyurkskiy slovar", M., 1969)ning tuzuvchi va muharrirlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Grammaticheskiy ocherk yazika tyurkskix tekstov X—XII vv. iz Vostochnogo Turkestana, M.—L., 1961; 
 Grammatika starouzbekskogo yaznka, M.—L., 1962; 
 Vvedeniye v sravnitelnoye izucheniye tyurkskix yazikov, Sankt-Peterburg, 1994; 
 Ranniye tyurksko-mongolskiye yaznkovie svyazi (8—14 vv.), Sankt-Peterburg, 1997; 
 Tyurkskaya runika, Sankt-Peterburg, 2001.

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:28-yanvarda vafot etganlar
Turkum:2008-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Dmitriy Shcherbakov

Shcherbakov Dmitriy Ivanovich (1893.1.1, Novozibkov, hozirgi Bryansk viloyati — 1966.25.5, Moskva) — geolog va geokimyogar, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1953). V.I. Vernandskiy va A.Ye.Fersmannat shogirdi. Tavriya (hozirgi Simferopol) universitetni tugatgan (1922). 1928—38 yillarda Tojikiston—Pomir, soʻngra Oʻrta Osiyo ekspeditsiyalarida ishlagan. 1930—38 yillarda M.V. Lomonosov nomidagi geokimyo instituti, 1938—41 yillarda SSSR Fanlar akademiyasi Geologiya fanlari institutida ishlagan. Butunittifoq mineral xom ashyosi institutida sektor ilmiy rahbari (1943—48). SSSR Fanlar akademiyasi geologiyageografiya fanlari boʻlimi akad,kotibi (195363). 1963 yildan SSSR Fanlar akademiyasi Ruda konlari geologiyasi, petrografiya, mineralogiya va geokimyo institutida ilmiy rahbar, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Kola yarim orol, Baykal ortida geologik tadqiqotlar olib borgan. Ilmiy ishlari nodir elementlarga bagʻishlanib, Qirgʻizistonda surma va simob, Qoraqumda tabiiy oltingugurt, Kavkazda molibden, volfram va mishyak konlarini ochishda asos boʻlib xizmat qildi. Davlat mukofoti laureati (1965). Niobiy va tantal silikati Sh. nomi bilan shcherbakovit deb atalgan.

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Geologiya
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Shensi

Shensi — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi provinsiya. Xuanxe daryosining oʻrta oqimi havzasvda. Maydoni 195,8 ming km². Aholisi 35,9 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Sian shahri shahrida qadimdan dehqonchilik rivojlangan. Jami ekin maydonlarining yarmidan koʻprogʻiga donli ekinlar (bugʻdoy, tariq, sholi) ekiladi. Paxta, moyli oʻsimliklar yetishtiriladi. Janubiy dagi hududlarda yiliga 2 marta hosil olinadi. Bu yerda tung, lok daraxtlari, sitrus mevalar oʻstiriladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, qoramol boqiladi. Toshkoʻmir, temir rudasi, neft qazib chiqariladi. Qora metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari: Sian, Baotszi.

SH. hududining bir qismi mil. av. 6— 4-asrlarda Sin podshohligi tarkibida boʻlgan. 9-asrdan hozirgi nomi bilan ataladi.

 

Turkum:Shensi
Shenyang

Shenyan, Mukden — Xitoyning shim.sharqiy qismidagi shahar, Xuanxe daryosi boʻyida. Lyaonin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi (shahar atrofi bilan, 1998). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Sanoat markazi. Mashinasozlikning turli tarmoklari (sanoat jihozlari, transport vositalari, elektrotexnika motorlari ishlab chiqarish) rivojlangan. Rangli metallurgiya (qoʻrgʻoshin va rux eritish), kimyo, oynashisha, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet, madaniy muassasalar bor. Shahar Xouchen nomi bilan mil. av. 2-asrdan maʼlum. 1621-yilda shahrini manjurlar egallagan. 1625— 1912-yillarda Mukden deb atalgan. Sin sulolasi davrida (1644—1911) Xitoyning 2poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sh. va uning atrofida 9—14-asrlarda qurilgan saroy va ibodatxonalar saqlangan.

 

 

Shenyang Government website 

 

Turkum:Shenyang
Turkum:Xitoyning viloyat markazlari
Turkum:Davlatlarning sobiq poytaxtlari
Turkum:Liaoningdagi shaharlar
Turkum:Liaoning prefekturasi darajasidagi boʻlinmalari
Turkum:Xitoyning milliy oʻrmon shaharlari
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Xitoy shaharlari
Shyaulyay

Shyaulyay (Šiauliai, 1795-yilgacha Saule, 1917-yilgacha rasmiy nomi Shavli) – Litvadagi shahar (1569-yildan). Transport yoʻli chorrahasi. Aholisi 146,5 ming kishi (2000). Shahar 15-asrdan maʼlum. Yirik korxonalari: velosiped, televizor, stanoksozlik, elektr konstruksiyalar ishlab chiqarish, shina taʼmirlash, koʻn zdlari; oziqovqat sanoati (goʻsht, sut, nonmakaron, pivo ktlari) korxonalari, uysozlik kti, trikotaj, koʻnattorlik, notoʻqima materiallar fabriklari, qandolat, koʻnpoyabzal, mebel ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Pedagogika instituti, teatr, „Aushra“ tarixetnografiya muzeyi, fotografiya muzeyi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Uygʻonish davri Pyatro ir Povilo kostyoli (1595— 1625) saqlangan. 1976-yilda shahar markazida piyoda yurib sayr qilinadigan zona tashkil qilingan. Jamoat binolaridan Madaniyat saroyi va boshqalar bor."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Litva
Shoʻr yerlar melioratsiyasi

Shoʻr yerlar melioratsiyasi - 22- 40 Otabek Axmedov nima gap tuproqning oʻsimlik ildizi tarqaladigan qatlamidan qishloq xoʻjaligi ekinlari hosili va sifatini pasaytiruvchi suvda eriydigan ortiqcha zararli (zaharli) tuzlarni chiqarib tashlash jarayoni. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida Shoʻr yerlar melioratsiyasim. juda katta xoʻjalik ahamiyatiga ega, chunki qishloq xoʻjaligida foydalanilayotgan yerlarning qariyb 60—65% u yoki bu darajada shoʻrlangan (faqat Oʻzbekistonning oʻzida turli darajada shoʻrlangan yerlar maydoni 2,4 mln.ga dan (66,7%) ortiq). Shoʻr yerlar melioratsiyasim. gidrotexnik melioratsiya vaagrotexnika tadbirlari majmui orqali amalga oshiriladi. Meliorativ tadbirlar majmui shoʻr yuvishda suvni juda kam sarflagan holda tuproqdagi oʻsimlik uchun zarur oziq moddalar va ularning rivojlanishi uchun qulay tuproq suvfizik xossalarini saqlashda eng yuqori samarani taʼminlashi kerak. Tuproqdan namning bugʻlanish miqdorini tartibga soluvchi samarali drenaj, ratsional sugʻorish rejimi va agrotexnika (attmashlab ekish, yerlarni tekislash, tuproqqa ekish oldidan va qator oralariga ishlov berish va boshqalar)ni qoʻllash qayta shoʻrlanish imkonini keskin pasaytiradi. Shoʻr yerlar melioratsiyasim.da sugʻoriladigan uchastkalar va yer massivlari boʻylab ihota oʻrmon mintaqalari tashkil etish, tuproqning shoʻrlanish darajasiga koʻra kapital va profilaktik shoʻr yuvishning optimal muddatlari hamda normalarini toʻgʻri belgilash muhim ahamiyatga ega.

Gidromorf va oraliq tipdagi tuproqlarda shoʻri yuvilgan yerlarning qayta shoʻrlanishini bartaraf etish uchun suv berish rejimini belgilashda tuz profili, aeratsiya zonasidagi tuproqgrunt tuzilishi, grunt suvlari rejimi, ularning chuqurligi va minerallashish darajasi hisobga olinadi. Shunga muvofiq gidromodul boʻyicha rayonlashtirish uslubi, sugorish usullari va suv berish texnikasi takomillashtiriladi. Shoʻrxok yoki shoʻrlanishga moyil tuproklarda kimyoviy melioratsiya (ohaklash, gipslash, kislota eritmalaridan foydalanish) bilan qoʻshib olib boriladigan maxsus shoʻr yuvish texnologiyasi koʻllaniladi (yana qarang Yer shoʻrini yuvish).

 Adabiyot 
 Kamilov O.K., Melioratsiya zasolyonnmx pochv Uzbekistana, T., 1985.
Shoʻra

Shoʻra — shoʻradoshlarga mansub bir yillik oʻtlar turkumi. Moʻʼtadil iqlimli zonalarda shahrining xushboʻy Sh., sassiq Sh., serbarg Sh. , koʻk Sh. (С. ёкисигл.), qizgʻish Sh. ,oq Sh. , dumbul Sh. va boshqalar tarqalgan. Boʻyi 10—100 sm, barglari bandli, uchburchak yoki tuxumsimon, gʻubor bilan qoplangan. Gullari roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. May — sentyabrda gullab urugʻlaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Oʻzbekistonda Sh. bahorgi begona oʻt sifatida deyarli barcha maydonlarda uchraydi.

Kurash choralari: chuqur kuzgi shudgor; kultivatsiya; almashlab ekishni yoʻlga qoʻyish; dalaga chirigan goʻng, ekin ekishdan avval kimyoviy preparatlardan treflan, ekish davrida esa kotoran, kotofor, prometrin solish; makkajoʻxori ekiladigan dalalardagi shahriga qarshi agelon, atrazin yoki simazin qoʻllash.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Shoʻrabashot

Shoʻrabashot — Fargʻona vodiysidagi dehqonchilik bilan shugʻullangan qadimiy aholi yashaydigan shahar xarobasi (mil. av. 4—1-asrlar). Yodgorlik Qirgʻiziston Respublikasining Oʻzgan shahridan 8 km shim.gʻarbda joylashgan. Maydoni 70 ga. Sh. 3 qismdan iborat: ark, aholi yashaydigan asosiy qism va molqoʻy saqlanadigan va atrof hudud aholisi uchun notinchlik paytida yashirinadigan panagoh. Har bir qism alohida mudofaa devorlari bilan oʻralgan.

Qad. aholi sugʻorma dehqonchilik (uzum va beda yetishtirish) va chorvachilik (yilqichilik) bilan shugʻullangan. ning xabar berishicha, xitoylar ayrim qishloq xoʻjaligi ekinlari (beda, uzum)ni shu yerdan olib ketib oʻzlashtirib olganlar. shahridan uyroʻzgʻor buyumlaridan tashqari ayollar taqinchoqlari (uzuk va munchoqlar) hamda surmatosh boʻyogʻi topilgan. Eng diqqatga sazovori terrakotadan yasalgan odamlar yuz qismi haykalidir. Haykallarning yuz qismi yalpoq va koʻzlari qisiq. Bu tasvirlar antik davr Fargʻona aholisi toʻgʻrisida birinchi ashyoviy hujjatdir. Bu shahar xarobasi qadimiy Fargʻonada hukm surgan Davan podsholigi davriga toʻgʻri keladi. Yozma da bu shahar Yu (Yuchen) shahri deb tilga olinadi. Aynan, bu shahar aholisi Fargʻona vodiysiga yurish qilgan xitoylarga juda qattiq qarshilik qoʻrsatgani haqida maʼlumotlar bor. Sh. Fargʻona vodiysida dehqonchilik madaniyatini oʻrganishda katta ahamiyatga ega yodgorlikdir.

 Adabiyot 
 Zadneprovskiy Yu.A., Drevnezemledelcheskaya kultura Fergann, M.—L., 1962.
Shoʻradoshlar

Shoʻradoshlar — ikki urugʻpallali oʻsimliklar sinfining chinnigulnamolar qabilasiga mansub oila. Koʻproq bir yillik oʻt, baʼzan buta, chala buta yoki daraxtlardan iborat. Poyasi sersuv. Barglari ketmaket joylashgan. Gullari koʻrimsiz, toʻgʻri, ikki yoki bir jinsli, mayda toʻpgullarga yigʻilgan. Baʼzi shahrida mevani oʻrab turgan gulqoʻrgʻon oʻzaro tutashib toʻpmevalar hosil qiladi. Sh. urugʻ murtagi taqasimon yoki spiralsimon. 2 katta ( va 8a18o1o1s1eaye) oilaga boʻlinadi. Koʻpincha shoʻrxok yerlarda, choʻl va chala choʻllarda, dashtlar va dengiz qirgʻoqlarida tarqalgan. Koʻpchilik Sh. — begona oʻt. Oʻrta dengiz sohillarida, Osiyo va Afrika choʻllarida shahrining 105 turkumga mansub 1600 turi uchraydi. Oʻzbekistonda 45 turkumga oid 180 ga yaqin turi oʻsadi. Shulardan saksovul, shoʻra, shoʻrak Chog'on donasho'r cherkez va boshqalar chorvachilikda katta ahamiyatga ega.

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Cherkez tabobatda bargi va mevasidan olinadigan dori qon bosimini pasaytirishda ishlatiladi
Shoʻrajriq

Shoʻrajriq — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yyllik ildizpoyali oʻt. Poyalari yer bagʻirlab oʻsadi. Barglari ingichka qalami, yassi. Toʻpguli boshoqsimon roʻvakdan iborat. Boshoqchalari 5—6 gulli, changisi 2 ta, urugʻchisi patsimon. Iyun — avgustda gullab, meva beradi. Tekisliklardagi shoʻ^xoklarda shoʻrlangan qumlarda oʻsadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarqalgan. Sifatli yemxashak beradi.

 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Shoʻrak

Shoʻrak — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt, butacha, buta va past boʻyli daraxt oʻsimliklar turkumi. Barglari navbatlashib joylashadi, etli. Gullari ikki jinsli. 150 turi maʼlum. Koʻpincha Yevrosiyo, Afrika, Amerika va Avstraliyada tarqalgan. Oʻrta Osiyoning shoʻrxok, shoʻrtob va qumloq yerlarida oʻsadi. shahrining cherkez, boyalish kabi tuya, qoʻy va echkilar uchun qimmatli ozuqa. Baʼzi koʻchma qumlarni mustahkamlash uchun ekiladi va yoqilgʻi sifatida foydalaniladi, baʼzilari (mas, cherkez) dorivor.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Shoʻrbuta

Shoʻrbuta — shoʻradoshlar oilasiga mansub chala buta. Boʻyi 50—150 sm. Poyasi tuklar bilan qoplangan. Barglari navbatlashib joylashadi, mayda, seret. Toʻpguli yoyiq roʻvaksimon. Gullari ikki jinsli. Iyul — sentyabrda gullab, meva beradi. Oʻzbekistonda shoʻrxok yerlarda, ekinlar orasi va boshqalar yerlarda begona oʻt holida uchraydi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Shoʻrva

thumb
Shoʻrva — suyuq ovqat turi.
Tayyorlash usuliga koʻra, shoʻrvaning qovurma shoʻrva va qaynatma Shoʻrva;
 Qovurma shoʻrva 
Qovurma shoʻrva — qoʻy yogʻi kubik qilib toʻgʻraladi va qozonga solib chalaroq eritiladi. Goʻsht boʻlaklarga boʻlinib, yogʻ bilan birga qizarguncha, soʻngra toʻgʻralgan piyoz va pomidor qoʻshib yana 7—10 daqiqa qovuriladi, kartoshka solib bir-ikki aylantiriladi va suv quyiladi. Suv qaynab chiqquncha qozonga tuz, bir dona qizil qalampir, toʻgʻralgan ukrop va kashnich solinadi. Shoʻrva qaynab chiqqach, olovi pasaytirilib, yana 1 soatcha mildiratib qaynatiladi.

 Qaynatma shoʻrva 
Qaynatma shoʻrva — qoʻy goʻshti (toʻshi, qovurgʻasi, ozgina yogʻi) qozondagi sovuq suvga solib qaynatiladi. Shoʻrvaning koʻpigi olinmaydi (piyoz solingach, koʻpigi oʻz-oʻzidan yoʻqolib ketadi). Shoʻrvaga piyoz bilan birga archilgan butun sabzi, toʻgʻralgan pomidor, tuz va ziravorlar solinadi. Shoʻrva 40—50 daqiqa qaynagach, archilgan butun kartoshka solinadi va olov pasaytirilib, mildiratib qaynatiladi. Kartoshka pishishi bilan, shoʻrva olovdan olinib, dasturxonga kosalarda tortiladi.
Solinadigan masalligʻiga koʻra sholgʻom Shoʻrva, noʻxat Shoʻrva, doʻlmali Shoʻrva, vermishel Shoʻrva, shovul Shoʻrva, karam Shoʻrva, kabi yigirmadan ortiq turi bor.

 

Turkum:Taomlar
Turkum:Oʻzbek oshxonasi
Turkum:Dunyo oshxonasi
Shoʻrlangan tuproqlar

Shoʻrlangan tuproqlar - tarkibida suvda oson eriydigan zararli tuzlar 0,1% yoki suvli soʻrimdagi quruq qoldiq miqdori 0,25% (0,3%)dan koʻp boʻlgan tuproklar. Shoʻrlangan tuproqlar, asosan, quruq iqlimli mamlakatlar (Pokiston, Hindiston, Xitoy, AQSH, Oʻrta Osiyo, Janubiy Amerika, Afrika, Avstraliya va boshqalar)da kattakatta maydonlarda, shuningdek, shoʻrlanmagan tuproqlar orasida esa, kichikroq massivlarda dogʻ koʻrinishida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Janubiy Qozogʻistondagi sugʻoriladigan maydonlarning yarmidan ortigʻi, oʻzlashtiriladigan yerlarning 75— 80%ga yaqini turli darajada shoʻrlangan. Tuproqning shoʻrlanganlik darajasi zararli tuzlarning umumiy miqdoriga koʻra (gips, miqsori olib tashlangan holda) belgilanadi. Shu belgiga asosan, Shoʻrlangan tuproqlar kuchsiz (zararli tuzlar miqdori 0,1—0,2%), oʻrtacha (0,2—0,4%), kuchli (0,4—0,8%), juda kuchli shoʻrlangan (shoʻrxoklar; 0,8% dan koʻp) xillarga boʻlinadi. Tabiiy Shoʻrlangan tuproqlar kimyoviy tarkibi (shoʻrlanish tipi)ga koʻra xloridli, sulfatxloridli, xloridsulfatli, sulfatli, sodasulfatli, sulfatsodali, xloridsodali, sodali, sulfat yoki xloridgidrokarbonatli (ishqoriy yer elementlari) shoʻrlangan yerlarga boʻlinadi.

Tuproq shoʻrlanishining salbiy oqibatlari oldini olish uchun sugʻorish rejimini toʻgʻri taʼminlash, kuchli shoʻrlangan tuproqlarni katta normalarda yuvish, shoʻrlanish jarayoni yoʻnalishini tubdan oʻzgartirish uchun drenajlar yordamida grunt suvlarning sunʼiy oqimini vujudga keltirish zar}f (yana qarang: Shoʻr yerlar melioratsiyasi).

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Shoʻroi islom

"SHOʻROI ISLOM" — siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy gazeta. "Shoʻroi islomiya" jamiyatining nashri. 1917-yil 16-mayda Toshkent shahrida haftada 2—3 marta chop etilgan. Muharriri A. Battol. Gaz.da Ismoil Obidiy, Nushervon Yovushev, Olim Boyburov, Munavvarqori Abdurashidxonov, Shokirjon Rahimiy va boshqalar ziyolilar faol qatnashgan. Gaz.ning asosiy maqsadi aholining siyosiy va ijtimoiy faolligini oshirishdan iborat boʻlgan. Gaz. 1917-yil iyunda moddiy muammolar tufayli oʻz faoliyatini toʻxtatishga majbur boʻlgan. Gaz.ning 2 ta soni Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasining noyob kitoblar boʻlimida saqlanadi.

 Yana qarang 

 Shoʻroi islomiya
 Oʻzbekiston milliy kutubxonasi

 

Turkum:Gazetalar
Shoʻroi Islomiya

thumb
"SHOʻROI ISLOMIYA" („Islom kengashi“) — Turkiston taraqqiyparvar ziyolilarining ijtimoiysiyosiy tashkiloti (jamiyati). 1917-yil 14 martda Toshkentda tuzilgan va 1918-yil bahorigacha faoliyat olib borgan. Unga dastlab Abdulvohidqori Abduraufqori oʻgʻli, keyinchalik Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev rais qilib saylangan. Tashkilot faoliyatida Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxoʻja Behbudiy, Mustafo Choʻqay, Ahmad Zakiy Validiy, Islom Sulton Shoahmedov, Toshpoʻlat Norboʻtabekov kabi maʼrifatparvarlar faol qatnashgan. Tashkilot tashabbusi bilan Butun Turkiston musulmonlarining 1-qurultoyi oʻtkazildi (1917-yil aprel). Qurultoyda qabul qilingan tashkilot dasturida oʻlka musulmonlari orasida islohotlar oʻtkazish gʻoyalarini tarqatish, mintaqadagi barcha musulmonlarni yagona fikr va maslak asosida birlashtirib, Turkistonga muxtoriyat maqomini berish uchun kurash vazifasi qoʻyilgan. 1917-yil aprel oyidayoq tashkilotning Samarqand, Qoʻqon, Namangan, Andijon, Margʻilon, Skobelev (Fargʻona), Marv, Turkiston, Oqmachit, Oʻsh va boshqalar shaharlarda shoʻbalari tuzilgan. Tashkilot „Shoʻroi islom“ nomli gaz. ham chiqargan. 1917-yil mobaynida Turkiston musulmonlarining yana 3 qurultoyi oʻtkazilgan. Biroq taraqqiyparvar ziyolilar (jadidlar) bilan eskilik tarafdorlari boʻlgan ayrim ulamolar (qadimchilar) oʻrtasidagi kelishmovchiliklar „SH.i.“ tashkiloti safida tarafkashlik yuz berishiga olib keldi. 1917-yil iyunda tashkilotdan bir guruh ulamolar ajralib chiqib, Qoʻqon va Toshkentda yangi jamiyat — „Shoʻroi ulamo“ta asos solishgan. Turkiston va Qozogʻiston musulmonlarining Toshkentda oʻtgan qurultoyi (1917-yil 17—20 sentyabr)da har 2 tashkilot oʻzaro birlashganligini eʼlon qilgan boʻlsa ham, aslida tom maʼnodagi birlashuv boʻlmagan. Oktyabr toʻntarishilan soʻng „SH.i.“ oʻz qarorgohini Toshkentdan Qoʻqonga koʻchirishga majbur boʻlgan (1917-yil noyabr). Tashkilot aʼzolari Turkiston muxtoriyati hukumatini tuzishda faollik koʻrsatishgan. Muxtoriyat hukumatini bolsheviklar agʻdargach, tirik qolgan „SH.i.“ aʼzolari taʼqibga uchragan. „SH.i.“ tashkiloti sovet rejimi tomonidan taʼqiqlansa ham, uning Nosirxon Toʻra, Sadriddinxon Sharifxoʻjayev, Mirodil Mirzaahmedov va boshqalar faollari Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat saflariga qoʻshilib, istiqlolchilarning gʻoyaviy mafkurachilari sifatida faoliyat koʻrsatishgan.

 Yana qarang 

 Shoʻroi islom
 Jadidchilik
 

 

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Jadidchilik
Turkum:Oʻzbekiston siyosiy partiyalari
Turkum:Oʻzbekistonning sobiq siyosiy partiyalari
Turkum:1917-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Turkum:1917-yilda Turkistonda tashkil etilganlar
Shoʻrsuv

Shoʻrsuv — Fargʻona viloyati Oʻzbekiston tumanidagi shaharcha (1934-yildan). Olay togʻlarining shim. chekkasidagi adirda. Shoʻrsuvsoy vodiysida. Qoʻqon shahridan 35 km jan.gʻarbda. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yaypan (12 km). Aholisi 3 ming kishiga yaqin (2004).

Shaharcha Shoʻrsuvsoy vodiysida neft va pirit (oltingugurt kolchedani) konlari topilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Sh. yon atrofidagi konlari qadimiydan maʼlum boʻlgan. Bu yerdan topilgan arxeologik yodgorliklar qadimiy konchilik ishlaridan dalolat beradi. 19-asrning 1-yarmida Shoʻrsuv konlari Qoʻqon xonligining mulki boʻlib, bu yerdan oltingugurt, achchiqtosh, togʻ mumi qazib olingan. shahrida gʻisht zavodi, sopol idishlar xom ashyosi — qizil tuproqni kukun qiladigan zd, taʼmirlashmexanika, oltingugurt maydalash sexlari, avtokorxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, tibbiy muassasalar, profilaktoriy mavjud. Yaypan—SH., Qoʻqon — Sh. yoʻnalishlarida avtobuslar qatnaydi. Sh. yaqinida Shoʻrsuv neft koni bor.

 

Turkum:Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Turkum:Oʻzbekiston tumani aholi punktlari
Shoʻrtepa neft-gaz koni

Shoʻrtepa neft-gaz koni - Qashqadaryo viloyati Muborak tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 20 km shim. sharqda. 1961-yilda ochilgan va 1967-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi choʻl tekisligidan iborat. Shoʻrtepa strukturasi subkenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinal burmadan iborat. Struktura jan.sharkda Shumak burmasi bilan chegaralanadi va kichikroq sinklinal orqali Shoʻrsoy strukturasiga ulanib ketadi. Burma asimmetrik tuzilishga ega boʻlib, ikki: shim. va sharqiy qubbalardan iborat. Shoʻrtepa neft-gaz konig.k.da jami 13 quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Paleozoy erasi jinslari 40 m gacha ochilgan, slanets, argillit va qumtoshlardan tarkib topgan. Yura davri yotqiziqlari terrigen, karbonat va tuzgips qatlaridan, boʻr davri gravelit, qumtosh, ohaktosh, alevrolitlardan tuzilgan. Sanoat miqyosidagi neft va gaz quyi boʻr davri yotqiziqlaridagi 12 va 13-gorizontlarda joylashgan. 12gorizont apt yarusining (qalinligi 50–60 m) qumtosh va gravelit jinslaridan tarkib topgan, 1230–1500 m chuqurlikda ochilgan. Foydali qalinligi 16–27 m, Gazlilik maydoni 12410 ming m2. 13gorizont 1285–1500 m chuqurlikda ochilgan, qumtosh, gravelit, alevrolit va gil jinslardan tarkib topgan. Qalinligi 210–238 m. Janubiy blokning 13gorizontida gaz qalpoqli neft uyumi mavjud, gazlilik qavati 60 m. Gorizontlardagi qatlam suvlarining turi gidrokarbonat-natriyli, sulfatnatriyli va xlornatriyli. Minerallashganligi 1,5—9,4 g/l. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.

 

Turkum:Muborak tumani
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Shoʻrtoblar

Shoʻrtoblar — tuproqlar tipi; yuvilmaydigan suv rejimi sharoitida tuproq singdirish kompleksida natriy (singdirish hajmining 10— 14% dan 70% gacha) toʻplanganda (tuproq eritmasi yoki grunt suvidan oʻtadi) shakllanadi (shoʻrtoblanish jarayoni). shahrida tabiiy holda qora shuvoq, izen, shoʻra va boshqalar oʻsimliklar oʻsadi. Afrika, Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliyada uchraydi. Tuzlar tarkibiga koʻra, sodali va sodasulfatli, xloridsulfatli boʻladi. Tuzlarning joylashish chuqurligiga nisbatan shoʻrxokli Sh. (suvda oson eriydigan tuzlar 5—20 sm chuqurlikda joylashgan), shoʻrxoklangan Sh. (20—40 sm) va yuvilgan Sh. (60—80 sm) mavjud. Sh. namlanganda kuchli disperslanadi, tuproqning strukturasiz massasi boʻkadi va suv oʻtkazmaydi, quriganda esa zichlashib, palaxsapalaxsa yorilib ketadi. shahrining meliorativ holatini yaxshilash uchun kaltsiy tuzlari, ayniqsa, gips solinadi. Bunda kaltsiy tuproq singdirish kompleksidagi natriyning oʻrnini olib, tuproq strukturasining tiklanishiga imkon yaratadi. Sodali shahriga gips solish, ayniqsa yaxshi natija beradi. Xloridsulfatli shahrini plantaj haydash, oʻt oʻsimliklar (ayniqsa, ildiz sistemasi kaltsiy birikmalariga moyil boʻlgan dondukkakli)ni ekish yoʻllari bilan oʻzlashtirish mumkin. Ad.: Pochvovedeniye, M., 1988.

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Shoʻrtan gaz-kondensat koni

Shoʻrtan gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyatidagi kon. Qarshi shahridan 40 km jan.sharqda. 1974-yilda ochilgan. Chorjoʻy tektonik pogʻonasiga tegishli Beshkent egilmasida braxiantiklinal koʻrinishidagi Shoʻrtan strukturasida joylashgan. Yuqori yura davrining kelloveyoksford yotqiziqlari mahsuldor hisoblanadi. Gazkondensat 15NR, 15R va 15PR gorizontlarida ochilgan. Gorizontlar kulrang ohaktoshlardan hamda zichlashgan, darzli, dolomitlashgan ohaktoshlardan iborat, qalinligi 316–542 m. Gazli qismining foydali qalinligi 118 m. Gaz uyumidan yuqorida joylashgan qalinligi 341–546 m boʻlgan kimerijtiton tuz jinslari regional qopqoq vazifasini oʻtaydi. Mahsuldor qatlam 2735–3170 m chuqurlikda yotadi. Suv tarkibi xlorkaltsiyli, minerallashganligi 122,1 — 129,0 g/l. 1999-yilgacha olingan tabiiy gaz miqdori 245,2 mlrd. m³, gaz kondensati 12,4 mln. t. Kondagi gazda etan miqdori yuqori, gazni qayta ishlab, bu qimmatbaho elementni ajratib olish maqsadga muvofiq. Etan polimer, kauchuk, boʻyoq va doridarmonlar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Shoʻrtan gazidan ajratib olingan etanni qayta ishlab, polietilen olish maqsadida Shoʻrtan gazkimyo majmuasi bunyod etildi.

 

Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Gʻuzor tumanidagi konlar
Shoʻrtoʻgʻoy

Shoʻrtoʻgʻoy, Shoʻrtoʻqay - jez davriga oid arxeologik yodgorlik. 6 ta alohida joylashgan tepaliklardan iborat. Shim. Afgʻonistonda, Koʻkcha daryosining Amudaryoga quyilish joyida, Amudaryoning chap qirgʻogʻida joylashgan. Yodgorlikda 1975—76 yillarda fransuz arxeologlari (B. Lion, A.P. Frankfor, M.N. Pottiye) ilk bor arxeologik tadqiqotlar oʻtkazganlar. Yodgorlikka mansub 2 ta tepalikdagina (150*50m; 200x50 m) qazishmalar olib borilgan. Qolgan tepaliklar toʻliq oʻrganib chiqilmagan. Moddiy topilmalar (sopol idishlar boʻlaklari, taqinchoqlar, oʻq uchlari va boshqalar) va inshootlar qoldiqlari Sh. makoni Shimoliy Hindistondagi Xarappa madaniyati vakillari tomonidan barpo etilganligini koʻrsatdi.

SH. makoni mil. av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yilliklarda xarappaliklarning Oʻrta Osiyoning turli hududi bilan boʻlgan iqtisodiymadaniy aloqalarida muhim oraliq punkti vazifasini bajargan. Xususan, bu yodgorlik orqali tranzit ahamiyatga ega boʻlgan muhim yoʻllar oʻtgan. Sh. orqali Badaxshondagi lojuvard konlari mahsulotlari Shimoliy Hindistonga yetkazib berilgan. Jez davrida Zarafshon daryosining yuqori oqimida, Panjikent yaqinida joylashgan Sarazm, Zarafshon vohasidagi Qarnob konlari, Janubiy Oʻzbekistondagi Sopolli va boshqalar makonlarni Shimoliy Hindiston bilan bogʻlovchi asosiy aloqa yoʻli Sh. orqali oʻtgan. Bu makon orkali Amudaryoning chap qirgogʻi boʻylab Quyi Zarafshon vohasi va Amudaryoning quyi oqimiga qarab ketuvchi yoʻl ham oʻtgan.

shahrining yuqori madaniy qatlamlaridan jez davri Dasht madaniyatiga mansub moddiy topilmalar topilgan. Ularga asoslanib Sh. makoni mil.av. 2-ming yillik oʻrtalariga kelib mahalliy chorvador qabilalar taʼsiriga tushganligi haqida fikr yuritish mumkin. Ad.: Rtveladze E. V., Velikiy shelkoviy put, T., 1999.

Oʻktam Mavlonov.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Afgʻoniston