Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Lev Molchanov

Lev Aleksandrovich Molchanov (1878—1962) — tabiiy geograf, iqlimshunos, zoolog, koʻlshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1943). Professor (1922), geografiya fanlari doktori (1938). 1907-18 yillarda Oʻrta Osiyo (Amudaryo, Pomir)da biologik, gidrologik va meteorologik kuzatuvlar olib borgan. 1921 —1938-yillarda Turkiston (Urta Osiyo) meteorologiya ilmiy tadqiqot institutida ishlagan va Oʻrta Osiyo universitetining professor 1938-yildan umrining oxirigacha Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida meteorologiya va iqlimshunoslik kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari, asosan, Oʻrta Osiyo iqlimi, gidrologiyasi va umumiy tabiiy geografiyasiga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Mol (birlik)

Mol — Xalqaro birliklar tizimi SI da modda miqdori birligi. 1971-yilda qabul qilingan. Massasi 0,012 kg ga teng boʻlgan uglerod 12S izotopi tarkibidagi atomlar soniga teng boʻlgan tarkibiy elementlar (molekulalar, atomlar, elektronlar va boshqa bir xildagi zarralar) dan tashkil topgan modda miqdoriga teng. Har qanday moddaning bir moli bir xil sondagi tarkibiy ele-mentlardan tashkil topgan. Bu son, odatda, Avogadro doimiysi deb ataladi va uning tajribalar asosida aniqlangan qiymati ^=6,0221023 mol"’ ga teng. Shuning uchun M. qaysi zarraga tegishli ekanligi kursatilishi kerak. Mas, suv molekulalarining bir moli deganda 6,022-1023 ta suv molekulalari tushuniladi. 6,022-1023 ta suv molekulalari tarkibida esa vodorod atomlarining 2 moli, kislorod atomlarining 1 moli, protonlarning 10 moli, neytronlarning 8 moli va elektronlarning 10 moli mavjuddir. Berilgan modda molekulalari 1 molining massasi, odatda, shu moddaning molyar massasi deb ataladi. M. tushunchadan molekulyar fizika, kimyo, termodinamika va boshqa sohalardan nazariy hamda amaliy hisobkitob ishlarini bajarishda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:SI asosiy birliklar
Molbert

Molbert (nem. Malbrett soʻzidan) — rassomlik sanʼatida qoʻllaniladigan dastgoh. Rassom asar ishlash jarayonida kartina, rayem va hokazoni oʻrnatadigan moslama, taglik; odatda, yogʻochdan tayyorlanadi. Uch oyokdi va vertikal tik ustunlari gorizontal asosga mustahkamlangan bor. Koʻproq M.ning oddiy, yengil va ixcham shakllaridan foydalaniladi; rassomlik ustaxonalarida, shuningdek, yirik asarlarni ishlash uchun turli balandlik, zarur burchaklarga qiya qilib ishlash imkonini beradigan, bir vaqtning oʻzida ikkita polotno oʻrnatish mumkin boʻlgan ogʻir, koʻchmas, metall, zamonaviy (plastik) xom ashyolardan tayyorlangan M.lardan foydalaniladi. Ogʻir boʻlishiga qaramay ish jarayonida baʼzi moslamalar (mas, gʻildirak) tufayli uni siljitish yengil va kulay. Molbert Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi ustaxonalarida, qisman, "Fayz Xolding" kompaniyasida ishlab chikariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molyar eritma

"Normallik"-modda reaktivligini o'lchash uchun ishlatilladi. Uni o'lchash uchun "N-normallik" o'lchovi ishlatiladi (yana qarang Konsentratsiya). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Momaqaldiroq qayd qilgich

Momaqaldiroq qayd qilgich — bir necha oʻn kilometr uzoqlikda boʻladigan elektr razryadlari (yashin)ni qayd qilib, ularni yozib boradigan radioqurilma; oddiy va avtomatik yozib boradigan xillar bor. Katta xududdagi elektrsizlanish vaqtida kuzatiladigan qisqa vaqtli impulslar shaklidagi elektromagnit toʻlqinlar (atmosferiklar)ni qayd qilish uchun radiopelengatsiya qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mombasa

Mombasa — Keniyadagi shahar, Hind okeanidagi marjon orolida, materik bilan damba va koʻprik orqali bogʻlangan. Sohilboʻyi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 450 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Sharqiy Afrika va mamlakatning yirik porti (yillik yuk ortib-tushirish 6 mln.t dan ortiq) boʻlib, chuqur suv osti prichallari bilan jihozlangan, okean kemalari ham kira oladi. Transport yoʻli orqali Uganda va Tanzaniya bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Ne-ftni qayta ishlash, kimyo, oziq-ovqat (goʻsht kombinati, un tortish, sholi oqlash), tamaki, toʻqimachilik sanoati korxonalari, kema verfi mavjud.

Shahar 12-asrdan maʼlum. Yirik savdo shahri boʻlgan. 1593-yildan Portugaliyaning Sharqiy Afrika sohillaridagi mustamlakasi markazi edi. 18-asrdan ummoniylarning Mazruiy sulolasi qoʻl ostiga oʻtdi. 1837-yildan Zanzibar sultonligi tarkibida boʻldi. Meʼmoriy yodgorliklardan Iisus forti (16-asr), soborlar, masjidlar, ibodatxonalar saqlangan. Turizm rivojlangan. Dengiz kurortiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Moment

Moment (lotincha moveo — siljitaman, qoʻzgʻataman) (matematika va fizikada) — ayrim oʻlchov, miqdor va vektorlar nomi. Ehtimollar nazariyasida M. — tasodifiy miqdorlarning sonli harakteristikasi. Tasodifiy miqdor x ning tartibli M. i deb %k ning oʻrta qiymatiga, Ltartibli absolyut M. i deb |^k| ning oʻrta qiymatiga aytiladi. Masalan, tasodifiy miqdorning matematik kutilmasi Mi, uning birinchi tartibli M.idir. Tasodifiy miqdor ʼ, ning Ltartibli markaziy M.i deb (I, —SH)k ning oʻrta qiymatiga aytiladi. Masalan, dispersiya gz2= Di,= M(i,— Mi,)2 ikkinchi tartibli markaziy M.dir.

Mexanikada M. — moddiy nuqtalar tizimida massalar taqsimotining sonli harakteristikasi. Agar toʻgri chiziqdagi xrx2,... koordinatalarida t,, tr (t>0) massali nuqtalar boʻlsa, bu tizimining sanoq tizimi 0 nuqtasiga nisbatan k darajadagi M.i Mk = xht + xht +...boʻladi. k=1 boʻlsa, — statik M., k=2 boʻlsa, — inersion M. deyiladi. Fizikada kuch momenti, harakat miqdori momenti, inersiya momenti kabi tushunchalar mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Momiq (paxta)

Momiq — 1) zavodlarda paxtagg ishlov berish jarayonida tolasi ajratib olingan chigitda qoladigan kalta toladan tayyorlanadigan mayin paxta. Unga siklonlarda yigʻiladigan iflos va changli momiq paxta qam kiradi. Asosan, paxta sellyulsiasi (35% gacha)dan iborat. M. jingalaklanib qolgan kalta tola koʻrinishida boʻladi. Rangi — okdan sargʻishgacha. M.dan momiq paxta, sunʼiy tola, plyonka, sellyuloza, qogʻoz va boshqa olishda foydalaniladi; 2) tuya, quyon va boshqa mayin junli hayvonlarning juni. Mayin gazlama va roʻmol toʻqish uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Momiq paxta

Momiq paxta — har xil yoʻnalishda tartibsiz ravishda kuchsizgina birikkan kalta tolalardan iborat mayin paxta. Asosan, tolasi ajratib olingan chigitlar sirtida qoladigan kalta tola (lint) dan tayyorlanadi. Momiq paxta tayyorlash uchun xom ashyo (kalta tolalar) har xil aralashmalardan tozalanadi va titishsavash agregatida titilib va savalab mayin’ massaga aylantiriladi. Maxsus ishlov berilib (kimyoviy moddalar bilan kaynatilib) zararsizlantirilgan Momiq paxta tibbiyotda, oddiylari texnika maqsadlarida ishlatiladi. Momiq paxta gigroskopik (namni yaxshi shimadigan) va kompress qilish xillariga boʻlinadi. Gigroskopik Momiq paxta oppoq boʻladi, qatlamlarga osongina ajraladi, qon va yiringni yaxshi shimgani uchun yaralarni bogʻlashda ishlatiladi. Kompress qilish Momiq paxtasi bint bilan bogʻlangan yara gazak olib ketmasligi uchun uni issiq tutish maqsadida bogʻlam ustidan qoʻyilib, ustidan bintlanadi. U singan joylarni gipslashda hamqoʻllaniladi. Momiq paxtaning alohida xili — vatin bir yoki ikki tomondan emulsiya surkalgan material boʻlib, kiy-im-bosh tikishda ishlatiladi. Paxtadan boshqa tolalardan ham momiq tolalar massasi tayyorlash mumkin. Ularni tabiiy va sunʼiy xillarga ajratsa boʻladi. Tabiiy tolalar — jun, ipak, zigʻir, penka, asbest tolalar; sunʼiy tolalar — sellyuloza, shisha, metall, shlak, bazalt tolalar. Tabiiy momiq tolalar tikuvchilik, mebel-lsozlik va texnika maqsadlarida, sunʼiy momiq tolalar qurilish va kimyo sanoatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monada

Monada (yun. monas — yagona, boʻlinmas) — turli falsafiy taʼlimotlarda borliqning tuzilish elementlarini ifodalash uchun ishlatiladigan tu-shuncha: pifagorchilar taʼlimotida son, neoplatonizmda yagonalik. J.Bruno fikricha, monada voqelikning jismoniy va ayni vaqtda psixik elementa. Monadalar haqidagi taʼlimot (monadologiya)ning asoschisi G. Leybnits hisoblanadi. Uning fikricha, monada ruhiy tabiatga ega boʻlgan, butun dunyoni oʻziga kamrab, aks ettira oladigan oddiy (boʻlinmas) va faol birlamchi substan-siyadir. Monadologiya gʻoyasi 19-asrda nemis faylasufi I. Gerbart, G. Lotse, 20-asrda E. Gusserl (Germaniya), A. Uaytxed (Buyuk Britaniya) va boshqalarning qarashlarida oʻz aksini topdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Monako (shahar)

Monako — Monako poytaxti. Oʻrta dengiz boʻyidagi Dengiz boʻyi Alp togʻlarining turtib chiqqan qoyali qismida joylashgan. Aholisi 2 ming kishi chamasida. Oʻrta dengiz boʻyidagi port. M. — yirik okeanografiya markazi: ilmiy tadqiqot instituti, muzey, akvarium; Xalqaro gidrografiya byurosi ishlab turibdi. Elektrotexnika, radioelektronika, kimyo, farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Botanika bogi, muzeylar, kutubxona bor. Meʼmoriy yodgorliklardan saroy (16— 19-asrlar), sobor va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan, kurort shahar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monarx

Monarx (yunoncha: monarchos) — davlatning yakka hukmdori. Odatda, hokimi-yat unga meros boʻlib oʻtadi. Barcha monarxlik mamlakatlarida M. qonun boʻyicha daxlsiz odam va u har qanday masʼuliyatdan ozod hisoblanadi. Turli mamlakatlarda Monarx turlicha: Buyuk Britaniya, Ispaniya, Daniya, Shvetsiya, Belgiyada — qirol, Malayziya, Bruney, Ummonda — sulton, Quvayt, BAAda — amir, Lyuksemburgda — buyuk gersog, Lixtenshteynda —knyaz deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarxiya
Monastirlar

Monastirlar (yunoncha: monasterion — monaxlar maskani) — cherkovning muayyan yoʻl-yoʻriqlari asosida birga yashovchi monax (rohib)lar jamoasi; monaxlar jamoasi foydalanadigan ibodatxona, turar joy va xoʻjalik binolari majmui. Birinchi buddistlar M.i miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalarida Hindistonda paydo boʻlgan. Budda M. i keyinchalik Birma va Tailand (2—3-asrlar)da, Vyetnam va Xitoy (4-asr)da, Koreya va Yaponiya (6—8-asrlar)da hamda Indoneziya (7-asr)da vujudga keldi. Xristian M.i esa dastlab 3—4-asrlarda Misrda, soʻngra Rim imperiyasi (4—5-asrlar)da, keyinchalik Yevropada yuzaga kelgan. M. yirik yer egalariga aylanib, diniy mafkura markazi boʻlib qolgan. M. vujudga kelgan dastlabki paytlarda iqtisodiyot va madaniyat taraqqiyotida muayyan rol oʻynagan. Oʻzbekistonda Rus pravoslav cherkovi Toshkent va Oʻrta Osiyo yeparxiyasiga qarashli 3 ta monastir bor: Svyato Nikolsk Troitsk ayollar monastiri (Toshkent shahri, Mirobod tumani), Svyato Pokrovsk ayollar monastiri (Toshkent viloyati, Quyi Chirchiq tumani), Svyato Georgiyevsk erkaklar monastiri (Chirchiq shahri). Kamoljon Komilov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monaxlar

Monaxlar, rohiblar (yun. monachos— yolgʻiz) — ijtimoiy diniy guruh. Ular tarki dunyo qilishi, molmulkdan voz kechishi, nafeini tiyishi (oila qurmasligi), qarindoshlik va ijtimoiy aloqalardan xoli boʻlishi, qatʼiy intizomga rioya qilishi kerak va hokazo. M. monastirda yashashi va uning qoidalarini bajarishi shart hisoblanadi.

Monaxlik dastlab miloddan avvalgi 1ming yillikda Xindiston (buddizm)d,a, keyinchalik Xitoy, Yaponiya, Tibet, Jan,-Sharkiy Osiyo va Qad. Sharq mamlakatlarida paydo boʻlgan. Xristianlika,a monaxlik 3—4-asrlarda vujudga kelgan. Bu dinda monaxlikka oʻtgan kishi sochini oldirib, yangi ism qabul qiladi, alohida kiyim kiyadi. Islom dinida M. boʻlmagan, lekin mohiyatan ularga yaqin turgan oʻziga xos oqim vakillari — sufiylar deb ataladi (qarang Tasavvuf).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Diniy atamalar
Monaxlik ordenlari

Monaxlik ordenlari - katolitsizmdz. markazlashgan monaxlik uyushmalari. Ular oʻz faoliyatlarida Rim papasi tasdiklagan ustavlarga amal qiladilar. Ilk Monaxlik ordenlari benediktchilar uyushmasi boʻlib, unga 6-asrda Italiyada asos solingan. 12—13-asrlarda Fransiyada katoliklarning bir necha Monaxlik ordenlari tuzildi. Katolik Monaxlik ordenlari aʼzolarining koʻpchiligi monastirlaryaa yashaydi. 1970-yillarda 180 ga yaqin Monaxlik ordenlari bor edi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monatsit

Monatsit (nem. monazit, yun. monazo — yakka yashayman) — mineral; seriy guruhiga mansub nodir yer elementlari fosfati. Kimyoviy tarkibi (Ce,La...) Ro4. Monoklin singoniyali. Koʻpincha turli qoʻshimchalari boʻladi, bulardan asosiylari: TYU2 (28% gacha), SiO2 (6% gacha), V2O5 (5% gacha) va boshqa Plastinkasimon, baʼzan qalin taxtachasimon kristallar, turli shaklli donachalar, donachali massalar hosil qiladi. Koʻpincha kuchli radioktiv. Rangi sariq, sariqyashildan qoʻngʻir, qizil-qoʻngʻirgacha. Kattikligi 5—5,5, zichligi 4,9—5,5 g/sm3. Monatsit konlari, odatda, granitli pegmatitlar bilan, baʼzan ishuriy granit, siyenitlarda gidrotermal karbonatli tomirlar bilan bogʻliq.

Monatsit, asosan, daryo va dengizdagi sochmalardan (Hindiston, Braziliya, Shri Lanka) olinadi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda Chorkesar, Oqtov va Chatqol-Kurama togʻlarida va boshqa joylarda aksessor koʻrinishida kup uchraydi. Seriy va toriy olishda xom ashyoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Minerallar
Monblan

Monblan (frans. va ital. — Oqtogʻ) — Gʻarbiy Alp togʻlaridagi togʻ massivi, Fransiya, Italiya va Shveysariya chegarasi boʻylab 50 km masofaga choʻzilgan. Eng baland joyi 4807 m, Gʻarbiy Yevropada eng baland choʻqqi. Granit, gneys va kristall jinslardan tuzilgan. Togʻ tepasidagi muzliklarning maydoni 200 km² dan ortiq, eng yirigi Merde-Glas muzligi (uz. 15 km). Alpinizm, turizm rivojlangan. Astronomiya va meteorologiya rasadxonasi bor. M. orqali uz. 11,6 km li avtomobil tonneli qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mongoliya oltoyi

Mongoliya oltoyi - Mongoliya va Xitoydagi togʻ sistemasi, Oltoy togʻlarining janubi-sharqiy qismi. Shim.-gʻarbdan janubi-sharqqa 1000 km ga choʻzilgan, eni 150–300 km. Eng baland joyi 4362 m (Munxxayrxon-Oʻla togʻi). Boʻylama tektonik vodiylar bilan ajralgan oʻzaro parallel tizmalardan iborat. Togʻ tepalari platosimon. M. O., asosan, paleozoy kristalli slanetslari, porfir va granitlardan tuzilgan. Togʻ tepalarida doimiy qor va muzliklar (eng kattasining uz. 20 km) bor. Sernam janubi-gʻarbiy yon bagʻri oʻrmon, togʻ etaklari dasht, togʻ tepalari alp oʻtloqlari, Shimoli-sharqiy yon bagʻri dasht va chala choʻldan iborat. Mongoliya oltoyining davomi Gobi Oltoyidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Osiyo
Turkum:Oltoy togʻlari
Mongoliya fanlar akademiyasi

Mongoliya fanlar akademiyasi — Mongoliyaning yetakchi ilmiy muassasasi. 1961-yil mayda Fanlar qoʻmitasi (1921; 1929-yilgacha ilmiy qoʻmita) negizida Ulan-Bator shahrida tashkil etilgan. 50 haqiqiy aʼzosi, 7 seksiya, 60 dan ortiq ilmiy tadqiqot instituta, rasadxona, ilmiy tadqiqot stansiyasi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Turkum:Mongoliya
Mongoloid irqi

Mongoloid irqi - Sariq irqi, Osiyo-Amerika irqi — insoniyatning eng katta irqlaridan biri. Bugʻdoy rangligi, qalin qora sochi, yuz va badanida tukning kamligi, kichik burni, yonoq su-yaklarining boʻrtib chiqqanligi, yuzi yumaloqdan kelganligi, qisiq koʻzligi bilan harakterli. Sharqiy Osiyo, Indoneziya, Markaziy Osiyo(Qozogʻiston va Qirgʻiziston)(Oʻzbekiston evropoid irqiga mansubdir), Sibir, Amerikada tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mone Klod Oskar

MONE (mod) Klod Oskar (1840.14.2, Parij — 1926.6.12, Normandiyaning Jiverni shahri) — fransuz manzarachi rassomi, sex xxx asoschilaridan biri. E. Buden (1858—59), Syuis akademiyasi (1859—60) va Sh. Gleyr ustaxonasi (1862—63)da tahsil koʻrgan. Barbizon maktabi rassomlari va E. Budenning plener fuck erishgan yutukdarini rivojlantirib, 1860-yillarning 2-yarmidan ifoda vositalari orqali havo-nur holatidagi oʻzgarishlar hissini, olam goʻzalligini tasvirlashga intildi ("Maysa ustida nonushta", 1866; "Ayollar bogʻda", 1867 va boshqalar). 1860-yillar oxiridan ijodini inson tabiatning tabiiy bir boʻlagi sifatida talqin etilgan manzaralar yaratishga bagʻishladi; manzaralari cheksiz ichki harakatdagi tirik tabiatning bir zarrasi sifatida aks ettirildi ("Parijdagi Kaputsinok xiyoboni", 1873; "Bel-Ildagi qoya", 1886 va boshqalar); maʼlum bir mavzuni tanlab olib, uni kunning turli vaqtlarida, turli obhavo sharoitlarida, tabiatning turli holatlardagi koʻrinishlari muxrlangan turkum kartinalar yaratdi ("Pichan gʻarami", 1890—91; "Ruan sobori", 1893—95 va boshqalar). Soʻnggi davrlarga oid asarlarida moddiy boʻlmagan mu-hitga singib ketayotgan narsalar dunyosi tasvirlandi ("Londonda tuman", 1903; "Nilufarlar" turkumi, 1914-22 va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monetarizm

Monetarizm (lot. moneta — tanga, pul) — davlatni iqtisodiy boshqarishga oid iqtisodiy nazariya va amaliy konsepsiya. 20-asr ning 50-yillarida Milton Fridmen asos solgan. M. M. Fridmen, G. Xaberler (AQSH), O. Fayt (GFR), J. Ryuyeff (Fransiya) va boshqa asarlarida rivojlantirilgan. Fridmen va uning safdoshlari J. M. AGeynsning pulsiz omillar (mas, investitsiyalar) oʻrniga aynan pulli omillarni afzal koʻradilar. M. iqtisodiyot nazariyasidagi neoliberalizm oqimiga kiradi, taʼminlash va iqtisodiy oʻsish mexanizmini yaratish muammolari bilan shugʻullanadi va bu mexanizmda asosiy eʼti-borni pulga qaratadi.

M.ga koʻra, iqtisodiy jarayonlarda, xoʻjalik yuritishda muomaladagi pul miqdori va pul massasi bilan tovar massasi oʻrtasidagi aloqalar belgilovchi oʻrinda turadi. Monetaristlar pul emissiyasini tartibga solish, milliy pul birligining valyuta kursi, kredit foizi, soliq stavkalari va boj tariflarini iqtisodiyotga taʼsir koʻrsatishning asosiy usullari deb biladilar. Fiskal siyosat oʻrniga faol pul-kredit siyosatini qoʻllash taklif etiladi. 1963-yil Fridmen tomonidan"AQShning 1867—1960-yillarda pul tarixi" kitobi (Anna Shvars bilan hammualliflikda) bosilib chiqdi. Bu kitobda M. konsepsiyasi uzining ishonchli tasdigʻini topdi. Mazkur kitobda AQShdagi Buyuk depressiyaning asosiy sababchisi Markaziy bank ekanligi kursatilgan. Monetar konsepsiya AQSH amaliyotida yaxshi natija berdi. M. gʻoyalari 20-asrning 80-yillaridan Gʻarb mamlakatlarida davlat iqtisodiy si-yosatiga singdirildi, uning tavsiyalari amaliyotga joriy qilindi. AQShda "reygonomika" (AQSH prezidenti R. Reygan nomi bilan bogʻliq) siyosati shu tavsiyalar asosida ishlab chiqildi va amalga oshirildi. Natijada AQSH iqtisodiyoti 70-yillarda yuz bergan tanglikdan chiqib rivojlanish yulga utdi.

Abduxalil Razzoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moniyeziozlar

Moniyeziozlar — kavsh kaytaruvchi hayvonlarning ingichka ichagida parazit holida yashovchi Moniezia turkumiga mansub sestodalar chaqiruvchi invazion kasallik. Sestodlar oraliq xoʻjayinzirhli kanalar ishtirokida rivojlanadi. Yosh mollar sharoiti no-qulay boʻlgan yaylovlarga olib chiqilgach, oʻt bilan birga kanallarni yutib yuborib, kasallanadi. Kasallangan hayvon lohaslanadi, ichi ketadi, oriqlaydi, ichagi ogʻrib, aylanma harakat qila boshlaydi. Tashxis axlat namunalarida gelmintlar va ularning tuxumlari aniqlanishiga koʻra qoʻyiladi.

Davolash: fenasal, mis sulfati, panakur, mishyak-qoʻrgʻoshin oksidi preparatlari beriladi.

Oldini olish: madaniy yaylovlarda oʻtlatish, mollarni degelmintizatsiyalash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monizm

Monizm ( — monas — yakka, yagona) — dunyodagi turli hodisalar negizida bitta ibtido, yagona substansiya yotadi deb hisoblaydigan taʼlimot. M. dualizm va plyuralizmning aksi. Falsafa tarixida materialistik va idealistik M. mavjud boʻlgan. Materialistik M. tarafdorlari suvni (Fales), apeyron (noaniq modda)ni (Anaksimandr), havoni (Anaksimen), gomeomeriya (zarra)ni (Anaksagor), atomni (Demokrit, Epikur), olovni (Geraklit) dunyoning yagona moddiy asosi deb hisoblaganlar. Idealistik M.ning yirik vakili Gegel dunyo va uning hodisalari asosiga dunyoviy gʻoyani qoʻygan. Falsafada M. butun borliqni — tabiat, jamiyat, inson maʼnaviy dunyosini bir deb bilish, ular yagona asosdan kelib chiqqan, bir-birlaridan mutlaqo ajralmas deb hisoblashdir.

Tabiatshunoslikda M. jonsiz (noorganik) va jonli (organik) tabiat bosqichlari — oʻsimlik dunyosi, hayvonot dunyosi, insoniyat dunyosini bir asosdan uzoq rivojlanish jarayonini bosib oʻtib, bir-biridan kelib chiqqanligi haqidagi taʼlimotdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moniy ibn Fatak

Moniy Ibn Fatak (taxminan 216 — taxminan 277) — moniyyaik taʼlimoti asoschisi. 3-asrning 30-yillarida Eron, Oʻrta Osiyo, Hindistonga safar qilib, buddizm, braxmanizm va boshqa dinlar bilan tanishgan. Keyinchalik oʻz taʼlimotini targʻib etgan. Bu taʼlimotni Eron shohi Shopur I quvvatlab, uni xristianlik va mahalliy dinlarga qarshi qoʻygan. M. zardusht kohinlarining qarshiligiga uchrab, Erondan qochishga majbur boʻlgan. Uning tarafdorlari Oʻrta Osiyo, Misr, Sharqiy Turkiston (Sinszyan), Rim imperiyasining sharqiy viloyatlarida kengtarqalgan. 273 yil M. Eronga qaytgan, bir oz vaqtdan soʻng qatl qilingan. Turli rivoyatlarda M.ning oʻz davrida isteʼdodli naqqosh, rassom ham boʻlgani haqida hikoya qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Din
Turkum:216-yilda tugʻilganlar
Turkum:277-yilda vafot etganlar
Turkum:Ktesifon
Moniylik

Moniylik ( Ãyīnⁱ Mānī)R. van den Broek, Wouter J. Hanegraaff Gnosis and Hermeticism from Antiquity to Modern TimesSUNY Press, 1998 p. 37 — 3-asrda Eronda vujudga kelgan din. Asoschisi Moniy. Moniylik koinotda nur bilan zulmat, ruhiy asos bilan moddiy asos, yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi oʻzaro kurashni eʼtirof etishga asoslanadi. Nur, ruhiy asos, yaxshilik olamida xudo, ikkinchisida — shayton (iblis) hukm suradi. Moniylikka koʻra, ikki olam kurashi falokat bilan tugaydi, natijada moddiy asos olami halokatga uchrab, ruh ozodlikka chiqadi. Moniylik taʼlimotiga koʻra, bu dunyo yovuzlik dunyosidir. Inson ikki unsur (ruh — nur farzandi, jism — zulmat farzandi)dan iborat mavjudot boʻlgani uchun zulmat kuchlariga qarshi kurashda nur kuchlariga yordam bera oladi. Moniy samo nuri elchisi hisoblangan.Moniyning falsafiy axloqiy qarashlari uning tavbanomasi "Xuastuanift" asarida yanada yaqqolroq namoyon bo'ladi. Moniylikda zardushtiylik va xristianlik gʻoyalari mavjud. Moniylik dunyoning koʻp mamlakatlariga, jumladan, Italiyadan to Xitoyga qadar tarqalgan. 8-asrda Uygʻur xonligida hukmron dinga aylangan. Moniylik 8—9-asrlarda islom tarafdorlarining taʼqibiga uchradi. Keyinchalik Yevropa va Osiyoda barham topdi. Xitoyda u 14-asrga kelib taqiqlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monilioz

Monilioz, meva chirish kasalligi — olma, nok va baʼzan danakli meva daraxtlarida uchraydigan kasallik. Monilia turkumiga mansub zam-burugʻlar koʻzgʻatadi. Kasallangan mevalar qoʻngʻir tus oladi, pustila sargʻish mayda doʻmboqchalar paydo boʻladi, meva eti hovol boʻlib qoladi, taʼmini yoʻqotadi, chirib, jigarrang tusga kiradi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi zamburugʻ sporalari yemgʻir, shamol, hasharotlar yerdamida tarqaladi. M. qoʻzgʻatuvchilari oʻsimlikka asosan mexanik shikastlanishdan yuqadi. Kasallangan mevalarning koʻpchiligi toʻkilib ketadi, ayrimlari shoxlarda osilgancha qotib qolib, bahorda kasallik manbaiga aylanadi. M. mevalar omborlarda saqlanayotgan davrda ham paydo boʻladi.

Kurash choralari: yoz davomida chirigan, toʻkilgan mevalar yoʻqotiladi, daraxtlarga gullashdan oldin va gul dan tushganidan keyin 1% li bordo suyuqligi yoki boshqa fungitsidlar eritmasi purkaladi; meva omborlari toza tutiladi, havo namligi moʻʼtadil saqlanadi. Nimaga aldaysilarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
António Egas Moniz

António Egas Moniz (1874—13.12.1955) — portugaliyalik nevropatolog va neyroxirurg. Koimbrks universitetni tugatgan. Ilmiy ishlari ruhiy kasalliklarga tashxis qoʻyish va davolash masalalariga oid. Serebral angiografiya usulini ishlab chiqqan (1927); birinchi boʻlib leykotomiya (lobotomiya) operatsiyasini oʻtkazgan (1936). Ayrim ruhiy kasalliklarni davolashda lobotomiyaning terapevtik taʼsirini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1949, V. R. Xess bilan hamkorlikda)."MONISH (Moniz) Antoniu Kaetanu di Abreu Freyri Egash" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:29-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:13-dekabrda vafot etganlar
Mon-kxmer tillari

Mon-kxmer tillari - "anʼana viy mon-kxmer tillari" deb ataluvchi va butun Xindixitoyda, Tailand va Myanmada, Xitoyning jan. hududlarida tarqalgan tillar guruqi. M.-k.t.da soʻzlovchi xalqlarning eng yiriklari kxmerlar (7 mln. kishidan ortiq), moilar (500 mingdan ortiq) va kuylar (500 mingdan ortiq)dir; qolganlarining soni 100 mingtagacha yetmaydi /1987). Mon-kxmer tillarit.ning chegarasi, miqdori haqida yagona fikr yoʻq. Koʻpchilik tadqiqotchilar, kxmer, mon, pear, shim. baxnar, jan. baxnar, gʻarbiy baxnar, katu, kxmu, palaung guruhchalarini Mon-kxmer tillarit.ga kiritadilar.

Anʼanaviy M.-k.t.da soʻz oʻzgartuvchi qoʻshimchalar yoʻq. Sintaktik munosabatlar soʻz tartibi va yordamchi soʻzlar orqali ifodalanadi. Sodda ran qurilishida ega avval, kesim undan keyin, toʻldiruvchi esa kesimdan soʻng joylashadi. Ularning oʻrin almashuvi ran mazmuniga taʼsir qilishi mumkin. Anʼanaviy M.-k.t. umumiy lugʻat tarkibida tay, avstronez, hind-oriy, xitoy va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. M.-k.t.dan kxmer va mon tillari qadimdan oʻz yozuvlariga (hind yozuvidan kelib chiqqan) ega boʻlgan tillardir; qolganlari esa oʻz yozuviga ega emas yoki yaqindagina ega boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monlar

Monlar (talain) — Myanmaning jan. va Tailandning jan.-gʻarbidagi xalq. 820 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mon-kxmer tillari guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar. Sholikorlik va xunarmandchilik (kulolchilik va boshqalar) bilan shugʻullanadi. M. Hindixitoyning tub joy xalqi. 15-asrda oʻz davlatiga ega boʻlgan. Hozirgi M. myanma va karenlarga singib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jacques Monod

Jacques Monod (9-fevral 1910 – 31-may 1976) - fransuz biologi va mikrobiologi. Sorbonna universitetini tugatgan (1931). 1940-yildan boshlab Paster institutida ishlagan. Sorbonna, keyinchalik de Frans kolleji professor Ilmiy ishlari bakteriyalar irsiyati va bakteriya hujayrasi enzimologiyasining molekulyarbiologik aspektlariga bagishlangan. Fermentlar va viruslar sintezini irsiy nazorat qilishni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1965; F.Jakob va A. M. Lvov bilan hamkorlikda)."Mono Jak Lyusyen" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:9-fevralda tugʻilganlar
Turkum:31-mayda vafot etganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Mono

Mono (yunoncha: monos — bir, yakka, yagona) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi boʻlib, maʼnosiga koʻra, „bir“, „yagona“, „yolgʻiz“ soʻzlariga toʻgʻri keladi (masalan, monogamiya, monosaharidlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monogamiya

Monogamiya ( — mono… va  — gamos — qoʻshilishi) (bir nikohlilik)) — nikoh va oilaning tarixiy shakli. Ibtidoiy davrda qoʻsh nikohlik hukm surgan bir davrda monogamiya paydo boʻlgan. Bu oʻsha davr uchun nikohning yangi turi hisoblangan. Monogamiya umrning oxirigacha bir individ bilan bir oila boʻlib yashash demakdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Poligamiya
Monogamiya (biologiya)

Monogamiya — har xil jinsli hayvonlar oʻrtasidagi munosabat shakli; bitta erkak hayvonning mavsum davomida faqat bitta urgʻochisi bilan juftlashishi. Monogamiyada erkak hayvon ham nayel uchun gʻamxoʻrlik qiladi. Sut emizuvchilarda Monogamiya poligamiyata nisbatan kam uchraydi. Odatda, bir mavsumlik Monogamiya boʻri, tulki, boʻrsikda boʻladi. Odamsimon maymunlardan gibbonlarda esa bunday juftlik bir necha yillar davom etadi. Monogam organizmlarda jinsiy dimorfizm kucheiz namoyon boʻladi. Monogamiya qushlarda keng tarqalgan. Oqqushlar, laylaklar, burgutlarda juftlik bir necha yilgacha, hatto umr boʻyi davom etadi. Joʻja ochuvchi qushlarda Monogamiya bilan bir qatorda poligamiya ham kuzatiladi. Evolyusiya jarayonida Monogamiya poligamiyaga nisbatan kuchliroq ixtisoslashgan hodisa sifatida rivojlangan. Baʼzan xonakilashtirilgan yovvoyi hayvonlarning erkaklarida bitta urgʻochi organizm bilan juftlashish instinkti yoʻqoladi. Mas, tulkilar tabiatda monogam, ammo tutqunlikda boqilganida ularning erkagi bir necha urgʻochilari bilan juftlashadi. Monogamiya hasharotlarda ham kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monogeneyalar

Monogeneyalar, monogenetik soʻrgʻichlilar, koʻp soʻrgʻichlilar (Monogenea) — yassi chuvalchanglar tipiga mansub sinf. Uzunligi 0,2— 3 sm. Ektoparazitlar. Asosan, baliklar terisi va jabralarida, baʼzan suvda va quruqlikda yashovchilar hamda sudralib yuruvchilar (toshbaqalar) ichki organlarida parazitlik qiladi. Tanasining keyingi qismida yopishuvchi diski bulib, unda turli xil yopishuv organlari (ilmoklar, klapanlarga uxshash soʻrgʻichlar) joylashgan. Ogzi tanasining oldingi qismida. Ichagi xaltasimon yoki shoxlangan. Ayirish sistemasi protonefridiy tipida, ayirish teshiklari tanasining 2 yonida. Germafrodit, qoʻshiluv organlari bor. Tu-xum qoʻyadi, baʼzan tirik tugʻadi. Odatda, nayel gallanmasdan koʻpayadi (baqa koʻp surgʻichlisi bundan mustasno). Erkin yashovchi lichinkasi 10—16 ilmoqchalar bilan qurollangan boʻlib, yangi xoʻjayinni zararlaydi. 200 ga yaqin turi maʼlum. Bir qancha yosh baliqlarni zararlab, yoppasiga qirib yuboradi. M. baliqchilik xoʻjaliklariga katta ziyon keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monografiya

Monografiya (mono... va... grafiya) — muayyan mavzu yoki muammoni, biror olim yoki yozuvchi hayoti va faoliyatini atroflicha, chuqur tadqiq etuvchi ilmiy asar. M.da yoritilayotgan masala boʻyicha mavjud adabiyot umumlashtiriladi va tahlil etiladi, fanni rivojlantirishda yordam beradigan faraz va xulosalar ilgari suriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monodiya

Monodiya (yun. — yakkaxon xonanda qoʻshigʻi) — 1) Yunonistonda joʻrsiz yoki cholgʻu (kifara, avlos) jurligidagi yakkaxon xonanda ijrosi; 2) 16-asr Italiyada yunon dramasiga taklidan yuzaga kelgan musiqa uslubi, cholgʻular akkordlari jurligida yakkaxon xonanda kuylashi (Ya. Peri, J. Kachchini, K. Monteverdilarning opera va madrigallari; 3) keng maʼnoda — har qanday bir ovozli kuy; 4) 1970-yillardan boshlab (shu jumladan, Oʻzbekistonda) musiqashunoslar tomonidan M. atamasi musiqiy tafakkur turi maʼnosida ham tushuniladi. Unda garmoniya, polifoniya yoʻnalishidagi koʻp ovozli musiqadan farqli oʻlaroq ovozlarning oʻzaro nisbatlari ichki uygʻunlikka asoslanadi; yaʼni M. tarkibidagi ovozlar kuyning umumiy yoʻnalishiga boʻysunadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monokarp oʻsimliklar

Monokarp oʻsimliklar (mono... va yun. karpos — meva) — hayotida bir marta gullab urugʻlaydigan, keyin nobud boʻladigan oʻsimliklar. M.oʻ.ga, asosan, bir yillik (bugʻdoy, arpa, lolaqizgʻaldoq va boshqalar) va ikki yillik (sabzi, karam, piyoz va boshqalar) oʻsimliklar, koʻp yilliklardan baʼzi bambuklar, palmalar, agavalar va sassiq kovrak kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoklinal

Monoklinal (mono... va yun. klino — engashaman) — togʻ jinslari qatlamlarining bir tomonga bir tartibda qiyalanib yotishi. Odatda, birorta keng va kiya yotgan koʻtarilma yoki qatlamlar bukilmasidan iborat boʻladi. M., ayniqsa, antekliza va sinekliza qanotlariga mansub boʻlib, platformalar uchun harakterli. Katta antiklinal yoki sinklinal bukilmalarning bir yon qanoti ham M. deb ataladi. Bunga Boltiq kristalli qalqoni jan. yon bagʻridagi paleozoy qatlamlari hosil qilgan struktura misol boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geologiya
Monokristall

thumbnail|Monokristall
Monokristall — kristall panjarasi tartibli, maʼlum simmetriyaga ega (toʻgʻri koʻp yoqli), anizotrop xossali bitta kristall. Koʻpchilik qattiq jismlarning monokristalldan farqi shundaki, ular mayda kristall va kristallitlardan tarkib topgan polikristallitlardir. Monokristall maʼlum temperatura, bosim va kimyoviy tarkibli suyuq, qattiq, gazsimon moddadan hosil boʻladi (masalan: flyuorit, ftorli litiy va boshqalar). Monokristall olish uchun reaktiv toza boʻlishi, tashqi sharoit va temperatura oʻzgartirilmasdan saqlab turilishi kerak.

Monokristall moddani eritish, eritma hosil qilish, gaz va qattiq holga keltirish jarayonlari orqali hosil qilinadi. Bu holatlarni hosil qilish usullari juda koʻp boʻlib, ularni tanlashda moddaning fizik va kimyoviy xossalari eʼtiborga olinadi. Erishi qiyin boʻlgan moddalar (molibden, volfram)dan monokristall olish juda qiyin. monokristall olishda paydo boʻlgan asosiy nuqson vakansiyalar va dislokatsiyalarsir. Monokristall sekin hosil qilinganida vakansiya ortsa, tez hosil qilinganida dislokatsiya ortadi. Dislokatsiya ortganida mozaik (rangdor) kristall hosil boʻladi. monokristall xalq xoʻjaligida, radioelektronika, akustika, hisoblash texnikasi va hokazo da ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kimyo
Monokultura

Monokultura (mono... valot. culture — ekish, yetishtirish) — almashlab ekishga amal qilmagan holda dalaning oʻzida faqat bir xil ekinni mutassil yetishtirish (qarang Bir ekinli dehqonchilik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monolog

Monolog (mono... va yunoncha: logos — soʻz, nutq) — badiiy asar komponentlaridan biri boʻlib, asarda ishtirok etuvchi shaxslarning oʻz-oʻziga, oʻzgalarga qaratilgan nutqi. Adabiyotda monolog personajlar ruhiy dunyosi, kechinmalarini ifodalashdagi muhim vositalardan biri sifatida qoʻllanadi (qarang: Monologik nutq)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kino va video terminologiyasi
Monologik nutq

Monologik nutq — soʻzlovchining oʻziga qaratilgan, boshqa shaxsning tinglash va javob berishini eʼtiborda tutmaydigan nutq shakli. Ayrim dramatik asarlarda personajning Monologik nutqi tomoshabinga qaratilgan boʻladi. Monologik nutq nasriy asarlarda ham bor. Nazmda esa asosiy nutq shakllaridan biri hisoblanadi. Baʼzan Monologik nutqda asarning kulminatsion nuqtasi bayon etiladi. Monologik nutq uchun, odatda, tuzilish va mazmun jihatdan oʻzaro bogʻliq, oʻziga xos kompozitsion qurilishga va mantiqiy tugallikka ega boʻlgan matnning maʼlum boʻlagi xos boʻladi. Monologik nutq ogʻzaki (nutq bayon qilish) yoki yozma (publitsistika, memuarlar, kundaliklar) shaklida ifodalanishi mumkin. Monologik nutqning ogʻzaki shaklida ohang (intonatsiya) muhim oʻrin egallaydi, yozma Monologik nutqda esa ohang matnning sintaktik konstruk-siyasiga, mantiqiy urgʻu tushuvchi soʻzlarning joylashish oʻrniga bogʻliq. Monologik nutq notiqning asosiy nutqiy shakllaridan hisoblanadi; lingvo-stilistik usul boʻlib, bir qancha mavjud. Mas, taʼsir qiluvchi (targʻib qiluvchi) Monologik nutq, dramatik Monologik nutq, lirik Monologik nutq, hikoya qiluvchi (axborot beru vch i) Monologik nutq Monologik nutqning ochiq nutq va ichki nutq kabi koʻrinishlari mavjud; ochiq Monologik nutqda personaj oʻz nutqini ovoz chiqarib bayon etadi; ichki Monologik nutqda monolog personajning ichki nutqi, oʻylari shaklida namoyon boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monomerlar

Monomerlar (mono... va yun. meros — qism) — molekulalari oʻzaro taʼsirlanib (polimerlanish yoki polikondensatlanish) yoki boshqa moddalarning molekulalari bilan reaksiyaga kirishib polimerlar hosil qiladigan quyi molekulali moddalar. Polimerlanishda qatnashuvchi koʻpchilik M. quyidagi ikki sinfdan biriga taalluqli boʻladi: 1) karrali bogʻlar S=S, S=S, S=O, C=N va boshqalarning buzilishi natijasida polimerlanuvchi birikmalar (olefinlar, diyen va atsetilen uglevodorodlari, aldegidlar, nitrillar va hokazo); 2) siklik guruhlarning buzilishi natijasida polimerlanuvchi birikmalar, mas, olefin oksidlari, laktamlar, laktonlar. Funksional guruhi bor boʻlgan birikmalar (mas, dikarbon kislotalar, aminokislotalar, glikollar, fenollar, diaminlar) ham M. sifatida ishlatilishi mumkin. Sopolimerlanish yoki sopolikondensatlanish reaksiyalarida ishtirok etuvchi M. somonomerlar deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monometallizm

Monometallizm (mono... va metall) — bir metall umumiy ekvivalent va pul muomalasining asosini tashkil etadigan pul tizimi. M.da mu-omalada boʻlgan tangalar va qiymat belgilari (qogʻoz pullar) qimmatbaho metallarga almashtiriladi. 19-asr oxiridan yangi oltin konlarining ochilishi bilan koʻpgina mamlakatlar birin-ketin oltinga asoslangan pul tizimiga oʻtdilar va M. bimetallizm oʻrnini egalladi. 20-asrninng 70-yillaridan deyarli barcha davlatlarda oltin M. oltin valyuta standarti bilan almashtirildi (qarang Yamayka bitimi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoplakoforalar

Monoplakoforalar (Mopoplacophora) — chigʻanokli mollyuskalarning eng tuban tuzilgan sinfi. Qazilma holda Kembriydan Devongacha uchraydi. Birinchi tirik vakili neo-pilina 1952-yilda topilgan. Hozir 8 turi maʼlum. Tanasi qalpoqchaga yoki yassi spiralga oʻxshash chigʻanoq bilan qoplangan. Mantiya boʻshligʻida 1 juftdan 8 juftgacha boʻlgan muskullar joylashgan. 5—6 juft patsimon jabralari qorin tomondagi mantiya egatchalarida joylashgan. Buyraklari 6 juft. Yuragi 2 tadan qorincha va boʻlmachadan iborat. Qon aylanish sistemasi tutashmagan. Muvozanat sakdash organi bor. Ayrim jinsli, jinsiy bezlari juft. Suv tubida 200–700 m chuqurlikda uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monoplan

Monoplan (mono… va lotincha planum – tekislik) – bir qanotli samolyot. Qanoti yupqa va yassi boʻlgani uchun u tekislik deb atalgan. Qanotning fyuzelyajga nisbatan oʻrnatilish usuliga koʻra, Monoplan yuqoriplan, oʻrtaplan va pastplan kabi xillarga boʻlinadi. Monoplan yengil aviatsiya va sport aviatsiyasida qoʻllanadi.
Monopodial shoxlanish

Monopodial shoxlanish - oʻsimliklarning shoxlanish dan biri, bunda ularning asosiy poyasi butun hayoti davomida oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Botanika
Monopol narx

Monopol narx – monopol mavqedagi subʼyekt (firma)lar bozorda belgilaydigan narx, monopol foyda olishning asosiy vositasi. Monopoliya sharoitida bu sotuvchi narxi boʻlsa, monopsoniya sharoitida xaridor narxi shakliga ega boʻladi. Monopol narx erkin bozor narxidan raqobat asosida shakllanmasligi bilan farq qiladi. Monopol narxni belgilashning asosiy maqsadi olinadigan foydani maksimallashtirishdir. Mono-poliyaning narx belgilashdagi hukmronligi uning bozordagi hokimiyati hisoblanadi. Monopol narx oʻrnatilgan datanlash imkoniyati boʻlmaganligi sababli xaridor daromadining bir qismini yoʻqotadi. Lekin monopoliya Monopol narxni chegarasiz oshira olmaydi, chunki har qanday narxning yuqori chegarasini xarid qobiliyati belgilaydi. Shuni hisobga olib Monopol narx bozor koʻtaradigan narxning eng yuqorisi qilib belgilanadi, ammo bunday narx talabning ela-stikligini yuzaga keltirmaydi, yaʼni talab narxining ortishiga nisbatan tezroq pasayadi.

Monopol narxga resurslar narxining ortishi ham taʼsir etadi, chunki harajatlar ortib, foyda qisqaradi. Monopsoniya sharoitidagi Monopol narx xaridor narxi hisoblanib, u ishlab chiqaruvchilarning oʻrtacha harajatlari darajasida boʻladi. Buning natijasida monopsonistga tovar sotganlar minimal foyda koʻradi, monopsonist esa narxni pastligidan yutib chiqadi. Bu yerda sotuvchilarning yoʻqotishi xaridor – monopsonistning yutugʻiga aylanadi. Monopol narx bozorning asosiy vositasi boʻlganligidan, davlat bu narxlarni nazorat qiladi, ularning haddan ziyod yuqori yoki past belgilanishiga yoʻl bermaydi, narxni oshirish hisobidan topilgan foydani davlat oʻz byudjetiga olib qoʻyadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Monopol renta

Monopol renta — koʻchmas mulk egalarining oʻz mulkini ijaraga berishdan oladigan daromadi; ijara haqi shakli. Monopol rentani yer va boshqa koʻchmas mulk — binolar, inshootlar, turar joy va turli xoʻjaliklar beradi. Monopol rentaning asosiy manbai mulkni ishlatuvchi (ijaraga oluvchi) topadigan daromad hisoblanadi. Bu daromadga mulkni ishlatuvchiga tegadigan daromad va mulk egasiga tegadigan daromad boʻlinadi. Ammo Monopol rentani har qanday mol-mulk emas, balki noyobligi bilan boshqalardan farqlanuvchi va qoʻshimcha naf keltiruvchi mol-mulk hosil etadi. Masalan, ep hosildorligining yuqori boʻlishi; yer osti va yer ustidagi tabiiy boyliklarni qazib olishga ketadigan sarf-harajatning kamligi, kommunikatsiya bilan taʼminlanganligi, geografik qulay joylashuvi, qurilgan bino-inshootlarning ekologik toza zonada boʻlishi va boshqa Mazkur noyoblik koʻchmas mulkka boʻlgan talabni oshiradi, ijara haqini boshqalarnikidan yuqori qiladi. Bunda real ijara haqi odatdagi ijara haqiga ustama (noyoblik haqi)ni qoʻshib qisoblanadi. Koʻchmas mol-mulkning noyobligi abadiy emas, vaqt oʻtishi bilan oʻzgaradi. Shunga koʻra, Monopol renta bir hosil boʻlsa, bir yoʻqolib turadi. Mas, yerda boy qazilmalar topilganda Monopol renta vujudga keladi, ular ishlatib boʻlingach, yerning nafliligi qolmaydi, natijada Monopol renta yoʻqoladi.

Xidirnazar Allaqulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monopollashgan bozor

Monopollashgan bozor - ozchilik sotuvchilar va haridorlar hukmron, raqobat cheklangan yoki mavjud boʻlmagan bozor. Uning monopol raqobatli, oligopolistik, sof monopoliya bozori bor. Monopol raqobatli bozorda firmalar koʻp boʻlganidan ulardan har birining tovarlar sotishdagi hissasi kichik boʻladi, natijada ular bozorni cheklangan holda nazorat qiladilar. Ular yashirin kelishuv asosida oʻzaro til biriktira olmaydilar, bu bilan mazkur bozor oligopolistik bozor (guruh monopoliyasi)dan farqlanadi. Monopollashgan bozorda firmalar mustaqil boʻlganidan oʻz bozorida bir-biri bilan raqobatlashadi. Lekin raqobatning asosiy usuli narx bilan raqobatlashuv emas, balki sifat jihatidan bir-biridan farqlanuvchi mahsulot bilan bozorga chiqish hisoblanadi. Monopollashgan bozor yangi firmalarning kirib kelishi uchun ochiq hisoblanadi. Shu bois bu yerda raqobat cheklanmaydi, aksincha, kengayib turadi. Yangi firmalar kirib kelganda taklif koʻpayib, narxlar tushib ketadi, natijada zarar ham koʻtariladi. Zarar koʻrganlar bozordan chiqib ketishgach, narxlar oshadi, foyda maksimumlashadi. Bunday bozorda tovarlarni mukammallashtirish sotish hajmini oshirib, foyda miqdorini koʻpaytiradi. Raqobatda modernizatsiyadan tashqari, reklama ham keng qoʻllanadi. Monopollashgan bozorning monopollashuv darajasi amerikalik iqtisodchi A. P. Lerner (1903—1983) indeksi (L) bilan aniqlanadi:P-Wm bu yerda R — narx; Wm — meʼyoriy harajatlar. Indeks qiymati 0 dan 1 gacha oʻzgaradi. Uning qiymati 1 ga kanchalik yaqin boʻlsa, firma monopoliyasi shu qadar kuchli hisoblanadi.

Xidirnazar Allaqulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monorels yoʻl

Monorels yoʻl - yoʻnaltiruvchi balkasi (monorelsi) bitta tayanchda yoki estakadada joylashadigan transport tizimi; yoʻlovchilar tushgan vagonlar va kj ortilgan vagonetkalar osma (yakka) rels boʻylab harakatlanadi. Monorels yoʻlning vagonlar monorelsning ustida va ostida harakatlanadigan xillari bor (rayem). Yoʻlovchilar Monorels yoʻl — elektr yuritma, pnevmatik yoki rezinalangan yoʻnaltiruvchi gʻildiraklar bilan taʼminlanadi. Shovqinsiz harakatlanadi. Vagonlarga 120—140 kishi sigʻadi. Tezligi 240 km/ soatgacha boradi. Yuk Monorels yoʻl — sanoat korxonalarida sanoat transport vositasi (sex ichida va sexlararo) sifatida ishlatilib, bir necha km gacha uzunlikda boʻlishi mumkin. Bunda harakat, yuklarni ortish va tushirish ishlari avtomatik boshqariladi. Vagonetkalarning yuk koʻtariluvchanligi — 0,2 — 2t (baʼzan, 5 t), tezligi — 2–4 km/soat. Nisbatan yuqori tezlikka erishish mumkinligi, harakatdagi xavfeizligi, yoʻlni qisqa yoʻl boʻyicha oʻtkazish mumkinligi, yoʻl yotqizishning joy tanlamasligi, metall kam sarf boʻlishi va energiya yuqori tejalishi, toʻla avtomatlashtirish imkoni borligi tufayli Monorels yoʻl sanoatda ishlatiladigan, shaharda, shahar atrofida qatnaydigan transportning rivojlangan turi hisoblanadi. Shaharlararo qatnovda havo yostigʻidan foydalanib harakatlanish qoʻllanadi. Monorels yoʻl Germaniya, AQSH, Fransiya, Yaponiya, Shveysariya, Kanada, Italiya va boshqa mamlakatlarda qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monosaharidlar

Monosaxaridlar - organik birikmalar, uglevodlarning asosiy guruhlaridan biri. Tarkibida gidroksil guruhlari, aldegid guruhi (aldozalar) yoki ketoguruh (ketozalar) boʻladi. Umumiy formulasi CnH2nOn (bu yerda p=3+9). Zanjiridagi uglerod atomlarining soniga qarab M., odatda, quyi M. (zanjirida 3 va 4 ta uglerod atomi boʻlgan) triozalar (S3N6O3) va tetrozalar (S4N8O4), oddiy M. pentozalar (S5N10O5) va geksozalar (S6N|2O6), yuqori M. geptozalar (S7N|4O7), oktozalar (C8HI6OS), nonozalar (C,Hi8O9)ra boʻlinadi. Bulardan, geksozalar (mas, glyukoza, galaktoza, mannoza, fruktoza) va pentozalar (arabinoza, ksiloza, riboza va boshqalar) muhim. M. suvda yaxshi, spirtda oz eriydi, efirda esa erimaydi. Hayvonlar, oʻsimliklar organizmida erkin holda va polisaharidlar, glyukozidlar holida koʻp uchraydi. M., ayniqsa, fosfor efirlari (geksozodifosfat, geksozomonofosfat) holida organizmdagi moddalar almashinuvi jarayonlarida ishtirok etadi, energetik jarayonlarda, shuningdek, uglevod va boshqa murakkab birikmalar sintezida qatnashadi. M., asosan, polisa-haridlarni gidrolizlab olinadi. M. va ularning hosilalari, mas, glyukoza, fruktoza oziq-ovqat sanoatida va tibbiyotda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Monosemiya

Monosemiya "bir ma'noli" degan ma'noni anglatadi va birinchi navbatda leksik semantik tahlil uchun uslub hisoblanadi.U tilning turli qatlamlarida keng qo'llanilishi mumkin.

 Yaratuvchi 
Bir nechta nishonalarga qaramasdan, monosemiya ustida nazariy model sifatida transformatsion-generativ tilshunos bo'lgan Charlz Rul tomonidan eng koʻp ishlab chiqilgan .

 Prinsiplar 
Monosemiya tahlil qilish metodologiyasi sifatida deyarli barcha polisemiya holatlaridagi (qaysiki so'z bir nechta ma'noga ega deb tushuniladigan) taxmin qilingan ma'nolarni farqlash uchun kontekstni talab qilishini tan olishga asoslanadi.

Kontekst har qanday koʻp ma'noli ma'noning ajralmas qismi bo'lganligi uchun Rul ma'nodagi o'zgarishlarni so'zning o'zida emas, balki kontekstda joylashgan joyini aniqlash yaxshiroq ekanligini aytib o'tadi. Uollis Rid esa shuni ko'rsatdiki, koʻp ma'noli ta'rif aslida kontekstda yo'q bo'lgan boshqa ma'lumotni qo'shmaydi, shu sababli koʻp ma'noli ta'rif kontekstning ta'siri "nazorat qilinadigan" (ya'ni tizimli ravishda ta'rifdan ajratilgan) monosematik ta'rif kabi informativdir.

Monosemik tahlil shuni ko'rsatadiki, belgilar tizimidagi har qanday turdagi belgi uning diaxronik tarixidan kelib chiqadigan substansiya va uning paradigmasi doirasidagi bitta qiymatni anglatadi.Wishart, Ryder A. “Monosemy: A Theoretical Sketch for Biblical Studies.” BAGL7 (2018) 107–39. http://bagl.org/files/volume7/BAGL_7-4_Wishart.pdf

Ba'zida shunday holatlar mavjud bo'ladiki, so'z, darhaqiqat, ikkita ma'noga ega bo'lib, ularni birma-bir, mavhumroq ma'no ostida olib bo'lmaydi, ammo ular omonimiya misollari sifatida yaxshiroq tushuniladi.

 Oxirgi tadqiqotlar 
Monosemiya Kolumbiya tilshunoslik maktabi tadqiqotida kognitiv tilshunoslik sohalarida va qadimgi yunon tilida bo'lgan tadqiqotlarda ishlatilgan.Wishart, Ryder A. “Monosemy: A Theoretical Sketch for Biblical Studies.” BAGL7 (2018) 107–39. http://bagl.org/files/volume7/BAGL_7-4_Wishart.pdfWishart, Ryder A. “Monosemy in Biblical Studies: A Critical Analysis of Recent Work.” BAGL6 (2017) 99–126. http://bagl.org/files/volume6/BAGL_6-5_Wishart.pdf

 Monosemiya haqidagi boshqa tushunchalar 
Monosemiya tilning atributi sifatida ham tushunilishi mumkin (garchi bu Charlz Rul nazariyasida aniq aytilmagan bo'lsa ham), ya'ni tilda semantik noaniqlikning yo'qligi ma`nosida. Sun'iy til Lojban hamda uning o'tmishdoshi Loglan monosematik tillarni yaratishga urinishlarni bayon etadi. Monosemiya tarjima va semantik hisoblash uchun muhim ahamiyatga ega.

 Shuningdek qaraladi 

 Aberrant dekodlash
 Koʻp ma'nolilik
 Sintaktik noaniqlik

 

 

 The dictionary definition of monosemy at Wiktionary
 A theoretical sketch of monosemy
Turkum:Leksik semantika
Turkum:Lingvistika
Turkum:Semantika
Monosillabizm

Monosillabizm (mono... va yun. syllabe — boʻgʻin) — maʼlum bir tilda soʻzlar (leksemalar)ning bir boʻgʻinli boʻlishi. Bu xususiyat tillarni tipologik (lekin genealogik emas) jihatdan tasniflash uchun asos boʻladi.M. koʻpgina xitoptibet tillari uchun xos xususiyatdir. Qad. turkiy soʻzlar arxitektonikasi ham uning oʻzak morfemasi bir boʻgʻinli ekanligini koʻrsatib turadi(mas, bor, ol, qoch, tor).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil