Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kod

Kod (– qonunlar majmui) – 1) turli axborotlarni ifodalovchi shartli belgilar (timsollar) tizimi. Kod belgilarining biror maʼnoni anglatgan tugal ketma-ketligi soʻz deyiladi. Kod soʻzlarida foydalaniladigan turli timsollar soni uning asosi deyiladi. Kodni yozma tarzda ifodalash uchun koʻpgina raqamlar, sonlar (masalan, 0; 1; …57; 927 va boshqalar), maxsus belgilar mas, " – " (tire), " . " (nuqta) va ularning „omixta“lari ishlatiladi (qarang: Morze alifbosi, Telegraf kodi);

2) raqamli hisoblash mashinalari (RHM) da programmalar (dasturlar) tayyorlash uchun qoʻllanadigan shartli belgilar tizimi. RHM da koʻpincha ikkilik pozitsion kod va ularga keltiriladigan kod qoʻllanadi. RHM da arifmetik amallarni bajarishda algoritmlarni soddalashtirish uchun toʻgʻri, teskari, qoʻshimcha kodlardan foydalaniladi. Toʻgʻri kod, odatda, sonlarni RHM ning xotira qurilmasida saqlashda, teskari va qoʻshimcha kodlar esa sonlar ustida arifmetik va boshqa amallarni bajarishda ishlatiladi;

3) telemexanikada – maʼlumotlarni aloqa kanali orqali uzatish uchun moʻljallangan signallar tizimi; bunda radio xalaqitlarga turgʻunlikni taʼminlash uchun korretsiyalovchi (tuzatuvchi) kodlar tuziladi. Kodning ayrim elementlarini ifodalash va uzatish uchun amplitudasi, chastotasi, fazasi va boshqa alomatlari turlicha boʻlgan signallar qoʻllanadi;

4) astronomiyada – kometalar, yangi va oʻrta yangi yulduzlar kashf qilinganligi, sayyoralarda noyob hodisalar kuzatilganligi va boshqa haqida rasadxonalar va astronomik telegrammalar xalqaro markaziy byurosi orasida oʻzaro telegraf axborotlari almashishda qoʻllanadigan soʻz va raqamlar tizimi. Shakli Xalqaro astronomiya ittifoqi, KOSPAR (Ilmiy uyushmalar xalqaro kengashi) va boshqa xalqaro ilmiy tashkilot tomonidan belgilanadigan kod va axborot-bibliografik koddan foydalaniladi. Sunʼiy kosmik obʼyektlarni kuzatish stansiyalarining ishini uyushtirish uchun maxsus kod tuziladi;

5) harbiy kod – harbiy mazmundagi maxfiy maʼlumotlarni yashirin uzatish uchun qoʻllanadigan shartli belgilar tizimi. Shartli belgilar shtablar tomonidan tuzilishi va raqamli, harfli va boshqa maxsus belgili boʻlishi mumkin. Umumiy qoʻshin kodlari va maxsus (bir qoʻshin turi yoki qurolli kuchlar xili, mas, aviatsiya, harbiy havo kuchlari, artilleriya va hokazo) kodlar boʻladi. Maʼlum qisqa vaqt uchun yoki jang va operatsiya vaqtlari uchun tuzilgan soʻzlashuv qamda radiosignal jadvallari eng va sodda harbiy kod hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
•Kodlash nazariyasi

 

 

Turkum:DasturlashTurkum:Dastur
Koda

Koda (ital. coda, lotincha aouda — dum) — koʻp ovozli musiqa asarlarining yakunlovchi boʻlagi, xotimasi. K. asar mavzularini umumlashtirib, uning mazmuniga yakun yasaydi; musiqa jarayoni, shu jumladan, garmoniya rivojiga barqarorlikni baxsh etadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoltán Kodály

thumb|right|Kodály haykali Szent István maydonida, Vengriya. 

Zoltán Kodály (16-dekabr 1882 – 6-mart 1967), Vengriyalik bastakor, musiqiy folklorshunos, pedagog va musiqa jamoat arbobi; zamonaviy venger kompozitorlik maktabi asoschilaridan biri hisoblanadi. Vengriya Fanlar akademiyasi akademik (1945), prezidenti (1946—49), Vengriya musiqa arboblari uyushmasi prezidenti (1949-yildan), UNESCO qoshidagi Xalq musiqasi xalqaro kengashi (IFMC, 1963-yildan) hamda Musiqiy tarbiya xalqaro jamiyati (ISME, 1964-yildan) prezidenti. Budapesht musiqa akademiyasida professor (1908—40). 1905—25-yillari Vengriya qishloqlariga ekspeditsiyalar uyushtirib, 3500 ga yaqin venger xalq qoʻshiq va raqs kuylari (shu jumladan, qadimiy dehqon folklori hamda shahar qoʻshiqlari)ni yozib olgan. Xalq musiqasi toʻplamlari, ularga doir tadqiqotlar nashr ettirgan. Ijodida milliy kuylar va usullarni zamonaviy musiqa ifoda vositalari bilan uzviy bogʻlagan. "Hari Yanosh" operasi (1926), "Venger psalomi" kantatasi (1923), simfonik, xor, kamer musiqa asarlari, maktab oʻquvchilari uchun qayta ishlangan xalq qoʻshiklari hamda ashula darsliklari muallifi. Koshut nomidagi Vengriya Davlat mukofoti sovrindori (1948, 1952, 1957). Kamer va simfonik asarlari, qayta ishlangan xalq qoʻshiqlari Oʻzbekistonda ham ijro etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:1967-yilda vafot etganlar
Turkum:6-martda vafot etganlar
Turkum:Klassik musiqa
Kodein

thumb
Kodein (Codeinum) — afyun tarkibidagi alkaloid. Hidsiz, achchiq oq poroshok, suvda yomon eriydi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, morfinga yaqin tursa ham, ogʻriq qoldirish taʼsiri unga qaraganda kuchsizroq. Ogʻriq qoldiruvchi, tinchlantiruvchi, yoʻtalga qarshi vosita sifatida ishlatiladi. Hadeb ichaverilsa, narkomaniyaga olib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kodeks

Kodeks (lotincha codex) — 1) ijtimoiy munosabatlarning muayyan bir turdagi sohasini tartibga soluvchi sistemalashtirilgan yagona qonun hujjati (Fuqarolik kodeksi, Jinoyat kodeksi va hokazo). Davlatlarning koʻpchiligida mehnat, oila, jinoyat protsessi, fuqarolik protsessi boʻyicha kodekslar eng koʻp amalda boʻlgan qonunlar majmui hisoblanadi; 2) qadimgi kitob shakllaridan; Qadimgi Rimda paydo boʻlgan. Dastlab pergament yoki papirus, keyinroq qogʻozni daftar tarzida buklab, tikib tayyorlangan. VI asrdan kitobning asosiy shakliga aylangan. Kitobda mavjud boʻlgan muqova, sahifa va ularni bezash tartibi (sahifali miniatyura, unvon va boshqalar) hozirgi kitoblarda ham saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Huquqshunoslik
Kodekslash

Kodifikatsiya, xalqaro huquqda — bu mavjud normalarni tizimlashtirish, qarama-qarshiliklarni bartaraf etish, bo‘shliqlarni to‘ldirish, eskirgan normalarni yangilariga almashtirish jarayoni.

Bundan ko‘rinib turibdiki, kodifikatsiya qonun chiqarish jarayoniga aloqador. Davlatlar va ularning tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladigan rasmiy kodlash bilan davlat tashkilotlari, xususiy shaxslar ishtirokisiz ishlab chiqarilgan norasmiy kodlash o‘rtasidagi farqni aniqlash odat tusiga kirgan. Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi jamoat tashkiloti qurolli mojarolarining gumanitar qonunlarini kodifikatsiya qilish loyihasini tayyorlagan. Uning asosida 1949-yilda diplomatik konferensiyalar urush qurbonlarini himoya qilish to‘g‘risida o'tkazilgan to‘rtta Jeneva konvensiyasini va 1977-yildagi ikkita qo‘shimcha protokollarni qabul qilishgan.

Fanda kodifikatsiyalangan hujjatlar oʻz mazmuni va nomiga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi:

a) qonun asoslari - bu huquqning muayyan sohasi yoxud davlat boshqaruvi muayyan doirasining muhim qoidalarini belgilab beruvchi normativ-huquqiy hujjatdir. Kodifikatsiyalashning bunday shakli federativ yoki ittifoq davlatlarida qoʻllanadi.

b) kodeks - ijtimoiy hayotning asosiy sohalarida amal qiluvchi hamda huquq tizimining barqarorligini talab etuvchi kodifikatsiyalashgan hujjatlarning eng keng tarqalgan turidir ( FK,JK,JPK va x.k)
Kodlash

Kodlash – bir kodning belgilarini yoki belgilar guruhini boshqa kod belgilariga yoki belgilar guruhiga keltirish. Biror aloqa kanaliga yoki qandaydir boshqa qurilmaga axborot shaklini moslashtirish talab etilganda amalga oshiriladi. Mas, harflar ketma-ketligi koʻrinishidagi axborotlar telegraf kodi yordamida maʼlum impulsi toklarga aylantiriladi. Boʻlarni hisoblash qurilmasiga kiritilganda oʻn ikkilik sistemasiga oʻzgartiriladi va boshqa K.dan koʻp sohalarda foydalaniladi. Mas, informatsiyalar nazariyasida haddan tashqari koʻp (ortiqcha) xabarlarni ixchamlashtirish, xabarlarni aloqa kanali boʻyicha uzatishda ularni buzuvchi radioxalaqitlar taʼsirini kamaytirish maqsadida qoʻllanadi. Shuning uchun, mas, telegraf kodida koʻp uchraydigan harflar oʻrniga ancha qisqa nuqta va tirelar uygʻunlashuvidan foydalaniladi (qarang: Kod).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil https://www.instagram.com/reel/DL6j0vNI5Y0/?igsh=OXBrZXI0dmR1cTk5

 

 

Turkum:Maʼlumot
Kodon

Kodon — genetik kodning muayyan (diskret) birligi. K. informatsion ribonuklein kislotaning bir qismi boʻlib, triplet harakteriga ega, yaʼni ketma-ket joylashgan uchta nukleotidlar toʻplamidan iborat. K. bitta aminokislota qoldigʻini, oqsil sintezining boshlanishi (insiatsiya K.i) yoki tamom boʻlishi (terminatsiya K.i)ni ifodalovchi belgi hisoblanadi. 64 ta K.dan 61 tasi aminokislotalarni, oqsil biosintezining boshlanishi va tugʻallanishini ifodalaydi. Bitta aminokislotaga bittadan (fenilalanin) oltitagacha (leysin) K. toʻgʻri keladi. Yonma-yon turgan K.lar bir-birini qoplamaydi, yaʼni birinchi K.ning oxirgi nukleotidi undan keyingi K.ning boshlangʻich nukleotidi boʻlolmaydi. K.lar universal harakterga ega, yaʼni barcha tirik organizmlar uchun umumiy boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kodori dovoni

Kodori dovoni - Katta Kavkaz ning suvayirgʻich tizmasi orqali oʻtadigan dovon. Dogʻistondagi Andi Koysuvning yuqori qismidagi vodiy bilan Gruziyadagi Alazani vodiysini birlashtiradi. Bal. 2365 m. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gruziya geografiyasi
Turkum:Dovonlar
Kojartepa

Kojartepa — Qashqadaryo vohasidagi qad. shahar harobasi (milodiy 3—4 — 13-asr boshi). Shulluktepapyan 15 km masofada joylashgan. K. ark (90 x 80 m) va shahriston (580 x 300 m)dan iborat boʻlib, atrofi qalinligi 4 m lik mudofaa devori bilan oʻrab olingan. K. qalʼasi 3—4-asrlarda qurilib, uning atrofida qishloq vujudga kelgan. 7—8asrlarda mudofaa devori bilan oʻralgan. 9 — 12-asrlarda K. vohaning kichik savdohunarmandchilik markazlaridan sanalgan. Moʻgʻullar istilosi davrida vayron boʻlgan. Kojar qishlogʻi hozir ham mavjud.

 Adabiyot 
 Ahmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX - nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qashqadaryo viloyati
Kojaeli

Kojaeli, Vifin yarim oroli — Turkiyadagi yarim orol. Qora dengiz, Bosfor boʻgʻozi va Marmar dengizining Izmit qoʻltigʻi oraligʻida. Oʻz. 75 km chamasida, kengligi 50 km gacha. Bal. 537 m gacha boʻlgan plato va doʻng tepalardan iborat. Kvarsit, ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. Keng bargli oʻrmonlar, Oʻrta dengiz boʻyi butalari bilan qoplangan. Jan. sohillarida qurortlar (jumladan, Anadolu Rivyerasi) bor. K.da Izmit, Istanbulning Osiyodagi qismi — Uskudar joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkiya geografiyasi
Turkum:Yarim orollar
Ivan Kojedub

Ivan Nikitovich Kojedub (1920 — 1991) — sobiq Ittifoq aviatsiya marshali (1985). 3-marta Qahramon (1944-yil — 2-marta, 1945-yil) unvoniga sazovor boʻlgan. K. Ikkinchi jahon urushida qiruvchi aviatsiyada eskadrilya komandiri, polk komandiri oʻrinbosari; 120 ta havo jangida qatnashgan, dushmanning 62 ta samolyotini urib tushirgan. Urushdan keyin harbiy-havo kuchlarida rahbar lavozimlarda ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:8-avgustda vafot etganlar
Turkum:8-iyunda tugʻilganlar
Kojikode

Kojikode, Kalikut - Hindistonning janubiy qismidagi shahar, Kerala shtatida. Aholisi 450 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Shaharga Arabiston dengizining Malabar sohilidagi portdan tropik qishloq xoʻjaligi mahsulotlari eksport qilinadi. Taxta tilish va yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Oʻsimlik moyi, parfyumeriya, sellyuloza ishlab chiqariladi va baliq ovlanadi. 16— 17-asrlarda hunarmandchilik usulida mitkal (kaliko) toʻqish bilan mashhur boʻlgan (shahar nomi ham shu nomdan kelib chiqqan). Ibn Mojid 1498-yilda Vasko da Gama boshchiligidagi kemalarni Hind okeani orqali Kojikodega olib oʻtgan. Oʻsha vaqtda shahar Hindistonning yirik savdo va hunarmandchilik markazlaridan biri edi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kozimiy Murtazo Mushfiq

Kozimiy Murtazo Mushfiq(1887 — ?) — Eron yozuvchisi. Zamonaviy fors nasrining asoschilaridan biri. "Erane javan" ("Yosh Eron") jur.da bosh muharrir boʻlib ishlagan (1926). Ijodiy faoliyati 20-asrning 20-yillaridan boshlangan. K.ning birinchi yirikasari "Qoʻrqinchli Texron" (1922) romani hisoblanadi. Romanda Erondagi ijtimoiy hayot, xalq boshiga tushgan qiyinchiliklar, adolatsizliklar, ayollarning ogʻir qismati aks ettirilgan. Romanning 1-qismi "Mahuf" (1921) Tehronda, 2-qismi "Bir kecha xotirasi" (1924) Berlinda nashr etilgan. K. "Soʻligan gul", "Qimmatga tushgan rashk" va boshqa romanlar muallifi. Publitsistik asarlari, tarjimalari Eron adabiyotida oʻziga xos oʻrin tutadi. "Koʻrqinchli Tehron"ning 1-qismi Fafur Gʻulom, 2-qismi Sotiboldi Yoʻldoshev tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Junichiro Koizumi

thumb

Junʼichiro Koidzumi (1942.8.1, Yokosuka) — Yaponiya bosh vaziri. Keyo universitetining iqtisodiyot fakultetini tugatgan (1967). 1972-yildan Kanagava prefekturasidan parlamentning vakillar palatasi depatuti (1972—79), Yaponiya moliya vazirining parlamentdagi oʻrinbosari (1979), Yaponiya Liberal demokratik partiyasi (YALDP)ning moliya masalalari boʻyicha qoʻmitasi raisi (1980—82), Yaponiya parlamentida moliya masalalari qoʻmitasi raisi (1982-88), 1988-91 va 1996-98 yillarda Yaponiya sogʻliqni saqlash va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vaziri, YALDP bosh kotibining birinchi oʻrinbosari (1991-yildan), Yaponiya pochta va telekommunikatsiya ishlari vaziri (1992 dan), YALDPda xususiy fraksiya rahbari (1998-yildanX 2001-2005-yillarda Yaponiya bosh vaziri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Koimbatur

Koimbatur, Koyamputtur -Hindistonning jan. qismidagi shahar. Tamilnad shtatida. Aholisi 820 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan 1,1 mln.). Temir yoʻl tuguni. Mamlakatning janubidagi toʻqimachilik sanoatining yirik markazi. Toʻqimachilik mashinalari, elektromotorlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, kimyo, sement sanoati korxonalari bor. Kino sanoati rivojlangan. Gips olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Koinot ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi

"KOINOT" ILMIY ISHLAB CHIQARISH BIRLASHMASI (IICHB) -koinot sirlarini oʻrganish, uning imkoniyatlaridan foydalanish yoʻlyoʻriqlarini aniqlash uchun zarur asbob-uskunalar yaratish, ayrim telekommunikatsiya masalalarini hal qilish, mashq trenajyorlari va xalq hoʻjaligi ehtiyojlari uchun uskunalar yaratish bilan shugʻullanadigan muassasa. Toshkent umumiy mashinasozlik byurosi (1969), Toshkent mashinasozlik konstruktorlik byurosi (1980) negizida Oʻzbekiston davlat koinotni tadqiq etish agentligi qoshida 1992-yil tashkil qilingan.

Yoʻnalishlari: 1) Quyosh sistemasidagi jismlar (sayyoralar, ularning yoʻldoshlari, kometa va asteroidlar) ni oʻrganish; 2) vaznsizlik holatida moddalarni turli fazalarda yaratish va ulardan kristall, qotishma va amorf holatdagi moddalar olish; 3) koinotda ishlatiladigan uskunalar yaratish. Quyosh sistemasidagi jismlarni oʻrganish uchun "K." IICHB da LB-09 parmalash uskunasi ishlab chiqildi. Bu uskuna "Luna24" kosmik apparati tarkibida Oyga chiqarilib, Oy sirtini 2 m chuqurlikkacha parmalash, undagi jins namunasini kosmik apparatga joylash ishlarini bajardi (qarang "Luna"). Bundan tashqari, VB-01 parmalash uskunasi "Venera-13", "V.-14", "V.-15", "V.-16" apparatlari tarkibida Venera sayyorasiga chiqarilib, uning sirtini parmalash, tuproq namunalarini analiz qilish va natijalarini Yerga uzatish ishlarini bajardi (qarang "Venera"). Shunga oʻxshash Mars va uning yoʻldoshi Fobos dasturi boʻyicha MB-02, FB-01, -02 uskunalari ishlab chiqilib, sinovdan oʻtkazildi.

Dunyoda birinchi marta vaznsizlik holatida turli moddalardan kristallar oʻstirish, shisha va boshqa qotishmalar sintez qilish imkoniyatiga ega boʻlgan apparatlar ("Splav-01", "Splav-02", "Biryuza", "Analiz" va "Gavhar") yaratildi. "K." IICHB da diametri 30 m gacha boʻlgan koinotda ochiladigan parabolik antennalar, radioteleskoplar (KRT-30) yoki radioastronlar (Spektr-01); oʻzayadigan shtangalar (PB-01; -02; -03; -04;) qurilib sinovdan oʻtkazildi. PB-01, PB-02 asboblaridan yer magnetizmini oʻlchashda foydalanilmokda. Shavkat Vohidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koyot

Koyot AQShning shimoli-gʻarbiy qismidagi hindlarning afsonalarida va afsonalar qahramonlari sifatida tez-tez uchrab turadi. Asarlarda koyotning mavjudligi uning maʼlum bir hududda ommabop boʻlgani va hayvonning xususiyatlari bilan bogʻliq: rivojlangan intellekt va yuqori ijtimoiylashuvi. U afsonada navaxo , ne-perse , не-персе, Coos) , yakama , Vasko-Vishram ) nomalari bilan mashhur.

Asarlarda Koyot odatda kichik qahramon sifatida namoyish etiladi. Uni bosh qahramonga qarama-qarshi qoʻllash mumkin, chunki u qahramonligi bilan emas, balki insoniy fazilatlari bilan ajralib turadi. Qoidata koʻra, u skandinaviya afsonasidagi Lokiga oʻxshash boʻlgan trikster rolini oʻynaydi. Bir qator afsonalarda koyot boshqa afsonaviy rollarni ham bajargan, masalan, navaxo afsonasida Koyot trikster boʻlish bilan bir qatorda, „bir vaqtning oʻzida“ ov, urush va sevgi xudosi, jodugarlik ixtirochisi ham boʻlgan.
Koyot koʻplab ijobiy xususiyatlarga ega. Kosmogon afsonalarida u baʼzi tuproq boʻlaklariga, ekstrement yoki qon quyqasini tepib dunyoni va birinchi odamlarni yaratgan. Yevropaliklarning Amerika Gʻarbiga kelishi bilan paydo boʻlgan asarlarda koyot yangi xususiyatga ega: anʼanaviy hind madaniyatini Yevropa bosqinidan himoya qilishdir. U yevropaliklarga qarshi boʻlgan satirik qahramonga aylangan. Misol uchun, zamonaviy hikoyalardan birida, koyot haqida hikoya qilmoqchi boʻlgan antropologning tuzogʻiga tushib qoladi, ammo notanish odamni aldab, unga faqatgina ekskrement yozuvlarini qoldirgan.

Koyot haqidagi hikoyalarning ahamiyati va ibratliligi hindlarning qishda, uy ishlari qisqargan va boʻsh vaqtlarini maʼnaviy bayramlarga bagʻishlashda foydalanganligi bilan taʼkidlanadi. Bahordan kuzning boshigacha koyot haqida hikoyalar aytilmagan.
 Zamonaviy madaniyatdagi koyot 
Koyot Tomas Siddellning „Gannerkrig koʻchasi“ (Gunnerkrigg mahkamasi) deb nomlangan veb-komikasidagi bosh qahramonlardan biri boʻlgan , bu yerda u trikster xudosi, Gillliti oʻrmonining boshligʻi sifatida tasvirlangan.

 

 Adabiyot
Koysan tillari

Koysan tillari - Afrika tillarining katta oilasi. Janubiy Afrika, Namibiya, Jan.-sharqiy Angola va Tanzaniyada tarqalgan. Koysan tillari gottentot va boʻshmen tillariga boʻlinadi. Bu tillarning kelib chiqishida oʻxshashliklar va koʻpgina farqlar mavjud. Har 2 guruh tillarda agglyutinatsiya xususiyati mavjud. Koysan tillari undosh tovushlarga juda boy, unli fonemalar soni 5 tadan oshmaydi.

Otlar son va rod kategoriyasiga ega. Feʼllar mustaqil qoʻshimchalar yordamida tuslanadi va olmoshdan keyin qoʻyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kokain

thumb|right|300px

Kokain — koka butasi bargidan olinadigan alkaloid. Rangsiz, taʼmi achchiq, suvda yaxshi eriydigan kristall. Ogriqsizlantiruvchi moddalar guruhiga kiradi. Kuchli zaharlovchi taʼsiri borligidan faqat konʼyunktiva, mugoʻz parda, ogʻiz, burun, tomoq shilliq pardalari, siydik chiqarish nayi va boshqalarni mahalliy ogʻriqsizlantirishda ishlatiladi. Kokainga ruju qilinganda unga oʻrganib qolinadi (kokainizm). Hadeb isteʼmol qilinaversa, narkomaniyaga olib kelishi mumkin. KOKAINIZM,kokainomaniya — giyohvandlik (narkomaniya, bangilik) ning bir turi; ogriqsizlantiruvchi alkaloidlar guruhiga mansub kokainga oʻrganib qolish, uni isteʼmol qilmasdan turolmasliKokain Kokainni giyohvandlar teri ostiga, venaga yuborib, koʻp hollarda hidlab kayf (eyforiya) qiladilar. Birinchi marta isteʼmol qilgan kishi xushchaqchaq, sergap, serharakat boʻlib qoladi, fikrlashi tiniqlashgandek tuyuladi va har xil ishlarni bajarishga ishtiyoqi kuchayadi; 2—3 soat oʻtgach, bu holat kayfiyatning aynishi, umumiy holsizlanish, taʼsirchanlikning kuchayishi va loqaydlik bilan almashinadi.

Kokainda oʻtkir va surunkali zaharlanish kuzatiladi. Oʻtkir zaharlanishda yuz oqaradi, koʻz qorachiqlari kengayadi, yurak urishi tezlashadi. Bosh aylanadi, holsizlik, nafas markazining falajlanishi roʻy beradi, oqibatda nafas toʻxtab qolishi mumkin. Surunkali zaharlanishda kokainga juda tez oʻrganib qolinadi va giyohvandlarning shaxsi tezda tubanlashib (degradatsiya) ketadi. Kokainga mubtalo boʻlganlar tez orada qoʻpol, ezma, xudbin, shubhalanuvchan, taʼsirchan, isqirt, qarimsiq boʻlib qoladi. Mehnat qilmay tekinxoʻrlarcha hayot kechiradi va butunlay odamgarchilikdan chiqib ketadi. Kokainni surunkali va uzoq vaqt isteʼmol qilgan giyohvandlarda kokain psihozi (illyuziyalar, qoʻrqinchli koʻruv gallyusinatsiyalari, taktil gallyusinoz, rashk va boshqalar), vasvasalar koʻzatilishi mumkin. Keyingi yillarda ogʻriqsizlantiruvchi preparatlarning koʻpgina boshqa paydo boʻlishi tufayli davolash amaliyotida kokainni qoʻllash taqiqlangan, shu bois uni isteʼmol qilish kamaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kukunlar
Kokil

Kokil, haydar — 1) ayollar sochining bir oʻrimi; 2) islom anʼanasida diniy tabaqaga mansublik va nazr belgisi sifatida bolalarning boshida krldiriladigan bir oʻrim soch. K. koʻyish 2 xil boʻlgan, boʻlar sayid kokil va nazr yoki atama K. deb atalgan. Sayid K. qoʻyishni (oʻz. taxminan 30—40 sm) faqat sayidlar (toʻralar) boshning ikki joyidan qoʻyganlar. Bu ularning paygʻambar avlodi ekanliklarining belgisi hisoblangan. Sayidlar bu K.ni umrbod saqlashgan. K. qoʻyish oddiy kishilar orasida ham odat boʻlgan. Ular oʻgʻil farzandlarning (koʻpincha yolgʻiz oʻgʻil) uzoq umr koʻrish, sogʻ-salomat yurishini niyat qilib muqaddas joylarga atab, boshning tepa oʻng qismidan bir oz soch krldirishgan. Uni 10—12 sm gacha oʻstirganlar. Bola 7—8 yoshga kirganda atalgan joyga jonliq olib borib, soʻyib K. ni oldirganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kokil (bezak)

Kokil — zargarlikt bezak; isirgʻa, sochpopuk, qoʻltiqtumor va boshqa taqinchoqlarning osiliv turgan qismlari, shokila. Har bir qatori oʻz. 10—12 sm li marjon, dur va boshqalardan tuzilgan 3, 5, 7 qator K.lardan iborat boʻlishi mumkin. Shingila, oyoq, osilchoq deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zargarlik
Kokildor xonaqohi

Kokildor xonaqohi — Termiz shahri Namuna qishlogʻida joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Temuriylar hukmronlik davrida amalga oshirilgan qayta taʼmirlash ishlari sababli, hozirgi mahobatli holatiga kelgan. U koʻp xonali ulkan inshootdir. Unda qatʼiy nisbat va simmetriya saqlanib qolingan. Kokildor ota xonaqohi bugungi kunda Srxondaryo viloyatida turizmning rivojlanishiga katta hissa qoʻshib kelmoqda.

 Nomlanishi 
Xalq orasida Aloulmulk Xudovandzoda (Termiz hukmdori) koʻshki, „Azizon“, „Azlar eshon“, „Kokildor“ (kokil qirqish udumi) deb nomlangan (13—16-asrlar).

Xonaqoh soʻzi forscha „xona-oʻy“ maʼnosini anglatadi. Avvallari soʻfiy va darveshlar yasagan maskan xonaqoh deb nomlangan.

Kokildor ota hakim Termiziyning kuyovi, hurayda binti Muhammad al-Hakimning umr yoʻldoshi hisoblanadi. U shaxsning asl ismi Somon Ashur Hamzai Hofiz Kokildor hisoblanadi. U hattot, olim hamda koʻplab asarlarning muallifi hamdir. Somon Ashur 21 yoshida sochini oʻstirib „Hamzai Hofiz Kokildor“ taxallusi bilan milodiy 952—953-yillarda Qirqqiz qalʼasiga ilm olish uchun boradi. 966-yilda Termiziyning qiziga uylanadi keyin „Koʻshki Kokildor“ maqbarasi qurishga ruhsat oladi. Lekin qurilish ishlari nihoyalanmay yaʼni milodiy 980—981-yilda Somon Ashur vafot etadi va oʻz maqbarasiga dafn qilinadi.

 Tuzilishi 
Kokildor xonaqohi toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (maydoni 27,5 x 17 metr), 5 xonadan iborat. Baland va chuqur ravoqli peshtoq orqali markaziy xona (maydoni 7,5 x 7,5 metr) ga kiriladi. Markaziy xonaning gumbazi 8 qirrali poygumbaz ustiga oʻrnatilgan, ikki yon tomonidagi xonalar oʻzaro oʻxshash, teng hajmda, dalon orqali bogʻlangan orqa va yon eshiklari boʻlgan. Markaziy xona sahnida bir necha qabr saqlanib qolgan. Ichkaridagi ravoq va namoyonlarga ganchqori usulida pardoz berilgan. Gumbaz osti bagʻallari muqarnaslar bilan bezatilgan. Xonaqohning ichki koʻrinishi tashqi koʻrinishidan keskin farq qiladi.

Kokildor ota xonaqohining old qismi pishiq gʻishtdan bunyod etilgan. Inshoot qurilishi rejasi koʻp jihatdan Sulton Saodat majmuasi qurilish rejasiga oʻxshab ketadi yaʼni uch pogʻonali old qism gʻoyasi qoʻllangan. Uning qurilish rejasi simmetrik ravishda boʻlgan. Asosiy qismda kirish va ulkan gumbazga ega katta zalli ayvon joy olgan. Bino devorlariga ganj bilan bezak berilgan. Binoning ichki qismida sagʻanalar joylashgan boʻlib, ularning orasida eng katta sagʻana Kokildor otaga tegishli.

 Taʼmirlanishi 
Kokildor ota xonaqohiga kirish qismi XV asr Temuriylar davri meʼmoriy inshootlariga oʻxshab ketadi. Olimlarning fikricha, inshoot temuriylar davrida Termizdagi boshqa koʻplab yodgorliklar (Hakim al-Termiziy va Sulton Saodat majmualari) qatori qayta taʼmirlangan.

Termiz shahrining 2500 yilligi munosabati bilan atrofi obodonlashtirilib, taʼmir ishlari amalga oshirildi.

Maqbara shu yerda yashovchilar tomonidan bir necha marotaba taʼmirlangan. 2001-yil avgust oyida Somon Ashur Hamzai Hofiz Kokildorning xoki Sulton Sodot qabristoniga koʻchirib oʻtkaziladi.

 Adabiyot 
 
 Termiz — Buyuk yoʻllar chorrahasidagi koʻhna va yangi shahar, Toshkent, 2001-yil.

 

 
 3D koʻrinishi

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Kokil (qolip)

Kokil (frans. coquille — kovak, boʻshliq) — metall quymalar olishda ishlatiladigan metall qolip. Quymaning shakli oddiy yoki murakkabligiga qarab, K. 2 yoki undan ortiq qismdan iborat boʻladi. K. qismlari kokil mashinasiaa ochilib-yopiladi. Ajraladigan va ajralmaydigan xillari bor. Ajraladigan K. da vertikal, gorizontal va egri chizikdi ajraladigan sirtlari (pallalari) boʻladi. Ajralmaydigan K.dan quymalar qolipni silkitib chiqariladi. K.ning chidamliligini oshirish va quymaning sovishini sekinlashtirish uchun ish sirtiga maxsus boʻyoq surkaladi. K. bir necha yuzdan bir necha mingtagacha quyma olishga chidashi mumkin. Quymalarni seriyalab va koʻplab ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kokil mashinasi

Kokil mashinasi - kokil quyma olishga imkon beruvchi mashina. Kokil mashinasida kokil pallalarini ochibyopish, kuyma sterjenlarni oʻrnatish, kokilga metall quyish, tayyor quymani kokildan chiqarish, tozalash va ularning ichki yuzalarini boʻyash ishlari bajariladi. Bir pozitsiyali va koʻp pozitsiyali xillari bor. Bir pozitsiyali universal Kokil mashinasida kokilni almashtirib, turli quymalar olish mumkin. Kokil pallalari Kokil mashinasi yoʻnaltirgichlarida suriladigan pli-talarga oʻrnatiladi. Mashina qismlari pnevmatik (havoli) va gidravlik (suyuqlikli) usullarda harakatlantiriladi. Koʻp pozitsiyali Kokil mashinasi karusel va konveyerli turlarga boʻlinadi. Karusel Kokil mashinasi aylanib turuvchi stolga oʻrnatilgan bir nechta bir pozitsiyali mashinalardan iborat boʻladi. Konveyerli Kokil mashinasidagi transportyor qurilmasida bir pozitsiyali Kokil mashinasi yoki kokillar harakatlanadi. Kokil mashinasi avtomat liniyalar tarkibiga kiradi. Bunday liniyada induksion elektr pechlar, quyish mashi-nasi, ikkita karusel Kokil mashinasi, quymani termik ishlaydigan ikkita agregat va transportyor qurilmasi boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Kokkinaki

Vladimir Konstantinovich Kokkinaki (1904—1985) — 2-marta Qahramon (1938, 1957) unvoniga sazovor boʻlgan. Xizmat koʻrsatgan sinovchiuchuvchi (1959), aviatsiya general-mayori (1943). Moskva-AKD1 va boshqa yerlar orasida qoʻnmasdan uchgan (1939); 22 ta jahon rekordi oʻrnatgan. Ikkinchi jahon urushi davrida yangi turdagi samoletlarni sinash rahbari. 1961-yildan Xalqaro aviatsiya federatsiyasi vitse-prezidenti, keyin prezidenti, 1968-yil dekabrdan faxriy prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:25-iyunda tugʻilganlar
Turkum:6-yanvarda vafot etganlar
Kokklar

Kokklar (yun. kokkos — don, sharcha) — harakatsiz sharsimon bakteriyalar. Ular sferasimon, ellipssimon, noʻxatsimon va boshqa koʻrinishlarda uchraydi. Diametri 0,5—4,0 mkm. Sporalar hosil qilmaydi. Hujayralarning boʻlinish soni va ularning bir-biriga nisbatan joylashish tartibiga qarab quyidagi shaqllari farq qilinadi: mikrokokklar, diplokokklar, streptokokklar, tetrakokklar, sarsinalar, stafilokokklar. Koʻpchilik K. grammusbat, ayrimlari grammanfiy. Tabiatda keng tarqalgan. Yashash sharoitiga koʻra, aerob yoki anaerob boʻladi. Tuprokda, suvda, havoda yashaydigan aksari K. (saprofitlar) odatdagi sharoitda zararsiz. Patogen yalligʻlanish va yiringli kasalliklarni qoʻzgʻatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kokkomikoz

Kokkomikoz — danakli meva daraxtlarida Cocomyces hiemalis zamburugʻlari qoʻzgʻatadigan kasallik. Asosan, oʻsimlik barglari kasallanadi. May oyining oxiri — iyun oyi boshlarida bargning ustki qismida koʻp miqdorda mayda (0,5—2 mm) toʻq qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻlib, soʻngra dogʻlar kengayib, bir-biri bilan qoʻshilib ketadi. Mevalarda esa yirik jigarrang-oqish dogʻlar hosil boʻladi. Oʻlgan toʻqima toʻkilib ketgach, oʻrnida mayda teshikchalar hosil boʻladi, kasallik kuchli kechganda barglar toʻkilib ketadi. Bahorda yomgʻirning koʻp yogʻishi, shudring , past harorat (21° atrofida) kasallikning avj olishiga qulaylik yaratadi. Kurash choralari: toʻkilgan barglarni yigʻib olish va yoʻqotish; daraxtlarga kurtaklar boʻrtishiga qadar mis kuporosi (3—4%), nitrafen (3%) purkash; kurtaklar boʻrtishigacha, guldan tushishi bilan va undan keyin 15—20 kun oʻtgach, bordo suyukligi, mis xlor oksidi, koʻzan, kaptan, sineb kabi fungitsidlarning birortasi bilan ishlov berish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kokos palmasi

Kokos palmasi (Cocos nucifera) — palmadoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt. Boʻyi 20–25 m, diametri 60 sm cha. Tanasi uchida boʻyi 3–6 m keladigan patsimon barglari toʻp boʻlib joylashgan. Guli roʻvaksimon toʻpgul. Mevasi yirik, danakli (kokos yongʻogʻi deb ham ataladi), yangiligida ogʻirligi 1,5—2,5 kg . Kokos palmasi tropiklardagi okean sohillarida koʻp tarqalgan. Koprasi (eti)dan kokos moyi, xushtaʼm kokos suti olinadi. Yogʻochi qurilish materiali hisoblanadi. Kokos palmasining yosh barglari ham, mevasining pishgani va dumbuli ham ovqatga ishlatiladi. Toʻpguli kesilgan joydan oqib chiqadigan shiradan vino, shirin ichimlik va qand tayyorlanadi. Kokos palmasigaoʻxshash butiya palmasi (Butia capilata, V. jagatay) manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Cockcroft

right|200px|thumb| John Douglas Cockroft
John Cockcroft (1897.27.5, Todmorden - 1967.18.9, Kembrij) — ingliz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1936). E.Uolton bilan hamkorlikda 1932 yilda birinchi protonlar tezlatkichi (kaskadli generator)ni yaratgan va proton bilan litiyli nishonni nurlantirib, 700 MeV gacha sunʼiy tezlashtirilgan yadro reaksiyasini amalga oshirgan. 1939—44 yillarda ingliz radar qurilmasini ishlab chiqishga rahbarlik qilgan, 1946—58 yillarda Xauel (Angliya)dagi Atom energiyasi boʻyicha ilmiy tadqiqot markazi doktori. Keyingi yillarda turli elementlarning yadrosiga zaryadlangan zarralar taʼsir etganda sodir boʻladigan reaksiyalarni tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1951, E.Uolton bilan birga).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-mayda tugʻilganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Koks

Koks (nem. Koks, ing . coke) — tabiiy yoqilgʻilar (toshkoʻmir, neft, torf va boshqalar) yoki ularning qayta ishlangan mahsulotlarini havo ishtirokisiz 950— 1050° gacha qizdirish (kokslash) jarayonida hosil boʻladigan uglerodli qattiq qoldiq. Toshkoʻmirli (domna, quyish pechlarida ishlatiladigan), elektrodli va neftdan olinadigan bor. K. domna ishlab chiqarishda yoqilgʻi va qaytargich sifatida, quymakorliksya, rudalarni aglomeratsiyalashda, polimetall chiqindilarni qizdirib haydashda yoqilgʻi sifatida, elektrodlar ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xitoy ixtirolari
Koks kimyosi

Koks kimyosi — kimyo fanining bir boʻlimi, toshkoʻmirning tarkibi, tuzilishi, kimyoviy xossalarini oʻrganadi, kokslash usullari bilan toshkoʻmirdan koks va boshqa kimyoviy mahsulotlar olish ustida tadqiqotlar olib boradi. Toshkoʻmirni kokslash bir necha jarayondan iborat: koʻmirni kokslashga tayyorlash (boyitish, maydalash, aralashtirish, quritish); koʻmirlash aralashmasini kokslash; hosil boʻlgan uchuvchan gazlarni tutish va ularni qayta ishlash; qattiq qoldiq — koksni sovitish va navlarga ajratish. Kokslanuvchi toshkoʻmirning turi, navi, makromolekulalarining tuzilishi va kokslanish jarayonining ketishiga qarab 1 t koʻmirdan 650–750 kg koks, 140–150 kg koks gazi, 30–40 kg toshkoʻmir smolasi, 10–15 kg "xom benzol", 3 kg atrofida ammiak va vodorod sulfid hosil boʻladi. Kimyo sanoati va xalq xoʻjaligining boshqa sohalarida kokslanish mahsulotlaridan N2, SN4, NH3, etilen, benzol, toluol, ksilollar, solvent, naftalin, fenol, krezollar, piridinlar, S, NaSCN, (NH4)2S, (NH4)2 SO4, karbazol, antratsen, piren, smolalar, toshkoʻmir moyi va boshqa qoʻllanadi. Bu moddalar azotli oʻgʻitlar, polimerlar, malein va ftal angidridlar ishlab chiqarishda boshlangʻich xom ashyo, anilin boʻyoqlar ishlab chiqarishda oraliq mahsulot, elektrodlar ishlab chiqarishda bogʻlovchi, taxta va gʻoʻlalarga shimdiriladigan moy, qurilish materiallari (mas, kislotaga chidamli koshinlar, linoleum, olovbardosh materiallar, pestitsidlar, sintetik yuvish vositalari, dori preparatlar, vitaminlar va boshqa ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida ishlatiladi. Koks kimyosining rivojlanishi qora va rangli metallurgiyaning rivojlanishi bilan bogʻliq. Metallurgiya sanoatida temir, mis, qoʻrgʻoshin va boshqa metallarni rudalaridan qaytarib olishda Koks kimyosining ahamiyati katta. Sanoatda qoʻllanadigan koksning maxsus navlarini termik ishlov berish va saralash yoʻli bilan olish, sifatini yaxshilash Koks kimyosining asosiy vazifalaridandir.

Sayfuddin Nasriddinov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koksal bezlar

right|thumb|Coxal gland and its components

Koksal bezlar (glandulae coxales) — baʼzi oʻrgimchaksimonlarning boshkoʻkrak qismida joylashgan juft ayirish organi. Koksal bezlarning chiqarish nayi, odatda, birinchi jinsiy oyoqlar — kokslar (cohason), yaʼni 3-yoki 5-yurish oyoqlari asosiga ochiladi. Koksal bezlar nefrostoma, egri-bugri naylar yoki labirint va chiqarish nayidan iborat. Baʼzi oʻrgimchaksimonlar (salpugalar)da nefrostom bilan labirint oraligʻida baland epiteliyli uzun uchi berk bezli qopcha mavjud. Yirik oʻrgimchaksimonlarning Koksal bezlari reduksiyaga uchragan, pichanoʻrarlarda esa saqlanib qolgan. Oʻrgimchaksimsonlarning asosiy ayirish organi — malpigi naychalari evolyusiya jarayonida keyinroq paydo boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koksit

Koksit (lot. soha — son) — chanoqson boʻgʻimining yalligʻlanishi. K.ga koʻpgina infeksion kasalliklar (angina, gripp, terlamalar, sil, brutsellyoz va boshqalar), shuningdek, yiringli infeksiyalar sabab boʻladi. Organizmning zaiflashuvi, bolalarning yuqumli kasalliklari (qizamiq, skarlatina, koʻkyoʻtal) ham baʼzi hollarda K.ga olib kelishi mumkin. Sil koksiti va silga aloqasi yoʻq K. farq qilinadi.

Sil koksiti, odatda, 5—10 yashar bolalarda uchraydi. Kasallik asta-sekin boshlanadi. Dastlab sil intoksikatsiyasi yuzaga chiqadi: bolaning ishtahasi yoʻqoladi, boʻshashadi, injiqlanadi, oza boshlaydi, temperaturasi koʻtariladi, uzoq yurganda oqsaydi, tizzasi ogʻriydi, lekin boʻgʻim harakati cheklanmaydi. Bola kechasi uyqusida bezovtalanadi, ogʻriyotgan tomonini avaylab, sogʻ yonboshi bilan yotadi. Oqsoklanish va ogʻriq borgan sari zoʻrayadi. Chanoq-son boʻgʻimi sohasida ogʻriq kuchli boʻladi, bemor oyogʻini bosa olmay qoladi. Oyoq ingichka tortib, muskullari atrofiyalanadi, shakli oʻzgaradi, kasallangan tomondagi chanoq yuqoriga koʻtarilib. oldinga egiladi; umurtqa pogʻonasi yon tomonga (skolioz) yoki oldiga egilishi (lordoz) mumkin. Boʻgʻim xaltachasiga yiring toʻplanib, yoriladi. Boʻgʻim va suyak chiriydi. Natijada son suyagi boʻgʻimdan chiqadi, artroz rivojlanadi.

Gripp, angina, skarlatina va boshqa infeksion kasalliklar, sepsis, turli shikastlanishlar silga aloqasi yoʻq K.ga sabab boʻlishi mumkin. Bu barcha yoshdagi kishilarda kuzatiladi. Kasallik muddati uning kechishiga, organizmning qarshilik kuchiga va bemorning yoshiga bogʻliq. Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinsa, kasallik uzoq choʻzilmaydi, asoratlarning oldi olinadi, eng muhimi boʻgʻim harakati saqlab qolinadi.

D a v o s i. Organizmning quvvatga kiritadigan dorilar buyuriladi, silga qarshi davo qilinadi, kasallanganboʻgʻimning qimirlamay toʻgʻri turishiga qaratilgan choralar (gips bogʻlov) koʻriladi. Zarur boʻlsa, jarrohlik usuli qoʻllanildadi. Maxsus kurortlarda davolanish tavsiya etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kokslash

Kokslash — qazib olinadigan yoqil-gʻilar (toshkoʻmir va neftni qayta ishlashdan qolgan ogʻir mahsulotlar)ni havosiz muhitda pechda 950—1050° temperaturagacha qizdirib koks va kimyoviy xom ashyo hisoblangan qoʻshimcha suyuq mahsulotlar olish uchun kimyoviy qayta ishlash. Davriy va uzluksiz bor. Davriy K. keng tarqalgan. Toshkoʻmirdan koks olish uchun dastlabki xom ashyo sifatida boyitilgan, maydalangan va bir-biriga aralashtirilgan koʻmirdan foydalaniladi. Koʻmir 250° temperaturagacha qizdirilganda undagi nam bugʻlanadi, gazsimon mahsulotlar (uglerod oksidlari) ajralib chiqadi, 300—450° temperaturagacha qizdirilganda qatronsimon modda ajralib chiqadi, koʻmir yumshoq massa holiga keladi. Bu massa 500—550° temperaturada qattiqlashadi va gʻovak mahsulot — chala koks hosil boʻladi, 750° temperaturagacha qizdirilganda chala koks zichlashadi (undan, asosan, vodorod ajralib chiqadi) va yoriladi, 750° dan yuqori temperaturada chala koks koksga aylanadi. K. jarayoni 13-18 soat davom etadi. K. jarayonida koksdan tashkari koks gazi va sintetik materiallar, lok-boʻyoq va boshqa materiallar, kimyoviy mahsulotlar (toshkoʻmir qatroni, benzol va boshqalar) olinadi (qarang Koks kimyo’si). Neftni qayta ishlashdan hosil boʻlgan ogʻir mahsulotlarni K.da metall kublar yoki maxsus pechlarda kokslab neft kokslari olinadi. Elektrodli kuydirilgan koks kuydirilgan toshkoʻmirni (toshkoʻmir qatronini haydashdan krlgan qoldiqni) ichiga dinas gʻishti terilgan pechlarda K. yoʻli bilan olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koktem

"KOKTEM" (qozoqcha — "Koʻklam") — qozoq musiqali drama teatri. 1989-yil 9-martda Jizzax shahrida tashkil etilgan. Teatrning asoschisi va bosh rej. Turganbek Ashimov. Eng yaxshi spektakllari: "Hurmatli Iks" (Taussarova), "Aytari degen qaytari" (O. Aubakirov), "Qiz yigirmaga toʻlganda", "Ona koʻz yoshi" (T. Moldagʻaliyev), "Qozi korpesh-Bayan sulu" (F. Musirepov), "Choldan chiqqan chatoq" (O. Aubakirov). Asqar Ashimov, Zada Kenshimbayeva, Qidirtoy Moldaumetov, Rabigʻa Bisebayeva, Saule Imonbekova, Tolgʻay Iskakov, Arman Utabekov teatrning yetakchi aktyorlaridir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koksidioz

Koksidioz, eymerioz — sut emizuvchilar, qushlar, baliqlar, shuningdek, odamda koksidiyalar qoʻzgʻatadigan invazion kasallik.

Bu kasallikni qoramol, qoʻy, echki, quyon va uy parrandalari (tovuq, kurka, oʻrdak, gʻoz)da bir xoʻjayinda rivojlanadigan Eimeria avlodiga mansub koksidiyalar qoʻzgʻatadi. Parrandachilikda va quyonchilikda kasallik oqibatida yosh hayvonlarning yoppasiga oʻlib ketishi katta iqtisodiy zarar yetkazadi. K. bilan, asosan, yosh hayvonlar ootsistalar bilan ifloslangan yem-xashak, suv, sut mahsulotlarining alimentar yoʻl orqali zararlanishidan kasallaniladi. Hayvonlarni gʻuj joylashtirish, binolarning zax boʻlishi koksidiyalar uchun qulay sharoitni vujudga keltiradi. Hayvon K.i odamga yukmaydi. Kasallik Oʻzbekistonning barcha hududlarida uchraydi.

Kasallik, odatda, oʻtkir turda kechadi, kuchsiz, takroriy zararlanishda surunkali kechishi mumkin. Yashirin davri 3—4 kundan 2-haftagacha choʻziladi. hayvon holsizlanadi, ishtahasi yoʻqoladi, tez oriqlaydi, shilimshiq va tez-tez qon aralash ichi ketadi, ogʻir hollarda tezda oʻladi. Kasallangan hayvonni sogʻayishi choʻziladi, ichakda paydo boʻlgan ootsistalar axlat bilan tashqariga chiqib, tashqi muhitni ifloslantiradi. Tashxis xoʻjalikdagi epizootik holatga, klinik belgilar, patologoanatomik oʻzgarishlar, axlat va ichki organlarni mikroskopik tekshirish natijasiga qarab qoʻyiladi.

Davolash: kasal hayvon alohida ajratiladi. Parrandalar, buzoq va qoʻzilarga koksidiostatik preparatlar (dekoks, xoyden, amprolium va boshqalar), tetratsiklin qatori antibiotiklar, quyonlarga monomitsin bilan sulfanilamidlar, levomitsitin, osarsol beriladi.

Oldini olish: tashqi muhitdagi ootsistalarni dezinfeksiya qilish, hayvonlarni toʻgʻri asrash va toʻlaqonli ozuqa bilan boqish, ozuqaga antikoksidli preparatlar qoʻshib berish. Veterinariyasanitariya hamda zoogigiyena qoidalariga rioya qilish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koksidlar

Koksidlar (Cocciniea yoki Coccoidea) — teng qanotlilarga mansub hasharotlar turkumi. Mayda (0,6– 1 mm), baʼzan oʻrtacha (1,5 sm) kattalikda. Jinsiy dimorfizm yaqqol rivojlangan. Urgʻochilarining tuzilishi juda soddalashgan; tanasi bosh, koʻkrak va qorin qismiga ajralmagan; sirti mumsimon modda bilan qoplangan, qanotlari boʻlmaydi. Erkaqlari bir juft qanotli, oyoqlari rivojlangan, ogʻiz organlari reduksiyaga uchragan. K. keng tarqalgan, ayniqsa, tropiklarda juda koʻp va xilmaxil boʻladi. Yer yuzida K.ning 4000 turi, Oʻrta Osiyoda esa 120 turi qayd etilgan. Unsimon chervetslar (Pseudosoccidae), kermeslar (Kertococcidae), juft bezli chervetslar (Asterolecaniidae), soxta qalqonli K. (Coccoidae), aqlerdlar (Aclerdidae), qalqondorlar (Diaspididae) va boshqa keng tarqalgan. K.ning lichinka va urgʻochilari mevali hamda manzarali daraxtlarga jiddiy zarar yetkazadi. Koʻpchilik partenogenetik koʻpayadi. Urugʻlanmagan tuxumlardan chiqqan ser-harakat "daydi" lichinkalar oziqlanish va rivojlanish uchun daraxt tanasi boʻylab joy izlaydi; qulay joy topgach, tanaga yopishib olib uzun sanchibsoʻruvchi ogʻiz apparatini oʻsimlik tanasiga sanchib harakatsiz holatga oʻtadi va ustiga qalqoncha hosil qilib, 3— 4-marta pust tashlaydi va shu qalqoncha ostida voyaga yetgan hasharotga aylanadi. Odatda, yiliga 1—2, hatto 3—4-martagacha nasl beradi. K.ning koʻpchilik (mas, kaliforniya qalqondori) karantin obyekt hisoblanadi. K. orasida foydali ham uchraydi; boʻyoq beruvchi qurtlar tomonidan ajralib chikddigan yelimsimon moddadan koshenil boʻyogʻi olish uchun foydalaniladi. Kurash choralari: yangi barpo etilayotgan va qurigan koʻchatlar oʻrniga yangisi ekib toʻldirilayotgan bogʻlarga K.ning tushishiga yoʻl qoʻymaslik va mavjud bogʻlarda tarqalgan qalqondorlarni yoʻqotishdan iborat. Kimyoviy kurash choralaridan ekiladigan koʻchat va qalamchalarni maxsus kameralarda brommetil bilan fumigatsiya qilish, zararlangan daraxtlarga erta bahorda nugor, malfos, 30-preparat purkash qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kola yarim oroli

thumb
Kola yarim oroli - RF Yevropa qismining shim.- gʻarbidagi yarim orol. Barens va Oq dengizlar bilan oʻralgan. Maydoni 100 ming km². Gʻarbiy qismida togʻ massivlari: Xibin togʻlari (balandligi 1191m gacha) va Lovozero tundrasi (balandligi 1120 m gacha) bor. Kola yarim orolio., asosan, tokembriy va quyi paleozoyning kristalli jinslaridan tuzilgan. Togʻ va platolar moʻz faoliyati natijasida yassilanib, siyqalanib "qoʻy peshonalari" deb ataladigan relyef shaqllarini hosil qilgan. Iqlimi Atlantika oqimi tufayli yumshoq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —8°dan (shim. sohilda) —13° gacha (markaziy qismida), iyulniki 8°— 14°. Yillik yogʻin 300–1000 mm. Daryolari qisqa, lekin sersuv. Koʻl koʻp. Shimolida tundra oʻsimliklari oʻsadi, jan. oʻrmonli tundra va taygadan iborat. Apatit-nefelin rudalari koni bor. Kola yarim orolio. da Murmansk port shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Yarim orollar
Kolbasa mahsulotlari

thumb|260px|Kolbasa mahsuloti 
Kolbasa mahsulotlari – bevosita isteʼmol qilishga tayyor oziq-ovqat mahsulotlari. Goʻsht, yogʻ hamda hayvon va oʻsimliklardan olinadigan yordamchi mahsulotlar qoʻshib tayyorlanadi. Kolbasa mahsulotlariga dudlamalar, pishirilgan (shu jumladan, sosiska va sardelkalar), qiymali, liver, hayvon qonidan tayyorlangan, yarim dudlangan, (pishirilib dudlangan, nam dudlangan) kolbasalar kiradi. Kolbasa mahsulotlari umumiy isteʼmol, davo-parhez va bolalar isteʼmoliga moʻljallangan turlarga boʻlinadi. Kolbasa mahsulotlarining ayrimlari konservalar holida ishlab chiqariladi. Kolbasa mahsulotlari tayyorlashda mol, choʻchqa, oz miqdorda qoʻy, parranda va quyon goʻshti ishlatiladi. Ichiga turli qoʻshimchalar: sut oqsili, un, kraxmal, yormalar, ziravorlar solinadi. Koʻpgina kolbasa mahsulotlari uchun qiyma (qiymalangan goʻshtga yogʻ va turli qoʻshimchalar aralashtiriladi) tayyorlanadi, soʻngra uni qobiqqa tiqib yoki maxsus qoliplarga solib olingan yarim fabrikatlar qovuriladi, qaynatiladi yoki dudlab, soʻng zarurat boʻlganda quritiladi va sovitiladi. Kolbasa mahsulotlarini sovitilgan holda saqlash muddatlari: nam dudlangan kolbasalar – 9 oygacha, pishirib dudlangani – 4 oygacha, yarim dudlangani – 15 sutkagacha, pishirilgani – 2 sutkagacha, liverli – 24 soatgacha.

Oʻzbekistonda turli kolbasa mahsulotlari goʻsht kombinatlari va xususiy korxonalarda ishlab chiqariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Odamlar pishirish va tuzlash jarayonlarini yangi go‘shtlarning saqlash muddatini uzaytirish ekanligi tushunishlari bilanoq, go‘shtga ishlov berish jarayoni boshlangan. Bu qachon sodir bo‘lgani aniq emas; biroq, tuzlash va quyoshda quritish jarayoni Qadimgi Misrda qayd etilgani, muz va qordan foydalanish usuli qadimgi rimliklarga tegishli ekanligi, konservalash usuli esa 1810-yilda fransuz hukumatidan o‘z ixtirosi uchun mukofot olgan Nicolas Appert tomonidan ishlab chiqilgani ma’lumIntroduction . Tibbiyot sog‘liqni saqlash tashkilotlari odamlarga qayta ishlangan go‘sht iste’molini cheklashni maslahat beradi, chunki bu yo‘g‘on ichak saratoni xavfini oshiradi"Does eating processed and red meat cause cancer?". cancerresearchuk.org. Retrieved 30 January 2024..

 Konservativ vositalar 
thumb|right|350px|nitrozil-gem
Qayta ishlangan go‘sht tarkibidagi nitrat va natriy nitrit inson tanasi tomonidan saraton chaqiruvchi nitrozaminlarga aylanishi mumkin, bu esa yo‘g‘on ichak hujayralari liniyasida mutatsiyani keltirib chiqaradi va shu bilan o‘sma paydo bo‘lishiga va oxir-oqibat saraton kasalligiga olib keladi. Qayta ishlangan go‘sht N-nitrozo birikmalar hosil qiluvchi kuchli nitrozil-gem molekulalarining ko‘pligi sababli qayta ishlanmagan qizil go‘shtga nisbatan ko‘proq saraton kasalligini keltirib chiqaradi .

 

 

Meat processing technology for small- to medium-scale producers Gunter Heinz, Peter Hautzinger, Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) Regional Office for Asia and the Pacific (RAP), Bangkok, 2007, 
Introduction 

Turkum:Go‘sht
Kolguyev

Kolguyev — Barens dengiziningjan.-sharqiy qismidagi orol. Materikdan 75 km uzoqlikda. Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati Nenetslar muxtor okrugi tarkibida. Maydoni 3,2 ming km². Yer yuzasi tekis. Kul va botqoqlik koʻp. Tundra oʻsimliklari oʻsadi. Qutb tulkisi, lemminglar bor. Yezda suv parrandalari uchib keladi. Bugʻuchilik, baliqchilik va ovchilik rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil