Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gipotrofiya

Gipotrofiya (gipo-kam va yun. trophe — ovqat, oziq) — bolalar ovqatlanishining surunkasiga buzilishi natijasida ularning asta-sekin ozib ketishi. G. asosan yosh bolalar (goʻdaklar)da uchraydi, onaning turli kasalliklari oqibatida homilada ham paydo boʻlishi mumkin. Ona suti kam boʻlib, bolaning och qolishi, notoʻgʻri emizish, kam va bir xil ovqatlar, shuningdek, anchagacha sut aralashmalari bilan ovkatlantirish, bolani notoʻgʻri parvarish qilish, chala tugʻilish, toza havoda kam boʻlish, meʼdaichak yoʻlining irsiy yoki orttirilgan kasalliklari, bot-bot shamollash G. ga sabab boʻladi. Bola organizmiga yetarli ovqat tushmasligi bois u oʻzining zaxira oqsillari, yogʻlari, uglevodlari va b.ni sarflay boshlaydi, natijada organizm juda ochiqib, holsizlanib qoladi. Suyak sistemasining shakllanishi, moddalar almashinuvi, turli aʼzolar va nerv sistemasining funksiyasi buziladi, bola organizmining turli kasalliklarga qarshiligi susayadi. G.da bolaning vazni kamayadi, oʻsishi va rivojlanishi sekinlashadi, terisi burishib okaradi, yumshaydi, quruq boʻlib qoladi, dardga tez chalinadi. Kasallikning uch darajasi farqlanadi - 1-daraja (yengil shakl, bolaning vazni 10-20% kam), 2-daraja (o'rtacha, vazn 20-30% kam), 3-daraja (og'ir, vazn 30% dan ortiq kam). Og'ir holatlarda nafaqat vazn, balki psixomotor rivojlanish ham jiddiy orqada qoladi. Gipotrofiya ko'pincha boshqa kasalliklar bilan - masalan, raxit, anemia, ichak infeksiyalari bilan birga kechishi mumkin. Shu tufayli tashxis qo'yishda differinsial yondashuv zarur. G.ni faqat vrach davolaydi. Bolani iloji boricha koʻkrak suti bilan boqish va u emgan sut miqdorini nazorat qilib borish, bola boqish tartiblariga amal qilish va oʻz vaqtida qoʻshimcha ovqatlar berish, iloji boricha bolani ochiq xavodan bahramand etish, kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipofiz

thumb|Gipofiz|165x165px
thumb|164x164px
thumb
Gipofiz ( — oʻsiq), bosh miyaning pastki ortigʻi — odam va umurtqali hayvonlar inki sekresiya bezlaridan biri; u kalla suyagi asosidagi turk egarida joylashadi boʻlib, gipofizar oyoqcha deb atalgan maxsus tuzilma orqali bosh miya bilan birikkan. Moddalar almashinuvi, shuningdek, boshqa ichki sekresiya bezlari faoliyatini boshkaradigan bir qancha peptid gormonlar ishlab chiqaradi. Vazni 0,5—0,6 g. Gipofizning oldingi, oʻrta va orqa boʻlagi bor. Oldingi boʻlak butun bezning 70% ni tashkil etadi, u qon tomirlari juda koʻp boʻlgan zich bezsimon toʻqimadan iborat. Bu boʻlak boshqa bezlarga qaraganda gormonlar hosil qilish jihatidan eng faol hisoblanadi. U 7 xil gormon ajratadi; bular orasida organizmni oʻstiradigan gormon bor, u toʻqimalarda yuz beradigan biokimyoviy jarayonlarga bevosita taʼsir koʻrsatadi; Gipofizning boshqa gormonlari ichki sekresiyaning boshqa bezlari orqali taʼsir etadi. Shu bois ular tropgormonlar (yun. tropos — yoʻnalish) deb nomlanadi. Bularga buyrak usti bezlari poʻstlogʻining faoliyatini stimullovchi adrenokortikotrop; qalqonsimon bez faoliyatiga taʼsir qiluvchi tireotrop; jinsiy bezlarga taʼsir qiluvchi gonadotrop; sut bezlari funksiyasini stimullovchi prolaktin va b. kiradi.

Oʻrta boʻlak toʻqimalarda melanin pigmentining hosil boʻlishi va taqsimlanishini, koʻzning toʻr pardasida esa koʻruv purpurini tartibga solib turadigan gormon ishlab chiqaradi. Orqa boʻlak ancha kichik va miya gipofizar oyoqchasining goʻyo davomi hisoblanadi. Unda bezsimon toʻqima boʻlmaydi va tuzilishiga koʻra nerv toʻqimasiga juda oʻxshab ketadi. Shu sababli u neyro-gipofiz deb ataladi; bu boʻlak gormonlar ajratmaydi; u gormonlarning oʻziga xos yigʻiladigan joyidir; bu yerda vazopressin va oksitotsin gormonlari tuplanib boradi, bular gipotalamus yadrolarida hosil boʻlib, u yerdan Gipofizning orqa boʻlagiga tushadi. Gipofiz gormonlari oqsildan tashkil topgan, ularning kimyoviy tuzilishi aniqlangan va koʻpchiligi sintez qilingan. Ular endokrin va b. kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Moddalar almashinuvi, gormonal regulyatsiya va oʻsishni nazorat qilishda Gipofizning ahamiyati muhim.

 Yana qarang 
 Akromegaliya 
 Gigantizm
 Pakanalik

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ichki sekretsiya bezlari

 

Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Anatomiya
Gipofizar kaxeksiya

Gipofizar kaxeksiya (Cachexia hypophysialis), Simmonds kasalligi— gipotalamus yadrolari shikastlanganda va gipofiztsht oldingi boʻlagida tropgormonlar ishlab chiqarilishi kamayganda yoki butunlay boʻlmaganda kelib chiqadigan kasallik; gipotalamus markazlarining funksional buzilishi; gipotireoz, gipokortitsizm, gipogonadizm bilan ifodalanadi. Asosan jinsiy bezlar va qalqonsimon bez hamda buyrak usti bezi pust qavati faoliyatining yetishmaslik belgilari namoyon boʻladi. Bemor tez orada choʻpustixon boʻlib ozib, tashqi jinsiy belgilari yoʻqolib, soch-kipriklari, hatto tishlari ham tushib ketadi, umuman moddalar almashinuvi izdan chiqadi va kaxeksiya belgilari koʻzga tashlanadi. Ogʻirroq kechganida gipofizar koma kuzatiladi. Davo kasallik belgilariga qarab tayinlanadi. Oldini olish uchun yuqumli kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish, tugʻruq chogʻida qon ketganda uning oʻrnini toʻldirish choralarini koʻrish zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipofunksiya

Gipofunksiya (gipo... va funksiya) — organizm toʻqimalari, aʼzolari va fiziologik sistemalar faoliyatining susayishi; shu aʼzolar hayot faoliyatining izdan chiqishiga olib keladi (mas, gipofiz gormonining kam ajralishi pakanalikka sabab boʻladi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoxloritlar

Gipoxloritlar - gipoxlorit kislota NS1O ning tuzlari. Bular orasida kalsiy gipoxlorit Sa(S1O)2 muhim ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, sellyuloza va b. sanoat tarmoqlarida oqartuvchi moddalar sifatida qoʻllanadi, barqaror zaharli moddalarni yoʻqotish, kir oʻralar va tashlandiklarni dezinfeksiya qilish va b. maqsadlarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotsentr

Gipotsentr (gipo... va lot. centrum — markaz) — zilzila oʻchogʻining markazi. G. 0 dan 700 km chuqurlikgacha boʻlishi mumkin. G. joylashgan chuqurlik tez oʻzgaruvchan buladi. G. Yer osti silkinish manbai boʻlib, zilzilalar usha yerdan boshlanadi. Tektonik yoriklar buylab siljishlar yuzlab km ga chuziladi va bu holda yoriqning ajralishi boshlangan nuqtasiga G. deyiladi. Yer poʻstining yuqori qismidagi (20 km gacha) G. kalin qatlamli jinslarning sinuvchan deformatsiyasi natijasida paydo buladi, chuqurroqdagi G. plastik deformatsiyalar,koʻproqboʻladigan umumiy koʻrinishda vujudga keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipparx

Gipparx (Hipparchos) (mil. av. 180 yoki 190—125) — yunon astronomi. Astronomiya asoschilaridan biri. Quyosh va Oyning koʻrinma harakatini hisoblash usulini takomillashtirgan. Yulduzlarni koʻrinma ravshanligi jihatidan 6 bosqichga boʻlib, ularni yulduz kattaliklari deb atagan. Tropik yilning davomiyligini aniq(xatosi 6 min.) oʻlchagan. Yerdan Oygacha boʻlgan masofani 50—60 Yer radiusiga teng deb olib, Oyning ulchamlarini aniqlagan. G. 1000 yulduzni uz ichiga olgan yulduzlar jadvalini tuzgan, presessiya hodisasini kashf etgan. Quyoshning koʻrinma yillik harakatidagi notekislikka asoslanib, Quyosh orbitasining markazi Yer markazida emas, Quyosh bilan Yer orasidagi masofa oʻzgarib turadi, degan xulosaga kelgan. G. asarlari va jadvali bizgacha yetib kelmagan. Uning ishlari haqidagi maʼlumotlar Ptolemeynit "Almagest" asarida saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geograflar
Turkum:Qadimgi Yunon geograflari
Turkum:Eramizdan avvalgi II asr geograflari
Gippokrat oychalari

Gippokrat oychalari (oʻroqchalari) — toʻgʻri burchakli uchburchak katetlari va gipotenuzasini diametr sifatida qabul qilib chizilgan uchta yarim aylana bilan chegaralangan figuralar. Shu singari oʻroqsimon shakllarni Gippokrat tekshirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gippurat kislota

Gippurat kislota (lotincha: hippos -ot va uron — siydik), benzoilgli-kokoll, benzoil-glitsin, C6H5CONH2CH2COOH - organik modda; odam va qayvonlar (ayniqsa, oʻtxoʻr hayvonlar) organizmida moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlaridan biri. Jigar va buyraklarda benzoy kislota bilan glitsindan hosil boʻladi (oziq-ovqat, ayniqsa mevadagi zaharli benzoy kislotaning zararsiz holga kelish mahsuli). Siydik bilan sutkasiga 0,7 g chamasi Gippurat kislota chiqib turadi. Epidemik gepatit, jigar sirrozi, yurak dekompensatsiyasi va buyrak kasalliklarida Gippurat kislota kam chiqadi. Jigar qanday ishlayotganini aniqlash uchun klinikada bemorga natriy benzoy ichirib, siydigidagi gippurat kislota aniqlanadi (Kvik usuli).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kislotalar
Gips

Gips (yun. gypsos—boʻr,ohak)
1)tabiiy gips—mineral; suvli kalsiy sulfat tuzi CaSO4•2H2O; tarkibida sof holda CaO (32,56%). SO3 (46,51%), H2O (20,93%) boʻladi. Monoklin sistemada kristallanadi. Kristallari plastinkasimon, ustunsimon, ninasimon va tolasimon koʻrinishda boʻladi. Koʻpincha, tutash donador, tolasimon massalar, turli kristallik guruhlar tarzida uchraydi. Toza gips rangsiz va shaffof; tarkibida qoʻshilmalar boʻlgani kulrang, sargʻish, qoʻngʻir va boshqa rangda boʻladi. Mineralogik shkala boʻyicha qattialigi 1,5—2; zichligi 2300 km/m3. 20° da suvda eruvchanligi 2,05g/l. 170° atrofida qizdirilganda yarimgidrat CaSO4 0,5 H2O (alebastr) ga, undan yuqori temperaturada esa CaSO4 ga aylanadi. Gips suvi quriy boshlagan koʻl va dengiz havzalarida sulfat tuzlarining choʻkishidan paydo boʻladi. Gips zaxiralari esa asosan gidrotermal jarayonlar hamda angidridning gidratlashishi natijasida hosil boʻladi. Gips qatlamlari Oʻzbekistonning Fargʻona (Quvasoy), Buxoro (Kogon) va Surxondaryo viloyatlarida topilgan;
2) Qurilish gipsi— CaSO4•5H2O — havoda tez birikadigan va tez qotadigan bogʻlovchi modda; tabiiy gipsni 140—190° temperaturada pishirib olinadi. Qovushoq materiallar tayyorlashda, gips-beton, gips-beton buyumlar, koshinkor toshlar, boʻyoqlar ishlab chiqarishda, tibbiyotda (bogʻlov materiallari tayyorlashda), haykaltaroshlikda, suvoqchilik ishlarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Gips bogʻlov

Gips bogʻlov — tez qotadigan bogʻlov; doka bintga gips kukunini bir tekisda yoyib tayyorlanadi. Tibbiyot amaliyotida singan oyoq-qoʻlni harakatsizlantirish (qarang Immobilizatsiya) uchun qoʻllanadi. Birinchi boʻlib N. I. Pirogov taklif etgan (1854). Suyak singanda va boʻgʻimlarga shikast yetganda, ularni qimirlamaydigan qilib qoʻyish, suyak-boʻgʻim silini davolash, tugʻma va hayot davomida qiyshayib qolgan umurtqa pogʻonasini toʻgʻrilash uchun ishlatiladi. gips bogʻlov ishlatilishidan oldin togʻoradagi iliq suvga tiqib olinadi. Suvni yaxshi shimib olgan gipsli bintni bir oz siqiladi va yalangʻoch badanga yoki nam tortmaydigan paxta ustidan qoʻyiladi. Gips bogʻlov badanga tekis va jips yopishib, qimirlatmay qoʻyadi. Gips bogʻlov aylanma yoki gips longeta shaklida boʻlishi mumkin. Oyoqqoʻl yoki tanaga aylanma gips bogʻlov qoʻyiladi. Gavdaning biror qismini qimirlatmay qoʻyish uchun gips longeta va b. ishlatiladi. Umurtqa pogʻonasi silida gipedan yasalgan maxsus karavotlar, suyak ochiq singanida yoki operatsiya qilinganida shikastlangan sohada teshik qoldirilgan gips bogʻlovlar qoʻllanadi. Gips bogʻlov juda siqib qoʻyilsa, qon aylanishi buzilishi mumkin: gips bogʻlov qoʻyilgan joy ogriydi, chumoli yurayotgandek tuyuladi, shishadi, soviydi, oyoq yoki qoʻl barmoqlari koʻkaradi yoki oqaradi, hech narsa sezmay qoladi. Bunday hollarda darhol vrachga koʻrsatish kerak. Gips bogʻlovni boʻlinib ketishdan saqlash lozim, aks holda shikastlangan joyning bitishi buziladi. Oyoqqa qoʻyilgan gips bogʻlov kir boʻlib ketmasligi uchun ustidan paypoq kiyiladi, qoʻl yoki b. joyda boʻlsa bint oʻrab, kir boʻlganda almashtirib turiladi. Yosh bolalarga gips bogʻlov qoʻyilsa, ustidan kleyonka oʻrab qoʻyilgani maʼqul, aks holda ular yozilganda nam tegib gips bogʻlov tushib ketishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Gips-beton

Gips-beton — qurilish gipsi asosida tayyorlanadigan beton turi (qarang Gips). Gips-betonni tayyorlashda tosh minerallar (koʻpincha, gʻovak va gʻadir-budur sirtli) va organik (yogʻoch qipiqlari, mayda somon va b.) toʻldirgichlardan foydalaniladi. Gips-betonga, odatda, qovushishini sekinlashtiruvchi qoʻshilmalar, shuningdek, uning suv va atmosfera taʼsirlariga chidamliligini oshiradigan qoʻshilmalar qoʻshiladi. Gips-beton yogʻoch yoki organik materiallar bilan armaturalanadi. Gips-beton asosida panellar va toʻsiq plitalari, ventilyatsiya bloklari, qoplama listlar ("quruq suvoq") va b. tayyorlanadi (qarang Gips-beton buyumlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gips-beton buyumlar

Gips-beton buyumlar - qurilish gipsi va gips-beton asosida tayyorlanadigan qurilish buyumlari. Ulardan toʻsiq plita va panellar, pol ostiga yotqiziladigan plitalar, sanitariya-texnikasi kataklari, shamollatish (ventilyatsiya) bloklari, qoplama listlar (gipsli quruq suvoq) ishlab chiqariladi. Gips-betondan tayyorlanadigan toʻsiq panellari havo namligi 60% dan oshmaydigan xonalarda ishlatiladi. Turar joy binolari uchun ishlatiladigani tutash qilib yoki eshik oʻrni va framugalar qoldirib, 6 m uzunlik, 3 m balandlik, 80—100 mm qalinlikda ishlab chiqariladi. Panellarga ishlatiladigan gips-betonning mustahkamlik chegarasi kamida 3,5 Mn/m2 (35 kg kuch/sm2) boʻlishi lozim. Toʻsiq plitalari gips-beton yoki gipsdan 80—100 mm qalinlikda tutash va ichi boʻsh qilib ishlab chikariladi. Pol ostiga yotqiziladigan plitalar 50—60 mm qalinlikda "xona oʻlchamida" yoki xonaning bir boʻlagiga teng oʻlchamda ishlab chikariladi. Bunday plitalar gips-betondan tayyorlanib, yogʻoch reykalar bilan armaturalanadi. Sanitariya-texnikasi kataklari vertikal krliplarda qoliplanadigan yoki alohida panellardan yigʻiladigan hajmiy elementlar tarzida ishlab chikariladi. Shamollatish bloklari "qavat"ga teng balandlikda, 180 mm kalinlikda, 140 mm diametrda ochiq vertikal teshikli qilib ishlab chiqariladi. Qoplama listlar havo namligi 70% dan oshmaydigan xonalarning ichki devorlariga krplash uchun ishlatiladi. Bunday listlar orasiga gips toʻldirilgan kartondan iborat. Qoliplash konveyerlarida 2500—3300 mm uzunlikda ishlab chikariladi. Bulardan tashqari devor toshlari, qavatlararo yopmalar, chordoq yopmalari detallari, karnizlar, tovushni yutuvchi material va yongʻindan muhofazalovchi buyumlar yasaladi. G.-b. b. ishlatilganda yogʻoch materiallar tejaladi. Namdan asrash uchun G.-b. b.ning sirti suv oʻtkazmaydigan boʻyoqlar yoki pastalar bilan qoplanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipsli tuproqlar

Gipsli tuproqlar - tarkibi da va gorizontlarida gips boʻlgan tuproklar. G. quruq dasht, chala choʻl va choʻl tuproqlarida, shuningdek, shoʻrlangan tuproqlarda 10 sm gacha chuqurlikda (gips qatqaloqli tuproqlar) va 50 sm dan chuqurroqda (gipsli tuproqlar) uchraydi. Yarim gidrat (CaSO40,5H2O), gidrat (CaSO4H,O) va ikki gidrat (CaSO42H2O) koʻrinishlarda boʻladi. Tuproqda G.ning miqdori 30% va undan ortiq boʻlishi mumkin. Xloridlar (koʻpincha G. qatlamlari bilan birga uchraydi) ishtirokida G.ning eruvchanligi ortadi. Shuning uchun tuproqda G. miqdori 20% dan oshea, ekinlarning soʻlish koeffitsiyenti ham ortadi. Oksidlanish-qaytarilish jarayonida G. madaniy oʻsimliklar uchun zaharli oltingugurt (P)-oksidi va vodorod sulfid hosil qiladi. Tarkibida yoppasiga G. gorizontlari boʻlgan tuproqlar sugʻorilganda oʻzanlar choʻkishi va shakli oʻzgarishi mumkin. Shuning uchun bunday tuproqlar oʻzlashtirilganda G.li gorizont chuqurligi va qalinligini hisobga olish zarur. Shoʻrtobli tuproqlarninng fizik-kimyoviy xossalarini yaxshilashda va oʻgʻit tarzida tuproqqa gips solinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tuproqshunoslik
Gipsometrik usul

Gipsometrik usul (yun. hypsos -balandlik, metreo — oʻlchayman) — geografik xaritalarda yer yuzasi relyefini gorizontallar yordamida tasvirlash usullaridan biri. Xaritaning vazifasi, masshtabi va joy relyefining xususiyatiga qarab, maʼlum balandlikni belgilaydigan gorizontallar yoki izogipelar (mutlaq balandligi bir xil boʻlgan nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar) oʻtkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipsotermometr

Gipsotermometr ( — balandlik va termometr) yoki termobarometr — atmosfera bosimini oʻlchaydigan simobli asbob. Ishlash tarzi bosim oʻzgarishi bilan suvning qaynash temperaturasi oʻzgarishiga asoslangan. Gipsotermometr yordamida suv bugʻining temperaturasi aniqlanib, quyidagi formula asosida atmosfera bosimi r topiladi:p=760+t— 100/0,0375 mm. sim. ust., Bunda t — bosim r dagi suvning qaynash temperaturasi. Bu usul birinchi bor fransuz fizigi va kimyogari A. V. Reno tomonidan taklif etilgan. Gipsotermometr asosan togʻli joylarning atmosfera bosimini oʻlchashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Astronomiya
Turkum:Astronomiya asboblari
Girvonsoy

Girvonsoy (Buloqsoy) — Namangan viloyati Chust tumandagi soy. Chatqol togʻ tizmasining jan.-sharqiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 16 km, havzasining mayd. 59 km. Girvonsoy juda kamsuv, yuqori qismida oz miqdorda buloq suvi oqadi, oʻrta va quyi qismi koʻpincha, qurib yotadi. Kuchli jala yoqqan vaqtlarda Girvonsoyning suvi koʻpayadi.OʻzME

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Girdobi

Girdobi — naqsh turi; girdob (aylanma) koʻrinishidagi turunj naqsh, doira shaklidagi gajakgul. Amaliy bezak sanʼatining koʻp (kulollik, kashtadoʻzlik, naqqoshlik va b.)da keng tarqalgan. Jumladan kulollar lagan (tubi)ni bezashda G.dan keng foydalanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giriy

Giriy — qad. oʻlchov birligi; qiymati bir kecha-kunduzning 60 dan bir boʻlagiga teng, yaʼni 1G.=0,4 soat =24 daqiqa =1440 s Sharq xalqlari ichida qoʻllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girin

Girin, Szilin — Shim.-sharqiy Xitoydagi provinsiya. Mayd. 187 ming km. Aholisi 26,4 mln. kishidan ziyod (1998), aksariyati xitoylar, shuningdek, koreys va manchjurlar ham yashaydi. Maʼmuriy markazi — Chanchun sh. G.ning jan.-sharqiy qismini bal. 500–1200 m boʻlgan Manchjuriyakoreya togʻlari egallagan. Eng baland yeri — 2744 m (Baytoushan togʻi). Iqlimi moʻʼtadil, mussonli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —17°, —20°, iyulniki 20—24°. Tekislik joylarida yillik yogʻin 400– 600 mm, togʻlarda 1000 mm gacha. Hududining ancha qismida dehqonchilik qilinadi, 1/3 qismi oʻrmon. G.—mamlakatning muhim sanoat rni. G. hududida toshkoʻmir, mis, qoʻrgʻoshin-rux, temir rudalari, oltin qazib olinadi. Soʻngari dar`sida katta GES qurilgan. G.da avtomobilsozlik, qora metallurgiya (Tunxua) sanoatlari barpo etilgan. Oʻrmon, yogʻochsozlik, qogʻoz va kimyo sanoatlari rivojlangan. Qishloq xo'jaligida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekinlari: makkajoʻxori, tariq, gaolyan, sholi, qand lavlagi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy, yilqi, maral boqiladi. Jenshen yigʻiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Girin
Girin (shahar)

Girin, Szilin — Xitoydagi shahar, Girin provinsiyasida, Soʻngari daryosi boʻyida. Aholisi 2250 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni, yirik daryo porti. Kimyo sanoati (boʻyoqlar, kalsiy karbid, azotli oʻgʻitlar), sellyuloza-qogʻoz, yogʻochsozlik, qurilish materiallari, mashinasozlik sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi va GES bor. Temir qotishmalari ishlab chiqariladi. Shahar xushmanzara tepaliqda joylashadi; changʻi sporti musobaqalari oʻtkazib turiladi. Madaniy va ilmiy markaz. Shaharga 1673-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xitoy shaharlari
Girift

Girift — dutor, tanbur, chang singari torli sozlarda ishlatiladigan ijro usuli, musiqa bezaklaridan biri. Barmoq (yoki bilak)larning uzluksiz, tez va bir tekisda almashinib kelayotgan harakatlari orqali bajariladi. Girift kuchi bir xil boʻlgan zarblardan iborat boʻlib, kuylarga oʻziga xos noziklik va mayinlik bagʻishlaydi. "Boburnoma"da Giriftni qonun sozining mashhur ijrochisi bastakor Xoʻja Abdulloh Marvarid (16-asr) ixtiro etganligi taʼkidlanadi (yana q. Musiqa ijrochiligi, Melizmlar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rez

Rez (fors. — mayda) — musiqa bezaklaridan biri. Urma sozlar (nogʻora, doira va boshqalar)da usul zarbalarini, torli cholgʻular (tanbur, chang, rubob va boshqalar)da tovushlarni maydalab (tez va tekis) chalish uslubi. Turli ansambllarda yakkanavoz sozanda yoki yakkaxon xonandaga joʻr boʻluvchi sozlarda keng foydalaniladi. Yevropa musiqasida R.ga yaqin tremolo atamasi ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Girkaniya

Girkaniya — Vrakana, oʻrta asrlardagi nomi — Jurjon) — qad. tarixiy-madaniy viloyat. Kaspiy dengizining jan.-sharqiy sohilida, Eronning shim.da, Turkmanistonning jan.-gʻarbiy qismidajoylashgan. G. atamasi eroniycha wrk — boʻridan olingan boʻlishi ehtimol. Poytaxti — Gekatompil sh. Yunonrim yozma ida Aleksandr yurishlaridan eʼtiboran bir necha bor qayd etilib, yovvoyi hayvonlar toʻlib toshgan mamlakat sifatida tavsiflanadi. Ammian Marsellin (4-asr)ga koʻra, "Kitʼa ichkarisida... Girkanlar yashaydi. Ular ovchilik bilan tirikchilik qilishadi, ov qilinadigan jonzodlar ularda juda turli-tumandir. Bu yerda minglab yoʻlbars va koʻplab yovvoyi hayvonlar bor". Mil.av. 235-yil Parfiya davlati tarkibiga kirgan, lekin mil. 1—2-asrlarda katta muxtoriyatga ega boʻlib, mustaqil siyosat yurgizgan va oʻz elchilarini Rimga joʻnatgan. Bu yerda arshakiylarnnng bir tarmogʻiga mansub sulola vakillari hukmronlik qilgan.

15 Senyabr 2008, 12:04:57

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston tarixiy viloyatlari
Girlandayo Domeniko

GIRLANDAYO (Ghirlandaio, asli di Tommazo Bigardi, di Tommaso Bigardi) Domeniko (1449 — Florensiya — 1494.11.1) — italiyalik rassom, Uygʻonish davri namoyandasi, Florensiya maktabiga mansub. A. Baldovinettidan taʼlim olgan. G. ijodining ilk davrlarida Florensiya va Niderlandiya rassomlaridan taʼsirlangan (San-Jiminyanodagi cherkov devoriy rasmlari, taxminan 1475 va b.)- Qad. sanʼatni oʻrganish G. uslubini toʻla shakllanishiga olib keldi. Santa-Trinita (1483 — 86), Santamariya Novella (1485—90) va b. cherkovlardagi turkum asarlari aniq kompozitsion qurilishi, tantanali mazmundagi vokealarning Florensiya binolari va maydonlari zaminida tasvirlanishi, maishiy lavhalar va zamondoshlari portretlarini asarlariga dadil kiritishi (diniy mazmun bilan real hayotning uygʻunlashtirilishi) bilan diqqatga sazovor. G. dastgoh asarlari qam yaratgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giro...

Giro... (yun. gyros — doira, gureno — aylanaman, chirpirak boʻlaman) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi; aylanma harakatga oidlikni anglatadi (mas, giroskop).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girovertikal

Girovertikal (giro... va vertikal), giroufq — ufq tekisligi yoki haqiqiy vertikal yoʻnalishini hamda biror obyekt (mas, kema) ning ufq tekisligiga nisbatan ogʻish burchagini koʻrsatadigan asbob. Eng oddiy G.— shovun (uchiga zalvar massa, mas, konussimon metall boʻlagi osilgan reja ip.). U fizik mayatnik deb ataladi. Giroskop, giromayatnik, giroinersial vertikal kabi asboblar ham oʻziga xos G. qisoblanadi. G. kemalar va uchish apparatlarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girokompas

Girokompas (giro... va kompas) — geografik meridianiga nisbatan kemalar yoʻlini koʻrsatib beruvchi asbob. Ishlash tarzi giroskop bilan Yerning sutkalik aylanishi xossalaridan foydalanishga asoslangan; bu gʻoyani fransuz olimi L. Fuko taklif qilgan. Girokompas kemalarning biror moʻljalga va b. kemalarga tomon yoʻnalishini aniqlash uchun ishlatiladi. Kemaning chayqalishi tufayli girokompasning notoʻgʻri koʻrsatishi maxsus moslamalar yordamida tuzatib turiladi. Girokompasning kamchiligi shuki, qutb kengliklarida yoʻnaltirish kuchi kamayadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giromagnit chastota

Giromagnit chastota, siklotron chastotasi — zarralar (elektronlar, protonlar va b.) doimiy magnit maydoniga kiritilganda ularning shu maydon yoʻnalishi atrofida qiladigan aylanma harakati chastotasi. Bunda zarra impuls momenti (magnit momenti) ning vektori magnit maydon kuchlanganligining vektori atrofida burchak hosil etib (konus sirt chizib) tekis aylanma harakat qiladi (qarang Presessiya). Larmor teoremasiga asosan, aylanma harakat siklik chastotasi (yaʼni burchak tezligi) Q giromagnit nisbat G ga va magnit maydon kuchlanganligi N ga bogʻliq: Q. =GN. Magnitomexanik va bir qancha magnitooptik hodisalarni tushuntirishda ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giromagnithodisa

Giromagnithodisa, magnitomexanik hodisa — jism va moddalarning magnit xossali zarralari magnit va mexanik momentlarining oʻzaro bogʻliqligi natijasida sodir boʻladigan hodisa. Harakat miqdori momenti (impuls momenti)ga ega boʻlgan qar qanday zarra (elektron, proton, neytron, yadro, atom) magnit momentita ega boʻladi. Shu sababli, jiyemni tashkil qiluvchi zarralarning umumiy harakat miqdori momenti oʻzgarishi bilan jiyemning magnit momenti oʻzgaradi (mexanikmagnit hodisa) va aksincha, jism magnitlanganda jiyemning mexanik momenti oʻzgaradi (magnitmexanik hodisa): mas, solenoiddan tok oʻtkazilganda solenoid ichidagi temir oʻzak buriladi (magnit-mexanik hodisa — Eynshteyn — de Xaaz effekti, 1915 yil) yoki, aksincha, temir oʻzak aylantirilganda oʻzak (solenoid ham) magnitlanadi (mexanikmagnit hodisa — Barnett effekti, 1909 yil). G. h. modda atomining magnit momentini uning impuls momentiga nisbati — giromagnit (magnitmexanik) nisbatni aniqlashga va moddaning xossalarini tushuntirib berishga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giroskopik qurilmalar

Giroskopik qurilmalar, giroskopik asboblar —giroskoplar oʻrnatilgan elektr-mexanik qurilmalar; shu qurilmalar oʻrnatilgan obyektning vaziyatini ifodalaydigan parametrlarni aniqlaydi, obyektni barqarorlashtiradi. Texnikada ishlatiladigan G. q. giroskopning turi, sezgir giroskopik elementlar yasashning fizikaviy prinsiplari, kardanli osma turi vazifasi bilan tavsiflanadi.

G. q. obyektning burchak ogʻishlarini aniqlaydigan (turli astatik va pozitsion giroskoplar); obyektning burchak tezliklari va tezlanishlarini aniqlaydigan (differensiyalovchi giroskoplar); kattaliklar boʻyicha integrallarni aniqlaydigan (integrallovchi giroskoplar); obyektni yoki alohida asbob va qurilmalarni barqarorlaydigan, shuningdek, obyektning burchak ogʻishlarini aniqlaydigan (girostabilizatorlar); navigatsiya masalalarini hal qiladigan (girokompaslar, kompaslar) va b. xillarga boʻlinadi. G. q. dengiz flotida, aviatsiyada, raketa va kosmik texnikada, harakatlanuvchi obyekt larning navigatsiya va boshqarish masalalarini hal qilish uchun xalq xoʻjaligida, baʼzi maxsus ishlarni (geodezik, topografik va b.) oʻtkazishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girsutizm

Girsutizm (lot. hirsutus – junli) – ayollarda soqol-moʻylov oʻsishi, badanini erkaklarnikiga oʻxshab jun bosishi. Asosan androgenlarning qonga koʻp chiqarilishi yoki unga nisbatan toʻqimalarning oʻta sezgirligi natijasida vujudga keladi. Buyrak usti bezlarining pust qavati, gipofizniyag oldingi boʻlagi zararlanganda, tuxumdon oʻsmasida, klimaks bilan bogʻliq buzilishlarda, shuningdek, bosh miyaning ayrim yalligʻlanishlari, teri kasalliklari va hokazoda kuzatiladi. Somom ayollarda (ularning gavda tuzilishlariga bogʻliq holda), baʼzi qizlarda (balogʻatga yetish davrida) ham uchraydi. G. baʼzan irsiy boʻlib, bir oilaning qiz-ayollarida kuzatiladi. G.ning tovush, skelet va muskullarning xuddi erkaklarnikiga oʻxshab ketishi bilan birga kechishi virshizmga xos. Davo asosan kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

thumb|Barbara Vanbeck G. Scottning gravyurasida tasvirlangan
Bunga androgen gormonlari darajasining oshishi sabab boʻlishi mumkin. Soch miqdori va joylashuvi Ferriman-Gallwey bali bilan oʻlchanadi. Bu gipertrikozdan farq qiladi, yaʼni tananing har qanday joyida ortiqcha soch oʻsishi mumkin boʻladi.

Muolajalar tarkibida estrogen va progestin, antiandrogenlar yoki insulin sensibilizatorlarini oʻz ichiga olgan tugʻilishni nazorat qilish tabletkalari boʻlishi mumkin.

Girsutizm barcha etnik guruhlardagi ayollarning 5-15 foiziga taʼsir qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Tibbiyot
Girya

Girya (fors. — yigʻi, oʻkirik) — oʻzbek mumtoz musiqasiga mansub ikki qismli ashula turkumi. 1-qismi Chapandoz, 2-qismi esa Talqincha doira usullarida. Parda tuzilishi va bosh ohangi Shashmaqomniig Segoh maqomiga mos keladi. G. lirik asar boʻlib, mahbubaga yetish yoʻlidagi mashaqqatlarni aks ettiruvchi gʻazallar bilan aytiladi. Ilgari diniy mazmundagi sheʼrlar bilan ham aytilgan. Cholgʻu kuy sifatida ham yakka sozlarda (koʻproq tanbur, dutor va gʻijjakda), ham turli ansambllarda ijro etiladi. S. Yudakov vokalsimfonik asarlarida, Sayfi Jalil va R. Hamroyev simfoniyalarida "G.1" dan foydalanishgan, B. Umidjonov uni joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girya qozoq

Girya qozoq, Giryoni qozoq — oʻzbek xalq cholgʻu kuyi. Fitratnint yozishicha, nomaʼlum bastakor oʻtov yonidan oʻtib ketayotganida qozoq ayolining nobud boʻlgan bolasini eslab yigʻlayotgan ovozini eshitgan va shundan taʼsirlanib mazkur kuyni Segoh maqomi pardalari asosida Soqiynoma doira usulida bastalagan. "G.q.", "G.q. Ufari" nomli surnay yoʻllari ham mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gis tutami

Gis tutami (nemis olimi V. Gis nomidan), Gistovar tutami, atrioventrikulyar tutam — yurak oʻtkazuvchi sistemasining bir qismi. Yurakning boʻlmacha bilan qorinchasi oraligʻida (oʻng boʻlmacha devorida) joylashgan. G.t. orqali boʻlmachalarning qisqarish toʻlqinlari qorinchalarga oʻtadi. Shunday qilib, yurakning oʻtkazish yoʻli yurak boʻlmachalari bilan qorinchalar oʻrtasida qisqarish (sistola) va boʻshashish (diastola) ritmini tartibga solib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Anatomiya
Gistamin

Gistamin (Histaminum) — gistidin aminokislotasi hosilasi. Biogen aminlarga kiradi. Toʻqima gormoni boʻlib, kuchli biologik taʼsirga ega. Hayvonlar va odamning turli aʼzo va toʻqimalarida nofaol shaklda boʻladi. Sintezlab ham olinadi. Anafilaktik shok, yalligʻlanishlar va allergik reaksiyalarda (qarang Allergiya) koʻp ajraladi. Meʼda shilliq qavatidagi bezlarni qoʻzgʻatib, shira ajralishini kuchaytiradi; mayda qon tomirlarni kengaytirib, qon oqishini tezlatadi. G. qon tomirlarning spastik qisqarishiga qarshi dori. Arterial bosimni pasaytiradi. Bronxlar silliq mushaklariga spastik ta'sir qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Anesteziologiya
Turkum:Farmakologiya
Antigistaminlar

Gistaminga qarshi dorilar, antigistamin vositalar — gistaminning ayrim aʼzolarga va butun organizmga taʼsirini susaytiradigan moddalar. Ular ichak va bronx muskullarining gistamin taʼsirida qisqarishiga yoʻl qoʻymaydi, uning qon aylanishiga taʼsirini kamaytiradi, kapillyarlar oʻtkazuvchanligining gistamin taʼsirida ortishiga toʻsqinlik qiladi, anafilaktik reaksiyalarning kechishini osonlashtiradi. G. q. d. meʼdadan shira chiqishining gistamin taʼsirida kuchayishiga barham bermaydi, gistamin chiqishiga aytarlik taʼsir koʻrsatmaydi va antigen — antitelo reaksiyalariga putur yetkazmaydi. Ayrim G. q. d. markaziy nerv sistemasining faoliyatini susaytirib, bemorni tinchlantiradi va uxlatadi, narkotik, ogʻriq qoldiruvchi dorilar taʼsirini kuchaytiradi, dengiz va togʻ kasalligida koʻngil aynishi va qusishning oldini oladi, homiladorlarning qusishini bosadi, tirishishga qarshi taʼsir etadi.

20-asr oxirlarida G.q.d.ningyangi turkumi — N2-gistamin blokatorlar ixtiro qilindi. Bulardan simetidin, ranitidin, famotidin, nizatidin, roksatidin va ularning koʻplab analoglari meʼda-ichak yarasini davolashda keng qoʻllanilmoqda. G.q. d. asosan eshakem, allergik va vazomotor rinit, allergik konʼyunktivit, ekzema, kapillyarotoksikoz, bronxiol astmaning boshlangich davrida buyuriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisterezis

Gisterezis (yunoncha: hysteresis — orqada qolish, kechikish) — tashqi kuch taʼsirida jismda paydo boʻladigan "qoldiq" xossa. Magnit, dielektrik va elastik xillari boʻladi. Tashqi magnit maydoni taʼsirida jismda magnit xossasi qolishi magnit gisterezis deyiladi. Agar magnit maydoniga joylashtirilgan temir, nikel va b. ning magnitlanishi bilan magnit maydon kuchlanganligi N orasidagi bogʻlanish egri chiziq orqali ifodalansa, magnitsizlanishda bu bogʻlanish egri chiziq 2 bilan ifodalanadi. Magnit maydonini +N dan —# gacha oʻzgartirib, tajriba takrorlansa, egri chiziq 3 chiziladi; bu chiziqlar gisterezis yaprogʻini hosil qiladi. Magnit gisterezis qoldiq magnetizm deyiladi. Baʼzi dielektrik (segnetoelektrik) materiallarda ham elektr gisterezis hodisasi kuzatiladi (dielektrik gisterezis). Dielektrik (mas, segnet tuzi) oʻzgaruvchi elektr maydoniga joylashtirilganda yuz beradigan gisterezis hodisasi elektr maydoni kuchlanganligi Ye bilan dielektrikning qutblanishi R orasidagi bogʻlanish grafigi (gisterezis yaprogʻi) bilan ifodalanadi. Dielektriklar oʻz-oʻzidan qutblanish xossasiga va domenlarga ega boʻladi. Deformatsiya tufayli ham gisterezis yaprogʻi hosil boʻladi (elastik gisterezis), buning uchun elastik qattiq jismga osilgan yuk asta-sekin koʻpaytirilib, soʻng kamaytiriladi. Kimyoviy jarayonlarda ham gisterezis hodisasi roʻy beradi, mas,sorbsion gisterezis, bunda adsorbsiya va desorbsiya hodisalari tufayli kimyoviy jarayon grafigi gisterezis yaprogʻini hosil qiladi. Gisterezis hodisasidan texnikada keng foydalaniladi (mas, yurgizish reostati, gisterezis dvigateli va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisterezisli elektr dvigatel

Gisterezisli elektr dvigatel — elektr dvigatelining bir turi. Rotori silindr yoki disk shaklida chulgʻamsiz qilib ishlanadi. G. e. d.ning yurgizish momenti rotor materialidagi gisterezis hodisasi asosida, aylantirish momenti esa rotorning qoldiq magnit maydoni bilan statorning aylanish maydoni kesishishidan hosil boʻladi. G. e. d. boshqaturdagi elektr dvigatellariga nisbatan ish koʻrsatkichlari yaxshi, mustahkam, koʻpga chidaydi, shovqinsiz va turli tezliklarda ishlay oladi. Kam quvvatli elektr yuritmalari va avtomatik boshqarish tizimlarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistiotsitlar

Gistiotsitlar (gisto... va yun. hytos — hujayra) — umurtqali hayvonlar va odamlardagi biriktiruvchi toʻqima qujayralarining bir xili. Toʻp-toʻp boʻlib yoki yakka-yakka joylashadi. Yumaloq, boʻlak-boʻlak, duksimon, koʻpincha, uzun va oʻsikli boʻladi. Soxta oyoqchalar yordamida harakatlanadi. Erigan kolloid moddalarni organizmning boshqa qujayralariga nisbatan koʻproq yutib, protoplazmasiga toʻplay oladi. Fagotsitoz xususiyatiga ega boʻlgani uchun organizmda himoya vositasini oʻtaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisto...

Gisto... (yun. histos — toʻqima) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi; oʻzi birikib kelgan soʻz maʼnosi toʻqimaga, jonivor organizmi toʻqimalariga oid ekanligini bildiradi (mas, gistogenez, gistologiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistogenez

Gistogenez (gisto... va genez) — ontogenezla koʻp hujayrali organizmlar toʻqimalarining paydo boʻlishi, funksiyasi va qayta tiklanishini taʼminlaydigan filogenetik jarayonlar majmui. Toʻqimalar ontogenez jarayonida organizm rivojlanishining dastlabki davrlaridayoq muayyan embrion varaqlaridan proliferatsiya, oʻrin almashinish (morfogenetik harakatlanish) va b. jarayonlar natijasida vujudga keladi. Gistogenezning muhim omili xilmaxil morfologik va fiziologik tipdagi hujayralarning paydo boʻlishiga va ularning organizmda muayyan qonuniyat asosida taqsimlanishiga olib keladigan determinlashgan hujayralarning ixtisoslashuvidan iborat. Gistogenezda baʼzan hujayralar oraligʻi moddasining hosil boʻlishi kuzatiladi. Gistogenezga kirishgan hujayralar muayyan guruhlarga boʻlinadi: oʻziga oʻxshash hujayralarning ixtisoslashib yetishib chiqishiga yoki bunday hujayralarning oʻrnini toʻldirishga imkon beradigan asos soluvchi (ajdod) hujayralar; boshlab beruvchi (chala asos soluvchi), yaʼni ixtisoslashgan, lekin boʻlinish xususiyatini yoʻqotmagan hujayralar; ixtisoslashib yetishgan hujayralar. Postnatal davrda reparativ gistogenez shikastlangan yoki qisman yoʻqotilgan toʻqimalarning qayta tiklanishidan iborat. Gistogenezdagi sifat oʻzgarishlari oʻsmalar paydo boʻlishi va oʻsishiga olib kelishi mumkin. G. gistologiyatlsh asosiy boʻlimlaridan biri hisoblanadi (yana q. Toʻkima, Toʻqima kulturasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistokimyo

Gistokimyo, gistologik kimyo — gistologiyainng bir boʻlimi; oʻsimlik va hayvon toʻqimalarining kimyoviy xossalarini oʻrganadigan fan. U organizm va toʻqimalarda kimyoviy moddalar (oqsillar, fermentlar, nuklein kislotalar, uglevodlar, lipidlar) ning olgan oʻrnini va biokimyoviy jarayonlarni tekshiradi. Hujayralar haqidagi fan — sitokimyo moddalarning hujayradagi oʻrnini oʻrganadi. G. oʻsimliklar va hayvonlar biologiyasi, biokimyo, fiziologiya, farmakologiya va b. fanlar bilan chambarchas boglangan. G. 20-asrning 30-yillarida vujudga kelib, hozir jadal rivojlanmoqda. G.ning umumiy biologik ahamiyati katta. G.da aniqlanayotgan qonuniyatlar gistologiya, patologik anatomiyani rivojlantirishga, mikroskopik strukturalardagi kimyoviy jarayonlar oʻrni bilan ularning maxsus biologik funksiyalari oʻrtasidagi bogʻlanishni aniqlashga yordam beradi. Sitofotometriya, avtoradiografiya, ultrabinafsha nurlar bilan oʻtkaziladigan mikroskopiya, interferension mikroskopiya va b. zamonaviy usullardan foydalanib, tekshirilayotgan moddalar (polisaharidlar, lipidlar, oqsillar va b. koʻpgina organik moddalar; shuningdek, toʻqima va hujayralardagi noorganik komponentlar)ning oʻrni, miqsori va bu miqdorning oʻzgarishini aniqlash mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistomonoz

Gistomonoz - 2 haftadan 2-3 oylikgacha boʻlgan kurkalar, joʻjalarda oddiy Histomonas meleagridis lichinkalari qoʻzgʻatadigan kasallik. Virus tarkatuvchisi — kasallangan joʻja. Parrandalar asosan tarkibida Heterakis gallinarum nematodalari tuxumi (unda gistomanadlar uzoq muddat saqlanishi mumkin) boʻlgan oziq orqali zararlanadi. Belgilari: ishtaha yoʻqoladi, teztez ich ketadi, boshi qoramtir-koʻk tusga kiradi. 1—3 haftadan soʻng kurkalar nobud boʻlishi mumkin. Tashxis epizootologik, klinik va patologo-anatomik maʼlumotlar boʻyicha qoʻyiladi hamda zararlangan ichakdan olingan shilliq pardalari massani tekshirish natijasida tasdiqlanadi. Davosi: ozuqaga nitrofuranli preparatlar (furazolidon, trixopol, dimetridazol, gistamon va b.) qoʻshib berish. Oldini olish: kasallangan kurka va joʻjalarni onasi qanoti ostida (boshqa joʻjalar bilan birga) yotishga qoʻymaslik; fenotiazin, piperazin va b. antigelmintlar bilan gelmintsizlantirish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistonlar

Gistonlar — oʻsimlik va hayvonlar hujayrasi yadrosida uchraydigan oqsillar. Gistonlar arginin va lizin qoldiklariga boy boʻlib, ishqoriy xossalarga ega. Mol. m. 11000—21000. Yadroda DNK bilan birikkan holda uchraydi, xromatinning 25—40%ni (quruq ogʻirlik hisobida) tashkil etadi. gistonlar xromatin tarkibini turgʻunlashtiradi, nuklein kislotalar (DNK va RNK) sintezlanishining boshqarilib turishi zvenolaridan biri qisoblanadi. Gistonlar hujayra membranasining yuqori molekulyar birikmalarga nisbatan oʻtkazuvchanligini kuchaytiradi. Gistonlarning ishqoriy xususiyati ular garkibiga kiradigan aminokislotalarni hosil kiladigan diaminomonokarbon (ikkita amin va bitta karboksil) guruxlar bilan bogʻliq.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistofiziologiya

Gistofiziologiya (gisto... va fiziologiya) — toʻqimalarda roʻy beradigan fiziologik jarayonlarni oʻrganadigan fan. G.ning vazifasi toʻqimalarda kechadigan fiziologik jarayonlarni, toʻqimalarning oʻsishi, rivojlanishi va halok boʻlishidagi ahamiyatini tadqiq etishdan iborat (qarang Gistologiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigitler koalitsiyasi

Gitlerchilarga qarshi koalitsiya — Ikkinchi jahon urushi davomida yuzaga kelgan, Germaniya, Italiya, Yaponiya hamda ularning sheriklari ittifoqiga qarshi turgan davlatlar va xalqlarning keng koʻlamli harbiysiyosiy ittifoqi. G.q.k.ga turli manfaat va maqsadlarni koʻzlagan AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, sobiq Ittifoq, Xitoy va b., jami 50 dan ziyod mamlakat birlashdi. Uning tarkibiga kirgan Albaniya, Avstraliya, Belgiya, Braziliya, Hindiston, Kanada, Polsha, Chexoslovakiya, Yugoslaviya, Yangi Zelandiya kabi mamlakatlar buyuk davlatlar bilan birga umumiy dushmanga qarshi kurashda oʻz qurolli kuchlarini ishga solgan, baʼzi bir davlatlar (Meksika va b.) moddiy koʻmak bergan. Shoʻro qoʻshinlari oʻz qududiga bostirib kirgan dushman armiyalarini tor-mor keltirib, Sharqiy va Markaziy Yevropani gitlerchilardan ozod qilgan boʻlsa, ittifoqchilarning qurolli kuchlari Germaniyaning Gʻarbiy Yevropada joylashgan qoʻshinlari hamda militaristik Yaponiyaning harbiy qudratini sindirib, ittifoqdoshlariga qurolyarogʻ, harbiy texnika, oziq-ovqat bilan yordamlashib, umumiy gʻalabaga salmoqli hissa qoʻshdi. Gitlerchilar va sheriklari bosib olgan mamlakatlarda vujudga kelgan yashirin Qarshilik koʻrsatish harakati bosqinchilarga zarba berib turdi. G.q.k.ning Ikkinchi jahon urushida qozongan tarixiy gʻalabasida frontga askar kuchlarini joʻnatgan, armiyani qurol-yarogʻ, kiyim-kechak va oziq-ovqat bilan taʼminlab turgan, minglab koʻchirib keltirilganlarga boshpana bergan, yetim-yesirlarni bagʻriga bosgan Oʻzbekistonning ham ulushi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikkinchi Jahon Urushi
Gifa

Gifa (yun. hyphe — toʻqima) — zamburugʻlarning vegetativ tanasi — mitseliysini tashkil etuvchi, har tomonga tarqalgan mikroskopik ipchalar. G.lar hujayra toʻsiqlarisiz, yaʼni bir hujayrali (tuban zamburugʻlar) yoki koʻp hujayrali (yuksak zamburugʻlar) koʻrinishida boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gifomitsetalar

Gifomitsetalar (Hyphomycetales, Moniliales) — tuban zamburugʻlar (Deuteromycetes) tartibi. 650 turkumi, 10 mingdan ortiq turi bor. G.ning mitseliysi koʻp hujayrali. Jinssiz yoʻl bilan (konidiyalar orqali) koʻpayadi. G. orasida tuproqda yashaydigan saprofitlar, shuningdek, oʻsimliklarda kasallik tugʻdiradigan parazitlar ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gifu

Gifu — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning oʻrta qismida, Nagara daryosi sohilida. Gifu prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 410,3 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Gifu ipakchilik rnining markazi. Mashinasozlik, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Shoyi toʻqiladigan yirik f-kalar, ip gazlama korxonalari, aviasozlik zavodlari bor. Kustar usulda yapon qogʻozi i.ch. va qogʻoz buyumlar (fonus, shirma, zont) tayyorlash bilan mashhur. Bu buyumlarning bir qismi chetga chiqariladi. Iqtisod instituti (1896), universitet bor. Shahar 1891 yilda sodir boʻlgan kuchli zilziladan keyin qayta qurilgan. Turizm rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yaponiya shaharlari
Gladiolus

Gladiolus (Gladiolus L.) — savsarguldoshlar (savsargullilar oilasi)ga mansub tuganak piyozli koʻp yillik, manzarali oʻsimlik. 200 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyoda 3 turi oʻstiriladi. Ekma G.ning 8 mingga yaqin navi bor. Poyasi tik, deyarli shoxlamaydi, boʻyi 40—200 sm. Bargi toq patsimon, poyada ikki qator boʻlib joylashadi. Guli karnay shaklida, sal qoʻsh labli va bukilgan naysimon, 20 sm keladi. Gullari poya uchida bir qator, baʼzan ikki qator oʻrnashadi (gul poyasidagi gullarning soni 25 tagacha boʻladi). Mart—aprelda ekiladi, iyundan avgustgacha (yanvar—fevralda tuvaklarga oʻtqazilgani aprel—mayda) ochiladi. Ertagisi 80, kechkisi 90 kunda ochiladi. G. ekiladigan yer kuzda 35— 40 sm chuqurlikda haydalib, gektariga 80—100 t goʻng yoki kompost, 250– 300 kg fosforli, 120– 150 kg kaliyli oʻgʻit, bahorda ekish vaktida 250– 300 kg azotli oʻgʻit solinadi. Kuzda tuganakpiyozi poʻstidan tozalanib, sovuq suvda yuvib quritiladi, soʻngra yertoʻlada 4—5° haroratda saqlanadi. Oʻzbekistonda G.ning kanada (Kanadu), minerva (Minera), monsoyer (Monsouer), pikardi (Picardi) navlari oʻstiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Glazgo

Glazgo — Buyuk Britaniyaning shimoligʻarbidagi shahar. Shotlandiyada, Klayd daryosi boʻyida joylashgan. Stratklaydrnining maʼmuriy markazi. Aholisi 690 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Atrofidagi shaharlar bilan (Dambarton, Grinok va boshqa) Klaydsayd konurbatsiyasini tashkil etadi.

Glazgo— qadimgi shahar (6-asrdan maʼlum). Glazgo sanoatining rivojlanishi mustamlakalardan keltirilgan xom ashyo (tamaki, shakarqamish, paxta)ni qayta ishlash bilan bogʻliq boʻlgan. 18-asr oʻrtalarida Glazgo tamaki sanoatining gʻarbiy Yevropadagi yirik markazi edi. 18-asr oxirlarida Glazgoda l-oʻrinni ip gazlama sanoati egalladi. Glazgo yirik temir yoʻl tuguni va mamlakatdagi muhim dengiz portlaridan biri. Sanoatida umumiy mashinasozlik, kemasozlik (harbiy kemalar, tankerlar, refrijerator va boshqa), kumir sanoati va metallurgiya yetakchi oʻrinda. Toʻqimachilik, neftni qayta ishlash, sement, yogʻochsozlik, qogʻoz, silikat-keramika, oyna, tamaki, oziqovqat, elektronika, rangli metallurgiya, kimyo, koks kimyosi sanoati korxonalari bor. Ogʻir sanoat mahsulotlarining deyarli hammasi eksport qilinadi. Universitet (1451), badiiy galereyalar, Glazgo muzeyi, bir necha oliy oʻquv yurti, meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (13-asr), universitet binosi; metropoliten va boshqa binolar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari
Glazkov madaniyati

Glazkov madaniyati - mil.av. XVIII—XIII-asrlarda Baykal koʻli atrofida yashagan qabilalarning ilk jez davriga oid madaniyati. Birinchi marta Irkutsk shahri yaqinidagi Glazkov qabristoni (Irkut daryosining Angaraga quyilish joyi)da topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Qazish ishlari 1887 yildan boshlangan. Keyingi davrda arxeolog A. P. Okladnikov tekshirgan. Buyerda yashagan qabilalar ovchilik va terimchilik bilan shugʻullangan. Mehnat qurollarini toshdan, zeb-ziynat buyumlarini nefrit, sadaf va suyakdan yasagan. Suyak va metalldan qoshiq, qarmoq, choʻkich, yey, garpun, pichoq, igna, bigiz, halqasimon bilaguzuk va odam haykalchalari tayyorlangan. Topilmalar orasida mis va jezdan ishlangan buyumlar ham uchraydi. Qabilalar ijtimoiy hayotida patriarxal qulchilik belgilari, shomoniylik dinining dastlabki kurtaklari yuzaga kela boshlagan. Glazkov madaniyatini yaratgan qabilalarning hozirgi tungus, evenk va yukagir xalqlarining ajdodi ekanligini arxeologik topilmalar bilan birga xalq ogʻzaki ijodi namunalari va antropologik maʼlumotlar qam tasdiqlamoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Glazov

Glazov — Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi Chepsa daryosi (Vyatkaning irmogʻi) boʻyida. Aholisi 87 ming 762 kishi (2021). Mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari, mebel fabrikasi, pedagogika instituti bor. Glazov 1780-yil vujudga kelgan.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Glaukonit

Glaukonit (yun. glaukos — koʻkimtir-yashil) — mineral. Gidroslyuda guruhiga mansub temirning suvli alyumosilikata. Kimyoviy formulasi doimiy emas, murakkab. G.ni asosiy tarkibiy qismlari kremniy oksidi (49-56%), temir oksidi va chala oksidi (21% gacha), alyuminiy oksidi, kaliy oksidi (10% gacha), magniy oksidi (7% gacha) va suv (13% gacha) dan iborat. Monoklin singoniyali. Rangi toʻq yashildan qoramtir yashilgacha. Moʻrt. Qattiqligi 2—3. Zichligi 2200—2800 kg/m3. Dengiz yotqiziqlaridan hosil boʻlgan jinslarda hamda Qoʻm va qumtoshlarda mayda yumaloq, notoʻgʻri kristallar shaklida uchraydi. Dengiz tubida gel holida choʻkib hosil boʻladi. Mezokaynozoy choʻkindi jinslarida koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysida, Gʻarbiy Kozogʻiston, RF (Volgaboʻyi), Ukraina, Tojikiston jan.dagi boʻr davri qumtoshlaridan koʻplab topilgan. Oziq-ovqat sanoatida oqartiruvchi modda. Q. x.da oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari yashil boʻyoq tayyorlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar