Shri Lankada choy yetishtirish

thumb|200x200px| Choy plantatsiyasi (Dambatenne estates) dengiz sathidan taxminan 1800 m balandlikda, Haputale, Hill Country
Shri Lanka (ilgari Seylon deb atalgan) Camellia sinensis var. assamica va Camellia sinensis var. sinensis yetishtirishga imkon beruvchi iqlim va turli balandliklarga ega, mamlakatda yetishtiriladigan choyning asosiy qismini assamica navi egallaydi. Choy yetishtirish Shri Lankadagi asosiy valyuta idan biri boʻlib, yalpi ichki mahsulotning 2 foizini tashkil etadi va 2021-yilda Shri Lanka iqtisodiyotiga 1,3 milliard AQSh dollaridan ortiq hissa qoʻshgan. U toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita 1 milliondan ortiq odamni ish bilan taʼminlaydi va 1995-yilda choy plantatsiyalari hamda tomorqalarida 215 338 kishi bevosita ish bilan taʼminlangan. Bundan tashqari, kichik xo‘jaliklar tomonidan choy ekish minglab kishilarni ish bilan ta’minlanish manbai bo‘libgina qolmay, o‘n minglab oilalar uchun asosiy tirikchilik vositasi hamdir. Shri Lanka choy yetishtirish boʻyicha dunyoda toʻrtinchi oʻrinda turadi. 1995-yilda u dunyodagi yetakchi choy eksportchisi boʻlib, mamlakat choy eksporti jami jahon eksportining 23 foizini tashkil etdi va Shri Lanka 2020-yilda choy eksporti boʻyicha Xitoydan keyin ikkinchi oʻrinni egallagan. 340 million kilogramm bilan eng yuqori choy yetishtirish koʻrsatkichi 2013-yilda qayd etilgan boʻlsa, 2014-yilda bu koʻrsatkich biroz qisqartirilib, 338 million kilogrammgacha yetdiCentral Bank of Sri Lanka, 2014, Annual Report, http://www.cbsl.gov.lk/pics_n_docs/10_pub/_docs/efr/annual_report/AR2014/English/content.htm .

Mamlakatning markaziy togʻli hududlaridagi namlik, salqin harorat va yogʻingarchilik yuqori sifatli choy yetishtirishga qulay iqlimni taʼminlaydi. Boshqa tomondan, Matara, Galle va Ratanapura kabi past balandlikdagi hududlarda yuqori yog‘ingarchilik va iliq harorat sharoitida yetishtirilgan choy kuchli tish qamashtiradigan xususiyatlarga ega bo‘ladi. Choy biomassasini yetishtirishning oʻzi ham past balandliklarda yuqoriroq darajada kuzatiladi. Bunday choy Yaqin Sharqda mashhurdir. Shri Lankada asosan an’anaviy qora choy yetishtirilsa-da, CTC, oq va yashil choy ham ekiladi. Yetishtiriladigan yashil choyning ikki turi, yaʼni porox turi va sencha mavjud. Bu sanoat mamlakatga 1852-yilda kirib kelgan britaniyalik plantator James Taylor tomonidan 1867-yilda joriy etilgan. Kichik xoʻjalik sharoitida choy ekish 1970-yillarda mashhurlikka erishgan. Shri Lanka choy eksporti bozorining aksariyati Yaqin Sharq va Yevropada joylashgan boʻlsa-da, uning yuqori sifatda yetishtiriladigan Nuwara Eliya choylari uchun butun dunyo boʻylab koʻplab talabgorlari ham bor.

 Tarixi 
thumb| Qadimgi Ceylon choyi

1871-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra Shri Lankaning umumiy aholisi 2,584,780 kishi edi. 1871-yildagi demografik taqsimot va plantatsiya hududlaridagi aholi soni quyidagicha:right|thumb| Kandy tumani Shri Lankadagi choy yetishtirish markazidir

+ 1871-yilgi demografik taqsimot Tuman Jami aholi Mulklar soni Mulkdagi aholi Aholining mulklardagi foizi Kandy tumani 258,432 625 81,476 Badulla tumani 129,000 130 15,555 Matale tumani 71,724 111 13,052 Kegalle tumani 105,287 40 3,790 Sabaragamuwa tumani 92,277 37 3,227 Nuwara Eliya tumani 36,184 21 308 Kurunegala tumani 207,885 21 2,393 Matara tumani 143,379 11 1,072 Jami 1,044,168 996 123,654 

 Tijorat maqsadida choy yetishtirishning o‘sishi va tarixi 
left|thumb| Henry Randolph Trafford, 1880-yillarda, Seylonda choy yetishtirishning kashshoflaridan biri

 Balandlik bo‘yicha ro‘yxatga olingan choy yetishtirish 
Shr Lankada 1959—2000-yillarda gektar va umumiy kvadrat milyada roʻyxatga olingan choy yetishtirish:
Yil Yuqori balandlikgektar Oʻrtabalandlikgektar Pastbalandlikgektar Jamigektar Jamikvadratmilya 1959-yil 74 581 66 711 46 101 187 393 1960-yil 79 586 69 482 48 113 197 181 1961-yil 76 557 97 521 63 644 237 722 1962-yil 76 707 97 857 64 661 239 225 1963-yil 76,157 95 691 65 862 237 710 1964-yil 81 538 92 281 65 759 239 578 1965-yil 87 345 92 806 60 365 240 516 1966-yil 87 514 93 305 60 563 241 382 1967-yil 87 520 93 872 60 945 242 337 1968-yil 81 144 99 359 61 292 241 795 1969-yil 81 092 98 675 61 616 241 383 1970-yil 77 549 98 624 65 625 241 798 1971-yil 77 936 98 624 65 625 242 185 

Yil Yuqoribalandlikgektar Oʻrtabalandlikgektar Pastbalandlikgektar Jamigektar Jamikvadratmilya 1972-yil 77 639 98 252 65 968 241 859 1973-yil 77 793 98 165 66 343 242 301 1974-yil 77 693 97 875 66 622 242 190 1975-yil 79 337 98 446 64 099 241 882 1976-yil 79 877 94 338 66 363 240 578 1977-yil 79 653 94 835 67 523 242 011 1978-yil 79 628 95 591 68 023 243 242 1979-yil 78 614 97 084 68 401 244 099 1980-yil 78 786 96 950 68 969 244 705 1981-yil 78 621 96 853 69 444 244 918 1982-yil 77 769 96 644 67 728 242 141 1983-yil 71 959 90 272 67 834 230 065 1984-yil 74 157 90 203 63 514 227 874 

Yil Yuqoribalandlikgektar Oʻrtabalandlikgektar Pastbalandlikgektar Jamigektar Jamikvadratmilya 1985-yil 74 706 89,175 67 769 231 650 1986-yil 73,206 85,216 64 483 222 905 1987-yil 72 773 84 445 64 280 221 498 1988-yil 72 901 84 227 64 555 221 683 1989-yil 73,110 84 062 64 938 222,110 1990-yil 73,138 83 223 65 397 221 758 1991-yil 73 331 82 467 65 893 221 691 1992-yil 74,141 85 510 62,185 221 836 1994-yil 51 443 56,155 79 711 187 309 1995-yil 51 443 56,155 79 711 187 309 1996-yil 52 272 56 863 79 836 188 971 1997-yil 51 444 58,155 79 711 189 310 1998-yil 51 444 58,155 79 711 189 310 2000-yil 52 272 56 863 79 836 188 971 

 Shri Lanka choylarining asosiy manzili 
Shri Lanka choyining eng muhim tashqi bozorlari MDHning sobiq sobiq Sovet bloki davlatlari, Birlashgan Arab Amirliklari, Rossiya, Suriya, Turkiya, Eron, Saudiya Arabistoni, Iroq, Buyuk Britaniya, Misr, Liviya va Yaponiya hisoblanadi.

Shri Lanka choyi uchun eng muhim tashqi bozorlar millionlab kilogramm va millionlab funt choy import qabul qiluvchi quyidagi mamlakatlardir. Raqamlar 2000-yilda qayd etilgan:
right|thumb| Joʻnatishga tayyor choy qoplari
+ Jami eksportlar Mamlakat Million kilogramm Million funt Jami foizda MDH mamlakatlari 57.6 BAA 48.1 Rossiya 46.1 Suriya 21.5 Turkiya 20.3 Eron 12.5 Saudiya Arabistoni 11.4 Iroq 11.1 Birlashgan Qirollik 10.2 Misr 10.1 Liviya 10.0 Yaponiya 8.3 Germaniya 5.0 Boshqalar 23.7 Jami 288 

 Daromad statistikasi 
Yil Choyning umumiy eksport tushumi 
(million AQSH$) 2019-yil 1,346 2020-yil 1,241 2021-yil 1,324 2022-yil 1,258

 Brendlash 
thumb|200x200px| Ceylon choyining sher tasvirli logotipi
Shri Lanka choy kengashi Ceylon choyining sher tasvirli logotipining qonuniy egasi hisoblanadi. Logotip koʻplab mamlakatlarda savdo belgisi sifatida roʻyxatdan oʻtgan. Choy paketida sher tasvirli logotip tushirilishi uchun u toʻrtta mezonga javob berishi kerak:

 Sher tasvirli logotip faqat Ceylon choyining isteʼmol paketlarida ishlatilishi mumkin.
 Paketlarda 100 foiz sof Ceylon choyi boʻlishi kerak.
 Qadoqlash faqat Shri Lankada amalga oshirilishi kerak.
 Sher tasvirli logotipdan foydalanadigan brendlar Shri Lanka choy kengashi tomonidan belgilangan sifat standartlariga javob berishi kerak.

Logotip butun dunyoda „yuqori sifatning taniqli belgisi“ hisoblanadi. Shri Lanka choy kengashi Shri Lanka milliy kriket terma jamoasi va Shri Lanka ayollar milliy kriket terma jamoasining chet elga sayohatlarni taʼminlagan holda jamoalarga 4 million AQSh dollari miqdorida uch yilga homiylik qilish toʻgʻrisida shartnoma imzolagan.

 Tadqiqot 

 Choy tadqiqot instituti 
Shri Lankada choy tadqiqotlari toʻgʻrisidagi qonun 1925-yilda parlament tomonidan qabul qilingan va Choy tadqiqot instituti (TRI) tashkil etilgan. Hozirgi vaqtda u choyni qayta ishlash va yetishtirish bilan bogʻliq yangi tadqiqotlar hamda texnologiyalarni ishlab chiqaradigan va tarqatadigan mamlakatdagi yagona milliy organdirWho we are , Tea Research Institute — Sri Lanka, Retrieved April 2017.

1970-yillarning boshidan boshlab, AQShning Maryland shtati Bethesda shahridagi joylashgan Milliy stomatologik tadqiqotlar institutining ikki nafar tadqiqotchisi bir qator ilmiy loyihalarni amalga oshirdi. Ular Kandydan 80 kilometr (50 mil) uzoqlikda joylashgan Dunsinane va Harrow choy plantatsiyalarida ishlaydigan ko‘p sonli tami choy iborat uzoq muddatli tadqiqot guruhini tashkil etdilar. Ushbu muhim tadqiqot choy ishchilarining og‘iz bo‘shlig‘i gigiyenasining an’anaviy usullaridan hech qachon foydalanmaganliklari ma’lum bo‘lgani tufayli amalga oshirildi. Bu gigiyena usullariga rioya etmaslik odamlarda parodontit kasallikning tabiiy rivojlanishiga sababchi boʻlar ediLöe, H, et al. Natural history of periodontal disease in humans. J Clin Perio 1986;13:431-440..

 Barqarorlik standartlari va sertifikatlari 
Shri Lankada choyga tegishli barqarorlik standartlari va sertifikatlarini targʻib qiluvchi hamda qoʻllaydigan bir qator xalqaro va mahalliy tashkilotlar mavjud.

Shri Lankada faoliyat yurituvchi xalqaro tashkilotlar orasida Rainforest Alliance, Fairtrade, UTZ Certified va Ethical Tea Partnershiplar mavjud. Mamlakatdagi kichik organik fermerlar uyushmasi (SOFA) organik dehqonchilikka bagʻishlangan mahalliy tashkilotdir.

 Galereya 

 

 

 

 

 , Shri Lanka choy kengashining rasmiy veb-sayti
 Taylor, Lipton va Ceylon choyining tugʻilishi
Turkum:Choylar
Turkum:Shri Lanka