Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ipak

thumb

Ipak, pilla tolasi – ingichka, pishiq, yaltiroq, tovlanib turadigan tola; ipak qurtining ipak ajratuvchi ikkita bezidan chiquvchi suyuqlikdan hosil boʻladigan tabiiy toʻqimachilik xomashyosi. Ipak – ipak qurti pillasini oʻrab turgan uzunasiga bir-biriga yopishmagan, seritsin (ipak yelimi) bilan qoplangan va yelimlangan ikki toladan iborat. Bu tolada 70-75% fibroin (oqsil modda), 20-25% seritsin, 2-3% turli mineral moddalar, 1-1,5% mum va yogʻlar bor. Ipak qurtining turiga qarab, pilla tolasining uzunligi 400-1500 m, ingichkaligini ifodalovchi koʻrsatkich – metrik nomeri (№) 2500-3500 yoki 0,4-0,3 teks boʻladi. Bitta pilladan olinadigan tola juda ingichka boʻlgani sababli sanoatda ishlatilmaydi. Pillakashlik fabrikasida pillani qaynatib, har bir pilladagi tola uchini topib, chuviladi. Tolalarning 5-10 tasi uzunasiga qoʻshib yigirilib, kalava holidagi xom ipak olinadi. Qaynatilgan pillaning hammasidan ipak chiqmaydi; pilla tolasining 10-15% gʻumbak bilan birga qoladi.Tabiiy ipak nima va u nimadan iborat

Bu qoldiq pilla chiqindisidir. Ularni ham yigirib ipak olinadi. Nam Ipak tolasining pishiqligi 10-15% ga kamayadi. Ipak yaxshi elektr izolyatsiya materiali hisoblanadi. Ipak olish uchun katta mehnat sarf boʻladi. Shu sababli ipak qimmatbaho toʻqimachilik xomashyosiga kiradi. Ipakdan shoyi toʻqish, pishitilgan ip tayyorlash va texnika, aviatsiya, kosmonavtika, elektrotexnika maqsadlarida foydalaniladi (qarang Pillachilik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak (jurnal)

"IPAK" — ilmiy-texnika jurnali. 3 oyda bir marta chiqadi. 1958—91 yillarda "I." ("Shyolk") nomlarida oʻzbek va rus tillarida nashr qilingan. 1996-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ilmiy-texnika axboroti fondi tomonidan hozirgi nomda nashr qilinadi. Jur.da iqtisodiyot va bozor mexaniz-mi, xoʻjalik yuritishning yangi shakllari, tutchilik, ipakchilik, pillani qayta ishlash va ipak mato va buyumlar i. ch., toʻqimachilik va yengil sanoat masalalari yoritiladi. Shuningdek, jur.da agrosanoat yangiliklari, muhim sanalar, voqealar, tarix va hozirgi kun ruknlari bor. Adadi 100 nusxa (2002). Bosh muharriri texnika fanlari dri, prof. H. A. Alimova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak bezlari

Ipak bezlari — kapalak qurtlarining rivojlanishi davrida ipak ishlab chiqaruvchi bezlari. I. b. ishlab chiqaradigan suyuklik havoda qotib, ipak ipga aylanadi. Ipak ipi turli hasharotlarda turli funksiyani bajaradi. Mas, olma qurti gʻumbakka aylanish davrida ipak ipidan daraxt shoxidan pastga tushish uchun foydalanadi; oq kapalak gumbagi iplar yordamida turli substratga yopishib oladi; olma kuyasi iplar bilan daraxt novdasi va barglarini toʻrga oʻxshab oʻrab oladi yoki gʻilof toʻqiydi va uning ichida gʻumbak-ka aylanadi; ipak qurti pilla oʻraydi. Bitta ipak qurti ipak bezlaridan 100—1500 m gacha, hatto, undan ham koʻproq ipak ipi ajratishi mumkin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak yigirish va pishitish

Ipak yigirish va pishitish — ipakni yigirish — ipak oʻrash, shoyi toʻqishda ajraladigan chiqindilardan yigirish mashinasida ipak olish. Chiqindilarni yigirishga tayyorlash uchun u saralanadi, changdan tozalanadi, yuviladi va qaynatib qu-ritiladi. Tayyorlangan xom ashyo titiladi, shtapellanadi, tarash mashinasidan 3—4 marta oʻtaziladi va pilta taxlash mashinasida xolst (tolalar tu-tami)ga aylantiriladi. Pilta mashinasida xolstdan pilta tayyorlanadi. Pilta pilik mashinasida pilikka aylantiriladi. Yigirish mashinasida piliklarni qoʻshib, choʻzib ingichkalanadi, pishitiladi va naychalarga oʻraladi. Ipak yigirish mashinasi paxta va jun yigirish mashinasidan, asosan, choʻzish mexanizmi bilan farq qiladi. Yigirilgan ipaklar juftlanib va pishitilib (juftlash va pishitish mashinalarida), keyin ularga pardoz beriladi.

Ipakni pishitish — xom ipak yoki kam pishitilgan kimyoviy ipakdan pishiq, tekis, zich va silliq ipak olish jarayoni. Bir necha xom ipak to-lasini qoʻshib, pishitish mashinasida pishitiladi (buraladi). Pishitilish darajasi (1 m uzunlikka toʻgʻri keladigan buramlar soni) ipakning nomeriga va xom ipak tolasining qoʻshib pi-shitilishiga bogʻliq. Ipak asosan quruq holda, maxsus mashinalarda pishitiladi. Halqali va 2—4 yarusli ipak pishitish mashinalari bor. Ipak pishitish mashinasining urchugʻi va yugurdagining aylanishi natijasida ipak buralib pishiydi. Urchuq va yugurdak oʻz oʻqi atrofida bir marta aylanganda ipak ham bir marta buraladi. Yugurdak urchuqdan sekinroq aylanganligi tufayli ipak gʻaltakka oʻraladi. Pishitilgan ipakning burami ochilib ket-masligi uchun unga issiklik yoki bugʻ bilan vakuumda ishlov beriladi. Yigirilgan va pishitilgan ipak pardozlanadi (oxorlanadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak yoʻli banki

Ipak yoʻli banki — Oʻzbekistondagi aksiyadorlik tijorat-innovatsiya banki. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga koʻra, 1990-yil dekabr oyida tashkil etilgan. Boshqaruvi (bosh boʻlimi) Toshkent shahrida joylashgan. Mirzo Ulug'bek (Toshkent sh.), Navoiy (Navoiy sh.) filiallari, Umar (Samarqand sh.), Namangan (Namangan sh.) mintaqaviy filiallari bor. Bankning asosiy aksiyadorlari „Baraka“ universal lizing kompaniyasi, „Oʻzbekinvest“ milliy eksport-import sugʻurta kompaniyasi, „Kafolat“ davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi va b. (jami aksiyadorlari soni 400 dan ortiq; 2002). Bank faoliyat yuritayotgan hududlarda yakka tartibdagi tadbirkorlar, kichik va oʻrta biznes korxonalari, davlat tashkilotlari va muassasalariga bank xizmatlari koʻrsatish, korporativ mijozlarga xizmat koʻrsatish tizimi yoʻlga qoʻyilgan. Bank keng koʻlamdagi bank xizmatlari va kredit operatsiyalari bilan bir qatorda lizing, faktoring va loyihalarni moliyalashtirish operatsiyalarini, naqd va naqd boʻlmagan valyuta mablag'lari bilan amalga oshiriladigan amaliyotlarni, mijozlar (8 mingga yaqin) nomidan qimmatli qogʻozlar bozorida amaliyotlarni oʻtkazadi. Xalqaro moliya muassasalari bilan hamkorlik qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb|Ipak yoʻli bankining Qashqadaryo filliali
 Rasmiy ilovasi 
Bankning rasmiy ilovasi - Ipak Yo'li Mobile, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.https://depozit.uz/partners/banks/ipak-yoli-banki
Ipak paxta

Ipak paxta — ingichka tolali gʻoʻzalar paxtasining xalq tilida nomlanishi. Ipakdek mayin, tolasi uzun, silliq va tovlanuvchan boʻlganidan shunday nom olgan (qarang Ingichka tolali fa).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak qurti boqish

Ipak qurti boqish - tabiiy ipak i. ch. yoki ipak kurti tuxumi olish maqsadida ipak qurtini oziqlantirib, parvarish qilish. Ipak. qurti. boqish. 23—25 kun davom etadi va 3 davrga boʻlinadi: bi-rinchi davri — 1-, 2- va 3-yoshdagi qurtlarni boqish; ikkinchi davri — 4-yoshdagi qurtlarni boqish; uchinchi davri — 5-yoshdagi qurtlarni boqish. I. q. b. pechka, ventilyator oʻrnatilib, 4% li formalin eritmasi bilan zararsizlantirilgan qurtxonalarda yoki maxsus yorugʻ binolarda amalga oshiriladi, ipakchilik asbob-uskunalari ham zararsizlantiriladi, soʻngra qurtxonalarga oʻrnatiladi.

Ipak qurti tuxumini maxsus bino — inkubatoriyada jonlantiriladi (qarang Ipak kurti tuxumi inkubatsiyasi). Jonlangan qurtlar qurtxonalardagi soʻkchaklarga joylanadi. 1—2 yoshlarida kurtlarga tut daraxti bargi 5–7 mm kenglikda mayda qilib qirqib beriladi. 1- va 2-yoshdagi qurtlarga sutka da-vomida 8—10 marta barg beriladi. 3 yoshida butun barg , 4—5 yoshlarida bargli bir yillik novdalar beriladi. Kurtlarga har kuni 1—3 yoshlarida 10—12 marta (jumladan 2—4 marta kechasi), 4 yoshida 6—8 marta, 5 yoshida 4—6 marta barg solinadi. Qurtlar hayoti davomida 4 marta uxlaydi (pust tashlaydi) va 5 yoshga kiradi. Kurtlarning hammasi uy-kuga kirgach, ularga barg berilmaydi.

Kichik yoshlarda uyqu 12—16 soat, katta yoshlarida esa bir sutkaga yaqin davom etadi.

Bir kuti qurtlar oʻz hayoti davomida oʻrta hisobda 1000–1200 kg barg isteʼ-mol qiladi. Qurtlar berilgan barglarning hammasini yeb ulgurmaydi. Soʻkchaklarda koʻplab novda, yeyilmay qolgan barg krldikdari, ekskrementlar (axlati) toʻplanadi. Bu chiqindilar oʻz vaqtida olib tashlanmasa, qurtxonalarda kasalliklar tarqalishi mumkin. Shuning uchun soʻkchaklarda barg qoldikdari 2—3 yoshlarida 1 marta, 4— 5 yoshlarida 2—3 marta tozalanadi. Qurtlarni quyidagi haroratda boqish tav-siya etilgan: 1-, 2- va 3-yoshlarda 26— 27°, 4-yoshda 25—26°; 5-yoshda 24—25°; pilla oʻrash davrida 25°. Qurtlar bir meʼyorda oʻsishi va rivojlanishi uchun bir quti qurt uchun 1—3 yoshdagi kurtlarga 12—15 m2, 4 yoshdagiga 25—30 m2, 5 yoshdagiga 60—70 m2 joy boʻlishi ke-rak. Ipak qurti pilla oʻrashdan oldin har bir quti qurtlarga 250—350 dona tabiiy oʻtlar yoki poxoldan yasalgan dastalar qoʻyiladi; qurtxona harorati 25—26°, namligi 65—75% boʻlishi ke-rak. Qurtxonalarni shamollatib turish zarur. Qurtlar 3—4 kunda pilla oʻrab boʻlgach, 7—8 kundan soʻng pillalar das-talardan terib olinadi va pilla quri-tish-tayyorlash punktiga topshiriladi. Klara Solihova, Homidiy Homid ibn Soqiy.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak qurti zararkunandalari

Ipak qurti zararkunandalari — ipak qurtiga shikayet yetkazadigan zararkunandalar. Koʻpincha, hasharot (chumoli, ari, qora chigirtka, pashshalar va b.), qurbaqa, ilon, sichqon , qush va b. qurtlarni yeb ketishi, jarohatlashi va yuqumli kasalliklar tarqatishi bilan pilla yetishtirishga katta ziyon yet-kazadi. Ipak qurtlarini chumolidan saqlash uchun soʻkchaklar oyogʻiga qoramoy surkaladi, namakobli latta oʻraladi yoki xantal kukuni sepiladi. Arilarga va qushlarga qarshi deraza va tuynuklarga mayda koʻzli simtoʻr tutiladi. Pashshalar (taxin pashshasi) ipak qurtida turli kasalliklarni tarqatishi mumkin. Qurbaqa kirmasligi uchun qurtxona ostonasi baland qilib ishlanadi. Sichqon ini sement yoki shisha parchalari qoʻshilgan loy bilan suvaladi, qopqon qoʻyiladi va zaharli xoʻrak sochil adi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak qurti kasalliklari

Ipak qurti kasalliklari - ipak qurtlarida uchraydigan kasalliklar. Tut ipak qurtlarida, asosan, quyidagi kasalliklar uchraydi: Sariq (virus) kasalligi ipak qurti, kapalagi hamda gʻumbaklarida uchraydi. Virus, asosan, qurt terisidagi jarohat orqali yuqadi. Kasallangan qurt sargʻayib, har tarafga oʻrmalay boshlaydi, koʻpincha, soʻkchakdan tushib ketadi. Qurt tanasining boʻgʻim orasi shishib, 1—2 kunda nobud boʻladi. Pebrina kasalligi (nozematoz)ni sodda parazit — nozema qoʻzgʻatadi. Qurt parazit sporalarini barg bilan yeb yuborishi natijasida kasallanadi. Kasallangan qurt tanasida mayda qora dogʻlar paydo boʻlib, oʻsishdan toʻxtaydi va nobud boʻladi. Bu kasallik nasldan naslga oʻtadi. Jonsizlanish kasalligi koʻpincha, oxirgi 3 yoshdagi qurtlarda kuzatiladi. Bunda qurt ichagida har xil bakteriyalar ichak epiteliysini yemirib, qonga oʻtadi va zaharlaydi. Qurtlar ichi ketib, ozadi, pilla ichida gʻum-bakka aylanmay, chiriydi, bunday pillalar qorapachoq deyiladi. Kon chirish kasalligi da bakteriya qurt terisining jarohatlangan joyidan kirib, qonga oʻtadi. Kurt kusib, barg yemay qoʻyadi, tanasi qorayadi, harakatdan toʻxtaydi. Liqqoqlik surunkali kasallik. Ipak qurti yoki asalari streptokokklari qurtning oʻrta ichagini zararlab kasallantiradi. Kurt bargni kam yeydi, ichi ketadi, terisi burishib, qoʻngʻir tusga kiradi. Bunday qurtlar kech pilla oʻraydi, pillasi juda yupqa va mayda boʻladi. Oʻlgan qurtlar burishib qoladi. Muskardina kasalligi da parazit zamburugʻlar sporasi ipak qurti tanasiga tushib, terisini teshadi va iplari (gifalari) qurtning hamma organiga oʻsib kiradi. Qurt boʻshashadi, barg yemaydi, qarakatlanmaydi, tanasida kora dogʻlar paydo boʻlib, nobud boʻladi, soʻng mitseliylar tanani teshib, sirtga chiqadi, qurt toshdek qotib qoladi. Shu sababli bu kasallik "tosh kasalligi" deb ham ataladi.

Kurash choralari: qurt boqish sanitariya qoidalariga rioya qilinadi, qurtxona formalin va xloramin bilan dezinfeksiyalanadi. Ad.: Gʻaniyeva M.R., Tut ipak qurti kasalliklari va zararkunandalari, T., 1963.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak kurti tuxumi

Ipak qurti tuxumi, qurt tuxum — ipak kurti kapalaklari tuxumi. Tuxum ipak qurti tuxumdonida shakllana borib, asosan, gʻumbak organizmida rivojlanadi. Ipak kurti tuxumi loviya shaklida, yarim tiniq qobiq (poʻchoq)qa oʻralgan. Kobikda juda koʻp mayda teshikchalar boʻlib, ular orqali embrion nafas oladi. Yangi qoʻyilgan tuxumning rangi och sariq boʻlib, 2—3 kecha-kunduz davomida och sariq rangdan pushti rangga, soʻngra qizgʻish-qoʻngʻir rangga va nixryat, boʻzkulrang tusga kiradi. Tuxum rangining bunday oʻzgarib turishi uning oʻsib rivojlanayotganligi, hayot jarayonlarining davom etayotgani belgisidir. Tuxum xorion deb ataladigan qattiq qobiq (poʻstloq) bilan qoplangan, qobiqning qalinligi ipak qurti zotlariga qarab 20—60 mikron boʻladi. Tuxumning uchki tomonidagi maxsus quvurcha (mikropil naycha deb ham ataladi) orqali tuxum ichiga spermatozoid kiradi.

Otalanmagan (erkak kapalak bilan qoʻshilmagan) tuxumlarning rangi sariq boʻladi, keyinroq borib bu tuxumlar qurib qoladi. Tuxumlarning vazni ipak qurtining zotiga, tuxum tashlash muddatiga, voltinligiga, yaʼni bir yilda nechta avlod berishiga va qurt boqish sharoitiga bogʻliqdir. Yuksak agrotexnika qoidalariga rioya qilinib boqilgan ipak qurti tuxumlarining boʻyi 1,4—1,5 mm, eni 1,1 — 1,2 mm, massasi esa 0,525—0,670 mg ga yaqin boʻladi. Solishtirma ogʻirligi 1,08 g. 1500—2000 tuxum 1 g keladi. Oʻzbekistonda ipak qurti zoti va duragaylari bir quti tuxumlari vazni 29 g (ayrim mamlakatlar, mas, Rossiyada 25 g) qilib belgilangan. Urugʻlangan tuxumda 2—3 kunda embrion va pigmentli seroz qobiq (parda) hosil boʻladi, bunda tuxum koʻkish-kulrang tusga kiradi (urugʻlanmagan tuxum oqishligicha qolib qovjiraydi). Embrionning diapauza davri 2 bosqichda oʻtadi: 1-bosqichda embrionning (yoz va kuz mobay-nida) nafas olishi susayib, unga haroratning ortishi taʼsir etmaydi; 2-bosqichda (qish va bahor mobaynida) embrionga qarorat taʼsir eta boshlab, uning nafas olishi kuchayadi, rivojlanish qobiliyati tiklanadi. Ipak qurti tuxumi bahorda tut bargi yetilishini hisobga olgan holda maxsus inkubatoriyalarda ochiriladi (qarang Ipak qurti tuxumi in~ kubatsiyasi). Takroriy qurt boqish uchun diapauzani bartaraf etish maqsadida tuxumga xlorid kislota eritmasi bilan ishlov beriladi.

Yoqubboy Akijikov!OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak qurti tuxumi zavodi

Ipak qurti tuxumi zavodi - ipak qurti kapalaklaridan qurt (tu-xumi) olinadigan maxsus korxona. Asosiy vazifasi ipak qurti boquvchi xoʻjaliklarni ipak qurtining sanoatbop duragay tuxumlari bilan taʼminlashdan iborat. I. q. t. z. pillachiliknaslchilik st-yalaridan olingan elita tuxumlarini ochirib qurt boqib pilla yetishtiradi. Bu pillalar saralanib, maxsus apparat yordamida jinslarga ajratiladi. Har qaysi jinsdagi pillalar alohida maxsus simtoʻrli katak idishlarda saqlanadi va ulardan kapalaklar chiqariladi. Erkak hamda urgʻochi kapalaklarning turli zotlari chatishtirilib, lozim boʻlgan duragay tuxumlar tayyorlash maqsadida ona kapalaklar maxsus qogʻoz xaltachalarga, qutichalarga joylanadi, shu yerda ular tuxum tashlaydi. 1 kg pilladan 53 g chamasi tuxum tayyorlanadi. Qurt tuxumlari 29 g dan qilib tortilib, quti (paket) larga solinadi. Tayyorlangan qurt tuxumlari yoz-kuz va qish paytlarida maxsus gigrotermik sharoitda saqlanadi va baxrrda xoʻjaliklarga tarqatiladi. Oʻzbekistonda Andijon, Asaka, Buxoro, Kattaqoʻrgʻon, Margʻilon, Namangan, Navoiy, Samarqand, Tovoqsoy, oʻrganch, Fargʻona, Xoʻjaobod, Shahri-sabz, Kuqon sh.larida — jami 14 I. q. t. z. faoliyat koʻrsatmoqda (2002). Bu zavodlarning har biri 25—30 ming quti tuxum tayyorlash quvvatiga ega.

 Adabiyot 
 Abdurahmonov A., Rojdestvenskiy K. M., Ipak qurti urugʻchiligi va naslchiligi, T., 1991.

Yoqubboy Akijikov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi

Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi — inkubatoriya (maxsus uskunalangan xona yoki maxsus shkaflar)da tut ipak kurti tuxumini ochirish. In-kubatoriyada qurt tuxumining embrioni rivojlanishi uchun barcha zarur sharoit yaratilgan boʻladi. Odatda, bir inkubatoriyda 100—120 quti tuxum ochirish mumkin. Pekin qoidaga koʻra har bir inkubatoriyda ochiriladigan tuxum miqdori 50—60 qutidan oshmasligi kerak. Monovoltin (bir yilda bir marta nasl beradigan) zotlar va duragaylarning tuxumlari doimiy harorat sharoitida va haroratni asta-sekin oshirib borish usullarida ochiriladi. Doimiy harorat usulida pilla oʻrovchi zot va duragay kurtlar tuxumi inkubatsiyasi uchun: havo harorati 2— 3-kunlarda 13—14°; 3—4-kunlari 24° gacha boʻlib, dastlabki qurtlar (xabarchilar) paydo boʻlganda 25° gacha oshiriladi. Havo namligi butun inkubatsiya davrida 75—80% da saqlanadi. Xona har 2—3 soatda (10—15 minutdan) shamollatib turiladi. Haroratni asta-sekin oshirib borish bahor salqin kelganda, harorat koʻtarilib-pasayib turganda, tut barglari sovukdan zararlanganda qoʻllanadi. Bu usulda tuxum ochirishga qoʻyilgan kundan boshlab harorat 12—14° dan kun sayin 1—2 darajaga koʻtarib boriladi.

Inkubatsiya qurt zotiga qarab, 11 — 18 kun davom etadi. Tuxumlar jonlanish oldidan rangi oqara boshlaydi. Shu vaqtda quti va ramkalar ustiga mayda teshikli qogʻozlar qoʻyilib, mayda qirqilgan tut barglari sochiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipakchilik stansiyasi

Ipakchilik stansiyasi, pillachilik stansiyasi — ipak kurti zotini yaxshilash va elita tuxumlar yetishtirish bilan shugʻullanadigan muas-sasa. Elita tuxum tayyorlashning 3 yillik sxemasi ishlab chiqilgan. Birinchi yili eng yaxshi qurt tuxumlari alohida tanlanib, ulardan chiqqan qurtlar boqiladi va superelita hamda elita pillalar ajratilib, tuxumlari olinadi; ikkinchi yili superelita xoʻjaliklarida shu tuxumlar ochiriladi va qurt boqiladi, olingan pillalar superelita sexiga topshiriladi. Bu sexda qurtlari bir tekisda rivojlangan, hosili va sifati yaxshi pillalardan superelita tuxum tayyorlanadi. Uchinchi yili superelita tuxumlardan stansiya xoʻjaliklarida qurt boqilib, pillalari stansiyaning elita sexiga topshiriladi. Bu yerda ipak qurti tuxumi zavodlari uchun elita tuxum tayyorlanadi.

Oʻzbekistonda Andijon, Fargʻona, Samarqand shaharlarida pilla naslchilik Ipakchilik stansiyasilari faoliyat koʻrsatadi (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ipekakuana

Ipekakuana (Cephaelis ipecacuanna) — shoʻradoshlar oilasiga mansub doim yashil buta. Boʻyi 15—60 sm. Ildizi ingichka, silliq, shoxlangan. Braziliya, Boliviya va Kolumbiyaning nam tropik oʻrmonlarida usadi. Tropik zonalarda ekiladi. Ildizi koʻngil aynatuvchi yoqimsiz qidli, tarkibida alkaloidlar, oshlovchi va b. modsalar bor. Ildizidan emetin, psixotrin, sefaelin va b. alkaloidlar olinadi. I. oʻsimligining quritilgan ildizidan I. degan qustiruvchi dori tayyorlanadi. Uning kichik dozasi bronxial bezlar funksiyasini kuchaytiradi, balgʻamni suyultiradi, shuning uchun balgʻam koʻchi-ruvchi sifatida koʻproq ishlatiladi. IPOR, ufor, muskus — baʼzi hayvonlarning bezlaridan va oʻsimliklardan olinadigan xushboʻy modda (qarang Mushk).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Ipoteka

Ipoteka (yun. hypotheke — garov) — koʻchmas mulk (yer yoki bino)ni ssuda olish maqsadida garovga qoʻyish. Bunda garovga qoʻyilayotgan mulk qarz beruvchining qoʻliga oʻtmay, qarzdor ixtiyorida qoladi. Oʻzbekistonda I.ga xizmat koʻrsatadigan maxsus bank bor (qarang Ipoteka banki).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 LTV 
Kreditning narxga nisbatani (LTV) — bu kreditorlar tomonidan kreditning olingan aktiv qiymatiga nisbatini ifodalaydigan moliyaviy atama.

Koʻchmas mulk sohasida bu atama banklar va qurilish jamiyatlari oʻrtasida keng tarqalgan, bu birinchi ipoteka navbatini koʻchmas mulkning umumiy baholash narxida foizdagi nisbatini bildirish uchun qoʻllanadi. LTV koeffitsienti qanchalik yuqori boʻlsa, qarz beruvchi uchun kredit shunchalik xatarli boʻladi. Qoidaga koʻra, LTV 60% dan kam boʻlsa, kredit olish imkoniyati ancha yuqori boʻladi.

Mulk baholanishi odatda baholovchi tomonidan amalga oshiriladi, lekin eng yaxshi koʻrsatkich tayyor xaridor va tayyor sotuvchi oʻrtasida choʻzilgan qoʻl uzunligida shartnoma hisoblanadi. Umumiy qoidaga koʻra, banklar, agar xarid „yaqinda boʻlgan“ boʻlsa (1-2 yil ichida) baholangan qiymat va sotib olish narxidan pastrogʻidan foydalanadilar.
Ipox

Ipox — Malayziyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Perak shtatining maʼ-muriy markaziy. Malakka ya. o.ning gʻarbiy sohili boʻylab oʻtgan temir yoʻl magistrali yonida joylashgan. Aholisi 380 ming kishidan ziyod. Qalay qazib olinadigan rayonning markazi. Yogʻochsozlik, oziq-ovqat, sement, metallsozlik sanoati korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Malayziya shaharlari
Ipoxondriya

Ipoxondriya (yun. hupochondrion — qovurgʻalar osti, biqin), ipoxondriya sindromi — ruhiy holat; oʻz sogʻligʻiga va umuman hayotiga haddan tashqari shubha bilan qarash, biror kasalligi boʻlsa, oshirib yuborish va oʻzida yoʻq kasallikni bor deb bilish. I. kishi harak-terining bir xususiyati yoki endi boshlangan biror ruhiy kasallik ifodasi boʻlishi mumkin. I.da bemor tanasining turli qismlarida biror xastalikka "taalluqli" (mas, qichima, ogʻriq, yurak oʻynashi) noxush hislar seza boshlaydi va butun diqqatini shunga qara-tadi; shifokorning hech qanday kasalingiz yoʻq deganiga ishonmay, boshqa mutaxassisga koʻrsatadi va uni tezroq tuzatish choralarini koʻrishga undaydi. I. koʻpincha oʻlim va tuzalmaslik xavfi bilan kechadi. I.da "xastalik" belgilari nihoyatda turli-tumanligi, haqiqatdan yirokligi bilan ajralib turadi va bunga nisbatan ularda tanqid yoʻqolgan boʻladi. Bemorlar oʻta bezovta boʻlib, turli soha vrachlari, tabiblar va hokazoga murojaat etadi, oʻzlaridagi "xastalik" belgilarini nihoyatda koʻpirtirib koʻrsatadi, tezroq tuzatish tadbirlarini koʻrishga qistaydi, yigʻlaydi va hokazo. Koʻpincha ular oʻzlarini xavfli oʻsma (rak), sil, oq qon (leykoz), yurak kasalliklari bilan ogʻrigan qilib koʻrsa-tishadi. I. shilqimlik, depressiv, pa-ranoyal va paranoid sindromlari koʻri-nishida kechadi. I. nevroz, shizofreniya va hokazo kasalliklarda uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ippologiya

Ippologiya (yunoncha: — ot va ...logiya) — otlar toʻgʻrisidagi fan. I.ga oid birinchi yozma asarlar mil. av. bir necha yuz yil oldin Yunonistonda vujudga kelgan boʻlib, unda otning gavda tuzilishi, feʼl-atvori va otlardan foydalanish kabi maʼlumotlar bayon etilgan. Keyingi ayerlarda I. doirasi to-bora kengayib bordi. 20-asr boshlariga kelib I. otlarning evolyusiyasi va ularni xonakilashtirish; anatomiyasi va fiziologiyasi; urchitish usullari va koʻpaytirish biologiyasi; zotlarni tako-millashtirish va yangi ot zotlarini yaratish, naslchilik ishlari; ot sinovlarini oʻtkazish; otda yurish sanʼati va nazariyasi; milliy ot oʻyinlari va b. haqidagi koʻpgina boʻlimlarni oʻz ichiga olgan fanga aylandi. Oʻrta Osiyo otlarni xonakilashtirishning qad. madaniy markazlaridan biri hisoblanadi (qarang Yilqichilik).

Ad.:Toʻraqulov 3. T., XolmirzayevD., Muxtorov A., Yilqichilik. T., 1985.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iprit

Iprit, (Z, r’-dixlordietilsulfid, S(CH2CH2C1)2 — zaharlovchi modda. Rangsiz, moysimon sarimsoq piyoz yoki xantal hidi keladigan suyuklik. Mol. m. 159,08. Suyuqlanish temperaturasi 14,5°; kaynash temperaturasi 217° (ajralish bilan); zichligi 1,274 g/sm3, 20° da uchuvchanligi 0,6 mg/l. Suvda yomon (20° da 0,08%) eriydi. I. nafas aʼzolari, teri va meʼda-ichak orkali turli holatda (bugʻ, aerozol, tomchi) organizmni kuchli zaharlaydi. Suv taʼsirida sekin gidrolizlanadi. Suvsiz muhitlarda tio-sulfatlar, karbon kislotalarning tuzlari, alkogolyatlar, ishqoriy me-tallarning fenolyatlari bilan reaksiyaga kirishadi. Kuchli oksidlovchilar (ishqoriy va ishqoriy-yer metallarning gipoxloritlari) I. molekulalarini destruksiyalaydi (parchalaydi). Reaksiya mahsulotlari zaharli emas. Shu sababli bu reaksiyalardan I.ni zararsizlantirishda foydalaniladi. Ilk bor I.ni zaharlovchi modda sifatida 1917 yilda Germaniya Belgiyaning Ipr (nomi shundan olingan) sh. yaqinida qoʻllagan. I.dan saqlanish uchun protivogaz va tanani himoya qiladigan vositalardan foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iravadi

Iravadi, Irravadi — Myanmadagi eng katta dare. Uzunligi 2150 km, havzasining mayd. 430 ming km. Himolay togʻlarining sharqiy tarmoqlaridan (Xitoyda) boshlanib, asosan, shim.dan jan.gatomon oqadi. I.ningyuqori qismi va irmoqlari tor daralardan oʻtadi, bu qismida ostona koʻp. Shan togʻlaridan oʻtgan joylarida oʻzani tor (100–50 m). Oʻrta va quyi oqimi Iravadi tekisligidan oqadi. Quyilish yeridan 300 km yuqorida botqoq va chan-galzor deltasi (mayd. 30 ming km) boshlanadi. I.ning ikkita yirik tar-mogʻida kema qatnaydi. Daryo suvi An-daman dengiziga yiliga 250 mln. t oqiziq keltiradi. I.ningrejimi mussonli, aprel—avg .da toʻlib oqadi, suv sathi bu vaqtda 8–11 m gacha koʻtariladi. Tez-tez suv toshqinlari boʻlib turadi. Suv sarfi quyi qismida 13—14 ming m3/sek, baʼzida 20 ming m3/sek ga yetadi. Quyilish yeridan 1100 km ma-sofada (yozda 1440 km gacha) kema qatnaydi. I.dan yogʻoch oqizishda, oʻrta va quyi qismida sugʻorishda foydalaniladi. I. boʻyida Mandalay, Yangon sh.lari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Myanmadagi daryolar
Herakleios

Irakliy (575-641) - Vizantiya imperatori (610 yildan). Karfagen ekzarxi(noibi)ning oʻgʻli. Irakliy Foka (?— 610) ni taxtdan agʻdarib hokimiyatni egallagan. Irakliy 626 yil avarlar va slavyanlarning Konstantinopolga qilgan hujumini qaytargan. Irakliy saltanat shar-qidagi forslar bosib olgan yerlarni qaytarib olgan (627—628), lekin bu yerlarni arablar bosqinidan saqlab qololmagan (630-yillar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Irakliy II

Irakliy II (1720.7.11-1798.11.1) -Kaxetiya (1744 y.dan) va Kartli-Kaxetiya podshosi (1762 y.dan). Krepostnoy huquqni yengillashtirgan; doimiy qoʻshin tuzgan; Rossiya bilan Georgiyevsk traktatini imzolagan (1783). Unga koʻra, Sharqiy Gruziya Rossiya homiyligi os-tiga utgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iraklion

Iraklion, Geraklion — Gretsiyadagi shahar va port, Krit o.ning shim. sohilida. Iraklion nomi (viloyati) ning maʼmuriy markazi. Aholisi 117 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Xalqaro aeroport bor. Kime, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. I.dan 4 km jan.da kadimiy Knos sh.ning harobalari sakdangan. Arxeologiya muzeyi (egey sanʼatining noyob namunalari), harbiy dengiz bazasi bor. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gretsiya
Iram bogʻi

Iram bogʻi, Bogʻi Eram — mifologik bogʻ. Sharq xalqlari ogʻzaki ijodidagi parilar makoni. I. b. gul-zor, mevazor va oʻtloqzor bilan qoplangan beqiyos goʻzal afsonaviy, tilsimli silsila bogʻlar sifatida talqin etiladi. Mifologiyaga koʻra, Yamanda, baʼzan Shomda deb tasavvur etilgan. "Goʻroʻgʻli" dostonlar turkumidagi Yunus pari, Misqol parilar I. b.lik boʻlib, bu bogʻ parilarining rahnamosi, Cham-bil yurtida esa botirlar murabbiyasi, el-yurt homiysi sifatida tasvirlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mifologiya
Irbid

Irbid — Iordaniya shim.dagi shahar. Aholisi 208 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Don, zaytun yetishtiriladigan qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Hunarmandchilikda uy-roʻzgʻor asboblari ishlab chiqariladi. I.da sanoat zonasi tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
James Irwin

James Benson Irwin (17-mart 1930-yil — 8-avgust 1991-yil) — amerikalik astronavt, AQSH harbiy havo kuchlari (HHK) isteʼfodagi polkovnigi. „Apollon-15“ kosmik kemasida Oyga parvoz qilib (1971-yil, 26-iyul — 7 -avgust), Oy sirtiga tushgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Amerikalik fazogirlar
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:Ararat togʻi
Irim

Irim — biror niyat bilan qilinadigan ish, xattiharakat. I. kishining oʻz ishlariga rivoj tilash, oʻzini ehtiyot qilish, birovlarga yaxshilik tilash, yoki zarar yetkazish va b. niyatlarda qilinadi. Masalan, toʻydan yaxshi niyat bilan biror narsa olib ketish, dard-baloni qaytarish, ziyon-zaxmatdan, koʻz tegishdan saqlanish uchun biror narsani boshdan oʻgirib tashlash, chaqaloqqa har xil ins-jinslar yoʻlamasin degan maʼnoda beshikdagi chaqaloq yostigʻi tagiga pichoq yoki non qoʻyish, sigirning boʻyniga tumor ta-qib qoʻyish vah. k. I. ning juda koʻp va jahondagi deyarli qamma xalqlarda, turli kasbhunar sohalarida uchraydi. Baʼzi I. lar qandaydir koʻzga koʻrinmas, sirli kuchlarning borligiga ishonishga va ulardan madad ku-tishga asoslanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Irisuv temir koni

Irisuv temir koni - Talas Olatovining (Jan. Krzogʻiston) karbida joylashgan. Kayindi, Keltima-shat, Oqsuv va b. ruda zonalaridan iborat. Irisuv temir koni karbon davri ohakli togʻ jinslari bilan Irisuv ishqorli gab-broid intruzivi kontaktida hosil boʻlgan. Temir rudasi ohaktoshlari orasida linza va qatlam shaklida. Ularning uz. 0,1 —1,0 km, qalinligi 20—200 m, chuq. 500 m gacha. Konning deyarli yarim maydoni mezokaynozoy jinslari bilan qoplangan. Ruda, asosan, pirit, xalkopirit, pirrotin minerallari donalari bor magnetitdan iborat. Xalkopiritda oltin, kumush, selen, tellur, piritda esa kobalt, selen va tellur uchraydi. Shuningdek, piroksen, granat, flogopit, epidot, sfalerit mavjud. Kondagi rudaning zaxirasi qariyb 200 mln. tonnaga teng. Irisuv temir konining sanoat ahami-yati muhimOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Irkutsk

Irkutsk — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1686 yildan), Irkutsk viloyati markazi. Angara daryosiga Irkut daryosi quyiladigan joyda. Baykal koʻlidan 66 km gʻarbda. Temir yoʻl stansiyasi, Angara daryosidagi pristan. Aeroport bor. Aholisi 606 ming kishi (2024-yillar oʻrtalari). 1661 yilda vujudga kelgan. Angara daryosida Irkutsk GES qurilgan. Mashinasozlik sanoati rivojlangan (ogʻir mashinasozlik, stanoksozlik, aviatsiya zavodi, elektrotexnika zavodlari bor). Slyudaga ishlov berish fabrikasi (radio va elektr sanoati uchun detallar), oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining ilmiy markazi, 8 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 4 teatr, memorial majmua, dirk, telemarkaz, planetariy, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar ishlab turibdi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Irkutsk viloyati

Irkutsk viloyati - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil26-sentabrda tashkil etilgan. Sharqiy Sibirning janubiy qismida. Maydon 767,9 ming km. Aholisi 2748 ming kishi (2000), asosan, ruslar, shuningdek, ukrainlar, belorus lar, tatarlar, chuvashlar, buryatlar, evenklar, tofalar yashaydi. Viloyat tarkibida UstOʻrda Buryatlari muxtor okrugi bor. I. v. 31 rayonga boʻlingan. 22 shahar, 60 shaharcha mavjud. Markazi – Irkutsk shahri.

Viloyat hududining aksari qismini Oʻrta Sibir yassitogʻligining janubi-sharqiy qismi egallagan. Shimoli-sharqida Shimoliy Baykal va Patom togʻliklari joylashgan. I. v.da kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Iqlimi kontinen-tal. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 15° (Baykal sohilida) dan – 21° (Irkutskda)gacha va – 33° (Bodayboda). Qor qoplami 160–170 kun saqlanib turadi. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 17°–19°. Yiliga 400 mm dan 800 mm gacha yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 116–127 kun. Shimoliy va togʻlik joylarida toʻngib yotgan yerlar bor. Asosiy daryolari: Angara, Quyi Tunguska, Lena va uning irmoqlari. Tuprogʻi, asosan, podzol tuproq. Hududining 80% oʻrmon. Tilogʻoch, qaragʻay, kedr, qoraqaragʻay, oqqaragʻay oʻsadi.

Oʻrmon, kimyo va neft kimyosi sanoati, energetika, rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Mebel, tikuvchilik, poyabzal, trikotaj, koʻnchilik, goʻsht-sut, konditer, pivo, spirt va baliq sanoati tarmoqlari bor. Konchilik sanoatining asosiy tarmoklari: oltin (Bodaybo atrofi), slyuda (Mama-Chuya atrofi), talk (Onot koni), temir rudasi (Korshunove kombinati), tuz (Usolye-Sibirskoye), marmarsimon ohaktosh ("Pereval" koni), gips (Zalari koni) qazib olish. Mashinasozlik Irkutsk–Cheremxovo sanoat rayonida boʻlib, kon, neft-kimyo va metallurgiya sanoatlari uchun asbob-uskunalar ishlab chiqaradi. Yogʻoch tayyorlash korxonalari Angara, Ilim va Lenaning oʻrta oqimlarida joylashgan. Baykal va Bratsk sellyuloza zavodlarida kord sellyuloza ishlab chiqariladi. "Baykal" fanera-gugurt kombinati (Usolye-Sibirskoyeda), sement, keramika, gips zavodlari (Angarskda), shisha (Tulunda), yigʻma temir-beton, gʻisht-beton, gʻisht zavodlari, Irkutskdachoy qadoklash fabrikasi, Usolyeda tuz zavodi, Irkutskda yogʻ-moy kombinati mavjud.

Gʻalla (bugʻdoy, grechixa, arpa, suli va boshqalar) yem-xashak ekinlari, kartoshka va sabzavot yetishtiriladi. Chorvachilik sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Shimolida bugʻuchilik, moʻynachilik, darrandachilik bilan shugʻullaniladi. Baykal, Angara va Lenada baliq ovlanadi. Asosan, Angara, Lena, Vitim daryolari va Baykal koʻlida kema qatnaydi. I. v.da Baykal Amur temir yoʻl magistralining boshlangʻich punkti (Ust-Kut) joylashgan. 8 oliy oʻquv yurti, 6 teatr, 5 muzey bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Turkum:Alifbo boʻyicha maʼmuriy birliklar
Irland tili

Irland tili — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhi kelt tillari shoxobchasiga mansub. Irlandiyaning (ingliz tili bilan birga) davlat tili. Irland tilida Shim. Irlandiya, qisman AQSh va Buyuk Britaniyada 600 mingdan ortiq kishi gaplashadi (1992). Irland tili, asosan, 3 sheva (munster, konnaxt, ulster) va koʻpgina lahjalarga boʻlinadi. I.t. tarixiy jihatdan Z davrga boʻlinadi: qad. (7— 10-asrlar), oʻrta (10— 14-asrlar) va yangi (15-asrdan) davrlar.

Irland tilida lotin, fransuz, ingliz tillarida oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Fonetik qurilishi koʻpgina oʻzgarishlarga moyilligi bilan harakterlanadi. I.t. da yumshoq undoshlar bor. Urgʻu, asosan, soʻzning birinchi boʻgʻinigatushadi. Sodda gapning soʻz tartibi qatʼiy va izchil: avval kesim, soʻng ega, undan keyin toʻldiruvchi keladi.

Dastlab ogamik yozuvi (4—7-asrlar) boʻlgan, keyinchalik lotin yozuviga oʻtilgan (7-asr). Koʻpincha qad. yodgorliklari saqlanib qolgan. hozirgi irland maktablarida mustaqil fan sifatida oʻqitiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Irlandiya oroli

Irlandiya oroli - Britaniya orollari arxipelagidagi orol. Shimol, gʻarb va janubidan Atlantika okeani, sharqdan Irlandiya dengizi oʻrab turadi. Shimoliy va San-Georg boʻgʻozlari orqali Buyuk Britaniya o.dan ajralib turadi. Mayd. 84 ming km, shimoliy dan ja-nubga uz. 450 km, eni 300 km atrofida. Qirgʻoklari notekis, qoʻltiq va qoyali orollar koʻp. I. o.ning ichki qismi Markaziy tekislik, chekkalari past togʻlar (Karrantuill choʻqqisi, bal. 1041 m gacha) va platolardan iborat. Ikdimi moʻʼtadil, okean iqlimi, qishi yumshoq, yozi salqin va seryogʻin. Daryo (Shannon va b.), koʻl (LoxNey, Lox-Ern va b.) va botqoqlik koʻp. Oʻsimliklari yil boʻyi yashil boʻlib turadigan oʻtloq va vereskzorlardan iborat. I. o. ning katta qismida Irlandiya davlati, shimoli-sharqida Shimoliy Irlandiya joylashgan. Yirik shaharlari — Dublin, Belfast.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Orollar
Turkum:Yevropa
Irlandiya qoʻzgʻoloni

Irlandiya qoʻzgʻoloni - Angliya hukmronligiga qarshi koʻtarilgan milliy ozodlik qoʻzgʻoloni (1916, 24— 30 aprel). Unga Irlandiyaga muxtoriyat huquqi berish haqida 1914-yil qabul qilingan hujjatning amalga oshirilmay kelishidan xalq ommasining noroziligi sabab boʻldi. Harakatga J. Konnoli boshchiligidagi Irlandiya fuqarolar armiyasi rahbarlik qildi. Qoʻzgʻolonchilar Dublin maydonida Irlandiyani respublika deb eʼlon qildi, Vaqtli hukumat tuzildi. Dublindan soʻng qoʻzgʻolon Enniskorti va Atenray kabi kupgina shaharlarga ta-rqaldi. 6 kun davom etgan jangdan soʻng ingliz qoʻshinlari tomonidan qoʻzgʻolon shafqatsizlik bilan bostirildi. Qoʻzgʻolonning boshliqlari otib tashlandi, oddiy ishtirokchilari quvgʻin qilindi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Irlandlar

Irlandlar (oʻzlarini erinnax deb ataydilar) — xalq. Irlandiyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 7,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan Irlandiyada 3,4 mln. kishi, Buyuk Britaniyada 2,5 mln. kishi, AQSH va Kanadada ham yashaydilar. Yevropeoid irkiga mansub. Irland va ingliz tillarida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, katoliklar.

Irland elati (10— 12-asrlarda shakllangan) ning asosini kelt tillarida soʻzlashuvchi gellar tashkil qilgan, ular orolga mil. av. 4-asrda koʻchib kelib orolning qadimgi aholisi bilan aralashib ketgan. Gellarning ijtimoiy tizimi — patriarxal urugʻlar — klanlar Irlandlarda 16—17-asrgacha, baʼzi urf-odatlari esa 19-asrgacha saqlanib qolgan. Irland millati inglizlar mus-tamlakasi sharoitida 18—19-asrlarda shakllana boshlagan. 1921-yil mustaqil Irlandiya davlati barpo etilgach, irland tili rasmiy til sifatida eʼtirof etilgan. Irlandlarning aksariyati qishloq xoʻjaligi bilan band.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Irlir togʻi

Irlir togʻi — Markaziy Qizilqumdagi Boʻkantovning tarkibiga kiruvchi Boʻzdoʻngtovning eng baland joyi (764 m). Paleozoy erasining marmarlashgan ohaktoshlaridan tarkib topgan. Shimoliy yon bagʻri tikroq, janubiy esa nisbatan yotiq. Tik koʻtarilgan qoyalar oʻtkir qirrali, nuragan jins parchalari togʻ etagini qoplab yotadi. Togʻ yon bagʻirlari quruq soylar bilan oʻyilgan. Karst hodisasi rivojlangan. Iqlimi keskin kontinental. Yillik yogʻin 200 mm ga yaqin. Irlir togʻi etaklarida chuchuk suvli bulokdar bor. Boʻz qoʻngʻir tuproqdarda siyrak chala butalar, yon bagʻirlarida esa shuvoq, oq jusan, boyalich oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Irmoq

thumb|217x217px
Irmoq — katta daryoga quyiladigan daryo, soy, jilgʻa. Odatda, Irmoq oʻzi quyiladigan daryodan kamsuv, shuningdek, vodiysi boshqa tomonga yoʻnalgan boʻladi. Koʻl va b. ichki suv havzalariga quy-iladigan daryolar ham baʼzan Irmoq deyiladi. Geografik ida 1-, 2-, 3- va hokazo tartibli irmoklar farq kilinadi. Mas, biror daryoga bevosita qoʻshiladigan soylar 1- tartibli Irmoqlar, bu soylarga quyiladiganlari 2-tartibli Irmoq lar deyiladi va hokazo. Ayrim turkiy tillarda, jumladan, usmonli turklar tilida Irmoq deganda umuman daryo tushuniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Gidrologiya
Iroda

Iroda — odamning oʻz faoliyati va psixik jarayonlarini oʻzi boshqarishda namoyon boʻladigan qobiliyati. Inson irodaviy harakatini amalga oshirarkan, oʻziga xukmron ehtiyoj va xohishlariga qarshi turadi: iroda uchun „men xohlayman“ degan kechinma emas, balki „kerak“, „bajarishim shart“ degan kechinma xosdir.

Inson faoliyatining barcha va har qanday mehnat kishidan mustahkam irodani talab qiladi. Iroda mehnatda paydo boʻladi va toblanadi. Irodaning ongdagi faoliyati harakat maqsadini belgilashda, maqsadga erishish vositalari va yoʻl-yoʻriqlarini oldindan aniqlab, maʼlum qarorga kelishda hamda bu qarorni ijro etishda namoyon boʻladi. Odamda iroda ning qay darajada ekanligi maqsadni qanday roʻyobga chiqarishida koʻrinadi. Irodaviy harakat jarayonlarida kishi ichki va tashqi toʻsiqlarga duch keladi. Ichki toʻsiqlar kishining oʻziga, uning ichki mayllariga xos holat. Kishining ichki mayllarini yenga olish, oʻzini boshqarish va oʻz ustidan hukmronlik qila bilish layoqati ichki iroda deb ataladi. Tashqi toʻsiqlar tevarak-atrofdagi voqelikda uchraydi. Kishining ana shunday tashqi toʻsiqlarni yenga olish layoqati tashqi iroda deb ataladi. Irodaviy faoliyatda tashqi toʻsiqlarni yengish (tashqi iroda) ichki toʻsiqlar (ichki iroda) ni yengish bilan uzviy bogʻliq.

Irodaning muhim sifatlari: oʻzini tuta bilish, dadillik, qatʼiylik, chidam va toqat, prinsipiallik, mustaqillik va boshqalar. Iroda kuchi shu sifatlarning qay darajada namoyon boʻlishiga qarab belgilanadi. Kishi yuksak gʻoyalarga asoslangan ongli qatʼiyat va sabot bilann oʻz harakati yoʻlidagi toʻsiqlarni yengar ekan, u kuchli iroda egasi hisoblanadi. Iroda kishining xarakteri bilan uzviy bogʻliq, uning shakllanishida muhim rol oʻynaydi.
Irokez tillari

Irokez tillari - AQShning shim.sharqiy qismi va Kanadaning unga qoʻshni hududlaridagi Shim. Amerika indeyslari tiliga yaqin qardosh tillar. I. t. oʻz tarkibiga irokez, eri, seneka, oneida, tuskarora, mogavk, guron va cheroki tillarini birlashtiradi. I. t. kadlo, pavni, arikara va b. tillar bilan (AQSH markaziy qismidagi) irokua-kaddo oilasini tashkil etadi va oʻz navbatida kattaroq til oilasi — xoka-siuga birlashadi. I. t. fonetika tizimida 20 fonema bor, bularda vokallik kuchli. Feʼllar polisintetik, affikolarga boy, inkorporatsiyadan foydalanadi. Bu gapning asosini tashkil etadi. I. t. da soʻz yasash rivojlangan. Cheroki tilida boʻgʻin-yozuv mavjud. Bu yozuv 19-asr boshlarida Sekvoyya ismli indeys tomonidan yaratilgan boʻlib, 85 belgidan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Irokezlar

Irokezlar , shuningdek, xaudenosauni yoki xodenosauni (yaʼni „uzun uy odamlari“) — irokez tillarida soʻzlashuvchi, AQSh va Kanadada istiqomat qiluvchi indeys xalqlar guruhi. Kolonializm yillarida fransuzlar ularni Irokez ligasi, keyinchalik Irokez konfederatsiyasi deb nomlagan. Inglizlar esa ularni Besh qabila deb atagan: irokezlar sharqdan gʻarbga qarab yurganda moxaklar, oneydalar, onondagagalar, kayyugalar va senekalardan iborat boʻlgan. 1722-yildan keyin irokez tilida soʻzlashuvchi tuskaroralar ham konfederatsiyaga qoʻshilgan, natijada bu xalqlar Olti qabila deb nomlana boshlangan.

Irokezlar hukmronligi choʻqqisiga chiqqan 1700-yil atrofida ular Buyuk koʻllar boʻylab bugungi kundagi Nyu-York shtatidan hozirgi Ontario va Kvebekkacha boʻlgan hududni, janub yo'nalishida hozirgi Virginiya va Kentukki shtatlari hamda Ogayo vodiysigacha boʻlgan hududni boshqarishgan.

Yevropaliklarga maʼlum boʻlgan Saint-Lavrens irokezlari, guronlar, erilar, saskuexannoklar qabilalari ham irokez tilida soʻzlashgan. Keng maʼnoda ular ham irokezlar hisoblanadi, chunki ularning barchasi proto-irokez xalqlardan kelib chiqqan. Ammo ular tarixda Irokez ligasi xalqlariga qarshi kurashgan.

2010-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Kanadada 60 ming nafar, AQShda esa 81 ming irokezlar istiqomat qiladi. Irokezlarning aksari ibtidoiy diniy aqidalarga sigʻinadi, ayrimlari yevropaliklar istilosidan keyin xristian dinini qabul qilgan.

 

 

 Haudenosaunee Confederacy sayti 
 Irokez indeys muzeyi sayti 

Turkum:Irokezlar
Turkum:Buyuk koʻllar qabilalari
Iroq (musiqa)

Iroq (musiqada) — Oʻn ikki maqom, Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibidagi maqomlardan biri. Iroq mamlakatining nomiga nisbat berilgan. Iroq maqomining tovushqatori va lad qurilmasi, unga mos cholgʻu va ashula yoʻllari bir necha bor oʻzgarib borgan. Shashmakrmdagi I. ning (Yu. Rajabiy yozuvida) mushkilot (cholgʻu) boʻlimi — Tasnif, Tarje, Muhammas, Sa-qil-1, Saqil-2, Saqili Kalon, nasr (ashula) boʻlimi — Saraxbor (6 taronasi bilan), Muxayyar (4 taronasi bilan), Chanbar, Ufar qismlarini oʻz ichiga oladi. I. ning ashula yoʻllarida Mu-xayyari Chorgoh namudi va Zebo pari avji qoʻllanadi. Muxayyari I. ning 1- va 2- taronalari Chorgoh yoʻllariga yaqin. Chanbari I. shoʻʼbasi alohida ashula yoʻli boʻlib, Su-vora yoʻllarini eslatadi.

I. maqomi yoʻllarida yaratilgan xalq cholgʻu va ashula yoʻllari ham oʻziga xos ohanglarga boy, odatda ayriliq, intizorlik his-tuygʻularini aks ettiradi. Bastakorlar I. yoʻllari asosida Choʻli I., Surnay Irogʻi, Chanbari I., Mushkiloti I. va uning Ufari, Toshkent Irogʻi kabi kuy va ashulalarni yaratgan. V. Uspenskiy "Farhod va Shirin", R. Glier va T. Sodiqovlar "Layli va Majnun", S. Yudakov "Maysaraning ishi" operalarida I. kuylaridan foydalanishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Maqomlar
Turkum:Shashmaqom
Iroq qoʻzgʻoloni

Iroq qoʻzgʻoloni — Iroq xalqining ingliz mustamlakachilariga qarshi milliy ozodlik qoʻzgʻoloni (1920-yil iyun — 1920-yil oktyabr). Arab davlatlarining ustidan Angliya va Fransiya xukmronligini oʻrnatish toʻgʻrisidagi San-Remo konferensiyasi (1920-yil aprel)ning qarori qoʻzgʻolonning boshlanishiga asosiy sabab boʻldi. 1920-yil 30 iyunda Rumayta shahrida boshlangan qoʻzgʻolon tez orada Iroqning katta qismini qamrab oldi. Qoʻzgʻolonda dehqonlar, yarim koʻchmanchi qabilalar ishtirok etdi. Unga qabila shayxlari bilan shia ulamolari boshchilik qildi. Qoʻzgʻolonchilar inglizlar ustidan bir necha gʻalabaga erishdi. Ozod qilingan hududlarda inqilobiy hukumat organlari tuzildi.

Inglizlar qoʻzgʻolonni bostirishga 65 ming askar tashladi, qabilalar orasidagi nizolarni kuchaytirdi. 1920-yil oktabrda qoʻzgʻolon bostirildi. Iroq qoʻzgʻoloni magʻlubiyatga uchrasa qam, Angliya Iroqni toʻgʻridan toʻgʻri mustamlaka qilishdan voz kechishga majbur boʻldi. Inglizlar taʼsirida boʻlsa hamki mahalliy hukumat tuzildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Iroqi

Iroqi —1) kashtadoʻzlikda chok turi; sidirgʻa qoplab (butun va yarim "X" shaklida) toʻrga yoki arqoq va tanda iplaridan sugʻurib, toʻr shakliga keltirilgan matogatikiladi. I. ning kesma chiziqdar sanab tikiladigan sanama I. va matoga chizilgan naqsh-gul ustidan tikiladigan chizma I. ga boʻlinadigan terma (doʻppi, jiyak va mayda buyumlar tikiladi) hamda matoga ip toʻshalib, soʻng mayda choklar bilan kesib (yirik kashtalar — palak, soʻzana va boshqalar) tikiladigan xillari bor. Shahrisabz kashtadoʻzligida I. choki qadimdan maʼlum boʻlgan, keyinchalik Toshkent, Samarqand, Fargʻona, Surxondaryo va b. joylarda keng tarqalgan. Toshkent va Shahrisabz doʻppilari chok texnikasi jihatidan farq qiladi. I. mujassamoti, badiiy uslubi, tayyorlanishi jihatidan farq qiladi. I. choki boshqa xalqlar (rus, ukrain, la-tish, tatar, boshqird, qirgʻiz, qozoq, tojik va boshqalar) kashtadoʻzligida ham keng tarqalgan; 2) muqarnas turi; shakldor ravoq chiziqlari oʻzaro kesishishi na-tijasida yasalgan pogʻonali suyri be-zak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iroqliklar

Iroqliklar (Iroq arablari) -xalq. Iroqning asosiy aholisi (14,5 mln. kishi). Umumiy soni 14,6 mln. kishi (1990-y. laroʻrtasi). Shuningdek, Kuvayt, Germaniya va b. mamlakatlarda ham yashaydilar. Arab tilining Iroq lahjasida gaplashadilar. Dindorlari — asosan, shim. da musulmon-sunniylar, jan. da shialar. Iroqhududi (Ikki dare oraligʻi) 7-asr da arablar tomonidan bosib olingan 8-asr da Bagʻdod Arab xalifaligining poytaxtiga aylangan.

Arablar Ikki dare oraligʻining qad. aholisi avlodlari bilan aralashib ketganlar. 1958 y. dagi inqilob natijasida milliy uyushuv jarayonlari kuchaygan. I. ning bir qismida qabilaviy boʻlinish saqlanib qolgan (yuzdan or-tiq qabila nomlari maʼlum). I. ning asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik, chorvachilik, jan. tumanlarda bogʻdorchilik, polizchilik. Shahar aholisi hunarmandchilik, savdo, sanoat (asosan, neft), xizmat koʻrsatish sohasida band.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Irratsional ifoda

Irratsional ifoda - radikal ildizdan tashkil topgan algebraik ifoda. Bunda I. i. irratsional son boʻlmasligi ham mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Irratsional sonlar

5. Irratsional sonlar - ratsionalmas, yaʼni kasr bilan aniq, ifodalab boʻlmaydigan sonlar. I. s. davriymas cheksiz oʻnli kasrlar bilan ifodalanadi. Irratsional nisbatlarning mavjudligi (mas, kvadrat diagonalining tomoniga nisbati) qadim zamonlarda ham maʼlum boʻlgan. "Ix." atamasi birinchi marta 16-asr da paydo boʻlgan. Ammo izchil I. s. nazariyani 19-asr 2-yarmida nemis matematigi R. Dedekind va b. olimlar ishlab chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Shunigddek qarang 

 Butun sonlar
 Natural sonlar
 Haqiqiy sonlar

 

Turkum:Irratsional sonlar
Irratsionalizm

Irratsionalizm ( - aqlga zid, gʻayrishuuriy) — bilish jarayonida aqlning imkoniyatlarini cheklaydigan yoki inkor etadigan falsafiy oqim; falsafada ratsionalizmga zid boʻlgan oqimlar nomi. Dunyoni bilishda inson maʼnaviy hayotining tafakkurdan tashqari tomonlari: iroda, bevosita mushohada, hissiyot, intuitsiya, xayol (fantaziya), instinkt va sh. k. ni birinchi oʻringa qoʻyadi. Irratsionalistlar fikricha, inson obyektiv voqelikning barcha siru asrorlarini aql yordamida bilishga qodir emas, vo-qelik esa Ghhqonuniyatlardan xoli, taso-diflarga, koʻr-koʻrona irodaga boʻysunadi. I. volyuntarizm, hayot falsafasi, intuitivizm, pragmatizm va ekzistensializm kabi falsafiy oqimlarga xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Ratsionalizm