Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Topshiriq shartnomasi

Topshiriq shartnomasi – fuqarolik-huquqiy shartnoma dan biri. Unga koʻra, bir taraf (vakil) 2taraf (topshiriq beruvchi)ning nomidan va uning hisobidan muayyan harakatlarni sodir etish majburiyatini oladi. Binobarin, vakil tuzgan bitim boʻyicha huquq va majburiyatlar bevosita topshiriq beruvchvda vujudga keladi. Topshiriq shartnomasi yozma shaklda tuziladi. Agar qonun hujjatlarida yoki shartnomaning oʻzida nazarda tutilgan boʻlsa, topshiriq beruvchi ishonchli vakilga haq toʻlashi shart. Topshiriq shartnomasi ikkala taraf yoki ulardan birining tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi bilan bogʻliq boʻlsa, topshiriq beruvchi, agar shartnomada boshqacha holat belgilanmagan boʻlsa, ishonchdi vakilga haq toʻlashi shart. Vakil oʻziga berilgan topshiriqni topshiriq beruvchi koʻrsatmalariga muvofiq bajarishi kerak. Ishning holatlariga koʻra, topshiriq beruvchining manfaatlari uchun uning koʻrsatmalaridan chetga chikish zarur boʻlsa, vakil bu haqda topshiriq beruvchidan oldindan soʻray olmagan, oʻz soʻroviga oqilona muddatda javob olmagan boʻlsa, u topshiriq beruvchining koʻrsatmalaridan chetga chiqishga haqli. Bunday hollarda vakil xabar berish imkon tugʻilishi bilanoq yoʻl qoʻyilgan chetga chiqishlar haqida topshiriq beruvchiga xabar qilishi shart. Topshiriq beruvchi tijorat vakili sifatida ish olib boradigan vakilga topshiriq beruvchining manfaatlarini koʻzlab oddindan surov yubormagan holda topshiriq beruvchining koʻrsatmalaridan chetga chiqish huquqini berishi mumkin. Shartnomaning mazmunini taraflarning huquq va majburiyatlari tashkil qiladi. Shartnbmaning huquqiy belgilari 2 tomonlama, konsensual, haq evaziga ham, haqsiz ham boʻlishi mumkin. Topshiriq shartnomasi ning bekor boʻlishi, Topshiriq shartnomasida huquqiy vorislik va boshqa masalalar Oʻzbekiston Respublikasining FK da belgilab qoʻyilgan (817modda). Ikrom Zokirov.
Torbernit

Torbernit, mis, uranli slyudka (shved mineralogi Torbern Bergman nomidan) — oddiy suvli fosfatlar kichik sinfga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu(UO2)2 RO4)212N2O. Tetragonal singoniyali. Och yashil, shishadek yaltiroq, kuchli radioaktiv. Qattiqligi 2—3, zichligi 3,2—3,6 g/sm3. Uran rudalari konlari oksidlanish zonasida keng tarqalgan mineral. Pegmatitli granitlarda ham uchraydi. T. uranning fosfatli va silikatli birikmalari hamda temirning gidrooksidlari bilan birga uchraydi. Yuqori trali turi metatorbernit (Cu(UO2)2PO42 8H2O). Yirik uyumlari — uran rudasi. Uran rudalarini qidirishda darakchi hisoblanadi.

Turkum:Minerallar
Torburun maymunlar

Torburun maymunlar, eski dunyo maymunlari (Catarhina) — odamsimon primatlar guruhi. Qazilma qoldiqlari neogen davri — toʻrtlamchi davrning 2yarmidan boshlab Sharqiy yarim sharda maʼlum. 4 oila: martishkasimonlar, gibbonsimonlar, pongidlar va gominidlarga boʻlinadi. 100 ga yaqin turi bor. Torburun maymunlar (yoʻgʻon gavdalilardan tashqari) burun boʻshligʻi toʻsigʻi tor, burun teshiklari oʻzaro yaqinlashgan va pastga qaragan. Jun qoplami va tanasining ayrim kiyemlari baʼzan rangli. Bosh miyasi yaxshi rivojlangan. Daraxtda va yerda yashaydi. Oʻsimlikxoʻr yoki hammaxoʻr.

Oila yoki tuda boʻlib hayot kechiradi. Koʻpchilik tutqunlikka tez koʻnikadi.
Toriy

Toriy (lot. Thorium), Th — Mendeleyev davriy sistemasining aktinoidlar turkumiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 90, atom massasi 232,0381. Tabiiy radioaktiv element; radioaktiv qatorlarnnt 1elementa. Tabiiy toriy bitta uzoq mavjud boʻluvchi izotop 232Th(T1/2ql,411010-yil) va 4 ta qisqa muddat mavjud boʻluvchi izotop 234Th, 230Th, 231Th, 227Th dan iborat. Toriyni Ts. Ya. Berselius 1828-yilda Norvegiyadagi siyenitlarning biri tarkibida topgan. Element Skandinaviya afsonasidagi momaqaldiroq xudosi — Tor nomi bilan atalgan. toriy tabiatda lantanoidlar bilan birga monatsit qumida, uran rudalarida va sirkoniy minerallarida uchraydi. Monatsit (Se, La, Th) PO4 da toriy (1U)oksid ThO2 ning miqdori 2—2,5% (baʼzan bundan ortiq), torit, yaʼni toriy silikat ThSiO4 tarkibida 77%, torianit minerali (Th,U)02ﬂ a 45—93%. Toriy yer poʻstining massa jihatidan 8104% ni tashkil qiladi.

Toriy kumushsimon oq metall, zichligi 11,72 g/sm3. Suyuqlanish harorati 1750°, qaynash harorati 3500—4200°. Toriy sovuqda deformatsiyalanadigan plastik metall, odatdagi trada oz oksidlanadi; qaynoq suv taʼsirida sirti yupqa himoya parda bilan qoplanadi. toriyga suv bugʻi taʼsir etganida ThO2 va vodorod hosil boʻladi. Kislotalarda toriy suyet eriydi, ishqorlarda erimaydi. Yuqori trada galogenlar, kislorod, oltingugurt, azot va uglerod bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. toriy vodorodni yutish xossasiga ega, u oʻz birikmalarida, asosan, 4 (baʼzan 2,3) valentli boʻladi.

Toriy olishda asosiy xom ashyo monatsit konsentrat hisoblanadi. Monatsit konsentrat olish uchun esa monatsit mineralini 200° da konsentrlangan sulfat kislota yoki natriy gidroksid bilan reaksiyaga kiritiladi. Monatsit konsentratni ishqor bilan ishlash natijasida toriy gidroksid Th(OH)4 va lantanoidlar choʻkmaga tushadi. toriy turli va maxsus usullar bilan lantanoidlardan ajratiladi. Metall holdagi toriy olish uchun toriy (1U) ftorid (ThF4) dan foydalaniladi. Uni metall holdagi kaltsiy bilan qaytarish yoki suyuklantirilgan natriy xlorid bilan kaliy xlorid aralashmasida eritib elektrolizlash natijasida toriy olinadi.

Toriy, asosan, yadro texnikasida ishlatiladi, chunki tabiiy toriyni neytronlar bilan bombardimon qilganda uran233 ga aylanadi. Bu uran esa uran235 va plutoniy239 bilan bir qatorda yadro yoqilgʻi hisoblanadi. Undan tashqari, nikel, kobalt, mis va temir qotishmalariga oz miqdor toriy qoʻshilganida qotishmalar mustahkamligi ortadi. Bu qotishmalar reaktiv dvigatellar, boshqariluvchi snaryadlar, elektron va radar qurilmalarining detallarini ishlashda qoʻllanadi. ThO2 — olovbardosh material. toriy oʻsimlik va hayvonlar toʻqimasida doim boʻladi. toriy, asosan, jigar, taloq, ilik, limfa va buyrak usti bezlari orqali singiydi. Odam bir sutkada oziq-ovqat mahsulotlari va suv bilan 3 mkg toriy oladi. toriy organizmdan siydik va axlat bilan chiqib ketadi. toriy uncha zaharli emas, lekin radioaktiv element boʻlganligidan organizmni nurlashi mumkin.

Toriyning elektron konfiguratsiyasi: 1s²2s² 2p⁶3s²3p⁶ 4s²3d¹⁰4p⁶5s²4d¹⁰5p⁶6s²4f¹⁴5d¹⁰6p⁶7s²5f²

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Toriy rudalari

Toriy rudalari - tarkibidagi Th sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq birikma va konsentratsiyalarda boʻlgan tabiiy mineral hosilalarning shartli nomi. Th ning xususiy konlari nomaʼlum: odatda, polimetall rudalar majmuidan Nb, Ta, Zr, U, kamyob yer elementlari va boshqalar bilan birgalikda yoʻlyoʻlakay qazib olinadi. Bunday rudalarda Th ning miqdori 0,01 dan 0,1% gacha boʻladi. Ularning barchasi ishqorli magmatik jinslar bilan aloqador. Asosiy minerallari: monatsit (ThO2 28% gacha), torit (ThO2 77% gacha), torianit (Th,U)O2 45—93%. Toriyli konlarning genetik tiplari orasida endogen va ekzogen konlar farq qilinadi. Endogen konlar guruhida pegmatit (Bankroft — Kanada), karbonatit (MauntinPass—Kaliforniya), gidrotermal (Stinkampskraal — JAR), albitit, skarn va magmatik konlar maʼlum. Ekzogen konlar turly (ellyuvial, allyuvial, zamonaviy va koʻmilgan dengizqirgʻoq — boʻyi) monatsitli sochmalardan tashkil topgan. Ular toriyning asosiy manbasi hisoblanadi. Yirik dengizqirgʻoqboʻyi sochmalar Hindistonda va Braziliyada maʼlum. 

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Energetika
Turkum:Mineralogiya
Torit

Torit — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ThSiO4. Toritning : oranjit (toʻq sariq rangli shaffof turi); uranotorit (UO2 10% gacha); torogummit (N2O 15% gacha); ferritorit (Fe2O3 13% gacha); kaltsiotorit va fosfor tarkibli Torit — auerlit. Undan tashqari, Torit tarkibida aralashma sifatida (ThO2 77% gacha), A1, Ti, Mn, U, TR, Fe, Sa, R hamda kamyob yer elementlari mavjud. Tetragonal singoniyada kristallanadi. Odatda, donador agregatlar koʻrinishida boʻladi. Koʻpchilik Toritlar metamikt mineral (qarang Metamikt minerallar). Rangi qora, qizgʻishqoʻngʻir, toʻq sariq. Qattiqligi 4,5—5, zichligi 4,1—6,7 g/sm3. Kuchli radioaktiv (qarang Radioaktiv minerallar). Torit shaffof, anizatrop, moʻrt, yogʻdek yaltiraydi. Granitlarda, baʼzan ishqorli togʻ jinslarida, pegmatitlarda va gidrotermal tomirlarda aksessor mineral tarzida uchraydi. Toritlar, odatda, katta uyumlar hosil qilmaydi, kassiterit, sirkon bilan birga sochmalardan olinadi. Toriy rudasi (qarang Toriy rudalari). Oʻzbekistonda ChatqolQurama regionining granitoidlarida aksessor mineral holida uchraydi.
 

Turkum:Minerallar
Tork

Tork (uz, gʻuz) — Markaziy Osiyolik oʻgʻuzlar qabila uyushmasidan ajrab chiqib, Volgaboʻyi va Janubiy Rus dashtlariga borib joylashgan koʻchmanchi turkiy qabila.

Rus yilnomalarida torki (turklar) deb yuritilgan ushbu qabila nomi Vizantiya ida uz shaklida uchraydi. Shuningdek, rus yilnomalarida torklar "chernie klobuki" ("qora qalpoqlilar") tarzida ham tilga olinadi. Torklar 860—870-yillarda Volgaboʻyi, Janubiy Rus dashtlarida hukmron boʻlgan turkiy pecheneglarni (bijanaqlarni) yengib ularning oʻrnini egallaydi va Kiyev Rusi davlatiga katta tahlika tugʻdiradi. IX asr oxirlarida ular Don daryosidan Dneprgacha choʻzilgan Qora dengiz boʻyidagi keng dashtlarni egallaydi. Baʼzan tork xonlari Kiyev Rusi bilan ittifoqchilikda qoʻshni qabilalarga qarshi harbiy yurishlarda qatnashgan. Jumladan, knyaz Vladimir I bilan birgalikda 985-yil Volga bulgʻorlariga qarshi jangda ishtirok etganliklari rus yilnomalarida qayd etiladi. 1036-yilda pecheneglarning yengilib, Janubiy Rossiya dashtlaridan chekinishlarida torklarning xizmati katta boʻladi. 1048-yildan boshlab esa torklarning bir qismi Kiyev Rusining ittifoqchisi sifatida Kiyev atroflariga koʻchgan. Biroq, rus knyazlari birlashib, torklarni bu yerdan siqib chiqarishga muvaffaq boʻladi. 1060-yil toʻsatdan uyushtirilgan hujum natijasida magʻlubiyatga uchragan torklar gʻarbga chekinadi. Baʼzi Vizantiya tarixchilari ularning 600 ming kishi boʻlganligini qayd etadi. torklar 1065-yilda Vizantiya va Dunay bulgorlari qarshiligini sindirib, Dunay daryosini kechib oʻtadi va Bolqondagi Trakiya va Makedoniyani talon-toroj qilib, Saloniki va Peloponnesgacha yetib boradi. Lekin, oʻsha paytda yuz bergan qattiq sovuqdan qirilgan torklar ustiga-ustak pecheneglarning hujumlari natijasida katta yoʻqotishga uchraydi. Bir qism torklar 1068-yil Vengriyaga qarshi harakat qiladilar. Ortiq siyosiy kuch sifatida ahamiyatini yoʻqotgan torklarning bir qismi Vizantiya qoʻshiniga olinadi. Ular qisman Bolqonda turli joylarga tarqaladilar, bir qismi esa Janubiy Rusga qaytib, Kiyev atrofida joylashadi. Ular bu yerda asrlar davomida slavyanlashib ketadi. Sharqiy Yevropada tork etnonimi bilan bogʻliq koʻplab joy nomlari saqlanib qolgan. Jumladan, Torchev, Torchesk shaharlari, Torki, Torchin, Torchitsoʻ, Torkov, Torkin qishloqlari, Torch, Torcha irmoqlari va shunga oʻxshash boshqa joy nomlari tork (turk) qabilasi bilan aloqadordir.

Torklarning bir qismi Markaziy Osiyoda qolib (ular bu yerda uz deb yuritiladi), bu yerdagi bir necha turkiy xalqlar shakllanishida ishtirok etadi. Jumladan, ular oʻzbek xalqi etnik shakllanishida qatnashib, keyingi asrlargacha oʻz etnik nomini saqlab qoladi. Xususan, uz etnonimi "92 oʻzbek urugʻi" roʻyxatidan joy olgan. Shuningdek, Oʻzbekistonning bir necha viloyatlarida (Qashqadaryo, Samarqand) uz urugʻi vakillari yashaydigan qishloqlar vujudga kelgan. Ularning asosiy qismi hozirda Qarshi choʻlining Koʻkdala, Oʻtamayli, Xushali, Shoʻrbozor, Xarduri, Alotun kabi qishloqlarda yashaydi. Ular oʻzlarini mahalliy tilda "toʻrt daha iz" deb ataydi. Chunki ular bir otaning 4 ta oʻgʻlidan.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Tormoz

Tormoz (yun. tormos — gʻildirakni aylantirmay qoʻyadigan mix tiqiladigan teshik) — mashina yoki mexanizmning harakat tezligini pasaytirish yoki butunlay toʻxtatish uchun, koʻtarishtashish mashinalarida esa yukni osilgan holatda tutib turish uchun moʻljallangan qurilma. Ishlash usuli boʻyicha mexanik (friksion, ishqalanma), gidravlik (suyuklikli) va elektr (elektromagnit, induksion va boshqalar); tuzilishiga koʻra, kolodkali, tasmali (lentali), disksimon, konussimon va boshqa turlarga boʻlinadi. Mashinalar va mexanizmlar (koʻtarishtashish mashinalari, stanoklarning mexanizmlari, temir yoʻl vagonlari)da tashqi kolodkali, avtomobillarda ichki kolodkali T.lar, qoʻl T.lari ishlatiladi. Bunday T.larda kolodkadan tashqari baraban, sharnir, tortish prujinalari (richag tizimlari) boʻladi. Tasmali T.da kolodkalar oʻrniga barabanni kamrab turuvchi tasma (lenta) ishlatiladi. Bunday T.lar koʻtarishtashish mashinalarining koʻtarish, surish va burish mexanizmlarida qoʻllanadi. Diskli T.larda mexanizm vali bilan birga aylanuvchi disklarning boshqa qoʻzgʻalmas diskka qisilishi tufayli tormozlanish yuz beradi. Bunday T.lar transport mashinalarining turli mexanizmlarida, metall kesish stanoklarida ishlatiladi.

Ogʻir transport mashinalari, mas., yuk avtomobillarida diskkolodkali T.lar ishlatiladi. Bunda tormozlanish disk yon sirtining friksion kolodkalar bilan ishqalanishi xisobiga yuz beradi. Koʻtarish mashinalari, konverterlar, sinov qurilmalari va boshqalarda tezlik (tezlikni cheklash) T.lari ishlatiladi. Bunday T.larning markazdan qochma, dinamik (gidravlik), uyurma (induksion) va boshqa boʻladi. T.larni boshqarish uchun mexanik, gidravlik, pnevmatik, elektrgidravlik, elektrmexanik va boshqa yuritmalardan foydalaniladi. Mas., yengil avtomobillar va koʻtarish kranlarida gidravlik boshqarish tizimi, yuk avtomobillari, avtobuslar, tramvaylar, temir yoʻl poyezdlarida, samolyotlarning shassisida pnevmatik tizim qoʻllanadi.

T.ning elektr yuritmasida maxsus doimiy yoki oʻzgaruvchan tok elektromagnitlaridan foydalaniladi. Bular elektr transport (elektrovozlar, tramvay, trolleybus va boshqalar)da qoʻllanadi.

Aviatsiya va kosmonavtakada aerodinamik tormozlash usuli (tormoz parashyutlari, samolyot qanotidagi mexanizatsiya elementlari yordamida), mashina dvigatelining ish rejimini tormozlash usuli (mas., avtomobildagi sekinlashtiruvchi tormoz yordamida) ham qoʻllanadi.
Torondoshlar

Torondoshlar (Polygonaceae) -ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻt, buta va yarimbuta oʻsimliklar oilasi. Barglari ketma-ket oʻrnashgan, tekis qirrali. Gullari, asosan, ikki, baʼzan, bir jinsli, mayda, toʻpguli shingilsimon, boshoqsimon. Gulqoʻrgʻoni 3—6 boʻlakchali bir yoki ikki qavat. Changchisi 3—9 ta, urugʻchisi 2—4 ustunchali. Mevasi — uch qirrali yongʻoqcha. 30—35 turkumi, 1000 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 7 turkumi bor. Hammasining tarkibida tannin mavjud (mas., toron, otquloq va rovoch).

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Toronto universiteti

Toronto universiteti - Kanadadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1827-yil tashkil etilgan. Sanoat texnologiyasi, sanʼat va fan, oʻrmon xoʻjaligi, tibbiyot, stomatologiya, pedagog, huquq, farmakologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 2 mln.ga yaqin asar bor. 50 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

 

Turkum:Ontariodagi universitetlar
Turkum:U15 Kanada tadqiqot universitetlari guruhi
Torogʻiz baqalar

Torogʻiz baqalar (Brevicipitidae) — dumsiz suvda va kuruklikda yashovchilar turkumiga mansub hayvonlar oilasi. 260 turi bor. Daraxt ustida, yerda, tuproqni kovlab yashovchi mavjud. Tashqi koʻrinishi va tuzilishi juda xilmaxil. Tanasining uz., odatda, 2—4 sm, ayrim niki 10 sm dan ortiq. Urgʻochisi nisbatan yirik. Torogʻiz baqalar ning ogʻzi tor (nomi shundan). Tungi hayvon. Hasharotlar, asosan, chumolilar va termitlar bilan oziqlanadi. Suv havzalarida koʻpayadi. Koʻpayish davrida baland ovoz bilan sayraydi. Quruqlik muhitiga moslashuv natijasida ayrim Torogʻiz baqalar rivojlanishida itbaliqdavri yoʻqolgan. Janubi Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Janubiy Afrika, Madagaskar va Amerikaning tropik kismida tarqalgan.
Torogʻiz ilonlar

Torogʻiz ilonlar (Leptotyphlopidae) — ilonlar kenja turkumi oilasi. Koʻrinishi chuvalchangsimon, mayda, uz. 30—37 sm, 40 (baʼzi da 47) turi bor. Torogʻiz ilonlarning tashqi koʻrinishi Oʻzbekistonda uchraydigan koʻrilonga oʻxshash. Tanasi 14 qator joylashgan toʻgarak tangachalar bilan qoplangan. Chanoqkamari skeleti rudimenti saqlanib qolgan. Yuqori jagʻida tishlari yoʻq. Pastki jagʻlarida 2 qator mayda tishlari bor. Ogʻzi katta ochilmaydi (nomi ham shundan). Torogʻiz ilonlar yer ostida yashaydi. Afrika, Jan.Gʻarbiy Osiyo, Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Tuproqsa, toshlar ostida va termitlar uyasida yashaydi. Shomda faol. Torogʻiz ilonlar termit, chumoli va mayda hasharotlar bilan oziqlanadi. 4 tagacha tuxum qoʻyib koʻpayadi.
Evangelista Torricelli

Torrichelli (Torricelli) Evanjelista (1608.15.10, Faensa — 1647. 25.10, Florensiya) — italyan fizigi va matematigi. Otasining ismi Gaspare Torricelli Onasining ismi Caterina Angetti. Galileo Galiley shogirdi — B. Kastelli qoʻlida taʼlim olgan. "Qattiq jismlarning harakati haqida traktat" (1641) kitobida G. Galileyning harakat haqidagi gʻoyasini rivojlantirdi. Galiley vafotidan soʻng uning vorisi sifatida gersog Toskaneskiy saroyida matematik, ayni paytda Florensiya universitetida matematika professor (1642). T. 1643-yilda tajriba yoʻli bilan simobli barometrni kashf qilgan (qarang Barometr). T. usti ochiq idish devoridagi teshikdan suyuklikning oqib chiqish tezligi T. formulasi: i q ^2gh ni keltirib chiqargan, bunda: h — teshik markazidan suyuqlik sathigacha boʻlgan balandlik, g — ogʻirlik kuchi tezlanishi. Bunga binoan, sathlari bir xil boʻlgan har qanday suyuklik idish teshigidan bir xil tezlikda chiqadi, degan xulosaga kelgan.OʻzME
Torf

thumb
thumb
Torf — botqoqlik oʻsimliklarining oʻta namgar va havo kirib borishi qiyin boʻlgan sharoitda tabiiy chirishi va chala parchalangan qoldiklarining toʻplanishidan hosil boʻladigan foydali qazilma, yoqilgʻi. Torfning organik moddasi turli darajada parchalangan oʻsimlik qoldiqlaridan iborat. Torf yer ustida yoki mineral yotqiziqlar qoplami ostida birinchi oʻn m lardagi chuqurlikda yotadi. Chirindi (gumus) Torfga qoramtir rang beradi. Kimyoviy tarkibi Torf hosil qiluvchi oʻsimliklarning kimyoviy tarkibiga va torfning parchalanish darajasiga boglik boʻlib, unda 50—60% uglerod, 5— 6,5% vodorod, 30—40% kislorod, 1— 3% azot, 0,1—1,5% oltingugurt bor. Torfga xos xususiyatlar: tabiiy sharoitda juda koʻp nam (88—96%) saqlash, gʻovaklik (96—97% gacha) va boshqa torfning teksturasi bir jinsli, baʼzan qatlamli, strukturasi, odatda, tolasimon va plastik. Rangi sariq yoki qoʻngʻirqora. Torfning quruq holatda zichligi (0,3 g/sm3 gacha), issiqlik oʻtkazish koeffitsiyenti kam, gaz yutish xususiyati esa koʻp boʻladi. Torfning dunyodagi zaxirasi 500 mlrd. t boʻlib, konlarining maydoni dunyo boʻyicha 176 mln. Torf tez uvalanishidan uzoqqa tashib borish kiyin. Shuning uchun mahalliy yoqilgʻi sifatida foydalaniladi. Briketlangan hodda tashish kulay. Torf yirik elektr styalari, issiklik elektr markazlari xamda zd va fka qozonxonalarida yoqish uchun ishlatiladi. Torfdan qurilish materiallari (plitalar) ham tayyorlanadi. Gazlashtirish va chala kokslash yoʻli bilan kimyoviy moddalar olinadi. Torfda va ohak aralashmasini tayyorlashda torfammiakli oʻgʻitlar ishlab chiqarishda, sabzavotchilik va gulchilikda biologik yoqilgʻi, chorvachilikda toʻshama sifatida, tibbiyotda davolash muolajalarida ishlatiladi. Torf konlari barcha materiklarda: Shimoliy yarim sharda — Gʻarbiy Sibir va gʻarbga tomon Atlantika okeanining sohillarigacha hamda Shim. Amerikaning shim.sharqiy qismida bor. Janubiy yarim sharda esa Jan.

Sharqiy Osiyo olaridagina topilgan.

 Yana qarang 

 Torf sanoati
 

Turkum:Yer
Torqopchigʻay

Torqopchigʻay — Qashqadaryo viloyati va Turkmenistan jan.gʻarbidagi soy. Hisor tizmasining Kattapoy tarmogʻi yon bagʻridagi buloqlardan boshlanadi. Oqboshtogʻ va Qorabaland togʻlarini kesib oʻtadi. Qarshi choʻliga yetmasdan tugaydi. Uzunligi 205 km. Bahorda toshadi (suv sarfi 1 m³/sek. chamasida), yozda qurib qoladi. Tepaqoʻton kaliyli tuz konlaridan oqib oʻtgani uchun suvi shoʻr. T.dan Dehqonobod tumanidagi Torqopchigʻay qishlogʻi aholisi va xoʻjaliklari suv oladi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Turkmanistondagi daryolar
Turkum:Dehqonobod tumani
Torgʻoq

Torgʻoq, choʻl torgʻoq (Chettusia gregaria) — balchiqchilar kenja turkumining rjankalar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 32 sm gacha, ogʻirligi 190 g ga yaqin. Patlari qora, oq va sargʻish xolli koʻngʻir kulrang tusda. T. — choʻl qushi. Ilgari Rossiya, Ukraina va Qozogʻistonning choʻl mintaqalarida ancha keng tarqalgan edi. Hozirgi Shim.Sharqiy Afrika, Pokiston jan.da, Xindistonning shim.gʻarbida qishlaydi. Inini yerga yasab, 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 25 kun bosadi. Hasharotlar, baʼzan oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Choʻllarning oʻzlashtirilishi, chorva mollari T. uyalarini bosib ketishi sababli soni kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda migratsiya davrida uchraydi. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Turkum:Qushlar
Totalitarizm

Totalitarizm ( — yaxlit, toʻliq) — 1) davlat boshqaruv shakllaridan biri (totalitar davlat). Totalitarizmda jamiyat hayotining barcha sohalari ustidan davlatning yalpi, toʻla (total) nazorati oʻrnatiladi, konstitutsiyaviy huquq va erkinliklar tugatiladi, bir shaxs, ijtimoiy guruhning (harbiylarning yoki bir partiyaning) yakkahokimligiga soʻzsiz boʻysuniladi, muholafat va oʻzgacha fikrlovchilar qatagʻon qilinadi (20-asrning 20-yillari oxiridan boshlab fashistlar Italiyasidagi, natsistlar Germaniyasidagi Totalitarizmning turli shakllari, SSSRdagi kommunistik rejim, Ispaniyadagi frankizm va boshqalar); 2) etatizm, avtoritarizmni oqlovchi siyosiy tafakkur yoʻnalishi. 20-asrning 20-yillaridan Totalitarizm Germaniya va Italiyadagi fashistlarning rasmiy mafkurasiga aylangan.

 

 
 
 

Turkum:Siyosiy teoriya
Totemizm

Totemizm (Shimoliy Amerika indeetslarining ojibve qabilasi tilidagi „ototem“ – „uning urugʻi“ soʻzidan) – ibtidoiy diniy eʼtiqodlarning ilk shakllaridan biri. U kishilarning maʼlum guruhi bilan hayvon va oʻsimliklarning muayyan (baʼzan tabiat hodisalari, jonsiz narsalar) oʻrtasida gʻayritabiiy aloqa, qon-qarindoshlik bor degan eʼtiqodga asoslanadi. Hayvonlar, oʻsimliklar, jonsiz predmetlar totem hisoblangan. Totemlar (koʻpincha hayvonlar) ov qilinmagan, oʻldirilmagan, goʻshti yeyilmagan, ular goʻyo kishilarning qudratli himoyachisi hisoblangan. Qabila, urugʻ har bir aʼzosining hayoti va farovonligi totemga bogʻliq deb qaralgan. Ular oʻz totemini qarindoshi, akasi, otasi, doʻsti deb hisoblagan. Har bir qabila, urugʻ oʻz totemining nomi bilan atalgan. Totemistik eʼtiqod va marosimlar muayyan koʻrinishda koʻp xalqlarda, ayniqsa, Avstraliyadagi qabilalarda saqlanib qolgan.
Totim

thumb|267x267px|Totim gullashiTotim — pistadoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimliklar turkumi. Bir yoki ikki uyli; daraxt, butalardan, baʼzan, daraxtsimon lianalardan iborat. Boʻyi 0,5–12 m (baʼzan 20 m gacha). Barglari ketma-ket joylashgan. Gullari mayda, toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi kichik danakcha. 60 (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 250) turi maʼlum. Iyun—iyulda gullab, sentabrokt.da meva tugadi. Asosan, Shimoliy Amerika, Sharqiy Osiyo, Afrika va Janubiy Yevropada tarqalgan. Oshlovchi T. Qrim, Kavkaz, Pomir, Olay va boshqa togʻlarda oʻsadi. Bargida 13—25% oshlovchi modda — tannid bor. T. boʻyoq va dorivor moddalarga boy. Oʻsimlikning mum va lok beradigan, zaharli, manzarali va boshqa bor. Barglari, ildizlari, poʻstlogʻi, yosh novdalari va mevalari boʻz, teri, jun va ipakni boʻyash uchun ishlatiladi. Oʻzbekistonda 1 yovvoyi va 3 ta madaniy turi bor.

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Ziravorlar
Totonaklar

Totonaklar — Meksikadagi indeys xalqi. 200 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Penuti tillariga qardosh tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar. Qadimda T. Meksikaning Atlantika okeani sohillarida yashashgan. Verakrus shtatidagi Taxina madaniyatini (2ming yillik boshi) yaratuvchilari T. deb hisoblashadi. 14-asrdan atsteklar qoʻl ostida boʻlib ularga oʻlpon toʻlashgan. 16-asr boshida ispanlar tomonidan boʻysundirilgan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik.

 

 

Turkum:Aborigenlar
Toxar tillari

Toxar tillari — hind-evropa tillari oilasiga mansub qarindosh oʻlik tillar guruhi.

"Tohar A" va "toxar B" deb ataluvchi tillarni oʻz ichiga oladi (baʼzi da ular "sharkiy toxar" va "gʻarbiy toxar" tillari yoki yozma topilgan joyga nisbatan "qarashar tili" va "kucha tili" deb ham ataladi). "Toxar tillari" shartli atama boʻlib, u 1907-yil nemis olimi F.Myuller tomonidan fanga kiritilgan. Uning shartliligi shundaki, Toxar tillari da soʻzlashuvchilar oʻz davrida qanday atalganligi nomaʼlum hamda ularning miloddan avvalgi toxarlar (Toxariston xalqi)ga aloqasi yoʻq. , Toxar tillarining qadimgi turkiy til va sharqiy eroniy tillar bilan yaqin aloqada boʻlganligini koʻrsatuvchi dalillar ham bor.

Toxar tillarida (har ikkalasida) yozilgan matnlar V-VIII asrlarga mansub boʻlib, ular XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Sharqiy Turkiston (XXR ning Sintszyan viloyati)ning Kucha sh., Turfon va Karashar voxdlaridan topilgan. Matnlar yaratilgan davrda toxar A tili turkiyzabon xalklar hamda toxar B tilida soʻzlashuvchi xalq oʻrtasida keng isteʼmolda boʻlmagan, faqat buddaviylik ibodatlari oʻtkaziladigan yozma adabiy til xisoblangan. Toxar A tilining Turfon va Qarashar vohalaridan topilgan matnlariga toxar B tilida, shuningdek, qad. turkiyuygʻur tilida yozilgan tushuntirish belgilari shundan dalolat beradi. Toxar B tilidagi matnlar ham Sintszyanning turli hududlaridan — Kucha shaxridan, toxar A matnlari uchragan sharqiy viloyatlardan topilgan. Toxar B tilidagi ayrim qoʻlyozmalar oʻrtasida dialektal tafovutlarning mavjudligi ushbu tilning qoʻlyozmalar yaratilgan davrgacha ham keng isteʼmolda boʻlganligini koʻrsatadi.

Toxar tillari fonetik tizimi bir kancha undosh fonemalarning qattiklik yumshoqlik ziddiyatida boʻlishi, urgʻusiz unlilarning reduksiyaga uchrashi bilan tavsiflanadi. Morfologiyasida otlarning 3 grammatik jins kategoriyasiga, 3 xil son — birlik, ikkilik, koʻplik sonlarga egaligi, 9 kelishik bilan oʻzgarishi, feʼllarning 3 shaxs, 3 xil son, 3 zamon va 4 mayl shakllariga ega boʻlishi kuzatiladi. A va B Toxar tillari tilning har bir sathida oʻzaro oʻxshashliklar bilan bir qatorda muayyan tafovutlarga ham ega boʻlgan.

Toxar tillari ning yozma yodgorliklari qadimgi hind yozuvi brahmining Markaziy Osiyoda tarqalgan alohida (qiya) shaklida bitilgan. Dastlabki yodgorlik 1892-yil Rossiyada S.F. Oldenburg tomonidan nashr etilgan. Keyinchalik (XIX asr boshidan 50-yillarigacha) nemis olimlari E.Zig va V.Zigling toxar matnlarini atroflicha oʻrganib, bu tillarning hindevropa tillariga mansubligini koʻrsatib berdilar, yozma yodgorliklar toʻplamlarini nashr etdilar.

Anvar Ismoilov, Abduvahob Madvaliyev.
 

Turkum:Markaziy Osiyo tillari
Toxariston

Toxariston, Toʻxoriston - hozirgi Janubiy Oʻzbekiston, Janubiy Tojikiston, Shimoliy Afgʻonistonni oʻz ichiga olgan tarixiy viloyat. 

Shim.da Hisor togʻlari, Jan.da Hindukush, Gʻarbda Murgʻob va Herirud daryolari, Sharqda Pomir bilan chegaralangan. "T." nomi mil. av. 2-asrda YunonBaqtriya podsholigini tugatgan koʻchmanchi qabilalardan biri — toxarlar nomidan olingan. Fors va arab tarixchi, geograflari (9—13-asrlar) "T." atamasini 5-asrdan 13-asrgacha qoʻllagan. T. mil. 1—4-asrlarda Kushon podsholigi tarkibiga kirib, uning oʻzagini tashkil qilgan. Kushon podsholigi parchalangach, T. alohida mulklarga boʻlinib ketgan. 7-asr boshida Syuan Szanning soʻzlariga koʻra, T. 27 ta alohida mulk: Balx (Baqtriyaning sobiq poytaxti), Qunduz (Shim. Afgʻonistonda), Termiz, Chagʻoniyon, Xuttal va boshqalardan iborat boʻlgan. 5 —6 a.larda T. mulklari eftaliylarta, 7-asrda Turk xoqonligiga tobe boʻlgan. 618 y. turk xoqoni Tun yabgʻu (618 — 630) T.ni toʻngʻich oʻgʻli Tardushodga topshirgan. U yabgʻu unvoni bilan T.da hukmronlik qilgan turkiy sulola asoschisi boʻlgan. 8-asrning 1yarmida T.ni arablar zabt etgan. Keyinchalik u Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Gʻuriylar davlati tarkibiga kirgan. 13-asr boshida T. moʻgʻullar istilosi natijasida vayron qilingan. Oʻzbek va tojik arxeologlari, Fransiya, Italiya, Yaponiya va boshqa mamlakatlarning olimlari olib borgan tadqiqotlar T. Oʻrta Sharqning yirik iqtisodiy va madaniy markazi boʻlganligini koʻrsatdi. T. Oʻrta Osiyoning boshqa viloyatlari, Hindiston, Yaqin va Uzoq Sharq bilan savdomadaniy aloqalar oʻrnatgan. Kushonlar va ilk oʻrta asrlarda T. Markaziy Osiyoda buddaviylik, shuningdek, moniylikning rivojlanishi va tarqalishida muhim rol oʻynagan. 9—13-asrlarda T. islom madaniyati va ilmining markazlaridan biri boʻlgan.

 Adabiyot 
 Bartol d V. V., Toxaristan, Sochineniya, t.Z, M., 1965; 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazoʻchnoʻm istochnikam IX — nachalo XIII vv., T., 1996.
 Gʻaybulla Boboyorov.

 
Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Tosh davri

thumb
Tosh davri — insoniyat taraqqiyotidagi eng qadimgi davr. Bu davrda mehnat qurollari hamda qurolyarogʻlar, asosan: tosh, yogʻoch va suyakdan yasalgan. Tosh davri qadimiy (paleolit), oʻrta (mezolit) va yangi (neolit) davrlarga boʻlinadi. Tosh davri bundan taxminan 2 million yil oddinroq boshlanib, Oʻzbekistonda 4 ming yil burun tugagan (ayrim hududlarda uzoqroq davom etgan). Tosh davri odamlari terimchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullangan; neolit davrida dehqonchilik qilish va chorvachilik paydo boʻlgan. Ijtimoiy munosabatlar „ibtidoiy odamlar toʻdasi“ga, soʻngra ibtidoiy urugʻdoshlik tuzumiga xos boʻlgan. Tosh davrining qad. davri — paleolit 3 davrga boʻlinib oʻrganiladi: quyi paleolit, oʻrta paleolit, yuqori paleolit. Quyi paleolit davri ilmiy xulosalarga koʻra, odam ilk bora mehnat qurollarini yasagan vaqtlardan boshlangan. Bu jarayon yer sharining turli joylarida turli vaqtlarda sodir boʻlgan (masalan, Afrikada bu jarayon 3 million yil avval boshlangan, Yevropaning jan. va Osiyoda taxminan 2 million yil avval). Ammo qayerda va qachon boshlanganidan qatʼiy nazar, quyi paleolit insoniyatning eng uzoq, davom etgan tarixini aks ettirgan. Tosh asri texnikasining takomillashuvi natijasida disk shaklidagi (rapidasimon) nukleuslarnya vujudga kelishi va ulardan oʻtkir uchli uchburchaksimon uchirindilarni yuzaga kelishi bilan quyi paleolit oʻrnini oʻrta tosh davri, yaʼni mustye davri (qarang: Mustye madaniyati) oladi. Mustyedan soʻng yuqori paleolit davri boshlanadi. Yevropada, Osiyoda, jumladan, bizning Oʻrta Osiyoda oʻrta paleolit hozirgi kunimizdan 200 ming yil avval boshlanib, oʻrta hisobda 160 ming yil davom etadi va oʻrnini 50 ming yil avval progressivroq boʻlgan yuqori paleolit davriga boʻshatib beradi. Yuqori paleolit davrida, asosan, realistik sanʼat rivojlanadi. Oʻsha davr odamlari hayvonlarni ovlash jarayonini qanday koʻrgan boʻlsalar, shunday ravishda gʻor devorlariga rasmlar chizganlar. Chizganda ham qizil va kora tabiiy ranglarda chizganlar. Bu narsa odamlarning ongini rivojlanganligini koʻrsatadi. Mexnat qurollarini yasash texnikasi boʻyicha quyi va oʻrta paleolitta nisbatan juda yuksak koʻtarilgan yuqori paleolit davri, oʻz navbatida, bundan 12—10 ming yil avval progressivroq boʻlgan mezolit davri bilan almashdi. Tosh davrining soʻnggi bosqichi boʻlgan neolit bundan 5—4 ming yil avval, davri bilan almashdi.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Tarixiy davrlar
Tosh meteoritlar

Tosh meteoritlar (eski aerolitlar) - tarkibi boʻyicha yer togʻ jinslariga yaqin, temir, kremniy va magniy oksidlariga boy boʻlgan meteoritlar. Tosh meteoritlarning 85% ga yakini xondralar (oʻlchami 1 mm gacha boʻlgan sferasimon jismlar)dan tashkil topgan boʻlib, ular xondritlar, qolganlari esa axondritlar deb ataladi (qarang Meteoritlar),

 

Turkum:Astronomiya
Tosh oʻymakorligi

Tosh oʻymakorligi - oʻymakorlik turi; amaliy bezak sanʼatining keng tarqalgan sohasi. T.oʻ.da bezatiladigan buyum sirtiga oʻyib, baland yoki yassi boʻrtma hosil qilib yozuv, naqsh, tasvir ishlanadi. Bunda yumshoq (gipstosh, ohaktosh va boshqalar), oʻrtacha (malaxit, marmar va boshqalar) hamda qattiq (nefrit, lazurit, yashma va boshqalar) toshdan foydalaniladi. Tosh inkrustatsiya kilinishi, oʻzaro biriktirilishi, zichlabqalab mustahkamlab, keyin T.oʻ. bilan bezatilishi mumkin. Oʻzbekiston hududidan topilgan T.oʻ.ning ilk namunalari neolit, eneolit, jez davrlariga mansub. Oʻrtaosiyolik ustalar qadimdan mineral va togʻ jinslarining xossalari, ishlash usullarini yaxshi bilgan; yassi boʻrtma (relyef)li T.oʻ. rivojlangan. Hozir T.oʻ.ning asosiy qismi mexanizatsiyalashgan (yana qarang Toshtaroshlik).
Toshbaqalar

Toshbaqalar  – sudralib yuruvchilar turkumi. Tanasi suyakmuguz yoki suyakteri sovut bilan qoplangan. Sovut orqa (karapaks) va qorin (plastron) qalqondan iborat. Koʻpchilik toshbaqalarning tuzilishi qadimgi davrdan hozirgacha deyarli oʻzgarmagan. Sovutining uzunligi 12 sm dan 2 m gacha. Toshbaqalar koʻzi va hid bilish organlari yaxshi rivojlangan, lekin yomon eshitadi. Tishlari boʻlmaydi, jagʻi tumshuqqa oʻxshash muguz plastinkalar bilan qoplangan. Umurtqa pogʻonasi – boʻyin va dum boʻlimlari harakatchan, boshqa qismlari karapaks bilan birlashib ketgan. Sovutning boʻlishi tufayli oyoqlar kamari suyaklar, qovurgʻalar ostiga siljigan. 250 ga yaqin turi bor. 2 kenja turkum (yashirin boʻyinlilar va yonbosh boʻyinlilar) ga ajratiladi. Yashirin boʻyinlilar 8 oila: kaymansimon toshbaqalar, chuchuk suv toshbaqalari, quruqlik toshbaqalari, dengiz toshbaqalari, terili toshbaqalar, yumshoq tanali toshbaqalar va boshqalarni; yonbosh boʻyinli toshbaqalar pelameduzasimonlar va ilon boʻyinlilar oilalarini oʻz ichiga oladi.

Ekologik jihatdan toshbaqalar dengiz va quruqlik toshbaqalariga ajratiladi. Quruqlik toshbaqalari Antarktikadan tashqari barcha qitʼalarda va koʻpchilik orollarda, dengiz toshbaqalari dunyo okeanining tropik va subtropik hududlarida, qisman, bareal qismida tarqalgan. Quruqlik toshbaqalari sovuq tushganda qishki, qurgʻoqchilik paytida yozgi uyquga ketishi mumkin. Quruqlik va dengiz toshbaqalari, asosan, oʻtxoʻr, chuchuk suv toshbaqalari, odatda, etxoʻr (baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, umurtqasizlar bilan oziqlanadi). Toshbaqalar bir necha oy oziqlanmasdan yashashi mumkin. Quruqlikda juftlashadi. Ayrim yil davomida uch martagacha va undan ham koʻp marta bir necha 100 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumlari sharsimon yoki ellipssimon; quruqlik toshbaqalarida teri ohak poʻchoq, dengiz va chuchuk suv toshbaqalarida poʻst bilan qoplangan. Koʻpchilik ning inkubatsiya davri 2—3 oy (fil toshbaqasiniki 6—7 oy). 2—3 yilda jinsiy voyaga yetadi. Toshbaqalarning oʻsishi cheklanmagan, faqat voyaga yetgan davrida sekinlashadi. Bir necha oʻn yil, baʼzan 150 yilgacha yashaydi. Baʼzi toshbaqalarning goʻshti, yogʻi, tuxumi, baʼzan muguz qalqonidan foydalaniladi. Ayrim mamlakatlarda toshbaqalarni koʻpaytirib boqadigan fermalar bor. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda choʻl toshbaqalari Testudo harsﬁ eldi tarqalgan. Choʻl toshbaqalari bahor oylari uyqudan uygʻonadi; oʻsimlik maysalari bilan oziqlanib, qisman ekinlarga ziyon yetkazadi. Issiq yoz va sovuq qishda uyquga ketadi. Kuz quruq kelganida yoz uyqusi qish uyqusiga ulanib ketishi mumkin. Toshbaqalar soni kamayib borayotganligi sababli muhofaza qilinadi. 38 turi va kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Toshbuloq

thumb|right|Toshbuloq shahrida kun botishi

Toshbuloq — Namangan viloyati Namangan tumanidagi shaharcha, tuman markazi. 1989-yil 18-oktabrda tashkil qilingan. Toshbuloq Namangan Tumanidagi asosiy va katta shahri hisoblanadi. Namangan shahridan 10 km gʻarbda. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Namangan (10 km). aholisi 13947 kishi (2003). T.da „Toshbuloq To'la“ aksiyadorlik jamiyati, „Rayhon To'la“ pillani qayta ishlash korxonasi, „Toshbuloq-Tekstil“ toʻqimachilik korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Avtokorxona, dehqon bozori, madaniyat saroyi, madaniyat uyi, markaziy kutubxona va uning shoxobchalari, „Yoshlar markazi“ ishlab turibdi. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa maktablari, 2 kasbhunar kolleji, maqom va xor jamoalari, „Olvalizor gullari“ ashula va raqs xalq ansambli bor.

Stadion, 2 tennis korti, 2 ta bolalar sport maktabi mavjud. Markaziy kasalxona, kattalar va bolalar poliklinikalari, tez tibbiy yordam ilmiy markazi boʻlimi, markaziy dorixona, 5 xususiy dorixona, 2 xususiy kasalxona aholiga xizmat koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Jome Masjidi- Toshbuloqning markazida joylashgan bo'lib bu shaxarchadagi eng katta masjid hisoblanadi. 

Dehqon bozori - hammaga tanish boʻlgan dehqon bozori ham Toshbuloqda joylashgan bo'lib bu sharchaning eng katta bozori hisoblanadi. Boshqa qishoqlar ham shu bozordan xarid qilishadi. Bu bozor Payshanbadan-Yakshanbagacha ochiq bo'ladi.

Pochta Indeksi - Toshbuloq shahrchasining asosiy pochta indeksga ega bo'lib uning indeksi 160600 hisoblanadi.

Nomi
Toshbuloq soʻzi maʼnosi „toshli buloq“ yaʼni u yerda 7 ta toshli issiq va sovuq shifobaxsh buloqlar mavjud.
Bu buloqlardan biriga Ohunov nomidagi davolanish maskani qurilgan.
 
 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Namangan viloyati
Turkum:Namangan tumani
Toshdaraxt

Toshdaraxt, qatrangʻi, tugʻdona — qayragʻochdoshlar oilasiga mansub barg toʻkadigan, doim yashil daraxtlar turkumi. Boʻyi 10 m dan oshadi. Shoxlari qoʻngʻir yoki qizgʻishqoʻngʻir. Barg plastinkasi tuxumsimon, tishli, yuzasida 3 ta tomiri bor, uz. 3—7 sm, eni 2—4 sm. Gullari koʻrimsiz, poligam, gulkosasi oddiy, 5 boʻlakli. Mevasi — danakcha, qoʻngʻir yoki tillarang. Aprelda gullab, sentabrda urugʻlaydi. Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning tropik va qurgʻoqchil mintaqalarida 50 ga yaqin turi maʼlum. 2 turi — Kavkaz T.i , boʻyi 20 m cha, bargi kulrangyashil, momiqli, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda usadi; silliq T. — boʻyi 4–6 m, Qrim va Kavkazning toshli quruq qoyalarida tarqalgan. Asosan, togʻlardagi yirik va chagʻir toshli yonbagʻirlarda oʻsadi. T. koʻkalamzorlashtirish uchun ekiladi. Mevasi yeyiladi, yosh bargi mollarga beriladi, poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar olinadi. Yogʻochi qattiq, mustahkam, duradgorlik va uskunasozlikda ishlatiladi.
thumb|Celtis caucasica

Turkum:Qayragʻochdoshlar
Turkum:Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Turkum:Manzarali daraxtlar
Toshdarvoza

Toshdarvoza — Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik; Ichan qalʼaning janubiy darvozasi. Darvoza XVIII—XIX asrga tegishli boʻlib, bugungi kunda „Ichan qalʼa“ mahallasi, Pahlavon Mahmud koʻchasi, 21-uyda joylashgan.

Toshdarvoza Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishli.

 Tarixi 
Xiva shahrida dunyoning toʻrt tarafiga qaratib qurilgan toʻrt darvoza bor. Darvozalardan Ichan qalʼaga kirilgan. Ular Bogʻcha darvoza, Polvon darvoza, Toshdarvoza va Ota darvoza hisoblanadi. Shulardan Toshdarvoza janub tomonda joylashgan darvozadir. Darvozalar ajratib olish uchun joylashgan joyiga yoki boshqa biror belgisiga qarab nomlangan. XVIII asrning ikkinchi yarmida qurilgan Toshdarvoza dastlab undan Angarik qishlogʻiga chiqish eshigi sifatida foydalanganliklari uchun Angarik darvoza nomini olgan.

1842-yilda Olloqulixon tomonidan Dishan qalʼaning devori quriladi, shu sababli bir-biriga yaqin ikkita darvoza paydo boʻladi. Ularning nomi Angarik darvoza va Toshdarvoza edi. Bu paytda eski qalʼaning janubiy darvozasi boʻlgan Angarik darvozasi ichkarida qolib, yangi nom — Toshdarvoza (yoki Dosh darvoza) nomi bilan atala boshlagan. XX asr boshida darvoza joylashgan hudud oldida bozor boʻlganligi sababli ushbu maydon „Koʻhna bozor“, darvoza esa „Koʻhna bozor darvozasi“ nomi bilan mashhur boʻldi.

Bogʻcha darvoza ichki tuzilishi shimoldan janubga choʻzilgan koʻp xonali imorat boʻlib, u shahar himoyasi vazifasini bajargan va kechalari berkitib qoʻyilgan. Darvozani qadimda oʻnga yaqin mirshablar qoʻriqlashgan va ularning maoshi toʻrt tilladan oʻn tillagacha etib tayinlangan. Bogʻcha darvozaning ichki qismi ikkita katta gumbaz va oʻrta yoʻlak chekkalaridagi toʻrtta xonasi kichik gumbazlar bilan bostirilgan. Bu xonalar qadimda bojxona va qorovulxona vazifalarini bajargan.

 Qurilish uslubi 
Darvoza 6 boʻlmali, tarhi 19,7×17,0 m, balandligi 10 m, oʻtish yoʻlida 2 gumbazli boʻlma, 2 yon tomonlarida kichik gumbazli xonalar (3,2×3,2 m) oʻzaro ravoqlar orqali burjlar bilan (janubiy yon xonalar) birlashtirilgan. Burjlarda soqchilar xonasi bor. Darvoza peshtogʻidagi qanos va ikki yonidagi burjlar tepasi tenglashtirilgan. Darvoza tabaqalari yogʻochdan. Tashqi va ichki tomonlari bezaksiz, sodda, gumbazlari buzilgan. Darvozaning oʻtish yoʻli kengligi 4,83 m. Burjlar tepasiga shimoliy peshtoqdagi buramasimon zinapoya orqali chiqilgan. Toshdarvozaning bosh tarzi mahobatli. Tarzi va ichki tomoni bezaksizOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
Ichan qalʼa

Bogʻcha darvoza

Polvon darvoza

Ota darvoza

 

 
 Mankovskaya L..Bulatova V., Pamyatniki zodchestva Xorezma, T., 1978.

Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xiva
Turkum:Xorazm
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xiva darvozalari
Toshyorar

Toshyorar (Saxifraga) — toshyorardoshlarga mansub oʻtlar turkumi. Koʻp yillik ildizpoyali, baʼzan bir yillik oʻsimliklar, poyasi bitta yoki bir nechta, tik yoki yotiq. Guli oq, koʻkimtir, sargʻish yoki qizgʻish. Kosachabarglari va gultojbargchalari beshtadan, changchilari oʻnta. Mevasi koʻsakcha. 250 turi bor. Shimoliy yarim sharning sovuq va moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan. Arktikada va togʻli rnlarning shagʻalli, toshli yon bagʻirlarida va qoyalarida oʻsadi. Oʻzbekistonda Sibir toshyorari (S. sibirica) Fargona viloyati Hamzaobod qishlogʻi atrofidagi toglarning salqin joylarida usadi; ayrim manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.
Toshkent birinchi tibbiyot instituti

Toshkent birinchi tibbiyot instituti — umumiy amaliyot shifokori va stomatologiya yoʻnalishi boʻyicha tayanch oliy oʻquv yurti. 1920-yil Turkiston universiteti negizida tashkil topgan. 1931-yil Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakulteti Oʻrta Osiyo tibbiyot institutiga aylantirildi. 1935-yildan Toshkent davlat tibbiyot instituti deb ataladi. 1990-yilda Toshkent tibbiyot instituti 1 va 2tibbiyot institutlariga boʻlindi. Dastlab unda davolash, sanitariyagigiyena, pediatriya va stomatologiya ftlari boʻlgan. Hozirgi institut asosida Toshkent farmatsevtika institutoʻ, Samarqand tibbiyot institutoʻ, Andijon tibbiyot instituti, Toshkent ikkinchi tibbiyot instituti hamda respublikaning qator ilmiy tadqiqotlar institutlari tashkil topdi. 1972-yil pediatriya fakulteti mustaqil Toshkent (dastlab Oʻrta Osiyo) tibbiyot pediatriya institutiga aylantirildi. 1992-yilda institutning Urganch filiali tashkil etildi, unda davolash va pediatriya ftlari bor.

Institutda 4 oʻquv fakulteti (davolash, stomatologiya, tibbiy pedagogika, oliy maʼlumotli hamshira), 60 kafedra, aspirantura, markaziy ilmiy tadqiqotlar va markaziy klinik laboratoriya, klinika (1200 oʻrinli), ilmiytibbiy axborot boʻlimi, muzey, akademik litsey, kutubxona (600 mingdan ortiq asar), bosmaxona bor. 3250 dan ziyod talaba, shuningdek, magistratura yoʻnalishida 34 tor mutaxassislik boʻyicha 300 dan ziyod rezident taʼlim oladi (2004). Institutda oʻqiyotgan xorijiy talabalar (jumladan, Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi) uchun barcha imkoniyatlar (xorijiy kutubxonasi, xorij kutubxonasi bilan elektron pochta aloqasi) mavjud. Institut Toshkent shahridagi yirik kasalxonalar xamda tibbiyot ilmiy tadqiqotlar institutlarida qoʻshimcha klinik bazalarga ega.

Institutda 450 dan ortiq oʻqituvchi, shulardan 7 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi va xalqaro akademiyalar akademik (N.M. Majidov, Q.J. Mirazizov, T. O. Daminov va boshqalar), 100 dan ortiq fan doktori va professor, 210 fan nomzodi va dotsentlar faoliyat koʻrsatadi. Institut doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoyasini qabul qilish huquqiga ega. Institut ilmiy toʻplam va uslubiy qoʻllanmalar nashr etadi.

 

Turkum:Institutlar
Turkum:Toshkent institutlari
Toshkent viloyat pedagogika instituti

Toshkent viloyat pedagogika instituti — pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. 1967-yil Toshkent viloyatining Angren shahrida ochilgan. Institutda 6 ft (matematika va kasbiy taʼlim, boshlangʻich taʼlim metodikasi, tarix, filologiya, xorijiy tillar, tibbiyot, geografiya), sirtqi ft va boʻlim, 29 kafedra, 17 oʻquv laboratoriya, 21 boʻlim va markaz, jumladan, oʻquv, magistratura, ichki nazorat va monitoring, marketing, maʼnaviyat va maʼrifiy ishlar, iqtidorli talabalar bilan ishlash boʻlimlari, "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakatining institut boʻlimi, axborot texnologiyasi va masofadan oʻqitish markazi, kutubxona (85 mingdan ortiqasar) mavjud. Institutda 18 taʼlim yoʻnalishi (matematikainformatika, kasbiy taʼlim, pedagogika-psixologiya, maktabgacha tarbiya va bolalar sporti, tarix, milliy istiklol goyasi, huquq va maʼnaviyat asoslari, jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat, kimyo va ekologiya, geografiya va iqtisodiy bilimlar asoslari, biologiya va inson faoliyati xavfsizligi, oʻzbek tili va adabiyoti, qozoq tili va adabiyoti, rus tili va adabiyoti, ingliz tili, tasviriy sanʼat va muhandislik grafikasi, fizikaastronomiya, boshlangʻich taʼlim) buyicha bakalavrlar, 3 mutaxassislik (oʻzbek tili, biologiya, kimyo) boʻyicha magistrlar tayyorlanadi. 2003/04 oʻquv yili institutda 4633 talaba taʼlim oldi, 360 oʻqituvchi, jumladan, 5 fan doktori va professor, 68 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut faoliyati I. T. Yormatov, D. T. Toʻxliyev, U. Abdiyev, G. Pardayev, M. B. Boboyev, Sh. Ergashev, M. Mirkomilov, G. B. Niyozov kabi professor oʻqituvchilar nomi bilan bogʻliq. Institutda "Chotqol ziyokori" gaz. nashr etiladi (2002-yildan). 2004-yil gacha institut 1,4 mingdan ortik, mutaxassis tayyorladi.

 

 

Turkum:Institutlar
Turkum:Toshkent institutlari
Toshkent Irrigatsiya Va Melioratsiya Instituti

YOʻNALTIRISH „Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti“ milliy tadqiqot universiteti
Toshkent kanali

thumb|250px|Toshkent kanali (yuqori qismida)
Toshkent kanali, I.A.Polvonov nomidagi Toshkent kanal i — Chirchiq daryosidan suv oladigan Chapkirgʻoq Qorasuv daryosida qurilgan magistral kanal, 1940-yilda xalq hashari yoʻli bilan qurilgan. 1958—65 yillarda kanal tubdan rekonstruksiya qilingan. Kanalga Chapqirgʻoq Korasuv daryosining 36 km dan suv olinadi, umumiy uz. 62 km, bosh qismidagi suv sarfi —87 m³/sek, sugʻorish maydoni 70 ming ga. Daryoning chap tomonidagi qoʻriq yerlarni sugorishga imkon beradi. Kanal kam suvli Ohangaron tizimini Chirchiq daryosining suvi bilan toʻyintiradi.

Kanalda Shimoliy, Janubiy, Boʻrjar, Chilisoy, Oʻngqirgʻoq va Chapqirgʻoq kabi tarmoqlariga suvchiqargichlar, koʻpriklar, ikkita suv toʻskich, Toshkent kanali bilan Ohangaron daryosi kesishgan joyda 145, 94 va 100 m uzunliklagi 3 ta dyuker, oʻng kirgʻogʻida yoʻl qurilgan. 1dyukerdan Tuyaboʻgʻiz suv omboriga Oxangaron daryosi orqali suv tashlanadi. Asosiy suv taqsimlash uzellari elektrlashtirilgan va telefon aloqasi bilan taʼminlangan. Kanalning 1941-yilda qurilgan, oʻng va chap tarmoqdlari eng yirik tarmoqlar hisoblanadi. O'ng tarmoq uz. 38 km, suv oʻtkazish imkoniyati 12 m³/sek, unda 30 ga yaqin sharshara, tezoqar va suvchiqargichlar mavjud. Chap tarmoq 20-asrning 60-yillarda rekonstruksiya qilingan. Uzunligi 25 km va suv oʻtkazish imkoniyati 26 m³/sek. 1969-yilda Toshkent kanaliga Oʻzbekistonda irrigatsiya qurilishi va suv xoʻjaligining faol rahbarlaridan biri Ilyos Polvonov (1905 — 1969) nomi berilgan.

Ziyomiddin Artukmetov.

 

Turkum:Toshkent viloyati kanallari
Toshkent kuranti

thumb|Toshkent kurantlari
Toshkent kuranti - Toshkentdagi tarixiy meʼmoriy yodgorlik. Ikkinchi jahon urushida qozonilgan gʻalaba sharafiga shahar markazida qurilgan (1947, meʼmori A. Muhamedshin; bezagida Usta Shirin qatnashgan). Minorasiga oʻrnatilgan soatni Ishiya Abramovich Eyzenshteyn, V. Solihov, L. Malikov, A. Xitsan, G. Streltsovlardan iborat soatsozlar brigadasi 4 siferblatli qilib Toshkent kuranti minorasiga oʻrnatishgan. Zilzila (1966) natijasida soat buzilgan, zudlik bilan taʼmirlanib, ishga tushirilgan. Toshkent kuranti shahar meʼmoriy ansamblining Markaziy xiyobonidagi tarkibiy qismidir. Toshkent kuranti qurilishida milliy meʼmorlik va amaliy bezak sanʼati anʼanalari qoʻllangan. Gʻozgon marmari bilan qoplangan va jezdan ishlangan metall qismlari oʻzaro uygʻunlashgan. Minoraning quyi qismiga oʻzbekistonlik qahramonlar nomi bitilgan marmar lavha oʻrnatilgan. Toshkent kuranti har chorak, yarim va bir soatda zang urib turadi. 1991 yilda taʼmirlangan.Kurant soati bonglari soat necha bo'lsa, shuncha marta bong uradi. 
thumb|left|Toshkent kuranti (tarixiysi)

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Toshkent