Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mafiya

Mafiya (lotincha mafﬁ a, ital. maﬁ a — maxfiy) — zoʻrlik, qoʻrqitish, terror, qotillik, igʻvogarlik usuli bilan iqtisodiy va siyosiy maqsadlarga erishish uchun tuziladigan maxfiy uyushma; uyushgan jinoyatchilik tashkiloti. Bir-biri bilan oʻzaro bogʻlangan va poraga sotilgan davlat amaldorlari, davlat organlaridan yordam oladigan jinoyatchi guruhlar. 18-asr oxiri — 19-asr boshlarida Italiyaning Sitsiliya o.da paydo boʻlgan. 20-asrda M. tashkilotlari faoliyati shaharlarda avj oldi. M., odatda, qimorbozlik, bangilik, fohishabozlik kabi ijtimoiy axloqsizlikni uyushtiradi va oʻz homiyligiga oladi, siyosiy hayotga faol aralashadi. M. davlat idoralari, sud va politsiya amaldorlari, muayyan siyosiy doiralar bilan birikib ketadi. Keyinchalik uyushgan jinoyatchilikning davlat hokimiyati, sud, prokuratura va boshqa idoralar xodimlari bilan til biriktirishi va oʻzaro bir-birini himoya qilishi M. deb ataladigan boʻldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahachqalʼa

Maxachqala 1857-yilgacha Petrovsk, 1857—1922-yillarda Petrovsk—Port, 1857-yildan shahar — Dogʻiston Respublikasi poytaxti (1923-yildan). Kaspiy dengizining gʻarbiy sohilidagi port. Temir yoʻl st-yasi. Katta Kavkazning etagida. Aholisi 337,2 ming kishi (1998). M. 1844-yilda Anji-Arka tepaligida pod-sho hukumati harbiy qismlarining Petrovsk tayanch istehkomi sifatida qurilgan. 1896-yilda Vladikavkaz, Rostov-Don va Boku shaharlari bilan temir yoʻl orqali birlashtirilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida neftni qayta ishlash va bochkasozlik zavodlari, ipyigiruv va tamaki fabrikalari, temir yoʻl ustaxonalari vujudga keldi. M. Dogʻistonning sano-at markazi. Mashinasozlik va metallsozlik (elektr payvandlash uskunalari, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoq,lari uchun uskunalar ishlab chiqarish, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat (baliq-konser-va, vinochilik) korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. M. yonidan neft qazib olinadi. M. orqali Boku—RostovDon temir yoʻl liniyasi oʻtgan. Yirik binolari: "Dogʻiston" mehmonxonasi (1938), Hukumat uyi (1967), Drama teatri binosi va boshqa M.da Rossiya Fanlar akademiyasining Dogʻiston ilmiy markazi, universitet, politexnika, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot va pedagogika institutlari, 5 teatr, Dogʻiston birlashgan muzeyi, Dogʻiston tasviriy sanʼat muzeylari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kaspiy dengizi aholi punktlari
Maxdum

Maxdum (arab. — xizmat qilinuvchi odam) — pir va ustozlarga beriladigan laqab. Odatda pir va ustozlarga oʻz muridlari va shogirdlari xizmat qilishgan. M.ni baʼzi joylarda pir, ustoz va ulamolarning oʻgʻillariga nisbatan ham ishlatadilar. Baʼzan M. soʻzi "maxsim" deb notoʻgʻri ishlatiladi. Naqshbandiylik tariqati shay-xlaridan Sayyid Ahmad Xojagi ibn Sayyid Jaloliddin Kosoniy Dahbediy "Maxdumi Aʼzam", yaʼni "Ulugʻ Maxdum" deb eʼzozlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maxdumi Aʼzam majmuasi

Maxdumi Aʼzam majmuasi - Samarqand viloyati Dahbed q.dagi meʼmoriy yodgorlik (16—19-asrlar). Majmua mashhur shayx, sufiylar namoyandasi Maxdumi Aʼzam nomi bilan bogʻliq. Asli fargʻonalik boʻlgan ul zot Samarqand hokimi Jonibek Sulton tomonidan Samarqandga taklif etilgan. Oʻgʻli Iskandar Sulton uni oʻzining piri deb eʼzozlagan. Maxdumi Aʼzam 78 yoshida shu Dahbed q.da vafot etgan. 1610-yilda Yalangtoʻsh Bahodir boshchiligida xonaqoh va daxma qurilgan. 17-asrda esa katta masjid qad koʻtargan. Keyinchalik Maxdumi Aʼzam avlodlari ham shu yerga dafn qilingan. Nodir Devonbegi tomonidan atrofi devor (balandligi 1,4 m) bilan oʻralib, taʼmir ipshari olib borilgan.

Majmua shim.da hazira, jan.da keng ayvonli katta masjid, yonida kichik masjid, sharqida darvozaxona, chillaxona va hujralardan tashkil topgan. Katta masjidxonaqoh 6 ustunli, 12 gumbazli, ayvoni 2 qatorli 14 ustundan iborat. Kichik masjidga uzun yoʻlak orqali oʻtilgan. Masjid 2 ustunli, vassa shiftli, ayvoni 4 ustunli, poy-ustunlari toshdan ishlangan. Haziradagi Maxdumi Aʼzam sagʻanasi (balandligi 1,7 m) kulrang marmar bilan qoplangan. Pastki qismidagi 9 ta marmar toshtaxtalar Maxdumi Aʼzam avlodlari, Yalangtoʻsh Bahodir va uning qizi Iqlimga tegishli boʻlib, keyingi yillardagi taʼmir vaqtida hammasi bir joyga toʻplangan. M.Maxdumi aʼzam majmuasi yaqinida minora va keng hovuz joylashgan. 1998-yilda majmua qayta tiklanib, atrofi obodonlashtirildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Maxmur

Maxmur (Mahmud) (tugʻilgan sanasi noma’lum —1844-yilda vafot etgan ) — oʻzbek satirik shoiri. Qoʻqon shahrida tugʻilgan va vafot etgan. Shoir va olim Mullasher Muhammad Akmal oʻgʻli. Uning asl ismi Mahmuddir. "Maxmur" nomi – unga yoqqanligi uchun adabiy taxallus sifatida oladi. U otasi dars bergan madrasada ta’lim olgan.

Maxmurning otasi, Qoʻqon yaqinidagi Boytuman qishlogʻidan boʻlgan Mullasher yoshligida Qoʻqonga koʻchib kelgan. Mullasher adabiyotga qiziqqan, oʻzi “Akmal” taxallusi bilan she’rlar yozgan. Madrasada dars bergan va shariat masalalari boʻyicha – maslahatchi-huquqshunos boʻlib xizmat qilgan. Mullasher olim va shoir sifatida obroʻ-e’tiborga ega boʻldi.

Maxmur bolalik chogʻidan kitobga oshno boʻlib, juda erta she’r yoza boshlagan. Qoʻqondagi Mir madrasada ta’lim olgan, keyinchalik Umarxon qoʻshinlarida xizmat qilgan. Otasi vafotidan keyin Maxmurning moddiy ahvoli yana ham ogʻirlashadi. Maxmur oʻz she’rlari (“Hoji Niyoz haqida kinoya”, “Maxdum qurama haqida satira” she’rlari) bilan zodagonlarni, ruhoniylarni, xonni mamlakatni parokanda qilishi, xalqni nochor ahvolga olib kelganini achchiq kinoyaga olgan.

Uning birgina “Hapalak” she’rida shu qishloqning hayoti haqida soʻz borsa-da, aslida butun xonlikning kirdikorlari tasvirlangan.

Maxmur XIX boshlarida she’riyatda feodal-klerikal yoʻnalishiga egalik qilgan shoir Fazliyga nafrat bilan boqadi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida  Muqimiy, Zavqiy, Avaz Oʻtarlar Maxmurning satirik she’riyatining eng yaxshi an’analarini davomchilari boʻlishadi.

 Rus tiliga tarjimalar 

 Махмур. Избранные произведения. Перевод Наума Гребнева (одно стихотворение — перевод Н.Ушакова) Изд-во АН УзССР, 1951. Тираж 5000

 

 Наум Гребнев. Другие слова. Избранные переводы из узбекской народной и классической поэзии. Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма. Ташкент, 1973
 Наум Гребнев. Истоки и устья. Переводы из узбекской поэзии. Изд-во Гафура Гуляма Ташкент, 1983. 360 с.
 Каюмов А., "Махмур", Тошкент, 1956.

 

 Mahmur
 Maxmur va Gulxaniy
 Maxmur (Buyuk Sovet Entsiklopediyasi)

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Chigʻatoy tilida ijod qilgan shoirlar
Turkum:1844-yilda vafot etganlar
Turkum:Qoʻqonda tugʻilganlar
Turkum:Kishilar
Nestor Maxno

Maxno Nestor Ivanovich (1889.20.10, Gulyaypole shaharchasi, Zaporojye viloyati, Ukraina — 1934.6.7, Parij) — sovet rejimiga karshi Ukrainadagi milliy harakat — maxnochilik (1918— 21)ning harbiy va gʻoyaviy rahbari. 1905—07 yillarda Rossiyada boʻlgan inq-ilob davrida anarhistlar guruhiga kirgan. 1909-yil politsiya boshligʻini oʻldirgani uchun surgun qilingan. 1917-yil Fevral inqilobidan keyin qamoqdan ozod boʻlgach, Gulyaypoleda qurolli anarhistlar otryadini tuzgan. Oktyabr toʻntarishidan keyin dastlab Avstriya— Germaniya, S. V. Petlyura (1879—1926) va A. I. Denikin otryadlariga qarshi kurashgan. 1919-yil bahorda maxnochilik harakati Dnestrdan Don daryosigacha boʻlgan katta hududga tarqalib, qizil armiya va sovet rejimiga qarshi ommaviy qurolli kurashga aylangan. 35000 kishilik qoʻshin (asosan, otliklar) tuzilgan. 1920-yil bahor va yoz oylarida qizil askarlarga qarshi shiddatli janglar boʻlgan. 1920-yil noyabrda M. qoʻshiniga qarshi kurashga M.V. Frunze boshchiligidagi qizil armiya qismlari safarbar qilingan. 1920-yil dekabrda maxnochilarning Qrim guruhi tugatilgan. Turkistondagi ayrim qizil armiya qismlari ularga qarshi jangga tashlangan. Magʻlubiyatga uchragan M. kichik guruh bilan Ruminiyaga oʻtgan. Ke-yinchalik u Fransiyada yashab, SSSRga qarshi mafkuraviy kurashni davom ettirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1934-yilda vafot etganlar
Maxorka

thumb|Nicotiana rustica
Maxorka yoki Nicotiana rustica — Solanaceae oilasining tamaki turkumiga mansub bir yillik oʻsimlik; texnika ekiniArmando T. Hunziker: The Genera of Solanaceae (o'zbek tilida: Ituzumdoshlarning Turkumi). A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. . Vatani — Janubiy Amerika. Yevropaga 16-asrda, Rossiyaga 17-asrda keltirilgan. Polsha, Vengriya, Hindiston, Tunis, Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozogʻistonda ekiladi. Oʻzbekistonda qadimdan xoʻjaliklarda maxsus oʻstirilgan. Hozirgi davrda Samarqand, Qashqadaryo vilo-yatlarida ekiladi. Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 1,5 m gacha kirib boradi. Poyasi tik, gʻadir-budir, yuzasi qovur-gʻali, ichi gʻovak toʻqima bilan toʻlgan, balandligi 1,2—1,3 m. Bargi oddiy, yuraqsimon, tuxumsimon, bandli, yuzasi burishgan, yashil, sargʻish-yashil. Guli 2 jinsli, sariq yoki sargʻish-yashil, toʻpguli roʻvak. Oʻzidan changlanadi. Mevasi 2 pallali, koʻp urugʻli koʻsakcha. Urugʻi mayda. 1000 ta urugʻi vazni 0,25—0,35 g. Quritilgan bargida (KURUQ modda hisobida) 1 — 10% nikotin, 15—20% organik ktalar (5— 10% limon kta) bor. Urugʻi 7—8° da unib chiqadi. Oʻsimlik —2, —3° sovuqda nobud boʻladi. Yorugʻsevar, namsevar. Unumdor, toza tuproqlarda yaxshi hosil beradi.

M.ning quritilgan bargidan chekiladigan, hidlanadigan va chaynaydigan mahsulotlar olinadi, nikotin kislotasi (RR vitamini), ekinlar zararkunandalari va qoʻtirga qarshi dorilar, nikotin va limon ktasi ishlab chiqariladi. Urugʻining tarkibida 35—40% texnik moy boʻladi, lok-boʻyoq sanaotida va sovun ishlab chiqarishda ishlatiladi. Erta bahorda urugʻi parniklarga sepiladi, oʻsimlik 5—6 barg chiqarganda dalaga koʻchati 60x20, 70x20 sxemada ekiladi (baʼzan urugʻini bevosita dalaga ekish mumkin). Oʻsuv davrida 3—4-marta oʻtoq va chopiq qilinadi, 2-marta oziqlantiriladi. Hosil texnik jihatidan yetilganda yigiladi va maxsus quritish xonalarida saqlanadi. Bargi 35—40% namlikkacha kuritiladi va navlarga ajratiladi. Hosildorligi (quruq barg boʻyicha) 18—20 s/ga.

Halima OtaboyevaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Tamaki

 

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Botqnika
Maxraj

Maxraj (arab.) — 1) kasr axraji — bir birlik necha tub boʻlakka kopaytiruvchi koʻrsatuvchi sonOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

2) Maxraj (arab) — chiqish joyi. Misol: „H“ tovushining maxraji halqumdir.
Maxsar

Maxsar (Carthamnus) — murakkab-guldoshlarga mansub bir, ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, moyli ekin. Aksariyati Oʻrta dengiz atroflari, Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoda oʻsadigan 19 turi maʼlum. Dehqonchilikda C.tinctorius (boʻyokli M.) turi ekiladi. Vatani — Efiopiya va Afgoniston. Oʻrta Osiyoda qadimdan, Misr, Hindi-ston, Xitoyda miloddan avvalgi, Yevropada 18-asrdan yetishtiriladi. Yovvoyi hoddaoʻsishi kuzatilmagan. Hindiston, Turkiya, Eron, Xitoy, Yevropa mamlakatlari, AQSH va boshqa mamlakatlarda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda faqat Oʻzbekistonda — Jizzax, Toshkent, Sirdaryo viloyatlarida (lalmi yerlarida) ekiladi. Bir yillik issiqsevar, qurgʻoqchilikka juda chidamli ekin. Boʻyi 60— 120 sm, poyasi silliq, barglari nashtarsimon, tikanli va tikansiz. Toʻpguli savatcha, sariq, jigarrang. Mevasi pista, urugi oqish. 1000 dona urugi vazni 25—50 g. Asosan chetdan changlanadi. Oʻsuv davri 95—135 kun. Tuproqtanlamaydi. Urugi 1—2° da una boshlaydi, maysalari —6, —7° sovuqqa bardosh beradi. Urugi tarkibida 47—61% gacha oziq-ovqatga ishlatiladigan moy bor. Moyi yuqori si-fatli margarin, texnikada oqsariq boʻyoq va emallar tayyorlashda ham ishlatiladi (1950-yillarga qadar M. gullaridan tabiiy boʻyoq olish uchun ekilgan). Kunjarasi chorva mollari uchun yaxshi ozuqa. M. almashlab ekishda kuzgi bugʻdoy va makkajoʻxoridan keyin ekiladi. Yer kuzda 25—30 sm chuqurlikda haydaladi. Urugʻi kech kuzda yoki erta bahorda qatorlab (qator orasi 30—45 sm) ekiladi. 1 ga maydonga 6–10 kg urugʻ sarflanadi. Oʻsuv davrida oʻtoq qilinadi, kultivatsiyalanadi (1—2-marta). 2-marta mineral oʻgʻitlar bilan oziqlantiriladi. Urugʻi toʻla yetilganda don kombaynida oʻrib-yigʻib olinadi. Hosildorligi 8—14 s/ga va undan ortiq. Oʻzbekistonda 1950-yildan Milyutinskiy 114 navi ekiladi.

Zararkunandalari: maxsar ka-palagi, maxsar filchasi; kasalliklari fuzarioz, zang kasalligi.

 Adabiyot 
 Momot Ya G., Kultura saflora v Oʻzbekistane, T., 1956.

Halima Otaboyeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Botanika
Turkum:Fan
Maxsar ildiz filchasi

Maxsar ildiz filchasi (Mesogriocus petraeus Faust.) — qattiqqanotlilar yoki qoʻngʻizlar turkumining filchalar yoki uzunburunlilar (Cur-culionidae) oilasiga mansub hasharot. Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmaniston va Jan. Qozogʻistonda uchraydi. Qoʻngʻizi maxsar ekinining ildiz boʻgʻimini, yosh maysalarning pastki qismini kemirib zararlaydi. Natijada yosh nihollar qurib qoladi va ekinlar siyraklashadi. Qoʻngʻizining uz. 4,0—4,5 mm, rangi qora, tanasi ustida kulrang tangachalar, qornining ostki tomonida oqimtir tukchalari bor. Boshi kalta hartumchadan iborat. Qoʻngʻizlik davrida qishlaydi. Mart—apr. oʻrtalarida qishlab chiqqan qoʻngʻizlari maxsar maysalarini kemirib zararlaydi. Oʻsimliklar soʻliy boshlaydi yoki zararlangan joyidan sinib ketadi. Yiliga bir marta avlod beradi.

Kurash choralari : ekin maydonlarga fozalon (2,0—2,3 l/ga) yoki de-sis (2,5% emulgirlanuvchi konsentrata; 0,3—0,5 l/ga) purkaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maxsar kapalagi

Maxsar kapalagi (Myelois cinctipalpellachrestoph.) — maxsar ekinining eng xavfli zararkunandasi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Kapalagining qanoti ochilganda 2,5 sm, oq rangda, oldingi qanotining oldi tamonida kora doglari bor. Qurti uz. 2 sm, oqish. Tanasining birinchi boʻgʻimida xitinli boʻrtmasi bor. Qurt fazasida madaniy yoki yovvoyi maxsar poyasining pastki qismida, tuproqdan 2—10 sm yuqorida qishlaydi. Aprel oyida shu joyida gumbakka aylanadi. 10—26 kundan soʻng aprel oxiri va may oyining boshlarida kapalagi uchib chiqadi. Kapalaklari kechasi uchadi, tuxumini maxsarning gulbarglariga, gul savatchasiga qoʻyadi. 2—5 kundan keyin tuxumdan chiqqan qurtlari barg , koʻsak yoki poyaning ichiga kirib oziqlanadi. Zararlangan shonalar, koʻsaklar tushib ketadi. Iyun—avgustda katta yoshdagi qurtlar oʻsimlik poyasining pastki qismiga tushib, poyani teshib joylashadi, poyaning teshilgan joyining oʻzini ajratgan — ipak iplari bilan berkitib qoʻyadi va shu joyda qishlashga oʻtadi. Maxsar poyasining pastki qismini teshib, mavsumda bir marta avlod qoldiradi.

Kurash choralari: maxsarning sinib tushgan poyalarini va oʻsimlik qoldiklarini yoʻqotish; yerni chuqur shudgorlash.

Sulton Alimuhamedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mirqodir Maxsumov

Mirqodir Maxsumov (1924.4.6 -Toshkent — 1987.21.10) — diktor. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr bilim yurtida (1938—40), Toshkent pedagogika institutida (1940—45, uzilishlar 6-n) taʼlim olgan. 1945— 87 yillar Oʻzbekiston radiosida diktor. M. xushovozligi, nutqining ravonligi, diksiyasining kuchliligi, til normalarini puxta bilishi bilan boshqa diktorlardan ajralib turgan. Uning kamyob tembrli ovozi, ifodali, maʼ-noli oʻqishi kuchli emotsional taʼsir kuchiga ega boʻlgan. Muhim siyosiy hujjatlar, targʻibiytashviqiy ahamiyatga ega matnlarni faqat M. oʻqigan. Ayniqsa, mumtoz sheʼriyat namunalarini radio va televideniye orqali katta mahorat, maʼnodor oʻqishi bilan shuxrat qozongan. Shuningdek, juda koʻp fil-mlarga ovoz berishda qatnashgan. M. "Muhabbat qoʻshigʻi" (1961), "Inson mehri" (1965), "Orzularing yoʻlida" (1973) kabi hikoyalar toʻplamlarining muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Maxsus internat maktablar

Maxsus internat maktablar – jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning umumiy oʻrta taʼlim muassasalari, Yordamchi maktab, Karlar maktabi, Koʻrlar maktabi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maxsus maktablar

Maxsus maktablar — jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar va oʻsmirlarning umumiy oʻrta taʼlim muassasalari. Vazifasi — rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar va oʻsmirlardagi nuqsonlarni tuzatish, bartaraf etib, ularning shaxsiyatini har jihatdan rivojlantirish va amaliy faoliyatga tayyorlash.

OʻzRda maxsus maktablar xalq taʼlimi tizimida boʻlib, asosan, Xalq taʼlimi vazirligi ixtiyorida. Ular maktablarning umumiy tamoyillari asosida tashkil qilinadi, lekin tuzilishi, taʼlimtarbiya metodlari jihatidan oʻziga xos xususiyatlarga ega. Bunday maktablar maxsus oʻquv reja va das asosida ishlaydi. Eshitish, koʻrish qobiliyati va ali zaif bolalar uchun alohida darsliklar tuziladi.

Maxsus maktablarda taʼlim oliy maʼlumotli bakalavrdefektolog, defektologiya yoʻnalishi boʻyicha magistr (surdopedagog, tiflopedagog, oligofrenopedagog, logoped) tomonidan amalga oshiriladi. Maxsus maktablarda oʻquvchilar umumiy maʼlumot olish bilan birga hunar ham oʻrganadilar. Maxsus maktablar bolalar va oʻsmirlardagi nuqsonlarga qarab har xil turlarga boʻlinadi va oʻziga xos taʼlim metodlaridan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Maxsus maktablar:

 Yordamchi maktab
 Karlar maktabi
 Koʻrlar maktabi
Maxsus pedagogika

Maxsus pedagogika - jismoniy va ruhiy rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalarni tarbiyalash va oʻqitish haqidagi fan. Maxsus pedagogika jismoniy yoki ru-hiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning oʻziga xos oʻquvtaʼlim faoliyatlarini hisobga olgan holda pedagogikaning umumiy tamoyillari asosida rivojlanadi. Maxsus pedagogikaning bosh vazi-fasi jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning taʼlimtarbiyasini tashkil etishning ilmiy va nazariy asoslarini yaratish hamda shunga mos defektolog kadrlarni tayyorlashdan iborat. Maxsus pedagogika, shuningdek, bolalarni psixikpedagogik va klinik jihatdan oʻrganish, nuqson sabablarini aniqlash, pedagogik tasniflash va turlarga ajratish, maxsus taʼlim va tarbiya muassasalari sharoitida bolalarga individual muomala qilish, nuqsonli bolalarni jismoniy mehnatga tayyorlash kabi masalalarni ishlab chiqishdan iborat. Maxsus pedagogika qanday nuqsondagi bolalarni oʻrganishiga qarab surdopedagogika, oligofrenopedagogika, tiflopedagogika, logopediya kabi sohalarga boʻlinadi. Bularning har biri umumiy pedagogika tarmogʻini va barchasi birgalikda defektologiyani tashkil etadi. Oʻzbekistonda Maxsus pedagogika boʻyicha muay-yan ishlar amalga oshirildi. Jumladan, pedagogika institutlarining defektologiya fakultetlari uchun Q.Q.Mamedov, M. I. Soatov va P. M. Poʻlatovalar tomonidan "Oligofrenopedagogika asoslari", L. R. Moʻminova va M. Y. Ayupovalarning "Logopediya" qoʻllanmalari yaratildi. Bulardan tashqari, S. A. Aytmetova, M. Y. Ayupova, D. A. Gordiyenko, Q. Q. Mamedov, L. R. Moʻminova, P. M. Poʻlatova, V. S. Rahmonova, M. I. Soatov, R. Shomahmudova va boshqalarlarning jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning nuqsonlarini aniqlash, toʻgʻrilash va bartaraf etishning nazariy va amaliy masalalariga bagʻishlangan qoʻllanma, dastur, maʼruza matnlari, uslubiy tavsiya va maqolalari eʼlon qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maxsus taʼlim

Maxsus taʼlim - ixtisoslik boʻyicha malakali ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan bilim va amaliy koʻnikmalar majmui (qarang Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi, Oliy taʼlim). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Machay gʻori

Machay gʻori — Surxondaryo viloyatining Boysun tumanida joylashgan ibtidoiy odamlar manzilgohi (mil. av. 12—6ming yillik). Koʻhitang togʻi yaqinida, Machaydaryoning oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Oʻ. Islomov tomonidan oʻrganilgan (1970—71). M.gʻ.ning bal. 3,5-4 m, uz. 8 m, kengligi 10 m ga yetadi. Ikki madaniy qatlamdan iborat: ustki qatlam mezolit davriga, tepa qatlam — soʻnggi mezolit va ilk neolit davriga oid.

M.gʻ.dan mehnat qurollari, yovvoyi hayvonlarning suyaklari, oziq-ovqat qoldiklari chiqqan; ushbu madaniy qatlamning qalinligi 40 sm ga yetadi, bu esa shu gʻorda uzoq vaqt davomida ibtidoiy odamlar yashaganidan dalolat beradi. Mehnat qurollari tayyorlashda yovvoyi hayvonlarning suyaklaridan foydalanilgan. Qurollarni (teshkichlar, kamon oʻqlari) tayyorlash jarayoni birmuncha tezlashadi. Bundan tashqari, toshdan tayyorlanishi juda qi-yin boʻlgan teshikli igna, ponasimon va tishli asboblar va boshqa qurollar kabi tamomila yangi qurol shakllaridan foydalaniladigan boʻlgan. Tosh qurollar, paykonlar, botiq tigʻli qurollar, keskichlar va boshqa qurol ning soni ortgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Arxeologiya
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Turkum:Boysun tumani
Machaydaryo

Machaydaryo — Sheroboddaryoning Boysun tumanidagi Machay qishlogʻigacha boʻlgan bosh qismi. Boysun togʻidan (3922 m) boshlanadi. Uzunligi 44 km, havzasi 127 km².OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Surxondaryo viloyati
Machitli tizmasi

Machitli tizmasi — Toʻpolon daryoning irmogʻi Kishtut havzasi (Surxondaryo viloyati)da joylashgan tizma. Shoʻrob soyining yuqori oqimidan (Daldolitepa togʻi, 1937 m) boshlanib Xoʻja Kiyikkalon tizmasi (4022 m) yaqinida sharqqa keskin burilib, Xoʻja Kiyik tizmasiga (4396 m) tutashib ketadi. Eng baland joyi 3478 m (Machitli togʻi). Togʻ yon bagʻirlari kuchli parchalangan, suvayirgʻich qismi oʻtkir uchli karrlar, sirklar, qirrali qoyalar bilan murakkablashgan. Nurashga chidamli boʻlgan otqindi va metamorfik jinslar tik va qirrali yon bagʻirlarni vujudga keltirgan. Suvayirgʻich qismi (3000-3200 m)da och qoʻngʻir tuproqlarda shair, flamis, tulki quyruq, betaga, baʼzan kobreziya usadi. Oʻrtacha balandliklar (2000-3000 m)da betagali turli utlar va archazorlar tarqalgan. Quyi mintaqada (1200- 2000 m) turli oʻtli bugʻdoyiqzorlar siyrak archazorlar bilan birgalikda maj-mua hosil qiladi. Yaylov sifatida foydalaniladi, mahsuldorligi gektariga 3-8 s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Machta

Machta (gollandcha angra mast — tik) — antennalar, signalizatsiya va aloqa asboblari (kurilmalari), projektorlar, yelkanlar, kuzatish maydonchalarini mahkamlash, simlarni tortish uchun moʻljallangan tik (vertikal) inshoot. M.ning metall (trubalar va burchakliklardan yasalgan), yogʻoch va temir-betonli xillari bor. Maxsus qurilmalar (ankerlar)ga mahkamlangan poʻlat tortqilar M.ni tik ushlab turadi. Kemalarda (kema tumshugidan keyin keladigan M. — fokmachta, ikkinchisi — grotmachta, kema oxiriga yaqin M. — bizanmachta), muqim (statsionar) kutarish kranlarida, elektr uzatish liniyalari va radioantennalarda, kontakt tarmoqlar va aloqa inshootlarida qoʻllanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashankoʻl

Mashankoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot tumanidagi koʻl. Qoʻngʻirot shahridan 20 km shim.da. Maydoni 10 km² ga yaqin. Gʻarbdan sharqqa 4 km, shim.dan jan.ga 2 km choʻzilgan. Oʻrtacha chuq. 2 m, eng chuqur joyi 3 m. M. yosh kul. 20-asrning 2-yarmida Amudaryoning toshqin suvlaridan paydo boʻlgan. Suvi tiniq. Koʻl hududining 80% qamishzor. Turli baliq va ondatralar ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Roʻzimat Masharipov

Roʻzimat Masharipov (1895 - Xiva — 1968.19.3) — meʼmor va naqqosh. Naqqoshlik, ganchkorlik va meʼmorlikni otasi usta Masharipdan oʻrgangan. M. ijodida anʼanaviy meʼmorlik va bezak sanʼati zamonaviy uslub bilan uygunlashgan. Polvonkrri (1905), Mamad Maxram (1908), Husaynbek (1910) madrasalari, Mamad yasovul uyi (1910), Asfandiyorxon uyi (1911), Dishan qalʼadagi qoʻsh darvoza (1912), xonning shahar tashqarisidagi Tozabogʻ saroyi (1914) va boshqalarni qurish va bezatishda qatnashgan. 1915-yildan koʻplab turar joylar, jamoat binolarini kurgan va bezagan. 1947-yil M. Toshkentdagi Navoiy teatri binosining Xiva zalini bezashda shogirdlari bilan qatnashgan, 1950—60-yillarda Xivadagi meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda ishtirok etgan. Kuplab shogirdlar tayyorlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Turkum:19-martda vafot etganlar
Turkum:Kishilar:Madrasalar
Mashina va mexanizmlar dinamikasi

Mashina va mexanizmlar dinamikasi — mashina va mexanizmlarning harakatini ularga taʼsir etuvchi kuchlarni hisobga olgan holda oʻrga-nuvchi bilim tarmogʻi; mashina va mexanizmlar nazariyasi boʻlimi. Asosiy vazifalari: mashina va mexanizmlar zvenolariga tashqi kuchlar, tortishish kuchlari, ishqalanish kuchlari va inersiya kuchlarining taʼsirini oʻrganish hamda ular harakatlanganda sodir boʻladigan dinamik nagruzkalarni kamaytirish usullarini belgilash; mashina va mexanizmlar harakat rejimlarini ularning zvenolariga qoʻyilgan kuchlar taʼsirida oʻrganish va kerakli harakat rejimlarini taʼminlovchi usullarni belgilash. Birinchi masalani yechishda tashqi kuchlar va zvenolarning harakat qonunlari maʼlum deb hisoblanadi. Hisoblashlarda mexanizmlar kineto-statikasi usuliga tayanadi; bunda ketma-ket yaqinlashish usuli bilan kinematik juftlarda haqiqiy reaksiyalarga yaqini aniqlanadi. Reakiiyalarning qiymatidan zvenolarni mustahkamlikka hisoblashlarda foydalaniladi. Zvenolarning kinematik juftlardagi notekis harakatida zvenolarni, poydevor va boshqalarni titrashga olib keluvchi qoʻshimcha dinamik nagruzkalar hosil boʻladi. Zvenolar massalarini ratsional tanlab, yaʼni mexanizm massalarini muvozanatlab bular bartaraf qilinadi. Ikkinchi masalani yechishda keltirilgan kuchlar va massalar usulidan foydalaniladi: bunda barcha kuchlar va massalar bitta zvenoga — keltirilgan zvenoga qoʻyiladi. Harakat tenglamalarini yechib va keltirilgan zvenoning harakat qonunini aniqlab, mashinaning kerakli harakat rejimini taʼminlovchi kuch, massa va tezliklarning oggtimal munosabatlari tanlanadi.

Agar, mas, keltirilgan zveno tezligining davriy oʻzgarishi tashqi kuchlarning davriy oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlib, u ruxsat etilgandan oshea, mashinaga qoʻshimcha detal — tebranishlar amplitudasini kamaytiruvchi maxovik kiritiladi. Tashqi kuchlar tasodifiy oʻzgarishi bilan vujudga keladigan davriy boʻlmagan tebranishlar boʻlganda rostlagichlardan foydalaniladi. M. va m. d. materiallar karshiligi, elastiklik nazariyasi, tebranishlar nazariyasi, analitik mexanika va boshqa bilan bogʻliq (yana q. Inshootlar dinamikasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mexanizmlar nazariyasi

Mexanizmlar nazariyasi - mexanizmlarni tekshirish (analiz qilish), muayyan kinematik va dinamik shartlarga muvofiq yangi mexanizmlarni loyihalash, ularning kinematika va dinamikasini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Mexanizmlarning tuzilishi, kinematikasi va dinamikasiga oid umumiy krnuniyatlarni ochib beradi; bu krnuniyatlar esa konkret mexanizmlarga tatbiq qilinadi. Mexanizmlar nazariyasining muhim boʻlimi — mexanizmlar sintezi; unda muayyan kinematik va dinamik shartlarga muvofiq mexanizmlarni loyihalash usullari oʻrganiladi. Mexanizmlarni loyihalash, asosan, uch bosqichdan iborat: birinchi bosqichda mexanizmning kinematik sxemasi tuziladi, ikkinchi bos qich da mexanizmning puxta, ishonchli, f.i.k. yuqori boʻlgan konstruktiv shakli aniqlanadi, uchinchi bosqichda mexanizmning texnologik va texnik-iktisodiykoʻrsatkichlari ishlab chiqiladi. Mexanizmlar nazariyasining ushbu bosqichlari mexanizmlarni loyihalash masalalarining asosiy mazmunini tashkil etadi, chunki detallarning mustahkamligini hisoblash va konstruktiv shaklini aniqlashga oid keyingi barcha operasiyalar ularning kinematik va dinamik xususiyatlarini oʻzgartira olmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashina vaqti

Mashina vaqti — mashina agregat, apparat, stanok, transport vositasi, EHM (kompyuter) yordamida mehnat predmeti yoki axborotning shakli, holati yoki hajmi oʻzgarishini amalga oshirish yoki transport vositasining muayyan yoʻlni bosib oʻtishi uchun bevosita ketgan vaqt. "Mashina vaqti" tushunchasi, odatda, mashinadan foydalanish va texnologiyani joriy qilish samaradorligini tahlil qilishda, mehnatni meʼyorlashda qoʻllanadi. Mashina vaqti mi-nutlar va baʼzan soatlarda oʻlchanadi, hisoblagichlar, xronometraj va fotografiya yordamida tanlama usulda hisobga olinadi. Mashina vaqti texnologik jarayonning turiga, xom ashyo va materiallarning sifatiga, mashinaning xiliga, mehnatning mexanizatsiyalashtirilishi va avtomatlashtirilishi darajasiga, transport vositalari uchun yoʻlning sifati va boshqa omillarga bogʻliq boʻladi. Ishlab chikarish jarayonlarini jadallashtirish, ilgor texnikani joriy qilish, ishlab chiqarishda fantexnika yutuklaridan foydalanish va boshqa tadbirlar natijasida ayrim opera-siyalarni bajarish uchun sarflanadigan Mashina vaqti qisqaradi. Yordamchi jarayonlarni qisqartirish hisobiga mashinaning umumiy ish balansida Mashina vaqti ulushini oshirish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashina detallari

Mashina detallari - 1) bir jinsli materialdan yigʻib tayyorlanadigan mashina, asboblar, apparatlar yoki qurilmalar qismi; umumiy va maxsus ishlarga moʻljallangan xillari bor. Umumiy ishlarga moʻljallangan Mashina detallariga koʻpgina mashinalar, asboblar va boshqa uchun tipik boʻlgan detallar (mas, tishli gʻildiraklar, qisqa va uzun o'lchamli vallar, oʻqlar, boltlar, shponkalar, gaykalar), shuningdek, egiluvchan (qayishqoq) va korpus detallar kiradi. Egiluvchan Mashina detallari zarb energiyasini titrashlar va boshqalarni soʻndirish uchun ishlatiladi; bularga membrana, prujina, rezina vtulkalari va qistirmalar, ressoralar va boshqa kiradi. Korpus Mashina detallari mashinadagi taʼsir etuvchi asosiy kuchlarni qabul qiladi; bularga poydevor ramalari, plitalar, staninalar kiradi. Mashina detallari alohida guru-hini moylash qurilmalari va moy oʻtkazgichlarning detallari (filtrlar, shtutserlar, moy koʻrsatkichlar va boshqalar) tashkil etadi. Maxsus ishlarga moʻljallangan Mashina detallariga faqat maʼlum turdagi mashinalarning detallari (turbina kuraklari, tirsakli vallar, havo vintlari va boshqalar) taallukdi boʻladi; 2) mashina detallarining nazariyasi, ularni hisoblash va qurish haqidagi ilmiy fan; mashina va mexanizmlar nazariyasi, materiallar qarshiligi, materialshunoslik bilan, detallarni texnik chizma yordamida tayyorlash va yigish bilan, buyumlarning puxtaligi hamda texnik diagnostikasi bilan bogʻliq.

Oʻzbekiston Respublikasida Mashina detallari sohasidagi ilmiy tadqiqot lar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida, Toshkent texnika untida, Toshkent avtomobil yoʻllari va transport instituti, Toshkent temir yoʻl muhandislari instituti va boshqalarda olib borilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashina zali

Mashina zali (elektr stansiyada) — stansiya binosining elektr energiya ishlab chiqaradigan agregatlar (elektr generatorlar, turbinalar va dizellar hamda yordamchi jihozlar) joylashtiriladigan qismi. Issiklik elektr stansiyalari, atom elektr stansiyalari, gidroelektr stansiyalari (GES), gaz-turbinali, dizel va geotermal elektr stansiyalarida, ularga oʻrnatilgan jihozlarning va joylashtirilishi boʻyicha Mashina zali bir-biridan farq qiladi. Turbina agregatlarining joylashishi boʻyicha Mashina zali koʻndalang va boʻylama xillarga boʻlinadi. Mashina zalida turbina va generatorlar temir-beton yoki metall poydevorlarga oʻrnatiladi. Poydevorning balandligi oʻrnatiladigan jihozlarning quvvati va tuzilishiga bogʻliq boʻladi. Poydevorning yuqori qismida turbina agregatlari, pastki qismida kondensatorlar joylashadi. Issiklik elektr styalarining Mashina zalida turbina agregatlari, but turbinalari, kondensatorlar, regeneratsiyalash tizimi, nasoslar, elektr styaning oʻz ehtiyojlari uchun moʻljallangan jihozlar joylashadi. AES dagi Mashina zalida oraliq separatorlar va bugʻni oʻta qizdirgichlar ham boʻladi. Gaz turbinali va dizel elektr stansiyalarida Mashina zali bosh korpusning asosiy qismi hisoblanib, unda barcha ish jihozlari: gaz turbinalari, dizellar, generatorlar, kompressorlar, yurgizib yuborish dvigatellari, yonish kameralari joylashadi. Gidroakkumulyasiyalovchi elektr stansiya (GAES)ning ikki mashinali sxemada ishlaydigan Mashina zalida — oʻzgartiruvchi gidroagregatlar, uch mashinali sxemada ishlaydiganida turbina, generator, nasos oʻrnatiladi. GES lardagi Mashina zalida gidroagregatlar, aylanish tezligini rostlagich, moy bosimli qurilmalar, gidroagregatlarni avtomatik boshkarish va rostlash shchitlari joylashadi. Mashina zalining eni va uzunligi, agregatlarning soni, oʻlchamlari, agregatlar orasidagi masofaga qarab aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashina soʻzi

Mashina soʻzi - EHM ning operativ xotira qurilmasida saqlanadigan va mashina qurilmalari bilan ishlashda kod guruhi (soʻz) sifatida kabul qilinadigan raqamlar, harflar va boshqa timsollar majmui. Mashina soʻzi EHM uchun ax-borot oʻlchovi (birligi) vazifasini oʻtaydi. Bu birlik sonlar, harfli va harfraqamli maʼlumotlar, buyruklar shaklida boʻlishi mumkin. Mashina soʻzi oʻzaro bogʻlangan va raqamlangan razryadlardan tashkil topadi. Shu razryadlar soni Mashina soʻzi uzunligini belgilaydi. Mashina soʻzi uzunligi oʻzgaruvchan va oʻzgarmas boʻlishi mumkin. Uzunligi oʻzgaruvchan M. yeda mashina xotirasidan toʻliqroq foydalaniladi. Mashina xotirasining bir uyasida bir nechta Mashina soʻzi joylashishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashina tarjimasi

Mashina tarjimasi – bir tabiiy tildan ikkinchi tilga matnni raqamli hisoblash mashinalari va kompyuterlar yordamida tarjima qilish. EHM va kompyuterlar uchun dasturlar tuzish, matematik lingvistika va amaliy lingvistika kabi yoʻnalishlar bilan chambarchas bogʻliq. Mashina tarjimasi tizimini yaratish ilmiy tadqiqotlar mahsuli hisoblanadi.

Mashina tarjimasi gʻoyasini birinchi boʻlib fransuz ixtirochisi J. Arsruni va undan mustaqil ravishda rus ixtirochisi P. P. Smirnov-Troyanskiylar 1933-yil ilgari surishgan. Lekin u, asosan, 20-asr 40— 50-yillarida rivojlangan. Mashina tarjimasi jarayoni matnni tarjima qilish uchun uni tahlil etish, yaʼni morfologik, sintaktik nuqtai nazaridan oʻrganib chiqishni taqozo qiladi.

Mashina tarjimasi tizimi uchun maʼlumotlar bilan taʼminlashning ushbu 5 turi zarur: lingvistik taʼminot (matnni taxlil va sintez qilish uchun grammatik hamda semantik maʼlumotlarni beruvchi avtomatik lugʻatlar); matematik-algoritmik taʼminot (matnga ishlov berish algoritmlari va maʼlumotlar va algoritmlarni qayd qilish uchun qoidalar tizimi), dasturiy taʼminot (tarjima algoritmini amalga oshiruvchi va qoʻshimcha dasturlar), informatsion taʼminot (tegishli fan sohalariga doir maʼlumotlar bazasi) hamda mantiqiy taʼminot (matnni fan sohasiga doir maʼlumotlar bilan taqqoslash uchun mantikiy xulosalar usullari) zarur boʻladi.

Mashina tarjimasi tizimida qaysi tildan qaysi tilga tarjima kilinsa, oʻsha tillarning ham grammatik, ham semantik, imloviy xususiyatlarini aks ettiradigan maxsus dastur tuzib olish kerak boʻladi. Zarur hollarda Mashina tarjimasi ishiga inson-muharrir ham aralashadi.

Mashina tarjimasi tizimi kiruvchi va chiquvchi tillarning lingvistik tavsifi (yaʼni barcha darajadagi avtomatik lugʻatlar va shartli grammatika) va algoritm (yaʼni bu lugʻatlar va grammatikadan foydalanishga doir yoʻl-yoʻrikdar) dan iborat. Tarjima shu asosga asoslanib bajariladi. Mashina tarjimasida asosiy kiruvchi tillar – ingliz, fransuz, rus tillari; chikuvchi tillar – oʻzbek, nemis, yapon, chex va boshqa tillar. Agar maxsus dasturlar tuzilsa, aksincha (mas, oʻzbek tilidan rus tiliga) tarjima qilish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Mashina tarjimasi
Mashina tili

Mashina tili - EHM va kompyuterlar uchun dasturlar (programmalar) tuzish "tili"; eng sodda algoritmik til. Uning mazmuni va kridalari raqamli hisoblash mashinalari va kompyuterlarda ishlab chiqiladi. Asosiy mohiyati axborotlar (dastlabki maʼlumotlar, rakamlar) ni kodlashdan iborat. Mashina tili timsollari — ikkilik sanok, tizimi (sakkizlik va oʻn oltilik sa-noq tizimiga oʻtkazib), odatda, timsollar, adreslar, amallar kodi va buyruq belgilariga guruxlanadi. Buyruqlardan masala algoritmlari amalga oshiruvchi dasturlar tuziladi. Dasturda har qaysi masala algoritmini amalga oshirish uchun aniq buyruklar boʻlishi kerak: sonlar xotira qurilmasining qaysi uyasida saqlanishi, sonlarni ishlatish va joʻnatish yoʻllari, hisoblash natijalari qayerda saqlanishi aniq koʻrsatiladi. Mashina tilining asosiy kamchiligi bir turdagi EHM va kom-pyuterlar uchun tuzilgan dasturlar boshqa turlardagilari uchun yaramaydi. Dasturlar tuzish uchun juda koʻp Mashina tili yaratilgan — algol, fortran, kobol, simula va boshqa Ularning har biri uchun mashina dasturini qayta tuzuvchi translyator mavjud. Ikkilik sanoq tizimidan koʻra mukammalroq yuqori darajadagi Mashina tili sifatida blok sxemalardan foydalaniladi (qarang Programmapash).

 Adabiyot 
 Aʼzamov A., Yoʻldoshev A., Beysik MSX, T., 1993.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Informatika
Mashinalashgan ishlab chiqarish

Mashinalashgan ishlab chiqarish — ijtimoiy ishlab chiqarish taraqqiyotining tarixiy bosqichi. Bu bosqichda mehnat quroli sifatida mashinalardan foydalaniladi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch. sanoat rivojlanishiga asos boʻldi va mayda, tarqoq hunarmandchilikni siqib chiqardi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ga manifaktura moddiy va iqtisodiy zamin yaratdi. Mashina texnikasi asosida manifaktura korxonasi fabrikaga aylandi. Yirik mashinalashgan ishlab chiqarish ch.da mehnatning kooperativ xarakteri zaruriy boʻlib qoldi, har bir korxonadagi, shuningdek, butun jamiyatdagi mehnat taqsimoti chuqurlashdi, ishlab chiqarish vositalari va ish kuchining konsentratsiyasi kuchaydi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning taraqqiyoti bilan kapital jamgʻarish ham jadallashdi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning rivoji tufayli xoʻjalikning kapitalizmga qadar shakllari yemirildi, kapitalistik ishlab chiqarish munosabatlari qaror topdi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning eng yangi bosqichi hozirgi zamon fantexnika taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashinashunoslik

Mashinashunoslik - mashinalarni yaratish, ulardan samarali foydalanishga doir nazariy bilimlar va amaliy tavsiyanomalarni ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan fan; mashinalarning qaysi tarmoqlarga oidligi va qanday vazifani bajarishidan katʼiy nazar mashinasozlikning umumiy masalalari va muammolari boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari majmuini qamrab oladi. M. fan va texnika taraqkiyoti asosini tashkil qiladigan fanlardan biri. Asosiy boʻlimlari: materialshunoslik, mashina va mexanizmlar nazariyasi, mashinalar dinamikasi va mustahkamligi (mashina qismlarining dinamikasi va mustahkamligi va koʻtarish xususiyatlarini oʻrganadi, q. Mashina detallari, Materiallar qarshiligi), ishqalanish va yeyilish nazariyasi (mashina qismlarining oʻzaro taʼsirlashuvi va shaklini oʻzgartirishi, foydali ish koeffitsiyentini oshirish va xizmat muddatini uzaytirish masalalari bilan shugʻullanadi), mashinasozlik tex-nologiyasi, mashinalarni avtomatik boshqarish nazariyasi.

Avtomatika, eromexanika, biomexanika, gidromexanika, gaz dinamikasi, termodinamika, issiklik texnikasi (teplotexnika), kosmik mexanika, elektrotexnika, fizikaviy kimyo, texnikaviy diagnostika va boshqa soha hamda tarmoqlarning rivojlanishi M. taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdi.

Xalq xoʻjaligining turli sohalari va tarmoqlarida M.ning ahamiyati katta. M. turli sohalar uchun avtomatik mashinalar va qurilmalar, vakuumda yuqori reaksiya va boshqa omillar taʼsirida ishlaydigan mashinalar yaratishda M.ning nazariy va amaliy tavsiyalari qoʻl kelmoqda. M. taraqqiyoti turli bilim sohalarida koʻpgina muammolarni hal qilishga imkon bermoqda.

M. tarixi juda qadimga borib taqaladi. Arximednkpt daryodan suv chiqarish gʻoyasi (qarang Arximed vin-ti), Leonardo da Vinchi tuzgan nazariy loyiha (samolyotning nazariy jihatdan qushga qiyos qilinishi), Ahmad al-Fargʻoniynnt ilmiytexnik jihatdan mukammal suv sathini oʻlchash inshooti, Beruniynnng gidrotexnikaga doir nazariy gʻoyalari M. fani kurtaklari hisoblanadi. Vaqt oʻtishi bilan M. borgan sari rivojlanib, hozirgi darajaga yetgan.

Rivojlangan mamlakatlar (AQSH, Fransiya, Angliya, Germaniya, Yaponiya, Rossiya va boshqalar)da M. taraqqiyotiga katta ahamiyat beriladi. Oʻzbekistonda ham M. yetakchi fanlar jumlasiga kiradi. Bu yerda M.ga doir ilmiy tadqiqot ishlari deyarli barcha texnika oliy oʻquv yurtlari va universitetlarida, ilmiy tadqiqot institutlarida va, asosan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti, "Kibernetika" ishlab chiqarish birlashmasida, Energetika va avtomatika institutida olib borilmoqda.

Oʻzbekistonda M. taraqqiyoti X. A. Raxmatullin, M. T. Oʻrozboyev, V. Q. Qobulov, H. H. Oʻsmonxoʻjayev, A. D. Glushchenko, O. V. Lebedev va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Koʻrqmas Inogʻomov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashrab (jurnal)

"MASHRAB" — hajviy jurnal. 1924— 27 yillarda Samarqandda "Zarafshon" gaz.siga ilova tarzida 2 haftada bir marta chiqqan. Jur. 2 yil davomida (40soniga qadar) Hoji Muin, soʻngra shoir Bektosh muharrirligida nashr etilgan. 1927-yilning may oyida oʻz faoliyatini toʻxtatgan. "M."ning asosiy vazifasi kundalik turmushdagi nuqson va kamchiliklarni, salbiy hodisalarni, inson axloqiga zid xatti-harakatlarni tanqid qilishdan iborat boʻlgan. Uning nashr etilishi tufayli Samarqanddagi iqtidorli yoshlar orasidan talaygina hajvchilar yetishib chiqdi. "M."da Ayniy, Rojiy, Siddiqiy, Gʻozi Yunus, Rafiq Moʻmin, Usmon Akromiy, Komil Aliyev, Abdulhamid Majidiy, Mahmud Subay, Hamid Olimjon kabi shoir, yozuvchilar hamda maqolanavislar faol hamkorlik qilganlar. Jami 58 soni chiqqan. Adadi 4 mingga yetgan.

 Adabiyot 
 Ziyo Said, Oʻzbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870—1927): Tanlangan asarlar, T., 1974; Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, T., 1999.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashriq

Mashriq (arab.) — 1) dunyoning toʻrt tomonidan biri, sharq, kunchiqar tomon, sharqiy oʻlkalar; 2) Arab Sharqining nomi, Xuroson va Movarounnahr ham baʼzi tarixiy da M. deb atalgan; 3) Arabiston ya. o.dagi togʻ; 4) Yamandagi viloyat; 5) Mashriq mamlakatlari — Sharq mamlakatlari. Mashrikdan magʻribgacha — sharqdan gʻarbgacha.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Levant
Mashuq togʻi

Mashuq togʻi - Shim. Kavkazdagi lakkolit togʻi. Kavkaz Mineral Suvlari hududi (RF Stavropol oʻlkasi)da. Balandligi 993 m. Mashuq togʻida mineral suvli bulok, kup. Magmatik jinslarning Yer poʻstiga kirishi natijasida hosil boʻlgan. Mashuq togʻining yon bagʻirlari keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. M. Yu. Lermontov duelda halok boʻlgan joyda yodgorlik (obelisk) oʻrnatilgan. Togʻ etagi va yon bagʻirlarida balneologik kurort va Pyatigorsk shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashq

Mashq — biror faoliyatni puxta oʻzlashtirish yoki sifatini yaxshilash maqsadida uni koʻp marta takrorlash. Mashq taʼlimda koʻnikma va malakalar hosil qilishda muhim oʻrin tutadi. Mashqning samarali boʻlishi uchun unga ongli ravishda yondashish, shu jarayonni bajarishda mavjud sharoitni hisobga olish, yoʻl qoʻyilgan xato, kamchiliklarni anglash va ularni tuzatish yoʻllarini bilish kerak. Bunda oddiy harakatdan asta-sekin murakkab harakatni bajarishga oʻtish, takrorlash vaqtlarini toʻgʻri taqsimlashning ahamiyati katta. Mashqda takrorlashlar orasidagi vaqt kishini charchatadigan darajada qisqa boʻlmasligi va aksincha, juda uzoq ham boʻlmasligi kerak. Mashqlar, odatda, maktabda har bir oʻquv fanida, sinfdan va maktabdan tashqi ishlarda oʻtkaziladi. Maktabda mashqlar oʻquvchilarni mustaqil ishlashga, ijodiy qobiliyatlarini oʻstirishga yordam beradi.
Mashq (musiqada)

Mashq, musiqada — sozanda va xonanda tomonidan kuy va ashulalarni ustozlar koʻrsatmasi asosida oʻzlashtirish, ijrochilik mahoratini oshirish uchun qilinadigan maxsus tayyorgarlik. Oʻzbek anʼanaviy musiqasida yakka chol-gʻu asboblarida yoki ansambl boʻlib ijro etilgan kuylar ham M. deyilgan. Masalan, Munojot M., Choʻli Iroq M., Nasrulloyi M. i va hokazo. Ashula yoʻllarining cholgʻu variantlari musiqa asarining M. i (cholgʻu yoʻli) deyilgan (mas, Mashqi Chorgoh kabi). Sozandalar esa mashshoq, yaʼni M. qiluvchi (kuyni soz bilan ijro etuvchi) deb atalgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mashhad

Mashhad — Eronning shimoli-sharqiy qismida joylashgan yirik shahar. Razaviy Xuroson ustonining maʼmuriy markazi. Kattaligi va aholisi soni boʻyicha Eronning ikkinchi (Tehrondan keyin) yirik shahri. 2011-yil maʼlumotlariga koʻra, Mashhadda 2 million 750 mingdan koʻproq kishi yashaydi. Mashhad aglomeratsiyasida esa 3 milliondan ziyod kishi istiqomat qiladi. Shaharning umumiy maydoni — 327 km². Eronning eng yirik diniy, madaniy, siyosiy, iqtisodiy, savdo va sanoat markazlaridan biri. 

Mashhad shahri, Razaviy Xuroson ustonining shimoli-sharqida, Kashafrud daryosi vodiysida joylashgan. Eron-Turkmaniston davlat chegarasidan taxminan 70 kilometr janubda joylashgan. Tehron — Mashhad temir yoʻl liniyasining oxirgi stansiyasi, Eron shimoli-sharqidagi muhim va yirik avtomobil yoʻllari tuguni. Shahar hududi oʻrtacha dengiz sathidan 995 metr balandlikda joylashgan.

Mashhad Eronning metallsozlik, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo sanoati boʻyicha eng yetuk shaharlaridan biri hisoblanadi. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Issiqlik elektr styasi, universitet bor. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi, uy-roʻzgʻor va zargarlik buyumlari tayyorlanadi.

M. oʻrnida 9-asrda Sanobod qishlogʻi boʻlgan. M. nomi dastlab arab geograflari asarlarida tilga olingan (10-asrda). Shahar 11—12-asrlarda gʻaznaviylar va saljuqiylar qoʻl ostida boʻlgan. 13-asr oxirida moʻgʻullar hujumi natijasida shaharning koʻp qismi buzilgan. 14-asr oxiridan Xurosonning eng yirik shaharlaridan biri. Temuriylar va Safaviylar hukmronligi davrida M. ravnaqtopgan. 1736—47 yillarda Nodirshoh davlatining poytaxti. 1795-yilda M.ni qojarlar egallagan.

M. — shialarning "muqaddas" shahri. Meʼmoriy yodgorliklaridan Imom Rizo maqbarasi (9-asr). Gavharshod begim masjidi (1405—18), Madrasa, karvonsaroylar saqlangan. Nodirshohmaqbarasi, Rizoshoh bemoristoni 20-asrda qurilgan. Shahar chekkasida fors shoiri A. Firdavsiyning qabri bor (qabr ustiga maqbara qurilgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Aholisi 
2011-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Mashhad shahrida 2 749 374 kishi istiqomat qiladi. Oʻrtacha zichlik — 8 400 kishi/km². Mashhad aglomeratsiyasida esa 3 milliondan ziyod kishi istiqomat qiladi. Mashhad aholisining etnik tarkibida forslar koʻpchilikni tashkil etadi. Shaharda shuningdek turkmanlar, kurdlar, ozarbayjonlar, tojiklar, hazoralar va boshqa millat vakillari istiqomat qiladi. Aholi dindorlarining asosiy qismi islom dinining shia mazahabiga eʼtiqod qiladi. Shahar rasmiy tili, butun Erondagi kabi fors tili.

 

 

Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Muqaddas shaharlar
Turkum:Aleksandr asos solgan shaharlar
Turkum:Eron ustonlari markazlari
Turkum:Razaviy Xuroson ustoni shaharlari
Maʼdan Odinamuhammad Avazmuhammad oʻgʻli

Maʼdan Odinamuhammad Avazmuhammad oʻgʻli (1762, hozirgi Tojikiston Asht tumani — 1838) — shoir. Kamina taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Sheʼriyatdagi shuhrati butun Qoʻqon xonligiga tarqalgan. Madalixon taklif qilganda, shoir saroyga borishdan bosh tortadi. Maʼdan sheʼrlaridan devon tuzgan, bir qancha sheʼrlari qoʻlyozma va toshbosma bayozlarda uchraydi. Asarlarining aksariyati gʻazal va muhammas janrlarida yaratilgan. Sheʼrlarida inson erki, muhabbat ulugʻlangan. "Jonim" radifli muhammasida mavjud muhitdan noroziligi, "Koʻrgazgil menga" radifli gʻazalida alamli, jafokash dunyodan toʻyganligi, "gʻam tugʻyonida" gʻarq boʻlayotganligi ifodalanadi. Shoirning "Pongʻoz" muhammasi Maxmurning "Hapalak" sheʼriga hamohang qilib yozilgan.

Ad.h Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961; Abdullayev V., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 2-kitob, T., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Maʼdan

Maʼdan (arab.; koʻpligi maodin) — 1) oʻrta asr Sharq mualliflari, jumladan, Beruniy, Ibn Sino va boshqa asarlarida kon, metall, ruda, mineral va umuman yer osti foydali qazilma boyliklari maʼnosida qoʻllangan; 2) har bir narsaning asli joyi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil