Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Moylisuv

Moylisuv — Fargʻona vodiysidagi daryo (suvi tarkibida neft bulganidan dare M. deb atalgan). Fargʻona tizmasidagi Boyboshota togʻining shimoli-gʻarbiy yon bagʻridagi Katmonkoʻl kulidan (4000 m), Kerey nomi bilan boshlanadi. Sarasuvsoy, Mustu, Samandiq, Saribiya, Asivaz soylari bilan qoʻshilib M.ni qosil qiladi. Uzunligi 87 km, eng yirik irmogʻi bilan 107 km. Havzasi 748 km². M. yuqori oqimida Koʻprikboshi qishlogʻigacha chuqur doirasimon vodiysida, Izboskan qishlogʻigacha adirlardan (balandligi 1000–1500 m) oqadi. Qor, yomgʻir va buloqlardan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 9,15 m³/sek. Martdan avgustgacha M. sersuv boʻladi (77,6%). Andijon viloyatining Izboskan tumani yerlarini sugʻoradi. Soy vodiysida Qirgʻizistonning Moylisoy shahri, Koʻktosh shaharchasi va Oʻzbekistonning Izboskan qishlogʻi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Moylisuv neft-gaz koni

Moylisuv neft-gaz koni - Qirgʻizistonning Jalolobod viloyatidagi kon. Moylisoy shahridan 6 km jan. da. 1907-yilda topilgan. Jami 5 ta strukturaning turtinchisi sanoat ahamiyatiga molik. Kon joylashgan hudud shim.dan jan. tomon 1600 m dan 600 m gacha pasayib boradi. Dastlabki neft 1948-yil kovlangan quduqdan otilib chiqqan. 1950-yildan neft va gaz olina boshladi. Gaz uyumlari boʻr yotqiziqlari gorizontlarida aniqlangan.

Moylisuv neft-gaz koni paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasiga mansub jinslarda joylashgan. Paleozoy yotqiziqlari toʻq yashil argillitdan iborat. Mezozoy yotqiziqlari yura va boʻr qatlamlaridan tashkil topgan, qalinligi 60–70 m boʻlgan kulrang va qizgʻish qumtosh, alevrolit hamda giltoshlardir. Bur davri yotqiziqlari umumiy qalinligi 900–1000 m qalinlikdagi giltosh va alevrolitlardan tuzilgan. Paleogenning umumiy qalinligi esa 250–286 m. Baqtriya yotqiziqlarida strukturaning uz. 13–14 km, eni 3,5 km. Konning 9 ta gorizontida gaz mavjud. Gorizontlarning umumiy qalinligi 52 m gacha, gʻovakligi 10—25%. Qatlam bosimini dastlabki koʻrsatkichi 16,8— 33,2 Mpa. Uyumning uz. 2,5–5 km, eni 1,0—2,1 km. Quduqlar debiti 5—523 ming m³/sut. Gazning havoga nisbatan zichligi 0,626—0,670. Metan miqdori 94,6—96,8%. Qatlam suvlari, asosan, xlorkalsiyli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Jalolobod viloyati
Turkum:Qirgʻiziston iqtisodiyoti
Turkum:Qirgʻizistonda geologiya
Moyqaragʻan

Moyqaragʻan (Calophaca tianschanica) — burchokdoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 20—75 sm. Bargi patsimon, qattiqtukli, uz. 4–5 mm. Guli 2— 8 tadan toʻdalangan. Dukkagi bir uyali, silindrsimon, uz. 22–32 mm. Urugʻi qoʻngʻir, uz. 3–4 mm. Iyun—iyulda gullab, iyul—avgustda meva tugadi. M. Toshkent va Surxondaryo viloyatlarining togʻliq tumanlarida usadi. Manzarali oʻsimlik sifatida ham oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moyqutlar

Moyqutlar — chumchuqsimonlar turkumiga mansub sayroqi qushlar oilasi. Uzunligi 10—25 sm. Pati xira kulrang, qoʻngʻir yoki yashil tusga yaqin. 40 tacha urugʻga mansub 240 turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, ayrim Avstraliya va bitta turi Shimoliy Amerika (Alyaska) da tarqalgan. Oʻrmon, butazor, bogʻlar, qamishzor va dashtlarda yashaydi. Hasharotlar, baʼzi mevalar bilan oziqlanadi. Ayrim , mas, korabosh moyqut yaxshi sayraydi. Oʻzbekistonda moyqutlarning 9 ta urugʻi (penochkalar, kurgalaklar, asl moyqutlar, toʻqay chumchuqlar, jiqjiklar va boshqalar) va 28 turi uchraydi. Togʻ oʻrmonlari va bogʻlarda kulrang moyqut va zavirushka, Qizilqumda choʻl moyquti uya quradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Moki

Moki — 1) tikuv mashinasi asosiy qismlardan biri — maxsus moslama. Chok tikilayotgan paytda tikuv mashinasi ignasi hosil qiladigan ustki ip izmasiga pastki ipni oʻtkazib beradi; 2) toʻquv dastgohitsa tanda iplari orasidan arqoq iplarini olib oʻtadigan moslama. M. ichida arqoqipi oʻralgan naycha boʻladi. M. homuza (arqoq ipi bilan tanda ipi orasida hosil qilinadigan koʻz) ichida erkin yoki majburiy harakat qilib, bir qutidan ikkinchisiga oʻtadi. M. harakati davomida arqoqipi naychadan boʻshalib xrmuzaga tashlanadi. Naychadagi arqoq ipi bir marta (koʻp homuzali dastgohdar uchun) yoki koʻp marta tashlab oʻtishga yetarli boʻlishi kerak. Qad. toʻquv dastgohlarida M.ni homuza tirqishidan toʻquvchi qoʻlda olib oʻtkazardi. Hozirgi avtomatik toʻquv dastgohdarida zarb mexanizmlari yordamida M. oʻz-oʻzidan borib keladi (qarang Toʻquvchilik).

Ilgari M. yogʻoch (palma, shamshod, oʻrik va boshqalar), hayvon shohidan yasalgan, hozir, asosan, temir va poʻlatdan yasaladi. M.larning oʻrtasi toʻrtburchak shaklida oʻyilib, ikki yonida teshik (koʻz) qilinadi (naychadagi ip uchi shu teshikdan oʻtkaziladi). M. koʻzi, odatda, chinnidan qilinadi. Yogʻoch M.ning ikki uchi oʻtkirlanib, metall uchlik kiydiriladi.

Qanday toʻquv dastgohlarida ishlatilishiga karab, M.lar avtomat dastgoh M.si (ichidagi uzunchoq boʻshliqqa ipli naycha joylashadi), mexanik dastgoh. M.si (oʻrtasida ipli naycha oʻrnatish uchun metall sterjen boʻladi), movut toʻqishda ishlatiladigan M. va boshqa xillarga boʻlinadi (rasmga k,.). Mexanik dastgohlarda M. ichidagi naycha arqoq ipi tugasa, boʻsh naychani toʻliq naychaga almashtirish uchun dastgoh, toʻxtatiladi, avtomat dastgohlarida esa bu ish ular ishlab turgan paytda avtomatik tarzda bajariladi.

 Adabiyot 
 Olimboyev E. vab., Toʻquvchilik tex-nologiyasi va toʻquv stanoklari, T., 1987.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molalash

Molalash, mola bostirish — yerda namni saqlash, ekishni sifatli oʻtkazish va sugʻorish uchun qulay sharo-it yaratish maqsadida ekinlar ekish oldidan oʻtkaziladigan agrotexnikaviy tadbir; shudgor oʻnqir-choʻnqirini yoʻq qilish, yerdagi namni saqlash, ekishni sifatli oʻtkazish va sugʻorish uchun sharoit yaratish maqsadida mola yordamida bajariladi. Haydalgan yer yuzasining tekislanish darajasi mola yuritish tezligi va yoʻnalishiga bogʻliq. Molani yer haydash yoʻnalishiga nisbatan koʻndalangiga yoki uchastkaning diagonali boʻyicha yurgizilsa, yer tekislash sifatli boʻladi. Yogʻoch mola bostirilganda shudgor yuzasi 7,5 sm gacha zichlashadi. Koʻklam qurgʻoqchil kelganda M. foydali, shuning uchun ekin kechki muddatlarda ekilayotganda dalaga 2—3-marta mola bostiriladi. Yetilgan yergagina mola bostirish kerak. M.dan asosiy maqsad: bahorda, asosan, tuproqning pastki qavatlaridan kapillyar gʻovaklar orqali namning bugʻlanishini kamaytirish, yirik kesaklarni uvoqlash. Keyingi vaqtlarda yengil tuproqli yerlarni M.da zanjir bilan bir-biriga ulangan 4 ta chorqirrali sixmoladan foydalanilmoqda (qarang Boronalash). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molamyayn

Molamyayn, Moulmeyn — Myanmadagi shahar. Moi millim viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 250 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Yirik temir yoʻl stansiyasi. Andaman dengizining Moutama qoʻltigʻi so-hilidagi port (asosan, oʻrmon mahsulotlarini chetga chiqarish uchun moʻljallangan). Taxta tilish, sholi oklash, kema taʼmirlash korxonalari, toʻqimachilik fabrikalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Baliq ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Myanma
Molasslar

Molasslar (fransuzcha: moleasse, lotincha: mollis — yumshoq) — burmalangan mintakalar rivojlanishining orogen bosqichida litosfera plitalarining orasida siqilishi natijasida hosil boʻlgan togʻ jinslari kompleksi. M. deyarli da-gʻal boʻlakli jinslar majmuasidan iborat. Asosan, togʻ oddi va togʻ etagi maydonlarida yotqizilgan boʻlib, qumtosh, alevrolit, konglomerat, gil, mergel va ohaktosh qatlamlaridan tashkil topgan. Alp togʻlari yaqinida M.ning qalinligi 2500–3000 m. Markaziy Osiyoda kaynozoy erasiga mansub M. oʻrganilib. ular chekka (geosinklinal oblastlar) va kontinental turlar hamda mayda stratigrafik boʻlimlarga ajratilgan. M. dengizdagi kulrang gillar, alevrolitlar va qumtoshlardan tashkil topgan quyi va kontinental konglomerat lardan tuzilgan yuqori qismlarga boʻlinadi. Koʻpincha M. tarkibiga eva-poritlar va koʻmir yotqiziklari kiradi, quyi M.lar esa neft va gazli (mas, Kavkazda). Vulkanik togʻ jinslari boʻlaklaridan tuzilgan qatlamlar vulkanogen M.lar deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molguzar togʻlari

Morguzar togʻlari, Morguzar togʻlari — Turkiston tizmasining shimoliy etaklari (Jizzax viloyati)dagi togʻlar. Morguzor nomini tadqiqotchilar mor — ilon izi yoʻl yoki margʻzor — maysazor soʻzlaridan deb izohlaydilar. Togʻlar janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Uzunligi 70 km. Eng baland joyi (Qizilchagat balandligi) 2620 m. Nur-ota tizmasidan Ilonoʻtti togʻ yoʻlagi orqali ajralgan. Shimoli-sharqiy yon bagʻirlaridan boshlanadigan koʻpgina soylarning (Zominsuv, Pishagʻarsoy, Ravotsoy va boshqalar) konus yoyilmalari qoʻshilishidan prolyuvial shleyf vujudga kelgan. Janubi-gʻarbiy yon bagʻri Sangzor daryosi vodiysiga tik tushgan. Gersin burmalanishida hosil boʻlgan. Morguzar togʻlari silurdevon davrlarining qumtosh, slanets, ohaktosh, porfiritlaridan tashkil topgan. Togʻlarning relyef xususiyatlari ularni tashkil qilgan jinslarning litologik tarkibiga qarab turlicha shakllarga ega. Togʻlar kuchli parchalangan. Qoyali nayzasimon choʻqqilar koʻpincha chuqur daralar, platosimon yuzalar va keng togʻ bellari bilan almashib keladi. Iqlimi kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —9°, iyulniki 15° (Koʻlsoy). Yillik yogʻin miqdori 440 mm. Quyi past togʻli qismida chala choʻl subtropik mintaqa 700–1200 m gacha ifodalangan. Tub jinslar kalin lyossimon yotqiziqiar bilan qoplangan. Toʻq boʻz tuproqlarda turli oʻtli bugʻdoyiqzorlar, 1200–1800 m, baʼzan 2000 m gacha oʻrtacha balandlikdagi togʻ yon bagʻirlarida yuvilgan jigarrang tuproqlarda butazor va siyrak archazorlar tarqalgan. Quyi yarusda bugʻdoyiklar va boshqa boshoklilar oʻsadi. 2600 m balandlikda dasht mintaqasi mavjud. Morguzar togʻlarining Turkiston tizmasi bilan tutashgan joyida Zomin xalq oʻrmon davlat qoʻriqxonasi, Zominsoyning yuqori oqimida Zomin xalq bogʻi (milliy bogʻ) joylashgan. Togʻlar boy rekreatsiya resurelariga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Moldavan tili

Moldavan tili — roman tillaridan biri, Moldova Respublikasida va unga qoʻshni davlatlarda tarqalgan; 3 mln. ga yaqin kishi soʻzlashadi. Shevalari shim.-gʻarbiy, shim.-sharqiy, markaziy va jan.-gʻarbiy guruxdarga ajratiladi. Rumin va moldova tillari bir xil til deb hisoblanadi. Sovet davrida rumin tili kirill alifbosida yozilib, “moldova tili” deb atalgan va sovet olimlari uni mustaqil til deb bilishgan. Hozirda u rumin yoki moldova deb ataladi. Faqat adabiy meʼyor sohasida, xususan, fonetikada (talaffuz jonli tilga yaqin) va leksikada (rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp) baʼzi tafovutlar kuzatiladi. Moldavan tilida 4 artikl, lablanmagan unlilardan I, E, diftonglar, 2 ta grammatik jins kategoriyasi mavjud.https://www.britannica.com/topic/Romanian-language

1989-yilda lotin alifbosi asosidagi yozuvga oʻtish haqida qaror qabul qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Rumin tili

 

Turkum:Tillar
Moldiboyev Abdilas

Moldiboyev Abdilas 1906.24.6 (7.7), Qirgʻiziston, Kemin tumani — 1978.31.5, Bishkek — qirgʻiz kompozitori va xonanda (tenor). Qirgʻiziston xalq artisti (1937), qirgʻiz kompozitorlik musiqasi asoschilaridan. Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1940—41 va 1947—50). Qirgʻiziston musiqali drama teatrida (1933-yildan), Qirgʻiziston opera va balet teatrida (1942-yildan) xonanda. Qirgiziston kompozitorlar uyushmasi raisi (1939— 67). V. Vlasov, V. Fere bilan hamkorlikda "Oychurek" (1939), "Manas" (1946) birinchi qirgʻiz operalari, A. Veprik, M. Abdrayev bilan hamkorlikda Qirgʻiz davlat madhiyasi (1946), "Toʻxtagʻul" operasi (1958) ni yaratgan. Ommaviy va bolalar qoʻshiqlari, romanslar, xor asarlari muallifi. Musikali drama va operalarda Kulchoronun, Sirgak ("Oychurek", "Manas"), Teltey ("Aydar va Oysha", A. Omonboyev va boshqalar), Asker ("Arshin mol olon", U. Hojibekov), Toʻle-gen ("Qiz Jibek", Ye. Brusilovskiy) va boshqa partiyalarni maxrrat bilan ijro etgan. Toʻxtagʻul nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureati (1970). Kirgiz opera va balet teatriga M. nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molekulyar akustika

Molekulyar akustika — moddalarning tarkibi va xossalarini akustik usul bilan, ularning akustik xossasini esa molekulyar nuqtai nazardan oʻrganadigan fizik akustika boʻlimi. Molekulyar akustikada tovush toʻlqinlarining akustik xossalari, yaʼni moddalarda tarqalish tezligi va yutilish koeffitsiyentlarining temperatura, bosim va boshqa omillar bilan bogʻlikligi oʻrganiladi. Molekulyar akustika 20-asr 30-yillaridan boshlab, yaʼni koʻpgina moddalarda tovushning tarqalishida dispersiya hodisasi kuzatilganidan keyin, ayniqsa, tez rivojlana boshladi. Molekulyar akustikada tekshiriluvchi obyekt sifatida, odatda, ultratovush olinadi: gazlarda chastotalari W—W Gs li ultratovushlar, suyuqlik va qattiq moddalarda 105—10* Gs li ultratovushlar, chastotasi ~1010 Gs (qarang Gipertovush) li tovushlar tekshiriladi. Qisqa, vaqt davomida sodir boʻladigan jarayenlarning kinetikasini oʻrganadigan akustik usulni kam miqdordagi moddalarni yuqori bosim va turli temperaturada katta aniklik bilan tekshirishga imkon beradigan yagona usul desa boʻladi. Suyuqliklarda tovush tezligini va uning temperaturaga bogʻliq ravishda oʻzgarishini, mas, eritmalardagi ionlarning oʻzaro taʼsiri va boshqalarni aniqlash muhim ahamiyatga ega. Tovushning yutilish koeffitsiyenta moddalardagi ichki ishkalanish, issiklik oʻtkazuvchanlik va relaksatsiya bilan bogʻliq boʻlgan jarayonlardan aniqlanadi. Molekulyar akustikaning koʻpgina masalalari optik, spektroskopik va boshqa kompleks usullar bilan hal qilinadi. Molekulyar kuchlar tabiati, molekulyar jarayonlar kinetikasi, issiklik sigʻimi nazariyasi, yorugʻlikning sochilishi va shahrik. muhim masalalarni xal qilishda Molekulyar akustikaning ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molekulyar generator

Molekulyar generator - kogerent (fazalari orasidagi nisbat oʻzgarmas boʻlgan) elektromagnit tebranishlarni molekulalarning majburiy kvant oʻtishlari hisobiga generatsiyalaydigan (hosil qiladigan) maxsus qurilma. Unda molekulalar dastlabki energetik holatdan pastroq ichki energetik holatga oʻtadi. M.g.da kogerent tebranishlarning generatsiyalanishi yuz berishi uchun ushbu 2 shart bajarilishi lozim: asbobning ish xajmida dastlabki xrlatidagi zarralar soni ichki energiyasi kichikroq boʻlgan holatdagi zarralar orasidagi bogʻliklik (musbat teskari aloqa) taʼminlanishi lozim. M.g.da birinchi shart molekulalar da-stasini elektrostatik usulda saralash yoʻli bilan, ikkinchi shart (teskari aloqa) tebranishning tarqalish chastotasiga sozlangan xajmiy rezonator yordamida amalga oshiriladi. Molekulalar dastasi molekulalar manbadan vakuumga tor tirqishlar yoki kapillyar orqali chiqayotganda shakllanadi. M.g.ni rus olimlaridan N. G. Basov, A. M. Proxorov va ulardan mustaqil ravishda amerikalik olimlar U. Tauns, J. Gordon, X. Seyger 1954-yilda ixtiro qilgan. Bu kurilma ammiak (NH3) molekulalarida ishlab, yuqori monoxromatik va turgʻun (24840 MGs) chastotatali, mikrotoʻlqin diapazonli (1=1,24 sm) elektromagnit tebranishlarni hosil qiladi. M.g.dagi ammiak molekulalari dastasining quvvati 10~8 Vt, turgʻunlik chastotasi esa 10 7— 10~’’ boʻladi.

Keyinchalik sm va mm li toʻlqinlar diapazonida ishlaydigan M. g.lar va 21 sm li toʻlqin uzunligida ishlaydigan (vodorod atomlari dastasidan foydalaniladigan) kvant generatorlari yaratildi. Bu asboblar kvant kuchaytirgichlar kabi, mazer deb ham ataladi. Molekulyar gazlar bilan ishlaydigan optik diapazonli kvant generatorlarni (qarang Lazerpar) ham M.g. desa boʻladi, chunki ular tuzilishi va boshqa xossalari bilan M.g.ga oʻxshab ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molekulyar genetika

Molekulyar genetika - molekulyar biologiyaning asosiy yoʻnalishlaridan biri, irsiy axborot strukturasi va funksiyasini, uning yuzaga chiqishi mexanizmlarini oʻrganadigan fan. M.g.ning rivojlanishi 1928-yilda F. Griffit tomonidan bakteriyalarda transformatsiya hodisasini kashf etilishidan boshlanadi. O. Eyveri va shogirdlari (1944) transformatsiya asosida hujayraga yot DNK (dezoksiribo-nuklein kislota) kirib irsiy axborotni oʻzgartirishiini aniqlashdi. Keyinchalik transduksiya (bakteriofaglar orqali bir hujayradan ikkinchisiga DNK qismlarining koʻchirib oʻtkazilishi) hodisasining kashf etilishi irsiy moddaning moddiy asosi nuklein kislotasi ekanligini uzil-kesil tasdiqladi. Bidl va Tey-tum (1948) tomonidan "bir gen — bir ferment" gipotezasining yaratilishi genetikani biokimyo bilan bogʻlikligini koʻrsatdi. Bu kashfiyotlar nuklein kislotalarni oʻrganishga bagʻishlangan tadqiqotlarning keng rivojlanishiga sabab boʻldi. M. Uilkins va R. Franklin (1950—52) DNK molekulasining rentgenogrammasini olishdi. E. Chargaff (1947—50) DNKdagi azotli asoslarning komplementarligi prinsipini aniqlashdi. Bu tadqiqotlar D. Uotson va F. Krik (1953) tomonidan DNK molekulasi qoʻsh spiral modelining yaratilishi uchun asos boʻldi. Bu modelga asosan DNK 2 polinukleotid zanjiridan iborat. Zanjirda DNK molekulalari komplementar azot asoslarining vodorod bogʻlari orqali oʻzaro birikadi. DNK modelining yaratilishi tufayli DNKning matritsa prin-sipi asosida reduplikatsiyasi, genetik kodning va irsiy axborotning koʻchirilishi (transkripsiya)ning, mutatsiya mexanizmlari va DNK mutatsiyalarining qayta tiklanishi (reparatsiya) mexanizmlarini oldindan bashorat qilish mumkin boʻldi. Bu kashfiyotlar gen nazariyasining yaratilishi uchun asos boʻldi. Keyinchalik irsiy axborot yuzaga chiqishining yangi mexanizmlari va genlar faoliyatining idora qilinishi koʻrsatib berildi; genlarning ekzonintron tuzilishi, splaysing, protsessing jarayonlari, mobil genlar, psevdogenlar, onkogenlar, rekombinatsiyalanuvchi genlar kashf etildi. M.g. genetik injeneri-yaning nazariy asosi qisoblanadi.

M.g.ga oid tadqiqotlar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo (Y. X. Toʻraqulov, J. X. Hamidov), Genetika (A. A. Abdukarimov, J. A. Musayev)i.t. institutlarida olib boriladi.

Kurash Nishonboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Fan
Molekulyar massa

Molekulyar massa — kimyoviy birikma molekulasining uglerod birligi (uglerod nuklidi |2S atom massasining ʻ/|2 qismi)da ifodalangan massasi, molekulani tashkil qilgan elementlar atom massasalarining yigʻindisi. Baʼzan maʼlum tarkibli turli moddalar aralashmasi uchun ham mol. m. aniqlanadi. Mas, havo, garchi bir qancha gazlar aralashmasidan iborat boʻlsa ham, uning oʻrtacha mol. m. bor. Havoning hisoblab topilgan oʻrtacha mol. m. 29 ga teng. Mol. m. — moddaning asosiy tavsiflaridan biri. U, shuningdek, polimer moddalarning xossalarini belgilovchi asosiy omildir. Mol. m., asosan, bugʻning zichligini oʻlchash orqali, osmotik bosim orqali (Vant—Goff krnuni asosida), bugʻ bosimining tushishi, eritmalarning toza erituvchiga nisbatan muzlash temperaturasi pasayishi (krioskopiya) yoki kaynash temperaturasi koʻtarilishini (ebuli-oskopiya) oʻlchash orqali topiladi. Uchuvchan moddalarning mol. m. mass-spektrometriya usulida, turli birikmalar aralashmasining mol. m. xromatomass-spektrometriya usulida aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molibdatlar

Molibdatlar – molibden kislotalarning tuzlari. Monomolibdatlar (molibden kislota N2MoO4 tuzlari), mezomolibdatlar (mezomolibden kislota N4MoO5 tuzlari), ortomolibdatlar (ortomolibden kislota N6MoO6 tuzlari), polimolibdatlar va getero-polimolibdatlar kabi bor. Kalsiy molibdat legirlangan poʻlat, natriy molibdat pigment, sirlar, lok va boʻyoklar ishlab chiqarishda ishlatiladi. RMoO4 – pigment; RMoO4 va R2MoO5 – akustik materiallar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molibden rudalari

Molibden rudalari — tarkibidagi Mo miqdori sanoat yoʻli bilan ajratib olish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Yirik konlardagi rudalarda Mo ning oʻrtacha miqdori 0,06—0,3%, maydaroq konlarda esa 0,5—1%. Boshka rudalardan esa yoʻldosh komponent sifatida ajralib olinadi. Molibden rudalari endogen va ekzogen sharoitlarda hosil boʻladi. Endogen yoʻl bilan hosil boʻlgan rudalar skarnli, greyzenli va gidrotermal guruh konlar bilan bogʻliq. Asosiy mineral rudasi molibdenit (MoS2) boʻlib, unda Mo miqdori 60% ni tashkil qiladi. Molibden rudalarida Mo bilan turli nisbatlarda Si, W, ozroq miqdorda Bi, Be, Sn uchraydi; bundan tashqari, molibdenitda Re doimiy mavjud. Molibden rudalari hududiy va genetik jihatdan intruziv jinslar (mismolibdenli turi monotsit, granodiorit, granosiyenitlar; monometall molibdenli turi biotitshox aldamchili granitlar; volframmolibdenlisi leykokrat kamroq ishqorli granitlar) bilan bogʻliq. Ekzogen Molibden rudalari esa baʼzan koʻmir qatlamlarida gil, kremniyli slanetslarda, shunin-gdek, qattiq neft bitumlarida uchraydi. Ulardagi Mo organik moddalar bilan uzviy bogʻliq boʻlib, Y, U, Ge bilan bir assotsiatsiyada boʻladi. Bu konlarda Mo juda oz miqdorni tashkil etadi. Molibden rudalarining asosiy qismi yirik skarnli va shtokverli konlardan qazib olinadi. Molibden rudalari boyitilib, tarkibida 51% gacha boʻlgan konsentrat olish mumkin. Molibden rudalarining yirik konlari Oʻzbekistonda (Olmaliq, Qoramozor, Zirabuloq-Ziyovuddin, Nurota), Qozogʻiston, AQSH, Kanada, Chili, Meksika, Xitoy, Avstraliya va boshqa mamlakatlarda mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Molibden qotishmalari

Molibden qotishmalari -asosini molibden tashkil qiladigan qotishmalar. Asosan, issiqbardosh konstruksion materiallar sifatida ishlatiladi. VM-1, SM-2 va VM-2 markali Molibden qotishmalari tarkibida 0,1—0,4% gacha uglerod boʻladi. VM-2 qotishmasidan chiviq, pokovka va shtampovkalar, VM-1 va SM-2 qotishmalaridan esa chiviq, list va quvurlar tayyorlanadi. Molibden qotishmalaridan tayyorlangan detallar vakuumda yuqori (1800° gacha) temperaturali sharoitda uzoq muddat ishlaydi. Bu qotishmalardan 2300— 2500° temperaturali gazlar oqimida qisqa muddat (5 min. gacha) ishlaydigan detallar ham tayyorlash mumkin. Molibden qotishmalaridan tayyorlanadigan himoya qoplamali detallarning havoda yoki boshqa oksidlovchi muhitlarda 1200—2000° dagi xizmat muddati — 5—500 soat. Odatda, Molibden qotishmalari yoyli vakuum pechlarda, elektron nurli va garnisaj pechlarda eritib olinadi. Molibden qotishmalari kukun metallurgiyasi usulida olinganda ancha ifloslanadi, natijada texnologik xossalari (ayniqsa, pay-vandlanuvchanligi) yomonlashadi.

Molibdenni legirlash uchun titan (Ti), sirkoniy (Zr), gafniy (Hf), vanadiy (V) ishlatiladi (0,1 — 1,5%). Legirlovchi elementlarning koʻpchiligi molibdenni moʻrtlashtiradi. Titan, sirkoniy, niobiy va boshqa bilan legirlangan molibdenning issiqbardoshligi ancha yuqori, ammo plastikligi pastroq. Molibdenning plastikliligini oshiruvchi birdanbir element — reniy. Sirkoniy va titan Molibden qotishmalarining plastik deformatsiyalanuvchanligini oshiradi. Molibden qotishmalarining mexanik puxtaligi temperaturaga bogʻliq. Molibden qotishmalaridan soplolar, uchish apparatlarining qoplamalari, raketa detallari, atom reaktorlarining qismlari, elektrotexnika va radiotexnika sanoatida ishlatiladigan turli detallar va boshqa tayyorlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molibdenit

Molibdenit, molibden yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi MoS2; 60% Mo va 40% S dan iborat. Har vaqt oz miqdorda Re qoʻshimchasi boʻladi. Geksonal singoniyali. Varaqsimon va tangasimon agregatlardan iborat. Rangi qoʻrgʻoshsimon kulrang, metallsimon yaltiroq. Qattiqligi 1, zichligi 4620– 4800 kg/m3. M. nihoyatda yuqori temperaturali sharoitda greyzenli, kam hollarda pegmatitli konlarda volframit, topaz, kasseterit, flyuorit, xalkopirit, pirit va boshqa minerallar bilan birga hosil boʻladi. Renit izotoplardan birining izobar oʻzgarishi hisobiga nihoyatda qimmatbaho hisoblangan radiogenli izotop hosil boʻladi. M.ning yirik konlari kontaktli metasomatik granat-piroksenli skarnlarda, shuningdek, gipotermal va mezotermal kvarsmolibdenli ruda tomirlarida mavjud. Yirik konlari Oʻrta Osiyo, Kavkaz, AQSH, Meksika, Norvegiyada, Oʻzbeki-stonda esa, asosan, Olmaliq atrofida borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Minerallar
Molibdenlash

Molibdenlash — metall buyumlar sirtiga molibden yugurtirish. M. usuli poʻlat, titan, niobiy va boshqa metall buyumlar uchun qoʻllanadi. Ushbu usullari bor: 1) molibden yoki ferromolibden kukuni bilan vodorod oqimida (200—1000°da) M; 2) gaz mu-hitida M.: a) molibden yoki ferromolibden ishtirokida vodorod va xlorat kislota oqimida (gaz aralashmasi 300— 400° da hosil boʻladi, 800—1000° S da buyumda molibden ajraladi); b) molibden pentaxlorid (MoS15) orqali oʻtadigan vodorod oqimida (300° da); v) molibden geksakarbonal Mo(Co)J buglari bilan vodorod yoki argon aralashmasida (250 - 850°da) M.; 3) suyuq muhitda M.: a) natriy molibdat (Na2 MoO4) eritmasi solingan vannada elektroliz bilan M.; b) shu vanna orqali vodorod yoki dissotsilangan ammiak oʻtkazish yoʻli bilan Na2MoO4 dan molibdenni kaytarish. M. natijasida buyum qattiklashadi, sirti mustahkamlanadi, azot kislotasiga chidamliligi oshadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molibdenli poʻlat

Molibdenli poʻlat - tarkibida 0,15—0,55% molibden va 0,1—0,45% uglerod boʻlgan konstruksion poʻlat; legirlangan poʻlatlar jumlasiga kiradi. Molibden poʻlatning toblanish va mexanik xossalarini, yoyiluvchanlik xususiyatini yaxshilaydi. Molibdenli poʻlat korroziyabardosh, issiqbardosh, yuqori temperaturalarda oksidlanmaydi, shu sababli, yuqori temperaturalarda ishlaydigan detallar tayyorlashda, mas, qozonsozlik, turbinasozlik, raketasozlik va boshqa da ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molibdenli oʻgʻitlar

Molibdenli oʻgʻitlar - tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan shaklda molibden boʻlgan mikrooʻgʻitlarsan biri. M.oʻ. sifatida ammoniy molibdat, ammoniynatriy molibdat, molibdenli superfosfat va tarkibida molibden boʻlgan turli sanoat chiqindilari qoʻllanadi. Odatda, vodorod ioni koʻrsatkichi rN 5,2 dan past boʻlgan tuproqlarda oʻsimliklar M.oʻ. ga koʻproq zarurat sezadi. Ekinlardan dukkaklilar (noʻxat, soya, beda, sebarga), sabzavot ekinlari (karam, pomidor), texnika ekinlari (qand lavlagi, zigʻir) va boshqa ancha talabchan. Mas, molibden superfosfatdan ekish paytida yerga 50–100 kg/ga miqdorida solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molikiylik

Molikiylik  — sunniylikdagi diniy-huquqiy mazhablardan biri. Molik Ibn Anas asos solgan. Molikiylik Madinada paydo boʻldi, Arabiston yarim oroliga, keyin Misr, Shimoliy Afrika va Andalusiyaga tarqaldi. Molik ibn Anasning „al-Muvattaʼ“ (ommaviy, barchaga tushunarli maʼnosida) asari molikiylik taʼlimotining asosiy manbai hisoblanadi.

Molikiylik tarafdorlari Muhammad paygʻambar hayotligi vaqtida ilk islomda shakllangan fiqh meʼyorlarini tan oladi, fiqhning asosiy manbai sifatida Qurʼon va sunnaga tayanadi, Madinaning savodli aholisi yakdillik bilan maʼqullagan qoidalarnigina ijmo deb hisoblaydi. musulmonlarning umumiy manfaatlariga javob beruvchi shariat hukmlariga monelik qilmaydi. Hozirgi vaqtda ham bu mazhab qoidalarining Marokash, Tunis, Jazoir va Liviya nikoh-oila va mulkka oid huquqiga sezilarli taʼsiri bor. U Liviyaning bir qancha jinoyat qonunlari asosini tashkil etadi.

 Adabiyot 
 Husniddinov 3., Islom: yoʻnalishlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.

Turkum:Mazhablar
Molish

Molish — oʻzbek musiqa bezaklaridan biri. Torli musiqa cholgʻulari (mas, gʻijjak, rubob)da sozanda barmoqni bir pardadan ikkinchi pardaga ohangdor, ohista sirgʻaltirish yoʻli bilan bajariladi. Yevropa musiqa bezaklari (melizmlari)dan glissando ga mos keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moliya bozori

Moliya bozori — oldi-sotdi obyekti pul yoki pulga tenglashtirilgan qogʻoz bilan bogʻliq boʻlgan bozor. Bu bozorda moliya mablagʻlarini vaqtincha haq toʻlab ishlatish yoki ularni sotib olish yuzasidan munosabatlar olib boriladi, shuningdek, pul mablagʻlarini jamgʻarganlardan qarzga oluvchilarga oʻtishi taʼminlanadi. Ortiqcha mablagʻlarga ega boʻlgan xoʻjalik subyektlari oʻz moliyaviy resurslarini mablagʻlarga muhtoj subyektlarga taklif qiladi. Moliya bozori banklarda, fond birjasida va auksionlarda oʻtkaziladi.

Moliyaviy bitimlar xarakteriga qarab, MBni turkumlashning bir necha usullari mavjud. Qaytarish tamoyili boʻyicha moliya bozori 2 ga ajraladi: qarz majburiyatlari (isteʼmolni koʻndiradigan pul) va kapital (mulk) bozori. Qarz majburiyatlari bozorida pul vaqtincha qarz sifatida bozorga chiqadi va olingan pul shaxsiy isteʼmol uchun ishlatiladi. Kapital (mulk) bozorida qoʻyilgan puldan daromad olish huquqi sotiladi va sotib olinadi. Bu bozorda mablagʻlar kapital sifatida ishga solinib, foyda keltiradi. Shuni hisobga olgan holda kapital bozorini 2 boʻgʻinga ajratish mumkin: ssuda kapitali bozori va qimmatli qogʻozlar bozori. Ssuda kapitali bozori — pul shaklidagi kapitalning foiz toʻlash sharti bilan qarzga berilishidir. Bu bozorda qisqa muddatli majburiyatlar muomalada boʻladi. Bular, asosan, davlat va banklarning majburiyatlari hisoblanadi. Qimmatli qogʻozlarning birlamchi va ikkilamchi bozorlarida aksiya, obligatsiya, veksel va boshqa oldi-sotdi qilinadi. Xoʻjalik hayotining baynalmilallashuvi natijasida jahon MB paydo boʻldiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Moliya guruhlari

Moliya guruhlari - bir necha oila yoki guruhlarning ittifoqi. Iqtisodiy birlashish negizida tashkil topgan yirik moliyasanoat birlashmalari, sanoat, bank, transport, savdo, su-gurta, xizmat koʻrsatish va boshqa sohalarning yirik uyushmasi. 19-asr oxiri —20-asrning boshlarida kapitalning kon-sentratsiyasi hamda markazlashuvi asosida shakllangan. M.g. yirik kapitalga ega boʻlgan monopoliyalarning gigant ittifoqidir. M.g. dastlab AQSH da, keyinchalik Angliya, Fransiya, Germaniya, Yaponiya va boshqa davlatlarda tashkil topdi. Bunday guruhlarga Rokfellerlar, Morganlar, Dyuponlar, Mellonlar, Jianini kabilar misol bula oladi. har bir M.g.ning markazi davlatning maʼlum hududida joylashgan buladi. Ammo 20-asrning 70-yildan ularning taʼsir doirasi baynalmilallashib-transmilliy tus ola boshladi. Korporatsiyalar koʻpaydi. Mac., Rotshild guruhi tasarrufidagi aktivlarning qariyb 60% Fransiyadan tashqaridagi hududlarda joylashtirilgan. Yetakchi M.g. faoliyati universal harakterga egadir. AQSH, Gʻarbiy Yevropa va Yaponiya iqtisodiyotida 5—10 ta M.g. asosiy oʻrin egallaydi. Yetakchi oʻrin AQSH M.g.ga tegishli. M.g.ning yirik savdosanoat korporatsiyalari boshqa M.g.ning banklari va sugʻurta kompaniyalari bilan kredit aloqalarini oʻrnatgan. Mac, Kaliforniya va Texas (AQSH) guruhlari Uoll-strit banki kreditlaridan foydalanadi. Mamlakatlararo iqtisodiy integratsiya jarayoni yangi tipdagi birlashmalar — xalqaro korporatsiyalarni vujudga keltirdi. Ular 2 turga ajratiladi: transmilliy korporatsiyalar va koʻp millatli korporatsiyalar. hozirgi paytda jahonda 37 mingga yaqin xalqaro korporatsiyalar va ularning 206 mingdan ortiq filiallari faoliyat koʻrsatmoqda. 1980-yillar oxirida 100 ta yirik M.g.dan 38 tasi Gʻarbiy Yevropada, 29 tasi AQShda, 16 tasi Yaponiyada, 10 tasi Fran-siyada, qolganlari, Avstraliya, Kanada, Yangi Zelandiya va boshqa industrial mamlakatlarda joylashgan edi.

Abduxalil Razzoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moliya yili

Moliya yili — davlat byudjeti amal qiladigan yoki moliya hisobotlari muddati hisoblanadigan 12 oydan iborat davr. Kalendar yil bilan muvofiq kelmasligi mumkin. Mas, Buyuk Britaniyada Moliya yili 1-apreldan boshlanib, keyingi yilning 31-martida, AQShda 1 oktabrdan boshlanib 30-sentabrda tugaydi. Buyuk Britaniya xukumatining moliya yili esa 6-apreldan boshlanib, keyingi yilning 5-aprelida tugaydi. Oʻzbekistonda kalendar yilga muvofiq keladi (1-yanvardan boshlab, 31 dekabrda tugaydi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moliya kapitali

Moliya kapitali - pul kapitali, pul vositalari shaklidagi kapital; sanoat kapitalining bank kapitali bilan oʻzaro qoʻshilib ketishi natijasida yuzaga keladigan kapital. Moliya kapitali iqtisodiy kategoriya sifatida 19-asr oxiri — 20-asrboshlarida ishlab chiqarish va bank sohasida kapitalning yuqori darajada yiriklashishi asosida vujudga keldi. Bunga qadar sanoatchilar va bankirlar bir-biridan mustaqil holda ish koʻrar, banklar sanoatga xizmat kursatar, sanoatchilar sanoat foydasini olsa, banklar bank foydasiga ega boʻlar edi. Banklar qoʻlida kapital yirikla-sha boshlagandan keyin, ular uzlarining boʻsh turgan mablagʻlarini sanoatga faqat qisqa muddatga emas, balki uzoq muddatga qarz berib, korxonalarning faoliyatiga taʼsir koʻrsatadigan boʻldi, hatto ayrim hollarda ularning taqdiri banklarga bogʻliq boʻlib qoldi. Bank mablagʻlari har xil aksiyalar sotib olish va "ishtirok etish tizimi" asosida sanoatga koʻcha boshladi. Natijada yirik banklar ayni bir vaq-tda, sanoat magnatlariga, yirik sanoatchilar esa yirik bank magnatlariga aylandi. AQShdagi eng yirik 2 moliya monopolistik guruh —Morganlar va Rokfellerlar Moliya kapitalining shakllanishiga yaqqol misol boʻla oladi, chunki Morgan dastlab bankir, Rokfeller esa neft sanoatchisi edi. M.g. rivojlangan davlatlar iktisodiyotining barcha sohalari — sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport, savdo, sugurta va boshqa mavjud boʻlib, kapitalning turli xil shakllari (tovar, pul, savdo, kredit)ni harakatga keltiradi va yukrri darajada foyda olishga erishadi. Moliya kapitali davlat siyosatida qam mu-him rol oʻynaydi.

Ahmadjon Oʻlmasov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moliya nazorati

Moliya nazorati - 1) moliyaviy hujjatlarning yuritilishini, uning belgilangan meʼyorlar va kridalarga muvofiqligini nazorat qilish; 2) jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan moliyaviy operatsiyalar, biti-shuvlarni amalga oshirishda qonunlar va meʼyoriy hujjatlarga rioya etilishini nazorat qilishOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Moliya oligarxiyasi

Moliya oligarxiyasi (yun. oligarhio — ozchilik hokimiyati) — eng yirik sanoat korporatsiyalari va banklar egalari guruqi, amalda mamlakat iqtisodiyotida, shuningdek, siyosiy xayotida hukmronlik qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil moliya oligarxiyasiga misollat
Moliya resurslari

Moliya resurslari - iqtisodiy subʼyekt ixtiyorida, uning tasarrufida boʻlgan jami pul mablagʻlari, moliyaviy aktivlari majmui. Moliya resurslarini davlat, firma va korxonalar, xonadon va jamoat tashkilotlari tashkil etadi. Moliya resurslari moliya va moliya tizimining moddiy asosi, moliya siyosatini utkazishning asosiy vositasi. Moliya resurslari yalpi ichki mahsulot va milliy daromadni taqsimlash va qayta taqsimlash jarayonida yaratiladi. Moliya resurslari manbai, birinchi navbatda mamlakat iktisodiyotining faoliyati, asosan, mahsulotlar va xizmatlarni ishlab chiqarish va sotish bilan bogʻliq, boʻlgan pul daromadlaridir. Moliya resurslari, odatda davlat byudjetlarida, shuningdek, byudjetdan tashqari fondlarda, davlat mulkidan keladigan daromadlarda, qarzlarda toʻplanadi.

Hozirgi davlatlar Moliya resurslarini yaratishning asosiy usuli tarzida soliklardan tashkil topadigan soliq tizimini qoʻllaydi. Davlat Moliya resurslari — davlat tashkil etadigan va oʻz vazifalarini bajarish uchun tasarruf qiladigan pul mablagʻlaridir. Firma yoki korxona Moliya resurslari yalpi pul tushumi, bankdan olgan krediti, uz mulkini sotishdan kelgan tushum, uz aksiyalarini sotishdan kelgan mablagʻ x.isobidan shakllantiriladi. Xonadon Moliya resurslari — ish haqi, pensiya, ijara haqi, bank bergan foiz va, nihoyat, tadbirkorlik keltirgan foydadan tashkil topadi. Xonadondagi Moliya resurslari, asosan, isteʼmol va jamgʻarish uchun ajratiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moliya tizimi

Moliya tizimi — iqtisodiyot pul sektorining bir qismi, moliya amaliyoti. Moliya tizimi faqat moliya munosabatlarini emas, balki moliyaga taalluqli siyosiy, tashkiliy munosabatlarni ham qamrab oladi. Bu tizim tarkibiga quyidagilar kiradi: a) moliya obyektini hosil etuvchi pul fondlari yoki moliya resurslari; b) korxonalar, xonadonlar, davlat idoralari va nodavlat tashkilotlaridan iborat moliya munosabatlarining subyektlari — ishtirokchilari; v) moliya mexanizmi, yaʼni moliya munosabatlarida qoʻllaniladigan va pul bilan bogʻliq vositalar (foyda, zarar, rentabellik, likvidlik, byudjet, byudjetdan tashkari fondlar, subsidiya, subvensiya, dotatsiya, sanatsiya, moliya normativlari, moliyaviy sanksiya va boshqalar); g) moliya institutlari va davlatning moliya idoralari (moliya kompaniyalari, moliya jamgʻarmalari, moliya vazirligi, uning mahalliy boʻlinmalari, soliq idoralari, gʻaznachilik xizmati, soliq politsiyasi va boshqalar); d) moliya bozori — fond bozori, sugʻurta xizmati bozori, valyuta bozori; e) moliya siyosati — iqtisodiyot subyektlarining moliyaga oid yoʻl-yoʻriqlari va xatti-harakati.

Moliya tizimi iqtisodiy tizimning muhim unsuri, uning yordamida iqtisodiyot tartiblanadi, iqtisodiy oʻsish ragʻbatlantiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moliya-sanoat guruhlari

Moliya-sanoat guruhlari - ishlab chiqarish samaradorligini koʻtarish uchun oʻzlarining moddiy yoki nomoddiy aktivlarini birlashtiruvchi asosiy yoki qoʻshimcha jamiyat sifatida faoliyat kursatuvchi yuridik shaxslar majmualari. Moliya-sanoat guruhlarig. manfaati, strategiyasi va unga erishish yoʻllari umumiy boʻlgan ishlab chiqarish soxalari va yirik bank monopoliyalarining birlashmasi hisoblanadi. Bunda sanoat kapitali bilan bank kapitalining birlashuvi roʻy beradi. Dastlab yirik Moliya-sanoat guruhlarig. oilaviy moliya guruxlari, mas, Rokfellerlar, Morganlar, Dyuponlar, Mellonlar va boshqa atrofida shakllandi. Keyinchalik bu guruxlar aniq hududlar boʻyicha uyushdi va turli oilaviy guruxlarning moliyaviy kapitalini birlashtirdi (Klivlend, Kaliforniya, Chikago Moliya-sanoat guruhlarig. va boshqalar). Moliya kapitalining vujudga kelishi va rivojlanishi moliya oligarxiyasi tabaqasining paydo boʻlishiga olib keladi. Moliya-sanoat guruhlarig. va moliya oligarxiyasi jamiyat hayotida muhim oʻrinni egallaydi. Bu ularning qoʻlida iqtisodiy potensialning jamlanishi, kompaniya (firmalar) aksiyalari nazorat paketiga egalik qilish hamda siyosiy in-stitutlar va ommaviy axborot vositalariga bevosita taʼsir etish imkoni-yatlari bilan belgilanadi.

Abduxalil Razzoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Molyigʻar

Molyigʻar — yangi tushgan kelinchakning uyiga yoyilgan seplarni yigʻish marosimi. Oʻzbek xonadonlarida kelin tushdining ertasiga kelinning seplari kuyovning qarindoshlari, qoʻni-qoʻshnilar va kelin koʻrdiga kelganlarning koʻrishi uchun kelin tushgan xonaga yoyib qoʻyiladi. Maʼlum muddat oʻtgach, kelinkuyov tomon ayollari, qoʻshnilar toʻplanishib, yoyilgan seplar yigʻib olishadi. M. marosimi tobora taomildan qolib bormoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mollyuskalar

thumb
Mollyuskalar — umurtqasiz hayvonlar tipi. Gavdasi, odatda, bosh, tana va oyoq boʻlimlaridan iborat (ikki pallalilardan tashkari). Tanasi mantiya deb ataladigan teri burmasi bilan oʻralgan. Mantiya bilan tanasi oraligʻida mantiya boʻshligʻi boʻladi. Bu boʻshlikda jabralar va boshqa organlar joylashgan. Ayirish, orka chiqaruv va jinsiy teshiklar ham mantiya boʻshligʻiga ochiladi. Mantiya tananing orqa tomonida chigʻanoq hosil qiladi. Chigʻanoq tanani himoya qilib turadi. Harakat organi tananing qorin tomonidan hosil boʻladigan yassi yoki ponasimon yagona oyoqdan iborat. Ikkilamchi tana boʻshligʻi gʻovak biriktiruvchi toʻqima bilan toʻlgan; selom va uning qoldigʻi yurakoldi xaltasi (perikardiy)ni va jinsiy bezlar atrofidagi boʻshliqni hosil qiladi. Qon aylanish sistemasi tutashmagan; qon tomirlardan. hamda tana boʻshligʻi qoldikdari— lakunlar va sinuslar orqali oqib oʻtadi. Yuragi qorincha va boʻlmacha deb ataladigan 2 yoki 4 ta ka-meradan iborat. Nafas organlari ktenidiy deb ataladigan jabralardan, quruklikda va koʻpchilik chuchuk suvda yashaydigan M.da oʻpkadan iborat. Ayirish organi halqali chuvalchanglarnpnt metanefridiylariga oʻxshash tuzilgan bir juft naysimon buyraklardan tashkil topgan. Buyragi yurakoldi xaltasidan boshlanib, chiqarish sifoni deb ataladigan mantiya boʻshligʻiga ochiladi. Nerv sistemasi koʻpchilik M.da tananing turli qismida joylashgan 3 yoki 5 juft nerv tugunlaridan iborat. Tuban tuzilgan M. nerv sistemasi xalqum atrofi nerv halqasi hamda tana boʻylab joylashgan nerv stvollaridan tuzilgan. Ayrim M.ning bosh nerv tu-guni kuchli rivojlanib, bosh miyani hosil qiladi (boshoyokdilar). Faol hayot kechiruvchi da sezgi organlari (koʻzlar, paypaslagichlar) rivojlangan. M. ayrim jinsli yoki germafrodit (qarang Germafroditizm). Dengiz Mollyuskalar tuxumidan troxofora yoki veliger (yelkancha) lichinkasi chiqadi. Boshoyoklilar, quruklik va chuchuk suv qorinoyokdilari metamorfozsiz (oʻzgarishsiz) rivojlanadi.

M. yonbosh nervlilar va chigʻanoklilar kenja tipiga boʻlinadi. 1-kenja tip 2 yoki 3 ta sinfga, 2tip 5 ta sinfga boʻlinadi. 130 mingga yaqin turi maʼlum. Yer yuzida juda keng tarqalgan; bir qancha quruklikda va chuchuk suvlarda; koʻpchilik dengizlarda hayot kechiradi. Koʻpchilik M. suv tubi (bentos)da yashaydi. M. suv xayvonlari uchun oziqsifatida katta ahamiyatga ega. Bir qancha (ustritsalar, kalmarlar, midiyalar, dengiz taroqchalari, tok shilligʻi) isteʼmol qilinadi. Marvariddorlardan marvarid olinadi. Marvariddorlar, midiyalar maxsus koʻpaytiriladi (qarang Akvakultura). Quruklikdatarqalgan ayrim M. (tok shilliq qurti, yalangʻoch shilliq) ekinlarni yeb, katta ziyon keltiradi. Chuchuk suv shilligʻi jigar qurtining oraliq xoʻjayini hisoblanadi.

Ld.:Mavlonov O., Xurramov Sh., Norboyev 3., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 2002.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mol-mulk soligʻi

Mol-mulk soligʻi - mahalliy soliqlarning bir turi, yuridik va jismoniy shaxslardan undiriladi. Jahondagi deyarli barcha mamlakatlarda mavjud. Oʻzbekistonda yuridik shaxslarga qarashli asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarining oʻrtacha yillik balans qiymati soliq solish obʼyekti hisoblanadi. Mulk sifatida qonunga muvofiq sotib olingan yerlar qiymati bundan mustasno. Yuridik shaxslar uchun soliq stavkasi mol-mulkning oʻrtacha yillik balans qiymatining 3% miqdorida belgilangan. Yuridik shaxslar oʻzlari ishlab chiqargan tovarlarning 50% va undan ortigʻini eksportga chiqarsa, molmulk soligʻidan ozod etiladi, 25% dan 50% gachasini chiqarsa, soliq summasi 50% foizga kamaytiriladi. Jismoniy shaxslar esa uy-joylari, kvartiralari, chorbogʻ va bogʻ uylari, garajlar va boshqa imoratlar, binolar, inshootlar qiymati, avtomobillarning barcha (yuk, yengil, avtobuslar, mikroavtobuslar va boshqalar), motorli qayiklar, vertolyotlar, samo-lyotlar va boshqa transport vositalari dvigatellarining quvvatiga qarab soliq toʻlaydilar. Ularga qarashli boʻlgan uy-joylar, kvartiralar, dala va bogʻ hovlilardagi uy-joylari, inshootlar va boshqa qiymatining, agar ularning 1998-yil 1-yanvargacha qayta inventarlashtirish qiymati hisoblab chiqilgan boʻlsa 0,5%, qayta hisoblab chiqilmagan boʻlsa, 7% miqdorida M.-m. s toʻlaydilar (2003). Oʻzbekiston Respublikasi Soliqkodeksi, Respublika Vazirlar Mahkamasining maxsus qarorlarida yuridik va jismoniy shaxslardan undiriladigan M.-m. s.ni kamaytirish, bu soliq boʻyicha imtiyozlar berish yoki ozod etish tartibi mavjud.

Muhammadjon Nigʻmatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Soliqlar
Turkum:Huquqshunoslik
Mologa

Mologa — Rossiya Federatsiyasining Tver, Novgorod va Vologda viloyatlaridagi daryo. Volganing chap irmogʻi. Ribinsk suv omboriga quyiladi. Uzunligi 456 km, xavzasining maydoni 29700 km². Krrdan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 58 km da 172 m³/sek. Dek. boshlarida muzlab may boshlarida muzdan boʻshaydi. Pestovo shahridan quyilish joyigacha kema qatnaydi, Mologa boʻyida Bejetsk, Pestovo, Ustyujna shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Molodyoj Uzbekistana

"Molodyoj Uzbekistana" ("Oʻzbekiston yoshlari") — respublika yoshlar gazetasi. Toshkent shahrida rus tilida haftada 3-marta chiqadi. Muassisi: Oʻzbekiston Respublikasi "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakati hamda "Karera Servis" axborotnashr firmasi. 1soni 1926-yil 7-noyabrda "Komsomolets Vostoka" ("Sharq komsomoli"), 1935-yil yanvardan "Komsomolets Oʻzbekistana" ("Oʻzbekiston komsomoli") nomi bilan chiqqan. 1991-yil yanvardan hozirgi nomda. Ikkinchi jahon urushi yillarida nashr etilmagan. Sahifalarida mamlakat yoshlarining hayoti, mehnat, madaniyat va sportga oid materiallar va boshqa yoritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari rus tilida
Vyacheslav Molotov

thumb|right|200px|Vyacheslav Molotov
MOLOTOV (Skryabin) Vyacheslav Mixaylovich (1890, Kirov viloyati Nomensk shahri — 1986, Moskva) — SSSR siyosiy arbobi, Oktabr inqilobini amalga oshirishda faollik qilgan. 1918-yildan partiya va sovet idoralarida masʼul lavozimlarda ishladi: 1921-1957 yillarda partiya MK aʼzosi; Ukraina KP(b) MK kotibi (1920-21), VKP(b) MK kotibi (1921-30). 1930-41 yillarda SSSR XKS raisi, 1941-57 yillarda SSSR XKS (MS) raisining 1-oʻrinbosari, ayni vaqtda 1941—45 yillarda Davlat mudofaa komiteti raisi oʻrinbosari. 1939—49 va 1953—56 yillarda SSSR tashqi ishlar xalq komissari, tashqi ishlar vaziri. 1957-yildan Mongoliyada elchi. Iosif Stalinning yaqin safdoshlaridan biri. M. XX asrning 30—50-yillarining boshidagi ommaviy qatagʻonlarning faol tashkilotchilaridan hisoblanadi. 50-yillar oʻrtalarida Stalin shaxsiga sigʻinishning tanqidiga qarshi chiqdi. 1962-yildan keyin siyosiy faoliyatini toʻxtatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Diplomatlar
Turkum:Tojikiston SSR Oliy Sovetining 1-chaqiriq deputatlari
Molukka orollari

Molukka orollari - Malay arxipelagining sharqiy qismidagi orollar guruhi. Indoneziya hududi. Sulavesi va Yangi Gvineya o.lari oraligʻida. Maydoni 83,7 ming km². Shim.dan janub va jan.sharqqa 1300 km maso-faga choʻzilgan. Yirik orollari: Xalmaxera, Seram, Buru. Yer yuzasi togʻlik, eng baland joyi — 3019 m, Binaya togʻi (Seram o.da). Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Vulkan koʻp. Iklimi ekvatorial, jan.da subekvatorial iqlim. Sohillarida temperatura 25—27°. Yillik yogʻin 800– 2000 mm, togʻlarda 4000 mm gacha. Molukka orollarining 80% dan ortiq hududi doim yashil va barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar bilan band. Pasttekisliklarda butazorlar uchraydi. Orol faunasi Sharqiy Osiyo va Avstraliyaga xos xayvon dan iborat. Sholi, makkajoʻxori, ziravorlar ekiladi. Kokos palmasi planta-siyalari bor. Bosh shahri va porti — Ambon (Ambon o.da).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Molxona

Molxona — mol boqiladigan bino. Boqiladigan mol turi ga qarab qoʻylar uchun qoʻralar, qoʻtonlar, qoramollar uchun ogʻilxonalar, otlar uchun otxonalar quriladi. Ularning har biri oʻziga xos tuzilishga ega. Qoramollar M.da bog'lab va bogʻlamay boqiladi. Mollar 2 qator qilib bogʻlab boqiladigan M.da ogʻilxona bino boʻylab qator joylashtiriladi va 1,5 m li koʻndalang yoʻllar bilan seksiyalarga boʻlinadi, oʻrtadagi 1,5 m li yoʻldan yemxashak oxurlarga tarqatiladi, ikki chetdagi 1,2 m li yoʻllardan goʻng tashiladi. Toʻrt qatorli M.da ozuqa tarqatiladigan ikkita va goʻng chiqariladigan uchta yoʻl qilinadi. Olti qatorlisida ogʻilxonalar uchta qoʻsh qatorga joylashtirilib, ozuqa tarqatiladigan uchta yoʻl, goʻng chiqariladigan toʻrtta yoʻl boʻladi. M.dagi har bir ogʻilxonada mol bogʻlash uskunalari, oxur va sugʻorgich oʻrnatiladi. Ogʻilxonalarning kattaligi, mollarning mahsuldorligi va zotdorligiga qarab, eni 1—1,2 m, boʻyi 1,7–2 m qilinadi. M.da qoʻshimcha binolar: yem, toʻshama va asbob-uskunalar saqlanadigan xonalar, ventilyasiya kamerasi, xodimlar xonasi boʻladi. M. yaqiniga sut bloki quriladi, unda lab., sut quyiladigan, idish yuviladigan joylar, vakuumnasos, qozonxona va boshqa boʻladi.

Mollar bogʻlamay boqiladigan M. yopiq yoki uch tomoni oʻralgan yarim ochiq (ayvon koʻrinishida) boʻladi. Havo harorati —20° dan past boʻlmaydigan rayonlarda yarim ochiq M. quriladi. Bunday M. olib qoʻyiladigan toʻsiqlar bilan seksiyalarga boʻlinadi. Har qaysi seksiya 60 tagacha sigirga moʻljallanadi. Mexanizmlarda goʻng chiqarish, yem-xashak va toʻshama tashib kelish uchun seksiyalar oʻrtasidan oʻtadigan yoʻl qilinadi. M. maydoni uchun sutchilik xoʻjaliklarida har bir sigirga 4—5 m2, goʻsht yetishtiriladigan xoʻjaliklarda buzogʻi bilan sigirga 7 m2 hisobidan joy ajratiladi. M. yaqinida mollarni yayratish maydonchasi (har bir sigirga 7— 10 m2) boʻladi, bu yerga hamma mollar uchun umumiy oxurlar va sugʻorgichlar quriladi. M. yaqiniga sigir sogʻiladigan bino qurilib, sogʻish uskunalari oʻrnatiladi (Chorvachilik fermasi).

Roʻzimat Hamroqulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil