Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sangruntov togʻlari

Sangruntov togʻlari — Qizilqum choʻlining janubi-sharqi (Navoiy viloyati)dagi togʻlar. Qozoqtov togʻlarining baland qismi. Sangruntov togʻlari shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 25 km choʻzilgan. Balandligi 350-400 m, eng baland joyi 613 m (shimoli-gʻarbiy qismida). Janubi-sharq tomon pasayib boradi. Togʻlar denudatsion jarayonlar taʼsirida kuchli yemirilgan. Tektonik jihatdan antiklinal struktura. Sangruntov togʻlarining balanddagi qismlari paleozoy davri slanets, qumtosh, konglomerat, alevrolit, ohaktosh, mergel, gil, qum kabi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Ular orasida granit, diorit, granodiorit va boshqa togʻ jinslari tarqalgan.

Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq. Yiliga 100-150 mm yogʻin tushadi. Doimiy oqar daryolar yoʻq. Sangruntov togʻlari yon bagʻir va etaklarida surqoʻngʻir tuproqlar bor. Oʻsimliklardan shuvoq, burgan, teresken, toshburgan, saksovul oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
George Sand

thumb|George Sand portreti. Rassom Auguste Charpentier (1838).

Amantine Lucile Aurore Dupin (7-yanvar 1804-yil, Parij — 6-avgust 1876-yil, Noan, Endr departamenti) — George Sand taxallusi ostida tanilgan fransuz yozuvchisi va jurnalisti. Romanlari („Indiana“, 1832; „Valentina“, 1832; „Leliya“, 1833; „Jak“, 1834; „Sayok, shogird“, 1840; „Yan Jijka“, 1843; „Yosh qizning eʼtirofi“, 1864; „Soʻnggi muhabbat“, 1867) da ijtimoiy adolat va shaxs erkinligi, xususan, ayollar huquqi masalalari uning ijtimoiyutopik qarashlari bilan uygʻunlashgan.

Fransuz demokrat romanistlari anʼanalarini davom ettirgan Sand 30-yillarning oʻrtalaridan boshlab sensimonchilar gʻoyalari, soʻl respublikachilar qarashlari bilan qiziqqan. Uning „Mopra“ (1837), „Oras“ (184142) romanlari shu ruxda yozilgan. Isyonkor romantizm, milliy ozodlik kurashi pafosi „Konsuelo“ (1842—43) romanida oʻz ifodasini topgan. Sand, shuningdek, „Qor odam“ (1858), „Rimlik Jan“ (1859) kabi romanlar, „Hayotim tarixi“ koʻp jildli memuar ham yozgan (1854-55).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
}

Turkum:1804-yilda tugʻilganlar
Turkum:1876-yilda vafot etganlar
Turkum:Fransiyalik yozuvchilar
Sandal

Sandal, tancha — mahalliy isitish vositasi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda, Afgʻoniston, Eron, Turkiya, Yaponiya va boshqa Sharq mamlakatlarida ishlatilib kelingan. Shuning uchun xonaning bir chetiga chuqurcha kazilib, ichi maxsus shaklda ishlanib, suvaladi. Unga kursi (xontaxta) o'rnatilib, usti koʻrpa bilan yopiladi. Ko'mir yoki saksovul choʻgʻi bilan isitiladi. Zamonaviy isitish vositalari tufayli Sandalga ehtiyoj qolmayaptiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Eron madaniyati
Sandal daraxti

Sandal daraxti, santal daraxti (Santalum album.) — marjonoʻtdoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimlik. Boʻyi 10 m, aylanasi 1–2 m. Soʻruvchi organi (gaustorlar) yordamida bambuk, shakarqamish, kokos palmasi kabi oʻsimliklar ildiziga birikib, yarim parazitlik qiladi (mustaqil oʻsishi ham mumkin). Bargi choʻziq, tuksiz, qaramaqarshi joylashgan. Gullari mayda, dastlab sariq, keyin toʻq qizil tusda boʻladi. Toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi bir urugʻli yongʻoq. Malakka yarim oroli, Malayya arxipelagi va Hindixitoyda tarqalgan. Janubiy Hindistonning tropik qismida oʻstiriladi. Poya va ildizida atirupa sanoatida ishlatiladigan 3—6% efir moylari bor. Yogʻochi har xil maqsadlarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanderlend

Sanderlend — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyaning shim.sharqiy qismida. Taynsayd konurbatsiyasida. Aholisi 297,2 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Shimoliy dengiz soxilidagi port. Yirik kemasozlik, kema dvigatellari i.ch., elektrotexnika, oynashisha, tikuvchilik, qogʻoz sanoati korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
San-diyego

San-diyego - AQShdagi shahar, Kaliforniya shtatida, Meksika chegarasiga yaqin. Aholisi 1,22 mln. kishi (2000). Tinch okean sohilidagi port.

Transport yoʻllari tuguni. Sitrus mevalar yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Kosmik uchish apparatlari ishlab chiqariladi. Radioelektronika (jumladan, EHM va harbiy sanoat uchun jihozlar i.ch.), kemasozlik, priborsozlik, metallsozlik, kimyo, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. universitet, hayvonot bogʻi, delfinariy, muzeylar, akvarium, konservatoriya, rasadxona, kutubxonalar bor. Iklim kurorti. Shaharga 1769-yilda asos solingan. AQShning Tinch okean sohilidagi harbiy bazasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sandino Augusto Sesar

SANDINO (Sandino) Augusto Sesar (1895.18.5 1934.21.11) - Nikaragua milliy qahramoni. Nikaraguani 1912-yilda bosib olgan AQSH qoʻshinlariga qarshi kurashni boshqargan (1926-yildan). S. boshchiligidagi kurash natijasida 1933-yil yanvarda mamlakat ozodlikka erishgan. S. "milliy gvardiya" boshligʻi A. Somosa tomonidan xoinona oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sandiq

Sandiq — roʻzgʻor buyumi; ichida uy anjomlari, kiyimkechak, zebziynat buyumlari va boshqa saqlanadi. Asosan, yogʻochdan, shuningdek, temir va boshqalardan ham tayyorlanadi. Shakli toʻrtburchak, usti qopqoqli boʻlib, zulfin hamda ushlab koʻtarish uchun ikki yoniga halqa oʻrnatiladi, yerdan koʻtarilib turishi uchun osti (4 burchagi)ga poya qoqiladi. S.ning old, orqa va ostki taxtalari birbiriga qoʻshib mixlanadi, yuzasi pardozlanadi, burchaklari jilvir bilan sillik,lanadi, soʻng old tomoni (beti)ga guli chizib olinadi, shu chiziqlarga tunuka oʻlchab qoqiladi, soʻngra har xil ranglarda boʻyaladi, hoshiyalariga chakich chekib gullar ham tushiriladi. Qoʻchqorak, shash, nayzali, bodomcha va boshqa naqsh mujassamotli S. amaliy sanʼatning yuksak namunasi hisoblanadi. Qadimda hayvon terisidan, yogʻoch oʻymakorligi, naqqoshlik va boʻyama tunuka bilan krplab bezatilgan yogʻoch S.lar ham tayyorlangan. Oʻrta Osiyoning Buxoro, Xorazm va boshqa shaharlaridagi bozorlarda maxsus sandiqsozlik rastalari boʻlib, ularda S.ning turli namunalari yasalib sotilgan.

S.ning kichik hajmli turi quti deb ataladi. Hozirda yogʻochdan mebel — S. ham tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sandiqli choʻli

Sandiqli choʻli — Oʻzbekistonning Qashqadaryo, Buxoro viloyatlari va Turkmanistonning Lebap viloyati hududidagi qumli choʻl. Sandiqli choʻli Qizilqumning janubiy davomi. Shimolida Qorakoʻl vohasi, shimoli-sharq va sharqda Qarshi dashti va Qashqadaryo vohasi, gʻarbda Amudaryogacha pasayib boradi. Gʻarbdan sharqqa 50—70 kilometr, shimoldan janubga 70—90 kilometrga choʻzilgan. Balandligi 200—300 metr. Yer yuzasining tuzilishi har xil, katta qismini eol relyef shakllari: qum tepalar, doʻng qumlar, qum tekisliklari, barxanlar egallagan boʻlib, ularning uzunligi, eni, balandligi turlichadir. Choʻlda tubi shoʻrxok va taqirlar bilan band tovoqsimon botiqlar, shuningdek, qir, qum massivlari, platosimon tepaliklar, quruq oʻzanlar uchraydi. Toʻrtlamchi davr qum, gil va shagʻalli yotqiziklaridan tuzilgan. Qir va tepaliklarda bur, paleogen, neogen davrlari togʻ jinslari yer yuzasiga chiqib qolgan. Amudaryoga yaqin qismida siljib yuruvchi barxanlar bor. Iqlimi keskin kontinental, iyulning oʻrtacha temperaturasi 28—31°, yanvarniki —1,4°. Yillik yogʻin 120–160 mm. Choʻlda boʻz, qoʻngʻir, taqir, qumli, shoʻrxok, och boʻz tuproklar tarqalgan. Oʻsimliklardan saksovul, quyonsuyak, qandim, shoʻra, shuvoq, efemerlar oʻsadi. Hayvonlardan kaltakesak, ilon, qumsichqon, jayron, tulki, boʻri, qoʻshoyoq, yumronqoziq va boshqalar uchraydi.

Sandiqli choʻlidan bahorgi va yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Gaz, neft zaxiralari va shoʻrxoklarda shifobaxsh balchiqlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Choʻllar
Sandon

Sandon — qizdirilgan metallga ishlov berish (bosqon va bolgʻa bilan urib yoyish, choʻzish, bukish, qirqish va hokazo) da uning ostiga qoʻyiladigan temir kunda. Asosan, temirchilik, miskarlikda ishlatiladi. Shakli va kattaligi har xil boʻladi. Temirchilik Si katta, chorqirra, tepa qismi keng boʻlib, aksariyat yoʻgʻon yogʻoch kundaga (gʻoʻlaga) oʻrnatiladi. Unga poʻlat yoki temirning kattaroq boʻlaklarini qoʻyib bolgʻalanadi, ustida ketmon, belkurak, omoch tishi (poza), tesha, bolta, oʻroq, pichoq kabi asboblar yasaladi. Miskarlikda tumshukli S. ishlatiladi. Bunday Sda, koʻpincha mis idishlar tuzatiladi, pardozlanadi, tekislanadi. S.ning zargarlik, soatsozlik, tunukasoalik va boshqa sohalarda ishlatiladigan xillari ham bor. S. pishiq poʻlatdan yasaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanidin

Sanidin ( — taxtacha) — jins hosil qiluvchi mineral, ishqorli dala shpatlarinit turi. (K, Na) Si3O8. Kristallari monoklin singoniyali, tarkibida KAlSi3O8 37% dan kam boʻlmagan holatda triklin struktura (yuqori trali albit)ta oʻtib boradi. Shaffof, rangsiz. Kattikligi 6. Zichligi 2600 kg/m³. Moʻrt. Paydo boʻlishi magmatik. Effuziv va gipabissal nordon va ishqorli togʻ jinslarida keng tarqalgan. Sopol buyumlar i.ch.da qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Javohirlar
Sanitariya

SANITARIYA (lot. sanitas — sogʻliq) — atrof muhitni sogʻlomlashtirishga qaratilgan amaliy tadbirlar majmui. Epidemiyaga qarshi hamda S gigiyenaga oid talab va meʼyorlarni ishlab chiqadi va amalga tatbiq etadi. Turar joy, sanoat, oziq-ovqat sanitariyasi farq qilinadi.

S.ning i.ch. va mehnat boʻlimi qulay hamda xavfsiz mehnat sharoitini yaratish uchun S. sogʻlomlashtirish tadbirlari kompleksini amalga oshiradi. Sanitariya korxonalari va turar joymaishiy xonalarni gigiyena talablariga koʻra ozoda saqlash, havosini almashtirib turish, yoritish, isitish (makroiqlim) meʼyorlariga mosligi masalalari bilan shugʻullanadi.

S.ning turar joy, kommunal boʻlimi aholi punktlarini rejalashtirish, qurish, koʻkalamzorlashtirish, suv taʼminoti, chiqindilardan tozalash va kanalizatsiya, turar joy va umumiy foydalanish obʼyektlari (hammomlar, umumiy yashash joylari, sartaroshxonalar va dam olishsogʻlomlashtirish maskanlari)ni nazorat qilish, atmosfera havosini muhofaza etish, transport va i.ch. shovqinlariga qarshi kurashish masalalarini oʻz ichiga oladi.

S.ning oziq-ovqat boʻlimi oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash va qayta ishlash korxonalari hamda tegishli savdo tashkilotlari, shuningdek, ushbu obyektlardagi xodimlar salomatligi ustidan nazorat oʻrnatadi. Ratsional ovqatlanish usullarini amaliyotga kiritadi. Oziq-ovqat toksikoinfeksiyasi va intoksikatsiyasidan ogohlantiradi.

S.ning radiatsion gigiyena boʻlimi radiatsiya xavfsizligini nazorat qilishni taʼminlash masalalarini oʻrganadi va tadbirlar ishlab chiqadi.

S.ning maktab gigiyenasi boʻlimi bolalar muassasalarida: maktablar, bolalar yasli bogʻchalari, litseylar, kollejlar, sanatoriy va dam olish maskanlarida muntazam ravishda S. nazoratini oʻrnatish hamda S.epidemiologiya tadbirlari samaradorligini aniqlash vazifalarini bajaradi.

Oʻzbekistonda S. tadbirlarini Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligi davlat sanitariya epidemiologiya nazorati departamenti, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, tumanlar va shaharlarning shu sohaga ixtisoslashgan markazlari amalga oshiradi. S. tadbirlarini oʻtkazish va ularni nazorat qilish barcha tibbiyot xodimlarining, jumladan, S. vrachlarining majburiyati hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining S. qonunlari umumiy va yuqumli kasalliklarni kamaytirish va yoʻqotish, turar joy punktlarini rejalashtirish S. talab meʼyorlarini bajarish, suv havzalari, tuproq va atmosfera havosini muhofaza qilishga qaratilgan keng miqyosdagi rejali sogʻlomlashtirish, epidemiyaga qarshi sanitariya tadbirlarini nazarda tutadi va belgilaydi, shuningdek, S. qonunlari muassasalar, qurilishlar, oziq-ovqat obʼyektlari, bolalar muassasalarida sogʻlomlashtirish tadbirlarini oʻtkazishni va oziq-ovqat mahsulotlari, xalq xoʻjaligi ehtiyoj mollarini ishlab chiqish, saqlash, tashish, shuningdek, chegaralarning sanitariya muhofazasini belgilab beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 https://sanitariya.uz
Sanitariya gigiyena va kasb kasalliklari instituti

Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1934-yilda Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab Sanitariya ilmiy tadqiqotlar instituta deb nomlangan. 1940-yilda mehnat gigiyenasi va kasb kasalliklari institutiga aylantirildi. 1956-yildan hozirgi nomda. Institutda 4 ilmiy boʻlim, 12 laboratoriya, 100 oʻrinli klinik kasalxona, dispanser boʻlimi, aspirantura, vivariy, kutubxona bor (2004).

Institut xodimlaridan 35 kishi fan doktori, professor, 171 kishi fan nomzodi, jumladan, 1 kishi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (T.I. Iskandarov), 1 kishi (III. T. Otaboyev) Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati, 2 kishi Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach.

Institut xodimlari tomonidan issiq iqlim sharoitida tashqi muhitni zararli omillardan muhofaza qilish, tashqi muhitning ifloslanish darajasini oldindan bashorat etish, q.x va sanoat korxonalarida mehnat sharoiti hamda rejimini yaxshilash, kasalliklarni kamaytirish, bolalar va oʻsmirlar sogʻligini saqlash va mustahkamlash, ovqatlanishning gigiyenik asoslarini ishlab chiqish kabi dolzarb masalalar ustida tadqiqot olib boriladi. Institut monografiya, darslik, uslubiy qoʻllanmalar va ilmiy ishlar toʻplami nashr etadiOʻzME.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Turkum:Oʻzbekiston ilmiy institutlari
Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi

Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi (SES) (OʻzRda) - sanitariya-epidemiologiya xizmatining asosiy ixtisoslashtirilgan muassasasi. 1952-yilda tashkil etilgan. Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligining 1999-yil 2 dekabr buyrugʻi asosida qayta tashkil qilindi.

1955-yilda Oʻzbekistonda sanitariyaepidemiologiya xizmati tarkibiga oʻzgartirishlar kiritildi. Davlat sanitariya inspeksiyasi, SES, bezgak va brutsellyoz (qora oqsoq)ga qarshi ish olib borgan muassasalar birlashtirilib, yagona hududiy SES tashkil etildi. 1967-yilda Oʻzbekistonda sanitariya epidemiologiya xizmati faoliyatini takomillashtirish maqsadida tuman SES larining mustaqilligini tiklash toʻgʻrisida qaror qabul qilindi va 1956-yilda tuman markaziy kasalxonasiga biriktirib qoʻyilgan tuman SES lari mustaqilligi taʼminlandi. SES tarkibiga sanitariyagigiyena, epidemiologiya va dezinfeksiya boʻlimlari kiradi. SES tashqi muhitni (ayniqsa, sanoat korxonalari joylashgan hududlarda) sogʻlomlashtirish tadbirlari ustidan sanitariya nazorati oʻrnatish, yuqumli, parazitar va kasb kasalliklarining oldini olish va yoʻqotish kabi tadbirlarni amalga oshiradi. Baʼzi SESlarda oʻta yuqumli, ogʻir infeksiyalarning oldini olish boʻlimlari; radiologik guruh va boshqa bor. Hozirgi Oʻzbekistonda 237 ta SES boʻlib, unda 3622 vrach va 9767 oʻrta tibbiy xodim xizmat kiladi (2004).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanitariya-epidemiologiya xizmati

Sanitariya-epidemiologiya xizmati (OʻzR da) — davlat sanitariya-epidemiologiya nazoratiii amalga oshiradigan, sanitariyaprofilaktika va epidemiyaga qarshi choralar ishlab chiqish va ularni amalda tatbiq etish bilan shugʻullanadigan davlat muassasalari tizimi. Oʻzbekistonda sogʻliqni saqlash vazirligining davlat sanitariyaepidemiologiya nazorati departamentidan, xududiy sanitariyaepidemiologiya styalaridan, ayrim soha vazirliklari karamovdsagi sanitariyaepidemiologiya xizmatidan tashkil topgan. Xizmatni davlat bosh sanitariya vrachi — Oʻzbekiston Respublikasi sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari boshqaradi. Sanitariya-epidemiologiya xizmatixni boshqaruvchi shaxslar epidemiyaga qarshi sanitariya tadbirlarini oʻtkazilishini talab qilish, bajarilishi lozim boʻlgan barcha gigiyenik masalalar yuzasidan tegishli xulosalar berish, isteʼmolga yaroqsiz deb topilgan oziq-ovqat mahsulotlarini yoʻqotish haqida qaror chiqarish va boshqa huquklarga ega. Shuningdek, ular yuqumli kasallik bilan ogʻrigan kishilarni kasalxonaga yotqizishni, dezinfeksiya oʻtkazilishini taʼminlaydi, zarur hollarda karantin eʼlon qiladi. Sanitariya-epidemiologiya xizmati muassasalari aholini immunlash masalalari bilan ham shugʻullanadi (yana qarang Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sankt-Peterburg davlat universiteti

Sankt-Peterburg davlat universiteti — Rossiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri, ilmiy markaz.

1819-yil Bosh pedagogika instituti negizida tashkil etilgan. 1820-yil ochilgan. Dastlab falsafayuridik, tarixfilol., fizikamatematika ftlari boʻlgan. 1854-yil sharq tillari fakulteti tashkil etilgan. universitet podsho Rossiyasining yetakchi ilmiy va madaniy markazlaridan biri hisoblangan. universitetda N. G. Chernishevskiy, D. I. Pisarev, I. P. Pavlov, K. A. Timiryazev, I. I. Mechnikov, N. N. MikluxoMaklay, V. V. Veresayev, A. A. Blok, D. Bedniy, A. S. Serafimovich, A. N. Benua, M. A. Vrubel, M. I. Glinka, A. K. Glazunov, V. I. Kachalov va boshqa taʼlim olgan. XX asrning 60 -yillaridan 2-oʻquv ilmiy majmua (Vasilyev o. va Petrodvorets) tizimidir. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, tarix, falsafa, psixologiya, filologiya, sharqshunoslik, siyosatshunoslik, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 17 ft, 200 ga yaqin kafedra, 10 ilmiy tadqiqotlar instituta, 200 ilmiy tadqiqotlar laboratoriya va stansiya, rasadxona, 2 muzey, ilmiy kutubxona (4 milliondan ortiq asar), nashriyot, rus tili markazi, bir nechta institut, oliy pedogogika kursi, gimnaziya, instituternatmaktab bor. Universitetda 17 mingga yaqin talaba taʼlim oladi, 4 mingdan ortiq ilmiy pedagogik xodim ishlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sankt-Peterburg
Turkum:Rossiyadagi universitetlar
Turkum:Universitetlar
Sankxya

Sankxya (sanskritcha, aynan — son, hisoblash) — hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etuvchi) tizimdan biri. taxminan mil. av. 7-asrda donishmand Kapila asos solgan. U "Sankxya sutra" asarini yozgan, lekin bizgacha yetib kelmagan. S. 3—4-asrlardan 8—9-asrlargacha rivojlangan (klassik S. deb atalgan). S. taʼlimotiga koʻra, olam asosida 2 ibtido — prakriti (materiya) va purusha (ruh) yotadi. Prakriti barcha narsalarning asosini tashkil etuvchi moddiy substansiya boʻlib, u adabiy va bir butundir. Uning boshi ham, oxiri ham yoʻq. U hech kim tomonidan yaratilgan emas. Purusha — ruhiy substansiyadir. U passiv, hech narsani yaratishga qodir emas. Tabiatdagi barcha hodisalar satva (ong), rajas (faollik), tamas (passivlik) deb ataluvchi uchta kuch (guna)ning oʻzaro munosabatiga bogʻliqdir. S. taʼlimoti vaysheshika, nʼyaya, mimansa taʼlimotlariga taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanksiya

Sanksiya (lot. sanctio — qatʼiy qaror) soʻzi avto-antonim boʻlib, quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

 Ruxsat maʼnosida 
 Yuqori instansiyaning biror narsani tasdiqlashi, ijozati;
 Jinoyatda gumon qilingan shaxsga nisbatan majburiy chora (qamoqqa olish, tintuv va boshqalar) koʻrish uchun prokuror tomonidan beriladigan ruxsat.

 Chora maʼnosida 
 Iqtisodiy sanksiya — bir mamlakat (yoki mamlakatlar guruhi) tomonidan boshqa bir mamlakatga (yoki mamlakatlar guruhiga) qarshi qoʻllangan jazo.
 Sanksiya (huquqshunoslik) — huquqbuzarga nisbatan qoʻllaniladigan va uning uchun muayyan oqibatlar keltiruvchi chora.
 Xalqaro sanksiya — oʻz xalqaro majburiyatlarini yoki xalqaro huquq normalarini buzgan davlatga nisbatan qoʻllaniladigan taʼsir chorasi.
Saint-Lavrens (daryo)

Saint-Lenkoranvrens, San Lavrens, San-lavrentiy - Kanadadagi daryo, qisman Kanada bilan AQSH chegarasida. Buyuk koʻllar sistemasini bogʻlab turadi. Uzunligi 1200 km (Ontario koʻlidan oqib chiqib SanLavrens qoʻltigʻiga quyiladi), Yuqori koʻlga quyiladigan SenLui irmogʻidan boshlab uz. 3350 km. Kvebek shahridan quyiroq j da uz. 400 km, kengligi 50 km li estu j ariy hosil qiladi. Havzasining maydoni h 1290 ming km². Asosiy irmoklari: Ot | tava, Rishelye. Koʻl va toʻgʻonlar suv oqimini tartibga solib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 14 ming m³/sek. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. S.Saint-Lavrens daryosida Buyuk koʻllar bilan birga AQSH va Kanadaning ichki hududlarini Atlantika okeani bilan bogʻlab turuvchi muhim suv yoʻli oʻtgan. Koʻl va kanallar orqali Gudzon daryosiga tutashgan. Ontario kuli bilan Monreal shahrigacha boʻlgan qismida gidrouzellar va suv omborlari kaskadi, yirik GESlar qurilgan. Yirik shahar va portlari: Kingston, Kornuoll, Monreal, Kvebek va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kanadadagi daryolar
Turkum:AQShdagi daryolar
San-lavrentiy qoʻltigʻi

San-lavrentiy qoʻltigʻi — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Kanadaning sharqiy qirgʻoqlari yaqinida joylashgan. Nyufaundlend va KeypBreton orollari San-lavrentiy qoʻltigʻini okeandan ajratib turadi. Gidrologik rejimiga koʻra, yarim yopiq dengiz. Maydoni — 249 ming km². Chuqurligi — 538 m. San-lavrentiy daryosi quyiladi. Suv qalqishi yarim sutkalik (2 m gacha). Dekabrdan maygacha muz bilan qoplanadi. Aysberglar suzib yuradi. Baliq ovlanadi. Sohilida SetIl, Kvebek shaharlari joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qoʻltiqlar
São Luís

San-luis — Braziliyaning shimoli-sharqiy qismidagi shahar. San-Luis orolida, materik bilan SanMarkus boʻgʻoziga qurilgan koʻprik orqali bogʻlangan. Maranyan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi - 867,7 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Atlantika okeani sohilidagi port (chetga paxta, palma yongʻogʻi va moyi chiqariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat, toʻqimachilik, poligrafiya sanoati korxonalari; universitet bor. Shaharga 1612-yilda asos solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
San-Luis-Potosi

San-luis-potosi - Meksikadagi shtat. Maydoni - 62,8 ming km². Aholisi - 2,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — San-Luis-Potosi shahri. Meksika togʻligida joylashgan. Hududining katta qismi Meksika qoʻltigʻidan Sharqiy SyerraMadre togʻlari bilan ajratilgan berk havzadan iborat. Iqlimi yozi issiq va qishi sovuq togʻtropik, quruq iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 9— 25° C. Yillik yogʻin 400 mm dan ziyod. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi tarmoq. Qoʻychilik, sut chorvachiligi rivojlangan. Yovvoyi oʻsadigan oʻsimliklar teriladi. Polimetall rudalar qazib olinadi. Rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik korxonalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
San-Luis-Potosi (shahar)

San-luis-potosi - Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Meksika togʻligida, 1877 m balandlikda joylashgan. SanLuisPotosi shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 669,3 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Konchilik (kumush, qoʻrgʻoshin, pyx, mis) rayoning qad. markazi. Qora va rangli metallurgiya, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari; universitet bor. Shaharga 16-asr oxirlarida asos solingan. 17—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
San-Marino (shahar)

San-marino — SanMarino davlati poytaxti. Aholisi 3,4 ming kishi. MonteTitano qirlarida joylashgan. S.M.da hukumat va davlat muassasalari, tipografiya, gaz. tahririyatlari joylashgan. Muzey, kutubxona bor. Turizm rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan cherkov, monastir, hukumat saroyi, sobor saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
José de San Martín

Xose Fransisko San Martin Matorras (25-fevral 1778-yil, Yapeyu, Korriyentes provinsiyasi — 17-avgust 1850-yil, Bulon (Fransiya)) — Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik uchun olib borilgan urush (1810—26) rahbarlaridan biri, Argentina xalqining milliy qahramoni, general, And armiyasi bosh qoʻmondoni. Argentina, Chili va Peru hududlarini ispan mustamlakasidan ozod qilgan. Peruning birinchi hukumatini boshqargan (1821—22). Mamlakatning iqtisodiy va harbiy holatini mustahkamlovchi islohotlar oʻtkazganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
San-martin

San-martin — Patagoniya And togʻlarining sharqiy yon bagʻirlari va Patagoniya platosidagi muzlik koʻli. Chili va Argentina chegarasida. Maydoni 1010 km². Qirgʻoklari fordsimon. Jan.garbida koʻlga O’Xiggins muzligi kelib tutashadi. Paskua daryosi orqali Tinch okeanga oqadi. Argentinaning milliy qahramoni X. SanMartin nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sano

Sano — Yaman davlati poytaxti. Mamlakatning gʻarbiy qismida, 2400 m balandlikdagi vodiyda joylashgan. Aholisi 450 ming kishi (1998). Iqlimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 13,7°, iyulniki 21°. Yillik yogʻin 600 mm gacha. S. — mamlakatning savdotransport va sanoat markazi. Avtomobil yoʻli orqali Hoʻdayda porti (Qizil dengiz), Adan va Makka shaharlari bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, qurolaslaha, mebel, tamaki, oziq-ovqat, sement, poyabzal korxonalari bor. S. — hunarmandchilikning yirik markazi: zargarlik va uyroʻzgʻor buyumlari, gazlama va boshqa ishlab chiqariladi. Shahar 1-asrdan maʼlum. 5—6 a.lardan Yamanning siyosiy markazi. Oʻrta asrlarda S. Orqali muhim savdo yoʻllari oʻtgan. 7-asr oʻrtalaridan 9-asr oʻrtalarigacha arab xalifaligi noiblarining qarorgohi, 9-asr oʻrtalaridan 11-asrgacha mustaqil davlat poytaxti. 1546— 1628 va 1871—1911-yillarda Turkiya qoʻl ostida boʻlgan. 1918—62 yillarda Yaman kirolligi, 1962—90 yillarda Yaman Arab Respublikasi, 1990-yildan boshlab Yaman Respublikasi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan shahar koʻrgʻoni, Jome alKabir masjidi, karvonsaroylar saqlangan. 1982-yildagi zilzilada shahar kuchli zarar koʻrgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yaman shaharlari
Sano (oʻt)

Sano (Cassia), makkai sano, senna — sezaljindoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, buta yoki kichik daraxtlar turkumi. Poyasi shoxlangan, pastki qismidagi shoxlari yerga tegib usadi. Bargi murakkab, juft patsimon, 5—10 juft ingichka bargchali: guli oq yoki qizgʻish, toʻpguli shingilsimon. Changchisi 10 ta, shundan 3 tasi koʻpincha reduksiyalangan. Asosan, tropik va subtropiklarda (ayniqsa, Amerikada) oʻsadigan 500—600 turi bor. Toʻmtoq bargli, ingichka bargli va oʻtkir bargli S. dorivor. Arabistonda tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Zakavkazye, Ukrainaning janubida oʻstiriladi. Oʻtkir bargli S. ning bargi tarkibida ichni yumshatuvchi antraglikozidlar bor. Bargidan poroshok tayyorlanadi, qaynatib suvi ichiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanoat grafikasi

Sanoat grafikasi - amaliy badiiy grafika turi; sanoat korxonalarining mahsulotlar i.ch. va sotish (tovar yorliklari, firma belgilari, nashriy markalar, oʻrov qutichalari, turli reklamalar) hamda i.ch.ni boshqarish (blanka, konvert va hokazo) sohalariga badiiy xizmat koʻrsatadi. Oʻz vazifasiga koʻra, savdosanoat reklamasiga juda yakin, koʻpincha uning tarkibiy qismiga aylanadi. Zamonaviy S.g. badiiy loyixalash (dizayngrafika) tizimi tarkibiga kiradi va maxsus byurolarda unga xos usullardan keng foydalanadi. S.g. boʻyicha koʻrgazmalar ham uyushtiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanoat kapitali

Sanoat kapitali – sanoat sohasiga qoʻyilgan va shu sohada ishlatiladigan kapital. Tarixan Sanoat kapitali qishloq xoʻjaligi, savdo, sudxoʻrlikaa qoʻllangan kapitalning sanoatga koʻchishi natijasida paydo boʻlgan. Sanoatdagi iqtisodiy resurslarning tarkiban har xil boʻlishi sababli Sanoat kapitali 2 qismga — asosiy kapital va aylanma kapitali boʻlinadi. Bu qismlarning nisbati sanoat i.ch. xususiyatlariga qarab farqlanadi. Sanoat kapitalining kapital sigʻimi katta boʻlgan tarmoqlarda, mas, mashinasozlik va konchilikda asosiy kapital hissasi, qimmatbaho xom ashyo va butlovchi qismlarni ishlatuvchi tarmoqlarda (zargarlik, elektronika va boshqalar) aylanma kapital qissasi yuqori boʻladi. Sanoat kapitali doiraviy harakat qiladi. Sanoat kapitalining doiraviy aylanishi pul shaklida (P) boshlanadi va bu pulga bozordan zaruriy resurelar sotib olinib, korxonada qoʻllanganda i.ch. omillariga aylanadi, ular yordamida tovarlar yaratiladi, Sanoat kapitalining qiymati tovar (T) shakliga kiradi. Tovarlar bozorida sotilgandan keyin tovar qiymati tovar shaklidan pul shakliga (IT) aylanadi va P’ dastlabki P.dan katta boʻladi. Sanoat kapitalining doiraviy aylanishi shunday davom etadi va i.ch.ning uzluksizligi taʼminlanadi. Sanoat kapitali oʻz doiraviy aylanishi natijasida foyda yaratadi, bu foydani uning egasi tadbirkorlik daromadi shaklida oladi. Foydaning bir qismi kapitallashadi, yaʼni investitsiyaga aylanib Sanoat kapitaliga qoʻshiladi va uning oʻsishi yuz beradi.

19-asr oxiri — 20-asr boshlarida monoiolmyalarning paydo boʻlishi natijasida Sanoat kapitali bank kapitali bilan qoʻshilib ketdi va moliya kapitali vujudga keldi (qarang Kapital, Moliya kapitali, Pul kapitali).

Ahmadjon OʻlmasovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sanoatkontexnazorat

"SANOATKONTEXNAZORAT" - Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi kon sanoatida ishlarni bexatar olib borish, yer osti boyliklaridan maqsadga muvofiq foydalanish va ularni muhofaza qilish, mineral xom ashyoni sarflashga oid qonunlarga, meʼyoriytexnik, huquqiy hujjatlar talablariga rioya qilinishi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi davlat inspeksiyasi. "S." vakolatiga kiruvchi meʼyoriy hujjatlar loyihalarini belgilangan tartibda koʻrib chiqadi va muvofiklashtiradi, alohida ish ga ruxsatnoma beradi. Xavfsizlik texnikasiga doir meʼyoriy hujjatlarni tayyorlaydi va tasdiklaydi; harbiylashtirilgan konqutqarish qismlariga tezkor va uslubiy rahbarlik qiladi.

Kumir, konruda va noruda, foydali qazilmalar, neft, gaz qazib olish va qayta ishlash, kimyo, metallurgiya sanoatida, geologiya qidiruv tashkilotlarida, magistral neftgaz quvurlari, i.ch. jarayonida gazdan foydalanish, portlash va yongʻin xavfi boʻlgan obʼyektlarda; yer osti transporti va gidrotexnika inshootlari qurilishida, portlash va yongʻinga xavfli boʻlgan obʼyektlar qurilishi va boshqa tarmoqlarning oʻta xavfli obʼyektlarida xavfsizlikni taʼminlanishini nazorat qiladi.

"S." Davlat konchilik texnika nazorati ("Gosgortexnadzor") davlat qoʻmitasining Oʻrta Osiyodagi regional tarmogʻi sifatida tashkil etilgan (1950). 1953-yildan Oʻzbekiston Respublikasi hukumati tarkibidagi Davlat qoʻmitasi, 2000-yil apreldan agentlik, 2003-yil 9 dekabrdan "S." Davlat inspeksiyasi.

Davlat inspeksiyasida 12 tarmoq, 16 regional va hududiy inspeksiya hamda 4 mustaqil xoʻjalik faoliyat yuritadi. "S."ning rivojiga T. R. Toshmuhamedov, A. G. Axmatboyev, R. T. Saidov va boshqa mutaxassislar salmoqli hissa qoʻshdilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanobar

Sanobar — Margʻiyona viloyati hokimi (mil. 1-asrning 2-yarmi). Uning nomidan mis chaqalar zarb qilingan. Chaqaning old tomonida S.ning yondan koʻrinishi va orqa tomonida uning oʻtirgan shakli tasvirlangan. S. ismining maʼnosi — "dushmanni qaytaruvchi" boʻlib, u Sharqiy Eronda keng tarqalgan. Kushon podsholaridan Gerayning unvoni (epiteta) Sanab (yoxud S.) boʻlgan.

 Adabiyot 
 Rtveladze E. V., Velikiy shyolkoviy put, T., 1999.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanobar (daraxt)

Sanobar (Pinus pinea), Italiya qaragʻayi — qaragʻaygullilar oilasiga mansub chiroyli doim yashil daraxt. Vatani — Shimoliy Amerika va Meksika. Ochiq urugʻlilarga kiradi. Tanasi toʻgʻri, boʻyi 15–25 m, diametri 1 m cha. Shoxshabbasi yoshligida konussimon, kariganda yassi soyabonsimon. Igna barglari toʻqyashil, uz. 10—15 sm, eni 15–20 mm, 1 juftdan toʻp boʻlib, asosan, choʻziq novdalar uchida joylashadi. Urugʻi (yongʻoqchasi) yirik, qoramtir, uz. 1—2 sm. Qora dengiz sohillarida yongʻoqmevali oʻsimlik va manzarali daraxt sifatida oʻstiriladi. Urugʻidan koʻpayadi. Yogʻochi smolali, pishiq. Urugʻi (kedr yongʻoqlariga qaraganda gʻoyat mazali, pinioli deb ataladi) yogʻ (50%) va oqsillarga boy boʻlib, toʻgʻridantoʻgʻri va qovurib isteʼmol qilinadi. Urugʻidan ovqatga ishlatiladigan mazali yogʻ olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Manzarali daraxtlar
Turkum:Yevropa bog‘ o‘simliklari
Turkum:Osiyo bog‘ o‘simliklari
Turkum:Mevali daraxtlar
San-pedrosula

San-pedrosula — Gondurasdagn shahar. Kortes departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 384 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Qishloq xoʻjaligi (banan, shakarqamish, chorvachilik) rayonining savdo markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shaharga 1536-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Honduras
San-Salvador

San-Salvador — El Salvador poytaxti. Mamlakatning iqtisodiy va madaniy markazi. Amakas daryosi vodiysida, SanSalvador vulkani etagida, 700 m balandlikda joylashgan. Iklimi tropik iqlim, oʻrtacha oylik tralar 22—24,6°, yillik yogʻin 1700 mm. Aholisi 423 ming kishi (shahar atrofi bilan 1,5 mln. kishi, 1990-yillaroʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat, toʻqimachilik, metallsozlik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari bor. Kimyoviy oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. S.da untlar, Salvador akademiyasi, Salvador Tarix akademiyasi, texnika instituti, milliy kutubxona, muzeylar, botanika va hayvonot bogʻlari bor. Shahar 1525-yilda ispanlar tomonidan indeyslarning Kuskatlan shahri oʻrnida bunyod etilgan. 16— 19-asr boshlarida Gvatemalaning Salvador generalkapitanligi maʼmuriy markazi. 1834—39 yillarda Markaziy Amerika birlashgan provinsiyalari federatsiyasi. 1841-yildan Salvador Respublikasi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan cherkov (1783), sobor, milliy teatr binosi, saroy (1902—07) va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:El Salvador
Sansara

Sansara (sanskritcha, aynan — qayta tugʻilish) — hind dini va falsafaning asosiy tushunchalaridan biri. Unga koʻra, jon (ortodoksal brahmanizmhinduiylik tizimlarida) yoki shaxs (buddizmda) qayta tugʻilish zanjirida yangi shaklda (odam, xudo, hayvon qiyofasida) gavdalanadi; karma qonuniga binoan amalga oshiriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
San-sebastyan

San-sebastyan — Ispaniyadagi shahar. Basklar mamlakati muxtor viloyatida. Gipuskoa provinsiyasining maʼmuriy markazi. Biskay qoʻltigʻi sohasidagi port. Aholisi 178,2 ming kishi (1998). Metallsozlik va mashinasozlik rivojlangan. Oziqovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Dengiz iqlim kurorti. Turizm rivojlangan. Xalqaro kinofestivallar oʻtkaziladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanskrit

Sanskrit (qadimgi hindcha sam skrta – mukammal, sayqallangan) – hindevropa tillari oilasiga kiruvchi qadimgi hind tillaridan biri. Qadimgi hind lahjalari asosida shakllangan va miloddan avvalgi I asrda Shimoliy Hindistonda tarqalgan. Sanskritning bir necha turi bor: epik sanskrit („Mahabharata“ va „Ramayana“ tili), klassik sanskrit (qatʼiy meʼyorga tushirilgan til, miloddan avvalgi IV asrda yaratilgan Panini grammatikasida oʻz ifodasini topgan), budda (yoki gibrid) sanskrit (budda dini bilan bogʻliq adabiyot tili), jayn sanskrit (jayn diniga oid adabiyot tili), veda tili yoki veda sanskrit.

Sanskrit tilida 7 ta kelishik, 3 ta jins va 3 ta grammatik son i mavjud. Feʼlda zamon va mayl tizimi nihoyatda rivojlangan. Nutkda soʻz va morfemalarning qoʻshilishi qoidalari (sandhi) turlituman. Qoʻshma soʻzlar keng qoʻllanadi. Baʼzi hollarda bita qoʻshma soʻz butun bir gapga teng keladi. Sanskritda juda koʻp diniy, falsafiy, ilmiy asarlar yaratilgan, ayniqsa, badiiy adabiyot keng rivojlangan. Sanskrit tili Hindistonda gumanitar fanlar va ibodat tilidir. Tor doirada olim brahmanlar sanskrit tilidan soʻzlashuv tili sifatida foydalanadilar. Sanskrit va Sanskrit tilida yaratilgan madaniy meros qoʻshni mintaqalar (Janubiy-sharqiy Osiyo va Markaziy Osiyo)ga, 18-asr oxirlaridan boshlab esa Yevropa va Amerikaga ham taʼsir oʻtkazgan. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning boshlanishi sanskrit tilining kashf etilishi va oʻrganilishi bilan bogʻliq.

Sanskrit tilidagi matnlarni yozuvda ifodalash uchun asli brahmi yozuvidan kelib chiqqan bir qator alifbolardan (kharoʻshthi, gupta, nagari, kushon yozuvi va boshqalar) foydalanilgan. Sanskrit tilini oʻrganish 2500-yil burun boshlangan (Panini va uning salaflari).

Li..Ivanov V. V., Toporov V. N., Sanskrit, M., 1960; Barrou T., Sanskrit, M., 1976.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanskrit adabiyoti

Sanskrit adabiyoti - Hindiston xalqlarining umumiy qad. davr adabiyoti. Sanskrit adabiyoti hind tadqiqotchilarining fikricha, mil. av. 4ming yilliklardan boshlab shakllana boshlagan. Ushbu adabiyotning rivojlanish tarixini shartli ravishda 3 yirik davrga ajratish mumkin: 1) "Vedalar"ning yaratilish davri (mil. av. 4ming yillikdan boshlab to 1ming yillikda ularga izohlar yozilishi bilan tugaydi); 2) eposlar davri. Ikki buyuk hind eposi: "Ramayana" va "Mahabharata" eposlarining yaratilish davri (mil. av. 2ming yillikdan to ularning yozma adabiyetga kirib kelishi, yaʼni mil. 1-asrlargacha boʻlgan davr); 3) ertak, masallar, roman janri, sheʼriyatga oid risolalar hamda qad. hind dramaturgiyasining shakllanish davri (mil. boshlaridan to 12-asr gacha boʻlgan davr).

Sanskrit adabiyotiga Veda adabiyoti va u bilan bogʻliq estetik adabiyot, sanskritdagi epik obidalar kiradi. Bu adabiyot xalq ogʻzaki ijodining boy anʼanalari taʼsirida vujudga kelgan. Shoir va dramaturg Ashvaghosha, dramaturg Bhasa uning ilk namoyandalaridir. Mil. 1ming yillik oʻrtalari va oxirlarida Sanskrit adabiyoti da Kalidasa dramalari, Bhartrihari va Amaru sheʼriyati, Bana va Dandin nasri paydo boʻldi. Mashhur "Panchatantra" ("Kalila va Dimna"), "Brihatkatha", "Vetalapanchavinshati", "Shukasaptati" kabi asarlar Sanskrit adabiyoti shuhratini olamga yoydi. Sanskrit adabiyoti Hindiston xalqlari ilgʻor ijtimoiy tafakkurini oʻzida ifodalagan adabiyotdir.

Sanskrit adabiyoti jahon tarixiy-adabiy jarayonida muhim oʻrin tutadi. "Panchatantra", "Vetalaning 25 hikoyasi", "Toʻtining 70hikoyasi" kabi xalq kitoblari jahon xalqlari adabiyotida qayta ishlandi; ular J. Lafonten, I. Gyote, G. Geyne va boshqa ijodiga taʼsir koʻrsatdi. Sanskrit adabiyoti namunalari 10-asr boshlaridayoq Oʻrta Osiyoda maʼlum boʻlgan (Beruniy "Kalila va Dimna" tarjimalari xaqida fikr yuritgan). "Mahabharata", "Kalila va Dimna" asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1966).

 Adabiyot 
 Serebryakov I. D., Ocherki drevneindiyskoy literaturi, M., 1971; Chelshev Ye.P., Literatura xindi, M., 1968. Ansoriddin Ibrohimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antonio López de Santa Anna

SANTA-ANA (Santa Ana) Antonio Lopes (1795.21.2, Xalapa, Verakrus shtati – 1875.21.6, Mexiko) – Meksika prezidenti (1833-35, 1841-44, 1846-47, 1853–55), general, amalda diktator (1833-55). 1853-yil 30-dekabrda AQSH bilan Gadsdena shartnomasini tuzgan. Unga kura AQSH Meksikaning taxminan 120 ming km² hududini 10 mln. dollarga sotib olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santa-ana

Santa-ana — Salvadorning gʻarbiy qismidagi shahar. Santa Ana vulkani etagida. SantaAna departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 202 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Shahar Panamerika shossesi boʻyida joylashgan. Iqtisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatda San Salvador shahridan keyin 2oʻrinda. Kofe yetishtiriladigan rayon markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik, gugurt sanoati korxonalari bor. Shaharga 1569-yilda asos solingan. Mustamlakachilik davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Teatr bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:El Salvador
Santa-gertruda qoramol zoti

Santa-gertruda qoramol zoti — AQSH ning Texas shtatidagi SantaGertrudis fermasida 20-asr oʻrtalarida shortgorn sigirlarini zebu bukalari bilan chatishtirib yaratilgan. 1940-yilda zot sifatida tasdikdangan. Tana tuzilishi mustahkam, gavdasi katta, tuyey asosan qizil. Sigirlarining vazni 550–650 kg, buqalarniki 900–1200 kg. Goʻshtga parvarishlangan novvoslar 15 oyligida 500–550 kg ga yetadi. Yaylov sharoitida boqilganda oʻrtacha kunlik semirishi 1000—1200 g ni tashkil etadi. Soʻyim chiqimi 60—66%. S.g.q.z. Amerika, Afrikaning 40 dan ortiq mamlakatlarida tarqalgan. Rossiya va Qozogʻistonga 1956-yil va Oʻzbekistonga 1967-yili birinchi bor (80 bosh) olib kelingan. Jizzax viloyatining Baxmal tumani "Baxmal" (xoz. A. Usanov nomidagi) xoʻjaligining togʻ oldi xududlarida professor U. Nosirov rahbarligida Sg.q.z.ni sof holda urchitish va mahalliy mollar bilan chatishtirish ishlari olib borilgan. Oʻzbekistonda naslchilik podasi yaratilib, mollarning soni 3,5 ming boshga yetkazildi. Buqalarning 3 ta karindosh guruxdari va sigirlarning 20 dan ortiq oilalari yaratiddi. Olingan yangi avlodlar Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Fargʻona va Andijon viloyati xoʻjaliklarida boqiladi.

Qozogʻistonning Olmaota va boshqa sharkiy viloyatlari xoʻjaliklarida S.g.q.z. sof holda urchitiladi. Ular issiq ikdimga, qonparazit kasalliklariga chidamli, yaylovda boqish sharoitlariga yaxshi moslashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santa-Katarina

Santa-Katarina portugal xristian Avliyo Katarina ismidan olingan boʻlib, bu nom dunyoning turli joylariga shu nom berilgan.
 
Santa-Katarina (shtat) Braziliyadagi shtat

Turkum:Braziliya geografiyasi
Santa-klara

Santa-klara — Kubaning markaziy qismidagi shahar, Kubanikay va Veliko daryolari boʻyida. VilyaKlara provinsiyasining maʼmuriy markazi. Ahrlisi 205,4 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Qishloq xoʻjaligi (shakarqamish, tamaki, goʻshtsut chorvachiligi) rayonining savdosanoat markazi. Qora metallurgiya, elektrotexnika, mashinasozlik, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari; universitet bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shaharga 1689-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kuba shaharlari
Andrés de Santa Cruz

SANTA-KRUS (Santa Crus) Andreye (1792.30.11, La-Pas — 1865.25.9, Sen-Nazer, Fransiya) — Boliviya prezidenti (1829—39), marshal, Peru va Boliviya Konfederatsiyasi protektori (1836—39). S.K. bir qancha maʼmuriy va moliyaviy islohotlar oʻtkazgan va markaziy hokimiyatni mustahkamlagan. 1820-yillarda X. SanMartin va S. Bolivar armiyasida Amerikadagi ispan mustamlakalarining ozodligi uchun jang qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santa-krus

Santa-krus — Boliviyaning markaziy qismidagi shahar. SantaKrus departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 914,8 ming kishi (1997). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim iqtisodiy markazi. Oziqovqat, koʻnteri sanoati korxonalari, shahar chetida neftni qayta ishlash zavodi bor. Dehqonchilik (paxta, shakarqamish, tamaki, sholichilik) rayoni markazi. universitet bor. Shaharga 1560-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santallar

Santallar — Hindistondagi munda guruhiga mansub xalq. Umumiy soni 6,3 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Asosan, Bihar shtati va Gʻarbiy Bengaliya (6,2 mln. kishi)da, shuningdek, Bangladesh, Nepal va Butanda yashaydi. Santal tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar sakdangan, bir shemi — hinduizmga eʼtiqod qiladi. S. — dehqonchilik, hunarmandchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santa-marta

Santa-marta — Kolumbiyaning shim. qismidagi shahar. Magdalena departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 309,3 ming kishi (1990y.lar oxiri). Karib dengizi sohilidagi port (chetga banan, kofe, chorvachilik, mahsulotlari chiqariladi). Aeroport bor. Oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. Shaharga 1525-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 17—18-asrlarda kurilgan qalʼa va soborlar sakdangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Kolumbiya shaharlari
Francisco de Paula Santander

SANTANDER (Santander) Fransisko de Paula (1792.2.4, Kukuta — 1840.6.5, Bogota) — Kolumbiya (sobiq Yangi Granada) davlat va siyosat arbobi, Buyuk Kolumbiya vitse-prezidenti (1819—28), Yangi Granada respublikasi prezidenti (1832—37), general. Simon Bolivarning safdoshi. Amerikadagi ispan mustamlakalari mustaqilligi uchun olib borilgan urush rahbarlaridan biri (1810-26).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santander

Santander — Ispaniyaning shimoliy qismidagi shahar. Kantabriya provinsiyasi va muxtor viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 184,2 ming kishi (1998). Biskay qoʻltigʻi sohilidagi port. Metallurgiya, kemasozlik va samolyotsozlik, elektr jihozlari ishlab chiqarish, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Iqlim kurorti. Gotika sobori (13-asr) saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Santa Fe (Argentina)

Santa-fe — Argentinaning sharqiy qismidagi shahar. SantaFe provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 368,4 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. RioSalado daryosining Parana daryosiga quyilish yeridagi port, dengiz kemalari ham kira oladi. Gʻallachilik va chorvachilik rayonining savdosanoat markazi. Oziqovqat, koʻnpoyabzal, metallsozlik sanoati korxonalari, issikdik elektr st-yasi mavjud. universitet, tarix muzeyi, tabiiy fanlar muzeyi bor. Shaharga 1573-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santi...

Santi... (frans. cent, lot. centum — yuz) — koʻshma soʻz boʻlagi. Ulush birligi nomini hosil qiladi; oʻlchami jihatdan boshlangʻich birlikdan 100 marta kichiklikni bildiradi; s bilan belgilanadi. Mas, 1 sm = 0,01 m; 1 yest — 0,01 stoke.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santimetrli toʻlqinlar

Santimetrli toʻlqinlar - toʻlqin uzunligi (K) 1 sm dan 10 sm gacha (chastotasi 30—3 GGs) boʻlgan radiotoʻlqinlar. Yer atmosferasidan oʻtadi, troposferart qaytadi. Troposferada suv bugʻlari va yomgʻir tomchilari fakat uz. 3 sm dan kiska (X<3 sm) toʻlqinlarni yutadi, ionosferadj esa deyarli kaytmaydi. Yer sharoitida St. toʻgʻri chiziq boʻylab tarqaladi, ularni uzoq masofaga troposfera vositasida tarketish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Santo-domingo

Santo-domingo (1936-1961-yillarda SyudadTruxilo deb nomlangan) — Dominikana Respublikasi poytaxti. Gaiti orolining janubi-sharqiy qismida, Karib dengizi sohilida joylashgan. Iqlimi - tropik, passatli iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 25—27°. Yillik yogʻin 1500 mm. Aholisi - 1,6 mln. kishi (1990-yillaroʻrtalari). Mamlakatning asosiy porti; chetga shakarqand, koʻnteri, qimmatbaho yogʻoch chiqariladi. 3 yirik shosse yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, yogʻochsozlik, sement sanoati korxonalari bor. Xalqaro kurort va turizm markazi. Santo-domingo — yevropaliklar tomonidan asos solingan Gʻarbiy yarim shardagi qad. shaharlardan. Shahar X. Kolumbning ukasi B. Kolumb tomonidan kurila boshlagan va Yangi Izabella deb nomlangan. 1844-yildan Dominikana Respublikasi poytaxti. 1916—24 yillarda AQSH qoʻshinlari okkupatsiya qilib turgan. 1930-yilda Santo Domingo kuchli dovul natijasida vayron boʻlgan. 1936-yilgacha qayta tiklangan. Meʼmoriy yodgorliklaridan minora, qasr-saroy, Xristofor Kolumb dafn qilingan sobor, monastirlar va hokazolar saqlangan. Santo Domingoda muxtor universitet, milliy universitet, konservatoriya, Musiqa akademiyasi, milliy muzey, Nafis sanʼat maktabi va galereyasi, teatr, mehmonxonalar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Dominika Respublikasi
San-Tome

San-tome – San-Tome va Prinsipi davlati poytaxti. SanTome orolning shimoli-sharqiy qismida. Aholisi 93,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi port (chetga banan, kofe, kakao, palma moyi va kokos yongʻogʻi chiqariladi). Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar, aeroport bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:San-Tome va Prinsipi
Santu-andre

Santu-andre — Braziliyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar, Katta San-Paulu tarkibida. Aholisi 721,3 ming kishi (2020). Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Ogʻir sanoat, xususan, rangli metallurgiya, mashinasozlik, texnik rezina, kimyo sanoatlari rivojlangan. Koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Shaharga 1549-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Turkum:Braziliya geografiyasiga oid chala maqolalar
Turkum:São Paulo shtatidagi munitsipalitetlar
Santur

thumb
Santur, santuri — koʻp torli urma musiqa cholgʻu asbobi, chang turi. Kavkaz mintaqasi, Eron, Shimoliy Hindiston, Turkiya va boshqa mamlakatlarda professional musiqa sozi sifatida keng tarqalgan. Quti shaklida, 2 ta choʻp bilan urib chalinadi. Xromatik tovushqatorga ega. Tovushi mayin va yoqimli. S, yozma ga koʻra, Oʻrta Osiyoda (jumladan, Buxoro amirligida) 16-asrdan maʼlum boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
San Fransisko (daryo)

São Francisco yoki Rio São Francisco — Braziliyadagi daryo. Ushbu daryo Braziliya yassitogʻligidan boshlanib, Atlantika okeaniga quyiladi. Uzunligi 2 914 km, havzasining maydoni esa 600 ming km². Quyi oqimida ostona va sharsharalar hosil qilgan. Oʻrtacha suv sarfi 3300 m³/soniya. Noyabr va may oylarida suvi koʻpayadi. Yuqori oqimida yirik suv omborlari, Paulu Afonsu sharsharasida GESlar qurilgan. Quyi oqimida kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Braziliyadagi daryolar