Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Xubbi

Xubbi – zardushtiylikda suv tangrisi (muakkili) nomi. Etnografik ga koʻra, Oʻrta Osiyoda u X. (Xorazm va Ohangaron vodiysi), Erxubbi (Fargʻona vodiysida) nomlari bilan kayd etiladi. U kemachi va baliqchilarning „homiysi va madadkori“ hamda daryoda gʻarq boʻlayotganlarning „xaloskori“ hisoblangan. Mineral tuzlarga boy shifobaxsh chashmalar, dashtu biyobonlarda qazib ochiladigan quduqlarning zilol suvlari X.ning moʻʼjizasi deb tushunilgan. Afsonalarda u navqiron baliqchi yigit qiyofasida tasvirlanadi. U daryoning „moliki“ boʻlib, hayotlik chogʻlarida hamisha bedor turgan. Bunday davrlarda dare toshqinlari suv halokatlari va qurgʻoqchilik ofatlari, chanqoqlik azobu uqubatlari sodir boʻlmagan. Chunki oʻsha davrlarda hech qanday yovuz kuch daryoga yaqinlasha olmagan.

Xorazmning keksa dargʻa va qayiqchilari X.ni hamisha barhayot, Amudaryodek muqaddas daryoyi azimga doimo homiylik qiladi deb tushunganlar. Shu boisdan X.ga boʻlgan eʼtiqod nihoyatda kuchli boʻlgan. Dare, soylarning bahorgi va yozgi toshkinlari vaqtida xorazmlik va fargonaliklar bilan bir qatorda Oxangaron vodiysida piskentlik, oqqoʻrgʻonlik, toʻytepalik aholi ham X. yoki Erxubbidan madad soʻrab unga iltijolar kilganlar. Ibodat vaqglarida „daryo oʻz kanoridan oqsin!“; „toshkinlar sohillarni oʻpirib ketmasin!“; „paykallarni suv bosmasin!“, – deya X.ga iltijo qilib, fotihaga qoʻl ochib duo kilganlar. Hatto xorazmliklar va qoraqalpoqlar farzandlarini Xubbiniyoz yoki Ubbiniyoz, Xubbiqul yoki Ubbiqul kabi ismlar bilan atab, ularni sharaflaganlar.

Islomiyat davrida X. timsoli Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hasan atTermiziy (9-asr)ning „Jomeʼ alulum“ nomli asari orqali islom adabiyotiga oʻtib, „Xubbixoja“ nomi bilan taʼrif qilinadi.

 Adabiyot 
 Gʻulomov Ya., Xorazmningsugʻorilish tarixi. Qadim zamonlardan hozirgacha, T., 1959.

Turkum:Mifologiya
Robert Huber

Xuber Robert (1937.20.2, Myunxen) — nemis biokimyogari. Myunxen texnika universitetini tugatgan (1960). Martinsriddagi (Myunxen yaqinida) M.Planka nomidagi Jamiyatning biokimyo institutida ishlaydi (1978-yildan institut direktori). Asosiy ilmiy tadqiqotlari murakkab bioorganik birikmalar, shu jumladan, oqsillarning rentgenostrukturaviy analiziga oid. 1970-yilda immunoglobulinlarning uchlamchi tuzilishini yuqori darajada aniqlashga erishgan. 1982-yilda yilDayzenxofer bilan hamkorlikda membranali integral oqsilning uch oʻlchamli tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1988; Y. Deyzenxofer va X. Mixel bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1937-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-fevralda vafot etganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Xubilay

thumb|Хубилай
Xubilay, Qubilay (1210-1294) — Moʻgʻullar davlati hukmdori, qoon (1260—94). Tulixonning 4oʻgʻli, Chingizxoining nabirasi. Onasi — Surquktani kerayt qabilasi begi Vanxon Toʻgʻril (Oʻnxon)ning jiyani boʻlgan. 1251 yilda X. moʻgul zodagonlarining buyuk qurultoyida raislik vazifasini ado etgan. Shu paytdan eʼtiboran u Munke qoon farmoniga muvofiq, moʻgʻullar tomonidan bosib olingan Xitoy yerlarini boshqargan. Pekin shahridan taxminan 550 km shim.da Kaypin shahrini barpo etgan, u keyinchalik Shandu deb atalgan. Munke vafotidan soʻng (1259) X. va uning ukasi Ariqbuqo oʻrtasida taxt uchun kurash boshlangan. 1260 yil X. oʻzini xoqon deb eʼlon qilgan va oʻz poytaxtini Kaypinga koʻchirgan. X. 1260 yilning kuzida xos Moʻgʻuliston hukmdori Ariqbuqo poytaxti Qoraqurumni qoʻlga kiritgan. X.ga qarshi olib borilgan harbiy harakatlarda magʻlubiyatga uchragan Ariqbuqo 1264 y. unga taslim boʻlgan. 1271 yilda X. hozirgi Pekin yaqinida yangi poytaxt qurgan va unga Xonbalgʻasun (xoqon shahri) deb nom bergan. Moʻgʻullar sulolasini esa Yuan nomi bilan yurita boshlagan. 1266 yilda X. ilk bor Yaponiyaga elchi yuborgan. Ayni chogʻda uning buyrugʻiga binoan, koreys ustalari tomonidan mingta yogʻoch kemalar qurib tugatilgan. 1270 y. 2marta Yaponiyaga elchilar joʻnatilgan. 1279 y. Jan. Sun davlati yoʻq qilingan va Xitoy mamlakati butunlay moʻgʻullar tasarrufiga kirgan. 1280 y. Yaponiyaga bostirib kirishga harakat qilingan. Lekin Yaponiya qirgʻoklarida yuzaga kelgan kuchli dovul tufayli bu yurish muvaffaqiyatsiz yakunlangan. 1283 yilda Birma bosib olingan. 1258, 1285 va 1287 yillarda X. Annam (Vyetnam) yerlariga suqilib kirgan. Bu yurishlar paytida moʻgʻul armiyasi jangovar fillardan jangda foydalanishni oʻrgangan. 1293 yilda Indoneziyaning Yava va boshqa orollaridagi davlatlar Yuan sulolasiga boʻysundirilgan. 1264 yildan umrining oxirigacha X. Ariqbuqo siyosatini qoʻllabquvvatlagan. Qaydu noʻyon (Oʻqtoy qoon nabirasi) isyoniga qarshi kurash olib borgan. X. zamonida uning hukmiga asosan, qogʻoz pullar muomalaga kiritilgan, toʻplar quyish yoʻlga koʻyilgan, aloqa yoʻllari rivojlangan, yomxonalar barpo etilgan. Xitoyda qoramol hamda otlar zotlarini yaratishga alohida eʼtibor qaratilgan. X. farmoniga kura, kvadrat shaklli yozuv ixtiro qilingan. X. Tibet lamasi Pagbani davlat maslahatchisi etib tayinlaydi. Harbiy sanʼat bobida u Marko Polo singari yevropaliklar xizmatidan foydalangan. Moʻgʻullarning xitoylashuviga qarshi choratadbirlar koʻrgan. U Xitoyda koʻpdankoʻp budda ibodatxonalari barpo etgan. ning dalolat berishicha, X.ning 12 oʻgʻli boʻlgan. X. sulola taxtini nevarasi Temur xoqonga qoldirgan.

Ad.:Rashid adDin, Sbornik letopisey, t.2, M.L., 1960; Bichurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t.2, M.— L., 1950.

Hamidulla Dadaboyev.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Mongoliya
Turkum:Xitoy
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1210-yilda tugʻilganlar
Turkum:1294-yilda vafot etganlar
Xubey

Xubey — Xitoyning markaziy qismidagi provinsiya. Yanszi daryosi oʻrta oqimining har ikki sohilida, Duntinxu koʻlining shimolida joylashgan. Maydoni 187,5 ming km². Aholisi 59 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Uxan sh. Relyefi — tekislik. Iklimi subtropik, mussonli. Koʻl koʻp. Temir rudasi, toshkoʻmir, marganets konlari bor. Mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, qogʻoz, sement, keramika, qora metallurgiya korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — dehqonchilik. Haydaladigan yerlarning katta qismi sugʻoriladi. Yiliga 2 marta hosil olinadi. Asosiy ekini — sholi. Bugʻdoy, arpa, makkajoʻxori, tariq ham ekiladi. Texnika ekinlaridan paxta, rami, kunjut, yer yongʻoq, raps, tamaki, shakarqamish, choy yetishtiriladi. Bogʻdorchilik (sitrus mevalar, olma, nok) rivojlangan. Oʻrmon xoʻjaligi bilan shugʻullaniladi. Koramol, choʻchqa, parranda boqiladi. Baliq ovlanadi. Yanszi daryosida kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Uxan, Xuanshi, Shashi, Ichan.

X. hududida qadimda man va i qabilalari yashagan. Mil. av. 9—8-asrlarda X.ga xitoylar koʻchib kela boshlagan. X. 1668 yildan hozirgi chegarasiga ega.

 

Turkum:Xubey
Xudoybergan muhrkan

Xudoybergan muhrkan (1822 Xiva — 1920) — xattot, naqqosh, bastakor. Toʻp quyuvchi usta Muhammad Panohning oʻgʻli. Otasidan toʻp quyushni, xattot usta Ermon xalfadan xattotlikni, muhrkan usta Islom xoʻjadan muhrkanlikni oʻrgangan. Xudoybergan muhrkan xon saroyida devon lavozimida ishlagani uchun "devon", davlat zarbxonasida tanga pullar uchun qoliplar va muhrlar yasagani uchun "muhrkan" nomlariga sazovor boʻlgan. Xudoybergan muhrkan Muhammad Rahimxon II saroyi kutubxonasidagi kitoblarning asosiy qismini (mas, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan Abdurahmon Jomiyning "Xaft avrang", "Silsilat uzzahab", "Layli va Majnun", "Yusuf va Zulayho" dostonlari va boshqalar) chiroyli nafis yozuvlarda koʻchirgan. Xudoybergan muhrkan marmar taxtalar, oʻratosh (poyustun)larni chiroyli yozuv va nafis naqshlar bilan, sheʼriy tarixlarni marmar toshga oʻyib yozgan va gullar bilan bezagan; Xudoybergan muhrkan ishlaridan namunalar Xivadagi koʻpgina meʼmoriy obidalarda saqlangan: Said Mahruyjon maqbarasi (1864), Asfandiyorxon harami (1896) va qabulxonasi (1912), Yusuf yasovulboshi (1906) va Polvon qori (1906) madrasalari, Islomxoʻja minorasi va maqbarasi (1910) va boshqa

Musiqaga ixlosi baland boʻlgan Xudoybergan muhrkan taniqli maqomchi darajasiga koʻtarildi, musiqa asboblari yasaydi, tuzatadi hamda ularni nafis naqshlar bilan bezaydi, Komil Xorazmiyning "Tanbur chizigʻi" nota kitobini koʻchirgan, oʻzi ham Rost maqomiga "Saqili muhrkan" nomi bilan kuy bastalagan.

Xudoybergan muhrkan koʻplab shogirdlar (Sobirjon Xudoybergan oʻgʻli, Karimbergan Rahmonberganov, Komil Devoniy va boshqalar) tayyorlagan.

 

Turkum:Xiva xonligi kishilari
Xudoybergan Toʻqtoʻq

Xudoybergan toʻqtoʻq (1900 Xorazm — 1961) — masxaraboz, qiziqchi. Kulgi sanʼatini mashhur masxaraboz — togʻasi Buvajon toʻqtoʻq (1870— 1940) dan oʻrgangan. „Xoʻkki toʻra“, „Onam oʻtinga yuborgani“, „Xolvachiga shogird tushganim“ kabi yumoristik hikoyalar, „Iroq uforisi“, „Galmadi, galmadi“, „Qumpishiq“ singari hazillapar va pantomimik raqslar Xudoybergan Toʻqtoʻqt. ijodidan oʻrin olgan. Xorazm masxarabozlari ichida sahnada birdaniga 4—5 kishi holatini bera oladigan, harakatlari tez va oʻtkir masxarabozlardan.

 

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Ispancha Vikipediya

Ispancha Vikipediya — Vikipediyaning ispan tilidagi boʻlimi. Ispancha Vikipediya 2001-yilning 20-may oyidan boshlab oʻz faoliyatini boshlagan.

 Hozirgi ahvoli 
Hozirgi kunda Ispancha Vikipediyaning maqolalar soni . Roʻyxatdan oʻtganlar , ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator maqomiga ega. Jami tahrirlar soni — . Teranligidan Vikipediyalar orasida Ispancha Vikipediya yaxshi koʻrsatgichka ega. Teranligi (bugun): 

 
 Ispancha Vikipediya
 «A War of Words Over Wikipedia’s Spanish Version», The New York Times. Статья о проблемах использования источников в Испанской Википедии
 Felipe Ortega Soto, José. Wikipedia: A quantitative analysis 
 Capacidad de autocorrección de Wikipedia. Microsiervos 
 «Википедия» распространяется на CD и DVD в торрентах 

Turkum:Ispan tili
Gidrogenerator

thumbnail|Gidrogenerator sxemasiGidrogenerator (gidro... va generator) — gidravlik turbina yordamida aylanma harakatga keltiriladigan sinxron generator. Rotori gidroturbina ish gʻildiragi oʻqiga birlashtiriladi. Aylanish oʻqining joylashishiga qarab, Gidrogeneratorning vertikal va gorizontal xillari; aylanish chastotasiga qarab, sekin (100 ayl/min.gacha) va tez (100 ayl/min.

dan yuqori) aylanadigan xillari, hosil qilinadigan quvvatiga qarab, kam (50 Mvt gacha), oʻrtacha (50— 150 MVt) va katta (150 MVt dan yuqori) quvvatli xillari bor. Sekin aylanuvchi kuchli Gidrogeneratorning aylanish oʻqi vertikal, tez aylanuvchi Gidrogenerator (kovshli gidroturbinali)larniki esa gorizontal boʻladi. Gidrogeneratorlar daryolarning topologik va geologik xususiyatlarini eʼtiborga olib, tez aylanuvchi koʻpchilik Gidrogeneratorning oʻqdari vertikal oʻrnatiladi. Gidrogeneratorlarni konstrukiiyalashda va montaj qilishda gidroagregat aylanuvchi kismlarining mahkamlanishiga va rotor hamda stator chulgʻamlarini sovitishga alohida eʼtibor beriladi. Gidrogeneratorni uygʻotishda, odatda, volga oʻrnatilgan yordamchi oʻzgarmas tok generatoridan, baʼzi hollarda toʻgʻrilagichli sinxron generatordan foydalaniladi. Normal foydalaniladigan Gidrogeneratorning kuchlanishni generatsiyalash diapazoni 8,8 dan 18 kV gacha, quvvat koeffitsiyenta (soir)—0,8—0,95. Tez aylanuvchi Gidrogeneratorning f.i.k. 97,5-98,8; sekin aylanuvchilariniki — 96,3-97,5.

 Yana qarang 

 Gidravlik turbina

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shvedcha Vikipediya

Shvedcha Vikipediya — Vikipediyaning shved tilidagi boʻlimi. Shvedcha Vikipediya 2001-yilning may oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Shvedcha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Statistik tarixi 
 100 000 — 27-avgust 2005
 200 000 — 23-dekabr 2006
 300 000 — 13-dekabr 2008
 400 000 — 19-iyun 2011
 500 000 — 27-sentyabr 2012
 600 000 — 16-yanvar 2013
 700 000 — 1-fevral 2013
 800 000 — 19-fevral 2013
 900 000 — 25-mart 2013История выборов Арбитражного комитета шведской Википедии
 1 000 000 - 15-iyun 2013Wikimedia News (diff)

 

 

 Shvedcha Vikipediyaning statistikasi 
 Shvedcha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Shvedcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Shvedcha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Shved tili
Yaponcha Vikipediya

Yaponcha Vikipediya — Vikipediyaning yapon tilidagi boʻlimi. Yaponcha Vikipediya 2001-yilning mart oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Yaponcha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Statistik tarixi 
 12-fevral 2003-yil — 1 000 maqola . 
 23-mart 2003-yil — 5 000 maqola.
 15-iyun 2003-yil — 10 000 maqola.
 26-may 2004-yil — 50 000 maqola.
 sentabr oxirlarida 2004-yil— 75 000 maqola.
 11-fevral 2005-yil — 100 000 maqola.
 9-aprel 2006-yil — 200 000 maqola.
 15-dekabr 2006-yil — 300 000 maqola.
 10-avgust 2007-yil — 400 000 maqola.
 25-iyun 2008-yil — 500 000 maqola.
 8-iyul 2009-yil — 600 000 maqola.
 31-avgust 2010-yil — 700 000 maqola.
 22-may 2011-yil — 750 000 maqola.
 3-aprel 2012-yil — 800 000 maqola.

 

 

 Yaponcha Vikipediyaning statistikasi 
 Yaponcha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Yaponcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Yaponcha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Yapon tili
Matpano Xudoyberganov

Matpano Xudoyberganov (taxallusi Suxanvar; 1888, Xiva — 1960, Urganch) — xonanda (lirik tenor), sozanda (tanbur, dutor), maqomchi, shoir. Sozandalikni, xalq musiqasi va Xorazm maqomlarini otasi Xudoybergan muhrkan va Matyoqub Xarrashovsap oʻrgangan. Sozchilar uyushmasi ansambli (192532), Urganch teatra (193234), Milliy estrada (1934—40)da sozanda va xonanda, maqomchilar ansambli rahbari (1942—47). Xorazm maqomlari va suvora yoʻllarining mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Xudoyberganovning keng ovoz diapazoniga asoslangan nafis xonandalik uslubi shogirdlari Boltayev, K.Otaniyozov, N.Yusupovalar ijrochiligida oʻz aksini topgan. Xudoyberganovning rahbarligi va nazorati ostida Sanʼatshunoslik institutida Xorazm maqomlarining ashula yoʻllari (H. Boltayevdan Buzruk, K. Otaniyozov, K. Ismoilovlardan Rost, Navo, Dugoh, Segoh) magnit lentasiga yozib olingan (1949—52). Shogirdi M.Yusupov Xudoyberganovdan oʻrgangan Xorazm maqomlarini toʻla notaga olgan va nashr ettirgan ("Oʻzbek xalq musiqasi", 6j., 1958; "Xorazm maqomlari", 1—3 j., 1980—87). Xudoyberganovning yozgan gʻazallari Nasrulloyi, Nasri Rost kabi maqom va anʼanaviy suvora turkumidagi kuylarda aytyladi."Xudoyberganov Matpano" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asliddin Xudoyberdiyev

Asliddin Haqberdiyevich Xudoyberdiyev (1972.5.10, Urgut tumani) — yunon-rum kurashchisi, xalqaro toifadagi sport ustasi (1999). „Oʻzbekiston iftixori“ (2002). 60 kg vazn toifasida Oʻzbekiston chempioni (1992, 1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2003). Markaziy Osiyo oʻyinlari gʻolibi (1995, Toshkent; 1999, Bishkek), Osiyo chempioni (2003, Dehli), Osiyo oʻyinlarining kumush medali sohibi (1998, Bangkok), harbiylar oʻrtasida jahon chempionati va xalqaro musobaqalarda sovrindor boʻlgan. Xudoyberdiyev Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1994). 1995-yildan Markaziy harbiy sport klubida sport yoʻriqchisiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston kurashchilari‎
Raxim Xudoyberdiyev

Raxim Egamberdiyevich Xudoyberdiyev (1922.1.1— Toshkent — 2003.17.3) — anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971); tibbiyot fanlari doktori (1957), professor (1958). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgach (1943), shu institut anatomiya kafedrasida aspirant (1943— 46), assistent (1946—50), dotsent (195057). 1960-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi anatomiya kafedrasi mudiri, pediatriya (1960—71), stomatologiya ftlari (1971—73) dekani. Ilmiy ishlari turli aʼzolarning kon bilan taʼminlanishi va qon tomirlar jarohatlanganda yangi qon aylanish yoʻllari hosil boʻlishiga oid.

 
 Plastichnost venoznogo rusla v usloviyax ostroy travmi osnovnix venoznix magistraley konechnosti, T., 1974; Odam anatomiyasi, 2nashr, T., 1975.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Otajon Xudoyshukurov

{{Shaxsiyat
|ismi = Otajon Xudoyshukurov
|portret=
|tavallud sanasi = 
Otajon Xudoyshukurov (1944-yil 10-aprel, Oʻzbekiston SSR, , Qoraqalpogʻiston Avtonom Respublikasi, Toʻrtkoʻl tumani 1994-yil 22-dekabr, Oʻzbekiston, Xorazm) – xonanda. Qoraqalpogʻiston (1969), Oʻzbekiston (1977), Tatariston (1981) va Turkmaniston (1993) xalq artisti.

Ashula aytishni amakisi xonanda Yoʻldosh Olloshukurovdan oʻrgangan, keyingi ustozlari Komiljon Otaniyozov, Nazir qori, J. Bekchonov va boshqa 1963-yildan Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda. Repertuaridan mumtoz ashulalar („Feruz I—II“, „Xorazm Segohi“, „Bozurgoniy“, „Qoʻshchinor“, „Guluzorim“, „Kurd Eshvoyi“, „Samarqand ushshogʻi“, „Toshkent Irogʻi“ va boshqalar), Xorazm doston noma (qoʻshiq)lari („Najab oʻgʻlon“ dostonidan „Kimni sevar yorisan“, „Bahrom va Gulandom“dan „Ayriliq“, „Avazxon“dan „Qalandarim“), kompozitor va bastakorlar asarlari („Koʻzlaring sening“, „Oʻzbekistonim“, „Raʼno boʻlayin deb“, „Sogʻinib keldim“ va boshqalar), shuningdek, turkman, ozarbayjon, qoraqalpoq, qozoq va qirgʻiz xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan. O. Xudoyshukurov sozanda (torchi) va oʻzi aytadigan („Mujgonlaring“, „Olamda bir“, „Birinchi muhabbatim“ kabi 300 dan ortiq) qoʻshiqlarning bastakori sifatida ham tanilgan. O. Xudoyshukurov jozibali, chiroyli tembrli, keng, barcha pardalarda ravon va jarangdor ovoz sohibi. Uning ashulalaridagi ehtiros, shijoat va joʻshqinlik, mazmuniy teranlik kabi xislatlar tinglovchilar qalbidan chuqur joy olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). 1999-yildan Otajon Xudoyshukurov nomida yosh xonandalarning Respublika tanlovi oʻtkazilmoqda. Ellikqalʼa va Toʻrtkoʻldagi koʻcha, xiyobon va bogʻlarga O. Xudoyshukurov nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Hozirda Toʻrtkoʻl tumanidagi uning uyida u haqidagi muzey joylashgan borib beʼmalol tomosha qilishingiz mumkin

 Unvon va mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq artisti (1977-yil)
 Qoraqalpogʻiston xalq artisti (1969-yil)
 Tatariston xalq artisti (1981-yil)
 Turkmaniston xalq artisti (1993-yil)
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);
 

 
 

Turkum:Toʻrtkoʻlda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak qoʻshiqchilar
Turkum:Qoraqalpogʻiston ASSRda xizmat koʻrsatgan artistlar
Turkum:Tatariston ASSR xalq artistlari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Turkmaniston xalq artistlari
Turkum:Qoraqalpogʻiston ASSR xalq artistlari
Turkum:Urganchda vafot etganlar
Xulosa chiqarish

Xulosa chiqarish - tafakkurning asosiy mantikiy shakllaridan biri. Unda mantiqning maʼlum qoidalari yordamida bir yoki bir necha hukm (asos)dan yangi hukm chiqariladi. Xulosa chiqarish chin asoslarga tayansa va toʻgʻri mavhvnbntikiy kridalardan foydalansa, u vaqtda chiqarilgan xulosa ham chin boʻladi. Bu prinsipga amal qilmaslik Xulosa chiqarishda xatoga olib keladi. Mas, "hamma mustaqil davlatlar BMT ga aʼzo" va "Oʻzbekiston mustaqil davlat" degan chin asoslardan mantikiy qoidalarga rioya qilingan holda "Oʻzbekiston BMT ga aʼzo" degan toʻgʻri xul osa kelib chiqadi. Voqelikni bilish jarayonida yangi bilimlarni hosil qilishning — Xulosa chiqarishning turli usullari mavjud. Asoslarining soniga koʻra, bevosita va bavosita Xulosa chiqarish, xulosaning chinlik darajasiga koʻra, zaruriy va ehtimoliy Xulosa chiqarish, fikrning harakat yoʻnalishiga koʻra, deduktiv, induktiv va analogiya kabi turlarga boʻlinadi. Xulosa chiqarishni fikrning harakat yoʻnalishiga koʻra turlarga ajratish nisbatan mukammalroq boʻlib, u Xulosa chiqarishni boshqa haqida ham maʼlumot berish imkonini yaratadi. Xususan, deduktiv Xulosa chiqarish zaruriy Xulosa chiqarish deb, induktiv Xulosa chiqarish va analogiya ehtimoliy Xulosa chiqarish deb karalishi, bevosita Xulosa chiqarish esa deduktiv Xulosa chiqarishning bir turi sifatida oʻrganilishi mumkin.

Xulosa chiqarish nazariyasining yaratilishi va uni rivojlantirishda Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, F. Bekon, M.I.Karinskiy, L.V.Rutkovskiy va boshqa mantiqshunos olimlarning xizmati katta.

 Yana toping 
 Induksiya (mantiq)
 Deduksiya
Xulq

Xulq bu – axloqshunoslik tushunchalaridan biri. Insonning feʼl atvori bilan bogʻliq axloqiy hodisa boʻlib, kishi feʼlining axloqiylik doirasida namoyon boʻlishi tushuniladi. Insonning axloqiylik doirasidagi xatti-harakatlari xulqdan tashqari odob va axloqni ham oʻz ichiga oladi. Odob inson haqida yoqimli taassurot uygʻotadigan, lekin oila, jamoa, jamiyat va insoniyat hayotida oʻzgarish yasaydigan darajada ahamiyat kasb etmaydigan xatti-harakatlardan iborat boʻlsa, axloq – muayyan jamiyat, zamon, insoniyat tarixi uchun taʼsir eta oladigan turli xatti-harakatlar majmui, insoniy kamolot darajasini belgilovchi maʼnaviy hodisa. Xulq qamrovlilik jihatidan ana shu ikki hodisa oʻrtasidagi xususiyatlarga ega; u odobdan keng, axloqdan tor maʼnoga ega boʻlib, axloq singari jamiyat, zamon, tarix miqyosidagi voqelikka taʼsir koʻrsata olmaydi. Lekin, oila, mehnat jamoasi, mahalla koʻy doirasida sezilarli darajada koʻzga tashlanadi. Axloq oʻzini ezgulik va yovuzlik, adolat, insonparvarlik, fidoyilik singari ijtimoiylashgan tushunchalar va tamoyillarda namoyon qilsa, xulq yaxshilik va yomonlik, burch, joʻmardlik, mehmondoʻstlik kabi tushunchalarda aks etadi, odob esa kamtarlik, insoflilik, bosiqlik, halollik, rostgoʻylik va boshqa axloqiy meʼyorlarda ifodalanadi. Sharq falsafasi va axloq ilmida mazkur uch axloqiy hodisa, juda qatʼiy chegaralangan boʻlmasada, bir-biridan farqli tarzda olib qaralgan. Yevropada esa xulq bilan axloq koʻp hollarda aynanlashtiriladi yoki ular bir-biriga sinonim tushunchalar sifatida talqin etiladi.

Xulq oʻzicha, „sof“ olinganda mavhum axloqiy hodisa, u inson xatti-harakatlarida aniqlik kasb etadi; ijobiy xatti-harakatlarda namoyon boʻlishi – xushxulqlilik, salbiy amallardagi koʻrinishi – badxulqlilik deb ataladi. Xushxulq inson muloyim, shirinsuxan, oqkoʻngil, mehribonlik bilan munosabatda boʻlsa, badxulq odam qoʻpol, bemehr boʻladi.
Xumdon

Xumdon (avvalgi Navdonak ; , ) — Tojikiston markazidagi qishloq va mahalla. Respublikaga bo'ysunuvchi tumanlardan biri Nurobod tumanida joylashgan.

Xumdon Dushanbedan sharqda, Pomir shossesida, Vaxsh daryosi vodiysida joylashgan boʻlib, Köppen iqlimi boʻyicha Dsa klassifikatsiyasiga ega boʻlib, yozi quruq salqin, nam va sovuq qishlarni boshdan kechiradi. Shahar bir vaqtning o'zida daryoni kesib o'tish joyi va magistral yo'l tutash joyidir.

 Tarix 
1920-yillarda bu hudud Markaziy Osiyodagi sovetlarga qarshi qarshilik koʻrsatuvchi bosmachilar uchun oʻchoq boʻlgan.

Tojikistonda 1992-yildan 1997-yilgacha bo‘lgan fuqarolar urushi davrida bu hudud islomiy kuchlar o‘chog‘i bo‘lgan va 2010-yil oktabr oyida Tojikiston Ichki ishlar vazirligi mintaqada islomiy jangarilar kuchaygan bir paytda G‘arm yaqinida uch jangari o‘ldirilganini e‘lon qilgan edi.
Xumuliy

Xumuliy, Jumaquli ibn Soʻfiy Tagʻoyi turk Urgutiy Samarqandiy (19-asr) — Buxoro amirligida ijod qilgan oʻzbek shoiri va tarixchisi. Tillakori madrasasida tahsil olgan.

Buxoro amiri Nasrulla (1827—1860) davrida Urgutda qozilik qilgan. Oʻzbek va tojik tillarida nasr va nazmda ijod etgan, tarixiy asarlar ham yozgan. Zamondosh olim va shoirlarning tarjimai holini yozib qoldirgan. X.ning "Tarixi Xumuliy", "Manzumoti tarixiy", "Shoh va gado", "Devoni Xumuliy", "Shayx Musoxon adDahbidiyning tarjimai holi" kabi asarlari bor. "Tarixi Xumuliy"da baʼzi bir darvesh shayxlarning tarjimai holidan va mangʻitlar sulolasi tarixidan maʼlumotlar keltirilgan. "Manzumoti tarixiy" asarida esa 1870-yil sodir boʻlgan tarixiy voqealar sheʼr bilan bayon qilinadi.

 
 Anke fon Kyugel'gen, Legitimizatsiya sredneaziatskoy dinastii mangitov v proizvedeniyakh ikh istorikov (XVIII-XIX vv.). Almaty: Dayk press, 2004

 
 

 

Turkum:Buxoro amirligi shoirlari
Turkum:Buxoro amirligi tarixchilari
Turkum:Samarqand madrasalarida tahsil olganlar‎
Turkum:Tillakori madrasasida tahsil olganlar‎
Xun

Xun (fors. — qon) — qonli oʻch, qarindoshurugʻning hayoti, nomusori, shaʼni va mulkini himoya qilishdagi qad. odatlardan biri. Ibtidoiy jamoa davrida paydo boʻlgan. Baʼzi urugʻlarda fatsat qotilni oʻldirish bilan X. olinsa, ayrim hollarda uning urugʻiga tegishli biror yaqin qarindoshini mahv qilish bilan kifoyalangan. Davlat barpo boʻlgan yangi jamoada bu odatga bir oz chek qoʻyilgan. Qasoskorlar bilan javobgarlar doirasi birmuncha qisqartirilgan, keltirilgan zarar miqsori, qasos olingan obʼyektning jinsi, yoshi, jamiyatda tutgan oʻrni eʼtiborga olingan. Keyinchalik X. olish yetkazilgan zararni moddiy toʻlov bilan qoplash tizimi bilan ham almasha boshlagan.

Etnografik tadqiqotlarga koʻra, 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida hozirgi Oʻzbekiston hududida urugʻchilik qoldigʻi boʻlmish qon uchun tovon — X. olish odati saqlanib kelgan. Qotil "xundor" deb atalgan. Marhumning qarindoshlari "xun soʻrovchilar", "oʻch oluvchilar" hisoblangan. Qotillik sodir boʻlgach, jabrlanuvchi tomon mahalliy hukumat — qozilarga murojaat qilgan. Qozi tomonlarning oʻzaro munosabatlarini shariat asosida aniqlagan. Qasddan oʻddirilgan yaqin qarindosh uchun X. olishga shariat ijozat bergan ("qonga qon — jonga jon"). X. faqat haqiqiy qotildan olingan. Shuningdek, shariat qotillik va mayib qilganlik uchun X. oʻrniga keltirilgan zararni qoplash maqsadida uni moddiy mablagʻ bilan almashtirishga imkon bergan. Masalan, oʻldirilgan odamning qoni uchun tovon puli toʻlangan.

Tovon hajmi marhumning mehnat qobiliyati, jamoadagi oʻrniga bogʻliq boʻlgan. Mas, katta yoshli erkakning X.i ayol X.idan va ayol X.i qiznikidan qimmatroq boʻlgan. Mabodo marhumning oilasi boquvchisiz qolsa, qotil butun umri davomida yordam berishi shart boʻlgan. Ayrim xalqlarda katta tovonlar toʻlash uchun qarindoshurugʻlardan mablagʻ toʻplangan. Tovon toʻlab boʻlingach, tomonlar yarashishgan va ular oʻrtasida oʻzaro munosabatlar davom ettirilgan. Jahondagi koʻp mamlakatlarda hozirgi X. olish taqiqlangan.

 
 Boʻriyev O.vab., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.
Xunan

Xunan (tarjimasi: „janubiy koʻl“ Duntinxu) — Xitoyning markaziy qismida joylashgan provinsiya. Yanszi daryosi oʻrta oqimi va Duntinxu koʻli havzasida. Maydoni 210 ming km². Aholisi 65 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Changsha sh.

 Tarix 

Xunan hududida qadimda man qabilalari yashagan. 4-asrdan xitoylar koʻchib kela boshlagan. 1937—45 yillarda X. hududining katta qismi yaponlar qoʻl ostida boʻldi.

 Jugʻrofiyasi 

Yer yuzasi gʻarbiy va jan. kismida togʻlar, markazi va shimolida tekisliklardan iborat. 

 Iqlimi 

Iqlimi subtropik, mussonli iklim. Yillik yogʻin 1100-2000 mm. 

 Iqtisodiyot 

Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi, xususan, dehkrnchilik. Asosiy ekin turi — sholi hisoblanadi. Bugʻdoy, makkajoʻxori, arpa, batat, rami, raps, yer yongʻoq, kunjut, tamaki, jut ekiladi. Choy va tung daraxti oʻstiriladi. Bogʻdorchilik, xususan, sitrus mevalar yetishtirish rivojlangan. Yogʻoch tayyorlanadi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa boqiladi. Daryolardan va Duntinxu koʻlidan baliq ovlanadi. 

 Sanoat 

Xunanda surma, qoʻrgʻoshin, rux rudalari, volfram, marganets qazib chiqariladi. Syantanda elektrovoz, elektrotexnika uskunalari, stanoklar, Xanyanda kon uskunalari ishlab chiqariladi. Oziqovqat, qogʻoz, toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Yanszi daryosi va Duntinxu koʻlida kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Chansha, Syantan, Chjuchjou va boshqa

 Yana qarang 

 

Turkum:Xunan
Muqaddam Xunoxunova

Muqaddam Joʻrayevna Xunoxunova (1955.24.3, Oqqoʻrgon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1978). 1978-yildan Oqqoʻrgʻon tumanidagi 17-maktabda kimyo-biologiya, 1992-yildan 49-ixtisoslashgan maktabda biologiya oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dars usullaridan samarali foydalanadi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Xurmo

thumb
Xurmo — xurmodoshlar oilasiga mansub subtropik daraxt yoki butalar turkumi, ekiladigan meva daraxti. Tropik va subtropik mintaqalarda 500 ga yaqin turi uchraydi. Xitoy, Yaponiya, Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlari, Avstraliya, AQSH, Kavkaz, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Mevasi uchun, asosan, sharq xurmosi., sovuqqa chidamli virginiya xurmosi , shuningdek, Kavkaz X.si oʻstiriladi. Oʻzbekistonda ekiladigan sharq X.si ning vatani — Xitoy. Daraxti 8–12 m, chiroyli, shoxshabbasi dumaloq yoki piramidasimon. 100 —400 yil, baʼzan undan ham koʻproq yashaydi, lekin 50— 60 yilgacha yaxshi meva beradi. X. —15, —20° gacha sovuqqa chidaydi, yorugʻsevar oʻsimlik. Bargi yirik tuxumsimon, usti toʻq yashil, orqasi tukli, ketmaket joylashgan, toʻkilish oldidan qizgʻish rangga kiradi.

Guli bir, baʼzan ikki jinsli. Aprel — mayda gullaydi, oktabr —noyabrda pishadi. Mevasi turli shakdda (500 g gacha). X. tarkibida qand, S vitamini, protein, temir tuzlari, oqsil, oshlovchi moddalar va boshqa bor. Mevasi 2 —3 oy saqlanadi, yangiligida hamda quritilgan holda isteʼmol kilinadi, qandolatchilik sanoatida ishlatiladi, likyor, vino, jem tayyorlanadi. X., asosan, payvandlash yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Koʻchati kuzda yoki bahorda 8x6 va 6x6 m sxemada ekiladi. Kumli, shagʻalli shoʻr yerlarni yoktirmaydi. 3—4yili hosilga kiradi, 10—12 yoshida toʻliq hosil bera boshlaydi. Bir tup daraxti 250 kg gacha hosil beradi. Oʻsuv davrida yer sharoitiga qarab 10 —12 marta sugoriladi; oʻgʻitlanadi, atrofi yumshatib turiladi. X.NING Oʻzbekistonda tarqalgan va Surxondaryo, shuningdek, Navoiy, Namangan, Samarqand viloyatlari uchun oʻrnlashtirilgan asosiy navlari — Vaxsh, Xiakume, Zendjimaru, Tojikiston va boshqa

 
 Kulkov O. P., Muxamedzyanov Sh. 3., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari,T., 1968
 Jivotinskaya S., Vostochnaya xurma v Uzbekistane, T., 1989.

Rixsivoy Joʻrayev.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Mevali daraxtlar
Turkum:Xurmo (turkum)
Xurmodoshlar

Xurmodoshlar, safsandoshlar — tropik va subtropiklarda keng tarqalgan oʻsimliklar oilasi. Daraxt yoki buta. Barglari oddiy va etli. Gullari, koʻpincha, ayrim jinsli va ikki uyli. Changchisi kup, 1 yoki 2 doyra boʻlib joylashgan. Urugʻchisi 2 — 16 mevabargli, koʻp uyali. Mevasi rezavor. X. 5 turkum (300 tur)dan iborat. Oʻzbekistonda X.ning bitta yovvoyi turi va bir nechta madaniy navlari bor.

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Xurritlar

Xurritlar, xurriylar — til jihatidan urartlarga qardosh boʻlgan qad. qabilalar. Shim. Mesopotamiya va Dajla daryosining soʻl irmoklari havzasida mil. av. 3ming yillikdan, mil. av. 2ming yillikdan esa Furot daryosining yuqori va oʻrta havzasida, Suriya, Tavr togʻlari, qisman Falastinda va boshqa yerlarda yashaganlar. X.ning eng koʻp tarqalgan markazi Zakavkazye boʻlgan degan taxminlar mavjud. Suriya va Mesopotamiyada X. somiylar bilan aralash yashashgan. Mil. av. 16 —13-asrlarda X. Shimoliy Mesopotamiyada Mitanni davlatini barpo etib, Xett podsholigita kuchli taʼsir koʻrsatgan. Mil. av. 2 —1-ming yillik boshidagi ossuriy ida X. subareylar deb qayd etilgan. Mil. av. 1-ming yillikda X. Armaniston togʻlari atrofida tarqoq holda yashashgan. X. mixxat yozuvidan foydalanishgan.

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Xursandtogʻ

Xursandtogʻ — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi choʻqqi. Hisor togʻining janubi-gʻarbida. Bal. 4117 m. Granit, konglomerat va ohaktoshlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, tepalarida muzliklar bor. Atrofidan soylar oqib tushadi. Archazorlar uchraydi. X. yonida Xondiza ruxqoʻrgʻoshin koni bor. Baʼzi joylarda alp va subalp oʻtloqlari uchraydi.
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Xurshid (gazeta)

"XURSHID" ("Quyosh") — ilk oʻzbek gazetalaridan biri. "Ilmiy, adabiy, siyosiy, madaniy, turkcha jaridai islomiyadur". 1906-yil 7-sentabrdan haftada 1 marta Toshkent shahrida nashr etila boshlagan. Ilin bosmaxonasida dastlab toshbosma (kotibi Oʻtab Rasulov), soʻng mixbosmada bosilgan. Noshir va muharriri Munavvarqori Abdurashidxonov.

Gaz. "hech partiyaga mansub emasmiz, milliy betaraf, toʻgʻrihaqqoniyatchimiz" degan fikrga amal qilgan. "Felyeton", "Axbori doxiliya", "Axbori xorijiya" ruknlari ostida kundalik muammolar, siyosiy ahvol, xalqaro vaziyat, milliy turmush masalalari haqida maʼlumot berib borgan. "Tarjimon", "Vaqt", "Ulfat" gaz. laridan siyosat, xalqaro vaziyat va milliy masalalarga oid maqola va xabarlarni koʻchirib bosgan. Matbuotning milliy madaniyatdagi oʻrni va rolini toʻgʻri tushuntirib bergan. Soʻl yoʻnalishdagi asarlarni bosgani uchun chor Rossiyasining Turkiston senzurasi tomonidan toʻxtatib qoʻyilgan.

 

Turkum:Gazetalar
Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Xusrav

Xusrav — Sharqda anʼanaviy badiiy obraz. X. dastlab 6-asrda pahdaviy tilida yaratilgan "Xusrav va Ridak" asarida uchraydi. Asar axloqiytaʼlimiy xarakterga ega boʻlib, unda musiqa, xattotlik, insho, oʻq otish, chovganbozlik, kurash, shatranj va nard oʻyinlarini egallagan yosh yigitning hojasi Xusrav bilan savoljavoblari tasvirlangan. X.ning prototipi sosoniylar shahanshohi Xusrav II Parvizdir. X. Firdavsiy "Shohnoma"si qahramonlaridan biri hisoblanadi. Nizomiy Ganjaviyning "Xusrav va Shirin" dostonida u mukammal badiiy obraz darajasiga koʻtarilgan. Shundan soʻng bu obraz Yaqin va Oʻrta Sharq hamda Hindiston xalqlarining ogʻzaki ijodi, yozma adabiyotidan keng oʻrin olgan. Hatto X. Tabariy, Johiz, Balʼamiy, Saolibiy singari olimlar asarlarida ham ijobiy obraz sifatida tasvirlangan. Keyinchalik X. obrazi Xusrav Dehlaviyning "Xusrav va Shirin" (13-asr), Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" (15-asr), Hotifiyning "Xusrav va Shirin" (16-asr), Vahshiy Bafqiyning "Farhod va Shirin", (16-asr), Ruhilaminning "Xusrav va Shirin" (17-asr) singari asarlarida ham keng tasvirlangan.

Garchi Nizomiy X.ni haqiqiy oshiq sifatida tasvirlasada, undagi xudbinlik, maishatparastlik, davlatni boshqarishdagi oʻzboshimchalikni qattiq qoralaydi. Navoiy X.ni boskinchi, zolim, xudbin shoh sifatida tasvirlagan va qoralagan. Xurshidning "Farhod va Shirin" (1948), Samad Vurgʻunning "Farhod va Shirin" (1942), Nozim Hikmatning "Ishq qissasi" (1948), M. Tursunzoda va A. Dehotiylarning "Xusrav va Shirin" (1936), G. Ptitsinning "Xusrav va Shirin" (1939) dramalarida ham X. obrazi mavjud.

 Adabiyot 
 Aliyev G. Yu., Legenda o Xusrave i Shirin v literaturax narodov Vostoka, M., 1960.

 

Turkum:Adabiy qahramonlar
Xusrav II Parviz

Xusrav II Parviz (aynan — muzaffar, gʻolib)(? — 628) — sosoniylar shahanshoxi (591 yildan). Hurmuzd IV ning oʻgʻli. Bahrom Choʻbin boshchiligidagi isyonkor zodagonlar 590 yil Hurmuzd IV ni taxtdan agʻdarishgan. Biroq zodagonlarning boshqa bir guruhi X. II ni shahanshoh deb eʼlon qilgan. X. II Bahromdan xavfsirab Vizantiyaga, imperator Mavrikiy huzuriga qochgan va 591 yil vizantiyalik va arman qoʻshinlari yordamida Baxromni yenggan va taxtga chiqqan. 7-asr boshida Eronga Vizantiya imperiyasining sharqiy va jan. viloyatlarini qoʻshib olgan. X. II ning harbiy yutuqlari bilan bir qatorda bosib olingan viloyatlar talontoroj etilgan, mamlakatda soliqdar miqsori koʻpaygan, podsho saroyi uchun sarfxarajatlar oshgan. yangi saroylar qad. koʻtargan.

X.P shoirlar, mashshoqlar, olimlarga homiylik qilgan. 7-asrning 20-yillarida Vizantiya xazarlar va turklar bilan ittifoq tuzib X. II ga qarshi chiqqan. Imperator Irakliyning Ktesifonga yurishidan soʻng X. II. zodagonlar tomonidan taxtdan tushirilib, qatl etilgan. Sharq xalklari ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida uning obrazi keng tarqalgan (qarang Xusrav).

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:628-yilda vafot etganlar
Turkum:Qatl qilingan hukmdorlar
Turkum:Kavkaz Albaniyasi
Xususiy huquq

Xususiy huquq - fuqarolar va yuridik shaxslarning mulkiy va ayrim boshqa munosabatlarini tartibga soluvchi huquq tarmoqlari. Umum manfaatlarini tartibga soluvchi va muhofaza qiluvchi ommaviy huquqdan farqli ravishda Xususiy huquq yakka mulkdorlar va birlashmalar (korporatsiyalar)ni ularning mulkiy faoliyatidagi va shaxsiy munosabatlaridagi mustaqilligi va tashabbusiga asoslangan xususiy manfaatlarini ifoda etuvchi munosabatlarni tartibga soladi. Xususiy huquqning asosini fuqarolik huquqi, shuningdek, turli koʻrinishlardagi savdo huquqi (savdo huquqi amal qiladigan davlatlarda) tashkil etadi.

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Xutak xotun

Xutak xotun — arablarga qarshi kurashgan Buxoro malikasi (673—695). 673-yilda arab sarkardasi Ubaydulloh ibn Ziyod Toxariston oʻlkasini ishgʻol qilgandan keyin Amudaryoni kechib oʻtib, Poykend va Romitan sh.larini bosib oladi. Unga qarshi chiqqan Buxoro hukmdori Bidun oʻldirilgach, Buxoro hokimiyati uning ayoli qoʻliga oʻtadi va u arablarga qarshi kurashga boshchilik qiladi. Arabfors ida ushbu ayolning ismi Xutak xotun, Qabaj xotun, Xotun shakllarida zikr etiladi. Narshaxiyning "Buxoro tarixi" asarida kayd etilishicha, arablar tomonidan buxorxudot Bidun oʻldirilgach, uning oʻgʻli Tugʻshoda yosh boʻlganligi sababli oʻrniga ayoli Xotun oʻtiradi. Xotun 695-yilgacha Buxoroni boshqargach, uning oʻrnini oʻgʻli Tugʻshoda oladi. Narshaxiyning taʼkidlashicha, Xotun hukmronlik qilgan davrda undan donoroq biror kishi boʻlmagan. U donolik bilan hukmronlik qilgani uchun xalq unga itoatda boʻlgan. Tabariyning "Tarix arrasul valmuluk" asarida qayd etilishicha, 681-yil arablarning Xurosondagi noibi amir Salm ibn Ziyod Buxoroga yurish boshlaydi. Bundan xabar topgan Xutak xotun turk xoqoni huzuriga elchi yuborib, uni yordamga chaqiradi. Oʻzining maktubida Xutak xotun xoqon bilan nikoh tuzishga rozi ekanligini xabar qiladi. Turk xoqoni katta qoʻshin bilan Buxoroga yetib kelib, arablar bilan qattiq jang qiladi. Lekin, u arablardan magʻlubiyatga uchragach, Xutak xotun arablar bilan sulh tuzishga majbur boʻlsada, Buxoroni ancha yillar arablar hukmronligidan saqlab qoladi.

 Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

Turkum:Buxorxudotlar
Xufton namozi

thumb|
Xufton (fors. uxlash) – Quyosh botib ufqdagi qizillik yoʻqolganidan keyin ado qilinadigan kechki namoz; bomdod namozi vaqti kirgungacha davom etadiOʻzME.

 Ado etilishi 
Xufton namozi 4 rakat farz, ikki rakat sunnatdan iborat boʻlib, uning 4 rakat farzi asr namozining farzi kabi oʻqiladi va faqat niyatda farq boʻladi. Yaʼni, niyat qilinayotganda asr namozining oʻrniga xufton namozi deb aytiladi. Xuftonning ikki rakat sunnati ham bomdod va shom namozlarining ikki rakat sunnatlari kabi bir xil tartibda oʻqiladi. Bundan tashqari xufton namozi oʻz ichiga 3 rakat vitr namozini ham oladi. Ushbu vitr namozining 3-rakatida Fotiha va zam suralarni oʻqigandan keyin qunut duosi oʻqiladi.

 Yana qarang 

 Namoz
 Bomdod namozi
 Peshin namozi
 Asr namozi
 Shom namozi
 Vitr namozi
 Qunut duosi
Xuxxoto

Xuxxoto, XuxeXaoto (avvalgi nomi Guysuy) — Xitoyning shim. qismidagi shahar. Ichki Mongoliya muxtor rnining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,04 mln. kishi (1999). Pekin—Baotou t.yildagi yirik savdotransport chorrahasi. Mamlakatning muxim madaniyat va ilmiy markazlaridan. Qora metallurgiya, mashinasozlik, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi (koʻnteri, jun, goʻsht, shakarqand, un tortish) korxonalari ishlab turibdi. universitet bor. Hunarmandchilikda turli buyumlar ishlab chiqariladi. Shaharga 16-asrda asos solingan.

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Hu Jintao

thumb|Hu Jintao

Xu Szintao (1942.25.12, Anxoy provinsiyasining Szisi uyezdi) — Xitoy davlat arbobi. Xitoy KP aʼzosi (1964). Pekin universitetini tugatgan (1965). Gansu provinsiyasidagi GES qurilishida mehnat faoliyatini boshlagan. 1974-yildan Gansu provinsiyasida qurilish boʻyicha partiya qoʻmitasi kotibi, 1980-yildan partiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari, 1982-yildan Gansu provinsiyasi kommunistik yoshlar ittifoqi qoʻmitasi kotibi, 1984-yildan 1-kotibi, 1985-yildan Guychjou provinsiyasi, 1988-yildan Tibet muxtor rayoni partiya qoʻmitasi kotibi. 1992-yil Xitoy KP MQ Siyosiy byurosi doimiy qoʻmitasi va kotibiyat aʼzosi etib saylangan. Xitoy KP MQ huzuridagi Partiya maktabi direktori (1993—2002), XXR Raisi oʻrinbosari (1998-2002), Xitoy KP MQ Harbiy kengashi raisi oʻrinbosari, XXR Markaziy Harbiy kengashi raisi oʻrinbosari (1999—2002), raisi (2004-yildan). 2002-yil noyabrdan Xitoy KP MQ Bosh kotibi. 2003-2013-yillarda Xitoy Xalq Respublikasi raisi, 2004-yil sentyabrdan hozirgi kungacha Xitoy Qurolli kuchlari Bosh qoʻmondoni. Rasmiy tashrif bilan 2004-yil Oʻzbekistonda boʻlganOʻzME.

 Majlisda 
2022-yil 22-oktyabrda boʻlib oʻtgan Xitoy Kommunistik partiyasi 20-qurultoyi boʻlib oʻtdi. Unda prezidiumda o‘tirgan sobiq Xitoy yetakchisi Hu Jintao zaldan majburan olib chiqib ketildi. Videolavhalarga ko‘ra, 79 yoshli Hu hayratda qolgan va dastlab o‘z joyini tark etishni istamagan. Hodisa sabablari haqida xabar berilmagan.

Hu Jintao prezidiumda amaldagi yetakchi Xi Jinping bilan birga o‘tirgan edi. Hu Jintao prezidiumni tark etgach, Xi ga nimadir dedi, u esa bunga javoban bosh irg‘adi. Shundan so‘ng Xitoyning sobiq rahbari majlis zalidan olib chiqib ketildi.

TASS axborot agentligi xabariga ko‘ra, qurultoyning yopilish marosimida Hu Jintaoning mamlakat yetakchisi yonidagi o‘rni bo‘sh qolgan.

Keyinroq Xitoyning „Sinxua“ axborot agentligi tarqatgan xabarga koʻra bu holatning sababi Huning biroz betobligi ekanligi bilan izohladi.

 

Turkum:1942-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Sapar Xushnazarov

Sapar Xushnazarov (1906, hozirgi Samarqand viloyati Kattaqoʻrgʻon shahri, Ingichka shaharchasi — 1943.7.10, Chernigov viloyati, Semaki qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942 yildan armiyada. Markaziy frontning 61-armiyasi, 81-oʻqchi diviziyasi, 467-oʻqchi polkining oddiy askari. 1943 yil 2 oktabrda Gomel oblastning Goyev rayoni, Glushets qishlogʻi yaqinida Dnepr daryosini kechib oʻtishda jasorat koʻrsatgan va 7 oktabrda jarohatdan vafot etgan. 1944 yil 15 noyabrda Qahramon unvoni berilgan. Semaki qishlogʻida dafn etilgan. Kattaqoʻrgʻon shahri va Ingichka shaharchasidagi koʻchalarga nomi berilgan. Oqtosh, Kattaqoʻrgʻon shahrilarida byusti oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilУказ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:7-oktabrda vafot etganlar
Xushholxon Xattak

Xushholxon xattak, Xushholxon (1613.18.6 — Akora —1691) — afgʻon shoiri, mutafakkiri. Afgʻonlarning xattak qabilasi boshligʻi, Boburiylar saltanatiga qaram Akora viloyatining hokimi (1641 yildan). U afgʻon qabilalarini birlashishga daʼvat etgan, xalqning milliy ozodlik harakatiga boshchilik qilgan, yurtdoshlarini oʻz mustaqil milliy davlatlarini tuzishga chaqirgan, taʼsirchan sheʼriyati bilan xalqni kurashga ruhlantirgan. Milliy afgʻon tili — pushtu (pashtu)da forstojik mumtoz adabiyoti anʼanalarini mujassamlashtiruvchi goʻzal sheʼriyat yaratgan. Asarlarida birodarlik, doʻstlik, ishqmuhabbat, mustaqillik, odobaxloqni kuylagan. X.X. yaratgan adabiy maktab afgʻon adabiyotining keyingi taraqqiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

40 ming bayt sheʼrni oʻz ichiga olgan "Kulliyot" devoni X.X.ning asosiy adabiy merosini tashkil etadi. X.X. bundan tashqari, tarix, geografiya, tibbiyot, harbiy sanʼat, siyosat va boshqa sohalarga oid asarlar xam yaratgan. Masnaviy shaklida yozilgan "Fazlnoma" dostoni diniy masalalarga, "Faraxnoma" dostoni kilich va qalam munozarasiga bagʻishlangan. "Firoqnoma" toʻplami shoirning mahbuslik davrida yozgan masnaviy va gʻazallarini oʻz ichiga oladi. "Dastornoma" siyosat, mazhab, axloq, harbiy sanʼat singari turli mavzularni qamragan nasriy asardir. "Sihat ulbadan" — tibbiyot, "Boznoma" asari esa ov toʻgʻrisida hikoya qiladi.

X. X. "Hidoya" asarini arab tilidan, Anvar Suhayliyning "Aʼyori donish" ini fors tilidan pushtu tiliga tarjima qilgan. "Kulliyot"i Kobul, Peshovar, Dehli, Kalkutta va London kutubxonalarida saqlanadi.

 Adabiyot 
 Gʻaniyev A., Abayeva T., Afgʻon klassik shoiri Xushholxon Xagtak, T., 1967.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Afgʻoniston
Turkum:1613-yilda tugʻilganlar
Turkum:1691-yilda vafot etganlar
David H. Hubel

thumb|210px|right|David Hubel (medical forum, Boston 1992)
David Hunter Hubel (1926)— amerikalik vrach, neyrofiziolog. Kanadada tugʻilgan, 1951-yildan AQSHda. Asosiy faoliyati koʻrish neyroxirurgiyasiga oid. Miyaning tashqi taʼsirotlarni qabul qiluvchi neyron strukturalarida axborotni qayta ishlash prinsiplarini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1981-yil; T. N. Vizel bilan hamkorlikda)"XYUBEL (Hubel) Devid Xanter" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-fevralda tugʻilganlar
Turkum:22-sentabrda vafot etganlar
Turkum:2013-yilda vafot etganlar
Antony Hewish

Antony Hewish (11-may 1924, Foy, Kornuoll grafligi) — ingliz astronomi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1968-yildan). Kembrij universitetida oʻqigan. Kembrij universitetining Mallard radioastronomik rasadxonasida ishlagan (1946-yildan). Ilmiy ishlari radioastronomiyaga oid. Kichik burchak oʻlchamli radioning ssintillyatsiyaskni tadqiq qilgan va Quyosh tojining tashqi qatlamlarini oʻrganish usullaridan birini taklif qilgan. Pulsarlarnk ochgan radioastronomlar guruhiga rahbarlik qilgan (1967). Nobel mukofoti laureati (1974; M. Rayl bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-mayda tugʻilganlar
Turkum:2021-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xeylunszyan

Xeylunszyan - Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi provinsiya, Amur daryosi (xitoycha Xeylunszyan) havzasida. Maydoni - 463,6 ming km². Aholisi - 37,73 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Xarbin shahri.

Yer yuzasining aksari qismi tekislik. Shimoli-gʻarbida Katta Xingan, oʻrta qismida Kichik Xingan, janubi-sharqida Sharqiy Manchjuriya togʻlari joylashgan. Maydonining 30% oʻrmon bilan qoplangan. Xoʻjaligi agrar-industrial xarakterga ega. Qishloq xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — dehqonchilik. Bugʻdoy, makkajoʻxori, gaolyan, kartoshka, arpa, suli va boshqa ekiladi. X. qand lavlagi, soya, uzun tolali zigʻir, kungaboqar yetishtirishda mamlakatda 1oʻrinda. Kumir, yonuvchi slanets, temir rudasi va rangli metall rudalari qazib olinadi. Neftni qayta ishlash sanoati rivojlangan. Neft quvurlar orqali Datsin, Pekin, Shanyan Dalyan shaharlariga yuboriladi. Mashinasozlikning turli tarmoqlari, metallurgiya, kimyo, qogʻoz, yogʼochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari, stanoklar, elektrotexnika, radioelektronika buyumlari ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Daryolarida kema qatnaydi. Asosiy shaharlari — Sitsikar, Mudantszyan, Xegan va boshqalar.

Turkum:Xeylunszyan
Turkum:Geografiya
Xenan

Xenan — Xitoydagi provinsiya, Xuanxe va Xuayxe daryolarining oʻrta va quyi oqimi havzalarida. Maydoni 167 ming km². Aholisi 93,2 mln. kishi (1999). markazi — Chenjou shahri.

Xenanning sharqiy qismi Buyuk Xitoy tekisligida, garbida Sinlin va Tayxanshan togʻlari tarmoqyaari joylashgan. Daryolari zich. Xitoyning muxim dehqonchilik rni. Asosiy ekinlari: bugʻdoy, makkajoʻxori, gaolyan, dukkaklilar, sholi. 2 yil davomida 3 marta hosil yigʻishtirib olinadi. Xenan Xebey provinsiyasi bilan birga mamlakatning asosiy paxtachilik rayoni hamdir. Shuningdek, yer yongʻoq, kunjut, togʻ yon bagʻirlarida choy ekiladi. Bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi. Xenanda oziq-ovqat va yengil sanoatlar rivojlangan. Kumir sanoati — ogʻir sanoatning yetakchi tarmogʻi. Metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, sement, qogʻoz sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik bilan shugʻullaniladi. Xenan xududidan muhim temir yoʻllar oʻtgan. Asosiy sanoat markazlari: Chjenchjou, Loyan, Kayfin, Nanyan va boshqalar.

Turkum:Xenan
Xefey

Xefey — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Anxoy provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 4,3 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Metallsozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor.

 

Turkum:Xitoy shaharlari