Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Jamnagar

Jamnagar, Navanagar— Hindistonning gʻarbidagi shahar. Gujarot shtatida. Kach qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi 345 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Katxiyavar ya. o.dagi muhim savdo markazi. Ipak, jun, koʻn, kimyo, sement, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qadimdan boʻyoqchilik rivojlangan. Kashtachilik, tikuvchilik va kulolchilik buyumlari tayyorlanadi. J. yaqinidan boksit olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Jamoa

Jamoa — kishilarning uyushuv shakli. Bunda insonlar vositalari hammaning mulki hisoblangan. Jamoa tamoman yoki qisman oʻzini-oʻzi boshqargan. Urugʻ, oila, xonadon, qishloq (qoʻshnichilik) jamoalari mavjud boʻlgani maʼlum.

Rossiyada jamoa tortabaqaviy birlik (1861-yilgi dehqonlar islohotidan keyin yer egasi) boʻlib, oʻlpon yigʻishda undan vosita sifatida foydalanilgan. Keng maʼnoda jamoa nomi boshqa tarixiy birliklarga nisbatan ham qoʻllanadi (maye, diniy jamoa, dehqonchilik jamoasi).

 
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Turkum:Ijtimoiy guruhlar
Jamoa kelishuvi

Jamoa kelishuvi - muayyan kasb, tarmoq, xudud xodimlari uchun mehnat shartlari, ish bilan taʼminlash va ijtimoiy kafolatlar belgilash borasidagi majburiyatlarni oʻz ichiga oladigan meʼyoriy hujjat. Xodimlar bilan ish beruvchilarning mehnatga oid munosabatlarini tartibga solish, ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini muvofiqlashtirishga yordam berish maqsadida tuziladi. Har qaysi taraf J. k.ni tuzish va oʻzgartirish yuzasidan muzokaralar olib borish tashabbusi bilan chiqishga haqlidir. Kasaba uyushmasi, xodimlarning boshqa vakillik organi oʻzlarini vakil qilgan xodimlar nomidan muzokara yuritish, J. k.ga oʻzlarini vakil qilgan xodimlarning manfaatlarini himoya qiluvchi ilova kiritishni taklif etish va uni imzolashga haqlidir. J. k.ni tuzish, oʻzgartirish va toʻldirish uchun ish beruvchi, ish beruvchilar birlashmasi (ularning vakillari) bilan kacaba uyushmalari yoki xodimlarning boshqa vakillik organlari oʻrtasida muzokara oʻtkaziladi. Zarur hollarda unda ijrochi hokimiyat organlari qatnashadi. Muzokara yuritish va J. k. loyihasini tayyorlash uchun taraflar teng huquqlilik asosida tegishli vakolatlarga ega boʻlgan vakillardan iborat komissiya tuzadi. J. k.ni ishlab chiqish va tuzish tartibi, muddatlari komissiya tomonidan belgilanadi va uning qarori bilan rasmiylashtiriladi, komissiya ishlab chiqqan loyiha kelishuv qatnashchilarining vakolat berilgan vakillari tomonidan imzolanadi va ilovalari bilan 7 kunlik muddat ichida kelishuv ishtirokchilariga, shuningdek, bildirish roʻyxatidan oʻtkazish uchun OʻzR Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tegishli organlariga yuboriladi.

J. k. mazmunini taraflar belgilaydi. J. k.da mehnatga haq toʻlash, mehnat shartlari, uni muhofaza qilish, mehnat va dam olish tartibi; xodimlarning ishga joylashishiga, ularni qayta oʻqitishga koʻmaklashish; xodimlar hamda ularning oila aʼzolarini ijtimoiy himoya qilish boʻyicha maxsus tadbirlar; davlat korxonalarini xususiylashtirish chogʻida xodimlarning manfaatlariga rioya qilish; nogironlar va yoshlar (shu jumladan 18 yoshga toʻlmagan shaxslar) mehnatidan foydalanish maqsadida ular uchun qoʻshimcha ish joylari tashkil etuvchi korxonalarga beriladigan imtiyozlar va hokazo nazarda tutilishi mumkin. J. k.ga uning oʻzida belgilangan tartibda taraflarning oʻzaro roziligi bilan oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritiladi, u imzolangan paytdan yoki kelishuvda belgilangan vaqtdan boshlab kuchga kiradi, uning amal qilish muddati taraflar tomonidan belgilanadi va uch yildan oshib ketmasligi lozim. Barcha pogʻonadagi jamoa kelishuvlarining bajarilishi bevosita taraflar yoki ular vakolat bergan vakillar, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining tegishli organlari tomonidan tekshirib turiladi. Tartibga solinadigan munosabatlar sohasi, hal qilinadigan masalalarning xususiyatlariga qarab, bosh, tarmoq va hududiy (mintaqaviy) J. k. tuzilishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamoa shartnomasi

Jamoa shartnomasi — korxonada ish beruvchi bilan xodimlar oʻrtasidagi mehnat, ijtimoiy-iqtisodiy va kasbga oid munosabatlarni tartibga soladigan meʼyoriy hujjat. Ish beruvchi bilan jamoa shartnomasi tuzish zarurligi toʻgʻrisidagi qaror qabul qilish huquqiga kasaba uyushmasi (oʻz vakillik organi orqali), xodimlar vakolat bergan boshqa vakillik organi yoki bevosita mehnat jamoasi umumiy yigʻilishi (konferensiyasi) ega.
Jamoat birlashmalari

Jamoat birlashmalari - fuqarolarning qonunda belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazilgan birlashmalari. OʻzRda Jamoatb birlashmalari sirasiga kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, va yoshlarning tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar va fuqarolarning boshqa birlashmalari kiradi. J. b. — xalqtashabbuskorligi, ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishining namoyon boʻlishi, demokratiya va huquqiy davlatning tarkibiy qismi, fuqarolik jamiyatiga xos turmush shaklidir. J. b. quyidagi maqsadlarda tuziladi: kishilarning fuqarolik, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalardagi huquqlari hamda erkinliklarini amalga oshirish va himoya qilish, davlat va jamoat ishlarini boshqarishdagi ishtirokini kuchaytirish, kasb va havaskorlikka oid qiziqishlarini qondirish, ilmiy-texnik va badiiy ijodkorlikni rivojlantirish, aholi salomatligini saqlash, xayriya ishlarida qatnashish, kasb, madaniyat, sogʻlomlashtirish, jismoniy tarbiya va sport, tabiatni, tarixiy va madaniy yodgorliklarni muhofaza etish sohasida tadbirlar oʻtkazish, fuqarolarni vatanparvarlik va insonparvarlik ruhida tarbiyalash, xalqaro aloqalarni kengaytirish va qonun bilan taqiqlanmagan boshqa sohalarda faoliyat yuritish. J. b. haqidagi qonun-qoidalar OʻzR Konstitutsiyasi XIII bobida va "Oʻzbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari toʻgʻrisida"gi (1991-yil 15 fevral) qonunda belgilab berilgan. Ularda taʼkidlanishicha, davlat J. b.ning huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini taʼminlaydi, J. b.da ishtirok etish uchun barchaga teng huquqiy imkoniyatlar yaratadi. Davlat organlari va mansabdor shaxslarning J. b. faoliyatiga, J. b.ning esa davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyatiga aralashuviga yoʻl qoʻyilmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamoat ishlari

Jamoat ishlari - tashkilotlar, xoʻjaliklar va muassasalarda yuqori malaka talab qilmaydigan va mavsumiy, vaqtinchalik, haq toʻlanadigan ishlar; bozor iqtisodiyoti mamlakatlarida ishsizlarni tezkor tarzda haq toʻlanadigan ish bilan taʼminlash usullaridan biri. J. i. mavsumiy, hududiy yoki aholining alohida toifalarini qamrab olgan holda mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tashkil etiladi. J. i. aksariyat hollarda vaqt jihatdan qisqa muddat davom etib, alohida ixtisoslikni talab etmaydi. Odatda, J. i.ni koʻproq jismoniy mehnat talab qiluvchi ishlar (qishloq infratuzilmasini rivojlantirish, mayda irrigatsiya ishlarini bajarish, arzon maktab va uy-joylar qurish, oʻrmonchilik, shaharlardagi obodonchilik ishlari va b.) va ijtimoiy tavsifga ega ishlar (maye, nogironlar, bemorlar, yetim bolalarga qarash va b. xizmatlar) ga ajratiladi.

Dastlab J. i. maxsus umummilliy dasturlar asosida 20-asrning 30-y.larda AQShda tashkil qilingan. Hoz. jahonning aksariyat rivojlangan mamlakatlarida J. i.ga yoshlarni jalb qilish anʼanasi mavjud (maye, Fransiyada 1984-yildan 16—21 yoshdagi oʻqishni tashlagan ishsizlarni J. i.ga jalb qilish dasturi joriy qilingan, Angliyada esa ishcizlik davri uzoq, choʻzilgan ishsizlar uchun shunday dastur amal qiladi).

Oʻzbekistonda J. i.ni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasining "Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida" qonuni (1992-yil) qabul qilinishi bilan aholini ish bilan taʼminlashning chora-tadbiri sifatida amalga oshirila boshlandi. Oʻzbekistonda davlat hokimiyati organlari J.i. ni mehnat organlarining taklifi va bevosita ishtiroki bilan oʻz mulkidagi korxona, tashkilot va muassasalarda hamda shartnomalar asosida turli mulkchilik shaklidagi korxona, tashkilot va muassasalarda tashkil etadi. Mehnat organlarida roʻyxatga olingan va ishciz deb eʼtirof qilingan fuqarolar ikki oygacha uzaytirish huquqi bilan muddatli shartnomalar asosida J. i.da ishtirok etishlari mumkin. Ularga toʻlanadigan ish haqi bajarilayotgan ishga qarab, lekin 15% oshirilgan ishcizlik nafaqasidan kam boʻlmasligi, ish davrining mehnat stajiga qoʻshilishi, pensiya taʼminoti va vaqtincha ishga layoqatsizlik yuzasidan nafaqalar olish huquqi kafolatlanadi.

Oʻzbekistonda J. i.ga jalb qilingan fuqarolarga toʻlanadigan ish haqining kamida 50% korxona, tashkilot va muassasalar mablagʻlari hisobidan, qolgan qismi esa mahalliy byudjetlar yoki aholini ish bilan taʼminlashga koʻmaklashuvchi Davlat jamgʻarmasi hisobidan qoplanadi.

Fazliddin Mamarasulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamoati islomiy

200px|right|thumb|Jamoati islomiy bayrog'i
Jamoati islomiy ( "Islom jamoati") — Hindistonda 1941 y. barpo boʻlgan umumhindiston partiyasi. 1948 y. uning asosida mustaqil "Jamoati islomii hind" ("Hindiston musulmonlari jamoati") tarkib topdi. Soʻl islom oqimlarining umumiy gʻoyaviy uyushmasi sifatida Pokiston, Hindiston va Bangladeshda (1971 y.dan) faoliyat olib boradi. "J. i."ning nazariy dasturini pokistonlik Abul Aʼlo Mavdudiy (1981 y. v. e.) ishlab chiqqan. Partiyaning nizomiga koʻra, rahbariyat tarkibi islomiy tamoyil — mushovara (maslahat) asosida tuziladi. Tashkilotni barcha aʼzolar tomonidan saylangan amir boshqaradi. Partiyaga aʼzolik cheklangan. Unga shaxciy va ijtimoiy hayotda shariat qonunlariga qatʼiy rioya qiladigan, sinov muddatini oʻtagan hamda qasamyod qilgan shaxslar qabul etiladi. Abul Aʼlo Mavdudiy Pokistonning atigi 4—5% aholisinigina haqiqiy musulmon deb hisoblaydi. Shu boisdan partiyaning toʻla huquqli aʼzolari soni uncha katta emas (2500—3000), ammo uning asosiy kuchini behisob "tarafdorlar" va "xayrixohlar" tashkil etadi. "J. i." ijtimoiy jihatdan ziyolilar, talabalar, kichik mulkdorlar va shahar quyi tabaqalari hamda harbiylarning konservativ toifalaridan tarkib topgan. Partiyaning asosiy maqsadi — islom davlatini tuzishdir. Bunday davlat tuzumini Mavdudiy "teodemokratiya" deb atadi va u "yangi tipdagi (yaʼni oʻziga oʻxshagan) ulamolar tomonidan boshqarilishi kerak". A. Mavdudiy vafot etgach, partiyaga Mian Mohammad, Gʻafur Ahmad va Mavdudiyning oʻgʻli — Mavlono Faruqiy Mavdudiylar rahbarlik qilmokdalar.

Ahadjon Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Islomiy partiyalar
Turkum:Pokiston siyosiy partiyalari
Jamoatchilik fikri

Jamoatchilik fikri - ijtimoiy voqealarga, turli guruhlar, tashkilotlar va ayrim shaxslar faoliyatiga boʻlgan yashirin yoki oshkora munosabatlarni oʻz ichiga oluvchi ommaviy ong shakli; muayyan ijtimoiy masalalarni maʼqullash yoki qoralashda namoyon boʻladi, individlar, ijtimoiy guruhlar xatti-harakatini va ijtimoiy munosabatlarda muayyan meʼyorlarni belgilaydi; umuman jamiyat doirasida ham, turli ijtimoiy guruhlar doirasida ham amal qiladi. J. f.ning faolligi va ahamiyati jamiyatning strukturaviy harakteri, ishlab chiqaruvchi kuchlarning , madaniyatning , demokratik huquqiy meʼyorlar va erkinliklarning taraqqiyot darajasi bilan belgilanadi. J. f. hokimiyat organlarini saylashda, ommaviy kommunikatsiya vositalarida, aholi soʻrovlari va b.da oʻz ifodasini topadi.

Oʻzbekistonda "Ijtimoiy fikr" jamoatchilik fikrini oʻrganish markazi tuzilgan (1997). Markaz mamlakat ijtimoiy, iqtisodiy hayoti, davlat siyosati va hukumat faoliyati toʻgʻrisidagi J. f.ni taxlil qiladi va umumlashtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamol Kamol

Jamol Kamol (Jamol Kamolov; 9-noyabr 1938, Shofirkon — 27-sentyabr, 2022Oʻzbekiston xalq shoiri Jamol Kamol olamdan oʻtdi) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1992). Buxoro pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1959). Oʻzbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyati boʻlimida masʼul kotib (1970—72), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutida aspirant va ilmiy xodim (1972—86). Lirik sheʼr tuzilishi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida bosh muharrir (1986—88), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1991—96). Jamol Kamolning ilk sheʼriy toʻplami „Olam kirar yuragimga“ 1968-yilda nashr etilgan.

 „Choʻqqilarga yogʻildi yogʻdu“ (1970),
 „Tosh tugʻyoni“ (1972),
 „Hasan va oy“ (1974),
 „Quyosh chashmasi“ (1975),
 „Qadah“ (1978),
 „Dostonlar“ (1980),
 „Suvaydo“ (1982),
 „Umidli dunyo“ (1988)
kabi sheʼriy toʻplamlariga kirgan sheʼrlarida mumtoz sheʼriy anʼanalar bilan zamonaviy sheʼriy jarayon oʻzaro uygʻunlashtirilgan.

Jamol Kamol fransuz mumtoz adabiyotining namoyandasi Nikola Bualoning „Sheʼriy sanʼat“ asarini, ozarbayjon shoiri Baxtiyor Vahobzodaning Muhammad Fuzuliy haqidagi „Shabihijron“ dostonini, U. Shekspir, A.S. Pushkin, Yan Raynis asarlarini, Jaloliddin Rumiy, Sotim Ulugʻzoda singari adiblarning sara asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 2022-yil 27-sentyabrda vafot etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik tarjimonlar
Jamol Posho

Jamol Posho (1872, Istanbul -1922.21.7, Tbilisi) — Yosh turklar inqilobining faol ishtirokchisi, "Ittihod va taraqqiy" partiyasi rahbarlaridan biri. 1908 y.dan Turkiyada muhim harbiy lavozimlarda ishladi. 1913 y. 10 yanvarda boʻlgan harbiy davlat toʻntarishidan soʻng Anvar posho va Talʼat posho bilan birga mamlakatni boshqarishga kirishdi. Turkiya harbiy dengiz kuchlari vaziri (1913—18). Birinchi jahon urushi davrida Turkiya siyosatida muhim rol oʻynadi. Urushda Turkiyaning yengilishi natijasida ittihodchilar hukumati isteʼfoga chiqqach, safdoshlari Anvar posho va Talʼat posho bilan birga Turkiyani tark etdi (1918 y. 3 noyabr). J. p. Berlindan 1920 y. mayda Moskvaga keldi. Sovet rejimi uning yordamida Turkistondagi "bosmachilar" (istiqlolchilar)ga tayangan holda Afgʻoniston orqali Hindistonda turgan inglizlarga qarshi kurash olib bormoqchi boʻldi. Xalil posho bilan birga Turkistonga kelgach, oʻzining yordamchisi Ragibbey va fargʻonalik Qori Kamolni qoʻrboshilar huzuriga joʻnatdi. Turkiston matbuotida yozilishicha, Buxoro boskini davri — 1920 y. 1 sentabrda u Turkiston fronti qoʻmondoni M. V. Frunze oʻrnashgan Samarqandda edi. 1920 y. kuzida u Toshkent va Buxoro orqali Kobulga joʻnatildi. BXSR Afgʻoniston tomonidan tan olinishida sezilarli hissa qoʻshdi.

1921 y. sentabrda sovetlarning talabi bilan Kobuldan orqaga qaytdi. Bu paytda Buxoroda boʻlgan Anvar posho bilan uchrashishga Rossiyaning BXSRdagi vakili K. K. Yurenev yoʻl qoʻymadi va J. p. Chorjoʻy orqali Moskvaga joʻnaydi. RSFSR tashqi ishlar komissari oʻrinbosari L. M. Karaxan bilan uchrashgach, u bolsheviklar bilan hamkorlikni toʻxtatdi. 1922 y. yurtiga qaytayotganda Tiflis (Tbilisi)da Karapet boshliq arman terrorchilari (sovet chekistlari) (qarang Dashnoqsutyun) tomonidan sirli ravishda oʻldirildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon, Boʻlinganni boʻri yer (Xotiralar), T., 1997.
Jamol Qarshiy

Jamol Qarshiy (taxallusi; asl ismi Abulfazl Muhammad ibn Umar ibn Xolid) (13—14-asrlar) — tilshunos olim.

"As-Saroh min as-Sahoh" ("As-Sahohdan olingan aniq so'zlar") arabcha forscha lug'at muallifi. Lug'at o'sha davr tili leksikasini o'rganishda muhim ahamiyatga ega. Lug'atning qo'lyozma nusxalari Parij, Berlin, London qo'lyozmalar fondida saqlanadi. Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida bu asarning 1511-yilda kotib Xusom Muhammad Bahoriy (inv. № 2723) va 1703—04-yillarda Mulla Feruz ko'chirgan nusxalari mavjud (inv № 2400)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. R.Vohidov aniqlagan bittadan arab, fors va oʻzbek tillaridagi mulamma' ruboiysi bor.

 
 N.M.Mallayev. Oʻzbek adabiyoti tarixi. 1-jild. 3-jildlik

 

Turkum:Tilshunoslar
Jamolzoda

Jamolzoda, Said Muhammad Ali (1890, Isfahon sh., Eron, — 1992, Jeneva, Shveysariya) — yozuvchi. Isfahon, Tehron va Fransiyada oʻqigan. Huquqshunoslik d-ri. Adabiy faoliyati 20-y.lardan boshlangan. Birinchi hajviy hikoyalar toʻplami — "Bir bor ekan, bir yoʻq ekan" (1921) bilan hozirgi Eron hajviy prozasini boshlab bergan. Hikoyalarida Erondagi turli tabaqa vakillari qiyofasi tasvirlangan. J. "Husayn Ali amaki" (1942), "Achchiq va shirin" (1955) kabi hikoyalar toʻplamlari va "Jinnixona" (1942), "Mahshar sahrosi" (1944), "Kultashandevon" (1945), "Suv yoʻli" (1947), "Ungi-chapi bir xil mato" (1955) kabi qissalar, shuningdek, qator pyesalar va maqolalar muallifi. U Shiller, Molyer va b. yozuvchilarning asarlarini forschaga tarjima qilgan. J.ning bir qancha asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamoliddin al-Afgʻoniy

Jamoliddin al-AFGʻONIY, Muhammad bin Safdor Jamoliddin (1839, Sharqiy Afgʻonistonning Asadobod sh. — 1897, Istanbul sh.) — diniy va siyosiy arbob, islomchilik nazariyasining asoschisi. Kobulda diniy, Hindistonda dunyoviy bilim oldi. 1869-yilgacha afgʻon amirlari xizmatida boʻldi, ularning hokimiyat uchun oʻzaro kurashlarida qatnashdi. Hayotining koʻp qismi Hindiston, Misr, Iroq, Rossiya, Fransiya, Angliya va Turkiya kabi davlatlarda muhojirlikda kechirdi. Islom dinini isloh qilish va musulmon olamini islom bayrogʻi ostida birlashishga qilgan daʼvatlari bilan tanildi. 1871—79 yillarda Misr ijtimoiy-siyosiy hayotida faol qatnashdi. Istibdodni tanqid qilib, konstitutsiyaviy tuzum oʻrnatish uchun kurashda islom dinining maʼnaviyaxloqiy aqidalariga asoslangan ijtimoiy tenglik va adolat gʻoyalarini targʻib qildi. 1879-yil u Iskandariyada Yosh misrliklar jamiyatini tuzdi. Faol siyosiy faoliyati uchun Misrdan chiqarib yuborildi. Politsiya nazorati ostida Kalkutta va Haydarobod (Hindiston)da yashadi. 1883-yildan Yevropa (London, Parij)da istiqomat qildi. Parijda shayx Muhammad Abdu bilan birga "Alurvat al-vusqa" ("Mustahkam birlik") yashirin jamiyatini tuzdi va shu nomdagi gaz.ni nashr etdi. Moskva va Peterburgda ham boʻldi. Rossiya musulmonlari bilan uchrashgan chogʻida (1888) islom dinini isloh qilish va yangilash bilan bir qatorda musulmonlar oldiga fan va texnika yutuqlarini egallash vazifasini qoʻydi. Uning fikricha, bu holat Yevropa madaniyati unsurlarini Sharq muhitiga yuzaki joriy etishni anglatmay, balki Sharqning gʻoyat boy maʼnaviy madaniyatini va oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olib, ularni bir-biriga uygʻunlashtirish edi. Sharq xalqlari madaniy va ilmiy merosini kamsitishga qarshi qaratilgan yevropotsentrizm nazariyasiga qarshi faol kurashgan. Inqilobiy millatparvar doiralar bilan hamkorlik oʻrnatdi. 1892-yil Turkiyaga qaytdi va shu yerda vafot etdi. 1944-yil xoki Kobulga olib kelindi va dafn etildi. Qabri ustida maqbara oʻrnatilgan. J. A. arab, fors va fransuz tillarida islom tarixi va shariat boʻyicha koʻplab asarlar yozdi. Ulardan asosiylari: "Materialistlarni inkor qilish", "Renanga al-Afgʻoniyning javobi", "Oʻqitish va taʼlimning foydasi haqida", "Ekzegetni ekzegezi" va b.

J. A. Misrda shayx Muhammad Abdu, Tataristonda Rizouddin ibn Faxruddin (1859—1936), Turkiyada shoir Mehmed Emin kabilarni tarbiyalab yetishtirgan islom olimi hisoblanadi. Uning taʼlimoti vafotidan soʻng ham keng tarqaldi. Turkiston mintaqasida Rossiyaga qarshi olib borilgan milliy ozodlik harakatlarida uning gʻoyalari muayyan darajada ijobiy rol oʻynadi. Sharq mamlakatlari (Eron, Turkiya va b.)da boʻlgan inqiloblarda bu gʻoya musulmon xalqlarini birlashtiruvchi taʼlimot boʻlib maydonga chiqdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Sharqda mustamlakachilik tizimining yemirilishida J. A. taʼlimotining ham oʻz hissasi bor.

 Adabiyot 
 Oʻzbekistonnning yangi tarixi, 2-kitob Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000.

Qahramon Rajabov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Musulmon sotsialistlar
Jamoliddin turkiy

Jamoliddin turkiy (?-?) -oʻzbek tilshunos olimi. Misr va Suriyada yashab, ijod qilgan. Arab va turkiy tillarning dialektlarini mukammal bilgan. Bizgacha faqat bir asari — "Kitobi lugʻat ul-mushtoq fi-l-lugʻat it-turk va-l-kifchoq" ("Turkiy va qipchoq tillariga mushtoqlarni qoniqtiruvchi kitob") yetib kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamol Jamolov

Kamol Davlatovich Jamolov (1920.15.7 — Buxoro tumani — 1977.8.11) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1940-yildan armiyada, 1943-yil martdan frontda. Dastlab 8-tank diviziyasi, 8-ponton batalonida pontonchi, soʻngra 129-alohida injenersapyorlar bataloni (Dasht fronti 7-gvardiyachi armiyaning 8-injenersapyorlar brigadasi)da sapyor. Jamolov Poltava viloyati Kremenchug shahrining janubi-sharqida Dnepr daryosidan pontonda jangchilarni sohilga olib oʻtishda jasorat koʻrsatganligi uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943.26.10).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:15-iyulda tugʻilganlar
Turkum:8-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Oʻner Jamolov

Jamolov Oʻner Boimbetovich (1912, Janubiy Qozogʻiston viloyati Sembe qishlogʻi — 1975.8.8, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston FAning muxbir aʼzosi (1966), iqtisod fanlari d-ri (1958), prof. (1959). Toshkent moliyaiqtisod institutini tugatgan (1939). 1940—53 yillarda Toshkent sh.dagi oliy oʻquv yurtlarida siyosiy iqtisod oʻqituvchisi. Oʻrta Osiyo universitetida dotsent (1955—58), Oʻzbekiston FA Iqtisod institutining direktori (1958—71), Oʻzbekiston FA Falsafa, iqtisod va huquq boʻlimining Akademik kotibi (1971—75). Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishni tashkil qilish, boshqarish, rivojlantirish, iqtisodiyot nazariyasi masalalariga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamoluddin Atoulloh

Jamoluddin Atoulloh, Jamol al-Husayniy (?—1511) — xurosonlik tarixchi. Hirotda yashab ijod etgan. Birmuncha vaqt Husayn Boyqaront vaziri ham boʻlgan (laqabi Atoulloh Sheroziy). Tarixiy asarlar yozgan. Ulardan eng muhimi "Kitob al-ahbob fiy siyari an-Nabiy val-ol val-ashob" ("Paygʻambarimiz sallallohu alayhi va sallam, ul zotning xonadonlari va sahobai kiromlari xususida doʻstlar kitobi") nomli asaridir. Bu asar Turkiyada qayta-qayta nashr etilgan, qoʻlyozma nusxasi Londonda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamoluddin Husayn Inju

Jamoluddin husayn inju (16-asr) — yirik tilshunos olim. Boburiylardan Jahongirshohga atab "Farhanggi Jahongiriy" ("Jahongir lugʻati")ni yozgan. J. H. I. ajdodi asli Sheroz sayyidlaridan boʻlib, otasi Kashmirga kelib oʻsha yerda muqim yashab qolgandi. 1584-yil J. H. I. Akbar xizmatiga kirib, uning eng yaqin nadimlaridan biriga aylangan, Jahongir davrida esa "Azd ud-davla" ("Davlat tayanchi") degan faxriy unvonga sazovor boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamuk

Jamuk (turkiycha — "javohir" maʼnosini bildirgan) — ilk oʻrta asrlarda Turk xoqonligida aslzodalar unvoni. J. Buxoroda zodagon dehqon maʼnosida ham qoʻllangan. Ruscha "jemchug" (marvarid) J. soʻzidan kelib chiqqan degan fikr ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamukat

Jamukat, Hamukat — Yettisuvda, Talas daryosining soʻl tomonida sugʻdlar qurgan shahar (6-asr). Narshaxiynit "Buxoro tarixi"da: "Buxoroliklar... Turkiston va Taroz yaqinida bir shahar bino qilib, uni Hamukat deb atadilar, chunki Buxorodan qochib ketgan toifaning raisi boʻlmish bir katta dehqonning nomi Hamuk edi; "Hamuk" deb, Buxoro tilida gavharga aytiladi, "ket" esa — shahar, yaʼni Hamukat "Hamuk — gavharning shahari" demakdir. Buxoro tilida katta odamni "hamuk", yaʼni falonchi gavhar deydilar", deb yozilgan. Keyingi asrlarda shahar yanada taraqqiy etgan. Arab geografi Muqaddasiy J.ni Isfijob (Sayram) viloyati shaharlari roʻyxatida koʻrsatib: "J. qalʼasi va jome masjidi, devor bilan oʻralgan rabodida bozorlari boʻlgan kattagina shahar edi", deb yozadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamshid

Jamshid (dʒæmˈʃiːd) (Jamshēd; Oʻrta va Yangi forscha: جم, Jam) – qadimiy afsonalarga koʻra, Eronda eng avval hukmdorlik qilgan peshdodiylar sulolasining toʻrtinchi va eng buyuk hukmdori. Shoh Tahmurasdan soʻng 700 yil podshohlik qilgan Jamshid Istaxr shahrini bunyod etib, mamlakatda behad farovonlik vujudga keltirgan, sharobni ixtiro qilib, Navroʻzni yangi yil bayrami sifatida nishonlashni joriy etgan emish. U hatto Zardushtdan ilgari Eronda mavjud boʻlgan bir diniy mazhabga asos solgan, oyna (Oyini Jam) ixtiro qilgan hamda odamlarni hayvon terisiga oʻranish oʻrniga gazlamadan tikilgan kiyim kiyishga oʻrgatgan, davlat tuzumini tashkil etib, aholini tabaqalarga boʻlgan. Bu mazhab va oyna quyoshu tabiatga bogʻliq va ayshu ishrat bilan uygʻunlashgan bir suratda taʼriflanadi. Goʻyoki Jamshid oʻz shonu shavkati va saltanatidan magʻrurlanib ketib, xudolik daʼvosini qilgan emish. Oqibatda Arabiston yarim orolidan, ehtimol Yamandagi od qavmidan Zahhok ismli bir xukmdor bostirib kelib, Eronni Jamshiddan tortib olgan ekan. Soʻng, Zahhok ikki yelkasidagi ikki ilonga mahalliy aholining navqiron oʻgʻillari miyasini yedira boshlabdi. Shunda oʻgʻillaridan ajragan bir Kova ismli temirchi bosh koʻtarib, Zahhokni oʻldiribdida, taxtni Jamshid naslidan boʻlmish Faridunga olib beribdi. Faridun adolat bilan davlatni idora qilib, keksaygach uch oʻgʻliga mamlakatni boʻlib berish bilan Hazrat Nuhning maqomlariga erishibdi.

Jamshidni baʼzilar Hazrat Sulaymonning aynan oʻzlari, deb taʼkidlashadi. Jamshid, sharobni ixtiro etganligi boisidan, shoirlar oʻrtasida „Qadahiy“ (Jomi Jam) nomi bilan ham mashhurdir. Keyinchalik topilgan qad. hind braxmanlari afsonalariga koʻra, bu hikoyaning hind afsonalaridan naql etilgani maʼlum boʻladi. Haqiqatan, Zardusht brahmaniylar dinidan ajralib chiqib, alohida bir mazhab taʼsis etgani uchun vatanidan badargʻa qilinib, Eronga kelib qolgan. Shunga binoan eroniylar qad. hind afsonalarini oʻrganishgan. Qadimiy Eronning tarixi Zardushtning kitobi boʻlmish Zandovastodan olingandir. Qad. hind afsonalarida Jamshid yoki Jomo Shaydo quyoshni anglatuvchi bir maʼbud ismi boʻlib, bu ismni tashkil qiluvchi soʻzlarning birinchisi – „hukmdor“ va ikkinchisi – „quyosh“ maʼnosidadir, yaʼni „quyosh podshoh“ demakdir.

Jamshid haqida Navoiy, Firdavsiy, Tabariy, Beruniy asarlarida ham eslatib oʻtilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Jamshidpur

Jamshidpur, Tatanagar — Hindistonning shim.-sharqidagi shahar, Bihar shtatida. Aholisi 500 ming kishi chamasida. Temir yoʻl tuguni. J. 20-asr boshida Gxota-Nagpur yassitogʻligidagi changalzor oʻrnida yirik hind monopolistik birlashmasi — "Tata" tomonidan ishchilar shaharchasi sifatida qurilgan. Qora metallurgiyaning markazi. Shahar atrofidan yuqori sifatli temir rudasi, kokslanadigan kumir, flyuslar, oʻtga chidamli materiallar qazib chiqariladi. "Tata" kompaniyasiga qarashli yirik zavodlar bor. Ogʻir mashinasozlik (quvur, qishloq xoʻjaligi inventarlari va b.) va kimyo sanoatlari rivojlangan. Yirik elektr stansiya bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Jamgʻarmalar

Jamgʻarmalar — 1) harajatlardan, chiqimlardan orttirib, tejab toʻplangan pul; 2) kelgusidagi ehtiyojlar uchun daromadning bir qismini ajratib qoʻyish; 3) doimiy badallar va reinvestitsiya yoʻli bilan kapital qoʻyilmalarni pul koʻrinishida jamlash; 4) pul va moddiy vositalarni maʼlum bir maqsad yoʻlida foydalanish uchun jalb etish (maye, pensiya jamgʻarmasi, investitsiya jamgʻarmasi); 5) maʼlum bir faoliyat turiga, kishilarning muayyan ijtimoiy guruhiga koʻmaklashish maqsadida tuzilgan tashkilot (qarang Ijtimoiy jamgʻarmalar); 6) aksiyalar nazorat paketini qoʻlga kiritish maqsadida, narxiga taʼsir etmagan holda ularni doimiy ravishda sotib olish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jumagul Janatayeva

Jumagul Janatayeva (1953.12.3, Kegayli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Chimboy pedagogika bilim yurtini (1974), Nukus universitetini (1983) tugatgan. 1974 yildan Qoraoʻzak tumanidagi 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1976 yildan 10-maktabda qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Maktabda namunali qoraqalpoq tili va adabiyoti xonasini tashkil etib, uni zamonaviy koʻrgazmali qurollar va b. texnik vositalar bilan jihozladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Janatas

Janatas — (qoz. Жаңатас) Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyatidati shahar (1969-yildan). Jambul temir yoʻl shoxobchasining oxirgi styasi. Aholisi 53 ming kishidan koʻproq (1990-yillar oʻrtalari). Fosforit ("Qoratov" ishlab chiqarish birlashmasi), kvarsit qazib olinadi. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sarisu tumani aholi punktlari
Jang

Jang — harbiy boʻlinmalar, qismlar (kemalar), qoʻshilmalarning uyushgan toʻqnashuvi, yerda (umumqoʻshin J.i) havoda (havo J.i) va dengizda (dengiz J.i) olib boriladi. J.lar mudofaa J.i, hujumkorlik J.i, muqobil J. kabi turlarga boʻlinadi. Ikkinchi jahon urushida oʻzaro bogʻliq bir necha yirik strategik operatsiyalar J. deb atalgan (maye, Stalingrad J.i, Kursk J.i). J.lar jang boʻlayotgan paytdagi muhim voqea-hodisa yoki joy, daryo va b. nomlar bilan bogʻlanib tarixga kiradi (maye, Jangi loy, Anqara jangi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Janggoh

Janggoh — jang maydoni. Bu maʼno oʻtmishda maʼrakagoh, dorulharb kabi istiloxlar bilan ham ifodalangan. Boʻlajak jangdan oldin har bir sarkarda J.ni bevosita oʻzi tanlagan, koʻzdan kechirgan. J.ning tekis, keng va qoʻshin qismlarini joylashtirishga qulay boʻlishi talab qilingan. Ayniqsa, J.ning ichimlik suv manbaiga yaqin boʻlishi hamda jang paytida quyosh nurining askarlar koʻziga tushmasligi maqsadga muvofiq hisoblangan. J. tanlash — tovochi zimmasida boʻlgan. J.ning noqulayligi baʼzan magʻlubiyatga ham sabab boʻlgan. Maye: Anqara jangida Amir Temurning ustalik bilan J.ni tanlashi va bu bilan raqibi turk sultoni Boyazidni oʻzi uchun noqulay J.da jang qilishga majbur qilishi turklarning bu jangda magʻlubiyatga uchrash sabablaridan biri boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Janglish

Janglish — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Orol dengizining janglishdagi Oqqalʼa ovuli yonida. Suvga toʻlgan paytlarida mayd. 2,24 km boʻlgan. Sayoz, koʻp joylarida qamish va qoʻgʻa oʻsgan. Janglishga Amudaryo tarmoqlaridan toshgan suvlar va sizot suvlari quyilgan. Kichik oʻzanlar orqali Amudaryo va Dumaloqkoʻl bilan tutashib turgan. Janglishda ondatra urchitilgan va ovlangan, har xil baliq va suv parrandalari yashaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Jangnoma

Jangnoma — epik janr. Bunda tarixiy va afsonaviy janglar, ayrim afsonaviy va tarixiy shaxslar koʻrsatgan mardlik va qahramonliklar mubolagʻali hamda koʻtarinki ruh bilan bayon qilinadi. Mustaqil janr sifatida u qad. qahramonlik dostonlari taʼsirida shakllangan. J.larda qahramonlarning , xususan, bosh qahramonning kuch-qudrati, qurol-yaroqlari, jangi va jasorati gʻoyat boʻrttirib tasvirlanadi. J.lar nasriy hamda sheʼriy shakllarda boʻlishi mumkin. Koʻpgina J.lar nasrda yozilib, baʼzan asar tarkibiga sheʼriy parchalar xam kiritiladi. J.ning qad. koʻrinishlariga qad. mifik qahramonlar haqidagi "Jangnomai Jamshid", "Qahramon Qotil", "Xoʻshang", "Iskandar poshsho" kabi asarlar kiradi.

Oʻrta asrlarda esa J.lar ("Jangnomai Amir Hamza", "Abu Muslim jangnomasi", "Jangnomai Sayyid Battoli Gʻoziy", "Ahmad Zamjiy", "Musaybnoma", "Yetmish gʻazot" va b.) xalq orasida keng tarqalgan. Oʻzbek xalqining madaniy hayotida jangnomaxonlik anʼanasi keng oʻrin tutgan. Chunki bunday asarlarning yaxshi namunalari kishilarni yurtparvarlik, qahramonlik va elga fidoyilik kabi yuksak gʻoyalar ruhida tarbiyalashda katta ahamiyat kasb etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jangovar buyruq

Jangovar buyruq - jangovar vazifani bajarish uchun qoʻmondon tomonidan qoʻshin (armiya, flot, qoʻshilma, qism, boʻlinma va hokazo)larga beriladigan buyruq. J. b. ogʻzaki yoki yozma tarzda boʻlib, unda dushman guruhi va uning harakatiga baho beriladi, qism (boʻlinma)larning jang paytidagi harakat tartibi va vazifalari, qoʻshin qismlarning vazifalari, itoatda boʻlgan qismlarning vazifalari va tayyorgarlik vaqti, boshqarish guruhining oʻrni va b. zarur maʼlumotlar koʻrsatiladi. J. b. qisqa, sodda va tushunarli boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jangovar vaziyat

Jangovar vaziyat — muayyan joyda, maʼlum davrda jangovar harakatlarga taʼsir koʻrsatadigan omil va sharoitlarning majmui. J. v. dushman kuchlarining holati (tarkibi, ishgʻol qilgan oʻrni, koʻzda tutayotgan maqsadi), oʻz qoʻshinlarining holati (taʼminlanish darajasi, jangovar imkoniyatlari) va qoʻshin qismlarning holati, radiatsion, kimyoviy va bakteriologik vaziyatning harakteri; yer sharoiti, joy — rayonning iqtisodi, yerlik aholining ijtimoiy-siyosiy tarkibi va kayfiyati; meteorologik va iklimga oid maʼlumotlar, jangovar topshiriq bajarilishi lozim boʻlgan muddat va b.ni oʻz ichiga oladi. J. v. hamma turdagi razvedka maʼlumotlari, kichik qoʻmondonlarning hisobotlari, qoʻmondon (shtab) axborotlari; asirlarni va qochib oʻtganlarni soʻroq qilish va b.ga qarab belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jangovar trevoga

Jangovar trevoga - qoʻshinlarni qisqa muddatda jangovar holatga keltirish. J. t. katta boshliq koʻrsatmasiga binoan ogʻzaki, aloqa vositalari, belgilangan shartli signallar yordamida va buyruq berish yoʻli bilan eʼlon qilinadi. J. t. umumiy va qisman boʻlishi mumkin: agar maʼlum garnizonning barcha qoʻshinlarini jangovar shaylik holatiga keltirsa — umumiy, ayrim boʻlinmalargagina taalluqli boʻlsa — qisman deyiladi. J. t. signali berilishi bilan qoʻshin juda qisqa muddatda yigʻilib, jangovar (oʻt ochish, start olish) holatini egallaydi. J. t. boʻyicha qoʻshinlarga xabar berish, ularni toʻplash va jangovar harakat boshlash, odatda, yashirincha amalga oshiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jand

Jand — Sirdaryoning quyi oqimida joylashgan oʻrta asr shahri. Xorazmshohlar davlatining sharqiy istehkomi hisoblangan. Bu yerlarni Saljuq bosib olmasdan oldin ham, Sirdaryo etagi qipchoqlar qoʻlida mustaqil oʻlka (mulk) boʻlgan. 12-asr oʻrtasiga kelib, J. bilan Forob oraligʻi butunlay Xorazmshohlar (Takash) qoʻliga oʻtgan. Xorazmshohlar J.dan turib qipchoqlar yeriga harbiy yurishlar qilgan. Oʻsha davrda Orol dengizi ham Jand koʻli deb atalgan. 1220 y. J.ni Joʻjixon egallagan. S. P. Tolstoye tadqiqotlari J. Qozogʻistonning Qiziloʻrda sh. yaqinidagi Janqalʼa harobalari oʻrnida boʻlganligini koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Xorazmshohlar davlati
Janda

Janda (fors. — koʻhna, eski) — 1) ustki kiyim. Mato boʻlaklaridan (quroq usulida) uzun va keng qilib tikilgan. Asosan qalandar va shayxlar kiygan (xirqa). Hoz. maʼnoda — juldur chopon, yaktak; 2) qoʻlda toʻqilgan ip mato turi. Asosan qoʻlda, keyinroq f-kada yigirilgan ipdan yoʻl-yoʻl katak gulli qilib oʻziga xos tarzda qalin qilib toʻqilgan. Naqsh mujassamoti ingichka yoʻllar mayda kataklardan iborat keng yoʻllar bilan bir maromda almashinib kelishiga asoslangan, har bir rangli ip oʻz yoʻgʻonligiga ega boʻlgan (maye, qizil rang 2 va qora rang 6 ipdan iborat boʻlgan). J. matosi oʻta pishiqligi va rangining odmiligi bilan ajralib turgan. Turkiston (Tojikiston, Oʻzbekiston)da J.dan toʻn tayyorlangan. 20-asr 20-y.laridan J. toʻqish deyarli barham topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jandarmeriya

Jandarmeriya (frans. gendarmerie) — harbiy tashkilotga ega boʻlib mamlakat ichkarisida va armiyada (dala J.) soqchilik vazifalarini bajargan politsiya. Dastlab 1791-yil Fransiyada vujudga kelgan. 1815-yilda rus armiyasida jandarm qismlari tuzilgan. 1827—1917-yillarda Rossiyada siyosiy politsiya vazifasini bajaruvchi Alohida jandarm korpusi mavjud boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qurolli kuchlarning
Jandarmlar

Jandarmlar (frans. gens d’armes, aynan — qurollangan kishilar) — 1) jandarmeriyaning shaxciy tarkibi; 2) 13—17-asrlarda Fransiyada ogʻir kavaleriya turi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jankent

Jankent — qadimgi shahar harobasi (mil. 1-asr — 16-asr boshi). Orol dengizining shimoli-sharqiy qirgʻogʻida, hozirgi Kazalinsk shahri yaqinida joylashgan. 9—13-asr ida Yangikent nomi bilan mashhur boʻlgan. 10-asr ida aytilishicha, J. oʻgʻuzlar mamlakatining asosiy shahri hisoblangan. J. moʻtullar istilosi (13-asr)ga qadar Sirdaryoning quyi oqimida yashagan aholining siyosiy qarorgohi, savdo va xunarmandchilik markazi boʻlgan. Volga boʻyi, Kiyev va Novgorod bilan aloqa qilib turgan. 16-asr boshlarida, shayboniylar davrida J. haroba holga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Orol dengizi
Jannat

Jannat — koʻpchilik diniy taʼlimotlarga koʻra, taqvodor dindorlar narigi dunyoda rohat va farogʻatda yashaydigan joy. Yahudiylik, Xristianlik, Islom dinlaridagi asosiy tushunchalardan biri. Barcha dinlarda Jannat doʻzaxga qarama-qarshi qoʻyiladi. Bibliya (Qadimgi ahd)da Jannat goʻzal bogʻ sifatida tasvirlanadi, unda Odam Ato bilan Momo Havo yashagani, ular gunoh ish qilib qoʻyganlaridan keyin Jannatdan quvilgani haqida yozilgan. Qurʼonda Jannat haqida bir necha yerda bayon qilingan (47: 15; 55: 46-78; 76: 11-22). Diniy aqida boʻyicha, bu dunyodagi hayoti davrida imonli holida ezgu ishlar bilan shugʻullangan kishilarga Alloh tomonidan Jannatdan joy beriladi. Jannatdagi hayot abadiy, bezavoldir. Jannatdagilarni Alloh turli neʼmatlar bilan taʼminlaydi. U yerda gʻam-gʻussa va tashvish yoʻq. Odamlarning yaxshi koʻrgan barcha narsasi muhayyo etiladi. Qurʼonda Jannat daraxtzor, ariqlarda zilol suvlar oqib turadi, deb taʼriflanadi. U yerda insonlar qarimaydi va kasal ham boʻlmaydi. Diniy taʼlimotda taʼkidlanishicha, Jannatda havzi Kavsar mavjud boʻlib, uning suvi oq va muzdayligi hamda hislatlari taʼriflanadi. Havzi Kavsardan Jannat ahli suv ichadi.

Islom diniga koʻra, Jannatning 8 ta darvozasi bor. Bular:

 Paygʻambarlar, shahidlar, siddiq bandalar va sahiylar; 
 namozxonlar; 
 zakot beruvchilar; 
 amri maʼruf, nahiy munkar qilgan moʻminlar; 
 nafsu shahvatini jilovlab yurganlar; 
 haj va umra qilganlar; 
 Alloh yoʻlida jiddu jahd qilganlar; 
 taqvodorlar va ota-onasini rozi qilganlar kiradigan darvozalardir.

Jannatni qoʻriqlovchi farishta "Rizvoni jannat " deb ataladi. Jannatda eng oliy neʼmat Allohning diydorini koʻrishlik hisoblanadi.

Gʻani Abdullayev, Abdulaziz Mansur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jannat pashshaxoʻrlari

Jannat pashshaxoʻrlari, jannat chivinxoʻrlari (Terpsiphone) — pashshaxoʻr (chivinxoʻr)lar oilasi urugʻiga mansub qush. Narisining boshida kokili boʻladi, dumidagi patlaridan bir jufti juda uzun. 10 ga yaqin turi bor, tropik Afrika, Avstraliya, Jan. va Sharqiy Osiyoda uchraydi. Oʻzbekistonda dumparast (T. paradisi) togʻli oʻrmonlarda yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jannatqushlar

Jannatqushlar — chumchuqsimonlar turkumining oilasi. Pati juda chiroyli, yaltiroq. Narilarining "bezatuvchi" pati uzun boʻladi. 43 turi maʼlum. Molukka ya. o.dan to Luiziada arxipelagigacha boʻlgan joylarda va Sharqiy Avstraliyada yashaydi. J. qorayaloqsan quzgʻungacha kattalikda boʻladi. Baʼzilarining dumi juda uzun. Tropik oʻrmonlarda, butazorlarda, ayrim togʻlarda yashaydi. Kosasimon uya qurib, 1—2 ta tuxum bosadi. Oʻsimlik urugʻlari, mevalari, hasharotlar va ularning lichinkalari, oʻrgimchaklar, mollyuskalar, kaltakesaklar, qurbaqalar, baʼzilari nektar bilan oziqlanadi. Pati bosh kiyim va kiyim-kechaklarni bezashda ishlatiladi. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga 9 turi kiritilgan.

Jannatqushlar: 1 — katta jannatqush; 2 — pashshatutar jannatqush; 3 — bokira jannatqush.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Janpiqqalʼa

Janpiqqalʼa, Jampiq qalʼa — Xorazm vohasida qadimgi shaharqalʼa xarobasi (milodiy 3—4—12—14-asrlar). Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani shim.-gʻarbida, Amudaryoning oʻng sohilida joylashgan. Janpiqqalʼa dastlab S. P. Tolstoye tomonidan aniqlangan (1940), qazishma ishlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filialining arxeologik otryadi tomonidan ilk bor 1965-yil (soʻngra 1968—71, 1979—86) olib borilgan. Janpiqqalʼaning maydoni taxminan 12 ga. Janpiqqalʼaga antik davrda asos solingan. Janpiqqalʼaning ustki madaniy qatlami Amudaryo suvi yuvib ketishi natijasida yaxshi saqlanmagan. Janpiqqalʼadan mudofaa devorlari, koʻchalar, hammomlar, turar joylar, hunarmandlar yashaydigan mahalla qoldiqlari ochilgan. Suv quvurlari, xoʻjalik oʻralari; turar joylardan tandir, oʻchoq, tashnob; hunarmandlar mahallasidan zargarlik buyumlari, shuningdek, kichik shisha idishlar, deraza oyna, sopol va temir buyumlar yasaydigan, gazlamalarga, koʻnteriga ishlov beradigan ustaxonalar qoldiqlari topilgan. Oltin Oʻrda tangalari, beresta oʻramlari, chavandozlar tasviri tushirilgan eroniy sopol idishlar, koʻplab koshin, ichki va tashqi tomoni feruza rang bilan sirlangan idishlarning topilishi, Janpiqqalʼaliklarning 13—14-asrlarda Oltin Oʻrda, Sharqiy Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlari bilan savdo munosabatlarida faol ishtirok etganligidan guvox^ik beradi. Janpiqqalʼaliklar hayotida chorvachilik ham muhim oʻrin tutgan. Bu Janpiqqalʼada xoʻjalik va maishiy hayot ancha rivojlanganini koʻrsatadi.

 Adabiyot 
 Kdirniyazov M., Materialnaya kultura gorodov Xorezma v XIII—XIV vekax, Nukus, 1989; Aliakbarova A. A., Arshavskaya 3. A., Jampikkala. Jilaya arxitektura pogranichnogo goroda pravoberejnego Xorezma, T., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Turkum:Xorazm
Janubiy Avstraliya

Janubiy Avstraliya - Avstraliya Ittifoqidagi shtat. Hind okeanining Katta Avstraliya qoʻltigʻi sohilida joylashgan. Maydoni - 984 ming km. Aholisi - 1,5 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Adelaida shahri.

Shtat hududining relyefi asosan, tekislik, togʻ massivlari ham uchraydi (Styuart, Masgreyv va b.). Quruq oʻzanlar va koʻllar (Eyr, Gerdner, Torrens) bor. Eng katta daryosi — Murrey. Shtat hududining choʻl va chala choʻldan iborat shimoliy va shimoli-gʻarbida yiliga 100–200 mm yogʻin tushadi. Janub va janubi-sharqida iqlim moʼtadil, 500–1000 mm yogʻin yogʻadi, tuprogʻi unumdor. Yillik oʻrtacha temperatura 20° C, yanvarniki — 30° C.

Shtat ekin maydonining qariyb 25% iga bugʻdoy ekiladi. Bogʻ koʻp. Mevachilik va tokchilik rivojlangan. Xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — yaylov chorvachiligi (qoʻy, qoramol, ot, choʻchqa boqiladi).

Konchilik (mis va temir rudalari, toshkoʻmir, tabiiy gaz olinadi) rivojlangan. Sanoatda qora va rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Kemasozlik, mashinasozlik (qarang: x. mashinalari, avtomobilsozlik, raketasozlik), neft kimyosi sanoati korxonalari bor. Shtatning janubiy qismida qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi sanoat korxonalari joylashgan. Vino ishlab chiqarish yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Yirik sanoat markazlari: Adelaida va Port-Agasta.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Avstraliya
Janubiy Alichur tizmasi

Janubiy alichur tizmasi - Pomirning jan.dagi baland togʻ tizmasi (Tojikistonda). Uzunligi 150 km. Alichur vodiysi va Yashilkoʻl havzasi bilan Pomir vodiysi hamda Zoʻrkoʻl havzasi orasidagi suvayirgʻich. Tizmaning tepalari qoyalar, qirrali choʻqqilar va muzlik vodiylaridan iborat boʻlib, doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Eng baland choʻqqisi 5706 m. J. A. t. granit, gneys, kristalli slanetslardan tarkib topgan. Oʻsimlik siyrak, yon bagʻirlarida shoʻra-shuvoq tipli baland togʻ-choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Muzliklar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Janubiy Afrika (tabiiy oblast)

thumb
Janubiy Afrika - Afrikati tabiiy oblast. Kongo-Zambezi suvayirgʻich platosidan jan.da. Maydon 5 mln. km atrofida. Gʻarbdan Atlantika, sharqdan Hind okeanlari oʻrab turadi. Gʻulomovda Afrikaning deyarli hamma landshaft tiplari kichraytirilgan masshtabda takrorlanadi, shuning uchun uni baʼzan Kichik Afrika deb ham atashadi. Geologik jihatdan Afrika platformasining bir qismi. Baland yerlarida kembriygacha paydo boʻlgan kristall va paleozoy intruziv jinslari yer yuzasiga chiqib yotadi. Kalahari botigʻi paleogen jinslari bilan qoplangan. Jan. qismi gersin burmalanishida vujudga kelgan. Gʻulomov zaminida qazilma boylik koʻp, ulardan oltin, uran, kalay, marganets, mis, xromit, asbest, olmos va b. sanoat ahamiyatiga ega. Perm davri yotqiziklarida katta toshkoʻmir konlari bor. Gʻulomovning markaziy qismi 900–1000 m li baland tekislik, chekkalari asosan 1500–2800 m li plato bilan oʻralgan, okeanga tomon tik tushgan va ancha baland (Tabana-Ntlenyana togʻi, 3482 m). Eng jan. Kap togʻlaridan iborat. Yirik daryolari: Zambezi, Limpopo, Oranj va Kunene. Gʻulomov ekvatorial, tropik, subtropik iqlim mintaqalarida joylashgan. Yogʻin kam yogʻadigan barg toʻkuvchi siyrak oʻrmonlar, turli tipdagi savanna va choʻllar, eng jan. qismida subtropik doim yashil oʻrmonlar bor. Gʻulomovda quyidagi davlatlar joylashgan: Botsvana, Zimbabve, Lesoto, Namibiya, Eswatini, JAR, qisman — Angola, Zambiya, Malavi va Mozambik; orollardan — Komor orollari, Madagaskar, Mavrikiy, Seyshell orollari, Fransiya mulki boʻlgan — Reyunon.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Janubiy baliq

thumb|
Janubiy baliq — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Dalv, Jadiy, Mikroskop, Jannat Qushi va Haykaltarosh yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston hududida yoz va kuzda yaxshi koʻrinadi. Eng yorugʻ yulduzi — Fomalgaut (1-kattalikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Janubiy bug

Janubiy bug — Ukrainaning jan.gʻarbidagi daryo. Uzunligi 806 km. Havzasining mayd. 63,7 ming km. Volin-Podoliya qirlaridan boshlanib, Qora dengizining Bug limaniga kuyiladi. Mavsumiy qor va yomgʻirlardan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 90 m3/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi. noyabrning boshidan yanvarning oʻrtalarigacha muzlaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Bakshala, Volk, Zgar, Rov, Kodima, Savranka, Chichikleya, chapda — Sob, Sinyuxa, Mertvovod, Ingul. Vinnitsa sh. yaqinida va Voznesensk sh.dan kema qatnaydi. J. b. sohilida Mykolaiv, Pervomaysk, Vinnitsa, Gayvoron, Xmelnitskiy sh.lari bor. GES qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukrainadagi daryolar‎
Janubiy but

thumb
Janubiy but (lotincha ) - osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Sentavr va Pashsha yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Toʻrtta eng yorugʻ yulduzi romb hosil qiladi; ulardan biri 1-kattalikda. J. b., baʼzan, But deb ataladi. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Janubiy gidra

Janubiy gidra (lotincha ) - osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Eridan, Tukan, Oktant, Stol Tepa, Oltin baliq, Toʻr va Soat yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston xududida koʻrinmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Janubiy Kaspiy neftgazli provinsiya

Janubiy kaspiy neftgazli provinsiya — Ozarbayjon, Turkmanistonning gʻarbi va Gruziyaning sharqiy qismi hamda Kaspiy dengizining jan. sohilini egallagan. J.k.n.g .p. togʻ oraligʻi botigʻidan iborat boʻlib, jan.da Elburs va gʻarbda Kopetdogʻ tizmalariga tutashgan. Mayd. kariyb 200 ming km. Turli darajada dislokatsiyalashgan, antiklinal strukturalar hosil qilgan yuqori pliotsendan quyi boʻrgacha boʻlgan yotkiziqlardan tashkil topgan.

Botiqning jan. qismi Kaspiy dengizining jan. sohilida — Eronning shim.da joylashgan boʻlib, shu yerdagi kaynozoy yotqiziklarining koʻp qismida neft-gaz belgilari mavjud. Neft, gaz va asfalt mahsulotlari Ozarbayjonda — Namin, Shakarli, Mirdkamir, Harvanesi qishloqlari, Eronda — Serob sh. yaqinida, Gilon va Mozandaron ostonalarida, Goʻrgon atrofida. Sanoat ahamiyatiga molik birinchi gaz koni Kaspiy dengizining jan.-sharqiy sohilida topilgan. Gaz uyumi 2000 m chuqurda joylashgan. J.k.n.-g .p.da 80 dan ortiq neft va gaz konlari topilgan. Asosiy neft konlari: Bolxon-Sabunchi-Romanin, Neft Doshlari, Kyurovdogʻ, Qoʻtirtepa, Qamishlija, Okaram va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ozarbayjon iqtisodiyoti
Turkum:Kaspiy dengizi
Janubiy Kaspiy pasttekisligi

Janubiy kaspiy pasttekisligi — Eron shim.dagi pasttekislik, Kaspiy dengizining jan. sohilida Elburs togʻi etagiga tutashgan. Uz. qariyb 500 km, eni 40 km gacha. Iqlimi subtropik iqlim, oʻrtacha yillik yogin 1000 mm. Nam subtropik oʻrmonlar, botqoqlik koʻp. Sohil boʻylarida bir qancha qoʻriqxonalar bor. Mamlakatning muhim qishloq xoʻjaligi rayonlaridan (sholi, sitrus oʻsimliklar, bogʻlar) biri. Neft va gaz konlari topilgan. Yirik shaharlari: Rasht, Enzeli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Osiyo
Turkum:Geografiya