Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nemertinalar

Nemertinalar (Nemertini) - deyarli barcha dengizlarda yashay-digan umurtqasiz hayvonlar tipi. Gav-dasi bilaterial simmetriyali, chuvalchangsimon, kiprikli epiteliy bilan qoplangan. Tana boʻshligʻi boʻlmaydi; ichki organlari oraligʻi parenximadan iborat. Tanasi yassi. Qon aylanish sistemasi yaxshi rivojlangan, tutash. Nafas sistemasi yoʻq. Nerv sistemasi bosh miya va 3 ta boʻylama nerv poyasidan iborat. Boshining oldingi uchida hartumchasi bor. Hartumcha ogʻiz yonidagi maxsus chuqurchaga tortib olinishi mumkin. Ovqat hazm qilish sistemasi ogʻiz teshigidan boshlanib, anal teshigi bilan tugaydi. Ayrim jinsli, tuxum qoʻyib koʻpayadi. Tuxumdan pilidiy lichinkasi chiqadi. Jinssiz fragmentatsiya yoʻli bilan ham koʻpayishi mumkin. Deyarli barcha N. yirtqich; boʻgʻimoyoklilar, mollyuskalar va baliqlar bilan oziqlanadi. Ayrim vakillari parazit yoki kommensal. Bu tipga bitta — ne-mertinalar sinfi kiradi. 800 ga yaqin turi maʼlum. 30 turi chuchuk suvlarda va 10 turi quruk/shkda tarqalgan. Uzunligi 0,5 mm dan 30 metrgacha va undan ham koʻproq (60 m gacha). Kengligi 9 mm gacha.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nemet Dyula

NEMET (Nemeth) Dyula (1890.2.11, Karsag) — venger sharqshunosturkshunosi. Vengriya Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1922), akademik (1935), filologiya fanlari doktori (1916), Budapesht universitetining professor (1916—64), Bolgariya Fanlar akademiyasi va GDR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1954; 1955), Londondagi qirollik Osiyo jamiyatining faxriy aʼzosi (1955). Turkiya, Qrim, Kavkaz (qumuqlar) va Volga boʻyi xalqlari (chuvashlar)ning tillari, folklori, adabiyoti va etnografiyasini oʻrganish boʻyicha katta tadqiqotlar olib borgan. Runiy yozuv yodgorliklarini sharhlashdagi xizmatlari bilan turk-shunoslik faniga munosib hissa qoʻshdi. U venger runiy yozuvlarining 16 belgisi turkiy runiy yozuvlarining tegishli belgilariga juda yaqinligini, Talas vodiysidagi turkiy yozuv yodno-malari bilan qariyb oʻxshashligini aniqladi. Shuningdek, N. Urxun yozuvlarining oʻqilishiga ham tuzatishlar kiritgan. Uning "Usmoniy turk grammatikasi" asari turk tili boʻyicha muhim qoʻllanmadir. Bu kitob 1962-yilda ingliz tilida ham nashr etilgan. N.ning turkiy lahjalar boʻyicha koʻp yillik tekshirishlarining yakunlari yirik asari — "Vidin turklari"da berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Vladimir Nemirovich-Danchenko

thumb|right
Vladimir Ivanovich Nemirovich-Danchenko 1858.11 (23).12, Ozurgeti, Gruziya — 1943.25.4, Moskva — rejissyor, pedagog, teatr tanqidchisi, yozuvchi, dramaturg. Rus teatri islohotchilaridan. 1898-yil K. S. Stanislavskiy bilan Moskva Badiiy teatri (hozirgi MXAT) ni tashkil etgan. Truppaning ijodiy va tashkiliy ishlarini ham oʻzlari amalga oshirganlar. "Repertuar rahbari" sifatida Chexov va M. Gorkiy nomidagi teatrlarni ham hamkorlikda ishlashga jalb etgan. Rejissyor sifatida aktyorlar bilan ishlashga alohida eʼtibor qaratgan. Aktyor kechinmalarining kuchi va taʼsirchanligini sipolik, vazminlik bilan yetkazishga erishishga harakatqilgan. "Aka-uka Karamazovlar", "Yak-shanba", "Yuliy Sezar", "Anna Karenina", "Dushmanlar", "Uch opasingillar" kabi spektakllari katta shuhrat qozongan. 20—30-yillar teatr qiyofasi anʼanasi va yuksak mahoratini saqlab qolish maqsadida ehtiyotkorlik, uddaburonlik bilan maʼmuriy va repertuar siyosatini olib bordi. 1919-yil Musiqali studiya (1941-yildan Stanislavskiy va Nemirovichdanchenko nomidagi musiqali teatr)ni tashkil etdi. "Yangi ish", "Oltin" kabi pyesalar, "Eski uy", "Sahna ortidagi drama" singari romanlar hamda qissadar yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:SSSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nemis davlat operasi

thumb
Nemis davlat operasi (Die Deutsche Staatsoper) — Berlindagi opera teatri. 1742-yilda ochilgan (1918-yilgacha Qirol opera teatri). Milliy opera sanʼati rivojlanishida muhim rol oʻynagan; repertuaridan itadyan va fransuz kompozitorlari bilan birga L. Betxoven, K. M. Veber, L. Shpor, R. Vagner, R. Shtraus va boshqa nemis kompozitorlari asarlari asosiy urin olgan. Teatrda Yevropaning eng mashhur diri-jyorlari (V. Furtvengler, O. Klemperer, R. Shtraus, G. Karayan va boshqalar) faoliyat koʻrsatgan. Hozir teatr nemis operasining eng yaxshi anʼanalarini rivojlantirmoqda va chet el mumtoz va zamonaviy kompozitorlarining operalarini tashviq qilmoqda. Nemis davlat operasio. binosi Ikkinchi jahon urushi davrida qisman buzilgan. Qayta tiklangach, 1955-yilda ochilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nenets tili

Nenets tili — Rossiya Federatsiyasining shimolida yashovchi nenetslarning tili; samodi tshglariyaan biri. Kola yarim orolidan Yenisey daryosining oʻng qirgʻogʻigacha boʻlgan tundra zonasida va Pur daryosi havzasidagi tayga zonasida tarqalgan; 25 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Tegishli ravishda 2 ta: tundra va oʻrmon lahjalariga boʻlinadi. Nenets tili fonetik jihatdan boshqa samodi tillaridan sezilarli farq qiladi; sintaksisi esa sodda gaplarning koʻpligi bilan ajralib turadi. Lugʻat tarkibida ovchilik, bugʻuchilik, baliqchilikka oid soʻzlar anchagina. Adabiy Nenets tili tundra laqjasi asosida shakllangan.

Nenets tili 1932-yildan lotin grafikasi asosidagi, 1937-yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nenetslar

Nenetslar (oʻzlarini xasova deb ata-shadi; eski nomlari — samoyedlar, yuraklar) — Arxangelsk va Tyumen viloyatlari, Krasnoyarsk oʻlkasi RFda yashovchi xalq. Umumiy soni 34 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Nenets tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, bir qismi anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Nenetslar muxtor okrugi

Nenetslar muxtor okrugi (1977 i. 7-oktabrdan) — Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk tarkibidagi muxtor okrug. Shimoliy iqtisodiy rayonga kiradi. 1929-yil 15-iyulda mil-liy okrug sifatida tashkil etilgan. Rossii Yevropa qismining chekka shimoli-gʻarbida joylashgan. Hududining asosiy qismi Shimoliy Qutbiy doyra orkasida. Oq, Barens, Pechora va Kara dengizlariga tutash. Kolguyev va Vaygach orollarini oʻz ichiga oladi. Maydoni 176,7 ming km². Aholisi 46,6 ming kishi (1998). Rus, nenets, komilar yashaydi.

1 km² ga 0,3 kishi toʻgʻri keladi. Shahar aholisi 59,4%. Okrugda 1 shahar va 2 shaharcha bor. Poytaxti — NaryanMar shahri

Yer yuzasi asosan, tekislik, bir necha past togʻlar (kryajlar), Timan kryaji va Pay-Xoy tizmasi (balandligi 467 m gacha) bor. Bolshezemelsk va Malozemelij tundralari botqokdashgan. Iqlimi subarktika iqlimi, yozi salqin, qishi uzoq va sovuq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —12° dan (janubi-gʻarbda) —22° gacha (shimoli-sharqda), iyulniki 6° dan (shimoliy da) 13° gacha (janubida). Yillik yogʻin 350 mm gacha. Toʻngib yotgan yer koʻp. Vegetatsiya davri 72—110 kun. Eng katta daryosi — Pechora. Asosan, gleyli tundra va gleyli-torfli, janubi-gʻarbda gleyli-podzol tuproqlar tarqalgan. Hududining U4 qismi tundra zonasida. Dare vodiylarida tolzorlar bor. Dare kayirlari va Pechora deltasi oʻtloq. Hududining koʻp qismi bugu uchun yaylov. Oq tulki, oq sichqon, qushlardan tundra kakligi, gʻoz, oʻrdaklar yashaydi. Dare va dengizlar baliqqa boy.

Sanoati yogʻoch tilish, baliq konserva, goʻsht-sut korxonalaridan iborat. Neft, gaz, torf, qurilish materiallari konlari mavjud. Bugʻuchilik bilan shugʻullaniladi, dengizdan baliq ovlanadi. Burka tikish, sovgʻa buyumlari ishlab chiqarish anʼanaviy kayebkorlik hisoblanadi. Yirik korxonalari: "Pechorales", baliqchilik kombinati, Naryan-Mar yogʻ zavodi va goʻsht kombinati. Bosh sanoat markazi — Naryan-Mar shahri Qishloq xoʻjaligida sut chorvachiligi yetakchi oʻrinda. Kartoshka, sabzavot, turneps ekiladi. Moʻynali hayvonlar ovlanadi. Pechora daryosida kema katnaydi. Dengiz portlari: Naryan-Mar, Amderma. Yuklar, asosan, avtomobil trans-portida tashiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neo...

Neo... (yun. neos — yangi) — qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, ikkinchi qismning yangi, yangicha yoki bir qadar oʻzgarganligini bildiradi (Mas, neolit, neologizm, neorealizm). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neoantroplar

Neoantroplar (neo ... va yun anthropos — odam) — qazilma (kroma-nonlar) va hozirgi zamon kishilari nomi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neovitalizm

Neovitalizm (neo... va vitalizm) — biologiyadagi idealistik oqim, vitalizm shakllaridan biri. 19-asrning 2-yarmida "eski" vitalizm oʻrnida paydo boʻlgan. N.ning asoschisi X. Drishning koʻrsatishicha, organizmning yaxlit va garmonik rivojlanishini materiyadan yuqori turadigan dinamik omil, yaʼni "entelexiya" belgilab beradi. Ota-ona uchun xos boʻlgan belgilarning nayelga oʻtishi va oliy nerv faoliyati ana shu entelexiya bilan bogʻliq. Moslashgashshkning nisbiyligi toʻgʻrisidagi Ch. Darvin taʼlimotiga qarama-qarshi oʻlaroq, X.Drish moslashganlikni absolyutlashtiradi va uni entelexiya boshqarib turishini tan oladi. N.ning boshqa taraf-dorlari fikricha, fiziologik jarayonlar va organizmlar rivojlanishining asosini "dominanta", "hayot energiyasi", "kuch maydoni" kabi moddiy boʻlmagan "tashkillashtiruvchi" omillar tashkil etadi. Pirovardida N. teologiya bilan yaqinlashib, biologiya fanining rivojlanishiga moneʼlik qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Neogegelchilik

Neogegelchilik (neo... va gegelchilik) — falsafiy oqim. 19-asroxiri va 20-asr boshlarida Germaniyada shakllanib, keyin boshqa mamlakatlarga tarqalgan. Neogegelchilar Gegel taʼlimotini yangicha izoxlab, shu asosda bir butun dunyoqarashni yaratishga urindilar. N. markazida tarix va madaniyat, davlat, huquq falsafasi masalalari yotadi; dialektik metod tafovutlarning eklektik sintezi, qarama-qarshiliklarni murosaga keltiruvchi omil sifatida talqin etiladi. N. turli mamla-katlarda turlicha shaklda namoyon boʻldi. N.ning namoyandalari: J. X. Stirling, E. Kerd, F. Bredli, B. Bozanket, J. E. MakTaggart, R. Kollingvud (Buyuk Britaniya), G. Bolland (Niderlandiya), B. Kroche, J. Jentile (Italiya), V. Dil-tey, R. Kroner (Germaniya), I. A. Ilin (Rossiya), J. Val, A. Kojev (Fransiya). Xalqaro "Gegelchilar ittifoqi" tuzilib (1930; markazi Niderlandiya), Gaagada (1930), Berlinda (1931), Rimda (1934) kongresslari boʻlgan. 1930-yillar oʻrtasida mustaqil falsafiy oqim sifatida barham topdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin "Gegelchilar ittifoqi"ni qayta tiklashga urinishlar hech qanday samara bermadi. Ammo N.ning baʼzi gʻoyalari hozirgi zamon faylasuflarining qarashlarida baʼzan koʻzga tashlanib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neodarvinizm

Neodarvinizm (neo... va darvinizm) — genetika rivojlanishining ilk bosqichida vujudga kelgan va nemis olimi A. Veysman asos solgan evo-lyusion konsepsiya. N.ning asosida uning taʼlimoti yotadi. Veysman va uning shogirdlari Darvinnnt tabiiy tanlanish evolyusiyaning asosiy omili ekanligi toʻgʻrisidagi taʼlimotini himoya qilib, darvinizm bilan lamarkizmni birlashtirish haqidagi har qanday urinishlarga qatʼiyan qarshi chiqishgan. Ular lamarkizm prinsiplariga qarshi chiqib, passiv adaptatsiya organlarning mashq qilishi natijasida ke-lib chiqishi mumkin emasligini bayon qilishgan. Orttirilgan (tugʻma bulmagan) belgilarning nasldannaslga utishi haqidagi Lamark taʼlimotining notoʻgʻri ekanligini isbot qilishgan. Mantiqan bu toʻgʻri fikrlar Veysmanning "Murtak plazmasining mustaqil-ligi" gipotezasida oʻz ifodasini topgan. Gipotezaga koʻra, har bir organizm somatik (tana) va murtak plazmasidan tashkil topgan. Somatik plazma tashki muhit taʼsirida oʻzgarishi mumkin, ammo muhit murtak plazmasiga taʼsir etmaydi va u kelgusi avlodga turgʻun holda oʻtadi. Veysman murtak plazmasi faqat tashqi muhitdan emas, balki uni himoya qilib turgan tana plazmasidan ham mustaqil boʻladi, degan xato gʻoyani ilgari surgan. Shunga qaramay, uning murtak plazmasi (yadro)ning irsiyatdagi roli toʻgʻrisidagi fikrlari keyinchalik tasdiqlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neodim

Neodim (neo... va yun. didymos — egi-zak; lotincha Neodymium), Nd—Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 60, atom massasi 144,24. 5 ta barkaror izoto-pi - l42Nd(27,07%), l43Nd (12,17%), M5Nd(8,3%),’46Nd(17,22%), l48Nd(5,78%) va 2 ta radioaktiv izotopi — 144Nd(23,78%, T|/25-1015-yil), 15ONd(5,67% T1/22-1015-yil) mavjud. Yer poʻstila massa jihatidan 2,5-10^3%, dengiz suvlarida 9,2-10~6 mg/l Neodim bor. Tabiatda monatsit, bestnezit (20% gacha Nd2O3) va loparit minerallari koʻrinishida uchraydi. Lantanoidlar guruhiga kiradi. 1885-yilda avstriyalik kimyogar Neodim Auer kashf qilgan. Och kulrang metall. Zich-ligi 7,0 g/sm3. Qaynash temperaturasi 3027°, suyuqlanish temperaturasi 1016°, oksidlanish darajasi +3, +4, goho +2. Tuzlarining aksarisi qizgʻish-binafsha rangli. Neodim birikmalari rangli, badiiy va optik shishalar, lazer materiallar, chinni ishlab chiqarishda, chuyan, pulat va boshqa krtishmalarga legirlovchi qushimcha sifatida qullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Neoimpressionizm

Neoimpressionizm (neo... va impressionizm) — 19-asr 2-yarmida Yevropa tasviriy sanʼati (rangtasvir) da yuzaga kelgan oqim. Dastlab Fransiya (1885)da paydo boʻlgan. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida Belgiya, Italiya va boshqa mamlakatlarga tarqalgan. N. namoyandalari (J. Sera, P. Sinyak va boshqalar) impressionizmnnng subyektiv anʼanalarini rivojlantirdilar, optika sohasidagi zamonaviy kashfiyotlarni qoʻllagan holda uni ilmiy asoslashga urindilar: murakkab rang tuslanishlarini bos-qichmabosqich sof ranglarga ajratish usullari (boʻyoqlarni toʻrtburchak yoki dumaloq nuqtalar shaklidagi rang surt-malari tarzida yuzaga — xolstga yonma-yon joylashtirish)ga uslubiy xususiyatlar baxsh etib, yangi murakkab rang tuslanishlarini hosil qilishga hara-kat qildilar. N. asarlari mozaikani eslatadi, badiiy obrazni hayotiy vo-qealarga qarama-qarshi qoʻyib, hayotiy lavhalarning jonli tasviridan voz kechdilar, natijada asarlar hayotiy aniklik va nafislikdan mahrum boʻldi. N.ning rang borasidagi izlanishlari keyingi davr sanʼati (jumladan, fo-vmzlg)ning shakllanishida oʻz ifodasini topdi. N. uslubini rangtasvirning hajmli — fazoviy yechimi bilan uygʻunlashtirishga urinishlarni Belgiya (T. van Reyselberge) va Italiya (J. Segan-tini) rangtasvirida koʻrish mumkin. 19-asr oxirida Sharq mamlakatlariga ham bu oqim belgilari kirib kelgan. Oʻzbekistonda Oʻ. Tansiqboyevning ilk ijodida ("Karvon", 1920), A. Mirsoatov asarlarida bu xususiyatlar koʻzga tashlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tasviriy sanʼat
Neokantchilik

Neokantchilik — falsafiy oqim. XIX asrning 2-yarmi —XX asr boshida, asosan Germaniyada vujudga kelgan. Kant falsafasini tiklashga, uni qayta ishlashga urinadi. 

Neokantchilik vakillari Kantning "narsa oʻzida" degan tushunchasini rad etib, bilishning aprior (tajribadan xoli) ekanligini isbotlamoqchi boʻlishgan. Ular dunyoni bilish faqat aniq fanlarning vazifasi, falsafaning vazifasi esa ilmiy bilishning uslubiy va mantiqiy asoslarini ishlab chiqishdan iborat deb hisoblaydi. Neokantchilar tushunchani voqelikdan ajratib qoʻyadi va uni oʻz-oʻzidan rivojlanuvchi tafakkur mahsuli deb tushuntiradi. 

Neokantchilarning ijtimoiy-siyosiy qarashlari xilma-xil boʻlib, ular, asosan, islohotlar vasiyosiy yonbosishlarni targʻib qiluvchi siyosiy guruhlar mavqeini ifodalar edi. Keyinchalik Neokantchilik fiziologik (G. Gelm-gols, F.A.Lange), psixologik (L. Nelson), tanqidiy realizm (A. Ril), Marburg maktabi, Baden maktabi, fiksionalizm (X. Fayxinger), fransuz neokrititsizmi (Sh. Renuvye) kabi bir qancha yoʻnalishlarni birlashtirdi. Neokantchilik etikasi asosida borliq va uning zaruriyatini qarama-qarshi qoʻyish yotadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neokeynschilik

Neokeynschilik — iqtisodiyotni tartibga solish boʻyicha nazariya, keynschiliknnng Ikkinchi jahon urushidan soʻng yuzaga kelgan, tarixiy sharoitga moslashgan shakli. Neokeynschilikning tanikli vakillari — R. Harrod, neokeynschilik Kaldor, J. Robinson, Ye. Domar, A. Xansen. Neokeynschilik 20-asrning 50-yillari boshida jahondagi iqtiso-diy inqiroz, ilmiy-texnika inqilobi, mustamlakachilikning yemirilishi taʼsirida shakllandi. Yangi tarixiy sharoitda iqtisodiy oʻsish surʼatlari ancha pasaydi, inqirozlar davri tez-tez takrorlanadigan boʻlib qoldi. Bu sharoitlarda nazariya va iqtisodiy siyosat John Maynard Keynes gʻoyalari bilan chegaralanishi mumkin emas edi. Neokeynschilik asosiy eʼtiborni kengaytirilgan takror ishlab chiqarish ning miqdoriy bogʻlanishlariga qaratdi. Iqtisodiy oʻsish muammolariga davlatning eng muhim iqtisodiy siyosati sifatida qaraladigan boʻldi. Neokeynschilikga koʻra, kapitalistik (bozor) iqtisodiyot yangi sharoitda iqtisodiy muvozanatni sti-xiyali tartibga solish mexanizmini yoʻqotadi va uni davlat tomonidan do-imiy va bevosita tartibga solish za-rurati yuzaga keladi. Shu sababli iqti-sodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning asosiy muammolari ham oʻzgarib, inqirozga qarshi tartibga solishning bandlik nazariyasidan iqtisodiy usish nazariyasiga katta eʼtibor berildi.

neokeynschilik metodologiyasida takror ishlab chiqarish muammolariga makroiqtisodiy, xalq xoʻjaligi nuqtai nazaridan yondoshuv mavjud. Unda milliy daromad, umumiy ijtimoiy mahsulot, umumiy talab va taklif, umumiy investitsiya va boshqa dan foydalaniladi, ular takror ishlab chiqarish jarayonining baʼzi bir eng umumiy miqdoriy bogʻlanishlarini tahlil qilishga imkon beradi. John Maynard Keynesning takror ishlab chiqarish, shuningdek, multiplikator nazariyasi toʻldiriladi. Neokeynschilik akselerator nazariyasini ilgari surdi. Ikkala nazariyani birlashtirish natijasida takror ishlab chiqarishning kengayishini ijtimoiy-iqtisodiy jarayon sifatida emas, balki texnika-iqtiso-diy jarayon deb tushuntiriladi. Neokeynschilik tarafdorlari kengaytirilgan takror ishlab chiqarishning oʻziga xos formulalarini yaratdilar va uni iqtisodiy oʻsish modellari, deb atadilar. Ye. Domar va R. Harrod tomonidan ishlab chiqilgan iqtisodiy oʻsish modelida (Harrod—Domar modeli) iqtisodiyotni moʻtadil surʼatlarda oʻsishi dinamik bar-qarorlikning asosiy sharti sifatida qaraladi. Dinamik barqarorlik va doimiy oʻsishga erishish avtomatik ra-vishda boʻlmasligi, balki davlatning iqtisodiyotda faol ishtiroki tufayli roʻy berishi mumkinligi taʼkidlanadi. Daromad oʻsishini taʼminlashda investitsiyalarning roli, ishlab chiqarish kuvvatlarining oshirilishi muhim, yaʼni iqtisodiy oʻsish bandlikka yordam beradi. Neokeynschilik taʼlimoti chuqur inqirozlar, urush va urushdan keyingi davrlar uchun samarali boʻldi. 20-asrning 70-yillaridan boshlab neokeynschilik taʼlimotiga nisbatan davlatning iqtisodiyotga aralashuvi boʻyicha neoliberalizm gʻoyalari oldingi oʻringa chiqdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neoklassitsizm

Neoklassitsizm - XIX asr ikkinchi yarmi XX asrlar sanʼatida antik sanʼat, Uygʻonish davri sanʼati va klassitsizmning mumtoz anʼanalariga tayangan ijtimoiy yoʻnalish va gʻoyaviy mazmun jihatidan turlicha boʻlgan oqimlarni ifodalovchi atama. N. (oʻtmish sanʼatga murojaat etish dasturi sifatida) jonli borliqqa qandaydir "abadiy" estetik qadriyatlarni qarama-qarshi qoʻyishga intilish zaminida paydo boʻlgan (rassom X. Mare, A. Feyerbax, haykaltarosh A. Xildebrand va boshqalar). "N." atamasi 17-asr — 18-asr 1-yarmidagi klassi-sizmdan farqlash maqsadida 18-asr 2-yarmi —19-asr 1-choragidagi klassitsizmga nisbatan ham qoʻllanadi. N., ayniqsa, meʼmorlik va tasviriy sanʼatda keng tar-qaldi, shuningdek, adabiyot va musiqa taraqqiyotiga ham taʼsir koʻrsatgan.

Meʼmorlikda 20-asr boshlarida modernning oʻta hashamdor va noaniq kurilmalariga aks taʼsir sifatida yorqin namoyon boʻldi (O. Perre — Fransiya; P. Berens — Germaniya; O. Vagner — Avstriya va boshqalar). 30-yillarda Italiya va Germaniya meʼmorligida dabdabali inshootlar qurilishida keng qoʻllandi. 50-yillardan, asosan, AQSH rasmiy inshootlarida rivojlandi (E. Stoun, G. Groppius, F. Jonson va boshqalar), Rossiya (I. Joltovskiy, I. Fomin va boshqalar) meʼmorlari ijodida namoyon boʻldi.

Tasviriy sanʼatda "N." atamasi keng qamrovli boʻlib, turli badi-iy oqimlarga nisbatan qoʻllanadi, klassik obrazning ichki uygʻunligini zamonaviy hayotdagi nomutanosiblik-ka qarama-qarshi qoʻyish xohishi kuchli ifodalanadi. N.ning hayratga so-luvchi ayrim nuqtalari prerafaelitlar (19-asr oʻrtalari) ijodida seziladi. Yaxlit hodisa sifatida nemis neoide-alizmi (1870-yil oxiri)ning nazariy qarashlari va amaliyotida namoyon boʻldi; imperessionizmdan taʼsirla-nish koʻrinishlaridan biri sifatida kengtarqaldi. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida soʻnggi akademik anʼanalar bilan antik sanʼat dasni uygʻunlashtirgan N. modern uslubi bilan yaqinlashgan. Haykaltaroshlar A. Mayol, E. A. Burdel (Fransiya), G. Vigelann (Norvegiya), K. Milles (Shvetsiya), S. T. Konenkov, A. T. Matveyev, S.D. Merkurov (Rossiya) va boshqa, rassomlar F. Xodler (Shveysariya), P. Tovi de Shavann, M. Deni (Fransiya), V. A. Serov, A. Ye. Yakovlev (Rossiya) va boshqa ijodida insonpar-varlik asoslari sakdandi. 20—30-yillar tasviriy sanʼatida baʼzi oqimlar (futurizm, kubizm va boshqalar)ga javob tarzida paydo boʻlgan oqim va yoʻnalishlarning ham N.ga aloqadorligi kuzatiladi. Oʻz navbatida N. ham Germaniya, AQSH va boshqa mamlakatlar sanʼati oqimlariga taʼsir koʻrsatgan.

M usik, ada 20-asrda musiqiy romantizm va, ayniqsa, ekspressionizm uslublariga aks taʼsir sifatida rivoj topgan. Ilk klassik hamda undan ol-din boʻlgan baʼzi uslublar (Mas, ba-rokko)ning musiqiy xususiyatlarini tiklashga asoslangan. N. asarlari po-lifonik vositalarning rivojlangan-ligi, musiqa shakli mantiqiy qoidalariga asoslanganligi, badiiy obrazlar obyektiv ruxda yaratilganligi bilan ajralib turadi. Yirik vakillari: I. Stravinskiy, P. Xindemit, B.Bartok, A. Kazella, O. Respigi, A. Lyutoslavskiy va boshqa Oʻzbekistonda N.ga F. Yanov-Yanovskiy, T. Qurbonov va boshqa murojaat qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neokonfutsiychilik

Neokonfutsiychilik (neo... va konfutsiychilik) — Sun dinastiyasi hukmronligi davrida (10—13-asrlar) Xitoy falsafasida paydo boʻlgan oqimlardan biri. Ilk konfutsiychilikdan, asosan, uning axloqiysiyosiy gʻoyasidan farqli oʻlaroq, N.da ontologiya, naturfalsafa va kosmogoniya masalalari muayyan oʻrin egallaydi. N. vakillari yangi gʻoya va tushunchalarni, xususan, ili (burch va qonun) sin-min (tabiat va takdir) kabi tushunchalarni ishlab chikdilar. 10—11-asrda yashab, ijod etgan Sun-fu, Xu-Yuan va Shi Sze N. asoschilari hisoblanadi. N.da 6 ta asosiy konsepsiya — buyuk chegara, prinsip (li-qonun), moddiy kuch, inson tabiati, narsalar tabiatini anglash, insonpar-varlik muhim oʻrin tutadi. N. Min dinastiyasi davrida (1368—1644) yanada rivojlandi, unga oid kitoblar nashr qilindi. N. 20-asrning 30-yillaridaChen-Chju maktabi gʻoyalari Fen Yulan fal-safiy karashlarining shakllanishida asosiy manba boʻldi. N. Yaponiya, Koreya va Vyetnamda ham katta taʼsirga ega boʻlgan. N. 1949-yilda XXR barpo etilgach, barham topdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neolamarkizm

Neolamarkizm (neo... va lamarkizm) — Lamark taʼlimotining ayrim holatlariga asoslangan har xil ideologik evolyusion konsepsiyalar yi-gʻindisi. N. evolyusion taʼlimot rivojlanishining Darvinyagsh keyingi bosqichida paydo boʻlgan. Darvin nazariyasining ayrim aspektlarini tan olgan neolamarkistlar tabiiy tanla-nishning ijodiy rolini inkor qilishgan. N.da 3 asosiy yoʻnalish mav-jud. Ortolamarkizm— organik olam evolyusiyasi Darvin uqtirganidek tabiiy tanlanish asosida emas, balki organizmlarning azaldan belgilangan ichki kuchlari ishtirokida amalga oshishi. Mazmun mohiyati bilan bu yoʻnalish E. Kop, G. Osborn, L. S. Berglar ilgari surgan avtogenez kon-sepsiyasidan boshqa narsa emas. Me-xanolamarkizm— organizmlarning azaldan belgilangan ichki kuchlar asosida tashqi muhitning oʻzgarishiga javoban maqsadga muvofiq struktura va funksiyalarini oʻzgartirishi. Mexanolamarkistlar adaptiv modifika-siyalarni evolyusion yangi hosila va ular nasldannaslga oʻtadi debkoʻrsatishadi. Psixolamarkizm — evolyusiya sababini organizmlarning ongli xatti-harakatlari orqali tushuntirishga urinish. N. qanday yoʻnalishda boʻlmasin, u rivojlanishni maqsadga muvofikligini eʼtirof etib, tabiiy tanlanishning ijodiy rolini inkor qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neologizmlar

Neologizmlar (yun. neos — yangi, logos — soʻz) — jamiyat taraqqiyoti, hayotning talab-ehtiyoji bilan paydo boʻlgan yangi narsa va tushunchalarni ifodalovchi soʻzlar. Neologizmlarning yangiligi dastlab paydo boʻlgan vaqtlardagina sezilib turadi: vaqt oʻtgach, ular "yangilik" xususiyatini yoʻqotib, odatda, faol soʻzlar qatoriga oʻtadi. Masalan, oʻzbek tili uchun bir qancha yil davomida yangi hisoblangan marketing, reyting, tender soʻzlari hozirgi kunda umumisteʼmoldagi soʻzlarga aylanmoqda. Tildagi umumiy Neologizmlar bilan bir qatorda individualuslubiy yoki okkazional Neologizmlar ham mavjud. Bunday Neologizmlar mualliflar tomonidan maʼlum bir kontekstda uslubiy talab asosida yaratiladi.

Neologizmlar ilmiy asarlarda shu uslubga xos termin sifatida atash (nominativ) vazifasini bajaradi. Badiiy asarlarda, odatda, uslubiy vazifani bajaradi. Neologizmlarning paydo boʻlish yoʻllari xilma-xil boʻlib, ular tilning mavjud lugʻaviy tarkibi va grammatik qonun-qoidalari asosida yangi soʻz yasash yoʻli, shuningdek, mavjud soʻzning lugʻaviy maʼnolaridan birini yangi maʼnoda qoʻllash yoʻli bilan va boshqa tildan soʻz qabul qilish orqali hosil qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Leksikologiya

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neon lampa

Neon lampa — elektr razryadining past bosimli neon gazida nurlanishiga asoslangan gaz-razryadli yorugʻlik manbai. Neon lampa 2 elektrod (anod va qiedirilmaydigan, shisha ballonga kavsharlangan katod)dan iborat boʻlib, ballon ichiga neon (Ne) yoki neon gazining geliy yoki argon gazlari bilan aralashmasi tuldiriladi. Bu turda Neon lampada gaz bosimi 25 —40 GPa ga yaqin boʻladi. Odatda, argon gazi razryadi yondiruvchi kuchlanishni kamaytirish uchun kiritiladi. Ammo bu holda shuʼlaning yorqinligi ham pa-sayadi. Neon lampa yorugʻligi binafshaqizil ran-gda koʻrinadi. Yorugʻlikning boshqa ranglarda (sariq, koʻk, yashil va boshqalar) boʻlishi uchun ballonning ichki devoriga lyumi-noforlar yopishtiriladi.

Neon lampa oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tokda ishlaydi. Faqat u tok kuchini 0,20—30 mA gacha tushirib chegaralab beradigan toʻgʻrilagich rezistorlar bilan ketma-ket ulanib elektr zanjiriga qoʻshiladi. Neon lampada elektr razryad yonishi uchun kuchlanish 60—150 V, quvvati 0,01—3 Vt, shuʼla yorqinligi 50—600 kJ/m2 boʻlishi kerak. Neon lampalardan signalizatsiya va yoritish tizimlarida, nazorat-oʻlchov apparatlarida, shuningdek, tasvirni maʼlum masofada turib qabul qiluvchi va uzatuvchi asboblar (televideniye) da keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neopifagoreizm

Neopifagoreizm (neo... va pifagoreizm) — miloddan avvalgi 1-a — milodiy 3-asr yunon falsafasidagi oqim. N. namoyandalari: Nigidiy Figul, Apolloniy Tianskiy va boshqa Ular Pifagorning matematik simvolizm metodlarini qayta jonlanti-rib, oʻz qarashlarida yagona—koʻp, monada—diada, aynanlik—tafovut, juft—toq, nuqta—chiziq—tekislikjism tushunchalariga asoslanib fikr yuritdilar. Platonizmtn farqli oʻlaroq, barcha narsaning ibtidosi aql (nus) emas, balki monada—diada deb hisoblar edilar. Keyingi davrda N. falsafada mustaqil oqim sifatida oʻz mavqeini yoʻqotdi, uning ayrim jihatlari neoplatonizmsa. oʻz aksini topdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neoplatonizm

Neoplatonizm (neo... va platonizm) — yunon falsafasidagi oqim. 3— 6-asrlarda paydo boʻlgan. N. namoyandalari Plotin, Porfiriy, Prokl. N. vakillari Platonntg moddiy dunyo gʻoyalar dunyosining soyasi ekanligi toʻgʻrisidagi fikrini yana ham diniy shaklda bayon etdilar. N.ning asosiy mazmuni Platon triadasi — "yagona", "aql" (nus), "jon" dialektikasini ishlab chiqishdan iborat. Unga koʻra, borliqning asosida xudo, qandaydir bilish va tushuntirib berish mumkin boʻlmagan boshlangʻich mohiyat yotadi. Eng oliy mohiyat — xudo emanatsiya yoʻli bilan avval dunyo-viy aklni, keyin dunyoviy ruhni yara-tadi, undan keyin — soʻnggi bosqichda idrok qilinadigan moddiy dunyoni yaratadi. Neoplatonchilar fikricha, insonning yashashidan maqsad — ruhni tanadan, gunoxlardan xalos etib, yana xudoga yaqinlashishdan, uning sharofatiga erishishdan iborat. Insonning gunohga botib qolganligini asoslashga urinish, inson fikrining erkin-ligi va mustaqilligiga ishonmaslik — N.da uchraydigan asosiy belgilar deb hisoblashadi. N.islom falsafasiga ham muayyan taʼsir koʻrsatgan. Suxravardiy va Gʻazoliy qarashlarida, tasavvuf taʼlimotida N.ning baʼzi belgilarini uchratish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neopozitivizm

Neopozitivizm (neo... va pozitivizm) — 20-asr falsafasidagi asosiy yoʻnalishlardan biri. Pozitivizmning hozirgizamon shakli N.ga Vena toʻgaragi qatnashchilari M. Shlik, R. Karnap, O. Neyrat asos solgan. N.ning Angliyada tarqalishida B. Rassel, L. Vitgenshteyn va boshqa katta oʻrin tutgan. N.ning asosiy gʻoyalari empirizm va fenomenalizmta (J. Berkli, D.Yum) borib taqaladi.

Falsafaning dunyoqarash masalalarini nazariy bilish vositasi sifatidagi imkoniyatlarini rad etib, fanni falsafaga qarshi qoʻyadi. Bilimni (yoki ilmiy, falsafiy, ogʻzaki tilni) mantiqiy yoki lingvistik tahlil qilish uslubini ishlab chiqishni maq-sad qilib olgan. N. gʻoyalari Vena toʻga-ragi faoliyatida oʻz ifodasini topdi, uning asosida mantiqiy pozitivizm vujudga keldi. N.ni fan falsafasi (Ch. Morris, P. Brijmen), Shvepiyadagi Upsala maktabi va boshqa yoʻnalishlarning vakillari qoʻllabquvvatladilar. 1950-yillarda lingvistik falsafa katta nu-fuzga ega buldi. Fanning uslubiy ma-salalarini ishlab chiqishni daʼvo qilib, amalda ularni hal eta olmadi. N. namoyandalari hozirgi formal mantiq, semiotika va fan mantigʻi rivojida muayyan rol oʻynadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neorealizm (oqim)

Neorealizm (neo... va realizm) — 20-asr ingliz falsafasidagi qukmron oqim. Kembrij shahrida 1903-yilda ingliz faylasufi J. Mur (1873—1958) asos solgan. N. neogegelchilikka, ayrim falsafiy masalalarni spekulyativ ishlab chiqishga qarshi qaratilgan boʻlib, uning vakillari bu masalalarni man-tiqiy tahlil vositasi bilan, yaʼni ta-biatshunoslik uslubi bilan hal qilishga urinadilar. Falsafa tizim sifatida rad etiladi. Falsafiy qiziqishlari markazida mantiq, bilish nazariyasi, biologiya va fizika turgan. J. Murdan tashqari, N.ning vakillari S. Aleksander, ingliz faylasufi Ch. D. Broud (1887—?), S. L. Morgan, B. Rassel, ingliz-amerika faylasufi A. N. Uaytxed (1861 — 1947) va boshqadir. Neore-alistlar ikkinchi guruhining rahbari ingliz faylasufi A. Ayer (1910— 89) boʻlib, neopozitivizmga yaqin turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neosxolastika

Neosxolastika — oʻrta asr sxola-stikasini tiklashga urinuvchi katolitsizm falsafasidagi turli oqimlar majmui. 19-asr boshida paydo boʻlgan, oxiridan esa keng yoyildi, neotomizm N.ning asosiy oqimiga aylandi. Is-paniyada (20-asr oʻrtasidan Germaniyada ham) ispan ilohiyotchisi F. Suares (1548—1617) taʼlimoti asosida rivojlandi. N.ning bir kancha maktablari tomizmni eng yangi falsafiy oqimlar bilan birlashtirishga urinmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neotektonika

Neotektonika (neo... va tektonika), eng yangi tektonika — tektonikaning Yerning hozirgi relyefi asosiy qiyofasini shakllantirgan turli strukturalar, Yer poʻsti rivojlanishning tarixi va tektonik harakatlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu jarayonlar Yer poʻsti tuzilishida yangi struktura shakllarini vujudga keltirib, qadimda paydo boʻlgan strukturalarni faollashtirgan. 1937-yil rus olimi S. S. Shuls birinchi marta "eng yangi tektonika" istilohini taklif etdi. U Tyanshan togʻlari hozirgi relyefining vujudga kelishini eng yangi tektonika jarayonlari bilan izoxladi. 1948-yilda geo-loglar N.ni geologiyaning mustaqil boʻlimi qilib ajratishni taklif qildilar. 1950-yilda olimlar tektonik harakatlar kuchaygan davr (neogen-antro-pogen davri)ni Yer poʻsti rivojlanishining mustaqil eng yangi tektonik bosqichiga ajratdilar. Yer poʻsti turli struktura elementlari —materik platformalari, orogenez zonalari, hozirgi geosinklinal oblastlar, tafrogenezda eng yangi tektonik harakatlar faolligining kuchayishi bir vaqtda kech-magan (kechki oligotsen, neogen, antro-pogen). Bu eng yangi tektonik bosqichning quyi chegarasi masalasi boʻyicha olimlar oʻrtasida bahsga sabab buldi.

N.da tektonik jarayonlarni urganishda turli metodlar (tarixiy-geologik, tektonik va geomorfologik, geofizik, tarixiy-arxeologik, biogeografik) va boshqalardan foydalaniladi. N.ga doir turli regionlarning har xil masshtabdagi haritalari nashr qilingan.

N.ning nazariy masalalarini ishlab chiqish amaliy vazifalar — muxandislik inshootlari (toʻgʻon, port va boshqalar) loyihalash va qurish, suv taʼminoti, neft va gaz quvurlarini yotqizish, konlarni qidirish, zilzilalarni basho-rat qilish bilan chambarchas bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neotomizm

Neotomizm — katolitsizmdagi eng nufuzli falsafiy maktab. Foma Akvinskiyning 1879-yilda Rim papasi Lev XIII tomonidan yagona chin falsafa deb eʼlon qilingan taʼlimotiga asoslangan. N. tomizm taraqqiyotining hozirgi zamon bosqichidir. Italiya, Ispaniya, Fransiya, Belgiya, Germaniya, AQSH, Lotin Amerikasi mamlakatlarida tar-qalgan. Namoyandalari: E. Jilson, J. Mariten, M. Grabman va boshqa Asosiy markazi — Luven universiteti huzuridagi Oliy falsafa instituti (1888-yil D. Mersye asos solgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilyana patristika yõnalishida ham u haqida bilish mumkin

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neofashizm

Neofashizm — hozirgi oʻng, tajovuzkor harakatlarni anglatuvchi tushuncha. Ikkinchi jahon urushidan keyin tarqatib yuborilgan fashist tashkilotlari (qarang Fashizm)nnng siyosiy va gʻoyaviy izdoshlari faoliyatini ifodalaydi. Neofashist guruhlari va partiyalari terro-ristik diktaturaga intiladi. Bu yoʻlda ular siyosiy manfaatlari mos tushgan hukmron doiralar bilan yaqin aloqada boʻladi. N. ashaddiy shovinizm, irqchilik va jaholatparastlik gʻoyalariga suyanadi. Hozirgi davrda bunday kayfiyatdagi guruhlar turli mamlakatlarda paydo boʻlmoqda. Ular har xil qoʻporuvchilik ishlari bilan demokratik jarayonlarga xalaqit bermoqda. Masalan, Ang-liyada "Milliy front", Gollandiya, Belgiya, Skandinaviya mamlakatlari, AQSH, Rossiya va boshqa davlatlarda neofashist guruhlari va tashkilotlari fao-liyati namoyon boʻlib turibdi. Ular turli shiorlar va maqsadlar ostida goh oshkora, goh yashirin tusda harakat olib bormoqda. N. xalqaro keskinlik, militarizm va qurollanish poygasi tarafdoridir. Chunki bunday sharoit ular koʻzlayotgan maqsadlariga erishish uchun qulay vaziyatni yuzaga keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neofreydizm

Neofreydizm — hozirgi zamondagi, ayniqsa, amerika falsafasi va psixologiyasidagi oqim. 1930-yillar oxirida psixoanalizni amerika sotsiologik va etnografik nazariyalari bilan birlashtirish jarayonida paydo boʻldi. Asosiy vakillari: K. Xorni, X. S. Sallivan, E. Fromm. Shaxslararo munosabatlardagi ichki psixologik jara-yonlarning muhim tomonini chetlab, N. psixologik normalarni shaxsning ijtimoiy muhitga moslashuvi sifatida izoxlaydi. 3. Freydning libido va sublimatsiya haqidagi taʼlimotini N. chetga surib qoʻyadi va yo umuman gʻayri-shuuriylik rolini inkor etadi yoki unda ijtimoiy va psixik strukturalar oʻrtasidagi bogʻlovchi halqani koʻradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nepal tili

Nepal tili, nepaliy, nay pali, gorkhaliy, kxaskura — hind-yevropa tillari oilasining hind-oriy tillari guruhiga mansub, asosan, Nepal Qirolligida, qisman Hindiston shimoli va Butanda tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy miqsori 10 mln. kishidan ortiqroqdir. Tuzilishi jihatidan hindiy va sharqiy hind-oriy tillari (Mas, bengal tili) oʻrtasidadir. Dialektal tomondan markaziy (Katmandu vodiysi), gʻarbiy, sharqiy va togʻ etaklari lah-jalariga boʻlinadi. Ogʻzaki tilga qoʻshni tibet-birma tillari, xususan, nevari tili sezilarli taʼsir kursatgan. Adabiy tili Katmandu shevasi asosida shakllanmoqda, shu sababli yozma nutqda ogʻzaki til unsurlari koʻplab uchraydi. Nepal tilidagi hozirgi adabiyot 19-asrdan yaratila boshlagan; amalda devanagari yozuvidan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nepallar

Nepallar (kxaslar, oʻzlarini — nepali deb atashadi) — 1) xalq, Nepalning asosiy aholisi (11,3 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 2,1 mln. kishi Hindistonda yashaydi. Nepal tilida soʻzlashadi. Dindorlari — hinduizmga eʼtiqod qiladi. Antropologik jixatdan mongoloid va yevropeoid irklariga boʻlinadilar. N.ning shakllanishida kxasi (gurkh) qabilalari ittifo-qiga kirgan xalqlar yetakchi rol oʻynagan. Dehqonchilik (sholi), chorvachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neper Jon

Neper (Napier) Jon (1550, Merchis-tonKasl, Edinburg yaqinida — 1617.4.4) — logarifmlarni kashf qilgan shotland matematigi. Edinburg universitetida oʻqigan. "Logarifmlarning ajoyib jadvali tavsifi" (1614) ishida Neper Jon logarifmlarga taʼrif bergan, ularning xossalari va qoʻllanilishini tushuntirgan. "Logarifmlarning ajoyib jadvalini tuzish" (1619) ishida 1614-yildagi tavsif da bayon etilgan logarifm nazariyasi va oʻnli logarifmlar gʻoyasi bayon qilingan.

Neper Jonga sferik uchburchaklarni logarifmlash uchun bir qator qulay yechish formulalari ham taalluqliOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1617-yilda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neper

Neper (Np) — logarifmik nisbiy kattalik (ikkita bir xil nomli fizik kattaliklar nisbatining natu-ral logarifmi) birligi; J. Neper nomi bilan atalgan. Gʻ2/Gʻ=ye~2,1h% boʻlganda 1 Hp=, bunda, F1 va F2 — fizik kattalik (kuchlanish, tok kuchi, bosim va boshqalar) qiymatlari; ye — natural logarifm asosi. Elektro-texnikada 1Np=0,868 bel = 8,68 dB.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neper soni

Neper soni (yesoni) - (l + i)” ifodaning p cheksizga intiladigan limita, e = lim(l + i)” =2,718281828459045..., natural logarifmning asosi. Sh. Ermit (1873) Neper soni transsendent son ekanligini isbotlagan. Neper soni J. Neper nomiga qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Vladimir Nepomnin

Vladimir Yakovlevich Nepomnin (1906.9.1, Dnepropetrovsk – 1978, Toshkent) – tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), tarix fanlari doktori (1962), professor (1963). Oʻrta Osiyo universiteti huquqshunoslik fakultetida (1934— 36), partiya ishlarida (1937-45) ishlagan. „Pravda vostoka“ gazeta muharriri (1946—48), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1948-51), direktor oʻrinbosari (1951—57), Toshkent Davlat Universiteti kafedra mudiri (1965—70). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonning 20-asr 1-yarmi tarixiga bagʻishlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1978-yilda tugʻilganlar
Neptun (xudo)

Neptun — Rim mifologiyasida dastlab buloq va daryolar xudosi, keyin yunonlar xudosi Poseydon bilan aynanlashtirilib dengizlar xudosi sifatida sigʻinilgan. Rimda Flaminiya sirkida Neptunga bagʻishlangan ibodatxona qurilgan. Neptun koʻchma maʼnoda — dengiz stixiyasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Neptunizm

Neptunizm (lotincha: Neptunus — rim mifologiyasidagi dengiz va suv xudosi Neptun nomidan) — geologiya fanida 18-asr oxiri va 19-asr boshida keng oʻrin olgan konsepsiya. Bunga koʻra, barcha togʻ jinslari (jumladan, otqindi jinslar ham) Yer yuzini butunlay qoplagan dastlabki Dunyo okeani suvida va butun olam toʻfoni suvida choʻkishi natijasida paydo boʻlgan degan tasavvur hukmron edi. N. asoschisi — nemis olimi A. G. Verner. Bu konsepsiya geologiya Fan sifatida shakllanayotgan, lekin toʻfon (olamni suv bosishi) haqidagi rivoyat taʼsiridagi vaqtda vujudga kelgan. N.ning eng tanilgan tarafdorlari (Germaniyada — A. G. Verner, Fransiyada — A. Delyuk, Bukj Britaniyada — R. Kirvan) plutonistlarning intruziv togʻ jinslari magmaning sovib krtishidan paydo boʻladi, degan toʻgʻri fikrlarini inkor etdilar. Ular togʻ jinslarining bir joyda qatlamlanib yotish tarkibini barcha materiklarga ham xos deb tushuntirishdi. Togʻ jinslarini 2 guruhga boʻlishdi: "dastlab vujudga kelgan" Dunyo okeani suvida kimyoviy kri-stallanish yoʻli bilan vujudga kelgan jinslar (granit, gneyslar, kristalli slanetslar va boshqa otqindi va meta-morfik jinslar) va ular ustida yotuvchi "fletsli" yoki qatlamli jinslar (ohaktosh, toshkoʻmir, gips, tosh tuzi va boshqalar). Bu jinslar neptunistlar tomonidan toʻfon davridagi "mexanik" yotqiziqlar deb qaraldi. Tektonik harakatlar tan olinmadi. Vulkan jinslari Yer poʻstila oz tarqalgan va ular Yer poʻstida koʻmirning yonishidan hosil boʻladi deb karaldi. 19-asrning 20-yillaridan otqindi jinslarning magmadan vulkan otilishi yoʻli bilan kelib chiqishi toʻgʻrisidagi taʼlimotni koʻpchilik eʼtirof etgandan keyin N. oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geografiya
Neptuniy

Neptuniy (Neptun planetasi no-midan olingan; lotincha Neptunium), Np — sunʼiy radioaktiv kimyoviy element; aktinoidlar oilasiga mansub. Tartib raqami 93, massa sonlari 227—241 ga teng boʻlgan 15 ta izotopi maʼlum. Eng barqaror izotopi 237Np (T|/2=21,1410(l y., a-nurlanuvchi), atom massasi 237,0482. Amerika olimlari Neptuniy Makmilan va Neptuniy Ey-blson topgan (1940). Neptuniy bogʻlanuvchan, kumush rangli yumshoq metall, zichligi 20,45 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 640°, qaynash temperaturasi 4082°. Neptuniyning 237Np izotopi 23(iPu ishlab chiqarishda boshlangʻich material hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Nerv

thumb|Nerv anatomiyasi
Nerv, nervlar (yun. neuron — tola, ip), asab — murakkab anatomik tuzilma. Bosh miya, orqa miya va nerv tugunlarini gavdaning boshqa aʼzo va toʻqimalari bilan bogʻlaydi; asosan, nerv tolalari tutam idan iborat. Bu tolalar biriktiruvchi toʻqimalar pardasi bilan qoplangan. Odam va umurtqali hayvonlarda bosh miyadan bogi miya nervlari, orqa miyadan esa orqa miya nervlari chiqadi. Bir nechta Nervlar nerv chigalini hosil qilishi mumkin. Markazga intiluvchi yoki sezuvchi va markazdan qochuvchi yoki harakatlanuvchi Nerv tolalar farq qilinadi. Markazga intiluvchi tolalar orqali miyaga impulslar yoʻnaladi, markazdan krchuvchi tolalar esa skelet muskullariga impulslar oʻtkazadi; ichki aʼzolarga vegetativ (simpatik va parasimpatik) tolalar keladi. Maʼlum sohalarda sezuvchi Nerv tolalari yuzaga (teri osti va shilliq pardalarga) chiqadi. Nerv tolalarining chiqish joyini anik, bilish igna sanchib davolashaa muhim aqamiyatga ega. Nervlar zararlanganda sezuvchanlik bu-ziladi yoki ogʻriq paydo boʻladi, shi-kastlangan Nerv tolalari boradigan mus-kullar falajlanadi. Toʻqimalarda moddalar almashinuvini boshqarib tura-digan trofik impulslar Nerv orkali oʻtadi. Shu sababdan Nerv shikastlanganda yoki kasallanganda terida yara paydo boʻladi, boʻgʻimlar deformatsiyalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nerv sistemasi
Turkum:Anatomiya
Turkum:Nevrologiya
Turkum:Gistologiya
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Sitologiya
Nerv impulsi

thumb|Nerv impulsi 
Nerv impulsi - nerv tolalari boʻylab tarqaladigan qoʻzgʻalish toʻlqinlari. Nerv hujayralari (neyronlar) qoʻzgʻalganda paydo boʻladi. Signallarni sezuvchi periferik nerv uchlari (re-septorlari)dan markaziy nerv sistemasiga va undan ijrochi aʼzolar (mus-kullar va bezlar)ga oʻtkazib beradi. Nerv impulsi asosida elektr kimyoviy reaksiyalar yotadi. Impuls oʻtkazish tezligi 0,5 dan 120 m/sek. gacha. Nerv impulsi neyrondan neyronga sinapslar orqali oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nerv sistemasi
Turkum:Nevrologiya
Turkum:Fiziologiya
Turkum:Tibbiyot
Nerv markazi

Nerv markazi — nerv hujayralari (neyronlar) majmui. Odam, umurtqali xayvonlar va ayrim umurtkasizlar organizmining biror funksiyasini boshkarish, refleks hosil boʻlishida qatnashadi. Oddiy Nerv markazi gangliy hosil qiluvchi bir necha neyrondan tuzilgan. Yuksak darajadagi hayvonlar va odamda Nerv markazi markaziy nerv sistemasi tarkibiga kirib, bir necha ming, baʼzan bir necha mln. neyronlardan tashkil topgan. Organizmning koʻpchilik funksi-yalari markaziy nerv sistemasining turli qismlarida joylashgan bir qancha Nerv markazi tomonidan boshkariladi (Mas, koʻrish sistemasining Nerv markazi oraliqmiya, oʻrta miya katta yarim sharlari poʻstlo-gʻida joylashgan). Sezgi aʼzolari yoki boshqa Nerv markazidan nerv impulsi tarzshsh kelayotgan maʼlumotlar qar bir nerv markazining kirish kanali orqali oʻtadi. Bu maʼlumotlarni Nerv markazining neyronlari analiz va sintez qilib, ularga tegishli javob kaytaradi. Nerv markazi tarkibiga ritmni boshkaradigan neyronlar ham kirishi mumkin. Ular nerv im-pulyelarini vaqtvaqti bilan boshqarish xususiyatiga ega. Nerv markazi faoliyatiningasosiy mohiyati dominantlar prinsipiga asoslangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nerv sistemasi
Nerv oxirlari

Nerv oxirlari, terminallar — nerv hujayralarining oʻsiqchalari (aksonlar) oxiridagi tuzilma; oʻsik, chalarning toʻqimalar, muskullar, bezlar, qon tomir devorlari yoki boshqa bir neyronga kelib tutashish — sinaptik kontakt hosil qilish joyi; taʼsirotni qabul qilish va uzatish vazi-fasini bajaradi. Sezuvchan yoki retseptor Nerv oxirlari — retseptorlar va effektor nerv oxirlari ajratiladi. Retseptorlar organizmdagi hamma aʼzo va toʻqimalarda boʻlib, tashqi yoki ichki muhit taʼsirotlarini qabul qiladi. Effektor Nerv oxirlari qoʻzgʻalishni nerv tolalaridan, shu tolalar boradigan tuqimaga, shuningdek, bosh-qa nerv hujayralariga oʻtkazib beradi. Nerv oxirlari funksiyasiga, kontakt hosil qilish muhitiga qarab tugmachasimon, halqasimon, plastinkasimon, tugunsimon boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nerv sistemasi