Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Liliya Zapashchikova

Liliya Ivanovna Zapashchikova (1938.28.3, Qoʻqon) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetining filologiya ftini tugatgan (1960). 1960-yildan Qoʻqon shahridagi 4-maktabda guruh, soʻng boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1966-yildan Toshkentdagi toʻqimachilar madaniyat saroyida kutubxonachi, bolalar sektori pedagogi, 1974—97 yillarda Yakkasaroy tumanidagi 89maktab rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. 3. darslarni yuqori uslubiy darajada oʻtgan va noanʼanaviy dars usullari (munozara, seminar, adabiy bahs, adabiy matnni badiiy tahlil qilish, mustaqil fikrlash)dan unumli foydalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Zaporijjya

Zaporojye (1921 yilgacha Aleksandrovsk) — Ukrainadagi shahar (1806 y.dan). Zaporojye viloyati markazi. Dnepr sohilidagi port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 550 ming kishi (2024). Qora metallurgiya ("Zaporojstal" kombinati, "Dneprospetsstal" zavodi va boshqalar) va rangli metallurgiya (titanmagniy kombinati, alyuminiy zavodi va boshqalar), mashinasozlik (elektrotexnika sanoati korxonalari, "AvtoZAZ", "Motorostroitel" ishlab chiqarish korxonalari va boshqalar), kimyo va koks kimyosi, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari, Dnepr GES (Dneproges), 4 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar bor. Z.ga 1770 yil asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Zaporojye viloyati

Zaporijya viloyati (ukr. Zaporіzka oblast) — Ukrainadagi viloyat. 1939 yil 10 yanvarda tashkil etilgan. Maydon 27,2 ming km. Aholisi 2059,2 ming kishi. (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, bolgar va boshqalar yashaydi. 18 rayonn, 13 shahar, 20 shaharcha bor. Markazi — Zaporijya shahri. Zaporijya viloyati yer yuzasi bir oz oʻrqir tekislik. Janubida Qora dengiz boʻyi pasttekisligiga qoʻshilib ketadi. Janubi-sharqida Azov boʻyi qirlari (200-220 m) joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha tempaturasi 22 dan 24° gacha), kishi unchalik sovuq emas, qor kam yogʻadi (yanvarning oʻrtacha temperaturasi −4 dan −5° gacha). Yiliga 300- 450 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 210 kun. Asosiy daryosi — Dnepr. Tuprogʻi unumdor, asosan, qoratuproq. Zaporijya viloyati dasht zonasida. Dasht oʻsimliklari jar va soyliklarda saqlanib qolgan. Oʻrmon va butazorlar viloyat maydonining 3,4% ni tashkil etadi. Tulki, malla quyon, boʻri; qushlardan bedana, yovvoyi oʻrdak, dasht va dala toʻrgʻaylari yashaydi. Zaporijya viloyatida qora va rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Elektroenergetikasining asosini Dniproges, Zaporijya GRES va issiqlik elektr stansiyalari tashkil etadi. „Dniprospetsstal“, „Zaporijstal“ elektrometallurgiya zavodlari, Zaporijya titanmagniy kombinati, alyuminiy, elektrod, ferroqotishma zavodlari va Zaporijya utga chidamli zavodi bor. Bilozirsk temir ruda koni asosida kon kazish sanoati (Zaporijya temir ruda kombinati) rivojlangan. Mashinasozlik sanoati („Zaporijtransformatormotor“ zavodi, yuqori voltli apparaturalar, kabel zavodlari, „AvtoZAZ“ motor, avtogidroagregat va „Avtokolirmet“, „Preobrazovatel“, elektroapparat zavodlari mavjud. Berdyansk oʻrish mashinalari, Tokmak dizelsozlik ishlab chiqarish birlashmalari, Zaporijya abraziv kombinati, Berdyansk yoʻl mashinalari zavodi, „Bitmash“, stanoksozlik, Orixiv qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodlari) keng rivoj topgan. Kime va neft kimyosi muhim oʻrin egallaydi. Uysozlik kombinati, gʻishtcherepitsa, devor bloklari zavodlari bor. Oziqovqat sanoatida un, yogʻmoy, goʻsht, konserva, baliq, sut va yengil sanoatda tikuvchilik, poyabzal, trikotaj, koʻncharm tarmoqlari ham rivojlangan. Zaporijya viloyati gʻallachilik va goʻshtsut yetishtirishga ixtisoslashgan muhim rayon. Asosiy ekinlari: kuzgi bugʻdoy, baxrrgi arpa, kungaboqar. Sugʻoriladigan yerlarda sabzavotchilik bilan shugʻullaniladi. Bogʻdorchilik (gilos, olcha, oʻrik, olxoʻri, olma, nok va boshqalar), tokchilik rivojlangan. Chorvachilikda goʻshtsut chorvachiligi yetakchi oʻrinda. Choʻchqachilik va parrandachilik taraqqiy etgan. Qoramol, mayin junli qoʻy boqiladi. Azov dengizida baliq ovlanadi. Transport yoʻllari zich. Aeroport bor. 7 oliy oʻquv yurti, 800 dan ziyod jamoat kutubxonasi, 3 teatr, 70 dan ortiq muzey mavjud."" OʻzME. Z-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Zaporojye viloyati
Zaporojye sechi

Zaporojye sechi - 16-18-asrlarda ukrain kazaklarining Dnepr ostonalari ortidagi tashkiloti. Asosiy istehkom — Sech nomidan olingan. 1654-yilgacha kazaklar "respublikasi" boʻlib, uning yuqori organi Sech radasi hisoblangan. Qoʻshboshi ataman tomonidan boshqarilgan. Qoʻsh (qoʻshin)larga boʻlingan. Qrim xonligi, Usmonli turk saltanati, polyakukrain hukmron doiralariga qarshi kurash olib borgan.

16—17-asrlarda ukrain xalqining ozodlik kurashida katta rol oʻynagan. 1709-yil "Eski Sech" deb atalmish tashkilot tugatilgan, 1734-yil hukumat tomonidan "Yangi Sech" deb atalgan tashkilot tashkil etilgan; 1775-yil tugatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Zaprometov

Zaprometov Nikolay Georgiyevich (25-dekabr 1893-yil, Toshkent – 1983-yil, Moskva) – sovet mikologi, oʻsimliklar patologi va entomologi, Oʻrta Osiyoda fitopatologiya fanining asoschilaridan biri, qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1943), Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Boigrafiyasi 
Nikolay Georgiyevich 1893-yil 25-dekabrda Toshkent shahrida tavallud topgan. U Petrograd davlat universitetining fizika-matematika fakultetida tahsil olgan. Institutni 1916-yilda tugatib, birinchi toifali tabiiy fanlar nomzodi unvoniga sazovor boʻlgan. 1914-yildan boshlab X. Y. Gobi boshchiligidagi kriptogamik laboratoriyada faoliyat olib borgan.

Zaprometov dastlab Turkiston entomologiya stansiyasida kichik ilmiy xodim boʻlib ishlagan. 1916–1929-yillarda Oʻzbekiston oʻsimliklarni himoya qilish tajriba stansiyasining fitopatologiya boʻlimini boshqargan. Nikolay Georgiyevich 1929–1931-yillarda SoyuzNIXI (Paxta instituti) oʻsimliklarni himoya qilish stansiyasi direktorining oʻrinbosari vazifasida faoliyat olib borgan. Turkiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi xalq komissarligi qoʻriqlash boʻlimi boshligʻi lavozimida ham ishlagan. Zaprometov 1918–1929-yillarda Turkiston xalq universiteti qishloq xoʻjaligi fakulteti dekanining oʻrinbosari boʻlgan. Keyinchalik, Oʻrta Osiyo davlat universitetining oʻsimliklarni himoya qilish kafedrasini ham boshqargan.

Nikolay 1929-yilda professor unvonini olgan. 1931–1943-yillarda Toshkentning bir qancha institutlarida dars bergan. Jumladan, 1934–1935-yillarda Oʻrta Osiyo oliy qishloq xoʻjaligi bilim yurtida, 1934–1946-yillarda Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish boʻyicha agronomlar malakasini oshirish kurslarida fitopatologiya kursidan dars bergan. Zaprometov 1943-yilda qishloq xoʻjaligi fanlari doktori ilmiy darajasini olgan, shuningdek, Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida fitopatologiya kafedrasi mudiri boʻlib ishlagan.

Professor Nikolay uzum kasalliklarini (xususan, oidiumga qarshi kurash usullarini), gʻoʻza, tut va Turkiston parazit zamburugʻlarining sistematikasini oʻrgangan. 1950-yilda Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi unvoni bilan taqdirlangan.

Nikolay Oʻzbekistonda fitopatologiya va mikrologiya maktablarining asoschilaridan biri hisoblanadi. Ilmiy ishlari, asosan, mikroflora, zararli fitopatologik mikroorganizmlarning morfologiyasi, biologik sistemasi, sistematikasiga hamda madaniy oʻsimliklarning, jumladan, gʻozaning zamburugʻli, bakteriyali kasalliklariga qarshi kurash muammolari mavzusiga bagʻishlangan.

Uning koʻplab shogirdlari orasidan mashhur olimlar yetishib chiqqan boʻlib, ularning yutuqlari mamlakatimiz va jahon ilm-fanini boyitgan.

1983-yil 1-aprelda Moskva shahrida vafot etgan.

 Mukofotlari 
Fan doktori Nikolay Georgiyevich "Lenin" ordeni, "Mehnat qizil bayroq" ordeni, "Oktyabr Inqilobi" ordeni hamda „Hurmat Belgisi“ ordeni bilan taqdirlangan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Zar (oʻlchov birligi)

Zar — qad. uzunlik oʻlchov birligi; gazning boshqacha nom i. Oʻzbekistonning baʼzi joylarida shunday deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Zar suvi

Zar suvi — konsentrlangan nitrat kislota (HNO3) bilan xlorid kislota (NS1) aralashmasi, 1 hajm nitrat kislotaga 3 hajm xlorid kislota qoʻshib tayyorlanadi. Kuchli oksidlovchi. Bu aralashma oltin va platinani hamda kislotalarda erimaydigan baʼzi metallarni eritadi ("3. s." degan nom shundan kelib chiqqan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olinishi haqida 721—813-yillarda yashagan Jobir ibn Hayyom yozib qoldirgan.
Zarang

Zarang — zarangdoshlar oilasining bir turkumi. Bargi karamaqarshi joylashgan, tekis qirrali, patsimon murakkab; guli shingil, sargʻishkoʻkimtir, aktinomorf. Mevasi quruq, qoʻshqanotli, ikki urugʻli, Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika, Shim. Va Zarang: 1— toʻpguli; 2—mevasi; 3—bargi. Markaziy Amerika va b. yerlarda 120 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 14 turi usadi, shundan 9 turi park va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Ikkita yovvoyi turi — va Oʻzbekistonda keng tarqalgan boʻlib, togʻlarda 2000 m gacha balandlikda ham oʻsadi. 3. choʻl va adirlarni koʻkalamzorlashtirish maqsadida koʻplab ekiladi. Yogʻochi duradgorlikda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Raʼnogulilar
Turkum:Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Zarangdoshlar

Zarangdoshlar — ikki urugʻpallalilar sinfiga munsub, barglari toʻkiluvchi, doim yashil daraxt va butali oʻsimliklar oilasi. Ikki turkumni oʻz ichiga oladi. Barglari qaramaqarshi joylashgan, panjasimon boʻlmali yoki patsimon murakkab. Gullari toʻgʻri. Mevasi quruq, qoʻsh qanotchali va ikki urugʻli. 3. oilasi 121 turdan iborat, shundan 120 turi zarang turkumiga mansub. Bitta turdan iborat ikkinchi turkum (dipteroniya) Markaziy Xitoyda tarqalgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Raʼnogulilar
Zarar

Zarar (iqtisodiyotda) — xoʻjalik faoliyatidan koʻrilgan yoʻqotishlar; pul shaklida ifoda etiladi. Korxona, xoʻjalik, tadbirkor i. ch. harajatlarining olingan daromaddan ortib ketishi natijasida yuz beradi. 3. moddiy va pul resurslarining kamayishini keltirib chiqaradi (manfiy saldo boʻlgani sababli oʻz kapitali kamayadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarar (huquq)

Zarar (huquqda) — bir shaxsga ikkinchi bir shaxsning huquqbuzarligi tufayli yetkazilgan pul shaklidagi ziyon. Zarar deganda, birinchidan, kreditorning sarfharajati, ikkinchidan, uning molmulkining yoʻqolishi yoki unga shikoyat yetkazilishi va uchinchidan, qarzdor majburiyatnch lozim darajada bajarganida olishi mumkin boʻlgan daromad (olinmagan foyda) tushuniladi. Zarar moddiy va maʼnaviy koʻrinishda boʻladi, Moddiy zarar — shaxsning mol-mulkiga, maʼnaviy zarar esa — shaxsga, uning hayoti va sogʻligʻiga, ishchanlik obroʻsiga putur yetkazishdan iborat. Qonunchilikda zararni toʻla hajmda qoplash tamoyili amal qiladi. Odatda, qarzdorning aybi boʻlgan hollardagina zarar undiriladi. Qonun ayrim turdagi majburiyatlar boʻyicha qarzdorning javobgarligini cheklashi mumkin. Masalan, saqlash uchun topshirilgan mulk yoʻqolganda, kamomad yoki shikast yetkazilganda, agar qonun yoki shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, saqlovchi mulk egasiga olinmagan foydani toʻlashi shart emas. Yuk yoʻqolganda yoki kamomad boʻlganda, transport tashkiloti faqat uning haqiqiy narxini toʻlashga majbur, agar yukka shikast yetkazilgan yoki buzilgan boʻlsa — faqat uning kamaygan qiymati toʻlanadi. Maʼnaviy zarar, toʻlanishi lozim boʻlgan mulkiy zarardan qat'iy nazar, pul bilan qoplanadi, uni qoplash miqdori sud tomonidan aniklanadi. Zarar va uni qoplashning huquqiy jihatlari Oʻzbekiston Respublikasining FK va JK ning tegishli moddalarida belgilangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zararkunanda hasharotlar

Zararkunanda hasharotlar - q. Oʻsimliklar zararkunandalari, Ombor zararkunandalari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zararkunandalarning tabiiy kushandalari

Zararkunandalarning tabiiy kushandalari — q. Foydali hasharotlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarafshon (olma navi)

Zarafshon - ertapishar mahalliy olma navi. R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida geografik uzoq boʻlgan Landsberg reneti bilan Samarqand ertagisi navlarini chatishtirib chiqarilgan (V. V. Kuznetsov, A. A. Leplinskaya). Daraxti oʻrta boʻyli, shox-shabbasi keng , tana shoxlari yoʻgʻon. Koʻchati oʻtqazilgach, 4-5-yili hosilga kiradi. Martning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (110—150 g), keng konussimon, sirti tekis, qizgʻish. Eti oq, nafis, sersuv, mayda urugʻli, xushxoʻr, hidi yoqimli. Tarkibida 13% quruq modda, 9,6% qand, 1,1 % kislota, 1,49 mg% vitamin S mavjud. Mevasi iyul boshida pishadi. Tupidan 100—120 kg hosil olinadi. Sovuqqa chidamli. Asosan, tomorqa yerlariga ekiladi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlaridagi bogʻdorchilikka ixtisoslashgan xoʻjaliklar uchun tavsiya etilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarafshon (kartoshka)

Zarafshon — ertapishar serhosil kartoshka navi. Samarqand kishlok xoʻjaligi institutida jahon kolleksiyasidan K5 va K6234 navlarini chatishtirish yoʻli bilan yaratilgan (D. T. Abdukarimov, 1981). 1985 y.dan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rnlashtirilgan. Tupining balandligi oʻrtacha, kuchli shoxlaydi. Barg yostigʻi, tomiri va oʻzagi toʻq yashil, barg boʻlmalari tor va uzun. Guli och qizil, binafsha, uchi oq. Changdoni sariq. Kartoshkasi tuxumsimon, uzun, och sarik, tuganak poʻstlogʻi silliq. Koʻzchalari juda koʻp, eti och sariq. Tuganaklarining oʻrtacha ogʻirligi 80—90 g . Turli kasalliklar, jumladan, virusli kasalliklarga, nematodalarga chidamli. Maysalari koʻkarib chiqqanidan keyin 100—130 kunda yetiladi, tarkibida 15,3% kraxmal bor. Hosildorligi 15—17 t/ga boradi. Yaxshi saqlanadi, mazasi yaxshi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarafshon arxeologiya ekspeditsiyasi

Zarafshon arxeologiya ekspeditsiyasi — Buxoro vohasidagi arxeologik yodgorliklarni tadqik etish maqsadida tuzilgan dastlabki ilmiy ekspeditsiya (1934, 1939—40). Qad. yodgorliklarni saqlash Oʻzbekiston komiteti, Davlat Ermitaji, Moddiy madaniyat tarixi instituti tomonidan tashkil etilgan bu ekspeditsiyaga A. Yu. Yakubovskiy rahbarlik qilgan. Unda M. M. Dyakonov, V. A. Shishkin, T. Mirgʻiyosov, V. Yu. Kesayev va b. qatnashgan. 1934-yil Buxoro bilan Samarqand oʻrtasidagi qad. karvon yoʻlida arxeologik qidiruv ishlari oʻtkazilgan va bu yoʻl yokasida joylashgan soʻnggi antik hamda ilk oʻrta asr yodgorliklari: Qiziltepa, Shohshahidon, Shahrivayron, Abumuslimtepa, Boʻrixona, Ganchxona, Hazora, Dingak va b. yodgorliklar tadqiq etilgan, shuningdek, Kampir devor qoldiklari oʻrganilgan. 1939—40-yillar 3. a. e. Poykand sh. harobalari topografiyasini oʻrgandi, ark va shahristonda dastlabki qidiruv ishlari olib bordi.

 Adabiyot 
 Yakubovskiy A. Yu., Arxeologicheskaya ekspeditsiya v Zaravshanskuyu dolinu v 1934 g .; Trudi Otdeleniya Vostoka Ermitaja, t. 2, L., 1940; Yakubovskiy A. Yu., Kratkiy polevoy otchet o rabote Zaravshanskoy arxeologicheskoy ekspeditsii Ermitaja i IIMK v 1939 g .; Trudi Otdeleniya Vostoka Ermitaja, t. 2, L., 1940.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarafshon davlat qoʻriqxonasi

Zarafshon davlat qoʻriqxonasi — Samarqand viloyati (Zarafshon daryosining oʻng qirgʻogʻi) hududidagi qoʻriqxona. 1975-yildatashkil qilingan. Qoʻriqxona mayd. 2352 ga, shu jumladan oʻrmonzorlar bilan qoplangan mayd. 868 ga. Samarqand sh.dan 5 km janubisharqda joylashgan. Qoʻriqxona hududi daryo sohili boʻylab eni 150 m dan 1400 m gacha boʻlgan 35 km masofaga choʻzilgan. Asosiy vazifasi — toʻqay oʻsimliklari va hayvonot olamiga mansub tabiiy muhitni, noyob va yoʻqolib borayotgan oʻsimliklar va hayvonlar genofondini saqlash, oʻrganish hamda tiklashdan iborat. Qoʻriqxona iqlim sharoitlari kontinental subtropiklarga xos. Havo harorati yozda +40° ga yetadi, qishda —27° gacha pasayadi. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 100–400 mm. Oʻsimlik dunyosi terak, tol, jiyda, chakanda kabi daraxt, buta va oʻt toʻqayzorlardan iborat. Qoʻriqxona hududida oʻsimliklarning 266, qushlarning 172, baliklarning 8 turi uchraydi. Qoʻriqxonada zarafshon qirgʻovuli muhofaza qilinadi va uni kataklarda boqib koʻpaytirish masalalari oʻrganilgan. 1996-yildan qoʻriqxonada Badaytoʻqay va Qizilqum qoʻriqxonalaridan keltirilgan 6 bosh buxoro bugʻusi (xongul)ni iqlimlashtirish boʻyicha ishlar olib boriladi. 1998-yilda ulardan birinchi nasl olindi va bu noyob hayvonni koʻpaytirish ishlari davom etmoqda. Boris Dyakin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Turkum:Samarqand viloyati
Zarafshon muzligi

Zarafshon muzligi - Olay, Turkiston va Zarafshon tizmalari birbiri bilan qoʻshilgan joydagi muzlik. Mastchoh tog tugunida joylashgan. Uzunligi 27,8 km, eng keng joyi 2 km, mayd. 43 km² (irmoqlari bilan birga 132,6 km²), oʻrtacha qalinligi 200 m. Muzlikning 24 km² qismi morena bilan qoplangan. 3. m.ning umumiy hajmi 14,9 km³. Boshlanish joyining bal. 4900 m, quyi chegarasining bal. esa 2772 m. 30 dan ortiq irmogʻi bor. Eng yiriklari: Tolstoy muzligi (uz. 12 km, mayd. 19 km²), Faraxnov (uz. 14,4 km, mayd. 14 km²), Miramin (uz. 7 km, mayd. 10 km²) va Skachkov (uz. 6,5 km mayd. 9 km²) muzliklaridir. 3. m.ning suv zaxirasi (irmoqdari bilan) qariyb 19 mlrd. m³. Muzlik uchi ancha pastga tushib kelganidan yozda koʻp eriydi. 
 Adabiyot 
 Krupneyshiye ledniki Sredney Azii — ledniki Fedchenko i Zarafshanskiy Rezultati meteorologicheskix i gidrologicheskix issledovaniy, L., 1967; Kreyter A. A., Nasirov M. A. i dr., Sovremennoye oledeneniye v basseyne reki Zarafshan, T., 1972; Shuls V. L., Mashrapov R., Oʻrta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Muzliklar
Zarafshon trakti

Zarafshon trakti — Oʻzbekistondagi yirik avtomobil yoʻli, Samarqand — Ashxobod avtomobil yoʻlining bir qismi. Zarafshon vodiysining asosiy transport magistrali. Samarqand—Kattaqoʻrgʻon—Navoiy—Buxoro—Qorakoʻl—Olot—Turkmaniston chegarasi yoʻnalishida oʻtadi. 1933—37 yillarda qurilgan. 1965 y.dan qora qorishmali qoplama yotqizilgan. Umumiy uz. 365 km, uning 62 km sementbetonli, 289 km asfaltbeton va 14 km qora qoplamali. Yoʻlning 297 km I toifaga, 57 km II toifaga, 11 km III toifaga kiritilgan. Yoʻlda 2098 m uzunlikdagi 62 koʻprik, 14578 m uzunlikdagi 668 dona quvur inshootlari bor. 3. t. orqali xalq xoʻjaligining barcha turdagi yuklari va yoʻlovchilar tashiladi. Qatnov jadalligi sutkasiga 10—15 ming avtomobilga yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Zarba

Zarba, zarb (fizikada) — harakatlanayotgan qattiq jismlar toʻqnashganda, qattiq jism suyuklik yoki gaz bilan oʻzaro taʼsirlashganda yuzaga keladigan hodisalar majmui. Davom etadigan vaqt oraligʻi, odatda, juda qisqa (sekundning oʻn minglik ulushlaridan mln.lik ulushlarigacha), birbiriga uriluvchi jismlarning kontakt (tutashuvchi) yuzalaridagi kuchlar (3. kuchlari) esa juda katta oniy kuchlar boʻladi. Toʻqnashgan sistemalar uchun oniy kuchlar ichki kuchlar hisoblanadi. 3. vaqtida paydo boʻladigan impulslar oniy impulsl ar deyiladi. 3. tufayli jismlarning yoʻnalishi, tezligi, shakli oʻzgaradi, qoldiq deformatsiyalar, tovush tebranishlari, jismlarning qizishi va b.lar sodir boʻladi. Ikki tomonlama urilish tezligi kritik tezlikdan katta boʻlgan hollarda esa jismlarning 3. taʼsir etgan joyi yemirilishi mumkin. 3. toʻgʻri, markaziy, burchakli, plastik, elastik va hokazo boʻlishi mumkin. 3. kuchi Gʻ} ning shu kuch taʼsir etib turgan vaqt t ga koʻpaytmasi /73T=S1 zarba impulsi deyiladi. 3. vaqtida Gʻʼ juda katta, t juda kichik boʻladi. Shu sababli, 3. vaqtida jismga tushadigan taʼsirni ifodalashda 3. kuchi oʻrniga 3. impulsi ishlatiladi. Z.ning elementar nazariyasiga koʻra, jism tezligining 3. vaqtidagi oʻzgarishi tiklanish koeffitsiyenti kuch bilan ifodalanadi; bu koeffitsiyentning qiymati urilayotgan jismlar materialiga bogʻliq. Masalan, yogʻoch shar uchun k = j, poʻlat shar uchun ^; k=\ boʻlsa mutlaq elastik 3., k=0 boʻlganda mutlaq noelastik 3. deyiladi. Mashina va mexanizmlar, inshoot elementlarini hisoblashda ularning Z.ga chidamliligi eʼtiborga olinadi. Z.dan jismlarni deformatsiyalash (yassilash, maydalash, shtamplash va b.) hamda harakatlantirish (mas, qoziq, mix qoqish va b.) maqsadida foydalanish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fizika
Zarbandtogʻ

Zarbandtogʻ — Nurota togʻ sistemasidagi Oqtogʻning yon tizmasi, Oqtepasoydan gʻarbda. Uzunligi 10 km, eng baland joyi Zarband qishlogʻi yaqinida (1280 m). Zarbandtogʻ paleozoy yotqiziqlari, asosan, slanetslardan tarkib topgan, relyefi asosan tekislik. Tipik va toʻq boʻz tuproq keng tarqalgan. Efemerlar va efemeroid oʻsimliklar oʻsadi. Zarbandtogʻdan xoʻjalikda yaylov sifatida foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Zarbdor

Zarbdor — Jizzax viloyati Zarbdor tumanidagi shahar (1992-yildan), Zarbdor shahri tumanning janubida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Viloyat markazi — Jizzax shahridan 30 km sharqda. Aholisi 41 270 kishi (2021).Maydoni 15 km² Zarbdor shahrida hokimiyat binosi, un kombinati, paxta tozalash zavodi, avtokorxonalar, dehqon bozori, maishiy xizmat va savdo shoxobchalari, madaniyat saroyi, klublar, 10 ta umumiy oʻrta taʼlim maktabi, kasb-hunar litseyi, markaziy stadion, restoranlar, prokuratura, nuroniylar maskani, 2 ta bogʻ, 3 ta jom’e masjidi va hokazo bor. Zarbdor shahri 16 ta mahalladan tashkil topgan. Shahar muhim avtotransport yoʻllari yoqasida joylashgan. Viloyat markazi va boshqa aholi punktlari bilan avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Zarbdor shahri Jizzax viloyatidagi yirik 3 ta shahardan biri hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Zarbdor, 2020-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Zarbdor tumani
Zarbiy tezlanish

Zarbiy tezlanish (kosmonavtikada) — kosmik parvozda kosmonavt katapultalanganda, avariya holatlarida, kabina kosmonavt bilan birga eltuvchi raketadan ajralganda va kosmik kema (KK) qurukdikka qoʻndirilganda vujudga keladigan tezlanish. Qisqa vaqt (1 s chamasi) davom etadi va tez (bir necha d/s dan ming d/s gacha) oʻsib boradi. Odamning shikastlanmay yerga tushishida 3. t.ning taʼsir yoʻnalishi, tezligining ortib borishi, oʻrindiqning shakli, bogʻlash sistemasi, gavda holati, kosmonavt organizmining tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega. Agar 3. t. vektori umurtqa pogʻonasi yoʻnalishiga toʻgʻri kelsa (yoki shu yoʻnalishga yaqinlashsa), uni sindirishga intiladi. Mas, katapultlanishvaqtida (3. t. 200—500 d/s tezlikdan ortganda va 3. t. 0,1—0,2 s taʼsir kilganda) chidash chegarasi 20—22 d ni tashkil qiladi. Koʻndalang yoʻnalishdagi 3. t. uchun bu chegara ancha yuqori boʻladi. Ammo bunda parenximatoz organlar, ayniqsa, oʻpka jarohatlanishi mumkin. Avariya yuz berganda KK ni yerga qattiq qoʻndirishda 3. t.ning oʻsib borish tezligi 2000—3000 d/s ga yetishi mumkin. Agar bunda 3. t. 25— 30 d dan ortsa, miya shikastlanishi, hatto oʻlim yuz berishi mumkin. KK ni yerga qoʻndirish paytida paydo boʻladigan zarblarni kamaytirish maksadida parashyut sistemasidan tashqari maxsus qoʻndirish qurilmasi yoki tormozlovchi raketa qurilmalari qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarbiy toʻlqin

Zarbiy toʻlqin – tovush tezligi dan katta tezlikka ega jiyemning yoki zichligi, bosimi va temperaturasi keskin yuqori boʻlgan muhit qatlamining harakati taʼsirida muhitda paydo boʻladigan toʻlqin. Portlash va detonatsiya natijasida jismlar yoki jism qatlamlari tovush tezligidan katta tezlikda harakatlanganda, lazer (yoki elektron) nuri fokusida va hokazoda hosil boʻladi. Zarbiy toʻlqin natijasida moddalarning zichligi, bosimi va temperaturasi keskin oshib ketadi. Zarbiy toʻlqin fronti orqasidan atmosfera bosimidan katta bosimli siqilgan xavo (suv, tuproq) qatlami, bular orkasidan esa atmosfera bosimidan kichik bosimli siyrak havo (suv, tuproq) qatlami harakatlanadi. Zarbiy toʻlqin siqilgan havo qatlamidan tezroq siljiydi, vaqt oʻtishi bilan Zarbiy toʻlqin harakati susayadi, bir ozdan soʻng tezligi tovush toʻlqini tezligiga baravarlashadi. Atom bombasi portlaganda hosil boʻladigan Zarbiy toʻlqin bunday qurolning asosiy shikastlovchi omili hisoblanadi. Maye, trotil ekvivalenta 20 ming t boʻlgan bomba portlaganda hosil boʻladigan Zarbiy toʻlqin 4 km naridagi binolarni vayron qilishi, jangovar texnikani yoʻq qilishi yoki ishdan chiqarishi mumkin. Bunday Zarbiy toʻlqin 1,5 km naridagi kishilar va hayvonlarni ham shikastlaydi. Oddiy himoya vositalari (okoplar, blindajlar, oʻrmonlar) Zarbiy toʻlqin taʼsirini ancha kamaytiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarboft

Zarboft (forscha; oltin, toʻqima) – zar ip bilan toʻqilgan matolarning umumiy nomi. Asosan, xon, amaldorlar va ularning oila aʼzolari zarboftdan tayyorlangan liboslar kiygan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Matolar
Zarbxona

Zarbxona, tanga saroyi — tangalar zarb qilish, orden, medallar, koʻkrak nishonlari va b. davlat unvon belgilari, shuningdek, zarhallash, kumushlash va zargarlik sirlash usullari bilan metaldan oʻyma va bosma mahsulotlar tayyorlaydigan davlat korxonasi. 3. milliy davlat barpo boʻlishi bilan tanga zarb kilish davlat monopoliyasiga aylangan sharoitlarda tashkil qilinadi.

Eng qad. Z.lar mil. av. Yunonistonda va Rimda tashkil etilgan edi. Dastlabki tangalar metallning oddiy kichik boʻlagidan iborat boʻlgan. Keyinchalik rasmli va yozuvli tangalar zarb qilina boshlagan. Maye, Eron shohi Doro 1 8,4 g ogʻirlikdagi oltin tangalar zarb ettirgan. Oʻrta Osiyoda davlat pul lari zarb etadigan Z.lar 8—10 a.larda paydo boʻlgan. Amir Temur hukmronligi davrida Samarqanddagi zarbxona Temuriylar davlati uchun tanga pullar zarb etgan.

19-asrning 40y.larida Xiva, Buxoro, Qoʻqon xonliklaridagi Z.larda aversi Sobiq Ittifoqda 1921 y.gacha Petrograd (hozirgi SanktPeterburg) Z.sida ordenlar va yubiley medallari tayyorlangan. 1921 y. avgustdan kumush, 1924 yildan mis, keyinchalik bronza va nikelli, 1961 yildan boshlab esa jez va neyzilberdan tangalar zarb qilina boshladi. 1942 yilda tashkil etilgan Moskva zarbxonasida orden, medallar, qimmatbaho metallardan koʻkrak nishonlari va b. mahsulotlar tayyorlangan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyin 1992 yilda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki huzurida „Davlat Belgisi“ ishlab chiqarish birlashmasi tashkil qilindi. Shu birlashma tarkibida Toshkent zarbxonasi 1997 y. 20-martda ishga tushirildi. Z.da OʻzRning tangalari, orden, medallari, koʻkrak nishonlari va b. ishlab chiqariladi.

Av.: Istoriya Oʻzbekistana v istochnikax // Oʻzbekiston v soobsheniyax puteshestvennikov i uchyonix (20—80 godi XIX v), T., 1990OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Zarvaraq

Zarvaraq, shmutstitul — kitobning sarvaragʻidan yoki har bir bob, boʻlim, qismdan oldin qoʻyiladigan ikki yoki bir sahifali alohida varagʻi. Z.da kitobning qisqa nomi, ayrim hollarda faqat kitob va nashriyot nomi beriladi. Baʼzida kitobning mazmuniga monand bezaklar ishlanadi. Kitob ichidagi Z.da kitobning alohida qism va boblari oldidan shu qism yoki bobning nomi, rayem hamda bezaklar joylashtiriladi. Kitobat sanʼatida lavvoh (kitobga jilo beruvchilar) tomonidan 3. sahifalari chetlariga rangbarang chiziqlar, naqshlar chizish, kitob nomini oltin hal bilan yozish kitob bezashning odatdagi uslubiga aylangan. Alisher Navoiy asarlari uchun oʻz davrida gʻoyat mahorat bilan Z.lar ishlangan (qarang Kitobat sanʼati).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zargartepa

Zargartepa — 1980-yillarda qurilish paytida vayron qilingan. Samarqand shahar chekkasidagi Sara-tepa qal’asidan yarim kilometr shimoli-gʻarbda joylashgan ilk oʻrta asrlarga oid Soʻgʻd qal’asi xarobalari.

Tadqiqotchilarga koʻra, Zargartepa binolari qal’ani bosqinchilardan himoya qilgan askarlar uchun turar joy boʻlib xizmat qilgan. Qayta qurilgan qal’aning hovlisida xoʻjalik inshootlar va omborxonalar, turar-joy binolarining koʻpligi uning harbiy boʻlinma turar joyi boʻlganiga doir fikrlarga zid emas: askarlarning kamtarona hayoti qaysidir maʼnoda xoʻjalik yurituvchi tashkilotga muhtoj edi. Zargartepada qurilishning yoʻlak-taroq uslubi „kazarma“ spetsifikatsiyasini belgilab bergan.

1936-yilda birinchi marta Oʻzbekiston Davlat tarix muzeyi ekspeditsiyasi tomonidan batafsil oʻrganilgan. Zargartepa 1986-1987-yillarda Samarqand arxeologiya instituti ishchi va olimlari tomonidan kashf etilgan va qazilgan.

Zargartepa balandligi taxminan 9 metr boʻlgan kichik tepalikda joylashgan. Qazishma va izlanishlar chogʻida oʻsha davrlarda shatranj xonalari deb maʼlum boʻlgan taxta xonalari, besh qatorda xom va pishiq gʻishtdan qurilgan piramida shaklidagi qator ustunli devor qoldiqlari topildi, sopol idishlar, tangalar qoldiqlari topilgan.

 

 

 Xmelnitskiy S. G. Mejdu Kushanami i Arabami. Arxitektura Sredney Azii V—VIII vv. — Berlin—Riga : GAMAJUN, 2000. — 288 p.
 Zargartepa // Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi : uzb.. — Toshkent : Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2000—2005. — 154 s.
Turkum:Samarqand tarixi
Zargartogʻ

Zargartogʻ (Hayotboshi togʻi) — Shimoliy Nurota tizmasidagi togʻ. Samarqand va Jizzax viloyatlari chegarasida joylashgan. Uzunligi 15 km. Markaziy qismining balandligi 2000 m dan ziyod. Eng baland joyi — 2169 m. Zargartogʻ — Nurota tizmasining eng baland qismi. Yalangʻoch qoyalardan iborat togʻ massivi karbonning granit va granodioritlaridan tuzilgan. Eroziya shakllari keng rivojlangan, soylar chuqur (400—700 m) daralar hosil qilgan. Zargartogʻda gumusga boy jigarrang tuproqlar tarqalgan, ularda boshoqli oʻtlar, togʻ kserofitlari va barg toʻquvchi butalar oʻsadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Zardevor

Zardevor — kashta tikib bezatiladigan badiiy buyum; uy bezagi. Eni 40— 70 sm, uzunligi uy devorini qamrab oladigan qilinadi. Uy devorining yuqori qismiga shiftga taqab gir aylantirib qoqiladi. Baxmal, sidirgʻa shoyi, satinga yoʻrma, bosma, ilma choklarda rangbarang ipaklar, zar ip Zardevor bilan qoʻlda kashta tikib, gajim tutib bezatiladi. Bezak mujassamotini oʻsimliksimon naqshlar tashkil qiladi: gul, shoxchalardan tuzilgan bir maromda takrorlanuvchi mehroblar qatori hoshiya naqsh bilan oʻralgan. Qizlarning sepiga kirgan Z.ni qadimdan xonadonlarda xotinqizlar tayyorlagan, hozir badiiy buyumlar fkalarida (mas, Toshkent, Andijon va b.da popop mashinalarida ham kashta tikib) ishlab chiqariladi. 19-asr oʻrtalari 20-asr boshlarida Samarqand, Toshkent, Surxondaryo va b. joylarda tayyorlangan Z.lardan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zardob

Zardob, zardoblar — yuqumli kasalliklarning yoki mikroblar va hayvonlar zaharidan zaharlanishning oldini olish va davolash maqsadida organizmga yuboriladigan modda. Zardobni ilon, qoraqurt, chayon, shuningdek, boshqa zaharli hayvonlar zahariga qarshi qoʻllash muhim ahamiyatga ega. Bunday hollarda birdan-bir shifobaxsh vosita hisoblanadi. Viruslar va bakteriyalar keltirib chiqaradigan infeksion kasalliklar diagnostikasida keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Immun zardoblar
 Qon zardobi
Zardob kasalligi

Zardob kasalligi — davolash yoki maxsus —seroprofilaktika maqsadida odam organizmiga begona oqsil (hayvonlarning immun zardoblari) yuborilganda roʻy beradigan allergik reaksiya. Ilgari tegishli zardob (mas, qoqshol yoki difteriyaga qarshi zardob) qabul qilmagan kishilarda ushbu zardoblardan biri yuborilgandan keyin, odatda, 8—12 kun oʻtgach, baʼzan esa bir necha daqiqadan soʻng Z.k.ning belgilari paydo boʻladi. Avval ukol qilingan joy va uning atrofiga, keyin butun badanga eshakemga oʻxshash toshma toshadi, qichishadi, bemor isitmalaydi, ukol oʻrni atrofidagi, soʻngra boshqa limfa tugunlari kattalashadi, boʻgʻimlar, bosh va yurak sohasida ogʻriq paydo boʻladi, baʼzan bosh miya shikastlanishiga xos oʻzgarishlar (kollaps, hushsizlik, tirishish va b.), buyrak va b. aʼzolar funksiyalarining buzilish holatlari kuzatiladi. Kasallik bir lahzada oʻtib ketishi yoki botbot qoʻzib turishi mumkin. Bemorda paydo boʻlgan oʻzgarishlarga qarab kalsiy preparatlari, ogʻir hollarda esa kortikosteroidlar va b. buyuriladi (yana q. Seroterapiya). Bemor oʻz vaqtida shifokorga koʻrinib, kerakli doridarmonlarni qabul qilsa, tuzalib ketadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zardoʻzi

Zardoʻzi — zar (tilla yoki kumush suvi yuritilgan) ip, ipak va boshqalar bilan kashta tikib bezak yaratish usuli va shu usulda bezatib tayyorlangan kiyim, badiiy buyumlarning nomi (masalan, zardo'zi doʻppi, zardo'zi telpak, zardo'zi nimcha va boshqalar). 

 Yana qarang 
ZardoʻzlikOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kiyim
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Turkum:Oʻzbek milliy kiyimlari
Turkum:Tikuvchilik
Kurbanbay Zaretdinov

Zaretdinov Kurbanbay (1953.25.2, Kegeyli tumani) — qoraqalpoq dirijyori va kompozitori. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Toshkent konservatoriyasining xor dirijyorligi ftini tugatgan (1975). Nukus sanʼat bilim yurtida oʻqituvchi va direktor muovini (1975—81), Qoraqalpoq davlat filarmoniyasining simfonik orkestrida dirijyor, bosh dirijyor va badiiy rahbar (1981—89), Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida bosh xormeyster (1989-yildan), Qoraqalpoq universitetining "Musiqiy taʼlim va tarbiya" kafedrasi mudiri (1999-yildan). Musiqali obrazni har tomonlama ochib berishda simfonik orkestr imkoniyatlaridan unumli foydalana olish, shuningdek orkestr cholgʻularining rangbarang tovush ohanglarini qahramonning harakat holatiga moye keltira olish dirijyorlik uslubiga xos. Kompozitor sifatida "Tugʻilgan joy", "Azamat va men", "Umrim", "Togʻasining qizi" kabi qoʻshiq va xor asarlarini yaratgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1997).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Zariadr va Odatida

"ZARIADR VA ODATIDA" - Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan epik asar. "3. va O."da tasvirlanishicha, Midiya shohi Gushtasp (Vishtasp)ning ukasi Zariadr, skiflar shohi Omargning qizi Odatida birbirini tushida koʻrib, sevib qoladilar. Zariadr sovchi yuboradi, ammo Omarg yolgʻiz qizini begona yurtga uzatishni istamay, uning taklifini rad etadi. Bir kuni Omarg ziyofat uyushtiradi, qiziga shu yerga tashrif buyurganlardan munosibini kuyovlikka tanlashni va buning ramzi sifatida kuyovga may toʻla tilla qadah tutishni taklif etadi. Qiz yigʻilganlar orasidan Zariadrni qidiradi, chunki unga xabar berib ulgurgan edi. Ziyefatga skif kiyimida Zariadr yetib kelib, oʻzini qizga tanitadi. Odatida qoʻlidagi qadahni unga tutadi. Zariadr qizni otasi Omarg ham bilmaydigan joyga olib ketadi.

Asarda sevgi va erk masalasi bosh mavzu boʻlib, oila qurishda yigit va qiz muhabbati inobatga olinishi lozimligi taʼkidlangan. Odatidaning oʻz sevgisiga sadoqati, qatʼiy irodasi va Zariadrning vafodorligi, mardligi oʻrtadagi tusiklarni yengishga, maqsadlariga erishuviga olib kelgan. Qissa rassomlar diqqatini ham jalb etgan. Qadimda ibodatxona, saroy va ayrim xonadonlarning devoriy rasmlari shu mavzuda boʻlgan. Qissaning mazmuni antik davr muallifi Ateney (mil. 2—3-asr)ning "Sofistlar tushligi" kitobida keltirilgan Hares Mitilenskiy (mil. av. 4-asr)ning hikoyasi orqali bizgacha yetib kelgan. "3. va O." syujeti va mazmuni turkiylarning keyingi asrlarda yaratilgan "Oʻgʻuznoma", "Alpomish" va b. xalq ogʻzaki poetik ijodi namunalarida, shuningdek, Firdavsiyning "Shohnoma" asarlarida ham oʻz ifodasini topgan.

 Adabiyot 
 Mallayev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 2nashr. T., 1965.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarina

Zarina (mil. av. 7-asr) — saklar malikasi va podshosi. Midiya davlati bilan Parfiyaga egalik qilish uchun uzoq muddatli urushlar olib borgan. Nihoyat urtada sulq shartnomasi imzolanib, Ktesiyniit yozishiga koʻra, har ikki tomon abadiy doʻst va harbiy ittifoqdosh boʻlishga kelishgan. 3. oʻzining jangovarligi, jasurligi, uddaburonligi, aklzakovati, goʻzal husni tarovati bilan boshqa sak ayollaridan ancha ustun turgan. Saklarda urush xavfi tugʻilgan paytda ayollar ham erkaklar bilan bir qatorda turib jang qilishgan. 3. saklar yurtini qoʻshni koʻchmanchi qabilalar asoratidan xalos etib mamlakatni obod qilish yoʻlida xayrli ishlar qilgan, koʻplab shaharlar bunyod etgan, xalq farovon yashagan. Shuninguchun 3. vafot etgach, vatandoshlari uning porloq xotirasini eʼzozlash maqsadida tarixda misli yoʻq maqbara qurishgan. Uch burchakli piramida shaklidagi mahobatli maqbaraning har bir tomonining uz. 3 stadiy (1 stadiy 176,6 m ga teng)ga teng boʻlib, uning oʻtkir uchlari kukka boʻy choʻzgan. Maqbaraning tepasida esa Z.ning oltindan yasalgan ulkan haykalini oʻrnatishib, Z.ning jasoratlarini madh etishgan, uning ajdodlariga nisbatan qilingan marosimlardan ham tantanavor ravishda xotirasini yodga olishgan. 3. haqida koʻplab epik asarlar, qissa, doston qadimdan saqlanib qolgan. (maye. "Zarina va Striangep"). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti K. Moiseyevaning "Zarinaning shamshiri" tarixiy qissasini (S. Hasan tarjimasi) nashr qilgan (2001).

 Adabiyot 
 Pyankov I. V., Srednyaya Aziya v izvestiyax antichnogo istorika Ktesiya. Dushanbe, 1975.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarina va Striangey

"ZARINA VA STRIANGEY" - tarixiy qissa. Muallifi — yunon tarixchisi Ktesiy (mil. av. 400 y.). Qissada (uning turli variantlari bor) saklar bilan Midiya davlati oʻrtasidagi urushlar haqida hikoya qilinadi. Saklar malikasi Zarina birinchi eri podsho Kidrey vafot etgach, Midiyaga tobe Parfiya viloyati dinasti (hokimi) Marmarga turmushga chiqadi. Bundan norozi boʻlgan Midiya saklarga qarshi urush ochadi. Janglardan birida Zarina yarador boʻlib, jang maydonidan oʻzini chetga oladi, uni midiyalik Striangey taʼqib etib otdan qulatadi. Biroq asirasi yosh, goʻzal sak qizi ekanligini koʻrgach, Striangey unga oshiq boʻlib, Zarinaga ziyon zaxmat yetkazmay qoʻyib yuboradi. Oradan bir oz vaqt utgach, Zarinaning eri Marmar Striangeyni asir olib, uni qatl qilmoqchi boʻladi. Zarina eridan Striangeyni ozod qilishni soʻraydi, biroq rad javobi olgach, Striangeyni va asirlardan bir qanchasini oʻzi xalos etib, ular bilan birgalikda Marmarni uldiradi. Shundan soʻng midiyaliklarga Parfiya viloyatini qaytarib, ular bilan doʻstlik sulhi tuzadi. "3. va S." qahramonlik va sevgi haqidagi qissa boʻlib, uning bosh qahramoni Zarina tarixiy shaxe — sak hukmdorlaridan biri boʻlgan. Qissada u zakovatli va tadbirkor, qabiladoshlariga gʻamxoʻr hukmdor, shuningdek, ornomusli, odobli va iffatli ayol sifatida gavdalanadi. Ktesiy maʼlumotiga koʻra, Zarina vafotidan keyin saklar unga ehrom shaklida maqbara qurib, oltin haykal urnatishgan. Kissa sharq xalqlari orasida keng tarqalgan.

 Adabiyot 
 Pyankov I. V., Srednyaya Aziya v izvestiyax antichnogo istorika Ktesiya, Dushanbe, 1975.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoyit Zaripov

Zoyit Zaripov (1912, Taxtakupir tumani — 1981.17.5, Nukus) — karaqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Faoliyatini "Tong nuri" teatri truppasida boshlagan (1927). 1930-yildan Qoraqalpoq teatrida. Qoraqalpoq professional teatr sanʼati shakllanishida katta rol uynagan. Salbiy, hajviy va grotesk rollar ustasi. Ijodi ifoda vositalarining aniqligi, fikrning tugalligi, nutq va harakatlarning mukammal ishlanganligi bilan harakterli. Eng yaxshi rollari: Tilmoch ("Kuklan botir"), Serman ("Oygul va Obod"), Qutim soʻpi ("Berdaq"), Hakimzoda vazir ("Oshiq Gʻarib"), Turman ("Ravshan") va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Zarif Miskar

Zarif Miskar (1800, Buxoro ?) — atoqli qoʻgʻirchoqboz. Yoshligida raqqoslik qilgan, keyinroq surnaychi (mehtar) sifatida qoʻgʻirchoqbozlar bilan tomosha koʻrsatgan, baʼzan masharabozlik ham qilgan. taxminan 19-asrning oʻrtalarida Oʻrdaga ishga taklif etilib, Buxoro amiri saroyidagi qugʻirchoqbozlar hamda raqqoslar toʻplariga rahbarlik qilgan. Ip bilan oʻynatiladigan "Chodir xayol" qugʻirchoq teatri ustasi sifatida tanilgan. Ayniqsa "Sarkardalar" tomoshasi katta muvaffaqiyat qozongan. Mashhur qoʻgʻirchoqboz Doniyor qoʻgʻirchoqboz ham Zarif Miskarning shogirdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zariya

Zariya, Zaria — Nigeriya shim.dagi shahar. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 350 ming kishidan ziyod (1990y.lar oʻrtalari). Paxta yetishtiriladigan rnning muhim savdo markazi. Paxta tozalash, toʻqimachilik, yogʻ, un tortish, tamaki korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari, velosiped zdi bor. Hunarmandchilik rivojlangan, turli buyumlar toʻqiladi, teri oshlanadi. U-nt bor. Shaharga 1513 yilda Zariya davlati poytaxti sifatida asos solingan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarkokil

Zarkokil, tangachoʻlpi — ziynat buyumi, Sharq ayollarining sochlariga taqadigan bezagi. Ayollarning ikki chakkalari yoki soch oʻrimlariga taqilgan. Dastlab Qoʻqon xonligi davrida oltindan yasalib. 3. deb atalgan. Keyinchalik tanga va soʻlkavoylardan ("tangachoʻlpi" nomi shundan) ikki qator qilib ishlangan. Tanga va soʻlkavoylar oʻzaro kumush zanjir yoki halqachalar bilan ulangan. Yuqori qismidagi ilgagi bilan chakkadagi sochga, soch oʻrimlariga taqib qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Zarkosa

Zarkosa — Bobotogʻ tizmasidagi eng baland choʻqqi. Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqida, Uzun tumani hududida joylashgan. Oʻrtacha balandligi 2290 metrni tashkil etadi. Sharqiy yon bagʻri Kofarnihon daryosi vodiysiga hamda shimoli va shimoli-sharqiy yon bagʻri Surxondaryo vodiysi tomon tik tushgan. Janubi va janubi-sharqiy yon bagʻri qiyaliklardan iborat. Togʻ qishda qor bilan qoplanadi. Zarkosadan sharqqa tomon kichik soy oqadi, gʻarbida esa buloqlar bor. Choʻqqi atrofida archazor, pistazor, bodomzorlar keng tarqalgan.

 Joylashishi 
Zarkosa choʻqqisi Hisor tizmasining bir boʻlagi boʻlgan Bobotogʻ tizmasining eng baland choʻqqisi hisoblanadi. Bu togʻ ancha yemirilib, paslashib qolgan. Zarkosaning balandligi 2289 metga yetadi. Bobotogʻ gʻarbga va janubga tomon asta-sekinlik bilan pasayib boradi. Tizmadagi togʻlarning oʻrtacha balandligi 1200-1500 metrga yetadi. Bobotogʻ okrugi relyefi Hisor-zarafshon okrugi relyefidan tubdan farq qiladi.

Asosan paleogen va yura davri ohaktoshlari, gil, alevrolit, qumtoshlardan tarkib topgan. Zarkosa choʻqqisi joylashgan hududning sharqiy yon bagʻri tik va ensiz, togʻ oldi tekisliklari Kofarnihon daryosi terrasalariga yaqin yerda joylashgan. Gʻarbiy yon bagʻri ancha yotiq va keng boʻlib, asosiy qismi past togʻlardan tarkib topgan. Togʻ tizmasining yon bagʻirlari koʻplab quruq soylar oʻtganligi sababli parchalangan. Bu yerda karst keng tarqalgan. Mazkur hududdagi togʻlar orasida koʻplab botiqlar mavjud, ular neogen va antropogen davri yotqiziqlari bilan toʻlgan.

 Oʻsimliklar dunyosi 
Zarkosa choʻqqisida turli oʻsimliklar mavjud. Jumladan togʻ oldi hududlarida archazor, bodomzorlar mavjud. Shuningdek togʻ piyozi, kiyikoʻt, marmarak, yovvoyi beda, chayonoʻt, qiziltikan kabilar ham keng tarqalgan.

2022-yilda bu yerdana bir nechta yangi turlar aniqlangan. Jumladan, Piyoz (Allium L.) turkumiga mansub boʻlgan oʻsimlik turi aniqlangan. Mazkur piyozning boʻyi 15-20 sm boʻlib, gullari mayda va och pushti rangda. Bu turning eng yaqin qardoshi Eron, Afgʻoniston va Markaziy Osiyo hududidagina uchraydi.

 

 

Turkum:Surxondaryo togʻ choʻqqilari
Turkum:Oʻzbekistondagi togʻ choʻqqilari
Zarmiton oltin koni

ZARMITON (CHORMITON) OLTIN KONI — Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumanida joylashgan. Nurota togʻining janubi-gʻarbiy chekkasida, Samarqand shahridan qariyb 100 km shimoli-gʻarbda joylashgan kon. 1952-yilda I. H. Hamroboyev tomonidan ochilgan. 1978-yil ishga tushirilgan. 1950-yillardan keyin konda olib borilgan geologik qidiruv va geofizik tadqiqotlar natijasida oltini bor bir qancha joylar aniqlandi. Kondagi asosiy ruda minerali — oltin va kumush; qoʻshimchalari: volfram, qoʻrgʻoshin, pyx, surma va geologik tuzilishida erta silur davri jazbuloq svitasiga taallukli vulkanogenterrigen jinslar ishtirok etgan. Ular izoklinal burmalar hosil qilgan va regional metamorfizm jarayoniga uchragan. Kondagi intruziv jinslar biotitamfibolli granosiyenitlardan iborat. Sanoat ahamiyatiga molik rudalar yertomir shaklida, ular 70—80° ostida shimol va shimoli-sharqqa enkaygan. Zarmitan konida oltin hosil boʻlishida tektonik, magmatik va litologik kabi omillar muhim rol oʻynaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Zarnuq

Zarnuq, Zarnuj, UjuqZarnuq, Zerinuh (Saritoq) — qad. shaharqalʼa. Sirdaryoning soʻl sohilida joylashgan. Abu Abdullo Xorazmiyning "Mafotix alulum" asarida "zurnu istilohi chigʻir" maʼnosini anglatgan. Shunga qaraganda 3. qalʼasi chigʻir yordamida suv chiqariladigan balandlikda joylashgan. Chingizxon 1220 y. fevralda Buxoroni olgach, moʻgʻullar Chingizxonning kenja oʻgʻli Tuli rahbarligida Z.ni qamal qilganlar. Chingizxon qamaldagilarga oʻzining xos kishisi Donishmand hojibni joʻnatib taslim boʻlishni taklif etgan. 3. ahli kuchlar teng emasligi boisidan taslim boʻlgan. Moʻgʻullar Z.ga "Qutlugʻ baligʻ" deb nom qoʻyganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zarpechak

Zarpechak, chirmovuq — chirmovdoshlar ra mansub tekinxoʻr oʻsimlik turkumi. Moʻʼtadil mintaqalargacha 170 turi uchraydi. Bargsiz va ildizsiz bir yillik oʻt, qatʼiy karantin obʼyekti. Poyasi chirmashib oʻsadi, ipsimon, sershox, tanasi sariq, yashilsargʻish yoki toʻq sariq. Gullari mayda oq yoki och pushti. Mevasi qattiq qobiqli bir qancha urugʻli dumaloq koʻsakcha, urugʻida oʻralgan murtagi bor. Murtakning tuklar bilan qoplangan kalin uchi tuproqqa oʻsadi, ikkinchi uchi urugʻ poʻstidan ajralib xoʻjayin oʻsimlikka chirmashadi va oʻralib, oʻsimlik toʻqimalariga chuqur kirib shirasini soʻradi va quritadi. 3. urugʻi va poyasidan koʻpayadi. Z.ning bir oʻsimligi 10—50 minggacha urugʻ beradi. Z.ning Oʻrta Osiyoda uchraydigan : dala 3., asosan, beda, kanop, gʻoʻza, sabzavotpoliz va b.ni zararlaydi; beda 3., asosan, bedani, shuningdek, noʻxat, qashqarbeda va yantoqni zararlaydi; xitoy 3. kanop, jut, gʻoʻza, lavlagi, qovun, beda, qisman kartoshka pomidorni zararlaydi; yevro pa Z. kanop, kartoshka, tamaki, qulmoq, beda, qashqarbeda, siren va b. buta hamda daraxtlarni zararlaydi; Kurash choralari: karantin, 3. tushgan bedapoyaga birinchi oʻrimdan keyin nitrafen yoki DNOK eritmasi, haydalgan bedapoya, uvat, yoʻl yoqalari, ekin ekilmagan yerlarga esa nitrafen eritmasi purkaladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Zarra

Zarra — oz sonli elementar zarralardan tashkil topgan modda ulushlari. Mas, tutun Z.lari, chang Z.lari, havodagi suv Z.lari, molekulalar, atomlar, yadrolar, nuklonlar va b. Oʻlchamlariga qarab 3. makrozarralar yoki mikrozarralarga boʻlinadi; makrozarralar mikrozarralardan tashkil topadi. Mikrozarralar (atom yadrosi, elektronlar, nuklonlar, mezonlar, giperonlar, ukvant va hokazo) spinlari qoʻshilgan holda maʼlum yoʻnalishda harakatlanishi Z.larning qutblanishi deyiladi. Ichki tuzilishiga qarab murakkab yoki oddiy Z.lar boʻladi; murakkab Z.lar oddiy Z.lardan iborat. 3. qandayligidan qatʼi nazar, energiya, impuls, massa va b. xususiyatlarga ega. Dastlab 3. va uning xususiyatlari oʻzgarmas, har qanday 3. yanada maydaroq Z.lardan iborat, deb hisoblanardi. Tekshirishlardan maʼlum boʻldiki, Z.lardan baʼzilari butunlay oʻzgarishi, oʻz tarkibida boʻlmagan yangi Z.lar paydo qilishi, hatto oʻziga moye antizarralar bilan toʻqnashganda tamomila yoʻqolib, elektromagnit maydon hosil qilishi mumkin ekan (qarang: Antizarralar, Annigilyasiya). 3. tushunchasi maydonlar nazariyasi va toʻlqinlar nazariyasida ham koʻp ishlatiladi. Tinch turgan modda Z.lari massaga ega, elektromagnit maydon Z.lari — fotonlar esa tinch turganda massaga ega boʻlmaydi. Z.lar sistemasi nazariyasida (jumladan, qattiq jismlar nazariyasida) tekshiriladigan hodisalarning roʻy berishida koʻp Z.lar maʼlum jihatdan haqiqiy moddiy Z.larga oʻxshash boʻlgani uchun yordamchi tushuncha sifatida kvazizarralar tushunchasi bilan ish koʻriladi, mas, fonon, polyaron, eksiton, magnon, plazmon va b. (yana qarang: Elementar zarralar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo