Respublikachilar partiyasi

Respublikachilar partiyasi (inglizcha: Republican Party), shuningdek “Buyuk eski partiya” (Grand Old Party, GOP) nomi bilan ham tanilgan — AQShdagi o‘ng qanot, konservativ siyosiy partiya bo‘lib, Demokratik partiya bilan bir qatorda mamlakatdagi ikki asosiy partiyadan biridir.

O‘z tarixida partiya murakkab mafkuraviy evolyutsiyani boshdan kechirgan. Avraam Linkoln davrida u mo‘tadil liberal va markazchi qarashlarga yaqin bo‘lgan. 1890-yillardan XX asr o‘rtalarigacha partiyada mo‘tadil chap qanotga mansub islohotchi siyosatchilar — masalan, Jeyms Garfild, Uilyam Mak-Kinli va Teodor Ruzvelt tarafdorlari yetakchilik qilgan. Duayt Eyzenxauer prezidentligi davri partiyaning mo‘tadil konservatizmga yuz tutganini anglatadi. Ronald Reygan davridan boshlab esa Donald Tramp siyosatga kelguniga qadar neokonservatizm partiyaning asosiy mafkurasiga aylandi.

Trampning birinchi prezidentlik muddati yakunlariga ko‘ra partiya ichida hozir yetakchi bo‘lgan “trampchilar” fraksiyasi shakllandi. Ular o‘ng populizm pozitsiyalaridan chiqishadi va ayrim hollarda bu qarashlar yanada keskin shakllarda namoyon bo‘ladi.

Partiyaning norasmiy ramzi — kuch-qudratni ifodalovchi fil, norasmiy rangi esa qizil hisoblanadi.

Respublikachilar partiyasidan amaldagi AQSh prezidenti — Donald Tramp (2025 yil 20 yanvardan). U 2020 yilgi saylovlarda mag‘lub bo‘lgan, biroq 2024 yilgi saylovlarda g‘alaba qozongan.

2025 yil yanvaridan boshlab Respublika partiyasi Kongressning ikkala palatasi va ijro hokimiyatini nazorat qiladi, Vakillar palatasida esa 2023 yil yanvaridan buyon ustunlikka ega.

 Tarixi 
1854 yil 20 mart kuni Viskonsin shtatining Ripon shahridagi maktab binosida sobiq demokratlar, “Erkin yer” partiyasi va viglar partiyasi a’zolari yangi siyosiy kuch — Respublikachilar partiyasini tuzish haqida qaror qabul qildi. Partiya nomini taklif etgan shaxs jurnalist Horas Grili edi. Yangi partiyaning shakllanishiga olib kelgan asosiy omillardan biri AQSh Vakillar palatasida Kanzas–Nebraska qonun loyihasining ma’qullanishi bo‘ldi. O‘sha yil iyun oyida partiya asoschilaridan biri Alvan Bovey Viskonsin shtatining Medison shahrida ilk partiya konferensiyasini chaqirdi, oradan bir oy o‘tib esa Michigan shtatining Jekson shahrida yana bir yig‘ilish o‘tkazildi.

Partiya qullikka qarshi bo‘lgan kuchlar va markaziy hukumat vakolatlarini kengaytirishni qo‘llab-quvvatlovchilar birlashuvi sifatida paydo bo‘ldi. U Shimol sanoatchilari manfaatlarini ifodalab, Janubdagi plantatorlar tayanchiga ega bo‘lgan Demokratik partiyaga qarshi turdi. Respublikachilar bo‘sh yerlarni istaganlarga bepul tarqatish va Yevropadan keltiriladigan sanoat mahsulotlariga yuqori boj joriy etish tarafdori edi. Fuqarolar urushida Shimol va uning yetakchisi Avraam Linkoln g‘alaba qozongach, respublikachilar qariyb 50 yil davomida prezidentlik saylovlarida ham, Senat va Vakillar palatasi saylovlarida ham ustunlikni saqlab qoldi.

Bu siyosiy ustunlik 1912 yilda partiyaning ichki bo‘linishi va Teodor Ruzvelt tomonidan Progressiv partiyaning tuzilishi ortidan Vudro Vilsonning g‘alabasi bilan to‘xtadi. 1912 yildan 1968 yilgacha AQSh siyosatida asosan demokratlar hukmronlik qildi, respublikachilar esa vaqti-vaqti bilan hokimiyatga qaytib turdi (masalan, Kalvin Kulij, Gerbert Guver va Duayt Eyzenxauer prezidentliklari davrida). Franklin Ruzveltning “Yangi kurs” siyosati davri partiya uchun ayniqsa og‘ir davr hisoblanadi.

Vaqt o‘tishi bilan Respublikachilar partiyasi mafkurasi sezilarli o‘zgarishlarga uchradi. 1950-yillarda yangi turdagi respublikachilik shakllandi. Uning muhim jihatlaridan biri iqtisodiyotda davlat tartibga solishining kengayishi edi. Respublikachi prezidentlar, jumladan Eyzenxauer, ayrim hollarda ijtimoiy yordamni oshirishga ham rozi bo‘ldi — masalan, mehnatga layoqatsizlik bo‘yicha davlat nafaqalari joriy etildi.

1940–1960-yillarda afroamerikaliklar fuqarolik huquqlari harakati kuchaygan paytda respublikachilar bu jarayonga ehtiyotkorona munosabatda bo‘ldi va “Janubiy strategiya”ni amalga oshira boshladi. Aynan shu davrda ikki asosiy partiya mafkuraviy spektrda o‘z o‘rinlarini deyarli almashtirdi: respublikachilar tobora konservativ, demokratlar esa ko‘proq liberal partiya sifatida shakllandi.

“Sovuq urush” davrida Respublikachilar partiyasi ichki siyosatda antikommunizm masalasida keskinroq pozitsiyada turdi, chap kuchlarga qarshi ta’qiblar (makartizm) bilan ham bog‘landi. Tashqi siyosatda esa uning nomzodlari ko‘pincha qat’iy, “qattiqqo‘l” siyosatchilar sifatida ko‘rilgan (masalan, Barri Golduoter).

1970-yillarning o‘rtalarida partiya og‘ir siyosiy inqirozga duch keldi. Avval soliqdan bo‘yin tovlash va poraxo‘rlikda ayblangan vitse-prezident Spiro Egnü iste’foga chiqdi, oradan ko‘p o‘tmay prezident Richard Nikson ham “Uotergeyt” mojarosi sabab lavozimini tark etdi.

1970-yillar oxirida esa partiya yana kuch to‘pladi. Sobiq Gollivud aktyori Ronald Reygan uning yetakchisiga aylandi va 1980 yilda prezident etib saylandi, 1984 yilda esa qayta saylandi. Reygan partiyani yangilab, “Uotergeyt” oqibatlaridan chiqishiga yordam berdi. Uning jamoasidagi ayrim siyosatchilar 2009 yilgacha AQSh siyosiy elitasi tarkibida qolgan. Aynan Reygan davrida iqtisodiy liberalizm (bozor erkinligi) va siyosiy konservatizm tarafdorlari partiya ichida kuchaydi.

XXI asrda Respublikachilar partiyasi eng ko‘p qo‘llab-quvvatlovni qishloq aholisi, evangelist nasroniylar, erkaklar, yoshi katta saylovchilar va oliy ma’lumotsiz oq tanli saylovchilar orasidan olmoqda. Iqtisodiy masalalarda partiya tashkil topganidan beri biznesni qo‘llab-quvvatlovchi pozitsiyada turadi: past soliqlar, deregulatsiya tarafdori, sotsializmga, kuchli kasaba uyushmalariga va yagona to‘lovchi asosidagi sog‘liqni saqlash tizimiga qarshi chiqadi.

“Trampchilar” fraksiyasi esa iqtisodiy proteksionizmni, jumladan boj tariflarini qo‘llab-quvvatlaydi. Ijtimoiy masalalarda partiya abortni cheklash, rekreatsion giyohvandlikka qarshi kurashish, qurol egaligini rag‘batlantirish va transgenderlar huquqlari harakatiga qarshi chiqish bilan tavsiflanadi. Tashqi siyosatda partiya an’anaviy rahbariyati ko‘proq interventsionistik bo‘lsa, trampchilar ayrim hollarda izolyatsionizm va aralashmaslik siyosatini yoqlaydi.

 Prinsiplari 
Respublikachilar, umuman olganda, quyidagi asosiy siyosiy tamoyillarga amal qiladi:

• soliqlarni kamaytirish;

• davlat byudjeti taqchilligini qisqartirish;

• sog‘liqni saqlash va ta’limga davlat xarajatlarini kamaytirish;

• harbiy xarajatlar hamda milliy xavfsizlik uchun ajratiladigan mablag‘larni oshirish;

• an’anaviy axloqiy me’yorlar va oilaviy qadriyatlarni himoya qilish, abortni (ayniqsa homiladorlikning kech bosqichlarida) hamda kontratsepsiyani cheklash;

• milliy manfaatlar va qadriyatlarni ilgari surish;

• biznes manfaatlariga zid bo‘lsa, ayrim ekologik cheklovlarga qarshi chiqish;

• o‘qotar qurolga egalik qilish va uni olib yurish erkinligini ta’minlash;

• xususiy korxonalarda kasaba uyushmalarini tashkil etishga qarshilik ko‘rsatish;

• o‘lim jazosini saqlab qolish;

• evtanaziyani joriy etish va klonlash sohasidagi ayrim ilmiy tadqiqotlarga qarshi chiqish.

Respublikachilar uchun an’anaviy jihatdan eng muhim tamoyillardan biri — iqtisodiyotda hukumat ishtirokini va davlat tartibga solishini imkon qadar kamaytirish hisoblanadi.

, partiya ko‘pincha ayrim ijtimoiy hodisalarni qonuniylashtirishni cheklash tarafdori bo‘ladi. Ba’zi guruhlar bunday masalalarni shaxsiy tanlov deb hisoblasa-da (masalan, abort, bir jinsli nikoh, pornografiya, prostitutsiya yoki giyohvand moddalar iste’moli), respublikachilar ularni jamoatchilik darajasida tartibga solish zarur deb biladi. Ayrim respublikachilar global isish va issiqxona gazlari ta’siri haqidagi tashabbuslarni ham shubha ostiga oladi.

Hozirgi elektorat asosan ta’minlangan amerikaliklar, yirik korporatsiyalar xodimlari, oq tanli erkak va ayollar, diniy qarashlari kuchli va konservativ yo‘nalishdagi saylovchilardan iborat. Sobiq SSSR mamlakatlaridan kelgan rusiyzabon muhojirlarning katta qismi ham partiyani qo‘llab-quvvatlovchilar qatoriga kiradi.

Partiyaning zamonaviy mafkurasi — Amerika konservatizmi. Siyosiy yo‘nalishi odatda o‘ng markaz va o‘ng qanot sifatida tavsiflanadi.

 Mafkuraviy yo‘nalishlar 
Respublikachilar partiyasi ichida bir nechta asosiy mafkuraviy oqimlar mavjud. Ular orasida:

• an’anaviy respublikachilar;

• konservativ respublikachilar (ular o‘z navbatida fiskal konservatorlar, ijtimoiy konservatorlar, paleokonservatorlar va neokonservatorlarga bo‘linadi);

• mo‘tadil respublikachilar (“rahmdil konservatorlar”);

• libertarian respublikachilar;

• liberal respublikachilar (ba’zan “Rokfeller respublikachilari” deb ham ataladi).

An’anaviy respublikachilar partiyaning eng qadimiy mafkuraviy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ular past soliqlar, yirik biznes uchun imtiyozlar, mahalliy boshqaruvning kuchayishi, fuqarolik hamjamiyati va “tabiiy huquqlar” g‘oyalarini qo‘llab-quvvatlaydi. Odatda kasaba uyushmalariga, abortga, feminizmga va bir jinsli nikohlarga qarshi chiqadi.

Fiskal konservatorlar davlat xarajatlarini, ayniqsa ijtimoiy dasturlarni keskin kamaytirish, soliqlarni pasaytirish, muvozanatli byudjet yuritish, davlat qarzini kamaytirish, erkin savdo va iqtisodiyotni deregulatsiya qilish tarafdori hisoblanadi.

Ijtimoiy konservatorlar asosan “diniy o‘ng” vakillaridan iborat bo‘lib, protestant fundamentalistlar, evangelistlar, katoliklar va mormonlarni o‘z ichiga oladi. Ular abortni taqiqlash, bir jinsli nikohni qonuniylashtirishga qarshi chiqish, an’anaviy axloqiy qadriyatlarni saqlash orqali jamiyatni yaxshilash mumkin deb hisoblaydi. Odatda kuchli armiya tarafdori bo‘lib, noqonuniy immigratsiyaga va qurol nazoratiga qarshi turadi.

Paleokonservatorlar zamonaviy siyosiy mafkuralarga va markazlashgan davlatga nisbatan shubha bilan qaraydi hamda Amerikani “asl holiga” qaytarish g‘oyasini ilgari suradi. Ular shtatlar huquqlarini, konstitutsionizmni, qurol erkinligini qo‘llab-quvvatlaydi, abort, bir jinsli nikoh va multikulturalizmga qarshi chiqadi. Iqtisodiy masalalarda ko‘pincha milliy iqtisodiy manfaatlarni himoya qiluvchi proteksionizmni yoqlaydi, tashqi siyosatda esa aralashmaslik tarafdori bo‘ladi.

Neokonservatorlar esa interventsionistik tashqi siyosatni, jumladan demokratiyani yoyish yoki milliy xavfsizlikni ta’minlash maqsadida harbiy kuch qo‘llashni qo‘llab-quvvatlaydi. Iroq urushi tarafdorlari orasida aynan shu yo‘nalish vakillari faol bo‘lgan. Iqtisodiy va ijtimoiy masalalarda ular konservativ pozitsiyada turadi.

Mo‘tadil respublikachilar odatda iqtisodiyotda konservativ qarashlarga ega bo‘lsa-da, ijtimoiy masalalarda partiyaning ko‘pchiligiga qaraganda liberalroq bo‘ladi. “Rahmdil konservatorlar” deb ataladigan ayrim mo‘tadillar ijtimoiy xarajatlarni keskin kamaytirishga qarshi chiqadi.

Libertarian respublikachilar davlatning iqtisodiyotga aralashuvini minimal darajaga tushirish, erkin bozor va past ijtimoiy ta’minotni qo‘llab-quvvatlaydi. ular shaxsiy erkinliklarni cheklashga qarshi bo‘lib, abortni taqiqlash yoki jinsiy ozchiliklar huquqlarini cheklash tashabbuslarini qo‘llamasligi mumkin. Tashqi siyosatda ham ko‘pincha aralashmaslik siyosatini ma’qul ko‘radi.

Liberal respublikachilar esa XX asr o‘rtalarigacha partiya ichida kuchli oqim bo‘lgan, biroq 1980-yillardan keyin ta’siri sezilarli kamaygan. Ular byudjet masalalarida konservativ bo‘lishi mumkin, ammo abort huquqi yoki bir jinsli nikohni tan olish kabi ijtimoiy masalalarda liberal yondashuvni qo‘llab-quvvatlaydi.

 Elektorat tuzilishi 
2017 yilda Pew Research Center o‘tkazgan tadqiqotga ko‘ra, Respublikachilar partiyasi elektorati asosan to‘rtta yirik guruhdan iborat:

• “yadro konservatorlari” — keng masalalar doirasida konservativ qarashlarga ega, siyosiy jihatdan juda faol va ko‘pincha iqtisodiy jihatdan o‘zini barqaror his qiladi;

• “milliy konservatorlar” — immigratsiya va globallashuvga tanqidiy qaraydi, milliy manfaatlarni ustuvor deb biladi;

• “bozor skeptiklari” — bozor iqtisodiyoti boylarga haddan tashqari ustunlik beradi deb hisoblaydi, biroq ijtimoiy himoya tizimiga ham shubha bilan qaraydi;

• “Yangi davr tadbirkorlari” — nisbatan yosh, iqtisodiy jihatdan konservativ, ammo immigratsiya va global iqtisodiy hamkorlikka mo‘tadil munosabatda bo‘ladi.

Bu guruhlar siyosiy faollik darajasi, ijtimoiy qarashlari, iqtisodiy holati va demografik xususiyatlari bo‘yicha bir-biridan farq qiladi, ammo ularning barchasi ma’lum darajada Respublikachilar partiyasi bilan o‘zini yaqin his qiladi.

 Rahbariyati 
Respublikachilar partiyasiga Respublika milliy qo‘mitasi (inglizcha: Republican National Committee, RNC) rahbarlik qiladi. U partiyaning siyosiy platformasini ishlab chiqish va targ‘ib etish, saylov strategiyasini belgilash, mablag‘ yig‘ishni muvofiqlashtirish hamda Respublika milliy qurultoyini tashkil etish va o‘tkazish uchun mas’ul hisoblanadi. Shunga o‘xshash qo‘mitalar AQShning har bir shtatida, shuningdek ko‘plab shaharlar, okruglar va saylov okruglarida ham faoliyat yuritadi.

2011 yil 20 yanvardan 2017 yil 19 yanvargacha qo‘mitaga Viskonsin shtati senatining sobiq a’zosi, advokat Reyns Pribus rahbarlik qilgan. 2017 yil 19 yanvardan boshlab bu lavozimni Ronna Romni Makdeniyel egallagan.

Respublika milliy qurultoyi (inglizcha: Republican National Convention) har to‘rt yilda bir marta, navbatdagi prezidentlik saylovlari arafasida o‘tkaziladi. Unda partiyaning rasmiy prezidentlik nomzodi ko‘rsatiladi, siyosiy platforma va saylov davri qoidalari tasdiqlanadi. Masalan, 2016 yilgi qurultoy 18–21 iyul kunlari Ogayo shtatining Klivlend shahrida bo‘lib o‘tgan. Unda shtatlardagi Respublika partiyalari vakili bo‘lgan 2472 delegat qatnashgan. Prezidentlikka nomzod bo‘lish uchun delegatlar ovozining yarmidan ko‘pi — ya’ni “50 foiz + 1 ovoz” talab etiladi.

Vakillar palatasi va Senatdagi Respublika partiyasi fraksiyalari ham o‘z qo‘mitalariga ega bo‘lib, ular mablag‘ yig‘ish va siyosiy strategiya ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi. Milliy Respublika Kongress qo‘mitasi (National Republican Congressional Committee, NRCC) Vakillar palatasiga nomzodlar saylov kampaniyalarini tashkil etishda yordam beradi. Milliy Respublika Senat qo‘mitasi (National Republican Senatorial Committee, NRSC) esa Senatga nomzodlarni qo‘llab-quvvatlaydi.

Shuningdek, shtat gubernatorligiga nomzod respublikachilarga Respublika gubernatorlari assotsiatsiyasi (Republican Governors Association, RGA) yordam ko‘rsatadi. Bu tashkilotga Nyu-Jersi shtati gubernatori Kris Kristi rahbarlik qilgan.