Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Chorbogʻ

Chorbogʻ yoki chahorbogʻ ( – toʻrt bogʻ) — sharq mamlakatlarida atrofi devor bilan oʻrab olingan koʻshk, ayvon, qoʻrgʻonli tartib asosida tuzilgan bogʻ.

Chorbogʻ uchun tekis, suvli, daraxtli joy tanlanadi; notekis (nishabli) joylar pogʻona-pogʻona sahnlarga keltiriladi, sunʼiy sharsharalar qilish imkoniyatlari yaratiladi. Chorbogʻ murabba yoki toʻrtburchak tarhli boʻlib, kirish har toʻrt tarafning oʻrtalaridan tashkil etiladi; hududi yoʻlka va ariqlar yordamida ayrim bogʻchalarga, bogʻchalar esa yana oʻz navbatida chamanzorlarga boʻlinib, chorchamanlarni tashkil qiladi. Chorbogʻ mujassamotining markazini bino (qoʻrgʻon, koʻshk) egallaydi. Baland boʻyli daraxtlar devorga yaqin ekiladi, undan soʻng mevali daraxtlar va gullar tartib bilan ekiladi, ularning erta bahordan kech kuzgacha ochilib turishiga eʼtibor beriladi. Bino mujassamoti chorbogʻni turli nuqtalardan koʻrish imkonini beradigan tarzda, 1—2 qavatli, markaziy mujassamotli qilib quriladi: oʻrtada atrofini ayvonlar oʻrab olgan chordara xona boʻlib, 2-qavatga bino burjlaridagi zinalar orqali chiqiladi. Suv inshootlaridan katta ariqlar va hovuzga suv keladi, hovuz shakllari hamda favvoraga alohida eʼtibor beriladi. Chorbogʻda, shuningdek, oʻtov, chodir kabilarni oʻrnatish uchun joylar ajratiladi. Chorbogʻdagi qushlar (masalan, tustovuq, tovus va boshqalar) unga oʻzgacha koʻrk bagʻishlaydi.

Chorbogʻ qadimdan yaratilib kelingan, Temuriylar va Boburiylar davrida ravnaq topgan, mohir bogʻsoz ustalar yetishib chiqqan. Jumladan, XVI asrda yashagan hirotlik Mirak Sayid Gʻiyos bogʻ rejasini tuzish, yer osti inshootlarini loyihalashga moxir boʻlgan, uning Buxoroda ham Ubaydullaxon uchun bogʻ barpo qilgani dan maʼlum. XIII asr oxiriga oid risolada, XVI asrda qayta koʻchirilgan "Irshod uzziroat fi ilmilhirosat" risolasida chorbogʻ yaratish haqida qimmatli maʼlumotlar bayon qilingan, hatto risolaning bir bobi "Koʻchat, gul, daraxt, muattar oʻtlar oʻtkazish, chorbogʻga tartib berish va uni barpo qilishda izchillikka rioya qilish" deb ataladi. Risolada chorbogʻning eng maqbul turi keltiriladi hamda turli tavsiyalar bilan birga mujassamotda simmetriya, ritm, rang kabi masalalarga alohida ahamiyat berilib, mevali daraxtlarga keng oʻrin ajratiladi.

Chorbogʻ XIX asrning 2-yarmi — XX asrning boshlarida ham bunyod etilgan (Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa, Qoʻqon xonining Oyim qishlogʻidagi, Xivadagi Nurullaboy chorbogʻlari va boshqalar).

 Yana qarang 
 Bogʻ tuzish sanʼati
 Amir Temur bogʻlari

 

Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Chorvachilik instituti

Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti — ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy chorvachilik markazi tarkibida. Toshkent viloyati Qibray tumanidagi Qizil Shalola posyolkasida joylashgan. 1939-yil 29-noyabrda Oʻrta Osiyo chorvachilik hamda otchilik styalari negizida tashkil etilgan. Institutda 23 boʻlim (sutdor qoramollar seleksiyasi va ularni koʻpaytirish hamda sut ishlab chiqarish texnologiyasi; goʻshtdor qoramollar seleksiyasi va ularni koʻpaytirish hamda ishlab chiqarish texnologiyasi; qoʻychilik va echkichilik; choʻchqachilik va choʻchqa goʻshti ishlab chiqarish; parrandachilik, parrandalar seleksiyasi va genetikasi; otchilik; qishloq xoʻjaligi hayvonlarini oziqdantirish va boshqalar), maxsus tadqiqotlar olib boruvchi guruxlar bor. Institut tarkibida Qoraqalpogʻiston Respublikasi filiali, Toshkent viloyatida „Qizil Shalola“ tajriba xoʻjaligi, A. Usanov nomidagi shirkatlar uyushmasi (goʻshtdor qoramolchilik va santagertruda zotli qoramollarni koʻpaytirish boʻyicha); „Erkin“ shirkatlar uyushmasi (makkajoʻxori seleksiyasi va urugʻchiligi boʻyicha); Surxondaryo tayanch punkti (goʻsht yoʻnalishidagi qoramollarni urchitish boʻyicha); Samarqand laboratoriya. (qoraola zotli qoramollarni koʻpaytirish boʻyicha); fermentlar ishlab chiqaruvchi laboratoriya, Parrandachilik seleksiyagenetika styasi; Chatqol asalarichilik tajriba xoʻjaligi; bushuyev zotli qoramollarni tarqatish korxonasi; chorva va parranda zotlari, ozuqabop ekinlar, chorvachilikni mexanizatsiyalash boʻyicha koʻrgazma paviloni; chorvadorlar ilgʻor tajriba va mexanizatorlar malakasini oshirish maktabi faoliyat koʻrsatadi. Institut faoliyatining asosiy yoʻnalishlari: chorva mollari va parrandalarning mavjud zotlarini takomillashtirish va yangi zotlarini yaratish; ozuqabop ekinlarning serhosil navlari va duragaylarini yaratish; chorvachilik va yemxashak yetishtirishning jadal texnologiyalarini ishlab chiqish; chorva mollari va parrandalarni ilmiy asoslarda boqish, ularning mahsuldorligini oshirishning biologik asoslarini oʻrganish va 6 institut tashkil etilgandan beri sutdor bushuyev zotli qoramol, jundor va tivit beradigan Oʻzbekiston echki zotlari, qoraola va qizil choʻl zotli qoramollarning 4 tizimi, goʻsht yoʻnalishidagi qoramol zotlarining nasldor podasi, qoʻylarning 9 tizimi, tovuqlarning mahsuddor 2 ta guruhi, ozuqabop ekinlarning 16 navi va duragaylari yaratildi. Oʻtgan davr ichida institutda 1 akad., 20 dan ortiq fan doktori va 300 dan ortiq fan nomzodlari yetishib chiqdi. Institutda ilmiy kutubxona, aspirantura, ixtisoslashgan ilmiy kengashlar mavjud. Ilmiy asarlar, monografiyalar, tavsiyanomalar nashr etiladiOʻzME.
 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Chorvoq

thumb|300px|Chorvoq (oʻng qirgʻogʻida) va Xoʻjakent (chap qirgʻogʻida)
Chorvoq (Chorbogʻ) — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi shaharcha. Toshkent shahardan 70 km. Ugom tizmasining yon bagʻrida, Ugom daryosining Chirchiq daryosiga quyilish joyidagi oʻng sohilida, Toshkent — Xoʻjakent temir yoʻlda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Xoʻjakent (3 km). Oʻrtacha 892 m balandlikda. 1964-yil Chorboq suv ombori va Chorvoq GES qurilishi munosabati bilan bunyod etilgan. Aholisi 5,5 ming kishi (2004).

Chorvoqda, asosan, quruvchilar va energetiklar, shuningdek, yoʻlsozlar, haydovchilar, korxonalar ishchi va xizmatchilar ham yashaydi.

Shaharcha nomi („Chorbogʻ“) toʻrtta bogʻ maʼnosini bildiradi. Chorvoqda Chorvoq GES qurilish boshqarmasi, Oʻrta Chirchiq GESlar kaskadi, Boʻstonliq tumani avtomobil yoʻllari boshqarmasi, avtotransport ishlab chiqarish korxonasi kabi yirik korxona va tashkilotlar faoliyat koʻrsatadi. „Shams“ firmasi („Xumson“ mineral suvi qadoklanadi) bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, 2 bolalar, 1 shahar kutubxonasi, markaziy kasalxona mavjud. Chorvoq yon atrofida bolalar oromgoxlari, dam olish uylari, sanatoriylar ishlab turibdi. Suv ombori sohillarida „Chorbogʻ“ oromgohi, Bekobod, Olmaliq va Navoiy konmetallurgiya ktlarining dam olish maskanlari barpo etilgan. Chorvoqga Toshkent — Chorvoq yoʻnalishida avtobuslar, Toshkent — Xoʻjakent elektr poyezdi qatnaydi"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
thumb|alt=Chorbog'|Chorvoq suv ombori
thumb|alt=Chorbog'|Chorvoq manzarasi

 

 

Turkum:Boʻstonliq tumani shaharchalari
Chorgoh

Chorgoh (fors—toʻrt va joy, oʻrin) – 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi 24 shoʻbalardan birining nomi. Tovushqatori 2 butun (204 va 180 sent) va yarim ton (114 sent) oraligʻida joylashgan pardalar tuzilmasiga asoslangan. Oʻtmishda bastakorlar Ch.ning pardalari negizida turli shakl va janrlarda asarlar yaratishgan. Ch. maqom yoʻllari hozirgi kunga qadar xilmaxil ijod va ijro uslublari orkali bizgacha yetib keldi. Muayyan maqom yoki shoʻba tovushqatorining toʻrtinchi pardasi ham Ch. deyiladi. Musiqa ijodkorlari tomonidan xar xil maqom va shoʻʼbalarga tayangan holda Ch. nomida kuy va ashulalar bitilgani maʼlum. Masalan, „Chorgohi Ajam“ (Ajam shoʻʼbasining Chorgohi) kabi. Bu asar Oʻrta ayerlarda 24 murakkabotning biri sanalgan; 2) Shashmaqom hamda Xorazm maqomlari majmuasidagi Dugoh makrmida tarkibiy cholgʻu kuy va ashula yoʻllari: „Muxammasi Ch.“, „Talqini Ch.“, „Nasri Ch.“, „Ufari Ch.“, „Savti Ch.“, „Talqinchai Savti Ch.“, „Qashqarchai Savti Ch.“, „Soqiynomai Savti Ch.“, „Ufari Savti Ch.“. Ular parda tuzilishining dastlabki toʻrt pogʻonasi Oʻn ikki maqom Ch. shoʻʼbasiga moye keladi. Ch. maqom yoʻllari yorqin va yoqimli yangraydi, tinglovchida xush kayfiyat uygʻotadi. Ch. shoʻʼbalarining oʻzgacha uslubiy yoʻllari ham yaratilgan. Chunonchi, Toshkent, Fargʻonada mashhur Ch. ashula yoʻllari, „Yovvoyi Ch.“, surnay kuylari, Sodirxon Hofiz (Bobosharifov) yaratgan „Chorgohi Munojot“ shular jumlasidan. Mazkur vohalarda mashhur Ch. yoʻllari 5 qismli yirik shakldagi ashula turkumidan iborat. „CH.1“ saraxbor, „CH.2“ tarona, „CH.Z“ savt, „CH.4“ qashqarcha, „CH.5“ va Ch.6" ufar doyra usullari asosida ishlangan; 3) Eron dastgohlari, ozarbayjon mugʻomlari va uygʻur muqomlaridan birining nomi. Mazkur Ch.larning parda tuzilishi birbiriga yaqin boʻlsada, kuyohanglari, usul va uslublari uz milliy va mahalliy musiqasiga xosdir.

 

 

 

Turkum:Maqomlar
Chorgumbaz masjidi

Chorgumbaz masjidi, Xalfa eshon masjidi — Qashqadaryo viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik ( 11-asrlar). Masjid bir xonali, murabba tarhli, xonaqohi toʻrt gumbazli. Gumbazi markaziy ustun va devorlariga tayangan. Ichki devorlarida koshinkori va gulganch naqshlar, tilla halli yozuvlar saqlangan.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Alifbo boʻyicha masjidlar
Turkum:Qarshi masjidlari
Chordara suv ombori

thumb
Chordara suv ombori - Sirdaryoning oʻrta oqimida sugʻorish energetika maqsadlarida barpo etilgan gidrotexnika inshooti. Qozogʻiston Respublikasi Janubiy Qozogʻiston viloyati va Oʻzbekiston Respublikasining Jizzax viloyati hududlarida joylashgan. 1965-yilda qurib bitkazilgan, 1965— 68 yillarda suv bilan toʻldirilgan. Toʻliq sigʻimi 5,7 mlrd. m³, foydali sigʻimi 4,7 mlrd. m³. Uzunligi 80 km, oʻrtacha eni 15 km, oʻrtacha chuq. 6,3 m, maksimal chukurligi (toʻgʻoni yonida) 22 m; suv sathi yuzasi 900 km². Tarkibida 4 tuprokli tugon, suv taqsimlagich (suv tashlagich), GES (quvvati 1000 MVt) bor. Chordara suv omborio. Chordara shahri yaqinida Jovsumkum qiridagi Chordara va Arnasoy botigʻi (qarang Arnasoy koʻllari) boshlanishida barpo etilgan. Chordara suv omborio.ning oʻng qirgʻogʻi tik, chap qirgʻogʻi qiyalik. Suv omborining gʻarbiy qismida, toʻgʻondan yuqorida Arnasoy botigʻiga suv tashlamasi boʻlgan ikkinchi toʻgʻon qurilgan. Asosiy toʻgʻonga yaqin joydan Qozogʻiston (Sirdaryoning chap sohilidagi yerlar)ga suv beradigan Qizilqum magistral kanali boshlanadi. Oktabrdan martgacha toʻldiriladi, aprel dan sentabrgacha suv olinadi. Qayroqqum suv ombori bilan birgaliqsa Mirzachoʻldagi yangi yerlarni sugorish va Qozogʻistondagi sugʻoriladigan yerlarni suv bilan yanada yaxshiroq taʼminlashga xizmat qiladi. Baliqchilik xoʻjaliklari bor"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qozogʻiston suv omborlari
Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Roʻzi Choriyev

Roʻzi Choriyevich Choriyev (1931.28.8, Sherobod tumani, Poshxurd qishlogʻi – 2004.18.9, Toshkent) – rang-tasvir ustasi. Oʻzbekiston BA faxriy akademigi (1997). Oʻzbekiston xalq rassomi (1987). Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurti (1959) va Repin nomidagi Leningrad rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik instituti (1965) ni tugatgan. 1966—1973-yillar Toshkent pedagogika institutida dars bergan. 1990-yildan Respublika bolalar ijodiyoti markazida badiiy rahbar.

 Asarlari 
Choriyev asarlarida oʻlka manzaralari, oʻtmishi va bugungi kuni, kishilarini yorqin boʻyoqlarda katta mahorat bilan aks ettirgan. Uning ijodi rang-tasvirga milliy ruh, urf-odatlar, zamondoshlar, mashhur namoyandalar obrazlari turkumini olib kirishi, qishloqlarda tasviriy sanʼat galereyalarini tashkil qilishi bilan alohida ahamiyatga ega. Portretlar („Zamondoshim“, „Doʻstim portreti“, „Kelin. Shohi soʻzana“, „Firʼavn. Erkak portreti“, „Boysunlik qariya“, „Poshxurdlik qiz Barno“, „Sayroblik chol“, „Qish. Avtoportret“), maishiy va tarixiy („Suhbat“, „Xumson oqshomi“, „Oltintopgan koni“, „Nay. Choʻpon bola“, „Boysun“, „Bahor. Sherobod manzarasi“, „Bogʻlar“ va boshqalar) va shahrik mavzulardagi asarlari mashhur. Choriyev Oʻzbekiston tasviriy sanʼatini targʻib qilishda fidoyilik koʻrsatgan: uning tashabbusi va bevosita ishtirokida Respublika bolalar ijodiyoti markazi, viloyatlar (Surxondaryo va boshqalar)da tasviriy sanʼat muzeylari tashkil qilingan, yosh rassomlarga gʻamxoʻrlik koʻrsatgan. 1969–yildan Xalqaro koʻrgazmalarda qatnashib kelgan. Yevropa (Italiya, Shvetsiya, Gretsiya va boshqalar), Osiyo, Afrika mamlakatlarida ijodiy safarda boʻlib, taassurotlari asosida qator asarlar yaratgan. U haqida „Koʻngil kamalagi yoki Roʻzi Choriyevni eslab…“ filmi yaratilgan (2004). Choriyev asarlari respublika va xorijiy mamlakatlarning muzeylari va xususiy toʻplamlarida saqlanadi. „Chorvoq vodiysi“, „Surxondaryo odamlari“ asarlari turkumi uchun Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

 Adabiyot 
 Valiullina N., Roʻzi Choriyev, T., 1983.

Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Chorkesar

Chorkesar — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1957-yildan). Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (30 km). Aholisi 1,6 ming kishi (2003). Kankalsoydan suv oladi. Yonida Chorkesar ruda koni mavjud. Umumiy taʼlim maktabi bor"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Pop tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Chormiton oltin koni

Chormiton oltin koni - Samarqand viloyatining Qoʻshrabot tumani markazidan 14 km shim.sharqdagi kon. 1953-yil N.Hamroboyev tomonidan ochilgan. Shimoliy Nurota tizmasining markaziy qismida Qoʻshrabot granitoid intruziv majmuasining jan.sharqiy ekzo va endokontaktlarida joylashgan. Rudalar oʻrta silur davriga mansub jezbuloq svitasining vulkanogenterrigen yotqiziklari: ohaktosh, tufli qumtosh, tufalevrolit, diabaz, porfir sillari mavjud loyli slanetslari, alevrolitlari, qumtoshlarining Qoʻshrabot intruziyasi taʼsirida gidrotermal oʻzgargan — metamorflashgan da (andaluzitli slanetslar, biotitdala shpatli rogoviklar, marmarlar, skarnlar) uchraydi. Kon tuzilishi asosida tektonik jarayonlarining rivojlanishi — Qorovulxona — Chormiton siniqlik zonasi hamda undan tarmoqlangan shim.gʻarbiy yoʻnalishdagi shoxobchalar, ayniqsa, "ot dumi" shaklida yelpigʻichsimon rivojlangan tik yotuvchi va kon maydonini alohida bloklarga boʻluvchi sinikliklar yotadi. Kondagi oltin rudalari, asosan, tomirlar shaklida uchraydi; uz. 1,5 km gacha, qalinligi 1–3 m gacha, chuq. 1 km dan ziyod. Chizikli shtokverksimon va plitasimon ruda tanalari ham uchraydi. Tanalardagi oltin miqdori 10 g/t atrofida. Tarkibi boʻyicha kon rudalari kam yoki meʼyordagi sulfidli, nisbatan oson kayta ishlanadigan (gravitatsiyaflotatsiya usuli) turga mansub. Asosiy minerallar: pirit, arsenopirit, kamroq sheyelit, volframit, pirrotin, xalkopirit, sfalerit, galenit, sulfatuzlar va oltin minerallari. Norudalardan — asosan, kvars, kamroq dala shpati, kaltsit. Oltinning sofligi oʻzgaruvchan boʻlib, 500—950 ni (tashkil etadi. Kon, asosan, yer osti usulida qazib olinadi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Chorsu

Chorsu (forschada: chor — "toʻrt", su —"bozor"; chorrahadagi bozor joy) — 1) tarixiy shaharlarning asosiy chorrahasidagi odatda usti yopiq boʻlgan savdo-sotiq joyi; aksari shaharning oʻrtasida qurilib, markaziy mujassamotga ega boʻlgan; 2) umuman savdo-sotiq joyi. Ularning paydo boʻlishi shaharning oʻzi kabi qadimiydir. Misrda "shahar" maʼnosi doira ichidagi chorraha shaklidagi iyeroglif orqali ifodalangan. Qadimgi Rim shaharsozligida chorraha maxsus imorat (tetrapil)lar bilan ajratilgan. Bolqon mamlakatlari meʼmorchiligida Chorsu nomi "charshiya" deb talaffuz etiladi (masalan, Makedoniyadagi Skople va Bitola shaharlarining qadimgi bozorlari). Shahrisabzda Chorsularning yaqqol namunasi saqlangan. Samarqand Chorsusi ham tarixiy shaharning savdo-sotiq markazida, olti asosiy koʻcha yoʻnalishlarining kesishgan joyida barpo boʻlgan (qarang Chorsoʻ). Buxoroda Chorsular "toq" iborasi bilan mashhur: Toqi zargaron, Toqi sarrofon va boshqa. Toshkent, Shahrixon kabi shaharlarda Chorsu binolari sinchdan, yassi tomli qilib ishlangan (saqlanmagan). Xivada Chorsu doʻkonlari koʻproq Ota va Polvon darvozalar koʻchalari boʻylab joylashgan edi.
Chorsu (Samarqand)

Chorsu – Samarqand (Registon)yazxm chorrahada joylashgan usti berk bozor-tim (18-asr). Tarixiy ga ko'ra, Tuman ogʻo tomonidan qurilgan. Telpakfurushon timi (14-asr oxiri) taxminan Chorsuning oʻrnida boʻlgan. Binoning tashqi devorlari 12 qirrali prizmani hosil qiladi. Olti tarafga qaragan ravoqlar va ular orqasidagi yoʻlaklar shaharning asosiy koʻchalari yoʻnalishlari boʻyicha qurilgan. Ravoqli tomonlarning oraliqlarida tarxlari uchburchak shaklida boʻlgan doʻkonlar joylashgan.

Yoʻlaklar usti kichik gumbazlar bilan, markaz katta gumbaz bilan yopilgan. Ch. yoʻlaklarining 6 ta boʻlgani shahar darvozalari soniga ishora – ramziy maʼnosi bor. Yoʻlaklarning yoʻnalishlari Registon madrasalari tomonlariga ham moye kelgan. Ch. binosi hozir ham attorlik doʻkonlari majmui.

Chorsu Registonning janubi-sharqida Samarqand, Toshkent, Buxoro va Shahrisabzni bogʻlovchi yoʻllar chorrahasida joylashgan. Buxoro amiri Shohmurod mablagʻlari hisobidan qurilgan tarixiy bino-yodgorlik. Chorsu oʻrnida dastlab XV asrda qurilgan bozor boʻlgan. Ilgari Chorsuda joylashgan bozor bugun Bibixonim masjidi yonidagi Siyob bozoriga aylangan. Hozirda bino muzey va galereya sifatida faoliyat yuritmoqda. Samarqandning boshqa meʼmoriy va arxeologik tarixiy yodgorliklari bilan birgalikda YuNESKOning O'zbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Fors tilidan Chorsu nomi toʻrtta yoʻl deb tarjima qilinadi.

Amir Shohmurod hukmronligi davrida yaʼni 1785-yilda hozirgi bino qurilgan boʻlib, gumbazli binoning toʻrtta kirish eshigi boʻlgani uchun u Chorsu nomini olgan. Binoning devorlari prizma shaklida boʻlib, ular 12 burchakdan iborat. Binoda bitta katta markaziy gumbaz va binoning kirish qismi ustida joylashgan toʻrtta kichik gumbaz mavjud. XX asr boshlariga qadar bino savdogarlar va mol ayirboshlovchilar tomonidan kiyim-kechak, bosh kiyimlar, dori-darmonlar, kitoblar va boshqa narsalarda ishlatilgan. Bino atrofida savdogarlarning doʻkonlari va kichik doʻkonlari ham boʻlgan.

Sovetlar hukmronligi davridan boshlab bino yodgorlik binosiga aylantirildi va u yerda faqat esdalik sovgʻalari va kundalik foydalanish uchun kichik narsalar sotilar edi. 2005-yilda „Chorsu“ mulkiga egalik Oʻzbekiston Badiiy akademiyasiga oʻtkazildi. 2005-yilda savdo gumbazi toʻliq tiklandi, binoning toʻliq balandligini tiklash uchun uch metrli tuproq qatlami olib tashlandi. Hozirgi kunda Chorsu savdo gumbazi ham yodgorlik binosi maqomiga ega boʻlib, muzey va tasviriy sanʼat galereyasi sifatida foydalanilmoqda. Chorsuda koʻplab taniqli oʻzbek va chet el rassomlari, haykaltaroshlari oʻz asarlarini namoyish etganlar. 
 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Oʻzbekistondagi Jahon merosi obʼyektlari
Turkum:Samarqand bozorlari
Turkum:Samarqand muzeylari
Turkum:Samarqand tarixi
Chorsu (meʼmoriy yodgorlik)

Chorsu – Shahrisabzda joylashgan meʼmoriy yodgorlik (1598—1602). Shaharning bosh savdo inshooti, murabba tarxli timning har toʻrt tomonida peshtoqli, qoʻsh tabaqa darvozasi bor. Toʻrt tomondan kelgan yoʻllar shu savdo timining oʻrtasidagi ulkan gumbaz tagida kesishadi. Uning ostida savdo doʻkonlari – toʻrtburchakli xonalar joylashgan. Bu xonalardan hozirgi kunda ham savdo inshooti sifatida foydalaniladi.

 Joylashuvi 
Chorsu savdo gumbazi Shaharisabz shahrining shimoldan janubga hamda sharqdan gʻarbga tomon harakatlanadigan ikkita eng asosiy va qadimiy koʻchalarining kesishish qismida joy olgan.

 Tarixi 
Chorsu savdo gumbazining qurilish tarixi borasida turfa qarashlar mavjud. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, u XVIII asrning 80-yillarida Niyozbek tomonidan qurilgan deb aytilsa-da, ammo inshootning tuzilishi u davr meʼmorchiligiga xos emas. Meʼmorchilik tuzilishiga koʻra, savdo majmuasi XV asrning oxirgi choragi hamda XVI asrning birinchi choragida qurilgan boʻlishi ehtimoli katta. Ayrim boshqa ga koʻra, qurilish ishlari 1598-yilda boshlanib, 1602-yilga qadar davom etganligi bayon etiladi. Inshoot XV asrga tegishli hammom oʻrniga qayta bunyod etilgan degan taxminlar ham mavjud.

 Nomlanishi 
„Chorsu“ soʻzining keng maʼnosi „toʻrt tomon“ deganidir. Shuningdek, chorsu forschadan tarjima qilinganda chor – „toʻrt“, su esa „bozor“, yaʼni toʻrt koʻcha yoki chorraha kesishuvida joylashgan bozor maʼnosini anglatadi.

 Tuzilishi 
Chorsu yopiq bozori 2 ta koʻchaning oʻzaro kesishish qismida, markazida gumbazi mavjud boʻlgan, sakkizburchakli maydon koʻrinishida bunyod etilgan. Maydon turli bezaklardan holi, ammo muhtasham meʼmorchilik naʼmunasi sifatida qurilgan.

 Muhofazaga olinishi 
Oʻzbekiston Respublikasi vazirlar mahkamasining 2019-yil 30-maydagi qaroriga koʻra, Shahrisabzda birinchi muzey-qoʻriqxona barpo etilgan. Uning qamroviga Shahrisabz shahrida joylashgan 7 ta tarixiy yodgorlik obyeklari kirilgan boʻlib, Chubin madrasasi, Shahrisabz shahrining tarixiy qal’asi, Maliki Ashtar masjidi, Kunchiqar masjidi, Chorsu savdo gumbazi shular sirasiga kiradi.

Chorsu savdo majmuasi Davlat yodgorliklarini saqlash roʻyxatiga kiritilgan. Shu bilan bir qatorda, Chorsu savdo gumbazi UNESCOning umuminsoniny qadriyatlar kitobidan ham joy egallagan

 
 
 

Turkum:Shahrisabzning tarixiy markazi
Turkum:Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Chortoq mineral suvi

Chortoq mineral suvi - shifobaxsh, hidsiz va rangsiz suv. Kimyoviy tarkibi boʻyicha sulfatxloridnatriyli, suvning minerallashganligi rN=7,2 bilan 2,6 g/l va tarkibida 14 mg/l kremniy kislotasi mavjud. Suvning temperaturasi 30°. Chortoq shahridan 7 km shim.sharkda Chortoqsoy sohilida "Chortoq" sanatoriysi joylashgan. Bu yerda 1953-yil neogen yotqiziqdaridan tashkil topgan Chortoq strukturasida chuqur burgʻi quduqlari (ZOYU m gacha) yordamida mineral suv topilgan. Baktriya seriyasi konglomeratlarida 150– 500 m oraliqda 4 ta suv oʻtkazuvchi gorizont ochilgan, chuq. 507 m li burgʻi qudugʻi 1958-yil Fargʻona gidrogeologiya ekspeditsiyasi tomonidan qazilib, 1959-yilda foydalanishga topshirilgan. Burgʻi qudugʻining debiti (sarfi) 2 atm bosimda 7 l/sek atrofida. Ovqat hazm qilish organlari kasalliklarini davolashda ichish uchun foydali. Massaget seriyasi yotqiziqlaridan topilgan Chortoq mineral suvis. esa, yuqori minerallashgan (60 g/l gacha), gipertermalli (trasi 72° gacha), xloridnatriykaltsiyli, kam radioaktivli, tarkibida yuqori darajada yod (19–48 mg/l) va brom (25 mg/l) boʻlgan gaz chikaruvchi azotli suv. Kimyoviy elementlar majmuasining uygunligiga koʻra, bu suv balneologik nuqtai nazaridan katta amaliy ahamiyatga ega. 1250–1550 m chuqurlikdagi massaget seriyasi yotqiziqlarida ochilgan, favvora boʻlib chikuvchi suvlar bazasida "Chortoq" sanatoriysi faoliyat koʻrsatmoqda. Bu suv tayanchharakat organlari, poliartrit, meʼdaichak, ginekologik, spondilyoz, yurak, teri va boshqa kasalliklarni davolashda foydalanilmoqda. Chortoqning yodlangan mineral suvi nafaqat balneologik nuqtai nazaridan, balki sanoat uchun zarur boʻlgan yod ajratib olish obʼyekti sifatida ham ahamiyatga ega.

 

Turkum:Mineral suvlar
Turkum:Chortoq tumani
Chortoq suv ombori

Chortoq suv ombori - Namangan viloyatida Chortoqsoy daryosi oʻzanida qurilgan suv ombori. Daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. 1navbati 1975-yilda qurib tamomlangan. Toʻliq hajmi 30,0 mln. m3, toʻgʻoni balandligi 37 m, maksimal suv oʻtkazish imkoniyati 50 m³/sek. Namangan viloyatidagi Chortoq, Uchqoʻrgʻon tumanlaridagi ekinzorlarning suv taʼminotini yaxshilash imkoniyatini beradi.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Namangan viloyati geografiyasi
Chortoqsoy

Chortoqsoy - Qirgʻiziston Respublikasi (ozroq qismi) va Namangan viloyatidagi soy. Chatqol tizmasining Boʻzbittov togʻi (2875 m) yon bagʻridan boshlanib, asosan, Uychi tumani hududida tugaydi. Kuchli sel kelgan paytlaridagina Sirdaryogacha yetib keladi. Shimoliy Fargona kanali bilan kesishgan joyda kanal suvi Chortoqsoy ostidan dyuker orqali oʻtgan. Uzunligi 67 km. Havzasining maydoni 715 km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,8 m³/sek. Yogʻinsochin va buloq suvlaridan toʻyinadi.

Chortoqsoy Pochchaota sugʻorish sistemasiga kiradi. 1957-yil Chortoqsoyda nasos styasi qurilib 6 ming ga dan ziyod yer sugʻoriladigan boʻldi. Bahorgi sel va toshqinlarning buzish kuchini kamaytirish uchun Alixon qishlogʻi yaqinida sel suvini toʻplaydigan selxona qurildi. Soy boʻyida Chortoq shahri va sanatoriysi, qishloklar joylashgan.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Chottopaddhaya Shorotchondro

Chottopaddhaya Shorotchondro (1876.15.9, Debanandapur qishlogʻi, Bengaliya — 1938.16.1, Kalkutta) — hind yozuvchisi. Bengal tilida ijod etgan. 1903—16 yillar Birmada yashagan. 20-asr boshlarida esa hind xalqining milliy ozodlik harakatida faol ishtirok etgan. Ch. ijodida ham romantizm (1yarmida), ham realizm (2yarmida) unsurlarini koʻrish mumkin. Asarlarida Hindistondagi kastachilik tizimida hind ayolining takdiri, hind jamiyati turli jabhalaridagi hayotiy masalalar aks ettirilgan. "Qishloq jamoasi", 1916; "Yoʻldan adashganlar", 1917; "Yondirilgan uy", 1920, "Shrikanto" (1— 4qism), 1917— 33 va boshqa. "Yoʻl bering" (1926) romani hind adabiyotida dastlabki siyosiy va antimustamlakaviy asardir. "Oxirgi savol" (1931) romani esa maʼnaviyaxloqiy va diniy anʼanalarning bugungi kun bilan oʻzaro munosabati muammosiga bagʻishlangan.
Chu

Chu yoki Shu — Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikalari hududidagi daryo. Uzunligi 1067 km, havzasining maydoni 62,5 ming km². Markaziy Tyaniiandan boshlangan Krraxoʻjir (quyi oqimida Juvonariq) va Qoʻchqor daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlib Sirdaryoga 110 km yetmasdan qumlar orasida tugaydi. Ch. bosh qismida chuqur vodiyda tez oqadi. Kungay Olatovi bilan Qirgʻiziston togʻ tizmalarini kesib oʻtib tor Boʻoʻm darasini hosil qiladi. Boʻoʻm darasidan oʻtgach, Chu vodiysiga chiqadi va Betpakdala hamda Moʻyinqum choʻllari orasida sekin oqadi. Ch.ning togʻli qismida Oʻrtatoʻqay suv ombori qurilgan. Toshqin paytida Kutemaldi tarmoqchasi orqali suvining bir qismi Issiqkoʻlga quyiladi. Ch. Boʻoʻm darasidan keyin oʻngdan Katta Kebin, Kichik Kebin, Irgʻayli, Koʻkpatos; chapdan Alameddin, Oqsuv, Qorabolta, Quragʻati irmoqlari qoʻshiladi. Asosan, qor suvlaridan, qisman muzliklardan toʻyinadi. Bahorda sersuv. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi togʻdan chiqaverishda 52,9 m³/sek. Ch. togʻli qismida muzlamaydi, tekislik qismida 3—3,5 oy muzlaydi. Daryodan Katta Chu, Shoʻrtepa, Otboshi, Choʻmish, Georgiyevka kanallari chiqarilgan; Otboshi, Alameddin GESlari kurilgan. Ch. sohilida Toʻqmoq, Chu shaharlari joylashgan. Daryo vodiysi boʻylab Taroz — Bishkek — Baliqchi temir yoʻl oʻtgan.

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Chu (shahar)

Chu — Qozogʻiston Respublikam Jambul viloyatidagi shahar. Chu daryosi, sohilida. Transport yoʻlining stansiyasi. Aholisi 38,3 mi"ng kishi (1990-yillar oxiri). Shakarqand, sut, taʼmirlashmexanika zdlari, temir yoʻl transportiga xizmat qiluvchi korxonalar bor.
Chu dashti

thumb|Chu dashti
Chu dashti — Oltoy tog sistemasining janubi-sharqidagi dasht. Chu daryosining yuqori oqimida, 1750–2000 m. balandlikdagi togʻlar oraligʻida. Gʻarbdan sharqka 70 km, shimolidan jan.ga 40 km ga choʻzilgan. Yer yuzasi toʻlkinsimon tekislik. Iklimi keskin kontinental. Kishi sovuq. Yanvarning oʻrtacha trasi —31,7°. Eng past temperatura —53°. Yozi qiska, salkin. Yogʻin kam (102 mm). Kor qoplami juda yupqa (10 mm). Abadiy muzliklar tarqalgan. Kashtan tuproqlarda dasht va chalachoʻl oʻsimliklari (shuvok, betaga, izen va boshqalar) usadi. Chu daryosi qayirida oʻtzorlar bor. Kemiruvchilardan: yumronqoziq, dala sichqonlari, quyon, boʻrsiq va boshqa yashaydi. Chu dashti orqali RF dan MXR ga Chu avtomobil yoʻli oʻtgan.

Turkum:Oltoy oʻlkasi
Chuvalchanglar

thumb|Chuvalchanglar
Chuvalchanglar — umurtqasiz hayvonlarning yigʻma guruhi, ikki yonlama simmetriyali, gavdasi choʻziq hayvonlarni oʻz ichiga oladi. Ilgari chuvalchangga tip makrmi berib kelingan. Hozirgi chuvalchang mustaqil tiplar: yassi chuvalchanglar, nemertinalar, birlamchi tana boʻshliqlilar, tikanboshlilar, halqali chuvalchanglarga ajratiladi. Dastlabki tuban chuvalchang guruhi, yaʼni skoletsidlarga kiritiladi. @nuriddin01.04

 
 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Chu-Ili togʻlari

Chu-ili togʻlari - Janubiy Qozogʻistondagi yemirilgan past togʻli oʻlka. Jan.sharqda Orqa Ili Olatovi, shimoli-gʻarbda Betpaqdala bilan tutashadi. Jan.sharqiy qismi Aytov (eng baland joyi 1800 m — Ch.Chu-Ili togʻlarining eng baland qismi) deb nomlanadi. Aytovning janubi-gʻarbiy yon bagʻri tik, shimoli-sharqiysi yotiq. Uning sharqida Qorauy platosi, shimoli-sharqida Xontov joylashgan (eng baland joyi 1200 m). Xontovning shimoli-gʻarbidagi yemirilgan past togʻli Jeltov Betpakdalaga tutashadi. Aytovning janubidagi Kopii botigʻi uni Kandiktos togʻidan ajratib turadi. Ch.Chu-Ili togʻlari qadimiy togʻlar boʻlib, zamini, asosan, paleozoy, usti mezokaynozoy yotqiziklari (slanets, granit, ohaktosh, gipssimon jinslar, qumtoshlar) dan tashkil topgan. Qishi sovuq, yozi quruq va issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —14°, —15°, iyulniki 23°—25°. Yiliga 350–400 mm yogʻin tushadi, shimoli-sharqiy yon bagʻrida 200–250 mm. Togʻlarning quyi qismida choʻl, soʻngra adir, yuqori kismida togʻ mintaqasi mavjud. Yon bagʻirlari choʻldasht oʻsimliklari bilan qoplangan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Korney Chukovskiy

Korney Ivanovich Chukovskiy (taxallusi; asl ismsharifi Korneychukov Nikolay Vasilyevich) 1882.19(31).3, Peterburg — 1969.28.10, Kunsevo, Moskva viloyati — rus yozuvchisi, bolalar shoiri, tarjimon va adabiyotshunos. Ijodining asosiy qismini bolalarga bagʻishlangan asarlar tashkil etadi. Ch.ning "Vanya va Timsoh", "Tozalabyuv" ("Moydodir"), "Suvarakboy" (1923), "Pashshaserxarxasha" (1924), "Barmaley" (1925), "Voyjonimning sarguzashtlari" (1929) va boshqa sheʼriy ertaklari mashhur. Mazkur asarlar asosida koʻplab ertakspektakllar, multfilmlar yaratilgan. Ch. uzoq yillar davomida yoqimtoy bolalar tilini kuzatib, "Ikkidan beshgacha" kitobini yezdi (1928—70). U tarjimashunoslik, adabiyotshunoslik sohasidagi asarlari bilan ham tanilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashagan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Sobraniye sochineniy, t. 1—6, M., 1965— 69; Moydodir, T., 1954.

Li.: Petrove kiy M.S., KnigaoKorneye Chukovskom, M., 1966; Vospominaniya o Korneye Chukovskom, 2izd., M., 1983.

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Turkum:Rossiyada vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Chukotka dengizi

Chukotka dengizi — Shimoliy Muz okeanining chekka qismida joylashgan dengiz. Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerika qirgʻoqlari yaqinida o'rnashgan. Sharqda Bofort dengizi, janubda Bering boʻgʻozi orqali Sharqiy Sibir dengizi bilan tutashib turadi. Maydoni ni tashkil etadi. Oʻrtacha suv hajmi 51 ming km ga teng. Koʻp qismining chuqurligi 25–50 m dan 200 m gacha yetadi. 
Eng katta qoʻltiqlari:
 Kolyuchi (Osiyo)
 Kotsebu (Shimoliy Amerika) 
Yirik orollari: 
 Vrangel
 Gerald,
 Kolyuchi
 Puffin 
Iqlimi
Iqlimi Arktika iqlimiga xos. Qishda shimoli-sharqiy shamollar esib turadi, havo harorati —20°, –30° ga, ayrim vaqtlarda esa –42°, –49° gacha pasayadi. Yozda koʻproq shimol shamollar esib, iyulning oʻrtacha tempaturasi dengiz ustida 7°, 13°, qirgʻogʻida 26° gacha koʻtariladi. Qishda suvning harorati –1,7°, –1,8° ga yetadi. Syvning o'rtacha shoʻrligi 32,5–33,5‰, qirgʻoq yaqinidagi suvda esa 24‰ dan 27‰ gacha bo'lishi kuzatilgan. Yozda suv yuzasida (ochiq dengizda) shoʻrlik 28–32‰, tempaturasi 3°dan 7° gacha koʻtariladi. Chukotka dengiziga Bering boʻgʻozi orqali Bering dengizidan iliq oqim (suv), aksincha, shimoliy-sharqdan Sharqiy Sibir dengizidan sovuq oqim kirib keladi. Qishda Chukotka dengizi muz bilan qoplanadi. Dengizda suv qalkishi yarim sutkada takrorlanib turadi (balandligi 0,9 m gacha). 
Tabiati
Dengizda sovuq suv sharoitiga moslashgan oʻtlar, ayniqsa, dengiz karami koʻp o'sadi. Hayvonlardan morj, tyulen, nerpa, muzlarda oq ayiq, baliqlardan xarius, navaga, golets, qutb treskasi mavjud. Yozda dengiz sohillarida oʻrdak, gʻoz, gaga, chagʻalay kabi qirg'oqbo'yi qushlari yashaydi. 
Portlar
Chukotka dengizi dan Shimoliy dengiz yoʻli oʻtadi, eng katta porti — Welen (Chukotka yarim orolda) hisoblanadi. Dengiz sohillarida bir necha kichik portlar, qutb stansiyalari joylashgan. Aholisi baliq va dengiz hayvonlarini ovlash, bugʻuchilik, morj suyagidan buyumlar yasash bilan shugʻullanadi„“ OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Dengizlar
Chukotka yarim oroli

Chukotka yarim oroli - Osiyo ning shim.sharkidagi yarim orol. RF Magadan viloyatida. Maydoni 49 ming km². Shim. Amerika (Syuard yarim orol)dan Bering boʻgʻozi orqali ajralgan. Yarim orolda Rossiyaning eng sharqiy nuqtasi — Dejnev burni joylashgan. Chukotka yarim orolio. Bering dengizining Anadir boʻgʻozi va Chukotka dengizi bilan oʻralgan. Qirgʻoqlari qoʻltiqlar bilan kuchli kesilgan. Katta qismi Chukotka togʻliklari bilan band. Unda koʻplab botiklar orqali birbiridan ajralgan gumbazsimon qirlar mavjud. Yer yuzasining oʻrtacha balandligi 400– 500 m, eng baland yeri jan.da (Isxodnaya togʻi, 1158 m). Chukotka yarim orolio.ning katta qismi tundra oʻsimliklari bilan qoplangan. Foydali qazilmalari — oltin, qalay, volfram va boshqa

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Chukcha tili

Chukcha tili, chukot tili — chukotkamchatka tillari oilasining chukot-koryak tarmogʻiga mansub til. Rossiya Federatsiyasining Chukot va Koryak muxtor okruglarida, shuningdek, Saxa Respublikasining Quyi Kolima tumanida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 15 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Chukcha tilining 10 ga yaqin laxjasi boʻlib, ularning asosiylari 2 ta: sharqiy (uelen) — adabiy tilga asos boʻlgan; gʻarbiy (pevek). Chukcha tili fonetik tizimida 6 unli, 13 undosh mavjud; unlilarda singarmonizm, assimilyatsiya, dissimilyatsiya hodisalari kuzatiladi. Grammatik qurilishi jihatidan agglyutinativ tillarga kiradi. Suz va shakl yasalishi suffikslar va prefikslar orqali amalga oshadi. Morfologiyasida son kategoriyasi (birlik va kuplik) mavjud, olmoshlar soni 6—8 tani tashkil etadi. Sintaksisida qoʻshma gaplarga nisbatan sodda gaplar koʻproq qoʻllanadi. Leksikasida eskimos, yukagir tillaridan, shuningdek, rus tilidan (19-asr oxiri — 20-asr) oʻzlashgan soʻzlar bor. 1931-yilda lotin grafikasi asosida shakllangan yozuvi 1936-yilda rus grafikasiga koʻchirilgan."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Chulim

Chulim — Sibir (RF Krasnoyarsk oʻlkasi va Tomsk viloyati) dagi daryo. Ob daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1799 km, havzasining maydoni 134 ming km². Kuznetsk Olatovidan boshlanuvchi Beliy va Chyorniy Iyus daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 785 m³/sek. Oktyabr— noyabrda muzlab, aprel— mayda muzdan boʻshaydi. Yirik irmoqlari oʻngdan: Kemchug , Chichkayul; chapdan — Kiya, Serej, Uryup, Yaya. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyidan 1173 km masofada kema qatnaydi. Chulim boʻyida Nazarovo, Achinsk, Asino shaharlari joylashgan.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Chumoli kislota

thumb|166x166px
Chumoli kislota — bir asosli oddiy karbon kislota, HCOOH; oʻtkir hidli rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 8,4 °C, qaynash temperaturasi 100,7 °C, zichligi 1,2126 g/sm3 (20 °C-da). Suv, spirt va efir bilan yaxshi aralashadi. Alifatik uglevodorodlarda erimaydi, benzol, toluol va S14 da eriydi, suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 107,3 °C; 77,5% Chumoli kislota) hosil qiladi. Badanga tegsa kuydiradi. Yogʻ kislotalarining ichida eng oʻtkiri. Qoraqaragʻay bargida, baʼzi mevalarda, asalari va chumoli archa va qichitqio't(karapevo)da boʻladi Insonlarni qon va muskulida ham uchraydi. (17-asrda dastlab chumolidan topilganligidan Chumoli kislota nomi berilgan). Chumoli kislota qizdirilganda va ga ajraladi. Butanning suyuq fazada oksidlanishi natijasida va sirka kislota ishlab chiqarishda oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi. Sanoatda qattiq NaOH bilan SO ni birbiriga taʼsir ettirib hosil qilingan natriy formiat HCOONa ni sulfat kislota bilan parchalab olinadi. Toʻqimachilik sanoatida, teri oshlashda, katalizator tayyorlashda, murakkab efirlar sintezida, sharbatlarni konservalash va boshqalarda ishlatiladi.

Turkum:Kislotalar
Chumolixoʻrlar

Chumolixoʻrlar (Myrmecophagidae) – chala tishlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. 3 uruqqa mansub 3 turi bor: katta chumolixoʻrlar (gavdasi 100– 120 sm, dumi 60–90 sm, ogʻirligi 18–23 kg), tamandua (gavdasi 55 sm cha, ogʻirligi 3–5 kg), kichik chumolixoʻrlar (gavdasi 18 sm, dumi 20 sm, ogʻirligi 0,5 kg). Katta Ch.ning yelkasi va dumidagi tuklar juda uzun (40 sm), tumshugʻi naysimon, tishlari yoʻq; oldingi oyoqlaridagi tirnogʻi mustahkam, ilmoqsimon qayrilgan. Tamandua va kichik chumolixoʻrlarning dumi tuksiz. Chumolixoʻrlar oqshomda va tunda faol. Asosan, chumoli va termitlar uyasini buzib, ularni yopishqoq uzun (60 sm) tili bilan tutib yeydi. Yilda bitta bola tugʻadi. Chumolixoʻrlar Meksikadan Boliviyagacha boʻlgan joylarda, Braziliya va Shim. Argentinaning tropik oʻrmonlari hamda butazor dashtlarida tarqalgan. Katta chumolixoʻrlar kamayib ketgani uchun muhofazaga olingan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Chumchuqlar

Chumchuqlar  – toʻqimachilar oilasiga mansub qushlar urugʻiga mansub. 17 turi bor. Rangi har xil: qora, oq, jigarrang va sariq tusi koʻproq. Narining tomogʻi qora. Oʻtroq, koʻchib yuruvchi va mavsumiy qushlar. Daraxt, bino va boshqa joylarga uya quradi. 3–6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 11–12 kun bosadi. Oʻsimlik urugʻlari va mevalari bilan oziqlanadi; odatda, joʻjalarini hasharotlar bilan boqadi. Afrika, Yevropa, Osiyoda topilgan. Oʻzbekistonda hind chumchugʻi, dala chumchuq, qora tomoq chumchuq, saksovul chumchugʻi uchraydi. Chumchuqlar – donli ekinlarning xavfli zararkunandalari. Chumchuqlarga qarshi kurashda kimyoviy va biologik usullardan foydalaniladi.

 

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Chumchuqsimonlar

Chumchuqsimonlar (Passeriformes) — qushlar turkumi. 63 oilasi, 5100 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 209 turi uchraydi. Ch. tanasining uz. 9,5 dan (korolyok—chittakning bir turi) — 65 sm gacha (quzgʻun). Ogʻirligi 3—4 g dan 1,1—1,6 kg gacha. Yer yuzida keng tarqalgan. 4 kenja turkum: shoxtumshuqli Ch., qichqiruvchi Ch., sayroqi Ch. va yarim sayroqi Ch.ga boʻlinadi. Shoxtumshuqli Ch. (14 tur) Afrika va Jan.Sharqiy Osiyoda tarqalgan. Qichqiruvchi Ch. (1100 tur) Janubiy Amerika va Sharqiy yarim sharning tropik qismida tarqalgan. Sayroqi Ch. (qariyb 4000 tur) yer yuzining hamma joyida yashaydi. Yarim sayroki Ch. (4 tur) Avstraliyada uchraydi. Koʻpchilik Ch. daraxt va butasimon oʻsimliklarda, ayrimlari havoda, baʼzilari yerda yashaydi. Oʻtroq, koʻchib yurib va mavsumiy hayot kechiruvchi Ch. bor. Tropik va subtropik mamlakatlarda yidda ikki marta 4—6 (baʼzilari 16) ta, Avstraliyada yashovchi ayrim 1 ta tuxum qoʻyadi. Koʻpchilik turlar 11—14 kun, baʼzilari 19—20 kun, ayrimlari 45 kun tuxum bosadi. Koʻpchiligi jish joʻja ochadi (qarang Jish joʻja ochuvchi qushlar); bolasi bir yoshda voyaga yetadi. Nari va modasi kattaligi, rangi, sayroqiligi (nari sayraydi) bilan birbiridan farq qiladi. Ch.ning hasharotxoʻrlari va oʻsimlikxoʻrlari mavjud. Baʼzi zararkunanda hasharotlar bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga katta foyda keltiradi. Noyob Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobi roʻyxatiga kiritilgan.

 

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Turkum:Biologiya
Chumqor togʻi

Chumqor togʻi — Jizzax viloyatining janubidagi togʻ. Turkiston tizmasining bevosita davomi. Oʻzbekistonning Jizzax viloyati va Tojikistonning Sugʻd viloyati hududlarida joylashgan. Togʻning suvayirgʻich qismidan Oʻzbekiston va Tojikistonning davlat chegarasi oʻtgan. Chumqor togʻi, asosan, kenglik boʻylab choʻzilgan, faqat Qoshtepa dovonidan gʻarbdagi qismi janubi-gʻarbga yoʻnalgan. Chumqor togʻi sharqda Guralash dovonidan boshlanib, shimoli-gʻarbda Zarafshon daryosi yaqinida (Gʻubdintogʻda) tugaydi. Umumiy uzunligi 80 km dan ziyod. Kengligi oʻrtacha 16 km. Balandligi 2000—3000 m. Eng baland joyi 3405 m (Bozorxonim choʻqkisi). Chumqor togʻi Lattaband dovoniga yetgach, ikki tarmoqqa ajralgan, janubiy qismi — Qizilqanor togʻi (Tojikiston hududida), shimoliy qismi — Lattaband togʻi.

Chumqor togʻi gersin burmalanishida shakllangan antiklinal. Asosan, paleozoyning gilli slanetslari, qumtoshlari, ohaktoshlaridan tashkil topgan. Suvayirgʻich qismi oʻtkir, qoyali. Janubiy yon bagri nisbatan nishabroq, Sangzor daryosi va uning chap irmoklari bilan kesilgan. Togʻning etaklarida boʻz, yon bagʻirlarida togʻoʻrmon jigarrang, qoʻngʻir, togʻ oʻtloq dasht tuproqlar tarqalgan. Boʻz tuproqlarda rang, yaltirbosh, chalov, bugʻdoyiq, karrak, oq kovrak, gulhayri, betaga va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Butalardan doʻlana, pista uchraydi. 1800—3000 m balandliklar orasi archazor. Togʻ-oʻrmon jigarrang, qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Pista, irgʻay, zirk, baland boʻyli oʻtlar ham oʻsadi. 3000 m dan yuqorida subalp oʻtloqlari (qoʻngʻirbosh, rang, taran, anjabor, taktak) boshlanadi. Togʻ etagida lalmikor dehqonchilik, mevachilik, sabzavotchilik rivojlangan. Chorvachilik bilan ham shugʻullaniladiMamatqulov, Murod. „“ OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Turkum:Sugʻd viloyati
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Tojikiston geografiyasi
Chunsin

Chunsin, Yuychen, Basyan - Xitoyning jan.gʻarbiy qismidagi shahar, Szyalinszyan daryosining Yanszi daryosiga quyilish yerida. Sichuan provinsiyasida. Aholisi 3,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor, daryo porti. Mamlakatning yirik savdo va sanoat markazlaridan. Qora metallurgiya, sanoat jihozlari, priborsozlik, kimyo, rezina, neftni kayta ishlash, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, 2 issiklik elektr styasi, GES kaskadi bor. Shaharga 3 ming yil avval asos solingan. 1937—46 yillarda Xitoyning vaqtinchalik poytaxti boʻlgan. Ch. yaqinidan toshkoʻmir qazib olinadi.

 

Turkum:Chunsin
Turkum:Xitoy shaharlari
Churra (qo‘y zoti)

thumb|Qo‘y va qozichoq
Churra (shuningdek, ispancha Churro nomi bilan ham tanilgan) — Kastiliya va Leondagi Zamora provinsiyasida paydo boʻlgan qadimgi iberiya qoʻy zoti. Qoʻylar Zamorana pishlog‘i uchun sut beradi, goʻshti ham qadrlanadi. .

Churra (Amerika chegarachilari tomonidan „churro“ deb oʻzgartirilgan)  birinchi marta XVI asrda Shimoliy Amerikaga olib kelingan va ispan qoʻshinlariga ozuqa sifatida ishlatilgan. XVII asrga kelib, churra Rio Grande vodiysining yuqori qismidagi ispan koʻchmanchilari orasida mashhur zot bo‘lgan. Churra podalarini navaxolar ham bosqinlar va savdo-sotiq yoʻli bilan qoʻlga kiritdilar va tez orada ularning iqtisodiyoti va madaniyatining muhim qismiga aylandi.

 

Turkum:Qo‘y zotlari
Churrak

thumb|Anas crecca

Churrak  – oʻrdaklar oilasiga mansub parranda. Ogʻirligi 200–450 g. Oyoq kafti uzun, biroq barmoqlari qisqa. Narining ustki rangi qoʻngʻir kulrang, qorni oq, baʼzan sargʻish. Koʻkragida qora dumaloq dogʻi bor. Boshi va boʻyni mallaqizgʻish, yonidan qorayashil yoʻl oʻtgan. Modasi qoʻngʻir, malla yoki kulrang xolli. Yozgi tullashdan soʻng narining tusi modasiga oʻxshash boʻlib qoladi. Churrak Gʻarbiy Yevropa, Rossiya, Eron, Shimoliy Gʻarbiy Mongoliya, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Suv havzalari kirgʻoqlariga uya quradi; 8–11 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini modasi bosadi. Suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlar, oʻsimliklar urugʻi, kurtagi va boshqa qismlar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Ovchilik katta ahamiyatiga ega.

 

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Chusovaya

Chusovaya — Rossiya Federatsiyasidagi (Chelyabinsk, Sverdlovsk va Perm viloyatlari) daryo. Kama daryosining chap irmogʻi (Oʻrta Uraldan boshlanib Kama suv omboriga kuyiladi). Uzunligi 592 km, havzasining maydoni 23 ming km². Yuqori oqimida vodiysi keng; oʻrta oqimida tor kanyonlardan, quyi oqimida tekislikdan oʻtadi. Kama GES qurilishi munosabati bilan quyi qismini suv bosgan. Irmoqlari: oʻngdan — Mejevaya Utka, Koyva, Usva va chapdan — Revda, Lisva. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 222 m³/sek. noyabr da muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Yogʻoch oqiziladi, kema qatnaydi. Ch. boʻyida Pervouralsk, Chusovoy shaharlari qurilgan.

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Chust madaniyati

Chust madaniyati – Fargʻona vodiysidagi koʻhna dehqonchilik madaniyati (mil. av. 2ming yillik oxirgi choragi – 1ming yillik boshlari). Dehqonlar suv boʻyidagi unumdor yerlarni oʻzlashtirilishiga qarab alohida voha yoki guruh tarzida joylashganlar. Chust madaniyati yodgorliklari, asosan, Fargʻona vodiysining shim.sharqiy tumanlarida uchraydi, ularning soni hozirgi 80 dan ortiq. Bu madaniyatga taallukli 1yodgorlik 1950-yil toshkentlik arxeologlar M. E. Voronets va V. I. Sprishevskiylar tomonidan hozirgi Chust shahri yaqinidan topilgan. Madaniyat nomi shundan (mahalliy aholi Buonamozor deb ataydi). 1953—61 ylarda V. I. Sprishevskiy Chust madaniyatida muntazam arxeologik tekshirish ishlari olib borgan. Chust madaniyatini keyingi oʻrganilishida SanktPeterburglik olim Yu. A.Zadneprovskiyning xizmatlari katta boʻlgan. Chust madaniyatining ayrim yodgorliklarida (Dalvarzin, Chuyet) mudofaa inshootlari oʻrganilgan. Andijon viloyati, Jalaquduq tumanidagi Dalvarzin vodiysidagi ilk shahar va oʻziga xos markaz boʻlgani (miloddan avvalgi 12— 7-asrlar) arxeologik jihatdan isbot etilgan.

Hozirgi kunda Chust madaniyatida 3 xil turdagi yashash joylari kavlangan: 1) chaylaga oʻxshash yengil uylar; 2) yertoʻlalar; 3) gʻishtpaxsadan qilingan uylar. Chust madaniyati sohiblari, asosan, ilk sugʻorma dehqonchilik (arpa, bugʻdoy, tariq), chorvachilik, metall (jez)ga ishlov berish, kulolchilik, toʻqimachilik bilan shugʻullanganlar; ovchilik, baliq ovlash ham xoʻjalikda muhim rol oʻynagan. Bunga arxeologik yodgorliklarni qazish paytida topilgan jez pichoqlar, bigizlar, metallga ishlov berishda ishlatilgan tosh qoliplar, toʻqimachilikda qoʻllangan suyakdan yasalgan taroqsimon asboblar hamda minglab sopol idishlar guvoxlik bermoqda. Uyroʻzgʻor buyumlari ichida, ayniqsa, naqshindor sopol idishlar ajralib turadi. Naqshlar, asosan, geometrik shaklda qora, jigarrang boʻyoq bilan idish sirtiga berilgan. Ayrim hollarda hayvon tasvirlari (echki) ham uchraydi. Chust madaniyati aholisi marhumlarni oʻzlari yashab turgan joyga (uy ichiga va ostonalarga) dafn etishgan. Alohida ajratilgan qabristonlar boʻlmagan. Marhumlarni yakka va koʻpchilik qilib gʻujanak holda yon tomon bilan koʻmganlar. Faqat Dalvarzintepada odam suyagi va kallasi alohida, ikkilamchi bor koʻmilgani qayd etilgan. Bulardan tashqari, uy hayvonlari ham baʼzida odam suyaklari bilan birga koʻmilgan. Hozirda Chust madaniyatining oʻziga xos mahalliy xususiyatlari va qoʻshni hududlar Toshkent vohasidagi Burgʻuluq (Burganli madaniyati), Jan. Oʻzbekistonning Kuchuktepa madaniyati bilan aloqalari (B. X. Matboboyev) oʻrganilmoqda.

 Adabiyot 
 Matboboyev B. X., Lokalnie varianti Chustskoy kulturi Fergani, L., 1985;
 Vaynberg B. I., Staviskiy B.Ya., Istoriya i kultura Sredney Azii v drevnosti, M., 1994.
 Boqijon Matboboyev. OʻzME. Toshkent, 2000-2005.

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Chufut qalʼa

Chufut qalʼa — Qrimdagi oʻrta asr shahar xarobasi (asosan, 5—6-asrlar). Yeokchasaroy yaqinida joylashgan. Mudofaa devorlari, darvozalar, turar joy va xoʻjalik inshootlari (yer ustidagi va gʻorlardagi), masjid, maqbara (1437), qaraim kenaslari (ibodatxonalari) xarobalari topilgan. Shaharning sharqiy qismida, 15-asr devori ortida zarbxona, koʻplab turar joylar joylashgan. Boqchasaroyning yuksalishi bilan (asosan, 16-asr boshida) tanazzulga uchragan va 19-asr oʻrtalariga kelib tashlandiq holga kelgan.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Tarix
Turkum:Yevropa
Chuchmomadoshlar

Chuchmomadoshlar — piyozboshli va ildizpoyali, hasharotlar yordamida changlanuvchi koʻp yillik oʻtlardan iborat turkumlarni oʻz ichiga olgan oila. Gullari ikki jinsli, toʻgʻri yoki sal qiyshiq. Gulqoʻrgʻoni ikki doyra hosil qilib oʻrnashgan. Mevasi koʻsakcha. Oilaning, asosan, tropik va subtropik oʻlkalarda tarqalgan 90 turkumi (1000 turi) mavjud. Shundan Oʻzbekistonda 4 turkumi (8 turi) usadi. Ch.ning barcha vakillari manzarali (istirohat bogʻlari, xonadonlar va oranjereyalarda oʻstiriladi). Dorivor (maye., omonqora) ham bor.