Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tillarning morfologik tasnifi

Tillarning morfologik (tipologik) tasnifi — tillarni grammatik shakl hosil qilish usullarida farq qilishiga koʻra guruhlarga ajratish; tillarni tipologik tasniflashning bir turi. Bu tasnifga koʻra, tillarning quyidagi ajratiladi: amorf (oʻzak) tillar, maye xitoy, bamana, annam, Jan.Sharqiy Osiyo mamlakatlari xalklarining talay tillari. Bu tillarning lugʻat tarkibi, asosan, bir boʻgʻinli soʻzoʻzaklardan iborat boʻlib, ularda turlanish, tuslanish xususiyatlari yoʻq. Shu bois ushbu tillarda soʻz yasovchi affikslar, yordamchi soʻzlar vazifasini bajaruvchi yuklamalargina mavjud. Oʻzak tillarda soʻz tartibi muhim ahamiyat kasb etadi.

Tillarning morfologik tasnifit. dunyo tillarini muayyan morfologik xususiyatlariga koʻra guruhlash, ularning umumiy chizmasini yaratish jihatlaridan muhim, shu bois u hozir ham oʻz eʼtiborini yoʻqotmagan.

 Agglyutinativ tillar 
Agglyutinativ tillar (turkiy, bantu, moʻgʻul, finugor tillari)da soʻzlar oʻzak va unga birikib keladigan affikslardan iborat boʻladi hamda soʻzning morfologik tuzilishi (oʻzak va affiks) aniq ajralib turadi. Bunda har bir affiks bir maʼno, vazifa bilan qatnashadi. Masalan, turkiy tillarda, jumladan, oʻzbek tilida yasama soʻzlar va soʻz shakllari asosga muayyan izchillik bilan affikslar qoʻshish orqali hosil qilinadi va bunda affikslarning har biri uz maʼnosi bilan qatnashadi: terimchilarimizga.

 Flektiv tillar 
Flektiv tillar affikslarning oʻzak bilan birikib, unga singib ketishi bilan tavsiflanadi. Bunday tillarda grammatik maʼnolar fleksiya yoʻli bilan ifodalanadi: masalan, arab tilida kitob (birlik) — kutub (koʻplik) yoki rus tilida - drug (birlik) — - druzya (koʻplik), ularga hindevropa va som tillari oilalari kiradi. Flektiv tillar sintetik va analitik tillarga ham ajratiladi. 

 Sintetik tillarda grammatik maʼnolar (gapda suzlarning uzaro munosabati) shakl yasovchi affikslar vositasida ifodalanadi (mas., rus, nemis tillari). 
 Analitik tillarda esa grammatik maʼnolar soʻz shakllari (shakl yasovchi qoʻshimchalar) vositasida emas, balki yordamchi soʻzlar, suz tartibi, ohang yordamida ifodalanadi (mas., ingliz, fransuz, ispan tillari).

 Polisintetik tillar 
Polisintetik tillar (masalan, shim. Amerika indeyslari tillari)da asosiy nutq birligi suzgapdir. Tasnif etilgan tillar orasiga qatʼiy chegara koʻyib boʻlmaydi, chunki bir tilda uchraydigan ayrim til hodisalari boshqalarida ham uchrab qolishi mumkin. Mas., Okeaniya tillarini ham amorf tillar, ham agglyutinativ tillar sifatida tavsiflash mumkin.

 Adabiyot 
 Kuznetsov P. S, Morfologicheskaya klassifikatsiya yazikov, M., 1954; Teoreticheskiye osnovoʻ klassifikatsii yazikov mira, ch. 12, M., 198082.
Tillatepa

Tillatepa — Shim. Afgʻonistondagi Shibirgʻon sh.dan 5 km shimolida joylashgan manzilgoh (mil.av. 10—9-asrlar) va qabriston (mil. av. 1-asr). V.I.Sarianidi rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya tomonidan 20-asrning 70-yillarida topilgan va tadqiq etilgan.

T. aylana tarhli (diametri 100 m), bal. 4 m boʻlib, arxeologik qazishmalar natijasida undan mil. av. 9—7-asrlarga oid ulkan bino; qizil, qora boʻyoklar bilan oʻziga xos naqsh solingan sopol idishlar, tosh yorgʻuchoq (yormatosh)lar va ularning dasta ʻ lar hamda 6 ta qabr topilgan. Shundan 5 tasi ayollar qabri (mil. av. 1-asr — mil. 1-asrgaoid) boʻlib, qabrlardan, asosan, oltindan ishlangan 20 mingta buyum chiqqan. Marxumlar yogʻoch tobutga yotqizilib, tobut ustiga tilla va kumush bezaklar bilan qadama qilib ishlangan yopinchiq yopib qoʻyilgan. Marxumlarga yuzlab mayda tilla qadama bezaklar, taqinchoklar kadab bezatilgan qimmatbaho zardoʻzi liboslar kiydirilgan. Topilmalar ichida 2 shoxli ajdarhoning oyogʻidan ushlab turgan maʼbuda tasviri tushirilgan taqinchoq (shokila), otga hujum qilayotgan boʻrilar aks ettirilgan qoplama, qanotli maʼbuda haykalchasi, sher ustida oʻtirgan maʼbuda tasviri bor, feruza toshlar bilan bezatilgan tilla toʻqa, delfinda savlat toʻkib oʻtirgan "amurlar" tasvirlangan tugmalar, Ares (yunonlarning urush xudosi) surati aks etgan taqinchoq, uzuklar va bilaguzuklar, har xil qaykalchalar, idishlar, xanjarlar, Parfiya va Rim podshoxlari (Mitridat II, Fraat IV, Rim imperatori Tiberiy aureusi)ning mil. av. 16—21y.lar davomida Lugdunumda zarb qilingan tangalar diqkatga sazovordir. Buyumlar tarkibining taxlili ellinizm dunyosining kuchli taʼsiri sakparfiya va hindparfiya, shuningdek, Baqtriya, madaniyati elementlari uygunlashib ketganligini koʻrsatadi.

Edvard Rtveladze.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Afgʻoniston
Tillaqosh

Tillaqosh — zargarlik buyumi; ayollarning bosh kiyimi ustidan peshonaga taqiladigan taqinchogʻi. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush va boshqa metallardan yasaladi. T. asosini qayrilma qosh shaklidagi bir-biri bilan tutashadigan 2 boʻlak hosil qiladi, boʻlaklar tutashgan joyga bir dona laʼl qadaladi, boʻlaklar yuzasi naqshlar bilan bezatilib, yuqori cheti feruza koʻzlar bilan hoshiyalanadi; qayrilma qosh shaklining yuqorisiga panjarali naqshlar ishlanadi va T. uchburchak shaklidagi toj koʻrinishiga ega boʻladi, panjarali gullar oʻrtasiga feruza koʻzlar bilan hoshiyalanadigan marjon va boshqa qadamalar oʻrnatiladi. T.ning quyi qismiga oʻzaro almashinib keladigan mayda munchoq va yaproqchalar terilgan biri kalta, biri uzun zanjirlar osiladi. T.ning yuqori qismining markazi (uchi) va ikki chekkasidan zanjirlar chikarilib, ular markazda birlashadi va ilgak bilan yakunlanadi. Bir xil badiiy usulda bezatilgan T. gajak, isirgʻa, zebigardon bilan birga ansambl hosil qiladi. T. shakliga oʻxshash peshonaga taqiladigan ziynat buyumi Fargona vodiysida bargak, tepa qismidagi panjarali naqshlari boʻlmagan turi Buxoroda bolo abru deb ham ataladi, Xorazmning osmatuzi taqinchogʻi oʻziga xos bezatilishi bilan T.dan farq qiladi. Qadimdan kelin hamda yosh ayollarni himoyalovchi tumor vazifasini bajargan. T. hozir, asosan, toʻy marosimida va raqqosalarning milliy libosining tarkibiy qismi sifatida qoʻllanadi.

 

Turkum:Kiyim
Turkum:Zargarlik
Tilogʻoch

Tilogʻoch — qaragʻaydoshlar oilasiga mansub ignabargli daraxtlar turkumi. 20 ga yaqin turi bor. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada usadi. Bir uyli, ayrim jinsli oʻsimlik. Boʻyi 20–25 m (50 m gacha, diam. 1 m gacha yetadi), barglari qishda toʻkiladi. Ignalari yumshoq, silliq, uzun novdalarda 20—40 tadan spiralsimon joylashgan. Urugʻli qubbalari dumaloq yoki choʻziqroq (yoshligida qizgʻish yoki yashil), kalta novdalar uchida joylashgan. T. ignabarg chiqarishi bilan gullaydi, qubbasi va urugʻlari oʻsha yildayoq kuzda yoki bahorda ekiladi. Ochilgan qubbalari daraxtda 2—3 yilgacha turadi. Urugʻi mayda, qanotchali, shamol yordamida tarqaladi. T. sovuqqa gʻoyat chidamli, joy tanlamaydi, yorugʻsevar. Togʻ yon bagʻirlarini mustahkamlashda, dala ihota daraxtzorlari hosil qilishda va joylarni koʻkalamzorlashtirishda T.ning ahamiyati katta. Uning Gmelin yoki dauriya T. va Sibir T. koʻp tarqalgan. Yogʻochi pishiq, mustahkam, qattiq, suv osti inshootlari qurishda; mebel, qogʻoz tayyorlashda ishlatiladi.

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Tilqiyar

Tilqiyar — bugʻdoydoshlar (gʻalladoshlar)ga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yer yuzida 15 turi, Oʻzbekistonda bir turi tarqalgan. Asosan, moʻʼtadil va sovuq iklimli yerlardagi sernam oʻrmonlarda uchraydi. Toʻpguli — roʻvak. May — iyunda gullab meva tugadi. T. tarkibida kumarin moddasi bor. T. ekstrakti vino va boshqa ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi.

 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Tim

Tim (fors.toj.) — usti yopiq bozor, savdo rastasining baland tomi, gumbazi. Tim lar qadimda asosan yirik shahar markazlarida, koʻchalar kesishgan chorraha, chorsu, guzar maydonida, karvonsaroylar yaqinida joylashgan. Usti ulkan gumbaz bilan qoplanib, bir necha hunarmandlik doʻkonlari va savdo rastalarini oʻz ichiga olgan. Timlar shahar meʼmoriy qiyofasini belgilashda muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Sugʻdlarning shahar ichidagi bozorlari va savdo rastalari arab ida "suk" deb, chorrahada joylashganlari "choxorsuk" yoki chorsu deb yuritilgan. Keyinchalik 4 tomoni kesishgan koʻcha markazida joylashgan savdo tarmoqlari toqlar qurilgan. Narshaxay, Klavixo, E.Jekinson va boshqalarning esdaliklarida Timlar qurilishi haqida maʼlumotlar saqlangan. Abdullaxon timi, Olloqulixon karvonsaroyi va timi kabi noyob meʼmoriy yodgorliklar hozirgi kunda mahalliy savdo markazlari sifatida oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. TIMAN KRYAJI Sharqiy Yevropa tekisligining shim.sharqidagi qirlar. Shim.gʻarbda Barens dengizining Chesha qoʻltiqchasidan jan.sharkda Vichegda daryosining boshlanish yerigacha choʻzilgan (Rossiya Federatsiyasi Komi Respublikasi va Arxangelsk viloyatida). Uzunligi 900 km ga yaqin. Tim granit, siyenit, kristalli slanets kabi jinslar bilan, yer usti esa antropogen davri quruqlik va dengiz yetqiziklari bilan krplangan. Eng baland joyi 471 m (Chetlasskiy Kamen).

Timning shim. qismi tundra va oʻrmonli tundra, jan. kismi tayga zonasida (qoraqaragʻay, oqqaragʻay, qaragʻay oʻsadi). Titan minerallari (Yarega), boksit (Chetlasskiy Kamen), neft va gaz (Us, Vuktil va boshqalar) konlari bor.

Turkum:Arxitektura
Kliment Timiryazev

Kliment Arkadyevich Timiryazev 1843.22.5(3.6), Peterburg 1920.28.4, Moskva — rus olimi, tabiatshunos-darvinist, oʻsimliklar fiziologiyasi maktabining asoschisi. Peterburg fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1890). D. I. Mendeleyev boshchiligida oʻsimliklarni oziqlantirish ustida ish olib borgan. Germaniya va Fransiyada boʻlib, fizika, kimyo, botanika, agrokimyo va boshqa fanlar bilan shugʻullangan (1868—70). Timiryazev Petrov nomidagi Dehqonchilik va oʻrmonchilik akademiyasida botanika oʻqituvchisi (1870—92), ordinar professor 1875, Moskva universitetida professor (1878-yildan).

Timiryazev zamonaviy fotosintez taʼlimotining asoschisi. Oʻsimliklar fiziologiyasining dolzarb masalalari ustida ham tadqiqot ishlari olib borgan. Moskva Qishloq xoʻjalik akademiyasi va Rossiya fanlar akademiyasi Oʻsimliklar fiziologiyasi institutiga Timiryazev nomi berilgan.

 
 Sochineniya, t. 1 — 10, M., 1937—40.

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Rus Olimlari
Turkum:Botanikaga oid chala maqolalar
Timor

Timor — Malay arxipelagidagi Kichik Zond orollari guruhiga mansub eng katta orol. Maydoni 34 ming km². Relyefi, asosan, togʻli, eng baland joyi 2963 m. Balchiqli vulqonlar bor. Iqlimi subekvatorial, mussonli. Sohilida harorat yil davomida 25—27°. Yillik yogʻin 1500 mm. Savanna va tropik oʻrmonlar bor. Qahva, kokos palmalari, kauchukli daraxtlar oʻstiriladi. Sholi, makkajoʻxori ekiladi.

T. siyosiy jihatdan 2 qism: (Sharqiy Timor (Timor Lorosaye) va Gʻarbiy Timorga (Indoneziyaning Sharqiy Nusa Tengera provinsiyasi tarkibida) boʻlinadi. T.ni 1520-yilda portugallar egallagan. 1613-yildan uning sharqiy qismi gollandlar qoʻl osti ga oʻtdi. 1812—15 yillarda T.da inglizlar hukmronlik qilgan. 1860 va 1893-yillardagi shartnomalarga asosan, Sharqiy T. (Portugaliya) va Gʻarbiy T. (Niderlandiya) oʻrtasidagi chegara uzil-kesil oʻrnatilgan. 1945-yilda Gʻarbiy T. Indoneziya tarkibiga kirdi. 1975-yilda Indoneziya Sharqiy T.ni ham egalladi va 1976-yildan Indoneziyaning 27 provinsiyasi maqomini oldi. Chorak asr davom etgan ozodlik uchun kurashdan soʻng 2002-yil Sharqiy T. mustaqillikka erishdi (qarang Sharqiy Timor).

 

Turkum:Osiyo orollari
Timor dengizi

Timor dengizi — Hind okeanining chekka hududida joylashgan dengiz. Avstraliya bilan Timor oroli oraligʻida joy olgan. Maydoni ga teng. Akvatoriyasining 1/2 qismining chuqurligi oʻrtacha 200 m gacha boʻlib, eng chuqur joyi 3310 m (Timor botigʻi) ni tashkil etadi. Yuza qismi suvining temperaturasi 25° dan 29° C gacha boʻladi. Shoʻrligi 34— 35%o ga teng. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi, uning oʻrtacha balandligi 3-4 m ni tashkil etadi. Janubiy sohilida Darvin porti (Avstraliya) joylashgan"" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 

Turkum:Dengizlar
Nina Timofeyeva

Nina Ivanovna Timofeyeva (1910.16.1, Smolensk 1982.16.1, Toshkent) — aktrisa, rejissyor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Leningraddagi sahna sanʼati institutini tugatgan (1932). 1931—37 yillar Rossiyaning turli teatrlarida, 1937—47 yillar Toshkent rus yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa, 1947-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida aktyorlik mahoratidan dare bergan (1970-yildan dotsent). Liza ("Akdlilik balosi"), Mariya Antonovna ("Revizor"), Pelageya Yegorovna ("Kambagʻallik ayb emas"), devona ("Shahzoda va devona"), Varya ("Isyon") kabi rollarni ijro etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Tin

Tin — bogʻ ichkarisidagi ustun, ayvon va ochiq bolxonalari boʻlgan yengil qurilmali, kurkam imoratshiypon, koʻshk, pavilon. Asosan, yogʻoch va qamishdan qurilgan. Xitoy, Koreya, Yaponiya bogʻtuzish sanʼatida. T.ning oʻziga xos mavjud.
Nikolaas Tinbergen

Nikolaas Tinbergen (1907.15.4, Gaaga 1988.21.12) - Gollandiya angliyalik zoopsixolog va etolog. Leyden universiteti biologiya boʻlimida oʻqigan. Leyden va Oksford untlari, Volfson kollejida (professor, 1966) ishlagan (1949-yildan). Ilmiy izlanishlari asalarilar, arktika qushlari va sut emizuvchilarning xattiharakat instinktlari, ularning onto va filogenezdagi rivojlanishiga, etologiyata bagʻishlangan. Individual va ijtimoiy yurishturishning tuzilishi va shakllanishi bilan bogʻliq kashfiyotlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (Karl von Frish va Konrad Lorens bilan hamkorlikda)."TINBERGEN (Tinbergen) Nikolas" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-aprelda vafot etganlar
Turkum:1988-yilda vafot etganlar
Turkum:21-dekabrda vafot etganlar
Jan Tinbergen

thumb|200px|right|Jan Tinbergen (1986)
Jan Tinbergen (1903.12.4, Gaaga 1994, Rotterdam) — golland iqtisodchisi, hozirgi zamon matematik ekonomiya vakillaridan biri, Niderlandiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1933-yildan Rotterdamdagi Niderlandiya iqtisodiy fanlar maktabi professor, 1945—55 yillarda Markaziy rejalashtirish byurosi rahbari, 1965—70 yillarda BMTning rejalashtirish boʻyicha qoʻmitasi raisi. Ilmiy ishlari iqtisodiy siyosat nazariyasi, iqtisodiy rivojlanishni dinamik modellashtirish, "xufiya" narxlar konsepsiyasi, siklik iqtisodiy tebranishlar masalalariga bagʻishlangan. T. "kapitalistik samaradorlik" va "sotsialistik tenglik"ka asoslangan "oqilona tuzum" gʻoyasini olgʻa surgan. Asosiy asarlari: "AQShdagi iqtisodiysikllar. 1919—1939-yillar" (1939), "Iqtisodiy siyosat nazariyasi", 1952; "Rivojlanishni rejalashtirish", 1968; "Siyosat va daromadlar taqsimoti taxlili", 1975 va boshqa Iqtisodiyot sohasidagi birinchi Nobel mukofoti laureati (1969; Ragnar Frisch bilan birga)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Samuel C. C. Ting

150px|right
Samuel C. C. Ting (Tin Chjaochun; 1936.27.1, Michigan shtati, Ann-Arbor) — amerikalik fizik. Michigan universitetni tugatgan (1959). 1963-yilda Yevropa yadro tadqiqotlari institutida (Jeneva), 1964-yildan Kolumbiya untida, 1967-yildan Massachusets texnologiya institutida (1969-yildan professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga oid. 1974-yilda B. Rixterdan mustaqil tarzda yangi ogʻir mezon — birinchi jozibali kvarkli mezonni ochgan. Nobel mukofoti laureati (1976; B. Rixter bilan birga).Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Tindal effekti

Tindal effekti — bir jinsli boʻlmagan xira optik muhitda yorugʻlikning sochilishi. Mas., shishadan yasalgan kub shaklidagi kyuvetka (vannacha)ga sut aralashtirilgan suv solib, uning asosidan yorugʻlik tushirilsa, bu yorugʻlik nurining izi anik, koʻrinib turadi. Agar kyuvetkaning yon tomonidan qaralsa, sochilayotgan yorugʻlik havo rang konus (Tindal konusi) koʻrinishida, kyuvetkadan oʻtayotganda esa qizgʻish boʻlib koʻrinadi. Kyuvetka yon tomonidan kuzatilayotganda yorugʻlikning havo rang koʻrinishda boʻlishi Reley qonuni asosida tushuntiriladi. Muhit zarralari oʻlchami yorugʻlik toʻlqin uzunligidan kichik boʻlsa, Tindal effekti yaxshi kuzatiladi. Bu hodisani ingliz fizigi J. Tindal (Tyndall) oʻrgangan (1868), shuning uchun uning nomi bilan yuritiladi. Kalloid zarralar va makromolekulalarning oʻlchami, shakli va konsentratsiyasini aniklashning baʼzi optik usullari Tindal effektiga asoslangan.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Muhammadjon Tinishboyev

Muhammadjon Tinishboyev,(1879.12.5, Yettisuv viloyati – 1938.20.4) – davlat va jamoat arbobi, tarixchi olim. Turkiston muxtoriyati hukumatining 1bosh vaziri (1917-yil noyabr—dek.) va ichki ishlar vaziri (1917-yil noyabr – 1918-yil fevral). Alash Oʻrda hukumatining ichki ishlar vaziri (1917-yil dekabr—1920-yil mart). Peterburg temir yoʻl transporti muhandislari intini tugatgan (1906). 2Davlat dumasi deputati (1907-yildan). Muvaqqat hukumatning Turkiston komiteta aʼzosi (1917). Turkiston Reyepublikasi suv xoʻjaligi boshligʻi (1922), Yer sugʻorish boʻlimi boshligʻi (1924). Toshkentdagi qozoq xalq maorif institutida turkiy xalqlar tarixi, matematika, kimyo va fizikadan dare bergan (1920—25). Yettisuv gubernyasi (oblasti) ijroiya komiteti temir yoʻl boʻlimi boshligʻi (1926). Turkiston – Sibir (Turksib) magistralida turli lavozimlarda ishlagan (1927— 30). 1930-yil 3-avgustda sovet rejimi tomonidan qamoqqa olingan, 3 yilga surgun qilingan (1932— 35). Guryev – Kandigach temir yoʻlda ishlagan (1935— 37). Toshkentda qayta qamoqqa olinib (1937-yil 21-noyabr), otib tashlangan. 1959-yiloʻlimidan soʻng oklangan. T. turkiy xalklar tarixiga oid koʻplab asarlar, jumladan, „Qirgʻiz-qozoq xalqi tarixiga oid materiallar“ (rus tilida, T., 1925), „Turkmoʻgʻul tarixi“ (1923) va boshqa muallifi.

 

Turkum:Tarixchilar
Tintikit

Tintikit (AQShning Yuta shtatidagi Tintik degan joy nomidan) — mineral; temir, fosfor va suv birikmalaridan tarkib topgan. Tabiatda kam uchraydi. T. 1963-yil Oʻzbekiston gʻarbi (Qizilqum)da topilgan va oʻrganilgan. Ushbu T.ning rentgenogrammasi Yuta shtatidagi T. nikiga yakin. Uning koʻrinishi gil minerallarni eslatadi. Kimyoviy tarkibi Gʻe3(ON)3(RO4)2ZN2O, unda Gʻe,O3 48,18%, R2O530,7%, N2O 19,51%, A12O3 1,48%, Na2O5 0,08%, K2O 0,03% mavjudligi aniqlangan. Rangi oqsariq, yashil tusli. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 2,8 g/sm3, yalab koʻrilsa tilga yopishadi. T. gipergen mineral boʻlib, limonitlashgan gematitda 5 sm gacha boʻlgan tomirchalar shaklida, oksidlanish zonasidagi oltinsurma ruda namoyonlarida vujudga keladi. T. gepatit, natroyarozit, alunit, oltin bilan assotsiatsiyada uchraydi.
Tinch okean geosinklinal mintaqasi

Tinch okean geosinklinal mintaqasi – Tinch okeani oʻrab turgan, Yer poʻstining hozirgi zamon geosinklinal zonalari va turli yoshdagi burmalanish oblastlari majmuasini ifodalovchi Yerning eng yirik geosinklinal mintaqalaridan biri. And, Kordilyera, Yuqori YanaChukotka oblasti, Tinch okeanning orollar yoyi zonasini oʻz ichiga oladi. Baʼzan Tinch okean geosinklinal mintaqasig chu.m ikkiga boʻlinadi: Sharqiy Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. (Kordilyera) va Gʻarbiy Tinch okean geosinklinal mintaqasig chumil chumi qilayli birga birga yurayli.m. Okean qaʼridan Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. chuqur suvli novlar – Aleut, Kurill, Kamchatka, Mariana, Tonga, Karmadek, Peru, Chili, Gvatemala va boshqalar bilan ajralgan. Mintaqaning tashqi chegarasi Sibir, XitoyKoreya, Janubiy Xitoy, Avstraliya, Antarktida, Janubiy Amerika va Shimoliy Amerika qad. materik platformalarining okeanga qaragan chekkalaridan iborat. Chumilish mumkunTinch okean geosinklinal mintaqasig.m., asosan, yuqori paleozoy, mezozoy, kaynozoyning hozirgi zamon yotqiziqdarini oʻz ichiga oladi. Mintaqaning tashqi halqa boʻyicha uz. 56000 km atrofida; eni bir necha yuz km dan 3— 5 ming km gacha.

Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. atroflarida 2 xil strukturaviy qism: ulardan biri ortdagi – Yer poʻstining materikli tuzilishi bilan xarakterlanadi va geosinklinal burmalanish oblastlarida hosil boʻladi; boshqasi esa, roʻparadagi – okean qaʼrini oʻrab olgan strukturali zonalardan hosil boʻlgan, ularda materik pusti hali shakllanmagan. Okean oʻzaniga yaqinlashgan sari tektonik zonalar yosharib boradi va shunga muvofiq materikli oblastlarning oʻsishi yuzaga keladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. atroflarida Yerning „olovli halqasi“ joylashgan boʻlib, yosh vulkanlar halqasi andezit tarkibli vulkan otilishining mahsuli; ularga seysmik jarayonlarning kuchli namoyenlari, jumladan, epitsentri 700 km chuqurlikda boʻlgan yer qimirlashlar toʻgʻri keladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m.larida foydali qazilma konlarini konsentratsiyasi Yer poʻstining tutash uchastkalaridagiga nisbatan keskin koʻtarilgan boʻladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig. ning materik qismida oltin, kumush, qalay, volfram, polimetall, okean oldi qismida esa, mis, temir, xromit, nikel, platina va oltin rudalari konlari tarqalgan. Simob konlari vulkanik mintaqalar bilan bogʻliq. Tinch okean geosinklinal mintaqasim.g.ga yirik neftgaz konlari ham toʻgʻri keladi. Ularning bir guruhi mintaqa chegarasida qad. platformalar tutashgan joylarda (Yukrri Yana bukilmasi, Shimoliy va Janubiy Amerika bukilmalari), boshqasi – quyi kaynozoy chukindilari bilan toʻldirilgan chuqur bukilmalar (Saxalin, Kaliforniya, Kalimantan va boshqalar)da joylashgan. Neftgaz resurelarining katta qismi chekka dengiz suvlari ostiga yashiringan. Tinch okean geosinklinal mintaqasig. Yerning eng faol harakatdagi seysmik va vulkanli mintaqasi.
Tinchlik (maʼnolari)

Tinchlik:

 Tinchlik - File:Peace symbol.
 Tinchlik (shaharcha) — Navoiy viloyatidagi shaharcha (1978 y.
 Tinchlik, xalqaro tinchlik — xalqlar va davlatlar oʻrtasida zoʻrlik ishlatmasdan tashqi siyosat olib borishga, oʻz zimmasiga olgan majburiyatlarni bajarishga va odatda, xalqaro shartnomalarsa mustahkamlab qoʻyilgan majburiyatlarga rioya etishga asoslanadigan munosabatlar: davlatlar urtasida uyushtirilgan qurolli kurash (yaʼni urush)ning yoʻqligi.
Tinchlik (shaharcha)

Tinchlik — Navoiy viloyatidagi shaharcha (1978 yildan). Navoiy shahar kengashiga qarashli. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 3,2 ming kishi (2003). Umumiy taʼlim maktabi, temir yoʻl taʼmirlash ustaxonalari, aloqa boʻlimi, tibbiy punkt, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Oʻzbekiston aholi punktlari
Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Navoiy viloyati
Tip (maʼnolari)

Tip:

 Tip (yun. typos — iz, nusxa, namuna, obraz) — 1) biror narsaning muhim belgilarga ega boʻlgan shakli, turi, namunasi, modeli; 2) tipologiyam tadqiq etilayotgan real narsaning boʻlagi.
 Tip (hayvonlar sistematikasi) (phylum) (hayvonlar sistematikasida) — yuksak taksonomik dan biri.
Tip (hayvonlar sistematikasi)

Tip (phylum) (hayvonlar sistematikasida) — yuksak taksonomik dan biri. T. darajasi berilgan muayyan hayvonlar guruhi (taksoni). T. oʻzaro qarindosh boʻlgan sinflarni birlashtiradi; koʻpincha sinfdan yirikroqtaksonlar — T.larga boʻlinadi. Bitta T.ga kiradigan organizmlarning umumiy tuzilish belgilari oʻxshash boʻladi.

Fransuz paleontologi J. Kyuvyenij hayvonlarni 4 shox (umurtqalilar, yumshoqtanlilar, boʻgʻimlilar, nurlilar) ga ajratish toʻgʻrisidagi taklifiga asoslanib, fransuz zoologi va anatomi A. Blenvin (1825) "T." tushunchasini fanga kiritadi. J.Kyuvye fikricha, T. oʻzgarmas, biri ikkinchisi bilan bogʻlanmagan. Rus olimlari A.O.Kovalevskiy va I.I.Mechnikovlar koʻp hujayrali organizmlarning barcha T.i embriogenezi umumiyligini aniqladi. Hozir T.ga muayyan guruhga mansub organizmlar kelib chiqishidagi umumiy stvol sifatida qaraladi. Hayvonot olamidagi T.lar soni va nomi toʻgʻrisida yagona fikr yoʻq. Har xil sistemalarga qaraganda hozir hayvonot dunyosida 10 dan 33 tagacha (koʻpincha 18—25) T. mavjud. Mas., J.Kyuvye davridan boshlab ayrim zoologlar halqali chuvalchanglar bilan boʻgʻimoyoqlilarni yagona boʻgimlilar T.iga birlashtirishni yoki yaqingacha T. hisoblangan eng sodda hayvonlarni bir necha T.ga boʻlishni tayutif etishadi. T.lar tarkibiy jihatdan ham bir-biridan farq qiladi. Masalan, plastinkalilar T.i 2, pogonofalar 150, boʻgʻimoyoklilar bir mln.dan koʻproq turni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, T.ning kenja T.ga boʻlinishida ham munozarali fikrlar mavjud.

Sistematik nomenklaturada T. (typus) — muayyan takson nomining tavsifi bilan bogʻliq boʻlgan oʻsimlik yoki hayvon nusxasi (golotip); agar golotip nusxa saqlanmagan boʻlsa, etalon sifatida shu seriyadagi boshqa nusxalar (paratip) yoki tipik material olingan joydan yigʻilgan yangi nusxalar (laktotip), baʼzan T.ning original tavsifi yoki rasmi etalon sifatida qabul qilinadi. Urugʻ T.i — shu urugʻ tavsifi uchun asos boʻlgan tur; T. oilasi — T. urugʻi....TIPIYA (yun. typos — iz; nusxa) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; poligrafiya usulida nashr, chop etish bilan aloqadorlikni bildiradi (mas., fototipiya, avtotipiya).

 

Turkum:Taksonlar
Tipratikanlar

Tipratikanlar, kirpilar – hasharotxoʻr sut emizuvchilar turkumi oilasi. Oyoqlari koʻpchiligida 5 barmoqli; yuqori, baʼzan pastki kurak tishlari yirik, yirtqich tishlariga oʻxshash. Teri osti muskullari yaxshi rivojlangan; ular qisqarishi tufayli tipratikanlar gavdasi sharsimon shaklga kiradi. 12–15 turi maʼlum. Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turi: quloqdor tipratikanlar, qora ignali tipratikanlar uchraydi. Quloqdor tipratikanlar (tanasi 15–19 sm, qulogʻi uzun, korni mayin oq jun bilan qoplangan) Oʻzbekistonning hamma hududlarida tarqalgan. Qora ignali tipratikanlar (tanasi 22–27 sm, dumi 23–37 mm, tikanlari 4 sm cha, peshonasi tikansiz) Oʻzbekiston janubida – Jizzax, Qashqadaryo, Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Qishki uyquga yotadi. Asosan, hasharotlar, shuningdek, mayda umurtqali hayvonlar (ilonlar), kamdan-kam oʻsimlik mahsulotlari bilan oziqlanadi.

Qishloq xoʻjaligi zararkunandalari – hasharotlarni yeb fonda keltiradi.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Sur (Livan)

Sur — Finikiya (hozirgi Livandagi Sur sh.)dagi dengiz boʻyi shahardavlati. Mil. av. 4ming yillikda asos solingan. Mil. av. 1ming yillikda ravnaq topgan. Mil. av. 3—2ming yillikda muhim hunarmandchilik va savdo markazi. 2ming yillikda (tanaffuslar bilan) Misr taʼsirida boʻlgan. S.liklar Oʻrta dengiz orollari (Kipr, Sitsiliya va boshqalar), Shimoliy va Gʻarbiy Afrika va Ispaniyada bir qancha koloniyalar (manzilgohlar) barpo etganlar. Mil. av. 10-asrda S. gegemonligi ostida vujudga kelgan SurSidon podsholigi Finikiyaning butun dengiz sohyli ustidan hukmronlik qilgan. Mil. av. 8-asrda S. Ossuriyaga, mil. av. 6-asr boshidan Yangi Bobil podsholigiga, mil. av. 6-asrning 2yarmidan Axomaniylar davlatiga karam boʻlgan. Mil. av. 332 y. uzoqmuddat dengiz va quruklikdan qamal qilingandan keyin S. Aleksandr tomonidan egallangan. Ellinizm davrida S.Ptolemeylar, Salavkiylar davlati tarkibida, mil. av. 64 yildan Rimning Suriya provinsiyasiga ichki muxtoriyatini saqlagan xolda kirgan. Arablar istilosiga qadar (7-asr) Sharqiy Oʻrta dengizning yirik savdo markazi boʻlib qolgan. S.da arxeologik qazish ishlari fransuz arxeologi E. Renan (19-asrning 2yarmi), A.Puadebar (20-asrning 40-yillari) tomonidan olib borilgan. S. Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

 

Turkum:Finikiya shaharlari
Tirana universiteti

Tirana universiteti - Albaniyadagi yetakchi oliy oʻquv yurti va ilmiy tadqiqotlar markazi. 1957-yil tashkil etilgan. Tabiiy fanlar, tibbiyot, tarix, falsafa, iqtisodiyot, geologiya, texnologiya, huquq boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, kutubxonasi (500 mingga yaqin asar) bor. 12 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.
Tiratron

Tiratron yun. tryra — eshik, kirish va (elek)trongʻ — anod va katoddan tashkari bir yoki bir necha boshqarish toʻri boʻlgan uch elektrodli ion asbob. Sovuq katodli (tutovchi razryadli) va choʻglanma katodli (yey razryadli) boʻladi. T. inert gazlar, simob bugʻlari yoki vodorod toʻldirilgan germetik (havo kirmaydigan) ballon. Toʻrda kuchlanish muayyan qiymatga yetganda yey razryad vujudga keladi. Razryad hosil boʻlishi paytida toʻrning potensial ishorasiga (katodga nisbatan) qarab, T.lar manfiy va musbat ishga tushirish xarakteristikali xillarga boʻlinadi. Manfiy xarakteristikali (toʻgʻrilagichli, releli, relaksion va boshqalar) T.da anodning elektr maydoni katodga toʻr orqali oʻtib keladi. Bular boshqariladigan ventil sifatida ishlatiladi. T. kuchli impulsli elektr zanjirlarida (kommutator sifatida), axborotlarni aks ettirish qurilmalarida (indikator sifatida) va boshqalarda qoʻllanadi. Molibden yoki nikel simlardan zich toʻrli qilib yasaladigan T. tasitron deb ataladi.
Tire

Tire ( — chiziqcha; choʻziq narsa) — hozirgi oʻzbek tilida keng qoʻllanadigan, gorizontal chiziqcha (—) shaklidagi tinish belgisi. Tire rus yozuvida 18-asrdan, oʻzbek yozuvida esa 19-asrning 70-yillaridan qoʻllana boshlagan. Aralash holda, yaʼni gapning boshida va oʻrtasida, shuningdek, yakka va takror (qoʻshaloq) holda qoʻllanuvchi tinish belgilaridan. Tire yakka holda qoʻllanganda, gaplar va gap boʻlaklarini ajratish, takror (qoʻsh Tire) holda ishlatilganda esa, maʼlum boʻlaklarni chegaralash, chegaralangan boʻlakning maʼnosini taʼkidlash, boʻrttirish, emotsionallikni oshirish kabi vazifalarni bajaradi.

Hozirgi oʻzbek tilida Tire sodda va qoʻshma gaplar tarkibida qoʻllanib, quyidagi vazifalarni bajaradi: a) gaplarni, gap boʻlaklarini ajratadi; b) gaplar, gap boʻlaklari va ayrim sintaktik tuzilmalarni chegaralaydi; v) turli xil maqsadlar — emotsional—ekspressiv holatlarni ifodalaydi; g) tushirib qoldirilgan ayrim boʻlaklar oʻrnini qoplaydi (Yaxshidan ot qolar, yomondan — dog’). Grammatik va intonatsion jihatdan mustaqil gap boʻlaklari har ikki tomondan Tire bilan ajratiladi. Bunda ajratilgan boʻlakning har ikki tomonidan qisqa pauza boʻladi (Togʻalarim — Egamberdi va Rahimberdi — meni bir-bir quchoqlab, ishga beriladilar. — Oybek). Tire ikki yoki undan ortiq atoqli otning birikuvidan tuzilib, biron tashkilot, muassasa, taʼlimot, narsahodisalar nomini anglatuvchi soʻzlar orasida (Karpov — Kasparov matchi, Boyl—Mariott qonuni), shuningdek, makon, zamon va miqdor chegarasini bildiruvchi ikki yoki undan ortiq soʻzlar (raqamlar) orasida ham (30—40-y.lar, XIX—XX alar) qoʻllanadi.

 Yana qarang 
• Qavs
Tirik tugʻish

Tirik tugʻish - hayvonlarda nasl qoldirish xili. Tirik tugʻishda embrion ona organizmida rivojlanadi, odatda, yoʻldosh orqali bevosita uning hisobidan oziqlanadi va onadan birmuncha rivojlangan, tuxum poʻstidan xalos boʻlgan bola holida tugʻiladi. Tirik tugʻishning aksi, tuxum tugʻish hisoblanadi. Tirik tugʻish va tuxum tugʻish tarixiy oʻzaro bogʻliq; buning dalili sifatida tuxumdan Tirik tugʻish mavjudligini koʻrsatish mumkin. Tirik tugʻishda murtak urgʼochi organizm jinsiy yoʻllarida, bachadon (jinsiy yoʻllarning kengaygan qismi)da yoki jinsiy qinda rivojlanadi. Koʻpchilik hayvonlarda murtak sirtida murtak qobigʻi (xaltasi) hosil boʻladi. Ayrim boʻshliqlilar, chuvalchanglar, onixoforalar, baʼzi boʻgʻimoyoqlilar, ignaterililar, mollyuskalar, xordalilardan salplar, koʻpgina akulalar, lappak baliklar, baʼzi karptishlilar, qurbaqalar, toshbaqalar, kaltakesaklar va ilonlar, koʻpchilik sut emizuvchilar (yexidna, proyexidna, oʻrdakburundan tashqari) va odam uchun xosdir. Baʼzi oʻsimliklar ham tirik tugʻadi (yana qarang: Tirik tugʻuvchi oʻsimliklar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Tiristor

Tiristor (yun. thyra — eshik, kirish va rezistor) — elektrik ventil xossasiga ega boʻlgan kremniy monokristall asosidagi yarimoʻtkazgich asbob. Yarimoʻtkazgich elementi kremniy (bir oz bor, alyuminiy va fosfor qoʻshilgan) monokristall disk (plastinka)dan tayyorlanadi. Ishlash prinsipi kremniy monokristallning elektronteshikli oʻtish (elektron p oʻtkazuvchanlikdan teshikli r oʻtkazuvchanlikka oʻtish) xossasiga asoslanadi. Bu xossa asbobning ventilli oʻtkazuvchanligini taʼminlaydi. Tiristorning triodli (trinistor; uchta tashqi chiqish — katod, anod, boshqaruvchi elektrod) va diodli (dinistor, boshkaruvchi elektrodsiz) bor. Vazifasiga koʻra, bir tomonlama va ikki tomonlama oʻtkazuvchan, yuqori chastotali, impulsli, ikki operatsiyali va maxsus xillarga boʻlinadi. Fotorezistorlar, galliy arsenid asosidagi Tiristorlar ham bor.

T. elektr oʻzgartirgichlarida ventil, avtomatik boshqarish tizimining ijrochi va kuchaytiruvchi elementlari, turli elektron qurilmalarda xotira kaliti hamda elementlari va boshqa sifatida ishlatiladi.
Tirichmir

Tirichmir - Hindukush togʻ sistemasining eng baland choʻqqisi, Pokistonning shimolida. Bal. 7690 m. Kristall jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlarida muzliklar va firnlish maydonlar bor.

 
Turkum:Togʻlar
Tirkama

Tirkama — dvigatelsiz gʻaldirakli transport vositasi. Dvigatelli transport vositasi (avtomobil, traktor)ga tirkab ishlatiladi (nomi shundan). Oddiy va maxsus, bir, ikki va koʻp oʻqli boʻladi. Oddiy 2 oʻkdi tirkama berk kuzov yoki bortli platforma bilan jihozlanadi. Maxsus tirkamaga muayyan yukni (masalan, paxtani) tashish uchun moslashtirilgan kuzov oʻrnatiladi. Uzun yuklar (trubalar, taxtalar va boshqalar) uchun maxsus 2 gʻildirakli (bir oʻqli) Tirkama ulamadan foydalaniladi. Bunday tirkama shatakchi mashinaga yukning oʻzi orqali tutashtiriladi. T. ga turli jihozlar (masalan, kompressor styalar)ni oʻrnatish ham mumkin. Oddiy bir oʻqli tirkamaning yuk koʻtaruvchanligi 2 t dan, ikki oʻqliniki 8 t dan oshmaydi; boʻlinmaydigan yirik yuklarni tashish uchun moʻljallangan T.niki —20—25 t. Tirkamalarning barchasi ye’ritish asboblari, gabarit chiroklari, tanish belgilari bilan taʼminlanadi.

 

Turkum:Transport vositalari
Tiroksin

Tiroksin, (3,5,3’,5) tetrayodtirozin — odam va hayvonlarning asosiy tireoid gormoni. Qalqonsimon bez follikulalarida ishlanadi. Tirozin hosilasi. Tiroksin suvda va quruqlikda yashovchilar hamda baʼzi suyakli baliqlar (mas., kambala)da metamorfozni, issiq qonli hayvonlar va odamda moddalar almashinuvini, issiqlik ishlab chiqarilishi, toʻqimalarning oʻsishi va yangilanishini kuchaytiradi. Tiroksin sintezi va sekretsiyasini gipofizning tireotrop gormoni (TTG) boshqaradi. Qonda Tiroksin miqdori koʻpaysa, TTG ajralishi tormozlanadi va Tiroksin kam ajraladi. Tiroksin konsentratsiyasi kamayganda TTG ajralishi kuchayadi va Tiroksin muvozanati tiklanadi. Tiroksinning ajralishiga tashqi muhit omillari (travma va stress), ovqat (yod) va boshqa ichki sekretsiya bezlari taʼsir etadi. Tiroksin muvozanati buzilishi turli kasalliklar (gipertireoz, gipotireoz, buqoq, kretinizm, miksedema) olib keladi.

Tiroksin gormoni aslida tiroid gormonining harakatsiz shakli hisoblanadi. Hujayralar va tana to'qimalariga kerak bo'lganda tiroksin gormoni uning faol shakli T3 gormoniga aylanadi. Ushbu T3 gormoni to'g'ridan to'g'ri tananing hujayralari va to'qimalariga ta'sir qiladi.

 Yana q. 

 Qalqonsimon bez
Tirren dengizi

thumb
Tirren dengizi (, , ) - Oʻrta dengizning bir qismi, yarim yopiq dengiz. Apennin yarim orol va Sitsiliya, Sardiniya, Korsika orollari oraligʻida joylashgan. Oʻrta dengizning boshqa qismlari bilan Korsika, Bonifacho, Sardiniya va Messina boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 214 ming km². Eng chuqur joyi 3830 m ekanligi aniqlangan. Dengizning janubiy sharqida Lipari orollari joylashgan. Suvining temperaturasi yuza qismida yezda 22—24,5°, qishda 13—14°. Shoʻrligi 37,2—38,2%. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (bal. 0,5 m). Baliq ham ovlanadi. Yirik portlari: Neapol, Palermo, Kalyari (Italiya), Bastiya (Fransiya).

 

Turkum:Dengizlar
Tisa

Tisa — Yevropadagi daryo, Ukraina, Vengriya, Serbiya va Chernogoriya hududlaridan (qisman Ukraina bilan Ruminiya va Vengriya bilan Slovakiya chegaralaridan) oqadi. Dunayning eng katta chap irmogʻi. Uzunligi 966 km. Havzasining maydoni 157,1 ming km². Oʻrmonli Karpat togʻlari (Ukraina hududi)dan boshlanadi. Koʻp qismi Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Qor va yomgʻirdan suv oladi, bahorda sersuv, yezda baʼzan toshadi. Suvi koʻpayganda quyi qismida suv sathi 4–5 m koʻtariladi. Oʻrtacha suv sarfi quyi qismida 810 m³/sek. Qish sovuq kelgan yillarda 1—2,5 oy muzlaydi. T.dan yogʻoch oqizishda (yuqori oqimida) va sugʻorishda foydalaniladi. Tisakarad shahrigacha (Vengriya) kema qatnaydi. T. boʻyida Xust (Ukraina), Tisafyured, Solnok, Seged (Vengriya) sh.lari joylashgan. T.da suv ombori, Tisalyok va Kishkere (Vengriya) gidrouzellari qurilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar‎
Turkum:Ruminiyadagi daryolar
Turkum:Vengriyadagi daryolar
Turkum:Slovakiyadagi daryolar
Turkum:Serbiyadagi daryolar
Turkum:Ukrainadagi daryolar
Arne Tiselius

Tiselius Arne Vilgelm Kaurin (1902.10.8, Stokgolm — 1971. 29.10, Upsala) — shved biokimyogari. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1939-yildan). Upsala universiteti professor (1938-yildan), Biokimyo instituti direktori (1951-yildan). Tabiiy fanlar sohasidagi tadqiqotlar boʻyicha Shvetsiya davlat kengashi raisi (1946—50). Asosiy ilmiy ishlari adsorbsiya va elektroforez tadqiqotlariga oid. Adsorbsion xromatografiya usulini kashf etgan (1931 — 35) va undan foydalanib, tarkibida aminokislotalar, peptidlar, uglevodlar boʻlgan aralashmalarni sifat va miqdor jihatdan tahlil qilgan. Immunoelektroforez usuli bilan qon normal zardobining oqsil tuzilishini oʻrganishga asos solgan. Kimyo boʻyicha Nobel qoʻmitasi prezidenti (1960—71). Nobel mukofoti laureati (1948)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:10-avgustda tugʻilganlar
Turkum:29-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Tiss

thumb

Tiss (Taxus) — zarnobdoshlar oilasiga mansub ignabargli, doim yashil, ikki uyli, kamdankam bir uyli oʻsimliklar turkumi. Ignabarglari ketma-ket joylashgan; toʻq yashil, yaltiroqboʻrtiqoʻzakli. Changchili boshoqchalari bitta, sharsimon. Qubbasi ham bitta; unda rezavor mevaga oʻxshash bir dona urugʻ boʻladi. 10 turi maʼlum. Yevropa, Kichik va Sharqiy Osiyo, Kavkaz, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda rezavor yoki chirimaydigan daraxt oʻstiriladi. Tissning yogʻochi qizgʻishjigarrang, yaltiroq oʻzakli, mustahkam, qattiq, ogʻir, yaxshi silliqlanadi, smola yoʻli boʻlmaydi. Fanera tayyorlash, suv inshootlari qurish va mashinasozlikda ishlatiladi.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Titan qotishmalar

Titan qotishmalar - tarkibida muayyan miqdorda legirlovchi elementlar alyuminiy A1 (8%), molibden Mo(30%), vanadiy (V 16%), marganets Mp (8%), temir Gʻe (5%) va boshqa boʻlgan titan asosidagi materiallar. Mustahkamligi yuqori, uncha zich emas. Kriogen temperatura (—250°S) dan yuqori (300—600°S) tralarda dengiz suvi va boshqa yemiruvchi muhitlarda zanglash (korroziya) va yemirilishga turgʻun. Antifriksion (ishqalanishga qarshi) xossalari past boʻlgani uchun Titan qotishmalardan tayyorlangan detallarning ishqalanuvchi sirtlarini moylab turishga toʻgʻri keladi. Titan qotishmalar samolyotsozlik, raketasozlik, energetika mashinasozligi, kemasozlik, kimyo sanoati va boshqa sohalarda ishlatiladi.
Titanit

Titanit — orolli silikatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Sa TiOSiOJ boʻlib, Gʻe2Q, Gʻe3Q hamda 12% gacha (T.ning keylgauit xili), (Se, Y)2O3, Mn, Sn, Nb, Sg aralashma holida uchraydi. T. monoklin singoniyada kristallanadi. Zich prizmalar koʻrinishidagi yakka kristallar hamda donador agregatlar hosil qiladi. Rangi sariq, jigarrang, yashil baʼzan qora va qizgʻish boʻladi. Olmosdek yaltiraydi. Qattikdigi 5—6, zichligi 3,3—3,6 g/sm3. Titanit magmatik togʻ jinslarining keng tarqalgan aksessor minerali, odatda, ishqorli togʻ jinslarida, baʼzan metamorfik gneyslarda hamda gidrotermal hosilalarda uchraydi. Titanit titan olinadigan xom ashyodir.

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Minerallar
Josip Broz Tito

TITO (Broz Tito) (Broz Tito) Iosip (1892.25.5, Kumrovets, Xorvatiya — 1980. 4.5) — Yugoslaviya prezidenti (1953 yildan), YUSFR Prezidiumi raisi (1971 yildan), marshal (1943). 1915 yil harbiy asir sifatida Rossiyada boʻlgan. 1920 yil vataniga qaytib Yugoslaviya kompartiyasi (YUKP)ga aʼzo boʻlib kirgan. 1934 yildan YUKP rahbariyatida. 1935—36 yillarda Moskvada, Kominternda ishlagan. 1937 yil dekabrdan Yugoslaviyada YUKPni boshqargan; Yugoslaviya Kommunistlar soyuzi (YUKS) raisi (1966 yildan; 1940—66 yillarda bosh kotib). Yugoslaviyadagi xalq ozodlik urushi davri (1941 — 45)da Yugoslaviya xalq ozodlik armiyasi bosh qoʻmondoni. 1945 yil Yugoslaviya hukumati boshligʻi. 1948 yil SSSR va Yugoslaviya oʻrtasida davlatlararo va partiyalararo munosabatlar uzilgandan soʻng, T. oʻzining sotsialistik jamiyat qurish modelini ilgari surgan. Qarshilik koʻrsatish harakati rahbarlaridan biri boʻlganOʻzME.
Konstantin Titov

Konstantin Gerasimovich Titov (1898.21.5, Gomel viloyati, Belorussiya — 1970.21.8, Toshkent) — pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1955), tibbiyot fanlari doktori (1939), professor (1941). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1944). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgach (1928), shu universitetda ordinator (1928—30), assistent (1930—34), dotsent (1934—38), Toshkent toʻqimachilik fabrikasiga kdrashli bolalar kasalxonasida (1938—40), Toshkent tibbiyot akademiyasi davolash va sanitariya fakulteti bolalar klinikasida kafedra mudiri (1940—68), Gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot institutida ilmiy rahbar (1968—70). Asosiy ilmiy ishlari bolalar kasalliklari, ularning oldini olish va davolashga oid.
 
 Leykozi u detey, T., 1954; Prakticheskoye i teoreticheskoye znacheniye issledovaniya retikuloendotelialnix kletok kostnogo mozga v klinike i eksperimente, T., 1958; Bolezn Botkina u detey, T., 1958.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tiflotexnika

Tiflotexnika – koʻrlar, koʻzi ojizlar va koʻrkarlarni oʻqitish, mehnat faoliyatiga tayyorlash, ularga madaniymaishiy xizmat koʻrsatish, koʻzi ojizlarning koʻrish qobiliyatini kuchaytirish va tiklash uchun moʻljallangan maxsus asbobsozlik sohasi. Tiflotexnika oliy nerv faoliyati fiziologiyasi, oftalmologiya, koʻrish neyrofiziologiyasi, elektrofiziologiya, fiziologik optika, koʻrish gigiyenasi, ergonomika, umumiy, muhandislik va tibbiy psixologiya, tiflopedagogika, tiflopsixologiya, aloqa nazariyasi, elektronika, axborotlar nazariyasi va boshqa sohalarga asoslanadi. Elektron tiflotexnika narsalar, vizual jarayonlar va hodisalar toʻgʻrisida koʻrlarga obyektiv axborot beradi. Koʻrlar va koʻzi ojizlarning odatdagi kitob, jurnali, gazeta va boshqalarni „oʻqishlari“ uchun oddiy harflarni ovoz, taktil, taktiltitrama signallarga aylantirib beruvchi „oʻqish“ mashinalari ishlab chiqilgan. Maxsus apparatlar maktablar va boshqa bilim yurtlarida o'tkaziladigan laboratoriya ishlarida koʻr va koʻzi ojizlarning atrofdagi narsalar, jarayonlar va xodisalar toʻgʻrisida muayyan tasavvur olishlariga imkon beradi. Koʻrlarning koʻcha-kuyda moʻljal olishlarini osonlashtirish uchun tovush yoki taktil signalizatsiyali elektron asboblar yaratilgan, maxsus elektron hassalar ishlab chiqarilgan.

Koʻrlar va koʻrkarlarning yozishlari uchun L. Brayl tizimida turli asboblar va maxsus yozuv mashinkalari ishlab chiqarilgan. Koʻzi ojizlar uchun maxsus linzalar, proyeksion apparatura, oʻqish moslamalari, maktablardagi frontal mashgʻulotlar uchun berk tizimdagi televizion qurilmalar mavjud. Bunday vositalarning yangi ni ishlab chiqish borasida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda.

Koʻzi ojizlarning koʻrish qobiliyatini kuchaytirish va tiklash uchun turlituman optik asboblar yaratilgan. Koʻrlar va koʻzi ojizlarning mehnat faoliyatiga koʻmaklashish uchun ish unumdorligini oshirishga yordam beradigan, mehnat xavfsizligini taʼminlaydigan qurilmalar ishlab chiqarilgan. Tiflotexnika koʻz va qulogʻida kamchiliklar boʻlgan odamlarning hayot kechirishi va mehnat faoliyatini amalga oshirishi uchun juda muhim ahamiyatga ega.

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Biotibbiyot
Nikolay Tixonov

thumb
Nikolay Semyonovich Tixonov 1896.22.11(4.12), – Peterburg – 1979.8.2 – rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq shoiri (1974). Birinchi jahon urushi (1914—18), fuqarolar urushi (1918—20) va Ikkinchi jahon urushi (1941 – 45) qatnashchisi. SSSR Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi kotibi (1944-yildan). 20-yillarda „Serapion muridlari“ adabiy toʻgaragi ishtirokchisi. Ilk dostoni „Sami“ (1920). T. 20—30-yillarda Gruziya, Armaniston va Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat qilgan. Taassurotlari asosida „Vamberi“ (1925), „Dengizdan dengizgacha“ (1926), „Urush“ (1931) qissalarini, „Xavfli odam“, „Harbiy otlar“ (1927), „Abadiy tranzit“ (1934), „Koʻchmanchilar“ kabi hikoyalar va ocherklar kitoblarini (1931), „Kaxetiya haqida sheʼrlar“ (1935) toʻplamini yozgan. „Gruziya bahori“ turkum sheʼrlari (1948)da urushdan keyingi Kavkazning maftunkor tabiati, kishilarining tinch turmushi, xalkdar doʻstligi ifodalangan. Tinchlik uchun kurashuvchilarning xalqaro xarakatida koʻp yillar ishtirok etishi, Sharq va Gʻarb mamlakatlariga qilgan sayohatlari uning „Dust soyasi“ (1936), „Ikki oqim“ (1951), „Tinchlik tarafdorlarining ikkinchi umumjahon kongressida“ (1953) kabi turkum sheʼrlarida, „Oq moʻʼjiza“ (1956), „Yashil zulmat“ (1966) kabi qissalari hamda „Qoʻsh kamalak“ (1964) kitobida aks etgan. Asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan. Gʻafur Gʻulom, Oybek, Zulfiya va boshqa oʻzbek shoirlarining sheʼrlarini rus tiliga tarjima qilgan."Tixonov Nikolay Semyonovich" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilPokiston haqida hikoyalar, T., 1953; Vamberi qissa, T., 1963; Yashil zulmat qissalar, T., 1972

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Birinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:22-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-fevralda vafot etganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiya yetakchilari
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq shoirlari
Turkum:SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzolari
Pavlo Tichina

Pavlo (Pavel) Grigoryevich Tichina 1891.15.(27).1, hozirgi Chernigov viloyati, Ukraina – 1967.16.9, Kiyev – ukrain shoiri, davlat va jamoat arbobi. Ukraina Fanlar akademiyasi akademigi (1929), Ukraina Oliy Majlisi raisi (195359), SSSR Oliy Soveti Millatlar Soveti raisi oʻrinbosari (195462). 1918-yil „Quyoshli klarnetlar“ sheʼriy kitobi nashr qilingan. „Ukrainadan esgan shamol“ (1924), „Chernigov“ (1931), „Yagona oila tuygʻusi“ (1938), „Poʻlat va nafosat“ (1941) kabi sheʼriy toʻplamlarida vatanparvarlik va tinchlik motivlari ifodalangan. „Kotovskiy qilichi“ (1938), „Shevchenko va Chernishevskiy“ dostonlari (1939) muallifi. „Yengmoq va yashamoq“ (1942), „Doʻstni dafn etish“ (1943) sheʼr va dostonlari Ikkinchi jahon urushiga bagishlangan. Urushdan keyingi davrda dolzarb mavzudagi sheʼriy asarlar, bolalar uchun ertaklar hamda adabiyotshunoslik masalalariga oid maqolalar yozgan. „Tanlangan asarlari“ (1957,3 jildli) uchun T. G. Shevchenko nomidagi Ukraina Davlat mukofoti berilgan (1962). Ayrim sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 

Turkum:Ukraina