Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ikki fuqarolik

Ikki fuqarolik, bipatridlar — ayni bir vaqtda 2 va undan ortiq davlat fuqaroligiga mansublik. 2 fuqarolik quyidagi hollarda yuzaga keladi: 1) farzand fuqaroligini belgilashda "qon huquqi", yaʼni qaysi davlat hududida tugʻilishidan qatʼi nazar, otaonasi qaysi davlat fuqarosi boʻlsa, shu davlatning fuqarosi boʻlishlik qoidasi qoʻllanadigan davlat fuqarolaridan farzand tugʻilgan vaqtda; "yurt huquqi", yaʼni ota-onasi fuqaroligidan qatʼi nazar, qaysi davlat hududida tugʻilsa, shu davlat fuqarosi boʻlishlik qoidasini qoʻllanadigan davlat hududida farzand tugʻilgan paytda; 2) ayol kishi ajnabiy shaxs bilan nikohda boʻlgan paytda — agar uning mamlakati qonunchiligiga binoan u nikohdan oʻtganidan soʻng fuqarolikdan chiqarilmasa, erining mamlakati qonunchiligiga binoan esa ayolni oʻz-oʻzidan fuqarolikka qabul qilsa; 3) fuqarolik boshqa davlat fuqaroligiga oʻzgartirilgan paytda — agar fuqarolikka qabul qilgan davlatning fuqarolikni oʻzgartirish uchun oldindan roziligi olinmagan boʻlsa. Xalqaro huquqda 2 fuqarolik munosabati bilan yuzaga keladigan masalalar boʻyicha yagona, hamma tan olgan tartib belgilanmagan. Umuman, aksariyat davlatlar 2 fuqarolikka salbiy munosabatdadir. 1930-yil Gaaga konvensiyasida 2 fuqarolikni kamaytirish va tan olmaslik haqidagi xalqaro tamoyil mustahkamlangan. Umum eʼtirof etgan qoidaga koʻra, har bir shaxs faqat bir davlatning fuqarosi boʻla oladi.

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik toʻgʻrisidagi qonuniga (1992-yil 2 iyul) binoan, yagona fuqarolik joriy qilingan. Oʻzbekistonda yashovchi har bir shaxs fuqarolik huquqiga ega. Hech kim fuqarolikdan yoki fuqarolikni oʻzgartirish huquqidan mahrum etilishi mumkin emas. Yagona fuqarolik: a) davlatning yaxlitligini; b) barcha fuqarolar bir xil huquqiy maqomga ega ekanligini; v) barcha fuqarolar teng huquqligi va ularning qonuniy manfaatlari davlat tomonidan muhofaza qilinishini anglatadi. Shaxs 2 yoki undan ortiq fuqarolikka ega boʻlgan taqdirda, u qaysi mamlakat bilan eng koʻp uzviy bogʻlangan boʻlsa,: uning uchun oʻsha mamlakat huquqi shaxsiy qonun hisoblanadi. Fuqaroligi boʻlmagan shaxs qaysi mamlakatda doimiy yashab turgan boʻlsa, oʻsha mamlakat huquqi uning shaxsiy qonuni hisoblanadi (FK, 1168-modda). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Ikki xil nafas oluvchilar

Ikki xil nafas oluvchilar (Dipnoi yoki Dipneustomorpha) — su-yakli baliqlar kenja sinfi (yoki kat-ta turkumi). Devon davridan maʼlum. Koʻpchilik Perm davridan keyin qirilib ketgan. Suvda yashashga moslashgan organlari (jabralar) bilan bir qatorda atmosfera havosidan nafas olishga imkon beradigan organlari (oʻpkasi) ham boʻladi. Skeletining , asosan, togʻaydan iborat boʻlishi, xor-dasining hayoti davomida saqlanib qolishi, umurtqa pogʻonasining yaxshi rivojlanmaganligi I.x.n.o.ning sodda tuzilganligini koʻrsatadi. Shuning bilan birga suyaklar boʻlishi, oʻpka bilan nafas olishi, yurak boʻlmasida uni boʻlib turuvchi boʻlmacha boʻlishi, bosh miyaning kuchli rivojlanganligi ularning oʻziga xos belgilari hisoblanadi. Juft suzgichlari uzun, segmentlarga boʻlingan 3 turkumi boʻlgan. Hoz. I.x,-n.o. chuchuk suvlarda yashaydi; bir oʻpka-’ lilar (Monopneumones) va ikki oʻpkalilar (Dipnumones) turkumlariga boʻlinadi. Bir oʻpkalilarning yagona turi muguztish (Neoceratodus forsteri) Shim.sharqiy Avstraliyaning Kvinslend daryosida yashaydi; tanasi yoʻgʻon (uz. 175 sm gacha), juft suzgichlari — bargsimon, tangachalari yirik, suzgich pufagi (oʻpkasi) bitta. Ikki oʻpkalilarning tanasi choʻziq, tangachalari mayda, juft suzgichlari ipsimon, suzgich pufagi (oʻpkasi) — ikkita. Bir necha turi maʼlum. Protopterlarning 4 turi tropik Afrikaning sayoz suvlarida yashaydi, uz. 30 sm dan 2 m gacha. Qurgʻoqchilik paytida qurib qoladigan suv havzalarida loydan qazigan inlarida uyquga ketadi. Jan. Amerikaning Amazonka daryosi havzasida uchraydigan lepidosiren (Lepidosiren paradoxa) ham qurgʻokchilikni xuddi shu holatda oʻtkazadi. I.x.n.o. har xil umurtqasizlar, baliqlar va b. suv hayvonlari bilan oziqlanadi. Protoptera va lepidosiren ovlanadi; muguztish muhofaza qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki qanotlilar

thumb|Ikki qanotlilar
Ikki qanotlilar, qoʻsh qanotlilar  — hasharotlar turkumi. taxminan 80000 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta koʻkrakka birikadigan bir juft qanotlari boʻladi. Keyingi juft qanoti reduksiyalanib, tovush chiqaruvchi organga aylangan. Qanotlari asosi juda kambar, koʻpincha kichkina boʻrtma – „qanotcha“ hosil qiladi. Boshi harakatchan, koʻzlari yirik, fasetkali; koʻkragi yaxlit. 3 kenja turkumga – uzun moʻylovlilar, kalta moʻylov kalta choklilar va kalta moʻylov doira choklilarga boʻlinadi. Kenja turkumlar imagosi, lichinkasi va gʻumbaklarining bir qancha belgilari bilan bir-biridan farq qiladi. Ikki qanotlilar hamma joyda tarqalgan; koʻpchilik (gessen chivini, karam chivini, piyoz chivini va boshqalar) qishloq xoʻjaligi ekinlariga katta zarar yetkazadi. Bir qancha (soʻnalar, chivinlar, qon soʻruvchilar) qishloq xoʻjaligi hayvonlariga, baʼzi (mas, bezgak pashshasi, chivinlar va boshqalar) esa odamlarga yuqumli kasalliklar tarqatadi. Afrikada yashaydigan se-se chivini uyqu kasalligini qoʻzgʻatuvchi tripanosomani yuqtiradi. Ikki qanotlilar oʻsimliklarning changlanishida ishtirok etadi; baʼzilari (mas, taxin chivinlar) lichinkalik davrida zararkunanda hasharotlarda parazitlik qiladi. Sirfidlarning lichinkalari oʻsimlik bitlari bilan oziqlanib, ular sonini kamaytirishga yordam beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
thumb|264x264px|Yaproq ustiga qoʻbgan anthomyiid pashshasi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Ikki had

Ikki had — koʻphadning ikki hadini oʻz ichiga olgan koʻphad. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki hadli tenglama

Ikki hadli tenglama - x"a=0 koʻrinishidagi tenglama (bunda x — har qanday kompleks son, p — natural son). Kompleks sonlar maydonida p ta yechimga (ildizga) ega boʻlib, ular kompleks sonlar tekisligida markazi ko-ordinatalar boshida va radiusi a ning modulidan olingan p- darajali arifmetik ildizga teng boʻlgan aylanaga joylashadi. x"—1=0 koʻrinishidagi I. h. t. doirani (aylanani) boʻlish tengla-masi deyiladi, chunki doirani (aylanani) p ta boʻlakka boʻlish bu tenglamani yechish bilan ekvivalentdir. ax”+foc”=0 koʻrinishidagi tenglama ham I. h. t. deb ataladi (t, p — natural sonlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki haqiqat nazariyasi

Ikki haqiqat nazariyasi -falsafa va ilohiyotni haqiqatni bilish hamda xudoga yaqinlashishning ikki mustaqil yoʻli deb talqin etuvchi taʼlimot. U oʻrta asr madaniyatiga aristotelizmning kirib kelishi bilan bogʻliq. I. h. n. Sharq falsafasi tarixida uzoq evolyusion yoʻlni bosib oʻtgan. Oʻrta osiyolik mutafakkirlar Forobiy, Ibn Sino, Beruniy va boshqalar I. h. n.ga dastlab yaqinlashganlar. I. h. n. 12—14-asrlarda keng rivojlanib, Ibn Rushd falsafasida takomilga yetgan. Ibn Rushd qarashlariga koʻra, falsafa atrofdagi olamni aql-idrok bilan bilish orqali insonni hakiqatga olib boradi. I.h.n. lotin averroizmida (Si-ger Brabantskiy, Paduya maktabi va b.) aniq taʼriflab berilgan. Aristotel gʻoyalarini averroistik talqin qilish xristian aqidalariga zid boʻlgan va u cherkov tomonidan qoralangan. I. h. n. falsafa tarixida ratsionalizmning rivojlanishiga turtki bergan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki juft oyoqlilar

Ikki juft oyoqlilar (Diplopoda) — koʻpoyoqlilar kenja sinfi (ayrim maʼlumotlarga qaraganda sinfi). Har bir tana boʻgʻimida 2 juftdan oyokdari boʻladi (nomi shundan kelib chiqqan). Oyoklar soni 12 juftdan 375 juftgacha (tropik kivsyak). Tanasining 2—4-boʻgʻimlarida bir juftdan, boshqa boʻgʻimlarida 2 juftdan oyoqlari boʻladi. Koʻpchilik I.ning deyarli har bir tana boʻgimida bir juftdan himoya bezlari bor. Bu bezlar suyuqligi oʻtkir hidli; koʻpincha zaharli suyuklik ajratadi. Anamorfoz yoki gimeanamorfoz orqali rivojlanadi. 13 turkumi, 50 mingga yaqin turi maʼlum. Antarkti-dadan boshqa hamma qitalarda tarqalgan. Nisbiy namligi 100% ga yaqin boʻlgan pana joylarda yashaydi. Oʻsimlik qoldiklari va detrit bilan oziqlanadi, organik qoldiqlarni minerallashtirish va tuproq hosil boʻlishi jarayonida katta ahamiyatga ega. Ayrim I. oʻsimliklarga ziyon keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikkilamchi jinsiy belgilar

Ikkilamchi jinsiy belgilar – odam va hayvonlarda bir jinsni ikkinchisidan farq qilishga imkon beradigan xususiyatlar majmuasi (birlamchi jinsiy belgilar bundan mustasno). Bu belgilar jinsiy gormonlar taʼsirida voyaga yetgan davrda rivojlanadi va hayot davomida saqlanadi (mas, tana oʻlchami va proporsiyasi, rangidagi farq; pavianlar va sherlar erkagining yoli; tuyoqli hayvonlar erkagining shoxi) yoki faqat koʻpayish mavsumida paydo boʻladi (ayrim baliqlar va qushlarning rangi va tana shakli). Odamning I.j.b.— tana oʻlchami va proporsiyasi, jun qoplami, yogʻ toʻplanishi, tovush tembridagi farq hamda xotin-qizlarda sut bezlarining, er-kaklarda esa boʻgʻizdagi togʻayning rivojlanganligida koʻzga tashlanadi (yana q. Jinsiy dimorfizm). Mavsumiy I.j,-b.ga hayvonlarning kuyikish davridagi xattiharakatlari (kurash tushish, urgʻochisiga xushomad qilish, in yoki uyaqurish va hokazo) kiradi. I.j.b. har xil jinslarni bir-birini topish va bilib olishga imkon beradi, jinsiy bezlarning yetilishini tezlashtiradi, jinsiy tanlanishga olib keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ikkilamchi ogʻizlilar

Ikkilamchi ogʻizlilar (Deute-rostomia) — ikki yonlama simmetriyali hayvonlar (Bilateria) kenja boʻli-mi, birlamchi ogʻizlilarning aksi. Bir xil nazariyalarga qaraganda birlamchi ogʻizlilar va I.o. biri ikkinchisidan mustaqil holda radial simmetriyali hayvonlardan kelib chiqqan, boshqa xil nazariyalarga binoan birlamchi va I.o.ning umumiy ajdodi tuban chuvalchanglar (skoletsidlar)ga oʻxshash boʻlgan. I.o. ikkilamchi (selom) tana boʻshligʻiga ega hayvonlar boʻlib, ontogenezda ularning birlamchi ogzi (blastopor) oʻrnida anal teshik vujudga keladi, haqiqiy, yaʼni ikkilamchi ogʻiz esa murtakning old tomonida paydo boʻladi. Mezodermaning birlamchi ichakdan ajralib chiqishi bilan I.o. birlamchi ogʻizlilardan farq qiladi. Tuban I.o.ning tuxumi radial yoʻnalishda maydalanadi. I.o.ga chalaxordalilar, ignaterililar va xordalilar kiradi. Baʼzan I.o.ga kiljagʻlilar ham kiri-tiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikkilamchi tana boʻshligʻi

Ikkilamchi tana boʻshligʻi -koʻp hujayrali hayvonlarda tana devori bilan ichki organlar oraligidagi boʻshliq (qarang Selom).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikkilamchi xom ashyo

Ikkilamchi xom ashyo, ikkilamchi resurelar— dastlabki toʻliq foydalanish (eskirish)dan soʻng i.ch.da asosiy xom ashyo tarzida qayta ishlatilishi mumkin boʻlgan materi -allar va buyumlar, i.ch. va maishiy is-teʼmol chiqindilari. Ularning eng muhimlari: temir-tersaklar, qora, rangli va kimmatbaho metallar chiqindilari; ishlatilgan surkov moylari, yaroqsiz detallar, qogʻoz qiyqimlari va makulatura, toʻqimachilik buyumlari, laxtaklar, toʻzigan avtomobil shinalari va b. Chiqindilarning bir qismidan qayta ishlovsiz, ikkinchi qismidan qayta ishlovdan soʻng foydalaniladi. I.x.a.dan foydalanish katta iqtisodiy samara beradi. Mas, temirtersak qoldigʻini toʻplash va qay-ta ishlash metallni rudadan ishlab chiqarishga qaraganda 25 marta arzonga tushadi. 

Resurelar cheklangan sharoitlarda qoʻshimcha resurelar manbai boʻlgan I.x.a.dan foydalanish i.ch. samadorligini oshirishda gʻoyat zarur va iqtisodiy maqsadga muvofiq hisoblanadi. Oʻzbekistonda I.x.a.ni yigish, tayyorlash, saralash, dastlabki ishlov berish bilan shugʻullanadigan ixtisoslashtirilgan tashkilotlar tashkil qilingan. Bekobod sh.dagi metallurgiya zavodi toʻplangan chiqindi temir-tersaklar bazasida ishlaydi.

Qodirjon Yusupov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikkilamchi elektron emissiya

Ikkilamchi elektron emissiya — elektronlar bilan bombardimon qilinganda qattiq va suyuq jismlar sirtidan elektronlarning otilib chiqishi. Nemis fiziklari Austin va G. Shtarke kashf qilgan. Jismni bombardimon qiluvchi elektronlarni birlamchi, sirtdan chiqayotganlarini ikkilamchi elektronlar deyiladi. I.e.e. natijasida elastik qaytgan, plastik qaytgan va haqiqiy (qattiq jismdan urib chiqarilgan) ikkilamchi elektronlar chiqadi. Elastik kaytgan elektronlar energiyasi birlamchi qaytgan elektronlar energiyasiga teng. Qattiq jismdan urib chiqarilgan elektronlarning energiyasi (50 eV dan) kichik, plastik qaytganlariniki esa (50 eV dan) katta. Tula I.e.e. koeffitsiyenta o elastik qaytgan elektronlar koeffitsiyenti g , plastik qaytgan elektronlar koeffitsiyenti t| va haqi-qiy ikkilamchi elektronlar koeffitsiyenti 5 yigʻindisidan iborat. Bu koeffitsiyentlar qattiq jism turiga, sirtining tuzilishiga, agregat holati va temperaturasiga, elektronlar energiyasi va sirtga tushish burchagiga bogʻliq. I.e.e. ikki turga boʻlinadi: potensial va kinetik elektron emissiya. I.e.e. koeffitsiyenti u potensial ion-elektron emissiya koeffitsiyenti up va kinetik ion-elektron emissiya koeffitsiyenti uk dan iborat. Potensial ion-elektron emissiya ion energiyasi kichik (EXKeV) boʻlganda ham roʻy beradi. Kinetik ionelektron emissiya maʼlum chegara energiya Yeg dan boshlanadi. uk qiymati £ga chiziqli bogʻlangan. Yeg qiymati ion va metall turiga bogʻliq. Volfram uchun £=1,5 KeV. Koʻpchilik elektrovakuum asboblarda elektronlar oqimini kuchaytirish uchun (foto-elektron kuchaytirgich, tasvir kuchaytirgich), axborot yozishda (elektron-nurli asboblar) I.e.e. hodisasidan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Elektronlar
Turkum:Kimyo
Turkum:Fizika
Ikkilik kod

Ikkilik kod - elektron hisoblash mashinalari (EHM)da arifmetik amallarni bajarishda shartli ravishda qabul qilingan sanoq sistemasi. EHM da 10 lik, 8 lik, 5 lik, 3 lik va 2 lik sanoq sistemalari qoʻllanadi. I.k.da eng kam belgi (0 va 1) ishlatilgani uchun EHMda asosan shu sistemadan foydalaniladi. Qulaylik uchun 10 lik sanok, sistemasi 2 lik sanok, sistemasiga aylantirib olinadi. Mas, oʻnlik sistemadagi 157 ikkilik sistemada 010011101 deb yoziladi. Kompyuterga dasturlar yozish uchun binar kodlash (shifrlash) tili yordamida yozilardi binar kodlarni tushungan dasturchilar kompyuter arxitekturasini to'liqligicha ko'ra oladi.OʻzME E'tiboringiz uchun rahmat.
Ikkilik prinsipi

Ikkilik prinsipi, duallik prinsipi, oʻzaro proporsionallik prinsipi— proyektiv geometriyanit asosiy teoremalaridan biri. Isbotlash mumkin boʻlgan bir te-oremadan bevosita ikkinchi teoremani keltirib chiqarishga imkon beradi. I.p. nazariyada oʻzaro dual (kush) tushunchalar mavjudligiga asoslangan. Nazariyada I.p. oʻrinli boʻlishi uchun har bir aksiomaga dual jumla yo aksioma, yoki teorema boʻlishi kerak. Shu sababli, biror jumlani isbotlash mumkin boʻlsa, unga dual jumla ham toʻgʻri boʻladi. Masalan, tekislik proyektiv geometriyasida "nuqta" va "toʻgʻri" oʻzaro dual tu-shunchalar, quyidagi aksioma va teo-remalar esa dual jumlalardir: Ixtiyoriy turli ikki nuqtadan bir toʻgʻri chiziq oʻtadi. (Paskal teorema-si). Ikkinchi tartibli har qanday chi-ziqqa ichki chizilgan oltiburchaklikda uch juft qaramaqarshi tomonlar ke-sishgan uchta nuqta bir toʻgʻri chiziqda yotadi.

Ixtiyoriy turli ikki toʻgʻri chiziq bir nuqtada kesishadi. (Brianshon teoremasi). Ikkinchi tartibli har qan-day chiziqqa tashqi chizilgan oltiburchaklida uch juft qaramaqarshi uchlarni tutashtiruvchi uchta toʻgʻri chiziq bir nuqtada kesishadi.

Fazo proyektiv geometriyasida "nuk,ta" va "tekislik" tushunchalari, matematik mantikda dizʼyunksiya (mantiqiy yigʻindi) va konʼyunksiya (mantiqiy koʻpaytma) mavjudlik va umumiylik kvantorlari ikkilangandir. I.p. toʻplamlar, nazariyalarida, topologiyada ham mavjud. I.p.ni birinchi marta proyektiv geometriya uchun fransuz olimi J.Ponsele (1788—1867) ifodalab bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikkinchi Bulgʻor podsholigi

Ikkinchi bulgʻor podsholigi — Bolqon yarim oroldagi davlat (1187—1396). Vizantiya hukmronligiga qarshi ozodlik qoʻzgʻolonlari (1185—87) natijasida tashkil topgan. Poytaxti — Tirnovo. 14-asrning oʻrtalarida Dobrotitsa (Dobruja; 15-asr boshlarida turklar bosib olgan) knyazligi ajralib chiqqan, qolgan qismi Tirnovo va Vidin podsholiklariga boʻlinib ketgan (1363) va keyinchalik (1393 va 1396) turklar tomonidan bosib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarix
Turkum:Yevropa
Ikkinchi signal sistemasi

Ikkinchi signal sistemasi — faqat odam uchun xos boʻlgan, soʻzlar vositasida yuzaga chikadigan bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining faoliyati. I.s.s. eshitiladigan, soʻzlanadigan yoki koʻzga koʻrinadigan soʻzlar (nutq) vositasida amalga oshadi. Bu tushunchani 1932-yil da I. P. Pavlov odam bilan hayvon bosh miyasi faoliyati oʻrtasidagi farqni ifodalash maqsadida taklif etgan. I.s.s. birinchi signal sistemasi asosida yuzaga chiqadi. Chunki soʻzlar birinchi signal sistemasi signallari umumlashmasi, "signallar signali" hisoblanadi. Bunday umumlashuv shartli reflekslar xrsil qilish bilan boglik. Narsa va hodisalarning umumlashgan tasviri, yaʼni soʻzlar tufayli inson butun borliq toʻgʻrisida mavhum fikrlash va uni ilmiy taxlil qilish uchun cheksiz katta imkoniyatga ega boʻladi. I.s.s. evolyusiya jarayonida biologik va ijtimoiy omillar taʼsirida paydo boʻlgan, yashash uchun kurash va irsiy oʻzgaruvchanlik asosida bosh miya poʻstlogʻining tobora takomillashuvi, ijtimoiy mehnat va kishilar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar tufayli kishilarda nutq vujudga kelgan va rivojlangan. I. s. s.ning shakllanishi bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining barcha qismlari bilan bogʻliq. Zamonaviy neyrofiziologik tadqiqotlar (miyaga mikroelektrod oʻrnatish) verbal (soʻz) signallarining kodlashish mexanizmini oʻrganishga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikkinchi tartibli sirtlar

Ikkinchi tartibli sirtlar -nuqtalari fazoning Dekart koordinatalar tizimipa quyidagi ikkinchi darajali algebraik tenglamani kanoatlantiruvchi sirtlar: Ax2 + Vu2 + Cz2+ Dxy+ Eyz+ Fzx + + Gx + Hy+ Kz+ L = Q.

Bunda ikkinchi darajali oltita had oldidagi A, V, S, D, Ye, Gʻ koeffitsiyentlardan kamida bittasi noldan farq qiladi. I.t.s.ni tekislik bilan kesganda kesimida ikkinchi tartibli egri chiziq hosil boʻladi. Koordinatalar tizimini tegishlicha tanlab, tenglamani soddalashtirish mumkin. Natijada kanonik (eng sodda) tenglama hosil qilinadi. I.t.ye. 17 tipga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikkinchi tartibli chiziqlar

Sirojiddin_24_04 .
Ikkinchi tartibli chiziqlar — tekislikdagi nuqtalar toʻplami; ularning Dekart koordinatalari qu-yidagi ikkinchi darajali tenglamani kanoatlantiradi:Ax2 + Vxu + Su2+ Dx + Yeu+ £=0. Bunda ikkinchi darajali uchta had oldidagi A, V, S koeffitsiyentlardan kamida bittasi noldan farq qiladi. I.t.ch. 9 tipga boʻlinadi; rasmda ularning 8 tasi keltirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikkinchi front

Ikkinchi front - Ikkinchi jahon urushi davrida AQSH va Buyuk Britaniya tomonidan Shim.-Gʻarbiy Fransiyaga desant tushirilgandan keyin fa-shistlar Germaniyasiga qarshi Gʻarbda ochilgan front (qarang Normandiya desant operatsiyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikona

Ikona (yun. eikon — tasvir, obraz) — xristian diniga mansub dindorlar sajda qiladigan, choʻqinadigan Iso, Bibi Maryam va avliyolarning rangtasvir yoki boʻrtma tasviri. Diniy ikonaning eng qadimgisi II asrga mansub, IV asrda taraqqiy etgan. Tor maʼnoda — oʻrta asrlar sanʼatining oʻziga xos asari. Oʻrta asrlarda Yevropa tasviriy sanʼatining asosiy turi sifatida ahamiyat kasb etgan. Ikona tayyorlanadigan markazlar vujudga kelgan, bu markazlarda rassomlarning artel, sexlari shakllangan. Ikona cherkovlarning taʼsiri va moddiy mavqeini taʼminlovchi muhim dan boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ikonografiya

Ikonografiya (yun. eikon — tasvir, obraz va ... grafiya) — tasviriy sanʼatda biror shaxs yoki syujetli koʻrinishni tasvirlashda belgilangan qatʼiy tartib, qoida. I. qoidalari qadimda sanʼat bilan diniy urf-odatlar, marosimlarning munosabatlari zaminida yuzaga kelgan hamda u shaxs va lavhalarni tanib olishni yengilla-tishga va ularni tasvirlash qoidalarini maʼlum diniy qarashlar bilan kelishishga yoʻnaltirilgan (maye., xristian sanʼatida Momohavo, Iso, "bayramlar" I.si). Sanʼatning yangi maz-munlar bilan boyib borishi tufayli I. qoidalari asta-sekin oʻzgarib bordi va murakkablashdi.

I.— sanʼatshunoslikda biror shaxs yoki syujetli koʻrinishni tasvirlashda belgilangan tipologik belgilar va kridalar tasnifi va tizimi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikonoskop

Ikonoskop (yun. eikon — tasvir va ... skopiya) — tasvirni uzatuvchi dast-labki televizion trubkalardan biri. Ishi optik tasvirlarni televizion signallarga aylantirish uchun elektr zaryadlarni toʻplashga asoslangan. I.ni 1931 yilda rossiyalik S. I. Katayev va amerikalik V. K. Zvorikin bir-biridan mustaqil ravishda taklif qilishgan. I. birinchi marta tasvirni bevo-sita uzatishga imkon bergan. I.da yorugʻlik oqimi obʼyektidan (optik tizim orqali) yorugʻlik sezgir nishon — mo-zaikali slyuda plastinkaga tushib, uning sirtida elektr zaryadlarini tegishlicha. tarqatadi, yaʼni potensial relyef hosil qiladi. Nishon bir-biridan izolyasiyalangan bir necha mln. dona mitti fotokatodlardan iborat. Uning ikkinchi tomoniga metall patlami (signal plastinka) surkalgan. Har bir fotokatod shu plastinka bilan birgalikda kondesatornp tashkil qiladi. Elektron-nur nishondagi mozaikani maʼlum tartibda aylanib oʻtib, har bir kondensatorni zaryadsizlaydi. Natijada tasvirning yoritilganligiga mos kuchlanishga ega boʻlgan elektr signallar xreil boʻladi, bular kuchaytirgichga uzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikosaedr

Ikosaedr (yunoncha: ikosi — yigirma; hedra — yoq, asos) — beshta muntazam koʻpyoq-lshsning biri; uning 20 ta uchburchakli yoqdari, 12 ta uchi va 30 ta qirrasi bor; bu qirralarning har beshtasi bitta uchda uchrashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikra

Ikra (rus.) — 1) baliqlar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar, ignatershshlar va b. hayvonlarning suvga qoʻyadigan tuxum hujayralari (uvildiriq); 2) baliqlarning uvildiriqlaridan qayta ishlab olinadigan ovqat mahsuloti; 3) toʻgʻralgan baqlajon va b.ni oʻsimlik moyida qovurib tayyorlanadigan gazak (baʼzan konservalanadi). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akmaljon Ikromjonov

Akmaljon Toʻrayevich Ikromjonov (1952.20.4, Toshkent) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston BA akad. (1997), Oʻzbekiston xalq rassomi (1998). Respublika rassomlik bilim yurtini tu-gatgan (1971), I. Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutida taʼlim olgan (1971—77). M. Uygʻur nomidagi sanʼat instituti (hoz. Milliy rassomlik va dizayn instituti) da pedagog (1977—82); 1990-yildan prof. I.ning dastlabki asarlarida mahobatlilik, ulugʻvorlik koʻzga tashlanadi; 80-y.larning 2-yarmidan rassom vatandoshlari qiyofasi va ruhiy dunyosini, tabiat va uning sahovatini, tarixiy shaxslar, ijtimoiy mavzularni milliy yorqin, oʻziga xos tarzda uygʻun ranglarda, umumlashma, ramziy cheksiz makonda tasvirlaydi: "Rassom Bahodir Jalolov" (1976), "Chingiz Ahmarov portreti" (1980), "Surxondaryo zamini" (1985), "Rahimbobo", "Bodomxon aya portreti" (1986), "Alisher Navoiy", "Kamoliddin Behzod" (1988), "Bobirga bagishlov" (1990), "Mirzo Ulugʻbek portreti" (1994), "Mevali natyurmort", "Qumgʻonli natyurmort" (1996) va b. "Moviy qoʻshiq", "Bahor", "Togʻdagi soy", "Naʼmatak guli" (1998—2002) manzaralari Toshkentdagi Oqsaroyni bezab turibdi. "Zamin navolari" triptixi (1988), "Chaqmoq" (1989), "Orol — mening dardim" (1989—90) asarlari uchun Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1990). I. haqida "Akmal" telefilmi yaratilgan ("Oʻzbektelefilm", 1999). I. asarlari bilan respublika va chet mamlakatlar koʻrgazmalarida qatnashadi. Asarlari ayrim respublika va xorijiy muzeylarda, shaxsiy toʻplamlarda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Imomjon Ikromov

Ikromov Imomjon (1891.29.4-Toshkent —1980.29.8) — sozanda (gij-jak), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1953). Turkiston xalq konservatoriyasida (1918—22), Moskva oʻzbek opera studiyasida (1939) taʼlim olgan. Samarqand pedagogika bilim yurtida oʻqituvchi, Samarqand musiqali drama teatrida sozanda (1924-27). Oʻzbekiston radiosi milliy cholgʻu ansambli tashkilotchilaridan, konsertmeyster, musiqa rahbari (1927— 41), badiiy rahbari (1941—47), yana konsertmeyster (1947—53). Turli janrlarda 200 ga yaqin kuy va qoʻshiq yaratgan. "Kolxoz qizi", "Soʻlim" (1933), "Tortadur" (1939) qushiklari I.ning ilk asarlaridan. "Vatan qoʻshigʻi" (1951), "Indamadi" (1958), "Oʻynasin" (1959), "Qoʻlda raʼnosi bilan" (1960), "Serquyosh Oʻzbekistonim" (1965), "Gul teraman saralab" (1971), "Zeboga xos" (1979) kabi qoʻshiklari oddiyligi, taʼsirchanligi, ohangdorligi, koʻtarinki ruhi bilan ajralib turadi. I.ning koʻpgina qoʻshiqlari (mas, "Tez te-ring", "Sher yigit", "Daryosi koʻp, dardga davo yaliyali") xalq yallalariga aylanib ketgan. U "Munojot", "Choʻli Iroq", "Ajam" kabi cholgʻu kuylarining ashula yoʻllarini yaratgan. I.ga bagʻishlangan telefilm ("Imomjon Ikromov") ishlangan (1991).

 

 Ul sarvi gulroʻ kelmadi, 1—2-kitoblar, T., 1986-90.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Iskandar Ikromov

Ikromov Iskandar (1904.15.4 -Toshkent — 1972.6.11) — grafik rassom, kitob grafikasi ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Turkiston rassomlik maktabida (1922—24), Leningrad Badiiy sanoat texnikumida (1925—29) taʼlim olgan. Oʻzbekiston davlat nashriyotida bezak boʻlimining mudiri (1929-59), Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi boshqaruvi raisi (1959— 65). 30-y.larda Samarqand pedagogika texni-kumi va b. bilim yurtlarida dars bergan. I. ijodida oʻzbek xalq amaliy bezak sanʼati (naqsh) anʼ-analarini rivojlantirib, kitob grafikasida mohirona qoʻlladi: V. Uspenskiyning "Farhod va Shirin" musiqali dramasi partituralari (1937), Muqimiy "Sheʼ-rlar"i (1938), "Oʻzbek xalq qoʻshiqlari" (1939) va b. Alisher Navoiyning 500 va 525 yilligi munosabati bilan sho-irning "Hamsa", 4 jildli "Xazoyin ul-maoniy" devoni (1959—60), "Lirika" toʻplami (1964), Ibn Sino, Beruniylarning oʻzbek va rus tillarida nashr qilingan asarlari, kup jildli "Oʻzbek xalq musiqasi", Oybekning "Navoiy" romani va b. kitoblarga ish-lagan bezaklarida rassom naqsh detallarini kitob gʻoyasini ochib berishga xizmat qildirib, kitobat sanʼatida oʻziga xos badiiy uslub yaratdi. I. bezagan kitoblar Leypsig sh.da utkazilgan Xalqaro kitob kurgazmasida diplom va medal bilan mukofotlangan (1959).

I. grafikaga doir koʻpgina qullanmalar yaratgan ("Oʻzbekcha rasmlik kesma alifbe", 1932; "Rasm oʻrganish qullanmasi", "Harf yozishni oʻrganing",1935 va b.).

 Adabiyot 
 Krukovskaya S. M., Iskandar Ikramov, T., 1967; Kitob naqqoshi, T., 1993.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Mamatqul Ikromov

Mamatqul Ikromovich Ikromov (1923.30.4, Samarqand) – botanik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), biologiya fanlari doktori (1972), prof (1973), Samarqand davlat universitetini tugatgan (1953), botanika kafedrasi mudiri (1964-1987), 1988-yildan professor-konsultant. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Bozulbang (lagoxilus)ning biologiyasi va ekologiya hamda uni madaniylashtirish, Oʻrta Osiyodagi dorivor oʻsimliklar zaxiralarini aniqlash, ular biologiyasi, ekologiya, geografiyasi, morfologiyasi, anatomiyasi va sistematikasini oʻrganish ustida tadqiqot olib borgan. „Tuban oʻsimliklar“, „Botanika (oʻsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi)“ darsliklari muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Oʻrta Osiyo bozulbang turkumi, T., 1976; Yangi dorivor usimliklar, T., 1993; Zarafshon vohasining oʻrta qismida oʻsuvchi dorivor usimliklar va ularni muhofaza qilish, T., 1992.

Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-aprelda tugʻilganlar
Turkum:Samarqandda tugʻilganlar
Turkum:Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Biologiya fanlari doktorlari
Turkum:Sovet professorlari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Usmon Ikromov

Ikromov Usmon (1875—Toshkent— 1960) — ganchkor usta; usta M. Usmonovning otasi. Ganch oʻymakorligini usta Rasulhoji bilan birga ishlab oʻrgangan. I. ozgina naqsh boʻlaklarini maho-rat bilan qoʻllab, murakkab, rang-barang jozibali mujassamotlar yaratgan; ishlarida choka va loʻla pardozni koʻp qoʻllagan, guldastali us-tun, ravoklarni islimiy ruta, 5, 6, 8 j raxli girixlar bilan bezab, ganch oʻymakorligi ishlarini bajargan. Dastlab ‘’ xususiy binolarni bezagan. Hamza teatri (1929, qoz. Abror Hidoyatov nomidagi teatr), Toshkent viloyati ijroiya qoʻmitasi (1939, hozirgi Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi), hozirgi Muqimiy teatri (1943-44), Navoiy teatri (1945-46) binolarini bezashda qatnashgan. Us t a Shirin Murodov, T. Arslonqulov, A. Boltayev, Sh. Gʻafurov va b. bilan birgalikda Polovsev uyi (hoz. Amaliy sanʼ-at muzeyi, 1941) ni taʼmirlashda ishtirok etgan. I. ishlaridan namunalar Oʻzbekiston sanʼat muzeyida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hamidulla Ikromov

Ikromov Hamidulla Ikromovich (1909.11.11 — Toshkent — 1964.14.4) — teatr rassomi, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Iskandar Ikromovning ukasi. Toshkent led. texnikumini tugatgan (1929). Oʻzbekiston sanʼat muzeyi qoshidagi badiiy studiyada taʼlim olgan (1925-29). 1931-yil dan Hamza teatrida ishlagan. Nozim Hikmatning "Turkiya haqida hikoya" (1953), R. Tagor romani asosida tayyorlangan "Gang daryosining qizi" (1956), Hamzaning "Paran-ji sirlari" pyesasi asosida tayyorlangan "Xolisxon" (1956), Muhammad Dib romani asosida tayyorlangan "Jazoir — mening Vatanim" (1957), M. Shayx-zodaning "Mirzo Ulugbek" (1961), I. Sultonning "Nomaʼlum kishi" (1963) pyesalari asosida tayyorlangan spek-takllarga asar mazmunini toʻla ochishga xizmat qiladigan dekoratsiya eskizlari yaratgan. M. Gorkiy nomidagi rus drama teatrining ayrim spektakllariga ham (mas, Hamzaning "Paranji sirlari", 1956) sahna bezaklari ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Dilbar Ikromova

Ikromova Dilbar Ilhom qizi (17-iyul 1947-yil, Bekobod – 25-avgust 2020-yil, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (2001)OʻZBYeKISTON RYeSPUBLIKASI MUSTAQILLIGINING OʻN YILLIGI MUNOSABATI BILAN FAN, SOGʻLIQNI SAQLASh, MADANIYaT, MAЪRIFAT, OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI VA IJTIMOIY SOHALAR XODIMLARIDAN BIR GURUHINI MUKOFOTLASh TOʻGʻRISIDA. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Hamza teatrida (hozirgi Oʻzbek milliy teatri) ishlaydi. „Oy tutilgan tunda“ (M. Karim) spektaklidagi Zubarjat sahnada yaratgan ilk obrazidir. Ozoda („Imon“), Dilorom („Oltin devor“), Feokla Ivanovna („Uylanish“), Roller („Qaroqchilar“), Momo („Chimildiq“) kabi rollari bilan shuxrat qozondi. Uning ijrosi hayotiy haqiqat va samimiyat namunasi boʻlib, dialoglarni juda ishonarli olib borish, rolning eng mayda koʻrinishlariga ham noziklik bilan yondashish, mimik harakatlardan ustalik bilan foydalanish aktrisa ijodiga xos. Filmlarda ham suratga tushgan: Sotti („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), telba ayol („Qaldirgʻoch“), Ona („Yolgiz yodgorim“), Ona („Chayongul“), qoʻshni xotin („Sharif va Maʼrif“), Momo („Chimildiq“) va boshqalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Vafoti 
Dilbar Ikromova 2020-yil 25-avgust sanasida 73 yoshida koronaviris kasalligi natijasida vafot etgan va Toshkent shahridagi Yalongʻoch-2 qabristoniga dafn qilingan.
 Unvon va mukofotlari 
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Iks-birlik

Iks-birlik — birliklar tizimiga kirmagan eski uzunlik birligi. X bilan belgilanadi: X=1,00206 10~|3m yoki 1,00206 10~3 A. Rentgen nuri va gammanurlanish toʻlqinlar uzunligini ifodalash uchun kiritilgan. Bular hozir R (rentgen) bilan oʻlchanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iksod kanalar

Iksod kanalar (Ixodidae) - parazit kanalar oilasi. Och I. k. ning kat-taligi 1—10 mm. Tanasi elastik kutikula bilan qoplangan. Oziklanganda kutikulasi choʻzilish xususiyatiga ega. 1000 ga yaqin turi bor. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda, ayniqsa tropik va subtropik mintaqalarda, Oʻrta Osiyoda esa Hyalomma, Ornithodorus va b. urugʻlarining keng tarqalgan. Yovvoyi va uy hayvonlarining qonini soʻradi. Bir qancha odamlarga ham yopishadi. I. k. odamlari kana ensefaliti, tulyaremiya; qishloq xoʻjaligi xayvonlarida piraplazmoz va b. infeksi-on kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini tarqatadi. I.k. dan it kanasi (Ixodes ricinus), tayga kanasi (I. persulcatus) shim. mintaqalarda keng tarqalgan xav-fli parazitlar boʻlib, Oʻrta Osiyoda uch-ramaydi. Voyaga yetgan kanalar — yirik hayvonlarning qonini soʻradi; lichinkalari mayda sut emizuvchilardan kemiruvchilarga va qushlarga yopishib parazitlik qilib yashaydi. I. k. 10 min-gga yaqin, tropik mintakada uchraydigan ayrim 30 mingtagacha tu-xum qoʻyadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iktin

Iktin (Iktinos) — yunon meʼmori. Mil. av. 5-asr ning 2-yarmida yashab ijod etgan. 447—432-yillarda Parfenonni (Kallikrat bilan hamkorlikda), Afina orolidagi va Yelevsindagi Telasteri-onni kurgan. I. loyiqasi bilan qurilgan Bassdagi Apollon ibodatxonasi (taxminan mil. av. 430-yil) da Korinf orderi (qarang: Meʼmoriy orderlar) dastlab namoyon boʻlgan. U qurgan doriy va ioniy or-derlarining shakllari uygʻunlashtirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ilashuvchi oʻsimliklar

Ilashuvchi oʻsimliklar - nov da gajaklari bilan turli narsalarga ilashib oʻsadigan oʻsimliklar. Yovvoyi tok, qovoq va b. I. oʻ. dandir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilvasin

Ilvasin — goʻshti uchun ovlanadigan yovvoyi qushlar. Qirgʻovul, karqur, kaklik, bedana, yovvoyi oʻrdak, chumchuq, kaptar, tuvaloq, chugʻurchiq va sh.k. qushlarning umumiy nomi. I. toʻr, tuzoq yoki miltiq bilan ovlanadi. I.lar goʻshtidan, asosan, shoʻrva, kabob, dimlama, . palov va b. tansiq taomlar tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qor qoploni

Qor qoploni yoki ilvirs  – mushuksimonlar oilasiga mansub panteralar urugʻiga kiruvchi yirtqich hayvon. Gavdasining uzunligi 103–130 sm, dumi 80–105 sm. Erkaklari tanasining ogʻirligi 44–55 kg, urgʻochilariniki 35–40 kg. Qoplonga oʻxshash, lekin juni kulrang-sargʻish qoramtir xolli boʻlishi bilan undan farq qiladi. Yungi qalin va paxmoq boʻladi. Markaziy va Oʻrta Osiyoning baland togʻli hududlarida 2 000 m balandlikda, doimiy muzliklar chegarasida uchraydi. Qishda birmuncha pastroqqa – ignabargli daraxtzorlar mintaqasiga tushadi. Kun botish bilan, baʼzan kunduzlari faol boʻladi. 1–5 tagacha, odatda, 2–3 ta bola tugʻadi. Togʻ tuyoqli hayvonlari (asosan, togʻ qoʻylari), baʼzan quyon, sugʻur kabi hayvonlar bilan oziqlanadi. Soni va turi toʻxtovsiz qisqarib bormoqda. Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Yirtqichlar
Turkum:Mushuksimonlar
Turkum:Sutemizuvchilar
Ilgak

Ilgak — 1) koʻtarish mashinalarining yukni ilib koʻtarish uchun moʻljallangan egik shoxli detali; yuklarni yoki yukni qamrash moslamalarini koʻtarish mashinalarining poʻlat arqoni (kanat) ga yoki zanjirlarga ilishda foydanalaniladIlgak Yengil (75 kg gacha) yukka moʻljallangan. Ilgak bir yoki ikki shoxli boʻlib, poʻlatdan bolgʻalab yoki quyib tayyorlanadi, ogʻir yuklarni koʻtarish uchun alohida plastinkalardan yigʻib tayyorlanadigan ilgaklar ishlatiladi; 2) transport mashinalariga tirkama (pritsep) ni ulash uchun moʻljallangan detal; mas, traktorga tirkamani ulaydigan ilgak; 3) eshik va derazalarni yopish uchun ishlatiladigan moslama; 4) kiyim-boshga qadaladigan moslama; 5) biror narsani ilib, osib qoʻyish uchun xizmat qiladigan bir uchi kayrilgan moslama, ilmoq. Masalan, goʻshtni, qaymoq solingan kosa chambaragini osib qoʻyish uchun ishlatiladIlgak Bunday ilgak ni yogʻochdan ham qilish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ilgarilanma harakat

Ilgarilanma harakat - qattiq jismning eng sodda harakati; bunda jism sirtidan oʻtkazilgan istalgan toʻgʻri chiziq shu jismning harakati vaqtida oʻziga oʻzi parallel harakatlanadi. Boshqacha aytganda I. h. — qattiq jismning hamma nuqtalari bir xil trayektoriya chizib harakatlanishi. I. h. qilayotgan qattiq jismning hamma nuqtalari oʻzaro parallel trayektoriyalar chizadi, har bir nuqtasi tezlik va tezlanish, yoʻnalish va miqdor jihatdan har doim bir-day boʻladi. Shuning uchun I. h. qilayotgan qattiq jismdagi hamma nuqtalarning harakatini tekshirib oʻtirmasdan biror nuqtasining harakatini tekshirish kifoya. Demak, qattiq jismning I. h. kinematikasi nuqta kinemati-kasidan farq qilmaydi (qarang Kinematika).

Yoʻlning toʻgʻri chizikli qismidagi harakat, mas, teplovoz shatuni, gʻildirak oʻqlari, porshenlar va b. harakati I. h. dir. Mas, mexanizmning AV va CD krivoshiplari aylanganda VS sterjen I. h. qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ildam kaltakesak

Ildam kaltakesak (Eremias velox) — chin kaltakesaklar oilasining turi. Eron, shim.-gʻarbiy Xitoy, Kavkaz, Rossiyaning jan. hamda Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda I.k. ni shoʻrxok taqirlar, qumli choʻllar, toʻqay, chakalakzor, ariq va hovuzlar boʻyida uchratish mumkin. Tanasining uz. 8,5 sm gacha, dumi tanasidan 1,4—2 marta uzun. Gavdasining usti kulrang, toʻq jigarrang yoki qoramtir, orqa tomonida tana boʻylab ketgan bir necha qator qora xollari bor. Qorin tomoni oq, dumining osti qizil. Har xil hasharotlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi may — iyulda, hatto avgust boshlarigacha 2—3 marta 3—5 tadan tuxum qoʻyib koʻpayadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 aniq malumot sifatira kiritildi. Ildam koaltakesak kechki paytlarda qorongʻu tushishida avval erkak kaltakesaklar chirillaydi
Ildiz (matematika)

Ildiz (matematikada) — 1) sonning ildizi — a sonining ya-darajali ildizi — ya-darajasi a ga teng boʻlgan son. Ikkinchi darajali I., odatda, kvadrat I., uchinchi darajali I. esa kub I. deyiladi. Haqiqiy sonlar sohasida manfiy sondan olingan kvadrat I. mavjud emas. Sonning manfiy boʻlmagan kvadrat ildizi shu sonning arifmetik ildizi deyiladi. 2) tenglamaning ildizi — i{x)—aoxf+ +a1x”~’ + ... +ya4=0 koʻrinishidagi algebraik tenglamaning ildizi argumen-/ining shu tenglamani qanoatlantiruvchi qiymati. t(x)=0 tenglamaning ildizi t(x) koʻphadning ildizi (yoki noli) deyiladi. Kompleks sonlar sohasida har qanday koʻphad kamida bit-ta I.ga ega. Agar a soni t(x) koʻphadning ildizi boʻlsa, koʻphad (x—a) ga qoldiqsiz boʻlinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 .
Ildiz ajratadigan moddalar

Ildiz ajratadigan moddalar — oʻsimlik hayot faoliyati jarayonida ildizlar orqali atrof muhitga ajralib chiqadigan organik va mineral moddalar. Ildizlarning moddalar chiqarishi normal fiziologik funksiyadir. I.a.m. tarkibida oʻsimlik orga-nizmida kechadigan moddalar almashi-nuvida qatnashadigan barcha moddalar boʻladi. Mineral birikmalardan karbonat kislota, kaliy, kalsiy, magniy, natriy ionlari, sulfatlar, ammoniy xloridlar, fosfatlar va b. bor. Organik birikmalardan: sand, fermentlar, aminokislotalar, vshpaminlar, organik kislotalar, fitonsidlar, al-kaloidlar uchraydi. Ildizning modda ajratish intensivligi va ajralgan moddaning tarkibiy qismi yorugʻlik, harorat, atrof muhit namligi, yil va sutka, oʻsimlikning oʻsish va rivojlanish fazalari, fiziologik holati, qaysi turga mansubligiga bogʻliq. I.a.m. tarkibidagi karbonat angidrid gazi va b. kislotali birikmalar tuproqdagi qiyin eriydigan oziq moddalar hamda oʻgʻitlarni oʻsimlik oʻzlashtiradigan shaklga oʻtkazishda qatnashadi va tuproq eritmasi kislotalik darajasini oʻzgartirib turadi. Qand, aminokislotalar va mineral elementlar rizosfera mikroorganizmlari (ildiz atrofida toʻplanadigan mikroorganizmlar) uchun oziq boʻlib xizmat qiladi va moddalar almashinuvi mahsulotlari orqali oʻsimlikning oʻsish va rivojlani-shiga taʼsir koʻrsatadi. Fiziologik faol moddalar — vitaminlar, fermentlar, fitotsidlar, alkaloidlar oʻsimlikka va tuproq mikroorganizmlariga taʼsir qilib, ular hayot faoliyatini kuchaytiradi yoki, aksincha, susaytirib qoʻyadi, bedaning qari ildizlari ajratadigan saponin alkaloidi bedazordagi oʻsimlik tupi qalinligini siyraklashtirib yuboradi va bedaning oʻrniga ekiladigan ekinning oʻsish va rivojlanishini susaytiradi. Shunga koʻra, gʻalla-gʻoʻza-beda almashlab ekishda bedani bir dalaning oʻzida 2—3 yildan ortiq oʻstirishga yoʻl qoʻymaslik kerak.

Abdukarim Zikriyeyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ildiz taraladigan qatlam

Ildiz taraladigan qatlam — oʻsimlik ildiz tarmogʻi joylashgan tuproq qatlami. Q.x. da ekiladigan bir yillik oʻsimliklar ildizining asosiy qismi (80% ga yaqini) haydalma, baʼzan esa haydalma osti qatlam (60—80 sm)da tarqaladi. Shuning uchun beriladigan oʻgʻitlar faqat haydalma qatlamga solinadi. Suv berish meʼyorlarini hisoblashda gʻoʻza vegetatsiyasining birinchi davri (meva tugishgacha) uchun avtomorf tuproqlarda 70 sm, meva tugish davri uchun esa 100 sm chu-qurlik I.t.q. deb olinadi. Dukkakli ekinlardan beda ildizi tuproqqa 7— 10 m va undan ortiq kirib boradi. Meva daraxtlaridan olmaning ildizi qalin qavatli boʻz tuproq yerlarda 6 m chuqurlikkacha, tarqalish doirasi esa 12 m dan ortadi, ildiz taralish doirasi shox-shabbalar doirasidan 1,5—2 marta katta boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ildiz tukchalari

Ildiz tukchalari - ildizning uchki qismidagi mayda tukchalar. I. t. soʻrgʻich vazifasini oʻtaydi. Ular qari ildizlarda yoʻqolib, yosh ildizlarda paydo boʻla boradi (yana q. Ildiz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ildiz chirishi

Ildiz chirishi, rizoktonioz – qishloq xoʻjaligi ekinlarining ildizi va poyaning ildiz, boʻgʻzi qismi kasalligi. Makkajoʻxori, gʻoʻza, sabzavot, poliz ekinlari, kanop, tok va boshqa kasallanadi. Kasallikni Rhizoctonia Solani Kuhn. zamburugʻlari va baʼzi bakteriyalar qoʻzgʻatadi. Ildiz qorayib, chirib ketadi, ildiz boʻgʻzida qoramtir-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi, ular bir-biri bilan qoʻshilib, ildizni halqa shaklida oʻrab oladi, ayrim hollarda oʻq ildiz va yon ildizlar ingichkalashadi. Poʻstloqning zararlangan joylari yoriladi, oʻsimlik soʻlib, qurib qoladi. Qoʻzgʻatuvchilar tuproqda saqlanadi va rivojlanadi. Gʻoʻza, kartoshka, bugʻdoy, javdar, qand lavlagi, sabzi, bodring, qovun, qovoq, karam Ildiz chirishi dehqonchilikka katta zarar yetkazadi. Oʻzbekistonda gʻoʻzaning Ildiz chirishi keng tarqalgan kasallik, hamma yerda uchraydi. Bu kasallik tufayli har yili 250-300 ming ga maydonda chigit xatosiga, baʼzan butun maydonga qaytadan ekiladi. Chigit chirishi, maysalarning chirishi, oʻsimlik nihollarining birinchi rivojlanish fazasidayoq chirishi kabi koʻrinishlari bor. Gʻoʻzada Ildiz chirishining boshlanish davrida (agar tuproq namligi kamayib, havo harorati koʻtarilsa) nihollarining bir qismi sogʻayib ketadi. Biroq koʻpchilik oʻsimliklar ildiz boʻgʻzida parazit zamburugʻ taʼsiridan vujudga kelgan uzunchoq poʻkaklashgan dogʻlar – kasallik belgisi saqlanib qoladi.

Kurash choralari: yerlarni tekislash, tuproqqa sifatli ishlov berish, urugʻlikni optimal chuqurlikka ekish, tuproq qatqalogʻiga qarshi kurash, urugʻlikni dorilash, parniklar tuproqlarini fungitsidlar bilan dorilash.

 Adabiyot 
 Mavlonov O., Gʻoʻzaning ildiz kasalligi va unga qarshi kurash, T., 1979.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ildiz chiqarish

Ildiz chiqarish - a sonning p darajali ildizi (<!a=xh dan x ni topish. Kvadrat va kub ishlab chiqarishuchun u mumiy qoidalar mavjud. Ildiz chiqarish uchun (ya=2; 3) hisoblash chizigʻi, maxsus jadvallar va taqribiy formulalar (Nyuton binomi formulasidan kasr koʻrsatkichlar uchun chiqarilgan formulalar) dan foydalaniladi. ishlab chiqarishning grafik va nomog-/shshalardan foydalanish usullari ham borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ildizmevalilar

Ildizmevalilar, ildizmevalar — isteʼmol qilinadigan qismi (mevasi) ildizda boʻladigan ekin (sabzavot) lar; Sershira ildizi, yaʼni ildizmevasi uchun ekiladi. Koʻpgina I. oziq-ovqat va yem-xashak ekini hisoblanadi. Bir yillik I. ga rediska, ikki yillik I. ga sabzi, lavlagi, sholgʻom, bryukva, petrushka, selderey, turp kiradi. Ikki yillik I. urugʻi sepilgan yili toʻpbarg chiqarib, ildizmeva hosil qiladi, ikkinchi yili gulpoya chiqarib urugʻ beradi. I. ning mevasi gʻoyat yirik boʻlishi bilan ajralib turadi, mas, yapon turpining ogʻirligi 16—30 kg ga, pastki barglari uzunligi, 1 m ga boradi. Ildizmevada shakar (qand lavlagi, bryukva), inulin (sachratqi), kraxmal (qatron), vitaminlar (sabzi, sholgʻom, rediska) toʻplanadi. I. yaxshi ishlov berilgan, unumdor, namgarchilik yetarli yerlarda moʻl hosil beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ildizmevalar
Ildizoyoqlilar

Ildizoyoqlilar (Rhisopoda) -sarkodalilar kenja sinfiga mansub bir hujayrali hayvonlar. Tanasining uzunligi bir necha mkm dan 3 mm gacha (ayrim foraminferalarda 2—3 sm gacha). Harakatlanish va oziqni tutish organi soxta oyoqlar, ayrim va jinsiy hujayralarda xivchinlari ham boʻladi. Bir qancha (chigʻanokli amyobalar, foraminferalar) da tashqi skeleti — chigʻanogʻi bor. Ikkiga boʻli-nish, ayrim jinsiy gametalar kopulyasiyasi orqali koʻpayadi. Keng tarqalgan, asosan, dengiz va chuchuk suvlarda, torfli botqoqlik va tuproqda uchraydi. Baʼzi parazit. Amyobalar, chigʻanoqli amyobalar, foraminferalar turkumlariga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ildizpoya

Ildizpoya (rhizoma), yertana — baʼzi koʻp yillik oʻtlarning yer ostidagi shakli oʻzgargan poyasi. Tashqi koʻrinishi va yer ostida boʻlishi bilan ildizga oʻxshasada, lekin ozuqa moddalar toʻplashi bilan ildizdan farqlanadi. I. vegetativ koʻpayish uchun xizmat qiladi, bu xususiyat, ayniqsa, begona oʻtlar (gʻumay, qamish, ajriq va b.) ga xosdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Botanika
Ilek

Ilek (Elek, ) — Qozogʻiston va Rossiya Federatsiyasidagi daryo. Ural daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 623 km. Havzasining mayd. 41300 km. Mugʻojar togʻining gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi qariyb 40 m3/sek. Dare qayirlari oʻtzor, changalzor va oʻrmonlar bilan qoplangan. Asosan, qordan toʻyinadi. Noyabrning 2-yarmida muzlab, aprel ning 2-yarmida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmogʻi — Xobda. I. sohilida Oqtoʻba sh. joylashgan. I. hav-zasida fosforit konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Ilesha

Ilesha — Nigeriyaning janubi-gʻarbidagi shahar. Aholisi 351 ming kishi (1993). Transport yoʻllari tuguni. Savdohunarmandchilik markazi. Kakao, dukkaklilar qayta ishlanadi. Palma moyi ishlab chiqariladi. Ilesha yaqinidan oltin olinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Nigeriya
Ilyos

Ilyos – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri.

 Hayoti 
Ilyos oʻz qavmi Baʼl nomli oltindan yasalgan butga sigʻinib, zalolatga botgach, ularni hidoyat yoʻliga daʼvat etish uchun paygʻambar qilib yuboriladi. Ammo ular daʼvatni qabul qilmaydilar. „Bani Isroil“ni hidoyat yoʻliga sola olmay umidlari uzilgan Ilyos xudodan oʻz jonini olib, mashaqqatdan xalos etishni soʻraydi. Alloh unga qavmini isloh qilish yuklatilganligini, binobarin jonini olmay, oʻrniga soʻragan narsasini muhayyo etishni vaʼda qiladi. Ilyosga uch yilgacha yomgʻir yogʻdirish-yogʻdirmaslik ixtiyori beriladi. Qurgʻoqchilik boshlanib xalq qahatchilikka uchraydi, begunoh hayvon-u qushlar ham nobud boʻlib, daraxtlar quriydi. Shundan soʻng qavmning iltijosi bilan Ilyos va Alyasa Allohga yolvorib duo qilgach, koʻkda bulut paydo boʻlib yomgʻir yogʻadi. Xiyonatkor qavm esa yana ahdini buzib zalolat yoʻliga kiradi. Rivoyatda Ilyos pirovardida samoga koʻtarilib ketgani aytiladi. Bibliyadagi Iliya toʻgʻrisidagi hikoyatlarda ham shunday mazmun bor.

 

 

Turkum:Paygʻambarlar