Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Magmatik togʻ jinslari

thumb
Magmatik togʻ jinslari - otqindi togʻ jinslari. Togʻ jinslarining aniqlashni ularning strukturasi va teksturasidan boshlash lozim. Chunki bu xossalar togʻ jinslarining intruziv yoki effuziv ekanligini aniqlashga imkon beradi. Shundan soʻng uning rangi,solishtirma ogʻirligi va minerologik tarkibi aniqlanadi. Magmaning Yer poʻsti va yer yuzasida sovushi va kristallanishi natijasida vujudga keladi. Magma chuqurlikda, Yer poʻstida, shuningdek, oqib chiqqach, yer ustida ham qotishi mumkin. Shunga qarab Magmatik togʻ jinslarini 2 asosiy sinfga: intruziv togʻ jinslari va effuziv togʻ jinslariga boʻladilar. Tarkibidagi kremnezyom miqdoriga qarab Magmatik togʻ jinslarining nordon, oʻrtacha, asosli va oʻta asosli guruhlari farq qilinadi. Magmatik togʻ jinslari. barcha burmali oblastlar, platformalar zamini, qalqonlar, hozirgi okeanlarda uchraydi. Magmatik togʻ jinslari. guruhlari bilan muayyan foydali qazilmalar bogʻliq. Masalan, nordon Magmatik togʻ jinslari bilan qalay, volfram, oltin rudalari, asoslilari bilan titanomagnetit, mis rudalari, oʻta asoslilari bilan xrom, platina, nikel rudalari, ishqoriy-oʻta asoslilari bilan titan, fosfor, kamyob yer elementlari rudalari va hokazo. Magmatik togʻ jinslaridan qurilish (tuf, labradorit), abraziv, issiklikni oʻtkazmaydigan material sifatida, shuningdek, ayrim metallar (mas, alyuminiy)ni ajratib olishda foydalanish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Petrografiya
 Metamorfik togʻ jinslari

 

 

Turkum:Petrologiya
Magnaliy

Magnaliy — asosiy legirlovchi element magniy (1 — 3%) boʻlgan alyuminiy krtishmalari. Yaxshi payvandlanadi, korroziyabardoshligi (zanglashga chidamliligi) va plastikligi yuqori. M. kuyma va deformatsiyalanadigan list koʻrinishida ishlab chiqariladi. Kuyma M.dan (Mg — 4 — 13%) shakldor quymalar quyishda foydalaniladi. Deformatsiyalanadigan (bolgʻalanuvchan) M.dan (Mg — 1 — 7%) sim va boshqa materiallar tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnezit

Magnezit — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi — MgCO3. Trigonal singoniyada kristallanadi. Ditrigonal-skalenoedr kristallar, koʻpincha, yaxlit donador agregatlar hosil qiladi. Rangi oq, kulrang, sargʻish, pushti rang. Shishasimon yaltiroq, sof kristallari rangeiz. Qattiqligi 4—7; zichligi 3000 kg/m3. Moʻrt. Oʻta asosli togʻ jinslarining nurashidan va metamorfizm jarayonida talk bilan birga hosil boʻladi. Breynerit — listvenitlarning tipik minerali. Choʻkindi M. koʻl va lagunalarda dolomit va dolomitlashgan ohaktoshlar bilan birga yotadi. Kristallangan M.ning katta uyumlari Avstriya, Janubiy Ural, Uzoq Sharq, Braziliya, Xitoy, Koreya va boshqa joylardan topilgan. M.ni sunʼiy ravishda ham oladilar. Oʻtga chidamli materiallar (gʻisht va boshqalar) tayyorlashda, oʻgʻit sifatida, magnezial sement olishda, sellyuloza, oyna-shisha, keramika sanoatida, lok-boʻyoq, sintetik kauchuk, qand ishlab chiqarishda va boshqa sohalarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Magnetiklar

Magnetiklar —moddalarning magnit xususiyatlari urganilayotganda barcha moddalarga tatbiq qilinadigan va umumiy nom bilan aytiladigan, shuningdek, magnitlanish qobiliyatini izohlaydigan atama. Moddaning magnit qabulchanligi % ning qiymatiga qarab, diamagnetiklarga (% 0; q. Paramagnetizm) va ferromagnetiklarga (x " 1, Q. Ferromagnetizm) boʻlinadi. Moddaning, shuningdek, antiferromagnetik (qarang Antiferromagnetizm) xili ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnetit

Magnetit (magnit temirtosh) — murakkab oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi — FeFe2O4. Tarkibi va xususiyatlari oʻzgaruvchan boʻlib, vujudga kelish sharoitiga bogʻliq. Kub singoniyada kristallanadi, oktaedr kristallar va rombdodekaedr koʻrinishdagi yaxlit donador agregatlar hosil qiladi. Rangi qoʻngʻir qora, metalldek yaltiroq. Qattiqligi 5,5—6,0; zichligi 5200 kg/m3. Kuchli magnit xossasiga ega. Tarkibida titan (1U)-oksid (TYU2) boʻlsa titanmagnetit va xrom (Sh)-oksid (0,0,) boʻlsa, xrommagnetit deb ataladi. Magmatik togʻ jinslarida, gidrotermal konlarda, baʼzan choʻkindi jinslarda uchraydi. M. temir olinadigan asosiy xomashyo hisoblanadi. M.ning yirik konlari gabbro va gabbropiroksenit-dunitli formatsiyalarning magmatik jinslari, siyenitlar, oʻta asosli ishqorli jinslar va karbonatitlar, kontakt-metasomatik tuzilmalar, vulkanogen-choʻkindi jinslar bilan bogʻliq. M.ning eng katta konlari Rossiya (Kursk magnit anomaliyasi), Ukraina (Krivoy Rog, Kremenchug temir ruda konlari), Shvetsiya, AQSH va boshqa mamlakatlarda bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Suv
Magneto

Magneto — uzgaruvchan tok magnitoelektr generatori; ichki yonuv dvigatellarida yonilgʻi aralashmasini oʻt oldirish uchun elektr uchquni hosil qilib beradi. M.ning ishlash tarzi past kuchlanishli elektr toki hosil qilib, uni yuqori kuchlanishli tokka aylantirishi va koʻp silindrli ichki yonuv dvigatellarida bu tokni silindrlarning ishlash tartibiga muvofiq svechalarga taqsimlashi hamda svecha elektrodlari orasida elektr razryad hosil qilishidan iborat. M. porshenli aviatsiya dvigatellarida, baʼzi turdagi mototsikllarda, qayiqlarning osma dvigatellari va boshqalarda ishlatiladi. 20-asr 60-yillaridan ishlatilmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnetokimyo

Magnetokimyo — fizik kimyoning boʻlimi. Moddalarning kimyoviy tuzilishi va magnit xossalari orasidagi oʻzaro munosabatni, shuningdek, magnit maydonining kimyoviy birikmalarning reaksiyaga kirishish qobiliyatiga taʼsirini oʻrganadi. M. moddalarning tuzilishi, kimyoviy bogʻlanish harakteri, birikma, assotsiatsiya va polimerlangan molekulalarda elementlarning valent holatlari, jismning magnit singdiruvchanligi yoki magnitlanishi, buning temperatura va maydonning kuchlanganligiga qarab oʻzgarishi va boshqalarni tekshiradi. Atomlar, ionlar va molekulalarning magnit momentini M. yordami bilan bilish mumkin. Atomlarning magnit momenti atom xossalarining davriyligini koʻrsatadi. Maʼlum birikmaning kimyoviy toʻyinganligi qancha yuqori boʻlsa, magnit momenti (bir xil sharoitda) shuncha kam boʻladi. Erkin radikallar va erkin valentliklarni magnit momenti asosida aniqlash mumkin. Kimyoviy birikmalarning tuzilishini aniqlashda, moddalarning tuzilishi va tarkibini, kimyoviy reaksiyalar borishini hamda hosil boʻlgan modda sifatini tekshirishda M. usullari muhim ahamiyatga ega. Kimyoviy muvozanat, kimyoviy reaksiyalar kinetikasi va mexanizmiga magnit maydonining taʼsiriga oid tadqiqotlar M.ning istiqbolli yoʻnalishlaridan hisoblanadi. Molekulalarning kimyoviy tuzilishi va magnit xossalari orasidagi bogʻlanishni aniqlashga yoʻnaltirilgan magnit rezonans (EPR, YAMR va boshqalar) tadqiqotlari M.ga suyanadi.

 Adabiyot 
 Karlin R., Magnetoximiya, per. s angl., M., 1989.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magneton

Magneton — magnit momentining atom va yadro fizikasida oʻlchov birligi. Elektron, atom va molekulalarning magnit momenti Bor M.larida oʻlchanadi: tB =ye/g/2 ts. bunda ye — elektron zaryadi, t — zaryad massasi, h — Plank douMuucu, s — yorugʻlikning boʻshliqdagi tezligi. Xalqaro birliklar tizimi SIda Bor magnetoni 9,27- 1024 Am2 (SGS birliklar tizimida 9,27-102| erg/Gs) ga teng . Nuklonlar va atom yadrolari magnit momentlarining oʻlchov birligi yadro M. i deyiladi: tyad = ye/g/2Ms = 5,050-10 27 A-m2, bunda M — proton massasi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnetoqarshilik

Magnetoqarshilik, magnitrezistiv effekt— oʻtkazgichning magnit maydon N dagi solishtirma elektr qarshiligi r ning maydon yoʻqligidagi solishtirma qarshiligi r0 ga nisbatan oʻzgarishi. Koʻndalang va boʻylama M.lar mavjud. Koʻndalang M. da elektr tok magnit maydonga tik, boʻylama M. da esa unga parallel oqadi. Zaryad tashuvchilar temperaturayektoriyasining magnit maydonda ogʻishi M.ga sabab boʻladi. M. galvanomagnit hodisalar jumlasiga kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Magnetron

Magnetron magnit va (elek) tron — oʻta yuqori chastotali elektromagnit tebranishlarni generatsiyalaydigan elektrovakuum asbob; elektronlar doimiy magnit va elektr maydoni bilan oʻzaro taʼsirlashganda sodir boʻladi. Koʻp rezonatorli oddiy M.ning asosiy qismlari elektronlar chiqaradigan katod va elektrik hajmiy rezonatorlap boʻlgan anoddan iborat. M.ning tebranish sistemasida 8 dan 40 tagacha rezonator boʻlib, ular anod teshigi atrofida simmetrik joylashgan. Har qayyasi rezonator katod joylashgan markaziy teshik bilan tirqish orqali bogʻlangan. Rezonatorlar halqasimon tebranish sistemasini hosil qiladi. Bir yoki bir necha rezonatorni siljitib, chastota oʻzgartiriladi. Rezonator hosil qilgan oʻta yuqori chastotali elektr maydoni bilan tormozlangan elektronlar maydonga energiya berib, oʻta yukrri chastotali elektromagnit tebranishlarni kuchaytiradi. M.ning ish diapazoni 0,5 dan 100 Gs gacha, f.i.k. 0,8 gacha. Ish tarziga koʻra, M. uzluksiz va uzlukli xillarga boʻlinadi. Uzluksiz M.larning quvvati bir necha Vt dan oʻnlarcha kVt gacha, uzlukli M.larniki 10 Vt dan 5 MVt gacha. M. radiolakatsion styalarda, roʻzgʻorda ishlatiladigan pechlar va boshqalarda foydalaniladi (yana qarang Elektron lampa, Elektrovakuum asboblar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magniy birikmalari

Magniy birikmalari, Magniy ftorid, MgF2 — tetragonal panjarali kristallar; a- va R- shaklga ega. Suyuqlanish temperaturasi 1263°, qaynash temperaturasi 2272°, zichligi 3,127 g/sm3 (a-MgF2). Tabiatda selanit minerali a-MgF2 koʻrinishida uchraydi. Suvda oz eriydi (25° da 100 g da 0,013 g). Shisha, keramika, emallar, katalizatorlar, sintetik smola va asbest ishlab chiqarishda, optik va lazer materiallar olishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magniy oksid

Magniy oksid (kuydirilgan magneziya), MgO —magniyning kislorodli birikmasi. Rangsiz kristall modda. Tabiatda periklaz minerali koʻrinishida uchraydi. Suyuqlanish temperaturasi 2827°, qaynash temperaturasi 3600°, zichligi 3,58 g/sm3. Moos boʻyicha qattiqligi 5—6. Xavodan suv va karbonat angidridni yutib, magniy gidroksid va magniy karbonat hosil qiladi. Suvda deyarli erimaydi. Amorf holdagi Magniy oksid kislotalarda, ammoniy tuzlari eritmalarida, hatto sirka kislotada ham yaxshi eriydi. Magniy oksid 1200°—1600° da qizdirilsa yirik kristallar hosil qiladi. U suvda va kislotalarda erimaydi. Magniy oksid rezina buyumlari olishda, oʻgʻitlarni donadorlashda, neft maqsulotlarini tozalashda, tibbiyotda, magniyli sementlar olishda, qurilish materiallari sanoatida, sunʼiy toshlar ishlab chiqarishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magniy perxlorat

Magniy perxlorat, Mg -(C1O4)2 rangsiz kristall modda; juda gigroskopik. Zichligi 2,614 g/sm3. Suvda (100 g da 99,6 g) va organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Massa jixatidan 43,5 dan 65,3% gacha konsentratsiyali suvli eritmalaridan — 67 dan 136° gacha temperatura oraligʻida geksagidrat Mg (SYU4)2’6N2O (suyuqlanish temperaturasi 243°) koʻrinishida kristallanadi. Magniy perxloratning 2 va 4 molekula suvli kristallogidratlari ham mavjud. Suvsizlantirilgan Magniy perxlorat — angidron SO2, SO, SO2, H2S, O2, N2 va boshqa gazlarni quritishda ishlatiladi. Magniy perxlorat nafaqat suvni, balki NH3, spirt, atseton, dioksan, piridin, atsetonitril va boshqa moddalarning bugʻlarini ham oʻziga biriktira oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magniy rudalari

Magniy rudalari - tarkibida iqtisodiy jihatdan samarali miqdorda magniy boʻlgan va uni texnik jihatdan ajratib olish mumkin boʻlgan tabiiy mineral tuzilmalar. Magniy 100 dan ortiq jins hosil qiluvchi minerallar tarkibida uchraydi. Eritma holatidagi dengiz suvlarida cheklanmagan resurslari mavjud. Magniy rudalariga brusit (tarkibida Mg 42% gacha), forsterit (34,6%), magnezit (29%), serpentin (26% gacha), kizerit (18% gacha), bishofit (12%), kainit (10%), karnallit (8,7 %), astraxanit (7,3%), poligalit (4,8%) va boshqa kiradi. Dolomitlar Magniy rudalari sifatida tasniflanmaydi, birok, ulardan namakob va dengiz suvi bilan birgalikda magnit birikmalarini olish uchun foydalaniladi. Magniy rudalarining asosiy minerallari choʻkindili kelib chiqishga ega, ikkinchi darajalilari esa nurash va metamorfizm jarayonida yuzaga keladi. Sanoat ahamiyati boʻyicha magnezitlarning uchta: lagunadengiz, giperbazitlarning nurash pusti va kul tipi arjatiladi.

Magniy rudalari turli geologik davrlarda iqlimning sernam va qurgʻoqchil sharoitlarida vujudga kelgan va toʻplanib borgan. Magnezitning asosiy konlari kembriygacha boʻlgan davrga mansub. Yuqori paleozoy laguna magnezitlari Yevropada keng tarqalgan. Magnezitli va brusitli rudalar, odatda, ochiq usulda, nurash pusti magneziti va xloridli rudalar esa yer ostidan qazib olinadi. Qayta ishlash usullari ham ruda tipiga bogʻliq holda bir-biridan farq qiladi. Magnezitli tuzlarning yer osti suvlari taʼsirida yuvilib ketishi natijasida tabiiy shoʻr suvlar va shoʻr suvli buloqlar hosil boʻladi. Hozirgi tuz konlari (shoʻr suvlar ularning choʻkindilari) yopiq qoʻltiq|qoʻltiklarda (Qoraboʻgʻozgoʻl) va quruqlikdagi berk qavzalardagi koʻllarda vujudga keladi. Magniy dengiz suvidan ham olinadi. Magniy rudalari minerallari, asosan, oʻtga chidamli va surkov materiallari sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda magniy minerallarining katta konsentratsiyalari mavjud boʻlib, ulardan keng foydalaniladi (Olmaliq, Kumushkon, Tomdibuloq va hokazo).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Magniy xlorat

Magniy xlorat Mg (C1O3)26H2O — sirtdan taʼsir etuvchi defoliant, desikant. Suvda eruvchan 60% li kukun. Rangi oqish kulrang yoki qoʻngʻir. Gʻoʻza, soya, dukkakli va boshqa ekinlarning hosilini yigʻishdan avval bargini toʻkishda (qarang Defoliatsiya) va tupini quritishda (qarang Desikatsiya) koʻllaniladi. Koʻpgina gʻoʻza tuplarida 1—4 koʻsak ochilgandan soʻng defoliatsiya oʻtkaziladi. Preparat ning sarf normasi: 8–20 kg/ga, ish suyukligi traktor purkagichlari qoʻllanilganda 200 l/ga. Desikatsiyada preparatning sarf meʼyori: 25–35 kg/ga; ish suyukligi defoliatsiyada olingan sarf meʼyoriga teng. Magniy xlorat Fargʻona "Azot" ishlab chiqarish birlashmasida 1965-yildan ishlab chiqariladi. Zahari kam. Sichqonlar uchun OʻD50 5300 mg/kg.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magniyli oʻgʻitlar

Magniyli oʻgʻitlar - tarkibida magniy boʻlgan oʻgʻitlar. Koʻpgina M.oʻ.da oʻsimliklar uchun zarur boʻlgan boshqa elementlar (kaliy, azot, fosfor) ham boʻladi. M.oʻ.ning : kaliymagniyli konsentrat — donador, qotmaydigan kukun, tarkibida (8-9% MgO va 17,7-19% K2O); dolomit uni (dolomitning maydalangan mahsuloti, 20% MgO va 28% SaO); asosan, magniy metasilikatidan tashkil topgan serpentinit (32—43% MgO); magniy sulfat yoki epsomit (kamida 13,7% MgO va’8% NaCl bor); ammoniy magniy sulfat (ammoshenit) — mayda kristall qoʻsh tuz, suvda kam eriydi. Tarkibida 10% MgO va 7% N bor; dolomit-ammiakli selitra (10% atrofida MgO, 17% N va 14% SaO); magniy oksid yoki kuydirilgan magneziya (kamida 89% MgO) kiradi. M.oʻ. yerga bahorgi haydash vaqtida gektariga 10–70 kg solinadi. Asosan, kartoshka, lavlagi, tamakl, dukkakli va dondukkakli ekinlar va boshqa M.oʻ.ga talabchan. Ekinlarga magniy yetishmasligini ularning koʻrinishiga qarab aniqlash mumkin (qarang Oʻsimlikning oziqlanishi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magniyli qotishmalar

Magniyli qotishmalar - asosini magniy tashkil qiladigan qotishmalar. Magniyli qotishmalarda 12% gacha A1, Zn, Mn, Zr, Th, Sa, Se va boshqa elementlar boʻladi. Sof holdagi magniyli buyumlar ishlab chiqarishda material sifatida ishlatib boʻlmaydi, chunki ularning fizik-mexanik mustahkamligi past. Eng mustaxkam va olovbardosh Magniyli qotishmalar magniy-metall tizimlari asosida ishlab chiqilgan. Qotishmaning asosini qattiq eritmalar tashkil etadi.

Dastlabki Magniyli qotishmalar 20-asr boshlarida paydo boʻlgan ("Elektron" nomi bilan atalardi). 20—30-yillarga kelib sanoatda ularning ahamiyati oshdi. 40-yillargacha, asosan, Mg—Al—Zn va Mg—Mn tizimi asosidagi, 50-yillardan boshlab esa Mg—Zn—Zr Mg — noyob metall — Zr (yoki Mn), Mg—Th tizimidagi qotishmalar, shuningdek, Mg—Li tizimidagi juda yengil qotishmalar ishlatila boshladi. Oxirgi yillarda Magniyli qotishmalar mustaqkamligini, ayniqsa, yuqori temperaturada oshirish uchun oz miqdordagi Th, Nd, La, Y va boshqa elementlar bilan legirlanadi.

Magniyli qotishmalar quyma va deformatsiyalanadigan guruhlarga boʻlinadi. Quyma Magniyli qotishmalar shakldor quymalar tayyorlash uchun ishlatiladi. Mg—Al—Zn, Mg—Zn—Zr, Mg— Nd—Zr tizimidagi Magniyli qotishmalar koʻp qoʻllanadi. Deformatsiyalanadigan Magniyli qotishmalar presslash, prokatlash, bolgʻalash va shtamplash yoʻli bilan yarim fabrikatlar i.ch. uchun ishlatiladi. Magniyli qotishmalarning xona haroratida plastikligi nisbatan oz boʻlganligi uchun ularga bosim ostida 250° haroratda ishlov beriladi. Magniyli qotishmalar suyultirilganda juda kuchli oksidlanish va yonish xususiyatiga ega. Oksidlanish va yonishdan himoyalash uchun su-yuqlanma saqlanayotgan idish flyus (mas, 75% suyuqlangan karnallit, 17,5% SaGʻ2 va 7,5% MgO) bilan yopiladi.

Magniyli qotishmalarning termik kengayish koeffitsiyenta alyuminiy qotishmalarnikidan oʻrtacha 10—15% katta.

Past temperaturada Magniyli qotishmalarning elastiklik moduli, oquvchanlik va mustahkam chegarasi ortadi, nisbiy uzayishi va zarbiy krvushokligi kamayadi, plastikligi esa keskin kamayadi. Magniyli qotishmalarning kamchiligi ular chuchuk va dengiz suvi korroziyasiga chidamsizligidir. Magniyli qotishmalar organik va mineral kislotalarda (xromat va ftorid kislotalar bundan mustasno) hamda tuzlarda korroziyalanadi (yemiriladi). Xlor ionlari Magniyli qotishmalar korroziyasini suvda kuchaytiradi. Sutoltirilgan ishkrrlarda kucheiz korroziyalanadi. Magniyli qotishmalarning asosiy afzalligi — ular zichligining pastligi. Magniyli qotishmalar yaxshi bolgʻalanadi, ularni kesish, shliflash va silliklash jarayonlari yengil oʻtadi.

Magniyli qotishmalar avtomobil, traktor sanoatida (dvigatellarning kraterlari, uzatmalar qutisi, gʻildirak barabani va boshqa tayyorlashda), elektrotexnika, radiotexnika, optikada, toʻqimachilik sano-atida, aviatsiya, raketa texnikasida va boshqa koʻp tarmoqlarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magniyorganik birikmalar

Magniyorganik birikmalar — uglerod — magniy bogʻi boʻlgan birikmalar. Umumiy formulasi R2Mg yoki RMgX (X — galogen). Magniyorganik birikmalar ni simobdi-alkillarning magniy bilan oʻrin almashinish reaksiyasi yordamida olish mumkin: (CH3)2Hg+Mg-"(CH3)2Mg+Hg Xuddi shu usul bilan dimetil-, dietil-va difenilmagniylar olingan. Ular efirlarda erib, efiratlar hosil qiladi. Bu birikmalar kislorod, karbonat angidrid, suv bilan faol reaksiyaga kirishadi. Havoda oʻz-oʻzidan alangalanadi. Shuning uchun magniydialkillar amalda deyarli ishlatilmaydi. P. Barbye va V. Grinyanlar tomonidan amalda ilk bor qoʻllangan aralash Magniyorganik birikmalar (RMgX) organik kimyoning taraqqiyotida muxim rol oʻynaydi. Magniyorganik birikmalar sanoatda baʼzi metall organik birikmalarni, xushboʻy va dori moddalarini sintez kilishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit azimuti

Magnit azimuti — magnit meridianining shim. uchidan boshlab soat mili yoʻnalishi boʻyicha berilgan yoʻnalishgacha 0° dan 360° gacha oʻlchanadigan gorizontal burchak. Erkin holda turgan kompas magnit milining oʻqi boʻyicha oʻtuvchi vertikal tekislik magnit meridiani tekisligi deyiladi. Kichik maydonlardagi amaliy ishlarda Magnit azimutidan foydalanish maqsadga muvofikdir, chunki u oddiy asboblar — magnit kompas yoki magnit bussoli bilan osongina oʻlchab topiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit baraban

Magnit baraban - sirtiga magnit xossali qatlam qoplangan silindr shaklidagi qurilma. Elektr dvigatel, silindr, oʻq, stanina (asos)dan iborat. Magnit barabanga axborotlar magnitik yozish usulida kiritiladi. Silindr aylanganda axborotlar uning aylanasi boʻylab magnit qatlamga yoʻlchalar tarzida yoziladi. Silindrning diametri 0,1-0,5 m, uz. 0,3—0,7 m boʻladi. Magnit baraban elektron hisoblash mashinalari (EHM)ning xotira qurilmalarida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit birliklar

Magnit birliklar - magnit maydonni va jismlarning magnit xossalarini ifodalovchi fizik kattaliklarning oʻlchov birliklari (qarang Xalqaro birliklar tizimi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit boʻronlari

Magnit boʻronlari — kompas magnit milining surilishini qoʻzgʻatuvchi Yer magnit maydonining keskin oʻzgarishi. Magnit boʻronlari bir vaqtda Yer yuzining katta hududlarida, baʼzan butun Yer yuzida kuzatiladi. Magnit boʻronlari, koʻpincha, tun vaqtiga toʻgʻri keladi. U, odatda, qutbiy yogʻdu, momaqaldiroq, zilzila paytida sodir boʻladi va har 11 yilda kuzatiladigan Quyosh faolligining kuchayishi davrida tez-tez takrorlanib o'tadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Magnit gidrodinamika

Magnit gidrodinamika - elektr oʻtkazuvchan suyuklik, gaz, plazma va suyuq metallarning magnit maydondagi harakati haqidagi fan; gidrodinamika va klassik elektrodinamikaning birlashuvidan rivojlangan fizika boʻlimi. Plazma (baʼzan M.g. ga plazma fizikasining boʻlimi sifatida qaraladi), suyuq metallar va elektrolitlar M.g. uchun xos boʻlgan obʼyektlardir.

M.g. boʻyicha birinchi tadqiqotlar M. Faradey zamoniga oid; fanning mustaqil sohasi sifatida esa M.g. astrofizika va geofizika talablari bilan bogʻliq ravishda 20-asrda rivojlana boshladi. Koʻplab kosmik obʼyektlar (mas, Quyosh, pulsarlar) kuchli magnit maydonlarga (bir necha ming E va undan koʻp) ega ekanligi aniqlandi. Magnit maydon energiyasining zichligi plazma zarralari kinetik energiyasining zichligi bilan taqqoslanarli boʻlib qolganligi (yoki undan oshishi) sababli, bunday maydonlarda joylashgan plazmaning dinamik tabiati radikal oʻzgaradi. Aynan ushbu mezon kuchlanganligi Yu-3 — 10~5E (yulduzlararo fazo, Yer maydonining atmosferaning yukrri qismida va undan tashqarida) boʻlgan magnit maydonlar uchun ham (agar zarralar konsentratsiyasi ular egallagan sohalarda kichik boʻlsa) oʻrinlidir.

M.g.ning asosiy holatlarini X. Alven ifodalagan. U oʻtkazgich muhitning magnit maydondagi alven toʻlqinlari deb nom olgan, oʻziga xos toʻlqinsimon harakatlari mavjud boʻlishini bashorat qilgan. Kosmik plazmaning tabiati haqidagi fan sifatida shakllana boshlagan M.g. usullari yer sharoitidagi oʻtkazgich muhitlarga ham yoʻnaltirildi. 20-asrning 50-yillari boshida M. g. va plazma fizikasining rivojlanishi boshqariluvchi termoyadro sintez muammolari boʻyicha milliy dasturlar tadqiqotlarining (Rossiya, AQSH, Buyuk Britaniya) rivojlanishiga kuchli turtki berdi. Bu muammodagi muhim masala plazma tokining magnit maydon bilan taʼsirlashishi asosida plazmani idish devoriga tegishidan saqlashdir. Magnitogidrodinamik generatorlar, plazma tezlatkichlar, plazma dvigatellar (yuritkichlar) va boshqa M.g.ning texnikada keng qoʻllanilishiga misoldir.

Ad.Alven G., Fel tham mar K. G., Kosmicheskaya elektrodinamika per. s angl., 2 izd., M., 1967.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gidrodinamika
Turkum:Magnetizm
Magnit disk

Magnit disk — ikkala tomoniga magnit xossali qatlam qoplangan bikr alyuminiy yoki egiluvchan plastmassa disk. Diametri — 0,18—1,2 m, qalinligi — 2,5–5 mm. Magnit disk aylantirilganda axborotlar uning sirtiga konsen-trik yoʻlchalar tarzida yoziladi. EHM, axborot-izlash va boshqa maʼlumotlarga ishlov beruvchi avtomatik tizimlarda maʼlumotlarni magnitlovchi eltuvchi boʻlib xizmat qiladi. Bikr Magnit disk paket qilib yoki 4 — 6 tadan nabor qilib tuziladi; 1 paketning sigʻimi bir necha G bayt. Egiluvchan Magnit disk bittadan disketalarga joylashtiriladi; 1 disketa sigʻimi 0,1—1 M bayt.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit dielektriklar

Magnit dielektriklar (magnit va dielektriklar) — magnit kirituvchanligi va elektr qarshiligi yuqori boʻlgan, uyurma toklar kam yoʻqoladigan materiallar; magnit materiallarning bir turi. Bir-biridan elektr jihatdan izolyasiya kilingan ferromagnetik zarralardan iborat boʻlib, ular dielektriklar bilan yagona massaga tutashtirilgan. Magnit jihatdan yumshoq Magnit dielektriklar ferromagnit qotishmalar (mas, nikelli temir) ning karbonil temirning kukunlariga, magnit jihatdan yumshoq ferritlarga suyuq shisha, rezina va boshqa moddalar kushib olinadi. Bunday Magnit dielektriklardan induktiv gʻaltak, yuqori chastotali transformatorlarning oʻzaklari tayyorlanadi. Magnit jihatdan qattiq Magnit dielektriklar tarkibida nikel-alyuminiy poʻlatlar, bariy yoki stronsiy ferritlari, temir-kobaltli qotishmalarning kukunlariga turli dielektriklar qoʻshib olinadi. Ular kichik magnitlar, magnitli yozib olish uchun lentalar va boshqa ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit doimiy

Magnit doimiy - magnetizm va elektromagnetizm tenglamalarini ratsioanal shaklda yozishda (SI birliklar tizimida) bu tenglamalarga kiruvchi koeffitsiyent: (x0 = 4 π×10~7 H/m=1,25663706144-10-6 H/m; baʼzan fizik vakuumning magnit singdiruvchanligi ham deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit zaryad

Magnit zaryad — jismlarning statik maydonlarini hisoblashda (elektr zaryad tushunchasiga oʻxshash) ishlatiladigan yordamchi tushuncha. Magnit zaryad elektr zaryadlardan farqli ravishda real mavjud emas, chunki magnetizmning klassik nazariyasiga kura, magnit maydon elektr maydonlardan boshqa hech qanday oʻziga xos ga ega emas. P. Diraknyang tabiatda magnit monopoliya deb atalmish Magnit zaryadlarning tabiatda mavjudligi haqidagi gipotezasi (1931) hozircha tasdiqlanmagan. Magnitlangan jismlar uchun Magnit zaryadning hajm rt va sirt at zichligi tushunchalarini kiritish mumkin. Birinchisi, jism hajmi boʻyicha magnitlanganlikning bir jinslimaslik taqsimoti, ikkinchisi esa magnetik sirtdagi magnitlanganlik normal tashkil etuvchisining sakrashi bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit kallak

Magnit kallak - tovush (nutq, musiqa)ni magnit lentaga yozib olish (oʻchirish) yoki qayta eshittirish uchun moʻljallangan qurilmaning asosiy qismi. U, asosan, oʻzak (magnit oʻtkazgich) va bir yoki bir necha chulgʻamdan iborat. Magnit lenta oʻzagida magnit lenta bilan kallakning magnit aloqasini taʼminlovchi ish oraligʻi (slyuda, bronza bilan toʻldirilgan bir necha mkm oraliq) bor. Oʻzak magnit oqimini toʻplash, chulgʻam esa elektr signallarni keltirish yoki ketkazish uchun xizmat qiladi. Oʻzak temirnikel qotishmalar, alyuminiy qotishmalari, ferritlar va permalloydan yasaladi, chulgʻamlar elektr oʻtkazuvchi simlardan oʻraladi. Tovushni yozib olish yoki eshittirishda Magnit kallak oʻzagi magnit lentaga tegib turishi (kontaktli yozuv) yoki havoli tirqish bilan undan ajralib turishi (kontaktsiz yozuv) mumkin. Kontaktli yozib olish usulida tovushni yozish (oʻchirish) paytida chulgʻamga keladigan elektr signallar (rayemga q.) oʻzakda magnit oqimini vujudga keltiradi, magnit oqimi olinayotgan signalga monand ravishda ish tirqishi yaqinidagi qoldiq magnitlanganlik darajasini oʻzgartiradi. Tovushni qayta eshittirishda esa foydali signal (elektr yurituvchi kuch) magnit lenta Magnit kallakga nisbatan harakatlanganda vujudga keluvchi magnit induksiya natijasida paydo boʻladi. Magnit kallakning foydali magnit oqimi oʻzgarishlariga sezgir; yarimoʻtkazgichli; oʻzak oʻzgarishlariga asoslangan; magnit maydon bilan elektron nurning oʻzaro taʼsiriga asoslangan va boshqa xillari boʻladi. Magnit kallak videomagnitofonlar, diktofonlar, magnitofonlar, EHM xotira qurilmalari va boshqa radiotexnika hamda elektron qurilmalarda keng ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit kuchaytirgich

Magnit kuchaytirgich - elektr signallarini kuchaytirish uchun moʻljallangan qurilma. Magnit kuchaytirgichda boshqariladigan elementlar ferromagnit oʻzakli induktivlik gʻaltaklari (qarang Induktivlik gʻaltagi) hisoblanadi. Ularda ikki oʻzgaruvchan magnit maydon mavjud boʻladi: biri — taʼminlash manbai chastotasida, ikkinchisi — kuchaytiriladigan signal chastotasida oʻzgaradi. Magnit kuchaytirgich lampali va tranzistorli kuchaytirgichlardan keskin farq qiladi. Magnit kuchaytirgich koʻproqoʻzgarmas tok yoki sekin oʻzgaradigan oʻzgaruvchan tok signallarini kuchaytirishda ishlatiladi. Kuchaytiriladigan signallar chastotalari diapazonini yuqoriroq chastotalar tomonga kengaytirish uchun Magnit kuchaytirgich lampali, yarimoʻtkazgichli, elektr mashina kuchaytirgichlari va boshqa bilan birgalikda qoʻllanadi. Magnit kuchaytirgich aniq oʻlchash asboblarida yirik agregatlar (prokat stanlari, ekskavatorlar va boshqalar) ni avtomatik boshqarish qurilmalari va boshqa sohalarda keng ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit maydon

thumb|Magnit maydoni
Tabiatda shundaу tabiiу mеtall birikmalari mavjudki, ular ba’zi bir jismlarni o‘ziga tоrtish xususiyatiga ega. Jismlarning bunday xossasi ular atrofida maydon mavjudligini bildiradi. Bunday maydonni magnit maydon deb atash qabul qilingan. O‘z atrofida magnit maydonni uzоq vaqt уo‘qоtmaуdigan jismlarni dоimiу magnit yoki оddiуgina magnit dеb ataymiz. To‘g‘ri shakldagi magnitni mayda temir bo‘lakchalariga yaqinlashtiraylik. Bunda temir bo‘lakchalari magnitning faqat ikki uchiga yopishganligiga guvoh bo‘lamiz. Doimiy magnitning magnit ta’siri eng kuchli bo‘lgan joyini magnit qutbi deyiladi. Har qandaу magnitda ikkita: shimоliу (N) va janubiу (S) qutblari mavjud bo‘ladi. Ularni oʻrtasida qutb boʻlmaydi.... 

Ikkita magnit strеlkasi bir-biriga yaqinlashtirilsa, ularning ikkalasi ham burilib, qarama-qarshi qutblari bir-biriga ro‘para kеlib to‘xtaуdi. Bu hol magnitlangan jismlar orasida o‘zaro ta’sir kuchlari mavjudligini anglatadi. Ta’sir kuchlari esa, mаydоn kuch chiziqlаri orqali tafsiflanadi.

Mаgnit mаydоn kuch chiziqlаrini to‘g‘ridаn to‘g‘ri ko‘rа оlmаymiz. Ammo, quyidаgi tаjribа yordamida biz mаgnit kuch chiziqlаrining jоylаshuvi (yo‘nаlishi) hаqidа tаsаvvurga ega bo‘la olamiz. Buning uchun karton qоg‘оzgа tеmir kukunlаrini bir tеkis sеpib, uni yassi mаgnit o‘zagining ustigа qo‘yamiz. Qоg‘оz vаrаg‘ini bir-ikki chertib yuborsak, tеmir kukunlаri. Karton ustidаgi tеmir kukunlаri mаgnit uchlariga yaqin jоylаrdа zich, qutblar orasida siyrаkrоq jоylаshganligini ko‘rish mumkin.Tеmir kukunlаrining egallagan o‘rni, magnit qutblarini bir-biriga bog‘lovchi kuch chiziqlarini o‘zida aks ettiradi. Mаgnit mаydоn kuch chiziqlarining yo‘nalishi shartli ravishda magnitning shimoliy qutbidan chiqib, uning janubiy qutbiga kiruvchi yopiq chiziqlardan iborat deb qabul qilingan. Kuch chiziqlаri bеrk (yopiq) bo‘lgаn mаydоnlаr uyurmаviy mаydоnlаr dеyilаdi. Dеmаk, mаgnit mаydоn uyurmаviy mаydоn ekаn. Shu хususiyati bilаn mаgnit mаydоn kuch chiziqlаri elеktr mаydоn kuch chiziqlаridаn fаrq qilаdi. Mаgnit mаydоnning chiziqlari kuch хаrаktеristikasini tafsiflovchi fizik kаttаlik mаgnit mаydоn induksiyasi dеb аtаlаdi. Mаgnit mаydоn induksiyasi vеktоr kаttаlik bo‘lib, u hаrfi bilаn bеlgilаnаdi.

Mаgnit mаydоn induksiyasining birligi qilib ХBSdа Sеrbiya fizigi Nikоlа Tеslаning shаrаfigа Tеslа (T) dеb аtаsh qаbul qilingаn.

Magnit maydon modda emas, balki alohida zarralardan mujassamlangan moddadan tamomila farqli ravishda, materiyaning fazoda uzluksiz mavjud boʻlgan turidir. 

Tokli o'tkazgichlarning magnit maydoni cheksizlikkacha yoyiladi, biroq masofa ortishi bilan magnit kuchlari juda tez zaiflashadi. Shu sababli amalda magnit kuchlarining ta'sirini tokli o'tkazgichga yaqin masafalardagina sezish mumkin.

Tinch turgan elektr zaryadlari atrofidagi fazoda elektr maydon hosil boʻlgani kabi, toklar atrofidagi fazoda tokli o'tkazgichga ta'sir etuvchi, materiyaning maxsus ko'rinishi boʻlgan magnit maydon hosil bo'ladi. Mana shu magnit maydon kuchlarining manbayidir.Tabiiy magnit uzoq vaqt ta'sir ettirilganda magnitlangan po'lat bo'laklari sun'iy magnitlar deyiladi.

 

Turkum:Fizik miqdorlar
Turkum:Magnetizm
Magnit materiallar

Magnit materiallar - kuchsiz magnit maydonlarda magnitlanadigan va bu maydonlarning qiymatini jiddiy oʻzgartiradigan materiallar. Tabiiy magnitlangan mineral — magnetit (magnit temirtosh) qadimdan maʼlum boʻlgan. Xitoyda 2 ming yillar ilgariyoq undan magnit kompasining mili (strelkasi) yasalgan. Magnetit — kuchsiz magnetik. 19-asrda X. K. Ersted, M. Faradey, E. X. Leni, elektr magnetizm qonunlarini ochishdi, B. S. Yakobi oʻzgarmas tok mashinalarini, P. N. Yablochkov oʻzgaruvchan tok generatori va transformatorini yaratishdi, M. O. Dolivo-Dobrovol-skiy uch fazali tokni kashf etdi. Shundan soʻng ancha kuchli magnetik — temir amadda Magnit materiallar sifatida ishlatila boshladi. 1990-yildan telektrotexnikada temir silitsiyli poʻlat, aloqa texnikasida temirnikelli qotishmalar keng tarqaldi. Ferromagnetizm nazariyasining taraqqiyoti yangidan-yangi Magnit materiallar ishlab chiqarishni ancha tezlashtirdi. 20-asr oʻrtalarida oksid Magnit materiallar — ferritlar paydo boʻldi. Magnitlanish va qayta magnitlanish xossalariga qarab Magnit materiallar ferromag-netiklar, ferritlar, magnit jihatdan yumshoq va magnit jihatdan qattiq materiallarga boʻlinadi. Magnit jihatdan yumshoq materi allarning boshlangʻich va maksimal magnit kirituvchanligi yuqori; toʻyinish magnit in-duksiyasi — 0,2 — 2,4 T, koersitiv kuchi — 0,5 — 10 A/m, solishtirma elektr qarshiligi 10~7 — 10~8 Om-m. Bularga molibden bilan legirlangan temir, temirnikelli qotishmalar, vanadiy qoʻshilmali temir-kobaltli qotishmalar, temirnikel-kobaltli qotishmalar, marganetsruxli, nikelruxli ferritlar, elektrotexnika poʻlati, shuningdek, magnit dielektriklar, magnitostriksion materiallar va boshqa kiradi. Ulardan magnit oʻtkazgichlar, drossellar, elektromagnit rele, transformator oʻzaklari, ferritlardan magnit antennalar va boshqa tayyorlanadi. Magnit jihatdan qattiq material l arning koersitiv kuchi (5-YU3 — 1 ■ 105 A/m), qoldiq magnit induksiyasi (0,2—1,2 T) va magnit energiyasi (103—105 T A/m)ning kattaligi bilan farq qiladi. Bularga magnitli poʻlat, temir-kobaltmolibdenvolfram, temirnikel-alyuminiykobalt asosidagi qotishmalar, platina-kobalt, berilliyli, stronsiyli va kobaltli ferritlar, magnit jihatdan qattiq dielektriklar kiradi. Magnit jihatdan qattiq materiallardan, asosan, oʻlchash asboblarida, mikrodvigatel va gisterezis elektr dvigatellarda, soat mexanizmlarida ishlatiladigan doimiy magnit tayyorlanadi.

Elektrotexnika poʻlatiga oltingururt bilan legirlangan temir asosidagi krtishmalar kiradi. Tarkibida 0,1—0,3% marganets ham boʻladi. Bulardan elektr toki generatorlari, transformatorlar, elektr dvigatellar va boshqa ishlab chiqariladi. Maxsus Magnit materiallarga termomagnit qotishmalar va magnitostriksion materiallar kiradi. Termomagnit qotishmalar temperatura taʼsirida asboblarning magnit tizimlarida magnit oqimlari oʻzgarishlarini sezdirmaslik uchun ishlatiladi. Magnitostriksion materiallar yordamida elektromagnit energiya mexanik energiyaga aylantiriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fizika
Magnit meridiani

Magnit meridiani - muallaq va tinch holda turgan kompas magnit mili oʻqidan oʻtuvchi vertikal tekislikning Yer sirti bilan kesishishidan xrsil boʻladigan faraz qilinadigan chiziq. Kompas magnit mili doimo Magnit meridiani yoʻnalishini koʻrsatadi. Yer sirtining hamma Magnit meridianilari Yerning shim. va jan.magnit qutblari deb ataluvchi ikki nuqtasida oʻzaro tutashadi. Bu qutblar geografik qutblar bilan tutashmaydi. Demak, magnit meridianlari ham geografik meridianlar bilan tutashmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit milining ogʻishi

Magnit milining ogʻishi - biror nuqtadan oʻtgan haqiqiy va magnit meridianlari orasida hosil boʻladigan burchak; Yerning geografik va magnit qutblari bir nuqtada yotmasligi tufayli sodir boʻladi. Magnit milining shim. uchi haqiqiy meridianga nisbatan sharqqa ogʻsa, Magnit milining ogʻishi o. musbat (sharqiy), gʻarbga ogʻsa Magnit milining ogʻishi o. manfiy (gʻarbiy) hisoblanadi.

Magnit milining ogʻishio. vaqt bilan bogʻliq oʻzgarib turadi. Oʻzgarish kunlik (15 min. atrofida), yillik (8 min. atrofida) va asriy boʻladi. Bunda ogʻishning toʻla oʻzgarishi 4 asrdan ortiqroq davrda amalga oshib, oʻnlab gradus qiymatni tashkil etadi. Topografik xarita varagʻida tasvirlangan hudud uchun Magnit milining ogʻishio.ning oʻrtacha qiymati xarita varagining jan. ramkasidan tashkarida yozib keltiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit milining enkayishi

Magnit milining enkayishi — magnit mili oʻqi bilan gorizontal tekislik orasidagi vertikal burchak. Magnit milining enkayishi e. Yer magnit qutblarining Yer chuqurligida joylashishi bilan bogʻliq. Shimoliy yarim sharda magnit milining shim. uchi, jan. yarim sharda esa jan. uchi pastga enkayadi. Yer magnit qutblariga yaqinlashgan sari Magnit milining enkayishi e. oshib boradi va qutblarda 90° ga yetadi. Magnit kompasining aniq ishlashi uchun Magnit milining enkayishi e.ning salbiy taʼsirini kamaytirish kerak. Bunga magnit milida joylashgan maxsus yukchani surish bilan erishiladi. Yer sharining sirtida Magnit milining enkayishi e.ning tarqalish koʻrsatkichi maxsus izoklin haritalarda tasvirlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit oqim

Magnit oqim — biror sirt orqali oʻtayotgan magnit induksiya vektori V oqimi (F)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Magnit potensialometr

Magnit potensialometr - magnit zanjirining ikki nuqtasi orasidagi "magnit potensiallari" farqini yoki magnit maydonining oʻrtacha kuchlanganligini va yopiq konturdagi toʻla magnit yurituvchi kuchni oʻlchashda ishlatiladigan asbob. U induksion, egiluvchan yoki qattiq oʻzak (karkas) ga ingichka sim chulgʻam bir tekis qilib oʻralgan induksion gʻaltak (maydon gʻaltagi) dan iborat. Turli shaklda (toʻgʻri, yarim halqa yoki halqa) boʻladi (rasm). Magnit potensialometr chulgʻamining uchlari oʻlchash asbobiga ulanadi. Oʻlchash asbobi sifatida ballistik galvanometr yoki mikrove-bermetr (doimiy magnit maydoni uchun), voltmetr yoki ossillograf (oʻzgaruvchan magnit maydoni uchun) dan foydalaniladi. Magnit potensialometr gʻaltagi oʻramining har bir qatlami va qadami bir xil qilib, har bir oʻrami magnitlanmaydigan materialdan (kichik oʻlchamda) yasaladi. Shunday shartlar kanoatlantirilgandagina Magnit potensialometr yordamida olingan natijalar aniq boʻlishi mumkin. Koʻpincha, Magnit potensialometr egiluvchan qilib yasaladi (shuning uchun katta yopiq halqa shaklida boʻladi). Bunday Magnit potensialometr bilan magnit zanjirining istalgan qismidagi "magnit potensiallari" farqini aniqlash mumkin. "Magnit potensiallari" tushunchasi shartlidir, yaʼni magnit maydoni potensial maydon emas (chunki magnit maydonining kuch chiziqlari yopiq, tabiatda magnit zaryad yoʻq).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit rezonans

Magnit rezonans - moddaning maʼlum bir uzunlikdagi elektromagnit toʻlqinlarni tanlab yutishi. Bunga sabab — elektronlar yoki atom yadrolarining magnit momentlari oʻz yoʻnalishini oʻzgartiradi. Moddalarning turi va xususiyatlariga kura, Magnit rezonans hodisasi, asosan, 4 ga boʻlinadi: yadroviy Magnit rezonans (toʻlqinlar amplitudasining kuchli kattalashishi), elektron paramagnit rezonans, ferromagnit rezonans va antiferromagnit rezonans; a) yadroviy Magnit rezonansda elektromagnit toʻlqinlarning yutilishi (nisbatan juda kuchsiz yutilishi) radiochastotali magnit maydoni taʼsiridagi kuchli oʻzgarmas magnit maydonida kuzatiladi. Atom yadrosi magnit "tashuvchi" boʻlib xizmat qiladi va xossalari koʻrilayotgan hodisaning rezonansligini belgilaydi; b) radiochastotali elektromagnit maydon energiyasining paramagnit moddalarda tashqi magnit maydon taʼsirida rezonans yutilishi elektron paramagnit rezonansdir; v) turli chastotali ikki oʻzgaruvchi elektromagnit maydonning modsaga bir vaqtda rezonans taʼsirida juft rezonans hodisasi roʻy beradi. Paramagnit kvant kuchaytirgichlarning ishi shu hodisaga asoslangan, ferromagnit rezonans ferromagnitlardagi elektron Magnit rezonans deb ham ataladi. Ferromagnit modda oʻziga xos magnitlanish xususiyatiga ega, yaʼni ferromagnitda tashqi magnit maydon yoʻq holda ham ichki magnit maydon boʻladi. Ferromagnit modda elektronlari oʻrtasidagi taʼsir kuchlari shunchalik katta boʻladiki, hatto issiklik harakati natijasida elek-tronlar spinining harakat yoʻnalishi ham oʻzgarmaydi. Bu hodisaga, asosan, oʻta yuksak chastotali asboblar (ferrit generatorlari va kuchaytirgichlari) yasaladi; g) antiferromagnit rezonans elektromagnit energiyaning antiferromagnitda rezonans yutilishidir. Bu hodisa yuksak chastota diapazoni (odatda, mm li toʻlqinlar diapazoni) da kuzatiladi. Antiferromagnit rezonans hodisasini kuzatishda radiospektroskoplardan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Magnit siyoh

MAGNIT "SIYOH" - oddiy yozuv qogʻoziga matn va grafik chizmalarni (magnit usulda) qayd qilish hamda oʻqish uchun moʻljallangan magnitli axborot eltuvchilar (magnit lentalar, perfokartalar, perfolentalar va boshqalar)ning bir turi. M. "s". karbonil temir va geptandan suspenziya (eritma) yoki mikroskopik magnit zarralar aralashtirilgan mastika tarzida tayyorlanadi. Bunday "siyoh" bilan tushirilgan yozuvni "oʻqish" oson boʻlishi uchun suspenziya yoki mastikaga rang qoʻshiladi. M. "s". bilan qogʻozga maxsus ruchkada, qoʻlda yoki yozuv mashinasida yozish mumkin. M. "s"., asosan, hujjatlar bilan ishlash (xillarga ajratish, hisobga olish, kodlash va boshqalar) jarayonini mexanizatsiyalashtirish uchun qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit singdiruvchanlik

Magnit singdiruvchanlik - magnit maydon N taʼsir qilganda muhit magnit induksiyasi V ning oʻzgarishini tavsiflovchi fizik kattalik; s bilan belgilanadi. Izotrop muhitlarda s=V/sa-N (Xalqaro birliklar tizimi SI da), u0 — magnit doimiysi; anizotrop kristallarda Magnit singdiruvchanlik — tenzor. Magnit singdiruvchanlik magnit kabulchanlik % bilan qu-yidagi munosabat orqali bogʻlangan: s =1+4 sh (SGS birliklar tizimida), u=l+Z (SI birliklar tizimida). Fizik vakuum uchun (modda yoʻkligida) %=0 va d=1. Diamagnetiklarda %0 va d>1. s statik yoki oʻzgaruvchan magnit maydonda aniqlanishiga qarab, uni mos ravishda statik yoki dinamik Magnit singdiruvchanlik deyiladi. Muhitni oʻzgaruvchan maydonlarda magnitlanishiga uyurma toklar, magnit qovushoklik va rezonans hodisalar taʼsir qilishi sababli, ushbu Magnit singdiruvchanliklar qiymatlari oʻzaro mos kelmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit strukturasi

Magnit strukturasi - kristallarda atom (ion) magnit momentlarning tartibli joylashishi. Atomli, domenli Magnit strukturasi mavjud. Atomli Magnit strukturasi kristallardagi atomlar (ionlar) magnit momentlarining oʻzaro yoʻnalishini koʻrsatadi. Bu ham yigʻindi magnit momentining qiymatiga qarab, oʻz navbatida yana ferromagnitli (yigʻindi magnit moment noldan farqli) va anti-ferromagnitli (yigʻindi magnit moment nolga teng) turlarga boʻlinadi (rasmga q.). Bundan tashqari, atom magnit momentining kristalldagi fazoviy taqsimlanish xususiyatlariga qarab, ularni maxsus guruhlarga ajratish mumkin: a) kollinear (magnit momentlari kristall panjaraning barcha tugunlarida kristallning maʼlum bir oʻqi boʻylab yoki unga karama-qarshi yoʻnalgan; b) kucheiz nokolli-near (nokollinearlik kucheiz magnit taʼsiri natijasidir); v) kuchli no-kollinear (bu holda nokollinearlik almashinuvi oʻzaro taʼsirning kattaligi va simmetriklik harakteriga asoslanadi); g) vintsimon kristallning maʼlum oʻqida joylashgan atomlarning magnit momentlari bir-biriga nisbatan burilgan boʻlib, bu moment vektorlarining uchi shu oʻq atrofida vintsimon chiziqni tasvirlaydi.

Domenli M. s oʻz-oʻzidan magnitlanadigan turlicha yoʻnalishdagi domenlarning jism hajmi boʻyicha taqsimlanishi bilan harakterlanadi. Maʼlum temperaturada ferromagnetikda domenlarning shakli, ularning kattaligi va namunaning qajmi boʻyicha taqsimlangan domenlarning yoʻnalishi / jismning shakli va oʻlchamiga, kristall yuzasiga, kristall panjaraning nuqsoniga va ichki kuchlanishlariga, yarim kristall jismlarda esa qoʻshni kristallarning Magnit strukturasiga bogʻliq.

Ferromagnetik magnit anizotro-piyasini oʻzgartiruvchi tashqi taʼsirlar (elastik kuchlanish, magnit maydoni, temperatura oʻzgarishi) natijasida Magnit strukturasi oʻzgaradi va u metastabil (oʻta turgʻun) holatda turib qolishi mumkin. Tashqi taʼsirlardan soʻng Magnit strukturasi asl holiga toʻla-toʻkis qaytmaydi; domenlarning shakli va oʻlchami oʻzgaradi, ferromagnit (jism) qoldiq magnitlanish holatiga oʻtib qoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit syomka

Magnit syomka — foydali qazilmalarni qidirish va razvedka qilish, geologik haritalashtirishda geomagnit maydon elementlari oʻlchamlarining majmui. Oʻlchashda magnitometrlar va magnit gradiyentometrlardan foydalaniladi. Magnit sʼyomkaning yer yuzasida, yerdan yuqorida, suv ostida, shuningdek, shaxta va burgʻi quduqlarida oʻlchash xillari mavjud. Geomagnit maydonlarining global qonuniyatlarini oʻrganishda qayd qilish punktlarining oraligʻi yuzlarcha km ni, geologik haritalashtirish, tektonik rayonlashtirish, konlarni qidirishda esa bir necha m dan bir necha km gacha boʻladi. Yer yuzasida olib borilgan Magnit sʼyomka 1:10 000 masshtabda va undan yirikroq, mayda masshtabdagi sʼyomka esa havodan turib bajariladi. Sʼyomka toʻri magnit anomaliyasining kutilayotgan oʻlchamlari bilan belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit togʻi

Magnit togʻi - Janubiy Uralning sharqiy yon bagʻridagi togʻ (Rossiya Federatsiyasining Chelyabinsk viloyatida). Mutlaq balandligi 614 m. Asosan, granit, porfirit va marmarlardan tarkib topgan. M.dan qazib olinadigan temir rudasi Magnitogorsk metallurgiya kombinatining asosiy xom ashyosi. M. yaqinida 1929—34 yillarda Magnitogorsk shahri bunyod etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit xaritalari

Magnit haritalari - Yer kurra sining Yer magnit maydon kuchlanganligini va uning tashkil etuvchilari taqsimlanishini izochiziqlar yordamida tasvirlangan haritalari. Bulardan Dunyo Magnit haritalari va anomal magnit maydoni haritalari eng koʻp tar kalgan. Dunyo Magnit haritalari Yer yadrosi elektr oʻtkazuvchan moddasining harakati tufayli hosil boʻlgan Bosh Yer magnit maydoni (normal maydon)ning asosiy tarkibiy xususiyatlarini tasvirlaydi (qarang Yer mag-netizmi). Bosh Yer magnit maydoni oʻziga xos tuzilmasining oʻlchamlari qitʼalar oʻlchamiga yaqin boʻlgani uchun, Dunyo Magnit haritalarining masshtabi, asosan, 1:10 000 000 va undan maydaroq boʻladi. Dunyo Magnit haritalarida Yer poʻsti tuzilishining xilma-xilligi, maʼdan konlarining joylashishi va boshqa mahalliy omillar taʼsiridan kelib chiqadigan magnit milining ogʻishi tuzatib beriladi. Anomal magnit maydoni haritalari Yer magnit maydonining Bosh Yer magnit maydonidan mahalliy ogʻishini tasvirlaydi. Bunday ogʻishlar, odatda, chiziqli oʻlchamlari oʻnlab km va undan kichik maydonlarda kuzatiladi. Shuning uchun ular nisbatan yirik masshtabga (1:200 000 atrofida) ega; bu haritalar, odatda, aeromagnit suratga olish materiallari asosida tuziladi. Yer magnit maydonining koʻrsatkichlari oʻzgarib turishi sababli, Magnit haritalari eskiradi, shuning uchun ular har 5—10 yilda qayta yangilanib turiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit yulduzlar

Magnit yulduzlar - katta oʻlcham li magnit maydonlari borligi aniqlangan yulduzlar; yuzasida spektral chiziqdarning Zeyeman effekti taʼsirida ajralishiga koʻra, oʻlchangan kuchlanganligi yuzdan oʻn ming erstedgacha boʻladi. Magnit yulduzlar Gersshprung — Ressel diagrammasining bosh ketma-ketligida joylashadi hamda V, A, F va M spektral sinfga mansub. Magnit yulduzlar spektrida Si, Mn, Sr, Sg kabi kimyoviy elementlarning kuchli emission chiziqlari kuzatiladi. Bu elementlar miqdori Magnit yulduzlar da Quyosh atmosferasidagidan bir necha marta kup. Magnit yulduzlar shunday spektral sinfdagi normal yulduzlarga nisbatan oʻz oʻqi atrofida oʻrtacha uch marta sekin aylanadi. Spektral chiziqdar intensivligi va ajralish miqdori Magnit yulduzlarning uz uki atrofida aylanish davri bilan bir xil davrda oʻzgarishi aniqlangan. Shunday davr bilan Magnit yulduzlarning yorugʻligi bir necha foizga oʻzgarib turadi.

Magnit yulduzlarning magnit maydoni yulduzni hosil qilgan gazchang bulutga qarashli boʻlgan va gazchang siqilishi natijasida oʻn minglab erstedgacha kuchaygan. Ogʻir elementlar Si, Mn, Sg va Sr Magnit yulduzlar atmosferasida ruy berayotgan chaqnashlar natijasida yadro reaksiyalarida hosil buladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit qarshilik

Magnit qarshilik - magnit zan jir tavsifnomasi; Magnit qarshilik magnit zanjir Rm da taʼsir etuvchi magnit yurituvchi kuch F ning zanjirda hosil qilingan magnit oqim F ga nisbatiga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil