Pitaya

thumb| Pishgan pitahayaning bo'ylama qismi
thumb| Pitaya Tayvandagi bozor do'konida
Pitaya yoki pitahaya Amerika qitʼasida mahalliy boʻlgan turli xil kaktus ning mevasidir. Pitaya odatda Stenocereus jinsining mevalariga ishora qiladi, pitaya yoki ajdaho mevasi esa Cactaceae oilasidagi Selenicereus (ilgari Hylocereus) jinsining mevalariga ishora qiladi. Ajdaho mevasi Peru, Meksika, Janubiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Osiyo, Sharqiy Osiyo, AQSh, Karib dengizi, Avstraliya, Mesoamerika va dunyoning tropik va subtropik mintaqalarida etishtiriladi.

Bu mevalar odatda "ajdaho mevasi" nomi bilan tanilgan, bu nom 1963-yildan beri qoʻllanadi, bu nom mevaning tikanakka oʻxshagan tashqi meva qobigʻida kelib chiqqan. Pitaya va pitaya nomlari Meksikadan va pitaya roja Markaziy Amerika va Shimoliy Amerikada, ehtimol, gullaydigan mevali uzun boʻyli kaktuslarning nomlari uchun pitahaya bilan bogʻliq. Meva, shuningdek, qulupnay armut sifatida ham tanilgan boʻlishi mumkin.
thumb| Dragon meva sharbati Tailandda sotilmoqda
Pitahaya yoki ajdaho mevasining vatani Meksika janubi va Markaziy Amerika. Ajdaho mevasi Sharqiy Osiyo, Janubiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Osiyo, AQSh, Karib dengizi, Avstraliya va dunyoning tropik va subtropik mintaqalarida etishtiriladi.

 
Stenocereus mevalari (nordon pitayalar) Amerikaning qurgʻoqchil hududlarida keng tarqalgan navdir. Ular koʻproq nordon va tetiklantiruvchi, shirali et va kuchli taʼmga ega. Sonoran choʻlidagi nordon pitaya yoki pitaya agria (S. gummosus) Amerikaning mahalliy xalqlari uchun muhim oziq-ovqat manbai boʻlgan. Meksikaning shimoli-gʻarbiy qismidagi Seri xalqi hali ham mevalarni yigʻib olishadi va bu daraxtni "mevasi nordon narsa" deb atashadi. S. queretaroensis va xanjar kaktuslari (S. griseus) kabi turlarning mevalari ham mahalliy ahamiyatga ega oziq-ovqat hisoblanadi. Organ quvur kaktusining mevasi (S. thurberi, Seris tomonidan ool deb ataladi) pitaya dulce "shirin pitaya" dir. U Selenicereus mevasidan koʻra koʻproq achchiq xushboʻy hidga ega, u biroz tarvuzni eslatadi. 
thumb| Vetnamda pishgan ajdaho mevasi
Shirin pitayalar uch xil boʻladi, ularning barchasining tashqi qobigʻi bargli tikanlar bilan qoplangan:

 Selenicereus undatus (Pitaya blanca yoki oq go'shtli pitaya, Hylocereus undatus sifatida ham tanilgan) oq go'shtli pushti terili mevalarga ega. Bu eng ko'p uchraydigan "ajdaho mevasi".
 Selenicereus costaricensis (Pitaya roja yoki qizil go'shtli pitaya, Hylocereus costaricensis deb ham ataladi va ehtimol noto'g'ri Hylocereus polyrhizus) qizil go'shtli qizil po'stli mevalarga ega.
 Selenicereus megalanthus (Pitaya amarilla yoki sariq pitaya, Hylocereus megalanthus deb ham ataladi) oq go'shtli sariq rangli mevaga ega.

Mevalarning ogʻirligi odatda baʼzilari ga yetishi mumkin. Kolumbiyadan Avstraliyaga dastlabki importlar " Hylocereus ocampensis "(yoki" Cereus repandus", qizil meva) va "Cereus triangularis" (taxminan sariq meva) deb belgilangan edi. Bu taksonlar qaysi turlarga tegishli ekanligi aniq emas. 
right|thumb| Pitaya ko'chati
thumb| Xitoydagi ajdaho mevali dala
thumb| Vyetnam, Ninthuan shahrida

 Zararkunandalar va kasalliklar 
Poyasi va mevalari zamburugʻlar, bakteriyalar, nematodalar va viruslar keltirib chiqaradigan koʻplab kasalliklarga moyil. Koʻp sugʻorish yoki ortiqcha yogʻingarchilik gullarning tokilishiga va mevalarning chirishiga olib kelishi mumkin. Xanthomonas campestris bakteriyasi poyalarning chirishiga olib keladi. Dothiorella zamburugʻlari meva ustida jigarrang dogʻlarni keltirib chiqarishi mumkin. Pitayani kasallantiradigan boshqa qoʻziqorinlarga Botryosphaeria dothidea, Colletotrichum gloeosporioides va Bipolaris cactivora kiradi.

 Oziq-ovqat sifatida 
Mevaning tuzilishini baʼzan kivi mevasiga oʻxshatishadi, chunki uning urugʻlari qora rangda. Urugʻ yogʻi yogʻ kislotalari linol kislota va linolat kislotani oʻz ichiga oladi. Ajdaho mevasi "Dragon's Blood Punch" va "Dragotini" kabi sharbatlar va alkogolli ichimliklarga maza berish va boʻyash uchun ishlatiladi. Gullarni yeyish yoki choy sifatida damlash mumkin.

Baʼzi Selenicereus mevalarining qizil va binafsha ranglari betasiyaninlar, pigmentlariga bogʻliq, betanin pigment, lavlagi, shveysariya chardi va amaranthnaga ham qizil rang beradi.O. P. S. Rebecca, A. N. Boyce and S. Chandran (2010), "Pigment identification and antioxidant properties of red dragon fruit (Hylocereus polyrhizus)" African Journal of Biotechnology, volume 9, issue 10, pp. 1450–54.C. S. Tang and M. H. Norziah (2007) "Stability of betacyanin pigments from red purple pitaya fruit (Hylocereus polyrhizus): Influence of pH, temperature, metal ions and ascorbic acid" Indonesian Journal of Chemistry, volume 7, issue 3, pp. 327–31.
 

 

Turkum:Tropik mevalar