Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Suba

Suba — Keniya va Tanzaniyaning janubi-gʻarbiy qismida yashovchi xalq. Ularning soni taxminan 180 ming kishi. Basuba xalqining oʻz nomi. Xalq Bantu xalqlarini nazarda tutadi. Tanzaniyaning Mara mintaqasidagi Tarime tumanida ham o‘zlarini Suba deb ataydigan odamlar bor, biroq ularning bir etnik guruhga mansubligi aniq emas. Ularning tili juda oʻxshash.

Subaning ona tili — Ikisuba. Bugungi kunda xalq vakillarining aksariyati katoliklikПлемя суба в Энциклопедии народов мира . Xalq vakillari Viktoriya koʻlidagi 2 orolda — Rusinga va Mfanganoda istiqomat qilishgan va ular Keniyada joylashgan oxirgi qabila hisoblanadi. Qabilaning tili materikda yashovchi Subalarning muhim qismi orasida til oʻzgarishiga qadar yaqin atrofdagi Luo xalqi tomonidan katta taʼsir koʻrsatadi. Natijada ularning tili Qizil kitobga xavf ostida qolgan tillar qatorida kiritilgan. Ushbu lingvistik oʻzgarishlarga qaramay, Suba oʻzining etnik oʻziga xosligini saqlab qoldi.

Sohil boʻylab joylashgan suba xalqi oʻzlarini Uregi, Gvassi va Kaksingri deb atashgan. Ikkinchisi Mbita Point deb nomlangan kichik baliqchilar qishlogʻida yashaydi va Uregi tepaliklarida yashovchilar bilan chambarchas bogʻliq. Subalarning yana bir kichik guruhi — xuddi shu nomdagi baland togʻlarda yashaydigan gvasiylar. Ular koʻl yaqinida yashovchi suba qabilasining eng katta guruhidir. Bugungi kunda orollar va baland togʻlarning koʻplab aholisi hali ham Luganda tili bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan Suba lahjasini saqlab qolishgan, garchi koʻp jihatdan unga Luo xalqining tili kuchliroq taʼsir koʻrsatadi.
thumb|Mfanganodagi|Abasuba Community Peace Museum
Subalarning aksariyati Mfangano orolida yashaydi. 2013-yildan beri Suba dekabr oyida Rojdestvo oldidan haftada ikki kun davomida Rusinga orolida yillik madaniy festival Rusinga festivaliga mezbonlik qiladi. 2018-yilda festivalda 13 davlatdan 8000 kishi qatnashdi . Mfangano orolida Abasuba Community Peace Museum va Mavanga gʻorlari joylashgan. Suba dastlab Ugandadan Viktoriya koʻli boʻylab koʻchib oʻtgan va Rusinga va Mfangano orollariga joylashgan. Boshqa kichik guruhlar XVIII asr boshlarida xuddi shu koʻl qirgʻogʻiga koʻchib oʻtdilar va joylashdilar. Orollarda qo‘nim topganlar o‘z nomiga „chula“ so‘zini qo‘shgan, bu „orol xalqi“ degan maʼnoni bildirgan. Boshqalar oʻzlarini Fangano deb atashgan.

 

 Adabiyot va 

 Okoth-Okombo, Duncan (1999) 'Til va etnik oʻziga xoslik: Abasuba ishi', Keniya fanlar jurnali (seriya C, gumanitar va ijtimoiy fanlar) 5, 1, 21-38.
 Heine, Bernd va Brenzinger, Mathias (tahrirlar) (2003) „Afrika“, YuNESKOning yoʻqolib ketish xavfi ostidagi tillar Qizil kitobiga kiritilgan . (kirish pastki)
Subvensiya

Subvensiya (lot. subvenire — yordamga kelmoq) — Qonun hujjatlarida nazarda tutulgan tartibda muayyan maqsadlarga sarflash sharti bilan yuqori byudjetdan quyi byudjetga qaytarilmaslik sharti bilan ajratiladigan pul mablag`lari.Dotatsiyadan farqli ravishda aniq maqsadlarga yo'naltirilgan bo'ladi.
Subvensiya asosan Mintaqalarni rivojlantirtirish uchun va o'zini o'zi moliyaviy jihatdan to'la ta'minlolmaydigan hududlar uchun ajratiladi.

 
UzBender.Ru
Suboshi

Suboshi — lashkarboshi, sarkarda, oliy bosh qoʻmondon. Bu unvon Turk xoqonligida saltanat uchun qilgan buyuk xizmatlari, sarkardalik isteʼdodi bilan dong taratgan shaxslar (mas, Turk xoqonligida Kultegin, Moʻgʻilon, Inal qagʻan) gagina berilgan. Qoraxoniylar qoʻshinida Sdan rostgoʻylik, shijoat va botirlik, harbiy amaliyotlar chogʻida turli harbiy mahorat ishlata bilishlik talab qilingan. Saljuqiylar saltanatida "S." atamasi qabila boshligʻi, viloyat, oʻlka hokimi maʼnolarida qoʻllangan. Saljuqiylar sulolasi asoschisi Saljuq ham S unvoniga ega boʻlgan. Viloyat hokimlariga S unvoni qatori arabcha "amir" unvoni ham berilgan. S. sulton farmoniga muvofiq harbiy yurishga chiqqan. Usmonli turklar davlatida S. avvalgi mavqeini asta-sekin boy bergan, u chekka viloyatlarda mirshab vazifasini bajargan. Uning vazifasini bashbuk, miri ashiret, reye deb atalgan amaldorlar egallagan. Ayni shu maʼnoda S.ning Oʻrta Osiyoda ham faoliyat koʻrsatganligi tarixiy da aks etgan. Hozirgi Turkiyada yermulkni boshqaruvchi shaxs S. atamasi bilan ataladi.

 

Turkum:Usmoniylar davlati harbiy unvonlari
Subsidiya

Subsidiya ( — yordam, nafaqa, qoʻllabquvvatlash) — davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar mablagʻlari yoki maxsus fondlardan jismoniy va yuridik shaxslarga, mahalliy organlarga, boshqa davlatlarga beriladigan pul mablagʻi yoki natural shaklidagi yordam. Mablagʻlar koʻrinishidagi aniq manzilli Subsidiyalar bevosita, soliq yoki boshqa imtiyozlarni joriy etish bilvosita Subsidiya deb ataladi. Subsidiya davlat tomonidan qaytarib olmaslik sharti bilan ajratiladi. Subsidiyalar iqtisodiyotni diversifikatsiyalash (tarkiban oʻzgartirish), eksportimportni muvozanatlab turish, fantexnika yangiliklarini oʻzlashtirishni yoʻlga qoʻyish, milliy sanoatni oʻstirish, ayrim hududlarni rivojlantirish, konversiya va boshqa maqsadlarda ajratiladi. Jahon bozoridagi narxni ushlab turish uchun bozorga qoʻshimcha tovarlarni chiqarmaslik zarur boʻlganda davlat oʻz tovarlarini zaxiraga oʻtkazib turgan firmalarga Subsidiya berib, tovarlarni saqlab turish harajatlarini qoplaydi. Davlatning iqtisodiy dasda ishtirok etadigan korxonalar ham Subsidiya oladi.OʻzME

Tovarlar ishlab chiqarish, ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish va ularni realizasiya qilishni moliyalashtirish yoki birga moliyalashtirish yoxud maqsadli harajatlarning oʻrnini qisman qoplash uchun byudjet tizimi byudjetlari hisobidan yuridik va jismoniy shaxslarga beriladigan pul mablagʻlari.
Subtropik mintaqalar

thumb|320px|Subtropik mintaqalar
Subtropik mintaqalar - Yerning har ikki yarim sharidagi geografik mintaqalar, 30° va 40° kengliklar orasida joylashgan. Sovuq oyning oʻrtacha temperaturasi 0° dan yuqori. Subtropik mintaqalarda yil boʻyi oʻsimliklar vegetatsiyasi davom etadi. Yoz bilan qishning havo temperaturasi katta farq qiladi. Yozda tropik, qishda moʻʼtadil havo massalari hukmron. Dengiz boʻyidan quruqlik ichiga kirib borgan sari yogʻin miqdori kamayib, iqlim kontinentallashib boradi. Subtropik iqlimning 2 turi mavjud: materik subtropik iqlim va okean subtropik iqlimi mavjud. Materik subtropik iqlimda yoz issiq va quruq, qish beqaror, nisbatan sovuq boʻladi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 24—30°, yanvarda 0— 4° boʻladi. Yogʻin 300–500 mm, togʻlarning shamolga roʻpara yon bagʻrilarida 800–1000 mm. Okean subtropik iqlimga havo temperaturasining yil davomida keskin oʻzgarmasligi, yozda ancha past (20° atrofida), qishda iliq (12° chamasida) tra boʻlishi xos. Sm.da tuproq, asosan, qizil hamda kulrangjigarrang, sariqqoʻngʻir tuproklar. Oʻsimlik dunyosi xilmaxil. Choʻl va chala choʻllardan doim yashil oʻrmonlargacha mavjud. Har bir materikda Sm.ning 3 asosiy — gʻarbiy okean boʻyi yoki oʻrta dengiz boʻyi, kontinental va sharqiy okean boʻyi sektorlari ajratiladi. Kontinental Sm. materikning ichki qismlariga xos. Ularda yogʻin kam (200–400 mm), yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0—4°, obhavo beqaror. Yoz issiq va quruq (28—30°). Yozda issiq 50° ga yetgani va qishda sovuq —10° dan past boʻlgani qayd etilgan. Yogin qish va bahorda yogʻadi. Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatining Termiz va Denov tumanlari shu mintaqada joylashgan. Asosan, choʻl va chala choʻl zonasiga kiradi. Su v bor yerlar oʻzlashtirilib, vohalarga aylantirilgan. Issiqsevar oʻsimliklar, jumladan, magnoliya, palma daraxti ekiladi, ingichka tolali paxta, shakarqamash, subtropik mevalar (limon, xurmo, apelsin va boshqalar) yetishtiriladi.Bu mintaqa materikning chekka shimoli va chekka janubida tarkib topgan. 

Turkum:Geografiya
Subtropik oʻsimliklar

Subtropik oʻsimliklar - asosan, doim yashil, barg toʻkadigan baʼzi mevali daraxtlar hamda butalar. Bularga avokado, anjir, anor, apelsin, mandarin, limon, greyfrut, zaytun, xurmo, chilonjiyda (unobi), pista, mushmula, tok, dafna va boshqa kiradi. Su. mazali, toʻyimli va dorivor xususiyatga ega meva beradi. Mevasi yangiligicha, konservalangan hamda quritilgan holda isteʼmol qilinadi. S.oʻ. vegetatsiya davrining uzunligi, qishda tinim davriga oʻtishi bilan tropik oʻsimliklardan farqlanadi. Asosan, subtropik mintaqalarits yetishtiriladi. Oranjereya yoki transheyalarda, shuningdek, uy sharoitida oʻstiriladi. S.oʻ.ning sovuqqa chidamliligi turlicha. Masalan, limon sovuqqa chidamsiz, anjir, anor, xurmo chidamliroq. Oʻzbekistonda S.oʻ.ning baʼzi (apelsin, mandarin, limon va boshqalar) oranjereya yoki transheyalarda, shuningdek, uy sharoitida oʻstiriladi. Soʻnggi yillarda subtropik mevalar Shreder nomidagi Bogdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasida, Toshkent viloyati Qibray tumanidagi limonariy shirkat xoʻjaligida, Surxondaryo viloyatidagi Denov oʻrmon xoʻjaligida va boshqa bir qancha viloyatlardagi ayrim xoʻjaliklarda, shuningdek, tomorqalarda oʻstirilib, koʻchatlari yetishtirilmoqda.

 Adabiyot 
 Kulkov O. P., Muhamedzyanov Sh. 3., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari, T., 1968; Jivotinskaya S., Vostochnaya xurma v Uzbekistane, T., 1989; Zaysev Yu. I., Sitrusovqe v komnate, T., 1990.

Rixsivoy Joʻrayev.
Subutoy

Subutoy, Subedey (13-asr) - Chingizxonning yirik sarkardalaridan biri. Shim. Xitoy, Movarounnahr, Xuroson, Zakavkazye, Dashti Qipchoq, Rus, Sharqiy Yevropani istilo etishda shuhrat qozongan. Uryanxat qabilasidan. Chingizxonning eng yaqin toʻqqiz oʻrluq (safdosh)laridan. Janglardan birida bir koʻzidan ajralgan; jasorati uchun "bahodir" unvonini olgan. S. mingboshi sifatida qoʻshinning soʻl qanotiga (qanot qoʻmondoni — Muxali noʻyon) mansub edi. Chingizxon Movarounnaxrni istilo qilayotgan davrda (1219—20) S. Hyp qalʼasi (Nurota)ni talontoroj qilgan. Soʻngra Chingizxonning amriga muvofiq Jebe noʻyon bilan birga (20 ming kishilik qoʻshin bilan) mamlakatdan qochgan Muhammad xorazmshohni taʼqib etib, Xuroson, Kaspiy dengizining jan.dagi viloyatlar, Zakavkazye shaharlarini vayron qilgan va Shim. Kavkazga chiqqan. Bu yerda Kalka jangipz. ruslar va qipchoqlarning birlashgan qoʻshinlarini butkul tormor keltirgan. S. rus knyazliklarining chegara hududlari, qipchoqlarning yaylovlarini talontoroj etib shim.ga Volga Bulgʻoriyasiga yurish qilgan, birok bulgʻorlarning qattiq qarshiligiga duch kelib, Moʻgʻulistonga qaytib ketgan (1224—25). Oʻqtoy qoonning Xitoyga qilgan yurishida (1230—35) qatnashgan. S. Botuxonnmng Sharqiy Yevropaga qilgan yurishi (1236—42)da bosh harbiy maslahatchi sifatida doimo u bilan birga boʻlgan.

Faxriddin Hasanov.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Mongoliya
Subyektiv huquq

Subyektiv huquq - muayyan (jismoniy yoki yuridik) shaxsning konkret huquqi. Masalan, xususiy mulk egasi oʻz mulkiga ega boʻlishi, undan foydalanishi va unga xoʻjayinlik qilishi hamda oʻz huquqini boshqa shaxslardan poymol qilmasliklarini talab etishi mumkin. Subyektiv huquq egasi zarur hollarda oʻz huquqini amalga oshirish va himoya qilish uchun davlat yordamidan foydalana oladi (mas, sudga murojaat qilishi mumkin). Himoya shakliga koʻra, Subyektiv huquq mutlaq va nisbiy Subyektiv huquqlarga boʻlinadi. Mutlaq Subyektiv huquqda Subyektiv huquq egasi nomaʼlum keng shaxslar guruhidan muayyan harakatni qilishni yoki qilmaslikni talab etishi mumkin. Nisbiy Subyektiv huquqda S.gʻ. egasining talabi faqat konkret shaxs yoki shaxslar guruhiga qaratilgan boʻladi (mas, kreditorning qarzdorga nisbatan boʻladigan munosabatdagi huquqi).

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Subekvatorial mintaqalar

Subekvatorial mintaqalar - Yerning har ikki yarim sharidagi geografik mintaqalar. Ekvatorial mintaqa va tropik mintaqa orasida joylashgan. Havo massalari mavsum boʻyicha oʻzgaradi: yozda ekvatorial, qishda tropik havo (passatlar) hukmron. Oʻrtacha oylik tralar 15°dan 32° gacha. Yillik yogin 200 mm dan 2000 mm gacha. Landshaft zonalari meridional yoʻnalishda oʻzgaradi: doim nam oʻrmonlar, tipik savanna, choʻllashgan savanna va siyrak oʻrmonlar. Togʻlarda oʻrmonyaylov va oʻrmondasht balandlik mintaqalari mavjud. Tuproqlari podzollashgan laterit tuprokdan qizilqoʻngʻir savanna tuproklargacha uzgaradi. 

 

Turkum:Geografik terminlar
Subhoniy

Subhoniy — xalq seleksiyasida chiqarilgan ertapishar serhosil mahalliy oʻrik navi. Daraxti kuchli o’sadi. Shoxshabbasi keng yoyilib o’sadi, 25-30 yoshli daraxtining balandligi 12 meterga boradi. Mevasi yirik, 40-50 g. Pusti tigʻiz, eti toʻq sariq, taʼmi nordon-shirin, xushxur. Mevasi tarkibida 14-18% kand, 0,6-1,2% kislota, 20-25,7% quruq modda, 23,8-26 mg% vitamin S bor, danagidan oson ajraladi. Danagi yirik (3 g gacha), magʻzi shirin. Pishgan, lekin terib olinmagan mevasi toʻkilmay daraxtning uzida turshakka aylanadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 8-9-yili hosilga kiradi, mevasi iyun oxiri iyul boshlarida pishadi. 15-20 yoshida tupidan 200-400 kg hosil olinadi, yaxshi parvarish qilinganda daraxti 50-60 yoshgacha meva beradi. Nam yetarli yerlarda moʻl hosil qiladi. Mevasidan yuqori sifatli bargak olinadi (26% bargak tushadi), kompot, murabbo pishiriladi. Kasalliklarga chidamli nav. Asosan, Toshkent viloyati, Fargʻona vodiysida ekiladi.

Bobur o’z asarida ushbu o’rikni shunday tavsiflaydi:

”(Marg’inonda) Yana bir jins o'ruk bo'lurkim, donasini olib, ichiga mag'z solib quruturlar, «subhoniy» derlar, bisyor lazizdur.”

Turkum:Oʻrik
Suv gazchilari

Suv gazchilari — qandalalarning bir necha oilasi (choʻpsimon suv gazchilari, veliyalar, haqiqiy suv gazchilari). 700 ga yaqin, Oʻzbekistonda 10 dan ortiq turi maʼlum. Suv yuzasida, baʼzan nam yoʻsinlar orasida va qirgʻokda yashaydi. Koʻpchilik chuchuk suvlarda, bitta urugʻiga mansub tropik va subtropik dengizlarda yashaydi. Mayda Sg. suvoʻtlar orasida, yirik ochiq suv yuzasida sirpanib harakatlanadi (nomi shundan olingan). Suv yuzasiga tushib qolgan umurtqasizlar va ularning murdalari bilan oziqlanadi. Suv oʻsimliklariga tuxum qoʻyadi.
Suv isitkich

Suv isitkich - sovuq suvni bugʻ, qaynoq suv, qaynoq gaz va elektr toki bilan isitish uchun moʻljallangan issiqlik almashish apparati. Sirtki isitish va tegishib isitish (kontakt) usulida ishlaydigan bor. Sirtki isitish apparatlarida ichida bugʻ yoki qaynoq suv aylanib yuradigan quvurlarning sirti sovuq suvni isitadi. Bular koʻproq tarqalgan. Tegishib isitish apparatlarida sovuq suv bugʻ yoki qaynoq suvga bevosita tegib isiydi. Bular kamroq tarqalgan. Qozon agregatlariga oʻrnatiladigan Suv isitkichlarida sovuq suv atmosferaga chiqib ketayotgan gazlarning issiqligi hisobiga isiydi. Bunday apparatlar suv ekonomayzerlari deb ataladi. Gaz, elektr yoki qattiq yoqilgʻi (oʻtin, kumir) bilan ishlaydigan mahalliy Suv isitkichlar jumlasiga vannaxona suv kolonkalari, zmeyeviklar (burama quvurlar), suv isitish qutilari, elektr suv qizdirgichlar (kipyatilniklar) va boshqa kiradi. Suv isitkichlar issiq suv bilan taʼminlash va suv bilan isitish tizimlarida, qozon agregatlarida, xoʻjalik va maishiy ehtiyojlar uchun issiq suv tayyorlash va boshqa maqsadlarda keng ishlatiladi.
Suv koʻtarilishi va qaytishi

Suv koʻtarilishi va qaytishi, suv qalqishi — Oy va Quyoshning tortish kuchi taʼsirida dengiz sathining davriy oʻzgarishi (qarang Koʻtarilish va pasayishi.
Ochiq okeanda suvning qalqish amplitudasi 1-2 m Dan oshmaydi. Lekin materik qirg'oqlarida tólqin balandligi oshadi
Suv moshaklar

Suv moshaklar (Rallidae) - suv moshaksimonlr turkumiga mansub qushlar oilasi. Suv havzalarida hamda botqokliklarda yashaydi. Ogʻirligi 20—30 g dan 1,5—2,5 kg gacha. Patlari koʻproq qizgʻishjigarrang, ayrimlari qora yoki koʻk yashil rangda. Asosan, tunda faol gʻayot kechiradi. 150 ga yaqin turi bor. Yer yuzasining derli hamma hududlarida tarqalgan. Har xil tovush chiqaradi. Koʻpincha uyasini suvga yaqin joyga quradi. 3—15 ta tuxum qoʻyib, 20 kunga yaqin bosadi. Bolalari 2—3 kunligidayoq uyasini tashlab ketadi. Joʻjalarni bir necha kun ota-onasi boqadi. S. umurtqasiz hayvonlar va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 7 turi: qashqaldoq, gʻozqanjir, oddiy suv moshak, tartar, oddiy pogonish, mitti pogonish, kichik pogonish tarqalgan. Goʻshti mazali. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga 16 tur va kenja kiritilgan.
Suv muammolari instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Suv muammolari ilmiy tadqiqot instituti — yirik tadqiqot muassasasi, Toshkent shahrida joylashgan. 1991-yil 20 iyulda tashkil etilgan. Institut tarkibida 6 ilmiy laboratoriya (suv resurslaridan oqilona foydatanish metodikasi; suvni tejash usullari va sugʻorish texnologiyasi; choʻl suv resurslari; gidrologiya va gidrotexnika; gidrokimyo va suvni tozalash; gidroekologiya va gidrokimyoviy meliorantlar) bor (2004). Institutda olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarning asosiy yoʻnalishlari: qurgʻoqchilik muhitlarida gidrologiya va gidrogeologiya; xoʻjalik faoliyati taʼsirida suv resurslari miqdorining shakllanishi muammolari, rejimi, sifati, xususiyatlari va qonuniyatlarini kompleks oʻrganish hamda noanʼanaviy suv ini izlash; suvdan oqilona foydalanish, suv va suv obʼyektlarini muhofaza qilish muammolarini oʻrganish; gidrotexnika inshootlaridan foydalanishda xavfsizlik mezonlarini aniklash; suv omborlari va koʻllardagi suvning gidrokimyoviy xususiyatlarining baliqchilikni rivojlantirishga taʼsirini oʻrganish hamda tavsiyalar ishlab chiqish; oqova suvlar sifatini oʻrganish va undan konsentrlangan tuzlarni olish va boshqa.
Institutda Orol havzasidagi ekologik vaziyatning keskinlashuvi sharoitida suv resurslarini himoya qilish va undan foydalanishning ilmiy asoslari, ekinlarni sugʻorishning tejamkor texnologiyalari, jumladan, ekinlarni tomchilatib sugʻorish, egatda pogʻonalab sugʻorish usullari, dare oʻzanlarida roʻy beradigan deformatsion jarayonlarni kosmosdan olingan fotosuratlarga qarab aniqlash usuli va boshqa yaratildi. Institut faoliyati N.R. Hamroyev, A.M.Myhamedov, E.J.Mahmudov, S.A.Azimboyev, E. Shembarisov. L.Sherfedinov, M.O.Yoqubov, B.K.Karimov va boshqa nomlari bilan bogʻliq. Institutda aspirantura va doktorantura bor. "Qurgʻokchil hududlar suv muammolari" yillik toʻplamini nashr etadi.OʻzME

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Suv muhofaza zonasi

Suv muhofaza zonasi - daryo, kanal, suv ombori va boshqa suv ini eroziya mahsulotlari, kasal tarqatuvchi mikroorganizmlar, kimyoviy va organik moddalar bilan ifloslanishdan saqlash uchun xizmat qiladigan tabiiy oʻrmon yoki ekilgan daraxtzor mintaqasi. Suv muhofaza zonasiz. ning kengligi bir necha yuz metrdan oʻnlab kilometrgacha boʻlishi mumkin. Suv muhofaza zonasiz. da oʻrmon xoʻjaligini yuritishning maxsus tartibi joriy qilinadi: qoʻriqlash kuchaytiriladi, yogʻoch tayyorlash maqsadlarida daraxt kesish taqiqlanadi, daraxtlarni faqat oʻrmonzorlarni tiklash, parvarishini yaxshilash uchungina kesishga ruxsat etiladi. Oʻrta Osiyoning daryolari — Amudaryo, Sirdaryo va ularning irmoqlari boʻylab eni 400 m dan 20 km gacha boʻlgan oʻnlab ming ga maydonda polosa taqiq zona tarzida ajratilgan. Ayniqsa, katta suv omborlari atrofida muhofaza zonalari barpo etishda tabiiy va ekilgan daraxtzorlardan tashqari qishloq xoʻjaligi. ekinlari ham ekiladi. Bu joylarda xoʻjalik ishlari suv havzasining ifloslanish xavfini keskin kamaytiradigan holda olib boriladi; tuproq eroziyasiga qarshi almashlab ekish joriy qilinadi, keng marza va suv singdirgich kanallar kabi oddiy gidrotexnika inshootlaridan foydalanadi. Bevosita qirgʻoq yaqinida yerni haydash, chorva boqish va chorvachilik binolari qurish taqiklanadi. Masalan, Kattaqoʻrgʻon suv omborining Suv muhofaza zonasiz. deyarli 4 ming ga maydonni egallaydi, undan 3,5 ming ga maydonda daraxtzorlar barpo etilgan (1000 ga ortigʻi pistazor). Qayroqqum, Janubiy Surxon, Toshkent va boshqa suv omborlari atrofida ham katta Suv muhofaza zonasiz. tashkil etilgan. Yangi (Chorvoq, Norak, Toʻxtagʻul, Oqtepa, Tuyamoʻyin, Rogʻun va boshqalar) suv omborlari atrofida ham Suv muhofaza zonasiz. barpo etilgan (qarang Suv muhofaza oʻrmonlari).

 Adabiyot 
 Raxmanov V.V., Vodoreguliruyuhaya rol lesov, L., 1975; Raxmanov V.V., Lesnaya gidrologiya, M., 1981.
Suv olish inshootlari

Ochiq suv inshotlari , suv olgichlar — suv i (daryo, koʻl, suv ombori, yer osti suvlari va boshqalar) dan sugʻorish, gidroenergetika yoki shu kabi tarmoqlarga suv olish uchun quriladigan gidrotexnika inshootlari. Dalalarni sugorish, yaylovlarga suv chiqarish, elektr stansiyalarga suv berish, aholi punktlari va sanoat korxonalarini suv bilan taʼminlash uchun quriladi. Suv olish inshootlari- suv yoʻliga zurur miqdorda, sifati saqlangan va suv isteʼmoli grafigiga muvofiq suv tushishini taʼminlashi shart. Suv olish inshootlari toʻgʻonsiz, toʻsikli va toʻgʻonli boʻladi. Toʻgʻonsiz suv olgich, asosan, suvni oʻz oqimi bilan chiqarish imkoniyati boʻlgan sharoitlarda quriladi. Bu hollarda oqiziq hosil boʻlishini bartaraf etish uchun maxsus tindirgichlar quriladi yoki zemsnaryadlardan foydalaniladi. Toʻgonsiz suv olgichlar bir quloqli yoki koʻp qulokli boʻlishi mumkin. Bir qulokli Suv olish inshootlarii. bevosita daryo qirgogʻidan boshlanadi yoki daryo oʻzaniga kirgan boʻladi (mas, Norin daryosida Shimoliy Fargʻona kanali, Vaxsh daryosida Vaxsh kanali Suv olish inshootlarii.). Koʻp quloqli suv olgichlarda daryo qirgʻogʻining bir necha joylarida bir kanalga suv beruvchi yoʻlaklar qaziladi (mas, Amudaryoda AmuBuxoro mashina kanali, Paxtaarna va Qoraqum kanallari). Koʻp qulokli Suv olish inshootlarii. daryolardan kanallarga uzluksiz suv oʻtishini va suv bilan taʼminlanishni birmuncha oshiradi. Yoʻlkalar tindirgich vazifasini ham oʻtaydi va ehtiyojga koʻra, navbatmanavbat ishlatiladi.

Sugʻoriladigan maydon daryodagi suv sathidan balandda joylashgan boʻlsa, mashina (nasos) Suv olish inshootlarii. — nasos stansiyalari quriladi (1rasm). Toʻsiq (shpora)li suv olgich daryo suvi sathi past boʻlgan hollarda suvni damlashda tosh, shoxshabba kabi mahalliy materiallardan toʻsiq yasab quriladi (2rasm). Toʻsiq qarshi qirgʻoqqacha davom etishi shart emas. Hozirgi toʻsiqli Suv olish inshootlarii. deyarli qoʻllanilmaydi. Toʻgʻonli Suv olish inshootlarii. turgʻun suv olish uchun daryo suvi sathini bir xil darajada saqlab turishni taʼminlaydi. U gidrouzel tarkibiga kiradi; kichik, oʻrta va yuqori bosimli, suv olish sharoitiga qarab bir tomonli — suvni faqat bir qirgʻoqqa beradigan (Chirchiq daryosida Chapqirgʻoq Qorasuv), qoʻsh tomonli — suvni ikkala qirgʻoqqa oqizadigan (Zarafshon daryosida Birinchi May); frontal — oqim yoʻnalishiga perpendikulyar joylashgan (Qurshob daryosida Qurshob) va yonbosh — oqim yoʻnalishiga malum burchak ostida joylashgan (Amudaryoda Taxiatosh) Suv olish inshootlarii. ga boʻlinadi.

Daryolarda suv sathi va sarfining keskin oʻzgaruvchanligi, oqimlarning juda ham loyqaligi sugʻoriladigan yerlarga suv berishni qiyinlashtiradi. Bu sharoitlarda Suv olish inshootlarii. daryoda zarur suv sathini vujudga keltiradi, sugʻorish uchun zarur suvSuv sathi ni xoxdagan vaqtda (toshqin, yoz chillasi) beradi, kanallarni loyqa bosi shidan himoya qiladi.

 Adabiyot 
 Husanxoʻjayev Z.H, Gidrotexnika inshootlari, T., 1978; Gidrotexnicheskiye soorujeniya, M., 1978.

Masharif Boqiyev.
Suv osti apparati

Suv osti apparati - suv ostida kuzatuvlar, tadqiqotlar, qidiruv ishlari va boshqa olib borish uchun moʻljallangan qurilma* Baʼzilarida tadqiqotchi olimlar boʻladi, baʼzilarining uzatgan maʼlumotlari yerda yoki kemada turib qabul qilinadi. Suv osti apparatining oʻzi suzar (mas, batiskaf, sportsayyohlik va gʻavvoslik qurilmalari) yoki dreyflanuvchi tros yordamida kemaga tirkab qoʻyiladigan (mas, batiplanlar) yoki suv tubiga tushiladigan (mas, gidrostatlar, batisferalar) bor. Suv osti apparati suv tubiga 10000 m dan ham chuqurga tushirilishi mumkin (mas, Tinch okeanidagi Mariana novi (botigʻi)ga tushirilgan "Triyest" batiskafida rekord natijaga erishilgan, 19019 m, 1960).
Suv osti kemasi

thumb|Suv osti kemasi B-237 «Rostov-na-Donu»
Suv osti kemasi — asosan suv ostida suzishga moslashtirilgan kema. Strategik, operativtaktik hamda boshqa jangovar vazifalarni suv ostida hamda suv ustida bajarishda foydalaniladi. Bu kemalarning tomchisimon yoki sigarasimon shakldagi korpusi poʻlat yoki titandan yasaladi. Suv osti kemasik. suv ostida atom qurilmalari, elektr toki akkumulyatorlari; suv ustida atom energiyasi yoki dizel qurilmasi, suv ostiga uncha chuqur tushmagan holatda esa dizel qurilmalari yordamida harakatlanadi.

Suv osti kemasik. bajaradigan vazifasiga qarab, ballistik raketalar va oʻzoʻzidan moʻljal oladigan qanotli raketalar, torpedalar, raketatorpedalar, minalar bilan qurollantiriladi; gidroakustik, radiolokatsion apparatura bilan jihozlanadi. Asosiy quroliga qarab, strategik yoki operativtaktik vazifani bajaradi. Asosiy kuroli — yadro zaryadlari yordamida uzoqqa otiladigan ballistik raketalar. Bunday Suv osti kemasik.da, odatda, kema okeanda uzoq vaqt turishiga imkon beradigan elektr kurilmalar boʻladi. Operativtaktik vazifalar bajaradigan Suv osti kemasik. raketa va torpeda otuvchi, mina qoʻyuvchi, radiolokatsion dozorlik hamda transportdesantlik vazifalarini bajaruvchi kemalarga boʻlinadi. Dushmanning suv usti kemalari bilan kurashishga moʻljallangan Suv osti kemasik. oʻzoʻzidan moʻljal oladigan raketatorpedalar bilan qurollantiriladi. Mina qoʻyuvchi Suv osti kemasik. turli maqsadlarga moʻljallangan minalar va mudofaalanish torpedalari bilan kurollanadi.

Suv osti kemasik.ni kurish 17-asrdan boshlandi. Birinchi Suv osti kemasik.ni Londonda golland olimi K. van Drebbel (1620), Rossiyada havaskor ixtirochi Yefim Nikonov (1724), Shimoliy Amerikada D. Bushnell (1776), Fransiyada R. Fulton (1801), Germaniyada V. Bauer (1850) kurdi. Bu Suv osti kemasik.larida mis yoki temirdan yasalgan korpus, suv toʻlgʻazish uchun sisterna, eshkak yoki qoʻlda aylantiriladigan eshkakli parraklar boʻlgan; ular dushman kemasining korpusiga maxsus moslamalar yordamida mahkamlab qoʻyiladigan minalar bilan kurollangan (minalar dushman kemasi korpusiga xoda yoki garpun bilan yetkazilgan).

20-asr boshlariga kelib harbiydengiz floti boʻlgan davlatlarning deyarli hammasi jangovar Suv osti kemasik. kura boshladi. 20-asr 50yillaridan boshlab dastlab AQSH va SSSR, keyin esa Buyuk Britaniya va Fransiya davlatlari atom qurilmalari boʻlgan Suv osti kemasik. kura boshladi. Bu hol Suv osti kemasik.ning suv ostida uzoq vaqt boʻla olishiga va yurish tezligini keskin oshirishga imkon berdi. 60yillarda SSSR va AQSH da atom bombasi bilan kurollangan Suv osti kemasik. paydo boʻldi.

 

Turkum:Transport vositalari
Suv osti televideniyesi

Suv osti televideniyesi — suv ostidagi manzara va obʼyektlarni kuzatish uchun moʻljallangan televideniye. Suv osti televideniyesit.da suv osti televizion kurilmasidan foydalaniladi. Bu kurilma signallarni qabul qiluvchi va uzatuvchi trubkalar; obyektiv; satr yoyish bloki, kadr yoyish bloki; kuchaytirgichlar, yorugʻlik i va boshqa qismlardan iborat. Asosiy apparati — suv ostidagi televizion kamera. Suv osti televideniyesit.dan choʻkkan kemalarni qidirish, kemalar, gidrotexnika inshootlarining suvga botib turgan qismlarini tekshirish, gʻavvoslarning ishini kuzatish, dengiz va okeanlarning hayvonot va oʻsimlik dunyosini oʻrganish, baliq toʻdalarini, neft konlarini qidirish, suv osti minalarini izlash, suv osti qurollarini sinash va boshqa maqsadlarda foydalaniladi. Suv osti televideniyesit. tizimidan bir necha yuz metr chukurlikda istalgancha vaqt davomida foydalanish mumkin.
Suv saqlovchi gorizont

Suv saqlovchi gorizont - suv oʻtkazadigan bir xil tarkibli yoki litologik tarkibi va gidrogeologik xususiyatlari oʻxshash boʻlgan togʻ jinslarining yer osti suvi bilan toʻlgan bir yoki bir necha qatlami, darzlik boʻshliqlari, gʻovaklar, boʻshliqlar. Suv saqlovchi gorizontg. burgʻi qudugʻi va boshqa ni yetarli oqim bilan taʼminlaydigan darajada oʻzida suv yigʻa oladigan katlamdir. Birbiri bilan gidravlik ravishda bogʻlangan Suv saqlovchi gorizontg. suvli majmuani hosil qiladi. Agar yer osti suvlari suv utkazmaydigan qatlamlarga nisbatan ustki ta ostki tomondan chegaralangan va atmosfera bosimidan yuqori bosim ostida boʻlsa, Suv saqlovchi gorizontg. bosimli hisoblanadi. Bosimsiz suvli gorizontda yer osti suvlarining sathi oʻtkazuvchanlik zonasining ustki chegarasi boʻlib, unda bosim atmosfera bosimiga mos keladi (qarang Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligi).
Suv tushirgich

Suv tushirgich — kanal va daryolarda suv oqimi oshib tushadigan toʻsiq (boʻsagʻa). Bunda suv oqimini yoʻnaltirish uchun toʻsiq yuqorisiga toʻgʻri toʻrtburchak, uchburchak yoki trapetsiya shaklidagi teshiklar qilinadi. Ular yon tomondan tirgak yoki oraliq devorlar bilan chegaralanadi. Suv tushirgich yupqa devorli; keng toʻsiqli va shakldor toʻsikli boʻladi. Toshqin davrida yoki suv koʻttayganda suv omboridan ortiqcha suvni chiqarib tashlash, shuningdek, toʻgʻon yoki shlyuzdan pastki inshoot (pastki byef) ga kerakli suvni oʻtkazish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti suv tashlama (obpartov) deb ataladi. U toʻgon tepasiga va yuqorigi byef sirti ostiga qilingan yoki ikkalasi pastbaland oʻrnatilgan teshik (quvur)lardan iborat boʻlishi mumkin. Bunda suvning oʻtishi ochibyopsa boʻladigan gidrotexnika zulfini bilan tartibga solinadi. Uning avtomatik tarzda ishlaydigan (mas, sifonli) da zulfinlar boʻlmaydi. Suv omborini suvdan boʻshatish, uni choʻkindilardan tozalash va suvni pastki byefga oʻtkazishga moʻljallangan teshikli gidrotexnika inshooti suv boʻshatmasi deb ataladi.
Suv xoʻtikchalari

Suv xoʻtikchalari (Asellidae) - teng oyoklilar turkumiga mansub qisqichbaqasimonlar oilasi. Hovuz, koʻl va tinch oqadigan suvlarda koʻp uchraydi. Keng tarqalgan dan biri suv xoʻtikchasining uz. 12–20 mm. 6 juft oyoklari yordamida. suv tubida harakatlanadi. Qorin boʻshligʻidagi plastinkasimon jabralari yordamida nafas oladi. Tuxum qoʻyib, juda tez koʻpayadi. Suv xoʻtikchalarining urgʻochisi tuxumdan chiqqan bolalarini koʻkrak oyoklari asosidagi xaltachasida olib yuradi. Detrit, suvoʻtlar, daraxtdan tushgan va chirigan barglar bilan oziqlanib, suvni tozalaydi; oʻzlari esa baliqlar ozigi hisoblanadi.
Suv echkilari

Suv echkilari (Kobus) — quvushshoxlilar oilasiga mansub sut emizuvchilar urugʻi. 5 ta turi bor. Afrikada tarqalgan. Gavdasining uzunligi 125—220 sm. Erkaklari shoxlarining uz. 30—100 sm, toʻgʻri yoki lirasimon egilgan, halqasimon yoʻgʻonlashgan. Oʻrta tuyogʻi nisbatan uzun, uchi ingichkalashgan. Boʻynida yoli bor. Yaxshi suzadi; xavf tugʻilganida suvga tushib, jon saqlaydi. Tipik vakili asl Suv echkilari Janubiy va Sharqiy Afrikada uchraydi. Gavdasining uzunligi 2,2 m, boʻyi 130 sm cha. Yungi kulrang, qizgʻishqoʻngʻir tusda tovlanadi. Tomogʻi, koʻzi va dumi atrofida oqish xollari va yoʻli bor. Erkagi shoxli (uz. 80 sm cha). Teri bezlaridan badboʻy hid ajratadi. Suv havzalariga yaqin savanna va oʻrmonlarda, baʼzan daryo qirgʻogʻidagi butazorlarda toʻda boʻlib oʻtroq yashaydi. Boʻgʻozlik davri 7—8 oy. Yilda bitta bola tugʻadi. Terisi uchun ovlanadi. Ayrim muhofaza qilinadi.
Suv havzasi

Suv havzasi — yer yuzasining tabiiy yoki sunʼiy pastqam yoki chuqur joylarida tabiiy yoki sunʼiy ravishda suv toʻplanishidan hosil boʻladigan, yo boʻlmasa, suv yoʻlini toʻsib va toʻgʻon qurib hosil qilinadigan sekin oqar yoki oqmas suv manbai. Suv havzasi doimiy yoki mavsumiy (seryogʻin yillarda paydo boʻladigan) turlarga boʻlinadi. Doimiy Suv havzasiga okeanlar, dengizlar, daryolar, koʻllar, tabiiy suv omborlari, jilgʻalar, ariklar va boshqa kiradi. Mavsumiy (vaqtinchalik) Suv havzasi sunʼiy suv omborlari, kanallar, hovuzlar va boshqalardan iborat. Masalan, Oʻzbekiston hududidagi Orol dengizi, Amudaryo, Sirdaryo, Chirchiq daryolari tabiiy Suv havzasi, Toshkent dengizi, Chorvoq suv ombori, Andijon suv ombori va boshqa sunʼiy Suv havzasi hisoblanadi.

 Yana qarang 
thumb|suv havzasi

 Daryo havzasi

Turkum:Geografik terminlar
Suv hovuzi

Suv hovuzi — Kattaqoʻrgʻon tuman"idagi shaharcha (1947-yildan). Tumanning jan.da, Kattaqoʻrgʻon shahridan 5 km, tuman markazi (Payshanba)dan 15 km uzoqlikda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — "Kattakoʻrgʻon" (5 km). Aholisi 5,9 ming kishi (2000). Aholining asosiy qismi Kattaqoʻrgʻon suv ombori bilan bogʻliq suv xoʻjapigi tashkilotlarida ishlaydi. Shaharchada 2 umumiy taʼlim maktabi (1100 dan ziyod oʻquvchi), kutubxona, klub, tikuvchilik sexi, kasalxona (20 oʻrin), feldsherakusherlik punkti, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Kattaqoʻrgʻon tumani
Suvaysh boʻyni

Suvaysh boʻyni - Oʻrta dengizni Qizil dengizdan ajratib turuvchi quruqlik, Misr xududida. Afrika bilan Osiyo materigini birlashtirib turadi. Eng keng joyi 112 km. Tektonik choʻkmadan iborat. Yer yuzasi gilli tekislik, gʻarbi qumtepa va barxanlardan iborat (eng baland joyi 107 m). Iqlimi subtropik choʻl iqlimi. Shoʻrxoklar, shoʻr koʻllar (Katta Shoʻr koʻl va boshqalar) bor. Sb. orqali Suvaysh kanali oʻtkazilgan.

 
 

Turkum:Suvaysh kanali
Suvaysh qoʻltigʻi

Suvaysh qoʻltigʻi - Qizil dengizdagi qoʻltiq. Sinay yarim orol bilan Afrika qirgʻoklari oraligʻida. Uz. 325 km. Eni 15–46 km. Eng chuqur joyi 80 m. Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi. Suvaysh qoʻltigʻi Suvaysh kanali orqali dengiz bilan tutashgan. Eng katta porti — Suvaysh.

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Turkum:Yaqin Sharq
Turkum:Misr geografiyasi
Turkum:Suvaysh kanali
Suvaraklar

Suvaraklar (Blattoptera) — hasharotlar turkumi. Uzunligi 4—95 mm. Oldingi koʻkrak boʻgʻimi boshini qisman yopib turadi. Moʻylovlari uzun, qilsimon, koʻp boʻgʻimli. Ogʻiz organlari kemiruvchi. Qanotlari pardasimon, oldingi qanotlari nisbatan qalin. Bir qancha ning qanoti rivojlanmagan yoki boʻlmaydi. Oyoqlari yuguruvchi. Erkaklari qorin boʻshligʻida hid bezlari boʻladi. Chala oʻzgarish orqali rivojlanadi. 3600 ga yaqin turi bor; asosan, tropik va subtropiklarda tarqalgan. S. — tungi, yashirin hayot kechiradigan hasharotlar. Oʻsimlik qoldiqlari orasida, toshlar ostida, yerdagi yoriqlarda yashaydi. Tuxumlarini maxsus kapsula — ootekaga qoʻyadi, 3—4 oydan 3— 4 yilgacha rivojlanadi. Hamma narsani yeyaveradi. Qora suvarak va sariq suvarak sinantrop boʻlib, Yer yuzining hamma joyida xonadonlarda yashaydi. S uyda oziq zaxiralari, xona oʻsimliklari, kitoblarga va teridan tikilgan kiyimlarga ziyon keltirishi, ichburugʻ bakteriyalarini va gelmintlar tuxumlarini tarqatishi mumkin. Oʻzbekistonda S.ning 30 ga yaqin turi, jumladan, xonadonlarda 2 turi (sariq suvarak va qora suvarak) tarqalgan. 

1. Suvaraklar yer yuzida bundan 500 million yil oldin paydo bo’lgan.

2. Dunyoda suvaraklarning 4600 tadan ortiqroq turi bor.

3. Suvaraklarning eng yaqin qarindoshi sifatida termitlar tilga olinadi.

4. Suvaraklarning ayrim uchishni ham qoyillatadi.

5. Dunyodagi eng yirik suvarak Avstraliyada yashovchi suvarak-burunshox hisoblanadi. Uning uzunligi 8-9 sm ga teng va agar birov o’ldirib qo’ymasa, 10 yilgacha umr ko’radi.

6. Madagaskar suvaraklarini uy hayvoni o’rnida saqlashadi.

7. Dunyo miqyosida suvaraklar poygasi musobaqalari 19-asrdan beri muntazam o’tkazib kelinadi.

8. Aytishlaricha, suvaraklar hatto yadroviy urushdan keyin ham yashab qola oluvchi yagona jonzot hisoblanarkan.

9. Xitoyda suvaraklar maxsus yetishtirilib, restoranlarda ulardan delikates taomlar tayyorlanadi.

10. Suvarak chalqancha yotqizib qo’yilsa, o’zi mustaqil tarzda qaddini rostlab ololmaydi.

11. Katta shaharlardagi ko’p qavatli uylarning har birida taxminan 1000 dan 3000 tagacha suvarak yashaydi.

12. Suvarakning boshi kesib olinsa ham kamida ikki hafta yashab qola biladi.

13. Suvarak xavfli infeksiyalarni tashuvchi eng zararli qumursqalar sirasiga kiradi.

14. Suvaraklar tungi qumursqaligiga qaramay, kunduzgi yorug’likdan qo’rqmaydi. Lekin odamlardan o’lgudek qo’rqishadi.

15. Suvarak juda tez chopadi. Bir soniyada u 85 santimetr masofani bosib o’ta oladi. Yana bir marazlarcha qobiliyati shundaki, odam o’ldirish uchun kelayotganini o’n metr uzoqlikdan seza oladi va agar devorning yuqori qismida bo’lsa ham pastga sakrab qochadi. Sakrash natijasida tanasiga umuman ziyon yetmaydi.
Suvburgutlar

Suvburgutlar (Haliaeetus) -qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qushlar urugʻi. 8 turi bor. Uzunligi 60—110 sm, vazni 2—3 kg dan 6—9 kg gacha. Oʻzbekistonda oq dumli suvburgut va uzun dumli suvburgut (bahor, kuz va qishda) uchraydi. Pati, asosan, jigarrang tusda. S. yer yuzida keng tarqalgan. Daryo, dengiz va koʻl qirgʻokdarida yashaydi. Qoya va daraxtlarga uya quradi. Uyadan 30—50 va undan koʻp yil foydalanadi. 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Uni 35—40 kun bosadi. Bolalari 65—75 kunligida uyasidan uchib chiqadi. Asosan, baliqlar, suv va suv boʻyida yashovchi kushlar bilan oziqlanadi. Uzun dumli S. va oq dumli S. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro itti I foki roʻyxati I ga, "Yoʻq boʻlib I ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora ning xalqaro savdosi toʻgʻrisida"gi Konvensiyaning (CITES) II Ilovasiga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Suvga sakrash

Suvga sakrash — sport turi; tramplindgm (1 va 3 m) va minoravishka (5, 7,5, 10 m)dan Suvga sakrash usullari bor. Suvga sakrash turli xil aylanishlarni oʻz ichiga oladi va suvga kalla yoki oyoq tashlab kam suv sachratib tik tushish bilan tugaydi. Suvga sakrashning dastlabki holatda old tomon bilan turib va teskari turib, qoʻllarga tayanib turib, aylanishlar yoʻnalishlari boʻyicha — oldinga, orqaga va buralibburalib; murakkabligi boʻyicha — murakkablik koeffitsiyenti (soni va buralishlarning murakkabligi)ga koʻra sakrash koʻrinishlari bor. Sport turi sifatida Suvga sakrash 19-asr oʻrtalarida Germaniyada paydo boʻlgan. 1890-yil dastlabki xalqaro musobaqalar oʻtkazilgan. 1Yevropa chempionati 1926-yilda, jahon chempionati 1973-yilda oʻtkazilgan. Olimpiada oʻyinlari dasturiga 1904-yil (ayollar uchun 1912-yil) kiritilgan. Olimpiada musobakalari tramplinda turib 5 ta majburiy yarim aylanib sakrash va ayollar uchun 5 ta erkin sakrash hamda erkaklar uchun 6 ta erkin sakrash, minorada turib 4 ta majburiy va ayollar uchun 4 ta, erkaklar uchun 6 ta erkin sakrash mashqlaridan tashkil topadi. Musobaqalar 2 bosqichda — dastlabki va final (8 eng kuchli sportchi ishtirokida) bosqichda oʻtkaziladi. Har 2 holda ham dasturni sportchilar toʻliq bajarishlari kerak.

 

Turkum:Sport
Suzish (sport)

Suvda suzish, sportcha suzish — sport turi, rasmiy belgilangan masofaga muayyan usulda sportcha suzish (erkin tarzda, brass, batterflay usulida, orqa bilan), shuningdek, suv ostida, amaliy, sinxron (badiiy) suzishni oʻz ichiga oladi. Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tasnifiga kura, Suvda suzishga suvga sakrash va suv polosoʻ ham kiradi, Suvda suzish zamonaviy 5 kurashning tarkibiy qismi hisoblanadi.

Suvda suzish tarixi 15—16-asrlarga toʻgʻri keladi. Suzuvchilarning dastlabki sport musobaqalari 1515-yil Venetsiyada oʻtkazilgan. Ilk suzish maktablari 18-asrning 2-yarmi — 19-asrning boshlarida Germaniya, Avstriya, Fransiyada ochilgan. 19-asr oxirida sunʼiy suv havzalari kurila boshlagach, sportcha suzish ommalashib ketdi. 1890-yil Suvda suzish boʻyicha 1Yevropa chempiona™ oʻtkazildi. Suvda suzish 1896-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi (ayollar 1912-yildan qatnashadi). Xalqaro havaskorlar suzish federatsiyasi (FINA, 1908-yil asos solingan)ga 130 dan ortiq mamlakat milliy federatsiyalari aʼzo.

Oʻzbekistonda qadimdan suvda turli oʻyin va musobaqalar oʻtkazilgan. Suvda suzish sporti respublikada 1924—1925-yillardan rivojlana boshladi. Ana shu davrda ilk gidrostansiyalar qurilgan. Chunonchi, Toshkentda Boʻzsuv toʻgʻon bilan toʻsilib, sunʼiy suv ombori hosil qilindi. Bu yerda 2 ta suv stansiyasi qurilib, suzish havzasi va balandlikdan suvga sakrash minoralari bunyod etildi. 1927-yil 1marta shu yerda Toshkent va Samara (Rossiya) sh.lari jamoalari oʻrtasida suzish musobaqasi boʻlib oʻtdi. 1930-yil Toshkent toʻqimachilik kombinati qoshida stadion va uz. 50 m li suvi isitiladigan ochiq havza qurilib ishga tushirildi. 1935-yil Andijonning sunʼiy suv havzasida 1 marta respublika suv sporti bayrami, Suvda suzish boʻyicha Oʻzbekiston birinchiligi oʻtkaziddi, 1937-yil Toshkentdagi temiryoʻlchilar istirohat bogʻida ochiq suv havzasi qurilib, suzish boʻyicha 1-bolalar-oʻsmirlar sport maktabi tashkil etildi. 1939-yil Oʻzbekistonda Suvda suzish boʻyicha respublika federatsiyasi tuzildi. Oʻtgan asrning 60y.larida Toshkentda (jismoniy tarbiya instituti qoshida, „Mehnat rezervlari“ sport jamiyati huzurida, Armiya sport klubiga qarashli), Navoiy shahrida, boshqa viloyatlarda suvi istiladigan yopiq va ochiq suv havzalari qurilib foydalanishga topshirildi. Respublikada qobiliyatli yosh sportchisuzuvchilar yetishib chiqa boshladi. Olimpiada oʻyinlari, xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etgan S.Babanina, N.Ustinova, S.Iskandarova, S.Konov, SZabolotnovlar sportning ana shu turida shuhrat qozondilar. Hozir respublikamizning viloyat va tuman markazlarida 200 dan ortiq suv havzalari mavjud.

 

Turkum:Sport
Suverenitet

Suverenitet ( — oliy hokimiyat) — hokimiyatning ustunligi va mustaqilligi. Suverenitetni hurmatlash — xalqaro huquq va xalqaro munosabatlarning asosiy prinsipi. U BMT Ustavi va boshqa xalqaro hujjatlarda mustahkamlab qoʻyilgan. Konstitutsiyaviy huquq fanida davlat suvereniteti, millat suvereniteti, xalq suvereniteti tushunchalari ishlatiladi. Davlat suvereniteti — hokimiyatning mamlakat ichida oliyligi va tashqi munosabatlarda toʻla mustakilligi. Davlat suvereniteti haqidagi goya Jan Boden (16-asr, Fransiya) ga tegishlidir. Uning fikricha, Suverenitet davlatning eng muxim belgisi hisoblanadi, bunda abadiy, mutlaq, boʻlinmas oliy hokimiyat nazarda tutiladi. Davlat suvereniteti tushunchasi keyingi davrlarda yanada rivojlantirildi va boyitildi. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida davlat suvereniteti alohida bobda oʻz ifodasini topgan, Konstitutsiyaning 1-moddasida „Oʻzbekiston suveren demokratik respublika“ ekanligi qayd qilingan. Millat suvereniteti — millatning toʻla hokimiyatini, uning toʻla siyosiy erkinligini, oʻz milliy hayotini belgilash real imkoniyatiga egaligini, mustaqil davlatni tashkil qila olishgacha boʻlgan huquqqa egaligini bildiradi. Xalq suvereniteti — xalqning toʻla hokimiyatini anglatadi, yaʼni xalq jamiyat va davlatni boshqarishda real ishtirok etish uchun ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy vositalarga ega boʻladi. Xalq suvereniteti — barcha demokratik davlatlarda konstitutsiyaviy tuzum prinsiplaridan biri hisoblanadi. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida kursatilishicha, „Xalq davlat hokimiyatining birdanbir manbaidir. Oʻzbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini koʻzlab va Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat bergan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi“ (7-modda).

 

Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Davlat
Turkum:Respublikalar
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy
Suvyorgan koʻli

Suvyorgan koʻli - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Toʻrtkoʻl tumanidagi koʻl. Qum massivlari orasida joylashgan. Uz. 6–7 km, eni 200–700 m. Birbiri bilan tutash bir necha kuldan iborat. Suvyorgan koʻliga Paxtaarna kanalining ung tarmogʻi — Suvyorgan kanalining suvi quyiladi. Vegetatsiya davrida maydoni (ayniqsa, suv kamchil boʻlgan yillarda) juda ham kichrayib qoladi. Koʻlning Urtacha chuq. 1,5 m, baʼzi joylarda 5–6 m. Suvi tiniq, bir qismida ichishga yarokli boʻlsa, baʼzi qismlarida shoʻr. Kish oylarida koʻp qismi quruklikka aylanib qoladi. Kulning tubi, asosan, qumli, baʼzi yerlarida sariq, koʻkimtir, qora loyqalardan iborat. Suvyorgan koʻlida qamish va qoʻgʻa, atrofidagi qumliklarda yulgʻun, yantoq, cherkez va efemerlar usadi. Suvyorgan koʻlida turli baliklar yashaydi.

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Toʻrtkoʻl tumani
Turkum:Qoraqalpogʻiston koʻllari
Suvilonlar

Suvilonlar — ilonlar oilasi. Uzunligi 10 sm dan 3,5 m gacha. Tashqi koʻrinishi va rangi har xil. Tishi koʻp, jagʻ tishi qanotsimon va tanglay suyaklarida oʻrnashgan. Ayrim da yuqori jagʻdagi orqa tishlar zahar bezlari bilan bogʻlangan. 1600 ga yaqin turi maʼlum. Antarktidadan boshqa barcha qitʼalarda uchraydi. Oʻzbekistonda 6 uru'ga mansub 10 turi tarqalgan. Yerda, daraxtda, suvda, suv boʻyida, alohida inda yashaydi. Umurtqasizlar va mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxum qoʻyadi; ayrim tirik tugʻadi. Oʻq ilon va boyga zaharli. Oʻzbekistonda suvilon, rangdor chiporilon va guldor chiporilon keng tarqalgan. Suvilon baliqchilik xoʻjaliklariga qisman ziyon keltiradi. Suvilonlarning 10 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Suvning qattiqligi

Suvning qattiqligi - tarkibida Kalsiy (Ca)+ va Magniy (Mg)+ ionlari boʻlgan suvning xossasi. Suvning qattiqligi 2 xil: nokarbonat qattiqlik(doimiy qattiqlik) — suvda kalsiy va magniy sulfatlar erishidan kelib chiqadi; karbonat qattiqlik(vaqtinchalik qattiqlik) — suvda kalsiy va magniy bikarbonatlar erishidan hosil boʻladi.

Suvning umumiy qattiqligi shu qattikliklar yigʻindisiga teng. Umumiy qagtiklik 1 l suvdagi kalsiy va magniy ionlarining milligrammekvivalentlari yigindisi (mgekvGʻl) bilan oʻlchanadi. Qattiqligi 1-1.5 mgekv/ litr boʻlgan suv o'ta yumshoq, 1.5-3 mgekv/l dan kam boʻlgan suv yumshoq, 3—6 mgekv/l boʻlgan suv oʻrtacha, 6-10 mgekv/l o'rtacha qattiq, 10 mgekv/l dan ortiq boʻlgan suv esa juda qattiq suv hisoblanadi. Tabiiy Suvning qattiqligi turlicha. Daryo va koʻl suvining qattiqligi 0,1—0,2 mgekv/l (tayga va tundra), yer osti suvi, dengiz va okean suvining qattiqligi 80— 100 mgekv/l Suvning qattiqligi tufayli bugʻ qozonlari devorlariga choʻkmalar choʻkadi, kir yuvganda sovun koʻp sarflanadi. Qattiq suvda sabzavot, goʻsht yaxshi pishmaydi va hokazo. Suvning qattiqligi katta boʻlsa, siydikda tosh paydo boʻladi. Markaziy suv taʼminotida, asosan, isteʼmol qilinadigan Suvning qattiqligi 7 mgekv/l gacha boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi. Suvning qattiqligi katta boʻlganda suvni yumshatish usullari qoʻllanadi.

 
 Обновить базу данных сигнатур вирусов 
 Установка обновления не требуется — база данных уже обновлена.
Suvor

Suvor, Suvar - Volga-Kama Bulgʻoriyasidagi shahar. 9-asrda barpo etilgan; yozma da 10-asrdan qayd qilingan. Istaxriy va Muqaddasiylar suvor elati haqida xabar berganlar. S. shahar harobasi Tatariston Respublikasidagi Kuznechixa qishlogʻi yaqinida (Volganing chap irmogʻi Utka daryosining yuqori oqimi boʻyida) joylashgan. S.ning katta rabodi boʻlib, shahar atrofi mudofaa xandaklari va toʻsinxodalar bilan oʻralgan edi. 1933—37 yillarda A. P. Smirnov rahbarligida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Sdan turar joy (paxsa va toʻsinlardan ishlangan) qoddiqlari, gʻishtin saroy (yashil va koʻk koshin parchalari bilan qoplangan), don ombori, sopol buyumlar, qurolaslaha, bezak buyumlari topilgan. S.da xunarmandchilik va savdo (Eron, Xorazm, Vizantiya, Rus, Gruziya bilan) taraqqiy etgan. Tanga zarb qilingan (10-asr). Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan ham shugʻullangan. S. 10—12-asrlarda ravnaq topgan. 14-asr oxirida tanazzulga uchrab, tashlandiq holga kelgan. Ayrim olimlar (A.P.Kovalevskiy, V. F. Kaxovskiy) "chuvash" etnonimi "suvar"ning oʻzgargan shakli deb hisoblaydilar.

 

Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari
Suvora

Suvora (fors. — otliq) — 1) Shashmaqomning Buzruk maqomi asosida yaratilgan kuy va ashulalar. S.ning ashula yoʻli oddiy 2/4 takt oʻlchovidagi doira usulida ijro etiladi. S.ning yana 3 xili (S.1, 2, 3) mashhur cholgʻu kuylaridir. S.1 Buxoro Irogʻidagi soqiynomanutt varianti boʻlib, unda "Zebo pari" avji tushirib qoldirilgan. Uning 2 va 3kismlari 6/8 va 3/4 oʻlchovlaridagi usullar joʻrligida ijro etiladi. 2 va 3 S.lar surnay yoʻllaridandir; 2) Xorazmda mashhur boʻlgan maqom ashula yoʻllari va mumtoz ashulalar turkumi. Maqomlarda asosiy shoʻʼbalardan keyin oʻrin olgan S.lar 13/4 oʻlchovidagi murakkab usullarga asoslangan. Shuningdek, oddiyroq (6/8, 3/4, 3/8) takt oʻlchovidagi (keksa ustozlar aytishicha — otning yoʻrgʻa yurishidan hosil boʻlgan ritmik tuzilmaga asoslangan) murakkab shaklli S. ashula yoʻllari ham xalq orasida keng tarqalgan. Ular 7 ta yirik ashula turkumlariga birlashgan boʻlib, har bittasida 2 tadan Savt va Ufarlar mavjud: "S." ("Tani" yoki "Ona S"), "Chapandozi S." ("Tojik S"), "Yakparda S", "Xushparda S", "Qajhang S", K. Otaniyozov yaratgan "VI—S." va H. Boltayev ijodiga mansub "Qorchmoniy S."lar. S.lar sheʼriy matnida koʻproq tasavvuf mavzuidagi muhammaslar qoʻllangan. Xorazmda xonandalarning ijodiy musobaqa (diyralishma)lari S. ijrosiga asoslangan. Polvon Duzchi, Sheroziy, H. Boltayev, K. Otaniyozov, J.Sultanov, R. Jumaniyozov, F. Davletov va boshqa Slarning moxir ijrochilaridir. S. yoʻllaridan M. Yusupov, A. Otajonov, S. Hayitboyev kabi kompozitorlar foydalanishgan.

 Adabiyot 
 Harratov M., Xorazm musiqiy tarixchasi (2 nashri), T., 1998; Matyoqub o v O., Maqomot, T., 2004.

Bopgir Mashyoqubov.

 

Turkum:Shashmaqom