Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ishchilar

250px|thumb|right|Mehnatkash ish vaqtida.
Ishchilar — industrial jamiyatda mehnatga layoqatli aholining yollanib ishlovchi va jismoniy mehnat bilan shugʻullanuvchi toifasi, ijtimoiy guruh. XIX asr oʻrtalarida Yevropada sanoat rivojlanishi bilan dehqonlar va hunarmandlar hisobidan sanoat proletariati paydo boʻldi, ishchilarning kasaba uyushmalari va siyosiy partiyalari shakllandi (qarang: Marksizm, Sotsializm). XX asrning ikkinchi yarmidan rivojlangan industrial mamlakatlarda fan-texnika progressi, xizmat koʻrsatish sohalarining oʻsishi va boshqalar natijasida ishchilar soni nisbatan qisqardi (iqtisodiy faol aholining 50% dan kam qismi), turmush darajasi, madaniy rivojlanishi va boshqalar boʻyicha ishchilar bilan boshqa ijtimoiy guruhlar oʻrtasidagi qatʼiy chegaralar oʻzgardi; turli ijtimoiy-kasbiy qatlamlarni oʻz ichiga olgan ishchilarning oʻz tarkibi ham oʻzgardi. SSSR va boshqa sobiq sotsialistik mamlakatlarda ishchilar jamiyatning rahbar kuchi — gegemoni deb eʼlon qilingan edi, lekin totalitar tuzum davrida bu qatlam oʻz manfaatlarini ifodalash va himoya qilishning real imkoniyatlaridan mahrum edi. 1980-yillar oxiridan bu mamlakatlarda ishchilar harakatining qayta tiklanishi jarayoni boshlandi.

Hozirgi davrda mehnat axdining asosiy qismi boʻlgan ishchilar oʻziga xos ijtimoiy-iqtisodiy maqomga ega, bu ularning yollanib ishlashi; xizmatchilardan farqli holda jismoniy mehnatni talab qiluvchi ishlar bilan shugullanishi va mehnatdan kelgan daromad sohibi boʻlishida koʻrinadi. Qaysi sektorda band boʻlishiga qarab industrial, agrar va xizmat koʻrsatish sohalaridagi ishchilarga, kasb mahoratiga qarab malakali va malakasiz ishchilarga, fuqaroligiga qarab milliy va kelgindi yoki migrant ishchilarga boʻlinadi.

Oʻzbekistonda milliy ishchilar XX asrning boshlarida xorij kapitaliga va mahalliy boylarga qarashli kichik korxonalarda yollanib ishlagan mardikorlar, chorakorlar, kambagʻal dehqonlar va ishi yurishmagan hunarmandlar hisobidan shakllana boshladi. Shoʻrolar davrida sanoatning rivojlanishi bilan ishchilar soni koʻpaydi, lekin bu jarayon, asosan, kelgindi ishchilar hisobiga yuz berdi. Milliy ishchilar agrar sohada band boʻlib, asosan, davlat xoʻjaliklari (sovxozlar) da ishlagan. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan keyin sanoatning rivojlanishi malakali milliy ishchi kadrlarga ehtiyojni kuchaytirdi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida kasbhunar taʼlim tizimi orqali malakali ishchilar tayyorlashga alohida eʼtibor berilgan. Respublikada sanoatning rivojlanishiga qarab ishchilarning mehnatchilar tarkibidagi salmogʻi asta-sekin oshib bormoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Ishchi kuchi

 

 

Turkum:Kasblar
Ishchilar fakulteti

Ishchilar fakulteti (rabfak) — Oʻzbekistonda oʻrta maʼlumoti boʻlmagan ishchi va dehqonlarni oliy oʻquv yurtlariga kirishga tayyorlash maqsadida ochilgan umumiy taʼlim oʻquv yurti. Birinchi marta 1919 yil oxirida Turkiston xalq universiteti qoshida ochilgan (100 oʻquvchi boʻlgan); bu universitet asosida Turkiston davlat universiteti tashkil topgach, uning huzuridagi I.f. kengaydi. 1921 yil yanvar da undagi oʻquvchilar soni 480 kishiga yetdi, ularning 60% mahalliy millat vakili edi. 1922 yil fevral da Toshkentning Eski shahar qismida mazkur I.f. ning boʻlimi tashkil qilindi (unda maxsus xotinqizlar boʻlimi ham boʻlgan).

Oʻzbekistonda oliy oʻquv yurtlariga kiruvchilar yetishmasligi I.f. ni kengaytirishni taqozo etdi. 1927 — 28 yil lar Samarqand, Fargʻona va b. joylarda I.f. ochildi. 1929 yil Toshkent pedagogika instituti huzurida tashkil etilgan I.f. ning 30 guruhi boʻlib, qar bir guruhda 30 dan ortiq bola oʻqigan. 2 turli I.f. boʻlgan: kechki — korxonalardagi I.f. da i.ch.dan ajralmagan holda oʻqilgan (taʼlim muddati 4 yil), kunduzgi — oliy oʻquv yurtlari huzuridagi I.f.da i.ch.dan ajralgan holda oʻqilgan (taʼlim muddati 3 yil). I.f., asosan, pedagogika, tibbiyot va sanoat sohalari boʻyicha muta-xassislar tayyorlagan. Oʻzbekistonda umumiy va oʻrta maxsus taʼlimning rivojlanishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqot-di va 30-yillarning oxirida tugatildi. 1969 yil ishchi va qishloq yoshlarini oliy maktabga kirishi uchun zarur sharoit yaratish maqsadida oliy oʻquv yurtlarida tayyorlov boʻlimlark tashkil etildi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻquv yurtlari
Ishqalash

Ishqalash, ishqalab moslash — asosan, juft boʻlib ishlaydigan detallarni bir-biriga moslash, ularga mexanik ishlov berish. Oʻlchamiga yetka-zish va bir-biriga ishqalash stanoklarida ishqalagich asbob yordamida yoki ikkala detal (mas, klapan va klapan egari) ni abraziv material yordamida ishqalab amalga oshiriladi. Bunda tashqi silindrik yuzalarga halqa koʻrini-shidagi ishqalagichlar bilan, teshiklarga oʻlchami oʻzgaradigan silindrlar koʻrinishidagi ishqalagichlar bilan, yasen yuzalarga disksimon ishqalagichlar bilan, tishli gʻildiraklarga tishlari tishli gʻildirak koʻrinishidagi ishqa-lagichlar bilan ishlov beriladi. Ishkalagichlar choʻyan, pulat, mis, jez va boshqa materiallardan tayyorlanib, ular ishlov beriladigan detallar materiallaridan yumshoqboʻladi. I. mashinasozlik, samolyotsozlik, avtomobilsozlik va boshqada keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishqoriy metallar

Ishqoriy metallar - Mendeleyev davriy sistemasining birinchi gu-ruhi asosiy guruhchasini tashkil etadigan elementlar: litiy, natriy, kaliy, rubidiy, seziy va fransiy. Ular S-elementlardir. Atomlarining tashqi energetik pogonasida bittadan elektron boʻladi. Kimyoviy birikmalarda oksidlanish darajasi +1 ga teng .

Barcha Ishqoriy metallar — asl metallar, kuchli qaytaruvchilar. Ular kimyoviy jihatdan faol boʻlib, deyarli barcha metallmaslar bilan bevosita birikadi. Birikmalarda, asosan, ionli bogʻlanish hosil boʻladi. Tartib raqamining ortishi va ionlanish energiyasining kamayib borishi bilan Ishqoriy metallarning metallik xossalari maʼlum qonuniyat asosida Davriy sistemaning har qaysi davri (birinchidan tashkari) shu elementlardan boshlanadi. Bu elementlar kislorod bilan birikib, R2O oksidlarni hosil qiladi. Oksidlari suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, ROH asoslarini beradi.

Ishqoriy metallarningvodorodli birikmalari gidridlar boʻlib, RH formulaga mu-vofiq keladi. Barcha gidridlar ok, kristall moddalardir. Gidridlarda vodorodning oksidlanish darajasi — 1 ga tengOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Metallar
Ishqoriy-yer metallar

Ishqoriy-yer metallar - Mendeleyev davriy sistemasining ikkinchi guruhi berilliy guruhchasidagi magniy, kalsiy, stronsiy, bariy, radiy elementlari. Ular S-elementlar boʻlib, asl metallardir. Bu metallar atomlarining tashqi pogonasida ikkitadan elektron boʻlib, birikmalar hosil qilganda ularni berib, oksidlanish darajasi +2 ga teng boʻladi.

I.-ye.m. — kuchli qaytaruvchilar, lekin ishqoriy metallarga qaraganda birmuncha kuchsizroq. Ular kimyoviy jihatdan ancha faol boʻlib, havoda oson oksidlanadi. Bunda RO koʻrinishidagi asosli oksidlar hosil boʻladi, ularga R(OH)2 tuzilishidagi asoslar muvofiq keladi.

I.-ye.m. vodorod bilan birikib, umumiy formulasi RH2 boʻlgan gidridlar hosil qiladi. Ushbu metallardan magniy va kalsiy katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo
Ishqorlar

Ishqorlar – suvda yaxshi eriydigan asoslar. Mendeleyev davriy siste-masi I va II guruhining asosiy guruhchasidan metall gidroksidlari va ammoniy gidroksid ishqorga kiradi. Ishqor – oq, qattiq, gigroskopik (suvga oʻch) moddalar. Ishqoriy metallarning gidroksidlari, mas, LiOH, KON, NaOH kuchli asoslar boʻlib, oʻyuvchi ishqor deb ataladi. Ishqoriyer metallar gidroksidlari – Sa(ON)2, Va(ON)2, Sr(OH)2 va NH4OH ancha kuchsiz asos hisoblanadi.

Ishqor suvda toʻla dissotsiatsiyalanib, metall va gidroksid ionlari hosil qiladi (mas, oʻyuvchi natriy (kaustik soda) Na+ va ON~ ga parchalanadi). Bu jara-yonda koʻp issiklik ajralib chiqadi.

Tarkibida ON" ionlari borligidan ishqor eritmalari asoslarga xos xususiyatlarni namoyon qiladi (vodorod koʻrsatkich – rN>7) va lakmusni koʻk, fenolftaleinni qizil rangga boʻyaydi. Ishqorda kuchli asoslar va kuchsiz kislotalar hosil qilgan koʻpgina kimyoviy birikmalar, mas, ishqoriy metallarning gidrosulfidlari – KSH, NaSH; karbonat kislotaning kaliyli va natriyli tuzlari – K2SO3, Na2CO3 va b. ham, odatda, ishqor hisoblanadi. Ishqor gazlama, koʻn (teri), qogʻozga kuchli taʼsir etib, ularni oʻyib yuboradi. Badan terisi va shilliq pardalarni kuydiradi. Koʻzga ozgina tushea ham juda xavfli (koʻz koʻrmay qolishi mumkin). Ishqor bilan ish-laganda maxsus korjoma, rezina qoʻlqop kiyib va himoya koʻzoynagi ta-qib olish zarur.

Ishqor kimyo va oziq-ovqat, toʻqimachilik, sellyuloza sanoatida, tibbiyotda, kurilishda va sanoatning boshqa sohalarida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Ishqorlar
Ishqorli togʻ jinslari

Ishqorli togʻ jinslari - tar kibida ishkrrli metallar nisbatan koʻp boʻlgan magmatik togʻ jinslari. Ishqorli tof jinslarining asosiy jins hosil qiluvchi mi-nerallari; ishqorli dala shpatlari, ishqorli piroksenlar va amfibollar, feldshpatidlar guruhiga mansub minerallar (nefelin, leysit, sodalit). Ishqori tof jinslarining bir necha maʼlum: nefelinli siyenitlar, ishkrrli granitlar, ishqorli gabbro, miaskitlar, urtitlar, kimberlitlar va boshqalar. Ishqori tof jinslarining magmaning kristallanishidan, shuningdek, metamorfizm jarayoni natijasida hosil boʻladi. Ishqori tof jinslarining RF (Kola yarim orol, Ural, Sibir), Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Ukrainada maʼlum. Oʻzbekistonda Quljuqtov va Chatqol toglarida topilgan. Ishqori tof jinslari da apatit va nodir metall konlariuchraydi. Grenlandiya, Kanada, Braziliya, Jan. Afrikada nefelinli ruda konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Xamroyev Dilshod TMTI 2023 

Turkum:Petrologiya
Iyul inqilobi (Fransiya)

Iyul inqilobi (1830) - Fransiyada Burbonlar monarxiyasiga barham bergan inqilob. I.i. natijasida Iyul monarxiyasi — fransuz qiroli Lui Filipp hukmronlik davri boshlanib, u to fevral inqilobi (1848)gacha davom etdi. Belgiya inqilobi (1830) va Polsha qoʻzgʻoloni (1830— 31) ga bevosita turtki boʻldi. "Mukad-das ittifoq"k@ qarshi keskin zarba berdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iyul inqilobi (Misr)

Iyul inqilobi (Misrda) -1952 i. 23 iyulga ugar kechasi J. Nosir rahbarligidagi yashirin "Erkin zobitlar" tashkiloti tomonidan qilingan inqilobiy toʻntarish. Bu inqilob natijasida Misrda monarxiya tugatilib, katta ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishlar amalga oshirildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqlim bilan davolash

Iqlim bilan davolash, klimatoterapiya — davolash va sogʻlomlashtirish maqsadida doimiy turar joylarda yoki maxsus iqlim kurortlari va sanatoriylarda iqlim xususiyatlari (havo harorati, namligi, atm. bosimi va h. q.)dan foydalanish.

I.b.d.ni iqlimni vaqtincha oʻzgartirish (sanatoriy va kurortlarda mavsumiy davolanish davrida) yoki bemorning oʻrganib qolgan joyida qoʻllash mumkin. Mustaqil davo sifatida, shuningdek, boshqa davo bilan birga oʻtkaziladi. I.b.d.ga havo bilan davolash — aeroterapiya, quyosh bilan davolash — gelioterapiya (qarang Havo va quyosh vannalari), dengizda choʻmilish (qarang Talassoterapiya) kiradi. Talaygina kasalliklarda (organizm reaktivligi yuqori boʻlganida) I.b.d. asosiy davo omillaridan biri hisoblanadi. Lekin iqlimni keskin oʻzgartirish (mas, shim. rayonlardan jan. rayonlarga borish) kuchli taʼsir qiladigan omil boʻlib, orga-nizmning moslashuv imkoniyatlariga ancha ogʻirlik qiladi. Bolalarga, xusu-san, yosh bolalarga, keksalarga, uzoq vaqtdan beri kasal boʻlib yurgan, nafas, yurak-tomir funksiyalari va orga-nizmning boshqa sistemalari buzilgan odamlarga, nerv sistemasi zaif be-morlarga iqlimni bu xilda oʻzgartirish zarar qiladi. Ularda moslashuv mexanizmlari susayganligi tufayli yangi iqlim sharoitlariga moslashish (qarang Iqlimga moslanish) davrida kasallik zoʻrayishi yoki odamning umumiy ahvoli yomonlashishi mumkin. Iqlimli kurortga borishdan oldin, albat-ta, vrach bilan maslahatlashish lozim. Odatda, bemorning individual xusu-siyatlari, yoshi, kasallik bosqichi va kechishini, yil fasli va b.ni hisobga olib vrach buyurgan muolajalar, shuningdek, uning tavsiyasi va nazoratida tegishli iqlimli kurortda muolajalar oʻtkazish nerv sistemasining boshqaruv funksiyasini yaxshilaydi, organizmning moslashuv mexanizmini takomillashtiradi, atrof muhitning turli noqulay obhavo omillariga chi-damini oshiradi, organizmni chiniqtiradi (qarang Organizmni chiniqtirish). Shahardan tashqarida joylashgan mahalliy sanatoriy va kurortlarda I.b.d. muolajalari kompleks ravishda (havo vannalari, quyoshda toblanish, choʻmilish), shuningdek, organizmning hola-tiga qarab bir necha rejim asosida oʻtkaziladi. Davolanish rejimdan boshlanadi, uning taʼsirida bemor aʼzo va sistemalarining fiziologik funksi-yalari nihoyatda kam zoʻriqish bilan kechadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqlim boniteti

Iqlim boniteti (lot. bonitas -yaxshi sifatli, asl) — iqlimga bogʻliq unumdorlikni baxrlash. Absolyut (hosildorlik kabi s/ga) yoki nisbiy kattaliklar (ballar) bilan ifodalanadi. I.b. hududning ikdim resurslarini qishloq xoʻjaligi ekinlarini oʻstirishga qulaylik darajasiga qarab taqqoslashga imkon beradi va tuproqni qiyosiy baholash (qarang Tuproq bonitirovkasi) bilan birgalikda tabiiy sharoitlarning turli tuproq-iqlim zonalarida iqtisodiy sa-maradorligi darajasini koʻrsatuvchi muhim tavsifnomasi hisoblanadi. Iqlimni baholashning bir qator usullari ishlab chiqilgan. Bu usullar oʻsimlikning hosildorligini issiqpik va nam resurslari bilan bogʻlab va ularni oʻsimlikning haqiqiy va potensial biologik mahsuldorligiga qarab ba-qolashni nazarda tutadigan miqdoriy munosabatlarga asoslanadi. Rus olimi D. I. Shashko taklif etgan iqlim unumdorligini baholash usuli keng qoʻllanadi. Dehqonchilik tarmoklarida iqlimning haqiqiy unumdorligini baholashda resurslardan foydalanish koeffitsiyenti qoʻllanadi. Bu koeffitsiyent, mas, gʻoʻzaning rivojlanishi uchun zarur boʻlgan 10° dan yuqori koʻp yillik oʻrtacha haroratlar yigʻindisini haqiqiy harorat yigʻindisiga nisbati bilan ifodalanadi. Hisoblar namlik optimal sharoitlarda ekinning potensial hosildorligi haqiqiy hosildorlikka nisbatan 2—3 marta koʻpligini koʻrsatadi. Bu esa katta energetika rezervlaridan ratsional foydalanish uchun agrotexnika tadbirlar majmui bilan birga oʻsimliklarning Quyosh yorugʻligini fotosintezlashda hozirgi oʻrtacha 3% ga nisbatan foydali ish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan yangi navlarini yaratish zarurligini taqozo etadi.

Hamid Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqlim mavsumlari

Iqlim mavsumlari - yilning iqlim xususiyatlari boʻyicha boʻlinadigan qismlari. I.m. va ularning davomiyligi yer sharining turli rayonlarida turlicha boʻlgan. Namlik bir tekis, temperatura amplitudasi kichik ekvator mintaqasida yilni I.m.ga ajratishga hojat yoʻq. Yogʻinlarning yillik oʻzgarishi yaqqol ifodalangan subekvatorial mintaqalar quruq va yogʻinli I.m.ga ajratiladi. Mussonli tropiklarda quruq qish va namli yozdan tashqari, mussonlar almashinuvida qisqa oʻtish mavsumlariga ham ajratiladi, bunda yozgi musson boshlanishi oldidagi bahor koʻpchilik hollarda yozga qaraganda iliqroq keladi. Oʻrta kengliklarda, xususan, Oʻzbekistonda 4 ta mustaqil mavsum (bahor, yoz, kuz, qish) yaxshi ifodalangan. Qutb rayonlarida bahor va kuz qisqa oʻtish mavsumlariga aylanadi.

Tropik mintaqalarda (shim. va jan. tropiklar oraligʻida) Quyosh yilda 2 marta zenitda boʻladi: ekvatorda kun-duz davomiyligi butun yil davomida 12 soatga teng , tropik mintaqalarda esa 11 — 13 soatgacha oraliqda oʻzgaradi. Tropik mintaqada atmosferaning yuqori chegarasiga keladigan quyosh radiatsiyasining yil davomidagi oqimi kichik amplitudali oʻzgaradi va ikki-ta maksimumga erishadi. Oʻrta mintaqalarda atmosfera yuqori chegarasida gorizontal yuzaga keluvchi quyosh radiatsiyasi oqimi tropikdagi oqimdan kam farqlanadi: Quyoshning kichik balandligi kunduzning uzoq davomiyligi qisobiga qoplanadi. Ammo, qishda radiatsiya oqimi qutb tomon kenglik boʻyicha tez kamayib boradi. Qutbiy kengliklarda kunduzlarning uzoq davomiyligi tufayli yozgi radiatsiya oqimi yetarlicha katta. Yozgi quyosh tik turishi kunida qutbda gorizontal yuzaga keluvchi radiatsiya hatto ekvatorga qaraganda koʻproq. Biroq qutbda kishki yarim yillikda radiatsiya oqimi umuman kuzatilmaydi.

Yoʻldosh Togʻaymurodov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqlim mintaqalari

Iqlim mintaqalari - Yer yuzasida kenglik boʻylab yoki kenglikka yaqin yoʻnalishlarda choʻzilgan, bir-birlaridan quyoshning nur energiyasi bilan isitilishiga hamda atmosferadagi havo harakatlariga koʻra farq qiluvchi zonal mintaqalar. Iqlimning hosil boʻlishiga asosiy sabab Yerning kurra (shar) shaklida ekanligidir. Yer yuzida ekvatorial, 2 subekvatorial (Shim. va Jan. yarim sharlar uchun), 2 tropik, 2 subtropik, 2 moʻʼtadil, subarktika, sub-antarktika, arktika va antarktika Iqlim mintaqalariga ajratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqlim xaritalari

Iqlim haritalari — maʼlum hududning iqlim xususiyatlarini aks ettiradigan geografik haritalar. Me-teorologik elementlarning koʻp yillik kuzatish maʼlumotlari asosida tuziladi. I.x.da iqlimiy izochiziq oʻtkaziladi. Masalan, izotermalar oʻrtacha temperaturasi bir xil boʻlgan barcha nuqtalarni, izobaralar atmosfera bosimini, izogiyetalar yogʻin miqdorini, izonefalar bulut miqdorini, izotaxalar bir xil tezlikdagi shamollarni, izohronalar iqlim hodisalari (birinchi sovuq tushishi, qor qoplamining paydo boʻlishi va yoʻqolishi, daryolarning muzlashi va ochilishi va b.) bir xil muddatda boshlanadigan joylarni koʻrsatadi va hokazo. Izochiziklar oraligʻi boʻyoq yoki shtrixlar bilan aks ettiriladi. Ikdimning turli koʻrinishlarini taʼriflashda ham izochiziqlar ishla-tiladi: quyosh chiqib turgan davr, yogʻin, tuman, kuchli shamollar, momaqaldiroq, sovuq urishi va b. ham izochiziqlar bilan koʻrsatiladi. Shamollar shamol diagrammalari bilan, bunda kup esadigan shamollar yoʻnalishi baʼzan strel-kalar bilan, ularning qanchalik tez takrorlanishi esa shartli belgilar bilan koʻrsatiladi. I.x. koʻproqoylik va yillik, baʼzida mavsum (davr) uchun tuziladi. I.x.gaiqlimningtaqsimlanishi (hududni iqlimiy rayonlashtirish haritasi) ham kiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Iqlim
Turkum:Geografiya
Iqon jangi

thumb|right|192px| 

Iqon jangi - chor hukumati bos-qinchilariga qarshi sarbozlar va koʻngillilardan iborat vatan himoyachilari jangi (1864 yil noyabr). Qoʻqon xonligining lashkarboshisi Alimqul Toshkentda katta harbiy tayyorgarlik koʻrgan. Uning qoʻshini (12 ming kishi) yoʻlga otlanganida qattiq sovuq tushib, hatto qorning balandligi otu tuya koʻkragigacha keladigan darajada edi. Shunga qaramay, Alimqul qoʻshini yoʻlni da-vom ettirib Chulak mavzeiga kelgan va Iqon qishlogʻi atrofida Serov boshchiligidagi harbiy qismni qurshab olgan. Ogʻir ahvolga tushib qolgan Serovni himoya qilish uchun Turkiston sh.dan 170 soldat va ikki zambarak yuborilgan. Vatan himoyachilari qaxramonona jang qilib dushman kuchlarini sarosima va vahimaga solib qoʻygan. Ular bir kechakunduzdan keyin har xil narsalar namat, daraxt shoxlari, qoru muzdan toʻsiq yasab, uni oldilariga qoʻyib yumalatib rus askarlari turgan joyga yaqinlashgan. Ularning orqasidan panalab kelgan navkarlar toʻsatdan dushmanga hujum qilib gʻalaba qozonganlar. Bu gʻalaba I. j. nomi bilan tarixda oʻchmas iz qoldirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Janglar
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Iqtibos

Iqtibos — biror manbadan koʻchirib olingan matn; asardan soʻzma-soʻz olingan parcha. Iqtibos arabcha (إقتباس) qisqartish, toraytirish; qoʻlga kiritish; koʻchirma olish; koʻchirma, dalil keltirish kabi maʼnolarni bildiradi.

Iqtibos bayon qilinayotgan fikrni ishonchli fikr bilan quvvatlash, muayyan fikrni tanqid qilish uchun hamda muhim faktik material — misol sifatida qoʻllanadi. Iqtibos, asosan, ilmiy (koʻpincha gumanitar) va rasmiy nutqda ishlatiladi hamda qoʻshtirnoq bilan belgilanadi yoki alohida harf bilan yoziladi; shuningdek, manbaga havola qilinadi. Bunday koʻchirmalar foydalanuvchining fikri bilan qiyoslanganda uning mohiyatini toʻgʻri tushunish imkonini beradi. Masalan, badiiy adabiyotning, soʻzning gʻoyaviy-estetik taʼsir kuchi, ahamiyatini quroldan ham kuchliroq ekanligi toʻgʻrisidagi fikrni mustahkamlash maqsadida Parda Tursunning “Adabiyot zambarakdan zoʻr” yoki Abdulla Qahhorning “Adabiyot atomdan kuchli” degan soʻzlarini yoki boʻlmasa, “Tigʻ yarasi bitar, ammo til yarasi bitmas” maqolini iqtibos sifatida qoʻllash mumkin. Iqtibosdan koʻp hollarda epigraf va shior oʻrnida ham qoʻllanadi. Agar muallif fikriga zarar yetmasa, iqtibosda orfografiya va punktatsiyani oʻzlashtirish, soʻz (soʻzlar)ni tushirib qoldirish mumkin (bunda koʻp nuqta bilan belgi qoʻyiladi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Iqtisodiyot instituti

Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Iqtisodiyot instituti — Oʻzbekistonda iqtisodiy tadqiqotlar olib boradigan yirik ilmiy markaz. 1943-yil 3-noyabrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Iqtisodiy tadqiqotlar byurosi negizida tashkil etilgan. Toshkent shahrida joylashgan. Institutda 5 boʻlim bor (oʻtish davri iqtisodiyotining umumiy nazariyasi; investitsiyalar samaradorligi muammolari; tadbirkorlikni rivojlantirishning iqtisodiy ragʻbatlantirish muammolari; oʻtish davri iqtisodiyotining ijtimoiy muammolari; iqtisodiy integratsiya muammolari) (2002). Dastlabki yillarda 2 sektor va 2 boʻlim boʻlib, respublika miqyosida tarixiy-iqtisodiy tadqiqotlar olib borilgan. 50-yillarda respublika iqtisodiy rayonlarining iqtisodiy majmualari muammolari, xalq xoʻjaligi tarmoqlari, sanoat va qishloq xoʻjaligi sohalarini rivojlantirish masalalari, sanoat iqtisodiyoti, mehnat resurslari hamda mehnat iqtisodiyotiga oid ilmiy ishlar olib borildi. 60-yillardan boshlab institutda yirik ilmiy yoʻnalishlar va maktablar shakllandi: Oʻzbekiston iqtisodiyotining 20-asrning 20-yillardan keyingi davrda rivojlanishi va Osiyo hamda Afrika mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish muammolari (O. B. Jamolov); xoʻjalik mexanizmini takomillashtirish, xom ashyo resurslarini qayta ishlash samaradorligi, iqtisodiy institutegratsiya masalalari (I. I. Iskandarov); investitsiyalar samaradorligi, tabiiy-texnika fanlari yutuqlarini joriy qilish samaradorligi, Oʻzbekiston iqtisodiyo-tining jahon iqtisodiy tizimiga qoʻshilishi muammolari (O. Hikmatov); aholi va mehnat resurslari muammolari (R. A. Ubaydullayeva); ishlab chiqarishni hududiy tashkil qilish metodologiyasi (K. N. Bedrinsev), Oʻzbekiston iqtisodiyoti tarixi, sanoat majmuining shakllanishi va rivojlanishi muammolari (O. M. Aminov) oʻrganildi. Institut faoli-yati O. M. Aminov, K. N. Bedrinsev, O. B. Jamolov, S. K. Ziyodullayev, I. I. Iskandarov, K. I. Lapkin, R. A. Ubaydullayeva, O. Hikmatov va b. olimlar nomlari bilan bogʻliq. Institut Oʻzbekistonda ijtimoiy yoʻnaltirilgan bozor iqtisodiyoti modelini shakllantirishning metodologik asoslarini, bozor iqtisodiyoti muammolarini oʻrganish boʻyicha yetakchi ilmiy muassasa hisoblanadi. Oʻzbekiston va MDH, Yevropa va Osiyodagi yetakchi iqtisodiy, ilmiy va oʻquv muassasalari bilan ilmiy hamkorlik qiladi, turli mavzularda xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalar oʻtkazadi. Institut tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi mustaqil rivojlanishining 10 yillik tajribalari umumlashtirilgan "Oʻzbekiston: bozor iqtisodiyoti shakllanishining oʻn yilligi" monografi-yasi nashr etildi (2001). Institutda 120 xodim, shu jumladan, 27 fan nomzodi va 8 fan doktori ishlaydi (2002). Aspi-ranturasi bor. Institutda doktorlik va nom-zodlik dissertatsiyalarini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashtirilgan ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi. Ilmiy toʻplamlar, monografiyalar nashr etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Iqtisodiy islohotlar

Iqtisodiy islohotlar - xoʻjalik yuritish tizimida, iqtisodiyotni boshqarishda, iqtisodiy siyosatni amalga oshirish yoʻllari va usullarida yirik qayta qurishlar, oʻzgartirishlar samaradorligi past muayyan iqtisodiy tizimni takomillashtirish yoki eski tizimdan yangisiga oʻtish maqsadlarida amalga oshiriladi. Iqtisodiy tizimning samaradorligi qoniqarsiz boʻlgan, iqtisodiy tangliklar yuz bergan, iqtisodiyot kishilarning ehtiyojlarini yetarli qondirmagan hollarda, mamlakat oʻz taraqqiyotida boshqa mamlakatlardan orqada qolgan sharoitlarda oʻtkaziladi. I.i. larzalarsiz, aniq maqsadlar koʻzlangan holda, parlament qabul qilgan qonunlarga bi-noan va davlat rahbarligida oʻtkaziladi. I.i. evolyusion rivojlanishni taʼminlaydi. 20-asr oxiri va 21-asr boshlaridagi I.i. umumbashariy boʻlib, de-yarli hamma mamlakatlarda oʻtkazildi. Bozor iqtisodiyoti qaror topgan mamlakatlarda I.i. iqtisodiyotni erkinlashtirishga qaratilgan boʻlib, davlatning iqtisodiyotga aralashuvini cheklash, iqtisodiyot subʼyektlari mustaqilligini kuchaytirish, monopoliyalar faoliyatini nazorat qilish, erkin narxlarga yoʻl berish, xullas bozor mexanizmining toʻlaroq amal qilishiga sharoit yaratib berishga qaratildi. Yangidan mustaqil boʻlgan yosh mamlakatlarda (sobiqsotsialistik mamlakatlar va SSSR tarkibidagi respublikalar) I.i. 2 yoʻnalishda bordi: 1) milliy mustaqillikni iqtisodiy jihatdan taʼminlashni koʻzlagan islohotlar; 2) rejali iqtisodiyotdan bozor tizimiga oʻtishga qaratilgan, yaʼni bozor islohotlari yoʻnalishlarida amalga oshirildi. Birinchi yoʻnalish boʻyicha milliy pulni muomalaga kiritish, mustaqil bank, byudjet va soliq ti-zimlarini joriy etish, bojxona xizmatini tashkil qilish va milliy iqtisodiy chegaralarni oʻrnatish, i.ch. tuzilmasini oʻzgartirish kabilar amalga oshirildi. Ikkinchi yoʻnalish boʻyicha mulkni xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarish, bozor in-fratuzilmasini yaratish, rejali davlat narxlaridan erkin bozor narxlarga oʻtish, agrar sohadagi oʻzgarishlar, tashki iqtisodiy faoliyatni bozor talablariga mos ravishda qayta qurish, monopoliyalarni cheklash, chetdan kapital kiritishni ragʻbatlantirish kabi choratadbirlar joriy etildi.

I.i. bosqichma-bosqich amalga oshiriladi va davom etadi, iqtisodiyotni erkinlashtirishni taʼminlaydi. I.i.ga umumiylik va milliylik xos. Ularning umumiyligi — I.i. yoʻnalishlarining bir xil boʻlishi va yagona bozor tizimining karor topishidir. Milliylik har bir mamlakatning oʻziga xos sharoitini hisobga olish va shunga qarab islohot tamoyillarini qoʻllashdan iborat. Oʻzbekistonda 1991—2002-yillar davomida amalga oshirilgan I.i. tanlangan milliy modelga binoan oʻtka-zildi va bu jarayon davom etmoqda (qarang Bozor iqtisodiyoti, Bozor islohotlari, Bozor shtisodiyotiga oʻtish).

 Adabiyot 
 Karimov I. A., Oʻzbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yoʻlida, T.. 1995.

Alisher Vahobov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqtisodiy manfaatlar

Iqtisodiy manfaatlar - iqtisodiy faoliyat ishtirokchilari (iqtisodiy subʼyektlar)ning uzlari tomonidan anglangan va ularni faoliyatga undovchi hayotiy ehtiyojlari, iqtisodiy faoliyatni harakatlanti-ruvchi kuch.

I.m. amal qilishi doirasiga qarab individual yoki yakka; guruh.iy yoki korporativ; milliy yoki umummamlakat miqyosidagi I.m.ga boʻlinadi. I.m. tizimining asosiy boʻgʻini insonning shaxs sifatida ehtiyojlarini ifoda etadigan individual manfaatdir, xususiy manfaatdorlik birlamchi boʻlgani sababli uni amalga oshirish iqtisodiy rivojlanishga ragʻbat beradi. Guruhiy manfaat muayyan jamoaga birlashgan kishilarning umumiy manfaati boʻlib, firma doirasida bu manfaat asosida korxonani yuk-saltirish va daromadni, foydani koʻpaytirish yotadi. Foyda tadbirkorlarga tegsada, unda ishchi va xizmatchilar ham ishtirok etadi, yaʼni undan ish haqiga qoʻshimcha ravishda mukofotlar toʻlanadi. Natijada foyda guruhiy manfaat omiliga aylanadi. Milliy (davlat) I. m. muayyan mamlakatda yashovchi barcha millat va elat vakillarining umumiy iqtisodiy manfaati boʻlib, yalpi ichki mahsulot miqdori va tarkibida ifoda etiladi. Iqtisodiy barqaror oʻsish uchun jamiyatda I.m. uygʻunligi, ularning oʻzaro muvofiqligi zarurdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqtisodiy siyosat

Iqtisodiy siyosat — iqtisodiyotni boshqarish, mamlakat maqsadlari, vazifalari, manfaatlariga muvofiq holda iqtisodiy jarayonlarga muayyan yoʻnalish berish sohasida davlat, hukumat faoliyatining bosh yoʻnalishi, tadbirlari tizimi; iqtisodiyot fani sohalaridan biri. Tarkibiy, investitsiya, moliya-kredit, ijtimoiy, tashqi iqtisodiy faoliyat, ilmiy-texnika, soliq, byudjet sohalardagi siyosatni qamraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Iqtisodiy islohotlar
Iqtisodiy statistika

Iqtisodiy statistika - statistika tarmogʻi va davlat statistikasi organlari amaliy faoliyatining eng muhim yoʻnalishlaridan biri, iqtisodiy jarayonlar va hodisalarning miqdoriy tavsifini sifat mazmuni bilan bogʻliklikda, aniq makon va zamonda oʻrganadi. Xalq xoʻjaligini bir butunlikda oʻrganish uchun I.s. statistika fanining bir qismi sifatida xalqxoʻjaligi yigʻma koʻrsatkichlari tizimini ishlab chiqadi. Bu koʻrsatkichlar yordamida mamlakat iqtisodiy hayotining eng muhim tomonlari toʻgʻrisida har tomonlama miqdoriy tavsiflarberiladi. Ix. maʼlumotlari iqti-sodiy jarayonning va umuman iqtisodiyotning barcha asosiy jihatlarini doimiy tarzda miqdoriy jihatdan baholash imkoniyatini beradi. Bu maʼlumotlar, eng avvalo, davlat boshqaruv idoralariga iqtisodiyotni tartibga solish va iqtisodiy siyosatni ishlab chiqish bilan bogʻliq masalalarni hal etish uchun zarur.

I.s. mustaqil fan boʻlishi bilan birga iqtisodiy nazariya va b. amaliy iqtisodiy fanlarga chambarchas bogʻliq. Masalan, nazariyotchilar tomonidan oʻrtaga tashlangan muayyan qarashlar statistik koʻrsatkichlar yordamida asoslanadi yoki iqtisodiy jarayonga tegishli statistik koʻrsatkichlarni tahlil qilish orqali iqtisodiy qonuniyatlar, tendensiyalar ifodalab beriladi.

I.s.da iqtisodiyotni oʻrganishga tizimli yondoshiladi; muayyan iqtisodiy jarayon oʻrganilayotganda bir nechta koʻrsatkichlardan foydalaniladi. Birjarayenning turli jihatlarini aks ettiradigan koʻrsatkichlarning oʻzaro bir-biriga muvofiq kelishi muhim ahamiyatga ega. I.s.da tadqiq etiladigan hodisalarning oʻziga xos tomonlarini hisobga olgan holda ommaviy (yalpi) kuzatish, tanlab kuzatish, statistik guruhlash, indeks usuli, kor-relyasion taxlil, balans va geografik usullar, xalqaro qiyosiy usullar kabi statistika usullari qoʻllanadi. Ay-rim hollarda matematik statistika usullaridan foydalaniladi.

Oʻzbekistonda I.s. amaliyoti bilan alohida vazirlik — Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi va uning viloyat, shahar va tuman boʻlimlari shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Iqtisod
Turkum:Iqtisodiyot
Turkum:Statistika
Turkum:Iqtisodiyotga oid chala maqolalar
Turkum:Statistika haqidagi chala maqolalar
Iqtisodiy faol aholi

Iqtisodiy faol aholi - aholining daromad keltiradigan ijtimoiy foydali mehnat bilan band boʻlgan qismi (xizmat koʻrsatish soxasi xodimlari, shaxsiy yordamchi xoʻjaligida ishlovchilar, bola tarbiyasi bilan mashgʻul boʻlganlar ham kiradi). Koʻpgina mamlakatlarda ish bilan band boʻlganlar va ularning qaramogʻidagilar, davlat qaramogʻidagi shaxslar va ishsizlar ham iqtisodiy faol aholi hiso-biga kiritiladi. Rasmiy statistikada mamlakatdagi 16—59 yoshdagi mehnatga layoqatli aholi I.f.a. hisoblanadi (yana q. Mehnat resurslari).

Oʻzbekistonda I.f.a. 9018,4 ming ki-shidan iborat boʻldi. I.f.a. jami aholining 36,6, mehnat resurslarining esa 71,6 foizini tashkil etdi (2000).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqtisodiy xavfsizlik

Iqtisodiy xavfsizlik - mamlakat, hudud, firma, kompaniyaning iqtisodiy inqirozga uchrash xavfidan himoya qilish boʻyicha koʻradigan chora-tadbirlari majmui. Rivojlangan mamlakatlarda I.x.ni taʼminlash maqsadlarida yirik firma, kompaniyalarda maxsus xizmatlar tashkil qilinadi. Ular bozorlarni oʻrganish, talab va taklifni prognozlash, ilmiy-texni-ka taraqqiyotini kuzatish va b. ishlarni bajaradilar (qarang Marketing). I.h.ni taʼminlashda mahsulot turini munta-zam yangilab turish, raqobatdor mahsulotlarni i. ch., harajatlarni qisqartirish muhim ahamiyatga ega.

Iqtisodiy xavfsizlik - bu iqtisodiyotning shunday holatidirki, bunda uning barqaror o'sishi, ijtimoiy ehtiyojlarining maqbul darajada qanoatlantirilishi, boshqaruvning yuksak sifati, iqtisodiy manfaatlarni milliy va xalqaro darajada himoyalash ta'minlanadi.Iqtisodiy xavfsizlik: Darslik / T.T. Jo'rayev, Sh.R. Qobilov, Sh.A. Allayarov, X.S. Asatullayev; - T.: "Iqtisod-Moliya", 2020

I.x. milliy iqtisodiyot darajasida makroiqtisodiy kategoriya va muayyan mamlakat milliy iqtisodiyotini tavsiflaydi, bozor tizimida xatar borligidan va bundan hatto milliy iqtisodiyot ham xoli boʻlmasligini, undan saqlanish zarurligini bildiradi.

I.x.ning bosh mezoni bu mamlakat ehtiyojlarining uzluksiz taʼminlanishi hisoblanadi, bu, birinchidan, imkon boricha oʻzini oʻz mahsulot va xizmatlar bilan taʼminlashni, ikkinchidan, mamlakatda yaratish mumkin boʻlmagan tovar va xizmatlarni chetdan qulay narxlarda va uzluksiz keltirib turishni bildiradi. Aks holda iqtisodiyot izdan chiqadi. Milliy iqtisodiyot darajasida I.x.ning muhim 3 yoʻnalishi (oziq-ovqat, yoqilgʻi-energetika, eksport) mavjud. Mamlakat aholisining oziqovqatga boʻlgan talabini qondirilishi 80%, mamlakatning energiya omillariga boʻlgan talabining oʻz hisobidan 70—80% ga qondirilganda xavfsizlikka erishilgan hisoblanadi. Eksport xavfsizligi mamlakat eksport salohiyatini amalga oshirish imkoniyati bilan belgilanadi. Eksport tarkibida isteʼmolga tayyor mahsulotlar, birinchi navbatda, ishlov beruvchi sa-noat mahsulotlari boʻlishi talab etiladi. Eksportning cheklangan turdagi tovarlarga, ayniqsa, jahon bozorida narxi tez-tez oʻzgarib turadigan xom ashyo va energiya omillariga bogʻliq boʻlib qolishi eksport xatarini tugʻdiradi, narxlar pasaygan paytda eksport tushumidagi yoʻqotishlar mamlakat iqtisodiyotiga zarar keltiradi.

Iqtisodiyot globallashgan, eksport va importning milliy iqtisodiyotga taʼsiri kuchaygan sharoitda I.x.ni oʻz ishlab chiqarishi bilan taʼminlab boʻlmaydi. Shunday sharoitda eksport-import aloqalarining muntazamligini strategik sherikchilik asosida taʼminlash I.x.ni kafolatlaydi.

Istiklol yillari Oʻzbekiston iqtisodiyotidagi tarkibiy siljishlar tufayli don mustaqilligiga erishildi, mamlakat ehtiyojining 90% oʻz doni bilan taʼminlandi (2002-yil). Yoqilgʻi-energetika kompleksini rivojlantirish natijasida shu sohadagi talab-ehtiyojlarni ham, asosan, oʻz ishlab chiqarishi hisobidan qondirishga erishildi. Alisher Vahobov, Sadir Salimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqtisodiy sikl

Iqtisodiy sikl - umumiy iqtisodiy faollikning muayyan yillar davomida davriy yuksalib va pasayib, tebranib turishi; bir necha yillar da-vomida iqtisodiyotda yuksalish va pasayishning davriy takrorlanib turishi, yuksalish, tanglik, depressiya, jonlanish fazalaridan iborat. Vaqtga nisbatan har 20—25-yilda takrorlanib turadigan uzoq va har 5—10-yilda takrorlanadigan qisqa I.s. bor. Alohida I.s. bir-biridan davomiyligi va jadalligi boʻyicha keskin farqlanadi. ularning hammasi bir xil fazalarga ega boʻladi. Siklning eng yuqori nuqtasida iqtisodiyotda toʻliq bandlik kuzatiladi va i.ch. toʻliq yoki deyarli toʻliq quvvat bilan ishlaydi. Siklning bu fazasida narx darajasi oʻsish tamoyiliga ega boʻladi, iqtisodiy faollikning oʻsishi toʻxtaydi. Tanglik fazasida i.ch. va bandlik qisqaradi, ammo narxlar pasayish tamoyiliga berilmaydi. Tanglikning quyi nuqtasida i.ch. va bandlik oʻzining eng past darajasi bilan harakterlanadi. Jonlanish fazasida i.ch. darajasi koʻtariladi, bandlik esa toʻliq bandlik dara-jasigacha oʻsadi.Sobiq sovet ittifoqi davrida iqtisodiy sikl doimo yuksalish darajasida boʻlgan.Ittifoqning parchalanishiga esa AQSH ning g'alamisligi sababchi boʻlgan.SSSR ning oxirgi prezidenti Mixail Sergeyevich Garbachyov AQSH ning laycha iti boʻlganva aynan u sobiq ittifoqni parchalagani uchun AQSH hukumatidan 15MLRD dollorlik mukofot olgan

Iqtisodiyot nazariyasida I.s.ning asosiy sababi yalpi talab bilan yalpi taklif oʻrtasidagi muvozanatning buzilishi va uning yana kaytadan tiklanishi tarzida izohlanadi. I.s. milliy iqtisodiyotning oʻzini oʻzi tartibga solishi usullaridan biridir.

Shodmon Sherqulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqtisodiy qonunlar

Iqtisodiy qonunlar - kishilik jamiyatining hamma bosqichlarida moddiy neʼmatlarni i.ch., taqsimlash, ayirboshlash va isteʼmol munosabatlarini boshqarib turuvchi obyektiv qonunlar. Kishilik jamiyati va i.ch. munosabatlari vujudga kelishi bilan amal qila boshlaydi. I.q. i.ch. munosabatlari tizimidagi muhim, barqaror, ichki, mohiyatli, zaruriy, muntazam takrorlanuvchi aloqadorliklar, bogʻlanishlarni ifodalaydi. I.q. doimo bir-biri bilan bogʻliq, biri ikkinchisini taqozo qilgan holda amal qiladi, maʼlum shartsharoitlar yoʻqolgach, I.q. ham oʻz kuchini yoʻqotadi. I.q.ning taʼsir doirasi va harakteri jamiyat taraqqiyotining obyektiv shartsharoitlariga, vositalariga nisbatan boʻlgan munosabat shakllariga, ijtimoiy mehnatni tashkil qilish va uning natijalarini taqsimlash usullariga bogʻliq. I.q. obyektiv harakterga ega. Amal qilish davrining davomiyligiga qarab I.q. 3 guruhga ajratiladi:Umumiy I. q. — kishilikjamiyati rivojlanishining barcha bosqichlarida amal qiladigan qonunlar. Masalan, vaqtni tejash qonuni, ehtiyojlarning oʻsib borish qonuni, ijtimoiy mehnat taqsimoti qonuni va b. Xususiy I. q.— insoniyat jamiyati taraqqiyotining maʼlum bosqichlarida, muayyan ijtimoiyiqtisodiy tizim doirasida amal qiladigan qonunlar. Mas, talab qonuni, taklif qonuni, qiymat qonuni — tovarpul munosabatlari mavjud boʻlgan davrlarda amal qiladi. Maxsus I. q. — alohida olingan iqtisodiy tizim sharoitida amal qiladigan qonunlar. Masalan, qoʻshimcha qiymat qonuni.

I. q. tabiat qonunlaridan farq qiladi. Ularning farqi shundaki, tabiat qonunlari doimiydir, I.q. esa ijtimoiy hayot qonunlari boʻlib, tarixiydir va oʻzgaruvchandir, chunki I.q. kishilarning oʻz ehtiyojlari va manfaatlari yoʻlidagi faoliyati bilan bogʻliq boʻlib, kishilik jamiyati mavjud boʻlganda paydo boʻladi va amal qiladi. I.q.ni ilmiy asosda bilish, ulardan jamiyat manfaatlari yoʻlida foydalanish mumkin. Iqtisodiyot nazariyasi fanining asosiy vazifasi I.q.ni bilish va uning mazmunini ochib berish hisoblanadi.

Bobomurodov Abbos.TATU. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti

Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, Organisation for Economic Cooperation and Dovelopment (OECD). 1948-yilda AQSH tashabbusi bilan Yevropani tiklash boʻyicha Amerika iqtisodiy va moliyaviy yordamini (Marshall rejasi) oqilona ishlatish va shu yordamni oladigan Yevropa mamlakatlari bilan hamkorlik qilish maqsadlarida tuzilgan Yevropa iqtisodiy hamkorlik tashkiloti vorisi tarzida tashkil topdi. Bu tashkilotni tuzish toʻgʻrisida konvensiya 1960-yil 14 dekabrda Parijda imzolanib, 1961-yil 1-oktyabrdan kuchga kirgan. Tashkilotda 21 mamlakat — Avstraliya, Avstriya, AQSH, Belgiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Gretsiya, GFR, Daniya, Irlandiya, Islandiya, Ispaniya, Italiya, Kanada, Lyuksemburg , Norvegiya, Portugaliya, Turkiya, Fransiya, Finlandiya, Shveysariya, Shvetsiya, Yaponiya, Yangi Zelandiya qatnashadi. Rasmiy jihatdan tashkilot shartnomani imzolagan mamlakatlarda iqtisodiy oʻsishni taʼminlash, iqtisodiyotni yuksaltirish va aholi turmush darajasini yaxshilash, moliyaviy barqarorlikni saqlashni nazarda tutadi. Tashkilotga aʼzo davlatlarning rivojlanayotgan mamlakatlarga yordam koʻrsatish, davlatlar mintaqasida aʼzodavlatlar siyosatini muvofiqlashtirish yo'li bilan iqtisodiy va ijtimoiy barkarorlikni taʼminlashga hissa qoʻshadi. Tashkilot faoli-yatiga tashkilotda qatnashuvchi mamlakatlarning vakillaridan iborat kengash rahbarlik qiladi. Tashkilot idorasi Fransiya (Parij)da joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iqtisodiy huquq va erkinliklar

Iqtisodiy huquq va erkinliklar — insonning iqtisodiy sohadagi yuridik imkoniyatlarini belgilovchi konstitutsiyaviy huquqlar majmui. Mazkur imkoniyatlarning xarakteri va mohiyati pirovard oqibatida muayyan jamiyatdagi iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy tuzumni belgilab beradi. Hozir demokratik davlatlarda asosiy Iqtisodiy huquq va erkinliklar sirasiga xususiy mulkchilik xuquqi, jumladan, yerga va aqliy mehnat mahsulotlariga xususiy mulkchilik huquqi, meros huquqi, erkin tadbirkorlik (xoʻjalik sohasida tashabbuskorlik) huquqi, mehnat huquqi va mehnatga oid boshqa huquqlar, xususan ishsizlikdan muhofaza qili-nish, korxonani boshqarishda ishtirok etish va hokazo kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (41-42 moddalar) va mehnat haqidagi qonunlari har bir shaxsga oʻz mehnat qobiliyatidan foydalanishni kafolatlaydi, fuqarolarning iqtisodiy jihatdan majbur qilinmasligi va mehnat haqqi toʻlashda kamsitilmasligini taʼminlaydi. Ayni damda isteʼmolchi huquqlarining ustuvorligini, mulkdorlikning barcha shakllarini muhofaza etilishini kafolatlaydi.
Iqto

Iqto, iqtoʼ, iqta (arab.) — Movarounnahr, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida oʻrta asrlarda hukmdor tomonidan katta xizmatlari evaziga inʼom qilingan chek yer. I. egasi iqtodor deb atalgan. I. haqida dastlabki maʼlumotlar 7-asroxiriga mansub arab ida uchraydi. Hukmdor I.ni istagan vaqtida qaytarib olib boshqa kishiga tortiq qilishi ham mumkin boʻlgan. 9-asrda xalifa tomonidan amirga idora qilish uchun berilgan viloyatlar ham I. deb atala boshlangan. Abu Ab-dullo Xorazmiy I.ning kelib chiqishini izohlab, "Mafotix ul-ulum" ("Il-mlarning kalitlari") asarida bunday deb yozadi: "Sulton tomonidan biror kishiga tortiq qilib berilgan yer I. deb ataladi va uning mulki boʻlib qoladi". I. yerlari davlat mulki hisoblangan. 10-asrdan boshlab xususiy mulkka aylana boshlagan. Amir oʻzi hukmronlik qilayotgan ushbu viloyatlar soli-gʻini butunlay yoki qisman oʻzlashtirish huquqiga ega boʻlgan. I. 9—13-asrda Movarounnahr va Eronda ham (saljuqiylar, qoraxoniylar va hulokuiylar davrida) keng tarqalgan. Temuriplar davrida I. oʻrnida tiul va suyurgʻol, boburiylar davrida esa jogir atamalari qoʻllangan.

 Adabiyot 
 Nizom ul mulk, Siyosatnoma, T., 1997;
 Hofiz Tanish al-Buxoriy, Abdullanoma, 1—2-j.lar, T., 1999, 2000.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Osiyo tarixi
Ihota ekinlari

Ihota ekinlari, himoya ekinlari — turli dala ekinlari orasiga maxsus ekilgan ekin katorlari. Ular, asosan, muayyan sharoitlarda oʻstiriladigan ekinlar (gʻoʻza, bugʻdoy, noʻxat, kartoshka, karam, pomidor va b.)ni shamoldan muhofaza qilish, tuproqni shamol eroziyasidan saqlash, shuningdek, tuproqda qishki-bahorgi yogʻinlar hisobiga koʻproq nam toʻplash maqsadlarida ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ihtilom

Ihtilom, pollyusiya — erkaklarda gʻayriixtiyoriy bulgʻanish (sperma kelishi). Ihtilom koʻpincha oʻsmirlarda roʻy beradi va jinsiy balogʻatga yetish davrining boshlanganini bildiradi; bir maromdagi jinsiq hayot boshlangach, ihtilom toʻxtaydi. Birinchi ihtilomning paydo boʻlishi bolaning individual tugʻma xususiyatlari, umumiy sogʻligi, hayot tarzi va qiziqishlariga bogʻliq. Tungi ihtilomdan tashqari, kishi kunduzi uygʻoq vaqtida ham (baʼzan ayolni oʻpganda yoki yalangʻoch holda koʻrganda va hokazo) ihtilom boʻlib qolishi mumkin. Katta kishilarda tungi ihtilom oʻzi odatlangan jinsiy aloqani toʻxtatganda kuzatiladi. Ihtilom kasallik alomati boʻlmay, aksincha, jinsiy bezlarning gormonal faolligi saqlanganligidan dalolat beradi. Markaziy nerv sistemasi, prostata bezi kabi aʼzolar kasalliklarida ihtilom doimiy tus oladi. Bunda mutaxassis vrachga murojaat qilish kerakOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Й (kirill)

Й — oʻzbek kirill alifbosining oʻn birinchi harfi. Jarangli, til oʻrta, sirgʻaluvchi undosh tovush. Soʻz boshi (йўл, йиғ), oʻrtasi (кейин, кийим) va oxiri (тўй, сарой)da kela oladi. Ayrim soʻzlarda, t, d tovushi oʻrnida keladi (кетин—кейин), baʼzilarida z ga moslashadi (йой-ёз; сўёламоқ—сўзламоқ). Qipchoq shevasida soʻz boshida bu tovush oʻrnida j qoʻllanadi (йўл—жўл, йўқ—жўқ). Bu xususiyat qad. talaffuz qonuniyatlari bilan bogʻliq boʻlib, Mahmud Qoshgʻariy davri tilida ham kuzatiladi. Oʻrxun-Yenisey, turkiy yozuvlarida, shuningdek, arab, lotin grafikasidagi alifbolarda oʻziga xos koʻrinishga ega. Soʻgʻd yozuvida uchramaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Yellouston (daryo)

Yellouston — AQShning shim.gʻarbidagi daryo, Missuri daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1200 km, havzasining mayd. 182,3 ming km. Qoyali togʻlardan boshlanadi. Yuqori oqimida Yellouston milliy parki qududidan chuqur kanon (360 m gacha) va sharsharalar hosil qilib oqadi; quyi oqimida — tekislik daryosi. Oʻrtacha suv sarfi 365 m3/sek. Bahor — yoz oylarida toʻlib oqadi. Sugʻorishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:AQShdagi daryolar
Yellowstone milliy bogʻi

Yellouston milliy parki - AQShning shimoliy-gʻarbidagi qoʻriqxona. Vayoming, Montana, Aydaxo shtatlarida qoyali togʻlarning oʻrta qismida, balandligi 2200–2500 m platoda joylashgan. Platoning atrofi balandligi 3000–3600 m li togʻ tizmalari bilan oʻralgan. Maydoni 9000 km. Y.m.p. — mamlakatdagi dastlabki qoʻriqxona, 1872-yilda tashkil etilgan. Parkning 90% hududigina bargli qalin oʻrmon bilan qoplangan. Yellouston daryosida chuqurligi 360 m gacha, uzunligi 20 km li dara va balandligi 94 m gacha boʻlgan sharsharalar bor, balchiq vulkani va koʻl koʻp, eng kattasi Yellouston koʻli (maydoni 139 km). 3 mingga yaqin geyzer bor. Yirik hayvonlardan qora ayiq (baribal), qoʻngʻir ayiq (grizli), bugʻu, ohu, antilopa, koyot, bizon va boshqalar. Qushlarning 200 ga yaqin turi mavjud. Yellouston milliy parkining tabiati manzarali, yiliga 4,5 mln. gacha turist keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Milliy bogʻlar
Yena

Yena — Germaniyadagi shahar, Tyuringiya yerida. Zaale daryosi boʻyida. Aholisi 101 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Optika-mexanika sanoatining yirik markazi. "Karl Seys" zavodi dunyoda optika asboblari ishlab chikaradigan eng katta korxonalardan biri. Asosan, eksport uchun astronomiya uskunalari, yorugʻlik va elektron mikroskoplar, tibbiyot uskunalari, fotoobʼyektivlar, binokllar, optik shishalar, dori-darmon ishlab chiqariladi. Yena universiteti, planetariy, seysmologiya instituti, rasadxona bor. 1806-yilda Yena yaqinida Napoleon qoʻshinlari Prussiyani magʻlubiyatga uchratgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yena universiteti

Yena universiteti - Fridrix Shiller nomidagi Yena universiteti — Germaniyadagi yirik universitetlardan biri. 1558-yil Yenadagi akademik gimnaziya negizida tashkil qilingan. Falsafa va tarix, filologiya, iqtisodiy kibernetika, pedagog, adabiyot va sanʼat, tibbiyot, biologiya, kimyo, fizika, matematika, texnologiya, huquq, teologiya, jismoniy tarbiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 5 mingdan ortiq talaba oʻqiydi. Universitet kutubxonasila (1558-yil tashkil etilgan) 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Olmoniyadagi universitetlar
Johannes V. Jensen

Yoxannes Vilgelm Jensen (1873.20.1, Farse, Yutlandiya — 1950.25.11, Kopengagen) — Daniya yozuvchisi. Jensenning ilk romanlari "Daniyaliklar" (1896) va "Eynar Elker" (1898). "Ximerland tarixlari" (1898— 1910) hikoyalar toʻplamida Y. Shimoliy Yutlandiya tabiati, aholisining turmushini tasvirlagan. "Qirolning qulashi" (1—3-qismlar, 1900—01) tarixiy romani oʻrta asrdagi Daniya dehqonlarining ijtimoiy adolat uchun kurashi toʻgʻrisida. Y. gotik irq deb atalmish irqqa qayta hayot baxsh etishni targʻib qildi. Yozuvchining irqiy-biologik nazariya bilan qiziqishi "Olis yoʻl" epopeyasida oʻz ifodasini topdi (1—6-qismlar, 1908—22) va shu asari uchun Y. Nobel mukofoti laureati buldi (1944). "d.’Ora xonim" (1904) va "Gʻildirak" (1905) romanlarida kapitalistik Amerika hayotiiing haqqoniy manzaralari berilgan. Jensen "Sheʼrlar" (1906), "Afsonalar" (1907—44), "Yillar daqiqasi" (1923), "Yutlandiya shamoli" (1931) tuplamlari muallifi. Jensen ijodiga realizmni modernistik uslub bilan uygʻunlashtirish xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
J. Hans D. Jensen

YENSEN (Jensen) Yoxannes Xans Daniyel (1907.25.6, Gamburg – 1973.11.11, Geydelberg) – nemis nazariyotchi fizigi. Gamburg universitetini tugatgan (1932). Ilmiy ishlari atom yadrosi nazariyasi va qattiq jism fizikasiga oid. Fanga spin-orbital bogʻlanish tushunchasini kiritgan. Geppert-Mayerazya mustaqil ravishda yadroning qobiq modelini ishlab chiqqan. Kristallarda ionlarning oʻzaro taʼsirlashishini oʻrgangan va kristallar toʻliq energiyasining atomlararo masofaga bogʻliqligini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1963)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:Fizikaga oid chala maqolalar