Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Qalay rudalari

Qalay rudalari — tarkibidagi qalay miqdori va birikmalari undan qalayni ajratib olishga texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Sanoat ahamiyatidagi Qalay rudalarining koʻp qismi (85%) asosiy minerali boʻlgan kassiterit (8п 78,8% gacha) va stannin (27,5% 8п) dan iborat. Stanninni boyitish va undan 8п ajratib olish qiyin boʻlgani uchun undan kam foydalaniladi. Qalayning kaltsiyli borati — nordensheldin (43,5% Зп) baʼzida sanoat ahamiyatiga ega boʻlishi mumkin. Qalay rudalari koʻpincha jamlanma xom ashyo boʻlib, tarkibida \У, Ве, Гл, Та yoki Си, Р, 2п, А§ uchraydi. Hosil boʻlish sharoitiga qarab Qalay rudalari endogen (tub) va ekzogen (sochma) konlarga boʻlinadi. Alyumosilikat tarkibli jinslarda shakllangan Qalay rudalarining tub konlari genezisi va mineral tarkibiga koʻra pegmatit, kassiteritkvars va kassiteritsulfid formatsiyalariga boʻlinadi. Pegmatit formatsiyali konlar genetik jihatdan nordon granitlar bilan bogʻliq. Bunday konlarda kassiteritning yirik kristallari notekis toʻplangan yoki ayrim aralashmalar holida boʻladi. Bunday konlar sanoatda katta ahamiyatga ega boʻlmaydi, baʼzan koʻp tarkibli xom ashyoning manbasi boʻlishi mumkin. Kassiteritkvars formatsiyali konlar yuqori trali gidrotermal hosilalarga mansub boʻlib, nordon va oʻta nordon granit magmalari intruziyalari bilan genetik jihatdan bogʻliq. Bu formatsiya konlarida yirik kassiteritlar boʻladi (8 dan tashqari, \У, Та, Ве va boshqalar uchraydi). Qalay olinadigan asosiy dan biri kassiteritsulfid formatsiyali konlar, ular kichik nordon intruziyalar rivojlangan, baʼzan esa, vulkan formatsiyalari bilan bogʻliq rayonlarda mavjud. Qalay rudalarining endogen konlari orasida mineral tarkibi, texnologik xususiyatlari, amaliy ahamiyati boʻyicha: kassiteritgreyzenli, kassiteritkvarsli, kassiteritskarnli, kassiteritsilikatli, kassiteritsulfatuzlisulfidli sanoat tiplari farqlanadi. Qalay rudalari ekzogen konlari sochmalardan iborat. Ular orasida elyuviy, delyuviy, allyuviy, dengiz va koʻl qirgʻoqboʻyi sochmalari mavjud boʻlib, ular kassiterit kristallari va agregatlari qoʻshilgan qum, qumtuproq va shagʻal materiallari va yoʻldosh minerallardan tashkil topgan. Qalay rudalari turli sanoat tipidagi konlarda ruda jismlari oddiy va murakkab tomirlar, baʼzan shtokverklardan iborat. Ularning oʻlchami va shakli keng koʻlamda oʻzgarib turadi. Sochmalar qalinligi va shakli oʻzgaruvchan boʻlgan gorizontal yotgan qatlamlarni tashkil qiladi. Qalay rudalarining sochma konlari pegmatit va kassiteritkvars formatsiyalari konlarining nurashidan hosil boʻladi. Dunyo buyicha Qalay rudalari zaxiralarining 70% sochma konlarga toʻgʻri keladi. Asosiy resurslari Janubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlari — Malayziya, Indoneziya, Tailand, Laos, Myanma hamda Boliviya, Braziliya, Avstraliya Ittifoqi, Nigeriya, Buyuk Britaniyada mavjud.

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Qalamjarsoy

Qalamjarsoy yoki Selsoy — suvsiz, koʻp qismi qurib qoladigan yoki quruq daryo. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati Qo‘shrabot tumani va Navoiy viloyatining sharqiy qismisdan oqib oʻtadi"" OʻzME. Q-harfi Oʻninchi jild. Toshkent, 2005-yil.

Soy nomi ketma-ket: yuqori oqimida — Keskantol, keyin — Kattasoy, qolgan oqimlari — Qalamjar, Selsoy va Qalandarsoy kabi nomlarda oʻzgaradi.

 Umumiy tavsif 
Soyning uzunligi 121 km, havza maydoni — 2610 km². Manbadan 10 km pastda oʻlchangan uzoq muddatli oʻrtacha suv sarfi 0,055 m³/s ni tashkil qiladi.
 Daryo oqimi 
Keskantol Shimoliy Nurota tizmasi (aslida Nurota togʻlari) ning janubiy yon bagʻridan, Suyaltosh tarmogʻidan boshlanadi. Daryoning manbai Qora togʻi yaqinida joylashgan.

Manbasidan janubi-gʻarbiy yoʻnalish tomonga oqadi. Dastlabki qismda suv oqimi doimiy ravishda oqib turadi. Bu yerda daryo qirgʻoqlari boʻylab „Ganam“, „Qanir“, „Keskantol“, „Qoraboʻ“ aholi punktlari joylashgan. „Qoraboʻ“ va uning quyi qismidagi „Qoʻturbuloq“ posyolkasi oʻrtasida daryoning tez-tez qurib turuvchi qismi boshlanadi.

Qatagʻon posyolkasi tepasida daryo buriladi va shu yerdan umumiy gʻarb-shimol-gʻarbiy yoʻnalishda oqa boshlaydi. Keyingi qismdagi sohillari boʻylab Govxona, Shoʻrcha, Joʻsh, Oqmachit, Koris, Toʻra aholi punktlari joylashgan. „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ maʼlumotlariga koʻra Shoʻrchidan pastki qism Kattasoy, Joʻshdan pasti esa Qalamjarsoy, Qalandarsoy va Selsoy deyiladi. Bosh shtab xaritalarida Kattasoy nomi bu joydan keyin ham qoʻllanadi va Qalamjarsoy (Selsoy) nomi soyga nisbatan Jilantamgʻali aholi punkti yaqinida Urganchi bilan qoʻshilgandan keyin qoʻllanadi. Joʻshdan boshlab quruq daryo, baʼzi joylarda jar hosil qiladi.

Urganchi yaqinida, daryo qirgʻoqlari boʻylab Jilantamgʻali, Papani, Qoraqum, Soykechar, Jagʻarma Zulumsari, Oqqula, Yangibino aholi punktlari joylashgan. Qoraqum qishlogʻidan boshlab Qalamjarsoy oʻzani boʻylab harakatsiz koriz hosil qiladi.

Zulumsari va Oqqula aholi punktlari oraligʻida soy janubga bir oz qiyalik kasb etadi, soʻngra Yangibino aholi punkti yaqinida biroz shimolga nisbatan qiyalik hosil qiladi.
thumb|270px|left|Kalamjarning sobiq oʻng irmogʻi boʻlgan Jiltemasoy daryosi (oqimlarning qoʻshilishi nomi bilan atalgan)
Hozirgi vaqtda „Yangiobod“ aholi punktining sharqida daryoning jarlik qismlari bir-biridan ajralib qolgan. Shimoli-sharqiy yoʻnalishdagi korizlar bir muddat davom etib, Nurota shahrining shimolida tugaydi.
 Qalamjarsoy irmoqlari 
Kattasoyga „Xoʻjaboy“ (chapda) va „Oʻqbuloq“ (oʻngda) muhim mavsumiy irmoqlari quyiladi. Joʻsh va Jilantamgʻali aholi punktlarida mos ravishda oʻng irmoqlar Jalatar (mavsumiy) va „Urganchi“ Qalamjarsoyga qoʻshiladi (quyi oqimidagi quruq oʻzan nomi Beklarsoy).

Qalamjarsoyning chap irmogʻi Chuyasoy daryosi boʻlib, daryo Soykechar qishlogʻiga oqib oʻtadi, lekin hozir bu yerga quruq oʻzan sifatida ham yetib bormaydi. Oʻng tomondan esa bir oz pastroqda, „Ogʻzikeng“ suv oqimining quyidagi quruq Selsoyga yaqinlashadi.

 

 
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Navoiy viloyati daryolari
Turkum:Samarqand viloyatidagi daryolari
Qalampir

thumb
Qalampir — Solanaceae (Ituzumdoshlarga) mansub chala buta, buta yoki koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Yovvoyi holda Amerikaning tropik rayonlarida uchraydi. Issiqsevar oʻsimlik. Peru qalampir i , kolumbiya qalampir i , egilgan qalampir i (С. гиевсеш), sabzavot qalampir yoki garmdori va boshqalar bir yillik oʻsimlik sifatida hamma qitʼalarda oʻstiriladi. Sabzavot qalampiri turining poyasi tik (1 m gacha), ildizi oʻqildiz, mevasi koʻp urugʻli, qizil, sariq, toʻq sariq, qoʻzoq, shakli turlicha. Mevasi tarkibida qand, quruq modda, S, V,, V2vitaminlari, karotin, alkoloidlar bor. Sabzavot qalampiri platsentasi tarkibidagi kapsaitsin alkaloidi miqdoriga qarab chuchuk (qarang Bolgar qalampiri) va achchiq boʻladi. Uzbekistonda achchiq qalampirning "Margʻilon 330" va "Nafis" ("Pikantngy"), mayda mevali "Kelin tili" navlari koʻp ekiladi. Achchiq qalampir qoʻzogʻining poʻsti yupqa, shakli maydauzunchoq. Gullaganidan keyin mevasi 35—40 kunda yetiladi. Uruti issiqxonalarga sepilib, ochiq yerlarga koʻchati ekiladi. Hosiddorligi 200 s/ga. Koʻk va pishgan (qizil) qoʻzoqlari xom holida isteʼmol qilinadi, ovqatga solinadi, sirkalash, tuzlash, konservalashda, quritilgan mevasi tolqoni ziravor sifatida ishlatiladi. Tibbiyotda qandli diabet kasalligi hamda qonni suyultiruvchi davo sifatida, sanoatda shamollashga qarshi ishlatiladigan qalampir malhamli mato ishlab chiqarishda foydalaniladi.

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Hindiston ziravorlari
Qalampirgul

Qalampirgul — rezedagullilar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlarida, Sharqiy Afrika va Hindistonda tarqalgan. Gʻarbiy Sibirda 1 turi, Oʻrta Osiyo va Kavkazda 10 turi uchraydi. Barglari ketmaket joylashgan, gullari mayda, ikki jinsli, boshoqsimon yoki shingilsimon toʻpgul hosil qiladi. Mevasi koʻsakcha. Adirlar, toshloq yerlarda, baʼzi ekinlar orasida begona oʻt sifatida oʻsadi. Gulchilikda, asosan, xushboʻy Q. turi ekiladi. Gullari oq, xushboʻy, may—iyun oylarida gullab, urugʻlaydi. Xushboʻyligi tufay Sariqkelampirgul. li parfyumeriya sanoatida xushboʻy pardoz moy (pomada) tayyorlashda foydalaniladi. Ochiq yerga urugʻini sepib koʻpaytiriladi. Sariq Q. turining iddizidan sariq boʻyoq olinadi.
Qalampirmunchoq

Qalampirmunchoq — mirtadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Doim yashil efir moyli daraxt (balandligi 35 m gacha) yoki buta. Tropik va subtropiklarda. ayniqsa, Sharqiy Osiyo va Janubiy Amerika hamda Afrika va Avstraliyada 700 (1000) ga yaqin turi maʼlum. Tanasining pastki qismi shoxshabbasiz, barglari butun (uz. 20 sm), gullari toʻpgulga yigʻilgan. Togʻ va vodiylardagi mussonli oʻrmonlarda, Avstraliyada evkalipt oʻrmonlaridaoʻsadi. 30 ga yaqin turi (Tanzaniya, Hindiston, Shri Lanka, Indoneziya, Braziliya va boshqalar koʻplab tropik mamlakatlarda) ekiladi. Q.ning keng tarqalgan turi xushboʻy Q.ning vatani Molukka orollari. Boʻyi 10–12 m, barglari qayishsimon, qaramaqarshi joylashgan, gullari mayda, toʻpgulga yigʻilgan, tojbarglari oq yoki pushti. Mevasi rezavorsimon, bir urugʻli, rangi qizil. Tanasida xushboʻy moddali bezchalari bor. Quritilgan gʻunchasidan efir moyi olinadi va shoda taqinchoq tayyorlanadi, ziravor sifatida ishlatiladi. Guli va gul murtagidan olinadigan Q. moyi (17—20% moy va 20% oshlovchi modda) parfyumeriya sanoatida, tibbiyotda, likyor va vanilin ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Ayrim yogʻochi qurilishda va duradgorlikda ishlatiladi. Jahon boʻyicha 80% Q. mahsulotlari Zanzibar o.ida yetishtiriladi.
Qalamcha

Qalamcha — oʻsimliklarni vegetativ usulda koʻpaytirish uchun kesib olingan yashil yoki kurtakli yetilgan qattiq novdacha. Q. sof navli, yuqori sifatli oʻsimliklardan tayyorlanadi. Q.ning poya vabargli (yashil) mavjud. Poya Q.lar, asosan, bir yillik novdalardan kuzda (mas, tok, atirgul, anor, anjir) yoki bahorda (terak) tayyorlanadi. Kuzda daraxtlar bargi toʻkilganda olingani kuzgi Q, barg chiqarganda olingani yozgi yoki yashil Q. deyiladi. Terak, tok Q uzunligi 35—40 sm, diametri 2 sm (qalam yoʻgʻonligida) boʻlishi lozim. Yerga koʻmib saqlanadi, erta bahorda ochiq yerlarga ekiladi (atirgul Qlari qumga koʻmib saqlanadi). Yashil Q. uchun bargli novdalardan foydalaniladi (5—10 sm), ayrim hollarda bitta kurtakli poʻstloq qismi yogʻochi bilan kesiladi. Shuningdek, payvand qilishda kurtaklar olish uchun tayyorlangan bir yillik novdalar ham Q. deyiladi.

Turkum:Botanika
Qalandarxona masjidi

Qalandarxona masjidi — Samarqand viloyati (Kattaqoʻrgʻon hududi)dagi meʼmoriy yodgorlik (1909— 10). Nurilla Maxsum rahbarligida qurilgan. Masjid xonaqoh, ayvon, bosh tarzi oldidagi katta hovuz va minoradan iborat. Xonaqoh murabba tarhli, toʻrt ustunli; 9 boʻlakka boʻlinib markaziy qismiga hovuzak ishlangan shifti va ustunlari serhasham bezatilgan. Ayvon shiftidagi naqshlar hamda murakkab muqarnasli hovuzaklar jozibador; minora gʻishtlari mavj usulida terilib, bezagida koʻk va havo rang koshinlardan foydalanilgan.

 
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Qaldirgʻochbiy maqbarasi

thumb|Qaldirgʻochbiy maqbarasi
Qaldirgʻochbiy maqbarasi, Hazrati Amir maqbarasi — Toshkent shahridagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr 1-yarmi). Shayx Xovandi Tohur majmuasi tarkibida, koʻhna qabristonning shim.da. Maqbara pishiq gʻishtdan (25×25×5sm) chortoq tarhli (9,48×9,48 m), bir xonali (tarhi 6×6 m), qoʻsh qavat gumbazli qilib qurilgan; 12 qirrali tashqi kulohsimon choʻqqi gumbazi pishiq gʻishtdan ganch qorishmasida terilgan. Maqbara ichiga jan. tomondagi eshik orqali kiriladi, xonadagi tepaga chiqiladigan aylana zinalar qalin depor ichiga joylashgan; xona oʻrtasida s;p;shp bor, tagxona ichidan bir necha jasad qoldiqlari topilgan. Maqbara bezaklaridan 15-asrga mansub sharafalarning qoldiqlarigina saqlangan. 1970-yilda tashqi gumbazi taʼmirlangan. 

 
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Toshkent maqbaralari
Qaldirgʻochlar

Qaldirgʻochlar — sayroqi chumchuqsimonlar oilasi. Uzunligi 10— 23 sm. Qanotlari uzun va ingichka; uzoq va tez (27,5 m/sek. gacha) uchishga moslashgan. Deyarli faqat hasharotlar bilan oziqlanadi. Oyoqlari kalta, yerda yaxshi yurolmaydi. Shuning uchun yerga faqat in qurish davrida material yigʻish uchun qoʻnadi; oʻljasini havoda tutadi; suv ustida past uchib, suv ichadi va choʻmiladi. Qning 20 urugʻi va 79 turi maʼlum. Arktika va Antarktidadan tashqari barcha hududlarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 urugʻga mansub 6 turi (shahar qaldirgʻochi, togʻ qaldirgʻochi, qirgʻoq qaldirgʻochi, kichik qaldirgʻoch, tuyaqaldirgʻoch, qishloq qaldirgʻochi) uchraydi. Qishloq qaddirgʻochi respublikamizdagi barcha shahar va qishloqlarda binolarning shifti ostidagi toʻsinlarga va devoriga yarimsharsimon uya quradi. Bunda soʻlak bilan aralashtirilgan loydan foydalanadi. Uyasiga 2—7 taga yaqin tuxum qoʻyib, urgʻochisi va erkagi navbat bilan bosadi. Qaldirgʻoch qon soʻruvchi hasharotlarni qirib, katta foyda keltiradi.

Qaldirgʻochlar mart oyida uchib keladi va aprel-may oylarida in quradilar. Qaldirgʻoch inini, koʻpincha, yarim doira va koʻzasimon shaklida jun va xas-xashak aralash loydan yasaydi. Yiliga 1—2 marta 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 14—16 kunda ochib chiqadi. 20 kun davomida tuxumdan chiqgan polaponlarini har ikki soat davomida oziqlantirishadi. Qaldirgʻochlar avgust oyining oxirlarida oila boʻlib, issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Sayohatni erta boshlashiga sabab manzillari uzoq boʻlib safar 2 oy davom etadi.

 

Turkum:Qushlar
Qalmoqlar

Qalmoqlar, qalmiqlar (oʻzlarini xalmg deb atashadi) — xalq, Qalmogʻistonning asosiy aholisi (146 ming kishidan ziyod); Rossiya Federatsiyasida jami 166 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Qalmoq tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar; pravoslavlar ham bor. Milodiy 1-ming yillik va 2-ming yillikning boshlarida qalmoqlarning ajdodlari (oyrotlar), yirik siyosiy uyushmalar dunxu, syanbi, jujanlar, kidanlar tarkibiga, 13—14-asrlarda Chingizxon va vorislari davlati tarkibiga kirgan. 16-asr oxiri — 17-asrning 1-choragida Q Rossiya chegaralariga, Volganing quyi oqimi va Kaspiy boʻylariga koʻchib oʻtib, rus fuqaroligini olishgan. Ular joylashgan hozirgi hududda asosiy negizi oyrotlardan iborat boʻlgan qalmoqlar elati shakllangan. Qalmoqlar chorvachilik, dehqonchilik bilan shugʻullanadi.

 

Turkum:Millatlar
Qalʼai Mir

Qalʼai mir — koʻp qatlamli yirik shahar xarobasi. Tojikistonning Shahrituz tumanidagi Qubodiyon shaharchasida joylashgan. Kofarnihon daryosining quyi oqimida. Maydoni 275×270 m. Q.M. hududidan 1950—51 yillarda Baqtriya usuliga xos inshoot qoldiqlari va miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalaridan milodiy 1-asrlargacha boʻlgan moddiy madaniyat ashyolari topilgan. Q.M. va unga yaqin boʻlgan Kayqubodshoh shahri xarobalarini tekshirish natijasida Shim. Baqtriya yodgorliklarining dastlabki stratigrafik jadvali ishlab chiqilgan (M.M.Dyakonov). Keyinchalik stratigrafiyaga birmuncha aniklik va tuzatish kiritildi. QM. miloddan av. 6— 4-asrlarga oidligi aniqlandi, 5 tarixiymadaniy davrga boʻlindi (Qubodiyon I—V). Qubodiyon 1 va QubodiyonP bosqichlari oʻrtasidagi katta xronologik uzilish oʻrganildi. Q.M.dan koʻplab sopol idishlar va temir buyumlar topilgan.

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Tojikiston tarixi
Qalqon (platforma)

Qalqon, shchit — platformalarning juda yirik strukturasi, pli/yaalarning aksi. Q. agrofida platforma fundamentini tashkil qilgan tokembriy davriga mansub kuchli metamorflashgan kristalli jinslar (granit, gneys, kristalli slanetslar) yer yuzasiga chiqib qoladi. Q, odatda, Yer poʻstining koʻtarilib qolgan oblastlaridan iborat boʻlib, notoʻgʻri shakddagi yassi koʻtarilmalar shaklida boʻladi. Qlarning shakli uzoq vaqt davomida turgʻunlikka ega boʻlishi bilan ajralib turadi. Dastlab "Q" termini Shim. Amerika (Kanada Q.) va Shim. Yevropa (Boltiq Q.)dagi tokembriy jinslarining juda katga maydonlarda Yer yuzasiga boʻrtib chiqqan joylari uchun kiritilgan. Yerning qadimiy oʻzaklaridan hisoblangan doʻng joylari: Boltiq, Kanada, Addan va boshqalar Q.ga misol boʻla oladi. Qlar Yer poʻsti tarixiy taraqqiyotida bir necha marta paydo boʻlgan. Mas, yuqori proterozoy bilan oʻrta paleozoy oraligʻida vujudga kelgan QuramaFargʻona regioni xuddi shunday Q.lardan hisoblanadi. Q.da oltin, nikel, kobalt hamda mis, qoʻrgʻoshin, rux, temir va boshqalar ruda konlari joylashgan boʻlishi mumkin.

 

Turkum:Geologiya
Qalqondorlar

Qalqondorlar — gemipteroidea bosh turkumining Homoptera turkumi ( teng qanotlilar) coccinea kenja turkumi diaspididae oilasiga mansub. Yer yuzida keng tarqalgan. 1300 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 2 mm cha, mumli qalqon bilan qoplangan (nomi shundan). Q. keskin jinsiy dimorfizmga ega. Urgʻochilarining qanot va oyoqlari, odatda, moʻylovi, koʻzi ham boʻlmaydi. Erkagi urgʻochisidan kichik, oldingi juft qanoti bor. Ogʻiz apparati soddalashgan, moʻylovi va oyogʻi yaxshi rivojlangan. Urgʻochisi 20—170 tuxum qoʻyadi. Lichinka va katta yoshdagilari oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi. Q.ning olma vergulsimon qalqondori (Nergskjargpa i1ti.), kaliforniya qalqondori (01aas1ga§ryugi8 Regtsyuo8i8 Sapgz1ok), binafsharang kalqondor (RagMopa o1ea so1ua) meva va sitrus daraxtlariga, choy butalariga hamda hosiliga katta zarar yetkazadi va karantin obʼyekti hisoblanadi. Koʻpchilik ekinzor dalalar atrofidagi ihota mintaqalariga ekilgan daraxtlar va boshqalarni zararlaydi. Kurash choralari: qurigan va shikastlangan shox hamda novdalarni yoʻq qilish; bahorda daraxtlar kurtak chiqarguncha va quzda, baʼzi hollarda yozda insektitsidlar (karbofos, konifidor, donadin va boshqalar) bilan ishlov berish.
Qalqonli kanalar

Qalqonli kanalar, oribatidalar — oʻrgimchaksimonlarning kenja turkumi. Tuprokda yashovchi boʻgʻimoyoklilarning juda koʻp. Kattaligi 0,2–1 mm. Rivojlanishi (30—75 kun) biologik va morfologik jihatdan farklanuvchi 2 bosqichga boʻlinadi: lichinkalik va nimfa (bunda tana qoplagichi yumshoq, teri orqali nafas oladi, yerning yuza qatlamida yashaydi) hamda voyaga yetgan davri (qalqonli traxeya bilan nafas oladi va yer ustida, toʻshamalarda hayot kechiradi). Qalqonli kanalar baʼzi lentasimon chuvalchanglar va chorva mollari gelʼmintozlari qoʻzgʻatuvchisining oraliq xoʻjayini. Qalqonli kanalar yutgan gijja tuxumi uning ichida rivojlanadi (70—100 kun) va kana oʻlgunga qadar yoki oʻsimliklar bilan hayvon organizmiga tushguncha kanada saqlanadi.

Kurash choralari: chorva mollari gelmintsizlantiriladi va Qalqonli kanalar yoʻq yaylovlar tanlanadi.
Qalqonlilar

Qalqonlilar — chala tishlilar oilasi. Uzunligi 12 sm dan 100 sm gacha, dumi 2,5 sm dan 50 sm gacha, vazni 0,3 kg dan 55 kg gacha. Tanasining orqa qismi suyak qalqon, uning sirti muguzdan iborat qalqon bilan qoplangan. Oldingi oyoq panjalarida 4 ta, orqa oyoq panjalarida 5 ta oʻtkir tirnoqli barmoqlari bor. Tishlari bir xilda tuzilgan, 28 tadan 100 tagacha; ularning soni hatto bir turning turli individlarida bir xilda boʻlmaydi. 9 URUQQa mansub 20—25 turi mavjud. AQShning Janubidan Chili va Argentinagacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Asosan, yalangliklarda yashaydi. Xavf tugʻilganida ayrim Q. tanasi oʻralib, sharga oʻxshash boʻlib qoladi. Mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. 2 tadan 12 tagacha bola tugʻadi. Goʻshti va qalqoni uchun ovlanadi; lab. obʼyekti sifatida foydalaniladi. Koʻpchilik ning soni kamayib ketgan. Bir necha turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Qalqonota yodgorliklari

Qalqonota yodgorliklari – Nurota yoʻlidan 8 km uzoqlikdagi Qalqonota qishlogʻi atroflaridan topilgan arxeologik yodgorliklar majmui (miloddan avvalgi 6—5-asr va milodiy 6—7asr). Qalqonotadan 400 m janubida Qoʻzimontepa shahri xarobasi (mil. av 6—5-asr – milodiy 6—7-asr) joylashgan. Qoʻzimontepada balandligi 16 m. umumiy hajmi 50x20 m li qoʻrgʻon saqlanib qolgan. Qoʻrgʻonning shimolida balandligi 7 m, umumiy hajmi 100x60 m li shahriston boʻlgan. Qoʻrgʻon va shahriston mustahkam devor bilan oʻralgan. Qalqonota qishlogʻi shimolidagi adirlar yaqinida turli davrga oid 300 ga yaqin kattakichik mozorqoʻrgʻonlar joylashgan. Qoʻrgʻonlarda marhumlarni dafn qilishning turli davrlarga oid 4 ta guruhi aniqlangan: 1) miloddan avvalgi 6—5-asrlarga oid doira shaklidagi qoʻrgʻonlar. Ularning balandligi 30 sm dan 70 sm gacha, diametri 5 m dan 10 m gacha. Tepalik tagida chuq. 30 sm dan 1 m gacha, uz. 180—210 sm, eni 50—80 sm lik tuxumsimon mozor oʻrasi topilgan. Dafn qilingan jasad chalqanchasiga, kallasi shim.ga qaratib, oyoqqoʻllari butun tanasi boʻylab choʻzilgan holatda yotqizilgan. Oʻralardan axomaniylar davriga oid idishlar, temir pichoq, mis va nefrit munchoqlar, boʻyoq qirgʻichlar topilgan; 2) miloddan avvalgi 1 va milodiy 1-asrlarga oid qoʻrgʻonlarda katakomba usulida marhumlar dafn etilgan. Tepalikning diametri 30 m, balandligi 1,5 m ga yaqin. Toʻgʻri burchakli 80 sm lik dafn boʻlmasiga kirish yoʻlagi (dromus) topilgan. Dromusdan chuq. 3,5 m, balandligi 16 m, eni 3 m tuxumsimon shakldagi dafn etish xonasi topilgan. Unda miloddan avvalgi 1 a.ga oid sopol buyumlar, kiyim parchalari saqlangan; 3) milodiy 5—6alarga oid qoʻrgʻonlarda marhumlar kuydirilgan holda guruhguruh dafn etilgan. Qoʻrgon diametri 20 m, balandligi 1,3 m lik tepalikdan iborat. Tepalik tagidan toʻgʻri burchakli Zx 1,75 sm li mozor oʻra topilgan. Oʻraga shim.gʻarbiy tomondan uz. 2 m lik keng zinapoyali dromus tushirilgan. Oʻraning sathi tekis shibbalanib, unga kuydirilgan jasadlar qoʻyilgan. Bundan 35 ta kuydirilgan bosh va tana suyaklari, kul va koʻmir aralashmalari, jezdan yasalgan uzuklar, munchoklar, Marvda zarb qilingan sosoniylar davriga oid kumush tangalar topilgan; 4) 6—7-asrlarga oid qoʻrgʻonlar. Diametri 5 m, balandligi 20 sm gacha boʻlgan 2 ta otashparastlarga xos boʻlgan qoʻrgʻon ochilgan. Birinchi qoʻrgʻondan bir-biriga qarama-qarshi turgan ichida jasadning kalla va qoʻpoyoq suyaklari boʻlgan 2 ta sopol xum topilgan. Ikkinchi qoʻrgʻondan balandligi 50 sm lik ichida erkak kishi va bolaning kalla suyagi va boshqalar suyak parchalari bor xum topilgan. Xum uch tarafdan mayda sopol idishlar bilan oʻrab olingan (yana qarang Karmana).
Qalqonsimon bez

thumb
Qalqonsimon bez — odam va hayvonlarning ichki sekretsiya bezi. Qalqonsimon bezning rivojlanishi homilalik davrida boshlanib, bola 1 yoshga yetganda uning vazni 1—2 g ni tashkil etadi, oʻsish jarayonida u kattalashib 20—22 g gacha yetadi. Qalqonsimon bez embrion jabra xaltachasi epiteliysidan rivojlanadi. Qalqonsimon bez odam embrioni taraqqiyotining 8—9 oyida toʻliq shakllanib, gormon ajrata boshlaydi, u boʻyinda, hiqildoq togʻaylari sohasida joylashgan; 2 palla va boʻyinchadan iborat. Qalqonsimon bezni bir juft yuqori va bir juft pastki arteriyalar qon bilan taʼminlaydi, simpatik va parasimpatik nerv tolalari innervatsiya qiladi. U organizmda modda va energiya almashinuvi regulyatsiyasida ishtirok etuvchi yodli gormon tiroksin (T4), triyodtironin (TZ) va tireokaltsitonin ishlab chiqaradi. Qalqonsimon bez funksiyasini markaziy nerv sistemasi, faoliyatini esa gipofiz bezi boshqaradi.

Gipofizning tireotrop gormoni Qalqonsimon bez funksiyasi va rivojlanishini kuchaytiradi. Organizmda Qalqonsimon bezning ahamiyati juda katta, u bosh miya faoliyati, moddalar almashinuvi, suyak oʻsishi, immun sistemalar, jismoniy va aqliy rivojlanish, jinsiy yetilish jarayonlari, adaptatsiya va boshqalar reaksiyalarni taʼminlaydi. Bu bez faoliyatining buzilishi buqoq, gipotireoz, gipertireoz va boshqalar kasalliklarga olib keladi.Qalqonsimon bez ishlab chiqaruvchi Kalsitonin gormoni qondan ortiqcha Ca ni olib suyaklarga yuborilishini taminlaydi.

 Yana qarang 

 Paratireoid bezlar
 Endokrin bezlar

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Anatomiya
Turkum:Ichki sekretsiya bezlari
Turkum:Odam boshi va boʻyni
Qalqontumshuq ilonlar

Qalqontumshuq ilonlar, boʻshilonlar — shaqildoq ilonlar oilasiga mansub ilonlar urugʻi. Uz. 1,6 m gacha. Rangi ola, boshining oldingi uchidagi ayrim qalqonlari kengaygan (nomi shundan). 14 turi (jumladan, 10 tasi Osiyoda, qolganlari Shim. va Markaziy Amerikada) tarqalgan. Oʻzbekistonda oddiy Qalqontumshuq ilonlar (boʻshilon), asosan, togʻ oldi va togʻli hududlarda uchraydi. Baqalar, kemiruvchilar, kaltakesaklar, umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan 2 dan 12 tagacha bola tugʻadi. Zaharli, chaqqanda ogʻriq paydo boʻladi. Zaharidan tibbiyotda foydalaniladi. Ayrim mamlakatlarda Qalqontumshuq ilonlar isteʼmol qilinadi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Qamal

Qamal — shahar, qalʼa va shunga oʻxshash istehkomlarni ishgʻol qilish uchun oʻtkaziladigan harbiy harakatlar usuli. Qadim zamonlardayoq shahar yoki qalʼani toʻsatdan hujum qilib olib boʻlmagan taqdirda qamaldan foydalanilgan. Qamal paytida qalʼa qoʻshin bilan chor atrofdan qurshab olingan va ketmaket hujumlar uyushtirilgan. Baʼzan esa qamalchilar qamaldagilarning oziq-ovqat, oʻqdorilari tugagach, taslim boʻlishlarini kutishgan. Shahar, qalʼa atrofida sarkoʻblar koʻtarilgan. Mudofaa devorlari ostidan yer osti yoʻllari (naqblar) qazilgan. Odatda, qamal qiluvchi qoʻshinning muayyan qismi oʻzlari barpo etgan istehkomlarni qamalda qolganlarning toʻsatdan uyushtiriladigan xamlasidan muhofaza qilish bilan mashgʻul boʻlgan, asosiy qismi esa mudofaachilarni tinkasini qurituvchi harbiy harakatlarda faol qatnashgan. Tarixiy , qamalning baʼzan oylab, hatto yillab davom etganligini koʻrsatadi. Xususan, Oʻtror moʻgʻullar tomonidan 5 oy, Samarqand esa Shayboniyxon tomonidan 6 oy qamal qilingan. Qamalchilar qalʼa, hisor, shahar va hokazoga kirish maqsadida turli amaliyotlar (devorlarni buzish, raxnalar solish) qoʻllashgan. Poroxning kashf etilishi va artilleriyaning qurollanishdan muqim oʻrin olishi bilan mudofaa devorlarini porox yordamida portlatish, zambarakdan oʻqqa tutish rivojlangan. Oʻrta asrlarda Chingiziylar va Temuriylar armiyasida qalʼa, qoʻrgʻon, hisor va shaharlarni qamal qilishda toshotar qurollar va raʼddan keng foydalanilgan. 17-asrdan qalʼa artilleriyasi qoʻllanishga kirib kelgan. 18—20-asrlarning boshlarida qamalchi armiyalar tuzilgan. Birinchi jahon urushidan soʻng qalʼa va shaharlarni zabt etishning zamonaviy vositalari paydo boʻlgani bois qamal atamasining maʼnosi oʻzgarib, blokada tushunchasini ifodalaydigan boʻldi.

 

Turkum:Harbiy ish
Qamariya

Qamariya (arabcha) — Oy taqvimining eski nomi; musulmon olamining taqvimi. Qamariy yilda 12 oy boʻlib, Muharram, Safar, Rabiulavval, Rabiulsoniy, Jumodulavval, Jumoduloxir, Rajab, Shabon, Ramazon, Shavvol, Zulqaʼda va Zulhijja nomlari bilan ataladi.
Qamashi

Qamashi — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1978-yildan). Qamashi tumani markazi (1974-yil 23-dekabrgacha Qamashi qishlogʻi). Transport yoʻli stansiyasi. Qamashidan Qarshi shahrigacha 63 km. Mahalliy maʼlumotlar boʻyicha Q nomi oʻzbekqoʻngʻirot urugʻining qamaychi tarmogʻi nomidan olingan. Aholisi 34 ming kishi (2005). Qamashida paxta tozalash zavodi, koʻrpa paxta fabrikasi, qurilish materiallari kombinati va boshqa qurilish tashkilotlari, MTP, 2 avtokorxona,Qamashi cherry avtosaloni,kompyuter klublari,IT park,istirohat bog‘lari,ko‘p qavatli turar joylar,texnika va oziq-ovqat doʻkonlari tarmog‘i,"Langar ota ziyoratgohi"
"Mikron" firmasi (makaron ishlab chiqaradi), terini qayta ishlash korxonasi, momiq fabrikasi, ishlab turibdi. Kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Qoʻshma korxonalar mavjud. 2 litsey, 32 kasb-hunar kolleji, 5 umumiy taʼlim maktabi, bolalar musiqa va sport maktablari, tuman markaziy kutubxonasi, klub muassasalari, madaniyat uyi bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tugʻruqxona, dorixonalar va tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Qamashidan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi."" OʻzME. Q-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Qamashi tumani
Qamashi suv ombori

Qamashi suv ombori — Qashqadaryo viloyatida barpo etilgan gidrotexnika inshooti. 1957-yilda Qamashi shahridan 4 km uzoqlikdagi Shoʻrchasoy tabiiy botiqligini tuproq toʻgʻon bilan toʻsib hosil qilingan. Toʻgʻonning dastlabki balandligi 10 m, ustki qismining uz. 900 m, ombor atrofida koʻtarilgan marzalar bilan birgalikda 1500 m, hajmi 11 mln. m3. 1962-yilda toʻgʻon rekonstruksiya qilinib, 3 m ga koʻtarildi va umumiy hajmi 17,3 mln. m3ga va foydali hajmi 16 mln. m3ga yetkazildi. Maksimal chuq. 12,0 m, oʻrtacha chuq. 6,0 m, suv sathining yuzasi 1,5 km.

Suv ombori Yakkabogʻ daryosidan suv oluvchi Qorabogʻ kanali va suv sarfi 4 m3/sek. boʻlgan 6 km uzunlikdagi suv keltirish kanali orqlli aprel—iyulda toʻldiriladi. Omborning suv chiqargichidan suv sarfi 4 m3/sek. boʻlgan 2,9 km uzunlikdagi kanal suv oladi. Suv ombori Qamashi tumanida 5 ming ga ekinzorni sugʻorish imkonini beradi.

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati suv omborlari
Turkum:Qamashi tumani
Qamishli

Qamishli — Suriyaning shim. qismidagi shahar. Aholisi 113 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Loziqiya — Halab — Q. temir yoʻlining oxirgi bekati. Qishloq xoʻjaligi va neft qazib olinadigan rayon markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Suriya shaharlari
Turkum:Yuqori Mesopotamiya
Turkum:Suriyadagi kurd jamoalari
Turkum:Suriyadagi ossuriy jamoalari
Turkum:Suriyadagi arman jamoalari
Qamishli madaniyati

Qamishli madaniyati — Suvyorgan va Kaltaminor madaniyatlaridagi bosqichlardan biri. 1954—55 yillarda Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan. Xorazm vohasida Amudaryoning qadimiy Oqchadaryo deltasi boʻylab tarqalgan neolit makonlari turkumiga kiradi. Qamishli madaniyatida uyjoy qurish uslubi (ayniqsa, chaylalar) jihatdan Kaltaminor madaniyati anʼanasi davom ettirilgan. Makonlar koʻchki qum va toʻqaylar xalaqit berganligi uchun Oqchadaryo deltasidan olisga tarqalmagan. Kvarsitdan ishlangan tosh qurollar (pichoqsimon parraklar, kamon oʻqining bodomsimon shaklda ishlangan uchlari, nayza, pichoq), chaqmoqtosh qurollar va qum aralashtirilgan loydan yasalgan keng qorinli, boʻyni kalta, yelkasi boʻrtma gardishli xum va boshqalar sopol buyumlar topilgan. Qamishli madaniyatiga mansub qabilalar dehqonchilik bilan shugʻullangan.

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Qamishlibosh

Qamishlibosh, Qamislibas — Qozogʻiston Respublikasining Qiziloʻrda viloyatidagi koʻl. Maydoni 176 km. Sirdaryo deltasiningʻ shimoliy qismida joylashtan. Sirdaryoda suv koʻpaygan vaqtlarda uning suvi Qamishliboshga oqib boradi. Maydoni va shoʻrligi oʻzgarib turadi. Sazan, leshch va vobla baliqlari ovlanadi.
Qand

thumb
Qand, qand moddasi, shakar moddasi – uglevodlar (monosaxaridlar va oligosaxaridlar) sinfining quyi molekulali vakillari. Suvda yaxshi erishi va kristallanishi qand moddasining oʻziga xos xususiyati hisoblanadi. U qaysi manbadan ilk bor olingan boʻlsa, oʻshaning nomi bilan ataladi. Mas, glyukoza – uzum qandi, laktoza – sut qandi, maltoza – solod qandi, saxaroza – shakarqamish yoki lavlagi qandi. Qand moddasi deganda Q boʻlmagan tabiiy va sintetik monosaxaridlar ham tushuniladi. Bunday moddalar odatdagi qand moddasidan oʻziga xos tomonlari bilan ajratadi. Ularning molekulasida gidroksil guruh (—ON) oʻrniga boshqa guruh, mas, vodorod atomi (dezoksisaxar), aminoguruh N11, (aminosaxar), merkaptoguruh §N (tiosaxar) va hokazo boʻladi; tarmoqdangan uglerod skeleti (tarmoqlangan qand moddasi) yoki 7 va undan koʻp atomdan iborat utlerod zanjiriga (yuqori qand moddasi) ega; qoʻshimcha kislorod gutuvchi sikli (angidrosaxar) yoki qoʻshaloq uglerod bogʻi (toʻyinmagan qand moddasi) boʻladi. Mikroorganizmlar turlituman „qand boʻlmagan“ qand moddasiga boy manbadir. Koʻpchilik tabiiy qand moddalarining strukturasi kimyoviy sintez yoʻli bilan aniqlangan.

 Tarixi 

 Qadimgi dunyodan Uygʻonish davrigacha 
thumb|Shakarqamish plantatsiyasi
 Osiyo 
Shakar Hindiston yarim orolida ming yillar davomida ishlab chiqarilgan. Shakarqamish shu yerda yetishtirilgan boʻlib, Khyber dovoni va karvon yoʻllari orqali Xitoyga tarqalgan. Ilk davrlarda u kamyob va qimmat boʻlgan. Dunyoning koʻp qismida shirinlik uchun asaldan koʻproq foydalanilgan. Dastlab, odamlar shakarqamishni xom holida chaynab, uning shirinligini olishgan. Yevropa mustamlakachiligi davrida tozalangan shakarqamish keng tarqalgan boʻlsa ham, Java va Janubi-Sharqiy Osiyoning boshqa shakar ishlab chiqaruvchi hududlarida palma shakari afzal koʻrilgan. Bugungi kunda ham palma shakari kokos shakari bilan birga mahalliy shirinliklar tayyorlashda ishlatiladi.

Shakarqamishning vatani Hindiston yarim oroli (Janubiy Osiyo) va Janubi-Sharqiy Osiyodagi tropik hududlardir. Shakarqamish haqidagi eng qadimgi tarixiy maʼlumotlardan biri miloddan avvalgi VIII asrga oid xitoy qoʻlyozmalarida uchraydi. Ushbu qoʻlyozmalarda shakarqamishdan foydalanish Hindistonda boshlanganligi qayd etilganQuoted from Book Two of Dioscorides' Materia Medica. The book is downloadable from links at the Wikipedia Dioscorides page..

 

 Yana qarang 
 Uglevodlar

 Qoʻshimcha 

 
 
 Frankopan, Peter, The Silk Roads: A New History of the World, 2016, Bloomsbury, 
 
 Strong, Roy (2002), Feast: A History of Grand Eating, Jonathan Cape, 

 

 Sugar at the National Health Service

Turkum:Biokimyo
Turkum:Oziq-ovqat
Qandak

Qandak — xalq seleksiyasida chiqarilgan mahalliy ertapishar oʻrik navi. Fargʻona vodiysi, Buxoro va Samarqand viloyatlarida keng tarqalgan. Bir qancha klonlari bor. Daraxti oʻrtacha kattalikda, shoxshabbasi quyuq, balandligi 7 m gacha. Shoxlari ingichka, kurtak va gullari mayda. Mart oxirlarida gullab, iyunning 2-yarmida pishadi. Mevalari mayda (20—25 g), dumaloq, poʻsti qalin, tuklari bor, eti toʻq sariq, oʻrtacha tigʻizlikda, shirin (qand miqdori 14— 7%, quruq modda 26—28%, nordonligi past — 0,4—0,6%), danagidan oson ajraladi, danagi mayda. Sovuqqa va kasalliklarga chidamsiz. Ekilganidan keyin 5—7 yili hosilga kiradi. Asosan, qoqi solinadi, kompot, murabbo qilinadi.

 

Turkum:Oʻrik
Qandagʻoch

Qandagʻoch – qayindoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Asosan, Shimoliy yarim sharda 50 ga yaqin turi maʼlum. Yevrosiyo, Shimoliy Amerikada hamda Janubiy Amerika togʻlarida tarqalgan. Q.ning qora Q., kulrang yoki oq Q., sibir Q.i, yumshoq tukli, kavkazda oʻsadigan noyobsoʻgalli Q. yuraksimoi Q. hamda manzarali qizil Q. koʻp uchraydi. Muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan qora Q.ning boʻyi 25 (30—35) m. Shoxshabbasi yaxshi, rivojlashai. Poʻstlogʻi toʻq mallarang, gʻadirbudir. Barglari dumaloq. Bir uyli, chetdan changlanadi. Birinchi 20—30 yilda tez oʻsadi. 30—40 yoshidan mevalaydi. Yogʻochi pishiq, qayishqoq. 100—300 yil yashaydi. Qora Q yuqori mahsuddor sof (yoki oq qayin, qoraqaragʻay, qayragʻoch va bilan aralash) koʻchatlar beradigan qimmatli oʻrmon hosil qiluvchi tur. Q.ning barcha dan koʻkalamzorlashtirish, sogʻlomlashtirish, bogʻlar, xiyobonlar tashkil qilish va boshqalar maqsadlarda foydalaniladi. Yogʻochi mebelsozlik, tokarlik sanoatida, oʻymakorlikda, faner ishlab chiqarishda ishlatiladi, mustahkamligi (chirimasligi) tufayli gidrotexnik inshootlar qurilishida qoʻllanadi. Poʻstlogʻidan teri oshlashda (16% gacha tannin moddasi bor) va boʻyoq olishda foydalaniladi. Urugʻidan, ildiz bachkisidan koʻpayadi.
Qandil

Qandil — osma chiroq turi; bir yoki bir necha sham yoki lampochka qoʻyiladigan bor. Metall, plastmassa, ganch va boshqalar xom ashyolardan yasaladi. Qandilning shiftga va devorga oʻrnatiladigan boʻlib, ular bir yoki bir necha qismlar birikmasidan iborat boʻladi. Oʻzbekiston hududida qadimdan saroy, madrasa va boshqalarni yoritish uchun sopol, mis, jez, ganch qandillar yasalgan va ulardan keng foydalanilgan. Amir Temur maqbarasi, Shohizinda, Qusam ibn Abbos ziyoratxonasida noyob qandillar boʻlgani maʼlum. XX asrda, shuningdek, amaliy sanʼat ustalari tomonidan nafis jozibador ishlangan ganch qandillar keng tarqala boshladiUsta Shirin Murodov, T. Arslonqulov, A. Muxtorov va boshqalar.
Qandolatchilik

Qandolatchilik, shirapazlik — hunarmandchilikning mahalliy shakarpazlik mahsulotlari, mahalliy shirinliklar, qandqurslar tayyorlanadigan sohasi. Sharq mamlakatlarida qadimdan rivoj topib, ayniqsa, oʻrta asrlarda keng tarqalgan. O'rta Osiyoning Buxoro, Samarqand, Xiva, Toshhovuz, Xoʻjand, Qoʻqon, Chimkent, Toshkent singari yirik shaharlarida qandolatchilar shinni, asal, turli mevalarning shiralaridan, shuningdek, un, kunjut, oʻrik, bodom magʻizi, yongʻoq va boshqalardan foydalanib, turlituman obaki, holva, novvot, pechak, pashmak, parvarda, nisholda, murabbolar, atirgul gul barglarini shakar bilan aralashtirib gulqand, muz bilan shinni yoki meva sharbatini qoʻshib muzqaymoqlar tayyorlaganlar. Shaharlarda, yirik qishloq bozorlarida qandolatchilik rastalari boʻlgan. Qandolatchilar 4—5, baʼzan 10—12 kishilik ustaxonalarga uyushgan, ularning doʻkonlari, asosan, xonadonlarda hovlining bir qismini tashkil etgan. Qandolatchilarning asboblari choʻyan va mis qozonlar, mis tovoqtogʻora, yogʻoch qorgich, chilchoʻp, tarozi kabilardan iborat boʻlib, kattakichik oʻchoqlar, uzum shirasi olinadigan maxsus qurilmalardan foydalanganlar.
thumb|Kransekake Skandinaviyaliklarning milliy shirinligi.
20-asrning 20-yillaridan qandolatchilik mahsulotlari (konfet, shokolad, monpasye va boshqalar) ishlab chiqaradigan yirik fabrikalar paydo boʻlishi bilan (mas, Toshkentda 1922-yilda "Oʻrtoq" qandolatchilik fabrikasi ishga tushirildi). Qandolatchilikning hunarmandchilikda kasb sifatida faoliyat sohasi bir qadar qisqardi, ammo shunga qaramay sanoat usulida ishlab chiqarish mumkin boʻlmagan yoki daromadli boʻlgan shirinliklar ni ishlab chiqarish saqlanib qoldi va rivojlandi. 90-yillar boshidan shahar va qishloqlarda qandolatchilikda yakka tadbirkorlar va xususiy korxonalar faoliyat qoʻrsata boshladi, qandolatchilik mahsulotlarining tur tarkibi va bozorda sotilishi miqdori koʻpaydi. Hozirgi davrda qandolatchilikda shakarli mahsulotlar bilan birga undan tayyorlanadigan mahsulotlar (pechenye, vafli, tort, keks, pirojniy va boshqalar)ning koʻp ishlab chikariladiAhrorov, Umid. "" OʻzME. Q-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qandolatchilik
Qanot

Qanot:

1) qoʻshin safi, jangovar tartib (yasol) yoki operativ tizilishning oʻng yoki chap qismini ifodalovchi atama. Oʻrta asrlarda qoraxoniylar qoʻshinining oʻng Qanoti — oʻng, chap Qanoti — soʻl, chingiziylar lashkarining oʻng Qanoti — barangʻar, chap Qanoti — juvangʻar, temuriylar qoʻshinining oʻng Qanoti — barangʻar, oʻng qoʻl — maymana, chap Qanoti — juvangʻar va soʻl qoʻl — maysara atamalari bilan anglashilgan;

2) oʻrta asrlarda koʻchmanchi moʻgʻullar va Chingiziylar davrida saltanatning 2 — oʻng va chap qismi. 13-asrning 40-yillarida Joʻji ulusi ikki Qga boʻlingan. Oʻng Qanot Botu va Shaybon (Dunaydan Irtish va Chulutgacha)ga tegishli yerlardan, chap Qanot esa Joʻjining toʻngʻich farzandi Oʻrdaga taalluqli hududlar (hozirgi Qozogʻistonning jan.sharqi)dan iborat boʻlgan;

3) AQSH harbiyhavo kuchlarida yetakchi tashkiliy va taktik harbiy qism. Vazifasi va qurollanishiga muvofiq, Qanot ogʻir bombardimonchi, oʻrta bombardimonchi, havo kosmik (raketa), aygʻoqchi (razvedkachi) va yoqilgʻi bilan taʼminlovchi (zapravkachi) turlarga taqsimlanadi. Qanot shtabqarorgoh, 2—5 eskadrilya, aerodrom xizmati guruhi va moddiytexnika taʼminoti boʻlinmalaridan tashkil topgan. 2—3 Qanot aviadiviziyani tarkib toptiradi.

 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

Turkum:Toʻqimachilik sanoati
Turkum:Tekstil
Qanot (biologiya)

thumb
Qanot (biologiyada) — hayvonlarning uchish organi. Qanot koʻpchilik hasharotlar, qushlar va ayrim sut emizuvchilar uchun xos. Baʼzi qazilma sudralib yuruvchilar (mas, uchar kaltakesaklar)da ham Qanot boʻlgan. Qanot har xil yoʻl bilan kelib chiqqan. Hasharotlar Qanoti oʻrta va orqa koʻkrak qoplogʻichi burmalaridan hosil boʻlgan plastinkasimon oʻsimtalardan iborat. Naysimon tomirlar Q uchun tayakch boʻladi. Tomirlar orqali gemolimfa oqadi; traxeya va nervlar oʻtadi. Odatda, hasharotlar qanoti 2 jufg; 2 qanotlilar orqa Qanoti qisqarib, vizildoqqa aylanadi; yelpigʻichqanotlilar oldingi juft Qi yoʻqolib ketgan; qattiqqanotlilar oldingi Qanoti qattiqlashib, ustqanotni hosil qilgan. Qanotning koʻndalang va boʻylama tomirlari koʻp boʻlsa — toʻrsimon (toʻrqanotlilar, ninachilar), kam boʻlsa — (ayniqsa, koʻndalang tomirlar) pardasimon (pardaqanotlilar) Q deyiladi. Qanotni juda kuchli muskullar harakatga keltiradi. Ayrim hasharotlar 1 sek.da 1000-martagacha Q qoqadi. Umurtqali hayvonlar Qanoti shaklan oʻzgargan oldingi oyoqlardan iborat. Qushlar Qi asosini yelka, bilak, tirsak va kuchli oʻzgargan 3 ta barmoqli panja suyaklari tashkil etadi. Qanotning koʻtarish yuzasini bir-biri ustiga cherepitsa singari taxlanadigan patlar hosil qiladi. Qanotning shakli qushlarning uchish xususiyatiga bogʻliq. Gumbazsimon koʻrinishga ega boʻlgan, uchganda shakli va yuzasi oʻzgarib turadigan qanotlar aerodinamik jihatdan qulay. Qushlar uchganida Qning asosiy va panja qismlari hal xil tezlikda va tekislikda harakatlanadi; qoqish patlari ham oʻz holatini oʻzgartiradi. Boshqa umurtqalilar Qanoti teri pardadan hosil boʻlgan. Uchar kaltakesaklarning juda uzaygan 4barmoklari Q uchun tayanch vazifasini bajargan. Qoʻlqanotlilar Qanoti uzaygan 2—5 barmoqlari bilan tanasi va orqa oyoqlari orasiga tortilgan teri pardadan iborat. Barcha uchadigan umurtqalilar Qanotining harakatlanishi kuchli rivojlangan koʻkrak muskullari bilan bogʻliq.

 

Turkum:Zoologiya
Qanotlilar

Qanotlilar — hasharotlar kenja sinfi (boshqa sistemaga koʻra guruhi). Voyaga yetgan davrida qanotlarining boʻlishi bilan birlamchi qanotsiz hasharotlardan farq qiladi. Ayrim ning qanotlari ikkilamchi tarzda yoʻqolib ketgan (ikki qanotlilar). Voyaga yetgan davrida tullamaydi (kunliklar bundan mustasno). Qanotlarining holatiga binoan qadimiy qanotlilar (ninachilar, kunliklar) va yangi qanotlilar (toʻgʻri qanotlilar, beshiktervatarlar, yarim qattiqqanotlilar, tengqanotlilar, tangachaqanotlilar, qattiqqanotlilar, pardaqanotlilar, toʻrqanotlilar va’ b.)ga boʻlinadi. 30 ga yaqin turkumi bor. Ayniqsa, nam tropik oʻrmonlarda keng tarqalgan (yana qarang Hasharopgar).
Qanotoyoqli mollyuskalar

Qanotoyoqli mollyuskalar — orqajabrali mollyuskalar turkumi nomi. Suv havzalarida keng tarqalgan. Oyogʻi qisqarib ketgan; faqat uning ikki yonidagi parapodiylari qonotga oʻxshash kengaytan boʻlib, suzish vazifasini bajaradi (nomi shundan). Chigʻanogʻi spiral shaklda yoki ikki tomonlama simmetriyali, baʼzilarida yoʻq. Tanasi xira yoki yorqin tusda. Germafrodit (qarang Germafroditizm). 100 ga yaqin turi bor. Keng tarqalgan, ayniqsa, tropik dengizlarda koʻp uchraydi. Ayrim tuxumlarini maxsus tuxum xaltasida olib yuradi; tuxumlari faqat urgʻochisi halok boʻlgach, suvga chiqadi. Baʼzi da tuxumlar suvda qalqib turadigan shilimshiq kapsula ichida boʻladi. Plankton lichinka hosil qilib koʻpayadi. Suv qaʼrida yashaydi, plankton bilan oziqlanadi. Sutka davomida vertikal migratsiya qiladi. Ayrim koʻp uchraydigan ovlanadigan baliqlar va moʻylovli kitlar uchun oziq boʻladi.
Qangʻli

Qangʻli (Qangli, Qangqali) — turkiy xalqlar tarkibidagi bir guruh qabilalarning umumiy nomi.

Qangʻlilar oʻzbeklarning 92 urugʻi tarkibida ham uchraydi. Chingizxon istilosiga qadar qangʻlilar Ural togʻidan gʻarbda, Emba va Ural daryolari oraligʻida joylashgan hududda yashaganlar. Mahmud Qoshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asari va X asrgacha yozilgan Xitoy ida, jumladan, milodiy II—IX asrlarda mavjud boʻlgan turkiy qabilalar orasida qangʻli atamasi uchramaydi. Bu atamani ilk bor Yuan sulolasi tarixida (Yuan shida) uchratish mumkin (XIII asr). Unda qangʻlilar Xan davridagi (m. a. II asr — II asrlar) gavchelar deb qayd etilgan. Vey sulolasi tarixida ("Vey shu") milodiy III—V asrlarda gavchelar ("bosh qashkir" maʼnosida) 2 qismga boʻlingani aytilgan. Ulardan biri di (qadimgi oʻqilishda diyek, yaʼni turk), byaoxe (uygʻur), xolyu (xogursu), xopi (xipni, chibni), xugu (qirgʻiz), biqitszin (iltekin) kabi 6 qabiladan, 2 tasi chifuli (chipli), tulu (tur), ichjan (iljon, ilxon), dalyan (tarlon), kuxe (qugʻa), dabogan (tarbakan, davgan), alun (oyrun), moyen (muyen, bayon), sifen (irkin), fufulo (boʻrkli), chiyun (qiyun, kiyen) va yushupi (yusib, yushib) kabi 12 qabiladan iborat boʻlgan. Baʼzan gaochelar sharqiy turklar yoki uygʻur deb ham atalgan.

Ayrim olimlar qangʻarlar Qangʻ davlati (Qangkiya) hududida yashagan xalq, X—XII asrlarda Markaziy Osiyoda paydo boʻlgan Qangʻlilar ana shu oʻtmishdagi qangkiyalarning avlodidir deb hisoblaydilar. Ammo Xitoy ida Qangʻ davlati aholisi qangʻli yoki qangʻar deb atalgani haqida maʼlumot uchramaydi. ga koʻra, Uygʻur xoqonligi yemirilgach, gaochelarninh (uygʻurlarning) katta bir qismi Moʻgʻuliston va Sharqiy Turkiston hududidan hozirgi Markaziy Osiyo davlatlari va ularning gʻarbidagi yerlarga koʻchib kelgan.

XI asrda qangʻlilarning koʻpchiligi Kichik Osiyo, Bolgariya va Vengriya yerlariga oʻtib, mahalliy aholiga, ayrim guruhlari Volga boʻylarida qolib boshqird, tatar xalqlariga qoʻshilib ketgan. Qangʻlining boshqa bir qismi esa Talas va Chu daryolari vodiysiga hamda Balxash koʻlining janubi-gʻarbiy sohillariga oʻrnashganlar. XI—XII asrlarda qangʻlining katta guruhi Sirdaryo boʻylariga qaytib kelgan. Xorazmshohlar davlati harbiy qoʻshinida qangʻlilar katta nufuzga ega boʻlgan. Xorazmshohlar davlatining ichki siyosatida faol ishtirok etishgan. Qangʻli yarim oʻtroq holda yashab dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanishgan. Ular bir necha urugʻlarga boʻlingan: sari, qora, qizil, bobo, oltmish, boʻka qangʻlilar va boshqalar. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qangʻlidan 23 ming kishi Oʻzbekiston hududida (hozirgi Jizzax va Zominda 15,7 ming kishi, Jomboy va Ishtixonda 10,5 ming kishi, Gʻallaorolda 8,6 ming kishi, Xatirchida 3,6 ming kishi, Fargʻona viloyatida 8,8 ming kishi, Namangan viloyatida 14,2 ming kishi, Andijonda 13,7 ming kishi, Dardoq shaharchasida esa 7 ming kishiga yetadi. 2013-yilgi malumotga koʻra, Toshkent vohasida 3 ming kishi, Qoraqalpogʻiston va Xorazmda 2,8 ming kishi yashagan. Qangʻli Markaziy Osiyo xalqlari tarkibiga singib ketgan.

 Adabiyot 
 Shoniyozov K., Qangʻ davlati va qangʻlilar, T., 1990.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Qapagʻon xoqon

Qapagʻon xoqon (? 716) - Turk xoqonligi hukmdori (691—716).Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005 Uning ismi Oʻrxun bitiktoshlarida Qapagʻan, Xitoy yilnomalarida esa Mochjo shaklida uchraydi.

U Ikkinchi Turk xoqonligining asoschisi boʻlmish akasi Eltarish xoqon vafot etgach, 691 yilda xoqonlik taxtiga oʻtirgan. Qishloq xoʻjaligi davrida xoqonlik yana Markaziy Osiyoning eng yirik davlatiga aylangan. Qishloq xoʻjaligi dastlabki faoliyatini Tabgʻach (Xitoy)ga hujum uyushtirish bilan boshlagan. U 693—706 yillar oraligʻida Eltarish xoqonning oʻgʻillari — Bilga xoqon va Kultegin bilan birgalikda Xitoydagi Xuanxe daryosi havzalari hamda Shanʼdun (Xitoyning shim.sharqi) oʻlkasiga yurish qilib, 23 ta shaharni qoʻlga kiritganligi qadimiy turkiy bitiktoshlarda qaydetilgan. 699 yilda bir qism xoqonlik qoʻshinlari jan.gʻarbga, Temir qapigʻgacha yetib kelgan, 710 yilda esa Buxoro, Sugʻd, Toxariston oʻlkalariga istilochilik yurishlari uyushtirayotgan arablar bilan toʻqnash kelgan. Qishloq xoʻjaligi 700 yilda Bilga xoqon rahbarligida Tangut oʻlkasiga (Shim.Gʻarbiy Xitoy — Tibetning shim.) qoʻshin yuboradi va boʻysundiradi. 701 yilda xoqonlik qoʻshinlari Xitoyning shim.gʻarbidagi Olti Chub Sugʻdaq oʻlkasiga yurish qiladi va OʻngTutuq rahbarligidagi 50 ming kishilik Xitoy qoʻshinini magʻlub etadi. Qishloq xoʻjaligi davrida yirik turkiy qabilalardan 699 yilda turgashlar, 703 yilda basmillar, 705— 706 yillarda bayirqular, 709 yilda chik va azlar, 710 yilda qirgʻizlar va turgashlarga qarshi qoʻshin tortilib ular qaytadan Turk xoqonligi tarkibiga qoʻshib olinadi. Qishloq xoʻjaligi hukmronligi da7 vomida xoqonlik va Markaziy Osiyoda katta nufuzga ega boʻlgan bir qancha yirik qabilalar orasida toʻqnashuvlar yuz bergan. Bitiktoshlarda 711 yilda turgash, 711—714 yillarda qarluq, 714 yilda az, 715 yilda izgil, 715—716 yillarda oʻgʻuz va toʻqqiz tatar singari qabilalar bilan jang olib borilgani hikoya qilinadi.

Xitoy yilnomalarida qayd etilishicha, 716 yilda Qishloq xoʻjaligi Toʻgʻla (Tola) daryosi boʻyida bayirqu urugʻi ustidan gʻalaba qozonib, poytaxt Oʻtukanga qaytayotganda yoʻdda yetarli xavfsizlik chorasi koʻrilmagani bois pistirmaga duch keladi va mazkur qabilaga mansub jangchi tomonidan oʻldirilgan.
 

 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:716-yilda vafot etganlar
Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:Ashina sulolasi