Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Jins hosil qiluvchi minerallar

Jins hosil qiluvchi minerallar — togʻ jinslari tarkibiga doimiy asosiy komponent sifatida kiruvchi minerallar. Silikatlar eng koʻp tarqalgan (Yer pusti massasining qariyb 75% ini tashkil etadi). Minerallarning xillari 3000 dan ziyod boʻlishiga qaramay faqat 100 dan ortiqrogʻi J. h. q. m., ulardan 60 tachasi eng koʻp tarqalgan. J. h. q. m. asosiy, ikkinchi darajali va aksessor minerallarga boʻlinadi. Asosiy minerallar yaxshi oʻrganilgan, ular togʻ jinslarining nomini aniqlashda muhim omil hisoblanadi. Ikkinchi darajalilarining borligi yoki yoʻqligi togʻ jinsining nomini aniqlashga taʼsir etmaydi. Har qaysi togʻ jinsi guruhi oʻziga xos minerallarga ega. Magmatik togʻ jinslari uchun dala shpatlari, kvars, slyudalar, piroksenlar, olivinlar; choʻkindi togʻ jinslari uchun gips, angidrit, gidroslyudalar, galit, kaolinit, galluazit, kalsiy va b.; metamorfik togʻ jinslariga kianit, andaluzit, sillimanit, glaukofan va b. harakterli. Magmatik va metamorfik togʻ jinslaridagi J. h. q. m. ularning qosil boʻlish sharoitini bilishda muhim hisoblanadi. Bir xil togʻ jinslari uchun asosiy hisoblangan minerallar boshqa togʻ jinslarida ikkinchi darajali rolni oʻtashi mumkin. J. h. q. m. togʻ jinslarining fizik xossalarini belgilaydi. Shuning uchun ham J. h. q. m.ni oʻrganish ilmiy (ayniqsa geofizik tadqiqotlarda) va amaliy ahamiyatga egadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jinsiy bezlar

Jinsiy bezlar, gonadalar - odam va hayvonlarda jinsiy hujayralar (tuxum va spermatozoidlar) hamda jinsiy gormonlarni hosil qiluvchi aʼzolar. J. b. jinsni belgilaydi. Ayollar jinsiy bezi tuxumdon odamda kichik chanoq boʻshligʻida, koʻpchilik sut emizuvchilarda buyrakning orqa Femida joylashgan. Tuxumdonning poʻstloq va magʻiz (miya) qavati boʻlib, unda koʻplab follikulalar mavjud, ularning har birida bitta tuxum yetiladi. Tuxumdonda estrogenlar, progestinlar, relaksin va b. gormonlar hosil boʻladi. Erkaklar jinsiy bezi — moyak odamda va talaygina sut emizuvchilarda urugʻ xaltachasi (yorgʻoq)da, boshqa hayvonlarda qorin boʻshligʻida joylashgan. Moyakda testosteron va b. gormonlar ishlab chiqaradigan erkak jinsiy hujayralari (spermatozoidlar) va b. maxsus xujayralar yetiladi.

Umurtqali va umurtqasiz hayvonlarning boshqa vakillarida J. b.ning joylanishi va tuzilishi xilmaxil. J. b.ning sekretor faoliyati gonadatrop gormonlar orqali boshqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Gormonlar
 Jinsiy gormonlar

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Anatomiya
Turkum:Ichki sekretsiya bezlari
Jinsiy gormonlar

thumb|Steroidogenesis
Jinsiy gormonlar - odam va umurtqali hayvonlar jinsiy bezlarida ishlanadigan biologik faol moddalar. Birlamchi jinsiy belgilar (gonadalardan tashqari) va ikkilamchi jinsiy belgilar namoyon boʻlishini taʼminlaydi. Jinsiy gormonlar kimyoviy tuzilishiga koʻra, steroidlar va polipeptidlarga ajratiladi. Steroid gormonlar androgenlar, estrogenlar va progestinlar (gestagenlar)ga boʻlinadi.

Erkaklar jinsiy gormonlari — androgenlar urugʻdonning maʼlum hujayralarida sintezlanadi; molekulasi 19 uglerod atomidan iborat. Eng asosiysi — testosteron. Ayollar jinsiy gormonlari — estrad iol , estron tuxumdon follikulalarida ishlab chiqariladi, ular 18 uglerod atomidan tuzilgan; progestinlar tuxumdonning sariqtanasida va b. struktur elementlarda sintezlanadi. Molekulasi 21 uglerod atomidan tashkil topgan. Eng asosiysi — progesteron. Jinsiy gormonlar buyrakning magʻiz qavatida, homiladorlikda esa platsentada ham ishlanadi. Jinsiy gormonlar organizmning erkaklik yoki urgʻochilik harakterini belgilaydi. Organizm balogʻatga yetishi davrida Jinsiy gormonlar jinsiy hisni shakllantirish hamda markaziy nerv sistemasini faollashtirish funksiyasini bajaradi. Estrogen va gestagen gormonlarning oʻzaro taʼsiri tufayli otalangan urugʻ hujayra bachadonga oʻrnashib (qarang Implantatsiya), homiladorlik va tugʻruqning maromida kechishini taʼminlaydi. Bevosita tuxumdonda sariq tanada, shuningdek, bachadon va b. aʼzolarda hosil boʻladigan oqsil tabiatli Jinsiy gormonlardan relaksin (homiladorlikni saqlaydi, bachadon tonusini susaytiradi hamda chanoq suyagi boʻgʻimlari boylamini boʻshashtiradi); urugʻdon, urugʻ kanalchalari va tuxumdon follikulalarida yetiladigan ingibin (gipofizda follikulni stimullovchi gormon ajralishini boshqaradi) muhim ahamiyatga ega. Jinsiy gormonlar tibbiyotda endokrin, akusher-ginekologik kasalliklarni davolash hamda koʻkrak bezi, prostata bezida xavfli oʻsmalar hosil boʻlishi jarayonining oldini olish maqsadida qoʻllanadi.
Jinsiy yetilish

Jinsiy yetilish, voyaga yetish, pubertat davr (lotincha: pubertas — boʻyiga yetish, jinsiy yetilish) — odam (qarang Balogʻatga yetish) va hayvonlarda organizmning jinsiy koʻpayish qobiliyatiga ega boʻlgan individual rivojlanish davri. J. ye.dan soʻng reproduktiv davr keladi. Tana oʻlchami, umrning qisqa yoki uzoq boʻlishi hamda J. ye. vaqti oʻrtasida bogʻlanish mavjud. Qisqa umr koʻradigan mayda hayvonlar erta jinsiy yetiladi. Maye, 30—35 sutka umr koʻradigan boshaylangʻichlilar 4—5 sutkada, mayda baliq — gambuziya hayotining 1-yili, oʻn yillab umr koʻradigan yirik baliqlar 5—15-yilda va hatto undan ham kechroq voyaga yetadi. Koʻpchilik qushlar hayotining 1- yoki 2-yili jinsiy yetiladi. Oposeium, koʻrsichqon va b. baʼzi hasharotxoʻrlar, koʻrshapalaklar, tovushqonlar va jayralar 10-yil umr koʻradi, umrining 1-yili voyaga yetadi. Yalqovlar, chumolixoʻrlar, pangolinalar, kurakoyoqlilar 15—30-yil yashaydi, 2—5-yilda voyaga yetadi. Ammo xuddi shuncha umr koʻradigan boʻrisimonlar 6—8 oyda voyaga yetadi. 30-yil gacha umr koʻradigan yirik yirtqichlar (pantera, yoʻlbars, leopard, arelon) 3—5-yilda, 60—70-yil yashaydigan fillar 12—20-yilda, tuban maymunlar 2—4-yilda, odamsimon maymunlar 8—10-yilda voyaga yetadi. Koʻpchilik hayvonlar urgʻochisi erkaklariga nisbatan erta voyaga yetadi. Maymunlarda J. ye. davri bir necha oyga, odamda bir necha-yilga choʻziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jinsiy jinoyatlar

Jinsiy jinoyatlar — jinsiy erkinlik va daxlsizlikka jinoiy tarzda tajovuz qilish. Jinoyat huquqiga binoan, jamiyatda shakllangan jinsiy axloq qonun-qoidalarini qoʻpol ravishda buzgan shaxslar qonunga koʻra tegishlicha jazolanadi. Oʻzbekiston Respublikasi JKga muvofiq, quyidagi qilmishlar J. j. sirasiga kiradi: nomusga tegish; jinsiy ehtiyojni zoʻrlik ishlatib, gʻayritabiiy usulda qondirish; besoqolbozlik; ayolni jinsiy aloqaga majbur etish; 16 yoshga toʻlmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilish. Bu xil jinoyatlar, odatda, jabrlanuvchiga zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib, ruhiy zaifligidan, yoshligidan foydalanib sodir etiladi. J. j. uchun qattiq jazo belgilangan (Oʻzbekiston Respublikasi JK 118—121, 128—129 moddalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jinsiy koʻpayish

Jinsiy koʻpayish - urgʻochi va erkak jinsiy hujayralar — gametalarning qoʻshilishidan hosil boʻladigan zigotadan yangi organizmning rivojlanishi, organizmlar koʻpayishining har xil shakllari. Jinsiy koʻpayishda genetik jihatdan har xil gametalarning urugʻlanish jarayonida qoʻshilishi tufayli bir-biriga oʻxshamaydigan organizmlar paydo boʻladi, yaʼni urugʻning oʻzgaruvchanligi ortadi. Evolyusiya jarayonida Jinsiy koʻpayishning kelib chiqishi gametalarning differensiatsiyasi va organizmlarda jinsiy belgilarning rivojlanishi bilan bogʻliq. J. k. barcha eukariotlar uchun xos boʻlsada, biroq hayvonlar va yuksak oʻsimliklarda koʻp uchraydi. Infuzoriyalar va ayrim bakteriyalar uchun xos boʻlgan konʼyugatsiya jarayoni ham irsiy material almashinuvidan iborat boʻlgani tufayli genetik jihatdan Jinsiy koʻpayishga yaqin turadi. Jinsiy koʻpayishning partenogenez shakli evolyusion jihatdan keyinroq paydo boʻlgan. Hayvonlar orasida ayrim jinsli bilan bir qatorda germafroditlar ham koʻp uchraydi. Gametalarning shakli, katta-kichikligi va harakatchanligiga binoan Jinsiy koʻpayishning izogamiya, oogamiya, geterogamiya shakllari boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qara 

 Jinssiz koʻpayish
 Vegetativ koʻpayish
Jinsiy sovuqlik

Jinsiy sovuqlik, frigidlik — seksual taʼsirotga javoban erotik hisning sustligi (qarang Seksopatologiya). J. s. deganda ayollar xulq-atvoridagi xatti-harakatlar, jumladan, jinsiy maylning susayishi va jinsiy qoniqish — xush yoqish (orgazm) sezgisining aynishi tushuniladi. J. s.ning bir necha xili tafovut qilinadi: birlamchi (konstitutsional) — J. s. jinsiy maylning norasoligi tufayli yuzaga keladi; retardatsion J. s. — seksual hisning yoshga mos holda rivojlanmasligi; psixogen J. s, bunda J. ska psixik omillar sabab boʻladi; simptomatik J. s. — asabiy, ruhiy yoki boshqa biror kasallik natijasida roʻy beradi; endokrin J. s. jinsiy bezlarning kam-koʻstligi yoki endokrin kasalliklar (diabet, gipotireoz, Bazedov kasalligi) sabab boʻladi; genital - retseptiv J. s. — jinsiy aʼzolarning jiddiy kasalliklarida kuzatiladi; jinsiy diskomfort — ayolning jismoniy yoki ruhiy ojizligi tufayli roʻy beradi; J. s.ning aralash xili yuqorida keltirilgan omillarning turli koʻrinishlari tufayli sodir boʻladi. J. s.ni davolash koʻpincha yaxshi natija beradi. Har qanday holatda ham vrach seksopatolog bilan maslahatlashib, uning koʻrsatmalariga amal qilish lozim.

 Adabiyot 
 Xodakov N. M., Yosh kelin-kuyovlarga 2-nashri, T., 1986; Salimov E., Lazzatlanish sanʼati, T., 1997.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jinsiy tanlanish

Jinsiy tanlanish — bir qancha xayvonlarda tabiiy tanlanish shakllaridan biri. J. t. bir xil (odatda, erkak) jinsga mansub individlarning (maye, erkaklar oʻrtasida sodir boʻlib turadigan) boshqa jins bilan qoʻshilish imkoniga ega boʻlishdagi oʻzaro munosabatlardan iborat. Ikkilamchi jinsiy belgilari (maye, pati, rangi, yirtqich tishlari va shoxlari) kuchli rivojlangan erkak hayvonlar boshqalariga nisbatan qarama-qarshi jinsni koʻproq jalb qiladi, binobarin koʻproq koʻpayish imkoniyatiga ega boʻladi. J. t. tushunchasini ilk bor Ch. Darvin taklif etgan. J. t. orqali tur uchun mutlaqo foydasiz, hatto zararli belgilar (maye, bugʻular erkagining yirik shoxi, baʼzi nari qushlarda juda uzun dum) ning paydo boʻlishini tushuntirib beradi. J. t. yashash, yaʼni hayot uchun zarur sharoit (oziq-ovqat, joy va b.)ga ega boʻlish uchun kurashdan iborat boʻlmaydi. J. t.da magʻlub individ yashab qoladi, hatto gʻolibdan ham uzoqroq umr koʻrishi, kelgusi mavsumda gʻolib boʻlishi ham mumkin. Koʻpchilik hayvonlar va barcha oʻsimliklarda J. t. boʻlmaydi. J. t. filogenetik rivojlanish omili sifatida eng yuksak rivojlangan hayvonlar, asosan qushlar va sut emizuvchilarda namoyon boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jinsiy xromosomalar

Jinsiy xromosomalar — ayrim jinsli organizmlarda har xil jinslarga kiruvchi individlarning kariotiplaridagi farqlarni belgilovchi xromosomalar. X (iks) bilan belgilangan ikkita bir xil jinsiy xromosomalarga ega boʻlgan organizmlar gomogametali jins deb ataladi. Odam, sut emizuvchilar, bir qancha hasharotlar, maye, drozofilada urgʻochisi gomogametali, yaʼni XX xromosomali, erkaklari geterogametali hisoblanadi. Geterogametali jins xromosomalari XU (XU tipi) yoki yagona X xromosomaliga (XO tipi) ega boʻladi. Meyozda gomogametali jins faqat bir xil, yaʼni X xromosomali gametalarni, geterogametali jins teng miqdorda X va U xromosomali gametalarni hosil qiladi (XU tipida). XO tipida hujayralarning teng yarmi xromosomali, qolgan yarmi jinsiy xromosomaga ega boʻlmaydi. Tuxum hujayra X xromosomali urugʻ xujayra bilan urugʻlanganida zigota XX xromosomali boʻlib, undan urgʻochi organizm, U xromosomali urugʻ bilan urugʻlanganida esa zigota XU xromosomali boʻlib, undan erkak organizm rivojlanadi. Qandala va chigirtkalarning urgʻochisi gomogametali (XX), erkaklari, aksariyat hollarda, geterogametali (XO) boʻladi. Qushlar, kapalaklar, ayrim sudralib yuruvchilar, suvda va quruqlikda yashovchilarning urgʻochilari geterogametali (XU), erkaklari gomogametali (XX)dir. Bunday hollarda tuxum hujayralar X yoki U xromosomaga, urugʻ hujayralari esa faqat bir xildagi X xromosomaga ega boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qara 

 Jins
Jinssiz koʻpayish

Jinssiz koʻpayish - organizmlarning jinsiy jarayon sodir boʻlmaydigan, jinsiy hujayralar ishtirok etmaydigan koʻpayish usuli. Jinssiz koʻpayish ayniqsa bir hujayrali organizmlar orasida koʻp uchraydi, ammo koʻpchilik koʻp hujayralilar: zamburugʻlar, oʻsimliklar va hayvonlar ham jinsiy koʻpayish xususiyatiga ega. Jinssiz koʻpayish faqat toʻgarak chuvalchanglar va mollyuskalarda uchramaydi, boʻgʻimoyoqlilar va umurtqalilarda istisno tariqasida (poliembrioniya shaklida) uchraydi. Jinssiz koʻpayish ona organizmdan uning bir qismini ajralib chiqqan, yangi qiz organizmga aylanishi, shuningdek, koʻpayish vazifasini bajaradigan maxsus tuzilmalar (bir hujayralilarda — sporalar, gʻovaktanlilarda — gemmulalar, mshankalarda — statoblastlar) hosil qilib, keyinchalik yangi qizlik organizmini hosil qilish orqali sodir boʻlishi mumkin. Nemis biologi M. Gartman (1924) va ayrim biologlar jinssiz koʻpayish agam sitogoniya, yaʼni jinssiz hujayralarning teng ikkiga va koʻp marta (shizogoniya) boʻlinishi (bir hujayralilarda) va ayrim hujayralar sporalarning boʻlinishi (koʻp hujayrali oʻsimliklarda) tarzida sodir boʻlishini koʻrsatishadi. Ona organizmdan uning bir kiyem hujayralari ajralishi orqali koʻpayish vegetativ koʻpayish deyiladi. Odatda, bir turning oʻzida jinssiz koʻpayish bilan birga jinsiy koʻpayish ham boʻladi. Shuning bilan birga bitta tur bir necha xil usulda jinssiz koʻpayish mumkin. Masalan, oʻsimliklar spora hosil qilish, novdasi, ildizmevasi, tuganagi orqali; gʻovaktanlilar tashqi va ichki kurtaklar (gemmulalar, statoblastlar) orqali koʻpayadi. Jinssiz koʻpayish jinsiy koʻpayish bilan gallanib turishi mumkin (qarang Nasl gallanishi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qara 

 Jinsiy koʻpayish
 Vegetativ koʻpayish
Jinchak

Jinchak Lagonichium faretum (Banks et. Bobr.) — dukkakdoshlarga mansub ildiz bachkili, sershox va sertikan buta. Poyasi 20—45 sm, eng asosidan shoxlanadi, barglari juft patsimon, murakkab, tuklar bilan qoplangan. Gullari sariq, toʻpguli shoda. Mevasi choʻzinchoqdukkak. Iyundan sent.gacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻlari odatda 20—30° haroratda unib chiqadi. Maysalari kech bahorda koʻkaradi. Asosan ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Ildizi kuchli usadi, asosiy ildizidan 1–3 m chuqurga kirib boradigan baquvvat yon ildizlar chiqadi, ildizida 8,11, poʻstlogʻida 12,09%, dukkagida 31,0% tanin bor. Oʻzbekistonning Buxoro, Qashqadaryo va Surxondaryo adirlari va togʻ etaklaridagi sur tuproqlarda oʻsadi. U tabiiy ravishda tarqalgan mintaqalarda hamma ekinlar orasida uchraydi, yangidan oʻzlashtirilgan yerlarda esa beda va gʻoʻza maydonlarida yoʻqotish qiyin begona oʻsimlik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jingʻarchalar

Jingʻarchalar (Sorex) - sut emizuvchi hayvonlarning yer qazuvchilar oilasiga mansub bir urugʻi. Hasharotxoʻrlar turkumiga kiradi. Tashqi koʻrinishi sichqonga oʻxshaydi, lekin tumshugʻining hartumsimon choʻziqligi bilan undan farq qiladi. Tanasining uz. 30– 80 mm. Tishlarining yuqori yarmi qizgʻish-qoʻngʻir. Yevropa va Osiyoning tundra, oʻrmon-dasht zonalarida koʻp uchraydi. Tanasining uz. 38–53 mm keladigan mitti J. — hozirgi eng kichik sut emizuvchilardandir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jingʻilsoy

Jingʻilsoy — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Nurota togʻ tizmasining gʻarbiy tarmogʻi — Qoratogʻning shim. yon bagʻirlaridagi (880 m) buloqlardan boshlanib, asosan gʻarbiy va shim. yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 30 km, havzasining mayd. 71 km boʻlib, Qizilqum choʻli bilan tutashib ketgan past togʻlarda joylashganligidan kam suvli. Kuchli jala quyganda va erta bahorda J. toʻlib oqadi, yozda suvi kamayadi va qurib qoladi. Yuqori oqimida, ayrim joylarida buloq, suvlari chiqib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
William Giauque

Jiok (Gianque) Uilyam Frensis 1895.12.5, Niagara-Fole (Kanada) — 1982.29.3 — amerikalik fizik-kimyogar, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1936-yildan). Kaliforniya universiteti professor (1934-yildan). Asosiy ishlari moddalarning termodinamik xossalarini, shu jumladan kondensirlangan gazlarning oʻta past temperaturalardagi xossalarini tekshirishga bagʻishlangan. Termodinamikaning 3-boshlanishini amaliy tadqiqotlar oʻtkazish natijasida tekshirgan. D. Mak-Dugal bilan hamkorlikda IK dan past temperaturalar xreil qilish va oʻta past temperaturalarni oʻlchash maqsadida adiabatik magnitsizlanish usulini ishlab chiqqan (1927). 0,5 K temperatura hosil qilishga erishgan. G. Jonston bilan hamkorlikda kislorodning “O va |8O izotoplari mavjudligini isbotlagan (1929). Nobel mukofoti laureati (1949).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-mayda tugʻilganlar
Turkum:1982-yilda vafot etganlar
Turkum:29-martda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Jir

Jir, yir — bir qancha turkiy xalqlarda qoʻshiq, sheʼr maʼnosini anglatuvchi tushuncha. Tatarlarda umuman xalq qoʻshiqlari, qozoq va qoraqalpoqlarda syujet asosiga qurilgan xalq sheʼriyati, koʻproq dostonlar J. deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jiraf

thumb|Jiraf 
thumb|Jiraf 
Jiraf (lotincha ) — yulduzlar osmonining Shim. qutbga yaqin joylashgan katta yulduzlar turkumi. Belgisi Eng yorugʻ yulduzi 4,0 vizual yulduz kattaligida. Kursi, Sefey, Kichik ayiq, Ajdar, Katta ayiq, Silovsin, Aravakash va Persey yulduz turkumlari oralarida joylashgan. J.ni yil boʻyi koʻrish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Jiraf (hayvon)

thumb|right|220px|Murchison Falls milliy bogʻidagi jiraf.
 
Jiraf (Giraffa camelopardalis) — jirafalar oilasining bir turi. Tanasi kalta, boʻyni juda uzun, balandligi 5,5 m gacha, vazni 1000 kg gacha. Erkagi urgʻochisiga nisbatan yirik. Boshqa sut emizuvchilarga qaraganda qon bosimi yuqori (oʻrtacha 220/160 mm simob ustuni). Jiraf tez harakatlanganida boʻyin venasidagi klapanlar qon bosimining keskin koʻtarilib tushishiga imkon bermaydi. Oldingi oyoqlari orqa oyoqlariga nisbatan ancha uzun va kuchli. Urgʻochi va erkak jiraf boshida yungli teri bilan qoplangan 1–2 juft kalta suyak shoxlari bor. Rangi har xil, odatda ochiq sargʻish tusli yungida yirik qora xollari boʻladi. Afrika qitʼasining Sahroi Kabirdan janubdagi hududlarning savannalari va juda siyraklashgan oʻrmonlarida, koʻpincha 10–12 ta hayvondan iborat poda boʻlib yashaydi. Kunduzi faol hayot kechiradi. Daraxtlar, asosan, akatsiya barglari va novdalari bilan oziqlanadi. Bitta bola tugʻadi. Jiraflar, asosan, milliy bogʻlarda saqlanib qolgan. Tutqinlikda koʻpayadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
ARKive – (Giraffa camelopardalis) suratlari. 
 Jiraf
Jirish non

Jirish non - kepakdan yoki un va kepakdan pishiriladigan non. J. n. ning shifo va parhez xususiyati bor. Tayyorlash usuli — xamirturush iliq sut (suv)da iylanadi. Soʻng kepak yoki kepak aralashtirilgan un solib (0,5 kg un, 1,5 kg kepak, 0,5 l sut) xamir qoriladi. Xamir qalin dasturxonga oʻraladi, oshirish uchun iliqroq joyga qoʻyiladi. Soʻngra 200 g li zuvalachalar yasab, oʻrtasining qalinligi 0,5 sm, chekka hoshiyalarining qalinligi 2 sm keladigan toʻgarak non yasaladi. Yuziga chakich urilgach, tandirga yopiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jirm

Jirm, Jurm — Badaxshontdagi oʻrta asr shaharlaridan biri. Fayzobod (Afgʻoniston)dan 30 km jan.-sharqda joylashgan. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, qadimda J. Golan deb atalib, Badaxshondagi qalʼalar ichida eng yirigi boʻlgan. Tarixiy ("Shohnoma")da ilk bor 5—6-asrlarga oid voqealar munosabati bilan qayd etilgan. 9-asrda J. Balx viloyatining Tibetga boradigan sharqdagi eng chekka shaqri hisoblanib, uning jome macjidi boʻlgan. Arab geografi Yoqut Hamaviyning taʼkidlashicha, J. Badaxshonning bosh shahri boʻlgan. 10-asrda somoniylar davrida J.da zarbxona mavjud boʻlib, unda kumush tangalar zarb qilingan. 20-asr bo-shida Koʻkcha daryosining har ikki sohilida joylashgan J.ning katta bozori va bir necha karvonsaroyi boʻlgan. Hozirda J. Afgʻoniston Badaxshonidagi keng tumanning maʼmuriy markazi hisoblanadi.

 Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Jirmunskiy

Viktor Maksimovich Jirmunskiy 1891.21.7 (2.8), Peterburg – 1971.3.1, Leningrad – rus tilshunosi, adabiyotshunos va folklorshunosi.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1944), akademik (1966). Peterburg universitetini tamomlagan (1912), Leningrad universiteti professor (1919—41; 1945—49), U rta Osiyo davlat universiteti professor, shu universitet huzuridagi tarix filologiya ilmiy tadqiqot instituta direktori, Toshkent davlat pedagogika institutida kafedra mudiri (1942—44), sobiq Ittifoq Fanlar akademiyasi Tilshunoslik instituti Leningrad boʻlimida hind-yevropa shoʻbasi mudiri (1957—71). Ilk asari nemis romantizmiga bagʻishlangan (1913), Sharq xalqlari eposi masalalariga oid „Oʻzbek xalq qaxramonlik eposi“ (H. T. Zarifov bilan hamkorlikda, 1947), „Alpomish haqidagi rivoyat va bahodirlik ertaklari“ (1960) kabi monografiyalar muallifi. Nemis tili tarixi va dialektologiyasi, turkiy tillar shevalarini qiyosiy oʻrganish masalalariga oid ilmiy ishlari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Narodniy geroicheskiy epos, M. —L., 1962.

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:3-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Folklorshunoslar
Jiro

Jiro (ital. giro — muomala, oʻtkazma), jirocheklar — mijozning oʻz hisob varagʻidan muayyan pul miqdorini boshqa bir shaxc hisobvaragʻiga oʻtkazish toʻgʻrisida bankka bergan yozma buyrugʻi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jirobus

Jirobus, girobus (yun. geros — doyra va lotincha (omni) bus — barcha uchun) — mexanik energiya akkumulyatori — zalvar massasi (maxovigi) boʻlgan relssiz oʻziyurar arava. Maxovik toʻplagan kinetik energiya hisobiga harakatlanadi. Qisqa masofalarda yordamchi transport vositasi hisoblanadi; J.dan portlash xavfi boʻlgan obʼyektlarga xizmat koʻrsatish uchun foydalaniladi. 1955 y.dan elektrobuslar ham amalda qisman qoʻllanilmoqda. Ular maxovikli asinxron dvigatel-generator va tortuvchi ele’tr dvigatellardan iborat harakatlantirish agregati bilan jihozlanadi. AQSH da 12 km uzunlikdagi yulovchilar trassasiga xizmat koʻrsatadigan J. tajriba nusxalari tayyorlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jirov

Jirov — qozoq, oʻzbek va qoraqalpoq xalqlarida doston, terma ijod etib kuylovchi xalq shoiri. Qadimda katta jamoat yigʻinlarida, toʻy-maʼrakalarda Jirovlar qoʻbiz joʻrligida termalar ijro etishgan. Xalq orasida katta obroʻ orttirgan ayrim (maye, 15—17-asrlarda Qiztuvgʻan, Doʻstpambet, Jiyenbatar kabi qozoq) Jirovlar oʻz urugʻi, ulusiga boshchilik ham qilgan, xalq botiri boʻlgan. Ular urush va b. notinch vaqtlarda oʻtkir soʻzi, taʼsirchan termalari bilan ommani birlashtirib oʻziga ergashtirgan. Qozoqlarda Jirov jirchi (tayyor folklor namunalarini ijro etuvchi)dan ijodkorligi bilan farq qiladi. Jirovlar oʻzbek baxshilari kabi ustoz-shogird munosabatlari asosida yetishib chiqqan. Qoraqalpoqlarda Yesemurat jirov, Jiyen jirov, Nurabulla jirov, Shanxay jirov (1814—84), qozoklarda Buhar jirov (18-asr), Musaboy jirov (18-asr)lar xalq orasida keng tanilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valéry Giscard dʻEstaing

JISKAR D’ESTEN (Giscard d’Estaing) Valeri (Koblens, Germaniya, ) — Fransiya Prezidenti (1974—81), iqtisodiyot va moliya vaziri (1962—66, 1969—74). Fransuz demokratiyasi uchun ittifoq rahbarlaridan biri, raisi (1988 y.dan). 1989 y. iyundan Yevropa parlamenti deputati, liberallar, demokratlar va reformatorlar guruhi (oʻng oqim tarafdorlari uyushmasi) rahbari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilhttps://m.kun.uz/news/2020/12/03/fransiyaning-sobiq-prezidenti-jiskar-desten-95-yoshida-vafot-etdi

 

Turkum:2020-yilda vafot etganlar
Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Jism

Jism – 1) geometrik jism – fazoning yopiq sirt bilan chegaralangan qismi. Yevklid „Negizlari“ kitobida uzunlikka, kenglikka va qalinlikka ega har qanday narsa J. deb atalgan; 2) tan, tana, vujud; 3) maʼlum joyni egallab, ishgʻol qilib turgan materiya, modda. Maye, qattiq J.lar, suyuq J.lar, gazeimon J.lar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jismlarning erkin tushishi

thumb|224x224px
Jismlarning erkin tushishi — Yerning tortish kuchi maydonida jismlarning nolga teng boshlangʻich tezlikda harakatlanishi. Jismlarning erkin tushish tezligi-v Yer markazigacha boʻlgan masofaga va muhit (havo,suv)ning qarshilik kuchiga bogʻliq. Agar havoning qarshiligi hisobga olinmasa, jism uncha baland boʻlmagan joydan tushganda tezlik v=(2gh)^1/2 ga teng boʻladi (bunda g — erkin tushish tezlanishi; u-oʻrtacha ga teng; h — jismlarning tushish balandligi; bu balandlik boshlangʻich vaziyatdan hisoblanadi). Barcha jismlar Yerning ayni bir nuqtasida bir xil tezlanishda Yerga tushadi. Amalda havo qarshiligi ham hisobga olinadi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi tufayli jismlarning erkin tushish tezlanishi ekvatorda qutblardagidan kichik boʻladi.

Yana qarang
Erkin tushish

 
O'zME.Birinchi jild.Toshkent,2000
Jismoniy madaniyat

Jismoniy madaniyat - umum insoniy madaniyatning bir qismi, inson salomatligini mustahkamlash, jismoniy qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan ijtimoiy faoliyat sohasi. Jamiyatdagi J. m. holatining asosiy koʻrsatkichlari: odamlarning sogʻlomligi va jismonan chiniqqanligi, J. m.ning tarbiya va taʼlim sohasida, i. ch.da, turmushda qay darajada tatbiq qilinayotganligi, sportdagi yutuqlar va hokazo. J. m. xalq oʻyinlari, jismoniy mashqlar, sportni va turizmning faol harakat talab qiladigan koʻrinishlarini oʻz ichiga oladi. J. m. tibbiyot, ekologiya, pedagogika, psixologiya kabi fanlar bilan bogʻliq holda shakllangan va rivojlangan. U jamiyat taraqqiyoti, odamlarning samarali mehnat qilishi, aqliy imkoniyatlarning ravnaq topishi, axloqiy poklanish, kelajak nasllarning jismoniy ahvoliga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir oʻtkazadi (yana q. Jismoniy tarbiya, Sport).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jismoniy shaxs

Jismoniy shaxs (fuqarolik huquqida) — huquqiy munosabatlarning ishtirokchisi boʻlgan alohida fuqaro (chet el fuqarolari yoki fuqaroligi boʻlmagan shaxslar)ni ifodalovchi tushuncha. 
 Huquq va muomila loyaqati 
Jismoniy shaxsning huquq layoqati shaxs tug`ilganidan to uning vafotiga qadar amal qiladi.
Muomila layoqati esa shaxs 18 yoshga yetganidan (emansipatsiya holatida esa 16 yoshdan )vujudga keladi. 
Yuridik shaxslarda huquq va muomila layoqati bir vaqtda vujudga keladi.

 Faoliyati 
Jismoniy shaxs bevosita oʻz nomidan ish yuritadi — faoliyat yurgizishi uchun jamoaviy tuzilma — tegishli firma yoki korxonani qonunda belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazishi shart emas. 
Jismoniy shaxs mulk huquqi asosida mol-mulkka ega boʻlishi, uni meros qilib olishi va vasiyat etib qoldirishi; bankda oʻz jamgʻarmalarini saqlashi; tadbirkorlik, dehqon (fermer) xoʻjaligi bilan, qonunda taqiqlanmagan boshqa faoliyat bilan shugʻullanishi; yollanma mehnatdan foydalanishi; yuridik shaxs tashkil etishi; shartnoma, bitimlar tuzishi va majburiyatlarini bajarishi; oʻziga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zararning qoplanishini talab qilishi; mashgʻulot turini va yashash joyini tanlashi; fan, adabiyot va sanʼat asarlari, qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa intellektual faoliyat samaralarining muallifi huquqiga ega boʻlishi mumkin. 
 Qonun hujjatlari 
Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolar — jismoniy shaxslarning huquq va burchlariga oid qonun-qoidalar O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Fuqarolik Kodeksi va boshqa qonunlarida belgilangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstantin Jitov

Konstantin Yevlampiyevich Jitov – Sovet iqtisodchisi, davlat va siyosat arbobi.

 Biografiyasi 
Konstantin Jitov 1904-yilda Gogan shahrida tugʻilgan. KPSS (Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi) a’zosi hisoblangan.

1920-yildan 1991-yilgacha iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy yoʻnalishlarda faoliyat olib borgan. Xususan:

 Irkutsk viloyati Verxolenskiy tumani RKSM (Inqilobiy kommunistik yoshlar ittifoqi (bolsheviklar)) okrug byurosining raisi va qoʻmita kotibi;
 Ishchilar fakulteti talabasi;
 Qizil professorlar instituti talabasi;
 Osiyo Kommunistik universiteti Markaziy SSSR tarixi kafedrasi mudiri;
 Oʻrta Osiyo Marksizm-Leninizm instituti direktor oʻrinbosari va tarix kafedrasi mudiri;
 Oʻrta Osiyo inqilob tarixi ilmiy-tadqiqot instituti direktorining oʻrinbosari;
 Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi huzuridagi Marksizm-leninizm instituti VKP (Butunittifoq kommunistik partiyasi) Kommunistik partiyasining Oʻzbekiston tarixi boʻlimi sektori mudiri;
 Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi;
 Fan boʻyicha direktor oʻrinbosari;
 Partiya tarixi instituti direktori;
 Bolsheviklar ittifoqi kommunistik partiyasi;
 Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti;
 Toshkent Oliy partiya maktabi KPSS tarixi kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlagan.

1995-yilda Toshkent shahrida vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn etilgan.

 

 

 ODN

Turkum:Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Turkum:Xalqlar doʻstligi ordeni sohiblari
Turkum:Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:21-aprelda vafot etganlar
Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-mayda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Jitomir

Jitomir — Ukrainadagi shahar, Jitomir viloyatining markazi. Teterev daryosi (Dnepr irmogʻi) sohilida. Shosse va temir yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 260 ming kishi (2023). 9-asrda asos solingan. Mashinasozlik va metallsozlik (elektr oʻlchov asboblari ishlab chiqarish birlashmasi, stanok avtomatlar, uy-roʻzgʻor priborlari zavodlari), yengil sanoat (zigʻir tola kombinati), oziq-ovqat sanoati (un korxonalari, goʻsht va konserva kombinatlari), yogʻochsozlik (mebel kombinati, musiqa asboblari fabrikasi), kimyoviy tola, dorivor oʻsimliklar xom ashyolari zavodlari ishlab turibdi. 2 oliy oʻquv yurti, musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, filarmoniya, oʻlkashunoslik, tabiat muzeylari, yozuvchi V. G. Korolenko, akademik S. P. Korolyov uy-muzeylari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Jitomir viloyati

Jitomir viloyati — Ukrainadagi viloyat. 1937-yil 22-sentabrda tuzilgan. Maydon 29,9 ming km. Aholisi 1467,9 ming kishi (1997), asosan ukrainlar, shuningdek, rus, polyak, yahudiy va b. ham yashaydi. Jitomir viloyatida 22 tuman, 9 shahar, 40 shaharcha bor. Markazi – Jitomir shahri.

Relyefi tepalik va pasttekisliklardan iborat. Foydali qazilmalari: granit, gneys, labradorit, yashma, topaz, kvarsit, marmar, pirofillit, ohaqtosh, mergel, oxra, kvars qumi, kaolin, oʻtga chidamli tuproq, temir va titan rudalari, qoʻngʻir kumir, torf. Iqlimi muʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –5,7°, iyulniki 18,9°. Yillik yogʻin 570–600 mm. Vegetatsiya davri 240 kun. Daryolari Dnepr havzasiga mansub. Qoratuproq va kulrang oʻrmon tuprogʻi, chimli podzol va botqoq tuproqlar tarqalgan. Viloyat hududi aralash oʻrmonlar (Polesye) va oʻrmonli dasht zonalarida joylashgan.

Asosiy sanoat tarmoqlari: ruda va koʻmir qazib chiqarish, mashinasozlik, toʻqimachilik, avtomobilsozlik va boshqalar Oziq-ovqat sanoati (shakar-qand, spirt-araq, pivo, goʻsht, yogʻ-pishloq, sut, un, sabzavot konserva) rivojlangan. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn poyabzal, madaniy mollar ishlab chiqarish korxonalari bor. Elektr asboblari, kimyo sanoati uchun asbob-uskunalar ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik korxonalari va 4 qogʻoz fabrikasi, shu jumladan elektrotexnika sanoati uchun eksportga eng yupqa kondensator qogʻozi ishlab chiqaradigan Malin qogʻoz fabikasi bor. Oynashisha (Jitomir), chinni zavodlari va koʻzgu fabrikasi ishlab turibdi. Kon sanoatida qora metallurgiya sanoati uchun oʻtga chidamli dinas kvarsitlari, titanli ilmenit, pushtirang slanets-pirofillit ishlab chiqariladi.

Qishloq xoʻjaligida zigʻir tola, kartoshka, gʻalla, qand lavlagi yetishtiriladi, oʻrmonlidasht qismida sut-goʻsht chorvachiligi rivojlangan. Bogʻdorchilik va rezavormevachilik ham salmoqli oʻrin tutadi. Asalari boqiladi. Baliqxoʻjaligi bor. Asosiy temir yo'l magistrallari: Kiyev-Brest, Kiyev–Lvov. Asosiy avtomobil magistrali: Kiyev–Lvov. 3 oliy oʻquv yurti, musiqali drama, qoʻgʻirchoq teatrlari, filarmoniya, 8 muzey bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Jitomir viloyati
Jiu-jitsu

Jiu-jitsu — yaponcha oʻzini oʻzi himoya etish va qurolsiz hujum qilish yoʻli. Unda raqibning eng nozik joylari — quyosh chigali (qorinda), uyqu arteriyasi, jigar va hokazoga zarba berish; qoʻl va oyoq boʻgʻimlarini qayirish, turli tashlanish, bosib olish kabi usullar ishlatiladi. Bunday usullar jismoniy jihatdan baquvvat yoki qurollangan raqibga qarshi kurashda alohida ahamiyatga ega. J.-j. 13-asrda paydo boʻlgan. Uning asosida dzyudo kurashi kelib chiqqan (qarang Dzyudo, Karate).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jish joʻja ochuvchi qushlar

Jish joʻja ochuvchi qushlar -tuxumdan kuchsiz, oyoq muskullari yaxshi rivojlanmagan, koʻzi yumuq, tana harorati barqaror boʻlmagan joʻja ochuvchi qushlar. J. j. o. q.da nasli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik yaxshi rivojlangan. Nari va modasi ancha mukammal in quradi, joʻjalarini boqadi, oʻz tanasi bilan isitadi, quyosh taftidan himoya qiladi. Joʻjalarini uyasida 10—14 kundan (mayda chumchuqsimonlar) 3 oygacha (yirik yirtqich qushlar) boqadi. J. j. o. q. koʻpincha daraxtlar va butalarda, binolarning boʻgʻotlarida in quradi (chumchuqsimonlar, qizilishtonsimonlar, kaptarsimonlar, kakkusimonlar, toʻtiqushlar). J. j. o. q. joʻjasining tanasi siyrak pat bilan qoplangan, tumshugʻi sargʻish. Ammo laylaksimonlar, nayburunlilar, lochinlar va boyqushlar joʻjasining tanasi qalin pat bilan qoplangan, koʻzi ochiq (boyqushlar joʻjasiniki yopiq) boʻladi. J. j. o. q. kam tuxum qoʻyadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zeh

Zeh Eronning Kirmon viloyati, Kahnuj tumaniga qarashli Naxleston qishloq okrugi tarkibiga kiruvchi qishloq va uning markazi.

2006-yilgi Milliy aholini ro'yxatga olishda uning aholisi 225 xonadonda 1098 kishini tashkil etdi. 2011-yilgi aholini ro'yxatga olishda 241 xonadonda 976 kishi bor edi. 2016-yildagi so‘nggi aholini ro‘yxatga olishda 200 ta xonadonda 711 kishi istiqomat qilgan.
 

Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Jiq-jiq

thumb|Scotocerca inquieta saharae tuxumlariJiq-jiq — chumchuqsimonlar turkumining moyqutlar oilasiga mansub kichkina qush, vazni 8—9 g . Choʻl va dashtlardagi past boʻyli butalar orasida yashaydi. Yulgʻun, baʼzan shuvoqlar orasiga in quradi. Oʻzbekistonda Qizilqumda uchraydi. Mart—iyunda 5—8 tadan tuxum qoʻyadi. Yozda hasharotlar, qishda oʻsimlik urugʻi bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Jiqtoqlar

Jiqtoqlar — baliqchilar turkumi urugʻiga mansub qushlar. Tanasining uzunligi 25 sm gacha. Tumshugʻi kalta, ogʻzining kattaligi bilan boshqa balchiqchilardan farq qiladi. 7 turi bor. Yevropa, Osiyo, Afrikada (qishda Avstraliyada ham) uchraydi. Oʻzbekistonda 2 turi yashaydi. Dalalar, choʻllar va oʻtloqlarda tarqalgan. Yozda uchib kelib, qishda uchib ketuvchi qushlardan. Odatda, toʻdalashib uya soladi. Hasharotlar bilan oziqlanadi. Chigirtka va boshqa zararkunandalarni qirib, foyda keltiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Jigʻa

Jigʻa — bosh kiyim (salla, doʻppi, toj) ustiga oʻrnatiladigan bezak, taqinchoq. Tuzilishi qirgʻoqlari oʻzaro jipslashtirilgan ikki palla yupqa kumushdan iborat boʻlib, yuqori qismida tovus, ukki patlari oʻrnatish uchun naychasi boʻlgan, sirtiga bosma naqshlar ishlanib, tilla suvi yugurtirilgan, marvarid, feruza va b. tosh va rangdor shishalar qadab bezatilgan. J. qadimiy boʻlib, yozma da u haqda maʼlumotlar, miniatyuralarda tasvirlari saqlangan. Qadimdan toʻy va tantanalarda, baʼzan "koʻz tegish"dan saqlanish niyatida ham tikilgan. Shox, shahzoda, bekzodalar taqqan yakka qadaluvchi J., asosan ayollar doʻppisining ikki chakkasiga qadaladigan qoʻshjigʻa (Xorazmda koʻproq uchraydi), bolalar bosh kiyimiga "yomon koʻzdan asrash" niyatida qadaladigan qatorjigʻa kabi bor. Toshkentda, shuningdek, nikoh toʻyida kuyovlar (qizning otasi sovFa qilgan J.ni taqib, ularga koʻrinish bergan), bolalarning sunnat toʻyida ularning bosh kiyimlariga J. taqilgan.

Shuningdek, ot, tuya va b.ga taqiladigan J.lar ham boʻlgan, ular, odatda, hayvonlar noʻxtasiga qadalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Jigʻildon

Jigʻildon — bir qancha umurtqasiz hayvonlar (koʻpchilik mollyuskalar, chuvalchanglar, hasharotlar) va qushlarda qiziloʻngachning kengaygan qismida bo'ladi.Lekin jig'ildon odamlarda bo'lmaydi. J. oziqni toʻplash va saqlash, baʼzan uni qisman qimyoviy qayta ishlash uchun xizmat qiladi. Hasharotlar J.ida nektar asalga aylanadi. Qushlarda J. oʻmrov suyagi oldida joylashgan, unda yirik bezlar boʻladi. J. muskullarining peristaltik qisqarishi tufayli undagi oziq meʼdaga tushadi yoki bolasini oziqlantirish uchun ogʻziga qaytariladi, hazm boʻlmagan oziq qoldigʻi chiqarib tashlanadi. Kaptarlarda tuxum bosishning 8-kunidan boshlab J. epiteliysi va J. bezlari oʻzgarib, oqish suyuqlik (J. suti) ishlab chiqara boshlaydi. Bu suyuqlik bilan kaptarlar oʻz joʻjalarini boqadi. Choʻl qushlari (oqbovur, qorabovur) J.ida joʻjalari uchun suv olib keladi. J. oziqni qiyinchilik bilan, lekin birdaniga koʻp topadigan yirtqich yoki nisbatan sekin hazm boʻladigan qattiq oziq bilan oziqlanadigan donxoʻr qushlarda ham rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Anatomiya
Jigʻildon qaynashi

Jigʻildon qaynashi, meʼda qaynashi, zarda qaynashi — toʻsh ostida va qiziloʻngach boʻylab achishish sezgisi paydo boʻlishi, meʼda suyuqligʻi aralashgan ovqat qiziloʻngachga chiqib, uning shilliq pardasiga taʼsir etishi J. q.ga sabab boʻladi. Odatda, meʼda shirasida kislota koʻpayganda roʻy beradi. Qiziloʻngach va meʼda shilliq pardasining sezuvchanligi oshganda, meʼda shirasidagi kislota miqdori oʻzgarganda, dagʻal ovqat yeyilganda, meʼdadan shira chiqishini kuchaytiradigan moddalar isteʼmol qilinganda ham jigʻildon qaynaydi. Gastrit, meʼdaichak yarasi, xoletsistit, asabiy holatlar va b. kasalliklarda kuzatiladi.

J. q.da, albatta, vrach buyurgancha davolanish kerak, chunki turli dorilarni qadeb palapartish ichaverish meʼda va qiziloʻngach shilliq pardasiga yomon taʼsir etishi mumkin. Jigʻildon qaynaganda sabzi yeyish yoki uning suvini ichish va gazi chiqarilgan Toshkent mineral suvini ichish yaxshi naf beradi. Asosiysi J. q.ga sabab boʻlgan kasallikni davolash lozimOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Jig'ildon qaynaganda quyidagi mahsulotlardan voz kechgan ma’qul:

 Qovurilgan, sho’r, achchiq va yog’li taomlar;
 apelsin, limon va laym. Ular tarkibida kislota mavjud bo’lib, bu oshqozonning kislotalilik darajasini sezilarli darajada oshiradi;
 Pishiriqlar va qandolat mahsulotlari;
 Shokolad;
 Tomat pastasi;
 Achchiq qahva va choy;
 Spirtli ichimliklar;
 Gazlangan ichimliklar.

 

https://mymedic.uz/kasalliklar/gastroenterologiya/jigildon-qaynashi/
Jigʻoltoy

thumb| Falco subbuteo
Jigʻoltoy — lochinsimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Kattaligi kaptardek. Osiyo, Yevropa va qisman Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoning togʻli oʻrmonlarida, bogʻ va chakalakzorlarda uchraydi. Oʻzbekistonga kelib, qishlash uchun Afrika va Hindistonga uchib ketadi. Boshqa qushlar inidan foydalanadi. 3 ta, baʼzan 4–5 ta tuxum qoʻyadi. Iyun–iyulda bola ochadi. Yirik hasharotlar va mayda qushlar bilan oziqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qushlar
Valentin Jmakin

Valentin Ivanovich Jmakin (1928.5.3, Gorkiy viloyati) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1944—48), Moskva amaliy bezak sanʼati instituti (1948—52) va Badiiy sanoat oliy oʻquv yurti (1952—54)da taʼlim olgan. J. asarlari oʻzbek xalqi hayotidagi muhim voqealarni aks ettirgani bilan diqqatga sazovor, ularda obrazlar yorqin boʻyoqlarda, jonli ifodalangan. "Paranji tashlagan ayol" (1957), "Angren GRES qurilishi" (1958), "Industrial Oʻzbekiston" triptixi (hamkorlikda, 1957—60), "Hamza" (1960), "Hovli" (1970), "Eshelonlar" (1985) va b. kartinalar, shuningdek, Toshkentdagi jamoat binolariga ishlangan namoyonlar va mahobatli bezak sanʼatiga oid asarlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Jobir ibn Xayyom

Jobir ibn Xayyom (taxminan 721-813) — arab olimi. Turli sohalarda asarlar yozgan; ayniqsa alkimyoga doir kitoblari mashhur. J.i.X. metallarning paydo boʻlish nazariyasini ishlab chiqqan (qarang Alkimyo). Uning asarlarida moddalarni xaydash, eritish, kristallash va b. amaliy ishlarning tasviriga katta oʻrin berilgan. Shuningdek, koʻp kimyoviy preparatlar (maye, achchiqtosh, toʻtiyo, kumush nitrat, novshadil, sulema va boshqalar)ni olish, metallarni eritish, gazlamalarni boʻyash usullari aniq bayon qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jovanoli Raffaello

JOVANOLI (Giovagnoli) Raffaello (1838.13.3 - Rim - 1915.15.8) -italyan yozuvchisi. Risorjimento qatnashchisi, J. Garibaldi safdoshi boʻlgan. J.ning Qadimgi Rim haqidagi "Plautilla" (1878), "Saturnino" (1879), "Messalina" (1855) va b. tarixiy romanlarida mustabid tuzumga qarshi romantik kurash ohangi jaranglab turadi. Mil.gacha boʻlgan 1-asrdagi qullar va gladiatorlarning qoʻzgʻoloni haqidagi "Spartak" (1874) romani J.ga shuhrat keltirdi. Bu roman bir oz sentimental ruxda yozilganiga qaramasdan, qad. oʻtmishda zulmga qarshi kurashgan isyonkor obrazini ulugʻlaydi. Muallif romanida ijtimoiy adolat va teng huquqlik uchun kurashga daʼvat etadi. J.ning "Spartak" romani Rustam Abdurahmonov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1970).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jovqosin

Jovqosin (Tulipalehmanniana) — loladoshlar (piyozdoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Piyozi tuxumsimon, yoʻgʻonligi 1,5—4 sm. Poyasi 20— 25 sm. Bargi 4 ta, buralgan, tuksiz, uchiga qarab ingichkalashib boradi, pastkisi nashtarsimon yoki qalami nashtarsimon, eni 1,5—2,5 sm. Gultojlari sariq qizgʻish yoki qizil, boʻyi 2,5—7 sm. Changchi iplari tuksiz, sariq, yuqori qismi qoramtirbinafsha. Changdonlari sariq. Koʻsagining eni 1 — 1,5 sm, boʻyi 2,5—3 sm. Apr.da gullab, mayda urugʻ beradi. Buxoro viloyati hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasida tarqalgan. Asosan, manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jogir

Jogir, joygir (fors. — joy ol) — Boburiylar saltanati davrida Hindistonda keng tarqalgan yer egaligi shakllaridan biri. J. egasi — jogirdor — J.dan undirilgan davlat soligʻining bir qismini olgan. Buning evaziga muayyan miqdorda qurollangan jodi otliqlar, artilleriya va yuk tashuvchi hayvonlar saqlashi hamda koʻproq, sugʻorish inshootlari qurishi va ularni taʼmir qilib turishi lozim boʻlgan. J. yerlari tez-tez almashtirib turilgan. 17-asrning 2-yarmidan boshlab J. yer egalarining xususiy mulkiga aylana boshlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Osiyo tarixi
Jodi

Jodi, kajkord — 1) beda va poyalarni qirqib, mollarga ozuqa tayyorlash uchun ishlatiladigan asbob. Dami pichoq yoki oʻroqniki singari tekis va tishli (arrasimon) xillari bor; 2) igna yasovchi hunarmandlarning ignaga moʻljallangan simni qirqadigan asbobi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jodrell-benk radioastronomik rasadxonasi

Jodrell-benk radioastronomik rasadxonasi - Angliyadagi eng katta radioastronomik rasadxona. Jodrell-Benk sh.da joylashgan; 1946 yilda tashkil qilingan. Asosiy asboblari: diametri 76,66, 38 va 9 m li radioteleskoplar. Rasadxonada radiogalaktikalarning fizik tabiati, radio spektri (Oqqush, Kursi va b. yulduz turkumlarida), vodorodning koinotda taqsimlanishi va b. tadqiqot ishlari olib boriladi, meteorlar oqimi, Oy va sayyoralar radiolokatsiya yoʻli bilan oʻrganiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Astronomik rasadxonalar
Turkum:Buyuk Britaniya
Jodhpur

Jodhpur, Mapvar — Hindistonning shim.-gʻarbidagi shahar. Tar choʻlining chekkasida, Rajastxon shtatida. Aholisi 510 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, teri, farmatsevtika korxonalari, mexanika ustaxonalari va b. bor. Badiiy hunarmandchilik (fil suyagiga ishlov beriladi, liniy liboslar, shishadan ziynat buyumlari va b. tayyorlanadi) rivojlangan. Shaharga 15-asr oʻrtalarida asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brian Josephson

right|200px|thumb|Brian Josephson
Brian Josephson (1940) — ingliz fizigi. Ilmiy ishlari oʻta oʻtkazgichlarga va tunnellash masalalariga bagʻishlangan. Ikkita oʻta oʻtkazgichni ajratib turuvchi yupqa (~10A=10-’ m) dielektrik qatlamdan oʻta oʻtkazuvchan tok oqayotganda nostatsionar effekt sodir boʻlishini bashorat qilgan. Bu effekt Jozefson effekti deb ataladi. Nobel mukofoti laureati (1973, Ivar Giaever va Leo Esaki bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Jozefson effekti

Jozefson effekti - oʻta oʻtka zuvchanlik tokining ikkita oʻta oʻtkazgichni ajratib turadigan yupqa oʻtishi. Oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasi asosida B. D. Jozefson oldindan aytib bergan (1962). Uni AKD1 fiziklari P. Anderson va J. Rouell kashf etganlar (1963). Dielektrik (odatda ~10A qalinlikdagi metall oksidi)da elektron oʻtkazuvchanlik tunnel effekti tufayli roʻy beradi. Agar dielektrik qatlam orqali oʻtgan tok kritik qiymati (biror maʼlum kattalik)dan ortiq boʻlmasa, kontaktda kuchlanish pasaymaydi, tok kritik qiymatdan katta boʻlsa, kontaktda kuchlanish U pasayadi, u xolda kontaktda kuchlanishning pasayish chastotasi v = —t— boʻladi, bunda ye — elektron zaryad, h — Plank doimiysi. Jozefson effektiga asoslanib juda sezgir (Yu^9 Gs yoki K)”13 Tl gacha) magnitometrlar yasalgan. Jozefson effektidan kichik generatorlar, detektorlar, kuchaytirgichlar va b. elektron asboblarda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Joytun madaniyati

Joytun madaniyati — Oʻrta Osiyoning neolit davriga oid eng qad. oʻtroq dehqonchilik madaniyati markazlaridan biri (mil. av. 6—5-ming yillik). Ashxoboddan 30 km shim.da joylashgan qad. oʻtroq dehqonlar qishlogʻi harobasi nomidan olingan. 1952 y.dan Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi qazish ishlari olib borgan. 10 dan ortiq yodgorliklar (Chagʻillitepa, Pessejiktepa, Chopontepa, Nayzatepa, Joytun va b.)ni tekshirgan. Bu urugʻdoshlik manzilgoxlarining har biri 0,5—2 ga maydonni egallagan. Somonli guvaladan qurilgan bir xonali uylar (25—45 m²) sahni oq ganchli loy bilan suvalgan, ayrimlari qizil va qora rangga boʻyalgan. Har bir xonada oʻchoq, gʻalla oʻrasi, supa boʻlgan. Ayrim xonalar oʻrtasida katta otashkada boʻlib, umumiy sajdagoh vazifasini oʻtagan. Manzilgoxlarda ombor, sopol idishlar pishiriladigan maydonchalar boʻlgan. 3 madaniy qatlamdan iborat Joytun manzilgox.i (J. m. shu nomdan olingan) toʻla oʻrganilgan. Uning mayd. 0,5 ga, yuqori qatlami 35— 40 xonadan, oʻrta qatlami 29 xonadan iborat. Manzilgohlardan bolalar suyagi topilgan, kattalar tashqariga koʻmilgan. Aholi, asosan, dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik bilan shugʻullangan. Aholi chaqmoqtoshdan qirgʻich, oʻroq, randa, pichoq; suyakdan igna, bigiz; tosh oʻtir va b. buyumlar yasagan. Sopol idishlar somonli loydan ishlanib, baʼzilarining sirti qizil angob bilan boʻyalgan. Tosh va loy (sopol)dan ishlangan ayol va hayvon haykalchalari, tosh, suyak va chigʻanoqlardan yasalgan tumor, munchoq va b. turli taqinchoqlar keng tarqalgan. J. m. Kaspiy boʻyidagi mezolit davri madaniyati asosida vujudga kelgan. U — ibtidoiy dehqonchilik madaniyatining jaxondagi noyob obidalaridan biri.

 Adabiyot 
 Masson V. M., Poseleniye Djeytun, L., 1971; Massoy V. M, Srednyaya Aziya i Blijniy Vostok, M.— L., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar