Vazir Akbarxon

Vazir Akbarxon (Pushtu/Dariy: ; 1816–1847), tugʻilgan paytida Muhammad Akbarxon va Amir Akbarxon nomi bilan ham tanilgan, bir yil davomida Barakzoi shahzodasi, general, amir va 1847-yilda vafotigacha Doʻstmuhammadxonning vazir /vorisi boʻlgan. Shon-shuhrati 1837-yilgi Jamroʻd jangida, Afgʻonistonning ikkinchi poytaxti Peshovarni Sikh imperiyasidan qaytarib olishga urinish paytida boshlangan.

Vazir Akbarxon 1839-yildan 1842-yilgacha davom etgan Birinchi ingliz-afgʻon urushida harbiy faol boʻlgan. 1841-yildan 1842-yilgacha Kobuldagi milliy partiyaga rahbarlik qilgani va Gandamak dovonida Elfinston armiyasini qatliom qilgani bilan mashhur. Bu qatliomdan bir kishi – jarroh yordamchisi Uilyam Braydon omon qolgan va 1842-yil 13-yanvarda qamaldagi Jalolobod garnizoniga yetib kelgan. Vazir Akbarxon 1842-yil may oyida Afgʻoniston amiri boʻldi va 1843-yilda Doʻstmuhammadxon qaytguniga qadar hukmronlik qildi. 1847-yilda Vazir Akbarxon vabodan vafot etdi.

 Hayotining ilk yillari 
Akbar 1816-yilda Afgʻonistonning boʻlajak hukmdori Doʻstmuhammadxon oilasida Muhammad Akbarxon nomi bilan afgʻon pushtun oilasida tugʻilgan. Onasi Mermen Xadicha Popalzoi edi. Doʻstmuhammad Barakzoining 16 xotini, 27 oʻgʻli (jumladan, Vazir Akbarxon) va 25 qizi boʻlgan.

 Oʻsmirlik davri 

1834-yilda Akbarxon otasi Doʻstmuhammadxon boshchiligidagi Jalolobod yurishida qatnashgan. Shundan soʻng, 1834-yil dekabrda u Xaybar dovoniga chiqdi va bir necha bor sikhlarning turli postlari bilan toʻqnashdi, soʻngra Hari Singh Nalwa bilan jangga kirdi. Sikhlar magʻlubiyatga uchradi, 150 ga yaqini oʻlik va yarador boʻlib, Peshovarga chekinishga majbur boʻldi.

1837-yilda Doʻstmuhammad Barakzoining musulmon qoʻshinlari, uning oʻgʻli Vazir Akbarxon qoʻmondonligi ostida, hozirgi Peshovardan oʻn besh kilometr gʻarbda joylashgan Jamroʻd jangida sikhlar bilan jang qildiAdamec, Ludwig W. (2011). Historical Dictionary of Afghanistan. Scarecrow Press. p. xxi. ISBN 978-0-8108-7957-7. Retrieved 2012-05-26.Lee, Jonathan (2019), Afghanistan: A History from 1260 to the Present, Reaktion Books, p. 210, ISBN 9781789140101, „The Sikhs had beaten the Afghans but in the battle Hari Singh, Ranjitʼs lifelong friend, had been mortally wounded.“. Doʻstmuhammadxon bu jangdan keyin Peshovarni qaytarib olish uchun hujumni davom ettirmadi, balki uning oʻrniga Sikh imperiyasiga qarshi kurashda yordam soʻrab Hindistondagi Britaniyaning yangi general-gubernatori Lord Oklend bilan bogʻlandi. Ushbu maktub bilan Doʻstmuhammad Afgʻonistonda Britaniyaning aralashuvi uchun rasmiy zamin yaratdi, bu esa chor Rossiyasi bilan Afgʻonistondagi taʼsirni nazorat qilish uchun boʻlgan „Katta oʻyin“ga olib keldi„THE GREAT GAME“. Library of Congress Country Studies. 1997. Retrieved 2013-01-13..

Akbarxon Kobulda Uilyam Maknauten, Aleksandr Byorns va ularning 4500 kishilik garnizoniga qarshi ingliz hind missiyasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. 1841-yil noyabrda general-mayor Uilyam Elfinstonning Kobuldagi kuchlarini qamal qildi.

Elfinston oʻzining britan qoʻshinlari va 12 000 ga yaqin hind lageri aholisi uchun Peshovarga xavfsiz yurishni qabul qildi. Ular 1842-yil yanvarda pistirmaga tushib, yoʻq qilindi. Britaniyalik urush xotiralarining kamida bitta toʻplami Akbarxonning ikki xil buyrugʻiga guvoh boʻlib, chekinish paytida Akbarxon oʻz odamlariga navbatma-navbat buyruq bergani, fors tilida oʻq uzishni toʻxtatishni va pushtu tilida davom ettirishni eshitishi mumkin edi.
thumb| Illustrated London News jurnalida otdagi Akbarxon portreti, 1842-yil
1842-yil may oyida Akbarxon Kobulda Bolo Hisorni qoʻlga kiritdi va Afgʻonistonning yangi amiriga aylandi. 1843-yilda Doʻstmuhammadxon qaytib kelib, amir boʻlganida, Akbarxon shu qadar kuchli mavqega ega ediki, Doʻstmuhammadning vazir va vorisi boʻlishga muvaffaq boʻldi. 1847-yil sentyabr oyida Kobulda vabo epidemiyasi boshlandi. Akbarxon kasallikka chalindi va koʻp oʻtmay vafot etdiLee, Jonathan L. (2019-01-15). Afghanistan: A History from 1260 to the Present. Reaktion Books. ISBN 978-1-78914-010-1..
thumb| Vazir Akbarxon qabri.

 Badiiy adabiyotda 
Tarixiy shaxs Akbarxon Jorj Makdonald Freyzerning „Flashman“ romanida katta rol oʻynaydi.

 

Turkum:1816-yilda tugʻilganlar
Turkum:1847-yilda vafot etganlar
Turkum:19-asr afgʻon siyosatchilari
Turkum:Pushtunlar
Turkum:Afgʻoniston amirlari
Turkum:Barakzoilar sulolasi
Turkum:Afgʻoniston harbiylari
Turkum:Birinchi ingliz-afgʻon urushi ishtirokchilari
Turkum:19-asr afgʻon hukmdorlari
Turkum:Osiyodagi 19-asr hukmdorlari