Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ayirboshlash

Ayirboshlash (iqtisodiyotda) – kishilarning mehnat faoliyati yoki mahsulotlarini oʻzaro almashtirishlari. A. iqtisodiy faoliyatning bir turi, ishlab chiqarish bilan isteʼmolni bir-biriga bogʻlab turuvchi vosita hisoblanadi. A. oʻziga xos maxsus faoliyat turi boʻlib, amaliyotda savdo-sotiqdan iboratdir. Bu faoliyat bilan maxsus kishilar guruhlari shugʻullanadilar. A.ning iqtisodiy aso-sini ijtimoiy mehnat taqsimoti tashkil etadi, xarakteri va shaklini ishlab chiqarish belgilaydi. Oʻz navbatida A. ham ishlab chiqarishning rivojlanishiga taʼsir koʻrsatadi.A. kishilik jamiyati tarixida ij-timoiy mehnat taqsimoti, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadigan qabilalarning bir-biridan ajralishi tufayli kelib chiqdi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar oʻsib, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadigan qabilalarda tay-yorlangan mahsulotlar ularning oʻz ehtiyojlaridan ortib qoladigan boʻldi, bu qabilalarda oʻzlari ishlab chiqara olmaydigan buyumlarga ehtiyoj oʻsa bosh-ladi. Shu davrda dehqonchilik va chorvachilik mahsulotini A. vujudga keldi. Bu A. tasodifiy harakterga ega edi. Mehnat taqsimoti chuqurlashib, hunarmandchilik qishloq xoʻjaligidan ajralib chiqqach, qishloq xoʻjaligi va hunar-mandchilik ixtisoslashgan bir necha tarmoqqa ajralib ketdi. Natijada ishlab chiqaruvchilar maʼlum turdagi mahsulot tayyorlashga oʻtdilar va ularni boshqa mahsulotlarga almashtirish bilan oʻz ehtiyojlarini qondira boshladilar. Keyinchalik ular A. uchun mahsulot tayyorlab, tovar ishlab chiqaruvchilarga aylandilar. A. ilgari tasodifan, oʻqtin-oʻqtin boʻlsa, keyinchalik, u muhim ishga, muntazam faoliyatga aylandi.Tovar ishlab chiqarishning oʻsishi va A.ning ken-gayishining paydo boʻlishiga olib keldi. Bir tovar ikkinchisi bilan pul yordamida bilvosita ayirboshlandi. Har xil to-varlarni miqdor jihatdan almashti-rishda ularning tabiiy xususiyatlari (shakli, rangi, ogirligi, hajmi) emas, balki ayirboshlash qiymati asos boʻladi. A. maʼlum nisbat va mutanosiblikda yuz beradi, yaʼni bir tovar boshqasiga maʼlum miqdoriy nisbatda ayirboshlanadi.Tarixan A.ning ikki turi mavjud: a) barter yoki natural A. Bunda bir tovar boshqasiga toʻgʻridan toʻgʻri, lekin ma’lum miqdoriy nisbatda ayirboshlanadi. Mas, bir qop bugʻdoy – 2 kg metall; b) tovar ayirboshlash yoki savdo-sotiq. Bunda bir tovar boshqasiga pul vositasida almashiladi. Tovar pulga almashganda sotish yuz bersa, shu pulga boshqa tovar xarid etilganda sotib olish yuz beradi. Har ikki amalning yaxlitligidan 236oldi-sotdi paydo boʻladi. Barter an’anaviy iqtisodiy tizimga xos, lekin xoʻjalik aloqalari izdan chiqqan, pul qadrsizlanib, oʻz obroʻsini yoʻqotgan kezlarda qaytadan paydo boʻladi.Tovar A. bozor iqtisodiyotiga xos, u A.ning ilgʻor hammabop usuli boʻlib, nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham amal qiladi.Ahmadjon Oʻlmasov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirboshlash shartnomasi

Ayirboshlash shartnomasi – mulk qilib olish va topshirish maj-buriyati ifodalangan shartnoma. Bunga koʻra, har bir taraf boshqa tarafga bir tovarni boshqa tovarga almashtirib beradi. Ayirboshlash shartnomasiga nisbatan tegishincha oldi-sotdi toʻgʻrisidagi qoidalar qoʻllanadi. Bunda har qaysi taraf almashtirish yoʻli bilan topshirish majburiyatini olgan tovar sotuvchi va qabul qilish maj-buriyatini olgan tovarni sotib oluvchi hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 497-modda).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirish

Ayirish – arifmetikada qoʻshishga teskari amal. Yigʻindi va ikki qoʻshiluvchidan biri ma’lum boʻlganida A. amali bajarilib, ikkinchi qoʻshiluvchi aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirma

link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Subtraction01.svg|right|thumb|180x180px|
Ayirma – 1) ayirish amalining natijasi; 2) arifmetik progressiya Ayirma Ayirishning boshqa matematik ma’nolari ham bor.

 Yana qarang 

 Qoʻshish
 Koʻpaytma

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiq oʻyin

Ayiq oʻyin (ayiqbozlik) – xalq tomoshalarining bir turi. A.oʻ. Oʻzbekistonda qadimdan mashhur. 19-asrda Buxoroda Ikrom bobo degan atokush ayiqboz oʻtgan. U bir qora ayiq bilan ikki maymun oʻynatgan. Ayiq oʻz egasining aytganini itoatkorlik bilan bajarib, to-moshabinlarga yengilgina oʻkirar, ta’zim qilar, ayiqboz bilan kurashar, maymunlar bilan quvlashardi. Bundan tashqari, u tan-noz ayolning oynaga qarab pardoz qilishi, dangasaning yumalab yotishi, ayolning bola emizishi, kampirning harakatlari kabi kulgili oʻyinlarni bajargan. Shoʻrolar davrida ham anchagacha A.oʻ. davom etib keldi. Mas, asakalik Melivoy Mirsa-idovning ayiq oʻynatishi juda maroqli boʻlgan. 50-yillardan A.oʻ. sirk tomosha-sining tarkibiy qismiga aylandi. Key-ingi yillarda oʻshlik Sherali polvon Oʻtbosarov (1904–85), xorazmlik Rustam Matjonov (1963), namanganlik Ne’mat-jon Mamatovlar (1939) ijodi diqqatga sazovor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiqlar

220px|right|thumb|Qoʻngʻir ayiq (Ursus arctos)
Ayiqlar  — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Eng yirik yirtqichlar, boshi katta, boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Panjalari kuchli rivojlangan, tovonida yuradi. Dumi kalta, qalin juni orasida deyarli sezilmaydi. Koʻpchilik ayiqlar oʻsimlikxoʻr yoki aralash oziqlanadi. Ayiqlar odamga tegmaydi. Faqat oziq tanqis boʻlganida, keksa va yarador ayiqlar odam uchun xavfli hisoblanadi. Oq ayiq esa haqiqiy yirtqich boʻlib, odam uchun xavfli. Ayiqlarning 4 uruqqa mansub 7 turi mavjud. Qoʻngʻir ayiq Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Amerikaning oʻrmonli oʻlkalarida tarqalgan. Tanasining uz. 2,5 m, ogʻirligi baʼzan 750 kg ga yetadi. Oʻzbekistonning togʻ oʻrmonlarida oqtirnoqli qoʻngʻir ayiq uchraydi. Qoʻngʻir ayiq oktyabr noyabrdan mart-aprelgacha daraxtlar kovagi, toshlarning ostidagi kovaklarda, tabiiy chuqur joylar yoki oʻzi qazigan iniga tushib qishki uyquga ketadi. Urgʻochilari uyada 2-3 ta, baʼzan 1 yoki 4 ta nimjon bola tugʻadi. Qora ayiq, Himolay ayigʻi ning tanasi birmuncha kichik va xipcharoq, quloqlari yirik, juni qora, faqat koʻkragining oldingi tomonida tasmaga oʻxshash oq juni boʻladi. Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning ara-lash va keng bargli subtropik urmonlarida yashaydi. Qora ayiq ham qoʻngʻir ayiq singari mevalar, oʻsimliklarning barglari va yosh novdalari, turli hasharotlar va hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Oq ayiq Arktika muzliklarida yashaydi, asosan tyulenlar, hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Qishda uxlamaydi. Tanasining uzunligi 3 m, ogʻirligi 750 kg gacha keladi. Baribal Shimoliy Amerikada tarqalgan, juni silliq, tanasining uzunligi 1,5-1,8 m, ogʻirligi 120–150 kg ga yetadi. Janubiy Osiyoning tropik va subtropik oʻrmonlarida Malayziya ayigʻi , Hindiston va Seylonda labdor ayiq , Janubiy Amerikada koʻzoynakli ayiq uchraydi. Koʻpchilik ayiklar moʻynasi va yogʻi uchun ovlanadi. Lekin barcha ning soni keskin kamayib ketayotganligi tufayli aksari mamlakatlarda muhofaza qilinadi. Ayiqlarning 5 turi Xalqaro Qizil kitobga, qoʻngʻir ayiq Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
 Bogdanov O. P., Redkiye jivot-nie Oʻzbekistana, Toshkent, 1991.
 Naumov S. P., Umurtqali hayvonlar zoologiyasi, Toshkent, 1995.

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Yirtqichlar
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Ayiqmurut

Ayiqmurut, xirsmurut – ra’nodoshlar oilasiga mansub past boʻyli daraxt. Oʻrta Osiyo (Fapbiy Tyanshan, Pomir-Oloy)da tarqalgan. Toshkent, Samarqand, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida oʻsadi. Ayiqmurut noqulay, suvsiz, toshloq sharoitda, quruq togʻ yon bagʻirlarida va hatto qoyalarning yoriqlarida ham uchraydi. Aprelda gullab, avgustning oxiri va sentabr boshlarida pishadi. Mevasi dumaloq, qattiq, diametri 2–3 sm. A.ning mevasi uzilib, 10–12 kun oʻtgach, yumshab shira tortganidan soʻng iste’mol qilinadi. Mevasining qaynatmasidan tomoq ogʻrigʻini davolash va yuqumli kasalliklarning oldini olishda foydalaniladi. Ayiqmurutdan payvandtag sifatida, yangi nok navlari yetishtirishda, quruqtuproqli janubiy togʻ yon bagʻirlarini oʻzlashtirishda va manzarali oʻsimlik sifatida foydalanish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Raʼnodoshlar
Ayiqtovondoshlar

Ayiqtovondoshlar (Ranunculaceae) – ikkipallalilar sinfining ayritojlilar kenja sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. A. asosan koʻp yillik (ba’zilari bir yillik) oʻt. Buta yoki chala buta ham uchraydi. Bar-glari ketma-ket (ba’zi da qarama-qarshi) oʻrnashgan, koʻpincha yon bargchasiz, panjasimon – oʻyma yoki qirqma, oddiy (ba’zilarida murakkab). Gullari ikki jinsli, koʻpchilik da toʻgʻri (akti-nomorf), ayrim da qiyshiq (zigo-morf). Gulqoʻrgʻoni oddiy yoki qoʻshqavat. Sallagul (Paeonia), suvyigʻar (Aquilegia), parpi (Aconitum), isfarak (Delphinium), ayiktovon (Ranunculus) kabi turkumlarga mansub oʻsimliklarning gulkosasi, koʻpchilik da esa gultojlari ham besh bargli. Aksariyat da changchi va urugʻchilar koʻp. Mevalari – bargak yoki yongʻoqcha, kamdan-kam hollarda koʻsakcha shaklida. A.ning 1500 ga yaqin turi bor. Tropik zonadan boshlab shimolidagi barcha mintaqalarda uchraydi. Markaziy Osi-yoda 200 dan ziyod turi (25 turkumi) bor. Oʻzbekistonda A.ning ayiktovon, isfa-rak, pufanak (Anemone), adonis (Adonis), suvyigʻar kabi turkumlariga mansub juda koʻp oʻsadi. Ba’zilari, mas, sal-lagul, isfarak, suvyigʻar xushmanzara oʻsimlik, ayrimlari esa, mas, adonis, ayiqtovon, parpilar dorivor oʻsimlik. A.ning ayiqtovon, parpi singari tur-kumlariga mansub turlarning tarkibida zaharli moddalar (alkaloid va glikozidlar) bor. Shu sababli bundam oʻsimliklar oʻsgan oʻtloqlarda mol boqish xavfli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiqoʻt

Ayiqoʻt (Tithymalus rapulum) – sutlamadoshlar oilasiga mansub tuga-nakli koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 8–25 sm. Poyasi yakka, silindrsimon. Barglari mayda, yassi. Mevasi (koʻsagi)ning uz. 4–5 mm, shakli tuxumsimon. Martda gullab, iyunda meva beradi. Toshkent, Samarqand va Buxoro viloyatlaridagi adir va togʻ zonalarida oʻsadi. A.ning tu-ganaklarida 5% gacha smola va 0,5–0,6% kauchuk boʻlib, smola tarkibida uchuvchan zaharli modda bor. A.ning quritib may-dalangan yer osti qismi (tuganagi) xalq tabobatida sil kasalligini davolashda, shuningdek, surgi sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aykinit

Aykinit – mineral. Kimyoviy formulasi PbCuBiCj. Ignasimon tuzi-lishga ega. Qattiqligi 2–2,5. S ogʻ. 6,1–7,1. Qoʻrgʻoshin yoki poʻlat rangida, usti xira. Qizil, qizgʻish-sariq va zangori ranglarda tovlanadi. Kvarsli gidroter-mal yertomirda uchraydi. Mis, qoʻrgʻoshin va vismut xom ashyosi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma

Aylanma, girdob – dengiz, daryo, anhor va shahrik. suvining ust qismida so-dir bo‘ladigan uyurma harakat. A. ko‘pincha qarama-qarshi oqimlar to‘qnashadigan joyda ro‘y beradi. Daryo va anhorlardagi A. o‘zanning tuzilishiga, uning tubida toshlar mavjudligiga va boshqa omillarga bog‘liq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma vositalar

Aylanma vositalar (mablagʻlar) – korxona (xoʻjalik)ning xoʻjalik faoliyatini moliyalash uchun foydalanadigan pul mablagʻlari; Aylanma vositalar aylanma ishlab chiqarish fondlari va muomala fondlaridan tashkil topadi. Aylanma ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jarayonida bir marta ish-tirok etadi, har bir ishlab chiqarish davrida butun-lay iste’mol qilinadi, oʻz natural sha-klini oʻzgartiradi, uning qiymati yetish-tirilayotgan mahsulotga toʻliq oʻtadi va mahsulot sotilishi bilan pulga aylanadi (xom ashyo, materiallar, kelgusi davr xa-rajatlari, arzon baho anjomlar va boshqalar).Muomala fondlari – mahsulotning korxonadan chiqib to sotilishiga qadar muomala jarayonida band boʻlgan vo-sitalar (sotuvga chiqariladigan tayyor mahsulot qiymati, kassadagi naqd pul mablagʻlari va bankdagi hisobvaraqsa turgan mablagʻlar). Aylanma fondlarning muomala fondlari bilan bi-rikishi iqtisodiy jihatdan asosli boʻlib, mablagʻlarning muomala va ishlab chiqarish sohalarida taqsimlanishini nazorat etishga imkon beradi.Aylanma vositalar hosil boʻlish iga koʻra korxonaning oʻz Aylanma vositalar ga va qarzga olingan (jalb qilingan) Aylanma vositalar ga boʻlinadi. Korxonaning oʻzA.v. yillik moliya re-jasiga muvofiq ishlab chiqarish zaxiralari, tu-gallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot zaxi-ralari barpo etish uchun zarur boʻlgan minimal ehtiyojlar asosida belgila-nadi. Korxona oʻz Aylanma vositalar ining rejasidagi summasi normativ deb ataladi. Kat-ta daromad oladigan korxonalar katta miqdorda oʻz Aylanma vositalar fondini barpo etadi. Qarzga olingan Aylanma vositalar mablagʻlarga boʻlgan vaqtinchalik ehtiyojlarni qondirishga moʻljallanadi. Bankdan kredit olish va passivlarning ayrim (kredi-torlik qarzdorligi va boshqalar) dan foydala-nish hisobiga hosil qilinadi. Aylanma vositalar dan 239samarali foydalanganlikning muhim koʻrsatkichi – ularning aylanuvchanli-gi, ya’ni Aylanma vositalar ning aylanish soni va bir aylanishning kun hisobidagi davri-dir. Aylanish soni mahsulotni sotishdan olingan yillik tushumni Aylanma vositalarning oʻrtacha yillik qiymatiga boʻlish yoʻli bilan topiladi. Aylanma vositalar ning aylanuvchanligini tezlash-tirish xalq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Chunki bu holda Aylanma vositalar ga boʻlgan ehtiyoj kamayadi, pul va moddiy resurslardan sa-ʼmarali foydalaniladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma kapital

Aylanma kapital – kapital (ishlab chiqarish fondlari)ning har bir ishlab chiqarish siklida "I sarf etiladigan va qiymati ishlab 4 chiqarilgan tovarda toʻliq oʻtadigan qismi. Sarflangan Aylanma kapital miqdori kapitalning doiraviy aylanishi oxirida tovar sotilishi bilan pul shaklida ishlab chiqaruvchi qoʻliga qaytadi. Xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi va boshqa, shuningdek ish kuchi sotib olishga sarflanadigan xarajatlar aylanma kapital ga kiradi (qarang: Kapital).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma naqsh

Aylanma naqsh — doira, halqa, aylanma shakllar asosida tuzilgan oʻsimliksimon naqsh; band, barg, gulcha va boshqalardan tashkil topgan, chirmashgan gulcham-bar koʻrinishiga ega. Amaliy bezak san’atida, ayniqsa, Xivada aylanma islimiy nomi bilan mashhur. Yogʻoch, ganch, tosh, mis va boshqa buyumlar bezagida keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma pech

Aylanma pech – yotiq silindr shaklidagi (dumaloq) sanoat pechi. Aylanma pech boʻylama oʻqi atrofida aylanadi yoki te-branadi. Metallarni suyuklantirish, materiallarni quritish, bolgʻalash yoki shtamplash uchun metall xom ashyoni qizdirish, metall buyumlarga issiqlik ishlovi berish, sement pishirish va boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan. Pechning aylanib turishi natijasida issiqlik bir tekis taqsimlanadi, shuning uchun pechning ichki qoplamasi uzoqqa chi-daydi. Aylanma pechda material yoki buyumlar yonilgʻining yonish mahsulotlari, elektr toki yoki elektr yoyi bilan qizdiriladi. Quritish va issiqlik ishlovi berish (termik ishlash)da material pechning bir boshidan kiritilib, ikkinchi boshidan chiqariladi; bunday pechlar uzluksiz ish-lashi mumkin. Suyuklantirish Aylanma pechlari davriy ravishda ishlaydi, chunki shixta solish va suyuq me-tallni tushirish pay-tida pechni toʻxtatish kerak boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma plug

Aylanma plug – egat va joʻyaklar hosil qilmasdan shudgorlaydigan plug. Umumiy ramaga mahkamlangan, chap va oʻngga agʻdaradigan korpuslari boʻladi. Aylanma plugning har qaysi oʻtishidan soʻng uning ramasi burish mexanizmi yor-damida boʻylama oʻq atrofida 90° ga buri-ladi. Aylanma plug traktorga oʻrnatib ishlatiladi. Agregatni traktorchi boshqaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma harakat

Aylanma harakat – bu harakatda jismning barcha nuqtalarining harakat trayektoriyalari aylanalardan iborat bo'lib, ularning markazi esa aylanish o'qi deb ataladigan to'gri chiziqda yotadi.Jismlar harakatini tekshirishda, ularning vaziyatini boshqa, shartli ravishda qo'zg'almas deb qabul qilingan jismga nisbatan aniqlash kerak.Jismlarning fazodagi vaziyatini aniqlashga imkon beradigan, qo'zg'almas jism bilan bog'langan koordinatalar tizimini fazoviy sanoq tizimi deb ataladi.Tanlab olingan fazoviy sanoq tizimidagi xar bir nuqtaning o'rnini uchta x, y, z koordinatalar orqali ifodalash mumkin. Koordinata boshidan A nuqtagacha yo'naltirilgan kesma radius-vektor deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylant

Aylant, sassiq daraxt (Ailanthus) – aylantdoshlar (simarubdoshlar) oi-lasiga mansub daraxtlar turkumi, 10 tacha turi ma’lum. Shar-qiy Osiyo va Hindistonda koʻproq tarqalgan. Ukraina, Qrim, Shimoliy Kavkaz, Belarus va Oʻrta Osiyoda novcha A. yoki Xitoy zaranggi (A. altissima) degan bir turi xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Shu tur Oʻzbekistonda (umuman Oʻrta Osiyoda) ham oʻstiriladi. A.ning barglari yirik, pat-simon murakkab, badboʻy. Gullari mayda, ikki jinsli (ba’zi da bir jin-sli), shingil toʻpgullarga yigʻilgan A. tez oʻsadi. Deyarli barcha mebel tayyorlashda, qurilish materiali sifatida, buyumlar yasashda hamda qogʻoz tayyor-lashda ishlatiladi. Xitoyda A. bargi bilan aylant ipak qurti boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Manzarali daraxtlar
Aylant ipak qurti

Aylant ipak qurti (Philosamia cynthia) – tovuskoʻzlilar oilasiga man-sub kapalak. Qanotlari yoyilganda 110–130 mm, jigarrang, yoʻl-yoʻl, oʻrtasida yarim oysimon oqish dogʻlari bor. Janubi-240Sharqiy Osiyoda tarqalgan, Janubiy Yevropaga ham keltirilgan. Qurtlari aylant, na-starin, kanakunjut va boshqa oʻsimliklar bar-gi bilan oziqlanadi. Gʻumbagi qishlaydi. Aylant ipak qurti q. Xitoy, Yaponiya, Hindistonda boqiladi, lekin katta sanoat ahamiyatiga ega emas. Bitta pillasi 60 m ga yaqin ipak ip beradi. Aylant ipak qurti q. laboratoriya hayvoni sifatida ham boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylantiruvchi moment

Aylantiruvchi moment – aylanayotgan jismning burchak tezligini oʻzgartiruvchi tashqi ta’sirlar oʻlchovi. U aylanish oʻqi (Mayl)ga nisbatan jismga ta’sir etuvchi barcha kuchlarning momentlari yigʻindisiga teng (qarang Kuch momenti). Aylantiruvchi momentlar vektori aylanish oʻqida yotadi. Yoʻnalishi parma qoidasiga muvofiq topiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shaken Aymanov

Shaken Kenjatoyevich Aymanov (1914.15.2 – 1970.23.12) – qozoq aktyori va rejissyor Qozoq milliy badiiy kinosining boshlovchilaridan. 1933-yildan M.Avezov nomidagi Qozoq drama teatrida, 1940-yildan kinoda ishlagan. "Jambul", "Abay qoʻshiqlari", "Nayzatosh etagida" va boshqa filmlarda suratga tush-gan. Uning "Sevgi haqida qissa" fil-mi bilan Qozogʻistonda muntazam badiiy filmlar ishlash odat tusiga kirdi. Janr jihatdan xilma-xillik, milliylikka, muammolar ahamiyatiga e’tibor bilan filmlar ishlash A. ijodiga xos. Mashhur filmlari: "Sahro qizi" (K. Gakkel bilan hamkorlikda), "Biz shu yerda yashaymiz", "Otalar yeri", "Bir tumanda", "Atamanning tugatilishi" va boshqa 1984-yildan "Qozoqfilm" A. nomi bilan yuriti-ladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:23-dekabrda vafot etganlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Turkum:SSSR xalq artistlari
Aymara

Aymara – Boliviya, Peru va Chi-lida yashovchi indeys xalqi. Umumiy soni 2,55 mln. kishi (1992). Aymara tilida soʻzlashadi, dini – katolik, le-kin hayotida qadimgi din qoddiqlari katta oʻrin egallaydi. A.lar dehqonchilik va chorvachilik, shuningdek baliqchilik bilan shugʻullanadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aborigenlar
Aymara tili

frameless|right
Aymara tili – aymara xalqining tili. Boliviyadagi 3 ta rasmiy tilning biri. An’anaga koʻra indeyslar tillarining kechumara (kechua-aymara) oilasiga mansub. Yozuvi lotin alifbosi asosida."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Maygoʻzal Aymedova

Maygoʻzal Aymedova (1941.28.5) – turkman aktrisasi. 1964-yildan Ashxo-bod Yosh tomoshabinlar teatrida. 1961-yildan filmlarda suratga tushgan. Eng yaxshi rollari: Jahon („Toshqal’adagi hodisa“), Ogʻulkiyik („Kelin“), Ortiqgul („Ayol otni egarlaganda“), Oqjamol („Yoʻq!“ deyishni bil"), Jamol („Jamol daraxti“) va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1941-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-mayda tugʻilganlar
Turkum:Sovet aktrisalari
Turkum:SSSR xalq artistlari
Turkum:Turkmaniston kishilari
Aymoq

Aymoq – 1) moʻgʻul va turkiy xalqlarda qadimgi urugʻlarning parchalani-shidan kelib chiqqan turli tarmoqdagi oʻzaro qon-qardosh oilalar birlashmasi yoxud ittifoqi; oʻrta asrlarda moʻgʻullarda yirik yer-mulk, ba’zan xonlik. 2) Rossi-yaning Buryatiya Respublikasi va Togʻli Oltoy avtonom viloyatida ma’muriy-hududiy birlik (rayon). 3) Moʻgʻulistonda asosan yirik ma’muriy-hududiy birlik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aymoqlar

Aymoqlar – Afgʻoniston va Oʻzbekistonda yashovchi bir qancha turkiy qabila, urugʻlarning umumiy nomi. XV—XVI asrlarda Fargʻona vodiysida, hozirgi Qashqadaryo viloyatida yashagan. Asrlar oʻtishi bilan Oʻzbekiston hududidagi A. oʻzbeklar tarkibiga kirib, oʻz qabila, urugʻ nomlarini yoʻqotgan, faqat bularning bir qismi Qashqadaryo viloyatida oʻz qabila nomlarini (aymoq) saqlab kelgan. Afgʻonistonda yashagan A. tarkibiga fors-tojik tillarida gapiruvchi bir qancha qabila, urugʻlar kiradi. Hozirgi vaqtda A.– Afgʻonistonning shimoli-gʻarbida yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi (firuzkoʻhi, tayman, jamshid, taymurlar) turkiy va tojik tillarida gapiruvchi xalqlarning nomidir.A. Afgʻoniston, Oʻzbekistondan tashqari Eronda ham yashaydilar (ular tayman guruhiga mansub boʻlib, umumiy soni 0,6 mln. kishi). A. islom dinida boʻlib, bir qismi sunniy, bir qismi shia mazhabida (yana qarang Choraymoqlar).

Aymoqlar – moʻgʻul va turkiy xalqlar qadimiy urugʻlarining parchalanishidan kelib chiqqan turli tarmoqdagi oʻzaro qon-qardosh oilalar birlashmasi, ittifoqi; Eron, Afgʻoniston va Oʻzbekistonda yashovchi bir qancha turkiy qabila va urugʻlarning umumiy nomi. “Aymoq” turkiy va moʻgʻulcha soʻz boʻlib, “qabila” degan maʼnoni anglatadi hamda qabilalar ittifoqiga nisbatan ham qoʻllanadi. Afgʻoniston aymoqlari tarkibiga dariy tilida soʻzlashuvchi mamlakatning shimoli-gʻarbida yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi choraymoqlar, yaʼni toʻrt urugʻ, qabila: firuzkoʻhi (Murgʻob va Herirud daryolari oraligʻida), tayman (Gʻurda), jamshid (Hirotda) va taymurlar (Hirot va Farahda) kiradi. Aymoqlar islom diniga eʼtiqod qilib, ularning bir qismi sunniy, Eronda yashovchi aymoqlarning maʼlum qismi esa shia mazhabida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynigan gaz

Aynigan gaz – zarralarning oʻzaro kvant-mexanik ta’siri tufayli xossalari ideal gaz xossalaridan farq 241qiladigan gaz. Kvant mexanikada bir xil energiyali zarralarning har xil kvant holatda boʻlishiga aynigan holat deyiladi. Shuning uchun kvant mexanika nuqtai nazaridan qaralgan gaz zarralari xossalari ideal gaz zarralarining xususiyatlaridan keskin farq qiladi. Kvant statistikada tizimning bu xos-salari hisobga olinadi, bu esa ideal gazning turli holatlari oʻzaro bogʻliq boʻlishini bildiradi, nati-jada zar-ralarning mumkin boʻlgan holatlari boʻyicha taqsimlanishi ham har xil kvant statistikaga boʻysunadi. Mas, butun son spinli zarralar (geliy atomi, fotonlar) Boze– Eynshteyn statistikasita, yarim son spinli zarralar (elektronlar, pro-tonlar va hokazo) Fermi statistikasita boʻysunadi. A.g .ning termodinamik xa-rakteristikalari ham ideal gaznikidan boshqacha boʻladi. Ammo bu tafovutlar ay-nish temperaturasi To dan yetarlicha past temperaturada namoyon boʻladi. Mas, geliy uchun aynish temperaturasi T0 4°K. Aynish hodisasi metallardagi elektron gazni oʻrganishda juda muhim (qarang Aynigan elektron gaz).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynigan elektron gaz

Aynigan elektron gaz – xos-salariga zarralar ayniyligi sezilarli ta’sir koʻrsatuvchi elektron gaz (qarang Ay-niylik prinsipi). Nazariy jihatdan elektron gazni mutlaq nol temperaturada bata-mom aynigan deyish mumkin. Aynigan elektron gaz g. modeli metallarning hozirgi zamon elektron na-zariyasida katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynigan yarimoʻtkazgich

Aynigan yarimoʻtkazgich – tok oʻtkazishda qatnashuvchi elektronlar yoki "teshiklar" konsentratsiyasi yetarli darajada yuqori (1018–1020 sm~3) boʻlgan yarimoʻtkazgich. Bunda elektronlar yoki "teshiklar" gazi aynish holatida boʻladi (nomi shundan). Fermi sathi yoʻl qoʻyilgan energiyalar zonasida yotadi va elektron ("teshik") gaz Fermi statisti-kasita boʻysunadi. Aynigan yarimoʻtkazgichlardan, mas, diodlar va boshqa bir qancha yarimoʻtkazgich asbo-blar ishlab chiqarishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniy zarralar

Ayniy zarralar – fizik xos-salari (massasi, elektr zaryadi, spini va hokazo) bir xil boʻlgan zarralar; kvant mexanikoyu bunday zarralarni mohiyat jihatdan farq qilib boʻlmaydi, deb qaraladi (qarang Ayniylik prinsipi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniy surilmasi

Ayniy surilmasi – 1964-yil 24-aprel Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 30 min. oʻtganda Zarafshon daryosining yuqori oqimida, Tojikistondagi Ayniy (sobiq Zahmatobod) qishlogʻidan 1 km yuqorida (Samarqand shahridan 140 km sharqda) togʻ jinslarining surilishi natijasida vujudga kelgan tabiiy toʻgʻon. Toʻgʻonning balandligi 130–150 metr uz. 750 metr eni 1000 metr Toʻgʻon maydalangan slanes, qumtosh, ohaktoshlar, harsang toshlar, qumoq va loy aralashmasidan iborat boʻlgan. Za-rafshon daryosida bunday katta tabiiy toʻgʻonlar avvallari ham boʻlib turgan. Chunonchi, 1888-yil yanvar oyi oʻrtalarida hozirgi Ayniydan 8 km yuqoridagi Sangiston qishlogʻi roʻparasida Zarafshon daryosi toʻgʻon bilan toʻsilgan. Toʻgʻonni ochish uchun qariyb 1000 kishi 2 oydan koʻp urinib suvga kichkina yoʻl ochish-gan. Birok uz. 15–20 km keladigan koʻl suvi toʻgʻonni urib, daryo boʻyidagi koʻp qishloqlarni yuvib ketgan. Bundan tashqari, Ayniy tabiiy toʻgʻoni boʻlgan joyda va undan 20–25 km yuqorida (Zarafshon daryosi boʻyida) surilish izlari saqlanib qolgan. Ayniy toʻgʻonining paydo boʻlishiga quyidagilar sabab boʻlgan: yomgʻir va qor suvlari bir necha yillar togʻ jinslari orasiga singib kelgan, natijada boʻsh jinslar oʻz tagidagi qattiq jinslardan ajrala boshlagan. 1964-yil aprelda boshqa yillardagi oʻrtacha 50 mm oʻrniga uch martadan ham ortiqroq yogʻin tushdi. Bu ham surilma qodisasini tezlashtirdi. Qulagan yon bagʻirning yuqori qismidagi buloq suvlari ham suril-ma sodir boʻlishiga sabab boʻlgan. Ayniy qishlogʻidagi surilma nishonlari 1961-yildayoq sezilaboshlagan edi. 1961-yil bahorida Zarafshon oʻzanidan 700–750 m balandligida yoriq paydo boʻlib, asta-sekin kengaya borgan. 1964-yil 24-aprel kuni Samarqand seysmik stansiyasi Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 15 min. oʻtganda 4 balli zilzila boʻlganligini qayd qilgan. Toʻgʻon hosil boʻlgandan soʻng Zarafshon irmoqlari – Fondaryo bilan Mastchoxdaryo suvi butunlay toʻsilib, hosil boʻlgan koʻl suvi sathi kuniga 3–5 m dan koʻtarila borgan. Zudlik bilan toʻgʻon ochib yuboril-masa, toʻgʻonni suv urib koʻp yerlarni suv bosib ketish xavfi tugʻildi. Xavfni bartaraf etish maqsadida toʻgʻonning shimoliy qismida daryoning qadimgi terrasasi boʻylab 243toʻgʻonni qirqib kanal ochishga kirishildi. Kanal Zarafshon daryosining oʻng qirgʻogʻidan boshlandi. Ayniy koʻli suvini asta-sekinlik bilan oqizib yuborish eng zarur shartlardan biri edi. 6-may kuni tayyor boʻlgan kanaldan dastlab 2 m³/sek., 9-mayga borib 800 m3 sek. suv tusha bosh-ladi. 8-mayda koʻl sathi eng yuqori darajaga koʻtarildi (chuq. 72 m, suv hajmi 90 mln. m3). Kanal yuvilish natijasida eni 100–160 m ga yetdi. Koʻldagi suv hajmi qariyb 4-marta kamaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniylik prinsipi

Ayniylik prinsipi – kvant mexanikannng asosiy qonuni. Ayniylik prinsipi ga muvofiq bir xil zarralarni bir-biridan farq qilish mumkin emas. Klassik mexanikada fizik xossalari (massasi, zaryadi va hokazo) ayniy (bir xil) boʻlgan zarralar oʻz xususiyatini yoʻqotmaydi. Mas, mazkur fizik tizimga kirgan zarralarni biror boshlangʻich vaqtda "raqamlab" va ularning oʻz tra-yektoriyasi boʻylab harakatini kuzata borib, keyingi istalgan vaqnda qayerda boʻlishini aniqlash mumkin. Kvant mexa-nikaning aniqsizlik prinsipiga asosan zarra (mas, elektron)ning trayektoriyasi degan tushuncha oʻz ma’nosini yoʻqotadi. Ammo bu yerda zarrani topish ehgimoli koʻzda tutiladi, binobarin, kvant mexa-nikada zarralarni "raqamlariga qarab" bir-biridan farq qilish, aynan bir xil zarralar harakatini alohida-alohida kuzatish mumkin emas. Fizik xossalari bir xil boʻlgan zarralar bir-biridan farqsizdir. Ayniylik prinsipi kvant mexanikaning mu-staqil prinsipidir. Bir xil zar-ralardan tashkil topgan tizimlarning kvant nazariyasida Ayniylik prinsipi ni kuyidagicha ta’riflash mumkin: ayniy zarralarning oʻrin almashinishi natijasida zarralar tizimining ichki oʻzgarish holatini hech qanday tajriba yordamida farq qilib boʻlmaydi va bunday holatni bitta fizik holat deb qaraladi. Ayniylik prinsipi Fermi – Di-rak statistikasiga boʻysunuvchi zarralar uchun Pauli prinsipoʻ shaklida tavsif-lanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniyat

Ayniyat (matematikada) – tenglikda ishtirok etayotgan belgilarning barcha yaroqli qiymatlari uchun oʻrinli tenglik. Falsafada narsa va hodisalar o'rtasidagi o'xshash tomonlarni ifodalovchi tushuncha.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniyat qonuni

Ayniyat qonuni – toʻgʻri, mantiqiy fikrlashning muhim qonunlaridan biri. Ayniyat qonuni mantiq fani (formal mantiq)da oʻrganiladi. Ayniyat qonuni ham tafakkurning boshqa qonun va shakllari singari predmet, hodisalarning ma’lum ob’ektiv xususiyat va munosabatlarini aks ettiradi. Predmetlarning nisbiy mustaqillikka ega boʻlish xususiyati, ma’lum davr ichida ma’lum muayyanlikni saqlab qolishi, ma’lum aniq mazmun va shaklga ega boʻlishi, boshqa narsalardan farq qilib turishi inson tafakku-rida bir necha minglab yillar davomida qayta-qayta aks etishi jarayonida Ayniyat qonuni shaklida ifodalangan. Bu qonun boʻyicha muhokamada, munozarada har bir fikr, har bir tushuncha oʻzining boshlangʻich ma’nosini oʻzgartirmasligi, aynan saqlanib qolishi, aniq, ravshan boʻlishi lozim. Ayniyat qonuni talablariga rioya etilmasa, fikrlash noaniq boʻladi, tushunchalar al-mashtirib yuboriladi, natijada tafak-kur ob’ektiv reallikni toʻgʻri aks etti-ra olmaydi, haqiqatni bilib boʻlmaydi. Faqat mantiqiy, tafakkur uchun xos boʻlgan bu qonunning mazmunini keng ma’noda ishlatish, ob’ektiv reallikka koʻchirish metafizikaga olib boradi. Bu qonun mantiqda A=A shaklida ifodala-nadi.

 Yana qarang 

 Mantiq
 Aksioma

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mantiq
Aynlar

Aynlar – Xokkaydo o. (Yaponiya)da yashaydigan xalq; umumiy soni 20 mingga yaqin (1992). 2002-yilgi ma'lumotlarga ko'ra 25 ming. Norasmiy ma'lumotlarga ko'ra 200 minggacha boradi. Ayn tilida soʻzlashadi. Baliqchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi. A. lar xristianlikning proloslav oqimi, buddizm, sintoizm, animizm dinlariga sig'inishadi.

 Til 
Ko'pgina tadqiqotlarda ayn tili bilan yapon tili bir biriga yaqinligi ko'rsatishga harakat qilinsa-da, tilshunoslar tomonidan ayn tili izolatsiyalangan til sifatida tasniflanadi. Mahalliy yozuv bo'lmagani bois katakana va lotin alifbosidan foydalanishadi. 

 Din 
Ayn xalqining qadimiy e'tiqolariga ko'ra tabiatdagi har bir narsaning ichida kamuy(ruh yoki xudo) bor. Bunday qarash animizmga yaqin turadi. Ayn dinida olamning yaratuvchisi Kotan-kar-kamuy hisoblanadi. Shuningdek, dengiz xayvonlari xudosi Repin kamuy, tog'lar va ayiqlar xudosi Kim-un-kamuy, o'choq mabudasi Kamuy-husi e'tiqodda muhim ahamiyat kasb etgan. Ayn dinida ruhoniylar mavjud emas. Diniy marosimlarni qishloq oqsoqoli o'tkazadi. Aynlar ovqatlanishdan oldin Xudolarga minnandorchilik bildirishgan va kasal bo'lishganda olov xudosidan madad so'rashgan. 
2012-yilda o'tkazilgan so'rovga ko'ra aynlar asosan buddizmga e'tiqod qilishadi.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynli

Aynli, oynli, oyilli – qoʻngʻirot oʻzbeklari tarkibiga kirgan qabilalardan biri. A. ikki kat-ta boʻlimga, har bir boʻlim yana kichik urugʻlarga boʻlinadi. 1) oqtoʻnli: beshbola, oytamgʻali, oqtana, turkman, churan va boshqa; 2) qrratoʻnli: qoraqalpoq, quvuq, qochay, tunsar, yomgʻurchi va hokazo Ad.: Jalilov O., 19–20 asr boshlaridagi qoraqalpoqlar tarixiga oid muhim hujjatlar, T., 1977.244

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayn-saloh

Ayn-saloh (In-Saloh) – Jazoirdagi voha, Jazoir Sahroi Kabirining oʻrta qismida, Sahroi Kabir choʻlini ke-sib oʻtuvchi Laguat-Zinder avtomobil yoʻlida. Aholisi 6 ming kishi chamasida. Aholi manzili va savdo hunarmandchilik markazi – Ayn-Saloh. Xurmozorlar bor. Artezian qudugʻidan suv ichiladi. A.dan janubi-gʻarbda Jabal-Berga gaz koni topil-gan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ay-Petri

Ay-petri – Qrim togʻlarining Bosh (Jan.) tizmasidagi choʻqqi. Alup-ka shahri yaqinida, Qora dengizdan tik koʻtarilib turadi. Bal. 1233 m. Asosan ohaktoshlardan tarkib topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Yevropa
Ayri pargar

Ayri pargar – naqshlar axtasi-ni, girihlar asosini chizishda, oʻlchashda qoʻllanadigan asbob. Amaliy bezak san’atida keng ishlatiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayri harosh

Ayri harosh – yogʻoch dastali ayri simdan tuzilgan asbob; kulollikda sopol idishlarga oʻyib naqsh solishda, parallel chiziqlar chizishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayribel togʻlari

Ayribel togʻlari — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi Zirabuloq past toglarining sharqiy qismi. Eng ba-land nuqtasi 767 m. Ayribel togʻlari shimoli-gʻarbdan janubi-sharqka yoʻnalgan. Uzunligi 15 km. Janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari Qarnob choʻliga tikroqtushgan va quruq soylar bilan oʻyilgan. Kattaqoʻrgʻon suv ombori to-mon qaragan shimoli-sharqiy yon bagʻirlari qiyaroq. Tizmaning oʻrta qismida pa-leozoyning ohaktosh va slaneslaridan iborat kenglik boʻyicha yoʻnalgan qator tepalar mavjud boʻlib, ular oraligʻida granitlardan tashkil topgan platosi-mon yuzalar joylashgan. Ayribel togʻlari tipik boʻz tuproqlar mintaqasida joylashgan, shimoliy yon bagirlarining yuqori qismlarida toʻq boʻz tuproqlar bor. Efemer oʻsimliklar bilan birga, qorajusan, qoʻziquloq, oqquray oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalani-ladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Ayribobo choʻqqisi

Ayribobo choʻqqisi – Oʻzbekiston Respublikasi Surxondaryo viloyatidagi Koʻhitangtov tizmasining suvayirgʻich qismidagi choʻqqi. Oʻzbekiston bilan Turkmaniston chegarasida. Balandligi 3139 m. Ayribobo choʻqqisi Koʻhitangtovning eng baland joyi. Ayribobo choʻqqisining aksari qismini nurashga chidamli argillit va alevrolitlar hamda qumtoshlar tashkil etgan. Choʻqqi nayzasimon shaklda. Ayribobo choʻqqisi Koʻhitangtov-Surxon qoʻriqxonasi hududiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Oʻzbekiston va Turkmaniston chegarasi
Ayrim-ayrim qazib olish

Ayrim-ayrim qazib olish – qatlam-qatlam joylashgan foydali qazilmalar va ular orasida uchraydigan befoyda togʻ jinslari qatlamlarini bir-biriga aralashtirmay qazib olish 245usuli. Qazib olinadigan foydali qazilma boyitilmagan holda iste’molchining standart konditsiyasiga toʻgʻri kelsa va foydali qazilma olingan joy oʻrniga befoyda togʻ jinsini sigʻdirish mumkin boʻlgan hollarda bunday usul ma’qul hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayritojlilar

Ayritojlilar (Choripetalae) - ikkipallalilarga mansub kenja sinf. Gulbarg (tojbarg)lari tutashmagan. 200 ga yaqin oilasi (ra’nodoshlar, sutlama-doshlar, tokdoshlar, gulxayridoshlar, gunafshadoshlar, ziradoshlar va hokazo) bor. A. tutash tojbarglilarga nisbatan soddaroq tuzilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayritom

Ayritom — oʻzbek xalqining qadimiy tarixi va madaniyatidan guvohlik beruvchi koʻhna shahar xa-robasi. Termiz shahridan 18 km sharqda, Amudaryo qirgʻogʻida joylashgan. Dast-lab A. yaqinida Amudaryo tubidan odam haykalchalari ishlangan friz (piramon) parchalari topilgan (1932), 1933-yil M. Ye. Masson rahbarligidagi Termiz ar-xeologiya kompleks ekspeditsiyasi A.da qazish ishlari olib borib, yana 7 ta friz boʻlaklari hamda budda ibodatxonasi xa-robasini topgan. Frizlar 1-2-asrlarga oid boʻlib, ularda qoʻshnay, chiltor, ud, nogʻora chalayotgan sozandalar va gulcham-barlar, meva solingan idishlar koʻtarib olgan yigit-qizlar ifodalangan. Bundan tashqari A.dan miloddan avvalgi 2-asr oxiri va . 4-asrlarga oid ikkita qabr topilib, ularning biridan qurol-yarogʻlari bilan birga dafn qilingan jangchining, ikkinchisidan idish-tovoqlar hamda zeb-ziynatlari bilan koʻmilgan ayolning skeletlari chiqqan. 1963-66 yillarda A.da Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi (B. Turgʻunov) ham qazish ishlari olib borgan. Devorlarining kalinligi 1,5 m, bal. 2-2,5 m boʻlgan 15 ga yaqin eshik va derazasiz xonalar (diniy marosimlar oʻtkazilgan xonalar) topilgan. Xonalarga yuqoridan maxsus zinalar orqali tushilgan. 1978-yilda olib borilgan qazilmada yunon alifbosida 6 qator qilib bitilgan yozuvi bor haykal tagkursisi topilgan. A. moddiy-madaniy yodgorliklari oʻzbek xalqining kushonlar davridagi tarixini madaniy merosini, urf-odatlarini va boshqa oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Ayron

right|thumb|190px|Ayron
Ayron – 1) qatiqning kuv (guppi)da moyi ajratib olingandan soʻng qolgan suyuq qismi. Oʻzbekistonning ayrim joylarida chalob ham deb ataladi. Ichimlik sifatida ishlatiladi. Ayronning suvi maxsus tayyorlangan xaltadan oʻtkazilib, suzma (chakki) tayyorlanadi, suzmadan qurt qilinadi. Odam uchun foydali moddalarga boy. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Sut mahsulotlari
Turkum:Isroil oshxonasi
Turkum:Iordaniya oshxonasi
Turkum:Iroq oshxonasi
Aysberg

right|thumb|250px|Aysberg
right|thumb|250px|Aysberg
150px|right|thumb|Aysberg suv ostidagi ko'rinish (fotomantaj)

 Aysberg (, gollandcha isberg, bu so‘z skandinaviyaliklar tiliga mansub), muztog‘ — okean, dengiz va muzlikka yaqin ko‘llarda suzib yuruvchi yoki sayozliklarga o‘tirib qoluvchi katta muz tog'i. Suvga tushib kelayotgan quruqlik muzliklari suvning gidrostatik bosimi, suv qalqishi, oqimlar, shamol ta’siri-da sinib, A. bo‘lib qoladi. A. asosan, Antarktika, Kanada Arktika arxipelagining shim. orollari, Grenlandiya qirg‘oqlarida vujudga keladi. Muz hamda suvning zichligiga qarab, A.ning 5/6 dan 9/10 gacha qismi suv ostida bo‘ladi. Suv ustidagi qismining balandligi Arkti-kada 70 m gacha, 

 Antarktikada 100 m gacha, uz. 1—2 km li, eni 500 m li mayda va uzunligi bir necha o‘n km li yirik A.lar bo‘ladi. A. Shim. yarim sharda 40—50° sh. klargacha, Jan. yarim sharda 45—60° j. k.largacha uchrashi mumkin. A. kemalar qatnovi uchun xavfli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

 

Turkum:Muzliklar
Sultamurod Aytbayev

Sultamurod Aytbayev (1951.20.10, Qoʻngʻirot tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xoʻjayli pedagogika bilim yurtini tugatgan (1970). 1970-77 yillarda Qoʻngʻirot tumanidagi 14-maktabda, 1977-yildan 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. A. rahbarligidagi maktab duradgorlik toʻgaragi qatnashchilari tuman koʻrik tanlovlarida sovrinli oʻrinlarni egallagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1951-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ayimxon Aytjanova

Ayimxon Aytjanova (1944.16.10, Shumanay tumanining Shumanay ovuli) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Nukus pedagogika institutining fizika-mat, fakultetini tugatgan (1966). 1966-yildan Xoʻjayli, Shumanay tumanidagi maktablarda oʻqituvchi, 1971-yildan Shu-manay tumanidagi 5-maktabda fizika va mehnat fani oʻqituvchisi. Aytjanova ta’lim berishda test usulidan, koʻrgazmali qurollar va kompyuterdan unumli foy-dalanadi. "Mehnat darsida qoraqalpoq milliy naqshlarini oʻrgatish" metodik qoʻllanmasi muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Aytim

Aytim – xonanda ishtirokida ijro etiladigan turli shakl va hajmdagi oʻzbek musiqa folklori janrlari (qoʻshiq, yalla, terma, lapar, ashula, maro-sim qoʻshiqlari va boshqalar), vokal musiqaning xalq (asosan, Xorazm) dagi atamasi. Yana qarang Ashula yoʻli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aytimtov togʻi

Aytimtov togʻi – Markaziy Qizilqumdagi Boʻkantov togʻlarining janubiy davomi. Sharqda Koʻkpatos togʻlari, janubiyda Mingbuloq botigʻiga tutash. Eng baland nuqtasi 498 m (Chalcharatov choʻqqisi). Aytimtov togʻi janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 30–35 km. Aytimtov togʻi juda serqirra, baʼzan nayzasimon choʻqqilar hosil qilgan. Yon bagʻirlari quruq soylar bilan parchalangan. Togʻ etagidagi keng prolyuvial shleyflar asosan dagʻal jinslar (shagʻal, mayda tosh va yirik qum)dan iborat. Janubi-sharqiy yon bagʻirlaridan Mingbuloq botigʻiga tomon yoʻnalgan quruq soylarda erta bahorda va jala yoqqanda vaqtincha suv oqadi.Aytimtov togʻi ning markaziy qismi yuqori karbonning granitlaridan, yon bagʻirlarining quyi qismi oʻrta karbonning kremniy, kvarsit, qumtosh, alevrolit, ohaktosh, dolomit va effuziv jinslaridan (900 m) tashkil topgan (Koʻkpatos svitasi). Aytimtov togʻi etaklaridagi prolyuvial shleyf tagida yuqori boʻrning dengiz yotqiziqlari mavjud. Aytimtov togʻi quyi paleozoy (quyi silurning landover asri)da quruqlikka aylangan. Quyi va oʻrta karbon davridagm tersin burmalanishida quruqlik maydoni kengayib oʻrtacha balandlikdagi togʻlar tarkib toptan. Alp burmalanishigacha Aytimtov togʻida denudatsiya (yuvilish) yuz bergan. Neogen davridagi yangi burmalanishlar taʼsirida gersin burmalanishida hosil boʻlgan togʻlar ancha yosharib koʻtarilgan. Aytimtov togʻi yon bagʻirlarida kam gipsli boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Asosan boyalich va oqjusan oʻsadi. Tub jinslarning yuzasi ochilib qolganligi, dagʻal elyuviy hamda prolyuviy jinslarining mavjudligi tufayli tuproq kam, oʻsimlik ham siyrak. Aytimtov togʻi dan yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Aytishuv

Aytishuv  – folklor janri. Turkiy xalqlar ogʻzaki ijodida aytishuv badihagoʻy xalq shoirlari, baxshi, jirov, oqin, xalfa va laparchilarning oʻziga xos musobaqasi, mushoira yoʻli va ular isteʼdodini belgilovchi oʻziga xos sinov hisoblanadi.

Bundan tashqari, biror epik mazmundagi folklor asarlari tarkibida ham uchraydi. Xususan, „Goʻroʻgʻli“ turkum dostonlari, „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“, „Bozirgon va Goʻrugʻli“ singari dostonlar qahramonlari faoliyatini yana ham yorqin namoyon etishda, ularning sheʼriy isteʼdodi, quvvayi hofizasi qay darajadaligini koʻrsatishda aytishuvlardan foydalanilgan.

 Tarixi 
Aytishuv janri XIX asrda keng tarqalgan boʻlib, xalq baxshilari, oqinlari, jirovlari xalq oldida badiha yoʻli bilan belgilangan mavzu doirasida oʻzaro ijodiy musobaqa qilishgan. Unda tanlangan mavzudan chiqib ketmaslik, anʼanaga rioya etishlik, badiiy mahorat darajasi, tinglovchilarga mos kuylashlik kabi mezonlar hisobga olingan. Aytishuv faqat xalq baxshilari, shoirlari, jirovlari, oqinlari oʻrtasidagi ijodiy musobaqa boʻlib qolmay, oʻz navbatida, xalq milliy marosim va anʼanalarida yigitlar bilan qizlarning yoki ikki guruhning oʻzaro sezgirlik, zukkolik va hozirjavoblik koʻrigi sifatida ham mashhurdir. Aytishuvning yozib olingan namunalari oʻzbek folklori arxivlarida ham mavjud.

 

Turkum:Musiqiy atamalar
Turkum:Baxshichilik
Ayyub

Ayyub – Qur’onda nomi zikr etilgan 25 paygʻambardan biri. Ayyub nomi va qissasi Tavrot, Injil hamda boshqa qadimiy kitoblarda ham keltirilgan. Ayyub har qanday musibatlarga, qiyinchiliklarga sabr-toqat qiluvchi, bardosh beruvchi inson timsoli sifatida tanilgan.

 

 

Turkum:Paygʻambarlar
Ayyub shahrisabziy

Ayyub shahrisabziy (toʻliq ismi Mir Xoja Ayyub Abulbara-ka Shahrisabziy) (15-asr oxiri – Shahrisabz -16-asr oʻrtalari) – oʻzbek shoiri, musiqa nazariyotchisi. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. She’rlari mutoyibaga boy, rindlik ruhi bilan aj-ralib turadi. Navoiy ("Majolis un-nafois"da), Sodiqbek Kitobdor ("Maj-ma ul-xavois"da) A. Sh.ning she’riyat va musiqashunoslikdagi iste’dodini yuksak baholaganlar. Uning musiqiy iqtidoriga Darvishali Changiy ("Tuh-fat us-suru" – "Risolai musiqiy") ham yuqori baho bergan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayyubiylar

Ayyubiylar – Misr, Suriya, Mesopotamiya, Janubiy Arabistonda 12-asr oxiri – 13-asrda hukmronlik qilgan sulola. 1171-yil Salohuddin al-Ayyubiy tomonidan asos solingan; salibchilarga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib borgan. A.ning asosiy (Misr) tarmogʻi 1250-yil mamluklar tomonidan tugatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayub Xon (general)

175px|right|frameless
Ayubxon Muhammad (1907-1974) – Pokiston davlat va siyosat arbobi. Aligarxdagi (Hindiston) musulmonlar universitetini, soʻngra Sandxerstdagi (Angliya) Qirollik harbiy kollejini bitirgan. 1928-yildan harbiy xizmatda, Ikkinchi jahon urushida qatnashgan. 1951-yildan Pokiston armiyasi qoʻmondoni. 1954-1955-yillarda Mudofaa vaziri, 1956-1958-yillarda yana Pokiston armiyasi qoʻmondoni. Ayubxon 1958-yildagi davlat toʻntarishi natijasida hokimiyatni oʻz qoʻliga oldi. 1960-yildan Pokiston Islom Respublikasining Prezidenti. Hukmron „Musulmonlar ligasi“ partiyasining raisi (1963-yildan). Ayubxon 1966-yil yanvarda Toshkentda olib borilgan Pokiston bilan Hindiston oʻrtasidagi muzokaralarning muvaffaqiyatli yakunlanishiga muhim hissa qoʻshdi (qarang Toshkent deklaratsiyasi (1966)). 1969-yil martda prezidentlik lavozimidan boʻshab, oʻz vakolatlarini armiya qoʻmondoni general Yahyoxonga topshirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:Pokistonlik siyosatchilar
Turkum:Pokiston Prezidentlari
Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Turkum:Nishoni Pokiston ordeni sohiblari
Toshpoʻlat Ayyubxo‘jayev

Toshpoʻlat Ayyubxoʻjayev (1836-1908, Toshkent) – oʻymakor usta; otasi usta Ayyubxoʻjadan hunar oʻrgangan. Ayyubxoʻjayev yogʻoch oʻymakorligining pargari uslubida ijod qilgan. Yongʻoq va chinor yogʻochlaridan yasalgan koʻp qirrali stol, kursi, quticha va chilimlarni nafis handasiy naqshlar bilan bezagan. Uning asarlari respublika muzeylarida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygʻir

Aygʻir – voyaga yetgan ot. A. biyadan koʻra sekinroq oʻsib, kechroq voyaga yetadi. A.ning qarchigʻayi biyanikiga nisbatan 2–3 sm baland, vazni ogʻir, oyoqlari uzun va pishiq, kallasi katta, gavdasi ixchamroq. Nasldor A.lar yilqining sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga ega. Naslchilik ishlari uchun A. tanlashda ularning ishchanligi (chopish yoki yuk tortish qobiliyati), jinsiy faolligi, tana tuzilishi va ajdodining sifatlari e’tiborga olinadi. Agar biror A.dan bola olingan boʻlsa, oʻsha A. na-slining sifatiga qarab ham baholanadi. Koʻpchilik A.lardan naslchilik ishlarida gʻunanligidan boshlab foydala-niladi. A. bir mavsumda uyurga qoʻyish usuli qoʻllanganda 25 biyani, qoʻlda qochirish usuli qoʻllanganda 50 biyani qochiradi. Sun’iy urugʻlantirish usuli qoʻllanganda, har bir A.ning mavsumda bergan pushti 500 biyani qochirishga yetadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Uy hayvonlari
Aygʻirbaytalsoy

Aygʻirbaytalsoy – Oʻzbekiston Respublikasi Fargʻona viloyatining shimoli-gʻarbiy qismidagi soy. 249Chodaksoyning oʻng irmogʻi. A. Qoramozor tizmasining janubi-sharqiy yon bagʻridagi 11 buloq suvidan hosil boʻladi. Uzunligi 15 km. A. Teraklitogʻ bilan Julaytogʻ tizmalari orasida keng vodiydan oʻtadi. Su-vining koʻp qismi may-iyun oylarida oqadi. Vegetatsiya davrida suvining 72% sugʻorishga sarf boʻladi. Namangan vilo-yatining Pop tumanidagi togʻ oldi tekisliklarini sugʻoradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Aygʻirkoʻl

Aygʻirkoʻl – Hisor togʻidagi koʻl. Dengiz sathidan 2400 m balandlikda. A.ning yoz chillasida maydoni 100 ming m2 gacha kengayadi. Shu davrda chuq. 30 m dan ortadi. Togʻ muzliklarining erishidan vujudga kelgan. Koʻl suvi toza, atrofi xushmanzara. Koʻlda gulmohi (forel) baligʻi yashaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Sariosiyo tumani