Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Barionlar

Barionlar (yun. barus – ogʻir) – massasi proton massasidan kichik boʻlmagan, barion zaryadi birga teng boʻlgan, yarim butun spinli „ogʻir“ elementar zarralar. B. Fermi – Dirak statistikasiga boʻysunadi. Bu guruhga nuklonlar (neytron va proton) va giperonlar kiradi. Faqat proton erkin holda turgʻun boʻladi. Boshqa barcha B. barqaror emas, ular ketma-ket parchalanish yoʻli bilan proton va yengil zarralarga aylanadi. B. maʼlum boʻlgan barcha (kuchli, elektromagnit, kuchsiz va gravitatsion) oʻzaro taʼsirlarda ishtirok etadi. B. bilan boʻladigan har qanday jarayonlarda barion zaryadining saqlanish qonunlari, yaʼni barionlar va antibarionlar sonlari farqi oʻzgarishsiz qoladi. Barcha barionlar uchun barion zaryadi (soni) 1 ga, antibarionlar uchun – 1 ga teng . B. maftunlik, gʻalatilik, goʻzallik va boshqa kvant sonlar bilan tavsiflanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barit

thumb|Barit
Barit (yun. bans — ogʻir) — ogʻir shpat, sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi BaSO4. Rombik singoniyada kristallanadi. Rangsiz yoki oq, bir oz yashil yoki qizil rang aralashgan boʻladi. Qattiqligi 3,5 — 3,8, moʻrt. Barit 4,5. Odatda yirik kristalli massa hamda zich donador agregatlar koʻrinishida uchraydi. Shishasimon yaltiroq. Baritning yirik konlari Gruziya, Qozogʻiston, Turkmaniston, - shuningdek Rossiya (Ural, Oltoy), Ukraina (Zakarpatye, Donbass)da bor. Oʻzbekistonning Nurota, Chatqol-Qurama togʻlarida topilgan. Barit parmalash ishlari, tibbiyot, rezina va qogʻoz ishlab chiqarish, pirotexnika, koʻnchilikda, oziq-ovqat sanoati, kulolchilik, oq boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Javohirlar
Bariton

Bariton (ital. baritono, yun. barus — vazmin, past; ton—tovush) — 1) erkak xonandalar ovozining bir turi, balandligi jihatidan bas bilan tenor oraligʻida. Diapazoni katta oktavadagi lyasi bilan birinchi oktavadagi sol oʻrtasida. Lirik va dramatik turlarga boʻlinadi. Oʻzbek xonandalaridan M. Qoriyoqubov, N. Hoshimov, S. Benyaminov, chet el xonandalaridan D. Fisherdiskau, M. Mago-Masv, G. Ots, D. Xvorostovskiylar B. ovozlari bilan mashhur; 2) torlikamonli musiqa asbobi (18- a.). Unda 6 — 7 asosiy va 7— 20 rezonans (aks sado) beruvchi torlar boʻlgan; 3) mundshtukli puflama musiqa asbobi, trubadan bir oktava past tovush beradi. Puflama sozlar (asosan, harbiy) orkestrlarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Musiqa
Barkarola

Barkarola (italyancha, barca — qayiq) — 1) Venesiya qayiqchilarining koʻproq badiha yoʻli bilan bir maromda aytadigan qoʻshigʻi; 2) lirik kuyli 6/8 yoki 12/8 oʻlchovli musiqa asari (odatda romans yoki fortepiano uchun pyesa): Shubert va Glinkaning ovoz va fortepiano uchun B.lari, Shopen, Mendelson-Bartoldi, Chaykovskiy, Raxmaninov fortepiano Barkarolalari va boshqa operalarda ham Barkarolalar uchraydi (Ober, "Portichilik gung"; Rossini, "Vilgelm Tell"; Offenbax, "Gofman ertaklari" va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkash

Barkash, mis lagan — jez yoki misdan tayyorlanadigan roʻzgʻor buyumi; doyra yoki toʻrtburchak shaklida ishlanadigan yuzi yoyiq, keng idish. Cheti (labi) yonga qayrilgan boʻladi, cheti kungurali ishlangani qoshiklik B. deb ataladi. B. yuzasi nafis naqsh mujassamoti bilan toʻldirib bezatiladi, uning naqshsiz turi ham uchraydi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkashli Maxdiy

Barkashli Maxdiy (1911, Tabriz −1988) – Eron musiqashunosi. Musiqashunoslik va fizika fanlari doktori. Oʻrta asr musiqa nazariyasi, jumladan, Forobiy, Ibn Sino, Abdulqodir Marogʻiy musiqiy risolalari tadqiqotchilaridan. Eron dastgohlari nashriga hissa qoʻshgan, musiqa akustikasi muammolariga bagʻishlangan asarlar muallifi. Tehron xalqaro musiqashunoslar kongressining (1962) tashkilotchilaridan. 1975-yil Toshkent davlat konservatoriyasida „Eron dastgohlari“, „Forobiy nazariyasi“, „Musiqaviy akustika“ hamda „Zamonaviy Eron musiqasining ijodiy muammolari“ mavzuida maʼruza va mashgʻulotlar oʻtkazgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkgauzen effekti

Barkgauzen effekti - tashqi sharoit (mas, magnit maydoni) uzluksiz oʻzgarganida ferromagnitlar magnitlanganligining sakrasheimon oʻzgarishi. Nemis fizigi G. Barkgauzen 1919-yilda kashf qilgan. Ferromagnetiklarda har xil moddalar aralashmalari boʻlgani uchun (begona aralashmalar, dislokatsiya, qoldiq mexanik kuchlanishlar va hokazo tufayli) Barkgauzen effekti roʻy beradi, bular esa jismning magnit strukturasiga taʼsir qiladi. Bu effekt har xil tashqi sharoit (mas, temperatura, bosim va hokazo) oʻzgarishida kuzatiladi (qarang Ferromagnetizm).

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Barkisimeto

Barkisimeto — Venesuela shimoli-gʻarbidagi shahar. Lara shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 724 ming kishi (1990). Barkisimeto stansiyasi. Barkisimeto rayonining savdo-transport markazi. Oziq-ovqat (shakarqand va boshqalar), toʻqimachilik, sement, koʻn poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. Shaharga 1552-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Venesuela
Charles Glover Barkla

right|200px|thumb| Charles Glover Barkla
Charles Glover Barkla (1877.7.6—1944.23.10) — ingliz fizigi. Rentgen nurlarining qutblanuvchanligini (1904), harakterli rentgen nurlanishini (1906) kashf etdi. Nobel mukofoti laureati (1917). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1877-yilda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Turkum:7-iyunda tugʻilganlar
Turkum:23-oktyabrda vafot etganlar

Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Mixail Bogdanovich Barklay-de-Tolli

Barklay-de-tolli Mixail Bogdanovich (1761 — 1818) — rus sarkardasi, 1812-yilgi Fransiya-Rossiya urushining qahramoni, general-feldmarshal (1814), knyaz (1815). U shotlandlar av-lodidan boʻlib, Liflyandiya gubernyasida (Boltiq boʻyi) harbiy xizmatchi oilasida tugʻildi. Barklay-de-tolli rus-turk urushida (1787 — 91), rus-shved urushlarida (1788 — 90 va 1808 — 09) qatnashdi; u, ayniqsa, Fransiyaga qarshi olib borilgan urushda (1806 — 07) shuxrat topdi. 1809-yildan Finlandiyaga general-gubernator qilib tayinlandi; 1810 — 12 yillarda harbiy vazir. 1812-yil urushida 1-Gʻarbiy armiyaning qoʻmondoni. Borodino jangiaya Barklay-de-tolli markaz va oʻng qanotta qoʻmondonlik qildi. M. I. Kutuzov vafot etgach (1813-yil may), Napoleon I ga qarshi kurashayotgan rus-prus armiyasiga bosh qoʻmondon qilib yuborildi. Urush tugab, Rossiyaga qaytganida u yana 1-armiyaga qoʻmondonlik qildi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barclays

"BARKLEYS BANK" ("Barklays Bank") — Buyuk Britaniyadagi yirik tijorat banki. 1694-yilda Bankirlar uyi sifatida tashkil etilgan. 1869-yildan "Barkley end kompani" nomi bilan yuritilgan. Angliya banklarining "katta toʻrtligi"ga kiradi. Mamlakatda 2900 boʻlimi va agentligi ishlaydi, 80 xorijiy mamlakatda 2 mingdan ortiq boʻlimlari va shoʻba kompaniyalari bor (Afrika, Oʻrta Sharq, Lotin Amerikasi, AQSH, GFR, Belgiya va boshqa mamlakatlarda).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barlos

Barlos (Barulas, Ballos) — turkiykirgalar tarkibiga kirgan qabilalardan biri. XIII asr 2-yarmida Ili daryosi boʻylaridan Qashqadaryo vohasiga koʻchishgan. XIV—XV-asrlarda shu voha aholisining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol oʻynagan. Amir Temur barlos qabilasidan boʻlib, sarkarda va viloyat amirlarini asosan shulardan tayinlagan. Barloslarning bir guruhi Temuriylar va Boburiylar davrida Afgʻoniston va Hindiston hududiga koʻchib oʻtgan. XIX asrda birgina Dehli shahri atrofida 15 ming barlos yashaganligi tarixiy da qayd etilgan. Ammo barlos qabilasining asosiy qismi Oʻzbekistonning janubiy hududlarida qolib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlgan. Barloslar oʻzbek tilining qorluq-chigil lahjasida soʻzlashgan.

Barloslar Kesh (hozirgi Shahrisabz) hududini nazorat qilgan va uning barcha nasl-nasabi shu hudud bilan bogʻlangan. Koʻchmanchi boʻlib qolgan qoʻshni qabilalarning aksariyatidan farqli oʻlaroq, barloslar oʻtroqlashgan qabila edi. Oʻrta Osiyoning tub aholisi bilan keng aloqalar tufayli qabila islom dinini hamda arab va fors tillarining kuchli taʼsirida boʻlgan qarluq tarmogʻiga mansub turkiy chagʻatoy tilini qabul qilgan edi.

Barloslarning bir guruhi Temuriylar va Boburiylar davrida Afgʻoniston va Hindiston hududiga koʻchib oʻtgan. XIX asrda birgina Dehli shahri atrofida 15 ming barlos yashaganligi tarixiy da qayd etilgan. Ammo barlos qabilasining asosiy qismi Oʻzbekistonning janubiy hududlarida qolib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlgan. Barloslar oʻzbek tilining qarluq-chigil lahjasida soʻzlashgan.

 Tarixi 
Barloslar haqida Rashididdinning Oltin daftar kitobida, „Moʻgʻullarning maxfiy tarixi“ kitobida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. Rashididdining fikricha, barloslar nirun moʻgʻullarning Borjigin urugʻidan tarqalgan. Rashididdinning yozishicha, barlos etnonimi Chingizxon davridan beri mavjud boʻlib, Chingizxon oʻgʻli Chigʻatoyga 4 000 kishilik qoʻshin ajratganida, ularning koʻpchiligi barlos urugʻidan boʻlgan. Moʻgʻul tilidan tarjima qilinganida barlos soʻzi yoʻgʻon, kuchli deb tarjima qilinadi. Abulgʻozixon fikricha esa, barlos soʻzi sarkarda degan maʼnoni beradi.

Oʻzbek barloslari yuqori maqomga ega edilar. Ular barlos haqida „mardikorga bormas“ (yaʼni, u kunlik ishchi sifatida ishlashga ketmaydi) deb aytishgan. Sariosiyo viloyatining Oʻrta Koʻruk qishlogʻidan boʻlgan eski oʻzbek Barlos Botir boboning aytishicha, barlosni hech kim mardikorllikka undashi mumkin emas va barloslarning oʻzlari bu ishlarda qatnashishni uyatli deb bilishadiKarmysheva B. KH. Ocherki etnicheskoy istorii yuzhnykh rayonov Tadzhikistana i Uzbekistana. Moskva, 1976, S. 182..

Barlos lahjasi oʻzbek tilining qarluq-chigil shevasiga tegishli boʻlib, koʻplab xususiyatlari bilan oʻzbek tilining shahar lahjalariga yaqin turadiDzhurayev T. Uzbekskiye dialekty Verkhney Kashkadar’i. Tashkent, 1969. S. 74..

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 
 Oʻzbek qabila va urugʻlari 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Barmakiylar

Barmakiylar — mashhur vazirlar xonadoni; balxlik tabib va kohin Barmak avlodlari boʻlib, ulardan ayrimlari oʻz qobiliyat va bilimi tufayli abbosiylar saroyida yuqori lavozimlarga erishgan. Chunonchi, Barmakning toʻngʻich oʻgʻli Xolid birinchi abbosiy xalifa Abul Abbos Abdulloh hukmronligi davri (750 — 754) da vaziri aʼzam, ikkinchi xalifa Abu Jaʼfar Mansur davri (754 — 775) da esa moliya vaziri, soʻng Mosul hokimi boʻlgan, ayni vaqtda Bagʻdod shahri qurilishiga boshchilik qilgan. Uning oʻgʻli Yahyo oʻsha davrda Ozarbayjon va Armanistonda xalifa Abu Jaʼfar Mansurning noibi edi. Xalifa Maxdiy davri (775 — 785) da esa u devon boshligʻi va Horun ar-Rashidning murabbiysi boʻlgan. Horun ar-Rashid xalifa boʻlgach (786), uni vazir etib tayinlagan. Lekin, Yahyo tez orada davlat ishlaridan voz kechib, uning oʻrnini navbatma-navbat oʻgʻillari Fazl va Jaʼfar egʻallagan. Ular ayni vaqtda Horun ar-Rashid farzandlarining murabbiysi hamda Misr va Xurosonda abbosiylar noibi boʻlganlar. Yahyoning qolgan oʻgʻillari ham boy-badavlat yashab, yuqori davlat lavozimlarida ishlaganlar. B.dan xalifaga eng suyukligi — Jaʼfar edi. Horun ar-Rashid uni kun boʻyi, hatgo iloji boʻlsa, kechalari ham oʻz suhbatidan ketkazgisi kelmas edi. Ammo, Jaʼfar Horun ar-Rashidning ishonchu hurmatini suiisteʼmol qilib, uning singlisini yashirincha oʻz nikohiga olgach, qatl etilgan va shu voqea sababli B. tamomila qirib tashlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barmoq

Barmoq – qadimiy uzunlik oʻlchov birligi (XX asr); Oʻrta Osiyoda ishlatilgan. Oʻrta barmoqning oʻrta boʻgʻini eniga teng uzunlik. 1 barmoq 2,078+2,28 sm ga teng; uni yaxlitlab, 2,25 ga teng deb qabul qilish mumkin. Baʼzi da angoʻsht va asba (barmoq kengligi) koʻrinishida ham uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Barmoqlar

 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Barmoqlar

thumb
thumb
Barmoqlar — odamda qoʻl-oyoq kaftlarining uch qismi; Barmoq beshta boʻlib, har bir barmoqda uchtadan (bosh barmoqda ikkita) naysimon mayda suyaklar — falangalar bor. Barmoqlar oʻzaro boʻgʻimlar, muskullar orqali bir-biri bilan erkin harakat kila oladigan tarzda birlashgan. Odam qoʻl barmoqlarini bukib asboblarni ushlash, mehnat qobiliyatini oshirish imkoniyatiga ega. Shuning uchun tarixiy rivojlanishda bosh barmoq qolgan Barmoqlarga nisbatan koʻndalang joylashib, biror narsani ushlashga moslashgan. Oyoq Barmoqlari bukilib-yozilib odamning yurishiga, tik turganda muvozanatni saqdashga moslashgan. Barmoqlardagi muskullar mayda qon tomir va nervlarga boy, shu tufayli turli nozik harakatlarni (musiqa asbobini chalish, yozish, rasm chizish va hokazo) bajarishga imkon beradi. Ona qornida homilaning notoʻgʻri rivojlanishi natijasida barmoqsizlik (adaktiliya), Barmoqlar sonining kam (oligodaktiliya) yoki koʻp (polidaktiliya) boʻlishi uchrab turadi. Hayvonlarda Barmoqlarning tuzilishi va shakli ularning hayot sharoitiga, bajaradigan vazifasi (kovlash, uchish, suzish)ga qarab turlicha boʻladi. Qushlarda oldingi oyoq qanotga aylanib, uch barmoq rudimenti qolgan, orqa oyogʻida 4 ta barmoq bor. Tuyoqli hayvonlarda esa Barmoqlar tuyoqdan iborat va Barmoqlar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Anatomiya
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Osteologiya
Barn

Barn (ing . barn) — atom va yadro zarralarining toʻqnashish jarayonlari koʻndalang kesimlarining oʻlchov birligi B. orqali belgilanadi. 18=10-24sm2=10-28m2. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Christiaan Barnard

BARNARD (Barnard) Kristian (1922) — Janubiy afrikalik jarroh. Birinchi boʻlib bemorga boshqa odamning sogʻlom yuragini koʻchirib oʻrnatgan (1967). Keyinchalik (1974) B. tomonidan qilingan operatsiyada yurak bitib birikib ketgan. "Yoqimsiz unsurlar" romanini nashr ettirgan (1977, 3. Stander bilan hamkorlikda).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barnard yulduzi

Barnard yulduzi - kuchsiz qoʻshaloq yulduz. M5V spektral sinfiga kiradi. Koʻrinmas yoʻldoshga (aylanish davri taxminan 25 yilga teng) ega. Iloneltuvchi yudduz turkumida joylashgan. Barnard yulduzigacha boʻlgan masofa 1,83 ps ga teng . Barnard yulduzining yil davomidagi xususiy harakati 10,25" ni tashkil etadi. Uzoq kuzatishlar shuni koʻrsatdiki, Barnard yulduzi yoʻldoshining massasi 1,2 Yupiter massasiga teng ekan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yulduzlar
Barnett effekti

Barnett effekti — ferromagnit namunaning aylanishi bilan uning aylanish oʻqi boʻyicha magnitlanganlikning oshishi hodisasi. Amerikalik fizik S. Barnett 1909-yilda kashf etgan. Atomlar magnit momentlarining mexanik momentlariga bogʻliqligini koʻrsatadi. Barnett effekti ga teskari effektni Eynshteyn — de Xaaz effekti deyiladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Baro

Baro (yun. baros — ogʻirlik) — qoʻshma soʻzlarning bir qismi; bosimga aloqadorlikni bildiradi (mas, barometr, barokamera, baroterapiya va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barograf

Barograf (baro... va yun. grapho — yozaman) — atmosfera bosimini uzluksiz qayd qilish uchun moʻljallangan asbob. Ishlash tarziga qarab, aneroidli va simobli xillarga boʻlinadi. Amalda aneroidli Barograf koʻproq ishlatiladi. Uning qabul qiluvchisi bir-biriga mahkamlangan aneroid qutilaridan iborat. Atmosfera bosimi oʻzgarganda qutilar qisiladi yoki choʻziladi, natijada ularning qopqoqlari koʻtariladi yoki pasayadi va shunda pero darajalarga boʻlingan lentaga muayyan chiziqlarni chizadi. Shu tariqa atmosfera bosimi qayd qilib boriladi. Juda sezgir Barograf mikrobarograf deb ataladi. Meteorologiya st-yalarida, samolyot va aerostatlarda ishlatiladi (qarang Barometr).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Asboblar
Barokamera

Barokamera — barometrik bosimni sunʼiy ravishda oʻzgartirishga imkon beruvchi germetik kamera. Past bosimli (vakuumli), yuqori bosimli (kompression), muqim (statsionar) va koʻchma boʻladi. Eng koʻp tarqalgan turi past bosimli B.; unda bosimni atmosfera bosimidan boshlab mm sim. ust. ulushlarigacha (1 mm sim. ust.=133,322 n/m2) oʻzgartirish mumkin. B. hajmi m3 ulushlaridan bir necha yuz m3 gacha. Past bosimli B .dan kosmik tibbiyotda Yer atmosferasining yuqori qatlamlarida yuz beradigan turli hodisalarning inson va hayvonlar organizmiga taʼsirini oʻrganishda, balandlik mashqlarini oʻtkazishda, kosmosda ishlatiladigan jihoz va asboblarni sinashda foydalaniladi. Ichki temperaturani oʻzgartirsa boʻladigan B. termobarokamera deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barometr

Barometr (yun. baros — ogʻirlik - metr) — atmosfera bosimini oʻlchashda ishlatiladigan asbob. 
Turli xillari bor:
1) simobli B.; gidrostatik qonunlariga asoslanib yasalgan;
2) metall B. yoki aneroid; qattiq jismning elastikligiga asoslanib yasalgan;
3) gipsotermometr yoki termobarometr; suyuqlik qaynash temperaturasining tashqi atm bosimiga bogʻliqligiga asoslanib yasalgan;
4) gaz B.; gazlarning elastiklik xossasiga asoslanib yasalgan;
5) normal B.; meteorologik stansiya tarmoqlaridagi B.lar uchun etalon vazifasini bajaradi.
Meteorologik stansiya tarmoqchalarda eng koʻp tarqalgan simobli B. uzunligi 1 m ga yaqin keladigan bir uchi berk shisha naydan iborat. Nayga simob toʻldirilib, simobli metall kosaga toʻntarilsa, shisha naydagi simob ustuni tashqi atmosfera bosimi bilan muvozanatlashguncha naydagi simobning maʼlum qismi metall kosaga toʻkiladi. Shisha naydagi simob ustida boʻshliq (Torrichelli boʻshligʻi) hosil boʻladi. Simobli B. baʼzan metall kosasiz, faqat shisha naydan yasaladi. Bunday B. uzun va qisqa tirsakdan iborat boʻlib, sifonli B. deyiladi. Uzun tirsagining uchi berk, qisqa tirsagining uchi ochiq va kengroq boʻladi. Atmosfera bosimi kamayganda kengroq joyga simob oqib tushadi. Sifonli B.larda atmosfera bosim ochiq va berk naylardagi simob ustunlari farqiga qarab topiladi. Atmosfera bosimi oʻzgarishlarini uzluksiz qayd qilib boradigan asbob barograf deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barometrik formula

Barometrik formula — ogʻirlik kuchi maydonidagi gaz (atmosfera) bosimining balandlikka qarab oʻzgarishini ifodalaydigan formula. Hamma balandliklarda temperatura birday hisoblanganda (izotermik hol): bunda:  — gaz bosimi,  — gazning molekulyar ogʻirligi,  — gaz doimiysi,  — ogʻirlik kuchi tezlanishi,  — mutloq temperatura. Barometrik formula balandlik ortib borgan sari gaz (atmosfera) bosimining kamayib borishini koʻrsatadi. Balandlik katta boʻlsa, temperaturani oʻzgarmas deb belgilaydi. Atmosferaning ayrim qatlamlarida temperatura balandlikka qarab chiziqli oʻzgaradi.

Samolyot qanday balandlikda uchayotganini koʻrsatuvchi asbob — altimetrning ishlash tarzi atmosfera bosimining balandlikka qarab oʻzgarib borishiga asoslangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Baroniy Ziyovuddin

Baroniy Ziyovuddin (1285 - 1356) — tarixchi; Dehli sultoni Muhammad Tugʻloq saroyida yashab, ijod qilgan. B.ning "Tarixi Firuzshohiy" asari sultonlikning 1265-yildan 1356-yilgacha boʻlgan tarixiga oid. Asar shaxsiy kechinmalar asosida yozilgan boʻlib, qimmatli dan hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barot

Barot (arab. — maktub, podshoh yoki xon guvohnomasi) — podshoh, sulton, xon tomonidan soliq yoki jarimadan ozod etish; yerga vaqtincha yoki toʻla egalik qilish huquqini beruvchi yorliq. Maʼlum shart bilan biron mansabni egallash, xalqdan soliq toʻplash, u yoki bu kishidan maʼlum hajmdagi pulni olish va boshqa uchun hukmdor devoni tomonidan berilgan maxsus yorliq, guvohnoma. Yorliq egasi barotdor deb atalgan. B. podshoh, xonning tugʻrosi (gerb, davlat nishonasi) va muhri bilan tasdiqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barot oyi

Barot oyi — qamariya yil hisobida, yaʼni Oy taqvimi (kalendari)da, shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida sakkizinchi oy (shaʼbon oyi)ning nomi; 29 kunga teng . 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yil oylari
Turkum:Islom
Turkum:Pokiston
Baroterapiya

Baroterapiya (baro… va terapiya) – davolash maqsadida yuqori yoki past (odatdagiga nisbatan) havo bosimidan foydalanish. Umumiy baroterapiya barokamerada oʻtkazilib, unga bir yoki bir necha bemor joylashtiriladi va unda kislorod, havo yoki boshqa kislorodi bor gazli aralashmaning oshirilgan yoki pasaytirilgan bosimi vujudga keltiriladi. Nafas yetishmovchiligi, yurak-tomir kasalliklari, gangrena, shok, koʻp qon yoʻqotish, shuningdek miyaga qon quyilishi yoki uning tomirlarida havo pufakchalarining turib qolishi, is gazidan zaharlanish va boshqa holatlarda B.dan foydalaniladi. Havo bosimi oshirilgan umumiy baroterapiya gavvoslarda kesson kasalligini davolashda qoʻllanadi. Havo bosimi pasaytirilgan baroterapiya koʻkyoʻtal, bronxial astma va tashqi nafasning qiyinlashuvi bilan kechadigan kasalliklarda qoʻllanadi. Gipertoniya, yurakning ishemik kasalligi va hazm yoʻllaridagi ayrim kasalliklarning boshlangʻich shakllarini davolashda biatrondagi umumiy baroterapiya qoʻllanadi. Toʻqimalarning kislorodga toʻyinishini oshirish infeksiya qoʻzgʻatuvchisiga halokatli taʼsir koʻrsatadi, chunki u kislorodsiz sharoitda yaxshi koʻpayadi. Bunday davoni qoʻllash anaerob infekiiyadan oʻlishni ancha kamaytiradi va koʻpincha zararlangan sohani saqlab qolish imkonini beradi. OʻzRdagi koʻpgina davolash muassasalarida baroterapiya keng qoʻllanadi, buning uchun ular maxsus barokameralar bilan jihozlangan. Davo maqsadida baroterapiyadan foydalanish mumkinligini vrach belgilaydi. Asosan davolash muassasalarida yetarli tayyorgarlikdan oʻtgan mutaxassis vrachlargina baroterapiya bilan shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barotravma

Barotravma (baro... va travma) — havo bosimining keskin oʻzgarishi natijasida oʻzida havo saqlaydigan aʼzolar (nogʻora parda, oʻrta quloq, burunning yondosh boʻshligʻi, oʻpka)ning shikastlanishi. Toʻsatdan burun va qalqumdan qon kelishi bunga misol boʻla oladi. Atmosfera bosimi asta-sekin oshib borsa, quloq pardasiga hech qanday taʼsir etmaydi, chunki bunday hollarda bosim quloq pardasining ikkala tomonida (tashqi eshituv yoʻli bilan oʻrta quloq boʻshligʻi) Yevstaxiy nayi orqali baravar taqsimlanadi. Bosim keskin oʻzgarganda, mas, samolyot tez koʻtarilganida yoki tushganida, bosimni baravarlash uchun yutish harakatini bajarish tavsiya etiladi (buning uchun samolyotda yoʻlovchilarga konfet beriladi). Eshituv aʼzosi bosimni baravarlashga ulgura olmasa, quloq pardasi taranglashib, eshituv suyakchalari orqali bosim ichki quloqqa taʼsir etadi. Barotravmada dastlab quloq ogʻriydi, keyin odam yaxshi eshitmaydi, qulogʻi shangʻillaydi, baʼzan boshi aylanadi. Bosim ancha oʻzgarganda quloq pardasi yorilishi mumkin. Barotravma uchuvchilar, parashyutchilar, gʻavvoslar va boshqalarda uchraydi. Barotravmaning oldini olish uchun odamlar barokamsrada mashq qildiriladi: shovqinni kamaytiradigan moslamalardan foydalaniladi (quloq berkitiladi yoki ichiga paxta tiqiladi); bosim oʻzgarishini koʻtara olmaydigan kishilar uchuvchilik, suv ostida suzish va ishlashdan ozod qilinadi. Davosi: bemor tinch qoʻyiladi, tinchlantiruvchi dorilar va fizioterapiya buyuriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barottepa

Barottepa — qishloq harobasi (miloddan avvalgi 2 — 1 — mil. 6—8-asrlar). Surxondaryo viloyatining Jarqoʻrgʻon tumanida, Surxon daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Aylana (80×90 m) tarxli tepa. Bal. 12 m. Kushon podsholigi davrida obod boʻlgan. Terrakota haykalchalar, muhr, sopol idishlar, charx, jez oyna, shisha tumor, kushonlar va sosoniylar tangalari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Baroxoriya

Baroxoriya (baro... va choreo — borish, tarqalish) — meva va urugʻlarning oʻz ogʻirligi taʼsirida (tashqaridan biror kuch taʼsir qilmay turib) toʻkilishi, tarqalishi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baroq

Baroq, Buroq, Baroq oʻgʻlon (? — 1428) — dashti qipchoqlik hukmdor (1423—28). Oʻrusxonning nabirasi. B. 1419-yil may oyida taxt uchun kurashda koʻmak istab Samarqandga Ulugbek huzuriga kelgan. Ulugʻbek unga harbiy yordam beradi va shu yilning avgusti oxirida oʻzi ham katta qoʻshin bilan safarga chiqib, 5 sent. da Chinoz yonida Sirdaryodan kechib oʻtadi. Dushman (Tugʻa Temur avlodi Muhammadxon) jang qilmasdan tarqab ketgan, shuning uchun Ulugʻbek 22 oktabrda Samarqandga qaytib kelgan. B. bir muncha vaqtdan soʻng (1423-yil) Muhammadxonning oʻrdasini, 1425-yil boshida esa uzil-kesil taxtni egallaydi. Mustaqil boʻlib olgach, B. bilan Ulugʻbek oralaridagi munosabat buziladi. Bunga sabab B.ning Sigʻnoq atrofidagi yerlarni daʼvo qilib chiqishi boʻlgan. B. Sigʻnoq sh. uning bobosi Oʻrusxonning qarorgohi boʻlgani va shaharni bobosi obod qilganini daʼvo qiladi. Bunga javoban Ulugʻbek 1427-yil bahorida ukasi Muhammad Joʻqiy bilan B.qa qarshi otlangan. Ulugʻbek B. tomonidan kechirim soʻrab, sulh taklifi bilan yuborilgan elchini qaytarib yuborgan. Sigʻnoq atrofidagi tepalik yerlardan hech qanday xavfsizlik chora tadbirlarini koʻrmasdan oʻtib borayotgan Ulugʻbek qoʻshiniga B.ning kam sonli qoʻshini toʻsatdan hujum qilib raqibini parokanda qilib yuborgan. B. Samarqand atrofini talab orqaga qaytgan. Ulugʻbek otasi Shohrux yuborgan Hirot qoʻshini hamda Muhammad Joʻqiyning mulki — Qandahordan kelgan qoʻshinlarni jamlab yana B.qa qarshi otlanganda, Toshkentgacha kelgan, biroq B. qoʻshini dasht ichkarisiga chekingan. Sigʻnoq sh. Ulugʻbek qoʻl ostida qolgan. B. Moʻgʻulistonga qilgan yurishida Sulton Mahmud oʻgʻlon tomonidan oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Buroq

Buroq (arab, "yarqiroq", "barq" soʻzidan) — islom rivoyatlarida juda tez chopadigan va uchadigan maxluqning nomi. Qurʼoni karimda zikr qilinishicha (17:1), Muhammad sallollohi alayhi vasallam uni minib Makka shahridan "tungi sayr"da meʼrojga chiqqan. Rivoyat qilishlaricha, Buroq Muhammad sallollohi alayhi vasallamni Kaba oldiga kelib kutib turgan, avvaliga u sarkashlik qilgan, hazrat Jabroil majbur etgandan soʻng boʻysungan. Buroq boshqa paygʻambarlar, chunonchi Ibrohim (as) va Dovud(as)ga ham xizmat qilgan, deydilar. Buroq goh ot, goho xachir shaklida, oq rangli, boʻyni choʻziq, quloqlari uzun, oyoqlarida qanoti boʻlgan deb taʼriflangan. Muhammad sallollohi alayhi vasallam Buroqga minib uchib ketayotganliklarini oʻrta asr shia miniatyuralarida ifodalashga harakat qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baroqxon

Baroqxon, Baroq Eshon (toʻliq ismi — Baroqxon ibn Eson Tuva ibn Mutugen ibn Chigʻatoy) (? — 1271) — Chigʻatoy ulusi xoni (1266— 71). Jamol Qarshiyning yozishicha, 1266-yil Ohangaron vodiysida Chigʻatoy avlodlaridan birinchi boʻlib islomga kirgan Muborakshoh oʻzini Chigʻatoy ulusi xoni deb eʼlon qiladi. Shu tariqa birinchi marta Chigʻatoy ulusiga moʻgʻullar davlati oliy hukmdori tayinlamagan kishi xon boʻladi. Bundan gʻazablangan oliy hukmdor Xubilay Baroqxonni Turkistonga joʻnatadi. U das-tlabki vaqtlarda oʻzining xon qilib yuborilgani xususidagi yorliqni yashirib, goʻyo boshpana izlab kelgandek Surxondaryoga — qarindoshlari huzuriga boradi va asta-sekin moʻgʻullardan qoʻshin toʻplay boshlaydi. 1266-yil sentabrda Baroqxon Muborakshoh qoʻshini bilan jang qilib, uni asir oladi va Oʻzganda oʻzini Chigʻatoy ulusi xoni deb eʼlon qiladi. Ammo, Baroqxon tez orada Xubilay qoonga itoat qilmay qoʻyadi. Shu bois Xubilay unga qarshi qoʻshin yuboradi, Baroqxon Sharqiy Turkistonda Xubilay qoʻshinini tor-mor keltiradi. Shu vaqt chingiziylardan Xaydu markaziy hokimiyat bilan Baroqxon oʻrtasidagi qarama-qarshiliklardan foydalanib Yettisuv va Sirdaryoning sharqidagi yerlarni bosib olish taraddudiga tushadi. Natijada 1268-yil har ikki tomon qoʻshinlari toʻqnashib, Baroqxon yengiladi. Ammo, Xaydu uni taʼqib etmay, kelasi yili bahorda qurultoyga kelishni va oʻrtadagi raqobatga chek qoʻyib, sulh tuzishni taklif qiladi. 1269-yil bahorida qurultoy chaqirilib, unda sulh tuziladi va Xaydu bilan Baroqxon tasarrufidagi yerlar chegarasi aniq belgilab olinadi. Baroqxon vafot etgach, oʻrniga oʻgʻli Tuva (Duva) taxtga oʻtiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Baroqxon madrasasi

Baroqxon madrasasi — Toshkentda qurilgan Madrasa (1531/32 — 16-asr 2-yarmi). Hovli atrofida hujralar va ichki tarafida peshtoq boʻlib, madrasaning gʻarbiy qismi birmuncha oldinga chiqqan. Poydevori toshdan, qalin devorlari turli hajmdagi pishiq gʻishtdan ishlangan. Baʼzi joylari sinchli. Baroqxon madrasasi oʻrnida dastlab 2 (katta va kichik) maqbara boʻlgan. Kichik maqbarada Baroqxon qabri bor. Uning toʻrt tomonidagi eshiklaridan uchtasi keyinroq berkitib tashlangan (qolgan eshikdan zina bilan tomga chiqilgan). 1904-yilda masjidga aylantirilgan katta maqbarada Toshkent hokimi Suyunchxoʻja qabri joylashgan. Baroqxon ikki maqbarani oʻz ichiga olgan Madrasa qurdirgan. Madrasaning sharq tomonidagi ulkan peshtoqqa rang-barang sirkor gʻishtchalardan namoyon terilgan. U handasiy va girih naqshlar bilan hoshiyalangan. Peshtoqning yuqori qismi saqlanmagan. Asosiy peshtoqning orqa tomonida yana peshtoq va besh qirrali ravoq bor. Gʻarb tomondagi ichki peshtoq koʻk gumbazning tarkibiy qismi boʻlgan. Baroqxon madrasasi ning toʻrt burchagida choʻziq xona (qorixona)lar boʻlgan. Bino shakli va bezaklari oʻz holicha qolgan. Uning 22 m li gumbazi koʻk sirkor gʻishtchalar bilan pardozlangan (gumbaz 1868-yilgi zilzila paytida qulab tushgan). Gumbaz ostidagi 4,5 m li poygumbazga turli rangdagi sirkor gʻishtchalardan handasiy va girih naqshlar terib yaratilgan, Qurʼon suralari bitilgan. Maqbara ichki qismidagi bezaklar keyinchalik koʻchib tushgan. Ichki devorning tepa qismida ganchdan ishlangan naqshlar boʻlib, ularga oltin suvi yugurtirilgan, pastki qismida olti burchakli sopollardan terilgan keng izora bor (ular yashil sirkor, zarhalli gʻishtchalar bilan ajratilgan). 20-asr boshlaridagi taʼmir vaqtida qad. bezaklarning qoldigʻi koʻchirib tashlanib, oq ganch bilan suvalgan. Baroqxon madrasasi naqshlarining goʻzalligi, qurilish uslubi jihatidan Samarqandning eng yaxshi meʼmoriy yodgorliklari (15-asr ikkinchi yarmidagi Oq saroy va Ishratxona)ga yaqinlashadi. 1946, 1949, 1951, 1967-yillarda taʼmir ishlari olib borilgan. Baroqxon madrasasi da Oʻzbekiston Musulmonlari idorasi joylashgan.
 Galereya 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Toshkent madrasalari
Turkum:Toshkent meʼmoriy yodgorliklari
Barra

Barra — 1) yangi tugʻilgan qoʻzichoq; 2) qoʻzichoq terisi, qorakoʻl. 1 — 3 kunlik qorakoʻl qoʻzilarning soʻyilishidan sifati turlicha boʻlgan terilar olinadi. Teridagi jun qoplami yaltiroq mayinligi bilan birga jingalak (naqsh)larga ega boʻladi. B. aynan shu koʻrsatkichlariga muvofiq baholanadi; 3) yangi tugʻilgan qoʻzichoq goʻshti; 4) yangi unib chiqqan, yosh, mayin koʻkat (mas, barra piyoz).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barrankilya

Barrankilya — Kolumbiyaning shim.- gʻarbidagi shahar, Atlantiko departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,35 mln. kishi (1985, shahar atrofi bilan). Magdalena daryosi boʻyidagi port, okean kemalari ham kira oladi. Mamlakatning savdo-sanoat markazi. Neftni qayta ishlash, kimyo, sement, poyabzal, toʻqimachilik, metallsozlik va kemasozlik sanoati korxonalari mavjud. B. porti orqali chetga kofe, teri, neft mahsulotlari chiqariladi. Xalqaro aeroport, universitetlar bor. Shaharga 1629-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Kolumbiya shaharlari
Barreter

Barreter (ing . barretter — oʻzgartirmoq) — elektron va ion asboblarida tokni barqarorlashtiradigan moslama. Temir simdan tayyorlanadi va vodorod bilan toʻldirilgan berk shisha ballonga joylashtiriladi. B. ishlaganda simi 200 — 600° gacha qiziydi. Zanjirdagi kuchlanish ortsa, unga mutanosib holda simning qarshiligi ham ortadi, natijada tok kuchi oʻzgarmaydi. B. oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok zanjirlarida ishlatiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barrikada

Barrikada (frans.), koʻcha band - koʻcha, yoʻl, koʻprik va togʻ yoʻllarida turli narsalardan (xodalar, qum solingan qoplar, toshlar va boshqalar) quriladigan sunʼiy mudofaa toʻsigʻi. Barrikada qadim zamonlardan bosqinchilarga qarshi qoʻllangani maʼlum. Tarixiy da Barrikada chep deb tilga olinadi. Barrikada XIX-asrgacha tosh, qum solingan qop, xoda, qulatilgan daraxtlar va shahri k.dan qurilgan. 20-asrdan aholi yashaydigan joylarni tank va zirhli mashinalardan saqlash uchun maxsus muhandislik toʻsiqlari barpo etila boshlandi. Bunday B. temir-betondan, turli bloklardan yasalib, koʻcha va yullarga shaxmat katagi tartibida 2 — 3 qator quriladi. 1871-yil Parij kommunasi paytida kommunarlar, 1905 — 07-yillardagi rus inqilobi paytida ishchilar tomonidan keng qoʻllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bars yili

Bars yili (fors.) — muchal yil hisobining 3-yili nomi (mas, 1998, 2010 va hokazo); yoʻlbars yili (qarang Muchal).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barselona (shahar)

Barselona — Venesuela shim.dagi shahar va port. Ansoategi shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 247 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan). Toʻqimachilik, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shaharga 1637-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barsterlar

Barsterlar — muayyan davr bilan rentgen diapazonida chaqnab turuvchi yulduzlar. Birinchi bor 1975-yilda atmosferadan tashqi astronomiya usullari yordamida topilgan. Barster rentgen i hisoblanadi; ular nurlanishining fotonlari energiya 1 — 20 keV. Barsterlar chaqnashning qaytarilishi davri bir necha soatdan to bir necha kungacha boʻlgan oraliqda. Chaqnashlar orasidagi vaqt oraligʻi 30 — 50% gacha asta oʻzgarib turadi. Chaqnashlar vaqtidagi nurlanish energiyasi ular oraligʻida tarqaladigan nurlanish energiyasidan taxminan 100-marta kam. Hozirgacha 50 dan ortiq B. batafsil oʻrganib chiqilgan. Maʼlumotlarga koʻra, B. massasi Quyosh massasiga yaqin boʻlgan neytron yulduz boʻlib, uning atrofida akkresiya hodisasi sodir boʻlmoqda. Bunday hodisa qoʻshaloq yulduzlarda yuz berib, oddiy qoʻshni yulduzdan neytron yulduzga massa oqimi jarayoni bilan bogʻliq. Natijada neytron yulduz yaqinida qalinligi bir necha oʻn metr boʻlgan akkresion disk vujudga keladi. Akkresiya jarayonida disk harorati oshib borib, uning qiymati 3-108 K ga yetishi bilan qisqa vaqt ichida geliy moddasining yonishi yuz beradi va bu rentgen chaqnashini koʻrsatadi. Demak, Barsterlarning chaqnash mexanizmi termoyadro portlashi bilan tushuntirilishi lozim. Chaqnashdan soʻng akkresion diskda massasi 1015 t. geliy yigʻilishi bilan u bir necha sekundda yonib, Yerda yana rentgen chaqnashi kuzatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Nuritdinov S. N., Galaktika tuzilishi va fizikasi, T., 1996.

Turkum:Astronomiya
Bartang

Bartang — Pomirdagi daryo, Togʻli Badaxshon muxtor viloyatida (bosh qismi Afgʻonistonda), Panj daryosining oʻng irmogʻi (Amudaryoning yuqori qismi). B.ning yuqori oqimi — Oqsuv, oʻrta qismi — Murgʻob, Sarez koʻlidan sal quyiroqda B. deb ataladi. B. — Murgʻob — Oqsuvning uz. 528 km (B.ning uz. 133 km), havzasining maydoni 24,7 ming km². B. Pomir togʻlarini sharqdan gʻarbga chuqur vodiydan kesib oʻtadi. Asosan qor va muzdan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi (quyilish joyida) 128 m³/sek. Daryoda Shujon GES qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Afg‘oniston daryolari‎
Turkum:Tojikistondagi daryolar
Béla Bartók

thumb|Béla Bartók (1927)

Béla Viktor János Bartók (25-mart 1881 – 26-sentyabr 1945), Vengriyalik bastakor, pianinochi, etnomusiqashunos va pedagog. Bélaning "Koʻk Soqol gersogning qasri" (1911) operasi va "Yogʻoch shahzoda" (1914—16), "Ajoyib mandarin" (1919) baletlari, raqs kuylari, simfonik asarlari, konsert, kvartet, sonatalari, fortepiano uchun 85 pyesadan iborat "Bolalarga", 153 pyesadan iborat "Mikrokosmos" toʻplamlari mashhur. Béla ijodida koʻp yillar davomida turli mamlakatlar (Vengriya, Ukraina, Ruminiya, Turkiya va boshqalar) da oʻzi yozib olgan (jami 11 mingdan ziyod) venger dehqonlari foloʻslori, rumin, slovak, arab, turk, ukrain va boshqa xalqlar kuylarini qiyosan oʻrgangan va qiyosiy musiqa folklorshunosligiga asos solgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 The Lied and Art Song Texts Page Original texts of the songs of Bartók with translations in various languages.
 Bartók Béla Memorial House, Budapest 
 The Belgian Bartók Archives, housed in the Brussels Royal Library and founded by Denijs Dille 
 Gallery of Bartók portraits
 Virtual Exhibition on Bartók
 Bartók plays Bartók for Don Gabor's Continental record label later reissued on Remington Records 

Turkum:Kishilar
Turkum:Vengriyalik bastakorlar
Turkum:Vengriyalik pianinochilar
Turkum:1881-yilda tugʻilganlar
Turkum:1945-yilda vafot etganlar
Turkum:25-martda tugʻilganlar
Turkum:26-sentabrda vafot etganlar
Turkum:Klassik musiqa
Bartolinit

Bartolinit - qin (diloq) dahlizidagi katta Bartolin bezlarining yalligʻlanishi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar: gonokokk, streptokokk, stafilokokklarning bez yoʻllariga kirishi sabab boʻladi. Gonokokklar qoʻzgʻatgan B. (soʻzak B. i)da koʻpincha bez yoʻllarining har ikki tomon i yalligʻlanadi. Uz vaqtida davo qilinmasa, bez yoʻlining yalligʻlanib boʻrtishi natijasida teshigi berkilib, yiring toʻplanadi, yaʼni Bartolin bezining abssessi paydo boʻladi, bunda qattiq ogʻriq seziladi, harorat koʻtariladi, baʼzan tovuq tuxumidek shish paydo boʻladi. Abssess oʻz-oʻzidan yorilishi ham mumkin, bunda ogʻriq yoʻqolib, harorat normallashadi, lekin maʼlum vaqt oʻtgandan soʻng yorilgan joy berkilib, abssess yana qaytarilishi va oqma hosil boʻlishi mumkin. Shuning uchun qin dagʻlizi sohasida deyarli ogʻriqsiz kichik boʻrtma (doʻmboqcha) paydo boʻlishi bilan shifokorga koʻrinish lozim. Aks holda kasallik ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barxan

Barxan (turkiycha) — qumli choʻl va chala choʻllardagi relyefning koʻchma qum shakllari. Shamol yoʻnalishiga koʻndalang boʻladi. B. yiliga oʻrta hisobda bir necha sm dan yuzlab m gacha koʻchadi. Qizilqum va Qoraqum choʻllarining baʼzi joylarida qattiq shamol vaqtida yangi B.lar paydo boʻladi yoki eskilari joyini oʻzgartiradi. B.lar tepadan qaraganda koʻpincha yoy, yarim oy shaklida boʻladi. Shamolga roʻpara yon bagʻirlari qiya (5° — 14°), shamolga teskari yon bagʻirlari tik (30° gacha) boʻlishi mumkin. B. uchlari shamol kuchiga, qumning namligi, tarkibiga qarab uzun yoki qisqa boʻladi. B. balandligi 0,7 m dan 20 m gacha, hatto murakkab shakllari 200–300 m va undan ham baland boʻladi. Shamol harakatiga qarab B.ning toʻplanishi turli shakllar oladi: barxan tepalari, barxan zanjirlari, barxan piramidalari va hokazo. Qum kam boʻlgan qattiq yerlarda, koʻpincha taqirlarda yakka-yakka B.lar uchraydi. Tutash qumlarda murakkab B. tizmalari vujudga keladi. B. tizmalari Amudaryo sohillarida, Sandiqli, Kanpirak, Qoraqum choʻllarida, shuningdek Markaziy Fargʻonadagi Yozyovon choʻlida uchraydi. B.lar nisbatan yaxshi nam toʻplaydi va ihota qilinadigan boʻlsa, daraxtzor boʻlib qolishi mumkin. Avvallari Buxoro, Qorakoʻl vohalarining shim. qismidagi bir qancha unumdor yerlar, qishloqlar koʻchma qum ostida qolib ketar edi, endilikda saksovul va boshqa oʻsimliklar ekilib, uz. 125 km, eni 3 – 4 km daraxt-zorlar barpo qilindi va qum koʻchishi toʻxtatildi. Yana q. Eol relyef shakllari.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barchin

Barchin (Barchinoy, Oy Barchin, Gul Barchin, Barchin suluv) – „Alpomish“ dostonidagi yetakchi obrazlardan. Boysarining qizi. Alpomishning sevgilisi. Barchinoy mard va dovyurak qiz. U xalq ogʻzaki ijodidagi qahramonlik eposiga xos botir (alp) qiz haqidagi anʼanaviy obraz hisoblanadi. Turkiy xalqlar Barchin obrazi orqali xotin-qizlarga oʻz samimiy munosabatlari, katta eʼzoz va hurmatlarini bildirganlar, asllar ham yuksak insoniy qudrat va shon-sharafga ega ekanligini kuylaganlar. Baʼzi tarixiy rivoyatlarda Barchin oʻgʻuz qabilalariga beklik qilgan ayol, deb taʼriflanadi (uning maqbarasi Sigʻnoqaj 5 km janubiy-sharqda joylashgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Adabiy qahramonlar
Barchinligʻkend

Barchinligʻkend, Barchkend, Barchin – Sirdaryo boʻyida joylashgan oʻrta asr qalʼa-shaharlaridan biri (12–14-asrlar); Jand viloyatiga kirgan. Oltin Oʻrda davrida Barchinligʻkendda zarb qilingan mis tangalarda „Barchin“ yozuvi uchraydi. 13-asr 2-yarmida Barchinligʻkendga tarixchi Jamol Qarshiy kelib, uni oʻz asarida Barchkend deb qayd etgan. Bu davrda Barchinligʻkendda turkmanlar yashaganlar, shahar atrofida qoʻrgʻonlar va qum barxanlari yastanib yotgan, shaharda ilm-fan, maʼnaviy hayot taraqqiy etgan. Jamol Qarshiy Barchinligʻkendda arab, fors, turkiycha sheʼrlar bitgan mahalliy olimning maʼruzasini tinglaganini yozadi. 15-adan soʻng Barchinligʻkend atamasi da tilga olinmaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sirdaryo boʻyidagi shaharlar
Turkum:XII asr
Turkum:XIII asr
Turkum:XIV asr
Barshchina

Barshchina, boyarshchina — barin (boyar)ga tekinga ishlab berish — oʻrta asrlarda Rossiyada yer rentasi shakli, yirik yer egasiga qaram krepostnoy dehqonni oʻz mehnat qurollari bilan yer egasi xoʻjaligida haq olmay bajaradigan majburiy mehnati. Gʻarbiy Yevropada B. 8 — 9-asrlardan tarqalgan, 12 — 13-asrlardan obroklar tomonidan siqib chiqarilgan va 14 — 15-asrlarga kelib yoʻq boʻlib ketgan. Sharq mamlakatlarida B. keng tarqalmagan (qarang Begor). Rusda Kiyev Rusi davlati paytida paydo boʻlgan. Rossiyaning Yevropa qismida 16-asr 2-yarmi — 19-asr 1-yarmida keng tarqalgan. Yuridik jihatdan rasman 1882-yil bekor qilingan boʻlsada, 1917-yilgacha davom etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barer funksiya

Barer funksiya - odam va hayvonlar organizmining oʻz ichki muhitini (qon, limfa va toʻqima suyukligini) tashqi ta’sirlardan himoya qilishi, shu muhitni (tarkibi, kimyoviy, fizik hamda biologik xossalarini) nisbatan bir me’yorda saqlay olishi (qarang Gomeostaz). Organizm bu funksiyani barerlar deb ataladigan maxsus fiziologik mexanizmlar yordamida amalga oshiradi. Ular shartli ravishda tashqi (teri, shilliq pardalar, nafas, ayirish va ovqat hazm qilish apparatlari) hamda ichki — gistogematik va gematoensefalik barerlarga boʻlinadi. Gistogematik barerlar a’zo va toʻqimalarda qon bilan toʻqima oraligʻida joylashgan. Shu barerlar orasida jigar bareri ayniqsa muhim. Ichakda hosil boʻlib, undan qonga oʻtadigan ba’zi zaharli moddalarni jigar bareri zararsizlantirib turadi. Barer funksiya ham boshqa moslashuv mexanizmlari singari evolyutsiya jarayonida takomillashgan. A’zo va toʻqimalarning bakteriyalarga, toksinlarga, moddalar almashinuvining buzilishi natijasida hosil boʻlgan mahsulotlarga, yot moddalar va doridarmonlarga sezgirligi Barer funksiyaga bogʻliq. Barer funksiyadan gematoensefalik barer (qon bilan miya oraligʻidagi), gematooftalmik barer (qon bilan koʻz toʻqimalari oraligʻidagi), platsentar barer (ona organizmi bilan homila

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik

Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik — dialektik falsafaning juft tushunchalari. Barqarorlik narsa va hodisalarga xos muayyanlikni ifodalasa, oʻzgaruvchanlik ularning maʼlum bir holatdan boshqa bir holatga oʻtish jarayonini bildiradi. Oʻzgaruvchanlik keng maʼnodagi harakat tushunchasini ifodalab, shu maʼnoda mutlaq harakterga ega. Tayin narsalarga oid xossa sifatida esa u nisbiydir, chunki narsalarning oʻzgarishi biron-bir muayyanlikka nisbatangina sodir boʻladi. Oʻzgaruvchanlikni barqarorlikdan ajratib mutlaqlashtirish skeptitsizm va relyativizmag olib kelsa, aksincha, barqarorlikni mutlaqpashtirish aqida-parastlikka olib keladi. Dialektika Barqarorlik va oʻzgaruvchanlikni oʻzaro uzviy birlikda, mavjud dialektik qaramaqarshiliklar tarzida olib qaraydi. Aniq fanlarda Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik tushunchalari tegishli tayin tushunchalar bilan ifodalanadi va i-tlarda muhim metodologik ahamiyat kasb etadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barqiyoruq

Barqiyoruq, Ruknuddin Barqiyoruq (? — 1104) — saljuqiylar sultoni (1094 — 1104). Malikshoh 1 ning oʻgʻli. Malikshoh I vafot etgach, uning oʻgʻillari B., Mahmud, Malikshoh, Muhammad va Sanjar oʻrtasida taxt uchun kurash boshlanib, vazir Nizomulmulk Barqiyoruqni qoʻllab-quvvatlagan. Barqiyoruq birodari Mahmud hukmronligi (1092 — 94) dan soʻng taxtni egallashga muvaffaq boʻlgan. U oʻz hukmronligi davrida mulkdorlar gʻalayonlari, hashshoshiylar harakati va taxt talashayotgan birodarlariga qarshi kurash olib borib, saltanat birligini saqlashga harakat qilgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barquq

Barquq (? - 1399) - cherkas mamluklaridan boʻlgan Misr sultoni. B.ning otasi islomni qabul qilgan edi. Qrimda B.ni bir musulmon sotib olib Misrga yuborgan, u yerda 1364-yil amir Elbugʻoga sotgan. Amir B.ning qobiliyatli bola ekanligini payqab unga maxsus tarbiya bergan, soʻngra amir unvonini bergan. Sulton Al-Malik al-Ashraf davrida B. sulton bolalarining tarbiyachisi boʻlgan. U sulton vafotidan soʻng taxtni zoʻrlik bilan egallab olgan va sulton Al-Malik az-Zohir nomini olgan. Biroq tez orada B. zindonga tashlangan. Uning oʻrniga taxtga Hoji Xalifa oʻtirgan. Lekin yangi sulton bilan Suriya hokimlari oʻrtasida ixtilof paydo boʻlgach, xalq yana B.dan taxtga oʻtirishni soʻragan. Mana shu paytda sohibqiron Amir Temur B. huzuriga elchilarini yuborib undan tobe boʻlishni talab qilgan, birok B. elchilarni qatl etib, Boyazid I bilan ittifoqchilik shartnomasi tuzgan va urushga tayyorgarlik koʻra boshlagan. Biroq, Amir Temurning Hindistonga safari tufayli B. bilan urushishga toʻgʻri kelmadi. B. oʻz hukmdorligining ikkinchi yarmida Misrda tinchlik, osoyishtalik oʻrnatgan, moliya ishini yaxshilagan, dehqonchilik rivojlangan, ilm-fan taraqqiy qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Misr tarixi
Turkum:1399-yilda vafot etganlar
Basar

Basar, Basaron — Tohariston tumanlaridan biri. Oʻrta asr iga koʻra, B. tohiriylardan Abdulloh ibn Tohirga 826 — 827-yillarda 7300 dirham miqdorida xiroj toʻlagan. Bu juda katta miqdordagi xiroj boʻlib, Vashgird tumaninikidan 7-marta ortiq, Xuttalon viloyatinikidan (12 ming dirham) bir oz kam boʻlgan. Yaqubiy va Ibn Rusta asarlarida ham Basaron shahri nomi uchraydi. "Hudud ul-olam" da Basarig shaklida qayd etilib, unga koʻra 10-asrda B. goʻzal va obod, aholisi jangari boʻlgan. B. shahri oʻrta asrlarda Kofarnihon va Vaxsh daryolari oraligʻida; Hisorning jan.da yoxud janubi-sharqida boʻlib, Hisor vodiysi bilan Koʻlobni bogʻlovchi karvon yoʻlida joylashgan. Panjikentdan topilgan "turk-sugʻdiy" mis tangalardan birida 7 — 8-asrlar boshida "Pasar" shahri hokimi tomonidan zarb qilingan tangada Farnbag maʼbudining ismi bitilgan. Ilk oʻrta asrlarda B. yoki Pasar shahri aftidan mustaqil mulk boʻlib, Basaron yoki Pasaron deb atalgan. 7-asrda uni turk maliki boshqargan, ehtimol u Panjikent hokimi bilan qarindosh boʻlgan. Bu haqda ularning ismi yonida "jamuq" degan turkiy soʻzning boʻlishi guvohlik beradi. Bu soʻz turkiy unvon yoki mashhur turkiy urugʻlardan biri "jamukin"ning nomi boʻlib, bu urugʻ ilk oʻrta asrlarda Toharistonda va Balx atrofida yashagan. Tabariyning yozishicha, 706-yil B. viloyatini Qutayba ibn Muslimning birodari Solih zabt etgan. Bu jangda lashkarboshi Nasr ibn Sayyor alohida jasorat koʻrsatgan, shuning uchun Solih unga shu viloyatda joylashgan Tanjona qishlogʻini inʼom etadi.

Shamsiddin Kamoliddinov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Basiley

Basiley (basilevs) — 1) Pilos bitiklariga koʻra, Miken davrida kichik qishloq hokimi; 2) Gomer dostonida — qabila yoxud qabilalar ittifoqi rahbari. Dastlab saylab qoʻyilgan, soʻngra hokimiyat meros boʻlib oʻtgan; 3) Sparta shoxlarining ikki unvonidan biri; 4) Afinada — dastlab qabila yoxud qabilalar ittifoqi boshligʻi, soʻngra 2-arxont; 5) Yunon va makedon shoxlarining ellinistik mamlakatlaridagi unvoni va umuman yunon adabiyotida shohni anglatuvchi atama; 6) Vizantiya va Rim imperatorlarining Avgustdan boshlab olgan unvoni.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bask tili

Bask tili (euskara) — basklar tili. Basklar mamlakatining rasmiy tili (ispan tili bilan bir qatorda). Genealogik tasniflarda ajralib qolgan til sifatida qaraladi. Bask tili Kavkaz tillari bilan bogʻliq degan fikr mavjud. Yozuvi lotin alifbosi asosida"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Tillar
Basklar

Basklar ( oʻzlarini euskaldunak deb atashadi) — Ispaniya (950 ming), Fransiya (140 ming)dagi xalq. ShuningdekLotin amerikasi mamlakatlarida ham yashaydi. Umumiy soni 1,25 mln. kishi (1992), bask tilida soʻzlashadi, dindorlari — katoliklar. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil