Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Turnalar

thumb|Kanada turnasi (Antigone canadensis)
Turnalar — turnasimonlar turkumi oilasiga mansub qush. 4 urugʻga birlashgan 15 turi mavjud. Yirik, oyoqlari va boʻyni uzun, qanotlari nisbatan keng. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika, Avstraliyada tarqalgan. Suvoldi yoki oʻta nam ekosistemalarda yashaydi. Mavsumiy migratsiya davrida qishlash joylariga katta gala boʻlib uchib ketadi. Uyasini yerga oʻsimliklardan yasaydi. 3—6 yoshida voyaga yetadi. Nasl uchun ikkala jins ham gʻamxoʻrlik qiladi. 2— 3 ta tuxum qoʻyib, 1 oyga yaqin bosadi. Bolalari 2—3 oy oʻtgach, uchirma boʻladi. Jufti doimiy, uzoq saqlanadi. Yosh qushlar otaonasi bilan qishlov joyiga uchib ketadi; bahorda uya qurish joylariga qaytib kelgandan soʻng alohida yashay boshlaydi. Oʻsimliklar urugʻi, kurtagi, mevasi, hasharotlar, mayda kemiruvchilar, baliqlar, mollyuskalar va boshqa bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda oq turna, kulrang turna va kichik turna uchib oʻtish davrida uchraydi. Janubiy viloyatlarda kulrang turna qishlab ham qoladi. Oq turna Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

 

 

Turkum:Qushlar
Kamol Turobov

Kamol Turobov (1921.1.7, Toshkent) – kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1974). Hunarni otasi usta Turob Miraliyevdan oʻrgangan. Toshkent badiiy oʻquvishlab chiqarish kombinatining kulollik boʻlimida oʻqigan (1935—38). Toshkentdagi „Qizil kulol“ artelida usta (1939—41, 1946—49), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—45), Oʻzbekiston Mahalliy sanoat ministrligi Davlat maxsus konstruktorlik texnologiya byurosi kulolchilik boʻlimining mudiri (1968—95). Turobov yaratgan badiiy idishlar sifatli va nafis, pargari, islimiy naqshlar bilan chizma usulda bezatilgan. Turobov tayyorlagan idish va buyumlar xalqaro koʻrgazmalarda namoyish etilgan. „Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1995).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turon

thumb|xaritasi (1843 yil)
Turon — turli xil da turli maqsadlarda va maʼnolarda ishlatilgan tarixiy-geografik atama.

Ayrimlar Turon maʼnosida Movarounnahr, Turkiston, Markaziy osiyo hududlarini nazarda tutadilar. Oʻrta asrlar ida (Tabariy, Beruniy, Firdavsiy) Eron va Turon hududiy chegaralari Amudaryo orqali belgilanadi. Dastlab Avestoda qayd etilgan „tur“ etnonimi keyinchalik Markaziy Osiyo dasht va togʻ yerlarida yashovchi chorvador aholi bilan bogʻlangan. Olimlarning fikriga koʻra, „turlar“ tushunchasi — bu sakmassagetlarning dastlabki nomi boʻlishi mumkin. Sakmassagetlar va ularga yaqin qarindosh qabilalar mil. av. 6—4-asrlarda Oltoy va Janubiy Sibir dashtlarigacha tarqalgan. Bu hakda arxeologik maʼlumotlar ham dalolat beradi va Shinjon Uygʻur oʻlkasida saklar yozuvlarining tarqalishi ham shu fikrni tasdiklaydi. Mahmud Koshgʻariyning taʼkidlashicha, Uygʻuristonning Qashqar tumanida „kansak“ tili saqlangan edi. Sharqiy Turkistondagi Xotan vohasidan topib tekshirilgan yozuvlar „xotansak“ hujjatlari nomi bilan atalgan. Demak, Turon — faqat Oʻrta Osiyo hududining qadimgi atamasi degan xulosa bahslidir. „Turon“, „turonliklar“ yurti tushunchasini keng hududlar bilan bogʻlash mumkin. Oʻrta asr mualliflari ham „Turon“ geografik tushunchasini turlicha tasdiqlaydilar. Baʼzi tarixchi va geograflarning aytishicha, Turon — bu turklar, turkiy qabilalarning yurti degan maʼnoni bildirib, keyinchalik „Turkiston“ tushunchasiga aylangan.
Akademik. A. Muhammadjonovshnt fikricha, „Turon“ atamasi sugʻdcha — yer, tuproq, dala va dasht kabi maʼnolarni bildirgan. Shunga koʻra, „Turon“ toponimi pasttekislik, dalayu dashtliklar, yaʼni keng yaylovlar degan maʼnoni anglatgan.

 
 Bartolʼd V. V. Raboty po istorii i filologii tyurkskikh i mongolʼskikh narodov / V. V. Bartolʼd; Podgot. k izd. S. G. Klyashtornyy; Otv. red. A. N. Kononov. — Perepech. s izd. 1968 g. — M.: Vost. lit., 2002

Turkum:Shohnomadagi joylar
Turon kutubxonasi

Turon kutubxonasi (Toshkent viloyati „Turon“ ilmiy universal kutubxonasi) – Oʻzbekiston Respublikasidagi eng yirik kutubxonalardan biri, ilmiy-maʼrifiy muassasa. 1918-yilda Toshkentda mustaqil ommaviy kutubxona sifatida ochilgan. 1919-yilda „Turon“ nomi berilgan (1928—1993-yillarda „Oktyabr“ nomi bilan atalgan). Kutubxona joylashgan binoda dastlab 1913-yilda maʼrifatparvar Abdulla Avloniy boshchiligida „Turon“ teatr truppasi tuzilgan. Toshkent shahri maʼrifatparvarlarining „Turon“ jamiyati tashabbusi bilan va ularning shaxsiy kitoblari va sovgʻa qilgan jamgʻarmalari zaminida shu binoda kutubxonaga ham asos solingan (1913). Turon kutubxonasi Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Gʻulom Zafariy, Shokirjon Rahimiy, Mannon Uygʻur, Majid Qodiriy kabi taraqqiyparvar ziyolilarni birlashtirgan hamda Vatan, millat ozodligi uchun kurashda yuksak oʻrin tutgan maʼnaviy muhit shu yerda shakllangan.

Dastlab 4 ming kitob boʻlgan kutubxona fondida 400 mingdan ziyod asar mavjud (2004). Noyob nashrlar orasida Oktyabr toʻntarishiga qadar nashr etilgan asarlar, 1918-yildan nashr qilingan gazetalar jamgʻarmasi bor; hozirgi kunda chop etilayotgan 100 ga yaqin davriy nashrlar va boshqa asarlar bilan kutubxona fondini toʻldirib boradi. Turon kutubxonasida 8 boʻlim – ilmiy-metodik, kitob fondini butlash, ga kutubxona usuli bilan ishlov berish, kitob saqlash, maʼlumot-bibliografiya, kitobxonlarga xizmat koʻrsatish (oʻquv zallari bilan), almashuv fondi, axborot va zamonaviy texnologiya boʻlimlari bor. Kutubxona kitob koʻrgazmalarini, madaniyat merosiga bagʻishlab turli tadbirlar, taniqli olimlar, adiblar bilan ijodiy uchrashuvlarni muntazam tashkil qiladi, bibliografiya metodikasi boʻyicha qoʻllanmalar nashr etadi. 1938-yildan viloyatdagi 500 dan ortiq, kutubxonalar uchun metodik markaz qisoblanadi, viloyat kutubxonalari xodimlarining malakasini oshirish kurslari tashkil etadi, seminar-treninglar oʻtkazadi.

Turon kutubxonasida avtomatlashtirish keng yoʻlga qoʻyilgan: Oʻzbekistonda birinchilardan boʻlib kutubxona jamgʻarmasidagi 75 ming nusxa oʻzbek tilidagi ning elektron katalogini tuzish yakunlandi. Huquqiy axborotlar bilan taʼminlovchi markaz, internetga ulangan kompyuter xonasi va boshqa texnik vositalarga ega.

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi kutubxonalar
Turonbank

Turonbank - Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banki. 1990-yil 6-oktabrda aksiyadorlik tijorat birlashtiruv banki tarzida tashkil etilgan. 1993-yildan ochiq aksiyadorlik jamiyati. Boshqaruvi Toshkent shahrida, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi tashkilotlari, kichik va oʻrta biznes subʼyektlari, savdo, tayyorlov va qurilish sohasi tashkilotlarining qayta ishlovchi korxonalariga, shuningdek, xalq xoʻjaligining turli tarmoq korxonalari, xususiy tadbirkorlar, fermer xoʻjaliklari va aholiga bank xizmatlari koʻrsatadi. "T." keng tarmoqli universal banklardan biri hisoblanadi. Toshkent sh. va viloyatlarda bankning 16 ta filiali, 37 ta mini banklari mavjud. "T." faoliyati davomida Jizzax viloyatida Arnasoy, Namangan viloyatida Kenkulsoy, Rezaksoy suv omborilari qurilishini, Chodak dahasidagi yerlarni oʻzlashtirish, Buxoro viloyati Dengizkoʻl, Xorazm viloyatida koʻl kollektorlari rekonstruksiyamni, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ellikqalʼa tuman idagi Boʻston kanali qurilishini moliyalashtirdi. T.ning jami aktivlari 23,6 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 3,4 mlrd. soʻm, zaxira kapitali 974 mln. soʻmni, balans foydasi 0,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi; joriy likvidlik koeffitsiyenti 0,599, kapitalning yetarlilik koeffitsiyenti 0,155 (2004-yil, 1 yanvar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Rasmiy ilova 
Bankning rasmiy ilovasi - MyTuron, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.https://depozit.uz/partners/banks/turon-bank
Xolmirza Turonov

Turonov Xolmirza (1942.14.5, Gʻallaorol tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1965). 1966—99 yillarda Gʻallaorol tumanidagi 27maktabda biologiya oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turp

Turp (Raphanus sativus L.) — karamdoshlar oilasiga mansub ikki yillik oʻsimlik. 5 ming yil muqaddam Qadimgi Misr, Yunoniston va Rimda ekilgan. Hozirgi paytda dunyodagi barcha mamlakatlarda ekiladi. Birinchi yili kesikli, tukli barglardan iborat toʻpbarg va ildizmeva hosil qiladi. 2yili, ekilgach, gulpoya chiqarib, 35—40 kunda gullaydi. Gullashi bir oygacha davom etadi. Gul toʻplami — shingil. Guli 4 tojbargli, 2 jinsli, oq pushti, binafsha yoki ochsariq rangda, chetdan hasharotlar, asosan asalarilar yordamida changlanadi. Madaniy turp rediska va yovvoyi turp bilan oson chatishadi. Mevasi ochilmaydigan urchuq yoki silindrsimon qoʻzoqdan iborat. Urugʻi yumaloq, oval shaklda, och, toʻq jigarrang (rediska urugʻiga oʻxshash), 1000 donasi vazni 9—14 g, unuvchanligi (1 toifa urugʻlarda 85%) 4—5 yilgacha saqlanadi.

Turp faqat ochiq yerda yetishtiriladi. Urugʻi 2—4°da unib chiqadi. 13—20°da yaxshi rivojlanadi, harorat 20°dan yuqori boʻlsa ildizmevalarning oʻsishiga salbiy taʼsir qiladi. Turp namsevar oʻsimlik. Namlik yetishmasa ildizmevasi yaxshi oʻsmaydi. Ildizmevasi yirik, 200 g dan 4–5 kg gacha. Tarkibida oʻrtacha 1,92% oqsil, 1,58% qand, 1,55% kletchatka, 8–29 mgvitamin S va boshqa bor. Asosan, yangiligida, ayrim vaqtlarda dorivor sifatida isteʼmol qilinadi. Shuningdek, unda lavshaga qarshi vitamin bor, modda almashinuvi, ovkat hazmini yaxshilaydi. Turp Oʻzbekistonning markaziy viloyatlarida iyul oxiri — avgust boshida, jan. mintakalarda, avgust 2 oʻn kunligida, 2— 3 sm chuqurlikka ekiladi. Maisa koʻkarib chiqquncha tuproq doimo nam holda tutiladi. Keyingi parvarish oʻtash va yaganalashdan, oʻz vaqtida sugʻorib va kultivatsiya qilib turishdan iborat. Oʻzbekistonda turpning Margʻilon va Andijon9 tezpishar navlari davlat reyestriga kiritilgan. Hosildorligi: Margʻilon navi 350—360 s/ga; Andijon navi 480—500 s/ga.

 Adabiyot 
 Pivovarov V. F., Aromov M. X., Turd i kul ov B. X. i dr., Ovohnie i baxchevie kulturoʻ v Uzbekistane, M., 2001; Ostanaqulov T. E., Sabzavot ekinlari biologiyasi va oʻstirish texnologiyasi., T., 1997.

 

Turkum:Ildizmevalar
Abdumutal Tursunboyev

Abdumutal Tursunboyev (1856— Toshkent—1930) — yogʻoch oʻymakori, duradgor. Hunarni usta Toshpoʻlat Ayyubxoʻjayevsgsh oʻrgangan, ayniqsa, napgari naqsh usulini puxta egallagan. 19-asr oxirlaridan Toshkentda ochilgan mebel ustaxonalarida ishlagan rus ustalari taʼsirida mebellarni boʻrtma tasviolar va kadama (inkrustatsiya) usulida sadaf, suyaklar bilan bezab, shkaf va jovon ustasi sifatida tanilgan, milliy yogʻoch oʻymakorligini yangi usul bilan boyitgan. Tursunboyev tayyorlagan va bezagan buyumlar koʻpgina koʻrgazmalar (jumladan, Moskvada uyushtirilgan 1Butun Rossiya Qishloq xoʻjaligi va sanoati koʻrgazmasi va boshqalar)da namoyish etilgan, yuksak mukofotlar bilan taqdirlangan. Tursunboyevning ishlaridan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylarida saqlanadi."Tursunboyev Abdumutal" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tursunzoda (shahar)

left|thumb|300pх|Tursunzoda shahrining maʼmuriy binosi
Tursunzoda (1978-yilgacha Regar) — Tojikiston Respublikasidagi shahar (1952-yildan). Tursunzoda tumanining maʼmuriy markazi. Tojik shoiri Mirzo Tursunzoda nomiga qoʻyilgan. Respublikaning janubida, Hisor vodiysining gʻarbiy qismida. Dushanbe shahridan 57 km gʻarbda joylashgan. Dushanbe — Termiz temir yoʻldagi (Regar) stansiya. Aholisi 50 ming kishi (2013).

 Sanoati 
Tursunzodada rangli metallurgiya (1980-yillarda alyuminiy zavodi qurilgan), chinni zavodi, oziq-ovqat, yengil sanoat (paxta tozalash zavodi), qurilish materiallari sanoatlari mavjud.

 Ijtimoiy soha 
10 ga yaqin umumiy taʼlim maktabi, internat maktabi, sport, musiqa maktablari, kutubxona, madaniy muassasalar, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion, kasalxona va boshqa tibbiyot muassasalari mavjud. 1981-yilda Mirzo Tursunzodaga haykal oʻrnatilgan. Shahar chetida Xoʻja Naqshron maqbarasi (10—11-asrlar) meʼmoriy yodgorligi saqlangan.

 

 
 Tursunzoda shahrining norasmiy sayti 

 

Turkum:Tojikiston shaharlari

Tursunzoda Jamoatlari
Ravod Seshanbe
Paxtaobot
Qoratog 
Jora Rahmon
Sattor Tursunmuhamedov

Tursunmuhamedov Sattor Pozilhaqovich (1929.11.1, Turkiston shahri – 21.07.2020) — faylasuf olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasida akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), falsafa fanlari doktori (1970), professor (1972). Toshkent moliya-iqtisod institutida oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1955-76). Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy oʻquv yurtlari ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish instituti direktori (1976—79), 1985—93 yillarda shu institutda ijtimoiy-siyosiy munosabatlar kafedrasining mudiri. Toshkent pedagogika instituti rektori (1979—83), 1983—85 yillarda Toshkent xalq xoʻjaligi institutida falsafa kafedrasining mudiri. Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy pedagogika instituti direktori (1993). 1995-yildan Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida siyosatshunoslik kafedrasi professori. Ilmiy ishlari sanoat va qishloq xoʻjaligi, ijtimoiy guruhlar, tabaqalar, mulkdorlar sinfining shakllanishi, ijtimoiy falsafa, siyosatshunoslik sohalariga bagʻishlangan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Yigitali Tursunnazarov

Yigitali Tursunnazarov (1941. 13.3, Fargʻona viloyatidagi Rapqon qishlogʻi) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1999). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida, 1999-yildan Kamoliddin Bex.zod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida pedagog. T. romannavis rassom — epik asarlar ustasi sifatida tanilgan. Teran fikrli zamondoshlari obrazlarini yaratdi. "Xayol", "Abdurazzoq ota Ikromov", "Soʻnggi maktub", "Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi Ahmadjon Shukurov", "Shoira", "Zamondoshlarim", "Suv haqida doston" uchligi shular jumlasidan. Mustaqillikdan soʻng buyuk ajdodlar siymolarini yaratdi (jumladan, "Sohibqiron Amir Temur" uchligi; "Sohibqiron portreti" — Shvetsiyada chop etilgan Amir Temur haqidagi kitob muqovasidan oʻrin olgan). T. asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar (Rossiya, Hindiston, Angliya va boshqalar)dagi koʻrgazmalarda namoyish etildi, shaxsiy koʻrgazmalari tashkil qilingan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Toshpoʻlat Tursunov

Toshpoʻlat Tursunov (1932.7.5, Toshkent) — teatrshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1985), professor (1986). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat arbobi (1995). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1954). Shu institut qoshidagi metodika boʻlimining mudiri (1954 — 55), 1955 58, 1961 64, 1969 73y.larda Sanʼatshunoslik institutida turli ilmiy lavozimlarda ishlagan. Oʻzbekiston Madaniyat ishlari vazirligi repertuarredaksion kollegiyasining bosh muharriri (1964 — 69), Teatr va rassomlik sanʼati institutining sirtqi oʻquv boʻlimining dekani (1973 — 74), ilmiyijodiy ishlar boʻyicha prorektori (1974 — 77), rektori (1987 — 96). Ayni vaqtda teatrshunoslik kafedrasi mudiri (1974 — 98), 1999-yildan kafedra professor T.ning ilmiy faoliyati Oʻzbekiston teatrlari tarixi, teatr va dramaturgiya, sahna sanʼati, aktyor mahorati masalalarini oʻrganishga bagʻishlangan. "Darbadar", "Alpomish" pyesalarini yozgan. "Bandai gumroh" (B. Brext), "Konsul oʻgʻirlandi" (G. Mdivani), "Yaralangan yuraklar" (I. Afandiyev), "Dunyoga ruju qilsang" (D. Valeyev), "Sud oldidan" (K. Amirov), "Chet ellik kuyov" (A. Papayan), "Metrodagi hodisa" (N. Baer), "Oq ertak, oppoq ertak" (V. Petrosyan) kabi asarlarni tarjima qilgan.

 
 Karim qiziq Zaripov, T., 1960; Turgʻun Azizov, T., 2004.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ulugʻ Tursunov

Ulugʻ Toshmuhammedovich Tursunov (1905.9.1, Qoʻqon 1971.20.6, Samarqand) — tilshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), professor (1958), filologiya fanlari nomzodi (1941).

Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 — 45). Fargʻona pedagogika texnikumini (1924) va Leningrad sharqshunoslik institutini (1930) tugatgan. Margʻilonda maktab oʻqituvchisi (1924 —25), Qoʻqonda bolalar uyi oʻquv boʻlimi mudiri (1925 — 27). 1930 — 32 yillarda bir paytning oʻzida Til va terminologiya qoʻmitasida ilmiy xodim, Oʻrta Osiyo universitetida oʻqituvchi va Tojik agropedagogika instituti (Toshkent) da kafedra mudiri, 1933 — 34 yillarda Oʻzbekiston madaniy qurilish ilmiy tadqiqot institutida sektor mudiri, 1934 — 36 yillarda Til va adabiyot institutida direktor urinbosari va sektor mudiri, 1936 — 71 yillarda Samarqand universiteti oʻzbek tilshunosligi kafedrasining mudiri.

T.ning ilmiy asarlari oʻzbek tili leksikologiyasi, terminologiyasi, grammatikasi, dialektologiyasi va rivojlanish tarixiga, umuman, oʻzbek tilining ilmiynazariy, amaliy va metodik masalalariga bagʻishlangan.

 
 Uzbekchada feʼllarning yasalishi, T., 1930; Oʻzbek terminologiyasi masalalari, T., 1933; Hozirgi zamon oʻzbek tili Morfologiya (hammualliflikda), T., 1960; Sopostavitelnaya grammatika russkogo i uzbekskogo yazikov (v soavtorstve), Samarqand, 1962; Oʻzbek tili leksikasining baʼzi masalalari (hammualliflikda), Samarqand, 1971; Oʻzbek adabiy tili tarixi, T., 1982; Hozirgi oʻzbek adabiytili Leksikologiya, Morfologiya, 3nashri, T., 1992.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:20-iyunda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Habib Tursunov

Habib Tursunovich Tursunov (1913.9.5 Toshkent 1987.13.5) - tarixchi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), tarix fanlari doktori (1963), professor (1964). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1930). Maorif va partiya ishlarida ishlagan (1930 — 42). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942 — 45). Oʻzbekiston maorif vaziri oʻrinbosari (1946 — 47); Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1952 — 55), katta ilmiy xodim (1955 — 56); Toshkent elektrotexnika aloqa institutida kaf. mudiri (1956 — 66). Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish institutida kaf. mudiri (1967 — 69), shu institut direktori (1969 — 76). Toshkent pedagogika instituti rektori (1976 — 79). Partiya tarixi instituti direktori (1979-yildan). Asarlari davlat tuzilishi masalalari va Oʻrta Osiyo xalqlarining milliy ozodlik harakatiga bagʻishlangan.

 Adabiyot 
 Vosstaniye 1916 goda v Sredney Azii i Kazaxstane, T., 1962.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Saidaxon Tursunova

Saidaxon Ergashevna Tursunova (1956.28.1, Chinoz shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1977). 1977-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 3maktabda matematika oʻqituvchisi, 1986-yildan 36, 16maktablarda direktor.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:Chinoz tumanida tugʻilganlar
Zikrulla Saʼdullayevich Tursunxoʻjayev

Tursunxoʻjayev Zikrulla Saʼdullayevich (1912.20.7, Toshkent) — agronom olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan agronom (1969), qishloq xoʻjaligi. fanlari doktori (1973), professor (1974). S. Tursunxoʻjayevnmnt oʻgʻli. Oʻrta Osiyo paxtachilik institutini tugatgan (1934), Butunittifoq paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti (Soyuz NIXI)da aspirant (1934 — 37), ilmiy xodim (1937 — 41), Paxtaorol tajriba styasi direktori (1941 — 58), Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi Dehqonchilik instituti direktori, Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi boʻlim mudiri (1958 — 60). Butunittifoq paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1960 — 63), laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari (1963 — 78), 1978 — 92 yillarda ilmiy maslaxatchi. Ilmiy ishlari gʻoʻza agrotexnikasi masalalariga va sugʻorma dehqonchilikning ilmiy asoslarini ishlab chiqishga bagʻishlangan.

 
 Nauchnie osnovi sevooborotov na zemlyax Golodnoy stepi, T., 1972; Proizvoditelnaya sposobnost serozemov v sevooborote i pri monokulture xlopchatnika (v soavtorstve), T., 1977. Nauchnie osnovi xlopkovix sevooborotov (v soavtorstve), T., 1987.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Saʼdullaxoʻja Tursunxoʻjayev

Saʼdullaxoʻja Tursunxoʻjayev (1891 Toshkent 1938.4.10) - davlat va jamoat arbobi. Turkistondagi jadidchilik harakatining namoyandalaridan biri. Rustuzem maktabida oʻqigan (1898 — 1901). "Taraqqiyparvar" tashkilotining aʼzosi syfatida jadidchilik harakatida faol qatnashgan (1908 — 17). Abdulla Avloniy, Munavvarqori, Nizomiddin Xoʻjayev va boshqa bilan hamkorlik qilgan. Turkiston oʻlkasi Oziq-ovqat xalq komissarligining Moskvadagi vakili (1917 — 18), Toshkent Eski shahar Soveti ijroiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari (1918), Turkiston ASSR Sogʻliqni saqlash xalq komissari (1918 — 19), Milliy ishlar xalq komissari, Tashqi ishlar xalq komissari (1919). Turkiston Kompartiyasi MK kotibi, ayni paytda Buxoro Kompartiyasi MK masʼul kotibi (1920 — 21). BXSRning Savdo va sanoat xalq noziri (1921), Turkiston ASSR Markaziy xalq xoʻjaligi Kengashi raisi oʻrinbosari (1921 — 22), Pomir oblasti inqilobiy qoʻmitasi raisi (1922 — 23). XXSR Ijtimoiy taʼminot, savdo va sanoat xalq noziri (1923-24), XXSR Nozirlar Shoʻrosi raisi oʻrinbosari, Davlat reja komissiyasi raisi, XXSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi (1924). Xorazm viloyati inqilobiy qoʻmitasi raisi (1924 — 25). Oʻrta Osiyoda milliyhududiy chegaralanish oʻtkazilgach, SSSR Mehnat va Mudofaa Kengashining Oʻzbekiston SSR boʻyicha vakili (1925 — 26), Oʻrta Osiyo suv xoʻjaligi qurilishi tashkiloti boshligʻi (1927), SSSR^ Yer ishlari xalq komissarligining Oʻrta Osiyo boʻyicha vakili (1928 — 34), Qozogʻiston SSR Suv xoʻjaligi Bosh boshqarmasining boshligʻi (1935 — 37). T. "Milliy ittihod" Markaziy qoʻmitasi aʼzosi (1920 — 21) syfatida BXSRda katta tashkilotchilik ishlarini olib borgan.

Podsho Rossiyasi va sovet rejimiga qarshi siyosiy faoliyati uchun T. bir necha marta qamoqqa olingan (1911-yil Qoʻqon; 1922-yil; 1937.27.4, Olmaota). Toshkentda boʻlgan SSSR Oliy Sudi harbiy kollegiyasining majlisida otishga hukm qilingan va oʻsha kuni otib tashlangan. 1957-yil 1 avgustda oklangan.

 
Azizzoda L, Yangi xayet kurashchilari, T., 1977; Validiy, Boʻlinganni boʻri yer Xotiralar, T., 1977; Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob (Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000.

Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1938-yilda vafot etganlar
Munira Tursunxoʻjayeva

Munira Saʼdullayevna Tursunxoʻjayeva (1921.19.11 — Toshkent — 1976.7.4) — terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Tibbiyot fanlari doktori (1956), professor (1957). S. Tursunxoʻjayevning qizi. Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgach (1941), shu institut gospital terapiya klinikasida ordinator (1941—44), davolash fakulteti ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasida assistent (1944—51), dotsent (1951—57), professor (1957—60), stomatologiya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1960—69), davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasi (1969—71), ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasi (1971—76) mudiri. Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoning issiq iklim sharoitida uchraydigan ichak kasalliklari, ateroskleroz va boshqalarda moddalar almashinuvining oʻzgarishlarini oʻrganishga hamda geriatriya va gerontologiyaning turli dolzarb masalalariga oid. Toshkentdagi tibbiyot kollejlaridan biriga T. nomi berilgan.

 
 K vitaminoterapii ateroskleroza v usloviyax Uzbekistana, T., 1974.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:19-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:7-aprelda vafot etganlar
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turumtoy

Turumtoy (Falco columbarius) -lochinsimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 80 sm cha. Narining usti toʻq kulrang, qorni sargʻish, modasining usti koʻngʻir. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerikaning oʻrmon va oʻrmon tundra qismida, shuningdek, Osiyo choʻllarida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Hindiston, Oʻrta dengiz atrofida qishlaydi. Oʻrta Osiyoda markaziy osiyo T.i kenja turi oʻtroq yashaydi. Qoyalarga uya quradi, baʼzan daraxtlardagi eski inlardan foydalanadi. 3—5 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, mayda qushlar, kamdankam kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi.

 

Turkum:Qushlar
Turunj

Turunj (arab. — limon) — naqsh turi; hoshiya va asosiy maydondan tuziladigan naqsh mujassamoti markaziga ishlanadi. Shakli limonga oʻxshaganligi uchun shunday atalgan. Naqqoshlik taraqqiyoti davomida T. shakl jihatidan boyib va mukammallashib borgan: tuxumsimon, doira, romb, 5-10 va undan ortiq, qirrali yulduz shakllari koʻp uchraydi. Markaziga T., chetiga ruta va boshqa hoshiya naqshlar ishlanadigan toʻrtburchakli mujassamot keng tarqalgan. T. axtasn qogʻozni 4, 8, 16 ga buklab, bir boʻlagiga naqsh chizib tayyorlanadi; soʻng naqsh bezatiladigan sirtga tushiriladi.

Amaliy bezak sanʼatining barcha sohalari (naqqoshlik, gilamchilik, ayniqsa, zardoʻzlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi.

 

Turkum:Sanʼat
Turuxtan

Turuxtan — balchiqchilar turkumiga mansub qush. Tanasi 26 sm cha. Narining qanoti 17,5— 19 sm, ogʻirligi 184 g cha, modasining qanoti 14—16,5 sm, ogʻirligi 108 g cha. Urchish davrida narining boʻyin va boshi orqasidan rangbarang tusda uzun patlar oʻsib chiqadi. Modasi bir oz odmiroq. Urchish davri tugagach, ikkala jins bir-biriga oʻxshash tusga kiradi. Yevropa va Osiyoning shim. hamda moʻʼtadil mintaqalarida uya quradi. Jan. va tropik Afrikada, shuningdek, Jan. Osiyoda qishlaydi. T. — poligam kush. 4 ta tuxum qoʻyadi. 22—23 kun bosadi. Mayda umurtqasiz hayvonlar, oʻsimlik urugʻlari bilan ozikdanadi. Goʻshti mazali. Ovlanadi. Oʻzbekistonda migratsiya davrida uchraydi.

 

Turkum:Qushlar
Turfon

Turfon, Tulufon — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, SintszyanUygʻur muxtor rnida, Turfon soyligining shim. chekkasida joylashgan. Aholisi 200 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Neftni qayta ishlash va oziq-ovqat, sement, sanoati korxonalari bor.

Mil. av. 2-asrda T. hunlarga tobe boʻlgan, 6-asr oxiridan Turk xokrnligi. tarkibida, keyinchalik Uygʻur xonligi poytaxti. 1209 yilda moʻgʻullar egallagan. Moʻgʻuliston xoni Vaysxon davrida (1418—25) T. iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha yuksalgan. 15—17-asrlarda Chigʻatoy xonlari qarorgohi boʻlgan. 1758 yilda xitoylar bosib olgan va T. aholisining koʻpchiligi Uch shahri (Uchturfon)ga koʻchirilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Xitoy shaharlari
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turfon soyligi

Turfon soyligi, Turfon botigʻi — Tyanshan togʻlarining sharqiy tarmoqlaridagi tektonik botiq, Xitoy hududida. Uzunligi 200 km, eni 70 km chamasida. Turfon soyligining eng choʻkkan qismi dengiz satxidan 154 m pastda, bu Osiyoning quruklik qismidagi eng past joy. Yer yuzasi tekislik. Mezozoy va kaynozoyning qumgil yotqizikdaridan, togʻ oldi chaqirtosh qatlamlaridan tuzilgan. Tubining bir qismi achchiqshoʻr suvli koʻl. Iklimi keskin kontinental, yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 33°, eng yuqori temperatura 47,6°), kishi sovuq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —9,6°). Yiliga 20 mm gacha yogʻin yogʻadi. Oʻsimliklar vaqtincha oqar soylar oʻzanida uchraydi. Turfon soyligining koʻp qismi choʻldan iborat, shoʻrxoklar, chekkalarida vohalar bor. Turfon soyligida Turfon shahri joylashgan.

 

Turkum:Xitoy geografiyasi
Turfon sultonligi

Turfon sultonligi, Turfon davlati — markazi Turfon sh. boʻlgan davlat nomi. Turfon Buyuk ipak yoʻlitsa muhim oʻrin tutgan joy boʻlgani sababli, bu zaminda 2 ta davlat mavjud boʻlgan. Ulardan dastlabkisi Turfonda topilgan tosh bitiklarda Qoʻchoʻ (Kuju), Xitoy ida Gaochan davlati deb nomlangan. Mazkur davlatning tashkil topgan vaqti 460 yilga, yoʻq qilingan vaqti 9-asrning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Bu davlatda Budda dini yuksak darajada rivojlangan. Shu sababli gʻarbga safar qilgan Xitoy rohiblari bu zaminni ziyorat qilmay oʻtmagan. Qoʻchoʻ davlati Xitoyga yaqin boʻlgani sababli doim ushbu mamlakatning tavdidi ostida turgan. Xitoy imperatorlari esa Turfonni oʻz nazorati ostiga olishga harakat qilgan. Turk xoqonligi davrida Qoʻchoʻ turklarga tobe boʻlgan. Qoʻchoʻ davlatining poytaxti hozirgi Turfon shahrining sharqiy tomonida va 40 km narida joylashgan Qoraqoʻchoʻ boʻlgan. Hozirgi kunda uning faqat xarobalarigina saqlanib qolgan.

Ikkinchi Turfon davlati 9-asrning oʻrtasida tashkil topgan boʻlib, uning nomi tarixda Turfon idiqutligi deb ham ataladi. Mazkur davlat Xitoy ida Gaochan xueguguo, Shichjou (Sichjou) xueygu guo deb nomlangan. Bu Turfon yoki Gʻarbiy oʻlka uygʻur davlati maʼnosini anglatadi. Ushbu davlat hududiga hozirgi SintszyanUygʻur muxtor rnining Koʻchar, Qorashar, Jimusa, Urumchi, Kumul (Xami) viloyatlari kirgan. Turfon sh. yuksak madaniyat va xalqaro savdo markazlaridan biriga aylangan. Ushbu davlat qoraxoniylar xoqonligi tashkil topganidan soʻng uning hududiga qoʻshib olingan.
Turgʻar

Turgʻar — Sugʻd (Samarqand) hukmdori (738—750). Gʻuraknnnt oʻgʻli. Uning ismi oʻzi zarb qildirgan tangalarda twry’r ("Turgʻar"), xitoy yilnomalarida Duge (Touho), arab ida Turxar yoki Yazid shakllarida qayd etiladi. Shuningdek, u arab ida "alMuxtor" ("Tanlangan") laqabi bilan ham zikr etiladi. T. otasi oʻrniga arablarga vassal sifatida 738 yilda Samarqand taxtiga oʻtirgan va musulmoncha Yazid ismini olgan. Bu paytgacha u Ishtixon hokimi boʻlgan, Jumladan, Tanshu nomli xitoy yilnomasida Kan (Sugʻd) hukmdori Ulega (Gʻurak)ning 731 yil Duge ismli oʻgʻlini Sao (Ishtixon) shahriga, Mochjo ismli 2oʻgʻlini Mi (Maymurgʻ) shahriga hokim etib tayinlanganligi va uning otasining oʻlimidan soʻng Samarqand hukmdori boʻlganligi qayd etiladi.

T.ning yoshlik yillari arab bosqinlari va ularga qarshi otasi Gʻurakning olib borgan kurashlari davriga toʻgʻri kelgan. U arablarning vassali sifatida Sugʻd ixshidi boʻlib turgan davrda ham arablarga qarshi zimdan kurash olib borgan. Xususan, uning 740, 750 yillarda Xitoyga elchilar yuborganligi maʼlum.

T.ning avlodlari hadisshunos olimlar boʻlib, atTurkiy anNasafiy nisbasi bilan ijod qilishgan. Jumladan, ular orasida Abu Axmad Tolib ibn Ali ibn alHasan ibn Turxar ashShirakasiy anNasafiy (vafoti 900 y.) va 10—11alarda yashagan Abu Ishoq Ibroxim ibn Abu Ali Muhammad ibn Abu Abdulloh Muhammad ibn Amr ibn Solih ibn Turxar anNasafiy atTurxariy kabi nasaflik hadisshunoslar uchraydi.
Abdullaxon Turgʻunov

Abdullaxon Turgʻunov (1948.29.5, Namangan shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971 78 va 1981 92 yillarda Namangan shahridagi 28maktabda, 1992-yildan viloyat aniq va tabiiy fanlar internat litseyida kimyobiol. oʻqituvchisi. 1978— 81 yillarda viloyat oʻqituvchilar malakasini oshirish institutida kimyo kafedrasi mudiri. Darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida oʻtadi. Namunali kimyo laboratoriyani va "Yosh kimyogar" toʻgaragini tashkil etgan.

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toʻlqinboy Turgʻunov

Toʻlqinboy Bulturaliyevich Turgʻunov (1977.6.2, Qorasuv shahri) – oʻzbekistonlik bokschi, 1999-yilda „Oʻzbekiston iftixori“, 2000-yilda Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi unvonlarini olgan. 2000-yil Andijon davlat universitetini tugatgan. 1997-yildan „Dinamo“ sport jamiyatida yoʻriqchi boʻlib ishlagan. 57 kg vaznda 1997-2000-yilda ikki karra Oʻzbekiston chempioni, 1997-yil va 1999-yillarda Osiyo chempioni, 1998-yil Tailand poytaxti Bangkok shahrida oʻtkazilgan Osiyo oʻyinlarida, 1998-yilgi jahon kubogida va 1999-yilgi jahon chempionatida ikkinchi oʻrin sohibi boʻlgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston bokschilari
Turkum:Alifbo boʻyicha bokschilar
Turkum:Oʻzbekistonlik Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etgan bokschilar
Turkum:Boks boʻyicha Osiyo Chempionlari
Turkum:Andijon davlat universiteti bitiruvchilari
Tut

Tut — tutdoshlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi; mevali daraxt; Oʻzbekistonda 5 turi oʻstiriladi. Oq T. va qora T. mevasi isteʼmol qilinadi. Sershox T. , kagayama T. va ipak qurti T.i dan, asosan, ipak qurti boqishda foydalaniladi. T. tez oʻsadi, qurgʻoqchilik va sovuqqa chidamli. Shoxshabbasi zich, keng yumaloq, oval va piramida shaklida. Boʻyi 15— 18, baʼzilariniki 20–25 m, yoʻgʻonligi 1,5 m gacha. Katta yoshdagi baland tanali T. daraxtlaridan 20–40 kg gacha barg, 50–60 kg meva hosili olinadi. T. ning egribugri (ilonoʻt) va pastga qarab oʻsadigan (majnun T.) xillari ham bor. Daraxti 300, ayrimlari 500 yil yashaydi.

Oq T. (qarang Balxi tut) va shotut mevasi shirin, shifobaxsh, har xil vitaminlarga boy. Oʻzbekistonda T. qadimdan ekib koʻpaytiriladi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, shinni, murabbo, mayiz, spirtli ichimlik tayyorlanadi. Bargi tut ipak qurti boqishda ishlatiladi. T. ikki uyli oʻsimlik. Gullari bir jinsli. T. urugʻidan, qalamchasidan, payvand va parxish qilib koʻpaytiriladi.

Qurt boqish uchun ekiladigan T. navlari barg hosili moʻl, boʻyi baland, koʻp kallakli yoki buta shaklida oʻstiriladi. T. novdalari kesilganda tezda yangi novda chiqaradi. Har yili qurt boqish uchun kesilganligi tufayli 60—70 yilda qarib, hosildan qoladi. Bunday T. yoshartiriladi. T. tanasi mustahkam chidamli, T. yogʻochidan bochkalar, beshiklar, novdalaridan savatlar, zambillar, kajavalar, yengil stullar yasaladi. Ipak qurti boqish uchun T. nihollari va koʻchatlarini yetishtirish, tutzorlar barpo etish — tutchilik pillachilikning muhim sohasi hisoblanadi. 1970—91 yillardaIpakchilik uHcmumymuda ipak qurti boqishga moʻljallangan T. ning 9 navi (Mankent, Pioner, SANIISH33, Surxtut, Oʻzbekiston va boshqalar) va 3 duragayi chiqarilgan va rnlashtirish uchun davlat reyestriga kiritilgan.

Kasalliklari: bakterioz, vilt, ildiz chirishi, poʻkaklanish va boshqa

Zararkunandalari: tut odimchisi, tut parvonasi, Komstok qurti, kuzgi tunlam, tripslar, boʻrtma nematodlar, simqurtlar, oʻrgimchakkana.

 

Turkum:Tutdoshlar
Tutanxamon

Tutanxamon (taxtga oʻtirgandagi ismi — Nebxeprura) — Misrda Yangi podsholik davri (18sulola)da mil. av. taxminan 1347—1337-yillarda hukm surgan firʼavn. Firʼavn Amenxotep IV (Exnaton)ning Nefertititsan tugʻilgan 3 qizi Anxesenpaatonga uylangan. Ehtimol Amenxotepning ukasi ham boʻlgan. Tahminan 12 yoshida Tutanxamon (Atonning jonli obrazi degani) nomi bilan taxtga oʻtirib, 20 yoshga toʻlmasdan vafot etgan. Hokimiyat amalda vazir Eye va boshqa amaldorlar qoʻlida boʻlgan. Tutanxamon davrida Exnatonning diniy islohotlari bekor qilingan. Amon kultiga sajda qilish tiklank*ih, T.ning oʻzi T. ismidan voz kechib, firʼavn qarorgohini Exetatondan Fivaga qaytargan.

T.ning shoxlar vodiysidagi maqbarasi 1922-yil ingliz arxeologi G. Karter tomonidan topilgan. Maqbara oʻgʻri-qaroqchilar tomonidan talanmagan. Undan T.ning oltin sarkofagidan tashqari, yosh firʼavn tirikligida yaxshi koʻrgan sanʼat asarlari va uning qurol, buyumlari: oltin niqobi, rafiqasi Anxesenpaatonning tasviri, firʼavn 2 gʻildirakli jang aravasi ustida aks ettirilgan haykalcha, oltin, ganch, qora va qizil yogʻochlardan ishlangan haykalchalar, oʻqyoy, xanjar, quticha, oʻrindiq va boshqa buyumlar topilgan. Bu noyob sanʼat asarlari jahonning koʻpgina mamlakatlarida namoyish etilgan.

 

Turkum:Tarix
Tutdoshlar

ANDIJON QISHLOQ XO’JALIGI VA
AGROTEXNOLOGIYALAR INSTITUTI
Qishloq xo’jaligi ekinlari seleksiyasi, urug’chilik va dorivor o’simliklarni yetishtirish kaferdasi assistenti G’oipova Parizod Muxtor qiz 
 "TUTDOSHLAR" 
 Tutdoshlar (Moraceae) — ikki urugpallali oʻsimliklar oilasi. Sut shirali daraxt, buta, baʼzan sut shirasiz oʻt oʻsimliklar. Barglari navbatlashib yoki qaramaqarshi joylashgan, butun, oʻyilgan yoki qaychibarg, yonbargli. Toʻpgullari — kuchala, boshoq, roʻvaksimon yoki boʻsh sharsimon. Gullari ayrim jinsli, bir yoki ikki uyli. Gulqoʻrgʻoni oddiy odatda, 4 boʻlakli. Changchisi toʻrtta, urugʻchisi bitta. Mevasi danaksimon yoki yongʻoqcha, birlashib etli toʻpmeva hosil qiladi. T.ga 53 turkum va 1400 ga yaqin tur kiradi. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda, qisman oʻrta mintaqada tarqalgan.
thumb|Castilla elastica

T.ning eng yirik turkumlaridan biri fikus (Ficus) doim yashil yoki barg toʻkadigan daraxt, buta, baʼzan oʻt oʻsimliklari hisoblanadi. 1000 ga yaqin turi bor. Bargi turli shaklda, yonbargli, koʻpincha toʻkiluvchan. Fikuslardan anjir (F. carica) uzoq yashovchi daraxt. Barglari oddiy, 3—5 boʻlakchali, toʻkiluvchan. Gullari toʻpgulining ichida oʻrnashgan. T. ning yana bir yirik turkumi tut (Moras) Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan.

Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida ekiladigan (asosiy vatani Xitoy, Yaponiya) mevasi anjirga oʻxshash qogʻoz daraxti, Shimoliy Amerikada oʻsuvchi tikanli daraxt — maklyura, faqat tropik mamlakatlarda oʻsadigan mevasi ajoyib non daraxti, Malayya arxipelagida tarqalgan sut shirasi gʻoyat zaharli salobatli daraxt — zaqqum ham T.ga mansub.

 

Turkum:Tutdoshlar
Tutuq (unvon)

Tutuq — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvon. 

Qad. turk bitiktoshlari, xitoy, sugʻd ida uchraydi. T. Turk xoqonligida harbiy maʼmuriyat boshligʻi uchun qoʻllangan boʻlib, xitoycha dudu — voliy, viloyatning harbiy hokimi soʻzidan olingan deb hisoblanadi. Lekin, baʼzi tadqiqotchilar, shu jumladan, oʻzbek olimlari T. unvoni tutmok, feʼli asosida shakllangan unvon ekanligini taʼkidlashadi. UrxunYenisey bitiktoshlarida Oʻng T., Buqay T., El Toʻgʻon T., Alp Urungu T., Choʻkul T., Kunch T., singari amaldorlar nomi aks etgan. Bitiktoshlarda qayd etilishicha, xoqonlik boʻysundirilgan k,abilalarga T.lar tayinlagan. Turk xoqonligi davrida Fargona vodiysida T. unvonli sulola boʻlgan. 

Mugʻ kala hujjatlarida Sugʻd hukmdori Devashtichning 719 yilda Turk xoqoniga, Shosh tuduni va Fargʻona hukmdoriga yordam soʻrab yuborgan maktubini eltgan Fatufarn ismli elchi Devashtichga yozgan xati boʻlib, unda Fatufarn "Xoqonga va Fargʻona xukmdoriga yozilgan nomani Fargona tutugʻiga topshirdim", deb qayd qiladi. Bu esa 7—8-asrlarda Fargʻonada ixshidlar boshqaruvi bilan birgalikda T.lik boshqaruvi ham mavjud boʻlganligini koʻrsatadi. Shuningdek, 7—8-asrlarga oid Quva tangalari orasida suhiy yozuvda "Alpu xoqon tutuq" iborasi aks etgan tangalar uchraydi. Bundan Fargʻona T.larining Turk xoqonlari nomidan pul zarb qildirganliklari ayon boʻladi. Uygʻur xoqonligi davrida xoqonlardan biri Xitoyga T. unvonli noib tayinlaydi. Arab geograflari asarlarida 10-asrda Irtish boʻyida yashovchi Kimak nomli turkiy qabila hukmdorining unvoni T. deb qayd etiladi.

 Adabiyot 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Turkiy unvonlar
Turkum:Davlat unvonlari
Tufang

Tufang, toʻfang — chaqmoqtosh yordamida otadigan pilta miltiq. Tufak fonetik shakli ham mavjud. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida tuvak atamasi tol daraxti va umuman hoʻl shoxlarning poʻstlogʻini yormay, shox, navdadan sugʻurib olingan va uchiga gʻoʻlakchalar qoʻyilib, qushlarni ovlash uchun moʻljallangan tuppakni anglatishi qayd etilgan. 16-asrga kelib tuvak — tufak va T. fonetik shakllarni olgan va u endi oʻt sochish uchun moʻljallangan jangovar qurolmiltiqni ifodalagan. Turk sayyohi Sayd Ali Raisning guvoxlik berishicha (16-asr), T. ning stvoli misdan yasalgan. Tarixiy da keltirilgan maʼlumotlarga koʻra, T. Oʻrta Osiyoda 16-asrdan eʼtiboran qurollanishda ishlatilgan. Bobur qoʻshinida T. yasaydigan ustalar va T. bilan kurollangan askar— tufakandozlar bor edi, ular Panipat jangida Ibrohim Loʻdiy ustidan qozonilgan gʻalabaga salmoqli ulush qoʻshgan.
Tuflar

Tuflar (ital. tufo) — turli xil yoʻl bilan hosil boʻladigan togʻ jinslari guruhi. Ohaktoshli, kremniyli va vulkanik T. mavjud. Ohaktoshli T. yengil, gʻovak jinslar boʻlib, ularda oʻsimlik va organik qrldiklarining izlari boʻladi. Geyzeritlar kremniy T.dandir. Vulkanik T. vulkan otilish jarayonida qattiq jinslardan hosil boʻladi, ularning tarkibi liparit, datsit, andezit va bazaltdan iborat. T. qimmatbaho qurilish materiali boʻlib, betonga qoʻshimcha sifatida ishlatiladi.

 

Turkum:Petrologiya
Tuxmak

Tuxumak (Sophora) — dukkakdoshlarga mansub doim yashil yoki barg toʻkadigan daraxtlar, butalar va kup yillik oʻtlar turkumi. Osiyo va Avstraliya tropiklari va subtropiklarida 60 ga yaqin turi oʻsadi. Oʻzbekistonda, asosan, vatani Xitoy va Yaponiya boʻlgan 1 turi — yapon T.gi (S. japonica) manzarali daraxt sifatida ekiladi. Bal. 25–30 m ga boradi. Novdalari tikanli, barglari spiral shaklida joylashgan, uz. 2— 5 sm. Gullari 2 jinsli, och sariq, xushboʻy, toʻpguli shingil, yarim soyabonlar yoki taramlarga joylashgan. Tez oʻsadi. 51—7 yildan boshlab gullab, meva beradi. T. iyun—iyulda gullab, sentabrda mevasi yetiladi. Mevasi dukkak. Yogʻochi qattiq, undan mebellar, turli buyumlar ishlanadi.
thumb|Sophora chrysophylla
Tuxsi

Tuxsi — turkiy qabilalardan biri. Ular VII—VIII asrlarda turkiy qabila ittifoqi tarkibida boʻlib, Turkash xoqonligining siyosiy hayotida faol qatnashganlar. 

Tuxsilar VIII—X asrlarda Yettisuv va Issiqkoʻlning janubida yashagan. Ular, asosan, koʻchmanchi chorvador boʻlganlar. 766-yil qarluqlar Yettisuvni egallagach, tuxsilar ularning tarkibiga kirib, oʻzbek elatining shakllanishida faol qatnashgan. X—XI asrlar davomida tuxsilarning katta qismi Movarounnahr hududiga koʻchib kelib oʻtroqlashgan va mahalliy aholi tarkibiga aralashib, keyinchalik oʻz etnik nomlarini batamom unutib yuborgan.

 

 

Turkum:Turkiy xalqlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Markaziy Osiyo xalqlari
Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Tuxumhujayra

thumb|Odam tuxumhujayrasi
Tuxumhujayra — urgʻochi jinsiy hujayra (gameta). Tuxumhujayradan urugʻlanish yoki partenogenez natijasida yangi organizm rivojlanadi. Hayvonlarda tuxumhujayra murtakning rivojlanishi uchun zarur oziq moddaga ega boʻlib, yaxshi ixtisoslashgan. Sut emizuvchilar tuxumhujayrasini rus olimi K. M. Ber (1827) kashf etgan. Odatda, tuxumhujayra bir necha qavat poʻst bilan qoplangan. Koʻpchilik hayvonlar tuxumhujayrasi yumaloq yoki oval shaklda, baʼzan choʻziq (hasharotlarda). Gʻovaktanlilar va ayrim boʻshliqichlilar tuxumhujayrasi doimiy shaklda boʻlmasdan amyobaga oʻxshash harakatlanish xususiyatiga ega. Koʻpchilik hayvonlar Tuxumhujayrasi harakatsiz. Tuxumhujayraning oʻlchami sitoplazmadagi sariklik miqdoriga bogʻliq. Mas., parazit pardaqanotlilar Tuxumhujayrasi sarikGʻshgi boʻlmaganligidan juda kichik (6x10 mkm); yoʻldoshli sut emizuvchilarning sariqligi kam Tuxumhujayrasi 50 mkm dan (dala sichqoni) 180 mkm gacha (qoʻy). Odam va koʻpchilik umurtqasizlar Tuxumhujayrasi oʻlchami 90 mkm ga yaqin. Zaxira sariqlik koʻp boʻlgan mollyuskalar, ignaterililar, qisqichbaqasimonlar Tuxumhujayralari diametri 1,4 mm, kloakali sut emizuvchilarniki –3,5–4,3 mm, losossimon baliqlarniki 6–9 mm, tuxumini ogʻzida olib yuradigan dengiz laqqachalariniki–17–21 mm, akulalarniki 50–70 mm, tovuqniki – 30 sm dan ortiq, tuya qushniki – 80 sm (poʻchogʻi bilan birga uzunligi –155 sm, vazni 1,4 kg ga yaqin). Tuxumning oʻlchami hayvonning katta yoki kichikligiga bogʻliq boʻlmasdan, serpushtliligiga teskari korrelyatsiyada boʻladi. Odatda, tuxumini qoʻriqlaydigan hayvonlar yirik, lekin ozroq tuxum qoʻyadi. Nasli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qilmaydigan baliqlar minglab, baʼzan millionlab mayda (treska 10 mln., diametri 2 mm dan kichik) tuxum qoʻyadi. Lekin murtagi ona organizmda rivojlanadigan yoʻldoshli sut emizuvchilarda bunday korrelyatsiya kuzatilmaydi – ular bir vaqtning oʻzida bir necha mayda tuxum qoʻyadi. Tuxum 2 qutbli tuzilgan: animal qutbdan vegetativ qutb tomonga sariq modda miqdori ortib boradi.

Tuxumhujayra sitoplazmadagi sariklik miqdoriga koʻra aletsital, oligoletsital, mezoletsital, poliletsital, sariqlikning sitoplazmada tarqalishiga binoan gomolitsetal, telolitsital, sentroletsital; maydalanish tipi boʻyicha goloblastik va meroblastik xillarga ajratiladi. Oʻsimliklar Tuxumhujayrasi koʻpincha maxsus urgochilik jinsiy organi – arxegoniyda (sporali yuksak oʻsimliklar va ochiq uruglilar) yoki murtak xaltasida (gulli oʻsimliklar) rivojlanadi.

 Yana qarang 

 spermatozoid
 urugʻlanish

 

Turkum:Biologiya
Tush

Tush, tush payti, choshgoh — Quyosh markazining yuqori kulminatsiya momenti (Quyoshning sutkalik harakatida uning gorizontdan maksimal balandlikka erishgan) payti; bu vaqtda osmon meridian tekisligi bilan matematik u tekisligi kesishadi. Bu paytda yerdagi jismlar soyasi tush chizigʻi boʻylab yoʻnaladi va eng qisqa boʻladi. Bu hodisa tush payti boshlanganini bildiradi. 

 Yana qarang 

 Yarim kecha

 

Turkum:Astronomiya
Tushpa

Tushpa — Van koʻli (Turkiya) sharqiy sohilida joylashgan qad. shahar, Urartu davlati poytaxti (mil. av. 9—6-asrlar). Tushpaning qalʼa qismi baland qoya ustiga qurilgan. Podsho Menua davrida (mil. av. 9-asr oxiri) togʻ buloklaridan shaharga kanal oʻtkazilgan. 1916-yil I. A. Orbeli qoyatoshning jan. yon bagʻridan podsho Sarduri II (mil. av. 8-asr oʻrtasi) yilnomasi bitilgan katta ustun (stela)ni topgan. Tushpa ossuriy yozma ida bir necha marta qayd etib oʻtilgan. Mil. av. 735 y. ossuriyaliklar shaharni vayron qilishgan boʻlsada, qalʼani egallay olishmagan. Mil. av. 7-asrda podshoh qarorgohi Tushpa tarkibiga kiruvchi Tuproqqalʼaga koʻchirilgan. Qalʼa mil. av. 6-asr boshida midiyaliklar tomonidan vayron etilgan, lekin Axomaniylar davrida qalʼada hayot davom etgan.

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkiya
Tuyuq

Tuyuq — turkiy xalqlar mumtoz sheʼriyatidagi lirik janr. T. 4 misrali sheʼr boʼlib, aruzning ramal bahrida yoziladi; a-a-b-a, baʼzan a-b-v-b tarzida va favqulodda hollarda — a-a-a-a oʻlchovida qofiyalanadi. T. soʼz oʼyini asosida tajnis qofiyasida beriladi. Tajnissiz tuyuqlar ham bor. Tuyuqning dastlabki namunalari xalq ogʼzaki ijodida uchraydi. Bizgacha yetib kelgan Tuyuqlar Burhoniddin Sivosiy (14-asr) qalamiga mansub. "Qutadgʼu bilig" da ham tajnisli toʼrtliklar bor, biroq ular mutaqorib bahrida yozilgan. Alisher Navoiy "Mezon ulavzon" asarida T.ni birinchi marta janr sifatida belgilab oʻtgan va shakllantirgan. Bobur oʻzining "Aruz risolasi" asarida T.ni turkiy sheʼriyat shakllaridan biri sifatida baholagan. T. hozirgi sheʼriyatda birmuncha boshqacharoq nomlarda uchraydi. Xususan, ozarbayjonlarda bayot, turklarda maʼni, turkmanlarda laʼli. Mumtoz adabiyotda Lutfiy, Navoiy, Bobur, 20-asr shoirlaridan Gʻ. Gʻulom, Habibiy, Charxiy, Sobir Abdulla va boshqa ijodida T. janrining yetuk namunalari mavjud.

 
 Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar. T., 1976.

 

Turkum:Sheʼriyat
Tuya (oʻsimlik)

Tuya , tuyya,biota — sarvdoshlar oilasiga mansub doim yashil bir uyli oʻsimliklar turkumi. 5 turi Sharqiy Osiyo togʻlarida (Gʻarbiy Xitoy, Koreya, Yaponiya) va Sharqiy Amerikada tarqalgan. Dare qirgʻokdari pastliklarida va botqokliklarda usadi. Daraxti bal. 12–18 m, baʼzida 45– 60 m ga boradi. Shoxshabbalari piramidasimon yoki konussimon. Shoxlari yotik, yoki tik koʻtarilgan. Novdalari nozik, qattiq barglari bilan birga toʻkiladi. Barglari tangasimon. Urugʻlari yapaloq, qanotli, smolali. Ikki turi — gʻarb T.si (boʻyi 12 m gacha, iyunda gullaydi, 100 yildan ortiq yashaydi) va ulkan T. (bal. 45–60 m, shoxshabbasi tigʻiz piramidasimon, yogʻochi qimmatbaho) shaharlarni koʻkalamzorlashtirishda ekiladi.

 

 

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Tuyaboʻyinlar

thumb|
Tuyaboʻyinlar — toʻr qanotli hasharotlar turkumi. 271 turi maʼlum. Shimoliy yarim sharda tarqalgan. Tanasi 15–20 mm. Qanoti tiniq. Oldingi koʻkrak boʻgʻimi choʻzilib, tuya boʻyniga oʻxshab qayrilgan (nomi shundan). Tuxumini nam oʻrmonlarda poʻstloq, quruq oʻrmonlarda esa barg toʻshamalari ostiga qoʻyadi. Lichinkalari daraxtlar poʻstlogʻi yoriklarida va poʻstloq ostida yashaydi. Hasharotlar qurtlari, tengsiz ipak qurtlari, poʻstloqxoʻr qoʻngʻizlar, shiralar tuxumlarini yeb, oʻrmonchilikka foyda keltiradi. T. gʻumbagi harakatchan.
Tuyaboʻgʻiz

Tuyaboʻgʻiz — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi shaharcha. 1957-yil tashkil etilgan. Tuyaboʻgʻiz suv ombori ("Toshkent dengizi")ning shim.gʻarbiy sohilida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi (Toshkent—Angren temir yoʻl) — Kuchlik (4 km). Aholisi 5431 kishi (2004). Shaharchada temirbeton va asfaltbeton zavodlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 2 umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, poliklinika, kasalxona, tibbiy punkt va boshqa tibbiy muassasalar bor.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Oʻrta Chirchiq tumani