Xitoyda turizm

right|thumb| Xorijiy va mahalliy sayyohlarni o‘ziga jalb etadigan Shanxayning osmono‘par binolari manzarasi 
thumb| 1920-yillardagi Kuling plakati, Kuling shahri, Lu togʻi, Jiujiang (Xitoy)
Xitoyda turizm Xitoy iqtisodiyotining muhim qismiga aylanib borayotgan rivojlanayotgan sanoatdir. Soʻnggi bir necha oʻn yilliklar davomida Xitoyda islohot va ochiqlik boshlanganidan beri turizmning rivojlanish tezligi oshdi. Yangi boy oʻrta sinfning paydo boʻlishi va Xitoy hukumati tomonidan harakatlanishga qoʻyilgan cheklovlarning yumshatilishi ham ushbu sayohat oqimini kuchaytirmoqda. Xitoy dunyodagi eng yirik sayyohlik bozorlaridan biriga aylandi. Euromonitor International maʼlumotlariga koʻra, yaqin atrofdagi Osiyo mamlakatlaridagi iqtisodiy oʻsish va yuqori daromadlar Xitoyga 2030-yilga borib dunyoning birinchi raqamli sayyohlik yoʻnalishi boʻlishiga yordam beradi.

Xitoy 2022-yilda sayohat va turizmning YaIMga qo‘shgan hissasi bo‘yicha dunyoda ikkinchi (814,1 milliard dollar), sayohat va turizmning bandlikka qo‘shgan hissasi bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinni egalladi (2014-yilda 66 million 86 ming ish o‘rni). Toʻgʻridan-toʻgʻri, bilvosita va qoʻzgʻatilgan taʼsirga asoslangan turizm 2013-yilda Xitoy yalpi ichki mahsulotining 9,3 foizini tashkil qildi. 2017-yilda Xitoyning sayohat va turizm sektorining umumiy hissasi YaIMning 11 foizini tashkil etdi. 2018-yilda ichki turizm sektori mamlakat yalpi ichki mahsulotiga qariyb 1,47 trillion dollar hissa qo‘shdi.

2012-yildan beri xitoylik sayyohlar xalqaro sayyohlik boʻyicha dunyoda eng koʻp mablagʻ sarflab, dunyo boʻylab sayohat qilish boʻyicha yetakchilik qilmoqda. 2016-yilda jahon xalqaro turizm xarajatlarining 21 foizi yoki 261 milliard dollari shu davlat hissasiga to‘g‘ri keldi. (Statistikaga Gonkong va Makao, shuningdek, Tayvanning maxsus maʼmuriy hududlaridan amalga oshirilgan sayohatlar ham kiradi; 2017-yilda ular „chet elga“ qilingan sayohatlarning 69,5 millionlik ulushini tashkil etdi). 2018-yil holatiga koʻra, xitoyliklarning atigi 7 foizi pasportga ega edi, shuning uchun Buyuk Britaniya yangiliklaridagi xabarlarga koʻra, „kelajakda yanada o‘sish uchun potensial hayratlanarli darajada yuqori“.

 Tarixi 
right|thumb| Taqiqlangan shahar ichidagi sayyohlar, Pekin
1949—1974-yillarda Xalq Respublikasi hamma uchun yopiq edi. 1970-yillarning oxirida, Den Syaopin chet el valyutasidan daromad olish vositasi sifatida turizmni faol ravishda rivojlantirishga qaror qilgach, Xitoy turizm sanoatini rivojlantira boshladi. 2018-yilga kelib, Xitoy mehmonxona sanoatida 2500 ta yangi mehmonxona qurilishi loyihalari rejalashtirilgan edi.
thumb| Puhuitang daryosi ustiga qurilgan Nanxi koʻchasidagi koʻprik
thumb| Nankindagi chiroqlar festivali
Mahalliy hamda xalqaro aviatashuvlar va boshqa turistik transport vositalarining koʻpayishi sayohatni yanada qulaylashtirdi. 1980-yillarning oʻrtalariga kelib xorijlik mehmonlar uchun 250 dan ortiq shahar va mamlakatlar ochildi. Sayohatchilarga 100 ta joyga tashrif buyurish uchun faqat amaldagi vizalar yoki yashash ruxsatnomalari kerak edi, qolgan joylarga borish uchun esa jamoat xavfsizligi bo‘limlaridan maxsus sayohat ruxsatnomalari talab qilinardi. 1985-yilda Xitoyga 1,4 millionga yaqin xorijlik tashrif buyurdi va mamlakat turizmdan 1,3 milliard dollarga yaqin daromad oldi.

2015-yilda Xitoy yiliga 56,9 million xalqaro sayyoh bilan Fransiya, AQSh va Ispaniyadan keyin dunyoda eng koʻp tashrif buyuriladigan toʻrtinchi mamlakatga aylandi. 2017-yilda turizm yalpi ichki mahsulotga uning 11,04 foizini tashkil etuvchi 8,77 trillion yuan (1,45 trillion AQSh dollari)ga yaqin hissa qo‘shdi va 28,25 million kishini to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamda bilvosita ish bilan taʼminladi. 139,48 million chet eldan tashrif va besh milliard ichki sayohatlar amalga oshirildi.

 Kiruvchi sayohatlar 
thumb| Shanxay daryosidagi Sayyohlik qayiqlari turizmdan keladigan daromadning juda oz qismini taʼminlaydi
Xitoy 1970-yillarning oxirida Deng Syaopin tashabbusi bilan amalga oshirilgan islohoti va dunyoga ochilishi ortidan asosiy sayyohlik maskaniga aylandi. 1978-yilda mamlakat 230 000 nafarga yaqin xalqaro chet ellik sayyohlarni qabul qilgan, buning asosiy sababi hukumatning mamlakatga kim tashrif buyurishi va kimga sayohat uchun ruxsat berilmasligini qattiq cheklovlar bilan belgilab qoʻyganligi ediLew, Alan A. 1987. The History, Policies and Social Impact of International Tourism in the Peopleʼs Republic of China. Asian Profile 15(2)April:117 28..

2016-yildagi maʼlumotlar shuni koʻrsatdiki, chet ellik mehmonlarning aksariyati Osiyo davlatlaridan kelgan, Janubiy Koreya aholisi esa Xitoyga tashrif buyurish soni boʻyicha asosiy manba hisoblanadi. Kelgan sayyohlar sonining 81,06 millioni Gonkongdan, 23,5 millioni Makaodan va 5,73 millioni Tayvandan kelgan sayyohlar hisoblanadi. Xuddi shu yili Xitoyga tashrif buyurgan xorijliklar soni 28,15 million nafarni tashkil etdi.

Xuddi shu yili mamlakatda tunda tunab qolish uchun tashrif buyuruvchilar 2015-yilning shu davriga nisbatan 4,2 foizga oshib, 59,27 million kishini tashkil etdi (shundan 60 foizdan ortigʻi Gonkong, Makao va Tayvandan kelgan).

 Mehmonlar statistikasi 
Xitoyga tashrif buyuruvchilarning aksariyati quyidagi mamlakatlardan ediMost important countries of origin of foreign tourists in China in 2016:
Mamlakat/Hudud201820172016201520142013 79,370,000 79,800,000 81,060,000 79,448,100 76,131,700 76,884,600 25,150,000 24,650,000 23,500,000 22,888,200 20,639,900 20,740,300 6,140,000 5,870,000 5,730,000 5,498,600 5,365,900 5,162,500 4,193,000 3,863,800 4,775,300 4,444,400 4,181,700 3,969,000 2,691,000 2,683,000 2,588,990 2,497,700 2,717,600 2,877,500 2,485,000 2,312,900 2,249,600 2,085,800 2,093,200 2,085,300 2,415,000 2,356,800 1,976,600 1,582,300 2,045,800 2,186,300 2,160,800 1,709,400 1,365,400 1,916,000 1,864,500 1,581,200 1,014,100 1,082,700 1,050,000 1,291,000 1,233,200 1,165,400 1,075,500 1,129,400 1,206,500 1,205,000 1,168,500 1,135,100 1,004,000 967,900 996,700 949,000 1,141,500 1,113,100 1,151,700 978,000 941,200 924,600 905,300 971,400 966,600 864,000 822,000 799,700 730,500 710,000 677,000 850,000 806,000 741,300 679,800 667,100 684,200 833,000 776,700 753,500 641,500 613,000 651,700 752,000 734,300 675,100 637,300 672,000 723,000Jami (Gonkong, Makao va Tayvan bundan mustasno) 30,543,000 29,165,300 28,150,120 25,985,400 26,361,000 26,290,000

 Tili 
Xitoyda xitoy tilining turli shakllari deyarli hamma joyda qo‘llaniladi. Bunda mandarin tili standart shakl hisoblanadi va boshqa ko‘plab lahjalar ham ishlatiladi. Ularning ba’zilari, masalan, kanton va shanxay lahjalarida o‘n millionlab odamlar so‘zlashadi.

The Daily Telegraph tomonidan 2017-yilda yakunlangan tadqiqotga koʻra, Xitoyda odamlarning 1 foizdan kamrogʻi (taxminan 10 million) ingliz tilida gaplashadi.

 Turistik diqqatga sazovor joylar reytingi 
Turistik diqqatga sazovor joylar reytingi  — Xitoy rasmiylari tomonidan attraksionlarning xavfsizligi, sanitariya va transport sifatini aniqlash uchun foydalaniladigan reyting tizimi. U besh toifaga boʻlinadi, bular A (yoki 1A, eng past daraja), AA (2A), AAA (3A), AAAA (4A) va AAAAA (5A, eng yuqori daraja)dir.

Toifalar obyektning ahamiyati, transport imkoniyatlari, sayohat xizmatlari, shuningdek xavfsizlik va sanitariya masalalari kabi bir qator omillar asosida belgilanadi. Ushbu tizim 1999-yilda joriy etilgan va 2004-yilda (AAAAA toifasi kiritilganda) kengaytirilgan. Reytinglar Xitoy milliy turizm maʼmuriyati (CNTA) tomonidan boshqariladi va „Turistik diqqatga sazovor joylarning toifalari va reyting standarti“ kodeksiga asoslanadi.
Reytinglar Muqobil Daraja Miqdori A 1A eng past 130 AA 2A 927 AAA 3A 521 AAAA 4A 785 (2006-yil) AAAAA 5A eng yuqori 279 (2020-yil)

 Diqqatga sazovor joylar 

 Mashhur qadimiy poytaxtlar 

 Sian, Shensi
 Nankin, Szyansu
 Loyan, Xenan
 Xuchang, Xenan
 Xanchjou, Chjetszyan
 Chjenchjou, Xenan
 Anyang, Xenan
 Kayfin, Xenan

 Mashhur tarixiy shaharlar va eski shaharlar 
thumb| Grand Canal anʼanaviy uslubdagi sayohat kemasi
right|thumb| Pingyao, Shansi
right|thumb| Lijiang, Yunnan shahridagi Nakhi dongjing musiqachilari
thumb| Shanxaydagi Old City God ibodatxonasi
thumb| „Sharqning Venetsiyasi“ Suzhou shahridagi sayyohlik qayiqlari

 Kuling shahri, Szyansi
 Chunsin
 Guanchjou, Guandun
 Chengde, Xebey
 Zhengding, Xebey
 Jingziguan, Xenan
 Uxan, Xubey
 Fenghuang, Xunan
 Huai’an, Szyansu
 Luzhi, Szyansu
 Suchjou, Szyansu
 Tongli, Szyansu
 Yangzhou, Szyansu
 Zhenjiang, Szyansu
 Zhouzhuang, Szyansu
 Shenyan, Lyaonin
 Hancheng, Shensi
 Szinan, Shandun
 Qufu, Shandun
 Shanxay & Zhujiajiao
 Pingyao, Shansi
 Chendu, Sichuan
 Huanglongxi, Sichuan
 Lizhuang, Sichuan
 Tyatszin
 Dali, Yunnan
 Jianshui, Yunnan
 Lijiang, Yunnan
 Nanxun, Chjetszyan
 Wuzhen, Chjetszyan
 Xitang, Chjetszyan

 Mashhur diqqatga sazovor joylari 
thumb| Koʻplab sayyohlar Buyuk Xitoy devorining ayrim qismlariga, jumladan, Juyongguandagi boʻlimga tashrif buyurishadi
right|thumb| Siandagi Terrakota armiyasi
thumb| Taqiqlangan shahardagi Supreme Harmony zali
thumb| Yozgi saroydagi haykallar
thumb| Bund, Shanxay

 Lu togʻi, Jiujiang, Szyansi (togʻli Lu milliy bogʻi deb ham ataladi)
 Changbay togʻlari — noyob Sibir yoʻlbarslari yashaydigan muhim qoʻriqxona
 Xitoyning Buyuk kanali
 Buyuk Xitoy devori
 Ipak yoʻli — mashhur qadimiy savdo yoʻli boʻylab joylashgan tashlandiq shaharlar
 Xuanshan, Anxoy
 Jiuxua togʻi, Anxoy
 Tyanchju togʻi, Anxoy
 Taqiqlangan shahar, Pekin — bir vaqtlar „Xitoy imperator olami“ning markazi boʻlgan va omma uchun taqiqlangan — endi hamma uchun ochiq
 Yozgi saroy, Pekin
 Osmon ibodatxonasi, Pekin
 Dazu tosh oʻymakorligi, Chunsin
 Uch daralar, Chunsin va Xubey
 Gulangyu oroli, Fujian
 Mogao gʻorlari, Dunxuan, Gansu — eski Ipak yoʻlidagi 1000 yillik sunʼiy gʻorlar Xitoyning buddist merosini oʻz ichiga oladi
 Kuling shahri, Jiujiang — Xitoyning janubidagi yevropalik koʻchmanchilar uchun sobiq yozgi kurort boʻlgan Lu togʻining tepasida joylashgan
 Li daryosi, Guangsi — u yerga Xitoy oʻrami rasmlarida chizilgan qiyshaygan choʻqqilarni koʻrish uchun qayiqda sayohat qilinadi
 Caohai koʻli, Guychjou — bu yerda Xitoyning turli xil qushlar dunyosini koʻrish uchun sayoz koʻl boʻylab sayr qilish imkoni bor
 Xarbin xalqaro muz va qor haykallari festivali, Xarbin, Xeylunszyan — bu yerda kamalak chiroqlar bilan yoritilgan haqiqiy oʻlchamdagi muz qal’alaridan tortib, ajoyib qorli manzaralargacha bo‘lgan hashamatli va g‘alati haykallarni ko‘rish mumkin
 Yabuli togʻ-changʻi kurorti, Xeylunszyan — mamlakatdagi eng yirik changʻi kurorti boʻlib, u yerda koʻplab xitoyliklar changʻi uchib, dam olishadi
 Xenan, Loyan yaqinida joylashgan Longmen Grottoes — buddist haykalchalari va relyeflarining paradi
 Vudang togʻlari, Xubey
 Eski Yalu koʻprigi, Dandong, Lyaonin — Shimoliy Koreyaga olib boradigan yarim vayron qilingan koʻprik, Koreya urushining muhim yodgorligi
 Terrakota armiyasi, Sian, Shensi, sobiq qadimiy poytaxt — bu yerda 2200 yoshli haqiqiy askarlar Xitoyning birinchi imperatori qabrini qoʻriqlaydi
 Konfutsiy saroyi, Qufu, Shandun — buyuk donishmand urugʻining saksonga yaqin avlodlari yashaydigan joy
 Tay togʻi (yoki Tay Shan), Shandun — ibodatxonalar va pavilonlar joylashgan muqaddas choʻqqi
 Bund, Shanxay — Shanxay osmonoʻpar binolari bilan yonma-yon joylashgan mustamlaka meʼmorchiligining Huangpu daryosi boʻylab joylashgan manzili
 Shansidagi Xen togʻidagi ibodatxona
 Yungang Grottoes, Datong yaqinida, Shansi — mashhur buddist manzili
 Jiuzhaigou vodiysi, Sichuan
 Leshan Gigant Budda, Sichuan — dunyodagi eng katta oʻyilgan Budda
 Emei togʻi, Sichuan
 Qingcheng togʻi, Sichuan
 Potala saroyi, Lxasa, Tibet — dastlab qirol Songtsän Gampo tomonidan 637-yilda kelini Tan sulolasi malikasi Venchengni kutib olish uchun qurilgan saroy
 Xishuangbanna Dai avtonom prefekturasi, Yunnan — Xitoyning eng noyob, kam xalqi — Day xalqi yashaydigan manzil
 Sihu koʻli, Xanchjou, Chjetszyan

right|thumb|Sanya Bayda quyosh botishi, Hainan

 Turistik resurslar 
Xitoydagi turistik resurslarni uchta asosiy guruhga boʻlish mumkin: tabiati chiroyli joylar, tarixiy hamda madaniy joylar va xalq urf-odatlari saqlanib qolgan joylar. Xitoyda 55 ta Jahon merosi obyektlari mavjud boʻlib, Xitoy bu boʻyicha 58 ta obyekti boʻlgan Italiyadan keyin dunyoda ikkinchi oʻrinda turadi.

 Turistik xizmatlar 
alt=At right, an Asian woman holding a Norwegian flag with some writing on the bottom leads a group of casually dressed younger men and women, many wearing aviator sunglasses|thumb|Gid norvegiyalik sayyohlar guruhini Pekindagi ibodatxonaga olib ketmoqda
Xitoyning transport infratuzilmasining tez sur’atlarda rivojlanishi mamlakat ichkarisidagi va chet ellik sayyohlar uchun keng imkoniyatli sayohatlarni ta’minlamoqda. Butun Xitoy bo‘ylab ko‘plab mehmonxonalar va restoranlar barcha toifadagi talablarga javob beradigan qilib qurilgan, qayta ta’mirlangan yoki kengaytirilgan bo‘lib, ular orasida besh yoki olti yulduzli darajaga ega bo‘lganlari ham mavjud.

Xitoy xalqaro sayyohlik agentliklarini tartibga solishni yo‘lga qo‘ygan. 2003-yil 12-iyunda Xitoy milliy turizm boshqarmasi va Savdo vazirligi hamkorlikda chet el sarmoyasi ishtirokidagi yoki to‘liq chet el mulki bo‘lgan sayohat agentliklarini tashkil etish bo‘yicha vaqtinchalik nizomni e’lon qilgan.

 

 

 Xitoy Xalq Respublikasi Madaniyat va turizm vazirligi 
Turkum:Xitoy
Turkum:Turizm
Turkum:Sayohat