Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Madiy

Madiy, Madiyes — saklar shohi (miloddan avvalgi 7-asr). Midiya shohi Fraort ossuriyaliklar bilan boʻlgan jangda yengilgach, oʻgʻli Kiaksar qoʻshinni qayta tuzib, urushga tayyorgarlik koʻra boshlaydi. Gerodottng yozishicha, Kiaksar otasi uchun qasos olish maqsadida Nin shahriga yurish qilib, ossuriyaliklarni yengadi, Nin shahrini qamal qilgan paytida uning mamlakati hududiga skiflar (saklar)ning ulkan qoʻshini bostirib kiradi. Koʻpchilik olimlar ularni saklar deb hisoblaydi. Saklarnint podshosi M. boʻlib, u Partatuy (Protofiyey)ning oʻgʻli boʻlgan. Gʻarbiy Turkistondan massagetlar tomonidan siqib chiqarilgan (miloddan avvalgi taxminan 720), saklar kimmeriylarnk Yevropadan quvib chiqarib, Osiyoda taʼqibni davom ettirganlar va shu tariqa Midiya yerlariga bostirib kirganlar. M. midiyaliklarni jangda yengib, ularning qudratini sindirgan. Gerodotning xabar berishicha, skiflar butun Osiyo boʻylab oʻz hukmronliklarini tarqatganlar. Soʻngra M. Misrga yurish qilgan. Fala-stinda Misr podshosi Psammetix M.ni sovgʻasalomlar bilan kutib olib, undan yurishni davom ettirmaslikni iltimos qilgan. Skiflar shu yerdan orqaga qaytishgan. Ular Osiyoda 28 yil hukmronlik qilganlar. Kiaksar M.ni jangda yenga olmaganidan soʻng hiyla ishlatgan. M. bilan sulh tuzib, uning jangchilarini yarashish ziyofatiga taklif etadi. Ularni to mayet boʻlgunlarigacha ichirishgan. Sarxush boʻlib qolgan M. va uning askarlarini shu yerda tigʻdan oʻtkazadilar. Ayrim tadqiqotchilar (A. Abdurahmonov) fikricha, Madi turkiycha ismdir. Maad qad. turkiy tildagi alp, bahodir soʻzining sinonimi shaklidir. Tuva tilida bu soʻz hozirgacha saqlanib qolgan boʻlib, Maadir shaklida qoʻllanadi. Yaʼni Maadbotir, bahodir, — ir esa er demakdir. Maadirning yana bir turkiycha koʻrinishi Alp Er hisoblanadi... Bu oʻrinda Madi, Maʼdi kabi nomlar hozirgi turkiy, jumladan, oʻzbekcha ismlar orasida mavjuddir. Baʼzi olimlar (R. Girshman)ning fikricha, M. qabri Jan. Ozarbayjon (Eron)dagi qad. Ziviye tepaligida joylashgan.

 Adabiyot 
 Gerodot, Istoriya v 9 knigax, L., 1972.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madina (maʼnolari)

Madina:

Madina - musulmon xalqlari orasidagi qizlar ismi.:
Madina - Saudiya Arabistonidagi shahar.
 Madina (shahar) (arab, nomi — Madinat Rasulilloh yoki Madinat un-Nabi — paygʻambar shahri) — Saudiya Arabistonidagi shahar, mamlakatning gʻarbiy qismida, Hijoz viloyatida, Qizil dengizdan 250 km sharqdagi vohada joylashgan.
 Madina (ichki shahar) (tarixiy da) — oʻrta asrlarda musulmon mamlakatlarida shaharning hukumat binolari va yuqori tabaqa vakillari joylashgan asosiy qismi, ichki shahar.
Madina (ichki shahar)

Madina (tarixiy da) — oʻrta asrlarda musulmon mamlakatlarida shaharning hukumat binolari va yuqori tabaqa vakillari joylashgan asosiy qismi, ichki shahar. Mustahkam devor bilan oʻralgan, atrofida hunarmandlar, savdogarlar va boshqa kasb egalari yashaydigan mahallalar boʻlgan. M.da 2 tadan 4 tagacha darvoza boʻlib, darvozadan shahar ichkarisiga qarab choʻzilgan asosiy koʻchalar shaharni kattakatta daha (kvartal)larga ajratgan. Har bir daha ichida mayda koʻchalar boʻlgan (yana qarang Shahriston).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madinat az-Zahra

Madinat az-Zahra saroy majmuasi — Kordova (Ispaniya)dagi meʼmoriy yodgorlik (10-asr). Shahar tashqarisida. Kordova shahridan 5 km shim.gʻarbda Syerra-Morena yon bagʻriga kurilgan (936). Qurilishda 1000 ga yaqin ishchi qatnashgan, davlat xazinasining uchdan bir qismi sarf qilingan. Tar-hi 1500x750 m, togʻ yon bagʻrida 3 pogʻonali qilib koʻtarilgan. Yuqorida shim. dan qalʼa devori bilan tutash. Saroy, masjid, bogʻ va xizmatchilar uyidan iborat. Saroyning qabulxona zali 5 ta oʻzaro bogʻlangan ravoqli neflarga ajratilgan, erkin ochiladigan, oldi peshayvonli. Bunday tuzilish anʼanaviy masjid loyihasini esga soladi. Zallari toʻsin bilan yopilgan, tomi cherepitsali. Old qismi keng hovlili, turar joy xonalari ichki hovli atrofida joylashgan. Qurilish uchun marmar va 1000 ga yaqin ustunlar Afrika, Vizantiya, Italiyadan keltirilgan. Saroy devorlari taroshlangan toshdan oʻymakorlik bilan qoplangan. Oʻyma marmar oʻsimliksimon mavzularga, egiluvchan poyalarga ega. Devorlardagi oʻyma bezaklarda oʻsimliksimon naqshlar yetakchilik qilib, orasiga akant ham ishlangan. Ichki devor tepasi qizil va sariq tusdagi naqshlar bilan bezatilgan. Pollari qizil gʻisht va oq toshdan, rangbarang ustunlik qiluvchi geometrik parchinlar bilan qoplangan. Vizantiya imperatori yuborgan favvoralar: inson qiyofasidagi tilla halli jezdan, hayvon qiyofasidagi sof oltinli koʻk marmardan ishlangan. Majmua yechimida ispan-musulmon sanʼati yangi davrini yaratish oʻzlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ispaniya meʼmoriy yodgorliklari‎
Ferenc Mádl

Madl Ferens (1931.29.1, Vesprem viloyatining Bend qishlogʻi) — Vengriya davlat arbobi. Falsafa va huquq fanlari doktori. Budapesht universitetining huquq fakultetini tugatgan (1955). 1963—71 yillarda Vengriya Fanlar akademiyasi Qonun chiqarish va davlat instituti xodimi, 1978-yildan Budapesht universiteti huzuridagi Fuqarolik huquqi instituti, 1985-yildan universitetning xalqaro xususiy huquq fakulteti rahbari, 1990-yildan Vengriya hukumatining fan sohasidagi siyosatini muvofiklashtirish boʻyicha vakolatsiz raisi, 1993-yil fevraldan Vengriya madaniyat va taʼlim vaziri, Madaniyat qadriyatlarini qaytarish boʻyicha qoʻmita raisi, 1994-yildan Milliy madaniyat jamgʻarmasi rahbari, 1996-yildan Fuqarolar hamkorligi assotsiatsiyasi raisi; ayni vaqtda 1990—93 yillarda Davlat mulki boʻyicha Vengriya agentligi boshqaruvi rahbari, Banklar faoliyatini nazorat qilish boʻyicha Vengriya davlat boshqarmasi rahbari. 2000-yil 6 iyundan Vengriya Respublikasi prezidenti. Garvard huquq akademiyasi, Vengriya Fanlar akademiyasi haqiqiy aʼzosi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madlen madaniyati

Madlen madaniyati (arxeolo giyada) — Yevropadagi soʻnggi paleolit davri (mil. av. taxminan 15—8 mingyilliklar) madaniyati. Fransiyadagi La-Madlen (La Madeleine) gʻori nomi bilan atalgan. Tosh keskichlar, suyak va shoxdan yasalgan mehnat qurollari, gʻor devorlariga solingan suratlar, suyak oʻymakorligi va boshqa Xoʻjaligi — ovchilik, baliqchilik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Madovtepa

Madovtepa — soʻnggi jez va ilk temir davriga oid arxeologik yodgorlik (mil. av. 2-ming yillikning oxiri — 1ming yillik boshlari). Turkmanistonning Misriyon vohasidagi Madov shahri harobasi yaqinida. M.da 1930-yilda M. Ye. Masson, keyinroq A. A. Marushenko arxeologik tadqiqot ishlari olib borgan. 1947, 1951—53 yillarda M. Ye. Masson rahbarligidagi otryad yodgorlikda statsionar va stratigrafik qazishmalar oʻtkazib, uni bir necha qurilish bosqichlaridan iborat yoshini aniqlagan. Qazish jarayonida uy-joy qoldiklari va turli xil arxeologik materillar topilgan. Topilmalar, asosan, naqshsiz kulrang sopol idishlar (togʻora, koʻzacha, 1 va 2 quloqli koʻzalar, joʻmrakli kosa, kosasimon idishlar), jez shamshir, jez paykon va boshqalardan iborat. M. aholisining xoʻjaligini, asosan, sugorma dehqonchilik va xonaki chorvachilik tashkil etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Al-Madoiniy

Madoiniy Abulhasan Ali Ibn Muhammad Ibn Abdulloh Ibn Abu Sayf (9-asrning 1-yarmi) – tarixchi va adib. Basrada taʼlim olgan. Birmuncha vaqt Madoiniy (Mesopotamiya)da turgan (M. nisbasi ham shundan), Bagʻdodda yashagan. Ibn an-Nadim „Fehrist“ („Mundarija“) nomli asarida Madoiniy toʻgʻrisida eslatib oʻtgan. Madoiniy islom, xalifalik tarixi, bosqinchilik urushlari, qoʻzgʻolonlar hamda oʻlka va shaharlar tarixi, Muhammad (sav) tarjimai hollari, adib va shoirlar haqida 239 ta asar yozgan. Madoiniy asarlari keyingi asrlarda yozilgan arab tarixchilarining kitoblariga asosiy manba boʻlib xizmat qilgan. „Axbor ul-xulafo“ („Xalifalar xabarlari“), „Axbor quraysh“ („Kuraysh qabilasi xabarlari“), „Kitob futuh ash-Shom“ („Shomning bosib olinishi haqida kitob“), „Axbor shuaro“ („Shoirlar solnomasi“), „Tarix al-buldon“ („Oʻlkalar tarixi“) kabi asarlar muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixchilar
Turkum:Adiblar
Madohil

Madohil (arab. — ostona, eshik) — chapu rost takrorlanuvchi lolasimon shakldagi islimiy naqsh turi; naqsh mujassamotida boshlangʻich (chiqish) nuqta vazifasini oʻtaydi. 9—13-asrlardan rivoj topgan. M. koʻrinishi jihatidan xilma-xil (gʻuncha, lola, gul, uchbarg va boshqalar) shakllardan iborat. Meʼmorlik va amaliy sanʼatning deyarli barcha sohalarida keng tarqalgan. Xalq ustalari asosiy shakl orasiga turli xil gullar kiritib, M.ning goʻzal namunalarini yaratganlar: lola M. (gʻuncha, lola shakliga yaqin qilib ishlangan), qoʻsh M. zanjira (lola, gʻuncha shaklidagi M. biri yuqoriga, biri pastga qaratib ishlangan), islimiy M. (naqsh taqsimining asosini M. shakli egallagan islimiy naqsh turi) va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madr

Madr, Mazr — oʻrta asrlarda Balx viloyatiga tobe shaharlardan biri; Xulm daryosi boshlanish yerida joylashgan. M. 7—8-asrlarda Toharistonning Bomiyon bilan chegarasida joylashgan eng jan. shahri boʻlgan. "Hududul-olam"da M. 10-asrda Andarob viloyatiga tegishli kichik shahar (shahrak) deb qayd etilgan. M. shahri hozirgi Hindukushdagi Okrabot dovonidan shim.da, Haybaqdan Bomiyonga boruvchi yoʻlda joylashgan. M. yaqinidan (Rui qishlogʻi) Xulm daryosi vodiysi boʻylab Buyuk ipak yoʻlining asosiy yoʻli oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madras universiteti

Madras universiteti — Hindistondagi eng yirik va qad. untlardan biri. 1857-yil tashkil etilgan. Matematika, statistika, fizika, kimyo, zoologiya, botanika, antropologiya, geologiya va geofizika, geografiya, huquq, pedagogika, tibbiyot, sharqshunoslik, qishloq xoʻjaligi, texnologiya, veterinariya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitet tarkibida 100 dan ortiq kollej bor. 100 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Universitet kutubxonasida 210 mingdan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hindistondagi universitetlar
Poʻlat Madreimov

Poʻlat Shamshetovich Madreimov (1942.15.1, Qoraqalpogʻiston, Chimboy shahri) — baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1965). 1965— 70 yillar Qoraqalpoq teatrida baletmeyster, 1970—74 yillar Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida, ayni vaqtda 1970-yildan "Oyqulash" ashula va raqs ansamblida badiiy rahbar. Raqslarida qoraqalpoq xalqining hayoti va urf-odatlari, tarixini xalq oʻyinlari va marosimlaridan olingan milliy harakatlar orqali ifodalashga intiladi. Sahnalashtirilgan eng yaxshi raqslari: "Oʻtov", "Lolalar raqsi", "Orol yigitlari", "Mehnat zavqi", "Oʻynasin", "Oyqulash", "Jilva", "Nozli qiz", "Chavandozlar", "Yoshlar sayli", "Uchrashuv" va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1942-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Madrigal

Madrigal (lotincha: matricale — ona tilida aytiladigan qoʻshiq) — Uygʻonish davrida dunyoviy vokal musiqaning asosiy janri. Italiya (14-asr) da sheʼriy asar sifatida paydo boʻlgan. 14— 16-asrlarda M., odatda, ishqiy, hazil-mutoyiba, afsonaviy va boshqa mavzudagi 2—3 ovozli vokal-cholgʻu, bandnaqorat shaklidagi qoʻshiq boʻlib (F. Landino va boshqalar), 16-asrdan koʻproq lirik harakterdagi cholgʻular joʻrligisiz ijro etiladigan 4—5 ovozli polifonik musiqa asariga aylangan (A. Villart, Palestrina, O. Lasso va boshqalar). Keyinchalik Angliya (T. Morli, J. Uilbi) va Germaniya (G. Shyus va boshqalar)da ommalashgan. Yetuk namunalariga (K. Jezualdo, K. Monteverdi) hissiy-ifoda erkinligi, boy musiqiytasviriy vositalar, xilma-xil ohanglar yorqinligi xosdir. 17-asr dan boshlab, M., asosan, ayollarga bagʻishlangan kichik maqtovsheʼriy asar. 1964-yil Moskvada "M." ansambli tashkil etilgan (Oʻzbekistonda ham gastrolda boʻlgan), Buyuk Britaniyada "M. jamiyati" tuzilgan. 20-asrda I. Stravinskiy, B. Martinu, P. Xindemit va boshqa kompozitorlarning asarlarida M. anʼanalari tiklanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Madrid universiteti

Madrid universiteti - Ispaniyadagi yirik oliy oʻquv yurti. Alkalade Enares (1508) va Madriddagi Markaziy universitet (1821)larni birlashtirish (1836) natijasida tashkil topgan. 1850-yildan Madrid universiteti deb ataladi. Falsafa, filologiya, tabiiy fanlar, huquq, tibbiyot, farmatsevtika, veterinariya, siyosiy va iqtisodiy fanlar, psixologiya va psixotexnika, statistika, stomatologiya, sud tibbiyoti, amaliy yurisprudensiya, qiyosiy huquq, aloqa, dengiz floti, sotsiologiya va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 134 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 700 mingdan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madumar hofiz

Madumar hofiz (1850 - Isfara — 1930) — xonanda. Keng diapazonli, kuchli va baland ovoz sohibi. Koʻqon ijrochilik maktabi anʼanalarining rivoj topishiga hissa qoʻshgan. Koʻproq "Segoh", "Bayot" (taronalari bilan), "Shahnozi Gulyor", "Chapandoz", "Ush-shoq", "Dugohi Husayniy" (taronalari bilan) kabi Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari, "Ilgʻor", "Suvora", "Bir kelib ketsun", "Adashganman", "Ohkim", "Quling" singari ashula va katta ashulalarni mahorat bilan ijro etgan. Muqimiy "Sayohatnoma"sida Madumar hofizning isteʼdodli, benazir xonandaligi madh etilgan. Toʻychi hofiz, Hamroqul qori, Yu. Rajabiy singari hofizlar Madumar hofizning shogirdlaridir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maduray

Maduray, Madura — Hindistonning jan. qismidagi shahar. Vaygay da-ryosi boʻyida, Tamilnad shtatida. Aholisi 1,2 mln. kishi (2001). Temir yoʻl tuguni. Mamlakatning muhim savdo va yirik toʻqimachilik (ip gazlama, ipak gazlama) sanoati markazlaridan. Hunarmandchilikda qoʻlda gazlama toʻqiladi, jez buyumlari yasaladi. Qadimdan yogʻoch oʻymakorligi bilan mashhur.

M. — qad. shahar. 2-asrdan Hindiston janubidagi turli davlat va sultonliklarning poytaxti boʻlib kelgan. Oʻrta asrlarda M.da savdo-sotiq ishlari, hunarmandchilik juda rivojlangan, koʻplab meʼmoriy inshootlar qurilgan. Shahar 17—18-asrlarda iklisodiy inqirozga uchragan va harob ahvolga kelgan. 20-asrdan M. yana rivojlana boshladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Shiva ibodatxonasining ulkan majmuasi (12— 17-asrlar) bor. Uning "Ming ustunli zal"i, qalʼa devorlari, minoralari, "Oltin nilufar hovuzi" va boshqa qismlari hamda Tirumanalanayka saroyi (17-asr) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Madurlar

Madurlar — Indoneziyadagi xalq (Madura o. va Yava o.ning sharqiy kismi). Umumiy soni 10,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tili indonez tillariga yaqin madura tili. Dindorlari — sunniy musulmonlar. M. chorvachilik (qoramol, yilqi, echki), dehqonchilik (sholi, makkajoʻxori, bogʻdorchilik), hunarmandlik, tuz qazib olish, baliqchilik bilan shugʻullanadi.thumb|Local Celebration 
Somewhere near Sumber Pucung, South of Malang, East Java ~ Indonesiathumb|Negatief. Bevolking van het dorp Rapa Daya, onderdistrict Omben

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madhya-Pradesh

thumb|Madhya-Pradesh 
Madhya-pradesh - Hindistonning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 308 ming km². Aholisi 60,4 mln. kishi (2001); 90% aholisi hind tili va unga yaqin tillarda, qolgan qismi marathi va rojastoni kabi tillarda soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Bhopal shahri

Madhya-pradesh hududi miloddan avvalgi 3—2-asrlarda Mauriyalar kuldorlik davlati tarkibida boʻlgan. Mil. boshlaridan 14-asrgacha bir qancha davlatlar, 15-asrda Bahmaniy sultonligi viloyati edi. 16-asr oxirlaridan Boburiylar qoʻl ostiga oʻtdi. 1818-yilda Ost-Indiya kompaniyasi egalladi. 1956-yildan Hindiston shtati. 2000-yil noyabr oyida yangi Chxattisgarx shtatini tuzish maqsadida Madhya-pradesh xududining bir qismi ajratib olindi.

Shtatning yer yuzasi yassitogʻlik va past togʻlardan iborat. Eng baland joyi 1353 m. Shimoliy qismi Hind-Gang tekisligiga tutashgan. Iqlimi tropik, mussonli ikdim, shim.-gʻarbida quruq, jan. va janubi-sharqida sernam. yanvarning oʻrtacha temperaturasi 17—24°, iyulniki 27—29°. Yillik yogʻin 700–1600 mm. Daryolari serostona; eng yirik daryosi — Narbada. Shtat hududining 1/3 qismi oʻrmon, tik, sal kabi qimmatbaho yogʻochli daraxtlar usadi.

Madhya-pradesh sanoati tez rivojlanayotgan agrar shtat. Aholisining 75% qishloq xoʻjaligida band. Asosan, tariq, bugʻdoy, sholi, paxta, moyli oʻsimliklar ekiladi. Ipak qurti boqiladi. Madhya-pradeshda marganets va temir rudalari, boksit, kumir, oʻtga chidamli gil qazib olinadi. Pannada mamlakatda yagona olmos koni mavjud. Issiklik elektr stansiyalari bor. Ishlab beruvchi sanoatining qad. va asosiy tarmogʻi — ipgazlama sanoati. Shuningdek, metallurgiya, neft kimyosi, elektronika, avtomobilsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, yirik qogʻoz fabrikasi, oyna-keramika, sement, asbest-beton zavodlari bor. Hunarmandchilikda mato, oʻymakorlik buyumlari tayyorlanadi. Shtat xududidan yirik shosse yoʻllar va Hindiston shim.ni uning jan. qismi bilan bogʻlovchi temir yoʻl oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Mayev

Nikolay Aleksandrovich Mayev (1835.21.2, Peterburg - 1896.2.1) - etnograf, geograf. Oʻzbekistonda ilmiy oʻlkashunoslik ishlarining tashkilotchisi. 1870—92 yillarda "Turkestanskiye vedomosti" gaz.siga muharrirlik qilgan. 1870-yildan Turkiston statistika komitetining kotibi. Oʻrta Osiyo ilmiy jamiyati tashkil etilgan (1871-yil 28-yanvar)dan boshlab uning faol ishtirokchisi va "Turkiston oʻlkasining statistikasi uchun materiallar" toʻplamining (1—5) muharriri. Turli koʻrgazmalar tashkilotchisi. Oʻlkashunoslik muzeyi (1876) tashkilotchilaridan. M. tarix, arxeologiya, etnografiya, numizmatika sohasida koʻp tadqiqotlar olib borgan, ekspeditsiyalar (Shahrisabz 1874; Hisor 1875, 1878)ga boshchilik qilgan. Asarlarida Toshkentning eski shahar qismi tarixi, etnografiyasi, aholisi va uning mashgʻulotlari, Buxoro xonligi shahar va qishloqlari, karvon yoʻllari, moddiy madaniyat yodgorliklari, aholining turmushi, urf-odatlari va anʼanalari, mahalliy boshqaruv tizimi, hunarmandlik, savdo, geografik, tabiiytarixiy, arxeologiya va etnografiyaga oid maʼlumotlar keltiriladi."Mayev Nikolay Aleksandrovich" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Adabiyot 
As.: Ocherki Buharskogo xanstva, T., 1875; Aziatskiy Tashkent Materiali dlya statistiki Turkestanskogo kraya, SPb., 1876.

 

Turkum:1835-yilda tugʻilganlar
Turkum:1896-yilda vafot etganlar
Turkum:5-martda tugʻilganlar
Turkum:14-yanvarda vafot etganlar
Mayoq

thumb|Mayoq
thumb|Argentinaning Ushuayya shahridagi dunyoning oxiridagi mayoq
Mayoq — suzib ketayotgan kemalar uchun moʻljal olishga imkon beradigan minora koʻrinishidagi navigatsiya inshooti. Uzoqdan koʻrinib turishi uchun minoraning yuqori qismi yorugʻlik signalizatsiyasi bilan taʼminlanadi. Mayoq qadimdan maʼlum. Mil. avval 283 yil Misr porti Iskandariya yaqinida kurilgan Faros mayogʻi "dunyoning yetti moʻʼjizasi"dan biri hisoblangan (u 1500-yil xizmat qilgan). Qadimda bu maqsadda sham va chiroqlardan foydalanishgan. Elektr toki paydo boʻlganidan keyin elektr yoritqichlardan foydalaniladigan boʻldi. Hozir elektr lampali kuchli optik apparatlar, lazerlar ishlatiladi. Bular tunda Mayoqlarning kamida 15 dengiz mili (taxminan 28 km) dan koʻrinib turishini taʼminlaydi. Mayoqning qirgʻoqqa quriladigan, dengizning oʻzida tabiiy yoki sunʼiy asos ustiga kuriladigan va suzuvchi (Mayoq aggparaturalari oʻrnatilgan kemalar yoki dengizning muayyan joyiga yakor tashlab qoʻyiladigan) xillari boʻladi. Elektr va lazer Mayoqdan tashqari, signalizatsiyaning boshqa ham bor, mas, akustik (nautofon, sirenalar va boshqalar), radiotexnik (qarang Radiomayoq), suv osti (ossillyator, qoʻngʻiroqlar va boshqalar)- Vazifasiga karab, Mayoqlar yoʻl koʻrsatuvchi, qabul qiluvchi (portga yaqinlashganda), ogohlantiruvchi, burilishni koʻrsatuvchi va tavaqali xillarga boʻlinadi. Yorugʻlik, radiotexnik va tovush apparaturali avtomat universal Mayoqlar ham bor (rayem).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Galereya
Majapaxit

Majapaxit — markazi Yava o.da boʻlgan Indoneziyadagi davlat (1293— taxminan 1520). Markazi — M. shahri. Indoneziyaning koʻp qismini birlashtirgan. M. davri oʻrta asrlardagi Indoneziyaning eng markazlashgan vaqti boʻlgan. Imperiyaning asoschisi — Vijaya (Kertarajasa). U davlatning xalqaro siyosiy va iqtisodiy aloqalarini mustahkamlagan. Markazlashtirish siyosatidan norozi boʻlgan Yava zodagonlari bir necha marta (Rangga Lavo qoʻzgʻoloni, 1295; Sori - 1298-1300; Nambi -1309—16; Kuti — 1319) Vijaya va uning oʻgʻli Jayanagarga qarshi chiqqanlar. 1331-yildagi soʻnggi qoʻzgʻolonlar bostirilgach, M. markazlashgan davlatga aylangan. 14-asrda Yava madaniyati gullab yashnagan. "Nagarakertagama" tarixiy dostoni yozilgan, ibodatxonalar qurilgan, tasviriy sanʼat rivojlangan. 15-asr oʻrtasidan M. inqirozga uchray boshlagan. Vijayalar sulolasi 1451-yilgacha hokimiyatni boshqargan. Soʻnggi marta M. haqida da 1516-yilda eslatib oʻtilgan. taxminan 1520-yil M. saltanati bir necha mayda davlatlarga boʻlinib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majburiy davolash

Majburiy davolash – sudning tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari. Bunday choralar jinoyat qonunchiligi boʻyicha jazo turi hisoblanadi. Majburiy davolash faqat sud orqali amalga oshiriladi. Bunda davolash muddati belgilanmaydi. Majburiy davolashning huquqiy asoslari OʻzR Jinoyat kodeksida bayon qilingan. Majburiy davolashning quyidagi qonunda nazarda tutilgan: a) majburiy ambulatoriya kuzatuvida boʻlish va ruhiy kasallik mutaxassisida davolanish; b) umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasining sogʻliqni tiklash boʻlimida majburiy davolanish; v) umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasining sogʻliqni tiklash maxsus boʻlimida majburiy davolanish; g) kuzatuvi kuchaytirilgan ruhiy kasalliklar shifoxonasida yoki boʻlinmasida majburiy davolanish.

Majburiy davolash choralari ruhiy kasallikka chalingan shaxslarni davolash va ularning yangi ijtimoiy xavfli harakatlar sodir etishining oldini olish maqsadida qoʻllanadi. Sud tibbiy yoʻsindagi majburiy davolash turini tayinlashda bunday shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasini eʼtiborga oladi. Masalan, kuzatuvi kuchaytirilgan ruhiy kasalliklar shifoxonasida yoki boʻlimida majburiy davolash oʻta ijtimoiy xavfli boʻlgan yoki xulqiga koʻra, umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasi sharoitida davolanishning imkoni boʻlmagan ruhiy kasalliklarga nisbatan tayinlanadi. Majburiy davolash muddatini uzaytirish, oʻzgartirish va bekor qilish masalasini ruhiy kasalliklar shifokorlari komissiyasining xulosasiga asoslangan holda sud hal qiladi. Agar majburiy davolashchorasi qoʻllangan shaxs javobgarlikka tortish muddatlari oʻtmasdan tuzalsa, javobgarlikka tortiladi va majburiy davolash vaqti jazo muddatiga qoʻshiladi. Ichkilikbozlik, giyohvandlik yoki zaharvandlikka yoʻliqqan shaxslar tomonidan jinoyat sodir etilgan takdirda, sud bunday shaxslarga nisbatan jazo tayinlash bilan birga, majburiy davolash chorasini ham tayinlashi mumkin. Ruhiy kasallar majburiy davolashni maxsus nazoratli tibbiy muassasada, ichkilikbozlik, giyohvandlik yoki zaqarvandlikka yoʻliqqan shaxslar oʻzlari jazoni oʻta-yotgan tibbiy muassasada, yaʼni ozodlikdan mahrum qilish bilan bogʻliq boʻlmagan jazoni utayetganlar oʻzlari yashayotgan joydagi tibbiy muassasada, ozodlikdan mahrum qilish va qamoq jazosini utayetganlar esa jazoni oʻtash joyida majburiy davolanadilarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Majburiy sugʻurta

Majburiy sugʻurta - davlat sugʻurtasi shakllaridan biri, qonun asosida belgilangan shartlarga binoan, davlat sugurta tashkilotlari tomonidan oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligi korxonalari boʻyicha tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar qaytarilishi uchun qishloq xoʻjaligi korxonalarining javobgarligi; qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish ishlarini oʻtkazish uchun avans tariqasida beriladigan va fyuchers kontraktlari boʻyicha mablagʻlar qaytarilishi; qishloq va shaharda garovga qoʻyilgan mol-mulk; qishloqdagi transport egalarining fuqarolik javobgarligi va boshqa majburiy tartibda sugʻurtalanadi. Bundan tashqari, harbiy xizmatchilar va majburiy harbiy xizmat tarkibidagilar, shuningdek, ichki ishlar va xavfeizlik organlari xodimlari xizmatni oʻtash, harbiy yigʻinlar davrida jarohatlanish, kasallanish, oʻlim hollaridan, ogʻir sanoat tarmoqlari va transport tarmoqlari xizmatchilari ham majburiy sugʻurtalanadi. Majburiy sugʻurta boʻyicha sugʻurta tashkilotlari qonunda koʻrsatilgan sugʻurta holatlari yuz berganda yetgan zarar miqsorini su-gʻurta qildirgan shaxsga yoki sugʻurta qilingan mol-mulkning egasiga toʻlaydi. Oʻzbekiston Respublikasida Majburiy sugʻurtani amalga oshiruvchi eng yirik kompaniyalar "Oʻzagrosugʻurta" davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi, "Oʻzbekinvest" eksport-import milliy sugʻurta kompaniyasi. Majburiy sugʻurta munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining "Sugʻurta toʻgʻrisida" (1993-yil 6-may), "Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida" (2002-yil 5-aprel) qonunlari bilan tartibga solinadi (yana q. Sugʻurta).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majburiy taʼlim

Majburiy taʼlim - Oʻzbekistonda taʼlim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplaridan biri. Bu prinsipga koʻra, muayyan yoshdagi barcha bolalar umumiy oʻrta taʼlim hamda akademik litsey yoki kasb-hunar kollejida taʼlim olish yoʻnalishini tanlash huquqi asosida oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi olishlari davlat tomonidan qonun asosida majburiy tarzda amalga oshiriladi (qarang Umumiy oʻrta taʼlim, shuningdek, Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majburiy tebranish

Majburiy tebranish - oʻzgaruvchan tashqi kuch taʼsirida tebranuvchi sistemada davriy qonun boʻyicha sodir boʻladigan tebranish. Koʻpincha, sistemaning Majburiy tebranishi boshqa biror majburiy tebranuvchi sistema mavjudligi bilan bogʻliq. Masalan, mikrofon diafragmasining Majburiy tebranishi tovush manbaining tebranishiga bogʻliq. Sistema majburiy tebranuvchi sistemadan uzatilgan energiya hisobiga majburan tebranadi. Koʻpincha, Majburiy tebranishdagi sistema olgan energiyasining koʻp qismini majburiy tebratuvchi sistemaga oʻtkazmaydi yoki oʻtkazsa ham majburiy tebratuvchi sistema energiyasiga nisbatan kam boʻladi. Bunday hollarda majburiy tebratuvchi sistema Majburiy tebranishdagi sistemaga davriy kuch bilan taʼsir etadi, deb olinadi. Agar sistema chiziqdi tebransa, uning Majburiy tebranish chastotasi shu davriy kuch chastotasiga teng boʻladi. Majburiy tebratuvchi davriy kuch chastotasi bilan sistema erkin tebranishi chastotasi teng boʻlsa, sistemada rezonans hodisasi kuzatiladi.

Majburiy tebranish qonuniyatlaridan tebranuvchi sistemalarni hisoblashda keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majburiy harbiy xizmat

Majburiy harbiy xizmat – k, Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy chaqiriq – bu davlat tomonidan fuqarolarni milliy xizmatga, asosan harbiy xizmatga majburiy jalb qilish usulidir. Chaqiriq qadimgi davrlardan boshlanib, hozirgi kunda ham baʼzi mamlakatlarda turli nomlar bilan davom etib kelmoqda. Yosh erkaklar uchun deyarli universal milliy chaqiriqning zamonaviy tizimi 1790-yillardagi Fransuz inqilobiga borib taqaladi. U yerda bu tizim juda katta va kuchli armiyaning asosiga aylandi. Keyinchalik, koʻpchilik Yevropa davlatlari tinchlik davrida ham bu tizimni oʻzlashtirdilar. Keyinchalik, koʻplab Yevropa davlatlari bu tizimni tinchlik vaqtida ham qoʻllay boshladilar. Natijada, maʼlum yoshga yetgan erkaklar 1 yildan 8 yilgacha boʻlgan muddatda faol harbiy xizmatni oʻtab, soʻngra zaxira kuchlariga oʻtkaziladigan boʻldi.
Chaqirilish bir qator sabablarga koʻra bahsli hisoblanadi, jumladan, diniy yoki falsafiy asoslarga koʻra harbiy xizmatga vijdonan qarshilik koʻrsatish, siyosiy eʼtiroz, masalan, yoqtirilmagan hukumat yoki ommalashmagan urush uchun xizmat qilish, jinsiy kamsitish (tarixan erkaklar aksariyat hollarda loyihaga boʻysunishgan) va mafkuraviy eʼtiroz, masalan, individual huquqlarning buzilishi.
Chaqiriluvchilar xizmatdan qochishlari kuzatilingan, baʼzan mamlakatni tark etishgan. Baʼzi tanlash tizimlari jangovar operatsiyalar rolidan tashqarida yoki hatto harbiy xizmatdan tashqarida muqobil xizmat koʻrsatish orqali ushbu munosabatlarga mos keladi, masalan, Finlyandiyadagi siviilipalvelus (muqobil davlat xizmati) va Avstriya va Shveytsariyadagi Zivildienst (majburiy jamoat xizmati).
Majburiyat

Majburiyat — fuqarolik huquqiy munosabati. Unga asosan bir shaxs (qarzdor) boshqa shaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oshirish (mol-mulkni topshirish, ishni bajarish va hokazo)ga yoki muayyan harakatdan oʻzini saqlashga majbur boʻladi, kreditor esa qarzdordan oʻzining Majburiyatini bajarishni talab qilish huquqiga ega. Majburiyatning kelib chiqish asoslari, javobgarlik shartlari va shakllariga koʻra, 2 guruhga boʻlinadi: shartnomaga asoslangan Majburiyat, shartnomaga asoslanmagan (delikt) Majburiyat. Shartnomaga asoslangan Majburiyatning , predmeti, yaʼni qaysi maqsadga erishishga qaratilgan boʻlishi, taraflari va ularning huquq-burchlari, Majburiyatni bajarmaslikning oqibatlari va boshqa jihatlari OʻzR Fuqarolik kodeksida bayon qilingan (29— 56-boblar.). Shartnomaga asoslanmagan, yaʼni zarar yetkazishdan kelib chiqadigan Majburiyatga kodeksning 57—58-boblari bagʻishlanadi. Ularda zarar yetkazishdan kelib chiqadigan Majburiyatga xos umumiy qoidalar; fuqaroning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash Majburiyati; tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash Majburiyati koʻrsatib berilgan. Shartnomaga asoslangan Majburiyat taraflarning erkiga asosan va kelishuvi bilan vujudga keladi, bunday Majburiyatning taraflari va uning predmeti, qanday maqsadga qaratilishi oldindan maʼlum va aniq belgilangan boʻladi, Majburiyat bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun javobgarlikni belgilashda taraflarning aybi hisobga olinadi. Shartnomaga asoslanmagan Majburiyat taraflarning erki, xohishidan tashqari vujudga keladi, taraflar zarar yetkazilgandan keyin maʼlum boʻladi, predmeti zararning turi, hajmi, darajasiga qarab belgilanadi, javobgarlik zarar yetkazuvchining aybi boʻlishi yoki boʻlmasligidan qatʼi nazar belgilanadi. Zarar yetkazuvchi faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina javobgarliqdan ozod boʻlishi mumkin.
Majburiyat huquqi

Majburiyat huquqi - majburiyatlarga oid munosabatlarni tartibga solib turuvchi fuqarolik huquqiy normalar majmui. Majburiyat huquqi Oʻzbekiston Respublikasi FK 3-boʻlimini tashkil qiladi va u 2 qismdan — majburiyatlar toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar hamda majburiyat koʻrsatilgan maxsus qismdan iborat. Umumiy qoidalarda majburiyat tushunchasi va uning qoʻllanishi bilan bogʻliq munosabatlar doirasi, majburiyatning vujudga kelish asoslari hamda majburiyatning taraflari tavsiflab berilgan, majburiyatni bajarish, bajarilishini taʼminlash usullari, majburiyatdagi shaxslarning oʻzgarishi, majburiyatni buzganlik uchun javobgarlik, majburiyatning bekor boʻlishi asoslari koʻrsatib oʻtilgan. Maxsus qism normalari alohida majburiyatlarni tartibga soladi.

Majburiyatlar majburiyat shartlariga va qonun hujjatlari talablariga muvofiq, bunday shartlar va talablar boʻlmaganida esa — ish muomalasi odatlariga yoki, odatda, qoʻyiladigan boshqa talablarga muvofiq lozim darajada bajarilishi kerak. Majburiyatning bajarilishi neustoyka, garov, qarzdorning mol-mulkini ushlab qolish, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonun hujjatlari yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa usullar bilan taʼminlanishi mumkin. Majburiyatlar qonunlarda yoki shartnomada nazarda tutilgan asoslarga koʻra, toʻliq yoki qisman bekor boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majdiddin Muhammad

Majdiddin Muhammad, Majdiddin Xavofiy, Xoja Majdiddin Muhammad Xavofiy (? — 1494-yil avgust) — XV asrning koʻzga koʻringan olimi, faqih va voiz. Husayn Boyqaro davlatining yirik mansabdor shaxslaridan biri, vazir (1487-1490). Otasi Gʻiyosiddin Pir Ahmad Xavofiy Hirotda Shohrux Mirzoning vaziri (1417-1447) boʻlgan.

 Hayoti 
Majdiddin Muhammad Abu Said davrida oddiy mirza, soʻngra Husayn Boyqaroning jiyani Mirzo Muhammad Sultonning vaziri boʻlgan. Sulton Husayn Boyqaro undan Majdiddin Muhammadni soʻrab olib, parvonachi mansabiga oʻtqazgan (1472), Majdiddin Muhammad saroy va mamlakatdagi ishlar xususida sultonga axborot berar, qabul qilingan qarorlarni yozib olar va oʻz muhrini sulton muhri bilan yonmayon qoʻyardi; shu tufayli hukmdorlarning noibi (oʻrin-bosari) hisoblangan. Biroq Majdiddin Muhammad bilan Alisherbekning oʻzaro munosabatlari murakkab edi. Buning ustiga saroy vazirlari Nizomulmulk va Xoja Afzaliddin Muhammadlar Majdiddin Muhammadga qarshi fitna qoʻzgʻatib, uni sultonga qoralay boshlab, Majdiddin Muhammadni 60 ming dinor toʻlashga majbur etishgan. U parvonachi mansabini saqlab qolgan, biroq devon ishlariga aralashmasligi lozim boʻlgan (1478-yil). 1487-yil Alisherbek Astrobod hokimi etib tayinlangach, Majdiddin Muhammad devon ishlariga yana aralasha boshlagan, dastlabiga u maʼlum hokimiyatga ega boʻlmagan. Xazina boʻshab qolib, sultonga 2 tuman pul zarur boʻlib qolganda Majdiddin Muhammad sultonga nafaqat 2 tuman balki 2000 tumanni ham osonlik bilan topishi mumkinligini aytadi. Ertasi kuni Majdiddin Muhammadga keng vakolatlar beriladi: unga hukmdor nomidan muhr bosish, barcha ariza va shikoyatlarni koʻrib chiqish huquqi beriladi. Majdiddin Muhammad „saltanat va podshohlikning ishonchli kishisi“ unvoniga ega boʻlgan. Amaldorlar poraxoʻrliklari uchun javobgarlikka tortilgan va qisqa mudsat ichida ulardan 2000 tuman pul toʻplab olingan.

Alisherbek 1490-yil Hirotga qaytgach, Majdiddin Muhammadning taʼsiri zaiflasha boshlagan. Balxda Darveshali qoʻzgʻolon koʻtarganligi haqidagi xabar Hirotga yetib kelganda, sulton Husayn Boyqaro davlat manfaatlarini koʻzlab, Majdiddin Muhammadni vaqtincha hokimiyatdan chetlashtiradi. Majdiddin Muhammadni barlos beklari, mashhur soʻfiy shoir Abdurahmon Jomiy qoʻllab-quvvatlaydi.

Majdiddin Muhammad barlos beklari yordamida sulton qabuliga kirishga muvaffaq boʻladi, u hukmdorga 20 ming dinor peshkash qiladi, lekin oradan bir necha kun oʻtgach, barlos beklari va Majdiddin Muhammad hibsga olinadi. Majdiddin Muhammad barcha gunohlarni oʻz boʻyniga olgan. Uning mol-mulki taftish qilinganda hech kim kutmagan nodir, qimmatbaho buyumlar topilgan. Majdiddin Muhammad bir qancha toʻlov shartnomalarga imzo chekkach, ozod qilingan. Majdiddin Muhammad farangilar (yevropaliklar) karvoni bilan Kirmonga qochadi, u yerdan Makkaga, haj ziyoratiga joʻnaydi, biroq manzilga yeta olmaydi, yoʻlda, Arabistondagi Tobuk degan yerda vafot etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 Bartold V. V., t. II chast II, Sochineniya, M., 1964;
 Boburnoma, T., 1989.

 

 

Turkum:Temuriylar davlati vazirlari
Turkum:1494-yilda vafot etganlar
Majeykyay

Majeykyay (Mažeikiai) — Litvadagi Majeykyay rayoni markazi. Vilnyus shahridan 291 km shim.-gʻarbda joylashgan. Liyepaya, Shyaulyay, Yelgava shaharlari yoʻnalishidagi temir yoʻl tuguni. Aholisi 46,6 ming kishi (1995). Neftni qayta ishlash zavodi (Majeykyaydan 15 km naryada), elektrotexnika, kompressor, zigʻir, pivo zavodlari, poyabzal va mebel fabrikalari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 19-asrda vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Litva
Majzub Namangoniy

Majzub Namangoniy (taxallusi; asl ismi Abdulaziz) 18-asr 2-yarmi, Qarshi — 1849 (1857), Namangan — shoir. Oʻzbek tasavvuf adabiyotining yirik namoyandalaridan biri. Buxoro madrasalarida tahsil koʻrgan. Shu yerda Xalifa Husayn Yangiqoʻrgʻoniydan tasavvuf taʼlimini olgan.

Majzub Namangoniy tasavvufda zikri jaxriya (oshkora zikr) yoʻlining oʻziga xos uslubini tatbiq etgan. Uning qalamiga mansub "Devon"ga kirgan "Soqiynoma" (181 sahifa) sufiylarning suhbatlarida maxsus maqom bilan oʻqilgan. Bu esa, oʻz navbatida, zikr vazifasini ham oʻtagan. Unga ergashuvchilarni majzubiylar deb atashgan. 19-asrda Turkistonda majzubxonlik keng tarqalgan. Majzub Namangoniy asarlari oʻz davrida va keyinchalik ham koʻplab qoʻlyozma dan oʻrin olgan, toʻplamlar holida bir necha bor nashr etilgan va keng tarqalgan.

Majzub Namangoniyning oʻzbek va fors tillarida alo-hida-alohida "Devon"i boʻlib, ularning asosiy qismini gʻazal, muhammas, qasida, soqiynoma tashkil etadi. Bundan tashqari, Majzub Namangoniyning fors tilida yaratilgan "Tazkirai Majzub Namangoniy" nomli asari ham bor. Bu tazkira tasavvuf shayxlari va sufiyona istilohlar mazmuniga bagʻishlangan. "Devoni Majzub", "Tazkirai hazrati Majzub Namangoniy" asarlari Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №1018; 2662, 2125,2567, 1481).

 Adabiyot 
 Tazkirai Qayyumiy, 1kitob, T., 1998; Ostonaqulov I., Fargʻonalik valiylar, T., 2001.

Otabek Joʻraboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majid Gʻofuriy

Majid Gʻofuriy (taxallusi; asli ismi Gʻabdulmajid Nurgʻoniyevich, 1880—1934) — boshqirdtatar shoiri. Boshqirdiston xalq shoiri (1923). Boshqird adabiyotining asoschisi. Ijodi 1902-yildan boshlangan ("Eshon muridlariga" sheʼri). "Yosh umrim" (1906), "Millat muhabbati" (1907) sheʼriy toʻplamlarini yozgan. "Faqirlikda kechgan hayot" (hikoya, 1903), "Sibir temir yoʻli" (doston, 1904), "Turmush bosqichlari" (1930), "Shoirning oltin konlarida" (1931) va boshqa asarlar muallifi. "Badnom boʻlganlar" (1927) qissasi boshqird nasrining yaxshi namunalaridan hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sovet yozuvchilari
Vali Majidov

Vali Majidovich Majidov (1922—yil 14—noyabr Toshkent, 2002—yil 28—iyun) – Oʻzbekiston Sovet Sotsealistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), tibbiyot fanlari doktori, professor. Toshkent pediatriya tibbiyot instituti rektori (1972-1987). Uning odamlarda brutsellyoz infeksiyasi va virusli gepatitning kechishi haqidagi tadqiqotlari ilmiy va amaliy jihatdan yuqori baholangan.
 Biografiyasi 
Vali Majidovich Majidov 1922—yil 14—noyabrda Toshkent shahrida tavallud topgan. 1943—yilda Toshkent tibbiyot akademiyasi (ToshMI) imtiyozli diplom bilan tugatgan. 1944—1947—yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasi yuqumli kasalliklar kafedrasi aspiranti boʻlgan.

1947—1954—yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasi yuqumli kasalliklar kafedrasi assistenti, 1954—1962—yillarda dotsent, 1962—yildan boshlab kafedra mudiri sifatida faoliyat olib borgan. 1972—yilda Toshkent pediatriya tibbiyot instituti yuqumli kasalliklar epidemiologiyasi kafedrasi mudiri lavozimiga tayinlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

1947—yilda „Brussellyozda asosiy fagotsitar reaksiya“ mavzusida nomzodlik, 1963—yilda esa „Brussellyoz (klinikasi, kursi, davomiyligi)“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
 Professorlik faoliyati 
Professor Majidov 1963—1965—yillarda Oʻzbekiston SSR Sogʻliqni saqlash vazirligi ilmiy tibbiyot kengashi raisining oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

1965—yil oktabr oyidan 1966—yil iyun oyigacha Toshkent tibbiyot instituti sanitariya-gigiyena fakulteti dekani. 1966—yil iyun oyidan 1968—yil oktabrgacha Toshkent tibbiyot institutining oʻquv ishlari boʻyicha prorektori lavozimlarida ishlagan.

1968—yilda Vali Majidov Oʻzbekiston SSR sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari, toʻrtinchi bosh boshqarmasi boshligʻi etib tayinlandi.

1972—yildan 1987—yilgacha Toshkent pediatriya tibbiyot instituti rektori.
86 tadan ortiq ilmiy ishlar, jumladan, 7 ta monografiya, yuqumli kasalliklar boʻyicha amaliy mashgʻulotlar uchun qoʻllanmalar va tibbiyot institutlari talabalari uchun „Yuqumli kasalliklar“ darsligi muallifi. Uning odamlarda brutsellyoz infeksiyasi va virusli gepatitning kechishi haqidagi tadqiqotlari ilmiy va amaliy jihatdan yuqori baholangan.

Majidov rahbarligida 1 ta doktorlik va 16 ta nomzodlik dissertatsiyalari yoqlangan. Vali Majidov yuqumli kasalliklar boʻyicha olimlar maktabiga asos solgan.
 Mukofotlari 
1982—yilda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi ordeni bilan mukofotlangan.
 Kitoblari 
1991—yilda I.I Shainskiy bilan hamkorlikda „Tif va paratif A va B“ kitobi nashr etilgan.
1980—yilda I.I Shapunov bilan hammualliflikda „Virusli gepatitning diagnostikasi va oqibatlari“ kitobini chop ettirgan.

 Vafoti 
2002—yil 28—iyun kuni Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent shahrida vafot etgan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Turkum:Tibbiyot fanlari doktorlari
Turkum:2002-yilda vafot etganlar
Turkum:28-iyunda vafot etganlar
Nabi Majidov

Nabi Majidovich Majidov (1928.10.12, Toshkent) — nevropatolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1966). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1952), shu institut nerv kasalliklari ka-fedrasida klinik ordinator (1952—55), assistent (1955—63), dotsent (1963—66), davolash fakulteti dekani (1966-67). N.A.Semashko nomidagi fizioterapiya va kurortologiya ilmiy tadqiqot instituta direktori (1982-86). 1966—98 yillarda 1-Toshkent tibbiyot akademiyasi nevrologiya kafedrasi mudiri. Ayni vaqtda Oʻzbekiston Nevrologiya ilmiy markazi direktori (1991—98), "Sihatsalomatlik" (1991—2000), "Nevrologiya" (1999-yildan) jurnal bosh muharriri. M.ning ilmiy faoliyati kalla suyagi orqa chu-qurchasining fibrozlovchi surunkali leptomeningiti, xorioependimatitlar etiologiyasi, patogenezi, klinik koʻrinishi, kechishi va davolash muammolarini oʻrganishga bagʻishlangan. U bosh miya qorinchalarining klinik-anatomik xususiyatlarini koʻrsatib berdi. Nerv kasalliklarini davolashda fermentativ preparatlar ishlatishni tavsiya etdi, surunkali leptomeningitlar tasnifini ishlab chiqsi va amaliyotga tadbiq etdi. Tibbiyot institutlari talabalari uchun nevrologiyadan birinchi darslik va qoʻllanmalar muallifi. Oʻzbekiston nevropatologlari ilmiytibbiy jamiyati raisi (1968-yildan). Yevrosiyo tibbiyot Fanlar akademiyasi (1994) akademik Bir qancha xalqaro jamiyatlar aʼzosi.

 
 Opuxoli golovnogo mozga ganglioz-nokletochnogo proisxojdeniya, 1977; Mumiye-stimulyator regenerativnix protsessov, T., 1980; Nevrologicheskiye vozzreniya Abu Ali ibn Sini, T., 1880; Poyasnichniy osteoxondroz i yego nevrologicheskiye sindromi, T., 1985; Nevropatiya troynichnogo nerva, T., 1991; Profilatik nevrologiya, 1—3-j.lar, T., 1993-98.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Maji-maji qoʻzgʻoloni

Maji-maji qoʻzgʻoloni (1905 -07) — Germaniyaning sobiq mustamlakasi boʻlgan Sharqiy Afrikadagi xalqlarning mustamlaka zulmiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni. Nomi moʻʼjizaviy kuch — suv va sorgo doni ("majimaji") dan tayyorlangan doriga eʼtiqod qilish bilan bogʻliq boʻlib, qoʻzgʻolonchilarning tasavvuriga koʻra, bu ularni dushman oʻqidan asragan. Qoʻzgʻolon german qoʻshinlari tomonidan bostirilgan. 120 ming afrikalik oʻldirilgan, ayrim qabilalar butunlay yoʻq qilib tashlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majlis

Majlis — 1) rasmiy doiralarda qoʻyiladigan masalani muhokama qilish uchun boʻladigan yigʻilish va muhokama jarayoni; 2) ayrim mamlakatlar (Oʻzbekiston, Turkiya, Eron, Ozarbayjon va boshqalar)da qonun chiqaruvchi organ (parlament yoki parlament palatasi)ning nomi (qarang Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majlisiy

Majlisiy (taxallusi; XV asr oxiri, Xorazm — XVI asrning birinchi yarmi, Buxoro) – shoir.

 Hayoti 
Majlisiy XV asrning oxirida Xorazmda tavallud topgan. Aniq ismi maʻlum emas. Hayoti va ijodi haqida ayrim maʼlumotlar Nisoriyning „Muzakkir ul-ahbob“(„Doʻstlarni eslatuvchi“) tazkirasida uchraydi. Unga koʻra Majlisiy asli Xorazmlik boʻlib, keyinroq Buxoroga koʻchib borgan. Ubaydulloxon va uning oʻgʻli Abdulazizxonlar saroyida xizmat qilgan. „Mavlono Majlisiy, — deydi Hasanxoʻja Nisoriy, — nadim va majlisoro kishi edi…soʻz goʻyini balogʻat chavgoni bilan olur edi. Yaxshi ash’ori va margʻub soʻzlari bor. Qasidalari koʻp, yaxshi va latif gʻazallari bor“.Majlisiyning sheʼrlari Boburga ham manzur boʻlgan. Biroq, Nisoriyga koʻra, Bobur bilan Majlisiy oʻrtasida bir anglashilmovchilik roʻy berib, ularning aloqasi tamomila uzilib qolgan.

Shuningdek, uning sheʼrlari ham bizga qadar saqlanib qolmagan yoki nomaʼlum boʻlib kelmoqda. Uning adabiy merosidan bizga yetib kelgan asari faqatgina „Qissayi Sayfulmuluk“ ishqiy sarguzasht dostoni hisoblanadi. Ushbu doston 4000 misradan iborat boʻlib, masnaviyda, hazaj bahrida, qissa ichida qissa shaklida yozilgan. Tuzilishi va voqealar bayoni jihatidan folklor asarlariga yaqin turadi. Misr shohi Osimning yolgʻiz oʻgʻli Sayfulmulukning Fatina shohi Shohbol qizi Badeuljamolga gʻoyibona sevgisi va unga erishish yoʻlidagi sarguzashtlari, umuman insonning oʻz baxti uchun kurashi va bu jarayonda uning kamol topishi tasvirlangan. Asarda adolat, yaxshilik va ezgulik madh etilgan, podshohlar adolatga chaqirilgan, xotin-qizlar huquqlarini himoya qilish gʻoyalari ilgari surilgan. Nishotiy „Xusnu dil“ dostonini undan ilhomlanib yozgan.

Oʻzbek adabiyotida dostonning folklor varianti ham yaratilgan. Asar Oʻrta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan, qozoq (Said Garay, 1904), turkman (Kurbonali Maʼrufiy), tatar, rus va boshqa tillarga tarjima qilingan. Qozonda qayta-qayta nashr etilgan (1807, 1849, 1883, 1914). Toshkentda dastlab 1916-yil chop qilingan. Toʻla boʻlmagan ikki qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (ivn. № 3425, 8205).

 
 Qissai Sayfulmuluk, T., 1959.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xorazmda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda vafot etganlar
Majnuntol

Majnuntol (Salix babylonica L.) — toldoshlar oilasiga mansub daraxt. Boʻyi 8–10 m cha. Poyasi tik, novdalari tuksiz, yaltiroq, uzun va ingichka, egilib oʻsadi. Bir yillik novdalari esa mayin tuk bilan qoplangan. Bargi oddiy, nashtarsimon poyada ketma-ket joylashgan. Guli bir jinsli, toʻpguli kuchalasimon. Mart—aprelda gullaydi, urugʻi tukli. M. manzarali daraxt sifatida koʻp oʻstiriladi. Novdalaridan savatlar, shisha idishlarning gʻiloflari, har xil mebel anjomlari va boshqa toʻqiladi. M. qogoz ishlab chiqarish va teri oshlashda ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majolis un-nafois

„MAJOLIS UN-NAFOIS“ („Nafislar majlislari“) – Alisher Navoiy tazkirasi (1490—1491; 1497—1498 yilda qayta ishlangan). Turkiy tazkirachilikning ilk namunasi. Asarda 15-asrda Xuroson va qoʻshni mamlakatlarda yashagan shoir, yozuvchi va olimlar (jami 459 kishi) ijodiga oid qisqa maʼlumotlar berilgan. Maʼlumotlar yillar, geografik oʻrinlar hamda sulolaviy tartiblarga tayanib joylashtirilgan. Kami 8 „majlis“dan iborat. 1—2-majlislarda muallifning salaflari – tazkira yozilayotgan vaqtda hayot boʻlmagan shoirlar, 3-majlisda oʻziga zamondosh shoirlar haqida maʼlumotlar keltirilgan. 5—6-majlislarda Xuroson, Samarqand, Xorazm, Qarshi, Badaxshon, Qazvin, Sova, Kirmon, Sheroz va boshqa joylardan chiqqan kalam axdlari haqida; 7-majlisda esa temuriylarga mansub shoirlar haqida fikr yuritilgan. 8 majlis Sulton Husayn Boyqaroga bagʻishlangan. Tazkirada shoirlarning bilim darajasi, axloqi, dunyoqarashi, mehnatga munosabati kabi xususiyatlari alohida koʻrsatilgan. Har bir shoirga berilgan tasnif uning ijodidan namuna keltirish bilan asoslangan.

Asarda badiiy ijod asosi va mohiyatini belgilovchi nazariy masalalar yuzasidan ham fikr yuritilgan: mazmun va shakl haqida fikrlar ilgari surilgan, shoirlar ijodiga baho berishda asarlarning gʻoyaviy mazmuni bilan birga badiiy mahoratiga ham eʼtibor qaratilgan. Navoiy oʻz davri adabiy muhitining qizgʻin manzarasini, adabiyotdagi poetik janr va turlar rangbarangligini koʻrsatib bergan. Asar qiziqarli va sodda, ravon uslubda yozilgan, fikrlar puxta va ixcham ifodalangan. Tazkira 15-asr oʻzbek ilmiy na-srining guzal namunasi hisoblanadi.

„M. un-n.“ boshqa xalqlar tillariga ham tarjima qilingan va tazkirachilik ishiga samarali taʼsir koʻrsatgan. Chunonchi, 16-asrda fors tiliga 3-marta (Faxriy Hirotiy, 1521—22, Hirot; Qazviniy, 1522—23, Istanbul; Shoh Ali, 1598, Nishopur) tarjima qilingan. Shoir Sodiqiy „M. un-n.“dan il-homlanib, turkiyda „Tazkirai majma ul-xavos“ni tuzgan. „M. un-n.“ning 15-asr oxiri – 16-asr boshlarida kuchirilgan bir necha nusxasi Vena, Parij, Boku, Sankt-Peterburg, Toshkent va boshqa joylarda saqlanmoqda.

 Adabiyot 
 Hayitmetov A., Alisher Navoiyning adabiytanqidiy qarashlari, T., 1959; Oy be k, Navoiyning „Majolis unnafois“ asari haqida, 9-j., T., 1974; Mallayev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 3nashri, T., 1976; Navoiy A., Asarlar 15 jiddli, 12-j., T., 1966; Navoiy, Mukammal asarlar toʻplami 20jildli, 13-j., T., 1997.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alisher Navoiy asarlari
Turkum:Tazkiralar