Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Regeneratsiya

Regeneratsiya ( qayta tiklanish) (biologiyada) — organizmning yoʻqotgan yoki jarohatlangan organlar va toʻqimalarni tiklash xususiyati, shuningdek, uning ayrim qismlaridan bir butun organizmning tiklanishi (somatik embriogenez, vegetativ koʻpayish). Regeneratsiya terminini fransuz tabiatshunosi R.Reomyur 1712-yilda fanga kiritgan.

Odam va hayvonlarda regeneratsiya reparativ (olib tashlangan yoki nobud boʻlgan tuzilmalar oʻrniga yangisining hosil bo'lishi) va fiziologik (qarigan toʻqimalar o'rniga yangisining hosil boʻlishi) boʻladi. Fiziologik regeneratsiya koʻproq uchraydi (masalan, sut emizuvchilarda qon va ayrim epiteliy hujayralarining yangilanib turishi). 

Hayvonlardagi regeneratsiya 

Regeneratsiya turli hayvonlarda turlicha rivojlangan. Koʻpchilik tuban umurtqasiz hayvonlar (gʻovak tanlilar, boʻshliqichlilar)da tananing kichik parchasidan yaxlit organizm rivojlanishi mumkin. Tuban umurtqalilar (suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar), shuningdek, bir qancha yuksak umurtqasizlar (halqali chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, ignaterililar)da koʻz qismlari, dum, ichak va toʻqimalar, odam va sut emizuvchilarda esa faqat ayrim toʻqimalar tiklanadi. Sharoit oʻzgarganida geteromorfoz kelib chiqishi mumkin. Regeneratsiya mexanizmlarini hujayraviy , hujayralararo va toʻqimalararo taʼsirlar, gormonlar va biologik faol moddalar taʼsiri, nerv va immun sistemalari, shuningdek, genetik omillar orqali tushuntirish mumkin. Har xil organlar va toʻqimalar regeneratsiyasida kam ixtisoslashgan (koʻpchilik hayvonlarda) va ixtisoslashgan (tuban umurtqalilarda) hujayralar ishtirok etadi. Masalan, odam va hayvonlarda suyak toʻqimasi regeneratsiyasi osteogen (suyak hosil qiluvchi), muskul toʻqimasi regeneratsiyasi yoʻldosh (satellit) hujayralar bilan bogʻliq. Organizmning yoshi, moddalar almashinuvining intensivligi, endokrin va nerv sistemasi holati, kasalliklar regeneratsiyani kuchaytirishi yoki sekinlashtirishi tufayli patologik regenratsiya roʻy berishi mumkin. Bunda jarohat uzoq vaqt bitmaydi.

Oʻsimliklardagi regenratsiya 

Oʻsimliklarda regenratsiya yoʻqotilgan qismining oʻrnida (poyaning jarohatlangan joyi gʻudda (kallyus) bilan qoplanadi) yoki boshqa joyda kuzatilishi mumkin. Masalan uchki novda kesilganida yon novdalarning oʻsishi tezlashadi, kuzda toʻkilgan barglar oʻrniga bahorda yangi barglar hosil boʻladi. Lekin koʻpincha regeneratsiya biron kuch taʼsirida uzib olingan qismning tiklanishi tarzida tushuniladi.

Tabiatda ildiz, ildizmeva, poya, barg bachkilari, alohidalangan hujayralar, protoplastlar, ayrim suvoʻtlarda koʻp yadroli protoplazmasining ayrim qismlari regeneratsiyasi keng tarqalgan. regeneratsiyaning yoʻqotilgan organlarning qayta tiklanishi va vegetativ koʻpayishiga biologik moslanish sifati oʻsimlikshunoslikda, bogʻdorchilik, oʻrmonchilik va gulchilikda katta ahamiyatga ega. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 ✓
Regeneratsiya (texnika)

Regeneratsiya — 1) texnikada ish bajarib boʻlgan (eski) mahsulotga dastlabki sifatlarini qaytarish. Mas, iflos mashina moyini tozalash, eski rezinani suyultirib, plastik massa (regenerat)ga aylantirish va b; 2) issiqlik texnikasida — gazsimon yonish mahsulotlari issikdigidan yonilgʻini, havoni yoki ularning aralashmasini isitishda foydalanish (issiqlik qurilmalarida); 3) yadro texnikasida — reaktorda ishlatilgan yadro yonilgʻisini radiokimyoviy va kimyoviymetallurgik qayta ishlash jarayonlari majmui. Bunda yadro yonilgʻisidan yonib ulgurmagan birlamchi va yigʻilgan ikkilamchi yoqilgʻi ajratib olinadi. R. radioaktiv parchalardan tozalash va ularni koʻmish bilan birgalikda olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Region

Region (lotincha: regio — oʻlka) — yirik hududiy birlik (Mas, tabiiy, iqtisodiy, siyosiy R.); odatda, rnga nisbatan kattaroq boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Regional geografiya

Regional geografiya — geografiyaning alohida va muayyan hududlarni oʻrganadigan sohasi. Birorta materik, mamlakat, maʼmuriy birliklar yoki tabiiy geografik oʻlka, tabiat zonasi, rn uning tadqiqot obʼyekti boʻlishi mumkin. R.g.ga oid asarlarda oʻrganilayotgan hududning tabiiy sharoiti, xoʻjaligi va aholisining mahalliy (shu joyga xos) xususiyatlarini ajratib koʻrsatishga alohida eʼtibor beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Regional metamorfizm

Regional metamorfizm — togʻ jinslarining yoʻnalgan (bir tomonga) va gidrostatik (har tomonga) bosim va trada boʻlgan chuqur transmagmatik eritma (flyuid)lar taʼsirida sodir boʻladigan oʻzgarishlari majmui. Regional metamorfizm katta regionlar doirasida togʻ jinslari strukturasi va mineral tarkibining burmali togʻlar hosil boʻlishi va orogenez bilan bogʻliq holdagi chuqur oʻzgarishlarda namoyon boʻladi. Togʻ jinslarining slanetsli va gneysli teksturasi bir tomonlama bosim bilan bogʻliq. Gidrostatik bosim chuqurlik bilan belgilanadi; bosimning ortishi bilan minerallar orasida metamorfik reaksiyalar vujudga keladi, natijada togʻ jinslarining hajmi kamayadi. Gidrostatik bosimiga qarab metamorfik jinslarning chuqurlik fatsiyalari harorati boʻyicha Regional metamorfizmning yuqori, oʻrtacha va past darajasi farqlanadi. Regional metamorfizm mahsulotlari (amfibolitlar, gneyslar, migmatitlar) qad. qalqonlar va kristalli massivlarda yer yuzasiga chiqib qolgan. Katta chuqurliklarda Regional metamorfizm odatda, bir xil tarkibda boʻlib, yuzaroqda esa turlicha darajada boʻladi. Metamorfizm darajasi antiklinoriylar, granitgneysli gumbazlarda kamroq kuzatiladi (qarang Togʻ jinslari metamorfizmi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Registon (choʻl)

Registon (fors, qumloq joy) — Eron togʻligining sharqiy qismidagi qumli choʻl. Afgʻoniston jan.da. Gʻarbiy va shim. chekkasidan Hilmand daryosi oqib oʻtadi. Jan.dan Chogʻay togʻlari, sharqdan Makron togʻlari tarmokdari oʻrab turadi. Uz. 400 km, kengligi 200 km gacha. Maydoni 40 ming km² chamasida. R. sharqsan (1500 m) gʻarbda (800 m) pasayib boruvchi tekislikdir. Joʻyakli katta qum maydonlari, koʻchib yuruvchi barxanlar bor. Iqlimi kontinental, quruq, subtropik iqlim. Yillik yogʻin 100 mm chamasida. Oʻsimlik siyrak. Togʻ etaklari hamda daryo vodiylarida voha va toʻqayzorlar bor. Yaylovlarda qoʻy, echki, tuya boqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Choʻllar
Turkum:Afgʻoniston geografiyasi
Registr

Registr — 1) raqamli hisoblash mashinasi (RHM) ning kodlarni xotirlashga moʻljallangan elementi. Har qaysi RHM da turli ishlarga moʻljallangan R. toʻplami boʻladi (Mas, markaziy boshqarish registri). R.ning soni, razryadi va konstruktiv xususiyatlari RHMning umumiy strukturasiga, komandalar tizimiga, R.ning funksional vazifasiga, RHM ning element bazasiga bogʻliq boʻladi; 2) avtomat telefon va telegraf st-yalari hamda aloqa uzellarida biron manzilga yuboriladigan abonent axborotlarini raqamlar shaklida qabul qiluvchi va yozib oluvchi qurilma. Yozib olingan axborotdan aloqa oʻrnatishda, aloqa uchun xizmat haqini hisoblashda foydalaniladi; 3) xuquqiy ahamiyatga ega boʻlgan, roʻyxat, hisobiy hujjat, qaydnoma.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reglament

Reglament (frans. reglement — tartib, qoida) — 1) davlat organlari, muassasalari, tashkilotlarining ish tartibini belgilaydigan qoidalar majmui (Mas, Oliy Majlis R.i); 2) majlis, konferensiya va boshqalarni olib borish tartibi; 3) xalqaro kongresslar va konferensiyalar ayrim hujjatlarining nomi (Mas, 1815-yilgi Vena R.i).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Regress

Regress (lotincha regressus — orqaga ketish) — rivojlanishning yuqori darajadan quyi darajaga oʻtish davri, tanazzuli. Progressnit ziddi (qarang Inqiroz). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Regress (jarayon)

Regress — tirik tabiatda organizmlarning soddalashuvidan iborat evolyusion jarayon. Rus biologi A.N.Seversov (1925) R.ning 2 shaklini koʻrsatadi: 1) biologik R. — yashash uchun kurashda muhitning oʻzgargan tashqi sharoitlariga moslasha olmagan yoki boshqa guruhlar bilan boʻlgan raqobatga bardosh bera olmagan muayyan organizmlar guruhining evolyusion tanazzulga yuz tutishi. Biologik R.ga uchragan organizmlar soni kamayib, takson areali torayib I boradi; pirovardida guruh yoʻqolib ketadi; 2) morfofiziologik R., yaʼni umumiy degeneratsiya. Voyaga yetgan organizmlarning tuzilishi va hayot faoliyati soddalashuvidan iborat. Bu jarayon oʻtroq yoki parazit hayot kechirishga oʻtgan organizmlarda kuzatiladi. Morfofiziologik R.da, odatda, harakatlanish, sezgi va faol oziqlanishga yordam beradigan organlar hamda markaziy nerv sistemasi reduksiyaga uchraydi. Aksincha, organizm hayoti uchun ikkinchi darajali hisoblangan organlar, Mas, jinsiy sistema progressiv rivojlanadi. Assidiyalar oʻtroq hayot kechirishga oʻtish bilan qon aylanish va nerv sistemasi, xorda reduksiyaga uchraydi. Parazit hayot kechirishga oʻtgan oʻsimliklarda barglar yoʻqolib ketadi, ildizlar reduksiyaga uchrab, ular oʻrniga soʻrgʻichlar paydo boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Regress daʼvo

Regress daʼvo (qarshi daʼvo) (fu qarolik huquqi va protsessida) — qarzdor yoki biron boshqa shaxs uchun majburiyatni bajargan fuqaro yoki tashkilotning toʻlangan pul summasini qoplash toʻgʻrisidagi talabi. Mas, konunga koʻra, yetkazilgan zarar uchun javobgar tashkilot yoki fuqaro, ijtimoiy sugurta organining Regress daʼvosiga binoan toʻlangan pensiya yoki nafaqa summasini qoplashga majbur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Regressiya

thumb|208x208px
Regressiya ( — qaytish, chekinish) (geologiyada) — dengizning chekinishi. Regressiya tektonik tebranma harakat, yaʼni quruklikning koʻtarilishi, okean tubining choʻkishi hamda iqlimning oʻzgarishi (qurishi) natijasida roʻy beradi. Regressiyada dengiz suvi chekinib, quruqlik maydoni kengayadi. Yotqizikdarning tagida mayda zarrali jinslar (giltosh, ohaktosh va boshqa,) yuqoriroq qismida yirik boʻlakli jinslar (gravelit, konglomerat va boshqalar) joylashuvi shu hududda regressiv harakat yuz berganidan dalolat beradi. Regressiya bir necha marta qaytarilishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Transgressiya
Regressiya (matematika)

Regressiya – (matematikada) biror (u) tasodifiy miqdor oʻrta qiymatining boshqa bir tasodifiy miqdoriga bogʻlikligi. Funksional bogʻlanishda miqdorning har bir qiymatiga u miqdorning bitta qiymati mos kelsa, regressiv bogʻlanishda x ning x qiymatiga turli hollarda turli qiymatlar mos keladi. Regressiya tushunchasi faqat tasodifiy miqdorlar uchun emas, tasodifiy vektorlarga nisbatan ham kiritiladi. Regressiya terminini ingliz olimi F.Galton kiritgan (1886). Regressiya tabiat va jamiyat hodisalarini oʻrganishda muhim matematik vosita hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rediska

Rediska, redis (Raphanus sativus var. radicula) — karamguldoshlarga mansub bir (ekilgan yili gullaydi) va ikki (2yili gullaydi) yillik sabzavot ekini. Dunyodagi koʻpgina dehqonchilik mintaqalarida ochiq va yopiq (himoyalangan) yerlarda oʻstiriladi. Gullari ikki jinsli, chetdan (hasharotlar orqali) changlanadi. Qoʻzogʻi urchuqsimon yoki gʻoʻlasimon, urugʻi och kulrang, 1000 donasi 8—10 g. Ildizmevasi tekisdumaloq, uzun, konus va duk (urchuq) shaklida, tusi, asosan, oq, qizgʻish, qizil va toʻq qizil rangda, vazni 5 g dan 200 g gacha. Tarkibida qand, oqsil, S vitamini bor. Sovuqqa chidamli, namsevar oʻsimlik. Urugʻi 3— 4°da una boshlaydi. Oʻsishi va ildizmevasining rivojlanishi uchun eng maqbul harorat 15—18°. 3—4° sovuqqa bardosh beradi. Uncha yorugʻ boʻlmagan joyda, Mas, parnikda ham yaxshi oʻsadi. Dala sharoitida 50—120 s hosil olinadi. Issik^ona va parniklarda R. urugʻi dastaki seyalkada yoki qoʻlda 1—1,5 sm chuqurlikda ekiladi. Parniklar shamollatib va tez-tez sugʻorib turiladi. Suyuq mineral oʻgʻit bilan oziqlantiriladi. Parniksa 20—40 kunda yetiladi. Urugʻ olish uchun R. iddizmevasi 60X30 yoki 60x60 sm kilib ekiladi. Kuzoqlari yoppasiga sargʻayganda oʻrib olinadi, kurigandan keyin yanchib, saralanadi. Har ga yerdan 12— 15 s urugʻ olinadi. Urugʻining unuvchanligi 4—5-yil saqlanadi.

Oʻzbekistonda R.ning Qizil ulkan (serhosil, kechpishar, 40—50 kunda yetiladi, yirik, uzun — 12—15 sm, eti oq, zich, sersuv), mahalliy Mayskiy (oʻrtapishar, 40—45 kunda yetiladi, och qizil, uzun). Dumaloq, (qizil, oq uchli, oʻrtapishar, maydaroq), Saksa (juda ertapishar — 25 kunda yetiladi, dumaloq, toʻq qizil, oʻrtacha yirik) va Dungani 12/18 (ertapishar navlari rnlashtirilgan.

Zararkunandalari: karamguldoshlar burgalari, qandalalar va boshqa; kasalliklari: qora ildiz, fomoz, fuzarioz va boshqa

Rafiqa Gʻanixoʻjayeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reduktor

Reduktor (lotincha: reductor — orqaga qaytaradigan) — 1) aylanma harakatni bir valdan ikkinchisiga uzatish uchun moʻljallangan qurilmamexanizm. Burovchi momentni oʻzgartirib beradi. R. korpus, tishli (yoki chervyakli) va zanjirli uzatmadan iborat boʻladi. Tishli gʻildiraklar soniga qarab, R.lar bir, ikki va koʻp pogʻonali boʻlishi mumkin. Mas, ikki pogʻonali R. bir juft konus va bir juft silindrik shesternyalardan iborat boʻladi. Uzatish sonini oʻzgartirish mumkin boʻlgan R. uzatmalar qutisi deb ataladi. R. avtomobil, traktor, stanok, yuk koʻtarish hamda yoʻl qurilish mashinalari, va boshqalarda keng qoʻllanadi; 2) ballon yoki boshqa idishlar ichidagi ish muhiti (gaz yoki bugʻ suyuqlik) bosimini pasaytiradigan yoki bir xilda tutib turadigan qurilma. R.ning asosiy elementi — reduksion klapan. Toʻgʻri va teskari ishlaydigan xillarga boʻlinadi. R. gaz payvand apparatlariga, suyultirilgan gaz balloni bilan gaz plita orasiga va boshqalarga oʻrnatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reduksiya

Reduksiya (lotincha: reductio — orqaga qaytarish, qaytish; qisqarish, kamayish) (biologiyada) — 1) ajdodlarda (filogenetik R.) yoki individual rivojlanishning dastlabki davrlarida yaxshi rivojlangan organlar yoki strukturalarning toʻliq rivojlanmasligi (ontogenetik R.) yoki butunlay yoʻqolib ketishi. Masalan, gʻorlarda yashaydigan baʼzi hayvonlar koʻzining atrofiyata uchrashi, baʼzi suvoʻtlar ildizining, ayrim oʻsimliklarda parazitlik qiluvchi shumgʻiya barglarining yoʻq boʻlib ketishi va boshqa; 2) meyoz natijasida hujayralarda xromosomalar sonining kamayishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reduksiya (tilshunoslik)

Reduksiya (tilshunoslikda) — tovush choʻzikligining qisqarishi yoki talaffuzning kuchsizlanishiga bogʻliq holda uning artikulyasion va akustik sifatlarining oʻzgarishi. Asosan, unlilar R.ga uchraydi, biroq undoshlar yoki murakkabroq tovush qoʻshilmalari (boʻgʻinlar, soʻzlar) R.si ham uchraydi. Masalan, boʻyin soʻziga egalik qoʻshimchasi qoʻshilganda, ikkinchi boʻgʻindagi i R.ga uchraydi, shu sababli aytilmaydi va yozilmaydi yoki necha soʻroq olmoshi oxirida a bir qator shevalarda qisqa i(ʼ) tarzida talaffuz etiladi: nechchʼ kabi. Miqdoriy R. (tovushning urgʻusizligi sababli uning choʻzikliligining qisqarishi) vasifatiy R. (choʻziklikning qisqarishi natijasida artikulyasiya sifatining oʻzgarishi) oʻzaro farqlanadi. R. oʻzbek va rus tillarida kuchli, yorqin namoyon boʻladi, fransuz tilida esa mavjud emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reduplikatsiya

Reduplikatsiya (lot. reduplicatio ikkilanish, qoʻshaloqlanish) (tilshunoslikda) — soʻzdagi dastlabki boʻgʻinni yoki oʻzakni, butun soʻzni takror qoʻllash bilan takroriy soʻz, grammatik shakl hosil qilish usulidan iborat fonomorfologik hodisa. Shu nuqtai nazardan qisman va toʻliq R. farqlanadi. hozirgi oʻzbek tilida soʻz shaklining bu turi koʻplik, davomiylik va takroriylik kabi grammatik maʼnolarni ifodalaydi. R. yoʻli bilan hosil qilingan birliklarda leksikgrammatik jihatdan bir butunlikni tashkil qiladi. Mas, balandbaland (imoratlar), dastadasta (gul), kulakula, oʻshaoʻsha, mingminglab kabi. Har qanday soʻzning takror holda (ketmaket) qoʻllanishi bilan R. vujudga kelmaydi, yaʼni soʻzning takroriy shakli hosil boʻlavermaydi. R. jahondagi turli tuzumdagi koʻplab tillarga xos hodisa boʻlib, uning vazifasi ham xilmaxildir: Mas, R. rarotonga tilida maʼnoni kuchaytirsa (tupu — oʻsmoq, tutupu — gurkirab oʻsmoq), malayya tilida koʻplikni hosil qilishning asosiy usuli (orang — odam, orangorang — odamlar) hisoblanadi. Baʼzi da "R." termini "takroriy shakl", "takroriy soʻz" terminlari bilan sinonim tarzida qoʻdlanadi. Nemat Mahkamov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Redutsentlar

Redutsentlar (lot. reducens — qaytayotgan, qayta tiklanayotgan), destruktorlar — ulik organik moddalar bilan oziqlanib, uni minerallashtiradigan (destruktor) organizmlar. R. organik moddalarni parchalab, produtsentlar oʻzlashtira oladigan oddiy anorganik birikmalargacha olib keladi. R.ga saprotrof bakteriyalar, zamburugʻlar va bir qancha hayvonlar (yomgʻir chuvalchanglari, saprotrof hasharotlar, oʻlimtikxoʻr hayvonlar) kiradi. Quruqlik ekosistemalarida organik qoldiklarning parchalanishida tuproq hayvonlari (yomgʻir chuvalchanglari, hasharotlar va ularning lichinkalari), bakteriyalar va zamburugʻlar katta ahamiyatga ega. R. yordamida oʻrmonlar tuprogʻida har yili hosil boʻladigan oʻsimlik qoldiklarining 90% ga yaqin qismi oʻzlashtiriladi. Suv ekosistemasida R. funksiyasini plankton hayvonlar bajaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reyestr

Reyestr (lot. regestrum — roʻyxat, sanok) — ish hujjatlari, mol-mulk va boshqa roʻyxati hamda shu roʻyxatlar qayd qilinadigan daftar. Davlat ahamiyatiga molik biron-bir sohaga oid roʻyxat (Mas, ekishga ruxsat etilgan ekin navlari R.i; kichik yoki xususiy korxonalar R.i) Davlat R.i deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reja

Reja – 1) biror ishni yoki muayyan dasturni tartibi bilan oʻz vaqtida bajarish uchun oldindan belgilab olingan aniq yoki taxminiy moʻljal (masalan, maʼruza rejasi); 2) muayyan narsani koʻrib chiqish, yondashish usuli, nuqtai nazar, belgili tartib; 3) qilinayotgan ishning toʻgʻri chiqishi uchun tortilgan ip, sim, chiziq va sh.k. 4) iqtisodiyotda – xoʻjalik subʼyekti, boshqaruv tizimining ayrim boʻgʻinlari faoliyatining dasturi. Ichki i.ch. rejasi (masalan, firmaning ichki rejasi) (qarang Biznes reja), xalq xoʻjaligi (umumdavlat) rejasi, regional va tarmoq rejalari, joriy (1 yilgacha boʻlgan) va istiqbol rejalar farqdanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Rejalashtirish.
Rejissyor

Rejissyor ( – „boshqaraman“) – spektakl; film, tele va radio koʻrsatuv va eshittirishlarini, estrada va sirk dasni sahnalashtiruvchi shaxsShabalina T. Rejissyor . – „Krugosvet“ ensiklopediyasi. Oʻz ijodiy oʻylari, maqsadi asosida tomoshaning barcha ishtirokchilari – aktyor, rassom, kompozitor, kinoda operator ishini birlashtirib, yangi tomoshaviy voqelik yaratadi.

 

 Yana qarang 
 Rejissyorlik sanʼati

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rejodi-kalabriya

Rejodi-kalabriya — Italiyaning jan. qismidagi shahar. RejodiKalabriya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 179,4 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Messina boʻgʻozi sohilidagi port. Messina sh. (Sitsiliya o.)ga temir yoʻl paromi qatnaydi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Vagonsozlik korxonalari mavjud. Sitrus essensiyalari, xushboʻy moylar ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. Universitet, geofizika rasadxonasi, milliy muzey bor. Shaharga mil. av. 720 yilda asos solingan. Yunonlar ibodatxonasi qoldiqlari (mil. av. 4-asr) saqlangan. Turizm rivojlangan. Tez-tez zilzila boʻlib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aritmiyaga qarshi moddalar

Aritmiyaga qarshi moddalar, antiaritmik dorilar – yurak aritmiyasini davolash va oldini olish uchun ishlatiladigan moddalar (novokainamid, xinidin, etmozin, lidokain va boshqalar). Ular turli sabablarga kura buzilgan yurak qisqarishlari maromini tartibga solib turadi (normallashtiradi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Modda
Artikulyasiya

Artikulyasiya :

Tilshunoslikda:
 Artikulyasiya (tilshunoslik) — muayyan tovushni hosil qilishda nutq muchalarining harakati, holati, ishtiroki.
Musiqada:
 Artikulyasiya (musiqa) — asarni sozda yoki ovoz bilan ijro etish usuli;
Boshqa:
 Texnika akustikasida — radio, telefon va boshqalardan tovushning aniq eshitilishi.
Arunachal-Pradesh

Arunachal-pradesh — Hindistonning shimoli-sharqidagi shtat (1986-yilgacha ittifoqdosh hudud), Himolay togʻlarining janubi-sharqida. Maydoni 83,6 ming km². Aholisi 858 ming kishi (1991). Maʼmuriy markazi — Ita-nagar. Hududidan Brahmaputra daryosi oqib utadi. Nam tropik oʻrmonlar bilan 657qoplangan. Relefi togʻli. Daryo vodiylari oʻzlashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Arxangelskiy

Nikolay Porfiryevich Arxangelskiy (1891.1.4. – Toshkent – 1977.11.12) – rus maʼrifatparvari, pedagogikaagog-oʻlkashunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1940), SanktPeterburg universitetining tarix-filologiya fakultetini tugatgan (1916). 1916-yildan zemstvo maktabida rus tili va psixologiyadan daryo bergan. 1920-yil Fargʻonadagi maktab-kommuna mudiri. 1921-yildan Turkiston Maorif xalq komissarligi ilmiy kengashining pedagogika. hayʼati raisi, Chernishevskiy nomidagi namuna mehnat ish maktabi mudiri, oʻqituvchilar tayyorlash kursi, oʻzbek erlar bilim yurti (inpros)da oʻqituvchi. 1931 – 53 yillarda Oʻzbekiston madaniy qurilish va pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot institutlarida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, direktor. pedagogika., pedagogika. tarixi, maktabshunoslikka doir kitoblar muallifi."Arxangelskiy Nikolay Porfiryevich" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lev Arsimovich

thumb
Arsimovich Lev Andreyevich (1909.25.12 - Moskva - 1973.1.3) -fizik olim, akademik (1953). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga oid. A. boshchiligida birinchi marta fiziktermoyadro reaksiyasi hosil qilingan. Paguosh harakati qatnashchisi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Moskvada tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:Akademiklar
Turkum:SSSR fiziklari
Aryerssena

Aryerssena — sahnaning orqa qismi. Odatda A. yordamchi joy xizmatini bajarib, kenglik va fazoning tasavvurini beruvchi dekoratsiyalarni oʻrnatishda foydalanilgan. Hozirgi zamon teatrida A, kengroq va chuqurroq qilinadi. Negaki, dekoratsiya qurilmalari avtomatik tarzda aylantirilishi kerak. A. Hidoyatov nomidagi teatrda sahnalashtirilgan „Paranji sirlari“ (Hamza asari), „Iskandar“ (A. Navoiy dostoni asosida) spektakllarida A. keng ishlatildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asad ibn Abdulloh

Asad ibn Abdulloh — Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (724- 727 va 735-738). Xalifa Maʼmun Abdullohning oʻgʻli. Yer egalari (dehqonlar) orasida obroʻsi baland boʻlgan. Somoniylar ajdodi Somonxudot xalifa Maʼmun qoʻlida islomni qabul qilgani sharafiga oʻz oʻgʻlini Asad deb atagan. Asad Ibn Abdulloh A. Tohariston hokimlari va unga ittifoqchi boʻlgan turkiy qabilalar, shuningdek Horis ibn Surayj boshchiligidagi isyonkorlarga qarshi samarali kurash olib borish maqsadida urushlarda vayron boʻlgan Balxni tiklatib (736), uni oʻziga qarorgoh qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xurosondagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Umaviylar xalifaligi generallari
Boris Asafyev

Boris Vladimirovich Asafyev taxallusi — Igor Glebov, 1884.17(29).7, Peterburg — 1949.27.1, Moskva — rus musiqashunosi, kompozitor. Akademik (1943). Peterburg universitetini (1908), Peterburg konservatoriyasini (1910) tugatgan. Musiqa tarixiga oid asarlar (mas, „Glinka“ kitobi, 1947), musiqa (xususan intonatsiya) nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar (jumladan „Musiqa shakli jarayon sifatida“, 1971, 2-nashri) muallifi. 28 balet, 11 opera, 4 simfoniya va boshqa asarlar yaratgan. Turkiston xalqlari, xususan, oʻzbek, qozoq musiqasini ilmiy tahlil etgan. Oʻzbek musiqa merosi haqida („Oshiq Gʻarib“ baletini yaratish jarayonida, 1940; ikki jiddlik „Oʻzbek xalq qoʻshiqlari“ bilan tanishganidan soʻng, 1939) qimmatli fikrlar biddirgan. A.ning asarlari (mas, „Boqchasaroy favvorasi“) oʻzbek sahnasida qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bastakorlar
Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1949-yilda vafot etganlar
Turkum:27-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Klassik musiqa
Asiruddin Axsikatiy

Asiruddin Axsikatiy (toʻliq ismi Abulfazl Muhammad Tohir Asiruddin Axsikatiy) (1108Gʻ1110, Axsikat shahri – 1196/1198, Janubiy Ozarbayjon Xalxol shahri) – shoir. Boshlangʻich ma’lumotni Axsi-katda olgach, Balx, Hirot, Marvga borib, riyoziyot, tabobat, kimyo, nujum, falsafa va boshqa fanlarni oʻrganadi. Koʻchmanchi oʻgʻuz qabilalarining 1156-yilgi qoʻzgʻolonidan keyin Sulton Sanjar saltanati inqirozga uchragach, A. A. Xurosondan Ajam Iroqi (Gʻarbiy Eron)ga keladi. U yerda Arslon ibn Tugʻral (1160 – 79) va Qizil Arslon (1185 – 91) saroyida xizmat qildi. Qizil Arslon davrida malik ush-shuaro unvoniga musharraf boʻldi. Lekin koʻp oʻtmay, tuhmatga uchrab saroydan haydaladi. A. A. ijodiy merosi 120 qasida, 220 gʻazal, 80 qit’a, 80 ruboiy, 4 tarkibband va tarje’band, 24 qit’adan iborat. 1313-yilda xaggot Abdulmoʻmin tarafidan koʻchirilgan devoni 13300 misradan tashkil topgan. Gʻazallarida muhabbat, tabiat goʻzalliklari, Vatanni qoʻmsash, shohlarni insof-adolatga chaqirish gʻoyasi asosiy oʻrinni egallaydi. Ba’zi asarlarida zamona nosozligi, ayrim amaldorlarning ta’magirligidan shikoyat qilgan. Devoni Tehronda nashr etilgan (1958), qoʻlyozmasi hozirgi Londondagi "India Offis" kutubxonasida saqlanadi.
Viktor Astafyev

Viktor Petrovich Astafyev (1924)–rus yozuvchisi. „Oʻgʻirlik“ (1966), „Shohbaliq“ (1976), „Choʻpon va choʻponqiz“ (1971) kabi asarlari urush, Sibir qishloklaridagi hayot, kishilarning ayanchli ahvoli haqida. „Soʻnggi taʼzim“ (1–2-kitob, 1971 – 79) avtobiografik qissa va hikoyalar turkumida yozuvchining bolaligi aks etgan. „Laʼnatlangan va oʻldirilganlar“ (1-kitob, 1992) romanida harbiy kazarmalarning mudhish holati, sobiq Ittifoqsa amalda boʻlgan jazolash tizimining shafqatsiz qurbonlari – oddiy askarlarning azobuqubatlari bayon etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Turkum:SSSRda tugʻilganlar
Turkum:Rossiya kishilari
Mixail Astrov

Mixail Sergeyevich Astrov 1882.19.9 (2.10) – 1957.23.4 – Toshkent – Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1941), professor (1932), tibbiyot fanlari doktori (1935), Toshkent tibbiyot akademiyasi fakultet jarrohligi kafedrasi mudiri (1932–56), Oʻzbekiston jarrohlar jamiyatining raisi (1945–56). Meʼdaichak, taloq, koʻrichak kasalliklari jarrohligi, neyrojarrohlik, buqoqni jarrohlik usulida davolash va boshqa sohalarda ilmiy ish olib borgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 tashkentpamyat.ru

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Atelye

Atelye (frans. atelier – rassom ustaxonasi) – aholiga maishiy xizmat koʻrsatuvchi ustaxona, korxona: a) kiyimkechak tikuvchi ustalar, chevarlar korxonasi. Mas, modalar A.i – yakka tartibda kiyim tikiladigan sex, ishxona; b) radio, televizor, soat va boshqa buyumlar tuzatiladigan ustaxona; v) su-ratkashlik, haykaltaroshlik ishxonalari, kinostudiya paviloni.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aun San

Aun San (1915.13.2, Namau -1947.19.7, Rangun) – Birma (hozirgi Myan-ma) xalqining milliy qahramoni, siyo-siy arbobi, milliy mustaqillik uchun kurash rahbarlaridan biri. 1944-yildan Xalq ozodligi antifashist ligasi pre-zidenta. 1945-yil yapon bosqinchilariga qarshi qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan, 1945–47 yillarda mustaqillik uchun ku-rashga bosh boʻlgan, terroristlar tomonidan oʻldirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afanasyevo madaniyati

Afanasyevo madaniyati – Janubiy Sibirdagi eneolit davriga oid arxeologik madaniyat (mil. avv. 3-2 ming yillik boshlari). Xaqasiya Respublikasidagi Afanasyevo togʻidan topilgan qabriston nomidan olingan. Manzilgohlar, qabristonlar koʻplab topilgan. Xoʻjaligi chorvachilik, ovchilik, dehqonchilikdan iborat boʻlgan. Afanasyevo madaniyati aholisi atrofida joylashgan mongoloid irqqa mansub qabilalardan farqli oʻlaroq hind-yevropa irqiga mansub boʻlgan. Afanasyevo madaniyatiga oid qabrlar doira va toʻrtburchak qilib, harsangtosh va tosh plitalar bilan oʻralgan, ichida 5-6 ta qabr boʻlgan. Jasadlar qoʻl-oyoqlari buklanib, boshlari janubisharqqa qaratilgan holda koʻmilgan. Murdalarning yolgʻiz yoki juft, baʼzan toʻp-toʻp qilib dafn etilishi oʻsha davrda ibtidoiy jamoalar katta oila boʻlib yashaganliklaridan darak beradi. Qabrlardan jasad yoniga qoʻyilgan tuxumsimon yoki yarim shar shaklidagi ogʻzi tor sopol idishlar, tosh va suyak, baʼzan jez buyumlar topilgan. Sopol idishlar har xil chizma naqshlar bilan bezatilgan.

Jan. Sibir eneolit davri aholisining Oʻrta Osiyo qabilalari bilan madaniy aloqada boʻlganligini Zarafshonning quyi havzasi rayonidan topilgan eneolit va jez davri madaniyati – Zamonbobo yodgorliklarida yaxshi kuzatiladi.
 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Afsor Muhammad Hoshim Mirza

Afsor Muhammad Hoshim Mirza (1870-yil, Sabzavor — 1940-yil, Mashhad) — Eron shoiri, jamoat arbobi. Ilm-maʼrifatga chaqiruvchi axloqiy sheʼrlar yozgan. Uning 4000 bayt sheʼrdan iborat devoni bor. Eronda adolatsizlikka qarshi kurashgani uchun avval Mashhadga, soʻng Ashxobodga surgun qilingan. 1907-yilda yana Mashhadga qaytgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afshona (choyxona)

Afshona — choyxona, Buxoro viloyati, Romitan tumani Afshona qishlogʻida (1980, meʼmori N. Sharipov, T. Boboyev). Nurota marmarining harsang toshlaridan oʻziga xos loyiha asosida qurilgan. Ikki xonali (30 oʻrinli). Shimolga qaragan xona oldi ikki ustunli, shariku qaragan xona oldi uch ustunli ayvon. Yarim aylana koʻrinishdagi moʻrili samovarxonasi ikki yoʻlakning tutashgan joyida. Bosh tarzini ikki minoracha bezaydi, uning yonidagi yarim aylana zina orqali minoraga va choyxona tomidagi tomosha maydonchasiga chiqiladi. Choyxonaning eshik va ustunlari milliy meʼmorlik anʼanalariga xos yogʻoch oʻymakorligi bilan bezatilgan. Xona miniatyura uslubidagi nafis devoriy rasmlar (rassom Ch. Ahmarov rahbarligida T.Saʼdullayev ishi) bilan bezatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Axloqi Jaloliy

"Axloqi Jaloliy" - Davoniyning axloqqa oid asari. Toʻla nomi "La-vomi ul-ashroq fi makorim il-axloq" ("Yaxshi xulqlarda nurlar ziyosi"). Asar Oq qoʻyunli sulolasining asoschisi Hasanbekning iltimosiga koʻra uning oʻgʻli Sulton Xalilga atab yozilgan. Unda axloqiy muammolar ijtimoiy-falsa-fiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Asarni yozishda muallif Arastu, Aflo-tun, Ibn Miskaveyx, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino va Nasriddin Tusiylarning axloqiy ta’limotlaridan foydalangan. Risola uch qismdan iborat. Muallif bi-rinchi qismda xulqiy tarbiya va axloqiy hislatlarni egallash haqida soʻz yuritib, axloqning asosiy tushunchalari: dono-lik, adolat, shijoat va iffatga mufas-sal toʻxtaladi, axloq ilmining maqsad va vazifalarini belgilab beradi. Ik-kinchi qism oila va oilaviy hayot masa-lalariga bagʻishlangan. Unda bolalarni tarbiyalash va kamolga yetkazish, kasb-hunarni egallash, xulq-odob qoidalari, nutq madaniyati va b. yoritiladi. Uchin-chi kiyem ijtimoiy-siyosiy masalalar-ga bagʻishlangan. Unda shahar, ya’ni dav-latda yashovchi xalqlar, davlat boshligʻi va fuqarolarning oʻzaro munosabati, jamiyat haqida fikr-mulohazalar oʻrin egallagan. Risola keyingi davrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida keng 817tarqaldi. U Eron, Hindiston, Arab mam-lakatlari, Movarounnahr va Xurosonda maktab va madrasalarda asosiy qoʻllan-ma vazifasini oʻtagan.Haydar Aliqulov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Axmeteli

Aleksandr (Sandro) Vasilyevich Axmeteli (1886.1.(13)4- 1937.29.6) — rejissor Gruziya xalq artisti (1933). Gruziya rejissurasining asoschilaridan. 1922-yildan Sh. Rustaveli nomidagi teatr(1926-1935-yillar bosh rejissyor)da ishlagan. Qatagʻonga uchraganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Achchiqkoʻl (Toshkent)

Achchiqkoʻl – Toshkent shahridan 20 km sharqdagi koʻl. Uzunligi 700 m, eni 150 m. Achchiqkoʻl buloq suvidan toʻyinadi. Koʻl va uning atroflari qamishzor. Koʻlda oltingugurt hidli shifobaxsh qora balchiq bor (qalinligi 10-15 sm). Bu balchiqdan davolash muassasalari, jumladan Toshkent shahridagi Salomatlikni tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutida foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Parkent tumani
Ashina Xelu

Ashina Xelu (7-asr) – Gʻarbiy turk xoqonligi xoqonlaridan biri. 645 yil Tan sulolasi Yaochi tumani (hozirgi Xitoyda-gi Urumchi shahrining shimoli-sharqidagi Fu-kan uyezdi)da A. X. boshchiligida noiblik barpo etgan. Xitoy imperatori Li Shi-min shu yoʻl bilan turkiy qavmlarga oʻz ta’sirini oʻtkazib, ularning mulklarini egallab olmoqchi boʻlgan. Biroq 651 yil A. X. katta kuch toʻplab Tan imperiyasi yerlariga hujum qilgan. Bunga javoban Xitoy A. X.ga qarshi jazo qoʻshini joʻnatgan. Koʻp yillik janglardan soʻnggina Xitoy turkiylarni yenga olgan. A. X.ni hiyla 831b-n Chochga boshlab keltirib, asir olganlar va Tan qoʻshinlari qoʻmondoni qoʻliga topshirganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:VII asr
Turkum:Ashina sulolasi
Ariza (huquq)

Ariza (huquqda) (arz) — davlat organi, sud, korxona, muassasa, tashkilotga, jamoat birlashmasi va kor fuqarolarning oʻz-oʻzini boshqarish organlariga biron-bir masala boʻyicha yakka tartibda yoki jamoa boʻlib ogʻzaki yoxud yozma ravishda qilingan shikoyat.

Oʻzbekiston Respublikasining „Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida“ Qonunida (1994-yil 6-may) ariza ham jismoniy, ham yuridik shaxslar tomonidan berilishi mumkinligi koʻrsatilgan. Qonun talabiga koʻra, arizalarni koʻrib chiqish oʻz vakolatiga kiradigan davlat organlari, jamoat birlashmalari, ularning mansabdor shaxslari, mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlarning rahbarlari hamda boshqa mansabdor shaxslari:
 ularni har tomonlama, xolisona va oʻz vaqtida koʻrib chiqishlari;
 qonunga asoslangan qarorlar qabul qilishlari va ular ijrosini taʼminlashlari;
 arizalarni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisida fuqarolarga maʼlum qilishlari shart.

Arizada bayon etilgan talablarni qondirishning rad etilishi, sabablari koʻrsatilgan holda yozma tarzda fuqaroga maʼlum qilinishi lozim. Arizasi boʻyicha qabul qilingan qaror ustidan fuqarolar ushbu Qonunning 8-moddasida nazarda tutilgan tartibda shikoyat qilish huquqiga ega. Fuqarolarning arizalari davlat organiga, jamoat birlashmasiga, korxona, muassasa va tashkilotga tushgan kundan eʼtiboran bir oygacha muddat ichida, qoʻshimcha oʻrganishni va tekshirishni talab qilmaydigan masalalar esa 15 kundan kechiktirmay hal qilinishi shart. Arizani hal etish uchun maxsus tekshiruvlar oʻtkazish, qoʻshimcha materiallarni soʻrab olish yoki boshqa chora-tadbirlar koʻrish zarur boʻlsa, tegishli organ, korxona, muassasa, tashkilot rahbarining oʻrinbosari arizani hal etish muddatini, istisno tariqasida, uzaytirishi mumkin, biroq bu muhlat bir oydan, arizani koʻrib chiqish umumiy muddati 2 oydan oshmasligi, bu haqda ariza bergan shaxsga maʼlum qilinishi shart. arizada fuqaroning familiyasi, ismi, otasining ismi, yashash joyi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatilgan va arizaning mohiyati bayon etilgan boʻlishi lozim. Agar ushbu maʼlumotlar arizada koʻrsatilmagan boʻlsa, unday ariza anonim xat hisoblanadi va koʻrib chiqilmaydi. Jinoyat haqidagi imzosiz, qalbaki imzoli yoki uydirma shaxs nomidan yozilgan ariza anonim hujjat hisoblanib, jinoyat ishini qoʻzgʻatishga sabab boʻla olmaydi. Ariza arz qiluvchi shaxs tomonidan imzolanishi lozimOʻzbekiston Respublikasi JPK 322 — 323-modda.

Ogʻzaki arizani qabul qilgan mansabdor shaxs tomonidan bu haqda bayonnoma tuziladi, unda arz qiluvchi, uning yashash va ishlash joyi, shaxsiy hujjatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettirilishi, arz qiluvchi hujjat koʻrsata olmasa, uning shaxsi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni boshqa yoʻllar bilan tekshirish chorasi koʻrilishi kerak (yana Oʻzbekiston Respublikasi FPK 40 — 45, 100, 148 — 157, 159-moddalariga q.).

Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisidagi qonun talablarini buzganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi MJK 43-moddasiga asosan maʼmuriy javobgarlik koʻzda tutilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Huquq
Turkum:Qonun
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Ash-Shalif

Ash-Shalif (qadimgi Orleanvil, Al-Asnam) – Jazoir shimolidagi shahar, Ash-Shalif viloyati ma’muriy mar-kazi. Aholisi 129 ming kishi (1989). Savdo-transport markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn-teri, kimyo sanoati korxonalari bor. Bazilika us-lubidagi bino qoldiqlari (324 yil) saqlangan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Jazoir shaharlari
Ahmad Jaloyir ibn Sulton Uvays

Ahmad Jaloyir ibn Sulton Uvays (?-1410) — Jaloyiriylar sultoni (1382-1410). Akasi Husayn hukmronligi davrida Basra noibi boʻlgan (1375-yildan). 1382-yil isyon koʻtarib poytaxt Tabrizni egallagan va akasini qatl etishga farmon bergan; biroq qolgan akalari bilan boʻlgan shiddatli kurashlardan soʻnggina davlatning oliy hukmdori deb tan olingan (1384-yildan). Hukmronligining dastlabki yillari (1386-87)da Tabrizni Toʻxtamishxon, soʻng Amir Temur, keyin qora qoʻyunlilar boshligʻi Qora Muhammad egallagan. 1393-yil Tabrizdan keyingi ikkinchi yirik shahar — Bagʻdod ham Temur tomonidan zabt etilgan. Ahmad Jaloyir Misrga qochgai va 1394-yil yanvarda Bagʻdodga qaytib, qora qoʻyunlilardan Qora Yusuf yordamida bir necha yil hokimiyatni boshqargan. 1401-yil iyulda Bagʻdod Temur tomonidan ikkinchi marotaba fath qilingan; Ahmad Jaloyir shaharni ilgariroq tashlab chiqib Qora Yusuf bilan birga avval Shom (Suriya) ga, soʻngra Kichik Osiyoga yoʻl olgan. Temur va Boyazid oʻrtasidagi urushyaan foydalanib, Bagʻdodni qisqa muddat egallab turgan, soʻng ittifoqchisi Qora Yusuf bilan yana Shomga qochgan. Bagʻdodni egallagan temuriy shahzoda Abu Bakr ularni taʼqib qilgan. Shomda Ahmad Jaloyir va Qora Yusuf hibsga olingan va 1405-yilda, Temur vafotidan soʻnggina ozod qilinganlar. 1410-yil 30-avgustda Ahmad Jaloyir qoʻshini Tabriz yaqinida Qora Yusuf tomonidan tor-mor keltirilgan, oʻzi esa qatl etilgan. ga koʻra, Ahmad Jaloyir shafqatsiz, makkor hukmdor boʻlsada, jasur jangchi, olimlar, shoirlar rahnamosi boʻlgan, arab va fors tillarida sheʼrlar hamda musiqaga oid bir qancha risolalar yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1410-yilda vafot etganlar
Ahmad ibn Asad

Ahmad Ibn Asad (? — 865) — Fargʻona (817 yildan) va Samarqand (842-yildan) amiri. Somonxudotning nabirasi. Rofe ibn Lays qoʻzgʻoloni paytida Ahmad Ibn Asad oʻz birodarlari Nuh, Yahyo va Ilyoslar bilan Sugʻdda qoʻzgʻolonni bostirishda xalifalikka katta yordam bergan. Buning evaziga xalifa Maʼmunning koʻrsatmasiga koʻra Xuroson hokimi Gʻasson ibn Abbod (813-821) 817-yil Ahmad Ibn Asadni Fargʻonaga, akasi Nux ibn Asadni esa Samarqandga, Choch va Ustrushonaga Yahyoni, Hirotga Ilyosni amir qilib tayinladi. Akasi Nuh vafotidan keyin (842) Ahmad Ibn Asad Samarqand amiri boʻlib qoldi. 875-yil xalifa Muʼtamid (870-892) Ahmad Ibn Asadning oʻgʻli Nasr ibn Ahmadnn butun Movarounnahr amiri etib tayinlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:865-yilda vafot etganlar
Ahmad ibn Muso ibn Shokir

Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir (9-asr) — astronom. Ahmad al-Fargʻoniy zamondoshi, tarixda Muhammad va Hasan ibn Muso ibn Shokir nomi bilan mashhur boʻlgan uch aka-uka hayʼatshunos (munajjim)larning biri. Aka-ukalari katorida Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir M. Maʼmun akademiyasi hisoblangan „Bayt ul-hikmat“da ishlagan vaqnida Vizantiyadagi yunoncha qoʻlyozma ni koʻrish uchun uyushtirilgan ekspeditsiyada qatnashgan. U Ahmad al-Fargʻoniy rahbarligida aka-ukalari bilan Sanjar sahrosi va Kufaning Tot degan joyida xalifa Maʼmunning topshirigʻi bilan yer meridiani boʻylab kenglik darajalari orasini muvaffaqiyatli ravishda oʻlchagan. Aka-ukalar Bagʻdoddagi Bob ut Toq (Toq darvozasi) degan joy 33°20’ shimoliy kengliqda ekanligini juda toʻgʻri aniqlashgan. Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir M. „Kitobi Maʼrifat misohat il-ashkol il-basita valquraviya“ („Yumaloq va tekis shakllarni oʻlchashni oʻrganish“) nomli 18 bobdan iborat asar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmad ibn Tulun Abulabbos

Ahmad ibn Tulun Abulabbos (835-yil-883-yil) – Misrda 868-905 yillarda hukmronlik qilgan tuluniylar sulolasi asoschisi. Ahmad Ibn Tulun Abulabbos yoshligida Bagʻdod xalifasi saroyida xizmat qilgan. 868-yildan Misrning muvaqqat voliysi. Qaynotasi Mojur Misr voliysi qilib tayinlangandan soʻng (870), butun Misrni idora qilish ishi Ahmad Ibn Tulun Abulabbos qoʻliga oʻtgan. Shundan keyin u xalifalikdan mustaqil boʻlib ajrab chiqish uchun kurasha borib, 878-yil Shomni bosib oldi. Shu tariqa 200 mingdan ortiq askari boʻlgan mustaqil davlat tuzdi. Misr va Shom 904-yilgacha Ahmad ibn Tulun Abulabbos asos solgan sulola xukmronligida boʻldi. Ahmad Ibn Tulun Abulabbos hukmronlikni oʻz qoʻlida saqlab qolish uchun koʻp qon toʻkdi, lekin qurilish va obodonchilik ishiga katta ahamiyat berdi. Qohira shahri chekkasida u qurdirgan katta jome masjid, kurkam saroy va shifoxona hozirgi kungacha saqlanib qolganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:835-yilda tugʻilganlar
Turkum:883-yilda vafot etganlar
Rezavor mevali oʻsimliklar

Rezavor mevali oʻsimliklar — sershira rezavor meva beruvchi koʻp yillik buta, chala utsimon oʻsimliklarning katta guruhi. Mevali oʻsimliklar guruhiga kiradi, yovvoyi va ekma quritilgan holda isteʼmol qilinadi, ulardan qiyom, sharbat, murabbo, vino va boshqa tayyorlanadi. Rezavor mevalar, Mas, krijovnik, maymunjon, kulupnay, smorodina, malina va chakanda (oblepixa)lar tarkibida inson salomatligi uchun zarur boʻlgan organik kislotalar, qand, mineral tuzlar, vitaminlar, xushboʻy moddalar koʻp; baʼzilari (Mas, zirk, malina, qorag'at, qora mevali ryabina) dorivorlik ahamiyatiga ega. Mevalari isteʼmol qilinadigan yovvoyi va ekma Yer yuzining hamma joyida, ayniqsa, iqlimi moʻʼtadil mamlakatlarda koʻp oʻstiriladi. Oʻzbekistonda kulupnay, malina, smorodina koʻp ekiladi. Rezavor mevali oʻsimliklaroʻ. vegetativ yoʻl bilan (kalamchasidan, parhish qilib, bachkisidan va gajakchasidan) koʻpaytiriladi. Koʻchati bahorda va kuzda ekiladi. Tuproq yumshatilgan, begona oʻtlardan toza holda tutiladi, oʻgʻitlanadi, vaqtivaqti bilan sugʻoriladi. Rezavor mevali oʻsimliklaroʻ. hosilga erta (kulupnay 2yili; malina 3yili; smorodina, krijovnik 3—4yili) kiradi va har yili hosil beradi.

 Adabiyot 
 Burmistrov A.D. Yagodnie kulturi, 2 izd. L., 1985; Abdullayev R., Yagudina S, Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.

Rixsivoy Joʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rezeda

Rezeda , oromgul — rezedadoshlar oilasiga mansub bir, ikki, baʼzan koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. 50 ga yaqin turi bor. Yevropa va Osiyoda uchraydi. Oʻrta Osiyoda dalalar va toshloq yerlarda oʻsadi. Oq gulli xushboʻy R. bogʻlarda oʻstiriladi. R.ning baʼzi (Mas, sariq R.) tarkibida sariq boʻyoq modda bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Rezekne

Rezekne (1893-yilgacha Rozitten, 1920-yilgacha Rejitsa) — Latviyadagi shahar (1773-yildan). Rezekne daryosi boʻyida. Riga—Moskva va Sankt-Peterburg—Varshava yoʻnalishlaridagi temir yoʻl liniyalar tuguni. Aholisi 39,5 ming kishi (2000). Sutkonserva, sabzavotmeva va goʻsht ktlari, sigir sogʻish moslamalari, qurilish asboblari, temirbeton konstruksiyalar, aralash yem va zigʻir tola zdlari ishlab turibdi. Amaliy sanʼat va musiqa bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Rezekne 1285-yildan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Latviya shaharlari
Rezerv valyuta

Rezerv valyuta — mamlakat hukumati va Markaziy banki valyuta, pul mablagʻlari zaxiralarini tashkil etishda, tashqi savdo operatsiyalari va boshqalarda foydalanadigan erkin almashtiriladigan, kurelari boʻyicha gʻoyat barqaror chet el valyutalari.

Rezerv valyutadan koʻpincha davlatlar oʻrtasida xalqaro hisob-kitoblarda hamda tashqi savdo, investitsiya va boshqa operatsiyalar bilan bogʻliq toʻlovlar uchun foydalaniladi.

Rezerv valyuta sifatida faqat erkin almashtiriladigan, istiqbolda barqaror toʻlov qobiliyatiga ega valyutalar tanlab olinadi. Rezerv valyuta — Xalqaro valyuta fondi (XVF) Nizomining 8bandida belgilangan talablarga toʻliq javob bera oladigan hamda mazkur fondning kapitalini toʻldirib borish uchun aʼzo davlatlar tomonidan toʻlovlarni amalga oshirishda foydalaniladigan valyuta turi boʻlishi zarur. Undan tashqari, Rezerv valyuta sifatida jahon iqtisodiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsata oladigan, xalqaro iqtisodiy munosabatlarda oʻziga xos mavqega ega mamlakatlarning milliy valyutalari tanlab olinadi.

Xalqaro amaliyotda dollar (AQSH), yevro, Buyuk Britaniya funt sterlingi, Yaponiya iyenasi, Shveysariya frankidan Rezerv valyuta tarzida foydalaniladi. Valyuta kurelaridan koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlar boʻyicha xatarlarning oldini olish maqsadida Markaziy banklar hukumat tasarrufidagi oltinvalyuta zaxiralarini turli valyutalar boʻyicha diversifikatsiya kilishda aynan Rezerv valyutaga (Mas, AQSH dollariga) asoslanadi.

Abdurahmat Boymurodov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rezervat

Rezervat (lotincha: rezervatus — saqlangan) — oʻz tartibiga koʻra, buyurtma qoʻriqxonaga yaqin boʻlgan, muhofaza qilinadigan tabiiy hudud. R.da tabiiy kompleks elementlardan biri muhofaza qilinadigan asosiy obyekt boʻladi. R.da ovlanadigan sut emizuvchilar, qushlar yoki baliklar, hayvonlar yoki oʻsimliklarning noyob muhofaza qilinishi mumkin. R.da koʻpaygan hayvonlar va oʻsimliklar boshqa hududlarga tabiiy yoʻl bilan tarqaladi yoki ular iqlimlashtiriladi va introduksiya qilinadi. Zamonaviy ilmiy da R. termini, asosan, chet ellardagi muhofaza qilinadigan hududlarga nisbatan qoʻllanadi. Baʼzi qoʻriqxona va buyurtma qoʻriqxonalar ham R. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rutherford formulasi

Rutherford formulasi – Kulon qonuni boʻyicha oʻzaro taʼsirlashuvchi zaryadlangan nuqtaviy norelyativistik zarralar sochilishining effektiv kesimini aniqlash formulasi. Ernest Rutherford 1911-yilda ifodalab bergan. Bu formulani Rutherford α-zarralarning yupqa metall plastinkalardan katta burchaklarga (9>90°) sochilishi boʻyicha oʻtkazgan tajribalari natijasini interpretatsiya qilish (izohlash) da ishlatgan. Bu tajribalar asosida Rutherford atom massasining asosiy qismi musbat zaryadlangan kichik yadroda yigʻilgan, degan xulosaga kelgan. Bu kashfiyot atom tuzilishi toʻgʻrisidagi hozirgi zamon tushunchasiga asos boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fizik formulalar
Rezerfordiy

Rezerfordiy (lotincha: Rezerfordium), Rf — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub sunʼiy radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 104. Barqaror izotoplari yoʻq, massa soni 253—262 ga teng boʻlgan 10 ta izotopi maʼlum. Eng uzoq mavjud boʻluvchi izotopi 261Rf (TI/2=1,1 min, anurlanuvchi). Oksidlanish darajasi +4. Ogʻirlik miqdorida olinmagan, uning xossalari faqat yakka atomlaridan foydalanib aniqlangan. Rezerfordiy izotoplari Pb, Pu, Cm, Br yoki CI nishonlarni Ti, Ne, O, N yoki S ning tezkor ionlari bilan uzoq vaqt nurlantirib hosil qilinadi. 257Rf (T,/2=4,5c), 25’Rt (T|/2=Zs) va 26lRf izotoplarining afaollligini amerikalik kimyogar RezerfordiyGiorso 1969— 70 yillarda aniqlagan. Rezerfordiy (26ORi)hh rus fizigi va kimyogari RezerfordiyRezerfordiy Flyorov oʻz xodimlari bilan Pu nishonni Ne ning tezkor ionlari bilan nurlantirib olgan. Rossiyada bu element "Kurchatoviy" Kuy deb ataladi. Element Rezerfordiy Rezerford nomi bilan atalgan, IYUPAK tomonidan qabul qilingan, lekin hali tasdiklanmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Rezident

Rezident (lotincha: residens — oʻtiruvchi, joyida qoluvchi) — 1) oʻrta asrlarda muayyan mamlakatda doimiy yashovchi chet ellik diplomatik vakili; 2) mustamlakachi davlatning protektoratdagi vakili; odatda, u ana shu protektoratning hokimi hisoblangan; 3) chet el razvedkasining boshqa biror davlatdagi yashirin vakili; 4) muayyan mamlakatda milliy qonunchilikka toʻla rioya qiluvchi roʻyxatdan oʻtgan yuridik yoxud jismoniy shaxs.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar