Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Maks Penson

Maks Penson (1883-yil 17-mart, Velij qishlogʻi, Smolensk yaqinida – 1959-yil, Toshkent) – fotograf, Oʻzbekistonda foto sanʼati asoschilaridan. „Pravda Vostoka“ gazetasi fotomuxbiri.

 Hayoti 
Maks Penson 1893-yil 17-martda Velij qishlogʻida (hozirgi Smolensk viloyati) yahudiy, mahalliy bosmaxona xodimi oilasida tugʻilgan. U 1911-yilda Velij shahar maktabini tamomlagan, soʻngra olti oy Poltava viloyatining Mirgorod shahridagi sanʼat maktabida, soʻngra Vilnadagi Antokolskiy jamiyatining badiiy va sanoat maktabida (dekorativ va rassomchilik boʻlimida) oʻqigan.

1915-yilda Maks Penson oilasi bilan Qoʻqonga koʻchib oʻtadi va u yerda 1917-yilgacha dastlab hisobchi, bir vaqtning oʻzida mahalliy maktabda sanʼat oʻqituvchisi boʻlib ishladi. Qoʻqondagi hunar maktablarida rassomlik sanʼati va chizmachilikdan dars bergan, keyinchalik fotografiya bilan shugʻullangan. Soʻngra 1917—1922-yillarda Qoʻqon xalq taʼlimi boʻlimida oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalari mudiri boʻlib ishladi.

1921-yildan „Pravda Vostoka“ gazetasida fotomuxbir. Penson Oʻzbekistonning fotoyilnomasini yaratishga hissa qoʻshgan. „Oʻzbek madonnasi“, „Oʻgʻil savod chiqardi“ va boshqa fotosuratlari haqiqiy fotosanʼati asaridir. Penson respublika va xorijiy foto koʻrgazmalari ishtirokchisi. Uning foto suratlari respublika va xorijiy nashrlarda chop etilgan. Pensonning oʻgʻillari Miron Maksiyevich (1928-yil 15-mart) va Zahar Maksimovich (1930-yil 6-dekabtr), qizi Dina Maksimovna (1932-yil 23-may) ham moxir fotograflardir. 1923-yildan Maorif xalq komissarligi buyrugʻi bilan Toshkent shahriga chaqirib olingan. Keyin Maorif xalq komissarligida shtat qisqartirilganidan keyin 1925-yilgacha Toshkentdagi tamaki ustaxonasida hisobchi boʻlib ishladi. 1925-yildan fotoreportajlar tayyorlay boshladi va 1926-yilda „Pravda Vostoka“ gazetasi tahririyatida fotomuxbir boʻlib ishlay boshladi. Uning fotoreportajlari XX asrning 20-30-yillarida Sovet Ittifoqida juda mashhur edi. „SSSR on Construction“ jurnali bilan hamkorlik qilgan.

Uning eng mashhur surati, 1937-yilda Parijdagi Butunjahon koʻrgazmasida oliy mukofotga sazovor boʻlgan „Oʻzbek madonnasi“ portretida roʻmolini yechib, farzandini emizayotgan ozodlikka chiqqan musulmon ayol tasvirlangan.

1949-yilda unga fotojurnalist sifatida ishlashni davom ettirish taqiqlangan. Bu uning jamoat fotografi sifatidagi faoliyatini yakunladi.

Kelib chiqishi yahudiy boʻlgan Penson 1959-yil Sovet Ittifoqida avj ola boshlagan antisemitizm tufayli oʻz joniga qasd qilgan. U Yevropa-Yahudiy qabristoniga dafn etilgan (Toʻqimachilik).

U olgan rasmlar koʻrgazmasi 2007-yil Londonda (Buyuk Britaniya) Gilbert kolleksiyasida, 2005-yil Toshkent Fotosuratlar uyida (Oʻzbekiston), 2004-yil BMT shtab-kvartirasida, 2003-yil Rimda Xalqaro fotofestivalda (Italiya), 2003-yil Moskva Fotosuratlar uyida (Rossiya), 2001-yil „Bildens Hus“ fotosuratlar muzeyida (Shvetsiya), 2000-yil Sanʼat markazida (Rossiya), 1998-yil Luvrda (Parij, Fransiya) namoyish etilgan.

 

 
 Nekrolog

Turkum:1959-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Pentagramma

Pentagramma (yun. penta — besh va ...gramma) — har bir tomonga bir xil teng yonli uchburchaklar yasalgan muntazam beshburchak. Bu uchburchaklarning yon tomonlari qavariq boʻlmagan muntazam oʻnburchak hosil qiladi. Muntazam beshburchakning diagonallari P. ni tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pentanlar

Pentanlar, S5N|2 — toʻyingan ug-levodorodlar. Mol. m. 72,146. Uchta izo-meri bor: normal pentan SN3(SN2)3 SN3 ("—P.), izopentan (SN3)2SNSN2 SN3 (2-metilbutan) va neopentan (SN3)4S (2,2-dimetilpropan, tetrametilmetan). n-P. va izopentan — oʻziga xos hidli, rangsiz, yonuvchan suyukliklar, neopentan — gaz. n-P.ning suyuqlanish temperaturasi — 129,72°; qaynash temperaturasi 36,07°; zichligi 626 kg/m3. Izopentanning suyuqlanish temperaturasi — 159,89°; qaynash temperaturasm 27,85°; zichligi 620 kg/m3. Neopentanning suyuqlanish temperaturasi —16,55°; kaynash temperaturasi 9,5°; zichligi 591 kg/m3. P. gaz kondensatlari, neft, neftni qayta ishlash mah-sulotlari tarkibida boʻladi va bu mah-sulotlardan rektifikatsiya usuli bilan ajratib olinadi. Tabiiy gazdan oli-nadigan benzin tarkibidan 40% gacha texnik P. ("-P. va izopentanning 1:1 nisbatdagi aralashmasi hamda qoʻshimcha sifatida 2% gacha neopentan) boʻladi. n-P. izopeptan, pentenlar, amil spirtlar va ularning efirlari, amilfenol va boshqa olishda, shuningdek, eri-tuvchi sifatida ishlatiladi. Izopentan — yuqori oktanli benzinlar kom-ponenti. Texnik izopentan (zichligi 620 kg/m3, motor usuli boʻyicha oktan soni 90) benzinlarning oktan sonini oshirish va tetraetilqoʻrgʻoshin qoʻllashni kamaytirish maqsadida 15% gacha qoʻshiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pentlandit

Pentlandit — sulfidlar sin-figa mansub mineral, temir-nikel kolchedani. Birinchi boʻlib ingliz sayyohi J. Pentlend (1797—1873) topgan (nomi shundan).Kimyoviy tarkibi (Fe, Ni),S8. P.da 32,55% temir, 34,22% nikel, 32,33% oltingugurt hamda aralashma holida 3% gacha So boʻladi. Tarkibida 49% gacha So boʻlgan P. kobaltpentlandit deyiladi. Kub sistemada kristallanadi. Metalldek yaltiroq; och jezsimonsariqtusda. Kattikligi 3— 4, zichligi 4500–5200 kg/m3. Asosli va oʻta asosli otqindi jinslar (gabbronoritlar, piroksenitlar va boshqalar) bilan genetik bogʻlangan sulfid rudalari konlarida uchraydi. Nikel ru-dalari olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Pentod

Pentod yun. pente — besh va (elek-tr)od — katod, anod va uchta toʻr (boshqarish, ekran, antidinatron) dan ibo-rat besh elektrodli elektron lampa; past va yuqori quvvatli xillari bor. Past kuvvatli P. yuqori va oraliq chastotali kuchaytirgichlarda ishlatiladi. Yuqori quvvatli P. oʻzgarmas (baʼzan, oʻzgaruvchan) tok tarmogʻi elektr energiyasini yuqori chastotali energiyaga aylantirib berish uchun ishlatiladi. P. yordamida chastotasi bir necha oʻn MGs gacha boʻlgan elektr tebranishlar gene-ratsiyalanadi hamda ularning kuchlanish va quvvati kuchaytiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lev Penkovskiy

Lev Minayevich Penkovskiy (1894.01.31(02.12), Kremenchug- 1971.26.7, Moskva) — rus shoiri, uzbek sheʼriyatining tarjimonlaridan biri. Adabiy faoliyati 1917-yilgacha boshlangan boʻlishiga qaramay, 20-yillarning 2-yarmida shoir sifatida tanila boshlagan. 30-yillardan boshlab asosan badiiy tarjima bilan shugʻullangan. Oʻrta Osiyo xalklari ogʻzaki ijodi, mumtoz sheʼriyati obidalari va zamonavii shoirlarining koʻplab asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. Penkovskiy Firdavsiyning "Shohnoma", Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin", Bedilning "Komde va Modan" dostonlari, Umar Xayyom ruboiylari, Bobur gʻazal va ruboiylari, Oybek, Xdmid Olimjon, Zulfiya va boshqa uzbek, gruzin, arman, eston, tatar, boshqird, chuvash, yoqut shoirlarining sheʼrlarini, shuningdek, oʻzbek xalqining "Alpomish", "Orzigul", qirgʻiz xalqining "Manas", qozoq xalqining "QizJibek" singari epos va dostonlarini rus tiliga tarjima qilgan. U ayni paytda Gyote, Geyne, Beranje, Gyugo kabi jahon mumtoz shoirlarining asarlarini ham rus tiliga oʻgirgan. Penkovskiy qaysi tidsan tarjima qilgan boʻlsa, shu tilning lisoniy va musiqiy xususiyatlarini, u yoki bu shoirning ijodiy-individual uslubini oʻrganish, tarjima qilinayotgan asardagi milliy ruhni saqlashga alohida eʼtibor bergan. Tarjimalari "Tanlangan sheʼriy parchalar" (1956), "Asrlar va yillar osha" (1960), "Chang" (1971) toʻplamlarida nashr qilingan.

 
 Skvoz veka i godi, T., 1960.

 

Turkum:1894-yilda tugʻilganlar
Turkum:31-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:27-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Penya

Penya (lotincha: royepa — jazolash) — maj-buriyatlarning oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun toʻlanadigan pul jarimasi. Kechiktirib yuborilgan majburiyat summasidan foizlarda belgilanadi va kechikkan muddatning har bir kuni uchun undiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pepsin

thumb|right|220px|Pepsin; 

Pepsin (qadimgi yunoncha: πέψις – hazm qilish), oshqozon shilliq qatlami hujayralari tomonidan ishlab chiqariladigan ferment. Oziq ovqat oqsillarini peptidlarga parchalanishini amalga oshiradi. Insonlar, sutemizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar va ko’pchilik baliqlar oshqozonida mavjud.

1836-yilda Theodor Schwan tomonidan ochilgan. 1930-yilda Jon Northrop uni kristall shaklda olishga muvaffaq boʻldi.

 Qoʻllanilishi 
Pepsinlar sut emizuvchilar, jumladan, odamlar hazm qilish jarayonida muhim o’rinni egallaydigan, oziq-ovqat oqsillarini aminokislotalarga aylantiradigan ferment hisoblanadi. Pepsin faqat oshqozonning kislotali muhitida faollashadi va u o'n ikki barmoqli ichakning ishqoriy muhitiga kirganda faolligini yo’qotadi. 

Labaratoriyada da oqsilning birlamchi tuzilishini oʻrganish, sir tayyorlashda ishlatiladi. Tibbiyotda meʼda shirasining ajralishi susayib, ovqat hazm qilish yoʻllarining faoliyati buzilganda qoʻllanadi. 
 

 
 The MEROPS online database for peptidases and their inhibitors: Pepsin A A01.001 , Pepsin B A01.002 , Pepsin C (Gastricsin) A01.003 
 Beemans Gum
 Pepsin: Molecule of the Month , by David Goodsell, RCSB Protein Data Bank
Peptid bogʻlar

Peptid bogʻlar — amid bogʻlarning bir turi. Bir aminokislotaning sx-aminoguruhi (NH2) ikkinchi aminokislotaning a -karboksil guruhi bilan reaksiyaga kirishi natijasida hosil boʻladi. Bu reaksiyada bir molekula suv ajraladi. Oqsillar va peptidlar tarkibidagi — SO—NH— guruhi keto-yenol tautomeriya (ayrim kimyoviy birikmalarning bir-biriga erkin holda aylanish xususiyatiga ega boʻlgan strukturaviy izomerlar koʻrinishida boʻlishi) hola-tida boʻladi.

Tautomeriya tufayli Peptid bogʻlarning 40% dan koʻproq qismi qoʻshbogʻli. Bu esa peptid zanjirning uzunligini yakka bogʻ holatdagiga nisbatan birmuncha qisqartirishga olib keladi. Tirik organizmlarda Peptid bogʻlarning hosil boʻlishi fermentativ re-aksiyalar yordamida amalga oshiriladi. Lab. sharoitida Peptid bogʻlarni kimyoviy va fermentativ reaksiyalar yordamida sintez qilish va parchalash usullari ishlab chikilgan. Bu usullar tabiiy peptidlarni sintez qilishga va peptid hamda oqsillarning aminokislotali tarkibi-ni, ularning ketma-ket joylanish tar-tibini aniklashga imkon beradi. Peptidlar peptid bogʻ orqali birikkan bir xil yoki har xil aminokislotalardan tashkil topgan organik birikmalardir. Tarkibidagi aminokislota soniga binoan, di-, tri-, tetra peptidlar va polipeptidlar boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peptidazalar

Peptidazalar, dipeptidazalar, polipeptidazalar — pep-tidlar yoki peptonlarni aminokislo-talargacha parchalovchi fermentlar. Hayvon va oʻsimlik toʻqimalari hamda mikroorganizmlarda koʻp boʻladi. Proteinazalar bilan birga oqsil almashinishi jarayonida qatnashib, oqsil molekulalarini asta-sekin erkin aminokislotalarga parchalaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peptidlar

Peptidlar (yun. peptos — qaynatilgan, oʻta qaynatilgan) — birbiriga amid (peptid) bogʻ bilan bogʻlangan 2 va undan ortiq aminokislotalar qoldigʻidan iborat birikmalar. Tarkibidagi aminokislota qoldigʻining soniga qarab P. dipeptidlar, tripeptidlar, tetrapeptidlar va boshqa deb ataladi. Molekulasida 10 tagacha aminokislota qoldigʻi boʻlgan P. — oligopeptidlar, 10 tadan ortiq aminokislota qoldigʻi tutgan P. — polipeptidlar, massasi 6000 dan yuqori boʻlgan tabiiy polipeptidlar — oqsillar deb ataladi. P. hayvon va oʻsimliklar organizmida oqsillarning parchalanishidan hosil boʻladigan mahsulotlardir. Oʻsimliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarda erkin holda uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peptizatsiya

Peptizatsiya (yun. peptein — qayta gtishirmoq) — koagulyasiya natijasida olingan choʻkmaning qaytadan kolloid eritma (zol)ga oʻtish jarayoni. P. koagulyasiyaga teskari, yaʼni choʻkmaga tushgan yirikroq agregatlarning qay-tadan kolloid zarracha holatiga oʻtishi (dezagregatsiyalanishi). P. jarayonini amalga oshirish uchun koagulyasiya mah-sulotiga biror elektrolit yoki sirt faol modda qoʻshib, erituvchi bilan aralashtiriladi. Kolloid eritma olishda ishlatilgan elektrolit va baʼzi sirt faol moddalar peptizatorlar deyiladi. P. tezligiga turli omillar (peptizatorning kimyoviy xossasi, konsentratsiyasi, choʻkmaning holati va miqdori, temperatura, aralashtirish tezligi, vodorod ionlarning eritmadagi konsentratsiyasi, ultratovush, radioaktiv nur va hokazo) taʼsir etadi. P. murakkab jarayon boʻlib, uning mexanizmi dis-persion muhit va peptizatorning choʻkma sirtiga adsorblanishiga, solvat qavatlar hosil boʻlishiga, choʻkma bilan peptizator orasida bir qator oraliq mahsulotlar paydo boʻlishiga bogʻliq. Bevosita va bilvosita P. boʻladi. Agar qoʻshilayotgan modda toʻgʻridan-toʻgʻri peptizator vazifasini oʻtasabevosita yoki adsorbsion P., koʻshilayotgan modda choʻkma sirti bilan reaksiyaga kirishganida peptizator hosil boʻlsa, jarayon bilvosita yoki dissolyusion P. deyiladi. Uzoq vaqt saqlangan choʻkmani P. Qilib boʻlmaydi. P.dan kolloid kimyoda va tex-nikada keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perga

Perga — asalari yigʻib, kataklarga joylagan va asal bilan aralashgan oʻsimlik changi; asalarilar ozigʻi. P.dan, asosan, bahorda, asalarilar oilasi koʻpayadigan davrda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pergament

right|thumb
thumb|Pergament (patqalam va siyoh bilan)
Pergament (qadimgi yunoncha: Πέργαμον, Pergamon; miloddan avvalgi 2-asrda xat yozish uchun xizmat qiladigan material pergament tayyorlana boshlangan Pergam shahri nomidan) — 1) maxsus ishlov berilgan mol va choʻchqa terisi; doira, doʻmbira, baraban va baʼzi mashina detallari uchun ishlatilgan; 2) sulfat kislota (H2SO4) bilan ishlov berilgan qogʻoz; shaffof, yogʻ va suvni oʻtkazmaydi. Materiallarni oʻrashda, izolyasiya materiali sifatida va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Oʻqish uchun
Pergola (qurilma)

Pergola (ital. pergola — bostirma) — toqisimon qurilma, ishkom. Yogoch, metall, temir va boshqalardan ayvon, shiy-pon, galereya, yoʻlak shaklida kurilib, chirmashadigan oʻsimliklar bilan koʻkalamlashtiriladi. 16—18-asrlarda Yevropa bogʻ-park sanʼatida kup foydalanilgan. Hozir madaniyat va istirohat bogʻlarida, xiyobonlarda, maktab, bogʻcha va boshqalarda P.dan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giovanni Battista Pergolesi

Giovanni Battista Pergolesi (taxallusi: Jovanni Batista Pergolezi; 1710.4.1, Yezi, Ankona — 1736.17.3, Neapol yaqinidagi Potssuoli) — italyan kompozitori, Neapolitan opera maktabining yirik vakili. Pergolesi —10 opera, konsert, oratoriya, triosonatalar, diniy musika (jumladan, mashhur "Stabat mater", 1735) va boshqa muallifi. Buff opera asoschisi. Uning "Choʻri-beka" (1733) asari mazkur janrning dastlabki mumtoz namunasi boʻlib, boshqa mamlakatlarda xalqchil va demokratik operaning rivojlanishida muhim rol oʻynadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:4-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1710-yilda tugʻilganlar
Turkum:1736-yilda vafot etganlar
Turkum:17-martda vafot etganlar
Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Peredvijniklar

Peredvijniklar (rus), sayyor koʻrgazmachi rassomlar – Ros-siyada 19-asr 70-yillarida yuzaga kelgan koʻchma badiiy koʻrgazmalar birodarligi, badiiy uyushma (1870—1923) aʼzolari P. deb atalgan; bu ibora 20-asrning 50—60-yillarida uzbek matbuot va ada-biyotlarida ishlatilgan; hozirgi kunda „sayyor rassomlar“ iborasi ishlatiladi. Tashabbuskorlari G. G. Myasoyedov, I. N. Kramskoy, N. N. Ge, V. Perov vab. Jamiyatdagi ilgʻor ijtimoiy va estetik qarashlar taʼsirida boʻlgan P. mamlakatdagi yaxshi anʼanalarni rivojlantirdi, koʻrgazmalar tashkil etdi, maʼrifatparvarlik ishlarini keng yoʻlga qoʻydi. Birinchi koʻrgazma 1871-yil 29 oktabrda Peterburgda ochilgan, soʻngra bu koʻrgazma mamlakatning boshqa oʻndan ortiq shaharlarida namoyish etilgan. P. ijodiy metodi tanqidiy realizmga asoslangan. Xalq hayoti va tarixi, oʻlka va uning tabiati demokratik nuktai nazardan tasvirlandi, meh-natkash xalq ulugʻlandi, rus xalqining ozodlik harakati qizgʻin maʼqullandi. P. ijodida maishiy janr, portret yetakchi oʻrin tutdi, tarixiy janr rivojlandi. Uning saflarida I. Repin, V. Surikov, V. Vasnetsov, V. Perov, K. Savitskiy, I. Levitan, V. Serov va boshqa boʻlgan. P. anʼanalari 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida uzbek tasviriy sanʼatiga kirib keldi. I. Kazakov, L. Bure, N. Rozanov va ularning shogirdlari B. Hamdamiy, A. Abdullayev, L. Abdullayev va boshqa rassomlar ijodida shu taʼsirni koʻrish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pereyra

Pereyra — Kolumbiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Kauka daryosi vodiysida. Risaralda departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 353 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Pereyra va avtomobil yoʻllari tuguni. Kofe va chorvachilik mahsulotlari yetishtiriladigan qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn-teri korxonalari bor. Shaharga 1836-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Kolumbiya shaharlari
Peri...

Peri... (yun. peri — atrofida, yaqinyda, oldida) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, muayyan narsaning atrofida, yaqinida degan maʼnoni anglatadi (mas, perikardit, periostit).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perigey

Perigey (peri... va yun. ge — Yer) — Oy yoki Yer sunʼiy yoʻldoshi orbitasining Yerga eng yaqin nuqtasi. Gʻalayonlanuvchi kuchlar P. ning fazodagi vaziya-tini oʻzgartiradi. Masalan, Quyoshning gʻalayonlanuvchi kuchi taʼsirida Oy perigeyi orbita boʻylab Oy harakati tomonga siljiydi va 8,85 yilda bir marta toʻliq aylanib chiqadi. Yer sunʼiy yoʻldoshining perigeyi siljishiga Yerning shakli shardan farq qilishi sabab boʻladi. Osmon jismlarining P.dan 2-marta ketma-ket utishi orasidagi vaqt anomal istik davr, P.dan Yer markazigacha boʻlgan masofa P. masofasi deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perigeliy

Perigeliy (peri... va yun. helios — Quyosh) — Quyosh atrofida ellips, parabola yoki giperbola boʻyicha harakatlanayotgan osmon jismi orbitasining Quyoshga eng yaqin nuqtasi. Sayyoralarning gʻalayonlovchi kuchlari taʼsirida P.ning fazodagi vaziyati oʻzgaradi. Masalan, tortishish qonunlariga muvofiq Merkuriy perigeliyi oʻzgargani aniqlangan. P.dan Quyosh markazigacha boʻlgan masofa P. masofa deyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Periderma

Periderma (peri... va yun. derma — teri) — koʻp yillik va baʼzi bir yillik oʻsimliklar poyasi va ildizining ikkilamchi qoplovchi toʻqimasi. Poʻkak, felloderma va fellogendan tashkil topgan. Periderma hujayralari suv va havo oʻtkazmaydi; unda joylashgan yasmiqchalar orqali gaz almashinuvi va suv bugʻlanishi roʻy beradi. Odatda, oʻsimliklarda bir necha Periderma hosil boʻladi; keyingi Periderma oldingisidan ichkarirokda joylashadi. Vaqt oʻtishi bilan tashki Periderma va ular ora-sidagi toʻqimalar oʻlib, qobiq hosil qiladi. Periderma oʻsimlikni noqulay haroratdan saqlaydi, suvning ortiqcha bugʻlanishiga imkon bermaydi.
Peridotit

Peridotit — oʻta asosli intruziv togʻ jinsi. Tarkibi, asosan, olivin (40—90%), piroksen, baʼzan shox al-damchisidan iborat. P.da kremnezyom miqdori SiO2 44% dan oshmaydi. Shuningdek, ikkinchi darajali mineral sifatida magnetit, ilmenit, pirrotin, xromit, shpinel, granat va boshqa, baʼzan platina hamda ayrim nikel minerallari uchraydi. P. burmalangan mintaqalarda oʻta asosli va asosli togʻ jinslari bilan birgalikda hamda alo-hida massivlar holida uchraydi. P. yuqori mantiyaning asosiy qismini tashkil etuvchi togʻ jinsidir. Hozirgi tasavvurlarga koʻra, P.ning barcha mantiyadagi oʻta asosli magmaning mahsulidir. Baʼzan P. bazalt magmasi differensiatsiyalanishining mahsuli boʻlib, gabbro massivlarining chekka fatsiyalarini tashkil qiladi. P. toʻq rangli jins, koʻpincha yashil yoki yashil kulrang boʻladi. Ayrim paytda olivin va piroksenlar kuchli serpentinlashib, P. zmeyevikka aylanadi. P.ning garsburgit (saksonit), verlit, vebsterit (lersolit) kabi mavjud. P. boshqa oʻta asosli va asosli togʻ jinslari bilan birga katta masofaga choʻzilgan mintaqa va zonalar hosil qiladi. Bunday joylarda xromit, platina va silikatli nikel ru-dalari, xrizotil-asbest, talk va boshqa foydali qazilma konlari uchraydi.
Perikard

Perikard (peri... va yun. cardia — yurak) — odam va umurtqali hayvonlarda yurakni oʻrab turadigan yopiqxal-tasimon tuzilma. Tashqi — fibroz va ichki — seroz qavatlardan iborat. Seroz kavat visseral (epikard) va pariyetal qavatlarga boʻlinadi. Shu qavatlar orasidagi P. boʻshligʻida och sargʻish tiniq seroz suyuklik bor. Epikard yurak yuzasiga zich yopishgan. Tashqi qavat (asl P.) P. boʻshligʻini koʻkrak boʻshli-gʻidan ajratib turadi. P.da qon va limfa tomirlari, juda koʻp nerv uchlari boʻladi. P. biriktiruvchi toʻqimadan iborat gʻovak kletchatka bilan oʻralgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perikardit

Perikardit — perdikardning yalligʻlanishi. Odamda (hamma yoshdagi kishilarda) oʻtkir va surunkali boʻladi. Oʻtkir perikardit koʻpincha revmatizm, shuningdek, oʻpkaning krupoz yalligʻlanishi, gripp, angina, sepsis kabi yuqumli kasalliklar tufayli roʻy beradi (infeksion perikardit). Miokard infarqti, uremiya, koʻkrak jarohatlanganda ham perikardit paydo boʻlishi mumkin (noinfeksion perikardit). Surunkali perikardit sil kasalligi oqibatida kelib chiqadi, koʻpincha plevra va qorin pardasining bir vaqtda yalliglanishi bilan oʻtadi. Yurak xaltasida suyuklik bor-yoʻqligiga qarab P.ning quruq, ekssudatli va yopishqoq (obliterativ) shakllari farqqilinadi. Quruq perikarditda perikardda ishqalanishga oʻxshash tovush eshitiladi. Gavda temperaturasi bir oz koʻtarilib, yurakdagi ogʻriq uning atrofiga va orqaga tarqaladi. Bemor yoʻtalganda, nafas olganda ogʻriq zoʻrayadi. Ekssudativ perikardit serozli, yiringli, gemorragik boʻlishi mumkin. Bunda bemor oʻng qovurgʻasi ostida kuchli ogʻriq sezadi, nafasi qisilib, entikadi, jigari shishadi. Koʻpincha bemorning yuzi kerkib, boʻyin tomirlari kengayadi. Yopishqoq perikarditda, aksariyat, peri-karddagi suyuklik soʻrilgach, perikardning ichki va tashqi varaqlari bir-biriga yopishib qoladi. Bunda yurak orqali qon aylanishi buziladi.

Davosi: Perikarditga sabab boʻlgan asosiy kasallikka qarshi dorilar beriladi. Yiringli, ekssudatli perikarditda antibiotiklar buyuriladi. Perikardsa suyuklik koʻp boʻlsa, igna sanchib tortib olinadi. Yopishqoq perikardit operatsiya qilib davolanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perikl

Perikl (miloddan avvalgi taxminan 490, Afina — miloddan avvalgi 429) — yunon siyosiy arbobi, miloddan avvalgi 444/443—429-yillarda (430-yildan tashqari) Afina strategi (bosh qoʻmondoni). Aristokratlar nasliga mansub, demokratik guruh rahbari. 443-yildan Afina davlati boshligʻi Perikl Afina davlat tuzumini yanada demokratlashtirgan, jamoat binolari (Parfenon, Propilei, Odeon) qurdirgan. Tashqi siyosatda Perikl Afina dengiz qudratini oshirish va mustahkamlashga intilgan, strateg sifatida bir qancha harbiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qilgan. Miloddan avvalgi 431—404-yillardagi Peloponnes urushi, spartaliklarning Attikaga bostirib kirishi va qamalda qolgan Afinada oʻlat kasalining tarqalishi natijasida Periklning mavqei pasaygan. 430-yil u strateglikka saylanmagan, bundan tashqari, moliyaviy jinoyat qilganlikda ayblanib, yirik pul jarimasi toʻlashga hukm etilgan. 429-yil Perikl oqlangan va qayta strateglikka saylangan, lekin oʻsha yili oʻlatdan vafot etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perilla

Perilla (Perilla) — labguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; moyli va manzarali ekin. Jan., Sharqiy va Jan,Sharqiy Osiyoda 5 turi mavjud. Butasimon sudzu P. (P.frutescens) va uning nankin xili (Perilla var. nankinensis) Sharqiy Osiyoda oʻstiriladi. P.ning moyli, efirmoyli va sabzavot turi Xi-toy va Yaponiyada, manzarali (barglari toʻq qizil va rang-barang) turi Uzoq Sharqda, Gʻarbiy Yevropada, AQShda yetishtiriladi. Butasimon P. namsevar va issiqsevar oʻsimlik. Vegetatsiya davri 100—150 kun, oʻzidan va chetdan changlanadi. P. urugʻida 46— 53% tez quriydigan texnika moyi (alif, lok va turli boʻyoqlar tayyorlashda ishlatiladi) olinadi (ovqatga ham ishlatish mumkin). Koʻk poyasi va kunjarasi mollar uchun yaxshi ozuqa. P. keng qatorlab (qator orasi 60 sm) 3—4 sm chuqurlikka ekiladi. Ekish normasi 5–8 kg/ga.

Gektaridan 8—15 s urugʻ hosili olinadi. Zararkunandalari: simqurtlar, kuzgi tunlam, oʻtloq parvonasi, oʻsimlik biti; eng xavfli kasalligi — gʻovlash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yalpizdoshlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Perimetr

thumb|Koʻpburchakning Perimetr uning hamma tomonlari yigʻindisiga teng
Perimetr ( - peri va - metr) — yopiq egri chiziqning uzunligi. Koʻpburchakning perimetri uning hamma tomonlari yigʻindisiga teng. Aylananing perimetri esa uning uzunligi, yaʼni 2*π*R ga teng. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Yuza
 Hajm
Periostit

Periostit (peri... va yun. osteon — suyak) — suyak pardasi (periost)ning yalligʻlanishi. Suyakning oʻzi, koʻmigi, Govers kanallari, suyak atrofidagi toʻqimalar yalligʻlanishi oqibatida vu-judga keladi. Oʻtkir va surunkali boʻladi. Suyak pardasiga jarohat orqali, qon va limfa bilan yiringlatuvchi mikroblar kirishi yoki yalligʻlanish jarayoni suyakdan bevosita suyak pardasiga utishi natijasida oʻtkir P. kelib chiqadi: bemorning darmoni quriydi, eti uvishadi, temperaturasi 39—40° gacha koʻtariladi, boshi ogʻriydi. P. boʻlgan joy shishadi, qizaradi, qiziydi va teri yaltillab turadi. Jarayon zoʻrayganda, suyak pardasi ostida yiring toʻplanadi. Oʻtkir P. oʻz vaqtida davolanmasa, surunkali P.gaaylanib ketadi. P. osteomiyelit va suyakning boshqa kasalliklari belgisi boʻlishi ham mumkin. P. boʻlgan joyga issiq qilish va antibiotiklar, fizioterapiya buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peripatetik maktab

Peripatetik maktab (yun. peripateo — sayr etib yurmoq) — Aristotel asos solgan falsafiy maktab. Maktabda tinglovchilar bilan sayr qilib yurib dare oʻtilgan (nomi shundan olingan). Aristoteldan keyin qariyb 34 yil Teofrast boshchilik qilgan. Peripatetik maktab vakillari anik, fanlar bilan shugʻullanganlar (musiqa nazariyotchisi Aristoksen, davlat tarixchisi va nazariyotchisi Dikearx, fizik Straton, geograf va astronom Aristarx Samoslik va boshqalar). Peripatetik maktab vakillari 1—3-asrlarda Aristotel asarlarini nashr etishgan va sharxlashgan. Peripatetik maktab platonchilar, pifagorchilar, stoiklar, neoplatonchilarga va keyinchalik oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq xalklari falsafasiga ham sezilarli taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peripter

Peripter (yun.peripteros — kolonnalar bilan oʻralgan) — arxaik va klassik davrdagi yunon ibodatxonasining asosiy dan. 4 tomonidan ustunlar bilan oʻralgan toʻgʻri burchakli bino. P. ichi yarim ochiq qism (pronaos), asosiy xona( naos) va undan ajratib orqa tomonga qurilgan pastqam xona — opistodom (undan koʻproq gʻaznaxona sifatida foydalanilgan)dan iborat. P.ning tashqi koʻrinishi (shakli)dan klassitsizm davri meʼmorlari unumli foydalanganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Periskop

Periskop (yun. periskopeo — atrofga qarayman, koʻzdan kechiraman) — bronemashina (tank)lar, suv osti kemalari, pana joylar, transheya va boshqalardan turib kuzatish uchun moʻljallangan optik asbob. P.ning piyodalar (okoplar), artilleriyachilar, tankchilar va dengiz qoʻshinlariga moʻljallangan mavjud. P. prizmali vaoynali xillarga boʻlinadi. Prizmali P.ning bir oz (1,2—1,5-marta) kattalashtirilganda koʻrish maydoni 40° ni tashkil etadi, koʻproq (5—6-marta) kattalashtirib koʻrsatishida esa koʻrish maydoni kichrayadi. Baʼzi P.lar aylanasiga kuzatish imkonini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peristaltika

Peristaltika (yun. peristaltikos — kamroq oladigan, qisadigan) — kovak (naysimon) ichki aʼzolar (meʼda, ichak, urugʻ kanallari, oʻt yoʻli, siy-dik yoʻli va boshqalar) devorining bir maromda toʻlqinsimon qisqarishi. Shu harakat tufayli bu aʼzolardagi massa va suyuklik oldinga siljiydi.

P. avtomatik tarzda amalga oshadi. Markaziy nerv sistemasi adashgan (pa-rasimpatik) va simpatik nervlar orqali P.ni tormozlaydi yoki tezlashtiradi. Ayrim kasalliklarda P. buziladi. Meʼda shirasining kislotaligi ortganda meʼda P.si kuchayadi. Bunda koʻpincha hiqichoqtutadi, jigʻildon qay-naydi. Ichak P.si mexanik va kimyoviy taʼsirotlar, mahalliy yalligʻlanish, achish va bijgʻish jarayonlari natijasida tezlashadi. Qoʻrqqanda, iztirob chekkanda P. kuchayadi. Kimyoviy va mexanik taʼsirotlar kam taʼsir etganida ichak retseptorlarining qoʻzgʻaluvchanligi pasayganda P. susayadi. Bunda ichaklar boʻylab ovqatning harakati sekinlashadi va surunkali qabziyat paydo boʻladi. Ichki sekretsiya bezlarining ayrim kasalliklarida ham P. susayadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peritonit

Peritonit (yun. peritonaeum — qorin pardasi) — qorin pardasining yalligʻlanishi. Hamma yoshdagi kishilarda uchraydi. Odatda, qorin boʻshligʻidagi aʼzolarning shikastlanishi yoki ularga mikroblar (ichak tayoqchasi, streptokokk, stafilokokk) tushishi oqibatida yuzaga keladi. Meʼda, oʻn ikki barmoq ichak yarasi, oʻt pufagi, koʻrichakning yorilib ketishi va churraning qisilib qolishi, qorin boʻshli-gʻining jarohatlanishi va boshqa P.ga sabab boʻladi.

Oʻtkir va surunkali P. farq, qilinadi. Oʻtkir P.da dastlab bemorning koʻngli aynib, qusadi, qorni qattiq ogʻriydi, hiqichoq tutadi, ichi qotadi. Kasallik tezda zoʻrayib, qorin boʻshligʻida yiringli ekssudat toʻplanadi. Bunda bemorning rangi oqarib, koʻzlari xiralashadi, nafasi tezlashib, qorni shishib ketadi, tez-tez qusadi. Oʻtkir P. hayot uchun juda xavfli boʻlib, bemor zudlik bilan kasalxonaga yotqiziladi. Surunkali P. koʻpincha biror aʼzoning zararlanishi yoki surunkali kasallik (mas, sil) oqibatida paydo boʻladi, odatda, asta-sekin rivojla-nadi. Bunda qorin boʻshligʻida suyuklik toʻplanib, bemor ozib ketadi, qorni ogʻriydi, qabziyat kuzatiladi.

Davos i: oʻtkir P. operatsiya qilib davolanadi. Surunkali P.da davo kasallikning asosiy sababiga qarshi qaratiladi. Antibiotiklar buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perifraza

Perifraza (yun. periphrasis — tasviriy ibora; kinoya, istiora) — borliqdagi narsa va voqealarning nomini toʻgʻridan-toʻgʻri atamasdan, ularni bilvosita, yaʼni turli xil soʻz yoki tasviriy iboralar bilan ifodalash; majoziy ifodalardan biri (mas, "sher" oʻrnida "hayvonlar shohi"; "paxta" oʻrnida "oq oltin", Alisher Navoiy oʻrnida "oʻzbek adabiy tilining asoschisi" iboralarining qoʻllanishi). Perifazada tasvirlanayotgan tushunchaning ayni matn va vaziyat uchun eng muhim sifati, belgisi, xususiyati birinchi oʻringa qoʻyiladi. Perifazaning asosiy vazifasi matnning ifodaviyligini, bayonning taʼsirchanligini oshirishdir.

Perifaza, asosan, badiiy adabiyot tilida, publitsistik va ogʻzaki nutqda uchraydi, ilmiy nutqda esa tasviriylikdan xoli boʻladi va termin sifatida qoʻllanadi. Funksional jihatdan perifazaning 2 turi farqlanadi: hamma tomonidan qabul qilingan, hamma tushunadigan perifaza (frazeologizmlar, hikmatli iboralar) va vaziyatga bogʻliq boʻlgan, mazmuni, maʼnosi muayyan matnqagina aloqador boʻlgan individual perifaza (bularning baʼzilari izchil qoʻllanish natijasida 1-turdagi perifazalar qatoriga oʻtadi). badiiy, obrazli perifazalar (oq oltin — paxta, zangori olov — gaz, poʻlat qush — samolyot kabi) va mantiqiy perifazalar (mas, evfemizmlar, tabular) oʻzaro farqlanadi. Aksariyat perifazalar otli birikmalar boʻlib, metafora, metonimiya, sinekdoxa singari koʻchima gaplar asosida yuzaga keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Adabiyot
Turkum:Oʻzbek badiiy sanʻat
Peritsikl

Peritsikl (peri... va yun. kyklos — doyra), perikambiy — oʻsimliklar ildizi, baʼzan poyasi birlamchi meristema hujayralari qavati. P. epiderma ostida joylashgan, oʻtkazuvchi silindrni oʻrab turadi. Bir yoki bir necha qavat parenxima hujayralaridan ibo-rat. Birlamchi ildiz P.idan yon ildizlar hosil boʻladi. Birlamchi tuzilgan ildizlarda (ikki urugʻpallalilar) P. hujayralari yordamida kambiy umumiy halqaga tutashib, zaxira oziq toʻplanadigan ildiz nurlarini hosil qiladi. Bu nurlardan qoʻshimcha ildizlar va kurtaklar vujudga keladi. P.dan yoʻgʻonlashgan ildizlarda periderma hosil qiluvchi fellogen shakllanadi. Poyada P.dan mexanik toʻqima va turli mod-dalar ajratib chiqaradigan har xil tuzilmalar paydo boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar (kanop, kendir, zigʻir) P.ida hosil boʻladigan lubdan lub tolasi olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perko

Perko — karamdoshlar oilasiga mansub bir yillik yem-xashak oʻsimligi. GFR da xitoy karami bilan kuzgi surepitsaning duragayidan chikarilgan. Oʻzbekistonga 1977-yilda keltirilgan. Ildizi oʻq ildiz, poyasi tik, uz. 90— 120 sm gacha. Pastki barglari yirik va boʻlakboʻlak, yuqoriga qarab kich-rayib boradi. Gullari poyaning yoki novdaning yuqori qismida shingil tarzda joylashgan, sariq mevasi qoʻzoqcha, urugʻlari dumaloq, koʻkimtir va mallarang tusda.

P.ni bahorgi va kuzgi ekin sifatida ekish mumkin. Ekish meʼyori 10–12 kg/ga, chuq. 1,5— 2 sm. 1 — 3° da unib chiqadi, erta bahorda harorat 15° dan yuqori boʻlganda tez oʻsadi. Uni takroriy ekin sifatida yozning 2yarmida ekib, kuzda oʻrib olinsa, yaxshi qishlaydi va kelgusi yilning aprel oyida yana oqsilga boy koʻkpoya beradi. Koʻkpoya uchun gʻunchalash va gullash fazalarida oʻrib olinadi. Koʻkpoyasida 15— 20% protein, 100 kg poyasida 11 ozuqa birligi bor. Undan sof holda va makka-joʻxori bilan birgalikda toʻyimli silos bostirish mumkin. P. chorva mollariga yangi oʻrilgan hamda pichan holida beriladi. Gektaridan 500—700 s koʻkpoya, 10—15 s urugʻ olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perkussiya

Perkussiya (lot. percussio — tukillatish) — bemorning ichki aʼzolaridagi kasallikni aniqlash uchun qoʻllaniladigan fizik usul. Bemorlarning ichki organlariga bermoq yoki bolg’acha yordamida urib ko’rilib, bunda chiqadigan tovushga qarab, tekshirilayotgan aʼzoning ahvoli haqida fikr yuritiladi.Perkussiyaning 2 turi farqlanadi: bevosita va bilvosita. Bolalarda perkussiya kattalarninikidan biroz farq qiladi. Sababi bolalar ko’krak qafasining o’ziga xos anatomo-fiziologik xususiyatidir. Bunda asosan bolaning turgan holatda, ya‘ni ko’krak qafasining simmetrik joylashishiga ahamiyat berish kerak. Agar ko’krak qafasi notog’ri holatda bolsa, uning simmetrik sohalarida perkussiya tovushi bir xil bo’lmay, yanglish xulosaga kelib qolish mumkin. Xali boshini ushlamagan chaqaloqlarni qorni bilan yotqizib yoki bolani chap ko’lga olgan holdaperkussiya qilish mumkin. Bunda bola vrachning chap qo’lining kaftida ko’kragi bilan yotadi, vrachning katta barmog’i bolaning chap qo’ltiq osti chuqurchasida, ko’rsatkich barmogi ong o’mrov suyagi ustida va boshqa barmoqlari ko’krak qafasining yon tomonida bo’ladi. 1 - 2 yoshdagi bolalarni yaxshisi stolga qo’yilgan yostiqchaga yotqizib, katta bolalarni esa tik turgan holatda perkussiya qilish lozim. Bunda ko’krak qafasi perkussiya qilinganda kasalning qo’llari oldinga qovushtirilgan bo’lishi kerak va bemor oldinga ozgina egiladi. Ko’krak oldini perkussiya qilganda bola qo’llarini tushirish kerak, og’ir kasallarni o’tirgan holda perkussiya qilish mumkin. Perkussiya bilvosita yoki bevosita usullarda o’tkaziladi. Bilvosita perkussiya barmoqlarni barmoqqa urish yoli bilan o’tkazilib, bunda chap qo’lning o’rta barmog’i yoki plessimetr, tekshirilayotgan joyga yaxshnlab qo’yiladi. Perkussiya qilganda o’ng qo’lning o’rta barmog’i bilan o’riladi, bu barmoqbo’g’imlarida yarim buqilishi va boshqa barmoqlarga tegmasligi kerak. Perkussiya qisqa va faqat qo’lning barmoq qismi bilan bajarilishi shart. Bolaning Ko’krak qafasi elastikligini hisobga olgan holda perkussiya zarbi kuchli bo’lmasligi kerak. Perkussiya aniq ovozdan ovozning o’zgarishiga qarab baholanadi.Bevosita perkussiya ko’rsatkich va o’rta barmoqlar yordamida qovurg’alarga o’rib korish yo’lida o’tkaziladi. Perkussiya paytida bilakharakatlanmaydi, faqatgina tirsak va barmoqlar bo’g’imlari yordamida bo’ladi. Perkussiya yengil urish yo’li bilan o’tkazilishi kerak, chunki bunda xavoli joylardan havosiz joylarga o’tishni aniqlash oson bo’ladi.

 
Bolalar kasalliklar propedivtikasi
Perlit

Perlit (frans. perle — marvarid) — konsentrik-poʻstloqsimon strukturali nordon vulkan shishasi. Tarkibi nordon lavalarnikiga oʻxshash. Unda SiO2 (65-75%), A12O3 (10-15%), oz miqdorda Fe2O3, CaO, MgO, SO3 va 1 — 9% gacha suv boʻladi. Chizigʻi boʻyicha sindirilganda pusti marvarid kabi yaltiraydigan kichik sharchalarga boʻli-nadi. Teksturasi massivli yoki gʻovakli. P. vulkanik shishani sovishida gidratatsiya jarayoni qoʻshilganda yoki vulkanik shishaga keyinchalik gidrotermal suv taʼsir etganda hosil boʻladi.

Zichligi 2300–2390 kg/m3, gʻovakligi 1,8—2% dan 70% gacha. P. 850—1200° gacha qizdirilganda yumshaydi, tarkibidagi suv bugʻga aylanadi, yumshagan jins shishib, 10—20-marta kattalashadi. Shishgan P. donachalarining hajmiy ogʻirligi 30—40 dan 350–400 kg/m3 gacha boʻladi. Ular qum va shagʻal oʻrnida, yengil beton bogʻlovchisi sifatida, issiklik izolyasiya materiallari tayyorlashda ishlatiladi. P.dan kimyo, neftni qayta ishlash, oziqovqat, dori-darmon, shisha sanoatlari va qishloq xoʻjaligida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perlit (metallshunoslik)

Perlit, metallshunoslikda — poʻlat va choʻyan strukturasining tarki-biy qismi. Ferrit va sementit aralashmasidan iborat. Issiklik ishlovchi berilishiga qarab, donachali va plastinkali tuzilishda boʻladi. P. mustahkam va ancha plastik boʻlgani uchun poʻlat va choʻyanning asosiy mustahkamlovchi tarkibiy qismi hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Permalloy

Permalloy (ing. permalloy; prem(eability) — oʻtkazuvchanlik va alloy — qotishma) — magnit oʻtkazuvchanligi yuqori boʻlgan, magnit jihatdan yumshoq qotishma; tarkibi nikel (Ni) va temir (Fe) dan iborat. Kam nikelli (Ni — 40 — 50%) va koʻp nikelli (Ni —70—83%) turlarga boʻlinadi. Tar-. kibi 79% Ni, 16% Fe, 5% Mo (molibden) dan iborat boʻlgan P. supermalloy deb ataladi. P. radiotexnika, aloqa texnikasi va kucheiz tokdan foydalaniladigan boshqa sohalarda ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Nikel qotishmalari
Turkum:Magnit qotishmalar
Turkum:Ferromagnit materiallar
Permanganat kislota

Permanganat kislota, HMnO4 — bir asosli kuchli kislota. Tarkibidagi MpO4 anioni tufayli qizgʻishbinafsha rangli. Erkin holda olinmagan, faqat suvli eritmadagina mavjud. Permanganat kislota juda kuchli kislota boʻlib, suvdagi eritmada ionlarga toʻla dissotsila-nadi. Shartli dissotsiatsiya darajasi 0,1 n eritmada 93% ga teng. Permanganat kislotaning angidridi Mp2O7 erkin holda ajratib olingan. Permanganat angidrid yashilroq-qoʻngʻir tusli moysimon su-yuklik. Nihoyatda beqaror, qizdirilganda yoki yonuvchi moddalarga tekkanda portlab, marganets qoʻsh oksid va kislorodga ajraladi. Permanganat kislota va uning tuzlari (permanganatlar) kimyo amaliyotida kuchli oksidlovchi sifatida koʻp ishlatiladi, kaliy permanganat dezinfeksiyalovchi vosita hamdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kislotalar
Perminvar

Perminvar (ing. perm(eability) -oʻtkazuvchanlik va invar(iablr) — oʻzgarmaydigan — nikel (№)ning temir (Fe) va kobalt (So) bilan krtishmalari guruhining umumiy nomi (baʼzan, molibden va xrom qoʻshilishi mumkin). Magnit jihatdan yumshoq materiallar jumlasiga kiradi. P.ning magnit oʻtkazuvchanligi (s) maydon kuchlanganligiga bogʻliq boʻlmaydi. Koʻp ishlatiladigan P.ning tarkibida 45% Ni, 30% Fe, 25% So boʻladi. Magnit oʻtkazuvchanligi s=400—500. P. radioelektronika va aloqa texnikasida, asosan, transformatorlar va drossellarning barqaror oʻzaklarini tayyorlash uchun ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perm

Perm (1940—57 yillarda — Molotov) — Rossiya Federatsiyasi Perm viloyatidagi shahar (1781 yildan), viloyat markazi. Kama soxilidagi port. Transport yoʻllari (temir yoʻl, daryo, avtomobil va havo transporti) tuguni. Aholisi 1021,7 ming kishi (1998). Mashinasozlik (aviadvigatellar, turli sanoat uskunalari, avto-kranlar va boshqa, mudofaa mahsulotlari ishlab chiqarish), kimyo, neft kimyosi, neftni qayta ishlash, yogʻochsozlik, poligrafiya sanoatlari bor. Kama GES mavjud. Rossiya FAning Perm ilmiy markazi, 7 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), xoreografiya bilim yurti, ba-diiy galereya, viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, Kama suv ombori sohilidagi Xoxlovka yogʻoch meʼmorligi muzeyi fa-oliyat koʻrsatadi. P. 17-asr danmaʼlum. 1723 yildan mis eritish zavodiga qarashli sha-harcha. 1781 yildan Perm noibligi markazi, 1796 yildan Perm gubernyasi markazi. 1781—98 va 1807—31 yillarda bu yerda Ural konchilik zavodlarining Bosh boshqarmasi joylashgan. P.da meʼmoriy yodgorliklardan Petropavlovsk sobori (1757—64), Spas—Preobrajeniye monastirining sobori (1798— 1832) va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Perm tillari

thumb
Perm tillari — finn-ugor tillari guruhining bir tarmogʻi; komiziryan (komi), komi-permyak va udmurt tillarini qamrab oladi. Perm tillarida soʻzlashuvchilar, asosan, Rossiya Federatsiyasining Komi va Udmurtiya respublikalarida, Komi-Permyak muxtor okrugida yashaydi; shuningdek, komilar Tyumen va Omsk viloyatlarida (Ob va Tobyl daryolari boʻylarida), udmurtlar esa Bosh-qirdiston, Tatariston respublikalari hamda Kirov, Sverdlovsk viloyatlarida istiqomat qiladilar. Perm tillarida soʻzlashuvchilarning umumiy miqdori 1 mln. kishidan ortiqroqdir.

Komi va udmurt tillari shu tillarda soʻzlashuvchilarning oʻzaro fikr almashuvlariga monelik qiluvchi muayyan tafovutlarga qaramay, bir tipdagi tillar hisoblanadi. Har uchala adabiy tilning fonetik tarkibi oʻzaro moye keladi: 7 ta unli va 20 ta undosh fonema mavjud; morfologik tarkibi ham asosan bir tipda boʻlib, kelishiklar tizimi deyarli farq qilmaydi: udmurt tilida 15 ta, komiziryan tilida 16 ta, komi-permyak tilida 17 ta kelishik mavjud; ulardan 14 tasi har uchala til uchun umumiydir. Olmosh va sonlarda, feʼllarning oʻtgan zamon tizimida ham oʻxshashliklar koʻp. Birok, sintaksisda anchagina tafovutlar uchraydi. Tatar tilining taʼsiri tufayli udmurt tili turkiy tillar sintaksisiga xos xususiyatlarni saqlab qolgan, feʼl, asosan, ran oxirida keladi. Udmurt tili leksikasida tatar tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Perm tillari 20-asrning 30-yillarida lo-tin grafikasidagi alifbodan foydalangan, 30-yillarning oxiridan esa ayrim qoʻshimcha harflar qoʻshgan holda rus alifbosidan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pernambuku

Pernambuku — Braziliyaning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni - 98,9 ming km². Aholisi - 7,9 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Resifi shahri. Yirik sha-harlari: Orlinda, Jabuatan, Kabu, Karuaru. Shtatning katta qismini oʻr-qirli plato (eng baland joyi 1100 m) egallagan boʻlib, u sharqqa tomon zina-poyasimon pasayib boradi. Iqlimi subekvatorial, sohil qismida issiq. va sernam, platoda qurgʻoqchil. Oʻrtacha oylikt-ra24—26°. Yillikyogʻin 1700–2000 mm, plato qismida 500 mm. Asosiy da-ryosi — San-Fransisku.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi tarmoq: shakarqamish yetishtirish va paxtachilikka ixtisoslashgan. Shuningdek, si-zal, tamaki, maniok, makkajoʻxori, kofe, kakao, sholi va boshqa ekinlar ekiladi. Chorvachilikda echki, qoramol, choʻchqa, qoʻy, ot boqiladi. Yovvoyi kokos palmasi yongʻogʻi yigʻiladi. Sanoati kam rivojlangan. Asosan, oziq-ovqat va ip-gazlama korxonalari mavjud. Uncha katta boʻlmagan sement, mashinasozlik, koʻn-poyabzal, farmatsevtika korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Gips, fosforit, oltin, asbest, tuz konlari topilgan. Yirik dengiz porti — Resifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pero (asbob)

Pero — 1) siyoh, tush va boshqa suyuq boʻyoqlar bilan yozish va rasm ishlashda foydalanadigan asbob; qadimdan yozishda uchi oʻtkirlashtirilgan qush patlari, qamish va boshqalardan tayyorlangan P. ishlatilgan. 18-asr oxiridan metall P.lar ilk bor Myunxen (Bavariya)da ishlana boshlagan. Metalldan yasalgan zamonaviy P.lar shakli, oʻlchami va vazifasiga koʻra farqlanadi; 2) P. bilan rasm yaratish usuli; ijrosining kontur yoki shtrix usulida boʻlishi bunday asarlarning oʻziga xos xususiyatidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Perov

Aleksandr Petrovich Perov (1935.7.1, Chimkent shahri, Qozogʻiston) – rang-tasvir ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (2002). Perov Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1955) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1965)ni tugatgan. 1974-yildan xrz. Respublika tasviriy sanʼat litsey-internatida pedagog. Perov asarlarining ranglar uygʻunligida taʼsirchanlik, obrazlilik, kompozitsiya yechimida yuksak mahorat koʻzga tashlanadi; ijodidan qishloq mehnatkashlari, zamondosh ziyolilar, oʻlkaning tarixiy manzaralari keng oʻrin olgan: „Zamondosh“, „Yoshlar“, „Mehmonda“, „Qish“, „Ona“, „Matluba“, „Obi hayot“, „20-yillar“, „Qoʻriq yer“, „Samarqand. Amir Temur maqbarasi“, „Xiva“ turkum asarlari, „Dala gullari“ va boshqa 1965-yildan respublika va xorijdagi badiiy koʻrgazmalarda ishtirok etadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:1935-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-yanvarda tugʻilganlar
Vasiliy Perovskiy

Vasiliy Alekseyevich Perovskiy (1795.19(20).2, Pochep shahri, hozirgi Bryansk viloyati - 1857.8(20).12, Alupka — rus harbiy arbobi, general-adyutant (1833), kavaleriya generali (1843), graf-(1855-yildan). 1812-yilgi Fransiya-Rossiya urushi va rus-turk urushi (1828—29)da qatnashgan. Imperator Nikolay 1 ga yaqin boʻlgan. 1832-1842 va 1851—1857 yillarda Orenburg guberniyasi harbiy gubernatori va alohida Orenburg korpusi komandiri. 1839—40 yilda josuslik maqsadida Xivaga qilingan yurishga rahbarlik qilgan, bu yurish muvaffaqiyatsizlik bilan tugagan (qarang Perovskiy ekspeditsiyasi). 1853-yil rus qoʻshinlari Perovskiy qoʻmondonligi ostida Oqmachit qalʼasini (Perovskiy forti, keyinchalik Perovsk shahri, hozirgi Qizil oʻrda) egallaganlar. Sirdaryo boʻyida bir qancha istehkomlar qurganlar, bu Orol harbiy flotiliyasi barpo etilishi bilan bir qatorda keyinchalik Qoʻqon xonligini bosib olinishiga imkon berganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1795-yilda tugʻilganlar
Turkum:1857-yilda vafot etganlar
Perovskiy ekspeditsiyasi

Perovskiy ekspeditsiyasi — Rossiya tomonidan Xiva xonligini bosib olish maqsadida uyushtirilgan har-biy ekspeditsiya (1839—40). 1835-yil Orenburg general-gubernatori V.A.Perovskiy imperator Nikolay I (1825— 55) ga maxsus xat yoʻllab, unda Xiva xonlari goʻyoki uzoq yillardan beri rus davlatiga dushmanlik qilayotganligi, rus savdo karvonlarini talab, rus asirlariga shafqatsizlik qilayotganliklarini taʼkidlagan. Imperator 1837-yil Xiva xonligini bosib olish haqida Perovskiyga farmon beradi. Perovskiy qoʻmondonligidagi qoʻshin 1839-yil 14-noyabrda Xivaga qarab yoʻlga chiqib, 19 dekabrda Emba qalʼasiga kelib oʻrnashgan. Boshlangan qattiq sovuq va kuchli boʻron rus askarlarini ogʻir ahvolga solib, tuya va otlarni boqishni nixryatda qiyinlashtirgan. Rus qoʻshinlarining kelayotganligidan xabar topgan Xiva xoni Olloqulixon Choʻchqakoʻlga kelib joylashgan rus qoʻshinlariga qarshi Otamurod qoʻshbegini 8 ming qoʻshin bilan yuborgan. Xon qoʻshinlari qishning qattikligiga qaramay rus qoʻshinlari ustiga tashlangan. Jangda har ikki tomon talafot koʻrib, jangni davom ettirish imkoni boʻlmagach, xon qoʻshinlari Xivaga kaytarilgan. Perovskiy ham oʻz qoʻshinlarini 1840-yil fevralda Orenburgga qaytarishga majbur boʻladi. Perovskiy ekspeditsiyasida rus qoʻshinlaridan 1054 kishi halok boʻlgan. 10 ming tuya va 8 ming ot yoʻqotilgan, juda koʻplab odamlarni sovuqurgan. Bu bosqinchilik yurishidan Rusiya davlati 1 mln. 700 ming soʻm zarar koʻrgan. Xiva xonligiga qayta yurishdan umidini uzmagan Nikolay I 1840-yil 30-yanvarda harbiy yurishni zudlik bilan kay-ta amalga oshirish haqida general Perovskiyga koʻrsatma bergan. Bu yurish koʻlami avvalgisidan 3—4-marta katta boʻlishi kerak edi. Lekin, chor hukumatida yuzaga kelgan ogʻir vaziyat bu yurishning amalga oshirilishiga imkon bermagan. Nazirjon TojiboyevOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Perovskit

Perovskit — oksidlar guruhiga mansub mineral. Moʻrt, oson sinuvchan. Tarkibida kalsiy titaniti SaTYU,(41,24% SaO va 58,76% TYU2); baʼzan knopit, dizanalit, loparit aralashgan boʻladi. Psevdokub sistemada kristallanadi. Qattiqligi 5,5—6, zichligi 3900—4300 kg/m3. Rangi qora, kulrang-qora, jigarrang-qoʻngʻir. Metalldek yaltiroq, ulanishi yaqqol. Magmatik sharoitlarda oʻta asosli ishqorli togʻ jinslarida, karbonatit (dizanalit, knopit), kimberlit, ishkrriy bazal-toidlarda xreil boʻladi. Kontakt konlarda uchraydi. P. titan, geliy va niobiy olish uchun xom ashyo hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Peroksidlar

Peroksidlar — tarkibidagi kislorod atomlari bir-biri bilan va kislorodga nisbatan elektr musbat element atomlari bilan bogʻlangan birikmalar (qarang Peroksidlar va peroksid bi-rikmalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil