Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sarbast (sheʼriy tizim)

Sarbast (fors. — ozod, erkin) — oʻzbek sheʼriyatidagi 3 sheʼriy tizimning biri. 20—30y.larda, yangi badiiy izlanishlar jarayoni kechgan bir vaqtda turk, tatar va rus sheʼriyati taʼsirida oʻzbek adabiyotiga kirib kelgan. Oʻrta asrlardagi diniyliturgiya sheʼriyatiga xos boʻlgan ozod sheʼr shakli dastlabki nemis romantiklari, U. Uitmen va fransuz simvolistlari tomonidan qayta tiklanib, 20-asr jahon sheʼriyatida ommaviy tus olgan. Fransuz sheʼriyatida "verlibr", rus sheʼriyatida "svobodniy stix" deb atalgan bu sheʼr shakliga oʻzbek shoirlari "S." deb nom berdilar. Barmoq sheʼr tizimining koʻrinishlari boʻlgan oq sheʼr va erkin sheʼrdan farqli oʻlaroq, bu sheʼr shakllariga xos ritmik birlik, vazn, qofiya, turoq va boshqa unsurlarga ega emas. S.da his-tuygʻuning obrazlashgan ifodasi boʻlishi, sheʼriy ohang (intonatsiya), soʻz va iboralarning oʻziga xos qurilishi, sheʼriy sintaksis va sheʼriy sanʼat vosita (takror, akstakror, tovush tovlanmalari va boshqalar)laridan mahorat bilan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Sheʼriy nutqning bunday unsurlari mazmun bilan uygʻun boʻlgan holdagina S. emotsional taʼsir kuchiga ega boʻladi. Oʻzbek sheʼriyatida Oybek, Mirtemir, Rauf Parfi, Shavkat Rahmon, Usmon Azim kabi shoirlar S.ning yorqin namunalarini yaratganlar.

Ad..Mamatova A. N., Oʻzbek sheʼriyatida sarbast, T., 2000.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarboz

Sarboz (fors. — bosh va oʻynamoq) — harbiy askar, hukmdor qoʻshinining oddiy askari. Eronda va Oʻzbek xonliklarida muntazam qoʻshin askari.

 Markaziy Osiyoda 
Buxoro amirligi hukmdori Nasrullaxon (1827—1860) 1837-yilda Sarbozlar batalonini — Markaziy Osiyoda oʻqotar qurol bilan qurollangan va kazarmalarda joylashgan ilk muntazam qoʻshinni tuzganБабаев Б. / Из истории организации регулярного войска в Бухарском эмирате при эмире Насрулле (1827—1860).

Xorazmda sarbozlar urush vaqtida toʻplangan va ularning soni 30—100 ming oraligʻida boʻlgan. Sarbozlar, asosan, piyoda qoʻshinlarni tashkil etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sarv

Sarv — sarvdoshlar oilasiga mansub igna bargli oʻsimliklar turkumi, bir uyli, doim yashil manzarali daraxt va butalar. Yevrosiyo, Shimoliy Amerika, Shimoliy Afrika, Jan.Sharqiy Osiyoning subtropik mintaqalarida 15 turi tarqalgan. Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda 11 turi masharali daraxt sifatida oʻstiriladi. Boʻyi 30 m dan ortiq, tanasining diametri 50— 60 sm, 200—300 yil, baʼzi maʼlumotlarga koʻra 2000-yilgacha yashaydi. Urugʻ kurtagi koʻp. toʻpguli 2-yili yetiladi. Ignabarglari yashil yoki havorang. Poʻstlogʻi qalin, qoramtirqoʻngʻir. Koʻproq doim yashil S. turining piramidasimon xili koʻp ekiladi. Manzarali bogʻdorchilikda ekiladigan xillari koʻp. Urugʻidan, manzarali xillari qalamchasidan va payvand qilib koʻpaytiriladi. Ignabarglari va novdalaridan tibbiyotda qoʻllaniladigan efir moyi olinadi. S. dan ihota oʻrmonlar, istirohat bogʻlari barpo etishda foydalaniladi. Yogʻochi mebel sanoatida ishlatiladi. Chiroyli shaklda oʻsishi tufayli Sharq sheʼriyatida majoziy maʼnoda sarvqomat yor obrazini tasvirlashda koʻp qoʻllangan.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻsimliklar
Sarvaksoy

Sarvaksoy (Sardak, Mishik) — Namangan viloyatining gʻarbidagi soy. Qurama tizmasining jan. yon bagʻrida, Kamchiq dovoni yakinidagi buloqdan (bal. 2240 m) boshlanadi. Suvining koʻp kismi sugʻorishta sarflanishi tufayli S Sarvak kishlogʻidan pastda yozda kurib qoladi. Krryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Uzunligi 38 km, havzasining maydoni 100 km². Sarvak qishlogʻi yonida oʻrtacha kup yillik suv sarfi 0,611 m³/sek., oqim moduli 6,10 l/sek, km². Oʻrtacha suv sarfi 1,44 m³/sek.dan 0,115 m³/sek. gacha uzgaradi. Mart—aprelda sersuv, baʼzan toshadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Sarvontepa

Sarvontepa — ilk temir davriga oid arxeologik yodgorlik. Andijonning shim.gʻarbiy qismida, Eski shaqarning Tutzor va Sujoat koʻchalari kesishgan yerda joylashgan. Dastlab, oʻtgan asrning 50y.larida yodgorlik roʻyxatga olingan, soʻngra 70y.larda kichikroq arxeologik qazishmalar oʻtkazilgan hamda 5—8-asrlar bilan sanalangan edi. 2001-yil shaharda ish olib borayotgan arxeologlar Sarvontepani uncha katta boʻlmagan 30 x 20 m kattalikdagi saqlangan qismida qazish ishlari oʻtkazdilar (Matboboyev B.X.). Natijadahoz. shahar kuchalari kesishgan joydan 3–4 m chuqurlikda yaxshi saqlangan qad. madaniy qatlamlar qayd etildi. Qatlamlardan mil. av. 6—4-asrlarga toʻgʻri keladigan guldor sopol idishlar va tosh buyumlar majmuasi oddiy maishiy oʻchoq yaqinidan ajratib olindi. Arxeologik ilmiy tadqiqotlarga koʻra, S. kadimda katta boʻlgan, aniqlangan chegarasi boʻyicha hozirgigi maydoni 1 ga ga boradi. S. ilk temir davriga (mil. av. 6—4-asrlar) taalluqli boʻlib fanda birinchi topilgan yodgorlik nomi bilan ataluvchi Eylaton madaniyati majmuiga kiradi. S.ni oʻrganish vodiy tarixi uchun oʻta muhimdir. Sabab, birinchidan, Fargʻona vodiysi qadim shaharlari hududida (xususan, Andijonda) ilk bor 2400—2600 yillik arxeologik kompleks aniklandi; ikkinchidan, Andijonsoyni bunyod etilish tarixini yanada qadimiylashtiradi. Chunki S. ushbu kanal boʻyida joylashgan va uning suvidan foydalangani shakshubhasiz. Nihoyat, S. Andijon shahrini ilk (dastlabki) oʻrni boʻlgani haqidagi fikr haqiqatga yaqin. Aynan ushbu hududda keyinroq oʻrta asrlar arki va shahristoni joylashgani ham bejiz emas.

Boqijon MatboboyevOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sargardon

Sargardon (fors, cap — bosh; gardon — aylantirmoq) — 1) bekorga ovorai sarson boʻlib yurish, ovorai sarsonlik; 2) boshidan oʻgirib sadaqa qilish; Oʻzbekistonning ayrim tumanlarida ogʻir yotgan bemor yoki oʻzining boshidan aylantirib faqirlarga berilgan pul, mol yoki boshqa qimmatbaho narsalar; 3) 20-asrning 30y.larigacha toʻy va bazmlarda raqqos va raqqosalar oʻyinga tushganda ularning boshlaridan aylantirib, soʻng qoʻllariga berilgan pul yoki boshlaridan sochilgan tangachaqalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sargardon volfram-qalay koni

Sargardon volfram-qalay koni — Toshkent viloyatida, Chatqol rudali rayonidagi kon. Zaxiralari kam boʻlsa ham lekin tarkibi boy rudali konlarga kiradi. Kon quyi karbon davriga mansub karbonat jinslari va ularni yorib chiqqan granit intruzivlari, kvarsli porfir va siyenit porfir daykalaridan tarkib topgan. Karbonat jinslari, asosan, ohaktosh, bir oz dolomit va dolomitli ohaktoshlardan iborat. Kon intruziv massivining ichki kontakt zonasida joylashgan boʻlib, kvarsgreyzenli vertikal tomirlardan tashkil topgan. Tomirlarning qalinligi bir necha m, uz. 100 m gacha. Greyzenlanish granitlardagi dala shpatlarining kvars va muskovit bilan almashuvidan iborat. Kondagi asosiy ruda volframit va kassiteritdir. Ruda bilan birga kvars, flyuorit va muskovit, bir oz xalkopirit va pirit, baʼzan oltin uchraydi. Istiqbolli konlardan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sargasso dengizi

Sargasso dengizi - Atlantika okeanining shim. qismidagi dengiz. Kanar, Shimoliy Passat va Golfstrim oqimlari bilan chegaralangan. 23—35° sh.k. va 30— 68° gʻ.u. lar oraligʻida. Maydoni 6—7 mln. km². Eng chuqur joyi 7110 m. Sargasso dengizida shamol va suv oqimlari kuchsiz, doimiy emas. Dengizda Bermuda o.lari joylashgan. Suvining temperaturasi qishda 18—23°, yezda 26— 28°. Shoʻrligi 36—37%o. Hayvonot dunyosiga boy. Dengiz suvining yuza qatlami va unga yaqin qismlarida suzib yuruvchi sargasso suvoʻtlar nihoyatda koʻpligidan dengizga shunday nom berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Dengizlar
Sargasso suvoʻtlar

Sargasso suvoʻtlar - qoʻngʻir suv oʻtlar boʻlimiga mansub dengiz suvoʻtlari. Butasimon shoxlangan, 1— 2 m, baʼzan 10 m gacha. Asosi va poyasi koʻpincha koʻp yillik, shoxlari 1 yillik. Iliq suvli dengiz qirgʻoklarida oʻsadi. 150 dan ortiq turi va 6 turkumi bor. Atlantika okeanining gʻarbiy qismida yirik suzuvchi qoplamlar hosil qiladi. Sedan alginat olinadi. JanSharqiy Osiyoda uchraydigan baʼzi yeyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sargodha

Sargodha, Sargoda — Pokistonning shim.sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida, Quyi Jalam kanali boʻyida. Aholisi 455,4 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi (paxta, bugʻdoy, sitrus mevalar, sut chorvachiligi) rayonining savdo markazi. Ip gazlama, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalari bor. Kime mahsulotlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan: yogʻoch oʻymakorligi, metalldan buyumlar yasaladi, qoʻlda gilam toʻqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Pokiston shaharlari
Sargon II

Sargon II — Ossuriya podshohi (mil.av. 722—705). Salmanasar V taxtdan agʻdarilgach, hokimiyat tepasiga kelgan. Oʻz siyosatida kohinlar hamda Ossuriya va Bobilning imtiyozli shaharlari manfaatlarini harbiylar manfaati bilan uygʻunlashtirishga harakat qilgan. Isroil (722) va Suriyani bosib olgan (Karxemishning egallanishi, 717); 714 yil Urartu podshoxi Rusa I ni tormor etgan, Kichik Osiyo yarim orolning sharkidagi, shuningdek, Midiyadagi bir kancha viloyatlarni bosib olgan; 710—709 yillarda Bobilni egallagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sard tili

Sard tili — roman tillaritsgm biri. Sardiniya orol va unga yaqin boshqa orollarda tarqalgan. 1,5 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi. 11—14-asrlarda Sardiniyaning rasmiy tili boʻlgan. 20-asrda oddiy soʻzlashuv tili, matbuot va sheʼriyat tili sifatida qoʻllanadi. (Sard tili da badiiy nasr yaratilmagan). Sard tili eng qadimiy roman tillaridan boʻlib, u koʻproq italyan tilining janubiy laxjalariga yaqin turadi. Oʻz navbatida, bir necha lahjalari bor. Fonetik va morfologik jixatlari bilan boshqa roman tillaridan birmuncha farq qiladi. Leksikasida katalan, ispan va italyan tillarining taʼsiri seziladi. Sard tili yagona adabiy til meʼyoriga ega emas. Yozuvi lotin grafikasiga asoslangan. Undagi ilk matnlar 11-asrga mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tillar
Sardi

Sardi (Turkiyadagi hozirgi Sart qishlogʻi) — qadimgi shahar. Lidiya davlatining poytaxti (mil. av. 7-asr boshi —546 y.). Podshoh Krez davrida ravnaq topgan. 546 y. axomaniylar tomonidan bosib olingan. 1402-yil Amir Temur zabt etgan. Arxeologik qazishlar (20-asr) natijasida Artemisiy ibodatxonasi va nekropol aniklangan; qad. bitiklar (Midiya tilida) chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Sardinalar

Sardinalar — seldsimonlar oilasining 2 urugʻi (sardinalar, sardinopslar)ni oʻz ichiga oladigan baliklar guruhi. Tanasi 2 yondan siqilgan, uz. 30— 35 sm gacha. Tanasining yon tomonlari boʻylab qora dogʻlar, dum suzgichi asosida 1 juft uzun tangachalar boʻladi. Har bir urugʻi bir necha tur va kenja turlarni oʻz ichiga oladi. Janubiy va Shimoliy Amerikaning sharqiy sohillaridan tashqari, barcha iliq va subtropik dengizlarda tarqalgan. Uzoq Sharq sardinasi, yaʼni ivasi Uzoq Sharq dengizlarida, yevropa sardinasi Gʻarbiy Yevropa dengizlarida tarqalgan. Planktonxoʻr, 8—14 yil yashaydi; 2 yoshida voyaga yetadi. Uvildirigʻini (25—29 ming) suvning yuza qismiga (pelagik) qoʻyadi. Ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Baliqlar
Sardiniya

Sardiniya — Oʻrta dengizdagi orol, Apennin yarim oroldan gʻarbda. Korsika oroldan Bonifacho boʻgʻozi orqali ajralgan. Italiya hududi. Maydoni 24 ming km². Sharkiy qirgʻoqlari tik, gʻarbi nisbatan qiya. Relyefi sharqida togʻli (eng baland joyi — LaMarmor togʻi, 1834 m), asosan, granit va kristalli slanetslardan tuzilgan. Gʻarbi va shimoligʻarbi lavali va tufli plato, jan.gʻarbi Kampidano pasttekisligidan iborat. Iklimi subtropik, oʻrta dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 7—10°, iyulniki 24—26°. Ichliga tekisliklarda 600 mm dan togʻlarda 1000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Yozi qurgʻoqchil. Daryolari qisqa, qishda toʻlib oqadi. Suvi sugʻorishga sarflanadi. Doim yashil va barg toʻkuvchi oʻrmonlar, makvis chakalakzorlari bor. Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi va konchilik rivojlangan. Kartoshka, dukkakli va donli ekinlar ekiladi, sitrus mevalar, uzum yetishtiriladi. Baliq ovlanadi, qoʻy boqiladi. Yirik shahri va porti — Kalyari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Italiya
Turkum:Orollar
Sardiniya qirolligi

Sardiniya qirolligi (Pye mont) — Italiyada mavjud boʻlgan davlat (1720—1861). Savoyya gersogligiga Sardiniya o.ni qoʻshilishi bilan barpo etilgan. Sardiniya qirolligini Savoyya sulolasi boshqargan. Parchalangan Italiyani 19-asrda birlashtirish jarayoni Sardiniya qirolligi negizida sodir boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sardob neft-gaz kondensat koni

Sardob neft-gaz kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Mirishkor tumanidagi kon, Koravulbozor temir yoʻl stansiyasidan 65 km jan.sharqda. 1979-yilda ochilgan. 1985-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon 290 – 310 m balandlikdagi tekis choʻlda, Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismidagi Dengizkoʻl koʻtarilmasida joylashgan. Paleogen yotqiziqlarining tuzilishiga koʻra, Sardob strukturasi monoklinaldan iborat, Oʻrtabuloq antiklinalining jan.sharqiy yoʻnalishidagi botiqlikka mos keladi. Sardob burmasi yuqori yura karbonatli yotqiziqlarning shipi boʻylab umumiy strukturaviy koʻtarilmada joylashgan, qanotlari asimmetrik tuzilgan antiklinaldan iborat. Burma oʻlchami "2420 m" berk izogips chizigʻi boʻyicha 4x2 km, balandligi 120 m.

Sardob neft-gaz kondensat konik.da yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr jinslarida jami 8 quduq qazilgan. Ular qalinligi 455– 653 m li yura davrining kimerijtiton tuzangidritli qatlami bilan ajratilib, 2 strukturaviytektonik qavatni tashkil etadi. Tuzangidritli satlam regional qopqoq vazifasini oʻtaydi va uning ostida yuqori yura karbonat va quyioʻrta yura terrigen formatsiyalariga mansub kollektor jinsli yotqiziklar joylashgan. Karbonat jinsli kollektor qatlamning (rifsiz turi) umumiy qalinligi 205—337 Karbonatli yotqizikdar shipida slanetssimon teksturali, bitumlashgan karbonatterrigen jinslardan tarkib topgan kora slanetsli gorizont (2580– 2731 m) mavjud. Qalinligi 0,8–2 m boʻlgan kollektorlarda sanoat miqyosida neft va gaz uyumlari joylashgan.

Kondagi qatlam bosimi 32,6 MPa boʻlib, gazneft tutash yuzasi esa shartli ravishda "2436 m" sathda joylashgan deb qabul qilingan. Gaz uyumining oʻlchami 3,7x0,9 km, bal. 146 m. Gaz debiti 74—534 ming m³/sutka. Gaz yarim quruq, metanli. Tarkibi (hajmiga nisbatan % hisobida): metan —90,22; etan —4,2; propan —1,78; izobutan —0,2; moʻʼtadil pentan —0,18; vodorod sulfid —0,015; karbonat angidrid gazi — 1,61; azot —1,29; geliy —0,25; vodorod —0,32; zichligi 0,625 g/sm³. Kondensat oʻrtacha ogʻirlikda (0,7500—0,7568 g/sm³), yuqori oltingugurtli (0,3%). Benzin va kerosin fraksiyalari tegishlicha 37—66% va 23—33%. Kondensat turi metannaftenaromatli. Suvneft tutash yuzasi "2482 m" sathda. Neft uyumining oʻlchami 2,8x1,4 km, bal. 46 m. Qatlam bosimi 35,1 MPa. Neft debiti 85,7 m³/sutka. Neft oʻrtacha ogʻirlikda (0,8795 g/sm³), oltingugurtli (1,76%). Tarkibi: asfaltenlar 4,79%, parafin 0,78%. 150° haroratda qaynaydigan fraksiyalar miqdori 6%, 200° gacha —13,6%. Kondan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mirishkor tumanidagi konlar
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Sardoba

Sardoba — suvni toʻplash va saqlash uchun maxsus qurilgan gumbazli hovuz. Markaziy Osiyo va Sharqdagi boshqa mamlakatlarda qurilgan. Sardobaning devori silindr shaklida, diametri 12–13 metr, chuqurligi 10–15 metr, hovuz yuzasi yer sathi bilan bir tekis boʻlgan. Sardoba gumbazi sifatli pishiq gʻisht va ganchdan ishlangan, tepasi tuynukli, atroflarida hovuzga suv tushadigan teshiklar qilingan. Kirish uchun sardobaga eshik ham oʻrnatilgan, uning oldi suvni toza saqlash maqsadida devor bilan oʻralgan. Sardoba yoniga mollarni sugʻoradigan oxur qilinib, unga hovuzdan maxsus tarnov orqali suv oqizilgan. Baʼzi sardobalarda ularni nazorat va tozalab turuvchi miroblar uchun xonalar ham boʻlgan.

Sardobalar geografik joylashuvi, joyning tabiati, relyefiga koʻra, bir necha xil (qor-yomgʻir suvlari, anhor-ariq suvlari, yer osti suvlari (korizlardan) yigʻiladigan sardobalar) boʻlgan. Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda Movarounnahrda 44 ta sardoba boʻlgan. Ulardan 29 tasi Qarshi choʻlida, 3 tasi Mirzachoʻlda, 3 tasi Toshkent bilan Fargʻona oʻrtasidagi qadimgi savdo yoʻlida, 1 tasi Karmana yaqinida — Choʻli Malikda qurilgan (Malik sardoba). XIX asr oxirigacha ishlatilgan sardobalardan biri hozirgi Turkmanistondagi Sandiqli choʻlida XVI asr oʻrtalarida Kerki va Qarshi shaharlarini bogʻlovchi karvon yoʻlida qurilgan, hovuzining diametri 17 metr boʻlgan Sangi suvloq sardobasidir. Sardobalar qadimda dasht va choʻllarda chorvani va savdo karvonlarini suv bilan taʼminlashda muhim oʻrinda turgan. Hozirgi saqlanib qolgan sardobalar tarixiy-etnografik ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Adabiyot 
 Qudratov., Sardobalar oʻlkasi, T., 2001.

Turkum:Gidrologiya
Turkum:Arxitektura
Sardoba (shaharcha)

Sardoba — Sirdaryo viloyati Oqoltin tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Yakin temir yoʻl stansiyasi — Yerjar (26 km). Sardobadan viloyat markazi boʻlmish Guliston shahrigacha — 45 km. Aholisi 15,3 ming kishi (2003). Sardobada tuman hokimiyati binosi, davlat va maʼmuriy tashkilotlar, paxta tozalash zavodi, dehqon bozori, 4 umumiy taʼlim maktabi, 2 kasb-hunar kolleji, kutubxonalar, madaniyat uylari, xotira maydoni, poliklinika, kasalxona, dorixonalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oqoltin tumani
Turkum:Sirdaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Sardoba botigʻi

Sardoba botigʻi — Mirzachoʻlning shim.sharqiy qismida joylashgan berk botiq. Tubining bal. 261 m, uz. 27 km, eni 9–10 km. Shimoliy yon bagʻri nisbatan tikroq. Yon bagʻirlari qumli, osti gipelashgan loytosh va qumoq togʻ jinslaridan iborat.

Botiqning kelib chiqishi haqida turli fikrlar mavjud. Baʼzi olimlar uni yuqori pliotsen davrida Sirdaryoning qad. oʻzani yoki dare suvi vaqtvaqti bilan quyilib turgan koʻl oʻrni deb hisoblaydilar. Botiqda shoʻrlangan och boʻz, oʻtloqiboʻz, shoʻrxok tuproqlar tapqalgan. Yer osti suvlari 1–5 m chuqurlikda joylashgan, minerallashganlita hd da. ʼ gramldda ?>ft grammtacha. tv osti suvlarining harakati juda sust. Yerning meliorativ holatini yaxshilash va undan qishloq xoʻjaligida foydalanish uchun vertikal zovurlar qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sardor

Sardor:
 Eron, Afgʻonistonda yirik amaldor, qabila boshligʻi;
 Oʻrta Osiyoda qoʻshin qoʻmondoni;
 Usmonli turk imperiyasida dala armiyasi qoʻmondoni;
 Misrda inglizlar hukmronligi davrida Misr hukmdori qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan ingliz zobiti;
 Hindistonda jotlar kastasiga mansub sikhlar rahnamosi.

 

Turkum:Unvonlar
Sarduri I

Sarduri I — Urartu podshosi (mil. av. 9-asrning 2-yarmi); Lutipri oʻgʻli. Ossuriya podshosi Salmanasar III ning zamondoshi; mil. av. 833-yil voqealari hakidagi bitiklarda Seduri nomi bilan qayd etilgan. S. davrida davlatning poytaxti Tushpa shahriga koʻchirilgan. S. Ossuriya bilan urushlar olib borgan. S. davrida Urartu podsholigi kuchli davlatga aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarez zilzilasi

Sarez zilzilasi - Pomirda 1911-yil 18 fevralda soat 18 dan 4 min. oʻtganda sodir boʻlgan dunyodagi kuchli zilzilalardan biri. Zilzila tektonik jarayonlarning faollashuvi va Bartang—Pishart Yer uzilmasi boʻyicha qatlamlarning keskin siljishi natijasida vujudga kelgan. Magnitudasi 7,4, zilzila kuchi 9 ball va chuq. 20 km boʻlgan bu zilzila oʻchogʻidan tarqalgan seysmik toʻlqinlar yer ustini larzaga keltirgan. Epitsentr zonasining relyefi butunlay oʻzgargan. Murgʻob daryosiga togʻ bagʻrining juda katta qismi bir zumda qulab tushgan, natijada bal. 700 m, uz. 7 km va kengligi 4 km li katta koʻl hosil boʻlgan. Sarez, Oʻzboy qishloqlari suv ostida qolgan, atrofdagi bir qancha qishloqlar vayron boʻlgan, 200 ga yaqin kishi imoratlar tagida qolib halok boʻlgan. Zilzila tufayli paydo boʻlgan Sarez koʻlida (hozirgi shu nom bilan ataladi) hajmi 18–20 km³ suv yigʻilgan, bu esa Charvoq suv omboridagi suvdan 10 marta koʻp. Sarez zilzilasi dunyoning koʻp joyida sezilgan boʻlishiga qaramay, uning epitsentr zonasi uncha katta boʻlmagan joyni egallagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarez koʻli

Sarez koʻli — Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyati hududidagi koʻl. Pomirda, Shimoliy Alichur va Muzqoʻl tizmalari orasida, 3239 m balandlikda joylashgan. Maydoni 79,6 km², suv sigʻimi hajmi 16,07 km³, uz. 55,8 km, eng keng joyi 3,3 km. Oʻrtacha chuq. 190 m gacha, eng chuqur joyi 500 m. 1911-yildagi zilzila oqibatida Murgʻob daryosining chuqur vodiysini Usoy qishlogʻi yaqinida togʻ jinslari toʻsib qoʻyishi natijasida paydo boʻlgan. Oʻrta Osiyodagi eng katta uyumli suv havzasi. Suv toʻplash maydoni 18 ming km². Murgʻobdan tashqari koʻlga 16 doimiy va 20 dan ziyod vaqtincha suv oqimlari quyiladi. Asosan, muz suvlaridan toʻyinadi. Koʻl ga quyiladigan oʻrtacha koʻp yillik suv miqdori 1,48 km³. Uyum orqali suvning sizib oʻtishi sodir boʻlmoqda. Buloklar koʻrinishida suvning koʻldan koʻp yillik oʻrtacha oqib chiqish miqdori 1,46 km³ni tashkil qiladi. Suvi chuchuk. Koʻl sathi oʻzgarib turadi. Keyingi 60 yil mobaynida suv sathining oʻrtacha oʻsishi yiliga 20 sm ni tashkil qildi. Yil orasidagi suv sathi oʻzgarishining eng katta amplitudasi 12 m, eng kami 2 m ni tashkil qiladi. Koʻl suvi dekabr oxiri — yanvarning 1-yarmida muzlaydi, mart oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi.

 Adabiyot 
 Agaxanyans O. Ye., Sarez, L., Gidrometeoizdat, 1989; Glazirin G.Ye., Nikitin A. M., Shchetinnikov A. S., Vodniy balans Sarezskogo ozera, Tr. SANIGMI, 1986, Vip. 113 (194); Gronskaya G. P., Ivanov Yu.N. va boshqa, Gidrologicheskoy rejim Sarezskogo ozera, Tr. GGI, 1977, Vip. 246; Aslov SM., Gorelkin N. Ye., Gidrometeorologicheskiy monitoring Sarezskogo ozera, T., Izd. otdel SANIGMI, 2002.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tojikiston koʻllari
Sarja

Sarja (lot. sericus — shoyi) — 1) tabiiy yoki kimyoviy tolalardan sarja (shoyisimon) oʻrilishda toʻqiladigan gazlama. Sidirgʻa boʻyalib yoki gul bosib ishlab chiqariladi. Ayollar kuylagi tikish uchun, astarlik, texnik gazlama va boshqa sifatida ishlatiladi; 2) sarja urilishning qisqacha nomi (qarang Oʻrilish.) OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarjin

Sarjin, sajen (slavyancha sag — kddam, odim) — 1) sajen — qad. rus uzunlik oʻlchov birligi. Xalqaro metrik oʻlchovlar tizimi kiritilgunga qadar (1918-yil) ishlatilgan. 1S.=3 gaz=48 vershok=2,13360 m. Yuza ulchov birligi — desyatina (2400 kv. sajen); 2) S. — hajm oʻlchov birligi. Juda qadimdan paxsa devor va palyon oʻtinlarning hajmini oʻlchashda qoʻllanib kelingan, mas, boʻyi uch gaz, eni 0,6—0,75 gaz, balandligi bir yarim gaz qilib terilgan palyon oʻtin yoki urilgan paxsa 1 S. hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Versta
Sari

Sari — hind ayollarining milliy kiyimi. Uz. 4,5–9 m, eni 1 m boʻlgan mato. Yoʻl-yoʻl gulli, hoshiyali qilib maxsus toʻqiladi. S. ichidan kalta yengli kalta kofta kiyiladi. S.ning bir uchi yubkaga mahkamlanib, belga 2 marta aylantirib olinadi, qolgan qismi yelkaga (jamoat joylarida bu qismi boshga sharf kabi) tashlab qoʻyiladi. Hindistonning turli viloyatlarida, shuningdek, aholining turli guruhlarida S. kiyish usulida ayrim farqlar bor. Odatda, S.ning quyi qismi yubkaga oʻxshash, baʼzan uzun yoki kalta ishton tarzida tikiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kiyim
Sariband

Sariband (fors. – toʻgʻon boshi) – oʻrta asrlarga oid toʻgʻon (16-asr). Surxondaryo viloyatidagi Bandixon qishlogʻidan 7 km shim.sharqdagi Oʻrgʻulsoy oʻzaniga qurilgan. Uning pishiq gʻishtdan (25x25x5 sm) ishlangan ayrim qismlari saqlanib qolgan. Toʻgʻondan bir oz balandlikda Oʻrgʻulsoyning chap qirgʻogʻida S. nomli tepa bor; u baland hisor (30x30 m) va atrofi devor bilan oʻralmagan qishloq harobasi boʻlib milodning boshlariga oid. Shu yerda daryo oʻzanidan qadimda turli taraflarga kanallar chiqarilgan. Kushonlar davrida ham bu yerda toʻgʻon boʻlganligi ehtimoddan xoli emas. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Toʻgʻonlar
Sariyogʻ

thumb|Floris van Schooten

Sariyogʻ — asosan, sigir suti qaymogʻidan olinadigan oziq-ovqat mahsuloti. Biologik xususiyati, taʼmi va sifati jihatidan boshqa yogʻlardan ustun turadi, inson organizmida yengil (95% gacha) hazm boʻladi. Tarkibida sut yogʻi kamida 72—82,5% (eritilgan Sariyogʻda 98—99%) ni tashkil etadi, yogʻ kislotalari majmui, fosfatidlar va yogʻda eriydigan vitaminlar, sutda boʻlgan oqsil, uglevodlar, ayrim suvda eriydigan vitaminlar, mineral moddalar va suv bor. 18—23° da qotadi, 27—36° da eriydi. Sariyogʻ eritilmagan va eritilgan xillarga boʻlinadi. Ilgari Sariyogʻ kuvda pishib olingan. Sanoatda eritilmagan S, asosan, 2 usulda: 30—45% li qaymoqni quvlab va seryogʻ qaymoqni qayta ishlab tayyorlanadi. Kuvlab olinadigan Sariyogʻ qaymogʻi 85—90° da pasterlanadi (qarang Pasterizatsiya), soʻngra 4— 8° gacha tez sovitiladi. Natijada sut yogʻi diametri 1–3 mm li donalarga ajraladi, ulardan yogʻsiz qismi ajratilgach, tayyor Sariyogʻ presslanadi. S ye r yo gʻ (80% gacha) qaymoqdan Sariyogʻ ishlab chiqarishda pasterlangan qaymoq bosim ostida moy ajratkichga uzatiladi, unda jadal aralashtirib turiladi va 12— 14° gacha tez sovitiladi. Pasterlangan qaymoqqa qand, kakao va vanilin kabi xushboʻy moddalar (shokoladli S), tabiiy meva sharbati va shakar (mevali S), asal (asalli Sariyogʻ) qoʻshib, aralashmali Sariyogʻ tayyorlanadi. Eritilgan Sariyogʻning tuzeiz, tuzli va boshqa xillari bor. Eritilmagan Sariyogʻni eritib va qoʻshimcha aralashmalardan tozalab, eritilgan Sariyogʻ olinadi. Eritilgan Sariyogʻ buzilmaydi. Sariyogʻ yuqori kaloriyali mahsulotdir. 100 g S.ning kaloriyasi oʻrtacha 770 kkal yoki 3,06 Mj ga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilSavol paydo boʻlishi mumkin qaymoq eritilganda undan ajrab chiqadigon modda yani Dolta deb ataladigon ozuqa qanday ajrab chiqadi nimani evaziga
Sarijaz

Sarijaz — Markaziy Tyanilandagi togʻ tizmasi (asosiy qismi Qirgʻizistonning sharqiy chekkasida). Shimolida Sarijaz, janubida Inilchiq daryolari oraligʻida joylashgan. Uzunligi 110 km ga yaqin. Eng baland joyi gʻarbida — 4799 m. Markaziy qismidagi dovon (bal. 4001 m) har ikki dare vodiysini bogʻlaydi. Janubiy yon bagʻri dare vodiysidan tik koʻtarilgan, shimoliy yon bagʻri esa nishabroq, Sarijaz daryosining koʻplab chap irmoqlari bilan kesilgan. Tizmada muzliktaʼsiri natijasida hosil boʻlgan relyef shakli koʻp. Tizma tektonik jihatdan antiklinal struktura boʻlib, slanets, marmarlashgan ohaktosh, otqindi granit va boshqa togʻ jinslaridan tuzilgan. Tizmaning shimoliy yon bagʻrida Semyonov va Mushketov muzliklari, janubiy yon bagʻrida Shimoliy Inilchiq muzligi joylashgan. Yon bagʻirlarida baland tog oʻtloklari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Sarimsoq

thumbnail|right|Sarimsoq
Sarimsoq — piyozdoshlar oilasi piyozlar turkumiga mansub ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turi, sabzavot ekini. Vatani — Oʻrta Osiyo. Yovvoyi xolda Hindiston, Oʻrta dengiz atroflarida, Qozogʻiston, Sibir, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda uchraydi. Oʻzbekistonda yovvoyi sarimsoq togʻli mintaqalarda oʻsadi. Jahondagi deyarli barcha mamlakatlarda yetishtiriladi. Madaniy sarimsoqning 2 turi mavjud boʻlib, biri gulpoya chiqarmaydi, ikkinchisi gullab, urugʻ hosil qiladi. Sarimsoqning Oʻzbekistonda tarqalgan gulpoya chiqaruvchi navlari serhosil, qishga chidamli. Bargi lentasimon, ildizi patak. Gullari mayda, ikki jinsli, qoʻngʻiroqsimon, oq yoki binafsharang. Piyozi murakkab, pardasimon umumiy qobiq ichida 7–30 dona mayda piyozchalari boʻladi. Tarkibida qand, S, V vitaminlari, efir moyi, fitonsidlar bor. Oziq-ovqatga, tibbiyotda, veterinariyada, sabzavotlarni konservalashda ishlatiladi.

Sarimsoq boshqa sabzavotlarga nisbatan tez oʻsadi. -7, -8° sovuqqa chidamli, 10— 12° issiqda yaxshi oʻsib rivojlanadi, 20—25° da pishib, yetiladi. Sarimsoq ikki marta — bahorda va asosan, kuzda ekiladi. Kuzda ekilganidan kelgusi yili bahorda hosil olinadi. Madaniy sarimsoq urugʻ bermaydi, balki piyozidan tashqari gulpoyasi toʻpgulida 10 dan 45 tagacha poya sarimsoqchalari hosil qiladi. Sarimsoq vegetativ yoʻl bilan, kuzda va bahorda piyozini boʻlaklarga ajratib ekib koʻpaytiriladi. 100 m² yerga shunday piyozchalardan 10–15kg sarf qilinadi. Sugʻoriladigan unumdor yerlarga qator oralarini 45 sm, oʻsimlik oraligʻini 4-8 sm qilib, 4-6 sm chuqurlikka koʻmiladi. Ekib boʻlingach, tuproq, somonli goʻng, chirindi bilan mulchalanadi. Oʻsuv davrida 5-6 marta sugʻoriladi, oziqlantiriladi, parvarishi piyozga oʻxshash. Bahorda oʻsib chiqqan gulpoya (karnay)lari yulib tashlanadi. Oʻzbekistonda ertapishar (Mayskiy) navi may oyining oxirlarida, kechpishar (Binafsharang, Janubiy binafsharang, Andijon) navlari iyul boshlarida yetiladi. Hosildorligi 50-150 s/ga.

Kasalliklari: vilt, asosiy zararkunandasi — poya nematodasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
+center|200pxcenter|200pxcenter|220pxcenter|220pxSarimsoqni yig'ish.:ru:Tacuinum sanitatis, XV asr (Fransiya Milliy kutubxonasi) kitobining tasvirlari'Qora sarimsoq' Yaponiyada va Koreyada mashhur bo'lgan taomdir.Zaytun yog'idagi sarimsoq - ispan oshxonasining taomi.

 

 
 Sarimsoq piyozi ning atlasi

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Allium
Turkum:Italiya oshxonasi
Turkum:Ziravorlar
Turkum:Oʻrta Osiyo o‘simliklari
Turkum:Sarimsoq
Turkum:Ildizmevalar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Sarimsoqgi

Sarimsoqgi — Janubiy Oltoydagi togʻ tizmasi. Qozogʻiston Respublikasida. Uzunligi 60 km. Eng baland joyi 3373 m (Burkitovul togʻi). Effuziv, tuf, gillich slanets, qumtosh, granitlardan tarkib toptan. Shimoliy yon bagʻri tik, 1900–2100 m balandlikkacha oʻrmonlar bor. Janubiy yon bagʻri qiya, oʻtloqlar va togʻ tundrasi bilan qoplangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Sariosiyo (shaharcha)

Sariosiyo — Surxondaryo viloyatidagi shaharcha. Sariosiyo tumani maʼmuriy markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Sariosiyo (7 km). Aholisi 14,3 ming kishi (2000). Xoʻjaliklari va aholisi Toʻpolondaryodan suv oladi. Shaharcha yonida Toʻpolon suv ombori bor. Mahalliy toponimistlarning fikricha, tuman nomi "cap—bosh va osiyo — tegirmon, yaʼni "tegirmon boshi" maʼnosini anglatadi. S.da sanoat, transport, aloqa korxonalari, dehqon bozori, savdo madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

Parrandachilik korxonasi ishlab turibdi. Umumiy taʼlim maktablari, kollej, maxsus internatmaktab, madaniyat uylari, stadion, kasalxona, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Bundan tashqari Sharg'un toshko'mir koni ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Sariosiyo tumani
Sarisuv

Sarisuv (Sarysuv) — Qozogʻiston Respublikasining Qaragʻanda va Qiziloʻrda viloyatlaridagi daryo. Uzunligi 671 km, havzasining maydoni 81600 km². Jaman Sarisuv va Jaqsi Sarisuv daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Dastlab Qozogʻiston past togʻlarining jan.sharqiy qismlari boʻylab, quyi oqimida esa Betpaqsalaning gʻarbiy chekkasi boʻylab oqadi. Yuqori qismida vodiysi tor, quyi qismida eni 5–10 km gacha. Qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 382 km da 7,3 m³/sek. Yuqori va quyi qismida iyuldan yanvar

gacha quriydi. Sanoat suv taʼminoti va sugʻorish uchun foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Saritepa

Saritepa — Chatqol tizmasidagi choʻqqi. Toshkent viloyatining janubi-sharqida. Bal. 1963 m. Choʻqqi paleogen va neogen jinslaridan (granit, qumtosh va ohaktoshdan) tashkil topganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Toshkent viloyati geografiyasi
Saritosh-Qorovulbozor gaz-neft koni

Saritosh-qorovulbozor gaz-neft koni — Buxoro viloyati, Kogon temir yoʻl stansiyasidan 30 km jan.sharqsagi kon. Oʻzaro bogʻliq 2 strukturada joylashgan. Ularda gazlilik chegarasi umumiy, shunga koʻra bu kon birgalikda tavsiflanadi. Kon 1963-yil foydalanishga topshirilgan.

Qorovulbozor antiklinali kenglik boʻyicha choʻzilgan boʻlib, asimmetrik koʻrinishga ega, uz. 10 km, eni 3–4 km. Struktura 2 yoriq bilan kesilgan, ulardan biri jan. qanotdan oʻtadi va paleozoy yotqiziqlari boʻyicha amplitudasi 150 m li, ikkinchisi shim. qanotdan oʻtib amplitudasi 50 m gacha boʻlgan tashlamauzilmani hosil qiladi. Saritosh antiklinali Qoravulbozor antiklinalidan gʻarbjan.gʻarbda joylashgan. U ham asimmetrik brahistruk turadan iborat, uz. 10–12 km, eni 6–8 km. Shimoliy qanotidan amplitudasi 25– 30 m dan 60 m gacha boʻlgan tashlamauzilma oʻtadi.

S.Q.g.k.da jami 38 ta quduq qazilgan. Paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari ochilgan. Mahsuldor gorizontlar yura davri yotqiziqlaridagi ohaktoshlar, boʻrqumtosh, gravelit, chigʻanoqtoshlarda ajratiladi. Sanoat ahamiyatiga molik gaz uyumlari Qoravulbozor strukturasida 12 va 13 (neokomapt) hamda 15 va 15agorizontlarda (kelloveyoksford), Saritosh strukturasida 15gorizontda uchraydi.

12 a. gorizontda gaz uyumi 950–1000 m chuqurlikda ochilgan, qalinligi 31 – 40 m, qumtosh jinslarning gʻovakligi 13%. Uyum qatlam, gumbaz tipiga mansub. 13gorizont alevrolit, gil jinslari bilan qavatlangan har xil zarrali qumtoshlardan iborat. Qalinligi 70– 100 m, foydali qalinligi 15 m gacha. Jinslarning gʻovakliligi 14,3—15,8%. Uyum oʻlchami 3,5x0,9 km. Gaz uyumi Saritosh strukturasida 1200–1250 m chuqurlikda ochilgan. Qorovulbozor va Saritosh strukturalari qubbasida kichik neft xoshiyasi mavjud. Kon suv bosimli rejimda ishlatiladi.

Kondagi qatlam bosimi va temperaturasi 10,2 MPa va 47°. Gaz tarkibi (hajmiga nisbatan % da): metan — 90,5; karbonat angidrid gazi 0,2%, azot 3,8%, zichligi 0,629—0,641 g/sm³, gaz debiti 35 ming m³/sutka. Neft zichligi 0,776— 0,840 g/sm³, oltingugurt 0,32%, asfaltenlar 0,018—0,72%, aksiz smolasi 2—32,5%, parafin 0,92—1,54%, koks 3,54%. Yengil fraksiyalar miqdori (3000 gacha) 0,86%. Neft debiti 2,6 t/sutka. Qatlam suvlari (13gorizont) zichligi 1,003—1,014 g/sm³, minerallashganligi 190,46—203,4 mg/l, yod miqdori 2,1—8,4 mg/l, brom 16,8—60,0 mg/l. Suv tipi xlorkalsiyli. Hozirgi vaqtda kondan foydalanilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Qorovulbozor tumani
Saricha neft-gaz koni

Saricha neft-gaz koni - Qashqadaryo viloyati Qamashi tumanidagi kon, Gʻuzor shahridan 50 km shim.da. 1969-yilda ochilgan, 1987-yilda foydalanishga topshirilgan.

Saricha neft-gaz konik. Toshli burmalari guruhiga mansub boʻlib, 12gorizont shipi boʻyicha 3 qubbali antiklinaldan iborat, tektonik yoriq taʼsirida murakkablashgan. Burmalar qanoti qiyaligi 4—8°. Shimoliy qanot boʻylab amplitudasi 100– 170 m li koʻtarilmauzilma oʻtadi. 12gorizont boʻyicha burma oʻlchami 8,4x3,5 km, bal. 110 m.

Saricha neft-gaz konik.da jami 10 ta quduq qazilgan boʻlib, asosan, mezozoy, kaynozoy yotqiziklari ochilgan. Neokom va apt yaruslari yotqiziqlarida mahsuldor 13 va 12gorizontlar ajratilgan.

12gorizontning umumiy qalinligi 38–43 m, foydali qatlam 3–10 m. Jinslarning govakliligi 15,7%. Uyum oʻlchami 7,2x2,2 km, bal. 90 m. Dastlabki gaz debiti va qatlam bosimi 12 ming m³/sutka va 10,74 MPa. Gaz zichligi (havoga nisbatan) 0,582 g/sm³, karbonat angidrid gazi 1,0%, metan 97,5%, azot 1,5%.

13gorizontning umumiy qalinligi 195 m, gʻovakliligi 14,6%, ochiq gʻovakliligi 0,17, gazga toʻyinganligi 0,58. Gaz uyumining oʻlchami 1,2x1 km, bal. 36 m. Gazning dastlabki debiti 53 dan 181,4 ming m³/sutkagacha oʻzgargan. Dastlabki qatlam bosimi 10,9 joriy 10,4 MPa. Gazning zichligi (havoga nisbatan) 0,578 g/sm³. Tarkibida karbonat angidrid gazi 0,5%, metan 95,4%, azot 2,8%. Kondan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qamashi tumani
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Sarichelak

Sarichelak — Chatqol tizmasining janubiy yon bagʻridagi chuchuk suvli koʻl, Qirgʻizistonda. Arkit daryosi boshlanish qismida, dengiz sathidan 1925 m balandlikda togʻ qulab, daraning toʻsilib qolishi natijasida 10 ming yil oddin hosil boʻlgan. Uzunligi 7,5 km, eng keng joyi 2280 m, maydoni 4,9 km². Eng chuqur joyi 244 m. Qirgʻoqlari aksari tik, baʼzi joylarida qoʻltiq va buxtalar bor. Qirgʻoq chizigining uz. 21 km. S.ga Sarichelak daryosi quyilib, Toshkoʻl daryosi oqib chiqadi. May oyida suvi koʻpayadi. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Suvining temperaturasi avgustda 19,8°, fevralda 0° atrofida. Koʻlda sazan, karp, sarichelak marinkasi, suvilon bor. S. Sarichelak qoʻriqxonasi tarkibida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Etimologiyasi 
Sarichelak haqida koʻplab afsonalar mavjud. Ulardan birida hozirda koʻl turgan joy qadimda soy boʻlib, uning suvi xalqni qoplashi haqida paygʻambar tush koʻradi. 
U: Agar Yaratganing rost boʻlsa, bandalaringni qutqar, deb yolvorganida, koʻldan tashqarida boʻlgan Arkit yeri oʻz-oʻzidan agʻdarilib, toʻgʻonning ogʻzini toʻsib qoʻyib, toshqin toʻxtab qolganligi aytiladi. Koʻlni dastlab Toʻsqoʻoʻl-Ota deb nomlashgan. Baʼzi insonlarning aytishicha, koʻlda qaysidir asrlar davomida duldul yashagan. U suvdan chiqqanida, koʻl toʻlqinlanar ekan. Aytishlaricha, duldul hozir ham koʻl yuziga chiqar ekan. Dulduldan nasl qoldirish niyatida bir kishi chelakka ayron quyib, biyasini etaklab koʻlga olib boradi. Uning niyati amalga oshsa ham, garchi u toychoqlik boʻlsa ham ochkoʻzlik qilib yotaveradi. Bir payt koʻlda dovul paydo boʻlib, duldul koʻldan chiqib toychoqni boshidan tishlab, suvga olib kirib ketdi. Aqldan ozgan kishi chelakni tashlab, orqasiga qaramasdan qochib ketadi, koʻl qirgʻogʻida qolgan sariq chelak tufayli shunday nomlangan deyishadi.

Boshqa bir afsonada koʻl atrofida sariq bol chelaklari koʻp boʻlganligi sababli koʻlning Sariq-Chelak deb nomlanganligi aytilgan Qirg‘iziston ko‘llarining nomlanish tarixi: kelinning ko‘z yoshlari, cho‘kib ketgan qul
 

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Qirgʻiziston koʻllari
Sarichelak qoʻriqxonasi

Sarichelak qoʻriqxonasi - JanubiGʻarbiy Tyanshan, Qirgʻizistondagi qoʻrikxona. 1960-yilda togʻ yongʻoqzorlari va mevazor urmonlarni asrash maqsadida tashkil etilgan. 1978-yildan biosfera qoʻriqxonasi. Maydoni 23,9 ming ga, shu jumladan, oʻrmonzorlar 7148 ga. Chatqol tizmasining shim.sharqiy qismida joylashgan. Quyi chegarasi dengiz sathidan 1200 m balaandlikdan oʻtadi, eng baland nuqtasi — 4247 m (Mustur togʻi). Eng yirik koʻli — maydoni 507 ga boʻlgan Sarichelak koʻli. Sarichelak qoʻriqxonasida 1000 dan ziyod oʻsimlik, shu jumladan, 150 daraxt va butalar turi bor. 2100 m balandlikkacha yongʻoqzor va olmazorlar uchraydi. 2100–3000 m balaandlikda subalp mintaqasi boʻlib, oqqaragʻay va qoraqaragʻay oʻrmonlari, undan yuqorida har xil oʻtboshoqli oʻtloklar bor. Hayvonlarning 40 dan ortiq, qushlarning 160 dan ortiqturi yashaydi. Hayvonlardan yovvoyi choʻchqa, yelik, togʻ echkisi, arhar, oq tirnoqli ayiq, boʻrsiq, jayra, sugʻur, qushlardan ular, kaklik, koʻk qush va boshqa bor. Baqor va kuzda koʻllarga suv parrandalari uchib keladi. Oldindan qorabaliq boʻlgan koʻl va daryolarida sazan hamda karp iqlimlashtirilgan. Togʻ oʻrmonlari va oʻtloqlarining ekotizimlarini ilmiy oʻrganish, yongʻoqzorlar va mevazorlarni tiklash ishlari olib boriladi.

Abdushukur Xonazarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qirgʻiziston qoʻriqxonalari
Sarieshik-oʻtrov

Sarieshik-oʻtrov - Balxash koʻlidan jan.rokdagi qumli choʻl. Qozogʻiston Respublikasi hududida, Ili va Qoratol daryolari oraligʻida. Gʻarbiy kismida Ili daryosining qad. oʻzanlari, shimolida mavsumiy soyjilgʻalar uchraydi. Juyakli qum tepalari koʻp. Gʻarbiy qismida saksovulzorlar, sharqida teresken, juzgʻun, shuvoq, qizilcha oʻsadi. Ili va Qoratol daryolari vodiylarida toʻqay oʻsimliklari uchraydi. Sdan qishki yaylov sifatida foydalaniladi. Qad. qurUK oʻzanlarda sholikorlik qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Turkum:Choʻllar
Sariq

Sariq, sariqlar, shari — Oʻrta Osiyodagi turkiy xalqlar tarkibiga kirgan qabila nomi. Ilk urta asrlarda Janubiy Sibir, Yettisuv va Sirdaryo boʻylarida usun, abdal, qay(hun) qabilalari bilan birga yashashgan. 8— 10-asrlardagi xitoy ida sheli, shari (sari, sariq) nomi bilan qayd etilgan. Sariq Sharqiy Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. K. Shoniyozovnmnt fikricha, Sariqning gʻarbga dastlabki siljish jarayoni 8-asrning 60y.larida sodir boʻlgan. Ayni shu vaqtda qarluqlar Yettisuvni egallaganlar. Sariqning katta qismi ular bilan birga Chu vodiysiga kelib oʻrnashgan. 10-asr oʻrtalarida Sariq Qoraxoniylar davlati tarkibida boʻlib oʻzbek elatining shakllanishida bevosita qatnashgan. 10—15-asrlar va keyingi davrlarda Dashti Qipchoqda yashagan. Sariq kurashlar va oʻzaro nizolar tufayli kichik boʻlaklarga boʻlinib oʻzbek, turkman, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird xalqlari tarkibiga kirgan. Sariqning Jungʻoriya va Tarbagʻatoyda qolgan qismi Sibir xalqlari tarkibiga kirgan. Sariqning Shimoliy Xitoyda qolgan guruxlari shu yerda yashovchi uygʻurlar bilan qoʻshilib, ular ichida sariquygʻur etnik guruhini tashkil etgan.

16-asrdan boshlab Sariq turkmanlar tarkibida qabila sifatida maʼlum boʻlib, Mangʻishloq va Gʻarbiy Turkmanistonda taka va yovmutlar bilan birga yashagan. 1897-yil aholi roʻyxatida bu hududlarda Sdan 31 ming xoʻjalik hisobga olingan. Shuningdek, Sariq Turkmanistonning Taxtabozor, Yoʻloʻtan tumanlarida ham istiqomat qilgan. TurkmanSariq bir qancha urugʻlarga boʻlingan: suqti, bayrach, xurosonli, alasha, xerzet. TurkmanSariqning bir qismi Oʻzbekistonning Olot va Muborak tumanlarida ham yashashgan. Ularning quyidagi etnik guruxlari maʼlum: koʻsa, joʻyjoni, sapcha va bek. 1926-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, Surxondaryoning Sherobod tumanida Sariqga mansub 1190 kishi yashagan. Sariq Qirgʻiziston, Afgʻonistonda ham bor. Oʻtmishda S. chorvachilik, bir qismi dehqonchilik bilan shugʻullangan. 20-asrning 30y.laridan S xoʻjaligida dehqonchilik, xususan, paxtachilik va yaylov chorvachiligi yetakchi oʻrin tuta boshlagan.

 Adabiyot 
 Karpov G.I., K istorii turkmensarikov, Ashxabad, 1996; Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2000.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sariq (shaharcha)

Sariq – Surxondaryo viloyati Qiziriq tumanidagi shaharcha (1992-yildan), tuman markazi. eng yaqin temir yoʻl stansiyasi – Surxon (32 km). Viloyat markazi (Termiz shahri)dan 70 km, Katta Oʻzbekiston traktidan 20 km. Angor – Sarik, avtomobil yoʻli shaharchani kesib oʻtgan. Aholisi 13,7 ming kishidan ziyod (2003). Aholisi va xoʻjaliklari Surxondaryodan suv oladi.

„Sariq“ nomi ushbu yerda oʻzbeklarning qoʻngʻirotqoʻshtamgʻali urugʻining „sariq“ shoxobchasi vakillari yashagani bilan bogʻliq. Sariqda davlat va maʼmuriy tashkilotlar, paxta tozalash zavodi, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 6 umumiy taʼlim maktabi, internatmaktabi, kasb-hunar kolleji, 10 kutubxona, 2 klub mavjud. Markaziy tuman kasalxonasi, bolalar kasalxonasi, tez tibbiy yordam koʻrsatish boʻlimi, kattalar poliklinikasi, sogʻlomlashtirish markazi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi va 9 ta dorixona aholiga xizmat koʻrsatadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qiziriq tumani aholi punktlari
Turkum:Oʻzbekistonning nomi oʻzgartirilgan aholi punktlari
Turkum:Surxondaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Sariq arilar

Sariq arilar (Polistes) - pardakanotlilar oilasiga mansub hasharotlar urugʻi. Oila boʻlib yashaydi, in quradi. Oilasi inga asos solgan urgochisi, bir qancha erkak va koʻp sonli ishchilardan iborat. Ishchilari ona aridan faqat bir oz kichikroq boʻlishi bilan farq qiladi. Ishchilari orasida in qoʻriqchilari, in quruvchilari, qurtlarini boquvchilari va oziq yigʻuvchilari boʻladi. Lekin Sariq arilar oilasida mehnat taqsimoti qatiy boʻlmaydi. Inlari juda koʻp katakchalardan iborat, koʻp qavatli boʻladi. Sariq arilar inni jagʻlari yordamida maydalab, soʻlak bilan aralashtirilgan yogʻoch tolasidan tayyorlangan krgʻozdan quradi. Sariq arilar oilasi qishda halok boʻladi, faqat urgʻochilari qishlab qoladi. Erta bahorda urgʻochi Sariq arilar yakka oʻzi yoki baʼzan bir nechtasi birgalikda bir necha uyadan iborat in quradi. Har bir uyaga ona ari bittadan tuxum qoʻyadi. Uyasi yarim doira shaklida, poyacha yordamida substratga yopishgan, kataklarining ogʻzi pastga qaragan boʻladi. Yetilgan qurtlar uyalarini yopib, uning ichida gʻumbakka aylanadi. Uyalardan chiqqan ishchilari uya qurish va naslni boqishni davom ettiradi. Sariq arilar gul nektari va oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi.

Sariq arilar moʻʼtadil va tropik iqlimda keng tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Kaspiy polistasi koʻp uchraydi. Bu tur kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar, gijjalar tuxumi va bir hujayralilar sporalarini yuqtirib hamda uzum va boshqa mevalarni yeb ziyon keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sariq dengiz

Sariqdengiz, Xuanxay - Tinch okeanning yarim berk dengizi, Osiyoning sharqiy qirgʻoqlari yonida, Koreya yarim orolning gʻarbida. Maydoni 416 ming km². Eng chuqur joyi 106 m. Yirik qoʻltiqlari: Boxayvan, Lyaodun, Gʻarbiy Koreya. Sariqdengizga Xuanxe, Xayxe, Lyaoxe, Yalutszyan daryolari quyiladi. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli iqlim, Kishda sovuq va quruq shamollar esadi. Dengizning shim.gʻarbiy qismi noyabrdan martgacha muzlaydi. Suvining temperaturasi fevralda shim.gʻarbida 0° dan past, janubida 6—8°, avgustda shimolida 24° dan 28° gacha. Suvining shoʻrligi 26— 34°/00. Suv koʻtarilishi yarim sutkali (3–4 m dan 9 m gacha). Sariqdengizda ilonbaliq, treska, seld va boshqa yashaydi. Dengizning baliq ovlash va transport ahamiyati katta. Yirik portlari: Xitoyda — Sindao, Inkou, Lyuyshun, Dalyan, Koreyada — Inchxon.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Dengizlar
Sariq jizildoq

Sariq jizildoq (gʻoʻza sikadasi katta gʻoʻza saratoni) — kuylovchi jizildoklar oilasiga mansub hasharot; qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandasi. Voyaga yetgan Sariq jizildoqning qanotlari zargʻaldoq tusli. Tanasining uzunligi 30 mm. Moʻylovlari 3 boʻgʻimli; orqa oyoqlari sakrovchi. Chala oʻzgarish bilan rivojlanadi (tuxum, lichinka, nimfa, imago). Urg'ochisi oʻsimlik poyasining yuqori qismini teshib, shu joyga 10-15 tadan (hammasi 200 ga yakin) tuxum qoʻyadi. Natijada oʻsimliklarning teshilgan joydan yuqorisi soʻliydi va qurib qoladi. Shikastlangan yosh nihollarning 40% gachasi nobud boʻladi. Lichinkalarining nimfa bosqichiga qadar rivojlanishi 3 yil davom etib, bu 5 yoshni tashkil etadi, nimfa holida qishlaydi. Voyaga yetgan individlari may oyining oxiri - iyun boshlarida, gʻoʻzaning shonalash davrida paydo boʻladi. Sariq jizildoq, asosan, yantoqzorlarda yashaydi. Oʻzbekistonda Buxoro viloyatida koʻp tarqalgan. Kurash choralari: partov va tashlandiq yerlarni oʻzlashtirish; Sariq jizildoq doimiy uchraydigan yerlardagi yantoqni erta oʻrib olish; Sariq jizildoqning uchish va lichinkalarining chiqish davrida zararlangan gʻoʻzaga 20% li sumitsidin (0,5 l/ga) purkashOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Hasharotlar
Sariq ilon

Sariq ilon  – urchuqsimonlar oilasiga mansub kaltakesaklar turi. Tanasi ilonsimon, oyoqsiz, orqa oyoq rudimenti saqlangan. Uzunligi 1,2 m (oilada eng yirik tur). Tangachalari ostida suyaklashgan plastinkasi bor. Janubiy Yevropa va Osiyoda, jumladan, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Rangi qoʻngʻir, sargʻish yoki qizgʻish, yaltiroq. Asosan, quruq joylar, koʻpincha jarliklar, oʻrmonlar va bogʻlarda yashaydi. Suvda yaxshi suzadi. Umurtqasiz hayvonlar (asosan, hasharotlar, mollyuskalar), baʼzan mayda umurtqali hayvonlar (kemiruvchilar) bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga katta foyda keltiradi. Iyun – iyul oylarida 8—10 ta tuxum qoʻyadi va tuxumlarini qoʻriqlaydi. Beozor hayvon, tutqunlikda yaxshi yashaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar