Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kontakt-metamorfik konlar

Kontakt-metamorfik konlar — intruziv jinslarning turli tarkibdagi jinslar bilan yuqori temperatura taʼsirida kontakt zonasida yuzaga kelgan foydali qazilma yotqiziqlari. Bunda jins ichiga yorib kirgan magmadan atrofni oʻrab turgan jinslarga yangi moddalar oʻtmaydi. Jarayonning jadalligi va mineral hosil boʻlish xususiyatlari, jumladan, rudaning vujudga kelishi jinslarning dastlabki tarkibiga, kontakt joyidan uzoq yoki yaqinligiga, jarayonning chuqurligi, oʻlchamlari, shakllari va intruziv jinslar kontakti harakteriga, uchuvchan moddalar va eritmalarning qatnashuviga bogʻliq boʻladi. Bunday sharoitlarda hosil boʻlgan minerallar qatoriga diopsid, aktinolit, grossulyar, shpinel, vollastonit, piroksen va boshqa, nodirlariga — montichellit, sperrit, mervinit va boshqa kiradi. Oʻzbekistonda Qoʻytoshdagi vollastonit (CaSiO3) konidan olinadigan vollastonit konsentrati sanoatda va umuman xalq xoʻjaligining turli sohalarida keng miqyosda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontaktor

Kontaktor — past kuchlanishli oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok zanjirlarini maʼlum masofadan turib ulab oʻzadigan elektromagnit apparat. Mustaqil va magnitli ishga tushirish, ish mashinasi va qurilma ichiga oʻrnatilgan xillari boʻladi. Elektromagnitdan tok oʻtganda elektromagnit gʻaltagi yakorni oʻziga tortadi va zanjir kontaktlari tutashadi. K. boshqarish zanjiriga ketma-ket yoki parallel ulanadi. K. kuchlanishi 650 V gacha, tok kuchi 1000 A gacha boʻlgan elektr mashinalari va apparatlarini boshqarishda qoʻllanadi. Oʻzgarmas tok K.lari tramvay, trolleybus va elektrovoz dvigatellarini, oʻzgaruvchan tok K.lari asinxron dvigatellarni (stanok, liftlarda) boshqarish uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontango

Kontango, forvardeyshn -birja savdosida qoʻllanadigan narxlar nisbati. Muddati kelishilgan tovarni xarid qilish naqd tovarni xarid qilishdan va uni maʼlum muddat davomida saqlash harajatlaridan arzon hollarda qoʻllanadi. Bekvordeyshnnknt aksi. Shuningdek, qarzdor oʻz qarzlarini toʻlash muddatini kechiktirgani uchun brokerga toʻlaydigan mukofot (haq) ham K. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lansana Conté

KONTE (Conte) Lansana (1930, Dubreka viloyatining Mussayya qishlogʻi) — Gvineya Respublikasi davlat arbobi. General. Kot-d’ Ivuar, Senegal, Gvineya, Fransiya harbiy oʻquv yurtlarida oʻqigan. 1955—58 yillarda Fransiya armiyasida, 1959-yildan Gvineya armiyasida xizmat qilgan. 1975-yildan quruklikdagi qoʻshinlar shtabi boshligʻi. 1984-yil 3-apreldagi davlat toʻntarishidan keyin Milliy tiklanish harbiy komitet raisi, 5-apreldan Gvineya Respublikasi prezidenta. 1984-yil dekabrdan ayni vaqtda Gvineya hukumati boshligʻi va qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konteyner

Konteyner (ing. container — joylashtirmoq) — 1) yuklarni idishsiz tashish uchun moʻljallangan qurilma. K. mexanizatsiyalashgan ortish-tushirish va yuklash uchun moslashtirilgan boʻladi. Yuk ortilgan K. ning massasi 0,625; 1,25; 2,5; 5; 10; 20 va 30 t li boʻlishi mumkin. K.larning oʻlchami va tuzilishi yuklarni mexanizatsiya vositasida tez yuklash, tushirish va yaxshi saqlanishini taʼminlashi kerak. Vazifasiga koʻra, universal va maxsus turlarga boʻlinadi; ular yogʻoch va metalldan yasaladi. Tuzilishiga qarab yopiq, ochiq, kataksimon, ajratma va taxlama turlarga ajratiladi; 2) radioaktiv moddalarni vaqtincha saqlash yoki tashish uchun moʻljallangan qurilma; 3) neft mahsulotlari qayta haydaladigan idish (rezervuar, bak, qabul qilgich) va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontekst

Kontekst (lotincha contextus — jips, bogʻlanish, qoʻshilish) — ogʻzaki yoki yozma nutq (matn)ning nisbatan tugal qismi. K. oʻz tarkibidagi soʻzlar yoki iboralarning maʼnolarini aniqlashga imkon beradi. U poetika bilan bogʻliq boʻlib, yozuvchi mahoratini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Masalan: Kripto so'ziga kontekstli misollar: Kriptovalyuta, kriptologiya, kriptogirafiya, kriptotahlil vhk.
Kontinental yotqiziqlar

Kontinental yotqiziqlar - togʻ yon bagʻirlarida, daryo, botqoqlik va koʻllar tubida hamda dasht va choʻllarda hosil boʻlgan yotqiziqlar. Kontinental yotqiziqlar har xil iqlim va tabiiy geografik sharoitlarda hosil boʻlgan. Shuning uchun Kontinental yotqiziqlar tarkibi, qatlamlanishi, rangi, hayvon, oʻsimlik qoldiqlari va ulardagi qazilma boyliklarining turli-tumanligi bilan delta yotqiziqlaridan farq qiladi. Kontinental yotqiziqlardagi organik qoldiqlar (flora va fauna) faqat quruklikka xos boʻlib, dengizga mansublari dengiz va quruqlik chegarasida uchraydi. Kontinental yotqiziqlar saralanmagan dagʻal, chaqiq togʻ jinslari, konglomerat, shagʻal tosh va boshqalardan tashkil topgan (qarang: Allyuviy, prolyuviy). Organogen va xemogen choʻkindilar aksariyat botqoqlik va koʻllarda toʻplanadi. Dasht va choʻllarda, daryo terrasalarida eol yotqiziqlar va vaqtincha suv oqimidan qum, alevrit va loyqa bilan birga temir konkretsiyalari, kaolin, torf, koʻmir paydo boʻladi. Issiq va sernam gumid iqlim sharoitida tub jinslarning kimyoviy nurashidan alyuminiyga boy laterit, boksit, kaolin (delyuviy, elyuviy), koʻmir qatlamlari vujudga keladi. Issiq, yogʻingarchilik kam boʻladigan iqlimda koʻproq qizil rangli choʻkindi jinslar toʻplanadi. Oʻrta Osiyo hududida yura davrining kulrang, boʻr va neogen davrining qizil rangli Kontinental yotqiziqlar koʻp, ularning qalinligi togʻ oldi tekisliklarida bir necha ming km ga yetadi. Kontinental yotqiziqlarda temir rudasi, koʻmir, torf, kaolin, oʻtga chidamli giltoshlar, har xil tuz va gips konlari hamda oltin, qalay, magnetit, platina, olmos va boshqa nodir metallarning sochma konlari uchraydi. Oʻzbekistonning gʻarbi va Tojikistondagi boʻr davri hamda Fargʻona vodiysidagi neogen davri Kontinental yotqiziqlarda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan gaz va neft konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontinental iqlim

Kontinental iqlim — katta quruqliklarning atmosferaga taʼsiri ostida shakllanadigan iqlim. Bunda yillik va sutkalik temperatura amplitudalari katta boʻladi, havo kechasi salqin, kunduzi issiq keladi, yogʻingarchilik kam boʻlib, u yildan bu yilga oʻzgarib turadi. Kontinental iqlim dengiz iqlimining aksidir. Oʻzbekiston okean va ochiq dengizlardan minglab km uzoqda, eng katta Yevrosiyo materigining markazida boʻlganidan tipik kontinental iqlimli oʻlkadir. Oʻzbekiston va butun Oʻrta Osiyo iqlimining asosiy xususiyatlari shundaki, bu yerlarda yoz issiq va seroftob, qish shu kengliklar uchun ancha sovuq, sutka va yil davomida temperatura keskin oʻzgarib turadi, yogʻin kam va havo quruq boʻladi. Yanvar bilan iyulning oʻrtacha temperaturalari orasidagi farq Toshkentda 27,6°, Qarshida 29°, Nukusda 33°. Holbuki, Londonda bu farq 12° ga teng. Absolyut amplituda, yaʼni qachonlardir boʻlib oʻtgan eng sovuq temperatura bilan eng issiq temperatura orasidagi farq Toshkentda 73°, Qarshida 76°, Nukusda 78,8°. Oʻrtacha sutkalik amplituda Oʻrta Osiyoda 15–20°. Ayrim yil va kunlarda temperatura amplitudalari bu raqamlardan ancha katta boʻlishi mumkin. Baʼzan togʻ orasidagi vodiylarda sutkalik amplituda 30–35° ga yetadi.

Oʻrta Osiyo bilan bir xil kengliklarda joylashgan Kontinental iqlimli boʻlmagan hamma yerlarda yiliga 400–600 mm yogʻin yogʻadi, holbuki oʻlkamiz tekisliklarida iqlim kontinentalligi tufayli atigi 100–200 mm yogʻin yogʻadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Iqlim
Kontinuum

Kontinuum ( — uzluksiz), matematikada — uzluksiz toʻplam; bir nechta xilda qoʻllanadi. Toʻplamlar nazariyasida, masalan, toʻgʻri chiziqdagi kesma barcha nuqtalarining L toʻplami. K. quvvat — C=2No kardinal son; natural sonlarning barcha qism toʻplamlarining quvvatini bildiradi. K. gipoteza (G. Kantor gipotezasi) K. quvvatli toʻplamning barcha cheksiz qism toʻplamlari quvvati yoki natural sonlar toʻplami quvvati bilan yoki K. quvvatli toʻplam bilan bir xil. Topologiyada — boʻsh boʻlmagan bogʻlamli bikompakt fazo. Metrika kiritilgan K.lar muhim ahamiyatga ega. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontokorrent

Kontokorrent (ital. conto corrente— joriy hisob-kitob), kontokorrent hisob varagʻi — 1) muayyan bir mijoz bilan jami operatsiyalar qayd qilinadigan maxsus yagona bank hisob varagʻi. Mijozlarning qoʻyilmalarini saqlash hamda naqd pulsiz hisobkitoblarini amalga oshirishga xizmat qiladi, bir paytning oʻzida ssuda schetli joriy hisob varaq va yagona debet-kredit hisob varagʻi vazifasini bajaradi; 2) amalga oshirilgan oldi-sotdilar boʻyicha jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan oʻzlarining doimiy mijozlari bilan oʻzaro hisob-kitoblar uchun ochilgan aktiv hisob varagʻiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Kontr ...

Kontr ... (lotincha: contra — qarshi) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi. Oʻzi old tomondan qoʻshilgan soʻz anglatgan maʼnoga zid maʼno (holat, harakat) ifodasini beradi (mas, kontrabanda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrabanda

Kontrabanda (kontr... va ital. bando — hukumat farmoni) — mamlakatga olib kelish va olib ketish taqiklangan tovarlar, qimmatbaho buyumlar, valyuta boyliklari va boshqalarni davlat chegarasidan qonunga xilof (yashirincha) usullarda oʻtkazish, shuningdek, taqiqlangan mollarni olib oʻtish uchun noqonuniy harakatlar qilish. Bojxonadan oʻtkazilmagan, xususan, bojxona nazoratidan tashqari yashirincha, topish qiyin boʻlgan vositalar orqali yoki hujjatlar (deklaratsiya)da koʻrsatilmagan mollar nokrnuniy olib oʻtilgan hisoblanadi. Bunday noqonuniy oʻtkaziladigan molmulkning oʻzi ham K. deyiladi. K. qonun bilan jazolanadi. Xalqaro qonunlarga koʻra, K. tovarlari musodara qilinadi, aybdorlar jarima toʻlaydi yoki jinoiy javobgarlikka tortiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrabas

Kontrabas — skripkalar oilasiga mansub sozlarning eng kattasi (boʻyi 2 m gacha), eng past ovozli torli-kamonli musiqa cholgʻusi. XVII asr oʻrtasida italyan musiqa ustasi M.Todini ixtiro qilgan. Kvarta oraligʻida sozlanadigan 4 tori bor (Ye,— A,—D—G). Kontrabas koʻproq orkestr va ansamblda, baʼzan yakkanavoz soz sifatida qoʻllanadi. Mashhur virtuozlar — J.Bottezini (Italiya), E.Nanni (Fransiya), S.Kusevitskiy, R.Azarxin (Rossiya) va boshqalar. Boshqa musiqa asboblarining eng yoʻgʻon ovozli ham kontrabas deb ataladi (masalan, tuba-kontrabas, trombon-kontrabas, balalayka-kontrabas). Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun qayta ishlangan sozlar orasida dutor-kontrabas, gʻijjak-kontrabaslar mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Musiqa asboblari
Turkum:Torli musiqa asboblari
Turkum:Kamonli musiqa asboblari
Kontragent

Kontragent (lotincha contrahens — shartnomalashuvchilar) — fuqarolik huquqiy munosabatlarida shartnoma tuzuvchi taraf.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrakt

Kontrakt (lotincha: contractus — kelishuv) — tomonlarning huquq va majburiyatlari koʻrsatilgan holda tuzilgan ikki yoki koʻp tomonlama bitim. Fuqarolik va mehnat huquqi munosabatlariga nisbatan qoʻllanadi (qarang Shartnoma).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontraktatsiya shartnomasi

Kontraktatsiya shartnomasi -qishloq xoʻjaligi sohasidagi oldi-sotdi shartnomasi dan biri. Unga koʻra, qishloq xoʻjaligi mahsulotini yetishtiruvchi shaxs oʻz mahsulotini qayta ishlash yoki sotish uchun xarid qiladigan tayyorlovchiga shartla-shilgan muddatda topshirish, tayyorlovchi esa bu mahsulotni qabul qilish, haqini shartlashilgan muddatda muayyan bahoda toʻlash majburiyatini oladi. Kontraktatsiya shartnomasi paxta, gʻalla, jun, pilla, meva-sabzavot va shu kabi qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yuzasidan tuziladi. Bozor munosabatlari tizimida kontraktatsiya shartnomasi agrar sohada iqtisodiyotni rivojlantiruvchi eng qulay yuridik vositadir. Uning anʼanaviy oldi-sotdi shartnomasidan farqi shundaki, Kontraktatsiya shartnomasida xaridor va sotuvchi oʻrtasida uzoq muddatli shartnomaviy aloqalar mavjud boʻladi, bu mavsumiylik bilan bogʻliq qishloq xoʻjaligida mahsulot ishlab chiqaruvchini oʻz mahsuloti xaridori bilan oʻzaro hamkorlikda boʻlishini taqazo etadi. Mulkchilik shakli va idoraviy boʻysunishidan qati nazar qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini xarid qiluvchi tashqilot, korxonalar (tayyorlov, savdo, qayta ishlovchi va boshqalar) bilan-qishloq xoʻjaligi korxonalari, shu jumladan, shirkat, fermer (dehqon) xoʻjaliklari mazkur shartnoma ishtirokchilari hisoblanadi. Agar qishloq xoʻjaligi mahsuloti davlat ehtiyoji uchun xarid qilinsa, u holda qishloq xoʻjaligi korxonasi, tayyorlovchi va ularga xizmat qiluvchi banklar shartnoma subʼyektlari boʻladi. Shartnomada quyidagilar koʻrsatiladi: mahsulot nomi, assortimenti, miqdori (mahsulot boʻyicha), sifati, narxi, shartnomaning umumiy summasi, yetkazib berish tartibi va shartlari, mahsulotni topshirish, qabul qilish punktlari va davrlari (muddatlari), hisob-kitoblar tartibi, shartnoma shartlarini buzganlik uchun javobgarlik va hokazo. Shartnoma 1—5 yilgacha muddatga tuziladi. U qishloq xoʻjaligi korxonasi joylashgan joyda, 3 nusxada tuziladi va imzolanadi. Kontraktatsiya shartnomasini tuzish, ijro etish va taraflarning javobgarligi boʻyicha munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 465—467-moddalari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 29 avgustda 438-sonli qarori bilan tasdiqlangan "Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari kontraktatsiya shartnomalarini tuzish va bajarish tartibi toʻgʻrisida nizom" bilan tartibga solinadi.

 Adabiyot 
 Abdusalomov M. A., Otaxonov F., Kontraktatsiya shartnomasi, T., 1997.

Omon Oqyuyaov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Shartnomalar
Kontralto

Kontralto (ital. contralto) — ayol xonandalarning eng past (nisbatan yoʻgʻon) ovozi. Diapazoni g — a2. Mashhur opera partiyalari: Konchakovna (A.Borodin, "Knyaz Igor"), Olga (P.Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin") va boshqa Kompozitorlar baʼzida oʻspirin partiyasini ham K. ovozli xonandalar uchun moʻljallab yozgan: Kerubino (V.Motsart, "Figaroning uylanishi"), Zibel (Sh.Guno, "Faust"), Lel (N.RimskiyKorsakov, "Krr qiz") va boshqa Oʻzbekiston kompozitorlaridan A.Kozlovskiy ("Ulugʻbek" operasi), S.Yudakov (vokalsimfonik asarlari) K. ovozidan foydalanishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrapost

Kontrapost (ital. contrapposto — teskari, aks) — tasviriy sanʼatda tasvirlash usuli. K.da tananing bir qismi ikkinchi bir qismiga keskin qarama-qarshi (kontrast) xrlatida tasvirlanadi. Mas, tananing yuqori qismi burilgan holatda, quyi qismi esa toʻgʻridan koʻrinishi holatida ifodalanadi. Bunda K. shakl (tana)ning umumiy muvozanatini buzmagan holda shakl maromini rivojlantirib, uni harakati yoki tarangligini 3 oʻlchamdagi tasvirini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrapunkt

Kontrapunkt (lot. punctum contra punctum — nuqtaga qarshi nuqta) — 1) keng maʼnoda — polifoniyanit aynan oʻzi, koʻp ovozli musiqa tizimining asosiy dan biri, ovozlarning oʻzaro tengligiga asoslanadi; 2) tor maʼnoda — ikki va undan ortiq mustaqil va tugal kuylarning birdaniga yoki ketma-ket sadolanishi, ularning muayyan musiqiy-estetik qoidalarga binoan birikishi. Kontrapunktning oddiy va bir necha murakkab mavjud. Agar boshlangʻich kuylar birikmasi bir yoxud bir necha hosila birikmalarini yuzaga kelishi uchun imkoniyat bersa-murakkab kontrapunkt, kontrapunkt tarkibidagi kuylar oʻrin almashuvchan boʻlsa siljuvchan kontrapunkt, kuylar oxiridan oldiga qarata bayon etilsa aylanuvchan kontrapunkt deb ataladi; 3) polifoniyaning ilk koʻrinishlaridan biri. Unda turli ovozlarda davomiyligi jihatidan oʻzaro teng boʻlgan tovushlar birdaniga yangrab, bir xil nota belgi (nuqta)lar bilan yoziladi (nomi shundan); 4) mazkur sohalarni amaliy-ijodiy va nazariy jihatdan oʻrganuvchi taʼlimot va oʻquv fani.

 Adabiyot 
 Taneyev S, Podvijnoy kontrapunkt strogogo pisma, M., 1959; Qurbonov T., Polifoniya, T., 1991.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Atamalar
Kontrastlik

Kontrastlik (frans. contraste — keskin ifodalangan qarama-qarshilik) (psixologiyada) — obyekt lar yoki ularning bir qismidagi tafovutlarning subyektiv ravishda oshirib idrok etilishi; qarama-qarshi sifatga ega boʻlgan avvalgi yoki bir vaqtdagi qoʻzgʻalish tufayli sezgirlikning oʻzgarishi. Mas, qora rang oqrang oldida yana ham qoraroq koʻrinadi; issiq narsani sezish ketidan sovuqqa sezgirlik kuchayadi va hokazo. K. tabiat va jamiyatning turli sohalarida bevosita aks etishi hamda tafovutli jihatlari bilan voqelik, moddiylik keskin ajralib turishi mumkin. U ixtiyorsiz ravishda vujudga kelishi tufayli muvaqqat nerv bogʻlanishlar mexanizmiga asoslanadi. Odatda, koʻrishda, eshitishda, tasviriy ifodalarda K. uchrab tursa, ikkinchi bir tomondan yorugʻlik, rang, hajm, koʻlam jihatidan fotografik K. fizikaviy voqelikni aks ettiradi. K. hissiy (timsollar, tasvirlar, obrazlar) va aqliy, mavhumiy (soʻz, tushuncha, qonuniyat tariqasida) tarzda namoyon boʻladi hamda jismlar, hodisalar oʻrtasidagi farqlanuvchi alomatlarni mujassamlashtiradi. Bu hol inson idrokida timsolning qarama-qarshisi paydo boʻlishiga olib keladi. Agarda inson "shirin"ni idrok qilsa, unga kontrast boʻlgan "achchiq" beixtiyor yodga toʻshadi. Odam "tinchlik" tushunchasini oʻz nutqida qoʻllasa, ixtiyorsiz tarzda "urush" atamasi gavdalanadi. Harakterning fazilatlari yuzasidan mulohaza yuritilsa, albatta, illatlari ham idrok qilinadi. K. insonning salohiyati, aql-zakovati, turmush tajribasi, umumiy saviyasi, tabiat va jamiyatga nisbatan munosabatiga bogʻliq qonuniyat sifatida ijtimoiy hayotda vujudga kelaveradi hamda hukm suraveradi.

Ergash Gʻoziyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrastlik (fotografiya)

Kontrastlik (fotografiyada) — fotoqogʻozdagi eng yorugʻ (och) va eng qorongʻi (toʻq) joylarning yorqinlik xossalari nisbati boʻyicha oq-qora fototasvirlarning tavsifi. Oq-qora tasvirda K. qorayishning eng katta va eng kichik optik zichliklari (optik zichlik toʻshayotgan yorugʻlik nurlari uchun modda qatlamining noshaffoflik oʻlchovi) orasidagi tafovut (AD ~ Dmm — Dmin) sifatida aniqlanadi. Fotomaterial K.gining miqdoriy va rangiy tavsifi K koeffitsiyenti deb ataladi. Agar fotosuratga olish sharoiti va kridalari toʻgʻri tanlansa, fotomaterialning K. koeffitsiyenti qancha yuqori va obyekt ayrim joylarining och-toʻqligi orasidagi tafovut qancha katta boʻlsa, K. ham shuncha yuqori boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrataka

Kontrataka (frans. contreattaque), qarshi hujum — jang olib borayotgan yoki mudofaada turgan qoʻshin qismlari tomonidan ularning saflarini buzib ancha ichkariga suqilib kirishga muvaffaq boʻlgan dushman kuchlariga qarshi, ularni tor-mor etish, ilgari qoʻldan boy berilgan taktik vaziyatni qayta tiklash maqsadida amalga oshiriladigan shiddatli qarshi hujum. Kontrataka mudofaada turgan qoʻshinlar faolligini belgilovchi jihat boʻlib, aksar hollarda ikkinchi qatordagi hamda zahirada turgan harbiy kuchlar ishtirokida oʻtkaziladi. Qayta hujumga oʻtgan qismlar qoʻshinda mavjud jangovar oʻt ochish qurollari tomonidan qoʻllab-quvvatlanib turadi. Oʻz zahira qismlarini berilgan zarbani yanada mustahkamlash uchun tashlashga ulgurmagan gʻanim kuchlariga nisbatan kuchli hamla qilish koʻp hollarda K.ning muvaffaqiyatini taʼminlaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrafagot

Kontrafagot (ital. contrafagotto) — puflama soz, fagoshning past ovozli turi. 17-asr boshida nemis ustasi G.Shrayber yaratgan. 20-asr boshida nemis ixtirochisi V.Gekkel takomillashtirgan. Diapazoni SDyoki Aj) — f. K., odatda, zarang yogʻochidan, baʼzan metalldan yasaladi. Simfonik va puflama cholgʻular orkestrlarida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrgayka

Kontrgayka (kontr... va gayka) — boltlaga asosiy gayka ustiga burab maxkamlanadigan ikkinchi gayka. Kontrgayka asosiy gaykani oʻz-oʻzidan buralib, boʻshab ketishdan saqlaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Kontributsiya

Kontributsiya (lotincha contributio — yigʻish) — 1) urushda magʻlubiyatga uchragan davlatning gʻolib chiqqan davlatga sulh shartnomasi asosida tovon toʻlashi. Hozirgi xalqaro huquqda man etilgan (yana qarang Reparatsiya); 2) dushman tomonidan bosib olingan hudud aholisidan yigʻib olinadigan pul.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontroller

Kontroller (ing. controller — boshqaruvchi) — elektr dvigatellarni ishga tushirish (yurgizib yuborish), tezligini rostlab turish, reversirlash (dvigatel oʻqining aylanish yoʻnalishini oʻzgartirish) va toʻxtatish uchun moʻljallangan past kuchlanishli elektr apparat. Tuzilishi jihatdan koʻp pogʻonali yassi, barabanli va kulachokli almashlab ulagichlardan iborat. Odatda, K. dasta yoki zalvar massa (maxovik) yordamida qoʻlda boshqariladi; agar maʼlum masofadan turib boshqariladigan boʻlsa, servomotor qoʻllanadi. K. yordamida boshqarish zanjiridagi, kuch zanjirlarini biriktirish sxemalaridagi va elektr dvigatellarni uygʻotish zanjirlaridagi elektr qarshilik oʻzgartiriladi. K.lar elektronika (jumladan, kompyuterlar)da ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrreformatsiya

Kontrreformatsiya - 16-17 a.lar oʻrtasida Yevropada papalar boshchiligida Reformatsiyaga qarshi qaratilgan diniy-siyosiy harakat. K. dasturining asosini Trident sobori (1545— 63) qarorlari tashkil etadi. Sobor tomonidan tasdiqlangan aqidalar va qonunlarga zarracha shak keltirish bidʼat qisoblangan. Asosan inkvizitsiya yordamida amalga oshirilgan. K.ni monaxlik ordenlari qoʻllab-quvvatlab turgan. Bu harakat 2 a.dan koʻproq davom etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontrfos

Kontrfos (frans. contre — forse — qarama-qarshi kuch) — bino va boshqa inshootlarda devorni mustahkamlab, uning qiyshayib (ogʻib) ketishiga yoʻl qoʻymaydigan tirgak. Koʻndalang devor, vertikal tayanch. Asosan, bino tashqarisida boʻladi. Binolarda K. devorning gorizontal bosimini, suv toʻgʻonlarida suv bosimini oʻziga qabul qilib, inshootning mustahkamligini taʼminlaydi. Gotika meʼmorligida K. devorga gumbaz yoki ravoqdan toʻshadigan bosimni oʻziga qabul qiluvchi qoʻshimcha tayanch, tashqi tirgovuch sifatida qoʻllangan.

Hozir qad. meʼmoriy yodgorliklar mustahkamligini taʼminlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontuziya

Kontuziya (lot. contusio — lat yeyish) — zarba natijasida shikastlanish; butun aʼzoi badan (yoki tananing koʻp qismi) lat yeganda organizmning umumiy shikastlanishi. K. koʻproq havoda yoki suvda kuchli portlash roʻy berganda yuzaga keladigan qattiq toʻlqin taʼsirida paydo boʻladi: Qattiq narsa bilan urganda, zarang yerga yiqilganda, qattiq kaltaklash natijasida (koʻz K.si), atmosfera bosimi va vibratsiyaning keskin oʻzgarishlarida ham K. holati kuzatiladi. Mahalliy va umumiy, shuningdek, yengil va ogʻir K. farq qilinadi. Uning asosiy belgisi markaziy va periferik nerv sistemasining zararlanishi, eshushning yoʻqolishidir. K. yengil kechganda odam karaxt boʻlib, qisqa muddatga (bir necha min.ga), ogʻir K.da butunlay va uzoq vaqt (soatlab va hatto sutkalab) hushini yoʻqotadi, hatto koma vujudga keladi, aksari yurak va nafas faoliyati boʻziladi,ichki aʼzolarga putur yetadi, amneziya roʻy beradi. K. ga yoʻliqqan bemor oʻziga kelgach, kuchli bosh ogʻrigi va bosh ay-lanishidan bezovtalanadi, hech narsa eshitmaydi, gapira olmaydi (qarang Gunglik). K. holati 1—4 kundan 1—2 haftagacha davom etib, keyin barcha alomatlar oʻtib ketadi yoki uning ayrimlari (toliqish, uyqusizlik, qiziqqonlik, ishtaha yoʻqolishi kabi astenik sindrom belgilari) surunkali tus oladi. Bosh miya K.sida miya chayqalishida uchraydigan belgilar bilan bir qatorda falajlanish, sezuvchanlikning buzilishi, harakat muvozanatining oʻzgarishi va hokazo kuzatiladi. Bemor darhol kasalxonaga yotqiziladi va tinch sharoit yaratiladi, uning ahvoli va jarohatlanish jarayoniga qarab zarur dori-darmonlar buyuriladi; zaruriyat boʻlsa, operatsiya qilinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kontur

Kontur (frans. contour — tashqi koʻrinish) — 1) predmet yoki uning detallari umumiy qiyofasini ifodalovchi koʻrinish, abris, chiziq. K. tasviriy ifodalash vositalaridan biri hisoblanadi. Uning yordamida shaklning harakteri, harakati, qiyofasi taʼkidlanadi; 2) elektrotexnika va radiotexnikada induktivlik, sigam, elektr qarshiliklardan iborat berk zanjir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konus

thumb|Konuslar
Konus ( - konos — dubulgʻa uchi) — yopiq konus sirt va uni hosil qiluvchilarni kesuvchi S uchidan oʻtmaydigan tekislik bilan chegaralangan geometrik jism. Tekislikning Konus sirt ichida joylashgan qismi Konusning asosi deyiladi. Konus sirtning uchi va Konus asosi bilan chegaralangan qismiga Konusning yon sirti deyiladi. Agar Konusning asosi doiraviy boʻlsa, Konus doiraviy Konus deyiladi. S uchi shu doiraning markaziga proyeksiyalansa, Konus toʻgʻri doiraviy Konus deyiladi, SO kesma esa Konusning balandligi deyiladi. Toʻgʻri burchakli uchburchak oʻzining biror kateti atrofida aylantirilsa, toʻgʻri doiraviy Konus hosil boʻladi. Toʻgʻri doiraviy Konusning yon sirti , hajmi formula bilan hisoblangan, bunda: r — Konus asosining radiusi, h — Konus balandligi. .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Konus kesimlari
 Geometriya
 Silindr
 Shar
Konus kesimlari

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TypesOfConicSections.jpg|thumb|Konus kesimlari: 1. Aylana, 2.Ellips,3.Parabola, 4.Giperbola
thumb
Konus kesimlari — toʻgʻri doiraviy konus sirtnn uning uchidan oʻtmaydigan tekislik bilan kesganda hosil boʻladigan chiziqlar. SA yasovchi S dan farqli ixtiyoriy M nuqtani olib, u orqali konus oʻqiga perpendikulyar a, tekislik oʻtkazilsa, kesimda a y l a n a , ST ga perpendikulyar boʻlmagan va hamma yasovchilarni kesuvchi a2 tekislik oʻtkazilsa — ellips, biror yasovchi (mas, 5V)ga parallel boʻlgan a3 tekislik oʻtkazilsa parabola, ikkita yasovchiga parallel boʻlgan a4 tekislik oʻtkazilsa giperbola hosil boʻladi. M nuqtadan oʻtuvchi ixtiyoriy tekislik uchta yasovchiga parallel boʻla olmaganligi sababli, doiraviy ko-nusning kesimida boshqa chiziq hosil boʻlmaydi.

Kesim ellips va parabola boʻlganda kesuvchi tekislik doiraviy konus sirtning bir qismini, giperbola boʻlganda ikkala qismini kesib oʻtadi. Konus kesimining ixtiyoriy M nuqtasi uchun df.di nisbat oʻzgarmas boʻladi. Bu nisbatning qiymati X konus kesimining ekssentrisiteti deyiladi. Konus kesimlari ikkinchi tartibli chiziqlardir. Konus kesimlari haqidagi izchil asar birinchi marta iskandariyalik olim Appoloniy Pergskiy tomonidan yozilgan (miloddan avvalgi 3-asr). 19-asrda belgiyalik matematik Dandelen Konus kesimlarini konus sirtga ichki chizilgan sfera yordamida toʻla oʻrgangan. Konus kesimlari astronomiya va texnikada keng qoʻllanadi. Mas, projektor vareflektorlarda parabolik koʻzgular ishlatiladi. Quyosh sistemasidagi sayyoralar Konus kesimlari boʻylab harakatlanib, uning fokuslaridan birida Quyosh turadi. Kometalar parabola va giperbola boʻylab harakatlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Konus
 Konus sirt
 Geometriya

 

 

Turkum:Geometriya
Konus sirt

thumb
Konus sirt — qoʻzgʻalmas S nuqtadan oʻtuvchi SM toʻgʻri chiziqning biror L egri chiziq boʻylab sirpanishidan hosil boʻladigan sirt. 5nuqta Konus sirtning uchi, SM toʻgʻri chiziq yasovchisi, L egri chiziq yoʻnaltiruvchisi deyiladi. Agar Konus sirtning yoʻnaltiruvchisi aylana boʻlib, S ni aylana markazi O bilan tutashtiruvchi toʻgʻri chiziq aylana tekisligiga tik boʻlsa, u doiraviy Konus sirt deb, 05 toʻgʻri chiziq esa Konus sirtning oʻqi deb ataladi. Dekart koordinatalar tizimida tenglama yoʻnaltiruvchisi ellips boʻlgan Konus sirtni ifodalaydi:

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Konus
 Konus kesimlari
 Sirt
Konfederatsiya

Konfederatsiya (confoederatio -ittifoq, birlashma) — 1) davlat tuzilishining bir shakli; unga koʻra, K.ni tashkil qilgan davlatlar oʻz mustaqilligini toʻla saqlab qoladi, oʻz davlat hokimiyatini tuzadi; maxsus birlashgan organlar esa muayyan (harbiy, tashqi siyosiy) maqsadlarda harakatlarni muvofiklashtirish uchungina tuziladi. hozirgi dunyoda faqat bitta K. — Yevropa Ittifoqi mavjud; 2) biron-bir ijtimoiy yoki boshqa xil tashkilotlarning nomi (mas, Fransiya Umummehnat K.si). Bundan tashqari har qanday maqsad yuzasidan birlashgan davlatlarni aynan oʻsha maqsadi amalga oshgandan sʻng istalgan paytda konfederatsiyadan chiqib ketish huquqiga ega boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Unitar davlat
 Federatsiya
Konferansye

Konferansye (frans. conferencier — maʼruzachi) — estrada, konsert va boshqa tomoshalarni olib boruvchi, koʻpincha mustaqil hajviy, yumoristik tomoshalar koʻrsatuvchi artist. Tomoshabinlarga dastur tartibini eʼlon qiladi va tushuntirish olib boradi. K.lik sanʼati oʻtkir zehn, badihagoʻylik, hozirjavoblik, tomoshabinlar bilan muloqot qila bilish mahoratini talab etadi. K.lik dastlab 19-asrning 60-yillarida Parij kabarelarida paydo boʻlib, soʻng boshqa mamlakatlarga tarqalgan.

Oʻzbekistonda Mirshohid Miroqilov, Hojisiddiq Islomov, Yusufjon qiziq Shakarjonov — birinchi oʻzbek K.laridir. 20-asrning 2-yarmida Gʻ. Aʼloyev, M. Musayeva, E. Qoriyoqubova, A. Alixoʻjayev, V. Lapin va boshqa yetuk K. sifatida tanilgan. Zamonaviy oʻzbek estradasida K.lik sanʼatining rivojlanishiga Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist Oʻtkir Siddiqov katta hissa qoʻshib kelmoqda. U 1991—2001-yillarda "Yagona oilada", "Biz Oʻzbekistondanmiz", "Sharq bozori", "Navroʻz nashidasi", "Mustaqil Oʻzbekiston", "Buyuk ipak yoʻli", "Onalar va otalar", "Toʻyga marhabo" va boshqa konsert dasni yaratib, badiiy soʻz ustasi sifatida faol ijod qilmokda. Estrada-sirk kollejida K.lik sanʼati boʻyicha maxsus darslar olib boriladi.

Poʻlat Toshkanboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konferensiya

Konferensiya (lotincha konferentia -bir joyga toʻplayman) – davlat yoki partiya, jamoat va olimlar vakillarining muayyan masalani muhokama etish uchun yigʻilishi. XIX asrning 2-yarmigacha Gʻarbiy Yevropada, asosan, maʼmuriy-texnik, madaniy, iqtisodiy va huquqiy masalalarga oid yigʻilishlar ham Konfrensiya deb atalgan. Keyinchalik Konferensiya tushunchasi kongress atamasi oʻrnida ham qoʻllanila boshladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Konfet

Konfet (lot. confectus — tayyorlangan) — qandolat mahsuloti. Shakar qiyomi asosida turli krrishmada: shokoladli, pomadali, sutli, mevali, yongʻoqli va boshqa xillari bir yoki bir necha K. masalliklaridan tayyorlanadi. Shakl berilgan sirtiga shakar, kakao, yongʻoq, vafli yoki shokolad upasi, hid va taʼm beruvchi moddalar (kakao, vanilin va boshqalar) sepiladi, ichiga esa likyor, sut, asal, yongʻoq, povidlo va boshqa solinadi. K. tayyorlash kuyidagi jarayonlarni: K. massasini tayyorlash, K.ga shakl berish, sirtiga shakar va boshqa sepish, pardozlash, oʻrash va idishlarga joylashni oʻz ichiga oladi. Issiq qiyom massasi qoliplarga quyiladi, sovib qotgach, siqiq havo yoki choʻtka bilan qolipdan tushiriladi. Boʻlash konveyerida shakar va boshqalarga boʻlanib, sovitish kamerasidan oʻtkaziladi va boʻlaklarga ajratiladi. K. tayyorlash turli mashina va mexanizmlar yordamida bajariladi. K. sirt qavatini tayyorlashda pomada, pomada-krem, meva, jele, jele-meva, paralin, sut, likyor, krem va boshqalardan foydalaniladi. Qandolat sanoatida koʻproq pomadali konfetlar (40%) ishlab chiqariladi.

K. tarkibining asosiy qismini shakar (47,3 dan — 86,8%), qolganlarini esa kraxmal patokasi, asal, meva, rezavor mevalar, kakao, yongʻoqlar (funduk, bodom, yer yongʻoq), hayvon va oʻsimlik yogʻlari, sut va tuxum mahsulotlari tashkil qiladi. 100 g konfetning kaloriyasi 1427—2368 kJ atrofida. Yaxshi va pokiza saqlanishi uchun K. qogʻoz yoki zar etiketkaga oʻraladi. Oʻzbekistonda "Oʻzdonmahsulot" davlat-aksiyadorlik korporatsiyasi, "Oʻzoziqovqatsanoat" davlat-aksiyadorlik konserni, "Oʻzbekbirlashuv" uyushmasi tarkibiga kiradigan korxonalarda ishlab chiqariladi (qarang Qandolashchilik sanoati).

 Adabiyot 
 Istomina M. M., Eyntor M.B., Sokolovskaya T. A., i dr., Konfeti, M., 1979; Lurye I. S, Texnologiya konditerskogo proizvodstva, M., 1992.

Poʻlat Tursunxoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konfet daraxti

Konfet daraxti, goveniya (Hovenia dulcis) — chilonjiydadoshlar (itjumrutdoshlar) oilasiga mansub mevali daraxt. Koreya, Xitoy, Yaponiyada yovvoyi holda oʻsadi va ekiladi. Etli meva bandi shirinlik sifatida isteʼmol qilinadi va konditer sanoatida qoʻllanadi: meva bandida 20—23%, qurugʻida 47,8% gacha qand bor. Guli serasal. Yogʻochi mebel va moʻzika asboblari tayyorlashda ishlatiladi. Konfet daraxti Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mevali daraxtlar
Turkum:Osiyo o'simliklari
Konform akslantirish

Konform akslantirish (lot. conformis — oʻxshash) — bir sohani (sirtning bir boʻlagini yoki fazoning bir qismini) ikkinchi sohaga shunday oʻzaro bir qiymatli akslantirishki, bunda birinchi sohaning soha chegarasida yotmaydigan uchi biror a burchak ostida kesishuvi ixtiyoriy (har qanday) ikkita chizigʻi ikkinchi sohaning (obrazning) shu a burchak ostida kesishuvchi ikkita chizigʻiga oʻtadi. Bunda cheksiz kichik figuralar oʻzlariga oʻx-shash cheksiz kichik figuralarga almashinadi. Konform akslantirishdan haritagrafiyada shar sirti bir qismini tekislikka tasvirlashda qadimdan foydalanib kelinadi. Konform akslantirish borasidagi taʼlimot (kompleks oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasining boʻlimlaridan biri) gidrodinamika va aeromexaniqa, elastiklik nazariyasi va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konformizm

Konformizm (lotincha conformis — oʻxshash, muvofiq) — mavjud ijtimoiy tartib, hukmron gʻoya va fikrlarga moslashish, ularni passiv qabul qilish. Konformistlarning oʻz mavqei boʻlmaydi, tazyiq kuchiga ega har qanday namunaga prinsipsiz, notanqidiy, koʻr-koʻrona ergashaveradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kongo (daryo)

Kongo yoki Zair (, ),— Ekvatorial Afrikadagi daryo. Oʻz. 4320 km, havzasining maydoni 3691 ming km², yillik suv sarfi 1450 km. Sersuvligi jihatidan Afrikada 1-, dunyoda 2-, 3-oʻrinlarda (Amazonka va Paranadan keyin). K. Katanga qirlaridan 1430 m balandlikdan boshlanadi va Boyoma sharsharasigacha Lualaba deb ataladi. Daryo Atlantika okeaniga quyiladi. Yirik ir-moqlari: oʻngdan Lufira, Luvua, Aukuga, Aruvimi, Itimbiri, Mongala, Ubangi, Sanga; chapdan — Lomami, Lulonga, Ruki, Kasai. K. irmoqlari orqali Mveru, Bangveulu, Tanganika koʻllari bilan, Roʻzizi daryosi orqali Kivu koʻli bilan tutashgan. K.ning Lualaba qismi yassitogʻlik va platolar orasidan, Boyoma sharsharasidan Kinshasa shahrigacha (1700 km) tekislikdan oqadi. Kinshasa bilan Matadi shaharlari orasida 70 ga yaqin ostona va sharsharalar (Livingston ostonalari) hosil qilgan. Matadidan oʻtgach, dengiz boʻyi pasttekisligida oqadi (bu yerda daryo oʻzanining kengligi 1–2 km, chuqurligi farvaterida 25–30 m). Estuariysining kengligi oʻrta qismida 19 km. K., asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Quyi oqimida yillik oʻrtacha suv sarfi 46 ming m’/sek. (maksimal 75 ming m’/sek., minimal 23 ming m³/sek.). Quyi va oʻrta oqimida may—iyunda va noyabr— dekabrda, yuqori oqimida noyabr— dekabrda suvi koʻpayadi. Daryo yiliga 50 mln. t oqiziq keltiradi. K. va uning irmoqlaridagi suv yoʻllarining oʻz. 20 ming km. Gidroenergiya zahirasiga boy. K. va uning irmoqlarida baliqning koʻplab turi yashaydi. K. havzasida yirik daryo va koʻl portlari: Bukama, Kongolo, Kabalo, Kisangani, Kinshasa, Brazzavil; dengiz portlaridan — Matadi, Boma va Banana joylashgan. K.ning kuyilish yerini 1482-yilda portugaliyalik dengizchi D. Kan, Lualabani 1771-yilda D. Livingston, K.ning koʻp qismini 1876—77 yillarda G. Stenli tadqiq qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

Asosiy irmogʻi Lualaba bilan birga oʻlchanadigan Kongo daryosining umumiy uzunligi 4,370 kmni (2,715 milya) tashkil qiladi. Bu ekvatorni ikki marta kesib o'tgan yagona yirik daryoForbath, Peter. The River Congo (1979), p. 6. "Not until it crosses the Equator will it at last turn away from this misleading course and, describing a remarkable counter-clockwise arc first to the west and then to the southwest, flow back across the Equator and on down to the Atlantic.

In this the Congo is exceptional. No other major river in the world crosses the Equator even once, let alone twice.".

 

Turkum:Angoladagi daryolar
Turkum:Kongo Demokratik Respublikasidagi daryolar
Turkum:Zambiyadagi daryolar
Turkum:Kongo Respublikasidagi daryolar
Turkum:Daryolar
Turkum:Geografiya
Konfutsiylik

Konfutsiylik yoki konfutsiychilik - Xitoydagi axloqiy-siyosiy taʼlimot; keyinchalik eng taʼsirli 3 asosiy falsafiy-diniy oqimdan biri (daosizm va buddizm bilan birga). Konfutsiy asos solgan. Konfutsiyning ilk davomchilari — Men-szi (Mek Ke — miloddan avvalgi 371—289), Ven-szi (miloddan avvalgi 6-asr), Xan Fey-szi (miloddan avvalgi 233 yil v.e.), keyingi davrda Fan Chjen (6-asr), Xan Yuy (768—824) va boshqa

Konfutsiy taʼlimotida insonparvarlik (jen), odob qoidalari (li), fazilat (de) tushunchasi muhim oʻrin egallaydi. Insonparvarlik tushunchasiga koʻra, odamlar axloqiy va ijtimoiy munosabatlarda yoshi ulugʻ, mavqei baland kishilarni hurmat qilishlari, podshohga sadoqatli boʻlishlari kerak. Odob qoidalari tushunchasiga koʻra, u tufayli yuksak fazilatlar shakllanadi, jamiyat rivoj topadi, adolat tantana qiladi. Burchni ado etish tufayli inson kamolotga erishadi. Uning negizida "sen oʻzing nimaga erishishni istasang, unga boshqalarning erishishiga koʻmaklash", "sen nimani orzu qilmasang, uni boshqalarga ravo koʻrma" kabi hayotiy tamoyillar yotadi. "Buyuk taʼlimot" va "Oʻrtalik haqida taʼlimot" degan asarlarni Konfutsiy yozgan deb taxmin qilinadi. Bu kitoblarga koʻra, odamlarning birga oqilona yashashi tartibining muhim shartini 5 ta oddiy va buyuk fazilat tashkil etadi: donolik; insonparvarlik; sadoqat; kattalarni hurmat qilish; jasorat. Bu fazilatlar oʻziga va boshqalarga xalollikni va chuqur hurmatni anglatadi. Faqat mumtoz va komil insonlargina bunday fazilatga ega boʻladi.

Konfutsiyda taʼkidlanishicha, qonun inson manfaatlariga xizmat qilmogʻi lozim. Qonun oʻzgarishi bilan manfaatdorlik va manfaatsizlik tushunchalari ham boshqacha maʼno kasb etadi, inson faoliyatida tub oʻzgarish roʻy beradi. Oʻtmishda oʻrnatilgan tartibga sajda qilish yangi qonunlar ruhiga ziddir. K.da jamiyatni boshqarishga katta eʼtibor berilib, unga koʻra, jamiyatni keragidan ortik, oddiy qonunlar bilan toʻldirib yubormaslik zarur. Xitoyda asrlar mobaynida K.ning turli maktablari yuzaga kelgan. Ular oʻrtasida keskin kurash borgan.

Konfutsiy milodiy 1 -a.da davlat taʼlimotiga aylandi, 9-asrda buddizm, 11-asrda daosizm ustidan toʻla gʻalaba qozondi. Bunga, ayniqsa, Sun davri (960—1279)da neokonfutsiychilik rivojlanganligi tufayli erishildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Falsafa
Konxa

Konxa (yun. konche — chagʻanoq) — bino tepasi (gumbaz osti, bagali, poygumbazi)ni yopish uchun xizmat qiladigan qubba (apsida, ravoq). Sharq ellin meʼmorligida vujudga kelgan. Rim va Vizantiya meʼmorligida, oʻrta asr xristian ibodatxonalari kurilishida keng qoʻllangan. K., koʻpincha, koshin va naqshlar bilan bezatilib, unga xristian avliyolari tasviri ishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konxoida

Konxoida (yun. konchoeides — chigʻanoqsimon) — tekislikda biror chiziqning har bir nuqtasining radius vektorini oʻzgarmas miqdorga oʻzaytirish yoki kamaytirishdan hosil boʻladigan chiziq. Agar chiziq qutb koordinatasida g=/(f) tenglamaga ega boʻlsa, uning K. tenglamasi /-=/(<r)±s/ koʻrinishida boʻladi.

Toʻgʻri chiziq uchun. K. taxminan miloddan avvalgi 250 — 150 yillarda yashagan yunon olimi Nikomed tomonidan oʻrganilgan. Toʻgʻri chiziq K.sining dekart koordinatalar sistemasidagi tenglamasi:(x-a)2 (x2+u2) - 2x2 = 0 koʻrinishdagi 4-tartibli algebraik egri chizikdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsentrat ozuqalar

Konsentrat ozuqalar, konsentratlar — tarkibidaozuqa moddalar miqdori yuqori boʻlgan yemlar Ozuqa moddalari tarkibiga koʻra K.o uglevodli (kraxmal va qandga boy boʻlgan suli, arpa, makkajoʻxori doni tegirmon kombinatlari chiqindilari, uzum, qand lavlagi turpi, barda va boshqalar) va proteinli (dukkaqli don ekinlari doni, kunjara, shrot, goʻsht, goʻsht-suyak, qon va baliq unlari) guruhlarga boʻlinadi. 1 kg uglevodli Konsentrat ozuqalarda 0,7— 1,3 ozuqa birligi va 70—80 g hazm boʻluvchi protein, proteinli Konsentrat ozuqalarda 0,7—1,2 ozuqa borligi va 180—350 g hazm boʻluvchi protein bor.

Konsentrat ozuqalardagi energiya konsentratsiyasi hayvonning talabidan yuqoridir. Shuning uchun oʻsimlik mahsulotlari bilan oziqlanadigan hayvonlarni tanho konsentrat ozuqa bilan boqib boʻlmaydi. Hayvonlarning kundalik ratsionida dagʻal, shirali ozuqalar va yoz faslida esa koʻk oʻtlar boʻlganda ratsionning energetik va proteinli toʻyimligini oshirish maqsadida konsentrat ozuqalardan foydalaniladi. Hayvonlarga Konsentrat ozuqalar yedirish miqdori ularning mahsuldorligiga bogʻliq boʻlib, 10–15 kg sut beradigan sogʻin sigirlarga 1 kunda 2,5–3 kg, boʻrdoqidagi qoramol uchun kunlik semirish 800—1000 g moʻljallangan boʻlsa, ratsion toʻyimligining 40—50% ini konsentrat ozuqa tashkil qilishi mumkin. Qochirish mavsumida nasldor koʻchqorlarni boqishda va 1 yoshdan oshgan qoʻylarni boʻrdoqiga boqishda har kuni 1 bosh qoʻyga 800—1000 g atrofida Konsentrat ozuqalar beriladi. Choʻchqa, parrandalar, moʻynali hayvonlar ratsioni asosan Konsentrat ozuqalardan ibrat.

Roʻzimat Hamroqulov, Talʼat Akmalxonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsentratsion lager

Konsentratsion lager, konslager – davlat, siyosiy rejim va boshqalarning haqiqiy yoki gumon qilingan dushmanlarini majburiy ajratib qoʻyish uchun moʻljallangan lager. Konsentratsion lager oddiy qamoqxonalar, harbiy asirlar uchun va qochoqlar lagerlaridan farqli ravishda, urush, keskinlashgan siyosiy kurash davrida maxsus dekret asosida tuzilgan. Dastlabki Konsentratsion lagerlar Kubadagi ozodlik qoʻzgʻolonlari boshlarida (1895) ispanlar tomonidan; ingliz—burlar urushi (1899—1902) vaqtida inglizlar tomonidan, Rossiyada XKSning „Qizil terror haqida“ qarori (1918-yil sentabr) asosida tashkil qilingan. Totalitar rejim sharoitida maxsus maqsad va ommaviy qatagʻon vaqtida lagerlarning nomi oʻzgartirilgan (qarang GULAG). Fa-shistlar Germaniyasida Konsentratsion lager – ommaviy davlat terrori va genotsid quroli boʻlib, u bosib olgan mamlakatlarda tarqalgan. Gitlerchi fashistlar shu mamlakatlarning millionlab tinch aholisini, harbiy asirlarni, nemis vatanparvarlarini Konsentratsion lagerda qiynab oʻldirishgan. Buxenvald, Zaksenxaoʻzen,Osvensim, Maydanek, Treblinka va boshqa Konsentratsion lagerlarda I mln.dan ortiq sobiq SSSR, Polsha, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Chexoslovakiya, Yugoslaviya, Ruminiya, Vengriya va boshqa mamlakatlarning aholisi yoʻq qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Konslagerlar
Konsentratsiya

Konsentratsiya lotincha con (cum) – birga va centrum – markaz – biror narsaning muayyan joyda toʻplanishi. Kimyoda fanida – eritma yoki erituvchining maʼlum ogʻirlik miqdori yoki hajmida erigan modda miqdori. Konsentratsiya bir necha xil ifodalanadi: ogʻirlik konsentratsiya, atom konsentratsiya, hajmiy konsentratsiya, protsentli konsentratsiya, normal konsentratsiya, molyar konsentratsiya, mol nisbat, mol protsent. Ogʻirlik konsentratsiya – eritmadagi modda ogʻirlik miqdorining eritma umumiy ogʻirlik miqdoriga nisbatini, atom konsentratsiya eritmadagi moddalar gramm-atomlar sonining eritmadagi umumiy gramm-atomlar soniga nisbatini, hajmiy konsentratsiya eritmadagi modda hajmining eritma umumiy hajmiga nisbatini koʻrsatadi. Protsentli konsentratsiya 100 g eritmada erigan moddaning gramm hisobidagi miqdorini, normal konsentratsiya 1 l eritmada erigan moddaning gramm-ekvivalentlar sonini, molyar konsentratsiya 1 l eritmada erigan moddaning gramm-molyar sonini, molyal konsentratsiya 1000 g erituvchida erigan moddaning molyar sonini koʻrsatadi. Mol nisbatlar – agar eritmada birinchi moddadan p, mol, ikkinchi moddadan p2 mol boʻlsa, birinchi moddaning mol nisbati (konsentratsiyasi) N =■ moddaning mol nisbati ikkinchi V = „’ 2 n +“2 boʻladi. Doimo N,+N2=l. Agar mol nisbat 100 ga koʻpaytirilsa, mol protsent olinadi. Eritmaning zichligi maʼlum boʻlsa, ogʻirlik ifodalanadigan konsentratsiya (% li Konsentratsiya) hajm bilan ifodalangan konsentratsiyaga – normal, molyar konsentratsiyaga oʻtishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Konsentratsiya
Konsentrlangan oʻgʻitlar

Konsentrlangan oʻgʻitlar -tarkibida 45—64%gacha oziq moddalari boʻlgan oddiy yoki koʻp komponentli oʻgʻitlar. Donador oʻgʻit asosida ishlab chiqariladi. Oddiy K.oʻ.ga quyidagilar kiradi: ammoniy nitrat, karbamid, suvsiz ammiak, ikkilamchi superfosfat, pretsipitat, kaliy xlorid, kaliy sulfat; koʻp komponentlilarga ammoniy fosfatlar (ammofos, diammofos), nitrofos, kaliy va ammoniy metafos-fat (qarang Metafosfatlar), ammoniy polifosfat (polifosfatlar), kaliyli selitra va boshqa kiradi. K.oʻ. dehqonchilikda har xil tuproqlar va hamma turdagi ekinlar uchun asosiy oʻgʻitlar sifatida va ekinni oziqlashtirishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konseptualizm

Konseptualizm (lotincha conceptus - tushuncha, tasavvur, fikr) — oʻrta asrlar Yevropa falsafasidagi oqim. Unga koʻra, universaliylar (umumiy tushunchalar) inson tafakkuridan tashqarida real mavjud emas. Universaliylar masalasida oʻrta asr realizmi bilan nominalizm oʻrtasida oraliq oʻrinni egallagan. Biroq, umumiy tushunchalarni aqlning tajribagacha boʻlgan tushuncha (konsept)lari deb talqin qilib realizmga yon bosadi. 
Vakillari: P. Abelyar, solsberilik Ioann (1115/1120 — 1180), porretanlik Jilber (1076— 1154).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konsepsiya

Konsepsiya (lotincha conceptio – majmua, tizim) – 1) biror sohaga oid qarashlar, tamoyillar tizimi, fakt va hodisalarni tushunish, anglash va izohlashning muayyan usuli, asosiy nuqtai nazar; 2)adabiyotda – biror asarning asosiy gʻoyasi. Konsepsiya badiiy asar mohiyatini, ijodkorning „meni“ni ifoda etadi. Biroq badiiy asar konsepsiyasi ayrim holatlarda muallifning subyektiv qarashlaridan keng qamrovli bulishi mumkin. Baʼzan muallif moʻljaliga zid holat yuz bersa ham, mohiyat eʼtibori bilan asar oʻz konsepsiyasiga koʻra muallifning badiiy-estetik olamiga tegishli boʻladi. Oʻquvchining maʼnaviy-ruhiy saviyasi, tarixiy shart-sharoitdan kelib chiqqan holda badiiy asar konsepsiyasi alohida taʼkidlanib, ochiq-oydin ifoda etiladi. Inson va borliq mohiyatiga koʻra, konsepsiya bir butunlikni tashkil etadi. Masalani muayyan ijodkorning oʻz konsepsiyasi yoki alohida olingan haqiqiy sanʼat asarining konsepsiyasi tarzida qoʻyish ham mumkin. Boshqa jihatdan, badiiy asar konsepsiyasi unda tasvirlangan badiiy-estetik, obrazli dunyo orqali hayotni anglash mexanizmi – usuli boʻlib ham maydonga chiqadi. Umuman, konsepsiya badiiy asarning sanʼat, adabiyot va madaniyat tarixidagi oʻrnini hamda oʻquvchilar ommasiga taʼsir etish darajasini belgilaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.