Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gidrogenlash

Gidrogenlash (hydrogenium — vodorod) — oddiy moddalar (kimyoviy elementlar)ga yoki murakkab birikmalarga katalizatorlar ishtirokida vodorod biriktirish reaksiyasi. Kimyoviy birikmalardan vodorodni ajratish — degidrogenlash esa G.ning aks reaksiyasidir. G. va degidrogenlash organik moddalarni katalizatorlar ishtirokida sintez qilishning muhim usullari boʻlib, oksidlanish-qaytarilish reaksiyalariga asoslangan. Bu reaksiyalar sanoatda ulkan reaktorlarda olib boriladi. Yogʻlar va kumirni G. shular jumlasiga kiradi. Boshqa qator reaksiyalarda G. va degidrogenlash reaksiyalari mujassamlashgan holda amalga oshiriladi. Etil spirtning katalizatorlar ishtirokida atsetaldegidga aylanishidan iborat qaytar reaksiya bunga misol boʻla oladi.

T-ra koʻtarilganda va N2 bosimi pasayganda atsetaldegid, aks holda etil spirti hosil boʻladi. G. va degidrogenlashda baʼzi metallar (Fe, Ni, Co, Pt, Os va hokazo), oksidlar (NiO, CoO, Sg2O3, MoO2 va hokazo), shuningdek sulfidlar (WS2, MoS2, CrnSm) katalizatorlar boʻlib xizmat qiladi.

G. va degidrogenlash sanoatda keng qoʻllanadi. Masalan, koʻpgina kimyo korxonalariga xom ashyo boʻladigan va erituvchi hisoblanadigan metil spirt uglerod monoksidini pyx-xrom oksidlari (katalizator) ishtirokida gidrogenlab olinadi. Boshqa katalizatorlar ishlatilganda, yuqori spirtlar ham shu usul bilan olinadi. Margarin i.ch. yogʻlarni G.ga asoslangan. Kapron, anid (naylon) va b. materiallar ishlab chiqarila boshlashi munosabati bilan oraliq mahsulotlar (fenoldan siklogeksonal, adipin kislota dinitrilidan geksametilendiamin va anilindan siklogeksilamin) olishda G.dan keng foydalaniladi. SO ni turli katalizatorlar ishtirokida gidrogenlab, benzin, qattiq parafinlar yoki kislorodli organik birikmalar olish mumkin. Yuqori bosim ostida azot bilan vodorodni oʻzaro taʼsir ettirib, ammiakni sintezlash ham G.dir. G. monomerlar sanoatida kauchuk va smolalarsh sintez qilishda keng qoʻllanadi. Sintetik polimerlar i.ch.da, stirol va uning hosilalarini olishda, alkilaromatik uglevodorodlardan — etilbenzolni stirolga, izopropilbenzolni metilstirolga aylantirishda degidrogenlashning ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Kimyo
Turkum:Fan
Gidrogeologik kesim

Gidrogeologik kesim, gidrogeologik profil — yerning maʼlum qismidagi, maʼlum yoʻnalishidagi suvli gorizontlar va suv oʻtkazmaydigan qatlamlarning vertikal tuzilgan grafik tasviri. G. k. burga quduqlari qazish natijasida olingan maʼlumotlarga asoslanib tuziladi. G. k.da yer osti suvlari sathining yer ustiga nisbatan holati, suvli qatlamlardagi suvning harakat yoʻnalishi va qatlamlarni tashkil etgan togʻ jinsining geologik yoshi koʻrsatiladi. Odatda, G. k. geologik kesim bilan birga suv bosgan shaxta va karyerlarda konchilik ishlari rejasining tarkibiy qismi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrogeologik haritalar

Gidrogeologik haritalar - yer osti suvlarining tarqalishi va kimyoviy tarkibini aks ettiruvchi haritalar. G. x.da suvli gorizontlarning sifati, suv berishi, bosimli suv sistemasining qad. zamini, geologik strukturalarning oʻzaro munosabati, relyef va yer osti suvlari toʻgʻrisida maʼlumot beriladi. Geologik va tektonik haritalarni inobatga olib gidrogeologik sʼyomka natijalaridan foydalangan holda tuziladi. G. x.da suvli gorizontlar va ularning komplekslarini tarqalishi, va ularning suv bera olishi, quduqlar, burgʻi quduqlari, karat voronkalari, suvli qalin qatlamning tubi yoki usti, yer osti suvlarining kimyoviy tarkibi tasvirlanadi.

G. x. kichik (1:500000), oʻrta (1:2000001:100000), yirik (1:50000 dan yirikroq) masshtabli boʻladi. G. x. vazifasiga qarab umumiy, asosiy suvli gorizontlar, maxsus haritalarga boʻlinadi. Umumiy G. x.da suvli komplekslar va gorizontlar, ularning tavsifi suv saqlovchi togʻ jinslarining yoshi va petrografik tarkibi, gidrogeologik tayanch va harakterli burgʻi quduqlari, yirik suv i, yer ostining suv sathi haqida maʼlumotlar koʻrsatiladi.

Asosiy suvli gorizontlar G. x.da suvli gorizontlarning tarqalgan maydoni, togʻ jinsining tarkibi va yotish chuqurligi, erkin yoki bosimli suvlarni sathi, gorizontlarning suvliligi va minerallanish darajasi koʻrsatiladi. Maxsus G. x. suv taʼminoti masalalari va suv zaxirasini baholash, foydali qazilma konlarining suvliligi, mineral suv konlarining chegarasini aniqlash maqsadida tuziladi. G. x.larga, odatda, joyning gidrogeologik sharoitlarini tushuntiruvchi matn ilova qilinadi. Gidrogeologik rayonlashtirish, gidrokimyo, yer osti suvlari va b. haritalar maxsus tipli haritalarga kiradi. Uebekistonda G. x. 1980-82-yillarda tuzilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrogeologik qidiruv va razvedka

Gidrogeologik qidiruv va razvedka — yer osti suvlarining hosil boʻlish sharoitlari, sifati, zaxirasi va taqsimlanishini aniqlash maqsadida bajariladigan ishlar majmuasi. G. q. va r. yer osti suvlari haqidagi maʼlumotlarni haritaga tushirish bilan bogʻliq boʻlib, yoʻnalishli qidiruv, burgʻilash, geofizika, aero va kosmik usullar hamda lab. ishlarini oʻz ichiga oladi. G. q. va r. natijasida yer osti suvlarining tabiati, paydo boʻlish sharoitlari, harakati, tarqalishi va ularning tabiiy resurslari oʻrganiladi. Yer osti suvlari bor qatlamlarning suv oʻtkazuvchanligi, chuqurligi, bosimi, kimyoviy tarkibi va yil davomida boʻladigan miqdor va sifat oʻzgarishlari aniqlanadi. G. q. va r. ishlari turli masshtabda (1:500 000, 1:200 000, 1:100 000 1:50 000 va b.) olib boriladi. Oʻzbekiston Respublikasi xududining gidrogeologik haritasi 1:200 000 masshtabda, sugʻoriladigan maydonlar haritasi 1:50 000 masshtabda tuzilgan.

G. q. va r. loyihalash ishlari oʻtkazish uchun toʻliq maʼlumot toʻplash maqsadida olib boriladi va dastlabki hamda mufassal razvedka bosqichlariga ajratiladi.

Dastlabki razvedka bosqichida yer osti suv konlarining geologik, gidrologik sharoitlari, ulardan foydalanish, zaxiralarining hosil boʻlish jarayonlari va qonuniyatlari oʻrganiladi, gidrogeologik parametrlar tajriba yoʻli bilan aniqlanadi. Suv chiqarib olish inshootlarini qurish loyihalari va burgʻi quduqlarining tuzilishi asoslab beriladi. Yana bu bosqichda aniq maʼlumotlar borasida oʻrganilayotgan maydonning gidrogeologik modeli tuzilib, sanoat miqyosida oʻzlashtirish uchun tayyorlangan joyning V va S toifali zaxiralari aniqlanadi. Yer osti suvi konlarini ishlatish davomida tabiiy muhitga taʼsir etishi baholanadi va sanitariya muhofazasi hududlari aniqlanadi.

Ishlatish razvedkasi dastlabki razvedkada aniqlangan yer osti suvlari tarqalgan hududni yirik (1:50000, 1:25000) masshtabda gidrogeologik sʼyomka qilishdan boshlanadi. Bu bosqichda yer osti suvlaridan foydalanish qidiruv ishlari natijasiga muvofiq tartibda olib borilganligi, yer osti suvlari zaxiralarini sanoat toifalariga mosligi va ularni oshirish imkoniyatlari asoslab beriladi. Suv chiqarib olish inshootining ishlash tajribasiga asoslanib tabiiy yoki suv xoʻjaligidagi oʻzgarishlarni yer osti suv konlari zaxirasiga miqdoriy yoki sifat jihatidan taʼsir etishi oʻrganiladi. Bundan tashqari kondan olingan maʼlumotlar asosida yangi maydonlarda yer osti suvi zaxiralari aniqlanadi. G. q. va r. yer osti suvlaridan xalq xoʻjaligining barcha sohalarida foydalanish va xom ashyo (yod, brom, radiy va b.) bazasini belgilashda muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi instituti

Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi instituti ("Gidroingeo") — Oʻzbekistonda gidrogeologik sohadagi yirik ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1960-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya institutining gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi boʻlimi asosida tashkil qilingan va 1963-yilgacha Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tasarrufida faoliyat koʻrsatgan. 1963-yilda institut sobiq Ittifoq geologiya davlat qoʻmitasi ixtiyoriga oʻtkazilib, qurgʻoq zonalar boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boradigan ilmiy markazga aylantirildi. 1969-yildan Oʻzbekiston geologiya vazirligi (1992-yildan geologiya va mineral resurslari davlat qoʻmitasi) tasarrufida. Institut xodimlari Urta Osiyo va Janubiy Qozogʻiston hududida yer osti suvlari zaxirasining asosiy ini aniqladilar. Oʻzbekistonning shahar va qishloqlarini sifatli ichimlik suvi bilan.toʻla taʼminlash ilmiy va amaliy jihatdan bashorat qilindi, yer osti suvlaridan sugʻorishda foydalanish usullari ishlab chiqildi. Respublika hududi gidrogeologik meliorativ sharoitlari, artezian suv havzalari, muhandislik geologiyasi sharoitlari boʻyicha toifalandi. Shoʻrlangan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash uchun gidrogeologik meliorativ toifalashtirish va bashoratlash metodi ishlab chiqilib, shu asosda Oʻrta Osiyo regionining bashoratli haritasi tuzildi, yer osti suvlari zaxiralarini saqlash, isrof boʻlishiga chek qoʻyish va ifloslanishining oldini olish muammolari hal qilindi. Oʻzbekistonning shahar va qishloqlarida yer osti suvlari sathining koʻtarilib ketishini toʻxtatish chora-tadbirlari ishlab chiqildi. Togʻli joylarda odamlar hayotiga xavf solayotgan va xoʻjalikka katta zarar keltiradigan geodinamik jarayonlar (togʻ koʻchishi, qulashi, sel, karst)ning vujudga kelish qonuniyatlarini urganish metodi yaratildi. Oʻzbekiston resggublikasi mustaqillikka erishgandan soʻng, institut quruq iqlimli mintaqalarning gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi masalalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib boradigan markazga aylandi. Institutda ayni paytda ichimlik, mineral, termal va sanoat uchun zarur suvlarni kidirib topish, zaxirasini hisoblash, suvni neft mahsulotlari bilan ifloslanishdan saqlash, xavfli muhandislik, geologik jarayonlarni bashoratlash, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi boʻyicha tuzilgan hisob-kitob va rejalarni ekspertiza qilish kabi muammo va mavzular boʻyicha izlanishlar olib borilmoqda. Institutda 2001-yilda 10 ta ilmiy tadqiqotlar laboratoriyaoratoriyasida 128 ilmiy xodim, shu jumladan 3 fan doktori, 30 fan nomzodi va 36 muhandis, laboratoriyaorant ishladi. 1997-yildan boshlab "Gidroingeo" instituti qoshida ilmiy daraja beradigan Ilmiy kengash faoliyat koʻrsatmoqda. "Gidroingeo"ni ilmiy yoʻnalishlarini ishlab chikishda va malakali xodimlar tayyorlashda Gʻ. O. Mavlonov, A. N. Sultonxujayev, N. A. Kenesarin, S. Sh. Mirzayev, V. G. Samoylenko, N. N. Hojiboyev, A. S. Hasanov, R. A. Niyozov va b. salmoqli hissa qushdilar. Institut boy kutubxonaga ega (18 mingdan ortiq asar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Gidrogeologiya Va Muhandislik Geologiyasi Instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi instituti
Gidrogeotermiya

Gidrogeotermiya — gidrogeodinamik sistemalarda temperatura almashinuvi, yer osti suvlari va ularga toʻyingan qatlamlarning temperaturasini oʻzgarib turishi qonuniyatlarini oʻrganadigan fan. G. termal (yerning maʼlum chuqurliklarida toʻplanadigan yoki yer yoriqlaridan yuzaga oqib chiqadigan, temperaturasi 20° dan kam boʻlmagan) suvlarning hosil boʻlishi, suv miqdorining sutka, yil, asr mobaynida oʻzgarishi va sarflanishi qonuniyatlarini hamda yer osti boʻshliqparini oʻrganadi. G. yer yadrosidagi issiqlikni oʻrganish bilan aloqador. Arxeologik tadqiqotlardan maʼlum boʻlishicha, hatto jez davri (mil. av. 5—1-asrlar)da kishilar davolanish maqsadida termomineral suvdan foydalanishgan.

Tabiatda asosan uchta gidrogeotermik rejim mavjud: ochiq, yopiq va aralash. Keyingi paytlarda yer osti issiq suvlari tez-tez ifloslanmoqda. Bunday ifloslanishlarni bartaraf etishda termometrik oʻlchovlar muhim rol oʻynaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroglauberit

Gidroglauberit - mineral; natriy va kalsiyning suvli sulfati. Kimyoviy formulasi Na10Ca3(SO,)g 6N2O. Rangi oq, ipaksimon yaltiraydi, suvda erib ketadi. G. tolasimon, ignasimon, baʼzan oʻrgimchak iniga oʻxshash shakllarda uchraydi. Zichligi 1,5. G. tuz konlaridagi neogen, toʻrtlamchi davr yotqiziqlari gil, alevrolitlarda glauberit, gips, astraxonit va tenardit bilan birgalikda uchraydi. G. dunyoda birinchi marta Qoraqalpogʻistondagi Qushqanatov konida topilgan. Koraumbet va Borsakelmasning tuzli koʻllari yotqiziqlarida ham uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrografiya

Gidrografiya (gidro... va ...grafim) — gidrologiyanint bir tarmogʻi, quruqlikdagi suv obʼyektlari (daryo, koʻl, suv omborlari)ni oʻrganadi. G. ularning oʻrni, oʻlchami va rejimini, suv obʼyektlarining tarqalishini, alohida tabiiy-tarixiy va landshaft-geografik zonalarda ularning xoʻjalik ahamiyati va ulardan foydalanishni (kema qatnovi va b.) tadqiq etadi. Gidrografik maʼlumotlar suv obʼyektlarini oʻzlashtirishning transport va energetika ahamiyati, qurgʻoqchilik, toshqinga qarshi kurashish, melioratsiyani rivojlantirish va b. uchun muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrodinamik uzatma

Gidrodinamik uzatma - dvigatel uzatayotgan burovchi momentni yoki mashina-qurol valining aylanishlar sonini bevosita (pogʻonasiz) oʻzgartiradigan gidravlik uzatma. Vazifasi bir oʻqda joylashgan parrakli nasos va turbinalarning ishi hisobiga amalga oshiriladi. Ular ish suyuqligi (qovushoqligi kichik moy yoki suv) bilan toʻlgan torsimon boʻshliqni hosil qiladigan darajada bir-biriga yaqin joylashtiriladi. G. u. gidromufta va gidrotransformatorga boʻlinadi. Ikki (nasos va turbina) parrakli gʻidsiragi boʻlgan hamda ikkala valdagi burovchi momentlari bir xil boʻlgan G. u.ga gidromufta deyiladi; uningf.i.k. 95—98%. Gidromufta burgʻilash qurilmalari, taʼminlash nasoslari va b.da ishlatiladi. Uchta yoki undan ortiq (nasos, yoʻnaltiruvchi apparat va turbina) parrakli gʻildiragi boʻlgan G. u.ga gidrotransformatorlar deyiladi; buning gidromuftadan farqi shundaki, unda sirkulyatsiyalanadigan suyuklik reaktordan qoʻshimcha oʻtib, oqim yoʻnalishini oʻzgartiradi va turbinadagi valning burovchi momentini pogʻonasiz rostlashga (oʻzgartirishga) imkon beradi. Avtomobil, teplovozlarning transmissiyalari, kemalarning kuch uzatmalari va b.da ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrodinamik qarshilik

Gidrodinamik qarshilik -suyuqlik (gaz)ning jism harakatiga yoki quvur devorining oqayotgan suyuqlikka (gazga) qarshiligi. G.q. bosim va ishqalanish kuchi taʼsirida hosil boʻladi. Jism harakatlanmay turganda suyuqlik (gaz) oqsa yoki jism harakatsiz muhit (suyuqlik yoki gaz)da harakatlansa, G.q. jismga taʼsir qilayotgan barcha kuchlar bosh vektori proyeksiyasiga teng boʻladi va x bilan belgilanadiyu Uchish apparatlarining G.q. i Sx ni aerodinamik qarshilik deb ataladi. G.q. gidrotexnika inshootlari, qurilmalari, apparatlari (turbina qurilmalari, havo va gaz tozalash apparatlari, gaz, neft va suv quvurlari magistrali, kompressorlar, nasoslar va b.)da hisobga olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrodinamika

Gidrodinamika (gidro... va dinamika) — mexanikaning siqilmaydigan suyuqliklar harakati va ularning qattiq jismlar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi. G. suyuqliklar va gazlar mexanikasining eng rivojlangan qismi boʻlib, gaz dinamikasiga oid masalalar ham shu boʻlimda oʻrganiladi. Suyuqliklarning nazariy modelini tuzish asosida yotuvchi fizik xossalari qatoriga ularning uzluksizligi yoki tutashligi, yaʼni suyuqlikni tavsiflovchi fizik koʻrsatkichlarning fazoda uzluksiz taqsimlanishi, yengil harakatlanishi yoki oquvchanligi kiradi. G. nazariyasida tutashlik va oquvchanlikka, shuningdek suyuklik ichidagi ishqalanishni tavsiflovchi qovushoqlikka ega boʻlgan suyuqlik harakatini tavsiflash uchun uzluksizlik tenglamasi va Navye-Stoks tenglamasidan foydalaniladi. Ushbu tenglamalar suyuqlikning elementar hajmiga massa va harakat miqdorining saqlanish qonunlarini tatbiq qilish natijasidir. Ularni umumiy holda yechish ancha murakkab boʻlib, ayrim xususiy hollarda va ushbu soddalashtiruvchi taxminlardagina yechim oxi riga yetkazilishi mumkin: qovushoqlik mavjud emas (ideal suyuqlik) — bu hol gidrodinamikaning Eyler tenglamalariga olib keladi; kichik qovushoqlik holi (havo, suv), uyurmasiz yoki potensial oqim; turgʻunlashgan, yassi oʻqaviy simmetrik bir oʻlchamli harakat. Suyuqlik ayrim elementar hajmlarining jadal aralashuvi bilan ifodalanuvchi turbulent harakat holida vaqt boʻyicha "oʻrtachalashgan" suyuqlik modeli ishlatiladi. G. tenglamalarining ushbu hollar va b. hollarda yechishda oʻxshashlik mezonlaridan foydalanuvchi oʻxshashlik nazariyasiga asoslangan gidrodinamik tajribalardan foydalaniladi.

G. tarkibiga filtrlanish nazariyasi, suyuqlikning toʻlqin harakatlari nazariyasi, uyurmalar nazariyasi, kavitatsiya nazariyasi, glissirlash nazariyasi kiradi. G. usullari vositasida gidravlika, gidrologiya va gidrotexnika masalalarini hal qilish hamda gidroturbinalar, nasoslar, quvuroʻtkazgichlar (truboprovodlar) va b.ni muvaffaqiyatli hisoblash mumkin, ulardan samolyotlar va kemalarni loyihalashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroizolyatsiya

Gidroizolyatsiya (gidro... va frans. isolation — ajratish) — qurilish konstruksiyalari, binolar va inshootlarni suv va b. agressiv (yemiruvchi) suyuqliklar taʼsiridan, shuningdek inshootlarni suv yuvib ketishidan, filtrlanishidan himoya qilish. Gidroizolyatsiyaishlari bino, inshoot va uskunalardan normal foydalanishni taʼminlaydi hamda ularning puxtaligini, koʻpga chidamliligini oshiradi. Gidroizolyatsiyabajariladigan ish tarziga koʻra — filtrlanishga qarshi, korroziyaga qarshi xillarga; ishlatiladigan asosiy material turiga koʻra — bitumli, plastmassali, mineral va metall qoplamaning qoplanishiga koʻra — boʻyaladigan, suvaladigan, yelimlanadigan, quyiladigan, shimdiriladigan, inʼyeksiyalanadigan, toʻqma xillarga; asosiy vazifasi va konstruktiv xususiyatiga koʻra — yuzaki qoplanadigan G., "qisilishga ishlaydigan" va "ajralishga ishlaydigan" gidroizolyatsiyaxillarga boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroizolyatsiya materiallari

Gidroizolyatsiya materiallari — qurilish konstruksiyalari va inshootlarini, binoni, suv va kimyoviy agressiv suyuqliklar (k-ta, ishqor va b.)ning zararli taʼsirlaridan himoya qilinadigan materiallar. Vazifasiga kura, G.m.ning filtralanishga qarshi, korroziyaga qarshi va germetiklaydigan xillarga; asosiy materialining turiga koʻra bitumli, plastmassali, mineral, metall va b. xillari bor. Bitumli G.m. eritkichlarda suyuqlantirilgan bitumlar (bitum loklari va emallari)dan yoki suvda eriydigan bitumlar (bitumli emulsiyalar, pastalar)dan foydalaniladi va bevosita himoya qilinadigan materiallarga surkaladi. Keyingi vaqtlarda elastikligi yuqori va yorilmaydigan bitumli-polimer G.m. keng ishlatiladi. Plastmassali G.m. epoksid, poliefir, polivinil va b. lak-boʻyoqlar, polimer eritmalar va betonlar, polietilen, polivinilxlorid pardalar, kauchukli germetiklar, rezina lentalar, shishaplastlar tarzida ishlab chiqariladi va ular himoya qilinadigan materiallarga surkaladi, suvaladi, yelimlanadi va qoplanadi. Mineral G.m. sement, loy va b. qovushoq minerallar asosida tayyorlanib, sement va silikat boʻyoqlar, gidrofob toʻkmalar, loy-beton tuldirgichlar tarzida ishlab chiqariladi. Ular himoya qilinadigan materiallarni boʻyashda, suvashda filtrlanishga qarshi tuldirgichlar sifatida ishlatiladi. Metall G.m. jez, mis, qurgʻoshin, pulat listlar tarzida i.ch., himoya qilinadigan materiallar uraladi. Hozirda metall G.m.ning urnini plastmassali, shishaplastikali G.m.lar olmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokarbonatlar

Gidrokarbonatlar, bikarbonatlar — karbonat kislota (N2SO3)ning nordon tuzlari, mas, NaHCO, (natriy gidrokarbonat). Karbonatlarga yoki gidroksidlarga suv ishtirokida SOg taʼsir ettirib olinadi. Qizdirilganda karbonatlarga aylanadi. Masalan, 2NaHCO3>Na2CO3+H2O+CO,T. Hammasi suvda eriydi. Kalsiy gidrokarbonat — Sa(NSO3)2 suviing qattiqligini oshiradi. G. qon reaksiyasini doim bir xil saqlaydigan bufer moddalar boʻlib, organizmda muhim fiziologik rol oʻynaydi. Koʻproq ishlatiladigani — natriy gidrokarbonat (natriy bikarbonat, ichimlik soda, NaHCO3) meʼda shirasida kislota koʻpayganda, mevda va oʻn ikki barmoq ichakning yara kasalligida, shuningdek atsidoz bilan davom etadigan kasalliklar (qandli diabet, yuqumli kasalliklar va hokazo)da poroshok, tabletka va eritmalari buyuriladi, oziq-ovqat sanoatida ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokimyo

Gidrokimyo (gidro.. va kimyo) — tabiatdagi suvlarning kimyoviy tarkibini hamda ularning kimyoviy, fizik va biologik jarayonlar taʼsirida oʻzgarish qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. G. geokimyo, gidrogeologiya va gidrologiya fanlari bilan chambarchas bogʻliq. Petrografiya, mineralshunoslik, tuproqshunoslik, gidrogeologiya, gidrobiologiya va b. fanlarning rivojlanishida G.ning ahamiyati katta. Kimyoviy tarkibi va minerallanish darajasiga qarab tabiatdagi suvlar chuchuk (tuz 1 l da 1 g cha), taxir (tuz 1 l da 1 g dan ortiq) va shoʻr (tuz 1 l da 50 g dan koʻp) suvlarga boʻlinadi. Kation va anionlar miqdoriga kura, xloridli, sulfatli, karbonatli yoki natriyli, magniyli, kalsiyli suvlar buladi. Aholi yashayotgan joy, sanoat korxonalarini suv bilan taʼminlash, oqar suvlarni tozalash, neft, ruda konlarini qidirishda G.ning roli katta. G. yodli, bromli, radioaktiv, mineral suvlardan xalq xoʻjaligida, tibbiyotda foydalanish yoʻllarini ham oʻrganadi. G. yer osti suvlari tarkibini oʻrganish, baliqlarning tez-tez joy oʻzgartirib turish sabablarini aniqlash va harbiy maqsadlarda ahamiyatli.

Qadimdan odamlar suvlarning taʼmi, rangi, hidi, issiq-sovuqligi, oʻyuvchanligiga qarab turli maqsadlarda foydalanishgan. Abu Ali ibn Sino turli kasalliklarni davolashda tabiiy suvlardan foydalangan. Oʻzbekistonda tabiiy suvlar kimyosini oʻrganishga F. O. Mavlonov, M. Sultonxoʻjayevlar katta hissa qoʻshdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokombinezon

Gidrokombinezon, gʻavvoslik libosi — gʻavvosni sovqotish va shikastlanishdan saqlaydigan kiyim-bosh. Suv oʻtkazmaydigan ("quruq") va suv oʻtkazadigan ("hoʻl") G.lar boʻladi. Suv oʻtkazmaydigan G. rezinalangan gazlamadan tikiladi. G. shlemi (bosh kiyimi), kuylagi, shimi, etigi va qoʻlqoplari yaxlit yoki alohida-alohida qilib tayyorlanishi mumkin. G. shlemiga gʻavvoslik apparatidan keladigan nafas olish naychasi biriktiriladi. Suv oʻtkazadigan G. gʻovak rezinadan tayyorlanadi; u gʻavvos badaniga yopishib turadi. Unda shlem bilan koʻylak birga, shim bilan paypoq birga tikiladi.

GIDROKON,gidravlik kon — qazilma boyliklar (mas, koʻmir)ni qazish, tashish va yer sirtiga chiqarish ishlari suv oqimi energiyasi hisobiga bajariladigan shaxta. G.da suv manbai shaxtaga okib keladigan yer osti suvlari hisoblanadi. Koʻmir yuqori (5— 10 Mya/m2) bosimli suv oqimi taʼsirida uvalatiladi yoki oldin mexanik tarzda uvalatilib, keyin suv oqimida yuvib tushiriladi. Suvni konga markazdan qochma nasoslar quvurlar orqali haydab beradi. Zaboyda uvalatib tushirilgan koʻmir suv oqimi taʼsirida metall novlarda gidrokutargich kamerasiga boradi, undan yuqoriga chiqariladi va boyitish fabrikasiga yuboriladi. Bu yerda koʻmir aralashmalardan tozalanadi (boyitiladi), suvsizlantiriladi va quritiladi. G.da texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar "quruq" shaxtalardagidan yuqori boʻladi (yana q. Gidromexanizatsiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokortizon

Gidrokortizon yoki kortizol – odam, maymun va itlarning buyrak usti bezi poʻstloq qavatida xolesteshidan hosil boʻladigan steroid gormon. Organizmdan asosan siydik bilan ajraladi. Glyukokortikoid taʼsirga ega – jigarda glyukoza hosil boʻlishini va uning qondagi miqdorini oshiradi. Gidrokortizon jigarda oqsil va ribonuklein kislota sintezini barqarorlashtiradi, koʻpgina boshqa toʻqimalar (masalan, limfa, muskul toʻqimasi, biriktiruvchi toʻqima) da esa bu jarayonni tormozlaydi. Gidrokortizon ajralishini adrenokortikotrop gormon ishtirokida gipofiz tartibga solib turadi. Organizm uchun noxush holat yoki biror kasallik roʻy berganda (masalan, stress, adaptatsion sindrom) gidrokortizon hosil boʻlishi jadallashadi. Gidrokortizon va uning preparatlari hamda sunʼiy hosilalari – prednizolon, triamsinolon va boshqa tibbiyot amaliyotida turli kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Gidroksidlar

Gidroksidlar — metallarning umumiy formulasi Me(OH)p boʻlgan (bu yerda p —metallning oksidlanish darajasi) anorganik birikmalari. Asoslik va amfoterlik xossalariga ega boʻlishi mumkin. Ishqoriy, ishqoriy-yer metallar va Te(1) Gidroksidlari ishqorlar deyiladi. Eritmaning muhitiga qarab ham kislota, ham asos xossasiga ega boʻlgan. Gidroksidlar: Zn(OH)2, Be(OH)2, Ga(OH)3, Al(OH)3, Sn(OH)2, Pb(OH)2 va b. amfoter Gidroksidlar deyiladi. Ular kislotalar taʼsirida tuzlar, kuchli asoslar taʼsirida esa gidroksokomplekslar hosil qiladi. Masalan, rux gidroksidi kislota bilan ham, asos bilan ham reaksiyaga kirishadi.

Gidroksidlari (LiOH dan tashqari) qizdirilganda suyuqlanadi, boshqa Gidroksidlar esa, jumladan LiOH ham parchalanadi, masalan, Cu(OH)2 -" CuO+H2O.

Gidroksidlar metall oksidlarini suv bilan biriktirib olinadi. Baʼzi element oksidlari suvda erimaganligi sababli ularning Gidroksidlarini olish uchun tualariga ishqor taʼsir ettiriladi. Deyarli hamma elementlarning Gidroksidlari aniqlangan. Ularning baʼzilari tabiatda minerallar (masalan, gidrargillit Al(OH)3, brusit Mg(OH)2) holida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroksil guruh

Gidroksil guruh, gidroksil — suv qoddigʻi, ON, bir valentli radikal; aksari kimyoviy birikmalar molekulasining tarkibiga kiradi va ularning baʼzi xossalarini belgilab beradi. Mas, suv (N—ON), asos (Na— ON), kislorodli anorganik kislotalar, barcha organik kislotalar, spirt va b. tarkibida G.g. bor. Suvda yaxshi eriydigan asoslar (ishqorlar) suvli eritmalarda dissotsiatsiyalanib, bir nechta ON ionlarini hosil qiladi, ishqorlarning tavsifli xossalari ham shundan kelib chiqadi. G.g.ni boshqa guruhlarga almashtirish yoʻli bilan juda kup yangi kimyoviy birikmalar olish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroksilamin

Gidroksilamin, NH2OH -rangsiz kristallar. Mol. m. 33,0298, rombik panjarali, 32"da eriydi, zichligi 1335 kg/m3 (10° da). Gidroksilamin issiqlik taʼsiriga chidamsiz, gigroskopik modda, qizdirilganda (100° dan yu kori da) portlashi mumkin. Parchalanganda ammiak, azot va suv hosil qiladi. Suv, metanol va etanol bilan turli nisbatda aralashadi, lekin efir va benzoldya erimaydi. Gidroksilamin kislotali muhitdagi suvli eritmada barqaror boʻlib, kimyoviy reaksiyalarga oksidlovchi sifatida ham, qaytaruvchi sifatida ham kirisha oladi. Mas, temirni uch valentli birikmalaridan ikki valentli, misni ikki valentli birikmalaridan bir valentli va plutoniyni toʻrt valentli birikmalaridan uch valentli birikmalarigacha qaytara oladi. Havo kislorodi gidroksilaminni sekin NO2 va N2O2 ga oksidlaydi.

Suyuq holdagi gidroksilamin faol oksidlovchilar bilan alangalanib shiddatli, brom, kaliy xromat, kumush nitrat va b. bilan sust reaksiya ga kirishadi. Gidroksilamin tarkibidagi azot va kislorod atomlarida boʻlinmagan elektron juftlari borligi sababli mustahkam (barqaror) komplekslar hosil qiladi. Uning platina va nikel bilan hosil qilgan komplekslari 100° ga chidamli kam gigroskopik moddalardir.

Gidroksilamin kuchli kislotalar bilan gidroksil-ammoniy kationi tutuvchi tuzlar hosil qiladi, bulardan xlorid NH,OHC1, sulfat (NH3OH)2SO4 va perxlorat NH3OHC1O4 lar ahamiyatlidir. Gidroksilamin molekulasidagi vodorod atomlari turli anorganik va organik krldiqlarga almashtirilishi mumkin. Natijada gidroksilaminsulfonatlar, giponitritlar, giponitratlar olish mumkin boʻladi. Sanoatda gidroksilamin platina katalizatori ishtirokida NO ni vodorod bilan qaytarib yoki nitrat kislotani palladiy ishtirokida gidrirlab olinadi. Gidroksilamin va uning tuzlari oksimlar, gidroksim kislotalari va baʼzi b. moddalarni sintez qilishda qoʻllanadi. Gidroksilamin sulfati rangli fotova kinotasmada ochiltirgich (proyavitel) sifatida ishlatiladi. Gidroksilamin perxlorati esa raketa qattiq yoqilgʻisi uchun oksidlovchidir. Gidroksilamin va uning tuzlari zaharli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroliz

Gidroliz (gidro... va yun. lysis —ajralish, parchalanish) —moddalar bilan suv oʻrtasida oʻzaro taʼsir natijasida turli birikmalar (kislota, asos va b.) hosil boʻlishi, jumladan (tuzlarda) ion almashinuv reaksiyasi. Gidrolizni qoʻyidagi umumiy tenglama bilan koʻrsatish mumkin: A-V+N-ON "± A-N+V-ON, bu yerda A—V —gidrolizlanuvchi modda (tuz), A—N (kislota). V—ON (asos) — gidroliz mahsuloti. Gidroliz anorganik va organik birikmalarda koʻp tarqalgan muhim jarayondir. Gidroliz tuzlar, uglevodlar, oqsillar, efirlar, yogʻlar va b. turli sinfga mansub birikmalarda uchraydi.

Tuzlar gidrolizlanishi massalar taʼsiri qonuniga boʻysunadi. Koʻpchilik hollarda tuzlar gidrolizi qaytar reaksiyadir. Gidroliz natijasida erimaydigan yoki yengil uchuvchan modda hosil boʻlsa, reaksiya tuz butunlay parchalanguncha davom etadi. Kuchsiz kislota bilan kuchli asosdan tarkib topgan tuzlar gidrolizlanganda eritma ishqoriy muhitli boʻladi:CH,COONa+HOH# <± CH,COOH+Na+OHKuchsiz asos bilan kuchli kislotadan tarkib topgan tuzlar gidrolizlanganda esa eritma kislota muhitli boʻladi:NH4C1+HOH <± NH4OH+H+C1.

Kuchsiz kislota va kuchsiz asosdan tarkib topgan tuzlar toʻla gidrolizga uchraydi:A12S3+6H2O=2A1(OH)3+3H2ST 2Ar+3S2-+6H2O=2Al(OH)3+3H2St.

Kuchli kislota va kuchli asosdan tarkib topgan tuzlar gidrolizga uchramaydi,ularning suvdagi eritmalari neytral boʻladi. Muhitning kislotali yo ishqorli boʻlishini taʼminlaydigan bufer eritmalar gidroliz tufayli mavjud boʻla oladi. Bunday eritmalarning fiziologik ahamiyati ham juda muhim — organizmning normal hayot faoliyati uchun N+ ionlari doim birday konsentratsiyada boʻlishi zarur. Yer poʻstining bir qancha geologik oʻzgarishlari, minerallar hosil boʻlishi va tuproqning shakllanishi tuzlarning gidrolizlanishiga bogʻliq.

Tuzlarning gidrolizlanishi kimyo sanoatidagi koʻpgina muhim jarayonlarga asos boʻlib xizmat qiladi. Organik birikmalarning gidrolizlanishi — ularning suv taʼsirida parchalanib ikki yoki undan ortiq modda hosil qilishi demakdir. Organik moddalar aksari kislota yoki ishqorlar ishtirokida gidrolizlanadi. Yana q. Gidroliz sanoati.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroliz sanoati

Gidroliz sanoati -oʻsimliklar va ularning chiqitlaridan turli organik birikmalar ishlab chiqaruvchi sanoat tarmogʻi. Yogʻoch (qipigʻi) yoki qishloq xoʻjaligi chiqindilari (makkajoʻxori soʻtasi, kungaboqar poʻchogʻi, shulxa, gʻoʻzapoya va sh. k)ni gidroliz qilinganda uglevod qismi suv va issiqlik taʼsirida hamda katalizatorlar (mineral kislota va b.) ishtirokida qand moddasiga aylanadi. Hosil boʻlgan qand moddasi (glyukoza, monoza va b.) bijgʻitilib, undan har xil spirt olinadi. Gidroliz vaqtida qand moddalari bilan birga furfurol, furan, turli organik kislotalar (mas, sirka, limon kislotasi va b.), oqsil-vitaminli yem qoʻshimchasi (drojji) kabi mahsulotlar hosil qilinadi. Hozirgi zamon texnologiyalari asosida ishlab chiqarish yoʻnalishlariga qarab gidroliz usuli bilan 1 t quruq yogʻoch va qishloq xoʻjaligi chiqindilaridan chorva uchun 220 kg oqsil-vitaminli aralash yem qoʻshimchasi yoki 35 kg oqsilli qoʻshimcha va 175 l etil spirti yoxud 105–110 kg oqsilli qoʻshimcha va 70–80 kg furfurol olish mumkin.

Oʻzbekistonda Andijon gidroliz zdi 1953—94 yillarda ishladi (qarang Andijon biokimyo zavodi), Fargʻona sh., Toshkent viloyatida (Yangiyoʻl sh.) gidroliz zavodlari bor (2001). Ularda etil spirti, furfurol, ksilit, oqsil-vitaminli qoʻshimcha, trioksiglutar kislota va b. mahsulotlar ishlab chiqariladi. G. s. chet mamlakatlardan AQSH, Germaniya, Fransiya, Rossiya Federatsiyasi, Vengriya, Polshada rivojlangan.

Risqivoy Yoqubov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik axborot

Gidrologik axborot — suv i (daryo, koʻl, suv ombori va hokazo) ning oʻtgan davrdagi, hozirgi va kelajakda kutiladigan holati haqidagi gidrologik maʼlumotlar toʻplami. Gidrologik maʼlumotlar maxsus kuzatish joylari (gidrologik stansiya va gidrologik kuzatuv manzilits) toʻplanadi. Bu maʼlumotlar qayta ishlanib, tahlil qilinib G.a. sifatida umumlashtiriladi. G. a. aholi, ishlab chiqarish va b. manfaatdor muassasalarga maxsus rasmiy xabarnoma (byulleten) yoki ommaviy axborot vositalari (televideniye, radio, gazeta) orqali yetkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik bashorat

Gidrologik bashorat - daryo, koʻl yoki suv omborida yuz beradigan jarayonlar (muzlash, erish, toshish, suv sarfi va b.)ning borishini ilmiy tarzda oldindan aniqlash. Bashorat qilinadigan jarayonlarning xiliga qarab, G. b. suvga doir taxmin yoki muzga doir taxminga boʻlinadi. Suvga doir taxminga mavsumiy oqim hajmi, toshqin yuz bergandagi oqim hajmi, suv toʻlib oqqan va suv toshqini paytlaridagi eng yuqori suv hajmi, turli davr (kun, oy, yil) uchun oʻrtacha suv sarfi, toʻlib oqadigan payt qachon yuz berishi va b.ni oldindan aytish kiradi. Muzga doir taxminlar dare, koʻl yoki suv omborining muzlashi va erishi, muz qalinligi va b.ni oldindan aytishni oʻz ichiga oladi. G. b. qisqa muddatli (15 kun) va uzoq muddatli (bir necha oy) boʻlishi mumkin.

G. b.ga qarab qishloq va suv xoʻjaligi, energetika tashkilotlari suvdan foydalanish, energiya ishlab chiqish, suv omborlaridan foydalanish, suv kam yillari undan oqilona foydalanish, suv koʻp yillari aksincha inshootlarni, dalalarni, aholini seldan himoya etish rejalari tuzadilar. G. b. tuzishda daryolarda kutilayotgan hodisalar va dare havzasidagi gidrometeorologik sharoitlar orasidagi bogʻliqlikdan foydalaniladi. Buning uchun gidrometeorologiya tarmoqlari tashkil etilib, ularda qorning balandligi, yogʻinning miqdori, muzdan erigan suv miqdori, havo harorati va b. (borish qiyii boʻlgan togʻli hududlarda qorning qalinligi samolyotdagi maxsus asboblar bilan) oʻlchanadi. Olingan maʼlumotlar radio orqali markaziy gidrologik bashorat xizmatiga kelib tushadi, qayta ishlanadi va turli bashoratlar tuziladi. Agar hisoblangan va amaldagi maʼlumot orasidagi farq 0,67o dan oshiq boʻlmasa (a —meʼyordan oʻrtacha kvadratik tebranish) G. b. toʻgʻri deb hisoblanadi.

Oʻzbekiston daryolarida sugʻorish va energetika uchun zarur gidrotexnika inshootlari qurilgan boʻlib, ular ve-getatsion davr (apr.—sent.) uchun oʻrtacha va maksimal suv sarfi bashorati, novegetatsion davr (okt.—mart) uchun oʻrtacha suv sarfi oʻn kunlik va kundalik, chorak, oylik taxminlar, suv sathini keskin oshishi yoki kamayishi va nihoyat, sel kelishi taxminlari bilan taʼminlanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik yil

Gidrologik yil - daryo havzasida namlikning toʻplanishi va sarflanishi siklini toʻla qamrab oladigan vaqt. Bu vaqt oraligʻi daryolar havzasida qorning yogʻishi, toʻplanishi, eriy boshlashi va undan suv oqimi hosil boʻlishi davrini oʻz ichiga oladi. Joyning geografik oʻrni, iqlim sharoiti, relyefiga bogʻliq holda gidrologik yilning boshlanishi va tugashi turli geografik kengliklarda turlicha vaqtlarga toʻgʻri keladi. Shim. kengliklarda gidrologik yilning boshlanishi sifatida shim.dan jan.ga tomon mos ravishda 1 sentabrdan 1 yanvar gacha oralikdagi biror muddat qabul qilinadi (Gidrologik yil boshi tegishli oyning birinchi kunidan boshlanadi). Gidrologik yil boshini oʻrtacha oylik havo temperaturasi va atmosfera yogʻinlarining yil davomida taqsimlanishiga qarab ham aniqlasa boʻladi. Oʻrta Osiyo daryolari uchun gidrologik yil boshi sifatida 1 oktabr qabul qilingan, tabiiyki, gidrologik yil oxiri 30 sent.ga toʻgʻri keladi. Gidrologik tadqiqotlarda kalendar yil oʻrniga gidrologik yildan foydalanish ancha qulay.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik kuzatuv manzili

Gidrologik kuzatuv manzili —suv i (daryo, koʻl, kanal, suv omborlari va b.)ning holati va tartiboti muntazam kuzatib boriladigan maxsus joy. U suv balandligi va haroratini oʻlchash, qishki tartibot (muz qalinligi, muz ustidagi qorning balandligi)ni kuzatish, suvning toʻlqinlanishi, tiniqpigi va muallaq zarrachalar tarkibi, uning qiyaligi, suv sarfini aniqlash uchun namuna olish, suvdagi oʻsimliklarni kuzatish, gidrologik tartibot va yogʻin toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplash, yogʻin va qor qoplami ustida meteorologik kuzatishlar olib borish va b. vazifalarni bajaradi. Shuningdek, muz hosil boʻlishi va yogʻinni kuzatadi. Kuzatishlar gidrometeorologik stansiya va kuzatuv manzillari uchun tayyorlangan qoʻllanma asosida yagona usul hamda bir xil asboblar yordamida olib boriladi.

G.k.m.dan olingan maʼlumotlar qishloq va suv xoʻjaligi uchun katta ahamiyatga ega boʻlgan gidrologik bashorat uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

G.k.m.lar ishini viloyat gidrologik boshqarmalari va Boshgidromet nazorat qilib boradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik rejim

Gidrologik rejim -suv manbai (daryo, koʻl va b.) xolatining ular suv toʻplaydigan havzaning tabiiy geografik xususiyatlari, birinchi navbatda iqlim sharoiti taʼsirida vaqt boʻyicha qonuniyatli oʻzgarishi. G.r. suv sathi, suv sarfi (oqim rejimi), suv temperaturasi rejimi, muzlash hodisalari (muzlar rejimi), loyqa oqiziqlar (oqiziqlar rejimi), suvda erigan moddalar, oʻzan holati kabi G.r. elementlarining kunlik, oylik, mavsumiy, yillik va koʻp yillik oʻzgarishlari tarzida namoyon buladi. Suv manbaining turiga bogʻliq holda daryo, koʻl, yer osti suvlari, botqoqliklar, muzliklar G.r.lari farqlanadi. Hoz. kunda suv ining tabiiy G.r. inson xoʻjalik faoliyati taʼsiri (kanallar, suv omborlari qurilishi) natijasida oʻzgargan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik stansiya

Gidrologik stansiya - 1) daryo, koʻl, suv omborlari gidrologik rejimini Oʻrganish maqsadida gidrometeorologiya xizmati tasarrufida tashkil etiladigan i.ch. muassasasi. G. s. tegishli kuzatish qurilmalari va asboblari bilan jihozlanib, maxsus bilim va malakalarga ega boʻlgan kuzatuvchi xodimlar va ular faoliyat koʻrsatishlari uchun zarur boʻlgan bino bilan taʼminlanadi. G.s.lar oʻziga qarashli hududdagi suv i (obʼyektlari)ning gidrologik rejimini oʻrganadi, oʻziga biriktirilgan kichik G.s. lar va kuzatuv manzillariga rahbarlik qiladi, suv rejimining elementlari haqida ularda toʻplangan kuzatish maʼlumotlarini qayta ishlaydi va umumlashtiradi, maʼlum korxona va muassasalarni suv ining gidrologik rejimi haqida tegishli maʼlumotlar bilan taʼminlaydi. Shuningdek, suv i (asosan daryolar)da bevosita suv sathi, suvning oqish tezligi, suv sarfi, loyqa oqiziqlar, temperatura va gidrokimyoviy tarkibi kabi elementlarni oʻlchash yoki aniqlash ishlarini bajaradi, kuzatish maʼlumotlarini dastlabki qayta ishlash va tahlil qilish bilan shugʻullanadi (yana q. Gidrologik tarmoqlar); 2) dengiz (koʻl)ning koordinatalari maʼlum boʻlgan biror nuqtasidagi maxsus kuzatish joyi. Unda kemadan turib dengiz (koʻl)ning ahvoli, ob-havo, har xil chuqurlikda suvning shaffofligi va rangi, temperaturasi va kimyoviy tarkibi, oqim yoʻnalishi hamda tezligi kuzatiladi va oʻrganiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik tarmoqlar

Gidrologik tarmoqlar - suv i (daryo, koʻl, suv ombori, kanal)ning gidrologik rejimini oʻrganish maqsadida gidrologik kuzatishlar olib boradigan maxsus manzillar (gidrologik stansiya, gidrologik kuzatuv manzili) majmui. Oʻzbekistondagi G.t.ning asosiy qismi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya Bosh boshqarmasi (Boshgidromet) tasarrufida. Umumdavlat G.t.dan tashqari ayrim muassasalar (mas, Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi va b.) ga qarashli aniq maqsad va vazifalarni koʻzlab ish yuritadigan gidrologik stansiya va kuzatuv manzillari mavjud. Oʻzbekiston hududida dastlabki gidrologik manzil 1896-yil Norin daryosi (Uchqoʻrgʻon yaqini)da tashkil etilgan. 1901-yildan Chirchiq daryosi (Xoʻjakent qishlogʻi yaqini)da, 1913-yildan esa Amudaryo (Nukus yaqini) da tashkil etilgan manzillarda Doimiy gidrologik kuzatishlar olib boriladi. Kuzatish manzillari soni yil sayin ortib bordi. 2000-yilda 120 dan ortiq gidrologik stansiya va kuzatuv manzili ishladi. Yuza suvlarning sifatini kuzatish ham G.t. (70 ta daryo va soyda, 11 ta suv omborida, 114 ta kuzatish joyi)da amalga oshiriladi. Ularda 65 gidrokimyoviy va 3 gidrobiologik koʻrsatkichlar aniqlanadi (2000). G.t.da toʻplangan maʼlumotlar ayrim tabiiy yoki maʼmuriy hududlar suv zaxiralari miqdorini va sifatini baholashda hamda ulardan samarali foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan muammolarni hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik hisoblashlar

Gidrologik hisoblashlar - muhandislik yoki amaliy gidrologiyaning boʻlimlaridan biri. Alohida fan sifatida 19-asrning 2-yarmida shakllana boshlagan. G.h.ning vazifasi daryolar suv rejimining turli miqdoriy koʻrsatkichlari (suv sathi, suv sarfi, oqim moduli, oqim qalinligi, oqim koeffitsiyenti va b.)ning qiymatlarini hisoblash va aniqlash usullarini ishlab chiqish hamda amaliyotga tatbiq etishdan iborat. G. h.da turli hisoblash usullari qoʻllanadi. Bunda matematik statistika, ehtimollar nazariyasi, haritagrafiya fanlari yutuqlaridan foydalaniladi. Kam yoki umuman oʻrganilmagan daryolarning oqim meʼyori (normasi), bahorgiyozgi toʻlinsuv hamda kuzgi-qishki kam suvli davrlardagi oqim miqdorlari, oqimning yil davomida taqsimlanishi, uning eng katta va eng kichik qiymatlari, loyqa oqiziqlari koʻrsatkichlari, temperatura rejimi, gidrokimyoviy koʻrsatkichlari va b. aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrolokator

Gidrolokator (gidro... va lot. loco —joylashtiraman) —suv ostidagi obyektlarning vaziyatini tovush signallari yordamida aniqlaydigan gidroakustik stansiya (asbob). G. yordamida suv ostidagi obyekt (mas, choʻkkan kema)gacha boʻlgan masofa, qiya uzoqlik boʻyicha suvga botish chuqurligi, vertikal tekislik boʻyicha obyekt tomonga yoʻnalish burchagi aniqlanadi. G.ning ishlash tarzi quyidagicha: generator ishlab chiqaradigan elektr kuchlanishlar impulsi "qabul qilish —uzatish" uzibulagichi orqali elektrakustik vibratorga boradi. Vibrator akustik impulslarni muayyan burchak ostida yoki hamma yoʻnalishlarda suvga tarqatadi. Obʼyektga tegib qaytgan impulsli signallar maxsus asboblar (rekorder, radiokarnay, telefon, elektronnurli trubka) da qayd qilinadi va ishlov beriladi hamda tegishli koʻrsatkichlar aniqlanadi.

G. obyektni qidirish usuliga koʻra, odimli qidirish, sektorli qidirish va doiraviy kuzatuv xillariga boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrolokatsiya

Gidrolokatsiya (gidro... va lot. locatio —tarqalish) —suv osti obʼyektlari (mas, suvga choʻkkan kema) vaziyatini obʼyektlarning oʻzi tarqatayotgan (sust lokatsiya) yoki sunʼiy hosil qilingan akustik signallarning suv obʼyektlaridan qaytishi natijasida yuzaga keladigan (faol lokatsiya) akustik signallar vositasida aniqlash. G. kemalar harakatida koʻrinmaydigan suv osti toʻsiqlarini oshkor qilishda, baliq toʻdalarini aniklashda, okeanning fizik xossalarini tadqiq qilishda, choʻkkan kemalarni izlash va b.da katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrometallurgiya

Gidrometallurgiya (gidro... va metallurgiya) — kimyoviy elementlarning suvdagi eritmasi yordamida xom ashyo (ruda va baʼzi sanoat chiqindilari)dan rangli metallarni ajratib olish. G. birin-ketin bajariladigan quyidagi texnologik yumushlarni uz ichiga oladi: rudaga mexanik ishlov berish, kimyoviy ishlov berish, choʻktirish (tindirish), metallni ajratib olish. Rangli metallarni ajratib olish uchun xom ashyo maydalanadi, maydalangan xom ashyo xlorlovchi, oksidlovchi va qaytaruvchi muhitlarda kuydiriladi, qovushtiriladi, soʻngra erituvchi birikma bilan ishlanadi. Natijada pulpa (maydalangan rudaning erituvchi bilan aralashmasi) hosil boʻladi. Erituvchi birikma sifatida sulfat kislota, soda, oʻyuvchi natriy, ammiak, sianid va xloridlar, natriy sulfid va b. nin g suvdagi eritmasi ishlatiladi. Erituvchi birikmadagi metall eritmalari shlam (tarkibida metall boʻlmagan mayda qoʻshimchalar) dan ajratiladi. Buning uchun pulpa quritiladi, soʻngra tindirish qurilmalari va filtrlarda yuviladi. Erituvchi birikmadagi metall eritmalari chanlarda (krestovina va kurakchalar oʻrnatilgan val yordamida) va kimyoviy usul bilan (rux, alyuminiy kukunlari taʼsir ettirib) choʻkmagan zarralar va zararli qoʻshimchalardan tozalanadi. Metall va uning birikmalari eritmadan choʻktirib olinadi. Bu jarayonda elektroliz, sementitlash, sorbsiya (ion almashuvchi qatronlar yoki kumir yordamida), suyuq ekstraksiya (organik erituvchilar yordamida) usullari tatbiq etiladi. Choʻkindi metall va uning kimyoviy birikmalari qayta ishlanib, toza metall (mis, rux, kumush, oltin va b.) yoki shunga yaqin mahsulot olinadi. Buning uchun choʻkindi qayta kristallanadi, bugʻga aylangunga qadar qizdiriladi, qayta eritiladi va elektrolizlanadi. G. usulida oltin, mis, qoʻrgʻoshin, rux, volfram va b. rangli metallar olinadi (qarang Asl metallar. Gidroliz, Elektroliz).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrometeorlar

Gidrometeorlar (gidro... va ... yun. meteora —atmosfera va osmon hodisalari) —atmosferada uchraydigan turli yogʻinlar (doʻl, qirov, shudring va b.). Odatda, suv buti zarralarining bir holatdan ikkinchi holatga oʻtishidan hosil boʻladi. Bunday hodisalar meteorologiyada kondensatsiya va sublimatsiya deyiladi (qarang Atmosfera yogʻinlari, Bulut).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrometriya

Gidrometriya (gidro... va metriya) —gidrologiya fanining oʻlchov qismi. Suv obʼyektlarining gidrologik rejimi elementlari, suv sathi, suv sarfi, suvning oqish tezligi, loyqaligi, kimyoviy tarkibi, harorati, muzlanish hodisalari, suv yuzasining nishabligi va b. oʻlchash, kuzatish usullari va asboblarni ishlab chiqish hamda ularni bevosita amalga oshirish ishlari bilan shugʻullanadi.

Qaysi suv turi oʻrganilishiga qarab, gidrometriya atmosfera suvlari gidrometriyasi —gidrometeorologiya, yer usti suvlari gidrometriyasi — amaliy okeanografiya va daryo gidrometriyasiga, yer osti suvlari gidrometriyasiga hamda sugʻorish tizimlaridan foydalanish jarayonida rivojlangan gidrometriyaning muhim sohasi — amaliy gidrometriyaga boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromexanizatsiya

Gidromexanizatsiya (gidro... va mexanizatsiya) —er qazish va kon ishlarini mexanizatsiyalash usullaridan biri. Unda texnologik jarayonlar yoki ularning bir qismi suv oqimi energiyasi hisobiga bajariladi. Qurilish va kon ishlarida suv energiyasidan foydalanish mil. av. 1-asrga toʻgʻri keladi. Suvdan dastlab oltin va qoʻrgʻoshin qazib olishda, keyinchalik kanallar, ariq qazishda foydalanganlar. Bora-bora bu ishlar mexanizatsiyalashtirilgan. G.dagi asosiy texnologik jarayonlar: kon jins larini oʻpirish (gidromonitorlar, zemlesoslar suv oqimi, bosimli yoki bosimsiz gidrotransportdan foydalaniladi), tuproqni oqizib uyum (damba, toʻgʻon, koʻtarma va b.) hosil qilish, foydali qazilmalarni boyitish. Bulardan tashqari, G.dan koʻmir qazib olishda, kon jinslarini bir joydan ikkinchi joyga surishda, ariq va zovurlarni tozalashda, suyuq oʻgʻitlarni chiqarib olishda, baliq sanoatida baliqlarni toʻrdan boʻshatishda, ularni baliq zavodlariga tashishda, issiqlik elektr st-yalarida kul, shlaklarni tashish va b.da foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil