Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Marokash (shahar)

thumb|Marokash
Marokash — Marokash davlatining jan.-gʻarbiy qismidagi shahar. Baland Atlas togʻlarining shim. etagida. Marokash viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1 mln. kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakat jan. qismining muhim iqtisodiy markazi. Oziq-ovqat, kimyo, toʻqimachilik, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Savdohunarmandchilik markazi. Qoʻlda gilam, badiiy matolar toʻqiladi, yogʻoch va teridan turli buyumlar yasaladi. Qishki kurortlari bor. Turistlar kup keladi.

Shaharga 1062 (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 1060) yilda asos solingan. M. karvon yoʻllari kesishgan yerda joylashganligidan tez orada yirik savdo markaziga aylangan. 1554—1659-yillarda Marokash davlatining poytaxti. W12 yilda Marokash ustidan Fransiya protektorata oʻrnatilgach, M.ning siyosiy mavqei pasaydi.

Meʼmoriy yodgorliklardan Qutubiya masjidi (1153), Bin Yusuf madrasasi (1565), Baqiya saroyi (1894—1900), maqbaralar ansambli (16-asr 2-yarmi) va boshqa saqlangan. Muzeylar, universitet bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marokash chigirtkasi

Marokash chigirtkasi (Docios-taurus maroccanus Thumb.) — toʻgʻriqanotlilar turkumiga mansub hasharot. Tanasining uz. 2,5—4,2 sm, qizgʻishsariq. Och-qoʻngʻir tusli old koʻkragidagi "x" harfiga oʻxshash oq naqshi bilan boshqa chigirtkalardan farq qiladi. Koʻzachasida 18—42 ta tuxum boʻladi. Lichinkalari 5 yosh davomida rivojlanadi. Tuxumdan lichinkalari, odatda, aprelning 1-yarmida yoki birmuncha kechroq chiqadi. May oyida qanot chiqaradi. Bir toʻdadagi lichinkalarning qanot chiqarishi uchun 7—10 kun kerak. Shundan 8—10 kun oʻtgach, ular urugʻlanadi va tuxum qoʻya boshlaydi. Marokash chigirtkasi galagala boʻlib hayot kechiradi. Lichinka toʻdalari dasht tomondan keng koʻlamda harakatlanib, ekinlarga yopiriladi (shuning uchun koʻpincha uni dasht chigirtkasi deb ham atashadi). Dehqonchilik mintaqalarida keng tarqalgan. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining xavfli zararkunandasi.

Marokash chigirtkasining tabiiy kushandalaridan biri shaqshaqlar oilasiga mansub qush — sochdir. Bu qushlar baʼzan chigirtkalarning ayrim tuda va galalarini yeb, butunlay yoʻq qiladi.

Kurash ch oral ar i : qoʻriq va tashlandiq yerlarni oʻzlashtirish; sumitsidinning 20%li emulgirlanuvchi kon-sentratsiyasi (0,2—0,3 kg/ga) yoki detsisning 25% li emulgirlanuvchi konsentratsiyasini (0,2—0,5 kg/ga) purkash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marokashliklar

Marokashliklar, marokash arablari — xalq, Marokashning asosiy aholisi (19,4 mln.kishi). Jazoir (70 ming kishi), Tunis (15 ming kishi), Fransiya (500 ming kishi), Belgiya (100 ming kishi)da va boshqa mamlakatlarda ham yashaydi. Umumiy soni 20,35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Arab tilining marokash shevasida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Xalq xoʻjaligining yetakchi sanoat tarmoqlari — avtomobilsozlik, mahalliy va xalqaro turizm, qurilish sanoati, oʻrmon xoʻjaligi, vinochilik, tamaki, sitrus mevalari yetishtirish. Marokashliklar sanoatida rezina, probka, fosfat yetakchi oʻrin egallaydi. Marokashliklar azaldan dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, kosiblik va savdogarlik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Marosim

Marosim – 1) diniy yoki anʼanaviy urf-odatlar munosabati bilan oʻtkaziladigan maʼraka, yigʻin: diniy marosimlar, toʻy marosimlari, dafn marosimi va b; 2) tantanalar bilan oʻtkaziladigan rasmiy yigʻin: yubileylar, mukofot berish marosimi, haykalning ochilish marosimlari va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marosim qoʻshiqlari

Marosim qoʻshiqlari - musiqiy folklorupttning asosiy va qadimiy dan sanaladi. Turli mehnat, oilaviy, diniy va boshqa marosimlar jarayonida ijro etiladigan qoʻshiqlar mavsum-marosim qo‘shiqlari sirasiga kiradi. Marosim qoʻshiqlarining matni, asosan, xalq toʻrtliklari va baytlaridan iborat boʻlib, shakli band yoki band-naqarot xususiyatlariga ega boʻladi...... Marosim qoʻshiqlari har bir marosimning ichki gʻoyasi va mazmunini sheʼr va kuy-ohanglarning mushtarakligida badiiy ifodalab, tadbir qatnashchilarining ruhiy holatiga taʼsir oʻtkazadi. Oʻzbek xalq musiqa ijodida mavsum-marosim qoʻshiqlaridan "Boychechak", "Sust xotin", "Lola", "Sumalak", "Qoʻsh" va b; oilaviy Marosim qoʻshiqlaridan Alla, "Yor-yor", Oʻlan, Marsiya kabilar; diniy aytimlardan "Kitobxonlik", "Zikr", "Ramazon"; tabobat qoʻshiqlaridan "Koʻch", "Dam solish" va boshqalar hozirgacha saqlanib qolgan. Marosim qoʻshiqlari koʻpchilik bo‘lib ("Beshqarsak", "Naqsh", "Yor-yor"), yakka holda ("Alla", "Kelin salom") hamda aytishuv tarzida (lapar va boshqalar) ijro etiladi. Hozirgi davrda baʼzi marosim qoʻshiqlari bolalar tomonidan davra o‘yinlari sifatida("Oq terakmi, koʻk terak", "Yomgʻir yogʻaloq" kabilar) ham ijro etilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Marr

Nikolay Yakovlevich Marr 1864.12 (1865.6.1), Kutaisi – 1934.20.12, Leningrad – sharqshunos, tilshunos olim.

Rossiya Fanlar Akademiyasi akademik (1912). Peterburg universitetining sharqshunoslik fakultetini tugatgan (1890). Tadqiqotlarini armangruzin tilining genetik aloqalarini oʻrganishdan boshlagan („Arman va gruzin filologiya boʻyicha matnlar va izlanishlar“, l-13-asrlarboʻyicha; 1900-13). M., shuningdek, Kavkaz tillari (kartvel, abxaz va boshqalar), tarixi, arxeologiyasi va etnografiyasi sohalarida asarlar yozgan. Kartvel tillari grammatikasini oʻrganish jarayonida bu tillarning jahondagi boshqa tillar bilan qarindoshligini aniqlashga uringan va bir qator faraziyalar (kartvel tillarining semit, bask va boshqa tillar bilan qarindoshligi)ni bayon etgan. Ammo bu faraziyalari ilmiy tilshunoslik faktlari bilan mos kelmagach, mutlaqo yangi lingvistik nazariyani – „yafetik nazariya“ ni ilgari surgan (lekin bu nazariya ham umum tomonidan qabul qilinmagan). Marr til va jamiyat, til va tafakkur munosabati muammolarini oʻrganish tilshunoslik taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega ekanligini taʼkidlagan. Marr bir qator tillarni oʻrganish va yozuvi boʻlmagan tillarning yozuvlarini yaratish sohasida koʻp ishlar qilgan

 

 
 Izbrannie raboti, t. 1—5, M. – L., 1933-37.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Marrambidgi

Marrambidgi — Avstraliyaning jan.-sharqiy qismidagi dare, Murrey daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 2172 km, havzasining maydoni 165 ming km². Avstraliya Alp togʻlarining shim. tizmalaridan boshlanib, Avstraliyaning jan.sharqiy tekisliklaridan oqadi. Asosiy irmogʻi — Laklan daryosi. Suv oqimi tartibga solingan (Barrinjak suv ombori va GES qurilgan). Oʻrtacha suv sarfi 77 m³/sek. Sugʻorishda foydalaniladi. Yomgʻirli mavsumda suvi koʻpayib, UoggaUogga shahrigacha kema qatnaydi, quruq mavsumda baʼzan suvi qurib qoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Avstraliyadagi daryolar‎
Mars (kosmik stansiya)

"MARS" — Mars va kosmik fazoni oʻrganish uchun uchirilgan SSSR sayyoralararo avtomatik kosmik st-yalarning nomi. 1962—77 yillarda 7 ta "M". uchirilgan. Bortida radiotexnika as-boblari, avtomat st-yani Marsga tushiruvchi apparat, quyosh batareyalari, raqamli hisoblash mashinasi, teleskop, fototelevizion kamera va boshqa apparatlar oʻrnatilgan. Tushiruvchi apparat ekran-vakuum issiklik izolyasiyasi, atm. bosimini oʻlchaydigan asboblar va boshqa bilan jihozlangan. M. eltuvchi raketalar yordamida uchirilgan. "M-1" yordamida (1962) Yer bilan Mars orbitalari orasidagi kosmik fazoning fizik xossalari, kosmik nurlanish intensivligi va fazoning boshqa fizik xossalari oʻrganildi. "M-2" va "M-3" (1971) Mars sirtining tuzilishi, radionurlanishi, magnit maydoni va boshqa oʻrganildi. "M-3" sayyora sirtiga qoʻndiriladigan ilmiy kuzatuv apparatni ham yetkazdi. Ular 8 oy davomida Mars atmosferasi, sirtqi qatlamning harorati, suv bugʻi miqdori va boshqalarni tekshirdi. "M-4" 1973-yilda Mars sirtini fotosuratlarga tushirdi. "M-5" (1974) Mars sirtiga qoʻndirilgan apparatlarning joyini fotosuratlarga oldi. "M-6", "M-7" (1974) Mars sirtiga ap-paratlarni ohista qoʻndirdi va atmos-ferani tekshirdi. Ular Marsning sunʼiy yoʻldoshi orbitasida va uning sirtida turib, televizion tasvirlarni Yerga yetkazish masalalarini sinovdan oʻtkazdi. Bundan tashqari, kosmik apparatlar yordamida olingan fotosuratlarda Mars sirtidagi yil fasllariga qarab oʻzgaradigan qoramtir sohalarning chegaralari Yerdan turib olingan fotosuratlarga oʻxshamasligi, ular asta-sekin yorugʻ sohalarga tutashib ketishi aniqlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mars maydoni

Mars maydoni - 1) Qad. Rimda Tibr daryosining chap sohilidagi maydon (shahar tashqarisida). Dastlab Marsga bagʻishlangan marosimlar, harbiy va gimnastik oʻyinlar, chavandozlik musobaqalari oʻtkazilgan. Respublika davri (miloddan avvalgi 6-asr oxiri)da xalq yigʻini oʻtkazilgan joy. Keyinchalik maydonning bir qismida imorat qurilib, Mars mehrobi oʻrnatilgan joygina Mars maydoni deb yuritiladigan boʻlgan; 2) Parijdagi (Sena daryosining chap sohilida) maydon. 18-asrning 2-yarmida harbiy mashklar, Buyuk fransuz inqilobi davrida ommaviy namoyishlar va tantanali marosimlar oʻtkazilgan. Mars maydoni da 1889-yilda Eyfel minorasi kurilgan; 3) Peterburgdagi maydon, shahar markazi loyiha tizimidagi muhim tarkibiy qismi. 1818-yil qad. Rim Mars maydoniga qiyoslab nomlangan. Sarkarda P. A. Rumyansev ("Rumyansev obeliski", marmar granit, 1798—99, meʼmor V. F. Brenno) va A. V. Suvorov (bronza, granit, 1799—1801, haykaltarosh M. I. Kozlovskiy)ga yodgorlik oʻrnatilgan. Ansamblda marmarli saroy (1768—85, meʼmor A. Rinaldi), Pavlovsk kazarmalari (1817—20, meʼmor V. P. Stasov), shuningdek, Muhandislik qoʻrgʻoni, Yozgi bogʻ bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marsel

thumb|280px|Marsel

Marsel — Fransiyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Oʻrta dengizning Lion qoʻltigʻi sohilida, Rona daryosi etagida. Bush-dyu-Ron departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 855 ming kishi (2013). Kattaligi va ahamiyati jihatidan mamlakatda Parijdan key-in 2-oʻrinda. M. — mamlakatning eng yirik porti (yuk ortib-tushirish 90 mln. t dan ziyod). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Marsel va avtomobil yoʻllari tuguni.

Shaharga miloddan avvalgi 6-asrda yunonlarning Massaliya koloniyasi sifatida asos solingan. Miloddan avvalgi 1-asrdarimliklar egallagan. Miloddan avvalgi 6-asrdan Franklar davlati, 11-asrdan Provans grafligi, 1481-yildan Fransiya qirolligi tarkibida. M. — mamlakatning muhim sanoat markazi. Neftni kayta ishlash, neft kimyosi, kimyo, mashinasozlik (jumladan, kemasozlik, samolyotsozlik) sa-noatlari rivojlangan. Oziq-ovqat, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari mavjud. M.dan Strasbur va Karlsrue shaharlariga neft quvurlari oʻtkazilgan. Metropoliten qurilgan. Fanlar va sanʼat akademiyasi, 2 universitet, konservatoriya, arxeologiya, nafis sanʼat va boshqa muzeylar, akvarium, botanika va hayvonot bogʻlari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Rim qalʼasi qoldiqlari, Sen-Viktor cherkovi (11 — 15-asrlar), La-Major sobori (12-asr), ratusha, bazilika (1864) va boshqa saqlangan. Turizmning yirik markazi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fransiya shaharlari
Marsiya

Marsiya (marsiya) — 1) Yaqin va Oʻrta Sharq poeziyasida adabiy janrlardan biri; 2) biror mashhur kishi yoki keksa oila aʼzosi vafoti munosabati bilan gʻam-alam va hasratni ifodalaydigan xalq ogʻzaki poetik va musiqa ijodiyotining azamotam janri. M. qoʻshiq yoki ashula turi sifatida dafn marosimida hayotdan koʻz yumgan kishining yaxshi hislatlari, ish faoliyatlari, qarindoshlik aloqalari esga olinib erkaklar tomonidan joʻrsiz rechitativ yoki kuychan, ogʻir, mungli ohanglarda aytiladi. M.da xalq soʻzlari, gʻazal, ruboiy, muhammas va boshqa asosida shaxs boshiga tushgan kulfat, yakin kishidan judo boʻlish qismati aks etadi. Ayrim xududlarda, baʼzan esa oilalarda M.ni ayollar ham alohida taʼsirchan va mahorat bilan aytgan. "Sadr"yoki "Jaxr" marosimlarida M. ("aytib yigʻlash" maʼnosida) lar yakin qarindoshlari davrasida hofiz yoki xonanda tomonidan ijro etilgan (ayrim xrlatlarda cholgʻu joʻrnavozligida). Yozma da M. haqida maʼlumotlar va namunalar berilgan: Narshaxiyning "Buxoro tarixi" kitobida Siyovushga bagʻishlangan M., Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida Alp Ertunga M.si, adabiyotda Alisher Navoiyning ustozi Abdurahmon Jomiyga bagʻishlangan M.si, Hamzaning birinchi oʻzbek aktrisasi Tursunoyga bagʻishlab yozgan M.si, xalq orasida Mulla Toʻychi Hofizga bagʻishlangan M. va boshqa 20-asr oʻzbek adabiyoti va musiqasida M.lar ijod etilgan: Rasul kori Mamadaliyev tomonidan bir necha M.lar yaratilgan; M. Burhonovning "Epitafiya" asari M. shaklida yozilgan. Rustam Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Husayn ibn Alining madaniy tasvirlari
Marso Marsel

Marso Marsel (1923.22.3, Strasburg , Fransiya) — pantomima sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan fransuz mim aktyori. 1940-yillarda Sara Bernar teatri qoshidagi dramatik studi-yada aktyorlik mahoratidan taʼlim olgan, keyinroq Sh. Dyullen va E. Dekru kabi sahna ustalaridan pantomima sirlarini oʻrgangan. 1947-yil Parijda "Mimlar hamdoʻstligi" truppasini tashkil etib, 1960-yilgacha unga rahbarlik qilgan. Oʻrta asrlardagi "Komediya del arte" teatri qahramoni Pyero va Charli Chaplin taʼsirida yaratilgan Bip obrazi orqali bir qancha pantomimik spektakllar ("Bip-sport qiroli", "Bip — skripkachi", "Bip — hayvon urgatuvchi", "Parij yigʻlamoqda", "Parij kulmoqda", "Yarmarka", "Rassom" va boshqalar) yaratdi. "Oʻspirinlik, yetuklik, qarilik, oʻlim" nomli miniatyurasi bilan mashhurligi yanada oshdi. M. ijodi mim sanʼati anʼanalarini rivojlantirishga qoʻshgan katta hissasi, chuqur insoniy haqiqat bilan sugʻorilganligi, fikr oʻtkirligi, yorqin obrazlar umumlashmasi bilan ajralib turadi. 1978-yil Parijda pantomima maktabini tashkil etdi va hozirgacha unga rahbarlik qilib kelmoqda. Pantomima tarixi va nazariyasiga oid kitoblar muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fransiyalik erkak aktyorlar
Mart qoʻngʻizi

Mart qoʻngʻizi, mart buzoq-boshi qoʻngʻizi (Melolontha aftlict Ball.) — zararkunanda qoʻngʻiz. Mevali, oʻrmon, manzarali daraxtlarni, sabzavot va boshqa ekinlarni zararlaydi. Mart qoʻngʻizi uz. 2,5 sm. Jigarrang, tanasining usti mayda oq rangli tangachalar bilan qoplangan. Erkak qoʻngʻizlar urgʻochilaridan moʻylovlari bilan ajralib turadi. Tuxumi oq, oval, kattaligi 4 mm. Lichinkasi oq yoki ochsargʻish. Gʻumbagi oqsargʻish, yozning ikkinchi yarmida gʻumbaklari qoʻngʻizga aylanadi, qoʻngʻizlari qishlab chiqadi. Mart oyidan boshlab, aprel oxirigacha uchib chiqadi. Qishlab chiqqan qoʻngʻizlari 2—3 haftadan keyin daraxtlar tagiga — soya joylardagi tuproqning ustki qatlamiga 1 ta yoki 2—3 tadan 30 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan lichinkalar bir yarim oydan soʻng chiqadi va oʻsimliklarning ildizi bilan ovqatlanib, shu joyida qishlab qoladi. Qishlab chiqqan 1-yoshdagi lichinkalari poʻst tashlab, 2-yoshga oʻtadi va mavsum davomida koʻp zarar keltiradi. Mart qoʻngʻizi 4 yilda 1-marta avlod qoldiradi.

Kurash choralari : Mart qoʻngʻizining daraxt yoki ekinlarni zararlashi aniqlanganda qator oralariga ishlov beriladi, koʻchatlar atrofiga detsis (2,5%) preparati (0,7 kg/ga) sepiladi. Haydash vaqtida tuproq betiga chiqib qolgan buzoqboshilar qoʻlda terib olib, yoʻqotiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marten Pyer

Pierre-Émile Martin (1824.18.8, Burj, Fransiya — 1915.25.5, Furshambo, Fransiya) — fransuz metallurgi, alangali pechda poʻlat eritish asoschisi. Konchilik maktabini bitirgandan soʻng otasining metallurgiya zavodida ishlagan; 1854—83 yillar metallurgiya zavodi direktori. Regeneratorsh alangali pechda quyma poʻlat olish usulini taklif qilgan (1864). Bu pech keyinchalik marten pechi nomini olgan. M. taklif qilgan marten jarayoni metallurgiyada 19-asr 70-yillaridan boshlab hozirgacha keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:25-mayda vafot etganlar
Turkum:1915-yilda vafot etganlar
Turkum:18-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1824-yilda tugʻilganlar
Marten ishlab chiqarishi

Marten ishlab chiqarishi – marten pechidya choʻyan, temirtersak va temir rudasidan poʻlat ishlab chiqaruvchi tarmoq; qora metallurgiyankt bir sohasi. 19-asr oxirida oldin Fransiyada, keyin Rossiyada tarqala boshladi, keyinchalik taraqqiy etgan mamlakatlarga yoyiddi. Oʻzbekistonda birinchi Marten ishlab chiqarishi ch. 1944-yilda shakllana boshlagan (Bekobod metallurgiya zavodida 1944, 1945 va 1949-yillarda 3 ta marten pechi ishga tushirilgan). Marten ishlab chiqarishi ch.da ishlatiladigan xom ashyo (shixta) metall (suyuq va qattiq choʻyan, temirtersak, oksidlovchi va legirlovchi elementlar) hamda metallmas (temir rudasi, marten aglomerati va flyus) tashkil etuvchilardan iborat boʻladi. Korxonaga keltirilgan qattiq xom ashyo pechda 1000—1200° da qizdiriladi, shundan soʻng pechga suyuq choʻyan quyiladi. Materiallar eriyotganda qoʻshilmalar (fosfor, kremniy, marganets va boshqalar) jadal ravishda oksidlanadi va shlak hosil boʻladi, qaynash jarayonida esa uglerod oksidlanib, poʻlat zarur kimyoviy tarkibiga erishadi. Soʻngra metall oksidsizlantiriladi va zarur boʻlsa legirlanadi (qarang Legirlash). Tayyor suyuq poʻlat kovshlar va qoliplarga quyib olinadi. Pechning ish boʻshligʻi devorlari qanday materialdan terilganligiga qarab, marten jarayoni asos xarakterli va kislota xarakterli jarayonlarga boʻlinadi. Asos xarakterli jarayon kengroq tarqalgan, u amalda turli shixtali (jumladan, tarkibida fosfor va oltingugurt koʻp) materiallarni qayta ishlashga imkon beradi. Kislota xarakterdagi jarayon esa tarkibida gaz va metallmas aralashmalar kam va sifatli poʻlat olishga imkon beradi. Xom ashyodagi metallarning tarkibi boʻyicha Marten ishlab chiqarishi ch.da quyidagi jarayonlar farq qilinadi: skraprudali jarayon (50— 70% suyuq chuyan va 50—30% temirtersak eritiladi), skrapjarayon (xom ashyo – qattiq pulat va temirtersak), rudali jarayon (asosan, suyuq choʻyan ishlanadi), karbyuratorli jarayon (asosiy xom ashyo – temirtersak).

Marten ishlab chiqarishi ch.da yoqilgʻining yonishini va qoʻshilmalarning oksidlanishini tezlatish uchun maxsus qurilmalar yordamida pechga kislorod yuborib turiladi.

XX asr 70-yillari oxiridan boshlab Marten ishlab chiqarishi ch.ga nisbatan kislorodli konvektor usulida poʻlat olish ancha unumli boʻlganligi tufayli keyingi usul va elektr pechlarda poʻlat eritish usuli koʻproq qoʻllanilmoqda (if. Konverter). Oʻzbekiston metallurgiya zavodida ham 1978-yilda elektr poʻlat eritish kompleksi ishga tushirilgan.

 Adabiyot 
 Mirboboyev V. A. va boshqa, Metallar texnologiyasi, T., 1971; Metallurgiya stali, M., 1973.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marten pechi

Marten pechi - chuyan, temirtersak va temir rudasini kayta eritib poʻlat olinadigan alangali regeneratorli pech. Ikki asosiy qism: ustki kurilma va pastki qurilmadan iborat. Birinchi Marten pechi Fransiyada 1864-yilda qurilgan (1865-yilda ishga tushirilgan). P. Marten nomi bilan atalgan. Muqim (statsionar) va tebranma qismlarga bulinadi. Muqim Marten pechi ustki kurilma, ish bushligi va kallaklardan iborat. Kallaklar ish boʻshligʻining ikki tomonida joylashgan. Bu kiyem regeneratoraya oddindan qizdirilgan (1100— 1200° da) gazeimon yonilgʻi va havoni galmagal berib turish va yonilgʻida ajraladigan mahsulotlar (gazlar) ni tashqariga chiqarish uchun xizmat qiladi. Pechning ish boʻshligʻida 1800° va bundan yuqori temperaturada eritish jarayoni amalga oshadi. Xom ashyo (choʻyan, temirtersak, temir rudasi, flyus va boshqalar) pechga maxsus mashinalarda odd devordagi tuynuk orqali solinadi. Tayyor poʻlat chiqarish teshigidan chiqarib olinadi.

Pastki qism ish paytida ajraladigan chang va shlaklarni yigʻadigan ikki juft shlakdon hamda yonish mahsulotlari issikligini toʻplab uzatiladigan gaz va havo regeneratorlaridan iborat.

Marten pechida gazsimon yonilgʻi (koksdomna gazi va tabiiy gaz), suyuq yoqilgʻi (mazut, smola) va koʻmir kukuni yoqiladi. Yonishni jadallashtirish uchun pechga kislorod bilan boyitilgan havo haydab turiladi. Tebranma Marten pechining ish boʻshligʻi sirtiga oʻtga chidamli gʻisht terilgan metall qutidan iborat boʻlib, poʻlat va shlakni chiqarish vaqtida uni maxsus mexanizmlar yordamida ogʻdirish mumkin.

Marten pechining tubi, devorlari va ish boʻshligʻining gumbazlari oʻtga chidamli materiallar (gʻishtlar) dan ishlanadi. Ish boʻshligʻi ikkita boʻlgan (ikki vannali) Marten pechi ham bor. Pech nazoratoʻlchash apparatlari bilan jihozlanadi. Ular pechning ishini nazorat qilib turishga hamda metall eritishning turli bosqichlarida issiqlik (tra) maromini birday tutib turishga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marten poʻlati

Marten poʻlati — marten pechida marten choʻyani, temirtersak va temir rudasidan eritib olinadigan poʻlat. Tarkibida oltingugurt (S) — 0,010 — 0,040%, fosfor (R) - 0,010 -0,040%, nitrogen (N), - 0,003 - 0,008% boʻladi. Pechda eritib olish usuliga koʻra, kislota harakterli va asos harakterli xillarga boʻlinadi; kimyoviy tarkibi boʻyicha — uglerodli, kam legirlangan poʻlat va legirlangan poʻlat kabi xillari bor. Marten poʻlatidan shesternyalar, vallar, prujinalar, ressorlar va hokazo tayyorlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Marten choʻyani

Marten choʻyani — marten penila qayta eritilib marten poʻlati olinadigan choʻyan. Tarkibida temir va ugleroddan tashqari kremniy (Si) — <, 0,5 - 1,3%, marganets (Mp) - < 0,5 - 2%, fosfor (R) — 0,02 —2,0% va oltingugurt (S) — 0,01 —0,06% boʻladi. Xillari: fosforli, yuqori sifatli va koks Marten choʻyani; kislota harakterli marten jarayoni uchun < 0,02 —0,06% fosfor (R), 0,015 — 0,025% oltingugurt (S) va asos harakterli marten jarayoni uchun 0,2 — 0,3% fosfor (R) ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
José Martí

José Julián Martí Pérez (28-yanvar, 1853 – 19-may, 1895) — Kuba milliy qahramoni, ispan mustamlakachilariga qarshi milliy ozodlik kurashining gʻoyaviy tashkilotchisi, faylasuf, yozuvchi, jurnalist va tarjimon. Madrid va Saragosa universitetlarini tugatgan. Kuba inqilobiy partiyasi asoschisi (1892—1898). Turli sotsial qatlam vakillarini birlashtirgan bu partiya 24-fevral 1895-yilda boshlangan Kuba milliy ozodlik qoʻzgʻolonini tashkil etishda katta rol oʻynagan. "Abdala" nomli romantik drama (1869), sheʼrlar toʻplamlarining muallifi. 11-aprelda Martí va qoʻzgʻolonning boshqa rahbarlari tushgan kema Oryente viloyatiga kelgan, biroq oradan bir oy oʻtgach, Dosrios yaqinida ispanlar bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

thumb|300px|José Martí haykali (Sofiya, Bolgariya)

 

 

Obras completas de José Martí (Index to Complete Works; Ispancha)
José Martí (.cu)
José Martí (.org)
Romero Family Papers Regarding José Martí and books by José Martí fully and freely available from the Digital Library of the Caribbean (dLOC)
Fernandina Expedition
Archer Martin

Archer Martin (1910-yil 1-mart, London – 2002-yil 28-iyul) – ingliz biokimyogari va fizik-kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1950). Kembrij universitetini tugatgan (1932). Eynxoven (Niderlandiya) Oliy texnika maktabida estraordinar professor (1965-yildan). Ye vitamini va nikotin kislota ajratib olish usullarini ishlab chiqqan (1934). Qogʻozda (1941, Richard Synge bilan hamkorlikda) va gazsuyuqlik kolonkalarida (1952, L. Jeyms bilan hamkorlikda) amalga oshiriladigan xromatografiya usulini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1952, Richard Synge bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-martda tugʻilganlar
Turkum:28-iyulda vafot etganlar
Turkum:2002-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Nina Martinova

Nina Ivanovna Martinova 1905.17(30).9, Dnepropetrovsk — 1977.16.8, Moskva — aktrisa va rejissyor Oʻzbekiston xalqartisti (1950). A. Lunacharskiy nomidagi teatr sanʼati institutini tugatgan (1928). Boku, Tbilisi, Kiyev teatrlarida ishlagan. 1941—43 yillar Oʻzbekiston akademik rus drama teatrida, 1944—64 yillar Samarqand rus drama teatrida aktrisa. M. yaratgan lirik qahramonlarda ayollarga xos nafosat metin xarakter bilan uygʻunlashib ketgan. Eng yaxshi rollari: Nina ("Maskarad"), Jessi ("Rus masalasi"), Dezdemona ("Otello"), Ofeliya ("Hamlet"), Lyubov Yarovaya ("Lyubov Yarovaya"), Xosiyat ("Paranji sirlari"), Anna Karenina ("Anna Karenina"), Frau Alving ("Arvoh") va boshqa Rej. sifatida "Doʻst — oʻrtoklar haqida" (V. Mass), "Bir stakan suv" (E. Skrib), "Akllilik balosi" (A. Griboyedov), "Oʻzganing soyasi" (K. Simonov) kabi asarlarni sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:30-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:16-avgustda vafot etganlar
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Harry Martinson

Harry Martinson (1904.6.5 - Stokgolm — 1978.11.2) — Shvetsiya shoiri, jurnalist. Ilk sheʼrlar toʻplami — "Sharpa va kema" (1929). "Maqsadsiz sayyohatlar" (1932) ocherklar toʻplami va "Qichitqi oʻt gullari" (1935) romani oʻzining sarsonsargardonlikda kechgan umri, ogʻir yetimlik taassurotlari asosida yozilgan. M. "Koʻchmanchi" (1930), "Hayotga yoʻllanma" (1936), "Passat" (1945) sheʼriy toʻplamlari, "Klokri-kedagi yoʻl" (1948) romani va boshqa asarlar muallifi. M.ning "Aniara" (1956) falsafiy dostoni mashhur. Asar, bortiga 8000 yerlik olgan kosmik kema haqidagi 103 qoʻshiqsan iborat. Odamlar Yer sayyorasidagi atom halokatidan qochib ketadilar. Ayni vaqtda, maʼnaviy qadriyatlarni yoʻqotgan odamzotning majoziy tarixidir. Nobel mukofoti laureati (1974).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Martinu Boguslav

Martinu Boguslav (1890.8.12, Chexiyadagi Polichka shahri — 1959.28.8, Shvey-sariyaning Listal shahri) — chex kompozitori va sozandasi, 20-asr milliy kom-pozitorlik maktabi asoschilaridan. Chexiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1931). Praga konservatoriyasida skripka, organ va kompozitsiyadan taʼlim olgan (1906—13). 1941—53 yillari AQSH shaharlaridagi oʻquv yurtlarida dare bergan. Ijodiy uslubi ovozlarning erkin harakatlaridan iborat polifoniya, ritmik oʻtkir ohanglar, joʻshqinlik, shuningdek, kuchli kinoyali yumor, qahramo-nona dramatizm va vazmin lirikaga asoslangan simfonik tafakkurdan tashkil topgan. Ijodida opera (eng mashhurlari: "Julyetta", 1938; "Ariadna", 1958 va boshqalar), balet ("Ishtar", 1924; "Shpalichek", 1933 va boshqalar), oratoriya ("Gilgamesh", 1955) va kantata ("Chex rapsodiyasi", 1918; "Dala messasi", 1938) janrlari ustuvor oʻrin tutadi. , "Liditse haykali" nomli simfonik marsiya (1943), 6 ta simfoniyasi (1942—1953), fortepiano va orkestr uchun 5 ta konserti (1925—56), qator oʻzga partituralari M.ni simfonizmning yirik namoyandasi darajasiga koʻtargan. Bularda kompozitor chex folklori va eng zamonaviy ijodiy uslublarni uzviy bogʻlashga muyassar boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1890-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1959-yilda vafot etganlar
Turkum:28-avgustda vafot etganlar
Ivan Martos

Ivan Petrovich Martos 1754, Ichnya, hozirgi Ukrainaning Chernigov viloyati — 1835.5(17).4, Peterburg — rus haykaltaroshi, rus klassitsizmining yirik namoyandasi. Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1764—73). Rimda yashab (1773— 79) antik haykaltaroshlikni oʻrgangan, ulardan nusxalar yaratgan. Peterburg Badiiyot akadimyasida dare bergan (1779—1835; 1814-yildan rektor). M. ijodining dastlabki davrlarida portret (haykal)lar yaratgan (N. I. Panin, 1780; A. V. Panina, 1782; ikkalasi ham marmar); 1780-yil lardan memorial haykallar ustasi sifatida namoyon boʻldi. U yaratgan qabr yodgorliklarida kompozitsiya tuzilishining qatʼiyligi, nafis shakli, relyef ning mahorat bilan uygʻunliqsa qoʻllanishi (S. S. Volkonskaya, marmar, 1782; N. I. Panin, marmar, 1788 va boshqalar), asarlarining monumentalligi, obrazlarning yorqinligi, meʼmoriy muhit bilan uygʻunligi eʼtiborga sazovor. I. Ye. Gagarina (bronza, 1803); Pavel I (marmar, granit, 1807), Moskvadagi K. Minin va D. Pojarskiyga oʻrnatilgan yodgorlik (bronza, granit, 1804—1818) va boshqa M. monumental bezak haykaltaroshligining yirik ustasi sifatida ham mashhur (Petergof favvorasi uchun yaratgan "Akteon" haykali, hallangan bronza, 1801 va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1754-yilda tugʻilganlar
Turkum:1835-yilda vafot etganlar
Turkum:16-aprelda vafot etganlar
Turkum:Rektorlar
Yustinas Marsinkyavichyus

Yustinas Moteyaus Marsinkyavichyus (1930.10.3, Vajatkemis qishlogʻi, hozirgi Prenay tumani) — Litva xalq shoiri (1978). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Soʻz soʻrayman" (1955). Doston ("Yigirmanchi bahor", 1956; "Qon va kul", 1960; "Devor", 1965) va dramatik dostonlariga ("Mindaugas", 1968; "Ibodatxona", 1971; "Majvidas", 1977) ramziy obrazlilik, falsafiy va ijtimoiy epik problematika xos. "Publitsistik doston" (1963), "Donelaytis" (1964) dostonlari, "Gʻallakor qoʻllar" (1963), "Yogʻoch koʻpriklar" (1966) va boshqa sheʼriy toʻplamlarida litva xalqi hayoti haqidagi oʻylari aks etgan. "Kuluvchan qaragʻay" qissasi (1961) yoshlarga bagʻishlangan. Bolalar uchun bir qanchaasarlar yozgan. "Mindaugas iztirobi" dramatik dostoni (1979) va turkum sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan."Marsinkyavichyus Yustinas Moteyaus" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-martda tugʻilganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Marsh

Marsh (frans. marche — yurish) (harbiyda) — 1) safda baravar qadam tashlab yurish. Dushmanning toʻsatdan hujum qilish ehtimolini hisobga olib, kolonnaning oldi, orqa va yon tomonlariga maxsus qoʻriqchi boʻlinma (dozor)lar tayinlanadi; 2) muayyan joyga belgilangan muddatda yetish uchun qoʻshinlarni piyoda yoki transport vositalarida yurishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marsh (musiqada)

Marsh (musiqada) – tantanali yurish, qoʻshinlarning saf tortib yurishi kabi jarayonlarda ijro etishga moʻljallangan musiqa janri. Shaxdam usuli, qadam tashlash surʼati, asosan, 2/4, 4/4, 3/4 oʻlchovi bilan belgilanadi. Harbiy yoki ommaviy yurishda odamlarning baravar qadam tashlashiga joʻr boʻlib, ularga tantanavor kayfiyat bagʻishlaydi. Yuz yillik urush davrida Fransiya va Angliyada, 15-asrda Germaniyada motam M. hamda tantanavor M. shakllarida paydo boʻlgan. M. asarlarining mazmuni va xususiyatlari muayyan davrning tarixiy sharoitiga, milliy musiqa anʼanalariga qarab farqlanadi. M. janri rivojining ilk davrlaridanoq xususiy chegaradan chiqib, ommabop konsert musiqasi, keyinchalik professional musiqa janrlari (opera, balet, simfoniya va boshqalar) tarkibidan oʻrin olgan. Natijada, yurish M.i qatorida konsert M.i, qoʻshiq – M. va boshqa vujudga kelgan. Hozirda M. harbiy muyesha janri sifatida puflama sozlar orkestrlar repertuaridan katta oʻrin olgan. Oʻzbek xalqi musiqa merosida „Buxorocha M.“, „Qoʻqon M.i“, „Askarlar M.i“, „Sarbozcha“ kabi harbiy M.lar tarqalgan. M. uslubida Hamza, T. Jalilov, Yu. Rajabiy, Matyusuf Harratov, F. Sodiqov, I. Ikromov va boshqa bastakorlar ommaviy M.lar yaratgan. Kompozitorlardan T. Sodiqov, S. Yuda-kov, M. Burhonov, M. Ashrafiy, M. Leviyev, D. Zokirov, F. Qodirov, P. Xoliqov, P. Makarov, Habibulla Raximov va boshqa ijodida M.ning turli namunalari mavjud.

Olga Nikolskaya.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Samuil Marshak

Samuil Yakovlevich (1887.22.10, Voronej - 1964.4.7, Moskva) — rus shoiri, 20-asr rus bolalar adabiyoti asoschilaridan. M.ning "Jek qurgan uy", "Bolalar qafasda", "Ahmoq sichqoncha haqida ertak" sheʼriy kitoblari 1923-yilda nashr qilingan. M. 1933-yilda "Mister Tvister" hajviy pamfletini yaratdi. "Nomaʼlum qahramon haqida hikoya" romantik dostoni (1938)da yangi davr qahramonlarining jasorati ifodalangan. "Harbiy pochta" (1944), "Har xil rangli kitob" (1947), "Yil boʻyi" (1948), "A dan Ya gacha zavqli sayohat" (1953) sheʼriy kitoblarida bolalarning oʻziga xos tabiati, adabiyot haqidagi falsafiy fikrlari oʻz ifodasini topgan. Uning "Un ikki oy", "Aqlli asar", "Mushukvoyning uyi" ertak-pyesalari mashhur. M. "Hayot boʻsa-gʻasida" avtobiografik qissasi (1960) va "Tarbiyaviy soʻzlar bilan" maqolalar toʻplami (1961), "Tanlangan sheʼrlar" (1962) asari muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 
 Sheʼr va ertaklar, T., 1959; Yongʻin, T., 1959; Styopa amaki, T., 1960; Ahmoq sichqoncha haqida ertak, T., 1961.

 Adabiyot 
 Smirnova V., S. Ya. Marshak, M., 1954; Galanov B. Ye., S.Ya.Marshak. Jizn i tvorchestvo, 4 izd., M., 1965; S ar no v B., Samuil Marshak (ocherki poezii), M., 1968.

 

Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiyada vafot etganlar
Turkum:Rossiya kishilari
Turkum:Rossiyalik shoirlar
Turkum:1877-yilda tugʻilganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Marshal

thumb|270px|Feldmarshal ertsgertsog Fridrixga tegishli boʻlgan marshallik shezli. Venadagi Harbiy-tarixiy muzey eksponati.
thumb|rossiya general-feldmarshalining mundiri. (1793-yil).
Marshal  – 1) oʻrta asrlarda Fransiyada saroy mulozimlari unvoni (16-asrgacha); 2) bir qancha davlatlar (Fransiyada 16-asrdan) armiyalaridagi oliy harbiy unvon; M. unvoni 19-asrda Ispaniya, Turkiya (mushir), Italiya, Yaponiya, 20-asrda Buyuk Britaniya, Hindiston, Polsha, Finlandiya, Ruminiya, Xitoy, Koreya, Mongoliya, Bolgariya va boshqa davlatlarga kiritilgan. Buyuk Britaniya, Prussiya (keyinroq Germaniya), Avstriya (keyinrok, Avstro-Vengriya) va Rossiyada M. unvoni general-feldmarshal unvoniga muvofiq keladi. Hozirgi Rossiya armiyasida oliy harbiy unvon; 3) Polipada – baʼzi mansabdor grajdan shaxslar unvoni (seym M.li, seymvitse M.li).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Harbiy unvonlar
Marshall Alfred

thumb|Marshall (1921)

MARSHALL (Marshall) Alfred (1842.26.7. London - 1924.13.7, Kembrij) — ingliz iqtisodchisi, Kembrij untining siyosiy iqtisod prof. (1885—1908). Iqtisodiyotdagi neoklassik yoʻnalishning Kembrij maktabi asoschisi. M. "Siyosiy iqtisod" oʻrniga siyosiylashmagan "ekonomike" atamasini kiritdi. U oʻz asarlarida xoʻjalikning ideal modeli "mukammal raqobat" tufayli vujudga kelishi mumkinligini koʻrsatadi. Harajatlar, talab va taklif, mehnat unumdorligi toʻgʻrisidagi nazariyalarni 19-asr oxirida keng tarqalgan meʼyoriy naflilik (chegaraviy naf) nazariyasi bilan qoʻshishga harakat qilgan. Unga kura bozor narxi eng yuqori (chegaraviy) naf asosida aniqlanadigan talab narxi va eng yuqori harajatlar bilan topiladigan taklif narxi chiziqlarining kesishish nuqgasi ("Marshall xochi" deb yuritiladi). Talab va taklif chiziqlari kesishgan joyda mahsulot miqsori va narx orasidagi muvozanat, moʻʼtadillik oʻrnatiladi. M. tovar qiymati sarflangan ijtimoiy mehnat bilan oʻlchanishi haqidagi qarashlarni qatʼiyan rad etdi.Marshall nazariyasiga ko'ra har qanday jamiyatni inqirozdan qutqarishni eng yaxshi usuli bu fohishalarni ko'paytirishdan iborat deydi

Asosiy asarlari: "Zamonaviy tijoratning sof nazariyasi" (1879), "Iqtisodiyot prinsiplari" (1890), "Sanoat va tijorat" (1919).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marshallagiozlar

Marshallagiozlar - oʻtxoʻr hayvonlarda uchraydigan gelmintoz kasallik. Marshallagiya avlodiga mansub, hayvonlarning shirdonida (oshqozonida) parazitlik qiluvchi nematodalar qoʻzgʻatadi. Kasallik qoramol, qoʻy, echki va yovvoyi hayvonlar oʻrtasida keng tarqalgan. M. qurgʻoqchil, keskin oʻzgaruvchan iqlimli joylarda uchraydi. Hayvon organizmida gijja 23—30 kun davomida jinsiy yetiladi va tashqi muhitga koʻplab miqdorda tuxum chiqarib turadi. 2—3 oylik qoʻzilar ogʻir kasalanadi. Kasal hayvonlar holsizlanadi, oriqlab ketadi, oʻsishdan toʻxtash kuzatiladi. Davolash: albendazol, nilverm, tiabendozol singari preparatlardan foydalaniladi. Oldini olish: hayvonlar bir yilda 2-marta — bahorda va kuzda albendazol, nilverm, tiabendozol singari preparatlar bilan degelmintizatsiya qilinadi yoki mollarga fenotiazin, mis kuporasi va ozuqa tuzi aralashmasi beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marshansiya

Marshansiya — jigarsimon yoʻsinlar sinfiga mansub oʻsimliklar turkumi. Tallomi lentasimon, yer bagʻirlab oʻsadi, uz. 10 sm cha, eni 1—2 sMarshansiya Unda assimilyatsiya toʻqimasi bilan toʻlgan havo kemalari bor. Tallomning ustida kamera koʻpayish vazifasini bajaruvchi chiqarish savatchalari, orqasida tuprokda biriktiruvchi rizoidlar va tangachalar joylashgan. Soyabonsimon erkak tirgaklarning us-tki tomonida anteriydilar, urgʻochi tirgaklarning nursimon qirqilgan gul oʻrnida arxegoniylar joylashgan.

MARQA — oʻzbek qabilalaridan biri. Marshansiyalar 20-asrning boshlarigacha Zaraf-shonning oʻrta va yuqori oqimida, ayrim guruxlari Surxondaryo viloyatida tarqoq holda yashagan. Marshansiya oʻtmishda qabila uyushmasi boʻlib, uning tarkibiga ming, qirq, yuz qabilalari kirgan. Oktyabr toʻntarishidan oldin Samarqand va Sirdaryo viloyatlarida yashovchi qirq, yuz, ming qabilalari oʻzlarini "marka bolasi" deb, Kofirnihon daryo vodiysida (Tojikiston) yashovchi Marshansiyalar, aksincha, oʻzlarini qirq, yuz qabilalari ichidagi urutlar yoki bulaklardan biri deb hisoblaganlar. Marshansiyalarning et-nogenezi haqida aniq maʼlumot yoʻq. Ayrim maʼlumotlarga Karaganda, kad. hun qabilalaridan biri Marshansiya deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻsimliklar
Margʻiyona

thumb|right
Margʻiyona (yun., qadimgi forscha Margush, Avestoda — Mouru, oʻrta forschada — Marv) — Oʻrta Osiyodagi katta tarixiy madaniy viloyat. Murgob daryosining oʻrta oqimidagi hududlar va Marv vohasi (Turkmaniston)dan iborat boʻlgan. Margʻiyona hududida — eneolit davrida ibtidoiy odamlar yashagan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida Murgʻobning yuqori havzasida qad. dehqonchilik markazi (Kallali vohasi) vujudga kelgan, bu yerda atrofi minorali mudofaa devori bilan oʻralgan yirik qishloqlar paydo boʻlgan. Ilk temir davri (miloddan avvalgi 1ming yillik boshlarida viloyatni oʻzlashtirish davom etgan. Yirik sugʻorish tizimlari barpo qilingan, sunʼiy baland tepaliklar ustiga qurilgan qoʻrgʻon (qalʼa)li qishloqgsar paydo boʻlgan (Yoztepa, Arvalitepa), ular kichik mulklarning markazi sanalgan. Miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtasida viloyat markazi jan.ga, Erkqalʼa va Gabr qalʼa oʻrniga koʻchgan, bu yerda Margʻiyonaning poytaxt shahri — qad. Marv bunyod etilgan. Margʻiyonani Axomaniylar davlati tomonidan bosib olinishi (miloddan avvalgi 6-asr 2-yarmi) Frada boshchiligidagi Martena qoʻzgʻoloninn keltirib chiqargan. Qoʻzgolon Doro hukmronligi (miloddan avvalgi 521—486)ning dastlabki yillarida ayovsiz bostirilgan. Margʻiyona Baktriya satrapligi tarkibiga kiritilgan. Miloddan avvalgi taxminan 329 yil Margʻiyona Aleksandr tomonidan bosib olingan. Aleksandr bu yerda (Gabr qalʼa oʻrnida) Aleksandriya shahriga asos solgan. Miloddan avvalgi 4-asr oxiridan miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalarigacha Margʻiyona Salavkiylar davlatiga tobe boʻlgan. Viloyat markazi qilib Margʻiyonadagi Antioxiya shahri olingan. Yunon-Baqtriya podsholigi barpo etilgach, Margʻiyona maʼlum vaqt uning satrapiyalaridan biri boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrning 2-yarmida Margʻiyona Parfiya tarkibiga kirgan. Milodiy 1-asrning 2-yarmidan — 3-asr boshigacha bu yerda mahalliy shoh Sanobarning avlodlari sulolasi qaror topgan. Milodiy 3-asr 2-choragidan — 4-asr oʻrtasigacha Margʻiyona Sosoniylar davlatita boʻysungan. 651 yil Margʻiyonani arablar fath etgan.

 
 Avesto Yashtkitobi (Ishoqov Margʻiyona tarjimasi), T., 2001;
 Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T., 2001;
 Sagdullayev A., Qadimgi Oʻzbekiston ilk yozma da, T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Markaziy Osiyo davlatlari
Turkum:Eron imperiyalari va qirolliklari
Turkum:Turkmaniston tarixiy viloyatlari
Margʻiyona qoʻzgʻoloni

Margʻiyona qoʻzgʻoloni - axomaniylar zulmiga qarshi Margʻiyonada koʻtarilgan ozodlik harakati (miloddan avvalgi 522 yil). Miloddan avvalgi 522 yil 29-sentabrda Axomaniylar davlashipya saroy fitnasi natijasida taxtni Doro egallagan. Saltanatning butun hududi boʻylab xalq qoʻzgʻolonlari boshlangan. Bulardan eng yirigi Margʻiyonada, Frada boshchiligida boʻlgan. Bu qoʻzgolon haqidagi maʼlumotlar Doroning Bihistun kitobalaritsa saqlangan. Unda, jumladan, shunday deyilgan: "Shoh Doro soʻzlaydi: Mar-gush (Margʻiyona) nomli mamlakat mendan ajralib chiqdi. Margʻiyonalik Frada ismli kishini ular (qoʻzgʻolonchilar) rahbar (sardor) etib tayinladilar. Soʻngra men xizmatkorim, Baqtriya satrapi Dodarshish oldiga odam yubordim. Unga shunday dedim: Bor, meniki boʻlishni istamagan oʻsha qoʻshinni tormor keltir. Soʻngra Dodarshish qoʻshin bilan borib margʻiyonaliklar bilan jang qildi. Ahuramazdaning irodasi bilan mening qoʻshinim dushman qoʻshinini butkul tormor etdi. Jang atriyadiya oyining 23kunida (miloddan avvalgi 522 yil 10 dek.) sodir boʻldi. Soʻngra mamlakat meniki boʻldi".

Maʼlumki Bihistun kitobalari 3 tilda: qad. forsiy, elamiy va bobiliy yozuvlarda bitilgan. Bobiliy mat-nda yuqoridagi maʼlumotlardan tashq-ari, qoʻzgʻolonni bostirishda halok boʻlgan va asir olinganlar soni koʻrsatilgan. Unga koʻra, qoʻzgʻolonchilardan 55243 kishi oʻldirilib, 6572 kishi asir olingan. Frada asir olinib, bir yil oʻtgach (miloddan avvalgi 521 yil 27-noyabr), katl qilingan.

Bu — qoʻzgʻolonning naqadar ulkan miqyosda boʻlganligidan, qoʻzgʻolonchilarning qattiq qarshilik koʻrsatganliklaridan darak beradi. Dodarshish qoʻshini tomonidan kilingan mazkur qatli omdan soʻng arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Margʻiyonaning obod, dehq-onchilik vohalari kimsasiz boʻlib qolgan, Margʻiyona qoʻzgʻolonining sanasi (miloddan avvalgi 522 yil 10 dek.) Oʻrta Osiyo xalqlari tarixida aniq koʻrsatilgan eng qad. sana hisoblanadi.

 Adabiyot 
 Vaynberg B. I., Staviskiy B. Ya., Istoriya i kultura Sredney Azii v drevnosti, M, 1994.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Margʻilonsoy

Margʻilonsoy — Fargʻona viloyatidagi soy. Vodil qishlogʻidan quyida Shohimardonsoy shu nom bilan ataladi. Uzunligi 45 km dan ortiq. Yuqori qismida vodiysi tor. Oʻrta va quyi oqimida Margʻilonsoy vodiysi va uning gidrologik rejimining tabiiy holati keskin oʻzgargan. Oʻrtacha yillik suv sarfi 5 m³/sek. Vegetatsiya davrida Margʻilonsoy suvi toʻla sugʻorishga sarflanadi. Margʻilonsoyga quyi oqimida kollektorzovur suvlari ham kelib quyiladi. Alr.dan suvi koʻpaya boshlaydi, iyulda eng koʻp boʻladi, sen-t.dan kamaya boshlaydi. Fargʻona va Oxunboboyev tumanlarining ekin maydonlarini va shu tumanlardagi qishloklarni suv bilan taʼminlaydi.

Margʻilonsoy vodiysida Fargʻona va Margʻilon shaharlari hamda Qirguli shaharchasi, bir qancha qishloqlar joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Margʻula

Margʻula — gajak, burama shaklidagi oʻsimliksimon naqsh boʻlagi. Bir novdaning uchida ikkita margʻula chizilsa, qoʻsh margʻula, margʻula novda bilan tasvirlanganda margʻulali novda deb ataladi. Naqsh mujassamotida toʻddiruvchi boʻlak hisoblanadi. Miskarlik, naqqoshlik, ganchkorlik, zardoʻzlik va boshqalarda keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Masai

Masai (maasai) — Keniya va Tanzaniyadagi nilotlar guruhiga mansub xalq. 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Masai tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqdangan. Koʻchmanchi chorvadorlik, asalarichilik, ovchilik, baliqchilik bilan shugʻullanadilar. M.larning ayrim guruxlarigina (kvavi, arusha) past nazar bilan qaraladigan dehqonchilik bilan band.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Masal

Masal (arab. — namuna, misol) — didaktik adabiyot janri. Taʼlimiy harakterdagi, aksariyat kichik sheʼriy, baʼzan nasriy shakldagi asar. M.da insonga xos xususiyatlar, jamiyatga xos ijtimoiy hodisalar, munosabatlar qushlar, hayvonlar orasidagi munosabatlar va tabiat hodisalari vositasida aks ettiriladi. Mazmuni majoz asosiga quriladi, komiklikning va ki-noyaning, ijtimoiy tanqid motivining ustunligi M.ga hajviy ruh bagʻishlaydi. M.ning hikoya qismi hayvonlar haqidagi ertaklar, novella yoki latifalarta yaqin boʻlib, xotimasi, taʼlimiy xulosasi maqol, hikmatli soʻz va iboralar tarzida boʻladi. M. materiallari aksariyat ertak, majoz, novella, latifa va boshqa da ham qoʻllanishi mumkin. Ramzli hikoyadan farqli ravishda M.ning oʻz anʼanaviy obrazlar va motivlar doirasi mavjud boʻladi (hayvonlar, oʻsimliklar, qushlar, muayyan tizimdagi odamlar va hokazo). M. janri unsurlari juda qadimdan maʼlum. Uning namunalari "Kalila va Dimna" (Panchatantra, 3-asr) tarkibida uchraydi. M.lar Farididdin Attor, Rumiy, Navoiy asarlarida tamsil uchun ishlatilgan. Gulxaniy "Zarbulmasal" asarida M.dan mohirlik bilan foydalangan. Qad. yunon adabiyotida Ezop (milodiy 6—5-asrlar), Rim adabiyotida Fedr (miloddan avvalgi 1-asr), fransuz adabiyotida Lafonten (17-asr), rus adabiyotida Krilov bu janrning yetuk namoyandalari sifatida shuhrat qozonganlar. Rus adabiyotida D. Bedniy, S. Marshak, S. Mixalqov M.ning ajoyib namunalarini yaratdidar. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida S. Abduqahhor, O. Qoʻchqorbekov, Ya. Qurbonov va boshqa M. janrini rivojlantirdilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Masala

Masala — muayyan bilim va tafakkur asosida hal qilinishi lozim boʻlgan narsa, muammo (mas, milliy M.); 2) umumiy oʻrta taʼlim maktablari va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida oʻquvchilarga muayyan fanlardan bilim berish va ularda koʻnikmalar hosil qilish hamda bilimlarni tekshirish metodlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
masala
Masan

Masan — Janubiy Koreyadagi shahar. Kyonsan-Namdo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 422 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Chinxeman qoʻltigʻi (Koreya boʻgʻozi)dagi port. Kemasozlik, elektrotexnika, harbiy, toʻqimachilik, oziqovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shahar yaqinida GES qurilgan. Baliq ovlanadi va qayta ishlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Masatoshi Koshiba

thumb|Masatoshi Koshiba
Masatoshi Koshiba (1926) – yapon fizik olimi. Tokio universiteti professor Quyosh zarralarini tutadigan qurilma yaratgan. Bu qurilmadagi fotosensorlar suvdan neytrino oʻtganda mikrochaqnashlarni qayd qilgan. 1987-yilda Somon yoʻli galaktikasining nurlanish energiyasi Yerga yetib kelganda M. qurilmasida "neytrino portlashi" kuzatilgan. Nobel mukofoti laureata (2002). Bir-biridan mustaqil tarzda xuddi shunday kashfiyot uchun amerikalik fizik olimlar Raymond Davis (1915) va Ricardo Jacconi (1931) lar ham Nobel mukofotiga sazovor boʻldilar (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:2020-yilda vafot etganlar
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Maseru

Maseru — Lesoto poytaxti (1966). Dengiz sathidan 1500 m balandlikda, mamlakatning gʻarbiy chegarasi yaqinida, Kaledon daryosi (Oranj irmogʻi)ning chap sohilida joylashgan. Aholisi 63 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Savdo-transport markazi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qayta ishlovchi sanoat korxonalari, remont ustaxonalari, mebel, tikuvchilik, kurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari va boshqa mavjud. Aholisining koʻpchiligi qishloq xoʻjaligida, bir qismi JARning oltin konlarida ishlaydi. Qishloq xoʻjaligi kolleji, shahar yaqinida milliy universitet, kutubxona, telemarkaz bor. Shaharga 1869-yilda asos solingan, 1966-yilgacha mustamlaka markazi, keyinroq mustaqil davlat poytaxti boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Masihiy Rukniddin Masʼud

Masihiy Rukniddin Masʼud 1580, Koshon (Eron) — 1655 — ozarbayjon shoiri. Tabib boʻlgan. Sheʼriyatda Fuzuliy anʼanalarini davom ettirgan. Koʻpgina gʻazal, qasida hamda "Don va tuzoq", "Ari va asal", "Varqa va Gulshoh" kabi romantik dostonlar muallifi. Bizgacha uning "Varqa va Gulshoh" dostoni yetib kelgan. Oʻzidan oldingi salaflarining, ayniqsa, Fuzuliyning "Layli va Majnun"ni yozishdagi ijodiy tajribasidan ruhlanib, M. haqiqiy muhabbat va odamiylikni kuylovchi original asar yaratgan. Asarda Varqa Majnunga nisbatan isyonkor, jang maydonida dushmanlariga qarshi shafqatsiz qilib tasvirlangan. M. re-alistik anʼanalarni rivojlantirgan, asar ruhini xalq epik poeziyasiga yaqinlashtirgan. Doston oʻz vaqtida Yaqin Sharkda keng tarqalgan. Uning qoʻlyozmasi Ozarbayjon Fanlar akademiyasi arxivida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ozarbayjonlik shoirlar
Maska

Maska (frans. masque, ital. machera soʻzidan) — 1) niqob; 2) jasad yuzidan gips va boshqa materiallar yordamida olingan quyma. Koʻpgina qad. xalqlarda koʻmilgan jasad yuziga oltin va boshqa quymasidan M. kiygizilgan; 3) tibbiyotda narkoz berish, fizioterapevtik muolaja qilish yoki aseptika maqsadida bemor yuziga qoʻyiladigan maxsus moslama yoki doka; 4) kosmetikala davo yoki terini parvarish qilish maqsadida yuz yoki boʻyinga surtiladigan krem yoki dori qatlami; 5) sportchining himoya aslahasi (qilichbozlik, xokkey va boshqa oʻyinlarda). Yuzini shikastlanishdan saqlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil