Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Erkin Yusupov

Yusupov Erkin (1929.15.3, Quva shahri — 2003.5.8, Toshkent) — faylasuf, olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), Rossiya Fanlar akademiyasi muxbiraʼzosi (1991; 1987-yildan SSSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi), falsafa fanlari doktori (1965), professor (1966). Oʻrta Osiyo universitetining tarix fakulteti mantiq va psixologiya boʻlimini tugatgan (1951). Toshkent pedagogika instituti falsafa kafedrasida katta oʻqituvchi (1954—58), kafedra mudiri (1958—72). Oʻzbekiston KP MK huzuridagi Partiya tarixi instituti direktori (1972—79). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining vitseprezidenti (1979—90). Toshkent Davlat Universiteti rektori (1990—92), respublika "Maʼnaviyat va maʼrifat" jamoatchilik markazining rahbari (1994—95). Toshkent Davlat Universiteti gumanitar ftlar falsafa kafedrasining mudiri (1995—97). 1997-yildan Toshkent Davlat Universiteti falsafa kafedrasi professor Yu. respublikada ilmiy kadrlar tayyorlashga katta hissa qoʻshdi. Ilmiy ishlari ijtimoiy falsafa, mantiq, tarix, siyosatshunoslik, maʼnaviyat, mafkura masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992).

 

 Yoshlarning maʼnaviy kamoloti, T., 1995; Odamiylik saboqlari (hammualliflikda), T., 1997; Falsafa (darslik; hammualliflikda), T., 2000; Maʼnaviy qadriyatlar va ularning tarbiyaviy ahamiyati, (hammualliflikda), T., 2003.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Klara Yusupova

Klara Yunusovna Yusupova (1930.28.7, Toshkent) – raqqosa, balerina, Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Navoiy teatri qoshidagi studiyada va Moskva xoreografiya bilim yurtida oʻqigan (1945—52). 1951—78 yillar Navoiy nomidagi opera va balet teatrining solistkasi. Esmeralda („Esmeralda“), feya Sireni („Uyqudagi goʻzal“), Kitri („Don Koxot“) kabi partiyalarni ijro etgan. Yu., asosan, oʻzbek xalq raqslarining mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Uning raqslari shoʻx, joʻshqin va jozibadorligi, murakkab, lekin erkin harakatlari, oʻziga xos milliyligi bilan ajralib turadi. „Zang“, „Larzon“, „Rohat“, „Dutor bayoti“, „Munojot“, „Shoʻx qiz“, „Buxorocha“, „Lazgi“, „Pomircha“ kabi raqslari shular jumlasidan. Bolgariya, Ruminiya, Fransiya, Hindiston, Italiya, Braziliya kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Ofeliya Yusupova

Ofeliya Yunusovna Yusupova (1938.8.11, Toshkent) — pianinochi, Oʻzbekiston Respublikasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sanʼat arbobi (1994), professor (1987). Klara Yusupovaning singlisi. Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1956—60), Toshkent konservatoriyasi (1962) va aspiranturasi (1965)ni tugatgan. Shu yer (2002-yildan Oʻzbekiston konservatoriyasida konsertmeyster (1960—62), pedagog (1962-yildan), kafedra mudiri (1973-yildan), rektor (1987-97), Uzbek davlat filarmoniyasi yakkaxon sozandasi (1962—70). Repertuaridan Yevropa klassik (Bax, Motsart, Betxoven, Shopen, Grig, Raxmaninov, Prokofyev va boshqalar) va Oʻzbekiston (G. Mushel, S. Yudakov, X. Izomov, F. Yanov-Yanovskiy, X. Azimov, N. Zokirov, A. Nabiyev va boshqalar) kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. P.Xoliqov, R. Hamroyev, R. Abdullayev, M. Tojiyev va boshqalarning fortepiano konsertlarining birinchi ijrochisi va targʻibotchisi. Oʻzbekiston kompozitorlari fortepiano musiqa festivali tashabbuskori va tashkilotchisi (1974-yildan). Ijro uslubi intellektual omili yetakchiligi, kompozitsion puxtaligi, meʼyoriy histuygʻulari bilan ajralib turadi. Ijrolari 2 gramplastinka va Oʻzbekiston radiosi fonotekasiga yozilgan."Yusupova Ofeliya Yunusovna" OʻzME. Yu-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Kalmikova G., Ofeliya Yusupova, T, 2001.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Turkum:Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Turkum:O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Toʻti Yusupova

Toʻti Yusupova (10-mart 1936-yil, Samarqand, Oʻzbekiston SSR, SSSR — 15-mart 2022-yil, Toshkent, Oʻzbekiston) — Oʻzbekiston xalq artisti (1994). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1957). Oʻzbekiston milliy akademik drama teatri aktrisasi (1957—2022). Hafiza (A.Qahhor, „Shohi soʻzana“), Sonya (A.Chexov, „Vanya togʻa“), Qorasoch (Uygʻun, „Shubha“), Hojar (A.Qahhor, „Tobutdan tovush“), Nuri (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Ona (Eʼ Robles, „Oʻlimdan kuchli“), Xonzoda (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Shafaq (M. Karim, „Oy tutilgan tunda“), Rahima (Oʻ. Umarbekov, „Komissiya“), Sotti (S.Ahmad, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Fotima, Zebi (Oʻ.Umarbekov, „Shoshma quyosh“, „Qiyomat qarz“), Nodira (T.Toʻla, „Nodira“), Mastura (Hamza, „Paranji sirlari“) kabi turli qaxramonlar obrazini yaratdi. Qahramonlari xarakterining ijtimoiy va psixologik jihatlarini chuqur ocha bilish, ularni ruhiy goʻzallik va hayotbaxshlilik ruhi bilan taʼminlash, obraz mohiyatini muhit bilan uzviylikda olib borish Yu. ijodiga xos. „Qalliq oʻyin“ (Qizbibi), „Eski zamon hangomalari“ (Buvi) kabi filmlarda ham suratga tushgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilOʻzbek Milliy akademik drama teatrining 100 yilligi munosabati bilan teatr ijodkorlaridan bir guruhini mukofotlash toʻgʻrisidaOʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining bir yilligi munosabati bilan respublika fuqarolaridan bir guruhini taqdirlash toʻgʻrisida

 

Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:2022-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik aktrisalar
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Yusuf va Zulayho

"YUSUF VA ZULAYHO" — Sharq xalqlari orasida mashhur va keng tarqalgan ishq qissasi, doston. Asl manbai — ilohiymuqaddas kitoblar: Tavrot, Injil va Qurʼoni karim. Qurʼondagi talqini birmuncha ixcham va badiiy shakllangan. Tavrotdagisi folklorga yaqin va qadimiy Misr afsonalariga borib taqalishi taxmin qilinadi. Sharqda keng tarqalgan qissaning bu varianti Qurʼoni karimning "Yusuf" (12) surasi asosida shakllangan boʻlib, jamiki "YU. va 3." qissa va dostonlarining ilhom manbai ushbu suradir. Ushbu qissa Qurʼonda "ahsan ulqisas" ("qissalarning eng goʻzali") deya taʼriflanadi (qarang Yusuf).

Mazkur qissa davrlar oʻtishi bilan Sharqda goʻzal adabiyot namunasi sifatida keng tarqaldi, koʻplab yangi voqealar bilan boyib, alohida asar holida qalamga olina boshladi. Sharqda (9-asrdan) 150 dan ortiq "YU. va 3." dostonu qissalari yaratildi. Xususan, eng mashhurlari qatorida Firdavsiy, Abulmuayyid Balxiy, Shahobiddin Amʼaq, Shohin Sheroziy, Abdulloh Ansoriy, Xoja Masʼud Iroqiy, Abdurahmon Jomiy va boshqalarning qissadostonlarini koʻrsatish mumkin. Xuddi shuningdek, turli davrlarda turkiy adabiyotda ham shu mavzuda 50 ga yaqin asar ijod qilingan. Jumladan, Qul Ali, Nosiriddin Rabgʻuziy, Haydar Xorazmiy, Mulla Yusuf Yorkandiy, Nozim Hiraviy, Sayqaliy, Xiromiy, Salohiy, Andalib, Hoziq kabi ijodkorlar qissa va dostonlar bitganlar.

Asarning keng tarqalishi va shuhrat qozonishiga asosiy sabab uning mazmunmohiyatidagi muhabbat talqinidir. Asar "YU. va 3.", "Qissai Yusuf alayhissalom" yoki "Qissai Yusuf paygʻambar" deya turlicha nomlanishiga va turli davrlarda, turli ijodkorlar tomonidan yozilishiga qaramay, unda ishq mavzui sufiyona talqinning eng jozibador namunasi boʻlib qolaverdi. , "YU. va 3." dostonlari oʻziga xos sof insoniy muhabbatni tarannum etuvchi dunyoviy adabiyot namunasi hamdir. Mas, Durbekka nisbat berib kelingan Xorazmiyning "YU. va 3." dostonida (1409)Oʻrta Osiyo xalkdarining turmush tarzi, oshiqlarning muhabbat toʻla sarguzashtlari juda yorqin boʻyoqlarda goʻzal tasvirlangan. Umuman, davrlar oʻtishi bilan "YU. va 3." dostoni syujeti asosida yaratilgan asarlarda oʻz davrining turli axloqiy va falsafiy qarashlari, ijtimoiy va siyosiy tushunchalari aks etib boraverdi.

Ushbu syujet asosida asarlar yaratish 20-asrda ham davom etdi. Xususan, Hamza Hakimzoda Niyoziy "Qiroat" kitobida bu qissani sodda til bilan qisqacha hikoya qilgan, Nozim Hikmat "Goʻzal Yusuf" pyesasi, Ramz Bobojon "YU. va 3." musiqali dramasini yaratdi. Jomiyning "YU. va 3." asari 19-asrda Ogahiy tomonidan oʻzbekchaga tarjima qilindi. Gʻarb adabiyoti ham bu syujetga murojaat qilgan (T. Manning "Yusuf va uning akalari" tetralogiyasi, 1933—43).

 Adabiyot 
 Qurʼoni karim, T., 1992; Mallayev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1-kitob, T., 1963; Oʻzbek adabiyoti tarixi 5j.li, 1j..,T., 1977; Alisher Navoiy, Mukammal asarlar toʻplami, 16j., T., 2000; Durbek, Yusuf va Zulayho, T., 1959.

Otabek Joʻraboyev.

Turkum:Forscha sheʼrlar
Turkum:Tasavvuf adabiyoti
Yusuf naqqosh

Yusuf naqqosh (15-asr oxiri, Hirot — 16-asr 30-yillari, Movarounnahr) — musavvir, Kamoliddin Behzodning shogirdi. Movarounnahrda ustozining anʼanalarini davom ettirgan. Tarixchi Zayniddin Vosifiy musavvirni "Mavlono Jaloliddin Yusuf" deb zikr etadi, uni "fazilat va kamolot mujassami, badiiy rasmlar musavviri, latif raqamlar nafis ijodkori", "naqqoshlik va suratgarlik sanʼatida kamolot martabasida erdi", deb taʼriflaydi. Yusuf naqqosh Keldi Muhammad nomi bilan mashhur boʻlgan shayboniylar vakili Abulmuzaffar Sulton Muhammad Bahodir saroyida xizmat qilgan.

 

Turkum:Rassomlar
Yusuf Sakkokiy

Yusuf Sakkokiy (toʻliq ismi Yusuf ibn Muhammad Abu Yaʼqub Sirojiddin alXorazmiy as-Sakkokiy; 1160-yil – Xiva – 1228-yil) – tilshunos va adabiyotshunos. Asosan arab tilida ijod qilgan. Tarjimai holiga doir maʼlumotlar juda kam. Xondamirning yozishicha, Yusuf Sakkokiy sehrgarlikda nohaq ayblanib, Chigʻatoy xoni tomonidan zindonband etilgan va qamoqda vafot etgan.

Yusuf Sakkokiy fanning turli sohalariga oid koʻplab asarlar yozgan. Bizgacha yetib kelgan, arab adabiyoti va grammatikasi masalalariga bagʻishlangan „Miftoh ululum“ („Ilmlar kaliti“) asari mashhur boʻlib, u madrasa talabalari uchun darslik sifatida foydalanilgan. Turk tarixchisi Kotib Chalabiy maʼlumotlariga qaraganda, Yusuf Sakkokiyning „Shomil fi ilm ulhuruf“ („Grammatikadagi bogʻlovchilar haqida“) degan asari ham boʻlgan.

„Miftoh ululum“ 3 qismdan iborat va filologiyaning 10 tarmogʻini oʻz ichiga olgan boʻlib, asosan, sarf (morfologiya), nahv (sintaksis), lugʻat, munozara odobi, aruz, qofiya, sheʼr tuzilishi, maoniy va bayon ilmi (ritorika va uslubshunoslik) kabi ilmlar haqida bahs yuritadi. Unda, ayniqsa, adabiyot nazariyasi mukammal ishlab chiqilgan. Asarning 3-qismi katta shuhrat qozonib, uzoq vaqt adabiyot nazariyasi va nutq madaniyatini oʻrganishda asosiy qoʻllanma boʻlib kelgan. Bu qism qayta-qayta koʻchirilgan, unga sharhlar yozilgan, talxis (bayon)lar bitilgan (Muhammad Qazviniy, Qutbiddin Sheroziy, Saʼdiddin Taftazoniy, Mirsayyid Sharif va boshqalar tomonidan). Yusuf Sakkokiy ijodi til va adabiyot nazariyasi rivojida katta rol oʻynagan. „Miftoh ululum“ asarining qoʻlyozma nusxalari jahonning deyarli barcha sharq qoʻlyozmalari fondlarida saqlanadi. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining Sharqshunoslik institutida ham uning bir qancha nusxalari mavjud.

 

 
 
 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Yusuf yasovulboshi madrasasi

Yusuf yasovulboshi madrasasi (yoki Muhammad Yusuf yasovulboshi madrasasi) – Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa 1906-yilda qurilgan boʻlib, bugungi kunda Ichan qal’a mahallasi, Zargarlar koʻchasi, 30-uyda joylashgan.

Tarixiy obyekt „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishlidir. U Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Moddiy madaniy meros obʼyektlari koʻchmas mulk milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida“gi qaroriga muvofiq belgilangan muhofaza etiladigan obyektlar roʻyxatiga kiritilgan.

 Tarixi 
Yusuf yasovulboshi madrasasi 1906-yilda Xiva shahridagi Ichan qal’a muzey-qoʻriqxonasi hududida Muso Toʻra madrasasi roʻparasida va Pahlvon Mahmud arxeologik yodgorligidan gʻarbda qurilgan. Qurilishga usta Qalandar Koʻchum rahbarlik qilgan. Madrasa xon qoʻshinining boshligʻi Yusuf yasovulboshi sharafiga nomlangan boʻlib, qurilishga uning mablagʻi sarflangan. XX asr boshida Xiva xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan zabt etilishi paytida Yusuf yasulboshi qamoqxonalarni nazorat qilish va Xiva xonligi xavfsizligini saqlash uchun javobgar boʻlgan. Unga maxfiy hujjatlarni kuzatib borish va koʻchmanchi qabilalardan yollangan askarlardan tashkil topgan harbiy qismga boshchilik qilish vazifasi yuklangan.

Hozirda binoda mahalla qoʻmitasi joylashgan.

Yusuf yasovulboshi madrasasining vaqfnomasida koʻrsatilgan maktabxonasi ham bor boʻlgan va bu uni boshqa madrasalardan farqli qilgan edi. Madrasaga vaqf yeri qurilishidan toʻrt yil oldin ajratilgan. Vaqfnoma shartida ish boshqaruvchilar Qurʼon suralariga va shariat qoidalariga amal qilishlari keltirib oʻtilgan. ular musulmon bolalarga Qurʼon oʻqishni oʻrgatishlari kerak boʻlgan. Muallimlar bayram va dam olish kunlaridan boshqa vaqtda oʻqitish tartibiga qattiq rioya qilib, bolalarni oʻqitishi zarur edi.  

Madrasaning kirish eshigi ustidagi marmar toshga uning qurilish tarixi bitilgan.   

Bugungi kunda undagi oshxona „Yasovulboshi“ restorani sifatida faoliyat olib bormoqda.

 Tuzilishi 
Madrasa Ichan qalʼa markazida qad rostlagan. U oʻz ichiga Usta Yusuf Xos Hojib maqbarasini (XI asr, Qashqar) ham oladi. Devorlari gʻishtdan qurilgan. Madrasa toʻrtburchak tarhli (35x25 m), burchaklariga bir oz turtib chiqqan guldastalar ishlangan, peshtoqgumbazli (peshtoq balandligi 8 m), atrofi oldi ravoqli hujralar bilan oʻralgan hovli (21x11,2 m), masjid (5x5 m) dan iborat. Peshtoq qanosiga 2 ta yassi ravoqlar ishlangan; peshtoqning 2 yonida qator ravoqli 3 gumbazli miyonsaroy boʻlib, miyonsaroyning janubiy tomonida u bilan bogʻlanmagan (kirish eshigi tashqaridan boʻlgan) 2 ta hujra va shimoliy tomonida charxi gumbazli masjid joylashgan, masjid oldi yordamchi xoʻjalik xonalari bilan oʻrab olinib, kichik maydoncha (9x14 m) hosil qilingan.

 Yana qarang 
Poyanda maqbarasi
Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
Shayx Mavlon bobo majmuasi
Matniyoz Devonbegi madrasasi

 

Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Xorazm madrasalari
Turkum:Xorazm
Turkum:Xiva
Yusuf Oʻtagan oʻgʻli

Yusuf Oʻtagan oʻgʻli (1915-yil, Xoʻjaypul qishlogʻi, Sherobod bekligi, Buxoro amirligi – 1993-yil, Oʻzbekiston) – dostonchi. Sherobod dostonchilik maktabi vakili. Mardonaqul Avliyoqul oʻgʻli va Sherna baxshilarning shogirdi. Baxshilar oilasida tugʻilgan. Yoshligidan terma va dostonlardan parchalar ayta boshlagan, 20 yoshlarida taniqli dostonchi boʻlib yetishgan. Yusuf Oʻtagan oʻgʻlidan „Shohniyoz podsho“, „Nurali“, „Sanam gavhar“, „Malla savdogar“, „Shahidnoma“ kabi dostonlar, bir qancha ertaklar va oʻnlab termalar yozib olingan.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik dostonchilar
Rustambek Yusufbekov

Rustambek Yusufbekov, Rustambek domla (1880 — Toshkent — 1950.17.5) — pedagog, oʻzbek maʼrifatparvari. Dastlab maktabxonat, soʻng Toshkentdagi Koʻkaldosh madrasasida oʻqigan. 1910-yillarda yangi usul maktabi ochib, unda oʻqituvchilik qilgan. "Taʼlimi avval" ("Dastlabki taʼlim") alifbe kitobini (1913), "Taʼlimi soniy" ("Ikkinchi taʼlim") oʻqish kitobni (1915) yozgan. Jadidchilik harakatida qatnashganligi uchun qamalgan.

 

Turkum:Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Koʻkaldosh madrasasida tahsil olganlar (Toshkent)
Yusufiy

Yusufiy (taxallusi; asl ismi: Yusuf ibn Muhammad ibn Yusuf Hiraviy) (XV asr oxiri, Hirot — 1544-yil, Hindiston) — forsigoʻy shoir, lugʻatshunos, tabib.

Tabobat ilmini otasidan oʻrgangan; Zahiriddin Boburning xos tabibi boʻlgan. Tibbiy, adabiy falsafiy mazmundagi 20 dan ortiq nasriy va nazmiy asarlar muallifi; ulardan 12 tasining qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. "Jomi ulfavoyid" ("Foydalar toʻplami", 1512), "Bahr uljavohir" ("Gavharlar dengizi"), "Favoyid ulaxyor" ("Yaxshilarga foydalar"), "Daloyili nabz" ("Tomir koʻrsatishlari"), "Qasida dar hifzi sihhat" ("Sogʻliqni saqlash haqida qasida"), "Ayn ulhayot" ("Hayot mohiyati"), shuningdek, arabcha-forscha, hindiycha-forscha ilmiy lugʻatlar tarzida yaratilgan asarlari shu jumladandir. Yusufiyning qasida, masnaviy, qitʼa va ruboiylardan iborat "Jomiul-favoyid" asari xalq orasida "Tibbi Yusufiy" nomi bilan shuhrat qozongan. Asar Yusufning tabobat sohasidagi shaxsiy tajribalari hamda ustozlaridan olgan bilimlarga suyanib yozilgan va unda murakkab dorilar, kasallik alomatlari va davolash qoida usullari bayon qilingan. Ushbu asar 2 marta (1882, Xorazm — Mulla Muhammad Amin; 1898, Toshkent — Muhammad shoh ibn shoh Fayzullo) oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Yusufiyning "Munojot dar talabi ishq va muhabbat" ("Ishq va muhabbat istagida qilingan munojot"), "Anvor ulhikmat" ("Hikmat nurlari") asarlarida hayotiy masalalarga oid nasihatlar, falsafiy fikrlar bayon qilingan.

 
 Irisov A., Nosirov A., Nizomiddinov I., Oʻrtaosiyolik qirq olim, T., 1961.
Yusufxon eshon maqbarasi

Yusufxon eshon maqbarasi — Fargʻona viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr). Maqbara peshtoqgumbazli ziyoratxona va panjara bilan oʻralgan qabrdan iborat. Peshtogʻi hashamatli, ganchkori oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. Uning 2 yoniga guldasta ishlangan. Ziyoratxona gumbazi yulduzsimon 20 qirrali poygumbazga oʻrnatilgan. Xona burchaklariga muqarnaslar ishlangan.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Yutlandiya

thumb
Yutlandiya (, ) — Yevropadagi yarim orol, Boltiq dengizi bilan Shimoliy dengiz oraligʻida. Daniya va Germaniyaga qarashli. Mayd. 40 ming km², uz. 300 km chamasida. Sharqiy qirgʻoqlari kuchli parchalangan, gʻarbi nisbatan tekis. Relyefi sertepali morena tekisligidan iborat, eng baland joyi 173 m. Iqlimi moʻʼtadil dengiz iqlimi. Daryolari sersuv. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar, vereskzorlar bor. Maydonining katta qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Janubiyda Orxus (Daniya), Flensburg (Germaniya) shahrilari joylashgan.
Nikolay Yushmanov

Yushmanov Nikolay Vladimirovich 1896.12(24).2, Peterburg 1946.2.4, Leningrad — rus tilshunossharqshunosi. SSSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943). 1931—46 ylarda SSSR Fanlar akademiyasi Til va tafakkur institutida ishlagan. Ilmiy faoliyatini 1911-yildan interlingvist sifatida, yaʼni xalqaro sunʼiy til yaratish muammosi haqida maqolalar eʼlon qilish bilan boshlagan. Bu faoliyat natijasi oʻlaroq "Xorijiy soʻzlar grammatikasi" (1933), "Yer sharidagi lotin yozuvlari uchun ochqich" (1941), "Tillar aniqlagichi" (1941) asarlarini yaratadi. Yu., shuningdek, yozuv va yozma nutq nazariyasi, yangi alifbolar yaratish, terminologiyani tartibga solish bilan ham shugʻullangan, ammo ilmiy faoliyatining asosiy yoʻnalishi somhom (afroosiyo) tillarini oʻrganish boʻlgan. Yu.ning "Arab adabiy tilining grammatikasi" (1928) asari bilan Rossiyada arab adabiy tilini zamonaviy lingvistik tahlil metodlarini qoʻllagan holda oʻrganish boshlangan.

 
 Grammatika literaturnogo arabskogo yaznka, L., 1928 (3izd. M., 1985); Grammatika inostrannnx slov, v kn.: Slovar inostrannnx slov, M., 1937; Stroy amxarskogo yaznka, L., 1936; Stroy yaznka xausa, L., 1937; Klyuch k latinskim pismennostyam zemnogo shara, M., 1941.

Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda vafot etganlar
Turkum:2-aprelda vafot etganlar
Yuqori koʻl

Yuqori koʻl — Buyuk koʻllar tarkibidagi koʻl, AQSH va Kanadada. Akvatoriyasining oʻlchamlari boʻyicha dunyoda eng yirik chuchuk suvli koʻl. Mayd. 82,4 ming km². uz. 613 km, eni 256 km. Eng chuqur joyi 393 m (Buyuk koʻllar orasida eng chuqur). SentMeris daryosi orqali Guron koʻliga oqadi. Sohilga yaqin qismi dekabrdan aprel oyigacha muzlaydi. Koʻldan baliq ovlanadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Yuqori koʻl Shimoliy Amerikaning ichki rayonlarini Atlantika okeani bilan bogʻlaydigan suv yoʻlining muhim boʻgʻini. Muhim portlari: Dulut, Syupirior, Ashlend, Markett (AQSH), TanderBey (Kanada).

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Shimoliy Amerika
Yuqori molekulali birikmalar

Yuqori molekulali birikmalar (polimerlar) — molekulalari oʻzaro kimyoviy bogʻlar bilan bogʻlangan 100 ming va, hatto millionlab atomlardan tashkil topgan moddalar. Polimerlar yoki oligomerlar zanjiri tarkibiga kiradigan har qanday atom yoki atomlar guruhi tarkibiy zveno deyiladi. Koʻpchilik Yuqori molekulali birikmalarb. ning tavsifli xususiyatlari shundaki, ularning molekulalari koʻp marta qaytariladigan bir xil yoki bir necha xil zvenolardan tashkil topgan boʻladi (qarang Polimerlar).
Я (kirill)

Ya — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz birinchi harfi. Oʻzbek adabiy tilida til oʻrta, sirgʻaluvchi y undoshi bilan til oldi, lablashmagan a unlisi birikmasini (ya) ifodalovchi grafema. Soʻz boshida (yangi, yaxshi, yashin), oʻrtasida (muyassar, tayanch, noyabr) va oxirida (madhiya, soya, hadya) kela oladi. Turkiy xalqlar qoʻllagan avesto, urxunenisey, sugʻd, uygʻur, arab, lotin grafikalari asosidagi alifbolarda bunday grafema mavjud emas, u faqat kirill (rus) grafikasi asosidagi alifbodagina uchraydi. 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Yablonoviy tizmasi

Yablonoviy tizmasi — Markaziy Baykalortidagi togʻ tizmasi (Rossiya Federatsiyasi Chita viloyati, qisman Buryatiya Respublikasida). Yablonoviy tizmasi janubi-gʻarbdan shim.sharqqa 650 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 1680 m. Tizma baykal burmalanishi davrida shakllangan, paleozoy davri slanetslari, qumtoshlar, granit va boshqalar togʻ jinslaridan tashkil topgan. Muzloq tayga va chimli podzol tuproqlarda tilogʻoch, qora qaragʻay, kedr daraxtlari oʻsadi, janubiy yon bagʻri esa qora qaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. 1200–1400 m. dan baland suvayirgʻich qismlari togʻtundra oʻsimliklari va qurumlar bilan band.

 

Turkum:Togʻlar
Nikolay Yablonovskiy

Nikolay Mixaylovich Yablonovskiy (1908.20.12, Don viloyati Morozov stansiyasi — 1971.1.1, Toshkent) — pianinochi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskva konservatoriyasini (1934), uning Oliy mahorat maktabini (1936) tugatgan. 1938-yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1952-yildan professor), kamer xonandalik sinfining tashkilotchisi, kamer musiqa kafedrasi mudiri (1954— 71); shuningdek, Oʻzbekiston radioqoʻmitasi va Oʻzbek davlat filarmoniyasida yakkaxon sozanda boʻlgan. Ya., ayniqsa, qadimiy klavesin musiqasi hamda Gaydn, Motsart, Shopen, List, Ravel, Debyussi, Musorgskiy, Stravinskiy va boshqalarning fortepiano asarlarini mohirona talqin etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Pavel Yablochkov

Pavel Nikolayevic Yablochkov (1847-yil 2 14-sentyabr, Saratov guberniyasi Serdobskiy uyezdi – 1894.19(31).3, Saratov – elektrotexnika sohasidagi rus ixtirochisi, harbiy muhandis. Yoyli lampa – „Yablochkov shami“ni ixtiro etib (1876), elektr chiroqqa asos soldi va uni patentladi. Uni choʻgʻlantirish uchun oʻzgaruvchan tokdan foydalandi. Yablochkov oʻzgaruvchan tok elektr mashinasining original konstruksiyasini ishlab chiqdi; u 1876-yilda transformatorni ixtiro qildi. Yablochkov yoyli lampalarning bir necha konstruksiyasini yaratdi. 1880-yildan elektr sham oʻrnini T.Edison ixtiro qilgan choʻgʻlanma lampa egalladi. Yablochkov turli elektr toki generatorlari – dinamomashinalar, galvani elementlarini ham loyihalagan.
Java (orol)

thumb|939x939px|java orolining viloyatlari va tillari
Java — Malay arxipelagining Katta Zond orollari guruhidagi orol, Indoneziya tarkibida. Mayd. 126,5 ming km². Yer yuzida aholi eng zich joylashgan hududlardan biri. Uzunligi 1000 km dan ziyod, qirgʻoqlari kam parchalangan. Relyefi, asosan, vulkan natijasida hosil boʻlgan togʻliklardan iborat, eng baland joyi 3676 m (Semeru vulkani). 100 dan ortiq vulkan bor, ulardan 30 tasi harakatdagi vulkanlar. Teztez kuchli zilzila boʻlib turadi. Shimoliy sertepali allyuvial tekislik. Iqlimi subekvatorial, mussonli iqlim. Yillik yogʻin tekisliklarda 1000–1500 mm, togʻlarda 5000 mm dan ziyod. Daryolari sersuv. Doim yashil va barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar, togʻ choʻqqilarida butazor va yaylovlar bor. Ya.ning sharqiy qismida savanna tipidagi oʻsimliklar oʻsadi. Bir nechta milliy bogʻlar tashkil etilgan. Tekisliklarda makkajoʻxori, sholi, qand lavlagi ekiladi. Kokos palmasi, kauchuksimonlar plantatsiyalari bor. Neft qazib olinadi. Asosiy shaharlari: Jakarta, Bandung, Surabaya.

 

Turkum:Orollar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Turkum:Osiyo orollari
Java dengizi

Java dengizi — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi dengiz, Sumatra, Java va Kalimantan orollari oraligʻida. Qirgʻoqlari baʼzi joylarda marjon riflari bilan oʻralgan. Maydoni 552 ming km². Eng chuqur joyi 1272 m. Suvining yuza qismidagi temperaturasi 27—28°. Shoʻrligi 31,5—34°/00. Suv sathining koʻtarilishi sutkalik (bal. 2 m gacha). Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Yirik portlari: Jakarta, Semarang, Banjarmasin.

Turkum:Dengizlar
Yavaliklar

Yavaliklar, yavanlar — Indoneziyadagi xalq (89 mln. kishi), Yava orolining markaziy qismining asosiy aholisi. Shuningdek, Malayziya, Avstraliya, Niderlandiya va boshqalar mamlakatlarda ham yashaydilar. Umumiy soni 89,6 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yava tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar. Ya. dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va baliq bilan shugʻullanadi.thumb|Fragrant, colorful, rich with tradition; these are the elements of the Javanese wedding ceremony.thumb|Notable Javanese people; from top to bottom: top row: Raden Wijaya, Tribhuwana Wijayatunggadewi, Gajah Mada, Diponegoro, Raden Saleh.thumb|The Kirab Tumpeng Ketupat Chocolate is one of the traditions in Blitar, to be precise in the Educational Tour of Kampung Coklat, Plosorejo Village, Kademangan District, Blitar Regency, East Java.
Yevgeniy Yavorskiy

Yevgeniy Grigoryevich Yavorskiy (1909.16.2, Simferopol 1971.14.11, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1952). Ijodiy faoliyatini 1926-yil Simferopol drama teatrida boshlagan. 1934—58 yillar (orada tanaffuslar bilan) Turkiston harbiy okrugi teatri, 1958-yildan M.Gorkiy nomidagi Toshkent rus akademik drama teatrida aktyor. Ya. yorqin, oʻtkir xarakterli komik aktyor sifatida tanilgan, lekin lirikdramatik rollar ham unga yaqin boʻlib, "kichik odamlar" obrazlarini meʼyoriga yetkazib ijro etgan. Rasplyuyev ("Krechinskiy toʻyi"), Bartolo ("Telba dunyo yoki Figaroning uylanishi"), Shmaga ("Aybsiz aybdorlar"), Ser Endryu ("Oʻn ikkinchi kecha"), Robinzon ("Sepsiz qiz"), Martin ("Koʻza koʻtargan qiz"), Poloniy ("Hamlet"), Sorin ("Chayka"), Akim ("Zulmat hukmronligi") kabi rollari bilan shuhrat qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Narziqul Yavqochev

Narziqul Moʻminovich Yavqochev (1947.10.5, Jomboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1967-yildan Jomboy tumanidagi 7maktabda jismoniy tarbiya, 1971 — 2002-yillarda tarix oʻqituvchisi. 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Yaguar

thumb|right|Yaguar
thumb|right|Yaguar

Yaguar — katta mushuklar ostoilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi. Gavdasining uzunligi 2 m gacha, dumi 75 sm gacha. Jussasining koʻrinishi yoʻlbarsga oʻxshash; qizgʻish yungida qora dogʻlari va halqalari boʻladi. Janubiy, Markaziy Amerika va Shimoliy Amerikaning janubida tarqalgan. Tropik va subtropik oʻrmonlarda, ahyonahyonda togʻlarda uchraydi. Daraxtlarga chiqa oladi. Tuyoqlilar, maymunlar va kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketgan. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:mushuksimonlar
Yadatoshi

Yadatoshi, yada, jada, sangi jadi, xajar ulmutur (etimologiyasi qadimgi turk tilidan, O'rxun Enasoy bitiglarida uchraydi) — rivoyatlarga koʻra, qadimda turkiy xalqlarda maxsus tosh yordamida tegishli afsun-duo oʻqish yoʻli bilan qor, yomgʻir, shamol, boʻron chaqirish yoki ularni toʻxtatish udumi. L.N. Gumilyovning yozishicha, Yadatoshi 20-asrgacha amaliyotda boʻlib kelgan. Sigir, ot yoki toʻngʻiz oshqozonidan chiqqan tosh ustida oʻqilgan duo yordamida yomgʻir chaqirilgan. Yadatoshi haqidagi dastlabki maʼlumotlar Xitoy ida (Tan shu) qayd etilgan. Turkiy xalqlarga oid oʻrta asr tarixiy ida dushmanga qarshi kurashda Yadatoshi dan unumli foydalanilganligi haqida koʻplab maʼlumotlar uchraydi (qarang Jangiloy). S.Ye.Malovning fikricha, Yadatoshi bilan bogʻliq marosimlar yaqin vaqtlargacha nafaqat oltoyliklar, tuvalar, balki boshqa turkiy xalqlar tomonidan ham oʻtkazilib kelingan (yana qarang Sus xotin).
Yadro kimyosi

Yadro kimyosi — moddaning yadroviy xossalarini fizik kimyo bilan oʻzaro bogʻliq holda umumlashtirib oʻrganuvchi fan. Baʼzan "Ya.k." termini radiokimyo maʼnosida qoʻllanadi. Bu notoʻgʻri, chunki Yadro kimyosining tadqiqot obyekti atom yadrosining xossalari va yadro reaksiyalari boʻlsa, radiokimyoning tadqiqot obyekti radioaktiv yadrolarning xossalarini kimyoviy muammolar yechimi uchun qoʻllanishidir. Yadro kimyosining asosiy yoʻnalishlari: yadro reaksiyalarini va yadroviy oʻzgarishlarning kimyoviy oqibatlarini oʻrganish; "yangi atomlar" kimyosi; Myossbauer effekti; yangi elementlar va radionuklidlar, radioaktiv parchalanishning yangi ni topish. Bu muammolarni yechishda radiokimyo, ionizatsiya, soʻnggi yillarda masspektrometriya, shuningdek, qalin qatlamli fotoemulsiya usullaridan foydalaniladi.
Yadro magnit rezonansi

thumb| 700 MHz li Bruker yadro magnit-rezonans (YMR) spektrometri.
thumb|Yadro magnit-rezonansi (YMR) asosiy tamoyillari
Yadro magnit-rezonansi (YMR) – kuchli doimiy magnit maydondagi yadrolar kuchsiz tebranish magnit maydoni (yaqin maydonda ) tomonidan qoʻzgʻatiladigan va yadro magnit maydoning xarakteristik chastotali elektromagnit signalni chiqarish orqali javob beradigan fizik hodisadir. Bu jarayon rezonans yaqinida sodir boʻladi, tebranish chastotasi yadrolarning ichki chastotasiga toʻgʻri keladi, bu statik magnit maydonning kuchiga, kimyoviy muhitga va izotopning magnit xususiyatlariga bogʻliq; taxminan statik magnit maydonlari bilan amaliy ilovalarda. 20 tesla, chastotasi VHF va UHF televizion eshittirishlariga oʻxshaydi (60–1000). MGts). NMR maʼlum atom yadrolarining oʻziga xos magnit xususiyatlaridan kelib chiqadi. Yadro magnit-rezonans spektroskopiyasi eritmadagi organik molekulalarning tuzilishini aniqlash va molekulyar fizika va kristallarni, shuningdek, kristalli boʻlmagan materiallarni oʻrganish uchun keng qoʻllanadi. NMR, shuningdek, magnit-rezonans tomografiya (MRI) kabi ilgʻor tibbiy koʻrish usullarida muntazam ravishda qoʻllanadi.

Ushbu maqola Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti Fizika fakultetining talabasi Hamroyev Navroʻz tomonidan wikitaʼlim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qildi.

Koʻplab elementlarning izotoplari, masalan, , ^{31}P va ^{33}S , yuqori maydonli YMR spektroskopiyasi bilan ham oʻrganilishi mumkin boʻlsa ham eng koʻp ishlatiladigan yadrolar va ^{13}S. Spektrometrdagi magnit maydon bilan oʻzaro taʼsir qilish uchun yadro oʻziga xos yadro magnit momentiga va burchak momentiga ega boʻlishi kerak. Bu izotop nolga teng boʻlmagan yadro spiniga ega boʻlganda sodir boʻladi, yaʼni proton va/yoki neytronlarning toq sonini bildiradi (qarang Izotop). Ikkalasi ham juft sonli nuklidlarning umumiy spini nolga teng va shuning uchun NMR faol emas.
Yadro modellari

Yadro modellari — atom yadrosining turli xossalarini oʻrganish uchun tuziladigan tasavvurlar. Shu vaqtgacha olimlar tomonidan tavsiya etilgan Yadro modellarining birortasi ham yadroning xossalarini toʻliq yoritib bera olmaydi. Shu sababli, bir necha Yadro modellari qoʻllanadi. Ayniqsa, tomchisimon va qobiqsimon modellardan samarali foydalaniladi.

Yadroning gidrodinamik (tomchi) modeli 1936-yilda N.Bor tomonidan taklif qilingan. Yadroning tomchi modeli yadrodagi nuklonlarning ba'zi xossalarini suyuqlik tomchisidagi molekulalarning xossalriga o'xshashligiga asoslangan. Masalan yadrodagi nuklonlarning o'zaro ta'sir potensiali suyuqlikdagi molekulalarning o'zaro ta'sir potensiali kabi qisqa ta'sirni ifodalovchi potensial bo'lib, ta'sir kuchlari to'yinganlik xossasiga ega. Tomchining hajmi undagi zarralar soniga proporsional. Yadroning suyuqlik tomchisidan asosiy farqi shundaki, yadro zaryadga ega siqilmaydigan suyuqlik bo'lib, u kvant mexanikasi qonunlariga bo'ysunadi.

Yadroning kollektiv modeli - ushbu modelda yadroni barcha qobiqlari to'ldirilgan mustahkam ichki qism - o'zak va o'zak nuklonlari hosil qilgan markaziy maydonda harakat qiluvchi tashqi nuklonlardan tuzilgan deb tasavvur qilinadi. O'zak tashqi nuklonlar ta'siri natijasida o'z shaklini o'zgartirishi mumkin, ya'ni tebranadi. O'zakning harakati gidrodinamik tenglamalar yordamida ifodalanadi. Tashqi nuklonlar esa bu nuklonlar bilab o'zaro ta'sirlashuv natijasida o'zgaruvchi o'zak maydonida harakat qiladi.

Qo'zg'alish energiyasining kichik qiymatlarida qator yadrolarda energetik sathlarning ketma - ketligi kuzatiladi, bu sathlarni yadro sirtining garmonik tebranishi yoki deformatsiyalangan yadroning butunligicha aylanishi natijasida hosil boʻlgan deb izohlash mumkin. Bunday harakatlar yadroning kollektiv erkinlik darajasi bilan bog'liq. Bu energetik sathlarning kollektiv harakat bilan bog'liqligi esa sathlar orasidagi katta kvadrupol momentiga ega boʻlgan elektromagnit o'tishlarning intensivligi yuqoriligidan ko'rinadi. Nuklonning yadrodan chiqib ketish ostona energiyasidan uyg'onish energiyasi katta boʻlganda yadroning kollektiv sathlari yadro reaksiyalari kesimlarida keng pik sifatida namoyon bo'ladi va ular gigant multipol rezonanslar deyiladi. Ulardan eng kattasi bu gigant dipol rezonansidir. Sferik simmetrik juft - juft yadrosirtlarining tebranma harakat energetik spektrlarini besh o'lchovli garmonik ossilyator modeli asosida tushuntirish mumkin. Bunda sirtning tebranishi agarda amplitudasi kichik bo'lsa, suyuq tomchi sirtining garmonik tebranishi kabi qaraladi. Juft - juft yadrolarning aylanma harakat energetik spektrini esa aksial - simmetrik rotator modeli asosida tushuntirish mumkin. Neytronlarning protonlarga nisbatan tebranishi bilan bog'liq boʻlgan gigant rezonanslarni gidrodinamik model asosida ifodalanadi.Foydalanilgan :

T.M.Mo'minov, A.B.Xoliqulov, SH.X.Xushmurodov

"Atom yadrosi va zarralar fizikasi"

 Yadro modellari 

Hozirda quyidagi yadro modellari mavjud: 
 Yadroning tomchi modeli
 Yadroning qobiq modeli 
 Yadroning Fermi-gaz modeli
Yadro portlashi

Yadro portlashi — zanjirli yadro reaksiyasi yoki termoyadro reaksiyalari natijasida juda katta energiyaning nihoyatda tez ajralib chiqishi tufayli sodir boʻladigan portlash. Unga ogʻir yadrolar (mas, 23511 yoki 239Ri)ning boʻlinish zanjir reaksiyasi yoki yengil yadrolar (mas, geliy yadrosi) ning sintez boʻlinish termoyadro reaksiyasi olib keladi. Uning shikastlantiruvchi va vayron qiluvchi taʼsiri bir vaqtda zarb toʻlqini, yorugʻlik nurlanishi, singuvchi radiatsiya, radioaktiv zaharlanish va elektromagnit impuls orqali sodir boʻladi. Zarb toʻlqini yoʻlida uchragan barcha obʼyektlarga taʼsir qiladi. Yorugʻlik nurlanishi turli moddalarni eritib, kuydirib, yondirib yuboradi. Singuvchi radiatsiya (gammanurlar va neytron oqimi) nurlanish kasalligini keltirib chiqaradi. Radioaktiv zaharlanish Yadro portlashida paydo boʻladigan bulutdan radioaktiv moddalarning tushishi natijasida hosil boʻladi va u ham nurlanish kasalligiga olib keladi. Elektromagnit impuls antennalar, simlar, kabel liniyalari, aloqa vositalariga taʼsir qilib, ularni ishdan chiqaradi.

YA.p. havoda, yer ustida, yer ostida, suv ustida va suv ostida amalga oshirilishi mumkin. Havoda Yadro portlashi yadro qurollarining quvvatiga qarab 100 m dan bir necha km gacha balandlikda boʻlib, zarb toʻlqini, yorugʻlik nurlanishi va singuvchi radiatsiya orqali shikast yetkazadi. Yer ustida Yadro portlashida shamol yoʻnalishi boʻylab tarqalgan radioaktiv bulutlar joylarni kuchli radioaktivzaharlaydi. Yer ostida Yadro portlashi davrida koʻp miqdordagi tuproq bir necha km yuqoriga otiladi. Asosiy shikastlantiruvchi omil yerda tarqaladigan qisilgan toʻlqindan iborat. Yerdagi seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligi tuproq tarkibiga qarab 5–10 km/sek boʻlishi mumkin. Suv yuzasida Yadro portlashining shikastlantiruvchi omillari: havodagi zarb toʻlqin va suv yuzasida vujudga keladigan toʻlqinlardan iborat. Suv ostida amalga oshirilgan Yadro portlashining shikastlovchi omili: suvda tarqalish tezligi oʻrtacha 1500 m/sek boʻlgan zarb toʻlqinidan iborat. Bu zarb toʻlqinlari kemalarning suv osti qismlarini va turli gidrotexnika inshootlarini shikastlantiradi.
thumb|Yadro portlashi

YA.p.ning shikastlantiruvchi omillari bir vaqtda taʼsir qilsada, portlash markaziga yaqin masofadagi kishilarda kontuziya, kuyish, singuvchi radiatsiya va radioaktiv moddalardan shikastlanish ogʻirroq boʻladi.
Yadro energetikasi

Yadro energetikasi – energetikaning atom energiyasi (yadro energiyasi) dan elektr va issiqlik energiyasi olish maqsadida foydalanish boʻlimi hamda fan va texnikaning yadro energiyasini elektr va issiqlik energiyasiga aylantirish usullari va vositalarini nazariy jihatdan ishlab chiqish hamda ularni amalda tatbiq qilish masalalari bilan shugʻullanuvchi sohasi. Yadro energetikasining texnik asosini atom elektr stansiyasi (AES) tashkil qiladi. Energiya manbai esa atom reaktori (yadro reaktori) hisoblanadi. Parchalanish yadro reaksiyalari (qarang Yadro reaksiyasi) da uran va plutoniy yadrolarining boʻlinishi natijasida issiqlik energiyasi ajraladi, keyin bu energiya xuddi oddiy issiqlik elektr st-yalaridagidek elektr energiyasiga aylantiriladi. Organik yoqilgʻi (koʻmir, gaz, neft, torf) zahiralari kamayib qolgan taqdirda insoniyatni energiya bilan taʼminlashda yadro yoqilgʻisidan foydalanish hozircha eng ishonchli yoʻl hisoblanadi. Shuning uchun koʻpchilik rivojlangan mamlakatlarda (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada, Yaponiya, Germaniya, Shvetsiya, Rossiya, Hindiston, Pokiston va boshqalar) issiqlik va gidroenergetika idan boshqa energiya idan, shu jumladan, birinchi navbatda, yadro energiyasidan foydalanishning yuqori samarali usullarini oʻzlashtirishga doir ishlar jadal ravishda olib borilmoqda. Oʻzbekistonda Yadro energetikasiga doir ilmiy tekshirish ishlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti tomonidan olib boriladi.

YA.e.ga doir eng tashvishli muammo – bu AES larni ishlatish jarayonida xavfsizlikni taʼminlash hamda ajraladigan suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilarni zararsizlantirish muammosi. AES larda bunday chiqindilardan tashqari radioaktiv izotoplarning uchuvchi birikmalari ajraladi, radioaktiv aerozollar ham hosil boʻlishi mumkin. Radioaktiv gazlar va aerozollarning maʼlum qismi yaxshilab maxsus ishlov berilganidan soʻng atmosferaga chiqarib yuboriladi, suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilar esa maxsus omborlar („qabristonlar“)ga toʻplanadi. Biroq, Yadro energetikasi ni taraqqiy ettirishning eng asosiy muammosi koʻp miqdordagi zararli chiqindilarni koʻmib tashlashning tejamli va ishonchli usullarini ishlab chiqishdan iborat. Bu borada koʻpchilik rivojlangan mamlakatlarda 20-asrning 70-yillaridan beri ilmiy tekshirish va tajribasanoat ishlari olib borildi hamda baʼzi usullari ishlab chiqildi va amalda joriy qilindi (mas, chiqindilarni yerga chuqur koʻmib, qalin beton toʻsiq – sarkofag bilan oʻrash, konteynerlarda okean tubiga tashlash va b). Lekin hozircha eng ishonchli, xavfsiz va tejamli usullari ishlab chiqilganicha yoʻq.
Yadro quroli

thumb
Yadro quroli — shikastlash vositasi yadro zaryadidan iborat boʻlgan qurol. Yadro reaksiyasi natijasida vujudga keladigan portlash (atom yadrosining zarrachalarga boʻlinishi), zarrachalar sintezi yoki ikkala jarayonning bir vaqtda sodir boʻlishi vaqtida ajralib chiqadigan ichki energiyadan foydalanishga asoslangan yadro bombasi, uni nishonga yetkazish vositasi (raketa, torpeda, samolyot, artilleriya toʻpi) va bombaning nishonga aniq borib tushishini taʼminlaydigan boshqarish qurilmalaridan iborat. Yadro quroli yadro energiyasining olinish usuliga qarab, yadro va termoyadro (vodorod) qurollariga boʻlinadi. Yadro oʻqdorilariga aviatsiya bombalari, artilleriya snaryadlari, raketalarning jangovor qismlari, dengiz torpedalari, suv osti bombalari va minalari (atom fugaslari) kiradi. Yadro quroli zarb toʻlqini, yorugʻlik nurlanishi, singuvchi radiatsiya va radioaktiv zaharlash va boshqalar turli shikastlantiruvchi taʼsirlarga ega. Yadro snaryadlarining quvvati trotil ekvivalenti bilan tonna, kilotonna (1 kt — 1000 t) yoki megatonna (1 Mt— 1 mln. t) larda oʻlchanadi. Yadro quroli quvvatiga qarab, kichik quvvatli (15 kt gacha); oʻrtacha quvvatli (15—100 kt), katta quvvatli (100—500 kt), juda katta quvvatli (500 kt dan yuqori) qurollarga boʻlinadi. Yadro quroli havoda, yer (suv) ustida, yer (suv) ostida portlashi mumkin (yana qarang Yadro portlashi). Yadro quroli taktik va strategik jihatdan farqlanadi. Taktik qurollarga turli masofaga uchuvchi boshqariladigan va boshqarilmaydigan reaktiv snaryadlar (raketalar), samolyotlar, suv osti kemalari, shuningdek, yadro zaryadi tashuvchi yirik kalibrli stvolli artilleriya kiradi. Taktik va strategik qurollar oʻrtasida keskin chegara yoʻq, baʼzi sharoitlarda taktik maqsadlar uchun moʻljallagan yadro zaryadlari strategik jahatdan ham qoʻllanishi mumkin. Yirik strategik nishonlarni shikastlantirish uchun moʻljallangan yadroning jangovar qismlari 1—5 mln. t (hatto 40—50 mln. t gacha) trotil ekvivalentiga ega boʻlishi mumkin.

Strategik yadro qurollarini eltuvchilar uzoqqa uchuvchi raketalar, qitʼalararo ballistik raketalar, samolyotsnaryadlar va strategik bombardimonchi samolyotlardir. Qudratli yadro zaryadlarini nishonga eltishda Yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanish rejasi ham bor.

Yadroviy qurol 20-asrda yadro fizikasining taraqqiy etishi munosabati bilan 40-yillar boshida paydo boʻldi. Birinchi portlash 1945-yil 16-iyulda Alamogodro poligonida (AQSH) amalga oshirildi. 1945-yil avgust oyida esa har birining quvvati 20 kt boʻlgan 2 atom bombasi Yaponiyaning Xirosima (6-avgust) va Nagasaki (9-avgust) shahrilariga tashlandi. Sobiq SSSR da termoyadro bombasi birinchi marta 1953-yil 12-avgustda sinab koʻrildi. Yadro quroliga ega boʻlgan davlatlar AQSH, Rossiya, Buuk Britanyiya, Fransiya, Xitoy (rasmiy maʼlumotlarga koʻra) (2005). Yaponiya, Hindiston,Pokiston,Isroilda ham bor deb taxmin qilinmoqda.

 Yana qarang 

 Yadro klubi

 Manba
Yazd

Yazd — Eronning markaziy qismidagi shahar. Yazd ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 327 ming kishi (1997). Transport yoʻllari chorrahasi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qadimdan gilam va shoyi toʻqiladi. Hunarmandchilikda turli buyumlar tayyorlanadi. Shahar yaqinidan polimetall rudalar qazib olinadi.

YA. Sosoniylar davri (3—4-asrlar)da qalʼa sifatida vujudga kelgan. 14-asr boshlarida Muzaffariylar davlati poytaxti. Oʻrta asrlarda karvon yoʻlidagi muhim savdo shahri boʻlgan. Oʻsha davrda shahar oʻzining shoyi, kimxob, baxmal gazlamalari hamda miniatyura maktabi va badiiy keramika buyumlari bilan mashhur edi. 16-asrda Safaviylar davlati tarkibiga kirdi. Ya.da tarixchi Sharafuddin Ali Yazdiy (15-asr), shoir Muhammad Farroh Yazdiy (1889—1939) yashab ijod etganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan Imom maqbarasi (1037), qalʼa (1137) va Amir Chaqmoq masjidi (1299—1300) saqlangan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Erondagi Jahon merosi obyektlari
Turkum:Eron ustonlari markazlari
Turkum:Yazd ustoni shaharlari
Yazd miniatyura maktabi

Yazd miniatyura maktabi — 15-asrda Yazd shahrida shakllangan miniatyura uslubi. Bu maktab vakillari asarlarida tasvirlar sodda, lekin nafis va tiniq ifodalangan, ranglar koloriti (ayniqsa, kishilarning "Bahrom ovda" (Xusrav Dehlaviyning "Xamsa" asariga ishlangan miniatyura; 1495—96 ylar) kiyimlarida) keskinligi bilan diqqatga sazovor. Uslub jihatidan Sheroz miniatyura maktabtl yaqin. "Sheʼriyat antologiyasi" va 1446—47 yillarda koʻchirilgan Nizomiyning "Xamsa" (Istanbuldagi Toʻpqopu saroyida), 1445-yilda koʻchirilgan Firdavsiyning "Shohnoma" (Rossiya milliy kutubxonasida), Xusrav Dehlaviyning "Xamsa" (Ozarbayjon Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida) kabi qoʻlyozmalar shu maktab vakillari tomonidan yaratilgan moʻʼjaz rasmlar bilan ziynatlangan.

 

Turkum:Eron miniatyura maktablari
Yaziglar

thumb|250px
Yaziglar — sarmat qabilalaridan biri. Markazi Shimoliy Azov boʻyi sohillari boʻlgan koʻchmanchilarning yirik harbiy-siyosiy ittifoqini barpo etganlar. Ya. Volga boʻyi va Uraloldi mintaqalarida yashab, mil. av. 2-asrdan Gʻarbga yangi yaylovlar izlab siljiganlar. Ya. xoʻjaligi asosini koʻchmanchi chorvadorlik tashkil qilgan. Strabonshsht yozishicha, Ya. dastlab Azov dengizi boʻylarida, soʻngra Dneprning gʻarbidagi hududda yashashgan. Ya. roksolanlar bilan birga Rim imperiyasiga qarshi kurashgan sarmat qabilalari orasida eng faollari boʻlishgan. Bu qabilalar Dunay boʻyi viloyatlariga ham hujumlar qilganlar. Mil. av. 69 yil qishida ular Myoziyaga bostirib kirib u yerdagi Rimning 2 kogortasini tormor keltirganlar. Kelasi yili yana chopqun qilishgan, lekin bu safar yengilganlar. Mil. 1-asr oʻrtalarida Ya. Dunay va Tisa daryolari oraligʻida yashashgan. Ya.ning bir qismi Rim imperiyasi chegaralariga yaqin yerda oʻtroqlashgan va mil. 2-asrda Pannoniyaga kelib joylashgan. Ya. qoldiqlari ilk oʻrta asrlarda Markaziy Yevropaning boshqa xalqlariga aralashib ketishgan.

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Yazgʻulom

Yazgʻulom — Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi daryo. Panj daryosining oʻng irmogʻi. Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻrida joylashgan Yazgʻulom va Vanj togʻlari orasida tor oʻzanda oqib oʻtib Panj daryosiga quyiladi. Uzunligi 80 km, havzasining mayd. 1970 km². Yuqori qismida Rakzou, undan pastroqda (Obirakeru irmogʻining quyilish joyiga qadar) Mozordara deb ataladi. Ya. muz va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Motravi qishlogʻi yonida) 37 m³/sek. Eng koʻp suvi (60,7%) yozda oqib oʻtadi, eng kami (7,7%) qishga toʻgʻri keladi. Tez oqqanligi tufayli qishda muzlamaydi. Faqat, qirgoqlari qisman muzlab, shovush (muz parchalari) oqishi mumkin. Ya. ga umumiy uz. 190 km gacha boʻlgan 80 ga yaqin irmoq quyiladi. 

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Yazgʻulom muzligi

Yazgʻulom muzligi (Mozordara muzligi) — Gʻarbiy Pomirdagi (Tojikiston) vodiy muzligi. Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻrida, Yazgʻulom (Mozordara) daryosi boshlangan joyda. Uzunligi 19,5 km, mayd. 25,5 km². Muzlik tilining uz. 12,5 km, eni 600—1000 m. Muzdikning pastki chegarasi 3600 m balandlikkacha tushgan. Muzlik sekin (sutkasiga bir necha sm) harakatlanadi.

 

Turkum:Tojikiston
Turkum:Muzliklar
Yazgʻulom tizmasi

Yazgʻulom tizmasi — Gʻarbiy Pomirdagi togʻ tizmasi (Tojikiston). Yazgʻulom va Bartang daryolari oraligʻida. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 170 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 4500–6000 m, eng baland joyi 6974 m. Tizmada Vudar, Lapizar, Arganax, Ubagi va boshqalar choʻqqilar bor. Bir qancha dovonlar (Odudi, Rosht—Jirkutan, Bidjirov) mavjud. Suvayirgʻich qismi qoyali, abadiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Pomirdagi Fedchenko, Grumm-Grjimaylo, Yazgʻulom kabi eng yirik muzliklar Yazgʻulom tizmasining baland qismidan boshlanadi. Tizmaning yon bagʻirlari tik, qoyali, Yazgʻulom daryosining chap irmoqlari, Bartang daryosining oʻng irmoqlari bilan chuqur kesilgan. Yazgʻulom tizmasi ning Yazgʻulom va Bartang daryolari oʻzanlaridan suvayirgʻich qismigacha balandligi 3000–4000 m. Paleozoy va mezozoy davrlarining kvarsit, gilli slanes, qumtosh, granit, granodiorit, gil va boshqalar togʻ jinslaridan tashkil topgan. Yazgʻulom tizmasida 100 dan ortiq muzlik boʻlib, ularning umumiy maydoni 670 km²dan ziyod. Tizmada siyrak oʻtli balandtogʻ, chala choʻl, dasht oʻsimliklari tarqalgan. Yon bagʻirlarida archa, daryo qayirlarida tol, terak, qayin daraxtlari oʻsadi. Yazgʻulom tizmasining baland qismlari subalp, alp oʻtloqlari, doimiy qor va muzliklar mintaqasidan iborat. Daryo vodiylaridan quyi qismlarida tutzor, oʻrikzor, yongʻoqzor, tokzorlar bor.

 

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Yaydoqchilar

Yaydoqchilar — pardaqanotlilar turkumiga mansub nashtarsiz tekinxoʻr hasharotlar oilasi. 60 mingdan ortiq turi maʼlum. Ularga gibrobrakon va trixogramma yaydoqchisi kiradi. Yaydoqchilarning qurtlari boshqa hasharotlar tanasida yoki tuxumida parazitlik qilib yashaydi. Yaydoqchilarning qorni uchida uzun tuxum qoʻygichi boʻladi. Tabiatda oʻtlar ustida pastlab uchib yurgan yirik yaydoqchilarni koʻp uchratish mumkin. Yaydoqchilar tuxum qoʻygichi yordamida hasharotlar qurti terisini teshib, uning tanasiga tuxum qoʻyadi. Tuxum qoʻyadigan urgʻochi yaydoqchi qurtni minib olganga oʻxshaydi. Shuning uchun bu hasharotlar yaydoqchilar deb ataladi. Tuxumlardan chiqqan yaydoqchi qurtchalari kapalak qurti tanasi toʻqimalarini yeb oʻsadiva asta sekin uni halok qiladi. Bir qancha yaydoqchilardan zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurash olib borish maqasadida foydalaniladi. Go'za tunlami va tunlam kapalaklar qurtiga qarshi kurashda trixogramma va gibrobrakon yaydoqchilari foydalanib kelinmoqda