Argentina adabiyoti

Argentina adabiyoti – bu argentinalik yozuvchilar tomonidan yaratilgan asarlar majmuasi boʻlib, ispan tilidagi eng sermahsul, taʼsirchan va nufuzli dan biri hisoblanadi. Argentina adabiyotining eng mashhur vakillari orasida Jorge Luis Borges, Julio Cortázar, Leopoldo Lugones va Ernesto Sábato kabi yozuvchilar bor.

 Tarixi 
 Argentina adabiyotining shakllanishi 
Aslida, mamlakat nomining oʻzi birinchi marta adabiy manbada paydo boʻlgan lotincha atamadan kelib chiqqan. Bu atama 1602-yilda yozilgan Martín del Barco Centeneraning epik dostoni La Argentinada ishlatilgan. 10 ming misradan iborat bu asar mamlakat manzarasi va hududni zabt etish voqealarini tasvirlaydi. Keyinchalik bu soʻz yana Argentina manuscrita nomli nasriy xronikada, muallif Ruy Díaz de Guzmán tomonidan qayta ishlatilgan.

Argentina adabiyoti taxminan 1550-yillarda boshlangan. Dastlabki ijodkorlar Matías Rojas de Oquendo va Pedro González de Prado boʻlib, ular Santiago del Estero shahridan chiqqan. Ular nasr va sheʼriyatda ijod qilishgan. Ularning ijodiga mahalliy xalqlarning ogʻzaki sheʼriy anʼanalari ham taʼsir koʻrsatgan. Adabiyotshunos Carlos Abregú Virreyraning taʼkidlashicha, bu taʼsir asosan lules, juríes, diaguitas va tonocotés xalqlari ijodidan olingan. Natijada mahalliy va ispan adabiy anʼanalari oʻrtasida simbioz yuzaga kelgan, bu esa oʻziga xos milliy adabiyotni shakllantirgan. XVIII asrning oxirigacha bu adabiyot asosan Argentinaning shimoliy va markaziy hududlarida, ayniqsa Córdoba viloyatida rivojlangan. Bunga Córdoba Milliy universitetining tashkil etilishi katta turtki boʻlgan. Bu davrning eʼtiborga molik nomlari orasida Gaspar Juárez Baviano va Antonia de la Paz y Figueroa – yaʼni „Beata Antula“ nomi bilan tanilgan diniy yozuvchi ajralib turadi.

Vaqt oʻtishi bilan, port shahrining iqtisodiy ravnaqi ortgani sari mamlakatning madaniy markazi sharqqa siljiy boshladi. Mustamlaka davriga xos vitse-qirollik davri adabiyoti – yaʼni neoklassitsizm, barokko va epik janrlar – asta-sekin mustaqillik ruhining kuchayishi bilan birga rivoj topdi. Shu davrda Vicente López y Planes, Pantaleón Rivarola va Esteban de Luca kabi yozuvchilar ozodlik gʻoyalarini kuylagan asarlari bilan ajralib chiqdilar.

XVII asrda esa Argentina barokko adabiyoti Yevropa va Yangi Dunyodagi boshqa markazlarga nisbatan ancha sust rivojlangan edi. Shu davrda faqat bitta sezilarli adabiy shaxs – José Luis de Tejeda tanilgan boʻlib, u Coronas líricas va El peregrino de Babilonia nomli asarlari bilan oʻz davrining eng eʼtiborga loyiq shoirlaridan biri sifatida tilga olinadi.

 Ispaniyadan madaniy mustaqillik 

thumb|1837-yil avlodi salonda (yig‘ilish).
Lotin Amerikasi davlatlarining koʻpchiligi singari, Argentinada ham Ispaniyadan ozod boʻlish istagi kuchli edi. Mustaqillikka qadar ayrim neoklassik yozuvchilar, masalan, Juan Cruz Varela, inqilobiy ruh bilan yoʻgʻrilgan koʻplab asarlar yaratgan boʻlsa-da, ularning ijodi hali ham ispan siyosiy hukmronligi ostida boʻlgan.

Argentina adabiyotining ispan anʼanalaridan haqiqiy uzilishi fransuz romantizmini qabul qilish bilan boshlandi. Bu oqim xalq ogʻzaki ijodiga, milliy ildizlarga va oʻrta asr ruhiga qaytishni targʻib qilgan. Shu estetik va intellektual yoʻnalishni Argentinaga Esteban Echeverría olib kirgan. U birinchi mahalliy va realistik hikoya – El Matadero („Kushxona“) hamda milliy ruhdagi sheʼr – La Cautiva („Asira“)ni yozgan. Ushbu asarlar Pampa dashtlari fonida kechadi va oʻz davrining ijtimoiy ziddiyatlarini yoritadi. Echeverría oʻzining keskin tanqidlari va Buenos-Ayres gubernatori Juan Manuel de Rosasga qarshi chiqishlari tufayli surgun qilinadi.

XIX asr oʻrtalarida José Mármol Argentinaning birinchi romani – Amalia (1851–1852) ni yozdi. Bu asar 1840-yildagi siyosiy zulmat davrida yozilgan boʻlib, unda xayoliy qahramonlar (Amalia, Daniel Bello, Eduardo Belgrano) bilan bir qatorda haqiqiy tarixiy shaxslar, jumladan, Juan Manuel de Rosas ham tasvirlangan. Shu tariqa, Argentina adabiyoti oʻzining milliy yoʻnalishiga ega, siyosiy jihatdan faol va realizmga asoslangan bosqichga oʻtdiMaría Minellono. "Entre el folletín y la novela histórica; el problema del género en Amalia de José Mármol".

 Yana qarang 
 Lotin Amerikasi adabiyoti

 

 

 Qoʻshimcha oʻqish uchun 
 Arce, Emilia Isabel. "La institucionalización del rol materno durante gobiernos autoritarios: respuestas de escritoras argentinas y brasileñas a la construcción patriarcal de género y nación." (Archive) (PhD thesis). University of Texas at Austin, May 2009. (English abstract included)

 
Historia de la Literatura Argentina 
Literatura Argentina 
Generaciön del 37 
Biblioteca básica de literatura argentina
Scanner cultural
La inmigración en la Literatura Argentina 
Orígenes de la Literatura Argentina 
Dossier Juan L. Ortiz
Argentine Literature in Argentina.ar 

Turkum:Argentina adabiyoti