Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nikolay Potanin

Nikolay Potanin (19-asrning 1yarmi) — kazak xorunjiysi (podporuchik), Ros-siyadan maxsus topshiriq bilan Qoʻqon xonligiga yuborilgan (1829—30). Qo'zoq dashtlaridagi kazak otryadlaridan birining komandiri. Sankt-Peterburgga borgan Qoʻqon xonligi elchilarini kuzatish va bosib oʻtilgan yoʻllarning topografik haritasini tuzish topshirigʻi berilgach (1829-yil 13-may), Semipalatinskdan (yozuvchi S. Markovning fikricha, Omskdan) Qoʻqongacha bu elchilarni kuzatib kelgan. Mirzachoʻl, Chimkent, Toshkent, Xoʻjanddan oʻtib, 8-dekabrda Qoʻkrnga kelgan va 1830-yil 1-aprelda Toshkentdan chi-qib ketgan. P. oʻz sayohatlari natijasida "Qoʻqon xonligiga oid yozishmalar" asarini yozib, unda xonlikdagi maʼmuriy boshqaruv tizimi, saroy unvonlari, harbiy va diniy mansablar, shaharlar hayoti va bozorlar, Qoʻqon xonligining Buxoro amirligi bilan oʻzaro munosabatlari haqida qiziqarli maʼlumotlar keltirgan. Uning yozishicha, bu paytda Qoʻqonda 15000 erkak kishi, jumladan 4000 askar va 100 ta masjid, Toshkentda 10000 erkak kishi, jumladan, 3000 askar (600 tasi qoʻqonlik) boʻlgan. Bu asar Rossiyada 3-marta (1831, 1856, 1916) nashr qilingan. Asardan parchalar Toshkentda ham bosilgan (1990). Mashhur rus geografi G.N.Potanin uning oʻgʻlidir.
Undan avvali kelgan Filip Nazarov bilan orasida bir qancha muddat oʻtgan boʻlsa ham, eʼtiborli tomoni Qoʻqon shahrini 13 yillik topografik oʻzgarishlarni koʻrish mumkin.

 Adabiyot 
 Istoriya Uzbekistana v istochnikax. Oʻzbekiston v soobsheniyax puteshestvennikov i uchenix (20—80 godi XIX v.), (Sostavitel B.V.Lunin), T., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Potanin muzligi

Potanin muzligi - Oltoy togʻlaridagi eng yirik vodiy muzligi. Mongoliya hududida. Tabin-Bogda Oʻla tog tugunining sharqiy yon bagʻrida. Uzunligi 19 km, kengligi 2,5 km gacha. Pastki chegarasi 2900 m balandlikda. Maydoni qariyb 50 km². Muzlikdan erigan suvlar Kobdo daryosi havzasiga oqadi. Potanin muzligini 1905-yilda rus geografi V.V.Sapojnikov (1861 — 1924) tadqiq etgan va G. N. Potanin nomiga qoʻygan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Markaziy Osiyo
Turkum:Muzliklar
Turkum:Oltoy togʻlari
Turkum:Glyatsiologiya
Potensial

Potensial (lotincha potentia — salohiyat) — biror vazifani hal etish va koʻzlangan maqsadga erishishda foydalaniladigan manba, imkoniyat, mablagʻ, zaxiralar; ayrim shaxs, jamiyat, davlatning muayyan sohadagi salohiyatlari (mas, iqtisodiy P.).
Potensial (fizika)

Potensial (fizikada) - fizik kuch maydoni (tortishish maydoni, elektr maydoni va shahrik.)ni va umuman, vektorlar orqali ifodalanadigan fizik kattaliklar maydonlarini harak-terlaydigan miqdor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Jismning massa birligi (yoki zaryad birligi)ni kuch maydonining biror nuqtasidan boshqa nuqtasiga koʻchirganda maydonning bajargan ishiga teng.
 Adabiyot 
 Gyunter N. M., Teoriya potensiala i yeyo primeneniye k osnovnim zadacham matematicheskoy fiziki, M., 1953; 
 Landau L. D., Lifshits Ye. M., Teoreticheskaya fizika, t. 2, Teoriya polya, M., 1973.
Potensial toʻsiq

Potensial toʻsiq (fizikada) — fazoning chegaralangan sohasi; bu sohada zarraning potensial energiyasi uning toʻliq energiyasidan katta boʻladi. Sohaning ikkala tomonida potensial energiya keskin pasayadi. Potensial toʻsiq itarish kuchiga moye keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Potensial energiya

Potensial energiya — mexanik tizim umumiy energiyasining maʼlum ulushi. U shu tizimni tashkil etgan zarralarning oʻzaro joylashishi va tashki kuch maydonidagi (masalan, gravitatsion maydon) vaziyatiga bogʻliq. Potensial energiya tushunchasi konservativ (kinetik va potensial energiyasi oʻzgarmay qoladigan) tizimlar uchun oʻrinlidir, yaʼni bunday tizimga taʼsir qilayotgan kuchlarning ishi tizimning boshlangʻich va oxirgi vaziyatiga bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Mexanik sistemada 

 Yerning gravitatsiyaviy maydonida 
 

 Elektrostatik maydonda 

 Yana q. 

 Kinetik energiya

 

 
 Potensial energiya nima?
Potensial oʻra

Potensial oʻra (fizikada) — fazoning chegaralangan sohasi; bu sohada zarraning potensial energiyasi sohadan tashqaridagiga nisbatan kichik boʻladi. "Potensial oʻra" iborasi kuch maydonidagi zarraning potensial energiyasi V ni shu zarraning fazodagi vaziyatiga (bir oʻlchovli harakatda x kordinataga bogʻliq) bogʻliqligini tasvirlaydigan grafik shaklidan kelib chiqqan (rasmga q.). Potensial oʻra tortishish kuchi maydonida hosil boʻladi. Kenglik (tortish kuchi taʼsiri namoyon boʻlgan oraliq) va chuqurlik (eng kichi.k potensial energiyaga moye keladigan oʻraning ustki chegarasidagi va pastki qismidagi zarralarning potensial energiyalari farqi). Potensial oʻraning asosiy tavsiflari hisoblanadi. Potensial oʻra ning muhim xossalaridan biri uning toʻliq energiyasi Ye oʻra chuqurligi Ko dan kichik boʻlgan zarralarning ushlab tura olish qobiliyatidir. Bunday zarralar potensial oʻra ichida bogʻlangan holatda boʻladi.

Atom elektronlarini uning yadrosi tortib turishini ifodalovchi kulon potensial oʻra muhim hodisadir. "Potensial oʻra" tushunchasi atom va molekulyar fizikada, shuningdek, qattiq jism va atom yadrosi fizikasida keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fizika
Potensialoskop

Potensialoskop (potensial va yun. skopeo — koʻraman, kuzataman) — elektr signallar tarzidagi axborotni yozib olish, saqlash va lyuminessent ekranda namoyish qilish uchun moʻljallangan elektron-nurli asbob. Yozib olingan axborot (matn, rasm, chizma va boshqalar) elektr signallari tarzida P.ning kirish elektrodiga beriladi. Elektr signali yozib oluvchi elektron nurni modulyasiyalaydi (oʻzgartiradi). Shu elektron nur nishonda siljib, uning dielektrik sirtidagi ikkilamchi elektronlarni urib chikaradi va unda oʻzgaruvchan potensial hosil q.iladi. Nishonda hosil boʻlgan potensial relf elektronlar dastasini modulyasiyalaydi. Ana shu elektronlar dastasi ekranda tasvir hosil qiladi. Shuning uchun P. koʻrinadigan tasvirli asbob deb ataladi. P. ossillograflar, radiolokatsion indikatorlar, EHM ning informatsiyani chiqarish qurilmalarida bir galli va kam takrorlanadigan signallarni kuzatish uchun ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Potensiometr

Potensiometr (potensial va ... metr) — 1) magnit P. — magnit may-don kuchlanganligi, yaʼni 2 nuqta ora-sidagi potensiallar farqi (yoki magnit yurituvchi kuch) ni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Bikr (qattiq) va egiluvchan (qayishqoq) xillari bor; 2) elektr zanjiridagi e. yu. k. yoki kuchlanishni oʻlchash uchun moʻljallangan elektr asbobi. Oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tok bilan ishlaydigan, elektron avtomat xillari bor. P. tarki-biga qarshilik, galvanometr va normal element (galvani elementi) kiradi; 3) elektr zanjirining kirish qismiga kuchlanishning maʼlum qismini (qarshilikni) tekis rostlab beradigan asbob. Kuchlanish taqsimlagichi deb ham ataladi. Radiotexnika, elektrotexnika, oʻlchash texnikasi, avtomatik tizimlar va boshqalarda ishlatiladi; 4) avtomatik elektr oʻlchash kompensatori.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poti

thumb
Poti — Gruziyadagi shahar. Qora dengiz boʻyidagi port. Rioni daryosi soxilida. Temir yoʻl stansiyasi. Axrlisi 41 465 kishi (2014). Gidrome-xanizmlar, "Elektroapparat", elektromashina kuchaytirgichlari, kemasozlik, kema taʼmirlash zavodlari, un, baliq kombinatlari bor. Baliq ovlanadi. Gruziya politexnika institutining kechki boʻlimi, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi. Potiga 1578-yilda istehkom sifatida asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Potok liniya

Potok liniya — korxonalarda de-tallar tayyorlash yoki buyumlarni yi-gʻishda bajariladigan texnologik ja-rayonlar ketma-ketligiga moslab (potok usulida) joylashtirilgan va birbiriga bogʻlangan ishlov beruvchi mashinalar (yoki ish oʻrinlari) maj-mui. Har bir mashina yoki ish oʻrni maʼlum ishga moslanadi, unda umumiy ishning maʼlum qismi bajariladi. Har bir ishchi maʼlum ishga ixtisoslashadi. Operatsiyalar oson-qiyinlik va vaqt jihatdan har bir ish oʻrniga taqsimlanadi. Potok liniya uzluksiz yoki toʻxtab-toʻxtab ishlaydigan (uzlukli) boʻlishi mumkin. Ishlov beriladigan detal yoki yigʻiladigan buyum bir ish oʻrnidan ikkinchisiga maxsus transport vositalari (mas, konveyer) da oʻtkaziladi. Potok liniya individual — bitta detalga ishlov beriladigan; qoʻshaloq — bir vaqtda ikki detalga ishlov beriladigan; guruxli — bir vaqtning oʻzida bir necha detalga ishlov beriladigan xillarga boʻli-nadi. Potok liniya ishlab chiqarish jarayonlarining bir maromda borishini taʼminlaydi, ish unumdorligini oshiradi. Mahsulot yoki uning bir qismini maʼlum texnologik izchillik va bir maromda avtomatik tarzda tayyorlaydigan mashinalar tizimi, asosiy va qoʻshimcha uskunalar majmui avtomat Potok liniya dey-iladi (qarang Avtomat liniya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pochaqirqar

Pochaqirqar, chertik, fors pochaqirqari (Hulthemia persica) — raʼnodoshlar oilasiga mansub tikanli buta. Boʻyi 15—25 sm. Barglari oddiy, tes-kari-tuxumsimon, ellipssimon, poyaga navbat bilan joylashgan. Tanasi tikanli. Guli tilla rangsariq, tojbarg tubi qoramtir-qizil dogʻli. Chan-gchilari koʻp, toʻq binafsha rang. Aprel —iyul oylarida gullab, iyun— avgustda meva beradi.

Oʻzbekistonda adir va togʻ yon bagʻirlarida, yoʻl yoqalarida koʻp oʻsadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Raʼnodoshlar
Pochta texnikasi

Pochta texnikasi - pochta aloqaspaya asosiy ishlab chiqarish operatsiyalari (pochtani qabul qilish, manzil boʻyicha egalariga yetkazish, ajratish, tashish va boshqalar) ni bajarishda foydalaniladigan qurilma va transport vositalari. Eng sodda Pochta texnikasi 1653-yil fransuz Renuar de Villays taklifi bilan yaratilgan pochta yashigidir. Pochta 19-asr boshlarida otga qoʻshilgan relsli ekipajlarda, 1830-yil Buyuk Britaniyada Liverpul — Manchester oraligʻida temir yoʻl ishga tushishi bilan pochta vagonlarida tashila boshladi. Transport yoʻli, suv, avtomobil va havo transport larining rivojlanishi pochta alokasining keng suratda oʻsishiga olib keldi. Shundan soʻng dunyodagi barcha rivojlangan mamlakatlarga tarqaldi. Pochta muassasalarida pochtakassa apparatlari qoʻllanila boshladi. Ular joʻnatilgan pullarni qabul qilib olish va egalariga toʻlashni, qiymatli xat, joʻnatma, te-lefamma va boshqalarni qabul qilishni huj-jatlashtirish imkonini beradi. Joʻnatma, xatlar, banderol, gaz. va jur.larni ajratishni mexanizatsiyalashda maxsus pochta mashinalaridan foydalaniladi. Yirik pochta uzellarida junatiladigan pochtalarni ajratishda yarim avtomat mashinalardan, ichki ishlab chiqarishda esa konveyerlardan foydalaniladi.

Joʻnatmalarni manzil boʻyicha ajratishda yarim avtomat saralash mashinalari ishlatiladi; mashina taqsimlash konveyeri, toʻplagich va klavishli pultdan iborat. Operator pult orqali mexanik yoki elektron qurilmalariga manzil beradi, yaʼni toʻplagichga yuk tushirish joyini belgilaydi. Hozir deyarli barcha pochta muassasalarida kompyuter xizmatidan foydalaniladi. Joʻnatmalar aviatsiya, temir yoʻl, avtotransport vositalarida tashiladi, telegraf, telefon, internet orqali uzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pochtamt

thumb|Edithburgh pochta offisi
Pochtamt (nemischa: Postamt) — aholiga, tashkilot va muassasalarga barcha turdagi pochta, telegraf, telefon, internet aloqalari sohasida xizmat koʻrsa-tuvchi yirik aloqa tashkiloti. P. respublika, viloyat va baʼzi tuman mar-kazlarida tashkil qilinadi. P. shaharning markaziy pochta korxonasi hisoblanadi; shuning uchun ishlab chiqarish funksiyalarini bajarish bilan bir vaqtda oʻziga qarashli aloqa boʻlimlarining ishini tashkil va nazorat qiladi. Oʻzbekistonda barcha viloyatlar markazlarida, Nukus shahri va Toshkent shahrida P.lar faoliyat yuritmoqda (2004).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
• Pochta texnikasi

• Pochta markasi
Pochchaotasoy

Pochchaotasoy, Podshootasoy — Namangan viloyatidagi soy. Chatqol tizmasining yon bagʻirlaridan boshla-nadi. Uzunligi 80 km dan ortiq. Havzasining maydoni 389 km². P. yuqori oqimida chuqur daralardan, Nanay qishlogʻi yonida togʻdan chiqib Qorabali vodiysidan oqadi. Katta yoyilma hosil qiladi. Shu yerdan soy suvi sugʻorish arik/iapnra olinadi. Qor, yomgʻir, yer osti suvlaridan va qisman muzliklardan toʻyinadi. Havzasida umumiy uz. 4 km dan ortiq 6 ta muzlik bor (maydoni 1,9 km²). Iillik oʻrtacha suv sarfi 6,1 m³/sek., oqim moduli 15,7 l/sek, km², Vegetatsiya davrida yillik suvining 80% i oqib oʻtadi.

P. dan Namangan viloyati Yangiqoʻrgʻon tumanining ekin maydonlari suv ichadi. Soy vodiysida Zarkent va Nanay qishloqlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Posho

Posho, poshsho — Usmonli turk imperiyasila fuqarolar va harbiylarga berilgan faxriy unvon. Dastlab, vazir, beklarbegi va boshqa yuqori mansabdor shaxslar unga sazovor boʻlgan. P. idora etgan viloyat (eyyalet) yoki tuman (sanjoq) posholik deb atalgan. 19-asrdagi islohot (Tanzimat)dan keyin va munta-zam armiya tuzilgach, P. general va vazirlarga ham berilgan. Turkiya Respublika deb eʼlon qilingach (1923), faqat generallargina P. unvoniga ega boʻlgan. Keyinchalik Turkiyaning oʻzida (1934), soʻngra Misrda (1952), Iroqda (1958) bekor qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Usmoniylar davlati harbiy unvonlari
Poshshoxoja

Poshshoxoja, Xoja (taxalluslari; asl ismi Ibodullo Sayyid Poshshoxoʻja binni Abdulvahhobxoʻja; 1480-yil, Niso – 1547-yil, Buxoro) – shoir, davlat arbobi va yirik ulamo. Otasi – Abdulvahhobxoʻja Sulaymonxoja oʻgʻli oʻz davrining yirik tasavvuf shayxi va shoiri boʻlgan.

 Hayoti 
Poshshoxoja 1480-yilda tugʻilgan. Niso va Marv madrasalarida tahsil olgan. Muhammad Shayboniyxon qozoq xonlari ustiga qilingan harbiy yurishdan qaytayotganda Nisoda toʻxtab, Poshshoxojani Durun viloyatiga hokim qilib tayinlaydi (1508-yil aprel). 1510-yil Poshshoxoja Nisoning yangi hokimi Muhammad Solih bilan birgalikda Marv jangiga yetib kelgan. Shayboniyxon oʻlimidan soʻng dastlab Samarqand, soʻngra Buxoroga kelib yashagan. Shayboniylardan Muhammad Temur Sulton va Koʻchkunchixon xizmatlarida boʻlib (1511–1514-yillar), Karmana hokimi Jonibek Sulton hukumatida jumlat ul-mulk, sadrlik lavozimlarida ishlagan (1515–1516-yillar). Buxoro xoni Ubaydullaxon Hirotni fath etgach (1529-yil 21-oktabr), u sadrlikdan shayx ul-islomlik darajasiga koʻtarilgan. Keyinchalik Balx hokimi Kistan Karo Sulton (1544-yilv.e.) huzurida sadrlik va shayx ul-islom vazifasida faoliyat koʻrsatgan (1534–1543-yillik). Poshshoxoja 1543-yilda oʻz vazifasidan voz kechib, Buxoroga qaytadi va badiiy ijod bilan shugʻullanadi.

 Ijodi 
Poshshoxoja nasr va nazmda adabiy asarlar yaratgan. Muhammad „Xoja“ taxallusi bilan ijod qilgan. U Shayboniyxonning oʻgʻli Temur Sultonga atab „Miftoh ul-adl“ („Adolat kaliti“, 1508—10), Kistan Qaro Sultonga bagʻishlab „Gulzor“ (1538) kabi asarlar yozgan. Bu asarlarda axloqiy-didaktik xususiyatga ega boʻlgan fiqolarni sharhlash uchun mashhur podshohlar haqidagi turli hikoyat va masallar keltirilgan. Ularda davlatni boshqarish, raiyat bilan munosabat masalalari, insofli va adolatli podshoh obrazi tasvirlangan.

Poshshoxoja ruboiy, gʻazal, qita janrlarida ham ijod qilgan. Jonibek Sultonga atab „Maqsad ul-atvor“ (1516—20) dostonini yozgan. Oʻzbek va fors tillarida tartib bergan devoni bizgacha yetib kelmagan. Poshshoxojaning oʻgʻli Hasanxoja Nisoriyning „Muzakkiri ahbob“ („Doʻstlar yodnomasi“) tazkirasida yozilishicha, Poshshoxojaning turkiy gʻazallariga Bobur yuqori baho bergan.

Poshshoxoja Bahouddin Naqshband maqbarasi yonida dafn etilgan. Uning „Gulzor“ va „Miftoh ul-adl“ asarlari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti va Sankt-Peterburg Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. Asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

 
 Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1983.
 Miftoh ul-adl va Gulzordan, T., 1962.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Davlat arboblari
Turkum:Ulamolar
Turkum:1480-yilda tugʻilganlar
Turkum:1547-yilda vafot etganlar
Poema (musiqa)

Poema (musiqada) — 1) lirik-dramatik yoki lirik-hikoyaviy harak-terga ega hamda emotsional joʻshqinlik bilan sugorilgan erkin shakldagi musiqa asari. Odatda, fortepiano yoki skripka, violonchel kabi torli-kamonli cholgʻular uchun yaratiladi; 2) simfonik poema — muayyan mavzu (yoki syujet)ga asoslangan bir qismli simfonik asar. Simfonik uvertyura asosida F. List ijodida shakl topgan. R. Shtraus, P. Chaykovskiy, A. Skryabin, Ya. Sibelius va boshqa simfonik P.ning mumtoz namunalarini yaratgan. Oʻzbekiston kompozitorlaridan D. Zokirov, M. Ashrafiy, Ikr. Akbarov, S.Yudakov, S. Boboyev, A. Kozlovskiy, M. Tojiyev va boshqa turli mavzularda, muayyan dasturli va erkin shakllarda P.lar ijod qilganlar. 20-asr uzbek musi-kasida P. yoki P. sifat asarlar koʻpligi — milliy badiiy meros, mushohadali musiqiyijodiy tafakkur, qolaversa oʻzigagina xos mentalitet bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poya

Poya  – oʻsimlikning shox, barg va gullari joylashgan asosiy oʻqi. Boʻgʻim (barg oʻrni) va boʻgʻim oraliqlaridan iborat. Poya ildiz bilan barglar orasida moddalar harakatini taʼminlaydi. Baʼzi oʻsimliklarning poyasi metamorfozlashgan (shakli oʻzgargan) boʻlib, suv va oziq moddalarni toʻplash (kartoshka), himoya (doʻlana va yantoklarning tikanlari), ilashish (tok va oshkrvoklarning jingalagi), vegetativ koʻpayish (ajriq, qulupnay poyalari) vazifalarini bajaradi. Bir yillik va koʻp yillik, yer ustki va yer ostki, yogʻochlashgan va yogʻochlanmagan poyalar bor. Poyalar silindrsimon, koʻp qirrali, yassi, gʻadir-budur yoki silliq boʻladi. Asosan, uchidagi oʻsish konusi hujayralarining boʻlinishidan poya boʻyiga oʻsadi; baʼzi oʻsimliklar (masalan, gʻalladoshlar) poyasi boʻgʻim oraligʻining uzayishidan ham usadi. Poyaning boʻyi, yoʻgʻonligi turlicha boʻladi. Yoʻsinlar poyasining uzunligi bir necha sm, diametri bir necha mm, sekvoyyalar poyasining uzunligi 150 m, diametri 10-12 m. Lianalar poyasi 200-300 m keladi. Poyaning anatomik tuzilishi sistematik guruxlariga koʻra, sodda yoki murakkab boʻladi. Masalan tuban yoʻsinlar poyasi faqat bir xil parenxima hujayralaridan, poyabargli yusinlarda esa qobiq va suv oʻtkazuvchi toʻqimadan, plaunlar poyasi ksilema va floemadan iborat oʻtkazuvchi toʻqimadan tuzilgan. Qirqboʻgʻimlar poyasining ichi gʻovak boʻlib, oʻtkazuvchi toʻqimalar aylana joylashadi. Qirqquloqlar poyasining markazi narvonsimon joylashgan traxeidalardan tuzilgan ksilema elementlaridan iborat; uni floema pardasi oʻrab turadi. Bundan tashqarida bir necha qavat hujayralardan tuzilgan peritsikl joylashgan. Mana shu markaziy silindr birlamchi qobiq, tashqi tomondan epidermis bilan oʻralgan. Birlamchi qobiqning eng ichki-peritsikl bilan chegaradosh qavati endoderma deb ataladi. Urugʻli oʻsimliklar poyasining poʻstlogʻi ostida parenxima hujayralaridan iborat birlamchi qobiq boʻlib, uning endodermasi markaziy silindrni oʻrab turuvchi peritsikl bilan chegaralanadi. Poyaning dastlabki rivojlanish bosqichida peritsikl ostida yupqa pardali uzunchoq hujayralardan iborat hosil qiluvchi toʻqima-prokambiy vujudga keladi. Prokambiy hujayralarining boʻlinishi natijasida birlamchi ksilema va birlamchi floema hosil boʻladi. Ikki pallali va ochiq urugʻli oʻsimliklarda esa birlamchi ksilema va birlamchi floemadan tashqari ikkilamchi hosil qiluvchi toʻqima-kambiy ham vujudga keladi. Koʻpchilik bir pallali oʻsimliklar poyasining markaziy qismi parenxima hujayralaridan tuzilgan boʻlib, ularning orasidan oʻtkazuvchi nay – tolalar tutami oʻtadi. Bir pallali oʻsimliklar poyasida kambiy hosil boʻlmagani uchun yoʻgʻonlashuv xususiyatiga ega emas. Aloe, yukka, dratsena kabi ayrim bir pallali oʻsimliklarning poyasi faqat peritsiklda vujudga keladigan ikkilamchi hosil qiluvchi toʻqima hisobiga yoʻgonlashadi. Yer ostida joylashadigan bargi reduksiyalangan poya odatda, ildizpoya deyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Botanika
Turkum:Fan
Tana

Tana – odam va umurtqali hayvonlar gavdasining asosiy qismi; bundan bosh, qoʻl-oyoqlar va dum (hayvonlarda) mustasno.

 

Turkum:Anatomiya
Poyandoz

Poyandoz (fors. — oyoq va solmoq) — alohida hurmat belgisi sifatida mehmon oyogʻi ostiga toʻshaladigan gazmol, gilam yoki koʻrpacha. Qadimdan P. obroʻli mehmonlar kutib olinganda, kelin tushirganda ishlatilgan. Hozir idora va tashkilotlarda yoʻlak-dax^izlarga ham gilam-P. solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pogʻona

Pogʻona, bosqich – tovushqator, gamma va ladlarni tashkil etuvchi har bir tovush. Yozuvda rim raqamlari bilan belgilanadi (I, II, VII, VIII va hokazo).

 Asosiy pogʻonalar 
Major va minor tonalliklarining birinchi (I), toʻrtinchi (IV) va beshinchi (V) pogʻonalari asosiy pogʻonalar hisoblanadi.
Pravda vostoka

Pravda vostoka ("Sharq haqiqati") — Toshkent shahrida rus tilida chiqadigan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy kundalik gazeta. Muassisi: Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Dastlab "Nasha gazeta" ("Bizning gazetamiz", 1917-yil 15-apreldan 1919-yil 12-aprelgacha), "Izvestiya SIK Turkestanskoy Respubliki i kraykoma KPT, SK Kompartii Turkestanskoy ASSR" ("Turkiston Respublikasi MIK va Turkiston Kompartiyasi ulka komiteti, Turkiston ASSR Kompartiyasi MK axboroti", 1919-yil 12-apreldan 1922-yil 20-iyulgacha), "Turkestanskaya pravda" ("Turkiston haqiqati", 1922-yil 20-iyuldan 1924-yil 25-noyabrgacha) nomlarida chiqqan. 1924-yil 25-noyabrdan xrz. nomda. Sahifalarida qishloq xoʻjaligi, sanoat, fan va madaniyat taraq-qiyoti, adabiyot va sanʼat, uzbek xalki tarixiga oid ilmiy, muammoli, tahliliy maqolalar keng yoritiladi. Shuningdek, mustaqillik yillarida tarixning oʻqilmagan sahifalariga, Oʻzbekistonning yangi tarixiga koʻproq eʼtibor qaratiladi. Respublikadagi barcha viloyatlarda maxsus muxbirlari bor. Bosh muharriri — B. M. Hasanov. Adadi 10000 (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gazetalar
Turkum:Oʻzbekiston gazetalari rus tilida
Praga universiteti

Praga universiteti, Karl universiteti — Chexiya Respublikasining asosiy universiteti. Markaziy va Sharqiy Yevropadagi eng qadimgi universitet boʻlib, dunyodagi eng qadimgi klassik universitetlardan biri hisoblanadi. 1348-yilda Chexiya Lyuksemburg qiroli Karl IV tomonidan asos solingan. Universitet Chexiyaning Praga shahrida joylashgan. Dastlab universitetda erkin sanʼat, huquq, tibbiyot, texnologiya fakultetlari boʻlgan. Guschilar harakati davrida milliy ozodlik va katolik cherkoviga qarshi kurash markazi hisoblangan. 2-marta Yan Gus rektorlikka saylangan. 1882-yil nemis va chex universitetiga boʻlingan. Chexoslovakiyani nemis-fashistlari bosib olgan davrda chex universiteti faoliyat olib bormagan. Universitet faoliyati 1945-yildan keyin qayta tiklangan. Matematika, fizika, tibbiyot, pediatriya, falsafa, huquq, madaniyat, jurnalistika, jismoniy tarbiya va sport, pedagogika boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 1348-yilda universitet kutubxonasida 2 mln.dan ortiq asar saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Hozirda universitetda 50 mingdan ortiq talaba tahsil olmoqda, ulardan yetti mingga yaqini xorijliklar, aksariyati Slovakiya, Gretsiya va Buyuk Britaniyadan tashrif buyurgan talabalar. Fanlar chex va ingliz tillarida oʻqitiladi.

Universitet Amerika, Yevropa va Osiyodagi koʻplab oliy taʼlim muassasalari, jumladan, AQShda 23 ta, Germaniyada 19 ta va Fransiyada 11 ta universitet bilan hamkorlik qiladi. Praga universiteti, shuningdek, Oxford, Sorbonne, Myunxen, Jeneva va boshqalar bilan bir qatorda Yevropaning yirik universitetlari assotsiatsiyasining bir qismidir. Unda dunyoning yetakchi universitetlari oʻqituvchilari maʼruza oʻqiydi.

Praga universiteti dunyodagi eng yaxshi universitetlarning „Shanxay reytingi“da uch yuztalikka kirdi (2017-yil holatiga) va Chexiya taʼlim muassasalari orasida birinchi oʻrinda turdi. Shuningdek, 2012-yilda universitet birinchi marta matematika va fizika yoʻnalishlari boʻyicha ikki yuztalik, 2016-yilda esa dunyodagi eng yaxshi ikki yuzta tibbiyot universitetlari reytingiga kirdi.

Milena Králíčková 2022-yildan buyon rektor lavozimida faoliyat yuritib kelmoqda.

 

Turkum:Chexiyadagi universitetlar
Pragmatizm

Pragmatizm (yun. pragmatos — ish, harakat) — falsafiy taʼlimot. 19-asrning 70-yillarida AQSH da shakllanib keng rivojlandi, bu mamlakat maʼnaviy hayotiga katta taʼsir koʻrsatdi. Oʻtmish falsafasini hayotdan ajralib qolgan, mavhum, kuzatuvchan xarakterga ega deb bilgan. P. vakillari "falsafani taʼmirlash" dasturini olgʻa surdilar. Ular falsafa borliq va bilishning ilk asoslarini idrok etishdan iborat boʻlib qolmasligi kerak, balki kishilarning oldida koʻndalang boʻlib turadigan, turli hayotiy vaziyat, faoliyat jarayonida ular duch keladigan muammolarni hal qilishi kerak deb hisoblaydilar. P. amaliyotda insonga nima koʻproq foyda bersa, oʻshanga koʻproq ahamiyat berish zarur degan gʻoyani ilgari suradi. P.ning asosiy gʻoyalari Ch. Pirsnniki boʻlib, qoidalarini U. Jeyms, J. Dyui, F.K. S. Shiller, J.G.Mid ishlab chiqqanlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pragmatika

Pragmatika (yunoncha: pragma, pragmatos — ish, harakat) — semiotika va tilshunoslikning nutqda til belgilarining amal qilishini oʻrganuvchi sohasi; boshqacha aytganda, muayyan belgilar tizimini oʻzlashtirib, undan foydalanuvchi subʼyektlarning ayni shu belgilar tizimiga munosabatini oʻrganuvchi fan tarmogʻi. P. haqidagi asosiy gʻoya amerikalik olim Ch. Pirs tomonidan oʻrtaga tashlangan; yana bir amerikalik olim Ch. Morris ushbu gʻoyani rivojlantirgan va "P." terminini semiotika boʻlimlaridan birining nomi sifatida amaliyotga kiritgan.

P. insonning ijtimoiy faoliyatini oʻzida qamrab oluvchi nutq jarayo-ni, muayyan aloqa vaziyati orqali namoyon boʻladi. Lingvistik P. aniq shakl, tashqi koʻrinishga ega emas; uning do-irasiga soʻzlovchi subʼyekt, adresat, ularning aloqa-aralashuvdagi oʻzaro munosabatlari, aloqa-aralashuv vaziyati bilan bogʻliq koʻplab masalalar ki-radi. Mas, nutq subʼyekti bilan bogʻliq holda quyidagi masalalar oʻrganila-di: bayonning oshkora va yashirin maqsadlari (biron-bir axborot yoki fikrni yetkazish, soʻroq, buyruq, iltimos, maslahat vaʼda berish, uzr soʻrash, tabriklash, shikoyat va boshqalar); nutq taktikasi hamda nutq odobi ; suhbat, soʻzlashish qoidalari; soʻzlovchining maqsadv; soʻzlovchi tomonidan adresatning umumiy bilim jamgʻarmasi, dunyoqarashi, qiziqishlari va boshqa hislatlariga baho berilishi; soʻalovchining oʻzi bayon qilayotgan xabarga munosabati kabilar. P.da nutq adresati, oʻzaro aloqaga kiruvchilarning munosabatlari, muayyan aloqa vaziyati singari omillar bilan bogʻliq qolda qam koʻplab masalalar oʻrganiladi. P. gʻoyalari evristik (yoʻnaltiruvchi) dasturlash, mashina tarjimasi, informatsion-qidiruv tizimlari va boshqalarni ishlab chiqishda qoʻllanadi.

Abduvahob Madvaliyev, Yoʻldosh Solijonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prado

250px|rightPrado (Prado) — Madriddagi milliy rangtasvir va haykaltaroshlik muzeyi. 1819-yil ispan qirolligi badiiy asarlar toʻplami asosida tashkil etilgan. P. 15—19-asrlar ispan rangtas-viri (El Greko, X. Ribera, F. Surba-ran, D. Velaskes, F. Goyya va boshqalar), 16-asr italyan rassomlari kartinalari (Rafael, Titsian va boshqalar), 15—16-asrlar niderland (Roger van der Veyden, X.Bosx, A. Mor va boshqalar), shuningdek, flamand (P. Rubens va boshqalar) va fransuz (N. Pussen va boshqalar) maktablari namoyan-dalari asarlarining boy toʻplamiga ega. P. soʻnggi ispan klassitsizmi us-lubida maxsus qurilgan (1785—1830, meʼmori X. de Vilyanuev) binoda joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ispaniya
Prazeodim

Prazeodim yun. prasios — och yashil (tuzlarining rangiga koʻra) va dymos — egizak (bu nom kashf qilinish tarixi bilan bogʻliq), lotincha, Praseodymium, Rg — Mendeleyev davriy sistemasining 111 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 59, atom massasi 140,9077. Lantanoidlar jumlasidan. 1 ta turgʻun izotopi bor. Sunʼiy radioaktiv izotoplari olingan. Prazeodim monatsit, loparit, bastnezit va boshqa nodir-yer minerallarida boʻladi. Suyuqlanish temperaturasi 935°, zichligi 6,78 g/sm³. Birikmalarda 3 va-lentli. Prazeodim va uning birikmalari shisha va sirlarni boʻyashda, maxsus poʻlatlar va olovbardosh yengil qotishmalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Praksitel

Praksitel (Praxiteles) (taxminan miloddan avvalgi 390—miloddan avvalgi 330) — yunon haykal-taroshi; soʻnggi klassika namoyandasi. Afinada ishlagan. P. asarlarini asosan marmardan ishlagan, antik nusxalardan va qad. mualliflarning yozmalaridan maʼlum. P. davrining badiiy talablariga javob beradigan yangi, oʻta nozik goʻzallik namunalarini yaratdi. Asarlari nisbatlar jihatidan kelishgan va uygʻun; marmarni mahorat bilan yoʻnib, tasvirni his qila olgan va uning mayin shakliga eri-shadi. P. shakllariga nafis holat va yengillik bera oladigan tashqi tayanch nuqtalarini topa olgan: "Apollon Sa-urokton" (taxminan miloddan avvalgi 370, Vatikan muzeyida), "Afrodita" (taxminan miloddan avvalgi 360—350, Luvrda) va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prandtl Lyudvig

PRANDTL (Prandtl) Lyudvig (1875.4.2, Frayzing, Bavariya — 1953.15.8. Gyottingen) — mexanika sohasidagi nemis olimi, amaliy gidroaeromexanika ilmiy maktabining asoschisi. Myunxendagi Oliy politexnika bilim yurtini tamomlagan. Gannoverdagi Oliy texnika bilim yurti professor (1901-yildan), Gyottingen universiteti professor (1904-yildan). Gyottingendagi gidroaerodinamika instituti direktori (1925—47). Ilmiy ishlari elastiklik va plastiklik nazariyasi, gidroaeromexanika, gaz dinamikasi va dinamik meteorologiyaga oid. Qanotning aerodinamik nazariyasini rivojlantirgan, gaz oqimida issiqlik uzatish muammosi masalalarini tekshirgan, suyuklik va gazlarda sodir boʻladigan issiqlik jarayonlariga taalluqli oʻxshashlik mezonini topgan (P. soni).

 
 Gidroaeromexanika rus. per., M., 1951.
Rajendra Prasad

Prasad Rajendra (1884.3.12, Zera-dei, Bihar — 1963.28.2, Patna) — Hindiston siyosiy va davlat arbobi. Kalkutta universitetida oʻqigan. 1911 — 16 yillarda Kalkutta, 1916—20 yillarda Patna Oliy sudida advokat, 1911 yildan Hindiston milliy kongressi (HMK) aʼzosi, raisi (1934, 1939 va 1947— 48). 1950 yildan Hindiston respublikasi muvaqqat prezidenti. 1952—62 yillarda Hindiston prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:3-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:28-fevralda vafot etganlar
Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:1963-yilda vafot etganlar
Oʻktam Pratov

Oʻktam Pratov (18-avgust 1934-yil, Xumson qishlogʻi, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston — 2017-yil) — oʻzbek biolog olimi. Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (2001), biologiya fanlari doktori (1988), professor (1994). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1959). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika institutida kichik ilmiy xodim (1959—62, 1965— 68), aspirant (1962—65), katta ilmiy xodim (1968—85), direktor va sistematika laboratoriya mudiri (1985—93). 1995-yildan markaziy gerbariy laboratoriya mudiri. Liviya davlatida katta muhandis (1977—85), 1997-yildan Oʻzbekiston milliy universiteti botanika oʻquv-ilmiy markazi rahbari. Ilmiy tadqiqotlari Oʻrta Osiyo florasini oʻrganishga, undan oqilona foydalanish va muqofaza qilishga, ayrim yirik, murakkab oila va turkumlarni monografik tarzda oʻrga-nib, ularning filogeniyasini ishlab chiqishga oid. Pratov 20 dan ziyod yangi oʻsimlik turi, 20 seksiya va 1 ta tribani ilk bor fanga olib kirdi. 10-jiddli „Oʻrta Osiyo oʻsimliklari aniqlagichi“ (1972— 93), „Ruscha-oʻzbekcha botanika terminlari lugʻati“ (1963), „Oʻsimliklar aniqlagichi“ (1995) mualliflaridan. Pratov rahbarligida Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobning 2-nashri oʻzbek va rus tillarida chop etildi.

 
 Botanika darslik (hamkorlikda) Toshkent, 2003
 Yuksak usimliklar sistematikasi (hamkorlikda), Toshkent, 2003
 Oʻzbekiston begona oʻsimliklarining zamonaviy tizimi va bi-nar (qoʻsh) nomlari (hamkorlikda), Toshkent, 2003.

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Oʻzbekiston kishilari
Turkum:1934-yilda tugʻilganlar
Turkum:2017-yilda vafot etganlar
Praya

Praya — Kabo-Verde davlati poytaxti. Santyagu orolning jan. sohilida. Aholisi 62 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi port (chetga apelsin, shakarqand, kofe chikariladi). Transatlantika dengiz yoʻllari tuguni. Baliq va dengiz mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari, temir-beton, keramika bu-yumlari zavodlari, mebel, tikuvchilik fabikalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Badiiy hunarmandchilik ustaxonalari, maishiy elektrotexnika buyumlarini yi-gʻish va taʼmirlash korxonalari ishlab turibdi. Moxov kasalligiga qarshi ku-rashish markazi. Shaharga 15-asr oxirlarida asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fritz Pregl

Fritz Pregl (1869.3.9, Laybax, hozirgi Lyublyana, Yugoslaviya — 1930. 13.12, Grats) — avstraliyalik kimyogar. Insbruk (1910-yildan) va Grats (1913-yildan) universitetlari professor Oz miqdorda (2– 6 mg) analiz qilinadigan birikmalardagi elementlar va funksional guruxlarni aniklash usullarini ishlab chikib miqdoriy organik mikroanalizga asos soldi. P. ishlab chiqqan usullar gormonlar, vitaminlar va boshqa murakkab tabiiy moddalarni sintez qilishning tez rivojlanishiga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1923)"PREGL (Pregl) Frits" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1869-yilda tugʻilganlar
Turkum:1930-yilda vafot etganlar
Turkum:3-sentabrda vafot etganlar
Turkum:13-dekabrda vafot etganlar
Predikat

Predikat (lotincha praedicatum — aytilgan) — 1) mantiqda — til predmeti haqida aytiladigan hukmning ikki termini (predikat va subyekt)dan biri; mantiqiy kesim, yaʼni hukmdan subyekt haqida xabar beruvchi boʻlak. Mac: Buyruq direktor tomonidan berildi; 2) tilshunoslikda — kesim (qarang Kesim).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Predikativlik

Predikativlik (lot. praedicativus — tasdiqlovchi, qatʼiy) — 1) zamonaviy mantiq fanida — belgilar va predmetlar oʻrtasida obyektiv mavjud boʻlgan aloqalarni aks ettiruvchi asosiy tushunchalardan biri; 2) tilshunoslikda — gapni shakllantiruvchi sintaktik kategoriya boʻlib, gap mazmuniga obyektiv borliqning u yoki bu hodisasi haqida xabar berish xususiyatini baxsh etadi. Predikativlik, belgi (harakat, sifat va xususiyat) bilan predmetning zamon va maylda anglashiladigan oʻzaro munosabatini ifodalaydi va shu tariqa gapni alohida fikrni shakllantiruvchi va u haqda xabar beruvchi birlikka aylantiradi (M-n, "Olma gulladi", "Doimo tinchlik boʻlsin!"). Modomiki, gap mazmunining borliqqa munosabati uni muayyan zamoniy va modal (real yoki noreal) darajaga qoʻyishni taqozo qilar ekan, predikativlik ham ikki sintaktik kategoriyaning — zamon va maylning birligidan iborat boʻladi. Ikki tarkibli gaplarda — kesim, bir tarkibli gaplarda esa ularning bosh boʻlagi predikativlikning ifodachisi hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Predmet

Predmet, narsa— inson faoliyati va bilishi jarayonida obyektiv borliqdan alohida ajratib olingan butun bir narsa. U moddiy (organizm, galaktika, elektromagnit maydoni va hokazo) va ideal (matematik formula, konseptual obraz) boʻlishi mumkin. Gap bu yerda biror fanning tekshirish obyekti ustida borishi nazarda tutiladi. Mas, falsafaning P.i, fizikaning P.i va hokazo Mantiqda fikrimiz nimaga qara-tilgan boʻlsa, u ham P. deyiladi; shu maʼnoda muhokama, tushuncha, xulosani ham P. deb hisoblash mumkin.

P. atamasi jonli muloqotda narsa, jism, obyekt maʼnosida ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prezentatsiya

thumb
Prezentatsiya yoki taqdimot ( — taqdim etish) — yangidan yaratilgan, tuzilgan muayyan narsaning rasmiy taqdim etilishi.

 

Turkum:Nutq
Turkum:Reklama
Prezidentlik boshqaruvi

Prezidentlik boshqaruvi -favqulodda holatlar joriy etilganda davlat boshqaruvida qoʻllanadigan vaqtinchalik boshkaruv shakli. U, asosan, federativ tuzilishdagi davlat boshqaruvi (mas, AQSH, Hindiston)da qoʻllanadi. Subʼyektlar federal konstitutsiya yoki qonunlarni, hukumatning qonuniy talablarini buzganda, inson huquqlari poymol etilganda, jiddiy tartibsizliklar roʻy berganda, federativ davlatning yagonaligiga xavf solinganda, kuchli zilzila, suv toshqinlari va shahrik.da amalga oshiriladi. Prezidentlik boshqaruvi davlat boshligʻining maxsus farmoni (dekreti) bilan eʼlon qilinadi. Prezidentlik boshqaruvi paytida tegishli davlat hokimiyati va boshqaruv organlari vakolatlari toʻxtatiladi, ularning vazifasini bajarish prezident tuzadigan organ yoki prezident tayinlagan mansabdor shaxs zimmasiga yuklanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prezidium

Prezidium ( – raislik qilish) — majlis, kengashni maslahatlashib olib borish uchun saylangan shaxslar guruhi, hayʼat; ayrim jamoat tashkilotlari, ilmiy muassasalar va boshqalarning doimiy rahbar organiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Prezinjantrop

Prezinjantrop (lot. rgaye - oldinda va zinjantrop) — Sharqiy Af-rikada topilgan gominidlarning shartli nomi. P. skelet qoldiklari ingliz antropologi va arxeologi L. Liki (1960) tomonidan Oldovay da-rasidan topilgan. Odatda, P.ga Homo urugʻining eng qad. vakili va kadimgi tosh asridagi ilk madaniyatning yara-tuvchisi sifatida qaraladi. Ayrim tad-qiqotchilar P.ning odamlarga yaqinligini inkor etishib, uni avstralopi-teklarning vakili deb hisoblashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Preyskurant

Preyskurant (frans. prix — narx va courant — joriy) — tovarlar, xizmatlar va mahsulotlar narxlari haqida maʼlumotnoma, toʻplam. P.da qayd etilgan narxlar P. narxlari deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prekos

Prekos (frans. rgesose — erta, tez yetiladigan) — goʻsht-jun yoʻnalishidagi mayin junli qoʻy zoti. 19-asr oʻrtalarida Fransiyada rambulye merinos qoʻylarini Angliyaning goʻshtdor leyster zotli quchqorlari bilan chatishtirib chikarilgan. P. zotida goʻshtdorlik, tez yetilish, yuqori sifatli jun berish xusu-siyatlari yaxshi uygʻunlashgan. Jussasi yirik, boʻyin va tanasida teri burmalari yoʻq. Qoʻchqorlarining ogʻirligi 110–115 kg (150 kg gacha), sovliklari-niki 58–62 kg. Qoʻchqorlaridan 8–10 kg (14 kg gacha), sovliklaridan 3,8—4,2 kg (10 kg gacha) jun olinadi. Junining uz. 8—9 sm, tolasining ingichkalik sifa-ti 60—64, toza jun chiqimi 45—50%. Pushtdorligi 125—135% (100 sovlik,dan 130—150 tagacha qoʻzi olinadi).

P. qoʻylari tez yetiladi, boqish va saqlash sharoitlariga talabchan. Lekin qur-gʻoqchilik mintaqalarida urchitib koʻpaytirishga moslashmagan. P. Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa, Shimoliy Afrika mamlakatlarida keng tarqalgan. Rossiya, Ukraina, Belorussiyaning ayrim viloyatlaridagi nayelchilik qoʻychilik xoʻjaliklarida eng sara suruvlari bor. P. kuy zoti ishtirokida 12 dan ortiq yangi qoʻy zotlari (qozoq, qirgʻiz mayin junli qoʻylari, qozoq arhar merinosi, dege-ress va oloy qoʻy zotlari) yaratilgan (yana qarang Mayin junli koʻylar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Prelog

thumb|220px|Vladimir Prelog
PRELOG (Prelog) Vladimir (1906.23.7, Sarayevo, Yugoslaviya) — shveysariyalik organik kimyogar. Mikroblar hayot faoliyati mahsulotlari, jumladan, riformitsin antibiotigining tuzilishi va taʼsir mexanizmini tadqiq qilgan. Zamonaviy stereokimyoviy nomenklatura mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1975, J. Kornfort bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-yanvarda vafot etganlar
Turkum:23-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Prelyudiya

Prelyudiya, prelyud ( — oldindan ijro etib koʻraman) — cholgu pyesa. Dastlab musika asari ol-didan (lyutnya, klavesin yoki organda) ijro etiladigan badiha harakteridagi kichik muqaddima. 18-asrdan erkin shakldagi mustaqil pyesaga aylandi (mas, I.S.Baxning organ uchun P.lari), shuningdek, turkumli shakldagi baʼzi cholgʻu asarlar (syuita, P.-fuga) tarkibiga mukaddima pyesa sifatida kiritildi. 19-asrdan koʻpincha P. yoki P. va fuga turkumlariga (odatda, 24 tadan) birlashtiriladi (mas, F.Shopen, A. Skryabin, K. Debyussi, D. Shostakovich va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan G. Mushel, B. Giyenko va boshqa fortepiano uchun P.lar yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Premchand

Premchand (taxallusi; asl ism-sharifi Dhanpatray Shrivastav) (1880.31.7, Lamhiy — 1936.8.10, Banoras) — hind yozuvchisi va publitsisti. Hindiston taraqqiyparvar yozuvchilar uyushmasi (1936)ning asoschilaridan biri. Urdu va hind tillarida ijod qilgan. Ijodi 20-asrning ilk yillaridan boshlangan. Asarlarida xalqning siyosiy uygʻonish jarayoni, uning ijtimoiy haqhuquklari va mamlakat ozodligi uchun kurashi aks etgan. Dastlabki hikoyalar toʻplami "Vatan dardi" (1909) siyosiy dolzarb mavzuda boʻlgani sababli musodara qilingan. Soʻnggi roman va xikoyalarida badiiy maxrrati eng takomiliga yetgan. "Qismat" ("Gaodaan", 1936) romani mashhur. P.ning baʼzi asarlarida Maxatma Gandining taʼsiri bor.

P. urdu va hind tilida 40 ga yaqin hikoyalar toʻplami, 13 roman, qissa, bir qancha pyesa va publitsistik maqolalar hamda tarjimalar muallifi: "Sevgi maskani" ("Premashram", 1922), "Nirmala" (1923), "Najot" ("Gʻaban"), "Jang maydoni" ("Karmabhumiy", 1932) va boshqa Asarlari turli tillarga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Jang maydoni", "Fidoyi", 2003).

 
 Bir kelin hikoyasi hikoyalar toʻpla-mi, T., 1973; Rama haqida qissa, T., 1970; Najot roman, T., 1975.

 Adabiyot 
 Balin V., Premchand — novellist, L., 1973; Premchand. Biobibliograficheskiy ukazatel, M., 1962.

Ansoriddin Ibrohimov.
Premyera

Premyera (frans. premure — birinchi) — spektakl, estrada, sirk tomoshalari, yangi kinofilm (telefilm) ning birinchi bor ommaviy namoyish qilinishi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Preparat

Preparat (lotincha praeparatus — tayyorlangan) — 1) ichiladigan tayyor dorilar; 2) kimyoviy tadqiqotlar uchun tayyorlangan moddalar; anatomik, gistologik va boshqa tadqiqotlar uchun tayyorlangan hayvon yoki oʻsimlik organizmining qismlari; 3) lab. yoki fabrikada tayyorlangan kimyoviy yoki farmatsevtik mahsulotlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prerafaelitlar

Prerafaelitlar (yun. rgaye — ol-din va Rafael) — 19-asr 2yarmida oʻrta asrlar va Rafaelgacha boʻlgan Ilk Uy-gʻonish davri sanʼatidagi samimiylik, poklikni eʼtirof etib, akademizmga qarshi chiqqan ingliz rassomlari va yozuvchilar. 1848-yilda "Prerafaelitlar birodarligi"ni tashkil qilgan (D.G.Rossetti, J.E.Milles, X.Xant va boshqalar). P. hayotni, oʻzidan, naturadan rasm ishlashga daʼvat qilgan; hayotni goʻzallashtirishga boʻlgan intilishi ijodda borliqni uslublashtirish va mayda k,ismlarigacha aniqishlanadigan bezakdorlikning hukmronligiga olib keldi. Mas, U. Morris hissiz mashina ishlab chiqarishga qarshi jonli qoʻl mehnatini yaratishga harakat qildi. P. gʻoyalari va amaliyoti adabiyotda simvolizm (U.Pater, O.Uayld) va tasviriy hamda amaliy bezak sanʼatida modern (O.Byordsli va boshqalar)yoʻnalishiga turtki berdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Preriyalar

Preriyalar (frans. prairie, lot. pratum — oʻtloq) — Shimoliy Amerikada, asosan, boshoqdosh oʻsimliklardan iborat oʻtloqlar. Kanadaning janubidan Meksika togʻlarigacha tarqalgan. Oʻzlashtirilmasdan oldin Shimoliy Amerikada 1 mln. km² dan, Kanadada 2 mln. km² dan koʻproq maydonni egallagan. Oʻsimlik qoplamida Yevrosiyo choʻllaridagi singari, asosan, sovuqqa va qurgʻoqchillikka chidamli, chim hosil qiluvchi boshoqlilar dominantlik qiladi. P.ning asosiy qismi sharqda oʻzlashtirilib, makkajoʻxori va bugʻdoy ekiladi; gʻarbda yaylov sifatida foydalaniladi. P.ning tabiiy oʻsimliklari Kanadada saqlanib qolgan; odam tomonidan kam oʻzgartirilgan qolda AQSH dagi milliy bogʻlarda (Janubiy Dakota shtati) koʻrish mumkin. P. uchun xos hayvonlar (yaylov iti, krradum, butu, koyot, bizon) ham milliy bogʻlarda saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Press

Press (lotincha: rgesso — bosaman, ezaman) — materiallarga bosim bilan zarbsiz (statik) ishlov berish uchun moʻljallangan mashina. Temirchilik-shtamlash ishlab chiqarishning asosiy vositasi. Dastaki vintli P. 15—16-asrlarda hunurmandchilik ishlari (moy ajratish, uzum ezish va boshqalar)da ishlatilgan. Keyinchalik (17—18-asrlarda) metall ishlashda, xu-susan, tanga pul zarb qilishda, soʻngra temirchilik-shtamplash ishlarida keng tarkaldi.

P.ning gidravlik, mexanik va gidromexanik xillari bor. Ular krivoshipli yoki ekssentrikli, vintli, tirsakli, reykali va richagli; vertikal va gorizontal xillarga boʻlinadi. Pokovkalarni shtamplashda avtomatlashtirilgan P.dan foydalaniladi.

P. sanoatning turli tarmoklarida metall, plastmassalar, rezina, qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berishda jismlarning shaklini oʻzgartirish (bolgʻalashshtamplash), boʻlak-boʻlak yoki kukunsimon materiallarni biriktirish (briketpash), yumshoq moddalarning haj-mini kichraytirish (paketlash), detallarni biriktirish (qarang Payvandlash), turli agregat xrlatdagi jismlarni birbiridan ajratish, me-tallarning mexanik xossalarini si-nash va boshqa ishlarda qoʻllanadi. Bundan tashqari, P.larda tikuvchilik mahsulotlari dazmollanadi, faneraga turli shakl beriladi, yigʻish operatsiyalari bajariladi, metallar mexanik sinovdan oʻtkaziladi. Hajmiy shtamplash uchun moʻljallangan yirik P.larning eng yuqori bosim kuchi — 750 MN gacha, list metarial uchun — 1500 MN.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Presstij

"PRESSTIJ" — ishbilarmon va tad-birkorlarning haftalik reklama jur-nali. Toshkentda 1995-yildan rus tilida nashr etiladi. Muassislar; "Mir ekonomiki i prava" nashriyot uyi va "Colik va bojxona xabarlari" gazetasi. Haftaning har dushanba kunlari 96 sahifada chop etiladi. Asosan, ishbilarmonlik, tijorat xabarlari, reklama eʼlonlari, maslahatlar, tovar bozorlari va birja koʻrsatkichlari haqida maʼlumotlar, xizmatlar , ishlab chiqarish mahsulotlari, ofis xizmati va boshqa haqida eʼlonlar beriladi. Bundan tashqari, "P." markasi ostida "Chastniy sektor", "Presstij TV", "TV plyus" ilovalari ham chop etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Press-qolip

Press-qolip — keramika, metall, plastmassa, rezina va boshqa materiallarni presslash yoʻli bilan maʼlum shakldagi hajmiy buyum (zagotovka)lar olishga moʻljallagan moslama. Dastaki, yarim avtomatik; olinadigan, yarim olinadigan, muqim (statsionar); ajratish tekisligi gorizontal hamda vertikal xillari bor. Press-qolipda bir yoki bir necha shakl boʻshliqlari boʻlishi mumkin. Ichi hovol buyumlarni tayyorlashda ularning ichki boʻshliqlariga puanson (sterjen)lar bilan shakl beriladi. P.-q. uglerodli yoki legirlangan poʻlat, rangli metallarning qotishmalari, gips va boshqalardan tayyorlanadi. Material va olinadigan zagotovkaga qarab, P.-q.da maʼlum temperatura saqlanadi. Buning uchun plita teshigi orkali keltiriladigan bugʻ yoki issiq suv, elektr qizdirish elementlari va boshqalardan foydalaniladi. P.-q. ichki yuzasi yuqori anikdikda silliklanadi, pardozlanadi va xrom eritmasi bilan krplanadi. P.-q. avtomobilsozlik, radiotexnika, elektrotexnika sanoatlarida, sanitariya texnikasi jihozlari tayyorlashda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Presto

Presto (ital. presto — tez, jadal) — musiqada juda tez surʼat. 17-asrdan maʼlum. 18-asrdan koʻproq klassik simfoniya (sonata) turkumlarining yaku-niy (final) qismlarida ham opera uvertyuralarida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pretor

Pretor (lotincha: praetor — oldinda boruvchi) — Qad. Rimda dastlab oliy mansabdor shaxs, soʻngra miloddan avvalgi 367 yildan (yoki 366 dan) konsulning kichik hamkasabasi. Miloddan avvalgi 242 yildan ikki P. saylangan: biri Rim fuqarolari oʻrtasida sudlov ishlarni olib borgan, boshqasi esa — fuqarolar bilan oʻzga yurtliklar (xorijiylar) oʻrtasidagi nizoli masalalarni koʻrgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil