Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
San Francisco boʻgʻozi

thumb|right|220px|San Francisco qoʻltigʻi
San Francisco boʻgʻozi – Tinch okeanidagi qoʻltiq, Shimoliy Amerika qirgʻoqdari yaqinida joylashgan. Okean bilan Oltin darvoza boʻgʻozi orqali tutashgan. Uzunligi 88 km, eni 20 km. Eng chuqur joyi 19 m. Sakramento, San Xokain daryolari quyiladi. Gʻarbiy sohilida San Francisco, sharqida Oklend, Berkli, Richmond shaharlari joylashgan. Qoʻltiqning ikki sohilini birlashtiruvchi koʻpriklar (jumladan, dunyoda eng uzun koʻprik — 14,4 km) qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Turkum:Shimoliy Amerika
San Francisco zilzilasi

San Francisco zilzilasi, AQShning eng chekka gʻarbida, San Francisco yonida 8-aprel 1906-yilda mahalliy vaqt bilan soat 5 dan 12 daqiqa oʻtganda sodir boʻlgan. San Francisco zilzilasi Yer yuzida eng halokatli yer silkinishlaridan biri hisoblanadi. Zilzila kuchi 10— 11 ballga yetgan; magnitudasi 8,25. Qirgʻoq boʻyi tizmasidagi San-Andrias yorigʻi boʻylab togʻ jinslarining bir necha km masofada toʻsatdan uzilib siljishi natijasida roʻy bergan. Seysmik toʻlqinlar har tomonga yoʻnalib, Kaliforniya va Nevada shtatlari xududlarida 1 mln. km² maydonni larzaga keltirgan. Meridian boʻylab 430 km ga choʻzilgan yer sinigʻi yonida seysmik toʻlqinlar 6—11 balli izoseyst zonalarni hosil qilgan. San Francisco va Sant aRoza sh.lari eng koʻp vayron boʻlgan. Yoʻl, kanalizatsiya, suv taʼminoti inshootlari qattiq shikastlangan. SanFransisko sh. kuchli yongin ichida qolgan. SanAndrias uzilmasi boʻylab shaharlarda imoratlar birbiriga nisbatan 6,5 m gacha siljigan va baʼzi joylarda 1 m gacha koʻtarilgan. Jami 28,2 mingga yaqin uyjoy vayron boʻlib, 700 kishi qurbon boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:AQShdagi zilzilalar
San Francisco konferensiyasi

San-fransisko konferensiyasi — 25-apreldan 26-iyungacha 1945-yilda AQShning San Francisco shahrida boʻlib oʻtgan konferensiya. AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR va Xitoy nomidan chaqirilgan. BMT ustavi (50 davlat taʼsis etgan)ni qabul qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
San-Xose

San-xose – Kosta-Rika poytaxti. Irasu va Poas harakatdagi vulkanlari yaqinida, Markaziy vodiy platosida, 1170 m balandlikda joylashgan. Aholisi 324 ming kishi (1990-yillar oxiri). Iqlimi subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperatura yanvarda 18°, iyulda 21°, yillik yogʻin 1850 mm. Transamerika shossesidagi yirik transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Milliy teatr, milliy muzey, universitet, Tarix va Til akademiyalari, kutubxonalar bor. Shaharga 1737—38 yillarda asos solingan. 18-asrda tamaki sanoatining yirik markazi boʻlgan. Teztez zilzila boʻlib turadi. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor, Prezident saroyi, Milliy saroy, teatr binosi va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kosta-Rika
San-xose (shahar)

San-xose, San-Xoze - AQShning gʻarbiy qismidagi shahar, Kaliforniya shtatida. Aholisi - 894,9 ming kishi (2000). Temir yoʻl tuguni. Raketakosmik va radioelektronika sanoatining yirik markazi. EHM, yarim oʻtkazgichli priborlar va harbiy maqsadlar uchun turli jihozlar ishlab chikariladi. Priborsozlik, elektrotexnika, avtomobil yigish, mevakonserva sanoati korxonalari; universitet bor. Shaharga 1777-yilda asos solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
San Juan (Puerto-Riko)

San-Juan – Puerto-Rikoning maʼmuriy markazi, Puerto-Riko orolining shimoliy sohilida joylashgan yirik port. Aholisi - 438 ming kishi (1995, shahar atrofi bilan 1 mln. kishi). Mamlakatning sanoat, savdo va madaniy markazi. Iqlimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 28°. Yillik yogʻin 1550 mm. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Port orqali chetga shakar-qand, rom, tamaki, kofe, sabzavot va mevalar eksport qilinadi. Oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, toʻqimachilik, mashinasozlik, sement, neftni qayta ishlash va kimyo sanoati korxonalari bor. Shaharga 1508-yilda asos solingan va dastlab Kaparra, 1521-yildan yangi joyga koʻchirilib Puerto-Riko (ispancha – boy port) deb nomlangan. Keyinchalik orolni Puerto-Riko, shaharni esa San Juan deb atay boshlaganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan qasrlar (1533), sobor (1540—87), cherkov (1929) saqlangan. Universitet, Ispan tili akademiyasi, Puerto-Riko madaniyati instituti, kutubxona, muzey va teatrlar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Puerto-Riko shaharlari
Sanchiq

Sanchiq — qorin boʻshligʻi aʼzolari kasallanganda toʻsatdan paydo boʻladigan ogʻriq xuruji. Bunda shu aʼzolar muskullari uzoq vaqt qisqarishi natijasida qisilish vujudga kelib, kuchli ogʻriq kuzatiladi. Ichak, jigar, meʼda osti bezi, buyrak S.lari farq qilinadi.

Koʻproq ichak sanchigʻi uchraydi. Badhazm ovqatlarni koʻp isteʼmol qilish, ichki aʼzolardagi yalligʻlanish jarayonlari, operatsiyalardan keyin hosil boʻlgan chandiq, gijjalar boʻlishi, ichakda achish va bijgʻish jarayonlarining kuchayib, yel toʻplanishidan paydo boʻladi. Koʻrichakning chuvalchangsimon oʻsimtasiga xos soha va toʻgʻri ichak sanchigʻi tafovut qilinadi. Oʻsimtaga xos soha sanchigʻida qorinning pastki va oʻng tomonida kuchli ogʻriq boʻladi; toʻgʻri ichak sanchigʻida teztez takrorlanib turuvchi ogʻriq, ich kelishiga soxta moyillik kuzatiladi. Ichak sanchigʻi koʻngil aynishi, qusish, qorinning dam boʻlishi va devorining taranglanishi, toʻlgʻoqsimon ogʻriq bilan kechadi.

Jigar sanchigʻida ogʻriq qovurgʻa osti sohasida paydo boʻlib, qorinning yuqori qismiga, oʻng kurak suyagi ostiga tarqaladi. Ogʻriq xurujlari ogʻiz qaqrashi va achchiq taxir maza sezilishi, koʻngil aynishi, qusish, gavda temperaturasining koʻtarilishi bilan oʻtadi. Bu — bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etishi mumkin (qarang Oʻttosh kasalligi).

Meʼda osti bezi sanchigʻida bel ogʻrib, orqaga ham tarqaladi (qarang Pankreatit). Buyrak sanchigʻida qorin va bel sohasida kuchli ogʻriq paydo boʻlib, chov va jinsiy aʼzolarga tarqaladi, bemorning teztez siygisi qistab, siyganida achishib ogʻriydi. Ogʻriq kuchliligidan bemor "oʻzini qoʻygani joy topolmay qoladi". Bu xurujlar koʻpincha ogʻir jismoniy ish qilgandan keyin, transportdagi silkinish, chayqalishdan soʻng kuzatilishi mumkin.

Kuchli ogʻriq xurujlari vaqtida vrach chaqirish, u kelguncha ogʻriq qoldiruvchi dorilar ichirmaslik, issiq qilmaslik lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanchiqoʻt

Sanchiqoʻt (Thalictram minus) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 80—100 sm. Ildizi ggopuksimon sershox. Bargining uz. 7—30 sm, 3—4 karra patsimon qirqilgan. Guli mayda, qizgʻish, toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi mayda, tuxumsimon, uchi ilmoqqa oʻxshab qayrilgan. May oyida gullaydi, iyunda meva tugadi, iyulda poya va barglari qovjiraydi. Oʻzbekistonda 5 turi togʻlarning shim. yon bagʻirlarida, xususan, archazorlarda koʻp uchraydi. Ildizida talikmin, talikmidin, glautsin, poyasi va barglarida talmin va talmidin alkaloidlari borligi aniklangan. S.ning ekstraktlari qonni toʻxtatish va qon bosimini koʻtarish xususiyatiga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanʼat (jurnal)

"SANʼAT" — ilmiy-amaliy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli jurnal. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi nashri. 1997-yildan Toshkent shahrida 3 oyda bir marta oʻzbek, rus, ingliz tillarida chop etiladi. Jur. Oʻzbekiston hamda Oʻrta Osiyo xalqlari qad. yodgorliklari, sanʼat va xalq hunarmandligining anʼanaviy , meʼmorlik, rang-tasvir, musika, teatr va kino tarixi, Oʻzbekiston sanʼati namoyandalari faoliyati hamda ularning xorijiy hamkasblari bilan hamkorligi, respublikada va xorijiy davlatlarda uyushtiriladigan kurgazmalar, ilmiy anjumanlar haqida maʼlumotlar beradi, Oʻzbekiston BA, shuningdek, uning oʻquv yurtlari va bulimlari faoliyatini yoritadi, estetik tarbiya va boshqa masalalar buyicha nuqtai nazarlarni bayon qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi
Turkum:Jurnallar
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Sanʼatshunoslik instituti

Sanʼatshunoslik instituti, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot instituti — oʻzbek milliy sanʼati nazariy va amaliy masalalari bilan shugʻullanuvchi ilmiy markaz. 1928-yilda Samarqand shahrida Oʻzbekiston musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqotlar instituti nomi bilan tashkil qilingan. 1932-yil Toshkent shahriga koʻchirilgan. Madaniyat ministrligi (194357 va 196397), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi (1957—63) qoshida boʻlgan; 1997-yildan Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi tarkibida. Sanʼatshunoslik institutida tasviriy sanʼat, amaliy sanʼat, musiqa tarixi, folklor va zamonaviy musiqa, teatr va xoreografiya, meʼmorlik, kino va televideniye, madaniyatshunoslik, sanʼat va meʼmorlik tarixi, Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi boʻlimlari, qad. yodgorliklarni restavratsiya qilish, fotokino, ovoz yozish laboratoriyalari, ixtisoslashgan kutubxona bor. Institut koʻrgazma toʻplamida arxeologik kazilmalar jarayonida topilgan muhim ashyoviy xazinasi, valik va magnit tasmalariga yozib olingan nodir va noyob xalq musiqa ijodiyoti namunalari, sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqotlarlarining asl qoʻlyozmalari, fotomateriallari va arxiv materiallari saqlanadi. 1978-yildan nomzodlik va 1992-yildan doktorlik dissertatsiyalari himoyasi huquqiga ega Ixtisoslashgan kengash faoliyat koʻrsatadi.

Sanʼatshunoslik institutida oʻzbek milliy sanʼati — tasviriy va amaliy bezak sanʼatining nazariy uslubiy jihatlari, musiqiy meros va zamonaviy ijodiyot, anʼanaviy va zamonaviy teatr muammolari, kadimshunoslik topilmalari, madaniyatshunoslik va boshqa masalalar boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Ilmiy tuplamlar nashr etiladi. Institut 1989-yildan Yaponiyaning Soka universiteti bilan ilmiy hamkorlik oʻrnatgan, Yaponiyaning Ipak yoʻli instituti bilan Kushan davriga oid Dalvarzintepa madaniy yodgorligida, yapon va rus arxeolog olimlari bilan hamkorlikda Kampirtepa harobalarida qazilma ishlari olib borilmoqda. 2002-yildan YUNESKOning folklor va anʼanaviy madaniyatni oʻrganish mintaqaviy markazi tuzilib, Boysun majmuaviy ekspeditsiyasi oʻz ishini boshlagan.

Institutda sanʼatshunoslik taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshgan olimlardan G. A. Pugachenkova, L. I. Rempel, M. S. Bulatov, I. Rajabov (qarang Rajabiylar), M. K. Rahimov, T. S. Vizgo, L. Yu. Mankovskaya, D. A. Faxretdinova, S. Mahkamova, A. Umarov va boshqa ishlagan; M. Razmenov, M. Krdirov, P. Zohidov, E. V. Rtveladze, R. Toqtosh, T. Gʻafurbekov, F. Karomatov (Karomatli), J. Teshaboyev, A. Hakimov, R. Abdullayev, B. Turgʻunov va boshqa ijodiy faoliyat koʻrsatmoqda. 

Davlat Mullajonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Institutlar
Turkum:Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi
Saodat

"SAODAT" — Oʻzbekiston xotin-qizlarining ommabop, ijtimoiy-siyosiy, badiiy-bezakli jurnal.

Toshkent shahrida 1 yilda 8 marta nashr qilinadi. Dastlab "Yangi yoʻl" (1925—34), "Yorqin turmush" (1936— 50), "Oʻzbekiston xotin-qizlari" (1950—65) nomlari bilan chop etilgan. Muayyan sabablar va urush tufayli jurnal 1934-yil apreldan 1936-yil iyulgacha, 1941-yil iyuldan 1950-yil oktabrgacha nashr etilmagan. 1966-yildan xoz. nomda. Jur.ga turli yillarda Oʻzbekistonning tanikli adibalari — jamoat arboblari muharrirlik qilgan: Tojixon Shodiyeva (1927—29), Sobira Xoldorova (1930–31), Xosiyat Tillaxonova (1931—34), Saodat Shamsiyeva (1936—37), Fotima Niyozova (1937—38), Iqbol Akbarxujayeva (1939—41), Oydin (M. Sobirova, 1951–53), Zulfiya (1953–85) va Halima Xudoyberdiyeva (1985—94).

Utgan barcha davrlarda jurnal oʻzbek ayolining oilada nazokatli, sevimli, farzandlariga mexribon boʻlishi, turmush mashaqqatlarini yengib oʻtib, jamiyatda ham oʻz urnini topishiga kumakdosh bulib kelgan; juda kup yosh shoira, adibalarning ijodkor sifatida shakllanishi uchun maktab vazifasini oʻtagan. X. Ahrorova, S. Mahmudova, R. Shomansurova, H. Xudoyberdiyeva, O. Hojiyeva, Sh. Salimova, R. Rahmonova, M. Ulugʻova, Q. Rahimboyeva, D. Saidova, X. Bobomurodova va boshqa ijodkorlar "S." maktabining turli davrlardagi talabalari boʻlib, bugun Oʻzbekistonda tanikli ijodkorlar sifatida faoliyat kursatib, "S." tajribalarini targʻib qilmoqdalar.

Respublika mustaqilligi yillarida "S." ayol qalbining minbari, milliy qadriyatlarning targʻibotchisi, xotinqizlarni keng ijtimoiy faoliyatga chorlovchi ommabop jurnali sifatida tiklanayotgan millat ayollarining oʻzini ozod inson sifatida qayta kashf etishi, imkoniyatlarini namoyon qilishiga ruhiy madadkor vazifasini bajarmoqda. Unda oʻzbek ayollarining turmush tarzi, uy tutishi, salomatligi, bola tarbiyasi, madaniymaishiy ehtiyojlari va boshqa masalalar yoritilishi bilan birga oʻzbek madaniy merosi va milliy qadriyatlaridan, jahon adabiyotidan, yosh ijodkor qizlarning asarlaridan namunalar, dunyoning mashhur xotinqizlari hayotidan qiziqarli lavhalar berib boriladi. 1999-yildan "S." jur.ga ilova sifatida "Gulchehralar" gaz. nashr etilmoqda. Oyiga 1 marta — yiliga 12 marta chop qilinadigan bu gaz. koʻproq yoshlar mavzuini yoritadi.

Adadi 40000 (2003). Muharriri — Oydin Hojiyeva (1994-yildan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Jurnallar
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Saolibiy

Saolibiy yoki Abu Mansur as-Saolibiy (toʻliq ismi: Abu Mansur Abdulmalik ibn Muhammad ibn Ismoil as-Saolibiy; 961-yil — Nishopur — 1038-yil) — yozuvchi, adabiyotshunos, tilshunos, tarixchi olim va sayyoh.

Arabiston, Iroq, Ispaniya, Xuroson va Movarounnahr boʻylab sayohat qilgan. 992 yilda Buxoroga, soʻng Xorazmga kelgan. Xorazmshox Abul Abbos Maʼmun (hukmronlik davri: 1009— 1017) saroyida xizmat qilgan, unga atab asarlar yozgan. S.ning „Yatimat uddahr fi mahosin axl alasr“ („Asr axlining fozillari haqida zamonasining durdonasi“) tazkirasi mashhur boʻlib, u oʻsha davr Movarounnahr, Xorazm, Xuroson va arab adabiyoti haqidagi noyob manbadir. Asarning ilk nusxasi 994— 1000-yillarda yozilgan boʻlib, muallif 1011 — 17 yillarda uni qayta ishlab toʻldirgan va xorazmshoh Abul Abbos Maʼmunga taqdim etgan. Tazkira muqaddima va 4 qism (40 bob)dan iborat boʻlib, unda 10-asr hamda 11-asr boshlarida arab tilida ijod qilgan movarounnahrlik va bir qancha xurosonlik shoirlar hayoti hamda ijodi yoritilgan. „Tatimmat alYatima“ („Yagona durdonaga qoʻshimcha“, 1032—38) asarida esa „Yatimat uddaxr“ ga kirmay qolgan yoki keyinchalik tanilgan yana 209 shoir (ulardan 104 nafari Movarounnahr va Xurosondan) haqida maʼlumot berilgan.

Saolibiyning „Kitob latoif almaorif“ („Ajoyib maʼlumotlar haqida kitob“) asari buvayhiylar sulolasi vaziri asSohib (995 y. v.e.)ga bagʻishlangan. Saolibiy islomgacha va islom davrida oʻtgan koʻplab shoirlar, mashhur kishilar, xalifalar, lashkarboshilar va ularning taxalluslari, toʻgʻrisida nodir maʼlumotlar keltirgan. Asarda muhim tarixiyetnografik maʼlumotlar, Saolibiy va unga zamondosh arabiynavis shoirlarning sheʼrlaridan parchalar mavjud.

„Fypap axbor muluk alfurs va siyarihim“ („Eron podshoxlari haqidagi xabar va hikoyalar sarasi“) nomli tarixiy asar, „Shohnoma“ va bir sheʼriy devon ham yaratgan. „AtTamassul valmuxozarat“ va „Mubhij“ asarlarini Qobus ibn Vushmgir (hukmronlik davri: 978—1012) ga bagʻishlagan. S.ning koʻplab asarlari Ismatulla Abdullayev tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 Asarlalari 

 Yatimat ut-dahr

 
 Yatimat ud-dahr 4j., T., 1976;
 Tatimmat al-Yatima („Yatimat uddahr“ 4-qismining qoʻshimchasi), T., 1990;
 Kitob latoif almaorif, T., 1987;
 Ajoyib maʼlumotlar, T., 1995.

 Abdullayev I., Abu Mansur asSaolibiy, T., 1972.

 

 

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Sapayev Eshmurod

Sapayev Eshmurod (1923, Koʻhna Urganch) — kulol, Xorazm kulollik maktabining qad. anʼanaviy usullarini rivojlantirgan. Xorazm vohasida katta hajmli xumlar yaratadigan yagona usta; u yaratgan xumlar qatʼiy bir shaklda nafis ishlanib (bal. 1 m dan optik,), feruza tusli sir bilan sirlangan, handasiy naqsh va hayvon tasvirlari (qoʻchqor shoxi va boshqalar) uziga xosligi bilan ajralib turadi. S. shuningdek, bodiya, choynak, kosa, piyola, qoʻshquloq va boshqa badiiy idishlar yaratadi, xom ashyoni qad. usulda (togʻ minerallari — toshlarni kuydirib, maydalab, metall va oʻsimlik kukuni qoʻshib) tayyorlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mirzagul Sapayeva

Mirzagul Sapayeva (1962.13.2, Qoraqalpogʻiston, Chimboy tumani) — aktrisa, xonanda. Oʻzbekiston xalq artisti (2002). Qoraqalpogʻiston xalq artisti (1994), Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan artist (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1985). 1985-yildan Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida ishlaydi. Ona ("Ona"), Maysara ("Maysaraning ishi" operasida), birinchi qorakalpoq operasi "Ajiniyaz"da Ayborek, Oysanam ("Suymaganga suykanma"), Shohsanam ("Oshiq Gʻarib va Shohsanam"), Xonuma ("Xonuma xonim"), Gulshara ("Sharʼyar") kabi rollari bilan shuhrat qozondi. S. ijodi betakror, yoqimli va jarangdor ovozi, vokal imkoniyatlarini boyitib borishi, yangilikka intilishi, milliyligi bilan ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1962-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-fevralda tugʻilganlar
Ziyoda Saparboyeva

Ziyoda Saparboyeva (1938.10.8, Gurlan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Toshkent pedagogika instituti (1964) va Xorazm pedagogika instituti (1983)ni tugatgan. 1957-yildan Yangibozor, Gurlan tumanlaridagi maktablarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, Gurlan tumanidagi 15-maktab direktori (1977—79), "Nuroniy" jamgʻarmasi Yangibozor tumani boʻlimi raisi (1999—2002). Noanʼanaviy dare usullaridan foydalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Anorgul Saparova

Anorgul Seytnazar qizi Saparova (1958.1.12, Xoʻjayli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Xoʻjayli pedagogika bilim yurtini tugatgan (1977). 1977-yildan Xoʻjayli shahridagi mehribonlik uyida tarbiyachi, boshlangich sinf oʻqituvchisi. Xoʻjayli shahridagi maktablarda chizmachilik va tasviriy sanʼat oʻqituvchisi (1979—92). Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Zulayho Saparova

Zulayho Saparova (1930.23.2, Toʻrtkoʻl) — qoraqalpoq raqqosasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1954— 76 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon raqqosa. 1976-yildan baletmeysterlik qilgan. "Tinchik kabutari", "Yurak torlari", "Namabasi", "Nozli" kabi qoraqalpoqcha, oʻzbekcha "Zang", "Lazgi", "Dildor", "Pilla", "Nozigim" kabi raqslari bilan tanilgan. Uning raqslari shoʻxchanligi, ayni paytda mayin va milliyligi, jozibadorligi bilan ajralib turgan. S, shuningdek, hind, turkman, tojik va boshqa xalqlar raqslarini ham mohirona ijro etgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1968).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-fevralda tugʻilganlar
Rayhon Saparova

Rayhon Saparova (1948.15.7, Nukus) — aktrisa, xonanda. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1971). 1971—86 yillar Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida, 1986-yildan Qoraqalpogʻiston yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa (1986—2000-yillar badiiy rahbar). Asosiy rollari: Turdigul ("Jumagul"), Xoisha ("Suymaganga suykanma"), Hurliqo ("Oshiq Gʻarib"), FatmaIsmoil ("Abu Rayhon Beruniy"), Zumrad ("Uz arizasiga koʻra"), Klementino ("Oti oʻchsin"), Bahor ("Yurak oʻti soʻnmasin"), Oysha ("Kelin"), Gulziyra ("Onalar"), Zubarjat ("Oy tutilgan tunda").OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Saperavi

Saperavi — oʻrtapishar, qad. gruzin vinobop uzum navi. Qora dengiz boʻyi ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Gruziya (Kaxetiya), Ozarbayjon, Oʻzbekiston, Krim, Rossiya janubida tarqalgan. Tupi kuchli va oʻrtacha oʻsadi, bargi yirik, tuxumsimon yoki toʻgarak, 3—5 boʻlmali, orqasi tukli. Guli 2 jinsli. Uzum boshi 150 g atrofida, konussimon, gʻujumi havol, oʻrtacha zich, toʻq yashil, qora mumgʻubor bilan qoplangan. Pusti yupqa, eti suvli. Faol harorat yigʻindisi 3000° da 140—150 kunda (iyulda) yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 90—160 s/ga. Zamburugʻli kasalliklarga chidami oʻrtacha. Sovuqqa chidamli. Uzumidan desert, oʻrtacha shirin, ovqat ustida ichiladigan hamda shampan vinolari tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Saponinlar

Saponinlar (lot. saponis — sovun) — glyukozidlar guruhiga mansub azotsiz murakkab organik birikmalar. S.ning taʼmi achchiq, hidi oʻtkir, chayqatilganda (konsentratsiyasi 0,001 g/l boʻlgandayoq) sovunga oʻxshab koʻpiradi. Sof S. — rangsiz yoki sargʻish amorf moddalar. Suvda eritilganda kolloid eritmalar hosil boʻladi. Suvli eritmalari moylar va smolalar bilan barqaror emulsiyalar beradi. Kislota yoki fermentativ gidroliz natijasida S. monosaxaridlarga va uglevod boʻlmagan qism — aglikon (sapogenin) ga parchalanadi. Raʼnodoshlar, chinniguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklarda ayniqsa koʻp. Tarkibida S. boʻlgan oʻsimliklar (sovundaraxt, qizilmiya, ipomeya, yetmak va boshqalar) tibbiyotda balgʻam koʻchiradigan va siydik haydaydigan vosita sifatida ishlatiladi. Oziq-ovqat sanoatida turli ichimliklar, qandolatchilik mahsulotlari tayyorlashda qoʻllanadi. Baʼzi S. (sapotoksinlar) oʻta zaharli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sapoteklar

Sapoteklar — Meksikaning Oahaqi shtatida yashovchi indeys xalqi. 350 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Sapotek tilida soʻzlashadi. Amerika katta mongoloid irqiga mansub. Dindorlari — katoliklar. S.ning Monte — Alban sh. Meksikaning qad. madaniy markazi hisoblangan. S. madaniyati Meksika tarixida eng qad. hisoblanadi (mil. av. 4-asr — mil. 16-asrning boshlari). 150 ga yaqin 4 kamerali daxmalar, saroylar, ehromlar, juda koʻp devoriy yozuvlar, rasadxona, 120 qatorli ulkan amfiteatr, 40 m kenglikdagi tosh zina, toʻp oʻynash uchun moʻljallangan stadion va boshqa ochilgan. Mishteklar sardori kabridan katta miqdorda noyob tilla zargarlik buyumlari topilgan. S, asosan, qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, chorvachilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Aborigenlar
Sapporo

Sapporo — Yaponiyadagi shahar, Xokkaydo orolning jan.gʻarbiy qismida. Aholisi 1,8 mln, kishi (2000). Orolning eng muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Otaru porti bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, baliq, yogʻoch qayta ishlanadi. Neft kimyosi, rezina, mashinasozlik (jumladan, aviasozlik), metallsozlik, koʻnteri, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Metropoliten qurilgan. universitet, botanika bogʻi, botanika va etnografiya muzeylari bor. Qishki sport oʻyinlari markazi. S.da 1972-yilda 11qishki Olimpiada oʻyinlari boʻlib oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Sapropelitlar

Sapropelitlar, sapropel koʻmirlar (yun, sapros — chirigan va pelos — balchiq loy) — qazib olinadigan koʻmirlar guruhi. Tuban oʻsimlik va sodda mikroorganizmlar qoldiqparining koʻl suvi va lagunalar tubiga choʻkib toʻplanishidan hosil boʻladi. Rangi qoʻngʻir, qoʻngʻirkulrang, qora. S. tarkibidagi sapropel mikrokomponentlar (alginit) va gumus mikrokomponentlar (vitrinit, fyuzinit, leyptinit)ning oʻzaro miqdoriy nisbatiga koʻra, xususiy S. (bogxed), gumit S. (kennelbogxed, kennelkasyanit, cheremxit), S.gumit (kennel, kasyanit) sinflariga boʻlinadi. S.da uchuvchan moddalar (60—90%), birlamchi qatron (50% dan ortiq), vodorod (7—12%) miqdori gumolitlardagiga nisbatan koʻp. Qimmatli kimyoviy xom ashyo hisoblanadi, undan suyuq yonilgʻi olinadi. Moskva yoni, Irkutsk (Rossiya) va Rur (Germaniya) kumir xavzalarida S. mavjud. Zaxiralari kam boʻlgani va koʻmirning boshqa dan (koʻpincha qoʻngʻir kumirdan) ajratib qazib olish qiyin boʻlgani tufayli sanoat mikyosida qazib chiqarilmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saprotroflar

Saprotroflar (yun. sapros chirigan va ...trof) — oʻsimliklarning organik qoldigʻi, hayvonlar murdasi va axlati bilan oziqlanadigan organizmlar S. organik moddalarni minerallashtirishi tufayli tabiatda moddalar aylanishi jarayonida muhim ahamiyatga ega. S.ga bakteriyalar va zamburugʻlar bilan birga saprofitlar — ayrim suvoʻtlar, yuksak oʻsimliklar kiradi. S. hayvonlar — saprofaglarga yomgʻir chuvalchanglari, tuproq va suvda yashovchi koʻpchilik nematodalar va bir hujayralilar, ayrim hasharotlar (oʻlimtikxoʻr qoʻngʻizlar, goʻngxoʻrlar, ikkiqanotlilar qurtlari), qisqichbaqasimonlardan, asosan, yonlab suzarlar, daryo qisqichbaqalari, sut emizuvchilar (giyena va boshqalar), qushlar ( qargʻalar, quzgʻunlar), fakultativ S.ga koʻpchilik yirtqich va hammaxoʻr hayvonlar kiradi. Suv S.i suvning biologik tozalanishida ishtirok etadi. Tuproq S.i tuproq hosil boʻlishida qatnashib, tuproq hosildorligini oshirishga yordam beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Biologiya
Saprofitlar

Saprofitlar (yunoncha: sapros — chirigan va phyton — oʻsimlik) — o'lik obʼyektlardan oziq manbai sifatida foydalanadigan mikroorganizmlar. Saprofitlar tabiatda keng tarqalgan boʻlib, tuproq, havo, suvda, odam va hayvonlar organizmida uchraydi. Odatda, S. kasallik qoʻzgʻatmaydi. Lekin odamlarda kasallik qoʻzgʻatish xususiyatiga ega boʻlgan saprofit hayot kechiruvchi mikroblar ham uchraydi. Sogʻlom odam organizmida ham S. koʻp boʻladi. Tabiiy immunitet mexanizmi buzilganda baʼzi S. oʻzi yashab turgan aʼzolardan organizmning boshqa toʻqima va aʼzolariga oʻtib, kasallik (mas, sepsis, meningit) qoʻzgʻatishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sapun

Sapun — ichki yonuv dvigateli karterini atmosfera bilan tutashtiruvchi qurilma. S. porshen halqalari zich boʻlmaganligi tufayli porshen bilan silindr orasidagi tirqishdan karterga oʻtgan gazlarni chiqarib yuborish va karterni shamollatish uchun xizmat qiladi. Karterdagi moy gaz bilan birga tashqariga chiqib ketmasligi va tashqaridan karterga iflos havo kirmasligi uchun S.ga maxsus filtrli moy qaytargich oʻrnatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sapfir

Sapfir (qad. yahudiycha sappir — koʻk tosh) — korundning A12O3 tarkibli shaffof, tiniq koʻk rangli xili. Zargarlikda boshqa rangli ga (qizil turi — yoqutdan tashqarisi) S. deb nom berilgan. Rangi izomorfli aralashmalarga bogʻliq: alyuminiyning turli miqdorda titan va temir (Gʻe2+ va Gʻe3+ farq qiladi) almashuvidan hosil boʻladi. Trigonal singoniyada kristallanadi. 1toifali qimmatbaho tosh hisoblanadi. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 9; zichligi 3,5—3,6 g/sm³. Konlari ShriLanka, Hindiston, Tailand, Rossiyada bor. Tarixda mashhur boʻlgan S. toshlari Britaniya imperiyasining tojida (104 karat), oval shaklli (258,8 karat) brilliant broshkada oʻrnatilgani Rossiya Olmos fonditsya saqlanmoqda. S. sanoatda sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi. S.ning zumrad, topaz, safsar (ametist) va boshqa xillari zargarlikda, sunʼiy rangsizi — leykosapfir mikroelektronika, kvant elektronikasi, optika va boshqalarda ishlatiladi (qarang Korund). Oʻzbekistonda "korund mintaqasi" Tomdi togʻlaridan Olay togʻlarigacha 1000 km ga choʻzilgan boʻlsa ham sifatli S. hanuz topilmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik
Saragosa

Saragosa — Ispaniyaning shim.sharkiy qismidagi shahar, Ebro daryosi boʻyida. Aragon muxtor viloyati va Saragosa provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 841,4 ming kishi (1998). Mashinasozlik (jumladan, temir yoʻl va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, stanoksozlik, avtomobilsozlik, elektr jihozlari i.ch.), oziq-ovqat, kimyo, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, sement, koʻnteri sanoati korxonalari mavjud. universitet (1533), nafis sanʼat muzeyi bor. Shaharga mil.av. 27 yilda rimliklar asos solgan. 714 yilda arablar hukmronligi ostida boʻlgan. 1118-yildan Ispaniya tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan 11—17-asrlarda qurilgan sobor, minora, cherkov, saroylar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ispaniya shaharlari
Sarayevodagi qotillik

Sarayevodagi qotillik — Avstriya-Vengriya taxtining vorisi Frans Ferdinand va uning xotinini Sarayevo sh. (Bosniya)da oʻldirilishi (1914.28.6). "Yosh bosniyalik" maxfiy millatchilar guruhi tomonidan amalga oshirilgan. Sarayevodagi qotillik Avstriya-Vengriya va Germaniya tomonidan Serbiyaga harbiy hujum qilishga bahona boʻlgan, natijada Birinchi jahon urushi boshlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Avstriya archduke Frans Ferdinandga suiqasd
Turkum:1914-yilda Yevropadagi qotilliklar
Saraji qoʻy zoti

Saraji qoʻy zoti - yarim dagʻal junli dumbali qoʻy zoti. Vatani — Turkmaniston. Nomi Mari sh. yaqinidagi Sari Ja ovuli nomidan. Chorvadorlar tomonidan uzoq tanlash va saralash orqali yaratilgan. Qoʻchqorlarining vazni 80–90 kg, sovliklariniki 50–65 kg. Dumbasi oʻrtacha (6–7 kg), serpushtligi 110—115%. Saraji qoʻy zotiz. dumbali qoʻy zotlari orasida jun mahsuldorligi boʻyicha eng yaxshi zot hisoblanadi. Sovliqlaridan 3—3,5 kg, qoʻchqorlaridan 3,5— 4,5 kg jun qirqib olinadi. Junining tusi oq, och kulrang kokilchalardan iborat, uz. 12—20 sm, tarkibida uz. 7— 9 sm tiviti bor. Sof jun chiqishi — 55— 60%. Juni turkman gilamlari ishlab chiqarishda xom ashyo hisoblanadi. Sof holda Turkmanistonda koʻpaytiriladi. Yil boʻyi yaylovda boqishga moʻljallangan. Saraji qoʻy zotiz. dan Oʻzbekistonda dumbali jaydari qoʻylar zotini yaxshilashda foydalaniladi. Toshkent viloyati Chinoz va Yangiyoʻl tumanlari xoʻjaliklarida Saraji qoʻy zotiz. duragaylari urchitib koʻpaytiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saralash

Saralash (chorvachilikda) — erkak va urgʻochi nasldor hayvonlar va parrandalarni maqsadli yoʻnalishda reja asosida chatishtirish S. tanlash bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, naslchilik ishlarida ota-onaga xos boʻlgan seleksion belgilarni avloddan avlodga oʻtishi xususiyatini saqlab qolish maqsadlarida oʻtkaziladi. Seleksiya amaliyotida urgʻochi hayvonlarga erkak hayvonlarni juftlash boʻyicha yakka, yalpi va yalpiyakka S. shakllari qoʻllanadi. Yakka tartibda S.da har bir ona molga yakka tartibda maʼlum bir tizim va oilaga mansub erkak hayvon juftlanadi. Naslchilik xoʻjaliklarida qoʻllanadi. Yalpi S.da guruhsagi ona mollar, asosan, 2 erkak hayvonga biriktiriladi. Bu shakl naslchilik boʻlmagan xoʻjaliklarda ishlatiladi. Yakkayalpi S.da podadagi har bir guruh ona hayvonlarga 1 erkak hayvon juftlantiriladi va naslchilik styalarida amalga oshiriladi. S.da belgilarning oʻxshash yoki oʻxshash boʻlmasligi boʻyicha gomogen va geterogen turlar mavjud. Gomogen S.da tana tuzilishi, yoʻnalishi, mahsuldorlik darajasi yaqin boʻlgan ota va ona hayvonlar juftlanadi. Geterogen S.da esa tipi, kelib chiqishi va mahsuldorlik xususiyatlari har xil erkak va urgʻochi hayvonlar tanlab olinadi. Geterogen S. geterozigotalik holatini kuchaytiradi. Zot ichida geterogen S.ni qoʻllash krosslarni yaratishda muhim ahamiyatga ega. S.da hayvonlarning yoshi ham muhim va yetuk yoshdagi hayvonlar juftlashtirilganda ulardan olinadigan avlodlar har tomonlama baquvvat boʻladi. S.da qarindoshlik darajasi boʻyicha qarindosh (inbriding) va oʻzaro qarindosh boʻlmagan (autbriding) hayvonlarni juftlashtirish usullari mavjud.

Chorvachilik seleksiyasida S. usullari va shakllaridan foydalanish keng yoʻlga qoʻyilgan. Masalan, Santagertruda qoramol zotinn yaratishda dastlab shortgorn zotini Hindistondan keltirilgan zebu bilan geterogen saralangan. Keyinchalik "oʻz ichida" qarindoshlik urchitish natijasida foydali belgilar yuzaga chiqib, zotga xos biologik xususiyatlar irsiyatda mustahkamlangan. Oʻzbekistonda bu zotning bir necha tizimlari va 20 dan ortiq sigirlar oilasi yaratilgan. Yilqichilikda geterogen S. usullaridan foydalanib angliya zoti bilan qorabayir va angliya zoti bilan axaltaka zotini S. orqali ulardan angliyaqorabayir va angliyaaxaltaka duragaylari olinib, ot sportida samarali foydalanilmoqda.

Izatulla Eshmatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
José Saramago

José Saramago (taxallusi; asl ism-sharifi Joze Mariya Ferreyra de Kastro) (1922, Portugaliya) – portugal yozuvchisi va shoiri. Ilk romani – „Gunohkorlar yeri“ 25 yoshida chop etilgan. Ushbu asaridan koʻngli toʻlmagan S. 19 yil davomida hech qanday asar yozmagan. 1966-yil „Ehtimoliy sheʼrlar“ poetik toʻplami nashr etilgan. „Yerdan unib chiqqanlar“ (1980) romanida hech qachon oʻz yeri boʻlmagan dehqon oilasining 3 avlodi tarixi hikoya qilingan. „Monastir xotiralari“ (1982) romani bir qaraganda oldingi asarining davomidek tuyulsada, biroq bu – boshlangʻich taassurot. Roman tarixiy mavzuda boʻlib, 18-asrning 1-yarmi voqealariga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1998)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Sarangiy

Sarangiy — torli kamonli qoʻbizga oʻxshash hind musiqa cholgʻu asbobi. Dastasi kalta, kosasi teri bilan qoplanadi. Kvarta-kvintaga sozlanadigan 3-4 asosiy torlaridan tashqari 11-15 qoʻshimcha (akssado beruvchi) torlari mavjud. Sarangiyning sadolanishi kuchsizroq boʻlsada, mayin va yoqimlidir. Yakkanavoz soz sifatida hamda turli ansambllarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Musiqa asboblari
Turkum:Hind musiqa asboblari
Sarandoz

Sarandoz, toʻr—toʻy yopinchigʻi; toʻyda, salomda kelinning boshiga yopiladigan toʻr; nafis oq matodan tikiladi. Zarafshon vodiysidagi shahar va qishloqlarda keng tarqalgan. Dastlab bezaksiz boʻlgan, keyinchalik S. atrofi gir aylantirib hoshiya naqshli kashtalar tikib, chetiga uqalar tutib bezatila boshlagan: naqsh mujassamoti yorqin rangli gullar uygʻunlashgan sershox novdalardan iborat; gullarida kashtadoʻzlikdagi anʼanaviy (choyshab, soʻzana) buyumlar bezagining taʼsiri seziladi. 20-asr oʻrtalaridan Samarqand—Buxoro va boshqa mintaqalarda atrofiga pishiq matodan tikib kashtasi qoʻlda hamda mashinada tikib ingichka va keng jiyaklar bilan bezatilgan S. keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toʻr

Toʻr — 1) tabiiy yoki sunʼiy tolalardan katakkatak koʻzli yoki bejamdor qilib toʻqiladigan gazmol; tyul. Maxsus toʻquv mashinalarida 2 tizim ipdan toʻqiladigan silliq T. va gulli T. turi mavjud. T. ayollar koʻylagi, ichki kiyimlar, choyshab va boshqalarga uqa uchun, deraza pardalari shaklida ishlab chiqariladi; ayollar (ayniqsa, kelinchaklar) yuziga tutadigan (koʻpincha T.dan tayyorlanadi) kiyim boʻlagi ham T. deb ataladi hamda turli mintaqalarda oʻziga xos tarzda kashtalar tikib turlicha bezatiladi. Keng maʼnoda — har qanday material (tola, sim va boshqalar) dan katakkatak koʻzli yoki bejamdor qilib tayyorlangan narsa, buyum. Mas., sim toʻr, chachvon va boshqa; 2) baliq tutiladigan yoki qush ovlanadigan mayda katak koʻzli buyum; matrap. Pishiq tolalardan toʻqiladi; 3) geodeziyada — joylarda yirik masshtabli (1:2000, 1:5000 va boshqalar) sʼyomkalarni bajarish va muhandislikgeol. ishlarini zarur maʼlumotlar bn taʼminlash uchun tuziladigan chizma. Davlat geodezik tarmogʻi punktlari asosida triangulyatsiya va trilateratsiya usullarida tuziladi. Geografik informatsion sistema (GIS)da qududlarning T.lari tuziladi. T.lar kompyuterda dasturlash uchun qulaylik tugʻdiradi.
Saransk

Saransk - Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1651-yildan), Mordva Respublikasi poytaxti (1990-yildan). Insar daryosi (Volga havzasi)ning chap sohilida. Temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 317,7 ming kishi (1998). S. 1641-yilda Rus davlatining jan.sharqqa kengayib borishida chegaradagi qalʼa sifatida vujudga kelgan. 1651-yildan uyezd shahri. 1670-yil S.T.Razin qoʻshinlarining tayanch punkti boʻlgan. 1774-yil shaharga Ye. I. Puganeye kirib kelgan. 1801-yildan Penza gubernyasining uyezd markazi. 1893-yil S. orqali temir yoʻl oʻtgan. S.da 1917-yil 5(18) dekabrda shoʻrolar hokimiyati oʻrnatilgan. 1928-yildan S. Mordva milliy okrugi, 1930-yildan Mordva muxtor viloyati markazi, 1934—90 yillarda Mordva Muxtor Respublikasi, 1990-yildan Mordva Respublikasi markazi. Mashinasozlik, metallsozlik (shu jumladan, elektrotexnika sanoati, priborsozlik, ekskavator, avtosamosval, televizor va boshqa ishlab chikarish), kimyofarmatsevtika va kimyo, yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoatlari bor. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Mordva universiteti), ilmiy tadqiqot institutlari, 3 teatr, suratlar galereyasi, oʻlkashunoslik, haykaltarosh S.D. Erzya muzeylari, telemarkaz mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Ioann Bogoslov cherkovi (17-asr oxiri), gʻishtin palatalar (17-asr) saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarapul

Sarapul — Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasidagi shahar (1780-yildan). Kama daryosining oʻng sohilidagi yirik port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 107,4 ming kishi (1998). Iqtisodiy ahamiyati jihatidan Respublikaning Ijevskdan keyingi 2shahri. Koʻn va poyabzal sanoatining qad. markazi. Mashinasozlik (mudofaa mahsuloti, radiostansiyalar, avtomobil radiopriyomniklari, uyroʻzgʻor elektr asboblari, neft sanoati jihozlari va boshqa ishlab chiqarish) rivojlangan. Yogʻochsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoatlari korxonalari bor. Ijevsk mexanika institutining filiali, bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi. 19—20-asr boshlari meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Saratepa

Saratepa — ilk oʻrta asr qasr harobasi (7-asr oxiri — 9-asr oʻrtasi). Samarqandningjan.gʻarbiy chekkasida, Xoja Saʼd va Saratepa qishloklari yaqinida joylashgan. Toʻrtburchak tarhli (50x60 m), bal. 6 m gacha yetgan. 1980y.larda qazish ishlari olib borilgan. S. paxsadan hamda yirik xom gʻishtdan (45—48 x 25—28 x 7—10 sm) ishlangan. Qasr yoʻlaklarining uz. 12, kengligi 2,3 m boʻlgan. Sharqiy tomondan qasr mudofaa devoriga tutashgan. 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida S. janubida qishloq vujudga kelgan. 9-asr oʻrtasida qasr tanazzulga uchrab, 10-asrda kimsasiz, tashlandiq holga kelgan. Qishlokdagi hayot esa, 13-asrga qadar davom etgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Samarqand
Saratov

Saratov - RFdagi shahar (1780-yildan), Saratov viloyati markazi. Volga (idel) daryosining oʻng sohilidagi yirik dare porti (Volgograd suv ombori). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 885 ming kishi. S. 1590-yilda qalʼa sifatida barpo qilingan. 1670— 71 yillardagi dehqonlar urushi davrida saratovliklar shaharni ST. Razinta topshirib unga faol yordam berdilar, 1774-yilda S.ni Ye. I. Pugachyov qoʻshinlari bosib oldi. 1780-yildan Saratov noibligining, 1797-yildan Saratov gubernyasi, 1928-yildan Quyi Volga, 1934— 36 yillarda Saratov oʻlkasi markazi. Hozirgi S. — Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazi. Mashinasozlik (stanoksozlik, dizel, energetika mashinasozligi, elektr termik jihozlar, podshipnik va boshqa zavodlar), neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, texnik shisha zavodlari bor. 10 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, konservatoriya), sirk, filarmoniya, 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), oʻlkashunoslik, A. N. Radishchev badiiy muzeylari, yozuvchilar N. T. Chernishevskiy (S.da tugilgan va vafot etgan), K.A. Fedin muzeylari mavjud.

Meʼmoriy yodgorliklardan Troitsa sobori (17-asr) va turar joy binolari (19-asr 1-yarmi) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Saratov universiteti

Saratov universiteti, N. G. Chernishevskiy nomidagi Saratov universiteti — ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Rossiyadagi qadimgi universitetlardan biri. 1909-yil Saratov shahrida tashkil etilgan. 1921-yil N.G. Chernishevskiy nomi berilgan. Geologiya, fizika, matematika, kimyo, biologiya, tarix, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqotlar instituti, ilmiy kutubxonasi (2,5 mln.dan ortiq asar) bor. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiyadagi universitetlar
Saraton

Saraton (arab.) — 1) zodiak yulduz turkumlaridan biri; osmonning Shimoliy yarim sharida, Silovsin, Egizaklar, Kichik It, Gidra, Asad va Arslon yulduz turkumlari orasida joylashgan, belgisi a9, eng ravshan yulduzi 4yulduz kattaligida. S. oʻrta kengliklarda kuz, qish va erta bahorda koʻrinadi. Yerning tropik mintaqalaridan biri S. nomi bilan atalgan; shu mintaqada yozgi quyosh turishi vaqtida Quyosh zenitdan oʻtadi. Quyosh S. yulduz turkumida iyul oyida boʻladi; 

2) shamsiya yil hisobida toʻrtinchi oyning nomi (qarang Kalendar). 22 iyundan 21 iyulgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Turkum:Yil oylari Bu faslida kun juda issiq bo'la boshlaydi harorat ortib issiqlik yuqori cho'qisiga chiqadi.
Saratongul

Saratongul (Hemerocallis fulva) -piyozdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Yevropaning oʻrta qismi, Osiyoning gʻarbida oʻsadi. Ildiz boʻgʻizi toʻpbargli yashil, tarnovsimon, tuksiz. Poyadagilari esa mayda boʻlib, gulyonbargchalarga oʻxshaydi. Gullari yirik, qizgʻishsariq, hidsiz. Toʻpguli siyrak, chochoq. Iyunning boshidan gullaydi. S. sovuqqa chidamli, manzarali oʻsimlik. Asosan, yoz oxirida ildizini boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Soyaroq yerlarda, ariq va hovuzlar boʻyida yaxshi usadi. Ildizpoyasi xalq tabobatida ishlatiladi. Ziravor sifatida ovqatga solinadi. Oʻrta Osiyoda ayni saratonda gullay boshlagani tufayli S. deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saratoniy

Saratoniy — ertapishar yozgi olma navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik, vinochilik institutining Samarqand filialida Landsberg reneti navini Samarqand ertagisi navi bilan chatishtirib chikarilgan (V. V. Kuznetsov, A. A. Leplinskaya). Daraxti oʻrta boʻyli, shoxshabbasi baquvvat, koʻchati oʻtqazilgandan soʻng, 4-yili hosil beradi. Barglari yumaloqchoʻziq, toʻq yashil, chetlari mayda qirrali. Gullari yirik. Mevasi oʻrtacha kattalikda, vazni 100—150 g, baʼzan 200 g, yassi yumaloq. Poʻsti yupqa, pishganda sariq rangga kiradi, sirti pushti, taramtaram qizil. Eti oq, muloyim, sersuv, nordonshirin, xushtaʼm. Tarki j bida 11,5 qand, 0,7%; kislota mavjud. Mevasi iyun oyining oʻrtalarida uziladi, 7 yoshida tupidan 50—60 kg hosil olinadi. Hosildorligi 34,5— 122,1 s/ga. Sifatli qoqi tayyorlanadi. Oʻzbekistonning koʻpgina viloyatlarida ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saratonlar

Saratonlar, jizildoqlar, sikadalar (Cicadinea) – tengqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar kenja turkumi. 17 ming turi maʼlum. Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida 342 turi aniklangan (G. K. Dubovskiy, 1966-yil). Gʻoʻza, beda, mevali daraxtlar, oʻrmon daraxtlari va boshqalarga zarar keltiradigan oʻnlab bor. Saraton juda serharakat. Tanasi uzunligi 25–50 mm, boshi koʻkrak qismiga harakatsiz birikkan. Murakkab koʻzlaridan boshqa yana 2-3 ta oddiy koʻzi ham bor. Qanotlari birbiriga taxlanib yopiladi; oldingi juft qanotlari orqa qanotlarga nisbatan qalinroq. Moʻylovli va panjasi uch boʻgʻimli. Lichinkalik davri 5 yoshdan iborat, tuprokda yashab, oʻsimlik ildizlari bilan ovqatlanadi, koʻpchilik bir yilda 1-2 avlod beradi. Rivojlanish sikli 4 yil gʻoʻza saratoni, baʼzilariniki 17 yil (kuylovchi saraton) davom etadi. Daraxt, buta, oʻsimliklarning barg shirasini soʻrib zarar keltiradi. Ayrim oʻsimlik poyasiga tuxum qoʻyish (100-200 dona) davrida uning oʻtkazuvchi naylarini tilib shikastlaydi. Natijada oʻsimlikning ayrim qismlari nobud boʻladi. Saratonning koʻp har xil virusli kasalliklarni tarqatishi mumkin. 10 dan ortiq turi gʻoʻzaga zarar yetkazadi. Ayniqsa, sariq jizildoq xavfli. Kurash choralari: zararkunanda lichinkalari ulgʻayadigan makon (yantoqzor, qizilmiya chakalaklari)ni yoʻq qilish, ekinlarga zaharli dustlar, insektitsidlar bilan ishlov berishOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Saraxbor

Saraxbor (fors.—arab. — bosh xabarlar) — 1) Shashmaqomning har bir maqomda ashula boʻlimi boshlanadigan birinchi, bosh shoʻba. S.lar maqom nomi bilan qoʻshilib, S.i Buzruk, S.i Rost kabi ataladi. Oʻz navbatida, har bir S.ning bir necha (6 tagacha) taronalari mavjud. Asosiy S.lardan tashqari Dugoh maqomining 2guruh shoʻbalar tarkibiga S.i Oromijon deb nomlangan shoʻba ham kirgan. S.lar 2 chorak takt oʻlchovidagi oddiy ravon (bakbum) doira usulida ijro etilsada, kuy tuzilishi juda murakkab. Ular daromad, miyonxat, dunasr, avek hamda ulardan keyin keladigan furovard kuy tuzilmalaridan tarkib topgan. S.lar avjida esa bir nechtadan namud ishlatiladi (mas, S.i Buzrukda Uz zol va Muhayyari Chorgoh, Si Rostda Segoh, Uzzol va Muhayyari Chorgoh namudlari va hokazo). Slar odatda, 15 va 14 hijoli muzore, mujtass, mutaqorib va ramal vaznlardagi gʻazallar bilan yakkaxon xonandalar va ashulachilar ansambli tomonidan (cholgʻular joʻrligida) aytiladi. S.lar maqomlarning bosh mavzui sifatida boshqa shoʻbalar ohang va tarkibiy tuzilishiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan; 2) tojik mumtoz musiqa merosida bir necha qismdan iborat boʻlgan, turlicha nomlanuvchi kuy va ashulalar nomi (jumladan, „Saraxbori Koʻhistoniy“).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarbadorlar

Sarbadorlar — 14 asrda moʻgʻullar va boylar zulmiga qarshi Eron va Movarounnaxr xalq qoʻzgʻoloni qatnashchilari. 

Qoʻzgʻolonga keng xalq ommasi — ziroatchi, hunarmand, ziyoli, mayda yer egalari, kambagʻallar ishtirok etishgan. 1337-yil Sabzavor vaziri (hokimi)ning jiyani Boshtin qishlogʻiga kelib, aholidan sharob va parichehralar talab qildi. Shu kechasi uni qoʻlga olib oʻldirdilar. Tong otgach, Boshtin qishlogʻi chekkasida dor tikdilar. Marhumning salla va taqya (doʻppi)sini dorga ilib, toshboʻron qildilar, oʻqqa tutdilar. Bu zolimlarning boshi dorda boʻlgʻusi, deganlari edi. Qasoskorlar oʻzlarini sarbadorlar deb atadilar; shu yerda 700 kishi qasamyod qildi. Xon yuborgan qoʻshinlarni yengib S. Sabzavorni egallab, bu yerda oʻz davlatlarini tuzdilar. S. davlati 50 yilcha hukm surdi. 

S. hukmdorlari: Abdurazzoq (1337—38), Xoja Masʼud ibn Fazlulloh Boshtiniy (1338—44), Ogʻamuhammad Temur (1344—46), Kolu Isfandiyor (1346—47), Xoja Shamsiddin ibn Fazlulloh (1347—49), Xoja Ali Shamsiddin Chashmiy (1349— 55), Amir Yahyo Kurrobiy (135558), Xoja Zahiriddin Kurrobiy (1358— 59), Paxlavon Haydar qassob (1359— 60), Amirzoda Lutfulloh ibn Xoja Masʼud (1360—61), Pahlavon Hasan Domgʻoniy (1361—65), Xoja Najmiddin Ali Muayyad (1365—86).

Samarqandda (1365—66) va Kermonda (1373—74) S. qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan (yana qarang Sarbadorlar qoʻzgʻoloni). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Turkum:Oʻrta asrlar Xurosoni
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Sarbadorlar qoʻzgʻoloni

Sarbadorlar qoʻzgʻoloni - Eron va Oʻrta Osiyoda boylar va moʻgʻullar zulmiga qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni (14-asr).

Birinchi yirik qoʻzgʻolon 1337-yil Sabzavor hokimining jiyani Boshtin qishlogʻiga kelib, aholiga zulm qilishi natijasida koʻtarilgan. Oʻzlarini sarbadorlar deb Sabzavorni egallab Sarbadorlar davlatini tuzadilar va Nishopur, Tusni ham zabt etadilar. 1353-yil oxirida moʻgʻul elxonini oʻldirib, oʻrdasini yakson qilib Gurgon (Astrobod)ni ham oʻz davlatlariga qoʻshib oldilar. Bu davrga kelib Sarbadorlar davlatiga butun Janubiy Xuroson ham kirgan.

1365-yil Samarqandda moʻgʻul bosqinchilariga qarshi Sarbadorlar qoʻzgʻoloni boshlanadi. Qoʻzgʻolonga Mavlonozoda rahbarlik qildi. Abu Bakr Kuluiy (Kalaviy) Naddof, Xoʻrdaq Buxoriy unga yordamchi boʻldilar. Shaharni mudofaa qilish maqsadida shaxarning barcha darvozalarini berkitib, koʻchalar, bogʻlar atrofiga gʻovlar qurdirdilar. Moʻgʻullar ikki kun hujum qilib Samarqandni ololmadilar. Uchinchi kuni Samarqand atrofi qishloqlarini talab, Movarounnahrni tark etdilar. Sarbadorlarning gʻalabasi Amir Husaynni xavotirga soldi. Amir Husayn Balx, Badaxshon, Qunduz, Bagʻlon, Andxud, Shibirgʻon viloyatlaridan qoʻshin toʻplab Samarqand sari yurdi. Amir Husayn Konigil maydoniga yetib kelgach, sarbadorlar tortiqlar bilan uning huzuriga keldilar. Amir Husayn ularni ziyofat qilib, sovgʻa-salomlar bergan. Ertasi kuni sarbadorlar vakillarini Karbos mavzeida hibsga olgan va dorga osgan. Faqat shu kuni Konigilga yetib kelgan Amir Temur Mavlonozodani dor tagidan saqlab qolgan.

1373-yil mahalliy mulkdorlarga qarshi Kermonda Sarbadorlar qoʻzgʻoloni boshlangan. Mulkdorlarning mol-mulkini musodara qilishgan, amaldorlarni hibsga olishgan. 1374-yil shoh Shujo Muzaffar tomonidan qoʻzgʻolon bostirilgan.

 Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996; Davlatshoh Samarqandiy, Shoirlar boʻstoni, T., 1981.
 Naim Norqulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Turkum:Sarbadorlar