Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bor postulatlari

Bor nazariyasi
Nils Bor Rezerford tajribalarida kuzatilgan, lekin klassik fizika tushuntira olmaydigan natijalarni, qonuniyatlarni tushuntirishda o'zining vodorod atomi tuzilishi modelini taklif qildi(1913) Bor modeli vodorod atomi tuzilishining birinchi muvaffaqiyatli modeli bo‘lib, atom tuzilishi to‘g‘risidagi tasavvurlarning rivojlanishida muhim o‘rin tutdi. Bor modeli de-Broyl gipotezasining vujudga kelishida ham katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Atom nurlanishi spektridagi qonuniyatlar, atomdagi energetik sathlar birinchi marta Bor tomonidan tushuntirildi. Vodorod atomi tuzilishining Bor taklif qilgan modeli uning quyidagi postulatlarida asoslanadi:
 1. Atom uzoq vaqt statsionar holatlarda bo‘la oladi. Atom statsionar holatlarda energiyaning E1, E2,E3,...,En diskret qiymatlariga ega bo‘ladi. Atom statsionar holatlarda energiya nurlamaydi. Shuning uchun bunday holatlar statsionar holatlar deyiladi. Atomning statsionar holatlariga statsionar orbitalar mos keladi.
 2. Atomda bo‘lishi mumkin bo‘lgan statsionar orbitalardan 
elektronning impuls momenti L=mʋr=nħ (n=1,2,3,...) (1) shartni qanoatlantiradigan statsionar orbitalargina mavjud bo‘ladi. Bunday orbitalar ijozat etilgan statsionar orbitalar deyiladi. Atomdagi statsionar orbitalar kvantlangan bo‘lib, diskret energetik sathlarni hosil qiladi.
 3. Elektron energiyasi Ei bo‘lgan orbitadan energiyasi Ef boʻlgan (Ei>Ef) orbitaga o‘tganda atom energiya chiqaradi. Chiqarilgan energiya har ikki orbita energiyalari farqiga teng bo‘ladi, ya’ni: hν=Ei-Ef (2)
Bu formuladan, ν=(Ei-Ef)/h (3). (3) formulada Ei-birinchi orbita energiyasi, Ef-ikkinchi orbita energiyasi va ν-chiqarilgan energiya chastotasi.
Kamchiliklari
Yuqorida keltirilgan postulatlar asosida vodorod atomining birinchi muvaffaqiyatli modeli tuzildi. Bu modelda hisoblashlar doiraviy orbitalar uchun bajariladi.Bor modeli atom statsionar holatda nima uchun energiya nurlamasligini tushuntira olmaydi. Bundan tashqari, elektron yadro atrofida doiraviy orbita bo‘ylab harakatlanishini tajribada ko'rsatish mumkin emas. Shuning uchun Bor modelining tadbig'da ma’lum cheklashlar mavjud. Keyinchalik spektroskopiyada qilinayotgan yangi kashfiyotlarga Bor modeli javob bera olmadi.

 atom
 kvant
 nazariya
 Niels Bohr
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 G.Ahmedova "Atom fizikasi" kitobi, 2013-yil

 

Turkum:Atom fizikasi
Bor radiusi

Bor radiusi — N. Bor atom nazariyasi (1913) ga muvofiq vodorod atomida yadroga eng yaqin elektron orbita radiusi; a0 bilan belgilanadi. do=YA2/4ya2 te2=5,2917706(44)1010 m (1980), bunda: hPlank doimiysi, mvaye elektron massasi va zaryadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bora

Bora (yunoncha: boreas — shimol shamoli) — togʻ bagʻrida pastga qarab esadigan kuchli sovuq shamol. Uncha baland boʻlmagan togʻlar iliq dengiz bilan tutashgan joylarda kuzatiladi. Bora esganda havo temperaturasi pasayadi.Bora tezligi asosan 20–30 m/s, baʼzi joylarda hatto 60 m/s va undan ham ortiq boʻladi. Bora bir boshlansa, bir haftagacha davom etadi. Bora Apsheron yarim oroli, Adriatika dengizi, Issiqkoʻl, Sevan koʻli, Meksika boʻg'ozi, Novorossiysk shahri va Qrim yarim orolida esadi. Bora koʻpincha fojiali oqibatlarga olib keladi (masalan, Bora oqibatida kemalar muzlab qolishi mumkin).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borazol

Borazol (borazin) B3N3H6 – rangsiz suyuklik. Mol. m. 80,05, suyuqlanish temperaturasi – 57", qaynash temperaturasi 55*. zichligi 810 kg/me (55"), 1000 kg/m3 (— 57"). Tuzilishi, fizik va kimyoviy xossalari jihatidan benzolga oʻxshaydi, shuning uchun borazolni goho anorganik benzol deb ataladi. Borazol bor nitrid olishda, uning hosilalari esa issiqqa chidamli polimerlar olishda ishlatiladi. Borazolning alkil yoki aril hosilalari asosidagi polimerlar 400—600’ issiqqa bardoshlidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borazon

Borazon — sunʼiy olmos; bor nitridning olmossimon modifikatsiyam. Yuqori temperatura (1350* dan yuqori) va bosim (3200 Mn/m2 dan yuqori) da borni azot bilan biriktirib olinadi Kattiqligi olmosnikiga yaqin, lekin B. yuqrri tralarga olmosga nisbatan chidamliroq, kimyoviy barqarorligi olmosnikidan ustunroq boʻladi. B.dan oʻtga chidamli materiallar, yarimoʻtkazgichlar, dielektriklar, neytronlarni yutgichlar tayyorlanadi; u oʻta qattiq abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borat kislota

Borat kislota, ortoborat kislota, H3BO3 — kuchsiz anorganik kislota, rangsiz yaproqchalar shaklidagi oq kristall. Zichligi 1460 kg/m3. Suvda oddiy temperaturada kam, qizitilganda yaxshiroq eriydi. Spirt va boshqa organik moddalarda ham eriydi. 107,5’ da qizdirib suvsizlantirilganida metaborat kislota HBO2, 150* da bor oksid B2O3 hosil boʻladi. Tabiatda issiq suvlar tarkibida erigan holda uchraydi. Bufer sistemalar tayyorlashda ishlatiladi. Shisha sanoatida, emallar tayyorlashda va tibbiyotda qoʻllanadi.

Tibbiyotda ishlatilishi

Borat spirti (lotincha Solutio Acidi borici spirituosa) borik kislotasining etil spirtidagi eritmasi (odatda 70% lik etanolda).
Borat kislotasining 0,5%, 1%, 2%, 3%, 5% konsentratsiyadagi spirtli eritmalari 70% etil spirti bilan tayyorlanadi va piyoderma o'choqlari atrofidagi sog'lom teri joylarini artib, antiseptik va antipruritik vosita sifatida ham ishlatiladi.
Borat kislotasi faqat nazoratsiz qabul qilingan taqdirda xavfli bo'lishi mumkin. Muntazam foydalanish bilan inson tanasida (ayniqsa, bolada) xavfli kontsentratsiya paydo bo'lishi mumkin. Kattalar uchun og'iz orqali zaharlanish uchun o'ldiradigan doz 15-20 g, bolalar uchun - 4-5 g.
Borat kislotasi 1860-yillardan beri tibbiyotda yaralarni bezovta qilmaydigan, mazasiz, hidsiz va rangsiz antiseptik sifatida ishlatilgan. Zamonaviy tibbiyotda borat kislotasining mikroblarga qarshi ta'siri past deb hisoblanadi.
Borat kislotasini bolalar, shuningdek, homilador va emizikli ayollar uchun antiseptik sifatida ishlatish SSSR Sog'liqni saqlash vazirligi tomonidan 1987 yil 2 fevralda Farmakologiya qo'mitasining tavsiyasiga binoan taqiqlangan: "... da foydalanishni taqiqlang. past faolligi va yuqori toksikligi tufayli chaqaloqlarda, shuningdek, homiladorlik va laktatsiya davrida ayollarda antiseptik sifatida borat kislotasi qo'llanilmaydi.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kislotalar
Boratsit

Boratsit — mineral, boratlar sinfiga mansub. Kimyoviy formulasi Mg,B7O|2 OCL; tarkibida 62,5% V2O5 bor. Rombik singoniyada kristallanadi. Fe (36% gacha), Mp va boshqa qushimchalar bor. B. kub, tetraedr, psevdooktaedr, kuboktaedr yoki dodekaedr shaklida yaltiroq kristallar hosil qiladi. Havorang va kulrang, koʻpincha rangsiz. Kdggiqligi 7—7,5. Boratsit 3 ga yaqin. Gips, angidrid va tuz konlarida boshqa boratlar bilan birga uchraydi. B. dan sanoatda bor olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Borbad

thumb
Borbad, Barbad, Pahlabod, Faxliz Marviy (taxminan 585, Niso — 628/38, Marv) — atoqli sozanda, xonanda, shoir va bastakor. Dastlab ijro va ijod sirlarini oʻz otasidan oʻrgangan, Marvga koʻchib, bu yerdagi mashhur ustozlarga shogird tushgan. Keyinchalik (618—28) Sosoniylar davlati shohi Xusrav I Parviz saroyi (Ktesifon) da xizmat qilgan. da B. ayniqsa turkumli (xususan, sosoniylar tomonidan davlat dini maqomiga koʻtarilgan Zardushtiylik marosimlari bilan bogʻliq boʻlgan), muayyan tizimdagi asarlarga mehr qoʻyganligi taʼkidlanadi.

Abu Nasr Forobiyning "Kitob ulmusiqo alkabir" ("Musiqa haqida katta kitob"), Abu Abdulloh alXorazmiyning "Mafotih alulum" ("Ilmlar kaliti"), Muhammad Nishopuriyning "Risolai dar ilmi musiqiy", Abdulqodir Marogʻiyning "Maqosid alalhon" ("Kuylarning kelib chiqish oʻrni") singari risolalarda B. yaratgan mashhur 7 qismli "Xusravoniy" turkumi, shuningdek "Doston" deya nomlangan kuy va qoʻshiqlar taʼriflanadi, ijodiy jarayoni tahlil etiladi.

AlJohiz (775818), Abulfaraj Isfahoniy (897967), Abumansur Saʼolibiy (9611038) kabi mualliflarning ilmiy badiiy asar (har xil tazkira va majmua) lari B. ijodiga mansub 360 ta qoʻshiq, 30 ta cholgʻu kuylari hamda 7 ta "Xusravoniy" — Sharqda keng tarqalgan fazoviy tafakkur inʼikosi, yaʼni qamariy yilning 360, oyning 30 va haftaning 7 kunlari bilan bogʻliq boʻlganligini taʼkidlaydi.

Abulqosim Firdavsiy "Shohnoma" si, Nizomiy Ganjaviy "Xusrav va Shirin" i, Amir Xusrav Dehlaviy "Shirin va Xusrav"i, shuningdek keyingi davrlarga oid qator badiiy asarlarda B. ning issiqnafas hofiz, mohir sozanda, badihagoʻy bastakor ekanligi ifodalangan. B. Oʻrta Sharqda mumtoz musiqa sanʼatining ilk professional namoyanlasi darajasiga kutarilgan va aynan shu soha asoschisi sifatida tarixdan urin olgan. 1990-yil Dushanbada B. tavalludining 1400-yilligiga bagʻishlagan Xalqaro musiqa anjumani boʻlib oʻtdi, B. nomidagi Xalqaro musiqa jamgʻarmasi tashkil etilgan, har 5 yilda hofiz, sozanda va musiqashunoslarga beriladigan B. nomidagi mukofot taʼsis etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Firdavsiy, Shohnoma, III kitob. Hofiz Borbad qissasi (J. Jabborov tarjimasi). T., 1977; Borbad, epoxa i traditsii kulturi, (Sb. statey), Dushanbe, 1989.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Borvodorodlar

Borvodorodlar, bor gidridlari, boranlar — bornit vodorod bilan hosil qilgan birikmalari; rangsiz, qoʻlansa hidli va juda zaharli moddalar. Molekulasida 2 dan 20 gacha bor atomi boʻlgan B. maʼlum. Xusrav II Parviz saroyida ud chalayotgan Borbad (Firdavsiy "Shohnoma"siga ishlangan miniatyura, 1664-yil)Eng oddiysi — VN3 erkin holda mavjud emas. B. elektrontanqis birikmalardir, yaʼni hamma atomlarni qush elektronli oddiy bogʻlar bilan biriktirish uchun yetarli elektronlari yuq. Quyi B. — diboran V2N6 bilan tetraboran V4N|0 — gaz, pentaboran V5N, bilan geksaboran V5N0 — suyuqlik, yuqori B. — dekaboran V|0N|4 va boshqa — qattiq moddalardir. 700° dan yuqori trada B. bor bilan vodorodga ajraladi. B. yonganda boshqa birikmalarga nisbatan koʻproq issikushk beradi, shuning uchun istiqbolli raketa yoqilgʻisi sifatida diqqatga sazovor. Diboran oddiy bor olish va metallarga qoplash uchun ishlatiladi. Baʼzi B. dan issiqqa chidamli polimerlar olish mumkin. B. ning metalli hosilalari borgidridlar deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borges

Borges (ital. horghese — shaharlik) — bosmaxona shrifti; kegli (ulchami) 9 punkt (3,38 mm). Asosan gazeta matnlarini terish uchun ishlatiladi (qarang Shrift).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borgidridlar

Borgidridlar, boranatlar, gidr i d oboratl ar — borning kompleks birikmalaridan bir turi, umumiy formulasi Me(VN4)p, bu yerda Me — metall, Ishqoriy metallarning boranatlari yetarlicha barqaror kristall moddalar, kuchli qaytaruvchilardir; B. organik kimyoda dorilar, vitamin l ar, steroid preparatlar, yuqori dispers katalizatorlar, metall va sopol yuzasi uchun metall qoplamalar tayyorlashda, yarimutkazgich ishlab chiqarish da qoʻllaniladigan germaniy, qalay, margimush, surma gidridlari olishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borgoh

Borgoh (fors. — podshoh chodiri) — maxsus ijozat bilan kiriladigan joy; podshoh, sulton yoki xonning qabulxonasi. B. ga maxsus imtiyozli kishilar (mas, tarxon, otaliq va boshqalar) dan boʻlak barcha mansabdorlar eshik ogʻaboshi orqali hukmdordan ijozat olgachgina kira olgan. Harbiy yurish, shikor va safar chogʻida hukmdor chodirining saroparda bilan ajratilgan qismi B. vazifasini oʻtagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jules Bordet

Jules Bordet (1870-1961) — belgiyalik immunolog va bakteriolog. Serologik reaksiyalar mexanizmi, komplementni bogʻlash reaksiyasini kashf etgan. KUkyUtal quzgʻatuvchisini aniqlab, uning oldini olish uchun emlash usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1919)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1870-yilda tugʻilganlar
Turkum:1961-yilda vafot etganlar
Turkum:13-iyunda tugʻilganlar
Turkum:6-aprelda vafot etganlar
Bordo suyuqligi

Bordo suyuqligi — oʻsimliklarning zamburugʻli va bakterial kasalliklariga qarshi ishlatiladigan preparat. Mis kuporosi (toʻtiyo)ning ohak eritmasi bilan 1:1 nisbatdagi aralashmasi. 10 litr 1% li bordo suyuqlihi tayyorlash uchun 100 g mis kuporosiga 3–4 litr issiq suv quyib, yogʻoch, shisha yoki sopol idishda aralashtiriladi, soʻng qolgan suv sovuq holda 5 litrga yetguncha qoʻshiladi. Boshqa idishda 5 litr suvda 150 g ohak eritiladi, yaʼni soʻndiriladi. Mis kuporosi eritmasi ohakli eritma (aksincha mumkin emas) ustiga quyiladi. Bunday aralashma bordo suyuqligi deb ataladi, uni aynan ishlatish oldidan tayyorlanadi. Oʻzbekistonda bordo suyuqligi koʻproq mevalarning barg bujmayishi, kalmaraz, antraknoz, shuningdek beda, sabzavot va boshqa ekinlarning qoʻngʻir dogʻiga hamda shu kabi boshqa zamburugʻli kasalliklarga qarshi qoʻllanadi. Oʻsimliklar mis kuporosi boʻyicha 1% li eritma bilan vegetatsiya davrida purkaladi. Preparatning sarf normasi 12–15 kg/ga (gektar), suyuklik sarfi 500–800 litr/ga.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boreal iqlim

Boreal iqlim (yun. boreas shimoliy) — qishda qor moʻl yogʻadigan, yozi nisbatan qisqa va iliq boʻladigan oʻrtacha kengliklar iklimi. Boreal iqlim li joylar (Arktika va Tropik oblastlar orasidagi joylar) da asosan tayga va tilogʻoch oʻrmonli landshaftlar uchraydi. Hozir Boreal iqlim atamasi kam qoʻllanadi (qarang Iqlim).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Iqlim
Boreal organizmlar

Boreal organizmlar — Shim. yarim sharning moʻʼtadil qismida yashaydigan dengiz organizmlari. Boreal organizmlar asosan qirgʻoqoldi (litoral va sublitoral) zonalarda yashaydi. Dunyo okeanining chuqur (batial) qatlamlarida harorat pastligi va yorugʻlik yetishmasligi sababli Boreal organizmlar juda kam. Litoral va sublitoral qatlamlarda qoʻngʻir va qizil suvoʻtlar, ayniqsa midiya, ustritsa, dengiz taroqchalari, qisqichbaqasimonlar, shuningdek baliqlar koʻp. Bu organizmlarning biomassasi nihoyatda katta. Boreal organizmlar ning baʼzilari biologik mahsuldorligi jihatidan katta ahamiyatga ega. Maye, baliklardan seld, treska, skumbriya, losos, kambala koʻplab ovlanadi. Hayvonot va oʻsimlik boyligini koʻpaytirish maqsadida Boreal organizmlar yangi hududlarda iklimlashtirilmoqda. Masalan, Kaspiy dengizida kefal, Orolda boltiq salakasi iklimlashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borealatlantika oblasti

Borealatlantika oblasti — Dunyo okeani zoogeografiya oblastlaridan biri. Arktikaning jan. va Atlantika okeanining shim. qismini egallagan. B.Borealatlantika oblasti ning Arktika oblasti bilan chegarasi shim. da Nyufaundlendning sharqiy sohillaridan Islandiyagacha, undan Barens dengizining Markaziy qismigacha boradi. Janubiy da B. Borealatlantika oblasti ning shartli chegarasi Delaver koʻrfazidan Ispaniyaning shim. qirgʻoqlarigacha boʻlgan chiziq boʻylab oʻtadi. Bu oblast fizikgeografik xususiyatlariga binoan BorealPatsifik oblastiga oʻxshab ketadi, lekin undan jan. va shim. qismlaridagi suv yuzasi harorati oʻrtasidagi farqning katta boʻlmasligi, suvining absolyut chuqurligi va hajmining kam boʻlishi, ayrim sayoz dengizlar suvining kam shoʻrlanganligi bilan farq qiladi. B.Borealatlantika oblasti da odam faoliyatining hayvonlar yashash sharoitiga taʼsiri juda katta.

B.Borealatlantika oblasti dengizlari faunasi BorealPatsifik oblast faunasiga nisbatan uncha boy emas, antropogen omillarning taʼsiri kuchli. Sut emizuvchilardan biskay kiti, oqbiqin delfin, uzuntumshuq tyulen endemik hisoblanadi. Atlantika delfini kenja turi — afalina va Qora dengiz delfini bu oblast uchun xos, B. Borealatlantika oblasti ning shim. sharqida, uning Arktikaga yondosh qismida Grenlandiya tyuleni uchraydi. Qushlardan baliqchi qushlar, oddiy gagarka (Arktika oblasti chegarasila), tentakqush va kichik boʻron qushi; treskasimon va ssldsimonlardan merluza, piksha (endemik), atlantika seldi, atlantika treskasi, boltiq seldi (salaka) va boshqa bir qancha ana shu oblast uchun xosdir. Delfinlardan dengiz choʻchqasi, qushlardan tentakqush va shim. kochurga, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar va ninaterililarning ayrim ham amfiboreal hisoblanadi. Hozirgi davrda B.Borealatlantika oblasti da tarqalgan bir qator turlarni muhofaza qilish maqsadida bir qancha hayvonlarni ovlashni cheklash yoki butunlay man qilish choralari ishlab chiqilmoqda. Biroq aholining B.Borealatlantika oblasti dengizlari sohillarida juda zich joylashganligi, odam xoʻjalik faoliyatining intensivligi hayvonlarni muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirishni qiyinlashtiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Atlantika okeani
Boreopatsifik oblast

Boreopatsifik oblast — dunyo okeanining zoogeografiya oblasti, Tinch okeanining shim. qismi va okean dengizlari shim. da Bering boʻgʻozidan boshlab jan.ga taxminan 40° shim. kenglikkacha boʻlgan qismini egallagan. Harorat Arktikaga nisbatan ancha yuqori, yil davomida keng miqyosda oʻzgarib turadi. Qishda suv akvatoriyasining ancha qismida suzib yuruvchi muzlar hosil boʻladi. Yozda suv yuzasi bilan suv tubi harorati ancha katta farq qiladi. B.Boreopatsifik oblastda sut emizuvchilardan kalan, yaʼni dengiz suvsari, kulrang kit, seld kiti, shim. tishli kiti, Tinch okean qisqabosh delfini, Oq dengiz choʻchqasi; qushlardan har xil chistiksimonlar, kichik konyuga, baliqchi qushlar (moyevka, qoradum baliqchi), koʻzoynakli chistik, nayburunlilar (koʻk kachurka) va boshqa uchraydi. Deyarli barcha keltirilgan qushlar endemik hisoblanadi. Baliklardan Tinch okeani losossimonlari: keta, bukri baliq, nerpa, chavicha kabi endemik turlar; Tinch okeani seldi, ivasi sardinasi, kambalalarning bir necha turi (oq qorin, paltussimon, oʻqyoy tishli paltus va boshqalar) tarqalgan. B.Boreopatsifik oblastda qisqichbaqasimonlar orasida endemik ham koʻp (mas, Kamchatka krabi). Biomassa miqdori va soni jihatidan ikki pallali mollyuskalar, ninaterililar, koʻptuklilar va gʻovak tanlilar ancha boy. Arktikadan bu oblastga kitsimonlilarning ayrim , bu oblastdan Arktikaga chistiksimon qushlarning ayrim oʻtib turadi. Moyevka baliqchisi, UzoqSharq navagasi har ikkala oblastda ham keng tarqalgan. Oblastning jan. qismida Tinch okeani tropik mintaqasi uchun xos boʻlgan turlar uchraydi. B. Boreopatsifik oblastdagi koʻpgina hududlarning sohil boʻyida qadimdan baliqlar va boshqa dengiz hayvonlari, Uzoq Sharq seldi, losossimonlar, kambalalar, quloqli tyulenlar, kitlar va kalanlarning bir necha turi ovlab kelingan. Bu hol ilgari bu yerlarda keng tarqalgan turlar sonining qisqarib ketishiga olib keldi. Hozir B.Boreopatsifik oblastda kamayib borayotgan hayvonlarni saqlab qolish va koʻpaytirish maqsadida xalqaro va regional choratadbirlar ishlab chiqildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borjomi (shahar)

Borjomi — Gruziyadagi shahar. Kura va Borjomi daryolari qoʻshiladigan yerda, dengiz sathidan taxminan 800 m balandlikda. Aholisi 10,546 kishi (2014). Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 19°), qishi moʻtadil (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 3°); yiliga 595 mm yogʻin tushadi. Yirik balneologik va iqlimiy kurort, temir yoʻl tuguni. Borjomida mineral suvni boshqa shaharlarga yuborish uchun butilkalarga quyish zavodi, teatr va oʻlkashunoslik muzeyi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borjomi darasi

Borjomi darasi — Gruziyadagi chuqur dara. Kichik Kavkazning Mesxeti va Trialeti tizmalari oraligʻida. Daradan Kura daryosi oqib oʻtadi. Uzunligi 60 km, chuq. 1500 m. Yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli daraxtlar oʻsadi. Darada Borjomi kurorti joylashgan.

Borjomi darasining asosiy diqqatga sazovor joyi Gruziyadagi eng katta milliy bog' boʻlgan Borjomi-Xaragauli milliy bog'idirhttps://alex-still.ru/nacionalnyj-park-borzhomi-xaragauli.html Отдых в Грузии. Bogʻda yovvoyi tabiat va oʻsimlik , jumladan, qoʻngʻir ayiq, silovsin, bugʻu va yovvoyi choʻchqalar koʻp. Borjomi darasiga tashrif buyuruvchilar piyoda yurish, lager, baliq ovlash va boshqa ochiq havoda sayr qilishlari mumkin. Bu hudud shifobaxsh xususiyatiga ega bo‘lgan va mashhur Gruziya brendi bo‘lgan Borjomi mineral suvini ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan mineral buloqlari bilan ham mashhur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borzaya

Borzaya, borzi — ovchi (iskovuch) itlarning bir zoti (qarang Tozi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boridlar

Boridlar — borning metallar bilan birikmasi. B. metall temperaturasi koʻtarilishi bilan elektr qarshiligi ortishi, elektr va issiqni yaxshi oʻtkazishi, metallga oʻxshab yaltirashi va metallmas (yarimoʻtkazgichlik xossasi) moddalarga xos fizik xossalari bilan boshqa birikmalardan farq qiladi. Titan, sirkoniy, gafniy, vanadiy, niobiy, tantal, xrom, molibden, volfram kabi yuqori trada eriydigan metallarning hamda kalsiy, stronsiy, bariy kabi ishqoriy metallarning B. i maʼlum. Rux, kadmiy, oltin, kumush, simob, galiy, indiy, talliy, qoʻrgʻoshin, qalayi B. hosil qilmaydi. B. bir necha usulda olinadi. Kimyoviy barqarorligi, asosan, B. panjaralaridagi borbor bogʻlanish kuchlari bilan belgilanadi. Geksaboridlar (MeV6) va dodekaboridlar (MeV,2) kimyoviy jihatdan eng barqaror B. hisoblanadi. Koʻpgina B. kislotaga chidamli, mas, TaV2 ga hatto qaynaydigan zar suvi ham taʼsir qilmaydi. B. oʻta qattiq (mikroqattiqligi 20—30 Gn/m2), uzilishga mustahkamligi (380 Mn/m2), olovbardoshligi yuqori. B. radioelektronika, yadro texnikasi, metallurgiya, mashinasozlik va asbobsozlikda ishlatiladi. Ulardan reaktiv dvigatel detallari, gaz turbina parraklari yasaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Godunov

Boris Godunov (taxminan 1552 1605. 13 (23).4) — rus podshosi (1598-yil dan), boyar Fyodor Godunovning o‘g‘li. Ivan IV saroyida tarbiyalangan. Ivan IV vafot etgach (1584), shoh Fyodorning (1584—98) yagona regenti boʻlib qoladi va amalda mamlakatni boshqardi. Ivan IV siyosatini davom ettirdi. Podsho Fyodor vafot etgach (1598), Zemskiy sobor Boris Godunovni podsho qilib sayladi. Boris Godunov Polsha bilan boʻlgan sulh muddatini uzaytirib, Shvetsiyaga qarshi urush boshladi (1590—93). Natijada Livon urushi (1558—83) davrida qoʻldan ketgan Yam, Oreshek, Ivangorod va boshqa shaharlarni Rossiyaga qaytarib oldi. Boris Godunov davrida Sibir va mamlakatning jan. rayonlarini mustamlakaga aylantirish boshlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1552-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-aprelda tugʻilganlar
Borisov

thumb|300px|right|Borisov (2013)
Borisov — Belarusning Minsk viloyatidagi shahar (1795-yil dan). Borisov stansiyasi. Berezina daryosi boʻyidagi pristan. Aholisi 150,7 ming kishi (1999). Mashinosozlik ("Ekran" ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), yogʻochsozlik, kimyo va kimyofarmatsevtika, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari ishlab turibdi. Musika asboblari, billur ishlab chiqariladi. Oʻlkashunoslik muzeyi bor. Borisovga 1102-yilda asos solingan, 12a, oxirida Litva, soʻngra Polsha, 1793-yildan Rossiya imperiyasi qoʻl ostida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borispol

Borispol — Ukrainaning Kiyev viloyatidagi shahar (1956-yildan), Kiyevdan 35 km janubiy sharqda. Borispol stansiyasi. Aholisi 52 ming kishi (1991). Oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Borispolda Kiyev shahrining xalqaro aeroporti joylashgan. Shahar 1590-yildan maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ukraina shaharlari
Borlash

Borlash — poʻlat yoki boshqa metalldan tayerlangan buyumlar sirtini bor bilan toʻyintirish. B. natijasida buyum sirti qattiqlashadi, issiqqa va yeyilishga chidamliligi oshadi. Detalni suyuqlantirilgan bura (Na2B4O7) ga botirib, elektroliz usulida (detalkatod, grafit—anod) B. usuli koʻproq qoʻllanadi. Detal suyuq burada 6—8 soat saqlangach (930° da), uning 0,15— 0,25 mm sirtqi qatlami borga toʻyinadi. Baʼzan, buraga bor karbid (30— 40%) yoki kremniy karbid (30%) qoʻshiladi. B. vakuum pechda yoki gaz muhitida ham oʻtkazilishi mumkin. Borlangan detallar maxsus usulda toblanadi. B. usuli nasoslarning vtulkalari, shtamplar, pressqoliplar, roliklar va boshqa tayyorlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borli oʻgʻitlar

Borli oʻgʻitlar — tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan holatda bor boʻlgan kimyoviy birikmalar; mikro>tm/yalarning bir turi. Borning har xil tuproqdagi miqdori (1 kg tuproq hisobida) 1,5 mg dan 150 mg gacha boradi. Oʻrta Osiyoning karbonatli tuproqlarida suvda qaynatilganda erib chiqadigan (suvli soʻrim) borning miqdori 1 kg tuproqqa 1 mg dan kam boʻlgan hollardagina Borli oʻgʻitlar ni kullash kerak. Borli oʻgʻitlar sifatida borat kislota, bordatolitli oʻgʻitlar, bormagniyli oʻgʻitlar, borli superfosfat, bura (tanakor) va boshqa qoʻllanadi. Borli oʻgʻitlar ekish paytida boshqa mineral oʻgitlar bilan birga tuproqqa qatorlab solishda, oziqlantirishda va urugʻlarni kimyoviy dorilar bilan birgaqoʻshib changlatishda (1,1 — 1,7 kg/ta hisobida) ishlatiladi. Ekish oldidan urugʻlarni ishlashda (1s urugga 0,005%—0,5% li eritmasidan 6—8 l) sarflanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borliq

Borliq — obyektiv mavjud reallikni ifodalovchi falsafiy tushuncha. U moddiy predmet olamidangina iborat emas. Borliq turli darajada namoyon boʻladi: organik va noorganik tabiat, biosfera, ijtimoiy borliq, obyektiv ideal borliq (madaniy qadriyatlar, ilmiy bilimning umumiy prinsiplari, tushunchalari va hokazo), inson turmushi. Borliq falsafa tarixida turlicha talqin qilingan. Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasida Kindiy, Forobiy, Ibn Sino, Umar Xayyom, Ibn Rushd kabi mutafakkirlar borliq ni ikkiga — vujudi mumkin va vujudi vojibga boʻladilar. Ularning falsafasida borliqning dastlabki sababchisi Alloh (vujudi vojib), lekin Alloh bilan borliq ni bir-biridan ajratib tasavvur qilib boʻlmaydi, bular sababoqibat shaklida bir-birlari bilan uzviy bogʻliq, degan tushuncha yotadi.

Real va xayoliy borliq oʻrtasida alohida tafovut bor. Real borliq mavjudlikni, xayoliy borliq mohiyatni belgilaydi. Real borliq narsalar, jarayonlar, shaxslar, xattiharakatlar va boshqa ning realligini bildiradi; u makon va zamon harakteriga ega, u alohida, betakror. Xayoliy borliq (gʻoya maʼnosida) vaqtinchalik, haqiqiy, tajribaviy harakteridan mahrum, u fakt boʻla olmaydi; u qatʼiy oʻzgarmas (qotib qolgan), abadiy mavjud (N. Gartman). Xayoliy borliq bu maʼnoda qadriyat, gʻoya, matematik va mantiqiy tushuncha sifatida yuzaga chiqadi. Platon unda chin, xususiy „real“ borliq ni koʻradi. Umumiy maʼnodagi borliq dan muayyan borliq farq qiladi. Geraklit fikricha, hech qanday qotib qolgan borliq yoʻq, doimo oʻzgaruvchan borliq bor. Metafiziklar „haqiqiy“ borliq transsendent, narsa oʻzidadir deb biladilar. Barcha mavjud narsalarning yigʻindisini, umuman olamni borliq deb ataydilar. J. Berkli, D. Yum borliq faqat subyektda, ongdagina mavjud deb biladilar. Baʼzi faylasuflar borliq ni qandaydir dunyoviy ruhning, gʻayri moddiy kuchning koʻrinishlaridan iborat, deb hisoblaydilar. Xususan Gegel falsafasida borliq mutlaq gʻoyaning oʻzligidan, mavhumlikdan konkretlikka tomon yuksalib boruvchi dastlabki, bevosita va juda noaniq bosqichi hisoblanadi. Borliq ni ruhmahsuli sifatida qarash 19-asr oxiri — 20-asr boshidagi falsafaga ham xos L. Feyerbax, A. I. Gersen, N. G. Chernishevskiy borliq obyektiv, u harakatdagi materiya bilan bogʻliq deb taʼkidlaydilar. Baʼzi falsafiy oqimlar mavjud olamning realligini, borliq ning obyektivligini eʼtirof etadilar. Borliqning eng muhim xususiyati — moddiyligida ekanligini alohida taʼkidlaydilar. Hozirgi zamon ontologiyasiga koʻra, borliq — barcha mavjudotning turli tuman koʻrinishlari bilan aynandir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Falsafa
Turkum:Falsafa taʼlimi
Turkum:Borliq
Frank Borman

Frank Frederick Borman II (oʻqilishi: Frenk Frederik Borman Ikkinchi; 14-mart 1928-yilda tugʻilgan) — AQSH kosmonavt-uchuvchisi. Harbiy havo kuchlari polkovnigi. „Gemini 7“ kosmik kemasida (Jim Lovell bilan birga, 1965, dekabr) Yer atrofida 206-marta aylandi. „Apollon 8“ kosmik kemasida (Bill Anders va Jim Lovell bilan birga, 1968 dekabr) dunyoda birinchi marta Oy atrofida 10-marta aylandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:Amerikalik fazogirlar
Bormashina

Bormashina — tishni davolash va sunʼiy tish qoʻyishda tishni silliqlash va tozalash uchun moʻljallangan kesuvchi asbob (bor) ni aylantiruvchi tibbiy apparat. Oyokda, elektr motor va turbina yordamida ishlatiladigan xillari bor. Elektr B. da borning aylanish chastotasi 30 ming ayl/min; turbinali B. da esa 350 ming ayl/min. Turbinali B. da kompressor yordamida qisilgan havo 0,250,35 MN/m2 (2,5— 3,5 kgk/sm2) bosim ostida yuboriladi. B. dan zargarlik va boshqa baʼzi sohalarda ham foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Max Born

right|200px|thumb|Max Born
Max Born (11-dekabr 1882, Vrotslav, Polsha — 5-yanvar 1970, Gyottingen, GFR) — nemis fizik-nazariyotchisi, kvant mexanika yaratuvchilaridan biri. 1933-yildan Angliya, 1953-yildan GFR da. Kvant mexanikani statistik nuqtai nazardan sharxlab bergan. Asosiy ilmiy ishlari kristall panjarasining dinamik nazariyasiga, atom fizikasiga, optika, tabiiy fanlar falsafasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1954).Nobel mukofoti sovrindorlari"BORN (Born) Maks" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:11-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:5-yanvarda vafot etganlar
Borneol

Borneol, bornil spirt, SSHN„O—bitsiklik terpenlar guruhiga mansub ikkilamchi spirt. Mol. m. 154,25; kamfora hidli, rangsiz kristall modda. Zichligi 1020 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 208,5’, qaynash temperaturasi 212°. Ikki izomeri maʼlum. Borneo va Sumatra o.laridagi Dryoba lanops camphora daraxtida, shuningdek baʼzi moylar tarkibida boʻladi. B. spirt, efir, benzol va ligroinda eriydi; suvda kamroq eriydi. B. dan turli reaksiyalar yordamida kamfora, kamfen va ularning turli hosilalari olinadi. B. va uning efirlari kamfora ishlab chiqarish da, atirupa sanoatida va oziq-ovqat essensiyasi tayyorlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bornxolm

Bornxolm — Boltiq dengizining janubi-gʻarbidagi orol. Daniyaga qarashli. Maydoni 588 km². Aholisi 45,2 ming kishi (1993). Eng katta shahri va porti — Ryonne. Yer yuzasi sertepa tekislik, balandligi 162 m gacha, sohil boʻyi qumtepalardan iborat. Kaolin va gil konlari bor. Granit qazib olinadi. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar, yaylovlar bor. Don ekish, qoʻychilik, baliq ovlash muhim oʻrin tutadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Orollar
Borobudur

Borobudur (Borobudur) — Yava oroli (Indoneziya) dagi Budda ibodatxonasi, meʼmoriy yodgorlik. 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida tosh bulakla’ri (andezit)dan tabiiy tepalikda 9 qatlamli, pogʻonali koʻrinishda piramidalar (balandligi 31,5 m, asos uz. 123 m) dan hashamatli stupa qurilgan. Unda 504 Budda haykallari va 1460 boʻrtma tasvirlarda Budda hayoti aks ettirilgan. Qatlamlar shakliga koʻra, 2 qismga boʻlinadi. Quyi qismi qatlami 5 murabba tarx^i, yuqori qismi qatlami 3 aylana tarhli. Qatlamlar peshayvonli qilib qurilgan. B. ga sharqiy zinopoyadan chiqiladi. Har qatlamdagi peshayvonning kiraverishi chuqur ravoqli boʻlib, oʻymaboʻrtma naqsh va tasvirlar ("kala—makara") ishlangan. Yuqoriga zinapoyalar orqali koʻtariladi. Zinapoyalarning ikki tomonidan to markaziy stupagacha toshdan sherlarning shakllari ishlangan. Peshayvonlarning devorlari va toʻsiqlaridagi toshlarga boʻrtma tasvirlar ishlangan (unda Buddaning boshdan kechirganlari hikoya qilingan). Yuqoridagi 3 aylana stupalari qoʻngʻiroqcha shaklida boʻlib, ularning har biri ichiga Buddaning haykallari qoʻyilgan. Tepasidagi bosh stupada esa juda katta Budda haykali bor. B. urta asrlar Indoneziya sanʼatining nodir namunasi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Indoneziya meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Pyotr Borovskiy

Pyotr Fokich Borovskiy (27-may (eski taqvimda 8-iyun) 1863 — 15-dekabr 1932) — jarroh va parazitolog, Oʻzbekistonda oʻpka patologiyasi asoschilaridan biri; tibbiyot fanlari doktori (1891), professor (1920), Mehnat Qahramoni (1927). Toshkent harbiy gospitalida jarroh va bakteriologik laboratoriya boshligʻi (1892—1910), Qizil Yarim oy jamiyati kasalxonasida jarroh. (1910—20), 1920-yildan umrining oxirigacha Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti jarrohlik kafedrasining mudiri boʻlgan. Tibbiyot fani tarixida birinchi boʻlib (1898) yomon jarohat (leyshmanioz) mikrobini topgan. Qovuqqa chok solish (tikish)ning yangi usulini taklif qilgan.

Borovskiy sharafiga Toshkent shahar P.F.Borovskiy nomli tibbiyot kolleji va shu kollej joylashgan koʻcha nomlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Sergey Borodin

Sergey Petrovich Borodin 1902. 25.9 (8), Moskva—1974. 22.6, Toshkent) – rus yozuvchisi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (20.04.1973). 1941-yilgacha Amir Sargijon taxallusi bilan ijod qilgan. V. Ya. Bryusov nomidagi adabiyot institutini tugatib (1926), xalq ogʻzaki ijodi bilan shugʻullangan. Buxoro, Samarqandga uyushtirilgan folkloretnografiya ekspeditsiyalarida qatnashgan (1923— 26). 1950-yildan Toshkentda. „Soʻnggi Buxoro“ (1931), „Misrlik“ (1932) romanlari va „Us t a qushchi“ hikoyalar toʻplami (1934) Oʻrta Osiyo xalklari hayotiga bagʻishlangan. „Samarqand osmonida yulduzlar“ turkumidagi (1953— 73) asarlarida ham Oʻrta Osiyo xalqlarining 14-asr oxiri – 15-asr boshlaridagi hayoti aks ettirilgan. Biroq ularda baʼzi tarixiy shaxslar obrazi soxtalashtirilib, bir yoqlamalikka yoʻl qoʻyilgan. Tarixiy roman – „Dmitriy Donskoy“ (1941) muallifi. B. ning ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1968).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston xalq yozuvchilari
Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:25-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:22-iyunda vafot etganlar
Borodino xazinasi

Borodino xazinasi — jez dav/n/yodgorligi (miloddan avvalgi 14—13-asrlar). Bessarabiya xazinasi nomi bilan ham yuritiladi. 1912-yil BelgorodDnestrovskiy shahri yonidagi Borodino qishlogʻi yaqinidan topilgan. Borodino xazinasi asosan kumush buyumlarga oltin suvi bilan ishlov berilgan qurolaslahalardan iborat. Ular qabila boshligʻi yoki lashkarboshiga tegishli boʻlsa kerak deb taxmin qilinadi. Borodino xazinasi jangovar tosh boltalari shakl jihatidan Kavkaz boltalarini eslatadi. Borodino xazinasi nayzalariga oʻxshash nayzalar Volga boʻyi, Kavkaz va Gʻarbiy Sibirdagi jez davri yodgorliklarida uchrab turadi. Borodino xazinasi gurzilari koʻproq Qora dengiz boʻyi va Kavkaz qabilalarining gurzilarini eslatadi. Bu oʻxshashliklar jez davrida yashagan Bessarabiya qabilalarining Qora dengiz shimoli, Kavkaz, Volga boʻyi va Gʻarbiy Sibir rayonlari, shuningdek Bolqon ya. o. qabilalari bilan madaniy aloqada boʻlganligidan dalolat beradi. Borodino xazinasi buyumlari Moskvadagi Tarix muzeyida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boronalash

Boronalash, borona bosish — tuproqni yuza yumshatish va ekinni parvarish qilish usullaridan biri. B. erta koʻklamda yer haydalgandan keyin, ekishdan oldin oʻtkaziladi. B. haydalgan yer betini yumshatish, tekislash, kesak va palaxsalarni maydalash, qatqaloqni buzish, urugʻni koʻmish (urugʻ yer betiga sepilganda), mineral oʻgʻitni tuproqqa aralashtirish, oʻsimliklarni parvarish qilish — koʻp yillik oʻt va kuzgi gʻalla ekinlari maydonini erta bahorda yumshatish maqsadida utkaziladi. Tuproqning fizik holati va granulometrik tarkibiga qarab B. 5—8 sm chuqurliqda oʻtkaziladi. B. tuproq kapillyarlarini buzadi, uni qurib qolishdan sakdaydi, tuproqning suv oʻtkazuvchanligi hamda havo almashinishini yaxshilaydi, mikrobiologik jarayonlarni tezlashtiradi, oʻsimliklar oʻzlashtiradigan moddalarni tuplash uchun sharoit yaratadi, bir yillik begona utlarni yoʻqotadi, koʻp yilliklarini ildizi bilan yer betiga tirmalab chiqarib, yigʻishtirib olishni yengillashtiradi. B. da turli xildagi boronalar qoʻllanadi. Takroriy va oraliq ekinlar ekish uchun yerni tayyorlashda B. shudgorlash bilan bir vaqtda tuproqdagi namni koʻproq saqlab qolish uchun oʻtkaziladi; tuproqni yaxshi yumshatish maqsadida haydash iziga diagonal yoki koʻndalang boronalanadi. Bunda tuproqning ustki (8—Yusm) qavati yumshab, yer betiga koʻtarilishi kamayadi, koʻkarayotgan begona oʻt quriydi. B. samaradorligining eng asosiy shartlaridan biri — borona usullarini toʻgʻri tanlash hamda uni utkazish vaqtidir. Tuproqning maydalanish (uvalanish) darajasi boronalash tezligi va yoʻnalishiga bogʻliq. Paykal uzunasiga koʻra diagonal yoki koʻndalang boronalanganda yer yaxshi tekislanadi. B. sifati tuproqning kam kukunlanishi, yetarli darajada yumshatilishi va shudgor sathining tekislanishi, qiytiq yerlarning yoʻqligiga qarab belgilanadi.

Abdurahim Ermatov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bororganik birikmalar

Bororganik birikmalar — bor atomining organik radikallar bilan hosil qilgan birikmalari. Bororganik birikmalar ga RB(OH)2 va R2B(OH) (bu yerda R alifatik, alitsiklik va aromatik oʻrinbosarlar va ularning funksional hosilalari) koʻrinishdagi bororganik kislotalar hamda RBH2, R2BH va R,B kabi moddalar kiradi. Bororganik birikmalar ikki xil yoʻl bilan: 1) litiy va magniyorganik birikmalarga borat kislota efirlari va bor galogenidlar taʼsir ettirib; 2) tuyinmagan uglevodorodlarni gidroborlab olinadi. Bororganik birikmalar reaktiv dvigatellar uchun yoqilgʻi sifatida ishlatadigan borgidridlar olishda, toʻyinmagan birikmalarni polimerlashda katalizator sifatida, surkov moylariga qoʻshimcha sifatida va azoboʻyoqlar tayyorlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boroxoro

Boroxoro — Xitoy gʻarbidagi togʻ tizmasi, gʻarbiy uchi Qozogʻiston hududida. Sharqiy Tyanshan togʻ tizimiga kiradi. Ili daryosi bilan Ebi Hyp koʻli havzalari oʻrtasida. Uzunligi 250 km. Balandligi 4359 m gacha. Kristall va metomorfik togʻ jinslaridan tuzilgan. Yon bagʻirlarida 1800 m balandlikkacha tog dashtlari, 2800 m gacha qoraqaragʻay oʻrmonlari, eng yuqorisida alp oʻtloqlari bor, choʻqqilari doim qor va muzliklar bilan qoplanib yotadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Borsakelmas

Borsakelmas – Orol dengizining shimoliy gʻarbiy qismidagi orol. Qozogʻistonning Kiziloʻrda viloyatida. Uzunligi 27 km, eni gʻarbda 11,5 km, sharkda 2,5 km. Maydoni 133 km² (1961). Qirgʻoqlari asosan tekis, past, janubiy qirgʻogʻi bir oz baland va qoyali. Yer yuzasi tepalik va soyliklardan iborat pasttekislik. Aksari qismining balandligi 100 m, eng baland joyi 113 m. B. da doimiy va muvaqqat koʻllar, sohilida shoʻr koʻllar uchraydi. Orolning shimoliy yarmi qumli pasttekislik, unda qum tepalari va taqirlar koʻp. Borsakelmas asosan paleogen (yuqori eotsen) ning mergelli va qumli gillari hamda kvarsli qumlaridan, janubiy eng baland qismi quyi va oʻrta oligotsenning gil, alevrit va qumtoshlaridan tashkil topgan. Orolning shimoliy va sharqining gil yotqiziqlari ustini golotsenning choʻkindi jinslari qoplagan. Iqdimi kontinental; iyulning oʻrtacha temperaturasi 26°, yanvarniki – 11°, oʻrtacha yillik yogʻin 120–160 mm. Borsakelmas da koʻproq boʻzqoʻngʻir tuproqlar, taqirli tuproqlar, shoʻrxoklar tarqalgan. Siyrak choʻl oʻsimliklari, koʻproq shuvoq, shoʻra, burgan, shoʻrtob va shoʻrxok yerlarda qiyoq, qamish oʻsadi, ondasonda saksovulzorlar uchraydi. Qumli yerlarda qizilcha, kauchukli xondrilla, yantoq, yovvoyi suli oʻsadi. Bahorda qoʻngʻirbosh, lola, bugʻdoyiq, ravoch kabi efemer oʻsimliklar oʻsadi. B. da sut emizuvchilarning 13 turi, parrandalarning 202 turi, sudralib yuruvchilarning 8 turi yashaydi. Shuningdek xos hayvonlardan qoʻshoyoq, olaxurjun, yumronqoziq, saygʻoq, jayran, qulon, tulki, tipratikan, dumaloqbosh kaltakesak, zaharli qalqontumshuq ilon, chiporilon, suvilon, parrandalardan bulduriq, yilqichi, suv burgutlari, miqqiy, toʻrgʻay, qarqunoq, qargʻa, zogʻcha, chumchuqlar bor. Toʻqayzorlarda oʻrdak, loyxoʻrak, baliqchi qushlar, dengiz boʻyida qoravoylar galagala boʻlib yashaydi. B.da oʻsimlik va hayvonlarni saqlash va koʻpaytirish maqsadida 1939-yilda Borsakelmas qoʻriqxonasi tashkil etilgan. 1961-yildan eʼtiboran dengiz sathining pasayishi natijasida orolning maydoni kengayib bormoqda, hozirda u quruqlik bilan tutashdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Turkum:Orol dengizi orollari
Borsakelmas (shoʻrxok)

Borsakelmas — Ustyurt platosidagi shoʻrxok. Amudaryo deltasidan gʻarbda, B. botigʻining tubida joylashgan. Mutlaq balandligi janubi-sharqiy qismida 63 m, shimoli-sharqida 63 – 67 m, shimoli-gʻarbida 87 – 89 m. Maydoni 1000 km². Oʻsimlik qoplami deyarli yoʻq. Shoʻra va qorabaroq oʻsadi. Borsakelmasda tuzli qatlamning qalinligi 16 m dan 27,5 m gacha. Qatlamning asosiy qismini balchiqli tuz tashkil qiladi, baʼzan gidroslyudali gil qatlamchalari ham uchraydi. B.ning tagida neogenning gil qatlami joylashgan. Minerallardan osh tuzi (galit), astraxanit, glauberit, epsomit, tenardit uchraydi. Asosan osh tuzi bilan astraxanit tarqalgan. B.dagi osh tuzining zaxirasi 12,8 mlrd. t. Borsakelmas tuz xom ashyosi asosida Qoʻngʻirot soda korxonasi qurilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Borsakelmas botigʻi

Borsakelmas botigʻi — Shimoliy Ustyurt platosidagi botiq. Shimolida Oqtumshuq, janubida Markaziy Ustyurt koʻtarilmalari, sharqda Olambek guruhidagi bukilmalar, gʻarbda Yorqinboy monoklinal koʻtarilmasi bilan chegaralangan. Shimoli-gʻarbda Som botigʻi bilan tutashgan. Jan.sharqdan shimoli-gʻarbga choʻzilgan. Uz. 200 km, eni 150 km. Botikda paleozoy yotqiziqlari 6000 – 7000 m, mezokaynozoy yotqiziqlari 4500 – 5000 m chuqurliqda joylashgan.

Borsakelmas botigʻining Gʻarbida Agʻini bukilmasi, shimolida Quvanish bukilmasi bor. Quvanish bukilmasida 3000 m dan ziyod chuqurlikda gaz konlari topilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Borsakelmas qoʻriqxonasi

Borsakelmas qoʻriqxonasi — Orol dengizining Borsakelmas o.dagi qoʻriqxona. Qozogʻiston Respublikasi Qiziloʻrda viloyatida. 1939 yilda tashkil etilgan. Maydoni 20 ming ga. Saksovulzorlar va yulgʻunzorlar bor. Orolda saygʻoq, jayran kadimdan yashab kelgan, lekin koʻplab ovlanishi natijasida qirilib ketgan. 1939—50 yillarda Borsakelmas qoʻriqxonasi ga Betpakdala va Sarisuv atroflaridan erkak va urgʻochi saygʻoqlar, 1950 yilda Qoraqalpogʻistondan jayranlar, 1953-yilda Bodxiz qoʻriqxonasi (Turkmaniston) dan qulonlar keltirilgan. Hayvonlar orol sharoitiga moslashib, koʻpayib bormoqda. Borsakelmas qoʻriqxonasi tashkil etilgandan boshlab, saygʻoq, jayran, qulon, qirgʻovul va b.ning ekologik sharoitlarini oʻrganish va ularni koʻpaytirish sohasida tadqiqotlar olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Turkum:Ekologiya
Turkum:Orol dengizi
Bort

Bort (gollandcha boort) — olmosning donador dan biri. Juda mayda kristallchalar yoki shaklsiz donalardan iborat boʻlgan, juda mayda grafit zarralari yopishgan kulrang, baʼzan deyarli qora tusdagi aniq shaklsiz material. Yuqori sifatli abraziv material (jilvirtosh) sifatida’ togʻ jinslarini yemirishda va metallga ishlov berish sanoatida qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bort (kema)

Bort, kema borti (nem. bord) — 1) kema tanasi (korpusi) ning yon devorlarini hosil qiladigan qismlari va qoplamasi majmui. Kema quyrugʻidan tumshugʻiga tomon qaraladigan boʻlsa, chap tomondagi B. chap (bakbort), oʻng tomondagi B. oʻng (shtirbort) B. deb ataladi. Kemaning yuk koʻtaruvchanligi B. balandligiga bogʻliq boʻladi. B. ning suvdan chiqib turadigan qismi balandligi kemaning suzuvchanlik zaxirasini belgilaydi; kemaning ogʻish burchagi katta boʻlgan hollarda u kemaning turgʻunligiga va tananing boʻylama mustahkamligiga ham taʼsir qiladi. Kemaning oʻrta qismida B., odatda, tik (vertikal) qilib, baʼzan, tashqari tomonga, muzyorar kema va boshqa baʼzi xil kemalarda ichkari tomonga qiya qilib yasaladi; 2) kosmik kema, samolyotning ichi; 3) avtomobil kuzovi; 4) bilyard stolining yon devori.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi

Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi (kosmonavtikada) — kosmik uchish apparati (kosmik kema) bortiga oʻrnatiladigan elektron asbob. Vazifasi — bortdagi tizimlarning boshqaruvga doir buyruq (komanda)larni belgilangan aniq bir vaqtda berishi. Buyruqlarni berish dasturi, yaʼni buyruqlar ketmaketligi va orasidagi vaqt oldindan (mas, uchishga tayyorgarlik vaqtida) belgilab qoʻyilishi yoki parvoz paytida radioyoʻli orqali Yerdan uzatilishi mumkin. Agar buyruklar Yerdan uzatilsa, bortda kiritilayotgan dasturni xotirada saqlab qoladigan qurilma (xotira qurilmasi) zarur boʻladi. Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi d. q., odatda, yarimoʻtkazgichli elementlardan yasaladigan murakkab elektron tizimdan iborat. U radiosignallar yetib bormaydigan hollarda va Yer bilan qilinadigan radioaloqalar oraligʻida kosmik kemani boshqarishga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortdagi hisoblash mashinasi

Bortdagi hisoblash mashinasi — suv osti va suv usti kemalari, aerodinamik va kosmik uchish apparatlari bortiga oʻrnatiladigan hisoblash qurilmasi yoki hisoblash mashinalari majmui. U harakatlanayotgan obʼyektga (mas, suv osti kemasiga) tashqaridan uzatiladigan hamda bortdagi radiolokatsion, radiotexnik, optik va boshqa tizimlardan keladigan turli axborotlarni ishlab chiqadi. Bu axborotlar obʼyektni va uning bortidagi tizimlarni boshqarish, ekipaj aʼzolarining sogʻligini va bortdagi tizimlarining ishga yaroqliligini nazorat qilib turish uchun zarur boʻladi. Bortdagi hisoblash mashinasi m. tezkor qurilma boʻlib, 1 sek. da bir necha oʻnlab ming amalni bajara oladi. Bortdagi hisoblash mashinasi m. sifatida elektron raqamli hisoblash mashinasi va baʼzan, gibrid hisoblash tizimiayan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortovka

Bortovka — asosan zigʻir tolasi yoki ip toladan polotno urilishpa kalin qilib toʻqiladigan gazlama. Us t kiyimlarning qotirmasiga ishlatiladi (avra bilan astar orasiga qoʻyiladi). Kiyimni xushbichim qilib qotirib turadi. B. ning egiluvchanligini oshirish va choʻziluvchanligini kamaytirish maqsadida u appret (maxsus eritma) bilan pardozlanadi (qarang Appretlash).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borud

Borud, borut (turkiycha) — oʻq otar qurollar dorisi, porox. Maxsus tuz, oltingugurt va kumir birikmasidan iborat boʻlgan. Turkiy xalklar ajdodi — hunnular tomonidan (Xitoy bilan olib borilgan urushlar jarayonida) ixtiro qilingan deb taxmin qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil