Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Burqutlar

Burqutlar — oʻzbek qabilalaridan biri. Burqutlar asosan Zarafshon vohasida (hozirgi Poyariq. Narpay, Navoiy, Gʻijduvon tumanlarida), qisman Mirzachoʻlda (Jizzax yaqinida) joylashgan. XVIII asrning 1950- yillarida burqutlar Buxoro xonligiga qarshi katta qoʻzgʻolon koʻtargan. Qoʻzgʻolonni hukumat qoʻshinlari bostirgach, burqutlarning bir qismi Zarafshon vohasidan Hisor vodiysiga koʻchirilgan. Oʻzbekistonda yashagan Burqutlar oʻtroqlashib, mahalliy aholi bilan aralashib ketgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burqutsoy

Burqutsoy, Otchisoy — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Qoratogʻning janubiy yon bagʻridan (800 m), Burqut qishlogʻi yaqinidan boshlanadi. Uzunligi 18 km, havzasining maydoni 84 km². Yogʻin juda kam yogʻadigan past togʻlardan boshlanganidan Burqutsoy juda kamsuv. Soyda yogʻingarchilik paytidagina boshdanoyoq suv oqadi, boshqa vaqtlarda deyarli qurib qoladi. Burqutsoy Zarafshon daryosiga yetmasdan Oʻrtaovul va Bahrin qishloqlari yaqinida tugaydi. Burqutsoyga oʻngdan birgina Xonaqasoy irmogʻi quyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Burgʻi

Burgʻi — burgʻilashda ishlatiladigan qurol. Ish organi togʻ jinslarini bevosita yemiruvchi (kesuvchi) keskich yoki koronka. Burgʻi 6 qirrali yoki dumaloq, yaxlit yoki ichi kovak, uchiga tomon ingichkalashib boruvchi sterjendan iborat. Togʻ jinslarini portlatishda portlovchi moddalarni joylash uchun chuqurcha va kovak (shpur)lar oʻyishda, quduqlarni burgʻilashda ishlatiladigan xillari boʻladi. Togʻ jinsining qattiq yumshoqligi, strukturasi va boshqa fizik xossalariga qarab har xil burgʻilash koronkalari ishlatiladi (qarang Burgʻilash jihozlari)"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Burgʻi qudugʻi

Burgʻi qudugʻi — yer qatlamlarini oʻrganish va ulardagi foydali qazilmalarni, mineral yoki chuchuk suvlarni aniqlash va ularni chiqarib olish uchun, shuningdek kavlanadigan quduq. Burgʻi qudugʻi yer yuzasida, yer osti togʻ inshootlarida burgʻi qurilmasi yordamida shpur kavlash uchun turli burchak ostida parmalanadi.

Burgʻi qudugʻi ning ogʻzi, tubi (zaboy) va stvoli boʻladi. Burgʻi qudugʻi diametri, odatda, 59– 1000 mm, chuqurligi bajaradigan vazifasiga qarab har xil boʻladi. Togʻ jinslari oʻpirilib tushmasligi uchun quduq devorlari poʻlat quvurlar bilan mustahkamlanadi. Kuduq ogʻzi bajaradigan vazifasiga koʻra armatura, surib ochiladigan maxsus qopqoq bv berkitib qoʻyiladi.

Burgʻi qudugʻi tadqiqot — yer poʻstini oʻrganish uchun; ekspluatatsion; yordamchi — suyuqlik haydovchi, kuzatuv, pyezometrik, ventilyatsion; maxsus — yaxlatuvchi, drenaj, tamponlovchi, portlatuvchi — portlovchi moddalarni quduq ichiga joylash uchun; qurilish — turli qurilmalar, koʻpriklar, qoziqli nasoslar va boshqa qurish uchun; togʻtexnik — togʻ inshootlarini qurish va ekspluatatsiya qilish uchun kavlanadigan quduklarga boʻlinadi.

Tadqiqot Burgʻi qudugʻi haritalash, strukturalarni qidirish, tayanchgeologik, tayanchtexnologik, parametrik, rudalarni izlash va razvedka qilish uchun burgʻilanadi. Ekspluatatsion Burgʻi qudugʻi neft, gaz va yer osti suvlarini chiqarib olish uchun bajariladi.

Dunyoda eng chuqur quduq Kola ya. o.da (12000 m dan ortiq) kavlangan. Oʻzbekistonda ChustPop hududida (chuq. 5670 m), Mingbuloq (Namangan viloyati) neft konida (6000 m dan ortiq) Burgʻi qudugʻi kavlangan. Shahar va qishloqlarni suv bilan taʼminlash, ekin maydonlarini sugʻorish uchun chuq. 150–4000 m li Burgʻi qudugʻi kavlangan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgʻilash

Burgʻilash — quduq parmalash, chuqurcha va kovak (shpur)lar qazish jarayoni. Geologik va geofizik tekshirishlar oʻtkazish, foydali qazilmalarni qidirish, qazib olish, muhandislik geologik izlanishlarni bajarish va boshqa ishlarda qoʻllanadi. Burgʻilashda maxsus asboblar yordamida togʻ jinslari yemiriladi (maydalanadi). Maydalangan jins boʻlaklari tashqariga chiqarib tashlanadi, natijada kovlanayotgan quduq, chuqurcha yoki kovak chuqurlasha boradi. Kuduq, chuqurcha yoki kovak devori qazish jarayonida mustahkamlanadi. Burgʻilashning paydo boʻlgan vaqtini aniqlash juda qiyin. Misrliklar 6000-yil ilgari Burgʻilashdan piramida qurishda foydalanganlar, qad. rimliklar Burgʻilashda qoshiqsimon kovlagich ishlatganlar, 2000-yil ilgari esa xitoyliklar tuz qazib olishda Burgʻilashdan keng foydalanganlar. Rossiyada burgʻi kovaklaridan osh tuzi olishda foydalanilgan. Markaziy Osiyo hududida ham maʼdanlar qazib olishda kadimdan Burgʻilash usulidan foydalanilgan. Neft konlarining koʻplab topilishi Burgʻilashning tez rivojlanishiga olib keldi.

Qazish usullariga koʻra, Burgʻilash zarbiy, aylanma, kolonkali boʻladi. Shtanga yoki arqonning uchiga mahkamlangan parmani koʻtarib tashlash yoʻli bilan quduq qazish zarbiy Burgʻilash deb ataladi. Zarbiy Burgʻilash 17-asrda birinchi marta Xitoyda shoʻr suvlar va yonuvchi gazlarni chiqarishda qoʻllangan. Aylanma harakat qiluvchi parma bilan kovak qazish aylanma Burgʻilash deb ataladi. Bunda maydalangan jins boʻlaklari kovaqda toʻxtovsiz aylanib turuvchi suyuq loy, suv yoki bosim ostidagi havo yordamida tashqariga chiqariladi. Aylanma Burgʻilash 3 xil boʻladi: 1) rotorli Burgʻilash — burgʻilash kuvurlari burgʻilanayotgan vaqtda shtanga uchiga mahkamlanib kovak ichiga tushiriladi va yer yuziga oʻrnatilgan dvigatel yordamida aylanma harakat qiladi; 2) turbinali Burgʻilash— bunda tog jinslarini parchalovchi asbobni aylanma harakatga keltiruvchi dvigatel kovak ichida boʻladi; u turbobur deb ataladi. U doimo yuqori bosimda kovakda aylanib turuvchi suyuq loy yordamida ishlaydi. Dvigatel elektr toki yordamida harakatlansa, elektrobur deyiladi; 3) kombinaiiyalangan (aralash) Burgʻilash — bunda Burgʻilash uskunasi aylanma va zarbiy agregatlar bilan taʼminlangan boʻladi. Ikkinchi agregat asosan qattiq jinslarni parchalashda hamda Burgʻilash jarayonida chigir ishdan chiqib qolganda qoʻllanadi. Halqasimon parma bilan kovak kovlanib, undan silindr shaklidagi choʻzinchoq jins boʻlaklari (kern) chiqarib olinsa, bunday Burgʻilash kolonkali Burgʻilash deb ataladi. Burgʻilash xalq xoʻjaligining koʻpchilik tarmoqlarida, muhandislik, geologik va meliorativ ishlarda, rudali va rudasiz maʼdanlarni qidirishda, shaxtalardagi havoni almashtirishda, suvni tortib olishda. portlatish ishlari va boshqalarda qoʻllanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilSharoshkali, Koronkali, Shneklai burg'ulash usullari mavjud

Turkum:Xitoy ixtirolari
Burgʻilash bolgʻasi

Burgʻilash bolgʻasi - shpurlar (baʼzan, quduqlar) burgʻilashda va sunʼiy qoplamalar (asfalt, beton)ni buzishda ishlatiladigan zarbiy (pnevmatik) mashina. Baʼzan dvigateli benzin bilan ishlaydigan motoperforatorlar ishlatiladi. Dastaki (massasi 10— 30 kg), kolonkali (massasi 50—70 kg, burgʻilash karetkasi yoki avtouzatkichli kolonkalarga oʻrnatiladi); teleskopli (massasi 30—50 kg li, yuqoriga yoʻnalgan shpurlarni burgʻilaydi) xillari bor. Titrash va shovkinning zararli taʼsirini kamaytirish uchun ularni soʻndiruvchi moslamalardan foydalaniladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgʻilash jihozlari

Burgʻilash jihozlari — burgʻilashyya ishlatiladigan turli asbobuskuna va qurilmalar (burgʻilash asbobi, burgʻilash bolgʻasi, burgʻilash koronkasi, burgʻilash qurilmasi, burgʻilash minorasi va boshqalar). Burgʻilash asbob i ning asosiy elementa iskana (rasm, 1 va 2). U oʻz ogʻirligi bilan sharoshka (tishli ish jihozi) tishlarini togʻ jinsiga botirib, uni maydalaydi; mayda jins stvol (quvur)dan yuqoriga oqayotgan loyli aralashma bilan tashkariga chiqib ketadi. Sharoshka oʻz oʻqi atrofida aylanadi. Turli qattiqlikdagi togʻ jinslarini burgilash uchun sharoshka tishlari har xil shaklda yasaladi. Yumshoqva oʻrtacha qattiqlikdagi togʻ jinslarini burgilash uchun tishlar uzun va oʻtkir, qattiq togʻ jinslarini burgilash uchun esa mayda qilinadi. Burgilash bolgʻasi aylanma zarba berib, kovak (shpur)lar burgʻilaydigan mashina. Uning elektr va siqilgan havo bilan ishlaydigan xillari bor. Siqilgan havo bilan ishlaydigan burgʻilash bolgʻasi shtokli porshen yordamida burgʻining yuqori qismiga zarba beradi; har bir zarbadan keyin burgʻi oʻz-oʻzidan 10—15° buriladi, natijada u tog jinslari orasida qisilib qolmaydi. Qattik va juda qattiq tog jinslarida shpurlar burgʻilash uchun ogirligi 15– 35 kg li burgʻilash bolgʻasi ishlatiladi. Burgilash koronkasi togʻ jinsini yemiruvchi silindrik gʻildirakcha shaklidagi koronkali quvurning uchi (rasm, 3). Uning chidamliligini oshirish uchun pastki uchiga olmos yoki pobedit oʻrnatiladi. Burgilash kuril masi — quduklar burgʻilaydigan muqim (statsionar) yoki Kuchma asbob (iskana)li qurilma. Uning muqim dan biri kopyor, 150—200 t gacha yuk koʻtara oladigan chigir, burgilash quvurlarini aylantiruvchi rotor va loyqa suyuklikni tortuvchi nasosdan iborat. Razvedka quduqlarini burgʻilashda ichki yonuv dvigatellari ishlatiladi. Agar burgʻilash qurilmasi but quvvati bilan ishlasa, elektr motorli reduktor oʻrniga bugʻ mashinasi va, baʼzan, bugʻ nasoslari oʻrnatiladi. Kuchma burgilash qurilmasi asbobuskunalari bir umumiy ramaga yigilib, katta yuk avtomashinasiga, rezina gildirakli yoki zanjirli (gusenitsali) traktorga oʻrnatiladi.Burgʻilash minorasi — quduqlar burgʻilash uchun kuriladigan inshoot; u burgʻilash qurilmasining asosiy elementi. Burgilash minorasi 300 t gacha yuk koʻtara oladigan toʻrt kirrali metall konstruksiyalardan iborat. Uni 10–15 km masofagacha koʻchirish mumkin. Poydevori beton yoki yogochdan yasaladi. Iskananing necha marta tushibchiqishi va burgʻilanadigan quduqning chukurligiga qarab, minora 30–60 m chamasi balandlikda quriladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgʻilash karetkasi

Burgʻilash karetkasi — yer osti konlarida shpur va quduklar burgʻilashda ishlatiladigan koʻchma qurilma. Aylanma burgʻilash, aylanmazarbiy burgilash, zarbiyburilma burgilash, gorizontal va vertikal burgilash qurilmalariga; Harakatlanishiga koʻra pnevmatik, gʻil.diraklirelyeda harakatlanadigan yoki gusenitsali va oʻziyurar xillarga boʻlinadi. Burgʻilash karetkasi konlarni ochib borishda va tozalash zaboylarida (kameralardagi rudalarni uzatishda) ishlatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgʻilash minorasi

Burgʻilash minorasi — burgʻi kudugi ustiga oʻrnatiladigan koʻtarish inshooti. Burgʻilash asbobi, zaboy dvigatellari, quduq devorini mustahkamlash quvurlarini tushirish va koʻtarish uchun moʻljallanadi. Koʻpincha metall konstruksiyali boʻladi. Burgʻilash minorasi, odatda, polistpast va tushirishkoʻtarish operatsiyalarini mexanizatsiyalash vositalari hamda burgʻilash quvurlari joylashtiriladigan kasseta bilan jihozlanadi. Burgʻilash minorasi ning balandligi quduqning loyihada koʻrsatiladigan chuqurligiga qarab 9 m dan 58 m gacha boʻladi. Burgʻilash minorasi 3—4 qirrali yoki kesik piramida koʻrinishida, shuningdek A simon shaklda quriladi. Minora traktorlar yordamida bir joydan ikkinchi joyga suriladi yoki alohida uzellarga ajratilib, yangi joyda qayta yigʻiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burhon mirzo

Burhon mirzo (?—1549) - Shirvon viloyatida safaviylar hukmronligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1547—49) rahbari. 1538-yil safaviylar taxtdan agʻdargan shirvotioxlar sulolasiga mansub. Buhon Mirzo shoh Tahmasp I ning Shirvon noibi Alqas Mirzoga qarshi olib borayotgan kurashi hamda Eron bilan Turkiya oʻrtasida urush boshlanganidan foydalanib qoʻzgʻolon koʻtargan (1547) va oʻzini shirvonshoh deb eʼlon qilgan. Qoʻzgʻolonda, asosan, dehqonlar ishtiroketgan. Burhon Mirzo qoʻzgʻolonga qadar Turkiya bilan til biriktirgan boʻlib, uning madadiga tayangan. Ammo, qoʻzgʻolon Burhon Mirzo vafotidan keyin shafqatsiz bostirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burhon sulton

Burhon sulton (...1557) - Buxoro xoni (1552—57), shayboniylardan. Shayboniyxonnchit nabirasi Muhammad Yorga sherik sifatida Buxoro taxtiga oʻtiradi. B. S bir tuhmat sababli 1554-yil Muhammad Yorni qatl ettiradi. Barok,xon Movarounnahrni toʻla egallash maqsadida 1555-yil Buxoroga B. S ustiga yurish qilib, shaharni qamal qiladi. Qamal juda ogʻir kechib 3 oy davom etadi. B. S yordam soʻrab Abdullaxon II ga odam yuboradi va unga Buxoroni berib, xizmatiga kirishga tayyor ekanligini maʼlum qiladi. Abdullaxon II Forob yonida Baroqxon qoʻshinini yengib gʻalaba qozonadi. B. S esa vaʼdasiga vafo qilib Abdullaxonga Buxoroni topshiradi va oʻzi Qorakoʻlga ketadi, biroq oradan bir yarim oy oʻtgach B. S shartni buzib, Buxoroga yurish qiladi. Abdullaxondan choʻchib qolgan Baroqxon B. S bilan doʻstlashib, unga yordamga oshiqadi. Abdullaxon sulh tuzishga majbur boʻlib, yana Afgʻoniston tomonlarga qaytib ketadi. Abdullaxon ikki gʻalaba (Buxoro va Samarqand)ni qoʻlga kiritgan oʻsha kezlari B. S Karmanaga (Abdullaxon II ning yerlari) hujum qilib, qalʼani qoʻlga kirita olmagach, Buxoroga qaytib ketadi. Abdullaxon II uning ilgarigi xiyonatkorligi hamda bu qiligʻi qasosi bahonasida Buxoro ustiga qoʻshin tortib, 1557-yil iyulida shaharni qattiq qamal qiladi. Qamal choʻzilib, qamaldagilar ahvoli ogʻirlasha borgach, B. S. Abdullaxon II bilan sulh tuzishga majbur boʻladi. Sulh tuziladi va shu kechasi sirli ravishda B. S ham oʻldiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993.
Burhoniddin

Burhoniddin (15-asr) -oʻzbek shoiri. Alisher Navoiy "Majolis unnafoioda B. haqida maʼlumot berib, "Hiriy shahrining buzurgzodalaridindur, donishmand va xushtaʼb va sabukruh kishidir", deb baholagan.

U Shohrux Mirzo madrasasida dars bsrgan. Muammo janrida shuhrat topgan. Abulqosim Bobur Mirzoga bagʻishlab "Javohir ulasmo" muammo risolasini yozgan. Navoiy va Darvesh Alilarga atab ham muammolar bitgan. 1469-yilda Husayn Boyqaro Navoiyni muhrdor tayin etganida yozgan bagʻishlov muammosi mashhurdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻozi Ahmad Burhoniddin

Gʻozi Ahmad Burhoniddin (1344 Sivas — 1398) — turk shoiri, olim, davlat arbobi. Shom (Suriya) va Misrda tahsil olgan, arab, fors tillarini mukammal oʻrgangan. Vataniga qaytgach, Sivasda qozi, soʻng shu viloyat hokimi. Davlat ishlarida adolat va muruvvat yoʻlini tutishga harakat qilgan. Gʻazal, ruboiy, tuyuq va boshqa janrlarda yozgan. Hayot va muhabbat lirikasi bilan bogʻliq dunyoviy mavzular, inson qalbining nozik kechinmalari sheʼrlariga xos yetakchi xususiyatdir. B. turk sheʼriyatida tuyuq jakrini rivojlantirgan. Sheʼrlarini toʻplab devon tuzgan (1394). Devonining qoʻlyozma nusxasi Britaniya muzeyida saqlanadi. Istanbulda nashr etilgan (1943). 12 tuyugʻi sharqshunos T. M. Melioranskiy tomonidan rus tiliga tarjima qilingan (1895, Peterburg). B. "Tarjix uttavzih" ("Izohustunligi"), "Iksir uladati fi Asroilibodati" ("Odat mohiyati ibodat sirlarida") asarlarini arab tilida yozgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Orzibekov R., Tuyuq poetikasi, T., 1985.
Burhoniddin xoja ibn Ahmad xoja

Burhoniddin xoja ibn Ahmad xoja (Oyxoja laqabi bilan mashhur) (?— 1759.15.10) — Sharqiy Turkistondagi Yorkent xonligi hokimi. Ofoqxoja avlodidan. B. x. Xitoydagi Manjur imperiyasi yordamida Yorkent xonligini qoʻlga olib (1755), mustaqil siyosat yurgizishga harakat qiladi. Lekin bunga qarshi manjurlar katta qoʻshin yuborib, ikki yil davom etgan urushlardan soʻng Qashqar, Yorkent va Xoʻtan sh.larini egallashgan. B. x. Badaxshon hokimi Sulton shohhimoyasiga qochgan, biroq Sulton shoh manjurlar tazyiqi ostida uni oʻddirishga majbur boʻladi. Oʻgʻli va xotini Bejin (Pekin)ga olib ketiladi. B. x.ning Sayid Muhammad xoja (Sarimsoqxoja) ismli yolgʻiz oʻgʻli Oʻrta Osiyoda manjurlar taʼqibidan jon saqlab qoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burhonlar

Burhonlar — sadri jahon unvoni bilan mashhur boʻlgan Buxorodagi badavlat xonadon (12-asr). B. shaharning hanafiya mazhabidagi musulmonlar jamoasi boshligʻi (raisi) boʻlishi bilan birga shahar maʼmuriyati ham ularning qoʻlida boʻlgan. Shuning uchun Buxoroni bosib olgan ajnabiy hukmdorlar ham B. ga va ularning molmulkiga daxl qilmaganlar. B.da raislik mansabi otadan oʻgʻilga meros boʻlib oʻtgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ubaydulla Burhonov

Ubaydulla Burhonovich Burhonov (1921.2.3 Toshkent; 1998.19.2) — aktyor, rejissyor, badiiy soʻz ustasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Shukur Burhonovnknt ukasi. Oʻrta Osiyo davlat universitetni tugatgan (1946). Oʻzbekiston radioeshittirish davlat qoʻmitasi adabiydramatik eshittirishlar muharriri, rejissyor, bosh muharrir, badiiymusiqali eshittirishlar boshqarmasining boshligʻi (1948—58), Toshkent telestudiyasining bosh muharriri (1958—1967), Uzteleradio kompaniyasi raisining oʻrinbosari (1967—1985). Koʻplab radiopostanovkalar („Qutlugʻ qon“, „Zaynab va Omon“ va boshqalar)ning inssenirovka muallifi. Ssenariychi va rejissyor sifatida „Laylo Sharipova kuylaydi“, „Oʻzbek sirki arenasida“ kabi televizion filmlar yaratgan. Kinoda Rustamov („Gullar ochilganda“), Dehqonboy („Qutlugʻ qon“) va boshqa rollarni oʻynagan. Badiiy soʻz ustasi sifatida „Egmont“, „Hakim va ajal“ kabi asarlarni ijro etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-martda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Turkum:19-fevralda vafot etganlar
Shukur Burhonov

Shukur Burhonov (1910.15.9 Toshkent – 1987.14.8) – O‘zbekiston SSR xalq artisti (1940). 1928-yildan Hamza teatrida ishlagan. 30-yillar koʻproq oʻz zamondoshlari rollarini ijro etdi: Hamza asarlaridagi Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Odilbek („Xolisxon“) obrazlarida aktyorning yangi qirralari ochildi. Urush yillari Oleko Dundich („Oleko Dundich“), Battol („Muqanna“), Jaloliddin („Jaloliddin Manguberdi“), urushdan keyin general Sobir Rahimov („General Rahimov“), Maksimov („Dengizchilar uchun“) kabi rollarni oʻynadi. Keyinchalik romantik aktyor, fojiaviy rollarning mohir ustasi sifatida shuhrat qozonib, chuqur falsafiy mazmunga ega boʻlgan obrazlar yaratdi: Hamlet, Romeo, Brut („Hamlet“, „Romeo va Julyetta“, „Yuliy Sezar“), Voynitskiy („Vanya togʻa“), Mirzo Ulugʻbek („Mirzo Ulugʻbek“), shoh Edip („Shoh Edip“), Sulaymon ota („Qiyomat qarz“) va boshqa gʻoyaviy, psixologik va plastik jihatdan toʻlaqonli, romantik hissiyoti, koʻtarinkiligi bilan ajralib turadigan monumental fojiaviy rollardir. Ayniqsa Shoh Edip roli bilan Burhonov sahnada katta iz qoldirdi. Undagi tashvish, dard, iztirob, tugʻyon sahnamasahna kuchayib boradi. Aktyor bunday kuchli dramatizmga, fojiaviylikka ichki kechinmalar, bosiq harakatlar, xilmaxil maʼnolarni anglatuvchi boqishlar va kuzatishlar, oʻziga xos dardli va musiqaviy nutqtufayli erishdi. Edip rolida aktyorlik sanʼatidagi intellektuallik, emotsionallik, romantik joʻshqinlikni bir-biriga payvand qilib, ilohiy va azaliy qismatlarni faol inkor etuvchi, jamiyat faravonligi va insoniy fazilatlar uchun kurashuvchi buyuk inson obrazini yaratdi. Hamlet obrazida esa qaynoq qalbli, joʻshqin, qudratli inson sifatidagi fazilatlarni mohirona talqin etdi. Burhonov ijodi ijtimoiy, falsafiy va gʻoyaviy mazmunga toʻla, ufqi keng, koʻp qirrali. U romantik, fojiaviy dramatik, lirik harakterdagi va hatto satirik rollarning mohir ijrochisi. Aktyor qanday rol oʻynamasin inson takdiri va uning ijtimoiy muhit bilan munosabatini haqqoniy tasvirlashga erishdi.

Burhonov oʻzbek kino sanʼati taraqqiyotiga ham katta hissa qoʻshdi. U yaratgan Qorabotir („Tohir va Zuhra“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Shoh Kalin („Ilya Muromes“), Qalandarov („Sinchalak“), Mirzo Ulugʻbek („Ulugʻbek yulduzi“), Matniyoz („Uzoqyaqin yillar“), Husan ota („Bardosh“) kabi rollari rangbarangligi, ijro mahorati, obraz talqinining mukammalligi bilan jahon kino sanʼatida yuqori baholangan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1964).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Adabiyot 
 Olidor O., Shukur Burxanov, M., 1952; Teshabayev Dj., Geroykrupnim planom, T., 1972; Rahmonov M., Silmilshteyn T., Shukur Burhonov, T., 1974.

 
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 31-yanvar 1964-yil
 Shukur Burhonovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Turkum:O‘zbekiston kino aktyorlari
Turkum:Oʻzbekfilm kishilari
Turkum:Hamza nomidagi oʻzbek drama teatri kishilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzolari
Oyrajab Burhonova

Oyrajab Burhonova (1957.10.3, Kattaqoʻrgʻon tumani Doʻstlik qishlogʻi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining badiiygrafika fakultetini tugatgan (1976). 1976-yildan Goʻzalkent tumanidagi 12maktab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, ilmiy boʻlim mudiri, 1998-yildan maktab direktori. Burhonova darslarda oʻzi tayyorlagan 4000 dan ortiq koʻrgazmali quroldan, shuningdek "Peleng", "Leti60 M" filmoskoplaridan foydalanib, darslarni samarali oʻtadi; oʻquvchilar bilimini reyting usulida baholashni joriy qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1957-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-martda tugʻilganlar
Turkum:Kattaqoʻrgʻon tumanida tugʻilganlar
Busido

Busido (yaponcha — "jangchining yoʻli") — yapon ashuyuylarining axloq kodeksi. Busido ulardan oʻz xoʻjayiniga sodiq boʻlishni, harbiy ishni samurayga munosib birdanbir kasb deb hisoblashni talab qiladi. Samuraylik shaʼniga dogʻ tushirgan jangchi oʻzinioʻzi oʻldirishi (harakiri) shart. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Busra

Busra — asosan gul tikishda (ayollar kiyimi va boshqalarni bezashda) qoʻllaniladigan mayda, teshikli, rangbarang shisha munchoq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussenar Lui Anri

BUSSENAR (Boussenard) Lui Anri (1847.4.10, Eskrenn 1910.11.9, Orlean) — fransuz yozuvchisi. Bussenar asarlari oʻtkir mavzuli boʻlib, geografik, tabiiytarixiy maʼlumotlarga boy hamda insonparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan. "Avstraliya orqali" (1879), "Gviana robinzonlari" (1882) romanlarida qiziqarli sarguzashtlar koʻp. "Doktor Sintez siri" (1888), "Muzliklar orasida oʻn ming yil" (1890) ilmiyfantastik romanlar muallifi. "Suzuvchi orol" (1898) va "Kalla kesar kapitan" (1901) romanlarida esa ezilgan xalqlar hayoti va qismatiga hamdardlik yaqqol koʻrinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussengo Jan Batist

BUSSENGO (Boussingault) Jan Batist (1802.2.2 Parij 1887.11.5) - fransuz kimyogari, agrokimyo asoschsharidan biri. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1839). Ilmiy ishlari oʻsimliklar fiziologiyasi va agrokimyo masalalariga bagʻishlangan. U oʻsimliklarning ildizdan oziqlanishi, oʻgʻitlarni qoʻllash, tabiatda moddalarning doiraviy aylanishi, azot almashinuvi, tuprokda azotning harakati, dukkaklilardan boshqa jami oʻsimliklar azotni tuprokdan oʻzlashtirishi va boshqa masalalarini ishlab chiqdi, yashil oʻsimliklar uchun havodagi SO2 uglerod manbai ekanligini aniqladi. Fiziologiya va agronomiyada vegetatsion usul asoschisi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussol

Bussol (frans. boussole — quticha) — 1) joydagi yoʻnalishlarning magnit azimutini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi magnit meridiani bilan biror predmetga tomon yoʻnalgan chiziq orasidagi gorizontal burchaklarni oʻlchashga asoslangan. Bussolni mukammallashtirilgan kompas deyish mumkin. Kichik joylarning uncha aniqmas gorizontal tarxini olishda ishlatiladi. Oʻlchash uchun Bussolni shtativ ustida burib, magnit milining shim. uchi limbdagi 0° ga toʻgʻriladi. Soʻngra koʻz va predmet dioptrlari orqali oʻtgan chiziq yoʻnalishining magnit azimuti aniqlanadi. Bussol asosan topogeodezik ishlarda qoʻllanadi. Marksheyder sʼyomkalari va kon qazilmalarini topishda osma Bussol dan foydalaniladi; 2) harbiy ishda tup va minomyotni nishonga toʻgʻrilash, nishonni koʻrsatish, nishonni nazorat qilish, dushman joylashgan yerlarni, artilleriya turgan joylarni aniklash maqsadida artilleriya B. ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buster (bloger)

Vyacheslav Andreevich Leontiev (1997 yil 25 fevralda tugʻilgan, Moskva, Rossiya), Booster nomi bilan mashhur — rossiyalik videobloger va strimer. "Buster" nomli YouTube kanali va "Buster" Twitch kanalining yaratuvchisi va egasi. Forbes maʼlumotlariga koʻra, "Yangi media" toifasidagi "30 yoshgacha bo'lgan 20 ta eng istiqbolli ruslar" reytingida 2021 yil gʻolibi. Bundan tashqari, Forbes Boosterning mashhur "Xazyaev" streymerlar uyushmasining shakllanishiga taʼsirini qayd etadi, unga quyidagilar kiradi: Surgun, Koreshzy, Paradeev1ch, Kuertov, PlohoyParen va Frame Tamer.

Asosan, Booster YouTube-da video yozishdan koʻra jonli efirni afzal koʻradi, shuning uchun u strimator sifatida koʻproq mashhur. Shunday qilib, Twitch platformasida "Buster" 3 milliondan ortiq izdoshga ega boʻldi. 2023-yil yanvar holatiga ko‘ra, Booster YouTube kanaliga 2,78 million obunachi bor, ko‘rishlar soni esa 114 milliondan oshadi. Vyacheslavning "Buster Plays" deb nomlangan ikkinchi YouTube kanali ham bor, u 764 mingga yaqin obunachi va 29,4 million tomoshaga ega.

 

Turkum:Moskvada tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:1997-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-fevralda tugʻilganlar
Bustiy

Bustiy (taxallusi; asl ismi Abul Fath ibn Muhammad alKotib alBustiy) (971, Bust — 1009, Buxoro) — shoir. Arab va fors tillarida ijod qilgan. Bust hokimi al-Bayturning kotibi boʻlgan. Lirik sheʼrlarida dunyoviy sevgi, hayot quvonchlari va tabiat tarannum etilgan. Koʻplab hikmatli soʻzlar yaratgan. Ularda kishilarni rostgoʻy, halol, mehnatsevar, ilmli boʻlishga undagan. Bizgacha yetib kelgan "Nuniya" (asarning har bir bayti "nun" harfi bilan tugagan) yoki "Qasida al-Bustiya" asari odob-axloq mavzuida. Bustiyning bu asariga Zunnun ibn Ahmad as-Saraxsiy va Abdulloh Nukrakar sharh yozgan, uni Badriddin Jojarmiy forsiyga oʻgirgan, 1899-yilda Bayrutda nashr etilgan.

Bustiy ijodida tibbiyot, falakiyot, falsafa, fiqh va boshqa mavzular muhim oʻrin tutgan. Uning ayrim asarlaridan parchalar al-Utbiy ("Kitob alyaminiy"), Ibn Xallikon ("Vafoiyat"), Yoqut ("Moʻʼjam aludabo"), Beruniy ("Hindiston", "Saydana") va boshqalarning asarlarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abdullayev I., Beruniyga zamondosh shoirlar, T.,1975.
 

Turkum:Gʻaznaviylar davlati shoirlari
But

But (fors.) — 1) idol (sanam) — diniy sigʻinish obʼyekti hisoblanuvchi xudo yoki ruhning tasviri; 2) ikona — xristianlikdagi Iso, Bibi Maryam va avliyolar tasviri; 3) krest (salib) — xristianlik ramzi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Din
Buta

thumb|Yoʻl chetida butalangan butalar
thumb
Buta — tagidan bir-biriga teng tana (poya) larning oʻsib chiqishi hamda past boʻlishi bilan boshqa daraxtlardan farq qiladigan oʻsimliklarning hayotiy shakli. Boʻyi yarim metrdan past boʻlgan, shoxlari yogʻochlangan kalta oʻsimliklar butacha deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Botanika
Butadiyen

Butadiyen, divinil, CH2=CH-CH=CH2 — organik birikma; qoʻlansa hidli rangsiz gaz. Mol. m. 54,09. Suyuqlanish temperaturasi — 108,9°, qaynash temperaturasi 4,5°. Zichligi 621 kg/m3 (20°). Suv, spirtda yomon, kerosin va organik erituvchilarda yaxshi eriydi; havo bilan portlaydigan aralashma hosil qiladi. Qoʻsh bogʻlari borligidan vodorod, galogenlar, galogenvodorodlar va boshqa elektrofil reagentlarni biriktirib oladi: CH2=CH-CH=CH2+Vg2"SN2Vg CH=CH—CH2Vg. Butadiyen oson polimerlanib, qimmatli kauchuklar (butadiyen kauchuklar, butadiyennitril kauchuklar, butadiyenstirol kauchuklar, vinilpiridin kauchuk) hosil qiladi. Neftni qayta ishlash gazlari bilan yoʻlakay gazlardagi normal butan va butilenlarni katalitik degidrogenlash yoʻli bilan butadiyen olish sanoatda eng samarali usuldir. Etil spirt bugʻini degidratlovchidegidrogenlovchi katalizator yuzasidan oʻtkazish yoʻli bilan ham butadiyen olinadi. Butadiyen neft mahsulotlarini piroliz kilish gazlaridan etilen va boshqa olefinlar ishlab chiqarishda ham hosil boʻladi. Butadiyen sintetik kauchuklar olishda asosiy monomerlardan biri sifatida, plastmassa sanoatida, xloropen, butilenglikol va boshqa organik moddalar sintez qilishda ishlatiladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Butadiyen kauchuklar

Butadiyen kauchuklar, divinil kauchuklar — butadiyenni polimerlab olinadigan sintetik kauchuklar. Ularga butadiyennatriy, butadiyennitril, butadiyenstirol, polibutadiyen va boshqa kauchuklar kiradi. Butadiyen kauchuklarni olishda katalizatorlar sifatida ishqoriy metallar (asosan natriy) qoʻllanadi. Butadiyennatriy kauchuk jahonda ilk bor olingan sintetik kauchukdir. Uni Rossiyada 1932-yilda sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshlangan. Butadiyen kauchuklar organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Polibutadiyen kauchuk avtomobil shinalari, poyabzal tagliklari, kabel qoplamalari va turli xil rezina buyumlari tayyorlashda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Butadiyen (kauchuk)

Butadiyen - NITRIL KAUCHUKLAR, divinil nitril kauchuklar — butadiyen va akrilonitrilning sopolimer hosilalari. Monomerlarni suvli emulsiyada 5° da ("sovuq polimerizatsiya") yoki 30° da ("issiq polimerizatsiya") emulgator ishtirokida sopolimerizatsiyalab olinadi. Butadiyen (kauchuk) bogʻlangan akrilonitril miqdori 17— 45%. Rangi och sariqdan toʻqjigarranggacha. Moylar. benzin, alifatik uglevodorodlar taʼsiriga chidamli; ketonlarda, xlorlangan uglevodorodlarda eriydi. Butadiyen (kauchuk) k.ni vulkanizatsiyalashda asosan oltingugurtdan, organik disulfid va peroksidlardan foydalaniladi. Butadiyen (kauchuk) dagi bogʻlangan akrilonitril miqdori oshishi bilan uning mustaxkamligi, moy va benzinga chidamliligi ortadi, lekin elastikligi hamda sovuqqa chidamliligi kamayadi. Sanoatda Butadiyen (kauchuk) k. oʻralgan lenta, briket, donador boʻlakchalar shaklida chiqariladi. Chet ellarda xemigum, perbunan, buna N, nipol, parakril va boshqa nomlar bilan maʼlum.

Butadiyen (kauchuk) k. dan uzatma tasmalar, poyabzal tagliklari, yonilgʻi saqlanadigan idishlar, elektr simlari qoplamalari, ebonit hamda moy va benzinlarga chidamli buyumlar ishlab chiqariladi. Plastmassalar uchun plastifikatorlar sifatida ham qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadiyenstirol kauchuklar

Butadiyenstirol kauchuklar, divinilstirol kauchuklar — butadiyen bilan stirolning sopolimerlari. Butadiyenstirol kauchuklar monomerlarni suvli emulsiyada 5° (past trali) yoki ~50°da (yuqori trali) sopolimerizatsiyalab olinadi. Ularda boglangan stirol miqdori 8,23 yoki 45% atrofida boʻladi. Butadiyenstirol kauchuklar k. och sariq rangli birikma boʻlib, aromatik va alifatik uglevodorodlarda eriydi, surkov moylari bilan taʼsirlashadi, ketonlar, suyultirilgan va konsentrlangan kislotalar taʼsiriga chidamli; suvga chidamliligi jihatidan tabiiy kauchukdan yuqori turadi. Butadiyenstirol kauchuklar k.ni vulkanizatsiyalash uchun asosan oltingugurt ishlatiladi. Tarkibida 8% atrofida bogʻlangan stirol boʻlgan Butadiyenstirol kauchuklar k. dan yasalgan rezina elastik va sovuqqa chidamli. Ular avtomobil shinalari, transportyor tasmalari va boshqa narsalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadion

Butadion (Butadionum) — ogʻriq qoldiruvchi, isitma tushiruvchi va yalligʻlanishga qarshi dori. Revmatizmning oʻtkir va surunkali xili, infeksion poliartrit, podagra, eritema va boshqa kasalliklarga davo qilishda qoʻllanadi. B. qabul qilganda baʼzan meʼdaga noxush taʼsir koʻrsatishi (yara boʻlganda koʻngil aynishi, ogʻriq kuchayishi va boshqalar) mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butador

Butador — milliy zardoʻzlikag naqsh mujassamotlaridan biri. Uslublashtirilgan buta shaklidagi naqshgul (guldasta)lar bezatiladigan yuza boʻylab bir te kis yoyiladi. Oʻzaro boglanmagan bu guldastalar alohida tuzilishi bilan B.ni belgilaydi. Naqshni asosan oʻsimlik gullari, ayrim hollardagina handasiy shakllar tashkil qiladi. Yeng uchi, kiyim bari va etaklarini oʻrab olgan "qur" — hoshiya bezakni bir mujassamotga birlashtiradi. Butadorning "B.i daraxt", "Butador chilyolak", "Butador tavqnok" va boshqa bor. Butador asosan guldoʻzi, guldoʻzizamindoʻzi, baʼzan birishimdoʻzi usulida tikiladi. Oʻta ifodali hamda hashamdor boʻlgan Butador bezakli buyumlar XIX—XX-asr boshlarida keng tarqalgan. Butador erkak, ayol, bolalar kiyimlari, mayda zardoʻzi buyumlarni bezashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Butakov

thumb|Алексей Бутаков
Aleksey Ivanovich Butakov (1816.19.2, Kronshtadt — 1869.10.7, Shvalbax, Germaniya) — rus dengiz sayyohi, kontradmiral. 1840—42 yillarda "Abo" transport kemasida dunyo boʻylab sayohat qilgan. 1848—49 yillarda Orol dengizida gidrografik tekshirishlar olib borgan. Oʻz ekspeditsiyasi toʻplagan materiallar asosida Orol dengizi hamda shu dengizda kemalar qatnovi haritasini tuzib, 1850-yilda nashr ettirgan. Sirdaryo quyi oqimini (1855), Amudaryo deltasini (1859) tekshirgan, Sirdaryo oʻrta oqimini tavsiflagan. 1857—59 yillarda Orol harbiy flotiga qoʻmondonlik qilib Xiva xonligi yerlarini bosib olish maqsadida uyushtirilgan rus harbiy ekspeditsiyalarida faol qatnashgan. B. oʻzining tadqiqotlari bilan Turkiston xonliklarini bosib olinishiga koʻmaklashgan. 1863-yildan umrining oxirigacha Boltiq dengizida xizmat qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1816-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1869-yilda vafot etganlar
Turkum:10-iyulda vafot etganlar

Turkum:Geograflar
Turkum:XIX asr geograflari
Butanlar

Butanlar — toʻyingan uglevodorodlar, umumiy formulasi C4H10. Mol. m. 58,123, rangsiz va hidsiz gaz. Ikki izomeri maʼlum: normal butan CH3— CH2CH2CH3 va izobutan —CH—CH3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. B. toʻyingan alifatik uglevodorodlardir. Ular neftni qayta ishlash vaqtida chiqadigan gazlar tarkibida uchraydi. Normal butanni katalizator ishtirokida izomerlab izobutan, degidrogenlab divinil (kauchuk monomeri) va boshqa toʻyinmagan uglevodorodlar olish mumkin. Izobutanni alkillab, neogeksan va izooktan olinadi. B. motor yonilgʻilarining yuqori oktanli komponenti, buten, sirka kislota, malein angidrid olishda xom ashyo, uning propan va boshqa uglevodorodlar bilan aralashmasi gaz yonilgi sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butara

Butara (lot. butarium — bochka) — barabansimon galvir (bochka); sochma oltin konlarida qum va qoʻrgʻoshin tosh (kasseterit) ni yuvish uchun moʻljallangan qad. yogʻoch asbob. Keyinchalik aylanadigan silindrik yoki konussimon baraban koʻrinishida tayyorlangan. B.material solish voronkasi, kiya galvir, yuvish teganasi (shlyuz)dan iborat. 19-asr boshlarida keng tarqalgan. Qoʻlda yoki charxpalak yordamida harakatlantirilgan. Ish unumdorligi dastaki B.da 0,8 m³/soat (1—3 kishi ishlagan), ot bilan harakatlantiriladigan B.da 4 m³/soat boʻlgan. Kichik oltin konlarida hozir ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butaforiya

Butaforiya (ital. euttfuori — rej. yordamchisi) — 1) teatr tomoshalarida haqiqiy buyumlar oʻrnida qoʻllaniladigan (haykal, mebel, idish, taqinchoq kabi) yasama jihoz va asboblar. B. buyumlari arzon materialdan yasalib, ifodali va ishonarli boʻladi. Ammo har bir davr va har bir mamlakat B.si har xil boʻlgan; 2) koʻchma maʼnoda — yuzaki, sunʼiy, yasama degani. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butash

Butash — daraxt va butalarning ortiqcha shox va novdalarini qisman yoki butunlay olib tashlash. Bogdorchilik, oʻrmonchilik va manzarali bogʻdorchilikdagi eng muhim agrotexnika tadbirlaridan biri. B. koʻchatlarga, bogʻ va oʻrmonlardagi daraxtlarga shakl berish, shuningdek daraxtning kasallangan, keksaygan, singan va ortikcha novdalarini olib tashlash, karigan daraxtlarni yoshartirish maqsadida oʻtkaziladi. Manzarali daraxtlar va butalar yaxshi, chiroyli koʻrinishi uchun butab va shoxshabbasi uchlari qaychilab turiladi. B. meva daraxtlariga taʼsir koʻrsatishning eng faol agrotexnik usullaridan biri boʻlib, meva daraxtlari hosildorligini uch baravarga oshiradi, mevalarni 20% gacha yiriklashtiradi, mevasi rangdor va shirador boʻlib, taʼmi yaxshilanadi, daraxt uzoq muddat yashaydi.

Meva daraxtlarini B.da shoxlarni siyraklatish, qisqartirish va novdalarni chilpish usullari qoʻllanadi. Siyraklatishda birinchi navbatda qurigan, chalkash, kasallangan va zararlangan, nimjon, qalinlashtiruvchi shoxlar kesib tashlanadi. Siyraklatish natijasida yangi meva shoxlari hosil boʻladi, daraxt issiklik va yorugʻlikdan yaxshiroq foydalanadi, uning boʻyiga va eniga oʻsishi yaxshilanadi. Novdashoxlarni qisqartirishda uzun novdalarning oʻsish kuchiga qarab 1/2 yoki 1/3 qismi olib tashlanadi. Daraxtlar koʻchirib oʻtqazilayotganda ham shoxnovdalar qisqartiriladi. Meva daraxtlarida oʻsuv davrida novdalarni chilpish oʻsish kuchi va biologik xususiyatiga qarab may — iyun oylarida bajariladi (bunday B. yashil B. deyiladi), natijada novda boʻyiga oʻsishdan toʻxtaydi, novdada qoʻltiq kurtaklar shakllanadi va yangi novdalar paydo boʻladi. Oʻzbekiston sharoitida daraxtlar, asosan, kuz — qishda va qish — bahorda, manzarali buta, daraxtlar yoz davomida butaladi. Daraxt B.da shox (butoq) kesadigan qaychi, bogʻ pichogʻi, tok qaychi, yoysimon arra va bogʻ dastarrasi kabi maxsus asboblardan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Butenandt

right|225px|thumb|Adolf Butenandt (1921)
Adolf Butenandt (1903.24.3, Bremerxafen-Leo — 1995.18.1, Munhen) — nemis kimyogari va biokimyogari. Myunxen universitetining professor (1956—72), Max Plank jamiyati krshidagi biokimyo instituti direktori (1936—66). Asosiy ishlari jinsiy gormonlarni oʻrganishga bagʻishlangan. Esteron (1929), androsteron (1931), steron (1939) kabi jinsiy gormonlarni aniqlagan va ularni kimyoviy usulda sintez qilish usulini ishlab chiqqan. Ipak qurtidan bombikol feramonini ajratib olib, kimyoviy tarkibini aniqlagan (1961). Nobel mukofoti laureati (1939)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-martda tugʻilganlar
Turkum:18-yanvarda vafot etganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Butenev missiyasi

Butenev missiyasi — Buxoroga yuborilgan chor hukumati josuslik missiyasi (1841—42). Uning asosiy vazifasi Afgʻoniston va Eron orqali Turkistonga kirishga intilayotgan Angliyaga toʻsqinlik qilish, Buxoro xonligida Rossiyan ing iqtisodiy va siyosiy taʼsirini mustahkamlash, Buxoro tuprogining geologik tuzilishini oʻrganish va yer osti boyliklarini tekshirish, Buxoro xonligi bilan Rossiya oʻrtasida savdo va elchilik munosabatlarini mustahkamlovchi shartnoma tuzish, savdo-sotiqqa oid maʼlumotlar toʻplash, Buxoro va unga qoʻshni mamlakatlar toʻgrisida maʼlumot yigʻish kabilardan iborat edi. Butenev missiyasi tarkibida K. F. Butenev (elchi), F. Bogoslovskiy (togʻ injeneri), N. V. Xanikov (geograf), A. Leman (naturalist), Ya. Yakovlev (topograf), Plotnikov (sharqshunos), Chalpanov va Petrov (togʻ texniklari), K. Kozlov va Lepeshkov (oltin yuvuvchi mutaxassislar), Aitov (tarjimon) hamda oʻnta kazak boʻlgan. Butenev missiyasi 1841-yil 15-mayda Orenburgdan chiqib, 1841-yil 5 avgustda Buxoroga yetib keldi. Butenev missiyasi Zarafshon vodiysida koʻpgina geologik tekshirishlar olib bordi. Natijada yuqori Zarafshonda yer osti boyliklaridan: temir, mis, koʻmir, qoʻrgʻoshin, grafit, feruza va hatto oltin, kumush borligi aniqlandi. Ammo Butenev missiyasi ning Buxoro xoni bilan savdo va diplomatik shartnoma tuzish yuzasidan olib borgan muzokaralari uncha natija bermadi. Shunga karamay, Butenev missiyasi aʼzolari Buxoro toʻgʻrisida juda boy geografik, etnografik, tabiiy va tarixiy maʼlumot toʻpladilar. Topograf Ya. Yakovlev missiya bosib oʻtgan marshrutlar tarhini chizgan va Buxoro xonligining haritasini tuzgan. 1843-yilda N. V. Xanikovning "Buxoro xonligi tavsifi" kitobi bosilib chiqdi. K. F. Butenevning "Buxoro mineral boyliklari", "Buxorodagi poʻlat toblash usuli haqida mulohazalar", "Buxorodagi rus konchilik zavodlari mahsulotini sotishni rivojlantirish toʻgʻrisida" (1842) nomli ilmiy maqolalari hamda A. Lemanning nemis tilida 1841—42 yillarda Orenburgdan Buxoro va Samarqandga sayohati haqida asari bosilib chiqdi.

4<E.: Solovyev M. M., Ekspeditsiya v Buharu v 1841—42gg., SPb, 1936;Muhammadjonov A. R., Neʼmatov T. N., Buxoro va Xivaning Rossiya bilan munosabatlari tarixiga doir baʼzi , T., 1957.

Xondamir Gʻulomov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buten

Butenlar, butilenlar — toʻyinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi C4H8. Molar massasi 56,11, rangsiz gaz. Uchta izomeri maʼlum: normal buten-1 (α-butilen) CH2=CH—CH2—CH3; normal buten-2 (β-butilen, psevdobutilen) CH3CH=CHCH3 va izobuten (izobutilen) (CH3)2C=CH2. Normal buten-2 ning trans va sis shakllari mavjud. Buten alkenlarning xossalarini namoyon qiladi. Buten suvda yomon, koʻpgina organik erituvchilarda yaxshi eriydi; sanoatda neftni qayta ishlash mahsulotlaridan hamda butil spirtni katalizator ishtirokida degidratlab olinadi. Butendan butadiyen, butil kauchuk (oppanol), surkov moylari, suyuq yonilgʻi va boshqa mahsulotlar olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Toʻyinmagan uglevodorodlar
Abdulaziz Buteflika

Buteflika Abdulaziz (1937, Marokash, Ujda shahri) – Jazoir prezidenti. 1956-yildan Jazoir milliy ozodlik armiyasi safida. 1962–63 yillarda Jazoir yoshlar va sport vaziri, 1963–78 yillarda Tashqi ishlar vaziri. 1965-yilda Jazoir Inqilobiy kengash aʼzosi. 1981 – 89 yillarda chet elda yashagan. 1989-yildan Milliy ozodlik jabhasi partiyasi MK aʼzosi. 1999-2019-yillarda Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi prezidenti.https://m.kun.uz/news/2021/09/18/jazoirga-20-yil-prezidentlik-qilgan-abdulaziz-buteflika-vafot-etdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butil spirtlar

Butil spirtlar, butanollar, C4H9-OH— bir atomli spirtlar. Mol. m. 74,12. Rangsiz suyuqlik, oʻziga xos hidi bor. Toʻrtta izomeri maʼlum: birlamchi (butanol1) CH3CH2CH2CH2OH, ikkilamchi (butanol2) CH3CH2CHOHCH3, izobutil (2metilpropanol1) (CH3)2 CHCH2OH, uchlamchi (uchmetilkarbinol) (CH3)3COH. Butanol1 bilan butanol2 da uglerod atomlarining tarmoqlanmagan zanjirlari bor. Izobutil Butil spirtlar da asimmetrik uglerod atomi boʻlganligi sababli uch shaklda mavjud: ulardan ikkitasi optik faol, uchinchisi ratsemik (inaktiv) shakldir. Butil spirtlar etil spirt va efir bilan yaxshi aralashadi, spirtlarga xos hamma reaksiyalarga kirishadi, uglevodlarni bijgʻitish yoʻli bilan, shuningdek sintetik usulda olinadi. Loklar, sellyuloza, smolalar ishlab chiqarishda erituvchi sifatida, yuvish vositalarini sintez qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butilatsetat

Butilatsetat — sirka kislotaning butil efiri, efir hidi keladigan rangsiz suyuklik. 4 ta izomeri maʼlum; ulardan normal butilatsetat CH3COO(CH2)3CH3, bilan izobutilatsetat CH3COOCH2CH(CH3)2 koʻproq tarqalgan. Qaynash temperaturasi 126,1’ (normal butilatsetat) va 118° (izobutilatsetat). Zichligi 881 kg/m3 (normal butilatsetat), 858 kg/m3 (izobutilatsetat). Butilatsetat murakkab efirlarning barcha xossalarini namoyon qiladi. Butilatsetat suvda oz, organik erituvchilarda esa yaxshi eriydi. Butilatsetat butil spirt bilan sirka kislotani sulfat kislota ishtirokida qizdirish yoʻli bilan olinadi. Butilatsetat bugʻining havo bilan aralashmasi portlaydi. Butilatsetat sanoatda nitro, etil va atsetilsellyuloza, lokboʻyoq, oʻsimlik moyi, kauchuklar uchun erituvchi sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butilka burunlar

Butilka burunlar (Hypereodon) — kitlar urugʻi. Uzunligi 9,4 m gacha. Tanasi toʻq kulrang, qorin tomoni oqish tusli. Peshonasida yogʻ moddasidan hosil boʻlgan qiya boʻrtigʻi bor. Tishlari konussimon, 2 juft, pastki jagʻlarida joylashgan. 2 turi maʼlum. Doʻng peshona Butilka burunlar (N. ampullatus) Atlantika okeanining shim. qismida uchraydi, Oq, Barens va Boltiq dengizlariga ham kiradi. Hozir deyarli qirilib ketganligi sababli Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Yassi peshona Butilka burunlar (N. planifrons) uz. 7,5 m gacha, Janubiy yarim sharda uchraydi. Butilka burunlar boshoyokli mollyuskalar bilan oziqlanadi, ancha chuqur va uzoq (baʼzan 1 soatdan koʻproq) shoʻngʻiydi. Ochiq dengizda ovlash man qilingan (1978-yildan) (rasm Kitsimonlar maqolasida beriladi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butil-kauchuk

Butil-kauchuk - izobutilen bilan oz miqdordagi (1—5%) izoprenni sopolimerizatsiyalab olingan sintetik kauchuk. B. metilxlorid yoki etilxlorid eritmasida monomerlarning kation sopolimerizatsiyasi orqali olinadi. B. och sariq rangli modda boʻlib, spirt, efir, keton, dixloretan, anilin, nitrobenzolda erimaydi, suv taʼsiriga berilmaydi. U kislorod, ozon, nur taʼsiriga chidamli, sekin vulkanizatsiyalanadi. B.dan yasalgan rezina agressiv muhit, shu jumladan ishqorlar, vodorod, peroksid, dengiz suvi, baʼzi bir oʻsimlik moylari taʼsiriga chidamli. B.ning asosiy qismi shinalar tayyorlash uchun ishlatiladi. Yuqori temperatura va agressiv muhitlarga chidamli buyumlar ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butirometr

Butirometr (yunoncha butyron — yogʻ, moy va...metr) — sutdagi yogʻ miqdorini aniqlaydigan asbob. Shkalali silindrsimon shisha idishdan iborat. Asosan, laboratoriya sharoitida ishlatiladi. Sutdagi yogʻ miqdorini aniqlash uchun butirometrga pipetkada 10 sm3 sulfat kislota, 11 sm3 sut va 1 sm3 izoamil spirt quyiladi. Idishning ogʻzi rezina tiqin bilan bekitilib chayqatiladi, bunda sutdagi boshqa moddalar erib, faqat yogʻ qoladi, yogʻ miqdori butirometr shkalasi koʻrsatgan darajaga qarab foizda aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butifos

Butifos, DEF — paxta maydonlarini mashina terimiga tayyorlashda gʻoʻza barglarini toʻkish uchun qoʻllangan kuchli defoliant. Yuqori trada qaynaydigan och sariq rangli suyuqlik. Yoqimsiz hidli, suvda umuman erimaydi. Moyli eritma va 70% li emulsiyalanuvchi konsentrat holida ishlatiladi. Defoliant har qanday obhavo sharoitida ham yuqori taʼsir xususiyatiga ega. Preparat kam dozalarda (1,4–3 kg/ga) qoʻllanganiga qaramay, juda zaharli. Oʻrta Osiyoning paxtachilik mintaqasida 50—80-yillarda keng qullanilgan. 1981-yildan Oʻzbekistonda va boshqa respublikalarda atrof muhitga koʻrsatgan zararli oqibatlari uchun B.ni gʻoʻza maydonlarida defoliant sifatida qoʻllash man etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Def

Def yoki DEF so'zi uchun quyidagilarga murojaat qilishi mumkin:

 Musiqada 

 Def (asbob), Yaqin Sharq musiqa asbobi
 DEF II, Britaniya yoshlar teledasturi
 Def American, rok va rap yozuvlari yorlig'i
 Def Jam Recordings, rap yozuvlari yorlig'i
 Def Jux, rap yozuvlar yorlig'i
 Def Leppard, ingliz hard-rok guruhi
 So So Def Recordings, rep yozuvlar yorlig'i

 Boshqa 

 def, Python tilidagi kalit so'z
 Daniya EL-federatsiyasi, Daniya elektrchilar kasaba uyushmasi
 Dizayn almashinuv formati yoki DEF
 , yoki DEF, Oskar Shindlerning Krakovdagi emal zavodi, Polsha
 Dizel egzoz suyuqligi yoki DEF
 Qurolsizlangan dushman kuchlari yoki DEF

 Ismida Def bo'lgan odamlar 

 Mos Def, rap ijrochisi
 Def Jef, rap ijrochisi

 Yana qarang 

 

Turkum:Koʻp maʼnoli atamalar
Aleksandr Butlerov

Aleksandr Mixaylovich Butlerov (1828.25. 8 (6. 9), Chistopol shahri 1886. 5 (17). 8, Butlerovka qishlogʻi, hozirgi Tatariston Respublikasi) – rus kimyogari, N. N. Zmniining shogirdi. Qozon universitetini bitirgan (1849). Peterburg universiteti professor(1869-yildan), Peterburg Fanlar Akademiyasi ordinator akademik (1874-yildan). Organik moddalarning kimyoviy tuzilishi nazariyasi asoschisi. Bu nazariyaga koʻra organik moddalarning xossalari molekulalardagi atomlar bogl’ari tartibi, tuzilishi hamda ularning oʻzaro taʼsiriga muvofiq aniqlanadi. Birinchi boʻlib izomeriya hodisasini tushuntirib bergan (1864). Izobutilen polimerizatsiyasini kashf etgan. Uchlamchi butil spirt (1864), izobutan (1866) va izobutilenlarni (1867) sintez qilib, ularning tuzilishini aniqlagan. Bogʻdorchilik, asalarichilik, kavkazda choy yetishtirish bilan ham shugʻullanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1828-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:1886-yilda vafot etganlar
Turkum:17-avgustda vafot etganlar
Butli baqalar

Butli baqalar (Pelodytes) - dumsiz amfibiyalar turkumiga mansub sassiq baqalar oilasi urugʻi. 2 turi bor. Gʻarbiy Yevropa pasttekisliklarida ola butli baqa (P. punctatus), Kavkaz togʻlarida ikkinchi turi — Kavkaz butli baqasi (R. caucasica) uchraydi. Butli baqalarning terisi gʻadir-budur, usti toʻq qizil boʻlib, qora va yashil xollari bor. Qorni oq, urgʻochisining orqasida butsimon oq dogʻi boʻlganidan butli baqalar deb ataladi. Panjalari orasidagi suzgich pardalari kuchsiz rivojlangan. Nogʻora pardasi tashqaridan koʻrinib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Baliqlar