Eron Bosh vaziri

Eron Bosh vaziri – 20-asrning katta qismida Eronda (Forsda) mavjud boʻlgan siyosiy lavozim. 1906-yilda Qojarlar sulolasi davrida boshlangan, 1923-yilda Pahlaviylar sulolasi davri boshida davom etgan va 1979-yilgi Eron inqilobiga qadar mavjud boʻlib, 1989-yilda bekor qilingan.

 Lavozim tarixi 
 Qojarlar davri 

Qojarlar davrida bosh vazirlar turli unvonlar bilan tanilgan. Lavozimning oʻzi asosan otabek yoki otabegi aʼzam, baʼzan esa boshida sadri aʼzam deb atalgan, oxiriga kelib esa rais ul-vuzaro (vazirlar boshligʻi) deb yuritilgan. Naxost vazir (bosh vazir) unvoni kam ishlatilgan. Bosh vazir odatda sharafli unvon hazrati ashraf bilan atalgan. Rizoxon Sardor Sipoh 1923-yilda Qojarlar sulolasining soʻnggi bosh vaziri boʻlgan.

 Pahlaviylar davri 

1925-yilda Rizoshoh Pahlaviy Eron shohi boʻldi. U Muhammad Ali Foruqiyni bosh vazir qilib tayinladi. 1941-yilda uning oʻgʻli Muhammad Rizo Pahlaviy shoh boʻldi. U ham Muhammad Ali Foruqiyni bosh vazir etib tayinladi. 1951-yilda Muhammad Musaddiq bosh vazir boʻldi, ammo 1953-yilda qarshi toʻntarish bilan agʻdarildi. Amir Abbos Huvaydo 1965-yilda Eron bosh vaziri boʻldi va 1977-yilgacha lavozimda qoldi. Shopur Baxtiyor Pahlaviylar davrining soʻnggi bosh vaziri boʻlgan.

 Eron Islom Respublikasi 
1979-yilgi Eron inqilobidan soʻng, Oyatulloh Ruhulloh Xumayniy Mehdi Bozorgonni vaqtinchalik hukumatning bosh vaziri etib tayinladi, bu hukumat 1979-yil noyabrigacha faoliyat yuritdi. Hukumat garovga olish inqirozi davrida isteʼfoga chiqdi, ammo bu yagona sabab emasligini, ommaviy isteʼfo qarori eronlik talabalar AQSh elchixonasini bosib olganidan bir kun oldin qabul qilinganini aytdi.

1980-yil yanvarida Abulhasan Banisadr prezident boʻlgunga qadar lavozim boʻsh qoldi va u Majlis vakillari, ayniqsa Islom Respublikasi partiyasiga yaqin boʻlganlarning bosimi tufayli Muhammad Ali Rajoiyni bosh vazir qilib tanladi. Roji 1981-yil iyun oyida Banisadr impichment qilinmaguncha lavozimda ishladi va 1981-yil 24-iyuldagi saylovlarda prezident etib saylandi. Rajoiy Muhammad Javod Bahonarni bosh vazir etib tanladi, biroq ular 1981-yil 30-avgustda, bir necha haftadan soʻng bosh vazirlik idorasida birga oʻldirilgan.

Ali Xomanaiy 1981-yil oktabr saylovlarida prezident boʻlgach, u avval oʻng qanotga moyil Ali Akbar Viloyatiyni bosh vazir sifatida Majlisga taqdim etdi, biroq oʻsha paytdagi soʻl qanotga moyil parlament koʻpchiligi uni rad etdi va Xomanaiyga oʻzlari istagan nomzodni – Mir Husayn Moʻsaviyni majburlab qabul qildirdi. Nizo nihoyat Oliy Rahbar Oyatulloh Xumayniy aralashuvidan soʻng tugadi; u prezidentga Moʻsaviyni qabul qilishni maslahat berdi.

Moʻsaviy ushbu lavozimda 1989-yilgacha xizmat qildi, oʻsha yili konstitutsiya oʻzgartirilib, bosh vazir lavozimi bekor qilindi va uning vazifalari prezident hamda yangi tashkil etilgan birinchi vitse-prezident oʻrtasida taqsimlandi.

 Yana qarang 
 Eron tarixi

 

 
 For a full list of Viziers of Iran in the last 2000 years, see: „Iranian Viziers: From Bozorgmehr to Amir Kabir“ (وزیران ایرانی از بزرگمهر تا امیر کبیر) by Abdolrafi' Haqiqat (عبدالرفیع حقیقت). Perry–Castañeda Library collection DS 271 F34 1995
 Muhammad Taqi Bahor, Taarikh-e Mokhtasar-e Ahzaab-e Siaasi-e Iraan (A Short History of Political Parties of Iran), Amirkabir, 1978.
 Encyclopædia Iranica's entries on „Ala-al-Saltana, Mohammad-Ali“ and „Akbar Sepahdar-e Azam, Fathallah“
 various articles in The Persian Encyclopedia
 'Alí Rizā Awsatí (عليرضا اوسطى), Iran in the Past Three Centuries (Irān dar Se Qarn-e Goz̲ashteh – ايران در سه قرن گذشته), Volumes 1 and 2 (Paktāb Publishing – انتشارات پاکتاب, Tehran, Iran, 2003). (Vol. 1), (Vol. 2).

Bosh vazir
*