Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Suxumi

Suxumi — Gruziyadagi shahar. Abxaziya poytaxti. Qora dengizdagi port, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 120 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mil. av. 6-asrda yunon savdogarlari Suxumi oʻrnida Dioskuriada shahriga asos soldilar. 1-asr boshlarida Vizantiyaga qarashli, Gruziya solnomalarida dastlab 736 yilda Sxum nomi bilan tilga olinadi. 12-asr dan Genuya faktoriyasi, 1724—1810-yillarda turklarning SuxumQalʼa istehkomi. 1864-yildan Suxum harbiy boʻlimi markazi. Shaharda yengil (shu jumladan, koʻnpoyabzal), oziqovqat (goʻsht, sut, konserva, baliq, tamaki, vino korxonalari), mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari (priborsozlik, eksperimental gaz apparaturalari zavodlari), Suxumi GES (Gumista daryosida) ishlab turibdi. 2 institut (shu jumladan, Abxaz instituti), Eksperimental patologiya va terapiya instituti (maymunlar pitomnigi bilan birga), Suxumi botanika bogʻi, 3 teatr, D.I. Gulia adabiymemorial muzeyi, N. A. Lakoba uy-muzeyi bor.

Suxumi iqlimiybalneologik kurort. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°), qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 6°); yillik yogʻin 1460 mm. Davolash vositalari: iqlimiy terapiya, dengizda choʻmilish, mineral suvlar (asosan, vannasiga tushiladi).

Suxumi Kavkaz va Qora dengiz boʻyidagi muhim turizm markazlaridan biri. Sanatoriy, dam olish uylari, pansionatlar, turbazalar bor.

Turkum:Gruziya shaharlari
Turkum:Osiyoning port shaharlari
Klara Suxushina

Klara Ivanovna Suxushina (1940.14.12, Rossiya Federatsiyasining Tomsk viloyatidagi Kolpasheva shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Tomsk pedagogika institutini tugatgan (1963). 1963-yildan Kemerovo viloyati va Qirgʻizistondagi maktablarda, 1973-yildan Zarafshon shahridagi 1maktabda kimyo va biologiya oʻqituvchisi. Oʻquvchilarni darsga qiziqtirish uchun kimyo va biologiyadan turli tajribalarni oʻtkazadi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Suelli kanali

Suelli kanali — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi yirik magistral kanal. Amudaryoning qadimda Suelli deb atalgan yirik irmogʻi oʻrnida qurilgan. Taxiatosh gidrouzelidan 300 m uzunlikdagi suv uzatish kanali orqali suv oladi. Suv uzatish kanalining bosh qismida 110 m uzunlikda (tubining kengligi 51 m) suvdagi oqiziklar choʻkadigan tindirgich qurilgan. Umumiy uz. 128 km. Eng koʻp suv oʻtkazish imkoniyati 133 m³/sek, 42–55 km da 115 m³/sek, kanal tubining kengligi 16–22 m, chuq. 2,5–5 m.

Daryoda suv kamaygan bahor oylarida suv olishni yaxshilash maqsadida kanal boshida 54 m³/sek suv oladigan Fayt (1962), 66 m³/sek suv oladigan Bekyob (1965) nasos st-yalari kurilgan. Kanalda bosh suv olish inshootidan tashqari 4 ta gidrouzel bor. Shuningdek, kanalda 8 ta koʻprik, 3 ta akveduk, 30 ta turli nasos qurilmalari mavjud. Suelli kanali tizimi Shumanay, Xoʻjayli, Qoʻngʻirot tumanlaridagi 102 ming ga dan ortik, yerlarni suv bilan taʼminlaydi.

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston kanallari
Qudrat Suyunov

Qudrat Suyunov (1919.6.2, Paxtachi tumani Ingichka qishlogʻi – 1943.12.9, Chernigov viloyati Korop tumanidagi Obolonye qishlogʻi) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1941-yildan frontda. 109oʻqchi polki (Markaziy front 13-armiya, 74-oʻqchi diviziyasi) boʻlinma komandiri. Chernigov viloyatining Korop tumanidagi Obolonye qishlogʻi yaqinida Desna daryosining oʻng sohilida platsdarmni kengaytirish uchun boʻlgan jangda dushman ambrazurasini koʻkragi bilan toʻsib, qahramonlarcha halok boʻlgan. 1943-yil 16-noyabrda Qahramon unvoni berilgan. Narpay tumanidagi 61-maktabga nomi berilgan. Samarqand viloyatining Oqtosh shahri va u halok boʻlgan qishloqda qahramonning byusti oʻrnatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Biografiyasi 
Qudrat Suyunov 1919-yil 6-fevralda Ingichka qishlogʻida (hozirgi Oʻzbekiston Samarqand viloyati Narpay tumani) tugʻilgan. Yoshligida otasi vafot etgan. Maktabning uch sinfini bitirgach, „Parij kommunasi“ jamoa xoʻjaligida ishlagan. 1939-yilda Suyunov Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirildi. Ikkinchi jahon urushi janglarida qatnashgan.

1941-yili boʻlgan janglarning birida oldingi safda borib, chap oyogʻidan yaralangan. Jangovar xizmati tufayli unga harbiy taʼtil berilgan. Paxtakor tumaniga qaytib oʻz koʻrgan-kechirganlarini soʻzlab bergan. Taʼtilni tugatib, yana harbiy qismga qaytib ketgan. Serjant Qudrat Suyunov 1943-yil sentabriga kelib Markaziy frontning 13-armiyasiga qarashli 74-piyoda diviziyasining 109-oʻq polkiga qoʻmondonlik qildi.

1943 yilning kuzida 109-polk Berlin tomon jangga otlangan. 1943-yil 12-sentyabrda Suyunov otryadi Ukraina SSR, Chernigov viloyati, Koropskiy tumani, Obolonye qishlogʻi yaqinidagi Desnaning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan koʻprigini kengaytirish boʻyicha janglarda qatnashgan. Jangning hal qiluvchi pallasida Suyunovning shaxsan oʻzi oldinga siljishga toʻsqinlik qilayotgan dushmanning oʻt ochish nuqtasini yoʻq qildi, biroq oʻzi bu jarayonda halok boʻldi. Obolonda dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1943-yil 16-oktabrdagi farmoni bilan „Desna daryosidan oʻtishda koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ serjant Qudrat Suyunov vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni yuksak unvon bilan taqdirlangan. Qudrat Suyunovga vafotidan keyin Lenin ordeni berilgan.

Paxtachi tumanidagi maktabga Qudrat Suyunov nomi berilgan. Oqtosh, Ziyovuddin, Obolon shaharlarida byustlar oʻrnatildi.

Adib Zinnat Fatxullin Qudrat Suyunov toʻgʻrisida oʻzbek tilida „Soʻnmas hayot“, rus tilida „Bessmertie“ qissalarini yozgan.

 Ommaviy madaniyatda 
1969-yilda „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida u haqida „Quyosh bilan qayt“ nomli badiiy film suratga olingan.
 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Zamira Suyunova

Zamira Rajabovna Suyunova (1958-yil 27-iyunda tugʻilgan) — oʻzbekistonlik qoʻshiqchi. Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Dutorchi qizlar ansambli repertuari shakllanishida xonanda (1979-yildan), musiqa rahbari (1984-yildan) va badiiy rahbar (1995—2002) sifatida xizmatlari alohida. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida oʻqituvchi, dotsent (2004-yildan). 2019-yil „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan.

 Hayoti 
Zamira Suyunova 1958-yil 27-iyunda Qashqadaryo viloyati Kitob tumanidagi Shatri qishlogʻida oʻqituvchi Rajab Suyunov xonadonida tugʻilgan. Oʻn bir farzandning beshinchisi.

Toshkent konservatoriyasini xor dirijyorligi ixtisosligi boʻyicha tugatgan (1981). Oʻzbek ashulachilik sanʼati sirlarini Gʻ. Toshmatov, K. Ismoilova, A. Ismoilovlardan oʻrgangan.

Jarangdor, butun diapazonida tiniq ovozga ega boʻlib, maqom yoʻllari („Dugoh Husayn“, „Savti Chorgoh“, „Saraxbori Dugoh taronasi“ va boshqalar), xalq ashula, yalla va laparlari („Yoʻl boʻlsin“, „Yoryor“ va boshqalar), ayniqsa, bastakorlar asarlari (Gʻ.Toshmatovning „Baxtimdan“, A. Ismoilovning „Oybuloq“, „Bilmam, adashdimmi“, „Alla“, „Ayol qalbi“ va boshqalar)ni nozik did bilan va badiiy taʼsirchan talqin etgan. Bastakor sifatida bir qator („Vatan ishqi“, „Alla“, „Gul ochilsa“, „Ona boʻlib“ va boshqalar) qoʻshiq va ashulalar yaratgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasiga, 3 grammplastinka, bir necha audiokassetalarga yozilgan. Uning hayoti va ijodiga bagʻishlangan telefilm va videofilmlar suratga olingan. Angliya, Fransiya, Ispaniya va Germaniyada gastrodda boʻlgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1958-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik ayol qoʻshiqchilar
Suyunchi2

Suyunchi2 — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, pol iz ekinlari va kartoshkachilik institutida Shakarpalak 2580 navini Hindistondan keltirilgan yarim yovvoyi Kutana navi bilan chatishtirish va takroriy chatishtirish (bekkross) usulida chikarilgan (A.S. Shchukina, R. A. Hakimov, S. T. Pessova, S. Xalilov; 1995). Asosiy poya uz. 1,5—2,5 m, bir tupda 250—300 ta otalik, 35—45 ta onalik gullari rivojlanadi, 1—3 ta qovun beradi. Qovuni choʻzinchoqtuxumsimon, ogʻirligi 2,0—2,5 kg. Sirti toʻrli, pusti oqishlimonrang, qoʻshaloq jimjima yoʻl bilan qoplangan, eti qizil, karsildoq, sersuv, shirin, tarkibida 10,6—11,8% gacha kand bor. Urugʻi yirik, och sariq. Urugʻi unib chiqqanidan keyin 83—87 kunda pishadi. Hosildorligi 200—250 s/ga. Oqpalak va fuzarioz kasalligiga chidamli. Uzoq masofalarga tashishga yarokli. 2002-yildan Qoraqalpogʻiston, Xorazm, Toshkent, Fargʻona viloyatlarida rayonlashtirilgan.

 

Turkum:Qovun navlari
Suyuq kristallar

Suyuq kristallar, suyuq kristall holat, mezomorf holat — moddalarning suyuqlik (oquvchanlik) xossalari hamda qattiq kristallarning baʼzi xossalari (anizotropiya) ga ega boʻlgan oraliq holati. Suyuq kristallar hosil qilgan moddalarning molekulalari tayoqcha yoki choʻziq plastinkasimon shaklda boʻladi. Termotrop va liotrop xillarga boʻlinadi. Termotrop Suyuq kristallar — maʼlum temperatura oraligʻida mezomorf holatda, undan past trada qattiq kristall, yuqori trada esa oddiy suyuklik holatida boʻladi. Masalan, iazoksianizol 118,27° da anizotrop boʻlib, suyuq kristallar hosil qiladi. 135,85° da esa u izotroplikni namoyon qilib, oddiy suyuqlikka aylanadi. Baʼzi moddalarning maxsus erituvchilardagi eritmasi liotrop Suyuq kristallar deyiladi.

Suyuq kristallar molekulalarining tartiblanish darajasiga koʻra nematik ("azoksionizol, sintetik polipeptid eritmalari) va smektik (sovunning suvdagi eritmasi) Suyuq kristallar ga boʻlinadi. Nematik va smektik Suyuq kristallarning tashqi koʻrinishini polyarizatsion mikroskop yordamida osongina ajratish mumkin. Nematik Suyuq kristallar ipsimon, smektik Suyuq kristallar konussimon, tayoqchasimon va bosqichli tuzil gan.

Suyuq kristallarning xolesterik (xolesterinning propil efiri) xili ham mavjud boʻlib, uning molekulalari birbiriga parallel joylashgan uzunchoq plastinkasimon shaklda. Xolesterik Suyuq kristallar organik suyukdiklar va qattiq kristallarning optik faolligidan bir necha marta yuqori boʻlgan optik faollikkya ega.

Baʼzi termotrop Suyuq kristallar 2 mezomorf holatda boʻlishi mumkin (qarang Polimorfizm). Bunda strukturaviy oʻtishlar quyidagicha: qattiq^smektik—jematik—>amorfsuyuq kristall faza sxemasi boʻyicha boradi va 1 tartibli faza oʻtish sodir boʻladi.

Suyuq kristallar elastik, magnit va optik anizotroplik, yopishqoqlik, elektr oʻtkazuvchanlik va boshqa xossalarga ega.

Suyuq kristallar 1888-yilda F. Reynitser va O. Lemanlar tomonidan kashf etilgan.

 

 Adabiyot 
 Pikin S. A., Strukturnie prevrasheniye v jidkix kristallax, M., 1981.

Amerik Yu.B., Krendel B.A., Ximiya jidkix kristallov i mezomorfnix polimernix sistem, M., 1981.

Turkum:Holatlar
Eruvchan shisha

Eruvchan shisha — natriy yoki kaliy silikatlardan iborat rangsiz, shishasimon modda. Eruvchan shisha olish uchun kvars qumi bilan soda, natriy sulfat yoki potash aralashmasini maxsus pechda suyuqlantiriladi. Shisha massasi soviganda hosil boʻladigan silikat xarsang suvda xona temperaturasida amaliy jihatdan erimaydi, lekin 120— 170° da (avtoklavda) oson eriydi. Eruvchan shishaning suyuq shisha deb ataladigan bu eritmasi kislotabardosh sement va issiqbardosh surkamalar komponenti, yelimlovchi modda (silikat yelim) sifatida, silikat boʻyoqlar olishda, matolarga shimdirish va boshqalar ishlatiladi.OʻzME

 

Turkum:Kimyoviy moddalar
Suyuqlanish

Suyuqlanish – moddaning qattiq kristall holatdan suyuq holatga utishi; issiqlik yutilishi bilan kechadigan jarayon. Suyuqlanayotgan moddaning tarkibi oʻzgarmasa kongurent suyuqlanish, oʻzgarsa inkongurent suyuqlanish deyiladi. Bunga Galliy kiradi. U qattiq holatdan 29,26 °C da eriydi. Qo'lda.Suyuqlanish jarayonida moddaning tartibli kristall tuzilishi buziladi, kristallar yuzasida va kristallitlarning oʻzaro chegaralari yaqinida suyuq mikrotomchilar paydo boʻladi. Qizdirilgan sayin bu mikrotomchilar yiriklashadi va bir-biriga quyilib, suyuq faza boʻlib shakllanadi, kristallar esa fragmentlar shakliga oʻtib to toʻliq yoʻqolgunga qadar oʻlchamlari kichiklashadi. Mayda kristall polidispers moddalarning suyuq holatga oʻtishi oʻzgarmas temperaturada emas, balki maʼlum temperaturalar oraligʻida amalga oshadi; eng mayda kristallarning suyuqlanish temperaturasidan boshlanadi va eng yirik kristallarning suyuqlanish temperaturasida tugaydi. Qattiq eritmalar ham oʻnlab temperatura oraligʻida suyuladi. Bu temperatura oraligʻi holat diagrammasiga mos ravishda eritmalar tarkibiga bogʻliq.

Anorganik holat moddalar 275 °C dan (geliy 4Ne) 3380 °C gacha (volfram W) temperatura oraligʻida suyuqlanadi. Suyuqlanish temperaturasi eng yuqori boʻlgan birikmalarga gafniy nitrid HfN (3300 °C), sirkoniy karbid ZrC (3887 °C), tantal karbid TaS (3985 °C) va gafniy karbid HfC (3890 °C) kiradi. Organik moddalar 350—850 °C da suyuqlanadi. Suyuqlanish tabiatda (Yer yuzasida muz va qorning erishi, minerallarning magmalar hosil qilib suyuqlanishi va boshqalar), fan va texnika, quyish, kavsharlash, sof moddalar olishda muhim ahamiyatga ega.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Suyak oʻymakorligi

Suyak oʻymakorligi — oʻymakorlik turi; suyakni oʻyib naqsh, tasvir ishlash, kesib va yoʻnib haykalcha, buyumlar tayyorlash sanʼati. Asosiy xom ashyo — suyak (mamont va morj tishi, fil, mol suyagi va shoxi, ot va boshqa hayvonlarning suyagi) hisoblanadi.

 Tarixi 
Suyak oʻymakorligi qadimdan yirik hayvonlar yashagan hududlarda maʼlum boʻlgan. Hindiston, Okeaniya, Afrika, Rossiyaning shimolida taraqqiy etgan; Oʻrta Osiyo hududida geografik sharoitga koʻra suyak oʻymakorligi rivojlanmagan. Xalq amaliy bezak sanʼati dan — pichoqchilikda hamda mayda shaklli buyumlar (tugmacha va boshqalar) tayyorlashda suyak oʻymakorligi qoʻllanadi. XX asr 60-yillaridan suyak oʻymakorligi Oʻzbekiston amaliy bezak sanʼatida bir qadar rivojlandi. Jumladan, xalq ustasi Ortiq Fayzullayev saʼyharakati tufayli suyak oʻymakorligida badiiy asarlar — "Choʻpon", "Lazgi oʻyini", "Kurant", "Navoiy" va boshqalar yaratildi.

 Tayyorlanishi 
Kerakli hajmdagi suyak boʻlagi tanlab olinadi, ortiqcha qismlari arralab olib tashlanadi, gʻadir-budur joylari egovda tekislanadi. Suyakka gul chizib, asboblar (parma, arracha, egov va boshqalar) yordamida oʻyib naqshlar hosil qilinadi hamda jilolanadi.

 

Turkum:Sanʼat yoʻnalishlari
Turkum:Oʻymakorlik
Suyakli baliqlar

Suyakli baliqlar — umurtqali hayvonlar sinfi. Quyi devon davridan maʼlum. Uzunligi 0,7—1,1 sm dan 5—7 m gacha, baʼzan undan koʻproq; vazni 1,5 t gacha. Ichki skeleti birmuncha suyaklangan, baʼzi da togʻaydan iborat. Tangachalari ganoid, kosmoid yoki suyakdan tuzilgan. Dum boʻlaklarini togʻay yoki suyak nurlar ushlab turadi. Jabralari toʻsiq bilan boʻlinmagan, jabra teshiklari jabra qopqoqlari bilan yopilgan. Ayrim ning suzgich pufagi ikkilamchi tarzda yoʻqolib ketgan. Urugʻlanishi, odatda, tashqi; ayrim tirik tugʻadi. Osmoregulyasiya jabralar va teri orqali ortiqcha suvning chiqarilishi orqali amalga oshadi. Dengiz Suyakli baliqlarda bu jarayon buyrak va jabralar orqali amalga oshadi. Osmoregulyasiya jarayonining keng diapozonga ega boʻlishi tufayli Suyakli baliqlar har xil shoʻrlangan suvlarda yashay oladi. Oʻtkinchi baliqlar dengizdan chuchuk suvga, chuchuk suvdan dengizga oʻtishi mumkin.

Suyakli baliqlar parrak suzgichli va nur suzgichli kenja sinflarga boʻlinadigan 33 turkum 420 oila va 20000 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston suv havzalarida Suyakli baliqlar ning 8 turkum, 14 oilaga mansub 48 turi tarqalgan. Suyakli baliqlar ning 18 turi, jumladan 3 ta Oʻrta Osiyo endemik turi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Sugʻd adabiyoti

Sugʻd adabiyoti — sugʻd tilida yaratilib, bizgacha saqlangan yozma . ning asosiy qismi 4— 10-asrlarga taalluqli boʻlib, budda, moniylikka tegishli matnlar, kundalik turmushga oid hujjatlar, turli yozishmalar, farmon va yorliqlar, sugʻd astronomik kalendari, Oʻrta Osiyo xalqlari eposlarini tashkil etadi. Turli alifboda bitilgan bu yodgorliklar oromiy yozuvlarida yozilgan boʻlib, Sinszyan hududidan, shuningdek, Mugʻ togʻidan topilgan (qarang Mugʻ qalʼa hujjatlari). Afrosiyob devoriy raslshdagi elchi tasvirida 16 satrdan iborat ishonch yorligʻi yozilgan. Sugʻd yodgorliklaridan yaxlit bir adabiy-badiiy asar saqlanmagan boʻlsada, rangorang syujetlardan tuzilgan qochirim soʻzlar, hikmatli iboralarga toʻla maktub va yorliklar sugʻdlarda boy adabiyot boʻlganini koʻrsatadi.

Sugʻd yodgorliklari orasida Rustam haqidagi eposdan parchalar (5—7-asr) katta adabiy qimmatga ega boʻlib, bularda Rustamning devlar bilan qilgan jangi tasvirlangan. Rustam obrazi avval xalq ogʻzaki ijodida, keyinchalik yozma adabiyotda yaratildi.

Moniylikka taalluqli sugʻd matnlari orasida "Kalila va Dimna"dagi "Savdogar va marvarid teshuvchi", "Uch baliq haqida", "Tulki va maymun" masallariga mazmunan yaqin boʻlgan hikoya va masallar uchraydi. "Xalqlar roʻyxati" nomli sugʻd hujjati 8-asrga oid. Bunda oʻsha vaqtda Oʻrta Osiyoda yashagan 21 xalq va elatning nomi berilgan.

 Adabiyot 
 Bertels Ye. E., Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M., I960; Oranskiy I. M., Vvedeniye v iranskuyu filologiyu, M., 1960; Isohov M., Sugʻdiyona tarix chorrahasida, T., 1990.
Sugʻdiyona kishmishi

Sugʻdiyona kishmishi - oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Pobeda va Krra kishmish navlarini chatishtirib chiqarilgan (K.V.Smirnov, Ye.P.Perepelitsina). Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, 5 boʻlmali, yuzasi biroz burmali, ostki qismi tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, ogʻirligi 800—900 g, shingillari oʻrtacha havol, gʻujumi yirik — 5 g gacha, mumgʻubor bilan qoplangan. Poʻsti yupqa, taʼmi shirin, xushxoʻr. Toʻliq pishganda qand moddasi 25—26% ga yetadi. Hosili avgust oxiri — sentabr boshlarida toʻliq yetiladi.

Oʻrtacha hosildorligi 180—200 s/ga, yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi (25—26,2% mayiz tushadi).

 
Turkum:Uzum navlari
Sugʻdiylar

thumb|Moniylikni ibodat qilgan Sugʻdiylar, c. 8-9 asrlar
thumb|Suʻgd tilida bitilgan nasroniylar kitobidan matn, 9—11 asrlar, Turfon
Sugʻdiylar, sugʻdlar — Zarafshon vodiysi va Qashqadaryo vohasining qadimiy aholisi. Sharqiy eroniy tillarga oid sug'd tilida gaplashgan. Bu mintaqada Sug'dlar etnik xalq sifatida miloddan avval 7-6-asrlarda paydo boʻlgan va 11-14 asrlarga kelib oʻzbek va tojiklar tarkibiga singib ketgan.

Avesto kitobida Gava nomli yurtda Sug'dlar yashaydi deb koʻrsatilgan ("Videvdat", I fragard). Ahamoniylar qoyatosh bitiklaridagi Suguda nomli qaram satraplik aholisi Sug'dlar boʻlgan.

Sug'dlar har 2 vohada dehqonchilik va shahar madaniyatining shakllanishida muqim rol oʻynagan. Mil. av. 8—7-asrlarda Koʻktepa, Afrosiyob, Uzunqir, Sangirtepa, Yerqoʻrgʻon sh. harobalari oʻrnida boʻlgan qad. shaharlar Sugʻd xalqi shaharsozligining ilk yirik markazlari edi.

Sug'dlar uzoq muddat turli saltanatlar tarkibida boʻlib kelgan. Xususan, ahamoniylar, yunonlar, kushonlar, xioniylar, eftaliylar, kidariylar, Turk xoqonligi tarkibida boʻlgan.

Miloddan avval 2—1-asrlardan boshlab Sug'dlar oʻz hududlarida konfederativ davlat tizimi shakllandi. Asosiy poytaxt shaharlar Samarqand, Kesh, Buxoro kabilar edi. Ayni shu davrdan umumsugʻd alifboli yozuvi amal qila boshlagan va uning koʻplab yodgorliklari bizgacha yetib kelgan.

Sug'dlar Buyuk ipak yoʻli xalqaro munosabatlarda katta nufuzga ega edilar. Sugʻd tili xalqaro til darajasiga koʻtarilgan. Sugʻd yozuvi esa, qadimiy turkiy-runiy, uygʻur-turkiy, moʻgʻul, manjur va boshqa Sharq yozuvlariga grafik asos boʻlib xizmat qilgan. Sug'dlar oʻz yozma yodgorliklarida xalq sifatida "Sgʻudik nob" "Sugʻd xalqi" deb atalgan.

Sug'dlar Sharqiy Turkistonga savdo bilan kelib, Buyuk ipak yoʻlidagi shahar va qishloqlarda, 4—5-asrlar davomida (balki oldinroq) shu yerlarda qolib yashaganlar. Bu yerdagi viloyatlarning aksariyatida savdo-tijorat ishlari Sug'dlarning qoʻlida boʻlgan. Dunxuan va Guanchjou viloyatlarining hokimi maʼlum vaqtlargacha Sug'dlardan boʻlgan. 6—8-asrlar davomida Sug'dlarning aksariyati yo forsiylashib yo turkiylashib ketgan. Sug'dlar turkiy xalqlar bilan birga o'zbeklarning asosini tashkil qiladi.

 Adabiyot 
 Ishoqov M., Sugʻdiyona tarixi chorrahasida, T., 1990; 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992; 
 Sogdiyskiye dokumentov s gory Mug, vyp. 1—3, M., 1962-63.
 Mirsodiq Ishoqov.
 

Turkum:Markaziy Osiyo xalqlari
Turkum:Soʻgʻdlar
Sugʻoriladigan yerlarda gʻalla va dukkakli oʻsimliklar instituti

Sugʻoriladigan yerlarda gʻalla va dukkakli oʻsimliklar instituti — gʻallachilik sohasidagi yirik ilmiy tadqiqot markazi. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy ishlab chiqarish. markazi tarkibida. 1997-yil 25 avgustda tashkil etilgan. Andijon viloyatining Kuyganyor posyolkasida joylashgan. Institutda 11 ta boʻlim (don ekinlari seleksiyasi; don ekinlari agrotexnikasi; urugʻchilik; agrokimyo; dukkakli va yem-xashak ekinlari seleksiya va agrotexnikasi; birlamchi seleksiya materiallarini yaratish va ularni baholash; oʻsimliklarni himoya qilish; oʻsimliklar fiziologiyasi, biokimyosi va sifat tahlili; mexanizatsiya; iqtisodiyot; filiallar faoliyatini muvofiqlashtirish va fan yutuqlarini ishlab chiqarish.ga joriy etish) faoliyat koʻrsatadi. Institutning Qoraqalpogʻiston Respublikasi, 10 viloyat (Andijon viloyatidan tashqari)ning tumanlaridagi shirkat xoʻjaliklarida va tajriba styalarida joylashgan viloyat filiallari, Gʻallaorol filiali, Izboskan tumanida "Istik^lol" tajriba xoʻjaligi bor. Institut filiallari va tajriba xoʻjaligining yer maydoni 2695 ga. Institut ilmiy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari Oʻzbekistonning turli tuproq va iqlim sharoitlariga moslashgan, kasalliklarga chidamli, mahsuldor, don sifati yuqori boshokli va dukkakli ekinlarning yangi navlarini yaratish, ularni yetishtirish texnologiyasini ishlab chiqish hamda birlamchi urugʻchilik tizimini tashkil etishdan iborat.

Institutda turli mamlakatlardan keltirilgan boshoqli don ekinlari navlarining 8 ming, dukkakli ekinlarining 700 dan ortiq navlari kolleksiyam toʻplangan. 1997—2004-yillarda yumshoq kuzgi bugʻdoyning 12, tritikalening 1, xoʻraki koʻk nixatning 1 yangi navi yaratildi. Ulardan Chillaki, Andijon 2 va Andijon 4 kuzgi yumshoq bugʻdoy navlari Davlat reyestriga kiritildi. Bu navlarning birlamchi urugʻchilik tizimi tashkil etilib urugʻi koʻpaytirilmoqsa. Institutda 6 fan doktori, 18 fan nomzodi va 50 dan ortiq malakali ilmiy xodim hamda mutaxassislar ishlaydi (2004). Institut faoliyati R.I. Siddiqov, T.Jalolov, S. Teshaboyev, I.U. Egamov va boshqa olimlarning nomlari bilan boglik. Institut respublikadagi 10 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar institutlari, Rossiya Federatsiyasi Krasnodar shahridagi P.P. Lukʼyanenko nomidagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqotlar instituti, oliy oʻquv yurtlari hamda bir qator xalqaro ilmiy markazlar (IKARDA) bilan hamkorlik qiladi.

Ravshan Siddiqov.

 

Turkum:Institutlar
Sugʻorish sistemasi

Sugʻorish sistemasi - muayyan yer maydonlari va uni sugʻorishga xizmat qiladigan gidrotexnika (suv olish inshootlari, kanallar, truboprovodlar va boshqalar) va yordamchi inshootlar (yoʻllar, koʻpriklar va boshqalar) majmui. Odatda sugʻoriladigan maydonlarda kollektordrenaj tarmogʻi ham qurilishi sababli Sugʻorish sistemasi baʼzan gidromelioratsiya sistemasi ham deyiladi. Sugʻorish sistemasi kompleksiga ularni ishlatish uchun zarur boʻlgan inshootlar, kommunikatsiya va qurilmalar (energiya taʼminoti, aloqa, telemexanika, taʼmirlash bazalari va boshqalar) ham kiradi. Sugʻorish sistemasining suv olish inshootlaridan xoʻjaliklarga suv tarqatadigan inshootlargacha boʻlgan qismi xoʻjaliklararo Sugʻorish sistemasi deyiladi. Uni suv xoʻjaligi tashkilotlari ekspluatatsiya qiladi. Sugʻorish sistemasining suvni tarqatadigan inshootdan sugʻoriladigan dalalargacha boʻlgan va dala ichidagi qismi xoʻjalikning Sugʻorish sistemasi (ichki xoʻjalik Sugʻorish sistemasi) deyiladi.

Oʻrta Osiyoning Sugʻorish sistemasi sugʻoriladigan maydon kattakichikligi, sugʻorish manbai rejimi, kanal va boshqa inshootlari texnik darajasi, suv olish usuli, yerlarning meliorativ holati, asosiy qishloq xoʻjaligi. ekinlari va boshqalarga koʻra juda xilmaxil. Tabiiy sharoitlari (joylashish balandligi, relyefi, iqlimi, gidrogeologik tuzilishi, tuproq qoplami va boshqalar)ga koʻra togʻli, togʻoldi, vodiy, delta Sugʻorish sistemasi bor. Sugʻorish sistemasi (yoki uning asosiy qismi)ning texnik darajasi boʻyicha injenerlik, yarim injenerlik va noinjenerlik mavjud.

Manbadan suv olish usuliga qarab Sugʻorish sistemasi oʻzi oqar va suvni mashina yordamida koʻtarib oladiganturlarga ajratiladi. Ammo birinchi turdagi Seda ham magistral yoki xoʻjaliklararo kanallardan nasos yordamida chiqariladigan suv bilan katta yer maydonlarini sugʻorish mumkin. Agar sugoriladigan maydonning yarmidan kupi turli darajada shoʻrlangan boʻlsa va har yili shoʻr yuvish talab qilinsa, bunday Sugʻorish sistemasi ning meliorativ holati yomon hisoblanadi. Sugʻoradigan yer maydoni boʻyicha davlat, viloyatlararo va tumanlararo ahamiyatga ega boʻlgan Sugʻorish sistemasi mavjud (qarang Suv xoʻjaligi). Sugʻoradigan maydonning kattakichikligiga qarab, Sugʻorish sistemasi juda kichik (3 ming ga dan kam), kichik (3— 10), oʻrtacha (1030), katta (3050) va juda katta (50 ming ga dan ortiq) turlarga boʻlinadi. Masalan, Oʻzbekistonda Mirzachoʻl Sugʻorish sistemasi 300 ming ga, Qarshi Sugʻorish sistemasi 850 ming ga, Ukrainadagi Kaxovka Sugʻorish sistemasi 800 ming ga yerni sugʻorishga moʻljallangan.

20-asrning oxirlariga kelib jahondagi koʻpgina mamlakatlar (Misr, Braziliya, Hindiston, Eron, Meksika, Pokiston, AQSH, Sudan va boshqalar) da juda katta maydonlarni sugorish imkoniyatini beradigan yirik Sugʻorish sistemasi barpo kilindi.

Masharif Boqiyev.
Sugʻorish shoxobchalari

Sugʻorish shoxobchalari - sugorish idan sugʻoriladigan yerlarga suv olib boruvchi doimiy va muvaqqat suv oʻtkazgichlar (kanal, truboprovodlar) tarmogʻi; sugʻorish sistemasitj eng muhim tarkibiy qismi. Sugʻorish shoxobchalari vazifasi, uzunligi va ahamiyatiga qarab magistral kanal, uning tarmoklari (shoxobchalari), taqsimlagich kanal, uchastka kanali, shuningdek, muvaqqat sugʻorish shoxobchasiga boʻlinadi. Sugʻorish manbaidan olingan suvni kanal tarmoklari yoki kanallarga yetkazib beradigan bosh kanal magistral kanal deyiladi. Magistral kanadsan suv oluvchi va ahamiyati (suv sarfi, suv bilan taʼminlaydigan maydoni, uzunligi) boʻyicha bosh kanalning davomi boʻlgan kanal tarmoq kanal deyiladi. Taqsimlagich kanallar xoʻjaliklararo va xoʻjalik Sugʻorish shoxobchalarining kichik kismi boʻlib, suvni bevosita dalalarga beradigan uchastka suv tarkatgichlariga boʻlinadi. Oʻzbekistonda Sugʻorish shoxobchalari ochiqyoki yopiq boʻladi. Sugʻorish shoxobchalarining asosiy qismi ochiq tipda.

Sugʻorish shoxobchalarida suv tuproq oʻzandan oqishi yoki oʻzanga antifiltratsiya qoplamalar (beton, temirbeton, asfaltbeton, plyonka va boshqalar) yotqizilishi mumkin. Temirbeton novli Sugʻorish shoxobchalari keng tarqalgan, bunda novlar tirgaklarga oʻrnatiladi va choklari germik birlashtiriladi. Tuproq oʻzanli kanallarda sizilishga ketgan suv sarfi antifiltratsion qoplamali va truboprovodli kanallarga qaraganda ancha koʻproq boʻladi. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida suv tanqisligi sharoitida suvning isroflanishiga qarshi kurashish maqsadida yuqori foydali ish koeffitsiyentiga ega boʻlgan Sugʻorish shoxobchalari barpo qilinmoqda.

Masharif Boqiyev.
Sugʻurlar

thumb|Sugʻurlar 
thumb|right|Sugʻurlar
Sugʻurlar — tiyinlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. 15 turi bor. Tanasining uz. 60 sm cha, dumi 20 sm cha, ogʻirligi 2,5–9 kg. Boʻyni kalta, koʻzi katta, quloq suprasi kichik. Junlari kalin va uzun. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda uzun dumli (qizil) sugʻurlar va koʻk sugʻurlar uchraydi. Togʻ hamda pasttekisliklardagi oʻtloklarda yashaydi. 1 — 6 ta kirishchikish teshikli murakkab uyalar (3 m cha chukurlikda, 8 m cha uzunlikda) qaziydi. Qishda uyquga kiradi. Oila boʻlib hayot kechiradi. Koloniya xreil qiladi. May oyida bolalaydi. Bolalari iyun—iyul oylarida uyasidan chiqadi. 2 yidda jinsiy voyaga yetadi. Har xil oʻtlar (asosan, boshokli), baʼzan chuvalchang, mollyuska va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yogʻi va moʻynasi uchun ovlanadi. Koʻk sugʻurlar Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Sugʻurta kompaniyasi

Sugʻurta kompaniyasi (Sugʻurtalovchi) – sugʻurta faoliyatini amalga oshirishga ixtisoslashgan yuridik shaxs, sugʻurta xizmatlari bozorining professional ishtirokchisi. Oʻzbekiston Respublikasida Sugʻurta kompaniyasi belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtganidan keyin yuridik shaxs maqomini oladi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligidan sugʻurta faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziya olganidan soʻnggina sugʻurta faoliyatini amalga oshiradi. Sugʻurta kompaniyalariga hayot sugʻurtasi va hayot sugʻurtasidan tashqari umumiy sugʻurta ni oʻtkazish uchun litsenziya alohida-alohida beriladi. Hayot sugʻurtasini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani olgan Sugʻurta kompaniyasi ushbu sugʻurta turidan tashqari boshqa umumiy sugʻurta bilan shugʻullanishi mumkin emas yoki aksincha.

Sugʻurta kompaniyasi turli mulk shakllarida faoliyat koʻrsatishlari mumkin. Oʻzbekiston sugʻurta bozorida ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida faoliyat yuritayotgan sugʻurta kompaniyalari koʻpchilikni tashkil etadi. Ular tarkibida eng yirik „Oʻzagrosugʻurta“ davlat aksiyadorlik Sugʻurta kompaniyasi va „Kafolat sugʻurta kompaniyasi“ AJ, Madad sugʻurta agentligi va „ALSKOM“ ochiq aksiyadorlik Sugʻurta kompaniyasi, „Osiyo temir yoʻl“ Sugʻurta kompaniyasi va boshqalar bor.

Oʻzbekiston Respublikasi hududida 20 tadan ortiq Sugʻurta kompaniyasi faoliyat kursatadi (2004). 

Xoʻjayor Shennayev.

Turkum:Sugʻurta
Turkum:Tashkilotlar
Suhayliy Ahmad Amir Nizomuddin

Suhayliy Ahmad Amir Nizomuddin (1512 y. v. e.) — xurosonlik shoir. Oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Alisher Navoiyning "Majolis unnafois" asarida tilga olinadi. Husayn Boyqaro xizmatida boʻlgan. Bu davr shoir ijodining eng gullagan va Alisher Navoiy bilan hamsuhbat boʻlgan damlariga toʻgʻri keladi. Shoir Husayn Voiz Koshifiy "Anvori Suhayliy" ("Kalila va Dimna") kitobini S.ga bagʻishlagan. S.ning "Iydiya" qasidasi, "Layli va Majnun" masnaviysi hamda oʻzbekcha va forscha 2 devoni bor.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Kishilar
Turkum:1512-yilda vafot etganlar
Sfaks

Sfaks — Tunisning sharqiy sohilidagi shahar. Sfaks viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 248,8 ming kishi (1998). Shosse yoʻllar tuguni. Temir yoʻl stansiyasi. Oʻrta dengiz boʻyidagi port, chetga fosforit va qishloq xoʻjaligi. mahsulotlari chiqariladi. Oziqovqat, toʻqimachilik, kimyo (superfosfat ishlab chiqarish.), metallsozlik, koʻnpoyabzal sanoatlari korxonalari bor. Kustar usulda gilam toʻqiladi va saxtiyon teri ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi rayoni (zaytun plantatsiyalari) markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. Sfaks rimliklar shahri oʻrnida 9-asrda bunyodga kelgan. Rim va Vizantiya davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklardan shahar devori (9-asr), saroylar, Katta masjid (9-asr) sakdangan. Xalq sanʼati muzeyi bor.

 

Turkum:Tunis shaharlari
Sfalerit

thumb|Sfalerit
Sfalerit (yun. sphaleros — aldamchi), pyx aldamchisi — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ZnS (67,1% Zn va 32,9% S). Izomorf aralashmalari: Fe(26% gacha), Mp (8,4% gacha), Si (15% gacha), Cd (9,2% gacha), In (2,5%gacha), Hg(35% gacha), Sn (2% gacha), Ti (1% gacha), Ga, Co, Ag. Temirga boy (10% dan koʻproq) turi marmatit, rangeiz va och ranglisi kleyofan deb ataladi. S. strukturasi — S atomlaridan tashkil toptan zich kubik holatda boʻlib, tetraedrik boʻshliqlarda Zn atomlari joylashgan, ZnSNing geksagonal modifikatsiyasi vyursit deb ataladi. S.ning aralashmalarsiz xili rangeiz va shaffof, tarkibida Fe borlari jigarrangdanqoragacha, Fe aralashmasi oz bulganlarining yashilsargʻish rangi Cdra, qizil rangi tarkibidagi Mp, Si, Ag, In va Ti ga bogʻliq. Olmosdek yaltiroq. Qattiqligi 3,4—4; zichligi 3,9—4,1 g/sm³. Moʻrt. Pyezoelektrik va piro elektrik xususiyatlarga ega. Asosan gidrotermal konlar (galenit, pirit, xalkopirit, arsenopirit, kvars, kalsit, barit, dolomit bilan birga) hamda choʻkindi konlarsh hosil boʻladi. Oksidlanish zonasida pyx sulfati (goslarit) va rux karbonati — smitsonitta, metamorfizmda sinkitta, franklinit, villemit va boshqa minerallarga aylanadi. S. rux uchun asosiy ruda boʻlib, undan yana Cd, In va Ga kabi qimmatbaho nodir metallar ham ajratib olinadi. S. Qurama togʻlari yon bagʻridagi (Oʻzbekiston, Tojikiston) qoʻrgʻoshinrux (Qoʻrgʻoshinkon, Oltintopgan, Sardob), oltinkumush (Lashkarak, Qoʻshbuloq), mismolibden (Qalmoqqir), kassiteritsulfidli (Novgarzonsoy) va boshqa koʻpgina rudali konlarda gidrotermal sharoitda paydo boʻladi. Oʻzbekiston Gʻarbida Uchquloch, Oʻzbekiston janubida kolchedanpolimetalli Xondiza, Tozachorva (Hisor togʻlari) konlari mavjud.

Turkum:Minerallar
Sfera

thumb|Sfera
Sfera — barcha nuqtalari fazoning biror O nuqtasidan bir xil R masofada yotadigan berk sirt, O nuqta Sfera markazi, Sfera markazini uning biror nuqtasi bilan tutashtiruvchi R kesma Sfera radiusi deyiladi. Sfera markazidan oʻtuvchi tekislik uni katta aylana boʻylab kesadi. Sferaga oʻtkazilgan urinma tekislik urinish nuktasiga oʻtkazilgan radiusga tik boʻladi. Yuzi 4πR2 ga teng. Fazoning Sfera bilan chegaralangan va uning markazini oʻz ichiga olgan qismi shar deyiladi. Sharning hajmi V — 4/3πR3 formula bilan ifodalanadi.

 Yana qarang 

 Shar
 Aylana
 Geometriya
Sferik aberratsiya

Sferik aberratsiya - optik ti zimlar geometrik aberratsiyasi dan biri; bosh optik oʻkda hosil boʻlgan tasvirning noaniqlikka yoki buzilishiga olib keluvchi linzalarga xos kamchilik. Sferik aberratsiya hodisasi optik oʻqqa parallel va undan har xil masofada oʻtuvchi nurlar optik tizimdan oʻtib oʻqni turli nuqtalarda kesib utishidan kelib chiqadi (shaklga q.). Shakldagi nurlar optik oʻqni kesib oʻtgan 1 va 2 nuqtalar orasidagi masofaga boʻylama Sferik aberratsiya, nurlar yoʻlida qoʻyilgan ekranda nuqta oʻrniga hosil boʻlgan kichik doira koʻrinishidagi yorugʻlikka koʻndalang Sferik aberratsiya deyiladi. Egrilik radiusi 1:6 nisbatda olingan ikki yokli qabariq linzalarning qabariqroq tomonini buyumga qaratib oʻrnatilsa, eng kichik Sferik aberratsiya hosil boʻladi.

Tanlab olingan 2 linzali tizimda Sferik aberratsiya amalda hosil boʻlmaydi. Bunday xususiyatga ega tizim aplanatik tizim deyiladi.
Sferik koordinatalar

Sferik koordinatalar sistemasi — uch oʻlchamli koordinatalar sistemasi boʻlib, fazodagi nuqtaning vaziyati uchta kattalik bilan bilan aniqlanadi. Bu yerda  — koordinatalar boshigacha boʻlgan masofa, va — mos holda zenit va azimutal burchaklar.

Zenit va azimut tushunchalari astronomiyada keng qoʻllanadi. Zenit — ixtiyoriy tanlangan nuqta (kuzatish nuqtasi) dan vertikal yuqoriga yoʻnalgan boʻlib, fundamental tekislikda yotadi. Astronomiyada fundamental tekislik sifatida ekvator yotgan tekislik yoki ekliptika tekisligi olinadi. Azimut — fundamental tekislikdagi ixtiyoriy tanlangan nur bilan boshlangʻich kuzatish nuqtasi orasidagi burchak.

thumb|300px|1-rasm. Ixtiyoriy nuqtaning fazodagi vaziyatini uchta dekart koordinatalari yoki uchta sferik koordinatalar orqali aniqlash mumkin.

 Boshqa koordinata sistemalariga oʻtish 
 Dekart koordinatalar sistemasi 

Agar nuqtaning sferik koordinatalari berilgan boʻlsa, dekart koordinatalariga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:

 

Dekart koordinatalaridan sferik koordinatalarga oʻtish uchun esa:

 

Sferik koordinatalarga oʻtish yakobiani:

 

Shunday qilib, dekart koordinatalaridan sferik koordinatalarga oʻtishdagi hajm elementi quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:
 

 Silindrik koordinatalar sistemasi 
Agar nuqtaning silindrik koordinatalari berilgan boʻlsa, sferik koordinatalarga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
 

Yoki aksincha, sferik koordinatalardan silindrik koordinatalarga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
 

Silindrik koordinatalardan sferik koordinatalarga oʻtish yakobiani :
 

 Sferik koordinatalar sistemasida differensiallash va integrallash 
 nuqtadan nuqtaga oʻtkazilgan vektor ning uzunligi quyidagiga teng:

 
bu yerda
 
 
 
Sferik koordinatalar ortogonal hisoblanadi. Shu sababli ularning metrik tenzori diagonal koʻrinishda boʻladihttps://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg:
 
 
 Yoy uzunligi differensialining kvadrati:
 
 Lame koeffitsiyentlari:
 

 Kristoffel belgilari :
 
 
 

thumb|240px|right|Sferik koordinatalar sistemasida birlik vektorlar

 Sferik koordinatalar sistemasida masofa 
Fazodagi vaziyati sferik koordinatalar sistemasida berilgan ikki nuqtaning joylashuvi quyidagicha boʻlsin:
 
U holda ushbu nuqtalar orasidagi masofani quyidagi formula orqali hisoblash mumkin:
 

 Harakat tenglamasi 
Nuqtaning vaziyati sferik koordinatalarda quyidagi koʻrinishda berilgan boʻlsin:
 

U holda uning tezligi:
 
hamda tezlanishi:
 

ga teng boʻladi.

Burchak momenti:
 

 oʻzgarmas boʻlganda yoki boʻlganda, moddiy nuqtaning harakat tenglamasi qutb koordinatalar sistemasiga oʻtadi.
 
 

 Yana qarang 
 Eyler burchaklari
 Gipersferik koordinatalar

 
 
 
 
 
 
 
 Python tilida yozilgan programma
Ssenariy

thumb
Ssenariy  — 1) pyesa mazmunining qisqa bayoni, improvizatsiya teatri, tomoshasi, balet spektakllari, ommaviy tomosha va boshqa oʻyinlar yaratiladigan syujet tuzilishi; 2) kino sanʼati va televideniye vositalari yordamida gavdalantirib koʻrsatishga moʻljallangan adabiy asar. Dastlabki filmlarda syujetlar oʻta sodda boʻlib, qogʻozga tushirilmagan, film ijodkorlari ularni oʻz miyasida sakdagan. Keyinroq filmlar mazmuni chuqurlasha borgan sari ssenariy yozishga ehtiyoj tugʻildi. Ovozsiz kino davrida ssenariy shakli rejasxema tarzida boʻlib, suratga olinishi kerak boʻlgan obyektlargina kadrma-kadr belgilanib, qayerdan va qanday suratga olinishi koʻrsatilgan xolos. Ssenariylar „texnik“, „raqamli“, „temir“ nomlari bilan yuritilgan. Suratga olinayotgan voqea nimadan boshlanib nima bilan tugallanishi, aktyor oʻzini qanday tutishi, kadr nimani anglatishi qayd etila boshlagandan soʻnggina kinossenariy adabiyotning alohida janri sifatida kino asariga aylandi. Shunday qilib, XX asr boshlarida ssenariynavis (kinodramaturg) termini paydo boʻldi. Oʻzbek kinosining dastlabki yillarida L.Sayfulina, V. Sobberey, D. Bassaligo, N. Klado va boshqa ssenariychilar yetakchilik qilgan. Birinchi oʻzbek kinossenariychisi S. Xoʻjayev boʻlgan. Oʻzbekistonda ssenariy janrining rivojlanishida kinorejissyor Nabi Gʻoniyevning xizmatlari alohida. E. Hamroyev, A. Sharopovlar ham dastlabki oʻzbek ssenariychilaridan. Keyinchalik K. Yashin, S.Abdulla, A. Qahhor, M. Shayxzoda, T.Toʻla, R. Fayziy, O. Yoqubov, S. Ahmad, S. Abduqahhor, U. Nazarov, F. Musajonov, Sh. Boshbekov, U. Azim, O. Agishev, R. Muhammadjonov, M. Melkumov, K. Yormatov, Sh. Abbosov, Yu. Roziqov va boshqa yetakchi ssenariychilardan.

 
 Yoqubxoʻjayev, Anvar. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kino va video terminologiyasi
Ssinklar

Ssinklar (Scincidae), ssinksimonlar — kaltakesaklar oilasi. Gavdasi bir necha sm dan 65 sm gacha; uzun, silliq yoki qirrali tangachalar bilan qoplangan. Oyoklari qisman yoki toʻliq reduksiyaga uchragan; tuproqda in qazib yashaydigan S.ning koʻzi boʻlmaydi. 1200 ga yaqin turi maʼlum; keng tarqalgan, yer yuzasida, yarim daraxtda va tuproqda in qazib yashaydigan bor. Hasharotlar va ayrim yirik mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 5 turi (oltinrang mabuya, uzunoyoq ssink, Oloy, choʻl va Osiyo ilonquyruklari) tarqalgan.
Ssifomeduzalar

Ssifomeduzalar (Scyphozoa) -boʻshliqichlilar tipiga mansub hayvonlar sinfi. Tanasi birmuncha tiniq shishasimon dildiroq moddadan iborat. Shakli soyabonga oʻxshash, erkin, yakka yashaydi. Ogʻiz teshigi soyabonining ostki tomoni markazida joylashgan. Oshqozoni chala toʻsiqlar yordamida toʻrtta kameraga boʻlingan. Ogʻiz teshigi atrofida va soyaboni chetida juda kup paypaslagichlari bor. Meduza qavariq tomoni bilan oldinga suzadi. S. yirtqich, qar xil plankton organizmlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik ayrim jinsli. Hayot siklida jinsiy meduza va jinssiz polip davri gallanib turadi. Jinsiy bezlar oshqozon kameralari devorida joylashgan. Yetilgan tuxumlar va spermatozoidlar ogiz teshigi orqali suvga chiqadi. Tuxum hujayralari suvda urustanadi. Uruglangan tuxumdan erkin suzuvchi kiprikli planula lichinka chiqadi. Lichinka substratga yopishib, mayda polip ssifistomni hosil qiladi. Ssifistom koʻndalang kurtaklanib efiralarga, efiralar esa yosh meduzalarga aylanadi. S. ning hayoti, asosan, meduza davrida oʻtadi. Polip davri juda kiska. S. meduzasi yirik (soyabonining diametri 1 sm dan 2 m gacha), poliplari mayda (balandligi 1–3 mm). 200 ga yaqin turi 5 ta turkum (koronatalar, diskomeduzalar, kubomeduzalar, stavromeduzalar, ildizogʻiz meduzalar)ga boʻlinadi. Deyarli barcha dengizlarda aureliya meduzasi, yaʼni dengiz likopchasi uchraydi. Ayrim S. (mas, iddizogʻiz meduza, xrizopsalmus, qutb meduzasi) paypaslagichlarida joylashgan otuvchi hujayralari suyuqligi zaharli boʻlib, "kuydirish" xususiyatiga ega. Avstraliya qirgʻoqlari yaqinida uchraydigan xrizopsalmus meduzasi odam uchun ayniqsa xavfli.
Sey Jan Batist

SEY (Say) Jan Batist (1767.5.1, Lion — 1832.15.11, Parij) — fransuz iktisodchisi, tadbirkor, yirik burjuaziya mafkurachisi, erkin savdo va davlatning iktisodiyotga aralashmaslik tarafdori. S. 1819-yilda Sanʼat va hunarmandlik milliy konservatoriyasida sanoat iqtisodiyoti kafedrasini boshqardi, 1831-yildan Kollej de Fransda siyosiy iqtisod professor A. Smit taʼlimotini targab etish va uni toʻliq izohlash bahonasida S. ustozining gʻoyalarini rivojlantirdi va toʻldirdi. S. iqtisodchilardan birinchi boʻlib boylikning mehnat nazariyasini naflilikka asoslangan subyektiv nazariya bilan almashtirishga urindi. U ishlab chiqarish. omillari nazariyasini asoslab qiymatni yaratish jarayonida mehnat, kapital va tabiat (koʻproq yer)ning teng ishtiroki gʻoyasini ilgari surdi. Ishlab chiqarish.ning omili narxi undan ishlab chikariladigan tovar narxi bilan, oxiroqibatda bu tovarga boʻlgan talab bilan belgilanadi. S. umumiy tovarlar ortikchaligi mavjud boʻlishi imkoniyatlarini inkor etadi. S. tomonidan ishlab chiqarish (taklif) oʻziga mos isteʼmol (talab)ni yuzaga keltirishi asoslangan bozorlar nazariyasi (bozorlar qonuni; "Sey qonuni" deb ham ataladi) taʼriflab berildi. Asosiy asarlari: "Siyosiy iqtisod risolasi" (1903), "Siyosiy iqtisod katexizisi" (1917), 6 jildli "Siyosiy iqtisod kursi" (1828 — 1830), "Toʻliq amaliy siyosiy iqtisod kursi" (1829) va boshqa
Estetik ehtiyoj. Estetik anglash va shu asosdagi faoliyat jarayonining ibtidosi estetik ehtiyojga borib taqaladi. Estetik ehtiyoj inson hayotida roʻy beradigan barcha estetik hodisalarning asosi sifatida ham tabiiy-biologik, ham ijtimoiy-maʼnaviy mohiyatga ega; «goʻzal nafs», nafosatga tashnalik, insonda estetik hissiyotni qoʻzgʻatish xususiyatini saqlab qolgan holda, keyinchalik uning butun umri mobaynida takomillashib boradi va estetik muhokama, estetik baho, estetik did va estetik idealning shakllanishiga xizmat qiladi

 

Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Sendberg Karl

thumb|Carl Sandburg (1955)
SENDBERG (Sandburg) Karl (1878. 6.1, Geylsberg, Illinoys shtati — 1967.22.7, FletRok, Shimoliy Karolina shtati) — amerikalik shoir, folklorchi. Dastlabki toʻplami — "Chikago haqida sheʼrlar" (1916). "Gʻalla yanchuvchilar" (1918), "Tutun va poʻlat" (1920) va boshqa toʻplamlarida jiddiy ijtimoiy muammolar koʻtarilgan. S. sheʼriyati uchun urbanizmga xos obrazlilik, tilining "gazetabopligi", folklor qoʻshiqdariga yaqin boʻlgan erkin sheʼr yaratish maxrrati harakterlidir ("Amerikacha qoʻshiqlar toʻplami", 1927). U. Uitmen anʼanalarida yozilgan "Xalqmi ha!" dostoni yozuvchining 20-asr 30y.laridagi keskin ruhiy holatini ifodalaydi. Keyinchalik uning ijodida falsafiy lirika ustunlik qila boshlaydi ("Asal va tuz", 1963). "Xotiralar qoyasi" (1948) tarixiy romani hamda "Avraam Linkoln" tarjimai holi (1—6j.lar, 1926—39) mashhur.

Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Syuan Zang

thumb|

Syuan Zang (taxminan 600-664) - xitoylik sayyoh, Budda dini rohibi. 627-yil Changanda hindistonlik buddist olim Poʻmidoʻlo bilan tanishib, uning taʼsirida Hindistonga borishga axd qiladi. Tan davlati hududidan boshlangan (629) S.S.ning safari Turk xoqonligi taʼsiri ostidagi yoʻllardan oʻtgan. Xesi yoʻlagi (koridori), Ivergʻul (hozirgi Qumul, xitoycha Hami) orqali Turfonga kelgan. Bu yerda u Turfon (Gaochan) davlati hukmdori xuzurida boʻlgan. S.S. Qorashar, Kuchar, Aqsu, Muzrat dovoni, Issiqkoʻl, Taroz (Suye), Choch, Samarqand, Buxoro, Temir darvoza (Temenguan), Afgʻonistonning shim. viloyatlari, Hindukush togʻlari orqali Hindistonga borgan (630). U yerda barcha buddizm madaniyati markazla rini, mashhur ibodatxonalarni ziyorat qiladi. Hindistonning shimoli-sharqidagi Nalanda (Nalanto) ibodatxonasida 5-yil tahsil oladi. 640-yil bu yerda 18 mamlakatdan kelgan vakillar ishtirokida oʻtkazilgan katta xalqaro anjumanda maʼruza qilib yirik buddaviy rohiblar qatoridan joy oladi. S. S. koʻp noyob kitoblarni olib 645-yil Changanga qaytib keladi. Tan hukmdori Li Shimin (627—650 yillarda Tayzung nomi bilan taxtni boshqargan) uni Loyangdagi saroyiga taklif qilib, Markaziy Osiyodagi mamlakatlar, xalqlar, iqtisodiy ahvol va harbiy kuchlar haqida suhbatlashgan hamda bu haqda batafsil yozma maʼlumot berishni topshirgan. Bu davrda Tan sulolasi Turk xoqonligiga qarshi kurash olib borayotgani tufayli bunday maʼlumotlar nihoyatda zarur edi.

S.S.ning yoʻl xotiralari asosida yozgan "Da Tang siyuji" ("Buyuk Tang sayohatnomasi") asari Markaziy Osiyo xalqlari tarixini oʻrganishda muhim manbadir. S. S. bundan tashqari oʻzi bilan Hindistondan keltirgan kitoblarni xitoy tiliga tarjima qilish bilan shugʻullangan. Maʼlumotlarga koʻra, u jami 1335 bobdan iborat boʻlgan 74 ta asarni tarjima qilgan. S.S. Changʼandagi "Yuyxua shi" ibodatxonasida vafot etgan.

 

Turkum:Sayyohlar
Turkum:Xitoylik sayyohlar
Turkum:Tarix
Turkum:Fan