Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Rivojlanish

Rivojlanish — tabiat va jamiyatdagi qonuniyatli oʻzgarish; bir sifat holatidan boshqasiga, eskidan yangiga oʻtish. Rivojlanish natijasida obyektning — tarkibi yoki strukturasining yangi sifat holati vujudga keladi. Rivojlanish tabiat, jamiyat va bilish tarixini tushuntirishning umumiy tamoyilidir. Rivojlanishning 2 shakli mavjud: obyektning sekin-asta sodir boʻluvchi miqdor oʻzgarishlari bilan bogʻliq evolyutsion rivojlanish va obyekt tuzilmasidagi sifat oʻzgarishlaridan iborat inqilobiy rivojlanish Evolyutsion rivojlanish jamiyatda bir tizimning asta-sekin, keskin portlashlarsiz bir sifatiy asosdan ikkinchi sifatiy asosga oʻtishini, inqilobiy rivojlanish esa keskin portlash yoʻli bilan bir sifatiy asosdan ikkinchi sifatiy asosga oʻtishini bildiradi. Evolyutsion rivojlanish jamiyatning yangi bosqichga uzluksiz va talafotlarsiz oʻtishiga imkon beradi. Bunday oʻtishda muayyan vaqt zarur boʻladi. Inqilobiy Rivojlanishda jamiyatning eski asosiy tayanch nuqtalari yoʻq qilinib, keskin sifatiy oʻzgarishlar amalga oshiriladi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, yangi jamiyatga oʻtishning evolyutsion rivojlanish yoʻlini tanladi. Bu yoʻl jamiyat aʼzolarining manfaatlariga zid kelmaydigan, muayyan vaqtni talab qiladigan va pirovardida samarali boʻladigan yoʻldir. Rivojlanishning progressiv, taraqqiyot turi (qarang Taraqqiyot) bilan regressiv, tanazzul turi (qarang Inqiroz) farqlanadi.

Hozirgi zamon fanida rivojlanishning maxsus ilmiy nazariyasi ishlab chiqilmoqda, unda asosan, qaytariluvchi jarayonlarni qarab chiquvchi klassik tabiatshunoslikdan farq qilgan holda, nochiziqli, sakrashsimon oʻzgarishlar bayon qilinadi (yana qarang Miqdor oʻzgarishlariiing sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni, Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni, Inkorni inkor qonuni).

Baxtiyor Toʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rivojlanish biologiyasi

Rivojlanish biologiyasi - biologiyaning hayvonlar va oʻsimliklarning individual rivojlanish (ontogenez) va harakatlantiruvchi kuchlari mexanizmlarini oʻrganadigan boʻlimi. Rivojlanish biologiyasi 20-asr oʻrtalarida embriologiya asosida, bu fanning sitologiya, genetika, fiziologiya va molekulyar biologiya bilan chegarasida vujudga keldi. Bu fanlar sohasida erishilgan muvaffaqiyatlar individual rivojlanishda genetik axborotning amalga oshirilishi: suyaklar, toʻqimalar va organlar ixtisoslashuvining molekulyargenetik asoslari; hujayralarning oʻzaro taʼsiri va rivojlanayotgan organizmning bir butunligini taʼminlaydigan jarayo’nlarning boshqarilish mexanizmlari, normal va oʻsmali oʻsishning molekulyar mexanizmlari va boshqa fundamental muammolarni yechishda turli xil yondashishlar va usullarni birlashtirish imkonini berdi.

 Adabiyot 
 Zussman M., Biologiya razvitiya, per. s angl. M., 1997.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rivoyat

Rivoyat -arabcha so'zdan olingan bo'lib hikoya qilmoq,voqea va hodisalarni, inson faoliyatini baʼzan uydirmalar vositasida, baʼzan real tasvirlovchi ogʻzaki hikoya; folklor janri. Hajmi qisqa, 2 yoki 3 epizoddan tashkil topadi, anʼanaviy uslubiy shaklga ega boʻlmaydi. Odatda, oddiy bir hikoyachi bayonidan boshlanib, ogʻizdan ogʻizga oʻtish jarayonida erkin talqin qilinadi. Rivoyat asosida voqelik va tarixiy shaxs bilan bogʻliq hodisalar yotadi. Gʻoyaviy mazmuniga koʻra, tarixiy P. hamda toponim rivoyatlarga boʻlinadi. Tarixiy rivoyatlarda biror shaxs faoliyati va xalq qahramonlari bilan bogʻliq hodisalar hikoya qilinadi, axloq va odobning ideal meʼyorlari tashviq etilib, muayyan faktlar haqida axborot beriladi. Bunday rivoyatlar Navoiy, Ulugʻbek, Ibn Sino, Beruniy, Mashrab, Amir Temur, Sulton Mahmud va boshqalar hayoti bilan bogʻliq voqea va hodisalar asosida ham yaratilgan. Toponim rivoyatlarda shahar, qishloq, qoʻrgʻon, saroy, maqbaralar nomi hamda ularning yuzaga kelish sabablari bilan bogʻliq voqealar hikoya qilinadi. Xotimasida.odatda, hikoyadan maqsad taʼkidlanadi va muayyan fakt izoxlanadi (Mas, "Toʻrabek xonim maqbarasi", "Anda jon qildi", "Odinajonim", "Qoʻngʻirot" va boshqalar). Rivoyatlar bizgacha koʻproq ogʻzaki, qisman yozma shaklda yetib kelgan. Vosifiynij "Badoyeʼ ulvaqoyeʼ", Xondamirning "Makorim ulaxloq" va boshqa asarlarda rivoyatlarning qad. namunalari keltirilgan. Oʻzbekistonda juda koʻp rivoyatlar yozib olingan va ular xalqtarixi hamda madaniyestetik qarashlarini oʻrganishda muhim manbadirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rivyera

Rivyera — Oʻrta dengizning Kann shahridan (Fransiya) Spetsiya shahri (Italiya)gacha boʻlgan kambar sohili. Fransiya Rivyerasi — Moviy qirgʻoq va Italiya Rivyerasiga boʻlinadi. Qishi yumshoq (oʻrtacha temperatura 9—12°), yozi issiq (oʻrtacha temperatura 24°). Yillik yogʻin 500–700 mm. Doim yashil subtropik oʻsimliklar oʻsadi. Tokchilik, gulchilik rivojlangan. Rivyera — Gʻarbiy Yevropaning eng yirik kurortlaridan biri. Mehmonxona, pansionat, kemping, „dam olish qishloqlari“ koʻp. Yirik kurortlari: Kann, Antib, Nitssa, Mentona, Monako, MonteKarlo, SanRemo, Imperiya, Rapallo va boshqalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Riga qoʻltigʻi

thumb|Riga qoʻltigʻi
Riga qoʻltigʻi — Boltiq dengizidagi qoʻltiq. Estoniya va Latviya hududida. Quruklikka 174 km kirib borgan. Maydoni 18,1 ming km². Boltiq dengizidan Moonzund (Gʻarbiy Estoniya) orollari bilan ajralgan. Eng chuqur joyi 62 m. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Riga qoʻltigʻiga Daugava, Liyelupe, Gauya daryolari kuyiladi. Suvining temperaturasi yezda 18°, qishda 0—G. Shoʻrligi 3,5 — 6%o. Yirik porti — Riga. Janub sohilida Yurmala kurort sh., shimolida Pyarnu sh. va kurorti, Saaremaa orolda Kuressaare sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Rigel

Rigel, Orion r si — Orion yulduzlar turkumidagi eng yorugʻ yulduz. Osmondagi eng yorqin yudduzlardan biri. Vizual (koʻrinma) yulduz kattaligi 0,1 ga teng. R. Quyoshdan 330 parsek uzoklikda joylashgan, yorqinligi Quyosh yorqinligidan 81 ming marta katta. R. vizual qoʻshaloq yulduz, uning yoʻldoshi 7 koʻrinma yulduz kattalikda yulduzdan 10FF masofada joylashgan (qarang Parsek).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduzlar
Rigorizm

Rigorizm (lot rigor — qatʼiylik, oʻta talabchanlik) — faoliyat, xulqatvor va fikrda muayyan prinsipga qatʼiy amal qilish. U qandaydir kelishuvchilikka, dastlabki prinsipdan farq qiluvchi boshqa prinsiplarni hisobga olishga yoʻl qoʻymaydi. Koʻpincha etik formalizmning oʻziga xos ifodasi hisoblanadi.

Kantnmnt etik R. i qatʼiy axloqiy qonunni tan oladi va axlo1ush odam har qanday sharoitda bu qonunga rioya etishini talab qiladi. Uningcha, xudo yoki insonni shunchaki sevib, ularga sajda qiladigan odamdan koʻra qonunga astoydil boʻysunuvchilar axloqli odam hisoblanadi. Shshtler Kant R.iga qarshi chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ridberg doimiysi

Ridberg doimiysi (R) — siyraklashtirilgan gaz yoki metall bugʻlari koʻrinishidagi izolyasiyalangan atomlarning nurlanish chastotalari va energiya satxlarini hisoblashda qoʻllanadigan formulalar tarkibiga kiruvchi asosiy fizik kattalik. R bilan belgilanadi. Agar atom yadrosining massasi elektron massasiga nisbatan cheksiz katta (yadro qoʻzgʻalmas holatda) deb olinsa, u qolda R—2n2mei/chi =(1,097373143±1O)1O7 m1, bunda ye va i — elektron zaryadi va massasi, s— yorugʻlikning vakuumdagi tezligi, h — Plank doimiysi. 1890-yilda shved fizigi I. Ridberg (1854— 1919) atom spektrlarini oʻrganayotganda shu birlikni fanga kiritgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Riyeka

Riyeka — Xorvatiyadagi shahar. Adriatika dengizi soxilida. Riyeka koʻltigʻining shim. qismida joylashgan. Aholisi 167 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Yirik port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat markazi. Kemasozlik, motorsozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, koʻnpoyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar bor. 13—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklardan romangotika sobori, cherkov, minora saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Xorvatiya
Riyoziy Imomuddin

Riyoziy Imomuddin (? — Samarqand — 1479) — shoir, xattot va hofiz. Samarqand madrasalaridan biridatahsil koʻrgan. Turkiy va fors tillarida ijod qilgan. R. haqida maʼlumot, sheʼrlaridan namunalar "Majolisunnafois"dauchraydi. R. yoshligidan sheʼriyatga qiziqqan, salaflari ijodini qunt bilan oʻrgangan. Ilmi musiqiy, ilmi nujum va boshqa fanlar bilan ham shugʻullangan. Mumtoz adabiyotning anʼanaviy janrlarida turli mavzularda sheʼrlar yozgan. Navoiy R. bilan bir necha bor suhbatda boʻlgan va ijodiga yuqori baho bergan. Navoiyning yozishicha, u gʻazallar yozish bilan birga xattot, shuningdek, Qurʼonni ham yetti qiroat bilan oʻqiy oladigan hofiz boʻlgan. Hozirgacha R.ning 89 gʻazali, 3 qitʼasi, 1 ruboiy va 8 fardianiqlangan. Devonlarining 12 nusxasi London, Bangola, Sankt-Peterburg, Dushanba, Tbilisi fondlarida saqlanadi.

Ad.:Alisher Navoiy, Majolis unnafois, T., 1961.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Riyol

Riyol — 1) Saudiya Arabistoni pul birligi. 1928-yil yanvardan muomalaga kiritilgan. 1R=100 Halol. Xalqaro ifodasi SAR. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 3,75 R. (2003, may). 2) Eron pul birligi. 1930-yildan muomalaga kiritilgan. IP.= 100 dinor. Xalqaro ifodasi IRROʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Tojiboy Rizayev

Rizayev Tojiboy (1927.10.5 — Parkent tumani Zarkent qishlogʻi — 2004.6.4) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, usta bogʻbon, Oʻzbekiston Qahramoni (2001), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya fakultetini tugatgan (1960). Mehnat faoliyatini 1942—50 yillarda jamoa xoʻjaligida gʻallachilik brigadasi boshligʻi boʻlib ishlashdan boshlagan. Toshkent shahridagi xoʻjalik raislarini tayyorlash maktabi tinglovchisi (1950—53), Parkent tumanidagi Oxunboboyev nomli jamoa xoʻjaligida hosilot (1953—54), tuman partiya qoʻmitasiyoʻriqchisi (1954—56), jamoa xoʻjaligi raisi muovini (1956—59), Yuqori Chirchiq tumani partiya qoʻmitasi kotibi (195960). 1960-yildan Parkent tumanidagi "Leninobod" jamoa xoʻjaligi (xoz. "Zarkent" shirkat xoʻjaligi) boshqaruvi raisi.

R. togʻli mintaqalarda moʻlkoʻl bogʻdorchilik mahsulotlari yetishtirish borasida oʻziga xos tajriba maktabini yaratdi. R. rahbarligida shirkat xoʻjaligi iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi. Koʻp yillar davomida xoʻjalikda togʻoldi zonasida lalmi va shartli sugʻoriladigan yerlarda tok maydonlari 730 gektarga, gʻalla maydonlari 860 gektarga yetkazildi. Xoʻjalik respublikada lalmi gʻallachilikda har gektar yerdan 18,7—20 s bugʻdoy hosili olib, hosildorlik boʻyicha oldingi oʻrinni egallaydi. Shirkat xoʻjaligi qishlogʻi toʻla gazlashtirilgan, buloq suvi vodoprovodi, shaharlararo avtomat telefon st-yasi, vino zdi qurilib, ishga tushirildi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1996).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:Parkentda tugʻilganlar
Rizamat

Rizamat — oʻrtapishar mahalliy xoʻraki va mayizbop uzum navi. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Kattaqoʻrgʻon va Parkent uzum navlarini chatishtirib chiqarilgan (K. V. Smirnov, A. F. Gerasimova). Mashhur sohibkor Rizamat Musamuhamedov sharafiga uning nomi bilan atalgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Barglari oʻrtacha, yumaloq, besh boʻlmali, sal kertikli, ters tomoni silliq. Guli ikki jinsli. Uzumi avgust-sentabrda pishadi. Uzum boshi yirik, tigʻizligi oʻrtacha, konussimon, vazni 300—550 g, gʻujumi yirik, silindr shaklida, yonbosh tomoni pushti. Poʻsti yupqa, eti zich, karsildoq, uzumi koʻrinishining bejirimligi va yaxshi taʼmi bilan ajralib turadi. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3000° boʻlganda 150 kunda pishadi. Tarkibida 20—22% qand bor. Hosiddorligi 200—250 s/ga. Novdalari yaxshi pishadi. Sovuqqa chidamsizroq, ragʻa, kul kasalligiga bardoshi yuqori emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Uzum navlari
Rizo Abbosiy

Rizo abbosiy, Rizoyi Abbosiy (1575, Kashan — 1635) — musavvir; Isfahon miniatyura maktabining yiriknamoyandasi. R. A. maishiy sahnalar va alohida varaqlarda portretlar yaratgan. R.A.ning ijodiy taraqqiyoti (Muhammadiy anʼanalariga asoslangan) koʻtarinki ruhdagi hayotbaxsh kompozitsiyalardan varaklarda ichki qudratga toʻliq tasvirlar yaratishga oʻtishi bilan kuzatiladi ("Moʻyna telpak kiygan qiz", "Sevishganlar", "Oʻsmir va qoʻy" va boshqalar). Asarlari Tehrondagi Guliston saroyida, Rossiya milliy kutubxonasida, Kembrijdagi Fitsuilm muzeyi va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Rassomlar
Turkum:Eron kishilari
Turkum:1575-yilda tugʻilganlar
Turkum:1635-yilda vafot etganlar
Rizoidlar

Rizoidlar (yun. rhiza — ildiz, eidos — koʻrinish), sodda ildizlar — yoʻsinlar, lishayniklar va baʼzan suvoʻtlar hamda zamburugʻlarda ildiz vazifasini bajaruvchi qilsimon ipchalar. Suv hamda oziq moddalarni shimish va substrat (tuproq, toshlar)ga yopishib oʻsish uchun xizmat qiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Botanika
Rizosfera

Rizosfera (yunoncha: rhiza — ildiz va sfera-qobiq) — oʻsimlik ildizlarini bevosita oʻrab turadigan tuproq qatlami. Tuproqning boshqa qatlamlariga qaraganda P. mikroorganizmlarga boy boʻlganidan, unda tuproq jarayonlari kuchliroq kechadi. R. mikroflorasining tarkibi tuproq tipi, ekologik sharoitlar va oʻsimlik yoshiga bogʻliq. Oʻsimliklar ildizlari orqali R.ga turli moddalar (qand, organik kislotalar, alkaloidlar, fitonsidlar) chiqadi va bu ajratmalar R. mikroorganizmlari uchun ozuqa boʻladi, tuproq nordonligini oʻzgartiradi. (yana qarang Ildiz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rizouddin ibn Faxruddin

thumb|right
Rizouddin Ibn Faxruddin yoki Faxretdinov Rizo (1859-yil 12-yanvar, Samara guberniyasi, Bugulma uyezdi — 1936-yil 11-aprel, Ufa) — maʼrifatparvar, adib, sharqshunos, diniy arbob.

Asosan, turkiy tilda yozgan. Ilk yirik asari — "Kitob at-tasrif" ("Morfologiya haqida kitob"), Qozonda nashr qilingan (1887). 1891-yildan Ufaga koʻchib kelib Orenburg musulmonlari diniy kengashida qozi boʻlib ishlagan (1906—22), Rossiyaning ichki qismi va Sibir musulmonlari Markaziy diniy boshqarmasi muftiysi (1922—32). Rossiya va boshqa mamlakatlardagi musulmonlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqalarni kuchaytirish uchun intilgan, Gʻarbning mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurashgan. 1906—17 yillarda 50 ga yaqin kitobi nashr qilingan. Orenburgda nashr etilgan "Vaqt" gaz. (1906—08) muharrir oʻrinbosari va "Shoʻro" jurnali (1908—18) muharriri. Uning asarlari 20-asr boshlaridayoq Turkistonda keng tarqalgan.

 
 Tvorchestvo Rizi Faxretdinova: issledovaniye, materiali, Ufa, 1988.

 
 Tarbiyali xotun (T., 1991), Tarbiyali ona, Tarbiyali ota, Tarbiyali bola, Qozon, 1898;
 Axlu ayol, T., 1994.

 

Turkum:1859-yilda tugʻilganlar
Turkum:1936-yilda vafot etganlar
Turkum:11-aprelda vafot etganlar
Turkum:Jadidlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Rizoshoh Pahlaviy

thumb

Rizoshoh Pahlaviy (1878.16.3, Mozandaron — 1944.26.7, Yoxannesburg) — Eron shohi (1925—41). Pahlaviylar sulolasi asoschisi. Dastlab Eron kazak brigadasida harbiy mansabdor. 1921-yil 21 fevralda mazkur brigada R. P. boshchiligida davlat toʻntarishi oʻtkazgan. 1921—23 yillarda harbiy vazir. 1923-yil oktabr — 1925-yil dekabrda bosh vazir. Qojarlar sulolasi tugatilgach, 1925-yil 12 dekabrda taʼsis majlisi R.P.ni Eron shohi deb eʼlon qilgan. R. P. davrida demokratik tashkilotlar va matbuot qattiq taʼqib ostiga olingan. 30-yillarning oʻrtalaridan fashistlar Germaniyasi bilan yaqinlashish siyosatini olib borgan. Sovet va ingliz qoʻshinlari Eron hududiga kirishi bilan (1941-yil avgust) taxtdan voz kechib, mamlakatni tark etgan. JARda vafot etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Turkum:Eron Bosh vazirlari
Rizoqulixon Hidoyat

Rizoqulixon Hidoyat (1800.8.6 1871.30.6) — tarixchi, diplomat, shoir. Erondagi dastlabki dunyoviy oliy maktab — dorilfunun direktori (1851 — 64). Xivaga yuborilgan elchilar rahbari (1851), elchixona haqida kitob yozgan. Uning eng yirik asari "Ravzat ussafoye Nosiriy" ("Nosirning poklik bogʻi") boʻlib, tarixchi Mirxond va Xondamir asarlarining davomi hisoblanadi. Asarda Eronning 16-asrdan 19-asrning 60-yillarigacha boʻlgan tarixi bayon etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
David Ricardo

thumb|right|220px

David Ricardo (18-aprel 1772-yil, London, Birlashgan Qirollik — 11-sentyabr 1823-yil, Glostershir grafligi) — ingliz iqtisodchisi, klassik iqtisodiy maktab namoyandasi. Dastlab 1793—1812-yillarda tijorat ishlari bilan shugʻullanib katta boylik orttirdi, keyinchalik ilmiy faoliyat bilan shugʻullandi. 1819—1823-yillarda Angliya parlamentining aʼzosiSowell, Thomas (2006). Klassik iqtisodiyot. New Haven, CT: Yale University Press..

Ricardoning ilmiy ishlari ish haqi, foyda va renta masalalariga bagʻishlangan. Uning iqtisodiyot fanidagi tarixiy oʻrni, birinchi navbatda, kapitalizmning iqtisodiy munosabatlarini qiymatning mehnat nazariyasi nuqtai nazaridan tadqiq etishni boshlab berganligidan iborat. Ricardo tovar qiymatining yagona manbai ishchining mehnati boʻlib, aholining daromadlari — ish haqi, foyda, foiz, rentalar shu tovar qiymatiga asoslanadi, deb qaradi. Ricardo „Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish asoslari“ (1817) asarida ishchining ish haqi bilan sohibkorning foydasi oʻrtasidagi nisbatning teskari proporsionalligini asoslab, ishchi va kapitalist iqtisodiy manfaatlarining zid ekanligini koʻrsatadi. Ricardo shugʻullangan asosiy masalalardan biri — yaratilgan ijtimoiy mahsulotning asosiy 3-sinf — sanoatchilar (foyda), ishchilar (ish haqi), yer egalari (renta) oʻrtasidagi taqsimoti muammosi boʻlgan. Ricardo renta nazariyasini asoslab berdi. Ricardo nazariya va amaliyotda erkin savdo tarafdori boʻlgan. Ricardo Angliyaning tashqi aloqalari uning iqtisodiyotida katta rol oʻynashini alohida oʻrgandi. U birinchilardan boʻlib ayrim tovarlarni ishlab chiqarishgina emas, balki mamlakatlar oʻrtasida xalqaro mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning ahamiyati katta ekanligini koʻrsatdi, tashqi savdoda qiyosiy afzalliklar nazariyasini asoslab berdi.

 

 
 Razzoqov A., Toshmatov Sh ., Oʻrmonov N., Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 2002.
 Sochineniye, t 1—5, M., 1961.

 

 Biografiyasi New School University saytida

Turkum:1772-yilda tugʻilganlar
Turkum:1823-yilda vafot etganlar
Turkum:Kishilar
Turkum:Iqtisodchilar
Rikketsiylar

Rikketsiylar (Rickettsiaceae) -bakteriyalar oilasi. Qoyali togʻlar dogʻli isitma kasalligi qoʻzgatuvchisini ilk bor aniqlagan amerikalik mikrobiolog X. T. Rikkets nomi bilan atalgan. Odatda, sharsimon yoki tayokchasimon shaklda, oʻlchami 0,2—0,6 mkm, harakatsiz, grammanfiy; 2 marta boʻlinish orqali koʻpayadi; spora hosil qilmaydi. Boʻgʻimoyoqlilar va issiq qonlilar, jumladan, odam organizmi hujayralari ichida parazitlik qiladi. Shimoliy Osiyoda odam va hayvonlarda toshmali terlama, qoyali togʻlar dogʻli isitmasi, kana rikketsiozi, Ku isitmasi va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rikketsiozlar

Rikketsiozlar, bakteriyasimon mikroorganizmlar — rikketsiyalar qoʻzgʻatadigan oʻtkir yuqumli kasalliklar. Hayvonlar, qon soʻruvchi hasharotlar (bit, burga, kana) va odamda uchraydi. Rikketsiozlar epidemik toshmali terlama, Ku isitmasi, okop isitmasi va boshqa kiradi.

Rikketsiyalar mikrometr ulushlaridan tortib, bir necha mikrometrgacha kattalikda boʻladi. Shakli sharsimon, ipsimon, kalta yoki uzun tayokchasimon boʻlishi mumkin. Rikketsiyalar turli xil hasharotlar (burga, bit va kanalar) organizmida parazitlik qiladi.

Rikketsiyalar qon orqali oʻtadigan yuqumli kasalliklar guruhiga kiradi. R.ning qoʻzgʻatuvchilari kasal odam (hayvon) qoni va limfasida muayyan vaqtgacha aylanib yurib, undan qon soʻruvchi hasharotlar (burga, bit) va kanalar orqali sogʻlom kishi qoniga oʻtadi, hasharotlar rikketsiyalarni faqat najasi yoki soʻlak bezlari sekreti orqali ajratadi. Ayrim hollarda, Mas, Ku isitmada R. qoramol suti va siydigi orqali toqadi.

Tabiiy sharoitda Rikketsiyalar turli xil yovvoyi sut emizuvchilar (asosan, kemiruvchilar)da uchraydi, bulardan (rikketsiyalarning qonda aylanib yurishi davrida) burga va kanalar kasallikni yuqtiradi. Odamga kasallik kana qonni soʻrganida, rikketsiyalar bit, burga, kana najasi orqali zararlangan teriga (Mas, terini qashiganda) yoki chang bilan shilliq pardalarga tushganida yuqadi. R. orasida epidemik toshmali terlama va okop isitmasi antroponoz kasallikdir, bular bilan koʻproq odam kasallanadi. Ularning qoʻzgʻatuvchisi bemor qonidan kasallik tarqatuvchi (bitlar)ga qrn soʻrganida oʻtadi, ulardan esa boshqa kishilarga tarqaladi. Qolgan P. — zoonoz kasalliklardir. Bunda odamga kasallik kasal hayvonlardan rikketsiyalar oʻtgan burga yoki kanalar chaqqanda yuqadi.

Kasallik toʻsatdan boshlanadi, bemor isitmalaydi, boshi va muskullari ogʻriydi va badaniga toshma toshadi. Qon tomirlarning devorlari, shuningdek, markaziy nerv sistemasi zararlanadi.

Bemor kasalxonada davolanadi. Rikketsiyalar ning oldini olish uchun qon soʻruvchi hasharotlar (kana, bit, burga) va kemiruvchilarga qarshi kurash olib borish lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kasallik qoʻzgʻatuvchi:Bakteriya
Maksim Rilskiy

Maksim Fadeyevich Rilskiy 1895.7(19).3 – Kiyev – 1964.24.7 – ukrain shoiri, olim va jamoat arbobi. SSSR Fanlar akademiyasi (1958) va Ukraina Fanlar akademiyasi (1943) akademik Ukraina Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1943—46). Ukraina Fanlar akademiyasi Sanʼatagunoslik, folklor va etnografiya instituti direktori (1944—64). Ilk sheʼrlar kitobi – „Oq orollarda“ (1910). Sheʼriy toʻplamlarida xalqlar doʻstligi, vatanparvarlik gʻoyalari aks etgan („Kuzgi yulduzlar ostida“, 1918; „Chorrahada“, 1929; „Mening Vatanim“, 1936; „Uzum yigʻish“, 1940 va boshqalar). „Marina“ sheʼriy qissasida (1933) qul ayol obrazi yaratilgan. „Ona Vatan uchun“ (1941), „Asl qurol“ (1942) sheʼriy toʻplamlari va „Yoshlikka sayohat“ dostoni (1944) urush mavzuida. „Koʻpriklar“ (1948), „Gullar va uzum“ (1957), „Olis ufklar“ (1959), „Turnalar galasi“ (1960), „Toʻrgʻay koʻlankasi“ (1961), „Kishki xotiralar“ (1964) va boshqa asarlar muallifi. A. S. Pushkin, M.Yu. Lermontov, A. Mitskevich, Yu. Slovatskiy va fransuz klassiklarining asarlarini ukrain tiliga tarjima qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Turkum:24-iyulda vafot etganlar
Rim pakti

Rim pakti — Italiya va Fransiya oʻrtasida tuzilgan bitim. 1935-yil 7 yanvarda B. Mussolini va Fransiya tashqi ishlar vaziri R. Laval tomonidan imzolangan. Undan koʻzlangan maqsad Ikkinchi jahon urushi arafasida kuchlar muvozanatini yuzaga keltirishga urinish edi. Rim paktiga koʻra, Fransiya Afrikadagi oʻz mustamlaka hududlarining maʼlum qismini Italiyaga bushatib berdi. Buning evaziga Italiya Chad kuli havzalariga qilinayotgan daʼvolarini, Tunisda olib borilayotgan aksilfransuz tashviqotini toʻxtatish majburiyatini oldi. Rim pakti Fransiya taxmin qilganidek, Germaniya—Italiya yaqinlashuvini bartaraf etmadi, ayni vaqtda, Italiyaning 1935—36 y.gi Efiopiyaga qilgan tajovuzi amalga oshishiga imkon yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rim huquqi

Rim huquqi — Qadimgi Rim huquq tizimi. Xususiy huquq va umumiy huquqni o'z ichiga olgan. Unda mulkiy munosabatlar, ashyoviy huquqlar, turli bitimlar, shartnomaga asoslangan va asoslanmagan majburiyatlar, meros huquqi va boshqa masalalarga oid qoidalar mukammal ishlab chiqilgan. Rim imperiyasining yuksalishi, uning boshqa davlatlarni bosib olishi bilan faqat rimliklarga tegishli boʻlgan bu qonun - qoidalar talabga javob bermay qoʻydi. Buning ustiga nafakat Rimda, shuningdek, Yevropa mamlakatlarida ham tovar, pul munosabatlarining jadal rivojlanishi, birinchi galda, turli davlatlar fuqarolari oʻrtasidagi mulkiy, savdo - sotiq munosabatlariga tegishli qoidalarni qayta koʻrib chikishni talab qilardi. Bu yangi Rim huquqi tarkibida xalqlar huquqi tizimining paydo boʻlishiga olib keldi. Ushbu huquq Rimliklar va Rimlik boʻlmagan shaxslar o'rtasidagi munosabatlar tatbiq qilindi, Rim xususiy huquqi, xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyatning mumtoz huquqi hisoblangan. Koʻpgina mamlakatlar Rim huquqidan namuna olganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Riman Georg Fridrix Bernhard

Riman Georg Fridrix Bernhard (1826.17.9, Quyi Saksoniya — 1866.20.7, Italiya) — nemis matematigi, fizikada nisbiylik nazariyasi vujudga kelishiga zamin yaratib bergan olim; matematikada kompleks oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyasini rivojlantirdi va unda geometrik usullarni takomillashtirdi. Riman sirtlari nomli tushunchani fanga kiritdi. Sonlar nazariyasida fundamental natijalarga erishdi. R.ning toʻplamlar nazariyasi va haqiqiy oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyasi yaratilishida xizmati katta. R. topologiyaning asosiy gʻoyalarini ilgari surdi. R. integrali tushunchasi toʻplamlar va haqiqiy oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyalarida katta rol oʻynaydi. R. asarlari 19 va 20-asrlar matematikasining koʻpgina sohalari rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1826-yilda tugʻilganlar
Turkum:17-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:1866-yilda vafot etganlar
Turkum:20-iyulda vafot etganlar
Turkum:Matematiklar
Riemann geometriyasi

Riemann geometriyasi , elliptik geometriya — noyevklid geometriyalaryagsh biri. Aksiomalari Yevklid geometriyasinkt aksiomalaridan farq qiladi. Uch oʻlchovli R.g.ning asosiy obʼyektlari: nuqta, toʻgʻri chiziq va tekisliklar; asosiy tushunchalari: mansublik tushunchasi (Mas, toʻgʻri chiziqning tekislikka mansubligi), nuqtalarning toʻgʻri chizikda joylashish tartibi va figuralarning kongruentligi. R.g.ga koʻra, har qanday 2 nuqta orqali 1 ta toʻgʻri chiziq oʻtadi, bir tekislikdagi har qanday 2 toʻgri chiziq 1 nuqtada kesishadi (yaʼni R.g.da "parallel" toʻgʻri chiziklar mavjud emas), nuqtalarning toʻgʻri chiziqda joylashish tartibi aylanadigan nuqtalarning joylashish tartibiga oʻxshash boʻladi. Riman tekisligida har qanday 2 toʻgʻri chiziq bir nuqtada kesishadi, sferada esa toʻgʻri chiziqlar rolini oʻtaydigan har 2 katta doira 2 nuqtada kesishadi; tekislikda yotgan toʻgʻri chiziq uni 2 sohaga ajratmaydi va hokazo.

R.g. haqidagi maʼlumot B. Riman tomonidan 1854-yil eʼlon qilingan. Bu eng toʻla oʻrganilgan noyevklid geometriyadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Riman fazosi

Riman fazosi (matematikada) — bir xil tabiatli narsa va hodisalarning har qanday tutash majmuasini fazo deb qarash goyasi. Birinchi marta B. Riman 1854-yilda ilgari surgan. Bunda qaralayotgan hodisani boshqalaridan ajratib turuvchi miqdorlar "fazo"dagi nuqta koordinatalari sifatida qabul qilinadi. Masalan, koʻk, qizil, sariq ranglarni olsak, talab qilingan rang oʻsha ranglarning intensivligini belgilovchi x, u, z lardan tuzilgan quyidagi formula bilan aniqlanadi: P=xK+yK+zC.

Bu fazo chiziqlari uzunliklarini oʻlchashda (cheksiz) kichik qadamlar usulini qoʻllash uchun chizikdagi biror nuqtadan unga cheksiz yaqin istalgan boshqa nuqtagacha boʻlgan masofani aniklovchi qonunni bilish kifoya. Masofalar oʻlchashning bu qonuni metrikami aniqlash deyiladi. Agar bu qonun Yevklid fazosidat uzunlik oʻlchash qonunidan hech farq qilmasa, eng sodda hol yuz beradi, yaʼni bunday fazo oʻzining "cheksiz kichik" soxasida Yevklid fazosidir. Boshqacha aytganda, bu fazoning cheksiz kichik sohalaridagina Yevklid geometriyasnning qonunqoidalari roʻy beradi. Masofalar ana shunday qoida boʻyicha oʻlchangan fazo Riman fazosi boʻladi, uning geometriyasi esa Riman geometriyasianr. Ichki geometriyali istalgan silliqegri sirt Riman fazosiga eng sodda misoddir. Sirtning ichki geometriyasi (uzunlik, burchak va yuzni oʻlchash, sirtni egish) Rimanning ikxi oʻlchovli geometriyasidir, chunki silliq sirt oʻzining har bir nuqtasining kichik fazo atrofida shu nuqtaga urinma tekislikdan kam farq qiladi. Uch oʻlchovli Riman fazosi kichik sohalarda Yevklid fazosi boʻlib, katta sohalarda uning xossalari Yevklid fazosi xossalaridan farq qiladi. Mas, uch oʻlchovli Riman fazosida qaralgan shar ustidagi aylana uzunligi uning radiusiga proporsional emas, uchburchaklarning yigʻindisi 180° ga teng boʻlmasligi mumkin va hokazo.

Riman geometriyasi va Lobachevskiy geometriyasi Riman fazosiga yaqqol misol boʻladi.

Riman fazosi tushunchasi matematikaning turli sohalarida, mexanika va fizikada keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Rimskiy-Korsakov

thumb|Valentin Serov tomonidan 1898-yilda chizilgan portreti
Nikolay Andreyevich Rimskiy-Korsakov (18-mart 1844-yil, Tixvin — 21-iyun 1908-yil, hozirgi Leningrad viloyati) — rus kompozitori, pedagog, dirijyor, musiqa jamoat arbobi. “Qudratli toʻda”ning aʼzosi. Peterburg konservatoriyasida professor (1871-yildan). “Qor qiz” (1881), “Sadko” (1896), Shoh “Sulton haqida ertak” (1900), “Oltin xoʻrozcha” (1907) kabi operalarda rivoyat, afsona va ertaklarga keng murojaat etib, xalq orzu va niyatlari, hayotbaxsh tabiat goʻzalligini madh etgan.

Tarixiy mavzularga asoslangan “Pskovlik qiz” (1872), “Shoh qayligʻi” (1898) va boshqa operalari bilan erksevarlik, xalqchillik gʻoyalarini olgʻa surgan, rus musiqali dramasini yuksak pogʻonaga koʻtargan. Rimskiy-Korsakov — garmoniya va orkestrlashning mohir ustasi. Sharq mavzularidagi “Antar” (1868) va “Shahrizoda” (1888), “Ispancha kaprichchio” (1887) kabi asarlarida programmali simfonik musiqa taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Uning 2 ta “Rus xalq qoʻshiqlari” toʻplami (1877, 1882), “Garmoniyadan amaliy darslik” (1886), “Orkestrlash asoslari” (1913) va boshqa asarlari rus va jahon kompozitorlik ijodiyotiga samarali taʼsir etdi."Rimskiy-Korsakov Nikolay Andreyevich" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kompozitorlar
Turkum:Rus kompozitorlari
Turkum:18-martda tugʻilganlar
Turkum:1844-yilda tugʻilganlar
Turkum:1908-yilda vafot etganlar
Turkum:21-iyunda vafot etganlar
Ring

Ring (ing. ring — doira) — boks tushiladigan kvadrat maydoncha (6x6 m). Atrofi himoya arqonlari bilan oʻralgan boʻlib, ular burchaklardagi ustunchalarga tortiladi. Poli yumshoq material bilan qoplanadi, sirpanmaydi. Bal. 75— 125 sm. 1838-yildan Angliyada racm boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ringgit

Ringgit — Malayziya milliy pul birligi. 1967-yildan muomalaga kiritilgan. IP. = 100 sen. Xalqaro ifodasi — MYR. Valyutalar kursi boʻyicha IP. =252 soʻm 79 tiyin; 1 AQSH dollari = 3,8 R. (2003, may).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rinologiya

Rinologiya (yun. rhinos — burun va ... logiya) — otorinolaringologiyaning burun anatomiyasi, fiziologiyasi va patologiyasini, shuningdek, burun kasalliklari, ularni davolash va oldini olishni oʻrganadigan boʻlimi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rinoskopiya

Rinoskopiya (yun. rhinos — burun va ... skopiya) — burun boʻshligʻi, devori va yutqinni koʻrib tekshirish usuli. "R." terminini chex fiziologi I.Chermak (1860) tatbiq etgan. R.da burunkergich va peshonaga taqiladigan maxsus oynakdan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rio-Bermejo

Rio-Bermejo — Janubiy Amerikadagi daryo, Paragvay daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1600 km, havzasining maydoni 133 ming km². Markaziy And togʻlarining sharqiy yon bagirlaridan boshlanib, Gran-chako tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 340 m³/sek. PresidensiyaRoka shahrigacha kichikroq kemalar qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Argentinadagi daryolar
Turkum:Boliviyadagi daryolar
Rio Grande (daryo)

thumb|220px|right|Rio Grande daryosi tasviri

Rio Grande, Río Bravo del Norte yoki Río Bravo — AQSH va Meksikadagi daryo. 2000 km masofada, yaʼni El-Paso shahridan to daryo quyilish joyigacha ikki davlat orasidagi chegara vazifasini oʻtaydi. Uzunligi 3,051 km (1896 milya), havzasining maydoni 472,000 km2. Qoyali togʻlardan boshlanib, qurgʻoqchil platolardan, baʼzida tor daralardan oqib borib, Meksika qoʻltigʻiga quyiladi. Oʻrta oqimida oʻrtacha suv sarfi 570 m³/sek, quyilish yerida 15–20 m³/sek. Suvining deyarli hammasi sugʻorishga sarflanadi. Yirik suv omborlari qurilgan. Ayrim qismlarida kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rio-kolorado

Rio-kolorado (— qizil daryo) — Argentinadagi daryo. Uzunligi 1200 km dan ziyod, havzasining maydoni 350 ming km². And togʻlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanuvchi RioGrande va Barrankas daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Patagonianing shim. qismidagi chuqur qurgʻoqchil vodiyni kesib oʻtib, Atlantika okeanining ElRinkon qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 140 m³/sek., bahor oylarida toshadi. Quyilish yeridan boshlab 320 km masofada kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Argentinadagi daryolar
Río Negro

Rio negro ( — qora daryo) — Argentinadagi daryo, Patagoniyaning shim. qismida. And togʻlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanuvchi Neuken va Limay daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi Neuken irmogʻi boshlangan joyidan 1300 km, havzasining maydoni 146 ming km². Patagoniyaning qurgʻoqchil tekisliklaridan oqib oʻtib, Atlantika okeaniga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 950 m³/sek. Yoz boshlarida toshadi. Ayrim qismlarida kema katnaydi. GES, suv omborlari qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Argentinadagi daryolar
Rioni

Rioni — Gruziyadagi daryo. Uzunligi 327 km, havzasining maydoni 13400 km². Katta Kavkazning Bosh yoki Suvayirgʻich tizmasining jan. yon bagʻridan boshlanadi. Kutaisi shahrigacha togʻlar orasidan okib, soʻng Kolxida pasttekisligiga chiqadi. Qora dengizga quyilish joyida delta hosil qiladi. Kor va muzlikdan, quyi okimida yomgʻirdan suv oladi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 405 m³/sek. Daryoga Rioni, Gumat GESlari qurilgan. Rioni vodiysining bosh qismidan Osetiya harbiy yoʻli oʻtgan. Rioni boʻyida Oni, Kutaisi, Poti shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gruziyadagi daryolar
Rioni pasttekisligi

Rioni pasttekisligi — Kavkazdagi pasttekislik. Gruziyadagi Rioni daryosining quyi oqimida (qarang Kolxida pasttekisligi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rinofima

Rinofima (yun. rhinos — burun va phyma — oʻsimta, shish) — burun terisida oʻsimta paydo boʻlishi. Koʻproq burun uchi va qanotlarida yuzaga keladi. Asosan, 40—50 yoshdagi erkaklarda uchraydi. R.ga alkogolizm, surunkali meʼdaichak kasalliklari va tashqi muhitning zararli omillari — chang, tez-tez sovqotish va boshqa sabab boʻladi. Kasallikda burun uchida toʻq qizil yoki koʻkimtirqizgʻish, gʻadirbudur dumaloq oʻsma hosil boʻladi. Bemorni operatsiya qilib davolanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Risberma

Risberma (gollandcha rijs — chiviq va berm — doʻng) — kanal yoki daryo oʻzanining suv ayirgichdan keyingi mustahkamlangan suv oʻtkazadigan qismi. Bevosita suv oʻzanini yuvilib ketishdan asraydi, kuchli suv oqimini kuchsizlantiradi, uning tezligini pasaytiradi va bir maromda tutib turadi. R.ning suv ayirgichga taqalib turadigan qismi beton va temirbeton plitalardan qilinib, egiluvchan armatura bilan biriktiriladi, shuningdek, ichiga shagʻal toʻldirilgan sim toʻrlardan ham qilinadi. R.ning orqa qismi gabion, shoxshabba, tosh uyumi va boshqa vositalar bilan mahkamlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Risling

Risling (nem. Riesling), Reyn rislingi — vinobop oʻrtapishar uzum navi. Reyn daryosi vohasida xalq seleksiyasida yaratilgan qad. navlardan biri. R. jahondagi tok ekiladigan barcha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda, Moldaviya, Ukraina, Qozogʻiston va Ozarbayjonda ham ekiladi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargining diametri 14— 16 sm, yumaloq, besh boʻlmali, tusi toʻq yashil, arra tishli, ters tomoni siyrak tukli. Guli ikki jinsli. Hosili faol harorat yigʻindisi 2700—3000° boʻlganda 155—170 kunda, avgust boshlarida pishadi. Uzum boshi silindrkonussimon, boʻyi 12—15 sm, eni 6—8 sm, vazni 100—130 g. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, och yashil, eti sershira, tarkibida 17—19% qand, 8—9% kislota bor.

Hosildorligi 80—100 s/ga (Oʻzbekiston sharoitida eng yuqori hosildorlik 290 s/ga). Qurgʻoqchilik va sovuqqa bardoshi yuqori, kasallik va zararkunandalarga chidami past. R. uzumidan, umuman, ovqat ustida ichiladigan yengil oq vinolar, mashhur Reyn va Model yengil vinolari, Oʻrta Osiyoda esa kuchli va desert vinolar tayyorlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Uzum navlari
Risola

Risola (arab. — xat, xabar) — 1) muayyan kasbhunar va uning tartibqoidalariga oid kitobcha, ustav (Mas, kulollik R.si, novvoylik R.si); 2) kichik hajmli kitob, broshyura; 3) biror ilmiy masalaga bagʻishlangan asar, traktat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Risorjimento

Risorjimento (ital. Risorgimento, aynan — uygʻonish) — italyan xalqining chet el hukmronligiga qarshi va parchalangan Italiyani birlashtirishga qaratilgan milliy ozodlik harakati. Shuningdek, ushbu harakat sodir boʻlgan davr: 18-asr oxiri — 1861-yil; R. 1870-yil Italiya qirolligiga Rimni qoʻshib olinishi bilan yakunlangan. R.ning eng muhim voqealari — 1848—49, 1859—60 yillardagi inqilob; R.ga rahbarlik qilish uchun respublikachi demokratlar (yetakchilari J. Madzini, J.Garibaldi va boshqalar) va liberallar (yetakchilari K.Kavur va boshqalar) oqimlari oʻzaro kurashganlar. Liberal oqim ustun kelib Italiya konstitutsion monarxiya shaklida birlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toʻxtapoʻlat Risqiyev

Risqiyev Toʻxtapoʻlat Tursunovich (1944.3.11 — Toshkent — 2014.29.10) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (1995), texnika fanlari doktori (1993). ToshDUni tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ishlagan (1970-72). Fizika-texnika institutida ilmiy xodim, laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari (197292). Oʻzbekiston Resublikasi Fan va texnika davlat komiteti raisining birinchi oʻrinbosari (1992—93, 1994—97). Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining fan, taʼlim va ijtimoiy muammolar masalalari boʻyicha davlat maslahatchisi (1993—94, 1997—2003). 2003-yildan 2010-yilgacha Oʻzbekiston Respublikasining Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Qoʻshma Qirolligidagi favqulodda va muxtor elchisi. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda yuqori konsentratsiyalashtirilgan quyosh energiyasidan foydalangan hodda xususiyatlari oldindan belgilangan yangi materiallarni yaratish texnologiyalariga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistonning Birlashgan Qirollikdagi elchilari
Turkum:Oʻzbekiston olimlari
Turkum:Oʻzbekiston yetakchilari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Turor Risqulov

Turor Risqulov (1894-yil 14(26)-dekabr, Yettisuv (hozirgi Olmaota) viloyati Verniy uyezdi Sharqiy Toʻrgʻay boʻlisi (volosti) — 1938-yil 10-fevral, Moskva) — davlat va jamoat arbobi. Merke shahridagi rustuzem maktabi (1910) va Pishpek (hozirgi Bishkek)dagi xoʻjalik maktabini tugatgan (1914). Turkistonda podsho Rossiyasiga qarshi 1916-yilda koʻtarilgan milliy ozodlik harakatida qatnashgan. Toshkentdagi oʻqituvchilar seminariyasida oʻqigan (1916—1917). Qozoq (qirgʻiz) yoshlarining inqilobiy tashkilotini tuzishda ishtirok etgan (1917-yil yozi). Turkiston ASSR sogʻliqni saqlash komissari (1918—1919), Turkiston kompartiyasi Musulmonlar byurosi raisi (1919—1920), Turkiston ASSR MIK raisining birinchi oʻrinbosari (1919-yil oktabrdan), raisi (1920). Risqulov Moskvaga chaqirib olinib, unga RSFSR Milliy ishlar xalq komissarligining ikkinchi oʻrinbosari, komissarliknnig Ozarbayjondagi muxtor vakili lavozimlari (1920-yil avgust — 1922-yil iyul) berildi. Keyin oʻz yurtiga qaytarildi va u Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Soveti raisi vazifasida ishlay boshladi (1922-yil sentyabr — 1924-yil yanvar). 1924—1925-yillarda u yana Moskvaga chaqirib olindi, Komintern (Kommunistik Internatsional) ijroiya qoʻmitasida, (faoliyat koʻrsatdi (Oʻrta Sharq boʻlimi prining yordamchisi, Mongoliyada… favqulodda vakil). Soʻng VKP (b) Qozogʻiston oʻlka komitetiga yuborilib, „Yenbekshi kazax“ gazeta masʼul muhariri qilib tayinlandi (1926-yil 10-apreldan). RSFSR XKS raisining oʻrinbosari (1926—1937).

Risqulov tarix, iqtisod, siyosat, jurnalistika sohasida oʻzbek, qozoq, rus tillarida asarlar yozdi. „Yettisuv masalalari“ (Toshkent, 1923), „Inqilob va Turkistonning tub aholisi“ (1917—1919) (Toshkent, 1925, 1qism), „Oʻrta Osiyo dolisining 1916-yil qoʻzgʻoloni“ (Kizil Oʻrda, 1927), „Qirgʻiziston“ (MoskvaLeningrad, 1927), „Qirgʻiziston“ (MoskvaLeningrad, 1929), „Turksib“ (1930) kabi kitoblari shular jumlasidandir.

Risqulov 1937-yil 21-mayda hibsga olingan. Turkistondagi „Ittihodi taraqqiy“ millatchilik tashkilotiga aloqadorlik va „panturkizm“da ayblanib, 1938-yil otishga hukm qilingan. 1956-yil oqlandi. SSSR parchalangach, Risqulovning ilmiy merosi Turkiston xalqlariga qaytarildi. Uch jildli asarlari Olmaotada rus tilida chop etildi. Tavalludining 100 yilligi keng nishonlandi (1994).

 

Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida

 

Turkum:Turkiston ASSR xalq komissarlari
Ritmik gimnastika

Ritmik gimnastika, Aerobika — musiqa sadolari ostida ijro etiladigan bir qancha jismoniy mashqlar (yurish, yugurish, sakrash va boshqalar). Sogʻlomlashtirish maqsadida qoʻllanadi. Barcha yoshdagi kishilar (erkaklar, ayollar, bolalar) shugʻullanishi mumkin. Rimik gimnastika. 1960-yillarda AQShda vujudga keldi. Oʻtgan asrning 70-yillari oʻrtalaridan Oʻzbekistonda ham ommalasha boshladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tibbiyot
Riton

Riton (yun. rhyton, rheo — oqaman) — ichimlik ichiladigan shoxsimon qadimiy idish. Yunon va Rim tarixchilari R. Hindistondan tarqalgan deb hisoblaydilar. R. bir oz egilgan va ichi kovak boʻlib, hayvonlarning shoxlari, metall, sopol, yogʻoch va boshqalardan tayyorlangan. Baʼzi R.larning pastki uchi hayvonlarning boshiga oʻxshatib bezatilgan. R. Qad. Eron, Baqtriya va Rimda ham mashhur boʻlgan. Qad. Niso shahrini qazish paytida fil tishidan yasalgan R.lar (2-asr) topilgan. Ularning pastki uchiga afsonaviy hayvonlar, avliyolar tasviri va ogʻiz tomoniga mifologik syujetlar boʻrttirib ishlangan. Niso R.lari parfiyalik ustalarning yuksak sanʼat asarlaridan hisoblanadi. Kavkazda ichimlikni R.da ichish hozir ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ritor maktabi

Ritor maktabi — Yunoniston va Rimda keng yoyilgan oliy gumanitar maktab: 3 bosqichli taʼlim tizimining yuqori choʻqqisi. Mil. av. 3-asrda Yunonistonda va mil. av. 1-asrda Rimda tarqalgan. Antik davr oxirigacha saqlangan. Boshlangʻich oʻrta va grammatik maktabdan soʻng, Ritor maktabida chiroyli soʻzlash sanʼati, notiqlik mahoratini egallash oʻrgatilgan. Ularda notiklik sanʼatidan tashqari yosh notiqlarning dunyoqarashini shakllantirishga yordam beradigan turli fanlar, xususan, ritorika, huquqshunoslik, tarix, adabiyot, falsafa oʻqitilishiga eʼtibor qaratilgan. Mark Tulliy Sitseron va Mark Fabiy Kvintilianlarning "Notiklik sanʼati boʻyicha oʻgitlar" kitobi Ritor maktabini boshqarishda foydalaniladigan asosiy qoʻllanma hisoblangan. Ular Ritor maktabini rivojlanishning yangi bosqichiga olib chikdilar va Rimda bu maktablarning davlat tasarrufiga oʻtishini taʼminladilar. Rim imperiyasining soʻnggi davrlarida, siyosiy tuzumning notiklik sanʼatiga bogʻliqlik darajasi bir kdsar susayganligi sababli Ritor maktabining mavkei pasaydi va tortishuvli masalalarni hal etish vositasiga aylanib qoldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ritorika

Ritorika (yunoncha: rhetorike — notiqlik) — notiqlik sanʼati; keng maʼnoda umuman badiiy nasr haqidagi fan. Mil. av. 5—4-asrlarda Yunonistonda yuzaga kelib, mil. av. 3—2-asrlarda tizimli fan shaklini olgan. Mil. av. 1-asrda Rimda tarqalgan. 5 qismdan iborat boʻlgan: materialni topish, joylashtirish, soʻz bilan ifodalash (3 uslub: yuqori, oʻrta, pastki hamda uslub koʻtarinkiligining 3 vositasi: soʻz tanlash, soʻzlarni biriktirish va uslubiy figuralar xaqidagi taʼlimot), yodlash, talaffuz. Qadimgi davrda Aristotel (Sitseron, Kvintilian ijodida) ishlab chiqilgan, oʻrta asrlarda va yangi davrda (Rossiyada Lomonosov ijodida) rivojlantirilib, 19-asrda adabiyot nazariyasiga qoʻshilib ketgan. Keyinchalik "Ritorika" termini dabdabali, quruq safsatani anglatgan (qarang Voizlik sanʼati)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rif respublikasi

Rif respublikasi — Shimoliy Marokashdagi togʻli Rif viloyati qabilalarining harbiy-siyosiy birlashmasi. Rif qabilalarining 1921—26 yillardagi ispan va fransuz mustamlakachilariga qarshi milliy ozodlik urushi jarayonida tuzilgan. Oliy qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat — Milliy majlis boʻlgan. Unga prezident Abdulkarim rahbarlik qilgan. Hukumat aʼzolari 5 kishidan iborat boʻlgan. Qoidlar ichki ishlar vazirligiga va qabila ishlarini nazorat qiluvchi Respublika kengashiga boʻysungan. Aholidan olingan soliqlar, asosan, armiyaga sarflangan. Rif respublikasi ispan va fransuz qoʻshinlariga uzoq vaqggacha zarba berib kelgan. Biroq ularning birgalikda qilgan hujumlariga bardosh berolmay magʻlub boʻlgan (1926-yil 27 may).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rifey

Rifey (lotincha: Ri phaei montes — Rifey togʻlari; qad. geograflar Ural togʻlarini baʼzan shunday ataganlar) — kechki pjembriyga mansub yirik stratigrafik boʻlinma. Geologik yoshi 1650—570 mln. yil boʻlgan, kam oʻzgarishga uchragan togʻ jinslaridan iborat; kembriy davri q. Kembriy sistemasi (davri) bilanalmashgan. R. 1945-yil rus geologi N.S. Shatskiy tomonidan Janubiy Uralda aniqlangan. taxminan yuqori proterozoy (qarang Proterozoy "guruhi") ga muvofiq keladi. R. tarkibida 4 ta boʻlinma mavjud: quyi, oʻrta, yuqori va vend. Soʻnggi boʻlinmaga mustaqil majmua sifatida qaraladi va koʻpincha terminal R., yoki vendomi deb ataladi. Shu 4 boʻlinmaning har biri tarkibida R. yotqiziklarini boʻlimlarga ajratish va korrelyasiya qilishda asos boʻladigan koʻkyashil suvoʻtlar qoldiklari (stromatolitlar)ning oʻziga xos majmuini koʻrish mumkin.

R.ning dengiz va quruqlikdagi yotqiziklari barcha materikda tarqalgan. Platformalar R.da paleozoydagiga nisbatan kichiroq maydonni egallagan. Ular yassi quruqlikdan iborat boʻlib, ustidagi qad. jinslar yuvilib ketgan. Nuragan jinslar esa bukilmalarda toʻplana borgan. Geosinklinal sistemalarning tashqi bukilmalarida qumtoshli jinslar bilan birga gilli karbonatli, baʼzan flish (Tyanshanda) yotqiziklari vujudga kelgan. Okean tubidagi Yer pusti ichki bukilmalarida suv osti vulkan mahsulotlari yigʻilgan. R. oxirida keng maydonlarda motsslar yotqizilgan. R.da arid (quruq) ikdim boʻlganligi uchun qizil yotqiziqlar toʻplangan. Biroq yuqori R.ning 2-yarmida va terminal R.da koʻp oʻlkalarda muzlik yotqiziklari uchraydi.

R.ning kabonatli jinslarida koʻplab stromatolitlar mavjud. Qatlamlarni ajratishda mikrofitolitlar muhim ahamiyatga ega. R. choʻkindilarida stratigrafik ahamiyatga ega boʻlgan akritarxlar mavjud. R.da umurtqasizlarning dastlabki tiplari paydo boʻlib, erta paleozoyda ravnaq topgan. R.ning yuqori qismida skeletsiz koʻp hujayrali hayvonlar uchraydi. Halqali chuvalchanglar yaxshi namoyon boʻlgan.

Foydali qazilmalardan R. choʻkindilarida temir rudasi, fosforitlar, ayrim joylarda qoʻrgʻoshinrux, Ekvatorial Afrikada mis, kobalt va uran rudalari mavjud. Sibir platformasida terminal R.da gazkondensatlar va neft uyumlari aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Riflar

Riflar — Shimoliy Marokashning togʻli viloyatidagi barbarlar. 1,25 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Barbar tilida soʻzlashadilar. Ikkinchi til — arab tili. Dindorlari — sunniy musulmonlar. 18-asrning boshlarida R. arablar tomonidan bosib olindi. Ular 17—18-asrlar, ayniqsa, 19-asr va 20-asrning boshlarida fransuz va ispan mustamlakachilari tomonidan asoratga solingan. 1921—26 yillar mustamlakachilarga qarshi milliy ozodlik kurashi olib borib Rif respublikasi tuzishgan. Asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Riflar (dengiz)

Riflar — sayoz joylarda dengiz tubining suv ostidagi yoki suv yuzasidan koʻtarilib turgan balandliklari. Dengiz tubidagi qoyalar yoki qirgʻoqlarning yemirilishidan, marjon qurilmalaridan, ohakli suvoʻtlar qoldiqlaridan hosil boʻladi. R., asosan, ekvatorial va tropik dengizlarda, suv temperaturasi 20° dan yuqori boʻlgan, kuchli toʻlqinlar boʻlmaydigan hududlarda tarqalgan. Toʻsiq P., qirgʻoq P., halqasimon P. (atollar) ajratiladi. Avstraliyaning shim.sharqiy qirgʻogʻi yaqinidagi uz. 200 km li Katta Toʻsiq rifi eng katta rifdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil