Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Odil Sunnatov

Odil Sunnatov (1951.27.4, Kattaqoʻrgʻon shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1973). 1975-yildan Kattaqoʻrgʻon shahri 1madaniyat uyida dirijyor, boʻlim boshligʻi, badiiy rahbar, 1984-yildan 14maktabda, 1988-yildan 16maktabda musiqa taʼlimi fani oʻqituvchisi. Musiqa maktabi bilan hamkorlikda maktab oʻquvchilari ishtirokida oʻzbek xalq sozlari boʻyicha guruh tashkil etgan; guruh qatnashchilari Respublika "sanʼat bayrami" koʻrik tanlovlarida diplomlar bilan mukofotlangan.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Sunʼiy yoʻldosh

thumb|upright=1.35|NASAning Yerni kuzatuvchi floti (2019-yil iyun)
alt=|thumb|Yerni kuzatuvchi sunʼiy yoʻldosh — ERS 2ning toʻliq oʻlchamdagi modeli

Sunʼiy yoʻldosh — biror osmon jismi atrofida orbita boʻylab harakatlanadigan kosmik apparat. Dunyoda birinchi marta SSSRda Yer sunʼiy yoʻdsoshi (YESI) (1957), Quyosh (1959), Oy (1966), Venera (1975) sunʼiy yoʻldoshlari, AQShda Mars sunʼiy yoʻldoshlari (1971) uchirilgan. YESYning minimal uchish balandligi 140-150 km, maksimal uchish balandligi bir necha yuz ming km. Orbita boʻylab aylanish davri 1,5 soatdan bir necha sutkagacha. Ekvator tekisligi yaqinidagi orbitada turuvchi YESY ekvatorial; Yer qutblari yaqinidan oʻtuvchi orbitadagi YESY kutbiy; aylanma ekvatorial orbitaga chiqarilgan, Yer sirtidan 35800 km ga uzoqlashtirilgan va Yer aylanishi yoʻnalishi boʻyicha harakatlanib, Yer aylanish yoʻnalishiga mos keluvchi YESI (Yer sirtidagi biror nuqtasida qoʻzgʻalmasdek boʻlib tuyuladi) statsionar deb ataladi. YESY ning asosiy turi orbital kosmik kema hisoblanadi va orbital st-yadan taʼminlanadi.

 Yana qarang 

 Yer sunʼiy yoʻldoshlari
 Kosmik suratga olish
Sunʼiy tanlash

Sunʼiy tanlash — odam tomonidan eng qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan hayvon va oʻsimliklarning ayrim nusxalari, zotlari, novlarini ulardan avlod olish maqsadida tanlab olish. St. nazariyasi asoslarini. Ch. Darvin ifodalab bergan (1859). U St. uy hayvonlari zotlarini va ekinlar navlarining paydo boʻlishiga sabab boʻlgan asosiy omil ekanligini koʻrsatib berdi. Sunʼiy tanlashning taʼsiri va natijalarini tadqiq qilish Darvinning tabiiy tanlanishni asoslab berishida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Ibtidoiy davrlarda odam foydali hayvonlarni xonakilashtirish va isteʼmolga yarokli oʻsimliklar oʻstirishda St. ongsiz holda yuz bergan. Ibtidoiy chorvadorlar dehqonlar hayvon va o’simliklarning saralarini saqlab qolishga va ulardan nayel, urugʻ olishga harakat qilishgan. Eng yaxshi hayvonlarni avloddan avlodga saqlab borish podani yangilab, qayta tiklab turish imkonini bergan, yaxshi urugʻlar ekish esa barqaror hosilni taʼminlagan.

18-asrning 2-yarmida paydo boʻlgan seleksiya mahorati (muayyan uslublar asosida tanlash) chorvachilik va oʻsimlikshunoslikda oʻz ahamiyatini toʻliq saqlab kelmoqda. Ilmiy St. ayrim bir qimmatli xoʻjalik belgilari boʻyicha olib boriladi, bu esa organizmlarda genetik va morfologik korellyasiya tizimlarining buzilishiga olib keladi. Shu sababli koʻp hollarda Sunʼiy tanlashning qoʻshimcha natijasi tarzida organizmlarning fenotipik oʻzgaruvchanligi ortadi, umumiy hayotchanligi pasayadi. Sunʼiy tanlashning yalpi va yakka (individual) tanlash shakllari bor. Yalpi tanlashda fenotip boʻyicha zot yoki nav standartlariga muvofiq, kelmaydigan barcha nusxalar yaroqsizga chiqariladi (zot yoki nav sifatlarini saqlab qolish maqsadlarida oʻtkaziladi)G Yakka tanlashda ayrim nusxalar belgilarning irsiy barqarorligini hisobga olgan xolda, genotip boʻyicha oʻsimlik navi yoki hayvon zotini bir qancha avlodlarda baholash bilan olib boriladi (zot va navga xos sifatlarni takomillashtirishni taʼminlaydi). Bahodir Normativ, Izatulla Eshmatov. Gold Boy, Richmenovlar
Sunʼiy tillar

Sunʼiy tillar – muayyan maqsadni koʻzlab yaratiladigan va tabiiy tillarning oʻrinbosari sifatida qoʻllanadigan tillar. Sunʼiy tillar maxsuslashuvi moʻljaliga qarab, shuningdek, tabiiy tillar bilan oʻxshashlik darajasiga koʻra farqlanadi: xalqaro yordamchi tillar, matematik yordamchi tillar, informatsion tillar. Xalqaro yordamchi tillar tabiiy tillar bilan yuqori darajada oʻxshash boʻlgan, umumisteʼmolga moʻljallangan, maxsuslashmagan tillardir.

Xalqaro muomala vositasi sifatida Sunʼiy tillar yaratish gʻoyasi fransuz olimi R. Dekart va nemis olimi G. Leybnitsga tegishlidir. Bular tushunchalarning mantiqiy tasnifiga tayanuvchi ratsional til loyihalari boʻlgan. 17—20-asrlarda bunday tillarning 1000 ga yaqin loyihasi yaratilgan boʻlsada, ularning ayrimlarigina (volapyuk, esperanto, ido, interlingva) amalda qoʻllangan. Sunʼiy tillar aprior (tabiiy tillarga bogʻliq boʻlmagan), aposterior (tabiiy tillarning matyorialini oʻzlashtirgan) va aprioraposterior (aralash) tillarga boʻlinadi. Xalqaro muomalaga kirgan dastlabki Sunʼiy tillar volapyuk (ing. world va speak soʻzlarining fonetik oʻzgarishidan: volapiik – „jahon tili“) aralash Sunʼiy tillar boʻlib, 1879-yilda Germaniyada I. M. Shleyer tomonidan yaratilgan. Aposterior Sunʼiy tillar dan esperanto 1887-yilda Polshada varshavalik vrach L. L. Zamengof tomonidan yaratilgan. Ido, interlingva, oksidental ham aposterior Sunʼiy tillar larga mansubdir, yaʼni ularning yaratilishida baynalmilal leksikadan unumli foydalanilgan.

Matematik yordamchi tillar, boshqacha aytganda, turli moʻljaldagi maxsus St., asosan, matematika mantiq, lingvistika, kimyo, fizika va boshqa fanlarning ramziy (ramzlarga asoslangan) tillaridir. Bunday tillarning yaratilishi ham oʻz tarixiy bosqichlariga ega: matematik ifodalardagi harfiy ramzlar Yevropada 16-asrdan qoʻllangan; matematik mantiq tili 19—20-asrlarda, tilshunoslikning ramziy til unsurlari oʻtgan asrning 20— 40-yillarida paydo boʻlgan.

Informatsion tillar, yaʼni insonmashina muomalasiga asoslangan tillar oʻtgan asrning 40-yillarida, EHMning paydo boʻlishi bilan bir davrda shakllana va rivojlana boshlagan (qarang: Informatsion tillar).

Baʼzan „Sunʼiy tillar“ termini shakllanishi va rivojlanishiga insonning ongli taʼsiri yuqori darajada boʻlgan tabiiy tillarning kichik tizimlariga nisbatan ham qoʻllanadi. Masalan, laxja va shevalarga nisbatan adabiy tillar, umumxalq tiliga nisbatan xunarmandlar va maxsus guruhlar tillari Sunʼiy tillar hisoblanadi.

Sunʼiy tillar ni har ikki maʼnoda oʻrganish tilning sistemaviylik, kommunikativlik, yaroqlilik, barqarorlik va oʻzgaruvchanlik kabi xususiyatlari haqidagi, shuningdek, insonning tilga ongli taʼsiri chegaralari haqidagi nazariy tasavvurlarni kengaytiradi.

 Taniqli misollar 
 Volapuk (1879)
 Esperanto (1887)
 Ido (1907)
 Oksidental (1922)
 Novial (1928)
 Sona (1935)
 Interlingva (1951)
 Klingon tili (1984)
 Lojban (1987)
 Lingua Franca Nova (1998)
 Tokipona (2001)
 Slavyanlararo tili (2006)
 Turon tili

 

Turkum:Tillar
Turkum:Sun'iy tillar
Sunʼiy qochirish

Sunʼiy qochirish (urugʻlantirish) — qishloq xoʻjaligi. hayvonlarini qochirish (urugʻlantirish) uchun erkak hayvonlardan olingan spermani kuyikkan urgochi hayvon jinsiy yoʻliga (bachadon boʻyniga yoki bachadonga) sunʼiy kiritish. Seleksiyanaslchilik ishida eng mahsuddor naslli erkak hayvonlardan unumli foydalanish, hayvonlar zotlarining nasl sifatlarini jadal yaxshilash maqsadlarida qoʻllanadi, mollar tabiiy qochirilganda jinsiy aʼzo orqali yuqishi mumkin boʻlgan kasalliklar (brutsellyoz, vibrioz va boshqalar)ning oldi olinadi. Spermalar naslchilik korxona (stansiya)laridagi eng yaxshi nasddor erkak hayvonlardan olinadi. S.k,. 5 ta asosiy texnik usuldan iborat: erkak hayvondan sperma olish, uning sifatini baholash, maxsus sharoitda suyultirish, urugʻlantirish qobiliyatini yoʻqotmay sovuq muhitda saqlash, urgʻochi hayvon jinsiy yoʻliga kiritish.

Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda, Sunʼiy qochirishning ibtidoiy usuli mil. av. davrlarda otlar zotini yaxshilashda qoʻllangan. 18—19-asrlarda bu usulga qiziqish va uni oʻrganish avj oldi. Sunʼiy qochirishni 1763-yilda nemis olimi S.A.Yakobi baliklarda, 1780—82 yillarda Italiyada Spalansani va Rossi itlarda, 1893-yilda Rossiyada veterinar vrach Lideman biyalarda qoʻllagan. 1928—33 yillarda yangi urugʻ olish, saqlash va suyultirish usullari kashf etilgan. Hayvonlar spermasini chuqur muzlatish va uni uzoq muddat saqlash usuli 1946-yilda ishlab chiqilgan.

Sunʼiy qochirish qoramolchilikda yil davomida, qoʻychilik va baliqchilikda mavsumiy qoʻllanadi. Sunʼiy qochirish uchun sperma buqalardan haftada 2—4 marta, qoʻchqorlardan kuniga 2—4 marta, choʻchqalardan 3 yoki 2 kunda 1, aygʻirlardan 1 kunda 1 marta olinadi. Suyultirilgan va —2—4°da saqlangan buqa spermasidan 3 sutka, qoʻchqornikidan 24 (baʼzan 36) soat, aygʻirnikidan 24—36 soat davomida foydalanish mumkin.

Bitta nasldor buqaning bir martalik 4—5 sm³ shahvati (spermasi)dan oʻnlab, suyultirilgan urugʻlaridan 1500—2000 bosh sigir va gʻunajinni S q. mumkin.

Sunʼiy qochirishda urgʻochi hayvonlarning kuyikish holati muntazam kuzatib boriladi. Qoramolchilikda har kuni 3 mahal (ertalab, tushda va kechqurun) podadagi kuyikkan sigir va gʻunajinlar ajratilib, sunʼiy urugʻlantiriladi, soʻngra ular 10—12 soatdan keyin yana qayta urutlantiriladi. Sunʼiy qochirishda shpritskateteri, shpritsyarim avtomat va yoritgichli qin oynasi kabi asboblardan foydalaniladi. Har bir qochirilgan ona hayvon uchun maxsus kartochka yuritiladi. Kartochkada ona molning laqabi yoki tartib inventar raqami, zoti, yoshi, birinchi marta qochirilgan yoshi, qochirish va takroriy qochirish muddatlari, urugʻi qoʻllangan erkak hayvonning laqabi yoki inventar raqami va zoti, qochirilgan ona molning tugʻish muddatlari qayd etiladi (qarang Davlat naslchilik korxonasi). Oʻzbekistonda Sunʼiy qochirish usuli 20-asrning 50y.laridan boshlab amaliyotga kiritiddi.

Sayxonov Karomat.
Sun Yat-sen

thumb|210px|right|Sun Yat-sen
Sun Yat-sen (boshqa ismlari: Sun Chjunshan, Sun Ven) (1866—1925) — Xitoy siyosat arbobi. 1894-yil Sinchjunxoy tashkilotini, 1905-yil — Tunmexoy ommaviy tashkilotini tuzgan. 1911 — 13 yillardagi Sinxay inqilobi rahbari. Xitoy Respublikasining 1- (muvaqqat) prezidenti (1912-yil 1 yanvar — 1 aprel). 1912-yil gomindan partiyasiga asos solgan.OʻzME
1940-yilda Sun Yat-senga "millat otasi" unvoni berildi.
Suprematizm

Suprematizm (lot. supremus — eng yuqori, oliy) — 20-asr boshlarida shakllangan avangard sanʼat yoʻnalishi. Abstrakt sanʼat turi sifatida asarlari tasviriylikdan holi, turli rang va turli hajmdagi sodda handasiy shakllar (toʻrtburchak, uchburchak, yoʻlsimon chiziq va boshqalar)ning asimmetrik uygʻunlashuvidan hosil boʻladi. Asoschisi K.S.Malevich; V. Kandinskiy, P. Sezann taʼsirida xandasiy abstrakt izlanishlarni birlashtirishga harakat qildi ("Qora kvadrat", "Dinamik suprematizm", 1914 va boshqalar). S. vakillari asimmetrik kompozitsiyalarda rangli, handasiy shakllarning tartibi va joylashuvi orqali asarlarning ichki harakatini koʻrsatishga intildi.

 

Turkum:Sanʼatdagi oqimlar
Sur

Sur — ochiq havoda soyada osib qoʻyib yoki dudlab quritilgan, qoqi qilingan goʻsht, baliq va hokazo;

 

Turkum:Taomlar
Sur tuproqlar

Sur tuproqlar (boʻz tuproqlar) — choʻldasht mintaqasidagi oʻt oʻsimliklar bilan qoplangan, togʻ etaklari qiya tekisliklarida tarqalgan tuproq tipi. Oʻrta Osiyodagi choʻldashtlarda keng tarqalgan boʻlib, shagʻalli yotqiziqlar ustidagi lyoss va lyossimon qumoklarda hosil boʻladi. Sur tuproqlar yil davomida qisqa nam va iliq, uzoq davom etuvchi issiq va quruq davrning keskin navbatlanib kelishi sharoitida rivojlanadi. Yillik yogʻin miqdori 200–600 mm. Oʻsimlik qoplami efemeroid rivojlanish sikliga ega boʻlib, butun vegetatsiya davomida oʻsadigan koʻp yillik oʻsimliklar hamda chala butalar bilan aralash oʻtlardan iborat. Tuproq kesimi aniq genetik qatlamlarga ajralmagan. Granulometrik tarkibiga koʻra, asosan, changsimon, yengil va oʻrtacha, kamdankam ogʻir qumoqli zarrachalardan iborat. Togʻ oldi tik qiyaliklarida esa toshliqumoqli Sur tuproqlar (A — chirindili qatlam qalinligi 10—20 sm, chirindi miqdori 1—3%, usti chimli; V — karbonatli qatlam, asosan, tipik va toʻq tusli; S. — ona jins) genetik qatlamlardan tashkil topadi. Och tusli, tipik, toʻq tusli va kam karbonatli Sur tuproqlar tipchalari bor. Och tusli St., dengiz sathidan 200–800 m balandlikda dare terrasalari hamda tog etagi tekisliklarida (ayrim xrllarda undan yuqori, mas, Sherobod shahri, qoyali Oqtogʻ togʻlari va Qurama togʻlarining kuchli eroziyalangan jan. qiyaliklarida uning yuqori chegarasi 1000–1100 m balandlikda) tarqalgan; chirindili qatlami qalinligi 40—50 sm. Tipik Sur tuproqlar och tusli Sur tuproqlar ga nisbatan balandroqda, yogʻingarchilik koʻp, harorat birmuncha past boʻlgan togʻ oldi tekisliklarida, adirlar va pastliklarida (dengiz sathidan 500–1000 m balandlikda) tarqalgan. Chirindili qatlam qalinligi 60—80 sm (yuqori qatlamlarda chirindi miqdori 1,5—2,5%). Toʻq tusli Sur tuproqlar dengiz sathidan 700–1600 m balandlikdagi togʻ oldi va past toglarda tarqalgan. Chirindili qatlam qalinligi 100—130 sm. Kam karbonatli Sur tuproqlar togʻ oldidagi lyossli va Tyanshan togʻ etaklari tekisliklaridagi shim. qiyaliklarda tarqalgan.

Sur tuproqlar da qishloq xoʻjaligi. ekinlari sugʻorilib yetishtiriladi.

Turkum:Tuproqshunoslik
Surakarta Sunanate

thumb| Hokimiyat
Surakarta-(asosan Solo nomi bilan ma'lum) Markaziy Java viloyatining janubi-sharqiy qismida joylashgan avtonom shahar. U Bengavan Solo daryosi bo'yida (qisqacha Solo) joylashgan va deyarli 580 000 aholi istiqomat qiladi (2021-yil oxirigacha).

 Geografiyasi 

 Tabiati 
Surakarta shahri dengiz sathidan 90 metr balandlikda joylashgan.Surakarta, Yogyakarta bilan bir qatorda,Yava madaniyatining ikki muhim markazlaridan biri bo'lib,unda qadimgi saroy an'analari o'z ta'sirini ko'rsatishda davom etmoqda. Avtonom munitsipalitet 110°45'15" va 110°45'35" E oralig'igacha cho'zilgan. L. va 7°36′ dan 7°56′ s gacha. Bu gubernatorlikka ega Sukoharjo,gʻarbda Kecamatan Kolomadu (Karanganyar gubernatorligi eksklavi ),shimoli-gʻarbda Boyolali gubernatorligi va shimoli-sharqda Karanaganyar gubernatorligi bilan chegaradosh. Bu Markaziy Java viloyatining olti avtonom shaharlari ichida aholi eng zich joylashgan hududi hisoblanadi. 

 SHaharning taniqli shaxslari 

 Nyi Ageng Serang (1752-1838), milliy qahramon ;
 Maks Strutt (1903–1992), Gollandiyalik elektrotexnika muhandisi;
 Hendrik Houwens Post (1904-1986), gollandiyalik romantik va luzitanist;
 Villem Yoxan van Blommeshteyn (1905-1985), gollandiyalik gidrotexnika muhandisi;
 Oemar Seno Adji (1915-1984), siyosatchi va huquqshunos
 Siti Xartina Suxarto (1923-1996), Suxartoning rafiqasi, Indoneziyaning ikkinchi prezidenti
 R. Soeprapto (1924–2009), siyosatchi
 Aleksandr Djayazizvaya (1931-2006), Rim-katolik ruhoniysi va Bandung episkopi
 Willibrordus S. Rendra (1935–2009), shoir, dramaturg, aktyor, rejissyor
 Koen Zuidema (1942 yilda tug'ilgan), golland shaxmatchisi
 Darmadi (1945 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Chen Yuniang (1946 yilda tug'ilgan), xitoylik badmintonchi va murabbiy
 Indra Gunavan (1947–2009), badmintonchi
 Siti Fadila (1949 yilda tug'ilgan), shifokor va siyosatchi
 Johannes Pujasumarta (1949-2015), Semarang Rim-katolik arxiyepiskopi
 Luluk Purvanto (1959 yilda tug'ilgan), jazz musiqachisi
 Edhi Xandoko (1960–2009), shaxmat grossmeysteri
 Joko Vidodo (1961 yilda tug'ilgan), 2014 yildan beri Indoneziya prezidenti 
 Rudi Gunavan (1966 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Joko Suprianto (1966 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Bambang Suprianto (1969 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Eng Xian (1977 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Shri Indriyani (1978 yilda tug'ilgan), og'ir atletikachi
 Wynne Prakusya (1981 yilda tug'ilgan), tennischi
 Suryo Agung Vibovo (1983 yilda tug'ilgan), sprinter
 Andreas Adityawarman (1987 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Rizki Amelia Pradipta (1990 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Muhammad Ulinnuha (1991 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Renna Suvarno (1992 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Rio Xaryanto (1993 yilda tug'ilgan), avtomobil poygachisi
 Arya Maulana Aldiartama (1995 yilda tug'ilgan), badmintonchi

 

 Kota Magelang statistik sahifasida PDF formatidagi turli nashrlar (Indoneziya/ingliz)
 Open Data Surakarta (Indoneziya)
Suralay gʻozlar

Suralay gʻozlar — oʻrdaklar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 7 turi bor. Patlari oqqora va jigarrang, modasi ochroq rangda, Yevrosiyo, Afrika, Avstraliya, Yangi Zelandiyada tarqalgan. Dasht, yarim dasht va choʻllardagi shoʻr yoki chuchuk suv qavzalarida yashaydi. Oʻzbekistonda 2 turi: suralay gʻoz va angʻirt yil davomida uchraydi. Tanasining uz. 60 sm cha, vazni 1 — 1,6 kg. Suv havzalari qirgʻogʻiga uya quradi; koʻpincha tulki, boʻrsiq va boshqa hayvonlar inidan foydalanadi. 8—15 ta tuxum qoʻyadi; uni faqat modasi bosadi. Qis Suralay gʻoz. qichbaqasimonlar, mollyuskalar, oʻsimlik urugʻlari va boshqa bilan oziqlanadi. Goʻshti va prai uchun ovlanadi.

Turkum:Qushlar
Surgi vositalari

Surgi vositalari - ichak peristaltikasini kuchaytirib, ich yurishini tezlashtiradigan moddalar. Sv. ichak shilliq pardasi retseptorlar (nerv uchlari) iga qitiqlovchi taʼsir koʻrsatadi. Surgi vositalari qabziyatda, odam zaharli moddalardan zaharlanganda ichakni tozalashda, shuningdek, meʼdaichak yoʻllarini tekshirish, operatsiyaga tayyorlash va boshqa xrllarda qoʻllanadi. Asosan, yoʻgʻon ichakka taʼsir koʻrsatadigan va butun ichak boʻylab taʼsir etadigan Surgi vositalari mavjud. Surunkali qabziyatda, asosan, yoʻgʻon ichakka taʼsir etadigan Surgi vositalari buyuriladi. Ular oʻsimlik (ravoch, itjumrut, sano) preparatlari boʻlib, tarkibida antraglikozidlar tutadi. Kimyoviy tuzilishi va taʼsiri jixatidan antraglikozidlarga oʻxshab ketadigan moddalar — fenolftalein va izofeninlar sintez yoʻli bilan olinadi. Bu guruh vositalari ingichka ichakdagi qazm jarayonini buzmasligi uchun uzoq muddat (yillar mobaynida) qoʻllanishi mumkin. Ular har kuni yoki kunora, odatda, kechasi uykudan oldin buyuriladi va 8—12 soatdan keyin taʼsir koʻrsatadi. Tarkibida antraglikozidlar tutuvchi preparatlarga odam oʻrganib qolishi mumkin, shuning uchun ularni birini ikkinchisi bilan almashtirib ishlatishga toʻgʻri keladi.

Butun ichak boʻylab taʼsir etadigan Surgi vositalariga tuzli surgi va kanakunjut yogʻi kiradi. Tuzli surgi suvda yaxshi eriydi. U dissotsiatsiyalanganda ionlar meʼdaichak yoʻlida yaxshi soʻrilmaydi. Ichakda bu tuzning konsentratsiyasi koʻpayganda osmotik bosim oshib ketadi, bu oʻz navbatida suvning ichakda soʻrilishini toʻxtatib qoʻyadi. Bu jarayon ichakdagi suyuqlik xajmining ortib ketishi bilan boradi. Natijada ichak peristaltikasi kuchayib, ich yurishadi. Shuni aytib oʻtish kerakki, tuzli surgilar ichakda suvdan boshqa moddalarning ham soʻrilishini toʻxtatadi. Shu sababli, ular zaharli moddalar meʼdaichak yoʻlidan kirib, zaharlanish yuz berganda davo sifatida ishlatiladi.

Kanakunjut moyining taʼsiri shunga asoslanganki, u oʻn ikki barmoq ichakda parchalanib, butun ichakning shilliq qavati retseptorlarini qitiqlab, peristaltikani kuchaytiradigan moddalar hosil qiladi (qarang: Ovqat hazm qilish sistemasi). Tuzli surgilar muntazam ishlatilganda, ular ichakni taʼsirlantirishi natijasida ichak shilliq pardasi yalligʻlanishi mumkin. Surgi vositalarini fakat vrach koʻrsatmasiga muvofiq ichish kerak, chunki baʼzi kasalliklar (mas, appenditsit bilan bogʻliq boʻlgan kabziyat)sya Surgi vositalarini oʻz bilgicha ichish yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.

 

 

Turkum:Biologiya
Turkum:Fan
Surgun

Surgun — jinoiy jazo turi; mahkumni muayyan boshqa bir joyda yashash uchun majburiy ravishda koʻchirish. Sobiq shoʻrolar davrida S. qilish inson huquqlarini poymol etishning oʻziga xos usullaridan biri boʻlgan. S. asosiy jazo sifatida ham, qoʻshimcha jazo sifatida ham 2 yildan 5 yilgacha boʻlgan muddatga tayinlanishi mumkin edi. Mehnatga layoqatli mahkum S. muddatini, albatta, mehnat qilish bilan birga oʻtagan. Qatagʻonlar davrida qanchadanqancha begunoh odamlar, siyosat, fan, madaniyat arboblari sovuq yurtlarga "xalq dushmani" degan tamgʻa bilan S. qilingan. Repressiyam uchrab, S. qilingan minglab yurtdoshlarimiz Oʻzbekiston oʻz mustaqilligini qoʻlga kiritishi sharofati bilan, Prezidentning saʼyharakatlari tufayli okdandi.

Oʻzbekiston Respublikasining JK (1994-yil 22 sentabr)dagi jazo tizimida S. shaxsning shaʼni, qadrqimmati toptalishiga olib keladigan jazo turi boʻlgani uchun oʻz ifodasini topmagan.

 

Turkum:Jazolar
Surgut

thumb|Gerb
Surgut — Rossiya Federatsiyasi Xanti-Mansilar muxtor okrugidagi shahar (1965-yildan). 1975-yilda Tyumen sh. bilan temir yoʻl orqali bogʻlangan. Ob daryosining oʻng sohilidagi port. Aholisi 420 ming kishi (2024). S. 1593-yil Ostyak qalʼasi oʻrnida ostrog sifatida barpo qilingan. Shahar nomi unga yaqin boʻlgan Ob daryosining tarmoqchasi nomidan olingan. S. Sibirni ruslar tomonidan mustamlakaga aylantirishda tayanch markazi boʻlgan. 1782-yildan Tobolsk namestnichestvosidagi shahar. 1804—67 yillarda shahar maqomida boʻlmagan. 1868-yildan Tobolsk gubernyasi, 1898-yildan uyezdi markazi. 1920y.lar boshida aholisi kamligi bois shaharchaga aylantirilgan. 1930-yildan Tyumen viloyati tarkibidagi XantiMansilar milliy okrugida. 1950—60y.larda neft va gaz konlarining ochilishi munosabati bilan S. tez rivojlana boshladi. 1965-yilda shahar maqomini oldi. Neft qazib olish sanoatining yirik markazi. Gazni qayta ishlash, yogʻochsozlik, oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Uyjoy qurilish, baliqni qayta ishlash ktlari bor. Oliy oʻquv yurti, oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud.

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Surenota

Surenota — Gʻarbiy Tyanshan togʻ sistemasiga kiradigan tizma. Toshkent viloyatining shimoli-sharqida. Oqsoqotasoy bilan Parkentsoyning suvayirgʻichi. Oʻrtacha balandligi 1800 m, uz. 13 km. Alp burmalanishida palaxsalanib koʻtarilgan. Paleozoyning granit, porfirit, ohaktoshlaridan tuzilgan. Yozi iliq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 23°— 26°, yanvarniki —G, —3°. Yillik yogʻin 600-800 mm. Tizma yon bagʻirlaridan bir qancha soylar oqib tushadi. 1300 m balandlikkacha efemerlar usadi, yuqorirokda (1300-2000 m) siyrak archazorlar uchraydi. Tizmaning yuqori qismi alp oʻtloklaridan iborat. S. yon bagʻirlari yozgi yaylov. Togʻ etaklaridan temir rudasi koni topilgan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Toshkent viloyati geografiyasi
Dala karami

Dala karami, yoki kolza - bir yillik o'simlik, karamdoshlar oilasiga mansub karam turi.

Agrotexnik nomi "kolza"Агроэкологический атлас России и сопредельных стран .
left|thumb| Botanik tasviri
Bu tur ba'zi da sholg'om ning kichik turi Brassica rapa deb hisoblashadi.

O'simlikning sinonimiyasiga kiritilgan boshqa nomlar:

 Brassica rapa subsp. campestris (L.) A.R.Clapham
 Brassica rapa subsp. sylvestris Janch., nom. nud.
 Brassica rapa var. sylvestris Purchas & Ley

 Botanik tavsifi 
Poyasi balandligi 75 dan 100 sm gacha bo'ladi.

Barglari oddiy, muqobil, uzunligi 5 dan 10 sm gacha. Pastki barglari poyaning tagidagi poyaga tutashgan, ustki (oʻsimta) barglarida poyasi qisqargan.

Gullari aktinomorf, sariq, ikki jinsli, qoʻsh periantli, toʻrtta qoʻshilmagan gulbarglardan (tik gulbarglardan) va gulbarglardan iborat. Gullar poyaga pedikel yordamida birikadi, o‘simtasimon gullari yo‘q.

Meva turi ko'pincha dukkakli hisoblanadi.

 Keng tarqalishi 
Bu o'simlik Rossiya va Kichik Osiyoda keng tarqalgan.

 Ahamiyati va qo'llanilishi 
Yovvoyi tabiatda, gullashdan oldin (otlar bundan mustasno) barcha turdagi chorva mollari bu o'simlikdan hashak o'rnida oziqlanadi. Ayniqsa, quyonlarning sevimli ozuqasi. Bu bilan oziqlangan sigirlarning ham suti va sariyog'i kuchli, noyob ta'mga ega bo'ladi.

Dala karami tuproqni juda zaiflashtiradigan begona o'tdir. Bahorgi ekinlarni, shu o'rinda, sabzavotzorlarni zararlaydi.

Karam urug'idan superitsa yog'i olinadi (35-45%), u sovun yaratish va bo'yoq ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Karam barglari salatlar uchun mos keladi.
Suryoniy yozuvi

thumb|Suryoniy yozuvi
Suryoniy yozuvi — finikiyoromiy konsonant yozuvining bir turi. Finikiy yozuvidagidek tartibga ega boʻlgan 22 belgidan iborat; harflari qoʻshilib, oʻngdan chapga qarab yoziladi. Bu yozuv 1-asrdan adabiy oromiy lahjalaridan hisoblangan suryoniy tili (dastlab Yuqori Mesopotamiyadagi Edessa sh. lahjasi) uchun qoʻllana boshlagan. Suryoniy yozuvining asosiy koʻrinishlari estrangelo (yun. "yumaloq yozuv, xat"); 430y. oʻrtalarida Suriya cherkovining 2 ga ajralishi natijasida paydo boʻlgan gʻarbiy suryoniy (yaʼqubiy yoki serto) vasharqiy suryoniy (nestorian) yozuvlaridir. Nasturiy yozuvi nasroniy missionerlar tufayli Oʻrta Osiyo va Xitoyga qadar tarqalgan. Suryoniy yozuvi faqat undosh tovushlarni ifodalagan; 7—8-asrlardan unlilarni ifodalovchi satrusti va satrosti diakritik belgilar qoʻllangan. Bu belgilar turlicha joylashgan nuqtalar yoki kichkina yunoncha harflar koʻrinishida boʻlgan; tinish belgilar ham qoʻllangan. 1840-yilda Suryoniy yozuvining nasturiy turi asosida yangi yozuv turi yaratilib, u Eron va Iroqda, shuningdek, Turkiyada yashovchi ossuriylart qoʻllana boshlagan.

Turkum:Yozuvlar
Turkum:Osiyo
Suryoniy tili

Suryoniy tili (ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ) — somhom tillari oilasiga mansub oromiy tillarining sharqiy guruhidagi ulik tillardan biri; Yuqori Mesopotamiyadagi qad. Edessa hududidan Erongacha tarqalgan. Mil. 3-asr dan Old Osiyodagi oromiy tilida soʻzlashuvchi xristianlarning adabiy tili boʻlgan. 8-asrdan boshlab Suryoniy tili astasekin arab tili tomonidan siqib chiqarilgan. Hozirgi vaqtda Eron, Iroq, Suriya va boshqa mamlakatlarda yashovchi nasturiylar va yaʼqubiylarning ibodat tili hisoblanadi. Yozuvi oromiy yozuvidan kelib chiqqan suryoniy alifbosining 3 koʻrinishi estrangelo, serto va nasturiyga asoslangan. Unda mil. 1-asr ga mansub oʻyma yozuv matnlari, 3—14-asrlarga mansub boy xristian diniy adabiyoti mavjud.

Turkum:Suryoniy tili
Suriylar

Suriylar, Sur — Shim. Hindistonda hukmronlik qilgan sulola (16-asr). Hindistonning Bihar viloyatidagi afgʻonlarning sur qabilasidan chiqqan Farid (keyinchalik Shershoh nomini olgan) tomonidan asos solingan. Shershoh Boburtt oʻgʻli Humoyunni yengib, uni Hindistonni tark etishga majbur qilgan (1540). Natijada Hind daryosidan Bengaliyagacha boʻlgan hudud S.ga tobe boʻlgan. Shershohning vorisi Islomshoh vafoti (1554) dan soʻng S.ning Dehlidagi taxtiga oʻz daʼvogarlarini oʻtkazishda afgʻon zamindorlari oʻrtasida uzaro nizolar kuchaygan. Bunday vaziyatdan foydalangan Humoyun Shershoh vorislaridan birining qushinini Sarhindda yengib (1555), Hindistonda boburiylar hokimiyatini tiklagan. 

 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Sunniy sulolalar
Vasiliy Surikov

Vasiliy Ivanovich Surikov 1848.12(24).1, Krasnoyarsk — 1916.6(19).3, Moskva — rus rassomi, rang-tasvir ustasi. Peterburg Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1869—75). Oʻqish davridayoq akademik sanʼat uslublaridan voz kechgan, asarlariga hayotiy lavhalar kiritib, ularning taʼsirchanligiga erishgan, meʼmoriy obidalarni tarixiy haqqoniy tasvirlashga eʼtibor bergan. 1877-yildan Moskvada yashagan. Germaniya, Ispaniya, Italiya, Avstriya, Shveysariyada boʻlgan. S. oʻtmish tarixni eʼzozlab, shu tarix saboklarida zamonaviy masalalarni koʻrishga harakat qildi. Asarlarining koloriti ham tiniq ranglar hisobiga ochilgan, rang surtmalari ritmi asar gʻoyasini yanada chuqurlashtiradi. "Oʻqchilar qatl etilgan tong" (1881), "Menshikov Beryozovoda" (1883), "Boyar xotin Morozova" (1887), "Qorshaharchaning bosib olinishi" (1891), "Sibirning Yermak tomonidan zabt etilishi" (1895), "Suvorovning Alpdan oʻtishi" (1899) va boshqa S, shuningdek, portretlar ("Sibir goʻzali. Ye.A.Rachkovskaya", 1891; "Stepan Razin", 1903—10; "Avtoportret", 1913), akvaredda manzaralar yaratgan. Oʻzbekiston sanʼat muzeyida S. asarlari saqlanadi (mas, "Qatlga olib ketilayotgan oʻqchining qayligʻi", 1879 va boshqalar). Moskvadagi badiiy intga S. nomi berilgan. Krasnoyarekda S.ning uy-muzeyi bor.

V.I.Surikov. "Qorshaharchaning bosib olinishi" (1891).
Surilma

thumb|alt=surilma|Ugom Chotqol tog' tizmasidagi surilmaSurilma — togʻ jinslarining gravitatsion jarayonlar taʼsirida yon bagʻir boʻylab pastga tomon siljishi. Surilgan togʻ jinslarining hajmi bir necha oʻn m³ dan 1 mlrd. m³ gacha boʻlishi mumkin. S. massa (tana), uzilish devori, sirpanish yuzasidan iborat (qarang sxema). Qalinligi 1 m dan 20 m gacha va undan ortiq boʻladi. S.ning yuzaga kelishiga, asosan, yon bagʻirlar ostki qismida tayanchlarning yoʻqolishi yoki kamayishi sabab boʻladi. Ular esa yon bagʻirlarning suv yuvishi natijasida yemirilib qiyaligini ortishi, tog jinslarining nurash yoki yogʻingarchilik va yer osti suvlari taʼsirida ortikcha namlanishi sababli jinslar mustahkamligining kamayishi, seysmik harakatlar, joyning geologik sharoitlari hisobga olinmay olib borilayotgan qurilish va boshqa xoʻjalik faoliyatlari (yon bagʻirlarda yoʻllar qurilishi, bogʻ va ekinzorlarni ortiqcha sugʻorish va hokazo) oqibatida kelib chiqadi. Siljishning, asosan, 4 tipi farq qilinadi: sirpanish — bunda zoʻriqish qulab tushishi pogʻonasiga yetadi; yuvilish — yer osti eroziyasi vujudga kelib, qatlamlar orasi erib oqadi; suyulish — yon bagʻirlarda suvga toʻyingan qumgilli va lyossli jinslarda seysmik tebranishlar natijasida suv utkazmaydigan 2 qatlam oraligʻidagi loysimon massa oqib chiqadi; sudral ib tushish — doimiy bosim ostida sekinasta deformatsiyalanish. S.larning yuzaki, loyli oqim, seysmogen ham bor. Seysmogen S.lar hajmi katta, chuqur, shiddatli boʻladi mas, Usoy (1911), Fayzobod (1943,1947), Burchmulla (1946), Hait (1949), Hisor (1989) va boshqa|. S.larning aniq vaqtini oddindan aytish kiyin, chunki u meteorologik, gidrogeologik va seysmik omillar bilan bogʻliq. S. koʻp hollarda suvli va suv utkazmaydigan gilli qatlamlar navbatlanib joylashgan, yon bagʻirlar ostini suv yuvib ketgan joylarda roʻy beradi. Yuzasining qiyaligiga kaiab juda yotik (5°). yotik (5—15°). Surilma pogonalari yoki dongliklor tikroq (15—45°), tik (45°) yon bagʻirlarda sodir boʻladigan S.lar mavjud. Yuzasining chuqurligi yuza (1 m gacha), sayoz (5 m gacha), chuqur (20 m gacha) va juda chuqur (20 m dan ziyod) boʻlishi mumkin. Sathi bir necha m2 dan 500— 600 m2 gacha. S.lar togʻli hududlar xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Ularga qarshi yon bagʻirlarda oʻsimliklar ekish, suvli qatlamga tushadigan suv miqsorini kamaytirish va boshqa tadbirlar amalga oshiriladi. Oʻzbekistonda 2 mingga yaqin S. maydonlari qayd etilgan boʻlib, ularda soʻnggi 40 yil davomida 8 ming chamasida mayda va yirik S roʻi berdi. Avtomobil yoʻllari, kanallar, konlar, suv omborlari chekkasidagi qiyaliklarda texnogen S.lar soni 1980-yildagidan 3—4 barobarga ortdi. Oʻzbekistonda S.lar, asosan, Chirchiq, Ohangaron vodiylari togʻ yon bagʻirlarida, Gʻalvasoy, Xoʻjakent, Ohangaron, Zagʻanasoy va boshqa joylarda, shuningdek, Tojikiston va Qirgʻizistonda koʻproq sodir boʻladi. S. dunyoning juda koʻp regionlarida uchraydi. Aholi yashaydigan joylarda vayronagarchiliklarga olib keladi. YUNESKO qoshida 2002-yilda S boʻyicha Xalqaro konsern tashkil etilgan.

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Geografiyaga oid chala maqolalar
Boris Surovtsev

Boris Nikolayevich Surovsev (1902.19.4, Kirov viloyati Mamlij shahri — 1944.21.4, Gomel viloyati, Kalinkovichi shahri) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1935-yildan Samarqandda yashagan. 45-maktabda ilmiy boʻlim mudiri boʻlib ishlagan. 1924—27 yillar va 1941-yildan armiyada. 1942-yil apreldan alohida sapyorlar bataloni (Markaziy front 65armiyaning 69oʻqchi diviziyasi)ning boʻlinma komandiri, katta serjant. Repki rayonidagi Radul posyolkasi yaqinida Dnepr daryosini kechib oʻtishda alohida jasorat koʻrsatgan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. Samarqand shahridagi 45oʻrta maktabga nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Turkum:19-aprelda tugʻilganlar
Turkum:21-aprelda vafot etganlar
Surxon tongi (tarvuz)

Surxon tongi — oʻrtapishar tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutining Surxondaryo tayanch punktida PK87 amerika namunasi populyatsiyasidan yakka tanlash usuli bilan chiqarilgan (B. Turdiqulov, V. F. Pivovarov, Ye. G. Dobrutskaya; 1997). Surxon tongi (tarvuz) oʻrtapishar tarvuzlar orasida eng tezpishar va shirin nav. Palagi uzunligi 3,0—3,5 m, barg shapalogʻi keng , yashil uzunligi 18—24 sm. Tarvuzni vazni 3,7—4,7kg dan 9–10kg gacha, shakli uzunchoq, yuzasi silliq, tusi och sariq, yuzasida tekis mayda toʻrsimon toʻq yashil dogʻlari bor. Poʻsti qattiq, eti qizil, sersuv, shirali, baʼzan tolali. Meva sharbati tarkibida 8,1% quruq modda, 7,0% qand mavjud. Urugʻi mayda, jigarrang , silliq. Urugʻi aprelmay oylarida ekiladi, unib chiqqanidan keyin 70—75 kunda pishadi. Hosildorligi 250—280 s/ga. Oʻzbekistonning janubiy viloyatlarida ekiladi.

 

Turkum:Tarvuz navlari
Surxon 142

Surxon 142 — serhosil pomidor navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutining Surxondaryo tayanch punktida navlararo chatishtirish usuli bilan yaratilgan (M. X. Aromov, V. F. Pivovarov, L. Joʻrayeva, N. P. Cheremushkina; 1991). Poyasi baquvvat, kam shoxlangan, bal. 100—155 sm, serbarg, barg tuzilishi kartoshka bargiga oʻxshash. Mevasi yirik (120—130 g), yumaloq, yassiyumaloq, tekis, qizil. Tarkibida 5,8% quruq modda bor. Koʻchati urugʻdan unib chiqqanidan hosil pishishiga qadar vegetatsiya davri 110— 115 kun. Asosan, parniklarda yetishtirilgan va pikirovka qilib oʻstirilgan koʻchatlari dalaga 10—25 aprelda ekiladi (oʻrtagi va kechki muddatlarda 1iyulgacha ekish mumkin). Gullaganidan keyin hosili 50—55 kunda pishadi. Hosildorligi 450—500 s/ga. 1994-yilda Surxondaryo, Buxoro va Toshkent viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

 

Turkum:Pomidor navlari
Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi

Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi — madaniy maʼrifiy muassasa. Termiz shahrida 1934-yilda (1933-yilda uyushtirilgan xalq xoʻjaligi koʻrgazmasi asosida) tashkil qilingan. Muzeyda Termiz va termiziy allomalar tarixi, qadimshunoslik va tangashunoslik, xalq ogʻzaki ijodi, etnografiyasi, xalq, amaliy sanʼati, oʻlka tabiati, sporti, tasviriy sanʼat boʻlimlari hamda 14 ming nusxadan ziyod asarga ega kutubxona bor. Muzey fondi 64 mingdan ortiq (2004). Eksponatlar Surxondaryo viloyatining eng qadim zamonlardan hozirgacha boʻlgan tarixi va madaniyati haqida hikoya qiladi: turli davrlarga oid zargarlik buyumlari, turli davrlarda zarb qilingan tangalar, hunarmandlik buyumlari, ganch oʻymakorligi, meʼmoriy yodgorliklar qoldiqlari, sopol buyumlar, haykalchalar, toʻqimachilik dastgohlari, uy anjomlari, ish qurollari mavjud. Muzey madaniy-maʼrifiy ishlarni amalga oshiradi, koʻrgazmalar tashkil etadi, ilmiy ishlar nashr qiladi, boshqa koʻpgina ilmiy muassasalar bilan hamkorlikda faoliyat olib boradi.
thumb|Surxondaryo viloyat tarix va madaniyat muzeyi
2019-yil 29-oktyabrda davlatimiz rahbarining tashabbusi bilan viloyatda madaniyat, adabiyot, sanʼat sohalarini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilganligi, Voha tarixini, sanʼat asarlarini oʻzida jamlab, 85 yildan buyon xizmat qilib kelayotgan viloyat oʻlkashunoslik muzeyiga Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi nomi berilgan hamda uning kolleksiyalarini saqlash va tashrif buyuruvchilar uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan yangi muhtasham binoga koʻchirilgan.
 Muzey tuzilishi 
3 qavatdan iborat muzey ekpozitsiyasi „Tabiat“, „Arxeologiya va tarix“, „Tasviriy sanʼat“, „Mustaqillik davri“ hamda „Etnografiya“ singari 5 ta boʻlimdan tashkil topgan. Muzey fondida 16 ta yoʻnalishda 61 ming 325 ta eksponat mavjud boʻlib, shundan, 3150 ta eksponat noyob ashyo va kolleksiyalar sirasiga kiradi. Muzeyga tashrif buyuruvchi viloyat aholi va viloyatimiz mehmonlari bu yerda saqlanayotgan nodir eksponatlardan xalqimizning ming yillik anʼanalari, qadriyatlarini oʻrganishlari mumkin.
Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyining umumiy holda 1,3 gektar yer maydoniga ega yangi binosi uchun 19,5 mlrd. soʻm mablagʻ ajratilgan boʻlib, shundan 15,0 milliard soʻm qurilish-taʼmirlash ishlariga, 4,5 milliard soʻm esa eksponatlar bilan jihozlash ishlariga sarflangan.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 30-maydagi 443-son qarori bilan muzey negizida „Termiz“ davlat muzeyi -qoʻriqxonasi tashkil etilgan, Termiz tumanidagi „Zurmala minorasi“ va „Eski Termiz“, Sherobod tumanidagi „Zarautsoy“, Jarqoʻrgʻon tumanidagi „Jarqoʻrgʻon minorasi“, Shoʻrchi tumanidagi „Dalvarzintepa“, Muzrabot tumanidagi „Kampirtepa“ madaniy meros obyektlari muzey tasarrufiga oʻtkazilganhttps://lex.uz/uz/docs/-4358328.
 

Turkum:Oʻzbekistondagi muzeylar
Surxondaryo qoʻgʻirchoq teatri

Surxondaryo qoʻgʻirchoq teatri — 2001-yil 26-noyabrda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Oʻzbeksitonda teatr va musiqa sanʼatini yanada rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlash va ragʻbatlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi farmonni amalga oshirish masalalari haqidagi qaror doirasida tashkil etilganhttps://lex.uz/uz/docs/-534682?ONDATE=12.01.2022&ONDATE2=15.05.2017&action=compare. 
thumb|Surxondaryo qo'g'irchoq teatriTeatr „Tuyaqushboyoqush“ (P. Moʻmin) spektakli bilan ochilgan (2002). 240 oʻrinli zaliga ega. „Doʻstlar“ (A. Jamol), „Oʻrmonda yangi yil“, „Abdulla quvnoq hangomalari“ (T. Qobilov), „Yalmogʻizga alla — quyonvoyga tilla“ (3. Shamsutdinova sheʼrlari asosida) kabi spektakllar sahnalashtirildi. Teatr foyesida rassom Roʻzi Choriyev rasmlari galereyasi joylashgan boʻlib, rassomning portret, peyzaj janrlariga mansub jami 55 asari qoʻyilgan.

Turkum:Oʻzbekiston teatrlari
Susamir vodiysi

Susamir vodiysi, Susamir soyligi — Tyanshandagi soyliklardan biri. Shimolidan Talas Olatovi bilan Qirgʻiziston Olatovi, janubidan Susamirtov bilan Jumgʻaltov orasida (Qirgʻiziston) joylashgan. Yer yuzasi, asosan, tekis. Vodiydan Susamir va Gʻarbiy Qorakoʻl (Norin havzasi) daryolari oqib oʻtadi. Vodiy tubi 2100– 2500 m balandliqda, qisman botqoqlashgan. Togʻ oʻtloq dashtlaridan yaylov sifatida foydalaniladi.

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Vodiylar
Susamirtov

Susamirtov - Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi. Talas Olatovidan janubi-sharqda. S shimoli-gʻarbda Chichqan daryosi (Norinning oʻng irmogʻi)dan boshlanib, janubi-sharqda Kyokemeren daryosigacha 125 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 4048 m. Relyefi murakkab, koʻplab daryo vodiylari bilan parchalangan. Uning shimoliy yon bagʻri Susamir va Kyokemeren daryolarining oʻng irmoqlari (Jalpaqsu, Aramsu va boshqalar), janubiy yon bagʻri esa Norin va Kyokemeren daryolarining oʻng irmoklari (Qopchigʻay, BoorTyoke, Burliqiya va boshqalar) bilan kesilgan. Tizmaning suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlaridagi vodiylarda qadimgi va hozirgi zamon muzliklari gʻarakati taʼsiri natijasida vujudga kelgan relyef shakllari (trog, karr, sirk, morena tepalari) keng tarqalgan. Daryolarning oʻrta va kuyi oqimlarida erozion relyef shakllari (daralar, terrasalar) vujudga kelgan. Tizma yon bagʻirlarida tekislangan yuzalar ("sandiqlar") saqlanib qolgan. Tizmadan Norin va Susamir vodiylarini bogʻlovchi bir qancha dovonlar (Muz—Tyor —3643 m; Chortosh — 3380 m; Oyolma, Susamir va boshqalar) bor. S. tarkibi granit, metamorfik slanetslardan iborat. Suvayirgʻich qismida muzliklar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlaridan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Sut bezlari

Sut bezlari — urgʻochi sut emizuvchilar, jumladan, odamda laktatsiya davrida sut ishlab chiqaradigan bezlar. Erkak hayvonlarning Sut bezlari hayoti davomida rudiment holatda boʻladi (qarang Rudimetar organlar). Sut bezlari embiriogenezning ilk davrida juft epiteliy yoʻgʻonlashuvi shaklida murtakning qorin tomonidan "sut chizigʻi" boʻylab shakllana boshlaydi. Keyinchalik sut chizigʻi alohida tugunchalarga boʻlinib, ulardan Sut bezlari hosil boʻladi. Hayvonlarda Sut bezlari kloakalilarda juda sodda tuzilgan; soʻrgʻichlari boʻlmaydi; Sut bezlari yoʻli qorin tomonga ochiladi; bolasi ona hayvonning yungiga oqib chiqqan sutni yalaydi. Xaltalilar Sut bezlarining soʻrgʻichlari xaltasiga ochiladi. Kitsimonlarning Sut bezlari muskulli maxsus choʻntakda joylashgan; muskullar qisqarganida katta bosim ostida sut otilib chiqadi. Sut bezlari soni (2 tadan 20 tagacha) va joylashishi har xil. Koʻp bolalaydigan hayvonlar (toʻngʻizlar)da Sut bezlari qorindan koʻkrakgacha 2 qator boʻlib joylashgan. Fillar va primatlarda koʻkrak qismida, tuyoqli hayvonlarda qorinning keyingi qismida boʻladi. Yangi tugʻilgan hayvon Sut bezlari yaxshi rivojlanmagan. Hayvon voyaga yetish, boʻgʻozlik va laktatsiya (emizish) davrida nerv va ichki sekretsiya bezlari taʼsirida tez rivojlanadi.

Odamda Sut bezlari katta koʻkrak muskullari ustida, yaʼni 3 va 6-qovurgʻalar oraligʻi sohasida joylashgan. Qizlar balogʻatga yetganida shakllana boshlab, homiladorlik va emizikli davrida toʻliq rivojlanadi. Oʻrtacha ogʻirligi qizlarda 150—200 g, emizikli ayollarda 300—400 g. Sut bezlari oʻrtasida atrofi halqasimon dogʻli soʻrgʻichi boʻladi. Soʻrgʻich uchiga 10—15 ta sut chiqarish yoʻli teshiklari ochiladi. Sut bezlari 15—20 ta bezli boʻlakchalardan iborat; boʻlakchalar shakli, hajmi sekretsiya fazasiga qarab oʻzgarib turadi. Sut ichki sekretsiya bezlari (gipofiz, qalqonsimon bez va boshqalar)da ishlab chiqariladigan gormonlar taʼsirida hosil boʻladi. Sut bezlari bezli toʻqima va yogʻ kletchatkasidan tashkil topgan. Laktatsiya davri tutagandan soʻng yogʻ kletchatkasi koʻpayadi. Sut bezlari kasalliklari: mastit, mastopatiya, genekomastiya va boshqa

 

Turkum:Anatomiya
Sut kislota

Sut kislota, 2gidroksipropion kislota, SN3SN(ON)SOON — bir asosli oksikislota. Hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarning moddalar almashinuvidagi muxim oraliq mahsulot. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 90,1. Suvda oson eriydi. 2 optik faol L(Q) Sut kislota: D sut (goʻsht—sut) kislota va ratsemik Sut kislota — achitqi Sut kislota maʼlum. Organizmda glikoliz jarayonida, shuningdek, sut, karam achiganda hosil boʻladi. Sut kislota va uning tuzlari toʻqimachilik, koʻnchilik, achitqi sanoatida va tibbiyotda ishlatiladi.

 

Turkum:Kislotalar
Sut tish

thumb|right
Sut tishlar—doimiy tishlar shakliga oʻxshash, lekin kichik va ildizi birmuncha kaltaroq boʻlgan tishlardirDental Embryology, Histology, and Anatomy, Bath-Balogh and Fehrenbach, Elsevier, 2011-yil, 255-bet.. Sut tishlar emizikli yoshda yorib chiqadi va doimiy tishlar bilan almashguncha, yaʼni 12-13 yoshga qadar turadi.
Vazifasi
Insonning og'zini rivojlantirishda asosiy tishlar muhim ahamiyatga ega. Sut tishlar cho'g'idagi "archa" uzunligini saqlab qoladi, suyak va doimiy tishlarni almashtirish asosiy tishlar kabi bir xil tish bakteriyalaridan rivojlanadi. Birinchi tishlar doimiy tishlarning erupsiya yo'lini ko'rsatadi. Shuningdek, tuxum mushaklar va tuxum suyaklari hosil bo'lishi doimiy tishlar uchun to'g'ri masofa saqlab qolish uchun asosiy tishlarga bog'liq. Birinchi tishlarning ildizlari doimiy tishlarning tushib ketishiga yo'l ochadi. Bolalarning nutq tarmog'i, tabassumlari uchun asosiy tishlar muhim ahamiyatga ega va oziq-ovqatni imo-ishora orqali tushuntirish mumkun, garchi asosiy tishlarini olib tashlagan (odatda tishlarning karisasi yoki tish shikastlanishi natijasida) bolalar hali ham muayyan darajada ovqatlanish va imo-ishora orqali ko'rsatish mumkun.
Ko'rinishi
Inson hayotining embrion davrida asosiy tishlar paydo bo'ladi. Birinchi tishlarning rivojlanishi tish himoya ko'rinishida tishning rivojlanishining oltinchi haftasidan boshlanadi. Bu jarayon o'rta chiziqdan boshlanadi va keyin orqaga tarqaladi. Embriyon sakkiz haftada bo'lganida, yuqori va pastki kemada o'n ta sut tishlar chiqqan bo'ladi, bu esa oxir-oqibat asosiy (barg) tishlash bo'ladi. Bu tishlar og'izda paydo bo'lguncha o'sib turadi. Birlamchi tishlarda ya'ni sut tishlar jami 20ta mavjud: har bir kvadrat uchun besh va har bir archa uchun o'nta tish bo'ladi. Ushbu tishlarning "tishlash" avvalo olti oylikda boshlanadi va asosiy tishlash davrida 25-33 oylik bo'lgangacha davom etadi. Odatda og'izdagi birinchi tishlar mandibulyar markazli kesish qismidir va oxirgilari maxilyar ikkinchi mollar. Birinchi tishlar markazdagi kesish, yon kesish, itlar, birinchi molarlar va ikkinchi mollar iborat; har bir kvadratda bitta bor, bu har bir tishning jami to'rtta qismini tashkil etadi. Ularning barchasi asta-sekin birinchi va ikkinchi molarlardan tashqari, o'xshash nomli doimiy tengdoshlari bilan almashtiriladi, ular premolyarlar bilan almashtiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Suffiks

Suffiks ( — qadalgan, biriktirilgan), soʻng qoʻshimcha — affikslarning bir turi; soʻz oxiriga qoʻshiladigan, yangi soʻz yoki soʻz shakli yasaydigan qoʻshimcha. Masalan, suvchi, olmazor, onaxon, kitoblar soʻzlaridagi chi, zor, xon, lar qoʻshimchalari Suffikslardir. Joylashish oʻrniga koʻra Suffiks affiksning infiks (soʻz oʻzagi o'rtasida boʻladigan) va prefiks (soʻz oʻzagi oldidan qoʻshiladigan) ga qarama-qarshi qoʻyiladi. 

 Yana qarang 

 Prefiks
 Tilshunoslik
Suharto

Suharto (Suharto) (1921.8.6, Kemusu, Jokyakarta yaqinida) — Indoneziya davlat arbobi, general. Indoneziya xalqining Gollandiya mustamlakachilariga qarshi qurolli kurashida qatnashgan (1945—1949); Indoneziyaga tegishli Gʻarbiy Irianni ozod etish uchun tuzilgan qoʻshinlarga boshchilik qilgan (1962—63). S. zaxiradagi strategik piyoda qoʻshinlar qoʻmondoni (1963—1965), keyinchalik hokimiyatni harbiy guruhlar boshqargan paytda piyoda qoʻshinlar vaziri (1965-yil 30 sent.). 1966-yil martdan hokimiyat tepasida. Uning hukmronligi davri shafqatsiz qatag'onlar bilan xarakterlanadi - asosan sotsialistlar va ularning tarafdorlariga qarshi, shuningdek, bu narsalarda shunchaki gumon qilingan; turli hisob-kitoblarga ko'ra, uning qatag'onlari 500 mingdan 2 milliongacha odamning hayotiga zomin boʻlgan. 1997-yilda Osiyo bozorlaridagi moliyaviy-iqtisodiy inqiroz Indoneziyaga katta zarar yetkazgan, mamlakatda siyosiy tanazzul yuz bergan (1998-yil may). S. isteʼfoga chiqishga majbur boʻlganOʻzME.

 

Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Vasiliy Suxomlinskiy

Vasiliy Aleksandrovich Suxomlinskiy (1918-yil 28-sentyabr; Kirovograd, Ukraina – 1970-yil 2-sentyabr; Kirovograd, Ukraina SSR, SSSR) — pedagog, ukrain hamda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. RSFSR (1957), SSSR (1968) Pedagogika Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi. Mehnat Qahramoni (1968).

 Hayoti 
Poltava pedagogika institutini tugatgan (1939). 1947-yildan umrining oxirigacha Kirovograd viloyatining Pavlish qishlogʻidagi maktab direktori. “Bolalarga jonim fido” (1969), “Fuqaroning tugʻilishi” (1970), “Tarbiya toʻgʻrisida” (1973) kabi asarlarida boshlangʻich maktab, oila tarbiyasi nazariyasi va metodikasi, oʻquvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish, mehnatga munosabat, pedagogik mahorat boʻyicha tadqiqotlar olib borgan, pedagogikada insonparvarlik gʻoyalarini targʻib qilgan.

 

 

Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:2-sentabrda vafot etganlar
Turkum:28-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:Pedagoglar
Suxona

Suxona — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismi (Vologda viloyati) dagi daryo. Kubena kulidan boshlanadi. S.ning koʻldan chiqish joyiga shlyuzli toʻgʻon qurilgan. U Yug daryosi bilan qoʻshilgandan keyin Shimoliy Dvina daryosi hosil boʻladi. Uzunligi 558 km, havzasining maydoni 50,3 ming km², oʻrtacha suv sarfi 463 m³/sek. Yuqori oqimi da (Vologda daryosi quyiladigan joygacha) ilon izi boʻlib sayoz oʻzanda oqadi. Oʻrta oqimida sayoz joyi koʻp, ostonalar bor. Quyi oqimida qirgʻogʻi baland (30 m gacha). Oʻzanida ostona koʻp (eng kattasi Opoka). Nishabi juda kam boʻlganidan, baʼzan, bahorda Vologda va Leja daryolari suvi bosib, S. suvi Kubena koʻliga qaytib oqadi. noyabrda muzlayda, aprel

ning 2-yarmida muzdan boʻshaydi. Shimoliy Dvina sistemasi bilan Sheksna va Volga daryolari orqali birlashtirilgan. Boshidan oxirigacha kema qatnaydi va yogʻoch oqiziladi. S. soxilida Sokol, Totma, Velikiy Ustyug sh.lari joylashgan.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar