Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ituzumdoshlar

Ituzumdoshlar — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Oʻt, butachalar, lianalar va kichik daraxtlardan iborat. Barglari yonbargchasiz, ketma-ket joylashgan, gullari ikki jinsli. Kosachasi va gultoji 5 boʻlakli. Changchisi 5 ta. Mevasi — rezavor yoki koʻsakcha. Ituzumdoshlarning 90 turkumi, 2900 turi boʻlib, ular yer sharining tropik mintaqalarda, xususan, Janubiy va Markaziy Amerikada keng tarqalgan. Ituzum, pomidor, baqlajon, qalampir, paqpaq va goji oqchingʻil kabi turkumlari katta ahamiyatga ega. Ituzumdoshlarga kartoshka, pomidor, tamakigul, tamaki, maxorka va boshqa ekinlar kiradi. Koʻpchilik ituzumdoshlar — belladonna, mehrigiyoh, skopoliya, mingdevona, bangidevona, fisoxlaina va boshqa tarkibida alkaloidlar bor. Baʼzi ituzumdoshlar manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilArmando T. Hunziker: The Genera of Solanaceae (o'zbek tilida: Ituzumdoshlarning Turkumi). A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. 

 Sistematikasi 

Hozirgi kunda ushb oila o`z ichiga 7 ta turkumga bo`lingan 2700 turga ajratiladi:
 turkumi
 11 turni o`z ichiga oladi:
 Benthamielleae
 Browallieae
 Cestreae
 Salpiglossideae
 Goetzeoideae turkumi
 7 turni o`z ichiga oladi;
 Nicotianoideae turkumi
 8 turni o`z ichiga oladi;
 Petunioideae turkumi
 10 turni o`z ichiga oladi;
 Schizanthoideae turkumi
 1 ta turni o`z ichiga oladi — Schizanthus;
 Schwenckioideae turkumi
 3 turni o`z ichiga oladi;
 Solanoideae turkumi
 56 turni o`z ichiga oladi:
 Capsiceae
 Datureae
 Hyoscyameae
 Juanulloeae
 Lycieae
 Physaleae
 Solaneae

 Rasmlar 
Gullar

Mevalar

 Qo`llanilishi 
Bu oila vakillarining koʻp qismi aholi tomoidan iste'mol qilinadi. Masalan, kartoshka (Solanum tuberosum), pomidor (Lycopersicum esculentum), ispan qalampiri (Capsicum annuum) va boshqalar O`zbekistonda ham ovqatlarga asosiy masalliq sifatida ishlatiladi. Shuningdek, tamaki o`simligi (Nicotiana) dan ham foydalaniladi. 

Belladonna, mingdevona, bangidevona, skopoliya, mehrigiyoh va duboiziya kabi o`simliklarning tarkibida alkaloidlardan giotsiamin va atropin mavjud.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Itqovun

Itqovun (Melo agrestis Pang) — qovoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik yovvoyi oʻt. Palagining uz. 1 m cha. Barglari uzun bandli, 3—5 boʻlakchali, tuxumsimon, bir oz oʻyilgan, cheti kungurali. Gullari ayrim jinsli, sariq. Mevasi achchiq, rezavor. Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Eron, Afgʻoniston va Hindistonda keng tarqalgan. Oʻzbekistonning hamma tumanlarida oʻsadi. Mevasi achchikligidan uni aholi I. deb atagan. Tarkibida organik kislotalar, qand, oshlovchi va b. moddalar, urugʻida yogʻ bor. Ildiz qaynatmasi tabobatda istisqo, sariq kasalliklarini va ogʻizdagi shishlarni davolashda ishla-tiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Itqoʻnoq

Itqoʻnoq — boshoqdoshlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻt oʻsimliklar turkumi, begona oʻt. Aksariyat tropik va subtropiklarda tarqalgan. 120 dan ortiq turi bor. Bittabitta yoki bir nechtasi toʻp boʻlib oʻsuvchi silliq poyasi 20—80 sm, faqat toʻpguliga yaqin joyigina gʻidirish. Barglari nashtarsimon, usti va chetlari gʻadir-budir, barg asosi uzun tuklar bilan qoplangan. Toʻpguli boshoqsimon, iyul—sent. oylarida gullab, meva beradi. Uruglari sent. oxirida pishadi.

Bir oʻsimlik 5—10 mingtagacha urugʻ beradi. Urugʻlari kelgusi yili bahorda una boshlaydi. I.ning ildiz siste-masi juda kuchli rivojlanib, 1,5 m gacha chuqurlikka oʻsib kiradi; juda koʻp popuksimon ildizlari va ildiz tuklari tuproqni chim kabi qamrab oladi hamda namligini keskin kamaytiradi. Ayniqsa, sugʻoriladigan dalalarda yaxshi rivojlanib, koʻp ekinlarga za-rar keltiradi. Paxta, makkajoʻxori, sabzavot va b. ekin dalalarida aksariyat oq va koʻk I. uchraydi. Ikkala tur I. ham bir yillik boʻlib, tashqi koʻrinishidan bir-biriga oʻxshaydi. Maysaligida oʻrib olinsa, mollarga yaxshi ozuqa boʻladi. Kurash choralari: ekin qator oralaridagi I. kultivatsiya qilinib, egat ustidagilari gerbitsid sepib yoʻqotiladi; ekin ekishdan avval baronalashga qadar yoki ekish vaqtida yerga treflan yoki prometrin, kotofor singari gerbitsidlar solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Ifni

Ifni (barbar tilida — toshloq choʻl) — Marokashning Atlantika okeani sohilidagi hududi. 1860 yilda Ispaniya bosib olgan. 1904 yildan Ispaniyaning rasmiy mustamlakasi. Marokash va Ispaniya hukumatlari oʻrtasida bir necha yil davom etgan muzokaralardan soʻng Ispaniya I.ni 1969 y. 4 yanvarda Marokashga qaytarib berishga majbur boʻldi va oʻsha yilning 30 iyunida u Marokashning Tarfaya viloyati tarkibiga kiritildi. Maʼmuriy markazi — Si-di-Ifni. Aholisi yarim koʻchmanchi deh-qonchilik, koʻchmanchi chorvachilik va baliq ovlash bilan hayot kechiradi. Ishlanadigan yerlar (jami maydonining 1/5 qismi)da arpa, bugʻdoy va makkajoʻxori ekiladi. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi, turli buyumlar tayyorlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ifodali harakatlar

Ifodali harakatlar - turli psixik (ayniqsa, hissiyotli) xrlatlarda yuzaga kelib, shu holatlarning tash-qi alomati va ifodasi boʻlgan harakat. Mimika, pantomimat yaqqol namoyon boʻladi. Keng maʼnoda hissiyotli kechin-malarni ifodalovchi tovush ohanglarini, shuningdek, bu kechinmalar bilan ayni vaqtda qon tomirlari, nafas organlari, sekretsiya bezlarida sodir boʻladigan oʻzgarishlarni ham oʻz ichiga oladi. I.h. hissiyotli kechinmalarni mufassal va taʼsirli ifodalashda turli voqsalar tafsilotini boshqa kishilarga yetkazishda muhim rol oʻynaydi. Undan aktyorlar, soʻz ustalari, pedagoglar keng foydalanadi.

Olimlar faqat odamdagi va yuksak rivojlangan hayvonlardagi I.h.ni emas, balki sudralib yuruvchi hayvonlar, baliklar, qushlarning I.h.ini ham oʻrganadilar (bu ishlar, ayniqsa, etologiya doirasida keng miqyosda olib boriladi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ihara

Ihara, Ibara Saykaku (taxalluslari; asl ismsharifi Xirayama Togo) (1642—1693) — yapon yozuvchisi. Yapon sheʼriyatiga xos renga hajviy janrida yozilgan sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. "Yolgʻiz erkakning ishqiy sarguzashtlari" (1682) kitobi mashhur. "Yolgʻiz ayolning ishqiy sarguzashtlari" (1686) nomli roman ham I. kalamiga mansub. Bundan tashqari, "Ishqqa mubtalo boʻlgan besh ayol" (1686) qis-salar toʻplami, "Saykakuning barcha viloyatlardan toʻplagan hikoyalari" (1685) va b. kitoblarida ishq-muhabbat mav-zusi qalamga olingan. I. umrining oxirlarida shaharliklarni odob-axloqqa chorlovchi, aslzodalar hayotiga taqlid qilmaslikni targʻib etuvchi nasihat tarzida asarlar yaratgan ("Ey-taygura", 1688 va b.). I. yapon yozuvchilari orasida birinchilardan boʻlib, zamonaviy shahar hayotini haqqoniy tasvirlab bergan. U uchinchi tabaqaga mansub aholining haqhuquklarini himoya qiladi, tenglik gʻoyasini ulugʻlaydi. I.ni yaponlarning Bokachchosi deb ataydilar. U milliy adabiyotni nafaqat yangi mazmun bilan, balki uslubiy jihatdan ham yanada boyitdi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yaponiyalik yozuvchilar
Ixvon as-Safo

Ixvon as-SAFO (arab. — sof biro-darlar) — 10-asrda Yaqin va Oʻrta Sharqda paydo boʻlgan falsafiy maktab. Ta-niqli namoyandalari: Abu Sulaymon al-Bustiy, Abdul Hasan alzanjoniy, Abu Ahmad almirajoniy, Zayd ibn Rifo. Qolganlari oʻz nomlarini yashirgan. I. as-S.ning maqsadi xalqoʻrtasida falsafiy va tabiiy-ilmiy bilimlarni yoyish edi. Shu maqsadda 51 risola yozilgan boʻlib, "Sof birodarlar tuhfasi" (Bombay, 1882) va "Sof birodarlar nomasi" nomlari bilan mashhur. Bu noma 4 boʻlimga: matematika, tabiiyot, psixologiya, ilohiyot va fikd fanlariga boʻlinadi. Mazkur risolalar falsafiy va tabiiy-ilmiy bilimlar qomusi vazifasini oʻtagan. Ularning falsafasi qorishiqtusda boʻlib, yunon falsafasiga ilohiyot va sufiylik belgilari aralashtirilgan edi. Bu faylasuflar mantiqsa Aristotel, olam tu-zilishi masalalarida Ptolemey, antropologiya va tibbiyotda Galen taʼsirida boʻlganlar. Ularning taʼlimoti 16-asr oxiriga kelib, mustaqil yoʻnalish sifatida yoʻqolib ketdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixnachsoy

Ixnachsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Piskom naryosining chap irmogʻi. Piskom tizmasining shim.-gʻarbiy yon bagʻridagi Ixnachkoʻldan boshlanadi. Uzunligi 20 km. Qor va muzliklardan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri may—iyun oylarida, kam suvli davr kuzqishda kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Ixneumonidlar

Ixneumonidlar (Ichneumonidae) — pardaqanotlilar turkumiga mansub parazit hasharotlar oilasi. Tanasining uz. 10—25 mm; koʻpincha, ipsimon moʻylovi uzun. Qanotlari 2 juft, baʼzan ular qisqargan boʻladi, qanotsizlari ham uchraydi (ayniqsa, urgʻochilarida). I. lichinkasi hasharot va oʻrgimchaklarning tuxumida, lichinkasi va gʻumbaklarida parazitlik qiladi. Voyaga yetgan I. gul changi va nektari, bitlar hamda koksidlar chiqargan suyuq shirasimon modda bilan oziqlanadi. Baʼzi ning urgʻochilari tuxum qoʻyish uchun nayza sanchganda ajralgan xoʻjayin ge-molimfasini ichadi, baʼzi xrllarda faqat ovqatlanish uchun nayza sanchadi. Oʻrta Osiyo mintaqalarida I. qamma joyda keng tarqalgan. Paxta zararkunandalari sonini tartibga solishda kuzgi tunlam qurtida parazitlik qiluvchi oʻroqsimon banxus (Banchus falcatorius F.) va shiddatli ambliteles (Amblyteles vadatorius He) kabi ning ahamiyati katta. Bulardan tashqari, meniskus (Meniscus agnatus Grav.) va diadegma (Diadegma crassicornis Grav.) kulrang don tunlamining kichik yoshdagi kurtlarida, shu zararkunandaning tuproqdagi katta yoshli qurtlarida esa paniskus (Paniscus gracilipes Thom.) va ambliteles (Amblyteles castigator), nitobiya (Nytobia fenestralis Holmgr.) esa karam kuyasi qurtlarida, qurollangan ambli-teles (A.armatorius Forst.) karam tunlami, kuzgi tunlam va b. tunlam qurtlarida parazitlik qiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixroj

Ixroj (Tithymalus zeravchanicus) — sutlamadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 40 sm cha, serpoya va serbarg . Barglari nashtarsimon, qisqa bandli, ketma-ket joylashgan. Gullari oddiy, toʻpguli soyabonsimon. Me-vasi koʻsakcha. Oʻzbekistonning togʻli tumanlarida toshlar orasida oʻsadi. Tar-kibida smola, kislotalar, oshlovchi va b. moddalar bor. Tabobatda surgi, ish-taha ochuvchi dori sifatida hamda yaralarni davolashda ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxtiyor Ixtiyorov

Baxtiyor Axmedovich Ixtiyorov (28-mart 1940-yil – 21-noyabr 2021-yil) – aktyor. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1989).
 Hayoti va faoliyati 
Buxoro shahrining Tabibon mahallasida zamonasining fozil kishilaridan Mulla Ixtiyori Xushxatning farzandi, sanʼatkor Ahmad Muxtorovich Ixtiyorov oilasida tavallud topdi. 1958-yilda Buxoro shahrida maktabni tugallagan. Shoir va dramaturg Omon Muxtor bilan sinfdosh boʻlgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutining musiqali drama fakultetini tugatgan (1963). Muqimiy teatrida aktyor va rejissor (1959-1976), bosh rejissor (1980-1988), 1976—1980-yillar A. Hidoyatov nomidagi teatrda, 1988—1991-yillar Satira teatrida bosh rejissor, aktyor (1991-yildan shu teatrda aktyor, rejissyor).

Eng yaxshi rollari: Asad („Oltin qidiruvchilar“), Koʻsadov („Ravshan va Zulxumor“), Asad („Kimga toʻy, kimga aza“), Abubakr („Jon qizlar“), Tohir („Ishqing bilan“), Parvoz („Ajab savdolar“).

Kinodagi yirik rollari: Hasan („Ajoyib xayolparast“), Baxtiyor („Choʻl usti osmon“), Baxtiyor („Yor-yor“), Qoʻgʻirchoqboz („Oʻtgan kunlar“), Hofiz („Nodirabegim“), Yettinchi jin („Yettinchi jin“), Suhrob („Abu Rayhon Beruniy“).

Rejissyor sifatida „Ezop“ (G. Figeyredu), „Yolgʻonchi darkor“ (D. Psatas), „Jumagul“ (T. Qaipberganov), „Jonim fido“ (I. Rahim), „Kimga toʻy, kimga aza“ (N. Safarov), „Xotinimning eri“ (G. Xugayev va K. Pliyev), „Otasining qizi“ (Isfandiyor), „Soʻnggi oʻq“ (Oʻ. Umarbekov), „Aka-uka sovchilar“ (R. Muhammadjonov), „Layli va Majnun“ (A. Navoiy), „Tohir va Zuhra“ (S. Abdulla) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

„Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilhttps://m.kun.uz/news/2020/08/27/prezident-mustaqillik-bayrami-arafasida-ijtimoiy-sohadan-166-kishini-mukofotladi-royxat.

Ixtiyorov 2021-yil 21-noyabrda 81 yoshida Toshkent shahrida vafot etganOʻzbekiston xalq artisti Baxtiyor Ixtiyorov 81 yoshida vafot etdi.

 Oilasi 
 Mulla Ixtiyori Xushxat – bobosi
 Ahmad Muxtorovich Ixtiyorov – otasi, bastakor va dirijor
 Maryam Ixtiyorova – sobiq turmush oʻrtogʻiMaryam Ixtiyorova Biografiyasi
 Xumora Ixtiyorova Baxtiyorovna – qizi

 Filmografiyasi 
 Yor-yor (1964)Baxtiyor Ixtiyorov. Filmografiya
 Sayyod qoʻngʻirogʻi (1966)
 Oʻtgaan kunlar (1969)
 Shijoat (1971)
 Uchrashuv (1971)
 Shiddat (1971)
 Yettinchi oʻq (1972)
 Ajoyib hayolparast (1977)
 Abu Rayhon Beruniy (1974)
 Yettinchi Jin (1976)
 Shum bola (1977)
 Olovli yoʻllar (1979)
 Afsonaviy qiz (1980)
 Jimjitlik kodeksi 2: Qora baliq izidan (1994)
 Sevgi fazosi (2005)
 Kichkina odamlar (2008)
 Kaminaning oilasi (2008)

 

 
 

Turkum:Oʻzbekistonlik erkak aktyorlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Maryam Ixtiyorova

Maryam Ixtiyorova (1939-yil 21-aprel, Xorazm viloyati, Yangibozor tumani 2022-yil 22-mart, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (1997). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1959-yildan Muqimiy teatrining aktrisasi. Eng yaxshi rollari: Muhabbat („Ikki bilaguzuk“), Nursuluv („Jon qizlar“), Karomat („Toshbolta oshiq“), Halima („Halima“), Obidaxon („Muqimiy“), Xolisxon („Xolisxon“), Mengli („Mahtum-quli“), Jumagul („Qoraqalpoq qizi“), Xonuma („Xonuma xonim“), Rayhona („Toʻydan oldin tomosha“), Qutlugʻni-gor („Har kimki jafo qilsa“), Omina („Ibrohim Alayhussalom tavalludlari“), Zubayra („Kuyovlar konkursi“), Qaynona („Super qaynona“) va b. „Koʻngil koʻchalari“ videofilmidagi Gulsanam roli bilan yanada elga tanildi. I. lirik va xarakter-1 li rollar ustasi, hajviy rollarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Samimiyat, hayotiy talqin, sahna harakatlarining aniqligi I. ijodiga xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixtiyoruddin qalʼasi

Ixtiyoruddin qalʼasi - Hirot sh.ning shim. devori yonida Malik Fax-riddin Kurt tomonidan 1300 yillar atrofida qurilgan qalʼa. Xom gʻishtdan toʻrtburchak shaklida ishlangan, burchaklarida burjlari bor. I.q. Shohrux Mir-zo (1404—1447)ning amri bilan tosh hamda pishiq gʻishtdan qayta tiklangan. Huroson viloyati poytaxti — Hirot sh.ning oʻrdasi I.q.da joylashgan. Uning shim. va jan. tomonidan darvoza atrofi suv toʻlatib qoʻyiladigan keng va chuqur xandaq bilan oʻralgan. Darvozaga oʻtiladigan koʻpriklar zarur paytda zanjirlar bilan tortib, koʻtarib qoʻyilgan. Unda qurol-aslaha, siyosiy mahbuslar, muhim hujjatlar va b. sakdangan. Hozir ham I.q. harobalari bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Hirot
Turkum:Afgʻoniston qalaʼlari
Ixtiozavrlar

Ixtiozavrlar (Ichthyosaurta), baliq kaltakesaklar — qirilib bitgan dengiz kaltakesaklari. Amerika, Avstraliya, Yevrosiyoda skelet qoldiqlari topilgan, oʻrta triasdan boʻr davrigacha yashagan. Sudralib yuruvchilar orasida suvda yashashga eng yaxshi moslashgan hayvonlar hisoblanadi. Kelib chiqishi va filogeniyasi yaxshi oʻrganilmagan. Kotilozavrlardan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. Tanasining shakli delfinga oʻxshash, uz. 15 m gacha, tumshugi uzun, tishlari konussimon bir kator joylashgan. Eshkak oyoklari, panjalari yoki barmoklari juda kengaygan. Yirtqich baliklar va mollyus-kalar bilan oziqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixtiopatologiya markazi

Ixtiopatologiya markazi - "Oʻzbaliq" davlat konserni huzuridagi suv havzalari va hovuzlarda yetishtiriladigan baliklarning epizootik hola-tini nazorat qilish va baliq kasalliklarini davolash markazi. 1975 yilda Oʻrta Osiyo zonal ixtiopatologiya ins-peksiyasi sifatida tashkil etilgan. 1988 yildan Oʻzbekistondagi baliqchilik xoʻjaliklariga xizmat koʻrsatadigan ixtiopatologiya inspeksiyasiga aylantirildi. 1992 yildan hozirgi nomda.

I. m.ning asosiy vazifasi "Oʻzbaliq" tizimidagi va mulkchilik shakllaridagi baliq yetishtirish bilan shugʻullanadigan xoʻjaliklarga baliq kasalliklari diagnostikasi, oldini olish va davolashda yordam koʻrsatishdan iborat. Shuningdek, markaz suv muhiti taxlili, baliq ozuqalari, baliqlarning fiziologik, biokimyoviy holatini tez taxlil qilish, shuningdek, baliqchilik mahsulotlari sifatini sertifi-katsiyalash masalalari bilan shugʻullanadi. Markaz huzurida barcha yoshdagi va turdagi baliklar boʻyicha ixtiopatologik tadqiqotlar oʻtkazadigan i. ch.-diagnostika lab.si bor. Markaz sanitariya meʼyorlari va davlat standartlari talablariga javob beradigan nazorat oʻlchov asboblari bilan jihozlangan. Jahondagi koʻpgina mamlakatlarda shunday markazlar ishlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixtiofauna

Ixtiofauna (lotincha: ichthys — baliq va fauna) — muayyan suv havzasida yoki zoogeografik hududda yashaydigan, shuningdek, Yer tarixining muayyan davrida yashagan baliklar va toʻgarak ogʻizlilar majmui (qarang Baliqlar, Ixtiologiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixtiro

Ixtiro — xalq xoʻjaligining turli sohalarida, ijtimoiy-madaniy qurilish va mudofaa sohalarida ijobiy samara beradigan, oʻziga xos texnikaviy yechimga ega boʻlgan yangilik. Tor maʼnoda — davlat tomonidan tan olinadigan va tegishli qonun bilan muhofaza qilinadigan yangi texnikaviy yechim.

Har qanday yangilik ham ixtiro boʻlavermaydi. Masalan, quruq ilmiy qoidalar, xususan, kashfiyotlar, amalga oshirib boʻlmaydigan va xato takliflar (masalan, abadiy dvigatel yaratish haqidagi takliflar) ixtiro hisoblanmaydi. Hal qilinadigan masala faqat nazariy emas, balki amaliy ehtiyojlarni qondiradigan boʻlishi lozim. Ixtiro qonun bilan muhofazalangan davlatlarda har bir taklifning ixtiro boʻlish shartlari belgilanadi. Bu shartlardan asosiysi masalaning eng yangi hisoblangan texnik yechimidir. Muayyan taklifni ixtiro deb hisoblash uchun undan bir necha marta foydalanish imkoni ham boʻlishi kerak. Ixtironing yangiligi, yaʼni birinchi ekanligi (koʻpincha, ixtirochilikka oid tashkilotlarga berilgan hujjat — ariza sanasi) oldin berilgan mualliflik guvohnomalari va patentlar, ixtirolar eʼlon qilinadigan tegishli , koʻrgazmalarda namoyish qilingan eksponatlar va boshqaga muvofiq, aniqlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida ixtirochi boʻla olish shartlari va uni tasniflash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan 1994-yilda tasdiqlangan „Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari haqida“gi qonunda belgilangan. Ixtiro boʻyicha talabnomalarni ekspertiza qilish, mualliflik guvohnomasi va patent berish ishlari Oʻzbekiston Respublikasi Davlat patent idorasi tomonidan amalga oshiriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Ixtirochilik huquqi

 

 Havolar 

Turkum:Ijod
Turkum:Inson faoliyati
Ixtirochilik huquqi

Ixtirochilik huquqi - Oʻzbekistonda fan va texnika sohasida ixtiro yaratish, uning rasman tan olinishi va qoʻllanishi bilan bogʻliq holda vujudga keladigan ijtimoiy munosa-batlarni tartibga solib turadigan fuqarolik-xuquqiy meʼyorlar majmui. Ixtiro fan va texnikada yangilik ekanini isbotlash uchun u dastlabki taklif berish asosida 15 kunlik muddat ichida ekspertizadan oʻtkaziladi. Ixtiro ekspertiza uchun qabul qilingani yoki rad etilgani haqida taklif be-ruvchiga asosli dalillar bilan yozma ja-vob yuboriladi. Ekspertiza davomida buyurtmachiga ixtiro mazmuniga biron-bir shaklda oʻzgartish yoki qoʻshimcha kiritish taklif etilishi mumkin, buning uchun yana ikki oylik muddat belgilanadi. Mazkur talablar oʻz vaqtida bajarilgan taqdirda ixtironing birinchi marta yaratilganligi fakt sifatida dastlabki taklif berilgan kundan eʼtiboran tan olinadi. Taklifning ixtiro deb hisoblanishi uchun uning muallifi muayyan texnik muammoni ijodiy tarzda hal qilgan boʻlishi shart. Ixtiroga oid huquq qonunqoidalari Oʻzbekiston Respublikasi FK 62bobida belgilab berilgan. Ularga binoan, bu huquq ixtirochiga patent berilganidagina muhofaza qilinadi. Patent bilan muhofazalanadigan ixtirodan oʻz xohishicha foydalanishdagi alohida huquq patent egasiga tegishlidir, boshqa shaxslar uning ruxsatisiz ixtirodan foydalanishga haqli emas (qonunlarda koʻzda tutilgan alohida hollar bundan mustasno). Ixtiro muallifi maxsus huquqlar, imtiyozlar bilan qonun vositasida taʼmin etilishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixtisos

Ixtisos — inson tomonidan hayotning muayyan sohasi boʻyicha maxsus tay-yorgarlik yoʻli bilan hosil qilingan nazariy bilim, amaliy koʻnikma va malakalar majmui. I. kishiga turmushning moddiy va maʼnaviy sohasida biror ishni bajarish hamda shu yoʻl bilan oʻz tirikchiligini taʼminlash imkoni-yatini beradi. I. kasb, mutaxassislik singari tushunchalarga nisbatan torroq maʼnoda qoʻllanadi va muayyan kasb yoki mutaxassislikning biror sohasini anglatadi. Maye: kasbi — ilmiy xodim, mutaxassisligi — filolog , I.i—adabiyotshunos kabi.

Kasb, mutaxassislik va I.ning paydo boʻlishi va taraqqiy etishi tarixiy harakterga ega. Yangi i.ch. sohalarining vujudga kelishi, texnikaning taraqqiy etishi, shu jumladan, biror texnologik jarayonning boshqasiga almashinishi bilan yangi kasb, mutaxassislik va I.lar paydo boʻladi. I.ch. va inson turmushining chuqur I.lashuvi mehnat taqsimotining tobora ijodiy qiyofa kasb etib borayotganidan dalolatdir. Oliy va oʻrta maxsus, kasbhunar taʼlim tizimida I. roʻyxati (klassifikator) boʻyicha taʼlim jarayonining oʻquv dastur va rejalari tuziladi. Oliy va oʻrta maxsus, kasbhunar oʻquv yurtlari faoliyati ana shu reja hamda dasturlar asosida tashkil etiladi. Ularni bitirgan kishilarga muayyan I.lik beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixtisoslashgan xoʻjalik

Ixtisoslashgan xoʻjalik (qishloq xoʻjaligida) — moddiy i.ch. tarmoklarining xususiyatlaridan kelib chiqqan holda muayyan mahsulot turini eng katta salmoqda ishlab chiqaruvchi xoʻjalik. I. x. 2 guruhga ajra-tiladi. Birinchi guruhga davlat ahamiyatiga ega vazifalarni amalga oshirish maqsadida tashkil etiladigan chuqur ixtisoslashgan xoʻjaliklar kiradi. Mas, turli sohalardagi ixtiro va ilgʻor tajribalarni sinovdan oʻtka-zishga hamda seleksiya tadbirlari asosida serhosil, tezpishar sifatli urug navlari va mahsuldor chorva mollarini yaratish hamda ularni koʻpaytirish bilan shugʻullanuvchi xoʻjaliklar shular jumlasidandir. Ikkinchi guruhga qulay tabiiy va iqtisodiy omillar asosida u yoki bu mahsulotni salohiyati dara-jasida i. ch. imkoniyatga ega va asosan, shu mahsulotni yetishtirishga ixtisoslashgan (paxtachilik, sabzavotchilik, qorakoʻlchilik, asalchilik) xoʻjaliklari kiradi.

Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning tovarlik darajasi xoʻjalikning ixti-soslashuvini belgilovchi asosiy koʻrsatkich boʻlib hisoblanadi. Eng yuqori tovarlik darajasi va tovar mah-sulotlarini qiymatida salmoqli oʻringa ega boʻlgan mahsulot I. x.ning asosiy faoliyati yoʻnalishini koʻrsa-tadi. I. x. mahsulot yetishtirish qajmini koʻpaytirish va harajatlarni kamaytirish hamda sifatli, raqobatbardosh tovarlar i. ch. va sotish, tarmoqlarning daromad berish darajasini oshirishda katta imkoniyatlarga ega. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ixshid

Ixshid — 1) Soʻgʻd va Fargʻona podsholari unvoni berilgan.(VII—VIII asrlar). Ilk oʻrta asrlarda Movarounnahr 15 dan ortiq mayda hokimliklarga boʻlinib ketgan edi. Ular turli nomda yuritilgan. Buxoro vohasida — buxorxudotlar va vardonxudotlar, Miyonkolda — dabusshohlar, Ustrushonada — afshinlar, Choch va Ilokda — budun va tudun va boshqalar. Ular mahalliy turkiy qabilalarning turli sulolalariga mansub boʻlgan. Bu davlatchalar orasida Sugʻd Ixshidlari eng qudratli sanalgan. Ularning poytaxti Samarqand shahri boʻlgan. Ixshid atrofiga shaxsiy qurolli lashkarlar — chokarlari boʻlgan badavlat dehqonlar toʻplangan edi. Sugʻd Ixshidi Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida joylashgan Samarqand, Ishtixon, Maymurgʻ, Kushoniya, Vardona, Buxoro, Kesh va Naxshab mulklarini bir ittifoqqa birlashtirgan. Samarqand Ixshidi saroyida ajdodlar ruhiga atab qurbonlik qilish uchun maxsus ibodatxona bino qilingan. Samarqand Ixshidlari yaqin-olis davlatlar bilan elchilik aloqalari olib borganlari maʼlum. Masalan, Afrosiyob devoriy rasmlaripz. Sush Ixshidi Varxumanning Chagʻoni-yon, Choch va Xitoydan kelgan elchilarni qabul qilish marosimi tasvirlangan. Arab istilochilariga qarshi kurashda Sugʻd Ixshidi Tarxun katta jonbozlik koʻrsatgan. 8-asr boshida (712-yil) Samarqandni arablar bosib olgach, Sugʻd Ixshidlari poytaxtni Ishtixonga koʻchirganlar. Movarounnahr Arab xalifaligi tarkibiga kiritilgach, Ixshid unvoni bekor qilingan; 2) Suriya va Misrda hukmronlik qilgan yarim mustaqil turkiy sulola (935—969) vakillari unvoni (yana qarang: Ixshidiylar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
Ахунбабаев Х. Г. Новые находки согдийских монет из раскопок 1982—1984 гг. в центральной части городища Афрасиаб // История материальной культуры Узбекистана. Выпуск 22. Т.—1988

 

Turkum:Samarqand tarixi
Ixshidiylar

Ixshidiylar — Suriya va Misrda hukmronlik qilgan yarim mustaqil turkiy sulola (935—969). Asoschisi — Fargʻona ixshidlarn naslidan Muhammad Ixshid ibn Tugʻj (Tagʻaj) (882-946). Bobosi — Joff (?—861) Fargʻona amirlaridan boʻlib, xalifa Muʼtasim (833—842) yollanma qoʻshinida xizmat qilgan. Otasi Tugʻj esa tuluniylaragm Xumoravayh davri (884—895)da Damashq va Tiveriada (Oʻrta dengizning shar-qiy sohilidagi viloyat) noibi boʻlgan. Muqammad avval xalifa Muqtadir (908—932)ning Ramla va Damashkdagi, soʻng xalifa Roziy Billoh (934— 940)ning Misr, Suriya va Mesopota-miyadagi noibi darajasiga koʻtarilgan (935—941). 938 yil u „ixshid“ unvonini qabul qilgan. 942 yil Makka va Malina ham uning tasarrufiga oʻtkazilgan. Misr va Suriya fotimiylar tomonidan ishgʻol etilgach, I. hukmronligi barham topgan (969).

Sulola vakillari: Muhammad Ixshid ibn Tugʻj (935—946), Abulqosim Ungur ibn Ixshid (946—960), Abu-lhasan Ali ibn Ixshid (960—966), Abulmisk Kofur (966—968), Abulfa-voris Ahmad ibn Ali (968—969). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Suriya tarixi
Turkum:Misr tarixi
Turkum:Turkiy sulolalar
Turkum:Turkiy davlatlar
Turkum:X asr
Ixetuan qoʻzgʻoloni

Ixetuan qoʻzgʻoloni — Shimoliy l Xitoydagi qoʻzgʻolon (1899—1901) Ixetuan maxfiy jamiyati („Tinchlik va adolat uchun ko'tarilgan musht“) tomonidan boshlangan, keyinchalik Ixetuan („Adolat va kelishuv otryadlari“) nomini olgan.Ular "Manjur sinlarni haydab chiqaramiz,chet elliklarni yo'qotamiz" shiori ostida ish ko'rar edilar.Xitoy endigina sanoatlashuv yo'liga qadam qo'yganda xorijiy davlatlar tomonidan talon -taroj qilinishi og'ir ta'sir ko'rsatdi.Xitoyni to'g'ri yo'lga olib chiqish haqida turli xil g'oyalar ilgari surildi.Va ushbu davrda Ixetuan qo'zg'oloni katta rol o'ynaydi.1899-yili "Ixetuan" harakati qo'zg'olon tusini oldi.Ixetuanlar Yaponiyaga tovon to'lashni to'xtatishni,Tayvanni Xitoyga birlashtirish kabi talablarni qo'ydilar.Sin hukumati qo'zg'olondan cho'chib qoldi.Chunki,Ixetuanlar poytaxt va viloyatlarning qariyb yarmini qo'lda tutib turgan edilar.1900-yil hukumat tomonidan qo'zg'olonga qarshi jo'natilgan qo'shin yengildi. 1900-yil iyunda ixetuanlar Pekinga kirishgan. Germaniya, Yaponiya, Buyuk Britaniya, AQSH, Fransiya, Rossiya, Italiya va Avstriya-Vengriya qoʻshinlari qoʻzgʻolonni (xorijiylar tomonidan boksyorlar qoʻzgʻoloni deb atalgan) bostirishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.Bu voqea Pekinga chet elliklar intervensiyasini boshlanishiga bahona bo'ldi.Intervensiyada yuqoridagi 8 ta davlat qatnashdi.Ularning har biri Xitoydakattaroq ulushga ega bo'lish maqsadida edi.

1900-yil iyul oyida chet el interventlari yalpi hujumga o'tib va Pekinn shahri egallaydi.Xorijliklar shaharni va imperator saroyini talon-taroj qildilar.Va ular Xitoyni asoratli shartnoma imzolashga majbur etdi.Shartnomada qo'zg'olonda ishtirok etgan shaxslarni qatl qilish yoki surgun qilish talabini ham qo'yildi.Dengiz sohili o'rtadagi yo'llarni muhofaza qilidh uchun ajnabiy davlatlarga Xitoyda o'z inventlariga 33 mln dollar tovon pulini aytdi,Xitoga qurol aslaha kiritish taqiqlandi.

Ayni paytda "Ixetuan"qo'zg'oloni mustamlakachilarni ehtiyotkorlik bilain ish yuritishga majbur etdi.

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Itsenko-Kushing kasalligi

Itsenko - KUSHING KASALLIGI nevropatolog N. M. Itsenko (1889— 1954) va amerikalik neyroxirurg X. U. Kushing (1869-1939) nomidan - gipofiza" adrenokortikotrop gormon (AKTG)ning koʻp ishlanishi oqibatida kelib chikddigan kasallik. AKTGning koʻp ishlab chiqarilishiga gipofiz mikroadenomasi sabab boʻlishi mumkin. Bunda buyrak usti bezlarining funksiyasi kuchayadi, bemorni yogʻ bosadi, qon bosimi koʻtariladi, ayollarda girsutizm kuzatiladi, qandli diabet roʻy beradi, jinsiy bezlar funksiyasi susayadi, teri quruq boʻladi va hokazo

Davosi: gipofiz sohasi rentgen yoki proton nuri bilan nurlantiriladi, qon bosimini tushiradigan, diabetga karshi, buyrak usti bezlari funksiya-sini tormozlaydigan preparatlar bu-yuriladi. Operatsiya qilib, buyrak usti bezlari yoki gipofiz qisman yoki bu-tunlay olib tashlanadi, soʻng shu bezlar gormonlari beriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ich dam boʻlishi

METEORIZM, ichda yel toʻplanishi, meteorizm — ichakda koʻp yel toʻplanishi natijasida qorinning taranglashishi. Sogʻlom odamning meʼdasi va ichagida shu aʼzolar faoliyatini bir meʼyorda saqlab turish uchun oz miqdorda gaz boʻladi. Ichakda bijgʻish (achish) jarayoni kuchayganda, koʻplab sut, shirinlik, uglevod isteʼmol qilinganda ich dam boʻlishi kuzatiladi. Ichakda gazlar yaxshi yurishmaganda, ichak torayganda, ayniqsa ichak tutilganda, qorin aʼzolarida qon dimlanganda, surunkali gastrit, pankreatit, enterit, shuningdek, yurak kamchiligida ham ich dam boʻlishi kuzatiladi. Bemor qornida ogirlik, tirsillash va ogʻriq sezadi, yel chiqqandan keyin bu ogʻriq bosiladi. Ich dam boʻlishib.ning oldini olish uchun ich normal kelib turishini taʼminlash, uglevodli ovqatlarni kamroq isteʼmol qilish zarur. Yurak-tomir kasalliklari, stenokardiya bilan ogʻrigan kishilar Ich dam boʻlishib.ga yoʻl qoʻymasliklari lozim, chunki ichakning gazlardan choʻzilishi yurak toj tomirining torayishiga sabab boʻlishi mumkin. Da vo s i — fa-ollashtirilgan koʻmir (karbolen) beriladi, moychechak (romashka)dan klizma (huqna) qilinadi, parhez buyuriladi. Ich dam boʻlishib.ga sabab boʻlgan asosiy omil bartaraf qilinadi.

boʻlishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichak

Ichak – odam va hayvonlarda ovqat hazm qilish sistemasining bir boʻlimi; hazm yoʻli boʻlimlarga ajralgan organizmlarda (halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, barcha umurtqalilarda, jumladan, odam ham) hazm yoʻlining meʼdadan keyin keladigan qismi. Asosan, sut emizuvchilar ichagi murakkab tuzilgan. Odam ichagi 4,5–9 m ga yetadi. U asosan, qorin boʻshligʻi va qisman kichik chanokda joylashgan.

Ichakda ovqat uzluksiz harakatlanib hazm boʻladi, oziq moddalar qonga soʻriladi, hazm boʻlmagan ovqat qoldiqlari najasga aylanadi. Ichak devori, asosan, 3 qavat. Ichki qavat – shilliq parda, undagi hazm bezlaridan hazm shirasi va shilimshiq chiqadi; shu parda orqali oziq moddalar qonga soʻriladi; bu parda kasallik mikroblariga halokatli taʼsir eta oladi. Ichak devoridagi ayrim limfa tugunlari va ularning toʻplamlari ham mikroblardan himoya qilish vazifasini oʻtaydi. Oʻrta qavat – halqa shaklida (ichki) va uzunasiga (tashqi) yotgan silliq muskullardan iborat, ular toʻlqin shaklida halqasimon qisqarib, ovqatning aralashishiga, hazm shirasini soʻrib olishiga va orqa chiqaruv teshigiga tomon surilishiga yordam beradi. Ichak bezlaridan shira ajralishini va peristaltikani Ichak devoridagi nerv apparati tartibga soladi; ovqatning normal kimyoviy tarkibi oʻzgarganda va ayniqsa, ichakka zararli moddalar tushganda ichak sekretsiyasi va peristaltikasi oʻzgarib, zararli moddalarning suyulishiga va tezroq ajralishiga yordam beradi. Tashqi seroz qavat – qorin pardasi ichak qovuzloqlarining sirgʻanishini osonlashtiradi. Qorin pardasidan hosil boʻlgan ichak tutqich yordamida ichak qorinning orqa devoriga yopishib turadi.

Odamda ichak ancha uzun boʻlib, 2 qism: ingichka ichak va yoʻgʻon ichakdan iborat. Odam ichagi qorin boʻshligʻi va kichik chanoqni toʻldirib turadi, jigar va meʼdadan pastda yotadi. Oldingi tomondan ichakni katta charvi berkitib turadi. Ichak devorlari qon va limfa tomirlari, limfa elementlari, bezchalar hamda nervlarga boy. Ichak faoliyati nerv va gumoral mexanizmlar orqali boshqariladi. Odam va koʻpgina hayvonlar ichakda turli mikroorganizmlar (ichak florasi) boʻladi. Ichak kasalliklaridan appenditsit, kolit, proktit, enterit, enterokolit, ichak buralishi va ichak oʻsmasi koʻproq uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Anatomiya

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Gastroenterologiya
Turkum:Splanxologiya
Turkum:Terapiya
Ichak buralishi

Ichak buralishi - ichak tutilishmning bir xili. Bunda ichak tutqichi bilan birga buralib qolib, undagi tomir va nervlar qisiladi, natijada ichakning shu qismida qon aylanishi va innervatsiya buziladi. Ayni vaktda ichak berkilib, ichidagi massa va gaz oʻtmay qoladi. I. b.ga gumon tugʻilganda (qorin toʻsatdan qattiq ogʻrib, ich kelmaganda va yel chiqmay, ich dam boʻla-verganda) bemorni tezda kasalxonaga yotqizib, operatsiya qilish kerak. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichak tayoqchasi

Ichak tayoqchasi — odam va hayvonlar ichagida yashaydigan harakatchan bakteriya. Boʻyi 1—2 mk. Ichak bakteriyalari guruhiga kiradi (bu guruh ich terlama, paratif, salmonellyoz, dizenteriya va b. kasalliklar bakteriyalarini oʻz ichiga oladi). I.t., odatda, kasallikka sabab boʻlmaydi, ammo oʻt pufagiga, buyraklarga, qovuqqa kirganda shu aʼzolarni yalligʻlantira oladi. Najasda talaygina I. t. boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichak tutilishi

Ichak tutilishi - ichak harakat faoliyatining keskin buzilishi bilan ifodalanadigan ogʻir kasallik. Ichakning toʻla yoki qisman tutilishi, shuningdek, kechishiga koʻra, oʻtkir (ichakdan ovqatning surilmay birdan turib qolishi) yoki surunkali (ovqat massa-sining oz-ozdan, bora-bora butkul oʻtmay qolishi) ichak tutilishi farq qilinadi. ichak tutilishining dinamik va mexanik xili bor. Dinamik ichak tutilishi ichak harakatining buzilishi, baʼzan ichak peristaltikasining toʻxtashi sababli (paralitik shakli), baʼzan ichakning tortishib qisqarishi (spazm) tufayli roʻy beradi. Chandiqlar, oʻsma, poliplar, oʻt yoʻlidan ichakka tushgan toshlar, ichakka tushgan yot jismlar, yon aʼzolardagi oʻsmalarning ichakni siqib qoʻyishi va b. mexanik ichak tutilishiga sabab boʻladi. Uzoq vaqt och yurib haddan ziyod koʻp ovqat yeyish, ichak shilliq qavatidagi yalligʻlanish jarayonlari (kolit, enterokolit), shuningdek, ichak peristaltikasini kuchaytiradigan dizenteriya, ichakning buralib bir-biriga kirib qolishi ham ichak tutilishiga olib kelishi mumkin. Qorin sohasida qattiq ogʻriq turishi, ichak peristaltikasining kuchayishi, qayt qilish, qorin dam boʻlib ich kelmay qolishi, qon bosimining pasayishi, puls tezlashishi ichak tutilishiga xos alomatlardir. Davo zudlik bilan jarrohlik usulini qoʻllashdan iborat. Shifokor kelgunga qadar oʻz bilgicha issiq yoki turli dori-darmonlar qilish yaramaydi, aks holda yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichak shirasi

Ichak shirasi — ichak shilliq par-dasining bezlaridan ajralib chiqadigan hazm shirasi; rangsiz yoki och sariq suyuqlik, ishqoriy xususiyatga ega. Ovqatning ichak devoriga taʼsir etishi natijasida va baʼzi kimyoviy moddalar taʼsirida vaqt-bevaqt ajralib turadi. Bir sutkada 2,5 litr gacha I. sh. ajraladi; u quyuq va suyuq qismlardan iborat boʻlib, katalitik faollikka ega. I.sh. tarkibida uglevod, yogʻ va oqsillarni parchalaydigan 20 dan or-tiq turli fermentlar: aminopolipeptidaza, dipeptidaza, lipaza, nuklea-za, amilaza va b. bor. Ingichka I.sh. ovqatni hazm qilishda katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Fermentlarning ichak shirasi, asosan, shilliq qavatidan yemirilgan epiteliotsitlar tarkibida tushadi. katta miqdordagi fermentlar epiteliotsitlar yuzasiga shimdirib olinadi va devor oldi hazmida ishtirok etadi.
Ichakdan nafas oluvchilar

Ichakdan nafas oluvchilar (Enteropneusta) — chalaxordalilar sinfi, tuban ikkilamchi ogʻizlilar-dan. Bir qancha belgilari ularni ignaterililar va pagonoforalarga yaqinlashtiradi. Uz. bir necha sm dan 2,5 m gacha. Tanasi chuvalchangsimon, har-tum, yoqacha va boʻlimlardan iborat. Hartumida toq, boshqa tana boʻlimlarida bir juftdan selomik boʻshliqlari bor. Qiziloʻngach devorida 2 qator jabra yoriqlari boʻladi (nomi ana shundan olingan). Ogʻzi hartumi asosida (qorin tomonida) joylashgan. Ayirish organlari selomodukt tipida tuzilgan. Gavdasining juft organlari (jabra yoriklari, jigar oʻsimtalari, jinsiy bezlari) metamer joylashgan. Qon aylanish sistemasi yaxshi rivojlangan. Orqa nerv stvoli yokacha ichida joylashgan, koʻpincha nerv nayini hosil qiladi. Sezgi organlari fa-sat epiteliydagi yorugʻlikka sezgir hujayralardan iborat. ayrim jinsli, jinsiy dimorfizm rivojlanmagan. Tuxumlari suvda urugʻlanadi. Koʻpchilik I.n.o. lichinkasi — tornariya Ignate rililarnikiga oʻxshash. 80 ga yaqin turi, asosan, iliq dengizlarda tarqalgan. Bering, Barens, Oq, Oxota va yapon dengizlarida uchraydi. Tipik vakili — balanogloss.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichikish

Ichikish — ayriliq dardi. Koʻpincha, ota-onasi, yaqin kishisidan vaq-tincha yoki umrbod judo boʻlgan baʼzi bolalar (ayniqsa, emadigan bolalar)ning holatini ifodalash uchun ishla-tiladigan soʻz. Ichikkan bola serharxasha, injiq boʻlib, ishtahasi yoʻqoladi, ovqat yemaydi, uyqusi buziladi, rang-roʻyi siniqib, oʻzini oldirib qoʻyadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichkari

Ichkari — musulmon mamlakatlarida ayollarni nomahram erkaklarga koʻrsatmaslik maqsadida toʻsilgan qovlining ichki qismi, ichki hovli. I.da, asosan, ayollar va bolalar yashagan. Oʻrta Osiyo xalqlari meʼmorligida uy-joy tuzilishining ajralmas qismi. Tashqi hovlining uzviy davomi. I. oʻrta asrlarda shariat qoidalariga koʻra, ayollar va balogʻatga yetgan qizlar istiqomat qiladigan joy hisoblangan. Unda yotoqxona, oshxona, omborxona va b. joylashgan. Tashqari hovlida erkaklar yashagan. I. va tashqari hovli oʻrtasida eshik boʻlib, bundan begona erkaklarning kirishi qatʼiyan taqiqlangan. Xonadonning I. va tashqariga boʻlinishi xon saroylaridagi haramdan tortib, kambagʻal kishilarning hovlilarigacha xos edi. Kosib, dehqon, hunarmandlar, juda bulmaganda, oʻz kasbikori uchun ajratilgan binoning hovli tomonini biror narsa bilan toʻsib I.ga ajratardi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Ichki aʼzolar

thumb|kalamushning ichki a'zolari
Ichki aʼzolar — odam va hayvonlarning, asosan, koʻkrak va qorin boʻshligʻidagi aʼzolari. Ichki azolarga yurak-tomir sistemasi, nafas, hazm aʼzolari, ayirish va ichki jinsiy aʼzolar, shuningdek, ichki sekretsiya bezlari kiradi. I. a.ni anatomiyapkt maxsus boʻlimi — splanxnologiya oʻrganadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki aʼzolarning pastga tushishi

Ichki aʼzolarning pastga tushishi, splanxnoptoz – qorin boʻshligʻidagi aʼzolar: meʼda, jigar, ichak, shuningdek, buyrak, bachadon va boshqalarning odatdagi oʻrnidan ancha past turishi. Tugʻma (qorin devori va chanoq tubi muskullari hamda ichki aʼzolarni oʻz oʻrnida ushlab turadigan boylamlarning tugʻma sustligi) va orttirilgan (ogʻir yuk koʻtarish oqibatida muskullarning choʻzilishi va boʻshashishi, ayollarda tugʻruqdan keyin tez ozib, yogʻ toʻqimasining yoʻqolishi) xili farq qilinadi. Irsiy moyillik ham qisman rol oʻynaydi. Meʼda va ichak pastga tushganda bemor qornida ogʻirlik va ogʻriq sezadi, ogʻriq aksari tik turganda boshlanib, yotganda bosiladi, buyrak pastga tushganda bel sohasi ogʻriydi. Koʻpincha Ichki aʼzolarning pastga tushiship.t.da tinka quriydi, qaysi aʼzo pastga tushgan boʻlsa, oʻsha aʼzoning funksiyasida oʻzgarish, shuningdek, nerv regulyasiya-sining buzilishi va hokazo kuzatiladi. Ichki aʼzolarning pastga tushishi p. t.ning oldini olish gigiyenik tartibga amal qilish, vaqtida maromida ovqatlanish, qabziyatga yoʻl qoʻymaslik, muntazam badan tarbiya bilan shugʻullanishdan iborat. Davo, asosan, yuzaga kelgan oʻzgarishlarga qarab tayinlanadi. Davo gimnastikasi, fizioterapevtik muolajalar, bandaj taqish buyuriladi, zaruriyat boʻlganda jarrohlik usuli qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasalliklar
Ichki bozor

Ichki bozor — muayyan mamlakat doirasida tovarlar va xizmatlar ayirboshlanadigan bozor. I.b. ijtimoiy mehnat taqsimoti natijasida vujudga keladi. Mahsulotlar tovar sifatida tayyorlanganda kishilar oʻzlari tayyorlagan mahsulotlarni bozor vositasida almashtirib, bir-birlari bilan muno-sabatda boʻladilar. I.b. turli ijtimoiyiqtisodiy tuzumda turlicha boʻlgan. Bozor munosabatlari rivojlangan sari mavjud korxonalarni kengaytirish va yangilarini qurish uchun i.ch. vositalariga talab orta boradi. Natijada isteʼmol buyumlariga talab ham kuchayadi. Biroq ommaning xarid quvvati cheklanganligi sababli, bozor hajmining oʻsishi i.ch.ning oʻsishidan orqada qoladi. Aholining koʻpchiligi yollanma ishchiga, ishchi kuchi esa tovarga aylanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Iqtisodiyot
Ichki va tashqi chizilgan shakllar

Ichki va tashqi chizilgan shakllar (elementar matematikada) – bir shaklning ichiga yoki tashqarisiga chizilgan shakllar (rasmga q.). Bir shaklning hamma uchlari ikkinchi shakl ichida yotsa, birinchi shakl ikkinchisiga nisbatan ichki chizilgan, ikkinchi shakl birinchisiga nisbatan tashqi chizilgan deyiladi. Koʻpburchakka tashqi chizilgan aylana – uning hamma uchlaridan oʻtuvchi aylana, ichki chizilgan aylana esa uning tomonlariga urinuvchi aylana boʻladi. Uchi aylanada yotib, tomonlari u bilan kesishuvchi burchak ichki chizilgan burchak boʻladi. Bir nuqtadan chiqib, aylanaga urinuvchi ikki toʻgʻri chiziqdan tashkil topgan burchak tashqi chizilgan burchak deyiladi. Uchburchakning bir tomoni va qolgan ikki tomoni davo-miga uringan aylana ichki-tashqi chizilgan aylana boʻladi. Ichki-tash-qi chizilgan aylana uchburchakning tashki sohasida joylashadi. Hamma yoqlaari biror sharga uringan koʻp yoklik sharga tashqi chizilgan, shar esa kupyok, likka ichki chizilgan deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki geometriya

Ichki geometriya — geometriyaning egri sirt ustida bajariladigan turli oʻlchashlar bilan bogʻliq xossalar (sirtning ichki xossalari) oʻrganiladigan boʻlimi. Masalan, sirtni egish natijasida sirt ustidagi chizikning uzunligi oʻzgarmaydi, ammo uning egriligi oʻzgara boradi. Egri chiziq yoyining uzunligi, ikki chiziqning kesishgan nuqtasida hosil boʻlgan burchak, figura yuzi I. g.da asosiy tushunchalardir. Efi sirt ustidagi geodezik chiziqlar toʻgʻri chiziklar vazifasini bajaradi. Sirtlar I.g.si K. f. Gauss kiritgan birinchi kvadratik formaga muvofiq oʻrganiladi (qarang Differensial geometriya). Tekislik I. g.si planimetriya, sfera I. g.si esa sferik geometriya hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki dengizlar

Ichki dengizlar - quruklik ichkarisidagi va okean yoki yondosh dengiz bilan bir yoki bir necha boʻgʻozlar orqali tutashgan dengizlar. Ular quruklik taʼsirida boʻladi, ayrim dengizlarda yuza suvlari dare oqimi hisobiga chuchuk (mas, Boltiq dengizi, Qora dengiz, Azov dengizi), boshqa dengizlarda quruq iqlimning taʼsiri natijasida va bugʻlanish katta boʻlgan materik oqimining taʼsiri kam boʻlgani uchun yuza suvining shoʻrligi yuqori (mas, Qizil dengiz, Oʻrta dengiz). I.d. da yuza suvlarining siklonal dirkulyasiyasi yopiq. Gidrologik rejimining xususi-yatiga koʻra, oʻrta dengizlar va chala yopiq dengizlarga boʻlinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Dengizlar
Ichki kasalliklar

Ichki kasalliklar - ichki aʼzolar kasalliklari. Yurak-tomir sistemasi, nafas, hazm aʼzolari, qon, moddalar almashinuvi, jigar, buyrak va b. aʼzolar kasalliklari I.k.ga kiradi. Ularning mohiyati, paydo boʻlish sabablari, belgilari, qanday oʻtishi, oldini olish va davolash usullarini terapiya oʻrganadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki mehnat tartibi qoidalari

Ichki mehnat tartibi qoidalari — Oʻzbekiston Respublikasida ishlab chiqarish jarayonida qatnashuvchilarning birgalikdagi mehnatini tartibga soluvchi asosiy meʼyoriy hujjat. I.m.t.q.ning asosiy maqsadi xodimlarni mehnatga ongli munosabatda boʻlish ruhida tarbiyalash, mehnat intizomini yanada mustahkamlash, mehnatni ilmiy asosda tashkil etish, ish vaqtidan oqilona foydalanish, yuqori ish sifatiga erishish. mehnat unumdorligi va i.ch. samaradorligini oshirishdan iborat. Hoz. kunda amal qilib kelayotgan bunday meʼyoriy hujjat Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat vazirligi tomonidan 1996 yil 2 aprelda tasdiqlangan, u idoraviy mansubligi, mulkchilik va xoʻjalik yuritish shakllaridan qatʼi nazar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar xodimlari uchun Namunaviy I.m.t.q. deb ataladi va ish beruvchilar hamda xodimlar uchun majburiy qoidalarni oʻz ichiga oladi.

Namunaviy I.m.t.q. asosida vazirliklar va idoralar tegishli markaziy (respublika) kasaba uyushmalari qoʻmitalari bilan kelishib, xalq xujaligining muayyan tarmogʻi xususiyatlariga tatbiqan tarmoqlarning I.m.t.q.ni ishlab chiqadi. Korxonalar, tashkilotlar, muassasalardagi I.m.t.q. ham mazkur Namunaviy I.m.t.q. asosida ish sharoiti hisobga olingan holda tuziladi va ish beruvchi tomonidan kasaba uyushma qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organlari bilan kelishib, tasdiklanadi. Tarmoq va korxonalarning I.m.t.q. Oʻzbekiston Mehnat kodeksi qamda Namunaviy I.m.t.q.ga va mehnat haqidagi boshqa meʼyoriy huj-jatlarga xilof boʻlishi mumkin emas. Xodim ishga qabul qilinayotganda ish beruvchi uni mazkur qoidalar bilan tanishtirmogʻi shart. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki Mongoliya

thumb
Ichki Mongoliya — Xitoy tarkibidagi muxtor rayon. Mamlakat shimolida. Maydon 1,2 mln. km. Aholisi 23,5 mln. kishi (1998); xitoy, mongol, dungan, manjur, koreys, evenk va boshqalar yashaydi. Maʼmuriy markazi — Xux-Xoto shahri. Qadimda Ichki Mongoliya hududi janubiy mongol knyazliklari tasarrufida boʻlgan, 1636-yilda manjurlar qoʻl ostiga oʻtgan. Ular key-inchalik Xitoyda oʻz hukmronligini oʻrnatganlar va bu hudud Xitoy tarkibiga kirgandan soʻng Ichki Mongoliya deb atala boshlagan. 1931–45 yillarda Ichki Mongoliyani yaponlar bosib olgan. 1945-yilda ulardan ozod qilingan.

Ichki Mongoliyaning sharqiy qismida Katta Xingan togʻlari (bal. 1949 m gacha) va Sunlyamo tekisligining bir qismi, gʻarbiy qismida Bargi tekisligi, Gobi choʻlidagi yassitogʻlik, Inshan togʻlari va Ordos platosi bor. Yer yuzasining balandligi kup joylarda 500–1500 m, eng baland qismi 3000 m.

Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning urtacha temperaturasi shimolida –30°, janubida –6°, iyulniki shimolida 20°, janubida 24°. Yillik oʻrtacha yogʻin 100–500 mm. Ichki Mongoliyaning shim.da tayga oʻrmonlari, markaziy qismida boshokli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Eng katta daryosi — Xuanxe. Koʻl koʻp.

Ichki Mongoliya–agrar rayon, yalpi mahsulot qiymatining 3/4 qismini qishloq xoʻjaligi beradi. Dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Hududining 1/10 qismidan koʻprogʻi haydaladi. Asosan, donli ekinlar ekiladi. Chorvachilik qishloq xoʻjaligidan olinadigan mahsulot qiymatining 1/3 qismini beradi (mamlakatdagi mavjud chorvaning 10% i Ichki Mongoliyaga toʻgʻri keladi). Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnchilik sanoatlari rivojlangan. Mahalliy xom ashyo bazasida qora metallurgiya, energetika, mashinasozlik va boshqalar tarmoqlar vujudga kelgan. Yogʻoch tayyorlanadi. Yakshidagi qogʻoz kti mamlakatdagi eng yirik qogʻoz kombinatlaridan biridir. Pekin – Baotou temir yoʻl Ichki Mongoliyani Xitoyning shim.sharqi va sharqi bilan, Szinin – Erlyan temir yoʻl. Mongoliya bilan bogʻlaydi."" OʻzME. I-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ichki Mongoliya