Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sonata

Sonata (– „yangramoq“) – kamer-cholgʻu musiqasining asosiy janrlaridan. 3 qismli turkum asar, baʼzan 1, 4, 5 qismlilari ham uchraydi. 3 qismli mumtoz sonataning 1 va 3 qismlari tez, 2qismi vazmin surʼatlidir. 1-qismi (sonata allegrosi) 3 yirik boʻlimdan tashkil topadi: qaramaqarshi musiqiy mavzularni namoyon qilish (ekspozitsiya), ularni birbiriga taqqoslab rivojlantirish (2-boʻlim), soʻngra asosiy kuylarni oʻzaro yaqinlashtirib birlashtirish (repriza). „sonata“ atamasi 16-asrdan maʼlum boʻlib, avvalboshda kantatadan farqdi oʻlaroq har qanday cholgʻu pyesa ham sonata deyilgan. 17-asr boshlarida sonataning 2 koʻrinishi (cherkov sonatasi va kamer sonata) shakllandi. 18-asr oʻrtalarida D. Skarlatti, F. E. Bax klavir sonatalar yozishgan, Y. Gaydn, V. Motsartlar sonataning mumtoz namunalarini yaratishdi. Sonata rivoji va yuqori choʻqqilarga chiqishida Lyudvig van Betxoven sonatalari muhim ahamiyatga ega boʻldi. L. Betxoven sonatani rang-barang mavzu va mazmun, murakkab shakl bilan boyitib, janr imkoniyatlarini kengaytirdi. F. Shopen, R. Shuman, F. List, I. Brams, E. Griglar sonata rivojiga katta hissa qoʻshdilar. Romantizm davri va 20-asr kompozitorlari ijodida ham sonata asarlari muhim oʻrin egalladi. Oʻzbekistonda ilk sonatalarni 1940—50 yillarda Ik. Akbarov, F. Nazarov, G. Mushel, A. Kozlovskiy kabi kompozitorlar yaratishgan. Keyinchalik, E. Solihov, N. Zokirov, A. Ergashev, D. Saydaminova, H. Rahimov, N. Gʻiyosov va boshqa kompozitorlar ijodida rivojlangan. Shuningdek, sonataning kichik hajmdagi turi – sonatina oʻzining soddaligi, ijro uslubining oddiyligi bilan ajralib turadi.
Sonet

Sonet (ital. sonetto) — 14 misradan iborat turgʻun sheʼriy shakl. Sonet qatʼiy qonun—qoidalar asosida yaratiladi. U 4 banddan iborat boʻlib, 1- va 2- bandlar 4 misradan (katren), 3- va 4- bandlar 3 misradan (terset) tashkil topadi. Katrenlar, koʻpincha, avav avav yoki avva avva shaklida, tersetlar esa cdc dcd yoki cde cde shaklida qofiyalangan boʻladi. Eng muhimi — qofiyalar toʻla va jarangdor boʻlishi lozim. Sonet faqat shaklan emas, mazmunan ham shunday talablarga javob berishi kerak. Masalan, uning 1bandida asosiy fikr aytiladi, 2bandda bu fikr rivojlanadi, 3 bandda yechim, 4 bandda esa xotima ifodalanadi. Sonet 13-asrda vujudga kelgan. Sonetning mustaqil sheʼr turi sifatida shakllanishida F. Petrarkaning xizmati katta. Dante, P. Ronsar (152485), V. Shekspir, I. Gyote kabi shoirlar Sonetning mumtoz namunalarini yaratganlar. Rossiyada ilk bor 18-asrda V. Trediakovskiy, A. Sumarokovlar, keyinchalik A. Pushkin, M. Lermontov, A. Fet kabi shoirlar, 20-asrda A. Blok, B. Bryusov, A. Axmatovalar Sonetlar yaratganlar. S. oʻzbek sheʼriyatida 30-yillarda paydo boʻldi. Usmon Nosir, Barot Boyqobilov, Rauf Parfi va boshqalar Sonet yozganlar.
Sonor undosh

Sonor undosh, sonant ( — jarangdor, jaranglovchi) — ovozning ishtirokiga va hosil boʻlish usuliga koʻra alohida xususiyatlarga ega boʻlgan undoshlarning umumiy nomi. Sonor undoshlarda ovoz shovqinga qaraganda koʻproq boʻladi va ular shu xususiyati bilan unlilarga yaqin turadi. Ular oʻzbek tilida 5 ta: l, r, m, n, ng (s). Baʼzi da y va w (lablangan v) undoshlari ham sonorlar qatoriga kiritiladi. L — yon undosh, r — titroq undosh, m, n, ng — burun tovushlari. Sonor undoshlar artikulyasion jihatdan undosh, akustik sifatlariga koʻra esa unli tovushlardir. Shuningdek, baʼzi da baʼzi undoshlar tarkibiga koʻra sof va qorishiq, ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra esa, sonorlar va shovqinlilar deb ham tasnif qilinadi. Qorishiq undoshlar bitta — „Ch“.
Sontosh dovoni

Sontosh dovoni — Tyanshan toglaridagi dovon. Issiqkoʻldan sharqroqda, Qirgʻiziston hududida. Bal. 2195 m. S. orqali Issiqkoʻl botigʻidan Olmaotaga xalqaro avtomobil yoʻli oʻtgan.

 

Turkum:Dovonlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Sorbsiya

Sorbsiya (lotincha: sorbeo — yutaman) — gaz, bugʻ va erigan moddalarning kattik, jism yoki suyuqlikda yutilishi. Yutuvchi jismlar sorbentlar, yutiluvchi modda sorbat (yoki sorbtiv) deyiladi. S.ning quyidagi bor: adsorbsiya, absorbsiya, xemosorbsiya va kapillyar kondensatsiya — yutuvchi moddaning gʻovak va kapillyarlarida suyuq faza hosil boʻlishi. S. — koʻpgina tabiiy jarayonlarning asosiy tarkibiy qismi; u kimyoda keng qoʻllanadi. Muhim sorbentlarga faollangan kumir, silikogel, seolitlar, smektit, navbaxtit va boshqa kiradi.
Sorlar

Sorlar — qarchigʻaylar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 25 turi bor. Yevrosiyoda, Afrika va Amerika kitʼalarida, Madagaskar va Gavayya orollarida tarqalgan. Oʻrtacha kattalikda, uz. 28 sm dan 70 sm gacha, vazni 140 g dan 2 kg gacha. Qanotlari va dumi keng. Patlari koʻproq sariq va malla rangda. Oʻrmon, dasht va togʻli hududlarda hamda tundrada yashaydi. Uyasini daraxtlar, kryalar, jarliklar va yerga quradi. Qulay joyga qurilgan uyalardan har yili foydalanadi. 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini koʻproq modasi bosadi. Inkubatsiya davri 30—40 kun% Bolalarini uyada 45—55 kun boqadi. Asosan, keng tarqalgan kemiruvchilar, ayrim kaltakesak, ilon, quyon, yirik hasharotlar bilan oziqlanadi. Oziq kam boʻlgan yillari S. bolalari oʻrtasida kannibalizm kuzatiladi, yaʼni katta yohdagi bolalari kichigi va nimjonini yeydi. S.ning 2 turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:Qushlar
Pitirim Sorokin

thumb|200px|Pitirim Sorokin 
Pitirim Aleksandrovich Sorokin (21-yanvar 1889-yil, Turya, Perm gubernyasi — 2-oktyabr 1968-yil, Uinchester, Massachusetts shtati, AQSh) — kelib chiqishi rus boʻlgan amerikalik sotsiolog. Oʻng eserlar yetakchisi. 1920-yildan Petrograd universiteti profesori. Aksilinqilobiy faoliyati uchun shoʻrolar hukumati uni mamlakatdan chiqarib yuborgan (1922). 1923-yildan AQShda. 1930-yillarda Harvard universiteti professori. Shu yerda sotsiologiya fakultetini tashkil etib, uni boshqargan. Sorokin AQSH sotsiologiyasida hukmron boʻlgan empirik yoʻnalishni tanqid qilgan va "integral" sotsiologiya toʻgʻrisidagi taʼlimotni rivojlantirgan. Ijtimoiy borliqni individdan yuqori turuvchi ijtimoiy madaniy mavjudlik deb bilgan. Tarixiy jarayonni madaniyat asosiy tiplarining siklik almashinuvi deb tushuntirgan, bu madaniyatlar negizida til, axloq, sanʼat, fan, din birgalikda mavjud boʻladi. Hozirgi madaniyat umumiy inqirozni boshdan kechirmoqda deb hisoblagan Sorokin bu inqirozni materializm va fanning rivojlanishi bilan bogʻlaydi hamda diniy "idealistik" madaniyatni kasaltiribgina inqirozdan chiqish mumkin, deb izohlaydi. Gʻarb sotsiologiyasida Sorokinning ijtimoiy mobillik va ijtimoiy stratifikatsiyani oʻrganish sohasida qilgan empirik tadqiqotlari ham yuqori baholanadi.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Sortepa

Sortepa (Sartepa — qadimgi qalʼa — qoʻrgʻon harobasi, mil. 1—8-asrlar). Andijon viloyati Baliqchi tumani markazidan 1,5 km janubida Qoradaryo oʻzanida joylashgan. Ilk bor Davan podsholigi paytida paydo boʻlgan, soʻngra kengayib dehqonchilik vogʻasining oʻziga xos markaziga aylangan. Bunga uning qulay geografik hududda — Qoradaryoning unumdor oʻzanida joylashgani sabab boʻlgan boʻlishi kerak. Hozirgi yodgorlikdan ark kiyem va uning yaqinida ikkita mayda tepa saqlanib qolgan. Ark maydoni 1,7 ga boʻlib, undagi madaniy qatlam qalinligi 6,5 m ni tashkil etadi. S. 4 tomondan qalin paxsa devor bilan oʻrab olingan. Sharqiy devor tomonda darvoza oʻrni koʻrinib turadi. Arxeologik qazishmalar natijasida uchta kurilish davriga oid meʼmoriy qoldiqlar va ashyoviy dalillar aniklangan. Yodgorlik 8-asr boshlarida arablar istilosi paytida buzib yuborilgan.
Sosoniylar

Sosoniylar – Yaqin va Oʻrta Sharqda mil. 3—7-asrlarda hukmronlik qilgan eroniy sulola; kelib chikishlari Porso viloyati (qarang Fors)dan boʻlib, Porsoning Sosoniylar urugʻidan boʻlgan 1shohi Papakning otasi Soson nomi bilan atalgan. Papakning oʻgʻli Ardashir I Sosoniylar davlatining asoschisi boʻlgan. Sosoniylar sulolasining gullabyashnagan davri Shopur I, Yazdigard II, Feruz va Xusrav I Anushirvon davrlariga toʻgʻri keladi. Sosoniylar sulolasi vakillari: Ardashir I (224—239); Shopur I (239-272), Hurmuzd I (272-273); Bahrom I (273—276); Bahrom II (276-293); Bahrom III (293); Narse (293-302); Hurmuzd II (302-309); Shopur II (309-379); Ardashir II (379-383); Shopur III (383-388); Bahrom IV (388-399); Yazdigard I (399—420); Bahrom Goʻr (421—439); Yazdigard II (439—457); Hurmuzd III (457-459); Feruz (459-484); Balash (484—488); Qubod I (488—496, 498-531); Zamasp (496498); Xusrav I Anushirvon (531—579); Hurmuzd IV (579-590); Xusrav II Parviz (591-628); Qubod II (628); Ardashir III (628-629); Yazdigard III (632-651).

 

 

Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Tarix
Ferdinand de Saussure

thumb|220px|Ferdinand de Saussure

Ferdinand de Saussure (26-noyabr 1857 – 22-fevral 1913) — shveysariyalik tilshunos. Jeneva (1875), Leypsig, Berlin (1876—80) universitetlarida oʻqigan. Jeneva universitetining professori (1891-yildan). Saussurening birinchi asari hind-yevropa tillari vokalizmini oʻrganishda, tilshunoslikda qiyosiy-tarixiy metodning shakllanishi va rivojlanishida muhim rol oʻynagan boʻlsa, uning "Umumiy tilshunoslik kursi" (1916) XX asr Yevropa tilshunosligi rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Saussure birinchi boʻlib tilni muayyan tizim sifatida oʻrganishni taklif etdi, til lingvistikasi bilan nutq lingvistikasini, diaxroniya bilan sinxroniyani oʻzaro farqladi; tilshunoslikni semiologiya (semiotika) ning bir qismi deb hisoblab, lisoniy belgi tabiatini kashf etdi. Saussurening tilshunoslikdagi qarashlari Jeneva tilshunoslik maktabi vakillari Sh.Balli, A. Seshe asarlarida, fransuz sotsiologik maktabi namoyandalari A. Meye, J. Vandriyes va boshqalarning ilmiy ishlarida, strukturalizm kridalarida aks etgan. Yevropa strukturaviy tilshunosligi asoschisi sifatida Saussure tilshunoslikning, shuningdek, xorijiy semiotikaning ayrim yoʻnalishlari, antropologiya, adabiyotshunoslik va estetikaning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi.
 

 
 The poet who could smell vowels : an article in The Times Literary Supplement (John E. Joseph, 14-noyabr, 2007).
 Original texts and resources , published by Texto, (fransuzcha).
 Hearing Heidegger and Saussure (Elmer G. Wiens).

Turkum:Kishilar
Sotim Ulugʻzoda

Sotim Ulugʻzoda (1911.11.9, Chust – 1997, Dushanbe) – tojik yozuvchisi, dramaturg, adabiyotshunos. Tojikiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1951). Toshkent Oʻqituvchilar institutini tugatgan (1929). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Tojikiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvining birinchi kotibi (1944 —46). Ijodi 1930 -yildan boshlangan. „Oʻt ichida“ dramasi (1944)da xalqning fashizmga qarshi kurashi tasvirlangan. „Himmatli doʻstlar“ (1947), „Yoshligimiz tongi“ (1951) qissalari, „Izlovchilar“ komediyasi (1951) oila muammolari haqida. „Yashnagan diyor“ (1953) romani urushdan keyingi yillar qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirishga bagʻishlangan. Sotim Ulugʻzoda „Ibn Sino“ (1953), „Shoir qismati“ (1957), „Rudakiy“ (1958), „Vakila“ (1960) kinossenariylari, „Gavhari shamchiroq“ (1962) komediyasi, „Voseʼ“ romani (1967) muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 

 
 Yoshligimiz tongi qissa, T., 1958;
 Voseʼ roman, T., 1970.

Turkum:Namangan uyezdida tugʻilganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Tojikistonlik yozuvchilar
Turkum:Tojik tili yozuvchilari
Turkum:Tojikistonlik tarjimonlar
Turkum:Tojikistonlik ssenariychilar
Turkum:Tojikistonlik dramaturglar
Turkum:Tojikiston SSR xalq yozuvchilari
Turkum:Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkum:Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Turkum:Vatan urushi 2-darajali ordeni sohiblari
Turkum:Ulugʻ Vatan urushi qatnashchilari
Turkum:Jangovar xizmatlari uchun medali sohiblari
Turkum:Tojikiston Prezidentining I darajali „Yulduz“ ordeni sohiblari
Turkum:Tojikiston SSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzolari
Turkum:Luchob (Dushanbe) qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Adabiyotshunoslar
Noʻmon Sotimov

Noʻmon Yunusovich Sotimov (1939.15.12, Andijon) – matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1977), professor (1978). Moskva universitetini tugatgan (1962). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika instituti aspiranti, kichik ilmiy xodim (196268). Toshkent Davlat Universitetida katta oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1968—74). Moskvadagi Matematika institutida katta ilmiy xodim (197476). 1976-yildan Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti)da dotsent, professor, dekan (1985 – 87), kafedra mudiri (1976-yildan). Ilmiy ishlari differensial tenglamalar, optimal boshqaruv va ziddiyatli jarayonlar nazariyasiga oid. Optimal boshkaruv nazariyasida Bellman tenglamasi yechimlarining differensiallanuvchilik xossasini tadqiq etgan. Ziddiyatli jarayonlarga mansub taʼqib etish masalasini yechish usulini yaratgan; uchrashuvdan chetlashish masalasi yechimining mavjudligi uchun yetarli shartlar taklif etgan. Kompleks differensial tenglamalar bilan ifodalangan boshqariluvchi jarayonlarni oʻrganish nazariyasiga muqim hissa qoʻshgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985).

 
 Metodi resheniya zadachi ukloneniya ot vstrechi v matematicheskoy teorii upravleniya, T., 2000; Metodi resheniya zadachi presledovaniya v teorii differensialnix igr, T., 2003.

Turkum:Matematiklar
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Sotti Husayn

Sotti Husayn (taxallusi; asl ism-sharifi Husainov Sotti) (1906, Qoʻqon – 1942.5.9, Toshkent) – tanqidchi va adabiyotshunos. Moskvadagi kechki Adabiyot institutida oʻqigan (1934—35). „Yosh leninchi“ gaz.da muharrir (1927—28), Moskvadagi SSSR xalqlari muzeyida voiz, „SSSR hukumati qonunlari majmuasi“ jurnalining oʻzbekcha nashrida muharrir (1934—37), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida rais oʻrinbosari (1937—38), Til va adabiyot institutida direktor (1938—40), Oʻzbekiston KP (b) MKda boʻlim mudiri (1941— 42). S. H.ning „Duoxon“ va „Johillik balosi“ ilk pyesalari 1921—22 ylarda yozilgan hamda Qoʻqon sh. madaniyat klubida sahnalashtirilgan. „Loyqalar“ („Gʻalaba“) pyesasi 1930-yilda Oʻzbek davlat drama teatri sahnasida qoʻyilgan. Shundan keyin u „Qizil tayoqchilar“ (1935) va boshqa pyesalarni yozgan. S. H. matbuot, teatr, musiqa, adabiyot, tarjima masalalariga bagʻishlangan maqolalar eʼlon qilgan. U Hamza merosini oʻrganish ishini boshlab, „Hamza Hakimzoda hayoti va faoliyati“ (1941) monografiyasini chop etgan va Hamzaning „Tanlangan asarlar“ini Yu. Sultonov bilan birga nashrga tayyorlagan.

 
 Tanlangan asarlar, T., 1974.

Turkum:Adabiyotshunoslar
Sofizm

Sofizm (yunoncha: sophisma — hiyla, joʻmboq — biror beʼmani fikrni asoslovchi muhokama yoki xulosa. Sofizmda yolgon muhokama chin muhokamadek kilib koʻrsatiladi yoki mantiq qonunlarini buzib xulosa chiqariladi. Aristotel Sofizmni "soxta isbot" deb atagan. Sofizm — haqiqatni yolgʻon, yolgʻonni haqiqat deb tushuntirishdan iborat boʻlib, raqibni aldash, uni notoʻgʻri yoʻlga yoʻnaltirishga va shu tarzda oʻz maqsadiga erishishga moʻljallangan mantiqiy usuldir. 
 Misol 
Mana bu misolda odamning shoxi borligi shunday isbotlanadi: — Yoʻqotmagan narsalaring oʻzingda boʻladimi? — Ha. — Sen shox yoʻqotmagansan? — Ha. — Demak, shoxing oʻzingda. Sen shoxli odamsan.

Mantiq ilmini yaxshi egallagan kishilar bunday hiylagarlikni osongina fosh eta oladi. Sofizm soddadil kishilarqalbida haqiqatga, adolatga shubha uygʻotuvchi, ularni toʻgʻri yoʻldan adashtiruvchi makkorlik qurolidir.
Sofistika

Sofistika (yun. sophistike — hiylagarlik bilan munozara olib borish) — 1. Yunonistonda sofistlar yaratgan falsafiy oqim. Uning yirik vakillari: Gorgiy (taxminan mil. av. 483—375), Protagor va boshqa; 2. Mantiq qonunlarini atayin buzib, yolgʻon dalillarga asoslangan holda muhokama yuritish. S. tashqi tomondan toʻgʻri boʻlib tuyuladigan, aslida esa mantiqiy xato mulohazalarga tayanadi. Sofistika yolg'onni rost, rostni yolg'on qilib ko'rsatish va shu yo'l orqali mantiq qonunlarini buzib, raqibini aldash va o'z maqsadlariga erishishga qaratilgan mantiqiy usul. Sofistika ko'pincha to'g'ri yo'ldan adashtiruvchi makkorlik quroli sifatida ishlatiladi.
Sofiya

Sofiya — Bolgariya poytaxti. Sofiya soyligining janubiy chekkasida, Vitosha togʻi etaklarida, 530–650 m balandlikda joylashgan. Sofiya viloyatining maʼmuriy markazi. Bankya, NoviIskir va boshqa shaharlar bilan alohida maʼmuriy birlik — Katta Sofiyani tashkil etadi. Aholisi 1,09 mln. kishi (2001). Iqlimi moʻʼtadil kontinental iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 2°, iyulniki 20°, yillik yogʻin 600–650 mm. Shaharning sharqiy chekkasidan Iskir daryosi oqib oʻtadi, shahar atroflarida mineral buloklar bor. Sofiya Gʻarbiy va Markaziy Yevropa davlatlarini Yaqin Sharq mamlakatlari bilan bogʻlab turuvchi vodiylar orqali oʻtgan qad. yoʻllar ustida joylashgan transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Shaharga Serdika nomi bilan mil.av. 1-asrda asos solingan va Rim, keyinroq Vizantiyaga qarashli Bolqon yerlarining muhim maʼmuriy markazi va savdo punkta boʻlgan. 809 yilda Sredets nomi bilan Birinchi bolgar qirolligi (681—1018) tarkibiga kirdi. 1018—1194-yillarda Vizantiya hukmronligi ostida boʻlgan. 14-asr oxiridan Sofiya deb (Ayo Sofiya cherkovi nomidan) atalib kelinmoqda. 1382-yilda Sofiyani turklar bosib oldi va Rumayla beklarbekligining qarorgohiga aylantirildi. 16—18-asrlarda Sofiya Bolqon yarim orolning Istanbuddan keyin 2oʻrindagi yirik hunarmandchilik va madaniy markazi boʻlgan. 1877—78 yillarda rus qoʻshinlari Sofiyani turklardan ozod qildi. 1879-yildan Bolgariya poytaxti.

S— mamlakatning iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Mamlakatda ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 1/6 qismi Sofiyaga toʻgʻri keladi. Mashinasozlikning turli sohalari, xususan, elektrotexnika va radioelektronika, stanoksozlik va priborsozlik, koʻtarmatransport jihozlari ishlab chiqarish., rangli va qora metallurgiya, kimyo, rezina, sellyulozaqogʻoz, poligrafiya, oziqovqat, yengil sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Bolgariya Fanlar akademiyasi, universitet, intlar, geografiya jamiyati, konservatoriya, badiiy galereya, arxeologiya, etnografiya va boshqa muzeylar, teatrlar bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Ayo Sofiya cherkovi (5—6-asrlar), Aleksandr Nevskiy maqbarahaykali (1904—12) va boshqa saqlangan.

 

Turkum:Bolgariya
Sofiya ibodatxonasi

thumb

Sofiya ibodatxonasi, Ayo Sofiya (Avliyo Sofiya) ibodatxonasi (; ), rasman Ayasofya masjidi — Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan yirik madaniy, tarixiy masjid va sobiq cherkov.

Sharqiy Rim imperiyasi tomonidan bu yerga ketma-ket qurilgan uchta cherkov binosining oxirgisi hisoblanadi. Masjid milodiy 537-yilda qurib bitkazilgan. Ushbu bino eramizning 360-1453 yillarigacha yunon pravoslav cherkovi boʻlgan. Toʻrtinchi salib yurishi va 1261-yillar oʻrtasida Lotin katolik cherkovi sifatida foydalanilgan. 1453-yilda Konstantinopol qulagandan soʻng 1935-yilgacha masjid boʻlib xizmat qilgan, shundan soʻng muzeyga aylangan. 2020-yilda unga yana masjid maqomi berildi.

Hozirgi inshoot Vizantiya imperatori Yustinian I tomonidan 532-537-yillarda Vizantiya imperiyasi uchun Konstantinopol xristian cherkovi sifatida qurilgan. Bino yunon geometriyachilari Miletlik Isidor va Tralleslik Anthemius tomonidan loyihalashtirilgan. U rasmiy ravishda Xudoning Muqaddas Hikmat cherkovi deb atalgan . Bino Vizantiya arxitekturasining timsoli sanaladi. Keyingi davr Vizantiya meʼmorchiligidan boshlab, Ayasofya paradigmatik pravoslav cherkoviga aylandi va uning meʼmoriy uslubi ming yil oʻtgach Usmonlilar tomonidan taqlid qilindi. U „ xristian olamida oʻziga xos mavqega ega“ va Vizantiya va Sharqiy pravoslav sivilizatsiyasining meʼmoriy hamda madaniy belgisi sifatida tasvirlangan...

 Tarixi 
thumb
Birinchi cherkov Buyuk Cherkov nomi bilan tanilganMüller-Wiener (1977), p. 84.. Chunki shahardagi zamonaviy cherkovlarning oʻlchamlari bilan solishtirganda uning kattaligi birinchi oʻrinda turadiJanin (1953), p. 471.. 5-asrdagi cherkov tarixchisi Konstantinopol Sokratining maʼlumotlariga koʻra, imperator Konstantiy Irene deb nomlangan cherkov kengaytirilib, obodonlashtirildiJanin (1953), p. 472.. 7 yoki 8-asrlardagi anʼanaga koʻra, bino Konstantsiyning otasi Buyuk Konstantin tomonidan qurilgan . Miletlik Gesychius Konstantin Ayasofiyani yogʻoch tom bilan qurdirganini va bu joydan 427 ta (asosan butparast) haykallarni olib tashlaganini yozganPatria of Constantinople.

Yaqin atrofdagi Aya Irina („Muqaddas Tinchlik“) cherkovi avvalroq qurib bitkazilgan, Buyuk cherkov qurib boʻlinmaguncha sobor sifatida xizmat qilgan. Aya Irinadan tashqari, shahar markazida 4-asr oxirigacha boʻlgan yirik cherkovlar haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Rowland Mainstonning taʼkidlashicha, 4-asrda cherkovga hali Ayasofiya deb nom berilmagan edi. Uning „Buyuk cherkov“ nomi boshqa Konstantinopolitan cherkovlariga qaraganda kattaroq ekanligini bildiradi.

Ken Dark va Yan Kostenecning fikriga koʻra, IV asr bazilikasining yana bir qoldigʻi Yustinian cherkovining gʻarbiy tomonidagi joylashgan boʻlishi mumkin. Devorning yuqori qismi V asrga oid tamgʻalari bilan muhrlangan gʻishtdan qurilgan, pastki qismi esa IV asrga xos gʻishtdan qurilgan. Bu devor, Konstantin va Teodosiya Buyuk cherkovlarining gʻarbiy qismidagi propylaeumning bir qismi boʻlgan.

 

Turkum:Turkiya meʼmoriy yodgorliklari
Sofiya universiteti

Sofiya universiteti, Kliment Oxridskiy nomidagi Sofiya universiteti — Bolgariyaning birinchi va yirik oliy oʻquv yurti. 1888-yil oliy pedagogika kurslari sifatida tashkil etilgan. 1889-yil Oliy bilim yurti, 1904-yildan universitet; 1905-yildan slavyan maʼrifatparvari, qad. bolgar adabiyeti asoschilaridan biri Kliment Oxridskiy nomida. 1944-yil qayta tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng Bolgariyaning yetakchi ilmiy pedagogika markaziga aylangan. Uning negizida tibbiyot, iqtisodiyot, agronomiya, zootexnika, qishloq xoʻjaligi., oʻrmon xoʻjaligi, veterinariya institutlari tashkil etilgan. 1970y.lardan universitet ftlari Bolgariya Fanlar akademiyasi ilmiy muassasalari bilan oʻzaro hamkorlik qiladi (oʻquv markazlari doirasida). Falsafa, tarix, slavyan filologiyasi, garb filologiyasi, matematika, fizika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, huquqshunoslik va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 14 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kugubxonasida 700 mingdan ortiqasar bor. Ilmiy asarlar nashr etadi.
 

Turkum:Bolgariyadagi universitetlar
Soxta kurakburunlar

Soxta kurakburunlar, qilquyruqlar  — bakrasimonlar (Acipenseriformes) turkumi bakralar (Acipenseridae) oilasiga mansub chuchuk suv baliqlari urugʻi. Orol havzasi endemiklari. Amudaryo va Sirdaryoda uchraydi.https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=550549

Sirdaryo havzasida uchragan Sirdaryo kurakburuni bir necha oʻn yilliklardan beri qayd etilmagan, yuqori ehtimollik bilan qirilib ketgan boʻlishi mumkin. Amudaryo havzasi vakillari boʻlgan Amudaryo kichik kurakburuni tabiatan nihoyatda kam sonli va Amudaryo katta kurakburuni ham kam sonli boʻlib, bularning ikkisi ham TMXI qizil roʻyxatiga „Butunlay qirilib ketish xavfi ostidagi turlar“ maqomida kiritilgan.

Boshqa bakrasimonlarga solishtirganda soxta kurakburunlar nisbatan mayda baliqlardir. Ularning eng yirigi Amudaryo katta kurakburunining maksimal uzunligi dum xivchini bilan birga 85 sm gacha, ogʻirligi 2-2,5 kg gacha yetadi. Soxta kurakburunlarning eng kichigi amudaryo kichik kurakburuni boʻlb, uning uzunligi 27,5 sm ga yetadi. U nafaqat urugʻning, balki sakrasimonlar turkumining eng kichik vakilidir. Amudaryo katta kurakburunining dumi uzun ipga oʻxshash xivchin bilan tugaydi, Amudaryo kichik kurakburunida xivchin boʻlmaydi. Sirdaryo kurakbunining turl formalarida xivchinlar uzun yoki qisqa boʻlishi mumkin. Soxta kurakburunlar asosan suvda yashovchi hasharot lichinkalari va mayda baliqlar bilan ozqlanadi. Ularning biologiyasi deyarli oʻrganilmagan.

Soxta kurakburunlar nihoyatda noyob baliqlar boʻlib, ularni ovlash mutlaqo taqiqlangan. Barcha Oʻzbekiston va Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 Taksonomiyasi va 
Hozirgi vaqtda ushbu urugʻning uchta turi mavjud:

 Pseudoscaphirhynchus fedtschenkoi (Kessler, 1872) (Sirdaryo kurakburuni)
 Pseudoscaphirhynchus hermanni (Kessler, 1877) (Amudaryo kichik kurakburuni)
 Pseudoscaphirhynchus kaufmanni (Kessler, 1877) (Amudaryo katta kurakburuni)

400px|thumb|left|Amudaryo katta kurakburunining tabiiy holatdagi tasviri. Quyi Amudaryodan tutilgan. Xorazm viloyati. Oʻzbekiston (2018)

Amudaryoda uchrovchi oʻzaro chatishishi qayd qilingan. Soxta kurakburunlar orasida polimorfizm hodisasi mavjud boʻlib, Sirdaryo kurakburunining tumshuq uzunligi va dum xivchini uzunligiga qarab uchta, Amudaryo katta kurakburuning tana rangi, uzunligiga koʻra ikkita formasi uchraydi.

Avvalgi tadqiqotlarda Pseudoscaphirhynchus va Scaphirhynchus urugʻlari morofologik jihatdan yaqin boʻlganlari sababli oʻzaro bitta Scaphirhynchinae kenja oilasiga birlashtirilgan edi. Dastlabki genetik va kariotipik tekshiruvlar ushbu kenja oila vakillarini polifiletik kelib chiqishga ega ekanligini koʻrsatgan boʻlsa, oxirgi tadqiqotlarda bularning ikkisi alohida mustaqil Pseudoscaphirhynchinae va Scaphirhynchinae kenja oilalariga ajratilgan.
 

Turkum:Oʻzbekiston faunasi
Sochma konlar

Sochma konlar — tub konlarining fizik va kimyoviy yemirilishidan hosil boʻlgan togʻ jinslari, minerallari va ruda bulaklarining yer yuzasi ayrim joylarida qayta toʻplanishi. Sochma konlar koʻchish va nurash jarayonlariga chidamli boʻlgan minerallar (olmos, oltin, platina, kasseterit, monatsit, rubin, sapfir, ilmenit, sirkon, kahrabo va boshqalar) hosil qiladi. Sochma konlar shagal qumtosh va qumlar tarqalgan joylarda vujudga keladi. Bu qimmatbaho minerallarning oʻlchamiga koʻra, ularni qazib olish iqtisodiy jihatdan foydali hisoblanadi. Paydo boʻlish jarayoniga koʻra, ellyuvial, delyuvial, prolyuvial, allyuvial, litoral, glyasial va eol (barxan) ga boʻlinadi. Sk.ning ayrim genetik turlarda hosil boʻlishidagi ketma-ketlik doimo saqlanavermaydi; baʼzan bunday jarayon oldingi bosqichlarning birida tugaydi. Hosil boʻlish vaqtiga koʻra, qad. (mezozoy, paleozoy va tokembriy), odatda, qaziladigan toʻrtlamchi (antropogen) va hozirgi Sochma konlar farq qilinadi. Sochma konlar yotish sharoitiga koʻra yuzadagi va koʻmilgan; tarkibiga koʻra bir yoki koʻp mineralli; tuzilishiga koʻra bir qatlamli va koʻp qatlamli; shakliga koʻra plashchsimon, qatlamqatlam, linzasimon, uyasimon Sochma konlarga boʻlinadi. Sochma konlarning uzunligi yuzlab m dan bir necha km ga, eni bir necha m dan oʻnlab m ga, qalinligi esa bir necha sm dan oʻnlab m ga yetadi. Sochma konlardan 50% ga yaqin olmos, titan, oltin va qalay, 10% cha platina, 100% titan minerallari va kaqrabo ochiq yoki yopiq usulda qazib olinadi. Koʻp yillab toʻngib yotgan joylarda 10–15 m dan ortiq chuqurlikdagi Sochma konlar va muzi erigan joylarda 15–40 m dan ortiq chuqurlikdagi Sochma konlarning foydali kazilmalari yopiq usulda qazib olinadi. Konlarni mexanizatsiyalashtirilgan ochiq usulda qazish keng tarqalgan boʻlib, bu usulda 15–18 m chuqurlikdagi, dragalar yordamida esa 60 m gacha chuqurlikdagi foydali qazilmalar qazib olinadi. Tarkibida qum boʻlgan togʻ jinsi gravitatsion boyitish qurilmasiga tushadi, unda togʻ jinsi suv oqimida yuviladi va oltin, platina, olmos, optik kvars va boshqa kristallari, rangli metallar konsentratlari ajratib olinadi. Rossiya Federatsiyasi (Kolima va Chukotka) va AQShdagi (Alyaska va Kaliforniya) oltinli, JARdagi olmos, Malayziya, Indoneziya, Tailand, Myanmaning dengiz sohilidagi kassiterit, Ukraina, Avstraliya, Hindiston, AQShdagi titan minerallari, Namibiyadagi olmos Sochma konlar yirik konlar hisoblanadi. Oʻzbekistonning Nurota va Chatqol tizmalari vodiylarida turli mikyosdagi Sochma konlar mavjud. Shimoliy Nurota togʻlari bagʻridagi Kattaich va Okchop soylari oʻzan va qayirlaridagi Sochma konlar oltin sochma konlari sirasiga kiradi.
Sochpopuk

Sochpopuk, chochpopuk — ayollarning soch taqinchogʻi. Uchlari popukchalar bilan tugallanadigan 2—4 (baʼzan 15—20 va undan ortiq) qalin qora ip, ipak va jundan eshilgan tutamlardan iborat. Tutamlarga turli shakldagi (kubbali silindr, konus) naychalar kdsaladi; kdsamalar S.da yey kabi joylashadi, qadamalar ostidan popukchalar chiqariladi. Baʼzan qadamalar orasida tumor, bezakli tangalar ham osilgan. S.ning soch oʻrimiga qoʻshib oʻriladigan, mayda oʻrilgan soch oʻrimlariga hamda kiyim (orqa yelka qismi)ga tikib qoʻyiladigan xillari keng tapqalgan. Shuningdek, 20-asrning oxirlarida qizchalar uchun doʻppita tikib qoʻyiladigan turi ham yuzaga keldi. 

 
Turkum:Kiyim
Soyuz

thumb|SOYUZ
SOYUZ — kosmosda uzoq vaqt uchish, manyovrlar oʻtkazish, orbitada boshqa kosmik kema (KK)larga yaqinlashish va ular bilan tutashishga moʻljallangan koʻp oʻrinli sovet KKlarining hamda KK larni ishlab chiqarish. va uchirish dasturining nomi. 1967—81 yillarda orbitaga 40 ta "S", chiqarilgan. Shu jumladan, 2 tasi kosmonavtsiz uchirilgan. "S", bazasida "Salyut" va "Mir" orbital styalariga ekipaj aʼzolarini olib chiqish va kosmonavtlarni Yerga qaytarib olib tushish uchun moʻljallangan "S. T" va "S. TM" kosmik kemalari ishlab chiqiddi. 1979—86 yillarda 15 ta, "S. T" kosmik kemasi (shulardan 1 tasi kosmonavtsiz), 1986—94 ylarda 19 ta "S. TM" kosmik kemasi (shulardan 1 tasi kosmonavtsiz) uchirilgan.

 Yana qarang 

 kosmik kema
Soyaki

Soyaki, Zambilbosh — xalq seleksiyasida yaratilgan xoʻraki va vinobop uzum navi. Toshkent viloyati Parkent tumanida koʻp ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi, bargi yirik, uch boʻlmali, bet tomoni yaltiroq, silliq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi havol, sershingil, ikki yoni boʻrtib chiqqan, 700—800 g (3—4 kg gacha boradi). Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, eniboʻyi 18—19 mm, quyoshga qaragan tomoni sargʻimtir, och yashil, poʻsti yupqa, eti suvli. Tarkibida 20— 22% qand, 6—7 g/l kislota bor. Hosili faol harorat yigʻindisi 3100° da 150 kunda, avgust oxiri — sentabr oʻrtalarida toʻliq pishadi. Hosildorligi 150—160 s/ga. Eng yuqori hosildorligi 234 s/ga. Uzumi yangiligida isteʼmol qilinadi, oq musallaslar, shampan vinolari tayyorlanadi; uzum boshlarini osib, qish fasligacha sakdash mumkin.

 
Turkum:Uzum navlari
Soqa

Soqa (arab.) —1) harbiy yurish yoki harbiy amaliyotlar chogʻida asosiy kuchlar ortidan soqchilik qilib boruvchi, zarur vaqtlarda madadga keluvchi maxsus suvoriy qism. Chingizxon, Amir Temur, Bobur, oʻzbek xonlari qoʻshinlarida mavjud boʻlgan va u askar, moʻgʻulcha chagʻdovul atamasi bilan ifodalangan (qarang Aryergard); 2) jang paytida turli tashqi zarbalar, xususan, gʻanimning oʻq, qilich, nayza singari qurollari zaxmidan saqlanish maqsadida tizza va tirsaklarga kiyiladigan metall qalqoncha. Tizza S.si, shuningdek, tizlik deb ham nomlangan; 3) Xorazm va Qoraqalpogʻistonda kanal boshi maʼnosida ishlatiladigan atama. "Sagʻa" shaklida talaffuz qilingan. Tarixiy da koʻp uchraydi. Joy nomlari tarkibiga kirgan (mas, Toshsoqa kanali).
Koʻksu (tuman)

Koʻksu tumani — Almati viloyatining markaziy qismida joylashgan maʼmuriy hudud. 1944-yili tashkil topgan. Maydoni 7,1 ming km2. Aholisi 39,848 kishi, oʻrtacha zichligi 1 km2-ga 5,6 kishidan toʻgʻri keladi (2013).Qozoq ensiklopediyasi 7 — tom, QR tabiati tumanning maʼmuriy markazi — Balpiqbiy qishlogʻi.

 Aholisi 
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 39,848 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (2010):
 qozoqlar — 31 321 kishi (77,75 %)
 ruslar — 5 526 kishi (13,72 %)
 ozarbayjonlar — 1 309 kishi (3,25 %)
 koreyslar — 539 kishi (1,34 %)
 tatarlar — 363 kishi (0,90 %)
 olmonlar — 338 kishi (0,84 %)
 uygʻurlar — 261 kishi (0,65 %)
 chechenlar — 172 kishi (0,43 %)
 boshqalalari — 457 kishi (1,13 %)
 Jami — 40 286 kishi (100,00 %)

 Iqlimi 
Oqsuv tumanining iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati −9 — 11 °C, qish oylarining ayrim kunlarida havo harorati −35 °C-gacha boʻladi. Iyul oyining oʻrtacha yillik harorati 22 — 24 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 150 – 250 mm, togʻli hududlarda 400 – 500 mm.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Sohibgaray I

Sohib Garay I (1551, Bog'chasaroy) — davlat arbobi. "Qozon xoni" (1521-1524), "Qrim xoni" (1532-1551). Garaylar sulolasidan. Mengli Garayning oʻgʻli. Onasi — Hur Sulton noʻgʻay. 1521-yilda Sohib Garay qozonliklar taklifiga koʻra, Qozon xoni boʻlgan. Oʻsha yili ukasi — Qrim xoni Muhammad Garay bilan birgalikda Moskva knyazligiga harbiy yurish qilib, Moskvani egallagan.

Moskva buyuk knyazi Vasiliy III Qrim xoniga har yili oʻlpon toʻlab turish majburiyatini olgan. Biroq, Moskva knyazligi Qozon ustiga harbiy yurish qilishga tayyorgarlik koʻrayotganligi uchun Qozon xonligi bilan Usmonli turk sultonligi oʻrtasida oʻzaro shartnoma tuzilgan. Sohib Garay oʻz oʻrniga akasining oʻgʻli — 13 yoshli jiyani Safo Garayni qoʻyib, 1524-yil bahorda Istanbulga borgan va sultondan harbiy yordam soʻragan. Sohib Garay birmuncha muddat Istanbulda turgan. Sohib Garay Qrim xoni boʻlgach (1532), Qozon xonligi bilan oʻzaro ittifoq tuzgan (1533). Oʻziga qarshi chiqqan Islom Garay bilan kurashgan (1532— 1537). Moskva (1541), Quyi Volga (1546-1547) va Shimoliy Kavkaz (1551)ga harbiy yurishlar uyushtirgan. Saroy fitnasi natijasida oʻldirilgan.

 

 

Turkum:Garay sulolasi
Turkum:Xonliklar
Turkum:Tarix
Damin Sohibov

Damin Nazarovich Sohibov (1907-yil 5-may, Kattaqoʻrgʻon shahri – 1990-yil 1-oktabr, Toshkent) – biokimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), tibbiyot fanlari doktori (1949), professor (1949). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgach (1933), biokimyo kafedrasida assistent (1937-1939), dotsent (1939), ayni vaqtda Toshkent farmatsevtika institutida ilmiy oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktori (1944—1952) va biokimyo kafedrasi mudiri. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1944). Toshkent tibbiyot akademiyasi biokimyo kafedrasi (1954—1962) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻlka tibbiyoti instituti professor (1962—1964), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo institutida laboratoriya mudiri (1964—1969; maslahatchi). 1969-yildan Toshkent Davlat Universiteti biologiya fakultetida professor Ilmiy ishlari, asosan, ilon zaharidan turli biologik faol moddalar ajratib olish, ularning organizmga taʼsirini oʻrganishga oidOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 Ximiya i bioximiya zmeynix yadov (v soavtorstve), T., 1972.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sohil

Sohil – 1) quruqlikning suv havzasi (dengiz, koʻl, daryo va boshqalar) qirgʻogʻi boʻylab choʻzilgan va ularga nishab boʻlgan qismi, relyefi hozirgi zamon va qadimgi relyef shakllariga mos boʻladi. Sohil 3 zona: 1) dengizboʻyi – dengiz terrasalari zonasi, 2) hozirgi zamon qirgʻoq shakllari rivojlanayotgan qirgʻoq zonasi, 3) suv bosgan qadimgi qirgʻoq shakliga ega sohilboʻyi zonasidan iborat; 2) Sahroi Kabir janubida choʻllar bilan fasliy nam oʻrmonlar oʻrtasida joylashgan savanna zonasi.

 Yana qarang 
 Qirgʻoq

 

Turkum:Geografik terminlar
Sparta (davlat)

thumb
Sparta yoki Lakedemon — Lakoniya (Peloponnes) dagi yunon shahar-davlati (polney); mil. av. 8—6-asrlarda Pelopponesning janubiy qismini bosib olgach, yirik davlatga aylangan. Rivoyatga koʻra, Spartadagi davlat tuzumiga Likurg (9—8-asrlar) tomonidan asos solingan. Spartiatlar (Spartaning toʻla huqukli fuqarolari) oʻzlariga biriktirib qoʻyilgan ilotlar bilan teng ravishda davlat yer boʻlaklariga egalik qilishgan, oʻzlari esa, asosan, harbiy ish bilan mashgʻul boʻlishgan. Hunarmandchilik va savdo perieklar qoʻlida boʻlgan. Sparta — oligarxik davlat tuzumiga ega polisning yuksak namunasi; davlat ishlari gerusiya, soʻngra eforlar kollegiyasi tomonidan hal etilgan. Afina va Sparta oʻrtasidagi raqobat 431—404-yillardagi Peloponnes urushiga olib kelgan; Sparta unda gʻalaba qozonib Yunoniston ustidan oʻz hukmronligini oʻrnatgan. Mil. av. 4—3-asrlarda Spartada tovarpul munosabatlari taraqqiy etgan, bu mulkiy tabaqalanishni yanada kuchaytirgan. Sparta Fiva bilan Levktra (371) va Mantineya (362) yonida boʻlgan janglarda magʻlubiyatga uchragach, ikkinchi darajali davlatga aylanib qolgan. 146-yilda Rim tomonidan boʻysundirilgan, mil. av. 27-yilda Rimning Axayya provinsiyasi tarkibiga kirgan. Qadimgi Sparta oʻrnida hozirgi Gretsiyaning Sparta shahri joylashgan.

 

 

 GTP – Sparta
 GTP – Qadimgi Sparta
Spartak

Spartak (miloddan avvalgi 71-yil) — Qadimgi Rimda koʻtarilgan qullarning yirik qoʻzgʻoloni rahbari. Frakiyalik shohlar xonadoniga mansub boʻlgan. Rimliklarga asir tushib, qul qilib sotib yuborilgan va Kapuyadagi gladiatorlar maktabiga olingan. Bir guruh gladiatorlar (taxminan 70 kishi) bilan Vezuviyga ko'chgan. Tez orada uning lashkari qochoq qullar va ozod ijaradorlar hisobiga koʻpayib 10 ming kishiga yetgan. Spartakka qarshi yuborilgan rimliklar otryadlari (dastlab 3 ming, soʻngra 10 ming kishi) tormor qilingan. Qoʻzgʻolon Italiyaning janubiy viloyatlariga tez tarqalgan. Spartak oʻz armiyasini (taxminan 70 ming kishi) Apuliya va Lukaniya tomon boshlagan. Spartak armiyasi Rim harbiy tartibotiga asosan tashkil etilgan. U qattiq harbiy intizom oʻrnatgan. 72-yilda Rim senati Spartakka qarshi 2 armiya yuborgan, biroq Spartak qoʻshini ularni boʻlib yuborib, tormor keltirgan. Spartak armiyasi Adriatika dengizi sohili boʻylab butun Italiyani va Sizalpin Galliyasi (hozirgi Shimoliy Italiya)ni bosib oʻtgan va Mutina yaqinidagi jangda Rim prokonsuli Kassiy qoʻshinini yenggan. Spartakning rejasi, aftidan, qullarni Italiyadan olib chiqib ketish boʻlgan. Biroq Kassiy ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng u qoʻshinni janubiy tomon qaytargan. Rimda qoʻzgʻolonchilarga qarshi kurashish uchun 6 ta yangi legion tashkil etiladi, qoʻmondon etib yirik siyosiy arbob Krass tayinlanadi. Krass armiyasi qoʻzgʻolonchilar bilan jangga kirishmay, ularni taʼqib etgan. Spartak Sitsiliyaga oʻtib olish uchun kemalar yetkazib berish haqida kilikiyalik qaroqchilar bilan kelishgan. Lekin qaroqchilar Spartakni aldashgan: Spartak armiyasi eson-omon Messina boʻgʻoziga yetib kelganda, u ortidagi Italiyadan ajralib qolgan (Krass dengizdan dengizgacha uzunligi 55 km, kengligi va chuqurligi 4,5 m xandaq qazishni, uni devor bilan mustahkamlashni buyurgan). Spartakchilar bu istehkomni yorib oʻtganlar, shturm chogʻida qoʻzgʻolonchilarning taxminan 2/3 qismi halok boʻlgan. Spartak armiyani tezda toʻldirib uning sonini 70 ming kishiga yetkazgan, soʻngra Brundiziya tomon yoʻl olgan, maqsadi Gretsiyaga oʻtib olish edi. Rim senati Spartakka qarshi Pompey Gney va Mark Lukull boshchiligida qoʻshin yuborgan. Rim armiyalarini oʻzaro qoʻshilib harakat qilishlaridan xavfsiragan Spartak Krase bilan Apuliya va Lukaniya chegarasida hal qiluvchi jang qilishga majbur boʻlgan (71 y. bahori). Spartak armiyasi (taxminan 60 ming kishi) tormor keltirilgan, Spartak jangda halok boʻlgan. Taxminan 6 ming qoʻzgʻolonchi Rimdan Kapuyaga boradigan yoʻl boʻylab oʻrnatilgan dorlarga chormixlab qoʻyilgan. Qoʻzgʻolon tarqoq holda yana bir necha yil davom etgan. Spartak qoʻzgʻoloni Rimda hokimiyatni imperatorlik boshqaruvi shakli oʻrnatilishini tezlashtirgan. Chunki quldorlar qulchilik tuzumini saqlab qolish uchun kuchli davlat hokimiyati zarurligini anglaganlar.

 

Turkum:Qadimgi Rim
Spartokiylar

Spartokiylar — Bospor podsholari sulolasi (mil. av. 438— mil. av. taxminan 2-asr), Eng mashhurlari: Spartok I (mil. av. 438—433), Levkon I (mil. av. 389/388 — 349/348), Perisad I (mil. av. 4-asr).

 

Turkum:Tarix
Boris Spasskiy

Boris Vasilyevich Spasskiy (30-yanvar 1937-yil, Leningrad, SSRI – 27-fevral 2025-yil, Moskva, RF) – shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1956), jahonning chempioni (T. V. Petrosyan ustidan gʻalaba qozongan, 1969—72). Koʻp xalqaro turnirlar gʻolibi. 1976-yilda Fransiyaga koʻchib ketadi. 2012-yilda Rossiyaga qaytib keladi. U 1980-yillarning oxirigacha faoliyatini davom ettiradi. 2010-yilda Vasiliy Smislov vafotidan soʻng shaxmat boʻyicha jahon chempionlari orasida eng yoshi kattasi boʻladi.

Dastlab Spasskiy hujumkor kombinatsion oʻyin uslubi bilan ajralib turardi. Vaqt oʻtishi bilan u oʻzining ochilish repertuarini, pozitsion mahoratini va oʻyin oxiri texnikasini takomillashtirdi va oʻzining eng yuqori choʻqqilarida oʻyinning barcha sohalarida juda kuchli boʻlgan koʻp qirrali oʻyinchi edi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Bolaligi 

Spasskiy Leningradda tugʻilgan boʻlib, oilada ikkinchi farzand edi. Uning akasi Georgiy 1934-yilda tugʻilgan. Shaxmatchining bobosi Vladimir Spasskiy Kursk viloyatidan Davlat Dumasining 4-chaqiriq deputati boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan keyin, Leningrad shahri blokada boshlanishidan biroz oldin, Boris va uning akasi Kirov viloyatining Orichevskiy tumanidagi Korshik qishlogʻiga evakuatsiya qilinadiZangalis K. 10-y chempion mira Boris Spasskiy: A debyuti ya znal parshivo… // „Советский спорт“, 30.01.2012, № 13-M(18621). Ular ikkinchi eshelonda ketishadi. Birinchi va uchinchi eshelon bombardimon qilinadi. Aka-uka bolalar uyiga joylashtiriladi. U yerda Boris besh yoshida shaxmat oʻynashni oʻrganadi. 1943-yilda ularning ota-onasi qamaldagi Leningraddan qochib, farzandlarini olib Moskva viloyatiga ketishdi. Ularning oilasi Shchelkovskiy tumani Sverdlovskiy qishlogʻida yashay boshlaydi.

Uning otasi avtomobil boʻlinmasiga komandirlik qilgan. 1944-yilda Borisning otasi oilasini tashlab ketadi. Bu vaqtda uning onasi
uch oylik homilador edi. Noyabr oyida Borisning singlisi Iraida tugʻiladi. Singlisi keyinchalik shashka boʻyicha grossmeyster va yuz kataklik shashka boʻyicha jahon vitse-chempioni boʻladi.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar
Turkum:Rossiya shaxmatchilari
Turkum:Shaxmat grossmeysterlari
Aleksandr Spendiarov

Aleksandr Afanasyevich Spendiarov (Spendiaryan) – (1871.20.10 (1.11), Ukraina, Kaxovka shahri – 1928.7.5, Yerevan – arman kompozitori, dirijyor, jamoat arbobi. Armaniston xalq artista (1926). Arman musiqasining klassigi, milliy simfonizm ("Erivan etyudlari", 1925 va boshqalar) va opera ("Almast", 1928) yaratuvchisi. Simfonik, vokalsimfonik, xor va boshqa asarlar muallifi. Armaniston opera va balet teatriga Spendiarov nomi berilgan (1939). Yerevanda Spendiarov uymuzeyi mavjud. 11 jildli mukammal asarlari toʻplami nashr etilgan (1943–85). Toshkentda 1953-yilda "Almast" operasi sahnalashtirilgan.

Turkum:Armaniston sanʼati
Michael Spence

thumb|200px|right|Andrew Michael Spence (2008)
Michael Spence (1943, Montkler, AQSH, NyuJersi shtati) — asli kanadalik amerikalik iqtisodchi. Prinston (1966) va Oksford (1968) universitetlarini tugatgan. Garvard universitetida iqgisodiyot doktori. Asimmetrik axborotli bozorlar, mehnat bozori, tashqi signallar nazariyalari sohalaridagi tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (2001, J. Akerlof, J. Stiglits bilan birga). SPENSER (Spenser) Gerbert (1820.27.4, Derbi shahri 1903, 8.12, Brayton shahri) — ingliz faylasufi va sotsiologi, pozitivizm asoschilaridan biri. F. Bekondai keyin umumiy bilim tizimini yaratishga uringan olim hisoblanadi. S. oʻzining asosiy asari 10 j.li "Sintetik falsafa tizimi" kitobi ustida uzoq ishladi (1862—96)!Ibtidoiy madaniyatni oʻrganishga muayyan hissa qoʻshdi. Kont izidan borib sotsiologiya asosiga evolyusiya gʻoyasini qoʻygan. Uning "Sotsiologiya asoslari" asarining oʻzagini biologik va ijtimoiy organizmlar oʻrtasida oʻxshashlik mavjud, degan qoida tashkil etadi. S. karashlarida evolyusiontarixiy yondoshuv strukturalifunksional va tizimli yondoshuvlar bilan qoʻshilib ketgan. Uning fi kricha, ijtimoiy organizm 3 ta asosiy "tizim"dan iborat: "regulyativ", "hayot uchun vositalar ishlab chiquvchi", "taqsimlovchi". "Regulyativ" tizimni tahlil etar ekan, S. eʼtiborni "ijtimoiy nazorat" vositalariga qaratadi. Xususan, u siyosiy boshkaruvni ijtimoiy nazoratning bir turi sifatidagina tushuntirgan. Bu tartibotlar ibtidoiy jamiyatdayoq mavjud boʻlgan shakllardan yuzaga kelgan va astasekin rivojlanib borgan. Har qanday ijtimoiy tartibot ijtimoiy harakatlarning mustahkam tuzilmasi sifatida shakllanadi. S. shaxsning rivojini evolyusiyaning oliy maqsadi va taraqqiyotning asosiy mezoni deb bildi, sinfiy kurashni qoraladi. S. sotsiologik taʼlimotining baʼzi goyalari (jamiyatning organik konsepsiyasi, muvozanat nazariyasi va boshqalar) ni zamonaviy sotsiologiya maktablari puxta oʻzlashtirganOʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Sperma

thumb|Sperma
thumb|spermatozoid va tuxumhujayra
Sperma ( sperma — uruġ, obbon, pusht), shahvat — odamda jinsiy aloqada erkaklardan, shuningdek, erkak hayvonlardan ajraladigan suyuqlik; erkaklik jinsiy bezlari ishlab chiqaradi. Quyuq, och kulrang, yopishqoq, hidli, Sperma spermatozoid va urugʻ suyuqligidan iborat. Sperma tarkibida oqsillar, yogʻlar, uglevodlar, kalsiy, kaliy, natriy tuzlari va boshqa organik, anorganik moddalar boʻladi. Sperma balogʻatga yetish davrida paydo boʻlib, voyaga yetganda koʻpayadi va yosh ulgʻaygan sari kamaya boradi. Har bir jinsiy aloqada ajralgan Sperma miqdori har xil turlarda turlicha: odamda 2—6 ml, buqada oʻrtacha 4—5 ml, otda 60—100 ml, choʻchqada 250 ml gacha, qoʻchqorda 1 — 1,5 ml. Spermadagi spermatozoid miqdori hayvonlarning yashash sharoitiga qarab ham har xil (qoʻchqorda 30% ga, buqada 14% ga yaqin, ot va choʻchqada 7—8%) boʻladi.

Spermaning urugʻlantirish taʼsiri spermatozoidning miqdori va sifatiga bogʻliq. Organizmning baʼzi patologik holatlarida Spermada spermatozoid boʻlmasligi (azoospermiya), miqdorining kamayishi (oligospermiya), harakatsiz (nekrospermiya) yoki gʻayritabiiy holatda (teratospermiya) boʻlishi mumkin. Sperma bepushtlik sababini aniqlashda sud tibbiy ekspertizasida tekshiriladi. Sperma sifatini baholash, uni suyultirish, saqlash, tashish va olish usullari qishloq xoʻjaligi. hayvonlarini sunʼiy qochirishda muhim ahamiyatga ega.

 Yana qarang 
 Spermatozoid
 Urugʻlanish

Turkum:Odam anatomiyasi
Spermatozoid

thumb|Spermatozoid va Tuxumhujayra
thumb|Spermatozoid sxemasi
Spermatozoid (sperma va yun. zoon — tirik organizm va eidos — koʻrinish) — odam, hayvon va koʻpchilik oʻsimliklarning erkaklik jinsiy hujayrasi. Odam va hayvonlarda urugʻdonda pushthujayrasi (spermatogoniylar)dan hosil boʻladi. Spermatozoidning boshchasi, boʻyni, tanasi va dumi boʻladi. Odam va koʻpgina umurtqasiz hamda umurtqali hayvonlar Si xivchinli yoki dumli boʻlib, ular yordamida harakat qiladi. Baʼzi chuvalchanglar, mingoyoqlar, qisqichbaqasimonlar va kanalar Si dumsiz va turli shaklda, amyobasimon harakatlanadi. S. uzunligi bir necha oʻn mkm dan yuzlab mkm gacha, hasharotlarda bir necha mm. Gistokimyoviy usullar yordamvda S. tanasida oksidlanishqaytarilish fermentlari, glikogen, fosfolipidlar va ATF borligi aniklangan. Bu hol S. tanasi energiya manbai ekanligidan dalolat beradi. Muhit temperaturasi, osmotik bosimi, kislotaliligining oʻzgarib turishi S. funksiyasining buzilishi va tezda gʻalok boʻlishiga olib keladi. S. miqdorining kamayishi (oligozoospermiya) koʻpincha bepushtlikka sabab boʻlishi mumkin.

Oʻsimliklarda harakatchan S. (anterozoid)lar anteridiylarda hosil boʻladi. Koʻpchilik urugʻli oʻsimliklar Sixivchinsiz, faol harakatlanmaydi; ular spermiylar deb ataladi. Yashil va qoʻngʻir suvoʻtlar, ayrim tuban zamburugʻlar, yoʻsinlar, qirqquloqlar, qirqboʻgʻimlar, plaunlar, sagovniklar va ginkgo Spermatozoidining 2 va undan koʻproq xivchini boʻladi. Spermatozoidlar sellyuloza qobigʻining boʻlmasligi, koʻpincha mayda (ayrim sagovniklarda yirik) boʻlishi bilan oʻsimliklarning boshqa hujayralaridan farq qiladi.

 Yana q. 

 Tuxumhujayra
 Sperma
Roger Wolcott Sperry

thumb|170px|right|Roger Wolcott Sperry
Roger Wolcott Sperry (20-avgust 1913 – 17-aprel 1994) — amerikalik psixolog va neyrofiziolog. Obermin kolleji (Ogayo shtati) va Chikago universitetida oʻqigan; shu untda, Garvard universiteti, Kaliforniya texnologiya institutida professor Ilmiy izlanishlari nerv sistemasining tuzilishi, koʻrish neyrofiziologiyasi, komissurotomiya (chap va oʻng bosh miya yarim sharlarini biriktirib turuvchi yoʻllarni jarroxdik usulida kesish) asoratlari, chap va oʻng miya yarim sharlarining vazifalarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1981, David H. Hubel va T. Vizal bilan hamkorlikda)."SPERRI (Sperry) Rojer Uolkott" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:17-aprelda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari