Arab adabiyotining rivojlanishi

== Badaviylarning hissasi ==
thumb|XIII asr kitob illyustratsiyasi
Arablarning jahon tsivilizatsiyasidagi o'rni Islomning yuksalishi va tarqalishi bilan bog'liq. Bundan oldin Arabiston yarim orolida sodir bo'layotgan voqealar to'g'risida bizda deyarli ma'lumot yo'q. Biroq, arablar orasida adabiyot (asosan she'riyat) Muhammaddan oldin ham mavjud edi (taxminan 570-632.) Eng muhimi, u ko'chmanchi chorvadorlar (badaviylar12) orasida keng tarqalgan edi. Badaviylar g'ayrioddiy boy va aniq tilni rivojlantirdilar, keyinchalik Arab shoirlarining asosiy maqsadi o'quvchiga asl fikrni etkazish emas, balki oddiy va oddiy narsalar haqida iloji boricha chiroyli, batafsil va boy gapirish bo'ladi. Islom paydo bo'lishidan ancha oldin, badaviy shoirlari satirik, maqtovli asarlar va elegiyalar kabi adabiy asarlarning janrlarini takomillashtirdilar. Og'zaki folklor san'ati asosida o'sgan badaviylar she'riyati hali ham har qanday uyatchan cheklovlardan, qattiq estetik me'yorlardan uzoqdir-qo'shiq, qoida tariqasida, improvizatsiya qilingan, erkin va erkin oqadi. Ammo vaqt o'tishi bilan u har qanday she'riyat daraxtini quritadigan Kanon va normaga aylanishi kerak edi.VII-VIII asrlardan boshlab fath etuvchi arablar bilan birgalikda ushbu adabiyot Misr va Suriya, Iroq va Markaziy Osiyoga kirib, Magreb mamlakatlariga tarqaldi va Ispaniyani egallab oldi. U o'zi bilan olib ketilgan va din — Islom dinining g'ayratli tarafdorlari tomonidan ekilgan. (Garchi ko'plab Arab yozuvchilari va shoirlari nasroniy bo'lishgan bo'lsa-da, asosiy mavzu hali ham Alloh edi.) Keyingi bir necha asrlar davomida sodir bo'lgan ushbu voqealarning izlarini o'quvchi ko'plab oyatlarning mazmunida osongina topishi mumkin. VIII-XII asrlarda Arab tilida so'zlashadigan she'riyat eng yuqori cho'qqiga chiqadi, unda sevgi lirikasi islomlashgan xalqlarning madaniy an'analari bilan to'ldirilganda va singdirilganda paydo bo'ladi. Yangi yo'nalishning birinchi vakili Eronning olijanob oilasidan bo'lgan Bashshar ibn Burd edi . Vujudga kelgan paytdan boshlab 8-10 asrlarga qadar zamonaviy terminologiyadan foydalangan holda, ushbu she'riyatning targ'ibotchilari professional qiroatchilar — Ravi edi. Albatta, ularning har biri xalq ijodiyoti asarlariga o'ziga xos narsa-o'ziga xos rang va o'z sharhini olib keldi. Faqat etti yuzinchi yillarda qisman hozirgi kungacha saqlanib qolgan birinchi yozuvlar paydo bo'ladi.

 Arab adabiyotini rivojlantirishda Qur'onning o'rni. 
thumb|168x168px|Qur'onning birinchi va oxirgi boblari birgalikda
Qur'on, Islomning asosiy matni, birinchi Arab kitobidir. Uning uslubi bir vaqtning o'zida ramziy, ixcham va baquvvat bo'lib, Arab tilidagi barcha keyingi asarlarga katta ta'sir ko'rsatdi va hozirgi zamonda Arab tilida so'zlashuvchilar, musulmonlar va nasroniylarning yozma va nutqda ifodalanish xususiyatini aniqlashda davom etdi. Arab adabiyoti orasida Qur'on alohida o'rin tutadi. Qur'on Arab adabiyotining rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi. Eng qadimgi Arab Nasri asosan adabiy motivlar va motivlar tufayli emas, balki diniy va amaliy ehtiyojlarga, birinchi navbatda to'liq va mukammal tushunishga xizmat qilish uchun paydo bo'lgan. Adabiy emas, balki amaliy motivlar va ehtiyojlarga ega bo'lgan asarlar yozish, shuningdek Arab she'riyatini to'plash va saqlash olimlar tomonidan birinchi navbatda ularning badiiy ahamiyati tufayli amalga oshirilmadi. Tilshunoslar 8-asrning she'riy asarlarini to'plashni boshladilar, chunki shu tarzda to'plangan ma'lumotlar Qur'on va hadisning noyob va g'ayrioddiy iboralari va grammatik tuzilmalariga oydinlik kiritdi.

 Adabiyotni rivojlanishi 
Ming yildan ko'proq vaqt davomida, bizning davrimizning birinchi asrlaridan XVIII asrgacha Arab tilida so'zlashadigan shoirlar juda cheklangan janr shakllaridan tashqariga chiqmagan deb ishoniladi. Darhaqiqat, ba'zida bir-biridan yuzlab va yuzlab cho'l kilometrlari va bir xil yillar orqada qolgan turli Arab shoirlarining she'rlari bilan tanishib, siz bir xil she'riy usullarni topasiz, ularning asarlarida xuddi shu motiv ishlab chiqilgan, syujet chiziqlari monoton, landshaft universaldir, falsafiy yoki axloqiy xulosa oldindan belgilangan.  Ammo men toshqotgan ko'rinadigan tuzilmalar va mavzular, tor janrlarni ko'rib chiqish, ha Arab she'riyatining qadimiyligi zamonaviy o'quvchi uchun qiziqarli bo'lishi, unga o'rgatishi , e'tibor berishi, baxt va qayg'udan kulishi va yig'lashi va, albatta, zavq bag'ishlashi mumkinligini isbotlashga harakat qilaman. Keyinchalik filologlar qadimiy she'rlarni to'plashdi va ularni "divanlar" (bitta muallif yoki bitta qabilaga mansub mualliflarning asarlari to'plamlari) yoki she'riyatning eng yaxshi namunalaridan tashkil topgan antologiyalar shaklida nashr etishdi. Ularning sa'y-harakatlari tufayli biz ularning notiqligi, dono nutqlari va tarixiy rivoyatlari namunalariga egamiz. Ammo islomgacha bo'lgan ruh she'riyatda o'zini eng Ilhom bilan ifoda etdi  She'riyat har doim arablar orasida adabiy san'atning eng yuqori namoyishi hisoblangan. Uning arablar orasida mashhurligi shoirlarning ta'sirini kuchayishiga olib keldi. Ular o'z xohishlariga ko'ra ma'lum his-tuyg'ularni ilhomlantirdilar va o'z xohishlariga ko'ra har qanday qabilani ulug'ladilar yoki sharmanda qildilar. Ularning ta'siri shu qadar katta ediki, Muhammad davrida Quraysh shoir al-ashga payg'ambarga yozgan she'rlarini tarqatmaslikka ishontirish uchun yuz tuya berdi.

 Hijozda Islomning birinchi asrida bir guruh shoirlar o'tmish bilan aloqani uzdilar va asarlarning yangi shakllari va mavzularini kiritdilar. Umar ibn Abu Rabiya kabi shoirlar nafis realistik she'rlar yozganlar. Shoir Jamil ibn Muyammar atrofida she'riyat maktabi yaratilgan bo'lib, uning asosiy mavzusi platonik muhabbatdir. Ushbu shoirlarning hayoti va asarlari 10-asrning ko'ngilochar to'plamida - Abu Al-Faraj al-Isfahoniyning "qo'shiqlar kitobi" da saqlanib qolgan. Damashqdagi Umaviylar sudi ham shoirlarga, ham musiqachilarga homiylik qildi. Shuningdek, u "adab"deb nomlangan Arab adabiyoti janrining rivojlanish sahnasiga aylandi. Adab ko'pincha fantastika yoki fantastika deb tarjima qilinadi, bu esa o'quvchini biroz chalg'itadi. Ushbu adabiyot, hech bo'lmaganda dastlab amaliy maqsadga xizmat qilish uchun yaratilgan - Arab tilida hukumat vazirlarining o'sib borayotgan sinfini o'qitish, xulq-atvor qoidalari, odob-axloq qoidalari, tarix va davlat boshqaruvi san'ati. Aynan shu davrda sanskrit, baklavi, yunon va Suriyadagi ishlar Arab tiliga tarjima qilinishni boshladi.                Arablar orasida she'riyatga sig'inish shu qadar rivojlanganki, Muhammaddan bir necha asr oldin ular Arabistonning barcha qismlaridan shoirlar yig'iladigan adabiy kongresslarga ega edilar.

 

 Gusterin P. V. Arab adabiyoti tarixi bo'yicha bibliografiya. Centrasia.org (2018 yil 27-avgust). Kirish sanasi: 2019 yil 11 aprel. 2019 yil 11 aprelda Arxivlangan.