Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Boʻyagichlar

Boʻyagichlar, boʻyovchi sintetik moddalar, rang — har xil mate riallarni turli rangga boʻyash uchun sintez usulida olinadigan organik moddalar. B.ga rangeiz birikmalar ham kiradi. Bunday birikmalar boʻyaluvchi moddalarga singdirilgach, rang hosil qiladi. B. ishlab chiqarish sanoati 1857-yilda movein ishlab chiqarish dan boshlangan. B. borabora boʻyovchi tabiiy moddalarni sanoatdan deyarli siqib chiqardi. Alizarin, indigo singari tabiiy boʻyoqlar esa sintetik yoʻl bilan olina boshladi. B.dan movein, fuksin, texnik anilinni turli usullar bilan oksidlab olinganidan, ular "anilin boʻyoqlar" ham deyiladi. Hozir boʻyashda asosan B.dan foydalaniladi. B. aromatik uglevodorodlar — benzol, naftalin, anilin, benzidindan olinadi. Rang va uning boʻyalmish materialda qaror topishi, rangning obhavo va boshqa tashqi taʼsirlarga chidamliligi boʻyovchi sintetik moddalar va boʻyalmish materialning kimyoviy xususiyatiga bogʻliq. B. 2 tasnif boʻyicha belgilanadi. Kimyoviy tasnifda kimyoviy tuzilish va xususiyatlar oʻxshashligi (nitro, nitrozo, azo, arilmetan, indigoid B. va hokazo), texnik tasnifda esa qanday maqsadda (gazlama B., moʻyna B., yogoch B. va hokazo) va qay xilda (kislotali, asosli, sinovchi va boshqalar) qoʻllanishi asos qilib olinadi. B.ning 5000 dan ortiq turi ishlab chiqariladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyama naqsh

Boʻyama naqsh — naqshning keng tarqalgan turi; naqshlar qogʻoz, karton, ganch, yogʻoch va boshqa sathga tush va turli boʻyoqlar bilan chizib, boʻyab ishlanadi, ustidan lok surtiladi. Oʻzbekiston hududida qadimdan rivoj topgan. Yogʻoch buyumlar, mehnat kurollarining qismlari, meʼmoriy qismlar turli ranglarda boʻyab bezatilgan. Naqshlanadigan joy oʻrni va shakliga qarab Boʻyama naqsh ning koʻplab tur va xillari paydo boʻlgan. Anʼanaviy oʻzbek naqqoshligida amaliy sanʼatning boshqa sohalarida boʻlgani kabi girih va islimiy naqshlar qoʻllanilib, ularda koʻk (lojuvard), zangori, yashil, sariq, qizil, oq, qora ranglardan keng foydalaniladi. Boʻyama naqsh mujassamotlari yangi mavzu, turli xil naqshlar bilan boyitilib, tasvirli mujassamotlar bilan uygʻunlashtirilmoqda."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Qosimov Q., Naqqoshlik, T., 1982.
Boʻyash

Boʻyash — 1) tolali materiallar (ip, jun, ipak, sunʼiy tola va boshqalar) yoki ulardan tayyorlangan buyumlar (gazlama, kalava) ga rang berish. Boʻyash uchun sintetik organik boʻyagichlar, pigmentlar, loklar va boshqa moddalar ishlatiladi. Boʻyagichlar va boʻyaluvchi materialning kimyoviy xossalariga qarab har xil Boʻyash usullari qoʻllanadi. Ipak kislota xossalariga ega boʻlganidan asosli boʻyagichlar bilan boʻyaladi. Jun asos xossalariga ega boʻlgani uchun uni boʻyashda kislotali (nordon) boʻyagichlar ishlatiladi. Ip, jun, ipak va boshqa baʼzi tolalarni boʻyash uchun ular boʻyagichlarning suvdagi eritmalariga maʼlum vaqt solib qoʻyiladi. Trani oshirish (mas, qaynatish) Boʻyash jarayonini tezlatadi; 2) turli sirtlarga (devorlar, tunuka tomlar, pollar, derazaeshiklar, metall buyumlar va boshqalarga) boʻyoq surkash. Boʻyoq sirtga purkagichlar, Boʻyash apparatlari bilan purkaladi, qilli choʻtkalar, rezina roliklar bilan surkaladi. Boʻyaladigan sirtlarning xiliga (tunuka tom, pol, deraza va boshqalar), joyiga (ochiq havoda, xona ichida joylashganiga), materialiga (metallar, yogʻoch va boshqalar) qarab turli tarkibli boʻyoklar ishlatiladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Boʻyoqlar
 Boʻyoq purkagich

 

Turkum:Tasviriy sanʼat
Boʻoʻm darasi

Boʻoʻm darasi – Qirgʻiziston Respublikasidagi chuqur tor dara. Qirgʻiziston Olatovi bilan Kungay Olatovi orasida. Boʻoʻm darasi dan Chuy daryosi oqib oʻtadi. Uzunligi 30 km. Dengiz sathidan 1500 m balandlikda. Boʻoʻm darasi 10–11-asrlarda Jilariqdeb atalgan. Mahalliy aholi Boʻoʻm darasi ni Ulan deb ataydi. Boʻoʻm mongol tilida "tor dara" demakdir. Bu soʻzdan tuzilgan joy nomlari Sibirda ayniqsy koʻp uchraydi. Boʻoʻm darasi dan Bishkek bilan Baliqchi shaharlarini bogʻlaydigan avtomobil va temir yoʻllar oʻtadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Vodiylar
Boʻgʻjoma

Boʻgʻjoma — toʻrtburchak, murabba shaklidagi roʻzgʻor buyumi; koʻrpatoʻshak, kiyim-kechaklarni sakdashda va tashishda ishlatiladigan bir en mato. Kashta tikib, gul bosib bezatiladi, shuningdek toza jundan rangbarang bezakli qilib toʻqiladi. Koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi xalqlarda keng tarqalgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻiz

Boʻgʻiz — 1) odam va quruqlikda yashaydigan umurtqali hayvonlar nafas aʼzolarining burun boʻshligʻidan keyingi qismi; ovoz chiqarish aʼzosi (qarang Hiqipdoq). Boʻgʻiz nafas olish va tovushning ravon chiqishini taʼminlaydi; 2) pichoqning tigʻi bilan dastasi birikkan, gulband qoʻyilgan joyi. Baʼzi joylarda manak ham deyiladi; 3) koʻza, qumgʻon, choydish, oftoba va shunga oʻxshash idishlarning qorindan yuqori ingichka qismi; 4) oʻroq yuzi bilan dastasi oraligʻi; 5) ketmonning girvoni; 6) oʻsimlik tanasining ildizga tutashgan joyi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻim

Boʻgʻim — suyaklar (baʼzan paylar) ning harakatchan birikishi, bunda birikkan yuza oraligʻida boʻshliq (yoriq) boʻladi. Boʻgʻim hosil boʻlishida ishtirok etadigan suyaklarning (birida boʻgʻim boshchasi, ikkinchisida esa boʻgʻim chuqurchasi boʻladi) sinovial suyuqlik bilan toʻla. Boʻgʻim boʻshligi va boʻgʻim xaltasi farq qilinadi. Suyaklarning bir-biriga birikkan uchlari bir xilda boʻlmaydi. Koʻpincha oyoqqoʻlning naysimon suyaklari boʻgʻim sohasida yoʻgʻonlashib, boshcha, suyakning qaramaqarshi yuzasida esa botiqchalar va maydonchalar hosil qiladi. Suyaklarning boʻgʻim yuzalari boʻgʻim paylari bilan qoplangan boʻlib, ular harakat vaqtida sodir boʻladigan zarblarni kamaytiradi, boʻgʻimning erkin va elastik harakat qilishiga imkon beradi. Boʻgʻim hosil qilishda ishtirok etadigan suyaklarning uchlari biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan boʻlib, boʻgʻim xaltasi bilan, ichki tomondan esa sinovial parda bilan oʻralgan. Bu parda paylar yuzasini namlab turuvchi va ular harakatini yengillashtiruvchi suyuqlik ishlab chiqaradi, aks holda harakat chogʻida boʻgʻim hosil qilgan suyaklarning yuzalari oʻzaro ishqalanib ogʻriq paydo qiladi va harakat cheklanadi. Koʻpchilik boʻgʻim xaltasi boylamlar bilan mustahkam oʻralgan. Boʻgʻim yuzalarining shakliga qarab sharsimon (koʻp oʻqli), gʻaltaksimon (bir oʻqli), tuxumsimon (ikki oʻqli) va boshqa boʻgʻim lar boʻladi. Sharsimon boshchali suyak boʻgʻimi (masalan, yelka suyagi boʻgʻimi) eng serharakat hisoblanadi, tuxumsimon boshchali suyak boʻgʻimi (mas, boldiroyoq panjasi boʻgʻimi) da bukilishyozilishdan boshqa harakatlar chegaralangan; baʼzi suyak boʻgʻim lari (mas, bilaktirsak boʻgʻim ida bilak suyagi) aylanma harakat qilishi mumkin. Qator boʻgʻimlarning yordamchi tuzilmalari boʻlib, ularni boʻgʻim paylari (tizza boʻgʻimi, jagʻ boʻgʻimi), disklar, menisklar bir-biriga moslashtirib turadi. Baʼzi suyaklar oʻzaro boʻgʻim yordamisiz, biriktiruvchi toʻqimalar, boylamlar va paylar yordamida birikkan boʻladi (mas, kalla suyagi orasidagi choklar, chanoqboylamlari, umurtqalar orasidagi pay disklari va boshqalar). Boʻgʻim harakati odamning tik yurishi, bukilishi, ishlashi va boshqa holatlarini taʼminlaydi. Boʻgʻim sovuqqa, kasalliklarga, shikastlarga, moddalar almashinuvi buzilishiga oʻta taʼsirchan boʻladi, shu bois uni bu illatlardan himoya qilish lozim. Muntazam ravishda badan tarbiya bilan shugullanish boʻgʻimni mustahkamlaydi va ularni tashqi muhit taʼsirotlariga chidamini oshiradi. Boʻgʻim kasalliklaridan uning shikastlanishi (suyak chiqishi), artroz (tugʻma yoki moddalar almashinuvining izdan chiqishi tufayli), boʻgʻim yalligʻlanishi (artrit) koʻproq uchraydi. Shuningdek, boʻgʻimlarning qimirlamay qolishi (ankiloz), harakatining vaqtincha yoki butunlay cheklanishi (kontraktura) kuzatiladi.Ahmedov, Nosir. „“ OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻim (botanika)

BOʻGʻIM — 1) (botanikada) poya va novdaning barg, kurtak, baʼzan qoʻshimcha ildiz hosil qiladigan kismi (nudus). Boshlangʻich barg bilan birga oʻsish konusidan shakllanadi. B. orqali bargdan oʻtkazuvchi nay tolali boylamlar poyaga oʻtadi. Poya bilan novdaning 2 boʻgʻim oʻrtasidagi qismi B. oraligʻi deyiladi; 2) umurtqasiz hayvonlar (boʻgʻimoyoqlilar, halqalilar) ning bir qancha guruhlarida tana va organlar (mas, oyoqlar, moʻylovlar, koʻkrak yoki qorin) ning ayrim qismlarini oʻzaro harakatchan tutashtirib turadigan strukturasi (segmentatsiya); 3) umurtqali hayvonlar va odamlar suyaklarining harakatchan birikishini taʼminlaydigan struktura (articulatio). Umurtqali hayvonda B.ning asosiy elementi oʻzaro harakatchan qoʻshiladigan suyaklarning togʻay bilan qoplangan yuzasi, suyaklarni ajratib turuvchi va sinovial suyuqpik bilan toʻlgan boʻshliq, bu boʻshliqni chegaralab turuvchi boʻgʻim kapsulasi (xaltasi) dan iborat. Hayvonlar evolyutsiyasi davomida harakatlanishning takomillashuvi bilan B.ning shakli va xususiyati oʻzgarib borgan. Yuzasi shakliga binoan B. sharsimon, ellipssimon, egarsimon va boshqa xilda; siljish yoʻnalishi va darajasiga binoan harakatchan, chala harakatchan, bir, ikki va koʻp oʻqli boʻladi. B.ning erkin harakatlanish darajasini uning shakli, boʻrtiqlari, paylarning tarangligi, kapsulalar cheklab turadi. Sinovial suyuqlik B. yuzasining siljishi, tormozlanishini taʼminlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻimdumlar

BOʻGʻIMDUMLAR (Cordylidae) -kaltakesaklar oilasi. 4 urugʻ, 24 turi bor. Janubiy va tropik Afrikada tarqalgan. ning bir qismi asl kaltakesaklarga, boshqalari ilonlarga oʻxshaydi, lekin hammasi kaltakesaklardek yashaydi va tez harakat qiladi. Oilaning tipik vakili boʻgʻimdum (Zonurus cordylus) agamalarga oʻxshaydi. Rangi oʻzgaruvchan, lekin koʻpincha dum va orqa tomoni xira qovoq rangda, boshi va oyoqlari och sariq, qorni oq boʻladi. B. togʻlarda, serqoya qaltis yerlarda yuradi. Dushmandan qoyalar orasiga yashirinib, toshlarning gʻadirbudur qirralariga yopishib olgan B.ni butunlicha ajratib olish qiyin. Turli umurtqasizlar, yirik vakillari esa mayda umurtqali jonivorlar bilan oziqlanadi. Koʻp tuxum qoʻyib koʻpayadi, faqat ilonga oʻxshash B. tirik tugʻadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻin

Boʻgʻin (biologiyada) — umumiy ajdodlarga nisbatan bir xil qarindoshlik darajasiga ega boʻlgan bitta populyatsiyadagi individlar guruhi (masalan, odamlarda ota-onasi, bolalari, nevaralari 3 ta ketma-ket kelayotgan boʻg'indan iborat).

Boʻgʻin tushunchasi yil davomida bir vaqtning oʻzida rivojlanib chiqadigan individlarga nisbatan qoʻllanadi. Masalan, 2 yoki 3 boʻgʻinli (bir mavsumda tur 2 yoki 3-marta bolalaganida); bir yillik, ikki yillik, koʻp yillik boʻgʻin (bitta boʻgʻinning rivojlanishi 1,2 yoki koʻp yil davom etganida) boʻlishi mumkin. Boʻgʻinning hayot kechirish muddatlari ham bir turning muayyan individlari va ular yashaydigan sharoiti (iqlimi)ga moye holda juda keng chegarada oʻzgaradi. Masalan, bir hujayralilarda bir necha soatda, koʻp hujayralilarda hatto yuz yillab davom etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Biologiya
Boʻgʻin (birlik)

Boʻgʻin — qadimgi uzunlik oʻlchov birligi; quruvchilar orasida qoʻllanadi. U oʻrta barmoqning oʻrta boʻgini eniga teng. 1 boʻgin taxminan 2,0-2,5 sm ga toʻgri keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻlchov birliklari
Boʻgʻin (naqsh)

BOʻGʻIN — naqsh tuzilishida takrorlanuvchi boʻlak (qarang Taqsim).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻin (tushuncha)

Bo‘g‘in — 1) (tilshunoslikda) so‘zning alohida talaffuz qilish mumkin bo‘lgan kichik bo‘lagi. Fransuz tilshunosi M. Gammon 1929-yil da B. nutq artikulyatsiyasidagi muskullarning kuchlanishiga asoslangan, degan fikrni ilgari surgan. Bunda nutq oqimidagi tovush tizimining izchil holatda kuchlanishi va bo‘shashishi nazarda tutiladi, ya’ni nutq qismlari kuchlanish bilan boshlanadi va yuqori nuqtasidan kuchlanish bilan tugaydi. Shu takrorlanish bo‘g‘inga ajralishdir. Bu oʻzbek tilshunosi Ayub G‘ulomovning B. nutqning bir nafas to‘lqinidagi qismidir, degan qarashiga ham moye keladi. "Boshlang‘ich" so‘zi 3 B. li bo‘lib, har biri kuchlanish bilan boshlanadi. Unlisi baland nuqtasi hisoblanib, undoshda kuchsizlanib tugaydi. B. kuchli boshlanishi va kuchli tugashi ham mumkin; 2) (poeziyada) eng kichik o‘lchov birligi. Hijo deb ham ataladi. She’r tpuzilishida muhim ahamiyatga ega. Bunda har bir so‘z alohida emas, balki ular nutq butunligi, so‘zlarning o‘zaro fonetik munosabatida qaraladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻirsoq

Boʻgʻirsoq (, , , , , ) Oʻrta Osiyo, Idil-Ural, Moʻgʻuliston va Yaqin Sharq oshxonalarida uchraydigan qovurilgan xamirli ovqat turiWaters (2007), 51.. U uchburchak yoki baʼzan shar shaklida boʻladiMayhew and Noble (2007), 112.. Xamir un, xamirturush, sut, tuxum, sariyogʻ, tuz, shakar va margarindan tayyorlanadiSchreiber (2008), 107.. Tojik boʻgʻirsogʻini tayyorlashda koʻpincha xamirni qovurishdan oldin mayda suzgichning pastki qismiga bosilib, naqsh bilan bezatib olinadi.200px|thumb|right|Almatida Boʻgʻirsoq kuni, Qozogʻiston
Boʻgʻirsoq xamirdan tayyorlab yogʻda pishiriladigan taom. Boʻgʻirsoq turli joylarda har xil uslublarda tayyorlanadi. Toshkent va uning atroflarida: elangan bugʻdoy unidan suv, sut, tuxum, shakar va yogʻ solib qorilgan xamir asnosida tayyorlanadi. Xamir pichoq bilan yongʻoqday yoki undan kattaroq qilib kesilib, qizib turgan yogʻda to qizarguncha qovuriladi. Fargʻona vodiysi va Buxoroda suv bilan sutga qorilgan xamirni oʻqlogʻida yoyib, toʻrtburchak shaklida kesib yogʻda qovuriladigan boʻgʻrisoq turi keng tarqalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Boʻgʻirsoq koʻpincha shirinlik sifatida, sirop, murabbo yoki asal bilan isteʼmol qilinadi. Ular pechene yoki shirinlik sifatida ham dasturxonga tortilishi mumkin. Boʻgʻirsoqlar qovurib tayyorlanganligi sababli ularni baʼzan ponchiklar bilan solishtirishadi. Moʻgʻullar va turkiy xalqlar boʻgʻirsoqni choyga botirib, Markaziy Osiyoliklar esa koʻpincha shoʻrva bilan birgalikda isteʼmol qilishadiSchreiber (2008), 104..

Uštipci Bosniya va Gersegovina, Xorvatiya, Shimoliy Makedoniya, Serbiya, ayniqsa Vojvodina va Sloveniyada mashhur boʻlgan ponchikka oʻxshash qovurilgan xamir toʻplari boʻlib, ular „miške“ deb ham nomlanadi.
right|thumb|200 px|Xonaki tayyorlangan boʻgʻirsoqlar
 Galereya 

 

Turkum:Undan tayyorlanadigan taomlar
Turkum:Oʻzbek oshxonasi
Turkum:Boshqird oshxonasi
Turkum:Qozoq oshxonasi
Turkum:Qirgʻiz oshxonasi
Turkum:Moʻgʻul oshxonasi
Turkum:Tatar oshxonasi
Turkum:Sovet oshxonasi
Turkum:Rus oshxonasi
Turkum:Sutli taomlar
Boʻgʻma ilonlar

Boʻgʻma ilonlar  – soxta oyoqlilar oilasiga mansub ilonlar kenja oilasi. Hozirgi ilonlar orasida eng yiriklari shu oilaga kiradi. Uzunligi 0,5 m dan 11 m gacha. Boshqa ilonlardan koʻz kosasi ustidagi suyagining boʻlmasligi bilan farq qiladi. 16 urugʻi, 38 turi maʼlum. Janubiy Amerika, Janubiy Gʻarbiy va Shimoliy Amerika, Afrika, Madagaskar orollari, Markaziy va Gʻarbiy Osiyo, Malayya arxipelagida tarqalgan. Daryo va koʻllar sohili yaqinidagi oʻrmon va chakalakzorlarda yashaydi. Faqat sharq boʻgʻma iloni va qum boʻgʻma iloni ochiq choʻl va dashtlarda, eng yirik ilon – anakonda suvda hayot kechiradi. Boʻgʻma ilonlar zaharsiz. Ogʻzi katta ochiladi, muskullari kuchli, dumi qisqa, oʻpkasi ikkita. Boʻgʻma ilonlar tungi hayvon, koʻzlari kechasi koʻrishga yaxshi moslashgan. Oʻljasini poylab kulcha boʻlib oladi. Oʻljani sezgan boʻgʻma ilonlar boshini koʻtarib, tilini tez-tez chiqara boshlaydi, yoʻlidagi narsalarni tili bilan paypaslab oʻljasiga tomon oʻrmalab keladi. Oʻljasiga yaqinlashgach dumi va tanasini yigʻishtirib, yana kulcha boʻlib oladi. Soʻngra ogʻzini katta ochib oʻljaga tashlanadi va tanasini halqa qilib uni oʻraydi. Ilon oʻldirilgan oʻljani boshidan boshlab astasekin yuta boshlaydi. Oshqozonga tushgan ovqat 3–4 kun davomida hazm boʻladi. Bu davrda qimir etmasdan yotadi. Boʻgʻma ilonlar ovqatsiz bir necha oy yashay oladi. Boʻgʻma ilonlar tirik tugʻadi. Koʻpchilik daraxtlarda va nam joylarda hayot kechiradi. Boʻgʻma ilonlar asosan umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Yirik boʻgʻma ilonlar kiyik va toʻngʻizlarni yutishi mumkin. Mayda qum boʻgʻma ilonlar kalamush va sichqonlarni tutib yeydi. Asl boʻgʻma ilonlar Konstriktor urugʻiga kiradi. Asl boʻgʻma ilonlar ning yagona turi oddiy boʻgʻma ilon, yaʼni boa. Boʻgʻma ilonlar, odatda, odamga hujum qilmaydi. Ularning yogʻ va goʻshti ovqatga ishlatiladi. Terisi jomadon, sumka va poyabzal tikishda qoʻllanadi. Ayrim Boʻgʻma ilonlar dan sichqon, kalamush kabi ombor zararkunandalarini qirishda foydalaniladi. 8 turi va kenja Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Boʻgʻoz

Boʻgʻoz — 1) okean, dengiz, koʻlni va ularning ayrim qismlarini bir-biri bilan qoʻshib turadigan kambar suv yoʻlagi. Maye, Bering B. Shimoliy Muz okeanini Tinch okean bilan, BobulMandab B. Qizil dengizni Hind okeani bilan qoʻshib turadi va hokazo; 2) quruqlikda — togʻ oraligʻidagi tor yoʻl, oʻtkil.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Boʻgʻozlar
Boʻgʻozlik

Boʻgʻozlik — urgʻochi hayvon organizmida homilani olib yurish davridagi fiziologik holat. Bu jarayon otalanishdan boshlanib yetuk homilaning tugʻilishi bilan tugaydi. Boʻgʻozlik bir homilali va koʻp homilali boʻlishi mumkin. Boʻgʻozlikning kechishiga qarab fiziologik va patologik turlarga boʻlinadi. Fiziologik Boʻgʻozlik ona va homila organizmlarida jarayonlarning meʼyorda kechishi bilan tavsiflanadi. Patologik Boʻgʻozlikda ona va homila organizmida fiziologik jarayonlar buziladi va Boʻgʻozlik muddatiga yetmay tugaydi yoki homila nuqsonli tugʻiladi. Sigir, biya, tuya va boshqa hayvonlar boʻgʻozligi 5—6 oyligidan biqinini paypaslab va toʻgʻri ichakka qoʻl tiqib aniqlanadi. Bunda bola qattiq va qoʻzgʻaluvchan tuyuladi, emchakda sirachsimon modda hosil boʻladi. Boʻgʻozlikning soʻnggi davrida yelin kattalashadi. Quy, echki, choʻchqa, it va boshqa mayda hayvonlar boʻgʻozligi biqinini paypaslab va labratoriyada qon, siydik, sut, yungida serologik, biologik va kimyoviy oʻzgarishlarni tekshirish asosida aniqlanadi. Boʻgʻoz hayvonlarda siklik kuyukish alomatlari yoʻqoladi. Hayvonlar yuvosh, ehtiyotkor boʻlib, tez yurmaydi, ishtahasi ochiladi. Boʻgʻozlikning soʻnggi davrida hayvon ozib, qornining oʻng tomoni nomutanosib oʻzgaradi, shoxlarining asosi ingichkalashadi. Boʻgʻozlik ning normlya borishi uchun boʻgʻoz hayvonlarni toza, yengil ozuqa bilan boqish, qishda sovuq suv ichirmaslik kerak. Sigirlarning tugʻishiga 1,5—2 oy qolganda sogʻishni toʻxtatib, tagiga qalin toʻshama solib turiladi. Ish hayvonlari ogʻir ishda ishlatilmaydi.Toshpoʻlatov, Ermuhammad."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bharata

Bharata — qadimgi Hindistondagi oriylar qabilasi. Kuru qabilalar ittifoqiga kirgan hamda panchallar bilan birlashib Hindistonda dastlabki yirik davlat barpo etganlar (taxminan miloddan avvalgi 7-asr). „Bharata avlodlari“ Kauravlar va Pandavlar haqidagi rivoyatlar hind eposi „Mahabharata“ asosini tashkil qilgan. Bharata hududining nomi — Bharatavarsha (Jamna va Satlej daryolari oraligʻi) nomi bilan qadimda koʻpincha butun Hindiston hududi tushunilgan.
Hindiston Respublikasining hozirgi rasmiy nomi, hindi tilidagi Bharat mana shundan olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qabilalar
Aba

thumb|Abaning koʻchalaridan biri
Aba — Nigeriya janubidagi shahar. Aba daryosi boʻyida, Port-harkort — Enugu temir yoʻl va avtomobil yoʻli kesishgan joyda. Aholisi 264 ming (1991). Moyli palma mahsulotlari sotiladigan joy. Sovun va pivo zavodlari, yogʻ, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor.

 

Turkum:Shaharlar
Turkum:Nigeriya
Abadiy muzloq yer

Abadiy muzloq yer (koʻp yillik muzloq yer, doimiy muzloq yer, mangu tung yer)- Yer yuzasidan maʼlum chuqurda joylashgan va uzoq vaqt (2 yildan bir necha ming yillargacha) muttasil muzlab yotadigan (temperaturasi 0° dan past boʻlgan) togʻ jinslari. Odatda, Yer yuzining shimoliy va janubiy sovuq oʻlkalarida hamda baland togʻlarda uchraydi. Yevrosiyoda Abadiy muzloq yer yuzasining maydoni 10 mln. km² dan ziyod. Yillik oʻrtacha temperaturasi 0° dan past boʻlgan oʻlkalarda keyingi davrlarda ham Abadiy muzloq yerlar vujudga kelayotgani haqida maʼlumotlar bor. Abadiy muzloq yer yuzasining yuza yupqa qatlami yoz vaqtida bir oz eriydi. Abadiy muzloq yer tuproq jarayoniga, oʻsimliklarga, hayvonot dunyosiga taʼsir etadi. Abadiy muzloq yer esa yer-qurilish ishlarini qiyinlashtiradi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Iqlim
Abadiy qorlar

Abadiy qorlar — yil boʻyi erimay yotadigan muz va qor qoplami. Issiq va moʻtadil oʻlkalarda baland togʻ va yassi togʻ choʻqqilarida, qutbiy oʻlkalarda va tekisliklarda ham uchraydi. Yil davomida yogʻadigan qattiq atmosfera yogʻinining oʻsha joyining relef va iqlim sharoitida erib yoki bugʻlanib ketadigan miqdoridan ortishi hisobiga yuzaga keladi. Abadiy qorlarning faqat eng yuqoridagi yuza qatlamigina qordan iborat, chuqurlashgan sari, ustki qatlamlar bosimi tufayli firn (ya'ni qotgan qor) va muzga aylanadi. Abadiy qorlarning eng quyi chegarasi qor chegarasi deb ataladi. Abadiy qorlarning yuzasi koʻp hollarda shu joy relefini silliqlangan tarzda aks ettiradi; Abadiy qorlarning oʻziga taalluqli mikrorelef shakllari ham (seraklar, erish egatlari, uyali qor) mavjud. Tekis yuzalarda shamol qorlardan turli qor uyumlarini shakllantiradi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Glyatsiologiya
Abadiy haqiqat

Abadiy haqiqat — bilishning rivojlanish jarayonida haqiqatlarni rad qilib bo‘lmasligini bildiruvchi termin. Bu jihatdan abadiy haqiqat mutlaq haqiqatga o‘xshash. Inson bilish jarayonida ko‘pincha nisbiy haqiqatlar bilan ish ko‘radi, bu nisbiy haqiqatlarda esa mutlaq haqiqatlarning bo‘laklari mavjud bo‘ladi (yana qarang. Haqiqat). Diniy qarash bo‘yicha, diniy arkonlar abadiy haqiqatdir. Chunonchi, islomga ko‘ra, unda e’tirof etilgan aqidalar — Allohning yagonaligiga, farishtalarga, muqaddas kitoblarga, payg‘ambarlarga, oxiratga, taqdirning ilohiyligiga va inson o‘lganidan keyin qayta tirilishiga ishonish abadiy haqiqat hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abajur

Abajur ( — yorugʻlik qaytaruvchi) — chiroqning koʻzni qamashtirmaslik va noʻrni toʻplab maʼlum tomonga yoʻnaltirish uchun moʻljallangan gʻilofi (qalpogʻi). Abajur konus, disk, shar, parabola va boshqa shakllarda metall, shisha, plastmassa, karton, qogʻoz yoki shoyidan shaffof va yarim shaffof qilib yasaladi. Abajur badiiy bezak, yaʼni xonaga husn berish vazifasini ham oʻtaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dizayn
Abazalar

Abazalar, abazinlar — Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkas va Adigey muxtor viloyatlari hamda Stavropol oʻlkasida yashaydigan xalq. Abazalar 33 ming kishi (1992). Turkiyaning markaziy hududlarida 10 mingga yaqin Abazalar yashaydi. Umumiy soni 44 ming kishi (1992). Abazalarning ilk ajdodlari Qora dengiz boʻylarida, taxminan Tuapse bilan Bzib daryosi oraligʻida joylashgan edi. Kavkaz tillari guruhiga mansub abaza tilida gaplashadi. Hozor hududda 14-asrdan yashaydi. 19-asrning 30-yillariK 450-letiyu zaklyucheniya voenno-politicheskogo soyuza Rossii i Cherkesii boshlarida Rossiya tomonidan boʻysundirilgan. Abazalar adigey xalqi bilan qadimdan qoʻshni yashaganliklari tufayli, madaniyat va turmushlari ularga oʻxshab ketadi. Abazalar islom dinining sunniy mazhabida. XX asr boshlarida Abazalar katta qabilaviy (tapanta va shkaraua) guruhlarga boʻlinib yashar edilar. Koʻpchiligi dehqonchilik (bugʻdoy, javdar, tariq), bogʻdorchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadiAbazini / istoriko-etnograficheskiy ocherk. Cherkessk 1989. — str. 63, ISBN 5-7644-0269-7, 5000 ekz..

 Madaniyati 
Asosiy mashgʻulotlari chorvachilik, shu jumladan chorvachilik. Togʻ qoʻylari, qoramol va otlar boqilgan. Otchilik zodagonlar qo'lida jamlangan bo'lib, ular orasida mashhur tramvay otlari zoti yetishtirilgan.

Qishloq xo'jaligi ham rivojlangan kasb boʻlgan. Avvalo, uyga eng yaqin er uchastkalari shudgorlash uchun tayyorlandi, bu yerda qishloq xo'jaligi asboblarini etkazib berish eng oson edi. Bu ish qishda boshlangan: saytlar toshlardan tozalangan va daraxtlarni ildizi bilan sug'urib tashlagan. Tog'lardagi yerlar dehqonchilik uchun noqulay boʻlgan. Bog'dorchilik ham Abazaning muhim mashg'uloti boʻlgan. O‘rmon maydonlarini ekin maydonlari uchun tozalash, yovvoyi mevali daraxtlar va butalar buzilmagan holda qoldirildi. Bular, asosan, yovvoyi olma daraxtlari, nok, it daraxti, zirk va findiq boʻlgan. Uylar va xo'jalik inshootlari doimo mevali daraxtlarga ko'milgan.

 Tili 

Abazin tilida gapiradi (iber-kavkaz tillari guruhining abxaz-adige guruhiga kiradi). Yozuv 1932-1933-yillarda lotin alifbosi asosida yaratilgan. 1938 yil kirill alifbosiga ko‘chirildi.

 Qozogʻistondagi abazinlar 
Abazinlar Ulugʻ Vatan urushi davrida va undan oldin Qozogʻistonga majburan koʻchirilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Qozogʻistonda 27 kishi istiqomat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abaziya

Abaziya (yunoncha — inkor qoʻshimchasi, basis — qadam) — bemorning mutlaqo yura olmay, hatto tik tura olmay qolishi; uning oyoqlari falaj boʻlmasada, muvozanatni saqlay va umuman oʻzini eplay olmaydi. U oʻrnidan tik turishi va qadam qoʻyishi bilanoq oyoqlari ishlamay yiqilib tushishi mumkin. Kasallik bosh miya peshona qismining shikastlanishi va isteriyada kuzatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasalliklar
Abay (shahar)

Abay (1961-yilgacha Churuboy-Nura shaharchasi) — Qozogʻiston Respublikasi Karaganda viloyatidagi shahar. Karagʻandadan 30 km janubi-gʻarbda, Ostona — Olmaota temir yoʻldagi Karabas stansiyasi yaqinida. Aholisi 47,3 ming kishi (1991-yilda). Koʻmir va ohaktosh qazib olinadi. Yogʻochsozlik, uysozlik kombinatlari, yirik Karaganda GRES, kon va kechki energetika-qurilish texnikumlari, konchilar madaniyat uyi bor. Shahar Abay Qoʻnonboyev nomiga qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Abay dashti

Abay dashti – Oltoydagi tektonik soylik. Shimolidan Terekti tizmasi va janubidan Xolzun tizmasi bilan oʻralgan; bu dashtdan Koksa va Abay daryolari oqib oʻtadi (Katun daryosi havzasi). Uzunligi 25 km. Dengiz sathidan 1100 m balandlikda joylashgan. Tuprogʻi qora tuproq. Bir qismi ekinzorlar, asosan yaylovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Choʻllar
Abak

Abak (, — taxta, hisob taxtasi), abaka  — Yunonistonda, keyinchalik Gʻarbiy Yevropada XVIII asrgacha arifmetik amallarni yechishda qoʻllangan sanoq taxtachasi. Taxtacha tasmalariga terilgan munchoq, toshcha va hokazolarni surib, amallar yechilar edi. Hozirga qadar baʼzi Sharq mamlakatlarida abakka oʻxshash sanoq taxtachalari qoʻllanadi. Hisoblarda ishlatiladigan choʻt ham abak turi hisoblanadi. Lekin abak choʻtlar kashf qilinganidan keyin ahamiyatini yoʻqotgan.

 

 

 

Turkum:Qadimgi fan
Grigol Abashidze

Grigol Grigorevich Abashidze 1914.19.7(1.8), Chiatura - 1994 - gru-zin yozuvchisi. Gruziya FA Akademik (1979). Dastlabki she’rlari 1938 yilda matbuot-da e’lon qilingan. Ilk poemasi "Qora shaharda bahor" 1938 y, nashr etilgan. "Dushmanlar" (1941), "Georgiy Oltin-chi" (1942), "Bayroqlar" (1943), "Yengil-mas Kavkaz" (1943) poemasi va b. asarlari Ikkinchi jahon urushi haqida. A. "Birinchi tbi-lisiliklar haqida afsona" (1959), "Uch davrga sayohat" (1961) poemalari, "Oltin uzumzor" (1969) tuplamiga kirgan she’-rlari zamonavii mavzuda. "Lasharela" (1957), "Uzoq tun" (1963), "Karnali" (1969) tarixiy romanlarida Gruziyaning 13-asrdagi hayoti aks etgan. A. Gruziya Dav-lat gimni hammualliflaridan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sovet yozuvchilari
Irakliy Abashidze

Irakliy Vissarionovich Abashidze (1909.10.11, Kutaisi gubernyasi Xoni qishlogʻi – 1992) – gruzin shoiri va jamoat arbobi. Gruziya FA akademigi (1960). Gruziya Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1953—1967). Gruziya Ensiklopediyasi bosh muharriri (1967-yildan).

Asarlaridagi asosiy mavzu – shoirning insonparvarlik burchi, Gruziyaning hozirgi va oʻtmishdagi taqdiri („Gruziya yashnayapti“, 1950; „Yaqinlashish“, 1966; „Bu qoʻshiqlar ham – Gruziyamga“, 1971; sheʼriy toʻplamlari, „Rustaveli izidan“ poemasi, 1966 va boshqalar). „Yuksak mahorat uchun“(1959), „Doʻstlar, yoʻllar, oʻylar“ (1979) kitoblari muallifi. Oybek, Gʻafur Gʻulom va boshqa bilan ijodiy muloqotda boʻlgan. Zulfiya sheʼrlarini gruzin tiliga tarjima qilgan. Oʻzbek tilida „Sheʼrlar“ kitobi nashr qilingan (1962)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sovet shoirlari
Abbat

Abbat (lotincha abbas, oromiy tilida abo – ota) – 1) katolik monastiri – abbatlik boshligʻi. 2) Fransuz katolik ruhoniysi unvoniOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ernst Abbe

thumb|200px|Ernst Abbe
ABBE (Avve) Ernst (23.01.1840-14.01.1905) — nemis fizigi va astronomi. Yena universiteti da nazariy fizika professori (1870-yildan), Yena rasadxonasi direktori (1877—1890). Mikroskoplar nazariyasini yaratgan, har xil optika asboblarini ixtiro qilgan, optika-mexanika korxonalaridagi koʻp operatsiyalar texnologiyasini ishlab chiqqan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nemis fiziklari
Abbos Bahodur

Abbos Bahodur (Abbos Bahodur qipchoq, Abbosbek (XIV asrning birinchi yarmi – 1387) – Amir Temurning safdoshi, yirik lashkarboshi. Jeta moʻgʻullariga qarshi kurashda faol qatnashgan. Abbos Bahodur Loy jangida Amir Temur cherikining qanbulila (markazida) turib, katta jasorat koʻrsatgan. 1370-yil Amir Husayn bilan boʻlgan soʻnggi jangda Amir Temur tarafida jang qilib, koʻp bahodirlik koʻrsatgan. 1370-yil 9-aprelda Amir Husayn ustidan toʻla gʻalabaga erishilgach, Amir Temur Abbos Bahodurga boshqa yirik lashkarboshilari qatorida amiri lashkar (cherik begi) harbiy unvonini bergan. Abbos Bahodurning yoshi Sohibqironga nisbatan ulugʻroq boʻlgan boʻlsa kerak, chunki u 1385-yilgacha boʻlgan harbiy yurishlarda faol qatnashib, shu yildan eʼtiboran koʻproq oʻgʻruqda qoldirilgan. Xususan u 1386-yil boshlangan „uch yillik yurish“da ishtirok etmay, Samarqandda „Movarounnahr viloyatining zabti uchun“ qoldirilgan. 1387-yil oxirida Toʻxtamishxon Movarounnahrga bostirib kelganida u bilan Oʻtrordan 5 km sharqroqda joylashgan Chukalak mavzeida boʻlgan jangda yarador boʻlib, vafot etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1387-yilda vafot etganlar
Turkum:Temuriylar davlati kishilari
Abbos burni

Abbos burni — Orol dengizining janubiy qirgʻogʻidagi burun. Gʻarbda Toldiq qoʻltigʻi, shimoliyva sharqda ochiq dengiz bilan oʻralgan edi. Abbos burni aslida Amudaryoning Koʻnadaryo tarmogʻi loyqalaridan vujudga kelgan. Yer yuzasi pasttekislik. Qirgʻoqlari qumloq, qamishzor boʻlgan. 1961-yildan Orol dengizi suvi sathi pasayib ketishi tufayli, geografik joy sifatida tabiiy xususiyati-ni (mavqeini) yoʻqotdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Orol dengizi
Abbos Mirzo

Abbos mirzo (1789-1833) — Eron qoʻmondon. Alishoh Qojarning oʻgʻli, uning Ozarbayjondagi noibi. Davlatni idora qilish ishlarida, xususan Eron tashqi siyosatini yurgizishda yetakchi rol oʻynagan. Rossiya-Eron urushlari (1804-1813 va 1826-1828) hamda Eron-Turkiya urushi davri (1821-1823)da Eron qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan. Ingliz va fransuz harbiy mutaxassislari yordamida Eron qoʻshinlarini (xususan Ozarbayjonda) Yevropacha tartibda qayta tuzishga harakat qilgan. Turkmanchoy tinchlik shartnomasini imzolagan (1828).

 Ichki siyosat 
Qojarlarning aksariyati Abbosni qo‘llab-quvvatlagani uchun Fatali Shoh Abbos Mirzoni Ozarbayjon gubernatori etib tayinladi. Ingliz va fransuz instruktorlari yordamida Fors armiyasini Yevropa namunasida qayta tashkil etishga harakat qildi. Eron ichki va tashqi siyosati boshqarmasiga rahbarlik qilgan. Abbos Mirzo yozni Tabrizda, qishni esa Xoyada o‘tkazgan. Uning atrofi ozarbayjonlardan iborat edi. Rossiya va Britaniya elchixonalari uning Tabrizdagi saroyida joylashgan edi. Valiahd shahzoda Abbos Mirzo Ozarbayjon hukmdori etib tayinlangandan va uni o‘z poytaxtiga aylantirgandan so‘ng, Tabriz kichik shaharchaga aylandi. Bu shaharga ko‘chib o‘tgandan so‘ng, u yerda 4 yil yashab, ruslarga qarshi davlat chegaralarini himoya qilgan. Bu vaqt ichida u shahar devorlarini mustahkamladi va bezadi, yangi maydonga asos soldi va bir nechta yangi binolarni qurdi. Darhaqiqat, shu paytgacha uning yashashi uchun munosib joy yo‘q edi va uning saroyiga biriktirilgan barcha amaldorlar o‘zlariga joylashtirish uchun uylar qurishga majbur edilar. Abbos Mirzo muvaffaqiyatli islohotlarni amalga oshirdi. Xuddi shu islohotlarni amalga oshirgan Afg‘oniston va Buxoro amirligi ham ulardan ilhomlangan.

Abbosning aksariyat yangilik va islohotlari harbiy sohaga qaratilgan edi. Yangi armiya asosan porox qurollarini, shu jumladan o‘sha davrning zamonaviy mushketlarini keng miqyosda joriy etish atrofida tashkil etilgan edi. Qo‘shinlar armiyaning yadrosini tashkil etgan qizilboshlardan to‘plangan1.Abbos unvon va lavozim uchun yuqori maosh, yer mukofotlari va oltin va kumush medallar bilan mukofotlash orqali askarlarning yangi armiyaga munosabatini yaxshilashga harakat qildi.Abbos piyoda va artilleriya mashqlarida qatnashganida va qo‘shinlarni tartibga solishda bu ofitserlarning to‘liq hokimiyatini tan olgan va o‘zini chet ellik ofitserlari qo‘mondonligi safiga qo‘shgan.

 Tashqi siyosat 
Abbos Mirzo qizilboshlarni dushmanga qarshi mohirlik bilan yo‘naltirdi va uning harbiy yutuqlari unga katta obro‘-e’tibor berdi. Yangi qo‘shini bilan Sharqda o‘zbeklarni tor-mor qilib, Amudaryoda eski chegarasini tikladi, G‘arbda esa Usmonlilarni tor-mor qildi. U Bog‘dodni ikki marta egalladi. U o‘z g‘alabalarini mustahkamlash uchun yangi chegaralarni himoya qilish uchun Xurosonga ko‘plab qojarlar va afshorlardan iborat qizilboshlarni ko‘chirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1789-yilda tugʻilganlar
Turkum:1833-yilda vafot etganlar
Turkum:Qajar sulolasi shahzodalari
Turkum:Ozarbayjonning Qajar hokimlari
Turkum:Imom Rizo maqbarasiga dafn etilganlar
Abbosiy

Abbosiy – kumush pulning bir misqolligi. XVII asrda kumush pullarayoning ogʻirligi boʻyicha bir misqolga teng boʻlganini Abbosiy, yarim misqolga teng boʻlganini esa shohiy deb ataganlar. Balx bilan Movarounnaxrda asosan yarim misqollik kumush tangalar muomalada yurgan (qarang Misqol). Bir misqollik kumush tanganing Abbosiy deb atalishi safaviylar sulolasidan Abbos I nomi bilan bogʻliq boʻlsa kerak.

Bagʻdodda 132-656 hijriy yoki 750—1258 milodiy yillarda hukmronlik qilgan arab xalifalari sulolasi va uning vakillaridan bolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Pul
Turkum:Safaviylar davlati
Mutallib Abbosov

Mutallib Abbosov (1924-yil Namangan – 1982-yil) – teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida tahsil olgan (1939-1941). 1941-yildan Namangan teatrida rassom, bosh rassom. Dastlab etnografik aniqlik yaratish yoʻlidan borgan Abbosov ijodida badiiy obrazlilik asosiy tamoyilga aylanadi, uning har bir spektakli oʻziga xos badiiy yechimi bilan ajralib turadi. „Nurxon“, „Otello“ (1954), „Gang daryo-sining qizi“ (1956), „Ravshan va Zulxumor“, „Qirol Lir“ (1959) va boshqa 60-70-yillarda „Sarvqomat dilbarim“, „Guli siyoh“, „Navoiy Astrobodda“, „Layli va Majnun“, „Halima“, „Mashrab“, „Yusuf va Zulayho“ kabi spektakillarga sahna bezaklari yaratdi. Abbosov rangtasvir, mahobatli haykaltaroshlik („Motamsaro ona“ haykali, Namanganda) sohasida ham ijod qilgan.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Rassomlar
Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:1982-yilda vafot etganlar
Abbreviatura

Abbreviatura ( – qisqartma; lotincha abbrevio – qisqartiraman) — soʻz birikmalarini qisqartirib hosil qilingan soʻzlar:

 birikma tarkibidagi soʻzlar birinchi harflari alifbo tartibida oʻqiladi yoki oddiy soʻz harflar anglatgan tovushlar kabi talaffuz etiladi. Masalan, BMT (be-me-te) – Birlashgan Millatlar Tashkiloti, MDH (Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi);

 murakkab qisqartma soʻzlar: soʻz birikmalari tarkibidagi soʻzlar birinchi harflaridan tashqari, ular maʼlum qismlari (morfemalari) olinib yasaladi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi, yurfak (yuridik fakultet).

 

Turkum:Atamalar
Abbreviatsiya

Abbreviatsiya (lotincha: abbreviate — qisqarish) (biologiyada) — aʼzolar yoki ular qismlarining individual rivojlanish jarayonida qisqarishi. Abbreviatsiya onto-genezning oxirgi shakllanishi bosqichi izdan chiqishi natijasida roʻy berib, bu avlodlarda aʼzolarning toʻliq rivojlanmay qolishiga olib keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasallik alomatlari
Abdal

Abdal – urugʻ nomi. Abdallar Hindiston, Afgʻoniston va xususan Turkiston xalqlari etnogenezida muhim oʻrin tutgan eftaliylar, yaʼni haytallarning avlodi hisoblanadi. Haytallar (eftaliylar) Suriya, yunon ida „Abdal“ deb atalgan. Abdal turkmanlar tarkibiga ham kirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Eftaliylar

 

 

Turkum:Etnografiya
Otajon Abdalov

Abdalov Otajon (1856-1939) - Xorazmda yashagan ilk oʻzbek matbaachisi va noshiri. 

 Hayoti 
Eronlik matbaachi Ibrohim Sultonga shogird tushib toshbosmada kitob bosish hunarini egallagan. Petro-Aleksandrovsk (hozirgi To'rtkol shahri)da rus maktabida tahsil olgan, bir nechta chet tillarini o'rgangan. U ayniqsa adabiyotga qiziqqan va she'rlar ijod qilgan.

 Faoliyati 
Matbaachilik faoliyatini 1874-yildan Xiva shahrida Xiva xoni Muhammad Rahimxon II saroyida tashkil etilgan toshbosmada ishlashdan boshlagan. A.0.1876-yilda Abdunosir Farohiyning "Nisabussibyon" asarini toshbosmada bosib xonga taqdim etdi. Bu kitob Xivadagina emas, balki butun Oʻrta Osiyo miqyosida birinchi bosma kitob hisoblanadi. A.O. bosib chiqarish uchun loyiq asarlarni oʻzi tanlab, ularni Muhammad Rahimxonga chop etishga ruxsat berish uchun tavsiya qilgan. Qoʻlyozmalarni nashrga tayyorlashda oʻziga zamondosh boʻlgan taniqii xattot va shoirlarning koʻmagidan foydalangan. 1876—1910-yillarda A. O. Xiva matbaasida 10 dan ortiq kitobni nashrdan chiqardi. Bular orasida Navoiyning "Hamsa" (asarning "Hayrat-ul Abror" qismi; 1880), "Xazoyin-ul Maoniy", 1881, "Chor devon" (1882), Ogahiyning "Tavizul oshiqin" (1882) nomli asarlari, Muhammad Rahimxon II (Feruz)ning gʻazallari (1897) va "Majmuat ush-shuaro" (1900) toʻplamlari bor.

A. O. Xorazm xalq hukumatining bir qancha xitobnomalari, tarixiy hujjatlarini, Xiva shahrida oʻzbek, rus, turkman, qoraqalpoq tillarida gazetalar chiqarishga boshchilik qilgan. 1917-yillardan so'ng Otajon Abdalov o'z shogirdlariː Ota Miskinov, Qilich Karimov, Boyjon Otajonovlar bilan birgalikda O'zbekiston SSSR da kitob va gazetalarni mukammal tarzda chop eta boshladilar. 1920 yilning mart oyida "Inqilob quyoshi" gazetasining birinchi soni chiqdi. 1923 yil 1 maydan "Inqilob quyoshi" gazetasi birinchi marta bosmaxonada chop etildi. Bunga Otajon Abdalov boshchilik qildi. XXSR hukumati Otajon Abdalovning pespublikada poligrafiya sanoatini rivojlantirish sohasidagi xizmatlarni e'tirof etib, unga Mehnat Qahramoni degan unvon berdi. 

 
 Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, 1999.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1856-yilda tugʻilganlar
Turkum:Xivada tugʻilganlar
Turkum:Xivada vafot etganlar
Turkum:Oʻzbek xonliklarining madaniyat va sanʼat namoyandalari
Abdolbobo maqbarasi

Abdolbobo maqbarasi (yoki Abdol bobo maqbarasi) – Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maqbara davri XVIII—XIX asrlarga oid boʻlib, bugungi kunda „Qumyasqa“ mahallasi, Polvon Qoriy koʻchasi, 21-uyda, Ichan qal’aning sharqiy darvozasi tashqarisida joylashgan.

Abdolbobo maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi va „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan.

 Tarixi 
Abdolbobo maqbarasi Dishan qal’aning sharqiy qismida, Abdulla Nosfurush madrasasining janubida, Polvonqori madrasasining sharq tomonida joylashgan. Maqbara asl ismi Polvon Ahmad Zamchi boʻlgan Abdolbobo sharafiga XVIII—XIX asrlar oraligʻida qurilgan. Arablar istilosidan keyin Abdolbobo Xivadagi Islom dinining tarafdorlaridan biriga aylanadi. Oʻlimidan soʻng dafn etilgan joyi atrofida qishki va yozgi masjidlar, Abdolbobo minorasi, hovuz qurilgan. Abdolbobo maqbarasi buxorocha uslubda bunyod etilgan. Asli Buxoro yaqinidagi Zamchi qishlogʻidan boʻlgan Abdolbobo Muhammad paygʻambarning uzoq avlodlaridan biri boʻlgan.

 Qurilish uslubi 
Abdolbobo maqbarasining atrofida minora, masjid, hovuzdan iborat majmua barpo qilingan. Majmua Polvon darvoza va Qoʻshdarvozalarning oʻrtasida, ularning yoʻllari kelib tutashgan joyda bunyod etilgan. Abdolbobo majmuasi uncha katta boʻlmagan shahar tashqarisidagi qabristongacha choʻzilib ketgan. Uning yonida qullar bozori boʻlgan.

Majmua tarkibiga yana XIX asrda qurilgan minorali yirik mahalla masjidi va hovuz kirgan. Minora ixcham boʻlishiga qaramay, koʻrinishi koʻrkam, yoʻgʻon asosi yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Choʻqqisidagi bezakli sharafa alohida ajralib turadi. Majmua tarkibidagi minora balandligi – 10 m, poydevori diametri – 3,2 m ni tashkil qiladi.

Maqbara murabba tarhli bir xona (tashqi 5,7×5,4 m, ichki tomoni 3,4×3,4 m) dan iborat, gumbaz tomli. Gumbaz osti bagʻallari ikki qator muqarnaslar bilan bezatilgan. Peshtogʻi maqbara bilan tutashib ketgan. Uning tepasiga ikki qatorli gʻishtin sharafalar ishlangan. Masjid (17,2×8 m) chortoq targʻli, ikki ustunli, oʻng va ters ayvonli, shifti toʻsinli, minora (ost diametri 3,45 m, balandligi 10 m)ning tepasi mezanali, tanasi yashil koshin belbogʻlar bilan bezatilgan. Chorsi hovuzning (14,6×13 m) cheti pogʻonaliOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
Vayangan bobo maqbarasi

Poyanda maqbarasi

Yusuf Hamadoniy maqbarasi

Tugʻon Turk maqbarasi

Uch avliyo maqbarasi
 

 
Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Xiva
Turkum:Xorazm
Turkum:Xiva maqbaralari
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:18-asrda qurilgan bino va inshootlar
Abdomen

thumb
Abdomen (lotincha abdomen — qorin) — gavdaning koʻkrakdan keyingi (pastki) qismi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Odam anatomiyasi
Quatboy Abdreimov

Quatboy Abdreimov (1937-yil 24-may, Qoraqalpogʻiston ASSR Taxtakoʻpir tumani – 2014-yil 8-avgust, Nukus, Oʻzbekiston) – sovet va oʻzbek aktyori, balet artisti, telerejissyor, Qoraqalpogʻiston Muxtoriyati va O‘zbekiston SSR xalq artisti (1974) va qoraqalpoq aktyori va rejissor. Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1963). Qoraqalpoq televideniyesida rejissor (1963—1968), bosh rejissor (1968—1971), Qoraqalpoq teatrida direktor va bosh rejissor (1973—1979), 1979-yildan rejissor Sahnalashtirgan asarlari: „Otello“ (U.Shekspir, Otello rolini oʻzi ijro etgan), „Momo yer“ (Chingiz Aytmatov), „Abu Rayhon Beruniy“ (T.Seytjanov), „Berdaq“ (J.Oymurzayev), „Bilmayin bosdim tikonni“ (I.Sulton), "Temir xotin" (Sh. Boshbekov), „Ernazar olakoʻz“ (A.Oʻtaliyev) va boshqa A. birinchi qoraqalpoq kino aktyori. "Oʻzbekfilm va „Qozoqfilm“ kinostudiyalarida ishlangan 20 dan ortiq filmlarda suratga tushgan: Alijon („Hamza Hakimzoda Niyoziy“), Ergash („Otalar vasiyati“), Valijon („Afsonadagi qiz“), Zaripboy („Boʻysunmas“) va boshqa Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofotining laureati (1973). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999)"Abdreimov Quatboy" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Biografiyasi 
1937-yil 24-mayda tugʻilgan. 1956-yilda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq filarmoniyasiga balet artisti sifatida ishga joylashdi va 1958-yilgacha shu yerda turli xil rollar oʻynadi. 1958-yilda Ostrovskiy nomidagi Toshkent teatr va rassomlik institutiga oʻqishga kirib, uni 1963-yilda tugatgan. 1963-yilda Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatri truppasiga qabul qilinib, bir yil shu yerda xizmat qildi. 1964-yilda u televizorga jalb qilindi va u yerda ikki yil bosh direktor lavozimini egalladi. 1966-yilda Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatriga qaytib, 1971-yilgacha rejissyor va rejissyor lavozimlarida ishladi. 1971-yilda u Moskvaga xizmat safariga yuborildi va u yerda 2 yil Markaziy televideniya akademiyasida direktor stajyori sifatida stajirovka oʻtkazdi. Amaliyotni tamomlab, Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatriga qaytib, 1973—1983-yillarda, 1981-yilgacha bosh rejissyor, soʻngra rejissyor lavozimlarida ishladi. Keyinchalik u kino uchun hamma narsani tark etdi. 1992-yilda rol ijro etganidan keyingi faoliyati nomaʼlum.

2014-yil 8-avgustda Nukus shahrida vafot etdi.

 Teatr ishlari 
William Shakespearening „Otello“ – Otello, Ch. Aytmatovning „Ona dala“, T.Seyitjonovning „Abu Rayxon Beruniy“, J.Aymurzayevning „Berdax“, I. Sultonning „Bilmasdan tikanga bosdim“, Sh. Bashbekovaning „Temir ayol“, A. Otaliyevning „Ernazar Alakoz“ teatrlarida rollar oʻynagan.

 Filmografiyasi 
Quatboy Abdreimov 1959-yil – „Besh doʻst“, 1960-yil – „Hamza“, 1967-yil – „Moskva orqamizda“, 1968-yil – „Yozning oʻrtalarida qor“, 1974-yil – „Komsomolchilar ketdi“, 1977-yil – Zoʻravon „Oqqush“, 1979-yil – „Ali bobo va qirq qaroqchi“ filmlarida rollar ijro etgan.

 

Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekistonlik aktyorlar
Turkum:Qoraqalpogʻiston ASSRda xizmat ko‘rsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Oʻzbekiston rejissyorlari
Muhammad Abdu (ilohiyotchi)

Muhammad Abdu (1849, Tanto sh. yaqinidagi Shabshir el-Hissa qishlogʻi – 1905.11.7) – misrlik ilohiyotchi, jamoat arbobi. Qohiradagi al-Azhar doril-fununida tahsil olgan (1869–77). Di-niy-falsafiy qarashlari Jamoliddin Afgʻoniy gʻoyalari ta’sirida shakllangan. Milliy ozodlik kurashida ishtirok etganligi uchun hibsga olinib, soʻngra Misrdan chiqarib yuborilgan (1883–88); 1884-yilda Parijda al-Afgʻoniy bilan birgalikda "Al-Urvat al-vusqo" ("Mustahkam birlik") yashirin jamiyati-ni tuzdi, bu jamiyat musulmon ziyolilari orasida katta ta’siri boʻlgan shu nomdagi gazetani nashr etgan. 1889-yil Misrga qaytib keldi; qozilik, al-Azhar dorilfunu-nida mudarrislik qildi. 1898-yil "Al-Manar" jur.ga asos soldi. 1899-yildan umrining oxirigacha Misr muftiysi boʻldi. A. ijtihod huquqini ilgari su-rib, islom aqidalarini oqilona talqin etish, ba’zi urf-odat va taqiqlarni yen-gillashtirish tarafdori boʻlib chiqdi. Jumladan A.ning musulmonlarga odam va hayvonlarni tasvirlashga, banklarga omonatlar qoʻyib ulardan foiz olish-ga, yevropacha bosh kiyim kiyishga ruxsat beruvchi va sh.k. fatvolari juda mashhur boʻlib ketdi. A. "Qur’on tafsiri", "Risolat at-tavhid" ("Yakkaxudolik toʻgʻrisida risola"), shuningdek shariat va ta’lim tizimini isloh qilishga oid 30 ga yaqin kitob muallifidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1849-yilda tugʻilganlar
Turkum:1905-yilda vafot etganlar
Abduzuhur Abduazizov

Abduzuhur Abdumajidovich Abduazizov (1938-yil 1-yanvar, Toshkent, Oʻzbekiston SSR — 2014-yil 12-aprel, Toshkent) — oʻzbekistonlik tilshunos, filologiya fanlari doktori (1975-yil), professor (1978-yil), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi unvoni sohibi (1995-yil).

 Faoliyati 
 1961-yilda Toshkent davlat chet tillar pedagogika institutini tamomlagan;
 1968—1981- va 1983—1991-yillarda shu institut ingliz tili fonetika va fonologiyasi kafedrasining mudiri;
 1981—1983-yillarda Kobul universitetida maslahatchi-professor; 
 Toshkent davlat universiteti qiyosiy-tipologik tilshunoslik kafedrasi mudiri (1991—?). 

Ingliz va oʻzbek tillari unli fonemalarining qiyosiy tahlili mavzuida ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Umumiy va qiyosiy tilshunoslik, fonetika va fonologiya, oliy oʻquv yurti uchun chet tillarini oʻqitish uslubiyotiga doir darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi. Asarlari rus, ingliz va dari tillarida nashr etilgan. 

 Mashhur asarlari 
 Oʻzbek tilining fonologiyasi va morfonologiyasi (1992)"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Tilshunosllika kirish (1981-yil, Oʻqituvchi) .

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1938-yilda tugʻilganlar
Turkum:2014-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston tilshunoslari