Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yaylov yoʻli

Yaylov yoʻli, "Oltin yoʻli" — Xitoydan Mongoliya, Oltoy va Qozogʻiston yaylovlari orqali oʻtib Janubiy Osiyo va Sharqiy Yevropa mamlakatlariga boradigan qadimiy savdo yoʻlining nomi. Keyingi paytlarda ushbu yoʻl ham Buyuk ipak yoʻli deb atalmoqda. Yoʻlning "oltin yoʻli" deb atalishi uning qadim zamondagi Oltin togʻ, yaʼni Oltoy togʻ etaklarida joylashgan yaylovlardan oʻtganligi bilan bogʻliqdir. Hun imperiyasi, Turk xoqonligi, Uygʻur xoqonligi va Moʻgʻul imperiyasi davrida siyosiy, harbiy va iqtisodiy jihatdan ushbu yoʻlning mavqei baland boʻlgan. Qadim zamondan Xitoyga sotiladigan otlar va boshqalar hayvonlarni haydab borishda ushbu yoʻldan foydalanilgan.

Xitoy, Oʻzbekiston, Eron, Turkiya kabi mamlakatlarning shimolida bepoyon dalalar va yaylovlar joylashgan. Arxeologik maʼlumotlar, qoya toshlarga solingan suratlar va yozma ham ushbu dalalarda bundan bir necha ming yillar muqaddam chorvachilik bilan shugʻullanadigan xalqlar yashaganligini toʻla tasdiqlaydi. Moʻgʻuliston, Oltoy, Shimoliy Qozogʻiston kabi joylarda ochilgan qabrlar ichidan topilgan ipak mato boʻlaklari, mis va jezdan yasalgan koʻzgu, temir asboblar ushbu mintaqalarning Xitoy va gʻarb mamlakatlar bilan aloqada boʻlganligidan dalolat beradi.

Xitoy adabiyotida ushbu yoʻl "Saoyuan lu" ("Yaylov yoʻli"), "Saoyuan sichou chjilu" ("Yaylovlararo oʻtgan ipak yoʻli") deb ataladi. Olimlarning fikricha, miloddan oldingi bir necha asr davomida Yevropa mamlakatlarida paydo boʻlib qolgan Xitoyning ipak matolari maʼlum miqdorda "YA.y." orqali borgan.

"YA.y."da harakat qilgan xalqlar chorva bilan birga hunarmandchilik, jundan mato, gilam toʻqish, aravalar yasash, temirchilik va metalldan qurolyaroq, turli buyumlar ishlab chiqarish bilan shugʻullangan. Oʻz mahsulotlarini oʻtroq xalqlar ishlab chiqargan mahsulotlarga almashgan.

Shu bois mazkur yoʻlni ham "ipak yoʻli" deb atasa xato boʻlmaydi. Ammo yaylovlararo oʻtgan yoʻlni Buyuk ipak yoʻlining asosiy magistral yoʻnalishi deb aytish qiyin. Binobarin, qadimiy Xitoy ida Gʻarb bilan Sharqni bogʻlab turgan asosiy savdo yoʻli qadimiy Xitoydan, yaʼni Xuanxe daryosining oʻrta va quyi qirgʻoqlaridagi shaharlardan Xesi yoʻlagi, Taklamakon choʻli atrofidagi shaharlar, Pomir, hozirgi Qirgʻiziston, Oʻzbekiston, Turkmaniston, Eron, Turkiya orqali Yevropaga boradigan yoʻllardan iboratligi bayon etilgan.

Abdulahad Xoʻjayev.
Yakan

Yakan — yakandoshlar oilasiga mansub koʻp yillik, baʼzan bir yillik oʻt oʻsimliklar turkumi. 250 turi maʼlum. Asosan, moʻʼtadil va sovuq mintaqalarda, tropik va subtropik zonaning baland togʻliklarida tarqalgan. Oʻzbekistonda Ya.ning choʻlbaqa Ya.i yoki qizgʻish Ya., duragay Ya., egilgan Ya., yirik changdonli Ya., boʻgʻimli yoki yaltiroq Ya. va jerar Ya.i yoki qizil Ya. kabi 16 turi mavjud. Boʻyi 10—90 sm gacha, barglari qinli, gullari qoʻngʻiroq yoki sargʻishyashil, ikki jinsli soyabonsimon toʻpgullarga yigʻilgan. May — avgust oylarida gullab, sentyabr — oktyabr da urugʻlaydi. Mevasi uch urugʻli koʻsakcha. Oʻzbekistonning barcha tumanlaridagi zax, sersoya yerlarda hamda begona oʻt sifatida sholizorlarda oʻsadi. Koʻpgina chorva mollari uchun yaxshi ozuqa.
Yakka ahmad

"YAKKA AHMAD" — oʻzbek xalq dostonlaridan biri. Eng mukammal varianti Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan yozib olingan va nashr etilgan. Dostonda Doʻrmon elining hokimlari akauka Qoraxon va Sarixonlarning farzandlari Ahmadbek va Oqbilaklarning yoshligida unashtirilishi, akaukaning oʻzaro kelishmovchiligi tufayli Sarixonning Eronga koʻchishi, Ahmadning Oqbilakni izlab yoʻlga chiqishi, Oqrabotda qirq zangini oʻldirib, Ernazarni ozod qilishi, Xonchorbogʻda Boboayyor qoʻliga asir tushishi, uni izlab otasi, onasi va singlisi Qaldirgʻochning yoʻlga chiqishi, yoʻlda ularga Ernazarning qoʻshilishi, dushman yurtdan Sarixon va Oqbilaklarning Ahmadni izlab yoʻlga tushishlari va ularning barining Xonchorbogʻda uchrashuvlari, ayyorlarni yengib, Ahmadbekni ozod qilishlari kabi sarguzasht voqealar tasvirlangan. Badiiy jihatdan mukammal sanalgan bu asar oʻzbek dostonchiligi taraqqiyotida alohida bir bosqichni tashkil etadi. Olimlar uni 16-asrda yaratilganligini taxmin qiladilar.

 Adabiyot 
 Bulbul taronalari 5j.li, 1j., T., 1971.
Yakka Porson

Yakka porson – mil. 8-asrga oid qadimiy yodgorlik. Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani sharqida (Burgut qalʼa choʻllarida) joylashgan. Xom gʻishtdan qurilgan mustahkam istehkom. Yakka Porsonni 1959-yil Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi oʻrgangan. Topilmalar orasida teri va yogʻochga bitilgan qadimiy xorazmiy yozuv xarakterlidir. Afrigʻiylar davriga oid yodgorlik.

Yakka Porson oʻzining umumiy joylashuvi boʻyicha Teshik qalʼaga oʻxshaydi: uning binolari qalin devorlar bilan oʻralgan, baland gumbaz bilan qoplangan kvadrat zaldan iborat.

Yakka Porson yodgorligining devorlari mudofaasi minoralar bilan mustahkamlangan, kirish eshigining yon tomonida ikkita uzun minora joylashgan.. 9 metr masofada bunyod etilgan qoʻsh devor mulkni himoya qilgan. 1940-yilda S. P. Tolstov 6-8-asrlarning eng qadimgi inshootlaridan biri boʻlgan Yakka Porsonni kashf etadi. 1959-yilda Afrigʻiylar tarixi boʻyicha tadqiqotchi Y. Y. Nerazik qazishma ishlarini boshlab yubordi va hozirgacha uzilishlar bilan arxeologik tadqiqotlar davom etmoqda.

Qal’a majmuasi katta devorlari boʻlgan loy gʻishtdan qurilgan ulkan markaziy bino va sakkiz xonadan, shu jumladan gumbazli markaziy xonadan iborat edi. Uning atrofida turli xil turar-joy va savdo binolari joylashgan. Qal’aga asosiy kirish janubda joylashgan. Qal’aning oʻlchami 74 m × 54 m boʻlgan toʻrtburchak shaklida boʻlib, balandligi ikki metrli platformada joylashgan.

Yodgorlik katta xandaq bilan oʻralgan edi (uning kengligi 20 metrdan, chuqurligi esa 2 metrdan oshadi). Qal’a goʻyo toʻrtburchak sunʼiy koʻl oʻrtasida turgan orolga oʻxshaydi. Xoʻjalik xonalardagi qazishma ishlari qal’aning 5—8-asrlarda mavjud boʻlganligini koʻrsatdi. Bu yerdan sopol buyumlar va hayvon suyaklaridan tashqari, yogʻoch va suyakdan yasalgan koʻplab uy-roʻzgʻor buyumlari, turli mato va gilamlarning qoldiqlari, poyabzal qoldiqlari topilgan. Eng qimmatli topilma qadimgi xorazm tilida teriga yozilgan hujjat parchasi boʻldi.

Yakka Porson yodgorligini oʻrganish chogʻida arxeologlar jamoasi koʻp hollarda kulolchilik charxisiz tayyorlangan qoʻpol idishlarni topdilar. Bu esa qal’a hududida hunarmandchilikning pasayishini koʻrsatadi.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Turkum:Oʻzbekiston saroylari
Turkum:Xorazm qoʻrgʻonlari
Yakkabogʻ

Yakkabogʻ — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanida joylashgan shahar, tuman markazi hisoblanadi. Yakkabogʻ 1978-yildan shahar maqomini olgan.

 Etimologiyasi 
Shahar nomi yakka va bogʻ soʻzlari qoʻshilishidan tarkib topgan. Yakka soʻzi yolgʻiz va tanho soʻzlariga sinonim tarxda qoʻllanadi. Bogʻ soʻzi esa asl soʻgʻdiycha soʻz boʻlib, bu tilga eski turkiy tildan oʻtgan. Dastlab bogʻ faqatgina tok, tokzor, uzumzor maʼnosida qoʻllangan boʻlsa, keyinchalik koʻplab mevali daraxtlar ekilgan hudud maʼnosida ham ishlatila boshlangan.

Yakkabogʻ bu yaqin atrofida bogʻ-u rogʻlar boʻlmagan, devor bilan oʻrab olingan hudud degan maʼnoni anglatadi.

 Oʻxshash nomli joylar 
Qashqadaryo viloyatida 1926-yilda tashkil etilgan tuman, mazkur tumanning maʼmuriy markazi, 1916-yilda qurib bitkazilgan temir yoʻl bekati va Qarshi shahri janubida joylashgan qishloq Yakkabogʻ nomi bilan ataladi. Shuningdek, Qashqadaryo daryosiga quyiluvchi daryolardan biri ham aynan Yakkabogʻ daryosidir. respublikada shu nomli koʻchalar ham mavjud.

 Joylashuvi 
Yakkabogʻ Qashqadaryo viloyatining maʼmuriy markazi (Qarshi) va eng yaqin temir yoʻl stansiyasidan 95 km sharqda joylashgan.
 Iqlimi 
Yakkabogʻ shahrining iqlimi kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −1 ° C, eng past harorati esa −25 ° C ga teng. Iyul oyining oʻrtacha harorati 28,5 ° C, eng yuqori harorat 44 ° C. Yillik oʻrtacha harorat 15 ° C ni tashkil etadi.
 Aholisi 
Aholisi 22,3 ming kishi (2003-yil).

Aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida qayd etilishi, Yakkabogʻ shahrida 2016-yil 1-yanvarda 220.6 ming nafar aholi istiqomat qilgan.

Aholining asosiy qismini oʻzbeklar tashkil etadi. Shuningdek, bu hududda boshqa millat vakillari ham istiqomat qiladi.

 Sanoati 
Shahar sanoatining asosini paxtachilik va chorvachilik singari qishloq xoʻjalik tarmoqlari boshqaradi. Shuningdek, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash ham muhim ahamiyatga ega.

 Iqtisodiyoti 
Yakkabogʻ shahrida paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, toʻqimachilik korxonasi, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, Oʻzbekiston — Germaniya „Yakkabogʻteks“ qoʻshma korxonasi faoliyat olib boradi.

 Ijtimoiy soha 
105-sonli umumiy taʼlim maktabi, bolalar musiqa, sport maktablari, 2 ta maktab-internat, 9 ta kasb-hunar kolleji, 3 ta kutubxona, shahar madaniyat uyi, klub muassasalari, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion faoliyat koʻrsatadi. 2 ta kasalxona, markaziy va tish davolash poliklinikalari, tugʻruqxona, dorixonalar, paxta tozalash zavodi profilaktoriysi aholiga xizmat koʻrsatadi. Yakkabogʻ shahri bilan qoʻshni tuman markazlari va Qarshi shahri oraligʻida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

 
 

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati shaharlari
Turkum:Yakkabogʻ tumani
Yakkabogʻdaryo

Yakkabogʻdaryo (Irgʻayli, Saritoʻqay, Qizildaryo) — Qashqadaryo havzasidagi sersuv daryolardan biri. Tanxozdaryoning chap irmogʻi hisoblanadi.
 Joylashuvi 
Yakkabogʻdaryo Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yonbagʻirlaridagi 2000 metrdan baland boʻlgan togʻlardan boshlanadi.
 Tuzilishi 
Daryoning uzunligi 99 km ga teng. Havzasining umumiy maydoni 1180 km2, shu jumladan, suv toʻplash maydoni 755 km2 ga teng. Daryo Hisor tizmasining gʻarbiy yon bagʻridagi muzliklardan 3949 m balandlikda boshlanadi.

 Nomlanishi 
Daryoning yuqori oqimida Irgʻayli, keyinroq Saritoʻqay, Qizildaryo nomlari bilan maʼlum. Yakkabogʻ qishlogʻidan oʻtgach, Yakkabogʻdaryo deb ataladi.

 Irmoqlari 
Daryoning yuqori oqimida unga buloqlardan boshlangan koʻp sonli jilgʻalar kelib quyiladi. daryoning asosiy irmoqlari ikkita boʻlib, oʻngdan — Qarankoʻlsoy, chapdan — Tirna nomli irmoqlar qoʻshiladi. Daryoning suvi bu qismida sugʻorishga sarflanadi. Asosan, qor va muzliklar suvidan toʻyinadi.

Qashqadaryoga quyiladigan irmoqlardan faqatgina Yakkabogʻ daryosigina toʻgʻridan-toʻgʻri daryoga kelib quyilmaydi. Daryo togʻlardan chiqishi bilan 2 ta tarmoqqa boʻlinadi, ularning birinchisi Qorabogʻdaryo boʻlib, u gʻarbga tomon oqadi hamda asosan sugʻorish ishlariga sarflanadi. Ikkinchi tarmoq esa Qizilsuv nomi bilan mashhur boʻlib shimoli-gʻarbga tomon oqib, avvaliga Tangxoz daryosiga, keyin Qashqadaryoga borib quyiladi. Qashqadaryoning oʻrta oqimida Oqsuv, Yakkabogʻ va Tangxoz daryolari quyilishi sababli ham, uning yillik oqimining salkam 80 foizi shu daryolar suvi hisobiga hosil boʻladi.

Yakkabogʻ daryosi Qashqadaryoga chap tomondan kelib quyiladi.
 Suv sarfi 
Oqsuv, Yakkabogʻdaryo va Tangxoz daryolari baland togʻlardan (balandligi oʻrtacha 2170-2702 metr) boshlanganligi sababli, asosan qor-muz suvlaridan toʻyinadigan daryolar sirasiga kiradi. Shu sababli Qashqadaryoning toʻlib oqish davri mart-iyun oylariga toʻgʻri keladi va bu yillik oqimning 64 foizini tashkil etadi. Bu daryolar eng sersuv daryolardir. Ularda eng koʻp oylik suv sarfi iyun oyiga, eng kam suv sarfi esa dekabrga toʻgʻri keladi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Oqsuv daryosida 13.8 m3/sek, Tangxoz daryosida 4.30 m3/sek va Yakkabogʻ daryosida 8.08 m3/sek ga teng.

Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Tatar qishlogʻi yonida (boshlanishidan 50 km masofada) 6,11 m3/sek ni tashkil qiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 12,6 m3/sek dan (koʻp suvli yilda) 2,15 m3/sek gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri mart — avgust oyiga toʻgʻri keladi. Eng koʻp sutkalik suv sarfi may — iyunda (koʻp suvli yilda 72,1 m3/sek, kam suvli yilda 17 m3/sek) kuzatiladi. Daryoning eng kam suv sarfi dekabr — mart oylarida boʻladi.

 Antropogen taʼsiri 
Soʻnggi yillarda daryo oʻzanidan koʻp miqdorda qum va tosh qazib olinganligi sababli yondosh hududlarda siljish yuzaga kelgan. Jumladan daryo yaqinidagi qabristonda yoriqlar paydo boʻlgan. Shagʻal qazib oluvchi texnikalar faoliyati sababli, daryo suvidan kerosin, solyarka va moy hidlari kelib qolgan. Endilikda daryo suvi isteʼmol uchun yaroqsiz holatda.

 
 
 

Turkum:Qashqadaryo irmoqlari
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Yakkashoh

Yakkashoh (lot. ) — yulduz turkumi. Eng ravshan yulduzi 3,8 yulduz kattaligi/xa. Osmon gumbazi markazidan Yerning aylanish oʻqiga parallel ravishda oʻtkazilgan toʻgʻri chiziqqa (dunyo oʻqiga) perpendikulyar tekislikka ega boʻlgan katta doira (osmon ekvatori) yaqinida joylashgan. Dekabr — yanvar oylarida yaxshi koʻrinadi. Oʻzbekiston hududida ham kuzatish mumkin.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
August Yakobson

thumb
August Yakobson 1904.20.8 (2.9), Pryanu yaqinidagi Ryaema qishlogʻi — 1963.23.5, Tallin — Estoniya xalq yozuvchisi (1947), davlat arbobi. Tartu untida oʻqigan (1932—35), "Rangpar ot" (1928—33), "Andruksonlar avlodi" (1931—34) romanlarida ilk ijodiga xos naturalistik boʻyoqlar koʻzga tashlanadi. "Barhayot estonlar" (1—4 j., 1937—40) romani hamda "Oxirgi bekat" (1934), "Oddiy askar Mattas" (1935) va boshqalar qissa va hikoyalar toʻplamlarida ijtimoiy nohakliklar ochib tashlangan. "Qon va oʻt kechib" (1942), "Bahodirlar yoʻli" (1944) va boshqalar hikoyalar toʻplamlarida 2-jahon urushi voqealari aks etgan. "Qalʼadagi hayot" (1946), "Yashirin kurash" (1946) pyesalari ijtimoiy-siyosiy mavzuda. "Ikki lager" (1948), "Chiyaboʻrilar" (1951) asarlarida jahon miqyosidagi keskin mafkuraviy kurash tasvirlangan. "Keksa dub" dramasi (1954), "Yuksalishga intilish", "Qaynoq kun" (1949) hikoya va qissalar toʻplamlari muallifi."Yakobson August" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Roman Yakobson

Roman Osipovich Yakobson 1896. 11(23).10, Moskva 1982, AQSH - rus va amerika tilshunosi, adabiyotshunos. Moskva (Lazarev) Sharq tillari instituti (1914) va Moskva universiteti (1918)ni tugatgan. 1921-yildan xorijda. Garvard universiteti va Massachusets texnologiya instituti professor Moskva, Praga, Nyu-York tilshunoslik toʻgaraklariga, ruschex tilshunosi N.S.Trubetskoy (1890—1938) bilan hamkorlikda strukturalizmga. (qarang Strukturaviy tilshunoslik) asos solgan olimlardan. Asosiy ilmiy asarlari nazariy tilshunoslik, qadimiy slavyan tillari, eng avvalo rus tilini oʻrganishga, sheʼriyatga bagʻishlangan. Ya. ilk slavyan sheʼriyati va eposini, slavyan mifologiyasi va marosimlarini, qadimiy rus adabiyoti asarlari, 19—20-asrlar rus yozuvchidari, shuningdek, Dante, Shekspir, M.Eminesku, B.Brext va boshqalar ijodkorlar tili va uslubini ham oʻrgangan."Yakobson Roman Osipovich" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Aleksandr Yakovlev

250px|right
Aleksandr Sergeyevich Yakovlev (1906.19.3 Moskva 1989.22.8) - rus aviakonstruktori, akademik (1976), muhandislik xizmati generalpolkovnigi (1946), 2 marta Mehnat Qahramoni (1940, 1957). Moskvadagi N. Jukovskiy nomidagi Harbiyhavo muhandislik akademiyasini tugatgan (1931). Harbiy zdda muhandis va shu zdda yengil aviatsiya konstruktorlik byurosini tashkil qilgan (1932), konstruktor (1935-yildan), Bosh konstruktor (1957-yildan). Aviamodelchilik, planyorchilik va sport aviatsiyasi asoschilaridan biri. Yakovlev harbiy, yoʻlovchi va oʻquvsport samolyotlarini loyihalash boʻyicha maktab yaratgan. Samolyot (Yak-1, Yak-9, Yak-7 va boshqalar), vertolyotlar (mas, Yak-24) yaratgan. Yakovlev rahbarligida 1945-yilda birinchi reaktiv qiruvchi samolyotlar Yak-15, Yak-17 va Yak-23 yaratildi. U yaratgan yoʻlovchilar reaktiv samolyotlari Yak-40 va Yak-42 mahalliy liniyalarda foydalanish uchun qulay. Uning sport samolyotlari Yak-18P, Yak-18PM va Yak-50 da jami 45 ta jahon rekordi oʻrnatilgan."Yakovlev Aleksandr Sergeyevich" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:22-avgustda vafot etganlar
Turkum:1-aprelda tugʻilganlar
Yaktak

thumb|250
Yaktak — yozgi, yengil kiyim; erkaklar koʻylagi. Oldi ochiq, uzun, yengli hamda tik yoqali. Ya. toʻgʻri bichimli, kalta (uzunligi asosan tizzagacha) va yalang qavat boʻlishi bilan yaoʻidan farq qiladi; asosan oq (boʻz) surp, shuningdek yoʻl-yoʻl matolardan tikiladi. Ya. orqa-oldi yelkadan oshirib tashlangan yaxlit matodan tashkil topgan, uning ikki yoniga yonlar, yenglar tana qismiga toʻgʻri ulanib, yeng va yonlar orasiga qulpak solingan. Uzun, ensiz bir necha qavat tasmasimon boʻlakdan iborat boʻlgan hamda uzunasiga bir necha qator choklar solib qotirilgan yoqa yoqa oʻyigʻiga ulangan. Orqa tomoni tik, oldi koʻkrakkacha tekis tushib turadi. Ya. bagʻrini birlashtirish uchun yoqaning pastki qismiga bogʻichlar tikiladi yoki izma qilib tugma qadaladi. Hozirda Toshkent, Fargʻona vodiysi va boshqalarda toʻgʻri bichimli Ya. bilan birga yangi bichiqda tikiladiganlari ham keng tarqalgan. XII-XIII-asrlardan yozma da Ya. haqida maʼlumotlar bor,V-VI-asrlarga oid devoriy rasmlar hamda miniatyuralarda Ya. tasviri uchraydi.

Turkum:Kiyim
Aleksandr Yakubovskiy

Aleksandr Yuryevich Yakubovskiy (1886.20.1, Sankt-Peterburg 1953.21.3, Leningrad) – sharqshunos va tarixchi.

SSSR Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), Tojikiston Fanlar Akademiyasi akademik (1951), Oʻzbekiston (1943), Tojikistonda (1946) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Sankt-Peterburg u-ntining tarix-filologiya (1913), Leningrad universitetining sharq fakultetini (1924) tugatgan. 1925-yildan Moddiy madaniyat tarixi davlat akademiyasi (keyinchalik institut)da, ayni paytda 1928-yildan Ermitajda ishlagan; soʻng Leningrad universiteti professor (1935-yildan), sugʻd-tojik arxeologik ekspeditsiyasining rahbari (1945-yildan). Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Oltin Oʻrda, Iroqning oʻrta asrlar tarixi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Oʻrta Osiyo xalqlarining moddiy madaniyati, tarixi, oʻzbeklar va tojiklar etnogenezi, Ibn Sino hayoti va uning davriga oid tadqiqotlar muallifi.

 
 K voprosu ob etnogeneze uzbekskogo naroda, T., 1941; 
 Oltin Oʻrda va uning qulashi B.D.Grekov bilan hamkorlikda, T., 1956.

Turkum:Sovet tarixchilari
Turkum:Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Yakutsk

Yakutsk — shahar, RF Saxa Respublikasi poytaxti. Lena daryosi boʻyidagi port. Aholisi 367 ming kishi (2024). Respublikaning sanoat va madaniyat markazi. Yakutsk Lena daryosining oʻng sohilida, 1632-yilda ostrog (oʻtkir uchli yogʻochlar bilan oʻralgan qalʼa) sifatida vujudga kelgan. 1642—43 yillarda daryoning chap sohiliga koʻchirilgan. 17 — 18-asrning 1-yarmida Yakutsk shimoli-sharqiy Sibirning harbiy-maʼmuriy va savdo markazi hamda Uzoq Sharqda rus mustamlakachiligining tayanch punkti boʻlgan. Yakutsk aholisini, asosan, ruslar (kazaklar, sanoatchilar, savdogarlar, badargʻa qilinganlar) tashkil qilgan. 1708-yildan Yakutsk Sibir guberniyasida, 18-asr oxiridan Irkutsk guberinyasi tarkibiga kirgan. 1851-yildan Yakutiya viloyati markazi, 1922-yildan Yakutiya Muxtor SSR poytaxti.

20-asr oʻrtalaridan Yakutsk sanoat, ilmiy va madaniy markaziga aylandi. Qurilish materiallari ktlari, kemasozlik, kema taʼmirlash, sut, baliq, pivo, likyoraraq va boshqalar zavodlar, yengil sanoat (shu jumladan, koʻnpoyabzal) korxonalari, GRES ishlab turibdi. Universitet, bir qancha oʻrta maxsus bilim yurtlari, Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining ilmiy markazi, 3 teatr, telemarkaz, 6 muzey, jumladan, tarix — oʻlkashunoslik, adabiyot, Gʻarbiy Yevropa sanʼati, tasviriy sanʼat, olmos muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Spas monastiri (17-asr), voyevoda kanselyariyasi (18-asr) binolari saqlangan.
Yalang xaltali zamburugʻlar

Yalang xaltali zamburugʻlar — askomitsetlar sinfiga mansub zamburugʻlar kenja sinfi. Koʻpchilik Yalang xaltali zamburugʻlarz. bir hujayrali, kurtaklanish yoki boʻlinish orqali koʻpayadi; ayrim da kuchsiz rivojlangan mitseliy boʻladi. Askirlari kurtaklanadigan hujayraning oʻzida yoki bevosita mitseliyda hosil boʻladi; mevali tana hosil boʻlmaydi. 2 qabilasi (endomitsetsimonlar va tafrinsimonlar), 350 ga yaqin turi bor. Endomitsetsimonlarga achitqichlar guruhi kiradi; aski zigotadan askogen giflari ishtirokisiz rivojlanadi. Tafrinsimonlarda dikariontik stadiyasi ustunlik qiladi. Tuproqda, mevalar sirtida va boshqalar shakarga boy substratlarsa uchraydi; oʻsimliklarda parazitlik qilib (asosan, tafrinsimonlar), toʻqimalarda gipertrofiya paydo qiladi.
Litvacha Vikipediya

Litvacha Vikipediya  — Vikipediyaning litva tilidagi boʻlimi. Litvacha Vikipediya 2003-yil 20-fevraldan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Litvacha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Statistik tarixi 
 Birinchi maqola— komputer (2003-yil).
 2005 14 желтоқсан — 10 000.
 2007 1-avgust — 50 000.
 2010 18-yanvar — 100 000Lietuviška Vikipedija viršijo 100 tūkst. straipsnių ribą (kinogramas.lt, 2010-01-20).
 2012 14-aprel — 150 000 :lt:Lietuviškoji Vikipedija
 

 

 Litvacha Vikipediyaning statistikasi 
 Litvacha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
 Litvacha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Litvacha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Litva tili
Varaycha Vikipediya

Varaycha Vikipediya — Vikipediyaning varay tilidagi boʻlimi. Varaycha Vikipediya 2005-yildan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Varaycha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 

 

 YVaraycha Vikipediyaning statistikasi 
 Varaycha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
 Varaycha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Varaycha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Varay tili
Soddalashtirilgan ingliz tilidagi Vikipediya

Soddalashtirilgan ingliz tilidagi Vikipediya  — Inglizcha Vikipediyani tushunishi mushkul boʻlgan foydalanuvchilar uchun moʻljallangan Vikipediya boʻlimi. Bu til boʻlimi bilan ishlash uchun ingliz tilining asosiy qoidalarini bilsa shuning oʻzi kifoya.

Bu Vikipediya boʻlimi eng avval ingliz tilini yangidan oʻrganayapganlarga moʻljallangan boʻlib, dars yuzasidan foydalanishi mumkin. Shuningdek soddalashtirilgan ingliz tilidagi Vikipediya kichkina bolalarga uyga vazifasini bajarish uchun yoki qoʻshimcha maktabdaan tashqari oʻqishi uchun foydalidir. Vikipediyaning bu boʻlimidagi maqolalar Inglizcha Vikipediyaning maqolalarining juda soddalashtirilgan va qisqartilgan naʼmunalari boʻlib hisoblanadi. Uning maqolalari Inglizcha Vikipediya bilan taqqoslaganda soʻzlarning kam miqdorini va soddalashtirilgan grammatikani foydalanadi. Shuningdek Vikipediyaning bu boʻlimi Inglizcha Vikipediyaga qaraganda boshqa maqsadlarni koʻzlaydi.

Vikipediyaning bu boʻlimining tashkil topishi qarshiliklarga duchor boʻldi — alohida „soddalashtirilgan ingliz tili“ yoʻq, biroq Vikipediya foydalanuvchilarining munozarasidan soʻng, bu boʻlimni yanada rivojlantirish uchun qaror qabul qilindimeta:Proposals for closing projects/Closure of Simple English (2) Wikipedia.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Soddalashtirilgan ingliz tilidagi Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Yana qarang 
 Inglizcha Vikipediya
 Ingliz tili

 

Turkum:Ingliz tili
Norvegcha Vikipediya

frame|right|Nyunorsk-boʻlimining logotipi
frame|right|Bukmol-boʻlimining logotipi
Norveg tilidagi Vikipediyaning ikki boʻlimi mavjud: bular birinchisi bukmol' va ikkinchisi nyunorsk. 2001-yilning 26-noyabrida boshlangan bu boʻlim birinchi har qanday standartda yozilgan maqolalarni qoʻllab-quvvatladi. Nyunorcha boʻlim 2004-yilning 21-iyulida oʻz faoliyatini boshladi. 2005-yil ovoz berishdan keyin, asosiy norvegcha sayt faqat Bokmål/Riksmål uchun boʻldi.

Bukmol kodi nb, Bokmål Wikipedia no.wikipedia.org. boʻlib joylashadi. Nyunorsk kodi — nn Nynorsk Wikipedia va nn.wikipedia.org. boʻlib joylashadi.

 Tarixi 
Birinchi norvegcha vikipediya 2001-yil 29-noyabrda tashkil topdi va unda aniq yoʻnalish boʻlmadi. 2004-yilning 31-iyulida nyunorskcha shevasi ish boshladi. bukmolcha shevadagi boʻlim nyunorskcha shevaga qaranda tez rivojlandi. Bukmolchada 100,000 maqola yozilganda, nyunorskcha boʻlimda bor yoʻgʻi 20,000 maqola yozildi. 

 Bukmol boʻlimining hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Bukmol boʻlimida maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Bukmol boʻlimining statistik tarixi 
 Dekabr 2004-yil — 15 000 maqola.
 Fevral 2006-yil — 50 000 maqola.
 Fevral 2007-yil — 100 000 maqola.
 Yanvar 2008-yil — 150 000 maqola.
 Dekabr 2008-yil — 200 000 maqola.
 Mart 2010-yil — 250 000 maqola.
 6-maya 2011-yil — 300 000 maqola.
 8-avgust 2011-yil — 350 000 maqola.

 Nyunorsk boʻlimining hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Nyunorsk boʻlimida maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Nyunorsk boʻlimining statistik tarixi 
 9-aprel 2013-yil — 100 000 maqola.

 

 
 Journalister velger Wikipedia 
 Wiki-sjefen sensurert av leser
 Unngå Wikipedia, sier Wiki-sjef 
 Wiki-visjonæren 
 Herr Wiki besøker Bergen

Turkum:Norveg tili
Fincha Vikipediya

Fincha Vikipediya — Vikipediyaning fin tilidagi boʻlimi. Fincha Vikipediyaya 2002-yilning fevral oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Fincha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

Fincha Vikipediya barcha Vikipediya boʻlimlari orasida maqolalar soni boʻyicha -oʻrinda (..).

 Statistik tarixi 
 fevral 2004-yil — 10 000 maqola:fi:Pullamössösukupolvi.
 11-fevral 2007-yil — 100 000 maqola..
 4-fevral 2008-yil — 150 000 maqola.
 12-aprel 2009-yil — 200 000 maqola.
 24-sentyabr 2010-yil — 250 000 maqola.
 9-iyul 2012-yil — 300 000 maqola.
 

 

 Fincha Vikipediyaning statistikasi 
 Fincha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Fincha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Fincha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Fin tili
Sebuancha Vikipediya

Sebuancha Vikipediya — Vikipediyaning sebuan tilidagi boʻlimi. Sebuancha Vikipediya 2003-yilning dekabr oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Sebuancha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 

 

 Sebuancha Vikipediyaning statistikasi
 Sebuancha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Sebuancha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Sebuancha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Sebuan tili
Serb-xorvatcha Vikipediya

Serb-xorvatcha Vikipediya — Vikipediyaning serb-xorvat tilidagi boʻlimi. Serb-xorvatcha Vikipediya 2002-yildan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
- -yil boʻyicha Serb-xorvatcha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Statistik tarixi 
 7-oktabr 2005-yil — 1,000 maqola
 22-iyul 2006-yil — 5,000 maqola
 10-aprel 2007-yil — 10,000 maqola
 4-noyabr 2008-yil — 20,000 maqola
 8-noyabr 2011-yil — 50,000 maqola
 4-iyul 2012-yil — 60,000 maqola
 23-dekabr 2012-yil — 75,152 maqola
 20-aprel 2013-yil — 80,000 maqolameta:Requests for new languages/Wikipedia Serbo-Croatian 
 20-iyun 2015-yil — 400,0000 maqola

 

 

 Serb-xorvatcha Vikipediyaning statistikasi 
 Serb-xorvatcha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
 Serb-xorvatcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Serb-xorvatcha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Serb-xorvat tili
Yalla (qoʻshiq)

„Yalla“ — Ruminiyalik qoʻshiqchi Innaning „Body and the Sun“ (2015) nomli toʻrtinchi studiya albomi uchun chiqargan taronasi. Qoʻshiq 2015-yil 3-noyabr kuni Empire va Roton leybllari orqali chiqarilgan.

 Qoʻshiqlar roʻyxati 
Raqamli remikslar

 „Yalla“ — 2:51
 „Yalla“ (kengaytirilgan versiya) — 4:04
 „Yalla“ (Turk Remiks) — 1:28
 „Yalla“ (Deepierro Offir Malol Remiks) — 3:15
 „Yalla“ (DJ Amine Radi Marokkan Remiks) — 3:58
 „Yalla“ (DJ Asher ScreeN Remiks) — 3:56

 Chartlar 
 Haftalik chartlar 

 Chart (2015-16) Peakpositionscope="row" (Airplay 100) 13

 Yillik chartlar 
Chart (2016)Position (Airplay 100) 22

 

Turkum:2015-yil qoʻshiqlari
Turkum:Inna qoʻshiqlari
Turkum:Ingliz tilidagi qoʻshiqlar
Yalligʻlanish

Yalligʻlanish  – bu kompleks(alteratsiya) yoki patogen stimulning taʼsiriga javoban yuzaga keladigan va mahsulotlarni, agar iloji boʻlsa, shikastlovchi moddalarni (eksudatiya va boshqalar) va zararlangan hududda maksimal tiklanishga olib keladi (proliferatsiya).

Yalligʻlanish odamlar va hayvonlarga, shu hayvonlar va bir hujayrali organizmlarga xosdir . Yalligʻlanish mexanizmi joylashuvi, qoʻzgʻatuvchi turi va organizmning individual xususiyatlaridan qatʼi nazar, barcha organizmlar uchun umumiy.

Yalligʻlanishning ikki turi tafovut etiladi: oʻtkir va surunkali yalligʻlanish, bular yalligʻlanish reaksiyasining tabiati, etiologiyasi, patogenezi va morfologiyasi jihatidan big-biridan farq qilinadi. 0‘tkir yalligʻlanish qisqa muddat (bir necha minutdan bir necha kungacha) davom etishi, ekssudativ reaksiya boshlanib, plazma suyuq qismi va oqsillarining tomirlardan chiqishi, leykotsitlar, asosan, neytrofillar koʻpchishi bilan tariflanadi. Surunkali yalligʻlanish uchun uning uzoq davom etib borishi, yalligʻlanish infiltratida limfotsitlar bilan makrofaglarning koʻp boʻlishi, qon tomirlar va biriktiruvchi toʻqimada proliferatsiya boshlanishi xosdir.

 

Turkum:Kasalliklar
Yalmogʻiz

Yalmogʻiz (yalmauiҙ, bosh. yalmau — berkitmoq va auiҙ — ogʻiz; hamma narsani yutib yuborish) — boshqird mifologiyasida yovuz iblis.

 Tarix 
Yalmgʻiz boshqird ertaklarida uchraydi („Ҡarasa batir“ — „Karasa-botir“, „Altindugʻa batir“ — „Oltinduga-botir“ va boshqalar.).

 Xususiyat 
Yovuz iblis Yalmogʻiz 7, 9 yoki 12 boshli ilonga oʻxshash jonzot boʻlib, oʻzi daraxt ekkan bogʻda yashaydi. Odatda ertaklarda botirlar Yalmogʻizqoʻlida asirlikda boʻlgan qizlarni qutqarib, jin bilan duelga tushib, uni oʻldiradilar.

Yalmogʻiz goʻdak va qizlarni oʻgʻirlab ketuvchi odamxoʻr sehrgar ekanligiga ishoniladi. M. A. Kulaevning yozishicha, Yalmogʻiz qassobga oʻxshagan katta ogʻiz kampir sifatida tasvirlanganXisamitdinova F. G. Yalmauz.//Statya v Bashkirskoy ensiklopedii.

Yalmogʻiz obrazi boshqa turkiy tilli xalqlar mifologiyasida ham uchraydi. Masalan, uygʻur tilida yalmogʻiz „ajdar“ maʼnosini bildiradi: „Yata bashlik yalmauz — yetti boshli ajdaho“ iborasi.

 

 Bashҡort xaliҡ ijadi. 1-se tom. Yola folklori. Өfө, 1995.
 Rudenko S. I. Boshqirdlar: tarixiy va etnografik insholar. Ufa, 2006-yil.

 

 

 http://rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/2133-yalmauz
 https://web.archive.org/web/20131102172852/http://www.nameka.net/uig/uig6-1.php

Turkum:Mifologik qahramonlar
Rosalyn Sussman Yalow

thumb|Rosalyn Yalow (1977)

Yalou Rozalin Sasmen (19-iyul 1921, Nyu-York shahri – 30-may 2011, Nyu-York shahri) — amerikalik fizik va shifokor (medik). Xanter kollejini tugatgan (1941), shu kollejda fizikadan adʼyunkt professor (1946–50). Bronks gospitali radioizotop xizmati boshligʻi yordamchisi (1950–70), 1970-yildan yadro tibbiyoti boʻlimi rahbari. NyuYorkdagi Lenoks Xill gospitali ilmiy maslahatchisi (1956–62). Yeshiv universiteti Albert Eynshteyn tibbiyot kollejida professor (1979–86), ayni vaqtda tibbiyot markazi va Montefior gospitali klinik fanlar boʻlimi rahbari. 1986-yildan tibbiyot maktabida professor Ilmiy ishlari qonda va endokrin bezlari toʻqimasida insulin, paratireoid gormon, gastrin va kortikotropinni radioimmunologik aniqlashga oid. Nobel mukofoti laureati (1977)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:19-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-mayda vafot etganlar
Turkum:2011-yilda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Yalpiz

thumb
Yalpiz — labguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, dorivor va efirmoyli oʻsimlik. Shimoliy yarim sharning iliq iqlimli mintaqalarida 20-25 turi tarqalgan. Yevropa mamlakatlari, AQSH, Ukraina, Belarus va Shimoliy Kavkazda yalpizning taxir (achchiq) yalpiz va jingalak yalpiz, Xitoy, Hindiston, Braziliya va boshqalar mamlakatlarda dalayoki suv yalpiz ekiladi. Oʻzbekistonda 4 turi: suv yalpiz, osiyo yalpizi, taxir (achchiq) yalpiz va jingalak yalpiz yovvoyi holda oʻsadi, Poyasi tik shoxlangan, boʻyi 25–100 sm gacha, barglari qarama-qarshi joylashgan, rombsimon, nashtarsimon yoki tuxumsimon, gullari chala soyabonsimon toʻpgulga yigʻilgan, binafsharang. May–oktabrda gullaydi. Yalpiz yorugʻsevar, namsevar oʻsimlik. Barglarida 2,5— 3 %, gullarida 4—6 %, poyasida 0,3 % mentol (validolning tarkibiy qismi)ga boy boʻlgan efir moyi, shuningdek, flavonoidlar, vitaminlar, oshlovchi moddalar bor. Tibbiyotda yalpiz bargidan tayyorlangan tindirma (nastoyka) va damlamasidan koʻngil ayniganda hamda oʻt haydovchi vosita sifatida foydalaniladi. Barglari va poyasidan olingan yalpiz moyi parfyumeriya, oziq-ovqat sanoatida va tibbiyotda, bahorda yangi chiqqan barglari oshkoʻk sifatida ishlatiladi. Vegetativ (bahorda ildizini boʻlib ekish) yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Oʻzbekistonniig barcha viloyatlarida nam yerlarda, ariq va daryo boʻylarida oʻsadiFotosuratlar va nomlar bilan yalpiz .

 

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Hindiston ziravorlari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Yalpizdoshlar

Yalpizdoshlar - yalpizdoshlar qabilasiga mansub ikki yillik urugʻpallalilar sinfiga kiradigan eng yirik oila. Koʻp yillik oʻglar va ayrim butalardan iborat. Barglari oddiy, qarama-qarshi joylashgan. Gullari qiyshiq, gultojbargchalari tutashgan, koʻpincha ikki labli. 200 turkumi (3500 turi) bor. Oʻrta Osiyoda 53 turkumi (466 turi), Oʻzbekistonda esa 38 turkumi (204 turi) uchraydi. Koʻpchilik Ya. efir moylariga boy boʻlib, atirupa sanoatida. tibbiyotda (arslonquyruq, yalpiz, rayhon, mavrak), baʼzan, ziravor sifatida ovqatga (jambil, rayhon) ishlatiladi. 

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Yalpizdoshlar
Yaltirbosh

Yaltirbosh, arpabosh, choʻchqayoli — gʻalladoshlarga mansub kuzgi bir yillik begona oʻt turi. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz va Gʻarbiy Sibirda keng tarqalgan. Poyasi tuksiz, boʻyi 15—40 sm, barglari qalami tukli. Boshchasi yirik (23 sm), 5—10 gulli, toʻq olovrang, mevasi uchi qirrali, mayda don. Urugʻi 5 sm chuqurlikdan qiygʻos unib chiqadi (12 sm dan chuqur boʻlganda unmaydi). Ya faqat urugidan koʻpayadi. Bir oʻsimlik 2 minggacha urugʻ beradi. Urugʻi kuzda unib chiqib, qishlaydi, erta bahorda esa maysasining rivojlanishi davom etadi. Kurash choralari: urugʻlikni saralash, treflan, kotoran va boshqalar gerbipidlarni qoʻllash.

 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Yaltiroq qungʻizlar

Yaltiroq qungʻizlar — qattiqqanotli hasharotlar turkumiga mansub oila. Uzunligi 1–6 mm, tanasi boʻrtiq, yaltiroq. 2000 dan koʻproq, jumladan, Oʻzbekiston faunasida 10 ga yaqin turi maʼlum. Karamdoshlar, burchoqdoshlar va boshqalar oʻsimliklar guli, gʻunchasi, ayrim. quruq oʻsimlik qoldiqlari, zamburugʻ mitseliylari va Raps yaltiroq murdalari bilan oziqlanadi. Bir qancha yirtqich: poʻstloqxoʻr va uzuntumshuq qoʻngizlar qurtlari, shiralar va koksidiyasimonlar lichinkalarini qiradi.
Yamayka valyuta tizimi

Yamayka valyuta tizimi, Yamayka bitimi — 1976-yil yanvarda Kingston (Yamayka)da Xalqaro valyuta fondi (XVF) aʼzolari boʻlgan mamlakatlar vakillari kengashida tuzilgan bitimga muvofiq tashkil topgan va 1978-yil apreldan kuchga kirgan jahon valyuta tizimi. Yamayka bitimi XVF ustaviga oʻzgarishlar kiritdi va ilgari BrettonVuds bitimi (1944) dan farq qiladigan (bu bitimga koʻra XVF aʼzolari boʻlgan mamlakatlar oʻz valyutasi kursini dollarga yoki oltinga nisbatan belgilar edi) infratuzilma tamoyillarini belgiladi. Birinchidan, oltinga va ikki zaxira valyuta — AQSH dollari va Buyuk Britaniya funt sterlingiga asoslangan oltin deviz standarti 1969-yildan amalga kiritilgan SDR (maxsus qarz olish huquqlari) standarti bilan almashtirildi va uning valyutalar paritetlari hamda valyutalar qursi asosini tashkil etishi belgilab qoʻyildi. Uning shartli qiymati 5 valyuta (AQSH dollari, GFR markasi, Shveysariya franki, Angliya funt sterlingi, Yaponiya iyenasi)dan iborat valyuta savati bilan aniqlanadigan boʻldi. Bu valyutalar XVF Ustaviga koʻra, "erkin almashtiriladigan valyutalar" deb nomlandi.

Ikkinchidan, Yamayka valyuta tizimit. oltinning valyuta birliklari qiymati meʼyori tarzidagi vazifasini, qogʻoz pullarning oltin taʼminotini bekor qildi. Natijada oltinning qatiy baholari tugatildi va oltin jahon puli mavqeini yoʻqotdi. Yamayka valyuta tizimit. doirasida oltinning pul funksiyalarini bajarishga barham berilgani qonunlashtirildi. Uchinchidan, banklarga oltinni xususiy bozorlarda shakllangan narxlarda erkin sotib olish va sotish imkoniyati berildi.

Mamlakatlar oʻrtasidagi valyuta munosabatlari ularning milliy pul birliklarining suzib yuruvchi ("sirgʻaluvchi") kurslariga asoslanadigan boʻldi, yaʼni Yamayka valyuta tizimit. har bir mamlakatga oʻz valyuta kursi uchun istalgan rejimni tanlash huquqini berdi. Bu bilan suzuvchi valyuta kurslari rejimi qonunlashtirildi va mamlakatlar 1973-yil martidan shu rejimga oʻtdilar. Valyuta kurslari tebranishlari asosiy 2 omil: valyutalarning ichki bozordagi xarid qobiliyatining real qiymati nisbatlari bilan, ikkinchidan, xalqaro bozorlarda milliy valyutalarga boʻlgan talab va taklif nisbati bilan belgilanadigan boʻldi. Bu nisbatlar kapitalning mamlakatlararo stixiyali oqib oʻtishi natijasida oʻzgarib turadi.

YA.v.t.ning amal qilishi bir qator murakkab muammolarni keltirib chiqaradi. Yuridik jihatdan oltinning pul funksiyasi bekor qilinganiga qaramay, u favqulodda jahon puli va ishonchli zaxira aktivi maqomini saqlab kelmoqda. Jahon boʻyicha markaziy banklar va xususiy tezavratorlar qoʻlida 60 ming t dan koʻproq oltin alohida likvid tovar sifatida saqlanadi (yana qarang: Yevro, Yevropa valyuta bitimi).

 
 

Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Yamal yarim oroli

Yamal yarim oroli (nenetscha ya - yer va mal — oxiri) — Rossiya Federatsiyasi Gʻarbiy Sibirning shimolidagi yarim orol. Maydoni 122 ming km². Yer yuzasi tekislik. Uzunligi 700 km. Eng baland joyi 84 m. Eni 240 km gacha. Koʻp yillik muzloq gruntlar, gidrolakkolitlar, termokarst, botiklar va boshqalar relyef shakllari tarqalgan. Qirgʻoqlarining kattagina qismi dengizdan qum tillari bilan ajralib turgan pasttekislik, unchalik chuqur boʻlmagan qoʻltiqlardan iborat. Koʻl koʻp (Yarroto, Yambuto, Neyto va boshqalar). Tundra oʻsimliklari bilan qoplangan; janubida oʻrmonli tundra bor. Hayvonlardan lemming, pesets, shimol bugʻusi mavjud; qushlardan qurbaqa, qutb boyqushi, yoz kunlari koʻplab gʻoz va oʻrdaklar uchib keladi. Bugʻuchilik, ovchilik, baliq ovlash rivojlangan. Gaz konlari topilgan. Ob qoʻltigʻi qirgʻogʻida dengiz kemalari toʻxtaydigan joy — Noviy port bor.

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Orollar
Yaman togʻlari

Yaman togʻlari, Jabal - Arabiston yarim orolning janubi-gʻarbiy qismidagi togʻlar, Yaman Respublikasi va Saudiya Arabistoni hududida. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 500 km masofaga choʻzilgan. Eng baland joyi 3600 m. Kristall va vulkanli jinslardan tuzilgan palaxsali yassi choʻqqili massivlardan iborat. Soʻngan vulkanlar bor. Yaman togʻlari chuqur vodiylar bilan kesilgan. Yon bagʻirlari Qizil dengiz va Adan qoʻltigʻiga tik tushadi, shimoli-sharqda Rub ulXoli choʻli tomon pasayib boradi. Quruq dasht, choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Vaqtincha oqar suvlar va daryo vodiylarida butazorlar bor.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Osiyo
Yamato

thumb|Yamato, Yamaguchi prefekturasida
 - Yaponiyaning Yamaguchi prefekturasi Kumage tumani joylashgan shahar. Yamato 1943-yilda qishloq sifatida tashkil etilgan va 1971-yilda shaharga aylantirilgan.

2004-yil 4-oktabr kuni Yamato Hikari shahriga birlashtirilgan.

 

Turkum:Yamagata prefekturasidagi shaharlar
Yams

thumb|Yams doʻkonda
Yams – yamsdoshlar oilasiga mansub bir pallali chirmashib oʻsadigan oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, tuganak ildizmevali ekin. Vatani – Myanma. Tropik va subtropik mintaqalarda 250 ga yaqin turi tarqalgan. Gʻarbiy Zakavkazye va Uzoq Sharq oʻrmonlarida Yamsning 2 yovvoyi turi, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida tezpishar navlari oʻsadi. Jahon mamlakatlari boʻyicha Yams maydonlari 3,8 mln.ga, hosildorligi 96,03 s/ga, yalpi hosili 36,9 mln. (1999). Janubiy Osiyo, Shimoliy Amerika mamlakatlarida, Afrikada katta maydonlarda yetishtiriladi. Yamsning koʻp kraxmalga boy boʻlgan yirik tuganaklar hosil qiladi. Tuganaklari oq, qizil, binafsha rangda. Bir tuganagi vazni 2-2,5 kg. Koʻpgina mamlakatlarda kartoshka kabi ovqatga ishlatiladi.

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Ildizmevalar
Turkum:Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Turkum:Yamayka florasi
Leoš Janáček

Leoš Janáček (1854.3.7, Moraviya, Gukvaldi — 1928.12.8, Ostrava) — chex kompozitori, folklorshunos, dirijyor, musiqa jamoat arbobi, pedagog. Chexiya FAakad. (1912). XX asr musiqa (opera) sanʼatining yirik namoyandasi. Pragadagi Organ maktabi, Leypsig va Vena konservatoriyalarida taʼlim olgan (1874—80). Brnoda Organ maktabini tashkil qilgan, shu yerda professor va direktor (1881 yildan). Ya. 40 yil davomida moravan xalq qoʻshiqlarini toʻplab, minglab namunalarini nashr etgan va oʻrgangan, chex folkloristikasiga asos solgan ("Moravan xalq qoʻshiqlarining musiqiy xususiyatlari", 1901 va boshqalar). XX asr milliy kompozitorlik maktabi asoschisi boʻlgan Ya.ijodida chex va moravan xalqlar musiqa anʼanalari hamda zamonaviy musiqa uslublari uygʻunlashgan. 9 opera ("Uning oʻgay qizi", 1903; "Katya Kabanova", 1921; "Ayyor tulkicha sarguzashtlari", 1923; "Makropulos giyohi", 1925 va boshqalar), "Glagolik messa" oratoriyasi va diniy mavzudagi kantatalar, "Simfoniyetta" va boshqalar simfonik asarlar, kamer ansambllar, vokal turkumlar va boshqalar muallifi. Brnodagi opera teatri hamda Nafis sanʼatlar akademiyasiga Ya. nomi berilgan. 1948 yildan Brnoda Ya. ijodiga bagʻishlangan musiqa festivali oʻtkazilmoqda.

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Xurshida Yanboyeva

Xurshida Ibniaminovna Yanboyeva (1924.7.6, Toshkent) — terapevt-kardiolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Tibbiyot fanlari doktori (1967), professor (1971). I.V.Sechenov nomidagi 1-Moskva Tibbiyot institutini tugatgach (1948), Toshkent tibbiyot akademiyasi sanitariyagigiyena va pediatriya ftlari gospital terapiya kafedrasida vrachordinator (1949—54), assistent (1955—60). Oʻzbekiston Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim (1960—66), Toshkent tibbiyot akademiyasi Markaziy ilmiy tadqiqot laboratoriya mudiri (1966—69), Toshkent tibbiyot akademiyasi 2davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasida professor (1969—75), ayni vaqtda respublika kardiologlar ilmiy jamiyatining raisi boʻlgan. Ilmiy ishlari kardiologik va revmatologik kasalliklarni oʻrganishga bagʻishlangan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

 
 Revmaticheskiye poroki serdsa, T., 1965; Revmatoidnsh artrit, T., 1975 (T.S.Soliyev bilan birga); Ocherki kardiologii jarkogo klimata, T., 1975 (Z.I.Umidova, G.Korolyov bilan birga).

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Chen-Ning Yang

thumb|200px|Yang Chjennin 
Yang Chjennin (1922.22.9, Xefey, Xitoy - 18-oktyabr 2025) — xitoy fizigi; AQSHda ishlagan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1965), professor (1955). Milliy untni tugatgan (1942). Falsafa fanlari doktori (1948). Chikago universitetida (1948—49), Prinston universitetida (1949—65) ishlagan. Nyu-York universiteti professor (1966) va Nazariy fizika instituti direktori (1967-yildan). Ilmiy ishlari statistik fizika, maydon kvant nazariyasi, elementar zarralar fizikasiga oid. Amerikalik fizik R. Mills bilan hamkorlikda kalibrlash prinsipini tavsiya etgan va vektor mezon maydoni nazariyasini ishlab chiqqan (1954). Kuchsiz oʻzaro taʼsirda juftlik saqlanish qonunining buzilishi (1956, T. Li bilan), betayemirilishda nafaqat juftlik, balki yakka zaryad bogʻlikdigi ham sakdanmasligi (1957, T. Li va R. Eme bilan) haqidagi gipotezani ilgari surgan. Shu yili (L. D.Landau va A. Salomdan mustaqil ravishda) kombinatsiyalangan juftlikning saqlanishi haqidagi gʻoyani ilgari surdi (T. Li bilan hamkorlikda). Pionni nuklon va antinuklondan iborat sistema deb hisoblab, elementar zarraning birinchi tarkibiy modelini tavsiya etdi (1949, E. Fermi bilan hamkorlikda). Kuchsiz oʻzaro taʼsir oraliq vektor bozonlar vositasida uzatiladi, degan gʻoyani ilgari surdi (1960, T. Li bilan). Nobel mukofoti laureati (1957).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:21-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Yangi angren issiqlik elektr stansiyasi

border|right|frameless|321x321px
Yangi Angren issiqlik elektr stansiyasi Aksiyadorlik jamiyati''' — Oʻzbekiston energetika tizimidagi ko'mir yoqilg'isidan foydalanuvchi yirik issiqlik elektr stansiyasi. Toshkent viloyati Angren shahri yaqinidagi Nurobod shaharchasida joylashgan.

 Tarix 
1976-yillarda O'rta Osiyo va Janubiy Qozog'istonda elektr yuklamalari ortib borayotgani va bu hududda gaz mazut yoqilg'ilsi tanqisligi sababli, Angren havzasidan qo'ng'ir ko'mir qazib olishni rivojlantirish to'g'risida qaror qabul qilinib (sanoat zaxiralari 911,4 mln tonna) va Toshkent viloyatining Angren shahridagi ko'mir konlari yaqinida Yangi-Angren GRESini qurish mo'ljallandi. Yangi-Angren GRESining qurilishi SSSR Vazirlar Kengashining 21.10.1976 yildagi "SSSR halq ho'jaligini rivojlantirishning 1976-1980 yillarga mo'ljallangan davlat besh yillik rejasi to'g'risidagi 870-sonli qarori bilan nazarda tutilgan bo'lib, texnik loyihani ishlab chiqarishda SSSR ning ilg'or energetika obektlarini loyihalash, qurish, montaj qilish, ishga tushirish va sozlash tajribasi, hamda eng ko'zga ko'ringan xorijiy elektr stansiyalarning tajribasi inobatga olindi. Texnik iqtisodiy asosga ko'ra Yangi-Angren IES da quvvati 300 MVt dan bo'lgan 8 ta energoblok qurilishi mo'ljallandi:
 1-navbatda - 4 ta energoblok
 2-navbatda - 4 ta energoblok 

Turkum:Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Turkum:Oʻzbekenergo
Yangi ahd

Yangi ahd – Bibliyaning bir qismi. Qadimgi ahddan farqli ravishda faqat xristianlikda eʼtirof etiladi. 4 injil va boshqalar muqaddas yozuvlar toʻplamidan iborat. Yunon tilida yozilgan. Unda Iso Masihning yerdagi hayoti, u chekkan azob-uqubatlar, koʻrsatgan moʻʼjizalari, tirilishi va boshqalar haqidagi rivoyatlar, pand-nasihatlar bor. Taxminan I asrning 2-yarmi va II asr boshlarida yaratilgan. Yangi ahd xristianlikning paydo boʻlishi tarixini oʻrganishda muhim dan hisoblanadi.

Turkum:Xristianlik
Yangi gvineya

Yangi Gvineya  – Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi orol. Kattaligi boʻyicha dunyo. da 2-oʻrinda (Grenlandiyadan keyin). Maydoni 829 ming km²(baʼzi maʼlumotlarga koʻra 771,9 ming km²). Uzunligi 2000 km dan ziyod, eni 700 km gacha. Gʻarbiy qismi Indoneshya, sharqi PapuaYangi Gvineya davlatlari hududi.

Orolning qirgʻoqlari egri-bugri, quruqlik ichkarisiga ancha oʻyib kirgan qoʻltiqlar bor. Janubiy sohili yassi, qumli, shimoliy baland. Yangi Gvinieyaning markaziy qismidan gʻarbdan sharqqa choʻzilgan togʻ tizmalari kesib oʻtadi. Eng baland joyi 5029 m (Jaya choʻqqisi). Harakatdagi vulkanlar bor. Janubiy qismi keng pasttekislik. Ya. G.ning burmali zamini proterozoy va yuqori paleozoy jinslaridan tuzilgan, usti dengiz choʻkindilari bilan qoplangan. Iqlimi shimolida ekvatorial, janubida subekvatorial, togʻ tepalarida nival iqlim. Tekisliklarda oʻrtacha oylik temperatura 25—28°. Yillik oʻrtacha yogʻin tekisliklarda 1000 mm dan, togʻlarda 4000 mm dan ziyod. Tez-tez dovul boʻlib turadi. Daryolari sersuv, quyi qismida kema qatnaydi. Sernam tropik oʻrmonlar flora va fauna ga boy. Janubida savannalar uchraydi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Makkajoʻxori, yams, batat ekiladi. Kofe, kakao, kokos palmasi, kauchuk daraxtlari plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Yirik shaharlari: PortMorsbi, Madang, Sorong, Jayapura. Orolga yevropaliklardan dastlab XVI asrning 1-yarmida portugal dengizchilari borgan.

 

Turkum:Orollar
Turkum:Okeaniya
Turkum:Osiyo orollari