Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Zbignev Bjezinskiy

thumb|

BJEZINSKIY (Brzezinski) Zbignev (1928.28.3, Varshava — 26.5.2017, Falls Church, Virjiniya, Amerika Qoʻshma ShtatlariАмерикалик сиёсатшунос Збигнев Бжезинский оламдан ўтди)—amerikalik sotsiolog, davlat arbobi; 1977—81 yillarda AQSH prezidenta J. Karterning milliy xavfsizlik boʻyicha yordamchisi. 70- yillarda amerika jamiyatini postindustrial jamiyat koʻrinishlaridan biri boʻlgan texnotron davr deb atalgan eraga kirish nazariyasini ilgari surgan. Neokonservatizm namoyandasi. B. kommunizmni keskin tanqid qilib chiqqan.

U o'zining Buyuk Shaxmat taxtasi kitobida Amerika xozir ham keyin ham buyuk iqtisodiyotga ega bo'lishini bashorat qiladi

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:2017-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik siyosatchilar
Bzib

Bzib yoki Bzyb, Bzipi — Gʻarbiy Kavkazdagi daryo. Bosh Kavkaz tizmasining jan.gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Qora dengizga kuyiladi. Uzunligi 110 km, havzasining maydoni 1510 km². Qor va muzlikdan, quyi qismida yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 97 m³/sek. Bzib deyarli muzlamaydi. Bzib vodiysi boʻylab Ritsa kuliga avtomobil yoʻli oʻtgan. BI... (lot. bi—ikki; bis dan—ikki karpa, ikki marta)—yasama soʻzlar tarkibiy qismi; ikki qismdan iborat, ikki xossali maʼnolari ifodasini anglatadi (mas, biatlon).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gruziyadagi daryolar
Turkum:Abxaziyadagi daryolar
Biatlon

Biatlon (bi… va yunoncha: athlon — musobaqa)— qishki sport turi, changʻida yugurish va maʼlum marralarga kelib miltiqdan otish, yaʼni ikki marta (changʻi poygasi va otishda) musobaqalashish. Biatlon XVII-asr 70- yillarida Norvegiyada paydo boʻldi. 1718-yil Shvetsiya-Norvegiya urushida jang maydonida toʻliq qurollangan biatlonchilar boʻlgan. Haligacha Norvegiyaning Lillehamer shahri gerbida oʻqchi-changʻichining tasviri bor. Biatlon koʻp vaqtgacha „harbiylar sporti“ hisoblab kelingan. 1948-yilda Xalqaro zamonaviy beshkurash va biatlon uyushmasi (UIPMB) tuzildi, unga 70 dan ortiq mamlakat aʼzo (1991). 1958-yildan jahon chempionligi uchun musobaqalar oʻtkaziladi, 1960-yildan qishki olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1984-yildan (Fransiya) ayollar oʻrtasida jahon chempionati oʻtkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biatlon
Bibi buvayda maqbarasi

Bibi buvayda maqbarasi — Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Ziyoratxona va ikki goʻrxonadan iborat, toʻgʻri burchak tarxli (18x8,5 m). Din arbobi, afsonaviy sarkarda Shoh Jalil onasi (Bibi Huvaydo) va xotiniga atab qurdirgan deb taxmin qilinadi. Peshtoqining ikki yoniga guldastalar ishlangan. Ziyoratxona va goʻrxona tomlari gumbazli. Sharq tomondan ziyeratxonaga taqab Bibi Buvaydaning nabirasi qabri ustiga kichik xona qurilgan. Maqbara bezaksiz, ichkarisi ganch bilan suvalgan. Eshigi oʻyma handasiy naqshli. Bino qurilishida pishik gʻisht (25x25x5 smli) ishlatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Bibi mushkulkushod

thumb|right|Bibi mushkulkushod marosimi
Bibi mushkulkushod — oʻzbeklar va tojiklarning afsonalarida hayotdagi turli mushkullarni oson qiluvchi kampir siymosi. Rivoyatlarga koʻra, Bahouddin Naqshbandning xolasi. Ayollar turmushda bironbir baxtsizlikka uchragan kezlarida yoki ishlari yurishmaganda odatda chorshanba kuni B. M.ni eslab, unga atab majlis qurishgan, ziyofat uyushtirishgan, tilanchilarga xayrsadaka berishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibi seshanba

Bibi seshanba, Seshanba ona— oʻzbeklar va tojiklarning afsonalarida oilaviy baxt, shuningdek ip yigirish va tikuvchilik kabi hunarlarning homiysi, piri. Bibi seshanba sharafiga ayollar seshanba kunlari toʻplanib, yigʻin, marosim oʻtkazish, uni keksa, oliyjanob kampir siymosida tasavvur etib, Bibi seshanbadan oilaviy turmushda oʻzlari uchun saodat, kasblari uchun rivoj berishini tilab, u toʻgʻrisidagi rivoyatlarni yodga olish, uqish odati bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibixonim madrasasi

Bibixonim madrasasi – Amir Temurning katta xotini Bibixonim (Saroymulk xonim) "oʻz onasi sharafi"ga (Klavixo) 14-asr oxirida Samarqandda qurdirgan Madrasa. Sayyoh, olim A. Vamberi taʼkidlashicha, bu madrasada 1000 ga yaqin talaba oʻqigan.

Bibixonim madrasasi Bibixonim jome masjidining kirish peshtogʻi qarshisida joylashgan. Lekin jome masjididan oldin qurilgan. Saroy tarixchisi Gʻiyosiddin Alining "Amir Temur 1399-yil 10-mayda madrasada toʻxtab oʻtganligi" haqidagi maʼlumoti shundan dalolat beradi. Tarixnavis Fasih Havofiy (1375— 1442) taʼkidlashicha, Amir Temur jome masjidi qurilishini kelib koʻrarkan, meʼmoriy majmuada mutanosiblik buzilganligi—Madrasa peshtogʻi va ayvoni jome masjidga nisbatan balandroq va qiyaroq boʻlib qolganligi uchun dargʻazab boʻladi va meʼmorlar (Xoja Mahmud Dovud va Muhammad Jald)ni jazoladi. Arxeologik qazishlar ham shu nomutanosiblikni tasdiqlaydi. Bino peshtogʻi qanchalik mahobatli boʻlmasin, uning qarshisidagi binoga monand emasligi koʻzga tashlanib qolgan. Meʼmoriy uslub talabiga koʻra, nomaqbul tushgan Madrasa peshtogʻi buzib tashlashga mahkum boʻldi. Shuning uchun ham keyingi ayerlarda Madrasa qoldiqlari buzib tashlandi.

Bibixonim madrasasi yonida unga "qoʻsh" uslubda Tuman ogo xonaqohi qurilgan. Tarixiy bu xonaqoh ham 1399 yildan oldin bunyod etilganligi haqida maʼlumot beradi. Chortokli keng xonaqoh, tepasi baland gumbaz bilan bogʻlangan. Devorlariga manzara naqshin gullar, serhasham bezaklar ishlangan. 4 tarafidagi keng derazalar—tobadonlar va eshiklar orqali xonaqoh juda yaxshi yoritilgan. Ostidagi tagxona—sardoba esa kichikroq boʻlib, devorlari yirik kulrang toshtaxtalar bilan bezatilgan. Tagxonada bir necha tosh tobutlar saqlangan. 1875-yil zilzilasi natijasida tagxona gumbazchasi oʻpirilib, pastda toshtobutlar borligi maʼlum boʻldi. Shu vaqgdan boshlab aholi orasida bu tobutlardan biri Bibixonimga tegishli degan ovoza tarkaldi. 1941-yilda oʻtkazilgan arxeologik tadqiqotlar goʻyo bu rivoyatni tasdiklagandek boʻldi. Shu sababli yaqingacha ushbu xonaqoh Bibixonim maqbarasi deb yuritilgan.

Keyingi tadqiqotlar bu muammoga aniklik kiritdi. Bibixonim (Saroymulk xonim) Amir Temur vafotidan keyingi boʻhron yillarida zaharlab oʻldirilgan. Bu binodagi ayol jasadi esa moʻmiyolangan (demak, uzoq joydan keltirilgan) va antropolog aniqlashicha, oʻrta yoshlardagi, sochlari qora va jingalak qandaydir boshqa ayol ekan.

Tuman ogʻo xonaqohi Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan 1996-yilda taʼmir etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Zohi dov P., Temur davrining meʼmoriy qahkashoni. T., 1996.

Poʻlat Zohidov.

 

Turkum:Samarqand madrasalari
Turkum:Samarqand meʼmoriy yodgorliklari‎
Bibishak

Bibishak ("bibi" va "shoh" suzlaridan)—Sharq, jumladan, oʻzbek ayollarining bezak buyumi; odatda, ayollarning bosh kiyimi (durra)ga—yakka holda peshona oʻrtasiga, juft holda ikki chakkaga, ansambl holida yirik shaklda peshona va chakkalarga taqiladi. B.ning "mohi tilla", "ot tuyogʻi" va boshqa mahalliy atamalari bor. Buxoro, Samarqand va boshqa joylarda qadimdan urf boʻlgan. B. ikki uchi yuqoriga qayrilgan yarim oy shaklida boʻlib, oʻrtasiga romb yoki gʻuncha shakli joylashtiriladi yoki baʼzan kush gajaksimon koʻrinishga ega boʻladi; qadimda, shuningdek markaziy gʻuncha yonida turgan qoʻshaloq qush koʻrinishidagi shakl ham uchraydi. Unga tagidan shokilalar qatori osiladi; yuqorisida uchta kalta halqa zanjir oʻzaro ilmoq (toʻgʻnogʻich)ga birlashtiriladi, uning yordamida taqinchoq bosh kiyimga mustahkamlanadi. B. ikki xil usulda tayyorlanadi: yupqa tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush yaproqchaga bosma usulida handasiy naqshlar ishlanadi, koʻzlar qadaladi, shuningdek shabaka usulida panjarali ishlanib, teshiklari feruza koʻzlar bilan toʻldiriladi. Shokilalar dur, laʼl, shisha va boshqa marjon koʻzli qilib yasaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Jubayl

Jubayl (qadimgi yunoncha: Bibl, akkadcha: Gubl, qadimgi yahudiycha: Gebal) — Livandagi shahar va Finikiyadagi qadimgi shahar. Miloddan avvalgi 2-ming yilliklarda savdo markazi, Adonis maʼbudiga sigʻinish joyi. Finikiya va Rim davriga oid harobalar saqlanib qolgan; hozirgi Jubayl shahri yaqinida oʻrta asrlarga oid yodgorliklar bor.

 
Byblos, Jean-Pierre Thiollet, H & D, 2005. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Turkum:Finikiya shaharlari
Bibliografiyashunoslik

Bibliografiyashunoslik — bibliografiya nazariyasi, tarixi, metodi va uni tashkil etish masalalarini oʻrganadigan va ishlab chiqadigan fan sohasi. B. termini dastlab 18-asrda Gʻarbiy Yevropada paydo boʻlgan, 20-asr oʻrtalariga qadar turlicha talqin etilgan, 20-asr 70- yillaridan aniq ilmiy izohga ega boʻldi. B.ning 4 tarkibiy boʻlimi mavjud: nazariyasi, tarixi, metodi,tashkiliy boʻlimi. B.nazariyasi bibliografiya moxiyati va ijtimoiy ahamiyatini belgilaydi, metodlarini takomillashtiradi, uning tasnifi va atamalarini ishlab chiqadi. B. tarixi bibliografiyaning tadrijiy rivojini yaxlit holda va uning alohida va sohalarini, bibliograflar faoliyati va hokazoni oʻrganadi.

B. metodi bibliografik ishda qoʻllaniladigan kridalarni ishlab chiqadi, eng yangi metod va texnika vositalarini bibliografik qoʻllanmalar tuzish va bibliografiya xizmati koʻrsatishga tatbiq etadi. B.ning tashkiliy boʻlimi vazifasi mamlakatda bibliografiya xizmati tizimini yaratish, rejalashni takomillashtirish, muvofiklashtirish, bibliograf mehnatini ilmiy tashkil etishdan iborat. Oʻzbekistonda B. masalalari dastlab 20—30- yillarda Ye. K. Betger asarlarida oʻz ifodasini topdi. Keyinchalik B.ning umumiy masalalari, tarkibiy boʻlimlari M. M. Turopov, Sh.M. Shamsiyev, N.P.Lyapustina, H.Mamatraimova va boshqalarning ilmiy ishlarida nazariy jihatdan oʻz aksini topdi.

Hamraxon Mamatraimova.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bivalentlar

Bivalentlar (lotincha bis — ikki marta va valens, valentis — kuchli) — meyozda yadroning boʻlinishi tufayli hosil boʻlib, oʻzaro chalkashgan (konʼyugatsiyalangan) gomologik xromosomalar jufti. B. xromosomalar orasida hosil boʻlgan Xsimon figuralar — xiazmalar xromosomalar kompleksini tutib turadi. Ana shu holatda xromosomalar oʻrtasida irsiy materiallar almashinuvi roʻy beradi. Odatda B. soni xromosomalarning gaploid soniga teng boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bigiz

Bigiz — nina uchli metall qurol; sifatli poʻlatdan yasaladi; odatda, dastasi yo’goch va plastmassadan qilinadi. Yoʻgʻoningichkaligi bilan bir-biridan farq qiladi. Asosan poyabzaldoʻzlar, yamoqchilar ishlatishadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bigiztumshuq

thumb|Troglodytes troglodytes troglodytes
Bigiztumshuq (Troglodytes troglodytes) — bigiztumshuqdar oilasiga mansub qush. Eng kichik qushlardan biri, tanasining uz. 9—11 sm, qanotlari yoyilganda 15 — 16 sm, ogʻirligi 9 — 11 g. Pati qoʻngʻir jigarrang tusda. Dumi kalta, tumshugʻi ingichka, uzun va toʻgʻri, oyoklari nisbatan uzun va baquvvat. Kalta dumi yuqoriga tik koʻtarilib turadi. Oʻzbekistonning togʻ oldi hududlarida uya quradi, uchib oʻtish davrida pasttekisliklarda ham uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bignoniyadoshlar

Bignoniyadoshlar (Bignoniaceae) — ikki pallali oʻsimliklar oilasi. B.ga daraxt, buta, chirmovuq, baʼzan oʻtlar kiradi. Barglari qaramaqarshi, baʼzan navbatlashib joylashgan. Gullari ikki jinsli, yirik, zigomorf, roʻvaksimon toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi har xil shaklli koʻsakcha. 120 tacha turkumi va 800 tacha turi maʼlum. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda oʻsadi. Uzoq Sharq va Markaziy Osiyoda bir qancha turi yovvoyi holda oʻsadi. Katalpa degan manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Baʼzi dan qimmatbaho yogʻoch olinadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bid

Bid (inglizcha: bid — taklif) — 1) tovar, qimmatbaho qogʻozlarni muayyan narxlarda (mas, diler valyutani xarid qiladigan yoki qarzga oladigan kurs boʻyicha) sotib olish majburiyati; 2) kimoshdi savdosida narxga qoʻyiladigan ustama.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidgoshch

Bidgoshch (Bydgoszcz) — Polshadagi shahar. Bidgoshch voyevodaligining maʼmuriy markazi. Visla daryosi boʻyidagi port. Aholisi 380 ming kishi (1990). Bidgoshch 1346-yilda bunyod etilgan. Oʻrta asr meʼmoriy yedgorliklari saqlanib qolgan. Boltiq dengizi portlariga chiqiladigan muhim temir yoʻl tuguni. Bidgoshch orqali Varshava — Berlin temir yoʻl oʻtadi. Mashinasozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, kimyo, koʻn sanoati korxonalari mavjud. Teatr va muzeylar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Polsha shaharlari
Bidiyorshum

Bidiyorshum (taxallusi; asl ismi Muhammad Solih) (?, Qoʻqon — 1842, Urumchi, Sharqiy Turkiston) — oʻzbek xalq anʼanaviy teatrining aktyori va ogʻzaki pyesalar ijodkori. 18-asr oxiridan 19-asrning birinchi yarmigacha Qoʻqon professional aktyorlar uyushmasi ("Kasabai sozanda")ning korfarmoni. Qad. oʻzbek xalq teatri va aktyorlik sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan. Ogʻzaki pyesalari va tomoshalarida kuchli ijtimoiy mavzuni koʻtarib jamiyatning ayrim illatlarini tanqid qilgan. "Mudarris", "Yer taqsimlash", "Choʻpon bola" pyesalarida oʻtkir hajv vosita si bilan mehnatkash xalq manfaatini himoya qilgan. Bidiyorshum hajviy sheʼrlar ham yozgan. Qoʻshiqlarga musiqa bastalash, raqslarni sahnalashtirish bilan ham shugʻullangan. Yana q. Bidiyorshum toʻdasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
George Beadle

BIDL (Beadle) Jorj Uels (1903-1989) — amerikalik genetik. Sitologiya va genetika, shuningdek metabolizmning genetik nazorati, irsiyatning fizik va kimyoviy asoslari sohasida tadqiqotlar olib borgan, genlarning tabiati va funksiyalarini har tomonlama oʻrgangan. "Bir gen — bir ferment" konsepsiyasining mualliflaridan biri (har bir gen fakat bitta ferment sinteziga javob beradi, 1941). Nobel mukofoti laureati (1958; E. Teytem bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:22-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:9-iyunda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Bidstrup Xerluf

BIDSTRUP (Bidstrup) Xerluf (1912.10.9, Berlin — 1988.26.12) — daniyalik karikaturachi rassom. Kopengagen Badiiyot akadimyasida tahsil koʻrgan (1931 — 35). Maishiy mavzudagi satirik va yumoristik rasmlar, 1940-yildan siyosiy karikaturalar muallifi. Turkum rasmlari Daniya va chet mamlakatlarda (jumladan rus tilida) alohida albom tarzida bir necha marta nashr etilgan. Chet mamlakatlarga qilgan safarlari asosida rasmlar turkumini yaratgan. Jumladan, Oʻzbekiston (Samarqand va Buxoro yodgorliklari)ga oid varakalar, Toshkent zilzilasiga bagʻishlangan rasmlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidun

Bidun — Buxoroni idora qilgan buxorxudotlardan biri (?-673). Buxoro arki va shahar atrofidagi devorlarni qayta tiklatgan. Rivoyatlarga koʻra, Bidstrup Xerluf binokorning nomini temir taxtaga oʻyib yozdirib, uni saroy darvozasiga qoqib qoʻyishni buyurgan. Yana oʻsha rivoyatga koʻra, saroy tez orada qulab tushgan va uni qayta tiklashga har qancha urinilgan boʻlsaham, lekin binoni qurib bitkaza olmaganlar. Shundan soʻng Bidstrup Xerluf olimlarni tuplab, ularning maslahati bilan saroy (koh)ni Yetti ogʻayni yulduzi shaklida yetti tosh ustunli qilib, yana yangidan qurgan. Bu safar saroy binosi mustahkam oʻrnashib, uzoq vaqt turib qolgan. Ubaydulloh ibn Ziyod boshliq arab qoʻshinlari Buxoroga hujum qilishi (673 yil)dan sal oldin vafot etgan. Undan soʻng Buxoroda uning xotini Xotun oʻgʻli Tug'shoda voyaga yetguncha hukmronlik qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

Turkum:Buxorxudotlar
Biyeshu Mariya Lukyanovna

Biyeshu Mariya Lukyanovna (1935.5.5, Moldova, Suvorov tumani, Volontirovka qishlogʻi) — moldova opera xonandasi (lirikdramatik soprano). 1961-yildan Moldova opera va balet teatri yakkaxon xonandasi. Repertuaridan Tatyana ("Yevgeniy Onegin"), Aida, Toska, Liza ("Pikovaya dama"), Nedda ("Payatslar"), ChioChiosan ("Madam Baterflyay") va boshqa opera partiyalari urin olgan. Moldova konservatoriyasining professor (1986-yildan). "ChioChiosan" partiyasining "eng yaxshi ijrochisi" xalqaro tanlovining 1darajali mukofoti sovryndori (1967, Yaponiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bijanaklar

Bijanaklar, pecheneglar, patszinaklar — Itil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryosi boʻylari, Orol dengizi oraligʻidagi dashtlarda hamda Kaspiy dengizining sharqi va shim.da milodiy 1-ming yillikning ikjinchi yarmida yashagan bir qancha turkiy qabilalar birlashmasi. Bijanaklar qadimgi Qangʻdavlati aholisi qangʻlilarta mansub boʻlganlar. 8-asrda Yoyiq va Itil daryolari oraligʻida yashovchi qangʻli, sarmat va boshqa qabilalarning birlashuvidan yirik bijanakqangʻli ittifoqi tashkil topgan. 9-asr oxirlarida (889 yil) tabiiy iqlim sharoitining gʻoyat ogʻirlashuvi, xususan qurgʻoqchilik hamda qipchoq va oʻgʻuzlarning siquvi natijasida Bijanaklarning asosiy qismi jan. rus dashtlariga, Qora dengizning shim.dagi yerlarga koʻchib oʻtganlar. Bijanaklar Kiyev Rusi yerlariga muttasil chopqun uyushtirib turganlar. 1010-yildan keyin Bijanaklar qoʻllariga asir tushgan musulmon ulamosi, ilohiyotchi olimi orqali i slom diniga kirganlar. 11 — 12-asrlarda Bijanaklar
dan qorilar, ulamolar, fiqhshunoslar chiqqan. 1036-yil Kiyev knyazi Yaroslav Mudriy Bijanaklarga qattiq zarba bergach, Bijanaklarlarning bir kismi Vengriyaga koʻchib ketgan. Bijanaklarning YoykqItil oraligʻida qolgan qismi keyinchalik Dashti Qipchoq tarkibiga kirgan. Bijanaklarning yana bir kismi (8-asr) Amudaryoning quyi oqimida, boshqa bir qismi oʻgʻuzlar tarkibiga kirib Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimlarida koʻchmanchilik bilan mashgʻul boʻlishgan. Abdurrashid Bakuviy (15a,)ning yozishicha, Bijanaklar turkiy elat boʻlib, shim.da oltinchi iqlimda, saqlablar (slavyanlar)ga yaqin yerda yashaganlar. Ular uzun soqolli, uzun moʻylabli, kuchli va yengilmas boʻlganlar. Ular hech kimga, hech qachon xiroj toʻlashmagan. Faxriddin Hasanov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiy xalqlar
Turkum:Tarix
Turkum:Turkiy sulolalar
Turkum:Turkiy davlatlar
Bijopur sultonligi

Bijopur — Hindistondagi oʻrta asr davlati. Uning asoschisi bahmaniylar (qarang Bahmaniy sultonligi) noibi Yusuf Odilxon boʻlib, u 1489-yil oʻzini mustaqil deb zʼlon qilgan va odilshohlar sulolasini boshlab bergan. Shivaji rahbarligidagi marathalar qoʻzgʻoloni va boburiylar bilan boʻlgan urushlar Bijopurni zaiflashtirgan. 1686-yil Boburiylar davlati tomonidan boʻysundirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sunniy sulolalar
Turkum:Bijopur sultonlari
Bijgʻish

Bijgʻish, bijgʻitish, achish, achitish, fermentatsiya — mikroorganizmlar yoki ular ajratadigan fermentlar ishtirokida organik moddalarning (asosan, uglevodorodlarning) parchalanish jarayoni. Bunda bijgʻiydigan mahsulotning bir qismi oksidlansa, ikkinchi qismi qaytariladi, natijada energiya ajraladi. Bijgʻish xalq tilida qaynash deb ham yuritiladi, chunki Bijgʻish jarayonida ajralib chiqadigan karbonat angidrid pufakchalari suvning qaynashini eslatadi. Mikroorganizmlarning turiga va xususiyatiga, bu jarayonning oʻtish sharoitiga qarab, Bijgʻishda har xil moddalar hosil boʻlishi mumkin. Maye, kislorodsiz sharoitda (obligat anaerob bakteriyalar ishtirokida) moy kislota, atseton, butil spirt va boshqa; ham kislorodli, ham kislorodsiz sharoitda (fakultativ anaerob bakteriyalar ishtirokida) spirt, sut kislota, propion kislota, V|2 vitamini; fakat kislorodli sharoitda sirka kislota, atseton, etil spirt, butilenglikoxol va limon kislota paydo boʻladi. Bijgʻish jarayonida musallas, boʻza, qimiz va boshqa ichimliklar hosil boʻladi. XVI asrda Vant Gelmont Bijgʻish jarayoni fermentlar ishtirokida, XIX asrning 30-yilda esa Kanyar de Latur, Shvan va Kyutinglar, bir hujayrali tirik mikroorganizmlar ishtirokida roʻy beradi, deb tushuntirdilar. Bijgʻishni faqat Lui Paster ilmiy asosda toʻgʻri tahlil qilib, Bijgʻish — mikroorganizmlardagi moddalar almashinuvi natijasi, degan fikrni isbotladi. Mikroorganizmlar ishtirokida organik moddalar (uglevodorodlar)ni bijgʻitib, xalq xoʻjaligiga zarur mahsulotlar — etil va butil spirtlar, sut, moy, propion kislotalar olinadi. Qanddan spirt hosil boʻlishida ATF va ADF asosiy energiya manbai boʻlib xizmat qiladi. Spirt, vino, pivo ishlab chiqarishda Saccharomyces cerevisia, Sacch. vini, Sacch. carlsbergens kabi turushlar (achitqilar) ishlatiladi. Sut mahsulotlaridan qatiq, pishloq, smetana, tvorog, kefir tayyorlashda Str. Lactis, Str. diacetilactis. Bact. casei, Bact. acidophilum ishtirok etadi. Propion kislota olishda Bact. acidi proponici, Propionibact. shermani mikroblari qatnashadi. Sanoatda pishloq, V12 vitamini olishda ham bakteriyalarning shu dan foydalaniladi. Moy kislota olishda Clostridium butiricum bakteriyasi, atseton, butil spirt olishda Clostidium acetobutylicum bakteriyasi, sirka olishda Acetobacter aceti bakteriyasi, limon kislota olishda esa Aspergillus niger zamburugʻi ishtirok etadi. Bijgʻish jarayonidan foydalanib, rom, turli markadagi vinolar, pivo, sut mahsulotlari, non ishlab chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georges Bizet

Georges Bizet (1838.25.10, Parij — 1875.3.6, Bujival) — fransuz kompozitori. Parij konservatoriyasini tamomlagan (1857). Operetta, kantata, xor, kamervokal va fortepiano musiqasi, simfoniya va orkestr syuitasi, komik va lirik operalar va boshqa janrlarda ijod qilgan. B. fransuz mumtoz musiqasi anʼanalari bilan boshqa xalqlar folklorining jonli ohanglarini chambarchas bogʻlab, oʻziga xos uslub yaratgan. Sharq mavzusiga bagʻishlangan "Marvarid izlovchilar" (1863), "Pert goʻzali" (1866), arab xalq kuylaridan ijodiy foydalanib yozilgan "Jamila" (1872) operasi, "Arlezian qizi" spektakliga yozgan musiqalari mashhur. Optimistik fojia harakteriga ega boʻlgan "Karmen" operasi (1974, P. Merime novellasi asosida) B. ijodining hamda fransuz realistik operasining choʻqqisidir. B. kuylaridan foydalanib, rus kompozitori R. Shchedrin mashhur "Karmensyuita" baletini (1967, A. Alonso librettosi) yaratgan. B.ning "Karmen" va "Marvarid izlovchilar" operalari Navoiy nomidagi Katta akademik opera va balet teatrida sahnalashtirilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Bizerta

Bizerta — Tunis shimolidagi shahar. Bizerta viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 95 ming kishidan ziyod. Oʻrta dengizga kanal bilan tutashgan Bizerta koʻli sohilidagi yirik port, temir yoʻl stansiyasi. Mamlakatning savdo-sanoat markazi. B da dastlab finikiyaliklar, soʻngra qadimgi rimliklar, 698 yildan arablar, 1535 — 72 yillarda ispanlar hukmronlik qilgan. 1881 — 1956-yillarda Fransiya protektorata va 1963-yilgacha yirik harbiydengiz bazasi boʻlgan. Neftni qayta ishlash zavodi, rangli metallurgiya, sement, kemasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik (gilam, toʻr toʻqish) rivojlangan. B. orqali chetga temir rudasi, qoʻrgʻoshin, sement, zaytun moyi va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes inkubator

Biznes inkubator — kichik va oʻrta biznesni yuritish malakalarini berish va tadbirkorlik madaniyatini tarbiyalash bilan shug'ullanadigan ixtisoslashgan muassasa. Biznes inkubator, asosan, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarga dastlabki faoliyatida bozor iqtisodiyoti boʻyicha zarur bilimlarni oʻrgatish, biznes reja tuzish, mablagʻlar topish, xalqaro grantlar olishda koʻmaklashish, tadbirkorlik gʻoyalarini amaliy loyihalarga aylantirish va joriy etish, shuningdek kichik va oʻrta korxonalarga menejment va marketing xizmatlari, tashkiliy, texnikaviy, iqtisodiy yoʻsindagi xizmatlar koʻrsatish kabi vazifalarni bajaradi. Biznes inkubator tadbirkorlik malakalarini rivojlantirish va mahalliy ishbilarmonlarni, shu jumladan yoshlar, ayollar va aholining boshqa guruhlarini xalq xoʻjaligiga jalb etishni kuchaytirish muammolarini yechishga xizmat koʻrsatadi. Biznes inkubator faoliyat turiga koʻra korxona inkubatorlari, tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash markazlari, innovatsiya va menejment markazlariga boʻlinadi. Dastlabki Biznes inkubator lar 20-asrning 70 —80 yil lari da AQSH da paydo boʻldi. Keyinchalik jahondagi boshqa mamlakatlarda ham keng tarqala boshladi. Hozirgi paytda dunyo boʻyicha 2000 dan ortiq yirik Biznes inkubator lar ish olib boradi. Oʻzbekistonda birinchi Biznes inkubator 1995-yilda BMTning YUNIDO tashkiloti va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulk qoʻmitasining hamkorlikdagi "Oʻzbekistonda biznes inkubatorlar tarmogʻini shakllantirish va rivojlantirish" loyihasi asosida tashkil etildi. Respublikada jami 25 Biznes inkubator mavjud boʻlib, ular yirik shaharlar va viloyat markazlarida faoliyat koʻrsatmoqsa, bir yilda 5 mingdan ziyod kishi oʻqitilgan (2001).

Alisher Sobirov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes reja

Biznes reja — aniq tanlangan tadbirkorlik ishining barcha bosqichlari tavsiflangan va taxminan hisobkitob qilingan loyiha. Unda aniq tanlangan tadbirkorlik ishining hamma tomonlari oʻz aksini topadi. Biznes reja oʻz tarkibi jihatidan loyihaning afzalliklari va uni amalga oshirishdan kutiladigan moliyaviy natijalar bayon etilgan yakuniy xulosa hamda asosan 10 boʻlimdan iborat asosiy qismga boʻlinadi.

Biznes rejada loyiha boʻyicha ishlab chiqariladigan tovar (xizmat)larning tavsifi hamda uning xaridorgirligi va raqobatbardoshligini taʼminlaydigan omillar; bozor hajmini baholash asosida sotish bozori, tadbirkor bozorning qaysi segmentida ish yuritishi, savdo hajmi, tovar (xizmat)lar narxi prognozlari; ehtimoli boʻlgan raqobatchilar (ularning mahsulotlari sifati va xaridorgirligi, narxi toʻgʻrisida axborot beriladi); marketing xizmatining asosiy unsurlari (tovarning qanday yoʻl bilan sotilishi, tovar narxining shakkllanishi, sotishni ragʻbatlantirish, reklamaning qaysi usullarini tanlash va boshqalar); mahsulot ishlab chiqarish rejasi (ishlab chiqarish aloqalari, mahsulot sifatini nazorat qilish, ishlab chiqarish harajatlari va boshqalar); umuman ishni, xodimlar ishini tashkil etish; loyihaning tashkiliyhuquqiy shakllarini belgilaydigan yuridik reja; loyiha boʻyicha barcha maʼlumotlarni umumlashtiradigan hamda ularning qiymat ifodalari koʻrsatilgan moliya rejasi; loyihani moliyalash strategiyasi (vositalarni qayerdan va qanday shaklda olish, jami qancha pul kerakligi, uning qayerdan olinishi va harajatlarning qoplanishi, investorlarning daromad olish vaqgi va boshqalar) oʻz ifodasini topadi.

Biznes reja ni ishlab chiqishda tadbirkorning oʻzi („birinchi rahbar“), firma (xoʻjalik)larning mutaxassislari ishtirok etadi, tashqaridan maslahat va tavsiyalar olinadi. Biznes reja ekspertlar koʻrigidan oʻtkaziladi va olingan xulosalarga tayanib Biznes reja yanada mukammallashtiriladi. Biznes reja kredit berish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biznes
Biznes-vestnik vostoka

Biznes-vestnik vostoka, "BVV" ("Sharq biznes xabarlari") — ishbilarmon va tadbirkorlarning haftalik gazetasi. Toshkentda 1991-yil avgustdan rus tilida nashr etiladi. Oʻzbekiston Respublikasining iqtisodiyoti, savdo, moliya tizimi, korxonalar, tashkilotlar, firmalar, shuningdek tijorat sohasida ish yurituvchilar faoliyatini yoritadi. Asosan, ishbilarmonlik, tijorat xabarlari va koʻplab reklamalar, maslahatlar, jumladan, Oʻrta Osiyo tovar bozori haqida maʼlumotlar, Oʻrta Osiyo davlatlaridagi iqtisodiy islohotlar, xususan, iqtisodiyotga oid meʼyoriy qonun hujjatlariga sharhlar beradi. Birja byulletenlari, maʼlumotlarini chop etadi. Sharq va Gʻarb, uzoq va yaqin xorij mamlakatlari iqtisodiyotining muhim qirralari, mamlakatlararo hamkorlik munosabatlari, Oʻzbekistonning eng yaxshi firmalari va ishbilarmonlari haqida materiallar beradi. "BVV" Internet aloqa tizimidan foydalanadi. Adadi 10 mingdan ortiq nusxa (2001). MDH va Boltiqboʻyi mamlakatlarida ham oʻz obunachilariga ega."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari rus tilida
Biznesfond

Biznesfond, Xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash fondi — OʻzRda xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi maxsus nodavlat tuzilmasi, ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 1993 i. 21-iyulda "Kichik va oʻrta biznesni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi fond" nomi bilan tashkil etildi (1995-yil 26-iyulda hozirgi nomda qayta tuzildi). Biznesfond Qoraqalpogʻiston, viloyatlar va Toshkent shahrida 14 boshqarma, 174 axborotkonsalting markazlariga ega. Biznesfond "Aksiyador jamiyatlar va aksiyadorlarning huquqdarini himoya qilish toʻgʻrisida"gi qonun (25.4.1996)ga muvofiq ish yuritib, dehqon (fermer) xoʻjaliklarini rivojlantirish; qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash; mahalliy sanoatni rivojlantirish; qurilish va qurilish industriyasi; xizmat koʻrsatish sohalarini rivojlantirish; turizm kabi sohalardagi ishbilarmonlik faoliyatini imtiyozli kredit bilan taʼminlaydi. Kreditlash muddati 3 — 10 yil, toʻlovlar muddatini 2 — 5 yilgacha uzaytirish mumkin. Kredit foiz qoʻyilmasi 10 — 25%. Biznesfond kapitali Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulk qoʻmitasining davlat mulkini sotishdan tushgan tushumlaridan (30%), Bandlikka koʻmaklashuvchi fond tushumlaridan (10%), Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlari boʻlgan yuridik shaxslar va xalqaro moliya tashkilotlarining mablagʻlari va boshqa mablagʻlardan shakllanadi.

Anvar Yusupov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Huquqshunoslik
Bizning era

Bizning era — milodiy yil hisobi 1-yili 1-yanvaridan boshlanib, hozirgi kungacha davom etayotgan davr.

 Qarang 
 Eralar. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Taqvimlar
Bizon

Bizon — juft tuyoqlilar turkumining quvushshoxlilar oilasi zubrlar urugʻiga mansub yovvoyi qoramol zoti. Bizonning vatani — Shim. Amerika (keyinchalik Yevropaga tarqalgan). Amerika va Yevropa Bizonlariga bulinadi. Bizon yirik hayvon boʻlib, buqalarining tanasi uz. 3 m, boʻii 1,8 m, ogʻirligi 720 kg ga yetadi. Gavdasi yoʻgʻon, yelkasida kichikroq oʻrkachi bor. Boshi va tanasining oldingi qismi qoʻngʻir tusli. Urgʻochilari nisbatan kichikroq. Hidlov va eshituv organlari yaxshi rivojlangan. Yevropaliklar kelgunicha butun Amerika qitasida, Kanadaning shim.gʻarbiy va markaziy qismidan jan.ga — Meksikaning markaziy qismigacha boʻlgan maydonlarda tarqalgan, choʻl va oʻrmonchoʻl mintaqasida hayot kechirgan edi. Kup ovlanishi natijasida 19-asrga kelib deyarli qirilib ketgan. Muhofaza tadbirlari natijasida AQSH va Kanada qoʻriqxonalaridagi Bizon soni bir necha oʻn mingga yetdi. Bizonni zubrlar bilan chatishtirib zubrbizon olingan, yaxshi goʻsht va teri beradigan duragaylar yetishtirilgan. Bizon AQSH, Kanada (VudBaffalo) va Yevropa (AskaniyaNova) qoʻriqxonalarida saqlangan.

 Yana qarang 

 Qoramol
 Buyvollar
 Sigir

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bizgʻaldoq

thumb|Tetrax tetrax
Bizgʻaldoq – turnasimonlar turkumi tuvaloqlar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 1 kg gacha, kattaligi tovukdek keladi. Yevropa, Osiyo va Shim. Afrika dashtlarida, baʼzan qumli choʻllarida yashaydi, uyasini ham shu yerlarga quradi. Qishlash uchun kuzda Oʻrta Osiyodan issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Qish faslida deyarli sovuq boʻlmaydigan janabiy oʻlkalarda yashaydi. Bizgʻaldoq koʻpincha 3–5, baʼzan 7–8 va, hatto, 11 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumini urgʻochisi bosadi, erkagi esa joʻjalari uchirma boʻlguncha ularni boqishda qatnashadi. Bahor, kuz va qishda oʻtlar, yozda esa hasharotlar bilan oziqlanadi. Goʻshti juda mazali. Soni kamayib ketganligidan bizgʻaldoqni ovlash taqiqlangan. Bir qancha mamlakatlarning Qizil kitobiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Biy

Biy — 1) qabilaning yoki qabilalar ittifoqining boshligʻi, toʻrasi; 2) yuqori mansabli kishilarni ulugʻlash uchun ishlatilgan soʻz yoki ularga berilgan unvon; 3) koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi turkiy xalqlarning urugʻ oqsoqollariga berilgan unvon. 17 — 19-asrlarda B.lar yirik oʻzbek qabila va uruglarga boshchilik qilib, faqat markaziy hukumatga itoat etgan; 4) Xiva xonligida otal iqlarlan keyin keladigan mansab. Abulgʻoziy Bahodirxon oʻz yonidan B.larga toʻrtta oʻrin bergan. B.lar navkarlarta sarkardalik qilganlar; 5) Buxoro xonligida xizmat pogʻonasining 9mansabi; amorat panoh unvoni boʻlgan. Bu unvonni olgan shaxs uni keyingi mansablarni egallaganda ham oʻzida saqlab qolgan.
 Yana qarang 
 Bek.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biylar

Biylar, tarantullar  – oʻrgimchakboʻrilar oilasiga mansub oʻrgimchaklar urugʻi. Tanasining uzunligi 3,5 sm gacha. Sizot suvlari yuza joylashgan nam tuprokli joylar (ariq va zovurlar boʻyi, ekin ekilgan maydonlar chekkasi, dare boʻylari)da 60 sm gacha chuqurliqda tik qazilgan uyalarida yashaydi. B. tungi hayvon, oʻlja (turli hasharotlar) tutgani inidan kechasi chiqadi. Yozda (iyun–iyul) oʻrgimchak ipidan toʻqilgan pillaga 100 ga yaqin tuxum qoʻyadi. Urgʻochi B. pillasini oʻrgimchak bezlariga yopishtirib yoki xelitserasida olib yuradi. Tuxumdan chiqqan biychalarni ham urgʻochi biylar 2–3 kun davomida koʻtarib yuradi. Biylar Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Janubiy Yevropa va Kavkazning choʻl, chala choʻl va dashtlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda tarqalgan 5 turidan nortman biyi koʻp uchraydi. Samarqand janubida, Qarshi choʻlida, janabiy biyi Chirchiq va Fargʻona vodiysida tarqalgan. Biylar zaharli, ammo odam va hayvonlar uchun xavfli emas.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Biylar sudi

Biylar sudi — shariat va urfodatlarga tayanib ish koʻradigan sud. Biylar sudi qozoq va qirgʻiz xalkdari tarixiga mansub. Chor Rossiyasi maʼmuriyati Turkistonni bosib olgach, qozilar sudi bilan bir qatorda Biylar sudi ni ham joriy etgan. Biylar sudi 3 bosqichdan iborat edi: 1) ishni mazmunan koʻrib chiqib, maslahatchilarsiz hukm chiqaruvchi sud; 2) biylar chiqargan hukm ustidan shikoyatni koʻruvchi volost biylarining yigʻini; 3) eʼtiborli kishilar 3 yilga saylab qoʻygan biylarning favqulodda yigʻini. Biylar sudi jinoyat ishlari yuzasidan bir yarim yilgacha qamoq jazosi berish va jarima solish huquqiga ega boʻlgan. Koʻchmanchi aholi oʻrtasida ish olib borgan Biylar sudi 20- yillar oxirida barham topdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biysk

Biysk — Rossiya Oltoy. oʻlkasidagi shahar (1782-yildan). Biya daryosi boʻyidagi pristan, temir yoʻl stansiyasi. Biyskdan Oltoy orqali Mongoliya chegaras’iga olib boradigan Chuya avtomobil trakta boshlanadi. Aholisi 181 ming kishi (2024). Mashinasozlik (qozon, oziq-ovqat sanoati uchun asbobuskunalar), yengil sanoat (tikuvchilik, poyabzal, momiqpat fabrikalari, zigir tola kombinati), oziq-ovqat (goʻsht, yogʻsir kombinati, shakarqand, yogʻekstrakt, vltamin zavodlari va boshqalar), yogʻochsozlik, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Pedagogika instituti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, musiqa bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Biysk 1709-yilda harbiy qalʼa sifatida vujudga kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Bik gʻoʻzasi

BIK GʻOʻZASI (Gossypium bickii Proch.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi S4, xromosomalari soni 2p=26. Birinchi marta ingliz olimi L. Beyli taʼriflab bergan (1910). 1964-yildan oʻrganilmoqda. Shimoliy Avstraliyaning ayrim shtatlarida tarqalgan. Bik gʻoʻzasi past boʻyli buta, oʻsuv shoxlari koʻp, zich tutamtutam tuklar bilan qoplangan. Hosil shoxlari kalta, 2—3 boʻgʻimli. Poyasi ingichka, yerbag'irlab usadi. Gullari mayda, naysimon, gulbargi och binafsha rangli, asosida toʻq olcha rang qizgʻish dogʻi bor. Koʻsaklari mayda, uzunchoqtuxumsimon, sayoz chuqurchalari bor. 3 — 4 chanoqli. Har bir chanogʻida 2 — 4 tadan mayda mallayashil tuklar (uz. 4 mm) bilan qoplangan chigiti bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bikaner

Bikaner — Hindistonning shim.gʻarbiy chekkasidagi shahar, Rajastxon shtatida, Tar chulida. Aholisi 415 ming kishi (1991). Temir yoʻl tuguni. Savdo markazi. Kimyo sanoati rivojlangan. Kichikroq elektrotexnika va mexanika korxonalari bor. Bikaner yaqinidan fosfor, asbest, gips olinadi. Hunarmandchilik rivojlangan: qoʻlda gilam, jun roʻmol toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi, fil suyagidan turli badiiy buyumlar yasaladi. Bikanerga 1488-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Bikov

thumb|Bikov Vasiliy Vladimirovich (1944)

Vasiliy Vladimirovich Bikov (19-iyun 1924, Vitebsk viloyati – 22-iyun 2003) — Belorus xalq yozuvchisi (1980). "Turnalar nidosi" (1960), "Uchinchi raketa" (1962), "Alp qissasi" (1964), "Uliklar ogʻriqni bilmaydi" (1966), "Tonggacha omon boʻlsak" (1973) povestlari Belorussiyadagi partizanlar harakati va urushga bagʻishlangan. Bularda oʻsha davr kishilarining qismati aks etgan. Bikov "Baxtsizlik alomati" (1982), "Karyer" (1986), "Tumanda" (1987) asarlarida yakkalanib qolganlar takdirining fojiaviyligi toʻgʻrisidagi mushohadalarini davom ettiradi va ularga tarixiylik nuqtai nazaridan yanada kengroq koʻlamda nazar tashlaydi"Bikov Vasiliy Vladimirovich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Sovet Ittifoqi kishilari
Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-iyunda tugʻilganlar
Turkum:22-iyunda vafot etganlar
Turkum:2003-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:SSSRda tugʻilganlar
Yuriy Bikov

Yuriy Mixaylovich Bikov (1923-yil, Qorakoʻl qishlogʻi, Buxoro viloyati – 1945-yil 11-may, FrankfurtOder, Germaniya) – 2-jahon urush qatnashchisi (1944). Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi katta serjanti. Pulemyot rotasining raschyot komandiri. Qrim platsdarmini kengaytirish uchun „Saryov“ va „Bezimyannaya“ tepaligi uchun boʻlgan jang (1943-yilning 20-noyabr)da jasorat koʻrsatganligi uchun Qahramon unvoni berilgan (1944). Krrakoʻl tumanidagi Bikov oʻqigan maktab va yashagan koʻchaga uning nomi qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Biografiyasi 
Bikov 1943-yil noyabr oyida Kerch yarim orolida Adjimushkay qishlogʻi yaqinida (hozirgi Kerch chegarasida) koʻprik yoʻlini kengaytirish boʻyicha janglar paytida harakatsiz qolgan vzvod komandirini almashtirdi va hujum uyushtirildi. Pulemyotni tepalikka oʻrnatdi, dushmanning 10 ta oʻq otish nuqtasini bostiridi. 20-noyabr kuni dushmanning navbatdagi qarshi hujumini qaytarish jarayonida, yakka oʻzi qolib, pulemyotdan otishma natijasida dushmanning bir necha oʻnlab askar va ofitserlari yoʻq qilindi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 16-maydagi farmoni bilan „Frontda nemis bosqinchilariga qarshi qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda bir vaqtning oʻzida koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ serjant Yuriy Bikov Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

1945-yil 11-mayda Bikov shnappsda zaharlandi va kasalxonada vafot etdi. U Frankfurt an der Oder markazidagi harbiy qabristonga dafn etilgan.

Shuningdek, u Qizil Bayroq va 1-darajali Vatan urushi ordenlari, bir qator medallar bilan taqdirlangan. Qorakoʻl shahridagi koʻcha va Qorakoʻl tumanidagi maktabga Bikov nomi berilgan.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:1945-yilda vafot etganlar
Turkum:11-mayda vafot etganlar
Bilaguzuk

Bilaguzuk — ayollarning bilakka taqadigan ziynat buyumi; keng tarqalgan qad. taqinchoklardan. Oltin, kumush, mis va boshqa metallardan quyib (quyma B.), bolgʻalab (yozma yoki yorma B.) ishlanadi, jilo beriladi, bosma, chizma, kandakori usulida islimiy, handasiy naqshlar bilan bezatiladi, qimmatbaho toshlar kadaladi, baʼzan bezakda yozuv (mas, arab yozuvi) ham uchraydi. B. ingichka va keng (qalin) shaklli boʻlib, tuzilishiga koʻra ikki — ochiq (uchlari ochiq qolib tutashmagan) va berk (yaxlit, ikki tabaqali oshiqmoshikli) turi farqlanadi. Oʻzbekiston hududidan topilgan arxeologik qazilmalar B.ning juda qad.ligini koʻrsatadi, ikki nayzani oʻzaro aylantirib ishlangan ochiq B. koʻgtlab topilgan. B. uchlari hayvon (mas, ilon, buka, baqa va boshqalar) boshi koʻrinishida boʻlgan, davrlar oʻtishi bilan u oʻzining dastlabki xususiyati (ilohiy maʼno)ni yoʻqotib, faqat bezak vazifasini saqlab qolgan. Berk B. yaxlit, ikki tabaqali (ochiladigan yoki egiluvchan oshiqmoshikli qilib tayyorlangan, oʻzaro ignaga oʻxshash ustun — "kalitcha" bilan mahkamlangan, "kalitcha" B.ka kalta zanjir bilan biriktirilgan) yoki kichik tabaqaeshikchali qilib ishlangan. Bezaklari soddadan tortib to murakkab naqshli oʻta hashamdor, baʼzan tosh va shisha koʻzlar kddalgan. Xorazm B.i kuyma usulida quyuq gullar hosil kilib tayyorlangan, toshkentlik va buxorolik ustalar bezakda sir (emal)dan ham foydalangan. Munchokli B. ham qadimdan mavjud boʻlgan. 19-asrda turli shaklli B.lar tayyorlangan. Xorazmda yaxlit B., Buxoro — Samarqandda shabaka — panjarali B., Toshkent — Fargʻona vodiysida qoraytirib ishlangan oʻyma naqshli yengil B. taqish rasm boʻlgan. Marjonlardan shoda qilib tayyorlangani "puncha" deb atalgan, odatda chaqaloq (soʻrgʻichli B.) va kuzchalar bilagiga taqilgan.

B. Toshkent zargarlik zavodida va xalq amaliy sanʼati ustalari tomonidan tayyorlanadi.

Dilera Faxretdinova.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kiyim
Turkum:Zargarlik
Bilak

Bilak — qoʻlning tirsakdan panjagacha qismi. Yuqoridan yelka suyagining pastki qismi yoki tirsak boʻgʻimi, pastdan bilak panja boʻgʻimi bilan chegaralangan. Bilak ikkita suyak (tirsak va bilak)dan iborat boʻlib, boʻgʻimlar orqali oʻzaro birikkan. Bu suyaklar orqa, old va ikki yon tomondan tirsak, bilakkaft va barmoq boʻgʻimlarini bo'quvchi hamda yozuvchi muskullar bilan oʻralgan. Yuzaroq muskullar yelka suyagidan, chuqur muskullar esa bilakdagi ikki suyakning va ular orasidagi pardaning oldingi hamda orqa tomonidan boshlanadi. Tirsak suyagining pastki uchi va bilak suyagining yuqori uchi yumaloq boʻlgani uchun ularning ikkala uchida buraluvchi ikkita boʻgʻim hosil boʻladi. Shu tufayli bilak ichkari va tashqari tomonga buriladi. Bilakda qon tomirlar, sezuvchi hamda harakatlantiruvchi nervlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Osteologiya
Turkum:Anatomiya
Bilakuzuklar

Bilakuzuklar, ilonquyruqlar — ssinklar oilasiga mansub kaltakesaklar urugʻi. 32 taga yaqin turi bor. Janubiy Gʻarbiy Osiyo, Yevropa, Afrika, Avstraliya va Tinch okeani orollarida tarqalgan. Boʻyi 11 sm ga yaqin. Oʻzbekistonda Osiyo Bilakuzuklar , Markaziy va janubiy hududlarda choʻl bilakuzuklar , deyarli hamma joylarda va Toshkent viloyatining togli hududlarida oloy bilakuzuklar tarqalgan. Bilakuzukning oyoqlari zaif, 2 — 5 barmoqli. Tanasi koʻpincha toʻq kulrang, ikki yonida qoramtir yoʻllari boʻladi. Ana shuning uchun bilakuzuklar deb ataladi. Dasht, choʻl, togʻ va oʻrmonlarda yashaydi, tez harakat qiladi. Qalin oʻtlar orasida qisqa oyoqlarini bagʻriga bosib, ilonga oʻxshab yurgani uchun ilonquyruq deb ham ataladi. Bilakuzuk xavf tugʻilganida toshlar orasiga, kovaklarga yoki boshqa hayvonlar uyalariga yashirinadi. Koʻp tuxum qoʻyadi. Baland togʻlarda yashaydigan tirik tugʻadi. Bilakuzuk turli hasharotlarni qirib, foyda keltiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Bilga xoqon

Bilga xoqon (qagʻan) (asl ismi Moʻgʻilon) (684 — 734) — Turk xoqonligi xoqoni (716 — 734).

Ikkinchi turk xoqonligining asoschisi Eltarish (asl ismi Qutlugʻ, Xitoy obidalarida Gudulu) xoqonning ugli, Kulteginnmng akasi. 693 yil Eltarish xoqon vafot etgach, turkiy xalqlarning udumiga koʻra taxtga ukasi Moʻchur, yaʼni Qapagʻan xoqon oʻtiradi. U jiyani Moʻgʻilonni xoqonlikning gʻarbiy hududlarida yashovchi tardushlar hukmdori — shadi etib tayinlaydi hamda uning zimmasiga muhim harbiy masalalarni hal etish vazifasini yuklaydi. 701 i. Moʻgʻilon 16 yoshli inisi Kultegin bilan birga Chuy vodiysiga yurish qiladi va u yerdagi qabilalarni boʻysundiradi, Sharqiy Baykalortidagi bayirqu qabilasi isyoni bostiriladi (705 yil). Dono Toʻnyuquqning qiziga uylangan Moʻgʻilon 704 yil Gʻarbiy xoqonlik qoʻshinlari bilan Yenisey (Enasoy) daryosining yuqori oqimidagi chik hamda az qabilalarini magʻlub etadi. Maʼlum fursatdan soʻng u hozirgi Tuva yerlarini ham qoʻlga kiritadi. 716 i. Qapagʻan xoqon bayirqu qabilasi vakillari tomonidan oʻldirilgach, Moʻgʻilon ukasi Kulteginning saʼyharakatlari tufayli xoqonlik taxtiga oʻtiradi va Bilga xoqon laqabini oladi. Bilga xoqon Kulteginni bosh qoʻmondon, Toʻnyuquqni esa bosh maslahatchi etib tayinlaydi. Bilga xoqon Qapagʻan xoqon davrida maʼlum darajada yoʻqotilgan imkoniyatlarni qayta tiklashga, turkiy qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro janjal va nizolarga chek qoʻyishga, ularni yagona davlat tevaragida birlashtirishga, tashqi hujumlarni daf etishga qodir harbiy kuchlarni, qisqa muddatga boʻlsada, barpo etishga erishadi. Bilga xoqon 734 yil zaharlab oʻldirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bernshtam A. N., Sotsialnoekonomicheskiy stroy orxonoyeniseyskix tyurok v VI VIII vv., L., 1946; 
 Bichurin N. Ya. (Iakinf), Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1 3, M.L., 1950 1953; 
 Malov S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M.—L., 1951;
 Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.
 Hamidulla Dadaboyev.

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:684-yilda tugʻilganlar
Turkum:734-yilda vafot etganlar
Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:Ashina sulolasi
Bilga xoqon bitiktoshi

Bilga xoqon bitiktoshi — marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi. Bilga xoqon sharafiga qoʻyilgan (735-yil). Ulan Batordan 400 km janubdagi Qorabalgʻasun shahrining xarobalaridan taxminan 40 km shimolda joylashgan. Boʻyi 3 m 45 sm, eni 1 m 74 sm, qalinligi 72 sm. 

Bilga xoqon bitiktoshi 80 satrdan iborat: 41 satri toshning yuz tomoniga, 15 satrdan 30 satr ikki yon tomoniga, 7 satr orqa tomoniga, 2 satr toshning tarashlangan 2 qirrasiga yozilgan. Mazkur bitiktoshni Kultegin bitiktoshi bilan birga 1889-yilda rus olimi N. M. Yadrinsev Moʻgʻulistonning Kosho Saydam vodiysida Koʻkshin Urxun daryosi boʻyidan topgan. Yodgorlik matni nemis, fransuz, dan, ingliz va rus tillariga tarjima qilingan, turk va oʻzbek tillarida tavsif etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Malov S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M., 1951; Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
Biliverdin

thumb|Uzoq-qizil va yaqin infraqizil lyuminestsent Ubiquitinatsiyaga asoslangan hujayra aylanishi ko'rsatkichi. 

Biliverdin — 1lot. bills oʻt (safro) va frans. vert (ved) — yashil — oʻt (safro) pigmentlaridan biri; yashil kristall modda, umurtqali hayvonlar jigari, talogʻi va koʻmigining makrofaglarida gemoglobin parchalanishidan verdoglobin hosil boʻladi, bu modda parchalanganda esa globin, temir va B. ajralib chiqadi. B. qaytarilganda bilirubin hosil boʻladi. Umurtqasiz hayvonlar (chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, hasharotlar)da ham B. topilgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilignost

Bilignost (Bilignostum) — oʻt pufagi va oʻt yoʻllarini rentgenda tekshirib, suratini olish uchun ishlatiladigan kontrast modda. Adipinat va triyodmetaaminobenzoat kislota hosilasi. Oq kristall poroshok, suvda yaxshi eriydi. Tarkibida yod koʻpligiga karamay, uncha zaharli emas. Organizm yodga ortiqcha sezgir boʻlganda, jigar faoliyati izdan chiqqanda, Bazedov kasalligi avj olganda B.ni ishlatish yaramaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilik

Bilik – 1) qadimgi turkiy qavmlarda ilm, bilish, hikmatli soʻz, dono maslahat maʼnosini anglatuvchi soʻz. Mahmud Qoshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“, Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilig“ asarlarida koʻp qoʻllangan. 2) Chingizxon hayot chogʻida aytgan va yozib qoldirilgan hikmatli soʻzlar majmui. B. moʻgʻul xonlari oʻrtasida zoʻr eʼtiborga ega boʻlgan va dare sifatida oʻqitilgan. Xitoyda bir vaqtlar daʼvogarlardan kimni taxtga oʻtqazish masalasi oʻrtaga qoʻyilganda, B.ni qay darajada bilishini sinab koʻrish lozim topilgan va B.ni yaxshi bilganlardan biri taxtga oʻtqazilgan. Chingizxon B.laridan ayrimlari Rashiduddinning „Jome attavorix“ kitobining ilovasida keltirilgan. B.ning bizgacha yetib kelgan dastlabki yigʻindisi – „Mongol un Niucha tobchon“ („Moʻgʻullarning sirli tarixi“) 1240-yilda tuzilgan boʻlib, mulk, oila, nikoh, jinoyat va jazo, maʼmuriy hamda boshqa huquqiy meʼyorlarni oʻz ichiga olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil