Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Berlin devori

thumb|Berlin devori (1986 yil)
thumb|Berlindagi devor xaritasi
Berlin devorining qulatilishi (1989) — Ikkinchi jahon urushi oqibatida ikkiga boʻlinib ketgan Germaniyaning qayta birlashishining boshlanishi. Sotsialistik jamiyat qurish yoʻlini tutgan Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR)ning ijtimoiy turmush darajasi rivojlangan davlatlardagiga nisbatan ancha orqada qoldi. Gʻarbiy Germaniya esa urush asoratini tezda bartaraf etib, jahonning taraqqiy etgan mamlakatlari qatoridan oʻrin egalladi. Nemis xalqining birlashish orzusi 1989-yilning soʻngida taqiq ramzi boʻlmish Berlin devorining buzilishi bilan ushaldi. Yer yuzida "sovuq urush" xavfi kamaygani, jahon tinch oʻzgarishlar davriga kirgani, bir-biriga zid tuzumlar oʻrtasidagi ixtilofning barham topishi, qurolsizlanish va iqtisodiy hamkorlik yoʻlidagi ilk qadamlar ikki Germaniya davlatining qoʻshilishiga zamin hozirladi. Bu harakat 1990-yil aprel—may oylarida GDR va Germaniya Federativ Respublikasi (GFR) hukumatlari tomonidan shartnomalarning imzolanishi hamda GDR xalq palatasining Germaniya Demokratik Respublikasi GFR tarkibiga qoʻshilishi haqidagi 1990-yil 3-noyabr qarori bilan muvaffaqiyatli yakunlandi.

Turkum:Chegara toʻsiqlari
Berlin kongressi

Berlin kongressi (1878) – Berlinda chaqirilgan xalqaro kongress. Unda Buyuk Britaniya, Avstriya-Vengriya, Rossiya, Germaniya, Fransiya, Italiya va Turkiya qatnashgan. Bolkrnda yirik slavyan davlati – Bolgariyaning paydo boʻlishi va u yerda Rossiya mavqeining oshishi Avstriya-Vengriya va Angliyaga maqbul boʻlmadi. Shuning uchun ham kongress Avstriya-Vengriya va Angliya tashabbusi bilan chaqirildi. Rossiya-Turkiya urushida zaiflangan hamda Germaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlanmagan Rossiya kongress chaqirilishiga rozi boʻldi. Buyuk davlat vakillari tomonidan kongreseda imzolangan Berlin traktati (bitimi) (1878-yil 13.7) Rossiya manfaatlariga zid edi. Bitimga muvofiq, Bolgariya Turkiyaning avtonom oʻlkasi, deb eʼlon qilindi. Chernogoriyaga tegishli qirgʻoqlar esa Avstriya-Vengriya nazorati ostiga olindi. Chernogoriya, Serbiya va Ruminiya mustaqil davlatlar boʻlmb qoldi. Botumi, Kare, Ardaxon Rossiyaga oʻtdi, Botumi barcha davlatlarning savdo kemalari uchun ochiq port deb eʼlon qilindi. Berlin kongressi traktati Bolqon urushlarigacha (1912—13) oʻz kuchini saqladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Berlin konferensiyasi

180px|thumb|konferensiya
Berlin konferensiyasi (Potsdam konferensiyasi) (1945-yil, 17-iyul — 2-avgust, Potsdam shahri) —ikkinchi jahon urushida gʻalaba qozongan davlatlarning boshliqlari — Iosif Stalin (SSSR), Harry Truman (AQSH) va Winston Churchill (28-iyuldan — Clement Attley, Buyuk Britaniya) ishtirok etgan konferensiya. Berlin konferensiyasi maqsadi urushdan keyingi dolzarb xalqaro muammolarni hal etishdan iborat edi.
Berlin konferensiyasi Yevropaning urushdan soʻnggi tuzilishi masalalari yuzasidan qaror qabul qildi. Germaniyani toʻla demilitarizatsiyalash, uning monopoliyalarini yoʻq qilish. fashistlar hujumiga uchragan davlatlarga urush natijasida yetkazilgan zararni qoplash uchun toʻlanadigan reparatsiya, Polshaning gʻarbiy chegaralari toʻgʻrisida qaror chiqardiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Berlin operatsiyasi

Berlin operatsiyasi – Ikkinchi jahon urushi davrida amalga oshirilgan eng yirik harbiy operatsiyalardan biri (1945 i. 16.4.—8.5). 1-va 2-Belorussiya va 1-Ukraina (qoʻmondonlar – G. K. Jukov, K. K. Rokossovskiy, I. S. Konev) frontlari qoʻshinlari nemis qoʻshinlarining Oder, Neyse daryolari boʻylari va Zelov tepaliklaridagi mudofaasini yorib oʻtib dushmanning Berlin va Berlinning janubi sharqrogʻidagi yirik guruhlarini qurshab oldi, soʻng qattiq janglarda ularni yoʻq qildi. Sobiq Ittifoq qoʻshinlari 30 aprelda shturm bilan reyxstagni egalladi. 2-mayda Berlin garnizonining omon qolgan qismi taslim boʻldi. 8-mayda Germaniya qoʻmondonligi vakillari Berlinda fashistlar Germaniyasi qurolli kuchlarining soʻzsiz taslim boʻlgani xususidagi hujjatni imzoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Berlin pakti

Berlin pakti (1940.7.9) – Germaniya, Italiya va Yaponiya davlatlari oʻrtasida tuzilgan harbiysiyosiy bitim. U 10 yillik muddatga moʻljallangan boʻlib, dunyoni uch davlat oʻrtasida qayta boʻlib olish uchun til biriktirish edi. Germaniya va Italiya Yevropada, Yaponiya esa Osiyoda „yangi tartib“ oʻrnatmoqchi boʻldi. Berlin paktiga keyinchalik Germaniya va Yaponiyaga tobe bir qator davlatlar: Vengriya, Ruminiya, Slovakiya, Bolgariya, Yugoslaviya (hukumat oʻzgarishidan keyin Yugoslaviya paktdan chiqqan), Finlandiya, Ispaniya, Tailand, Xorvatiya, ManchjouGo va Xitoyning yaponlar bosib olgan hududidagi Van Szinvey „hukumati“ ham birin ketin qoʻshildi. Berlin pakti agressiv rejalar bilan uzviy bogʻlangan edi. Ikkinchi jahon urushidan soʻng Berlin pakti barham topdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Berlin universiteti

Berlin universiteti, Gumboldt nomidagi Berlin universiteti — Germaniyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1809-yil tashkil etilgan. Dastlabki yillar unga Vilgelm fon Gumboldt bevosita ragʻbarlik qilgan. 1816-yil vnt nomini olgan. 1946 i. A. va V. Gumbolltlar nomi berilgan. Bu universitetda falsafa, tabiiy fanlar, matematika, huquq, iqtisod, pedagogika, teologiya, tibbiyot, veterinariya, qishloq xoʻjaligi va boshqa fakultetlar bor. Untda 18 mingga yaqin talaba oʻqigan, 2 mingga yaqin oʻqituvchi ishlagan (1990- yillar oxiri).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Olmoniyadagi universitetlar‎
Berlin-Rim oʻqi

thumb
"Berlin-Rim oʻqi" – 1936 yil 25 oktabrda Berlinda imzolanib, Germaniya bilan Italiya oʻrtasida tuzilgan harbiy-siyosiy bitim. Bitimga muvofiq, Germaniya Efiopiyaning Italiya tomonidan bosib olinishini eʼtirof qildi. Har ikki tomon Ispaniyaning Franko hukumatini tan olganliklarini eʼtirof etishdi va unga harbiy yordam koʻrsatish boʻyicha chora-tadbirlar belgilashdi, Bolqon va Dunayboʻyi davlatlarni iqtisodiy jihatdan asoratga solish rejalarini tuzishdi. 1936-yil 25-noyabrda „Kominternga qarshi pakt“ga Germaniya bilan Yaponiyaning imzo qoʻyishi „Berlin-Rim oʻqi“ning davomi boʻldi.

 Yana qarang 

 Antanta

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Turkum:Ikkinchi Jahon Urushi
Hector Berlioz

Hector Berlioz (1803.11.12, La Côte-Saint-André — 1869.8.3, Parij) — fransuz kompozitori, dirijyor, musiqa tanqidchisi, romantik programmali simfoniya ijodchisi. Parij konservatoriyasida oʻqigan (1826—30). 5 qismli "Fantastik simfoniya"ni ijod etgan. "Sardanapal" kantatasi uchun Katta Rim mukofotiga sazovor boʻlgan. 30-yil iyul inqilobi qurbonlarining yodnomasi boʻlgan "Tantanali motam simfoniyasi" (1840), "Troyaliklar" dulogiya ("Qoʻsh opera")si mashhur (1855—59). 1856-yildan Fransiya instituti (Akademiya) aʼzosi. Bayron asari boʻyicha alt va orkestr uchun yozgan "Garold Italiyada" simfoniyasi (1834), katta simfonik orkestr bilan toʻrtta mis damli sozlar orkestri uchun "Rekviyem"i (1837), "Benvenuto Chellini" romantik operasi (1838), "Faustning qoralanishi" (Gyote asari asosida) dramatik afsona opera — oratoriyasi (1846), "Beatriche va Benedikt" operasi (Shekspir asari asosida, 1862) Berliozning harakterli asarlaridandir. Hector Berlioz ijodiy faoliyati bilan Yevropa musiqa sanʼati taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1803-yilda tugʻilganlar
Turkum:1869-yilda vafot etganlar
Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Bermamit

Bermamit — Katta Kavkazning shimoliy yon bagʻridagi plato. Kislovodskdan 30– 40 km chamasi janubi gʻarbda. Qoyali tizma sistemasida. Tepasi yuqori yura ohaktoshlaridan tarkib topgan. Asosiy plato — Katta Bermamitning balandligi 2591 m gacha. Kichik Bermamitning balandligi 2643 m. Karst rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bern

thumb|326x326px|Bern
Bern — jalablar davlati:Shveysariya poytaxti, Bern kantonining maʼmuriy markazi. Mamlakatning markaziy qismida, Aare daryosining har ikki sohilida joylashgan. Aholisi 140 ming kishi, shahar atrofi bilan birga 300 ming (1995), ko'pchiligi nemis tilida soʻzlashadi.

Bernga 1191-yil asos solingan. 1218-yildan imperiyaning erkin shahri. 1353-yil Shveysariya konfederatsiyasiga qoʻshildi. 1848-yildan Shveysariya poytaxti.

Bern asosan maʼmuriy shahar. Sanoat taraqqiyoti jihatidan Syurix. Bazel shaharlaridan keyinda turadi. Bernda elektro texnika va aniq mashinasozlik (telefon, priborlar, elektr apparaturalari, poligrafiya mashinalari va boshqalar), toʻqimachilik, trikotaj, oziq-ovqat sanoati: yog'ochsozlik, poligrafiya korxonalari mavjud. Muhim transport yoʻllari tuguni. Mamlakatni Gʻarbiy Yevropa shaharlari bilan bogʻlaydigan bir necha temir yoʻl va avtomobil yoʻllar Berndan boshlanadi. Xalqaro aeroport bor. Shaharda bir qancha xalqaro tashkilotlarning markaziy organlari — Jahon pochta ittifoqi byurosi (1874-yildan), Xalqaro telealoqa ittifoqi, Mualliflik huquqini muhofaza qilish xalqaro ittifoqi, Xalqaro transport ittifoqi byurosi va boshqa joylashgan. Unt (1834-yildan), Shveysariya milliy kutubxonasi, konservatoriya, teatr (1903-yildan), ilmiy tadqiqot muassasalari, musiqa maktablari, kutubxonalar, muzeylar (Shveysariya, Alp togʻlari, Tarix, Badiiy va boshqalar) bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan shahar boshqarmasining binosi (ratusha, 1406—17), SanktVinsens sobori (1424—1588) va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan. Bernning mamlakatning boshqa shaharlari kabi moliyaviy faoliyati dunyo ahamiyatiga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Charles XIV

Bernadot Jan Batist (1763-1844) — Fransiya marshali (1804), 1818—44 yillarda qirol Karl XIV Yuxan nomi bilan Shvesiya taxtini boshqarib, bernadotlar sulolasiga asos solgan. Fransiyaning inqilobiy urushlari davrida diviziya komandiri boʻlgan. Napoleon armiyasida korpus qoʻmondoni. Gollandiyada qoʻlga olingan shved asirlarini ozod etgani uchun Shvesiyada dovruq qozongan. 1810-yil Napoleon B.ni isteʼfoga chiqargan va 1810-yil avgustda Shvesiya riksdag" tomonidan taxt vorisligiga saylaigan. 1813-yil Napoleonga qarshi koalitsiyaga qoʻshilgan va shved armiyasining Fransiyaga qarshi urushida qatnashgan. Rossiyaga nisbatan doʻstona siyosat yurgizgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bernadotlar

Bernadotlar – hozirgi shved qirollari sulolasi. Sulola asoschisi – Fransiya marshali J. B. Bernadot boʻlib, u 1810-yilda shved riksdaga tomonidan Karl XIIJ ninig shahzoda-valiahdi qilib saylangan. Shvesiyada Bernadotlar sulolasining qaror topishi mamlakatni burjua monarxiyasiga aylanishini tezlashtirgan. Bernadotlar vakillari: Karl XIV Yuxan (1818—44 yillarda hukmronlik qilgan). Oskar I (1844—59), Karl XV (1859-72), Oskar II (1872-1907), Gustav V (1907—50) va Karl XVI Gustav (1973-yildan qirol).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sulolalar
Bernal Jon Dosmond

Bernal Jon Dosmond (1901 — 1971) — ingliz fizigi va jamoat arbobi. Ilmiy ishlari rentgen tuzilishi tahliliga oid metallar, oqsillar, garmonlar, viruslar, suyuqliklar tuzilishini tekshirgan. Fanshunoslik boʻyicha ilmiy ishlar qilgan. 1959-1965-yillarda Jahon Tinchlik Kengashi Prezidiumi prezident ijrochisi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Bernini Jovanni Lorenso

BERNINI Jovanni (Jan) Lorenso (1598.7.12, Neapol1680.12.11, Rim) — italiyalik meʼmor va haykaltarosh, barokko uslubining yirik vakili. B. yaratgan meʼmoriy obidalar oʻzining keng fazoviy makonni egallashi, dabdabali va serbezakligi, perspektiva imkoniyatlaridan erkin va dadil foydalanilgaii hamda sanʼatlar uygʻunligining yaxlitligi bilan ajralib turadi (Rimdagi Sant Andrea al Kvirinale cherkovi, 1653—58; Avliyo Pyotr maydoni majmuasi, 1657—63). Bular Rimning meʼmoriy qiyofasini shakllanishida muhim rol oʻynaydi. Oʻz ijodida meʼmorlik va haykaltaroshlikni oʻzaro uygʻunligiga intildi, shu maqsadda turli xom ashyo, rang berish, nur imkoniyatlaridan unumli foydalana oldi (Avliyo Pyotr sobori ichki bezaklari va undagi Avliyo Pyotr minbari, 1657—66), haykaltaroshlikda marmarga ishlov berib, silliqlab yaratilgan asar taʼsirchanligini oshirishga muyassar boʻldi, naturaga juda oʻxshashini taʼminlab, odam terisiga xos mayinlik va yaltiroqlik, matolarning oʻziga xos sifatini nihoyatda ustalik bilan koʻrsata oldi. B. ijodida barokko dabdabali portretining oʻziga xos turi shakllandi, u haqqoniyligi, oʻtkir ruhiy holati va bezaklarga boyligi bilan ajralib turadi ("Lyudovik XIV", marmar, 1665). B. ijodi 17—18-asrlar Yevropa sanʼatiga katta taʼsir koʻrsatdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Italiya
Leonard Bernstein

Leonard Bernstein (1918-yil 25-avgust, Lawrence – 1990-yil 14-oktyabr, Nyu-York) – AQSh bastakori, pianinochisi, dirijyor, musiqa targʻibotchisi. 1943-yildan boshlab Nyu-Yorkdagi simfonik orkestrlarni boshqarib, Amerika, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrollarda boʻlgan. 1954-yildan teleekran orqali doimiy suhbatlar uyushtirib, jahon musiqasi durdonalarini izchil targʻib qilib kelgan. Bastakor sifatida Bernstein deyarli barcha janrlarda ijod qilgan. Bernsteinning mashhur myuzikllari orasida „Westside Story“ („Vestsayd voqeasi“) (1957) koʻp mamlakatlarda sahnalashtirilgan, uning asosida film yaratilgan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik bastakorlar
Turkum:Harvard universiteti bitiruvchilari
Bernulli

Bernulli (Bernoulli) — shveysariyalik olimlar oilasi. Jahonga 11 olim yetkazib bergan. Fanga salmoqli hissa qoʻshgan vakillari:

 Yakob Bernulli (1654— 1705) — matematik, Bazel universiteti professor (1687). Ukasi Iogann Bernulli bilan birga variatsion hisobga asos solgan. Uning nomi bilan ataluvchi ehtimollar nazariyasi teoremasini isbot qilgan. Fizika sohasida ham tadqiqotlar olib bor gai;
 Iogann Bernulli (1667—1748) — matematik, Bazel universiteti professor (1705), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi. Differensial va integral hisobni yaratishda faol qatnashib, uni birinchi marta izchil bayon qilgan. Differensial tenglamalarni yechish usullarini ham ishlab chiqqan. I. Bernulli geodezik chiziqlar haqidagi klassik masalani taʼriflagan va ularning uziga xos geometrik xossasini topgan, keyinchalik ularning differensial tenglamalarini ham chiqargan. Mexanikada ham yirik kashfiyotlari bor (zarb nazariyasi, jismning toʻsiqli muhitdagi harakati, muvozalatning analitik qoidasi);
 Daniil Bernulli (1700—82) — Iogann Bernullining oʻgʻli, matematika va mexanika bilan shugullangan. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi. Algebraik tenglamalarni qaytma qatorlar yordamida yechish usulini ishlab chiqqan, xususiy hosilali diffenensial tenglamani yechish uchun trigonometrik qatorlarni qoʻllagan (qarang Furye qatorlari). Ideal suyukdiklar turgʻun harakatining asosiy tenglamasi uning nomi bilan ataladi. U Parij Fanlar akademiyasining matematika va fizikadan eng yaxshi asarlar uchun beriladigan mukofoti bilan 10-marta taqdirlangan.

 Yana qarang 

 Bernulli tenglamasi
 Bernoulli sonlari

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Matematiklar
Turkum:Mexaniklar
Bernulli sxemasi

Bernulli sxemasi — ehtimollar nazariyasip" qoʻllaniladigan tajribalarning mustaqil takrorlanishini ifodalovchi asosiy matematik modellardan biri. Bernulli sxemasi Misolida ehtimollar nazariyasining muhim qonunlari (mas, katta sonlar qonuni) ochilgan. Ya. Bernulli nomi bilan atalgan.

 Yana qarang 

 Bernulli

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bernulli tenglamasi

thumb|308x308px
Bernulli tenglamasi — gidrodinamikaning asosiy tenglamasi. Suyuqlik oqimi barqaror (statsionar) boʻlganda suyuqlikning oqish tezligi v bilan bosimi r orasidagi munosabatni ifodalaydi. Bernulli tenglamasi ga koʻra suyuqlik koʻndalang kesimi oʻzgaruvchan gorizontal quvurdan oqayotgan boʻlsa, quvurning tor joylarida suyuqlikning tezlign kattaroq, bosimi kichikroq va, aksincha, quvurning keng joylarida bosimi kattaroq, tezligi kichikroqboʻladi. Bernulli tenglamasi gidravlika masalalarini yechishda, mas, quvurning biror koʻndalang kesimidan vaqt birligida oqib oʻtayotgan suyuqlik (yoki siqilgan gaz) miqdorini hisoblashda ishlatiladi. Buning uchun Pito naychasi yordamida suyuqlikning bosimi aniqlanadi. Bernulli tenglamasi ning gidravlika va texnika, gidrodinamikada muhim ahamiyati bor. Hajm birligidagi suyuqlik energiyasining saqlanish qonunidan foydalanib D. Bernulli chiqargan (1738).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduard Bernstein

Eduard Bernstein (1850-yil 6-yanvar – 1932-yil 18-dekabr) — Germaniya sotsialdemokratik partiyasining yetakchilaridan biri. Partiya markaziy organi "Sotsial-demokrat" gazetasining muharriri (1881–1990). 1990-yillar oʻrtasidan marksizm bilan aloqasini uzdi, uning nazariy asoslarini eskirgan, deb keskin tanqid qildi. Kapitalizm inqirozi muqarrarligini, proletariat inqilobi va diktaturasi haqidagi Marks taʼlimotini, ilmiy sotsializm nazariyasini rad etdi.

Eduard Bernstein ishchilar sinfi ishlab chiqarishni sotsialistik asosda uyushtirishning uddasidan chiqa olmaydi, sinfiy kurash esa supa boradi. lsb taʼkidladi. Rossiyada „Oktabr inqilobi“dan keyin lemipizmga va sotsializm qurilishiga qarshi mafkuraviy kurash olib bordi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1850-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Davlat arboblari
Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar
Beros

Beros (yun., bobilcha Belrushu) (miloddan avvalgi taxminan 350—280) — bobillik tarixchi, maʼbud Marduk ibodatxonasi kohini. Bobildagi harbiy harakatlar munosabati bilan Yunonistonga qochib borib. Kos o.da astrologiya maktabi ochgan. Vataniga qaytgach, mahalliy rivoyatlar va tarixiy anʼanalar asosida podsho Antiox 1 ga atab yunon tilida Bobil tarixini yozgan. B. asarlari bizning davrimizgacha yetib kelmagan. Asarning (koʻp holda faktlar buzib koʻrsatilgan) ayrim parchalari antik va Vizantiya tarixchilari asarlaridan joy olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bersim

Bersim, misr sebargasi (Trifolium alexandrinum) – dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, yem-xashak ekini. Baʼzan koʻkat oʻgʻit uchun ham ekiladi. Misr, Pokiston, Hindiston, AQShda, shuningdek Oʻzbekistonning sholikor hududlarida keng tarqalgan. Bersim oʻqildizli (1 —1,5 m gacha chuqurlikka kiradi) oʻsimlik. Poyasining balandligi 80—100 sm, sershox, toʻgʻri oʻsadi. Barglari mayda, uzun bandda joylashgan. Toʻpgulli yumaloqchoʻziq (uz. 2—4 sm), gullari oq, pushti, sargʻish rangda. Mevasi bir urugʻli dukkak. Urugʻlari yaltiroq sariq rangda (1000 dona urugʻining vazni 2,8—3,5 g). Urugʻi 6— 8° da unib chiqadi. Pichani yumshoq, xushxoʻr. Tarkibida 9,3% protein, 2.4% yog, 46,0% uglevodlar bor. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Kuzda yoki bahorda ekiladi. Urugʻlik ekish meʼyori 12–16 kg/ga. Gullay boshlaganda oʻriladi. Hosildorligi 70—80 s/ga, bir yilda uch-toʻrt bor oʻriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Bertels

Bertels Yevgeniy Eduardovich (1890-yil 13-dekabr yoki 25-dekabr, Peterburg — 1957-yil 7-oktyabr, Moskva) – sharqshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi (1956). Turkmaniston Fanlar akademiyasi (1951) faxriy aʼzosi.

Oʻzbekistonda (1944) va Tojikistonda (1946) xizmat koʻrsatgan fan arbobi, professor (1928), filologiya fanlari doktori (1935). Peterburg universitetining ququqshunoslik (1914) va sharq (1918) fakultetlarini tamomlagan. Fanlar akademiyasi Osiyo muzeyi (keyinchalik Sharqshunoslik instituti)da (1918—42, 1946-yildan umrining oxirigacha), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida, ayni vaqtda Oʻrta Osiyo davlat untida (1942—46) ishlagan. B. Yaqin va Oʻrta Sharqxalqlari, ayniqsa turkiy xalklar madaniyati, tili, adabiyoti, tarixiga oid nlmiy ishlar yaratgan. Sufnylik tariqati va adabiyotiga ayuhida eʼtibor bergan. Mazkur sohalar boʻyicha matnshunoslik maktabi asoschilaridan biri. Firdavsiy (1935), Nizomiy (1940), Navoiy (1948), Jomiy (1949) ijodi haqida monografiyalar yaratgan. Nizomiyning „Iskandarnoma“ asarining ilmiytanqidiy matnini tayyorlagan (1948), Firdavsiy „Shohnoma“sining ilmiytanqidiy matnini tayyorlashda rahbarlik qilgan. Fors, oʻzbek, tojik, turkman i tarixidan ocherklar yozgan (1928—35). Oʻzbek yozuvchilari, jumladan Oybek va uning „Navoiy“ romani haqida ilmiy tadqikrtlar olib borgan.

 
 Izbrannie trudi 1t. 1—5, Moskva, 196086.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bertels Yevgeniy Eduardovich (Bibliograficheskiye ocherki o deyatelyax obshestvennix nauk Oʻzbekistana, |t. 1, T., 1976.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Kishilar
Turkum:1890-yilda tugʻilganlar
Turkum:1957-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekistonlik sharqshunoslar
Turkum:Rossiyalik sharqshunoslar
Turkum:Shohnoma
Bertilon Alfons

thumb|1911-yilda Fransiyada Bertillon tizimi bo‘yicha dars
thumb|1911-yilda Fransiyada Bertillon tizimi bo‘yicha dars
Alphonse Bertillon (talaffuzi:Alfons Bertillon; fransuzcha: bɛʁtijɔ̃; 1853-yil 22-aprel – 1914-yil 13-fevral) – fransuz politsiya xodimi va biometrik tadqiqotchi boʻlib, antropologik usul boʻlgan antropometriyani huquqni muhofaza qilish sohasida qoʻllagan va jismoniy oʻlchovlarga asoslangan identifikatsiya tizimini yaratgan.

Antropometriya politsiya tomonidan jinoyatchilarni aniqlashda qoʻllangan birinchi ilmiy tizim edi. Oʻsha paytgacha jinoyatchilar faqat ismi yoki fotosurati orqali aniqlanardi. Ushbu usul oxir-oqibat barmoq izlari yordamida aniqlash tizimi bilan almashtirildi.

U shuningdek, mug shot (jinoyatchilarni suratga olish) tizimining ixtirochisidir. Jinoyatchilarning suratga olinishi 1840-yillarda, fotografiya ixtirolari keng ommaga taqdim qilinganidan bir necha yil oʻtib boshlanadi, lekin1888-yilda Bertillon bu jarayonni standartlashtirishga erishadi.

Uning notoʻgʻri dalillari mashhur Dreyfus ishida Alfred Dreyfusni notoʻgʻri ayblanib, hukm qilishda qoʻllanilgan.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

The Adventure of Criminalistics (Dobrodružství kriminalistiky)
Criminocorpus: Alphonse Bertillon and the Identification of Persons 1880–1914*
Example of Bertillon Measurements in practice
Instructions signalétiques by Alphonse Bertillon
Ajdodlarning jinoyat yozuvlari — Bertillon kartochkalari.

Turkum:Fransuzlar
Turkum:1853-yilda tugʻilganlar
Marcellin Berthelot

Pierre Eugène Marcellin Berthelot (1827.25.10—Parij 1907.18.3)—fransuz kimyogari va jamoat arbobi. Termokimyo asoschilaridan biri. Glitserin bilan yogʻ kislotalaridan tabiiy yogʻlarga yaqin birikmalarni sintez qilgan. Glitserinning uch atomli spirt ekanligini, etilendan sulfat kislota ishtirokida etil spirti olish mumkinligini isbotlagan (1854), Berthelot oddiy uglevodorodlardan metan, etilen, atsetilen, benzol va boshqalarni sintez qilgan. 1867-yilda vodorod yodid bilan organik moddalarni kaytarishning umumiy usulini ishlab chiqqan. Berthelot yoqilgʻilarning issiqlik berish qobiliyatini oʻlchash uchun kalorimetrik bombani ixtiro qilgan. Berthelot 1861-63-yillarda fransuz kimyogari L. Pean de Senjil bilan hamkorlikda spirt va kislotalardan murakkab efir hosil boʻlish tezligi ustida ishlar olib borib, kimyoviy kinetikata muhim hissa qoʻshgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1827-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:18-martda vafot etganlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Bertolle Klod Lui

BERTOLLE (Berthollet) Klod Lui (1748-yil, Talluar, Savoyya 1822-yil Parij) — fransuz kimyogari, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1780), kimyoviy muvozanat qaqidagi taʼli.motga asos solgan olimlardan biri. Ammiak (1785), sianid kislota (1786), vodorod sulfid (1788) tarkibini aniqlangan. Gazlamalarni xlor bilan oqartirishni tavsiya etgan va uning nomi bilan yuritiladigan bertolle tuzi— kaliy xlorat (KS1O3) olish usulini kashf qilgan, uzluksizlik prinsipini kimyoga tatbiq etgan. Bertolle fransuz burjua revolyutsiyasi vaqtida oʻqdori (porox), loʻlat va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishda ishtirok etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Olimlar haqidagi chala maqolalar
Bertolle tuzi

Bertolle tuzi — kaliy xlorat KClO3,Bertole tuzining parchalanish reaksiyasi: 2KClO³=2KCl+3O²

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bertollidlar

Bertollidlar — tarkibi doimiy va karrali nisbatlar qonuniga mos kelmaydigan kimyoviy birikmalar. K. Bertolle nomi bilan atalgan (qarangDaltonidlar va bertollidlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berton

Berton—kechki serhosil olxoʻri navi. Amerikadan keltirilgap. Daraxti oʻrtacha kattalikda, balandligi 5–6 m. Bargi teskari tuxumsimon, qalin, toʻq yashil. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (40—60 g), toʻq binafsha rangda. Eti tigʻiz, xushxoʻr, taʼmi nordonroq. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati ekilgandan keyin 6yili hosilga kiradi. Aprel oʻrtalarida gullaydi, sentabrda pishadi. Tarkibida 11,5% qand bor. Tupi 60–150 kg hosil beradi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, sharbatlar, jem, murabbo tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti – fan va texnika sohasidagi mukofot. Ayrim olim yoki olimlar guruhiga ilmfan taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshadigan, yuksak amaliy ahamiyatga molik boʻlgan, respublika ilmfani va texnikasining jahon yutuklari darajasiga chiqishini taʼminlaydigan tadqiqotlar; respublika ilmiytexnika das, loyihalarini amalga oshirishda jiddiy natijalarga erishganlik; oʻz koʻrsatkichlariga koʻra eng yaxshi jahon namunalari darajasidagi yoki ulardan yuqori boʻlgan texnika, materiallar va texnologiyalarning yangi ni ishlab chiqqanlik, joriy etganlik va ishlab chiqarishda oʻzlashtirganlik; moddiy, tabiiy, mehnat resurslarining koʻplab tejalishini, atrof muhit muhofazasini taʼminlovchi texnologiyalarni yaratganlik va joriy etganlik; Oʻzbekistonning maʼnaviy merosi va uni rivojlantirish istiqbollarini, jamiyatning madaniy va ijtimoiy taraqqiyotini chuqur anglashga koʻmaklashadigan ijtimoiygumanitar fanlar sohasidagi alohida muhim yutuqlar; jamoatchilik tomonidan keng eʼtirof etilgan, uch va undan ortiq marta nashr qilingan, oʻzida yangi ilmiy gʻoyalarni mujassamlashtirgan, oliy oʻquv yurtlari uchun moʻljallangan original darsliklar uchun beriladi.

Dastlab OʻzSSR Davlat mukofoti sifatida 1967-yil 6-sentabrda taʼsis etilgan. 1991-yil 5-martdan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 13-fevraldagi qarori bilan taʼsis qaroriga oʻzgartirishlar kiritilgan.

Mukofotga taqdim etilgan ishlarni tavsiya qilish, muhokamadan, ekspertizadan oʻtkazishni tashkil etish va mukofotlash bilan bogʻliq boshqa ishlarni bajarish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Fan va texnika sohasida Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tuzilgan.

Mukofot Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni bilan har 3 yilda Mustaqillik bayrami arafasida beriladi. Mukofotlanganlarga Abu Rayhon Beruniy tasviri tushirilgan faxriy nishon va tegishli guvohnoma topshiriladi. 1996 yilga qadar 407 kishi shunday mukofotga sazovor boʻlgan.

1992-yilda mukofotlanganlar.

1996 yilgi sohiblari.
 

Turkum:Oʻzbekiston davlat mukofotlari
Beruniy ziji

Beruniy ziji — Beruniy tuzgan yulduzlar jadvali. Unda 1029 ta yulduzning koordinatalari va yulduz kattaliklari berilgan. K. Ptolemey va arab olimi asSoʻfi jadvallariga asoslanib tuzilgan; unda yulduzlarning vaziyatlari ekliptik koordinata tizimida (Q10’ aniqlikda) berilgan. Beruniy oʻz zijini Gʻazna sultopi Masʼudga atab yozgan "Masʼud qonuni" asariga (1030-yil) kiritgan. Beruniy ziji birinchi marta "Masʼud qonuni"ning bir necha qoʻlyozmalari asosida Hindistonning Haydarobod shahrida arab tilida nashr qilingan. Rus tilida birinchi marta 1962-yil bosildi. Oʻzbekistonda rus va oʻzbek tillarida 1973-yil nashr qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jöns Jacob Berzelius

Yene Yakob Berselius (Jöns Jacob Berzelius) (1779.20.8 Veversunda — 1848.7.8, Stokgolm) — shved kimyogari va mineralogi. Upsal universiteti meditsina doktori (1802). Stokgolm universiteti professor (1807), Stokgolm Fanlar akademiyasi aʼzosi (1808), prezidenti (1810) va doimiy kotibi (1818-yildan). Atomizm nazariyasini tajribada asoslash, uni rivojlantirish va kimyoga tatbiq etishda B.ning xizmati katta boʻldi. Oksidlarni analiz qilib, karrali nisbatlar qonuninn boyitdi. 1818-yil 46 element atom massasi kirgan jadvalini eʼlon qildi. Berzelius nazariy qarashlarining asosi kimyoviy yaqinlikning elektr tabiati haqidagi taʼlimotdir. B. Gizinger bilan birgalikda barcha tuzlar kislota va asoslardan iborat degan xulosaga keladi. Ikkala olim turli minerallarni tekshirib, 1803 i. seriyni, 1817-yil selenii, 1828-yil toriyni ochishadi. B. 1824—25 yillarda erkin holdagi kremniy, titan, tantal va sirkoniylarni birinchi boʻlib oldi. 1815-yil baʼzi bir organik kislotalarning formulalarini koʻrsatib berdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bersh baliq

Bersh baliq (Lucioperca volgensis)— okunsimonlar oilasiga mansub baliqlar turi, uzunligi 25—45 sm, ogʻirligi 2 kg gacha. Qora, Azov, Kaspiy dengizlariga quyiladigan daryolar etagida yashaydi. Sudak baligʻiga oʻxshash, 3—4 yoshda voyaga yetadi. Aprel—may oylarida daryoning sayoz joylariga tuxum qoʻyadi. Yosh baliqlar suvdagi umurtqaslz jonivorlar bilan va keyinroq mayda baliqlar bilan oziqdanadi. Bersh baliq kam ovlanadi, tuzlangan holda isteʼmol qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Baliqlar
Besaragota tizmasi

Besaragota tizmasi — Nurota tizma togʻlarining janubi-gʻarbiy tarmogʻi, Navoiy viloyatida joylashgan. Eng baland joyi 556 m. Uzunligi 12 km. Jan.gʻarbiy yon bagʻirlari Nurota vodiysiga sekin-asta kiyalanib boradi va kuruq soylar bilan parchalangan. Shim.sharqiy yon bagʻirlari Nurota tizmasi yonidagi pastqamlikka tik tushgan. Paleogen va neogenning ohaktosh, qumtosh, gil va konglomeratlaridan tuzilgan. Tizmaning quyi yon bagʻirlari och boʻz, yuqori qismi esa tipik boʻz, mayda shagʻalli tuproqlar bilan qoplangan. Tuproqpar eroziyaga berilganligi tufayli yer usti tuzilishi oʻrqirli. Yon bagʻirlarida asosan shuvoq, efemerlardan suvrang, qoʻngʻirbosh, yaltirbosh, arpaxon va boshqa keng tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Bess

Bess — axomaniylarning Baqtriya va Sugʻdiyonadagi satrapi (hokimi). Axomaniylar naslidan. Miloddan avvalgi 333 yil Aleksandr qoʻshinlari bilan Doro III qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan Gavgamela jangoʻda Eron otliq lashkariga qoʻmondonlik qilgan. Eron qoʻshinlari yengilgach, B. Spitamen, Oksiart, Datafarn kabi lashkarboshilar hamda Doro III bilan birgalikda Sugʻdiyonaga chekinadi va qarindoshi Doro III ni xoinona oʻldirib, oʻzini axomaniylar davlatining oliy hukmdori—Artakserks IV deb eʼlon qiladi. Aleksandr unga qarshi Ptolemey Lag boshchiligida lashkar yuboradi. Ptolemey Lag B. turgan qishloqni qurshab olib, qishloq ahlidan uni tutib topshirishni talab qiladi, aks holda barchalarini oʻldirib, qishloqning kulini koʻkka sovurajagini aytadi. Shunda mazkur qishloq ahli Ptolemey Lag lashkariga qarshilik koʻrsatmaydi. Ptolemey Lag B.ni tutib boʻyniga sirtmoq solib, qipyalangʻoch holda Aleksandr qoʻshini oʻtadigan yoʻl boʻyida qoldiradi. Aleksandr oʻsha yoʻldan ketayotib B.ga koʻzi tushadida, undan nega oʻz qarimdoshi va podshohini oʻldirganini soʻraydi. Shunda B. Doroning mulozimlari qutkuvi bilan hamda Aleksandrning koʻnglini olish uchun shunday qilganini aytadi. Aleksandr gʻazablanib, B.ning burun va quloklarini kesishni, soʻng uni Ekbatana (Hamadon)ga yuborib, oʻsha yerda midiyaliklar va forslar koʻz oldida qatl etishni buyuradi.

Baʼzi olimlarning (Sh. Kamoliddinov) fikricha, B. asir olingan joy hozirgi Qashqadaryo viloyatidagi Uzunqir qalʼasi harobasi oʻrnida boʻlgan, bu qalʼa chekinayotgan sugʻdiylarning butun armiyasini sigʻdira olgan. Amudaryodagi Shoʻrob kechuvidan Uzunqir qalʼasigacha 240 km boʻlib, oʻrta asr karvonlari uchun 8 kunlik yoʻl boʻlgan. Yunonmakedon otryadi bir necha yerda toʻxtab dam olgach, bu masofani 4 kunda bosib oʻtgan. B. oʻshanda Uzunqirdan 650 m jan.da joylashgan mahalliy hokimning qarorgohi—Sangirtepa qalʼasiga yashiringan boʻlsa kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—nachala XIII vv., T., 1996, s. 17; Arrian, Poxod Aleksandra, M.—L., 1962.

Turkum:Qatl qilingan hukmdorlar
Bessa

Bessa (frans. baisse — pasaytirmoq)— birja chayqovchiligi; qimmatbaho qogʻozlar kurs i yoki tovarlar narxini pasaytirish maqsadida amalga oshiriladi. Narxlarni lasaytirishga intiladigan tadbirkor qimmatbaho qogʻozlar yoki tovarlarni maʼlum muddatga sotadi. Kelishilgan muddat va uning ijrosi oʻrtasidagi davr mobaynida bozorda narx tushib ketsa, kelishuvni bajarish muddati kelishi bilan chayqovchisotuvchi qogʻozlar yoki tovarlarni yanada arzonroq narxda xarid qilib, oʻz kontrageptiga shartlashilgan yuqori narxlarda topshirib, foyda olishi mumkin. Shunday qilib, kelishuv tovar yoki qogʻozlarni amadda yetkazib bermay turib ham kurs farqini toʻlash bilan tugaydi. Kurs yoki narx pasayishidagi farq sotuvchi foydasiga, narx koʻtarilganda esa xaridor foydasiga hal boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessarabiya

thumb|Bessarabiya
Bessarabiya (, , ) — Dnestr va Prut daryolari oraligʻidagi tarixiy viloyat (hozirda Moldova hududining asosiy qismi va Odessa viloyatining janubiy qismi). Dastlab u yerda qadimgi yunonlar yashagan, keyin Bessarabiya Rim imperiyasiga tegishli edi. 10-11-asrlarda Bessarabiya Kiev Rusi tomonidan bosib olingan. 12—13-asrlarda Galisiya-Volin knyazligi tarkibiga kirgan. 14-asrdan Moldova knyazligiga qoʻshib olingan. 16-asr boshida uni Usmonlilar imperiyasi ishgʻol qilgan. 1812-yilda Rossiya imperiyasi Bessarabiyani bosib oldi. 1918-40 yillarda Ruminiya Besrabiya bilan birlashdi.
Bessel Fridrix Vilgelm

Bessel Fridrix Vilgelm (1784.22.7, Minden, Germaniya — 1846.17.3, Kenigsberg)—nemis astronomi, geodezisti va matematigi. Astrometriya asoschilaridan biri. U 20 yoshligidayoq Gapley kometasi orbitasini hisoblab chiqdi. B. rahbarligida Kenigsberg untida rasadxona qurildi; u umrining oxirigacha shu rasadxona direktori boʻlib ishladi. B.ning astrometrik oʻlchashlar sohasidagi birinchi katta ishi 17-asr 40—50- yillari ingliz astronomi J. Bradleyning yulduzlar jadvalini tuzish uchun bajargan kuzatish natijalarini qayta ishlashga bagʻishlandi va u 1818-yilda "Astronomiya asoslari" nomi bilan chop etildi. B. 1821—33 yillarda Reyxenbax meredian doirasida 75000 yulduz oʻrnini yuqori aniklikda oʻlchadi va "Kenigsberg jadvallari"ni tuzdi. B. birinchilar qatorida yulduzlar parallakttl, , ulargacha boʻlgan masofalarni aniklzdi. U Sirius va Protsion yulduzlarini bir necha yil kuzatib, bu yulduzlarning yoʻldoshlari bor, deb faraz qildi. Uning taxminlari keyinchalik tasdiqlandi: 1862-yilda Siriusning, 1896-yilda Protsionning yoʻldoshi borligi aniqlandi. B. 1831—41 yillarda rus olimi I. Ya. Bayer bilan birgalikda Sharqiy Prussiyada trangulyatsiya ishlarini bajarib, meridianning bir darajasi uzunligini oʻlchab Yer sferoidi elementini aniqladi. Bu element geodeziyada 100 yilga yaqin ishlatildi va Bessel elementi deb ataldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessel yili

Bessel yili — tropik yil. Quyoshning aberratsiya hisobga olingan oʻrtacha uzunlamasi ropparaso 280° ga teng vaqtdan boshlab hisoblanadi va bu vaqt Yer yuzining biron bir ixtiyoriy nuqtasi uchun bir xil boʻladi. Bessel yili davomiyligi tropik yil davomiyligi bilan barobar, yaʼni: T„q365, 24219879— 0,00000614 T ga teng. Bunda T—1900-yildan keyin oʻtgan yuz yilliklar soni. Nemis astronomi F. V. Bessel nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer Genri

BESSEMER (Bessemer) Genri (1813-yil 19-yanvar, Charlton 1898-yil 15-mart, London)—ingliz ixtirochisi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1879). Suyuq choʻyandan poʻlat olish usuli (bessemer jarayoni)ni ishlab chiqqan (1856). Aylanib turuvchi konverternp yaratgani uchun patent olgan (1860). Ixtirolari uchun Bessemerga 100 dan ortiq patent berilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1813-yilda tugʻilganlar
Turkum:1898-yilda vafot etganlar
Bessemer jarayoni

Bessemer jarayoni, choʻyanni bessemerlash—yoqilgʻi ishlatmay suyuq choʻyandan poʻlat olish usuli. Ingliz ixtirochisi G. Bessemer taklif kalgan (1856). Kislota asosidagi oʻtga chidamli gʻishtdai terilgan konverter (bessemer konverteri)da amalga oshiriladi. Konverterni gorizontal vaziyatga keltirib, unga suyuq choʻyan quyiladi, soʻngra ostidagi teshikdan havo haydalib, bosimi astasekin orttira boriladi. Konverter vertikal vaziyatga kelganda bosim 2—2,5 at ga yetkaziladi. Suyuq choʻyan qatlamidan havo oʻtib, choʻyandagi qoʻshimchalar (kremniy, marganes, uglerod) oksidlanadi va ancha issiqlik ajraladi, natijada metalldagi qoʻshimchalar kamayadi va temperatura koʻtariladi. Konverterdagi metall temperaturasini va kimyoviy tarkibini oʻzgartirib, reaksiyalarni boshqarib turish mumkin. Bessemer jarayoni da poʻlat 3 bosqichda olinadi. Bessemer jarayoni 15—20 min. davom etadi. Maxsus ruda kerakligi, kislorodkonverter jarayoni taraqqiy etishi bilan Bessemer jarayoni avvalgi amaliy ahamiyatini yoʻqotgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer poʻlati

BESSEMER POʻLATI — maxsus tarkibli (B1, B2 markali) choʻyanni (qarang Bessemer choʻyani) bessemer konverterida qayta ishlab olinadigan poʻlat. Sovuklayin yaxshi kesiladi, oson payvandlanadi va bolgʻalanadi. Rels, shveller, balka, bolt, truba (quvur) va sim kabi prokat mahsulotlari ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi (qarang Loʻlat).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer choʻyani

BESSEMER CHOʻYANI — choʻyanning maxsus xili; tarkibida kremniy va marganes odatdagi choʻyannikidan koʻproq, fosfor bilan oltingugurt esa ozroq boʻladi. B1, B2 markalari bor. Asosan, poʻlat olish uchun ishlatiladi (qarang Choʻyan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bestujev qoramol zoti

Bestujev qoramol zoti — goʻshti va suti uchun boqiladigan zot. Vatani Rossiya.

18-asr oxiri — 19-asr boshlarida mahalliy sigir zotlarini shortgorn, golland, simmental va boshqa zotlar bilan chatishtirib yetishtirilgan (nomi zotdor mollar yetishtirish ishlariga asos solgan zavodchi Bestujev familiyasidan). Rangi targʻilqizil, tanasi choʻzinchoq, suyaklari baquvvat. Boshida, koʻkrak qafasida, qorniyaa oq dogʻlar uchraydi. Buqalarining tirik vazni 750–900 kg, sigirlariniki 500–550 kg, 3000—3800, baʼzan 4500 kg gacha sut beradi. Sutining yogʻlilik darajasi 3,8—4,1%, eng yuqorisi 5,5%. Bestujev qoramol zoti. Tez yetiladi. Soʻyilganda goʻsht chiqishi 60%. Bestujev qoramol zoti. Rossiyaning Ulyanov, Samara, Penza va boshqa viloyatlarida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda faqat xususiy xoʻjaliklarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besuyak

"Besuyak" – I) Oʻzbek xalq sirk sanʼati janrlaridan. XVIII-XIX asrlarda taraqqiy topgan; II) tanani egibbukish mashqining ustasi, muallaqchi. XIX asr oxiri – XX asr boshida Solih Poʻlatov, Mirbuva, Nosir Niyozmat kabi yirik „Besuyak“lar oʻtgan. Hamdamxon bachcha, Dakanxon, Joʻracha singari taniqli raqqos(a)lar ham „Besuyak“, boʻlishgan. „Besuyak“, orqaga egilib boshni oyoqlar orasidan oldinga chiqarib olish, oyoqlarni yozib, „koʻprik“ boʻlish, kalla, tana, qoʻl va oyoqlarni navbatma-navbat halqalar orasidan oʻtkazish, orqaga egilib, kipriklari bilan yerdagi kumush tangani olish, oyoqlarni boʻyinda chalkashtirib, qoʻl bilan yurish kabi murakkab akrobatik shakllarni mohirona bajaradi. Besuyak – tomoshalari bozor maydoni, sayilgoh va toʻyxonalarda kichik sholcha ustida surnay yoki doira joʻrnavozligida koʻrsatilgan. Keyinchalik „Besuyak“lar anʼanasini aka-uka Rahmon va Parzin Abduxalilovlar, Karim Zarifov, Rasuljon Rahmonov va boshqalar davom ettirdilar. Besuyakning ayrim shakllari hozirgi oʻzbek sirki tomoshalarida ham uchraydi. (Yana qarang Akrobatika)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:sirk
Besshatir

Besshatir — qad. oʻbalar (mozorqoʻrgʻonlar) majmuasi (miloddan avvalgi 7—4-asrlar). Qozogʻiston Respublikasining Olmaota viloyati, Qapchigʻay qishlogʻidan 116 km sharqda, Ili daryosining oʻng qirgʻogʻidan 3 km uzoqlikda, Jelshagʻir togʻi etaklarida joylashgan. Bu yerdai 2 km masofaga choʻzilgan 31 ta oʻba aniqlangan. 1957—61 yillarda Yettisuv arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan. B. oʻbalari Yettisuvdagi saklarning ijtimoiy-maishiy, xoʻjalik tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betochar

Betochar —yuz ochar, yuz koʻrar — Oʻrta Osiyo xalqlarida, jumladan oʻzbek xalqida keng tarqalgan, nikoh toʻyi bilan bogʻliq marosimlardan biri. Betochar marosimini oʻtkazish tartibi har yerda har xil boʻlishi mumkin. Koʻp joylarda bu marosim kelin tushgan kunning ertasiga, kelin salomayan keyin, ayrim yerlarda (kuyov tomonning imkoniyatiga qarab) 2—3 kundan soʻng oʻtkazilgan. Betochar kuni kelinga sarpo kiydirib, taqinchoklarni taqib, yasanib, betiga oq matodan parda tutib, yanga uni eshik oldiga yoki hovli sahniga olib chiqadi. Kelinning betini odat boʻyicha kuyovga yaqin qarindosh, 5—6 yoshli oʻgʻil bola ochadi. Buning uchun mevali daraxtdan olingan paxta oʻralgan xivich (serfarzand boʻlishini niyat qilib) bilan. ayrim yerlarda paxta oʻralgan choʻmichning dastasi(baxtli boʻlsin, qoʻlidan choʻmich arimasin deb tilak qilib) bilan kelinning betidagi parda olinadi. Kelinning betini birinchi boʻlib kuyovning onasi koʻradi. Kelin bilan koʻrishganda qaynona kelinining boshiga ikkita non (rizqli boʻlsin deb) qoʻyib, soʻngra uni burdalab marosim ishtirokchilariga (sizlar ham toʻy koʻringlar degan maʼnoda) ulashadi. Kelinning betini ochganda qoʻllangan paxtani ham qizlar talashib oladilar, undan ip qilib, sochlarining uchiga (niyat qilib) ulab yuradilar. Kuyovning onasidan keyin kuyovning otasi, togʻasi, bulardan keyin boshqa qarindoshlar birinketin kelib koʻrishib koʻrmana topshiradilar. Oʻz navbatida kelin tomon ham ularga koʻrmana berganlar. Bolalarga kelin tomon yongʻoq, mayiz, turshak va turli shirinliklar ulashadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beta

Beta (yun. beta)—1) yunon alifbosining ikkinchi harfi (R); 2) moddaning muayyan holatini bildiruvchi soʻz boʻlagi (mas, betazarra); 3) soʻzning betazarralarga aloqadorligini bildiradigan qoʻshimcha (mas, betayemirilish). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaga

Betaga — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, ildiz oldi serbarg boʻladi. Boʻyi 35—45 sm. Iyunda gullaydi. Sentabrning birinchi yarmida urugʻi pishadi. Kuzgi namlikda koʻkarib, qishda maysa boʻladi. B. chim hosil qiluvchi oʻsimlik. Chimning diametri 70—110 sm ga yetishi mumkin, lekin bunda chimning markazi albatta qurigan boʻladi. Togʻlarning oʻrta va yuqori qismlaridagi tekisliklar va shimoliy qiyaliklarda shuvoq va chalov larning har xil bilan birga oʻziga xos betagazorlar yuzaga keltiradi. B.ni qoʻy, echki, yilqi va qoramol ayniqsa bahorda (gullaguncha) va kuzda (namlikda chiqqan yangi barglarini) xush koʻrib yeydi. Havo sernam kelgan yillarda uni pichanga oʻrish ham mumkin. Maysasida 14,6% protein, 3,3% yogʻ va 24,6% kletchatka; boshoq chiqarganda 11,7% protein, 29,6% kletchatka; gulla Betaga.ganda 9,7% protein, 29,6% kletchatka; urugʻlaganda 8,3% protein va 31,0% klechatka boʻlishi aniqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Betanurlar detektori

Betanurlar detektori — yadro nurlanishini qayd qiluvchi asbob. Betanurlar detektori d. sifatida, asosan, Geyger—Myuller gaz hisoblagichlari ishlatiladi. Gaz hisoblagichida betanurlanishning ayrim zarralarini qayd qilish mumkin. Gaz hisoblagichining ishlash tarzi unda betanurlanishning har bir zarrasi hosil qilgan ionlashish tokini kuchaytirishga asoslangan. Gaz hisoblagichi ichiga ingichka metall sim tortilgan metall yoki shisha silindrdan iborat (rasm). Silindr gazlar aralashmasi bilan toʻldiriladi. Shisha silindrning yupqa metall qatlami bilan qoplangan ichki sirti yuqori kuchlanishli batareyaning manfiy qutbiga ulanadi. Ikkinchi elektrod batareyaning musbat kugbiga R qarshilik orqali ulanadi. Betanurlanish zarralari gaz hisoblagichidan oʻtganda gaz ionlashadi, natijada elektrodlar orasida razryad paydo boʻladi. Zanjirdan tok oka boshlaydi, hisoblagichda kuchlanish pasayadi, razryad soʻnadi. Shunday qilib, har bir zarra hisoblagichda qisqa muddatli tok impulsini hosil qiladi. Bu tok impulsi elektron qurilmalarda kuchaytirilgach, odatdagi elektromexanik hisobchi (numerator) yoki mikroampermetr milini harakatga keltiradi.

Soʻnggi paytlarda lyuminessensiyaga asoslangan dstektorlar ham ishlatilmoqda. Lyuminessensiyalanish krbiliyatiga ega boʻlgan (antratsen, stilben, tefenil, yodli natriy va boshqalar) muhitdan zarra oʻtganda qisqa muddatli kucheiz yorugʻlik nuri paydo boʻladi. Bu yorugʻlik nuri ssintillyatsion hisoblagichda qayd qilinadi. Keyingi vaqtlarda Betanurlar detektori d. sifatida germaniy, germaniylitiy kabi yarimoʻtkazgichlarning baʼzi radiatsion xususiyatlaridan ham foydalanilmoqda.

Ad:. Muxin K. N.. Eksperimentalnaya yadernaya fizika, M., 1974; Bekjonov R. B., Modda tuzilishi, T., 1997.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaraf zona

Betaraf zona — manfaatdor davlatlar oʻrtasida tuzilgan shartnomaga binoan harbiy harakat maydoniga aylantirilmaydigan, harbiy baza sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydigan hudud. Davlatlar hududining baʼzi yer maydonlari yoki ular suverenitetiga kirmaydigan yerlar ham Betaraf zona ga aylantirilishi mumkin. Betaraf zona manfaatdor davlat tomonidan bir tomonlama tartibda yoki xalqaro shartnoma asosida tashkil etiladi. Qirgʻoq boʻyida joylashgan bironbir davlat tomonidan boshqa davlatlar oʻrtasidagi urush paytida oʻz xavfeizligini taʼminlash uchun muvaqqat Betaraf zona tuzilishi mumkin. Muvaqqat Betaraf zona lar sirasiga urushlarda katnashayotgan tomonlar muzoqaralar olib borish (mas, harbiy asirlarni, yarador va bemorlarni almashish, sulh tuzish haqida), madaniy va tarixiy yodgorliklarni muhofaza etish uchun belgilaydigan zonalar ham kiradi. Betaraf zona larni tuzish bilan bir vaqtda koʻpincha demilitarizatsiya amalga oshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaraflik

Betaraflik, neytralitet (—u ham, bu ham emas) — davlatning urushda va harbiysiyosiy ittifoqlarda qatnashmaslik siyosati va oʻziga xos huquqiy maqomi. Betaraflikning quyidagi mavjud: eventual Betaraflik (urush vaqtida)—davlatning bironbir urushda qatnashmasligi; doimiy Betaraflik (Shveysariya, 1825-yil va Avstriya va Turkmaniston, 1955-yildan)—davlatning hech qachon urushni keltirib chiqaruvchi siyosat olib bormasligi; shartnomaviy Betaraflik; anʼanaviy Betaraflik; ijobiy Betaraflik—Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda rivojlanayotgan mustaqil davlatlarning harbiy va siyosiy ittifoqlarga qoʻshilmaslik siyosati. Bironbir davlatga harbiy hujum qilingan holatda ular BMT Ustaviga muvofiq yakka yoki jamoa boʻlib, oʻzini himoya qilish huquqiga ega.

O'zbekiston 2012-yilda o'zining "Tashqi siyosat konsepsiyasi"ni qabul qilishi bilan rasmiy betaraflik maqomini o'zi uchun qabul qilib oldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaspektrometrlar

Betaspektrometrlar — yadrolarning betayemirilishi va gammanurlarning ichki konversiyasn natijasida ajralib chiqqan elektron va pozitronlar energiyasi (energetik spektri)ni tahlil qilishda ishlatiladigan asboblar. Betaspektrometrlar ikkilamchi elektronlar (tepki elektronlar, fotoelektronlar, elektronpozitron jufti) hosil qiladiganunurlarni tekshirishda ham ishlatiladi. Ishlash tarzi zaryadli zarralarning elektr va magnit maydoni taʼsirida ogʻishiga asoslangan. B.yeda energiya manbai sifatida yupqa radioaktiv slyuda yoki alyuminiy zarqogʻoz ishlatiladi; energiyani fotoplastinka yoki hisoblagich (detektor)larda qayd etiladi. Betaspektrometrlar ni ishga tushirishdan oldin rostlanadi. Betaspektrometrlar ning xillari koʻp. Magnitli Betaspektrometrlar koʻproq ishlatiladi; ularda elektronlar (zarralar) dastasini fokuslash 1rasmda koʻrsatilgan. S manbadan chiqqan bir xil impulyeli zarralar bir jinsli boʻylama magnit maydonida yarim aylana uzunligiga teng yoʻl bosib, x oʻqida bir nuqtaga fokuslanadi. Betaspektrometrlar ning ajrata olish qobiliyatini yaxshilash uchun bir jinslimas magnit maydonidan foydalaniladi; bu esa qoʻ sh fokuslash ham deyiladi. Boʻylama magnit maydoni bir jinsli Betaspektrometrlar keng tarqalgan, bunda magnit maydoni gʻaltak (solenoid) ichida hosil qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil