Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Poyga

right|230px
Poyga — 1) ot sporti turi; chopqir otlarni sinash. Angliyada 17-asrdan uyushtirila boshlagan. Markaziy Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda poyga qadimdan maʼlum. Poygada qatnashuvchi chavandozlar signal berilishi bilan belgilangan marraga qarab ot qoʻyganlar, gʻolib chiqqan chavandoz sovrin bilan mukofotlangan. Poyga, asosan, katta bayramlar, sayllar, toʻylarda oʻtkazilgan. Odatda, tekis joylarda uyushtirilib, atrofdagi qir-adirlarga rang-barang alvonlar bilan bezatilgan oʻtov va chodirlar tikilgan, turli taomlar pishirilgan. Poygada koʻpincha, bolalikdan ot minishga oʻrgatilgan oʻsmirlar qatnashgan.

Poyganing bir necha i bor: tekis poyga (tekis joylarda, koʻpincha otchopar yoʻlkalarida 1000–4000 m masofaga); toʻsiqli poyga (5—9 ta yengil toʻsiqlardan iborat yoʻlkalarda 2000–3000 m masofaga); murakkab toʻsiqlardan sakrash (stipl-cheyz, 4000– 7000 m masofaga); kross (past-baland joylarda 3000–8000 m masofaga); otda ov qilish (turli hayvonlarni ov iti bilan quvish); 2) bir necha sportchilar ishtirokida turli transport vositalari bilan oʻtkaziladigan musobaqa. Masalan, avtomobil, motosikl, velosiped poygalari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

thumb
Poygoh

Poygoh (fors.-toj. — ostona, kira-verish) — kavush, oyoq kiyim yechadigan joy. Mahalliy uylarda xonaning eshik tarafi. Xona sahnidan bir oz past qilib ajratilgan joy. Zamonaviy uylarda dahliz, koridor va shahrik. P. vazi-fasini oʻtaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poygohtepa

Poygohtepa — oʻrta asrlarda Bu-xoro vohasi atrofida barpo etilgan Kanpir devor tizimidagi oxirgi isteh-kom harobasi. Navoiy tumanidagi Turkiston qishlogʻi hududida joylashgan. Arxeolog H.Muhamedov kuzatish ishlari olib borgan (1958). Antik davrda P. Buxoro vohasi aholisini tashqi xujumdan mudofaa etish maqsadida har 8–10 km masofada bino etilgan is-tehkomlarning oxirgisi. Vohaning shim.-sharkdda, Zarafshon daryosining toqqa juda yaqin masofada oqib oʻtayotgan joy va togʻ oraligʻidagi tor yoʻlakda barpo kilingan. Dastlab 6-asrda qurilib, soʻngra 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida yangidan tiklangan va muhim har-biy strategik ahamiyatga ega boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Turkum:Navoiy viloyati
Poygumbaz

Poygumbaz — gumbaz oʻrnatiladigan qurilma, asos. Gumbazning gardishsimon ostki, binoning ustki qismi. P. gumbazni binodan baland koʻtarib, ajratib turadi, unga salobat va koʻrkamlik bagʻishlaydi. P.ning 4 yoki 2 tomonidan darcha ochilib, unga panjaralar ishlanadi. P. gumbaz va bino rangiga moye ravishda turli xil koshin-kori, girih naqsh, shakl va kitobalar bilan bezatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Poydevor

Poydevor (Fundament) ( — asos) — imorat va inshootning ost qismi yoki texnik yoki texnoligik mashinaning asosi. Ularning ogirligi poydevor orqali tabiiy yoki sunʼiy zaminga tushadi. Poydevor qurilish maydonining geologik va gidrogeologik shart-sharoitlariga, quriladigan imorat yoki inshootning vazifasiga, tushadigan ogʻirlikka qarab tanlanadi. Qatlam grunti xususiyati, yer osti suvlarining sathi, zaminga taʼsir etuvchi yuk (kuch) qiymati hamda xususiyati va boshqaga qarab, poydevorlar sayoz yoki chuqur joylashgan boʻladi. Sayoz poydevorlar shakl jihatdan lentasimon (devorlar tagiga uzluksiz lenta tarzida quriladi), alohida ustun yoki plita, kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak, aylanasimon (alohida ustun va tirgaklar tagiga quriladi) boʻladi. Tuzilishi jihatdan yaxlit (inshoot yoki uning alohida qismi tagiga quyiladi) va yigʻma (yostiqsimon boʻlaklar) xillarga boʻlinadi. Poydevor tosh, beton, temir-beton, pishiq gʻisht va namga chidamli mustahkam boshqa materiallardan quriladi. Vaqtinchalik qurilgan baʼzi imoratlarning poydevori yogʻochdan boʻlishi mumkin. Poydevor yer qazilib yoki shibbalab tayyorlangan kotlovan va transheyalarga quriladi. Shibbalashda koʻtarish kranlari, maxsus shibbalagichlardan foydalaniladi.

Chuqur poydevor qoziq oyoq, kessonlar, quduqlar, chuqur tayanchlar va boshqa koʻrinishida boʻladi. Bunday poydevordan boʻsh, choʻkuvchan, shishuvchan va boshqa xususiyatlarga ega boʻlgan gruntlarda, yer osti suvlari sathi yuqori boʻlganda, koʻpriklar va chuqur yer osti inshootlarini kurishda foydalaniladi.

Qurilishda poydevorga katta ahamiyat beriladi, chunki imorat yoki inshootning mustahkamligi, uzoq davrga chidashi, koʻrkamligi koʻp jihatdan poydevorga bogʻliq.

Mashina poydevorlari tarkibiga elastik amortizatorlar (prujina, rezina toʻshama) va dempferlar (tebranishni soʻndiruvchilar) kiradi. Ular poydevorlarga tushadigan kuchni zaminga yumshatib oʻtkazadi.

 Markaziy Osiyoda 
Markaziy Osiyoda poydevorga katta ahamiyat berilgan. Qadimgi meʼmorlar imoratga taʼsir etuvchi zilzila kuchini kamaytirish maqsadida poydevor qurishda tebranishni soʻndiruvchi materiallardan foydalanishgan (poydevor tagiga qum, ustiga qamish toʻshash, poydevor gʻishtlarini qovushqoq qorishma bilan terish va boshqalar). Masalan, Buxorodagi chuqurligi 5 metr boʻlgan Arslonxon minorasi, Samarqanddagi chuqurligi 4 metr boʻlgan Tillakori madrasasi poydevorlari shu siraga kiradi.

Bu mohiyat hozirgi zamon texnologiyalaridan foydalanib qurilgan zilzila-bardosh imoratlar poydevorlarida qoʻllaniladigan rezina-metall tayanchlar va boshqa turdagi konstruksiyalarda oʻz aksini topgan. Buxoro, Xiva, Samarqand, Qoʻqon, Termiz, Toshkent va boshqa shaharlardagi qadimgi meʼmorlik obidalari, bino va inshootlarning koʻp asrlardan beri buzilmay saqlanishiga sabablardan biri, ularning poydevori mustaxkamligidir
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxitektura
Poykiloterm hayvonlar

Poykiloterm hayvonlar (yun. poikilos — har xil, oʻzgaruvchan va therme — issiq) — sovuq qonli, tana haro-rati tashqi muhit harorati taʼsirida oʻzgarib turadigan hayvonlar. Poykiloterm hayvonlarga barcha umurtqasizlar, baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar kiradi. Poykiloterm hayvonlar tanasi harora-ti tashqi muhitga nisbatan 1—2° yuqori yoki tashqi muxdgga teng. Koʻpchilik Poykiloterm hayvonlar tana harorati quyosh nuri yoki muskullar qisqarishi tufayli koʻtariladi. Harorat optimal chegaradan oshganida Poykiloterm hayvonlar karaxt boʻlib qoladi yoki halok boʻladi. Termoregulyasiya mexanizmining rivojlanmaganligini nerv sis-temasining nisbatan kam rivojlanganligi, moddalar almashinuvining sekin borishi (issiqqonli hayvonlarga nisbatan 20—30-marta past), qon aylanish sistemasining tutash boʻlmasligi, arteriya va vena qonining aj-ralmaganligi bilan tushuntirish mumkin (yana qarang Termoregulyasiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poynting Jon Genri

POYNTING (Poynting) Jon Genri (1852.9.9, Monton, Lankashir — 1914.30.3, Birmingem, Uorikshir) — ingliz fizigi, London Qirollik ja-miyati aʼzosi (1888-yildan). London (1872) va Kembrij (1876) universitetini tugatgan. Birmingem universiteti professor (1880-yildan). 1884-yilda elektromagnit energiyasi oqimi zichligining vektori iborasini fanga kiritdi. Bu 1874-yilda rus fizigi N.A.Umov tomonidan aytilgan alohida vektor kattalikdir (qarang Umov — Poynting vektori). P. Yerning zichligiga (1891) va Yer gravitatsion doimiy-siga (1893) ovd aniqoʻlchashlar oʻtkazgan. Quyosh atrofida aylanayotgan osmon jis-mi orbitasining kichrayishi hodisasini kashf etgan (1903). Bu hodisaning relyativistik nazariyasini 1937-yilda ingliz fizigi G.Robertson (Poyntingrobertson hodisasi) ishlab chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poytugʻ

Poytugʻ — Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shahar (1980 yildan). Tuman markazi (1935-yildan). Transport yo'li stansiyasi. Viloyat markazi (Andijon shahri)dan 12 km. Aholisi 48,9 ming kishi (2021). Katta Farg'ona kanalidan suv oladi.

Toponimistlarning fikricha, shahar nomi „poy“ — quyi, etak va „tug'“ — to'g'on so'zlaridan vujudga kelgan (Mahmud Koshg'ariyda tug' — to'g'on). Shunga asoslanib, toponim „to'g'on tagi, to'g'on yoni“ bo'lishi mumkin.

Poytug'da tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy tashkilotlar, ip yigiruv-to'quv, poyabzal, shoyi to'qish fabrikalari, paxta tozalash zavodi, non kombinati, viloyat taʼmirlash ishlab chiqarish korxonasi, avtostansiya, dehqon bozori, savdo, madaniy, maishiy xizmat ko'rsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, litsey, 2 kasb-xunar maktabi, 5 kutubxona, madaniyat va istirohat bog'i, Xotira maydoni mavjud. Markaziy kasalxona, 3 poliklinika, tez tibbiy yordam bo'limi faoliyat ko'rsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Andijon viloyat shaharlari
Turkum:Izboskan tumani
Poyustun

Poyustun — mahalliy meʼmorlikda ustun oʻrnatiladigan asos, tag kursi (baza). Yogʻoch ustunlarni chirishdan saqlash va ular balandligini oshirishga xizmat qiladi. Ustunga moslab yogʻoch yoki toshdan yoʻniladi, islimii va giri h naqshlar bilan bezatiladi. P.lar yakka tartibdagi zamonaviy turar joy meʼmorligida ham keng qoʻllanilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Aleksandr Pokrishkin

200px|right
Aleksandr Ivanovich Pokrishkin (6-mart 1913 — 13-noyabr 1985) — aviatsiya marshali (1972), 3-marta Qahramon (1943-yilda 2-marta, 1944). Ikkinchi jahon urushi davrida qiruvchi aviatsiyada eskadrilya, polk, diviziya komandiri; 156 havo jangida 59 ta dushman samolyotini urib tushirgan. 1968–71 yillarda mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlari bosh qoʻmondoni oʻrinbosari. 1972–81 yillarda SSSR DOSAAF MK raisi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Rasmlar
 Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Военно-Воздушных сил Красной Армии» от 24 мая 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 31 мая (№ 20 (226)). — С. 1
 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:6-martda tugʻilganlar
Turkum:13-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Poksviruslar

Poksviruslar (Poxviridae) - eng yirik DNKga ega boʻlgan viruslar. Vi-rionlari (oʻlchami 300x240x100 nm) DNK li markaz va membrana bilan oʻralgan yon tanachalardan iborat. 2 zanjirli bitta DNKga ega. Hasharotlar, qushlar, sut emizuvchilar hujayrasi si-toplazmasida koʻpayib, hujayrada DNK, RNK va oqsillar sinteziga monelik qiladi. Ayrim P. hasharotlar orqali yuqadi. P. odam va hayvonlarda toshmali kasalliklarni paydo qiladi. Odamlarning eng xavfli kasalliklaridan biri chin chechakning qoʻzgʻatuvchisi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polab slavyanlari

Polab slavyanlari (polab, polabyanlar) — gʻarbiy slavyan kabilalari guruhi. Milodiy 1-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boshlarida Gʻarbda Laba (Elba) daryosi va uning irmogʻi Sala (Zaale) daryosidan, Sharqda Odra (Oder) daryosi va Shimolida Boltiq dengizigacha yoyilgan hududda yashashgan. Bodrichlar, motichlar, lujitsa serblari kabila ittifoqlariga birlashgan. Nemis agressiyasiga qarshi kurash olib borishgan, bu agressiya natijasida 12-asrning 2yarmida Polab slavyanlari yerlari bosib olingan; P. s, asosan, qirib tashlangan yoxud nemislashib ketgan. Lujitsaliklar oʻzlariga xos turmush tarzini saqlab qolishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polvon kachal

Polvon kachal, Kachal polvon — oʻzbek anʼanaviy qoʻgʻirchoq teatrining qahramonlaridan biri. U, asosan, qoʻgʻirchoq teatrining qoʻgʻirchoqlar qoʻlga kiyib oʻynatiladigan "Chodir jamol" turi tomoshalarida qatnashgan. Polvon kachal tomoshalari 14-asrdan boshlab xalq orasida mashhur boʻlib kelgan. Polvon kachalning bosh qismi yogochdan yasalib, egniga koʻylak, chopon, boshiga doʻppi (qalpoq) kiydirilgan. Kirra burun, baroqqosh, oddiy xalq vakili sifatida namoyon boʻlgan. Qoʻgʻirchoqboz Polvon kachal qoʻgʻirchogʻini oʻng qoʻli barmoklariga qoʻndirib hara-katga keltirgan. Bizgacha turli vari-antlarda "Polvon kachal sarguzashtlari" komediyasi yetib kelgan. Komediya koʻpincha 3 koʻrinishli boʻlgan: birida Polvon kachalning Bichaxon ismli qizni sevib qolishi, uchrashuvi va uylanishi, ikkinchisida oʻz iti tomonidan talanishi, uchinchisida Polvon kachal bilan Sudxoʻr oʻrta-sidagi toʻqnashuv aks ettirilgan. Polvon kachal ham kulgili holatlarga tushib qoluvchi, feʼl-atvori ham ziddiyatli qahramon. U butun ziddiyati, ijobiy va sal-biy belgilari bilan hayotiy, xalqchildir. U hamisha xushchaqchaq hodsa hayotida uch-ragan toʻsiqlarni yengib oʻtgan, yomon amaldor va sudxoʻrlarni fosh etgan, adolat va rostgoʻylikni himoya qilgan.

Polvon kachal dunyodagi Koragyoz (Turkiya), Pulchinello (Italiya), Polishinel (Fransiya), Ponch (Angliya), Petrushka (Rossiya) kabi qoʻgʻirchoq teatri qahramonlaridan.

 Adabiyot 
 Gavrilov M., Kukolniy teatr Uzbekistana, T., 1928; Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoq teatri, T., 1972.

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polvontosh neft-gaz koni

Polvontosh neft-gaz koni - Andijon viloyatidagi kon. Polvontosh antiklinal burmasida joylashgan. Razvedka-parmalash ishlari 1942-yil boshlangan. Polvontosh burmasi jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan boʻlib, paleogen yotqiziqlari boʻyicha uz. 5 km, eni 1,1 km. Shim.-garbiy qanoti 20— 25°, jan.sharqiy qanoti 50—70° en-kaygan. Burmani kesib oʻtgan tektonik siniklar uni bir necha qismlarga aj-ratib turadi. Kon yura, paleogen, neogen davrlariga mansub jinslardan tu-zilgan. Yura yotqiziklari konglomerat, qumtosh va gillaodan tarkib topgan. Qalinligi 160–215 m. Boʻr yotqiziqlari quyi va yuqori boʻlimlardan iborat. Quyi boʻr yotqiziqlarida toʻq yashil, qoʻngʻirsimon-qizil har xil donali qumtosh va gillar bor. Qalinligi 330– 410 m. Yuqori boʻr yotqiziklari qizgʻish gil, qumtosh, ohaktosh va dolomitdan tashkil topgan. Qalinligi 720–850 m. Paleogen yotqiziqlarining quyi kis-mi oq gipsdan, yashilkulrang qumtosh hamda kulrang ohaktoshdan tuzilgan; oʻrta qismi — yashil, qizil gil va och kulrang ohaktoshlar, ustini qizil rang gil qoplagan. Paleogen yotqiziklarining umumiy qalinligi 635–715 m. Neogen yotqiziqlari qizgʻish jigarrang qumli gillardan, och pushti, och qoʻngʻir gillardan iborat. Umumiy qalinligi 520–650 m. Yura, bur, neogen qatlamlarida neft va gaz bor.

Polvontosh neft-gaz koni-g.k. neftining zichligi 834–874 kg/m3, tarkibidagi oltingugurt 0,15— 0,32%, parafin 5,7—7,4%. Gaz tarkibida 78,3—79,30% metan, 0,02% oltingugurt, 0,15—0,43% karbon kislota, 7,1 — 13,2% azot gazlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Andijon viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Polesye pasttekisligi

Polesye pasttekisligi, Polesye — Belarus, Ukraina va Rossiya Federatsiyasidagi pasttekislik. Sharqiy Yevropa tekisligining gʻarbiy qismida, Pripyat, Dnepr va Desna daryolarining havzasida joylashgan. Belarusning jan. viloyatlarini Belarus Polesyesi, Ukrainaning shim. viloyatlarini Ukraina Polesyesi va Rossiya Federatsiyasi ning bir qismini (Bryansk viloyati) — Bryansk-Jizdra Polesyesi egallagan. Umumiy maydoni 270 ming km². Balandligi 150–200 m. Iqlimi moʻʼtadil. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4° dan —8° gacha, iyunniki 17°— 19°. Yiliga 550–650 mm yogʻin tushadi. Polesye pasttekisligining katta qismi botqoklik, koʻl koʻp. Polesye pasttekisligining 1/3 kismeta yaqini oʻtloq. Polesye pasttekisligida melioratsiya sohasida koʻpgina ishlar qilingan. Javdar, arpa, bugdoy, zigʻir, kartoshka, sabzavot, yem-xashak ekinlari ekiladi. Muhim foydali qazilmalari: neft, qoʻngʻir kumir, torf, kaliy tuzlari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polzun

Polzun (ruscha polzat — sirpanmoq), kreyskof — toʻgʻri chiziqli va yoysimon yoʻnaltirgichlar boʻylab ilgarilamaqaytma harakat hosil qilish uchun ishlatiladigan detal; krivoshipshatunli va kulisali mexa-nizmlarning zvenosi. Metall kesish stanoklari (koʻndalang randalash, tekis silliqlash va boshqalar) da P. keskichni oldinga va orqaga harakatlantiradi. Ichki yonuv dvigatellari, porshenli kompressorlar va boshqalarda P. vazifasini porshen bajaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polzunov Ivan Ivanovich

Polzunov Ivan Ivanovich 1728, Yekaterinburg — 1766, Barnaul — rus teplotexnigi. Issiqlik dvigateli ixtirochilaridan biri. Rossiyada birinchi bugʻkuch qurilmasini yaratgan. Bi-rinchi rus kon-zavod maktabini tugat-gach, metallugiya zavodlarida ishlagan. M.V. Lomonosov ishlari bilan tanishgan, but nasos qurilmalari tuzilishini oʻrgangan. 1763-yil universal bugʻ dvigateli (quvvati 1,8 o.k. — 1,3 kVt) loyihasini ishlab chiqqan; 1766-yil ikkinchi loyihani tuzib, issiqlikkuch qurilmasini yasagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poli...

Poli... (yun. polys — koʻp, koʻpgina, keng) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, biror narsaning koʻpligini, tarkiban xilma-xilligini koʻrsatadi (mas, polivitaminlar, poliartrit, polimerlar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliakrilatlar

Poliakrilatlar — akril kislota efirlarining polimerlari. Umumiy formulasi —SN2—C(R’)(COOR)-n, bu yerda R’—N yoki SN,; R — alkil yoki aril radikali. P.ning baʼzilari kat-tik, kayishqok, shaffof, baʼzilari ancha yumshoq, kauchuksimon, mumsimon mahsulotlar. Ultrabinafsha nurlarini oʻtkazish xossasi kvarsnikiga yaqin, zichligi 1150–1250 kg/m3. Kimyoviy jixatdan barqaror, yorugʻlik, kislorod, benzin va moylar taʼsiriga chi-damli, organik erituvchilar va oʻzlarining monomerlarida yaxshi eriydi. Akrilatlarni suvli muhitda (emulsiya usuli), massada (blokli usul) va erituvchida peroksid initsiatorlar ishtirokida polimerlash usuli bilan olinadi. P. tibbiyotda, mas, kontakt linzalari, sunʼiy tishlar va boshqa pro-tezlar tayyorlashda, suvli dispersiyalari teriga ishlov berish, qogʻoz, taxta va matoga shimdiriluvchi tarkiblar sifatida, lok-boʻyoq materiallar va yelimlar olishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliakrilonitril n

POLIAKRILONITRIL -SN2-—CH(CN)—n— akrilonitrilning oq rangli chiziqli polimeri. Mol. m. (30— 100)-103; zichligi 1140–1170 kg/m’. Yumshash temperaturasi 220—230°. Odatdagi erituvchilar, yogʻlar taʼsiriga chidamli. Dimetilformamid, dimetilatset-amid, etilen- va propilenkarbonat, konsentrlangan nitrat va sulfat kislotalarda eriydi. Atmosfera sharoi-tiga va yorugʻlik taʼsiriga chidamli. Sanoatda P. akrilonitrilni geterogen (suvli dispersiyada) yoki gomogen (eritmada) radikal polimerlash usuli bilan olinadi. Ishlab chiqarilgan P.ning asosiy qismi poliakrilonitril tolalar olishga ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliakrilonitril tolalar

Poliakrilonitril tolalar — poliakrilonitril eritmasidan yoki tarkibida 85% akrilonitril boʻlgan sopolimerlardan tayyorlanadigan sintetik tolalar. Metilakrilat, metilme-takrilat, vinilatsetat, metakrilamid, 2-vinilpiridin, 2-metil-5vinilpiridin, vinilpirrolidon, itakon kislota va boshqa sopolimer uchun komponent sifatida ishlatiladi. Bu komponentlar Poliakrilonitril tolalarga turli xil rang berish, ka-yishqoq qilish imkonini beradi. Poliakrilonitril tolalar trikotaj mahsulotlari, dekorativ va texnik gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi. Koʻpgina davlatlarda quyidagi nomda ishlab chiqariladi: nitron (MDH mamlakatlari); orlon, amrilon, kreslon (AQSH); krilor (Fransiya), vol-pryula, redon, dolan (GFR), kurtel (Angliya), kashmilan (Yaponiya) va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliamid tolalar

Poliamid tolalar — poliamidlar eritmasidan tayyorlanadigan sintetik tolalar Poliamid tolalar olish uchun, odatda, mol. m. 15000 dan 30000 gacha boʻlgan chi-ziqsimon poliamidlardan foydalaniladi. Poliamid tolalar pishiq, juda qayishoq, yeyilmaydi, koʻpgina kimyoviy moddalar taʼsiriga chidamli, oʻziga boʻyoq oladi. Konsentrlangan mineral kislotalarda (ayniqsa, qaynatilganda), fenol, krezol va boshqalarda eriydi. Bir xil tolalar termooksidlanishga, yorugʻlik-ka, ayniqsa, ultrabinafsha nurlarga chidamsiz; bu kamchiliklarni bartaraf qilish maqsadida poliamidga turli mikroqoʻshimchalar (turli metall tuzlari, aromatik aminlar va hokazo) qoʻshiladi. Poliamid tolalarni tayyorlash texnologik ja-rayoni 3 bosqichdan: polimerii sintez qilish, tolani shakllantirish va ishlov berishdan iborat. Poliamid tolalar ning quyidagi bor: Poligeksameti-lenadipinamid tolasi — anid (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH), perlon, dederon (GFR), maranil, luron (Angliya). Poli —e—kaproa-mid tolasi — kapron (MDH mamlakatlari), neylon, kaprolon (AQSH), perlon (GFR), silon (Chexiya), amilan (Yaponiya), akulon (Gollandiya), grilon (Shveysariya), Pol i - w- ena ntoa-mid tolasi — enant (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH). Poli-shundekanamid tolasi — undekan (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH), rolsin (Angliya), rilsan (Fransiya, Italiya). Poliamid tolalar uzluksiz ip va shtapel tola xrlida chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliamidlar

Poliamidlar — makromolekula-sining asosiy zanjirida takrorlanadigan — SO—NH— guruhi tutgan sintetik polimerlar. Kimyoviy tuzilishiga koʻra karbozanjirli va geterozanjirli boʻladi. Karbozanjirli P. makromolekulasining asosiy zanjiri fa-kat uglerod atomlaridan tuzilgan, amid guruxlari esa tarmoklarda joylashganligi sababli (mas, poliakril-amid) ularni, odatda, P.ga taalluq-li deb hisoblanmaydi. Geterozanjirli P. da CONH guruhi makromolekulaning asosiy zanjirida joylashgan boʻladi. Geterozanjirli P. muhim ahamiyatga ega. Ular polikondenslanshi yoki polimerlanish usullari bilan olinadi. Kimyoviy tuzilishiga koʻra, oqsillar va peptidlar ham P., ammo tuzilishi va xossalari "odatdagi" sintetik P.dan keskin farq qilganligi uchun ularni alohida sinfga ajratiladi.

P. oq yoki oqish-qizgʻish rangli shoxsimon qattiq moddalar Suyuqlanish temperaturasi 150 dan 430° gacha. Baʼzi P. qovu-shoq suyuqliklar (smolalar). Mustahkamligi, qattiqligi, elastikligi, yeyilishga, issiqqa, kimyoviy reagentlar taʼsiriga barkaror.

P. sintetik tolalar, plyonkalar, loklar, sunʼiy charm olishda, fotografiya emulsiyalari tayyorlashda, mashinasozlikda, elektr-radio qurilmalari, antifriksion va boshqa turli detallar tayyorlashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliandriya

Poliandriya (poli... va yun andros — er), koʻp erlilik — guruhli nikohning kamdan kam uchraydigan shakli, unda ayolning bir necha eri (odatda, aka-ukalar) boʻladi. Asosan, matriarxat davriga xos. Bu davrda har bir ayolning bir necha eri boʻlgan. P.da xotinlar erkin er tanlaganlar, er-xotinlik, oila turgʻun boʻlmagan. P.ning asosiy shakllari: 1) bir urug avlodlari P.si (bir urugʻ aʼzolari boʻlgan erkaklar bir ayol yoki ayollar) ga er boʻladi; 2) aka-uka (tugʻishgan birodarlar) P.si (aka-uka boʻlgan bir necha erkak bir ayolga er boʻladi). Aka-uka P.sida katta akaning xotini hamma ukalariga xotin boʻladi. Tugʻilgan bolalar hamma otalarniki hisoblanadi. Oilaga tegishli yer va mulk bolalarning eng kattasiga meros boʻlib qoladi. 19-asrda aleutlarda va eskimoslarning ayrim guruxlarida mavjud boʻlgan; keyinchalik Shim. Hindiston va Tibetdagi ayrim etnografik guruxdarda saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliartrit

Poliartrit (poli... va artrit) — bir necha boʻgʻimlarning bir vaqtda yoki ketma-ket yalligʻlanishi. Mustaqil kasallik (infeksion nospetsifik — revmatoid P.) tarzida paydo boʻladi, shuningdek, revmatizm, sepsis, podagra, baʼzan brutsellyoz, sil, zaxm kabi yuqumli kasalliklar oqibatida roʻy beradi. Kasallikning turiga, organizmning reaksiyasiga, jarayonning ogʻir-yengilligiga koʻra, zardobli, yiringli, nekrotik P. farq qilinadi. Oʻtkir va surunkali boʻladi.

Oʻtkir P. 2 ga boʻlinadi: revmatik P. — bunda boʻgʻimlarning yalligʻlanishi koʻpincha zardobli, fibrinli boʻlib, yalligʻlanish bir boʻgʻimdan ikkinchi boʻgʻimga oʻtadi va mayda boʻgʻimlarga tarqaladi; epidemik P.— bunda bemor isitmalaydi, quvvatsizlanadi, boʻgʻimlar ogʻriydi, shishadi, terisi qizaradi, oyoq-qoʻl barmoklariga suv chechakdagiga oʻxshash toshmalar toshadi, harakati chegaralanadi.

Surunkali P.ga organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, ichki sekretsiya bezlari funksiyasining oʻzgarishi, murtaklarning yalligʻlanishi sabab boʻladi. P.ga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi, antibiotiklar, antigistamin preparatlar beriladi, ogʻriq qoldiruvchi vositalar va fizioterapiya qoʻllanadi (yana qarang Artrit)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Polibiy

Polibiy (Polybios) (mil.av taxminan 201— Megalopol, Arkadiya — miloddan avvalgi taxminan 120) — yunon tarixchisi. 40 kitobdan iborat "Umumiy tarix" asari bilan mashhur. Asar Yunoniston, Makedoniya, Karfagen, Misr, Suriya va Rimning miloddan avvalgi 220—146 yillar ora-sidagi ijtimoiy-siyosiy tarixini oʻz ichiga oladi. Bizgachauning 1— 5kitoblarigina yetib kelgan. Asar daliliy maʼlumotlarga boyligi, voqealarning nisbatan xolisona yoritilishi bilan alo-hida ahamiyatga ega. Mazkur asarda Oke (Amudaryo) va Yaksart (Sirdaryo) haqida, Antiox I ning Baqtriya pod-shosi Yevtidemga qarshi harbiy yurishi haqida muhim maʼlumotlar bor.

 
 Vseobshaya istoriya v 40 kn., per. s grech. F. G. Mishenko, t. 1-3, M„ 1890-99.

 Adabiyot 
 Ahmedov B.. Oʻzbekiston tarixi i, T., 2001.
Yevgeniy Polivanov

Yevgeniy Dmitriyevich Polivanov 1891.28.2 (12.3), Smolensk - 1938. 25.1, Moskva — rus sharqshunos olimi.

Bir paytning oʻzida Sharq akademiyasi (yapon tili boʻyicha, 1911) va Peterburg universitetining tarix-filologiya fakultetini tugatgan (1912). Peterburg universitetida yapon tili boʻyicha privat-dotsent (1914—16), Tashqi ishlar xalq komissarligi (1917—18), Shimoliy viloyat Axborot byurosining sharq boʻlimi (1920) singari turli muassasalarda xizmat qilgan. 1921-yil Polivanov Toshkentga ishga yuborilgan va Turkiston Respublikasi Davlat ilmiy kengashi raisining oʻrinbosari hamda universitet professori sifatida xizmat qilgan. 1923-yildan boshlab Oʻrta Osiyo xalklari tillari bilan faol shugʻullangan.

1926-yilda Samarqandga kelib, Madaniy qurilish ilmiy tadqiqot institutida xizmat qiladi. 1931-yil shu institut bilan birga Toshkentga koʻchib keladi. Nihoyat, 1934-yil Qirgʻizistonga koʻchib borib, 1937-yil 2-avgustda xibsga olingunga qadar, Qirgʻiziston Til va yozuv instituti professori lavozimida ishlaydi.

Polivanov Osiyo va Yevropadagi koʻp xalklar tillarini bilgan. U lingvistik poetika masalalari, syujetlarning bir milliy adabiyotdan ikkinchi milliy adabiyotga koʻchishi, "Manas" eposi va boshqa folklor asarlari ustida tadqiqot ishlarini olib borgan. 20 dan ziyod kitob va koʻplab maqolalar bilan umumiy tilshunoslik, yaponshunoslik, xitoyshunoslik va turkiyshunoslik fanlari taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Polivanovning hali eʼlon qilinmagan, ammo saqlanib qolgan merosi orasida Oʻzbekistondagi dialektologik ekspeditsiya materiallarini taʼkidlash joiz. Afsuski, Polivanov qamoqqa olingach, uning barcha qoʻlyozma asarlari olib ketilgan va kuydirib tashlangan ("Uzbek tilining tadrijiy tarixi", "Xorazmdagi uzbek shevalarining muxtasar ocherki", "Oʻzbek tili grammatikasi boʻyicha materiallar", "Uzbek dialektologiyasi boʻyicha materiallar" va boshqalar)."Polivanov Yevgeniy Dmitriyevich" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Polivinil spirt p

POLIVINIL SPIRT -SN2-—SN(ON)—p — oq rangli qattiq polimer modda. Mol. m. (5—200)-103. Suyuqlanish temperaturasi 225—230°, parchalanish temperaturasi 170—230°; zichligi 1270–1300 kg/m3; gigroskopik. Suvda, glikol va glitserinda eriydi, alifatik va aromatik uglevodorodlar (benzin, benzol va hokazo)da deyarli erimaydi. Polivinil spirt p oʻzining murakkab poliefirlari (mas, poli-vinilatsetat)ni gidrolizlab olinadi. Polivinilatsetatlar olishda qoʻllanadi. Tola, emulgator, yelim, dorilarni va oziq-ovqat mahsulotlarini quyultirgichlar sifatida, xirurgiya ipagi va hokazo tayyorlashda ishlatiladi. Polivinil spirt p plyonkalari pishiq, gaz oʻtkazmay-di, ozonga chidamli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polivinilatsetat

POLIVINILATSETAT (movilit, vinilit X, radopas) —SN2SN— —(OSOSN3)—„ — shaffof, rangsiz, amorf polimer. Mol. m. 10000 dan bir necha mln. gacha (olinish sharoitiga kura). Yumshash temperaturasi 30—50°, zichligi 1190 kg/m3. Ketonlar, murakkab efirlar, aromatik uglevodorodlar va me-tanolda yaxshi eriydi. Suv, alifatik uglevodorodlar, benzin, mineral, moylar va glikollarda erimaydi. Sanoatda P. vinilatsetatni eritmada, emulsiyada yoki suspenziyada radikal polimerlash usuli bilan olinadi. Yelimlar, taxta, qogʻoz va matoga shimdiriluvchi tarkiblar tayyorlashda, emulsiyali boʻyoklar olishda, betonning sifatini oshirishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polivinilxlorid

Polivinilxlorid (PVX, vestolit, xostalit, vinnol, korvik, solvik, sikron, jeon, nippeon, lukovil, xelvik, norvik va boshqalar) — vinilxloridning chiziqli termoplastik polimeri, —SN2—SNS1—p. Oq rangli plastik, mol. m. (10—150)103; zichligi 1350–1450 kg/m3. 100° dan yuqorida parchalanib, HCI ajratib chikaradi; choʻzilishga chidamlilik chegarasi 600 kg/sm2; egilishga chidamlilik chegarasi 1200 kg/sm2; qattiqligi 9,6 kg/mm2 issiqqa chidamliligi 70°, fiziologik zararsiz. Dixloretan, siklogeksanon, xlor- va nitrobenzolda eriydi, benzol, atsetonda oz eriydi, suv, spirt va uglevodorodlarda erimaydi; nam, kislota, ishkrr, tuzlar eritmasi, sanoat gazlari, benzin, kerosin, yog va spirtlar taʼsiriga chidamli. Vinil-xlorid SN2=SNS1ning yoruglik, is-siklik va turli initsiatorlar taʼsirida polimerlanishi natijasida hosil boʻladi. Polimerlanish zanjirli mexanizm (qarang Ranjir reaksiyalar) boʻyicha amalga oshiriladi; avtolavkalarda 40—50° va 4,5 at. bosim ostida suv emulsiyali usul asosida oʻtkaziladi.

P.dan 3000 dan koʻproq mahsulot va material ishlab chiqariladi. P.ga 10% plastifikator qoʻshilsa, fizik-mexanik xossalari yuqori, —10° gacha muzlashga chidamli material (viniplast) hosil boʻladi. P. tarkibiga 40% gacha plastifikator qoʻshib, —50% gacha chidamli elastik material (plastikat) olish mumkin. P. elektrotexnika, yengil, oziqovqat, ogʻir mashinasozlik sanoatlarida, kemasozlikda, tibbiyotda, qurilishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poligalit

thumb|Poligalit.
Poligalit (poli... va hals — tuz) — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kaliy, kalsiy va magniyning suvli sulfati. Kimyoviy tarkibi K2Ca2Mg (SO4)4- 2N2O. P. da 15,62% K2O, 18,6 SaO, 6,69% MgO, 53,11% SO3, 5,9 N2O boʻladi. Triklin singoniyada kristallanadi. Koʻpincha donador, baʼzan tolali agregat holida uchraydi. Rang-siz, oq, kulrang, baʼzan gematit va gyotit aralashganda qizilsargʻish boʻladi. Shishasimon yaltiroq, smolaga oʻxshash. Qattikligi 2,5—3,5; zichligi 2720–2780 kg/m3. Suv taʼsirida parchalanib, gips ajralib chiqadi. Qizdirilganda tarkibidagi suvni yoʻqotib, yumaloqboʻlib qoladi. Choʻkindi tuz konlarida keng tarqalgan. Kaliyli oʻgʻit tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistondagi tuz konlarida uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Poligamiya

Poligamiya (poli... va yun. gamos — nikoh) — koʻp nikoxlilik. Koʻpincha "P." termini koʻp xotinlilikni ifo-dalash uchun notoʻgʻri ishlatiladi (qarang Poliginiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Islomda koʻpxotinlilik
Poligamiya (biologiya)

Poligamiya — hayvonlarda jinslar oʻrtasida 1 jins (odatda, erkagi, baʼzan urgʻochisi)ning bir mavsum davomida bir necha qaramaqarshi jins bilan qoʻshilishi.

Oʻsimliklarda koʻp uylilik — 1 ta oʻsimlikning oʻzida, 1 turga mansub har xil oʻsimliklarda 2 jinsli va 1 jinsli gullar boʻlishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poligenizm

Poligenizm (poli... va - genez) - odam irklari oʻrtasidagi farq kattaligi, irklar bir-biridan mustaqil holda kelib chiqqanligi va har xil biologik turlar ekanligi toʻgʻrisidagi dunyoqarashlar sistemasi. Repressiyaga xos xato tasavvur odam irklarining yaxshi oʻrganilmaganligi sababli kelib chiqqan. 19-asrning oxiri va 20-asr boshlarida reaksion olimlar Repressiya haqidagi qarashlardan irqiy nazariyalarni asoslash uchun foydalanishgan (mas, AQShda, ayniqsa, 1861—65 yildagi grajdanlar urushi, Germaniyada 2-jahon urushi davrida). Repressiyaning asossizligini hozirgi odam irklarining eng mu-him belgilari kompleksi (qoʻllar, tovon, bosh miya va boshqalar) boʻyicha oʻxshashligi va irqlarning cheksiz ravishda oʻzaro aralashuvi isbotlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Irqchilik
Poligenlar

Poligenlar — miqdoriy (uzluksiz) genotipik oʻzgaruvchanlikning mavjudligiga sababchi boʻlgan, kumulyativ polimeriya tipida taʼsir koʻrsatadigan genlar tipi. P.dan tashqari, oligogenlar (bosh genlar) ham mavjud. Oligo-genlar sifat (uzuq) oʻzgarishlarni taʼmin etadi. Har ikkala genlar guruhi xromosomada joylashgan oʻrinlari bilan bir-biridan farq qiladi. P. xromosomaning geteroxromatin qismida, oli-gogenlar esa uning euxromatin qismida joylashgan-. Genlarning P. va olio-genlarga boʻlinishi shartli va nisbiy xususiyatga ega. Chunki molekulyar dara-jada barcha genlar diskret tuzilmalar va funksiyalarni nazorat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliginiya

Poliginiya (poli... va yun. gyne -xotin, koʻp xotinlilik) — asosan, patriarxatga xos boʻlgan nikoh shakli. Ayrim xalqlarda, koʻproq, musulmon xalqlarida saqlanib qolgan (qarang Haram). Baʼzan P. poligamiya (koʻp nikoxlilik) shaklida ham qoʻllanadi. P. aslida guruxli nikohning qoldigʻidir, unda bir urugʻning barcha ayollari boshqa urugʻning barcha erkaklariga umumiy xotin hisoblangan. Keyinchalik davrlar oʻtishi bilan jamiyat ishlab chikaruvchi kuchlari va madaniy hayot yuksalishi tufayli bir nikohlik — monogamiyaga oʻtilgan.

Oʻzbekistonda 20-asrning 20-yillaridagi iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy oʻzgarishlar natijasida ayollarning ijtimoiy mehnatga faol tortilishi, erkak va ayollarning amaldagi tengligi vujudga kelishi bilan xotinlarning erlarga iqtisodiy qaramligi yoʻq qilingan. Oʻzbekiston Respublikasida koʻp xotinli boʻlish qonun bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JKning 126-moddasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Huquq
Poligon

Poligon (yun. polygonos — koʻp burchakli) — 1) harbiyda quruqlik yoki dengizning qurol-aslahalar va harbiy texnikani sinash, qoʻshinlar (flot kuchlari)ning jangovar tayyorgarligiga doir tadbirlarni va taktika bora-sidagi tadqiqotlarni oʻtkazish uchun maxsus jihozlangan qismi; tajriba uchun va koʻplab ishlab chiqariladigan jangovar qurollarni, qarbiy texnikani sinash hamda qoʻshinlar (flot kuchlari)ni jalb qilgan holda tadbirlar oʻtkazish uchun moʻljallangan ilmiy tadqiqot muassasasi; P. doimiy va muvaqqat (vaqtinchalik) boʻlishi mumkin. Vazi-fasiga koʻra, ilmiy tadqiqot, oʻquvmashq va zavod P.lariga boʻlinadi. Sinaladigan har-biy vositalar boʻyicha yadro, raketa, artilleriya, zenit, tank, oʻq otish, aviatsiya, Torpedo, muhandislik, avtomobil, aloqa va boshqa turdagi P.lar farq, qilinadi; 2) qurilishda — yigʻma qurilish konstruksiyalari (mas, te-mir-beton panellari) tayyorlash uchun maxsus jihozlangan ochiq maydon. P. jihozlari: beton qorish qurilmalari, beton yotqizgichlar, bugʻlash ka-meralari, koʻtarish kranlari, beton quyish qoliplari va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poligonometriya

Poligonometriya (yun. polygonos — koʻpburchakli va ...metriya) — Yer sir-tidagi nuqtalarning oʻzaro vaziyatini aniqlash usullaridan biri. Serdaraxt va koʻp binoli joylarda triangulyasiya oʻrniga qoʻllanadi. Geodezik tayanch shoxobchalarini (qarang Geodezik punkt) yasashda qoʻl keladi. Poligonometrik tarmoklar va yurishlarning aniqligi hamda navbatiga qarab, P. triangulyasiya talablariga javob beradigan 4 sinfga boʻlinadi. Geodezik tayanch shoxobchalari yordamida topografik sʼyomkalardagi tayanch punktlari tizimi tuziladi va qurilish loyihalari chiziladi. P.ning tayanch punktlari shu punktlarni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqlar (poligonometrik yurishlar)ni va ular orasidagi gorizontal burchaklarni oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi. Biror joyda 1, 2, 3,... p, p+h nuqtalarini tanlab olib, ular orasidagi masofa S, S2,... Sn lar, burchak r,, R2,...r„ lar oʻlchanadi. Tanlangan nuqtalar koordi-natalari biror nuqtaning maʼlum di-reksion burchagi an asosida hisoblanadi. Amalda poligonometrik yurish maʼlum Ri nuqtadan boshlanadi. Koʻpincha, nazorat nuqtasi sifatida koordi-natalari aniqlangan oxirgi poligonometrik nuqta olinadi. Burchaklar, asosan, teodolit yordamida 1"—10" aniklikda, masofa Sj lar invar yoki poʻlat sim (lenta) bilan oʻlchanadi (yoki bazis usulida ham hisoblab topish mumkin), Uzunlik va burchak oʻlchash ishlarini katta hajmda olib borishni talab etishi, ish tamomlangunga qadar oʻlchash aniqligini nazorat qilib boʻlmasligi P.ning kamchiligi-dir. Lekin bu usulda bir punktdan faqat ikkita yoʻnalishining koʻrinishi yetarli boʻlgani uchun tayanch punktlari zichligini ixtiyoriy ravishda oshirish mumkin. P. usulining bu qulayligi ayniqsa shahar va qishloklarda katta masshtabli sʼyomkalar oʻtkazish ishlarida qoʻl keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliyen

Poliyen (lot. Polyaenus) (milodiy 2-asr) — makedoniyalik yunon yozuvchisi. Rimda advokat va notiq sifatida shuhrat qozongan. 162 yil Parfiya bilan urush boshlanganda "Strategmalar" ("Harbiy hiylalar") asarini yozib uni imperatorlar Mark Avreliy va Lutsiy Verga bagʻishlagan. Bu asar 8 kitobdan iborat boʻlib, sarkar-dalar va boshqa shaxslarni urush paytidagi xatti-harakatlari toʻgʻrisidagi misollarni oʻz ichiga olgan. Asar yunon mifologiyasidan to rimliklar (Avgustnn ham)gacha boʻlgan davrni qamrab oladi. P. maʼlumotlari yunon va Rim iga asoslanib yozilgan. Oʻrta Osiyo xalkdari orasida keng tarqalgan "Shiroq" afsonasi P.ning ushbu asari asosida vu-judga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliz

Poliz — palak otib oʻsadigan ekinlar ekilgan paykal (qarang Poliz ekinlari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliz ekinlari

Poliz ekinlari - oziq-ovqat, yem-xashak va texnika maqsadlarida ekiladigan, palak otib oʻsadigan madaniy ekinlar guruhi. Ayrim olimlar Poliz ekinlariga faqat tarvuz, qovun va qovoqni kiritadilar; chirmashib yoki yerda yotib o'sadi. Osiyo, Afrika va Amerikaning tropik va subtropik mamlakatlaridan tarqalgan. Hozirgi davrda barcha qitʼalarda ekiladi. Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Ukraina, AQSH, Bolgariya, Ispaniyada koʻp yetish-tiriladi. Poliz ekinlari mevasi parhez xususiyatiga ega qimmatli oziq-ovqat mahsuloti; chorva mollariga ozuqa sifatida beriladi. Urugʻidan yogʻ olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliz qoʻngʻizi

Poliz qoʻngʻizi, poliz xon-qizi (Epilachna chrysomelina) — xon-qizi oilasiga mansub zararkunanda. Asosan, poliz ekinlarini zararlaydi. Osiyo, Afrika, Yevropaning janubida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Kavkazda ham uchraydi. Qoʻngʻizi 7–8 mm kattalikda. Tanasining past tomoni yassi, usti qabariq, rangi qizil-qoʻngʻir. Qanoti ustida 6 tadan qora dogʻi bor. Urgʻochi qoʻngʻizi poliz oʻsimligi bargining pastki tomoniga 50 tagacha tuxumini gʻuj qilib qoʻyadi. Tuxumlaridan 3—4 kunda lichinkalar chiqadi. Lichinkasi ri vojlanish davrida 3-marta pust tashlaydi. Lichinka pust tashlaganidan 8—10 kundan soʻng gʻumbakka aylanadi. Gʻumbakning rivojlanishi 1 — 1,5 haftadavom etadi. Qoʻngʻizva lichinkalar barg etini yeb, uning tomirlarinigina qoldiradi. Hosil pishgan davrda mevasini yeb, oʻyib tashlaydi. Poliz qoʻngʻizi oʻzi oziqlanadigan dala yoki uning yaqinidagi xazonlar va oʻsimlik qol-diklari orasida qishlaydi.

Kurash choralari: daladagi oʻsimlik qoldiqlari oʻz vaqtida yigʻish-tirib, chuqur shudgorlash. Poliz qoʻngʻizi soni koʻpayib, hosilga jiddiy zarar yetkazganda karbofos (0,4—1,0 l/ga), fufanon (0,4—1,0 l/ga), siperkil (0,06 l/ga) va boshqa insektitsidlar purkagich apparatlarda purkaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliizobutilen

Poliizobutilen, oppanol V,vistaneks MML— izobutilen polimeri, —S(SN,),SN2—ha. Quyi molekulali P. (mol. m. 50103 gacha) — qovushqoq suyuqlik; zichligi 880—910 kg/m3. Yuqori molekulali P. mol. m. (70—225)103 — kauchuksimon amorf mahsulot, zichligi 910—920 kg/m3. Yuqori dielektrik xossaga ega; namga, kuchsiz kislota va ishqorlarga chidamli; uglevodorodlar va ularning galogenli hosilalarida eriydi; quyi spirtlar, murakkab efirlar va ketonlarda erimaydi. Kuyosh nuriga chidamsiz. Tarki-biga faol toʻldirgichlar (mas, qurum, grafit) qoʻshib chidamli qilinadi. Izobutilenni polimerlab olinadi. Elektr izolyasiya, motor yonilgʻisi kom-ponenti, surkov moylariga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilmassasi qancha
Polikarbonatlar

Polikarbonatlar - karbonat kislota va digidroksibirikmalarning murakkab poliefirlari. Umumiy formulasi —ORO—S (O)—p, bu yerda R — aromatik yoki alifatik qoldiq. Bulardan eng muhim sanoat ahamiyatiga ega boʻlganlari aromatik P. (makrolen, leksan, yupilon, penlayt, sinvet, polikarbonat); 2,2- bis-(4gidroksife-nil) propan (bisfenol A) va bisfenol A bilan uning oʻrinbosarlari 3,3’, 5,5’ — tetrabrom yoki 3,3’, 5,5’ — tet-rametilbisfenol A asosidagi aralash P. Bisfenol A (gomopolikarbonat) asosidagi P. — amorf rangeiz poli-merlar; mol. m. (20—120)103, shaffof. Undan tayyorlanadigan 3 mm qalinlikdagi plastinka 88% yorugʻlikni oʻtkaza-di, dekstruksiyalanish temperaturasi 310—320°. P. fizik-mexanik xossalari mol. m. kattaligiga bogʻliq. Mol. m. 20 mingdan kichik boʻlgan P. moʻrt, mustahkamligi past, mol. m. 25 mingdan yukrri boʻlgan P. esa mexanik mustaxkamligi va elas-tikligi yuqori biologik inert polimerlar. Ulardan tayyorlangan buyumlarni — 100 dan 135° gacha boʻlgan haroratlarda ishlatish mumkin. Sanoatda P. 3 xil usul bilan olinadi: 1) difenilkar-bonatni bisfenol A bilan vakuumda asoslar (mas, natriy metilat) ishtirokida 150—300° da qayta eterifikatsiyalash; 2) bisfenol A ni eritmada piridin ishtirokida 25° da fosgenlash; 3) bisfenol A ni fosgen bilan suvli ishqoriy muhitda va organik erituvchida* mas, metilenxlorid yoki tarkibida xlor boʻlgan erituvchilar ishtirokida fazalararo polikondensatsiyalash.

P. avtomobilsozlikda, elektron va elektrotexnika sanoatida, maishiy va tibbiyot texnikasida, asbobsozlik va samolyotsozlikda, qurilishda konstruksion material sifatida ishlatiladi. P.dan tayyorlangan oynalar qurilishda, issiqxonalarda, koʻp qavatli mustahkam shisha materiallar — trip-lekslar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polikarp oʻsimliklar

Polikarp oʻsimliklar (poli... va yun. karpos — meva) — bir necha yil gullab meva beradigan oʻsimliklar. Koʻp yillik gulli oʻsimliklarning deyarli hammasi P.oʻ. hisoblanadi (yana qarang Monokarp oʻsimliklar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliklet

thumb|Dorifor
Poliklet (Polykleitos) (miloddan avvalgi 5-asr 2yarmi) — yunon haykaltaroshi va sanʼat nazariyotchisi, yuksak klassikaning yetakchi namoyandalaridan. P.ning bronzadan yasalgan "Dorifor", "Yarador Amazonka", "Diadumen" va boshqa haykallari nusxalaridan va qad. mualliflarning yozmalaridan maʼlum. P.ning "Risola"sidan ayrim parchalargina saqlangan. Inson tanasi goʻzalligi va ideal mutanosibligi hamda uygʻunligini raqamli qonunda ifodalab bergan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliklinika

Poliklinika (poli... va klinika) — davolash, profilaktika muassasasi; qatnab davolanadigan va uyida yotgan bemorlarga tibbiy yordam koʻrsatadi. Oʻzbekistonda kasalxona bilan birlashgan va mustaqil P.lar mavjud. P. aholining turar joyi va ish joyi boʻyicha xizmat koʻrsatadi. Maxsus tibbiyot muassasalari qoshida ham P.lar bor (mas, klinik ilmiy tadqiqot institutlari qoshidagi P.lar).

P.da terapevt, xirurg, nevrolog, revmatolog, ginekolog, LOR xizmat qila-di; P. tarkibida fizioterapiya va funksional diagnostika boʻlimlari, lab., dorixona va boshqa boʻladi. Shahar va tuman P.lari, shuningdek, ixtisoslashgan stomatologiya, fizioterapiya P.lari ham bor. hozirgi zamonaviy diagnostika vositalari bilan jihozlangan oilaviy P.lar boʻlib, bular bolalar va kattalarga tegishli yordam koʻrsatadi. Yirik shaharlarda talabalarga xizmat qiladigan maxsus P.lar ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Davolash profilaktika muassasalari
Polikondensatlanish

Polikondensatlanish (yunoncha: polys — koʻp sonli va kondensatsiya) — bi - yoki polifunksional monomer va (yoki) oligomerlar taʼsirida poli-merlar sintez qilish jarayoni. Bunda polimer bilan bir qatorda suv, spirt, ammiak, vodorod galogenid, tegishli tuzlar va shunga oʻxshash quyi molekulali moddalar ajralib chiqadi.

P. reaksiyasi gomopolikondensatlanish va geteropolikondensatlanishga boʻlinadi. Gomopolikondensatlanish da bir moddaning 2 xil funksional guruhi oʻzaro reaksiyaga kirishib, polimer hosil qiladi. Bunday reaksiyaga aminokislotalar, amino-spirtlar va oksikislotalarning polikondensatlanishi misol boʻla oladi (mas, aminokapron kislotadan poli-kaprolaktam hosil boʻlishi). Getero-polikondensatlanish reaksiya-sida funksional guruxlari bir xil boʻlgan bifunksional guruxli 2 modda qatnashadi. Geksametilendiamin va adipin kislotadan poligeksametilen-adipinamid hosil boʻlishi bunday reaksiyaga misol boʻla oladi. Bifunksional birikmalarning polikondensatlanishi natijasida faqat chiziqsimon polimerlar hosil boʻladi. Bunday ja-rayon chiziqsimon polikondensatlanish deyiladi. Reaksiyaga kirishayotgan monomerlarning birida 3 va undan ortiq funksional guruxlar boʻlishi polikondensatlanish reak-siyasini murakkablashtiradi va toʻrsimon hamda fazoviy tuzilishga ega boʻlgan makromolekulalar hosil qiladi. Bujarayon fazoviy polikon-densatlanish deyiladi. P. jarayo-nining tabiat va texnikadagi ahamiya-ti katta. P. va unga oʻxshash reaksiyalar muhim biopolimerlar — oqsillar, nuklein kislotalar, sellyuloza va hokazo biosintezining asosini tashkil etadi.

P. reaksiyalari yuqori molekulali birikmalar (poliamidlar, poliefirlar, polikarbonatlar, fenol-formaldegid, mochevina-formaldegid, melamin-formaldegid smolalar, kremniy organik va maxsus xossali polimerlar) olishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polikrat

Polikrat (? — miloddan avvalgi taxminan 523 yoki 522) — Samos o. tirani (hokimi; taxminan 540 yildan). Davlat miqyosida tangalar zarb etgan, qurilish ishlari olib borgan, harbiy va savdo floti, shuningdek, armiya tuzgan; Kichik Osiyo va Egey dengizi orollaridagi shaharlar bilan savdo yoʻliga egalik qilish uchun kurashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polikristallar

Polikristallar - tartibsiz joylashgan va bir-biriga kirishib ketgan koʻp sonli mayda kristallardan tashkil topgan qattiq jismlar. Tabi-atda uchraydigan va sintez usuli bilan olinadigan koʻpgina materiallar (togʻ jinslari, metallar, krtishmalar va hokazo) P. hisoblanadi. P. xossalari uni tashkil qilgan kristall zarrachalarining xossalari va oʻlchamlariga (1 — 2-10~6 mkm dan bir necha mm gacha), ularning oriyentatsiyasi va chegaralarining tuzilishiga bogʻliq. Agar kristall zar-ralari tartibsiz oriyentatsiyalangan va ularning oʻlchami P. oʻlchamidan kichik boʻlsa, P.da monokristallarga xos anizotropiya xususiyati vujudga kelmaydi. Agar kristall zarrachalari maʼlum da-rajada kristallografik oriyentatsiyalangan boʻlsa, P. teksturlangan hisoblanadi va u anizotropiya xususiyatiga ega boʻladi. Kristall zarrachalari chegaralarining qoʻshilib ketishi P. ning fizik, ayniksa, mexanik xossalariga taʼsir qiladi; chegaralarda oʻtkazuvchan elektronlarning sochilishi, disloka-siyalarnchnt susayishi va hokazo kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polimerbeton

Polimerbeton, plastobeton — boglovchi moddalari organik polimerlardan iborat sementsiz beton. P. tayyorlashda bogʻlovchi moddalar sifa-tida, asosan, termoreaktiv smolalar (mas, furan, toʻyingan efir, karbamid, epoksid smolalar va boshqalar), baʼzan termoplastik smolalar ishlatiladi. Toʻldirgichlar (dagʻal dispers toʻldirgichlar) sifatida oʻlchami 5 mm gacha boʻlgan kvars qumi, granit, bazalt toshlarining 50 mm gacha maydalangan boʻlakchalari qoʻllanadi. Tayyor mahsulotlarning tannarxini va boglovchi moddalar sarfini kamaytirish, xossalarini yaxshilash maksadida P. tarkibiga oʻlchami 0,15 mm gacha boʻlgan mayda dispers toʻldirgichlar (barit, kvars, andezit va boshqa togʻ jinslari uni), shuningdek, plastifikatorlar, eri-tuvchilar va suyultirgichlar, gʻovak hosil qiluvchi moddalar (poroforlar), sirt faol moddalar, antipirenlar, boʻyagichlar va shahrik. kiritiladi. P. oʻta ogir (3,5-4 t/m3), ogʻir (2,2-2,4 t/m3), yengil (1,6—1,8 t/m3) va oʻta yengil (0,4— 0,5 t/m3) xillarga boʻlinadi. P.ning xossalari bogʻlovchi moddalarning tu-riga, toʻldiruvchi va toʻldirgichlar fraksion tarkibiga, aralashtirish va barcha komponentlarni zichlashtirish-ga, shuningdek, bogʻlovchi moddalarning qotish darajasiga bogʻliq. P. elektroliz vannalari, ishlab chiqarish korxonalari pollari uchun koshinlar, oqova suvlar uchun quvurlar, kimyoviy taʼsirlar va yemirilishga chidamli konstruksion materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. P.dan farqli oʻlaroq polimersement tarkibiga asosiy komponentlar sifatida 1:(0,005—0,2) nisbatda anorganik boglovchi material (sement, gips, ohak) va polimer qoʻshimchalar (suvda eruvchan epoksid, poliefir, karbamid smolalar, polivinilatsetat, lateks va boshqalarning suvdagi dispersiyasi), toʻldirgichlar (mas, boʻr, yanchilgan qum, talk) kiradi. Polimersement, asosan, bino va inshootlar devorlarini suvashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil