Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Siljima

Siljima — Yer poʻstidagi tektonik uzilma. Tektonik kuchlar taʼsirida togʻ jinslari yaxlitligining buzilishi natijasida ajralgan bloklarning birbiriga nisbatan uzilma tekisligi boʻylab gorizontal yoʻnalishda surilishi. Surilish yuzasi tik, qiya va gorizontal yotgan boʻlishi mumkin. Oʻng tomonlama va chap tomonlama S. boʻlib, ularning birinchi turida kuzatuvchi qarshisidagi blok oʻng tomonga va ikkinchisida esa chap tomonga surilgan boʻladi. Surilish yuzasi boʻylab harakatlanuvchi gidrotermal eritmalardan rudali minerallarning choʻkmaga utishi sababli foydali qazilma konlari hosil boʻlishi mumkin. Siljimalarda bloklarning surilish amplitudasi bir necha sm dan oʻnlab km gacha boʻlishi mumkin. Oʻrta Osiyodagi eng yirik S. struktura TalasFargʻona chuqur yer yorigʻidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Silikagel

Silikagel (lot. silex — chaqmoqtosh va gelo — iviq) — polisilikat kislotaning quritilgan angidridi (geli); qattiq gidrofil sorbent (qarang Sorbentlar) S. natriy yoki kaliy silikat eritmasiga sulfat yoki xlorid kislota qoʻshib hosil qilinadi. Ortosilikat kislotaning ortoefirlarini gidrolitik parchalash yoʻli bilan yuqori sifatli S. olinadi. S. mineral moylarni tozalashda, katalizator sifatida, yogʻlar, yonilgʻilar, organik suyuqliklarni quritishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Silikat beton

Silikat beton — qurilish materiali, betonnmng bir turi. Ohakkremnezem bogʻlovchi modda va anorganik toʻldirgichni suvda qorib tayyorlanadigan massaga avtoklavam termik ishlov berib olinadi. Xossalari jihatdan portlandsementli betonga oʻxshaydi (suv yuqtirmaydi, kislotalar taʼsiriga chidamli, plastikligi yuqori va hokazo). Qurilishda yuk koʻtaradigan ichki devorlarni, pardevorlarni, zinalar va binoning ichki qismlarini tayyorlash uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Silikat boʻyoqlar

Silikat boʻyoqlar - binolarning shipi, ichki devorlari va sirtiga sayqal berish, shuningdek, konstruksiyalarni yongʻindan muhofaza qilish maqsadida qoʻllanadigan boʻyoklar. Silikat boʻyoqlar tarkibi kaliy silikat (20%), boʻr (40— 60%), pigmentlar va toʻldirgichlardan (20—40%) iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Silikat kislotalar

thumb|right|150px|Ortosilikat kislota modeli
Silikat kislotalar yoki kremniy kislotalar — silikat angidrid (SiO2)ning suvli hosilalari. Umumiy formulasi — SiOx(OH)4-2xn.N. N. Greenwood, A. Earnshaw, Chemistry of the Elements, 2nd ed., Butterworth-Heinemann, Oxford, UK, 1997.R. K. Iler, The Chemistry of Silica, Wiley, New York, 1979. Xususiy hollari: H2SiO3 (metasilikat kislota), H4SiO4 (ortosilikat kislota), H6Si2O7 (pirosilikat kislota), disilikat hamda polisilikat kislotalar maʼlum. Silikat kislota suv bilan kolloid eritma hosil qiladi. Juda kuchsiz boʻlib, qizdirilganda suv va silikat angidridga ajraladi. Metall silikatlarga xlorid kislota yoki ammoniy xlorid taʼsir ettirish yoki kremniy (IV) xlorid SiCl4 ni gidrolizlash yoʻli bilan olinadi. Silikat kislota gellari bugʻ, yogʻ, neft va boshqa moddalarni tozalashda adsorbent sifatida ishlatiladi, tarkibida 2 va undan ortiq kremniy atomi tutgan silikat kislotasi polisilikat kislotalar deb ataladi. Silikat kislota zollari adsorbentlar, kvars shishasi olishda xom ashyo, sanoat qurilmalarida bugʻ va gazlarni yutuvchi modda, suv va mineral moylarni tozalashda filtr sifatida qoʻllanadi.

 

 

Turkum:Kislotalar
Silikatlar

Silikatlar (lotincha: silex - chaqmoqtosh) — silikat kislotalarning tuzlaridan iborat murakkab moddalar. Kremniy kislotalarning tuzlari hisoblangan silikatlat tabiatda keng tarqalgan boʻlib, yer poʻstining 75-80% ini yoki hozircha maʼlum minerallarning uchdan ikki qismini tashkil etadi. 

Komil Tojiev.
Sillabik yozuv

Sillabik yozuv (yunoncha: syllabe - boʻgin), boʻgʻinli yozuv — grafik belgilari (sillabogrammalar) boʻgʻin hosil qiluvchi fonemalar va fonema qoʻshilmalari bilan bogʻliq boʻlgan yozuv turi; umumiy yozuv tarixida Syo. soʻz yozuvi (ideografik yoki logografik yozuv) dan keyin, miloddan avvalgi 3—2-ming yilliklar oraligʻida, shumer tilida paydo boʻlgan va fonografiya rivojidagi birinchi bosqich hisoblanadi. Ikki dare orasidagi bir qancha mixxat yozuvlari, krit va gʻarbiy som yozuvlari "undosh+har qanday unli" birikmasi tarzidagi boʻgʻin ifodalovchi belgilarga ega boʻlgan. Sillabik yozuvning keyingi (miloddan avvalgi 1-asr va mil. 1-asrlarda) shakllanishi va rivojlanishini Efiopiya, Hindiston, Janubi-Sharqiy Osiyodagi boʻgʻinli yozuvlarda koʻrish mumkin. Qadimgi hind yozuvi braxmiazya kelib chiqqan devanagari (hozirgi umumhind rasmiy yozuvi) Sillabik yozuvning yorqin namunasidir. Bunda, odatda, har bir belgi muayyan undoshning a unlisi bilan qoʻshilmasi (mas, pa, ba, ta, ma kabi) tarzida namoyon boʻladi. Tegishli undoshdan keyin a dan boshqa unlini oʻqish uchun oʻsha harfning ostiga yoki ustiga kerakli unlini ifodalovchi maxsus belgi qoʻshiladi. Eng keyin shakllangan Sillabik yozuvlardan yapon va koreys yezuvlarini koʻrsatish mumkin. Sillabik yozuvdagi grafik belgilar harf deb emas, balki sillabema deb ataladi (devanagari alifbosidagi 33 ta belgi, hozirgi rus va oʻzbek alifbolaridagi ye, yo, yu, ya belgilari sillabemalardir).
Sillabik tonik sheʼr tizimi

Sillabik tonik sheʼr tizimi (yun. syllabe — boʻgʻin va tonos — urgʻu) — tonik sheʼr tizimi dan biri; misrada urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻinlarning hamda hijolarning izchil almashinib kelishiga asoslanadi. Misralarni ritmik jihatdan uyushtirish va sheʼriy ohang yaratishda urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻinlar kombinatsiyasi muhim rol oʻynaydi. Urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻinlarning tartibli joylashishi natijasida hijo (stopa)lar hosil boʻladi. Shartli ravishda urgʻusiz hijoni qisqa hijoga (i), urgʻuli hijoni choʻziq hijoga (—) tenglashtirish mumkin. Ular rus sheʼriyatida, asosan, beshta (yamb, xorey, daktil, amfibraxiy, anapest) boʻlib, har biri oʻziga xos tuzilishiga ega.
Frans Eemil Sillanpää

Frans Eemil Sillanpää (taxallusi — E. Syuvyari, Sarvi) (1888.16.9, Xyamenkyuryo 1964.3.6, Xelsinki) — fin yozuvchisi. 1-romani — "Quyosh va hayot" (1916). "Adolatli kambagallik" (1919) romani Finlandiyadagi fuqarolar urushi fojialari mavzuida. Asarda muallif fin yozuvchilaridan birinchi boʻlib, "qizillar" va "oqlar" oʻrtasidagi qurolli kurashningdahshatli ekanini xolis tasvirlagan. Roman mamlakatning inqirozdan chiqib olishi uchun birinchi turtki boʻlib, finlarning ruhiy jarohatdan davo topishlariga yordam bergan, shu sababli 1920 yildan Finlandiya hukumati S.ga umrbod stipendiya taʼsis etgan. "Yoshlikda vafot etgan" (1931) romani mashhur. "Yoz tunidagi odamlar" (1934) S.ning eng yaxshi asari boʻlib, uning kompozitsiyasi yoyilib ketgani va oʻta hissiyot bilan yozilgani uchun dostonga oʻxshab ketadi. "Avgust" (1941), "Inson hayotining goʻzalligi va azoblari" (1945) asarlari ham bor. Nobel mukofoti laureati (1939)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Sillimanit

Sillimanit amerikalik olim B. Silliman (V. Silliman; 1779—1864) nomidan — silikatlar sinfiga mansub mineral. Yuqori darajada metamorfiklashgan loysimon togʻ jinslarida uchraydi hamda metamorfizm jarayonining sillimanitli zonasini belgilaydi. Kimyoviy tarkibi Al2Si05 boʻlib, kianit va andaluzitlarning yuqori trali polimorf turidir. Romb singoniyali kristallari ignasimon boʻlib, tolatola agregatlar holida uchraydi. Rangi kulrang, och qoʻngʻir, och yashil, shishadek yaltiroq. Tolasimon agregatlari rangsiz va tovlanuvchi; qattikligi 6,5 —7,5; zichligi 3,27 g/sm³. Yuqori (1545°ga yaqin) trada mullit va kremniy (II) oksid (SiO2)ra parchalanadi. Alyuminiy oksid (A12O3) li xom ashyo boʻlib, oʻtga va kislotalarga chidamli chinni buyumlar, maxsus izolyatorlar, poʻlat quyish uchun tigel va boshqa asboblar tayyorlashda ishlatiladi. S. Oʻzbekistonning gʻarbiy va jan. qismlarida juda keng tarqalgan boʻlib, metamorfik slanetslar bilan birgalikda uchraydi. Chatqol — Qurama mintaqasida nisbatan kam tarqalgan. Hindistonda S.ning yirik konlari maʼlum.
Silovsin

Silovsin — mushuksimonlar oilasiga mansub sutemizuvchi hayvon. Tanasining uz. 82—109 sm, dumi 20—40 sm, vazni 8—19 (baʼzan 32) kg. Quloqlarida bir tutam uzun tuklardan iborat shokilasi bor. Moʻynasi qalin va yumshoq, malla yoki qizgʻish-sariq, baʼzan xoldor. Yevrosiyo, Amerika oʻrmonlarida, baʼzan oʻrmon choʻllarida tarqalgan. Oʻzbekiston janubidagi togʻlarning oʻrta va yuqori qismida uchraydi. Asosan, tunda faol. Yanvar — mart oylarida juftlashadi. May — iyunda bolalaydi. Bolalar 2—3 yilda jinsiy voyaga yetadi. Quyon, sichqon kabi kemiruvchilar, qushlar, tuyoqlilar bilan oziqlanadi. Soni uzluksiz kamayib boryapti. "Yoʻq boʻlib ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora ning xalqaro savdosi toʻgʻrisida"gi Konvensiya (SGGE5)ning 1-ilovasiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Mushuksimonlar
Silos

Silos (ispancha silos — yertoʻla, don saqlanadigan oʻra) — chorva mollari uchun oʻsimlik (makkajoʻxori, kartoshka, kungaboqar, vikasuli aralashmalari, ildizmevalar, tabiiy pichanzorlar oʻtlari, poliz ekinlari palaklari va boshqalar) koʻk poyalarini havo kirmaydigan qilib konservalash yoʻli bilan tayyorlanadigan ozuqa. Tarkibida karotin, vitamin S saqlanadi. Toʻgʻri tayyorlangan S. tarkibida organik kislotalar, xususan, sut (2% gacha), sirka (0,6% gacha) kislotalari, ayrim da propion, valeriana kislotalari mavjudligi tufayli oʻziga xos yoqimli hid va nordonroq mazaga ega. S. bostirish texnologiyasi buzilganda va notoʻgʻri saqlanganda yogʻ kislotasi paydo boʻladi. S. sifati undagi vodorod ionlarining miqdori (rN)ga qarab aniqlanadi. Sifatli S. tarkibida rayon 4—4,2 boʻladi. S.ning ozuqali qimmati oʻsimlik turi, oʻrib olish vaqtidagi rivojlanish fazasi, tayyorlash texnologiyasi va saqlanish sharoitiga bogʻliq. Yuqori sifatli S. tayyorlash uchun makkajoʻxori doni sutmum pishish davrida, kungaboqar gullay boshlashi, dukkaklilar dukkak tugishining boshlanishi bilan oʻriladi. 100 kg makkajoʻxori silosida 20 ozuqa birligi, 1,4 kg hazm boʻladigan protein, 150 g kalsiy, 50 g fosfor, 1500 mg karotin, 100 kg kungaboqar S. ida 16 ozuqa birligi, 1,4 kg protein bor.

Oʻzbekistonda S. bostirish 20-asrning oʻrtalaridan qoʻllanadi. S, asosan, makkajoʻxori, oq joʻxori poyasidan yoki poyasi va donidan tayyorlanadi. S. hayvonlarda ovqat hazm boʻlishini yaxshilaydi. Buzoqlarga dukkakli, yumshoq boshoqsoch oʻtlardan, choʻchqalarga qand lavlagi, sabzi, kartoshka, poliz ekinlar, makkajoʻxori soʻtasi va boshqa aralashmasidan, parrandalarga dukkakli oʻtlar, sabzi, qand lavlagi va boshqalardan tayyorlangan S. berish tavsiya etiladi. S, asosan, qishda, qurgʻoqchil rayonlarda yezda beriladi.

S. bostirishda koʻk poya silos kombayni yordamida oʻriladi, 2—4—7 sm uzunlikda maydalanadi, soʻng silos inshootlariga joylanadi. Bostirilgan S. ogʻir traktorlar bilan zichlanadi, ustiga polietilen plyonka yopilib, keyin 30—35 sm qalinlikda tuproq bilan koʻmiladi. Toʻgʻri tayyorlangan S.ning ozuqalik qimmati va vitaminlar deyarli toʻla saqlanib qoladi. S. bostirish texnikasi buzilsa (ayniqsa, zich bostirilmasa), aerob mikroorganizmlar jadal rivojlanadi, ozuqa oʻz-oʻzidan tez qiziydi; ozuqalik qimmati keskin pasayadi.

S. ochilgach, kundalik ratsionga loyiq miqdori olinib, soʻng darhol usti zich yopib qoʻyilishi lozim. Aks holda havo taʼsirida oksidlanish jarayoni boshlanib, ozuqa sifati buziladi. Sogʻiladigan va soʻqimga boqiladigan qoramollar ratsionida S. toʻyimlilik boʻyicha 50% gacha, choʻchqalar ratsionida 20% gacha boʻlishi mumkin. Katta yoshdagi qoramollarga 1 kunda oʻrtacha 15–20 kg, otlarga 10–12 kg, qoʻylarga 3–4 kg beriladi.

Goʻzal Ishimova, Roʻzimat Hamroqulov.
Siluet

SILUET frans. silhouette, fransuz davlat arbobi E. de Siluet (1709—67) nomidan) — keng maʼnoda — sanʼatda narsalarni tabiatda qanday boʻlsa, shunday uning soyasiga oʻxshatib shaklini chizish; tormaʼnoda — grafika usuli: shakl va narsalarni tekis yuzada yaratilgan bir tusdagi tasviri. S. chizilgan (tush yoki oq boʻyoq bilan) yoki qogʻozdan qirqib unga kontrastzaminga yopishtirilgan shakl, chegarasi bilan cheklangan toʻq yoki yorqin dogʻ.

S. qad. Xitoyda (oʻz anʼanalarini hozirgacha sakdagan), Yaponiya va Osiyoning boshkd mamlakatlarida maʼlum. 18-asrdan Yevropada tarqalgan. Eng keng tarqalgan janrlari — yon tomondan chiziladigan portret, maishiy saxnalar, kitob rasmlari, natyurmort. S. bilan Germaniyada F. O. Runge, A. Mensel, P. Konevka; Rossiyada F. P. Tolstoy, Ye.M. Bem vab. shugullangan.
Simbioz

Simbioz ( – „birgalikda yashash“) – ikki va undan ortiq turlarning bir-biriga foyda keltirib birga yashashi. Simbiotik munosabatlar oʻsimlik bilan oʻsimlik, oʻsimlik bilan hayvon, hayvon bilan hayvon, oʻsimlik va hayvonlar bilan mikroorganizmlar, mikroorganizmlar bilan mikroorganizmlar oʻrtasida boʻlishi mumkin. „Simbioz“ terminini nemis olimi Heinrich Anton de Bary (1879) taklif etgan.

Oʻsimliklar bilan mikroorganizmlar oʻrtasidagi simbiozga mikoriza misol boʻladi. Bunda zamburugʻ mitseliysi yuksak oʻsimliklar ildizi bilan simbioz yashaydi. Oʻsimlik ildizi suv va mineral oziqni tuprokdan shimib oladi. Zamburugʻ esa tuprokdagi organik birikmalarning parchalanishiga yordam beradi. Azotobakteriyalar dukkakli oʻsimliklarning ildizida yashab, havodagi erkin azotning oʻsimliklar tomonidan oʻzlashtirilishiga yordam beradi. Hayvonlar bilan oʻsimliklar orasidagi simbiozga misol tariqasida bir hujayrali suvoʻtlar, ayrim bir hujayrali hayvonlar, boʻshliqichlilar (gidralar, korall poliplar), kiprikli chuvalchanglar oʻrtasidagi munosabatlarni koʻrsatish mumkin. Suvoʻtlar korall poliplar hujayralariga joylashib olib, ularning oʻsishi va rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatadi. Hayvonlar (shu jumladan, odam) bilan mikroorganizmlar oʻrtasida ham simbioz keng tarqalgan. Ichak mikroorganizmlarining ovqat hazm qilishda ishtirok etishi bunga yaqqol misol buladi. Ayrim hasharotlar ichagida sellyulozaning hazm boʻlishi ichakda yashaydigan achitqi zamburugʻlari ajratib chiqaradigan fermentlar bilan bogʻliq. Xuddi shunga oʻxshash simbioz kavsh kaytaruvchi sut emizuvchilar bilan ular oshqozonida yashaydigan infuzoriyalar orasida ham mavjud.

Organizmlar oʻrtasidagi simbiotik munosabatlar evolyusiya jarayonida katta ahamiyatga ega. 19-asrning 60-yillarida rus olimi A. S. Faminsin lishayniklarni simbioz yashaydigan organizmlardan iborat ekanligini aniqlagan. 20-asr boshlarida K. S. Merejkovskiy bu xildagi evolyusiya jarayonini simbiogenez deb atagan. Hozirgi zamon biologiyasida simbiozga har xil turlarga mansub organizmlar oʻrtasidagi har qanday munosabatlar (parazitizm, kommensalizm, mutualizm) tarzida qaraladi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Simvolizm

Simvolizm - san'atning (adabiyot, musiqa va rassomlik) eng yirik yo'nalishlaridan.Eksperimentlar, yangiliklarga intilish , ramziylik, imo-ishoralar va sirli tasvirlardan foydalanish bilan ajralib turadi. Simvolizm Fransiyada (1870—1880)-yillarda paydo boʻlgan va oʻzining eng katta rivojlanishiga (19—20) -asrlar oxirida, birinchi navbatda, Fransiyaning oʻzida, shuningdek, Germaniya, Belgiya va Rossiyada erishgan. Simvolistlar nafaqat san'atning turli shakllaridagi mazmun va shakllarni, balki badiiy ijodning ma'nosiga boʻlgan munosabatni ham tubdan o'zgartirdilar.

 Teatrda 

 1920-yillarning ramziy loyihalari Golosov I. A., Tatlina V. E. va boshq.,
 Ximki daryosi stantsiyasi ( Shimoliy daryo stantsiyasi ), kemaga o'xshaydi,
 Qizil Armiya teatri (Rossiya armiyasi teatri ) besh qirrali yulduz ko'rinishidagi reja bilan .

 Musiqada 

 Aleksandr Skryabin
 Vladimir Rebikov
 Mikalojus Ciurlionis
 Kiril Skott

 Shuningdek 

 Dekadans
 Simvolizm (tasviriy san'at)
 Rus ramziyligi
 Zamonaviy
 Impressionizm
 Impressionizm (musiqa)

 

 А. А. Горнфельд. Символисты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Georges Simenon

thumb|right|Simenon 1963-yilda

Georges Joseph Christian Simenon (1903-yil 12/13-fevral, Lyej, Belgiya – 1989-yil 4-sentyabr, Lozanna, Shveysariya) – fransuz yozuvchisi. Belgiya qirollik akademiyasi aʼzosi (1952-yildan). 1921-yilda „Georges Sim“ taxallusi bilan „“ („Arkali koʻprik“) dastlabki romanini eʼlon qilgan. 1931-yilda „Piterlatish“ romani bosilgan. Politsiya komissari Maigretning sarguzashtlari haqidagi „“ („Maigretning yozishmalari“) (1950), „“ („Maigret sayohat qiladi“) (1958), „“ („Maigret va daydi“) (1963), „“ („Maigret ikkilanmoqda“) (1968), „“ („Maigret va janob Charles“) (1972) turkum romanlari chop etila boshlagan. Mazkur romanlar detektiv syujeti bilangina emas, balki, birinchi navbatda, inson xarakterining badiiy tadqiqi, jinoyatni keltirib chiqaruvchi sabablarni ochishi bilan ahamiyatlidir. Simenon bu romanlari bilan jahon detektiv-sarguzasht adabiyotining mashhur vakillari qatoridan oʻrin olgan. Simenon komissar Maigret haqidagi romanlaridan tashqari, „“ („Bir qashshoq hayotining toʻrt kuni“) (1949), „“ („Prezident“) (1958), „“ („Qamoqxona“) (1968) singari ijtimoiy-psixologik, mustamlakachilik siyosati va fashizm mafkurasini qoralovchi „“ („Oy zarbasi“) (1933), „“ („Habashlar mahallasi“) (1935), „“ („Qor ustida gʻubor“) (1948), „“ („Aka-uka Ricolar“) (1952) romanlarini yozgan. Simenon, shuningdek, avtobiografik „“ („Xotirlayman“) (1945), „“ („Ibtido“) (1948), „“ („Onamga xat“) (1974) va boshqa kitoblar muallifi. Simenon asarlari jahondagi koʻplab tillarga tarjima qilingan.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Pervoye delo Maigret romani, povesti, rasskazi, Moskva, 1968-yil.

Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:Fransiyalik yozuvchilar
Simla

Simla, Shimla — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Himachal Pradesh shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 65 ming kishi (2001). Himolay togʻi etaklarida, 2200 m balandlikdagi togʻ ikdim kurorti. Yoz oylarida temperatura 19—28°, qishda 0° dan past. Avtomobil va temir yoʻl oʻtkazilgan. Sanoat korxonasi yoʻq. Ilmiy markaz, markaziy ilmiy tadqiqot instituta, unt, shahar yaqinida aeroport bor. Turizm markazi.

thumb|Shimladagi Rashtrapati Niwas (sobiq Viceregal Lodge) Angliyadan tashqaridagi Yakobet uslubining namunasidir.
Simmetriya

thumb
Simmetriya (yunoncha: symmetria — oʻlchovdosh) (matematikada) — 1) tor maʼnoda — S. fazoning a tekislikka (tekislikdagi a toʻgʻri chiziqqa) nisbatan unga tegishli har bir M nuqtaga shunday M’ nuqtani mos qoʻyuvchi almashtirishki, MM’ kesma a tekislikka (a toʻgʻri chiziqqa) tik boʻlib, tekislik (toʻgʻri chiziq} bilan kesishish nuqtasida teng ikkiga boʻlinadi. a tekislik (toʻgʻri chiziq) S. tekisligi (oʻqi) deyiladi; 2) keng maʼnoda — S. geometrik F shaklning shunday xossasiki, harakatlanish va qaytishlar natijasida F ning shakl koʻrinishi oʻzgarmay qoladi. Aniqrogʻi, F shaklni oʻz-oʻziga aylantiruvchi ortogonal almashtirish mavjud boʻlsa, bu F shakl S.ga ega (simmetrik) deb yuritiladi (1rasm). S.ning markaziy oʻqqa nisbatan va koʻchirma S.si mavjud. O nuqtaga nisbatan markaziy S. (inversiya) natijasida F shakl birbiriga perpendikulyar uchta tekislikdan ketma-ket qaytish natijasida oʻz-oʻziga aylanadi, boshqacha aytganda O nuqta F ning simmetrik nuqtalarini tutashtiruvchi kesmalar oʻrtasidir. Oʻqqa (toʻgʻri chiziqqa) nisbatan ltartibli S.da shaklni shu oʻq (toʻkri chiziq) atrofida 360°/" ga teng burchakka aylantirish natijasida oʻz-oʻzi bilan ustmaust keltiriladi. Koʻchirma S.sida shaklni oʻz-oʻziga ustmaust keltirish uchun u biror toʻgʻri chiziq (koʻchirish oʻqi) boʻylab belgili kesmaga qadar siljitiladi. 3) Umumiy maʼnoda S. matematik (yoki fizik) obyekt sgrukturasining uning almashtirishlarga nisbatan invariantligini bildiradi. Mas, nisbiylik nazariyasi qonunlari S.si ularning Lorens almashtirishlariga nisbatan invariantligi bilan belgilanadi.
Simmetriya (fizika)

Simmetriya (fizikada) — hodisalar, moddalar tuzilishi va ularning fizik xossalari, harakat va saqlanish qonunlarining ayrim almashtirishlarga nisbatan oʻzgarmay saqlanish (invariantlik) xususiyatini ifodalovchi tushuncha. Mas, qor uchquni yoki muzlagan oyna, barg yoki gul, kapalak yoki asalari uyasi, kristallar va boshqa tuzilishida qandaydir mutanosiblik, tartib, qonuniy takroriylik roʻy beradi. Ana shu takroriylik S. hisoblanadi. Fazo va vaqt S.lari mavjud. Fazo S.si — turli nuqtalar va yunalishlarda fazo xususiyatlarining uzgarmasdan saqlanishi. Turli nuqtalarda fazo xususiyatlarining bir xilligi fazoning bir jinsliligi, turli yoʻnalishlarda fazo xususiyatlarining bir xilligi esa fazoning izotropligi deyiladi. V a qt S.si energiya, harakat miqdori va harakat miqdori momentining saqlanish qonunlari bilan bogʻliq. Energiyaning saqlanish qonuni vaqtning bir jinsliligi bilan, harakat miqdori momentining saqlanish qonuni esa fazoning izotropligi bilan bevosita boglangan. Fizikadagi nisbiylik nazariyasini vaqt va fazo S. nazariyasi deb qarash mumkin.

S. tashqi vaichki shakllarda mavjud boʻlib, geometrik tasvirlar: nuqta, toʻgʻri chiziq, tekislik va boshqalarga nisbatan almashtirish qoʻllab, fizik hodisalar va qonunlar S.si tahlil etiladi. Bu hodisalar va qonunlar fazovaqtni uzluksiz va diskret almashtirishlariga, ayniy zarralarni oʻrin almashtirishlariga nisbatan simmetrik bulishi mumkin. Mas, faol moddasi ammiak NH3 boʻlgan kvant generatorida bir nechta ammiak molekulalari shu tipdagi boshqa ammiak molekulalari bilan almashtirilganda, generator chikarayotgan 1,24 sm li elektromagnit nurlanish parametrlari oʻzgarmaydi. Umumiy holda bir xil zarralardan tashkil topgan tizimni kvantmexanik tahlilida bir xil zarralarni urin almashtirishlarga nisbatan S.si ularni ayniylik prinsipiga olib keladi. Fazovaqtni uzluksiz almashtirishlar fizika qonunlarini fazo va vaqtning siljishiga nisbatan simmetrik boʻlishini bildiradi. Mas, Maksvell tenglamalari Lorents almashtirishlarigg nisbatan simmetrikdir. Fazovaqtni diskret almashtirishlar relyativistik kvant nazariyaning mahsuli boʻlib, yangi tipdagi S.ni kashf etdi. Bir vaqtda fazo inversiyasi (R), vaqt inversiyasi (T) va zaryad ishorasi oʻzgartirilishi (S) almashtirishlariga nisbatan fizik hodisalar qonunlarining simmetrikligini koʻrsatadi va SRT S.si deb yuritiladi. Elementar zarralar va maydonlar nazariyasi fizikasida oʻziga xos S. : SU(3) — S, izotopik S, super S, rangli S, kalibrlangan S, dinamik S. va S.ning boshqa kashf etilgan.

 Adabiyot 
 Lyaxovskiy V. D., Boloxov A. A., Gruppi simmetrii i elementarnie chastitsi, L., 1983; Cheng G. P., Li L.

F., Kalibrovochnie teorii v fizike elementarnix chastits, M., 1987.
Simmetriya (biologiya)

Simmetriya (biologiyada), biosimmetriya — tirik organizmlar qismlarining fazoviy oʻzaro mutanosib joylashuvi xususiyatlari. Biologik obʼyektlar strukturaviy S.sini aniklash ularning tashqi koʻrinishi va ichki tuzilishini aniq tavsif etish imkonini beradi. Strukturaviy S. biologik obʼyektlar struktura elementlarining izchil takrorlanishi tarzida namoyon boʻladi. Strukturaviy S.ga koʻra, obʼyektning simmetrik koʻrinishi uning struktura elementlari, yaʼni obʼyektning bir xil qismlari tartibini belgilovchi geometrik elementlar (nuqta, chiziq, tekisliklar) bilan taʼriflanadi. Floks oʻsimligi gulining S.si bunga misol boʻla oladi. Kapalak gavdasi S.si uni oʻng va chap deb ataladigan 2 qismga, yaʼni tekislikka boʻlib turadi. Bunday tekislikning har biri ikkinchisining koʻzgudagi aksiga aynan oʻxshash boʻladi.

Tirik tabiatda S.ning bir necha xili uchraydi. Tirik tabiatning tarixiy rivojlanishi davomida S. shakli ham oʻzgarib borgan. Masalan, tiriklik rivojlanishning ilk davrlarida nuqtali S.li, toʻgʻri koʻp burchakli va sharsimon S.li organizmlar keng tarqalgan. Evolyusiyaning yuqori bosqichlarida oʻsimlik va hayvonlar uchun, asosan, aksial S. va aktinomorf S. xos. Aksial S.li organizmlar p tartibli S. oʻqiga ega. Aktinomorf S.li bioobʼyektlar esa p tartibli S. oʻqi va bu oʻqni kesib oʻtgan t ta tekislikka ega boʻladi. Tirik tabiatda asimmetriya va ikki tomonlama, yaʼni bilateral S. keng tarqalgan. Asimmetriya koʻpchilik oʻsimlik ning barglari, ikki tomonlama S. odam, umurtqali hayvonlar va koʻpchilik umurtqasizlar uchun xos. Biologik obʼyektlar S.sini oʻrganish ularning tuzilishi, kelib chiqishi, rivojlanishi, xossalari va funksiyasini yaxshiroq anglab olishga yordam beradi.
Simob lampasi

Simob lampasi - gaz (bugʻ) holidagi simob qoʻllaniladigan yorugʻlik manbai. Simob bugʻining ish bosimiga qarab, past va yuqori bosimli xillarga boʻlinadi. Past bosiili (0,7 N/m2) Simob lampasi 185 va 254 nm (nanometr) toʻlqin uzunligidagi rezonans nurlatgich i. Bulardan lyuminessent lampapar kengtarqalgan. Yuqori bosimli (104106N/m2)S l. 2481014 nm toʻlqin uzunligi intervalida ultrabinafsha va koʻrinadigan yorugʻlik nurlari hosil qiladi. Uning kolbasi kiyin eriydigan shaffof kvars shishadan tayyorlanib, inert gaz va simob bilan toʻddiriladi. Yoritishda, tibbiyotda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Oʻta yuqori bosimli (106 N/m2 dan yuqori) Simob lampasi — ultrabinafsha va koʻrinadigan nurlarning juda yorugʻ manbai. Tabiiy va suv bilan sovitiladigan xillari bor. Turli yorugʻlikoptika qurilmalarida qoʻllanadi. Barcha Simob lampasi elektr tarmogʻiga maxsus qurilmalar yordamida ulanadi.
Simob rudalari

Simob rudalari - tarkibida iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq konsentratsiyada simob boʻlgan va uni sanoatda foydalanishning texnik imkoniyati mavjud boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Asosiy ruda minerali — HgS — kinovar (tarkibidagi simob 86,2%). Simobning ikkinchi darajali ruda minerallari — metatsinnabarit, tugʻma simob, livingstonit, korderoit, makdermitit hamda tarkibida simob boʻlgan mis, surma, mishyakning sulfatuzlari. Sr. sifatiga qarab juda boy, boy va kambagʻal boʻlib, har bir simob konida ham ularning oʻzaro salmogʻi turlicha boʻladi. Sr. (konlari) genezisi, morfologik tuzilishi hamda sanoat turi koʻrsatkichlari boʻyicha juda xilma xil. Oxirgi tasnif boʻyicha (Fedorchuk, 1990) endogen, plutonogen, teletermal, vulkanogen, ekzogen hamda geterogen simob konlari mavjud. Ulardan teletermal rudali konlar simob qazib chiqarishning asosiy manbai hisoblanib, kvarsdikkitli (Almaden — Ispaniyada, Nikitovka — Ukrainada), jasperoid (Haydarkon, Chauvay — Qirgʻiziston), karbonatli (Adirakov, Birkgu — Qirgʻiziston), listvenitli (Choʻnkoy — Qirgʻiziston, Tamvatney — Saxa, NyuAlmaden va NyuIdriya — AQSH) maʼlum. Oʻzbekistonda Turkiston tizmasining gʻarbiy qismida Sr.ning karbonatli turiga xos Krrasuv koni maʼlum.

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Simob-organik birikmalar

Simob-organik birikmalar - molekulasidagi simob atomi bilan uglerod atomi bevosita bogʻlangan organik birikmalar (S—Hg). Sb. alifatik, aromatik, geterotsiklik va kvazikompleks birikmalarga boʻlinadi. 2 asosiy koʻrinishi — toʻliq almashinadigan (simmetrik) R—Hg—R va simoborganik R—HgX (R — organik radikallar, X — kislota qoldigʻi) koʻrinishdagi maʼlum. Ular birbiriga oson aylanadi. Simob-organik birikmalarning asosiy qismi qattiq moddalar, alifatik katordagilari suyukliklardir. Ular turli metallorganik birikmalar olishda, tibbiyotda insektitsid va fungitsidlar sifatida ishlatiladi. Barcha Sb. zaharli, organizmda yigʻiladi. Undan zaharlanishning oldini olish maqsadida oltingugurt bilan toʻyintirilgan suv (mas, "Naftusya" mineral suvi) ichish tavsiya etiladi.
Claude Simon

Claude Simon (1913.10.10, Madagaskar oroli Antananarivu sh.) — fransuz yozuvchisi. Fransuz romanchiligiga estetik jihatdan yangicha ruh olib kirgan adiblardan sanaladi. Zobit boʻlgan. Ikkinchi jahon urushida asirga tushgan, u yerdan qochib, Qarshilik koʻrsatish harakatiga qoʻshilgan. Birinchi romani — "Muttaham" (1945). Keyingi romanlari ("Tarang ip", 1947; "Gulliver", 1952; "Mansabga koʻtarish", 1954; "Shamol", 1957) avtobiografik motivlarda yozilgan. S urush yillarida fransuz rassomi Raul Dyufi bilan tanishib, umri davomida uning nasihatlariga amal qilgan. Asarlarini ham rassomlarning "kollaj" usulida yozib, yozuvchi oʻzi uchun kitobni "kartina sifatida yozish lozim, holbuki, har bir kartina — eng avvalo kompozitsiya", degan qoida kashf qilgan. "Farsaldagi jang" (1969) romani munaqqidlar tomonidan "yangicha roman" deb qabul qilingan. "Triptix" (1973) romani ochiq shahvoniy yoʻnalishda yozilgan. "Buyumlar sabogʻi" (1975) romanining tili murakkab boʻlib, S tajriba kompozitsiyasidan foydalangan. S.ning "Muqaddas bahor" (1954), "Maysa" (1958), "Flandriya yoʻllari" (1960), "Mehmonxona" (1962), "Tarix" (1967), "Ibratli dars" (1976), "Georgiklar" (1981) kabi romanlari ham bor. Nobel mukofoti laureati (1985).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Konstantin Simonov

Konstantin Mixaylovich Simonov 1915.15(28).11, Peterburg — 1979.28.8, Moskva — rus yozuvchisi va jamoat arbobi. Mehnat Qahramoni (1974). M. Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tugatgan (1938). SSSR Yozuvchilar uyushmasi bosh kotibi oʻrinbosari (1946—54), kotibi (1954—59; 1967—79), "Noviy mir" ("Yangi dunyo") jurnali (1946 — 50; 1954—58) va "Literaturnaya gazeta", 1938; 195054) ning bosh muharriri. Ikkinchi jahon urushiga qadar N. Ostrovskiyga bagʻishlangan "Gʻolib" (1937), "Pavel Chyorniy", "Muz ustidagi jang" (1938), "Suvorov" (1939) dostonlari, "Chin insonlar" (1938), "Yoʻlda yozilgan sheʼrlar" (1939) sheʼriy toʻplamlari nashr etilgan. 1939-yildan urush mavzusi S. ijodining ustuvor yoʻnalishiga aylangan ("Bir sevgi tarixi", 1940; "Shahrimizdan chiqqan yigit", 1941, pyesalar). Urush mavzusi, ayniqsa, lirikasida katta mahorat bilan aks ettirilgan ("Lirik kundalik"; "Sen bilan va sensiz"; "Front sheʼrlari", 1942, toʻplamlari). S, lirik sheʼrlardan tashkari, "Rus kishilari" (1942) va "Shunday boʻlajak" (1944) pyesalari, "Kunlar va tunlar" (1944) qissasini yozgan. Urushdan keyingi yillarda xalqaro munosabatlarning keskinlashishi S.ning "Praga kashtanlari tagida", "Rus masalasi" (1946) pyesalari hamda "Doʻstlar va dushmanlar" (1948) sheʼrlar kitobida oʻz ifodasini topgan.

S. nazdida urush nafakat kishilarning insoniy fazilatlari, ruhiy kuchi va irodasi uchun, balki davlat va siyosiy tuzum uchun ham dahshatli bir sinov boʻldi. Ammo, agar davlat ham, siyosiy tuzum ham tugʻilish va oʻlishga mahkum etilgan ekan, yer yuzidagi birdanbir abadiy qadriyat i neon boʻlib qoladi. S. ana shu aqidadan kelib chiqib, umrining soʻnggi nafasiga qadar urush va inson mavzusiga sodiq qoldi hamda "Quroldosh doʻstlar" (1952), "Tiriklar va oʻliklar" (1959), "Soldat boʻlib tugʻilmaydilar" (1964) va "Soʻnggi yoz" (1971) romantrilogiyasini yaratdi. S, shuningdek, "Begona soya" (1949), "Toʻrtinchi" (1961, pʼyesa, "Vatan uzra dud" (1947), "Lopatinning yozishmalaridan" (1957), "Urushdan keyingi yigirma kun" (1972), "Biz sen bilan uchrashmaymiz", "Shaxsiy hayot, degin" (1978) va boshqa koʻplab qissa, ocherk, publitsistik maqolalar toʻplamlari muallifi. Uning asarlari asosida filmlar suratga olingan. S. urush qatnashchilarining xotiralaridan iborat Ikkinchi jahon urushining kup seriyali kinoyilnomasini yaratgan. 1958—61 ylarda Toshkentda yashagan. Oybek, Abdulla Qahxrr va boshqa oʻzbek yozuvchilarining asarlarini rus tiliga tarjima qilgan, Mirzachoʻl haqidagi hujjatli film ssenariysini yozgan. S.ning koʻpgina asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 

 Kunlar va tunlar, T., 1948; Tanlangan sheʼrlar, T., 1960; Soldat boʻlib tugʻilmaydilar. T., 1971.

 
 Fink L., Konstantin Simonov, M., 1983.

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:28-avgustda vafot etganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Simpatik nerv sistemasi

thumb|Vegetativ nerv sistemasi:Simpatik nerv sistemasi (qizil) va Parasimpatik nerv sistemasi (ko'k)
MAVZU: Simpatik nerv sistemasining muskul apparatiga trofik ta'siri . Silliq muskullar strukturasining funksional xususiyatlari 

Simpatik nerv sistemasi ( - sympathia — sezuvchan, taʼsirga beriluvchan) — odam va umurtqali hayvonlar vegetativ nerv sistemasining bir qismi. Parasimpatik nerv sistemasi bilan birga ichki aʼzolar faoliyatini boshqaradi. Simpatik nerv sistemasi organizmda talaygina funksiyalarni boshqaradi; uning tolalari bo’ylab modda almashinuvini kuchaytiradigan, yurak urishini tezlashtiradigan, qon tomirlarni toraytiradigan, ko’z qorachig’ini kengaytiradigan va boshqa impulslar o’tadi.

 Yana qarang 

 Vegetativ nerv sistemasi
 Parasimpatik nerv sistemasi

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Nevrologiya
Turkum:Nerv sistemasi
Simpodiy

Simpodiy (yun. syn — birga va podos — oyoq, bu yerda oʻq) — oʻsimliklarning oʻq organi (poya, shox, ildizpoya); bir necha uchki meristema toʻqimalarining navbat bilan faoliyat koʻrsatishi tufayli shakllanadi. S. — koʻpchilik bargli daraxtlar, butalarning poyasi va shoxlari; koʻpchilik koʻp yillik oʻtlarning ildizpoyasi.

 

Turkum:Botanika
Simpson choʻli

Simpson choʻli - Avstraliyaning markaziy qismidagi choʻl. Maydoni 3000 km². Eng baland joyi 30 m. Oʻrtacha temperatura yanvarda 30°, iyulda 12—5°. Yillik yogʻin 130 mm gacha. Yer osti suvlariga boy. Kserofit butalar, akatsiya va evkaliptlar oʻsadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan.

 

Turkum:Choʻllar
Turkum:Avstraliya geografiyasi
Oqmasjid (Qrim)

220px|right
Oqmasjid yoki Simferopol — Ukrainaning Qrim Muxtor Respublikasidagi shahar, respublika markazi. Salgir daryosi sohilida. Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil va xavo yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Aholisi 344 ming kishi (1997-yil). Simferopol oʻrnida mil. av. 3—mil. 4-asrlarda Skiflar davlatining poytaxti (Skiflar Neapoli), soʻngtatarlar qalʼasi (Kermenchik), 15-asrdan Oqmachit qishlogʻi joylashgan. 1784-yilda Tavriya viloyatining maʼmuriy markazi sifatida bunyod etilgan. 1874-yil Simferopoldan Lozovaya — Sevastopol temir yoʻl oʻtgan. 1921—45 yillarda Simferopol Qrim Respublikasi poytaxti. 1941-yilda nemis fashistlari tomonidan bosib olingan.

1944-yilda ulardan ozod qilingan. Urushdan soʻng yirik sanoat markaziga aylandi. Mashinasozlik va metallsozlik (oziq-ovqat sanoati uchun asbobuskunalar, gelevizorlar ishlab chiqarish, qishloq xoʻjaligi mashinalari uchun ehtiyot qismlar, avtotaʼmirlash va boshqa zavodlar), kimyo (plastmassa buyumlar, maishiy kimyo zavodlari), yengil (trikotaj, tikuvchilik, ip gazlama, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal), oziq-ovqat (parfyumeriyakosmetika, konserva, vino, efir moylari, goʻshtsut, tamaki) korxonalari ishlab turibdi. Qurilish materi&chlari ishlab chiqariladi. Issiqlik elektr stansiyasi bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 3 teatr, badiiy, oʻlkashunoslik muzeylari, turistik baza mavjud. Qrim yarim orolning janubiy sohili bilan Simferopol oʻrtasida trolleybus qatnaydi.

Turkum:Ukraina shaharlari
Turkum:Qrim
Simfonizm

Simfonizm (simfoniya soʻzidan) — musiqiyestetik kategoriya; 18—19-asrlar kompozitorlik sanʼatida qaror topgan badiiy usul. Tugal tushuncha sifatida ilk bor B. Asafyev tomonidan taxlil etilgan. Turli musiqiy mavzu (kuy)larning uzluksiz, oʻzgarishlarga boy mukammal rivoji, badiiy obrazlarning uzaro taʼsir etish jarayonlarini ifoda etadi. Simfonik janrlar bilan birga kamercholgʻu, musiqali teatr (opera, balet), vokalsimfonik (oratoriya) va boshqa janrlardagi namunalarga nisbatan ishlatiladi. Tarixiy rivojida bir necha musiqiy dramaturgiya ni keltirgan: xalqchiljanrli (Y. Gaydn), dramatikfojiaviy (L. Betxoven), lirik (F. Shubert), epik (A. Borodin) va boshqa Oʻzbekistonda dastlab Ik. Akbarov, R. Hamroyev, T. Kurbonov va boshqalarning asarlarida namoyon boʻlgan. Keyinchalik M. Tojiyev, M. Maxmudov, N. Gʻiyosov va boshqalarning asarlarida oʻzbek mumtoz musiqa (jumladan, maqom, katta ashula) xususiyatlari bilan uzviy bogʻlanib, millim S. qaror topdi.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.
Simfonik musiqa

Simfonik musiqa - asosan, simfonik orkestr ijrosiga muljallangan musiqa asarlari. Muhim janrlari: simfoniya, uvertyura, konsert, simfonik syuita, simfonik poema, rapsodiya, fantaziya.

Simfonik orkestr paydo bulgungacha, 17-asrda va 18-asrning 1-yarmida ommalashgan turli raqs syuitalari, konsertogrosso cholgʻu konserti (ansamblorkestr konserti), opera uvertyuralari orkestr musiqasining asosiy janrlari boʻlgan (ular fakat shartli ravishda Simfonik musiqa ga kiritiladi). 18-asr oxirida simfonik orkestr, yangi Simfonik musiqa janrlari (birinchi navbatda simfoniya yaratilishi bilan) yuzaga keldi. Janr jihatidan Simfonik musiqa fantaziya, kaprichchio, poppuri, skerso, marsh, turli raqs musiqalari, shuningdek, opera, balet, spektakl va kinofilmlarga yozilgan musiqalar evaziga boyidi. Simfonik musiqa rivojiga koʻp kompozitorlar oʻz ulushini qoʻshgan (Mangeym maktabi, Vena klassik maktabi vakillari, F. Shubert, F. List, M. Glinka, A. Dvorjak, P. Chaykovskiy, N. RimskiyKorsakov, G. Maler, R. Shtraus, Ya. Sibelius, D. Shostakovich, A. Onegger, S. Prokofyev, B. Martinu, I. Stravinskiy va boshqalar).

Oʻzbekistonda 1920 (V. Uspenskiy va boshqalar) va 1930y.larda (V. Zolotaryov, R. Glier, S. Vasilenko va boshqalar) yaratilgan ilk simfonik asarlar simfonik orkestr uchun qayta ishlangan xalq kuylari yoki ular asosida yozilgan syuita, poema, uvertyura va boshqa dan iborat boʻlgan. 1930y.larning 2-yarmida oʻzbek kompozitorlaridan M. Burhonov, M. Ashrafiy, M. Leviyev, shuningdek, A. Kozlovskiy, G. Mushel oʻzlarining dastlabki Sm. asarlarini yozdilar. Keyinchalik Oʻzbekistonda Sm. ning barcha rivoj togshi. M. Ashrafiy, D. Zokirov, S. Yudakov, R. Hamroyev, B. Giyenko, Ik. Akbarov, R. Vildanov, Sayfi Jalil, N. Zokirov, M. Tojiyev, R. Abdullayev, A. Latifzoda va boshqa Sm.ning turli janrlarida ijod qilishdi.

 Adabiyot 
 YanovYanovskaya N., Uzbekskaya simfonicheskaya muzika, T., 1979.
Simfoniya

Simfoniya ( — „ohangdoshlik“) — simfonik musiqaning yetakchi janri, kompozitorlik yoʻnalishidagi cholgʻu musiqaning oliy shakli. Simfonik orkestr ijrosiga moʻljallangan; baʼzi simfoniyalarda xor va yakkaxon xonandalar ham jalb etiladi. Bundan tashqari, torli orkestr, puflama sozlar orkestri va boshqa orkestrlarga muljallangan Slar ham uchraydi. Simfoniyaning mumtoz shakli umumiy gʻoya va yaxlit dramaturgiyaga asoslangan 4 qismli turkumni tashkil etadi: 1-qismi — mavzularning qarama-qarshiligi hamda jadal rivoji bilan bogʻliq boʻladi; 2-qismi — lirik chekinish vazifasini bajaradi; 3-qismi — menuet yoki skerso harakterida yoziladi; 4-qismi — koʻpincha tantanavor, joʻshqin xotimadir.

„Simfoniya“ atamasi Yevropa mamlakatlarida turli maʼnolarda qoʻllangan. Y. Gaydn, V. Motsart va, ayniqsa, L. Betxovenlar Sning klassik namunalarini yaratdi. 19-asr kompozitorlaridan F. Shubert, G. Berlioz, I. Brams, A. Dvorjak, simfoniya Frank, A. Brukner, G. Maler, A. Borodin, P. Chaykovskiy, A. Skryabin va boshqa simfoniya rivojiga muhim hissa qoʻshgan, janrning mavzu va mazmunini boyitgan. 20-asr komlozitorlari ijodida simfoniya yangi bosqichga koʻtarildi. N. Myaskovskiy, D. Miyo, simfoniya Prokofyev, Ya. Sibelius, P. Xindemit, D. Shostakovich, I. Stravinskiy, B. Martinu, A, Onegger, A. Shnitkelar simfoniya ustalari sifatida tanilgan.

Oʻzbekistonda 1930-yillardan simfonik musiqaning jadal rivojlanishi Sning paydo bulishiga zamin buldi (G. Mushelning 1simfoniyasi, 1938). Keyingi yillarda yirik mavzular, falsafiy goyalarni mujassamlantiruvchi janr sifatida simfoniyaga qiziqish kuchaydi (Mushelning 2 va 3 simfoniyalari, M. Shteynbergning 5 S—rapsodiyasi, M. Ashrafiyning 1va 2simfoniyalari va boshqalar). 1960-yillarning 2-yarmida Oʻzbekistonda dasturli simfoniya ravnaq gopib, B. Zeydman, R. Hamroyev, B. Giyenko va boshqalar simfoniyalar ijod qilishdi. 19702000-yillarda R. Vildanov (4 ta), Sayfi Jalil (2 ta), T. Qurbonov (10 ta), M. Tojiyev (19 ta), Ik. Akbarov (3 ta), M. Mahmudov (3 ta), N. Gʻiyosov (12 ta) va boshqa kompozitorlar simfoniya yaratganlar.

Simfoniyaga yaqin uslubda yaratilib, undan hajman kichikligi, mazmuni va bayoni soddaligi bilan farq qiluvchi asar simfoniyetta deb ataladi.

 

 „Symphony“. Encyclopædia Britannica. 26 jild (11-nashr). 1911. s. 290-291.
Sinagoga

thumb|Berlindagi sinagoga

Sinagoga ( - synagoge — yigʻilish) — iudaizm ibodatxonasi va yahudiylar jamoasi. Sinagogalar Falastinda mil. av. 4-asr da vujudga kelgan. Sinagogada Tavrotni oʻqib sharxdashadi. Sinagogalarda, odatda, diniy maktablar ochiladi.

Oʻzbekistonda hozirgi 7 ta — Toshkentda 3 ta, Samarqand va Buxoroda 2 tadan Sinagoga faoliyat koʻrsatadi.

 Yana qarang 

 iudaizm
 Yahudiylar
 Tavrot
Sinay yozuvi

Sinay yozuvi — Sinay yarim orolidagi togʻlarda toshlarga bitilgan 50 ga yaqin ustyozuvning belgilar tizimi. Ustyozuvlarning 16 tasi 1905-yilda ingliz olimi F. Pitri tomonidan topilib, arxeologik maʼlumotlar asosida mil. av. 15-asrga mansub deb belgilandi; qolganlari esa 1927—35 yillar oraligʻida topildi. Ingliz misrshunosi A. Gardiner, ayrim belgilarning tashqi oʻxshashligiga asoslanib, Syo.ni misr va qad. som yozuvlari oʻrtasidagi bogʻlovchi halqa, uning yaratuvchilari esa somiylardir, deb oʻylaydi. Gardiner va uning izdoshlari ushbu yozuvni oʻqishga urinib koʻrganlar va 32 ta birbiriga oʻxshamagan belgini aniklaganlar (demak, Syo. harfiy yozuv boʻlgan). Lekin Sinay yozuvining toʻgʻri oʻqilganligi (deshifrovkasi) masalasi hanuzgacha munozarali boʻlib qolmoqda. Uning turli olimlar tomonidan turlicha (jiddiy farqlar bilan) oʻqilishi sababli, koʻpchilik mutaxassislar (mas, nemis olimlari G. Bauer va I. Fridrix) bu yozuv qali toʻgʻri oʻqilmagan, degan fikrdalar. Baʼzi da Syo. mil. 2—4-asrlarda Sinay yarim orolida qoʻllangan oromiy yozuvining bir koʻrinishidir, degan fikr ham uchraydi.
Sinaps

thumb|ikkita neyron
thumb|Sinaps
Sinaps ( — ulanish, tutashish) — nerv hujayralari (neyronlar)ning oʻzaro va ijrochi organlar hujayralari bilan tutashgan joyi. Sinaps signallarni impulslarga aylantiradi va uzatadi. „Sinaps“ terminini birinchi boʻlib ingliz fiziologi Charlz Sherrington neyronlararo aloqani tushuntirish uchun qoʻllagan (1897). Sinaps yordamida neyronlar bir-biri bilan bogʻlanadi. Natijada nerv sistemasining aktivligi va bosh miyaning integrativ faoliyati kuchayadi. Sinaps sinaptik uchlar, ikki hujayra oraligʻidagi sinaptik tirqish va sinaptik uchlarga tegib turuvchi hujayra qismi kiradi. Neyronlararo sinaps, odatda, bir nerv xujayrasi aksonining tarmoqlari va tana, dendritlar yoki boshqa neyron aksoni vujudga keltiradi; hujayralar oraligʻida sinaps tirqishi boʻlib, bu tirqish orqali qoʻzgʻalish mediatorlar (kimyoviy sinaps), ionlar (elektr sinaps) yoki ikkalasi (aralash sinaps) yordamida uzatiladi. Sinaps funksional ahamiyatiga koʻra, hujayra faoliyatini aktivlashtiradi yoki tormozlaydi. Elektrotonik Sinapsda quyi molekulyar birikmalar bir hujayra sitoplazmasidan ikkinchisiga toʻgʻridan-toʻgʻri oʻtish imkoniyatiga ega. Elektrotonik sinaps signallarning tez va oʻzgarmasdan, kimyoviy sinaps esa faqat bir tomonga uzatilishini taʼminlaydi. Hujayrani tormoz holatiga olib keladigan sinaps ham bor. Bular tormozlovchi sinaps deb ataladi va shular yordamida qoʻzgʻalgan holat goʻyo „yoʻqotiladi“. Bu bilan nerv hujayralari oʻta qoʻzgʻalishdan saqlanadi. Hujayralar oʻrtasidagi sinaptik aloqa nerv hujayralarining funksional birlashishida, qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining yoʻnalishini, shuningdek, organizmning taʼsirlovchiga nisbatan boʻlgan reaksiyasini taʼminlashda muhim rol oʻynaydi.

sinapslar 3 qisimdan iborat 1 presinaptik membrana 2postsinaptik membrana 3 sinaptik yoriq . presinaptik membrana -bu birinchi neyron akson uchlari bo`lib uyerda vizikullar bo`ladi (pufakchalar) vizikulalarda esa neyromediatir moddalari bo`ladi . Postsinaptik membrana - ikkinchi neyron yoki hujayra qismi bo`lishi mumkin ,bu membranada reseptorlar joylashganda bo`ladi oqsil moddalari bo`lishi mumkin . Snaptik yoriq- 20-50 nm bo`ladi va mediatrlar shuyerda posrsinaptik membranaga o`tadi.
Sina-Tibet togʻlari

Sina-tibet togʻlari, Sichuan Alp togʻlari — Xitoydagi togʻlar. Uzunligi 750 km, eni 400 km gacha. Gʻarbdan sharqqa 5000–6500 m dan 1000–1200 m gacha pasayib boradi. Eng baland joyi 7590 m. Saluin, Mekong va Yanszi daryolarining chuqur tor vodiylari bilan ajratib yuborilgan bir necha tizmalardan iborat. Yon bagʻirlari tik, qoyali. Gneys, slanets, qumtoshlardan, baʼzi joylari ohaktoshlardan tuzilgan. Seysmik faol zona. Foydali qazilmalardan oltin, temir va mis rudalari topil gan. Balandlik oshgan sari subtropik iqlim ksskin kontinentat sovuq iqlimga oʻtib boradi. Yillik yogʻin janubiy togʻ etaklarida 1200 mm, shimolga qaragan yon bagʻirlarida 2000 mm va undan ortiq, Tibet togʻligiga yaqin yerlarda 600 mm gacha. Togʻlarning yuqori mintaqasi (4000 m dan baland)da alp oʻtloqlari va dashtlar, 2000–4000 m da igna bargli oʻrmonlar, 2000 m gacha aralash oʻrmonlar bor. Bu oʻrmonlar pastda doim yashil subtropik oʻrmonlarga oʻtib boradiOʻzME.
Singal tili

Singal tili — hind (hindoriy) tillaridan biri, Shri Lanka Respublikasining davlat tili. Soʻzlashuvchilar 12 mln. kishidan ortiq. Singal tilining adabiy va soʻzlashuv shayuglarida jiddiy farq bor. Urgʻu soʻzning birinchi boʻgʻiniga tushadi, singarmonizmga moyillik bor. Morfologik tuzilishida agglyutinatsiya va yangi fleksiyaning aniq belgilari mavjud. Adabiy tilda feʼlning shaxs, son, jins (umumiy va muannas), zamon, oʻtimlilikoʻtimsizlik i mavjud. Gapda soʻzlarning muayyan tartibi bor. Ogʻzaki nutkda otgagshar koʻproq ishlatiladi. Leksikasida sanskrit, tamil, ingliz, portugal, malayya, arab, fors va boshqa tillardan oʻtgan soʻzlar koʻpchilikni tashkil etadi. Hozirgi St. jan. hind yozuvlaridan biri — granthi alifbosidan foydalanadi. Mil. av. 3-asrga mansub kryatosh yozuvlari Singal tilining engqad. yodnomalaridir. 13-asrda Singal tilining klassik grammatikasi yaratilgan. St. ning yangi adabiy shakli jonli soʻzlashuv tili asosida shakllanmoqda.

 

Turkum:Tillar
Singarmonizm

Unlilar Uygʻunligi yoki Singarmonizm(yun. syn — birga, harmonia — ohangdoshlik, uygʻunlik) — asosan, turkiy tillarda, qisman moʻgʻul, tungusmanjur, fin-ugor, paleoosiyo tillarida uchraydigan fonetik hodisadir. Bunda muayyan soʻz shaklining (ham asos, ham qoʻshimchalar) barcha unlilari talaffuz (artikulyasiya) jihatdan bir turli uygʻun boʻladi. Unlilar uygʻunligi (Singormonizm)ning ikki: old yoki orqa qatorga mansubligiga yoxud lablangan yo lablanmaganligiga koʻra turi boʻladi. Unlilar uygʻunligi (Singormonizm)ning tanglay garmoniyasi qonuniga koʻra soʻzning boshida (oʻzakda) til oldi unlisi kelsa, soʻz oʻrtasidagi va soʻngidagi unlilar ham til oldi boʻladi. Aksincha, soʻz boshida til orqa unlisi kelsa, keyingi boʻgʻinlarda ham til orqa unlisi keladi. Masalan, oʻzbek tilining Qoʻqon shevasida bala soʻzidagi unlilar old qator boʻlganidan unga faqat shu turdagi unlilardan boʻlgan qoʻshimcha qoʻshiladi: balalar, shuningdek, qozoq, tilidagi көлдер(kölder) va қолдар(qoldar) soʻzlari tanglay garmoniyasi asosida talaffuz qilinadi va yoziladi. Unlilar uygʻunligining bu turi oʻzbek tilining ayrim shevalari (deyarli barcha qipchoq shevalari, oʻgʻuz shevalari, shimoliy oʻzbek shevalari)da hozirgi kungacha toʻliq saqlanib qolgan. Lab garmoniyasida unlilar ham til oldilik va til orqalik, ham lablashish nuqtai nazaridan moslashadi. Bunday moslashishni hozirgi qirgʻiz tilidan misol: колдор(qoldor), көлдөр(köldör) kabilardir. Lab uygʻunligi oʻzbek tilida deyarli uchramaydi. Umuman, hozirgi oʻzbek adabiy tili Unlilar uygʻunligi qonunlariga deyarli, boʻysunmaydi. Eski oʻzbek adabiy tilida esa Unlilar uygʻunligiga qonuni ancha izchil va ayrim hollarda toʻligʻicha amal qilingan.

Turkum:Tilshunoslik
Sind

Sind — Pokistonning jan.sharqiy qismidagi viloyat. Maydoni 140,9 ming km². Aholisi 29,9 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Karochi sh. Yer yuzasining aksari qismi tekislik. Iklimi tropik iqlim, yanvarning urtacha temperaturasi 16—17°, iyulniki 29—35°. Yillik yogʻin 75–200 mm. Teztez qum buronlari boʻlib turadi. Eng katta daryosi — Hind. Tuprogʻi boʻz tuproq. Katta maydonlar shoʻrxoklardan iborat. Chala choʻl va choʻl oʻsimliklari oʻsadi.

Sind — iqtisodiy jihatdan rivojlangan viloyat. Mamlakat hududining 18,8%, aholisining 21% dan ziyodi Sindga toʻgʻri keladi. Mamlakatning eng yirik iqtisodiy markazi va dengiz porti boʻlgan Karochida umummilliy sanoat i.ch.ning 50% joylashgan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo, mashinasozlik va metallsozlik korxonalari bor. Metallurgiya kombinati qurilgan. Qishloq xoʻjaligida tovar mahsulot ishlab chiqariladi. Sindda sholi, bugʻdoy, shakarqamish, paxta ekiladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, tuya, qoramol boqiladi. Dengizdan baliq ovlanadi. Hind daryosida kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Karochi (dengiz porti), Haydarobod va Sukkur.

Mil. av. 3ming yillik oʻrtasidan mil. av. 2ming yillik oʻrtasigacha Sind hududida Harappa madaniyati ravnaq topgan. Sindning markazi MohenjoDaro boʻlgan. Qadimda va oʻrta asrlarda Sind iqtisodida dengiz va karvon yoʻllari orqali olib borilgan tranzit savdo muhim ahamiyatga ega boʻlgan.

 

Turkum:Pokiston viloyatlari