Ashinas

Abu Jaʼfar Ashinas (844-yil 17 yoki 19-dekabrda vafot etgan) – Abbosiy xalifa al-Muʼtasimga xizmat qilgan general. Al-Mu’tasimning turkiy soqchilarining dastlabki va taniqli aʼzolaridan biri boʻlgan Ashinas al-Mu’tasim hukmronligi davrida imperiyaning yetakchi shaxslaridan biriga aylandi. Amorium harbiy yurishida qoʻmondonlik qildi. Keyinchalik imperiyaning yuqori qatlamlarini tozalash va yangilash maqsadida amalga oshirilgan eski Abbosiy zodagonlarini taftish qilishda muhim rol oʻynagan. 834-yildan boshlab Misr, 838-yildan esa Levant va Yuqori Mesopotamiya noibi ham boʻlgan, ammo amalda boshqaruv uchun oʻz oʻrniga oʻrinbosarlar tayinlagan. Al-Mu’tasimning vorisi al-Vosiq hukmronligi davrida vakolatlari yanada kengayib, xalifalikning barcha gʻarbiy viloyatlari ustidan noiblik darajasiga yetdi.

 Kelib chiqishi va dastlabki faoliyati 
Ya’qubiy va Tabariyning maʼlumotlariga koʻra, Ashinas kelajakda al-Mu’tasim unvonini oladigan boʻlajak xalifa Abu Isʼhoq oʻzining turkiy soqchilar guruhi uchun sotib olgan dastlabki qullardan biri boʻlgan. Ashinas Itax al-Xazariy, Vosif va Sima ad-Dimashqiylar bilan birga sotib olingan. Keyingi davr amaliyotlaridan farqli oʻlaroq, bu toʻrtta va boshqa bir nomsiz qoʻriqchi guruhning dastlabki aʼzolari Oʻrta Osiyodan emas, balki Bagʻdoddan -yilda sotib olingan. Yaʼqubiyning maʼlumotiga koʻra, Ashinasning asl egasi Nu’aym ibn Xozim Abu Horun ibn Nu’aym boʻlgan.

Tabariy Ashinas oʻz ismini qanday olgani haqidagi qiziqarli bir rivoyat haqida maʼlumot bergan. 819-yilda Abu Is’hoq baʼzi xorijiy isyonchilarga qarshi yuborilgan qoʻshinni boshqargan. Bu yurish davomida turkiy gʻilmonlardan biri xorijiy nayzabardor bilan boʻlajak xalifa oʻrtasiga oʻzini tashlab, fors tilida „Meni tanib ol!“ (forscha: „ashinas ma-ra“) deya qichqiradi. Bundan taʼsirlangan Abu Is’hoq oʻsha kunning oʻzidayoq bu kishiga minnatdorchilik ramzi sifatida „Ashinas“ degan ismni inʼom etgan. C.E.Bosworth bu nomning forscha kelib chiqishiga ishora qilgan. Chunki bu ism boshqa eroniy xalqlar orasida ham uchraydi. Olim tilshunos Ferdinand Justining fikriga asoslanib, bu nom „-shinās“ („biluvchi, bilimdon“) oʻzagidan kelib chiqqan boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan. Boshqa tomondan, xitoyshunos Édouard Chavannes va turk tarixchisi koʻkturklarning Ashina qabilasidan kelib chiqqanini taxmin qilgan boʻlsa, Christopher I. Beckwith bu aloqadorlikni inkor etgan.

Ashinasning oilasi haqida ham maʼlumotlar kam. Uning kunyasi „Abu Jaʼfar“ ekanligidan, kamida bir nafar Jaʼfar ismli oʻgʻli boʻlgani maʼlum, biroq bu haqida boshqa hech narsa aniq emas. Tabariy, shuningdek, 865—866-yillardagi fuqarolar urushi davrida qoʻshinlarga boshchilik qilgan Muso ibn Ashinas haqida ham maʼlumot bergan.

 Al-Muʼtasim davridagi faoliyati 
thumb|upright=1.2|alt=Obverse and reverse of silver coin with Arabic inscriptions|836/37-yilda al-Muhammadiyada zarb qilingan al-Muʼtasimning kumush dirhami
Al-Mu’tasim hukmronligi davrida Ashinas Itax va Usrushona shahzodasi al-Afshin bilan bir qatorda xalifalikning eng nufuzli shaxslaridan biri boʻlgan. Ashinas 834-yildayoq, al-Mu’tasim taxtga chiqishidan oldin, Misr noibi etib tayinlangan edi. Ashinas keyinchalik oʻz faoliyatidagi boshqa viloyat noibliklari kabi Misrda ham bevosita boshqaruvni amalga oshirmagan. Iroqda qolgan holda oʻz oʻrniga oʻrinbosarlarni noib etib tayinlagan. Ashinas Misrda 11 yil davomida nominal noib boʻlgan paytda oʻz oʻrniga toʻrtta vakil tayinlagan.

Al-Mu’tasim 836-yilda oʻzining yangi poytaxti va qarorgohi Samarraga asos solgach, Ashinas va boshqa turklar yangi shaharning gʻarbiy qismida, al-Karx deb nomlanuvchi hududda yer-mulk olishdi. U yerda Ashinas oʻz saroyi (Dar Ashinasni) qurdi. Ashinasning qoʻl ostida bir qancha amaldorlar (quvvad) boʻlgani hamda oʻz tarafdorlari mavjudligi qayd etilgan. 838-yilgi Amorium yurishida Ashinas qoʻshinning oldingi safini boshqargan va shaharni qamal qilish chogʻida asosiy qoʻmondonlardan biri boʻlgan.

Ashinas va boshqa turkiylarning yuksalishi anʼanaviy Abbosiy elitalarini gʻazablantirdi, chunki ular oʻz hokimiyatlari qullikdan kelib chiqqan bu yangi qatlam foydasiga susayib borayotganidan xavsirashardi. Tabariyning taʼkidlashicha, Ashinasning ikki lashkarboshisi, Amr al-Fargʻoniy va Ahmad ibn al-Xalil ibn Hishom qamal paytida gʻazablanib, isyonkor kayfiyatda boʻlishgan. Ular „bu qul, fohishaning oʻgʻli“ deb atalgan Ashinas qoʻlida xoʻrlanganlaridan nolishib, uning qoʻl ostida xizmat qilishni davom ettirishdan koʻra Vizantiya tomoniga oʻtib ketishni afzal koʻrganlarini aytishgan. Amr va Ahmad al-Mu’tasimni agʻdarib, uning oʻrniga jiyani, al-Maʼmunning oʻgʻli al-Abbosni taxtga chiqarish fitnasiga qoʻshilishdi. Ashinas sarkardalarining xatti-harakatlaridan shubhalanib, ularni uy qamogʻiga oldi. Amrning toʻpolon yuz bergan taqdirda chodir ichida qolish haqida ogohlantirilgan yosh xizmatkorlaridan biri xalifaning huzuriga borgach, fitna tez orada fosh etildi. Ashinas turkiy hamrohlari Itax va Katta Bugʻa bilan birgalikda fitnachilarni fosh etish va qoʻlga olishda yetakchilik qildi. Bu voqea shu vaqtga qadar Abbosiylarga xizmat qilib kelgan anʼanaviy tizimda keng koʻlamli tozalash ishlarini oʻtkazishga sabab boʻldi. Al-Abbos bilan bir qatorda yetmishdan ortiq qoʻmondonlar ham qatl etilgan.

Turkiylar bu voqeadan foyda olishdi. Ayniqsa, Ashinas fitnani fosh qilishda markaziy oʻrinda turgani uchun eng koʻp manfaat koʻrdi. Amorium yurishidan qaytgach, Ashinas oʻzi boshqarayotgan Misr viloyatlari ustidan nazoratni saqlab qolgan holda Suriya va Jazira hududlarini ham oʻz ichiga olgan ulkan maʼmuriy hududning oliy noibi etib tayinlandi. Ashinas Samarrada qolib, faqatgina oʻz nomidan doimiy noiblar tayinlagani sababli amaliy jihatdan mazkur viloyatlar daromadlarini nazorat qilgan boʻlishi ehtimolga yaqin. Shunga qaramay, Hugh N. Kennedyning taʼkidlashicha, bu harakat „hokimiyatning yanada markazlashuvini anglatardi, chunki viloyat noib-hokimlari saroyda kamdan-kam koʻrinar va siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonida deyarli ishtirok etmasdi“. 839-yilda Ashinasning qizi Utranja al-Afshinning oʻgʻliga xalifa shaxsan ishtirok etgan hashamatli marosimda turmushga chiqqan. 840-yilda al-Afshin hibsga olingach, er-xotin ham hibsga olingan.

Al-Mu’tasim 840-yilda Samarradan as-Sinnga joʻnab ketgach, Ashinasni poytaxtda oʻz noibi etib tayinladi. Qaytib kelgach esa, uni omma oldida taxtga oʻtqazib, unga tantanali toj kiydirdi. Ashinas 841-yilgi Haj ziyorati davomida Samarradan to Makkagacha boʻlgan viloyatlarning amiri yoki noibi deya ulugʻlangan. Ibn al-Adimning maʼlumotlariga koʻra, al-Mu’tasim oʻz hukmronligining soʻnggi yillarida Ashinasga shaxsan 40 million kumush dirham hadya qilgan ekan.

 Al-Vosiq hukmronlik davridagi faoliyati va vafoti 
Xalifa al-Vosiq 843-yil Ramazon oyida (iyun/iyul) Ashinas uchun toj kiydirish marosimini takroran oʻtkazdi. Bu marosimda Ashinasga Samarradan to Magʻribgacha boʻlgan gʻarbiy viloyatlar ustidan keng vakolatlar berildi. XV asrda yashagan misrlik olim as-Suyutiy bu voqeani podshohlik hokimiyati (sultonlik) birinchi bor tobe shaxsga topshirilgan holat deb hisoblagan. Uning fikricha, bu voqea oliy hokimiyatning boʻlinishi edi. Ashinas 844-yilning 17 yoki 19-dekabrida, oʻz qudratining ayni choʻqqisida vafot etdi. XIV asr tarixchisi az-Zahabiyning maʼlumotiga koʻra, boshqa da tasdiqlanmagan boʻlsa-da, Ashinas oʻzidan keyin oltin dinor miqdorida boylik qoldirgan ekan. Bu boylikni xalifa musodara qilgan. Vafoti tafsilotlari haqida maʼlumot kam boʻlsa-da, Metyu Gordonning taʼkidlashicha, „agar Ashinas kasallik yoki keksalik tufayli vafot etgan boʻlsa, Samarradagi mashhur turklar orasidagi oʻldirilmagan kamdan-kam kishilardan biri boʻladi“. Ashinasning vafotidan soʻng turk safdoshlari Itax va Vosif shuhrat qozonishgan. Ayniqsa, Itax Ashinasning martabasi va gʻarbiy viloyatlar ustidan bosh noiblik lavozimini egallagan. Ashinas saroyi keyinchalik xalifa al-Mutavakkilning eng yaqin maslahatchisi boʻlgan al-Fath ibn Xoqonning qarorgohi boʻlib qolgan.

Boʻlajak vazirlar Ahmad ibn al-Xasib va Sulaymon ibn Vahb ibn Sa’id Ashinas huzurida kotib lavozimida xizmat qilishgan.

 Izohlar 
 
 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
Turkum:844-yilda vafot etganlar
Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar
Turkum:Abbosiylar xalifaligi generallari
Turkum:Arab — Vizantiya urushlarida ishtirok etgan Abbosiylar
Turkum:Abbosiylar gʻilmoni
Turkum:9-asr generallari
Turkum:Misrning 9-asrdagi Abbosiy noiblari
Turkum:Abbosiylar xalifaligidan boʻlgan qullar
Turkum:9-asr qullari