Portlend vazasi

thumb|318x318px|1-sahna: Peley va Fetida.
Portlend vazasi imperator Oktavian Avgust hukmronligining "oltin davri" (miloddan avvalgi 27-milodiy 14) davriga mansub qadimiy Avgust yoki Rim klassitsizm sanʼatining ajoyib asari. Rim shishasozligining durdona asari. Balandligi 25 sm va diametri 17,7 sm boʻlgan ikki tutqichli amfora tipidagi idish. Amfora pastki qismida qisqartirilgan, ehtimol miloddan avvalgi 2-asrda. (bir versiyaga koʻra, butun vaza miloddan avvalgi 2-asrda yaratilgan). Amfora ikki qavatli toʻq koʻk (deyarli qora) va oq shaffof oynadan boʻyash usulida yasalgan, shundan soʻng “á la cameo” texnikasi yordamida relefli oʻymakorlik usulida chizilgan boʻlib, unda qadimgi yunon mifining timsoli Afrodita va Erot ishtirokida Peley tomonidan Fetidni jalb qilishi tasvirlangan. Boshqa versiyaga koʻra, sahnada Troyaning vayron boʻlishi haqida Gekubaning bashoratli tushi tasvirlangan, boshqa talqinlar ham mavjud. Vaza yasash texnikasi koʻp qatlamli oniks yoki agat kabi qattiq toshga oʻymakorlik bilan ishlov berishga oʻxshaydi. Ushbu texnikadan foydalangan holda antiqa kameolar qilingan. Shu asosda, oʻsha kunlarda ham gʻayrioddiy qimmat boʻlgan bunday noodatiy asar nomaʼlum kameo oʻymakorlaridan biri tomonidan yaratilgan deb taxmin qilinadiВласов В. Г. Портлендская ваза // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VII, 2007. — С. 611Кунина Н. З. Античное стекло в собрании Эрмитажа. — СПб.: Арс, 1997 .

 Tarixi 
Vaza topilganligi haqida hujjatli dalillar saqlanib qolmagan. Bir versiyaga koʻra, u taxminan 1582-yilda Rim yaqinidagi Aleksandr Sever qabrida topilgan. Qanday boʻlmasin, 1601-yilda u astronom Nikolya-Klod de Peyreskaning rassom Rubensga yozgan maktubida eslatib oʻtilgan. Oʻsha paytda vaza Kardinal del Monte kollektsiyasida edi. Keyin u ikki asr davomida Rim Barberini oilasining asosiy boyliklaridan biri boʻlib, Papa Urban VIII boʻlgan Maffeo Barberini merosiga oʻtadi. Oʻsha paytda vaza "Barberini vazasi" nomi bilan mashhur edi.

1778-1780-yillarda Britaniyaning Neapoldagi elchisi Uilyam Gamilton vazani antiqa buyumlar sotuvchi Jeyms Bayresdan, u oʻz navbatida uni Palestrina malikasi Korneliya Barberini-Kolonnadan sotib oladi. Keyinroq Gamilton vazani Londonga olib keladi va uni Portlend gersoginyasi Margaret Bentinkka sotadi.

Portlend gertsogining mehmonlaridan biri tasodifanushbu vazaga zarar yetkazganidan soʻng, gertsog 1810-yilda uni Londondagi Britaniya muzeyiga saqlash uchun topshirishga qaror qiladi. 1845-yilda Britaniya muzeyi ushbu durdona asarni qadimiy sanʼatning doimiy koʻrgazmasi uchun sotib olishga muvaffaq boʻldiSchätze des Britischen Vuseums. — Leipzig: E.A. Seemann, 1983. — S. 202. U yerda, 1845-yil 7-fevralda, uni ruhiy jihatdan nosogʻlom boʻlgan mehmon Uilyam Lloyd sindirib qoʻyadi. Vaza uch marta tiklangan; Dastlab, u parchalardan bir-biriga yopishtirilgan va yopiq shisha vitrinada ekspozitsiyadagi joyiga qaytarilgan. 1948-yilda vaza yana demontaj qilindi va bir-biriga yopishtirildi, bu safar yanada mustahkam yelim asosida. Oxirgi restavratsiya 1988-yil 1-iyundan 1989-yil 1-oktabrgacha amalga oshirildi.

Londondagi Portlend vazasining paydo boʻlishi shunga oʻxshash narsalarni yaratishga harakat qilgan shisha puflovchilar va kulollarning qiziqishini uygʻotdi. Bu vazifaga ayniqsa mashhur usta Jozayya Vejvud puxta yondashgan. Portlend vazasi uni bir necha yillar davomida ilhomlantirdi. Vejvud oʻzining oʻxshashligini qora va oq jasper fayansidan ("jasper") yaratishga muvaffaq boʻldi. 1790-yilda qirolicha Sharlotta (qirol Georg III ning rafiqasi) oʻsha paytda Portlend gertsoginyasiga tegishli boʻlgan vazaning asl nusxani sotib ololmagach, Vazaning nusxasiga buyurtma beradi. Ushbu muvaffaqiyatdan soʻng Vejvud yana 24 nusxani yasaydi. U bir nusxasini doʻsti Erazm Darvinga sovgʻa sifatida taqdim etadi. Ushbu asarga koʻra, Priamning boshi tasvirlangan shisha disk oʻsha paytda qadimgi Rim asl nusxasining pastki qismiga yopishtirilgan boʻlib, u boshqa vazadan chiqqan va poydevordagi yoriqni yopish uchun moʻljallangan (1845-yildan beri u idishdan alohida namoyish etilgan). Vejvud Portlend vazasining nusxasi ustida ishlaganini oʻzining eng katta yutugʻi deb hisoblardi. Buyuk depressiya avj olgan paytida Portlend gertsogi vazani Kristis auksionida sotuvga qoʻyadi, ammo vaza sotilmay qoladi, xaridorlarning hech biri Gertsog talab qilgan narxni toʻlay olmaydi.

 Madaniyatda 

 Artur Klarkning "Dunyoning barcha zamonlari" (1951) fantastik hikoyasida vaqt sayohatchilari Portlend vazasini saqlab qolishadi.

 

 Adabiyot 

 
 
 
 
 

 

 Britaniya muzeyi - vaza uchun "Highlights" yozuvi 
 Britaniya muzeyi - vazaning konservatsiya tarixi
 Bulstrode Park (Portlend gertsogi vaza saqlagan joyda) DiCamillo Companion-dan Britaniya va Irlandiya qishloq uylariga kirish
 Korning shisha muzeyi (Portlend vazasining bir nechta nusxalariga ega) - kameo va Rim oynasi haqida ma'lumot