Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kigizchilik

Kigizchilik — kigiz tayyorlash kasbi. Kadimdan, asosan, chorvachilik bilan shugʻullanadigan xalqlar orasida keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston, jumladan, Oʻzbekiston hududi (Surxondaryo, Qoraqalpogʻiston, Xorazm, Fargʻona vodiysi)da kigizning guldor, ifodali rang-barang naqshli tayyorlangan. K. bilan, asosan, ayollar shugʻullanadi. Yuvib tozalangan va savalangan jun navlari boʻyicha (yuzlik, oraliq, orqaliq) ajratiladi. Hoʻllangan jun namat (yoki boʻyra) qolip ustiga tekis yoyiladi: avval guli hosil qilinadi, soʻng oraliq va navbati bilan orqaliq qismlari bir tekis yoyib chiqiladi, ustidan qaynoq suv quyiladi, soʻng namat (yoki boʻyra) dumalatib oʻrab yigʻiladi, arqon bilan bogʻlanadi. Oʻram oyoq bilan tepiladi, bilaklanadi, dumalatiladi, vaqt-vaqti bilan suv sepib hoʻllab turiladi. Maʼlum vaqtdan soʻng oʻram yechiladi, suv sepiladi va yana oʻraladi hamda tayyor boʻlgoʻnga qadar bostirish davom ettiriladi. Soʻng tayyor boʻlgan kigizga soʻnggi pardoz beriladi, yaʼni chetlari tortiladi, tekislanadi, ortiqcha tuklari qirqib tashlanadi. K.da oq, kulrang va rangli kigiz xillari tayyorlangan.

Kigizning oyoq kiyimi ichiga solinadigan yupqaroq turi (patak tayyorlash) ham K.da alohida bir sohani tashkil qiladi. 20-asrda sanoatda kigiz tayyorlashning yoʻlga qoʻyilishi K. taraqqiyotini birmuncha susayishiga olib keldi (yana q. Kigiz bosish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kidikeyeva Baken

Kidikeyeva Baken (1923.20.10, Qirgʻiziston viloyati, Qangʻ tumani — 1994.31.12, Beshkek sh.) — Qirgʻiziston xalq artisti (1956). Faoliyatini Qirgʻiz Yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1936), keyinchalik Prjevalsk va Norin viloyat teatrlari (1941—44)da ishlagan. 1944-yildan Qirgʻiz drama teatrining yetakchi aktrisasi. Eng yaxshi rollari: Bermet ("Sarinji"), Guloyim ("Kokul"), Anna ("Anna Karenina"), Maston ("Boʻlat va Tinar), Dezdemona ("Otello") va b. Gʻoyani yangi badiiy obrazda ifodalash mahorati, oʻtkir sahnaviy chizgilar, ijtimoiy va psixologik talqin K. ijodiga xos boʻlib, harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Kinodagi faoliyati 1955-yildan boshlangan ("Saltanat" filmidagi bosh rol). Keyinchalik "Momo yer" (Toʻlgʻanoy), "13-nabira" (Bermet Shokirovna) kabi filmlarda suratga tushgan. K. koʻpgina oʻzbek filmlarida ham rang-barang obrazlar yaratdi: Xadicha Aminovna ("Inqilob chavandozlari"), Hojixon ("Uchrashuv va ayriliq"), Ona ("Ringga chaqiriladi"), Buvi ("Nabiramiz militsiyada ishlaydi") va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kidonlar

Kidonlar, kidanlar, qtoylar — moʻgʻullar tarkibidagi qabila. Qadimda Ichki Moʻgʻuliston va Moʻgʻu-liston jumhuriyati hududida koʻchib yurgan. 4-asrdan da K. nomi uchraydi. 907 y. qabila boshligʻi Yela-Bugʻa oʻzini imperator deb eʼlon qilgan, qoʻshni qabilalarni boʻysundirib, sal-tanatni gʻarb va shim.ga qarab kengaytirgan. 926 y. sharkda Boxap podsholigi (oʻnga shimsharqiy Manjuriya, Shim. Quriya va b. kirgan)ni boʻysundirgan. 947 y. K. saltanati Byuu Lyao, 983 y. Kidanlarning Buyuk davlati, 1066 y.dan yana Buyuk Lyao deb atalgan. U Sharqiy Osiyoda Yapon dengizidan Sharqiy Turkistongacha choʻzilgan qudratli davlat boʻlgan. 1005 y. Buyuk Lyao Xitoyni yengib, har yili oʻlpon toʻlashga majbur qilgan. 11-asr oxiridan Buyuk Lyao tanazzulga uchrab, 1125 y. chjurchjenlar tomonidan tugatilgan. K.ning bir qismi Gʻarbiy Turkistonga qorakidonlar (qarang Qoraxitoylar) nomi bilan koʻchiboʻtgan. K.ning 2 xil yozuvi boʻlgan. K. nomidan Xitoyning ruscha atamasi (Kitay) kelib chiqqan boʻlib, u moʻgʻul va turkiy xalqlar orqali ruslarga oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Kiyev viloyati

Kiyev viloyati — Ukrainadagi viloyat. 1932-yil 27 fevralda tashkil etilgan. Maydon 28,1 ming km. Aholisi 4510 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, yahudiy, belorus, polyak va b. millat vakillari ham yashaydi. 25 tumanga boʻlingan; 22 shahar, 29 shaharcha bor. Markazi — Kiyev shahri.

Kiyev viloyati Polesye va Dnepr boʻyi pasttekisliklari, janubiy va janubi-gʻarbda Dnepr boʻyi qirlarida joylashgan. Yer yuzasi, asosan tekislik. Foydali qazilmalari: mineral qurilish materiallari, torf, qoʻngʻir koʻmir. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida −6,5° dan janubi-gʻarbida −5,5° gacha, iyulniki shimolida 17,5°, janubi-gʻarbida 20°. Yiliga 500-600 mm yogʻin tushadi. Asosiy daryosi — Dnepr. Tuprogi shimoliy qismida chimli podzol, janubida podzollashgan qoratuproq.

Kiyev viloyati sanoatida mashinasozlik va metallsozlik, kimyo va neft kimyosi, oziqovqat va yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Viloyat sanoati Kiyev GES, Kiyev gidroakkumulyativ elektrstansiyasi, Tripol GRES, qisman Chernobil AES va b.da ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatida kimyoviy jihozlar (Fastov), qishloq xoʻjaligi mashinalari (Belaya Serkov), ekskavatorlar (Borodyanka), torf qazish texnikasi (Irpen), oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar (Brovari, Grebyonki), uy-roʻzgʻor sovutkichlari va elektr dazmollar (Vasilkov), elektrotexnika (Fastov, Belaya Serkov), sanitariya texnikasi jihozlari (Rjishchev) va boshqalar ishlab chiqariladi. Brovarida kukun metallurgiyasi zavodi ishlab turibdi. Sanoat majmuasida oziq-ovqat sanoati, qisman shakarqand, sut, moy-sir, spirt (Trilesi, Krasnaya Slobodka, Stadnitsa), goʻsht, sabzavot konserva (Belaya Serkov) zavodlari salmoqli oʻrin tutadi. Yengil sanoatining tikuvchilik, trikotaj, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, zigʻir tola kabi tarmoqlari, kimyo va neft kimyosi sanoatida Belaya Serkov shina va rezina asbest buyumlari ishlab chiqarish birlashmasi, Brovari plastmassa zavodi, Nemeshayevoda biokimyo preparatlari zavodi bor. Yogʻochsozlik, jumladan, mebel sanoati ancha rivojlangan. Temir-beton buyumlari (Belaya Serkov, Vishgorod), gʻisht (Stayki, Belaya Serkov, Bucha), oyna-shisha (Babinsi, Bucha va boshqalar) ishlab chiqariladi, granitga ishlov beriladi (Bucha). Badiiy keramika, badiiy kashtachilik rivoj topgan.

Qishloq xoʻjaligida, asosan, gʻalla yetishtiradi. Texnika ekinlari, kartoshka va sabzavot ekiladi. Chorvachiligi sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Shahar atrofida sabzavot-sut xoʻjaligi keng taraqqiy etgan. Kuzgi bugʻdoy, qand lavlagi, kartoshka, tolali zigʻir, sabzavot ekiladi. Bogʻdorchilik va rezavor mevachilik rivojlangan. Qoramolchilik, choʻchqachilik, parrandachilik, shuningdek, asalarichilik, ipakchilik, baliqchilik rivojlanmokda. Temir yoʻl va avtomobil transporti yoʻllari, aeroport bor. Kiyev viloyatida Belaya Serkov qishloq xoʻjaligi instituti, bir necha ilmiy tadqiqot institutlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Kiyev viloyati
Kiyev knyazligi

Kiyev knyazligi - Kiyev yeri hududidagi qad.rus davlati (1130-yildan).

Markazi — Kiyev sh. Qad. Rus davlatining parchalanishi jarayonida vujudga kelgan. Baʼzan Vladimir-Suzdal, Chernigov, Smolensk, Galich-Volin knyazliklari qaramligida boʻlgan; 1240-yilda moʻgʻul-tatarlar, 1362-yildan Buyuk Litva knyazligi tomonidan zabt etilgan; 1394—1440-yillarda Litva noiblari, 1471-yildan voyevodalar tomonidan boshqarilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kiyev rusi

Kiyev Rusi yoki Qadimgi rus davlati — oʻrta asrlarda Sharqiy Yevropadagi davlat. 9-asrning soʻnggi choragida Ryurikovichlar sulolasi knyazlari hukmronligi ostida sharqiy slavyanlarning 2 asosiy markazi — Novgorod va Kiyev, shuningdek, "varyaglardan greklarga" savdo yoʻli boʻylab joylashgan yerlarni (Eski Ladoga, Gnyozdovo va boshqalar atrofidagi qishloqlar) birlashtirilishi natijasida vujudga kelgan. 882-yil knyaz Oleg Kiyevni (Qadimgi Ukraina) bosib olib uni davlat poytaxti qilgan. 988—89-yillarda Vladimir I Svyatoslavich xristianlikni davlat dini sifatida joriy etgan. Shaharlarda (Kiyev, Novgorod, Ladoga, Beloozero, Rostov, Suzdal, Pskov, Polotsk va boshqalar) hunarmandchilik va savdo rivojlangan; meʼmoriy va yozma obidalar yaratilgan. Janubiy va gʻarbiy slavyanlar, Vizantiya, Gʻarbiy va Shimoliy Yevropa, Kavkaz, Oʻrta Osiyo bilan aloqalar oʻrnatilib, ular yanada mustahkamlangan.

Qadimgi Rus knyazlari koʻchmanchilarning (bijanaklar, torklar, polovetslar) bosqinlarini daf qilganlar. Yaroslav Mudriy hukmronligi (1019—54) — davlatning eng ravnaq topgan davri. Ijtimoiy munosabatlar qadimiy rus huquqi toʻplami — Rus haqiqati va boshqalar huquqiy hujjatlar orqali tartibga solingan. 11-asrning 2-yarmida knyazlarning oʻzaro nizolari va polovetslarning bosqinlari davlatni zaiflashtirgan. Qadimgi rus davlatining yaxlitligini saqlash yoʻlida knyazlar Vladimir II Monomax (1113—25) va uning oʻgʻli Mstislav (1125—32) koʻp harakat qilganlar. 12-asrning 2-choragida davlat parchalanib, bir necha mustaqil knyazliklar, Novgorod va Pskov respublikalariga boʻlinib ketgan.
Kiyev universiteti

Kiyev universiteti . Gyu Shevchenko nomidagi Kiyev universiteti — Ukrainaning yirik universitetlaridan biri, ilmiy markaz. 1834-yil Kiyev shahrida tashkil etilgan. 1939-yil T.G.Shevchenko nomi berilgan. Matematika, fizika, kimyo, biologiya, geografiya, geologiya, tarix, falsafa, filologiya, huquq va b. ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 26 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukrainadagi universitetlar‎
Kiyev gʻori

Kiyev gʻori — Samarqand viloyatining Chaqilkalon togʻlaridagi gʻor. 1975-yilda kiyevlik gʻorshunoslar tomonidan oʻrganilgan. Gʻorning kirish qismi dengiz sathidan 2398 m balandlikda. Qirqtov yassi balandligining gʻarbiy shemila, voronkasimon shakldagi Kattakoʻl botigʻi ostidan boshlanadi va yer qaʼriga 940 m gacha tushgan. Gʻor ichida pastga tomon bir nechta tik va nishabli yoʻlakchalar almashinib boradi. Uning barcha qismidagi devorlaridan suv tomchilari oqib turadi. Gʻorning eng tubida chuq. 10 m, diametri 1,5 m li koʻl mavjud. Oʻlchamlari: tik tushgan joylari uz. 3 m dan 90 m gacha, nishabli qismlarining uz. 30-250 m, eni 1— 1,5 m.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Kizevetter Rafael Georg

Kizevetter Rafael Georg (1773.29.8, hozirgi Toleʼshov, Chexiya — 1850.1.1, Vena yaqinidagi Baden shahri) — avstriyalik musikashunos. Antik musiqa nazariyasi, Oʻrta asr Yevropa mamlakatlari (ayniqsa, Niderland) musika tarixiga oid tadqiqotlar olib borgan. Bolaligidan musiqaga oid risola va qoʻlyozmalar toʻplab, Yevropada Sharq mu-siqasi haqida ilk maʼlumotlar beruvchi "Die Musik der Araber" ("Arab musiqasi") nomli asari 1842-yilda Leypsigda nashr etilgan. Sharq musiqasini sharhlashda Kindiy, Ibn Sino, Safiuddin Urmaviy kabi olimlarning musiqaga doir asarlaridan unumli foydalangan. Tadqiq doirasi va uslubi bilan qator musiqashunoslar, xususan, A. Ambros (1836—74)ga ijobiy taʼsir koʻrsatgan. 1821—43 y.lari Venadagi Musika doʻstlari jamiyati vitse-prezidenti sifatida Sharq, ayniqsa, arab mamlakatlari musiqasini targʻib etgan. Niderland akademiyasi mukofoti sovrindori (1826).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kizerit

Kizerit nem. olimi D.G.Kizer (1779—1856) nomidan — sulfatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi — Mg So4 H2O; tarkibida 29% MgO bor. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi kulrang , oq, baʼzan sargʻimtir, yarqiroqligi shishasimon (kristallar uchun) va xira (mayda donachali kizeritning zich massalari uchun). Qattiqligi 3—3,5 ga yaqin, zichligi 2570 kg/m3. Moʻrt. Suvda sekin eriydi, kukun xrlatida suv bilan namlansa gips kabi qotadi. Nam havoda parda bilan qoplanadi. K. — dengiz eva-poritlariga xos mineral. Kaliy sulfatli shoʻr konlarda va shoʻrxoklarda keng tarqalgan. Magniyni ishlab chiqish va tez qotuvchi sementlarni tayyorlashda foydalaniladi. Oʻzbekistondagi barcha kaliy tuzli konlar va Shoʻrsuv oltingugurt konida mavjud. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Kizlyar

Kizlyar — RF, Dogʻistondagi shahar. Terek daryosining deltasida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 40,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Elektromexaniqa, elektroapparat zavodlari, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Tokchilik rayonining markazi. Oʻlkashunoslik muzeyi, PM.Bagrationniit (K.da tugʻilgan) uymuzeyi bor. Shahar 1609-yildan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kiyikkamar gʻori

Kiyikkamar gʻori - Qoratepa togʻ tizmasi janubiy yon bagʻrida (Kitob tumanida). Makrid qishlogʻidan 1,5 km shimoli-gʻarbda, 820 m balandlikda, gʻor oldidan oqib oʻtuvchi soy oʻzanidan 30 m balandlikda joylashgan. Silur davriga mansub ohaktoshlarda xreil boʻlgan. Gʻorning uchburchak shaklidagi ogʻzi gʻarbga qaragan. Gʻorning umumiy tuzilishi katta xona (bal. 10 m) shak-liga ega. Gʻorning oxiri tik devor shaklida tugaydi. Devorlari va shipida mumiyo qoplami uchraydi.

Gʻorning umumiy uz. 26 m, maydon 118 m2, qajmi 413 m3.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Kitob tumani
Kiyik-koba

Kiyik-koba — paleolit davri odamlari yashagan gʻor. Simferopol (Qrim)dan 25 km sharqda, Zuya daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. 1924— 26 yillarda tekshirilgan. K.-k. — MDH hududida ibtidoiy odam qoldiqlari topilgan dastlabki makonlardan hisoblanadi. K.-k.dan oʻchoq qoldiklari, kichik chopqilar, choʻqmor, qirgʻichlar va b.damda yovvoyi eshak, kiyik, bahaybat bugʻu, buqa, mamont, karkidon, gʻor ayigʻining suyaklari topilgan. Gʻorning toʻridan neandertal odami — erkak kishining tovon va boldir suyaklari, bola skeletining boʻlaklari topilgan. 1925-yilda professor N.L.Ernst va Ye.V.Isirovlar olib borgan qazishlar K.-k. gʻorining 6 madaniy qatlamdan iborat ekanligini koʻrsatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gʻorlar
Turkum:Arxeologiya
Kiyiklar

Kiyiklar (lot. Dama) — bugʻusimonlar oilasining asl bug‘ular ostoilasiga mansub urug‘. Bu urug‘ ikkta zamonaviy turni oʻz ichiga oladi, Yevropa kiyigi va Eron kiyigi. 

 Tashqi koʻrinishi 
Eron kiyigi o‘rtacha vazni 70–140 kilogramm, balandligi 80–110 santimetr atrofida bo‘ladi. Yevropa kiyigi esa o‘rtacha 35–80 kilogramm vaznga ega, uzunligi 130–160 santimetr, balandligi 75–95 santimetr atrofida bo‘ladiBurnie D and Wilson DE (Eds.), Animal: The Definitive Visual Guide to the World's Wildlife. DK Adult (2005), ISBN 0789477645.

Yungining tusi yil fasliga qarab oʻzgaradi. Yozda tepa va yon qisimlar yungi qizgish-qoʻngʻir tusga kiradi va och dogʻlar paydo boʻladi. Pastgi qismi va oyoqlari oq tusga kiradi. Qishda tepa va yon qisimlar toʻq-qoʻngʻir, deyarli qora tusga kiradi, pastgi qismi esa kulrang boʻladi.

 Tarqalishi 
Yevropa kiyigi — Anatoliya, Bolqon yarim oroli, Apennin yarim orolida tarixan tarqalgan deb taxmin qilinadi. Keyinchalik Italya hududidan butun Yevropaga tarqalib ketgan. 

Eron kiyigi — Eron va Isroilda tarqalgan. Qadimda butun Mesopotamiya boylab uchraganDon E. Wilson, DeeAnn M. Reeder

Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference, Том 1

Mammal Species of the World

Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference, Don E. Wilson, ISBN 0801882214, 9780801882210.

 Klassifikatsiyasi 
Urug‘ ayrim mualliflar fikriga ko‘ra bitta tur va ikkta ostturdan iboratWilson D. E. & Reeder D. M.. Mammal Species of the World. ISBN 0801882214. . Boshqalar esa ikkta alohida turni ajratishadiDaujat, Julie; Rabiei, Alireza; Saltz, David; Baker, Karis; Noam Werner (IUCN SSC Deer SG / General Curator EAZA Deer TAG Chair, The Tisch Family Zoological Gardens. IUCN Red List of Threatened Species: Dama mesopotamica. IUCN Red List of Threatened Species. 
Tashqi koʻrinishiNomiLotincha nomiOstKiyiklar urugʻi (Dama)200x200px KiyikDama dama Yevropa kiyigi (D. d. dama)
 Eron kiyigi (D. d. mesopotamica)
 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Yovvoyi hayvonlar
Turkum:Sutemizuvchilar
Kiyikpanja

Kiyikpanja (Astragalus alopecius) — dukkakdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 80 sm. Poyasi mayin tuklar bilan qoplangan. Barglari murakkab, har bir bargda 10—28 juft yaproqcha bor. Guli sariq, barg qoʻltigʻidan chiqqan toʻpguli shingilsimon oʻrnashgan. Dukkagi 2 xonali, dumaloq, qalin tuklar bilan qoplangan. May oyida gullaydi, dukkagi iyun oxirida pishadi. K. Oʻrta Osiyo togʻ etaklarida koʻp. Quritilgan poya va barglaridan tayyorlangan talqon xalq tabobatida turli xil jarohatlarni davolashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Kiyiktogʻ

Kiyiktogʻ — Markaziy Qizilqumdagi qoldiq balandlik. Navoiy viloyatida. Gʻarbda Yetimtogʻ va sharqda Taxtatogʻ (Toqtiniqtov) togʻlari orasida joylashgan. Balandligi 420 m gacha, nisbiy balandligi 140-150 m, uzunligi qariyb 10 km, kengligi oʻrtacha 2-3 km. Shimoliy-gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan antiklinal struktura. Oʻrta va yuqori devonning marmarlashgan ohaktosh va dolomitlari, quyi karbonning qumtosh, alevrolit, diabazlar jinslaridan tuzilgan. Kam parchalangan. Tub jinslar toʻrtlamchi, boʻr va paleogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Faqat uning shimoliy tik yon bagʻrida paleozoy jinslari yuzasi ochilib qolgan. Janubiy yon bagʻri zinapoyasimon koʻtarilgan. Prolyuvial va elyuvial jinslar ustida tarkib topgan boʻz-qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq, boyalich, keyreuk, baʼzan qumlarda qoʻngʻirbosh va iloq tarqalgan. Yiliga oʻrtacha 100 mm yogʻin yogʻadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Kiyikoʻt

Kiyikoʻt — yalpizdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Boʻyi 30 sm cha. Poyalari ingichka, kulrang . Bargi nashtarsimon. Guli yarim shar koʻrinishidagi toʻpgulda, poyalarning uchida joylashgan. Tojbargi ikki labli, pushti, ustki tojbargi yaxlit, toʻgʻri.

Urugʻi avgustta yetiladi. Bargi va toʻpgulidan olinadigan efir moyi atirupa sanoatida ishlatiladi va undan tibbiyotda mentol olinadi. 22 turi Oʻrta Osiyo, Oltoy va Zakavkazye choʻllarida, qumli, qurgʻoqchil togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Oʻzbekistonda 7 turi, asosan, adir va togʻlarda, faqat bir turi (choʻlyalpiz) choʻl zonasida oʻsadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Kiklad orollari

Kiklad orollari - Egey dengizining janubiy qismidagi arxipelag. 211 ta oroldan iborat. Eng yiriklari: Naksos, Andros, Tinos, Paros, Milos. Gretsiya tarkibida. Umumiy maydoni 2,6 ming km. Relyefi togʻli, eng baland joyi 1008 m (Naksos o.da). Orollar materik kelib chiqishiga ega. Asosan, kristall jinslar va ohaktoshlardan tuzilgan. Tez-tez zilzila boʻlib turadi, harakatdagi vulkanlar bor. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi, qishi iliq va sernam, yozi quruq va issiq. Yillik yogʻin 500 mm. Togʻ yon bagʻirlari butalar bilan qoplangan. Vodiylarda tokzorlar, sitrus oʻsimliklar plantatsiyalari va zaytunzorlar bor. Bugʻdoy va makkajoʻxori ekiladi. Chorvachilik rivojlangan, baliq ovlanadi. Temir rudasi, boksit, marmar, Naksos o.da yirik qayroqqum konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Yunoniston
Isaak Kikoin

Isaak Konstantinovich Kikoin 1908.15(28).3, Jagare sh., hozirgi Litva — 1984 — rus fizigi, Akademik (1953). 2 marta Mehnat Qahramoni (1951, 1978). Leningrad politexnika institutini tugatgan (1930). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, atom fizikasi va texnikasiga oid. Kikoin — Noskov effektini kashf etgan (1933). Suyuq metallarda Xoll effektini birinchi boʻlib oʻlchagan. Metallar va yarimoʻtkazgichlarning elektr va magnit xossalarini tajribada oʻrgangan. Yuqori zichlikdagi simob bugʻining tok oʻtkazuvchanligi metallar oʻtkazuvchanligiga oʻxshash boʻlishini aniqlagan. U I. V. Kurchatov bilan hamkorlikda atom energetikasining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Kikoin

Kikoin - NOSKOV EFFEKTI, fotomagnit-elektr effekt — magnit maydoni N ga joylashtirilgan yarimoʻtkazgich yoritilganda elektr maydoni hosil boʻlishi hodisasi. Bu elektr maydoni magnit maydoniga, yarimoʻtkazgichning yeritilgan sirtidan yoritilmagan sirtiga diffuziyalanayotgan zaryad tashuvchilar (elektronlar va kovaklar) oqimiga perpendikulyar boʻladi.

K — N. e. asosiy boʻlmagan tok tashuvchilarning oʻta bir jinsli boʻlmagan konsentratsiyasida kuzatiladi (bunday holat yorugʻlik kuchli yutilganda vujudga keladi). Bu effektni 1933 yilda Kikoin I.K. va Noskov M.M. hamkorlikda kashf qilgan. Bu hodisa fotomagnitoelektr effekt ham deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Kikuyyu

Kikuyyu, gikuyyu, agikuyyu — Keniyadagi bantu guruhiga mansub xalq (6 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Kikuyyu tilida soʻzlashadi. Koʻpchiligi anʼanaviy diniy eʼtikrdlarga rioya etishadi, qisman katoliklar, sinkretik dinlar muxlislari ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kilauela

Kilauela — Gavayi o.dagi doimiy harakatdagi vulkan, Tinch okeanda, AQSH xududi. Bal. 1247 m. Bazalt lavalaridan tuzilgan yassi qalqonsimon konus boʻlib, krateri (vulqon ogʻzi) keng . Oxirgi marta 1983—85 yillarda kuchli otilgan. Gavayi milliy parki tarkibida. Vulkanologik stansiya ishlab turibdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kilikiya

Kilikiya — Kichik Osiyo (hozirgi Markaziy Turkiyaning janubi) dagi qadimiy viloyat. Kilikiya nomi dastlab ossuriy yozuvlarida uchraydi. Miloddan avvalgi 2-ming yilliklarda Kilikiya Xett podsholigi tarkibida edi. Miloddan avvalgi 12—6-asrlarda Kilikiya hududida bir nechta mustaqil davlatlar boʻlgan. Miloddan avvalgi 6-asr da Kilikiya Ahomaniylar davlati tarkibiga kirgan. Miloddan avvalgi 333-yilda uni Aleksandr bosib olgan. Miloddan avvalgi 297—190-yillarda Kilikiya Salavkiylar hukmronligi ostiga oʻtgan.Miloddan avvalgi 103-yilda Rim imperiyasi tomonidan istilo qilingan. Oʻrta asrlarda Kilikiya Bizantiya, arablar va saljuqiylar oʻrtasidagi kurash nishoni boʻlgan. 1080—1375-yillarda Kilikiya arman podsholigi tarkibida. 1515-yilda Kilikiya usmonli turklar tomonidan bosib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarix
Turkum:Armaniston: Tarix
Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Kilikiya darvozasi

Kilikiya darvozasi - Tavr togʻlaridan Turkiyaning janubiga oʻtuvchi togʻ yoʻlagi. Yoʻlakni Chaqit daryosining tor kesma darasi vujudga keltirgan. Anadolu yassitogʻligini Chukurov (Kilikiya) pasttekisligi bilan birlashtiradi. Kilikiya dovonidan oʻtgan shosse va temir yoʻl Turkiyani Suriya bilan bogʻlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Mersin viloyati geografiyasi
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Kilimanjaro

Kilimanjaro (suaxili tilida -sovuqlik xudosi togʻi) — Sharqiy Afrikadagi vulkan togʻi, Tanzaniya hududida. Bal. 5895 m (Afrika materigidagi eng baland choʻqqiKilimanjaro Hike - 7 Crucial Things to Know Before You Go). Oʻzaro qoʻshilib ketgan 3 ta soʻngan vulkan Kibo (5895 m), Mavenzi (5355 m) va Shira (4006 m)dan iborat. K., asosan, traxibazalt va fonolitlardan tuzilgan. Jan. va jan.-gʻarbiy yon bagirlariga yiliga 1000–3000 mm yogʻin yogʻadi. Shu qismida 1000 m balandlikkacha savannalar, 1800 m gacha togʻ gileya oʻrmonlari bor. 4200 m gacha togʻ tropik oʻsimliklari, 4800 m gacha kserofit boshoklilar oʻsadi. Undan yuqorida lava dalalari, choʻqqilarida doimiy qor va muzliklar bor. Gʻarbiy yon bagʻrida muzlik 4300 m balandlikkacha tushgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kilo...

Kilo... (yun. chilo — ming) — karrali birliklarning nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladigan old qoʻshimcha. Metrik tizimdagi asosiy birliklardan 1000 marta katta k. bilan belgilanadi. Mas, 1kA=1000 A, 1km = 1000 m, 1 kg= 1000 g . OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kilovatt

Kilovatt — vattsan hosil qilingan karrali birlik; 1 s vaqt ichida 103 J ish bajara oladigan kuvvatga teng . kVt bilan belgilanadi. 1 kVt = 103 Vt = 1010 erg/s = 101,97 kgm/s = 1,36 o.k. = 859,84 kkal/soat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kilovatt-soat

Kilovatt-soat (kVt⋅soat) — asosan kundalik hayotda va xalq xoʻjaligida elektr energiyasi isteʼmolini oʻlchash, shuningdek, elektr energiyasi sanoatida ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasini oʻlchash uchun ishlatiladigan energiya miqdorining tizimdan tashqari birligi.

 Taʼrif 
1 kilovatt-soat bu 1 kilovatt quvvatga ega elektr qurilma tomonidan 1 soatda isteʼmol qilingan (ishlab chiqarilganV sluchae elektrogeneratsii) energiya miqdori.

1 kVt ⋅ soat= 10³ Vt × 3600 s = 3,6 MJ.

Misol:

2 kVt quvvatga ega elektr pechka 15 daqiqada tarmoqdan 2 kVt × 0,25 soat = 0,5 kVt⋅soat ga teng energiya isteʼmol qiladi. (issiqlik energiyasiga aylantiradi)

Yozilishi „kVt⋅soat“ (quvvatni vaqtga koʻpaytmasi) yoki „kilovat-soat“.

Kundalik nutqda ishlab chiqarilgan yoki foydalanilgan elektr energiyasini baholashda „kilovat-soat“ oʻrniga „kilovat“ atamasidan foydalanish rasmiy ravishda notoʻgʻri, chunki quvvat energiya bilan bir xil emas. Agar biz mexanik miqdorlar bilan oʻxshashlik qilsak, „kVt“ va „kVt⋅soat“ oʻlchov birliklari orasidagi farq tezlik va masofa oʻrtasidagi farq bilan bir xil boʻladi.

Shuningdek, maqolalar va ommaviy axborot vositalari xabarlarida, hatto baʼzan rasmiy hujjatlarda ham uchraydigan „kVt/soat“ (soatiga kilovatt) imlosi notoʻgʻri. „KVt/soat“ oʻlchov birligining fizik maʼnosi quvvatning oʻzgarish tezligi: „qurilma tomonidan isteʼmol qilinadigan yoki ishlab chiqarilgan elektr quvvati 1 soat ichida qancha kilovattga oʻzgarishi“. Agar biz mexanik miqdorlar bilan taqqoslanadigan boʻlsak, „kVt⋅soat“ va „kVt/soat“ oʻlchov birliklari orasidagi farq masofa va tezlashuv oʻrtasidagi farq bilan bir xil boʻladi. Garchi bunday parametr amaliy qoʻllanishlarga ega boʻlishi mumkin boʻlsa-da, (masalan, elektr stantsiyasining yukning oʻzgarishiga tezda moslashish qobiliyatini tavsiflovchi)

bu, taʼrifiga koʻra, energiya miqdorini oʻlchash birligi boʻlib xizmat qila olmaydi.

 Boshqa energiya birliklariga aylantirish 

 Energiya birligini konvertatsiya qilish jadvali

 jaul vatt-soat elektron-volt kaloriya 1 kg⋅(m/s)² = 1 Vt⋅s 1 2,78 6,241 0,239 1 kVt⋅soat 3,6 1000 8,60 1 eV 1,6 4,45 1 3,827 1 kal 4.1868 1,163 2,613 1
Boshqa nisbatlar:

 1 MVt⋅soat (megavatt-soat) = 1000 kVt⋅soat = 859,8452 Mkal = 0,86 Gkal = 3,6 GJ
 1 kkal = 1,163 Vt⋅soat

Bir nechta birliklar:

 1 GVt⋅soat (gigavatt-soat) = 1000 MVt⋅soat = 1 million kVt⋅soat
 1 TVt⋅soat (teravatt-soat) = 1000 GVt⋅soat = 1 million MVt⋅soat = 1 milliard kVt⋅soat

 

 

 GOST 8.417-2002. „Gosudarstvennaya sistema obespecheniya edinstva izmereniy. Yedinitsi velichin“. — Moskva: Standartinform, 2002. — S. 12-13. — 39 s.
 Orir Dj. Fizika, polniy kurs = Physics by Jay Orear, Cornell University / per. s angl. i nauchnaya redaktura Yu. G. Rudogo i A. V. Berkova. — 2-e. — Moskva: "Izdatelstvo „KDU“, 2010. — S. 100. — 752 s. — ISBN 978-5-98227-366-6.
Turkum:Elektr energiya
Turkum:Oʻlchov birliklari
Kilogramm-kuch

Kilogramm-kuch - MKGSS birliklar tizimida kuch birligi. kgk bilan belgilanadi. 1 kg massaga taʼsir etayotgan kuch yoʻnalishida 9,80655 m/s2 tezlanish beradigan kuchga teng kattalik. 1 kgk = 9,80665 N. Baʼzi Yevropa mamlakatlari (Germaniya, Avstriya, Shvetsiya va b.) da kilopond deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kilogramm-kuch-metr

Kilogramm-kuch-metr (kilo grammometr) — MKGSS birliklar tizimida ish va energiya oʻlchov birligi. kgk-m bilan belgilanadi. 1 kg kuchning shu kuch yoʻnalishidagi 1 m yoʻlda bajargan ishiga teng . 1 kgk-m = 9,80665 J.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kilojoul

Kilojoul — ish, energiya va issiqlik miqdorininng Xalqaro birliklar tizimi SIdagi birligi, jouldan 1000 marta katta kiymati. 1 kJ = 1000 J = 101,97 kgk-m = 238,85 kal = 0,27778 Vt-s = 6,2419-1021 eV.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kilopond

Kilopond - MKGSS birliklar tizimida kuch oʻlchov birligi. Baʼzi mamlakatlar — Germaniya, Avstriya, Shvetsiya va b. davlatlarda qoʻllanadi (qarang Kilogramm-kuch), kr bilan belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kil

Kil — GFRdagi shahar va port, Boltik, dengizidan Kil kanaliga kiraverishda, Shlezving-Golshteyn yerining maʼmuriy markazi. Aholisi 287 ming kishi (2023). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Kemasozlik, aniq mexanika va optika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Baliqqayta ishlanadi. K. 13-asrdan maʼlum; 1242-yildan shahar. Universitet (1665), ilmiy markazlar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Kil kanali Germaniyaning eng katta ko‘li hisoblanadi.
Kilkalar

Kilkalar — selʼdsimonlar oilasiga mansub mayda baliqlarning bir urugʻi. Qorni ikki yon tomondan siqilgan. Korin tomoni boʻylab halqumdan anal teshigigacha 24—31 ta pixeimon yirik tangachalardan iborat pushtachasi (kili) joylashgan (nomi shundan olingan). Tanasining uz. 4 sm dan 14— 15 sm gacha. Qora, Kaspiy va Azov dengizlari hamda shu dengiz havzalariga qarashli suvlarda tarqalgan. Ogʻzi tumshugʻining yuqori tomonida joylashgan, tishsiz. Shoʻrlangan va chuchuk suvlarda yashaydi. Plankton organizmlar - suv oʻtlari, qisqichbaqasimonlar va b. bilan oziqlanadi. 4 turi (oddiy kaspiy, Abraus, Anchous, katta koʻz K.) mavjud. K. yirtqich baliqlar, asosan, sudaklarning asosiy ozigʻi. Koʻplab ovlanganidan soni keskin kamayib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Kim

Boris Aleksandrovich Kim (1922. 10.10, Vladivostok — 1996.3.6, Buxoro) — teatr rassomi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1970). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1956). 1965 yildan Buxoro teatrida bosh rassom. K. ijodi har bir spektaklning ruhiga mos taʼsirchan muhit yaratishi bilan diqqatga sazovor. "Maysaraning ishi" (1949, Hamza), "Uylanish" (1952, N. Gogol), "Alisher Navoiy" (hamkorlikda, 1952, Uygʻun va I. Sulton), "Suymaganga suykanma" (1957, S. Xoʻjaniyozov), "Vatan ishqi" (1958, 3. Fatxullin, Sh. Saʼdulla), "Hamlet" (1968, U. Shekspir), "Revizor" (1976, N. Gogol), "Kelin va kuyov" (1977, M. Bayjiyev), "Layli va Majnun" (1978, Xurshid), "Mukofot" (1979, A. Gelman), "Guli siyoh" (1984, S. Jamol) va b. spektakllarga dekoratsiyalar, tarixiy va maishiy liboslar yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:10-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:3-iyunda vafot etganlar
Vladimir Vasilyevich Kim

Vladimir Vasilyevich Kim (1929. 25.9, Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasi, Bikino shahri) – iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), iqtisod fanlari doktori (1972), professor (1973). Toshkent moliya-iqtisod institutini tugatgan (1950). Toshkent xalq xoʻjaligi institutiqishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti kafedrasida oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (195682), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa, iqtisod, yuridik fanlari boʻlimi akad.-kotibi (1982—84), Toshkent xalq xoʻjaligi institutiprorektori (1985—94). 1995 yildan Toshkent iqtisodiyot universitetida maslahatchi. Ilmiy ishlari Oʻzbekistondagi paxtakor xoʻjaliklarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, respublika agrosanoat majmuida iqtisodiy oʻsish va uni taʼminlash omillari, qishloq xoʻjaligi tarmoqlarida samaradorlikni baholash metodologiyasi masalalariga bagishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Vladimir Vasilevich Kim 2021-yil 8-aprelda 92 yoshida vafot etgan.
Grigoriy Kim

Grigoriy Petrovich Kim (1916.22.8 — 1976.18.10, Toshkent) — rejissyor, rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1951). 1939—47 yillar Toshkent viloyat Koreys musiqali teatrining bosh rassomi. Keyinchalik Andijon musiqali drama teatrida rejissyor (1951—54). Janubiy Saxalin koreys teatrida (1954—60), Namangan (1960—65, 1968—72) va Surxondaryo (1965—68) teatrlarida bosh rejissyor 1972—76 yillar Oʻzbek davlat filarmoniyasi "Kayagim" (1984-yildan "Chinchun") koreys ashula va raqs ansamblining badiiy rahbari. Eng yaxshi spektakllari: "38-parallel janubrogʻida", "Revizor", "Momaqaldiroq", "Tayfun", "Toshbolta oshiq", "Yoshlikda bergan koʻngil", "Oʻliklar kechirmaydi", "Ufq" va boshqa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Kimaklar

Kimaklar, imaklar — qad. turkiy xalq. 7-asrda Gʻarbiy Turk xoqonligi tarkibida boʻlib, Oltoy togʻlarining shim.-gʻarbida, Irtish daryosi boʻylarida yashagan. K.ning bir qismi 11-asr boshida Sirdaryoning quyi va oʻrta oqimlarini egʻallagan. K.ning asosiy dini shamanlik boʻlgan, shuningdek, osmonga(tangriga), ajdodlar ruhiga, olovga topinishgan. K. oʻrtasida mamlakatning asosiy daryosi — Irtish kultiga topinish kuchli boʻlgan. Isxrq ibn al-Husaynning (11-asr) yozishicha, K. oʻlgan kishilarning jasadlarini kuydirib, yirik daryolarga (mas, Irtish daryosiga) tashlashgan. K., asosan, turkiy tilda soʻzlashgan. Kuchmami K. chorvachilik bilan shugʻullanib, oʻtovlarda, chayla, kapalarda yashagan. Shim.da oʻrmonli hududlarda yashagan oʻtroq K., asosan, yertoʻlalarda istiqomat qilganlar. Koʻchmanchilar xoʻjaligida ovchilik (moʻynali hayvonlarni ovlash) yordamchi mashgʻulot hisoblangan. "K." atamasi 12-asrdan soʻng da uchramaydi.

 Adabiyot 
 Pletneva S.A., Kochevniki Srednevekovya, M., 1982.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkiy xalqlar
Kimaklar xoqonligi

Kimaklar xoqonligi — Irtish daryosi boʻylarida va hozirgi Qozogʻistonning shim. — sharqiy mintaqalarida 9-asrning boshlarida vujudga kelgan yirik koʻchmanchi davlat. K.x.ga 7 qabila: imi, imak, tatar, baandur (boyondur), qipchoq, laniqazi, ajat kirgan. K.x. tarkibida keyinchalik turklashib ketgan moʻgʻul qabilalari ham boʻlgan. „Hudud ul-olam“ asari (Yu-a.)da koʻrsatilishicha, K.x. podshosi „xoqon“ (yamal paygʻu) deb atalib, u merosiy boʻlgan, uning yerlari 11 viloyatga boʻlingan. Viloyatni maxsus hokim (malik) idora etgan. K.x.dagi soliq toʻlovchilar lavozimi merosiy boʻlgan. 10-asr oʻrtalarida K.x. Jan. Ural togʻining jan.-gʻarbiy qismini, Emba va Ural daryo vodiylarini egʻallab, Kaspiy dengizi sohillariga chiqqan. 11-asr boshida kimaklarning gʻarbiy guruhi (qipchoqlar) Sirdaryoning quyi va oʻrta oqimlarini egʻallagan. 11-asr boshlarida ichki qaramaqarshiliklarning keskinlashishi, qipchoqlarning boshqa qabilalar ustidan hukmronlik qilishga intilishi tufayli K.x. yemirilib, uning hududidagi barcha qabilalar qipchoqlarga tobe boʻlgan.

 Adabiyot 
 Kumekov B.Ye., Gosudarstvo kimakov IX—XI vv. po arabskim istochnikam, Alma-Ata, 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Turkiy davlatlar
Kimberli

Kimberli — Avstraliyaning shim.-gʻarbidagi plato. Bal. 936 m gacha. Qad. kristall jinslar va qumtoshlardan, shdrqiy qismi — bazalt jinslardan tuzilgan. Siyrak oʻrmon va butazorlar, daryo vodiylarida doim nam tropik oʻrmonlar bor. Geyki-Gorj milliy parki tashkil etilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimberli (shahar)

Kimberli - JARning markaziy qismidagi shahar. Kap provinsiyasining shim.da joylashgan. Aholisi 167 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 1867 y.dan olmos kazib olish va oʻnga ishlov berishning yirik markazi. K.da "De Birs" olmos kompaniyasi boshqarmasi joylashgan. Metallsozlik, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. K. yaqinidan marganets rudasi, asbest, gips qazib olinadi. Keyptaun— Yoxannesburg yoʻlidagi temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Shaharga 19-asrning 70-yillarida asos solingan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimberli (kon)

Kimberli — JARning Kap provinsiyasi shim.dagi olmos konlari guruhi. Kimberli sh. yonida 1867-yilda tasodifan topilgan. Mayd. 195 ming m2 gacha. 5 yirik (Kimberli, De-Birs, Vesselton, Byultfonteyn va Dyutoytspan) va 10 dan ortiq mayda olmos konlaridan iborat. Olmosli trubkalarning koʻndalang kesimi 15 m dan 800 m gacha. Chuqurlashgan sayin trubkalarda olmos kam uchraydi. Dyutoytspan trubkasi eng katta kon hisoblanadi. Olmos donalari 550—750 m chuqurlikdan olinadi, ularning yarmisi texnik olmoslardir. Rangi sariq, baʼzan yashil. K. konlarining eng muhim xususiyatlaridan biri, u yerdan olinadigan olmoslar koʻp qismining vazni 200 karat (40 g) dan ortiq boʻlishidir. "Premyer" konida dunyoda eng yirik 3106 karatli "Kullinan" olmosi topilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimberlit

Kimberlit (JARdagi Kimberli shahri nomidan) — effuziv koʻrinishdagi oʻrta asosli brekchiyasimon togʻ jinsi. Asosan, portlash trubkasi shaklida uchraydi. Koʻpincha, piropli peridotitlardan, baʼzan piropli olivinitlar va piroksenitlardan tarkib topgan. Rangi koʻkimtir va yashilroq tusli qora. K.da 2 xil oʻzga jins boʻlakchalari (ksenolit) uchraydi. Birinchisi, juda chuqurlikdan olib chiqilgan oʻtaasos va asosli togʻ jinslari (pirop — olivinli giperbazitlar, eklogit va boshqalar), ikkinchisi, Yer pusti jinslari (granit, kristalli slanets, qumtosh va boshqalar). Mineral tarkibidagi olivin va flogopit yirik kristallar, piroksen, perovskit, magnetit va pirop mayda kristallar holida uchraydi. Pirop olmosning genetik yoʻldoshi, shuning uchun asosiy alomati hisoblanadi. Olmos oʻzga jins boʻlaklari va minerallarida ham boʻladi. K. trubkalari portlashdan paydo boʻlib, katta chuqurlikdan olib chiqilgan (gipabissal) mahsulot bilan toʻlgan boʻladi. Trubkalar oʻlchami bir necha m2 dan ming m2 gacha tomir, dayka koʻrinishida uchraydi. Olmos pirop bilan birga yuqori bosimda chuqurlikda hosil boʻladi. K.ning mineral va kimyoviy tarkibi har xil. K.ning nurashi tufayli sochilma olmos konlari vujudga keladi.

K. qad. platformalarda tarqalgan. Shuningdek, geosinklinallarda ham uchraydi, 1500 dan ortiq K. trubkalari maʼlum. Shulardan 10% da olmos bor. Olmosli K., asosan, JAR va RF (Saxa-Yakutiya)da uchraydi. Shimoliy Amerika, Hindiston, Braziliya, Kongo Demokratik Respublikasida ham topilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Geografiya
Kimvrlar

Kimvrlar — german qabilalari. Yutlandiya yarim orolda yashagan. Miloddan avvalgi 2-asrning oxirida tevtonlar bilan birga jan. tomon yurib Rim respublikasi hududiga bostirib kirgan; miloddan avvalgi 101 yilda Versella (hozirgi Verchelli) boʻsagʻasida G. Mariy tomonidan tor-mor etilgan. Kimvrlar "podshosi" Boyoriks halok boʻlgan. Kimvrlarva tevtonlarning bu bosqini qad. germanlar tomonidan Rimga kilingan bosqin edi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Kimgansan

Kimgansan (koreyscha kimgan - olmos, san — togʻ), Olmos togʻlari — Sharqiy Koreya togʻlarining shim. qismi, Shimoliy Koreyada. Uzunligi 80 km chamasida, eng baland joyi 1638 m. Granit jinslardan tuzilgan parallel tizmalardan iborat. Tor daryo daralari bilan oʻyib yuborilgan. Turli-tuman manzarali relyef shakllari, sharsharalar uchraydi. Yon bagʻirlari dub va aralash oʻrmonlar bilan qoplangan. Volfram, molibden, nikel, mis, temir ruda konlari bor. Qoyalarni oʻyib Budda haykallari yasalgan. Kurort koʻp. Turizm rivojlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Koreya geografiyasi
Kim Dae-jung

thumb|270px|Kim Dae-jung

Kim de jung (1925.3.12, Moxpxo — 18.8.2009, Seul) — Koreya Respublikasi prezidenti. "Konguk" universitetini tugatgan (1953). 1960 va 1963—72 yillarda Milliy kengash deputati. 1971 va 1987 yil mamlakat prezidentligiga oʻz nomzodini qoʻygan. 1987 yildan Tinchlik va demokratiya partiyasi raisi. 1988 yildan Milliy kengash, deputata va unda oppozitsiya yetakchisi. s. 1995 yildan Yangi siyosat uchun milliy kongress partiyasi prezidenti. 1997 yil dekabrdan Koreya Respublikasi prezidenti. Nobel tinchlik mukofoti laureati (2000).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:18-avgustda vafot etganlar
Turkum:2009-yilda vafot etganlar
Kimyoviy belgilar

Kimyoviy belgilar - kimyoviy elementlarning shartli belgilari. Har bir element lotincha nomining birinchi harfi bilan yoki birinchi va keyingi biror harfi bilan belgilanadi, mas, uglerod (Sagopeit)ning kimyoviy belgisi — S, kalsiy (Sa1ssht)niki — Sa, kadmiy (Sadmiy)niki — Cd, mis (Sirgat)niki — Si va hokazo Har bir belgi elementning bir atomini yoki uning atom massasisiga son jihatdan teng boʻlgan ogʻirlik miqdorini bildiradi. Masalan, S uglerodning bir atomini yoki 12 ogʻirlik qismini, O kislorodning bir atomini yoki 16 ogʻirlik qismini bildiradi va hokazo K. b. birikmalarning tuzilishini va kimyoviy reaksiyalarning borishini sxema tarzida ifodalash uchun ham xizmat qiladi (yana q. Mendeleyev davriy sistemasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy bogʻ

Kimyoviy bogʻ yoki kimyoviy bogʻlanish — ikki yoki undan koʻp atomlarning oʻzaro taʼsiri natijasida kimyoviy barqaror sistemalar (molekulalar, radikallar, molekulyar ionlar, komplekslar, kristallar va b.) hosil boʻlishi.
Asosan, 2 xil boʻladi:

 Atom (kovalent) bogʻ — kimyoviy xossalari jihatidan bir-biriga oʻxshash yoki xossalari bir-biriga yaqin boʻlgan atomlar oʻrtasidagi bogʻ. Bu bogʻ har qaysi atomdan bittadan elektron oʻzaro taʼsir etib, shu atomlarga tegishli birlashtiruvchi elektron juftligini hosil qilishi natijasida yuzaga keladi. Bu bogʻ oddiy moddalarning (H2, O2 va b.), murakkab moddalarning (CH4, H2O, NH4Cl va b.) va organik birikmalarning molekulalariga xos. Kovalent bogʻlar 2 atom uchun umumiy boʻlgan elektronlarning 2 jufti bilan yuzaga kelsa — qoʻshaloq, 3 jufti bilan yuzaga kelsa — uchlik kovalent bogʻ deb ataladi; Struktura formulalarda ular 2 ta yoki 3 ta chiziqcha bilan koʻrsatiladi. Masalan, H2C=CH2 — etilen, HC≡CH — atsetilen, H—C≡N — vodorod sianid va hokazo.
 Ion (elektrovalent yoki geteropolyar) bogʻ — elementlarning atomlaridan biri elektron berib (yoʻqotib), musbat ionga aylanadi. Ikkinchi element atomi esa bu elektronni qabul qilib, manfiy ionga aylanadi; Soʻngra bu musbat va manfiy ionlar oʻzaro bog'lanib molekula hosil qiladi. Bunday molekulaning musbat va manfiy qutbi boʻlgani uchun u, geteropolyar yoki ion bogʻlanishli molekula deyiladi. Ion bogʻ xossalari bir-biridan katta farq qiladigan elementlar — asl metallar bilan metallmaslarning atomlari orasida (masalan: natriy xlorid NaCl yoki kalsiy ftorid CaF2 molekulasida) yuzaga keladi. Mendeleyev davriy sistemasining 1-guruh metallari 1 zaryadli (ion valentligi +1), 2-guruh metallari 2 zaryadli (ion valentligi +2) ionlar hosil qiladi. Galogenlar, davriy sistemaning 7-guruh elementlari elektron qabul qilib, manfiy zaryadlangan (ion valentligi -1) 1 valentli ionlar, kislorod va xossalari oʻnga oʻxshash elementlar esa 2 ta elektron qabul qilib manfiy zaryadlangan (ion valentligi -2) 2 valentli ionlar hosil qiladi.

Kimyoviy bogʻlarning yuqorida keltirilgan asosiy xillari orasida oraliq shakllari ham borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Kimyoviy ingibitorlar

Kimyoviy ingibitorlar - kimyoviy reaksiyalarni sekinlashtiruvchi yoki toʻxtatib qoʻyuvchi moddalar. Faol markaz yoki faol zarrachalar ishtirokida boradigan katalitik va zanjir reaksiyalarda qoʻllanadi. K.i. reaksiya jarayonida katalizatorning faol markazlarini toʻsadi yoki faol zarrachalar bilan taʼsirlashib, zanjirni davom ettira olmaydigan nofaol radikallar hosil qiladi va natijada reaksiyaning toʻxtashiga sabab boʻladi. K.i. sistemaga reaksiyaga kirishuvchi moddalarning konsentratsiyasiga nisbatan juda kam miqdorda (10~2— 10 s mol) qoʻshiladi. K.i. nomaqbul jarayonlarni, mas, metallarning korroziyalanib yemirilishini, yoqilgʻi, surkov moylari va oziq-ovqat mahsulotlarining oksidlanishini sekinlashtirish yoki toʻxtatishda keng qoʻllanadi. Reaksiyalarning sekinlashuvi yoki toʻxtashi K.i,ning miqdoriga, tabiatiga va reaksion muhitga, qoʻshilgan vaqtga, temperaturaga va K.i. samaradorligiga taʼsir qiluvchi boshqa moddalar borligiga bogʻliq. Korroziya ingibitorlari metallarni korroziyadan saqlash uchun korrozion faol muhitga qoʻshiladi. Ular metall yuzasiga yutiladi yoki metall ionlari bilan qiyin eruvchi birikmalar hosil qiladi. Bu birikmalar metall yuzasida oʻta yupqa parda hosil qilib, uni himoyalaydi. Mashina detallarini saqlash va tashish vaqtida korroziyadan himoyalash uchun K.i. keng qoʻllanadi. Metallarni korroziyadan saqlash uchun K.i. yoqilgʻi, moy va polimer qoplamalarga ham qoʻshiladi.

Oziq-ovqatga xushboʻy hid beradigan va uning oksidlanishini toʻxtatadigan tabiiy K.i. sifatida zira, zigʻirak, marmarak, mavrak va b. dorivorlar qadimdan ishlatilib keladi. Tabiiy yogʻ va moylardagi ingibitorlar (tabiiy K.i.), mas, tokoferollar yogʻ va moyni tozalash vaqtida yoʻqoladi, shuning uchun tozalangan yogʻ va moyga odatda K.i. qoʻshiladi, xom paxta moyi yoki soya moyi ham shu maqsadda ishlatiladi. K.i.ning taʼsirini boshqa moddalar, mas, sitrat (limon) va askorbat kislotalar kuchaytirishi mumkin.

Polimerizatsiya ingibitorlari monomerlar saqlanganda yoki qayta haydalganda ularning polimerlanishini toʻxtatadi yoki sekinlatadi. Oltingugurt, fenollar, tannin, kanifol, mis tuzlari va b. polimerizatsiya ingibitorlaridir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy kinetika

Kimyoviy reaksiya (yunoncha: κίνησις — harakatlanuvchi), kimyoviy reaksiyalar kinetikasi — fizik kimyoning kimyoviy reaksiyalarni vaqt mobaynida kechadigan jarayon sifatida oʻrganadigan boʻlimi. Bu jarayon mexanizmi uni amalga oshiradigan sharoitlarga bogʻliq. Kimyoviy kinetika kimyoviy reaksiyalarning tezligi, yoʻnalishi, oʻtkazish sharoitlari orasidagi oʻzaro bogʻliqlik qonuniyatlari va ularga taʼsir etuvchi omillarni tadqiq qiladi. Murakkab kimyoviy reaksiyalar mexanizmini oʻrganish kechayotgan jarayon qanday elementar bosqichlardan iboratligini va bu bosqichlar oʻzaro qay tarzda bogʻliqligini, qanday mahsulotlar hosil boʻlishini va boshqani aniqlashga imkon beradi. Kimyoviy kinetika elementar reaksiyalarni faol zarrachalar (erkin atomlar va radikallar, ionlar va ion radikallar, taʼsirlangan molekulalar va boshqa) ishtirokida oʻrganadi. Molekulalar va kimyoviy bogʻlar tuzilishini kinetik tadqiq qilish natijalaridan foydalanib kimyoviy kinetika molekulalar Reagentlarining tuzilishi hamda ularning reaksiyaga kirishish krbiliyatini aniqlaydi. Kimyoviy kinetikaning faol toʻqnashish va faol kompleks nazariyalari mavjud. Faol toʻqnashish nazariyasiga koʻra, kimyoviy oʻzgarish boʻlishi uchun toʻqnashuvchi molekulalarning energiya zahirasi maʼlum minimumdan kam boʻlmasligi shart. Bunday molekulalar faol molekulalar deyiladi. Bu na-zariyaning matematik ifodasi: K= =Aye~Ye/yu(Arrenius tenglamasi); K—tezlik konstantasi (yoki solishtirma tezlik); R — universal gaz doimiysi; T — absolyut temperatura; Ye — aktivlanish energiyasi — aktiv molekulalar energiyasi zahirasining yigʻishshsi; A — proporsionallik.

Aktiv kompleks nazariyasiga muvofiq, AV+SA -" S+V koʻrinishida reaksiya borayotgan boʻlsa, A—V bogʻi darhol uzilmaydi va A—S bogʻi ham darhol hosil boʻlmaydi. AV va S moddalari bir-biriga yaqinlashganda A—V bir-biridan uzoqlashadi va A—S birbiriga yaqinlashib boradi. Maʼlum bir paytda ABC kompleksi vujudga keladi. Soʻng aktiv kompleks parchalanib, reaksiya mahsulotlariga aylanadi. Bu nazariya aktivlanish energiyasining mohiyatini tushuntirib beradi va reaksiyalar (hozircha oddiy reaksiyalar)ning tezligini nazariy hisoblash yoʻlini koʻrsatadi. Yuqorida bayon etilgan 2 nazariya birbiriga zid emas, balki bir-birini toʻldiradi. Kinetik tad-qiqotlar kimyo fanining mustaqil boʻlimlari (kataliz, fotokimyo, plazmakimyo, radiokimyo, elektrokimyosh b.)ga muhim tarkibiy qism boʻlib kiradi. Kimyoviy kinetika oʻz tadqiqotlari va nazariy umumlashmalarida matematika, kibernetika, atom va molekulyar fizika, kvant kimyosi, spektroskopiya, analitik kimyo va b.ning yutuqlaridan foydalanadi. Kimyoviy kinetikaning kinetik maʼlumotlari va nazariy konsepsiyalari atmosfera va gidrosferaning ekologik modellarini tuzishda, koinotda sodir boʻladigan jarayonlarni tahlil qilishda qoʻllanadi.Musayev, Maʼruf. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy kinetika