Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ravish

Ravish – mustaqil soʻz turkumlaridan biri; harakat va holatning belgisini, shuningdek, belgining belgisini bildiradi. Ravishlarning quyidagi maʼnoviy mavjud: holatþ (tarz) ravishlari (tez, sekin, piyoda kabi); oʻrin ravishlari (uzoqda, yaqindan, pastda kabi); payt ravishlari (hozir, kecha, bugun kabi); daraja-miqdor ravishlari (ancha, sal, kam kabi); maqsad ravishlari (ataylab, joʻrttaga kabi); sabab ravishlari (noiloj, ilojsiz, chorasizlikdan kabi). Payt, oʻrin va maqsad ravishlaridan boshqa barcha Ravishlarni, eng umumiy xususiyatlariga koʻra, bir turga kiritish va ularni holat (tarz) ravishlari deb atash mumkin.

Ravish mustaqil soʻz turkumi sifatida quyidagi morfologik xususiyatlar bilan ajralib turadi: 1) daraja kategoriyasiga ega: tez, koʻp (oddiy daraja) – tezroq, koʻproq (qiyosiy daraja) – eng tez, juda koʻp (orttirma daraja) kabi; 2) oʻzgarmas boʻlib, koʻpincha feʼllarga bogʻlanib keladi: Soʻrida qat-qat duxoba koʻrpachalar ustma-ust toʻshalgan edi; 3) Ravish ayrim oʻrinlarda sifat va otga bogʻlanib kelishi ham mumkin. Bunday hollarda Ravish belgining belgisini yoki predmetning belgisini emas, oʻzi bogʻlanib kelgan sifat yoxud otdan anglashilgan harakatlarning belgisini bildiradi: Kecha havo juda sovuq edi. U hozir beqiyos va tasavvur qilib boʻlmas baxtiyor edi; 4) Ravish yasovchi maxsus qoʻshimchalarga ega: cha, ona, larcha, lab va boshqa; 5) turlanmaydi va tuslanmaydi (otlashish hollari bundan mustasno).

Ravishlar morfologik va sintaktik usullar bilan yasaladi: doʻstona, qahramonlarcha, oylab (morfologik usul), har zamon, shu on, bir dam (sintaktik usul) kabi. Ravishlar tuzilishiga koʻra, sodda (kamtarona, vijdonan, butunlay), qoʻshma (har dam, bir yoʻla, ozmuncha, har qachon), juft (kechakunduz, qishin-yozin) va takroriy (ozoz, tez-tez, koʻp-koʻp) turlarga boʻlinadi. Ravishlarning anchagina, juda, kam, kamkam kabi shakllari modal shakl hisoblanadi. Ravishlar gapda hol, aniqlovchi va kesim vazifalarida keladi.

 Adabiyot 
 Oʻzbek tili grammatikasi Morfologiya, 1-j., T., 1975.

Muhammadumarov Hojiakbar.OʻzME. Ikkinchi jild. Fargʻona, 2007-yil

 

Turkum:Tilshunoslik
Ravishdosh

Ravishdosh — feʼlning ravishga xos vazifada qoʻllanish uchun maxsuslashgan shakli. Ravishdosh harakatning belgisini bildirib, uning biror xususiyatini koʻrsatadi. Ravishdoshlar harakatni ifodalovchi har qanday feʼl bilan qoʻllana oladi. Ular, asosan, harakatning belgisini, jumladan, paytini, maqsadini, sababini bildirib, gapda hol boʻlib yoki ergash gapning kesimi vazifasida keladi. Hozirgi oʻzbek tilida ravishning bir necha shakllari bor, ular quyidagi qoʻshimchalar yordamida yasaladi: -(i)b — oʻqib, koʻrib; -(a)y —kula-kula, yigʻlay-yigʻlay; -gach (-kach, -qach), —kelgach, tikkach, chiqqach; -gani (-kani, -qani) — koʻringani, toʻkkani, soqqani; -guncha (-kuncha, -quncha) — borguncha, choʻkkuncha, taqquncha kabi. Ravishdoshning boʻlishsiz shakli -may, -masdan qoʻshimchalari bilan yasaladi: oʻqib, oʻqimay, oʻqimasdan kabiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ravnaq Pahlavonquli

Ravnaq Pahlavonquli (1725—Xorazm — 1805) — shoir. Xivadagi Shergʻozixon madrasasida oʻqigan. Dastlab Xiva xoni Abulgʻozi Soniy (1742—47) ni maqtab sheʼrlar yozgan. 1768-yilda taxtga oʻtirgan Gʻoyibxon taʼqibidan qochib, bir necha yil sarson-sargardonlikda yurgan. Soʻng Xiva madrasalaridan birining hujrasida faqirlikda hayot kechirgan. Oʻzbek, fors va arab tillarida, asosan, lirik janrlarda ijod qilgan. Yagona qoʻlyozma devoni bizgacha yetib kelgan. U 286 sheʼr — 5251 misra: 258 gʻazal, 22 muhammas, 5 qasida va 1 mustazoddan iborat. Sheʼrlarining asosiy mavzui insonga va ijtimoiy hayotga munosabat masalalaridir. R. gʻazal janrini tematik jihatdan boyitgan. Gʻazallarida insoniy ishq-muhabbatni, tabiat va hayot goʻzalliklarini madh etish bilan birga davr va taqdirdan, zamona nosozliklaridan shikoyat qilgan. Navoiy (14 ta), Fuzuliy (3 ta), Mashrab, Xurramiy va boshqalarning gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. R. qasidalari anʼanaviy uslubdan farq qilib, muayyan shaxs yoki voqeaga emas, shoir yashab turgan ijtimoiy hayotga bagʻishlangan, ularda amaldorlar insofga chaqirilgan ("Muncha javring degil..." va boshqalar). R. sheʼrlari gʻoyaviy va badiiy jihatdan qimmatli. "Devoni Ravnaq" nomli qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №922).

 Adabiyot 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi 5 j.li, 3j., T., 1978.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Shergʻozixon madrasasida tahsil olganlar
Ravon (qishloq)

Ravon — Fargʻona viloyati Soʻx tumanidagi qishloq, tumanning maʼmuriy markazi. Soʻx daryosining oʻng sohilida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Furqat (62 km). Viloyat markazi (Fargʻona)gacha — 116 km. Aholisi 5,9 ming kishi (2003). Soʻx daryosidan suv oladi. R.da tuman hokimiyati binosi, tuman tashkilotlari, umumiy taʼlim maktablari, litsey, dehqon bozori, madaniyat saroyi, markaziy stadion, markaziy kasalxona bor. Madaniy, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Soʻx tumani telestudiyasi, „Sadoi Soʻx“ gaz. taxririyati faoliyat kursatadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Oʻzbekiston aholi punktlari
Turkum:Fargʻona viloyati
Turkum:Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Turkum:Soʻx tumani
Turkum:Soʻx tumani aholi punktlari
Ravondiy

Ravondiy, Abu Bakr Najmiddin Muhammad (?, Isfahon — 1206-yildan sung vafot etgan) — fors tarixchisi. 1174—84 yillarda Hamadonda fiqh va xattotlikdan taʼlim olgan. 1181—89y.larda saljuqiylar sultoni Toʻgʻrul II (1175—94) saroyida xattot, 1190-yildan Hamadon amiri Faxriddin Alaviy ugʻillarining tarbiyachisi. 1206-yil Koʻnya shahriga koʻchib oʻtgan va kup utmay vafot etgan. R. Koʻnya sultoni Gʻiyosiddin Kayxusravga bagʻishlab "Rohat ussudur va oyat ussurur" ("Koʻngillar rohati va sevinch alomati") asarida, asosan, Saljuqiylar davlatining 11-asr boshidan 1199-yilgacha boʻlgan tarixi bayon qilingan. Asar oxiriga esa xattotlikka oid qoʻllanma, ov va shaxmat uyiniga doir boblar ham kiritilgan. R.ning bu asari — Saljukiylar davlatining 1160—99 yillardagi tarixi buyicha asosiy manbadir. 15-asrda asar turk tiliga tarjima kilingan. 1921-yil Londonda nashr qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rabot neft koni

Rabot neft koni — Tojikiston Respublikasi Soʻgʻd viloyatining jan.sharqidagi kon. Konning geologik tuzilishini K. P. Kalitskiy, V. N. Veber va boshqa urgangan. Rabot neft konik.da paleozoy, yura, bur, paleogen, neogen va turtlamchi davrlarga mansub jinslardan tuzilgan yotqiziklar mavjud. Paleozoy jinslari toʻq kulrang qumli argillitlar, yura jinslari kulrang gillar va mayda donador qumtoshlardan, bur yotqiziqdari qizgʻish konglomerat, qumtosh, gillar, oq va kulrang ohaktoshlardan tuzilgan. Paleogen yotqiziqlari oq gips, ohaktosh, qumtosh, yashil va qizil rangli gillardan iborat. Neft shu jinslar orasidan topilgan. Kondagi neftning s.ogʻ. 0,827— 0,879. Tarkibida 0,65—0,80% oltingugurt, 6,55—7,72% parafin mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tojikiston geografiyasi
Turkum:Tojikiston iqtisodiyoti
Ravoq

Ravoq (Arka) — toqning bir turi; bino devorlaridagi deraza va eshik oʻrinlarining yuqori qismiga qoʻyiladigan mehrobiy yoysimon qurilma. Ravoq yoʻnilgan, tabiiy yoki sunʼiy toshlar, beton, temirbeton, yogʻoch va poʻlat singari materiallardan ishlanadi. Ravoqning tayanch qismi tovon, markaziy ponasimon gʻishti yoki toshi esa qulf deb ataladi. Ravoqlar shakliga koʻra: yakka markazli, yarim aylana shaklli, baland markazli taqasimon, bir necha markazli nayzasimon, tuxumsimon boʻladi. Hozirgi zamon inshootlarida ichki kuchlanishlarni kamaytirish maqsadida ravoqlar 2—3 sharnirli qilib ishlanadi. Ustunlarga tiralgan bir xil hajm va shakldagi ravoqlar qatori qatorak (arkada) deb nomlangan.

Ravoqlar dastlab Qadimgi Sharq meʼmorligida vujudga kelgan. Qadimgi Rim meʼmorligida keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo meʼmorligida ravoqning turli xil mumtoz namunalari yaratilgan. Gumbazli binolarning xonalari koʻrkam, keng chiqishi ichkaridagi ravoqlarga bogʻliq boʻlgan. Ravoqlar bino yoʻlaklari, deraza va eshik tepalari hamda devorning gumbaz osti qismida boʻlgan. Ichki sathi turli shakldagi xona devorlarini ravoqlar yordami bilan doira shakliga keltirilgan. Gumbaz tomni baland koʻtarib yopishda devorlar oʻrniga yengil ravoqlar oʻrnatilgan. Gumbaz ustunlar yoki ustiga oʻrnatilgan ustunlar ham bir-biriga ravoqlar yordamida bogʻlangan. Agar ravoqning qanoti keng boʻlsa, uning asosi yoʻgʻon, tepasi ingichka qilib zinali ravoq qurilgan. Gumbaz osti ravoqi eshik yoki yoʻlak tepasiga oʻrnatiladigan ravoq bilan bir joyga toʻgʻri kelsa, uni qoʻsh ravoq deyiladi. Katta gumbaz tomlar ustiga oʻrnatiladigan ravoqlarning kurkam chiqishi uchun koʻp qatlamli qilib qurilgan. Boʻyi va eni bir xil boʻlgan chorsi xonalarning devorlari ustiga 8—12 ravoq va katta gumbaz tomlarda 16 ravoq gacha oʻrnatilgan.

Kvadrat xona tomonlariga bittadan ravoq oʻrnatilsa, chortoq deb nomlangan. Devorlar ustiga 8 ravoq oʻrnatib, ular tepasidan oʻtgan halqa devorga yana 16 kichik ravoqlar joylashtirish mumkin.

11—17-asrlar meʼmorligidagi ravoqlarning murakkab tuzilishlari gʻishtlarning oʻziga xos terilishi bilan bogʻliq boʻlgan. Oʻzbekiston meʼmorligidagi nayzasimon ravoqlarning 100 dan ortiq turi borligi aniqlangan. Xalqustalari amalda 1, 2, 3 va 4 markazli ravoqlar qurilish uslubidan foydalangan. Zamonaviy qurilishlarda ravoqlarning oʻziga xos tuzilishlari yaratilmoqda (koʻprik, jamoat binolari va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Adabiyot 
 Булатов М. С. Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии IX-XV веков, М., 1978.

Turkum:Arxitektura
Ravshan

ʻʻRAVSHAN’’ — ʻʻGoʻroʻgʻli’’ turkumi dostonlaridan. Hodi Zarifov Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan yozib olgan (1928). Doston bir necha bor nashr etilgan. Doston Goʻroʻgʻlining nevarasi Ravshanning xosiyatli uzukda Shirvon malikasi Zulxumorning suratini koʻrib, oshiq boʻlishi va uni izlab safarga otlanishi voqeasidan boshlanadi. Asarda qahramonning maʼshuqaga erishish yoʻlidagi sarguzashtlari orqali erkin muhabbat vafo va sadoqat ulugʻlangan vatanga mehr, elyurt dushmanlariga shafqatsizlik gʻoyalari ilgari surilgan. Dramaturg Komil Yashin shu doston syujeti asosida ʻʻRavshan va Zulxumor’’ pyesasini yozgan (1957). Dostonning 1972-yilgi matnini nemis professor Karl Rayxl nemischaga tarjima qilgan. Tarjima asar Bonn universiteti "Osiyo tadqiqotchilari" toʻplamida kitob shaklida toʻliq nashrdan chiqqan (1985).

Nashri: Ravshan, T., 1970, 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ravshaniylar harakati

Ravshaniylar harakati — Boburiylar davlatidagi afgʻonlarning diniy qarshilik harakati (taxminan 1560 — 1638). Uni musulmonlarning ravshaniy degan mazhabi boshqargan (mazhab nomi uning asoschisi Boyazid Ansoriyning laqabi — Pir Ravshandan olingan). Katta qiyinchilik bilan bostirilgan. Ravshaniylar harakati boburiylarning harbiy qudratiga putur yetkazgan, afgʻon davlati taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan va afgʻonlarning etnik jihatdan jipslashuviga yordam bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ravshanlik

Ravshanlik (yorugʻlik texnikasida) — yorugʻlik manbaining berilgan yoʻnalish boʻyicha yorugʻlanishini ifodalovchi kattalik. Sirti biron-bir yoʻnalish boʻyicha yorugʻlanayotgan elementning R.i shu elementning koʻrilayotgan yoʻnalishdagi yorugʻlik kuchining shu elementning tanlangan yoʻnalishiga tik tekislikka proyeksiyasi sirtiga nisbati bilan oʻlchanadi. R. Xalqaro birliklar tizimi SI da kdm~2 da ifodalanadi; 2) energetikada — energetikfotometrik kattaliklar tizimida R. kattaligini energetik R. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mansur Ravshanov

Mansur Temirovich Ravshanov (1937-yil 7-aprel, Qarshi, OʻzSSR – 2025-yil 11-aprel) – aktyor, rejissor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983).

 Hayoti 
Mansur Ravshanov 1937-yil 7-aprelda Qarshida tugʻilgan. 1961-yili Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan. 1963-1974-yillarda Surxondaryo teatrida avval aktyor, keyinchalik rejissor, bosh rejissor faoliyatini olib borgan. 1974–1975 yillar Qashqadaryo teatrida bosh rejissor „Alpomish“ (S. Abdulla; T. Jalilov), „Boy ila xizmatchi“, „Maysaraning ishi“, „Jononga bordim bir kecha“ (Hamza), „Alisher Navoiy“ (I. Sulton, Uygʻun), „Parvona“ (Uygʻun), „Nurxon“ (Komil Yashin), „Ajab savdolar“ (H. Gʻulom; Manas Leviyev), „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ (S. Ahmad), „Oʻz arizasiga koʻra“ (Oʻlmas Umarbekov), „Makr va muhabbat“ (Friedrich Shiller), „Momo yer“, „Oq kema“ (Ch. Aytmatov), „Kelin va kuyov“ (M. Bayjiyev), „Amir Temur va Yildirim Boyazid“ (K. Abdunabiyev), „Alpomishning qaytishi“ (U. Azim) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

Mansur Ravshanov 2025-yil 11-aprelda 88 yoshida vafot etgan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1937-yilda tugʻilganlar
Turkum:4-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Qarshida tugʻilganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Raga

thumb|300x300px|Sozandalar ansambli raga ijro etishmoqda
Raga, rag (sanskritcha: राग — rang, istak) — hind va pokiston xalqlari mumtoz musiqa janri. Ragalar oʻzbek maqomlari singari muayyan tovushqator (txat), ohang tuzilmalari (pakar) va usul (tal) jihatidan bir-biridan farqlanadi. Ragalar Bheyrav, Malkuns, Megh, Dipak kabi nomlar bilan, ularning shoxobchalari esa ragniylar deb ataladi. Raga Oʻrta asrdan maʼlum boʻlib, tarixiy jarayon davomida yangi kuy va asarlar bilan boyitildi. Hind musiqa olimlari ragalarni muayyan ruhiy va axloqiy taʼsiri jihatidan ajratadilar. Kunning muayyan vaqtlari (ertalabki, tushki raga va hokazo), yil fasllarida ijro etiladigan ragalar bor. Raga ansambli tarkibiga, odatda, yakkaxon xonanda yoki yakkanavoz sozanda, usul beruvchi urma cholgʻu ijrochisi va boshqa sozandalar kiradi. Har bir raga asosiy mavzuni bayon etuvchi vazmin surʼatdagi qismdan boshlanib, asta-sekin tezlashib boradi, turli nolalarga boy, erkin rivojlanadigan hamda avj olib keladigan qismlar orqali namoyon boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rad

Rad (rad soʻzlaridan) — yutilgan nurlanish dozasi. Birliklar tizimiga kirmagan. Massasi 1 g boʻlgan moddaga yutilgan har qanday nurlanishning 100 erg energiyasiga teng. Rad bilan belgilanadi. 1 rad = 100 erg/g yoki 1 rad=2,38810~6 kal/g=10"2J/kgOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radian

Radian ( soʻzidan) — uzunligi radiusga teng boʻlgan yoyga mos burchak. Bir radian taxminan 57°17’44,8"ga teng. π (Pi) radian 180 gradusga teng. Butun aylana 2*π radian bilan oʻlchanadi. Mas, 30°, 45°, 60°, 90°, 180° burchaklar mos holda , , , , radianga teng. Trigonometriya funksiyalarning argumenti, odatda, radian bilan ifodalanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.thumb
 Yana qarang 

 Burchak
 Radius
 π (Pi)
 Daraja (burchak)

 

Turkum:SI hosilaviy birliklari
Radiant

Radiant (lot. radians — nurlanuvchi) — meteor moddalar galasiga tegishli meteorlar ("uchar yulduzlar") izini orqaga davom ettirganda ular kesishadigan osmon sferasidagi nuqta. Meteor chaqnashi, odatda, Quyosh atrofidan umumiy orbita boʻylab aylanayotgan meteorlar oqimida roʻy beradi va bir necha tun davomida osmon sferasining biror qismida kuzatiladi. Osmon sferasida kuzatilayotgan meteor galasidagi meteorlar goʻyo R.dan chiqayotgandek koʻrinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiator

Radiator (lot. radio — nurlanaman, nur tarqataman) — 1) turar joylar, jamoat va ishlab chiqarish binolarini isitish tizimlarida qoʻllaniladigan isitish asbobi. Choʻyan, poʻlat, chinni va keramikadan yasaladi. Seksiyalari bir-biri bilan birikkan kanalli trubalar tizimidan iborat, trubalar ichida suv yoki bugʻ aylanib turadi. Suv yoki bugʻ aylanish kanali boʻyicha bir, ikki va koʻp kanalli xillari bor. Trubalar issiqlikni eng koʻp tarqatadigan shaklda yasaladi. Havo trubalar orasidagi boʻshliqdan oʻtib qiziydi va xonani isitadi. Isituvchi panellar deb ataluvchi shtamplangan poʻlat R.lar ham keng ishlatilmoqda; 2) ichki yonuv dvigateli silindrlarining suv gʻiloflaridagi isigan suvni yoki moylash tizimidagi qizigan moyni sovitib beradigan, latundan yasalgan qurilma; 3) radioelektronikada — yarim oʻtkazgichli asboblar, integral sxemalar, rezistorlar va boshqa elektron qurilmalardan issiqlikni olib ketadigan qurilma. Asosan, alyuminiy qotishmalari, mis, magnit va berilliy krtishmalaridan tayyorlanadi. Plastinkali, shtirli, simli va boshqa turdagi R.lar boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiatsion genetika

Radiatsion genetika — genetik soning bir boʻlimi; organizmlarni rentgen nurlari yoki radioaktiv elementlar bilan nurlantirish natijasida ularda ruy beradigan irsiy oʻzgaruvchanlik (mutatsiya)ni oʻrganadi. 20-asr boshlarida nurlarning hujayra va organizmning turli funksional holatiga taʼsiri (hujayralarning boʻlinishi, koʻpayish, qon shaklli elementlarining oʻzgarishi va hokazo) haqida dastlabki maʼlumotlar olindi. Olimlardan G.A.Nadson va G.S. Filippov, amerikalik genetik Myollerlar tomonidan (1925—27) ion nurlar irsiy oʻzgaruvchanlik — mutatsiyaga qodir ekanligi tajribada isbotlandi (qarang Mutagenez). Ana shu ilmiy tadqiqotlar R.g.ning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. Sunʼiy mutatsiyalar hosil qilish, yaʼni organizmga nur taʼsir ettirish yoʻli bilan irsiyatni eksperimental oʻrganish usuli ishlab chiqildi. Nur taʼsirida vujudga kelgan mutatsiyalar irsiy oʻzgaruvchanlikni va turli organizmlarning irsiy potensiyasini oʻrganish bilan birga, radiatsiyaning irsiyatga taʼsirini, uning eng kichik strukturasi — gen haqida maʼlumot olish imkonini berdi (qarang Gen).

R.g. usullari asosida mikroorganizmlar seleksiyasi sohasida olib borilgan tadqiqotlar natijasida antibiotiklarning yangi shtammlari va ulardagi biologik faol moddalar aniqlandi. 20-asr oʻrtalariga kelib ionlovchi nurlarning odam organizmiga taʼsirini oʻrganish katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega boʻldi. Odam organizmini nurlarning salbiy taʼsiri (jumladan, irsiy apparatga taʼsiri)dan saqlash, shuningdek, organizmni nurlanishdan himoya etuvchi moddalarni ishlab chiqish R.g.ning dolzarb masalalaridandir. Odam organizmining reparatsiyalovchi fermentlar yordamida nurlanishning salbiy taʼsirini qaytarish imkoniyati tugʻildi. Muhitda nurlanishning ortishi mutatsiyalarning koʻpayishiga, bu esa oʻz navbatida irsiy kasalliklar, mayibmajruhlik va xavfli oʻsmalarning paydo boʻlishiga olib keladi.

Keyingi yillarda kosmik R.g. muvaffaqiyatli rivojlanmoqda. Kosmik nurlar bilan kosmik uchish omillarining mikroorganizmlar, oʻsimliklar, hayvonlar va odamga birgalikda koʻrsatadigan taʼsiri qonuniyatlari oʻrganilmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiatsion gigiyena

Radiatsion gigiyena — radioaktiv moddalar va ionlovchi nurlarning inson organizmiga taʼsirini oʻrganadigan fan, gigiyenaning bir boʻlimi. Radioaktiv moddalar bilan ishlaydigan kishilar va umuman aholini nurlanishdan saqlash uchun sanitariyagigiyena qonunqoidalarini ishlab chiqadi.

R.g. mustaqil fan sifatida 1946-yil (AQShning Tinch okeanda oʻtkazgan yadro quroli sinovidan soʻng) yuzaga keldi. R.g., asosan, ionlovchi nur i boʻlgan korxona yoki muassasalar binosi, hududi va hokazoning dozimetriyasi masalalari bilan shugʻullanadi, radioizotoplar, rentgen apparatlari, gamma nurlar bilan ishlaydigan ishchilarning individual dozimetriyasini nazorat qiladi, mehnat gigiyenasi muammolarini hal qilish va atom sanoati korxonalari, uran, toriy konlari, kimyo, metallurgiya, mashinasozlik va boshqa sanoat korxonalari ishchilarining radiatsion xavfsizligini taʼminlash tadbirlarini koʻradi. Shuningdek, tashqi muhit (havo, yer, suv va oʻsimliklar) ni radioaktiv moddalar bilan ifloslanish jarayonlari va bu muhitning aholi sogʻligʻiga, inson nasliga taʼsirini oʻrganadi. Radioaktiv moddalar bilan zararlangan oziq-ovqat mahsulotlarini sanitariya-ekspertiza qilish usullarini ishlab chiqadi va radioaktiv chiqindilarni yoʻqotish ustidan sanitariya nazorati olib boradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiy

Radiy (lotincha radius — nur, Radium), Ra — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub radiaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 88, atom massasi 226,0254. Radiy massa jihatidan Yer poʻstining 1010% ini tashkil qiladi. Radiy 1898-yilda Mariy va Perriy Kyurilar tomonidan uran rudasida uranning radiaktivlik xossalarini oʻrganish paytida kashf etilgan. Radiy ikkinchi radiaktiv elementdir (birinchisi poloniy). Uran rudasining 1 t sida 0,34 g gacha Radiy boʻladi. Radiy ning massa soni 213,215 va 219—230 boʻlgan 14 ta izotopi maʼlum. Bulardan eng uzoq mavjud boʻluvchi 226Ra(T1/2=1620-yil). 1910-yilda Radiy Kyuri va Radiy Debyern Radiy tuzlarini simob katod bilan elektrolizlab Radiy amalgamasini, undan simobni haydab sof Radiy olishga muvaffaq boʻldilar. Sof Radiy havoda tez oksidlanadigan kumushdek oq metall. Suyuqlanish temperaturasi 700— 960°, qaynash temperaturasi 1140°, zichligi 5,5 g/sm³. Radiy va uning birikmalaridan doim chiqadigan nur elektr va magnit maydonida 3 tarkibiy qismga (a, r va unurlarga) ajraladi. Radiy kimyoviy xossalari jihatidan bariyga oʻxshaydi. Havoda Radiy sirti radiy nitrid Ra3N2ning qora pardasi bilan qoplanadi. Metall Radiy suvga taʼsir etganida vodorod ajralib chiqib, kuchli ishqor — radiy gidroksid Ra(OH)2 hocil boʻladi. Radiy tuzlari oq rangli, lekin ular asta-sekin radioaktiv parchalanib, vaqt oʻtishi bilan sariq yoki jigarrang tuye oladi. Radiyning bir qancha kompleks birikmalari maʼlum.

Radiyning oʻsimlik organlari va toʻqimalarida toʻplanishi mineral moddalarning yutilish umumiy krnunlariga boʻysunadi va oʻsimlik turi hamda uning oʻsish sharoitiga bogʻliq. Odatda, Radiy oʻt oʻsimliklarning iddizi va yaprokdarida koʻproq boʻladi. Poʻstloq va yogʻochlikda ayniqsa koʻp.

Radiy odam va hayvonlar organizmiga ovqat hamda suv orqali oʻtadi. Odam organizmiga bir kechakunduzda kiradigan 226Ra ning miqdori 2,310~12 kyurini tashkil etadi. Organizmdagi Radiyning 80% ga yaqini (u kimyoviy xossasiga koʻra, Sa ga yaqin) suyak toʻqimalarida tuplanadi. Organizmda Radiy miqdori koʻpayib ketsa, osteoporoz, suyakning oʻz-oʻzidan sinishi va shish kasalliklari kabi yomon oqibatlarga sabab boʻladi. Tuprokda Radiy miqdori 1 10 7— 10~8 kyuri/kg dan oshib ketsa, oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishi qiyinlashadi. Radiy yorqin boʻyoqlar tayyorlashda, radon olishda koʻplab ishlatiladi. Radiy tuzlari oʻgʻitga oz miqdorda qoʻshilsa, paxta, kungaboqar, lavlagi, sabzi, bodring va boshqa oʻsimliklarning unumdorligi oshadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Radikal

Radikal (lotincha radix — ildiz) — tub, qatiy va keskin choralar, harakatlar, dasturlar tarafdoriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radikal (matematika)

Radikal (lotincha radix — ildiz) (matematikada) — ildiz chiqarish amalining belgisi. R. algebraning maxsus boʻlimlarida boshqa maʼnoda ham ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radio...

Radio (lot. radio — nurlanaman, nur tarqataman) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. Radioga aloqadorlikni (Mas, radiopeleng, radiostansiya) yoki radioaktivlik hamda radiatsiyaga tegishlilikni (Mas, radiobiologiya, radiokimyo) bildiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Radiolar
Radioaktiv karotaj

Radioaktiv karotaj — burgʻi quduqlarining geofizik tadqiq qilish metodlari majmui. Radioaktiv (ionlashtiruvchi) nurlanishni qayd qilishga asoslangan. Radioaktiv karotaj metodining 2 ta asosiy guruhi mavjud: ukarotaj va neytronli karotaj. Oʻz navbatida, ukarotaj metodlari togʻ jinslarining tabiiy radioaktivligi (radioaktivli rudalarni izlash va razvedka qilish) bilan bogʻliq boʻlgan unurlarning intensivligini (energetik spektrini ham) oʻlchashga va u nurlari manbai bilan nurlangan jinsda vujudga keladigan ikkilamchi u nurlanishning intensivligini oʻlchashga boʻlinadi, u burgʻi qudugʻiga ikkilamchi ukvantlari detektori bilan birga tushiriladi. u— ukarotaj jins zichligini aniqlashda (xususan, kumir konlarida) va ogʻir metallarning bir komponentli rudalarini sinashda qoʻllanadi. Rentgenoradiometrik karotaj murakkab mineral tarkibli ogʻir metallar rudasini sinash uchun ishlatiladi. Gammaneytronli karotaj esa tarkibida berilliy elementi mavjudligini aniqlashda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radioaktiv minerallar

Radioaktiv minerallar — tarkibida tabiiy radioaktiv elementlar Yer poʻstidagi oʻrtacha miqdordan koʻproq boʻlgan minerallar. Tarkibida uran, toriy yoki shu ikkala element boʻlgan 250 ga yaqin Radioaktiv minerallar maʼlum. Ular tarkibida asosiy komponent sifatida uranli minerallar yoki toriyli minerallar mavjud boʻlgan Radioaktiv minerallar hamda radioaktiv elementlar izomorf aralashma (uran va toriy tarkibli minerallar) holida boʻlgan Radioaktiv minerallarga boʻlinadi.

Uranli minerallar 2 guruhga boʻlinadi. Biri uran oksidi — uraninit UO2 va uning silikati — koffinit U(SiO4)x(OH)4xﬂ aH iborat. Nasturan (uraninitning turi) va koffinit gidrotermal va ekzogen uran konlaridagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan asosiy minerallardir. Uraninit minerali pegmatit va albitlarda ham uchraydi. Uranning kukunsimon oksidlari va gidrooksidlari turli uran konlarining oksidlanish zonalarida toʻplamlar hosil qiladi (qarang Uran rudalari). Pegmatitlarda, shuningdek ayrim gidrotermal konlarda uran titanatlari (Mas, brannerit va boshqalar) boʻlishi aniqlangan. Ikkinchi guruhi tarkibida U+6 boʻlgan minerallarni oʻz ichiga oladi. Bular gidrooksidlar (bekkerelit, kyurit, uranofan, kazolit), fosfat lar (otenit, torbernit), arsenatlar (seynerit) vanadatlar (karnotit), molibdatlar (iriginit), sulfatlar (uranopilit), karbonatlar (uranotalit)dan iborat boʻlib, ularning hammasi uran konlarining oksidlanish zonasida tarqalgan.

Toriyli minerallar — toriy oksidi (torianit) va toriy silikati (torit) tabiatda kam tarqalgan. Ular granit, siyenit va pegmatitlarda aksessor minerallar sifatida uchraydi.

Uran va toriy tarkibli minerallari — titanatlar (davidit), titanotantalniobatlar (samarskit, kolumbit, piroxlor), fosfatlar (monatsit), silikatlar (sirkon) — otqindi va choʻkindi togʻ jinslarida koʻplab tarqalgan boʻlib, ularning tabiiy radioaktivligiga sababchidir. Radioaktiv minerallarning koʻpchiligi metamikt holatda boʻladi. Avtoradiogrammalar hosil qilish Radioaktiv minerallarga xos xususiyatdir. Radioaktiv minerallarda barqaror izotoplarning boʻlishi ulardan geologik hosilalarning mutlaq geologik yoi/ini aniqlashda foydalanishga imkon beradi (qarang Geoxronologiya)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Minerallar
Radioaktiv rudalar

Radioaktiv rudalar — tarkibida radioaktiv elementli (238U, 235U va 232Th radioaktiv qatorining uzoq muddat yashovchi izotoplari) minerallar mavjud boʻlgan rudalar (qarang Uran rudalari, Toriy rudalari)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radioaktiv chiqindilar

Radioaktiv chiqindilar — tarkibida davlat miqyosida tasdiqlangan normadan ortiq miqdorda radioaktiv izotoplar (RI) boʻlgan suyuq, qattiq va gazsimon chiqindilar.

Suyuq radioaktiv chiqindilar atom elektr stansiyalari (AES) ishlaganida, ishlatilgan issiqlik ajratuvchi elementlardan yadro yoqilgʻisi olishda, fan, texnika va tibbiyotda turli xil radioaktiv nurlar idan foydalanishda hosil boʻladi. Oʻzbekistonda har qanday hollarda ham RI konsentratsiyasi oʻrtacha yillik ruxsat etilgan konsentratsiyadan yuqori boʻlgan Radioaktiv chiqindilarni ochiq suv tarmoqlariga tashlash qonun bilan taqiqlangan. Suyuk, Radioaktiv chiqindilar faolligiga koʻra, 3 kategoriyaga: faollik konsentratsiyasi 10~5kyuri/l dan yuqori boʻlmagan quyi darajali; faollik konsentratsiyasi 10"5dan 1 kyuri/l gacha boʻlgan oʻrtacha darajali va faollik konsentratsiyasi 1 kyuri/l dan katta boʻlgan yuqori darajali chiqindilarga boʻlinadi. Yuqori darajali faol suyuq Radioaktiv chiqindilar, odatda, kichik hajmga qadar konsentrlanib, yer ostiga germetik idishlarda koʻmiladi. Xonalarni va korjomalarni yuvganda hosil boʻladigan quyi darajali faol suyuq Radioaktiv chiqindilar radioaktiv izotoplardan maxsus usullar yordamida tozalangach, qayta ishlatish uchun ishlab chiqarish sistemasiga qaytariladi yoki kanalizatsiyaga tashlanadi. Bu chiqindilardan ajratib olingan RI oʻrtacha darajali faol chiqindilar hisoblanadi.

Qattiq radioaktiv chiqindilarga yuvib ketkazib boʻlmaydigan ifloslangan materiallar, ishlatilgan korjomalar va boshqa kiradi. Bu narsalarning hammasi beton zovurlarga tashlab ustidan sement quyib, butunlay koʻmib yuboriladi.

Atom sanoati obʼyektlarida va AESda suyuq va qattiq Radioaktiv chiqindilardan tashqari, tarkibida RI uchuvchan birikmalar yoki |3CH, |291, 85 kg, kabi RI bor tashlandilar, shuningdek, radioaktiv aerozollar hosil boʻlishi mumkin. Bunday chiqindilarning bari maxsus tozalash sistemasidan oʻtkazilib ventilyasiya moʻrkoni orqali atmosferaga chiqarib yuboriladi. Tozalash sistemasidan chiqayotgan RIning umumiy miqdori shamol, relyef va oʻsimliklarning tabiati nazarga olingani holda ushbu obʼyektlar uchun belgilangan RI miqdoridan yuqori boʻlmasligi lozim. Ventilyasiya murkonlarining balandligi 100-150 m dan kam boʻlmasligi shart.

 
 Radiatsionnaya bezopasnost. Velichini, yedinitsi, metodi i pribori. Radioaktiv chiqindilar Moskva, 1974.
 Sanitarnie pravila i normi SanPn № 002994, Toshkent, 1994.

Turkum:Kimyoviy moddalar
Radioaktiv elementlar

Radioaktiv elementlar - barcha izotoplari radioaktiv boʻlgan kimyoviy elementlar. Tabiatda uchraydigan, tartib raqami 83 (vismut)dan katta boʻlgan barcha elementlar radioaktiv. Ularni ketma ket yuz beradigan radioaktiv oʻzgarishlar zanjirlarining alohida halqalari sifatida tasavvur qilish mumkin. Bir zanjir tarkibiga kiruvchi elementlar radioaktiv oila yoki radioaktiv qator hosil qiladi (qarang Radioaktiv qatorlar). Tartib raqami 83 dan kichik boʻlgan Radioaktiv elementlar ham bor. Ular texnetsiy 43Te va prometiy 61Pm. Davriy sistemada joylashgan urandan keyingi elementlar sunʼiy usulda olingan transuran elementlardir.

Tabiiy Radioaktiv elementlardan faqat uran (tartib raqami 92) va toriy (90) elementi izotoplarining yarim yemirilish davri Yerning yoshiga yaqin. 238U(T,,2=4,51 mlrd.-yil), 235U(713 mln.y.), 232Th(14,l mlrd.-yil). Shuning uchun barcha tabiiy Radioaktiv elementlar ichida faqat uran bilan toriy birlamchi Radioaktiv elementlar hisoblanadi. Qolgan barcha Radioaktiv elementlar uzoq mavjud boʻluvchi izotoplarning parchalanishidan hosil boʻladi va ular ikkilamchi Radioaktiv elementlar hisoblanadi.

Turgʻun izotoplaridan tashqari uzoq mavjud boʻluvchi tabiiy radioaktiv izotoplari boʻlgan 16 ta element ham mavjud (40K, 50V, 87Rb, ll5In, l38La, l42Ce, l44Nb, l47Sm, 152Gd, l76Lu, l74Hf, l80Ta, l80W, l87Re, "°Pt, l92Pt). Yadro energiyasi olishda uran va plutoniy amaliy ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyoviy moddalar
Radioaktiv qatorlar

Radioaktiv qatorlar, radioaktiv oilalar — genetik bogʻlangan radioaktiv izotoplar guruhdari. Bu guruhlarda har bir keyingi izotop oʻzidan oldingi izotopning a yoki (3-parchalanishi natijasida hosil boʻladi. Har bir radioaktiv qator yarim yemirilish davri (T1/2)katta boʻlgan izotopdan boshlanib, turgʻun izotop bilan tugaydi.

Tabiatda 3 ta radiaktiv kator mavjudligi maʼlum. Bulardan biri uran qatori boʻlib, uning boshida uranning uzoq mavjud boʻluvchi izotopi 2381DT|/2=4,51109-yil) turadi, bu kator qoʻrgʻoshinning turgʻun izotopi 206Pb bilan tugaydi. Ikkinchisi toriy qatori boʻlib, uning boshida^TXT^^^IO10) turadi va soʻnggi mahsulot 2*R bilan tugaydi. Uchinchisi aktin iy qatori, aniqrogʻi, aktino uran qatori boʻlib, uning boshida aktinouran — uran izotopi 235i((T1/2=7,13108y) turadi va qator 207Pb bilan tugaydi. Avvalda maʼlum boʻlgan bu Radioaktiv qatorlarga yana 4-oila — neptuniy qatorini ham qoʻshish mumkin. Neptuniy qatori 237Np((T1/2=2,14106 ft.) dan boshlanib, 209Bi bilan tugaydi. 237Np quyidagi reaksiya natijasida hosil boʻladi: 238U(n, 2n) 237U p237 Np. Bu reaksiya kosmik nurlar tarkibidagi tezkor neytronlar bilan, 235U izotopning spontan boʻlinishida chiqadigan neytronlar bilan va tabiiy osradioaktiv moddalarning yemirilishida chiqadigan azarrachalar taʼsirida (a, p) hosil boʻladigan neytronlar bilan 238U izotopining bombardimon qilinishi natijasida sodir boʻladi. Neptuniy va uning qator aʼzolari tabiatda uchramaydi; ular, asosan, sunʼiy ravishda (yadro reaksiyalari yordamida) olinadi.

Radioaktiv qatorda massa sonining oʻzgarishiga azarrachaning chiqib ketishi sabab boʻladi. Agar radioaktiv katorga kiruvchi har bir yadro ozarracha chiqarsa, undagi zaryad (Z) 2 taga, massa soni (A) 4 taga kamayadi. rzarracha chiqqanda, Z 1 ta ortgan holda, A oʻzgarmay qoladi.

Tabiatda yarim yemirilish davri nisbatan kichik radioaktiv elementlar ham mavjud. Bular protaktiniy, aktiniy, radiy, fransiy, radon, astat va poloniy boʻlib, tabiatda kam uchraydi. Mas, tabiatda 1 t uranga 0,34 g 226Ra izotopi toʻgʻri keladi (T|/2=1600-yil). Ularning tabiatda mavjudligi Radioaktiv qatorlarga mansubligi bilan tushuntiriladi. Bu holat Radioaktiv qatorlar vaqt utishi bilan asriy muvozanatning yuzaga kelishiga bogʻliq. Bu muvozanat yuzaga kelganda izotopning hosil boʻlish tezligi uning parchalanish tezligiga teng boʻladi va shu sababli bu izotop miqdori vaqt oʻtishi bilan deyarli oʻzgarmaydi. Bunday muvozanatning qatorda yuzaga kelish vaqti qatorning eng uzoq mavjud boʻladigan aʼzosining 10 yarim yemirilishi davriga teng.

Radioaktiv qatorlar izotoplarining koʻpchiligi oʻziga xos nom va simvollarga ega. Mas, Th—230 izotopi ioniy (simvoli 10), Ro—214 radiy C’(RaC’), Ra—228 esa mezotoriy — 1 (MsTh,) deb ataladi.

Ad: Bekjonov R. B., Atom, yadro va zarralar, T., 1973.

Saidahmad Xoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Radioaktivatsion analiz

Radioaktivatsion analiz, aktivatsion analiz — moddalarning sifat va miqdoriy tarkibini ularni nurlantirish natijasida yadrolarida hosil boʻlgan radioaktiv nurlanishga koʻra aniqlash usuli. Radioaktivatsion analiz dastlab Vengriya kimyogarlari D. Xeveshi va G. Levi tomonidan 1936-yilda ittriy preparatida disproziy miqdorini aniqlash uchun qoʻllangan. Radioaktivatsion analizda tekshirilayotgan modda maʼlum muddat yadro zarrachalari (neytronlar, protonlar, deytronlar, azarrachalar va boshqalar) yoki unurlar bilan nurlantirilgach maxsus qurilmalar yordamida hosil boʻlgan radioaktiv izotopning turi va faolligi aniqlanadi. Eng keng tarqalgani neytronaktivatsion usul boʻlib, bunda tekshirilayotgan modda yadro reaktorida neytronlar yordamida (l, u) — reaksiya bilan faollantiriladi.

Har bir radioaktiv izotop oʻziga xos yarim yemirilish davri (T|/2) va nurlanish energiyasi (Yeyemir)ga ega boʻlib, uning bu tavsifi boshqa radioaktiv izotopnikiga aslo oʻxshamaydi. Izotoplarning bu tavsiflari maxsus jadvalga toʻplangan. Jadvaldan esa shu radioaktiv izotop mavjud boʻlgan elementning tartib raqami va massa sonini aniqlash mumkin. Hosil boʻlgan faollik miqdori esa nurlantirilgan izotop miqdoriga proporsional. Elementning izotop tarkibiga koʻra shu elementning miqdori aniqlanadi.

Moddaning sifat va miqdorini Radioaktivatsion analiz yordamida aniqlashda instrumental yoki radiokimyoviy usuldan foydalaniladi. Instrumental Radioaktivatsion analiz hosil boʻlgan radioaktiv izotoplarni radiotexnik qurilma yordamida toʻgʻridantoʻgʻri tekshirishga asoslangan. Radiokimyoviy Radioaktivatsion analizda moddaga kimyoviy ishlov berib, faollantirilgan elementlarni kimyoviy jixatdan ajratiladi, soʻngra ularning faolligi aniqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radioaloqa

Radioaloqa — ikki yoki bir necha punktlar yoki harakatlanayotgan obʼyektlar (kosmik kema, samolyot, kema va boshqalar) orasida radioto'lqinlar vositasida amalga oshiriladigan aloqa. Radioaloqa uchun barcha diapazondagi radiotoʻlqinlar qoʻllanadi. Radiochastotalardan foydalanish va R. qoidalari xalqaro konvensiya (1908-yil 1 iyulda kuchga kirgan) bilan belgilangan.

Vazifasi va taʼsir chegarasiga qarab, R. xalqaro hamda ichki Radioaloqa liniyasiga bogʻlanadi. Ichki Radioaloqa liniyasi magistral (respublika markazi bilan viloyatlar markazlari orasida va boshqalar) va zonali (viloyat va tumanlar ichidagi) aloqa xillariga boʻlinadi. R. liniyalari mamlakatning Yagona avtomatlashtirilgan aloqa tizimiga kiritiladi. R. xizmati vazifasi, taʼsir uzoqligi, strukturasi va boshqa bilan farq qiladi. Xususan, yerda oʻrnatiladigan va kosmik R. (kosmik R.ga bir yoki bir necha sunʼiy yoʻldoshlar yoxud boshqa kosmik obʼyektlardan foydalaniladigan R.lar kiradi), belgilangan (maʼlum punktlar orasida) va harakatdagi (harakatdagi va statsionar radiostansiyalar yoki harakatdagi radiostyalar orasida); radioeshittirish va televideniyega boʻlinadi.

Radioaloqa va maxsus xizmatlar uchun baʼzi vazirlik va tashkilotlar (Mas, fuqaro aviatsiyasi, temir yoʻl, dengiz va daryo transporti, oʻt oʻchirish, militsiya, tib. xizmat), shuningdek, sanoat, qishloq xoʻjaligi korxonalari va boshqalarda ichki R. xizmatidan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radioastronomiya

Radioastronomiya (radio. va astronomiya) — astronomiyaning kuyosh, yulduzlar, galaktikalar singari osmon jismlarini ulardan nurlanadigan (uzunligi mm ning ulushlaridan bir necha km gacha boʻlgan) radiotoʻlqinlar asosida oʻrganadigan boʻlimi. Quyosh radiotoʻlqinlari toʻgʻrisida fikrlar 19-asr dayoq ilgari surilgan va ularni qayd qilishga urinishlar boʻlgan. Faqat 1931-yil K. Yanskiy (AQSH) 14,6 m toʻlqin uzunligida Somon Yoʻli radionurlanishini tasodifan qayd qildi va shu maqsadda parabolik antenna hamda sezgir priyomnikni qoʻlladi. Ikkinchi jahon urushi yillarida radiotoʻlqinli aloqaga ehtiyoj sezildi. 1942-yil Quyoshning, 1945-yil Oyning tinch qolatdagi radionurlanishi, 1946-yil esa Oqqush yulduzlar turkumida "diskret" (kichik oʻlchamli) radionurlanish manbai kashf qilindi. Osmon jismlarida roʻy berayotgan fizik hodisalarni oʻrganishda 20-asr 60-yillaridan R.dan keng foydalanilmoqda. Kuzatilayotgan barcha radioastronomik hodisalar fizikaga maʼlum radionurlanish mexanizmlari bilan. Mas, qattiq jism (sayyoralar va Quyosh sistemasidagi kichik jism)lardagi issiqlik nurlanishi; kosmik plazma (Galaktikadagi gaz tumanliklar, Quyosh va yulduzlar atmosferasi) ionlari maydonida issiqlik elektronlarining tormozlanish nurlanishi va boshqa bilan bogʻliq. Kosmik radionurlanishlar turli xil radioteleskoplar yordamida tekshiriladi. Keng polosali radiometrlarga tutash spektrlar, radiospektrograflarda spektral chiziqlar kuzatiladi. Maxsus radioteleskoplar — radiospektrometrlar, radiopolyarimetrlar yordamida radionurlanishning spektral tarkibi, intensivligi, qutblanishi va boshqa koʻrsatkichlari oʻrganiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiovideniye

Radiovideniye (radio va rus. videniye — koʻrish) — radiotoʻlqinlar yordamida obʼyektlarning tasvirini hosil kilish (k. Introskopiya)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiogalaktika

Radiogalaktika (radio... va Galaktika) — oʻzidan elektromagnit nurlanish spektrining radio toʻlqinlar sohasida nisbatan koʻp energiya tarqatuvchi galaktikalar. Aslida barcha galaktikalar radio toʻlqinlar sohasida nurlanishga ega, lekin bunda R.ning nurlanishi 1042 erg/sek dan kam emas. Eng kuchli radionurlanishga ega boʻlgan R. sinfini D — galaktikalar tashkil etib, ular fazoviy keng va optik nurlarda koʻrinuvchi toji boʻlgan elliptik galaktikalar hisoblanadi. Galaktika toʻdalarida esa eng kuchli R. ularning aynan markazida kuzatilib, juda massiv boʻlgan cD — galaktikalar bilan ustma-ust tushadi. R. ning radionurlanishi sinxrotron mexanizm orqali tushuntiriladi va ulardagi relyativistik zarralar bulutining magnit maydonda harakati tufayli sodir boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiogeologiya

Radiogeologiya, yadroviy geologiya — geologiyaning Yer modsasida tabiiy yadroviy oʻzgarish qonuniyatlarini va ularning geologik jarayonlarda namoyon boʻlishini oʻrganuvchi sohasi. "Radiogeologiya" terminini fanga 1937-yil V. I. Vernadskiy kiritgan. Radiogeologiya yadro fizikasi, geokimyo, radiokimyo va kosmokimyo, geofizika bilan uzviy bogʻlangan. Bu soha asl radiogeologiya, izotop geologiya va mutlaq geoxronologiya (geoxronometriya) ga boʻlinadi. Asl radiogeologiyaga radioaktiv yemirilish jarayonlari muhim boʻlgan barcha geologik jarayon va hodisalar kiradi. Radiogeologiya tabiiy elementlar izotop tarkibining evolyusiyasini oʻrganadi. Radioaktiv parchalanish tezligiga qarab minerallar va tok jinslarining mutlaq yoshi aniqlanadi (yana qarang Massspektroskopiya); shunga asoslanib Yerda uning geologik tarixi davomida sodir boʻlgan geologik jarayonlarning ketma-ketligi tiklanadi. Shuningdek, radiogeologiya vazifasiga Yer po'stida aksariyat Yer geotermikasi belgilovchi radioaktiv parchalanish jarayonining energetika balansini oʻrganish; foydali qazilma konlarini izlash va razvedka qilishning radiometrik metodlari asoslarini yaratish; Yer po'sti va atmosferada kosmik nurlanish taʼsirida boʻladigan yadro reaksiyasini oʻrganish kiradi. Radiogeologiyaning bu soʻnggi yoʻnalishi kosmogoniya — Koinot rivojlanishi jarayonida atom yadrosi evolyusiyasini aniqdash bilan umumiy vazifani hal etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Radiografiya

Radiografiya (radio... va ...grafiya) — ionlovchi nurlaniitk fotografiya usulida hisobga olib obʼyektlarni tekshirish usuli; ionlovchi nurlanishning fotokatlamga taʼsir qilishi natijasida hosil boʻlgan tasvir. Nurlanish turiga qarab, a, r, v P.ra boʻlinadi. Zaryadlangan zarra fotoqatlamga tushib, fotoemulsiya tarkibiga kiruvchi kumush bromidni ionlaydi va uning donachalarida yashirin tasvir markazlari hosil boʻladi. Fotoplyonka ochiltirilganda uning taʼsir qilgan joyida emulsiyaning qorayganligi ("treklar" hosil boʻlishi) koʻrinadi.

R. usulida bir qancha radiokimyoviy masalalar: radioaktiv izotoplarni identifikatsiyalash (taqqoslash), ularning konsentratsiyasini aniqlash, yarim yemirilish davrini va preparatning radiokimyoviy chastotalarini belgilash, namuna sirtida radioaktiv izotoplarning taqsimlanish tasvirini hosil qilish (avtoradiografiya) kabi masalalarni xal etish mumkin. , bunda radiofizikada qoʻllanadigan qalin qatlamli plastinkalar va maxsus emulsiyalarni ishlatish mumkin.

Nurlanish intensivligini aniqlashning yana bir usulida tekshirilayotgan namuna nurlanishi taʼsirida emulsiyaning qorayish darajasi maʼlum faollikdagi preparat (etalonna taqqoslanadi. Bunda ayrim treklarga eʼtibor berilmaydi. Bu usulning biri kontrast R. deyiladi (bunda tasvir ayrim uchastkalarining qorayishi taqqoslanadi) va u namunada, gammadefektoskopiya va boshqalarda faollikning taqsimlanish manzaralarini hosil qilish uchun qoʻllanadi. R. geologiyada minerallarning radioaktivligini tekshirishda, biologiyada obʼyektlardagi radioaktiv moddalarning tarqalashini oʻrganishda, texnikada gammadefektoskopiya va boshqalarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiozond

Radiozond (radio va zond) — erkin atmosferada meteorologik elementlar (bosim, temperatura, namlik)ni oʻlchaydigan va shu ondayoq oʻlchash natijalarini radiosignallar orqali Yerga uzatadigan aerologik asbob. Yerdagi qabul qiluvchi radiopriyomnik orqali olingan signallarga ishlov berilib, atmosferaning turli balandliklaridagi (30–40 km gacha) meteorologik elementlar haqida maʼlumot olinadi. R. vodorod bilan toʻldirilgan yupqa rezinali havo shari yordamida uchiriladi.

Rus meteorologi P.A. Molchanov ixtiro qilgan R. 1930-yil 30 yanvarda dunyoda birinchi marta Pavlov aerologik rasadxonasidan (Sankt-Peterburg yaqinida), Toshkentda esa R. birinchi marta 1935-yil 10 noyabrda osmonga chiqarilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Radiolar
Radiointerferometr

Radiointerferometr radio..., interfer(yensiya) va metr — turli fizik kattaliklarni oʻlchashda ishlatiladigan asbob. Ishi radiotoʻlqinlar interferensiyasiga asoslangan. Radioastronomik kuzatishlar uchun moʻljallangan. Bir-biridan maʼlum masofada joylashgan va kabel, toʻlqinoʻtkazgich yoki retranslyasion aloqa liniyasi bilan bogʻlangan ikki yoki undan ortiq antennadan iborat. Radionurlanish manbaidan chiqayotgan signallarni antenna qabul qilib, umumiy qabul qilgich qurilmaga uzatadi, u yerda signallar qayd qilinadi. R. radionurlanish manbaining koordinatalarini topishda, nurlanishlarning fazoda taksimlanishini va tabiatni oʻrganishda, radiotoʻlqinlarning tarqalishini aniqlashda ishlatiladi. R. Yer sunʼiy yoʻldoshlari, qitʼalararo raketalar, sayyoralararo st-yalar va boshqalarning harakatini kuzatishda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiokimyo

Radiokimyo – radioaktiv elementlar va izotoplarning kimyoviy xossalarini, ularni ajratib olish, konsentrlash (toʻplash) fan va texnikaning turli sohalarida qoʻllash usullarini oʻrganadigan soha. Radiokimyo rivojlanish davrida bir necha bosqichni bosib oʻtdi. Radiokimyoning dastlabki 1-bosqichi 1898-yildan, yaʼni Pierre Curie va Marie Curie ilk tabiiy radioaktiv elementlar – poloniy va radiyni ajratib olishlaridan boshlandi. II boskich (1914—33)da tabiiy radioaktiv elementlarning kimyoviy tabiati oʻrganildi. Ill bosqich I.Kyuri va F. Jolio-Kyurilarning 1934-yilda sunʼiy radioaktiv izotoplarni kashf qilganlaridan keyin boshlandi. IV bosqich sunʼiy izotoplarning texnologiyasi bosqichi boʻlib, parchalanish zanjir reaksiyasining sanoat miqyosida amalga oshirilgan davri – 1944-yilga toʻgʻri keladi. Eng soʻnggi bosqichi 50-yil izotoplarni ajratib olish davrini oʻz ichiga oladi.

Hozirgi zamon Radiokimyosini quyidagi asosiy boʻlimlarga ajratish mumkin: umumiy radiokimyosi, yadro parchalanish kimyosi, radioaktiv elementlar kimyosi va amaliy radiokimyo.

Umumiy radiokimyo radioaktiv elementlar va izotoplarning fizik-kimyoviy qonuniyatlarini: radioaktiv elementlar va izotoplarning turli muhitda qanday shaklda uchrashini aniqlaydi, kichik „radiokimyoviy“ konsentratsiyadagi radioaktiv elementlarning xossalarini tekshiradi, radioaktiv moddalarning fazalararo taqsimlanish jarayonini oʻrganadi.

Yadro aylanishlari kimyosi yadro reaksiyalari va radioaktiv oʻzgarishlarda hosil boʻladigan mahsulotlarni va kimyoviy aylanishlarni oʻrganadi, yadro reaksiyalari va yadro aylanishlarida hosil boʻladigan izotoplarning turgʻun shakllarini aniqlaydi.

Radioaktiv elementlar kimyosi barqaror va uzoq, mavjud boʻluvchi izotoplari boʻlmagan elementlarni oʻrganadi. Radiokimyo usullari asosida oʻrganiladigan elementlar texnetsiy, prometiy, astat, uran, toriy, poloniy, radon, fransiy, radiy, aktiniy, protaktiniy va transuran elementlar, shuningdek, vodorodsimon atomlar: myuoniy, pozitroniy va mezoatomlardan iborat. Bu boʻlimga shartli ravishda yadro yoqilgʻisi texnologiyasini ham kiritish mumkin.

Amaliy radiokimyo nishonli birikmalar sintezini, radioaktiv izotoplarning fan va sanoatda (kimyo, fizika, geokimyo va boshqa tadqiqotlarda) qoʻllanishini oʻz ichiga oladi.

Radiokimyo usullari boshqa kimyoviy sohalarda (kolloid kimyo, kimyoviy kinetika va boshqalar) oʻrganiladigan qonunlar tadqiqotida ham keng oʻrin oldi. Elementlar va izotoplarni ularning radioaktiv nurlanishi yoki yadro aylanishlari mahsulotlariga qarab aniqlash radiokimyoning uslubiy xususiyatlaridan biridir. Radiokimyo usullari elementlar va birikmalarning fizik-kimyoviy xossalarini juda kichik va juda katta konsentratsiyada oʻrganishga imkon beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Radioaktivlik
Turkum:Kimyoviy elementlarni ilk bor ochganlar
Turkum:Kimyoviy birikmalar
Radiokompas

Radiokompas (radio... va kompas) — Yerdagi radiostansiyadan uzatilayotgan signallarni avtomatik pelenglovchi (yoʻnalishini aniqlovchi) samolyot radiopelengatori; kuzatuvchi tizim va 2 ta (yoʻnaltirilgan — ramkali va yunaltirshshagan — shtirli) antennadan iborat qabul qiluvchi indikator qurilma. R.da ikkala antenna orqali olingan pelenglanuvchi (aniqlanuvchi) radiostansiya signallari qoʻshiladi va tayanch generatori chastotasidagi ramka signali kommutatsiyalanadi, natijada priyomnikning kirish kuchlanishi amplituda boʻyicha modulyasiyalanadi. Kuzatish tizimi qabul qilgichi (priyomnigi) bilan tayanch generatorining chiqish kuchlanishlari taqqoslanib, kelayotgan signallar xatoligi aniqlanadi. Kuzatuvchi tizim ramka signali pelenglanuvchi radiostansiya yoʻnalishi bilan mos tushguncha ramkani avtomatik ravishda buradi. Ramkaning burilish burchagi distansion elektr uzatkich yordamida radiostyaning kursi burchagini (samolyotning boʻylama oʻqi va radiostansiya yoʻnalishi orasida burchak) ni koʻrsatuvchi strelkali indikatorga beriladi. R. samolyotlarni aerodromga qoʻndirish yoki uchirishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Radiola

Radiola — radiopriyomnik va elektroproigrivatel konstruktiv jihatdan birlashtirilgan radioqurilma; radioeshittirishlarni qabul qilish va gramplastinka qoʻyib eshitishga imkon beradigan mexanizm va dvigatel mustaqil ishlaydi, lekin tovush radiopriyomnikning past chastota kuchaytirgichida kuchaytirilib, radiokarnaydan eshitiladi. Magnitofon va televizor bilan biriktirilgan R.lar ham borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.