Qrim Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi

Qrim Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (V 1930-e godi aktivno provodilas politika zameni traditsionnoy obщestvenno-politicheskoy leksiki krimskotatarskogo yazika, osnovannoy na slovax arabskogo proisxojdeniya, na tak nazivaemie internatsionalizmi. Tak, arabizmi shura, muxtariet, djumxuriet bili zameneni na sovet, avtonomiya, respublika sootvetstvenno. Takim obrazom ofitsialnoe nazvanie respubliki na krimskotatarskom yazike v nachale 1920-x zvuchalo Kʼrim Muxtar Sosialist Shuralar Djumxurieti, a k konsu 1930-x prevratilos v Kʼrim Avtonomiyali Sovet Sotsialist Respublikasi. V 1990-e godi proizoshyol vozvrat k traditsionnoy terminologii.) — Qrim yarimoroli hududida joylashgan, 1921-yil 18-oktyabrdan 1991-yil 12 fevralgacha mavjud boʻlgan avtonom respublika. Qrim ASSR 1921-yil 18-oktyabrda RSFSR tarkibida tashkil topgan. Keyinroq esa 1936-yilgi SSSR va RSFSR hamda 1937-yilgi Qrim ASSR konstitutsiyalariga koʻra Qrim Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi, deya oʻzgartirilgan.

Respublika aholisi tarkibining asosini ruslar, qrim-tatarlar, ukrainlar tashkil qiladi. Olmonlar, yahudiylar, yunonlar, armanlar kabi xalqlar soni esa sezilarli darajada boʻlgan. 1932-yilda maydoni 25,9 ming kvadrat metrni tashkil etgan. Kichik Sovet Ensiklopediyasida Qrim tatarlari va qaraimlari Qrim ASSRning tub xalqlari sifatida tasniflanishganMSE, vtoroe izdanie, 1937 g., t.5, 1012.

Ushbu avtonom respublika 1945-yilning 30-iyunida Qrim viloyatiga aylantirilgan. 1954-yil 26-aprelda esa Ukraina SSR tarkibiga oʻtkazilgan. 1991-yilning 12-fevral sanasida Ukraina SSR tarkibida avtonomiya sifatida qayta tiklangan (1991-yil 24-avgustdan mustaqil Ukraina davlati). 1992-yil 26-fevralda hududning rasmiy nomi Qrim Respublikasi deya 1994-yil 21-sentyabrda esa Qrim Avtonom Respublikasiga qayta oʻzgartirilgans:Zakon Ukraini ot 21.09.1994 № 171/94-VR.
thumb|305x305px| Qrim ASSR 1928-yilgi xaritada (Atlas).

 Tarixi 
Respublika ijroiya qoʻmitasi tarkibida 1921-yilning may—avgust oylarida Bolsheviklarning Butunittifoq kommunistik partiyasi markaziy komiteti, Butunrossiya markaziy ijroiya qoʻmitasi hamda RSFSR Xalq Komissarlari Sovetining Qrim ishlari boʻyicha vakolatli komissiyasi tomonidan tayinlangan Shaymardon Ibragimov (rais), SSSR Sog'liqni saqlash xalq komissariatidan Pavel Dauge va Qishloq xoʻjaligi xalq komissarligidan Margarita Fofanova kabi shaxslar faoliyat yuritishgan. Ushbu komissiyaning maqsadi Qrim ASSR tashkil etilishidan oldin yarimorol va unda yashovchi aholining urushdan keyingi barcha muammolariga oydinlik kiritish boʻlgan.

 RSFSR tarkibida 
Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida SSSR milliy respublikalari markaziy hukumati va mahalliy aholi oʻrtasidagi qarama-qarshiliklarni yumshatishga qaratilgan mahalliylashtirish gʻoyasi keng tarqalgan. Mahalliylashtirish milliy ozchiliklar vakillarini oʻqitish va rahbarlik lavozimlariga koʻtarish, milliy-hududiy muxtoriyatlarni yaratish, ish faoliyatini yuritishda, taʼlim tizimida milliy ozchilikning tillarini joriy etishda va mahalliy ommaviy axborot vositalarida nashrlarni ragʻbatlantirishda namoyon boʻlgan.
left|thumb|340x340px| Qrim ASSR MSK Prezidiumi, IV chaqiriq (1925-yil)

 Aholisi 
1931-yilgi sarhisobga koʻra aholi soni 793,7 ming kishini (l, shu jumladan shahar aholisi kurort zonalari aholisi bilan birga) tashkil qilgan. 1926-yilda 714,1 ming kishi (shundan 330,5 ming shahar aholisi) boʻlgan. 1932-yilda Simferopol aholisi 90,125 kishini oʻz bagʻriga sigʻdirgan.

Aholi zichligi har 1 km² uchun 30,7 nafar kishi. Qishloq zonalarida esa bu koʻrsatgich 1 km² uchun 16,5 kishini tashkil etgan.

1939-yilda Qrim ASSR aholisi, aholini roʻyxatga olishning dastlabki natijalariga koʻra, tashkil etgan Shundan i ruslar, i qrim-tatarlar, ukrainlar, yahudiylar, nemislar hisobiga toʻgʻri keladi.

 Yana qarang 

 Taurid Sovet Sotsialistik Respublikasi
 Qrim ASSR gerbi
 Qrim avtonom respublikasi

 

 

 Konstitutsiya KrimASSR i polojeniya, postanovleniya i instruksii o stroenii organov vlasti KrimASSR, obʼeme ix prav i kruge deyatelnosti. Vipusk I  — Simferopol, 1930
 Agapov M. G. A. G. Bragin i proekti evreyskogo natsionalnogo stroitelstva v SSSR : rus. = A. G. Bragin and projects for territorial and national Jewish settlement in the USSR // Voprosi istorii : Jurnal. — M. : Rossiyskaya akademiya nauk, 2013. — № 2. — S. 91—101. — ISSN 0042-8779.
 
 Romanova V. V.. Vlast i evrei na Dalnem Vostoke Rossii: istoriya vzaimootnosheniy. — Krasnoyarsk : Klaretianum, 2001. — Vip. 7. — 292 s. — (Yevreyskie obщini Sibiri i Dalnego Vostoka). — 300 ekz. — ISBN 5-94491-018-6.

 
 Kasyanov G. V., Marochko V. I., Movchan O. N., Tkacheva L. I. Qrim ASSR : 20—30-yillar (tarixiy insho) / Ukraina SSR Fanlar akademiyasining Tarix instituti . — Kiev, 1989-yil.
 RSFSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 14-dekabrdagi 621/6-sonli „Qrim ASSR tumanlari va viloyat markazlarini qayta nomlash toʻgʻrisida“gi Farmoni.
 RSFSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 21-avgustdagi 619/3-sonli „Qrim viloyatining qishloq sovetlari va aholi punktlarini qayta nomlash toʻgʻrisida“gi farmoni.
 Qrim Respublikasining eʼlon qilinishi haqida
 Qrim Sovet Sotsialistik Respublikasi Konstitutsiyasi (1921)
 Qrim Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Konstitutsiyasi (asosiy qonuni) (1937).
 KPSS Markaziy Komiteti Siyosiy byurosining 1967-yil 17-avgustdagi farmoni.
 SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1967-yil 5-sentyabrdagi 493-son Farmoni.
 Oliy Kengash Prezidiumining 1967-yil 5-sentyabrdagi 494-son Farmoni.

Turkum:Sovet Sotsialistik Respublikalar