Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Olimjon Qosimjonov

Olimjon Qosimjonov (1878 - Toshkent — 1952) — naqqosh usta, Toshkent naqqoshligining yirik vakili. Hunarni usta Sheralixoʻja Hasanovdan oʻrgangan; u bilan birga ishlab knyazʼ Romanov saroyi (hozirgi Tashqi ishlar vazirligi qabulxonasi), A.Polovsev uyi (hozirgi Amaliy sanʼat muzeyi)ni bezashda qatnashgan. 1920-yillardan koʻpgina jamoat binolari (ayniqsa, 1923-yil 1-Butunittifoq qishloq xoʻjaligi va hunarmandlik koʻrgazmasi; 1938-yil Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasining Oʻzbekiston paviloni va boshqalar)ni bezagan. Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida naqqosh-instruktor boʻlib koʻplab shogirdlar (M. Qosimov, J. Hakimov, T. Toʻxtaxoʻjayev va boshqalar) tayyorlagan. Q. naqsh mujassamotlarida ranglar uygʻunligidan mahorat bilan foydalanib jozibador bezaklar yaratgan; u bezagan xontaxta, kursi kabi badiiy buyumlar respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.
Akmaljon Qosimov

Akmaljon Qosimov (1937.20.2, Shahrixon shahri — 2004.23.6, Toshkent) — biokimyogar, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), biologiya fanlari doktori (1978), professor (1978). ToshDUni tugatgan (1961). ToshDU biofizika kafedrasida assistent (1964-66), katta oʻqituvchi (1966), dotsent, tuproqshunoslik fakulteti dekan oʻrinbosari (1969—73), oʻsimliklar fiziologiyasi kafedrasi mudiri (1973—76), Andijon pedagogika instituti rektori (1976—92), viloyat hokimi oʻrinbosari (1992—93), Andijon universiteti rektori (1993—95), Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi raisi oʻrinbosari (1995 — 2000). Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi bosh boshqarmasi boshligʻi (2000—04). Ilmiy ishlari radioaktiv nurlanish, metallarning ultradispersiyali kukuni. past harorat va tuzlarning hujayra hamda organizmdagi fiziologik va biokimyoviy jarayonlarga taʼsirini oʻrganishga bagʻishlangan.

 
 Mitoxondriya i xloroplasti, T., 1984 (v soavtorstve); Vliyaniye raliatsii na energiticheskuyu sistemu rasteniy. T.. 1985; Kletka i kletochnme strukturn. T., 1986; Biokimyo darslik, T., 1988 (hamkorlikda); Biokimyodan amaliy mashgʻulotlar, T, 1989 (hamkorlikda); Biologiya maʼlumotnoma. T, 1998 (hamkorlikda).

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Orif Qosimov

Orif Qosimov (1909 - Toshkent — 2001.19.2) — sozanda (dutor), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Bolaligidan Yunus Rajabiy rah-barligidagi musiqa toʻgaragida nay chalishni (1925), Toshkent musiqa texnikumida (1926 — 27) Abdusoat Vahobovdan anʼanaviy dutor kuylarini va Shorahim Shoumarovdan mumtoz ashula yoʻllarini oʻrgangan. Oʻzbekiston radiosida milliy musiqa ansambli (1927—45), tojik ansambli (1945— 53), xalq cholgʻulari orkestri (1953 — 57), "Maqom" ansambli (1957-yildan) da sozanda. Dastlab repertuaridan oʻzbek xalq va mumtoz kuylari ("Girya", "Chorgoh", "Eshvoy", "Ilgʻor". "Qoʻqoncha", "Askariy", "Qarinavo", "Dilxiroj" va boshqalar), maqom yoʻllari ("Tasnifi Dugoh", "Garduni Segoh". "Miskin 1-5", "Navroʻzi Ajam" va boshqalar) hamda oʻzi yaratgan kuylar ("Qizil karvon", "Yurish marshi", "Raqsi duxtar", "Rezareza") oʻrin olgan. keyinchalik, bevosita dutor imkoniyatlari bilan bogʻliq "Yangra sozim". "Dildor oʻynasin", "Qizlar raqsi", "Xumoringiz", "Chert dutorim" kabi asarlar yaratgan.

Qosimov zamonaviy dutor ijrochiligi maktabi yirik vakili boʻlib, ijro uslubi nozik qochirimlarga boyligi. zarblarning xilma-xilligi va ravonligi, ijro texnikasi mukammalligi bilan ajralib turadi. Sozandalik va bastakorlik ijoliyoti bilan birga Q. 1930-yildan boshlab murabbiylik bilan ham shugʻullangan. bir necha havaskorlik ansambllariga rahbarlik qilgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:2001-yilda vafot etganlar
Turkum:19-fevralda vafot etganlar
Sulaymon Qosimov

Sulaymon Qosimov (1909.6.1, Sariosiyo tumani – 1976.28.8, Fargona) — aktyor, rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1944). 1930-yil Margʻilondagi "Qizil sanʼat" toʻgaragini boshlovchilaridan (bu toʻgarak keyinchalik 1931-yil Margʻilon shahar teatriga aylangan). Bu teatrda Temurxoʻja ("Loyqalar"), Eshon ("Hujum"), Meli ("Oʻrtoqlar"), Raim yamoqchi ("Halima"), Kalaf ("Malikai Turandot") kabi obrazlar yaratgan. Qoʻqon teatrida (1933 — 34), Fargʻona teatrida (1934—65) akter, rejissyor, bosh rejissyor, direktor, Fargʻona viloyat sanʼat boshqarmasi boshligi (1943—48). Hokim ("Boy ila xizmatchi"), Flarendo ("Ikki boyga bir malay"), Sulaymon ("Arshin mol olon"), Berest ("Platon Krechet"), Rustam kabi rollari bilan tanilgan. "Layli va Majnun". "Shohsanam", "Nodira", "Oʻlim bosqipchilarga". "Uygʻonish" va boshqa spektakllarni sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:6-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:28-avgustda vafot etganlar
Erkin Qosimov

Qosimov Erkin Umaraliyevich (1935.14.10, Toshkent) — qurilish sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), texnika fanlari doktori (1981), professor (1982). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1958). Oʻzbskiston Respublnkasi Suv xoʻjaligi vazirligida katta muhandis, Suv inshootlari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1958—62), Toshkent poli-texnika institutida katta oʻqituvchi. donent, fakultet lekani, kafelra mudiri (1965-72, 1982-91), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta taʼlim vazirligi Oliy oʻquv yurtlari bosh boshqarmasi boshligʻi (1978 — 81). Toshkent arxitektura-qurilish institutida prorektor (1991-2000). professor (2001-yillan). Ilmiy ishlari qurilish materiallarining xossalarini oʻrganish. mahalliy xom ashyolardan keng foydalanish, ularning ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish va boshqa muammolarga oid.

 
 Qurilish materiallari, T., 1982; Mineral bogʻlovchilar va ulardan tayyorlanadigan buyumlar (hammualliflikda), T., 1984; Qurilish ashyolari, T., 2004.

 Adabiyot 
 Umr daftari, T., 2004.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Qosimxon

Qosimxon (1445-1518-21) — qozoq xoni, Joʻjixon avlodidan. Qozoq xonligining asoschilardan biri Jonibek sultonning oʻgʻli.

Qosimxonning onasi Jahonbegim Shayboniyxonning onasi Oqqoʻzibegimning singlisi boʻlgan. 1503-yilda akasi Adik sulton vafotidan soʻng ulus boshqaruvi Qosimxon qoʻliga oʻtgan. Garchi u oʻz ulusining sultoni boʻlsada xonlikda yuqori nufuzga ega boʻlib, oʻsha vaqtdagi qozoq xoni Burunduqxonning keyin turuvchi 2-shaxs hisoblangan. Uning harbiy yurishlardagi muvaffaqiyati, boshqa qozoq sultonlarini ham uning atrofiga birlashuviga sabab boʻldi. 1509-yilning 2-yarmida amalda butun hokimiyat Q. qoʻliga oʻtgan. Lekin 1511-yildagina rasman xonlik yorligʻiga ega boʻlgan. Uning hukmronlik yillarida xonlik hududi ken-gayib, hokimiyat boshqaruvi mustahkamlangan. Q. davlati tarkibita jan.-sharqda Yettisuvning bir qismi, shim-gʻarbdan Volga daryosining oʻng qirgʻoqlari, shim. va shim.-sharqda Ulugʻtogʻ etaklari va Balxash koʻli boʻylari, janubida Sirdaryoning oʻng qirgʻogʻigacha boʻlgan hududlar kirgan. q. shayboniy sultonlar bilan doimiy ravishaa Sirdaryo boʻyi shaharlari uchun jang olib borgan boʻlsa-da, ammo ularning Eron safaviylariga qarshi qurashini qoʻllab-quvvatlagan. 1513—14 yillarda Ismoil Safaviy qoʻshinlariga qarshi kurashish uchun shayboniylar bilan ittifoq tuzgan. Shuningdek, q. davrida Qozoq xonligi Moskva, shuningdek, Qrim va Yorkend xonliklari bilan ham turli sohalarda aloqalar olib borgan. Q. vafotidan soʻng birmuncha vaqt xonlik taxti boʻsh qolgan. Faqat 1522-yildagina uning oʻgʻli mamashxon taxtni egallashta muvaffaq boʻlgan. Ammo bu bilan taxt uchun kurash barham topmagan. Oqibatda ichki vaziyat q. tiklagan davlatning inqirozga uchrashiga sabab boʻlgan.

 Avlodlari 
Qosimxonning ikki o‘g‘li – Mamash va Haqnazarning ismlari ma’lum. Ikkalasi ham xon edi. O‘g‘li Abulxayr Sulton forslarga qarshi yurishda halok bo‘ldi.

 

Turkum:Qozoq xonlari
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:1455-yilda tugʻilganlar
Turkum:XVI asrda vafot etgan
Turkum:Toʻralar
Qosh

Qosh — yoysimon, ko'zning ustida joylashgan, maxsus muskulga ega va mayda soch tolalari bilan qoplangan qismi.

Qoshlar turli xil ranglarda bo'ladi: qora, jigarrang, oq aralash. Qoshlar: qalin, ingichka va yoysimon tarzda bo'ladi. Qoshlarning ko'rinishiga qarab insonlarning fe'l-atvorlarni bilishimiz mumkin. Chimirilgan qoshlar - asablari tarrang insonni ifodalaydi, kotarilgan qoshlar esa hayratlanayotganlikni anglatadi. Qoshlarning o'ynatish esa sohibini iqtidorli ekanligini ifodalaydi. Qoshlarni terish dinimizda gunoh sanaladi. Qoshlarga o'sma qo'yiladi, foydali boʻlgan vitaminlar bor.
Qoshiq (cholgʻu)

thumb
Qoshiq — oʻzbek va boshqa xalqlarda, asosan, raqslar joʻrligida usul beruvchi urma musiqa cholgʻusi. 3 — 5 (yoki 4, baʼzida, bir-biriga tasma bilan juftlashtirilgan) yogʻoch osh qoshiqdan iborat. Tovush qoshiqlarni bir-biriga urish natijasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda 1930-yillargacha (ayniqsa, Fargʻonada) keng qoʻllangan.

 

Turkum:Urma asboblar
Qoya

thumb|Qoya
Qoya — qattiq tub jinslardan iborat tik koʻtarilgan choʻqqi, jarlik, tepa. Asosan, nurash natijasida qattiq togʻ jinslarining ochilib, yer yuzasiga chiqib qolishidan hosil boʻladi. Joy nomlari tarkibida ham koʻp uchraydi. Mas, Koʻkqoya togʻi (Pomirda), Qizilqoya dovoni (Qirgʻizistonda), Qoyakent (Dogʻistonda) va hokazo

Turkum:Geografik terminlar
Qoyali togʻlar

Qoyali togʻlar - Shimoliy Amerikadagi togʻ sistemasi, Shimoliy Amerika Kordilyera togʻlarining sharqiy qismi, Kanada va AQShning gʻarbida. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 3200 km ga choʻzilgan. Eni 700 km gacha. Tinch okean bilan Atlantika okeani havzalari oʻrtasida suvayirgʻich hisoblanadi. Qoyali togʻlardan Missuri, Kolorado, Rio-Grande, Sneyk, Arkanzas daryolari boshlanadi. Qoyali togʻlar 45° shahrik.da shimoliy va janubiy qismlarga boʻlinadi. Uzoqqa choʻzilgan shimoliy tizmalari, asosan, granitlardan tuzilgan boʻlib, eng baland joyi 3954 m (Robson togʻi). Janubiy tizmalari qisqa boʻlib, qumtosh, gilli slanets, ohak-toshlardan tuzilgan. Eng baland joyi 4399 m (Elbert togʻi, Qoyali togʻlarning eng baland nuqtasi). Iqlimi kontinen-tal, yillik yogʻin 1000 mm gacha. Tizmalar keng havzalar bilan boʻlingan. Molibden, mis, oltin, kumush, polimetall rudalari, neft, toshkoʻ-mir konlari bor. Geyzer va termal buloq koʻp. Shimolida togʻ tayga oʻrmonlari, togʻ tayga siyrak oʻrmonlari, togʻ tundra va yalangliklar, janubida dasht, oʻrmon, subalp igna bargli oʻrmonlar, alp oʻtloqlari mavjud. Oʻrmonlar chegarasi shimolida 1500 m, janubida 3600 m balandlikda, undan yuqorisi alp oʻtloqlari va doimiy qorlar. Qor chizigʻi janubida 4000 m, shimolida 2500 m balandda. Vodiylar landshafti dasht va chala choʻldan ibo-rat. Jasper, Banf, Yoxo, Yellouston, Roki-Mauntin va boshqa milliy bogʻlar tashkil etilgan.

 
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Yaylovlar
Turkum:Adirlar
Qoqi (oʻsimlik)

Qoqi — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik sut shirali oʻsimlik turkumi. Boʻyi 10—40 sm, barglari ildiz boʻgʻzidan chiqqan, lansetsimon, koʻpincha toʻpbarg hosil qiladi. Gullari sariq, savatchaga yigʻilgan. Mevasi pistacha. Apreldan iyulgacha gullab, meva tugadi. Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlarida tarqalgan. Yoʻl yoqalari, ariq boʻylari, bogʻlar, togʻli joylar va dalalarda uchraydi. Togʻ qoqi, dorivor qoqi (momaqaymoq), shoxsiz qoqi, kallakdor qoqi va boshqa bor. Ildizida inulin toʻplanadi. Barglari sabzavot sifatida ishlatiladi. Qoqining ildizidan tayyorlangan ekstrakt yoki poroshok ishtaha ochuvchi, ovqat hazm qilishni yaxshilovchi hamda oʻt haydovchi dori sifatida ishlatiladi.
 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Qogʻozdaraxt

Qogʻozdaraxt — tutdoshlar oilasiga mansub ikki uyli barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Sharqiy Osiyo va Polineziyada 6-8 turi maʼlum. Qogʻoz tut turining vatani Yaponiya va Xitoy. Boʻyi 5–16 m gacha, barglari bandli, butun yoki boʻlmali. Asosan, qogʻoz tayyorlashda ishlatiladi. Poʻstlogʻidan aʼlo sifatli qogʻoz (qogʻoz pullar, qimmatli qogʻozlar va boshqalar) ishlab chiqariladi, mahalliy xalq esa kiyim-kechak va arqon tayyorlaydi. Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda ekib oʻstiriladi. Qogʻozdaraxtning kazinoki turi Koreya yarim orol va Yaponiyada yovvoyi holda uchraydi.

 

Turkum:Tutdoshlar
Qrim togʻlari

Qrim togʻlari - Qrim yarim orolning janubdagi togʻlar. Uz. 150 km, eni 50 km gacha. 3 qator tizmadan iborat. janubiy yoki Bosh tizma (eng baland joyi 1545 m, Babugan Yayladagi Roman-Kosh togʻi) va 2 qator kuesta tipidagi tizmalar (shim. yon bagʻirlari qiya, jan. yon bagʻirlari tik). Bosh tizma qator supasimon togʻlardan iborat boʻlib (ularning yassi yuqori yuzasi "yayla" deb ataladi), karst relyef shakllari xos. Togʻ yon bagʻirlari dub, qoraqayin va qaragʻay oʻrmonlari, yaylalar kserofit — togʻ oʻsimliklari bilan qoplangan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Yevropa
Turkum:Qrim
Qrim urushi

Qrim urushi, Sharqiy urush — Yaqin Sharqda hukmronlik qilish uchun Rossiya va Turkiya oʻrtasida boʻlgan urush (1853—56). 1854 yil fevralda Turkiya Rossiyaga qarshi Buyuk Britaniya, Fransiya, Sardiniya qirolligi (1855 yildan) bilan ittifoq tuzib urushgan. Asosiy voqealari: 1853-yil rus qoʻshinlari Moldaviya va Valaxiyaga kirib borgan va Kavkazda gʻalaba qozongan, Sinopda turk flotini yakson qilgan; 1854-yil ittifoqchilar Qrimga qoʻshin tushirgan, Boltiq dengizi qamal qilingan, 1854—55 yillarda Sevastopol mudofaasi uyushtirilgan; 1855-yil Rossiya diplomatik jihatdan yakkalab qoʻyilgan. Sevastopol taslim boʻlgan, amalda harbiy harakatlar toʻxtagan. Rossiyaning harbiy va iqtisodiy qoloqligi uning magʻlubiyatiga sabab boʻlgan. Qrim urushi 1856-yil Parij sulhi bilan yakunlangan.

 

 

Turkum:Urushlar
Turkum:Qrim tarixi
Turkum:Abdulmajid I
Qrim xonligi

Qrim xonligi – Oltin Oʻrda davlatidan ajralib chiqqan va Qrim yarim orolida joylashgan turkiy davlat (1443—1783). Qrim xonligiga Hoji Garay asos solgan. U oʻzaro urushlardan soʻng badavlat tabaqalar va Buyuk Litva knyazligi yordamida mustaqil tatar davlatini barpo etgan (1443). Poytaxti — Boqchasaroy. Bu davlatga Quyi Dnepr boʻyi ham kirgan. Aholi quyidagi subetnoslarga boʻlingan: dasht (noʻgʻay tatarlari), togʻ oldi (tatlar), janubiy qirgʻoq (yaliboylular). Qrimtatar tilida soʻzlashgan. Islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qilishgan. Qrim xonligi aholisining etnik madaniy qiyofasi shakllanishida xazar, qipchoq, noʻgʻay va boshqa turkiy xalqlar bilan birga tub joy aholi (tavrlar, kimmeriylar, alanlar va boshqalar) muhim rol oʻynashgan.

Qrim xonligini Garaylar sulolasi boshqargan. Hoji Garay vafot etgach (1466), uning oʻgʻli Mengli Garay I davrida Qrim xonligi Usmonli turk sultonligining vassaliga aylangan (1475). Moskva ulugʻ knyazi Ivan III Vasilyevich Qrim xonligi bilan Oltin Oʻrda oʻrtasidagi nizolardan foydalanib, Mengli Garay bilan oʻzaro ittifoq tuzgan. Mengli Garay qoʻshini Polsha-Litva qiroli Kazimir IV mulkiga hujum qilib, uni Katta Oʻrda xoni Ahmadga yordam berishdan chalgʻitgan. Keyinchalik Qrim xonligi bilan Rossiya oʻrtasidagi munosabatlar yomonlashgan.

Qrim xonligi 16-asrda kuchayib, Moskva, Tula va boshqa rus shaharlarini bir necha marta qamal qilgan. 1613—50 yillarda 200 mingta rus kishisini asir sifatida Qrimga olib kelgan. 18-asrda Rossiya Qrimni bosib olish uchun Usmonli turklar bilan oʻzaro toʻqnashgan. Kuchuk Qaynarja sulh shartnomasiga koʻra, Qrim xonligi Turkiya vasiyligidan chiqib, Rossiya homiyligiga oʻtgan (1774). Shohin Garay xonlik qilgan davrda Qrim xonligi bosib olinib, uning hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan (1783).

 

Ad..Safargaliyev M.G., Raspad Zolotoy Ordi, Saransk, 1960.

Qahramon Rajabov, Rinat Shigabdinov.

 
Turkum:Tarix
Qrim

thumb|262x262px|Qrim yarim oroliUshbu maqola yarim orol haqidadir. Shu yarim orolda joylashgan maʼmuriy birlik uchun Qrim Muxtor Respublikasiga qarang.

Qrim yarim oroli (; ; ) Ukraina janubidagi yarim oroldir. Maydoni — 27 ming km2. Gʻarb va janubda Qora dengiz va sharqida Azov dengiziga tutash. Shimolda tor (8 km chamasida) Perekop boʻyni orqali Sharqiy Yevropa tekisligi bilan tutashgan. Qrim yarim orolining sharqida Qora dengiz va Azov dengizi oraligʻida Kerch yarim oroli, gʻarbida Qrim yarim orolining bir qismi — Tarxankut yarim oroli joylashgan.
thumb|Qrim yarim oroli
Qrim orolning Shimoli-sharqiy sohili boʻylab Azov dengizining kichik qoʻltiqchalari (Sivash va boshqalar) choʻzilgan. Shimoli (yarim orolning katta qis-mi) dashtli tekislik (Dashtli Qrim), janubi (maydoni jihatdan kichik) Qrim togʻlari bilan band. Eng baland joyi 1545 m (Roman-Kosh togʻi). Janubida Qrimning janubiy sohili boʻylab kam-bar tekislik choʻzilgan; sohilning u yer-bu yerida lakkolitga oʻxshash magmatik jinslar (Ayudogʻ togʻi), qadimgi vulqon massivlar (Qoradogʻ togʻi) uchraydi. Foydali qazilmalari: Kerch temir rudasi, koʻllarda tuz va shifobaxsh loylar, ohaktosh, gil, mergel. Qrim orolning shimoliy qismining iqlimi moʻʼtadil quruq. Qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi G, 2°); yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°). Qrim orolning janubiy sohilida iqlim oʻrta dengiz iqlimi; yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°) va qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 4°gacha). Yillik yogʻin gʻarbiy qismida 1000–1200 mm, sharqida 500–700 mm, shimolida 300–500 mm. Yarim orolning daryolari kamsuv; muhimlari — Chyornaya, Belbek, Kacha, Alma, Salgir. Shimoliy Qrim kanali, Salgir daryosida Simferopol suv ombori qurilgan. Bir necha yirik shoʻr koʻl bor. Shimoliy qismida kashtan, Sivash boʻylab kash-tan, shoʻrtob, shoʻrxok tuproqlar, markaziy qismida qoratuproq, togʻ oldi va togʻlarda ishqorsizlangan qoratuproq, qoʻngʻir togʻoʻrmon, yay-lovlarda qoratuproqsimon togʻ-oʻtloq tuproqlar tarqalgan. Shimoliy qismining yer yuzasi haydalib ekin ekiladi. Ozroq qismida dasht oʻsimliklari saqlanib qolgan. Togʻlarda (ayniqsa, shimoliy yon bagʻrida) dub, qoraqay-in-grab, qaragʻay oʻrmonzorlari bor. Qrimning janubiy sohilida oʻrta dengiz atrofiga xos oʻsimliklar oʻsadi. Man-zarali daraxt va butalardan iborat parklar, bogʻlar, tokzorlar, tamaki plantatsiyalari koʻp. Qrim togʻlarining janubiy etagidan sohil qismida dengiz boʻyi shahar-kurortlari joylashgan. Yarim orolda bir necha qoʻriqxona, Nikita botanika bogʻi bor. Qrim shaharlari orasida Yalta shahri juda mashhur.

 

 

Turkum:Yarim orollar
Qrimning janubiy sohili

Qrimning janubiy sohili — Qrim yarim orolning gʻarbda Ayya burnidan sharqda Qoradogʻ massivigacha choʻzilgan Qora dengiz sohilining bir qismi. Uzunligi 150 km chamasida, eni 2 –8 km. Gilli slanets va ohaktoshlardan tashkil topgan pasttekisliklar shimolida Yayla chiqigʻi bilan chegaradosh. Qrimning janubiy sohilis. — Qrim sohilining eng issiq qismi. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi. Iyul va avgustning oʻrtacha temperaturasi 24°, yanvarniki 4°. Yiliga 600 mm yogʻin tushadi. Qrimning janubiy sohilis.da Oʻrta dengiz boʻyiga xos oʻsimlik bilan birga kserofit oʻsimliklar ham tarqalgan, togʻ yon bagʻirlarining yuqori qismida keng bargli oʻrmonlar (qoraqayin va dub), baʼzi joylarda Qrim qaragʻayzorlari bor. Bogʻ va parklar koʻp. Qrimning janubiy sohilis.da Alushta, Alupka, Simeiz, Gurzuf, Artek, Misxor, Koreiz, Foros, Melas va boshqa kurortlar, sanatoriy, dam olish uylari, pansionatlar faoliyat koʻrsatadi.
Qrimtatar tili

Qrimtatar tili - turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til. Asosan, Oʻzbekiston va Ukrainaning bir qator hududlarida, qisman Rossiya Federatsiyasi, Tojikiston, Gruziya, Ozarbayjon, Ruminiya va Turkiyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 800 ming kishiga yaqin (1990-yillar oxiri). Qrimtatar tili tarixan tipologik jihatdan bir tekis rivojlanmagan. Unda 3 ta: shimoliy (dasht), oʻrta va janubiy lahjalar mavjud boʻlib, ularning birinchisi noʻgʻay tiliga, uchinchisi oʻgʻuz tillariga yaqin turadi. Lahjaviy farqlar fonetika, morfologiya va leksika sohalarida kuzatiladi. Fonetik xususiyatlari sifatida lab va tanglay ohangdoshligining 2-boʻgʻinga taʼsiri, 2-darajali choʻziq unlilarning mavjudligi, baʼzan soʻz boshidagi va oxiridagi h undoshining tushib qolishi (ava<hava, saba<sabah, "tong") va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Kishilik olmoshlarining qaratqich kelishigidagi 1-shaxs birlik va koʻplik "mening, bizning" shakllarining "menim, bizim" tarzida qoʻllanishi va boshqa Qrimtatar tilining morfologik belgilaridandir. Leksikasida shu tilning oʻzigagina xos boʻlgan "balaban" (katta), "qoʻranta" (oila) kabi soʻzlar bilan bir qatorda arab, fors, grek, italyan tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham koʻpchilikni tashkil etadi.

20-asrgacha boʻlgan adabiy Qrimtatar tili Oltin Oʻrda turkiy adabiy tilidan kelib chiqqan va unda Qrim xonlarining koʻplab farmon va yorliqlari saqlanib qolgan. Eng qad. yozma yodgorligi 13-asrga mansub. 19-asrdan adabiy til bir necha marta isloh qilingan va soʻzlashuv tiliga yaqinlashtirilgan. Hozirgi adabiy til oʻtgan asrning 20-yillarida oʻrta lahja asosida shakllangan. 1929-yilgacha arab grafikasi, keyinchalik lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanilgan, 1938-yildan esa rus grafikasiga asoslangan yozuv joriy etilgan.

thumb|Qrimtatar tili
 

 
 Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969: Memetov A., Istochniki formirovaniya leksiki kr1mskotatarskogo yazshka. T., 1988.

 

Turkum:Turkiy tillar
Qalibek Quanishpayev

Qalibek Quanishpayev (1893.25.4, Saritau — 1968.7.6, Olmaota), — qozoq aktyori. Xalq artisti (1959). 1925-yil birinchi professional qozoq teatri tashkilotchilaridan. 1926-yildan M. Avezov nomidagi qozoq drama teatrida ishlagan. Abay (M.Avezov, "Abay"), shahar hokimi (N.Gogol, "Revizor"), general Panfilov (M.Avezov, Abishev, "Nomus gvardiyasi"), Boptista (U. Shekspir, "Qaysar qizning quyuli-shi") va boshqa rollari bilan tanilgan. davlat mukofoti laureati (1952).

 

Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Turkum:7-iyunda vafot etganlar
Turkum:Qozogʻistonlik aktyorlar
Qubba

thumb|Pinus coulteri

Qubba (strobil) — koʻpchilik yuksak oʻsimliklar (qirqboʻgʻimlar, plaunlar, ochiq urugʻlilar)ning koʻpayish organi; shakli oʻzgargan (yiriklashgan) novda. Qubba maxsus barglar-sporofillardan shakllanadi. Ignabargli oʻsimliklar Qubbalariga baʼzan Qubbalar majmui sifatida qaraladi. Yopiq uruglilar guli Qubbaning bir xili hisoblanadi.

 

Turkum:Botanika
Qubba (meʼmorlik)

Qubba — yarim shar shaklidagi ichi boʻsh qism: 1) meʼmorlikda tom turi (yana qarang Gumbaz); gumbaz ustiga ishlangan gʻoʻlasimon bezak ham Q. deb ataladi; 2) amaliy sanʼatda naqsh boʻlagi, bezak. Gilamchilik, kashtachilik, kandakorlik, zargarlik, zardoʻzlik va boshqalarda keng tarqalgan. Mas, qumgʻon, oftoba kabi idishlarning qopqogʻi ichi boʻsh qilib qavartirib Q. hosil qilib yasaladi; shuningdek, idishlar qorniga Q. yopishtirib jo-zibador bezatiladi va hokazo.

 

Turkum:Arxitektura
Qubla-ustyurt

Qubla-ustyurt - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1964-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻngʻirot (200 km). Aholisi 235 kishi (2005). 8 yillik maktab, Qubla-Ustyurt gaz quvurlari boshqarmasi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, madaniyat uyi, tibbiy punkt bor.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Qoʻngʻirot tumani
Qubod

Qubod, Kavat — neolit va jez davriga oid makonlar. Xorazm hududidagi Amudaryoning qad. Oqchadaryo deltasining gʻarbiy qismida, koʻchma qumtepalarning shim.da joylashgan. Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan. Kaltaminor madaniyatiga oʻxshaydi. Q. bir necha qatlamlarga boʻlingan, baʼzi qatlamlari jez davriga oid makonlardir, shulardan ayrimlari ancha mukammal oʻrganilgan. Q.da yashovchilar ovchilik, baliq ovlash va terimchilik bilan shugʻullangan. Q.-5 qatlamidan topilgan buyumlar yarim yumaloq shaklda toʻlqinli va toʻgʻri chiziqlar bilan bezatilgan "ko-salar" va boshqa sopol buyum siniqlaridan iborat. Bu naqshlar Jonbos qalʼa makoni idishlari bezagiga oʻxshaydi. Q.-7da Kaltaminor madaniyatiga xos turar joy qoldigʻi topilgan. Turar joylarning maydoni 40–50 m;. asosan, qamish va yegʻochdan, qisman loydan qilingan boʻlib, qurilishda ustunlardan ham foydalanilgan. Qazishlar natijasida uylardan oʻchoq va kul qoldiqlari, sopol idishlarning siniqlari, suyak va chaqmoqtosh buyumlari topilgan. Sopol buyumlarning sirti boʻrtma shaklda bezatilgan. 3 mingga yaqin chaqmoqtosh qurollar topilgan.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Xorazm
Qubod I

Qubod i, Qavad (? -531) – Sosoniylar davlati shohi (488—496, 499— 531). Zodagonlar va kohinlarning siyo-siy va iqtisodiy qudratini zaiflashtirish maqsadida mazdakiylar haraka-tiga qoʻshilgan va ularning dasturiga mos keladigan bir qancha islohotlar oʻtkazgan. Taxminan 496-yil zodagonlar Q.1 ni taxtdan agʻdarib, oʻrniga ukasi Zamaspni oʻtqazishgan. Q.1 eftaliylar huzu-riga qochib borgan, ularning harbiy yordamida taxtini qaytarib olgan (499). Shundan soʻng zodagonlarga qarshi qaratilgan siyosatini davom ettirgan, mazdakiylik tarafdorlariga yuqori mansablar bergan. Vizantiyaga qarshi muvaffaqiyatli urush olib borgan (502— 505 yoki 506); shimoliy gunnlarning bosqinini qaytargan. Q.1 davrida bir qancha shaharlarga asos solingan, sugorish kanallari tarmogʻi kengaygan va boshqa, shuningdek Q1 ning oʻgʻli Xusrav I Anushirvon davrida nihoyasiga yetgan ichki islohotlarga tayyorgarlik ishlari boshlangan. Q1 hukmronligining oxirida mazdakiylar bilan aloqasini uzgan va 3-oʻgʻli Xusrav (qarang1 ning katta oʻgʻli — Qovus mazdakiylar tarbiyasini olgan) yordamida mazdakiylar tarafdorlarini qatagʻon qilishni tashkil, etgan (528/529). 527-yildan Vizantiya bilan qaytadan urush boshlagan; u Q.I ning oʻlimidan soʻng ham davom etgan.

 

Turkum:Tarix
Qubodiyon

Qubodiyon, Qabodiyon - Oʻrta Osiyodagi tarixiy viloyat. Kofirnihon daryosining quyi oqimida. Sagʻo-niyon bilan Vaxsh oraligʻida, hozirgi Qoʻrgontepa viloyatining Shaartuz tumani (To-jikiston) hududida joylashgan. Xi-toy ida (7-asr) kexo-yenna mulki tarzida keltirilib, uning hududi sharqdan gʻarbga tomon 2 kunlik yoʻl ekani qayd etilgan. Qubodiyonning markaziy shahri Sagʻoniyon poytaxtidan qolishmagan. Shaharda 3 ta Budda monastiri joylashgan. Oʻrta asrlarda Qubodiyon nomi ilk bor Tabariy asarida 725 yil Asad ibn Abdullohning Xuttalonga yurishi munosabati bilan uchraydi. Qubodiyon 8-asr oʻrtalarida arablar tomonidan bosib olingan. 9-asrda Qubodiyon maʼmuriy jihatdan Xuttalon viloyatiga qaragan. 10-asrda esa Sagʻoniyon (Chagʻoniyon) viloyati tarkibida boʻlgan. Samʼoniyning yozishicha, 12-asrda Qubodiyon Balx viloyatiga mansub obod nohiya edi. Qubodiyon hududini Romil daryosi kesib oʻtgan. Bu yerda arablarning tamim qabilasi yashagan, ular harbiy ishda mohir boʻlishgan.

Hozirda Qoʻrgʻontepaning jan.gʻarbidagi tuman markazi Qabodiyon deb ataladi. Uning atrofida Kaykubodshoh va Qalʼai Mir shahar xarobalari bor, lekin Qubodiyon markazi oʻrni Shaartuzdan 9 km masofada joylashgan Qiziltepa yoxud Qizqalʼa oʻrnida boʻlgan. Bu yerda hayot kushonlar davridan 13-asr boshiga qadar davom etgan.

11-asrda Xurosonda roʻyan oʻsimligining "kubodi" nomli maxsus navi mashhur boʻlgan. Bu nav Qubodiyonda yetishti-rilgan va 10-asrda asosiy qishloq xoʻjaligi ekini hisoblangan; roʻyan katta miqdorda Hindistonga eksport qilingan. Undan olingan daromadning bir qismini viloyat hokimi olgan. 17-asrda ham roʻyan Qubodiyondan chetga chiqariladigan asosiy qishloq xoʻjaligi mahsuloti sanalgan, undan tashqari Qubodiyondan ajoyib anorlar va 2 turdagi uzum shinnisi chiqarilgan. Qubodiyon togʻlarida 10-asrda neft. saqich va bitum, shuningdek, feruza konlari boʻlgan. 12-asrda Samʼoniy Qubodiyonning mashhur shifobaxsh bulogʻi haqida yozgan. Bu buloq hozirda Chiluchor chashma deb ataladi. Uning oldida yaqin vaqtlargacha eski masjid boʻlgan. uning ustunlaridan birida masjid qurilgan sana (749 yil) koʻrsatilgan. 19-asr va 20-asr boshida Qubodiyon Buxoro amirligining Qubodiyon bekligiga boʻysungan.

Ad.:Kamaliddinov Sh. S. Istoricheskaya geografiya Yujiogo Sogda i Toxaristana po araboyazmchnmm istochnikam IX — nachalo XIII vv.. T., 1996.

Faxriddin Hasanov.

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Tojikiston tarixi
Qubchur

Qubchur — uy hayvonlari uchun olingan soliq turi. 1235-yil Oʻqtoy qoon tomonidan joriy qilingan. Q.ga binoan 100 bosh jonivordan biri saltanatga soliq tarzida topshirilgan. Kimning uy hayvonlari soni yuzdan kam boʻlsa, u Q.ga tortilmagan. Dastlab Q, asosan, chorvadorlarga nisbatan qoʻllangan. Keyinchalik u oʻtroq aholidan ham undi-rilgan. Kichik Osiyoda q. faqat chorvachilik bilan mashgʻul aholi qatlamidan olingan. Elxoniylar davlatida chorva-dorlar ham, dehqonlar ham Q.ga tortilgan. q. arablar tomonidan joriy etilgan xirojga muvofiq kelgan. Elxoniylar saltanatida moʻgʻullar va koʻchmanchi aholi koʻp istiqomat qiladigan oʻrinlarda Q va qad. soliq mustahkam mavqega ega boʻlgan hududlarda xiroj atamasi isteʼmolda boʻlgan. Oltin Oʻrda va Oʻrta Osiyo xonliklarida 100 bosh jonivordan 1% miqdorda davlat hisobiga olinadigan soliq q. istilohi bilan yuritilgan.
Quvasoy

Quvasoy — Fargʻona viloyatidagi 4 ta shahardan biri. Quvasoy shahri 1954-yilda tashkil topgan. Shahar markazi Quvasoy shahri. Fargʻona shahridan janubi-sharq tomonga 22 km masofada joylashgan boʻlib, Fargʻona shahri, Quva tumani, Fargʻona tumani hamda Qirgʻiziston respublikasi bilan chegaradosh. Umumiy yer maydoni 264 km² ni tashkil qiladi.

QUVASOYLIKLAR KANALI👇

https://t.me/Quvasoyliklar_Kanali

 Aholisi 
Aholisi 96,8 ming kishidan ortiq (2022-yilgi hisob-kitoblarga koʻra), shu jumladan, shahar aholisi — 42,9 ming kishi (57,6%), qishloq aholisi — 31,6 ming kishi (42,4%). Milliy tarkibga koʻra oʻzbeklar 43,5%, tojiklar 29%, qirgʻizlar 11,5%, ruslar 7,9% boshqa millat vakillari ham istiqomat qiladi. Maʼmuriy hududiy tuzilishi jihatidan 36 ta aholi yashash punktlariga boʻlinadi.

 Sanoati 

Temir yoʻl stansiyasi bor. Quvasoyda kichik korxona, mikrofirma va boshqa turdagi korxonalar faoliyat yuritadi. Aholiga maishiy xizmat koʻrsatish korxonasi, shisha, idish, gʻisht, chinni, temir-beton, uy-roʻzgʻor kimyosi zavodlari, avtokorxona, qurilish korxonalari ishlab turibdi. Markaziy kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar mavjud. Quvasoy shahrida masjidlar va cherkovlar ham faoliyat yuritadi. Undan tashqari Quvasoy katta bozori ham faoliyat koʻrsatib kelmoqda. Quvasoydan Fargʻonaga avtobus, yengil avtomabillar va xususiy taksilar qatnaydi.

Qulay tabiiy sharoit, ohaktosh, gips va turli gillarning eng boy konlari, yirik koʻmir konining yaqinligi, Quvasoydan oʻtgan temir yoʻl — bularning barchasi sovet davrida yirik sanoat markazining rivojlanishi uchun sharoit yaratdi.

Shaharda 5 ta yirik sanoat korxonasi mavjud:

 „Alesta Glass“ DP
 „Kvarts“ OAJ
 „United Cement Group“ UCG (Quvasaytsement)
 „Quvasoy chinnisi“ AJ
 „Elektroqishloq qurilish“ beton buyumlarni nazorat qilish punkti.

Sement, shifer, qurilish oynasi, konserva, shisha, temir-beton buyumlar ishlab chiqariladi.

Shaharda 8 ta qoʻshma korxona faoliyat koʻrsatmoqda:

 „TJM Deloros“ (Oʻzbek-Amerika),
 Delcons (Oʻzbek-Amerika-Italiya) hozirda ishlamayapti,
 „Imbek“ (Oʻzbek-Koreys),
 „Quvasaytsement“ (Oʻzbek-Kipr),
 „Sut vodiysi“ (Oʻzbek-Rus),
 „Fargʻona shishasi“ (Oʻzbek-Britaniya),
 Unitex LTD (Oʻzbek-Amerika),
 „Art soft ceramics“.

 Iqlimi 
Iqlimi keskin kontinental. Iyulning oʻrtacha harorati +30 °C, yanvarda esa 0 °C ni tashkil qiladi.

 Taʼlim va madaniyat 
Shaharda „Zebuniso“ madaniyat saroyi, 29 ta umumtaʼlim maktabi shundan 2 tasi gimnaziya (ayrim fanlar chuqurlashtirilgan maktab) va 1 ta Prezident maktabi va undan tashqari 2854 oʻquvchiga moʻljallangan 3 ta kasb-hunar kolleji mavjud(2020-yilgi tahririyatga koʻra). Kutubxonalar, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻi bor.

 
2 https://t.me/Quvasoyliklar_Kanali

 
 

Turkum:Fargʻona shaharlari
Quvasoysement aksiyadorlik jamiyati

"QUVASOYSEMENT" AKSIYADORLIK JAMIYATI — qurilish materiallari sanoati korxonasi. "Oʻzqurilishmateriallari" uyushmasi tarkibiga kiradi. Fargʻona viloyati Quvasoy shahrida. Qurilish va sanoat industriyasida ishlatiladigan sulfatga chidamli M-400E0, M-400SH0, M-500 portlandsementi, tamponaj portlandsementi, mineral qoʻshimchali suvbardosh portlandsement, oltin qazib olish sanoatida ishlatiladigan yanchilgan ohak, keramika cherepitsalari, olovbardosh gʻisht, shifer, qurilish gipsi va boshqa qurilish materiallari ishlab chiqaradi. 1927-yilda sement zavodi sifatida qurila boshlanib, 1932-yil 1 fevral da ishga tushirilgan. 3-d ishga tushgan yili 43 ming t sement ishlab chiqarilgan. 1956—61 yillarda korxona rekonstruksiya qilindi. 1959-yil i sement ishlab chiqaradigan va aylanma pechi uz. 150 m boʻlgan 2 ta yangi texnologik liniya qurilib, ishga tushirildi. 1958-yilda ohak zavodi, shifer korxonasi bilan birlashtirilib Quvasoy sement kombinatiga aylantirildi. 1974—76 yillarda eski shifer qoliplash mashinalari oʻrniga yangi avtomatik liniyalar oʻrnatildi.1995-yil avgustdan aksiya-dorlik jamiyati. 1996— 2001-yillarda korxona sexlarida zamonaviy texnologiyalar oʻrnatildi. Klinkerni kuydirishning jami jarayonlari kompyuterlar orqali nazorat qilinadi va boshqariladi.

Lagan ohaktosh koni oʻzlashtirildi. 1998-yilda ishlangan rudalardan oltin ajratib oladigan "Zarafshon-Nyumont" Oʻzbekiston-Amerika koʻshma korxonasi ehtiyojlari uchun hamda Respublika issiklik elektr markazlarida suvning qattiqligini yoʻqotadigan tuyilgan ohak ishlab chiqarish texnologiyasi ishlab chiqildi va joriy etildi. Mahsulotlari Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston va Afgʻonistonga eksport qilinadi. Mahsulotlari jahon standartlari darajasida boʻlgani uchun Madrid (1994), Jeneva (1999), Frankfurtmayn (2004) koʻrik tanlovlarida "Sifat uchun oltin yulduz" bilan mukofotlangan. 2004-yil korxonada 860,7 ming t turli markadagi sement, 28,7 ming t ohak, 4552 t maydalangan ohak, 7083 t qurilish gipsi, 150,2 ming dona shartli shifer taxtalari va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarildi.

Shuhrat Tojiboyev.

 

Turkum:Oʻzbekiston shirkatlari
Quvvat

Quvvat — ishning shu ish bajarilgan vaqtga nisbati bilan aniqlanadigan fizik kattalik. Agar ish bir tekis bajarilsa, I=A/g formula bilan aniqlanadi; bu yerda A—/ vaqtda bajarilgan ish. Umumiy holda I=yA/(I; bunda a"A — juda kichik Sh vaqt ichida baja-rilgan ish. Quvvat vatt (Vt) larda ifodalanadi. Quvvatning tizimdan tashqari ot kuchi (o.k.) deb ataladigan birligi ham mavjud (1 o.k.=735,499 Vt).

Elektr toki muayyan vaqt orali-gʻida bajargan ish elektr toki Quvvat i deb ataladi. Oʻzgarmas tok zanjirida Quvvat kuchlanish bilan tok kuchi koʻpaytmasiga teng. Oʻzgaruvchan tok kuchlanishi va tok kuchi oniy qiymatlari koʻpaytmasi oniy Quvvat shu oʻtgan vaqtdagi oʻrtacha Quvvat faol Quvvat, tok va kuchlanishning amaldagi qiymatlari koʻpaytmasi toʻliq Quvvat sinusoidal tok uchun toʻliq Quvvatning tok kuchi va kuchlanish orasidagi fazalar siljishi burchagi sinusiga koʻpaytmasi reak-tiv quvvat deb ataladi.

Muayyan yuza orqali vaqt birligida tovush toʻlqinlari olib oʻtadigan energiya tovush Quvvat bu Quvvatning yuza birligiga keltirilgan oʻrtacha qiymati tovush intensivligi deyiladi (qarang Tovush).

N=A/t, N=quvvat, A=bajarilgan ish, t=shu ishni bajarish uchun ketgan vaqt
N=U*I, N=quvvat, U=o'tkazgich uchlaridagi kuchlanish, I=o'tkazgichdan o'tayotgan to'k kuchi 
N=J/s=w
N=V*A=w
Quvushshoxlilar

Quvushshoxlilar — juft tuyoqli sut emizuvchilar oilasi. Gavdasi har xil kattalikda. Erkagi urgʻochisiga nisbatan yirikroq. Erkaklarida, koʻpincha ur-gʻochilarida ham 1 juft, baʼzan 2 juft (4 shoxli antilopa) shoxi bor. q. shoxlari muguz bilan oʻralgan; hayoti davomida almashinmaydi. 43 uruqqa mansub 125 turi maʼlum. Avstraliya va Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda tarqalgan.

Q. — oʻtxoʻr, aksariyat poligam. 1—5 ta bola tugʻadi. Koʻpchilik kichik poda boʻlib yashaydi. Ayrim antilopalar boshqa hayvonlar (fillar, zebralar, tuyaqushlar va boshqa antilopalar) bilan birga baʼzan katta poda hosil qiladi. Koʻpchilik ning soni keskin kamayib bormoqsa; ayrim (jayron, zubr) faqat milliy bogʻlarda saqlanib qolgan. Oʻzbekiston faunasida 5 turi, jumladan, saygʻoq maʼlum; 4 turi (arhar, jayron, morxoʻr, togʻ takasi) Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan (yana qarang Juft tuyoqlilar).

d:Q25497 (Bovidae)?

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Quddus Muhammadiy

220px|right
Quddus Muhammadiy (Muhammadiyev Quddus) (1907.25.10 – Toshkent – 1997.21.6) – bolalar shoiri. Oʻzbekiston xalq shoiri (1982). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1957). “Doʻstlik” ordeni (1995), vafotidan soʻng “Fidokorona xizmatlari uchun” ordeni sohibi.

Qishloq xoʻjaligi texnikumini tugatgan (1930), Oʻrta Osiyo davlat universiteti (1931—32) va Toshkent tibbiyot instituti (1932—37)da oʻqigan. Maktabda oʻqituvchi (1930—32). Islom shoir kotibi (1941 – 45). Sheʼrlari 1928-yildan „Quddus“ taxallusi bilan matbuotda bosilgan. dastlabki sheʼrlar toʻplami – „Oʻquvchiga esdalik“ (1946) maktab bolalari hayotiga bagʻishlangan. „Sheʼr va ertaklar“, „Sinov“ (1947), „Orzu“, „Bahor keldi“ (1948), „Qirq oʻgʻil, qirq qiz“ sheʼriy toʻplamlari (1951) hamda „Yangi uy“ (1953), „Kitob“, „Bu binoni kim qurgan?“, „Oq togʻlar“, „Tentaksoy“ kabi asarlarida inson mehnati ulugʻlangan. „Qanday boʻlmogʻim kerak?“ (1960), „Juda qiziq, juda chiroyli“ (1961), „Ona-bola mehri“ (1963), „Bola boshidan, oʻgʻlon yoshidan“ (1964), „Qanotli doʻstlar“ (1978), „Choʻpon bobo qoʻshigʻi“ (1979) va boshqa sheʼr va ertaklar toʻplami nashr qilingan. Q. M. bolalarning yoshiga, saviyasiga mos qilib asarlar yaratgan, adabiybadiiy vositalarni izlab topgan, kinoya, satira va yumor unsurlaridan unumli foydalangan. Q. M. ijodiga xos boʻlgan asosiy xususiyat uning asarlarida badiiylik, maʼrifiylik va tarbiyaviylikning uygʻunligidadir. Shoir ijtimoiy hayot voqealari va tabiat hodisalariga teran nazar tashlaydi, ularning oʻziga xos ichki va tashqi tomonlarini, rivojlanish qonuniyatlarini chuqur idrok etadi hamda ularni bolalar adabiyoti talablariga muvofiq, yaʼni jonli va dinamik tarzda gavdalantiradi va badiiy umumlashgan obrazlar yaratadi. „Tabiat alifbesi“ (5 kitob, 1974—80)da bolalarni Oʻzbekistonning boy va goʻzal tabiatini sevishga, suv va havosini musaffo saqlashga chaqirgan. „Kitob va Oftob“ (1986), „Men sizga bir hikmat aytaman“ (1987) kabi asarlar muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Vafotidan keyin, 2025-yilda „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan.

As. Tanlangan asarlar, T., 1957; Ochil dasturxon Sheʼr va ertaklar, T., 1970; Serebristiy topol, Stixi, M., 1982.

 Adabiyot 
 Qoʻshjonov M., Quddus Muhammadiy va Kudrat Hikmat, T., 1963; Bat L., Shoir va pedagog "Oʻzbek sovet bolalar adabiyoti" toʻplamida), T., 1969; Xoʻjayeva R., Quddus Muhammadiy, T.. 1980.

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq yozuvchilari
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1999-yilda tugʻilganlar
Turkum:22-iyunda tugʻilganlar
Quduq

thumb|Quduq
thumb|Har xil turdagi quduqlar
thumb
Quduq — vertikal shaxta yoki oʻra koʻrinishidagi gidrotexnika inshooti. Quduqning aholini suv bilan taʼminlash va sugʻorish uchun yer osti suvlarini yigʻish maqsadida quriladigan suv toʻplovchi; yer osti suvlarini yer usti suvlari bilan qoʻshish yoki drenaj suvlari va tindirilgan kanali-zatsiya suvlarini yigʻish maqsadida quriladigan suv singdiruvchi; daryo, koʻl, suv omborlaridan olinadigan suvlarni rostlash maqsadida qirgʻoqqa yaqin quriladigan qirgʻoq boʻyi xillari boʻladi.

Suv toʻplovchi Quduq juda keng tarqalgan boʻlib, asosan, ichimlik suv olish uchun quriladi. Konstruksiyasi, qurilish usuli hamda devorining mustahkamligiga qarab shaxtasimon va quvurli (burgʻilangan) xillarga boʻlinadi. Shaxtasimon Quduq uncha chuqur joylashmagan kam bosimli suv saqlovchi qatlamlardagi suvni olish uchun quriladi. Bunday Quduqlar kichik posyolkalar, chorvachilik fermalari, dala shiyponlari va yaylovlarni suv bilan taʼminlash maqsadida qaziladi, suvi isteʼmol uchun yaroqli boʻlsa, maxsus tozalash talab etilmaydi. Ularning diametri (yoki kengli-gi) 0,8 dan 1,5 m gacha, chuq. 30–40 m gacha (baʼzi joylarda 100–300 m gacha) boʻladi. Shaxtasimon Quduqlarga suv filtrlar yoki gʻovak betondan qilingan devorlar orqali oʻtadi. Shaxtasimon Quduqlarning koʻpchiligi debeti sutkasiga 5—100 m3 atrofida. Devorlari yogʻoch, tosh va beton bilan mustahkamlanadi. Undagi suv turli suv chiqaruvchi qurilmalar yordamida olinadi. Quvurli (burgʻilangan) Quduq turli chuqurlikda yotgan, suvi koʻp boʻlgan (bosimli va bosimsiz) yer qatlamlaridan suv olish uchun quriladi. Bularda suv saqlovchi qatlamlar sathidan yuqoriga, hattoki oʻz bosimi bilan yer sirtigacha koʻtarilishi mumkin (mas, artezian Quduqlar). Quvurli Quduqlarning chuqurligi 800 m gacha boradi. Bu turdagi Quduqlarning suvi markazlashtirilgan suv bilan taʼminlash sistemasida ishlatiladi. Quvurning suv saqlovchi qatlamga yetgan qismiga filtr (be-ton, keramika, shagʻal va boshqalar) ishlanadi. Quvurli Quduqlarning suvi markazdan qochirma choʻktirma nasoslar, erliftlar va sifonlar yordamida chiqarib olinadi. Suv singdiruvchi Quduq vertikal drenajning bir turi sifatida berk botiqlarning zaxini qochirishda qoʻllanadi. Quduq vositasida zax bosgan qatlamni suv yutgich qatlam bilan birlashtirib, ortiqcha suvni suv yutgich qatlamga oʻtkazib yuborish mumkin. Qirgʻoq boʻyi Quduqi panjaralar bilan boʻlingan kameradan iborat boʻlib, suv daryo, koʻl va boshqa dan quvur orqali oqib keladi.

Quduq vazifasiga koʻra funt, artezian, drenaj va kuzatish Quduqga boʻlinadi.

 Yana q. 

 Artezian kudugʻi
 kuzatuv kudugʻi
 Kollektor-drenaj tarmogʻi
 Koriz
Quyonquloq

Quyonquloq, lindelofiya — govzabondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Oʻrta Osiyoda, Afgʻoniston va Eronda tarqalgan. Oʻzbekistonda uzun ustunchali Q. yoki koʻkgul turi oʻsadi. Ildizi oʻqildiz. poyasi tik, boʻyi 40—80 sm. Ildiz boʻgʻzidagi barglari yirik (uz. 25—50, eni 2—5 sm), toʻpguli roʻvaksimon, guli koʻk-havorang. Iyun — sentabrda gullab urugʻlaydi. Mevasi yongʻoqcha. Togʻ zonasi, daryo, kanal va yoʻl boʻylarida, paxtazorlarda oʻsadi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Quyosh radiatsiyasi

thumb
Quyosh radiatsiyasi - Quyoshning elektromagnit va korpuskulyar (zarra) nurlanishi. Quyosh radiatsiyasi Yerdagi deyarli barcha jarayonlarning energiya manbai hisoblanadi. Korpuskulyar Quyosh radiatsiyasi asosan protonlardan iborat boʻlib, Yer yaqinidagi tezligi 300–1500 km/sek, oʻrtacha konsentratsiyasi 5—80 ion/sm2. Quyosh faolligi maksimum, boʻlganda va katta chaqnashlardan keyin Yer yaqinidagi protonlar konsentratsiyasi 103 ion/sm2gacha yetadi. Quyosh chaqnashlari paytida katta energiyali (7-103eV) zarrachalar (asosan, protonlar) paydo boʻladi. Yerga tushayotgan umumiy kosmik nurlar chaqnashini Quyosh radiatsiyasi koʻrini-shida ifodalaydi. Quyosh elektromagnit nurlanishining asosiy qismi spektrning koʻzga koʻrinadigan nurlari qismiga toʻgʻri keladi. Quyosh toʻla nur energiyasining Yer atmosferasidan tashqarida (Quyoshdan 1 astronomik birlik uzoqlikda)gi Quyosh nurlariga tik boʻlgan 1 sm2yuzada 1 min.da tushadigan miqdoriga quyosh doimiysi deyiladi. Quyosh doimiysi Quyoshning u.mumiy energiyasini hisoblash, tadqiq etish, uning Yerga taʼsirini oʻrganish maqsadida maxsus aktinometrik styalarda oʻlchab boriladi. Quyosh doimiysining hozirgi paytdagi qiymati 1,95 kal/(sm2min) yoki 136-106 erg/(sm2sek.). Quyosh faolligi maksimumga yetganda Quyosh nurlanishi bir oz ortadi, lekin bu miqdor umumiy nurlanishning 1% dan ortmaydi. Quyoshning radionurlanishlari Yer atmosferasidan toʻliq oʻtmaydi, chunki atmosfera radiodiapazonning bir necha mm dan bir necha m gacha qismi uchungina shaffofdir. Radionurlanishlar Quyoshning faolligi bilan bogʻliq. Quyosh radionurlanishlari juda ham kuchsiz boʻlib, F=10~22Vt/(m2sekTs) birlikda oʻlchanadi. Quyoshning qisqa toʻlqinli nurlanishlari Yer atmosferasida toʻla yutilib qoladi. Bu nurlanishlarga oid maʼlumotlar asosan, geofizik raketalar, Yer sunʼiy yoʻldoshlari va kosmik zondlar yordamida olinadi. Quyoshning rentgen nurlanishlari (toʻlqin uz. \A dan 100 A gacha) tutash va ayrim chiziqlarning nurlanishidir. Bu nurlanishlarning intensivligi quyosh faolligiga mos ravishda quchli oʻzgaradi (Yer orbitasida 0,13—1erg/sm2-sek) va faollik maksimumga yetganda rentgen nurlanishlari spektrning qisqa toʻlqinlarida kuchayadi. Quyoshning rentgen va ultrabi-nafsha nurlari juda oz (15 erg/sm2sek) energiya olib kelsa-da, bu nurlanishlar Yer atmosferasining yuqori qatlamlariga kuchli taʼsir qiladi. Quyoshda gamma nurlanishlari ham topilgan, lekin u yetarlicha oʻrganilmagan.

Quyoshdan kelayotgan nurlar òz navbatida 3 turga bolinadi 

Tòģri radiatsiya, tarqoq radiatsiya va yalpi radiatsiya 

Quyoshdan kelayotgan nurlar yer yuziga toģridan toģri yetib kelmaydi undagi ultra binafsha nurlari ozon qatlamida ushlab qolishini yana atmosfera qatlamlarida ushlab qolinishi va koplab misollar keltirsa boladi.

Quyosh radiatsiyasi yani nur sochib turish davomiyligini respublikamizning har bir viloyatlarida mavzud bolgan meteorologik stansiyalarda qayd qilib boruvchi GELEOGRAF

òzi yozib boruvchi asbobidan voydalaniladi bundan tashqari 

Toģri radiatsiya akktinometr

Qaytgan radiatsiya ALBIDOMETR

Yalpi radiatsiya PIRONOMETR

Asboblari yordamida òlchab qayd etib boriladi

 Yana qarang 

 Quyosh energetika qurilmasi
Quyosh toshi

Quyosh toshi — mineral, gematit yoki slyudali tangachalari boʻlgan yarim shaffof plagioklaz; oltin kabi yaltirash xususiyatiga ega. Quyosh toshidan bezak tosh sifatida foydalaniladi.
thumb|Quyosh toshining turli rangdagi ko‘rinishlari
 

Turkum:Minerallar
Turkum:Javohirlar
Turkum:Oregon ramzlari
Quyosh shamoli

thumb|Quyosh shamoli ta'sirida yerning magnit maydonining o'zgarishi
Quyosh shamoli — quyosh plazmasining sayyoralararo fazoga uzluksiz radial oqib chiqishi. Aslida quyosh shamoli quyosh tojining tashqi qatlamlaridan yuqori energiyali zarralar — proton va elektronlar — sochilib turishidir.

Terminni birinchi boʻlib amerikalik fizik Ye.Parker kiritgan (1958).

Quyosh tojining doimo 1,5—2 mln. K gacha qizishi nurlanish orqali sarflanayotgan energiya bilan muvozanatda boʻlmaydi. Qoldiq energiyani quyosh shamoli olib ketadi.

Quyosh shamoli plazmasi quyosh tojidagi singari asosan proton, elektron va geliy atomlari yadrolaridan iborat. Zarralar zichligi 1m³ da taxminan 6 mln.ga yetadi va ularning oʻrtacha tezligi 400 km/sek. Quyosh shamoli moddasi quyosh magnit maydonlarini oʻzi bilan olib ketadi. Quyosh shamoli fazoda yer magnit maydonini cheklaydi va yer orbitasi yaqinidagi orbitada ? erstedni tashkil etadi. Quyosh shamoliga oʻxshash moddalarning oqib chiqishi baʼzi yulduzlarda ham kuzatiladi.
Quyoshsimonlar

Quyoshsimonlar - suyakli baliqlar turkumi. Uzunligi 10—80 sm, vazni 8 kg gacha. Suzgich pufagi yopiq, jabra pardasi 5—8 nurli. Suzgichlari tikanli: orqa suzgichlari 2, qorin suz-gichlari 6—10 nurli (nomi shundan). 50 ga yaqin turi bor. Barcha okeanlarning tropik va iliq suvlarida tarqalgan. Qora dengizda 1 turi uchraydi. Suv tubida, ayrim 1000 m gacha chuqurlikda uchraydi. Plankton hayvonlar va mayda baliqlar bilan oziqlanadi. mahalliy aholi tomonidan ovlanadi.
Quzgʻun

thumb
thumb|Corvus corax principalis 

Quzgʻun — qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Yevropa, Osiyo (janubi-sharqiy qismidan boshqa joylarida), Shimoliy va Markaziy Amerika, Shimoliy Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonning hamma joylarida uchraydi. Tanasi 60—65 sm. Qora, koʻk yoki yashil tusda metalldek yaltiraydi. Tomogʻidagi parlar uzunroq. Oʻtroq yoki koʻchib yurib yashaydi. Daraxt, qoya, baland inshootlar va boshqalarga uya yasaydi. Bir uyadan bir necha yil foydalanadi. 5—6 ta tuxum qoʻyib, 19—21 kun bosadi. Hammaxoʻr.

 

Turkum:Qushlar