Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Labirint

thumb|left|Labirint
thumb|thumbtime=84|Frankfurt am Main Muqaddas Xoch cherkovining Christian mulohaza va Limburg eparxiyasining Ma'naviyat markazida 2500 yoqib tealights bilan qilgan Cretan labirint Asosiy-Bornheim emasman
Labirint (yun. labyrinthos) — xonalari behad koʻp, yoʻlaklari odamni adashtiruvchi ulkan bino. Yunon mifologiyasida Krit o. podshosi Minos uchun meʼmor va mohir mexanik Dedal L. kurgan. Xavara (qad. Misr)dagi Amenemxet III ibodatxonasi (miloddan avvalgi 19-asr maydoni taxminan 72 ming m2) bir necha zallardan iborat boʻlib, haykal va boʻrtma tasvirlar bilan bezatilgan. 3 mingga yaqin xonasi boʻlgan.

Koʻchma maʼnoda — kishini chalgʻitadigan murakkab joy, ilojini topish qiyin boʻlgan holat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Labirintlar
Labirint (anatomiya)

Labirint (anatomiyada) - baʼzi umurtqali hayvonlar va odamning ichki qulogʻi. Havo tebranishlarini tovush sifatida qabul qiladi va gavda vaziyatining oʻzgarishlarini sezadi, chakka suyagining piramidasida boʻladi. Oval va yumaloq darchalari bilan oʻrta quloqqa tutashadi. Suyak va parda L.ga boʻlinadi. Parda L. ichida endolimfa suyuqligi bor. Suyak L. bilan parda L. orasidagi kichik kamgak perilimfa bilan toʻla. L.ning dahlizi, chigʻanogʻi va yarim doira kanallari bor. Eshitish organi (Korti organi) chigʻanoqda joylashgan, yarim doira kanallar esa muvozanat aʼzosidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Labirintit

Labirintit – ichki quloq – labirintning yalligʻlanishi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizm yoki toksin ichki quloqqa qaysi yoʻl bilan oʻtganligiga qarab timpanogen (oʻrta quloqdan), meningogen (miya qobigʻidan) va gematogen L.ga ajratiladi. Kasallik oʻtkir va surunkali, serroz va yiringli, nekrozli turlarga boʻlinadi; yalligʻlanish jarayoni cheklangan yoki tarqoq boʻlishi ham mumkin. L.da bosh aylanishi, ogʻrishi, qusish, quloq shangʻillashi, muvozanat buzilishi, nistagm va boshqa kuzatiladi. Davo kasallikning kechishi va xiliga qarab buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kasalliklar
Laboyoqlilar

Laboyoqlilar (Chilopoda) - koʻpoyoqlilar kenja sinfi, ayrim maʼlumotlarga koʻra sinfning nomi. Tanasi yassi yoki silindrsimon uzun, bosh va boʻgʻimlarga boʻlingan gavdadan iborat. Deyarli har bir boʻgʻimda bir juftdan yurish oyoqlari boʻladi. Boshida bir juftdan antenna va yuqori jagʻlar, 2 juft pastki jagʻlar bor. Antennalar asosida bir toʻp oddiy koʻzlari joylashgan, ayrim L.ning koʻzlari boʻlmaydi. 1-juft yurish oyoqlari oyoq-jagʻlarni hosil qiladi. Ular asosida joylashgan zahar bezlari yoʻli tirnoqlarining uchki qismiga ochiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laboratoriya mashgʻulotlari

Laboratoriya mashgʻulotlari — oliy, oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi va umumiy taʼlim maktablarida oʻquvchi (talaba)lar mustaqil suratda bajaradigan amaliy ish dan biri. Nazariy bilimlarni kengaytirish va mustahkamlash, mustaqil tajribalar bajarish malakasini rivojlantirish maqsadida oʻtkaziladi. Tajriba uchun kerakli buyumlar, jihozlar, reaktivlar va boshqalarni tayyorlash, tajribaning chizma-rejasini tuzish, uni lab. sharoitida amalga oshirish va tavsiflash jarayonini oʻz ichiga oladi. Tabiiy-ilmiy va texnika fanlaridan dars berishda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laboratoriya hayvonlari

Laboratoriya hayvonlari - biologiya, tibbiyot, veterinariya va qishloq xoʻjaligida ilmiy maqsadlarda foydalaniladigan hayvonlar. Laboratoriya hayvonlari eksperimentdan koʻzda tutilgan maqsadlarga muvofiq tanlab olinadi. Bunda tadqiqotning ishonchli boʻlishini taʼminlash bilan birga olinadigan hayvonning biologik xususiyatlari, uni koʻpaytirish va boqish imkoniyatlari hamda etik aspektlar ham hisobga olinadi. Laboratoriya hayvonlari sifatida sodda bir hujayralilardan tortib sut emizuvchilargacha boʻlgan barcha hayvonlardan foydalanish mumkin. Baqalar, sichqonlar (barcha Laboratoriya hayvonlarining 70%), kalamushlar, dengiz choʻchqachalari, itlar, mushuklar, quyonlar, maymunlar; umurtqasizlardan — koʻpchilik hasharotlar (mas, drozofilalar), chuvalchanglar, kanalar anʼanaviy Laboratoriya hayvonlari hisoblanadi. Baʼzan qushlar, toshbaqalar, baliklar va boshqa hayvonlar bilan ham eksperiment oʻtkaziladi. Tajribalarda Laboratoriya hayvonlari ning maxsus yetishtirib chiqarilgan inbred va sof liniyalaridan va mikrobsiz hayvonlar (gnotobiotlar)dan keng foydalaniladi. Laboratoriya hayvonlari vivariylarda boqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Labrador

Labrador – Shimoliy Amerikaning shimoli-sharqiy qismidagi yarim orol. Kanada hududi. Atlantika okeani, Labrador dengizi, San-Lavrentiy qoʻltigʻi, Gudzon qoʻltigʻi va Gudzon boʻgʻozi bilan oʻralgan. Maydoni 1,6 mln. km². Tokembriy jinslaridan tashkil topgan. Labrador geologik jihatdan Kanada qalqonining bir boʻlagi, orografik jihatdan Lavrentiy qirlarinit sharqiy qismi. Tepalik koʻp (balandligi 200–800 m), antropogen muzlarining izi saqlangan.

Sharqiy qismi balandroq (Torngat togʻi, 1676 m). Markaziy qismining balandligi 500–800 m. Iqlimi subarktika va moʻʼtadil iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi janubi-sharqida —12° dan shim.-gʻar-bda —28° gacha, iyulniki 7—18°. Yillik yogʻin 250–1200 mm. Labrador hududining katta qismi toʻng yerlar, koʻl va botqoqlik koʻp. Oʻsimliklari oʻrmon-tundra hamda qoraqaragʻay, oqqaragʻay, tilogʻochli siyrak oʻrmonlardan iborat. Jan.da tayga oʻrmonlari, yaylovlar bor. Foydali qazilmalardan temir, titan va nikel rudalari olinadi. Moʻynali hayvonlar va baliq ovlanadi. Asosiy aholi punktlari: Set-Il, Sheffervill.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Labrador (mineral)

Labrador — jins hosil qiluvchi mineral, plagioklazlar (dala shpatlari) guruhiga mansub. Tarkibida 51 dan 70% gacha anortit va 30 dan 50% gacha albit boʻladi. Triklin singoniyada kristallanadi. Rangsiz, oq, kulrang, koʻpincha, zangori-koʻk tusda tovlanadi. Qattikligi 6; zichligi 2,69 g/sm3. Asosli magmatik togʻ jinslarining muhim tarkibiy qismi. Asosiy qismi L.dan iborat togʻ jinsi labradorit deyiladi. Oʻzbekistonda bunday jinslar juda koʻp. Ulardan binolarni, metro bekatlari, yodgorliklarni qoplash uchun foydalaniladi. Tarkibida ilmenitning yupqa plastinkachalari mavjudligi hisobiga irizatsiyalashuvi mineral (yoki jins)ning oʻziga xos xususiyati hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Minerallar
Labradorit

Labradorit — gabbrolar guruhiga mansub magmatik togʻ jinsi. Tarkibini, asosan, Labrador, bir oz piroksen va minerallar tashkil etadi. Toʻq kulrang yoki qora boʻladi. L. silliqpanganda yaltirab, koʻk-yashil tusda tovlanadi. Binolar, monumentlar devorini bezashda ishlatiladi. Labradorit konlari Rossiya (Ural), Ukraina, Kanada, AQShda uchraydi. Oʻzbekistonda Quljuktovda borligi maʼlum. Toshkentdagi bir necha haykalning asosi va koʻplab maʼmuriy binolar labradorit bilan bezatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lava

thumb|218x218px
thumb|218x218px
Lava ( — oʻpirilish) — vulkan kraterlari, yer yoriqlaridan oqib yoki otilib chiqadigan olovsimon suyuq va qovushqoq modda (magma). Lavaning sovib qotishidan effuziv togʻ jinslari hosil boʻladi. Lavaning harorati kimyoviy tarkibi va undagi gaz miqdoriga qarab keskin farq qiladi. Masalan, Iile-veluch (Kamchatka) vulkani andezitli lavasining temperaturasi 700—750°, Lassen-Pik (Kaliforniya) datsit lavasiniki — 75°, Klyuchi Sopkasi bazalt lavasiniki — 870—1200° boʻlgan. Tarkibidagi silikat kislota (SiO2)HHHr miqdoriga qarab asosli (SiO2 65%) va nordon (SiO2 < 65%) lava larga boʻlinadi. Asosli va oʻrta lavalardan bazalt, andezit va diabazlar paydo boʻladi. Nordon lava quyuqroq boʻlgani uchun katta maydonlarga yoyilmay doʻnglik (gumbaz)lar hosil qiladi. Odatda, nordon lavalar uchuvchan kompo-nentlarga boy boʻlib, shiddatli vulkan otilishlarini vujudga keltiradi. Nordon lavadan kvarsli porfir, liparit, datsit, felzitlar hosil boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Magma
 Vulkan

 

Turkum:Geologiya
Turkum:Geografiya
Lava (konchilik)

Lava (ruscha), lahim (konchilikda) — foydali qazilma qatlami yoppasiga qaziladigan joy (zaboy), yer osti yoʻli; kon yoʻlaklarining oʻziga xos koʻrinishi. L. tushunchasi birinchi marta Donetsk koʻmir havzasining shaxtalarida qoʻllangan. Konning geologik tuzilishi va foydali kazilmani qazish usuliga qarab, L. 25—350 m va undan ham uzun boʻladi. L.lardan foydali qazilmalarni qazish, ortish va tashish ishlari mexanizatsiyalashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lava oqimi

Lava oqimi — olovsimon magmaning vulkan ogʻzidan oqib chiqib, atrofga quyilishi (qarang Vulkanlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lavanda

thumb
Lavanda  — labguldoshlilar oilasiga mansub buta yoki doim yashil chala butalar turkumga kiruvchi, efir moyli oʻsimlik. Oʻrta Dengiz sohillarida 25 dan ortiq turi uchraydi. Asosan, Fransiya, Italiya, Ispaniya, Vengriya, Moldova, Qrim, Rossiyaning Krasnodar oʻlkasida ensiz bargli lavanda(lavanda angustifolia) turi yetishtiriladi. Lavandaning yangi toʻpgulida 1,2 — 2,3% efir moyi mavjud. Parfyumeriya, oziq-ovqat sanoati, tibbiyotda qoʻllanadi. Lavanda yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimlik boʻlib 30° sovuqqa ham chidaydi. Qalamchasidan koʻpaytiriladi. Ildizi 40—50 ta uzun ipsimon ildizchalardan iborat. Tuproqqa 2 m chuqur kirib boradi. Sershox, bir tupida 400—800 ta poya hosil qiladi. Mevasi qoʻshaloq, 4 ta yongʻoqchadan iborat, rangi sariq — jigarrang. Ekilgan koʻchatlardan 2-yildan boshlab 20—25 yilgacha hosil olinadi. Har 6—7 yilda lavandazorlar yoshartiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻsimliklar
Lavandak qabristoni

Lavandak qabristoni — qadimgi qabriston (miloddan avvalgi 2-asrning 2-yarmi — milodiy 1-asr). Buxoro viloyatining Lavandak qishlogʻi yaqinidan topilgani uchun nomi shunday atalgan. Bu yerda 130 mozorqoʻrgʻon bor. Mozorqoʻrgʻonlar Oʻrta Osiyoning shimolidagi dashtdan kelgan sarmatlarga mansub. Tuzilishi 2 xil: zinapoya bilan tushiladigan lahad va yon tomondan oʻngursimon qilib kavlangan qabr. Lavandak qabristonida mayyitlar chalqanchasiga, boshi janubga qaratilgan holda bukchaytirib, tizzalari kerib koʻmilgan; juft-juft koʻmilganlar ham uchraydi. Lavandak qabristonidan yogʻoch qinli dudama qilich, yarim oy tamgʻali va tamgʻasiz dudama xanjar, uch parrakli temir paykonlar va oʻroqsimon pichoqlar topilgan. Qabrdan hayvon suyagi, koʻzacha, kosa, qadah, oltin rangli shisha munchoq va yarqiroq toshlar, zirak, ayol yuzi tasvirlangan oltin qoplama, jezoyna, uzuk, kiyim parchalari chiqqanOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Charles Louis Alphonse Laveran

Charles Louis Alphonse Laveran (1845.18.6 - Parij -1922.18.5) — fransuz epidemiologi va mikrobiologi. Parij Fanlar akademiyasi (1901-yildan) va Fransiya tibbiyot akademik aʼzosi (1893-yildan). Parijdagi Paster institutida tropik kasalliklar laboratoriyani tashkil etgan (1907). 1880-yil bezgak qoʻzgʻatuvchisini kashf qilgan. Ilmiy ishlari protozoy kasalliklar (bezgak, leyshmanioz, triponosomoz va hokazo)ning etiologiyasi, profilaktikasi hamda harbiy gigiyena masalalariga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1907).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1845-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1922-yilda vafot etganlar
Turkum:18-mayda vafot etganlar
Semyon Lavochkin

250px|right
Semyon Alekseyevich Lavochkin 1900. 29.8(11.9), Smolensk - 1960.9.4, Moskva — rus aviakonstruktori, muhandis-texnik xizmati general-mayori (1944), ikki marta Mehnat Qahramoni (1943, 1956). Moskvadagi Oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1927). Samolyotsozlik boʻyicha bosh konstruktor (1935-yildan). Uning rahbarligida LaGG-3 (1940), La-5 (1942), La-7 (1944) qiruvchi samolyotlar yaratildi. Keyinchalik L. tovushdan tez uchadigan La-190 va istalgan ob-havo sharoitida uchadigan La-200 reaktiv qiruvchi samolyotlarini yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1960-yilda vafot etganlar
Turkum:11-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:9-aprelda vafot etganlar
Turkum:Tasvirsiz maqolar
Lavraziya

Lavraziya Lavrentiy (hozirgi Kanada) qalqoni va Osiyo nomidan—mezozoy erasida (ayrim boʻyicha paleozoy erasida va mezozoy erasining boshida) Shimoliy yarim shardagi materik va qitʼalar — Shimoliy Amerika, Yevropa va Osiyoni birlashtirgan ulkan kontinent. Gondvanadan Tetis bilan ajralgan. Lavraziya Yerning geologik tarixidagi eng yirik qitʼalardan biri boʻlgan. Larlaziya tarkibidagi qitʼa (platforma)lar kaledon va gersin davrlarida kuchli metamorfizmga uchragan boʻlib, murakkab togʻ jinslari (vulkan, granit, granit-gneys va karbonat choʻkindilar)dan iborat boʻlgan. Paleozoy oxiriga kelib bu qita (platforma)lar yagona quruklik-qitʼani tashkil etgan. Mezozoyning oʻrtalarida, hozirgi Atlantika okeanining shim.da, tektonik harakatlar tufayli u joylarda yer yoriqlari paydo boʻlishi natijasida qitʼa katta-kichik boʻlaklarga boʻlinib ketgan. Larlaziya dastavval Yerning ekvatorial mintakasida joylashganligi va oʻzining parchalanishidan keyin mezozoy oxirida shim.ga koʻchganligi taxmin qilinadi. Boshqa fikrlarga koʻra, Lavraziya paleozoyning boshidayoq paydo boʻlgan va toshkoʻmir davrining oxirida boʻlinib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geologiya
Lavrdoshlar

Lavrdoshlar — ikki urutallali oʻsimliklar oilasi. Daraxt va butalar, baʼzan yarim buta va oʻtlar. Ayrim parazit. Bargi oddiy, etli, doim yashil, poyada ketma-ket joylashgan. Guli ikki (baʼzan bir) jinsli, toʻgʻri, mayda toʻpgul. Mevasi bir urugʻli, rezavorsimon yoki danakli. Bargi, poʻstlogʻi va boshqa qismlarida efir moylar ishlab chikaradigan bezchalari bor. Asosan, tropik, baʼzan subtropik iqlimda oʻsadigan 40—50 turkumga mansub 2000 dan ortiq turni oʻz ichiga oladi. Koʻp (mas, lavr) ziravor sifatida foydalaniladi yoki ulardan tibbiyot va farmatsevtika uchun zarur boʻlgan efir moylari va kamfora olinadi. Kupchilik L. ning yogʻochi mebel ishlab chiqarish uchun xom ashyo hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Lavrentiy qirlari

Lavrentiy qirlari - Shimoliy Amerikaning shim.-sharqiy qismidagi qirlar. Kanada va qisman AQSH hududida. Shimoliy va shim.-sharkdan Atlantika okeani oʻrab turadi. Maydoni 5 mln. km². Balandligi 200–400 m, sharqiy qismi (Labrador yarim orol) nisbatan balandroq (Tornga togʻi, 1676 m). Lavrentiy qirlari gneys, kristalli slanets, granit, dioritlardan tuzilgan. Temir rudasi, nikel, oltin, uran va boshqa foydali qazilmalarga boy. Pleystotsenda muz bilan qoplangan. Muz oʻygan chuqurliklarda koʻllar paydo boʻlgan. Lavrentiy qirlari moʻʼtadil va subarktika iqlim minta-qalarida joylashgan. Qishning uzoq, yozning salqin va qisqa bulishida Labrador sovuq oqimining taʼsiri bor. Toʻng yerlar, koʻl va daryo koʻp. Yirik daryolari: Cherchill, Nelson, Bak va boshqa Daryolari serostona, bahorda toʻlib oqadi. Shim.dan janubga tomon tundra, oʻrmon-tundra va tayga zonalari almashib boradi. Mox, lishaynik, qayin, oq qaragʻay, tilogʻoch, zarang, oq qayin oʻsadi. Shimol bugʻusi, qutb tulkisi, lemming, qutb boʻrisi, qora ayiq, suvsar, bobr, ondatra va boshqa yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lavsan

Lavsan — polietilentereftalatdan olinadigan sintetik tola. Zichligi 1380 kg/m3, — 60° gacha elastik, pishiq, namni kam yutadi, issiqqa yaxshi chidaydi. Lavsandan gazlama, elektr izolyasion materiallar, filtrlar, tasma, baliq ovlash toʻri va boshqa tayyorlanadi. Polshada elana, Angliyada terilen, AQShda dakron, Yaponiyada tetoron, Germaniyada diolen va Fransiyada tergal deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lavsha

Lavsha (scorbutus), singa, skorbut, Barlou kasalligi — ovqat tarkibida S vitamin (askorbin kislota) yetishmasligidan yoki uni organizm yetarli oʻzlashtirmasligidan kelib chiqadigan kasallik. L.da, asosan, markaziy nerv sistemasi faoliyati buziladi: bemor boʻshashadi, tez toliqadi, uyquchan boʻlib qoladi. Boshi aylanadi, keyinroq borib quloq, burun, lab, barmoqlar hamda tirnoqlar koʻkaradi; milk shishadi va qonaydi, ogʻizdan badboʻy hid keladi, tishlar liqillab tusha boshlaydi. Boldir, son va dumbada qizgʻish qoramtir toshmalar paydo boʻladi, keyinroq teri osti va muskul oralariga (kiyim tegib turadigan joylarda) qon quyiladi. Bulardan tashqari, aʼzolar, boʻgʻimlar va tana boʻshliqlari (plevra boʻshligʻi)ga qon quyiladi, meʼda-ichak, yurak-tomir sistemasi faoliyati buziladi, qon bosimi pasayadi, anemiya kuzatiladi. L.ning oldini olish uchun tarkibida S vitamin moʻl mahsulotlar, xususan sabzavot (sabzi, kartoshka, karam) va mevalar (qora smorodina, naʼmatak, qulupnay) yeb turiladi.

Davosi: askorbin kislota, S va R vitamin preparatlari buyuriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lavh

250px|thumb
Lavh oʻqish vaqtida ustiga kitob, nota ochib qoʻyiladigan maxsus kursicha (taglik). Odatda, lavh taxtadan ishlangan. Samarqandda Bibixonim masjidining hovlisida, Toshkentdagi Temuriylar davri tarixi davlat muzeyida marmardan ishlangan katta lavh bor. Lavh ishlash anʼanalari oʻzbek xalq amaliy sanʼatining yogʻoch oʻymakorligida saqlanib qolgan. Lavhning bugungi kundagi vazifasi oʻzgarib, u muzey ekspozitsiyasi, oʻzbek xalq amaliy sanʼatining esdalik sovgʻa namunasiga aylanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Doska
Lavha

Lavha — 1) xotira yoki qisqacha tarixiy maʼlumot yozib, biror joyga oʻrnatib qoʻyilgan tosh yoki marmar taxta va unga yozilgan matn, xat; 2) voqea, hodisa va shahrik. haqidagi kichik asar yoki parcha; 3) kitob muqaddimasi, bob va qismlarining boshiga sahifaning eni boʻylab solingan naqsh.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lavhul mahfuz

Lavhul mahfuz ( – qoʻriqlanuvchi lavh) – diniy ga koʻra, oq durdan yasalgan, uzunligi Yer bilan osmon oraligʻicha, eni Mashriq bilan Magʻrib oraligʻicha, ikki sahifadan iborat buyuk bir kitob. Taʼriflanishicha, uning yonida yozuv qalami boʻlib, uning ham kattaligi Lavhga mos keladigan shaklda. U bir ulkan farishtaning koʻkragiga oʻrnatilgan boʻlib, ustki qismi Arshi aʼloga bogʻlab qoʻyilgan ekan. Rivoyatlarga qaraganda, Alloh hamma narsadan oldin mazkur Lavh bilan qalamni yaratib, to qiyomatgacha yaratadigan narsalarini va boʻlajak ishlarni, ilohiy kitoblarni, taqdir va qazoni ham Lavhga bitib qoʻygan. Qurʼonga koʻra, Alloh undagi yozuvlardan xohlaganicha qismini oʻchirib, unga xohlaganicha oʻzgartirishlar kiritib turadi

 

 

Turkum:Islom atamalari
Lagan

Lagan — roʻzgʻor buyumi; quyuq ovqatlar, meva-cheva va boshqa narsalar solinadigan katta yuzasi yoyiq keng yassi idish. Sopol, chinni Lagan qadimdan tayyorlangan. Bezakli va bezaksiz qilib tayyorlanadi, sopol Lagan naqshlar bilan bezatilgandan soʻng sirlanadi. Mis Lagan (baʼzan laʼli deb ham ataladi) kandakori usulida naqshlanadi. Oʻzbekiston hududidan topilgan qad. Lagan muzeylarda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Piyola
 Kosa
Lagash

Lagash — Shumerdagi qadimgi davlat (hozirgi Iroq hududida), poytaxti — Lagash shahri (hozirgi Al-Hiba). Lagashdagi dastlabki manzilgoxlar miloddan avvalgi 5-ming yillikning oxirlarida vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 26— 24-asrlar va 22-asrda (Gudea davrida) gullab-yashnagan.Hukmdor Urukagina (taxminan mil.avv 2500-yil) soliqlarni tartibga soluvchi islohotlar o'tkazgan. Miloddan avvalgi XXI asrdan boshlab mavqei pasaygan. 1877-yildan arxeologik qazishlar olib boriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pär Lagerkvist

LAGERKVIST (Lagerkvist) Per Fabian (1891.23.5, Vekshyo - 1974.11.7, Stokgolm) — shved yezuvchisi va dramaturgi. Shvetsiya akademik (1940). "Temir va odam" (1915) novellalari, "Qoʻrquv" (1916) sheʼriy toʻplamlari va "Kayfiyat" (1919) asarida simvolizm taʼsiri seziladi. L. ijodda yangilikka intilib, nazm va nasrda shakliy kashfiyotlar yaratish yoʻlidan borgan. Uning "Oxirgi inson" (1917), "Mangu tabassum" (1920), "Koʻrinmas odam" (1923) dramalarida Birinchi jahon urushining dahshatlari, inson boshiga tushgan fojealar aks ettirilgan. "Yovuz sagalar" (1924) satirik toʻplam va "Bu dunyo mehmoni" (1925) avtobiografik qissasida turmush haqiqati yorqin ifodalangan. "Jallod" (1933), "Pakana odam" (1944) qissalari, "Ruh" (1937), "Qoʻshiq va jang" (1940) sheʼriy toʻplamlari yovuzlik va yomonlikka qarshi kurash ruhida. "Varavva" (1950) romanida qahri qattiq qaroqchining tarixi misolida odam Xudoni tanishi va iymonga kelishi haqida soʻz yuritilgan. L. Injil mavzulari asosida yaratilgan "Sivilla" (1956), "Agasferning oʻlimi" (1960), "Muqaddas yer" (1964), "Mariamna" (1967) va boshqa qissalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1951).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-mayda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:11-iyulda vafot etganlar
Selma Lagerlöf

Selma Lagerlöf (1858.20. 11 - Morbakka - 1940.16.3) — shved yozuvchisi. Shvetsiya akademik aʼzosi (1914). Birinchi va koʻzga koʻringan yirik romani — "Iyost Berling haqida saga" (1891). Asar romantik uslubda yozilgan boʻlib, unda shved dehqonlarining turmush tarzi, orzu-umidlari aks ettirilgan. Lagerlöf Sitsiliya, Falastin va Misr safarlaridan soʻng "Dajjolning moʻʼjizalari" (1898) kitobi va "Quddus" (2 jildli, 1901 — 1902) romanini yozgan. Bolalar uchun yozilgan "Nils Xolgerssonning Shvetsiya boʻylab gʻaroyib sayohati" (1906) romani va "Botqoqdagi fermadan chiqqan qizcha" (1907) asari mashhur. Nobel mukofoti laureati (1909).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1858-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda vafot etganlar
Turkum:16-martda vafot etganlar
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Lagerr koʻphadlari

Lagerr koʻphadlari - 0<x<+°° intervalda vazn funksiyaga nisbatan ortogonal boʻlgan koʻphadlar sistemasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lagos (Nigeriya)

thumb
Lagos — Nigeriyadagi shahar. Lagos shtatining maʼmuriy markazi. Atlantika okeanining Gvineya qoʻltigʻidagi Benin qoʻltigʻi sohili va unga yondosh orollarda joylashgan. Aholisi 1,5 mln. kishi (1990-yillar oxirlari). Lagos mamlakatning yirik siyosiy, iqtisodiy va maʼmuriy markazi. Mamlakatning eng muhim porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. 15-asr oxirida hozirgi Lagos oʻrniga portugallar kelib oʻrnashgan. 1861-yilda ingliz mustamlakachilari egallagan. 1914—60 yillarda ingliz mustamlakasi boʻlgan Nigeriyaning maʼmuriy markazi. 1960—92 yillarda Nigeriya poytaxti. Mamlakat sanoatining 1/2 kismi Lagosda toʻplangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik va boshqa sanoat korxonalari, radioapparaturalar zavodi, kemasozlik va kema verfi, universitet (1862), milliy muzey, kutubxona bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joseph-Louis Lagrange

Lagranj (Lagrange) Jozef Lui (1736.25.1, Turin – 1813.10.4, Parij) – fransuz matematigi va mexanigi, Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1759) va prezidenta (1766—87), Parij Fanlar akademiyasining aʼzosi (1772). Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi (1776). Matematikanini mustaqil oʻrgangan. Turin artilleriya maktabini tugatgan va 19 yoshida shu maktabda professor boʻlgan. 1787-yildan Parijda yashagan. Parij oliy oʻquv yurtlarida professor (1795). Lagranj Eylernshlari asosida Lagranj variatsion hisobning asosiy tushunchalarini ishlab chiqdi va variatsiyalar usulini yaratdi. Uning „Analitik mexanika“ asari (1788) analitik va nazariy mexanika taraqqiyotida muhim oʻrin tutdi. Bunda mumkin boʻlgan siljish prinsipining analitik ifodasini berdi va shunga asosan statikaning asosiy masalalarini yechdi. Dinamikada oʻzining asosiy prinsiplari (qarang D’Alamber Lagranj prinsipi)dan foydalanib, istagan sistemaning harakat tenglamasini yechdi; umumlashgan koordinatalarni kiritdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lagranj tenglamasi

Lagranj tenglamasi - 1) matematikada — u =x sr (/)+/(/) koʻrinishidagi birinchi tartibli differensial tenglama. Bu tenglamani birinchi marta 1760-yilda J. L. Lagranj taklif etgan. Lagranj tenglamasi fizika, elektrotexnika, avtomatika va mexanikada qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lagranj formulasi

Lagranj formulasi (chekli orttirmalar formulasi) — matematik analizning asosiy formulalaridan biri. 1797-yilda J. Lagranj topgan. Agar f(x) funksiya (a, ) intervalda differensiallanuvchi va a, b kesmada uzluksiz boʻlsa, Lagranj formulasikoʻrinishda yoziladi, bunda % soni a < % < b shartni qanoatlantiruvchi biror son.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laguna

Laguna (lotincha: Lacus — koʻl) — 1) tor boʻgʻoz (yoki boʻgʻozlar) orqali dengiz bilan tutashib turadigan yoki kambar quruqlik bilan dengizdan ajralgan sayoz tabiiy suv havzasi. Dengiz bilan uncha yaxshi bogʻlanmaganligi yoki undan butunlay ajralib qolganligi uchun laguna suvining shoʻrligi va undagi choʻkindilarning xususiyati, oʻsimlik va hayvonlari dengizdagidan boshqacharoq boʻladi. Laguna Meksika qoʻltigʻi, Qora dengiz (Dunay daryosi quyiladigan joydan shimolda), Kaspiy dengizi (sharqiy sohili), Saxalin, Kamchatka, Chukotka yarim oroli va boshqa joylarda uchraydi; 2) dengizning materik yoki orol bilan marjon riflari oʻrtasidagi, shuningdek, atoll ichidagi qismiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 

Turkum:Geografik terminlar
Laguna yotqiziqlari

Laguna yotqiziqlari - lagunam hosil boʻlgan choʻkindi jinslar. Laguna yotqiziqlari mayda qum, alevrit, gil va karbonatli balchiklardan iborat. Dengizga yaqin joylashgan va undan sohil uyumlari chizigi bilan ajratilgan yoki u bilan boʻgʻoz (mas, Sivash, Qoraboʻgʻozgoʻl) orqali birlashgan sayoz havzalarda vujudga keladi. Laguna choʻkindilari anik, ifodalangan (baʼzida mavsumiy) qatlamliligi bilan tavsiflanadi. Dengiz va oqim suvning kelib quyilishidan laguna suvi shoʻr yoki chuchuk boʻlishi mumkin. Chuchuksuvli lagunalarda, asosan, qum-gilli yotqiziklar va organogen choʻkindilar — koʻmir, lignit, torf; shoʻrlanganlarida — dolomit, gips va boshqa minerallar (galit, mirabilit, astraxanit va hokazo) toʻplanadi. Laguna yotqiziqlari shu xususiyatlari bilan dengiz va quruqlik qatlamlaridan tubdan farq qiladi. Oʻzbekistonning jan. va gʻarbida yuqori yura kesimida Laguna yotqiziqlari 850 m kalinlikdagi osh tuzi, sulfatli togʻ jinslarini, paleogen davri kesimida 350– 400 m qalinlikdagi dolomit, ohak-tosh, gips, angidrit qatlamlarini tashkil qiladi. Laguna yotqiziqlarida neft, gaz, oltingugurt (Gugurttogʻ) konlari, shifo-baxsh mineral suv (Surxondaryodagi Xoʻjaipok bulogʻi) i uchraydi. Laguna choʻkindilarida uchrovchi fauna suv havzasining shoʻrli darajasini koʻrsatadi. Oʻzbekistonda Laguna yotqiziqlari turli yoshdagi jinslarda mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lad

Lad (ruscha — uygʻunlik, tartib), pardalar tuzilmasi, tuzuk — 1) keng maʼnoda, musiqiy-estetik tushuncha sifatida — pardalarning oʻzaro mutanosibligi, turli balandlikdagi musiqiy tovushlarning uygʻunligi; 2) musiqa nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri, musiqiy pogʻonalarning bosh parda (yoki asosiy pardalar qoʻshilmasi) atrofida oʻzaro bogʻlanish tizimi. Lad pogʻonalari oʻzining turgʻun (tayanch)ligi jihatidan bir-biridan farqdanadi, turgʻun boʻlmagan pogʻonalar turgʻun pogʻonalarga "tortilib" (intilib) turadi. Lad pogʻonalarining soni va ular orasidagi intervallar sifatiga qarab ekmelika (balandligi oʻzgaruvchan tovushlardan iborat), angemitonika (yarim tonliksiz tovush-qatorlarga asoslangan), diatonika (shu jumladan, major va minor), xromatika kabi Lad turkumlari ajratiladi. Kuy rivojidagi tayanch va notayanch pogʻonalarning almashinuv jarayonining oʻziga xosligi modal (monodik), garmonik, tonallik va boshqa turlarni tashkil etadi. Bir asar davomida boshlangʻich Ladning balandligi (tonalligi) oʻzgarsa, ogʻishma yoki modulyasiya sodir boʻladi.

Sharq musiqa amaliyoti va nazariyasida Ladlar turlicha nomlanib kelgan: arabcha makam, forscha parda, oʻzbekcha maqom, ozarbayjoncha mugʻom va boshqa Ular oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlib, pogʻonalarning oraligʻi 90, 114, 180, 204 sentli intervallarga asoslanadi va koʻp pogʻonali turli L.larni tashkil qiladi. L.lar turli xalqlar musiqa merosi, oʻtgan zamon va hozirgi davr bastakorlari va kompozitorlari asarlarining muayyan asosini tashkil etadi. 20-asr baʼzi musiqa yoʻnalishlari (atonal musiqa, dodekafoniya, sonorizm va boshqalar)da aniq bir Laddan chetlanish uchraydi; 3) musiqiy tovush-qatorning turi (mas. Major, minor).

 Adabiyot 
 Kon Yu., Nekotorie voprosi ladovogo stroyeniya oʻzbekskoy narodnoy pesni i yeyo garmonizatsii, T., 1979. Olimjon Bekov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Musiqa
Ladakh

thumb|Ladakh
Ladakh — Katta Himolay togʻlarining shimolidagi togʻ tizmasi, Hindiston va Xitoyda. Uzunligi 600 km dan ziyod. Eng baland joyi — Gurla-Mandxata togʻi, 7728 m. Asosan, gneys va granit, shuningdek, choʻkindi jinslardan tuzilgan. Shim.-sharqiy yon bagʻirlari nisbatan yotiq; 5500–5700 m balandlikda yer yuzasi tekis, morenalar bilan qoplangan. Qoyali uchli choʻqqilari qor va muzliklar bilan qoplangan. Jan.-gʻarbiy yon bagʻrida siyrak butalar usadi, shimoli-sharqida landshafti sovuq choʻldan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Ladigin

Nikolay Vladimirovich Ladigin (1905.25.11, Yaroslavl - 1976.13.8, Moskva) — rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1944). 1931—70-yillar Toshkentda yashagan. Oʻzbekistonda Harbiy okrug qoshida teatr tashkil etishda faol qatnashgan va 1947-yildan shu teatrning badiiy rahbari va bosh rejissyor boʻlgan. 1958—65 yillar Oxunboboyev nomidagi yosh tomoshabinlar teatrining bosh rejissyor Sahnalashtirgan spektakllarida koʻtarilgan ijtimoiy masalalarning keskinligi va hayotiyligi, zamonaviyligi bilan eʼtiborga molikdir. Eng yaxshi spektakllari: "Hamlet", "Qirol Lir", "Romeo va Julyetta", "Otello" (Shekspir), "Makr va muhabbat" (Shiller), "Tartyuf" (Molyer), "Ikki boyga bir malay" (Goldoni), "Bukri toychoq" (Yershov), "Oltin kalitcha" (Tolstoy), "Kechki ovqat oldidan" (Rozov) va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Ladoga koʻli

Ladoga koʻli (; qad. nomi Nevo) — RF Yevropa qismining shim.-gʻarbidagi koʻl. Maydoni 17,7 ming km², orollari bilan birga 18,1 ming km². Oʻrtacha chuq. 51 m, eng chuqur joyi 230 m. Koʻlda 600 ga yaqin orol (yiriklari — Mantsinsari, Valaam) bor. Koʻl oʻrni tektonik yoʻl bilan paydo boʻlgan. Iqlimi moʻtadil sovuq, fevralda havoning oʻrtacha temperaturasi — 8° dan — 10° gacha, iyulniki 16°—17°. Yiliga 550 mm yogʻin tushadi. Volxov, Svir va boshqa daryolar quyilib, Neva daryosi oqib chiqadi. Koʻl suvi chuchuk. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi. Koʻl atrofi hududi sanoatlashganligi munosabati bilan suvi juda ifloslanib ketgan. Ladoga koʻli boʻyida Priozyorsk, Shlisselburg va boshqa shaharlar joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Faktlar 

 Ladoga koʻli Yevropadagi eng katta chuchuk suvli koʻl hisoblanadi.
 Ladoga koʻliga 30 dan ortiq daryolar quyiladi va faqat bitta daryo - Neva oqib chiqadi.
 Koʻl nomi, 13-asrda koʻlning qirgʻogʻida joylashgan shahar nomidan olingan.
Valentina Lazareva

Valentina Danilovna Lazareva (1939.27.12, Orenburg viloyatining Kvarkeno tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). ToshDUning mexanika-matematika fakultetini tugatgan (1965). 1965-yildan Toshkent shahri Hamza tumanidagi 43-, 1970—98 yillarda 149-maktabda matematika oʻqituvchisi. Uning dars oʻtish uslubi boy va turli-tuman. U oʻquvchilarga mustahkam bilim va yaxshi tarbiya berishga intilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Lazgi (ansambl)

"Lazgi", "Oʻzbekraqs" qoshidagi Komiljon Otaniyozov nomidagi "Lazgi" ashula va raqs ansambli — Xorazm ashula va raqs ansambli. Oʻzbek davlat filarmoniyasi (Toshkent) qoshida 1957-yil tashkil etilgan. 1968-yildan "Lazgi" nomida, 1991-yildan Komiljon Otaniyozov nomida, 1997-yildan "Oʻzbekraqs" tarkibida. Asoschisi, badiiy rahbari va bosh baletmeysteri G. Rahimova. Keyingi rahbarlari K. Otaniyozov (1958-59), O. Otajonov (1982-86 va 1987-88), R. Sharipova (1986-87), R. Qurbonov (1988-yildan). Ansamblning bosh baletmeysteri — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist Z. Gʻiyosova, yetuk ijrochilari — O. Otajonov, G. Yoqubova, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar F. Solihova, Sh. Sultonov, I. Zaripova, M. Oynaqulova va shuningdek, Z. Gʻafforova, O. va U. Suyunboyevalar va boshqa ansambl repertuari, asosan, Xorazm xalq qoʻshiq va raqslari ("Norim-norim", "Orazibon", "Ogʻajon", "Surnay lazgisi", "Xiva lazgisi"), masharaboz oʻyinlari ("Choʻgurma raqsi", "Chogʻalloq" va boshqalar), shuningdek, zamonaviy qoʻshiqlar ("Oʻzbekiston qizlari", "Xorazm paxtasi", "Mening yorim", M. Mirzayev; "Sen va men", "Kelkel yorim", "Xorazmu Buxoro", O. Otajonov), ashula-raqs kompozitsiyalari va syuitalar ("Salom sizga Xorazmdan", K. Otaniyozov; xalq kuylaridan tuzilgan "Lazgi salomi", "Xorazm toʻyi", "Xiva sayili", "Arka momoning niyat kitobi", "Ogʻa qaqir", "Hayroniman", "Maqom" va boshqalar)dan iborat. "Lazgi" ijro dasturidan hind, arab, tojik, rus, turkman, qozoq, ozarbayjon, ajar, afgʻon, gruzin, uygur va boshqa xalqlarning raqslari qam oʻrin olgan. "Lazgi" Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Korfagendagi Etnografik ansambllar 8-festivali diplomanti (Tunis, 1975), Iordaniyaning 1-darajali "Mustaqillik" ordeni bilan taqdirlangan (1984).

Botir MatyoqubovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lazer asboblar

Lazer asboblar — 1) lazer nuridan foydalanib turli materiallarni payvandlash, kesish, chiniqtirish va parmalash, gaz quvurlarini qirqish uchun moʻljallangan asbob va jihozlar. Ular bilan ishlov berilganda materialda mexanik zoʻriqish paydo boʻlmaydi, payvandlangan choklar, ochilgan teshiklar juda aniq (0,003–1 mm) chiqadi. Lazer asboblar lazer nurini zarur joyga muayyan yoʻnalishda yoʻnaltirib beradigan optik tizimdan iborat. Ular bilan istalgan qattiqlikdagi materiallarga, hatto olmos, rubin va boshqalarga ishlov berish mumkin. Lazer nuri zichligini oshirish va ishlov berilayotgan joyni cheklab turish uchun Lazer asboblarda turli optik tizilmalardan foydalaniladi. Lazer asboblardan foydalanilganda ish unumdorligi ham juda yuqori boʻladi. Masalan, teshiklarni parmalaydigan lazer jihozlar bilan har minutda 60—240 ta teshikni parmalash mumkin. U lazer kallak, optik tizim, boshqarish tizimi, tok bilan taʼminlash manbai, sovitish tizimlardan iborat; 2) biologiya va tibbiyotda qoʻllaniladigan asboblar. Lazer nuridan foydalanib jarrohlik operatsiyalarini oʻtkazish (mas, koʻz toʻr pardasini operatsiya qilish), terapiya usulida davolash, fizioterapiyada boʻgʻinlarni davolash mumkin; 3) qudratli lazer nuridan foydalanib dushman kuchlari va texnikasiga talofat yetkazadigan lazer qurollar. Lazer asboblardan kosmonavtikada ham foydalanish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lazer spektroskopiya

Lazer spektroskopiya - optik spektroskopiya sohasi; gazsimon, suyuq va kristall holatdagi moddalarning atomlari va molekulalari spektrlarini lazer nurlari yordamida tadqiq qiladi. Lazer spektroskopiya kvant elektronika va optik spektroskopiya chegarasida vujudga kelgan. Lazerlar yaratilgandan soʻng Lazer spektroskopiyasi jadal rivojlana boshladi. Lazer nurining oʻziga xos xususiyatlari odsiy (kogerent boʻlmagan) yorugʻlikni qoʻllaganda kuzatish mumkin boʻlmagan jarayonlarni kuzatishga imkon beradi. Lazer spektroskopiyaning keng spektral diapozonda nur chastotasini uzluksiz oʻzgartirishga imkon berish, nanosekund, pikosekund va femtosekund davomatli yorugʻlik impulslarini olish uslublarini yaratish, nurni toʻlqin uzunligiga teng oʻlchamli joyga fokuslashga imkon berish xossalari quyidagi masalalarni yechishga imkon berdi: 1) yorugʻlikning muhitlarda yuz beradigan kombinatsion va Mandelshtam — Brillyuen sochilishi spektral chiziqlarining tarkibi va shaklini oʻrganish; 2) atom va molekulalarning selektiv ravishda uygʻongan holatlarga oʻtkazish va ularning shu holatlardagi yashash vaqtini topish hamda pastki holatlarga relaksatsiya qilish va kimyoviy reaksiyalarga turtki berish qonuniyatlarini tek-shirish; 3) atom va molekulalarda, suyuk va qattiq jismlarda koʻp fotonli oʻtishni (bir nechta fotonning bir paytda birgalikda yutilishini) kuzatish hamda jismlarning katta kuvvatli lazer nuri ostida yemirilish jarayonining tabiatini oʻrganish; 4) lazer nuri taʼsirida yuz beradigan fluoressensiya yordamida atom va molekulalarning toʻqnashuvi natijasida spektral chiziqlarning kengayishi va surilishini aniklash, toʻqnashuvlar chastotasini oʻlchash va toʻqnashuvlarlarda energiyaning bir zarradan ikkinchisiga uzatilishini tadqiq qilish; 5) atomli va ionli gazlarni sovitib, ularning temperaturasini 1K dan ham pastga tushirish qonuniyatlarini aniklash; 6) izotoplarni lazer nuri taʼsiri ostida selektiv ajratib olish; 7) atmosferani zaharlovchi har xil gazlarni masofadan turib tekshirish va ularning tarkibini aniklash; 8.) biomolekulalar va hujayralarda yuz beruvchi tez va oʻta tez jarayonlarni oʻrganish va alohida tanlangan yolgʻiz hujayraga lazer nurini fokuslab, uni selektiv ravishda uygotish.

Fizika, kimyo, biologiya, metrologiya va boshqafan sohalarining nazariy va amaliy masalalarini yechishda Lazer spektroskopiyadan keng foydalanilmoqda. Ad.: Lazernaya spektroskopiya atomov i molekul per. s angl., M., 1979. Maruf Krsimjonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lazerolokatsiya

Lazerolokatsiya - Yer sunʼiy yoʻldoshlarigacha boʻlgan masofalarni aniqlash usuli. L. prinsipi kvant generatori (lazer)dan chiqqan ingichka va qisqa yorugʻlik impulsining yoʻldoshga borib yetishi va qaytib kelishi uchun ketgan vaqtni oʻlchashga asoslangan. Yorugʻlikning tarqalish tezligi aniq boʻlgani uchun L. yoʻli bilan aniqlangan vaqt orqali masofani katta aniqlikda oʻlchash mumkin. L. paytida vaqtni oʻlchash uchun kvars soatlari ishlatiladi. Lazerli masofa oʻlchagichlarda vaqt intervallari hisoblagichi oʻrnatilgan boʻladi. Impuls lazer asbobidan chiqish paytida hisoblagich yoqiladi va impuls unga qaytib tushishi paytida esa oʻchiriladi. Bu prinsipda ishlovchi hisoblagichlarda aniqlik 1 nonosekundgacha boradi. Bu esa sunʼiy yoʻldoshgacha boʻlgan masofani 10—15 sm aniqlikda oʻlchashga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Layel

thumb

Layel, Layell Charlz (1797.14.11, Kinnordi, Shotlandiya — 1875.22.2, London) — ingliz geologi, Oksford universitetini tugatgan (1819). 1836—37 va 1850—51 yillarda London geologiya jamiyatining prezidenti. Uchlamchi davr yotqiziqlari stratigrafiyasini ishlab chiqqan, metamorfik va vulkanik jarayonlarni oʻrgangan. Togʻ jinslarini choʻkindi, vulkanik, plutonik va metamorfik jinslarga boʻlishni taklif qilgan. L.ning geologiya asoslari bayoniga bagʻishlangan eng katta asari geologiya fa-nining metodologiyasini ishlab chi-qishga va rivojiga katta taʼsir koʻrsatdi. L. katastrofizm (katastrofalar nazariyasi)ga keskin qarshi chiqdi. Geologik hodisalarni aktualizm pozitsiyasidan tushuntirdi. Dastlabki asarlarida oʻsimlik va hayvon ning oʻzgarmasligini himoya qilsa ham keyinroq evolyusion taraqqiyot tarafdori boʻldi. Eotsen, miotsen, pliotsen va pleystotsenlarni ajratdi. L.— Linney jamiyati aʼzosi (1819-yildan), Geologiya jamiyati prezidenti (1835-yildan), Qirollik jamiyati aʼzosi (1826), Peterburg Fanlar akademiyasi xorijiy aʼzosi (1871). L. sharafiga eng muhim geologiya kashfiyotlar uchun har yili beriladigan medal taʼsis etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laylagansoy

Laylagansoy — Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi soy. Sheroboddaryoning irmogʻi. Koʻhitang togʻidan boshlanadi. Uzunligi 43 km, xavzasining maydoni 46,8 km². L.dan Boysun tumani xoʻjaliklari suv ichadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Boysun tumani
Laylaklar

Laylaklar — uzun oyoqli qushlar turkumining bir oilasi. 17 turni birlashtirgan 11 urugʻi bor. Asosan, tropik, subtropik va moʻʼtadil mintaqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda oq laylak va qora laylak uchraydi. Oq laylakning tumshugʻi va oyoqlari qizil, pati oq, qanot patlari qora. Vazni 4 kg gacha. Qora laylak oq laylakka qaraganda kichikroq. Laylaklar yalangliklarda, togʻlarda va aholi punktlariga yaqin yer larda yashaydi. Uyasini daraxtlarga, qoyalarga va minoralar tomiga quradi. 3–5 ta tuxum qoʻyadi. Ikkala jins ham tuxumini 30 kuncha galma-galdan bosadi. Monogam qushlar. Baqa, kaltakesak, sichqon, hasharot va boshqa bilan oziqlanadi. Markaziy va Janubiy Afrikada, janabiy–gʻarbiy Osiyo va Gʻarbiy Xitoyda qishlaydi. Hozirgi laylaklar soni kamayib ketganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 
 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Laylaklar
Laylaksimonlar

Laylaksimonlar (Ciconiiformes) — qushlar turkumi. 10 oilaga mansub maʼlum. Oʻzbekistonda qargʻaralar, laylaklar, ibislar oilasiga mansub 13 turi uchraydi. Laylakning tumshugʻi, boʻyni va oyoqlari uzun. Ogʻirligi 100 g dan 6 kg gacha. Arktika va Antarktikadan tashqari yer yuzining hamma qismida tarqalgan, lekin koʻpchiligi tropik va subtropik iqlimda yashaydi. Uyasini daraxtlar shoxiga, qamishzorlar orasiga, qoyalar ustiga, binolar tomiga va yerga quradi. 2—8 ta tuxum qoʻyadi. Kichikroq 2,5 haftagacha, yirik 5 haftagacha tuxum bosadi. Suvda va quruklikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, sut emizuvchilar, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Monogam. Baʼzilari qishloq xoʻjaligi zararkunandalarini qirib, foyda keltiradi. Laylakning 9 turi Xalqaro Qizil kitobga, bir necha har xil davlatlar Qizil kitoblariga kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga 4 tur, jumladan, oq laylak va qora laylak kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

turkum:qushlar
Laylaktumshuq

thumb
Laylaktumshuq, qoramashoq — yoronguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibirda dasht, yaylov, togʻ yon bagʻirlarida, ekinlar orasida oʻsadi. Bargi choʻziq, patsimon, guli qizgʻish pushti, 3—6 tadan toʻplangan. Bahordan kech kuzgacha gullaydi. Mevasi laylak tumshugʻiga oʻxshash uzun (nomi shundan olingan). Tarkibida oshlovchi moddalar bor. L.dan tabobatda ichki organlardan qon ketishini toʻxtatishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Raʼnogulilar
Laylatul-qadr

Laylatul-qadr ( – qadr kechasi) – islom aqidasiga koʻra, ramazon oyining oxirgi oʻn kunligining toq kechalari. Bu kechaning ulugʻlanishi Qurʼonning shu kechada nozil etila boshlagani, bu kecha ming oydan afzal ekani toʻgʻrisida Qurʼonda bashorat berilgani bilan izohlanadi. Unda aytilishicha, bu kechada osmon farishtalari Jabroil hamrohligida Yerga tushib, tong paytigacha bir yillik boʻladigan ishlar rejasini tuzadilar. Ular tuni bilan yana musulmonlar uchun istigʻfor aytib, gunohlarini kechirishini soʻrab, Allohga iltijo qiladilar.

 Yana qarang 

 Isro va meʼroj

 

 

 Bugun Laylatul qadr kechasi?.. Qadr kechasining fazilatlari va alomatlari

 

Turkum:Qandil kechalari
Layli va Majnun (Navoiy)

"Layli va Majnun" - Alisher Navoiy "Xamsa"sining uchinchi dostoni (1484). U 3623 baytdan iborat boʻlib, shu mavzudagi dostonlarga xos aruz vaznining "hazaji musaddasi axrabi mak,buzi mahzuf" baxrida yozilgan. Navoiy ushbu dostonni turkiy tilda yaratgan birinchi muallifdir. Alisher Navoiy Layli va Majnun sarguzashtlarining anʼanaviy syujet chizigʻini saqlab qolgan holda voqealarga yangicha ruh va mazmun baxsh etdi hamda dostonga yangi timsollar kiritdi. Alisher Navoiy Layli va Majnun afsonasidan libos sifatida foydalanib, doston mazmuniga oʻz falsafiy qarashlarini sing-dirib yuborishni maqsad qilganini taʼkidlaydi. Doston Sharq mumtoz adabiyotining anʼanalariga muvofiq ikkita: zohiriy (ochiq) va botiniy (yashirin) maʼnolarga ega. Zohiriy maʼno oddiy oʻquvchiga ham tushunarli boʻlib, unda ikki yosh muhabbati oʻz ifodasini topgan. Botiniy maʼno esa ramziy-majoziy tasvirlarga oʻralgan boʻlib, unda muallifning falsafiy qarashlari aks etgan. Navoiy dostonning ilk bobidayoq oʻquvchiga oʻz ramzlarining kalitini taqdim etadi. Yaʼni u Laylining manzar (ilohiy husn aks etgan) ligini, Majnun esa Iloh ishqida aqldan ajraganini taʼkidlaydi. Bundan Alisher Navoiy "L. va M."ining botiniy mazmunida majoziy ishq sinoatlari aks etganligi anglashiladi. Alisher Navoiy "L. va M."ni nafaqat mazmunan, balki badiiy jihatdan ham ushbu mavzudagi dostonlarning sarasiga aylantirdi. Navoiyning "L. va M."idan soʻng xalqimizda ushbu dostonning koʻplab folklor variantlari ham vujudga keldi. Xalqning dostonga boʻlgan qiziqishi natijasi oʻlaroq, 19-asrda Umar Boqiy tomonidan "L. va M."ning nasriy muxtasar bayoni yaratiddi. "L. va M." dostoni asosida sahna asarlari va videofilm ham bor.

 Adabiyot 
 Ahmedov T., Alisher Navoiyning "Layli va Majnun" dostoni, T., 1970.Sanjar Nazarov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alisher Navoiy asarlari
Layn

Layn, Markaziy Polineziya Sporada orollari — Tinch okeanning ekvatorial qismidagi arxipelag, Polineziyada. Kiribati davlati tarkibida. Eng yirik atollari — Rojdestvo, Tabuaegran, Teraina. Maydoni 500 km² chamasida. Laynda eng ko‘p tarqalgan o‘simlik — kokos palmasi. Orollarda kopra olinadi, non daraxti o‘stiriladi, baliq ovlanadi. Layn orollarini 1777-yil ingliz dengizchisi sayyohi J.Kuk kashf etgan.Shimolda Kingmen Rifi(AQSh),Palmira atolli(AQSh),g‘arbdan Molden oroli,Starbak oroli,Jarvis oroli,janubdan Vostok oroli,Flint oroli,janubi-sharqdan Karolayn atolli va uzoqda Markiz orollari bilan o‘ralgan.To‘liq nomlanishi Layn orollari(Markaziy Polineziya Sporadalari) deb nomlanadi.
Evkator chizig‘ini kesib o‘tadi.
Layner

Layner (ing. Liner, Line - yoʻl) -1) maʼlum yoʻnalishda joylashgan bir-biridan uzoqdagi portlar orasida qatnaydigan, tez suzadigan va eng qulay yirik yoʻlovchi kemasi; 2) uzoq, masofaga maʼlum yoʻnalishda grafik boʻyicha katta tezlikda uchuvchi koʻp oʻrinli yoʻlovchi samolyotiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Layosh Buyuk

Layosh Buyuk, Layosh I (1326.5.3— 1382.11.9) — Vengriya (1342—82) va Polsha (Lyudovik I Buyuk yoki vengriyalik Lyudovik nomi bilan) (1370—82) qiroli. Anju sulolasidan. Vengriya dvoryanlarining imtiyozlarini mustahkamlaydigan qonun chiqargan (1351). Neapol qirolligi, Venetsiya, Litva va boshqalarga qarshi bosqinchilik urushlari olib borgan. Polyak shlyaxtalarpga huquq va imtiyozlar beradigan yorliq eʼlon qilgan (1374).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lakkolit

Lakkolit (yun. lakkos — oʻrta va litos— tosh) — suyuq magmaning qatlamlar yoki formatsiyalar orasiga siqilib kirishidan hosil boʻlgan muvofiq intruziv tana. Ustki qismi qavariq va asosi nisbatan tekis, oziqlantiruvchi kanalga ega boʻlib, zamburugʻ shaklini eslatadi. Yer poʻstida keng tarqalgan, oʻlchami 3–6 km. L.ning barcha tafsilotlari (hajmi, kattaligi)ni aniqlash u bilan bogʻliq boʻlgan konlarni qidirib topish, zahirasini aniqlash va qazib olishga katta imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geologiya
Lakmus

Lakmus (gollandcha lakmoes) — baʼzi lishayniklardan olinadigan boʻyoq modda. L. kimyoviy reaksiyalar muhitini aniklash uchun indikator sifatida ishlatiladi (k..Indikatorlar). Kislotali muhitda qizil, ishqoriy muhitda koʻk rangga kiradi, neytral muhitda rangi oʻzgarmaydi. Koʻpincha, reaktiv qogʻoz (suvdagi eritmasi shimdirilgan filtr qogʻoz) holida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lakonizm

Lakonizm (yun. lakonismos — qisqalik) — fikrni bayon qilishdagi qisqalik va aniqlik. L. adabiy ifoda vositasi sifatida asarda ortiqcha tafsilotlarga berilmaslikni, mezonni bilish va vazminlikni anglatadi. Tildagi L. uchun oz soʻz bilan koʻp maʼno bayon etish muhim sanaladi. Hikmatli soʻzlar, topishmoq, maqol, iboralar, shiorlar L. namunalaridir. Yozuvchi va shoirlar (mas, Abdulla Qodiriy, Ab-dulla Qaxdor va boshqalar) oʻz asarlarida L.dan ustalik bilan foydalanganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
La-Korunya

La-korunya — Ispaniyadagi shahar, Galisiya muxtor viloyatida. LaKorunya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 367,7 ming kishi (1998). Atlantika okeani sohilidagi port. Neftni qayta ishlash, alyuminiy, kemasozlik, oziq-ovqat (asosan, baliqni qayta ishlash), toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qurol ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. 12—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Ispaniya shaharlari
Lakrimatorlar

Lakrimatorlar (lotincha lacrima — bir tomchi yosh) — koʻz shilliq qavatiga taʼsir etib, uni kuchli yoshlantiruvchi zaharli moddalar guruhi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil