Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Qavs

Qavs (arab. — yoy, egilgan narsa) — oʻzbek tilida keng qoʻllanadigan, ikki elementli (qoʻshaloq), asosan, gap oʻrtasida va oxirida ishlatiladigan chegaralovchi tinish belgisi. Ochiluvchi va yopiluvchi qismlardan iborat. Dastlab u "Turkiston viloyatining gazetasi"da 1873-yildan qoʻllangan, keyinchalik boshqa gaz., jurnal va kitoblarda ham ishlatila boshlagan. Hozirgi yozuvda asosan 2 xil shaklda ishlatiladi: a) odatdagi Qavs asosiy meʼyor hisoblanib, barcha yozuv shakllarida uchraydi; b) oʻrta Qavs yoki katta Qavs — va {} matematika, geometriya, kimyo va boshqalar fanlarda, shuningdek, Qavs ichida Qavs keladigan holatda uchraydi. Xususan, matematikada bu belgi amallarning bajarilishi tartibini belgilash uchun ishlatiladi. Mas, (5,2+4,8):0,5 (oldin qavs ichidagi amal bajariladi). Qavsning yopiluvchi (ikkinchi) qismi baʼzan yozma nutqda ketmaket keluvchi, sanaluvchi fikrlar, taʼriflarni raqamlashda (raqam yoki harf bilan) yakka, mustaqil holda ham qoʻllanishi mumkin.

Hozirgi oʻzbek tilida quyidagilar Qavsga olinadi: a) kiritma konstruksiyalar (kiritma soʻz, kiritma birikma, kiritma gaplar); b) remarkalar; v) sitata yoki misollarning i; g) tushuntirish, izoh, uqtirish maʼnosidagi soʻz, birikma va gaplar, shuningdek, gaz. va jur.lardagi "davomi bor", "boshi 3betda" kabilar ham Qavsga olinadi; d) sitatadagi biror soʻz yoki jumlaga muallifning turli munosabatini bildiruvchi soʻroq, undov belgilari, shuningdek, muallif tomonidan sitataga kiritilgan gaplar. Qavsga olingan qism asosiy gap (matn) bilan bevosita yoki bilvosita aloqador boʻladi.

 
 

Turkum:Yozuv
Qavs (Zodiak yulduz turkumi)

thumb|
Qavs — Zodiak yulduz turkumlaridan biri; Qavs osmonning Janubiy yarim sharida Burgut, Qalqon, Ilon, Ilon eltuvni, Aqrab, Janubiy Toj, Teleskop, Mikroskop va Jadiy yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzlari (ye va 8) 1,8 va 2 yulduz kattaligida; Qavs turkumi tomonda Galaktikamizning markazi joylashgan.. Oʻzbekiston hududida kech bahor va yozsa yaxshi koʻrinadi.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Qadam

Qadam, odim — qadimgi uzunlik oʻlchov birligi. Asosan ikki joy orasidagi masofani oʻlchashda qoʻllangan. Qadimgi adabiyotda 1Q=1,5 qari ekanligi yozilgan. Agar 1 qarining 50 sm ligi hisobga olinsa, u holda Qadam oʻrtacha 75 sm ga teng boʻladi.

 Yana qarang 

 Liga

 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Turkum:Masofa o‘lchov birliklari
Qadama

Qadama, qadama naqsh — amaliy bezak sanʼatida naqsh, bezak yaratish usuli. Yogʻoch, metall buyumlarda boshqa xom ashyolar (masalan, sadaf, suyak va boshqalar)dan qadab bezak hosil qilinadi (yana qarang Xotamkori, Xotambandi). Shu usulda yaratilgan naqsh, bezak ham Qadama deb ataladi. Mas, miskarlikda mis idishlar qimmatbaho tosh yoki ostiga rangli qogʻoz qoʻyilgan shisha bilan qadama usulida bezatiladi.
Qadamjo

Qadamjo (, sobiq Qorasakoʻl) — Tojikiston shimolidagi Soʻgʻd viloyatidagi qishloqSatellite map at Maplandia.com. Istaravshan shahridagi Nofaroj mahallasi tarkibiga kiradiVillage Qadamjo, tojkiston.ucoz.ru. M34 avtomagistrali bo'ylab joylashgan.

 

Turkum:Chala maqolalar
Qadamjoy surma koni

Qadamjoy surma koni — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi kon. Farg'ona shdan 35 km janda. 1914-yilda ochilgan. Dolomit va ohaktoshlardan tashkil topgan Qatranboshi togʻining Oqtosh antiklinali gʻarbida joylashgan. Antiklinal subkenglik boʻylab tik yotuvchi uzilishlardan hosil boʻlgan. Sanoatbop surmaning rudalanishi metasomatik kvarsli brekchiyalar — jasperoidlarda mujassamlangan. Surmaning eng koʻp zaxiralari tomirli tanalarda tik yotuvchi uzilmalar boʻylab toʻplangan. Kon rudali strukturasining uzunligi 7—8 km, qatlamsimon tanalarning yoʻnalish boʻyicha uz. 300600 m, yotish boʻyicha 300—1500 m, qalinligi 0,7—40 m. Tomirsimon tanalarning uzunligi 400—800 m; yotish boʻyicha 350—600 m gacha, qalinligi 18 m. Asosiy rudali mineral — antimonit kvarsflyuoritli, kvarskaltsitli rudali tanalarni tashkil qiladi, quyi gorizontlarda barit uchraydi. Pirit, sheyelit, kinovar va boshqalar juda kam uchraydi. Kvarsantimonitli, kamdankam kvarsflyuoritli rudalarning tarkibidagi surma 0,1% dan oʻnlab % gacha va oltinning doimiy boʻlmagan aralashmalari 0,5—1,5 g/t. Umumiy zaxiralari va bashoratli zaxiralar 167,6 ming t. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.OʻzME
Qadariylar

Qadariylar — islomdagi ilk ilohiyot oqimlaridan biri tarafdorlari. Taqdir va iroda erkinligi masalasida jabariylar taʼlimotiga qarshi boʻlib, inson oʻz xattiharakatining yaratuvchisi (xoliqi) deb tushuntiradilar. Qadariylar odillik xudoning asosiy sifatlaridan biri degan fikrga borib, gunohni xudo oldindan belgilab qoʻymaydi, xudodan faqat adolatli ishni kutish mumkin, gunoh ishlar esa inson faoliyati bilan bogʻliq, degan xulosaga keladilar. Qadariylar siyosiy jihatdan umaviylar xonadonidan boʻlgan xalifalar hokimiyatiga qarshi turardilar. Ularning taʼlimotini VIII asr oxirlaridan muʼtaziliylar izchil davom ettirdilar. Lekin, muʼtaziliylar oʻzlariga nisbatan bu atama — Qadariylar atamasi ishlatilishini xohlamasdilar. da Qadariylarning yirik vakillari sifatida quyidagilar zikr etiladi: Maʼbad alJuhaniy (699—700 yoki 703—704 yillarda oʻldirilgan), Gʻaylon adDimashqiy (742 yil oʻldirilgan),
 

 Adabiyot 
 Husniddinov 3., Islom: yoʻnalishlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.

Turkum:Qabilalar
Qadimgi dunyo tarixi

Qadimgi dunyo tarixi — jahon tarixini davrlashtirishda, asosan, tarix fanida eng qadimiy davrlardan to milodning V asrlariga, yaʼni Rim imperiyasining qulashigacha boʻlgan davrning nomlanishi. Qadimgi dunyo tarixit.dan keyin oʻrta asrlar tarixi davri keladi. Oʻzbekiston tarixining Qadimgi dunyo tarixi davri ham taxminan shu paytni, yaʼni Turonning eng qadimiy davlatlari tarixidan boshlab Kushon podsholiging tugashigacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, bu davr har bir xalq yoki davlatning taraqqiyot qonuniyatlaridan kelib chiqib xronologik jihatdan oʻzgarishi ham mumkinOʻzME.
== 
 Qadimgi dunyo tarixi kop hollarda NIL , yevfrat, TIGR, Hind , XUANXE daryolari boyida rivojlangan svilizatsiyalar bilan bog'liq. 
DAVR / DAVLATLAR ; Ibtidoiy jamiyat Tosh , BRONZA , TEMIR DAVRI Insoniyatning ilk davri ; urug' qabila tuzumi ; dehqonchilik va chorvachilikni paydo bolishi , mehnat qurollari . 
QADIMGI Misr nil daryosi boyida Fir'avnlar davri ; piramidalar qurilishi , yozuv , ieoroglif , NIL DARYOSI HOSILDORLIK MANBAI. 
MESOPAPOTAMIYA shumer , Bobil ; Birinchi yozuv MIXXAT , HAMMURAPI qonunlari , Bobil minorasi , astranomiya va matematika rivojlandi . 
QAdimgi hindiston ; Harappa va MOHENJO-DARO shaharlari ,Buddizm va Hinduizm dini , kastalar tizimi . 
Qadimgi Xitoy ; Shan va Chjou sulolari, ipak yoli ochildi , KONFUTSIY talimoti , qog'oz ixtiro qilindi.
QADIMGi Yunoniston ; Afina - Sparta shahar - davlatlari , demokratiya Afina , Olimpiada oyinlari, falsafa SOKRAT, AFLOTUN , ARASTU , Aleksandr Makedoniskiy davri .
Qadimgi RIM ; Respublika , keyin imperiya boldi , Rim huquqi yaratilgan , gladiator janglari, Kolizey , akveduklar , 476-yil G'arbiy rim qulagan .
Qadimgi fors tili

Qadimgi fors tili — janubi-gʻarbiy guruhga mansub oʻlik eroniy til. Oʻrta fors tili, fors, tojik va dari tillari Qadimgi fors tilining bevosita davomchilari hisoblanadi. Dastlab Eron (Fors) ning jan.gʻarbida (hozirgi Eronning Fors viloyati hududida) tarqalgan. Axomaniylar sulolasiga mansub qadimiy hukmdorlar uchun ona tili maqomida boʻlgan bu til miloddan avvalgi VI-IV asrlarda Axomaniylar davlatining butun hududiga yoyilgan. Qadimgi fors tilit.dagi mixxatlar hozirgi Eron, Turkiya, Misr hududlaridan topilgan va matnlarning barchasi elam, akkad, oromiy kabi tillarga tarjimasi bilan yonmayon berilgan.

Qadimgi fors tilit.da dialektal tafovutlar boʻlmagan. Fonetik xususiyatlari oʻrta fors tilidagiga oʻxshash. Til qurilishi sintetik, flektiv xususiyatga ega. Morfologik birliklarning 3 xil turi (oʻzak morfemalar, affiksal morfemalar, fleksiya) kategorial maʼnolarni ifodalagan. Gapda soʻz tartibi nisbatan erkin boʻlgan (ular, oʻzaro boshqaruv, moslashuv, bitishuv usullari bilan birikkan). Leksikasida qadimiy eroniy (mas, midiya) va noeroniy (mas, oromiy) tillardan oʻzlashgan soʻzlar boʻlgan.

Qadimgi fors tilit.ning harfboʻgʻinli yozuvi akkad tilining boʻgʻinli mixxat alifbosi bilan oʻxshash. Eng qadimiy yodgorliklari Doro I ning miloddan avvalgi 521—486-yillardagi yozuv (bitik)laridir. Bu yozuvlarni oʻqishni 1802-yilda nemis olimi G.F.Grotefend boshlab bergan.

 

 
Sokolov S.N., Drevnepersidkiy yaznk. V kn.: Osnovn iranskogo yaznkoznaniya. Drevneiranskiye yaznki, M., 1979.
 

Turkum:Fors tili
Turkum:Qadimgi Fors
Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar

„Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar“ (asl nomi „Alosor al boqiya an alqurun alholiya“) – xorazmlik olim, mutaffakir Abu Rayhon Beruniyning ensiklopedik asari. Ushbu asarni Abu Rahon Beruniy 27 yoshida Xorazmda yozib tugatganAbu Reykhan Biruni Pamyatniki minuvshikh pokoleniy / Per. i prim. M. A. Sal’ye, Izbrannyye proizvedeniya, Tom I, Tashkent, „FAN“, 1957.

Asarda Oʻrta Osiyo xalqlari, xorazmliklar, soʻgdliklar, yahudiy, yunon va boshqalar xalqlarning yil hisoblari, hayitlari, mashhur kunlari, ijtimoiy, madaniy va ilmiy hayotining tarixi, urf-odatlari, dunyoqarashlari hamda Oʻrta Osiyoning arablar tomonidan istilo qilinishi haqida toʻliq maʼlumotlar berilgan.

Asarda Biruniy Xorazmning turkiy aholisi foydalangan yillarning turkiy nomlarini beradi (sichqon, od, bars, tushqon, lyu, ilon, yun, kuy, pichin, tagiru, tunguz). Xuddi shu asarida u oy nomlarini turkchada beradi: ulugʻ-oy, kichik-oy, birinchi-oy, ikkinchi-oy, uchinchi-oy, toʻrtinchi-oy, beshinchi-oy, oltinchi-oy, yetinchi-oy, sakkizinchi-oy, tokkuzinchi-oy, uninchi-oy.Abu Reykhan Biruni. Izbrannyye proizvedeniya, I. Tashkent. AN UzbSSR. 1957, s.87-89.

Unda olimning tabiiy fanlarning turli sohalariga, jumladan, astronomiya, matematika, fizika, xaritagrafiya va boshqalar fanlarga oid kashfiyotlari oʻz ifodasini topgan.

Asar Yevropada XIX asrning 2-yarmida maʼlum boʻlgan. Nemis sharqshunosi E.Zaxau 1876—78 yillarda asarning arabcha matnini, 1879-yilda ingliz tilidagi tarjimasini („Sharq xalqlarining tarixi“ nomi bilan) nashr ettirgan. Koʻpincha ilmiy adabiyotda „Xronologiya“ deb ham ataladigan boʻlgan. Eronlik olim Sayrafiy 1943-yilda Tehronda fors tilida chiqargan. Asarning ruscha tarjimasi 1957-yilda, oʻzbekcha tarjimasi 1968-yilda Toshkentda Beruniy „Tanlangan asarlari“ turkumida (1 jild) Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti tomonidan nashr qilinganOʻzME.
 

 
 Abu Reykhan Biruni Pamyatniki minuvshikh pokoleniy / Per. i prim. M. A. Sal’ye, Izbrannyye proizvedeniya, Tom I, Tashkent, „FAN“, 1957
Turkum:Tarixiy asarlar
Turkum:Islomiy taqvim
Qadimgi hind tili

Qadimgi hind tili — miloddan avvalgi 2-ming yillik oʻrtalarida shimoliy-gʻarbiy Hindistonga bostirib kirgan qadimiy oriylar tili; Hindiston yarim orolining shim. va markaziy qismlarida tarqalgan. Qadimgi hind tili hindevropa tillarining dastlabki, ilk vakillaridan hisoblanib, qadimiy eroniy tillar (avesto tili, qadimiy fors tili) ga yaqin qarindosh boʻlib, ular bilan birgalikda oriy tillar birligini tashkil etadi. Hindiston boʻylab tarqalish jarayonida Qadimgi hind tili. substrat tillar (dravid tillari, munda tillari)ning bir qancha xususiyatlarini oʻziga singdiradi. Qadimgi hind tilit.da xronologik jihatdan va lahjaviy asosiga koʻra bir-biridan farqlanuvchi 2 ta til mavjud — Hindistonning shim.gʻarbida veda tili va shim. markaziy qismida sanskrit. Prakritlar (oʻrta hind tillari) bilan boʻlgan aloqalar, bir tomondan, Qadimgi hind tilit.da koʻplab prakritizmlarning paydo boʻlishiga, ikkinchi tomondan, sanskritning sezilarli taʼsiri boʻlgan prakrit lahjalari asosida Qadimgi hind tilining gibrid koʻrinishlari shakllanishiga olib kelgan. Oriylarning Hindistonga kirib kelgungacha boʻlgan koʻchib yurish davri Gʻarbiy Osiyoning qadimiy xalqlari tillaridagi koʻplab qadimiy hind atoqli otlari, maʼbudlarning nomlari, yilqichilik atamalarida oʻz aksini topgan. Veda tili va sanskritdan tashqari yana boshqa qadimiy hind lahjalari ham boʻlgan, lekin ular tegishli matnlarda saqlanib qolmagan. Ular asta-sekin rivojlana borib, bir qancha oʻrta hind tillariga asos boʻlganOʻzME.

 

Turkum:Tillar
Qadoq

Qadoq — odam terisidagi koʻp ishqalanadigan va qisiladigan sohaning qalinlashuvi, koʻproq qoʻl va oyoqda boʻladi. Oyoqdagi Qadoq, asosan, tor poyabzal kiyganda yoki teri chaqalanganda paydo boʻladi. Koʻpincha jimjiloq va 4barmoqda uchraydi. Qadoq har xil kattaliqda, sargʻish boʻlib, ushlaganda qattiq unnaydi, bosganda bezillab ogʻriydi. Qadoq tagi ildiz hosil qilib, teri osti qavatlariga yaxshi oʻrnashib oladi, usti yorilib, mikroblar oʻtishi natijasida saramas, flegmona va boshqalar yalligʻlanishlar yuzaga kelishi mumkin. Q vujudga kelganda darhol unga sabab boʻlgan omillarni yoʻqotish, zarur boʻlsa, koʻchirib tashlash lozim (buni maxsus kosmetikapedikyur xonalarida amalga oshirish mumkin). Qadoqlashgan terini yumshatish maqsadida har kuni kechqurun issiq suvga sovun yoki soda qoʻshib oyoqqa vanna qilish kerak. Bu usulni bir necha bor takrorlab, keyin Q.ni koʻchirib tashlasa boʻladi. Qadoqlashgan joy katta boʻlsa, vrachga murojaat etish kerak. Q.ning oldini olish uchun oyoqqa mos poyabzal kiyish, jismoniy ish qilganda maxsus qoʻlqoplardan foydalanish, qoʻl va oyoq terisini toʻgʻri parvarish qilish lozimOʻzME.
Qadoq (oʻlchov birligi)

Qadoq — qadimgi ogʻirlik oʻlchov birligi. Qiymat jihatidan 1 funtta teng boʻlgan. Asosan 400gramm, ba'zi joylarda 1Q.=1 funt = 409,512 g. 1 Dehli qadog'i 8 kg.
Qadriyat

Qadriyat — voqelikdagi muayyan hodisalarning umuminsoniy, ijtimoiy-axloqiy, madaniy-maʼnaviy ahamiyatini koʻrsatish uchun qoʻllanadigan tushuncha. Inson va insoniyat uchun ahamiyatli boʻlgan barcha narsalar, masalan, erkinlik, tinchlik, adolat, ijtimoiy tenglik, maʼrifat, haqiqat, yaxshilik, goʻzallik, moddiy va maʼnaviy boyliklar, anʼana, urf-odat va boshqalar qadriyatlar hisoblanadi.

Ijtimoiy fanlarning qaysi sohasida qadriyatga doir tadqiqot olib borilgan boʻlsa, bu tushunchaga shu jihatdan taʼrif berishga intilishgan. Xolbuki qadriyat aksiologiyaga xos kategoriyadir. Qadriyatni aksiologiya nuqtayi nazaridan talqin qilish uni kategoriya sifatidagi mohiyati, mazmuni, obyektiv asosi, namoyon boʻlish shakllari va xususiyatlarini oʻrganish imkonini beradi. Qadriyat kategoriyasi faqat buyum va narsalarning iqtisodiy qimmatini emas, jamiyat va inson uchun biror ahamiyatga ega boʻlgan voqelikning shakllari, holatlari, narsalar, voqealar, hodisalar, talab va tartiblar va boshqalarning qadrini ifodalash uchun ishlatiladi.

Ijtimoiy jarayonlar taʼsirida kishilarning qadriyatlar toʻgʻrisidagi qarashlari oʻzgarib boradi. Tarixiy zaruriyatga qarab goh u, goh bu qadriyat ijtimoiy taraqqiyotning oldingi safiga chiqadi. Masalan, yurtni yov bosganida – ozodlik, imperiya hukmronligi nihoyasida – istiqlol, urush davrida – tinchlik, tutqunlikda – erkinlik, kasal yoki bemorlikda – sihat-salomatlikning qadri oshib ketadi.

Qadriyatlar ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot mahsuli sifatida oʻz tarixiy ildizi, rivoji, vorislik jihatlariga ega. Qadriyatlar mehnat, ishlab chiqarish sohasidagi faoliyat, insonlar oʻrtasidagi munosabatlar uchun foyda keltiradigan narsalar, hodisalar, xatti-harakatlar majmuasi sifatida yuzaga kelib, ayrim kishilar, ijtimoiy guruhlar faoliyati, xatti-harakatini maʼlum yoʻnalishga buradigan, tegishli meʼyorga soladigan maʼnaviy hodisaga aylanadi.

Qadriyatlar umumbashariy, milliy, shaxsiy boʻlishi mumkin. Olam, tabiat va jamiyatning eng muhim tomonlarini, qonun-qoidalarini, aloqadorliklarini ifodalaydigan qadriyatlar umumbashariy xususiyatga ega. Bunday qadriyatlar oʻz ahamiyatini yoʻqotmaydigan, abadiy qadriyatlardir. Muayyan bir elat, millat, xalqning hayoti, turmush tarzi, tili, madaniyati, maʼnaviyati, urf-odat va anʼanalari, oʻtmishi va kelajagi bilan bogʻliq qadriyatlar milliy qadriyatlardir. Inson, uning faoliyati, turmush tarzi, eʼtiqodi, umr maʼnosi, odobi, goʻzalligi bilan bogʻliq qadriyatlar shaxsiy qadriyatlardir. Qadriyatlar komil insonni tarbiyalashda muhim omil boʻlib xizmat qiladi.

 

 

Turkum:Qadriyat
Turkum:Ijtimoiy falsafa
Turkum:Ijtimoiy psixologiya
Turkum:Ijtimoiy tizimlar
Qazagʻon

Qazagʻon, Qazagʻan, amir Qozagʻon (? — 1357/58) — Movarounnahr amiri (1346—58). Soʻnggi chingiziylardan boʻlgan Qozonxonta qarshi isyonga bosh boʻlgan, oʻzaro urushlarda Qozonxon oʻldirilgan va mamlakat uning qoʻl ostiga oʻtadi. Q. oʻz xattiharakatlariga qonuniy tus berish uchun chingiziylardan boʻlgan "soxta xonlar" — avval Donishmandcha, soʻngra Bayonqulixon yordamida hokimiyatni boshqargan va uning nomidan tanga zarb etib, hokimiyatni qoʻlida ushlab turadi. U mamlakatni adolatli boshqarish, tadbir bilan ishlarni olib borish, yurt osoyishtaligini saqlash, elyurt hojatini chiqarishga alohida diqqat qaratadi. 1351—52 yillari Hirot ostonasida Malik Husayn lashkarini tormor etadi. Hirot amaldorlari Malik Husaynni agʻdarib, oʻrniga ukasi Malik Boqirni qoʻymoqchi boʻlishadi. Fitnadan xabar topgan Malik Husayn 1352—53 yillari Q. huzuriga yoʻl oladi. Maʼlum muddatdan soʻng Hirotga qaytgan Malik Husayn qayta Hirot taxtini egallaydi. Shu kezlarda Q.ning oʻgʻli Abdulloh Samarqanddan lashkar tortib Horazm tomon yurish qiladi va uni zabt etadi. Tarixiy da yozilishicha, Q. qishni Soli Saroy va Qoratur (Amudaryo sohilidagi mavze), yozni esa Munk (hozirgi Baljuvon) shahrida oʻtkazgan va koʻp vaqtini ov qilishga sarflagan. Q.ni oʻranaytiyon qabilasidan boʻlgan kuyovi Qutlugʻ Temur Boʻrildoy oʻgʻli ov paytida oʻldirgan. Q.ning amir Kayxusrav boshliq amirlari Qutlugʻ Temurni Qunduz atrofida oʻldiradilar. Amirzoda Abdulloh otasi Q. oʻrniga oʻtiradi.

 Adabiyot 
 NizomiddinSh o m i y, Zafarnoma, T., 1966; Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1994; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1358-yilda vafot etganlar
Qazvin

thumb|Qazvin.
Qazvin — Eronning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Elburs togʻining jan. etagida. Aholisi 292 ming kishi (1997). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oynashisha va elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi.

Shahar Sosoniylar davridan maʼlum. Oʻrta asrlarda Q. orqali Erondan Janubiy Kavkazga boriladigan savdo yoʻli oʻtgan. 1220-yilda shaharni moʻgʻul bosqinchilari buzib tashlagan. Keyinroq qayta tiklanib, Eronning madaniyat markazlaridan biriga aylangan. 16-asrda shahar ayniqsa ravnaq topgan. Oʻsha davrda Qazvin miniatyura maktabi shakllangan. 1548—98 yillarda Safaviylar davlati poytaxti boʻlgan. 18-asrda oʻz mavqeini yoʻqotgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (12— 17-asrlar), Haydariya masjidi (12-asr) va boshqalar saqlangan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Eron ustonlari markazlari
Turkum:Qazvin ustoni shaharlari
Muammar Qazzofiy

thumb|right|220px

Qaddofiy Muammar (1942, Sirt - 2011, Tripoli) — Liviya davlat arbobi, polkovnik. Liviya universitetining tarix fakulteti va harbiy kollejni tugatgan. Monarxiyani agʻdarib tashlagan inqilob (1969-yil 1-sentyabr) yoʻlboshchisi. 1969—79 yillarda Inqilobiy qoʻmondonlik kengashi raisi, ayni vaqtda 1969 yil sentyabrdan qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni, 1976 yil oktyabrdan oliy bosh qoʻmondoni. 1970—72 yillarda bosh vazir va mudofaa vaziri. 1972—77 yillarda Arab sotsialistik ittifoqi tashkiloti raisi. 1977— 79 yillarda Liviya Umumxalq kongressi bosh kotibi. 1979 yil martdan Liviya Arab Xalq Sotsialistik Buyuk Jamohiriyasi va uning Inqilobiy rahbariyati boshligʻi, Ulugʻ Al-Fath Inqilobi rahbari. 2011-yilda hokimiyatdan agʻdarildi.

 Sh._qarang 
 Arab bahori
 Umar Muxtor
Qazi

thumb|Qovurilgan konservalangan qazi|234x234px
Qazi — ot goʻshtidan tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsuloti. Qazini tayyorlash uchun otning toʻsh va peshnob yoki lahm qismi goʻshti va yogʻi eni 3—4 sm, uzunligi 10—15 sm qilib tilimlanadi. Tilimlar togʻoraga solinib tuz, murch va zira bilan yaxshilab aralashtiriladi (1 kg goʻshtga 0,5 kg ot yogʻi, 50 g tuz, 15 g murch, 25 g zira) va 4 soatdan 24 soatgacha salqin joyda saqlanadi. Ot (mol) ning 45—50 sm uzunliqdagi ichagi agʻdarilib, sovuq suvda yuviladi, shilimshiq moddasi tuz bilan ishqalab yoki 2% li sirkali suv bilan tozalanadi. Ichakning bir uchiga choʻp suqib (ichak sitilib chiqib ketmasligi uchun), orqasidan pishiq ip bilan mahkam bogʻlab, ikkinchi uchidan tayyor tilimlar bir goʻsht va bir yogʻ zich qilib tiqiladi. Ichak toʻlgach, ikkinchi tomoni ham choʻp suqib qattiq bogʻlanadi, ikkala uchini biriktirib, saqlash uchun osib qoʻyiladi. 2—3 kundan soʻng Qazi tayyor boʻladi. Qazini 10—12 sm qalinlikda un yoki kepakka koʻmib, 2 yilgacha saqlash mumkin. Qazini pishirishda qozondagi sovuq suvga solinib 1,5—2 soat mildiratib qaynatiladi. Qazi qaynab chiqqandan soʻng, koʻpigi olinib, yorilib ketmasligi uchun bir necha joyiga nina uriladi. Dasturxonga parrak parrak qilib, noringa qoʻshib yoki yaxna tarzida murchli piyoz yoki salatlar bilan tortiladi. Qazi Toshkentda koʻp tayyorlanadi. Qazi moʻgʻullar, qozoqlar, qirgʻizlar, turkmanlarda ham mavjud.

Turkum:Qazi
Qazgʻoq

Qazgʻoq — boshning sochli qismida paydo boʻladigan mayda qipiklar (tangalar). Organizmda vitaminlar (xususan, A va V guruh vitaminlari) yetishmasligi, nerv sistemasi va meʼdaichak faoliyatining buzilishi, infeksion kasalliklar, sochni notoʻgʻri parvarish qilish va boshqalar sabab boʻladi. Yogʻli va yogʻsiz Q. farq qilinadi. Oddiy (yogʻsiz) Q.da yogʻ bezlari yaxshi ishlamaydi; boshda mayda, quruq, oq qipiq yigʻilib, toʻkilib turadi; bosh qattiq qichishadi; soch quruq, moʻrt, xira tortib, koʻp toʻkiladi. Sochni doim qaynoq suvda kirsovun bilan yuvish, botbot permanent qilish, kimyoviy usulda boʻyash, kun qizigʻida boshyalang yurish va boshqalar ham Q. koʻpayishiga sabab boʻlishi mumkin. Yogʻ bezlarining zoʻr berib ishlashi natijasida yogʻli Q. paydo boʻladi (qarang Seboreya). Boshdagi Q. yogʻli, sargʻimtir rangda boʻlib, teri va sochga yopishib qoladi. Q. paydo boʻlganda teri kasalligi mutaxassisi (dermatolog)ga uchrashish lozim. Servitamin ovqatlar yeyish, vaqtida uxlash va dam olish, sochni quruq yoki yogʻliligiga qarab parvarish qilish tavsiya etiladi (qarang Soch). Boshda koʻp va dagʻal Q. yigʻilishi ayrim kasalliklar (mas, ekzema, psoriaz) belgisi boʻlishi ham mumkin, shuning uchun Q. paydo boʻlganda darhol vrachga uchrashish va tegishli maslahatlar olish lozim.
Qayin

Qayin — qayindoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Oq Qayin, kareliya Qayini, yumshoq yoki tukli Qayin, dauriya Qayin yoki qora Qayin, yapaloq bargli Qayin kabi 100 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, Shimoliy yarim sharning moʻtadil va sovuq iqlimli rayonlari hamda subtropik mamlakatlarida tarqalgan. Gʻarbiy Yevropaning 65° gacha shimoliy kengliklarida, Rossiya Yevropa qismining oʻrmon va oʻrmondasht zonasida, Gʻarbiy Sibir, Zabaykalye, Sayan, Oltoy va Kavkazda uchraydi. Ignabarglilar va bargli daraxtlar bilan aralash oʻsib, keng Qayin oʻrmonlari hosil qiladi.
thumb|Betula pendula

Oʻrta Osiyoda 2 turi: Turkiston va Tyanshan Qayinlari tarqalgan. Toʻqayzorlarda, 5—6 ga maydonlarda alohida yoki aralash oʻrmonlar tashkil qilib, togʻ daryolari qirgʻoqlarida ingichka polosalar holida oʻsadi. Baʼzi joylarda yongʻoqzorlar, archazorlar, oqqaragʻayzorlarda tabiiy holda uchraydi. Turkiston Qayini Tyanshan-Olay togʻ daryolari boʻylarida uchraydi. Boʻyi 8–17 m. Poʻstlogʻi oqsariq, tanasidan tez koʻchadi. Barglari ketmaket joylashgan tuxumsimon, tigʻsimon. Gullari ayrim jinsli, bir uyli oʻsimlik. Toʻpguli kuchala. Aprel oyida gullab, oktabrda urugʻlaydi. Tyanshan Qayini yoki qizil Qayin Tyanshan togʻlari vo’diylarida yakka holda yoki toʻptoʻp boʻlib uchraydi. Daraxtining boʻyi 20 m gacha yetadi. Shoxshabbalari keng, qalin. Poʻstlogʻi qatlamqatlam. Barglari toʻq kulrangyashil, rombsimon. Yosh novdalarida smolali soʻgallari bor. 8—15 yoshidan gullay boshlaydi. Qayin yorugʻsevar, sovuqqa chidamli, qurgʻoqchilikka bardoshli. Turli tuproqiqlim sharoitlarida oʻsa oladi. 40—120 (150) yil yashaydi. Qayindan shaharlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi, yogʻochidan parket, faner, changʻi va boshqalar, ayrim ning yogʻochidan qimmatbaho mebel tayyorlanadi. Poʻstlogʻidan qatron, barglaridan boʻyoq olinadi, kurtagi va kuchalasi qushlar uchun yaxshi ozuqa. Qayin sharbati, kurtagining qaynatmasi va tindirmasi tibbiyotda qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 Grozdova N.B., Beryoza, M., 1976. Abdushukur Xonazarov.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Qayindoshlar

Qayindoshlar — qayinnamolar qabilasiga mansub oila. Yer yuzida 6 turkumga mansub 150 ga yaqin turi bor. Shimoliy yarim sharda keng tarqalgan. Oila vakillari, asosan, daraxtlardan iborat. Tanasi oq yoki sargʻish, katta yoshdagilarida qora dogʻlar paydo boʻladi. Bir uyli oʻsimlik. Gullari kuchalalarda oʻrnashgan. Barglari yirik, oddiy, ketmaket oʻrnashgan. Mevasi bir urugʻli, yassi.

Oʻrta Osiyoda 2 turi oʻsadi (qarang Qayin). Aprel—may oylarida gullab, mevasi avgust—oktabrda yetiladi. Q.dan manzarali oʻsimlik sifatida foydalaniladi. 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Boyniyoz Qayipnazarov

Boyniyoz Qayipnazarov (1916-yil 25-avgust, Chimboy tumani) — qoraqalpoq xalq shoiri. Moskvadagi M. Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tugatgan (1956). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941–1945). 1946—1966-yillarda maktabda oʻqituvchi, jurnal va nashriyotda muharrir, „Qoraqalpogʻiston“ nashriyoti badiiy adabiyot boʻlimida katta muharrir (1967-yildan) boʻlib ishlagan. „Oltin kuz“ (1952), „Qizil gul“ (1959), „Mening baxtim“ (1966), „Vatanim“ (1970), „Guldasta“ (1974) kabi toʻplamlarida qoraqalpoq xalqining hayoti aks etgan. „Orol ovozi“ sheʼriy toʻplami oʻzbek tilida nashr etilgan (1959). Sh. Rashidovning „Kashmir qoʻshigʻi“ asarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Urush yillarida 
Yuragida dushmanga qarshi gʻazabi qaynagan millionlagan jangovarlarning bittasi ryadovoy soldat Boyniyaz Qayipnazarov edilar. Bayniyaz 1941-yilning urush boshlangan vagidan-oq urushga otlandi. Urushning ogʻir kunlarida Stalingrad urush maydonidagi Kolyuchkin tumanini ozod qilish uchun boʻlgan jangda ogʻir yarador boʻlib, gospitalda yotib davolanib, yarasi yozilib chiqadi va yana urushga kiradi. Bu safar Boyniyaz millionlagan qahramonlarning qatorida yurib, koʻp bilan birgalikda, xalqning dushmani boʻlgan fashist tajovuzkorlarini Vatanimizdan quvib chiqib, yer bilan yakson etadi. Berlinga qaray boʻlgan janglarning bittasida yana ogʻir yarador boʻladı. Oʻgʻir yaradan soʻng urushga yaramaydigan boʻlgani sababli, komissiyaning yakuniy qarori boʻyicha 1944-yili urushtan qaytadi.

Ijodi
Shoir Boyniyoz Qayipnazarovning she’rlari gazeta va almanaxlar sahifalarida tez-tez chiqa boshlaganida o‘quvchilarga ma’lum bo‘ldi. 1940-yilda shoirning birinchi kitobi nashr etilgan.
Boyniyoz Qayipnazarov „Xalqga xizmat“ (1947), „Oltin kuz“ (1950), „Yashil eman“ (1956), „Qizil atirgul“ (1958) kabi to‘qqizta she’riy to‘plamlarining muallifi. Qaipnazarovning „Orol sadolari“ (1959) to‘plami o‘zbek tilida nashr etilgan. „Ikki askar“ balladasi, „Palvonbek“, „Ikki qaldirg‘och“, „Bir kolxozda“ she’rlarini ham yozgan.

M.Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tamomlagan shoir tarjimalar ustida ham samarali mehnat qilgan. A.Pushkin, M.Lermontov, T.Shevchenko asarlarini ona tiliga tarjima qilgan. Uning tarjimasida E.Dolmatovskiyning „Yulduz turkumi“ she’ri, Sharof Rashidovning „Kashmir afsonasi“ asari nashr etilgan.
 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Qoraqalpoq yozuvchilari
Qayir

Qayir — daryo toshgan paytda vodiy tubining suv bosadigan qismi; zamini oʻzan allyuviylaridan, usti esa suv toshqini paytida oqizib keltiriladigan choʻkindi jinslardan iborat. Baʼzan qadimiy allyuvial jinslardan tashkil topgan eng pastki, ona jins qatlamlari ham ochilib qoladi. Q.ning oʻzanga yaqin qismlarida yirik donali allyuviylar toʻplanib, joʻyaklar va marzalar hosil qiladi (oʻzanboʻyi Q.). Q. oʻrtasiga tomon tobora mayda oqiziqlar choʻkadi (markaziy Q). Baland qirgʻoqlarga yaqin joyga faqat loyqa zarrachalargina yetib boradi, bu yerda Q. ancha past va botqoqlashgan boʻladi (terrasa boʻyi Q). Q. yuzasida halqoblar, daryoning eski oʻzani, tarmoqlarining izi uchraydi.

Q daryo oʻzanining yon taraflarga oʻzgarishi natijasida yuzaga keladi. Suv sarfi bir meʼyorda boʻlmagan tekislik daryolarining Qlari keng (20–40 km) boʻladi. Tektonik bukilmalarda oqadigan daryo Q.larining kengligi bukilmaning kattakichikligiga bogʻliq. Q. relyefining shakllanishiga oʻsimliklar ham taʼsir koʻrsatadi. Q oʻtloklari eng yaxshi yemxashak manbai hisoblanadi. Tuprokdari juda unumdor boʻladi. Suv bosgan davrda Q.da baliqlar uvuldiriq tashlaydi, shu sababli Q baliqchilik xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega. Kichikroq togʻ daryo Qlarning allyuviy yotqiziqlarida foydali qazilmalarning sochma konlari (oltin, platina, kasseterit va boshqalar) uchraydi. Qum va shagʻal qurilish xom ashyossi sifatida ishlatiladi.

 

Turkum:Geografik terminlar
Qayir tuproqlar

Qayir tuproqlar - daryo odoqlarining allyuvial yotqiziqlarida hosil boʻladigan tuproqlar. Suvi toshib turadigan daryo boʻylarida, suv bosadigan yerlarda tarqalgan. Yuqori biogenligi, qatlamdorligi, gumus qatlami bilan farqlanadi. Tuproq hosil qilish jarayoniga qarab chimli (boshoqli va har xil oʻtli oʻtloq va ochiq oʻrmonlarda hosil boʻladi; mexanik tarkibi yengil, suv rejimi barqaror emas), oʻtloqi (har xil oʻtliboshoqli oʻsimliklar oʻsadigan odoqlarning markaziy qismida vujudga keladi, gumusning koʻp toʻplanishi, donador strukturaliligi va hokazo bilan tavsiflanadi), botqoqi (oʻtli va oʻrmonli botqoqlar odoqlarining terrasa oldi qismlarida hosil boʻladi, torflanishi, loyqa bosishi va hokazo bilan farqlanadi) boʻladi.

Qayir tuproqlar turli tabiiy zonalarda uchraydi, unumdor. Bunday tuproqli yerlardan yaylov va pichanzor sifatida, sabzavot, yemxashak ekinlari, sholi va boshqalarni ekishda foydalaniladi. Qayir tuproqlar suv rejimini tartibga solish (quritish) zarur.

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Qayla

Qayla — tayyor ovqat ustiga solinadigan masalliq. Goʻsht va mayda toʻgʻralgan turli sabzavotlardan qovurib, soʻng ozroq suv qoʻshib qaynatib yoki sust olovda 30—40 min. davomida dimlab pishiriladi. Q. moshkichiri, kesma ugra, turli garnirli taomlar uchun tayyorlanadi.

thumb| Kartoshka pyuresi va qaylalivegetarian sosiska
Qayla (shirin podlivka) — taomni tayyorlash jarayonida masalliqlar, yaʼni goʻsht va/yoki sabzavotlardan ajralib chiqadigan sharbatlardan tarkib topgan suyuq sous. Fransuz oshxonasida qayla jus: taomnomada „steak au jus“ (qaylali steyk) deb ataladi.

Qaylaga, uni quyuqlashtirish uchun un yoki un hamda yogʻ eritilib, aralshtirilgan holda tayyorlanadigan ru qoʻshilishi mumkin. Ayrim bosh oshpazlar bu uslubni maʼqul koʻrmaganliklari sababli, buni soxtalashtirish deb hisoblashadi. Baʼzida qayla oldindan ajratib olingan goʻsht parchasidan, asosiy taomga qoʻshmagan holda tayyorlanadi. Baʼzida qaylaga ziravorlar va taʼm beruvchi hamda mazani kuchaytirgichlar, masalan, bulyon donachalari, sharob, sut, sariyogʻ kabilar ham qoʻshiladi. Taom dasturxonga tortilishidan oldin qayla olovda yanada quyuqlashtirilishi yoki suv qoʻshib suyuqlashtirilishi mumkin.

Maxsus six (vertel)da pishiriladigan goʻsht uchun qaylani tayyorlashda vertel ostiga goʻshtdan tushayotgan suyuqlik qayta-qayta pishirilayotgan goʻsht ustidan quyiladi. Bu qaylaning ilk va eng qadimgi namunasi boʻlib, odatda goʻshtdan oqadigan qon ham qaylaga qoʻshilgan. Ammo, Vizantiyadagi pravoslavlar orasida taomda qon isteʼmol qilinishi taqiqlangani bois bu turdagi qayla juda keng tarqalgan emas edi. Turli xil qaylalar tayyorlash XVII asrdan boshlab fransuz oshxonasida keng tarqaldi va asta-sekin butun Yevropa va Amerikaga tarqaldi; Eliza Actonning1848-yilda chop etilgan oshpazlik kitobida 15 xil qayla retsepti keltirilgan.

Qaylalarning ommalshuvi ortidan tayyor qaylalar va yoki unga oʻxshatib tayyorlangan aralashmalar sotuviga turtki berdi. Bunday turdagi qaylalarni isteʼmoldan avval qizdirish yoki suv qoʻshib suyultirilish talab etiladi.

 

 
 Poxlyobkin V. V. Podlivki // Kulinarniy slovar. — M.: Izdatelstvo „E“, 2015. — S. 295. — 456 s. — 4000 ekz. — ISBN 978-5-699-75127-3.
Qayli gʻori

Qayli gʻori — tosh davriga oid makon. Turkmanistonning Bolxon viloyati hududida. Gʻor yaqinidan topilgan qabristonlardan maʼlum boʻlishicha, ilk neolit davri odamlari jasadlarni dengiz sohiliga koʻmishgan. Mayyit tanasiga qizil boʻyoq (oxra) sepilgan va chaqmoqtoshdan yasalgan pichoq qoʻshib koʻmishgan. Undan tashqari, dengiz chigʻanoqlaridan ishlangan marjonlar ham topilgan boʻlib, ular marhumning bosh kiyimiga taqilgan va oʻng boldiriga ham oʻrab koʻmilgan. Bu topilmalar Gʻarbiy Turkmanistonda baliq ovlovchilar va boshqalarning xilxonalari boʻlganidan guvohlik beradi.

 

Turkum:Gʻorlar
Turkum:Arxeologiya
Turkum:Turkmaniston
Qaymoq

thumb|Qaymoq
Qaymoq — sut mahsuloti. Sut separatori ixtiro qilinguncha sutni 10— 12 soat davomida past haroratda maxsus idishlar (mas, Oʻzbekistonda sopol tovoq)da tindirib olingan. Tarkibida yogʻliligiga qarab 59,6—81,8% suv, 2,4—3,4% oqsil, 2,7—4,2% laktoza, 0,3—0,6% mineral moddalar bor. Sut zdlarida bevosita isteʼmol qilishga moʻljallangan, yogʻliligi 10%, 20% va 35% boʻlgan Q. ishlab chiqariladi. 10% li Q. 78—80° da, 20% va 35% lisi 85—87° da (15—30 sek. davomida) pasterlanadi, soʻngra darhol maxsus sovitish vannalarida 4—6° ga qadar sovitiladi, shisha idishlar yoki qogʻoz paketlarga quyiladi. Oddiy Q.dan tashqari quyultirilgan va quruq Q.lar ham ishlab chiqariladi. Q.ning oʻzi isteʼmol qilinadi, ichimlik va taomlarga qoʻshiladi. Q.ning asosiy qismi sanoatda sariyogʻ, smetana olish uchun qayta ishlanadi, muzqaymoq tayyorlanadi.

 Yana qarang 

 Sut 
 Sut sanoati
 Tvorog

Turkum:Sut mahsulotlari
Qaynash

Bug`— suyuqlikning butun hajm boʻyicha shiddat bilan bugʻga aylanish jarayoni. Suyuqlikda hamisha erigan gazlar mavjud boʻlib, ular idishning tubi va devorlarida hamda suyuqlik ichida muallaq siljib yurgan chang zarralarida mayda mayda pufakchalarni hosil qiladi. Temperatura koʻtarila borgan sari pufakchalardagi toʻyingan bugʻ miqdori va bosimi orta boradi. Itarib chiquvchi kuch taʼsirida pufakchalar yuqoriga qalqib chiqadi. Agar suyuqlikning yuqorigi qatlamlari temperaturasi pastroq boʻlsa, koʻtarilayotgan pufakchalardagdi va shunchalik tez puchqayib qoladi. Pufakchalarning devorlari bir-biriga urilib oʻziga xos shovqin chiqaradi. Pufakchalar ichidagi toʻyingan bugʻ bosimi suyuqlikdagi bosimga tenglashgach, pufakchalar puchqaymasdan koʻtarila boshlaydi, shovqin ham toʻxtaydi va qaynash boshlanadi. Barqaror qaynash jarayonida suyuqlikning temperaturasi oʻzgarmaydi. Suyuqlikka berilayotgan butun energiya (issiklik energiyasi) suyuqlikni bugʻga aylantirishga sarf boʻladi. Oʻzgarmas bosim ostidagi suyuqlikning qaynash. jarayoni yuz beradigan temperatura qaynash temperaturasi (G) deb ataladi. Qaynash temperaturasi toʻyingan bugʻ temperaturasi (toʻyinish temperaturasi) ga teng boʻladi. Har xil moddalar turli temperaturada qaynaydi.
Qayragʻoch

thumb

Qayragʻoch — qayragʻochdoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxtlar turkumi, manzarali oʻsimlik. Asosan, Oʻrta Osiyo va Ozarbayjonda oʻsadi. 80120 (400–500) yil yashaydi. Qayragʻoch yorugsevar, qurgʻoqchilikka chidamli, sovuqqa chidamsiz. Togʻlarning 1500 m gacha baland yerlarida ham uchraydi. Oʻzbekistonda Qayragʻochning poʻkak Qayragʻoch, pakana Qayragʻoch, maydabarg Qayragʻoch, silliq Qayragʻoch, bujun Qayragʻoch, dala Qayragʻochi, ayniqsa, sada Qayragʻoch va asl Qayragʻoch (gujum) yoki androsov Qayragʻoch keng tarqalgan. Bu Qayragʻochning boʻyi 10–15 m, shoxshabbasi qalin, sharsimon, barglari ketmaket joylashgan, tuxumsimon. Martapr. oylarida gullab urugʻlaydi. Gullari ikki jinsli. Urugʻi yongʻoqcha (danakcha). Quyuq soya berishi va chiroyli koʻrinishi tufayli Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoda, Zakavkazyeda hovli, bogʻlarda, xiyobonlarda oʻstiriladi. Qayragʻochning hamma oʻrmonlar, parklar, ihota daraxtzorlari barpo etish uchun ekiladi. Yogʻochi duradgorlikda turli buyumlar yasashda, asbobsozlik, uskunasozlik va mashinasozlikda ishlatiladi. Urugʻi va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi.

 

Turkum:Qayragʻochdoshlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Qayroq

Qayroq — Oʻrta Osiyo xalqlari oʻrtasida tarqalagan jismi sadolanuvchi (idiofon) urma cholgʻu asbobi.

 Tuzilishi va ijro etilishi 
Qayroq zarbli cholgʻular guruhiga kiradi. Uning tuzilishi yapaloq, tekis qilib silliqlangan ikki juft yupqa choʻzinchoq qoratoshdan iborat boʻlib, turli ritmik-usullarni ijro etish va raqs kuylarida asar koloritini boyitish maqsadida qoʻllanadi. Xorazmda qayroqlarning bir jufti temirdan va bir jufti esa toshqayroqdan iborat boʻladi.

Ijrochi har bir qoʻliga bir juftdan qayroq olib, ularni bir-biriga urib, silkitib yoki titratib ijro qiladi. Koʻp hollarda u raqqosa, dorboz, yogʻochoyoq oʻyinchilar tomonidan ijro etilib, raqs harakatlariga mos turli usullar (koʻp hollarda „rez“) hosil qilinadi.

 Qayroq raqslari 
Qayroq oʻyin — qayroqlarni titratib ritm (usul) chiqarish orqali bajariladigan raqs turi. Raqqos ularni bir-biriga urilishidan chiqqan ritmik tovushni oʻz raqsiga joʻr qiladi. Qayroq oʻyinini raqsga tushuvchi bajaradi va shu ritm oʻynaydi. Bundan tashqari Buxoroda „Qayroqbozi“, Xorazmda „Orazibon“ va „Norim-Norim“ kabi qayroq joʻrligida ijro etiladigan raqslar mashhur.

 Oʻxshash cholgʻular 
thumb
Qayroqqa oʻxshah cholgʻulardan Ispaniya, Italiya, Lotin Amerika xalqlarida keng tarqalgan va simfonik orkestr hamda baʼzi ansambllar tarkibiga kiradigan kastanetlar mavjud. U kichik qoshiqsimon, yapaloq boʻlib, qattiq yogʻoch yoki plastmassadan yasaladi.

 

 Oʻzbek mumtoz musiqasi saytida qayroq haqida

 

Turkum:Musiqa asboblari
Turkum:Oʻzbek cholgʻu asboblari
Turkum:Urma asboblar
Qayroq oʻyin

"QAYROQ OʻYIN" — oʻzbek raqsi dan, Xorazm xonligi va Buxoro amirligi hududida, asosan, shaharlarda yashovchi professional raqqos va raqqosalar tomonidan juft qayroqlar yordamida ijro etib kelingan raqslar turkumi. "Q.oʻ." zardushtiylik bilan bogʻliq holda qadim zamonlarda paydo boʻlib, asrlar davomida mazmunan va shaklan oʻzgarib, bizning davrimizgacha yetib kelgan. Dastlabki davrlarda oʻyinchilar qayroq bilan usul berib oʻynash orqali Arximan va uning lashkarlari insujinslarni haydaganlar va shundan zavklanib raqsga tushganlar. Borabora bunday raqslar diniy eʼtiqod qobigʻidan chiqib, dunyoviy sanʼat, tomosha shaklini egallab, malakali raqs ustalari repertuarlaridan oʻrin egallagan. Hozir ham Xorazm vohasida, Buxoro va Samarqandda bunday raqslar yashab kelmoqda. "Q.oʻ."da qayroq orqali ular bir-biriga urib va dirillatib (rez berib), kuyga mos usul beradi. Usullarning xilmaxilligi oʻyinchining mahoratiga bogʻliq. Usullarga mos raqs harakatlari ishlatiladi va ular oʻzgarib boradi. "Q.oʻ." yakka raqqos yoki koʻpchilik tomonidan ijro etilishi mumkin. Ansamblda qayroqlar bilan usul berishda joʻrovozlik talab qilinadi. Xorazmda juft qayroqning bittasi koʻpincha temir boʻlgani uchun usul yorqin chiqadi. "Q.oʻ." xalq sirkining yogʻochoyoq oʻyinlarida, dorbozlarning chiqishlarida ham ishlatiladi. Fargʻona vodiysida qayroqlar oʻrnida likopchalar, Surxondaryo va Qashqadaryo vohalarida qoshiqlar, tayoqlar bilan raqsga tushiladi. "Lazgi", "Bahor", "Shodlik", "Zarafshon" ansambllarida "Q.oʻ." asosida zamonaviy raqslar yaratilgan. Navroʻz va Mustaqillik bayramlari teatrlashgan tomoshalarida Buxoro sozandalari va Xorazm raqs ustalarining dasda "Q.oʻ." muhim oʻrin egallab kelmoqda.

Muhsin Qodirov.
Guliston (shahar)

Guliston (1957 Qayroqum, 1957-1962 – Xo'jent, 1962-2015 Qayroqqum, ) — Tojikiston Respublikasi Sugʻd viloyatidagi shahar (1963-yildan)Кайраккум. Qayroqqum suv ombori sohilida, Xoʻjand temir yoʻl stansiyasidan 8 km masofada joylashgan. Aholisi 42,3 ming kishidan ziyod (2013-yillar oʻrtalari).

 Sanoati 
Qayroqqum GES, gilam toʻqish, un tortish, uysozlik kombinatlari, qurilish tashkilotlari, temir-beton konstruksiyalari zavodi, baliqchilik xoʻjaligi, dam olish uyi, turistik baza faoliyat koʻrsatadi.

 Aholisi 
Qayroqqum aholisi 2013-yil 1-yanvarda 42,300 kishini tashkil qildi. Shahar tarkibiga kiruvchi manzilgohlar:
 Adrasman — 14 200 kishi.
 Zarnisor — 2 100 kishi.
 Kansay — 5 200 kishi.
 Naugarzan — 500 kishi.
 Sirdaryo — 2 200 kishi.
 Chorux-Dayron — 3 400 kishi.
Shunigdek, Qayroqqum markazida 14 700 kishi istiqomat qilishadi.

 

 

Turkum:Tojikiston shaharlari
Qayroqqum madaniyati

Qayroqqum madaniyati — jez davri arxeologik madaniyati (miloddan avvalgi 2-ming yillikning 2-yarmi — miloddan avvalgi 6—3-asrlar). Fargʻona va Zarafshon vodiylari hamda Toshkent vohasida tarqalgan. Xoʻjand (Tojikiston) yaqinidagi Qayroqqum mavzei nomidan olingan. Boʻlajak Qayroqqum suv ombori oʻrnida A.P. Okladnikov, B.A. Litvinskiy, V.A.Ranovlar tomonidan Qayroqqum madaniyatiga oid manzilgohlar topilgan (1954). Qayroqqum madaniyati yodgorliklari Andronovo madaniyati va Tozabogʻyop madaniyati yodgorliklari bilan oʻxshash boʻlib, Fargʻonadagi Chust madaniyati va jan.dagi dehqonchilik madaniyatlari bilan mustahkam aloqada boʻlgan. Qayroqqumdan turar joy qoldiqchari, tosh oʻchoklar, jez va misdan yasalgan roʻzgʻor buyumlari va jangovar qurollar, sopol idishlar, bolta, pichoq, tesha, oʻqyoylar, paykonlar, qarmoqlar koʻplab topilgan. Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Konchilik va metall eritish rivojlangan. Sopol idishlar qoʻlda yasalib, dagʻal ishlov berilgan.

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Qayravon

Qayravon ( al-Qayrawān; ) — Tunisning sharqiy qismidagi shahar, Qayravon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 110,3 ming kishi (1998). Mamlakatning muhim tarixiy, diniy, savdohunarmandchilik va turizm markazi. Transport yoʻllari chorrahasi. Sellyulozaqogʻoz zavodi, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Gʻalla, jun bilan savdo qilinadi. Q. — badiiy hunarmandchilik markazi. Metall, teridan turli buyumlar yasaladi, gilam toʻqiladi.

Shaharga 670 yilda asos solingan. 7-asr oxirlarida Magʻribdagi Umaviylar noiblarining qarorgohi boʻlgan. 800— 909 yillarda Agʻlabiylar davlati poytaxti, oʻsha davrda shahar ayniqsa rivoj topgan. Fotimiylar tomonidan poytaxt Mahdiya shahriga koʻchirilgach, Q.ning mavqei pasayib bordi. Shahar Tunisda islom dinini yoyish markazi boʻlib qoldi. 1057 yilda shahar badaviylar tomonidan vayron qilindi. 13-asrda barbarlarning Xafsiylar sulolasi tomonidan tiklangan. Q.ni 1881 yilda fransuz qoʻshinlari bosib olgan. 1956 yildan mustaqil Tunis davlati tarkibida.

Madina qismi ichki hovli va yassi tomli anʼanaviy uylardan iborat. Shahar shinakli qalʼa devori bilan oʻralgan (761, 11-asr oxiri, 13-asr, 18-asr boshlari). Ustunlari koʻp katta xona, ravoklar bilan oʻralgan hovli va minorasi boʻlgan Sidi Oqba masjidi (Katta masjid, 670 yilda asos solingan.

9-asrda qayta qurilgan), "Uch eshikli masjid", islom sanʼati muzeyi bor. Shuningdek, ispanmagʻrib, turk sanʼati anʼanasida qurilgan meʼmoriy obidalar ham saqlangan. Madinadan jan.da zamonaviy jamoat va maʼmuriy binolar qurilgan. Q. atrofida hokimlar qarorgohlari — shaharlar xarobalari: Qasr alQadim, Sabr alMansuriya va hokazo saqlangan. Q. — Magʻrib musulmonlarining ziyoratgohi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Tunis shaharlari
Turkum:Muqaddas shaharlar
Qayseri

Qayseri — Turkiyadagi shahar, Anadolu yassitogʻligining markaziy qismida joylashgan. Qayseri viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 524,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Yirik ip-gazlama, samolyotsozlik, kimyo zavodlari mavjud. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoatlari rivojlangan. Qoʻrgʻoshinrux zavodi ishlab turibdi. Qayseri gilam toʻqishning qadimiy markazlaridan. Arxeologiya muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—16-asrlarga oid juda koʻp masjid, madrasa, maqbaralar saqlangan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Turkiya shaharlari
Qaytar jarayonlar

Qaytar jarayonlar (fizikada) — avval bir yoʻnalishda, soʻngra teskari yoʻnalishda sodir boʻlib, sistema oʻzining boshlangʻich holatiga qaytib kelganida tashqi muhitda hech qanday oʻzgarish yuzaga kelmaydigan fizik jarayonlar. Ideal (ishqalanishsiz va noelastik urilishsiz) sharoitda sodir boʻladigan hamma sof mexanik jarayonlar qaytuvchan boʻladi. Mutlaqo ishqalanishsiz hamda mutlaq elastik tarzda roʻy beradigan urilishlarsiz sharoitda energiyaning maʼlum qismi issiqlik energiyasiga aylanadi.

Cheksiz sekinlik bilan oʻtadigan issiklik harakatiga bogʻliq boʻlgan jarayon ketmaket muvozanatli holatlarning uzluksiz qatoridan iborat va qaytuvchan boʻladi. Real sharoitlarda esa har qanday jarayon chekli tezlikda yuz beradi va energiyaning sochilishi tufayli susayib borish bilan kechadi. Qaytar jarayonlar nazariyasi statistik fizikada oʻrganiladi.

 

Turkum:Fizika
Qaychi

thumb|Qaychining odatiy koʻrinishi

Qaychi — turli materiallarni kesish (qirqish) uchun ishlatiladigan asbob. Dastlabki qaychi bir-biriga egiluvchan yoysimon metall plastina bilan biriktirilgan ikki pichokdan iborat boʻlgan, hozirgi qaychilarga oʻxshash (sharnirli biriktirilgan 2 pichoqdan iborat) qaychi miloddan avvalgi 8-asrda Yaqin Sharqda yaratilgan va asta-sekin takomillashtirib borilgan. Hunarmandchilik (kosibchilik, tikuvchilik, tunukasozlik, bogʻdorchilik va boshqalar kasblar) rivojlangan sari qaychining turi ham koʻpaya borgan (chevarlar qaychisi, tok qaychi, tunuka qaychi va boshqalar). Sanoat rivojlana boshlagach (18-asr 60-yillaridan boshlab), mexanik qaychilar paydo boʻddi. Keyinchalik (19-asr 30—40 yillari) elektr qaychilar yaratildi. Hozir qaychining dastaki, mexanik va elektr mavjud.

Dastaki qaychi bilan mato, qogʻoz va boshqalar materiallar kesiladi. Uning roʻzgʻorda, chilangarlikda (1rasm), tunuka qirqishda, tikuvchilikda, tibbiyotda va boshqalar maqsadlarda ishlatiladigan xillari bor. Mexanik qaychi turli materiallarni qirqish uchun moʻljallangan qaychili qurilmalar, disksimon hamda toʻgʻri pichoqlari boʻlgan muqim (statsionar) va koʻchma qurilmalardan iborat. Bularga stul va richagli qurilmalar kiradi (2rasm). Stul qurilma dastaki qaychidan yuqori dastasining uzunligi (400–800 mm), pastki dastasi toʻgʻri burchak ostida egilib, uchi oʻtkirligi bilan farq qiladi. Ular bilan 2–3 mm gacha qalinlikdagi metallar kesiladi. Richagli qurilma ikkita choʻyan stoyak va stoldan iborat. Stolga yon tomonidan qoʻzgʻalmas pichoq biriktirilgan, richagga ustki pichoq mahkamlangan. Kesiladigan list planka bilan richagga qisiladi. Richagli qurilma bilan 2–3 mm gacha qalinlikda va 1050 mm uzunlikdagi metall listlar kesiladi.

List va polosa materiallar, trubalar, shakldor prokat profilli trubalar va boshqalar materiallar kuchliroq elektr qaychilar bilan kesiladi. Bular ish organlarining tuzilishiga qarab, gilotin (parallel), alligator (richagli), diskli va boshqalarga boʻlinadi. Ular yordamida 60 mm gacha qalinlikdagi poʻlat listlarni, 170 mm gacha diametrli doira prokatlarni kesish mumkin.

 

Turkum:Asboblar