Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Akustik rezonator

Akustik rezonator (Gelmgols rezonatori) — kichik tirqish yoki naycha orqali tashqi muhit bilan tutashgan idish. Past takroriylikli (chastotali) tebranishlarni oʻz oʻlchamlaridan ancha katta masofaga tarqatadi. Gelmgols va Reley nazariyalariga koʻra, Akustik rezonatorni bitta erkinlik darajali tebranish tizimi deb qarash mumkin. Masalani soddalashtirib qaraganda barcha kinetik energiya rezonator boʻgʻzida harakatlanuvchi havo qatlamida toʻplangan, potensial energiya esa idish ichidagi havoning elastik deformatsiyasiga bogʻliq deyish mumkin. Bu holda akustik rezonator ning xususiy takroriyligi idish va idish boʻgʻzining shakliga bogʻliq boʻlmaydi. Agar akustik rezonator Gʻ takroriyligi boʻlgan garmonik tovush maydoniga joylashtirilsa, shu Gʻ takroriylik Akustik rezonatorning xususiy takroriyligi f0 ga teng boʻlganda Akustik rezonatordagi majburiy tebranishlar amplitudasi tovush maydoni amplitudasidan bir necha marta ortib ketadi. Xususiy takroriylik maʼlum boʻlsa, tashqi tovush takroriyligini topish mumkin. Akustik rezonator ning bu xususiyati tovush maydonini uning takroriyliklariga karab tahlil qilishga imkon beradi. Rezonans boʻlganida Akustik rezonator boʻgʻzi yoki naychasida havo zarralari katta tezlik bilan tebranadi va ishqalanish mavjud boʻlganida takroriylikli tovush jadal yutiladi. Akustik rezonatorning bu xossasidan meʼmoriy akustikada foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustik rele

Akustik rele – tovush tebranishlari takroriyligi (chastotasi) oʻzgarishlarini, akustik bosim yoki materiallarning koʻrsatkichlari (yutish va qaytarish koeffitsiyentlari) oʻzgarishini sezadigan qurilma. Mexanik va elektr taʼsir usullariga asoslangan xillari bor. Meʼmorlik akustikasi, qurilish akustikasi va boshqa sohalarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustik filtr

Akustik filtr — maʼlum takroriylik (chastota)li tovushni ajratib oʻtkazadigan yoki yutib qoladigan akustik qurilma. Eng oddiy Akustik filtr — akustik rezonator. Akustik filtr nazariyasi elektr filtr nazariyasi asosida ishlab chiqilgan. Boshlangʻich takroriylikdan maʼlum takroriylikkacha boʻlgan barcha tovush tulqinlarini oʻtkazadigan Akustik filtr past ta-kroriylikli, maʼlum takroriylikdan yuqori tovush toʻlqinlarini oʻtkazadigan Akustik filtr yuksak takroriylikli va past takroriylik bilan yuksak takroriylik orasidagi tovush toʻlqinlarini oʻtkazadigani polosali Akustik filtr deyilib, u past va yuqori takroriylikli akustik filtrlardan iborat boʻlishi mumkin. Akustik filtr shovqinlarni kamaytirish maqsadida texnikada, meʼmorchilik va qurilishda keng tatbiq qilinadi (masalan, avtomobil soʻndirgichlari)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustik shovqin

Akustik shovqin — garmonik boʻlmagan tovush toʻlqinlari. Turmushda Akustik shovqin nutq va musiqani toʻgʻri eshi-tishga xalaqit beruvchi turli tovushlar shaklida uchraydi. Akustik shovqin kuyidagi turlarga ajraladi: 1) qattiq jismlar teb-ranishi natijasida vujudga keladigan mexanik shovqin; 2) harakatlanayotgan gaz, bugʻ yoki suyukliklarda uyurma oqimlar qatlamining turli tezlik bilan harakatlanishi tufayli hosil boʻladigan a er o yoki gidrodinamik shovqin; 3) gazlarning yonishi natijasida yuz beradigan uyurma oqim va zichlik oʻzgarishlaridan hamda portlash yoki razryad paytida qisqa vaqtda bosimning ortishi tufay-li vujudga keladigan termik shovqin; 4) suyuqlikdagi pufakchalarning yorilishi natijasida hosil boʻladigan ka-vitasion shovqin. Tutash spektrli shov-qin „oq shovqin“ deyiladi. Akustik shovqinni nazariy oʻrganishda ehtimollik naza-riyasiga asoslangan statistik fizika qonunlaridan foydalaniladi. Akustik shovqinni oʻrganishdan asosiy maqsad uning manba-281larini aniqlab, odam organizmiga hamda baʼzi bir tizimlarga koʻrsatadigan sal-biy taʼsirini kamaytirishdan iborat. Akustik shovqin xossalari turli analizatorlar yordamida aniqlanadi. A.shahrining eshitish aʼzolariga taʼsiri uning jadalligi va takroriyligiga bogʻliq. Uzoq vaqt taʼsir etuvchi Akustik shovqin kishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi, charchashni kuchaytirib, ish qobiliyatini pasaytiradi. Jadalligi 80-90 db va tarkibida past takroriylikli tovushlardan tashqari ultrato-vush takroriylikli tovushlar boʻlgan Akustik shovqin taʼsirida kishining asabi buzilishi natijasida oshqozon va ichak yarasi, gipertoniya va boshqa kasalliklar kelib chiqishi mumkin. Odatda, sanoat korxonalari va qurilish muassasalarida Akustik shovqinni kamaytirish choralari koʻriladi. Baʼzan, Akustik shovqindan xabarchi (signal) sifatida foydalaniladi. Mas, suv osti kemasining yaqinlashuvini undan tarqaladigan Akustik shovqindan sezish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustik oʻlchashlar

Akustik oʻlchashlar — tovush tebranishlari toʻlqinlarini hamda akustik oʻzgartirgichlar, uskunalar, materiallar, konstruksiya va imoratlarning akustik xususiyatlari kattaligini aniqlash vositalari. Odam, hayvon, hasharot, parrandaning tovush chiqarishi va eshitish xususiyatlarini miqdoriy baholash ham Akustik oʻlchashlarga kiradi. Akustik oʻlchashlarda tovush tezligi, yutilishi, qaytishi, bosimi va tovush ining baʼzi bir koʻrsatkichlari ham oʻlchanadi. Akustik oʻlchashlar texnikasida elektron usullar keng qoʻllanadi. Bu usullar qoʻllanganda tebranish buzilmay elektr toki yoki kuchlanishga aylantiriladi. Elektr akustik apparatlar, telefon, mikrofon va radiokarnaylarning koʻrsatkichlarini oʻlchash ham Akustik oʻlchashlar. jumlasiga kiradi. Qurilish va meʼmorchilik akustikasida zal va turli binolarning tovush tarqatish xususiyatlari oʻlchanadi. Akustik oʻlchashlarda ishlatiladigan asboblar: mikrofon, gidrofon, termofon, shovqin oʻlchagich, soʻndirish boʻlmasi, reverberatsiya boʻlmasi, audiometrlarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustik qarshilik

Akustik qarshilik, akustik impedans akustik tizimlar tebranishlarini oʻrganish maqsadida kiritiluvchi kompleks qarshilik. Akustik qarshilik tovush bosimining zarra (qaytaruvchi sirtga tik yoʻnalishda harakatlanayotgan zarra) tezligiga nisbati bilan aniqlanadi. Bu fizik kattalik elektrotexnikada uchraydigan impedans (toʻla qarshilik) tushunchasi kabi aktiv Ra va reaktiv Xp Akustik qarshilik umumiy yigindisidan iborat. Tizimdagi ishkalanishlar va atrofga nurlanadigan akustik energiya tufayli aktiv akustik karshilik, inersiya kuchlari (massalar) yoki elastik kuchlar reaksiyasi taʼsirida reaktiv akustik qarshilik hosil boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustika materiallari

Akustika materiallari — tovush yutuvchi va qaytaruvchi materi-allar. Akustika materiallarining tovush yutuvchanligi ulardagi gʻovaklarning yirik-maydali-giga va tutash-tutashmasligiga bogʻliq. Gʻovak betonlar, koʻp qatlamli gips tax-talar, akustik suvoq (gʻovak toʻldirgich va bogʻlovchi asosida tayyorlangan qorishma), mineral paxta va undan ishlangan na-mat, yogʻoch qipigʻidan va asbest-kartondan tayyorlangan taxtalar, qamish va somon taxtalar Akustika materiallari hisoblanadi. Bu mate-riallar sukunat talab etiladigan xona devorlariga va sanoat uskunalari tagiga qoʻyishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustooptika

Akustooptika – akustikaning fizika bilan texnika orasidagi sohasi; elektromagnitik toʻlqinlarning tovush toʻlqinlari bilan oʻzaro taʼsiri oʻrganiladi hamda bu hodisalarning texnikada qoʻllanish asoslari ishlab chiqiladi. Yorugʻlikning tovush bilan oʻzaro taʼsiridan optikada, optoelektronikada, lazer texnikasida kogerent yorugʻlik nurlanishini boshqarishda foydalaniladi. Akustooptik qurilmalar yorugʻlik signalining amplitudasini, takroriy-ligi (chastotasi)ni, qutblanishini spek-tral tarkibini hamda yorugʻlik nurining tarqalish yoʻnalishini bosh-qarishga im-kon beradi. Akustooptik effektlarning muhim amaliy qoʻlanish sohasi OʻYUT (oʻta yuqori tovushlar) – signallarga chin vaqt koʻlamida ishlov berish tizimlaridir. Tovush toʻlqini vujudga keltirgan mexanik qayishishlar taʼsirida muhit optik xossalarining fazoviy modulyatsiyasi yuzaga kelib, uni fotoqayishish ef-fekti deyiladi. Bunda muhitning optik xossalari tovush toʻlqini takroriyligida oʻzgaradi. Akustooptik oʻzaro taʼsir effektlari fizika tadqiqotlarida ham-283da texnikada qoʻllanadi. UT (ultra tovushlar)dagi yorugʻlik difraksiyasi UT – maydonlarning mahalliy harakteristikalarini aniqpash imkonini beradi. Optik nurlanishning past jadalli-gida akustooptik oʻzaro taʼsirlar faqat optik refraksiya va difraksiya effektlariga olib keladi. Nurlanish jadal-ligi ortishi bilan muhitga nurlanishning nochiziqli taʼsirlari koʻproq rol oʻynay boshlaydi. Tovushning optoakustik generatsiyasi asosida fotoakustik spektroskopiya usuli yaratilgan. UT larda yorugʻlikning difraksiyasi va refraksiyasi ef-fektlari asosida yorugʻlikning barcha koʻrsatkichlarini boshqarish imkonini beruvchi faol optik elementlar yaratilgan. Ad.: Fizicheskaya akustika (ing. tilidan tar-jima), 7- jild, M., 1974; Rebrin Yu. K., Upravleniye opticheskimi lucha-mi v prostranstve, M., 1977; Magdich L. N., Molchanov V. Ya., Akustoopticheskiye ustroytsva i ix primeneniye, M., 1978OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Fizika
Akustoelektronika

Akustoelektronika — aku-stikaning qattiq jism akustikasi, yarim-oʻtkazgichlar fizikasi va radio-elektronika chegarasidagi qismi. A. radiosignallarni oʻzgartirish va ularga ishlov berish uchun UT (ultratovush) qurilmalarini yaratish prinsiplarini tadqiq qilish bilan shugʻullanadi. OʻYUT (oʻta yuqori takroriylik)li signalni toʻlqin uzunligi 105-marta kichik boʻlgan tovush signaliga aylantirish unga ish-lov berishni ancha yengillashtiradi. Signallar ustida amallarni bajarish uchun UTning oʻtkazuvchanlik elektronlari, elektromagnitik maydonlar, op-tik nurlanishlar, shuningdek, akustik toʻlqinlarning nochiziqli oʻzaro taʼsirlaridan foydalaniladi. Akustoelektron qurilmalar sig-nallar ustida quyidagi amallarni ba-jarish imkonini beradi: vaqt mobaynidagi oʻzgartirishlar (signallarni tutib turish, ularning davomiyligini oʻzgartirish), takroriylik (chasto-ta) boʻyicha va fazaviy oʻzgartirishlar (fazalarni siljitish, takroriylik va spektrni oʻzgartirish), amplitudani oʻzgartirish (kuchaytirish, modulyatsiya-lash), shuningdek, murakkabroq funksional oʻzgarishlarni amalga oshirish (integrallash, kodlash va kodsizlash, yigʻuv funksiyalarini hosil qilish, sig-nallarni korrelyatsiyalash va boshqalar). Bunday muolajalarni, koʻpincha, radiolokatsiyada, uzoq aloqa texnikasida, avtomatik boshqaruv tizimlarida, hisoblagich va boshqa radioelektron qurilmalarda bajarish lozim. Koʻpchilik hollarda radioelek-tron usullar ushbu amallarni ancha sodda va tejamli yoʻllar bilan amalga oshirish imkonini beradi. Ishlash zaminida yotuvchi fizik prinsiplar va vazifalariga koʻra, akustoelektron qurilmalar signallar chiziqli oʻzgartiriladigan (tutib qolish liniyalari, filtrlar va boshqalar) suct chiziqli qurilmalarga, faol chiziqli qurilmalarga (signal kuchaytirgichlari va generatorlari) hamda signalning generatsiyasi, modulyatsiyasi, oʻzaro koʻpaytirilishi va boshqa oʻzgarishlari sodir boʻladigan nochiziqli qurilmalarga boʻlinadi. Ad.: Gulyayev Yu. V., Akustoelektronnie ustroystva dlya sistem svyazi i ob-rabotki informatsii, v kn.: Problemi sovremennoy radiotexniki i elektroniki, M., 1980; Xayasaka Tetsuo, Elektro-akustika, pers yapon. I. I. Ivanchika, M., 1982; Pavlovskaya V. I. i dr., Akustika i elektroakusticheskaya apparatura, M., 1986OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akusherlik

Akusherlik — klinik tibbiyotning bir sohasi. Homiladorlik, tugʻruq vaqtida va tugʻruqdan keyin (chilla davrida) ayol organizmida sodir boʻladigan fiziologik va patologik jarayonlarni oʻrganadi. Asosiy vazifasi: tugʻruqqa yordam berish, homiladorlik kasalliklari (masalan, toksikozlar)da tugʻruq, tugʻruqdan keyin (tugʻruq vaqtidagi shikastlar, qon ketishi va boshqalar) yuzaga kelishi mumkin boʻlgan asoratlarning oldini olish, asoratlar paydo boʻlganda esa ayolga, homila va yangi tugʻilgan chaqaloqqa tibbiy yordam koʻrsatishning eng maqbul usullarini ishlab chiqishdan iborat. Bu vazifani kasalxonalar, tugʻruqxonalar yoki qishloq vrachlik punktlarida akusher-vrach yoki akusherka bajaradi. A.- tibbiyotning qadimgi sohalaridan biri. Tibbiyotga oid qad. kitoblarda (masalan, „Ayurveda“) tugʻruqqa yordam berishning ayrim usullari keltirilgan. Abu Ali Ibn Sino oʻzining „Tib qonunlari“ asarida xotin-qizlar gigiyenasi va kasalliklariga, jumladan Akusherlikka alohida bob ajratgan. Ilmiy akusherlik 17-18-asrlardan boshlab anatomiya, embriologiya, fiziologiya va klinik tibbiyot sohasidagi yutuqlar bilan bogʻliq holda rivojlanmoqda. A. bilan ginekologiya bir butun fandir. 19-asrda efir va xloroformdan ogʻriqsizlantirish maqsadida foydalanish, infeksiyaning tarqalish yoʻllari va unga karshi kurash usullarining kashf etilishi A.ning taraqqiy etishiga turtki boʻldi. A.da jarroxlik usullari keng qoʻllanila boshlandi. 20-asrda kimyo, fiziologiya, bakteriologiya va boshqa nazariy fanlar yutuqlarining A.da joriy etilishi A.ning bir qancha masalalarini, masalan, homiladorlik fiziologiyasi va diyetetikasi, tugʻruqni ogʻriqsizlantirish, homiladorlarda ke-chadigan ayrim kasalliklar, toksikozlar, anemiya va boshqalarni chuqurroq anglash imkonini berdi. Oʻzbekiston Respublikasi da akusherlik ijtimoiy masala darajasiga koʻtarilib, ona va bolalikni muhofaza qiladigan juda koʻp muassa-salar ishlab turibdi. Akusherlik oliy va oʻrta tibbiyot oʻquv yurtlarida fan sifatida oʻqitiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akseleratsiya

Akseleratsiya (lotincha, accelaratio — tezlashish) (biologiyada) — embrion (pusht) rivojlanishining maʼlum bosqichlarida uning ayrim aʼzolari shakllanishining tezlashuvi. Bolalar va oʻsmirlar oʻsishi hamda jismoniy rivojlanishining tezlashishi. Hozirgi bolalar va oʻsmirlar har bir yoshda ancha oldingi yillardagi tengqurlariga nisbatan boʻychan boʻlib, vazni ogʻirroqdir. Bolalar katta boʻlgan sari, bu farq shunchalik seziladi. Ularning sut tishlari oldin boʻrtadi, doimiy tishlar bilan tezroq almashinadi, skeletining suyaklanishi ham oldinroq yuz beradi. Ogʻir mehnatning kamayishi, umumiy hayot tarzi, maishiygigiyenik shart-sharoitlarning yaxshilanishi, shuningdek yaqin qarindoshlar oʻrtasidagi nikohga yoʻl qoʻymaslik va boshqa akseleratsiyaga olib kelishi mumkin. Akseleratsiya faqat bolalar gavda oʻlchamlarining jadal kattalanishida emas, balki ularning dunyoqarashi hamda fikrlashlari ilgarilab ketishi, shuningdek erta balogʻatga yetishida ham namoyon boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksent

Aksent (lotincha, accentus urgʻu): 1) urgʻu; 2) urgʻu belgisi; 3) begona, chet tilida gapirayotgan odamning talaffuzi. Asosan, ularni kuchaytirish (dinamik aksent), baʼzan uzayishi agogik aksent orqali namoyon boʻladi.

Boʻgʻinlarga boʻlinishi: ak-sent

AKTsYeNT soʻzining kirillcha yozilishi.

AKSENT soʻzining maʼnosi va izohi bilan Izoh.uz saytida tanishsangiz boʻladi.

AKSENT soʻzida unli harflarning soni 2 ta va ular qizil rang bilan belgilangan.

Ular quyidagilar: A, E

AKSENT soʻzida undosh harflarning soni 4 ta.

Ular quyidagilar: K, S, N, T

AKSENT soʻzidagi barcha harflarning va boʻgʻinlarning soni:

 unlilar: 2
 undoshlar: 4
 hamma harflar: 6
 boʻgʻinlarning soni: 2OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksept

Aksept (lotincha, acceptus — qabul qilingan) — 1) fuqarolik huquqida taklifda (ofertada) koʻrsatilgan shartlar-285da shartnoma tuzishga rozilik bildirish; xalqaro huquqda shartnoma shartlari bilan bogʻlanganlik toʻgʻrisida bir tomonlama ariza; 2) naqd pulsiz olib boriladigan hisob-kitobning asosiy shakli; tovarlar, xizmatlar, bajarilgan ishlar haqini taqdim etilgan toʻlov talabnomasiga muvofiq toʻlashga rozilik yoki toʻlashni kafolatlash. Mahsulot (xizmat) yetkazib beruvchi tomonidan toʻlov talabnomasi yozilib, toʻlov summasini xaridor hisob varagʻidan oʻz hisob varagʻiga oʻtkazish uchun bankka taqdim etiladi. Bankda toʻlov talabnomasini qondirish toʻlovchi Aksept (roziligi) bilan oʻtkaziladi. Belgilangan qoidaga koʻra toʻlovchi talabni Aksept qilishi yoki yozma ravishda rad etishi mumkin. Akseptni asossiz rad etgan toʻlovchi yetkazib beruvchi hisobiga jarima toʻlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Akseptor

Akseptor (lotincha, acceptor — qabul qiluvchi) — yarimoʻtkazgichlar valent zonasidagi elektronlarni „tutib oluvchi“ kirishma atom. U valent zonada hosil boʻluvchi va elektr oʻtkazuvchanlikda ishtirok etuvchi kovakka ekvivalentdir. Ge va Si kristallidagi V, Al, Ga atomlari — akseptorga misol boʻla oladi (k. Yarimoʻtkazgichlar). Asosan konpleks birikmalardaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akseptor aralashma

Akseptor aralashma — yarimoʻtkazgich kristali tarkibidagi atomlari akseptor boʻlgan begona kimyoviy element. Bor, alyuminiy, galliy, indiy elementlarining atomlari yarimoʻtkazgichlar — germaniy va kremniy kristallari tarkibida ishtirok qilganda Akseptor aralashma hosil boʻlib, yarimoʻtkazgichlarning xossalari oʻzgaradi. Akseptor aralashma ni belgilovchi muhim fizik kattaliklardan biri ularning ionlanish energiyasidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akseptsiz toʻlovlar

Akseptsiz toʻlovlar — bankka taqdim etilgan toʻlov talabnomasiga asosan amalga oshiriladigan toʻlovlar. Toʻlovchining roziligi talab etilmaydigan hollarda qoʻllanadi (hujjatlarda maxsus „akseptsiz“ deb qayd etiladi). Masalan, kommunal xizmatlar (gaz, suv, kanalizatsiya) toʻlovlari Akseptsiz toʻlovlar tartibida oʻtkaziladi. Shuningdek standartlarga mos kelmaydigan tovarlar uchun ortiqcha toʻlangan summani qaytarib olish talabnomasi, rejali toʻlovlar qatoridagi talabnomalar ham Akseptsiz toʻlovlarga kiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksessor minerallar

Aksessor minerallar (lotincha, accessorius — qoʻshimcha) — togʻ jinslarining tarkibida miqdor jihatdan oz uch-raydigan, lekin sifat jihatdan baʼzan muhim ahamiyatga ega boʻlgan minerallar. Dastlab tasodifiy qoʻshimcha minerallar deb (nomi ham shundan) hisoblangan. Keyinroq Aksessor minerallar togʻ-jinslarining qonuniy qismi ekanligi va uning asosida togʻ jinslarining oʻzaro oʻxshashligi va kelib chiqishini aniqlash mumkinligi ayon boʻldi. Aksessor minerallarga sirkon, apatit, rutil, anataz, ksenotim va boshqa kiradi. Aksessor minerallar assotsiatsiyalari biror petrografik provinsiyadagi har xil jinslarni oʻzaro taqqoslash hamda turli rayonlardagi choʻkindi jinslarning yoshini aniqlash va chaqiq jinslarning manbai va tarixini oʻrganish uchun qoʻllanadi. Soʻnggi vaqtlarda Aksessor minerallar assotsiatsiyalariga asoslanib, magmatik jinslarning fazalari ham aniqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksidensiya

Aksidensiya (lotincha, accidentia — tasodif) — biror narsaning tasodifiy, oʻzgaruvchan, muhim boʻlmagan, oʻtkinchi xossasi. Substansiyagya qarama-qarshi. Aksidensiya termini birinchi marta Aristotelning „Metafizika“ va „Fizika“ asarlarida ishlatilgan. Oʻrta asr sxolastikasida, XVII-XVIII asr falsafasida koʻp qoʻllangan va sharq falsafasida al-oraz deb ishlatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksiz

Aksiz ( — qirqib olmoq) — keng isteʼmol tovarlari, eng muhim xom ashyolarga, shuningdek xizmatlar uchun davlat tomonidan solinadigan qoʻshimcha soliq turi. Muayyan tovar (muhim isteʼmol tovarlari: qand, gugurt, tuz, tamaki, spirtli ichimliklar, shuningdek avtomobillar, muzlatkichlar, moʻyna mahsulotlari billur va hokazo)lar narxiga, koʻrsatilgan xizmat (kommunal, transport va boshqalar) haqiga qoʻshimcha ustama soliq sifatida qoʻshiladi va uni toʻlovchilar bevosita haridorlar hisoblanadi. Aksiz narx tarkibida muayyan qiymatda yoki narx miqdoridan maʼlum foiz hisobida koʻrinishlarida boʻladi. Aksiz davlat byudjetida daromadlarning muhim qismini tashkil etadi. Aksiz qadimgi Rimda kelib chiqgan. Hozirgi dunyo mamlakatlarida keng rivojlangan. Oʻzbekistonda 1996-yil 1-oktabrdan respublikaning oʻzida ishlab chiqarilgan va uning hududiga chetdan keltirilgan tamaki mahsulotlari hamda spirtli ichimliklarni sotishda maxsus Aksiz markalari joriy etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Soliq

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Aksiya kursi

Aksiya kursi — aksiyaning bozor narxi. Aksiya kursi aksiya keltiradigan dividend miqdoriga toʻgʻri mutanosib va bank foizi darajasiga teskari mutanosiblikda oʻzgaradi. Aksiya kursi aksiya nominalidan (aksiyada koʻrsatilgan summadan) yuqori yoki past boʻlib, bu talab va taklifga bogʻliq. Aksiya kursi ni emitent emas, bozor belgilaydi. Aksiya kursi tez oʻzgarib turadi. U quyidagicha belgilanadi: dividend, Vr — bank foizi. Aksiya narxining birjada belgilanishi birja kotirovkasi deyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksiyador

Aksiyador — aksiyaning egasi, undan naf koʻruvchi yuridik yoki jismoniy shaxs. Aksiyador aksiyadorlik jamiyatining aʼzosi, oʻz aksiyasini tasarruf eta oladi. Aksiyador ayrim fuqaro, firma, korxona, bank, turli investitsiya fondlari, davlat (hukumat) va jamoat tashkilotlari boʻlishi mumkin. Qoʻlidagi aksiya miqdori va turiga qarab aksiyadorlarning maqomi har xil boʻladi (ayrimlari faqat daromad olishi, ayrimlari korxona boshqaruvida ishtirok etishi mumkin). Aksiyador aksiya chiqargan korxonaning hamkorlikdagi egasi hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Moliya
Aksiyadorlar jamiyati

Aksiyadorlar jamiyati — daromad topish maqsadida hissadorlik tamoyiliga binoan uyushgan sherikchilik jamiyati. Aksiyadorlar jamiyati boshqa sherikchilik korxonasidan farqliroq, muomalaga nominal qiymati koʻrsatilgan aksiyalar chiqarish va uni sotish yoʻli bilan tarqatish bunday jamiyatning moliyaviy negizini tashkil etadi. Aksiya egalari dividend shaklida daromad oladilar. Aksiyadorlar jamiyatining ochiq va yopiq jamiyat shaklidagi koʻrinishlari bor:

 Yopiq aksiyadorlar jamiyati — aksiya egalari maʼlum guruh, masalan, taʼsischilarning oʻzi bilan cheklanadi. Aksiyalar faqat ularning oʻrtasida tarqatiladi.
 Ochiq aksiyadorlar jamiyati — jamiyat aksiyalari erkin sotiladi va sotib olinadi, aksiyadorlar soni cheklanmagan, xohlagan va aksiya olishga puli bor yuridik yoki jismoniy shaxs, shu jumladan, ajnabiy shaxslar uning aʼzosi boʻla oladi.

Aksiyadorlar jamiyati pulni bir yerga toʻplab biznesga qoʻyish uchun tuziladi. Uning tashkilotchilari taʼsischilar deb yuritiladi. Taʼsischi firmalar, banklar, davlat va ayrim fuqarolar boʻlishi mumkin. Aksiyadorlar jamiyatining afzalligi shundaki, u mayda pulni toʻplab yirik pulga aylantirish, yaʼni kapital boʻla oladigan pulga aylantirishdan, mayda puldorlarning pulini ham biznesga qoʻyishdan iborat. Aksiyadorlar jamiyatini boshqarishning oliy organi — aksiyadorlar majlisi, soʻngra — direktorlar kengashi va quyi boʻgʻini — boʻlinmalar boshqarmasidan iborat. Aksiyadorlar majlisi aksiyadorlar jamiyati yillik hisobotini, nizomdagi oʻzgarishlarni, daromadning taqsimlanishini, foyda-zarar hisob-kitobini, taftish natijalari, rahbarlarni saylash masalasini koʻrib chiqadi va tegishli qarorlar qabul qiladi. Dastlab aksiyadorlar jamiyati 17-asrda paydo boʻlgan, hozir keng tarqalib, ommaviy tus olgan. Oʻzbekistonda aksiyadorlar jamiyati bozor islohotlari davomida mol-mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonida paydo boʻldi, davlat korxonalarini aksiyadorlar jamiyati aylantirish mulkiy oʻzgarishlarning yoʻnalishlaridan biriga aylanadi. Islohotlarning birinchi bosqichida yopiq turdagi aksiyadorlar jamiyati tashkil topdi. Uning 2-bosqichida ochiq turdagi aksiyadorlar jamiyati shakllana boshladi. Oʻzbekistonda 1995-yilda 2255 ta, 1996-yilda 5500 ta aksiyadorlar jamiyati ishladi. Oʻzbekistonda aksiyadorlar jamiyati nodavlat sektoriga kiradi. Aksiyadorlar jamiyati mustaqil, lekin ular davlat belgilagan qonun-qoidalar asosida ish koʻradi. Ularning faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining „Aksiyador jamiyatlar va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida“ (1996.25.4) qonuniga binoan olib boriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksiyadorlik kapitali

Aksiyadorlik kapitali — aksiyadorlar jamiyatining kapitali, sherikchilik asosida tashkil topgan kor-porativ mulk hisoblanadi. Aksiyadorlik kapitali tarkibi Nizom (Ustav) kapitali, qoʻshimcha kapi-tal, rezerv fondidan va taqsimlanmagan foydadan iborat. Aksiyadorlik kapitali asosini Nizom kapitali tashkil etadi. Nizom kapita-li jamiyat tashkil etilgan chogʻda uning mol-mulkiga aksiyadorlar qoʻshgan ulush boʻlib, pulga chaqib hisoblanadi. Bu kapital maʼlum miqdordagi aksiyalardan iborat boʻlib, uning taʼsischilari orasida taqsimlanadi. Aksiyadorlik kapitali Nizom kapita-lidan tashqari qoʻshimcha aksiya chiqarib, jalb etilgan kapitaldan va kapitallashgan daromad hisobiga oʻsib boradi. Aksiyadorlik jamiyat beradigan dividend kapitallashganda Aksiyadorlik kapitali ga kelib qoʻshiladi. Aksiyadorlik kapitali pul shaklida chiqarilgan aksiyalar summasidan, moddiy shaklda jamiyat faoliyatini taʼminlovchi mol-mulkdan iborat boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksiyalarning nazorat paketi

Aksiyalarning nazorat paketi – aksiya egasiga aksiyadorlik jamiyatida amaldagi hukmronlikni taʼminlaydigan aksiyalar miqdori; chiqarilgan aksiyalarning umumiy summasida bir shaxs, kompaniya yoki davlatning yirik hissasi. Aksiyador jamiyatning yigʻilishida hal qiluvchi ovozga ega boʻlish huquqini beradi (bunda jami aksiyador kapitalning 51% ga emas, balki 20-30%, baʼzan undan ham kamroq hissaga ega bulishi kifoya). Aksiyalarning nazorat paketi p.ga egalik qilish amalda aksiyador jamiyatning xoʻjayini boʻlish, uning qolgan aʼzolari kapitalini boshqarish imkoniyatini beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Alabama (daryo)

Alabama – Shimoliy Amerikadagi daryo, AQShning janubi-sharqida, aksar qismi Alabama shtatida. Uzunligi 640 km (Kusa daryosi boshlangan joydan 1064 km). Havzasining maydoni 115 ming km². Meksika yoni pasttekisligidan oqib oʻtadi va Meksika qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Yomgʻirdan suv oladi. Kusa va Tallapusa irmoqlarida suv omborlari qurilgan. Suv sarfi 1790 m³/sek. Etagidan Montgomeri shahrigacha kema qatnaydi. Alabama etagida Mobil shahar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:AQShdagi daryolar
Abdulla Alaviy

thumb|Abdulla Alaviy portreti
Abdulla Alaviy (1903, Piskent — 1931.7.1, Samarqand) — shoir, adabiyotshunos. Leningraddagi Sharq tillari institutida tahsil koʻrdi va shu oʻquv yurtida (1924—1927), Samarqanddagi Pedogogika akademiyasida (1927—1930) dars berdi. Alaviy barmoq vazniga asoslangan oʻzbek sheʼriyatining badiiy imkoniyatlarini kengaytirdi, oʻzbek adabiyotidagi sochma (erkin) sheʼr boshlovchilardan biri boʻldi. Pskent tumanining Evalak qishlogʻida istiqomat qilgan Berdi baxshi ogʻzidan „Alpomish“ dostonini yozib olgan (1926)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:O‘zbekistonlik shoirlar
Alagoas

Alagoas — Braziliyaning shimoli-sharqidagi shtat. San-Fransisku daryosi quyi oqimidan shim.roqda. Maydoni 27,7 ming km². Aholisi 2420 ming kishidan koʻproq. Maʼmuriy markazi va asosiy porti — Maseyo sh. Katta maydonlarga shakarqamish (sohil boʻyi tekisligida) va paxta (Braziliya togʻligida) ekiladi. Oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati kor-xonalari bor. San-Fransisku daryosidagi Paulu-Afonsu sharsharasi yonida katta GES qurilgan."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alajaxyoyuk

Alajaxyoyuk — Boʻgʻozkoʻy qishlogʻidan (Markaziy Anadolu, Turkiya) shimolroqdagi tepalik. Arxeologik qatlamlar topilgan (mil. av. 4-3- ming yillik — mil. av. 7-6-asrlar). Ilk jez davri (mil. av. 3-ming yillik)ga oid nihoyatda boy nekropol ochilgan. Undan qimmatbaho idishlar, qurol-yarogʻ, marosim buyumlari, bezaklar hamda xettlar davriga oid mahobatli mudofaa devori qoldiqlari topilgan, devordagi darvozalarga sfinkslar shakli tushirilgan. Tepalikda ibodatxona va boshqa meʼmoriy inshootlar xarobalari ham saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xettlar shaharlari
Alazani

Alazani, Alazan – Gruziya va Ozarbayjondagi daryo (kisman ikkala respublika chegarasidan oqadi). Uzunligi 351 km, havzasining maydoni 10800 km². Katta Kavkazning janubiy yon bagʻridan boshlanib, togʻdan chiqqach keng Kaxetiya vodiysidan oqib Mingechaur suv omboriga quyiladi. Qor, yomgʻirdan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 98 m³/sek. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Vodiy yon bagʻirlarida tokzorlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ozarbayjondagi daryolar
Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Alazeya

Alazeya — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasining shimoli-sharqidagi daryo. Uzunligi 1590 km, havzasining maydoni 64700 km². A. Alazeya yassi toglarida Nelkan va Kadilchan soylarining qoʻshilishidan hosil boʻlib, Sharqiy Sibir dengiziga quyiladi. Alazeya oʻzani juda egri-bugri. Daryo quyilish yerida bir qancha tarmoqlarga boʻlingan. Alazeya havzasida 24 mingdan ortiq koʻl bor. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha suv sarfi 320 m³/sek. Sentabr oxiri — oktabr boshlarida muzlab, may oxiri — iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. Eng yirik irmogʻi — Rossoxa.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Alazonlar

Alazonlar — Shimoliy Qora dengiz boʻyidagi skif qabilalaridan biri (miloddan avvalgi 7-2-asrlar). Ular haqidagi maʼ-lumotlar Gerodot, Strabon, Pavsaniy va Stefan Vizantiyskiy asarlarida uchraydi. A. Ol’viyadan shimolida, Janubiy Bug da-ryosi havzasida yashaganlar. Dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlganlar. A. yashagan hududda hali fan tomonidan yaxshi oʻrganilmagan bir qancha skif shahar va qishloq harobalari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alay

Alay (turkiy soʻz) – eski oʻzbek tilida qoʻshinning old qatori, jabha (front). Turkiyada alay polk maʼnosida ishlatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alayhissalom

Alayhissalom (arab. عليه السلام — unga salom boʻlsin) — islomda paygʻambarlar nomi tilga olinganda aytiladigan ibora. Bu ibora barcha paygʻambarlar, jumladan, Muhammad (sav) nomi tilga olinganda ham aytiladi. Ammo, mazkur iboraning ikkinchi turi — „Sallollohu alayhi vasallam“ (صلى الله عليه وسلم „Alloh taolo ul zotga oʻzining salavot va salomini nozil etsin“) ham
mavjud boʻlib, u faqat Muhammad (sav) paygʻambarga nisbatan aytiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alak

Alak – arqogʻi va tanda ipi yarim pishitilgan ipdan toʻqilgan mato dastaki dastgoh (qoʻl doʻkon)da turli rangda yoʻl-yoʻl qilib tayyorlangan. Alakdan toʻn, koʻrpa va koʻrpacha tiqilgan. Alakning gullari yoʻl-yoʻl boʻlganidan qalami, baʼzi ingichka yoʻllilari esa zevak deb nomlangan. Alak oʻtmishda keng tarqalgan, ayniqsa, Fargʻona vodiysi, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida koʻplab toʻqilgan, chet mamlakatlarga ham chiqarilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alam

Alam (arabcha – alomat, belgi, nishona) – 1) yalov, tugʻ (bayroq); 2) aziz-avliyolar mozorida, qadamjolarida oʻsgan daraxtlarga osiladigan har xil (koʻpincha oq) lattalar. Oʻldirilgan kishilar qabrida tayoqqa osilgan latta ham alam deyiladi. Alam joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi (Alamlisoy, Xoʻjaalambardor va b.); 3) Eronda har yili oʻtkaziladigan bayram. Dindorlar eʼtiqodiga koʻra, avliyo Imom Rizo besh oʻgʻli bilan haj qilish uchun Makkaga ketayotganda yoʻlda qaroqchilar ularni oʻldiradilar. Har yili xalq shu kunni xotirlash maqsadida Alam – rasm tushirilgan bayroq koʻtarib koʻchaga chiqadi. Mis yoki birinj (bronza) dan quyilgan besh panjali (besh avliyoni ifodalovchi) Alam shu marosim asosida paydo boʻlgan; 4) naqqoshlar madoxilsimon naqsh ijod qilib, uni alam deb nomlaganlar. Buxoroda birinchi boʻlib naqqosh Mirhamid mis laganlarga alamni zarb qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alama cheki

Alama cheki — oʻzbek milliy kashtachiligida ishlatiladigan bezak. Alama cheki takyapoʻsh, oynaxaltalarga bosma usulida tikiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otaxon Alamatov

Otaxon Alamatov (1947.6.3, Andijon viloyati Marhamat tumani Qoraqoʻrgʻon qishlogʻi) — Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Mehnat faoliyatini Marhamat tumanidagi U. Qoraboyev nomli jamoa xoʻjaligida brigada hisobchisi vazifasidan boshlagan (1965), 1978-yildan shu xoʻjalikda brigada boshligʻi. A. rahbarlik qilgan brigada Oʻzbekiston Respublikasining don mustaqilligini taʼminlashda — paxta va don hosildorligini oshirish, sifatli urugʻlik bugʻdoy yetishtirish sohasida uzoq yillar davomida yuqori koʻrsatkichlarga erishdi (bugʻdoy hosildorligi 1998-yilda 84,0 s/ga, 1999-yilda 70 ga ekin maydonning har gektaridan 87,0 s/ga).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:1947-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-martda tugʻilganlar
Alambardor maqbarasi

Alambardor maqbarasi — Turkmanistondagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Somoniylar sulolasidan Muntasir (1005 y. vafot etgan) dafn qilingan deb taxmin etiladi. Maqbara peshtoq gumbazli, bir xonali, murab-ba tarxli (10,35×10,35 m), devorlari qalin, gumbaz osti bagʻallariga gʻishtlar mavjli shaklda terilgan. Bosh tarzi uch qismga boʻlingan. Oʻrtadagi chuqur ravok-li peshtoq va ikki yonidagi yassi ravoqda gʻishtlar naqsh hosil qilib terilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Alamdor

Alamdor — harbiy safar yoki muhoraba chogʻida biror boʻlinma, favj yoki qismning jangovar bayrogʻini koʻtarib yuruvchi, bayroqdor, yalovbardor. 16-asr ga mansub eski oʻzbek tili obidalarida, jumladan „Boburnoma“da qayd etib oʻtilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamkash

Alamkash (taxallusi; asl ismi Ubaydullo Islom oʻgʻli) (1846 – hozirgi Gʻallaorol tumani, Qizilqoʻrgʻon qishlogʻi – 1924) – shoir, xattot, tarjimon. Oʻz qishlogʻida maktab ochib, shu maktab oʻquvchilari uchun hisob ilmiga oid darslik tuzgan. Alamkashning 100 dan ortiq sheʼrdan tarkib topgan qoʻlyozma asari, 250 dan ortiq sheʼrni oʻz ichiga olgan devoni va matematikaga oid asari bizgacha yetib kelgan. Alamkash „Chor kitob“ni forschadan oʻzbekchaga erkin tarjima qilgan (1898). Asar Toshkentda toshbosmada 3-marta qayta nashr etilgan (1910, 1913, 1914). Devoni qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 11306) saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamlisoy

Alamlisoy — Samarqand viloyati Payariq tumanidagi soy. Qaroqchitogʻning janubiy yon bagʻrida 900 m bal.dan boshlanib, Tohirshayx adirlarida tugaydi. Uzunligi 8 km dan ziyod. Alamlisoy vodiysining kengligi 100-200 m. Vodiyda uchtagacha terrasa bor. Suv yigʻish havzasi maydoni 11 km². Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 20-25 l/sek. Alamlisoy suvining koʻp qismi (40%) bahorda (birgina aprel oyida 18%) oqadi, qolgan oylarda 5-9% dan ortmaydi. Bahorda sel kelib turadi. Alamlisoy yoqasida Alamli qishlogʻi chorvadorlarining qoʻtonlari joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Payariq tumani
Alamut

Alamut – Qazvin (Eron) shahrining shimoli-gʻarbida, Elburs togʻidagi qal’a. Ismoiliylar mazhabining maxfiy tariqati boʻlgan hashshoshiylar boshligʻi Hasan Sabboh 1090-yil bosib olgan. Nihoyatda mustahkam deb hisoblangan bu qal’ani tariqatning maxfiyatini saqlash maqsadida oʻziga qarorgoh qilgan. Hasan Sabbohning maxfiy fidoiy aygʻoqchilari shu yerdan topshiriq olib, oʻsha vaqtdagi podshoh, xalifa va hokimlarga tahdid solgan. Shu sababli bu qal’a 11-asr oxiri va 12-asr boshlarida qotillar va ur-yiqitchilar markazi degan nom bilan mashhur boʻlgan. Alamut 1090—1256-yilda hashshoshiylar markazi boʻlib turdi. 1256-yil Alamut Hulokuxonning askarlari tomonidan egallanib vayron qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Eron milliy asarlari
Turkum:Eron qalʼalari
Alanga

"Alanga" — oylik adabiy va badiiy jurnal, 1928-30-yillarda Samarqandda nashr etilgan. Jami 32 soni chiqqan. 1-sonining adadi 5000. „Alanga“ lotin alifbosida bosilgan birinchi jurnaldir. Bir oz muddat Botu muharrirlik qilgan. Asosan, tahrir hayʼati chiqargan. Unda Mannon Romiz, Botu, Nabi Qodirov, Orif Olimjonov va boshqa boʻlgan. „Alanga“ da til-imlo masalalari yoritilgan. 1929-yildan "Qizil qalam" adabiy uyushmasining afkori (organi) vazifasini ham bajarib, adabiy-badiiy materiallar, adabiyotshunoslik va tanqidchilikka oid maqolalar ham muntazam berib borilgan. „Alanga“da Botu, Shokir Sulaymon, Oybek, Hamid Olimjon, Mirtemir, Rahim Ali, Jigʻoy, Gʻayratiy, Botur, Qosimjon, Hoshim, Suboy, Toshpoʻlat Saʼdiy va boshqalarning sheʼrlari, Fitrat, Gʻozi Olim, Ye. E. Bertels, Hodi Zarif va boshqalarning ilmiy, ilmiy-ommabop maqolalari bosilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Jurnallar
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Alanga fotometriyasi

Alanga fotometriyasi — emission spektral analiz dan biri. Asosan eritmalardagi koʻpgina metallar va nodir yer elementlari atomlari miqdorini ularning alanga spek-tral chiziqlari yoki yoʻllariga qarab aniqlashda qoʻllanadi. Yoritgich gaz, vodorod, atsetilen yoki ditsian alangasi spektrlarning paydo boʻlish man-bai hisoblanadi. Vodorod-kislorod alangasi koʻproq tarqalgan boʻlib, unga yuqori temperatura (2900°K), kam nurlanish va chala yonganda alangada qattiq zarralar boʻlmasligi xos. Nurlanishni qabul qiluvchi sifa-tida fotoelement yoki fotoelektron koʻpaytirgichdan, qayd qiluvchi sifa-tida esa galvanometr yoki oʻzi yozar as-bobdan foydalaniladi. Qayd qilishda olingan yozuv nurlanish intensivligi toʻlqin uzunligiga bogʻliqligini bildiradi. Tekshirilayotgan element spek-tral chiziqlarining intensivligi shu element konsentratsiyasining meʼyori hisoblanadi. Alanga fotometriyasi ishqoriy elementlar boʻyicha 0,01 mkg/ml, ishqoriy yer elementlari boʻyicha 0,1 mkg/ml sezgirlikka ega boʻlgan tezkor usul hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alangalanish

Alangalanish — yonishni vu-judga keltiruvchi jarayon; yonuvchi moddaning biror issiqlik manbai (alanga, qizigan jism, elektr uchquni) taʼsirida oʻt olib, yolqinlanib yonishi. A. yonilgʻining oʻz-oʻzidan oʻt olishidan farq qiladi; tashqi manba taʼsirisiz qizib oʻt olish oʻz-oʻzidan . deyiladi. Masalan, suyuqliklarda A. ikki bosqichda kechadi, dastlab suyuqlik bugʻlanadi, keyin yana qizdirilsa, bugʻ-havo aralashmasi hosil boʻlib alangalanadi. Suyuklikning alangalanishi uchun yetarli past temperatura A. temperaturasi deyiladi. A. temperaturasi yonilgʻining 292oʻz-oʻzidan A. temperaturasidan birmuncha yuqori boʻladi. Yopiq idishdagi yonilgʻining A. temperaturasiga qarab suyuq yonilgʻilar oʻt olish xavfi jihatidan sinflarga boʻlinadi va shunga yarasha alangalanmaslik chora-tad-birlari koʻriladi .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aland orollari

Aland orollari, Ahvenanma — Boltiq dengizida, Botnik qoʻltigʻiga kiraverishda; 6,5 mingdan ortiq granit orol (balandligi 132 metrgacha) va qoyalardan iborat. Finlandiya tarkibida.

Boshqaruv shakli
Aland orollarining siyosiy tizimi Aland muxtoriyati toʻgʻrisidagi qonun va tegishli xalqaro shartnomalarga asoslanadi. Bular Aland orollarining keng koʻlamli oʻzini oʻzi boshqarishini kafolatlaydi, Finlyandiya esa yakuniy suverenitetni saqlab qoladi. Aland orollari hukumati (Landskapsregering) parlament tizimi doirasida Aland orollari parlamenti (Lagting) oldida javob beradi. Aland orollari muxtoriyati Finlyandiyaning hozirgi mintaqaviy tizimidan oldin boʻlganligi sababli, u materik Finlyandiyaning mintaqaviy kengashlari bilan shugʻullanadigan koʻplab vazifalarni ham bajaradi.

Aland orollari Finlyandiya parlamentida bitta oʻrinni egallaydi. Uning siyosiy tizimi kontinental Finlyandiyaning siyosiy tizimidan alohida faoliyat yuritadi va toʻliq mustaqillik tarafdori boʻlgan Aland orollarining kelajagi (Ålands Framtid) kabi turli partiyalarni oʻz ichiga oladi.
Boʻlinishi va aholisi
Maʼmuriy boʻlinishi — kommuna. Aland orollarida jami 16 ta kommuna bor. 3 ta mintaqadan iborat: Mariyehamn, arxipelag va qishloqdan iborat.

2021-yilda Aland orollari aholisi 30 344 kishini tashkil etdi, asosan shved tilida soʻzlashadiganlar. Ulardan 11 742 nafari yagona shahar — Aland orollari poytaxti Mariyehamnda yashashadi. Shahar 1861-yilda tashkil etilgan va o‘shandan beri iqtisodiy hamda siyosiy hayotning markazi bo‘lib kelmoqda.
Joylashuvi va tabiati
Arxipelag Boltiq dengizining Botnik koʻrfaziga kiraverishda joylashgan. Sharqda ular materik Finlyandiyadan (Varsinays-Suomi provinsiyasi) ko‘plab dengiz qoyalari bilan to‘la Arxipelag dengizi orqali ajralib turadi, g‘arbda esa Shvetsiyadan (Stokgolm va eng shimoli-g‘arbda – Uppsala leni) Syodra-Kvarken bo‘g‘ozi bilan ajralgan. Boʻgʻozda taxminan 3 gektar maydonga ega boʻlgan Merket oroli joylashgan boʻlib, unda davlatlar oʻrtasidagi chegaraning quruqlikdagi qismi mavjud.

Iqlimi moʻtadil, salqin, oʻziga xos xususiyatlarga ega, Shimoliy mamlakatlar orasida eng quyoshli mintaqalardan biri hisoblanadi; Aland orollari yozgi quyosh ta’sirida isigan Boltiq dengizi asta-sekin issiqlikni chiqarib, kuzning uzoq va yumshoq kechishi bilan faxrlanishi mumkin. Biroq bahorda havo materikdagiga qaraganda ancha sekin issiydi. Muzlash odatda yanvar oyining oʻrtalarida sodir boʻladi, aprel oyining ikkinchi yarmida yoki may oyining boshlarida muz eriydi. Yanvarning oʻrtacha harorati - −4°C, iyulniki - 15°C; yog’ingarchilik - yiliga 550 mm. Oʻsimlik dunyosi qaragʻay va keng bargli (asosan kul) oʻrmonlar, butalar, oʻtloqlardan iborat. Orollarda bir nechta rezervatlar mavjud.

Iqtisodiyoti
Asosiy tarmoqlari: baliqchilik, sut chorvachiligi, turizm (dengiz kurortlari).

2017-yilda jon boshiga toʻgʻri keladigan YAIM boʻyicha bu mintaqa Finlyandiyadagi 19 mintaqa orasida 40 686 yevro koʻrsatkich bilan 2-oʻrinni egallagan hamda Uusimaa bilan bir qatorda jon boshiga YAIM butun Finlyandiya boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan yuqori boʻlgan ikki mintaqadan biri hisoblangan.

 
 
 
 

Turkum: Finlandiya
Turkum: Yevropa
Alaniy

Alaniy, a – aminopropion kislota, tabiatda keng tarqalgan aminokislotalardan biri. Mol. miqdori 89,09. Organizmda erkin holda uchraydi, barcha oqsillar tarkibiga kiradi. R-Alaniy CH2(NH2) CH2COOH oqsillar tarkibida uchramaydi, lekin aminokislotalar almashinuvida u oraliq mahsulot boʻlib, ayrim biologik faol birikmalar tarkibiga kiradi. Bufer eritmalar tayyorlashda, pantoten kislota va biologik faol peptidlar analoglarini sintez qilishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Aminokislotalar

Turkum:Kimyo
Alaniya

Alaniya – Shimoliy Kavkazning markaziy qismida 9-asr oxiri – 10-asrda vujudga kelgan davlat birlashmasi. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida parchalanib ketgan.

Alaniya – Turkiyaning Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻining markaziy qismidagi kurort shahri boʻlib, u koʻpincha Turk Riviera deb ataladi. Shahar oʻzining mehmonxonalar bilan oʻralgan keng plyajlari, jumladan Kleopatra plyaji bilan mashhur boʻlib, u yerda afsonaga koʻra Misr malikasi suzgan. Saljuqiylar tomonidan dengizga choʻzilgan tiniq qoya tepasida qurilgan va ochiq osmon ostidagi muzeyga aylangan ulkan Alaniya qal’asi hududida tomlari qizil koshinli boʻlgan Usmonli villalari va sakkiz qirrali Qizil-Kule joylashgan. minora (Qizil minora) – 1226-yildan beri shaharning ramzi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanlar

Alanlar – milodiy 2-9-asrlarda Quyi Volga boʻyi, Janubiy Uraloldi, Don boʻyi, Shimoliy Kaspiy boʻyi (Dneprgacha) mintaqalarda yashagan qabilalar; sarmatlarning avlodi. Oʻzlarini ironlar deb ataydilar, Vizantiya ida alanlar, gruzin ida oslar, rus yodnomalarida yaslar deb ataladilar. Mil. av. 2-asrdan roksolanlar nomi bilan maʼlum. Hind-yevropa til oilasining eron tarmogʻiga mansub tilda soʻzlashgan. Alanlarning asosiy xoʻjaligi chorvachilik va qisman dehqonchilik boʻlib, keyinchalik hunarmandchilik, kulolchilik, zargarlik va metallurgiya taraqqiy etadi. Alanlar ijtimoiy hayotida qabila boshliqlari muhim oʻrin tutgan. Alanlar 4-asrda (372) gunnlar va 6-asrda avarlar tomonidan qattiq zarbaga uchraydilar. Ularning bir qismi xalqlarning buyuk koʻchishida ishtirok etib Gʻarbiy Yevropa va Shimoliy Afrikaga borib oʻrnashadi. U yerda alanlar vandallar bilan birga 6-asr oʻrtasigacha mavjud boʻlgan davlat barpo etganlar. Dogʻistondan Kuban boʻyigacha alanlar yashagan hudud 7-10-asrlarda Xazar xoqoni tasarrufida boʻlgan. Bu davrda Alanlar Xazar xoqonligi, Vizantiya va Arab xalifaligiga qarshi kurashdilar. 10-12-asrlarda alanlarning ilk davlati tuziladi. Shu davrda alanlarda yunon alifbosi asosida yozuv vujudga keladi. 1238-39 ylarda moʻgʻullar alanlarga qaqshatqich zarba berib Kavkazoldi tekisliklarini egallaydilar. Omon qolgan alanlar Markaziy Kavkaz togʻlari va Kavkazorti (Janubiy Osetiya)ga ketadilar va u yerdagi mahalliy Kavkaz aholisi bilan qoʻshilib ketganlar. Alanlar qabilalari oʻrtasida 7-asrda xristian dini, 14-asrda islom dini tarqaladi. Alanlar osetin xalqining bevosita ajdodi boʻlib, ular Shimoliy Kavkazning mahalliy aholisi etnogenezida hamda madaniyatining vujudga kelishida muhim rol oʻynagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarix
Alanchuq

Alanchuq – Janubiy Ozarbayjon (Eronning shimoli-gʻarbi)dagi togʻ yon bagʻrida joylashgan mustahkam qal’a. Alanchuq uch pogʻona (yarus)dan iborat, har bir pogʻonaning qalin va baland devorlari boʻlgan. Alanchuq sosoniylar davrida Vizantiyaga qarshi istehkom sifatida bunyod etilgan. Keyinchalik uning yuqori pogʻonalari barpo qilingan. Tarixiy da Alanchuq haqida ilk bor Amir Temurning „uch yillik yurishi“ (1386-88) munosabati bilan qayd qilingan. 1387-yil kuzida Sohibqiron Sulton Ahmad Jaloyirni taʼqib etib, Alanchuqqa duch kelib, uni qamal qilgan. Qal’aning birinchi pogʻonasi olingach, Toʻxtamishning Movarounnahrga qilgan chopquni xabari olinishi munosabati bilan qamal toʻxtatilgan. Amir Temur Alanchuqni ikkinchi marta „besh yillik yurish“ (1392- 96) paytida, 1394-yil mayida qamal qilgan. Qamal ishlarini Muhammad Darvesh Barlos boshchiligida qoʻshin olib borgan, qamal choʻzilib ketganligi bois bu vazifa Mironshoh mirzoga topshirilgan. Biroq 1395-yil Toʻxtamishga qarshi qilingan yurish tufayli Alanchuq qamali yana toʻxtatilgan. Amir Temur Oltin Oʻrdani tor-mor etib qaytgach, 1396-yil oʻrtasida Alanchuqni musaxhar (tobe) qilgan. „Yetti yillik yurish“ (1399-1404) paytida Alanchuq Amir Temurning harbiy istehkomi vazifasini oʻtagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanquva

Alanquva – moʻgʻullarning afsonaviy ajdodi. Rashiduddinning yozishicha, barcha moʻgʻul qabilalari Dobunbayon va uning xotini Alanquvadan tarqagan. Alanquva oqila ayol boʻlib quralas qabilasidan (baʼzi ga koʻra Xoʻrilartoy merganning qizi) boʻlgan. Ularning Belgunutoy va Bugunutoy ismli oʻgʻillari boʻlgan. Dobunbayon yoshlik paytida vafot etgan. Beva qolgan Alanquva, rivoyatlarga koʻra, tushida tuynukdan nurga burkangan malla sochli, koʻk koʻzli kishi unga asta-sekin yaqinlashib soʻng qaytib ketganligini koʻrgan. Alanquva ilohiy moʻ’jiza bilan homilador boʻlib qolgan va uch oʻgʻil farzand tuqqan. Katta oʻgʻli – Bukun Qatagʻandan qatagʻan qabilasi oʻrtanchasi – Saljidan saljiut qabilasi tarqagan, kenjasi – Bodoncharqoon (Budanjir Munqaq) boʻlib, Chingizxon nasabi unga borib taqalgan. Bu uch oʻgʻildan tarqalgan barcha urugʻ-qabilalar nirun deb atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Alarix I

Alarix I (taxminan 370-410 yillar oxiri) — vestgotlar qiroli (395 yildan). Frakiyaga bostirib kirgan, Afinani egallagan, Korinf, Argos, Spartani vayron qilgan. Sharqiy Rim imperiyasi imperatori Arkadiy Alarix bilan sulh tuzib (396), unga Illirikdagi armiya magistri unvonini bergach, vestgotlar federatlar sifatida Illirikka kelib joylashgan. 401 yil Alarix Italiyaga bostirib kirgan, biroqvandallarpyan boʻlgan rim sarkardasi Stilixon uni chekinishga majbur qilgan. 408 yil Alarix yana Italiyaga bostirib kirib, Rimni 3 marotaba qamal qilgan (qad. muarrixlar qamaldagi Rimdan Alarix armiyasiga koʻplab qullar qochib oʻtganligi haqida xabar berishadi); 410 yil 24-avgustdaAlarix Rimni olib, uch kun davomida talon-toroj qilgan. Rimning varvarlar tomonidan ilk marta olinishi (gʻallarning mil. av. IV asrda Italiyaga qilgan istilosidan keyin) zamondoshlarda katta ta-assurot qoldirgan; bu gʻalaba varvarlar tomonidan Gʻarbiy Rim imperiyasining uzil-kesil bosib olinishining boshlanishi edi. Alarix Janubiy Italiyada Sitsiliya va Afrikaga yurish qilishga tayyorgarlik koʻrayotib vafot etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaslar va gayolar

Alaslar va gayolar — Indoneziyada yashovchi, madaniyatlari bir-biriga yaqin ikki xalq. Shimoliy Sumatraning togʻli tumanlarida yashaydilar. Alaslar 40 ming (1987), gayolar 150 ming kishi (1987). Tillari avstronez tillari oilasiga kiradi. Alaslar va gayolar musulmon sunniylar, ular orasida qad. liniy eʼtiqodlari (tabiatga sigʻinish)ni saqlab kelayotganlar bor. Bu xalqlarning asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaunpaya

Alaunpaya, Alompra (1714-1760) — Birma (hozirgi Myanma) hokimi (1752-yildan). Konbaun sulolasining asoschisi. Tarqoq Birmani birlashtirib davlatga aylantirgan. Birma poytaxti — Rangun shahriga asos solgan (1755).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil