Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Undov belgisi

Undov belgisi — gap oxirida qoʻllanadigan, ikki elementli tinish belgisi (!). Yozma nutqda, ayniqsa, badiiy asarlarda turli tuygʻular, holatlar, har xil emotsionalliklarni ifodalashda Undov belgisining roli katta. Undov belgisi, asosan, undov va buyruq gaplar oxiriga qoʻyiladi. Bunda u muayyan gapning emotsional yoki qatʼiy buyruq maʼnosiga ega ekanligini, tugallanganligini, boshqa gaplardan chegaralanish nuqtasini koʻrsatadi. Undov belgisi oʻzbek tiliga rus tili orqali kirib kelgan. U oʻzbek yozuvida 20-asrning boshidan — dastlab "Turkiston viloyatining gazeti"da 1901-yildan, keyinchalik boshqa bosma asarlarda muntazam qoʻllana boshlagan.

Hozirgi oʻzbek adabiy tilida Undov belgisi, asosan quyidagi hollarda qoʻllanadi: 1) undov gaplar oxirida (Unsin uchun, bechora qiz uchun, bu qanday falokat, bu qanday mudhish motam! — Oybek); 2) buyruq, tilak, orzu maʼnolarini ifodalagan gaplar oxirida (Onangni qoʻlingda tutsang , singlingni boshingda tut! — Oybek; Fido boʻlsin senga jontanim, onam!); 3) gap boshida kelib, kuchli his-hayajon ifodalagan undalmalardan, undovlardan hamda xa va yoʻq soʻzlaridan keyin (Jamila! Bas, tur oʻrningdan! — Hamza; Yoʻq, yoʻq! Bu ogʻir ishni boʻynimga ololmayman). Undov belgisining qoʻllanishida yana bir qancha xususiy holatlar ham uchraydi.

 
 

Turkum:Yozuv
Undov gap

Undov gap — soʻzlovchining ichki his-hayajonini, voqelikka boʻlgan turlicha emotsional munosabatlarini ifodalovchi gap. Undov gap oʻziga xos tuzilishga va grammatik belgilarga ega. Undov gap da ohangning ro'li katta boʻlib, qanday mazmun ifodalanishiga qarab, ohang ham oʻzgarib turadi. Undov gap larda hayratlanish, taajjub, zavqlanish, orzu-umid, achinish, qoʻrqish kabi emotsional mazmun ifodalanishi mumkin. Odatda, his-hayajon ifoda qilayotgan soʻz kuchli ohangga ega boʻladi. Masalan, Eh, bu vodiy naqadar goʻzal! Bu kunlarga kim yetdiyu, kim yetmadi! (Oʻ. Hoshimov). Undov gaplarning tarkibida undov soʻzlar, yordamchi soʻzlar ishtirok etishi mumkin. Bunday gaplarda fikr kuchli his-hayajon bilan ifodalanganligi uchun baʼzi da ular his-hayajon gap deb ham yuritiladi va koʻpincha ular oxiriga undov belgisi qoʻyiladi.
Undosh tovushlar

Undosh tovushlar — ogʻiz va boʻgʻiz boʻshligʻida turli toʻsiqlarga uchrab paydo boʻladigan, tarkibi faqat shovqindan yoki ovoz va shovqindan iborat tovushlar. Ularning talaffuzida havo oqimi sirgʻalib yoki portlab chiqadi. Bu havo oqimi un paychalarini titratib yoki titratmay oʻtadi. Natijada turli jihatdan birbiridan farqli Undosh tovushlar hosil boʻladi. Dunyodagi har bir til oʻziga xos undoshlar tizimiga ega. Tildagi undoshlar tizimi konsonantizm ( — undosh tovush) deyiladi. Undosh tovushlar soni turli tillarda turlichadir. Masalan, hozirgi oʻzbek adabiy tilida Undosh tovushlar soni 24 ta boʻlsa, boshqa tillarda bundan kam (mas, turk tilida 17 ta) yoki ortiq boʻlishi mumkin. Bu miqdor rus tilida 34 tani, fin tilida 14 tani tashkil etadi.

Undosh tovushlar bir necha jihatdan tasnif qilinadi: 1) ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra; 2) hosil boʻlish oʻrniga (nutq aʼzolarining ishtirokiga koʻra;3) hosil boʻlish usuliga koʻra; 4) palatalizatsiyaga (tilning qattiq tanglay tomon koʻtarilishiga) koʻra. Ushbu tasniflarni hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi 24 ta b, v, g, d, j (jyuri), j (joʻja), y, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, f, x, s, ch, sh, q, gʻ, h Undosh tovushlar misolida koʻrib chiqish mumkin.

Ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra, Undosh tovushlar 2 asosiy turga boʻlinadi: sonorlar va shovqinlilar. Sonorlar (m, n, ng, l, r) tarkibida shovqinga nisbatan ovoz ustunlik qiladi. Sh o v qinlilar esa faqat shovqindan yoki shovqinga ovoz qoʻshilishidan qosil boʻladigan Undosh tovushlardir. Ovozning qatnashishi yoki qatnashmasligiga koʻra, shovqinli undoshlar ham 2 ga: jarangli undoshlar va jarangeiz undoshlarga boʻlinadi. Jarangli undoshlar (mas, b, v, g, d, z, y) shovqinga ovoz qoʻshilgan undoshlardir. Jarangsiz undoshlar esa (p, f, k, t, s, sh) faqat shovqinning oʻzidan iborat boʻladi.

Hosil boʻlish oʻrniga koʻra, Undosh tovushlar 3 ga boʻlinadi:lab undoshlari lablab undoshlari (p, b, m) va labtish undoshlari (v, f)dan iborat; til undoshlari — til oldi (b, p, d, t), til orqa (k, g), til oʻrta (y) va chuqur til orqa (q, gʻ, x) undoshlaridan iborat; boʻgʻiz undoshi (h).

Hosil boʻlish usuliga koʻra, Undosh tovushlar 4 ga boʻlinadi; portlovchilar — nutq aʼzolarining jipslashuvi va havo oqimi bosimining shu aʼzolarni yorib oʻtishi natijasida hosil boʻladigan p, b, t, d, k, g kabi undoshlar; sirgʻaluvchilar — nutq aʼzolari birbiriga yaqinlashib, havo oqimi shu tor oraliqdan sirgʻalib chiqishi natijasida hosil boʻladigan v, f, z, s, j, sh, x, gʻ kabi undoshlar; titroq tovush — til uchining yuqori milkka tegibtegmay titrashidan hosil boʻlgan r undoshi; affrikata — portlovchi tovush bilan sirgʻaluvchi tovushning yaxlit bitta tovush sifatida talaffuz qilinishidan hosil boʻlgan ch(t+sh), j(d+j), s(t+s) tovushlaridir.

 Yana qara 

 Unli tovushlar
 Tilshunoslik

 Adabiyot 
 Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Reformatskiy A. A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Unja

Unja — Rossiyaning Yevropa qismidagi daryo, Volganing chap irmogʻi, Vologda va Kostroma viloyatlaridan oʻtadi. Kema va Lundonga daryolarining qushilishidan hosil boʻlib, Gorkiy suv omboriga quyiladi. Uzunligi 426 km, havzasining maydoni 27,8 ming km². noyabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Suv sarfi quyilish joyidan 50 km da 160 m³/sek. Quyi oqimida kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. U. boʻyida Makaryev, Manturovo, Kologriv sh.lari joylashgan.

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Uni

Uni (lot, unus, uni — bir) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; „bir“, „yagona“, „umumiy“ „birlik“ kabi maʼnolarni bildiradi (mas, unison, unifikatsiya).
Unitar davlat

thumb|
Unitar davlat — davlat tuzilishi shakli; bunda davlat hududi tarkibida, federatsiyadan farqli ravishda, federativ birliklar (shtatlar, yerlar) boʻlmaydi, balki u maʼmuriy-hududiy birliklar (tumanlar, viloyatlar, kantonlar va hokazo)ga boʻlingan boʻladi. Mazkur mustaqil qismlar davlat suvereniteta alomatlariga ega emas. Bunday davlatda oliy organlarning yagona tizimi hamda yagona qonunchilik (Konstitutsiya, fuqarolik, oliy davlat xrkimiyati) buladi. Barcha unitar davlatlarga xos boʻlgan markazlashtirish turli shakllarda va turli darajada namoyon bulishi mumkin. Baʼzi mamlakatlarda mahalliy organlar umuman boʻlmaydi va maʼmuriyhududiy boʻlinmalar markaziy hokimiyat vakillari tomonidan boshqariladi. Boshqa davlatlarda mahalliy organlar tashkil etiladi-yu, lekin ular (bevosita yoki bilvosita) markaziy hokimiyat nazorati ostida buladi. Markaziy hokimiyat mahalliy organlar ustidan nazoratning qanday turini amalga oshirishiga qarab, Unitar davlatlar markazlashgan va markazlashmaganga bulinadi. Markazlashgan Unitar davlatda mahalliy organlarning markazga buysunishi markazdan tayinlanadigan mansabdor shaxslar orqali amalga oshiriladi. Markazlashmagan Unitar davlatda mahalliy organlar markaziy organlardan mustaqil ravishda shakllantiriladi, shuning uchun ular oʻrtasidagi huquqiy munosabatlar markazlashmagan asoslarda oʻrnatiladi. Unitar davlat tarkibida davlat belgilari mavjud milliy hududiy tuzilmalar ham boʻlishi mumkin, masalan, muxtor viloyat, muxtor respublika. Oʻzbekiston unitar davlat xisoblanadi.

 Unitar respublikalar va unitar qirolliklar roʻyxati 
 AQSH 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Yana qarang 
 Federatsiya
Unitar korxona

Unitar korxona – mulk egasi tomonidan oʻziga berkitib berilgan mulkka egalik qilish huquqi berilmagan tijorat tashkiloti koʻrinishidagi davlat yoki mahalliy boshqaruv idoralari korxonasi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga koʻra, davlat hokimiyati organi yoki mahalliy boshqaruv tomonidan tashkil etiladigan xoʻjalik yuritish huquqiga asoslangan Unitar korxona va operativ boshqarish huquqiga asoslangan davlat mulki boʻlgan Unitar korxonalar bor. Unitar korxona oʻz majburiyatlari boʻyicha oʻziga tegishli jami mol-mulki bilan javob beradi, lekin mol-mulk egasi majburiyatlari boʻyicha javobgar emas. Oʻzbekiston Respublikasida 90-yillar oxirida sanoat, transport tarmoqlarida Unitar korxonalar tashkil topa boshladi (masalan, Muborak gazni qayta ishlash zavodi 2000-yil 25 maydan Unitar korxona maqomida faoliyat koʻrsatadi).

 

 

Turkum:Rossiya iqtisodiyoti
Sigrid Undset

Sigrid Undset (1882-yil 20-may - 1949-yil 10-iyun) - Daniyada tug'ilgan norvegiyalik yozuvchi. 1928-yilda adabiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Daniyada tavallud topgan, Norvegiyada ulg'aygan Undset o'zining birinchi tarixiy fantastika kitoblarini 1907-yilda nashr etgan. 1940-yilda fashistlar Germaniyasiga qarshiligi, Germaniyaning Norvegiyaga bostirib kirishi hamda bosib olinishi tufayli Norvegiyadan Qo'shma Shtatlarga qochib ketgan. Ammo 1945-yilda Ikkinchi Jahon urushi tugaganidan so'ng vataniga qaytib kelgan.

 Hayoti 

Sigrid Undset 1882-yil 20-mayda Kalundborg (Daniya) kichik shaharchasida onasi Sharlotta Undsetning (1855–1939) qizlik uyida tavallud topgan. Uning ikki singlisi bor edi. Ikki yoshida oilasi bilan Norvegiyaga ko'chib o'tdi.

Undset Norvegiya poytaxti Osloda (1925-yilgacha ma'lum boʻlgan Kristianiyada) ulg'aygan. U bor-yoʻgʻi 11 yoshligida, otasi, norvegiyalik arxeolog Ingvald Martin Undset (1853–1893) uzoq davom etgan kasallikdan soʻng 40 yoshida vafot etdi.

Oilasining iqtisodiy ahvoli sababli Undset universitetda ta'lim olishdan umidini uzishga to'g'ri keldi va bir yillik kotiblik kursidan so'ng, 16 yoshida Kristianiyadagi muhandislik kompaniyasida kotib bo'lib ishga kirdi. U yerda 10 yilga yaqin faoliyat yuritdi.

1907-yilda Norvegiya Mualliflar uyushmasiga a'zo boʻlgan va 1933-yildan 1935-yilgacha uning Adabiy kengashini boshqargan. 1935-yildan 1940-yilgacha ittifoq raisi sifatida faoliyat ko'rsatgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:1949-yilda vafot etganlar
Turkum:20-mayda tugʻilganlar
Turkum:10-iyunda vafot etganlar
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Unsiya

Unsiya (lotincha uncia — un...) —1) oltin va boshqa nodir qimmatbaho metallarning asosiy vazn birligi (troyya yoki tanga U.si) = 31,1035 g; 2) ing. ulchov tizimida massa birligi. 1 U.= 16 draxma = 437,5 gran=28,35 g; 3) dorixonada ishlatiladigan ogʻirlik birligi, hozirgi vaqtda qoʻllanilmaydi; 4) suyuqlik U.si hajm (sigʻim) birligi. AQShda 29,57 sm³ (1/128 gallon), Buyuk Britaniyada — 28,41 sm³.

 

Turkum:Imperial oʻlchov birliklari
Ungʻuz

Ungʻuz — Amudaryo vodiysidan Markaziy Qoraqumning shimoliy chekkasi boʻylab shim.gʻarbga choʻzilgan soylik. Uzunligi 470 km, eni 1—4 km. Shimolidan balandligi 60—80 km li Ungʻuzorti Koraqumlari, jan.dan esa uncha baland boʻlmagan qumli qator tepalardan iborat yon bagʻirlik bilan oʻrab olingan. Tubi notekis, uz. 15 km cha, eni 1—4 km keladigan shoʻrxok va taqirlar bilan qoplangan, zanjirsimon choʻzilgan botiqchalardan iborat. Botiqchalarni birbiridan bir oz koʻtarilgan qumloq togʻ jinslari yoki shamol keltirib yotqizgan qumli toʻsiqlar ajratgan. U. Amudaryoning qad. oʻzani karstsuffozion jarayonlar natijasida kelib chiqqan degan fikrlar mavjud. Toʻgʻrirogʻi U. tektonik harakatlar natijasida kelib chiqib, keyinroq uning shakllanishida erozion, karstsuffozion va eol jarayonlar qatnashgan. 

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Ernest Walton

right|200px|thumb|Ernest Walton
Ernest Walton (1903.6.10, Dangarvan, Uoterford shahri yaqinida, Irlandiya — 1995) — irlandiyalik fizik. Dublin va Kembrij universitetlarida oʻqigan. 1932-yilda J. Kokroft bilan hamkorlikda birinchi protonlar tezlatkichi — kaskad generatorni yaratdi va shu bilan bir qatorda, sunʼiy tezlashtirilgan protonlar bilan birinchi yadro reaksiyasini ham amalga oshirdi. Nobel mukofoti laureati (1951; J.Kokroft bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Wat Tyler qoʻzgʻoloni

Wat Tyler qoʻzgʻoloni (Uot Tayler qoʻzgʻoloni) — oʻrta asrlarda Angliyadagi dehqonlarning eng yirik qoʻzgʻoloni (1381). Rahbarlari — Uot Tayler va Jon Boll. Koʻpchilik grafliklar hududini qamrab olgan. Iyunda qoʻzgʻolonchilar shahar kambagʻallari koʻmagida Londonga kirishgan. Qirol bilan muzokaralar chogʻida krepostnoy huquqni bekor qilinishini (Mayl-End dasturi), jamoa yerlarini qaytarilishini va tabaqaviy tenglikni (Smitfild dasturi) talab qilishgan. Muzokaralar chogʻida Uot Tayler qirol odamlari tomonidan xiyonatkorona oʻldirilgan. Qoʻzgʻolon bostirilgan.

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Watergate ishi

Watergate ishi – 1972-1979-yillarda AQSHda prezident Richard Nikson isteʼfoga chiqishi bilan yakunlangan siyosiy munozara.1974-yil 17-iyunda demokratlar partiyasining nomzodi Jorj Mak Governning Vashingtondagi „Uotergeyt“ mehmonxonasida joylashgan shtab-kvartirasida 5 kishi hibsga olindi. Ular saylovoldi shtabiga respublikachilar vakillari tomonidan xufiya eshitish moslamalarining oʻrnatilishi va baʼzi maʼlumotlarga qaraganda demokratlar shtabidagi ichki hujjatlarni suratga olishi „Uotergeyt ishi“ nomli siyosiy janjalga aylanib, Rishard Niksonning bu ishga aloqadorlikda ayblanishdan va oʻzini javobgarlikka totilishidan qoʻrqib muddatidan oldin isteʼfoga chiqishiga olib keldi. Amerikalik siyosatshunos Aleksandr buni „Amerika tarixidagi eng jiddiy tinchlik davridagi siyosiy inqiroz“ deb atadi..
 

 

Turkum:Jinoyatchilik
James Watson

James Watson (1928.6.4, Chikago, AQSH) — amerakalik biokimyogar. Molekulyar biologiyaning asoschilaridan. AQSH Fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1957). Chikago universitetini tugatgan (1947). Indiana, Kopengagen (195051), Kembrij (195153, 1955—56) untlarida, Kaliforniya texnologiya institutida (1953—55), Garvard universitetida (1956-yildan) ishlagan. AQSH prezidentining fan boʻyicha maslahatchisi (1962-yildan), NyuYork shtatidagi KoldSpringArbore laboratoriya direktori (1968-yildan). Asosiy ilmiy ishlari molekulyar biologiyaga oid. F. Krik bilan hamkorlikda DNK (qarang Dezoksiribonuklein kislota) molekulasining qo‘sh spiralli modelini ishlab chiqqan. Bakteriyalar ribosomalari va ularning oqsil biosintezidagi ahamiyatini oʻrgangan. Viruslar strukturasini oʻrganishga katta hissa qoʻshgan. Nobel mukofoti laureati (1962, F. Krik va M. Uilkinson bilan hamkorlikda)."Uotson Jeyms Dyun" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-aprelda tugʻilganlar
Turkum:Amerikalik kimyogarlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Amerikalik olimlar
John B. Watson

thumb|John B. Watson

John B. Watson (talaffuzi: Jon B. Uotson; 1878.9.1, AQShning Grinvill shahri — 1958.25.9, Nyu York) — amerikalik psixolog, bixeviorizm asoschisi. Baltimordagi John Hopkins universiteti professor (1908—20-yill). Uotsonning hayvonlar ustidagi tadqiqotlari asosida vujudga kelgan konsepsiya introspektiv psixologiya metodlariga taʼsir etish natijasidir. Watson psixologiyani obyektiv eksperimental metodlardan foydalanuvchi tabiiy fanlardan biri sifatida ifodalashga urindi. Butun psixologik faoliyatni Watson xulqatvor sifatida talqin qildi. Watson fikricha, psixologiyaning asosiy vazifasi bilim, malaka, koʻnikma hosil qilish jarayonini oʻrganishdan iborat. Watson hatto tafakkurni yashirin harakatlantiruvchi faoliyat deb bayon qilishga intildi.

Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:1878-yilda tugʻilganlar
Turkum:1958-yilda vafot etganlar
Upanishadlar

Upanishadlar sanskritcha ustozning yonida (haqiqatni bilish uchun) oʻtirmoq — hind diniyfalsafiy risolasi; proza va sheʼr bilan yozilgan, veda adabiyotining yakunlovchi kdemi, xotimasi (qarang Vedalar). taxminan mil. av. 7—3-asrlarda paydo boʻlgan. Uning markazida veda dinshjnt falsafiy masalalari, odamning oʻzini oʻzi va atrofidagi olamni bilishi yotadi. U.ning asosiy gʻoyasi Brahma va Atman (subyekt, alohida shaxs)ning birligi toʻgʻrisidagi taʼlimotda ifodalanadi. U.ga 2 va 8—9-asrlarda yozilgan izohlar vedantalarta asos boʻlgan. U. keyingi asrlarda shakllangan barcha xind falsafiy tizimlari va maktablariga hamda ularning vakillari dunyoqarashiga taʼsir qilgan.Upanishadalar sirli bilim degan ma'nosini anglatadi
Upsala

Uppsala (shvedcha talaffuzi: ˈɵ̂pːˌsɑːla, arxaik nomi – Upsala) – Shvetsiyaning Uppsala okrugi markazi boʻlib, mamlakatning toʻrtinchi eng yirik shahri hisoblanadi. Stokgolm, Gyoteborg va Malmö shaharlaridan keyin eng koʻp aholi yashaydigan bu shahar 2019-yilda 177 074 nafar aholiga ega edi.

Stokgolm poytaxtidan 71 km shimolda joylashgan boʻlib, shuningdek, Uppsala munitsipalitetining markazi hamdir. 1164-yildan beri Uppsala Shvetsiya cherkovining diniy markazi hisoblanadi va bu yerda Shvetsiya cherkovining arxiyepiskopi joylashgan. Shaharda Skandinaviyadagi eng katta cherkov – Uppsala cherkovi joylashgan boʻlib, u XIX asr oxirigacha Shvetsiya monarxlarining toj kiyish marosimlarini oʻtkazish joyi boʻlgan.
Qirol Gustav Vasa tomonidan qurilgan Uppsala qal’asi tarix davomida bir necha bor kengaytirilgan va Shvetsiya monarxlarining qirollik qarorgohlaridan biri sifatida xizmat qilgan. Ushbu qal’a, shuningdek, Upsalani Shvetsiyaning muhim ikkinchi poytaxtiga aylantirgan. Bugungi kunda qal’a Uppsala okrugi gubernatori qarorgohi sifatida ishlatiladi.
 Tarixi 
thumb|right|1770-yildagi Upsala xaritasi
Uppsala dastlab hozirgi shahar joylashgan hududdan bir necha kilometr shimolda joylashgan hududning nomi boʻlib, bugungi kunda Gamla Uppsala (Eski Uppsala) deb ataladi. Hozirgi Uppsala esa oʻsha davrda Östra Aros (Gʻarbiy Arosdan farqlash uchun Sharqiy Aros) deb atalgan. Oʻrta asr yozuvchisi Bremenlik Adamning maʼlumotlariga koʻra, (Eski) Uppsala Shvetsiyaning asosiy butparastlik markazi boʻlib, bu yerdagi maʼbadda Norse xudolarining muhim butlari boʻlgan.

Uppsalaning janubida, daryo boʻyidagi Kungsängen tekisliklari 980-yillarda Fyrisvellir jangining joyi boʻlgan. Hozirgi Uppsala oʻsha davrda Gamla Uppsalaga qarashli port shahar edi. 1160-yilda qirol Eric Jedvardsson Östra Aros cherkovi tashqarisida hujumga uchrab, halok boʻlgan va keyinchalik katolik cherkovi tomonidan avliyo sifatida eʼzozlangan. 1274-yilda Östra Aros Gamla Uppsalani asosiy mintaqaviy markaz sifatida bosib oldi. Gamla Upsala cherkovi yonib ketgach, arxiyepiskop va Avliyo Ericning qoldiqlari hozirgi Uppsala cherkovi qurilgan Östra Arosga koʻchirildi va bu cherkov 1435-yilda ochilgan. Gotika uslubida qurilgan bu cherkov shimoliy Yevropadagi eng katta cherkovlardan biri boʻlib, uning minoralari 118,70 metr (389,4 fut) balandlikka ega.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Shvetsiya shaharlari
Ur, toʻqmoq!

Ur, toʻqmoq! — oʻzbek xalq ertaklaridan. Shaklan va mazmunan sehrli-fantastik ertaklar turiga kiradi. Ertak mazmunini xalqning toʻq yashash, baxt-saodat, erkin hayot haqidagi orzu-umidlari tashkil etadi. Ertakda voqealar „ochil, dasturxon“, „gazla, gazim“, „ur, toʻqmoq“, „pishdi palov“, „chiq qovokdan“ kabi sirli vositalar orqali rivojlana boradi va salbiy personajlar qiyofasida mavjud tuzumning axlok, meʼyorlari — adolatsizlik, insofsizlik, zulm va zoʻrlik kabi yomon illatlar fosh etiladi. „Ochil, dasturxon“, „Chol bilan kampir“ ertaklari „Ur“ ning variantlari hisoblanadi. Ertak boshlangʻich sinf darsliklarida berilgan, oʻzbek xalq ertaklari turkumida koʻp bor nashr qilingan.

 

 

Turkum:Oʻzbek ertaklari
Oybibi Urazmetova

Oybibi Yoʻldoshevna Urazmetova (1952.29.9, Urganch tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Urganch tumanidagi 15-maktabda geografiya oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ural

Ural yoki Yayiq (; ; ) — Janubiy Ural va Kaspiyboʻyi pasttekisligidagi daryo, Rossiya va Qozogʻiston hududlarida. Uzunligi 2428 km, havzasining maydoni 237 ming km². Uraltov tizmasidan boshlanib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Quyilish joyida 2 tarmoq — Yoyiq va Oltin (kema qatnaydigan) tarmoqlariga boʻlinadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi kuyi oqimida 400 m³/sek. Noyabrda muzlab mart—aprel da muzi eriydi. Asosiy irmoqlari: chapda — Or, Ilek; oʻngda — Sakmara. Baliq ovlanadi. Magnitogorsk sh. yaqinida 2 suv ombori, Irikli shaharchasida Irikli GES va suv ombori, Uralsk shahridan (Qozogʻiston) quyiroqda Kushum kanali va suv ombori qurilgan. Uralskdan Aterovgacha kema qatnaydi. U. boʻyida Magnitogorsk, Orsk, Orenburg (RF), Aterov va boshqa shaharlar joylashgan.

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Turkum:Rossiyadagi daryolar
Uran (mifologiya)

Uran — yunon mifologiyasida osmon xudosiYunon mifologiyasida Uran (/ˈjʊərənəs/ YOOR-ə-nəs, shuningdek, /jʊˈreɪnəs/ yoo-RAY-nəs)2 ba'zan Ouranos (qadimgi yunoncha: ὐránόs, lit.  "osmon", "yunoncha shaxs" va "uːrans" degan so'zlarni yozgan. xudolar. Gesiodning so'zlariga ko'ra, Uran Gayaning (Yerning) o'g'li va eri bo'lib, u bilan Titanlarning birinchi avlodini tug'dirgan. Biroq, to'g'ridan-to'g'ri Uranga qaratilgan hech qanday kult klassik davrlarda saqlanib qolmagan 3 va Uran yunon bo'yalgan kulolchilikning odatiy mavzulari orasida ko'rinmaydi. Elemental Yer, Osmon va Stiks Gomer eposida tantanali ravishda chaqirilishi mumkin.4 Uran Rim xudosi Caelus bilan bog'langan.5678

Yeyaning eri, ular nikohidan titanlar, kikloplar, Kronos, Reya, Okean va boshqa tugʻilgan. U.ning oʻgʻli Kronos otasiga qarshi chiqqan, uni osmondan tashlab yuborgan va oʻzi jahonga xukmronlik qila boshlagan.

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Uran rudalari

thumb|Uran rudalari
Uran rudalari - tarkibidagi uran va uning birikmalari texnik jihatdan sanoatda ishlatishga yaroqli va iqtisodiy jixatdan maqsadga muvofiq konsentratsiyada boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. 100 ga yaqin uran minerallari maʼlum boʻlib, shundan 12 tasi amaliy ahamiyatga ega; ayniqsa, koʻproq sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan uran oksidlari — uraninit va uning , shuningdek, silikatlar — koffinit, titanatlar — davidit va brannerit; suvli fosfatlar, arsenotlar va vanadatlar — uranli slyudkalar sanoatda katta ahamiyatga ega. Uran rudalari paydo boʻlishiga koʻra, ekzogen, endogen, metamorfogen rudalarga ajratiladi. Endogen rudalar yuqori temperatura va bosim taʼsirida pegmatit va gidrotermal eritmalardan ajralib chiqadi. Bunday rudalar burmalanish oblastlari va faollashgan platformalarga xos. Ekzogen rudalar yer yuzasiga yaqin joylarda va yer yuzasida choʻkindi hosil boʻlish jarayonida (singenetik rudalar) yoki grunt suvlar sirkulyatsiyasi natijasida (epigenetik rudalar) hosil boʻlib, asosan, yosh platformalar bilan bogʻliq. Metamorfogen rudalar choʻkindi qatlamlar metamorfizmi jarayonida dastlab tarqalgan uranni taqsimlanishidan hosil boʻlib, qad. platformalar uchun xos. Uran rudalari oʻta kontrastli, kontrastli, kam kontrastli va kontrastli boʻlmagan rudalarga ajratiladi. Rudalarning kontrastliligi ularning radiometrik boyitilishi imkoniyatini va maqsadga muvofiqligini belgilaydi. Uran rudalari yirik donador (koʻndalangiga 25 mm), oʻrta donador (3–25 mm), mayin (0,015—0,1 mm) va dispers (0,015 mm dan kam) ga ajratiladi. Uran minerallari agregatlari va donachalarining hajmiga qarab, rudalarni mexanik boyitish imkoniyati aniklanadi. Tarkibidagi aralashmalarga kura sof uran, vanadiyli uran, nikelkobaltvismutkumushli uran va boshqa rudalar farkdanadi. Uran rudalari tarkibidagi uranning miqdoriga qarab 5 turga boʻlinadi: uranga juda boy rudalar (uran 1% dan koʻp), boy rudalar (1—0,5%), oʻrta rudalar (0,5—0,25%), urani kam rudalar (0,25—1%), urani juda kam rudalar (0,1% dan kam). Tarkibida 0,01— 0,015% uran boʻlgan rudalardan ham koʻshimcha mahsulot sifatida uran ajratib olinadi. Uran rudalarining asosiy konlari AQSH (Kolorado platosi), Kanada (Ontario va Saskachevan provinsiyalari), Fransiya (Markaziy Fransiya massivi) va JAR (Vitvatersrand)da; Avstraliya va Gabonda ham uranning yirik konlari bor. Oʻzbekiston hududida uranning ahamiyatga molik zaxiralari mavjud. Markaziy Qizilqumda uran konlarining 24 tasi aniqlangan, ulardan 11 tasi yirik (Uchquduq, Sugrali, Sobirsoy, Ketmonchi, Bukinoy, Janubiy Bukinoy, Shimoliy Konimex, Lavlakon, Beshqoq, Alendi) kon xisoblanadi. Bulardan tashqari, Chatqol Qurama togʻlarida va Fargʻona botigʻida ham Uran rudalari topilgan.
Uraninit

Uraninit — uranning suvsiz oksidi, uranatlar guruhiga mansub mineral. Ideal formulasi UO2. Tarkibi oʻzgaruvchan (U4+ dan U6f gacha oksidlanadi); aralashmalari Th, Tr, Pb, Fe, Zr dan iborat. Kub singoniyada kristallanadi. Oktaedrik kristallar va zich massalar holida boʻladi. Moʻrt. Kattikligi 5—6, zichligi 8—10 g/sm3. Rangi qora, yarim metall yoki smolasimon yaltiraydi. Kuchli radioaktiv, bir oz elektromagnitli. Sof uraninitning nasturan va uran qurumi kabi maʼlum. Sof uraninit yuqori trali mineral boʻlib, aniq kristallar shaklida boʻladi. Uraninitning strukturasi flyuoritnikiga uxshash. Pegmatitlar, shuningdek, gidrotermal, skarn va choʻkindi jinslar ichida uchraydi. Ishqorli magmatik tog jinslarida, past trali gidrotermal va choʻkindi konlarda hosil boʻladi. Uran qurumi gʻovak tuproqsimon agregatlardan iborat boʻlib, gidrotermal sulfiduran konlari va choʻkindi konlar uchun xosdir. Barcha uraninitda uran va toriyning radiogen parchalanishidan paydo boʻlgan hosilalar (K, As, Ro, Ne, R), shuningdek, Sa va Zn boʻladi. Uraninit oksidlanish zonasida tez oʻzgaradi. Uraninitning strukturasi boʻyicha : kristalli uraninit — briggit (tarkibida 6—15% TYU,), kleveit (3 — 16% TR2O3 va 3 — 8% ThO2), kallomorfli nasturan va boshqa uraninitning barcha uran rudalarining asosi hisoblanadi. Yirik konlari Kanada, AQSH, Afrika, Avstraliya, Fransiyada mavjud.
Urart tili

Urart tili – urart xalqi va Urartu davlatining tili; oʻlik til. Mil. avv. IX—VI asrlarga mansub oʻyma yozuvlar (mixxat) orqali maʼlum. Hozirgi Van kuli atrofida, sharqroqda Urmiya koʻligacha, qisman Armaniston Respublikasi hududida tarqalgan. Urart tiliga yaqin qarindosh deb faraz qilinayotgan xurrit tili bilan birga alohida til oilasini tashkil etadi. Yozuvi akkad mixxatining soddalashtirilgan tizimidan iborat. Grafik tizimi kambagʻalligidan faqat 16 yoki 17 undoshni va 4 unlini farkdash mumkin, xolos va u, chamasi, Urart tili fonologiyasini toʻla aks ettira olmagan. Grafikaga karaganda, Urart tilida jarangli, jarangsiz va boʻgʻiz undoshlari farkdangan. Otlar son (birlik va koʻplik) va kelishik (8 ta) i boʻyicha oʻzgargan; grammatik jins kategoriyasiga ega emas. Feʼllar shaxs son, zamon, mayl va nisbatlar boʻyicha oʻzgargan. Morfologik jihatdan oʻtimli feʼllar oʻtimsizlarga qarama-qarshi qoʻyilgan. Soʻz yasalishi va soʻz oʻzgarishi agglyutinativ suffikslar yordamida amalga oshirilgan. Odatdagi soʻz tartibi: subyekt – obyekt – predikat (oʻtimli feʼllarda). Urart tilida yozilgan koʻplab yodnomalar (500 dan ortiq) dastlab XIX asrning 20-yillarida nemis arxeologlari tomonidan Van koʻli (Turkiya) atrofidan topilgan.

 

 

Turkum:Tillar
Urdu

Urdu (Mahalliy ravishda Lashkari nomi bilan tanilgan)— Pokistonning ingliz tili bilan bir qatorda rasmiy va Hindistonning Konstitutsiyada tan olingan 15 ta asosiy adabiy tilidan biri. Genetik va tuzilish jihatidan hindiy tiliga oʻxshaydi. Hindevropa tillari oilasining hindoriy tillari guruhiga mansub. Pokistonda, asosan, yirik shaharlar (Karochi, Ravalpindi, Lohur, Islomobod va boshqalar), Hindistonda esa UttarPradesh, Bihar, Maharashtra, AndhraPradesh shtatlaridagi musulmon aholi gaplashadi. Soʻzlashuvchilar soni Hindistonda 30 mln.dan ortiq, Pokistonda 20 mln. ga yaqin kishi (20-asrning 90-yillari). Dehli atrofidagi khari boʻli deb ataladigan lahjalar asosida tashkil topgan. Shular asosida 13—14-asrlardamillatlararo ogʻzaki muomala tili — hindistoniy (hindaviy) shakllangan. Mazkur tilning Dakan (Janubiy Hindiston) dagi shakli dakhiniy ("janubiy") deb nom olgan. Hindistoniyning avval rexta, keyinchalik U. deb atalgan adabiy shakliga, uning leksikasiga fors tili kuchli taʼsir oʻtkazgan. Hozirgi U. 19-asr boshlarida asosan shakllanib boʻlgan. U hindiy tilitsan alifbosi va leksikasi bilan farq qiladi. U. bir qancha yangi belgilar qoʻshilgan arab alifbosiga asoslangan yozuvdan foydalanadi. 1947-yildan keyin U. ikkala davlatda turli sharoitlarda rivojlandi. Shu sababli Pokiston urdusida leksikaning boyish manbai, asosan, arab va fors tillari boʻlsa, Hindiston urdusida hindiy (sanskrit) tilidir. U. bilan hindiy orasida ayrim fonetik va grammatik farklar ham bor. Hindistonda U. ning hindiy tili bilan yaqinlashish alomatlari koʻrinmokda. A. Ibrohimovning "Urduchaoʻzbekcha mushtarak soʻzlar lugʻat"i (1998) Toshkentda, T. Xolmirzayevning "Urduchaoʻzbekcha lugʻat"i (2003) Islomobodda nashr etilgan.

 
 Dimshits Z. M., Grammatika yazikaurdu, M., 2001; Davidova A. A., Uchebnik yazika urdu, M., 2003; Shamatov A. N., Klassicheskiy dakxini (Yujniy xindustani 17 v.), M., 1974.

 

Turkum:Tillar
Uretrit

Uretrit — siydik chiqarish kanali (uretra)ning yallig‘lanishi. Patogen mikroorganizmlar (trixomonadalar, achitqisimon zamburugʻlar, viruslar va boshqalar), shuningdek, moddalar almashinuvining buzilishi, allergiya, shikastlanishlar sabab boʻladi.

Klinik kechishiga koʻra, oʻtkir va surunkali, qoʻzgʻatuvchisining turiga qarab soʻzakli, trixomonadali, nospetsifik farqlanadi. Aksari erkaklarda uchraydi. Siyganda achishish, ogʻriq paydo boʻladi; uretradan yiringli chiqindi keladi. Unodatda, jinsiy aloqa qilganda gonokokkdan zararlanish natijasida yuqadi (qarang Soʻzak). Uretraga bakteriyalar (mas, ichak tayoqchasi, streptokokk, pnevmokokk) tushishi, shaxsiy gigiyena qoidalarining buzilishi yoki angina, surunkali tonzillit, ogʻiz boʻshligʻi va boshqa aʼzolardagi yalligʻlanishlardan qon va limfa tomirlari orqali uretraga mikrob o'tishi ham kasallikka sabab boʻladi. Uretritga xos belgilar yuzaga kelishi bilan darhol vrachga uchrashish lozim, aks holda yalligʻlanish uretraning orqa qismi va qovuqqa tarqalib moyak ortigʻi (qarang Epididimit), prostata bezi (qarang Prostatit), urugʻ pufakchasi(qarang Jinsiy aʼzolar)ni ham yalligʻlantiradi, pirovardida bemor bepusht boʻlib qolishi ham mumkin.

Uretritning oldini olish uchun shaxsiy va jinsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, organizmdagi turli yalligʻlanishlar hamda umumiy infeksion kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish muhim.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Terapiya
Turkum:Urologiya
Turkum:Kasalliklar
Turkum:ichki kasalliklar
Urinma

Urinma — kesuvchining limit holati. / egri chiziqqa uning A nuqtasida oʻtkazilgan U. quyidagicha aniqlanadi: / chiziqqa A dan farqli V nuqtani olib, AV kesuvchi oʻtkaziladi. V nuqta / egri chiziq boʻylab harakatlansa, AV kesuvchi A nukta atrofida aylana boshlaydi (rayem, 1). Bunda AV kesuvchi tayin bir limit holatga ega boʻlishi ham, boʻlmasligi ham mumkin. AV kesuvchining V nuqtasi / chiziq boʻylab harakatlanib, A nuqta bilan ustma-ust tushishga intilgandagi limit holati mavjud boʻlsa, u / chiziqqa uning A nuqtasida oʻtkazilgan U. boʻladi. AV kesma uzunligi nolga intilganda VAS burchak ham nolga intiladi. / egri chiziq uzluksiz boʻlsada, uning biror nuktasida ham U. mavjud (yaʼni AV kesuvchi limit holatga ega) boʻlmasligi mumkin. V nukta A ga turli tomondan intilishi va AV kesuvchi ikkita turli limit holatga ega boʻlishi ham mumkin (rayem,2). y=f(x) funksiya grafigining xy abssissali nuqtasida grafikka U. oʻtkazish masalasi mat.ning asosiy tushunchalaridan biri — hosila tushunchasiga olib kelgan masalalardan. y=f(x) funksiya grafigiga (x0, fx0)) nuqtada oʻtkazilgan U.ning burchak koeffitsiyenti funksiya hosilasining x0 nuqtadagi qiymatiga tengdir: tgx=A*0). y=f(x) funksiyaning x0 abssissali nuqtasida oʻtkazilgan U. tenglamasi y=yxo)+f (xo)(x—x0) boʻladi. Masalan, u=x2 parabolaga uning abssissasi xo=1 boʻlgan nuqtasida oʻtkazilgan. U. tenglamasi u=2x— 1 dan iborat; y=sinx funksiya grafigiga uning xa = abssissali nuqtasida oʻtkazilgan U. tenglamasi u=h boʻladi.
Uron kislotalar

Uron kislotalar - aldozalarning hosilalari. Umumiy formulasi SNO (SNON)I SOON. Aldozalardan birlamchi gidroksil guruhi (—SN2ON) oʻrniga karboksil guruhi (—SOON) borligi bilan farq qiladi. Kristall yoki amorf moddalar; uchmaydi, suvda va qutbli erituvchilarda yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, aldozalarga ham, oksikislotalarga ham oʻxshaydi. Tabiatda 6 uglerod atomli xrlida uchraydi (geksuron kislota). Ularning nomi tegishli geksozaga qarab belgilanadi (mas, glkjuron kislota glyukoza nomidan). Uron kislotalar hayvon va oʻsimliklarning biologik muhim biopolimerlari tarkibiga kiradi. D glyukuron kislota hayvon organizmida zaharli moddalarni yoʻqotishda qatnashadi va askorbin kislota biosintezida boshlangʻich mahsulot hisoblanadi.
 

 

Turkum:Kislotalar
Urusxon

Urusxon (? 14-asr ning 70-yillari 2yarmi) — Joʻeki ulusittg sharqiy qismi — Oq Oʻrda xoni (14-asrning 60-yillari birinchi yarmidan). U. davlatining poytaxti Sigʻnoq sh. boʻlgan. U. Oq Oʻrdadagi hokimiyatini mustahkamlab olgach, Oltin Oʻrdani xam oʻz tasarrufiga kiritishga harakat qilgan. 70-yillar oʻrtalarida u Hojitarxon, VolgaKama Bulgʻoriyasi va Saroy Berka shahrini egallagan. Toʻxtamish bilan koʻplab janglar qilgan. Bu janglarda gʻalaba doim U. tomonida boʻlgan. Toʻxtamish Amir Temur huzuriga qochib borib, undan yordam soʻragan. Sohibqiron Joʻji ulusida boʻlib oʻtayotgan voqealarni ziyraklik bilan kuzatib borardi. Shimoliy Xorazm va Oq Oʻrda Movarounnahrga chegaradosh edi. U Oltin Oʻrda xoni oʻziga tarafkash, tobe boʻlishini istardi. Shu tufayli u Toʻxtamishni yaxshi kutib olib U.ga qarshi kurashida unga bir necha marta harbiy madad bergan. Biroq U.ning oʻgʻli Toʻxtaqiya Toʻxtamishga qaqshatqich zarba bergan, yarador Toʻxtamish Sirdaryo boʻyidagi qamishzorlarga yashiringan, soʻngra Sohibqiron panohiga qochib borgan. U. Amir Temurning Buxorodagi qarorgohiga elchilar yuborib Toʻxtamishni topshirishni talab qilgan. Sohibqiron bu taklifni qatʼiy rad etib, tez orada oʻzi jangga kirishini aytgan. Amir Temur U.ga qarshi yurish boshlagan, qoʻshinni Sirdaryodan oʻtkazib, Oʻtror atrofidagi tekislikda qarorgoh qurgan. U. qoʻshini esa, Sharafuddin Ali Yazdiyning maʼlumotiga koʻra, Oʻtrordan 24 farsax naridagi Sigʻnoqda joylashgan edi. Qattiq qish, tinimsiz yomgʻir va qor har ikki qoʻshin faoliyatiga taʼsir koʻrsatgan. Ular mayda toʻqnashuvlarni hisobga olmaganda, deyarli uch oy birbirlariga qarshilik koʻrsatmasdan roʻbaroʻ turganlar. Har ikki sarkarda hech bir natijaga erisholmagach, ortlariga qaytishgan. Shundan soʻng Amir Temur bir necha oy Keshda boʻlgan va U.ga qarshi yurish boshlash uchun oʻziga Toʻxtamishni yoʻlboshlovchi qilib olgan. Jayronqamishga yetganlarida U.ning vafot etganidan xabar topishgan. U.ning toʻngʻich oʻgʻli Toʻxtaqiya ham koʻp oʻtmay (1375) vafot etgan. Sohibqiron Toʻxtamishga kerakli aslahalarni berib, uni shu yerda qoldirib, oʻzi Samarqandga qaytgan.

U. davrida Oq Oʻrdada suyurgʻol inʼom etish keng amaliyotda boʻlgan. U. vafotidan soʻng va uning vorislarining qisqa muddatli hukmronligidan keyin U.ning barcha yermulklarini Toʻxtamish Amir Temur yordamida egallab olgan (14-asrning 70-yillari oxiri).

 Adabiyot 
 Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Abduraimov M., Temur va Toʻxtamish, T., 2000.

 

Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Urugʻ

Urugʻ — bir ajdoddan tarqalib, umumiy bir nom bilan ataluvchi qonqarindoshlik jamoasi. Qarindoshlik hisobi ona (ona U.) yoki ota (ota U.) boʻyicha olib borilgan. U yukrri va quyi paleolit davrlari oraligida paydo boʻlgan. U.lar qabilalarga birlashgan. Jamiyatda tabaqalanishning paydo boʻlishi bilan boʻlinib ketgan. Urugʻ — qabilalarga boʻlinish qoldikdari koʻp xalqlarda saqlanib qolgan.

Oʻrta Osiyo xalklari koʻpgina qabila va Oʻ.larga boʻlingan. Mas, uzbeklar 92 dan ortiq, turkmanlar 100 dan ortiq, qozoklar 300 dan ortiq qabilalar va U.larga, ular esa yana bir necha U.chalarga bulingan. U.lar kupincha yashagan geografik joylari va i.ch. ning nomlanishi bilan atalgan. Turkiy xalqlar tarkibiga barlos, qiyot, qushchi, qungʻirot, uyshun, nayman, chimboy, qarluq, kenagas, doʻrmon, mangʻit, nukuz, uygʻur, xitoy, toymas, qipchoq, tuman, ming va boshqa U.lar kir’gan.
Urugʻ (zoologiya)

Urugʻ yoki avlod zoologiyada — turdan yuqori taksonomik kategoriya, filogenetik jihatdan oʻzaro qarindosh turlarni birlashtiradi. Mas, boʻrilarning oʻzaro oʻxshash (boʻri, chiyaboʻri, koyot, it va boshqalar) boʻrilar U.iga; tulkilarning oddiy tulki, korsak, afgʻon tulkisi va boshqa tulkshshr U.ga birlashtiriladi. Bitta U.ga bitta yoki bir nechtadan bir necha yuztagacha tur kirishi mumkin. Mas, yenotsimonlar urugʻi, bitta tur yenotsimon it, ayrim hasharotlar urugʻi mingga yaqin turdan iborat. Odatda, koʻp turga ega boʻlgan U. kenja U.ga ajratiladi. Yaqin urugʻlar bitta oilaga (qarang Oila) birlashtiriladi. Lekin U. bilan oila oʻrtasida yana kenja oila (oiladan kichik taksonomik kategoriya) ham boʻlishi mumkin.

Botanikada U. tushunchasiga moye keladigan taksonomik kategoriya turkum deb ataladi.
 
 

Turkum:Taksonlar
Urugʻ (oʻsimliklar)

Urugʻ — 1) oʻsimliklarda (semen) — urugli oʻsimliklar generativ organi, nihol hosil qilish, tarqalish va tashqi noqulay sharoitlardan muhofaza qilish funksiyalarini bajaradi; odatda, urugʻlangandan keyin urugʻkurtakdan rivojlanadi; baʼzan urugʻlanmasdan ham rivojlanishi mumkin (qarang: Apomiksis, Partenogenez). U. murtak (embrion), pust (krbiq) va koʻpincha zaxira oziq moddalar (endosperm, perisperm) dan iborat. Baʼzan U. da bir necha murtak boʻlishi mumkin. Murtak zaxira oziq moddalar hisobiga rivojlanadi; bu moddalar endosperm va perispermda toʻplanishi mumkin. Endosperm va perisperm boʻlmagan urugʻlarda zaxira oziq moddalar (oqsil, yogʻ, kraxmal, qand, vitaminlar va boshqalar) urugʻ pallalarda toʻplanadi. U. qobigʻi urugʻkurtak devoridan hosil boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar U.ining qobigʻi tashqi (etli, sersuv) va ichki (qattiq, quruq); boshqa oʻsimliklarniki qattiq, qalin yoki yupqa boʻladi. Urugʻning kattaligi va ogʻirligi har xil; mas, orxideyalarda chang kattaligida, palmalarda juda yirik. Bitta mevada bittadan bir necha ming, hatto mln.gacha U. boʻlishi; bitta oʻsimlik (ayniqsa, begona oʻtlar) minglab U. berishi mumkin. Har xil oʻsimliklar U.ining unib chiqish muddati turlicha boʻlib, bu U.ning saqlanish sharoitiga bogʻliq. Tarixiy rivojlanish jarayonida U. oʻsimliklarning quruklik muxitiga moslanishi natijasida paydo boʻlgan. U. oziq-ovqat sifatida ishlatiladi. U.dan un, moy, kraxmal, boʻyovchi va dorivor moddalar olinadi. Koʻpchilik oʻsimliklar U.i yoki uni mol va parrandalarga yem sifatida beriladi. Gʻoʻza U.i (chigiti) tolalari (paxtasi) toʻqimachilik sanoatining asosiy xom ashyosi; 2) odam va hayvonlarda U. — urugʻ suyuqligi, yaʼni syaye/shedan iborat.

 

Turkum:Botanika
Urugʻdon

Urugʻdon — odam va hayvonlar erkagida urugʻ hujayralar — spermatozoidlar shakllanadigan jinsiy bezlar. U. juft, baʼzan toq boʻladi. Boʻshliqichlilar, gʻovaktanlilar va boshqa sodda tuzilgan koʻp hujayralilar U.i jinsiy hujayralar yigʻindisidan iborat boʻlib, urugʻ hujayralari tana devorini yorib (ssifoid meduzalar, korall poliplar) yoki tana boʻshligʻidan ogʻiz teshigi orqali tashqariga chiqariladi. Yassi chuvalchanglar U.i mayda pufakchalar shaklida. Boʻgʻimoyoklilar U.i juft boʻlib, shakli va tuzilishi har xil. Bosh skeletsizlar U.i 25 juftga yaqin, alohida chiqarish yoʻli boʻlmaydi. Koʻpchilik umurtqalilarda U. qorin boʻshligʻida simmetrik joylashgan.

Koʻpchilik sut emizuvchilarda (bir teshiklilar, hasharotxoʻrlar, chalatishlilar, xartumlilar, damanlar, sirenalar, kurakoyoklilar, kitsimonlardan tashqari) U. moyak xaltasida oʻrnashgan. Baʼzi sut emizuvchilar (masalan, koʻpchilik kemiruvchilar)da U. moyak xaltasiga faqat urchish davrida tushadi, keyin yana qorin boʻshligʻiga koʻtariladi. Odam urugʻdoni ellipssimon shaklga ega (yana qarang: Moyak, Jinsiy aʼzolar).
Urugʻli meva daraxtlari

Urugʻli meva daraxtlari - raʼnodoshlar oilasiga mansub urugʻli meva beradigan oʻsimliklar. Bularga olma, behi, nok, doʻlana, mushmula va boshqa kiradi. Urugʻli meva daraxtlarid. bir nechta tur va turxillarni oʻz ichiga oladi. Olma, nokning minglab navlari bor. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Danakli meva daraxtlariga nisbatan kechroq hosilga kiradi, lekin koʻp umr koʻradi, sovuqqa chidamli, mevasi uzoq saqlanadi.

 

Turkum:Raʼnodoshlar
Urugʻlik

thumb|Urugʻlik
Urugʻlik — ekish uchun foydalaniladigan urugʻ, meva, toʻpmeva va murakkab meva qismlari. Baʼzan vegetativ yoʻl bilan koʻpaytiriladigan oʻsimlik qismlari: tuganak, piyozcha va boshqa ham Urugʻlikga kiradi. Urugʻlik navdorlik va urugʻlik sifatlari boʻyicha davlat standarti talablariga javob beradigan boʻlishi kerak. Urugʻlik sifati (unuvchanligi, tozaligi, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi), lab. taxlili, navdorlik sifati uchun dala aprobatsiyasi asosida Davlat urugchilik inspeksiyasi tomonidan tekshiriladi. Urugʻlik urugʻchilik xoʻjaliklarida, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiradigan xoʻjaliklarning urugʻlikka moʻljallangan ekin dalalarida yetishtiriladi. Yangi navlar urugʻlarini koʻpaytirish uchun ilmiy tadqiqot intlari, qishloq xoʻjaligi intlarining oʻquv tajriba xoʻjaliklarida elita va birinchi reproduksiya urugʻlari olinadi.

Ekish sifati va Urugʻlik standarti boʻyicha 3 sinfga boʻlinadi. Masalan, chigitning navdorlik meʼyori: elita urugʻ uchun 100%, 1reproduksiya uchun 99%, 2reproduksiya uchun 98% va 3reproduksiya uchun 96%; unuvchanligi: 1sinf uchun 95%, 2sinf uchun 90% va 3sinf uchun 85%. Yumshoq bugʻdoy (kuzgi va bahorgi)ning navdorlik meʼyori: 1sinf uchun 99%, 2sinf uchun 98,5%, 3sinf uchun 97%; unuvchanligi tegishlicha 95%, 92 va 90%. Urugʻlikga 1 va 2sinf urugʻlar ishlatiladi. 3sinf faqat xoʻjalikning i.ch. dalalariga ekiladi. Urugʻlikni omborlarda sakdashga qoʻyishdan oldin tozalanadi, saralanadi va quritiladi. Ekishdan oldin esa Urugʻlik sifatini va unuvchanligini oshirish uchun zararkunandalar va kasalliklarga qarshi dorilanadi, oftobga yoyib shamollatiladi va boshqa Har bir xoʻjaliqda urugʻlik daftari tutilib, unga ekin turi boʻyicha urugʻlik navi, sifatlari yozib boriladi.

 Yana q. 

 Urugʻchilik
 Ekinlarni ekish
Urchitish

Urchitish (chorvachilikda) — chorva hayvonlarini genetik takomillashtirish jarayonlarini boshqarish, mavjud hayvon zotlari, tiplari, liniyalarini yaxshilash va yangilarini chiqarish toʻgʻrisidagi fan; chorvachilikda seleksiyanayelchilik ishlarining nazariy asosi (qarang Zootexniya, Zot). URCHUQ, duk — tolalardan qoʻlda yoki mashinada ip yigirish va pishitish uchun muljallangan moslama yoki qurilma; yigirishpishitish mashinalarining asosiy ish organi. Sharq mamlakatlarida qoʻl U. qadimdan qoʻllangan, mashina U.lari 18-asr 2yarmida paydo boʻlgan (qarang Yigirish). Qoʻl U. yogʻochdan uzunchoq, oval shaklida yasalgan moslama boʻlib, ip yigiruvchi uni qoʻlda aylantirib turgan. Shunda tolalar (paxta, jun va boshqalar) birbiriga ilashib, choʻzilib va buralib ingichka ipga aylangan. Mashina U.lari patron, shpul va gʻaltak kiydirib qoʻyiladigan murakkab geometrik shaklli poʻlat shpindel. Kalava ip, pilta va iplarni pishitish (burash) hamda maʼlum oʻlcham va shaklda oʻramlar hosil qilishga muljallangan yigirish va pishitish mashinalarida qoʻllanadi. U.ning tabiiy tolalar (paxta, jun, zigʻir va boshqalar) va kimyoviy tolalar uchun muljallangan bor.

Koʻpchilik U.lar egiluvchan (tasmali) uzatma, baʼzilari vintli gʻildiraklar bilan harakatlantiriladi. Kimyoviy tolalarni yigirish uchun muljallangan U.lar elektr dvigatel bilan aylantiriladi. Gilam toʻqish, arqon eshish uchun yaraydigan yoʻgʻon iplar tayyorlashda kush buramli U.lar qoʻllanadi.
Urchuq kaltakesaklar

Urchuq kaltakesaklar (Anguidae) — kaltakesaklar turkumi. Koʻrinishi kaltakesaklarga yoki ilonlarga uxshash oyoqsiz. Uzunligi 1,2 m gacha (sariq ilon). Tili kalta, ayri. Qovoklari harakatchan. 60 ga yaqin turi bor. Koʻpchiligi Markaziy Amerikada yashaydi. Urchuq kaltakesak va sovutli urchuq kaltakesaklar (7 tur) Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Yer yuzasida, kupincha inda yashaydi. Oʻzbekiston hududida Urchuq kaltakesaklardan sariq ilon koʻp uchraydi. Mollyuskalar, yomgʻir chuvalchanglari, hasharotlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi.
Bernardo Houssay

Bernardo Houssay (1887.10.4, Buenos-Ayres — 1971.21.9) — argentinalik fiziolog. Argentina biologiya jamiyatining prezidenti. Buenos-Ayres universitetini tugatgan, shu joyda professor (1910-yildan; tibbiyot doktori, 1911). Buenos-Ayresda biologiya va eksperimental tibbiyot institutiga asos solgan va direktori boʻlgan (1943—55). Ilmiy faoliyati fiziologiya va endokrinologiyaga oid. Qalqonsimon bez, gipofiz, buyrak usti bezi poʻstlogʻi gormonlarining uglevodlar almashinuvidagi ahamiyatini, shuningdek, qandli diabet kasalligida uglevodlar almashinuvi izdan chiqishini aniqlagan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasining xorijiy aʼzosi, London qirollik jamiyati va boshqa Fanlar akademiyasi hamda jamiyatlar aʼzosi. Nobel mukofoti laureati (1947)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:10-aprelda tugʻilganlar
Turkum:21-sentabrda vafot etganlar
Usmon Gʻoziy

Usmon Gʻoziy Afgʻoniston va Pokistonda joylashgan Oʻzbekiston islomiy harakati jangari guruhining amiri boʻlgan. Ushbu harakat yetakchisi Usmon Odil dronlar hujumida vafot etgach, Usmon Gʻoziy uning oʻrniga oʻrinbosar etib tayinlanadi.

 Tarixi 
Tolibon Muhammad Umarning oʻlimini ikki yildan ortiq muddat davomida yashirib kelganini tan olganidan bir necha hafta oldin, Gʻoziy Tolibon yetakchisi mavqeini shubha ostiga oladi va Iroq va Shom Islom Davlatini maqtab bayonot beradi. Gʻoziy Tolibonning tan olinishiga hamma vaqt shubha bilan qarashga oʻzini haqli deb hisoblagan. 2015-yil 6-avgust kuni Oʻzbekiston islomoy harakati rahbari Usmon Gʻoziy va ushbu harakatning koʻplab jangarilari Abu Bakr al-Bagʻdodiyga qasamyod qilayotgani aks etgan videoni eʼlon qilinadi. Usmon Gʻoziy va Oʻzbekiston islomiy harakati rahbar Abu Bakr al-Bagʻdodiyga rasman bay’at qiladi va yangi tashkil topgan Xuroson viloyati bilan birlashadi.

Uning guruhi Karachidagi aeroportga hujum qilganidan keyin Pokiston armiyasi Oʻzbekiston islomiy harakati va boshqa Tolibon guruhlarini siqib chiqarish maqsadida Shimoliy Vaziristonda „Zarb-e-Azb“ operatsiyasini boshlaydi.

Koʻplab guruhlar Oʻzbekiston islomiy harakati rahbari Usmon Gʻoziy bilan birgalikda Afgʻonistonga oʻtadi. Gʻoziy birmuncha vaqt Afgʻonistonning Zobul viloyatida mulla Mansur Dadulloh yonidagi qoʻriqxonada boʻladi„Wilayat Khorasan Stumbles in Afghanistan“. Jamestown. Retrieved 2020-11-02.. Mansur Dadulloh Mulla Umar oʻlimidan soʻng paydo boʻlgan Tolibon rahbariyatiga qattiq qarshilik koʻrsatadi.

Afgʻoniston va Tolibon harakati bilan jiddiy kelishmovchiliklar yuzaga kelganidan soʻng, 2015-yil oxirida Mansur va Usmon Gʻoziyning qoʻshma bazasiga bosqin uyushtirilib, Mansurning barcha boʻlinmalari, jumladan, Oʻzbekiston islomiy harakati rahbari Usmon Gʻoziy ham oʻldirilgani xabar qilinadi.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik islomchilar
Turkum:Pokistondagi oʻzbekistonlik muhojirlar
Turkum:Oʻzbekiston islomiy harakati
Usmon Mamatqul oʻgʻli

Usmon Mamatqul oʻgʻli (1880-yil, Uchqoʻrgʻon tumani, Xoʻjaobod qishlogʻi — 1941-yil) — oʻzbek xalq dostonchisi. Undan „Boʻtakoʻz“, „Shoxdorxon“, „Qunduz bilan Yulduz“ dostonlari yozib olingan. „Shoxdorxon“, „Boʻtakoʻz“ dostonlari alohida kitob holida nashr etilgan (1968).
 

Turkum:1880-yilda tugʻilganlar
Turkum:1941-yilda vafot etganlar