Genetik jihatdan oʻzgartirilgan ekinlar

Genetik jihatdan oʻzgartirilgan ekinlar — DNKsi genetik muhandislik usullari yordamida oʻzgartirilgan, qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan oʻsimliklardir. Oʻsimlik genomlari fizik usullar bilan yoki T-DNK binar vektorlarida joylashgan ketma-ketliklarni yetkazib berish uchun Agrobacteriumdan foydalanish orqali oʻzgartirilishi mumkin. Aksariyat hollarda maqsad oʻsimlik turida tabiiy ravishda uchramaydigan yangi belgini kiritishdan iborat boʻladi. Oziq-ovqat ekinlariga oid misollar qatoriga maʼlum zararkunandalar, kasalliklar va atrof-muhit sharoitlariga chidamlilik, nobud boʻlishning kamayishi, kimyoviy ishlovlarga (masalan, gerbitsidlarga) chidamlilik yoki ekinning ozuqaviy profilini yaxshilash kiradi. Nooziq-ovqat ekinlariga oid misollar sifatida oʻrmon xoʻjaligi uchun genetik jihatdan oʻzgartirilgan daraxtlar, farmatsevtika vositalari, bioyoqilgʻi va boshqa sanoat uchun foydali mahsulotlar ishlab chiqarish, shuningdek, bioremediatsiya (atrof-muhitni tozalash) maqsadida foydalaniladigan oʻsimliklarni keltirish mumkin.

Fermerlar genetik jihatdan oʻzgartirilgan texnologiyalarni keng miqyosda qabul qildilar. Ekin maydonlari 1996-yildagi 1,7 million gektardan 2016-yilda 185,1 million gektarga yetdi, bu global ekin maydonlarining qariyb 12 foizini tashkil etadi. 2016-yil holatiga koʻra, asosiy ekinlarning (soya, makkajoʻxori, raps va paxta) belgilari gerbitsidlarga chidamlilik (95,9 million gektar), hasharotlarga chidamlilik (25,2 million gektar) yoki har ikkalasini (58,5 million gektar) oʻz ichiga oladi. 2015-yilda 53,6 million gektar maydonda genetik jihatdan oʻzgartirilgan makkajoʻxori yetishtirildi (bu umumiy makkajoʻxori hosilining qariyb 1/3 qismidir). Genetik jihatdan oʻzgartirilgan makkajoʻxori oʻzidan oldingilaridan ustun keldi: hosildorlik 5,6 foizdan 24,5 foizgacha yuqori boʻldi, mikotoksinlar (−28,8%), fumonizin (−30,6%) va trikotetsenlar (−36,5%) miqdori esa kamaydi. Maqsadli boʻlmagan organizmlarga taʼsir koʻrsatilmadi, faqatgina zararkunanda xoʻjayini boʻlmish Yevropa makkajoʻxori parvonasi populyatsiyasi kamaygani sababli ayrim parazitoid arilar soni kamaydi; Yevropa makkajoʻxori parvonasi kapalaksimonlarga (Lepidoptera) qarshi faol Bt-makkajoʻxorining nishoni hisoblanadi. Lignin miqdori kabi biogeokimyoviy koʻrsatkichlar oʻzgarmadi, biomassaning parchalanishi esa yuqoriroq boʻldi.

2014-yilgi meta-tahlil xulosasiga koʻra, genetik jihatdan oʻzgartirilgan texnologiyaning joriy etilishi kimyoviy pestitsidlardan foydalanishni 37 foizga, ekin hosildorligini 22 foizga va fermerlarning daromadini 68 foizga oshirgan . Pestitsidlar qoʻllanilishining bunday kamayishi ekologik jihatdan foydali boʻldi, biroq meʼyordan ortiq foydalanish bu foydani kamaytirishi mumkin. Hosildorlikning oʻsishi va pestitsidlar kamayishi koʻrsatkichlari gerbitsidga chidamli ekinlarga qaraganda hasharotlarga chidamli ekinlarda yuqoriroqdir. Hosildorlik va foydaning oʻsishi rivojlangan mamlakatlarga qaraganda rivojlanayotgan mamlakatlarda koʻproq kuzatilmoqda. Faqatgina Hindistonning oʻzida pestitsidlardan zaharlanish holatlari yiliga 2,4 milliondan 9 milliongacha kamaydi. Bt-paxta yetishtirish va Hindistondagi fermerlar oʻrtasidagi oʻz joniga qasd qilish holatlari oʻrtasidagi bogʻliqlik boʻyicha 2011-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, „mavjud maʼlumotlar fermerlar oʻz joniga qasd qilishining „qayta avj olishi“ haqida hech qanday dalil keltirmaydi“ va „Bt-paxta texnologiyasi Hindistonda umuman olganda juda samarali boʻlgan“. Hindistonda Bt-paxta joriy etilgan davrda fermerlar oʻrtasidagi oʻz joniga qasd qilish holatlari, aksincha, 25 foizga kamaygan.

Hozirgi vaqtda genetik jihatdan oʻzgartirilgan ekinlardan olingan oziq-ovqat mahsulotlari inson salomatligi uchun odatdagi oziq-ovqat mahsulotlariga qaraganda koʻproq xavf tugʻdirmasligi borasida ilmiy konsensus mavjud boʻlsa-da, har bir genetik jihatdan oʻzgartirilgan oziq-ovqat mahsuloti joriy etilishidan oldin alohida tekshirilishi kerak. Shunga qaramay, keng jamoatchilik vakillari olimlarga qaraganda genetik jihatdan oʻzgartirilgan mahsulotlarni xavfsiz deb qabul qilishga ancha kam moyildirlar. Genetik jihatdan oʻzgartirilgan oziq-ovqat mahsulotlarining huquqiy va tartibga solish maqomi mamlakatga qarab farq qiladi: baʼzi davlatlar ularni taqiqlaydi yoki cheklaydi, boshqalari esa turli darajadagi nazorat ostida ruxsat beradi.

 Yana qarang 
 Oziq-ovqat xavfsizligi

 

 
 
 
 

Turkum:Genetik muhandislik