Donli ekinlari

YOʻNALTIRISH Don ekinlari Donli donlarAgronomiya negіzderі (avtorlar: JaңabaevQ., Aristangʻұlov S.) Astana — 2010. 352bet. ISBN 978-601-292-059-8 — bugʻdoy, grechka, guruch, tariq, suli, arpa, makkajoʻxori. Don ekinlari morfologik va biologik xususiyatlariga koʻra ikki turga boʻlinadi, birinchi guruh va ikkinchi guruh donli ekinlar.

 Birinchi guruhdagi donlar 
Birinchi guruhga bugʻdoy, grechka, arpa va joʻxori kiradi. Ularning asosiy xususiyatlari shundaki, donalarining jigar tomonida yoriq,3-8 dona ildizpoyasi bor, boshoqning pastki gullari yaxshi rivojlangan. Uning oʻsishi uchun kamroq issiqlik va koʻproq namlik talab qilinadi, poyasining ichki qismi esa boʻshliqdir. Ular uzoq kunlik oʻsimliklardir, shuning uchun vegetatsiyaning birinchi davrida ular tezroq rivojlanadi va begona oʻtlar bilan kamroq ifloslanadi. Birinchi guruhga ikki xil don ekinlari kiradi.

 Kuzgi donlar 
Kuzgi donlar-kuzgi bugʻdoy, grechka, kuzgi arpa.Bu ekinlarning biologik xususiyatlari-dastlabki rivojlanish davrida ular 1 oy davomida 1-10°C dan past haroratni talab qiladi.Shuning uchun ular doimiy sovuqdan 55-60 kun oldin ekilgan boʻlishi kerak.Kuzgi donlar bahorgidan koʻra koʻproq hosildor. Buning sababi shundaki, ular kuz va bahor yogʻingarchiliklaridan unumli foydalanadilar, kuzda yaxshi oʻsadilar va tez oʻsadi va erta bahorda erta pishadi. Qishki donlarning mahsuldorligi toʻgʻridan-toʻgʻri qishki noqulay sharoitlarga dosh berish qobiliyatiga bogʻliq. Buning sababi shundaki, kuz, qish va bahorda kuzgi don ekinlari turli xil noqulay sharoitlarga duchor boʻladi (qattiq sovuq, yupqa qor yogʻishi, havo haroratining keskin oʻzgarishi va boshqalar). Ushbu noqulay sharoitlarga chidamli boʻlish uchun kuzgi donlar toʻliq etilish bosqichidan oʻtishi kerak.

 Yozgi donlar 
Yozgi don ekinlari — yozgi bugʻdoy, arpa, suli, sholi, makkajoʻxori, grechka, tariq, joʻxori.Yozgi donlar issiqlikka chidamliligiga koʻra ikki guruhga boʻlinadi:

 Erta ekish — bahorgi bugʻdoy, arpa, suli. Ular erta bahorda, tuproqning urugʻlar tomonidan soʻrilish chuqurligi 5-7°S gacha qiziganda ekiladi.
 Kech ekish — sholi, makkajoʻxori, tariq. Bu ekinlar tuproqning urugʻlar tomonidan soʻrilish chuqurligi 10-12°C gacha qiziganda ekiladi.

 Ikkinchi guruhdagi donlar 
Ikkinchi guruhdagi don ekinlariga tariq,makkajoʻxori,sholi,shirin makkajoʻxori kiradi.Ularning donalarining jigar tomonida tirqishlari yoʻq, boshoqning ustki gullari yaxshi rivojlangan. Ular birinchi guruhning ekinlariga qaraganda koʻproq issiqlikni talab qiladi va guruchdan tashqari kamroq namlik. Makkajoʻxori va makkajoʻxori poyalari boshoqlar bilan toʻldiriladi. Ikkinchi guruh ekinlari qisqa kunlik oʻsimliklar boʻlib, qishki navlari yoʻq.

 Donlarning tarkibi 
Donli donlar tarkibida suv,oqsil, yog ',kraxmal va kul mavjud. Ular donalarining kimyoviy tarkibi jihatidan bir-biridan farq qiladi.Masalan, don tarkibida oqsil miqdori qattiq bugʻdoyda 13,8-20,0 %, sholi donida esa atigi 6,7-7,6 % ni tashkil qiladi.Yorma donlarining moyliligi 1,5-3,0 %, uglevodlari esa 67,8-80,9 %.Donning kimyoviy tarkibi hududning tuproq va iqlim sharoitiga, qoʻllaniladigan agrotexnik tadbirlarga bevosita bogʻliq. Qozogʻistonning qurgʻoqchil choʻl mintaqasida yetishtiriladigan bahorgi bugʻdoy donalarida oqsil miqdori boshqa hududlarga qaraganda birmuncha yuqori, shuning uchun ular yuqori baholanadi.

 Donli ekinlarning oʻsishi va rivojlanishi 
Urugʻning unib chiqishidan boshlab urugʻlarning unib chiqishi va pishib etishigacha boʻlgan davrni oʻsimliklarning vegetatsiya davri deyiladi.Donli oʻsimliklar vegetatsiya davrida bir necha fenologik oʻsish va yana rivojlanish bosqichlarini oʻtkazadi.Ular:

 urugʻning unib chiqishi
 oʻsish uchun
 ildiz otish
 egzoz trubkasi
 soch toʻkilishi
 farovonlik
 pishib etish (sogʻilgan, yoğrilgan va toʻliq pishgan)

Oʻsish va rivojlanishning fenologik bosqichlarida oʻsimliklarda tashqi morfologik oʻzgarishlar kuzatiladi

 Urugʻlarning unib chiqishi 
Tuproqqa namlangan urugʻ avval unib chiqadi.Quritish, asosan, namlik, issiqlik va havo talab qiladi. Don tarkibidagi oqsil, yogʻ va uglevodlar miqdoriga qarab, ularning pishishi uchun har xil miqdorda namlik kerak boʻladi.Masalan, bugʻdoy yadrosi quruq havo massasining 56 %,noʻxat yadrosi 50 %,oqsilga boy noʻxat esa ikki-uch baravar koʻproq namlikni talab qiladi.Donning unib chiqishi uchun talab qilinadigan harorat ikki guruh don ekinlari uchun ham har xil.Birinchi guruhdagi don ekinlarining unib chiqishi uchun minimal harorat 1-3 ° S boʻlishi kerak, makkajoʻxori uchun bu koʻrsatkich 7-8 ° S ga, sholi uchun 11-12 ° S ga teng. Birinchi guruh don ekinlarining unib chiqishi uchun eng qulay harorat 6-12°S, ikkinchi guruh ekinlari uchun esa 18-22°S.

 Koʻklash 
Agar etarli miqdorda namlik va mos harorat boʻlsa, urugʻning ildizlari birinchi navbatda unib chiqqan dondan, keyin esa embrionning poyasidan oʻsadi.

 Urugʻ poyasining oxirida uni shikastlanishdan himoya qiluvchi nozik shaffof qobiq (koleoptil) mavjud. Er yuzasiga chiqqandan soʻng, koleoptil quyosh nuridan yorilib, undan birinchi yashil barg paydo boʻladi. Bu oʻsimlikning tomurcuklanma bosqichi deb ataladi.

 Rooting 
Ildizlanish bosqichi tuproqda 2-3 sm chuqurlikda ildiz tugunining paydo boʻlishi va undan lateral poya va ikkinchi ildizning tarqalishi ildiz bosqichi deb ataladi.Ildizlash ekinning biologik xususiyatlariga, ekilgan urugʻlarning sifatiga, tuproqdagi namlik miqdoriga va ekish chuqurligiga qarab oʻzgaradi.Ildizlanish bosqichi har bir navning biologik xususiyatlariga qarab 12-30 kun davom etadi.

 Chiqarishi 
Ildizdan 10-15 kun oʻtgach, naycha ishlab chiqarish bosqichi boshlanadi.Tuproqning sirt qatlamidan 5 sm balandlikda ildizning birinchi boʻgʻimining paydo boʻlishi bilan aniqlanishi mumkin.Oʻsimlikning tez oʻsishi tufayli uning avlodlar oraligʻi uzaytira boshlaydi.Donli ekinlarda 5-6 avlod bor, makkajoʻxorida esa 15 tagacha yetishi mumkin.

 Pishishi 
Pishib etish bosqichining boshlanishi poyaning yuqori barg qobigʻidan toʻpgulning yarmining paydo boʻlishiga toʻgʻri keladi.Tariqsimon don ekinlarida bu bosqich ishlov berish deyiladi.Ushbu bosqichda oʻsimliklar tuproqda koʻp miqdorda namlik, ozuqa moddalari, issiqlik va yorugʻlikka muhtoj.

 Gullash 
Koʻpchilik boshoqli oʻsimliklar quloqdan bir necha kun oʻtgach gullaydi va keyin changlanadi.Ular ikkiga boʻlinadi: oʻz-oʻzidan changlanadiganlar-bugʻdoy, arpa,tariq,sholi va oʻzaro changlanadiganlar-joʻxori,makkajoʻxori. Bugʻdoy, arpa, suli, grechkaning yaxshi gullashi uchun 15—20°, makkajoʻxori, tariq, makkajoʻxori, sholi ekinlari uchun 20—25° harorat mos keladi.

 Donni toʻldirish va pishishi 
Donning pishishi koʻplab sharoitlarga bogʻliq, jumladan obhavo, tuproqning granulometrik tarkibi va boshqalar. Donning pishishi uch bosqichga boʻlinadi: pishib etish bosqichida don yumshoq, yashil rangga ega,sutli modda bilan toʻldirilgan, donning namligi 50 % ni tashkil qiladi; Xamirning pishishi-donning endospermasi mumsimon boʻladi, tirnoq bilan uning ustida iz qoldirish mumkin, donning namligi 30 % gacha; Don toʻliq pishganida, endosperm qattiq, ajratilganda esa un yoki shishasimon boʻladi. Donning namligi ob-havoga qarab 14-22 % gacha oʻzgarib turadi.

 Qozogʻistondagi don ekinlarining navlari 
Qozogʻistonda respublika selektsionerlari tomonidan yetishtiriladigan boshoqli va dukkakli ekinlarning 70 dan ortiq nav va duragaylari rayonlashtirilgan.1980-1984-yillarda kuzgi bugʻdoyning 10 navi, kuzgi grechkaning 3 navi, arpaning 3 navi, sulining 2 navi, makkajoʻxorining 9 navi, sholining 4 navi, tariqning 6 navi, grechkaning 1 navi ishlab chiqarildi. Ulardan eng muhimlari „Red Star“, „Krasnovodopadskaya — 210“, „Bogarnaya 56“, „Almati Alassy“, „Janubiy Qozogʻiston 43“, „Qozogʻiston 126“, „Qizilbas“, „Shoʻrtandi 25“, „Qozogʻiston 3“ ", „Celinny 20“, „Qozogʻiston 4“, „Celinny 21“, „Qaragandi 2“, „Erythrospermum 74“, „Celinny 5“, „Baisheshek“, „Qozogʻiston 43 TV“, „Qozogʻiston 367“, „Qozogʻiston C“ 4", „Qozogʻiston 5 TV“, „Ushtobe“QazSSR. Qisqasha ensiklopediya — 2-tom. Almati — 1987..

 „Qizil yulduz“ — kuzgi bugʻdoy navi. Krasnovodopad davlat nav sinov stansiyasi tomonidan ishlab chiqarilgan. 1954-yilda Jambil va Chimkent viloyatlarida rayonlashtirilgan. Erta pishadigan nav. Gʻalla hosildorligi gektariga 12-25 tonnani tashkil etadi. Un va xamir yuqori sifatli. Ularning aksariyati yuqumli kasalliklarga duchor boʻlmaydi.
 „Krasnovodopadskaya — 210“ — kuzgi bugʻdoy navi. 1976 yilda Chimkent viloyatida rayonlashtirilgan. Qimmatbaho ertapishar nav. Gʻalla hosildorligi gektariga 22-25 tonnani tashkil etadi. Qimmatbaho navlar roʻyxatiga kiritilgan.
 „Bogarnaya 56“ — kuzgi bugʻdoy navi. Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. 1984 yilda Jambil viloyatida rayonlashtirilgan. Erta pishadigan nav. Gʻalla hosildorligi gektariga 24-27 tonnani tashkil etadi. Kuchli bugʻdoyga tegishli. U yumshoq bugʻdoy unining sifatini yaxshilash uchun ishlatiladi. Koʻpincha kasallikdan xoli va turli zararkunandalarga chidamli bugʻdoy.
 „Almati alasasi“ — kuzgi bugʻdoy navi. Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. 1980 yilda Chimkent viloyatida rayonlashtirilgan. Gʻalla hosili gektariga sugʻoriladigan yerlarda 80-90 sentner, yarim ekin maydonlarida 50-55 sentnerni tashkil etadi. Bu eng qimmat bugʻdoylardan biridir. Oʻsimlik kasalliklarini ushlamaydigan va turli zararkunandalarga chidamli bugʻdoy.
 „Janubiy Qozogʻiston 43“ arpaning kuzgi navi. Krasnovodopad davlat nav sinov stansiyasi tomonidan ishlab chiqarilgan. 1982 yilda Chimkent viloyatida rayonlashtirilgan. Erta pishadigan nav. Gʻalla hosildorligi gektariga 24-39,6 t. Don juda yaxshi sifatga ega. Oʻsimlik kasalliklari yuqumli emas.
 „Qozogʻiston 126“ — bahorgi bugʻdoy navi. Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. 1955 yilda Olmaota va Toldiqoʻrgʻon viloyatlarida rayonlashtirildi. Gʻalla hosildorligi gektariga 35-45 tonnani tashkil etadi. Bu bugʻdoy urugʻini yaxshilaydigan kuchli bugʻdoy guruhiga kiradi.
 „Qizilbosh“ — bahorgi bugʻdoy navi. Qaragʻanda qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasi tomonidan ishlab chiqarilgan. 1963 yildan Qaragʻanda va Pavlodar viloyatlarida rayonlashtirilgan. Kech pishgan nav. Gʻalla hosildorligi gektariga 10-13 tonnani tashkil etadi.
 „Shortand 25“ — bahorgi bugʻdoy navi. Butunittifoq don yetishtirish ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. 1975 yildan Toʻrgʻay viloyatida rayonlashtirilgan. Erta pishadigan nav. Gʻalla hosili gektariga 12,3-28 t. Kuchli bugʻdoyga tegishli. Odatda kasal boʻlmaydi.
 „Qozogʻiston 3“ — bahorgi bugʻdoy navi. Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. 1979 yildan Olmaota va Toldiqoʻrgʻon viloyatlarida sugʻoriladigan yerlarda yetishtiriladi. Gʻalla hosildorligi gektariga 36-40 t, baʼzan 65-66 t.
 „Celinny 20“ — bahorgi bugʻdoy navi. Butunittifoq don yetishtirish ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. 1979 yildan Sharqiy Qozogʻiston viloyatida rayonlashtirilgan. Kech pishgan bugʻdoy. Gʻalla hosili gektariga 13,2-24 t. Don juda porloq va shaffof.
 „Qozogʻiston 4“ — bahorgi bugʻdoy navi. Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. 1980 yildan boshlab Olmaota, Toldiqoʻrgʻon viloyatlarida, rayonlashtirilgan, sugʻorilmaydigan va ekin maydonlarida ekilgan. Gʻalla hosili gektariga 11,5-12,8 t. Kuchli bugʻdoyga tegishli. Kasalliklarga chidamli, zararkunandalarga chidamli.
 „Celinny 21“ — bahorgi bugʻdoy navi. Butunittifoq gʻallachilik ilmiy tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan.1980-yildan Semey, Pavlodar, Tselinograd (Aqmola viloyati), Koʻkshetov viloyatlarida rayonlashtirilgan. Kuchli kech pishgan nav. Gʻalla hosildorligi gektariga 13,0-40,9 t.
 „Qaragandi 2“ — bahorgi bugʻdoy navi. Qaragʻanda qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasi tomonidan ishlab chiqarilgan. 1980-yildan Pavlodar viloyatida rayonlashtirilgan. Kech pishgan bugʻdoy. Gʻalla hosili gektariga 16,1-25,7 t.
 „Erythrospermum 74“ — bahorgi bugʻdoy navi. Aqtoʻbe qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasi va Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. 1982-yildan Aqtoʻbe viloyatida rayonlashtirilgan. Qattiq choʻl vodiysida gektariga 10,1 sentner. don olinadi.
 „Medicum 8955“, „Celinny 5“, „Baisheshek“ — yozgi arpa navlari „Medicum 8955“ navi pivo tayyorlash uchun ishlatiladi.
 „Qozogʻiston 43 TV“, „Qozogʻiston 367“, Qozogʻiston C4" — makkajoʻxori duragaylari. Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqarilgan. Don etishtirish va silos etishtirish uchun ekilgan navlar „Qozogʻiston 5 TV“ — makkajoʻxori duragaylari, koʻk hosil xilma-xillik.
 „Ushtobe“ — sholi navi. Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot institutining Qoratol tajriba maydonida ishlab chiqarilgan. Toza guruchning hosildorligi 70 % ni tashkil qiladi. Buzilish koeffitsienti yuqori. Shamolga chidamli.

 Donli ekinlarning iqtisodiyotdagi ahamiyati 
Donlar oziq-ovqat, chorva ozuqasi va oziq-ovqat sanoati uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi.Oziq-ovqat uchun bugʻdoy, grechka, guruch, tariq, suli, arpa, makkajoʻxori ishlatiladi va ulardan turli xil ovqatlar tayyorlanadi, baʼzilari esa unumdor ozuqa hisoblanadi. Bir qator donlar oziq-ovqat sanoati uchun xom ashyo hisoblanadi. Arpa pivo va makkajoʻxori spirtini ishlab chiqarishda ishlatiladi. Ular keng qoʻllanilganligi sababli ular Qozogʻistonning barcha hududlarida etishtiriladi.

 

Turkum:Qishloq xoʻjaligi