Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gibbs taqsimoti

Gibbs taqsimoti - bu termostat (muhit) bilan issiqlik muvozanatidagi zarrachalarning makroskopik termodinamik tizimining holatini taqsimlash . Klassik holatda, tarqatish zichligi teng bo'ladi:

 

Bunda - o'rnatish kanonik o'zgaruvchilar zarralar ( koordinatalar va impulslar), - tashqi parametrlar to'plami; tizimning Gamiltonianidir, -taqsimot parametridir. Qiymati tarqatish moduli deb ataladi. Tarqatish moduli ekanligini ko'rsatish mumkin , bu yerda -mutlaq harorat, -Boltsman doimiysi. -normallashtirish sharti asosida aniqlangan parametrdir , bundan kelib chiqadi

 

-holat integrali deb ataladi.

Gibbs taqsimotining quyidagi parametrlari ko'pincha qoʻllanadi:

 

bu yerda tizimning erkin energiyasi deb ataladigan narsadir.

Kvant holatida energiya darajalarining hisoblangan to'plami qabul qilinadi va taqsimot zichligi o'rniga tizimning u yoki bu holatda bo'lish ehtimoli hisobga olinadi:

 

Normalizatsiya sharti shaklga ega , shuning uchun

 

holatlarning integraliga o'xshash va holatlar yig'indisi yoki bo'linish funktsiyasi deb ataladi.

 Adabiyot 

 Bazarov I. P., Gevorkyan E. V., Nikolaev P. N. Termodinamika va statistik fizika. Muvozanat tizimlari nazariyasi. - M.: MGU, 1986. - 312 b.
 Kvasnikov IA Termodinamika va statistik fizika. Muvozanat tizimlari nazariyasi. Statistik fizika. - 2-jild. - M .: URSS, 2002. - 430 b.
 Kubo R. Statistik mexanika. — M.: Mir, 1967. — 452 b.
 Sivuxin DV Umumiy fizika kursi. - 5 t.da. - T. II. Termodinamika va molekulyar fizika. - M.: FIZMATLIT, 2005 yil.
 Terletskiy Ya.P. Statistik fizika. - 2-nashr. - M .: Oliy maktab, 1973. - 277 p.
 Nozdrev V. F., Senkevich A. A. Statistik fizika kursi. - 2-nashr. - M .: Oliy maktab, 1969. - 288 b.

 
Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Fizika fakulteti tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida yaratildi.

Turkum:Fizikaga oid chala maqolalar
Gibernatsiya (ma’nolari)

Gibernatsiya ( – „qishlash“, „qishki uyqu“):

 Gibernatsiya (uyqu) – yilning noqulay mavsumida yashab qolish uchun hayvonlarda barcha hayot jarayonlarining vaqtincha toʻxtashi, qishki uyqu;
 Gibernatsiya (biologik jarayon) – issiq qonli hayvonlar va odam organizmi faoliyatining sunʼiy ravishda sekinlashtirilgan holati. ppTermoregulyatsiyaning neyroendokrin mexanizmlarini toʻsuvchi neyroplegik vositalarni qoʻllash orqali hosil qilinadi. Gibernatsiyada organizm kislorod tanqisligi (gipoksiya), ogʻriq va boshqa taʼsirlarga ancha chidamli boʻladi. Gibernatsiya bilan birga oz miqdorda narkotik moddalardan foydalanish orqali katta jarrohlik operatsiyalari uchun zarur boʻlgan chuqur narkoz holatini vujudga keltirish mumkin.
Gibraltar boʻgʻozi

thumb
thumb
Gibraltar boʻgʻozi — Pireney yarim orolning janubiy chekkasi (Yevropa) bilan Afrikaning shim.-gʻarbiy uchi oʻrtasidagi boʻgʻoz. Atlantika okeanini Oʻrta dengiz bilan birlashtirib turadi. Uzunligi 65 km, eni 14—44 km, chuq. 1181 m gacha, eng sayoz joyi farvaterida 53 m. Shim. da Gibraltar qoyasi, jan.da yunon afsonalariga koʻra, Gerakl (Gerkules) oʻrnatgan Gerkules ustunlari deb nomlanuvchi Jabal-Muso togʻi bor. Suvning ostki qismi (oʻrtacha temperaturasi 13,5°, shoʻrligi 33%o) Atlantika okeaniga, ustki qismi (oʻrtacha temperaturasi 17°, shoʻrligi 36%o) Oʻrta dengizga okadi. Gibraltar boʻgʻozi qulay geografik oʻrin egallaganligi uchun iqtisodiy va strategik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Shim.da Alxesiras va jan.da Tanjer porti bor. Gibraltar boʻgʻoziga kiraverishda Buyuk Britaniya mulki — Gibraltar joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Gibrid raketa dvigateli

Gibrid raketa dvigateli (GRD) — gibrid yonilgʻi (qattiq yoqilgʻi va suyuq yonilgʻi aralashmasi)da ishlaydigan raketa dvigateli; G. r. d.da qattiq yoqilgʻi zaryadi yonish kamerasida turadi, uning ustiga suyuq yonilgʻi (oksidlovchi) yuboriladi. Yonish kamerasida yoqilgʻi bilan oksidlovchi kimyoviy reaksiyaga kirishadi (yana q. Suyuq yonilgʻili raketa dvigateli, Hattiq yoqilgʻili raketa dvigateli).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gibrid hisoblash mashinasi

Gibrid hisoblash mashinasi – raqamli va analog hisoblash mashinalari (REHM va AEHM) asosida tashkil topgan qurilma. G. h. m.da axborot analog va raqamli koʻrinishda ifodalanadi. AEHM va REHM lar hisoblash va boshqaruvga oid arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradi hamda ularni bir koʻrinishdan boshqa koʻrinishga oʻtkazadi, turli masalalarni aniq yechadi, ularning ish unumdorligini oshiradi.

G. h. m.da masala 2 qismga boʻlib yechiladi: bir qismi REHM yordamida, ikkinchi qismi esa AEHM da hal qilinadi. REHM da aniklik darajasi yuqori boʻladigan masalalar yechilib, qolgan qismi AEHM da yechiladi. Chiziqsiz tenglamalarni hisoblash qiymati, bir-biriga yaqin katta sonlar ayirmasini hisoblash, koordinatalarni oʻzgartirish, vaqt birligida oʻzgaruvchan qiymatlarni integrallash kabi koʻplab amallar REHM da yechiladi. Tez oʻzgaruvchan jarayonlarni aks ettiruvchi chiziqli differensial tenglamalarni yechish, aniqlik darajasi kichik boʻlgan empirik bogʻlanishlarni tekshirish va boshqaruv jarayonida aniq obyekt bilan bogʻlanish uchun AEHM ishlatiladi (yana q.: Analog hisoblash mashinasi, Raqamli hisoblash mashinasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gibridologik taxlil

Gibridologik taxlil - organizm irsiy xususiyatlarini duragaylash, soʻngra duragay avlod belgilarini oʻrganish usuli (qarang Duragaylash). G.t. asoschisi — chex tabiatshunosi G. Mendel (1828—84). G.t.da belgi rivojlanishida qatnashuvchi genlar soni (monogen yoki poligenligi), shuningdek ularning oʻzaro taʼsir harakteri, birikkanlik darajasi, krossingover foizi, oʻrganilayotgan belgilar buyikcha shakllarning geterozigotaligi aniqlanadi.

G.t. oʻsimlikka tatbiq qilishdagi asosiy tamoyillar: duragaylash uchun boshlangʻich ota-ona oʻsimlik sifatida G.t. qilinayotgan oʻsimlik (mas, gʻoʻza) genetik kolleksiyasining gomozigotali hamda oʻrganilayotgan belgilari muqobil (keskin)lik holati bilan ajralib turadigan, oʻzidan changlangan (inbred) liniyalaridan foydalanish; ota-ona liniyalarini resiprok chatishtirish va birinchi avlod — Gʻ, duragayini olish; dominantlik xususiyati hamda belgi rivojlanishiga ona organizmning belgilovchi taʼsirini aniqlash; ikkinchi avlod Gʻ2 duragaylarini va bekross taʼsirini oʻrganish. Tahlil natijalari asosida belgining genetik tuzilishi toʻgʻrisidagi farazni olgʻa surish; oʻzidan changlangan Gʻ2 va Gʻ3 (takroriy chatishtirish — bekross natijasida olingan) avlodlarini keyingi boʻgʻinlar davomida ota-ona genlari allellarining gomozigota holatiga keltirilgan turli juftlariga ega boʻlgan, nazariy kutilgan liniyalar olingunga qadar oʻrganish.

Sharifjon Toʻrabekov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giga...

Giga... (yun. gigas — ulkan) — karrali birliklarning nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladigan old qoʻshimcha. Asosan birlikdan mlrd. (109) marta kattalikni bildiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigant sayyoralar

Gigant sayyoralar - katta 9 sayyora (Venera, Yer, Mars, Merkuriy, Neptun, Pluton, Saturn, Uran va Yupiter) ichida diametri kattaroq boʻlgan ulkan (gigant) sayyoralar: Neptun, Saturn, Uran, Yupiter. Bularning ichida diametri (ekvatorial diametri) eng kattasi — Yupiter — 141700 km. Qolganlarining diametri: Saturn — 120200 km, Uran — 50700 km, Neptun — 49500 km (yana q. Sayyoralar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigant yulduzlar

Gigant yulduzlar - oʻlchamlari katta (10—1000 Ro Quyosh radiusiga teng), yorqinligi yuqori (100—1000 Lo) boʻlgan yulduzlar (qarang Yulduzlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Astronomiya
Gigantizm

Gigantizm (yunoncha „gigas“, „gigantos“ – ulkan), ulkanlik, darozlik – odam boʻyining haddan tashqari baland boʻlishi, patologik oʻsish hisoblanadi. Gipofizda oʻsish gormonining koʻp ishlanib chiqishi sabab boʻladi. Gigantizm koʻproq erkaklarda, oʻsmirlik davrida uchraydi. Boʻyi 1,75 m dan baland kishilar novcha, 2 m dan balandlari daroz hisoblanad (Akromegaliya). Gigantizmni baland boʻylilik bilan yanglishtirmaslik lozim. Gigantizmning yevnuxoid xilida barmoqlar, qoʻl-oyoq panjalari katta boʻladi, lekin ikkilamchi jinsiy belgilar va jinsiy aʼzolar yaxshi rivojlanmaydi. Baʼzan tananing faqat ayrim-aʼzolar, katta yoki uzun boʻladi, bu qisman gigantizm deyiladi. Gigant odamlar hamisha sogʻlom boʻlavermaydi, ular bosh ogʻrigʻi, darmonsizlik, tez charchash, qoʻl-oyoqlari ogʻrishidan shikoyat qilishadi. Muskullari oldiniga baquvvat boʻlishi mumkin, keyinchalik esa kuchsizlanib qoladi. Xotira, ruhiy faoliyat hamda jinsiy funksiyalarning buzilishi, shuningdek gormonal oʻzgarishlar (qalqonsimon bez, meʼda osti bezi, jinsiy bezlarda) kuzatiladi. Ularning boʻy-basti mutanosib boʻlmaydi, oyoq-qoʻli, ayniqsa oyogʻi uzun boʻladi, boshi hiyla kichik koʻrinadi. Agar bola tengqurlaridan ancha baland boʻlsa, shifokorga murojaat qilib, tegishli maslahatlar olish lozim. Gormonal preparatlar, nur bilan davolash koʻpincha yaxshi foyda beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tibbiyot
Gigantopiteklar

thumb|Gigantopitek
Gigantopiteklar — qirilib bitgan yuksak primatlar urugʻi. G.ning suyak qoldiqlari (pastki va yuqori katta oziq, tishlari)ni birinchi marta 1935-yil Janubiy Xitoyda erta pleyston qatlamlarida Gollandiya olimi Kengsvald topgan. Bu topilma kaynazoyning toʻrtlamchi davriga mansub. 1959-yilda Xitoy olimlari Pey Ven Chjun va Li ham Guansi viloyatidagi gʻorlardan Gigantopiteklarning uchta butun pastki jagʻlari va juda koʻp tishlarini topishgan. G.ning primatlar turkumidagi sistematik oʻrni toʻliq aniqlanmagan, baʼzi belgilariga kura gigantopiteklar pongidlarga, boshqa belgilari bilan gominidlarga yaqin. Baʼzi olimlarning fikricha, gigantopiteklar ikki oyoqda yerda yuradigan maymunlar boʻlgan, ammo tanasining keskin yiriklashuvi tufayli gominidlardan chetlashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Gigaflop

Gigaflop — superkompyuter (tezkor kompyuter)ning ish tezligini belgilovchi koʻrsatkich. 1 G.= 109 aial/s, yaʼni superkompyuter 1 sek.da 1 mlrd. arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradi. Yaqin kelajakda bu koʻrsatkich bir necha teraflop (tflop) ga teng boʻladi. 1 Tflop = 1012amal/s, yaʼni kompyuter 1 sek.da bir necha trillion amal bajarishi mumkin. Ish unumdorligi 1 teraflop boʻlgan superkompyuter, taxminan 10 mln. shaxsiy kompyuter ishini bajaradi (qarang Kompyuter).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigro...

Gigro... (yun. hygros — nam, hoʻl) — qoʻshma. soʻz tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼnosi namlik, namgarchilikka oidligini anglatadi (mas, gigrometr, gigroskopiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigroma

Gigroma (gigro... yun. ota — toʻplanish) — boʻgʻim oldi yoki sinovial xaltacha (payni qoplovchi parda)larda suyuqlik toʻplanishi; bunday xaltachalar aksari tirsak va tizza boʻgʻimlari atrofida paylar yepishadigan joyning ustida boʻladi. G. surunkali kechadigan bursit yoki tendovaginit asorati hisoblanib, qoʻl yoki oyoqning doimo urilib yoki ishqalanib turadigan qismlarida paydo boʻladi. G. sharsimon shaklda boʻlib, astasekin kattalasha boradi, baʼzan tovuq tuxumidek keladi. Vaqtida davolanmasa yiringlashi yoki yorilishi mumkin. G.ning soʻrilib ketishiga qaratilgan doridarmonlar va fizioterapevtik muolajalar buyuriladi, bular yordam bermasa, jarrohlik usuli bilan olib tashlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigrometr

thumb|SSSRda ishlab chiqarilgan GigrometrGigrometr ( «suyuq» + «oʻlchayman») — havo namligini oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob. Asbobga asos qilib olingan usulga bogʻliq holda gigrometr quyidagi xillarga boʻlinadi: absorbsion, tarozili yoki mutlaq soch tolali, tasmali, diffuzionmanometrli, kondensatsion, elektrolitik, spektral gigrometrlar va psixrometr. Mas, tarozili gigrometr yordamida mutlaq namlik (g/m3) gigroskopik moddaning nam havodan suv bugʻini singdirishiga asosan aniqlanadi. Meteorologik amaliyotda soch tolali, tasmali gigrometrlar va psixrometr koʻproq ishlatiladi. Soch tolali gigrometrda yogʻsizlantirilgan soch tolasi havo namligining oʻzgarishi natijasida uzayadi yoki qisqaradi. Uning shkalasi 0 dan 100 gacha boʻlaklarga boʻlingan. Havoning namligi ortsa, gigrometrdagi soch tolasi uzayadi, asbob mili oʻngga buriladi, havoda suv bugʻi kamayganda soch tolasi qisqarib, mil chapga buriladi, shkala koʻrsatkichiga qarab namlik aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigroskopik suv

Gigroskopik suv - togʻ jinslari zarralarining yuzasini oʻrab turuvchi bir molekulali pardasimon suv. Togʻ jinslari zarralari yuzasida molekulyar va elektr kuchlar yordamida ushlanib turib, bir joydan ikkinchi joyga bugʻ holatda harakat qiladi. Togʻ jinslaridagi miqdori foizlarda ifodalanadi. G.s. gil, soz tuproqlarda yaxshi ushlanib turadi, qum, qumtosh, shagʻal-toshlarda uncha ushlanmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigroskopiklik

Gigroskopiklik (gigro... va yunoncha skopeo — kuzataman) — materiallarning havodagi namlikni yutish xossasi. Suvda xoʻllanadigan (gidrofil) kapillyar-gʻovak tuzilishli materiallar (yogʻoch, don va b.); suvda yaxshi eriydigan moddalar (osh tuzi, shakar, baʼzi kimyoviy birikmalar) va boshqa gʻovak materiallar gigroskopik xususiyatiga ega. Gʻovak materialning namni yutish darajasi havoning namligiga bogʻliq boʻladi. Masalan, yogʻoch uchun eng yuqori gigroskopik namlik (Wrar)~30% (massa boʻyicha), don uchun — 3(5%. Har qaysi material uchun gigroskopik xossasini bilish juda muhim (uni tashish, saqlash, quritish, namlashda asqotadi). Baʼzi gigroskopik materiallar (mas, konsentirlangan sulfat kislota)dan havoni quritish uchun foydalaniladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigrostat

Gigrostat (gigro... va ...stat) — ish kamerasida havoning zarur nisbiy namligini sunʼiy hosil qilish va uni uzoq vaqt saqlab turish uchun moʻljallangan qurilma. Ishi havoni namlagich va quritgich kameralari orqali majburiy aylantirish (sirkulyatsiyalash) ga asoslangan. Gigrometrlar, radiozondlar va b.ni tekshirishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigrofillar

Gigrofillar (gigro... va ... fil) — sernam sharoitda yashashga moslashgan quruqlik organizmlari. G., odatda, botqoqlashgan maydonlar, nam oʻrmonlar, daryo oʻzanlari suv havzalarining qirgʻoqlari va sernam tuproqlarda (yomgʻir chuvalchanglari va b.) yoki chiriyotgan daraxtlarda (hasharotlar, koʻpoyoqlilar) yashaydi. Sernam joylarda oʻsadigan oʻsimliklar gigrofitlar deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigrofitlar

Gigrofitlar (gigrs.va ... fit) -sernam joylarda oʻsadigʻan oʻsimliklar. Suvni tejab sarflashga imkon beradigan moslamalari boʻlmasligi bilan ksirofitlaragm farq qiladi. Ular kutikulasi orqali juda koʻp suv bugʻlatadi. Poyalari uzun, mexanik toʻqimalari deyarli rivojlanmagan. Ildizi kuchsiz rivojlanganligi tufayli, hatto suvning qisman yetishmasligi ham ularning soʻlib qolishiga sabab boʻladi. Daryo va koʻl boʻylarida oʻsadigan qamish, savagʻich, qoʻgʻa kabi oʻsimliklar G.ga misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidalgo

Gidalgo— Mars va Yupiter orbitalari oraligʻidagi kichik sayyora (№ 944). Uni faqat kuchli teleskoplar yordamida koʻrish mumkin. Nemis astronomi V. Baade 1920 yilda kashf etgan. Harakat orbitasi juda choʻziq ellipsdan iborat boʻlgani sababli Quyoshdan eng uzoqlashganda Saturn orbitasigacha yaqinlashishi mumkin. Quyoshdan uzoqligi 1,9—9,7 a. 6.(astronomik birlik). Quyosh atrofini aylanib chiqish davri 13,7 yil.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Quyosh tizimi
Gidatodlar

Gidatodlar (yunoncha: Hydotod, hydotos — suv va hodos — yoʻl, teshik) — oʻsimliklardan suv va tuzlarning quyuq tomchi holida ajralishiga imkon beradigan barg hujayralari. Nam iklimda oʻsadigan oʻsimliklar uchun xos. Suv ajratish gidatodlar orqali passiv (ildiz bosimi tufayli) yoki epiderma orqali faol sodir boʻlishi mumkin. Gidatodlar, odatda, barglarning qirralari va tishchalarida boʻladi. Gidatodlar funksiyasini maxsus bezli tukchalar (trixomalar) bajarishi mumkin. Gidatodli oʻsimliklar nam tropik oʻrmonlarda koʻp uchraydi. Gidatodlar orqali suv ajratish tuproq va havo namligi yuqori boʻlganda ayniqsa jadal boradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidatofitlar

Gidatofitlar (hydatophyton, yun. hydatos — suv va phyton — oʻsimlik) — qisman yoki butunlay suvga botib usadigan suv oʻsimlikpari. Baʼzi G. (lemna, salviniya) suv yuzida qalqib, baʼzilari (vallisneriya, nilufar, nilfiya va hokazo) esa ildizi bilan suv tubiga yopishib oʻsadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Botanika
Gidra (yulduz turkumi)

Gidra — osmonning janubiy yarim sharida Saraton, Sekstant, Kosa, Qargʻa va Sunbula turkumlari orasida joylashgan yulduz turkumi: eng yorugʻ yulduzi — Alfred. Qadimgi yunon afsonasida yengilmas toʻqqiz boshli ilonning nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yulduz turkumlari
Gidravlik akkumulyator

Gidravlik akkumulyator - bosim ostida boʻlgan ish suyuqpigʻi energiyasini toʻplash uchun xizmat qiladigan qurilma. Yuklatish kuchi keskin oʻzgaradigan qurilmalarda suyuqlik va gazlar bosimini hamda sarfini baravarlash uchun ishlatiladi. Gidravlik akkumulyatorning yuklamali, prujinali, elastik korpusli, porshenli, membranali, ballonli va b. xillari bor. Gidravlik akkumulyator silindrdan iborat boʻlib uning ichida plunjer yuradi. Suyuqlik kam sarflanayotgan paytda gidravlik akkumulyator nasosdan kelayotgan suyuqlikni toʻplab, koʻp sarflanayotgan paytda ish mashinalariga yuboradi. Gidravlik akkumulyator gidravlik qurilmaning ish unumdorligini oshiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik bolgʻa

Gidravlik bolgʻa — yuqori bosim ostida boʻlgan suyuqlik taʼsirida harakatlanadigan massaning ogʻirlik kuchi bilan metallarga ishlov beruvchi mashina. Bunda massa suyuqlik bosimi taʼsirida yuqoriga koʻtariladi. Pastga oʻz ogʻirlik kuchi taʼsirida zarb bilan tushadi va metallga ishlov beradi. G. b. bolgʻalash, hajmiy va yassi shtamplashda ishlatiladi. Tuzilishi jihatidan boshqa energiya eltuvchi bolgʻalarga, mas, bugʻ-havo bolgʻalariga oʻxshaydi.Bu yerda Xususan Suvli ustunlarda gidrostatik bosim borligini doimo yodda tutish kerakdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik dvigatel

Gidravlik dvigatel - suyuqlikning mexanik energiyasini yetakchi zveno (val, shtok)ning mexanik energiyasiga aylantiruvchi mashina. Ishlash tarziga kura dinamik (gidravlik turbina, suv gʻildiragi) va hajmiy (gidrotsilindr) xillari bor. Dinamik gidravlik dvigatelda yetaklanuvchi zveno suyuqlik oqimining harakat miqdori momenti oʻzgarishi hisobiga siljiydi va faqat aylanma harakat qiladi. Hajmiy gidravlik dvigatelda uning ish organi suyuklikning gidrostatik bosimidan harakatlanadi; uning yetaklanuvchi zvenosi chegaralangan ilgarilanma-kaytma yoki ilgarilanma-burilma harakat ham (gidrotsilindrlarda), chegaralanmagan aylanma harakat ham (gidromonitorlarda) kilishi mumkin. Gidravlik dvigatel ish qismining tuzilishiga koʻra porshenli va rotorli turlarga boʻlinadi. Porshenli gidravlik dvigatelda ish kamerasi qoʻzgʻalmas boʻlib, siqib chiqaruvchi qismi ilgarilanma-qaytma harakat qiladi; rotorli gidravlik dvigatelda ish kamerasi siljiydi, siqib chiqaruvchi qismi harakat qiladi. gidravlik dvigatelning aksial rotorporshenli turi keng tarqalgan. Hajmiy gidravlik dvigatel mashinalarning gidravlik yuritmalarida qoʻllanadi. Ish suyuqpigining bosimi 35 Mn/m2 (350 kg kuch/sm2). Quvvati 3000 kVt boʻlgan gidromonitorlar ishlab chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik zarba

Gidravlik zarba - qisuvli quvuroʻtkazgichda oqayotgan suyuqlik tezligining tez (bir onda) oʻzgarishi natijasida (mas, zulfin tez yopilganda) suyuqlikda bosimning keskin ortishi. G. z.da bosimning oʻsishi ushbu formula boʻyicha aniqpanadi:Ar =r(*0-v,)s1 bunda Ar — bosimning Pa da oʻzgarishi, r — suyuqlikning kg/m3 dagi zichligi, v„ va ■&, — zulfinni yopguncha va yopishdan keyin quvuroʻtkazgichda m/s da oʻlchangan oʻrtacha tezliklar, s — zarbiy toʻlqinning quvuroʻtkazgich boʻylab tarqalish tezligi. Mutlaq qattiq devorlar holida s tovushning suyuqlikdagi tezligi a ga teng (suvda a =1400 m/s). G. z. bosimi juda katta qiymatlarga erishganda u halokatga olib kelishi mumkin. Ularning oldini olish maqsadida quvuroʻtkazgichlarda saqlagich qurilmalar (tekislagich havzalar, havo qopqoqlari buralma joʻmraklar va b.) oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik zulfin

Gidravlik zulfin - gidrotexnika inshooti (toʻgʻon, shlyuz va b.) orqali oʻtadigan suv sarfini koʻpaytiribozaytirib turadigan, suv sathini zarur balandlikda saqlaydigan qurilma. Qayerda joylashganligiga qarab, G. z. sirtqi (suv sathida) va chuqur (suv sathidan pastga) joylashgan; vazifasiga qarab, asosiy (ish zulfini), taʼmirlash, falokat (avariya), qurilish va ehtiyot G. zlariga boʻlinadi. G. z. temir, taxta va temir-betondan quriladi. G. z.lar qoʻlda, mexanik tarzda va elektr mexanizmlar yordamida koʻtarib-tushiriladi. Sugʻorish shoxobchalarida suv sathi va sarfini rostlab turish uchun bir necha xil avtomat G. z.lardan foydalaniladi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik press

Gidravlik press — yuqori (20100 MPa) bosimli suyuqlik taʼsirida ishlaydigan qurilma. U puanson, ish suyuqligi (mas, moy), shtamp, konteyner va matritsadan iborat (rayem). Gidravlik press bilan qoliplash, choʻzish, egish, ezish, tekislash, teshish va toʻgʻrilash amallarini bajarish mumkin. U sanoatning turli sohalarida, qurilishda, oziq-ovqat sanoatida turli magʻizlardan yogʻ olish, hoʻl mevalardan sharbat olish, paxtani toylash, makaron tayyorlash va b.da ishlatiladi.

Plastmassadan buyumlar tayyorlaydigan gidravlik press.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik rostlagich

Gidravlik rostlagich - tezlik (aylanishlar soni)ni, bosim, temperatura, suyuqliklar sathi va boshqalarni rostlab turadigan qurilma. Unda tashqi manbadan keltiriladigan suyuqlik (moy yoki suv) ning bosim energiyasi rostlovchi organga taʼsir qiladi. Gidravlik rostlagich faqat integral, proporsional, integral-proporsional rostlash qonunlarini amalga oshiradi. Gidravlik rostlagichda oʻlchanadigan kattalikni proporsional kuchga (yoki siljishga) aylantiruvchi membranali, silfonli va boshqalar qurilmalardan foydalaniladi. Gidravlik rostlagich metallurgiya, koks kimyosi, kimyo sanoati va boshqalarda, shuningdek issiqlik elektr styalarida bugʻ qozoni bosimini rostlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik sakrash

Gidravlik sakrash - ochiq oʻzanda oqayotgan suv sathining keskin (sakrab) koʻtarilib ketish hodisasi. Odatda suv oqimini gidrotexnika inshooti (mas, toʻgʻon) teshigidan oʻtkazish paytida yuz beradi. Teshikdan bosim ostida zarb bilan toʻlqinlanib chiqayotgan suv tinch oqish holatiga oʻtayotganda kuzatiladi. Dastlab suv sirtida paydo boʻlgan oʻrkachlar ichida havoga toʻyingan suv murakkab aylanma harakatda boʻladi, suv sathi keskin koʻtarilib ketadi. Keyin suv bir oz tinchlanib, meʼyoriy satxda oqa boshlaydi. G. s. tufayli oʻzan qirgʻoqlari yuvilishi va oʻpirilishi mumkin. G. s. nazariyasini gidravlika fani oʻrganadi. G. era doir nazariy maʼlumotlar gidrotexnika inshootlarini loyihalashda asqotadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik taran

Gidravlik taran - gidravlik zarba taʼsirida bosim hosil boʻladigan suv koʻtarish qurilmasi. Ya, balandlikdagi manba 1 dan quvur 2 boʻylab tushayotgan suv zarba klapani 4 orqali tashqariga chiqadi. Tushayotgan suv chiqayotganida koʻp boʻlgani uchun quvur 2 da bosim oshib, zarba klapani yopiladi, natijada quvurda gidravlik zarb hosil boʻladi. Zarb kuchi taʼsirida bosim klapani 5 ochilib, suv bosim qalpogʻi 6 ga koʻtariladi. Bunda zarb kuchi kamaygach, klapan 4 yana ochilib, haydash klapani yopiladi. Bu jarayon har 0,5—2 sek.da takrorlanib,bosim qalpogʻidan havo siqila boradi (dinamik bosim oshadi) va suvni quvur 7 orqali N2 balandlikdagi idish 8 ga haydaydi. Ventillar 3 yopilganda G. t. ishdan toʻxtaydi. Suvning koʻtarilish balandligini 50 m dan oshirish mumkin. G. t.ni suv zaxirasi isteʼmol qilinadigan miqdordan ancha ortiq boʻladigan va qurilmani manba 1 sathidan past joylashtirish imkoniyati bor boʻlgan joylarda ishlatish mumkin. G. t. qishloq xoʻjaligi, kichik qurilishlarni suv bilan taʼminlash va b.da keng tarqalgan. G. t.ning ish unumi past, ammo uning harajati uskunaning soddaligi, tuzilishi va juda oddiy ishlashi hisobiga qoplanib ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik transport

Gidravlik transport - materiallarni suv oqimi yordamida tashiydigan transport turi. Bosimsiz va bosimlixillari bor. Bosimsiz G. t.da gidravlik aralashma qiya nov va quvurlar boʻylab siljib, bosimi atmosfera bosimiga teng boʻlgan erkmn sirtga ega boʻladi. Bosimli G. t.da gidravlik aralashma quvurlarda nasoslar hosil qilgan ortiqcha bosim taʼsirida siljiydi. Tashiladigan zarralar, gidravlik aralashma konsentratsiyasining zichligi va oʻlchamlariga hamda quvurning diametriga qarab tezlik qiymati 1,5—2 dan 4—5 m/s gacha boradi. G. t. gidromexanizatsiyada foydali qazilmalarni tashish, ularni boyitish uchun ulardan chiqindilarni chiqarib tashlashda, tuproq inshootlari (toʻgʻon, damba va b.)ni kutarishda, qozon qurilmalaridan shlak, kullarni chiqarib tashlashda, foydali qazilmalarni tashishda, turli materiallar (yogʻoch chiqindilari, qogʻoz massalari, qand va spirt zavodlari xom ashyolari va b.)ni tashishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik uzatma

Gidravlik uzatma — mashina, stanok va mexanizmlarda boshqaruvchi (yetakchi) valdagi mexanik energiya yoki harakat boshqariluvchi (yetaklanuvchi) valga suyuqlik vositasida uzatib beriladigan mexanizmlar majmui. Asosan hajmiy va gidrodinamik bor. Vazifasiga koʻra, mexanik energiya oʻzgartirish yoki uzatishga moʻljallangan yoki boshqarishni avtomatlashtirish maqsadida harakatni oʻzgartirishga moʻljallangan xillarga boʻlinadi. Yetakchi kuch va burovchi momentining qiymati oʻzgartirilib uzatiladigani gidravlik uzatma gidrotransformator, oʻzgartirilmay uzatiladigani gidromufta deyiladi. Masalan, gidromufta (rayem) suyuqpik toʻldirilgan korpus 1, markazdan qochirma nasosga oʻxshab ishlovchi impeller 2 va gidroturbina ish gʻiddiragiga oʻxshab ishlovchi repeller 3 dan iborat. Gidravlik uzatmaning ishi markazdan qochirma kuch va burovchi moment taʼsiriga asoslangan. Vallarni birbiridan ajratish uchun mufta korpusini suyuqlikdan boʻshatish yoki suyuqlik bilan toʻldirish kerak. Gidravlik uzatma uzatmalar sonini ohista, pogʻonasiz, shovqinsiz oʻzgartirishga imkon beradi. Gidravlik uzatma avtomobillar, samolyotlar, teploxodlar, teplovozlar, stanoklar, ventilyatorlar, nasoslar va boshqalarda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlika

Gidravlika (gidro... va yun. aulos — naycha) — suyuqliklarning muvozanat va harakat shartlari qonunlarini oʻrganish va shu qonunlardan foydalanib, gidrotexnikaning amaliy masalalarni hal qilish bilan shugʻullanadigan fan. Gidrotexnika inshootlari, gidravlik mashinalar, yerni quritish va sugʻorish, gidroenergetika, gidromexanizatsiya, suv bilan taʼminlash va kanalizatsiya kabi muhandislik masalalari bilan shugʻullanadi (ilgari gidravlika ning asosiy vazifasi suvning quvurlardagi harakatini oʻrganish boʻlgan). Gidravlika gidrostatika va gidrodinamikaga boʻlinadi. Gidrostatika suyuqpiklarning muvozanat shartlarini va ular bilan tutashgan qattiq jismlarga taʼsirini, gidrodinamika esa suyuqliklarning harakat qonunlarini va ular bilan tutashgan qattiq jismlarning oʻzaro taʼsirini oʻrganadi. Gidravlika nazariy mexanikaga asoslangan. U 17-asr oxiri va 18-asr boshlarida mustaqil fan sifatida rivojlana boshladi. Bu sohada I. Nyuton, D. Bernulli, M. V. Lomonosov, L. Eylernnpt xizmati katta. Rus olimi N. Ye. Jukovskiy 1899 yilda dunyoga mashhur gidravlik zarba nazariyasini kashf etdi. Gidravlikaning asosiy boʻlimlaridan biri filtrlash nazariyasini yaratdi. Texnika va tabiatda koʻp uchraydigan aralashmalar (suyuqlik, gaz va qattiq jism zarrachalari aralashmalari) gidravlikasi ayniqsa rivojlandi. Bu sohaga rus olimi F. I. Frankel va oʻzbek olimi X. A. Raxmatulinlar asos soldi. Koʻp fazali aralashmalar gidravlikasi sohasida Toshkent ilmiy maktabi bunyodga keldi. Oʻzbek olimi J. F. Fayzullayev quvurlarda harakatlanuvchi aralashmalar masalalari bilan shugʻullandi, aralashmalar harakatiga oid bir qancha masalalarni nazariy va amaliy jihatdan hal qiddi. Fanga Raxmatulin-Fayzullayev modeli tushunchasi kiritildi. Umuman suv mexanikasi masalalarini hal qilish bilan gidravlikadan tashqari gidromexanika ham shugʻullanadi. Gidromexanika, asosan, qagiy matematik usullarga asoslangan boʻlib, aniq matematik yechim olish uchun oqim harakati va turini, hatto suyuqliklarning fizik xossalarini ham soddalashtirib qaraydi. Gidravlika nazariy mexanika qonunlariga va tajribadan olingan sodda formulalarga amal qilib, texnika masalalarini aniq hal qilishga intiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidradenoma

Gidradenoma — ter bezlaridan rivojlanadigan xavfsiz oʻsma. Koʻproq xotin-qizlarda uchraydi. Qovoqda, boʻyinda, koʻkrakning yon va old tomonida paydo boʻladi. Kichik, baʼzan noʻxatdek, tuxumsimon yoki dumaloq, qizgʻish-sariqdan sariq-qoʻngʻir ranggacha, qattiqroq boʻladi, normal teri sathidan deyarli koʻtarilmaydi, soʻrilib ketmaydi, xavfli oʻsmaga ham aylanmaydi. Jarroxlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrazin

Gidrazin (diamid), H2N-NH2 — ammiak (NH3) hosilasi; rangsiz, havodagi suv bugʻini yutuvchi qoʻlansa hidli quyuq suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi 2°, qaynash temperaturasi 113,5°, zichligi 1,008 k/sm3 (20° da). Suvdagi eritmasi asosli xossaga ega. Gidrazin havodagi karbonat angidridni yutadi. Kislotalar bilan birikib, tuzlar hosil qiladi. Gidrazin ammiak yoki mochevinani gipoxlorit bilan oksidlab olinadi. Plastmassa, rezina, insektitsid, portlovchi moddalar i.ch.da hamda qaytaruvchi modda sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrazobirikmalar

Gidrazobirikmalar - gidrazin molekulasida organik qoldiqlar saqlovchi birikmalar; G. bir oʻrin almashgan, simmetrik va nosimmetrik, dioʻrin almashgan, uch- va tetra urin almashgan birikmalarga boʻlinadi. Alifatik (alkilgidrazinlar), aromatik (arilgidrazinlar) yoki geterotsiklik guruhpar qoldiklari sifatida boʻlishi mumkin. Gidrazid xilidagi oʻrin almashgan birikmalar mono-, atsil- va di- oʻrin almashgan birikmalardan tashkil topadi. G.ga gidrazon va azinlar ham kiradi.

Quyi alkilgidrazinlar gigroskopik, havoda tutovchi birmuncha agressiv (teri, kauchuk va shishani yemiradi) xususiyatga ega boʻlgan oʻziga xos hidli suyuqliklardir. Ular spirt, suv va efirda eriganda kup miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Mono- va dial-kilgidrazinlar oʻz xossalari jihatidan gidrazinga oʻxshash asoslardir. Gidrazinning organik oʻrin almashgan birikmalari kuchli qaytaruvchilar boʻlib, atmosfera kislorodi xona haroratida ularni asta-sekin oksidlaydi. Yuzasi keng boʻlgan joyda esa ular oʻzoʻzidan alangalanib ketishi mumkin.

Gidrazidlar nitrit kislota bilan birikib azidlar hosil qiladi, ulardan esa Kursius reaksiyasidan foydalangan holda aminlar hosil qilish mumkin; bu reaksiyalarning ketma-ketligi karbon kislotalardan aminlar olishning qulay usulidir. Arilgidrazinlar birmuncha faol moddalar boʻlib, qayta gidrazinlanish reaksiyalariga kirisha oladi. Kislotali muhitda Fisher reaksiyasi orqali qayta guruxlanib indol hosilalarini hosil qiladi.

Nosimmetrik dialkil- va diaril-gidrazinlar sanoatda platina yoki nikel katalizatori ishtirokida nitro-zaminlarni gidrirlash usulidan foydalanib olinadi.

Gidrazinning organik oʻrin almashgan birikmalari doridarmonlar, boʻyoqlar, sunʼiy oqartiruvchilar, polimerlanish va gʻovak hosil boʻlish jarayonlarini tezlashtiruvchi moddalar sifatida qoʻllanadi. Benzol va toluolsulfokislotalar gidrazidlari, 1,3,5-trigidrazinosim-triazin, 2,2-azobis-izobutironitril, nosimmetrik dimetilgidrazinlar muhim raketa yoqilgʻilaridan hisoblanadi.

Qudrat Axmerov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidralar

Gidralar (Hydrida) – boʻshliqichlilar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar turkumi. Koʻpincha yakka, baʼzan vaqtincha koloniya hosil qilib yashaydi. Skeleti yoʻq. Tanasi xaltaga oʻxshash, ichi kovak. Uzunligi 3 sm gacha. Tanasining ostki yassi tovonga oʻxshash tomoni bilan suvdagi narsalar (toshlar, usimliklar, mollyuskalar chigʻanogʻi va b.)ga yopishib oladi, tovoni oʻrtasida torgina teshik bor. Tanasining yuqori uchida joylashadi ogʻiz teshigi paypaslagichlar (4-20 ta) bilan oʻralgan. Tana devori tashqi – ektoderma va ichki – endodermadan iborat. Bu ikki qavatni yupqa tayanch plastinka (mezogleya) parda ajratib turadi. Ektodermada, ayniqsa paypaslagichlarda kuydirish xususiyatiga ega boʻlgan juda koʻp otuvchi hujayralar boʻladi. Ular yordamida gidralar dushmandan himoyalanadi yoki siklop va boshqa mayda jonivorlarni tutib oladi. Gidralar yil fasllariga qarab jinssiz (kurtaklanib) yoki jinsiy usulda koʻpayadi. Ular meduza hosil qilmaydi. Ayrim jinsli yoki germafrodit. Germafrodit gidralarda erkaklik va urgʻochilik jinsiy bezlari tanasining turli qismlarida hosil buladi. Gonadasida faqat bitta tuxum hujayra yetiladi. Tuxum hujayra tanasida urugʻlanadi. Urugʻlangan tuxum hujayra oʻz atrofiga qalin pust ishlab chiqarib sistaga aylanadi va qishlab qoladi. Qishda ona gidralar nobud boʻladi. Bahorda esa zigotadan yosh gidralar rivojlanadi. Gidralarning 10 dan ortiq turi chuchuk suvlarda yashaydi. Chuchuk suv havzalarida asosan oddiy, yaʼni poyachasiz gidra (Hydra vulgaris), poyachali, yaʼni qoʻngʻir gidra (Pelmatohydra oligactis), qorongʻi joyda yashay olmaydigan yashil gidra (Chlorohydra viridisisima) va boshqalar uchraydi.

 

 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrant

Gidrant (gidro…) – vodoprovod tarmogʻiga (yoʻliga) urnatiladigan suv olish kolonkasi yoki krani. Koʻchalarga suv sepish, yongʻinni uchirish, ichimlik suv bormagan joylarga suv olib ketish va b. uchun qoʻllanadi (yana q. Oʻt uchirish gidranti).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrargillit

Gidrargillit (yun. hydor - suv, arqillos — oq gil), gibbsit — mineral; kimyoviy tarkibi A1 ON3. Tarkibida 65% giltuproq (A12O3) bor; A13+ oʻrnini egallovchi Fe3+ va Ga3+ apalashmalari bor. Monoklin sistemada kristallanadi. Rangsiz, sadafsimon yaltiroq. Tabiatda olti burchakli taxtasimon kristallar shaklida buladi. Qattiqligi 2,5-3,5; s.ogʻ. 2,3-2,4. Past temperaturali gidrotermal jarayonlarda ekogen nurash natijasida hosil boʻlib, laterit, boksitlar tarkibida uchraydi. Fargʻona va Qizilqum togʻlarida bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Gidratlanish

Gidratlanish — kimyoviy moddalar (molekula, atom yoki ionlar) ning suv bilan birikishi. Gidratlanishda moddalar suvda eriydi. Tuzlarning gidratlanishi koʻp uchraydigan hodisadir, chunki tuzlar ionlardan iborat, ionlar esa kattagina elektr maydoniga ega boʻlgani uchun suvning qutbli molekulalarini oʻziga tortadi. Suvda erigan tuzning ayrim ionlari ham gidratlangan boʻladi. Ionlar gidratlanganda anchagina issiqdik ajralib chiqadi. Ionlarning gidratlanish issiqligi eriyotgan tuz kristalining yemirilishiga ketgan issiqlik oʻrnini bemalol qoplaydi, shuning uchun koʻp tuzlar eriganda issiqyaik ajralib chiqadi. Ionlarning elektrkimyoviy harakatchanligi va tuz eritmalarining boshqa koʻp xossalari ionlarning gidratlanishiga bogʻliq. Gidratlanish reaksiyalari tabiatda keng tarqalgan, undan lab. ishida va texnikada, qurilishda keng foydalaniladi (masalan, sementning gidratlanishi, sementning suv bilan kimyoviy reaksiyaga kirishish jarayoni, bu reaksiya natijasida sement toshi yuzaga keladi). Sement gidratlanish jarayonida suvsiz klinkerli minerallar — kalsiy silikatlar, kalsiy alyuminatlar va kalsiy alyumoferitlar, mos ravishda kristall gidratlarga — kalsiy gidrosilikatlar, gidroalyuminatlar va gidroferritlarga aylanadi. Sementning gidratlanish tezligi uning tuyilish mayinligiga, qotish haroratiga, suv-sement nisbatiga, klinkerning mineralogik va kimyoviy tarkibiga, qorish uchun ishlatiladigan suv tarkibidagi qoʻshimchalarga bogʻliq buladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyo
Gidratlar

Gidratlar (yunoncha: hydor - suv) - oddiy va murakkab moddalar (tuzlar, kislotalar, asoslar va organik birikmalar)ning gidratlanishi natijasida hosil boʻladigan qattiq, suyuq yoki gaz holidagi moddalar. Gidratlar tarkibidagi suv molekulalar shaklida buladi. Kimyoviy formulalarda suv ayrim yoziladi, mas, MgCl2-6H2O yoki Mg(H2O)6Cl2j. Haroratni oshirib yoki atrofdagi bugʻ bosimini kamaytirib, gidratlardagi suvni yoʻqotish mumkin. Baʼzi tabiiy minerallar (gips, kizerit, karnallit va hokazo) gidratlardan iborat. Magniy xlorid MgCl2 2, 4, 6, 8 va 12 molekula suvli kristall ogidratlar hosil qiladi. Suvli eritmalarda gidratlar holida kristallangan tuzlar, kislotalar va asoslar kristallogidratlar debataladi, ulardagi suv esa kristallizatsiya suvi deb yuritiladi. Kristallogidratlar kimyoviy individual moddalar sifatida namoyom boʻladi.

Kolloid holidagi zarralarning gidratlanishi natijasida adsorbsion gidratlar vujudga keladi. Ularning tarkibi oʻzgaruvchan boʻlib, bugʻ bosimi va temperaturasiga bogʻliq, mas, silikat kislota gelida 25% gacha suv boʻlishi mumkin. Baʼzi moddalar (mas, seolitlar, proteinlar) kristallari ham bir qadar suv molekulalarini yuta oladi. Gidroksidlar, spirtlar va uglevodlar gidratlar emas, chunki ularda suv molekulalari oʻrniga element yoki gidroksil guruh (N va ON) boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Kimyo
Turkum:Fan
Gidremiya

Gidremiya (gidro... va yun. haima — qon) — qonning suyulishi, unda suv miqdorining koʻpayishi. Biror sababga koʻra organizmda suv-tuz almashinuvining oʻzgarishi yoki buzilishi natijasida yuzaga keladi. Organizmga suyuqlik koʻp kirganda qon suyulishi bilan birga u mumiy hajmi ham oshadi. Kompensator (koʻp qon yoʻqotganda), patologik (yurak yetishmovchiligi, operatsiyadan keyingi holat va b.) hamda fiziologik (chaqaloqlarda koʻproq kuzatiladi) tafovut qilinadi. Glomerulo-nefrit, nefroz, anuriya kabi kasalliklarda, shish qaytganda, assit kamayganda, shuningdek anemiya bilan xlorozda bir qadar turgʻun G. kuzatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidridlar

Gidridlar— kimyoviy elementlarning vodorod bilan hosil qilgan birikmalari. Tuzsimon, metallsimon, uchuvchan gidridlarga boʻlinadi.

Tuzsimon gidridlarga ishqoriy va ishqoriy metallarning gidridlari kiradi. Bu gidridlarda bogʻlanish ionli boʻlib, vodorod atomi manfiy zaryadlanadi. Tuzsimon gidridlar oq kristall modda, yuqori temperaturada vodorod ajratib suyuqlanadi. Bunday gidridlarni olish uchun metallar yuqori temperaturada vodorod atmosferasida qizdiriladi. Kuchli qaytaruvchi (mas, metallarni oksidlaridan yoki galogenidlaridan qaytarish, poʻlat va qiyin suyuqdanuvchan metallar yuzasidagi qurumni yoʻqotishda) va istiqbolli raketa yonilgʻisi sifatida qoʻllanadi.

Metallsimon gidridlar kimyoviy bogʻlanishi jihatdan metallarga yakin boʻlib, metallarning kristall panjarasida vodorod atomlarining joylanishi natijasida hosil boʻladi. Metallsimon gidridlar — xrom, marganes, temir, mis va platina guruhidagi metallarning gidridlari tegishli metallarni yuqori temperaturada vodorod atmosferasida qizdirish yoʻli bilan olinadi.

Uchuvchan gidridlar — davriy sistemaning IV, V, VI va VII guruhlari bosh guruhlaridagi elementlarning gidridlarida kimyoviy bogʻ qutbli yoki kovalent boʻladi. Ularga SiH4, SnH4, PH3, AsH3, SbH3, H2S, H2Se, H2Te va quyi borvodorodlar kiradi. Shu guruhlardagi ogʻir elementlarning gidridlari beqaror. Gidridlar organik moddalarni sintez qilishda, kuchli qaytaruvchi sifatida qoʻllanadi. Texnikada yuqori vakuum ostida vodorod biriktirish uchun ishlatiladi (mas, kizdirilgan metallarga suv bugʻi taʼsir ettirish usuli). Gidridlar oʻzgaruvchan valentli metallarning turli kimyoviy reaksiyalarida katalizatorlik vazifasini oʻtaydi. gidridlarning termik parchalanishi natijasida baʼzi elementlar (mas, kremniy, germaniy) sof holda olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Fan
Turkum:Kimyo
Gidro...

Gidro... (yun. hydor — suv) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi; suvga, suv havzalariga oidlikni bildiradi (mas, gidroliz, gidrometeorologiya, gidrologiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidro soʻzining lugʻaviy ma'nosi suv

Gidostatika ma'nosi suyuqlik bosimi deyiladi.
Gidroagregat

Gidroagregat (gidro... va agregat) — gidravlik turbina va gidrogenerator (elektr generatori)dan iborat qurilma. Gorizontal va vertikal xillari boʻladi. Gidroelektr stansiyalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyasi

Gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyasi (GAES), nasosli akkumulyatsiyalovchi elektr stansiya — ishlash tarzi boshqa elektr stansiyalardan olinadigan elektr energiyasini suvning potensial energiyasiga aylantirib (akkumulyatsiyalab), keyin zarur boʻlganda uni qayta elektr energiyaga aylantirib energiya tizimi (energosistema)ga beradigan gidroelektr stansiya. GAESning gidrotexnika inshootlari, asosan, baland-past joylashgan ikkita suv hovuzidan va biriktirish quvurlaridan iborat. GAES binosidagi gidroagregatlar uch yoki ikki mashinali boʻlishi mumkin. Birinchi holda bitta val ga elektr mashina (dvigatel-generator), gidroturbina va nasos, ikkinchi holda esa elektr mashina va gidromashina oʻrnatiladi. Gidromashina aylanish yoʻnalishiga qarab ham nasos, ham turbina sifatida ishlaydi. Yangi qurilayotgan GAES larga iqtisodiy jihatdan tejamli boʻlgan ikki mashinali agregatlar oʻrnatiladi. Elektr tarmoqlarida ortiqcha elektr energiya bor paytlarda (mas, kechasi) shu ortiqcha energiya GAES uchun suvni pastki hovuzdan yuqorigi, akkumulyatsiyalovchi hovuzga koʻtarishga sarflanadi. Elektr tarmoqlarda koʻproq energiya talab qilinganda yuqori hovuzdagi suv, quvurlardan GAESning turbina rejimida ishlaydigan gidroagregatlariga yuboriladi. GAESda olingan tok elektr tarmoqlarga qaytarib beriladi. Suv esa pastki hovuzga yigʻiladi. Akkumulyatsiyalanadigan elektr energiyaning miqdori hovuz hajmiga va GAESning ish bosimiga bogʻliq boʻladi. Yuqorigi hovuz sunʼiy yoki tabiiy (mas, koʻl) boʻlishi; pastki esa daryoga oʻrnatilgan toʻgʻonda hosil boʻlgan suv havzasi boʻlishi mumkin. GAESning f.i.k. 0,66 dan oshmaydi. AQSH, Angliya, GFR, Avstriya, Fransiya, Yaponiya, Rossiya va b. mamlakatlarda GAESlar qurilgan. Bir necha minutda GAESni yurgizib yuborish va ish rejimlarini oʻzgartirish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroakustika

Gidroakustika (yun. hydor - suv va akustika) — akustikaning suv osti lokatsiyasi, aloqa maqsadlari va b. uchun tovush toʻlqinlarining suv (koʻllar, dengizlar, okeanlar va b.)da tarkalish, qaytish va soʻnish xususiyatlarini oʻrga-nadigan boʻlimi. Tovush suv ostida havodagiga nisbatan deyarli soʻnmasdan uzoq masofaga tarqala oladi. U mas, 500— 2000 Gs chastota oraligʻida suv ostida 15–20 km uzoqlikka, UT (ultratovush) chastotasi oraligʻida esa 3–5 km ga yetadi. Tovushning suvda tarqalish uzoqligi suvning qovushoqlik xossasiga, tovush refraksiyasiga, muhitning bir jinsli boʻlmasligiga bogʻliq boʻladi. Tovush refraksiyasi (tovushning suv ostida juda katta masofaga tarqalishi hodisasi) sababchilari chuqurlik oʻzgara borgan sari gidrostatik bosim, tuz miqdori va temperatura oʻzgarib suv xossalari balandlik boʻyicha bir jinsli boʻlmasligidir. Natijada tovushning tarqalish tezligi chuqurlik boʻyicha oʻzgara boradi; yuqorida tarqalish tezligi temperaturaning koʻtarilishi sababli ortadi, pastda esa chuqurlik ortishi bilan gidrostatik bosimning ortishi sababli tezlik ortadi. Shuningdek, tarqalish tezligi yil mavsumiga ham bogʻliq (rasmga q.), qishda yozdagidan uzoqroqqa tarqaladi, chunki yozda suvning yuqori va pastki qatlamlari orasida temperaturalar farqi boʻlgani uchun nurlar pastga tomon egilib, ancha energiyasini yoʻqotadi. Agar tovush manbai va qabul qilgichini shu qatlamda joylashtirilsa, hatto oʻrtacha tezlikdagi tovush (mas, massasi 1–2 kg boʻlgan kichik zaryadli portlash tovushlari) ham yuzlab va minglab km masofalarda qayd qilinishi mumkin. G. harbiy maqsadlarda, baliqchilikda, kemalarni boshqarish va b.da keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroaromatik birikmalar

Gidroaromatik birikmalar, salitsiklik birikmalar —molekulasida besh yoki olti aʼzoli uglerod halqalari saqlovchi organik birikmalar. Noaromatik xossaga ega. Barcha siklik birikmalar kabi G. b. ham bir, ikki yoki undan koʻp alohida halqali (mas, ditsiklogeksil) yoki kondensatlangan halqali (mas, dekalin) boʻladi. G. b.ning suyuqlanish temperaturasi, odatda, ogʻirligi unga yaqinroq boʻlgan parafin uglevodorodlarnikidan pastroq. Qaynash temperaturasi, zichligi, sindirish koʻrsatkichi xuddi shuncha uglerod atomi bor parafin uglevodorodlarnikidan koʻproq va tegishli aromatik uglevodorodlarnikidan kamroq.

G. b.ning xossalari parafin uglevodorodlarning xossalariga yaqin. G. b. oksidlansa yon zanjiri oksidlanishi hisobiga naften kislotalar hosil boʻladi yoki halqa uzilib shuncha uglerod atomiga ega ikki asosli kislota chiqadi, mas, siklogeksanni oksidlab, adipin kislota hosil qilinadi. Bu kislota naylon polimeri i.ch.ga ketadi. Besh aʼzoli G. b. gidrogenoliz reaksiyasi orqali — parafin va izoparafin uglevodorodlargt, olti aʼzolilari esa digidrogenlanib, tegishli aromatik uglevodorodlarnk hosil qiladi. G. b. turli tabiiy organik birikmalar, mas, efir moylari, skipidar, antibiotiklar (streptomitsin), A va D vitaminlar, alkaloidlar tarkibiga kiradi.

G. b. yoqilgʻilar va surkov moylari sifatiga yaxshi taʼsir etuvchi komponentlardir. Ular benzinning antidetonatsion xossalariii yaxshilaydi, surkov moylari va kerosinning qotish temperaturasini pasaytiradi, dizel yonilgʻilarning kaloriyasini oshiradi, sifatini yaxshilaydi. G. b. ichida eng koʻp qoʻllaniladigani siklogeksan; u kaprolaktam, adipin kislota va sintetik tolalar i.ch.ga ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroaeroionizatsiya

Gidroaeroionizatsiya — elektr zaryadli suv zarralari va gaz ionlarining hosil boʻlishi. Tabiiy sharoitda shalolalarda, tez oqadigan daryolar boʻyida, dengiz suvi koʻtarilganda, favvora va boshqa joylarda gidroaeroionizatsiya boʻladi. Gidroaeroionizatorlar yordamida sunʼiy yoʻl bilan ham hosil qilinadi. Nafas aʼzolari, yurak-tomir, asab sistemasi va boshqa. kasalliklarni davolashda boshqa davo muolajasi bilan birga qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Aeroionoterapiya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroaeromexanika

Gidroaeromexanika (gidro..., aero... va mexanika) — mexanikaning suyuq va gazeimon muhitlar muvozanati va harakatini, ularning birbiriga va qattiq jismlarga taʼsirini oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Gidroaeromexanika kundalik hayot ehtiyojlari bilan chambarchas bogʻliq holda rivojlandi. Gidrotexnika qurilmalari (kanallar, quduqlar), suvda suzish vositalari (sol, qayiq) qadim zamonlardan maʼlum. Gidroaeromexanika ga asos solgan Arximed gidrostatika qonunlarini kashf qilgan, suyuqliklar muvozanati nazariyasini yaratgan. Keyinchalik, Leonardo da Vinchi jismlarning suyuqpik va gazlardagi harakatini oʻrgangan, qushlarning uchishini kuzatib, muhit qarshiligi mavjudligini kashf qilgan. B. Paskal suyuqlikning istalgan nuqtasida bosim kuchi hamma yoʻnalishda bir xil boʻlishini aniqlagan. I. Nyuton gidroaeromexanika qonun va tenglamalarini nazariy isbotlab bergan. Nazariy gidroaeromexanika asoschilari L. Eyler. D. Bernulli gidroaeromexanikani mexanikaning qonunlariga tatbiq qilishgan. 19-asr boshida gidroaeromexanikada qovushoq suyuqliklar harakati oʻrganildi, u gidravlika, gidrotexnika va mashinasozlikning tez rivojlanishiga turtki boʻldi. Qovushoqlik kuchi har qanday harakatga qarshilik qilishini tajriba koʻrsatdi.

19-asr oxirida gidroaeromexanikaning yana bir yoʻnalishi — siqiluvchan muhitlar oqishini oʻrganish rivojlandi. Barcha suyuqliklar amalda siqilmaydi, aksincha, gazlar hajmini (yaʼni zichligini, bosim temperaturasini oshirib) osongina oʻzgartirsa boʻladi; gidroaeromexanika ning siqiluvchan muhitlar harakatini oʻrganadigan boʻlimi gaz dinamikasi deyiladi. Aviatsiya va raketa texnikasining rivojlanishi, EHM, kompyuterning paydo boʻlishi munosabati bilan aerodinamika va gaz dinamikasi ham rivojlandi. Gidroaeromexanikaning siqilmaydigan suyuqliklar harakati muvozanatini oʻrganadigan boʻlimi gidromexanika, iqlim va obhavoni oʻrganadigan boʻlimidinamik meteorologiya deyiladi. Gidroaeromexanika matematika, fizika va kimyo fanlari bilan uzviy bogʻlangan. Gidroaeromexanika usullari va tavsiyalari aviatsiya, gidromashinasozlik, kemasozlik, sanoat aerodinamikasi, qurilish, q. h. sohalarida keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil