Donishmand tentak

Donishmand tentak (inglizcha: The wise fool) yoki tentaklik donoligi — adabiy paradoksning bir shakli boʻlib, unda tashqi koʻrinishidan ahmoq yoki tentak deb hisoblangan qahramon aslida yuksak donolik tashuvchisi sifatida namoyon boʻladiKaiser, Walter. Wisdom of the Fool. New Dictionary of the History of Ideas. Charles Scribner’s Sons, 2005. pp. 515–520. Ushbu arxetip antik davrdan hozirgi kunga qadar sanʼat va adabiyotda keng qoʻllanilib keladi. U intellektualizm tushuntirib bera olmagan hayotiy haqiqatlarni sodda va samimiy yoʻl bilan ochib berishga xizmat qiladi.

 Tarixi 

 Antik davr 
Qadimgi dunyoda tentaklik va donolik oʻrtasidagi aloqa muhim oʻrin tutgan. Platon oʻzining „Davlat“ asarida „Gʻor haqidagi allegoriya“ orqali donishmand tentakning ilk namunalaridan birini keltirganPlato. Republic. Harvard University Press, 2015. Koʻplab tadqiqotchilar Sokratni antik davrning eng buyuk „donishmand tentagi“ deb hisoblashadi. U oʻzining mashhur „Men hech narsa bilmasligimni bilaman“ degan iborasi (Sokrat paradoksi) orqali oʻzini bilimsizdek koʻrsatib, aslida oʻzini aqlli hisoblagan kishilarning bilimsizligini isbotlaganOxford English Dictionary under irony..

 Oʻrta asrlar va Sharq uygʻonishi 
Oʻrta asrlarda donishmand tentak obrazi koʻpincha diniy shaxslar qiyofasida namoyon boʻlgan. Islom oltin davrida „aqlli jinnilar“ (intelligent insane) haqida butun bir adabiy janr shakllangan. „Ming bir tun“ ertaklaridagi Buhlil obrazi yoki butun Sharq dunyosiga mashhur boʻlgan Nasreddin afandi (Xoʻja Nasriddin) aynan ushbu toifaga kiradiJavadi, Hasan. MOLLA NASREDDIN i. THE PERSON. Encyclopaedia Iranica, 2015. Ular oʻzlarining gʻalati va kulgili hatti-harakatlari orqali jamiyatdagi illatlarni va hokimiyatning adolatsizligini fosh qilishgan.

 Uygʻonish davri 
Ushbu paradoks Renessans davrida oʻzining choʻqqisiga chiqdi. Erazm Rotterdamskiy oʻzining 1511-yilda nashr etilgan „Tentaklikka madhiya“ (In Praise of Folly) asarida Stultitia (Tentaklik maʼbudasi) obrazini yaratdiBehler, E. H. Paradox. The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics, 2012. 4th edition. Shuningdek, William Shakespeare oʻzining pyesalarida, ayniqsa „Qirol Lir“ asaridagi Masxaraboz obrazi orqali bu mavzuni mukammal darajaga yetkazdi. Shakespeare masxarabozi qirolni jazolanishdan qoʻrqmasdan tanqid qila oladigan yagona „donishmand“ shaxsdirShakespeare, William. The tragedy of King Lear. Simon and Schuster, 2015. Miguel de Cervantesning „Don Kixot“ asari ham xayolparast ritsar va uning sodda qurolbardori Sancho Pansa orqali donishmand tentaklik olamini yoritib beradi.

 Xarakterli xususiyatlari 
Donishmand tentaklar odatda quyidagi xislatlari bilan ajralib turadi:
 Ijtimoiy normalardan ozodlik: Ular jamiyat tomonidan oʻrnatilgan qoidalarga boʻysunmaydilar, shu sababli ular haqiqatni qoʻrqmasdan ayta oladilar;
 Samimiylik va beguborlik: Ularning donoligi kitobiy bilimga emas, balki tabiiy instinkt va pok qalbga asoslangan;
 Soʻz oʻyinlari: Ular koʻpincha majoziy maʼnoda gapiradilar va raqiblarini soʻz oʻyinlari orqali mot qiladilar.

Tadqiqotchi Valter Kayzerning fikricha, bunday qahramonlar „oxymoron“ (teskari maʼnoli birikma) timsolidir: ular bir vaqtning oʻzida ham ahmoq, ham eng oʻtkir zehnli kishilardir.

 Zamonaviy madaniyatda 
Bugungi kunda ham ushbu arxetip adabiyot va kinoda yashamoqda. Masalan, George R. R. Martinning „Muz va olov qoʻshigʻi“ asaridagi Patchface obrazi yoki yapon yozuvchisi Syusaku Endoning „Ajoyib tentak“ (Wonderful Fool) romanidagi Gaston Bonapart obrazi zamonaviy donishmand tentaklarga yaqqol misoldirEndo, Shusako. Obaka san (Wonderful Fool). Chuo, 1959.

 

Turkum:Adabiy tushunchalar
Turkum:Arxetiplar
Turkum:Folklor personajlari
Turkum:Hajviy qahramonlar