Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish

Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish — ishlab chiqarish jarayonining doimo kengaytirilgan hajmida yangidan boshlanib, takrorlanib turishi. Aholining koʻpayib borishi, individual isteʼmolning ortib borishi, ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojning toʻxtovsiz oʻsishi Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni zaruriy shart qilib qoʻyadi. Bu esa ehtiyojni qondirishning asosiy usuli boʻlgan ishlab chiqarishning kengaygan holda takrorlanishini taqozo etadi. Oddiy takror ishlab chiqarish — ishlab chiqarish jarayonining ilgarigi hajmlarda bir meʼyorda takrorlanishi oʻsib borayotgan ehtiyojlarni qondira olmaydi. Shu sababli rivojlangan iqtisodiyotga Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish xosdir. Farovon hayot YAMMni tobora koʻproq yaratish va uning samarali ishlatilishini talab etadi.

Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish faqat ishlab chiqaruvchi kuchlarga taalluqli boʻlib qolmay, ayni vaqtda ijtimoiy-iqtisodiy tizim xususiyatlarini ham oʻzida ifodalaydi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish yangilanish jarayonini bildiradi va takrorlanish davrida mehnat qurollari, vositalari, usullari, mahsulot yaratilishi kabi jarayonlarning oʻzgarib borishi, oʻrin almashuvi qabilarni qamraydi. Yangilanish inversiya usulini qoʻllash bilan amalga oshiriladi. Shuning uchun YAMM isteʼmol va ishlab chiqarishni qaytadan yangilash uchun sarf etiladi, resurslarga aylantirib, investitsiyalar uchun ishlatiladi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish ning ilgʻor texnologiya va yangi usullar asosida amalga oshuvi iqtisodiy oʻsishni jadallashtiradi.

Oʻzbekistonda Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni shoʻrolar davrida umumittifok, majmui asosida amalga oshib, milliy manfaatga bogʻliq boʻlmagan. Mustaqillik yillari Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishda tub oʻzgarishlar yuz berdi, Oʻzbekiston xalqi manfaati va tiklanayotgan bozor iqtisodiyoti talablari asosida mustaqil harakatdagi Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni yuzaga keldi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanib, ishlab chiqarish toʻla zamonaviy texnologiya asosida yangilanmoqda, yangiyangi tarmoqlar paydo boʻlib, mashinasozlik, avtomobilsozlik, asbobsozlik, elektronika kabi tarmoqlar sanoatda asosiy oʻrinni egallamoqda. Takror ishlab chiqarishda yangi proporsiyalar yuzaga kelib, xom ashyoviy yoʻnalishga asta barham berilib, tayyor mahsulot yoʻnalishi, eksportbop va import oʻrnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarish yoʻnalishi taʼminlanmokda. Tub mulkiy oʻzgarishlar yuz berib, davlat mulki hisobiga xususiy, korporativ mulk asosida Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni barpo etish jarayoni davom etmokda. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni erkin iqtisodiy taraqqiyot iziga oʻtkazildi, xususiy tadbirkorlik faoliyati bilan boyitildi.

Muxtor Rasulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kengash

Kengash – ijtimoiy-siyosiy gazeta. Toshkent shaharda chiqqan (1917, iyun— sentyabr). Turkiston musulmonlari Markaziy shoʻrosining nashri. „Najot“ gaz.ning (1917-yil mart—iyun) oʻrniga chop etilgan. Gazetaga dastlab tarixchi olim Zakiy Validiy, keyinchalik Munavvarqori Abdurashidxonov muharrirlik qilgan. „Kengash“ Turkiston muxtoriyati gʻoyasini keng targʻib qilgan. Jami 16 soni chiqqan. 1917-yil oktyabrda „Turon“ gazeta bilan birlashib, „Turk eli“ nomi bilan nashr etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Gazetalar
Kengash (jurnal)

"KENGASH" — taraqqiyparvar adabiy jurnal. 1917-yil Qoʻqonda bir guruh maʼrifatparvar muallimlar tashabbusi bilan nashr etilgan. Birinchi muharriri — Hamza Hakimzoda Niyoziy. Jur. 2 haftada 1 marta chiqqan. 1-sonida Hamzaning "Kengash" radifli sheʼri bosilib, unda tahririyatning maqsadi bayon qilingan. "K."ning 1- soni chiqqach, Hamza mahalliy hukumat tomonidan taʼqib ostiga olinib, jur.dan ketishga majbur boʻlgan. Keyinchalik jur.ga M. Rizoiy muharrirlik qilgan. Unda Muhammadjon Xoliqiy, Hakimjon domla, Rijoiyzoda, Muhammad Hodi va b.ning asarlari chop etilgan. "K." maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan. Toshbosmada 400 nusxada nashr etilgan. Jami 6 soni chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kengkoʻl qabristoni

Kengkoʻl qabristoni - mil. 2 -4-asrlarga oid 100 ga yaqin mozorqoʻrgʻonlar guruhi. Qirgʻizistondagi Talas daryosining yuqori oqimida, Kengkoʻl daryosining Talas daryosiga quyilish joyida. 1938-yil A.N. Bernshtam topgan va uni gunnlarga mansub deb hisoblagan. 1938—39 va 1956—57-yillarda u yerda qazish ishlari olib borilib, quyidagilar aniqlandi: mayyitlar, asosan, yer osti yoʻlaklari orqali kiriladigan gumbazsimon hujra (kamera)larga va qisman yerga yakka-yakka va guruh-guruh qilib dafn etilgan, ularning baʼzilari yogʻoch tobutlarda va baʼzilari taxta toʻshaklarda yotibdi; jasadlarning irqiy tipi metislashgan (mongoloid irqqa xos belgilarga ega yevropeoidlar); bosh suyaklari shakli sunʼiy oʻzgartirilgan. K.q.dan topilgan ashyolar: turli sopol idishlar, yogʻoch kosalar, poynaklari temir va suyakdan qilingan kamon oʻklari, suyak qoplamali kamonlar, jez oynaklar, yogʻoch xontaxta va beshiklar, ipak kiyimlar, turli zebziynatlar, sopol chilimlar va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kengota togʻ tizmasi

Kengota tof tizmasi — Surxon daryo viloyatidagi Sherobod — Sariqamish qator tepalarining bir qismi. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon yoʻnalgan, eng baland nuqtasi 640 m(Qoraqat togʻi), uzunligi Qagʻni darasidan to Kofrunsoygacha 24 km. Shimoli-gʻarbda Takasakradi (1068 m) tizmasi bilan vodiysimon pastqamlik orqali ajralib turadi. Janubi-sharqda togʻ oldi oʻydimchuqur qiya tekislik bilan Qiziriq choʻliga tutashadi. Janubi-gʻarbda Qagʻni darasi orqali Qagʻni tizmasi bilan chegaralangan. Shimoli-sharqda Kofrunsoy darasi orqali Yetimkalos tizmasining togʻ etaklari bilan tutashadi. Kengota tof tizmasi relfi kuchli darajada parchalangan, uning suvayirgʻich qismi yaxshi ifodalangan, chunki u paleogen (buxoro yarusi)ning qattiq qumtoshlaridan tashkil topganligi tufayli kuesta shaklini hosil qiladi. Shim-gʻarbiy yon bagʻri nisbatan qisqa va tikroq. Antiklinalning oʻq qismi boʻr davrining gil, alevrolit, qumtosh, mergel, yon bagʻirlari esa paleogen va neogenning ohaktosh, qumtoshlaridan tashkil topgan. Kengota tof tizmasida oddiy boʻz tuproqlarda qoʻngʻirbosh, rang, shuvoq, gulxayri, oqquray, karrak va boshqalar efemer hamda efemeroid oʻsimliklar tarqalgan. Doimiy oqar suvli soylar yoʻq, buloqlar uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Kengurular

Kengurular (Macropododae) — xaltali sut emizuvchilar oilasi. Tanasining uz. 25—160 sm, dumi 15—105 sm, ogirligi 1,5—90 kg . 55 tacha turni birlashtirgan 15—17 urugʻi bor. Avstraliya qitʼasida, Yangi Gvineya va Tasmaniya o.larida. Bismark arxipelagida tarqalgan. Yangi Zelandiyada iqlimlashtirilgan. Ayrim ning dumi kuchli rivojlangan. Orqa oyoqlari oldingisiga nisbatan uzun va kuchli; birinchi barmogʻi yoʻq, 2- va 3-barmoqlari orasida teri pardasi bor. Muskus kengurusi (Hypsiprymnodon mosehatus), vallabi (Wallabia bicolor), chigan kenguru (Macropus gidantica) va b. keng tarqalgan. Aksariyat sakrab (13 m gacha uzunlikka), soatiga 50 km gacha tezlikda harakat qiladi. Dumi yordamida muvozanat saqlaydi. Koʻpchilik yerda yashaydi. Oʻsimlikxoʻr. Yiliga bir marta bolalaydi. Boʻgʻozlik davri 30—40 kun. 1—2 ta jish bola (gigant kenguru bolasi 3 sm cha) tugʻadi. Bolasi urgʻochisining qorin xaltasida 6—8 oy yashaydi. Ayrim ning soni koʻp boʻlib, qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Bir qancha goʻshti, moʻynasi uchun ovlanadi; fermalarda boqiladi. Bir necha turining soni qisqarib bormoqda. 9 turi Xalqaro qizil kitobga kiritilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kengyaylov

Kengyaylov — Koʻksuv tizmasi tarkibidagi togʻ (Toshkent viloyati). Uning suvayirgʻichidan OʻzR bilan Qirgʻiziston Respublikasi davlat chegarasi oʻtadi. K. jan.-gʻarbda Chopkamish (2680 m), shim.-sharkda Alyom dovonlari (1995 m) oraligʻida. Eng baland joylari jan.-gʻarbda 2758 m, shim.-sharqda 2664 m. K. antiklinal struktura. Quyi karbonning yuqori turne kichik yarusi yotqiziqlari (koʻksuv gorizonti) toʻq kulrang ohaktoshlardan iborat. Togʻ yon bagʻirlarida jigarrang tuproklar tarqalgan. Siyrak archa, yongʻoq, bodom, doʻlana, togʻolcha, oʻt oʻsimliklari oʻsadi. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edward Calvin Kendall

Edward Kalvin Kendall (1886.8.3, Saut-Noruolke, Konnektikut shtati — 1972.4.5) — amerikalik biokimyogar. Falsafa fanlari doktori (1910). Minnesot (1921—1951) va Prinston universiteti professor (1952-yildan). Asosiy ilmiy ishlari buyrak usti bezlari poʻstlogʻi gormonlarini oʻrganishga oid. Qalqonsimon bezning asosiy gormoni-trioksinni ajratib olgan (1914). Kortizon olish usulini topgan (1941 — 1948) va uni sanoatda ishlab chiqarishga tatbiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1950, F. Xench va T. Reyxshteyn bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:8-martda tugʻilganlar
Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:1972-yilda vafot etganlar
Turkum:4-mayda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kendir

Kendir, qizilquray (Trachomitum) — kendirdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik tolali oʻsimlik. Jan. Yevropa va Osiyoda 6 turi oʻsadi. Tolasi poyaning floemasida. Ildizpoyasi koʻp yillik, yer usti poyalari bir yillik, silliq. Barglari, asosan, nashtarsimon, guli mayda, pushti. Uning tolali K. (T. Apocynum cannabinum) turi dorivor oʻsimlik, urugʻida 0,5% gacha yurak glikozidlari (simarin) bor, poyasi poʻstlogʻidan olingan toladan arqon ishlab chiqariladi. Ildizpoyasi va ildiz (oʻsimlik)ini boʻlib, erta bahorda ekiladi. Tola olish uchun Venetsiya K.i istiqbolli hisoblanadi (poyasi poʻstlogʻidan 10% gacha tola chiqadi). Tajriba ekinlarida quruq poya boʻyicha xrsildorlik 20—25 s/ga. Oʻzbekistonda Toshkent sh. yaqinida 1930-yillarda yangi ekin tarzida yigiriladigan tola olinadigan K.ni oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqot st-yasi tashkil etilgan (qarang Lub tolali ekinlari tajriba stansiyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Zaharli o‘simliklar
Kendirdoshlar

Kendirdoshlar (Аросупасеае) — koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta, liana va oʻtlardan iborat. Bargi oddiy, cheti tekis. Guli toʻgʻri, ikki jinsli, changchisi 5 ta, urugʻchisi 2 mevabargli, 2 uyali. Mevasi koʻsakcha, danakcha, rezavor-meva va b. Aksari ning poʻstloqlarida uzun, mayin, pishiq lub tolalari, baʼzan kauchukli boʻgʻimsiz sut naychalari bor. K.ning 150 turkumi, 1100 dan ortiq turi bor. Asosan, tropik va subtropiklarda, 9 turkumi moʻʼtadil iqlimli joylarda tarqalgan. Oʻzbekistonda boʻrigul va kendir turkumlari uchraydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb|Condylocarpon sp.

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
John Kendrew

KENDRYU (Kendrew) Jon Kouderi (1917.24.3, Kompton, Berkshir — 1997.23.8, Cambridge) — ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1960-yildan). Rentgenostrukturaviy analiz usuli bilan oqsil molekulalarining tuzilishini tahlil qilgan. Mioglobin oqsili molekulasidagi polipentid zanjirlarning fazoviy joylashishini ilk bor aniqlagan (1957); unda 1951-yilda L.Poling bashorat qilgan aspirallar mavjudligini isbot qilib, uning tuzilishini koʻrsatib bergan (1959). Nobel mukofoti laureati (1962, Max Perutz bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-martda tugʻilganlar
Turkum:23-avgustda vafot etganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Kenema

Kenema — Syerra-Leonedagi shahar, mamlakatning janubi-sharqida. Sharqiy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 300 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Xunarmandchilik rivojlangan. Mamlakatda yirik korxona — yogʻochsozlik kombinati ("Forest indastris" davlat kompaniyasi) mavjud boʻlib, mebel, yogʻoch plitalar va b. ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat sanoati (sholi oqlash, kofe, goʻshtni qayta ishlash va hokazo) korxonalari, avtomobil taʼmirlash ustaxonalari, olmosga ishlov berish korxonalari, issiklik elektr st-yasi, texnika instituti bor. Q. x. mahsulotlari bilan savdo qilinadigan markaz. K. yaqinida xromit konlari topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Syerra-Leone
Natay Kenesarin

Natay Azimxonovich Kenesarin (1908, Chayon qishlogʻi, hozirgi QozogʻistonningJan. Qozogʻiston viloyati — 1975, 16. 4, Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan geolog (1967), geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1958), professor (1955), Oʻrta Osiyo industriya institutini tugatgan, (1935). Qozogʻiston Fanlar akademiyasining gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi boʻlimi boshligʻi (1944-yildan). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida professor (1951—56). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi institutida direktor oʻrinbosari (1960-yildan), shu institut direktori (1962—64). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida kafedra mudiri (1969—75). Kenesarining ilmiy ishlari gidrogeologiya va muhandislik geologiyasiga bagʻishlangan.

Oʻzbekistonda yer osti chuchuk suvlari zahirasini, rejimi va balansini aniqlashga salmoqli hissa qoʻshgan. Kuyganyor, Mirzachoʻl, Quyi Sirdaryo va Amudaryo hamda Qarshi choʻllarini oʻzlashtirishda ishtirok etgan.

 

 Formirovaniye rejima gruntovix vod oroshayemix rayonov (na primere Golodnoy stepi), T., 1959.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Turkum:Toshkent davlat texnika universiteti bitiruvchilari
Kenja botir

Kenja botir — oʻzbek xalq ertaklaridagi ijobiy qahramon. K. b. timsolida aklli, epchil, dovyurak, tadbirkor inson obrazi mujassam etilgan. U el tinchligi va osoyishtaligi yoʻlida har qanday mushkulliklarni yengishga qodir. Zulm, tengsizlik, haqsizlikka qarshi adolatni himoya qiladi. K. b. "Uch ogʻayni botirlar", "Kenja", "Erkenja" va b. ertaklarda asosiy qahramon sifatida talkin etilgan.

L<1: A f z a l o v M., Oʻzbek xalq ertaklari haqida, T., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qunaytira (Marokash)

Qunaytira — Marokashning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Qunaytira provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 292 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Sanoat-transport markazi. Sabu daryosining Atlantika okeaniga quyilish joyidagi port; chetga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va mineral xom ashyolar chiqariladi. T.-yil stansiyasi. Oziq-ovqat (sabzavot konservasi va un tortish), toʻqimachilik, metallsozlik va kimyo sanoati korxonalari bor. Q. yaqinidan neft olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Marokash shaharlari
Keniya (maʼnolari)

Keniya:

 Keniya – 
Keniya (Keniya Respublikasi) poytaxti – Nairobi shahri.
 Keniya (vulkanik massiv) – Sharqiy Afrikadagi vulkanik massiv, balandligi boʻyicha Afrikada ikkinchi oʻrinda (5199 m).
 Keniya (Kenya), Keniya Respublikasi (Republic of Kenya) – Sharqiy Afrikadagi davlat.
Keniya (vulkanik massiv)

Keniya — Sharqiy Afrikadagi vulkanik massiv, balandligi boʻyicha Afrikada ikkinchi oʻrinda (5199 m). Shar-kiy Afrika rift zonasidan sharqroqda, lava platosidan kesik konus koʻrinishida koʻtarilgan. Yon bagʻirlari 1200 m balandlikkacha nam ekvatorial oʻrmonlar bilan qoplangan. 2000 m gacha balandlikdagi unumdor vulkan tuproqlarida kofe, sizal, banan platansiyalari barpo qilingan. 3000 m balandlikkacha past boʻyli doim yashil va igna bargli sernam togʻ oʻrmonlari bilan band. Undan balandroqda togʻ yaylovlari, choʻqqilarda doimiy qor va muzliklar bor. K. choʻqqisi va uning atroflari milliy park xududi tarkibida. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kenotaf

Kenotaf (yun. kenotaphion — boʻsh qabr) — murda qoʻyilmagan boʻsh qabr, Qad. Misr, Yunoniston, Rim, Oʻrta Osiyo va b. oʻlkalarda marhumni dafn etish mumkin boʻlmagan (u, mas, musofirlikda vafot etgan) hollarda qazib qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kenotron

Kenotron (yun. kenos — boʻsh va elektron) — asosan, sanoat chastotali oʻzgaruvchan tokni toʻgʻrilash (oʻzgarmas tokka aylantirish) uchun moʻljallangan elektr-vakuumli qurilma (diod, lampa). Past va yuqori voltli bor. Past voltli K. anodidati yoʻl qoʻyiladigan teskari kuchlanish 2 kv gacha, toʻgʻri tok kuchi bir necha amperta teng; yuqori voltli K.da teskari kuchlanish 100 kV gacha, toʻgʻri tok kuchi 500 mA gacha boʻladi. Birinchisida choʻgʻlanma katod, qoraytirilgan yoki xiralashtirilgan anodlar (koʻpincha 2 ta), ikkinchisida oksidlangan katod va qoraytirilgan anod (bitta) boʻladi. K.da choʻgʻlama katod qizib elektronlar chiqargani tufayli u tokni faqat bir yoʻnalishda oʻtkazadi. Katodi choʻgʻlanmaydigan K.da faollashgan katoddagi avtoemissiya (elektronlar chiqarish) hisobiga tok oʻtadi. K. radiopriyomniklar, kuchaytirish va oʻlchash apparatlari, rentgen qurilmalari va asboblardagi toʻgʻrilagichlar (oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi qurilmalar) da qoʻllanadi. Yarimoʻtkazgichlar texnikasi taraqqiy etishi munosabati bilan past voltli K. oʻrniga yarimoʻtkazgichli diodlar ishlatila boshladi. Yuqori voltli K.lar hozir ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kent Rokuell

KENT (Kent) Rokuell (1882.21.6, Tarrituan, Nyu-York - 1971.13.3, Pla-teberg) — amerikalik yozuvchi, rassom va jamoat arbobi. Yozuvchilik faoliyati 1920-yildan boshlangan. "Yovvoyi oʻlka" kitobi Alyoska sayohati kundaliklari asosida yuzaga kelgan. Olovli Yer oʻlkasiga safari natijasida "Sayohat" (1924) kitobini yaratgan. "Yoʻnalish № dy E" (1930), "Salamina" (1935) qissalarida Grenlandiya aholisining urf-odatlari va tabiati aks ettirilgan. Ularda eskimoslarning maʼnaviy dunyosi va mashaqqatli hayot tarzi oʻziga xos quvnoq mutoyiba vositasida tasvirlangan. "Mening nuqtai nazarim" (1940), "Janoblar, bu men!" (1955) ayerlari oʻz tarjimai holiga asoslangan. K. realist rassom sifatida Amerika sanʼatining eng yaxshi anʼanalarini davom ettirgan, oʻz kitoblariga koʻplab suratlar ishlagan. K.ning "Dengiz zahmatkashlari" (1907), "Men shtatidagi burun qish ogʻushida" (1906), "Bahor iztiroblari" (1908), "Qizim Klara" (1915), "Rassom Grenlandiyada" (1929) kabi polotnolari mashhur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kent

Kent (Kent) — Angliyadagi ilk oʻrta asr qirolligi. 5-asrning oxirida Britaniya anglosakslar tomonidan istilo etilishi jarayonida tashkil toptan, 6-asrning oxiriga kelib, Angliyada 7 qirollik (Kent, Uesseks, Sasseks, Esseks, Sharqiy Angliya, Nortumbriya, Mersiya) hukmronligi (geptarxiya) davrida Kent eng katta kuchga ega boʻlgan qirollik edi. 8-asrning oxirida Mersiya, 9-asrning boshida Uesseks tarkibiga kirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kent (tushuncha)

Kent (sugʻdcha — uy, xonadon) — ilk va oʻrta asrlarda Turonzaminda joy nomi. Sugʻd | yozuvi va arab geograflari asarlarida kat, k a s, k a n d , "Devonu lugʻotit turk"da kend, ken shaklida keltirilgan boʻlib, dastlab bir yoki bir necha oila yashaydigan, atrofi devor bilan oʻralgan hovlini ang-latgan. Oila yoxud jamoa boshligʻi esa kadxudo (katxudo) deb atalgan. Keyinchalik K. joy (qishloq, sha\ar) nomlarining tarkibiy qismiga aylangan. Sharqiy Turkiston va Eronda ham baʼzi joy nomlari tarkibida K. birikmasi mavjud. Mahalliy hamda arab tarixchi va geograflarining asarlarida, chunonchi Najmuddin an-Nasafiyning "Al-Qand fiy zikri ulamoi Samarkand" "Samarqand ulamolari xotirasiga doir qand(dek shirin kitob)" kitobida Axsikas, Shaljiykas, Kabuzanjakas, Yorkas, Banokas, Boykand, Siyrakas kabi koʻplab qishloq va shahar nomlari qayd etilgan. Ibn Havqalning "Masolik ul-mamolik" asarida esa 40 dan ortik, K. birikmasiga ega joy nomlari keltirilgan. Tarkibida K. soʻzining yuqorida zikr etilgan turli shakllari mavjud qishloq va shaharlar hozir ham saqlanib qolgan. Masalan, Toshkent, Piskent, Vobkent, Panjikent, Chimkent, Mankent, Yorkend.

 Adabiyot 
 Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1—3-j., T., 1960—63; Najmuddin an-Nasafiy, Al-Qand fiy zikri ulamoi Samarqand, T., 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kentavr

Kentavr — Sentavr yulduz turkumining qad. nomi. Bu yulduz turkumi osmonning Jan. yarim sharida joylashgan. Oʻzbekiston hududidan koʻrinmaydi. Mazkur yulduz turkumining alfasiga tegishli yulduz, Quyosh sistemasiga eng yaqin yulduz boʻlib, ungacha masofa 4,3 yorugʻlik yilini tashkil etadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
François Quesnay

François Quesnay (Fransuzcha: fʁɑ̃swa kɛnɛ; 4-iyun 1694 – 16-dekabr 1774) — fransuz iqtisodchisi hamda fiziokratlar maktabi asoschisi.Cutler J. Cleveland, "Biophysical economics", Encyclopedia of Earth, Last updated: 14-sentabr 2006-yil. Tibbiyot davriri (1744), qirol Louis XV saroyida saroy vrachi boʻlgan. Tibbiyot va biologiyaga oid asarlar yaratgan. 60 yoshida bevosita iqtisodiyot muammolari bilan shugʻullandi. Shuningdek, Quesnay 1758-yilda asosiy va eng muhim asari Tableau économique (Iqtisodiy jadval) ni chop etadi.
 Ishlari 
Quesnayning don narxlari va soliqlarga bagʻishlangan dastlabki iqtisodiy maqolalari ("Fermerlar", "Don", "Soliqlar") D. Didro ensiklopediyasida bosilib chiqqan. Bu maqolalarda u Fransiya qishloq xoʻjaligi va Louis XV iqtisodiy siyosatining ziddiyatlarini koʻrsatib beradi hamda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini tashkil etish va yuritish usullarini oʻzgartirish gʻoyasini olgʻa suradi. U oʻzining iqtisodiy dasturini keng umumlashtirilgan tarzda "Dehqonchilik davlati iqtisodiy siyosatining umumiy prinsiplari va ular toʻgʻrisidagi mulohazalar" (1758) asarida bayon qiladi. Bu asarida yer boylikning yagona manbai degan oʻzining asosiy gʻoyasini asoslaydi. "Xitoy despotizmi" asarida harajatlardan tashqari (chegirib) yaratilgan yangi boylik ("sof mahsulot") toʻgʻrisida fiziokratik taʼlimotni yaratadi. "Savdo toʻgʻrisida" asarida (1765) merkantilizm maktabi qarashlarini tanqid qilib, boylikning savdoda, ayirboshlash jarayonida vujudga kelmasligini asoslaydi.

Quesnay 1758-yilda asosiy va eng muhim asari — Tableau économique (Iqtisodiy jadval) ni chop etib, takror i.ch. nazariyasiga asos soldi. Ushbu jadvalda jamiyat 3 sinfga: yer egalari (hech narsa yaratmaydigan sinf); mulkdor sanoatchilar; ishlab chiqaruvchi dehqon (fermer)lar sinfiga boʻlinadi. Shuningdek, xalq xoʻjaligi qishloq xoʻjaligidan va bu soha mahsulotlarini qayta ishlaydigan sanoatdan iborat deb qaraladi, qishloq xoʻjaligida yaratilgan maqsulot sanoatda qayta ishlanadi va ular jamiyatdagi sinflar oʻrtasida qayta taqsimlanadi, isteʼmol qilinadi. "Sof mahsulot" faqat qishloq xoʻjaligida yaratiladi va jamiyatdagi sinflar oʻrtasida taqsimlanadi. Ushbu jadvalda birinchi marta makroiqtisodiyot darajasida natural, tovar shaklidagi moddiy neʼmatlar va pul daromadlari oqimi tahlil qilingan. Quesnayning yana bir xizmati iqtisodiy tahlilning jadval usulini yaratganligi hisoblanadi. Quesnay oʻz tadqiqotlarida "tabiiy tartib" konsepsiyasi (erkin savdo, narx, rakrbat, xususiy mulk, kapitalistik tizim)ga asoslanadi.

 Adabiyot 
 Razzoqov A. va b., Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 1997; Anikin A.V., Yunost nauki. Jizn i idei misliteley-ekonomistov do Marksa, M., 1979.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Le Despotisme de la Chine (1767) by François Quesnay, hosted on the University of Massachusetts website
 
 

Turkum:Faylasuflar
Turkum:1694-yilda tugʻilganlar
Turkum:1774-yilda vafot etganlar
Turkum:18-asr iqtisodchilari
Kepak

Kepak — un tortish jarayonining chiqiti, un kombinatlarida olinadigan yordamchi mahsulot. Don turiga koʻra, bugʻdoy, arpa, javdar, tariq, makkajoʻxori va b., maydalanish darajasiga koʻra, yirik va mayda K.larga boʻlinadi. Oʻrtacha olganda bugʻdoydan yuqori sifatli un olishda donga nisbatan 28—30% K. chiqadi. K. (asosan, bugʻdoyniki) chorva mollarining hamma turi va parrandalar uchun qimmatli ozuqa. 100 kg K.da 70—80 ozuqa birligi (1 kg K.da 8,85 mJ almashinuvchi energiya — 0,75 ozuqa birligi) va 12,5—13,2 kg xazm boʻladigan protein, 8,8 kg tozalanmagan klechatka bor. K. fosfor, marganets, kaliy, mikroelementlarga va V guruhi vitaminlariga boy, lekin natriy, kalsiy, xlor kam. Sigirlarga tuqqanidan sung 10 l issik, suvga 1 kg kepakni aralashtirib, iliq atala xrlida ichiriladi. Sogʻin sigirlarga boshqa konsentratlar bilan aralashtirilgan holda sutkasiga 4–6 kg gacha K. beriladi. Ishchi, sport va naslli otlar uchun konsentrat ozuqaning 35—50% gacha, sogʻin sigirlar ratsionidagi konsentrat ozuqaning 50—60% gacha, bekon yetishtirish uchun boqilayotgan yosh choʻchqalar ratsionidagi konsentrat ozuqaning 20—25% gacha toʻyimliligini K. tashkil etishi mumkin. Tuxum qiladigan tovuklar, kurkalar, urdaklar va gʻozlar uchun tayyorlanadigan omixta yemlar tarkibiga mayda bugʻdoy va 10— 25% gacha K. qoʻshiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kepaki

Kepaki, kabakiy — chittoiylardan Kepakxon chikargan kumush tanga. Bir dinor K. ikki misqol kumushga yoki olti dirhamga teng boʻlgan. Tarixiy ning maʼlumotlariga koʻra, K. dastlab Buxoro, Balx sh.larida zarb etilgan. Temuriylar davrida (15-asr) ham pul muomalasida koʻp ishlatilgan. Kepakxongacha mugʻul davlatlarida pul birligi bolish hisoblangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iogann Kepler

thumb|Epitome astronomiae copernicanae, 1618
KEPLER (Kepler) Iogann (1571.27.12, Vaylder_Shtadt, Vyurgemberg 1630.15.11, Regensburg, Bavariya) — nemis astronomi va matematigi. Tyubingen akademiyasida tahsil olgan; oʻsha vaqtlari N. Kopernik asarlari bilan tanishib chiqqan. 1594-yildan Avstriyaning Grats shahrida matematika va astronomiya uqituvchisi. 1600-yildan Praga rasadxo-nasida T. Brage rahbarligida ishladi. K. Pragada optik asboblarning astro-nomiyaga tatbiqi va Quyosh tojiga ba-gʻishlangan "Viteloga qoʻshimchalar" (1604), oʻzi ixtiro qilgan teleskop haqidagi "Dioptrika" (1611) va boshqa asarlarini chop ettirdi. "Yangi astronomiya" asarida sayyoralar harakatiga oid dastlabki ikki qonunni ifodalab berdi. "Olam garmoniyasi" asarida (1619) esa 3-qonunni ham tavsiflab berdi (qarang Kepler qonunlari). "Kopernik astronomiyasini qisqartirish" asarida (1618-22) oʻzining 3 qonunini barcha sayyoralar harakati uchun, ayrimlari esa Oy va Yupiter yoʻldoshlari uchun ham oʻrinli degan toʻxtamga kelgan. K. 1627-yili "Rudolf jadvallari" asaridagi hisoblashlariga tayangan holda 1631-yilda Venera sayyorasi Quyosh diskidan oʻtishini aytib berdi. Matematika sohasida K.ning "Vino bochkalarining yangi stereometriyasi" asari mashhur boʻlib, unda integral hisob haqida boshlangʻich maʼlumotlarga duch kelinadi. K.ning logarifmlar nazariyasi va hisoblash usullariga oid bir qator ishlari maʼlum.

K.ning kashfiyotlari nazariy astronomiya taraqqiyotiga asos boʻldi.

 Adabiyot 
 Yeremeyeva A.N., Vidayushiyesya astronomi mira, M., 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kerayit

Kerayit (Keroit) — turkiy-moʻgʻul xalqlari tarkibidagi qadimiy qabilalardan biri. Oʻrta asrlarda (X—XI asrlar) Onon va Kerulen daryolarining (Moʻgʻuliston) yuqori oqimlari, shuningdek, Tola daryosi boʻylarida yashab, bir necha qabilalarga (kerayit, jirkin, konkant, saqant, tumaut, albat) boʻlingan. XI—XIII asr boshida oʻz davlatlari boʻlib, u Vanxon Toʻgʻril davrida inqirozga uchragan. 1203-yil Vanxon Chingizxondan yengilgach, bu davlat moʻgʻullar tasarrufiga oʻtgan; Kerayitlarning aksariyati keyinchalik moʻgʻullar istilosida qatnashgan. Kerayotlarning bir guruhi XIII asr oxirida Ozarbayjonning janubiga kelib, mahalliy xalqlar bilan aralashib ketgan.

Kerayitlarning bir qismi Chingizxondan yengilgach, Dashti Qipchoqqa qochib kelib oʻrnashgan va keyinchalik (XIV asr) Dashti Qipchoq oʻzbeklarining qabila ittifoqiga qoʻshilib islom dinini qabul qilgan. XVI asr boshida Shayboniylar bilan birga Movarounnahrga kirib kelgan va keyinchalik oʻtroqlashib oʻzlarining qabila-urugʻ nomlarini unutib, oʻzbeklar tarkibiga singib ketgan. "Nasabnomayi oʻzbek" va "Asomiyi navodu du firqayi oʻzbek" ("Toʻqson ikki oʻzbek qabilasi ismi") asarlarida boshqa oʻzbek urugʻ qabilalari qatorida sanab oʻtilgan. Dashti Qipchoqda qolgan kerayit qozoqlar, boshqirdlar va noʻgʻoylar tarkibiga kirgan. Oʻzbekistonda 1920—1926-yillar maʼlumotlariga koʻra, kerayitlardan Jizzax uyezdida 600 kishi, Kattaqoʻrgʻon uyezdida 250 kishi va Buxoro vohasida 230 kishi yashagan.

Qozoqlarning Kichik juz tarkibiga kirgan kerayitlar XIX asrda Sirdaryo boʻylarida koʻchmanchilik qilgan. Kerayitlarning tamgʻasi ± shaklda boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Rashid-ad-din, Sbornik letopisey, t.1, kn. 1, M.—L., 1952;
 Abdulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992;
 Axmedov B.A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985;
 Radlov V.V., Iz Sibiri, M., 1989.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Kerala

Kerala (malayali tilida — kokos palmalari oʻlkasi) — Hindistonning jan.-gʻarbiy qismidagi shtat. Arabiston dengizi sohilida. Mayd. 38,9 ming km. Aholisi 31,8 mln. kishi (2001), asosan, malayali xalqi. Aholisining 60% hindu diniga eʼtiqol qiladi, qolganlari xristian va musulmonlar. Kerala — mamlakatda aholi eng zich shtat. Maʼmuriy markazi — Tiruvanantapuram (Trivandram) sh.

Kerala — yer yuzasining katta qismi pasttekislik, sharqida Kardamon va Anaymudi togʻlari (bal. 2698 m gacha) joylashgan. Iqlimi tropik, mussonli iqlim. Yiliga 3000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Togʻ yon bagʻirlarida eben, tik, palisandr, poʻkak daraxti oʻrmonlari bor. Tekisliklarda deqqonchilik qilinadi.

Kerala — agrar shtat. Aholining 50% qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Ekishga yaroqli yerlar 2 mln. ga. 387 ming ga yerda sholi ekiladi. Butun mamlakatda yetishtiriladigan kokos yongʻogʻining 41% Keralada yetishtiriladi. Kerala Hindistonda yetishtiriladigan qora murchning 53%, kofening 27%, choyning 9%ni yetkazib beradi. Mamlakatdagi kokos palmasining 70%, kauchukli oʻsimlik plantatsiyalarining deyarli hammasi Keralada. Shtat mamlakatda ovlanadigan jami dengiz baligʻining 20—25% ni beradi. Marvarid olinadi. Kerala foydali qazilma va gidroenergiya resurelariga boy. Malabor sohilida monatsit, ilmenit, rutil, sirkon va boshqalar minerallarga boy monatsit qumining katta qatlamlari mavjud. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Kokos tolasidan arqon, poyandoz va boshqalar buyumlar tayyorlanadi. Yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Alyuminiy eritish (Alvaye), kimyo (Kochin), sellyuloza (Kojikode), elektrotexnika (Kanannur), faner, avtomobil shinalari, rezina, keramika, ip gazlama, mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, yogʻ zavodlari, ustaxonalar bor. Sanoat markazlari: Tiruvanantapuram, Alvaye, Kvilon, Kochin. Yuklar, asosan, dengiz transportida tashiladi. Yirik portlari: Kochin va Kojikode. Keshyu yongʻogʻi, choy, kofe, dorivor oʻsimliklar, limon oʻti moyi, dengiz mahsulotlari eksport qilinadi.

Kadimda Kerala oʻrnida Mera davlati boʻlgani mil. av. 3-asrga oid da aytilgan. Kerala hududita 1498 yilda portugallar, 1663 yilda gollandlar, 18-asr oʻrtalarida fransuz va inglizlar kelib oʻrnashgan. 1792 yilda Keralaning shim. qismi Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasiga qoʻshib olindi. Hindiston mustaqillikka erishgach, Tavanpur-Kochin shtati tuzildi. 1956 yilda uning asosida hozirgi Kerala shtati tashkil etildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Keramzit

Keramzit (yun. Keramos - loy) -yengil eruvchan loysimon jinsni pishirib olinadigan gʻovak material. Shagʻal, chaqiq tosh yoki qum koʻrinishida tayyorlanadi. Yengil betonning toʻldirgichi, filtrlovchi material, issiqlik va tovush izolyasiyalari sifatida ishlatiladi. Hajmiy masasi 150–800 kg/m3, qisilishga mustahkamligi 0,3 — 6 MPa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keramzit-beton

Keramzit-beton - yengil beton turi; toʻldirgich sifatida keramzit, qovushtirgich sifatida sement, gips, sintetik smolalardan foydalaniladi. K-b.ning issiqlikdan izolyasiyalovchi, konstruktiv-izolyasiyalovchi va konstruktiv xillari bor. Ularning hajmiy massalari 350 – 1800 kg/m3, qisilishga mustahkamligi 0,5 — 50 MPa. K-b.dan bino va inshootlarning koʻtaruvchi va toʻsuvchi qurilmalari (konstruksiyalari) tayyorlanadi, shuningdek, kemasozlikda ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keratit

Keratit (yun. keras, keratos — muguz, itis — yalligʻlanish) — koʻz muguz (shox) pardasining yalligʻlanishi. Viruslar (gerpetik K.), baʼzan boshqa mikroorganizmlar qoʻzgʻatadi. Muguz pardaga infeksiya kirishi, yot jismlar tushib shikastlanishi (tirnalish va hokazo), gripp, sil, difteriya kabi infeksion kasalliklar, shuningdek, organizmda vitamin A yetishmasligi ham K.ga sabab boʻlishi mumkin. Tashqi taʼsirotlar keltirib chiqaradigan (ekzogen) va umumiy kasalliklar paydo qiladigan (endogen) K., shuningdek,, yuza (bunda muguz pardaning yuza qismida infiltrat vujudga keladi) va chuqur (bunda muguz parda ostidagi qavatlar ham kasallanadi) K. ajratiladi. K.da bemor yoruqqa qaray olmaydi, koʻz qizaradi, yoshlanadi va sanchib ogʻriydi. K. jiddiy kasallik boʻlib, oʻz vaqtida davolanmasa yoki notoʻgʻri davolansa, koʻzga oq tushishi yoki boshqa ogʻir asoratlar yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun K.ga xos alomatlar paydo boʻlishi hamon vrachga koʻrinish zarur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keratozlar

Keratozlar (yun. keras — shox, muguz) — teri muguz (shox) qavatining qalinlashuvi bilan kechadigan kasalliklarning umumiy nomi. Bunda teri yalligʻlanmaydi. K.ga muguz qavatning jadal oʻsishi yoki shu qavat hujayralarining bir-biriga qoʻshilib, bitib ketishi sabab boʻladi. Tugʻma, orttirilgan va konstitutsion K. farq qilinadi. Tugʻma K. muguzlanish jarayonining tugʻma kamchiliklariga bogʻliq (ixtioz, keratodermiya). Orttirilgan K.umumiy va mahalliy kasalliklar (gipova avitaminoz), shuningdek, turli zaharlanishlar, nerv va endokrin sistema kasalliklari oqibatida kelib chiqadi. Konstitutsion K. esa bolaga qisman ona qornida, qisman tugʻilgandan keyingi noxush omillar tufayli roʻy beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keratomalyasiya

Keratomalyasiya (yun. keras — shox, muguz va malakia — yumshokushk) — koʻz shox (muguz) pardasining yemirilishi. Koʻproq yosh bolalarda uchraydi va organizmda oqsil, A vitamin, yogʻ moddalari yetishmasligi natijasida kelib chikali. K.da muguz parda toʻqimasi iriydi, yiringli yara paydo boʻlib, parda teshiladi, koʻzning oldingi kamerasida yiring toʻplanadi, shilliq parda ham oʻzgaradi (epiteliysi qurib, koʻchadi — q. Kseroftalmiya). Davo kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keratoplastika

Keratoplastika (yun. keras — shox, muguz va plastika) — xiralashgan koʻz muguz (shox) pardasini sogʻlom parda bilan almashtirish. V.P.Filatov tavsiya etgan plastik operatsiya. Bunda muguz pardaning oq tushib xiralashib qolgan qismi kesib olinadi, koʻrishni tiklash maqsadida uning oʻrniga konservatsiya qilingan muguz pardadan loyiq qilib koʻchirib oʻtkaziladi. Baʼzan muguz parda butunlay almashtiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keratofir

Keratofir (yun. keras — shox, muguz, porhyreos — toʻq qizil rang) — paleotip koʻrinishdagi porfirli effuziv yoki tomir koʻrinishidagi nordon togʻ jinsi. Ikkilamchi jarayonlar taʼsirida oʻzgargan. Kulrang , och yashil, qizgʻishbinafsha, baʼzan qoʻngʻir rangda boʻladi. Porfirli donachalar albit, goho anortoklaz, diopsid va biotitdan iborat. Diopsid va biotit koʻpincha oʻzgarib xloritga aylanadi. Kvarsli, ortoklazli va b. turdagi K.lar mavjud. Kvarsli porfir, diabaz va spilit togʻ jinslari bilan birga uchraydi. Koʻpincha qayta kristallanishga uchraydi hamda kvars va albitning globu-lyar oʻsimtalari hosil boʻladi. Mikroskop ostida ishqorli dala shpati mikrolitlaridan tashkil topganligi koʻrinadi. Xorijda Germaniya, Chexiya, Polsha, Norvegiya, Shvetsiya, AQSH, RFda (Sibir, Jan. Ural), shuningdek, Kavkaz, Qrimda bor. Oʻzbekistonda Qurama, Tomdi togʻlarida uchraydi. Binolarni ichki koʻrinishi, metro st-yalari va yodgorliklarni bezashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdi Kerboboyev

thumb
Berdi Murodovich Kerboboyev 1894.3(15).3, Tajan tumani Qavqi Zarang qishlogʻi – 1974.5.3, Ashxobod – Turkmaniston xalq yozuvchisi (1967), zamonaviy turkman adabiyoti asoschilaridan. Turkmaniston Fanlar akademiyasi akademik (1951). Buxorodagi madrasada tahsil olgan, Leningrad universiteti sharq fakultetida oʻqigan (1927-28). Ilk hajviy sheʼrlari 1925-yilda „Turkmaniston“ gazeta va „Tokmak“ („Toʻqmoq“) jurnalda bosilgan. Dastlabki dostonlari („Yangi turmushga“, 1928; „Amudaryo“, 1931), hikoya va ocherklari („Maral“, 1937), qissalari („Bayram“, 1934; „Botir“, 1935) va dramatik asarlari („Hurliqo va Hamro“, 1940 va b.) turkman adabiyoti taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan. „Qurbon Durdi“ qissasi (1942), „Oylar“ dostoni (1943), „Vatanga muhabbat“ (1941), „Qardoshlar“ (1943) kabi sahna asarlarida Ikkinchi jahon urushida bosqinchilarga qarshi kurash va turkman xalqining mamlakat ichkarisidagi mehnati aks etgan. „Dadil qadam“ (1—3-kitoblar, 1940—55) da turkman xalqining oʻtmishi, hayoti, kurashi, ruhiy kechinmalari tasvirlangan. „Oysulton“ qissasi (1949) turkman paxtakorlariga bagʻishlangan, „Nebitdogʻ“ romani (1957) neftchilar faoliyati va hayoti haqida.

K. Navoiy, Hamza, Abdulla Qodiriy va b. ijodidan ilhomlangan. Oybek, Gʻafur Gʻulom va b.ning ayrim asarlarini turkmanchaga tarjima qilgan. K.ning deyarli barcha yirik asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan. „Maxtumquli“ dramasi (1943; Yashin tarjimasida) sahnalashtirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Dadil qadam (roman), T., 1951; Oysulton, (qissa),T., 1958; Nebitdogʻ (roman), T., 1963; Turkmaniston bahori (sheʼrlar), T., 1974.
 Inogʻomov R., Adabiy qardoshlik taronalari, T., 1972; Qurbonboyev K., Oʻzbek—turkman adabiy aloqalari, T., 1974.

Turkum:Turkmanistonlik yozuvchilar
Turkum:1894-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:5-martda vafot etganlar
Turkum:15-martda tugʻilganlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Kergelen

Kergelen — Hind okeani janubidagi vulqonli orollar arxipelagi, Antarktikada. Fransiya mulki. Bitta yirik Kergelen va 300 ga yaqin mayda orollardan iborat. Maydoni 7 ming km. Bal. 1965 m gacha. Iqlimi subantarktika sovuq iqlim, yillik yogʻin 1000 mm. Kuchli shamol esib turadi. Siyrak oʻt oʻsimliklari oʻsadi. Kergelen o.ning markaziy qismi muzlik bilan qoplangan (mayd. 500 km).

Doimiy aholisi yoʻq. Fransiyaning Port-o-Franse geofizika stansiyasi 1950-yildan ishlab turibdi. Orol 1772-yilda uni kashf etgan fransuz dengizchi-sayyohi I. Kergelen de Tremarek nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxipelaglar
Kergelen (suv osti tizmasi)

Kergelen — Hind okeanining jan. dagi suv osti tizmasi. Avstraliya — Antarktika soyligini Afrika — Antarktika soyligidan ajratib turadi. Uzunligi 2600 km. Kengligi 950 km gacha. Suv ostidagi eng baland joyining dengiz sathidan chuq. 73 m; suvdan koʻtarilib turgan alohida choʻqqilari Kergelen, Xerd va b. orollarni hosil qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Kerenskiy

Kerenskiy Aleksandr Fyodorovich (1881, Simbirsk — 1970, Nyu-York) — Rossiya davlati arbobi. Muvaqqat hukumat bosh vaziri (1917). Dastlabki tahsilni Toshkentda olgan. Peterburg universiteti yuridik fakultetini tugatgan (1904). K. bilan Turkistondagi taraqqiyparvarlar Mustafo Choʻqay, Ahmad Zakiy Validiy, Hamza oʻrtasida aloqalar boʻlgan. Biroq K. Turkiston mustaqilligiga qarshi edi. 1917 yil 25 oktabr (7 noyabr)da Vladimir Lenin boshchiligidagi bolsheviklar tomonidan qurol kuchi bilan Muvaqqat hukumat agʻdarib tashlangach, K. Petrograddan chiqib ketdi. General P.N.Krasnov bilan birga bolsheviklarga qarshi isyon koʻtardi. 1 (14) noyabrda qizil askarlar isyonni bostirdi. K. yashirin ravishda mamlakatdan chiqib ketdi. 1918 yildan Fransiyada, 1940 yildan umrining oxirigacha AQShda muhojirlikda yashadi. Parijda tuzilgan "Partiyadan tashqari demokratik jamiyat"ning tashkilotchilaridan biri (1920 yil iyul — 1922 yil aprel). Bu jamiyat Rossiyadagi sovet rejimiga qarshi kurashdi. Muhojirlikda xotiralar, tarixiy asarlar ("Kornilov ishi", "Gatchina", "Yiroqsan" va boshqalar) yozdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keretaro

Keretaro — Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Keretaro shtatining maʼmuriy markazi. Meksika togʻligining hosildor vodiysida, 1850 m balandlikda joylashgan. Aholisi 385 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Temir yo'l stansiyasi. Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, dukkaklilar) rayoni markazi. Un tortish, ip gazlama, koʻn-teri korxonalari bor. Keretaro yaqinida polimetall ruda va opal konlari topilgan. Turizm markazi. 17— 18-asrlarda qurilgan cherkovlar, saroylar saqlangan. Universitet (1765), muzey bor. Keretaro — qad. indeyslar shahri. 1531-yilda ispan konkistadorlari tomonidan egʻallangan. 1810-yilda shahar ispanlarga qarshi qoʻzgʻolon markazlaridan boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keretaro (Meksika)

Keretaro — Meksika markazidagi shtat, Meksika togʻligining janubida. Maydon 11,7 ming km. Aholisi 1,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Keretaro shahri. Yer yuzasining aksari qismi 1000–3000 m balandlikdagi baland tog tekisliklaridan iborat. Oylik oʻrtacha yogʻin 800 mm gacha. Oʻsimliklari butazor va past boʻyli oʻtlardan iborat. Koʻp asrlar davomida yerni haydash va oʻrmonlarning kesilishi sababli katta maydonlar kuchli eroziyaga uchragan. Hududining 1/2 qismini yaylovlar tashkil etadi. Ispanlar istilosiga qadar K.da dehqonchilik rivojlangan. Polimetall ruda konlari bor. Keretaro — Meksikaning nisbatan qoloq shtatlaridan. Lerma daryosi havzasidagi katta maydonlarda sugʻorma dehqonchilik qilinadi: donli ekinlar, sabzavot, meva, sorgo yetishtiriladi. Togʻli rayonlarda chorvachilik bilan shugʻullaniladi. Oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Keretaro hududidan mamlakatning shim. va markaziy shtatlarini bogʻlovchi muhim temir yol va shosse yoʻllari oʻtgan. Mustamlakachilik davriga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Turizm rivojlangan."Keretaro" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb|Querétaro
Kerinchi

Kerinchi — (oʻzining nomi), korinchi, Indoneziyadagi aholi. Sumatra orolining markazidagi Kerinchi platosida joylashgan. Aholisi 180 ming kishiM. A. Chlenov Kerinchi // Narodi i religii mira / Glav. red. V. A. Tishkov. M.: Bolshaya Rossiyskaya Ensiklopediya, 1999..

 Tarixi 
XIX-asr oxirida Gollandiya istilosidan oldin Kerinchi rasmiy ravishda Malayziyaning Jambi sultonligiga qaram boʻlib, 4 ta boshliqlikni tashkil qilgan. Moddiy madaniyat nuqtai nazaridan Kerinchlar Minangkabau va Malayziyalarga yaqinLitvin V. M., Limarev V. I. 2003. Ostrova. Seriya „Priroda mira“. M., „Misl“, 288 s. Sumatra — str. 194, 195; .

 Til 
Til — avstroneziya oilasining Gʻarbiy Avstroneziya guruhining kerinch tili. Indoneziya va Minangkabi ham mavjud. Yozuv janubiy Indoneziyadan kelib chiqqanMurian I. F. Iskusstvo Indonezii. S drevneyshix vremen do konsa XY veka. M. Iskusstvo. 1981 g., 44 s..

 Aholi 

 Kasbi-kori 
Shudgor bilan sugʻoriladigan sholi yetishtirish juda rivojlangan. Choy, qahva, tamaki ishlab chiqarish. Oltin qazib olish ham rivojlanganStrani mira: Kratkiy polit. ekon. spravochnik.-M.: Politizdat, 1980 g., 497 s..

 Din 
Din — sunniy musulmonlarIndoneziya. Spravochnik M Nauka. Glavnaya red.vostochnoy literaturi 1983 g..

 Jamiyatning tuzilishi 
Matrilineal klanlarga va turli darajadagi chiziqlarga boʻlinishning saqlanishi (sapiyahu, sapintu, kalba, pehout, lukho). Anʼanaviy maʼmuriy hududlarga (mendapo) birlashgan hududiy bogʻliq jamoalarni (dusun). Klanlar boshida oqsoqollar turadi. Nikoh matrilokal, matrilineal meros va avunculinear merosdirMalaya ensiklopediya stran. — M. Torsing, 2004 g., 716 s..

 

 
 Воздвиженский Д. Змей и волчок //Журнал Вокруг Света — № 4 (2751),2003
 Индонезия. Справочник М. Наука. Главная редакция восточной литературы 1983 г.
 Страны мира: Краткий полит.экон. справочник.-М.: Политиздат, 1980 г.
 Черепнева Е. А. Индонезия глазами индонезийцев. Современные концепции соц-эконом. развития. М. Наука. ГРВЛ. 1989 г.
 Членов М. А. Керинчи // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.
 
 http://etnolog.ru/people.php?id=KERI
 Индонезия — Энциклопедия «Вокруг света»
Turkum:Sumatra Xalqlari
Turkum:Avstriya xalqlari
Kerkinitida

Kerkinitida – antik shahar (mil. av. 6-asr oxiri — 5-asr — mil. av. 2-asr). Yunonlar tomonidan hozirgi Yevpatoriya oʻrnida qurilgan. Xersones aristokratik respublikasi tarkibida boʻlgan. Gʻalladon savdosida muhim rol oʻynagan (4—2-asr). Mil. av. 4-asrning 2-yarmi — 3-asrda oʻz tangalarini zarb qilgan. Yunonskif urushlari (mil.av. 2-asr) natijasida vayron boʻlgan. Mil. 1 — 2.a.larda kichik savdo-dehqonchilik manzilgohi. Ellinistik davrga mansub mudofaa devorlari va turar joy daxalari qoldiqlari saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kerkira

Kerkira, Korfu — Ioni dengizidagi orol. Ioni o.lari toʻdasida, Gretsiya tarkibida. Mayd. 592 km. K.ning shim. togʻlik, eng baland yeri 906 m, jan. esa sertepa tekislik, asosan, ohaktosh va slanetslardan tuzilgan. Iqlimi subtropik iqlim. Doim yashil butazorlar (makvis), shim. alohida oʻrmonzorlardan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gretsiya
Kerkpatrik

Kerkpatrik — Antarktidadagi togʻ. Transantarktida togʻlarining eng baland choʻqqisi. Bal. 4530 m. Kuin-Aleksandr tizmasida, Birdmor muzligidan gʻarbroqda joylashgan. Britaniya Antarktida ekspeditsiyasi tomonidan 1908-yilda kashf qilingan va nomlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kermadek novi

Kermadek novi - Tinch okeandagi chukur suv osti novi. Yangi Zelandiya o.dan shim.-sharqda. Shim.dan jan.ga tomon Kermadek o.larining sharqiy chekkasi boʻylab 1270 km masofaga choʻzilgan. Kengligi oʻrtacha 88 km. Chuq. 10047 m. Grunti gilli balchiqdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kirmon

Kirmon (کرمان Kermân) — Eronning jan.sharqidagi shahar. Kirmon ostonining maʼmuriy markazi, 1900 m balandlikda. Aholisi 385 ming kishi (1997). Savdotransport markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. Gilam, shol roʻmol toʻqiladi, misdan badiiy buyumlar va roʻzgʻor idishlari yasaladi, paxtadan kalava ip tayyorlanadi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, qurilish materiallari korxonalari, universitet bor. Xna ishlab chiqarish markazlaridan. Shoh masjid (11 — 12-asrlar) va b. 14-asrga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Kirmon yaqinidan toshkoʻmir, xrom va temir rudalari qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kirmon
Turkum:Kirmon ustoni shaharlari
Turkum:Kirmon shahristoni aholi punktlari
Turkum:Erondagi diqqatga sazovor joylar
Kern

Kern (nem. kern) — kolonkali burgʻu kovaklari (quduqlari)dan olinadigan silindr shaklidagi yaxlit togʻ jinsi namunasi. K. yordamida togʻ jinsining tarkibi, fizik va kimyoviy xossalari, yotish burchaklari aniqlanadi. Kovlangan bir necha burgʻu kovaklarining geologik kesimi K.ni oʻrganish natijalari bilan taqqoslanadi. Maʼlum boʻlmagan yer osti geologik jinslarini oʻrganishda K.ning ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kerosin

Kerosin (ing . kerosene, yun. keros -mum) — uglevodorodlar aralashmasi (S9—S|6)dan iborat suyuqlik. Tarkibida 23—60% toʻyingan alifatik, 24—58% naften, 6—15% aromatik va 1% gacha toʻyingan uglevodorodlar bor. Qaynash temperaturasi 200—300°, zichligi 790–846 kg/m3. Neftni qayta ishlash yoʻli bilan olinadi. K. il gari fakat yoritkich lampalariga yonilgʻi sifatida ishlatilgan. Shuning uchun uni qadimda fotogen (yunon tilida "yoruglik, bunyod etuvchi" degan maʼnoni anglatadi) deb yuritilgan. Keyinchalik u motor yogi sifatida dastlab tranzitorlar uchun, soʻngra reaktiv uchuvchi qurilmalar uchun keng qoʻllanila boshlandi.

Hoz. T-1 va T-5 rusumli aviayonilgilar neftning K. fraksiyasi asosida olinadi. Suyuq raketa yonilgʻisining asosiy tarkibini ham K. tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kersantit

Kersantit (Fransiyadagi Kersanton degan joy nomidan) — yertomirli magmatik togʻ jinsi; biotit (1/3 qismi), kvars va nordon plagioklaz hamda magnetit va apatitdan tashkil topadi. Tarkibiga koʻra K.ning biotitdan tashqari qisman piroksen va amfibolli ham uchraydi. K. granit tarkibli magmaning kristallanishi, differensiatsiyalanishi tufayli temir va magniyli minerallarga boyishi hamda atrof jinslarini oʻzgartirib kristallanishi natijasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda intruziv togʻ jinslari bilan uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil