Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vladimir Kaydalov

Vladimir Yelpidiforovich Kaydalov (1907.27.7, Barnaul — 1985.21.4, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq rassomi (1957). 1932-yildan Oʻzbekistonda. K. asarlari milliy koloriti, hayot boʻyoqlar vositasida jozibali ifodalangani bilan diqqatga sazovor. Ijodi mavzu va janr jihatidan rang-barang . Dastlab gaz. va jurnal nashriyotlarida rassom boʻlib ishlab grafika usullarini oʻrgandi. Taniqli kishilar (Y. Oxunboboyev, Hamza, S. Ayniy, Gʻ. Gʻulom, A. Hidoyatov va b., 1932—40) portretlarini yaratdi; 1940—47-yillarda Navoiy portretini yaratish ustida ishladi. Linogravyura (Oybek, 1974; O. Sobirova, 1977), ksilografiya (A. Qahhor, S. Borodin, 1980), moyboʻyoq (Navoiy, 1972 va b.)da ijod qilib portret ustasi sifatida tanildi. Navoiyning "Hamsa"si (1948), koʻpgina ertak va dostonlar ("Oʻzbek xalq ertaklari", "Alpomish", "Qirq qiz" va b.) ga ishlagan bezaklari bilan Oʻzbekistonda kitob grafikasi rivojiga samarali taʼsir koʻrsatdi. Koʻp sonli dastgoh grafikasi asarlari ("Kattaqoʻrgʻon suv ombori" litografiya turkumlari va b.) hamda plakatlar yaratgan, kartinalar ustida ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Kaykovus arigʻi

Kaykovus arigʻi, Kalkovuz – Toshkentdagi kanal, Boʻzsuv kanalining oʻng tarmogʻida joylashgan. Bu kanal Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishidan oldin shaharning eng muhim suv yoʻli edi.

Baʼzan Kaykovusning 1,38 km uzunlikdagi yuqori qismi (Kechquruk kanali ketgunga qadar) quyi oqimdan alohida hisoblanadi va Katta Kaykovus deb ataladi.

 Tavsifi 
Kaykovus Shayxontour GESining yuqori qismidan boshlanadi. Boʻzsuv kanali ikki boʻlingan: Kaykovus oʻngga, Anhor chap tomonga oqadi.

U Toshkentning tarixiy markazi, „eski shahar qismi“ dan oqib oʻtadi. Yuqori qismida suv oqimi 40 m³/s ni tashkil qiladi.

Muhammad Solihning „Tarixi jadidai Toshkand“ asarida Boʻzsuv ham Kaykovus arigʻi deyilgan. Hofiz Tanish Buxoriyning „Abdullanoma“ („Sharafnomai shoxiy“) asarida XVI asrda Kaykovus arigʻi boʻyida (shahar qoʻrgʻoni tashqarisida) „Kaykovus bogʻi“ boʻlganligi va bogʻda Toshkent sultonlari yashaganligi aytiladi. Hozirgi Kaykovus Shayxontohur GESning yuqori byefidan boshlanadi. Uning uzunligi 5,12 km, suv oʻtkazish imkoniyati 20 m³/s. Arigʻ Sobir Rahimov va Shayxontohur tumanlari hududidan oqib oʻtadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Tarixiy maʼlumotlar 
Kaykovus VI—VII-asrlarda yaratilgan boʻlib, Toshkentdagi eng qadimiy kanallardan biri hisoblanadi (kanalga aylantirilgan daryo kanallarini hisobga olmaganda). Afsonalar uning koʻrinishini qahramon Firdavsiy nomi bilan bogʻlaydiTashkent v proshlom i nastoyaщem (Kratkiy istoricheskiy ocherk). Putevoditel po gorodu. Tashkent, 1937. S. 6.

Kaykavus kanali Toshkentning eski shahar qismini suv bilan taʼminlashda muhim rol oʻynagan. Arablar istilosidan soʻng, zamonaviy Chorsu metro bekati hududida Boʻzsuv va Kaykovus suvlari bilan oziqlanadigan yuqori darajada rivojlangan sugʻorish tarmogʻiga ega Banokat qishlogʻi paydo boʻldi. Har bir hovlidan suvoqib oʻtar edi. Katta kanallar shaharning markaziy qismi – Shahristonga ham kirib borgan. Qal’a (ark) „Jangob“ nomi bilan mashhur Boʻzsuv kanali va Registondagi Kaykovus oʻrtasida qurilgan.

Inqilobgacha boʻlgan Toshkentdagi 48 ta aylanma ariqlar Kaykovusdan kelib chiqqan. Uning sohillarida tegirmonlar bor edi3. A. I. Dobromislovning taʼkidlashicha, Kaykovus koʻpchilik Toshkent kanallaridan farqli oʻlaroq, „tez oqar daryo“ boʻlib, tozalashga muhtoj emas edi. 1865-yilda Toshkentga ikkinchi hujum paytida general M. G. Chernyayev Chirchiqdagi Boʻzsuv boshidagi toʻgʻonni buzishga buyruq berdi. Kaykovusga suv oqishini toʻxtatdi va bu qamaldagi shaharning taslim boʻlishini tezlashtirgan.

 Galereya 

 

Turkum:Toshkent kanallari
Turkum:Boʻzsuv tarmogʻi
Kaykovus chorbogʻi

Kaykovus chorbogʻi – shayboniylardan Suyunchxoʻjaxon tomonidan Toshkentda bunyod etilgan chorbogʻ (1525-yil). Toshkent hokimlarining qarorgohi hamda jangda yarador boʻlgan oʻzbek sultonlari davolanadigan shifoxona boʻlgan. „Abdullanoma“da keltirilgan maʼlumotga koʻra, 16-asrda Toshkentdagi Kaykovus arigʻi boʻyida (shahar qoʻrgʻoni tashqarisida) „Kaykovus bogʻi“ boʻlgani va bogʻda Toshkent sultonlari yashaganligi aytiladi. Vosifiyning „Badoye ul-vaqoye“ asarida keltirilgan maʼlumotlarga qaraganda, Kaykovus chorbogʻida shoirlar, musiqachilar va boshqalar oʻz sanʼatlarini namoyish etishgan. Bu bogʻda daraxt va gullarning turli-tuman navlari, mevasiz, manzarali daraxtlar koʻplab ekilgan. Soyasida yozning issiq kunlarida dam olishgan. Yogʻochidan qurilishlarda foydalanilgan. Ayniqsa, Samarqanddan keltirilgan kumushrang terak, qayragʻoch va boshqa daraxtlar mashhur boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Toshkent istirohat bogʻi va parklari
Turkum:Shayboniylar
Kaylaja

Kaylaja — qad. hajm oʻlchov birligi; ishlatilish davri va joyiga qarab qiymati har xil boʻlishiga qaramasdan, 10-asrdan Eronda, Oʻrta Osiyoning baʼzi joylari va b. mamlakatlarda qoʻllangan. 1 K. 1,875 kg bugʻdoyga yoki 2,5 l ga teng boʻlgan. Sharqiy Eronda 1 K. 1523,4 g bugʻdoyga yoki 2 l ga, Ozarbayjonda 1 K. 1,354 kg bugʻdoyga yoki 1,75 l ga, Falastinda 1 K. 6,3 l ga teng boʻlgan. Abu Ali ibn Sinoning maʼlumotiga koʻra, 1 K. 1275 g narsa sigʻadigan oʻlchov idishi boʻlgan, agar shu narsani bugʻdoy deyilsa, u holda 1 K.ning hajmi taxminan 1,65 n- 1,75 l ga toʻgʻri keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaylas

Kaylas — Xitoydagi togʻ tizmasi, Tibet togʻligining jan.da. Shim.gʻarbdan jan.-sharqqa tomon Himolay togʻlariga parallel yoʻnalishda 300 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 6714 m (Kaylas togʻi). Asosan, granit jinslardan tuzilgan. Jan. yon bagʻri tik, kuchli yemirilgan, shim. nisbatan qiya. Qor chizigʻi 5700—5900 m balandlikdan oʻtadi. Muzliklar bor. Baland togʻlarga xos quruq dasht landshafti ustun. K.dan Hind va Brahmaputra daryolari irmoqlari boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Togʻlar
Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Tibet muxtor rayoni
Kaymanlar

Kaymanlar (Caiman) — alligatorlar oilasiga mansub sudralib yuruvchilar uchta urugʻining umumiy nomi. Alligatorlardan burun boʻshligʻida suyak toʻsqichining boʻlmasligi va suyakli kosasi (zirh)ning borligi bilan farq, qiladi. 5 turi Jan. va Markaziy Amerika suvlarida tarqalgan. Qora kayman eng yirigi, boʻyi 5 m keladi. Amazonka daryosi havzasida yashaydi. Urgochisi 30— 40 dona tuxum (uz. 9 sm cha) qoʻyadi. Asosan, baliq bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaynotip togʻ jinslari

Kaynotip togʻ jinslari (yun. kainos — yangi va typos — shakl, tur) -yoshidan qatʼi nazar ikkilamchi jarayonlar taʼsirida oʻzgarishga uchramagan yoki juda kam uchragan effuziv va intruziv magmatik togʻ jinslari. Islandiyaning uchlamchi davrga mansub ancha yosh bazaltlari va doleritlari (16 mln. yildan kam) koʻp hollarda xloritlashgan va kad., paleotip koʻrinishiga ega. 19-asrning 2-yarmigacha geologiyada dastlabki shaklida saqlangan jins, albatta yosh, oʻzgargani esa qad. degan fikr mavjud boʻlgan. Lekin, keyinroq, yosh jins ham tektonik (kataklaz, milonitizatsiya) va gidrotermal taʼsir natijasida dastlabki shaklini yuqotishi mumkinligi aniqlangan (norvegiyalik petrograf V. K. Breger, rossiyalik petrograf F.Yu.Levinson-Lessing). K.t.j. terminini zamonaviy izoxlashda uning yoshi hisobga olinmaydi. K.t.j. kuchli oʻzgarishga uchragan va shuning uchun "qadimgi"ga oʻxshab koʻringan paleotip togʻ jinslarita qarama-qarshi qoʻyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kayralar

Kayralar (Uria) — jankasimonlar turkumining chistiklar kenja turkumiga mansub qushlar urugʻi. Uzuntumshuqli va kalta tumshuqli kayralar turini oʻz ichiga oladi. Vazni 1,4 kg ga yaqin. Shimol yarim sharning moʻʼtadil va arktik dengizlarida tarqalgan. Barmoqlari parda bilan tutashgan. Yerda yaxshi yura olmaydi; tez uchadi; yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Minglab qushlar galalashib dengiz qirgʻogʻidagi qoyalarga yoki tekis toshli orollarga uya quradi. Bitta tuxum qoʻyib, 33—35 kun bosadi. 20—24 kunlik joʻjalari qoyalardan dengizga tushadi. Asosan, mayda baliqlar, shuningdek, qisqichbaqalar va dengiz umurtqasizlari bilan oziqanadi. Tuxumi qimmatbaho oziqovqat hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kaysoniylar

Kaysoniylar — 7-asrda shialar orasidan ajralib chiqqan firqa tarafdorlari. Shialarning 3-imomi Husayn 680 yilda Karbalo yaqinida qalok boʻlgandan keyin, 4-imomni eʼtirof etishda ular orasida ixtilof yuz bergan: ularning bir qismi Husaynning oʻgʻli Ali (Zayn al-Obidin)ni imom deb tanisa, boshqa guruhi Husayn oʻgʻillarining juda yoshligi va rahnamolikka qobil emasligini sabab qilib koʻrsatib, Alining Banu Hanifa qabilasidan oʻlja sifatida olingan kanizagidan tugʻilgan, janglarda ishtirok etib tanilgan oʻgʻli Muhammad (637—700)ni 4-imom deb eʼtirof qilgan. Barcha da onasi mansub boʻlgan qabila nomiga nisbat berilib u Muhammad ibn al-Hanafiya deb ataladi. Uning tarafdori boʻlgan shialar Muxtor ibn Abu Ubayd rahbarligida 685 yilda Kufada isyon kutarib, umaviylarga zarba bergan, Husaynni oʻldirganlarning koʻpini jazolagan. Qoʻlga tushirilgan Kufa xazinasidagi pullarni isyonchilarga taqsimlab bergan. Bu isyonda Abu Amr Kayson faol ishtirok etgan (firqaning nomi shundan). Keyinchalik ichki ixtiloflar natijasida isyonchilar yengilib, Muxtor halok boʻlgan (687). Muhammad ibn al-Hanafiya bevosita qoʻzgʻolonda ishtirok etmagan. K. Alini paygʻambarning qizi Fotimaga uylangani uchun emas, uziga xos imomlik hislati uchun imom deb taniydi, shu sababli, imomlik paygambar avlodiga oʻtishi shart emas deb hisoblab, Alining ikki oʻgʻli (Hasan va Husayn)dan keyin imomlik kanizakdan tugʻilgan 3-oʻgʻliga oʻtishi kerak, degan gʻoyaga asoslangan edi. K. firqasi kamayib, keyinchalik (9-asr oʻrtalarida) tamoman yuqolib ketgan, shialarning koʻpchiligi tomonidan Ali 4-imom sifatida tanilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kayfin

Kayfin — Xitoydagi shaqar. Bukj Xitoy tekisligida, Xuanxe daryosining jan. sohili yaqinida. Xenan provinsiyasi tarkibida. Aholisi 700 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik (ip gazlama), oziq-ovqat sanoati korxonalari, oliy oʻquv yurtlari bor. Xitoyning qad. shaharlaridan biri; 960—1127 yillarda mamlakat poytaxti boʻlgan. Shahar tarhi toʻrtburchak shaklda boʻlib, 4 darvozali qalʼa devori bilan uralgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan saroy (12-asr), shuningdek, Teta pagodasi ("Temir pagoda", 1041) qoldiqlari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Xitoy shaharlari
Kayfiyat

Kayfiyat — shaxsning faoliyati, xulqi, muomalasi va ruhiy jarayonlariga maʼlum vaqt davomida taʼsir qilib turuvchi hissiy holat. Insonning hayoti va faoliyati davomida shodonlik, hazilkashlik, zerikish, qaygʻurish kabi his-tuygʻular uning ruhiy holati tizimiga aylanadi. Insonning butun faoliyatiga kuchli taʼsir koʻrsatadi. Masalan, kishi xursand boʻlib turganida uning koʻziga hamma narsa yaxshi, aks holatda esa yomon boʻlib koʻrinishi mumkin. Yaxshi kayfiyat individ, guruh, jamoada ishchanlik, oʻzaro yordam, hamkorlik, hamdardlik, iliq ruhiy muhitni, samimiy muomala maromini shakllantirishning, jismoniy va aqliy mehnat samaradorligini oshirishning ka-folatidir. Ijtimoiy hayotdagi turli voqealar, yaʼni mehnat muvaffaqiyati, taʼlim yutugʻi, rahbar bilan xodim, oʻqituvchi bilan talaba oʻrtasidagi munosabatlar, oiladagi shaxslararo muomala maromi, turmushning quvonch va tashvishlari, shaxsning qiziqishi, nimadandir qoniqish yoki qoniqmaslik hissi K.ning i hisoblanadi. Odamning ruhi tushib, noxush K.da yurishi — uning turmushida muammolar yuzaga kelganidan, halovati buzilganidan dalolat beradi. Obyektiv va subyektiv vaziyat, sharoit, sababiy bogʻlanish K. barqarorligini belgilaydi. K.ning xususiyatlari koʻp jihatdan shaxsning individual-tipologik fazilatlariga bogʻliq. Inson oʻzini oʻzi boshqarish imkoniyatidan kelib chiqqan holda K.ini muvaqqat davr oraligʻida qatʼiyatlikda tutishi, hatto holat oʻzgarishiga yoʻl qoʻymasligi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Редактировал Сайдалиев Абдулло
Kayxusrav

Kayxusrav, Kavi Xaosrava -1) Eron mifologiyasida kayoniylar sulolasidan boʻlgan 3-shoh. "Shohnoma"ga koʻra, onasi Zahhok qavmidan boʻlgan turonlik Farangis. Otasi Siyovush. Afrosiyob Turon bahodiri Pironga Farangisga koʻz-quloq boʻlib turishini va tugiladigan chaqaloqni oʻldirishni buyuradi. Piron tushida Siyovushni koʻradi. Siyovush oʻgʻlining taxtga oʻtirishini bashorat qiladi. Piron K. deb ism qoʻyilgan chaqaloqni choʻponlarga topshiradi. Bola paxlavon boʻlib yetishadi, uning Shabrangi Behzod nomli qora oti boʻlgan. Eronliklar K.ni topish uchun koʻp ovora boʻlishadi, nihoyat 7 yillik izlanishdan soʻng bahodir Gev K.ni onasi bilan birga bobosi Kaykovus huzuriga olib keladi. K. 60 y. podshoxlik qiladi. Rustam bilan birga u otasining oʻchini olish uchun Afrosiyobga qarshi yurish qiladi. Jangda Afrosiyobning oʻgʻli Shidni oʻldiradi, soʻng Afrosiyob ham halok boʻladi. K. davrida mamlakatda tinchlik-osoyishtalik oʻrnatiladi. K. Afrosiyobning boshqa bir oʻgʻli — Jaxnni tutqunlikdan xalos etib, unga Turonni topshiradi. Ammo K.ning koʻngli oʻzidan xotirjam emas edi. Uning tomirlarida faqat yaxshilikka eʼtiqod qilganning qonigina emas, yovuzlikka eʼtiqod qoʻyganning ham qoni oqishini bilardi. U oʻzidagi yovuzlik ibtidosi undagi ezgulikni yengib qoʻyishidan xavotirda edi. K. taxtni qarindoshi Luhrospga topshirib, oʻzi toqqa yoʻl oladi va tongda gʻoyib boʻladi. Bahodirlar bedarak ketgan K.ni izlashga otlanishadi, kuchli qor boʻroni ularni koʻmib yuboradi va koʻpchilik bahodirlar K. kabi abadiy gʻoyib boʻlishadi.

Avestoda Kavi Xaosrava Ardvi Suradan Frangxrasyon (Afrosiyob)ni yengishda madad soʻraydi. Unga Ardvi madad beradi. "Chunki, Ardvi iymonlilar tilagini bajo keltiruvchi zotdir"; 2) Axomaniylar davlati asoschisi Kir II ning xalq ogʻzaki ijodi, folklorda uchraydigan afsonaviy nomi.

Mirsodiq Ishoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kayqubod

Kayqubod, Kavi Kavata - Eron mifologiyasida va afsonaviy tarixida kayoniylar sulolasi asoschisi. "Shohnoma"ga koʻra, Garshasp vafotidan soʻng podshoh taxti boʻsh qolgan. Zol va Rustam K.ni chaqirtiradilar, Rustam K.ni Alburz togʻi yon bagridan topadi. K. shoxligi davrida Afrosiyob boshchiligidagi Turon qoʻshini tor-mor qilinib, Eron bilan Turon oʻrtasidagi chegara Jayxun (Amudaryo) boʻylab belgilangan, mamlakatda bir oz muddatga tinchlik, osoyishtalik qaror topgan, deb naql qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Adabiy qahramonlar
Kayqubodshoh

Kayqubodshoh - qad. Baqtriyadagi shahar harobasi (taxminan miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2—3-asrlar). Hozirgi Shahrituz (Tojikiston) tumanidagi Nosir Hisrav shahrichasi yaqinida. 1950, 1952—53 yillarda arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. Toʻgʻri burchakli (300×400 m) devor (eni 4 m, boʻyi 6 m) va istehkom saqlangan boʻlib, Shim. Baqtriya va Afgʻonistondagi qad. shaharlarni oʻragan istehkomlarga oʻxshaydi. K.dan tangalar, sopol buyumlar, sargʻish loydan ishlangan haykalchalar topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Tojikiston tarixi
Kakadular

thumb
Kakadular — toʻtiqushlarning kenja oilasi. 17 turi maʼlum, 5 urugʻga birlashgan. Zagʻchadan to qargʻagacha kattalikda boʻladi. Koʻpchiligining boshida kokili yaxshi rivojlangan. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya, Filippin va Indoneziyada tarqalgan. Hamma oʻrmonlarda yashaydi. Daraxt kovaklari va qoyalar orasiga in quradi. 2—5 ta oq tuxum qoʻyadi. Mevalar, yongʻoqlar, danaklar va baʼzan hasharotlar bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kakaydi

Kakaydi — Jarqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1942 yildan). Kakaydi neft koni ishchilar shaharchasi negizida tashkil topgan. Viloyat hududining jan.da, Surxondaryoning chap koʻhna qayiri (terrasasi)da, Kakaydi kanali boʻyida joylashgan. Jarqoʻrgʻon temir yoʻl stansiyasidan 15 km. Aholisi 6,5 ming kishi (2002). Umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, kasalxona, deqqon bo-zori, avtokorxona, madaniyat va istirohat bogʻi, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. K. bilan viloyat markazi Termiz sh. orasida avtobus qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Jarqoʻrgʻon tumani
Kakaydi neft koni

Kakaydi neft koni - Jarqoʻrgʻon tumanidagi kon. Jarqoʻrgʻon sh.dan 20 km shim.-sharkda joylashgan. Kon toʻgʻrisida dastlabki maʼlumotlar 19,14 y.ga taalluqli. 1934-yilda geologik sʼyomka natijasida antiklinal struktura mavjudligi aniqlangan. 1937-yilda dastlabki razvedka qudugʻi qazildi. 1939-yilda paleotsen ohaqtoshlaridan sanoat ahamiyatiga molik neft olindi. 1940-yilda kon foydalanishga topshirildi. K.n.k. joylashgan hudud bir necha tepalikdan iborat boʻlib, soylar bilan kesilgan. Kon kesimida boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlarining mavjudligi kayd etildi. Eng chuqur 73-quduqda boʻr qatlamlari (120 m gacha) ochilgan. Paleogen yotqiziqlarining qalinligi 780—790 m, neogen yotqiziklariniki esa 560—840 m oraligʻida. Butun kesim ohaktosh, mergel, qumtosh, gillar va ular aralashmalarining navbatlanishidan hosil boʻlgan jinslardan iborat.

Kakaydi strukturasi tektonik jihatdan Jayranxona.— Kattabosh antiklinalining bir qismi boʻlib, ular Surxon megasinklinali tarkibiga kiradi. Kakaydi strukturasi kambar uzun asimmetrik shaklda boʻlib, shim.-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan. Uning shim.gʻarbiy qanoti qiyaroq. Strukturaning oʻlchami 18,5x1,8 km, bal. 175 m. Neogen yotqiziqlari boʻyicha strukturaning uz. 27 km, eni 4 km. Jinslarning yotish burchagi gumbazda 7—10°, shim.-gʻarbiy qanotda 50—65°, jan.-sharqiy qanotda esa 30—40° ga yetadi. Buxoro katlarining 1-gorizonti boʻyicha strukturaning uz. (—720 izogipsi boʻyicha) 7,5 km, eni 0,9 km. Uyumning mayd. 592 ga, bal. 100 m.

Kon hududida 25 quduqda 124 obyekt sinab koʻrilgan. Shundan 22 obyektda (18 qudukda) suvsiz neft, 4 tasida neft va gaz, 71 tasida neft va suv, 28 tasida suv va bittasida neft belgilari bilan suv olingan. Sanoat ahamiyatiga molik neft uyumlari 1-, 2-, 3-gorizontlar bilan bogʻliq.

Quduqlarning dastlabki debiti 20 t/sutka, dastlabki qatlam bosimi —12,3 mPa, dastlabki gaz omili 1—2 m3/t. Foydalaniladigan quduqlar soni 14 ta.

2001-yilgacha kondan 3,4 mln. t neft olindi. Konda 25 ta quduq ishlamoqda, ularning debiti neft boʻyicha 1,7 t/sutka, suyuqlik boʻyicha 44,2 t/sutka. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Surxondaryodagi konlar
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Jarqoʻrgʻon tumani
Kakao

Kakao (Thebroma cacao), shokolad daraxti — 1) sterkuliyadoshlar oilasi Theobroma avlodiga mansub doim yashil daraxtlar turi. Markaziy va Jan. Amerika oʻrmonlarida yovvoyi holda oʻsadi (urugʻi mayda va achchiq). Qadimdan bu daraxt Meksikada ekilgan. Yevropaga (Ispaniya) 1520-yil keltirilgan. 17-asrda Venesuelada, soʻngra Brazili-yada, 19-asr oxiri (1884-yildan) Afrikada ekila boshlagan.

Yer yuzida 11,5 mln ga kakaozorlar bor (2000). Oʻrtacha hosildorligi 6,16 s/ga; K. eng koʻp Afrikada (3,8 mln.ga), Jan.Amerikada, Osiyo (Filippin, Hindiston, Yaman, Indoneziya)da ekiladi. K. koʻp yillik doimiy yashil daraxt. Boʻyi 4–8 m ga boradi. K. oʻstirish uchun yogʻingarchilik yiliga 2—5 ming mm, doimiy qurgʻoqchilik davri 3—4 oydan oshmaydigan, oʻrtacha havo harorati 2 G dan kam boʻlmagan xududlar qulay hisoblanadi. Shunday sharoitda K.ning madaniy turi yil davomida gullaydi, meva hosil qiladi. Tinim davri juda qisqa boʻladi yoki boʻlmasligi ham mumkin. Yogʻingarchilik kam boʻlgan yillari kam hosil beradi va daraxtlar qurib qoladi. Urugʻidan, qalamchasidan payvand qilib koʻpaytiriladi. Koʻchati oʻtqazilgandan keyin 4—5-yildan hosil beradi, 10-yili toʻliq hosilga kiradi. K. mevasi (uz. 30 sm gacha) 300—600 g keladi, qar bir meva ichida 25—60 urugʻ (dukkak) boʻladi. Mevasi 4—5 oyda yetiladi. Bir daraxtdan 0,5–2 kg (12—15 s/ga) urugʻ olinadi. Urugʻi tarkibida 50—53% moy, 14,5% azotli moddalar, 1,3—1,7% teobromin alkaloidi, oshlovchi moddalar, oqsil, qand, kraxmal mavjud. Dukkagi qayta ishlashdan oldin tozalanadi, fermentlanadi, quritiladi, qovuriladi, dukkak poʻchogʻidan ajratiladi, maydalanadi va press mashinalarda moyi olinadi (qarang Kakao moyi). Oʻzbekistonda ekilmaydi, chunki tuproq-iqlim sharoiti K. biologiyasiga mos emas; 2) kakao urugʻi kunjarasidan olinadigan kukun (upa) va undan issiq va sovuq ichimlik tayyorlanadi. Kukun tarkibida 15% gacha yogʻ mavjud. Shuningdek, K. kukuni shirinlik. (krem, muzqaymoq), qiyom va b.ga qoʻshiladi.

Issiq K. ichimligi tayyorlash uchun kichik kostryulkaga 2 choy qoshigʻida kakao upasi, shakar (taʼbga koʻra), bir oz sut solib, upaning qumoqlari yoʻqolguncha eziladi. Hosil boʻlgan boʻtqaga oz-ozdan issiq sut (bir stakancha) qoʻshilib, qaynagan zahoti olovdan olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shokolad
Kakao moyi

thumb
Kakao moyi — kakao daraxti urugʻidan olinadigan sargʻish yogʻ. Suyuqlanish temperaturasi 30—40°, zichligi 960 kg/m3 (15° da). Qandolatchilikda shokolad, tibbiyotda shamcha va sharchalar tayyorlashda, atir-upa sanoatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kakku

thumb|Kakku

Kakku, oddiy kakku (Cuculus canorus) — kakkusimonlar turkumiga mansub qush. Tanasining uzunligi 33—38 sm, ogʻirligi 100 g gacha. Qanoti kalta, dumi uzun. Pati koʻngʻir kulrang yoki qoʻngʻir sargʻish, qorin tomoni oqish boʻlib, qoramtir yoʻl-yoʻl. Yevropa va Osiyoning oʻrta va jan. hududlarida keng tarqalgan. Uchib ketadigan qushlardan. Uya qurmaydi, tuxumini chumchuqsimonlar uyasiga tashlab ketadi. Shuning uchun K. chumchuqsimonlar uya quradigan deyarli barcha biotoplarda tarqalgan. Oʻzbekistonning hamma daraxtzorlarida uchraydi. May— avgust oylarida 12—25 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan ochib chiqqan K. joʻjasi uya egasining tuxumlarini uyadan chiqarib tashlaydi. Boshqa qushlarning uyasini buzishi tufayli K. birmuncha ziyon yetkazadi. Hasharotlar va ularning kurtlari, shu jumladan, boshqa qushlar tegmaydigan paxmoq qurt (tengsiz ipak qurti) bilan oziqlanib, foyda keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Kakku yoʻsini

Kakku yoʻsini, kakku zigʻiri (Polytrichum commune) — barg-poyali yoʻsinlarning bir turi. Boʻyi 40 sm cha. Poyasining uchida kakkuga oʻxshash qalpoqchali spora qutichasi (sporangiy) boʻladi. Botqoq va zax yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda ariq chetlarida, tosh va qoyalarda, daraxt poʻstloqlarida oʻsadi. K.y.dan baʼzan devorlarga va mebelga tiqishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaklik

Kaklik — qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 370–770 g. Rangi yashaydigan joyiga mos boʻladi. Tumshugʻi, oyoqlari qizil. Narining oyogʻida kichkina toʻmtoq pixi bor. Janubiy Yevropada, Kichik, Oʻrta va Markaziy Osiyoda tarqalgan. Qrimda yoʻqolib ketgan edi, hozir qaytadan iqlimlashtirilmoqda. Oʻrta Osiyo togʻlarida, togʻ yon bagʻirlarida oʻtroq yashaydi. Juda hushyor, tez yuguradi, lekin uzoq masofaga ucholmaydi. Togʻlarda yashashga moslashgan. Kaklik – monogam qush. Martda urchiy boshlaydi. Uyasini toshlar, butalar, oʻtlar ostiga quradi. 6–24 tuxum qoʻyadi. Joʻjasi tuxumdan 20 kunda chiqadi va ertasigayoq ota-onasiga ergashib yuradi. Oʻsimliklarning kurtagi, barglari, don va urugʻlari, hasharotlar, ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. Goʻshti juda mazali, ovlanadi. Dekorativ sayroqi qush sifatida toʻrqafasda boqiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Koʻpayish davrida kaklik 10 va undan koʻp (50 tagacha) qushlardan iborat mayda kovaklarda uchraydi. Yozda kakliklar juft boʻlib koʻpayishadi. Qishda ular vodiylarga tushib, dalalarda oziqlanadilar. Ular kunduzi va kechqurun shovqin koʻtarishadi. Baland ovozda ular yaqinlariga signal berishadi. Signal ga qarab bir nechta qayd etilgan. Eng keng tarqalgan signal – bu „javob signali“ boʻlib, u ijro etilganda qushlarning javobini keltirib chiqaradi. Bezovta qilinganda, u uchishdan koʻra yugurishni afzal koʻradi, agar kerak boʻlsa, u qisqa masofaga tez-tez dumaloq qanotlarda qiyalikdan pastga uchadi va tushgandan soʻng darhol signal ovoz beradi.  Yosh kakliklar oʻsib ulgʻaygan sari va birinchi marta parvoz qilishdan oldin ular kattalar parvoziga oʻtish uchun qanot yordamida egilishdan foydalanadilar. Bu xatti-harakat bir nechta qush da uchraydi, lekin qushlarning parvozi evolyutsiyasini tushuntirish uchun namuna sifatida kaklik joʻjalarida keng oʻrganilgan. Kaklik ozuqa sifatida turli xil urugʻlarni va baʼzi hasharotlar bilan oziqlanadi. Bundan tashqari, mayda toshlarni ham yutadi. Kashmirda Eragrostis ning urugʻlari ayniqsa ularning ozuqasida ustunlik qilgan AQShda esa Bromus tectorum ni afzal koʻrishadi. Bu nom onomatopoeik boʻlib, sanskrit tilida kaklik haqida eslatib oʻtiladi, shimoliy Hindistondan Markandeya Puranaga (milodiy 250–500 yillar) borib taqaladi. Shimoliy Hindiston va Pokiston madaniyatida, shuningdek, hind mifologiyasida Kaklik (Chakor deb ataladi) baʼzan shiddatli va koʻpincha javobsiz sevgini anglatadi. Aytishlaricha, Oyga oshiq boʻlib, doimo unga qarab turaveradi. Koʻpayish davrida oʻzlarining shafqatsiz xatti-harakatlari tufayli ular baʼzi hududlarda jangovar qushlar sifatida saqlanadi.
thumb| Alectoris chukar 
 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Qushlar
Kakliktogʻ

Kakliktogʻ — Hisor tizma togʻlarining janubi-gʻarbiy etaklaridagi adir, Qashqadaryo viloyatida joylashgan. Janubiy da Qizildaryo, shim.da Yakkabogʻdaryo, gʻarbda Qashqadaryo vodiylari, sharqda Kam va Koʻktepa togʻlariga tutashadi. Uz. 13–14 km, sharqsan gʻarbga tomon yoʻnalgan, shim.ga tomon pasayib boradi. Eng baland joyi 1072 m, adir zamini neogen va toʻrtlamchi davrning konglomeratlaridan iborat, yuzasi esa turli qalinlikdagi lyossimon jinslar bilan qoplangan. K. relyefi ancha parchalangan, baʼzan chuqur jarlar vujudga kelgan, ularning tubida buloqlar (Kinchashma) jilgʻa hosil qilgan. Oddiy (quyi qism) va toʻq boʻz tuproqlarda rang, qoʻngʻirbosh, qoʻziquloq, oqquray, karrak, choʻlyalpiz, togʻ shuvogʻi, mingbosh, chitir, yuqori qismida bugʻdoyiq keng tarqalgan. Yaylovlarning oʻrtacha mahsuldorligi gektariga 1—3, bahorda 4 i.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Kaklikuchar gʻori

Kaklikuchar gʻori — Xoʻjaobod tumanidagi gʻor, Olay tizmasining shimoliytarmogʻi Chilmayram togʻining janubiy yon bagʻrida, 1350 m balandlikda, togʻ etagidan balandligi 160 m. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning 4 ta ogʻzi boʻlib, unga faqat birgina ogʻzidan kirish mumkin (eni 13 m, balandligi 2 m). Gʻor ichidagi katta xonadan turli tomonga yoʻnalgan bir nechta yoʻlak (har qaysisining uzunligi 12 m, eni 4 m, balandligi 2 m gacha) mavjud. Gʻor sahnida qizgʻish gillar tarqalgan. Umumiy uzunligi 164 m, maydoni 600 m2, hajmi 336 m3OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Andijon viloyati geografiyasi
Turkum:Xoʻjaobod tumani
Kaklikoʻt

Kaklikoʻt, togʻjambil, toshchoʻp  – yalpizdoshlar (labguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15 sm cha. Toshloq yerlarda, togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Iyun—avgustda gullab, sentyabrda urugʻlaydi. Maysaligida ziravor sifatida ovqatga ishlatiladi. Yer ustki qismidan farmatsevtika va atir-upa sanoatida ishlatiladigan efir moyi olinadi. Gullagan davrida efir moyi koʻp toʻplanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Togʻjambil

Togʻjambil - labguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda 3 turi: Zarafshon T.i va soxta T. , oddiy T. uchraydi. Zarafshon T.i Toshkent, Samarqand viloyatlarida, soxta T. faqat Fargʻona togʻlarining oʻrta va yuqori qismidagi toshloq yerlarda oʻsadi. Sershox, past boʻyli (5— 10 sm), oʻrmalab oʻsuvchi chala butacha. Barglari oddiy, mayda, teskari tuxumsimon, yoki choʻziq, qaramaqarshi joylashgan. Guli mayda, pushti va qizgʻish, xushboʻy, toʻpgul hosil qiladi. Iyun—sent. oylarida gullab urugʻlaydi. Mevasi kosachabarglari bilan qoʻshilib oʻsgan 4 ta yongʻoqcha. T. efir moyli va shirali oʻsimlik hisoblanib, tabobatda ishlatiladi. 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Ziravorlar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Kakofoniya

Kakofoniya (yun. kakos — yomon va phone — tovush) — musiqa tovushlarining tartibsiz birikuvi. Odatda, tovushlarning tasodifiy qoʻshilishidan hosil boʻladi. Biroq, musiqiy avangardizm (mas, aleatorika) namoyandalari oʻz asarlarida K. elementlaridan ongli ravishda badiiy maqsadda foydalanishadi (G. Koell, J. Keyj, P. Bulez, Ya. Ksenakis va b.). 20-asrning 70-y.laridan boshlab baʼzi Oʻzbekiston kompozitorlarining teatr va, ayniqsa, kino uchun yozgan musiqalarida ham uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kakra

Kakra — qoqioʻtdoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 60—100 sm. Poyasi sershox, serbarg . Barglari dagʻal, nashtarsimon, pastkilarining cheti arra tishli, baʼzan kesik, yuqoridagilari maydaroq, cheti tekis. Gullari pushti, oq, havorang . Urugʻi mayda, Yoz oʻrtalarida gullab, urugʻlaydi. Toshloq va shoʻrxok yerlarda, togʻ yon bagʻirlarida, yoʻl yoqalarida, hamma ekinlar orasida oʻsadi, qurgʻoqchilikka chidamli. Oʻrta Osiyoda, Qozogʻistonda, Kavkazda koʻp tarqalgan. K. xashakka aralashsa (ayniqsa, gullagan vaqtida) mollar zaharlanishi mumkin. Tarkibida alkaloidlar, oshlovchi va 6. moddalar bor. Kurash choralari: yerni chuqur haydash, gerbitsidlar va b. sepish. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Kaktuslar

thumb

Kaktuslar yoki Qumanjirhttps://b-ok.asia/dl/3088529/21c2cb Узбекско-русский словарь, Ташкент, 1941г. Qumanjir bot. kaktus(с.691) — kaktusdoshlarga mansub koʻp yillik semiz poyali oʻsimliklar, manzarali va uy oʻsimligi. K. orasida daraxtsimon, butasimon yoki liana shakllari bor. Ahyonda past boʻyli daraxt (Pereskioidae). 2000 dan ortiq turni oʻz ichiga oladigan 80 ga yaqin turkumi bor. Ularning deyarli hammasi Amerika (yarmi Meksika)da tarqalgan. Yovvoyi holda tropik va subtropik choʻllarda, dengiz boʻylari, savannalarda oʻsadi. K. bir necha guruhlarga boʻlinadi: opunsiyalar — dumaloq yoki ovalsimon yassi, bir-biriga birikib oʻsgan tanadan iborat; s ye r ye u s -l ar — tanasi yoʻgʻon, ustunsimon, etdor; mamillyariyalar — soʻrgʻichsimon, chiroyli gullaydi; epifillyumlar — poyasi tasmasimon yassi, yirik tisheimon; ripsalislar — juda sershox, xivchinsimon yoki bargsimon koʻrinishdagi butachalar.

Koʻpgina chiroyli gullaydi, jan. mintaqalarda ochiqjoylarda manzarali oʻsimlik, shim. mintaqalarda uy va oranjereyalarda oʻstiriladi. K.ning mevasi va poyasi eti ovqatga ishlatiladi, chorva mollariga ozuqa; oʻtin va yengil qurilish materiali (ayrim ning yogʻochlangan poyalari); buta fob (devor) tarzida foydalaniladi. K. urugʻi, qalamchasidan va payvand qilish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Maysalari urugʻi ekilganidan keyin 3—30 kunda paydo boʻladi, payvandlash may—avg . da oʻtkaziladi. K. erta bahordan kuzgacha (ayrim qishda ham) gullaydi. Qishda K. uyda 8—10° da saqlanadi, kam sugʻoriladi. Yozda K. ekilgan tuvaklar quyosh nuri tushadigan yorugʻ va issiq joylarga koʻchiriladi, tez-tez sugʻoriladi va tanasiga suv purkab ("choʻmiltirib") turish kerak.

 Adabiyot 
 Pajout F., Valnichek 3., Shubin R., Kaktusi. Per.s cheshek. Praga, 1963. Olimjon Alimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kseromorfizm
Turkum:Janubiy Amerika o‘simliklari
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Turkum:Sukkulentlar
Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Botanika
Kal

Kal, parsha, favus — terining zamburugʻ kasalligi; koʻpincha boshning sochli qismi, teri va tirnoq zararlanadi. Sogʻlom odamga bemordan yoki uning buyumlari (bosh kiyimi, tarogʻi va boshqalar)dan foydalanganda, baʼzan hayvonlar (mushuk, kalamush, sichqon va boshqalar)dan yuqishi mumkin. Aksariyat, yosh bolalar kasallanadi. Dastlab boshning sochli qismida katta-kichik, sargʻish qasmoq bosgan joylar uchraydi. K. zamburugʻlari soch xaltachasi va sochga zarar yetkazadi. Soch xira tortib, chang bosganga oʻxshaydi, kulrang tusga kiradi, moʻrt boʻlib qolib, toʻkila boshlaydi. Keyinchalik oqish kepakka oʻxshagan poʻstchalar yoki sargʻimtir qasmoq bilan qoplanadi. Qasmoq kun sayin koʻpaya borib, boshni butunlay qoplab olishi, baʼzan qobiq osti yiring boylashi mumkin. Vaqtida davo qilinmasa, qasmoq ostidagi teri chandiqqa aylanib, umrbod soch chiqmaydi. Bemor boshini qashishi natijasida K. zamburugʻlari tirnoqqa va ular orqali terining boshqa qismlariga ham yuqishi mumkin. Teri kasallanganda gavdaning turli qismida qasmoq bosgan joylar paydo boʻladi. Kasallangan tirnoq qalin tortadi, dagʻallashadi, bora-bora yumshab, uvalanib ketadi. Kasallikning oldini olish uchun gigiyena qoidalariga qatiy rioya qilish talab etiladi. Bemorni sogʻlom kishilardan ajratib, asosan, kasalxonada davolanadi.

It, mushuk, sichqon, qushlar, sichqonsimonlar, baʼzan ot va qoramollarning ham K. bilan ofishi kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kal (qahramon)

"KAL" — oʻzbek xalq doston va ertaklaridagi ijobiy qahramon. Hayotda xoʻrlangan, kulguli hisoblangan "K." oʻzining topqirligi, donishmandligi, kishilarga hamdardligi bilan xalq mehrini qozongan. U afsonaviy yovuz kuch (ajdar, yalmogʻiz, dev va b.)larni ham, real salbiy kuch (xon, podsho, boy, savdogar, qozi va b.)larni ham yengadi. "K" dostonlarda Janjalkal, Aynoq, Jaynoq, Ersak va Tersak; ertak va xalq dramalarida esa Polvon Kachal nomlari bilan yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ertak qahramonlari
Kalabriya

thumb
Kalabriya — Italiya jan.dagi yarim orol. Apennin yarim orolning jan. qismi. Ioni va Tirren dengizlari oraligʻida. Uzunligi 250 km chamasida, kengligi 40 dan 100 km gacha. Yer yuzasining katta qismini Kalabriya Apennin togʻlari egallagan. Eng baland joyi 2271 m. Iklimi oʻrta dengiz iqlimi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10°, iyulniki 26°, oʻrtacha yillik yogʻin 1000 mm. Togʻ yon bagʻirlari makvis chakalakzorlari, qisman, oʻrmonlar bilan qoplangan. Sohil qismidagi kambar, sertepa tekislikda dehqonchilik qilinadi. K. hududi seysmik faol zona. Yirik shaharlari: Rejodi-Kalabriya, Katanadzaro, Kozensa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kalava ip

Kalava ip, yigirilgan ip — 1) toʻqimachilik tolalarining barcha dan tayyorlangan pilikyaan pilta mashinada olinadigan iplarning asosiy turi, xom ip. Bir necha tolani yumshoqqina himarib (baʼzan yelimlab) hosil qilinadi. Bir xil tolalardan yoki har xil tolalarni aralashtirib, yo boʻlmasa, tolalarga chiqindilar (tarandilar)ni qoʻshib olinadi. Tolalarning xiliga, vazifasiga, olish va pardozlash usullariga, xossalari va tuzilish xususiyatlariga qarab, K.i. turli xillarga boʻlinadi. Masalan, toʻquvchilik uchun (arqoq va tanda iplari), trikotaj, ip olish, arqon eshish va b. uchun moʻljallangan K.i.lar farq qilinadi. K.i.ni yigirishga tayyorlash usuliga koʻra, u karda, taroqli va apparat tizimida tayyorlanadigan xillarga boʻlinadi. K.i. yigirish mashinalari turiga, pardozlash va boʻyash usuliga qarab ham xillarga ajratiladi. K. i.ning xom, oqartirilgan, maxsus kimyoviy eritma bilan ishlov berilgan (merserizatsiyalangan), boʻyalgan va b. boʻladi. Tuzilishiga koʻra, oddiy (bir ipli), olachipor (melanj), hajmiy (teksturlangan), pishitilgan (bir necha ipni qoʻshib buralgan) va b. xillarga boʻlinadi. K.i.ni paxta, jun, ipak, zigʻir, ipak va kimyoviy tolalardan tayyorlash mumkin.

K.i.ning asosiy xossalari — ingichkayoʻgʻonligi, buramdorligi (pishitilganlik darajasi), uzuvchi kuchga chidamliligi, uzayuvchanligi, bir tekisligi, mustahkamligi, tozaligi. K.i.dan toʻquvchilikda, gʻaltak ip olishda, arqon va chilvirlar eshishda foydalaniladi; 2) charxta bir necha marta tekis qilib oʻralgan va charxdan chiqarib olib taxlangan bir oʻram ip, ipak; ip yigirish uchun moʻljallangan xom (bir oz pishitilgan) ip. Pilta (piltakachda yumaloklangan bir boʻlak paxta, pagʻa)ni ohistagina choʻzib hosil qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Toʻqimachilik sanoati
Turkum:Tekstil
Kalambo

Kalambo – Kalambo sharsharasi, Tanzaniyaning janubida, Kalambo daryosida joylashgan boʻlib, Afrika qitʼasining eng katta sharsharalaridan biridir. (Tanganika koʻliga quyiladi).
Ushbu sharshara, xususan, Tanzaniya va Zambiya chegarasiga yaqin joylashgan boʻlib, uzunligi taxminan 221 metr va balandligi 220 metrni tashkil etadi. Kalambo oʻrmon qoʻriqxonasi Rukva viloyati, Kalambo tumanida joylashgan va 43,334 ga maydonga ega. Qoʻriqxonaning diqqatga sazovor joyi Kalambo sharsharasi boʻlib, u Tanzaniya va Zambiya oʻrtasidagi chegara vazifasini ham bajaradi. Kalambo sharsharalari bir tomchi bilan Afrikadagi ikkinchi eng baland sharsharadir. (Janubiy Afrikadagi Tugela sharsharasidan keyin ikkinchi)

Kalambo sharsharalaridan tashqari, sharsharaning quyi oqimidagi Kalambo darasi, Tanganyika koʻli atrofidagi goʻzal plyaj, Kizombve qishlogʻidagi issiq suv bulogʻi, Kalambo qishlogʻidagi Rungu dramasi kabi madaniy diqqatga sazovor joylar va bir nechta arxeologik mavjud.

Aslini olganda, Kalambo daryosi Tanzaniya-Zambiya chegarasini toʻrtta davlat (yaʼni Kongo Demokratik Respublikasi, Burundi, Zambiya va Tanzaniya) baham koʻradigan keng Tanganika koʻliga qadar belgilaydi.

Kalambo sharsharasi juda mashhur boʻlib, uning goʻzalligi va tabiiy manzaralari bilan koʻplab sayyohlarni oʻziga jalb qiladi. Sharsharaning atrofidagi tabiat, oʻrmon va hayvonot dunyosi turli xil ekologik turlarni oʻz ichiga oladi, shu jumladan, noyob oʻsimliklar va hayvonlar.

Sharshara may/iyun oylarida yuqori oqimga ega. Ammo bu yanvardan aprelgacha boʻlgan yomgʻirli mavsumda mintaqada qancha yogʻingarchilik boʻlishiga bogʻliq. Yil davomida oqim kamayadi. Biz gaplashgan mahalliy aholining baʼzilari, taxminan oktyabr yoki noyabr oylarida sharshara taʼsirchan koʻrinmasligini aytishdi. https://www.tanzaniatourism.com/destination/kalambo-falls

 Erta tadqiqotlar 
Kalambo sharsharasining oʻzi XIX asrning oʻrtalarida, yevropalik tadqiqotchilar tomonidan kashf qilingan. Birinchi yirik ilmiy tadqiqotlar bu hududda 20-asr boshlarida boshlanadi. Oʻsha davrda sharshara va uning atrofidagi hududlar geografik va tabiatshunoslik nuqtai nazaridan oʻrganilgan.
Kalamin

Kalamin (lotincha Calamina) — mineral, ruhning suvli ortosilikati. Kimyoviy formulasi Zn2SiO4 • N2O. Kristallari rombik singoniyali, tayoqchasimon va ignasimon hamda toshma, donador va zich hosilalar koʻrinishida. Rangi tussiz, oq, sargʻimtir-yashilrokdan zangorigacha. Yashil-zangori tusda tovlanadi. Aliq ifodalangan piroelektrik xususiyatlarga ega. Qattiqligi 4—5; zichligi 3,4—3,5 g/sm’. Smitsonit va villemit bilan birgalikda qoʻrgʻoshinruxli konlarning oksidlanish zonasida vujudga keladi. Rux rudasi sifatida maʼlum. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston hududlarida (Olmaliqdagi Qoʻrgʻoshinkon, Qoramozorning koʻpgina konlari) keng tarqalgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Kalamitnamolar

Kalamitnamolar (Calamitales)— qirilib bitgan boʻgʻim tanali oʻsimliklar qabilasi; ulkan qirqboʻgʻimlarni eslatadi. Boʻyi 8—12 m, diametri 0,5—1 m boʻlgan. Poyasi boʻgʻimlar (tugunlar) bilan boʻgʻim oraliqlariga ajralgan. Novdalarining boʻgʻimlarida shoxlari yoki bir tomirli oddiy chiziqsimon barglari toʻp-toʻp joylashgan. Kalamitnamolarning sporali qubbalari galmagal joylashgan mevalaydigan va mevalamaydigan (steril) barglardan iborat boʻlgan. Kalamitnamolar anatomik tuzilishiga koʻra, qirqboʻgʻimlardan ikkilamchi yogʻochining kuchli rivojlanganligi bilan farq qilgan, lekin tanasi oʻzakning barvaqt yemirilishi natijasida qirqboʻgʻimlarning poyasidek gʻovak boʻlgan. K.ning asosiy turkumi— Calamitesning 3 kenja turkumi boʻlgan. Sodda kalamitnamolar (osterokalamitlar) devon davrining oxirida paydo boʻlib, toshkoʻmir davrining oʻrtasida qurib bitgan. Ularning oʻrnini asl kalamitnamolar egallab, bular ham oʻz navbatida perm davrida yoʻq boʻlib ketgan. Kalamitnamolar tropik zonaning past va koʻpincha,botqoq yerlarida juda koʻp tarqalgan edi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻsimlik oilalari
Kalamushlar

thumb|Vincent van Gogh (1884)
thumb
Kalamushlar — kemiruvchilar turkumining bir urugʻi. Sichqonsimonlar oilasiga mansub. Tanasi choʻziq, dumi uzun va tangachalar bilan qoplangan. Kalta oyogʻida siyrak jun bor. Qulogʻi katta, juni siyrak (ayrim niki junsiz). 60 turi maʼlum. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ombor, yaʼni kulrang kalamush va turkiston kalamushi, Turkmanistonda qora kalamush tarqalgan. Ombor kalamushlarining boʻyi 25 smgacha, dumi nisbatan kaltaroq, kam jun, koʻpincha tangachalar bilan qoplangan, malla yoki jigarrang aralash qoʻngʻir tusli, qorni xira oq. Yer yuzida keng tarqalgan. Vatani – Sharqiy Xitoy. Oʻzbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida paydo boʻlgan. Urushdan keyingi yillarda Toshkentda ariq boʻyi, molxona, omborlarda kulrang kalamushlar keng tarqalib, turkiston kalamushlarini siqib chiqardi. Ombor kalamushlar juda serpusht. Urgʻochisi yilda 3 marta, har gal 1–15 tadan bolalaydi. Bolasi 3–4 oyda voyaga yetadi. Kalamushlar hayvonlar murdasi, oʻsimliklar va ularning qoldiqlari bilan oziqlanadi. Oziq-ovqat, donlarga, baʼzan moʻyna, gazmollarga zarar yetkazadi. Albinos formasi (oq kalamushlar) labaratoriya hayvoni hisoblanadi. Turkiston kalamushining boʻyi 12–23 sm, dumi boʻyiga teng . Rangi ombor kalamushlarga oʻxshaydi, ammo qorni ancha oq. Shimoliy Hindiston va Oʻrta Osiyo togʻlarida yashab, koʻpincha yongʻoqzorlarda daraxt ildizlari ostida va turli kovaklarda uya yasaydi. Juda serpusht. Bir yilda 4–5 marta 2–13 tadan bolalaydi. Har xil oʻsimlik va mayda jonivorlar bilan oziqlanadi. Togʻda mevalarga zarar yetkazadi. Kalamushlar oʻlat kabi yuqumli kasalliklarni tarqatadi. Qora kalamushlar gavdasining uzunligi 13–19 sm, dumi 13,5–23 sm vatani – Hindiston. Bu yerdan hamma qitʼalarga oʻtgan. Oʻrta Osiyoda faqat Turkmanistonda uchraydi. Yilda 3–5 martadan 4–13 tagacha bolalaydi. Kalamushlarga qarshi kurashish uchun mexanik, kimyoviy va biologik vositalardan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Chala maqolalar
Kalandr

Kalandr (frans. calande — dumalatish, yaltiratish) — materiallar (gazlama, qogʻoz, rezina va b.)ga gul bosish, ularni silliqlash, yaltiratish, zichlash mashinasi. K. gorizontal joylashgan metall vallar (2—20 ta)dan iborat boʻlib, ular orasidan rulon yoki list materiallar oʻtkaziladi. Vallar richag-yuk, pnevmatik va gidravlik qurilmalar yordamida qisiladi hamda koʻtariladi. Qogʻoz i.ch.da K.ning mashinali, superkalandr, kalibrlovchi va bosma naqsh tushiradigan xillari bor. K. toʻqimachilikda, rezina i. ch.da, plastmassalardan polimer plyonkalar va buyumlar tayyorlashda, qogʻoz sanoatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qogʻoz
Kalahari

Kalahari — Janubiy Afrikaning markaziy qismidagi chala choʻlli tabiiy oʻlka. Botsvana, JAR, Namibiya, Zambiya, Zimbabve, Angola hududida. Uzunligi 2000 km chamasida, kengligi 1200 km dan ziyod. Maydoni - 630 ming km. Plato va yassitogʻlar bilan oʻralgan eol relyef shakliga ega botiqdan iborat. Shimolida Kongo-Zambezi suvayirgʻichi, janubida Oranj daryosi vodiysi bilan chegaralanadi. Yer yuzasi bir oz past-baland, koʻp qismi qum bilan qoplangan boʻlib, bal. 900–1000 m. Iqlimi tropik va subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperaturasi yozda 24—26°, qishda 12—18°. Yiliga 150 mm dan 1000 mm gacha yogʻin yogʻadi (eng koʻp yogʻin dekabr—fevral oylariga toʻgʻri keladi). Daryo kam. Shoʻr suvli sayoz koʻl va botqoqlik koʻp. Tuprogʻi jigarrang-qizil, laterit, qizil-qoʻngʻir tuproq. Oʻsimlik dunyosi — shimolida savannalardan, janubida choʻl va chala choʻl oʻsimliklaridan iborat. Katta qismida oʻsimlik umuman oʻsmaydi. Hayvonot dunyosi Efiopiya oblastining Afrika kichik oblastiga mansub. Aholining asosiy qismi ovchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. K.ning jan. qismida tovar mahsulot beruvchi chorvachilik rivojlangan, ayrim yerlarda dehqonchilik qilinadi. Kalaxari hududida Etosha-Pan milliy parki tashkil etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Choʻllar
Turkum:Geografiya
Kalaxona majmuasi

Kalaxona majmuasi - Ozarbayjondagi meʼmoriy yodgorlik majmui (17-asr). Shemaxa sh.ning Kalaxona qishlogʻida joylashgan. 9 maqbaradan 8 tasi saqlangan. Maqbaralardan birining chuqur ravoqli eshigi tepasidagi kitobasida qurilgan yili (1663), usta Abdul Azim Sarkor nomi saqlangan. Maqbara 8 qirrali, piramida shaklida, kulohiy gumbazi pishiq gʻishtdan qurilgan. K.m. 1960 yilda taʼmirlangan. Maqbaralarning tashqi koʻrinishi, gumbazlari Faxriddin Roziy maqbarasi, Sulton Takash maqbarasi, Jahongir maqbarasi, Qaldirgʻochbiy maqbarasi kabilarga oʻxshashdirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ozarbayjon meʼmoriy yodgorliklari‎
Kalba tizmasi

Kalba tizmasi — Oltoyning janubi-gʻarbidagi togʻ tizmasi. Qozogʻistonning Sharqiy Qozogʻiston viloyatida. Uzunligi 400 km. Asosan, past togʻ massivlaridan iborat boʻlib, sharqida bal. 1300—1500 m (eng baland joyi 1608 m), gʻarbida 450—700 m. K.t. paleozoy slanetslari, qumtosh va intruziv jinslardan (asosan, granitlardan) tarkib topgan. Oltin va polimetall ruda konlari bor.

800—1200 m balandlikkacha dasht oʻsimliklari oʻsadi, undan balandda siyrak qaragʻay va qayin-togʻ teragi oʻrmonlari, eng baland choʻqqilarida dasht subalp oʻtloklari mavjud. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Melvin Calvin

right|225px|thumb|Melvin Calvin
Melvin Calvin (1911.7.6, Sent-Pol, AQSH, Minnesota shtati – 1997.8.1, Berkeley) — amerikalik biokimyogar. Vashington Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Michigan togʻ ishi va texnologiyasi kollejini tugatgan (1931). Berklidagi Kaliforniya universiteti professor (1947-yildan). Ilmiy ishlari fotosintezga oid. Calvin oʻsimliklarning SO2 ni oʻzlashtirish paytda sodir boʻladigan biokimyoviy jarayonlar bosqichlarini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1961).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-iyunda tugʻilganlar
Turkum:8-yanvarda vafot etganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kalgari

Kalgari — Kanadaning gʻarbiy qismidagi shahar. Alberta provinsiyasida, Qoyali togʻlar etagida. Aholisi 819,3 ming kishi (1996). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim sanoat, savdo (galla va chorva) markazi. Shaharning bunyodga kelishi neft sanoatining oʻsishi bilan bogʻliq. Neftni qayta ishlash, kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. Qishki kurort. Kalgarida 15-Qishki olimpiada oʻyinlari (1988) boʻlib oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kanada shaharlari
Kaledon burmalanishi

Kaledon burmalanishi (Shot landiyaning lot. nomi Kaledoniyadan)— erta paleozoy va silur davrlarida sodir boʻlgan tof hosil boʻlish jarayoni. Baʼzi hududlarda devon davrida yakunlangan. K.b. terminini fanga fransuz geologi M. Bertran 1887-yilda kiritgan. K.b. Britaniya o.larining katta qismi, Skandinaviya yarim orolning shim.gʻarbiy qismida, Shpitsbergen o.larida, Osiyoda — Markaziy Qozogʻistonning gʻarbiy qismi, Gʻarbiy Sayan, Togʻli Oltoy, Mongoliya Oltoyi, Jan.-Sharqiy Xitoy, Sharqiy Avstraliyada, Grenlandiyaning shim. va sharqiy qismida, shuningdek, Shim. Appalachi va b. joylarda boʻlib oʻtgan. K.b. choʻkish va koʻtarilish davrlarini oʻz ichiga oladi. K.b.ning eng dastlabki fazasi kembriyning oʻrta va oxiriga, asosiy fazalari esa ordovik oxiri — silur boshi va oxiriga hamda devon boshiga toʻgʻri keladi. Dastlab geosinklinal havzalar paydo boʻlgan. Bu havzalar gilli slanets, grauvakka, spilitdiabaz, diabaz, ohaktosh kabi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Geosinklinal havzalari K.b.ning 2-davrida koʻtarilib, undagi qatlamlar burmalangan va ularning oʻrnida togʻ tizmalari paydo boʻlgan. Yerning geologik rivojlanish tarixini oʻrganishda K.b.ning oʻrni muhim. K.b.ning gersin burmalanishidan farqi koʻplab hududlarda geosinklinal rivojlanishi yakunlanmaganligi, yaqqol ifodalangan old botiklarning yoʻqligi, kechki kaliyli granitlarning kamligi va erta geosinklinal vulkanizm va ofiolitlarning keng tarqalganligidadir. K.b. boʻlgan hududlardan xrom, nikel, oltin, nodir metallar, fosfor konlari koʻp topilgan.

 
 Tektonika Yevrazii, M., 1966; Pronin A. A., Kaledonskiy sikl tektonicheskoy istorii Zemli, L., 1969.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil