Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Maskaren orollari

Maskaren orollari - Hind okeanidagi orollar guruhi. Madagaskar o.dan sharqda. Maydoni 4486 km². Eng yirik orollari: Reyunon (Fransiya mulki), Mavrikiy va Rodriges (Mavrikiy davlati tarkibida). Vulkan jinslaridan tarkib topgan. Eng balandjoyi 3069 m (Reyunon o.da). Soʻnmagan vulkanlar bor. Iklimi tropik, passatli iqlim. Yillik yogʻin 1300–2000 mm. Togʻlar doim yashil tropik oʻrmonlar va savannalar bilan qoplangan. Shakarqamish, kokos palmasi, choy, kofe, vanil yetishtiriladi. 1507-yilda orollarni dastlab tadqiq etgan por-tugaliyalik sayyoh Pedru di Maskare-nyans nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Afrika
Maskat (sultonlik)

Maskat —Arabiston yarim orolning jan.-sharqidagi sultonlik (1792—1970). 1891—1958-yillarda Britaniya protektorati. 1970-yil avgustda M. sultoni Ummon sultonligi (M. va Ummon imomligini qoʻshgan holda) barpo etilganini eʼlon qilgan (qarang Ummon).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maslahat ovozi

Maslahat ovozi (huquqda) - saylab qoʻyiladigan organlar yoki xalq-aro tashkilotlarning ishida ovoz berish xuquqisiz ishtirok etish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maslahat oshi

Maslahat oshi, toʻy kengashi — Oʻrta Osiyo xalqlarining toʻy bilan bogʻliq marosimlaridan biri. Maslahat oshi toʻydan bir necha kun oldin oʻtkaziladi. Maslahat oshiga mahalla, qishloq toʻy komissi-yalari vakillari, oqsoqollar, mahalladan qariyalar, qoʻni-qoʻshnilar, qarindoshlar chaqiriladi. Maslahatga kelganlar toʻyni qachon, qanday oʻtkazish tartibi, harajatlar, kimlar qanday vazifalarni bajarishlarining shartligi, tuy egasining imkoniyatlariga qarab toʻyga kimlarni taklif etish kabi muhim masalalar hal etiladi. Maslahat oshi Oʻzbekistonning turli tumanlarida har xil darajada oʻtkaziladi. Bu tadbir qanday oʻtkazilishdan qatʼi nazar oʻsha kuni osh damlanib, mehmonlar ziyofat qilinadi. Anjumanning eng asosiy mavzusi toʻyga sar-flanadigan mahsulotlar: guruch, un, yogʻ, goʻsht, meva, qand-qurs, sarpo, koʻrpa-toʻshak va boshqa haqida boʻlib, ularning qay darajada tayyorlanganligi, shuningdek, kamchiliklari atroflicha muhokama qilinadi. Maslahat oshi hozir ham anʼanaviy marosim boʻlib hamon eʼzozlanib kelinmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Masnaviy

Masnaviy (arab. — ikkilik. Koʻpligi — masnaviyot) — har bir baytining misralari qofiyadosh boʻlgan va baytdan baytga qofiyasi yangilanib boradigan sheʼriy shakl (a-a, b-b, v-v, ...). Mumtoz adabiyotda (mas, Alisher Navoiy asarlarida) syujetli kichik sheʼriy asarlar ham, dostonlar ham M. deb yuritiladi. Turkiy adabiyotda M. She'r masnaviy shaklida fors tilida turli metrlarda yozilgan. Bu kitob Eron va jahon shoiri Rumiyning qimmatli asarlaridan biridir. shakli ilk bor Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig" asarida qoʻllangan. Durbekning "Yusuf va Zulayho", Haydar Xorazmiyning "Maxzan ul-asror" asarlari M.da bitilgan. Navoiy davriga kelib M. epik sheʼriyatning asosiy janri boʻlib qoldi. Ulugʻ shoirning asosiy epik asarlari ("Hamsa", "Lison uttayr" va boshqalar) M. janrida yozilgan. M. hozirgi zamon oʻzbek sheʼriyatida ham qoʻllanmoqda. Masalan, H. Olimjonning "Oʻzbekiston" sheʼri, Gʻ. Gʻulomning "Koʻkan", "Egalari egallaganda" dostonlari va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sheʼriyat
Masofa

Masofa — geometrik tushuncha; mazmuni qanday obyekt uchun aniqlanishi bilan bogʻliq. Masalan, 2 nuqta orasidagi masofa — ularni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq kesmasining uzunligi; nuqtadan toʻgʻri chiziq (tekislik) gacha boʻlgan masofa — shu nuqtadan berilgan toʻgʻri chiziqqa (tekislikka) tushirilgan perpendikulyar kesma uzunligi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geometriya
Turkum:Oʻlcham
Massa soni

Massa soni — atom yadrosidagi nuklonlar, yaʼni proton va neytronlarning yigʻindi soni. Yadrolarni belgilash uchun x belgidan foydalaniladi, bunda X — elementlarning kimyoviy belgisi, A — yadroning M.s,— yadrodagi protonlar soni. Masalan, nU belgisi tabiiy uran izotopini ifodalab, yadrodagi nuklonlar soni A=235 va neytronlar soni A—Z=235—92=143 ekanligini koʻrsatadi. Yadroning Massa soni kimyoviy element izotopi atomining butun songacha yaxlitlangan nisbiy massasidan farq qilmaydi. Yadro reaksiyalari va radioaktiv yemirilish jara-yonlarida Massa sonining miqdori oʻzgarmas kattalikdan iborat boʻlib qoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Massagetlar

Massagetlar (yun. Massagetai) — Kaspiy dengizining sharqiy sohili, Orol dengizi atroflari, Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimida miloddan avvalgi 8— 4-asrlarda yashagan qadimiy eroniy qabilalar guruhining yunon ida uchraydigan umumlashma nomi bo'lib Skiflar madaniyatining bir qismini tashkil qilgan.Grousset, René. The Empire of the Steppes. Rutgers University Press, 1989, ISBN 0-8135-1304-9, p. 547.

Massagetlar haqida fanda har xil fikrar mavjud. Ayrim olimlar fikricha, "Massagetlar" nomi "masyo" — "baliq" soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, "baliqxoʻrlar" maʼnosini anglatgan. Boshqa bir fikrga koʻra, "Massagetlar" nomi "maye", "saka" va "ta" soʻzlaridan tarkib topib, "saklarning katta uyushmasi"ni bildirgan. Uchinchi bir taxminga koʻra, "Massagetlar" soʻzi "mazagetlar" — "ulugʻ getlar" degani boʻlib, Massagetlarning oʻzi esa qadimiy xitoy idagi "da(katta) yuyechjilar" bilan aynan bir xalqdir. Bu fikrga S. P. Tolstoye ham qoʻshilgan, u Sirdaryoning quyi oqimi boʻyidagi arxeologik yodgorliklarni Massagetlarga mansub deb hisoblagan. S. P. Tolstovning fikricha, Massagetlar konfederatsiyasi tarkibiga xorasmiylar, apasiaklar, sakaravaklar, sak-amyurgiylar, derbiklar, toharlar (dahlar), osiylar (yatiylar, asianlar, usunlar, yaksartlar), otasiylar (augasiylar, augallar) kirgan. Gerodotning yozishiga koʻra, Massagetlar — koʻchmanchilar. Ular piyoda va otda jang qiladilar, otlarining koʻkraklariga sovut kiydirganlar. Koʻproq kamon, nayza va sagariy (oy-bolta) kabi jang qurollari ishlatganlar. Massagetlarning barcha jihoz va qurol-aslahalari mis va oltindan yasalgan. Roʻzgʻor buyumlarini esa boʻyoq bilan boʻyaganlar. Massagetlar malikasi Toʻmaris bilan boʻlgan jangda Ahamoniylar davlati asoschisi Kir halok boʻlgan. Strabon maʼlumotiga koʻra, Massagetlar oftobga topinganlar va unga atab otlarni qurbonlik qilganlar. Strabon koʻchmanchilar bilan bir qatorda Orol boʻyidagi botqoqliklar va orolchalarda yashab, terimchilik va baliq ovlash bilan mashgʻul boʻlgan qavmlarni, shuningdek, xorazmiylar va otasiylarni Massagetlarga mansub deb bilgan.

Massagetlar konfederatsiyasi Qadimiy Xorazm davlatining asosiy harbiy kuchini tashkil qilgan. Bu, ayniqsa, Oʻrta Osiyoga Iskandar Maqduniy bostirib kelgan davrda yaqqol namoyon boʻlgan.

 Adabiyot 
 Tolstoye S. P., Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M. — L., 1948.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Markaziy Osiyo xalqlari
Massaj

Massaj (arab. – qoʻl tegizmoq) – davolash usuli; tana yoki biror aʼzoga maxsus usulda taʼsir etish. Qoʻl bilan bajariladi, baʼzan asboblar ishlatiladi (vibromassaj). Massajning organizmga taʼsir mexanizmida nerv va gumoral omillar muhim rol oʻynaydi. Massaj taʼsirida terida biologik faol moddalar hosil boʻlib qonga tushadi, ular tomir reaksiyalarida, nerv impulslarini oʻtkazishda va boshqalarda katnashadi. Massaj bevosita taʼsir qilgan joyida toʻqimalarga mexanik taʼsir ham koʻrsatib, limfa, qon, toʻqimalar orasidagi suyuqlik sirkulyasiyasi kuchayadi. Natijada kon va limfa dimlanishi yoʻqolib, moddalar almashinuvi va massaj qilinayotgan joy terisi orqali nafas olish kuchayadi. Massaj yuraktomir sistemasi ishini yaxshilaydi. Kapillyarni kengaytirib, massaj qilinayotgan sohanigina emas, balki undan uzoqdagi toʻqimalarning ham (reflektor yoʻl bilan) qon bilan moʻl taʼminlanishiga imkon beradi: qonning arteriya va venalardan oqishi rivojlanadi. Massaj muolajasidan soʻng umumiy ahvol yaxshilanadi, charchoq yoʻqoladi. Umumiy (butun gavda) va mahalliy (gavdaning bir qismi, mas, qoʻl yoki oyoq panjasi) massaj bor.

Asosiy usullari: silash, uqalash, iylash va qoqib qoʻyish.

Silash – massajning boshqa usullarini boshlashdan oldin va tugallana-yotganda qoʻllanadi.

Uqalash – birmuncha tez bajariladi, bunda teri va teri ostidagi toʻqimalar turli yoʻnalishda joyidan qoʻzgʻatiladi yoki choʻziladi. Uqalangan joy ustidan silanadi.

Iylash – massajning murakkabroq usuli. Bunda faqat yuza toʻqimalargina emas, balki chuqur joylashgan muskullar ham taʼsirlanadi. Massajning bu usuli toʻqimalarni ushlash, koʻtarish, bosish va choʻzishdan iborat.

Qoqib qoʻyish yoki „vibratsiya“ – tanaga tebranuvchi (titroq) harakat berishdan iborat, uni qoʻl yoki maxsus massaj apparatlari yordamida turli jadallik va tebranish bilan bajariladi.

Massajning sport massaji, shifobaxsh, gigiyenik va kosmetik massaj kabi bor. Sport assajida sportchining hamma muskul guruxlariga ketma-ket taʼsir etiladi.

Shifobaxsh massaj vrach koʻrsatmasi boʻyicha tayanchharakat apparati, boʻgʻim va moddalar almashinuvining buzilish kasalliklari, radikulit, kontraktura va boshqalarda kompleks davolash bilan birga qilinadi. M.ning boshqa charchoqni bosish va kuch-quvvatni tiklash, odatda, jismoniy mashqlar, suv muolajalari, ertalabki gimnastika bilan birga olib boriladi. Bunday massaj xushbichim va bardam boʻlishga imkon beradi. Oʻz-oʻzini massaj qilish gigiyenik massajning bir shakli. Massajni maxsus oʻrgatilgan massajchilar yoki bemorning yaqin kishilari (tibbiyot xodimidan oʻrganib olib) qilishlari mumkin. Kosmetik massaj kosmetolog-vrach tavsiyasiga koʻra, sochlarni mustahkamlash, yuzdagi nuqsonlarni yoʻqotish maqsadida koʻllanadi.

Yurak massaji – yurak toʻxtab qolganda odamni jonlashtirish usuli; bunda yurak ritmik ravishda bevosita (koʻkrak qafasi ochilib bajariladigan opera-siyalarda) yoki bavosita (koʻkrak qafasini yormasdan birinchi yordam koʻrsatishda) qisiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Massaning saqlanish qonuni

Massaning saqlanish qonuni — 1) kimyoda (Lomonosov — Lavuazye qonuni) — kimyoviy reaksiyaga kirishgan moddalar massalarining yigʻindisi reaksiya mahsulotlari yigʻindisiga teng . Massaning saqlanish qonuniq. kimyo fani va amaliyoti uchun nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Moddalarning oʻzgarishi toʻgʻrisidagi butun taʼlimot ana shu qonunga asoslanadi; 2)fizikada — har qanday fizik jarayonda yoki muayyan jara-yonlar guruxida baʼzi fizik kattaliklarning miqdoriy qiymatlari vaqt mobaynida oʻzgarmaydigan fizika qonuniyatlari. Ajratib qoʻyilgan har qanday fizik sistema uchun energiya, impuls, harakat miqdori momenti, elektr zaryadining saqlanish krnunlari muhim hisoblanadi. Energiyaning saqlanish qonuni, impulsning saqlanish qonuni va momentning saqlanish kr-nuni hamma jarayonlar uchun umumiydir. Mas, ajiblikning saqlanish qonuni, juftlikning saqlanish qonuni shunday krnunlar jumlasiga kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Massiv

MASSIV so'zi dasturlash tillariga ham bog'liq.C# dasturlash tilida kompyuter xotirasiga bir o’zgaruvchi yordamida bir nechta qiymatlarda foydalanishga to’g’ri keladi. Bir o’zgaruvchi bilan bir nechta qiymat ustida amallar bajarish uchun berilgan ma’lumotlar bir turga mansub bo’lishi kerak. C# dasturlash tilida bir o’zgaruvchi yordamida bir nechta qiymatlardan foydalanish uchun massiv degan turdan foydalaniladi. Dasturlash tillarida ro’yxat yoki jadval ko’rinishidagi ma’lumotlarni massiv deb atashadi. Massiv so’zining ma’nosi o’lcham, o’lchov demakdir. Massivning barcha elementlari bitta turga mansub bo’lib, ular bitta nom bilan nomlanadi va bir-birlaridan nomerlari (indekslari) bilan farq qiladi.
Endi dasturdagi ma’lumot strukturalari bilan tanishishni boshlaymiz. Dasturda ikki asosiy tur ma’lumot strukturalari mavjuddir. Birinchisi statik, ikkinchisi dinamikdir. Statik deganimizda xotirada egallagan joyi o’zgarmas, dastur boshida beriladigan strukturalarni nazarda tutamiz. Statik massivlar elementlar soni oldindan ma’lum bo’lgan va initsializatsiyalangan (qiymat belgilangan) massivlar hisoblanadi. Dinamik ma’lumot tiplari dastur davomida o’z hajmini, egallagan xotirasini o’zgartirishi mumkin. Dinamik massivlar esa elementlari soni oldindan ma’lum bo’lishi va uni initsializatsiyalash (qiymat belgilash) shart emas. Statik massivlarning kamchiliki shundaki, agar ularning o’lchamini oldindan juda katta olinsa-yu, uning ko’p qismi keraksiz qolib ketsa, u holda xotira behuda sarflanishiga olib keladi. Shu muammoni hal qilish maqsadida massivlar C# tilida asosan dinamik tarzda e’lon qilinadi. Massivlar dasturlashda eng ko’p qo’laniladigan ma’lumot tiplaridir. Massivlar hotirada ketma-ket joylashgan, bir tipdagi o’zgaruvchilar guruhidir. Alohida bir o’zgaruvchini ko’rsatish uchun massiv nomi va kerakli o’zgaruvchi indeksini yoziladi.

Massiv (lot. massa — boʻlak, parcha) — 1) togʻlik yerlarning baland joylaridagi bir-biriga oʻxshash yaxlit kismlari (mas, Pomir massivi); 2) geografik xususiyatlari va umumiy manzarasi bir tusdagi yaxlit, tutash yerlar, maydon (mas, oʻrmon massivi); 3) meʼmorchiligi jihatdan bir butunlikni tashkil etgan turar joy kompleksi (mas, Chilonzor massivi). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lui Massinyon

MASSINYON (Massignon) Lui (1883.25.7, Nojan - 1962.4.11, Parij) — fransuz sharqshunosi va islomshunosi. 1919-yildan Sorbonna professor va uning Eronshunoslik instituti prezidenta. M. asarlari din, falsafa, islom dunyosining siyosiy va madaniy tarixi, uning boshqa xalqlar madaniyati bilan oʻzaro munosabati masalalariga bagʻishlangan. M. tasavvufni oʻrganishga muhim hissa qoʻshgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Mass-spektrometrlar

Mass-spektrometrlar - moddaning ionlashgan zarralari (molekula, atomlari)ni massalari boʻyicha aniqlaydigan (ajratadigan) asboblar. Ishi magnit va elektr maydonlarining boʻshliq (vakuum) dagi ionlar dastasiga koʻrsatadigan taʼsiriga asoslangan. Statik va dinamik M.-s.lar boʻladi. Statik M.-s.ning ishi oʻzgarmas magnit va elektr maydonlardagi ionlarning temperaturayektoriyasi nisbati t/ye ga bogʻliq, bunda t—ion massasi, ye— elektr zaryad. Dinamik M.-s.ning ishi esa, asosan, ionlarning manbadan kollektorgacha boʻlgan masofani oʻtish vaqtiga yoki oʻzgaruvchan elektr va magnit maydonlardagi tebranish davriga asoslanadi. Qayd qilish uslubiga koʻra, M.-s. ionlar dastasini fotografik qayd qiluvchi va ion tokini elektr asboblar bilan qayd qiluvchi xillarga boʻlinadi.

M.-s.ning asosiy qismlari: ion i (tekshirilayotgan modda ionlashib, maʼlum yoʻnalishda ion dasta hosil qilinadi); analizator (asosan, ion manbaidan chiqayotgan ion dastasini ionlarning massasi, zaryadiga qarab bir necha ion dastaga ajratadi); qabul qilish qurilma-s i (bir yoki bir necha maxsus elektrodlar — ion kollektor). Ion kollektorlari ion toki kuchaytirgichlari va hisoblash asboblariga ulanadi. M.-s.da, shuningdek, tekshirilayotgan gazsimon moddani ion manbaiga oʻtkazuvchi qurilma, vakuum manometrlar sistemasi, ion tutqichlar, ion manbai va 10~7 — 10~5 mm sim. ust. bosimini vujudga keltiruvchi vakuum nasoslar boʻladi. M.-s.ning ion manbai, analizator va ion toki kuchaytirgichlari turgʻun tok manbaiga ulanadi. Atom yadrosi spektroskopiyasida maxsus spektrometrlar — alfa- va beta-spektrometrlari mavjud. M.-s. fizika va texnikada, biologiya va tibbiyot, sanoat va boshqa sohalarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mass-spektroskopiya

Mass-spektroskopiya, mass spektrometriya – modda tarkibidagi atom va molekulalar spektri boʻyicha ularning massasini tekshirish usullari. Atom va molekulalari ionlashgan har bir modda t/ye nisbat bilan bir-biridan farq qiladi, bu nisbat (bunda t – massa, ye – ion zaryadi) mass-spektrometrlar bilan oʻlchanadi. Olingan spektrga koʻra, modda massasi va jism tarkibidagi boshqa moddalar miqdori topiladi. Mass-spektroskopiya tarbikiy fizika, kimyo, biologiya, tibbiyot, geologiya va texnikada asosiy analitik usullardan biri hisoblanadi. Jism (yoki suyuqlik) tarkibidagi modda massasini aniqlashning har xil usullari bor. Mas, dublet usuli bilan dispersion chiziqlar orasidagi masofa aniqlanadi va shu masofa boʻyicha massalar farqi topiladi. Ionlar tokini oʻlchash usuli bilan moddalar massasi aniqlanadi.

Gaz tarkibini aniqlash uchun ham Mass-spektroskopiyadan foydalaniladi. Gazlar toʻliq bugʻlatish, izotopga ajratish, vakuumda uchqunlatish va ionlar bilan bombardimon qilish usullari orqali tekshiriladi. Maʼlum miqdordagi moddani Mass-spektroskopiya bilan tekshirib, undagi elementlar miqdori – gaz aralashmalaridagi komponentlari miqdori nazorat kilinadi va aniqlanadi, izotoplar olinadi. Kimyo sanoatida Mass-spektroskopiya bilan texnologik jarayonlar boshqariladi, atom yuqori qatlamining tarkibi oʻrganiladi, zaryadli zarralarning toʻqnashishidagi jarayonlar kuzatiladi, kimyoviy reak-siyalar kinetikasi tekshiriladi. Mass-spektroskopiya koʻp sohalarda yagona usul hisoblanadi. Mass-spektroskopiya yordamida Yer yuqori atmosferasining neytral va ion tarkibi oʻlchangan (boshqa sayyoralarning atmosfera tarkibini ham shu usulda oʻlchash mumkin)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Fan
Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyo loyihasi ishtirokchilari
Turkum:Modda
Turkum:Kimyoviy aralashmalar
Turkum:Kimyo loyihasi maqolalari
Mastaba

Mastaba (arabcha — tosh oʻrindiq) — Qadimgi Misr maqbaralarining nomi. Dastlabki M. qoldiklari mil. av. 3000—2800-yillikka oid (Misr). Bu M.lar uyga oʻxshatib gʻisht bilan qoplangan qumtepalardan iborat. Ularning yonlariga ibodat qilinadigan maxsus xona hamda dafn anjomlari qoʻyiladigan yertoʻla ham qurilgan. Keyinchalik M.lar faqat toshdan qurilgan. Ularda ibodat qilinadigan hamda marhumning haykalchasi qoʻyiladigan xonalar boʻlgan. Ibodat qilinadigan xona devoriga diniy va maishiy mavzularda rasmlar oʻyib ishlangan. Qad. Misrdagi I va II sulola davrida M.lar firʼavnlar maqbarasi xizmatini oʻtadi. III suloladan boshlab M.lar oʻrniga firʼavnlar oʻzlari uchun ehrom (piramida)lar qurdira boshladilar. Zodagonlar shu ehromlar yoniga oʻzlari va yaqinlari uchun M.lar qurdirgan. Bunday ehrom va M.lar majmuasi Misrda koʻp (Giza, Sakkara, Medum, Peskum va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Misr tarixi
Turkum:Dafn marosimlari
Mastava

Mastava (forscha most – qatiq va ob – suv) – suyuq taom. Aslida Mastava suzma, qatiqdan olingan zardobga guruch solib qaynatib tayyorlangan. Hozir Mastava sabzi, piyoz, guruch va boshqa masalliqlardan tayyorlanadi. Masalligʻi va tayyorlash usuliga koʻra, qaynatma Mastava, qovurma Mastava, olchali Mastava, qiymali Mastava, xoʻrda Mastava (guruch oʻrniga oqshoq solinadi) kabi bor. Mastavaning asosiy turi qoʻy goʻshti qiymasidan qaynatma usulida tayyorlanadi: piyoz, murch aralashtirilgan qiymali kichik kiftalar yasaladi. Qozonda kertilgan goʻshtdan ajratilgan suyak qaynatiladi, pishgach, suyaklar suzib olinib, shoʻrvasiga guruch va dumaloklangan kiftalar solib mildiratib qaynatiladi. Piyoz, pomidor, kubik shaklida mayda qilib toʻgʻralgan sabzi, kartoshka yoki sholgom solsa ham boʻladi. Mastava kosalarga suziladi, kashnich va murch sepib dasturxonga tortiladi. Alohida idishda qatiq beriladi.

 Adabiyot 
 Mahmudov K., Oʻzbek tansiq taomlari, T., 1989.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Taomlar
Turkum:Oʻzbek oshxonasi
Mastak

Mastak (Lolium L.) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir yillik, ikki yillik yoki koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda koʻp yillik M. (L. regeppe), koʻpgulli M. (L. multiﬂ orum), zaharli M. (L. temulentum) kabi Z turi uchraydi. Zaharli M.ning poyasi bir nechta, bugʻdoyning poyasiga oʻxshash boʻgʻimlangan, ichi kovak, boʻyi 40—80 sm. Bargi ensiz, qalami, eni 1–4 mm, usti gʻadir-budir, orqasi silliq. Har bir poyaning uchida bittadan, uz. 10— 20 sm boshogʻi bor. Boshoqchalari qiltanokdi, boshoq oʻqiga yopishib turadi. May—iyun oylarida gullab urugʻlaydi. Bugʻdoy, arpa va 1 zigʻir orasida oʻsib, ular bilan barobar pishadi. Bahorikor yerlar, bogʻ va maysazorlarda oʻsadi. Urugʻida markaziy nerv sistemasiga kuchli taʼsir qiladigan zaharli alkaloidlar (0,25 — 0,48%) bor. Mollar yesa halok boʻladi, choʻchqaga esa taʼsir qilmaydi, aksincha, uni semirtiradi. M. urugʻi aralashgan dondan tayyorlanadigan non yeki ovqatni yegan odam ham zaharlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mastit (hayvonlarda)

Mastit (hayvonlarda) — sigir va echkilar tuqqanidan keyingi davrda sut bezlarining yalligʻlanishi. Mexanik (lat yeyish va jarohatlanish, mashinada sut sogʻish qoidalarining buzilishi), termik (sovuk, urishi, kuyish) omillar, kimyoviy moddalar taʼsirida, mikroorganizmlar (stafilokokklar va boshqalar), mikoz kasalliklarda, yoʻldosh ushlanib qolganda, hazm organlari, buyrak faoliyati buzilganda M. paydo boʻladi. M. yalligʻlanishning harakteriga koʻra: seroz, kataral, fibrinoz, yiringli va gemorragik M.larga boʻlinadi. Kasallik oʻtkir, oʻrtacha va surunkali kechadi. Bundan tashqari, klinik M. va yashirin M.larga ajratiladi. Seroz yoki kataral M.da tana harorati 39—39,5°gacha koʻtariladi, hayvon holsizlanadi, yelin shishadi, qattiqlashadi, ogʻriydi, sut kamayadi, ivib qoladi, unga kon va yiring aralashgan boʻladi.

Davolash: ratsiondagi shirali ozuqalar kamaytiriladi: issiq, ionoforez, massaj qilinadi; yalligʻlanishga qarshi va yumshatadigan dorilar beriladi; bachadon, ichak, yurak, buyrak va boshqa davolanadi. Kasallangan hayvon suti antibiotiklar bilan davolash davrida va davolashdan soʻng 3—5 kun davomida oziq-ovqat uchun ishlatilmaydi.

Oldini olish: hazm qilish organlari kasalliklariga yoʻl qoʻymaslik, mashinada sut sogʻish texnologiyasi kridalariga rioya etish; yelin uchlari yorilganda oʻz vaqtida davolash, chor-vachilik binolarida yelvizakka yoʻl qoʻymaslik.

Hoshim Nurmamatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mastoidit

Mastoidit (yun. mastoides — siynasimon) — chakka suyagidagi soʻrgʻichsimon oʻsiq kataklari va suyak toʻqimasi shilliq pardasining yalligʻlanishi; aksariyat hollarda oʻrta quloqning yiringli yalligʻlanishi asorati (qarang Otit). Oʻtkir va surunkali, shuningdek, birlamchi va ikkilamchi M. farq qilinadi. Quloq sohasida ogʻriqva noxushlik, umumiy ahvolning oʻzgarishi, harorat koʻtarilishi, eshitishning susayishi, qulokdan yiring oqishi va boshqa kuzatiladi. Baʼzan shu soxddagi yalligʻlanish atrofidagi toʻqimalarga tarqalishi va jarayon murakkab tus olishi ham mumkin.

Davo kasallik alomatlariga qarab olib boriladi, asosan, oʻtkir otitni oʻz vaqtida davolash lozim. Mahalliy ogʻirroq hollarda jarroxlik usulida davo buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mastopatiya

Mastopatiya (mastit va yun. pathos — azoblanish, dard), fibroadenomatoz — sut bezi kasalligi (qarang Sut bezlari), bunda, kupincha, sut bezining yuqori qismida har xil kattalikda, ushlaganda qoʻlga unnaydigan, ogʻriqli (baʼzan ogʻriqsiz) mayda qattiq tugunchalar paydo boʻladi. Baʼzan ogʻriq hayz davrida yoki undan oldin kuzatiladi. M., koʻpincha, yoshroq ayollarda uchrab, odatda, ichki sekretsiya bezlari (gipatalamo — gipofizar sistema, tuxumdon, buyrak usti bezi, qalqonsimon bez) faoliyatining izdan chiqishi oqibatida vujudga keladi, bu uzgarishlarga jinsiy organlarning turli yalligʻlanish kasalliklari va abort sabab boʻladi. Bunda prolaktin urtasidagi nisbatning buzilishi hamda gipofizning follakulni stimullovchi gormoni koʻp ishlab chiqarilishi mu-him rol oʻynaydi. M.ning diffuz, tu-gunli va proliferativ shakllari farq qilinadi. Sut bezida arzimagan uzgarishlar paydo boʻlganda darhol vrachga murojaat etish va M.ga sabab boʻlgan omillarni davolash lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marcello Mastroianni

thumb|Mastroyanni (1991)
Marcello Mastroianni (28-sentabr 1923 — 19-oktabr 1996) — italyan aktyori. 1940-yillar L.Viskonti spektakllarida oʻynagan (keyinroq uning „Oq tunlar“, „Begona“ filmlarida suratga tushgan). Yangi obrazga tez oʻta olish qobiliyati, lirizm bilan oʻtkir harakterning uygʻunlashuvi „Shirin hayot“, „Sakkiz yarim“, „Ayollar shahri“, „Jinjer va Fred“, „Tun“, „Italyancha ajralish“, „Qora koʻzlar“, „Asalchi“ kabi filmlarda yaqqol koʻzga tashlandi. U juda koʻp filmlarda S.Loretshng juftligi sifatida suratga tushgan. Hamkorlikdagi filmlari („Gʻaroyib kun“, „Kecha, bugun, ertaga“ va boshqalar) bilan har ikkalasi jahonga tanilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:28-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:19-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Italiyalik erkak aktyorlar
Masturbatsiya

Masturbatsiya (masturbatio; lotincha manus — qoʻl, stupro — bulgʻamoq) yoki onanizm (Bibliyadagi personaj Onan nomidan) — shahvoniy hisni qondirish maqsadida jinsiy aloqasiz erogen sohalar va jinsiy aʼzolarni sunʼiy taʼsirlab yoki ruhan tasavvurlash yoʻli bilan shahvoniy hisni qoʻzgʻatib orgazm — shahvoniy lazzat olish.

Masturbatsiya, asosan, balogʻatga yetish davrida koʻproq kuzatiladi va haqiqiy jinsiy hayot boshlanishi bilan barham topishi mumkin. Haddan tashqari tor ichki kiyim kiyilganda ham jinsiy aʼzolar taʼsirlanadi, pornografik filmlar, suratlar, erotik raqslar, oʻyinlar, filmlar, hikoyalar, tush koʻrishlar va shu mazmundagi kitoblarni oʻqish, jinsiy aloqalar mavzusida soʻzlashish masturbatsiyaga bahona boʻlishi mumkin.

Masturbatsiya odat tusiga kirib qolganda, salbiy oqibatlarga olib boradi. Yuqorida keltirilgan sabablar bartaraf etilsa, bu odat asta sekin barham topadi. Bundan tashqari, oʻsmirlarda masturbatsiyaning rivojlanishiga yordam beradigan kasalliklar (ekzema, gijjalar, ayniqsa, ostritsalar va qabziyat)ni yoʻqotish ham ijobiy natija beradi. Masturbatsiya oligofreniya, psixopatiya, shizofreniya va ruhiy kasalliklarda ham uchrashi mumkin. Masturbatsiyaning oldini olish uchun oʻspirinlar har kuni toza havoda sayr qilishlari, badan tarbiya va foydali mehnat bilan shugʻullanishlari lozim.
Mastchoh dovoni

Mastchoh dovoni - Mastchoh daryosining yuqori qismidagi dovon. Olay, Turkiston va Zarafshon tizmalari tutashgan joy (Tojikiston)da. Balandligi 3906 m. Mastchoh dovoni atrofida Pomir-Olay tizmalarining shim.dagi yirik muzliklar joylashgan. Mastchoh dovoni orqali Zarafshon daryosining yuqori qismi Sux daryosi vodiysiga oʻtiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tojikiston dovonlari
Sodiq Masumov

Sodiq Aliyevich Masumov (1901.13.5, Ashxobod — 1977.11.1, Toshkent) — xirurg, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1946). Turkiston universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1926), shu universitet xirurgiya klinikasida ordinator (1926 — 30), assistent (1930—37), Toshkent tibbiyot akademiyasi umumiy xirurgiya kafedrasida (1943—45), keyin gospital xirurgiya kafedrasida (1951—73) mudir. 1973-yildan professor konsultant. Asosiy ilmiy ishlari Oʻzbekistondagi endemik buqoqni, meʼda va ichakning yara kasalligini xirurgik usulda davolash, endemik buqoq gistopatologiyasiga, qorin boʻshligʻi kasalliklarini aniqlashga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jan-13-1977-2167270/

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1901-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-mayda vafot etganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Ashxobodda tugʻilganlar
Mashara

Mashara (arab. — hajv, mazax kilish) — oʻrta asrlar va yaqin oʻtmishdagi oʻzbek anʼanaviy teatrining turi. Ijrochi ham M. deb atalgan. Gʻaznaviylar saroyida (10-asr oxiri — 11-asr boshi) Buki M., Alisher Navoiy davrida Gʻiyos M. deganlar utgan. 19-asrda Buxoro anʼanaviy teatrida Zarif, Tula, Mizrob, Ergash ismli M.lar shuhrat qozongan. M.lar maxsus liboslar va buyumlardan foydalanib, yuzlarini boʻyab, baʼzan yuzlariga niqob tortib, boshlariga kulgili qalpoqlar, sallalar, popoxlar kiyib, ayvon, koʻshk yoki maydonlarda hayotdan olingan voqealarni sahnaviy ziddiyatlar va timsollar shaklida hajv va hazil vositalari bilan boʻrttirib aks ettirganlar va tomoshabinlarni kuldirganlar. 18-asrda M. iborasi bilan bir qatorda ijrochi maʼnosida "masharaboz", teatr maʼnosida "masharabozlik" istilohlari qoʻllana boshlagan (yana q. Masharabozlik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Masshtab

Masshtab (nem. Masshtab, map — oʻlchov va stab — tayoq), miqyos — chizma, plan, aerofotosʼyomka yoki xaritadagi nuqtalar orasidagi uzunlikning joydagi masofalar uzunligiga nisbati. Masshtab sonli, chiziqli va koʻndalang boʻladi. Sonli Masshtab kasr yoki nisbat bilan beriladi. Bunda xaritadagi 1 sm joyga 1000 sm to'g'ri keladi demakdir. Chiziqli Masshtab sm larga boʻlingan chiziq bilan koʻrsatiladi. Bu chiziqda xaritadagi 1 sm ga joyga necha m yoki km toʻgʻri kelishi koʻrsatib qoʻyilgan boʻladi. Plan va xaritada 2 nuqta orasidagi masofani aniq oʻlchash va oʻlchangan masofalarni xarita yoki planga tushirish uchun kundalang Masshtab ham ishlatiladi. Kundalang Masshtab baʼzi bir geodezik asboblarda va maxsus lineykalar bilan chizib berilishi mumkin. Geografik xaritalarda sonli Masshtab xaritadagi bir nuqtaga yoki birorta chiziqqa tegishli boʻladi, qolgan joylardagi uzunliklar xususiy Masshtab asosida aniqlanadi. Geografik xaritalardagi masofalar xususiy Masshtab bilan maxsus formula yordamida hisoblab chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Masshtablilik

Masshtablilik, masshtabli qurilish — meʼmoriy shaklni (in-shoot, majmuani) insonga boʻlgan nisbatining badiiy ifodasi. Nisbat, mutanosiblik, ulugʻvorlik kabi sifatlar orqali namoyon boʻladi. M. inshootning inson jussasi oʻlchamlaridan kelib chiqqan meʼmoriy shakllarga (zina, eshik, kursi va boshqalar) boʻlgan nisbatlaridir. Mas, turar joyning odam boʻyiga nisbati, mutanosibligi, haddan tashqari baland boʻlmasligi, uyning shinamliligi va fayzliligini taʼminlaydi. Ismoil Somoniy makbarasida eshiklarning kiraverish ravoqlari, bino tepasidagi mayda ravoqchalar qatori, tashqi burchaklardagi ustungoʻshalarga boʻlgan nisbatlari M. asosida qurilganligini namoyon etgan.

 Adabiyot 
 Vseobshaya istoriya arxitekturi, t. 2, M„ 1973, str. 251-260.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Masʼud ibn Usmon Koʻhistoniy

Masʼud ibn Usmon Koʻhistoniy (16-asr) — tarixchi olim. Dastlab shayboniylardan Abulxayrxonning oʻgʻli Suyunchxoʻjaxonning, uning vafotidan (1531) keyin Samarqand hukmdori Abdullatifxonning (1540—1451) bosh munshiysi boʻlgan. Masʼud ibn Usmon Koʻhistoniy fors tilida "Tarixi Abulxayrxoniy" ("Abulxayrxon tarixi") nomli asar yozgan. Unda Abulxayrxon hukmronligi davrida shayboniy va mangʻit uluslarining ijtimoiy-siyosiy ahvoli; Oʻzbek ulusining tashkil topishi va uning qoʻshni hududlarga uyushtirgan harbiy yurishlari bayon etilgan. Bu asar Dashti qipchoqdagi koʻchmanchi turkiy qabilalarning ijtimoiy-siyosiy hayotini oʻrganishda muhim manbadir. Asarda Oʻzbek ulusining temuriylar bilan boʻlgan munosabatlari (15-asr oʻrtalari), ularning temuriy sultonlar (Abu Said, Muhammad Joʻqi, Sulton Husayn va boshqalar) oʻrtalaridagi oʻzaro urushlarda qurolli aralashuvi va 16-asrning boshida Movarounnahr va Xurosonni Shayboniylar tomonidan bosib olinishi haqida maʼlumotlar bor. Asarda 30 ga yaqin turkiy qabila nomlari keltirilgan hamda Shayboniylarning qoʻshin tuzilishi, jumladan, chap (juvangʻar) va oʻng (barangʻar) qanotlari haqida maʼlumotlar keltirilgan. Asar nusxalari OʻzR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida, Sankt-Peterburg va London kutubxonalarida mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI — XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985.

 

Turkum:Buxoro xonligi tarixchilari
Masʼud Yalavoch

Masʼud Yalavoch, Masʼudbek (? — 1289) — Turkiston va Movarounnaxrni moʻgʻullar nomidan idora etgan amaldor (1239—89). Mahmud Yalavochnit oʻgʻli. Mahmud Torobiy qoʻzgʻolonidyan soʻng qoʻzgʻolonchilarga nisbatan yetarli darajada qattiqqoʻl siyosat yurgizmagan otasi Xitoyga joʻnatilgach, uning oʻrniga Oʻqtoyxon tomonidan tayinlangan M.Ya. yarim asr mobaynida har qanday siyosiy toʻntarishlarga qaramay, Uygʻuristondan Xorazmga qadar boʻlgan Oʻrta Osiyo hududida yashagan oʻtroq aholi ishlarini idora qilgan. Munke davrida Uygʻuristonni ham boshqargan. Ju-vapniy M.Ya. davrida Buxoroda bunyod etilgan binolarni ayniqsa madh etadi. Xususan, malika Suyurkoʻktani beka (Tulixon bevasi) mablagʻi hisobiga qurdirgan "Xoniya madrasasi", "Masʼudiya madrasasi" kabilarni koʻrsatib oʻtadi. Bu ikki bino Registonga yaqin yerda qad koʻtargan boʻlsa kerak, chunki Juvayniyning soʻzlariga koʻra, ular Buxoro maydonining koʻrki boʻlishgan. Madrasalarning har birida 1000 tagacha talaba oʻqigan. Malika garchi xristian dinida boʻlsa ham, madrasaga 1000 bolish pul ehson qilgan. "Xoniya madrasasi"ning mudarrisi va mutavalliysi mashhur sufiy Sayfiddin Boharziy edi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, Koshgʻardagi madrasani ham M.Ya. qurdirgan. 1251-yil M.Ya. Argʻun bilan Beshbaliqda uchrashgan. 1255-yil kuzida Hulokuni Samarqand atrofidagi Konigshsxa 40 kun ziyofat qilgan. Keyinchalik Temuriylar davrida shuxrat qozongan ushbu mavze nomining tarixiy da ilk bor uchrashi shu davrga toʻgʻri keladi. Chigʻapgoy ulusita hukmronlik qilish uchun moʻgʻul shahzodalari oʻrtasidagi oʻzaro kurashlarda taxt daʼvogarlari M.Ya.ga suyanishga harakat qilishgan. Masalan, 1260-yillarda Chigʻatoyning nabirasi Algu M.Ya. toʻplagan mablagʻ hisobiga Oʻtrorni Berkaxondyaa tortib olgan. M.Ya. ham otasi boshlagan siyosatni davom ettirib, ulus daromadini xoqon xazinasiga avvaldan toʻlab, aholidan barot asosida uni koʻpaytirib yigʻib olardi. 1273-yil yanvarda Hulokuiylar Buxoroni bosib, aholisini qirgʻ-in qiladilar va shaharni 7 kun talontoroj etib, soʻng oʻt qoʻyadilar. Bosqin paytida shahardagi Masʼudiya madrasasi va katta kutubxona ham yonib ketadi. Faqat 1283-yilda M.Ya. Buxoroni (jumladan, Masʼudiya madrasasini) tiklash tadbirlarini koʻrgan. 80-yillarda M.Ya. pul islohoti oʻtkazgan. U Movarounnah-rning 16 shahar va viloyatlarida, jumladan, Samarqand, Buxoro, Taroz, Oʻtror, Xoʻjand va boshqa shaharlarida bir xil vazn va yuqori qiymatli sof kumush tangalar zarb ettirib muomalaga chiqargach, mamlakatda tovar va pul munosabatlari tiklana boshlagan. M.Ya. oʻzi asos solgan Masʼudiya madrasasiga dafn qilingan.

 Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t.1, t.2(1), M., 1963.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Madrasa asoschilari
Turkum:Madrasada dafn etilganlar
Turkum:Xorazm kishilari
Masʼud Gʻaznaviy

Masʼud Gʻaznaviy (990 - 1041) — Gʻaznaviylar davlati hukmdori (1030 - 41). Maxmud Gʻaznaviyning oʻgʻli. Masʼud Gʻaznaviy davrida mamlakatda poraxoʻrlik, gʻayriqonuniy soliqlar, aholini talash avj olgan. Otasi siyosatini davom ettirgan Masʼud Gʻaznaviy Qoraxoniylar davlati bilan yaxshi qoʻshnichilik aloqalarini saqlab qolishga uringan. Gʻaznaviylarga nomigagina tobe boʻlgan Xorazm amalda mustaqil edi. Oltingposh vafotidan soʻng Masʼud Xorazmni uning vorislari qoʻlida qoldirgan. Masʼud xorazmshoh unvonini oʻz oʻgʻliga bergan, Oltintoshning oʻgʻli Horunni noib unvoni bilan Xorazm xokimi etib tayinlagan. Birok Horun qoraxoniy Alitegin va saljuqiylar bilan doʻstona munosabatlar oʻrnatib, 1034-yil Xorazmni mustaqil deb eʼlon qilgan va gʻaznaviylar sultoni nomini xutbada zikr etishni taqiqlab qoʻygan. 1035-yil bahorida Horun Xurosonga yurish qilgan. Aliteginning oʻgʻillari (Alitegin 1034-yil vafot etgan edi) Horunga koʻmak boʻlib, gʻaznaviylar hududiga bostirib kirishgan. Lekin yurishning boshidayoq Horun oʻz gʻulomlari tomonidan oʻldirilgach (ular Masʼudga sotilganlar), Alitegin oʻgʻillari Samarqandga qaytishgan. Masʼud qoraxoniylar bilan sulh tuzgan, natijada Xorazm va qoraxoniylar tomonidan boʻladigan xavf-xatar diplomatik yoʻl bilan hal qilingan.

1035-yil Masʼud Xurosonga hujum qilgan saljuqiylarga qarshi chiqqan. U Nishopurdan Nisoga katta qoʻshin joʻnatgan. Oʻzaro sodir boʻlgan jangda dastlabiga gʻaznaviylar gʻalaba qilgan, biroq tunda saljuqiylar ularning qarorgohiga hujum qilib gʻaznaviylarga ogʻir talafot yetkazganlar. Saljuqiylar Xurosonning katta qismi, jumladan, Nishopurni egallashgan. M.F. shundan soʻng ulkan qoʻshin toʻplab, yurishga shaxsan oʻzi boshchilik qilgan. 1038-yil gʻaznaviylar Saraxs yonida saljuqiylarni yengganlar. Hal qiluvchi jang 1040-yil bahorida Dandanakon yaqinida boʻlgan (qarang Dandanakon jangi). Oʻrta Osiyo xalqlari tarixida eng qonli hisoblangan ushbu jangdan soʻng gʻaznaviylarning Xurosondagi hukmronligi barham topgan. Saljuqiylar sardori Toʻgʻrul oʻzini Xuroson hukmdori deb eʼlon qilgan. Masʼud Gʻaznaviy Hindistonga yurish qilib, u yerda kuchli qoʻshin toʻplashga va shu qoʻshin yordamida saljuqiylarga qarshi turishga qaror qilgan. Bayhaqiyning maʼlumotiga koʻra, Masʼud Hindiston safaridan oldin Movarounnah-rdagi qoraxoniylar xoni Arslonxonga xat yozib saljuqiylarga qarshi kurashda yordam soʻragan. Soʻngra u hibsda saqlanayotgan ukasi Muhammadni ozod qilishga farmon bergan, Masʼud Hindiston yurishiga ukasini ham olib ketmoqchi boʻlgan. Muhammad tarafdorlari fitna uyushtirib, Masʼudni qamoqqa olib, Muhammadni sulton deb eʼlon qilishgan. Masʼud bir necha kundan soʻng qatl etilgan.

Masʼud Gʻaznaviy otasi kabi saroyida olimu fuzalolar, shoir va adiblarni toʻplashga intilgan. Saroyda "malik ush-shuaro" ("Shoirlar shohi") Unsuriy boshchiligida shoirlar toʻplangan. Tarixchi Bayhaqiyning "Tarixi Masʼudiy" asari Masʼud Gʻaznaviyning faoliyatini yoritishda qimmatli manba hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
A5u-l Fazl Beyhaqi, Istoriya Masʼuda. 1030—1041, M., 1969; Ocherki po istorii gosudarstvennosti Oʻzbekistana, T., 2001.

 

Turkum:Gʻaznaviylar
Matadi

Matadi — Kongo Demokratik Res-publikasining garbiy chekkasidagi shahar, Kongo daryosi estuariysi yaqinida, Atlantika okeaniga 150 km yetmaydi. Aholisi 180 ming kishi (1990-yillar oxirlari). Yirik savdo-trans-port markazi. Port orqali (yillik yuk ortib-tushirish 1,5 mln. t chamasida) chetga konchilik sanoati va rangli metallurgiya mahsulotlari chiqariladi. Kinshasa shahri bilan temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan. Oziq-ovqat (mamlakatda eng katta un tortish zavodi), yogʻochsozlik, kimyo, metallsozlik sanoati korxonalari bor. Baliq ovlanadi va qayta ishlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Matal

Matal — muayyan hayotiy hodisani aniq va toʻgʻri belgilab beradigan obrazli ifoda, ibora. M.da oʻxshatish, taqqoslash, kinoya, qochiriq soʻz kabi badiiy vositalardan foydalaniladi. Majoziy iboraning oʻz asl maʼnosi bilan koʻchma maʼnosi oʻrtasida yaqinlik, mantiqiy bogʻlanish boʻlishi lozim. M. bir yoki bir necha jumladan tuziladi, ular orasida qofiyalanish hamisha ham saqlanmaydi. Mas, "Shamol boʻlmasa, daraxtning shoxi qimirlamas", "Qizim senga aytaman, kelinim sen eshit" va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Lugʻaviy maʼnosi 
Matal – arabcha متل so‘zi, birinchi navbatda, tugal ma’no ifodalamaydigan obrazli ibora, hikmatli so‘z (mas., ,,qizil qor yog‘ganda”, ,,tuyaning dumi yerga tekkanda”). ikkinchidan, qissa, masal ma’nolarini bildiradi.

 Farqli jihati 
Mаtal muayyan hayotiy hodisani aniq va to‘g‘ri belgilab beradigan obrazli ifoda, ibora: maqollardan farqli ravishda ibratli maslahat tariqasidagi umumlashtiruvchi ma’nodan holi bo‘ladi. Masalan, qozonni suvga tashladik, tuyaning dumi yerga tekkanda kabi.

 Folklor janri 
Matal - u yoki bu hayotiy voqeallika  ekspreassiv tus beruvchi, xalq orasida tarqalgan ifodalar, Xalq og‘zaki ijodi janrlaridan biri. Matal xalq maqoli bilan ba’zi o‘xshashliklarga ega bo‘lsa-da, lekin o‘ziga xos jihatlari bilan undan farqlanib turadi. Matal termini o‘zbek tilining Surxondaryo, Samarqand va Farg‘ona viloyatidagi  ba’zi shevalarda ertak ma’nosini ham beradi.

 Qoʻllanilishi 
Matallar so‘zning ko‘p ma’nolariga tayanganligi uchun nutqiy frezalogik iboralarga qarama-qarshi hollarda o‘xshatish va qiyoslashlarni kuchaytiradi. Matalar hamma vaqt tarkibi qanday bo‘lishidan qa’tiy nazar, grammatik jihatdan gapning bir bo‘lagi bo‘lib keladi.

 

Turkum:Adabiyot
Matansas

Matansas — Kubadagi shahar. Matansas provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 125 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Atlantika okeanining Matansas buxtasidagi port (chetga shakarqand chiqariladi). Kimyo (jumladan, oltin-gugurt kislotasi, oʻgʻitlar, sunʼiy tola ishlab chiqarish), tamaki, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Arxeologiya muzeyi, shahar yaqinida Belyamar karst gʻori bor. Turizm rivojlangan. Shaharga 1693-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neʼmatjon Matboboyev

Neʼmatjon Sultonovich Matboboyev (1950.30.4, Uchkoʻprik tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-78 yillarda Uchkoʻprik tumanidagi 30maktabda oʻqituvchi, 1978— 82 yillarda yosh tabiatshunoslar st-yasida metodist, direktor, 1982-yildan Uch-koʻprik tumanidagi 29maktab va „Ziyo“ iqtisod litsey-internatda kimyobiol. oʻqituvchisi. M. kimyobiol. dan lab. ma-shgʻulotlarini oʻtkazish uchun toʻla shart-sharoit yarata olgan. Lab. mashgʻulotlari uchun oʻquvchilar kuchi bilan eng oddiy asboblar yasashga erishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1950-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-aprelda tugʻilganlar
Turkum:Uchkoʻprik tumanida tugʻilganlar
Matbuot konferensiyasi

thumb|Astro Boy press konferensiyasi
Matbuot konferensiyasi — keng ommani qiziqtiruvchi masalalar yuzasidan davlat, jamoat, ma'daniyat va fan arboblarining matbuot vakillari bilan uchrashuvi, suhbati.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matematik analiz

Matematik analiz - matematika sohalaridan biri. Matematik analiz takomillashib va rivojlanib boruvchi apparatga ega boʻlib, bu apparat asosini differensial va integral hisob tashkil qiladi. Matematik analiz oʻziga xos tadqiqot obʼyektiga (oʻzgaruvchi kattalik), oʻziga xos tadqiqot uslubiga (cheksiz kichiklar yoki limitga oʻtish vositasida analiz qilish), asosiy tushunchalarning maʼlum majmuasi (funksiya, limit, hosila, differensial, integral, qator) ga ega. Matematik analiz matematikaning boʻlimi sifatida 18-asr oxirida shakllandi. Matematik analizning tadqiqot predmeti funksiyalardan yoki oʻzgaruvchi miqdorlar orasidagi bogʻlanishlardan iborat. Matematik analizning asoschilari I. Nyuton va G. Leybnitslardir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matematik belgilar

Matematik belgilar - matematikaga oid bilimlarni yozuvda ifodalash uchun qoʻllanadigan belgilar. Tushunchalarni belgilash (masalan, raqamlar, /, p), yozuvlarni qisqartirish (+, −, ±, , ±, ye), jumlalarni ixchamlashtirilgan. Matematik belgilar matematik tafakkur mahsuli va vositasi boʻlib, bu fan rivojlanishi jarayonida paydo boʻlgan va takomillashib maxsus til darajasiga yetgan. Ayrim raqamlar, qoʻshish va ayirish belgilar qad. Misrda uchraydi. Matematik belgilar Diofant (3-asr), Brahmagupta (7-asr), Abulhasan Qalasadiy (15-asr) asarlarida kengroq qoʻllangan. Ulugʻbekning "Ziji jadidi Koʻragoniy" asarida ham koʻp atamalarning 1harflaridan belgi sifatida foydalanilgan. 17—18-asrlarda Yevropa matematiklari algebraik timsollardan keng foydalana boshlaganlar va bu matematika rivojida, xususan, differensial va integral hisob shakllanishida muhim rol oʻynagan. Umuman, Matematik belgilar faqat yozuvni qisqartirish vositasigina boʻlib kolmay, balki timsoliy hisobga aylanib, matematik tafakkurga faol taʼsir koʻrsatadi. Hozirgi zamon matematikasining koʻplab natijalarini rivojlangan va qulay belgilarsiz tasavvur qilish mumkin emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matematik kutilma

Matematik kutilma (oʻrta qiymat) — tasodifiy miqdorning sonli tafsilotlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matematik lingvistika

Matematik lingvistika -1) tilshunoslikning tilni tadqiq etish va oʻrganishda matematik usullardan foydalanuvchi boʻlimi; 2) matematikaning tabiiy tillar bilan baʼzi bir jihatlardan oʻxshash boʻlgan mavhum strukturalarni oʻrganuvchi boʻlimi. Matematik lingvistika tilshunoslik boʻlimi sifatida tabiiy tillar hodisalarini va ularni tadqiq etish jarayonlarini mavhumiy-semiotik modellashtirish usulidan foydalanadi; matematik fan sifatida esa ana shu modellarning eng umumiy xossalarini tadqiq etadi va ularning tuzilish usullarini oʻrganadi. Har ikkala maʼnodagi Matematik lingvistika ayni bir tushunchaviy apparatdan foydalanadi, ular orasida shunchalik yaqin bogʻliqlik mavjudki, uni maʼlum shartlar bilan yagona semiotik fan sohasi deb hisoblash mumkin.

Matematik lingvistika 20-asrning 50-yillarida paydo boʻlgan. Uning asosiy tushunchalari — asos qilib olingan belgi-ishoralar (alifbo, lugʻat) toʻplami va maʼlum alifbo belgi-ishoralari (soʻz shakllar, iboralar toʻplami) izchilliklari (zanjirlari) toʻplami kabi tushunchalardir. Bu asosiy tushunchalar tilning har bir sathida qoʻllanadi. Oʻz maqsad-vazifasiga koʻra, Matematik lingvistika eng avvalo nazariy tilshunoslik vositasi hisoblanadi. Ayni paytda uning usul va yoʻllari amaliy lingvistik tadqiqotlarda — matnga avtomatik ishlov berishda, avtomatik tarjimada, inson va EHM oʻrtasidagi aloqa bilan bogʻliq tadqiqotlarda keng qoʻllanmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matematik statistika

Matematik statistika — statistik maʼlumotlarni toʻplash, ularni tizimga solish, qayta ishlash hamda ulardan ilmiy va amaliy xulosalar chiqarish usullarini oʻrganadigan fan. Statistik maʼlumotlar deganda muayyan (miqdoriy) belgilarga ega boʻlgan majmualarning elementlari soni haqidagi maʼlumotlar tushuniladi. Biror majmua elementlarining muayyan belgilari toʻgʻrisida shu haqdagi statistik maʼlumotlarga qarab u yoki bu xulosaga kelish usuli statistik usul deyiladi. Bu usul ilm-fanning juda koʻp sohalarida keng qoʻllanadi. Statistik usulning turli sohalardagi tatbiqlarining umumiy hislatlari (biror guruhga kiruvchi elementlarni hisoblash, miqdoriy belgilarning taqsimotlarini topish, tanlamalar usulini qoʻllash, biror xulosaga kelish uchun zarur boʻlgan tajribalar sonini ehtimollar nazariyasidan foydalanib topish, miqdoriy belgilar orasidagi bogʻlanishlarni aniqlash va hokazo), yaʼni oʻrganilayotgan obyektlarning tabiati ahamiyatsiz boʻlgan masalalar Matematik statistikaning predmetini tashkil qiladi. Statistik usul koʻp hollarda ommaviy tasnifli hodisalarni oʻrganish usuli boʻlgani uchun ehtimollar nazariyasi bu usulning nazariy asosini tashkil qiladi. Matematik statistika bayoniy statistika, nomaʼlum parametrlarni baholash, statistik gipotezalarni tekshirish, miqdoriy belgilarning statistik bogʻlanishlarini aniqlash va boshqa boʻlimlardan iborat.

 Adabiyot 
Vander-Vaarden B. L., Matematicheskaya statistika, per. s nem., – M., 1960; Romanovskiy V.I., Matematicheskaya statistika, t. 1—2, T., 1961—63;

Sirojiddinov S.H., Mamatov M.M., Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika, – T., 1980;

Bocharov P.P., Pechinkin A. V., Teoriya veroyatnostey, Matematicheskaya statistika, – M., 1998.

Tursun Azlarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil