Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Burgutli dovoni

Burgutli dovoni — Turkiston tizma togʻlarining suvayirgʻich qismidagi dovon. Oʻzbekiston Respublikasi bilan Tojikiston Respublikasi chegarasida joylashgan. Balandligi qariyb 2960 m. Burgutli dovoni orqali Sangzor vodiysidan Zarafshon vodiysiga piyoda yoki ulovda oʻtish mumkin. Sangzor daresining yuqori oqimidagi Koʻkjarsoy orqali koʻtarilib Burgutli dovoni dan Zarafshon daryosi vodiysiga (Ziddi, Mingdona qishloqlari) Kozboysoydagi yoʻl bilan tushiladi. Burgutli dovoni dan iyun—sentabr oylarida foydalanish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Turkum:Tojikiston dovonlari
Burdaguy

Burdaguy, Bardagvi, Pardagvi (qad. yun. pandoki — mehmonxona) — Amudaryoning qad. kechuvi hamda Iskandar Maqduniy tomonidan kurilgan qalʼa nomi. B.da hunarmandlar, xususan kema va qayiq yasovchilar yashaganlar, ular "shoh kechuvi"dan oʻtuvchilarga xizmat koʻrsatishgan. B. 15-asrda yirik shahar boʻlib, hatto Termiz bilan raqobatlashgan. 17-asr ida B. kechuvi Yargox yoxud Yardagʻu shaklida uchraydi. Iskandar aynan mana shu kechuv orqali asosiy qoʻshini bilan Amudaryodan oʻtgan deb hisoblanadi. Kushon podshaligiiing soʻnggi davrida vujudga kelgan B. shahri ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda yuksalgan, 20-asr boshida ham B. arkida hayot soʻnmagan. Bu yerdan arablardan avvalgi davrga mansub podshoning taxtda oʻtirgan holdagi tasviri tushirilgan sopol parchasi topilgan. B. kechuvidan, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidan shim. tomon qad. yoʻllar boshlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Burdenko

thumb
Nikolay Nilovich Burdenko 1876. 26. 4 (8.5), Penza viloyati Kamenka qishlogʻi — 1946. 11.1, Moskva — jarpox, Rossiyada neyroxirurgiya fani asoschilaridan biri. Akademik (1939), Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1939), Tibbiyot Fanlar akademiyasining 1prezidsnti (1944—46), tibbiy xizmat generalpolkovnigi (1944). 1 va 2-jahon urushlari qatnashchisi: Armiya bosh jarrohi (1941—46), Ilmiy ishlari markaziy va periferik nerv sistemasining oʻsmasi, miyada qon aylanishining buzilishi, miya shishi hamda harbiydala jarrohligi masalalariga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1876-yilda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda vafot etganlar
Turkum:11-yanvarda vafot etganlar
Turkum:8-mayda tugʻilganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Buret

Buret — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyatidagi yuqori paleolit davriga oid manzilgoh. Angara daryosining oʻng qirgʻogʻida, Suxoy oʻzanida, Buret qishlogʻi yaqinida joylashgan. A. P. Okladnikov topib oʻrgangan (1936. 1937, 1939). Paleolit davriga doir tosh va suyakdan qilingan buyumlar bilan bir qatorda karkidon, mamont, shimol bugusi, zubr va boshqa hayvonlar suyaklari hamda 4 turar joy qoldigʻi, 1 qush va 5 ayol haykalchasi topilgan. Ularning orasida moʻynadan korjoma koʻrinishida tikilgan kiyim kiyib olgan ayol haykalchasi juda noyob topilmadir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Rossiya tarixi
Bureya

Bureya (, evenklar tilida birra — daryo) — Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasi va Amur viloyatidagi daryo. Amur daryosining chap irmogʻi. Oʻng Bureya va Chap Bureya daryolarining koʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 623 km, havzasining maydoni 70,7 ming km². Bureya yuqori oqimida togʻ daryosi boʻlib, quyi qismida ZeyaBureya tekisligiga chiqadi. Asosan yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bureya oktabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Eng yirik irmoqlari — chapda Urgal, Tirma. oʻngda — Tuyun, Niman. Bureya da quyilish joyidan 197 km masofada kema qatnaydi. Oʻrtacha suv sarfi 940 m³/sek., eng yuqori darajadagisi 18100 m³/sek. Yogʻoch oqiziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Bureya tizmasi

Bureya tizmasi — Uzoq Sharqning janubida, Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasidagi togʻ tizmasi. Urmi, Amgun va Bureya daryolarining suvayirgʻichi. Granit, gneys, slanes, shuningdek choʻkindi va effuziv jinslardan tarkib topgan. Kryaj va oʻrtacha balandlikdagi togʻlardan iborat. Bureya daryosining bosh qismidan Tirma daryosining yuqori oqimiga qarab meridional yoʻnalishda choʻzilgan. Uz. kariyb 400 km. Bal. jan.da 1000– 1100 m dan shim.da 1600–2071 m gacha. Yon bagʻrining pastki qismi igna bargli va keng bargli oʻrmon bilan, togʻ etagi va yon bagʻirlari dubzorlar bilan qoplangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Burj

Burj — Quyoshning yillik koʻrinma harakati doirasidagi oʻn ikki yulduz turkumining nomlari. Bu soʻz zodiak yulduzi turkumlari Dayav, Hut. Hamal, Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiylarga nisbatan qoʻllanadi (jadvallarga q.). Ular Quyoshning yillik koʻrinma harakat yoʻli (ekliptika) boʻylab joylashgan. Har birida Quyosh taxminan bir oycha boʻladi. B. yulduz turkumlaridan Quyosh sistemasining deyarli barcha sayyoralari, kometalari va Oyning ham koʻrinma harakat yoʻllari oʻtadi. Yunonistonda B. turkumlarini alohida ajratib, ularni maxsus belgilar bilan ifodalashgan. Shunga koʻra, osmon gumbazida bahorgi (Hamal) va kuzgi (Mezon) tengkunlik, yozgi (Saraton) va qishki (Jady) Quyosh turish nuqtalari ham oʻsha belgilar bilan belgilanadi. Presessiya hodisasi sababli oʻtgan 2 ming yil ichida bu nuqtalar surilib, qoʻshni yulduz turkumlariga oʻtib ketgan boʻlishiga qaramay, shu belgilar, shuningdek Saraton va Javzo tropiklari deb ataluvchi nomlar ham saqlanib qolgan.

Turkiy xalqlarda oylarning nomi ham B. nomidan olingan. Bahor fasli — burji obiy (hamal—22-martdan, savr—21-apreldan, javzo— 21-maydan), yoz fasli — burji noriy (saraton — 22-iyundan, asad—232-iyuldan, sunbula —23 avgustdan), kuz fasli — burji bodiy (mezon—24-sentabrdan, aqrab—23 oktabr man, qavs—23-noyabrdan), qish fasli — burji hokiy (jady—22 dekabrdan, dalv— 20-yanvar

dan, hut—19-fevraldan) deb atalgan. 12 yillik muchal yillari boshi hamalayan hisoblanadi (qarang Zodiak).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yil
 Burj
Burj (qurilma)

Burj — devorga tashqi tomondan tirgak sifatida ishlangan qurilma. Qalʼa devorlariga tutashgan minora shaklidagi qoʻshimcha bino. Burjlar ustida va ichkarisida maxsus xonalar boʻlishi mumkin. Mudofaa maqsadida qurilgan maxsus Burjlar ham boʻlgan. Buxoro, Xiva meʼmorligida koʻp qoʻllangan. Baʼzan oʻrniga qarab guldasta, minora deb ham nomlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxitektura
Burjiy taqvim

Burjiy taqvim — 365 kunlik quyosh taqvimi. Sharq falakiyotshunoslari tomonidan ishlab chiqilgan (11-asr). Burjiy taqvim oylari yulduz turkumlari nomi bilan atalgani uchun "burjiy" (yaʼni yulduz turkumlari — arabcha "burj" yoki hozirgi tasavvurda astronomik taqvim) deb nom olgan (qarang Burj).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burjiylar

Burjiylar — Misrda hukmronlik qilgan pkkm mamluklarsupopaol (1382— 1517)dan ikkinchisi. Misr sultoni Qalovun (AlMalik alMansur) ularni Qohira qalʼasining burjiga (minorasiga) joylashtirgani boisidan shunday deb atalganlar. Sulola vakillari: AlMalik azZohir Barquq (1382-89, 1390-99), AlMalik anNosir Faraj (1399-1405, 140512), AlMalik alMansur Abdulaziz (1405), AlXalifa alMustaʼiyn (1412)|, AlMalik alMuayyid Shayx (1412—21), AlMalik alMuzaffar Ahmad II (1421), AlMalik azZohir Tatar (1421), ApMalik asSolih Muhammad III (1421—22), AlMalik alAshraf Barsboy (1422—38), AlMalik alAziz Yusuf (1438), AlMalikazZohir Chaqmoq (1438—53), AlMalik alMansur Usmon (1453), AlMalik alAshraf Aynol (1453—61), AlMalik alMuayyid Ahmad III (1461), AlMalik azZohir Xushqadam (1461—67), AlMalik azZohir alBoy (1467), AlMalik azZohir Tambargʻo (1467—68), AlMalik alAshraf Qoytboy (1468—96), AlMalik anNosir Muhammad IV (1496— 98), AlMalik azZohir Qonsuh I (1498—1500), AlMalik alAshraf Jonboʻlod (1500—01), AlMalik alOdil Tumanboy I (1501), AlMalik alAshraf Qonsuh II alGʻuriy (1501—16), AlMalik alAshraf Tumanboy II (1516—17) (Yana q. Bahrishshr, Mamluklar davlati).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Misr tarixi
Burjuaziya

thumb|240px|Burjuaziya
Burjuaziya ( – shaharliklar) — savdo, sanoat, kreditmoliya va boshqa tadbirkorlik faoliyati natijasida daromad oluvchi ijtimoiy sinf.

Burjuaziya anʼanaviy jamiyat qaror topgan sharoitda, 16–20-asrlardagi inqilob va islohotlar natijasida yuzaga kelib, muhim iqtisodiy va siyosiy taʼsirga ega boʻldi, sanoatlashgan jamiyat va bozor iqtisodiyoti, liberalizm va demokratiya qadriyatlari qaror topishiga koʻmaklashdi. Rivojlangan mamlakatlardagi burjuaziya yirik moliya va sanoat burjuaziyasidan (unga boshqaruvchilarning oliy qatlami ham kiradi), sarmoyadorlik va tadbirkorlik vazifalarini birga qoʻshib, ish yurituvchi oʻrta burjuaziya qatlamidan hamda mayda burjuaziyadan tashkil topgan. Rivojlanayotgan mamlakatlarda burjuaziya turli qatlamlarining shakllanishi jamiyatni modernizatsiya qilish jarayoni bilan bevosita bogʻliqdir. Sotsialistik tuzum oʻrnatilgan mamlakatlarda burjuaziya sinf sifatida tugatilgan edi. Bunday mamlakatlarda bozor iqtisodiyoti va fuqarolar jamiyatining shakllanishi jarayonida xususiy mulkdorlar va tadbirkorlardan iborat ijtimoiy qatlam qayta tiklanmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Burjuaziya
Burish doirasi

Burish doirasi — lokomotiv yoki vagonni bir izdan ikkinchi izga oʻtkazuvchi yoki shu izda 180° burib qoʻyuvchi qurilma. Asosan, temir yoʻl izlari (relslar) dan iborat. Burish doirasi atrofi beton bilan mustahkamlangan dumaloq chuqurlikka oʻrnatiladi; u chuqurlik markazidagi oʻq yordamida aylanma izlarda harakatlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burishlar

Burishlar (burishkilar, burushaskilar, vershikilar) — xalq, Shim.gʻarbiy Hindistonning togʻli joylarida yashaydi. 50 mingga yaqin kishi. Oʻziga xos yozuvsiz til (burushaski)da gaplashadi. Dindorlari — asosan musulmon shialar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burishtiruvchi dorilar

Burishtiruvchi dorilar — yalligʻlangan joydagi ogʻriqni kamaytiruvchi dorilar. Shuning uchun Burishtiruvchi dorilar yalligʻlanishga qarshi ishlatiladigan dorilar bilan birga qoʻllanadi. Burishtiruvchi dorilar yalligʻlangan yoki kuygan joyga qoʻyilganda toʻqimalarning yuza qatlamida oqsillarni qisman ivitib. ichkaridagi toʻqimalarni turli taʼsirotlardan saqlaydigan oqsil parda hosil qiladi. Koʻpgina oʻsimliklar (eman poʻstlogʻi, sariqchoy oʻsimligi, mavrak bargi, moychechak guli, shumurt va chernika mevasi va boshqalar)dan olinadigan oshlovchi moddalar, shuningdek baʼzi bir anorganik moddalar — vismut, qoʻrgʻoshin, alyuminiy birikmalari burishtiruvchi xususiyatga ega. Bu moddalardan tayyorlangan dorilar chayish (mas, burunhalqum yalligʻlanganda), kuygan. jarohatlangan, yorilgan joylarga qoʻyish va meʼdaichak yoʻli kasalligida ichish uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burka sulton

Burka sulton, Buruj oʻgʻlon, Burunj oʻgʻlon, Burish oʻgʻlon (?—1480) — Joʻjyuson avlodidan boʻlgan ulus sultoni. Burka sulton ulusi Sirdaryoning quyi oqimidagi yerlardan iborat boʻlgan. Abulxayrxon Dashti Qipchoqning sharqiy qismini boʻysundirish uchun olib borgan kurashi davri (1431—46)da Burka sulton unga itoat etishdan bosh tortgan. Abulxayrxon 15-asrning oʻrtalarida Joʻjixon avlodidan boʻlgan sultonlarning koʻpchiligini magʻlub etgach, Burka sulton ham unga boʻysunishga majbur boʻlgan, soʻng Burka sulton Katta Oʻrda xoni Ahmadxon (?—1481) yordamida Abulxayrxonning vafoti (1469)dan keyin taxtga oʻtirgan Haydarxonga qarshi urush ochib, uni tormor keltirgan. Abulgʻoziy Baxodirxonshpg yozishicha, Burka sulton 15-asrning 80-yilgacha oʻz ulusini mustaqil idora etib, Abulxayrxonning nabirasi Shayboniyxon tomonidan tunda toʻsatdan qilingan hujum vaqtida halok boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:1480-yilda vafot etganlar
Turkum:Qozoq sultonlari
Burloqlar

Burloqlar (rus. burlaki — soldovchilar) — 16—19-asrlarda Rossiyada dare kemalarini eshkak va arqon yordamida qoʻlda tortib sudrovchi yollanma ishchilar. Asosan noqoratuproq gubernyalardagi obrok toʻlovchi dehqonlardan yollangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmaboʻyin

Burmaboʻyin (Jynx torquilla) — kizilishtonlar turkumiga mansub qush. Afrika, Osiyo va Yevropada tarqalgan. Oʻzbekistonda oʻtroq yashamaydi (bahorda kelib, kuzda Hindiston va Eronga uchib ketadi). B. siyrak oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Boʻyining uz. 20 sm gacha boʻladi. Tuxumini daraxtlar kovagiga qoʻyadi, qushlarning tashlandiq uyalaridan foydalanadi. 6—12 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumni, asosan urgʻochisi, u ovqatlanishga ketganda erkagi bosadi. B. chumolilar, oʻsimlik shiralari va boshqa hasharotlar bilan oziqlanadi. Hasharotlarni uzun va yopishqoq tili bilan poʻstloq orasidan yoki uyasidan tutib oladi. B. biror narsadan qoʻrqsa, boshi bilan boʻynini parmadek buraydi, shuning uchun u "burmaboʻyin" deyilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Burmakin (rassom)

Vladimir Ivanovich Burmakin (1938.9.1, Toshkent — 2024.31.8, Toshkent) — rassom, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi haqiqiy aʼzosi (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Respublika rassomlik bilim yurti (1957) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1965)ni tugatgan. B.ning mahobatli, ayniqsa, dastgohli rangtasvir borasidagi izlanishlari, voqeaband tasvirlari, serjilo obrazlari diqqatga sazovor. Ayollar ruhiy holati jonli ifodalangan portretlar ("Boysun goʻzali", 1968; "Elvira", 1983 va boshqalar), rangdor, bezak mujassamotlar ("Intizor ayollar", 1962; "Ota", 1973; "Daraxt haqida qoʻshiq" triptixi, 1975; "Kimning oti yaxshiroq?", 1979; "Oʻzbekistonning hozirgi fan arboblari", 1984 va boshqalar), "Farhod va Shirin" (hamkorlikda) devoriy rasmlari va boshqalarni yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Burmalangan oblast

Burmalangan oblast — geosinklinal mintaqa rivojlanishining yagonaligi va bir vaqtda burma hosil boʻlishi bilan ajralib turadigan bir qismi. Yer poʻsti harakatdagi zonalari — geosinklinal mintaqalari rivojlanishidagi qonuniy bosqich. Tektonik jarayonlarning rivojlanishi intensivligi bir xil emasligi sababli Burmalangan oblast baʼzi bir davrlar — burmalanish davrlari bilan bogʻliq. Masalan, paleozoy davrining boshidan boshlab kaledon Burmalangan oblast (asosiy burma hosil boʻlishi ordovik, silur va devon davri birinchi yarmida boʻlgan), gersin Burmalangan oblast (paleozoy oxirida), mezozoy yoki kimmeriy Burmalangan oblast (yura va boʻr davri boshlanishida) farq qilinadi. Tokembriyda ham bir kancha Burmalangan oblast hosil boʻlgan. Burmalangan oblast da burmalardan tashqari tektonik qoplamlar bor, togʻ jinslari regional metamorfizmga uchragan, kuchli magmatik jarayonlar sodir boʻlgan. Burmalangan oblast ning maʼlum bir kismi platformalarning choʻkindi qoplami burmalanishidan yoki geosinklinal oblastning chekkalarida, shuningdek platforma ichkarisidagi burmalangan zonalar — avlakogenlarda (Donbass) tarkib topali. Oʻzbekistonda tokembriy, kaledon, gersin va kimmeriy Burmalangan oblast mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmalanish

Burmalanish — geosinklinal zonalarda yoki ularning ayrim qismlarida katlamlarning egilishi va darzlik, uzilmalar paydo boʻlishi. B. geologik davr davomida sodir boʻladi va qatlam tuzilishidagi nomuvofiqlikka qarab aniklanadi. Maye, Oʻrta Osiyodagi Fargona, Turkiston, Zarafshon, Olay, Hisor va boshqa togʻ tizmalari ger. sin burmalanish siklida paydo boʻlgan. Gersin sikli uz navbatida bir necha fazalarga boʻlingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmalanish fazasi

Burmalanish fazasi — burmalanish jarayonining rivojlanishidagi maʼlum bir davri. Uzoq vaqt uzluksiz davom etadigan tektonik harakatlar, ayniqsa burmalar hosil boʻlishida nisbatan qisqa davom etgan tezlanish hodisasi. Burmalanish fazasi jinslar yotishida burchak nomuvofiqligi bilan aniklanadi. Burmalanish fazasi tushunchasi 19-asrning 2choragida Orbini va Eli de Bamon ilmiy asarlarida qoʻllangan. Burmalanish fazasi ning aniq tushunchasi nemis olimi Shtille (1913, 1924 va keyingi yillarda) tomonidan berilgan. Uning fikricha, burmalar qisqa faza davomida vujudga keladi. Har qaysi burma alohida burmalanish fazasini anglatadi. Shtille Burmalanish fazasi lariga geografik nomlarni bergan (mas, Ardenna, Takon va boshqalar). Keyinchalik Shtille izohi rus olimlari Nalivkin (1936), Shatskiy (1937), Xain (1950) va boshqa tomonidan tanqid qilindi va unga koʻp tuzatishlar kiritildi. Xain regionlarni tavsiflashda Burmalanish fazasi ning namoyon boʻlishini stratigrafik intervaliga qarab atashni taklif etdi (mas, Eyfel oldi Burmalanish fazasi ).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmalash

Burmalash, gofrirlash (frans. gaufrer — burma shakl berish) — 1) taxta (list) materiallarning biqoligini (mustahkamligini) oshirish maqsadida ularni toʻlqinsimon va shakldor qilib yasash. Burmalar yarim doiraviy, trapesiya, uchburchak shaklida hamda murakkabroq shakllarda boʻlishi mumkin. B. presslarda yoki shakddor joʻvalar (valiklar)da amalga oshiriladi. Burmalangan materiallar va buyumlar mashinasozlik, qurilish va sanoatning boshqa sohalarida ishlatiladi, mas, asbestsementdan shifer tayyorlanadi; samolyotsozlikda burmalangan taxta duralyuminiydan samolyot qanoti tayyorlanadi; burmalangan kartondan mahsulot tashiladigan idishlar yasaladi; shunday karton qurilishda issiqlikni saqlovchi material sifatida ham ishlatiladi; 2) tikuvchilikda kiyimlar (yubkalar, koʻylaklar)da burmalar (taxlamlar) hosil qilib tikish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmachap qabristoni

Burmachap qabristoni — koʻchmanchi chorvador qabilalar (hunnular) antik davr yodgorligi (miloddan avvalgi 1-asr—milodiy 1-asr). Burmachap qishlogʻi (Qirgʻiziston)dan topilgan. Burmachap qabristoni ni 1944—45 yillarda A. N. Bernshtam tekshirgan. Burmachap mozorlari har xil hajmdagi (kattalarining maydoni 30x30 m, balandligi 8 mh kichiklarining maydoni 12x12 m, balandligi 0,80 m) tuproq uyumidan iborat. Burmachap qabristoni da 5 mozor ochib koʻrilgan. Mozorlardan xurmacha, piyolasimon sopol idish, toʻrt oyokli yogʻoch kursi, temir taqinchoqlar topilgan. Bir mozorda murdaning bilaklaridagi kumush halqa, oyoqlaridagi rangbarang shisha munchoqaar, hatto uning jun va ipakdan toʻqilgan kiyimi parchalari saqlangan. Burmachap qabristoni yodgorliklari Oʻrta Osiyoning antik davriga oid moddiy madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmistr

Burmistr (polyakcha) — Rossiyada pomeshchik yermulkining boshqaruvchisi. Dexxonlarning turli mehnat majburiyatlarini bajarishlarini, qishloqdagn tartib va boshqalarni nazorat qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qamara Burnasheva

Qamara Burnasheva (1920-yil 8-mart Andijon — 2000-yil 31-may) — aktrisa, qoʻshiqchi. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1960).

 Biografiyasi 
Qamara Burnasheva 1920-yili 8-mart kuni Andijon shahrida ziyoli oilada dunyoga kelgan. Otasi Valijon Burnashev hamda onasi Aziza Burnasheva Andijonda oʻqituvchilik bilan shugʻullangan. Qamara Burnasheva oilada uch qiz farzandning kenjasi boʻlgan.

Qamara Burnasheva maktabda oʻqib yurgan davrda „Koʻk koʻylaklilar“ drama toʻgaragiga qatnagan. 7-sinf oʻquvchisi Burnasheva toʻgarakdagi boʻlib oʻtgan sahna koʻrinishida qatnashgan va uning ijrosi Toʻxtasin Jalilov eʼtiborini tortgan. Qamara Burnasheva 1934-yili 14 yoshida Y. Oxunboboyev nomidagi Andijon musiqali drama va komediya teatriga ishga qabul qilingan (1943-yil Samarqand teatrida aktrisalik bilan shugʻullangan) va u yerda 1991-yilgacha faoliyat koʻrsatgan. Teatr sahnasida ikki yuzga yaqin rollarni ijro etgan.

Qamara Burnasheva „Boy ila xizmatchi“ spektaklida Gulbahor, „Xolisxon“da Tojixon, „Romeo va Julyetta“ spektaklida Julyetta, „Shohi soʻzana“da Hafiza, „Momaqaldiroq“ spektaklida Katerina, „Farhod va Shirin“ asarida Shirin, „Layli va Majnun“ asarida Layli, „Nurxon“da Nurxon, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ spektaklida Farmonbibi, „Nodira“da Nodira, „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“ spektaklida Shohsanam, „Kampirga sovchi keldi“da Oysha xola, „Sanam“da Sanam va boshqa obrazlarni yaratgan. Aktrisa „Layli va Majnun“ asaridagi Layli obrazini 1001 marta ijro qilgan.

Qamara Burnasheva qoʻshiqchi sifatida ham ijod qilgan. Uning ijrosida „Tokay“, „Firgʻonikim“, „Mubtalo boʻldim senga“ singari 10 dan ziyod qoʻshiqlar mavjud va ular Oʻzbekiston teleradiokompaniyasining „Oltin fond“dida saqlanadi.

Qamara Burnashevaga Abbos Bakirov, Xadicha Aminova, Vahob Azimovlar ustozlik qilgan.

Aziza Aminova, Maʼrifat Ubaydullayeva, Naziraxon Hakimova, Qimmatxon Turgʻunova, Shirinxon Mansurova, Mavluda Boymatova, Sharofat Toshiboyeva Qamara Burnashevaning shogirdlari boʻlgan.

Qamara Burnasheva serqirra aktrisa boʻlib, oʻtkir hajviy, lirik va murakkab psixologik rollar ustasi sifatida tanilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Shaxsiy hayoti 
Qamara Burnasheva Abbos Bakirov bilan turmush qurgan. Ular toʻrt nafar farzanga — ikki qiz, ikki oʻgilga ota-onalik qilgan. Oʻzbekiston xalq artisti Oybarchin Bakirova ularning farzandidir.

 Vafoti 
Qamara Burnasheva 2000-yil 31-may sanasida 80 yoshida Toshkent shahrida vafot etgan.

 Mukofotlari 
Qamara Burnasheva 1960-yili „O‘zbekiston SSR xalq artisti“, 1998-yili „El-yurt hurmati“ ordeni bilan taqdirlangan.
Burnonit

Burnonit (fransuz mineralogi J. L. Burnon nomidan) — murakkab sulfidlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CuPbSbS3. Baʼzan temir (5% gacha) va kumush (3% gacha) qoʻshimchalari boʻladi. Rombik sistemada kristallanadi. Rangi poʻlatsimon kulrangdan qoragacha. Yoʻgʻon ustunsimon va gʻildiraksimon qoʻshaloqliklar koʻrinishida. Moʻrt. Qattiqpigi 3— 3,5. S. ogʻ. 5,7—5,9. Soʻniqmis rudalari, pirit, xalkopirit, galenit, sfalerit bilan birga mispolimetall, gidrotermal konlarining murakkab tiplarida uchraydi. B. nurashga uchraganda serussit, malaxit va surma oxralari hosil qiladi. Konlari Oʻrta Osiyo, Rossiya Federatsiyasi (Zabaykalye va boshqalar), Avstraliya, Janubiy Amerika mamlakatlarida bor. Oʻzbekistonda Qurama (Qoʻshbuloq oltin koni), Chatqol togʻlarida (Ustarasoy vismut koni) va jan.da (Xondiza polimetall kon i) da uchraydi. B.dan qoʻrgʻoshin va mis olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burov

Burov — asov otni taqalash vaqtida otning yuqori labiga sirtmoq solib, bir kishi tortib turadigan asbob. Uchiga sirtmoq bogʻlangan, uzunligi 60 sm cha, yugonligi 3 sm cha keladigan tayokdan iborat. Ot tipirchilaganda burov buralsa, labi ogʻrib tinch turadi. Burov Fargʻona vodiysida chillik ham deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burov suyuqligi

Burov suyuqpigi (Liquor Burovi) — sirka alyumipatning 8%li eritmasi. Rangsiz, tiniq, chuchmal suyuqlik, bir oz sirka hidi keladi. Tarkibida achchiqtosh (46,5 qism), kalsiy karbonat (14,5 qism), suyultirilgan sirka kislota (39 kiyem) bor. Burishtiradi va yalligʻlanishga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Ogʻizni chayqash uchun ishlatiladi, dokaga shimdirib, lat yegan joyga qoʻyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bursa

Bursa, Brusa — Turkiyaning shim.gʻarbidagi shahar. Bursa elining maʼmuriy markazi. Aholisi 835 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Muhim savdo-sanoat markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, metallurgiya, sement, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Ipakchilik, ip gazlama, tamaki, yogʻmoy, koʻn poyabzal, avtomobil korxonalari bor. B. miloddan avvalgi 2-asrdan maʼlum. 1326—65 yillarda Usmonli turklar saltanatining poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Ulugʻ jome (1396— 1400) masjidi, Murod II masjidi (1424—27), Yashil jome (1424) masjidi, shifoxona (1394) va boshqa saqlangan. Unt bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Turkiya shaharlari
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Burtaslar

Burtaslar — Oʻrta va Quyi Volga boʻyidagi qabilalar uyushmasi (V, XI asrlar). Burtaslarning aynan qaysi qabilalardan tashkil topganligi nomaʼlum. Burtaslar arab jugʻrofiy va tarixiy ida X asrdan, rus solnomalarida esa XIII asrdan tilga olinadi. Ular dehqonchilik, chorvachilik va ovchilik bilan shugʻullanib, VII asrdan Xazar xoqonligi, X asr oxirlaridan Kiyev Rusiga tobe boʻlgan, XI asrda esa Volga bulgʻorlari va boshqa Volgaboʻyi xalqlari tarkibiga singib ketgan. Burtaslar madaniyati misharlar bilan mordva madaniyatining shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan deb taxmin qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burun

thumb|Burun (odam)
Burun — odam va umurtqali hayvonlar nafas yoʻllarining boshlangʻich qismi va hid bilish aʼzosi. Ovoz chiqarish va soʻzlashda rezonator vazifasini oʻtaydi (ovozni kuchaytiradi va unga ohang beradi); tashqi burun, burun boʻshligʻi va burunning yondosh boʻshliqlariga boʻlinib, yondosh boʻshliqlar burun boʻshligʻiga tor teshiklar orqali ochiladi. Tashqi burun suyaktogʻay skeletidan tuzilgan. Togʻay toʻqima borligi tufayli tashqi burun egiluvchan. Burun terisi bagʻrida yogʻ bezlari bor. Burun boʻshligʻi (Cavitas nasi) yupqa toʻsiq orqali ikki boʻlakka ajralgan boʻlib, kataklar orqali tashqi muhit bilan, xoana orqali esa burun-halqum bilan tutashadi. Burun boʻshligʻining tubi qattiq tanglay suyagi hisoblanib, yuqori devori gʻalvirsimon yupqa suyak plastinkadan iborat, hidlov nervining tolalari shu plastinka teshiklaridan oʻtib, burun boʻshligʻiga kiradi. Burun boʻshligʻi devorini hilpillovchi epiteliyli shilliq parda qoplab olgan. Uning tuklari bir maromda tebranib turadi. Burun boʻshligʻini ikkiga (oʻng va chapga) boʻlib turgan toʻsiqning orqa qismi suyak toʻqima, old qismi togʻaydan iborat boʻlib, Burun boʻshligʻining ichki devorini hosil qiladi. Bu boʻshliqning yon devorida uchtadan burun chigʻanogʻi boʻlib, ular ostidan yuqori, oʻrta va pastki havo yoʻllari oʻtgan. Yuqori va oʻrta havo yoʻlining yon devorida teshikchalar bor, Burun boʻshligʻi shular orqali oʻzining yondosh boʻshliqlari bilan tutashadi. Pastki havo yoʻlida yosh burun kanalining teshigi boʻlib, bundan burun boʻshligʻiga yosh oqib tushadi. Burunning yondosh boʻshliqlari toʻrt juft: yuqori jagʻ, peshona, asosiy va gʻalvirsimon boʻshliq. Burun boʻshligʻi orqa tomondan halqum (yutqin)ga katta choʻzinchoq teshiklar — xoanalar bilan tutashadi. Burun boʻshligʻini qoplagan shilliq pardaning yuqori qismida hidlov nervining oxirlari tarmoqlangan, qolgan qismidagi hilpillovchi epiteliy tuklari Burun teshiklari tomon tebranib turadi. Burun boʻshligʻi nafas olish, muhofaza, hid bilish va rezonans funksiyalarini bajaradi. Nafasga olingan havo Burun boʻshligʻidan oʻtish vaqtida changtoʻzon zarrachalaridan tozalanadi. Burun shilimshigʻidagi moddalar burun boʻshligʻiga tushgan mikroblarni bir qadar yuqumsizlantiradi. Sovuq havo burun yoʻllaridan oʻtayotganda isiydi va qon tomirlarga boy boʻlgan shilliq pardalarga tegib namlanadi. Shilliq pardadagi hid bilish nervi hujayralari turlituman hidlarni bir-biridan ajratish imkonini beradi. Burun orqali nafas olganda havo burundan oʻta turib chang va mikroblardan tozalanadi, iliydi va namlanadi. Burun kasalliklarini otorinolaringologiya fani oʻrganadi.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Anatomiya

Turkum:Anatomiya
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Otorinolaringologiya
Turkum:Odam boshi va boʻyni
Burun (quruqlik)

Burun, tumshuq — quruqlikning okean, dengiz, koʻl akvatoriyasiga yondosh sohillarga nisbatan koʻproq turtib kirgan qismi. Qirgʻoq qanday jinslardan (tosh, qum va boshqalar) tarkib topganligiga qarab,burunlar tik koʻtarilgan, baland (Dejnyov b., Ayiqtogʻ b.), astasekin pasayib boradigan, tekis (Moʻynoq b.) boʻlishi mumkin. Burun baʼzan suv ostida ham davom etib, kema qatnovi uchun xavf tugʻdiradi. Tor muyulishi ham B. deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografik terminlar
Burun (moslama)

Burun — 1) degrezlikda ishlatiladigan quyma choʻyan moslama. Uning bir uchini dama, ikkinchi uchini yondoʻkon shovvasi (shamol kiradigan teshik)ga suqib, lom bilan koʻtarib qoʻyiladi. Shamol damdan burun orqali shovvaga, undan yondoʻkondagi oʻchoqqa borib, oʻtni puflaydi. Temirchi, taqachi, miskar, anjomsozlar B.ni bulul deb ham atashadi; 2) anjomsozlarning moʻrisiz oʻchoqlarida dam kavaza (yogʻoch naycha)ga kiradigan nay va hokazo.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burun qonashi

Burun qonashi — burun boʻshligʻidan qon kelishi. Burunning lat yeyishi yoki shilliq pardasining zararlanishi (tirnalishi, shilinishi, burunni kovlash), organizmning umumiy, asosan, yuqumli kasalliklari (mas, gripp) Burun qonashi ga sabab boʻladi. Yurak, buyrak, jigar, qon yaratuvchi aʼzolar kasallanganda, qon bosimi oshganda ham burun qonaydi. Baʼzan atmosfera bosimi, havo harorati va namligi oʻzgarganda, shilliq pardaga muntazam kimyoviy moddalar taʼsir etganda, shuningdek jazirama issiq kunlarda ham Burun qonashi kuzatiladi. Burun qonaganda qon tashqariga chiqmay, baʼzan halqumga qarab oqishi va burni qonayotgan kishi uni bilmay yutib yuborishi ham mumkii. Bunda birdan qon qusish burun qonayotganining aniq belgisi hisoblanadi. Baʼzan qiziloʻngach yoki meʼdadan kelayotgan qon ham burundan qon ketishiga sabab boʻladi. Burun qonaganda boshni baland qilib yotqizish, burun katagiga vodorod peroksid shimdirilgan paxta yoki doka tiqin qoʻyish, iloji boricha qonni toʻxtatish chorasini koʻrish lozim. Muzdek suvga latta hoʻllab qansharga bosish, toʻxtayvermasa ensaga muz solingan xalta qoʻyish, bular yordam bermasa vrach chaqirish kerak. Botbot Burun qonashi biror kasallik alomati boʻlishi mumkin, bunday hollarda, albatta, tibbiy tekshiruvdan oʻtish zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burunaki

Burunaki — 1) dorivor, narkotik va shahri k. moddalarni davo (ingalyatsiya) maqsadida yoki kayf qilish uchun iskash; 2) shu maqsadda qoʻllaniladigan moddalarning umumiy nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burundoy

Burundoy, Borunday — moʻgʻul sarkardasi; XIII asr 1230-yillari oxiri — 1240-yillari boshida Botuxon qoʻshini tarkibida Rus va boshqa mamlakatlarni bosib olishda qatnashgan. 1258—1259 yillarda moʻgʻullarga tobe knyaz Vasilko Romanovich (1199—1271) bilan birga Litva va Polshaga yurish qilib, u yerlarni talontoroj etgan, soʻng Janubiy Gʻarbiy Rusni ham boʻysundirib, uning shaharlaridagi qalʼalarni buzdirib tashlagan. Shunda knyaz Vasilko Romanovich ham Burundoy buyrugʻiga binoan oʻzining VladimirVolinskiy knyazligidagi barcha harbiy istehkomlariga oʻt qoʻygan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burunduqlar

Burunduqlar, olasichqonlar  – kemiruvchilar turkumining tatinsimonlar oilasi urugʻi. Shimoliy yarim shardagi oʻrmonlarda tarqalgan. Bir necha turi maʼlum. Rossiyaning sharqiy qismidagi oʻrmonlarda Osiyo burundugʻi uchraydi. Tanasining uzunligi 14 sm, dumi 9 sm ga yaqin, orqa qismida beshta qora yoʻli boʻladi. Qishda uyquga ketadi, har yili bir marta (baʼzan 2 marta) 4–10 ta bola tugʻadi. Nina barglilar urugʻi, kengbargli daraxtlar bargi, kurtagi va mevasi bilan oziqlanadi, qishga 4 kg gacha oziq (asosan kedr yongʻogʻi) toʻplaydi. Burunduqlar lunjida oziq olib yuradigan xaltasi boʻladi. Oʻrmonchilik va qishloq xoʻjaligiga qisman ziyon keltiradi. Osiyo burunduqlari kana ensefalitining ikkinchi darajali tarqatuvchisi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Burunduqxon

Burunduqxon (? 1511) — qozoq xonlaridan biri (1480—1511), Kirayxon (Gireyxon)ning katta oʻgʻli. Otasi vafotidan soʻng taxtga oʻtirgan. Abulxayrxon vafotidan keyin Muhammad Shayboniyxon bilan oʻzbek ulusiga ega boʻlish uchun koʻplab janglar olib borgan. B. 50 ming kishilik qoʻshini bilan mangʻitlar ustiga yurish qilganda (1480) Shayboniyxon 300 askari bilan mangʻitlarga yordamga kelib B. qoʻshinini tormor keltirgan. B. Jonibekxonning oʻgʻillari Qosim sulton va Otik sulton hamda mangʻitlardan Hamzabeklar bilan Shayboniyxon turgan Sigʻnoqni 3 oy qamal qilgan, biroq qalʼani ololmay chekingan. Shayboniyxon Oʻtrorga yurish qilganda Sigʻnoq beklari, ruhoniylari qalʼani B.ga topshirganlar. B. soʻngra Arquq qalʼasini 40 kun muvaffaqiyatsiz qamal qilgan, Sabron, Oʻtror, Sayram, Olatogʻni egallagan. B. Shayboniyxonga qarshi turish befoydaligini tushungach, qizini unga bergan. Jonibekxon va Kirayxon vafotidan soʻng ularning oʻgʻillari oʻrtasida oʻzaro nizo boshlangan. Jonibekxonning oʻgʻli Qosim sulton B.ni dashtdan siqib chiqargan. B. oʻzining dushmanlari boʻlgan shayboniylar huzuriga — Movarounnaxrga ketishga majbur boʻlgan va umrining qolgan kismini Samarqandda oʻtkazib oʻsha yerda vafot etgan.

 Madaniyatda 
Burunduqxon „Buyuk dasht tongi“ (2022) badiiy filmidagi qahramonga aylandi, uni Erik Joljaqsinov oʻynadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1511-yilda vafot etganlar
Turkum:Qozoq xonlari
Turkum:Toʻralar
Turkum:Samarqandda vafot etganlar
Turkum:1430-yilda tugʻilganlar
Karaja Burunov

Karaja Burunov (1898.2.8, Tajan viloyati — 1965.22.3, Ashxobod) — turkman yozuvchisi, dramaturg, tarjimon. Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Zamonaviy turkman adabiyotining asoschilaridan biri. "Dakilma" (1927) pyesasida turkman xotinqizlarining ogʻir qismati koʻrsatiladi. "Paxta", "Vintlar" va "Kaymir Koʻr" (B. Omonov bilan hamkorlikda) dramalarida turkman xalqi hayotidagi yorqin voqealar oʻz ifodasini topgan. Ijtimoiymaishiy mavzuda yaratilgan "Tiryakkash" (1927), fuqarolar urushi voqealarini bayon qiluvchi "Choʻktirilgan 18 kishi" (1929) dostonlari bor. Uning librettosi asosida "Shohsanam va Gʻarib" (1943), "Kamina va Qozi" (1944) va boshqa opera va baletlar sahnalashtirilgan. Burunov jahon dramaturgiyasining eng yaxshi namunalari (Shekspir, Lope de Vega, Shiller, Molyer, Gogol asarlari)ni turkman tiliga tarjima qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:1965-yilda vafot etganlar
Turkum:Turkmanistonlik yozuvchilar
Turkum:2-avgustda tugʻilganlar
Turkum:22-martda vafot etganlar
Burch

Burch — kishining biror shaxs, oila, jamoa, el-yurt, Vatan oldidagi majburiyatini anglatuvchi axloqiy tushuncha. Bizda obyektiv munosabatlar ifodalanadi, yaʼni u jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy va axloqiy negizlari bilan belgilanadi. Buning oʻziga xos xususiyatlari mavjud boʻlib, u insonning ichki kechinmalari, tashqaridan turib nazorat qilinmaydigan murakkab ruhiy holatini ifodalaydi. Bu iymon-eʼtiqod, onglilik, halollik, vijdon kabi tushunchalar bilan chambarchas bogʻliq. Burch qanday vazifa, kimning oldidagi majburiyat ekanligiga qarab turlicha boʻladi (milliy burch, ijtimoiy burch, umuminsoniy burch va boshqalar). Ijtimoiy va shaxsiy burch, oilada ota-onalik burchi, farzandlik burchi va boshqa burchlar bor. Burch nisbiy tushuncha. U ijtimoiy taraqqiyot jarayonida mazmunan boyib, shaklan oʻzgarib boradi. Hozirgi sharoitda insonning tabiat va avlodlar oldidagi burchi yangicha mazmun kasb etmoqda. Oilaviy burch esa jamiyat oldida turgan maqsadlar bilan yanada uygʻunlashmoqda. Ona Vatanga, xalqqa xizmat qilish eng ulugʻ va sharafli burch hisoblanadi.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tushunchalar
Burchak koeffitsiyenti

Burchak koeffitsiyenti — toʻgʻri chiziqning Dekart koordinatalar tizimiga nisbatan Ox oʻqning musbat yoʻnalishi bilan tashkil qilgan burchak tangensi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

y=f(x) funksiya grafigiga x0 nuqtada o'tkazilgan urinmanung burchak koefsienti k va OX o'qining musbat yo'nalishi bilan xosil qulgan burchagi a bo'lsin.

 K=f'(x0)
 tg a=f'(x0)
 y=f(x) va y=g(x) funksiyalar grafiklariga x0 nuqtada o'tkazilgan urinmalarning parallelik sharti: f'(x0)=g'(x0)
Burchak tezlanish

Burchak tezlanish — qattiq jismning burchak tezligi oʻzgarishini ifodalovchi vektor kattalik. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak tezligi

Burchak tezligi — qattiq jismning aylanish tezligini ifodalovchi kattalik. Burchak tezligi vektor kattalik, bu vektor uchidan qaraganda jismning aylanishi soat mili harakatiga teskari yoʻnalishda koʻrinadi. Burchak tezligi ayl/min yoki radian/s bilan oʻlchanadi.

 Yana qarang 

 Burchak tezlanish

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak triseksiyasi

Burchak triseksiyasi (lot. tri uch va sectio — qirqish) — biror burchakni 3 teng qismga boʻlish haqidagi masala; qad. mashhur 3 masalaning biri. Bular: Burchak triseksiyasi, doyra kvadraturasi va kubni ikkilantirish. Oʻrta asr arab ida Burchak triseksiyasi algebra va trigonometriya masalalari bilan bogʻlanadi. 9—10-asrlarda Burchak triseksiyasi x3+px+q—O kub tenglamani yechishga keltiriladi. 15-asrda samarqandlik olim Jamshid ibn Masʼud alKoshiy juda aniq trigonometrik jadvallar tuzish va maʼlum sin3° asosida sin G ni hisoblash uchun kub tenglamani taqribiy hisoblash usulini qoʻllaydi. Eslatilgan masalalarning birontasini ham sirkul va chizgʻich yordamida yechib boʻlmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak chastota

Burchak chastota (aylanma chastota) — jismning aylanma harakatini ifodalovchi kattalik; u 2p sekund ichida sodir boʻladigan tebranishlar soniga teng. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak chizigʻi

Burchak chizigʻi — yulduzlar turkumi. Osmonning Janubiy yarim sharpna Aqrab, Qurbongoh, Janubiy uchburchak va Boʻri yulduz turkumlari orasida joylashgan. Maydoni 165 kv. gradus. Belgisi № 02. Janubida bahor paytlarida yaxshi koʻrinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yulduz turkumlari
Burchak oʻlchagich

Burchak oʻlchagich — mashina detallari, keskich va oʻlchov asboblarining ikki tekisligi orasidagi burchakni oʻlchaydigan asbob. Nonius (qoʻshimcha shkala)li va optik xillari bor. N o niusli B.oʻ. 0° dan 120°gacha darajalarga boʻlingan yarim doyra 2, qoʻzgʻalmas chizgʻich /, vintli oʻq 8 da aylanadigan chizgich 6 dan iborat (rasm). Harakatlanuvchi chizgʻichga yarim doyra aylanasida sirpanuvchi nonius 5 mahkamlangan. Mahkamlagichlar 3 va 4 yordamida noniusli chizgʻich kerakli vaziyatda mahkamlanadi. 90°dan 180° gacha burchaklarni oʻlchash uchun tekshirilayotgan buyumning oʻlchanayotgan burchagi tekisligiga chizgʻich 1 va 6 lar toʻgʻrilanadi. Burchakning katgaligi yarim doyra va nonius shkalalaridan aniqlanadi. 0° dan 90° gacha burchaklarni oʻlchash uchun harakatlanuvchi chizgʻich 6 ga qoʻshimcha burchaklik kiygiziladi. Bu holda oʻlchanayotgan burchak tekisligiga qoʻzgʻalmas chizgich / bilan burchaklik 7ning tomonlari toʻgʻrilanadi. Optik B.oʻ. (mas, oʻlchash mikroskoplari)da burchak geometrik optika qonunqoidalariga asoslanib oʻlchanadi. Burchaklarni oʻlchashda adilak, kvadrant, proyektor, transportir kabi asboblardan ham foydalaniladi. burchak kattaliklarini ifodalaydigan birliklar. Asosiy yassi burchak oʻlchov b::rligi — gradus. Kichikroq burchaklar gradus ulushlari — minut (1/60 gradus) va sekund (1/3600 gradus)da oʻlchanadi. Osmon jismlarining holatlari va harakatlarini kuzatishda, hayotiy va texnik masalalarni hal qilishda B.oʻ.b.dan foydalaniladi. Burchakni oʻlchash boʻyicha alohida soha, yaʼni trigonometriya fani boʻlmagan davrgacha burchak oʻlchashga tegishli maʼlumotlar astronomiya zijlarida berilar edi. Matematika va astronomiya tarixidan 13—15-asrlarda yuzga yaqin zij yaratilganligi maʼlum. Zijlar orasida Muhammad Muso Xorazmiy ziji oʻrta asr Sharqida yaratilgan eng qad. zij hisoblanadi. Xorazmiyning zijida oltmishli sanoq tizimida bir darajadan oralatib berilgan sinuslar jadvali va bitta kasr belgisi boʻlgan kotangenslar jadvali bor. Yassi burchaklarni oʻlchash birligi sifatida radian ham qabul qilingan (mas, 30° li burchak ts/6 radianta teng). Burchak tezligi sekundga radian (rad/s) da, fazoviy burchak stereadin (sr)da oʻlchanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak oʻlchovlari

Burchak oʻlchovlari 1) geodezik ishlarni bajarishda Burchak oʻlchovlari teodolit yordamida amalga oshiriladi. Gorizontal burchaklar yuqori aniqlikda (oʻrta kvadratik nuqsoni — 0.5"—1,0"), aniq (2"—1") va texnikaviy aniqlikda (10"—30") oʻlchanadi. Teodolit yordamida vertikal burchaklarni ham oʻlchash mumkin; 2) kon ishlarida uncha aniklikni talab qilmaydigan marksheiderlik syomkalarida gorizontal va vertikal burchaklar hamda masofalar kon burchak oʻlchagichi — taxeometr yordamida oʻlchanadi; 3) mashinasozlikda burchaklar prizmatik burchak oʻlchovlari, burchakliklar, konussimon kalibrlar, andazalar, tangens va sinus chizgʻichlari (lineykalari), noniusli burchak oʻlchagichlar, optik burchak oʻlchagichlar, boʻlish kallagi, teodolitlar, kvadrantlar, goniometrlar va boshqa asbob hamda moslamalar yordamida oʻlchanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchaktishlar

Burchaktishlar, burchak tishli tritonlar (Hynobius) — dumli amfibiyalar urugʻi. Tanglay tishlari burchak shaklida qayrilgan. 18 ta turi bor. Sharqiy Osiyo va Sibirda tarqalgan. Sibir burchaktishi yoki toʻrt barmoqli triton (Hynobius Keyserlingii) ning uz. 13 sm gacha, dumi 6 sm ga yaqin, tanasining orqa va yon tomonlari boʻz rangda, ustida mayda xollari va och rang yoʻllari bor. Oʻrta Osiyo (Pomir va Samarqand)da Turkiston B.i (N. turcestanicus) tarqalgani toʻgʻrisida maʼlumot bor. Turkiston B.i barmogining 5 ta boʻlishi bilan boshqa turlardan farq qiladi. B. quruqlikda yashaydi, urchish davrida suvga tushadi. Erkagi spermatozoidlar bilan toʻla spermatoforini, urgʻochisi esa 7—50 uvuldiriqli uzunchoq diriddoq xaltachasini suvga tashlaydi. Tuxumlari suvda urugʻlanadi. B. turli umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchmulla zilzilasi

Burchmulla zilzilasi — 1959-yil 24 oktabrda soat 23 dan 40 min. utganda sodir boʻlgan. Zilzila kuchi epitsentrda 8 ball, Toshkentda 5 ball. Magnitudasi M=5,8, epiiyentr 13 km chuqurlikda joylashgan.

Burchmulla zilzilasi oʻchogʻidan tarqalgan kuchli seysmik toʻlqinlar Burchmulla, Obirahmat, Yusufxona, Bogʻiston va Nanay qishloqlaridagi maktab, kasalxona, bolalar bogʻchalari, dam olish uylarini qattiq shikastlantirgan.

Yerda yoriqlar paydo boʻlib, togʻlardan koʻchgan tosh, shagʻallar yoʻllarni toʻsib qoʻygan. 60 kun davomida silkinishlar (5—6 ball) qaytarilib turgan. Bu davrda kup turar joylar vayron boʻldi. Zilzila oqibatlarini oʻrganish natijasida uning oʻchogʻi Piskom seysmogen yer yoriqlari zonasida joylashganligi aniqpangan. Qayta zilzila silkinishlari ichida eng kuchlisi (6 ball) 25 va 28 oktabrda sodir boʻldi. Bu zilzilalar epitsentrlari Chorvoq suv ombori ostida joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar
Burchmulla xazinasi

Burchmulla xazinasi — soʻnggi jez davriga oid moddiy madaniyat yodgorligi. Toshkeit viloyati Boʻstonliq tumaniyaagn Burchmulla qishlogʻi yaqinidan topilgan (1955). Burchmulla xazinasi topilmalari mil. av. 2—1-ming yilliklar mobaynida yaratilgan 1 nayza uchi, 4 paykon va 3 ot yugani toʻqasidan iborat. Nayza uchi (uz. 31 sm) ikki tigʻli, zoʻgʻatasi dumaloq, zoʻgʻata novi yon tomonlarida nayza dastasiga bogʻlashga moʻljallangan teshikchalar bor. Paykonlar 2 parrakli, yaproqsimon. Toʻqalar tugmasimon boʻlib, 2 tasining ilgagi kichkina, 1 tasiniki kattaroq. Burchmulla xazinasi yodgorliklari boshqa hududlardan topilgan Andronovo madaniyati yodgorliklariga koʻp jihatdan oʻxshash. Burchmulla xazinasi Oʻzbekiston FA ning Arxeologiya instituti fondida saqdanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Toshkent viloyati
Burchoqdoshlar

Burchoqdoshlar(dukkakdoshlar, Fabaceae, Leguminosae) — ikki urugʻ pallali oʻsimliklarning bir oilasi. Yer yuzining hamma mintaqalarida keng tarqalgan. Baʼzan burchoqdoshlarni 3 kenja oila — mimozadoshlar (Mimosaceae), sezalpindoshlar (Caesalpiniaceae) va kapalakguldoshlar (Papilionaseaye yoki Fabaceae)ra ajratiladi. Burchoqdoshlarning barglari koʻpincha ketmaket joylashgan, odatda, yon bargli va murakka burchoqdoshlar Gullari asosan boshoqsimon, shingilsimon yoki kallaksimon toʻpgullarda oʻrnashgan, odatda zigomorf, ayrimlarida aktinomorf. Mevasi — dukkak.
thumb|Arapatiella psilophylla

Burchoqdoshlarning 12000 turni birlashtirgan 500 turkumi (Oʻzbekistonda 528 turni uz ichiga olgan 57 ta turkumi) bor. Burchoqdoshlardan oqsilga boy boʻlgan mosh, noʻxat, loviya, soya, yer yongʻoq oziq-ovqat uchun, toʻyimli oʻtloq oʻsimliklaridan beda, sebarga, esparset yemxashak uchun koʻplab ekiladi.

Burchoqdoshlar orasida texnikada ishlatiladigan qimmatbaho mahsulotlar olinadigan, balzamli va qimmatbaho yogʻoch olinadigan daraxtlar bor. Yer yongʻoq, Sano, qashqarbeda, shirinmiya, shildirbosh, oqquray, afsonak kabilardan olinadigan alkaloidlar, glyukozidlar, smolalar, vitaminlar va organik kislotalar tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Choʻllarda uchraydigan qizboltir, oqmiya, achchiqmiya kabilar zaharli hisoblanadi. burchoqdoshlarning baʼzi zaharli (derris, lonxokarpus) insektitsid sifatida ishlatiladi.

Kup burchoqdoshlar (akatsiya, gledichiya, tuxumak va burchoqdoshlar) manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Burchoqdoshlarga mansub koʻp oʻsimliklarning ildizida atmosfera azotini oʻzlashtiradigan azotobakter yashaydi. Shuning uchun burchoqdoshlar azot birikmalari kam boʻlgan tuproqda ham yaxshi oʻsadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Burchoqdoshlar
Leonard Bure

Leonard (Leon, Lev) Leonardovich Bure (1887.21.6 — Samarqand — 1943.30.12) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1939). Ijodini manzara va hajviy (karikatura) asarlar yaratish bilan boshlagan. 1911-yilda Samarqand Fuqarolar kengashi zalida namoyish etgan 100 ta hajviy asari chorizmning mustamlakachilik siyosatini fosh etadigan asarlar boʻlgani uchun taʼqib ostiga olingan. "Eski Buxoro" (1907), "Buxoroda uch kishining qatl etilishi" (1907, yana bir nusxasi 1940), "Samarqanddagi Sherdor madrasaning hovlisi" (1913. yana bir nusxasi J 929), "Registon maydoni" (1917; 264betdagi rasmga q.), "Amir Temur maqbarasi" (1918), "Ulugʻbek madrasasining hovlisi" (1926) asarlari Oʻzbekistonning oʻtmishiga va msʼmoriy yodgorliklarini tasvirlashga bagishlangan. "Mashrab", "Mushfiqiy", "Bigiz" hajviy jurnallarida faol qatnashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:30-dekabrda vafot etganlar
Buryat solnomalari

Buryat solnomalari — sharqiy buryatlarning tarixiy yodnomalari. Yilnomalar va qisqacha tarixiy ocherklarning oraliq shakli koʻrinishida boʻlgan. Buryatlar uchun tushunarli boʻlgan adabiy moʻgʻul tilida yozilgan. Selenga (I. Lombotsirenov, 1868), xorin va aga (T. Toboyev, 1863, V. Yumsunov, 1875, Xobituyev, 1887), barguzin (N. Saharov, 1887) buryatlari solnomalari mashhur. Buryat solnomalari mualliflari tarixiy yodnoma, bitiklar, Dasht dumalari arxivi hujjatlari, xalq rivoyatlari, afsonalaridan foydalanganlar. Yumsunov (qad. davrdan 19-asrgacha boʻlgan voqealar) va Toboyev (1860-yilgacha boʻlgan maʼlumot) solnomalari eng mukammal va sermazmun. Saharov solnomasi 1740—1886-yillarni oʻz ichiga oladi. Buryat solnomalari yuqori feodal tabaqavakillari tomonidan tuzilgani uchun shularning sinfiy mafkurasini ifodalaydi. Xalkning turmushiga oid faktlarni yilmayil, izchil bayon etilganligi katta qimmatga ega. Buryatlar Sibirda oʻziga xos bunday adabiy yodgorlikka ega boʻlgan yagona xalqdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buryat tili

Buryat tili — buryatlar tili. Moʻgul tshlari guruhiga mansub. Buryat tilida soʻzlovchilar soni 500 mingdan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Grammatik kurilishiga koʻra agglyutinativ. Unlilar tizimi singarmonizm qoidalariga boʻysunadi; qisqa va choʻziqlari mavjud. Buryat tili uziga xos boy lugat tarkibiga ega.XX asr boshlarigacha buryatlarning oʻz yozuvi bulmagan. XVIII asrdan ish yuritish va savod chiqarishda eski moʻgʻul yozuvidan foydalanilgan. 1931-yilda lotin alifbosi asosida yozuv yaratilgan, 1939-yildan esa Kirill alifbosi asosidagi yozuvga oʻtilgan. Zamonaviy buryat adabiy tili 30-yillar 2-yarmida xori dialekti asosida shakllangan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Moʻgul tili

Turkum:Tillar
Buryatlar

thumb
Buryatlar (oʻzlarini baryaat deb ataydilar) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq. Buryatiya Respublikasining asosiy aholisi (250 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida 421 ming kishi, umumiy soni 520 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Buryatlar Mongoliyaning shimolida va Xitoyning shimoli-sharqida ham yashaydilar. Mongoloid irqiga mansub. Buryat tilida soʻzlashadi. Buryatlar orasida asosan budda — lamaizm, shuningdek xristianlik (pravoslaviye) tarqalgan, eng qad. diniy eʼtiqodlar (shamanizm) ham saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Millatlar