Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Zulayho

Zulayho – Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan afsonaviy qahramon. Firdavsiy (X asr), Ali (XIII asr) Durbek (XIV asr) va boshqa shoirlarning mashhur afsona, rivoyatlar va muqaddas kitoblar (Tavrot, Qurʼon) taʼsirida yaratilgan „Yusuf va Zulayho“ dostonlarida oliyjanob obraz sifatida gavdalanadi. Bu ishqiy-sarguzasht harakteridagi asarlarda Zulayho islom dini zaminida talqin etiladi. Qizning har bir xatti-harakati, nutqi, kishilar bilan munosabatida odob-axloqning yuksak naʼmunalari oʻz ifodasini topgan. Zulayho matonatli, qatʼiyatli, kuchli irodali ayollarning umumlashma obrazi, chin sevgi sadoqatning yorqin timsoli sifatida kuylanib kelinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Adabiy qahramonlar
Zulkifl

Zulkifl – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Asl ismi Bishr. Ayyub (as)ning oʻgʻli. Qaysi qavmga paygʻambar etib yuborilgani haqida Qurʼonda aniq oyat yoʻq. Lekin baʼzi rivoyatlarda rumliklar iymon keltirib unga ergashganliklari naql etiladi. Bu qavm Zulkifldan uzoq umr koʻrishni Allohdan soʻrashni iltimos qilgan, xudo Zulkiflning duosini qabul etib, ular „oʻzlari xohlamaguncha oʻlmaslar, bunga sen ham kafil boʻlgin“ degan vahiy keladi. Bishr oʻz qavmiga bu bashoratni yetkazdi. Iloxiy vahiyga oʻzi kafil boʻldi. Shu sababli uni Zulkifl (kafolat sohibi) deb atay boshlaganlar. Iroqda al-Xilla yaqinida odamlar Zulkiflning qabri deb hisoblaydigan ziyoratgoh bor. Boshqa joylarda ham Zulkifl maqbarasi mavjudligi, jumladan u Termiz yaqinida dafn etilganligi haqida rivoyat qiladilar.

 Yana qarang 
 Zulkifl maqbarasi

 

 

Turkum:Islom paygʻambarlari
Zulkifl maqbarasi

Zulkifl maqbarasi — Termiz yaqinida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (11 — 12-asrlar). Rivoyat qilinishicha, bu yerga paygʻambar Zulkifl dafn etilgan. Tarixiy da abbosiylarning atoqli lashkarboshlaridan Ishoq ibn Kunaja (992/993-yillarda vafot etgan) ham shu yerda dafn etilgani qayd qilingan. Maqbaraning ayni qurilgan yillari mavjud emas, lekin binolar 11-12-asrlarga tegishli boʻlib, Mahmud Gʻaznaviy davrida bunyod etilgan.

 Nomlanishi 
Bu maqbarada paygʻambar Zul Kifl dafn etilgan degan taxminlar mavjud. Zul Kifl paygʻambar Ayyubning oʻgʻli hisoblanadi. Qur’on va hadisda bu zot haqida maʼlumotlar deyarli berilmagan. Paygʻambar Zul Kifl haqida Anbiyo (85-48-oyatlar) va Sod suralarida aytib oʻtiladi.

Zul Kifl soʻzi „kafolat egasi“ degan maʼnoni anglatadi.

 Joylashuvi 
Zul Kifl maqbarasi Amudaryo boʻyidagi Paygʻambar oroli — Orol Paygʻambar qoʻriqxonasi hududida joylashgan. Paygʻambar Zul Kifl ayni shu yerda dafn etilganligi sababli ham orol Paygʻambar oroli deb nomlana boshlangan.

 Tuzilishi 
Amudaryodagi Paygʻambar orolning janubiy qismida joylashgan masjid, goʻrxona va ularga tutash 2 xonadan tarkib topgan. Binolar turli davrlarda bunyod etilgan. Masjid murabba tarxli (maydoni 6,95 x 6,95 metr), gumbazli, oldi peshtoqli qilib qurilgan. Mehrobiga ganchkori giri naqsh ishlangan. Goʻrxona (maydoni 6 x 4 metr) masjid sathidan 1 metrcha baland qilib qurilgan, unda sagʻana saqlangan. Goʻrxonaning ikki eshigi orqali tutash qurilgan ikki xonaga oʻtish mumkin. Xonalar devoriga gʻishtlar mavjli shaklda terilgan.

Balxlik olim Muhammad ibn Valiy XVII asrda yozgan asari „Baxrul axror“ da paygʻambar Zul-Kiflning qabri haqida yozilgan.

Xalq orasida yurgan afsonalarda esa paygʻambar Zul-Kifl oʻz tanasini Amudaryoga tushirib, tobut qayerda toʻxtasa, oʻsha yerda dafn etishni vasiyat qilgan.

 Paygʻambar oroli 
Paygʻambar oroli jami 4000 gektar maydonni egallaydi. Orolning uzunligi sakkiz kilometr, kengligi esa taxminan besh-olti kilometrga teng. Mutaxassislarning fikricha, Amudaryo ayni shu orol hududiga yaqinlashganda oʻz tabiatini oʻzgartiradi. 1971-yilda bu hududa qoʻriqxona tashkil etilgan. Hozirda hudud Surxon davlat qoʻriqxonasi tarkibiga kiradi. Orolning 970 gektar maydonini oʻrmonzorlar tashkil etadi.

 Orol Paygʻambar qoʻriqxonasi 
Orol Paygʻambar qoʻriqxonasi Amudaryo sohilida joylashgan boʻlib, uning janubiy qismida kichik ansambl shaklida maqbara bunyod etilgan. Shuningdek, u yerda katta gumbazli masjid, janubiy qirgʻoqqa tutash hududda kichik ibodatxona, gʻarbiy qismda esa ikki xona barpo etilgan.

 Taʼmirlanishi 
Zul Kifl maqbarasi 2018-yil boshida qayta taʼmir qilingan. Lekin hozirda mazkur hudud Afgʻoniston Oʻzbekiston chegarasida joylashganligi uchun ham ziyorat qilish imkoni mavjud emas.

 Adabiyot 
 Termiz — Buyuk yoʻllar chorrahasidagi koʻhna va yangi shahar, Toshkent, 2001.
 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Surxondaryo viloyati
Zulu

Zulu (zuluslar; oʻzlarini amazulu deb atashadi) — xalq. Janubiy Afrika Respublikasi (JAR) da, shuningdek, Lesoto, Mozambik va Svazilendda yashaydilar. Umumiy soni 8,3 mln. kishi, shundan JAR da 7,9 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Zulu tilida soʻzlashadilar. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya qilishadi, shuningdek, turli tabiat kuchlari, narsalarga topinuvchilar ham uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Zuluk solish

Zuluk solish — davolash choralaridan biri. Ayniqsa Sharq tabobatida keng qoʻllanilgan. Jagʻli zuluklardan tibbiyot zulugi solinadi. U chuchuk suv xavzalarida yashaydi, shuningdek, laboratoriyada urchitiladi. Tibbiyot zulugining boʻyi 8—12 sm, vazni 2 g, yashil rangli, orqasida uzunasiga ketgan zargʻaldoq yoʻllari, ogʻzida tishchali uchta jagʻi va soʻlak bezlari bor. Zuluk terini tishlari bilan teshib, soʻlak bezlaridan girudin degan modda chiqaradi, bu modda qonning ivishiga toʻskinlik qiladi. Och zuluk 30—60 daqiqada 10— 15 ml qon soʻra oladi. Har bir zuluk ozgina qon soʻradi, shuning uchun zuluk qon soʻrib tushgandan keyin jarohat picha qonab turgani maʼqul. Soʻngra jarohat va uning atrofiga steril material yopiladi. Gipertoniya kasalligining baʼzi shakllari, tromboflebit, miokard infarkt, stenokardiya, nevrit, radikulit, chipqon chiqqanda va boshqa kasalliklarda shifokor zuluk solishni buyuradi. Zuluk chakkaga (yaxshisi quloq suprasining orqasiga), boʻyinning ensa ostidagi qismiga, yurak va jigar ustidagi teriga va boshqa aʼzolarga solinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

GIRUDOTERAPIYA- TIBBIYOTDA ZULUK BILAN DAVOLASH TEXNOLOGIYALARI. GIRUDOTERAPIYA SOHASINING RIVOJI:
Dastlab girudoterapiyaning foydasi faqat qon chiqarishda deb hisolangan. Uning foydasini qadimgi Misr, Yunoniston va Rimda bilishgan va keng foydalanishgan. Malika Kleopatra oʻz goʻzalligini saqlah maqsadida undan keng foydalangan. Zuluklarning tarixda keng qoʻllanganligidan hatto Misr exromlariga ularning sur‘atlari tushirilgan. U keyinchalik juda omalashib ketdi va koʻplab foydalari topildi. Zuluk soʻlagi tarkibida 200 dan ortiq moddalar boʻlib ulardan 15 ga yaqini biologik faol moddalar va odam organizmiga juda koʻp foydalari topilgan.
Zuluklar

Zuluklar (Hirudinea) — halqali chu-valchanglar tipining sinfi. Tanasining uz. bir necha sm dan 15 sm gacha, baʼzan undan ham uzunroq. Tanasi orqa va qorin tomondan yassilashgan, baʼzan silindrsimon, 33 ta tashqi hal-qadan iborat. 3. tanasining tashqi hal-qalari soni ichki halqalari soniga teng boʻlmaydi, odatda, har bir ichki halqaga 3—5 ta tashqi (ikkilamchi) halqa toʻgʻri keladi. 400 ga yaqin turi chuchuk suv havzalari va dengizlarda tar-qalgan. Koʻpchilik 3. ning 2 soʻrgʻichi boʻlib, ulardan biri tanasining ol-dingi, ikkinchisi keyingi qismida joylashgan. Ogʻiz teshigi soʻrgʻich yoki Hartum bilan oʻralgan. 3. yirtqich (hartumli 3.) yoki parazit (jagʻli 3.) hayot kechiradi. Yirtqich 3. mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, parazit 3. turli umurtqali hayvonlar va odam qonini soʻradi. Jagʻli 3. ichagining yon tomonidagi juda keng xaltalariga koʻp qon soʻrib oladi. 3. soʻlagi tarkibidagi girudin qonni ivitmaydi. 3. terisi orqali nafas oladi. Ayirish sistema-si — metanefridiylar. Jagʻli 3. ning qon aylanish sistemasi kon tomirlari devori epiteliysi boʻlmasligi bilan boshqa halqali chuvalchanglardan farq qiladi, qon tomiri tana boʻshligʻi qol-digʻidan hosil boʻladi. 3. germafrodit, urugʻlangan tuxumlarini pilla ichiga qoʻyadi. Lichinkasi pilla ichida oʻzga-rishsiz rivojlanadi. 2 kenja sinf: qad. (Archihirudinea) va haqiqiy 3. (Euhiru-dinea) ga boʻlinadi. Haqiqiy 3. hartumli (Rhynchobdellida) va jagʻli 3. (Gna-tobdellida) turkumlariga boʻlinadi. Tibbiyot 3. (Hiruda medicinalis) dan tromb hosil boʻlishi bilan bogʻliq qon tomirlari kasalliklari (gipertoniya, sklerozning boshlangʻich davrlari, insult va b.) ni davolashda foydalaniladi. Tibbiyot 3. maxsus zavodlarda koʻpaytiriladi. Ayrim 3. baliklarga jiddiy zarar yetkazadi. Oʻrta Osiyo suv xavzalarida chigʻanokli 3.(Glossiphoniacomplanata), soxta ot 3. (Haemopis sanguisida), turkiston 3. i (Limnatus turkistanica) uchraydi. Seylon va Zond arxipelagi tropik oʻrmonlarida quruklikda yashov-chi 3.(Haemodipsaceylomca) odam va sut emizuvchilar qonini soʻradi.

 Adabiyot 
 Mavlonov O., Xurramov Sh., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1995.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zuluklar
Zulf

Zulf — 1) ayollarning ikki chakkasidan tushirib qoʻyilgan soch tutami, jamalagi; 2) ayollarning ziynat buyumi; gajak kabi chakkaga taqiladi. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush plastinkadan yasalgan taqinchoq. Uzunligi 8—9 sm, naqshlangan naychadan iborat boʻlib, ikki uchiga qubbacha, plastinka qirgʻogʻiga shokila (simlarga oʻtkazilgan marvarid) lar oʻrnatiladi. Qizlar, kelinchaklar ikki chakkadagi bir tutam sochlarini (baʼzan qirqib) 3. dan oʻtkazib, ilmogʻidan sochlariga osib qoʻyadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zulfi tilla

Zulfi tilla, zulfizar (tilla soch tutami, jingalasi) — ziynat buyumi, ayollar sochiga taqiladigan bezak. Markaziy turunj shaklidagi toʻgʻnogʻich va undan yon tomonlariga qora ipak ipdan chikarilgan ikki qator shokiladan iborat. Toʻgʻnogʻich qismi yupqa kumush yaproqchalaridan iborat boʻlib, gajaksimon uchli shakl va tana qismdan iborat, yuzasi bosma naqsh, kesma chiziqlar (baʼzan oʻsimliksimon naqshlar) bilan bezatilgan, yirik rangli shisha koʻzlar oʻrnatilgan, quyi qismiga shokilalar osilgan. Ikki qator ipak shokilasiga koʻplab qubbachali (qoʻngʻiroqcha shaklida) popuklar biriktirilgan, uning uchi band ("baxt bandi") bilan yakunlangan. Yurganda va harakatlanganda ular tovush chiqarib jaranglaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Zulfin

Zulfin — zanjirli ilmoq; darvoza, eshik, sandiq kabilarda qulf osish uchun moʻljallangan halqasimon mosla-ma. Temir va misdan kallakli va dumli qilib ishlanadi. Dumi kesakiga qoqiladi. Eshik, darvoza, sandiqni qulflashda 3. kallagiga zanjir ilinib, ustidan kulf uriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zulfiqor

thumb|right|Zulfiqor qilichining ramziy tasviri
Zulfiqor ( — „teshib oʻtuvchi“, „oʻtkir“) — MuhammadSAVning ikki uchli qilichi. Badr jangida qoʻlga tushirgan. Arabistonda mashhur qilich boʻlgan. U MuhammadSAVdan oldin makkalik Munabbih ibn Hajjojga tegishli edi. MuhammadSAV vafotidan keyin hazrat AliRAga, soʻngra esa xalifalarga oʻtgan. Islom anʼanasida Zulfiqor sehrli deb hisoblanadi. Xususan u uzayishi yoki qisqarishi mumkin ediOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Islom
Turkum:Muhammadning hayoti
Turkum:Ali
Zulfiqor (dara)

Zulfiqor, Zulfiqor yoʻlagi — Herirud (Tajan) daryosi vodiysidagi dara, Eron togʻligining shim. tarmoklarida. Paropamiz togʻlari bilan Turkmaniston-Xuroson togʻlari orasida. Uz. 14 km chamasida. 3. Turkmanistonning jan. qismlari bilan Eron va Afgʻonistonning chegaraga yaqin viloyatlarini bogʻlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vodiylar
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Zulqaʼda

Zulqaʼda (arab.) — qamariya yil hisobida, yaʼni Oy taqvimida, shuningdek musulmonlarning hijriy-qamariy yil hisobida oʻn birinchi oyning arabcha nomi; 30 kunga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yil oylari
Turkum:Islom
Turkum:Islomiy taqvim oylari
Turkum:Taqvimlar
Zulhijja

Zulhijja (arab.) — qamariya yil hisobida, yaʼni Oy taqvimida, shuningdek musulmonlarning hijriy-qamariy yil hisobida oʻn ikkinchi oyning arabcha nomi; 29 kunga teng. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yil oylari
Turkum:Islom
Turkum:Islomiy taqvim oylari
Zumrad

Zumrad (yunoncha smaradgos) — mineral, bershintg toʻq yashil turi. Tarkibida oz miqdorda (2% atriofida) xrom oksidi boʻladi. Chiroyli tovlanishi, yaxshi jilolanishi, shaffofligi, kristall shaklining chiroyliligi bilan qimmatbaho toshlar ichida birinchi darajali hisoblanadi. Zumradning darz ketmagan shaffof, massasi 5 karatdan ortiq boʻlgan xili, shunga teng boʻlgan olmosdan qimmatroq turadi. Zumradning yirik konlari granitli pegmatitlarning magnezial slanetslar, amfibolitlar va zmeyeviklarga taʼsir etilishidan hosil boʻladi. Shuningdek, Zumrad kvarsdala shpatli tomirlarda va oʻzgargan slanets karbonatli jinslarda ham uchraydi. 3.ning konlari kam. Asosiy konlari Rossiya (Ural), JAR (Transvaal), Kolumbiya (Muso)da bor. 3. dan qimmatbaho taqinchoqlar va bezaklar tayyorlanadi. Sunʼiy Zumrad kvant mexanikasida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik
Turkum:Berill guruhi
Zumrad (shirin qalampir)

Zumrad — kechpishar shirin qalampir navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Kaliforniya Vonder (AQSH) populyasiyasidan koʻp marta yakka tanlash yoʻli bilan chiqarilgan (1988). Tupi ixcham, yaxshi barglangan, bal. 40—54 sm. Bargi yashil, oʻrtacha kattalikda. Mevasi prizmasimon, yuzasi silliq, uchi bir oz qirrali, etining qalinligi 5,2 mm, uz. 8 sm, eni 7,5 sm. Toʻq yashil, pishib yetilgandan soʻng qizil rangga kiradi, xushboʻy. Tarkibida S vitamin (134 mg %), 10—11 % quruq mod-da, 2—6% qand, 1,5% kraxmal, oqsil, yogʻ, kletchatka, vitamin V va V2, karotin bor. Bir dona mevasining ogʻirli-gi 100 g . Uruglari erkin joylashgan, urugʻdonlar soni 3—4 ta. Nihollar toʻliq unib chiqqanidan keyin mevasi yetilguncha oʻsuv davri 153 kun. Hosildorligi 30—35 t/ga ga boradi. Mevasi ovqatga ishlatiladi, turli konservalar tayyorlanadi. (qarang: Bolgar qalampiri). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zunnor

Zunnor (arab. — chilvir) — charmdan yasalgan maxsus kamar, belbogʻ. Arab xalifaligi davrida musulmon davlati hududida yashab, boshqa dinga eʼtiqod qiluvchilar — zimmiy (asosan yahudiy va xristian) lar musulmon emasligining belgisi sifatida zunnorni majburan taqishgan. Bu holat shariatda qonunlashtirilgan. Bu qoida Buxoro amirligida buxoro yahudiylariga nisbatan ham qoʻllangan. 1860-lardan barham topganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Zunnun Qodiriy

Zunnun Qodiriy (1912.17.6 — Shinjon — 1989.22.9) — uygʻur yozuvchisi, dramaturg, yangi davr uygʻur adabiyoti asoschisi. „Jaholatning jafosi“ (1937), „Gʻuncham“ (1939), „Kuchukka hujum“ (1946), „Ikki barmogim“ (1947), „Mador ketganda“ (1948), „Shafqat hamshirasi“ (1948) kabi hikoyalarida Gomindon davridagi uygʻur xalqining achinarli hayoti ifodalangan boʻlsa, „Chiniqish“ (1956), „Gumon“ (1957), „Rahmat“ (1958), „Baxtixonning hayoti“ (1960), „Qizil gul“ (1962) kabi hikoyalarida Gomindon zulmidan qutulgandan keyingi hayot tasvirlanadi. „Jaholatning jafosi“ (1937), „Uch-rashganda“ (1942), „Gulniso“ (1946), „Toʻy“ (1956) kabi dramalari, „Koʻshchi bilan sichqon“, „Bulbul bilan sinchalak“, „Kapalak bilan ari“ kabi masallarida ijtimoiy hayotdagi ziddiyatlar, yoshlarning yangilik sari intilishlari aks etgan.

Asarlari xitoy, rus, ingliz, nemis, yapon, fransuz tillariga tarjima qilingan. Z. Q. Osiyo va Afrika yozuvchilari Toshkent konferensiyasi (1958) qatnashchisiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Uygʻur yozuvchilari
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:22-sentabrda vafot etganlar
Asqar Zunnunov

Zunnunov Asqar (1915.17.1, Toshkent) — pedagogikaagog-metodist olim, pedagogika. fanlari d-ri (1975), prof. (1978). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1968). Toshkent kechki pedagogika. institutining filologiya fakultetini tugatgan (1943). 1933-yildan Toshkent sh., Toshkent va Fargʻona viloyatlari maktablarida oʻqituvchi, ilmiy mudir, direktor, Shahrisabz tuman xalq maorifi boʻlimi mudiri. 1961-yildan Oʻzbekiston pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot intida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, ilmiy kotib, direktor oʻrinbosari, direktor, 1994-yildan boʻlim mudiri. 3. maktablarda oʻzbek adabiyoti va adabiyot nazariyasi, milliy pedagogika. tarixini urga-nishga doir 30 dan ortiq darslik hamda qoʻllanmalar muallifi. "pedagogikaagogika tarixi" dareligi hammuallifi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saida Zunnunova

thumb|right|alt=Saida Zunnunova|Saida Zunnunova

Zunnunova Saida (1926-yil 15-fevral, Andijon–1977-yil 20-mart, Toshkent) — oʻzbekistonlik shoira. Yozuvchi Said Ahmadning rafiqasi. Andijon oʻqituvchilar institutini (1943) va Oʻrta Osiyo universitetining filologiya fakultetini (1947–1952) tugatgan. „Gulxan“ jurnalida (1953–1956), „Oʻzbekiston madaniyati“ gazetasida adabiy xodim (1956–1957), Badiiy adabiyot nashriyotida muharrir (1957–1958) hamda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi (1962–1967) boʻlib ishlagan.

 Ijodi 
Saida Zunnunovaning ilk sheʼri 1945-yil Andijon viloyati „Paxta fronti“ gazetasida bosilgan. „Qizingiz yozdi“ nomli ilk sheʼrlar toʻplami esa talabalik yillari, ya’ni 1948-yillari nashr etilib, sheʼriyat muxlislari eʼtiborini qozondi. Shundan keyin uning „Yangi sheʼrlar“ (1950), „Gullar vodiysi“ (1954), „Qizlarjon“ (1962), „Sheʼrlar“ (1964), „Bir yil uylari“ (1967), „Nilufar“ (1972) sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilindi. Shoira goʻzal lirik sheʼrlar bilan bir vaqtda „Sodiq va Anor“ (1947), „Xayrixon“ (1949), „Surat bilan suhbat“ (1966), „Qoʻshnilarim“ (1968) singari dostonlar ham yaratdi. Shoira bu sheʼriy asarlarida inson ruhiy hayotining nozik qirralari va tebranishlari, tuygʻu va kechinmalarning murakkab harakati, dard-u alamlari va orzu-armonlarning kamalak ranglarini mahorat bilan ifodalay oluvchi shoira sifatida shakllanganini namoyish etdi. Bu hol uning, ayniqsa, „Surat bilan suhbat“ dostonida yorqin koʻrinadi.

Zunnunova oʻzbek xotin-qizlari hayotini oʻrganish, ular turmushidagi mashaqqatli jihatlar va murakkabliklarga jamoatchilik eʼtiborini jalb etish niyatida oila va muhabbat mavzuida bir qancha hikoya va qissalar yozdi. Uning „Gulbahor“ (1956), „Povest va hikoyalar“ (1957), „Gulxan“ (1959), „Doʻstlik“ (1960), „Qanot“ (1961), „Olov“ (1962), „Koʻchalar charogʻon“ (1965), „Boʻylaringdan oʻrgilay“ (1972) singari nasriy kitoblarida xotin-qizlar hayoti haqqoniy badiiy ko'rinishini topdi. Ayniqsa, „Yangi direktor“, „Olov“, „Odamlar orasida“ qissalarida 3 eskilik sarqitlarini fosh etish niqobi ostida sovet jamiyatidagi illatlarni keskin fosh etdi. Shoiraning „Ona“ (1966) va „Koʻzlar“ (1968) nomli pyesalari ham bor.

Toshkentdagi koʻchalardan biri va 224-sonli maktabga, shuningdek , Andijon shahridagi koʻcha va maktablardan biriga hamda Boʻz tumanidagi akademik litseyga Saida Zunnunova nomi berilgan. 2013-yil 10-iyunda Toshkentdagi Adiblar xiyoboniga Said Ahmad va Saida Zunnunova haykali oʻrnatildi.

As: Tanlangan asarlar 3 jildli, T., 1976.

 Adabiyot 
 Hasanova H., Saida Zunnunova, T., 1975; Said Ahmad, Yoʻqotganlarim va topganlarim, T., 1998.

Naim Karimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Saida Zunnunovaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:15-fevralda tugʻilganlar
Turkum:20-martda vafot etganlar
Bertha von Suttner

ZUTNER (Suttner) Berta fon (asl fam. Kinskaya) (1843.9.6, Praga — 1914.21.6, Vena) — Avstriya adibasi, jamoat arbobi. Harbiy oilada tugʻilgan. Gruziyada yashagan (1876—85). Shu yerda adabiy faoliyati boshlangan. "Bir qalb qomusi" (1883) asarini Onlot taxallusi bilan eʼlon qiladi. 3. Venaga qaytgach, Tinchlik jamoati tuzadi (1891), zamonasining koʻzga koʻringan jamoat arboblari, mashhur yozuvchilari bilan aloqa oʻrnatadi. "Vaffen nuder!" ("Die Watten nieder!", 1892—99) jurnal nashr etgan. "Yoʻqolsin qurol" (1889), "Martaning bolalari" (1902) roman larini, "Yozuvchining ishqiy sarguzashtlari" (1888), "Azobkor shoh" (1899) asarlari hamda "Urush va unga qarshi kurash" (1904), "Xotiralar" (1908) toʻplamlarining muallifi. Urushga qarshi faoliyati uchun Nobel mukofoti laureati (1905) boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Komiljon Zufarov

Komiljon Ahmadjonovich Zufarov (1925.01.05 – Toshkent – 2002.30.07) – gistolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1951). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Andijon tibbiyot instituti gistologiya kafedrasi mudiri va fakultet dekani (1955—1957), Oʻlka tibbiyot instituti va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi yadro fizikasi institutida laboratoriya mudiri (1957—1965), Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1956—1971), Oʻlka tibbiyot instituti direktori (1971—1972). Oʻzbek sovet ensiklopediyasi bosh muharriri (1977—1986), „Fan va turmush“ jurnal bosh muharriri (1988—1992). Toshkent tibbiyot akademiyasi gistologiya kafedrasi (1962-yildan) va biofizika laboratoriya (1966-yildan) mudiri. Asosiy ilmiy ishlari hujayralar ichida sekretsiya va soʻrilish jarayonlari hamda ularning boshqarilish mexanizmini oʻrganishga oid. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib elektron mikroskopiya laboratoriyaga asos solgan. Ingichka ichakdan soʻrilgan ekzogen oqsillarning buyraklarda parchalanishi toʻgʻrisidagi ilmiy kashfiyot muallifi (1987). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekistonlik gistologlar
Usmon Zufarov

Usmon Zufarov, (1892-yil – Toshkent – 7-avgust 1981-yil) – sharq musiqa asboblari ustasi, oʻymakor naqqosh. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1942-yil). 1906—1912-yillarda usta Toshdan hunar oʻrgangan. 1912-yildan mustaqil usta. 1927-yildan Oʻzbekiston radio qoʻmitasida, 1929-yildan Toshkent hunarmandlik uyushmasi qoshidagi artelda, Sanʼatshunoslik instituti milliy musiqa asboblarini mukammallashtirish tajriba laboratoriyada (1934—1936 va 1943—1946), Oʻzbek davlat filarmoniyasida (1936—1943) ishlagan. Usmon Zufarov oʻzbek cholgʻu asboblarini yasash, takomillashtirish va bezashda oʻziga xos uslub yaratgan. U yasagan va bezagan milliy cholgʻu asboblari (tanbur, dutor, sato va boshqalar) maxsus koʻrgazmalarda namoyish etilgan (1937, 1959). 1960-yillardan 3 boʻlakli (yigʻma) tanbur, dutor va satolari keng tarqalgan, shuningdek, ud, skripka, qozoq va qirgʻiz qoʻbizi (qil qoʻbiz), qozoq doʻmbirasi, afgʻon rubobi, ispan banjosi va boshqalarni ham yasagan hamda qadama naqshlar bilan bezagan. Ijodidan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Uning ijodi haqida „Kuylovchi yogʻoch“ telefilmi yaratilgan (1978-yil). Toshkentdagi Zufarov yashagan koʻchaga uning nomi berilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Zufo

Zufo (Nepeta cataria) — yalpizdoshlar (labguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik serpoya oʻt. Boʻyi 80 sm cha. Barglari tuxumsimon, orqasi tukli, qaramaqarshi joylashgan. Gullari och binafsha poya va shoxlari uchida yarim soyabon holida toʻplangan. Mevasi 4 ta yongʻoqcha. 3. tarkibida efir moyi va b. moddalar bor. Barg qaynatmasi xalq tabobatida ishtaha ochish, yoʻtalni bosish uchun, shuningdek, nafas yoʻllari va meʼda kasalliklarini davolashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zuhro kamari

Zuhro kamari - paypaslagichlar turkumiga mansub; taroqlilar turi. Tanasi tasmasimon, tiniq tusli; rangini oʻzgartirish xususiyatiga ega. Uzunligi 1,5 m gacha. Ogʻiz teshigi tanasining oʻrtasida joylashgan. Tanasida 8 ta meridian qatordan iborat taroqsimon plastinkasi bor. Ulardan 4 tasi boshqalariga nisbatan uzun boʻlib, tana boʻylab choʻzilgan. Paypaslagichlari yordamida suzib yuradi. Qorongʻida yorugʻ nur tarqatadi. Tropik va subtropik dengizlarda tarqalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Zyuss Eduard

ZYUSS (Suess) Eduard (1831.20.8, London — 1914.24.4, Vena) — avstriyalik geolog. Vena universitetida geologiya prof. (1857—1901). Vena FA prezidenti (1898—1911). Reyxstrat aʼzosi (1873-yil dan). Alp togʻlari, Lombardiya botiqligi, Apennin togʻlarining geologik tuzilishi va tektonikasini oʻrgangan. "Alp togʻlarining hosil boʻlishi" (1875) ilmiy asarida togʻliklarning hosil boʻlishi toʻgʻrisidagi fikrlarni kontraksiya nazariyasi asosida rivojlantirdi. 3 jildli "Lik Zemli" ("Yerning koʻrinishi"; 1883—1909) asarida 20-asr boshlarigacha turli mamlakatlarda olib borilgan barcha regional tadqiqotlarni toʻplagan va Yer poʻstiklt materik qismlaridagi tuzilishi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi fikrlarni umumlashtirgan. 3. ning bu asari geologiyaning turli sohalarini rivojlanishida muhim rol oʻynagan. 3. ning nazariy fikrlari hozirgacha geologiya da saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoʻrkoʻl

Zoʻrkoʻl — Tojikiston Respublika-sining Togʻli Badaxshon muxtor vilo-yatidagi koʻl. Pomirning Jan. Alichur va Vahon tizmalari oraligʻida, dengiz sathidan 4126 m balandlikda. 3. togʻ qulab tushib, Panj daryosining oʻng irmogʻi — Pomir daryosi oʻzanida toʻgʻon hosil boʻlishi natijasida vujudga kelgan. Uzunligi 20 km, eni 3,5 km, chuq. 5 m gacha, mayd. 38,9 km². Suvi iyul—avgustta koʻpayadi. noyabr dan maygacha muzlab yotadi. 3. dan Pomirdaryo oqib chiqadi. Koʻl suvi chuchuk va tiniq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati
Turkum:Tojikiston koʻllari
Turkum:Afgʻoniston koʻllari
Turkum:Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi
Zoʻrlik

Zoʻrlik — jinoyat huquqida qoʻllaniladigan tushuncha; Oʻzbekiston Konstitutsiyasida kafolatlangan shaxsiy daxlsizlikning buzilishiga sabab boʻladigan, bir shaxsning 2-shaxsga nisbatan jismoniy yoki ruhiy taʼsir oʻtkazishi. Jinoyat qonuniga binoan tegishli jazo koʻzda tutilgan bir qancha jinoyatlar (mas, qasddan odam oʻldirish, qasddan badanga shikayet yetkazish, nomusga te-gish, bosqinchilik, talonchilik va hokazo) 3. ishlatish orqali sodir etiladi. Jismoniy 3. kishi badaniga bevosita taʼsir etishda, ruhiy 3. badanga muayyan taʼsir qilish bilan qoʻrqitishda ifodalanadi. 3. faqat jabrlanuvchining oʻziga nisbatan emas, yaqin kishilariga nisbatan ham ishlatilishi yoki 3. ishlatish bilan qoʻrqitib, sodir etilishi mumkin. Oʻta shafqatsizlik bilan sodir etilgan 3. jazoni ogʻirlashtiruvchi holat hisoblanadi, ayrim hollarda jinoyatni kvalifikatsiya qilishning zaruriy belgisi sanaladi (mas, oʻta shafqatsizlik bilan odam oʻldirish (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 97-modda) yoki oʻta shafqatsizlik bilan badanga ogʻir shikayet yetkazish (104-modda). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoʻrcha

Zoʻrcha (Silena conica L.) — chinniguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt, boʻyi 10-25 sm, poyasi oddiy, yuqori qismidan shoxlaydi. Barglari nashtar-simon. Gullari pushti. Tojbargi 17— 20 mm. Shoxcha uchlariga 1—2 tadan oʻrnashgan. Oʻzbekistonning hamma vi-loyatlarida adir va togʻ etaklarida tarqalgan. Aprel—iyulda gullab meva beradi. Ildizida zaharli glikozid — saponin bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibage

Ibage — Kolumbiyaning markaziy qismidagi shahar. Markaziy Kordilyera togʻlarining sharqiy yon bagʻrida. Tolima departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 347 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali Xirardotdagi aeroport va Bogota sh. bilan bogʻlangan. Kofe, sholi, tamaki, chorvachilik mahsulotlari yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Oziqovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Hunarmandchilikda teridan turli buyumlar ishlab chikariladi. Shaharga 1550-yil da asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Kolumbiya shaharlari
Ibadan

Ibadan — Nigeriyaning jan.gʻarbidagi shahar, Oyo shtatining maʼmuriy markazi. Temir yoʻl va shosse yoʻllari tuguni. Aholisi 1,3 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Q. h. rayonining (kakao va b.) muhim savdo markazi. Oziqovqat, yogʻochsozlik, kimyo, avtomobil sanoati korxonalari bor. Plastmassa va rezina buyumlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda toʻqish, boʻyash va metall buyumlar tayyorlashning markazi. Un-t, Nigeriya geografiya jamiyati bor. I. ga 18-asr oxirida asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nigeriya
Ibarruri

Ibarruri (Ibarruri) (taxallusi Pasionariya (Pasionaria) Dolores (1895.9.12— 1989) — Ispaniya Kompartiyasi (IKP) bosh kotibi (1942—59), raisi (1959-yil dan). Ispaniyada (1931-39) fashizmga qarshi kurash tashkilotchilaridan biri. 1939—1977-yil larda SSSRda muxojirlikdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Ibarruri uzoq vaqt SSSRda yashagan. Uning oʻgʻli Ruben esa Qizil Armiya safida ofitser boʻlgan va 1942-yilda Stalingrad jangida halok boʻlgan. Ibarruri 1942-1960-yillarda Bosh kotib, 1960-yildan umrining oxirigacha Ispaniya Kommunistik partiyasi raisi boʻlgan. Xuan Karlos I davridagi partiyalar qonuniylashtirilgach, u Ispaniyaga qaytib keldi. 1977-yilda 40 yildan ortiq tanaffusdan soʻng yana Kortes deputati etib saylandi.
 Hayoti 
Dolores Ibarruri Gallarta ishchi qishlogʻida bask millatiga mansub konchi oilasida tugʻilgan. Uning otasi Antonio kon ishchisi edi. Otasi tosh portlashi paytida ish joyida yaralangan. Qorin boʻshligʻidagi katta operatsiyadan soʻng, unga spirtli ichimliklar va chekish taqiqlangan. Qizning hayotining birinchi yillari konchi Viskaya provinsiyasidagi anʼanaviy katolik konservativ oilasida oʻtgan. U yaxshi oʻrta maʼlumot oldi va pedagogika maktabiga oʻqishga kirmoqchi edi, lekin onasi Juliana Gomes Pardo Doloresning turmushga chiqishi yaxshiroq deb hisoblab, uning bu niyatidan voz kechirdi.

16 yoshida Dolores kesish va tikuvchilik kurslariga oʻqishga kirdi. Keyin kafeda ofitsiant boʻlib ishladi va u yerda boʻlajak eri, sotsialistik konchi Julian Ruis Gabiña bilan uchrashdi. 1916-yil 16-fevralda ular turmush qurishdi.

1917-yilda Dolores Bilbao shahri yaqinidagi Somorrostro qishlogʻidagi Sotsialistik partiyaning mahalliy tashkilotiga qoʻshildi. U mahalliy kutubxonada marksistik adabiyotni oʻrganishni boshladi.

1917-yilda Rossiyada bolsheviklar inqilobining gʻalabasi Doloresda katta taassurot qoldirdi.

1918-yilda, 22 yoshli Ibarruri El Minero Vizcaíno („Biskay konchisi“) gazetasida oʻzining birinchi maqolasini nashr etdi. Ibarruri oʻziga „Passionaria“ (Passionary — Muqaddas haftada chop etilgan birinchi maqolada taxallus) taxallusini oldi. U bu taxallusni 1939-yilgacha ishlatgan.

Ibarruri Ruiz juftligining birinchi farzandi, qizi Ester (1916-1919-yil) erta bolalikda vafot etdi. Keyinchalik, Dolores besh qizidan toʻrttasining erta oʻlimini boshdan kechirishga majbur boʻldi.

 

Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:Ayollar
Iberiya

Iberiya, Iveriya (Iberia — iberlar nomidan olingan) — 1) Sharqiy Gruziya (Kartli) ning qad. nomi. Mil. av. 4-asr oxiri — 3-asrlarda I. hududida davlat barpo etilgan. I. ning aholisi dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullangan. Poytaxti — Msxeta, shuningdek, Urbnisi, Uplissix va b. shaharlarda kulolchilik, zargarlik va savdo rivojlangan. Mil. 337-yil da xristianlik davlat dini deb eʼlon qilingan. Mil. 4-asr oxirlarida I. Eronga tobe boʻlgan. 5-asr da I. podshohi Vaxtang I Gorgasal sosoniylarga qarshi qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan, lekin forslar qoʻzgʻolonni bostirib shoq hokimiyatini tugatganlar hamda I. ni oʻz viloyatlariga aylantirganlar; 2) Ispaniyaning qad. nomi (mil. av. 3-asr oxiri — 2-asrlarda rimliklar tomonidan bosib olingunga qadar). Pireney ya. o. ningjan. va sharqiy qismida yashovchi tub joy aholi iberlar qabilasi nomidan olingan. I. atamasi dastlab yunon tarixchi alibi Gekatey Miletlik (mil. av. 6-asr) asarida uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iberlar

Iberlar - 1) Sharqiy Gruziyada yashovchi qabilaning nomi, Iberiya (Iveriya) hududida yashashgan. Gruzin xalqining shakllanishida asos boʻlganlar; 2) Ispaniyadagi qad. qabilalar (turdetanlar, turdullar, bastetatlar va b.). Mil. av. 3—2-asrlarda rimliklar tomonidan bosib olingach, roman tillarida soʻzlashadigan boʻlishgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibikon

Ibikon — chiqish signalini kuchaytirib beradigan uzatuvchi televizion trubka.

Yorugʻlik taʼsirida ibikon fotokatodi bilan nurlatiladigan elektronlar (fotoelektronlar) elektr maydon bilan tezlatiladi va nishon sirtiga uriladi; nishon fotokatod tomoniga qaratib yupqa aluminiy qoplangan dielektrik parda (plyonka) dan iborat. Aluminiy parda katta tezlikdagi elektronlarni yaxshi oʻtkazadi. Elektronlar dielektrik pardadan oʻtganda uning elektr oʻtkazuvchanligi elektronlar soniga qarab koʻp (1000 va undan ortiq) marta kuchayadi. Bu hodisa uygʻotilgan oʻtkazuvchanlik deyiladi. Qarama-qarshi tomonidan dielektrikning barcha pardasi elektron nur bilan zaryadlanadi; bunda nur televizion tasvirni potensiallari bir xil boʻlgunga qadar yoyadi. Ibikon turli televizion apparatlarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ibissimonlar

Ibissimonlar (Ibididae yoki Threskiornithidae) — laylaksimonlar turkumi oilasi. Tumshugʻi uzun, oʻroqqa oʻxshab pastga egilgan (qoravoylar) yoki toʻgʻri va yassi, uchi kurakka oʻxshash kengaygan (qoshiq burunlilar). Boʻyni va oyoqlari uzun, boshining bir qismi, baʼzan boʻyni patsiz. Oldingi barmoqlarining asosida suzgich pardasi bor. Koʻpchilik ovoz chiqarmaydi. 20 urugʻi, 32 turi bor. I. tropik va moʻʼtadil iqlimli oʻlkalardagi suv havzalarida yashaydi. Oʻzbekistonda 2 turi: qoshiqburun (Plataleo leucorodia) va qoravoy (Plegadis falcinellus) Orol dengizi boʻyida va Amudaryoning quyi oqimidagi koʻllarda uchraydi. Qamishlar orasida gala boʻlib uya quradi. Uyaga 2—3 ta tuxum qoʻyadi. Hasharotlar, chuvalchanglar, mollyuskalar, mayda baliklar, baqalar bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn

Ibn — ayrim sharq xalqlarida erkak ismlari tarkibida keluvchi soʻz. Oʻtmishda Turkiston xalqlari oʻrtasida ham qoʻllangan. Oʻgʻli maʼnosini ifodalaydi. Masalan, Ahmad ibn Muhammad — Muhammad oʻgʻli Ahmad. I. izzat va hurmatini ifodalash uchun (mas, Ibn Sino, Ibn Battuta) yoki shaxsning avlod-ajdodlarini taʼkidlash, sanab koʻrsatish uchun (mas, Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir alfargʻoniy) ham xizmat qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arabcha ismlar
Ibn Abd Rabbihi

Ibn Abd Rabbihi, Abu Umar Ahmad ibn Muhammad (860.28.11 — Qurtuba — 940.1.3) — arab shoiri, tarixchisi. Arab mumtoz sheʼriyatining barcha janrlarida ijod etgan. U haqidagi maʼlumot Saolibiyning tazkirasida keltiriladi. I. A. R. ning "Al-Mumahhisot" ("Tozalovchilar") asarida koʻpgina sheʼr va qasidalar jamlangan. U 7—8-asr arab adabiyoti tarixiga oid 25 bobdan iborat "al-Iqd alfarid" ("Nodir marjon") nomli tazkira tuzgan. Undan joy olgan arablarning qad. urf-odatlari va tarixiga oid ayrim maʼlumotlar "Islomgacha boʻlgan arab tarixi haqida xabarlar" nomi bilan Parijda 3 marta nashr etilgan (1836, 1837, 1838).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arab adabiyoti
Turkum:860-yilda tugʻilganlar
Turkum:940-yilda vafot etganlar
Ibn Arabiy

Ibn Arabiy (toʻliq ismi: Muhyiddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hotamiy Toiy; 1165-yil — 1240-yil) — shoir va mutafakkir.

 Faoliyati 
Ibn Arabiy „Vahdatu-l-vujud“ taʼlimoti asos­chisi, soʻfiylikning koʻzga koʻringan namoyandasi boʻlib, „Ulugʻ shayx“ (shayxu-l-akbar), „Aflotun (Platon)ning oʻgʻli“ nomlari bilan ulugʻlangan. Andalusiya (Ispaniya)ning Mursiya shahrida tugʻulgan va shu yerda bilim olgan. Falsafada ilk bor yuksak nazariy asosda, muntazam, qatʼiy izchil tarzda vahdatu-l-vujud taʼlimotini ishlab chiqqan boʻlib, hamma narsaning yagona asosi ilohiy borliq (ruh, gʻoya)dir, deb hisoblaydi. Soʻfiy sifatida Allohni oliy, mutlaq haqiqat holda anglash va unga koʻngilni poklash orqali erishishni tan olgan. Arab mutafakkiri va shoiri, sufiylikning koʻzga koʻringan namoyandasi. Falsafiy dunyo qarashiga vaxdat ul-vujud taʼlimoti xos boʻlib, hamma narsaning yagona asosi ilohiy substansiya (ruh, ideya) dir, deb hisoblaydi. Sufiy sifatida Allohni oliy, mutlaq haqiqat holda anglash va unga koʻngilni poklash orqali erishishni tan olgan. Dunyoqarashi soʻfiylar taʼsirida shakllanib, Andalusiya va shimoliy Afrika boʻylab safarga chiqqan, mashhur olim va mutafakkirlar bilan muloqotda boʻlgan. Ibn Arabiy shuningdek, Sharqdagi yirik musulmon soʻfiy va ilohiyotchilari Xarroz, Hakim Termiziy, Xalloj, Gʻazzoliy va boshqalarning asarlarini ham oʻrgangan. 1200-yilda haj ziyoratiga borib, umrining oxirigacha Sharqda qolgan. 1201-yilda Makkada yashagan, bu yerda mashhur sheʼriy toʻplami — „Tarjimatu-l-ashvoq“ („Ishqiy shavq tarj.i“)ni hamda soʻfiylikka oid risolalarini yozgan. Uning „al-Futuhot al-Makkiyya“ („Makka gʻalabalari“), „Fusus alhikam“ („Hikmatlar durdonasi“), „Kitob as-sabʼa“ („Yetti hikmat kitobi“), „Mafotih al-gʻayb“ („Gʻayb kalitlari“), „Kitob alhaq“ („Haqiqat kitobi“) kabi 400 ga yaqin asari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn Arabiy zamonasining barcha ilmiy sohalardan xabardor boʻlib, Ibn Rushd, Suhravardiy, Roziy va boshqalar bilan uchrashgan hamda yozishib turgan. Mashhur shaxslarga sajda qilishni inkor qilgan, turli dinlarning ahamiyati barobar deb hisoblagan. Ibn Arabiy oʻrta asrlar musulmon olamida eng ziddiyatli shaxslardan biri boʻlib, qarashlarini Ibn Taymiya, Taftazoniy singari ilohiyotchilar, shuningdek, arab tarixchisi va sotsiologi Ibn Xaldun keskin tanqid qilgan. Boshqa koʻpgina musulmon ulamolari esa, uni himoya etishgan. Ibn Arabiyning qarashlari haqidagi keskin bahs-munozaralar, kofirlikda ayblashlar hatto bugungi kunda ham toʻxtamay, hamon davom etmoqda.OʻzME. T.4. — B. 49; IE. — B. 98. 

 Asarlari 
 „Tarjimatu-l-ashvoq“, 
 „Al-futuhotu-l-Makkiyya“, 
 „Fususu-l-hikam“, 
 „Kito­bu-s-sabʼa“, 
 „Mafotihu-l-gʻoyb“, 
 „Kitobu-l-haq“.
Ibn al-Asir

Ibn al-Asir Izzuddin Abulhasan Ali (1160, Jazirat ibn Umar, Suriya — 1234, Mosul) — arab tarixchisi. Iroqning Mosul va Bagʻdod sh. lari madrasalarida tahsil koʻrgan, soʻng ilm talabida Shom (Suriya) ga safar qilgan. U yerdan qaytgach, butun umrini uzlatda tarixga doir asarlar yozish bilan oʻtkazgan. Eng yirik va muhim asari — "Alkomil fittaʼrix" (Tarix boʻyicha mukammal asar") boʻlib, u 12 jilddan iborat. Unda Islom olamida insoniyat tarixining ilk davrlaridan 1230 i. gacha boʻlgan voqealar, xususan, Huroson va Movarounnahrning 12-asr va 13-asr iing 1-choragidagi tarixi yilma-yil bayon qilingan. Asarning moʻgʻullar is-tilosiga bagʻishlangan soʻnggi jildlari qimmatli manba hisoblanadi. Bu asarning tanqidiy matni Leyden (1851-76) va Misr (1873) da nashr etilgan. Ogahiy uni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. I.al-A. "Tarix atabikat al-Mavsil" ("Mosul otabeklari tarixi"), "Usd ulgʻoba fiy maʼrifat ahvol is-sahoba" ("Sahobalar ahvolini bilish xususidagi oʻrmon sherlari yangligʻ qudratli kitob") nomli asarlar ham yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixchilar
Turkum:1160-yilda tugʻilganlar
Turkum:1234-yilda vafot etganlar
Ibn al-Baytor

Ibn Al-Baytor, Ziyouddin ibn Abdullo ibn Muhammad al-Maloqiy (? — 1248, Damashq) — oʻrta asr botanigi (nabotiy), farmakologi. Nabotot ilmini oʻrganib, Yunoniston va Misrga sayohat qilgan. Misr oʻsimlikshunoslari raisi qilib tayinlangan. Dorivor oʻsimliklar haqida arab tilidagi "Kitob ul-mugʻni fil-adviyat il-mufrad" ("Nodir dorilar kitobi") va "Al-Mufradot, aladviya val-agʻziya" ("Dorivor oʻsimliklar, dorilar va taomlar") asarlari bizgacha yetib kelgan. Ularni yozishda Dioskarid,Galen, Ibn Sino va b. olimlarning asarlaridan foydalangan. Jumladan, Ibn Sinoning "Yurak dorilari" risolasidagi barcha oddiy dorilarni (65 ta) oʻz asariga kiritgan, baʼzi oddiy yurak dorilarini Ibn Sino kashf etganligini yozadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Botanika
Turkum:Tibbiyot
Turkum:1248-yilda vafot etganlar
Ibn al-Muʼtazz

Ibn al-Muʼtazz, Abulabbos Abdulloh ibn Muhammad (861.1.11 - Bagʻdod - 908.19.2) - arab shoiri, tilshunos. Abbosiy xalifalardan al-Muʼtazz ibn Mutavakkilning oʻgli. I. al.-M. oʻzining lirikasi bilan arab sheʼriyatini rivojlantiradi, adabiyotga oid risolalar yozadi. U al-Muʼtazid xalifaligiga bagʻishlab masnaviy uslubida asar yozgan. "Kitob ul-adab" ("Xushfeʼllik xaqida kitob", "Fusul ut-tamosil fi taboshir is-surur" ("Shodlik tongini muqoyasa qilish darajalari") kabi asarlari arab adabiyoti tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi. "Kitob ul-badiʼ" ("Yangi uslub haqida kitob") asari Yaqin Sharqda sheʼriyat haqidagi fanga asos boʻldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn al-Muqaffa

Ibn al-Muqaffa, Abu Muhammad Abdulloh (islom qabul qilinguncha davrdagi forscha ismm: Roʻzbex ibn Dadoye) (720-yil – 759-yil, Basra) — yozuvchi, tarjimon.

 Hayoti 
Asli fors boʻlib, umrining koʻp qismi Basrada oʻtgan. U turli amir va hokimlar saroyida mirza boʻlib ishlagan. Axloqiy-tarbiyaviy mavzuda „Al-adab ul-kabir“ („Katta ishlarni bajarish odobi“) va „Al-adab us-sagʻir“ („Kichik ishlarni bajarish odobi“) kabi asarlar yaratgan. Aristotelning „“, „Analitika“ asarlarini arab tiliga tarjima qilgan. Mashhur „Kalila va Dimna“ni qadimiy pahlaviy tilidan arab tiliga tarjimasi tufayli bu asar jahon adabiyotidan oʻrin olgan. Qadimiy fors qahramonlik hikoyalari toʻplami — „Hokimlar haqida kitob“ni arab tiliga tarjima qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Tarjimonlar
Ibn al-Faqih

Ibn Al-faqih Abu Bakr Ahmad Ibn Ishoq Al-Hamadoniy (10-asr) — oʻrta asr arab geografi, tarixchisi va muxaddisi. Hamadonda tugʻilgan. Abbosiylardan xalifa Al-Muʼtazid (892—902) va Al-Muqtafiy (902—908) davrida "Kitob axbor al-buldon" ("Mamlakatlar toʻgʻrisidagi xabarlar kitobi") asarini yozgan (902—908). Uni yozishda oʻzidan oldin oʻtgan Ibn Fazlon, Abu Dulaf, Al-Johiz, Al-Madoiniy, Al-Balozuriy, Ibn Qutayba asarlaridan foydalangan. Asarda qitʼalar va dengizlarni, Xitoy, Hindiston, arab mamlakatlari, Vizantiyani tavsif qilgan, Oʻrta Osiyoning viloyat, shaharlari tarixi, geografiyasi, turkiy xalqlar taʼrifi va ularning joylashishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar muhim ahamiyatga ega. Asarning Oʻrta Osiyoga bagʻishlangan qismini De Guye nemischaga tarjima qilib, nashr ettirgan (1885).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Tarixchilar
Turkum:Muhaddislar
Turkum:Geograflar
Turkum:Arab geograflari
Turkum:X asr eronlik geograflar
Turkum:X asr geograflari
Ibn al-Xatib

Ibn Al-Xatib Abu Abdulloh Liso-Nuddin Muhammad Ibn Abdulloh Ibn Saʼid (1313, Loxa - 1374, Fes) -arab tarixchisi, Gʻarnota (Grenada) sultoni vaziri (1348—54). Asli shomlik. Yirik ulamolardan taʼlim olgan. Vazirlik davrida "Zulvizoratayn" (yaʼni, ham ilm bobida, ham davlatni idora qilishda vazir) degan faxriy unvonga sazovor boʻlgan. Keyinchalik dahriylikda ayblanib qatl etilgan. Tarix, geografiya, tasavvuf, sheʼriyat va tabobatga doir 60 ga yaqin asar yozgan. Kupchiligi tarixga oid boʻlib, ulardan eng muhimlari — "Alihota fiy taʼrix Gʻarnota" ("Gʻarnota tarixi xususida xabarnoma") va "Taʼrix Isbaniya al-islomiyya" ("Islomiy Ispaniya tarixi") dir. Birinchisi Qohira (1901) da, ikkinchisi Bayrut (1956) da nashr qilingan. I.al-X. asarlari islom madaniyati tarixi, xususan, Ispaniya musulmonlari tarixiga oid muhim manbadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn al-Qiftiy

Ibn al-Qiftiy, Jamoluddin Abulhasan Ali ibn Yusuf Ibrohim ibn Abdulvohid ash-Shayboniy al-Qiftiy (1172, Qift — 1248, Halab) — arab tarixchisi, adibi va davlat arbobi. Qohirada fiqh, huquq, adabiyot, ilmi nujum, handasa, tabobat, mantiq va tarix buyicha taʼlim olgan. 1187-yil otasi bilan Quddusga koʻchib kelgan. Bu yerda Qohirada olgan bilimlarini yanada takomillashtirib, kelgusida yozadigan asarlari uchun tuplagan. taxminan 1201-yil Quddusda siyosiy vaziyat yomonlashgani boisidan otasi bilan Harron (Mesopotamiyada) ga kuchib oʻtgan. 1213-yil Halab hokimi uni moliya ishlari devoni boshligʻi etib tayinlab, unga "Al-Qoziy al-akram" ("Eng saxovatpe-sha qozi") faxriy unvonini inʼom etgan. Bu mansabda u davlat manfaatlari yoʻlida xizmat qilish bilan birga yirik olimlarga ham homiylik qilgan, chunonchi moʻgʻullar bosqini tufayli Oʻrta Osiyodan qochib kelgan Yoqut Hamaviyta boshpana berib, moddiy yordam koʻrsatgan. 1236-yil Halab hokimi tomonidan vazir etib tayinlagan I. al-Q. umrining oxiriga qadar shu mansabda ishlagan.

I. al-Q. 20 ga yaqin asar yozgan, ulardan bizgacha yetib kelganlari orasida eng muhimi — "Kitob ixbor al-ulamo biaxbor alhukamo" ("Hakimlar xususidagi xabarlar bilan olimlarni tanishtirish kitobi") dir. Bu asar koʻproq "Taʼrix alhukamo" ("Hakimlar tarixi") nomi bilan mashhur. Unda qadim zamonlardan to muallif davriga qadar yashab oʻtgan 414 olimning tarjimai holi berilgan boʻlib, ularning talaygina qismini Huroson va Movarounnahr olimlari tashkil qilgan. Mazkur asar Leypsig (1903) va Qohira (1908) da nashr etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arab tarixchilari
Turkum:Arab adiblari
Turkum:Tarix
Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Ibn Arabshoh

Ibn Arabshoh Shihobuddin Ahmad Ibn Muhammad Ibn Abdullox. Ibn Ibrohim (1388, Damashq — 1450, Qohira) — arab tarixchisi. Amir Temur Shom (Suriya) ni egallagach (1401), I. A. ni qarindosh-urugʻlari bilan Samarqandga keltirgan. Bu yerda u mashhur olimlardan taʼlim olgan, fors, moʻgʻul va turk tillarini oʻrgangan hamda adabiyot va ilohiyot bilan shugʻullangan (1401—08). U Xorazm, Moʻgʻuliston, Xitoyda va Oltin Oʻrda poytaxti Saroyda boʻlgan. Hoji Tarxon (Astraxon) da huquq fani bilan shugʻullangan. Qrim orqali Adrianopolga kelgan. 10 yil davomida turk sultoni Muhammad I ning maxsus kotibi boʻlgan. I. A. bir necha tarixiy kitob yozgan. "Gʻurrat us-siyar fi duvalitturk va-ttatar" ("Turk va tatar xalqlari davlatlaridagi siyratlar sarasi") asari Oltin Oʻrda haqidagi koʻp maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan. Ammo bu asar saqlanmagan. I. A. ning "Fukoxat ul-xulafo va mufokahat uz-zurafo" ("Xalifalarning hozirjavobligi va farosatlilarning hazil-kashligi") asari ham bor. I. A. tarjimon sifatida Avfiyning "Javomiʼ ulhikoyot va lavomiʼ ur-rivoyot" ("Hikoyalar majmuasi va rivoyatlar jilvasi"), Abu Laysning "Tafsir" ini fors tilidan turkchaga tarjima qilgan. "Ajoib ul-maqdur fi axbori Temur" ("Temur haqidagi xabarlarda taqdir ajoyibotlari") I. A. ning eng mashhur asaridir. Bu asar "Amir Temur tarixi" nomi bilan oʻzbek tilida ham nashr etilgan.

I. A. Amir Temurga nisbatan dushmanlik ruhidagi mualliflar jumlasidan edi. Bu hol uning asarida toʻla aks etdi. Shunga qaramay, I. A. asarida Temur davlati va unga chegaradosh mamlakatlar siyosiy, xoʻjalik va madaniy turmushini qoʻshimcha ravishda oydinlashtirib beruvchi koʻpdan-koʻp diqqatga sazovor maʼlumotlarni keltirgan.

I. A. Amir Temurga naqadar salbiy nazar bilan qaramasin, har holda uning shaxsini munosib baholagan: "Yetmish yoshli Temurning fikrlari hali ham qatʼiy, jismoniy jihatdan kuchli va baquvvatdir... U istehzo va soxtalikni yoqtirmaydi, baxtsiz hodisa roʻy berganda gʻamga botmaydi, doim sergak va mardona turadi, uning oldida hamma itoatgoʻy boʻlib qoladi va hurmat bajo keltiradi. U mard va jasur odamlarni yoqtiradi... U masalaning moqiyatini darhol payqab oladigan mohir bahschi edi. U farosati bilan haqgoʻy — yolgʻonchini darrov farqlar edi, samimiy maslahatchilarni soxta nasihatgoʻylardan farqdar edi".

 Adabiyot 
 Amir Temur tarixi (1-, 2-kitoblar; soʻz boshi, arab tilidan tarjima va izohlar muallifi U. Uvatov), T., 1992.

Ubaydulla Uvatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn Asokir

Ibn Asokir, Abulqosim Ali ibn alhasan (1105—Damashq— 1176)— arab tarixchisi, muhaddis, faqih va shoir. Iroq va Huroson boʻylab kezib, u yerlardagi ulamolardan taʼlim olgan. Soʻng Damashqqa qaytib, An-Nuriyya madrasasida mudarrislik qilgan. Tarix, hadis va fikdga doir koʻplab asarlar yaratib, "Sadiqat uddiyn" ("Din vafodori") hamda "Hyp uddiyn" ("Din nuri") kabi faxriy unvonlarga sazovor boʻlgan. Uning eng yirik asari "Taʼrixu madiynati Dimashq" ("Damashq shahri tarixi") boʻlib, u koʻproq "Taʼrixu ibn Asokir" ("Ibn Asokir tarixi") nomi bilan maʼlum. Shom (Suriya) va Damashq tarixi hamda shomlik mashhur kishilar tarixiga bagʻishlangan mazkur asar 80 jil-ddan iborat. I. A. hadis va fiqh ilmiga oid asarlar ham yozgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil