Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bronedrezina

Bronedrezina — zirhli oʻziyurar harbiy mashina. Bronedrezina qurollari turiga qarab ogʻir va yengil xillarga boʻlinadi. Yengil bronedrezinada 2-4 ta pulemyot, ogʻir bronedrezinada kichik kalibrli toʻp va 2-4 pulemyot oʻrnatilgan boʻladi. Bronedrezina razvedka ishlarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mashinalar
Turkum:Harbiy texnika
Bronekater

Bronekater — zirhli tezsuzar kichik harbiy kema. U qirgʻoq boʻyida, shuningdek daryolarda soqchilik va razvedka ishlarini bajaradi. Bronekaterga bitta yoki ikkita 57–85 mm li zirxli toʻp oʻrnatilgan boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Harbiy texnika
Bronepoyezd

Bronepoyezd — parovoz (teplovoz) va platformalari zirhli harbiy poyezd. Bronepoyezdda jang qilish, temir yoʻl atrofidagi qoʻshinlarga yordam berish, muhim temir yoʻl uzellarini, koʻpriklar va boshqa muhim obʼyektlarni mudofaa qilish vazifalarini bajargan. Bronepoyezd tarkibida zirxli parovoz (teplovoz), 3—6-maydoncha, 2— 4 nazorat platformalari boʻlgan. Zirhli maydonchaga (2 yoki 4 oʻqli, zirhlangan temir yoʻl platformasiga) 1—2 toʻp, 3—6 pulemyot oʻrnatilgan. Bronepoyezdlar Birinchi va Ikkinchi jahon urushlarida qoʻllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Harbiy texnika
Bronetransportyor

thumb|250px|Sovet gusenitsali suzuvchi bronetransporteri. (BTR-50).
thumb|250px|Nemis bronetransporteri TPz 1 Fuchs («Fuks»).
thumb|250px|Fransuz bronetransporteri VAB.

Bronetransportyor — zirhli jangovar mashina. Pulemyot, toʻp va boshqa qurollar bilan qurollantiriladi. Motooʻqchi boʻlinmalar (20 kishigacha)ni tashish, ogʻir qurol-yarogʻlarni tirkash va razvedka ishlarida qoʻllanadi. Bronetransportyorning gʻildirakli, yarim oʻrmalovchi, oʻrmalovchi (gusenitsali), ochiq va yopiq bor. Suvdan suzib oʻta oladi. Bronetransportyor devorlarida oʻq otish uchun moʻljallangan maxsus teshik (shinaklar) bor. Bronetransportyor minorali va minorasiz boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Harbiy texnika
Bronza qoʻngʻizlari

BRONZA QOʻNGʻIZLARI, tilla qoʻngʻizlar (Cetoniini) — plastinka moʻylovli qoʻngʻizlar oilasining kenja oilasi. Uzunligi 1—10 sm. Ustki qanotlari metall tusda tovlanib turganidan tilla qoʻngʻizlar deb ham ataladi. Ustki qanotlarining ikki yonida tirqishlari boʻladi. Bronza qoʻngʻizlari uchganida ostki qanotlari ana shu tirqishdan chiqib yoyiladi, ustki qanotlari yoyilmasdan qorni ustida taxlanib turadi. 2700 dan ortiq turi bor, koʻpchiligi tropik mintaqalarda tarqalgan, ayniqsa tropik Afrikada (mas, goliflar) va Janubiy Osiyoda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda 12 turi tarqalgan. Togʻli hududlarda yashil bronza qoʻngʻizi (Netocia marginicollis) va paxmoq bronza qoʻngʻizi yoki olenka (Epicometis turanica) bir tomondan oʻsimliklarning gulini yeb birmuncha ziyon keltirsa, ikkinchi tomondan gullarni changlatib foyda keltiradi. Bronza qoʻngʻizlari ning Ssimon qurtlari chiriyotgan yogʻochlar, kompostlar, oʻrmon toʻshalmasida, ayrim chumolilar va kemiruvchilar inida rivojlanadi. Ayrim Bronza qoʻngʻizlari, mas, olenka ekinlarga ziyon keltiradi. 
 @a_ishem bu telegram kanalm

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

yashil bronza qongizi
yashash muhiti bahor va yoz oylarida dalalarda gullarning ustida yirik uzunligi 1-2sm 
yashil qongizlarni korish mumkin qongiz tanasining ustki tomoni yaltiroq yashil qorin tomoni esa
qizgish tusda boladi bronza qongizi yevropa va osiyo qitʼasining deyarli hamma joyida uchraydi qongizni qolga olib korilganda uning xitin qobigi qalin va qattiq ekanligini sezish mumkin
Bronzalash

Bronzalash — himoya qatlami hosil qilish va bronza tuyey berish uchun metall buyumlar sirtiga bronza qoplash. Maxsus tarkibli kukun (poroshok) yordamida metallmas (mas, yogʻoch) buyumlar sirtida bronza tuyey (yaltirok,ligi) hosil qilish ham B. deb ataladi. B. elektrolitik usulda metallash yoʻli bilan, moyli yoki spirtli loklarga maxsus kukunlar qoʻshib tayyorlangan aralashma surkab va sirtga kimyoviy ishlov berib amalga oshiriladi. Radioapparatlar, detallar, maishiy metall buyumlar va boshqa sirtiga 40—45% rux qoʻshilgan bronza qatlami qoplanadi. Himoyabezak qoplamalari hosil qilishda, termik ishlashda tarkibida 10—12% rux boʻlgan bronza kukuni ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bronzografit

Bronzografit — bronza va grafitdan tashkil topgan gʻovak material. Grafit zarralari (0,5—4%) bronza kristallari (6—10% Sn) orasida teng tarqalgan holda boʻladi. Gʻovaklari moy bilan toʻldiriladi. Undan sirpanish podtipniklari tayyorlanadi. Bunday podshipniklar valga tez moslashadi, uzoq vaqt moysiz ishlay oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bronxiolit

Bronxiolit, kapillyar bronxit — mayda bronxlar devorining yalligʻlanishi. Virus yoki bakteriyalar qoʻzgʻatadi; bir yoshgacha boʻlgan bolalarda uchraydi. Gripp viruslari qoʻzgʻatadigan grippli bronxiolit, mayda bronxlar shilliq qavatining kataral yalligʻlanishi bilan ifodalanadigan kataral bronxiolit, bronxlar teshigigacha granulyatsion toʻqima oʻsib kirishi bilan kechadigan obliteratsiyalovchi bronxiolit va boshqa farq qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Pulmonologiya
Bronxit

Bronxit — o'pkada bronxlar (katta va oʻrta kattalikdagi havo yoʻllari) yalligʻlanishi. Bu yoʻtalni keltirib chiqaradi. Bronxit odatda burun, quloq, tomoq yoki sinuslarda infeksiya sifatida boshlanadi. Keyin infeksiya bronxga tushadi. Alomatlar orasida yo'tal, balg'am, xirillash, nafas qisilishi va koʻkrak ogʻrigʻi mavjud. Bronxit :oʻtkir yoki surunkali boʻlishi mumkin.

 Oʻtkir bronxit 
Oʻtkir bronxitda odatda uch hafta davom etadigan yoʻtal kuzatiladi, buni ko'krak qafasidagi shamollash deb ham atash mumkin. Ushbu kasallikka chalingan insonlarning 90% dan koʻprogʻida kasallikning asosiy sababi virusli infeksiyadir. Ushbu viruslar odamlar yoʻtalganda yoki toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa qilganda havo orqali tarqalishi mumkin. Kam holatlarda esa Mycoplasma pneumoniae yoki Bordetella pertussis kabi bakterial infektsiyadan kelib chiqishi mumkin. Xavf omillariga tamaki tutuni, chang va boshqa havo ifloslanishi kiradi. Oʻtkir bronxitni davolash odatda dam olishni, paratsetamol tabletkasini (asetaminofen) va isitma uchun qoʻllaniladigan steroid boʻlmagan yalligʻlanishga qarshi dorilarni (NSAID) oʻz ichiga oladi.

 Surunkali bronxit 
Surunkali bronxitda esa kasallangan odam yoʻtalganda balgʻam chiqaradi va bu jarayon yiliga uch oy yoki undan koʻproq vaqt davom etishi mumkin. Surunkali bronxit bilan ogʻrigan koʻplab odamlarda surunkali obstruktiv oʻpka kasalligi (KOAH) mavjud. Tamaki chekish eng keng tarqalgan sabab boʻlib, havoning ifloslanishi va genetika kabi bir qator boshqa omillar ham biroz rol oʻynaydi. Surunkali bronxit nafas aʼzolarining eng koʻp tarqalgan kasalliklaridan hisoblanadi va u koʻproq erkaklarda kuzatiladi.
thumb|Bronxitlar

 Eozinofil bronxit 
Eozinofil bronxit surunkali quruq yoʻtal boʻlib, eozinofillar deb nomlanuvchi oq qon hujayralari sonining koʻpayishi bilan tavsiflanadi. U rentgen nurida normal topilmaga ega va havo oqimi cheklanmagan.

 Aspergillus bronxit 
Aspergillus bronxiti — Aspergilloz kasalliklari spektridan biri boʻlib, bronxlar qoʻziqorin infeksiyasiga duchor boʻladi. Bu oʻpka aspergillozining boshqa holatlaridan farq qiladi, chunki u asosan immuniteti zaif odamlarga taʼsir qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Terapiya
Turkum:Pulmonologiya
Turkum:Kasalliklar
Turkum:ichki kasalliklar
Bronxoadenit

Bronxoadenit (bronx va yunoncha Aden — bez) — bronxlar (traxeya atrofida, koʻks oraligʻining orqa va oldida joylashgan) limfa tugunlarining yalligʻlanishi. Koʻproq sil kasalligida, zotiljam, bronxit, bronxopnevmoniya, nafas yoʻllarining yalligʻlanishi bilan kechadigan koʻkyoʻtaya, qizamiq va boshqalarda uchraydi. Bronxoadenitda kuraklararo boʻshliq ogʻriydi, bemorni asosan ogʻriqli yoʻtal bezovta qiladi. Limfa bezlari kattalashadi. Sil bronxoadenitida limfa tugunlari kattalashib, uning toʻqimasi ham nobud boʻladi va suzmasimon yiringga aylanadi. Boshqa kasalliklarda bemor asosiy kasallikdan tuzalishi bilan limfa tugunlari deyarli asliga qaytadi. Bronxoadenitni asosan rentgen qilib (rentgenoskopiya, rentgenografiya, flyuorografiya) aniqlanadi. Sil bronxoadenit i bilan ogʻrigan bemor maxsus sil kasalxonalarida davolanadi. Organizmning umumiy quvvatini oshiruvchi dorilar, silga qarshi davo buyuriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Pulmonologiya
Bronxografiya

Bronxografiya (bronx va — yozaman) — hiqildoq (traxeya) va bronx yoʻllariga kontrast modda yuborib, rentgenologik tekshirish usuli. Birinchi marta 1918-yil oʻtkazilgan. Bronx, oʻpka, qorin boʻshligʻi aʼzolari kasalliklari va boshqaga tashxis qoʻyishda qoʻllanadi. Bronxografiya qilish lozimligi yoki mumkin emasligini vrach belgilaydi, bunda albatta bemorning umumiy ahvoli va kasalligi hisobga olinadi.

 Yana qarang 

 Bronxoskopiya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Pulmonologiya
Bronxopnevmoniya

Bronxopnevmoniya – oʻpka yalligʻlanishining bir shaklidir. Bronxopnevmoniya mayda bronxlarda boshlangan yalligʻlanish jarayonining oʻpka toʻqimalariga tarqalishi bilan kechadi (qarang zotiljam).

Bronxopnevmoniya – bu zotiljamning kichik turidir. Bu bronxlarning oʻtkir yalligʻlanishi boʻlib, oʻpkaning yaqin joylashgan boʻlaklarida yalligʻlanishlar bilan kechadi citing: Webster’s New World College Dictionary, Fifth Edition, Copyright 2014.

Bronxopnevmoniya koʻpincha lobar pnevmoniyaga oʻxshab ketadi. Klinik amaliyotda bronxopnevmoniya va lobar pnevmoniya turlarni ajratish qiyin, chunki ularning belgilari odatda bir-biriga oʻxshab ketadi Topic Completed: 1 August 2011. Bronxopnevmoniya (lobular) koʻpincha infeksiya rivojlanib borgan sari lobar pnevmoniyaga aylanadi. Xuddi shu organizm bir bemorda pnevmoniyaning bir turini, boshqa bemorda esa boshqa turini keltirib chiqarishi mumkin.

thumb|Bronxopnevmoniyaning rentgen surati: oʻpkaning har ikki tomonida oʻtkir yalligʻlanish-"This chapter is licensed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License (http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)"
 Sabablari 
Bronxopnevmoniya lobar pnevmoniyadan farqlanib, koʻpincha jamoat orasida yuqtiriladigan pnevmoniyaga emas, balki kasalxonada orttiriladigan pnevmoniya hisoblanadi.

Bronxopnevmoniyaning streptococcus pneumoniae bilan aloqadorlik ehtimoli lobar pnevmoniyaga qaraganda kamroq. Aksincha, bronxopnevmoniya asosan quyidagi: staphylococcus aureus, klebsiella, escherichia coli va pseudomonaslar bilan bogʻliqligi yuqoridir.

 Patologiyasi 
thumb|Bronxopnevmoniya gistopatologiyasi bronxiolni toʻldirib turgan neytrofillarni koʻrsatmoqda.

Bronxopnevmoniya baʼzan oʻlimdan keyin, autopsiya paytida ham aniqlanishi mumkin.

Umumiy patologiyada odatda odam oʻpkasining bazal boʻlaklarida bir nechta konsolidatsiya oʻchoqlari mavjud, ular koʻpincha ikki tomonlama boʻladi. Bu zararlanishlar diametri 2-4 sm, kulrang-sariq, quruq, koʻpincha bronxiolada joylashgan, yaxshi ajratilmagan boʻladi. Ayniqsa bolalarda bir-biriga qoʻshilish xususiyatiga ega.

Yorugʻlik mikroskopiyasi odatda bronxlar, bronxiolalar va qoʻshni alveolyar boʻshliqlaridagi neytrofillarni koʻrsatadi.

 Davolash 

Pnevmoniya bilan taqqoslaganda, bronxopnevmoniya shakli va kasalxonada orttiriladigan pnevmoniya oʻrtasidagi bogʻliqlik antibiotiklarni tanlashda koʻp dorilarga chidamlilikni koʻproq hisobga olishni talab qiladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Pulmonologiya
Turkum:Pnevmoniya
Bronxospazm

Bronxospazm — bronx aylana muskullarining qisqarishi natijasida mayda bronxlar va bronxiolalar teshigining torayishi (qarang Bronxostenoz).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Pulmonologiya
Bronxostenoz

Bronxostenoz — bronx devorining torayishi; bronx yoʻlidagi patologik oʻzgarishlar yoki uning teshigiga yot jismlarning tushishi, shuningdek oʻsmalar paydo boʻlishi natijasida vujudga keladi. Bronx operatsiyalaridan keyin ham bronxostenoz kuzatilishi mumkin. Bronxostenoz organik oʻzgarishlar tufayli roʻy beradi, shu sababli uni bronxospazmdan farq qilinadi. Bronxostenozni bronxoskopiya va bronxografiya qilib aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Pulmonologiya
Bronxoektatik kasallik

Bronxoektatik kasallik, bronxoektazlar (bronx va yunoncha ektasis – choʻzilish) – nafas aʼzolari kasalligi, bronxlarning kengayishi (bronxoektaz) bilan kechadi. Tugʻma (ko;p bronxoektazlar) va bronxlar devorining yalligʻlanishi (oʻpka sili, koʻkyoʻtal, surunkali bronxit, zotiljam, gripp va boshqalar) tufayli orttirilgan bronxoektazlar farq qilinadi. Bronxoektatik kasallik da bronxlardagi yalligʻlanish jarayoni oʻpka, yurak, buyrak va boshqa aʼzolar faoliyatiga ham taʼsir qiladi. Dastlab kasallik sezilmasligi mumkin, zoʻriqqanda bemorning eti uvishadi, isitmalaydi, yoʻtalib balgʻam tashlaydi, koʻpincha ertalab ogʻiz toʻla balgʻam keladi (sutkada 1 l gacha), u qoʻlansa va yiringli boʻladi. Bronxoektatik kasallik uzoq davom etib, koʻpincha avj olib boradi. Unga tashxis qoʻyish uchun bronxografiya oʻtkaziladi. Kasallikka xos dastlabki belgilar paydo boʻlganda, darhol vrachga murojaat etish kerak. Aks holda yurak-tomir tizimi va buyrakda turli asoratlar yuzaga kelishi va bemorning ish qobiliyati pasayishi mumkin. 

Davolash
Kasallik xuruj qilganda bemor kasalxonada davolanadi. Organizmning umumiy quvvatini oshiruvchi dorilar buyuriladi, iqlim bilan davolash, zarur boʻlsa jarrohlik usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Pulmonologiya
Robert Broun

Robert Broun (Brown) (1773.21.12, Montroz — 1858.10.6, London) — ingliz botanigi. B.ning morfologik, embriologik tadqiqotlari oʻsimliklarning tabiiy sistemasini tuzishda katta ahamiyatga ega. B. urugʻkurtakda murtak xaltachasi boʻlishini kashf qilgan, igna bargli va sagovniklar urugkurtaklarida tuguncha boʻlmasligini koʻrsatgan (1825), yopiq urugʻli va ochiq urugʻli oʻsimliklar oʻrtasidagi asosiy farqlarni aniklagan; igna barglilarning urugʻkurtagida urgʻochilik koʻpayish organi (arxegoniy) boʻlishini aniqlagan. Oʻsimliklar hujayrasi yadrosini birinchi boʻlib toʻgʻri tavsiflagan. 1827-yil Broun harakatini kashf etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1773-yilda tugʻilganlar
Turkum:1858-yilda vafot etganlar
Turkum:21-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:10-iyunda vafot etganlar
Brown harakati

thumb|Brown harakati
Brown harakati – muallaq zarralarning muhit molekulalari taʼsirida suyuqlik yoki gazlarda tartibsiz harakatlanishi. 1827-yilda Robert Brown kashf etgan. Brown harakati tezligi muhittrasi, qovushoqligi va zarra oʻlchamlariga bogʻliq. 1905—06-yillarda Albert Einstein, polyak fizigi Marian Smoluchowski va fransuz fizigi Jean Baptiste Perrinning ishlari natijasida Brown harakati atom va molekulalarning issiqlik harakati ekanligi isbotlandi. Suyuqlik yoki gazdagi har bir Brown zarrasiga muhit molekulalari bir sekundda taxminan 1012-marta zarba berib turadi. Zarra oʻlchami katta boʻlsa, har tomonlama turtkilar taʼsirida u muvozanatlashadi va tinch holatda qoladi. Zarra oʻlchami kichik boʻlsa, statistik muvozanat buziladi, natijada Brown zarrasi tartibsiz harakatda boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Fizika
Broshantit

Broshantit (fransuz mineralogi A. Broshan de Vilye nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi Si4(ON6) SO4. Monoklin singoniyali. Prizma, ignasimon kristallar, donachalar va yupqa parda holida. Rangi yashil, toʻq yashil. Qattikligi 3,5—4. S. ogʻ. 3,84—4. Shishasimon yaltiraydi. B. mis konlarining nurash zonasida limonit, serussit, malaxit va boshqa minerallar bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Qalmoqqir, Sarichoʻqqi, Qoʻrgʻoshinkon, Lashvas^Wv, Lochinxona polimetall konlarida uchraydi. B. konlari Rossiya Federatsiyasi (Ural togʻlari)da, Ispaniya (RioTinta), Italiya (LaDuchessa), AQSH (Biobi)da topilgan. Mis olinadigan ruda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Broshyura

Broshyura , risola — kichik hajmli bosma nashr (xalqaro amaliyotda 5—48 sahifadan iborat boʻladi). 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bruder

Bruder (ing. brood — tuxum bosish) — inkubatoriya ochirilgan joʻjalarni dastlabki kunlarda issiq saqlovchi maxsus qurilma. Piramida shaklidagi zontdan iborat boʻlib, ichiga qizdirgich joylashtiriladi. Kuchma, muqim (statsionar) va batereyali xillari bor.

Kerosin, kumir, gaz yoki elektr toki bilan isitiladi. Bruderdagi haroratni maxsus vint yerdamida oʻzgartirib turish mumkin. Gaz bruderda havo gorelka alangasi yoki uning keramik nurlatgichi yerdamida isitilib, termorostlagich yerdamida rostlanadi. Har bir elektr yoki gaz bruder ostiga 500 gacha joʻjani joylashtirish mumkin. Bruder ostida tovuq-joʻjalari kechalari 28—29°, kurka joʻjalari 29—ZG, oʻrdak va gʻoz joʻjalari 27—28° issiqlikda saqlanadi. Kunduz kunlari haroratni 3—4° pasaytirish mumkin. Yosh joʻjalar oddiy pechka yerdamida va markaziy suv isitish quvurlarini tovuqxona orqali oʻtkazish yoʻli bilan ham isitiladi. Parrandachilik fkalarida batareyali bruderdan foydalaniladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brukit

Brukit ingliz mineralogi G. J. Bruk (1771—1857) nomidan — sodda oksidlar kenja sinfiga mansub mineral, TiO2 ning uchta tabiiy polimorf modifikatsiyasidan biri. Baʼzan tarkibida temir va niobiy qoʻshimchasi boʻladi. TiO6 ning oktaedr guruhidan tuzilgan, umumiy bogʻlam bilan tutashgan varaqsimon hamda prizma shaklida. Romb sistemada kristallanadi. Rangi sargʻishqoʻngʻirdan qizgʻish koʻngʻirgacha. Olmos kabi yoki metallsimon yaltiraydi. Qattikligi 6—6,5; s ogʻ. 3,9—4. Kristallari oltin sochmalarida va alp tipidagi yertomirlarda, gidrotermal metamorfik jinslarda, baʼzan pegmatitlarda uchraydi. 700° gacha qizdirilganda rutilga aylanadi. Rossiya Federatsiyasi (Ural), Shveysariya, Fransiya, Avstriya, AQSH va boshqa joylarda konlari bor. Oʻzbekistonda Chatqol—Kurama togʻlaridagi oʻzgargan granitoidlarda topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Brunelleski Filippo

280px|right|thumb|Brunelleski Filippo
Brunelleski Filippo (Brunelleschi) Filippo (1377 — Florensiya — 1446.15.4) — italiyalik meʼmor, haykaltarosh, olim. Uygʻonish davri meʼmorligi va kelajak aks etgan meʼmoriy nazariya asoschilaridan. Ijodini haykaltaroshlikdan boshlagan. Qadimiy meʼmoriy anʼanalardan yangicha yondoshib foydalangan. 1420—1436-yillari SantaMariya del Fore sobori (diametri 42 m ga yaqin) gumbazini yaratgan. Brunelleski Filippo kurgan Tarbiya uyi (loyihasi — 1419) va SanLorenso cherkovining sakristiyi (ibodat kiyimlari va asbobanjomlari saqlanadigan bino), Ospedale deli Innochenti (1421—44)da Uygʻonish davri meʼmorlik sanʼatining badiiy anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Brunelleski Filippo 1429—1430-yillarda SantaKroche cherkovi hovlisidagi Patssi kapellasini bunyod etdi, turli yillarda SanLorenso va SantoSpirito cherkovlarining interyerlarini qayta qurdi. Brunelleski Filippo asarlari obrazlarining garmonik yorqinligi, nisbatlarining qatʼiyligi, qurilish usullarining mukammalligi bilan ajralib turadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Meʼmorlar
Brusit

thumb|Brusit
Brusit (amerikalik mineralog A. Brus nomidan) — gidroksidlar kichik sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi Mg(OH)2. Magniy qisman Gʻeg+ yoki Mp2+ (ferro va manganobrusitlar) bilan almashishi mumkin. Trigonal sistemada kristallanadi, rangi oq, yashil, koʻk va qoʻngʻir (kamdankam havorang). Gugurt qutisisimon, ignasimon kristallar va varaqsimon, tolasimon agregatlar. Qattiqligi 2,5; s. ogʻ. 2,4. Tolasimon brusit nemalit deb ataladi. Metamorfizmga uchragan ohaktoshlar va dolomitlar tarkibidagi periklazni oʻzgarishidan vujudga keladi. Serpentinit massivlari va marmarlashgan dolomit va ohaktoshlarda uchraydi. Magniy olish uchun xom ashyo, keramika va qogʻoz sanoatida, oʻtga chidamli mahsulotlar ishlab chiqarishda foydalaniladi. Rossiya Federatsiyasi (Ural, Kavkaz, Sibir), Qozogʻiston, AQSH, Kanada, Italiya va boshqa joylarda konlari topilgan. Oʻzbekistonda Olmaliq, Kumushkon, Surenota, Zirabuloq, Quljuqtov, Sulton Uvays togʻlarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Brusnika

Brusnika (Vaccinium vitis-idaea) -brusnikadoshlar oilasiga mansub doim yashil chala buta. Boʻyi 25 sm. Bargi qalin, teskari tuxumsimon yoki ellipssimon, chetlari pastga qayrilgan. Gullari och pushti, qoʻngʻiroqsimon, mevasi qizil, dumaloq, serurugʻ va sershira. Rossiyaning oʻrmon va tundra zonalarida hamda Kavkaz togʻlarida oʻsadi. Oʻzbekistonda uchramaydi. Bargida 9% gacha arbutin glyukozidi, gidroxinon, giperozid, oshlovchi va boshqa moddalar; mevasida 10,3% gacha qand, organik kislotalar, vaksinin glyukozidi bor. Bargidan tayyorlangan ekstrakt va kaynatma buyrakda tosh paydo boʻlishi, revmatizm, podagra, mevasi esa avitaminoz kasalliklarini davolashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yevropa o'simliklari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Brusya

Brusya — gimnastika asbobi, toʻrtta yogʻoch poyaga oshiqmoshiq bilan mustahkamlangan 2 gorizontal yogʻoch (metall yoki shisha plastikadan ishlangan sterjenli) jerdtayoqchadan iborat sport snaryadi. Erkaklar parallel brusyada, ayollar esa pastbaland brusyada musobaqalashadilar. Brusyada erkaklarning mashklari 1896-yildan, ayollarning mashklari esa 1952-yildan Olimpiya musobaqalari dasturiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gimnastika
Brut Mark Yuniy

Brut Mark Yuniy (miloddan avvalgi 85—42) — Rim siyosiy arbobi. Yuliy Sezarga qarshi miloddan avvalgi 44 yilda uyushtirilgan fitna (Kassiy bilan birga) rahbari. Rivoyatlarga koʻra, birinchi boʻlib Yu. Sezarga xanjar solgan. Sezarni oʻldirgandan keyin Rimdan ketgan. 2triumvirat (Oktavian, Antoniy va Lepid) ga qarshi kurashda respublikachilarga Kassiy bilan birga rahbarlik qilib, unda yengilgach, oʻzini oʻldirgan. Keyinchalik B. obrazi ideallashtirilib, zolimlikka qarshi respublika tarafdori deb koʻrsatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brutalizm

Brutalizm, neobrutalizm (ing. brutal — dagʻal, qoʻpol) — Yevropa meʼmorligida 20-asr 3choragida yuzaga kelgan yoʻnalish. Meʼmorlik shakllarini dagʻal, nafosatsiz gavdalantirishga intilishdan iborat. Dastlab Buyuk Britaniyada (meʼmori A. va P. Smitsonlar), keyin Gʻarbiy Yevropa, AQSH va Yaponiyada tarqalgan. B. meʼmorlik massalarining iloji boricha sodda va dagʻal arxitektonikasini namoyon etadi. Ularning shiori qurilish materiallari (metall, temirbeton, alyuminiy, gʻisht, oyna va boshqalar)ning tabiiy holatini qanday boʻlsa shundayligicha saqdab qolishdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bruttiylar

Bruttiylar — Janubiy Italiya (hozirgi Kalabriya)dagi qadimiy italiy oskumbr qabilalaridan biri. Miloddan avvalgi III-asr boshlarida Rim tomonidan boʻysundirilgan. 2Puni urushi (miloddan avvalgi 218—201) davrida Bruttiy Karfagen sarkardasi Gan"ibolning kuchli ittifoqchisi boʻlishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brutto

Brutto (ital. brutto — qoʻpol) —1) tovarning idishi, oʻrovi bilan birgalikdagi yalpi ogʻirligi. Maye, guruch yoki unning qopi bilan birgalikdagi ogʻirligi; 2) korxona yoki tashkilotning sarfharajatlar chegirilmagan foydasi, yalpi daromadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Atamalar
Bregg

Bregg (Bragg) – otabola ingliz fiziklari; rentgenstrukturaviy tahlil asoschilari. Qator kristallarning atom tuzilishlarini rentgen nurlari difraksiyalari yordamida birinchi boʻlib tushuntirib berishgan (1913). Nobel mukofoti laureatlari (1915): 1) Uilyam Genri (18621942), London Qirollik jamiyati aʼzosi (1806) va prezidenti (1935—40); 2) Uilyam Lorens (1890—1971), Kavendish lab. (1938—53) va Kembrijdagi Qirollik instituti (1954—60) direktori. Bregg – Vulf shartini tadqiq qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 bragg.com – Pol va Patrisiya Braggning rasmiy veb-sayti

 Naturist Pol Bragg 

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:Fizikaga oid chala maqolalar
Bragg–Wulff sharti

Bragg–Wulff sharti – toʻlqin uzunligini oʻzgartirmay kristalldan sochilgan rentgen nurlarining interferension maksimumlari vaziyatini belgilovchi shart. Ingliz fizigi Lawrence Bragg va rus fizigi Georg Wulff tomonidan bir-biridan mustaqil ravishda 1913-yilda topilgan. Kristallardan faqat rentgen nurlari emas, balki u nurlar sochilganda (elektronlar, protonlar va neytronlar difraksiyasida) ham Bragg–Wulff sharti bajariladi.

thumb|Bragg qonuni

Agar kristall bir-biridan d masofada joylashgan parallel atom tekisliklari toʻplami sifatida qaralsa, u holda difraksiya jarayoni ushbu tekisliklar tizimidan nurlanishning aksi sifatida ifodalanishi mumkin. Intensivlik maksimallari (difraksiya maksimallari) faqat ushbu tizim tomonidan aks ettirilgan barcha atom tekisliklari bir xil fazalarga ega boʻlgan yoʻnalishlarda paydo boʻladi.

thumb

Bragg–Wulff sharti quyidagicha ifodalanadi:
, 

bu yerda  – aks ettirish tartibi deb ataladigan musbat butun son,  – tushayotgan nurning sirpanish burchagi. 

Agar burchak shartni qondirsa, u Bragg burchagi deb ataladi. Difraksiya nurlari polga birlamchi nurga 2 m burchak ostida tarqaladi. Har bir berilgan atom tekisligi tizimi uchun Bragg–Wulff shartni mos ravishda koordinatalar tizimini tanlash orqali uch oʻlchovli panjaradagi umumiy interferentsiya sharoitlaridan olish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Difraksiya
Breila

Breila yoki Ibroil, Braila — Ruminiyaning jan.sharqidagi shahar. Dunay daryosining chap soxdlida. Breila judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 235 ming kishi (1992). B. muhim transport yoʻllari tuguni, mamlakatdagi eng yirik portlardan, dengiz kemalari boradigan oxirgi punkt. Sanoatining asosiy tarmoklari: metallsozlik va mashinasozlik (kemasozlik, qurilish va yoʻl mashinalari hamda poʻlat prokat), oziq-ovqat sanoati (vino, un, spirtarak). Tikuvchilik, sement, yogʻochsozlik korxonalari bor. B. yaqinida qamishni qayta ishlovchi, sellyuloza, karton, sunʼiy tola, kord va boshqa ishlab chiqaruvchi 1st bor. Shahar 6-asrdan maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brugge

Bryugge — Belgiya shimoli-gʻarbidagi shahar. Gʻarbiy Flandriya provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 117 ming kishi (1992). Transport yoʻllari tuguni; dare va dengiz porti, kema qatnaydigan kanallar tutashgan joyda. Metallsozlik, mashinasozlik (kemasozlik va kema taʼmirlash, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, televizorlar ishlab chiqarish), kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Toʻr toʻqiladi. Niderlandiya sanʼati muzeyi, Munitsipal badiiy galereya, 12—17-asrlar meʼmoriy yodgorliklari: OnzeliveVrauekerk sobori va boshqa saqlangan. Shahar 7-asrdan maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Bryukva

Bryukva (Brassica napus rapifera) — krestguldoshlar oilasiga mansub ildizmevali ikkd.yillik oʻt oʻsimlik, xashaki ekin (qisman oziq-ovqatga ham ishlatiladi). Yevropa, Shim. Amerika, Avstraliya, Rossiyaning noqoratuproq zonasida yetishtiriladi. Ekilganidan keyin birinchi yili yirik ildizmeva va yirik (uz. 60 sm dan ortiq) savatcha barglar hosil qiladi, keyingi yili gulpoyalar chiqaradi. Mevasi — urugʻli qoʻzoq, urugʻi mayda. Naviga qarab ildizmevasi uzunchoqyumaloq, yumaloqkonussimon, silindrsimon. Pusti va eti sariq yoki sargʻimtiroq. Ildizmevasi tarkibida 5—10% qand, 0,6—2% oqsil, karotin, askorbin kislota, mineral moddalar, gorchitsa (xantal) moyi bor. 100 kg ildizmevasida 13 ozuqa birligi, 100 kg bargida 12,5 ozuqa birligi bor. Ildizmevasi xalq tabobatida turli kasalliklarni davolashda, shuningdek oziq-ovqatga ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ildizmevalar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Karl Bryullov

Karl Pavlovich Bryullov (1799. 12 (23). 12, Peterburg 1852.11(23).6, Marchano, Rim yaqinida) – rus rassomi. Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1809_1821). 1835-1850 yilda Italiyada yashagan. 1836-yildan Peterburg Badiiyot akadimyasida professor Bryulo rus rang tasviridagi klassitsizm oqimiga romantizm va hayotdan zavqlanish kayfiyatini olib kirdi. Asarlari insonning goʻzal, nafis histuygʻularini kuylashi („Virsaviya“, 1812), obrazlarining dramatik qudrati („Pompeyning soʻnggi kuni“, 1830— 33), realistik anʼanalar, nozik psixologizmi (M. Lanchi portreti, 1851; avtoportret, 1848) bilan ajralib turadi.

Bryulovning mujassamot tuzish va bezash mahorati ayniqsa hashamdor portretlarda toʻla namoyon boʻlgan. „Chavandoz ayol“ (1832), „N. V. Kukolnik“ (1836), „I. A. Krilov“ (1839) va boshqa asarlari rus realistik portretining katta yutugʻi boʻldi. Bryulo akvarel va rasm ustasi hamdir (italiyaliklar maishiy hayotidan lavhalar, Gresiya va Turkiya safarlari chogʻidagi manzara va chizgilari, 1835).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Tashqi 

 Bryullov Karl rasmlari – yuqori aniqlikdagi
 Briullov rasmlarining onlayn galereyasi 
 Brullovning Rossiya sanʼat galereyasidagi rasmlari
 Karl Brulloff. Pompeyning oxirgi kuni 

Turkum:19-asr rus rassomlari
Turkum:1799-yilda tugʻilganlar
Turkum:1852-yilda vafot etganlar
Turkum:Rassomlar
Bryus Robert

BRYUS (Bruce) Robert (1274.11.71329.7.6) — Shotlandiya qiroli (1306-yildan). Bannokbern burni yonida inglizlar armiyasini tormor keltirgan (1314). 1328-yil Angliya tomonidan Shotlandiyaning mustaqilligini tan olinishiga erishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bruce Lee

Bruce Lee (; tugʻilgan paytidagi ismi Lee Jun-fan, ; 1940-yil 27-noyabr — 1973-yil 20-iyul) — jang sanʼati ustasi. AQShda safarda yurgan xitoylik teatr aktyorlari oilasida tugʻilgan. 11 yoshidan Shaolin maktabi ustasi Ip Mandan ushu, kung fu saboqlarini oldi. 17 yoshida San Franciscoga ketib, oshpazlik qildi, unversitetga oʻqishga kirdi, kung fu maktabini ochdi, yakkakurashning jitkundo deb atalgan maxsus yoʻnalishiga asos soldi. 1965-yilda sport mashgʻulotlari asosida olingan film unga shuhrat keltirdi, Hollywoodga taklif etildi. „Katta boss“, „Shiddatli musht“, „Ajdahoning chiqishi“, „Ajdaho yoʻli“, „Ajdaho bilan olishuv“ filmlarida suratga tushdi. Oʻzi ham Hong Kongda „Konkord“ kinostudiyasini ochib, „Oʻlim bilan oʻynashish“ filmi ustida ish boshladi. Ogʻir kasallikka chalingan Lee shifoxonada yakkakurashga bagʻishlangan „Yengilmas musht yoʻli“ kitobini yozib tugatdi. Sogʻaygach, filmning 20 daqiqasini suratga olishga ulgurdi. Oʻlimiga notoʻgʻri qabul qilingan dori sabab boʻlgan degan tashxis qoʻyilgan (Siettle shahridagi qabristonga dafn qilingan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Amerikalik erkak televideniye aktyorlari
Turkum:Amerikalik erkak aktyorlar
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Xitoylik erkak aktyorlar
Turkum:Amerikalik kinoprodyuserlar
Valeriy Bryusov

Valeriy Yakovlevich Bryusov 1873.1. (13). 12 Moskva 1924.9.10 – rus yozuvchisi, dramaturg. Moskva universitetini bitirgan (1899). Ilk sheʼrlari Gʻarb sheʼriyati taʼsirida yozilgan (1894—95). „Durdonalar“ (1895), „Bu – men“ (1897), „Uchinchi qorovul“ (1900) toʻplamlari Bryusov ijodi kamolotidan darak beradi. Mazkur asarlarda uning ijodiga xos ilgʻor xususiyatlar – obrazlarning maromiga yetganligi, har bir sheʼr va butun kitobning qatʼiy kompozitsiyaga egaligi, notiqlik sanʼatining kuchliligi sezilib turadi. „Odamovilar“ (1900—01) dostonida oʻsha davr tuzumi keskin tanqid qilinadi. „Shaharlarga va jahonga“ (1903) toʻplamiga kirgan asarlarida ishchi mehnati madh etiladi. Bryusov 20-asr boshlarida rus adabiyotidagi modern va simvolizm oqimi rahnamosi boʻldi. „Gulchambar“ (1906) sheʼriy toʻplami shoirning romantik ruhdagi eng yaxshi asari sanaladi. „Barcha motivlar“ (1909), „Soyalar koʻzgusi“ (1912), „Kamalakning yetti rangi“ (1916) sheʼriy toʻplamlarida rus jamiyatidagi, kishilar ruhiyatidagi oʻzgarishlar tasvirlanadi. „Olov farishta“ (1908), „Zafar mehrobi“ (1913) tarixiy romanlarida zamonaviy voqealarga monand mavzular topa bilgan. „Yer“ dramasida kelajak haqida fikr yuritiladi. „Soʻnggi orzular“ (1920), „Bunday kunlarda“ (1921), „Daqiqa“, „Yiroqyiroqlar“ (1922), „Shoshil“ (1924) sheʼriy toʻplamlarida Bryusov davrga hamnafas shoir sifatida namoyon boʻladi. Bryusov adabiy tanqidchi sifatida ham ijod etgan („Rus sheʼriyatida yangi oqimlar“, 1913; „Sheʼr haqida fan“, 1919; va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 Tashqi 

 „Janubiy xoch respublikasi“ tarjimasi
 Babette Deutsch va Avrahm Yarmolinskiy tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan 10 sahifalik tanlov, 1921
 5 ta miniatyura sheʼrlarining inglizcha tarjimalari
 Uzunroq sheʼrning inglizcha tarjimalari, „Danse Macabre“ (pastga aylantiring)
 „Ayolga“ inglizcha tarjimasi
 Mark Uilxardt, Alan Parker. „Briusov, Valeriy Yakovlevich“ XX asr jahon sheʼriyatida kim kim, Routledge, 2000, , 47-bet. 
 „Brusov va Armaniston sheʼriyati“

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:1873-yilda tugʻilganlar
Turkum:1924-yilda vafot etganlar
Turkum:13-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:9-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Bryussel karami

Bryussel karami (Brassica oleracea var. Gemmifera) — krestguldoshlar oilasiga mansub ikki yillik sabzavot ekini. Gʻarbiy Yevropada, ayniqsa Buyuk Britaniyada koʻp ekiladi. Poyasi tik oʻsadi, yuqori qismida bandli sillits barglar chiqaradi, barg qoʻltigʻida (diametri 2—2,5 sm li 90 tagacha) mevaboshchalar hosil qiladi. Keyingi yili uchki kurtaklari va yon novdalaridan gul novdalar chiqaradi hamda urugʻli qoʻzoq meva tugadi. Bryussel karami bosh karamdan farqli namlikni, hosildor yerni kam talab qiladi, sovuqqa, kasalliklarga ancha chidamli boʻladi. Tarkibida yengil hazm boʻladigan moddalar, 2—5% qand, 5,5—7% oqsil, 70–290 mg vitamin S bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Brassica oleracea
Turkum:Belgiya oshxonasi
Turkum:Bargli sabzavotlar
Bryussel shartnomasi

Bryussel shartnomasi — Bryussel shartnomasi ning boshchalari azotli moddalarga boy boʻlib, ovqatga solinganda xushtaʼm maza beradi. Hoʻlligicha, qaynatib, qovurib isteʼmol etiladi, konservalar tayyorlanadi (yana qarang Karam).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bryussel shartnomasi (pakt)

Bryussel shartnomasi (1948) — Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya va Lyuksemburg davlatlari tomonidan 50 yil muddatga tuzilgan pakt. Bryussel shartnomasi (pakt) Shimoliy Atlantika pakti (NATO)ning tuzilishida tayyorgarlik bosqichi boʻldi. Keyinchalik shartnoma qatnashchilari safiga GFR va Italiya aʼzo boʻldi (1954). Bryussel shartnomasi (pakt) asosida tuzilgan yangi harbiy guruh Gʻarbiy Yevropa ittifoqi deb atala boshladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
David Brewster

Ser David Brewster (1781.11.12, Jedboro, Angliya — 1868.10.2, Allerbi, Melroz) — ingliz fizigi, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1815). Yorugʻlikning doiraviy qutblanishi hodisasini ochgan (1815) va oʻz nomi bilan ataladigan qonun (Brewster qonuni) ni topgan. Kristallardagi xromatik qutblanishni bayon qilgan (18131814). Mayoqlar uchun linza yasagan, kaleydoskopni kashf qilgan (1817), stereoskopii takomillashtirgan. Isaac Newtonning mukammal tarjimai holi haqidagi asar muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:1781-yilda tugʻilganlar
Turkum:1868-yilda vafot etganlar
Turkum:Fiziklar
Brewster qonuni

thumb|upright=1.13

Brewster qonuni — dielektrikning sindirish koʻrsatkichi bilan tabiiy (qutblanmagan) yorugʻlikning uning sirtiga tushish burchagi orasidagi bogʻlanishni ifodalovchi munosabat. Tushish burchagi Brewster burchagi deb ataladi va tg(a)=n sharti bajarilganda dielektrik sirtdan qaytgan yorugʻlik faqat tushish tekisligiga perpendikulyar tekislikda qutblangan boʻladi.

Havoda sinish qonuni (g sinish burchagi) boʻlgani uchun Brewster qonunidan cos(n)=sin(g), yoki f+g=90°. Demak, singan va qaytgan nurlar orasidagi burchak 90° boʻladi. Brewster qonunidan qutblangan yorugʻlik hosil qilishda, moddaning sindirish koʻrsatkichini aniqlashda foydalaniladi. Brewster qonuni 1815-yilda shotlandiyalik fizik David Brewster tomonidan topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bryansk

Bryansk — Rossiyadagi shahar, Bryansk viloyatining maʼmuriy markazi. Desna sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 460,5 ming kishi (1997). Bryanskda stlab 1146-yilgi solnomada tilga olinadi. Bryansk yirik industrial va madaniy markaz. Bryanskda mashinasozlik, avtomobilsozlik, qishloq xoʻjalygi mashinasozligi zavodlari va metallsozlik yetakchi oʻrinda. Qurilish materiallari (silikat gʻisht, temirbeton buyumlari zavodlari, gʻishtohak kombinati va boshqalar), yengil (kamvol kombinati, kanoptola fabrikalari va boshqalar), oziq-ovqat (un va goʻsht kombinatlari, sut zavodi va boshqalar), kimyo sanoati korxonalari ishlab turibdi. Bryanskda 4 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, 2 muzey bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Bryansk viloyati

Bryansk viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1944-yil 5 iyudda tashkil etilgan. Bryansk viloyatida 27 tuman, 16 shahar va 31 shaharcha bor. Maydoni 34,9 ming km². Aholisi 1467 ming kishi (1999), asosan ruslar, shuningdek ukrainlar, beloruslar va boshqa yashaydi. Shaharliklar 60%. Markazi – Bryansk shahri.

Bryansk viloyati Oʻrta Rossiya qirlarining gʻarbiy chekkasida, relyefi toʻlqinsimon tekislik. Sharqiy qismi bir oz baland (200–250 m). Torf, fosforit, gil, qum, mergellar bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –7°–9°, iyulniki 18°–19,G. Yiliga 550–600 mm yogʻin yogʻadi. Daryolari Dnepr daryosi havzasiga mansub, eng yirigi – Desna. Asosan podzol tuproq uchraydi. Bryansk viloyatining kattagina qismi oʻrmon zonasida, janubi-sharqiy qismigina oʻrmonli dasht zonasida. Qaragʻay, qoraqaragʻay, qayin oʻsadi. Oʻtloq koʻp.

Bryansk viloyati sanoatida mashinasozlik va metallsozlik yetakchi oʻrinda. Teplovozlar, temir yoʻl vagonlari, yuk avtomobillari, stanoklar, ekskavatorlar, avtogreyderlar, qishloq xoʻjaligi mashinalari, priborlar, yengil sanoat uchun texnologik jihozlar ishlab chiqariladi. Bryanskda "Bryansk mashinasozlik zavodi", "Bryansk elektromexanika zavodi", "Bryansk avtomobil zavodi", yoʻl mashinalari ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Yengil sanoat jun gazlama ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Bryanskda kamvol kombinati, Klinsida movut kombinatlari, kanop yigiruv fabrikalari, "Krasniy gigant" koʻn birlashmasi bor. Qurilish materiallari sanoatida sement, shifer, asbestsement quvurlar, oynashisha, isitish radiatorlari ishlab chiqariladi. Oynashisha zavodlari, Dyatkovo billur zavodi, "Bryansksement" ishlab chiqarish birlashmasi bor. Oʻrmonkimyo kompleksida mineral oʻgʻitlar, qogʻoz va karton ishlab chiqariladi. Taxta tilish, fanera, mebel, yogmoy, konserva korxonalari ishlab turibdi. Mahalliy torf asosida energetika rivojlangan. Bryansk viloyati gʻallakartoshka yetishtirish va sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Asosiy ekinlari: javdar, suli, grechixa, bugʻdoy, texnika ekinlaridan konoplya, zigʻir, qand lavlagi, tamaki. Qoramol, shu jumladan sigir, choʻchqa, qoʻyechki, parranda boqiladi. Asosiy transporti – temir yoʻl Avtomobil yoʻllari zich. Desna daryosida kema qatnaydi. 3 oliy oʻquv yurti, 26 oʻrta maxsus oʻquv yurti, oʻlkashunoslik muzeyi bor."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Bsisu Muin

Bsisu Muin (1928, Gʻazza 1984, London) — falastinlik arab shoiri, dramaturg, publitsist, jamoat arbobi. Ijodi, asosan, milliy ozodlik kurashi, xalqlar doʻstligi va tinchlik mavzulariga bagʻishlangan. 11 sheʼrlar toʻplami, 6 pyesa va 2 publitsistik asar muallifi. "Maktublar" (1952), "Vatan — qalbda" (1970), "Tashrif qogʻozi" (1974), "Falastin daftari" (1978), "Deraza oynasiga yozilgan sheʼrlar" (1980), "Qalbdagi Falastin bilan" (1983) kabi toʻplamlari bor. Toshkent va Samarqand haqida sheʼrlar yozgan, "Tashrif qogʻozi" sheʼrlar toʻplami oʻzbek tilida nashr etilgan (1984). Xalqaro Nilufar mukofoti laureati (1980).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buake

Buake, Bvake — Kot d’Ivuarning markaziy qismidagi shahar. Buake departamenti maʼmuriy markazi. Aholisi 333 ming kishi (1990). Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Buake mahsulotlari (paxta, kofe, kakao, banan, ananas, sholi va boshqalar) yetishtiriladigan rayon markazi. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, oziq-ovqat sanoati, paxta tozalash va sholi oqlash korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kot-dʼIvuar
Bualo

Bualo, BualoDepreo (BoileauDespreaux) Nikola (1636.1.11—Parij—1711.13.3) — fransuz shoiri, tanqidchi, klassitsizm nazariyotchisi. Sorbonna untida oʻqigan. 1660—66 yillarda yozilgan ilk satiralari (9 satira) axloqiy, maishiy va adabiy mavzuga bagʻishlangan. "Oda haqida mulohazalar" (1693) va "Ritor Longinning baʼzi joylari xususida tanqidiy mulohazalar" (1694) asarlari "qadimiy va yangi adiblar oʻrtasidagi bahs"ga bagʻishlangan. Ularda Bualo antik mavzu va antik shoirlar ijodining afzalliklarini isbotlashga uringan. Klassitsizm estetikasining asosiy qoidalari bayon qilingan "Sheʼriy sanʼat" (1674) didaktik poemasi antik davr adabiyoti asarlariga tatabbu tarzida yozilgan, Aristotelning "Poetika"si va Goratsiyning "Sheʼriyat ilmi"ni oʻzida umumlashtirgan. Bualo uz asarlarida oddiy xalq turmushini aks ettirgan. Molyerni "qoʻpollik va toʻporilik"da ayblaydi, Rassinni esa yuqori tabaqaga mansub boʻlgan oliy va yuksak didning taʼrifchisi sifatida ulugʻlaydi. Bualo shoirlarni saroy doirasidagi kishilar didiga moye asar yozishga chaqiradi, u absolyutizm gʻoyalarining maddohi sifatida adabiyot tarixidan oʻrin oldi. Ijodi 17—18-asrlar Yevropa adabiyotiga taʼsir etgan. "Sheʼriy sanʼat" asari Jamol Kamol tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1978). Ad.: Qayumov O., Chet el adabiyoti tarixi, T., 1973.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Bubka

Sergey Nazarovich Bubka (1963) — ukrainalik sportchi (yengil atletika). Olimpiya oʻyinlari (1988), jahon (1983, 1987, 1991, 1995, 1997), Yevropa (1986) chempioni. Jahon va Yevropa kubogi musobaqalarining gʻolibi boʻlgan, bir necha marta jahon rekordi oʻrnatgan. Sport tarixida ilk bor langar choʻp bilan 6 m balandlikdan oshib oʻtgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Bubon

Bubon ( — chov, chovdagi oʻsma) — teri ostidagi limfa tugunlarining yalligʻlanishi ("bez kelishi"). Koʻproq chov va boʻyin sohasida uchraydi. Bubon ayrim tanosil (masalan, zaxm) va boshqa baʼzi yuqumli kasalliklar (sil, oʻlat) bilan birga kechadi yoki ularning asorati sifatida vujudga keladi. Bubon turli kattalikda boʻlib, ogʻriqli (yumshoq shankrda) yoki ogʻriqsiz (zaxmda) oʻtadi. Bubon yiring boʻylab yoriladi va chandiq hosil qilib bitadi. Dastlab bubonga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi, ular yordam bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasalliklar
Buvayhiylar

Buvayhiylar — Gʻarbiy Eron va Iroqda hukmronlik qilgan sulola (932—1055). Asoschilari — akauka Ahmad, Hasan va Ali. Ularning otasi Buvayh (sulola nomi shuning ismidan olingan) Eron podshohi Bahrom Goʻr naslidan boʻlib, Daylam (Gilon viloyatining togʻli qismi)dagi jangari qavmlar sardori edi. Shu boisdan mazkur sulola vakillari "daylamiylar" deb ham atalgan. Buvayh 930 yil somoniylardan ajrab chiqib, ziyoriylarta qoʻshilgan. Ziyoriylar hukmdori Mardovij (928—935) Buvayhning oʻgʻillaridan Alini Karaj shahriga voliy, Ahmad va Hasanni esa yirik harbiy qismlarga boshliq qilib tayinlagan. Soʻng, B. 932—945 yillarda Arrajon, Nubinjon, Isfahon, Hamadon, Ray, Kirmon, Ahvoz, Sheroz shaharlarini bosib olganlar. Shunda Bagʻdod xalifasi AlMustakfiy Billoh (Abdulloh) (944— 946) akauka B.ni oʻzlari istilo qilgan viloyatlarga noib etib tayinlashga majbur boʻlib, Aliga "Imoduddavla" ("Davlat tayanchi"), Hasanga "Ruknuddavla" ("Davlat ustuni") va Ahmadga "Muizzuddavla" ("Davlat qudrati") degan faxriy unvon bergan. Keyin, B. 945 yil Bagʻdodni ham bosib olib, abbosiylar xalifaligining siyosiy mavjudligiga chek qoʻyganlarda, amalda davlatni oʻzlari boshqara boshlaganlar. 10-asrning 2-yarmida B. qad. Eron hukmdorlarining "shahanshoh" degan unvonini qabul qilganlar. B.ning eng mashhur vakili — Adududdavla (949—983) mamlakatdagi barcha uluslarni birlashtirishga muvaffaq boʻlgan. Uning davrida sugʻorish tarmoqlari kengaytirilgan, Sheroz, Bagʻdod va boshqa shaharlarda katta qurilish ishlari olib borilgan, iqto yerlari koʻpaytirilgan, ilmfan va sanʼat birmuncha taraqqiy etgan. Adududdavla vafotidan soʻng mamlakatda boshlangan taxt uchun kurash oqibatida B. zaiflashib qolib, mamlakat yerlarining sharqiy qismi Mahmud Gʻaznaviy tomonidan ishgʻol etilgan (1029). Saljuqiylarnint 1055-yil qilgan bosqini esa B. sulolasi hukmronligini butunlay tugatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Eron tarixi
Turkum:Iroq tarixi
Buvaki

Buvaki — xoʻraki va vinobop mahalliy uzum navi. Tupi kuchli usadi. Guli ikki jinsli. Bu navning Tosh va Nor buvaki nomli xillari bor. Bargi katta (diametri 18—22 sm), toʻgarak, besh boʻlakchali, toʻq yashil, yaltiroq, bir oz yuqoriga qayrilgan, cheti arra tishli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—28 sm), uzunchoq konussimon, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 250—300 g. Gʻujumi oʻrtacha (16–18 mm), dumaloq, och yashil, sargʻish, sershira, poʻsti qalin. Tosh buvaki gʻujumining sirtida qoramtir nuqtalari borligi bilan Nor buvakidan ajralib turadi. Sentabr boshlarida pishadi. Tarkibidagi qand 20—22%, hosildorligi 150—180 s/ga. Sugʻoriladigan tipik boʻz tuproqdi va lalmikor yerlarda yaxshi oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. 1930-yildan Oʻzbekistonda Buxoro va Samarqand viloyatlarida yetishtiriladigan B.dan "Buvaki" desert oq markali (navli) vino tayyorlangan, xonadonlarda aʼlo sifatli shinni pishirilgan. B. qishda saqlashga ham yaroqli boʻlgan. 60-yillardan boshlab ekiladigan navlar roʻyxatidan chiqarib yuborilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Uzum navlari
Bug

Bug — Ukrainaning jan.gʻarbidagi daryo. Q. Janubiy Bug va Gʻarbiy Bug. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Bugayev

Viktor Antonovich Bugayev (1908.6.10, Smolensk — 1974.2.4, Moskva) — meteorolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), geografiya fanlari doktori (1960), professor (1962). Smolensk universitetining fizikamat, fakultetini tugatgan (1930). Novosibirsk (193035), Oʻzbekiston obhavo byurosi boshligʻi (193540), Toshkent geofizika rasadxonasida katta ilmiy xodim (1940—46), direktor (1946—52), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika va mexanika instituti direktori (1952—57). 3Antarktika ekspeditsiyasi aerometeorologiya guruhi boshligʻi (1958—59), Sobiq Ittifoq gidrometeorologiya markazi direktori (1966—73), 1973-yildan Moskva universiteti meteorologiya va iklimshunoslik kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari obhavoni qisqa va uzoq muddatga oldindan prognozlashning ehtimollik usullari masalalariga bagʻishlangan. Dinamik iklimshunoslik toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos solgan. Jahon obhavo xizmatini tashkil etish tashabbuskorlaridan biri. AQSH meteorologiya jamiyatining faxriy aʼzosi (1972). Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutiga B. nomi berilgan (1975).

 
 Texnika sinopticheskogo analiza i prognoza, L., 1947.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ocherki razvitiya gidrometeorologii Sredney Azii, L., 1993.

Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Buganda

Buganda (Byganda) — oʻrta asrlarda Afrikada mavjud boʻlgan davlat (14— 19-asr oxiri). Etnik asosini ganda (baganda) xalqi tashkil etgan. 18-asr oxirigacha Unorota tobe boʻlgan. 19-asrda qudratli davlatga aylangan. Mustamlaka urushlari davrida, 1890-yildan Britaniya mulklari tarkibiga kiritilgan, 1900-yildan Uganda protektoratining muxtor viloyati, 1962-yildan mustaqil Uganda tarkibida (1967-yilgacha muxtoriyat huquqiga ega boʻlgan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Uganda
Bugenvil

Bugenvil — Tinch okeandagi vulkan oroli, Solomon orollari toʻdasidagi eng katta orol. Papua — Yangi Gvineya tarkibida. Maydoni 10 ming km². Aholisi 159,5 ming kishidan ziyod (1990 i. l ar oʻrtalari). Balandligi 2743 m gacha. Nam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan.

Yirik mis konlari bor, 1972-yildan foydalaniladi. Ruda zaxirasi 915 mln. tonnadan ortiq. Kokos palmasi, banan yetishtiriladi. Asosiy shahri — Kiyeta. Fransuz dengizchisi L. A. Bugenvil (1729—1811) nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyer Buger

Pyer Buger (Bouguer) (1698.16.2, LeKruzaik, Bretan—1758.15.8, Parij) – fransuz fizigi, Fransuz Fanlar akademiyasi (Parij) aʼzosi (1731). Fotometriya asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari optika, geodeziya va gidrografiyaga doir. Buger dunyoda birinchi boʻlib yorugʻlik miqdori tushunchasini fanga kiritgan, muhitda yorugʻlikning kuchsizlanish qonunini ochgan (1729) (qarang Buger – Lambert—Ber qonuni). Buger kemasozlik taraqqiyotida muhim boʻlgan navigatsiyaga doir risolalar muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Matematiklar