Marvon II

Marvon ibn Muhammad ibn Marvon (-yil – 750-yil 6-avgust), asosan, Marvon II nomi bilan tanilgan, Umaviylar xalifaligining oʻn toʻrtinchi va oxirgi xalifasi. 744-yildan to vafotiga qadar hukmronlik qilgan. Uning hukmronligi davrida Uchinchi fitna sodir etilgan va Marvon II Abbosiylar inqilobi Umaviylar sulolasini agʻdarishidan oldin birlashgan xalifalikni boshqargan oxirgi Umaviy hukmdor boʻlgan.

 Tavalludi va ota-onasi 
Marvon ibn Muhammad Umaviylar xalifaligining marvoniylar xonadonidan boʻlgan. Buvisining ismi Zaynab edi. Marvonning otasi Muhammad ibn Marvon toʻrtinchi Umaviylar xalifasi Marvon I ning oʻgʻli, beshinchi Umaviylar xalifasi Abdulmalik ibn Marvonning ota bir ukasi boʻlganZetterstéen (1993), p. 408toʻliq boʻlmagan qisqa iqtibosDonner (2014), p. 110.

Onasining ism-sharifi aksar da oshkor etilmagan, baʼzi maʼlumotlarga koʻra, Rayya yoki Taruba deb atalgan, arab millatiga mansub boʻlmagan (koʻp maʼlumotlarga koʻra kurd) ayol edi. Baʼzilar uning onasi Marvonnning qonuniy otasi Muhammad bilan birga boʻlmasidan avval farzandiga homilador boʻlgan va shu sababli Marvon Muhammadning farzandi emas deya taʼkidlaganWomen and the State in Early Islam (1942), p. 361. Ayrim da keltirilishicha, Muhammad uni Ibn az-Zubayr qoʻzgʻoloni bostirilgan vaqtda asirga olgan, u bundan oldin Ibn Zubayrning Zumriy ismli quli yoki oshpazi boʻlganHawting (1991), p. 623toʻliq boʻlmagan qisqa iqtibos. Umaviylarning raqiblari ushbu ikki kishini Marvonning haqiqiy biologik otasi deb hisoblagan. Onasining ismi haqida juda koʻp shubha va bahslar mavjud, biroq koʻpincha Ummu Marvon (Marvonning onasi) nomi bilan mashhur boʻlgan.

 Yoshlik yillari 
732–733-yillarda xalifa Hishom ibn Abdulmalik Marvonni Armanistonga hokim etib tayinlagan. 735–736-yillarda Marvon Gruziyaga bostirib kirgan, u yerni vayron qilib, Alanlarning uchta qalʼasini egallab olgan va Tumanshoh bilan sulh tuzgan. 739–740-yillarda oʻzining navbatdagi yurishlarini amalga oshirgan va bosib olgan yerlaridan oʻlpon olgan.

744–745-yillarda Volid II ni hokimiyatdan agʻdarish fitnasi haqidagi xabarni eshitgan Marvon bundan qattiq taʼsirlanib, Armanistondan kelgan qarindoshlariga xat yozgan. Ularni Umaviylar xalifaligining barqarorligi va farovonligini uygʻun tarzda saqlashga chaqirgan, ammo ular bunga eʼtibor bermagan, koʻplab qurollangan kishilar Damashqqa kirib borgan. Yazid III Damashqqa kirib, davlat toʻntarishi oʻtkazgan va al-Volidni taxtdan agʻdarganTheophilus. Quoted Robert Hoyland, Seeing Islam as Others Saw It (Darwin Press, 1998), 660.

Xalifalikning shimoli-gʻarbiy chegaralarida bir necha yil davomida vizantiyaliklar va xazarlarga qarshi yurishlarga boshchilik qilgan Marvon II al-Volid II ning vafotidan keyin xalifalik taxtiga daʼvogarlik qilishni oʻylab koʻrgan, biroq Kalbiy qoʻzgʻoloni uni kutishga majbur qilgan. Yazid III uni Yuqori Mesopotamiyaga hokim etib tayilagan va u Qays hukmronlik qiluvchi Harran shahrida istiqomat qilgan. Yazid III xalifaligi davrida Marvon hokim boʻlib qolgan va bu vaqt davomida xalifalik taxtiga daʼvo qilmagan.

 Hukmronligi 
alt=Old map of western Eurasia and northern Africa showing the expansion of the Caliphate from Arabia to cover most of the Middle East, with the Byzantine Empire outlined in green|thumb|300x300px|Musulmon xalifaligi hududlarining 750-yilga qadar kengayishi, William R. Shepherdning tarixiy atlasidan.

   Vizantiya imperiyasi
Yazid III al-Volid II ni taxtdan agʻdarishga urinayotganida, Marvon avvaliga unga qarshilik koʻrsatgan, keyin esa unga boʻysunib, bay’at qilgan. Yazidning erta vafotidan soʻng (Yazid oʻzining ukasi Ibrohim ibn al-Volidni merosxoʻr sifatida belgilagan edi. U miya shishidan aziyat chekkanDionysius of Telmahre apud Hoyland, 661 n 193), Marvon oʻzining ambitsiyalarini yangilagan va Yazidning Ibrohimni merosxoʻr sifatida belgilaganiga qaramay, xalifa boʻlgan. Ibrohim avvaliga yashirinib yurgan, soʻngra Marvondan shaxsiy xavfsizligini taʼminlashni soʻragan. Marvon uning bu soʻrovini qabul qilgan va hatto Ibrohim yangi xalifaga hamrohlik qilib, u bilan Hishomning Rusofadagi qarorgohiga birga borgan.

Marvon ikki oʻgʻli Ubaydulloh va Abdullohni oʻzining voris etib belgilagan. Xalifalikka hokimlar tayinlab, oʻz hokimiyatini kuch bilan taʼminlashga kirishgan. Biroq Umaviylarga qarshi munosabat, ayniqsa, Eron va Iroqda juda keng tarqalgan edi. Buning ketidan Abbosiylar katta yordamga ega boʻlganlar. Shunday qilib, Marvonning xalifa sifatidagi hukmronligi deyarli Umaviylar imperiyasini butunlay saqlab qolishga qaratilgan edi.

Oʻn oylik kuchli qamaldan soʻng Marvon Emesani (Hims) egallab oldi. Dahhok ibn Qays ash-Shayboniy xorijiylar qoʻzgʻoloniga boshchilik qildi va Suriya qoʻshinlarini magʻlub etib, Kufani egalladi. Sulaymon ibn Hishom Marvonga qarshi chiqdi, biroq kuchli magʻlubiyatga uchradi. Xorijiylar ham Mosulga keldilar va magʻlub boʻldilar. Sulaymon ham ularga qoʻshildi. Dahhokning vorisi al-Xaybariy dastlab Marvon qoʻshining markaziy qismini ortga qaytarishga muvaffaq boʻldi, hatto xalifaning qarorgohini ham oʻz nazorati ostiga oldi. Yaʼni Marvonning gilamiga oʻtirdi, bu esa ramziy maʼnoda hokimiyat egallanganligining tasdigʻi edi. Biroq dastlabki muvaffaqiyatiga qaramay, al-Xaybariy va uning izdoshlari orasida ichki mojaro yuzaga keldi va bu ularning kuchini zaiflashtirdi. Mojaroda Shaybonning qoʻli baland keldi. Marvon Shaybon va Sulaymonni Mosulga qadar taʼqib qildi va 6 oy davomida qamalda ushlab turdi. Shundan keyin Marvonning qoʻli baland kelib, ularni quvib yubordi. Shaybon Bahraynga qochib ketdi va oʻsha yerda oʻldirildi, Sulaymon esa Hindistonga suzib ketdi.

Xurosonda ichki ixtilof boʻlib, Umaviylar hokimi Nasr ibn Sayyor Horis ibn Surayj va al-Kirmoniyning qarshiliklariga duch keldi. Horis ibn Surayj va al-Kirmoniy nafaqat Nasrga qarshi, balki bir-birlariga ham qarshi jang olib borishdi. Bundan tashqari, Abbosiy elchilari ham u yerga yetib keldi. Bu davrda Abbosiylar harakatini qoʻllab-quvvatlash, jumladan, Abbosiylarning Umaviylarni agʻdarib, yangi, adolatli boshqaruv oʻrnatishiga ishongan xalqning bunga boʻlgan umidi kuchayib bordi. 747-yilning Ramazon oyida (16-may – 14-iyun) Abbosiylar qoʻzgʻolon koʻtardi. Qoʻzgʻolonni bostirish maqsadida Nasr Yazidni Abbosiylarga qarshi yubordi, biroq Yazid magʻlubiyatga uchradi va asirga olindi. Asirdalik paytida Yazidning Abbosiylar haqidagi qarashlari oʻzgardi va ozodlikka chiqqach, u Nasrga Abbosiylarga qoʻshilmoqchi ekanligini aytdi. Biroq Nasrga sodiqligi va majburiyatlari uni oldingi vazifasiga qaytardi.

Abbosiylar kuchayib borishi bilan Xuroson boʻylab janglar davom etdi. Nihoyat, Nasr betob boʻlib, 748-yil 9-noyabrda sakson besh yoshida Ray shahrida vafot etdi.

Marvon boshmuriylar qoʻzgʻolonini bostirish va orqa tomondan keluvchi tahdidlardan himoya qilish maqsadida 749-yilda Misrda yurish boshladi, ammo uning yurishi muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlandi. Abbosiylar esa Hijozda muvaffaqiyatga erishdilar. Marvon Buyuk Zab qirgʻogʻida boʻlib oʻtgan Zab jangida Abu al-Abbos as-Saffoh qoʻshini tomonidan tomonidan hal qiluvchi magʻlubiyatga uchradi. Birgina shu jangda Umaviylar oilasining 300 dan ortiq aʼzosi halok boʻldi. Marvon qochib, Damashq, Iordaniya va Falastindan oʻtib, Misrga yetib keldi va u yerda 750-yil 6-avgustda qoʻlga olinib, oʻldirildi. Uning merosxoʻrlari Ubaydulloh va Abdulloh Eritreyaga qochib ketishdi. Abdulloh u yerdagi janglardan birida halok boʻldi.

Marvonning oʻlimi Sharqda Umaviylar hukmronligining yakuniga yetganidan darak berdi. Soʻngra Abbosiylar tomonidan Umaviylar ommaviy qirgʻin qilindi. Ispaniyaga qochib ketgan va u yerda Umaviylar sulolasiga asos solgan shahzoda Abdurahmon I dan tashqari deyarli butun Umaviylar sulolasi vakillari oʻldirildi. Misrda Marvonning tili mushukka yem qilindi.

 Jismoniy tavsifi 
Marvon oq tanli, koʻk koʻzli, keng soqolli, boshi katta va oʻrta boʻyli kishi boʻlgan. Soqoli oqargan paytda ham xina bilan boʻyamagan.

 Yana qarang 

 Marvon ibn Muhammadning Gruziyaga bosqini
 Zab jangi
 Muhammad ibn Marvon

 

 
 
 
 
 
 Sir John Glubb, „The Empire of the Arabs“, Hodder and Stoughton, London, 1963
 Syed Ameer Ali, „A Short History of the Saracens“, Macmillan and co., London, 1912
 

Turkum:Qatl qilingan hukmdorlar
Turkum:750-yilda vafot etganlar
Turkum:691-yilda tugʻilganlar
Turkum:Mosuldagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Armanistondagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Umaviylar xalifaligi generallari
Turkum:8-asr Umaviy xalifalari