Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Jokyakarta

Jokyakarta, Yogyakarta - Indoneziyadagi shahar, Ya. va orolda. Alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan. Aholisi 3,1 mln. kishi (2000, shahar atrofi bilan). Temir yoʻl va shosse yoʻllar tuguni. Xalqaro aeroport bor. J. qadimdan hunarmandchilik markazi: maxsus usulda gazlama (batika) toʻqiladi, kumushdan badiiy buyumlar tayyorlanadi, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan. Sholi oqlash, shakarqand, tamaki va toʻqimachilik korxonalari bor. J. mamlakatning qad. madaniyat markazi. Meʼmoriy yodgorliklaridan J. sultonining saroyi (1755—60) va b. saqlangan. Xususiy muzey, tabiiy bogʻ, musulmonlar universitetlari bor. Turistlar koʻp keladi.

Tarixiy da J. dastlab 18-asr boshidan tilga olingan. 1755 y.dan gollandlar nazoratidagi J. sultonligining poytaxti, 1946—49 yillarda Indoneziya Respublikasining vaqtincha poytaxti boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Indoneziya shaharlari
Irène Joliot-Curie

Iren Jolio-Kyuri (1897.12.9 - Parij - 1956.17.3) - fransuz fizigi va radiokimyogari. P. Kyuri va Mariya Sklodovskaya-Kyurilarning qizi. 1926-yilda Frederik Jolio-Kyuriga turmushga chiqqan va shundan boshlab umrining oxirigacha birga ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. Ilmiy ishlari radioaktivlik, yadro fizikasi va yadro kimyosiga oid. 1934-yilda Frederik Jolio-Kyuri bilan hamkorlikda sunʼiy radioaktivlik hodisasini ochgan. Yugoslav fizigi P. Savich bilan hamkorlikda 1939-yilda neytronlar bilan uranni nurlash tufayli hosil boʻlgan yadroviy reaksiya mahsuli — lantan hosil boʻlishini aniqlagan (avval transuran element deb tushunilgan). Bu ishi yadroning boʻlinish reaksiyasini kashf qilishda muhim boʻlgan. Kimyoviy elementlarning sunʼiy radioaktiv izotoplarini, pozitron radioaktivlikni kashf qilgan Nobel mukofoti laureati (1935).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 Yana qarang 

 Pyer Kyuri

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:1956-yilda vafot etganlar
Turkum:17-martda vafot etganlar
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Frédéric Joliot-Curie

Frédéric Joliot-Curie (1900.19.3 – Parij – 1958.14.8) – fransuz fizigi. Xalqaro tinchlik tarafdorlari harakati asoschilari va rahbarlaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, yadro kimyosi, yadro texnikasiga oid. I. Jolio-Kyuri bilan birga birinchi boʻlib gamma-kvantdan hosil boʻlgan elektron-pozitron juftlari izining fotosuratini oldilar (1933) va shu yilning oʻzida fransuz fizigi Joliot-Curie Tibo bilan hamkorlikda birinchi marta elektron-pozitron juftlari annigilyasiyasti kuzatdilar. Fransuz olimlari G. Alban va L. Kovarskixlar bilan hamkorlikda birinchi boʻlib yadro portlashida zanjir reaksiya boʻlishini isbotlagan (1939), neytron massasining proton massasiga nisbatan bir qancha kattaligini koʻrsatgan (1939). Kollej de Frans yadro fizika va kimyo laboratoriyasida birinchi fransuz siklotronniy ishga tushirgan. 1948-yil 15-dekabrda J.-K. rahbarligida Fransiyada birinchi atom reaktori ishga tushirildi. 1940-yildan Frédéric Joliot-Curie Tinchlik tarafdorlari xalqaro kongressi doimiy qoʻmitasining, 1951-yildan esa Xalqaro tinchlik kengashining raisi. Nobel mukofoti (1935), „Xalqaro tinchlikni saqlash uchun“ mukofoti (1951) laureatiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Jom (soy)

Jom — Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi soy. Zarafshon togʻ tizmasining tarmogʻi — Qoratepa togʻining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Jom choʻli boʻylab oqadi va Ayritomsoyga quyiladi. Uzunligi 20 km. J.ga yuqori qismida juda koʻp mayda soy kelib qoʻshiladi. Bu qismida vodiysi tor, yon bagʻirlari tik. Tekislikka chiqqach, vodiysi kengayadi, ikkita koʻhna qayir (terrasa) hosil boʻlgan. Soyning oʻzani sel keltirgan shagʻal va harsang toshlar bilan qoplangan. Asosan mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahor oylaridagi suv sarfi 3 m3/sek., yozda esa kamayadi, quyi oqimida umuman qurib qoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Jom jangi

Jom jangi (1528.24/28.9)- shayboniy sultonlar bilan safaviylaraan boʻlgan Eron shoqi Taxmasp I qoʻshinlari oʻrtasida Jom viloyati (Xuroson) ning Hargerd (Xusravjird) nohiyasiga qarashli Zurobod mavzeida sodir boʻlgan jang . Shayboniylar Eronga qilgan yurishlariga diniy tus berib, shialarga qarshi gʻazot eʼlon qilganlar. Natijada qoʻshin tarkibida savobtalab darveshlaru ruxrniylar, olimlaru sanʼat axdpari, kosibhunarmandlaru dehqonlar ham qoʻshilib, jami 105 ming kishini tashkil qilgan. Shoh Taxmasp I qoʻshini 24 ming jangchidan iborat boʻlgan. Jang shu kunning peshinigacha davom etgan, safaviylar yengilib, Taxmasp 1 oz sonli askarlari bilan jang maydonidan qochgan. Biroq gʻalaba nashidasini barvaqt surishga kirishib ketgan shayboniylar qoʻshini oʻlja izlash uchun tarqab ketgan. Shunda, Iskandar Munshiynmnt yozishiga koʻra, safaviylarning 3 ming nafar otliq qoʻshini (shundan 1700 tasi qurchilar) Ubaydullaxon va Koʻchkunnixon rahbarlik qilayotgan shayboniylar qoʻshinining markaziga toʻsatdan zarba berib, raqiblarini parokanda qilib yuboradi. Shayboniy sultonlar jang maydonini tashlab qochadi. Minglab kishilar qilich zarbidan va yana qanchalari daryoga choʻkib, koʻplar esa togʻu dashtlarda adashib halok boʻladi.

A.Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Janglar
Turkum:Oʻzbekiston harbiy tarixi
Turkum:Shayboniylar
Turkum:Buxoro xonligi qatnashgan janglar
Jom choʻli

Jom choʻli — Samarqand viloyatidagi choʻl. Zarafshon tizma togʻlarining gʻarbiy va Zirabuloqtogʻlarining sharqiy etaklarida joylashgan. Jom choʻlida boʻylama choʻzilgan qirlar, toʻlqinsimon lyossli tekisliklar bor. Oʻrtacha balandligi 500-600 m, asosiy balandliklar Zarafshon togʻlari etaklaridan janubi-gʻarb tomon pasayib boradi. Relyefi oʻydim-chuqur (1 — 10 m va undan ziyod). Jom choʻlining janubi-gʻarbida soyliklar (Sobirsoy, Toshbaqasoy, Kattasoy, Qoʻshilishsoy va boshqalar), sharqida Zarafshon togʻlari etaklaridan boshlanuvchi soylar (Jomsoy, Sayidjilgʻasoy, Kattasoy, Sariqulsoy) gʻarbga tomon yoʻnalgan. Zarafshondan boshlanuvchi Eski Anhor va Jom kanallari choʻlni kesib oʻtadi, ulardan Qashqadaryo vohasida sugʻorishda foydalaniladi.

Jom choʻlining oʻrni Zarafshon va Zirabuloq tizmalari oʻrtasidagi tektonik botikdan iborat. Toʻrtlamchi davrning lyoss va lyossimon jinslari togʻ etaklarida 10-15 m, markaziy qismida 70 m gacha qalinlikda toʻplangan. Grunt suvlari satqining chuqurligi shimolida (Ulus kengligida) 10-20 m, shoʻrligi kamroq (1— 3 g/l). Artezian suvlari boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlarida mavjud, ularning aksariyati shoʻrroq. Efemer, efemeroidlar, qoʻziquloq, oqquray, karrak va b. oʻt oʻsimliklar keng tarqalgan. Tuprogʻi, asosan, tipik boʻz tuproq. Yer osti suvlari sugʻorishda va chorva mollarini suv bilan taʼminlashda ishlatiladi. Togʻ etaklariga yaqin va b. ayrim joylar lalmi dehqonchilikda, soyliklar sugʻoriladigan dehqonchilikda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Choʻllar
Jomashoʻy

Jomashoʻy — Namangan viloyatidagi shaharcha (1972 y.gacha Katta Jomashoʻy qishlogʻi). Mingbuloq tumani markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Oqtoshdan 12 km. Viloyat markazi — Namangandan 29 km. 383 m balandlikda. Aholisi 10,1 ming kishi (2000). Dastlab 1952 yilda choʻlda tashkil etilgan Jomashoʻy tumanining markazi boʻlgan. J. nomi jamansha urugʻi nomidan degan taxmin mavjud. J.da 3 umumiy taʼlim maktabi, markaziy kutubxona, markaziy kasalxona, maishiy xizmat uyi, savdo markazi, sanʼat saroyi, aloqa uyi, dehqon bozori va b. bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Jomashoʻy — shaharcha ilgari Katta Jomashoʻy qishlogʻi, deb atalgan. Qishloqqa oʻtgan asrning saksoninchi yillarida rasmiy ravishda shaharcha maqomi berilgan. Shaharcha shimoldan Sirdaryo orqali Toʻraqoʻrgʻon tumanidagi Gulqishloq, gʻarbdan Momoxon, sharqdan Dovduq, janubidan Oltinkoʻl shaharchasi bilan chegaradosh. Mahalliy havaskor tadqiqotchi Karimjon Qobulovning fikricha, Jomashoʻy nomi kelib chiqishi aholining etnik taraqqiyoti bilan bogʻliq. Maʻlumki, qishloqning tub joy aholisi Fargʻona qoraqalpoqlari boʻlgan. Tarix fanlari nomzodi L.S.Tolstova “Fargʻona vodiysi qoraqalpoqlari” degan tarixiy-etnografik ocherk kitobi (Qoraqalpogʻiston davlat arxivi, Nukus-1959 yil, 19-21 bet)da tadqiqotlarga asoslanib, qoraqalpoqlarning asosiy qismi XVIII asrning toʻrtinchi choragida, Norboʻtabiy hukmronligi davrida Fargʻona vodiysiga koʻchib kelganligini yozadi. Ular Qoʻqon yaqinidagi Ganji-Ravon degan joydan to Oʻsh tomondagi Buvagʻozi degan qishloqqacha boʻlgan oraliqda daryo boʻylariga manzillar qurishgan. Qoraqalpoqlarning jamansha urugʻi vakillari hozirgi Jomashoʻy oʻrnidagi qoʻriq biyobonga joylashgan. Shundan qishloq nomi kelib chiqqan boʻlishi kerak. “Jomansha” soʻzi keyinchalik Jamansh-Jamasho-Jamashov tarzida oʻzgarib ketgan, degan asosli taxmin bor. Tubjoy aholi tilida bu joy hozir ham Jomashov deb ataladi. Sovet davrida barcha sohalar qatori joy nomlari ham ostun-ustun boʻlib ketdi. “Jomashov” ruscha talaffuzga moslashtirilib, “Djumashoʻy” deb ataladi. Tayyor nom turib, ruschadan oʻzbekchaga “Jomashoʻy deb neppo-nozin tarjima qilinadi.
Shunday qilib asli oʻzagidan yiroq yangi nom paydo boʻldi. Jomashoʻyning “Joma” – kiyim-bosh, libos, “shoʻy” – yuvmoq yaʻni “libos yuvilgan joy” maʻnosida izohlovchilar ham bor.

 
1. Mamasoli Abdurahmonov. "Choʻllar chaman ochdilar", Namangan nashriyoti. 2017.
 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Mingbuloq tumani
Jome at-tavorix

"JOME at-TAVORIX" ("Tarixlar toʻplami") — tarixiy asar. Muallifi — Rashiduddin Fazlulloh 1302—10/11 yillarda fors tilida yozilgan.

Asar 3 qismdan iborat: 1-qism "Tarixi Gʻozoniy" deb atalib, Gʻozonxon farmoniga binoan bitilgan. Unda moʻgʻullar, Chingizxon va moʻgʻullar barpo qilgan davlatlar, xususan, Hulokuiylar davlati tarixi (1304-yilgacha) yoritilgan. 2- qism Oʻljoytuxon topshirigʻiga koʻra kashmirlik Kamalashri, xitoylik Li Dachji, fransiyalik bir monax va ikki fors olimi ishtirokida yaratilgan boʻlib, u Islom olamining moʻgʻullar istilosidan ilgarigi tarixi, qad. yahudiylar, franklar, Rim imperatorlari, Hindiston va Xitoy tarixi, shuningdek, Sharqiy Yevropa xalqlariga doir maʼlumotlardan iborat. 3- qiyom esa Yetti iqlim geografiyasiga bagʻishlangan boʻlib, u bizgacha yetib kelmagan. Hofizi Abru bu asarga Shohrux farmoniga binoan "Zayli Jome at-tavorix" nomli ilova yozib, unda Eron tarixi bayonini 1371-yilgacha yetkazgan. "J. at-t."ning 16-asrda eski oʻzbek tiliga oʻgirilgan ikki nusxasi (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, Turkmaniston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti fondlarida) mavjud boʻlib, ulardan birining tarjimoni Muhammad Ali ibn Darvesh Ali Buxoriy, ikkinchisiniki Solur bobo ibn Qul Alidir. "J. att." fransuz (1836, 1911), chex (1941), rus (1858, 1868, 1888, 1968) va b. tillarga ham tarjima qilinib nashr etilgan.

 Adabiyot 
 Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi i, T., 1991.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy asarlar
Turkum:Tarixshunoslik
Turkum:Adabiyot
Turkum:Elxoniylar
Jome masjid

Jome masjid — shahar markazidagi yoki nisbatan katta hududdagi asosiy va eng katta bosh masjid. Jamoa uchun zarur turli xabarlar eʼlon qilinadigan, haftalik juma, xayit namozlari jamoa boʻlib oʻqiladigan maxsus bino. Shahar tashqarisida musallo, namozgox. Juma masjid, guzar (mahalla) masjidlariga nisbatan uning tuzilishi salobatli. Oʻrta Osiyoda J. m.ning umumiy tarxi murabba yoki toʻgʻri toʻrtburchakli xonaqox boʻlib, bir (old yoki yon) tomoni, ikki (jan. va sharqiy yoki shim. va sharqiy) yoki uch tomoni ayvon bilan oʻralgan. Xonaqoh tomi gumbazli yoki toʻsinli. Ayvon va xonaqox kattaligi toʻsinlar soni va qatori bilan belgilangan, baʼzan xonaqoh 1, 2, 4 gumbazli, ayvonlar atrofi qator ustunli, burchakda azon aytishga muljallangan mezana va hovli oʻrtasida hovuz boʻlgan. Buxoroda birinchi J. m. 713 y. Qutayba ibn Muslim tomonidan ishga tushirilgan. Ushbu masjid uchun mahalliy majusiylar ibodatxonasi moslashtirilgan. 14—15-asrlarda J. m. qurilishiga davrning mashhur meʼmor va muxandislari safarbar qilingan (qarang Al-masjid al-Aqso, Al-masjid al-Harom, Masjidi kalon, Bibixonim jome masjidi, Dehli jome masjidi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Islom
*Jome
Jome ul-ulum

"JOME ul-ULUM" ("Ilmlar majmuasi") — Faxruddin ar-Roziy (1149— 1210) tomonidan xorazmshox, Elarslon (1172—93) ga atab yozilgan asar. 60 ilm (bob) dan iborat, unda shariat qonunqoidalari bilan birga dunyoviy ilmlar xaqida maʼlumot berilgan. Uning tarix, grammatika, aruz, qofiya, sheʼr tuzilishi, mantiq, tabobat, ovchilik, mineralogiya, dehqonchilik, matematika, topografiya, harbiy fan, astronomiya, axloq, siyosat, shatranjga oid ilm (bob)lari muhim ahamiyatga ega. Asar 1913 y. Toshkentda toshbosmada chop etilgan. Nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 2923)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jomontov

Jomontov — Tyanshandagi togʻ tizmasi (Qirgʻizistonda). Chatir koʻlining shimoli-gʻarbida. Gʻarbda Fargʻona tizmasiga yondosh. Uzunligi 70 km. Eng baland joyi 4718 m. Choʻkindi va metamorfik jinslardan tashkil topgan. Janubiy yon bagʻri Arpa daryosi (Norin havzasi) vodiysiga tik tushgan, shimoliy yon bagʻri qiya. Dasht va oʻtloqdasht oʻsimliklari bilan qoplangan, yuqori qismida togʻ oʻtloqlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Jon (tushuncha)

Jon — odamning ichki dunyosi toʻgʻrisidagi qarashlarni ifodalovchi tushuncha. Bu tushuncha tarixan oʻzgarib turgan. Kelib chiqishi inson va hayvon tanasida yashaydigan, uyqu vaqtida yoki oʻlgan vaqtda tanadan chiqib ketadigan alohida kuch haqidagi ibtidoiy tasavvurlarga borib taqaladi. Ibtidoiy odamlarning tasavvurida jon qandaydir moddiy narsa (soya, qon, nafas va boshqa) deb qaralgan. Diniy tushunchalarga koʻra, jon — qandaydir jismsiz, oʻlmaydigan, tanadan mustaqil holda yashay oladigan nomoddiy kuchdir. Kishi tanida boʻlganda unga hayot baxsh etadi, u hech qachon oʻlmaydi, uni xudo ato qiladi va xudo qaytib oladi. Soʻng narigi dunyoda abadiy yashaydi. Tush koʻrish ham jonning tanadan vaqtincha koʻchishi bilan izohlanadi. Jon haqidagi fikrlar Sharq falsafasida ham keng tarqalgan. Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd taʼlimotlarida u inson tanasi bilan uzviy bogʻliq holda talqin etilgan. Forobiy jonni tanadan mustaqil ajratib qoʻyishni, uni tanadan tanaga koʻchib yuradi, degan taʼlimotni tanqid qildi.

Koinotning yoppasiga jonliligi gʻoyasi (gilozoizm) olamiy jon haqidagi taʼlimotning asosi boʻldi (Platon, neoplatonizm). Aristotel jonni tirik tanadan ajralmaydigan, faol maqsadga muvofiq ibtido ("shakl") deb bilgan. Panteistik qarashlarda jon yagona ruhiy substansiyaning alohida koʻrinishi sanaladi. Dekartning dualistik metafizikasi jon va tanni ikki mustaqil substansiyaga ajratadi. Hozirgi zamon psixologiyasida jon gʻayrishuuriylikni bildiradigan tushuncha sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jon Vafo Mirzo

Jon Vafo Mirzo, Jon Vafobiy (?— 1510— Shayboniyxonning lashkar boshilaridan biri; nayman qabilasidan. 1486 y. Sulton Husayn Bopqaro mulki boʻlgan Xorazmga, xususan, Shahri Vazirga (qarang Vazir) chopqun uyushtirilganda J. V. m. shayboniylardan Iboqxondan ajralib Shayboniyxonga qoʻshilgan. Shayboniyxon Movarounnahrga bostirib kelganda, J. V.m.ni Samarqand dorugʻasi etib tayinlagan (1500). J.V.m. ilgari Xoʻja Yahʼyo (Xoʻja Ahrorning oʻgʻli)ga tegishli uyga joylashgan. Bobur Shayboniyxonni asosiy kuchlar bilan shahar chetidagi Bogʻi Maydonda ekanligidan va 500—600 askarga ega J. V.m.ning beparvoligidan foydalanib 1500 y. iyulida, yarim tunda Samarqandni egallab olgan. J.V.m. Shayboniyxon huzuriga qochgan. 100 kunlik hukmronlikdan soʻng Bobur Samarqandni tashlab chiqishga majbur boʻlgan. 1507 y. J.V.m. Hirot sh. dorugʻasi etib tayinlangan. Shoh Ismoil I safaviyning buyrugʻiga koʻra qatl etilgan.

 Adabiyot 
 Baburname, T., 1993; Boburnoma, T., I960; Axm yedo v B. A. Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985; Istoriya Oʻzbekistana, T., 1993.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jonatan

250px|thumb|Olma daraxtlarining jahon kolleksiyasi O‘zMIIRda (O‘zbekiston o‘simlikchilik ilmiy tadqiqot instituti)
Jonatan — kechpishar olma navi. Amerikadan keltirilgan. Jahon sortimentidagi asosiy navlardan biri. Daraxti oʻrta boʻyli, shox-shabbasi keng. Koʻchati oʻtqazilgach, 5-yili hosilga kiradi. Apr.ning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (100—120 g), yumaloqchoʻziq, sirti tekis, och qizil rangda. Eti sargʻish, shirin, sershira, xushboʻy. Tarkibida 16,9% quruq modda, 12,2% qand, 0,5% kislota, 6,8 mg% vitamin S mavjud. Mevasi avgust oxirida yetiladi, noyabr oxiri — dek. boshlarigacha yaxshi saqlanadi. Toʻliq hosilga kirganda tupidan 150—200 kg hosil olinadi. Sovuqqa chidamli. Unumdor tuproqlarda va yaxshi parvarish qilinganda moʻl hosil beradi. Ayrim vaqtlarda mevasi saqlanganda dogʻlar hosil boʻlib, mazasi, koʻrinishi oʻzgaradi. Daraxti unshudring bilan kasallanadi. 1963-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jonbos qalʼa

Jonbos qalʼa, Yonbosh qalʼa – qad. qalʼa harobasi. Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl tumanidagi Sulton Uvays togʻi janubi-sharqida joylashgan (mil. av. 4-asr—mil. 2- a.). S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tekshirgan (1938-39). Jonbos qal’a maydoni. 200×170 m; xom gʻisht va paxsadan qilingan qalin va qoʻsh devorlar bilan oʻralgan. Devorlarining balandligi. 10—11 m, qalinligi 1 – 13 m, ular oʻrtasidagi 2,8 m kenglikda yoʻlak boʻlib, tashqi devorda shaxmat taxtasi tarzida ikki qator qiya shinaklar boʻlgan. Darvozadan boshlangan yoʻl qalʼani teng ikki dahaga ajratgan, yoʻl oxirida otashparastlar ibodatxonasi – otashkada harobasi, qalʼa ichida 300 dan oshiq uy va kichik xrvlilar, sopol pishiradigan xumdon qazib ochilgan. Charxda yasalgan juda koʻp sifatli sopol idishlar (katta-kichik koʻza, xum, uzun tutqichli qadah, chuqur kosa, qozon va b.) topilgan. Ayrim koʻzalar bandining yuqori qismi idish chetini tishlab turgan arslon va b. jonzodlar shaklidan iborat. Turli rangdagi katta-kichik marjon-munchoqlar orasida Suriya, Misr, Shim. Qora dengiz boʻyi shaharlaridan keltirilganlari ham uchraydi. Jonbos qal’a mil. 2-asrda harobaga aylanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Turkum:Xorazm
Jonbos qalʼa makoni

Jonbos qalʼa makoni - Jonbos qalʼa jan.dagi past-tekislik va taqirliklarning chegarasi boʻylab joylashgan neolit davriga oid 18 makon (mil. av. 4—3 ming yillik). 1938— 40 va 1945-yillarda S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi oʻrgangan. Oʻtkazilgan ilmiy tadqiqotlar baliqchilik va ovchilik bilan shugʻullangan aholining hayoti haqida ma'lumot beradi.Makonda chaqmoqtoshdan yasalgan mehnat qurollari,sopol parchalari,hayvon va baliq suyaklari bilan birga chayla qoldig'i topilgan.J. q. m.da yashagan xalqlar yaratgan yodgorliklar tarixda Kaltaminor madaniyati deb yuritiladi.

 Adabiyot 
 Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Jonglyorlik

Jonglyorlik (lot. joculator — qiziqchi)— sirk sanʼati janri. Mahalliy xalqlarning urf-odatlari bilan bogʻliq ravishda rivoj topgan. Kichik sahna tomoshalari koʻrsatishdan tashqari hikoyachilik, xonandalik, soz chalish, fokus koʻrsatish va b. bilan shugʻullanilgan. Ijrochi (jonglyor) turli buyumlar (3 tadan ortiq) ni maʼlum maromda otib, ilib olib oʻynaydi va hokazo. J. koʻp jihatdan balansirlik (muvozanat saqlash), ekvilibristika, akrobatika, masharabozlikka qoʻshilib ketadi. Misr, Yunoniston, Rim va Markaziy Osiyoda qadimdan maʼlum boʻlgan. Oʻzbek sirkida koʻza oʻyin, lagan oʻyin, likob oʻyin, pichoq oʻyin, Halqa oʻyin va b. qadimdan mavjul. Oʻzbek sanʼatkorlari bu oʻyinlarni koʻpincha raqs bilan koʻrsatadilar. Qodir Gʻulomning tuya ustidagi akrobatik tomoshalarida, F. Sharifboyev va b. ijodida (maye, "Lagan oʻyin") J. elementlari koʻp boʻlgan. Gardishga piyola, kosalarni piramida shaklida taxlab qoʻl bilan aylantirish (maye, Abdullayev, Buxoro), katta xumlarni boshda, orqada koʻtarib pichoqlar bilan murakkab mashqlarni bajarish kabi J. das milliy xalq sirkida rivoj topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jondavlattepa

Jondavlattepa — shahar harobasi (mil.av. 1-ming yillik oʻrtalari — mil. 1 ming yillik oʻrtalari). Sherobod (Surxondaryo viloyati)ning shim.-sharqiy tomonida joylashgan. Mayd. 8 ga. Tarhi koʻp burchakli. Shaharning 2 ta darvozasi boʻlgan. 1-si sharqiy devorning oʻrtasida, 2-si jan. devorning markazida joylashgan. Darvozalar ikki tomondan minoralar bilan mustahkamlangan. Hoz. paytda shahar harobasining katta qismidan qabriston sifatida foydalanilmoqda. Kushonlar davridaJ. gullab-yashnagan. Shaqarning shim.-gʻarbiy burchagida murabba tarhli qoʻrgʻon (bal. 19 m) boʻlgan. J.dan koʻplab sopol idishlar va b. moddiy-madaniyat yodgorliklari topilgan.

 Adabiyot 
 Pidayev Sh. R., Poseleniya Kushanskogo vremeni Severnoy Baktrii, T., 1978.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Surxondaryo viloyati
Jondor

Jondor, silohdop — saroy lavozimlaridan biri
 Movarounnahrda xususan Qoraxoniylar va Xorazmshohlar davrida yasovulboshi;
 Saljuqiylar davrida Jondorlar qoʻriqchilik va jallodlik vazifalarini ado etgan jangchilar boʻlib, ularning boshligʻi amiri Jondor unvoniga ega boʻlgan. Ular Somoniylar davrida sohibi haros (amiri haros) deb atalgan.
 Xorazmshoh Takash hujjatlarida Jondor shurat (shaxsiy gvardiya)ning dongdor kishilaridan; soʻnggi xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi vaqtida (1220—31) Shom voliylaridan biri Jondor unvoniga ega boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Lavozimlar
Jondor (shaharcha)

Jondor tumani - Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi tuman. 1935-yil 17 yanvarda tashkil etilgan. 1962-yil 24 dekabrdan Buxoro va Romitan tumanlari tarkibida boʻlgan. 1967-yil 9 yanvarda qayta tuzilgan. Jondor tumani janubiy-gʻarbdan Olot, Qorakoʻl tumanlari, sharq va shimoliy-sharqdan Buxoro, Romitan, Peshku tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 5,17 ming km2. Aholisi 185,5 ming kishi (2024). Jondor tumanida 9 ta shaharcha (Jondor, Paxlavon, Dalmun, Ko'liyon, Samonchuq, Tobagar, Ushot, Xazorman, Chorzona), 13 ta qishloq fuqarolari yigʻini (Aleli, Dalmun, Lolo, Mirzayon, Navrabot, Oqshix, Romish, Poʻloti, Samonchuq, Sepatta, Xumdanak, Koʻliyon, Xumin, Qorali,Qorovul,Joʻysafed,Peshqandoq,Qahramonlar) bor. Markazi — Jondor shaharchasi. Jondor tumanida toʻrtta yirik tarixiy obida mavjud: Mahmud Torobiy daxmasi (13 a.), Varaxsha yodgorligi (7 a.), Shaxri Islom qalʼasi, Qizbibi meʼmoriy majmuasi (16 a.). 1935-yildan „Jondor ovozi“ gazetasi chop etiladi.

Aholi: 185 500 kishi

Maydoni: 5.17 ming km2thumb|Jondor Tuman Tarixiy O'lkashunoslik MUZEYI

 

Turkum:Jondor tumani shaharchalari
Jonibek

Jonibek (7-1357) - Oltin Oʻrda xoni (1342—57), Oʻzbekxonning ikkinchi oʻgʻli. Rus va Litva knyazlarining ichki ishlariga aralashgan. Moskvaning ulugʻ knyazlari Semyon Ivanovich Gordiy va Ivan II Ivanovich Krasniy J.ga qaram boʻlishgan. J. oʻz hukmronligi davrida Jan. Ozarbayjonni Oltin Oʻrdaga qoʻshish uchun kurashib Tabrizni egallagan (1356) va u yerda oʻgʻli Berdibekni hokim qilib qoldirgan. J. oʻz hokimiyatini mustahkamlash uchun Oltin Oʻrdada islom dinini tarqata boshlagan (masjid va madrasalar qurdirgan, ulamolarni saroyga jalb etgan). Toj-taxt uchun boʻlgan kurashda bir guruh fitnachilar tarafidan oʻldirilgan. J. oʻlimidan sal avval Tabrizda qoʻzgʻolon boʻlib, xalq Oltin Oʻrda noibini haydab chiqargan. Jaloyiriylar bu voqeadan foydalanganlar va hokimiyat amir Uvays qoʻliga (1356—74) oʻtgan.

/ld.-Grekov B. D.,Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1956.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Oltin Oʻrda
Turkum:1357-yilda vafot etganlar
Turkum:Madrasa asoschilari
Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Jonibek sulton

Jonibek sulton (toʻliq ismi: Jonibek ibn Xoja Muhammad ibn Abulxayrxon) (? — 1529.20.3, Miyonkol) — shayboniylar sulolasi vakili. Abulxayrxonning nevarasi, Muhammad Shayboniyxonning amakivachchasi. XVI asr boshlarida Shayboniyxon qoʻshini tarkibida Movarounnaxrni egallashda ishtirok etgan. Shayboniyxon tomonidan Fargʻona (Axsi) hokimi etib tayinlangan (1503—1509), soʻngra (1510 yildan) Karmanada oʻgʻillari bilan hukmronlik qilgan. Jonibek sulton fargʻonalik piri — Jaloliddin Ahmad Kosoniy — Maxdumi Aʼzamni Karmanaga chaqirtirib olgan (1514—1516). Shayboniyxon vafoti (1510-yil dekabr)dan soʻng Movarounnahrga yurish qilgan Bobur 1511-yil oktabrda Samarqandni qoʻlga kiritadi. Jonibek sulton boshqa shayboniy sultonlar qatori Turkistonga qochgan. 1512-yil Ubaydullo sulton (qarang Ubaydullaxon) bilan birga Movarounnaxrga qaytib Koʻli Malik jangida Boburni yengib, Buxoro va Samarqandni egallanishida ishtirok etgan. Bobur safaviylardan harbiy qoʻshin (Najmi Soniy boshchiligidagi qoʻshin) olib Jonibek sulton turgan Gʻijduvonni qamal qiladi (1512). Jonibek sultonning oz sonli qoʻshini qalʼadan chiqib tengsiz toʻqnashuvda Boburdan yengiladi. Biroq Ubaydullo sultonning puxta harbiy rejasi tufayli shayboniylar gʻalaba qiladilar (qarang Gʻijduvon jangi). Shoir Podshohxoja (1480— 1545) Jonibek sultonga atab „Maqsad ulatvor“ dostonini yozgan (1515—1520).

Manba: Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Hofiz Tanish AlBuxoriy, Abdullanoma, 1-j., T., 1999.

 Adabiyot 
 Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI— XVIIIbb., T., 1985; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vekov, Alma-Ata, 1969; Bartold V. V., Sochineniya, 2 t., chast 2, M., 1964. Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jonikmar togʻi

Jonikmar togʻi - Kashqadaryo viloyatidagi togʻ. Hisor tizma togʻlarining janubi-gʻarbiy tarmogʻi. Eng baland joyi 1319 m, uz. 14 km. Shimolidan janubi-ga va janubi-gʻarbga yoʻnalgan. Jonikmar togʻining shimoli-gʻarbiy yon bagʻri zinapoyasimon pasayib Arabdasht va Quyuqdasht tekisliklariga tutashgan. Yon bagʻirlari quruq soy va jarlar bilan oʻyilgan. Yon bagʻirlaridagi toʻq boʻz tuproqlarda bugʻdoyiq, togʻ shuvogʻi, togʻolcha, doʻlana va boshqalar oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Sayyora Joniqulova

Sayyora Joniqulova (1951, Qoʻshrabod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1973). 1973 yildan Qoʻshrabod tumanidagi 82-, 1987 yildan 49-maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi. J. darc jarayonida koʻrgazmali qurollar, texnika vositalari, ilgʻor pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Jonlantirish (maʼnolari)

Jonlantirish:

 Jonlantirish — q.
 Jonlantirish (adabiyot) (adabiyotda) - istiora dan biri, odamlarga xos sifatlarni jonsiz hodisa va buyumlarga koʻchirish.
Jonlantirish (adabiyot)

Jonlantirish (adabiyotda) - istiora dan biri, odamlarga xos sifatlarni jonsiz hodisa va buyumlarga koʻchirish. J. inson tafakkuri bilan bogʻliq. Inson voqelikdagi narsa va hodisalarni qiyoslash, oʻxshatishlar, boʻrttirishlar orqali jonliroq va aniqroq tasavvur qilishga, aniq, ilmiy tafakkur qilish bilan birga badiiy fikrlashga ham intiladi. Shuning uchun J. faqat badiiy asarlarda emas, jonli tilda ham uchraydi: "dengiz hayqiradi", "daraxt yigʻlaydi" va b. J. oʻzbek adabiyoti tarixida 2 xil koʻrinishda namoyon boʻlgan: tashxis (shaxs bilan bogʻliq) — shaxsga xos sifatlarni jonsiz narsalar va hodisalarga berish: intoq (nutq bilan bogʻliq) — narsa va hodisalarni nutq egasi qilib koʻrsatish. J. ertak va masallarda, shuningdek, munozaralarda keng qoʻllanadi. Masalan, Gulxaniyning "Zarbulmasal"ida, Solohiyning "Gulbulbul"ida, Majlisiyning "Qissai Sayfulmuluk" asarlarida J.ning har ikki turi koʻp uchraydi. Hoz. oʻzbek adabiyotida ham J.ning ajoyib namunalari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jons Inigo

JONS (Jones) Inigo (1573.15.7 -London — 1652.21.6) — ingliz meʼmori. Meʼmorlikni Italiya va Fransiyada (1596 va 1614-yillar oraligʻida) oʻrgangan. 1615—43-yillarda qirolga qarashli binolarning bosh nazoratchisi. J. oʻz qurilishlarida (Londondagi Uaytxoll saroy ansambli loyihasi, 1619—22; faqat "Banket" zali loyihasi yaratilgan. Grinvichdagi qirolicha villasi, 1616—35; Kentdagi Kobemxoll saroyining markaziy qismi, 1620 va b.) mujassamot yorqinligi va salobatli shakllarning oddiyligiga eʼtibor qilgan. Meʼmorlikda mumtoz mavzulardan keng foydalanishi va oʻziga xos ijodi bilan ingliz klassitsizmi yaratilishiga taʼsir etgan. Shuningdek, teatr rassomi sifatida ham faoliyat koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Philip Johnson

JONSON (Johnson) Filip (1906.8.7, Klivlend) — amerika meʼmori. Garvard universitetining meʼmorlik maktabida M. L. Breyer rahbarligida oʻqigan (1940—50). L. Mis van der Roe shogirdi va u bilan hamkorlikda ishlagan (Konnektikutdagi Nyu-Kanaan yotiq shisha parallelepiped koʻrinishdagi xususiy uy, 1949 va b.). Oʻz qurilishlarida zamonaviy meʼmorlik materiallari va qoidalarini qoʻllashda anʼanaviy meʼmorlik shakllaridan erkin foydalanib, ularni uslublashtirgan (Nyu-Yorkdagi zamonaviy sanʼat muzeyi, 1951, 1965; Isroildagi yadro reaktori gumbazi, 1960; Nyu-Yorkdagi Linkoln markaziy davlat teatri, 1964 va b.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Jorjio

Viktor Antonovich Jorjio (1907.29.9, Shaxti, Rostov viloyati — 1974.1.1, Toshkent) — geofizik olim, geografiya fanlari doktori (1944), professor (1944). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960), Rostov universitetni tugatgan (1930), Shimoliy Kavkaz meteorologiya byurosida, Oʻrta Osiyo obhavo byurosida (1933—35), Oʻrta Osiyo universitetida (1935—74) ishlagan. J. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutining nazariy geofizika boʻlimini tashkil etishda qatnashgan va ushbu institut direktori (1947—1953). Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo sinoptik jarayonlari, havo massalari va frontlari, dinamik iqlimshunoslik, izentropik taxlil, aviatsiya meteorologiyasi, sinoptik jarayonlarga statistikstoxastik taxlil usulini tatbiq etishga bagʻishlangan. T. A. Sarimsoqov va V. A. Bugayevlar bilan hamkorlikda Markov zanjiri nazariyasini bu sohaga tatbiq etgan. U atmosferadagi tez havo oqimlarini tekshirish maqsadida universitetda maxsus laboratoriya tashkil etgan (1960). Toshkent meteorologiya maktabining asoschilaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Alifbo boʻyicha geofiziklar
Jorjone

Jorjone (Giorqione; asli Jorjo Barbarelli da Kastelfranko, Barbarelli da Castelfranco, 1476 yoki 1477, Kastelfranko — 1510, Venetsiya) — italiyalik rassom, Venetsiya maktabi namoyandasi; Yuksak Uygʻonish davri asoschilaridan. Tabiat, inson va hayotga muhabbatni koʻtarinki ruhdagi rang-tasvir asarlarida ifodalagan J. ijodida tasviriy butunlikka, shaffof nursoya, boʻyoq surtmalari vositasida inson qiyofasini tabiat (manzara) bilan uygʻunlashuviga erishgan. Diniy mavzudagi ("Choʻponlarning sigʻinishi" va b.) asarlar bilan bir qatorda muhim ahamiyatga ega boʻlgan dunyoviy mazmundagi (asosan afsonalar asosida) asarlar ham yaratgan: "Yudif" (taxminan 1502), "Uch faylasuf", "Uyqudagi Venera" va b. J.ning badiiy merosi zamondoshlari tomonidan keng eʼtirof etilgan, shogirdlari (Titsian va b.) tomonidan rivojlantirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jorjtaun

Jorjtaun — Gayananing poytaxti va asosiy iqtisodiy markazi. Demerara daryosining Atlantika okeaniga quyilish joyida. Aholisi 200 ming kishi (1995). Iqlimi subekvatorial, sernam iqlim. Yillik yogʻin 2230 mm. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 26°, sentabrniki 28°.

J.ga 1781 yilda gollandiyaliklar asos solgan va 1812 Y.gachaTabrok (yoki Stabruk) deb atalgan. 1831 yildan Britaniya Gvianasining markazi. 1966 yil may oyidan mustaqil Gayana davlatining poytaxti. Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro ahamiyatga ega Timeri aeroporti bor. G. mamlakatning yirik porti. Chetga boksit, yegʻochtaxta, shakar-qand, rom va b. chiqariladi; chetdan gʻalla va sanoat mollari keltiriladi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Oziq-ovqat (shakar-qand, tamaki, pivo, un tortish), yogʻochsozlik (taxta tilish) sanoati korxonalari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklaridan soborlar, yogʻochdan ishlangan dunyodagi eng katta sobor (19-asr), Milliy majlis va sud binolari, ratusha va b. saqlangan. Universitet, kutubxona, Gayana muzeyi, drama teatri, botanika bogʻi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gayana
Turkum:18-asrda tashkil etilgan aholi punktlari
Jorjtaun (shahar)

Jorjtaun, Pinang - Malayziyadagi shahar, Pinang yarim orolda. Pinang shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming ziyod kishidan (1990-yillar oʻrtalari). Dengiz porti, avtomobil yoʻlli koʻprik orqali Malakka yarim orol bilan bogʻlangan. Savdo markazi. Kauchuk qayta ishlanadi, qalay erituvchi zavod, oziq-ovqat, elektrotexnika, toʻqimachilik, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Dengiz kurorti. D. yaqinida Kekloklar budda xrami joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Malayziya shaharlari
Joriya

Joriya bosqinchilik va urushlarda asirga olingan yoki islomiy boʻlmagan mamlakatlardan qul savdogarlari tomonidan oʻgʻirlab ketilgan qul ayollarga berilgan ism. Joriyalik yoki ayol qullar tarixi bu islomdan oldingi davrga borib taqaladi. Ayol qullar umuman quldorlik odamlarning ovchilar jamiyatidan dehqonchilik jamiyatiga oʻtishi bilan yuzaga kelgan. Qishloq xoʻjaligi jamiyati bilan oʻlja olish uchun odamlar oʻrtasida urushlar koʻpaya boshladi. Qul ayollar bu urushlarda qoʻlga kiritilgan oʻlja dan biri boʻlib, ular hech qanday koʻchar mulkdan farq qilmagan va oʻz xoʻjayinlarining barcha xizmatlarini bajarishga majbur boʻlgan.
Ayolning qul boʻlishi uchun urushda asirga olinishi yoki qul ota-onadan boʻlishi kifoya edi. Baʼzida ayollar erlarining jinoyatlari uchun toʻlov sifatida qul boʻlishgan. Shumer jamiyatida qul ayollar uy yumushlarida yoki dalada foydalanilgan. Ayol qul savdosi daromadli savdo sifatida koʻrilgan. Qadimgi yunon jamiyatidagi ayollar uchun bu biroz qiyinroq edi. Qadimgi yunon jamiyatida qul ayollar ogʻir uy yumushlarini bajarishga majbur boʻlgan. Ular uy egalarining barcha istaklarini soʻzsiz bajarishlari kerak edi. Rimda asirlarning qizlari, nikohsiz tugʻilgan qizlar, koʻchada qolgan qizlar qul sifatida foydalanilgan. Erkak qullar konda ishlashga va ogʻir yumushlarga majburlangan. Koʻpchilik qul ayollar fohishalikka oʻrgatilgan. Erkin ayollardan ajralish uchun ular sochlarini elkalariga tushirishlari kerak edi. Eng baxtli qullar ozod qilingan erkak qullarga turmushga chiqqanlar. Arab jamiyatida qul ayollar kanizaklar deb atalgan. Islomdan oldin mavjud boʻlgan kanizak tizimi islom bilan oʻz mavqeini saqlab qoldi. Biroq huquqiy cheklovlar joriy etildi. Usmonlilar joriyalar saroyda muhim oʻrin tutgan joriyalar zarur tayyorgarlikdan oʻtib, saroyga olib kelingan. Saroydagi joriyalar musulmon boʻlmagan ayollar edi. Musulmon ayolni saroyga qul sifatida qabul qilishmagan.
 

 

Turkum:Qullik
Jos

Joq— Ekvatorcha soʻz boʻlib hop degan maʼnoda qoʻllaniladi. Joq asosan ogʻzaki nutqda ishlatiladigan jargonlardan biri. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joser

Joser, Jeser — Misr firʼavni (mil. av. taxminan 2780—2760), III sulola asoschisi. Yuqori va Quyi Misrni birlashtirib, qudratli saltanat tuzgan, poytaxti — Memfis sh. J. ehromidan keyin, Misr ehromlarini qurish boshlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Josuslik

thumb
Josuslik — davlat xavfsizligiga qarshi jinoyat; shaxsning davlat siri hisoblanadigan maʼlumotlarni chet davlat yoki uning agenturasiga yetkazish, bunday maʼlumotlarni yetkazish maqsadida qoʻlga kiritish yoki toʻplash. Davlat siri hisoblanadigan maʼlumotlar ijtimoiy, iqtisodiy yoki harbiy xususiyatga ega boʻlishi mumkin. J. oʻta ogʻir jinoyat hisoblanib, juda koʻp mamlakatlarda bunday jinoyat uchun uzoq muddatga ozodlikdan maxrum etish yoki oʻlim jazosi belgilangan. Uz.R da qonunga koʻra, J. respublika suvereniteti, hududiy daxlsizligi, xavfsizligi, mudofaa salohiyati yoki iqtisodiyotiga zarar yetkazgan holda qasddan sodir etilgan qilmish hisoblanib, u davlatga xoinlik qilish deb baholanadi. Bu xildagi jinoyat uchun 10 yildan 20 yilgacha muddatga ozodlikdan maxrum etish yoki oʻlim jazosi belgilangan. Chet el razvedkasi bilan hamkorlik qilishta jalb etilgan shaxs, basharti oʻziga yuklatilgan topshiriqni bajarish yuzasidan hech qanday harakat sodir etmasdan, bu haqida oʻz ixtiyori bilan hokimiyat organlariga xabar bersa, javobgarlikdan; oʻzining jinoiy faoliyatini ixtiyoriy ravishda toʻxtatgan va qilmishi haqida hokimiyat organlariga maʼlum qilib, jinoyat ochilishiga faol yordam bergan shaxs, basharti, davlat uchun kelib chiqishi mumkin boʻlgan ogʻir oqibatlarning oldi olingan boʻlsa, jazodan ozod etiladi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 160-modda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jotto di Bondone

250px|right|thumb|Jotto di Bondone
Jotto di Bondone (Giotto di Bondone, 1266 yoki 1267, Kolledi Vespinyano — 1337, Florensiya) — italiyalik rassom, Uygʻonish davri Yevropa rassomlik sanʼatida realizm asoschisi. Oʻrta asrlar diniy risoladagi qonunlar bilan aloqani uzgan Jotto diniy lavhalarga dunyoviylik baxsh etgan, diniy mavzularni oʻta hayotiylik bilan talqin etgan: Paduyadagi del Arena kapellasi (1304—06), Florensiyadagi Santa-Kroche cherkovi (taxminan 1320—25) freskalari obrazlarining ichki qudrati va ulugʻvorligi, kompozitsiya qurilishi, qatʼiy koloriti bilan diqqatga sazovor. Jotto o'z asari "Mariya va Yelizavettaning uchrashuvi" freskasida qahramonlarini o'tmishdoshlari kabi harakatsiz emas, balki faoliyatda tasvirlaydi. Jotto asarlarida syujetning mazmuni hamisha lirik kayfiyat bilan mujassamlashgani xususiyatlidir. J. ijodi koʻpgina yirik rassomlar (Mazachcho, Mikelanjelo va b.)ga sezilarli taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jou

Jou — qad. uzunlik va ogʻirlik oʻlchov birligi; tarixiy da koʻp uchraydi; arpa donining aynan oʻzi (oʻrtacha 0,04 g ga teng).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
James Prescott Joule

James Prescott Joule (24-dekabr 1818-yil, Solford, Lankashir, Angliya 11-oktabr 1889-yil, Seyl, Cheshir, Angliya) — ingliz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1850-yildan). Ilmiy ishlari elektromagnetizm va issiqlikka oid. Energiyaning saqlanish qonunini tajribada asoslagan. Issiqlikning mexanik ekvivalentini topgan. Joule oʻtkazgichdan tok oʻtganda ajralib chiqadigan issiqlik miqdori tok miqdori kvadratiga va elektr qarshiligiga toʻgʻri mutanosib ekanligini (Joule—Lenz qonunini, Emil Lenzdan mustaqil ravishda) asoslagan (1841), issiqlikning mexanik ekvivalentini aniqlagan (1843). Joule ingliz fizigi William Thomson bilan birga gaz gʻovak toʻsiqlardan oʻtganida uning temperaturasi oʻzgarishini tajribada koʻrsatib bergan (1854). Bu hodisa Joule–Thomson effekti deb ataladi va u gazlarni suyultirishda muhim oʻrin egallaydi. Joule termodinamik temperatura shkalasini hisobladi, temperatura tushunchasini fanga kiritdi, magnitning toʻyinishini payqadi va boshqa ishlar bilan shugʻullandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Nashr etilgan ishlari 

 

Turkum:1818-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1889-yilda vafot etganlar
Turkum:11-oktabrda vafot etganlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:Fizik kimyo
Turkum:Fizikaga oid chala maqolalar
Joul

Joul (J) — Xalqaro birliklar tizimi SI da ish, energiya va issiqlik miqdori birligi. Nuqtaga qoʻyilgan 1 Nyuton kuchning nuqtani shu kuchning taʼsir yoʻnalishida 1 m masofaga siljitishda bajaradigan ishiga teng. J. P. Joul sharafiga qoʻyilgan. J. bilan belgilanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 1 J = 1 kg·m²/s² = 1 N·m = 1 Vt·s = 1 Kulon·V
 1 J = 107 erg
 1 J ≈ 6,24151⋅1018 eV
 1 MegaJoul = 0,277(7) kVt·soat
 1 kVt·soat = 3,6 MegaJoul
 1 J ≈ 0,238846 kaloriya

 

Turkum:SI hosilaviy birliklari
Joul qonuni

Joul qonuni - ideal gaz ichki energiyasining faqat temperaturaga bogʻliq boʻlib, hajmga bogʻliq emas, deb hisoblanadigan termodinamika qonuni. Joul Jeyms Preskott 1843-yilda aniqlagan. Ideal gaz uchun oʻzgarmas hajmdagi molekulyar issiqlik sigʻimi S temperaturaga bogʻliq T boʻlmasa, i = hCJT = CJ formula bilan ifodalanadi. Bunda U— ichki energiya, T— temperatura. Joul qonuni ideal gaz uchun toʻgʻri boʻlib, real gazlarga tatbiq qilinganda bir oz xatoga yoʻl qoʻyiladi. Shunga qaramay, texnik hisoblashlarda keng tatbiq qilinadi. Joul qonuni yuqori temperaturalarda tatbiq qilinganida molekulalarning tebranma harakati va ularning atomlarga ajralib ketishi natijasida issiqlik sigʻimi S ning ortishini hisobga olish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joxor-baru

thumb|Joxor-baru

Joxor-baru — Malayziyadagi shahar. Johor shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 330 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Malakka yarim orol janubidagi port. Singapur sh. bilan temir yo'l orqali bogʻlangan. Kauchuk qayta ishlanadi, taxta tilish, mashinasozlik korxonalari mavjud. Rezinatexnika, teri buyumlari, poyabzal, kokos moyi, ananas konservalari ishlab chiqariladi. Botanika bogʻi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Johor
Turkum:Malayziya shaharlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Johiz

thumb

Johiz, al-Johiz Abu Usmon Amir ibn Baxr (taxminan 767 — Basra — 868) — arab mutafakkiri, yozuvchi. Moʻʼtaziliylar nazariyotchilaridan biri. "Aljohiziya" deb nom olgan ilohiyot maktabiga asos solgan. Yunon tabiat falsafasi gʻoyalari taʼsirida moddaning abadiyligi va xususiyatlarining doimiy oʻzgarib turishi haqidagi fikrlarni bayon qilgan. J. tirik va noorganik jismlar oʻziga xos tabiiy xususiyatlarga ega, deb hisoblaydi. U insonning iroda erkinligini tabiiy intilish sifatida talqin etgan. 100 dan ortiq falsafiy asarlar va badiiy toʻplamlar muallifi. Bular orasida "Olibsotarlar haqida kitob" hajviy novellalar toʻplami, stilistika va ritorikaga oid "Joylashtirish va isbotlash kitobi", tarixiy-siyosiy mazmundagi "Arablar va ularning mijozlari haqida kitob" risolalari mashhur. Ularda oʻrta asr arab Sharqi shaharlari aholisining shaxsiy va ijtimoiy hayoti, urf-odati, axloqi toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan. J. asarlarida kichik hikoyalar, sheʼrlar, ertaklar bor. J. arab adabiyoti, xususan, adab janri taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Adiblar
Turkum:767-yilda tugʻilganlar
Turkum:868-yilda vafot etganlar
Johiliya

Johiliya (arab.— bilimsizlik holati, jaholat) — arablar tarixining islomdan ilgarigi davriga berilgan nom. Asosan, odamlar hayotida Iso (as) bilan Muhammad (as) oraligʻidagi paygʻambarsiz oʻtgan davr tushuniladi. Johiliya tushunchasi Qurʼonning bir necha suralarida uchraydi. „J-h-l“ oʻzakli „johiluna“, „yajhaluna“ shaklidagi soʻzlar ham yana bir qancha suralarda keladi. Ularning barchasi Madina suralaridan ekanligi, Johiliya soʻzi 622-yil (hijrat)dan oldingi zamon uchun ishlatilganiga dalildir. Johiliya atamasining paydo boʻlishiga obyektiv sabablar bor edi. Zero islomdan oldingi arablarning koʻpchiligiga „jahl“ tuygʻusi xos edi. Bu boshqalarga nisbatan beshafqat va vahshiyona munosabatda boʻlishda oʻz ifodasini topardi (qasos olish zarurati, goʻdak qizlarni tiriklayin koʻmish, oʻzga qabila vakiliga dushman sifatida qarash va b.). Islomdan ilgari Arabistonda qonunsizlik, axloqsizlik, zoʻravonlik hukm surgani uchun ham keyingi avlod oʻsha davrni haqli ravishda " Johiliya davri " deb atagan. Bundan tashqari Johiliya davri arablarining diniy tasavvurlari ham kam taraqqiy qilgan, sodda holda boʻlgani maʼlum. Ular asosan „vasaniya“da, yaʼni koʻpxudolikda boʻlganlar. Qadim zamonlardan beri barcha arablar uchun Makka shahridagi Kaʼba ibodatxonasi muqaddas hisoblangan. Xudolar panteoniga aylangan bu maskanda 360 ta sanam qoʻyilgan edi. Bunga sabab esa har bir qabila oʻz but-sanamini qoʻyish odati edi yaʼni, but-sanamlar bir xil boʻlsa ham boshqa qabilaning but-sanamiga sigʻnishmas edi. Xubal hamda „Alloh qizlari“ nomini olgan Lot, Manot va Uzzo, shu sanamlarning eng mashhurlari edi. Baʼzilar „Alloh“ sanamiga sigʻinardilar. Ammo u islomdagi Allohdan farq qilar, maqomi jihatidan Yaxve, Zevs, Yupiter kabi bosh xudolarga teng qoʻyilgan boʻlsada, mavhum va koʻz ilgʻamas balandlikda deb tasavvur qilingani uchun uning ismi bilan bogʻliq ibodat muntazam ado etilmas edi. Johiliya davrida arablarining koʻpchiligi narigi dunyoga ishonmasdilar: faqat bu dunyo bor, yashaymizu — oʻlamiz. Bizning takdirimizni dahr (vaqt) hal qiladi, deb fikr yuritardilar. Islom gʻalabasidan soʻng „daxriy“ soʻzining „moʻmin“ga nisbatan antonim sifatida ishlatilganini shu bilan izohlash mumkin. Alloh toʻgʻrisida muayyan tushunchaga ega boʻlgan holda unga boshqa xudolarni sherik qilganlari sababli Johiliya arablari „mushrik“lar degan nomni oldilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Juba (daryo)

Juba yoki Jubba — Afrikaning shim.sharqidagi daryo. Efiopiya va Somali davlatlari hududidan oqib oʻtadi. Efiopiya yassitogʻligidan 3 ta irmoq bilan boshlanib Dolo sh. yonida ular qoʻshilgach, J. nomini oladi. Somali platosidan oʻtib Hind okeaniga quyiladi. Uzunligi GanaleDoriya irmogʻi bilan 1600 km, havzasining mayd. 750 ming km. Oʻrtacha yillik suv sarfi 550 m3/ sek. Yogʻingarchilik mavsumlari (aprel— iyun, sentabr—noyabr) da Bardera sh.gacha kema qatnay oladi. Quyilish joyida Kasmayo porti (Somali) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Somalidagi daryolar
Ahmad Jubanov

thumb
Ahmad Quanovich Jubanov (1906.16(29).4, Qozogʻistonning hozirgi Oqtoʻba viloyati — 1968.30.5, Olmaota) — qozoq musiqashunosi, kompozitor va dirijyor. Qozoq kompozitorlik musiqasi va musiqashunosligining asoschilaridan. Qozogʻiston xalq artista (1944). Qozogʻiston FAning Akademik (1946), Olmaota konservatoriyasining prof. (1947). Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1932). Qoʻrmongʻozi nomidagi qozoq xalq cholgʻulari orkestrining tashkilotchisi va dirijyori (1934—45). Sanʼat institutida xalq cholgʻulari kafedrasining mudiri (1945-47; 1954-61), rektor (1945-62), Avezov nomidagi Adabiyot va sanʼat i.-t. institutidagi musiqa boʻlimi mudiri (1961—68). Qozoq xalq musiqasi haqidagi kitob, ocherk va maqolalar muallifi. "Abay" va "Toʻlegen Toʻxtarov" (ikkalasi L. Hamidi bilan) operalari, uvertyurafantaziya, "Abay" simfonik poemasi, qozoq cholgʻulari uchun syuitalar, fortepiano uchun pyesalar, qoʻshiq va romanslar, spektakl va kinofilmlarga musiqalar yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Turkum:30-mayda vafot etganlar
Turkum:Rektorlar
Jubron Xalil Jubron

Jubron Xalil Jubron (1883-yil 6-yanvar, Livan, Bsharre qishlogʻi — 1931-yil 10-aprel, Nyu-York) — arab yozuvchisi, faylasuf, rassom.

 Hayoti 
Arab, ingliz tillarida ijod qilgan. Ilk ijodi romantik ruhda („Halil-Kofir“, „Isyonkor ruhlar“ hikoyalar toʻplamlari). „Singan qanotlar“ (1912) qissasi mashhur. „Koʻz yoshlari va tabassum“ (1914) toʻplami 60 ga yaqin saj (qofiyalangan nasr) bilan yozilgan kichik sheʼriy parchalardan iborat boʻlib, unga „Mening tugʻilgan kunim“, „Shoir avlodi“ kabi romantik asarlari kiritilgan. „Namoyishkorona yurish“ (1918) falsafiy-sheʼriy asari yozuvchi dunyoqarashini aks ettirsa, „Boʻron“ (1920) toʻplamida hayotda uchraydigan loqaydlik, boqimandalik, ikkiyuzlamachilik (munofiqlik) kabi illatlar tanqid qilinadi. „Aqldan ozgan“ (1918), „Oldinda yuruvchi“ (1920), „Paygʻambar“ (1923), „Qum va koʻpik“ (1926), „Iso – inson oʻgʻli“ (1928), „Yer xudolari“ va b. asarlari Gʻarb kitobxonlariga moʻljallangan. J. ijodida oʻz falsafiy qarashlarini targʻib qilishga harakat qilgan. Uningcha, faqat maʼnaviyat eng yuksak qadriyat namunasi boʻla oladi va ruhning buyukligini aks ettiradi. YUNESKO qarori bilan 1983-yilda butun jahonda J. tavalludining 100 yilligi nishonlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1883-yilda tugʻilganlar
Turkum:1931-yilda vafot etganlar
Juvayn

Juvayn — Xurosondagi Nishopur bilan Bistom sh.lari oraligʻida joylashgan qad. nohiya. Jan.da Bayxaq,shim.da Jojarm nohiyalari bilan chegaradosh. Markazi Ozodvor sh. Yoqut Hamaviy J.da 189 qishloq boʻlib, ular bir-biriga juda yaqin ekanligini yozadi. Mashhur faqih, muhaddis, mufassir va muarrixlardan Abulmaʼoliy Ziyovuddin Abdulmalik ibn Abdulloh Juvayniy, Xoja Shamsuddin Muhammad ibn Muhammad Juvayniy, Abu Muhammad Abdulloh ibn Yusuf Juvayniy, Alouddin Otamalik ibn Bahouddin Muhammad Juvayniy va b. J.da yashab ijod etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil