Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vibratsiya kasalligi

Vibratsiya kasalligi – kasb kasalliklaridan biri; vibratsiyaning odamga uzoq, vaqt taʼsir etishidan kelib chiqadi. Kasallikning kechishi va xarakteri titrash taʼsirotining kuchi va zarbiga bogʻliq; bunday titrash gavdaning maʼlum qismiga (masalan, qoʻlga, qisman vibratsiya) va butun organizmga (umumiy vibratsiya) taʼsir etadi. Ayrim kasbdagi kishilar ishlatayotgan qoʻl asboblarining zarbi yoki ulardan toʻgʻri foydalana olmaslik, gavdani notoʻgʻri tutish, sovuq, shovqin va boshqa vibratsiya kasalligiga sabab boʻlishi mumkin. Kasallikda qoʻl panjasining zirqirab ogʻrishi va toliqishi, sovuqqa taʼsirchanlik, bosh ogʻrigʻi, tez charchash, asabiylashish, yurak-tomir faoliyatida jiddiy oʻzgarishlar va boshqa kuzatiladi. Davosi kasallikka sabab boʻlgan omilni iloji boricha ertaroq bartaraf etishdan iborat. Turli dori-darmonlar, fizioterapevtik muolajalar, tegishli kurortlarda boʻlish kompleks davolanishning tarkibiga kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasallilar
Vibratsiya mashinasi

Vibratsiya mashinasi, titrama mashina — ish organi tebranma (titrama) harakatlanadigan mashina. Tebranishlar (titrashlar) chastotasi Gs ning bir necha ulushidan 10 kGs gacha, amplitudasi 1 m dan mkm ulushlarigacha boʻlgan V. m. bor. Yuritmasining turiga koʻra mexanik, elektr, gidravlik, pnevmatik xillarga; energiyani mexanik tebranishlar energiyasiga aylantirish usuliga koʻra markazdan qochma, porshenli, kulachokli, krivoshin-shatunli, elektromagnitli, magnitostriksion, pezoelektrik va b. xillarga; titrash (vibratsiya) hosil qilinadigan spektral tarkibiga kura monogarmonik (sinusoidal), bigarmonik, poligarmonik tebranishli xillarga; ish organining nuqtalari trayektoriyasi shakliga koʻra toʻgʻri chiziqli, doiraviy, ellipis, vintsimon yoʻnalishli va b. xillarga boʻlinadi. V. m. qurilish, mashinasozlik, kon sanoati, oziq-ovqat sanoati, q. x., tibbiyot va b. sohalarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsiya texnikasi

Vibratsiya texnikasi - mexanik tebranishlar (titrashlar, vibratsiyalar)ni hosil qilish usullari va vositalari majmui; shuningdek titrashlarni boshqarish, ulchash, nazorat qilish va zararli titrashlar bilan kurashish usullari. V. t. vositalariga foydali ishlar (mas., grunt, beton qorishmalarni zichlash, inshoot va apparatlarni sinash ishlari)ni bajarish uchun ataylab hosil qiladigan vibratsiya mashinasi, vibratsiya stendlari, asboblar, apparaturalar, qurilmalar; titrashlarni boshqaradigan va ularni oʻlchaydigan apparatlar; titrashga qarshi texnika vositalari, yaʼni zararli titrashlarni soʻndirish, izolyatsiyalash qurilmalari kiradi.

V. t. vositalarining ish organlari yuritmasini titratishning eng keng tarqalgan turi markazdan qochma usulda, porshen, krivoshin-shatun yordamida titratish hisoblanadi. V. t.da vibratsiya parametrlari (siljishlar, tezliklar va tezlanishlar, chastota, faza, amplitudalar)ni oʻlchash bilan vibrometriya shugʻullanadi. U idya vibrometr va akselerometr kabi asboblardan foydalaniladi.

V. t.ning masalalaridan biri insonlar, asboblar, mashina va inshootlarni titrashning zararli taʼsirlaridan himoya qilish hisoblanadi. Buning uchun qoʻshimcha energiya ini talab qilmaydigan odatdagi passiv vibro-izolyatsiyadan tashqari statik va dinamik muvozanatlash usullari, inersiyali hamda elastik parametrlar va b. qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrioz

Vibrioz — qoramol va quylarda uchraydigan yuqumli kasallik (qarang Kampilobakterioz).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrion

Vibrion (Vibrio) - Vibrionaceae oilasiga mansub urugʻ; spora hosil qilmaydigan vergulsimon bakteriyalar. Uzunligi 0,5—1,5, yugʻonligi 0,3—0,6 mkm. Xivchinlari bir yoki bir nechta hujayraning bir qutbida joylashadi. V. uchun polimorfizm xos. Suvda, tuprokda, odam va hayvonlar ichagida yashaydi. V. patogen va saprofit buladi. 100 dan ortiq turi maʼlum. Masalan, Vibrio cholera! asiaticae odamlarda vabo kasalligini qoʻzgʻatadi. Bu V.ni birinchi marta nemis olimi R. Kox 1883 yilda Misrdagi vabo epidemiyasi vaqtida bemorlarning axlati va nobud boʻlganlarning ichagini tekshirishda aniqpagan. Mikrobiolog N. F. Gamaleya kasallikdan ulgan tovuq va kaptarlarda odamda kasallik qoʻzgʻatish xususiyati boʻlmagan V.ni aniqlagan. Bundan tashqari, sellyulozani yemiruvchi, faqat hayvonlar yoki qushlarni, hasharot va baliqlarni kasallantiruvchi V. ham uchraydi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroizolyatsiya

Vibroizolyatsiya - odamlar va inshoot, mashina, asboblarni titrash (vibratsiya)ning zararli taʼsiridan himoya qilish. Bunda titrash manbai bilan himoya qilinayotgan obyekt orasiga titrashlar energiyasini yutadigan, yaʼni titrashlarni yumshatadigan moslama yoki qurilma — dempferlar qoʻyish orqali amalga oshiriladi. Odatda, passiv V. qoʻllanadi. Bunday hollarda titrash manbaI taʼsirida deformatsiyalanuvchi oraliq element vibroizolyator vazifasini bajaradi. Muhim hollarda past chastotali vibratsiyani (sekinroq titrashlarni) kamaytirish uchun aktiv V. qoʻllanadi. Bunda elastik elementlarning deformatsiyalanishini avtomatik rostlash tizimi boshqaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrokatok

Vibrokatok, titrama gʻaltak — valik (juva)laridan biri tebranma (titrama) harakat qiladigan yer tekislash mashinasi. Bir va ikki seksiyali, silliq kulachokli, panjarasimon joʻvali (bir, ikki va uch joʻvali) oʻziyurar V.lar bor. Markazdan qochma vibrouygʻotgichi ichki yonuv dvigateli ham harakatlanadigan bir seksiyali V. va vibrouygʻotgichi va gʻaltagi mexanik tarzda harakatlanadigan ikki seksiyali oʻziyurar V. keng . ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibromaydon

Vibromaydon — qurilish maydonlari va zavodlar sharoitida beton va temir-beton buyumlar (mas., bloklar, plitalar, devor panellari, koʻp gʻovakli toʻshamalar, koʻpriklarning qulochlari elementlari) tayyorlashda beton qorishmalarni zichlovchi titrama mashina. Tebranish tarziga koʻra doiraviy, vertikal, gorizontal yoʻnalishda titraydigan va zarbiy xillarga, tuzilishiga koʻra romli va blokli xillarga boʻlinadi. Titrashlar V.dan unga mahkamlangan, ichiga beton qorishmasi solingan qolipga uzatiladi. Qolip V.ga elektromagnit, pnevmatik, gidravlik yoki mexanik qisuvchi moslamalar bilan mahkamlanadi (qarang Vibrator).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrometr

Vibrometr (lotincha: vibro — tebrataman va ... metr) — tebranuvchi (titrovchi) jismlar (mashinalar, imorat va b. inshootlar)ning mexanik tebranishi va titrashini oʻlchaydigan asbob. Koʻrsatkichlarni qayd qiladigan V.vibrograf deb ataladi. V.ning korpusi tekshiriladigan obyekt (mas., samolyot)ga mahkam bogʻlanadi, korpus obyekt bilan birga titraganda V.dagi yuk oʻz inersiyasi taʼsirida dastlabki vaziyatini saqlashga intiladi. Shunda korpus va yukning bir-biriga nisbatan siljishi V. yordamida oʻlchanadi. V. 10 Gs dan 20 kGs gacha va undan ortiq chastotada 0,1 mkm dan 1 m gacha siljishlarni oʻlchaydi. V. turli qurilmalarning titrashini oʻlchashda, geofizika va seysmologiyada qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroplita

Vibroplita — qovushmaydigan gruntlar (tuproqlar) va chaqiq tosh shagʻallardan iborat yoʻl zaminlarini zichlovchi titrama mashina. Siljish usuliga koʻra qoʻlda siljitiladigan, oʻzi siljiydigan, bir joydan ikkinchi joyga koʻchiriladigan xillarga, yuritmasining turiga koʻra elektrik, pnevmatik, gidravlik usullarda va tik yonuv dvigatel yordamida harakatlanadigan xillarga boʻlinadi. Ichki yonuv dvigatelidan harakatlanadigan va oʻzi siljiydigan vibroplita keng ishlatiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroprokat

Vibroprokat — yirik oʻlchamli yigʻma temir-beton konstruksiyalar va buyumlar (panellar, tekis va qovurgʻali plitalar, qobiqlar va b.)ni mashinada tayyorlash usuli. Beton qorishmasini titrama usulda zichlashga va qoliplanadigan buyumlarni titrama prokatlash stani valik (juva)lari orasida prokatlashga asoslangan. Bunda bir yoʻla betonga tezkor usulda issiqlik ishlovi berish va uni qotirish jarayonlari ham koʻzda tutiladi (qarang Temir-beton konstruksiyalar va buyumlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrotransport

Vibrotransport, titrama tashish — sochiluvchan va donali materiallarni, lastasimon aralashmalar va suyukliklarni titrama ish organi yordamida qisqa (mas., 300 m gacha) masofaga eltuvchi qurilma; shu ishlarni amalga oshirish (tashish) jarayoni. V.t. jumlasiga titrama konveyer, vibratsion nasos, vibratsion bunker, vibratsion Hartum (xobot) lar va b. kiradi. Ularning ishi vibratsion (titrama) tashish mashinalarining ish organlari titrashi taʼsirida materiallarning ilgariga siljib turishiga asoslangan. V.t. korxonalar, tegirmonlar, qurilish, konlar, shaxtalarda, materiallarni vagonlarga ortishda va b. maqsadlarda ishlatiladi. V.t.da tashish jarayoni mobaynida turli texnologik jarayonlarni ham bajarish, mas., materiallarni sovitish, qizdirish, quritish, saralash, suvsizlantirish, kimyoviy va fizik-kimyoviy jarayonlarni amalga oshirish ham mumkin. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroshtamplash

Vibroshtamplash - yigʻma temir-beton konstruksiyalar va murakkab shaklli buyumlar (qovurgʻali panellar, zinapoyalar va b.)ni mexanizatsiya usulida qoliplab tayyorlash. Bu usul beton qorishmaga bir vaqtning oʻzida ham titrama kuch ham shtamp kuchi (bosimi) taʼsir zttirishga asoslangan (qarang Temir-beton konstruksiyalar va buyumlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivariy

Vivariy (lot. vivus — jonli) — turli hayvonlar, aksariyat tajriba-eksperimental ishlarda foydalaniladigan hayvonlar asraladigan bino, hayvonxona. V.dan hayvonlarni koʻpaytirish pitomnigi tarzida foydalanish ham mumkin. Odatda, V.larda it, mushuk, quyon, sichqon, dengiz choʻchqasi va b. saqlanadi. V. tarkibiga akvarium, insektoriy, terrarium, qushlar uchun volerlar ham kirishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Svami Vivekananda

thumb|200px|right|Svami Vivekananda (1893)

Svami Vivekananda (asl nomi Narendranatx Datta) (1863.12.1, Kalkutta — 1902.4.7, Belur) — hind mutafakkiri, diniy islohotchi va jamoat arbobi. 1880—84 yillarda Kalkutta untida falsafani oʻrgandi. Ramakrishna taʼlimoti bilan tanishdi. 1893 yil vedanta taʼlimotini targʻib qilish maqsadida AQSH, Buyuk Britaniya, Xitoy, Yaponiyaga safar qildi. 1897 yil "Ramakrishna hidoyati" diniy-islohotchilik jamiyatiga asos soldi. V. "Hindistonni qayta tiklash" oqimining vakili sifatida mamlakat ozodligi va mustaqilligi uchun kurashchilar safiga qoʻshiddi. Xalq ommasini Hindistonning yagona umidi va asosiy kuchi deb, hinduizmnp mustaqillik uchun kurashning mafkuraviy vositasi deb billi. Diniy, tabaqaviy va milliy tengsizlikka qarshi chiqqan V. ijtimoiy tarkibni oʻzgarishsiz qoldirgan holda islohotlar oʻtkazish tarafdori edi. V. taklif etgan "islohot" maʼnaviy hayot doirasi bilan chegaralanib, jamiyat va shaxsni qayta tarbiyalash, ongda "inqilob" yasash, har bir shaxs va millatda maorif orqali vedanta gʻoyalarini yoyish bilan kifoyalanar edi. Isloh etilgan dinning vazifasi, V. fikricha, aholining eng kambagʻal doiralariga yordam berishdir. Sanʼat, ilm-fan va din — bularning hammasi haqiqatga yetishishning har xil yoʻllari, xolos Ammo haqiqatga erishishning zaruriy sharti Shankara (788—820)ning yagona qarashini bilishdir.

V. taʼlimoti Hindistonda ozodlik harakatiga yordam berdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:12-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1863-yilda tugʻilganlar
Turkum:4-iyulda vafot etganlar
Turkum:1902-yilda vafot etganlar
Viverrasimonlar

Viverrasimonlar (Viverridae) - yirtqich sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 85 sm gacha, ogʻirligi 8– 12 kg boʻlgan hayvonlar. Oyoqlari kalta, koʻpincha 5 panjali, dumi uzun, bitta turining dumi tutuvchi tipda. Baʼzi V. anal teshigi oldida muskus ishlab chiqaradigan hid bezlari bor. 71 turi, 35 urugʻi: genetalar, sivetalar, mangustlar, binturangalar, mungolar, surikatlar, fossalar va b. maʼlum. Kichik, Gʻarbiy va Jan. Osiyoda, Afrika va Jan.-Gʻarbiy Afrikada tarqalgan. Yer ustida, ayrim daraxtda yashaydi. Koʻpchiligi tunda faol hayot kechiradi. Yiliga 1 marta, baʼzan 2 marta 1—6 tadan, koʻpincha 2—4 tadan bolalaydi. Mayda sut emizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar, hasharotlar, baʼzan mevalar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik muskusi uchun ovlanadi. 4 turi va 1 kenja turi Xalqaro qizil kitobga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivianit

thumb|Vivianit
Vivianit (ing . mineralogi J. G. Vivian nomidan) — fosfatlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi Gʻe3RO42-8N2O. Monoklin singoniyali. Qoʻshimchalari: Mn, Mg, Ca, Gʻe+3. Rangsiz, koʻkimtir kristallar, nursimon, tolasimon agregatlar. Shaffof, vaqt oʻtishi bilan koʻk yoki toʻq yashil rangga kiradi. Yaltiroqligi shishasimondan xira sadafsimongacha. Kattiqligi 1,5—2. S.ogʻ. 2,7—2,9. Nurash mahsuloti. Torfli yerlarda keng tarqalgan. Ikkilamchi minerallar hamda pirit, pirrotin minerallari nurash mahsulotlarida uchraydi. Bavariya (Germaniya), Yugoslaviya, RF (Moskva yonidagi torfli yerlarda), Ukraina (Kerch temir ruda havzasida, Volin torfli yerlarida, Zakarpate), Angliya, Boliviyada V. konlari topilgan. Fosforli oʻgʻit sifatida va baʼzan koʻk boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivipariya

Vivipariya (lot. vivus — tirik, pario — tugʻaman) — urugʻning pishib yetilmagan meva ichida ona oʻsimlikning oʻzidan koʻkarib chiqishi. Oʻta nam iqlimli tropik daraxtlarning pishmagan mevalarida ildizchali murtagi – gipokotili paydo boʻladi. Murtak uzunligi 50–70 sm ga yetgach, uzilib, tuproqqa tushib oʻsa boshlaydi. Vivipaiya tashqi koʻrinishdan donli oʻsimliklarning ildiz hosil qilib oʻsib chiqishiga oʻxshaydi. Guldagi metamorfoz tufayli piyozchalar (qoʻngʻirbosh) va tuganaklarni (tirik tugʻar grechixa) tez oʻsib chiqib oson toʻkilishi ham Vivipariya deyiladi. Bunday holat yashash muhiti juda noqulay boʻlgan qutb, baland togʻ va choʻl mintaqalarida uchraydi. Vivipariya oʻz mohiyatiga koʻra vegetativ koʻpayish hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vigvam

Vigvam (algonkincha) — Shim. Amerika indeyslari — algonkinlar turar joyi. Konussimon chayla — "tipi"dan farqpi ravishda gumbazsimon shaklda boʻlgan. Yoʻgʻon poyalar doyra yoki oval shaklda yerga qoqib chiqilib, ularning uchi ingichka qismi markazga egib birlashtirilgan. Ingichka poyadan sinch devor qilingan; usti shoxlar, poʻstloq, boʻyra bilan yopilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eugene Wigner

VIGNER (Wigner) Yudjin (Eugen) Pol (1902, 17-noyabr, Budapesht) – amerikalik nazariyotchi-fizik. AQSH va Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1930-yildan AQShda birinchilardan boʻlib guruhlar nazariyasini va simmetriya gʻoyasini kvant mexanikaga tatbiq qilishning samaraliligini koʻrsatib bergan. Zarralarning sochilish nazariyasi va qattiq jismlar nazariyasiga doir muhim ishlar muallifi. Birinchi amerika yadro reaktorini yaratgan insonlardan biri. 1963-yil Nobel mukofoti laureati boʻlganNobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik ateistlar

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vidal reaksiyasi

АVidal reaksiyasi - ich terlama (qorin tifi) va paratiflarni aniqlash uchun qoʻllaniladigan immunobiologik reaksiya. Fransuz vrachi F. Vidal taklif etgan (1896). Reaksiya agglyutinatsiya hodisasiga asoslangan. Bemorning qon zardobi kamida 1:200 nisbatda suyultirilganda agglyutinatsiya hodisasi roʻy bersa, V.r. musbat boʻladi. Bu esa diagnostik titr hisoblanadi. Serodiagnostikata asoslanib hafta oralatib V.r. qoʻyilganida reaksiya titri ortib boradi (1:400; 1:800 va hokazo).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videman effekti

Videman effekti — elektroni oqayotgan ferromagnit sterjenni boʻylama magnit maydoniga joylashtirilganda unda buralish deformatsiyasining hosil boʻlishi. 1858-yilda nemis fizigi Gustav Videman ochgan. Videman effekti – boʻylama magnit maydoni va elektr toki hosil qilgan aylanma magnit maydoni qoʻshilishidan hosil boʻlgan maydonda magnshpostriksiya koʻrinishlaridan biri. Agar elektr toki (yoki magnit maydoni) oʻzgaruvchan boʻlsa, sterjenda aylanma tebranish paydo boʻladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Videman - Frans Qonuni

Videman - Frans Qonuni — qattiq jismlarning elektron issiqlik oʻtkazuvchanligi bilan elektr oʻtkazuvchanligini bogʻlovchi munosabat. 1853 yilda nemis fiziklari Gustav Videman va Rudolf Frans ochgan. Bir xil temperaturada elektron issiklik oʻtkazuvchanlikning elektr oʻtkazuvchanlikka nisbati barcha metallar uchun bir xil. Bu nisbat mutlaq temperatura bilan universal doimiy – Lorens soni (1=2,45-Yu-8 VtOm/K2) orqali chizikdi toʻgʻri mutanosib bogʻlangan. Videman - Frans Qonuni xona temperaturasida koʻpgina metallar uchun eksperimental tasdiqlangan. Ammo baʼzi metallar (mas., berilliy, marganes) uchun bu qonundan chetga chiqishning tabiati nomaʼlum.

Videman - Frans Qonuni yarimoʻtkazgichlarga ham taalluqli, lekin bu holda Lorens soni yuqoridagi qiymatdan farq qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videoyozuv

Videoyozuv — televizion, radiolokatsion va boshqa tasvir hamda tovush signallarini magnit lentaga, diskka yoki kinolentaga yozib olish va qayta koʻrsatish hamda eshittirish. Telekoʻrsatuvlar, videofilmlar, hujjatli va badiiy dasturlarni saqlab qoʻyish va zarur paytlarda tovushli qilib qayta koʻrsatishga imkon beradi. Videoyozuvdan oʻquv maqsadlarida ham keng foydalaniladi. Videoyozuvni videomagnitofon orqali amalga oshirishning signallarni kinolentaga yozib olishdan ancha afzalligi bor, chunki unda plyonkaga ishlov berish, bosib chiqarish va montaj qilishdek murakkab jarayonlarga ehtiyoj boʻlmaydi. Videomagnitofonda dasturni toʻliq, qisman, u yer, bu yeridan koʻrsataverish mumkin. Bir lentaning oʻziga bir necha marta qayta videoyozuvni amalga oshirish mumkin. Hujjatli teledasturlar (reportaj, intervyu, suhbat va boshqalar)ni tayyorlashda videoyozuv tomoshabinda "oʻzi ham ishtirok etish" taassurotyni hosil qiladi. Videoyozuv yordamida "zamon va makon" muammosi ijobiy hal etiladi, chunki u vaqt ham "tanlamaydi", joyni ham "pisand qilmaydi", yaʼni videoyozuvni hamma vaqt, hamma yerda qoʻllash mumkin.
 Yana qarang 
Magnit yozuv
Fotografik yozuv
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videokuchaytirgich

Videokuchaytirgich — videoimpulslarni kuchaytirib beruvchi elektron qurilma. Asosan, mikrosxemam asosida quriladi. V. televizion priyomniklarda detektordan keyin, televizion uzaytgichlarda esa modulyatordan oddin ulanadi. V. videosignallarning toʻla spektrini yetarli darajada (eng past tovush chastotasidan bir necha megagersgacha) bir tekis kuchaytirib berish imkoniyatiga ega boʻlishi shart. V. televizion, radiolokatsion, ossillografik va b. aniq apparatlarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videomagnitofon

Videomagnitofon (video... va magnitofon) — tasvir va tovushlarning yuqori sifatli elektr signallarini magnit lenta (disk)ga yozib olib, uni qayta koʻrsatish va eshittirishga imkon beradigan apparat. Birinchi V. 1950-yillar oxirida AQShda keyin bosh-qa mamlakatlarda yaratildi. Magnit lentali V.ning asosiy qismi aylanuvchi videokanallarni sozlaydigan tyuner va lenta tortuvchi mexanizm, signallarni yozib olish — qayta eshittirish kanallari, lenta oʻrashni va videokallakning aylanish chastotasini rostlovchi tizimlardan, boshqarish blovdan iborat. V. ishlatilishiga koʻra roʻzgʻorda ishlatiladigan, professional va maxsus xillarga, bir joyga oʻrnatiladigan va bir joydan ikkinchi joyga olib boriladigan xillarga, rangli va oq-qora tasvirda koʻrsatadigan xillarga boʻlinadi. Yozib olish vaqtida tasvir va tovushlarning elektromagnit signallari televizion priyomnikdan (yoki boshqa qurilmalardan) V.ga keladi va magnit lentaga (diskka) yozib olinadi. Qayta koʻrsatishda magnit lenta (disk)dan tasvir va tovushlarning elektromagnit signallari televizion priyomnikka (qabul qilgichga) keladi va teleekranda tasvir (tovush bilan birgalikda) hosil boʻladi. V.da kadrni vaqtincha toʻxtatib turadigan kurilmasi bor. V.da rang beruvchi signallarga ishlov berishning 3 ta tizimi (sistemasi) bor: SEKAM, PAL va NTSS. Bir tizimdan boshqasiga oʻtkazish uchun ularning mikrosxemalari oʻzgartiriladi yoki televizorga oʻrnatilgan dekoder yordamida amalga oshiriladi. Zamonaviy V.larga rangli tasvirlarni va tovushni raqamli yozib olish va qayta koʻrsatish tadbiq etilgan. Bu bilan tasvir va tovush sifati bir mecha martaga yaxshilandi va V.ning oʻzi ixchamlashtirildi. V. televideniyeda, ilmiy tadqiqotda, tibbiyotda, sportda, oʻquv mashgʻulotlari va b. da qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videonazorat qurilmasi

Videonazorat qurilmasi, monitor — telekoʻrsatuvlar oldidan koʻrsatuvlar trakti tayyorlanayotgan, sozlanayotgan, koʻrsatuvlar ketayotgan paytda efirga uzatish nuqgalari (uzatuvchi kameraning chiqishi va b.)dagi tasvirlar sifatini nazorat ekranlarida vizual (koʻrib turib) nazorat qilish uchun moʻljallangan qurilma. Oq-qora televideniyeda ham, rangli televideniyeda ham V. q. uchun ushbu umumiy uzellar xos: kineskop, tasvir signallari kuchaytirgichi, satr va kadrni yoyish bloki, sinxronlash impulslari selektori va uzellarni elektr bilan taʼminlash manbai. Oddiy televizion kabul qilgichdan farqli ravishda V. q.da oraliq va yuqori tasvir hamda tovush chastotalarini kuchaytirish kaskadlari boʻlmaydi. V. q. telemarkazda bir necha uzatuvchi kamera ishlayotgan paytda rej. ga bir necha tasvirdan bittasini tanlab olishga, umuman telekoʻrsatuvlarni boshkarib turishga yordam beradi. Bazi ishlab chiqarilayotgan monitorlar 
masalan Artel va Samsung monitorlari ikki xil optimal o`lchamga ega:19 dyuimli monitorlar-1366x768,va 22 dyuimli monitorlar-1920x1080.Yani,22 dyuimli monitor ichida 1920 taeniga va 1080 ta bo`yiga piksel bor degani. Piksel-bu bitta
nuqta,aniqrog`i, displeydagi nuqta. Piksel o`z navbatida 3ta subpikseldan iborat. Ko`rib turganimizdek 3ta subpiksel bu 3ta rang: qizil, yashil va ko`k.(RGB) Shu 3ta rang ochlashib-to`qlashib bir necha million xil rangni ifoda eta 
oladi. 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 veteratuure Hakeri

d
Videosignal

Videosignal — tasvir hosil qilinadigan oʻzgaruvchan elektr signal. Koʻpincha, V. deyilganda tasvir signallarining oʻzi tushuniladi. V. uzatilayotgan tasvirlarga mos keluvchi har xilamplitudali impulslar (yeritilganlik darajasi, uzatish muddati va b.)dan iborat boʻladi. Televideniyeda V. (televizion signal) parametrlari obyekt tasvirining alohida uchastkasi ravshanligiga mutanosib boʻlgan elektr tebranishlardir. Bunday signal elektr-yorugʻlik oʻzgartirgichlar (mas., vid ikon, superortikon) yordamida hosil qilinadi. V.dan fototelegrafiya va radiolokatsiyada ham foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videofilm

Videofilm – videomagnit lentasi (tasmasi)ga (kinoplyonkaga emas) yozilgan film. Badiiy, ilmiy-ommabop, hujjatli-publitsistik, xronikal va b. mavjud. Garchand kinofilmga oid xususiyatlarni oʻz ichiga olsada, estetik va texnologik i.ch. jihati bilan undan farq qiladi. Masalan, suratga olishning koʻp kamerali uslubini qoʻllash; elektronli montaj qilish; har qanday murakkab kadr olishga imkon beruvchi oʻziga xos ustunligi; magnit tasmasiga oʻchirib bir necha bor qayta yozish mumkinligi va b. V. 20-asrning 50-yillari Yevropa televideniyesida paydo boʻlib, keyinchalik keng tarqalgan. Oʻzbekistonga V. 70-yillar kirib keldi. Ilk bor koʻp qismli V. („Ulugʻbek xazinasi“) 1972-yil namoyish kilingan. Keyinchalik „Diyonat“, „Girdob“, „Alisher Navoiy“, „Bobur“, „Kecha va kunduz“, „Soʻnggi oʻq“, „Koʻngil koʻchalari“, „Domla“: „Charxpalak“, „Shaytanat“ kabi V.lar koʻrsatildi. Amir Temur tavalludining 660-yilligi munosabati bilan „Buyuk Amir Temur“ badiiy filmi bilan bir katorda 6 qismli badiiy, turkum hujjatli va ilmiy-ommabop V.lar yaratildi. Shuningdek, Gyote, Bayron, Stendal kabi mumtoz adabiyot vakillarining asarlari ham V. sifatida koʻrsatildi. Oʻzbekistonda rej.lardan H. Aliyev, H. Qahramonov, M. Mirzaahmedov, M. Mahkamov, M. Muhamedov, Yu. Roziqov V.lari mashhur.

Anvar Yoqubxoʻjayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidikon

Vidikon (video ...va yun. likon — tasvir) — fotooʻtkazuvchi nishonli uzatuvchi televizion trubka; telekameraning asosiy elementi. Ichki fotoeffekt yordamida obʼektning optik tasvirini elektr signaliga aylantiradi. V. tarqatuvchi va sanoat televideniyesi tizimida uzatuvchi trubkaning asosiy turi.

V.ning asosiy elementi nishon; u shaffof oʻtkazgich taglikka oʻtkazilgan yupqa qatlamli yarimoʻtkazgichli fotoqarshiliklar majmuidan iborat. Dastlabki V.larning nishoni SbS3 dan tay-yorlangan. Studiyadagi uzatishlar uchun nishoni yorugʻlikka nisbatan yuqori sezgirlikka va kichik inersiyaga ega boʻlgan RO dan yasalgan V. (plyumbikon, ledikon) koʻp qoʻllanadi. Selenid kadmiyniig (xalnikon yoki kadmi-kon), Se—As—Te ning (satikon), ZnS— Cd—Te ning (nyuvikon) geterooʻtishlariga asoslangan nishonlar kichik qorongʻilik tokiga (yorugʻlik tushmaganda) ega. Bunday V. studiyadan tashqarida rangli reportaj kameralari uchun qoʻllanadi.

Rangli tasvirlarni uzatish uchun yoki mos rangli filtrlar bilan 3 ta V., yoki nishoni yorugʻlik filtrlarining davriy tuzilishiga ega boʻlgan, 3 asosiy rangli tasvir (koʻk, qizil, yashil)ni qoʻshuvchi va ajratuvchi maxsus konstruksiyali bitta V. ishlatiladi. Nishoni rentgen nurlanishiga sezgir boʻlgan amorf Se dan yasalgan V. rentgen televizion defektoskopiyada ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidoiy

Vidoiy (?, Kattaqoʻrgʻon -?) — oʻzbek shoiri. 19-asr Kattaqoʻrgʻon adabiy muhitiga mansub romantik uslub vakillaridan biri. Hayoti haqida maʼlumot topilmagan. Ijodida dunyoviy adabiyot anʼanalariga rioya qilgan, lirik sheʼrlar yaratgan. Sheʼriyatida samimiy sevgi, axdida qatiy bulishlik, sadoqat, yaxshilikni ulugʻlagan. Maʼnaviy-axloqiy qashshoqlik, adolatsizlik, jabr va zulm kabi illatlarni fosh qilgan. Navoiyning "Harobot aro kirdim oshifta hol, May istargʻa ilkimda singan safol" bayti takrorlanib keluvchi tarjeʼbandiga tatabbu tarzida 10 ta tarjeʼband yozgan, sheʼrlariga naziralar bogʻlab, buyuk oʻtmishdoshining ijodiy anʼanalarini davom ettirgan. V.ning 4 ming baytga yaqin sheʼrni oʻz ichiga olgan devoni bizgacha yetib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vijayavada

Vijayavada, Bezvada — Hindistonning janubi-sharqidagi shahar, Andhra-Pradesh shtatida. Krishna daryosining Bengaliya qoʻltigʻiga quyilish yeri yaqinida joylashgan. Aholisi 700 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shahardan Madras, Kalkutta va Haydarobodga muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari oʻtgan. V.da mashinasozlik, qurilish, sement, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. V. yaqinida yerlarni sugʻorish uchun Krishna daryosiga irrigatsiya inshootlari qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindiston shaharlari
Vijayanagar

Vijayanagar — Hindistonda, Krishna daryosidan janubiy qismida XI—XVII asrlarda mavjud boʻlgan davlat; Hindistonning aksar qismida musulmon sulolalari hukmronlik qilayotgan davrda hindlarning eng yirik davlati. Janubiy hind xalqlari (telugu, tamil, kannara va tulu)ning Dehli sultonligiga qarshi kurashi natijasida vujudga kelgan (1082). Poytaxti — Vijayanagar shahri (lugʻaviy maʼnosi — gʻalaba shahri). Devarayya II davri (1422—46)da butun Janubiy Hindiston Vijayanagarga qoʻshib olingan, Seylon va Birmaga harbiy yurishlar qilinib Bahmaniylar sultonligi ustidan bir necha gʻalabalarga erishilgan. Krishnadevarayya davri (1509—29)da Vijayanagar qudratli davlatga aylangan. Vijayanagarda janubiy hind xalqlarining sanʼati va adabiyoti taraqqiy etgan. Biroq ichki nizolar, qoʻshni sultonliklar bilan boʻlgan muttasil urushlar natijasida Vijayanagar zaiflashgan. Bijapur, Ahmadnagar, Bidor va Golkonda sultonliklari bilan boʻlgan urushda (Talikot jangi, 1565) magʻlubiyatga uchragach, Vijayanagar mayda sultonliklarga boʻlinib ketgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vijdon

thumb|Vinsent Van Gog

Vijdon – axloqiy tushuncha, yaxshilik nima-yu, yomonlik nimaligiga javob beradigan ichki ishonch, oʻz xatti-harakatlari uchun axloqiy masʼuliyatni anglash. Vijdon shaxsning axloqiy jihatdan oʻz-oʻzini nazorat qila olish, oʻzida axloqiy burchni mustaqil shakllantirish hamda oʻzidan uni ado etishni talab qilish va oʻz xatti-harakatlariga baho berish qobiliyatini ifodalaydi. Vijdon dastlabki axloqiy mayl boʻlib, tashqi taʼsir tufayli rivojlanishi yoki soʻnishi mumkin. U ehtiros, hissiyot shaklida shaxsning oʻz xatti-harakatlari uchun uyalish, pushaymon boʻlish yoki axloqiy qoniqish sifatida namoyon boʻladi. Vijdon yaxshilik, burch, baxt, halollik kabi boshqa axloqiy tushunchalar bilan bogʻliq. Jamiyatning rivojlanishi, maʼnaviy, axloqiy yuksalishi bilan vijdon tushunchasining mazmuni va mohiyati boyib boradi. Uning mohiyati ijtimoiy muhit bilan belgilanadi. Vijdon boshi berk koʻchaga oʻxshaydi. Undan chiqish qiyin, lekin chiqish esa insonning oʻziga bogʻliq. Vijdon erkinligi tushunchasi vijdon tushunchasining muayyan qismini tashkil etadi.

 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
 Karimov, Islom; Istiqlol va maʼnaviyat, Toshkent, 1994.

Turkum:Etika
Vijdon erkinligi

Vijdon erkinligi – ijtimoiy-falsafiy tushuncha; har kimning oʻz eʼtiqodiga koʻra, mazkur jamiyatda mavjud ijtimoiy meʼyorlarni buzmagan holda vijdoni buyurgani boʻyicha yashash, ishlash imkoniyatiga ega. Bunda dinga munosabat masalaning bir tomoni hisoblanadi. Siyosiy jihatdan vijdon erkinligiga demokratiya koʻrinishlaridan biri sifatida qaraladi. Yuridik nuqtai nazardan vijdon erkinligi insonning asosiy shaxsiy huquqlari sirasiga kiradi va demokratik erkinliklardan biri hisoblanadi. Oʻzbekistonda u Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“gi qonunda (1991-yil 14-iyunda qabul qilingan, 1998-yil 1-mayda yangi tahriri tasdiqlangan) nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga koʻra, „hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqiga ega“ (35-modda). Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi boʻyicha, diniy qarashlarni majburan singdirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Ayni vaqtda yangi tahrirdagi „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“gi qonunga koʻra, dinga munosabatidan qatʼi nazar fuqarolarning tengligi taʼminlanadi (4-modda). Ushbu qonunda taʼkidlanishicha, hech bir dinga yoki diniy eʼtiqodga boshqalariga nisbatan biron-bir imtiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Qonun muayyan yoshga yetgan fuqarolarning oʻz diniy ehtiyojlarini qondirish uchun diniy tashkilot tuzish, oliy va oʻrta diniy oʻquv yurtlarida taʼlim olish tartib-qoidalarini ham belgilab bergan.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Huquqshunoslik
Viza

Viza odatda quyidagilarga murojaat qiladi:

 Sayohat vizasi, mamlakatga kirishga ruxsat beruvchi hujjat
 Visa Inc., AQShning koʻp millatli moliyaviy va toʻlov kartalari kompaniyasi
 Yuqoridagi kompaniya tomonidan chiqarilgan Visa Debet kartasi
 Visa Electron, debet kartasi
 Visa Plus, banklararo tarmoq

Visa yoki VISA quyidagilarga murojaat qilishi mumkin:

 Joylar 

 Visha, Ruminiyadagi daryo
 Sirsa havo kuchlari stansiyasi (ICAO kodi), Hindiston
 Visa qishlogʻi, Jucu kommunasi, Kluj okrugi, Ruminiya

 Fan va texnologiya 

 Vankomitsinga oraliq chidamli Staphylococcus aureus yoki vankomitsinga oraliq Staphylococcus aureus, bakteriya
 Virtual asboblar dasturiy taʼminoti arxitekturasi, sinov va oʻlchov sanoatida ishlatiladigan kirish/chiqish API
 VISA (gen) (virusli signalizatsiya adapteri)
 Visa, Milliken &amp; Company tomonidan sotiladigan mato

 Kino va televidenia 

 Viza (film), 1983-yil Malayalam filmi
 " Viza ", „ Seinfeld“ telekompaniyasining 1993-yildagi epizodi

 Musiqa 

 Visa (albom), Vladislav Delayning 2014-yilgi albomi
 Visa, shved balladasi anʼanasi doirasidagi shved qoʻshiq turi
 VISA, fransuz yozuvlar yorligʻi
 „Viza“, 1980-yilda Dunkan Makkayning yakkaxon qoʻshigʻi
 „Visa“, AIMdan MIA qoʻshigʻi
 „Viza“, Charli Parkerning kompozitsiyasi, u 1949-yilda yozgan
 „Viza“, Tulisaning "Boss ayol" qoʻshigʻi
 „Visa para un sueño“, Ojalá Que Llueva kafesi albomidan Xuan Luis Guerra y 4:40 qoʻshigʻi, 1989-yil

 Boshqa foydalanishlar 

 Citroën Visa, avtomobil
 Vankuver oroli sanʼat maktabi, Kanada
 Viśa Īrasangä, xoʻtanlik rassom
 Visaʼ Saṃbhava, Xoʻtan shohi
 Viza (drag-queen), Meksika-Ispaniya drag-queen

 Yana qarang
Vizantiy

Vizantiy — Bosfor boʻgʻozining Yevropa sohilidagi yunon polney (k,. Polis). taxminan mil.av. 660 yilda asos solingan. Mil. 330-y.larda Sharqiy Rim imperiyasining poytaxti. Keyinchalik uning oʻrnida Konstantinopol sh. barpo etilgan. 1453 yildan Istanbul deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Vizantiya huquqi

Vizantiya huquqi -6-15a larda-gi Vizantiya imperiyasining huquqi. V. h. Rim huquqita asoslangan. 6—8-asrlarda Vizantiyada Feodosii va Yustinian kodekslari amal qilgan. 726 yilda "Ekloga"— fuqarolik va jinoyat huquqdari majmuasi tuzilgan. "Dehqonchilik qonuni" (8-asr), cherkov va dunyoviy huquqlar majmuasi —"Nomokanonlar", Armenopuloning "Olti kitobi" (1345) V.h-ning asosiy manbai hisoblanadi. V.h. xususiy yer egaligiga asoslanib, savdo-sotiq, ijara, qarz, garov shartnomalari alohida oʻrin egallaydi. Vizantiyaning nikoh-oila va meros huquqida cherkov taʼsiri izchil boʻlgan. V.h. Gʻarbiy Yevropa va Old Osiyo mamlakatlari qonunchiligiga taʼsir koʻrsatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizantiyashunoslik

Vizantiyashunoslik, vizantistika — Vizantiyaning tarixi, HUKUQI, tili va madaniy merosini (adabiyoti, falsafasi, sanʼati va b.) oʻrganuvchi gumanitar fanlar majmui. V. alohida bilim tarmogʻi sifatida 19-asr 2-yarmida, fanda "Vizantiya" termini qaror topgan chogʻda shakllandi. Lekin V.ning ildizlari chuqur boʻlib, u uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Vizantiyadan tashqarida uning madaniyati va tarixiga qiziqish ilk oʻrta asrlardayoq tarixiy taqdirlari Vizantiya imperiyasi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan Armaniston, Gruziya, jan. slavyan mamlakatlari va Qad. Rusda namoyon boʻlgan. Gʻarbiy Yevropada Vizantiyaga boʻlgan eʼtibor Uygʻonish davri (15—16-asrlar) da, ayniqsa usmonli turklar 1453 y. Konstantinopolni egallab, Yevropadagi boshqa davlatlarga xavf sola boshlaganlaridan soʻng kuchaygan. Masalan, 17— 18-asrlarda Fransiyada V.ga qirol saroyi homiylik qilib, undan siyosiy maqsadlarda foydalanganlar: Vizantiya markazlashgan monarxiyaning namunasi sifatida tasvirlangan. Sh. Dyukanj, P. Lemerl (Fransiya), E. Gibbon (Buyuk Britaniya), K. Krumbaxer (Germaniya), V. G. Vasilevskiy, M. V. Levchenko, Ye. A. Kosminskiy (Rossiya), A. Greguar (Belgiya), G. A. Ostrogorskiy (Yugoslaviya), M. Meyendorf (AQSH) va b. V. rivojiga salmoqli hissa qoʻshganlar. V. boʻyicha 1924 y.dan beri xalqaro kongresslar chaqirilib turiladi. Vizantiyashunoslarning xalqaro assotsiatsiyasi mavjud (1955). Hozirda V.ning ilmiy markazlari AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, GFR, Belgiya, Avstriya, Germaniya, Italiya, Rossiya va b. mamlakatlardagi universitet va fanlar akademiyalarida bor. V.ga oid davriy nashrlar turli mamlakatlarda chop etilmoqda.

Bobur Gʻiyosov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tamara Vizgo

Tamara Semyonovna Vizgo (1906.25.4, Polsha, Lomja sh.—1998.30.5, Moskva) – musiqashunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1976). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1969). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1940). Toshkent musiqa bilim yurtida (1939—46), Toshkent konservatoriyasida (1944—53) dars bergan. Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1943—91), musiqa boʻlimi mudiri (1947—52), direktor oʻrinbosari (1952—57). Tadqiqotlari asosan oʻzbek kompozitorlik musiqa madaniyatining yuzaga kelishi va rivojiga, Oʻrta Osiyo musiqa sozlari tarixiga bagʻishlangan. 3 jildli „Oʻzbek sovet musiqasi tarixi“ toʻplami (rus tilida, T., 1972—91), „Musiqa tarixi tasvirlarda. Markaziy Osiyo“ (nemis tilida, Leypsig, 1987) kitobining mualliflaridan biriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Vize yarusi

Vize yarusi (Belgiyadagi Vize sh. nomidai) — erta karbon davrining pastdan ikkinchi yarusi. 1882 yilda belgiyalik olim Ch. Dyupon ajratgan. Den-giz ohaktoshlari orasida turli hayvonlarning qoldiqlari (braxiopoda, goniatit va hokazo) uchraydi. V. ya. jinslari RF (Rus platformasi, Oltoy, Sibir, Donbass, Ural), Angliya, Fransiya, KXDR va b. joylarda, Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda, maʼlum. DnepropetrovskDonesk, Lvov-Volin choʻkmalarida V.ya. jinslaridan neft, gaz, koʻmir, dolomit va boshqa konlar topilgan. Oʻzbekistonda Vize yarusi jinslari Chatqol-Qurama, Turkiston, Hisor togʻlarida bor. Janubiy Tyanshanda neft belgilari Vize yarusi jinslaridan topilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geologiya
Georgiy Vizel

Georgiy Aleksandrovich Vizel (1912.29.8, hozirgi Qozogʻistonning Balxash shahri) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Moskva badiiy institutini tugatgan (1934). 1935-yildan Toshkentda rus opera va balet teatrida ishlagan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dare bergan (1965—80). Muqimiy teatrida (1948—85), Yosh tomoshabinlar teatrida (1985—91) bosh rassom. V. "Yevgeniy Onegin", "Alpomish", "Muqimiy", "Tohir va Zuhra", "Farhod va Shirin", "Qirq qiz", "Oʻgʻirlangan umr" kabi spektakllarga dekoratsiya eskizlari ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Friedrich von Wieser

VIZER (Wieser) Fridrix (1851.10.7, Vena — 1926.22.7, Sankt Gilgen) — Avstriya iqtisodchisi, siyosiy iqtisoddagi Avstriya maktabi namoyandasi. 1903-yildan Vena universitetida siyosiy iqtisod prof. U K. Menger va E. ByomBaverk bilan birgalikda meʼyoriy naflik nazariyasini ishlab chiqdi va mazkur atamani fanga kiritdi (qarang Meʼyoriy naflik nazariyasi). Marksning qiymatning mehnat nazariyasi va qoʻshimcha qiymat nazariyasini rad etishga harakat qildi. V. yaratilgan mahsulotning i.ch.ning 3 omili — mehnat, yer va kapital hissasiga toʻgʻri keladigan muayyan qismlari qiymati nazariyasini yaratdi. U kiymat, pul va real daromadlar nisbatiga qarab belgilanadigan pul nazariyasini ilgari surdi. V. qarashlari Gʻarb mamlakatlaridagi iqtisodiyot faiiga katta taʼsir koʻrsatgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizildoq qoʻngʻizlar

Vizildoq qoʻngʻizlar (Carabidae) — yirtqich qoʻngʻizlar kenja turkumi oilasi. Uzunligi 12–90 mm, tanasi odatda choʻziq, moʻylovlari koʻpincha ipsimon, oyoklari uzun, yuguruvchan. Ustqanotlari koʻpincha choklar orqali oʻzaro yopishib ketgan, ostqanotlari rivojlanmagan. Rangi aksariyat hollarda qorayoki qoʻngʻir, metallga oʻxshash yaltiroq, iazan chipor. Koʻpchilik da himoya suyuqligi ishlab chiqaradigan anal bezlari boʻladi. V.q. tuproqda va uning sirtida, baʼzan daraxtlar va ularning yogʻoch qismida, chumoli va termitlar uyalarida, gʻorlarda hayot kechiradi. Koʻpchilik tuprokda yashaydigan har xil umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Xususan, suluv qoʻngʻizlar kapalaklarning qurtlari, asl vizildoqlar (Carabus) hasharotlar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Oʻsimlikxoʻr V.q. ekinlarga, mas., donxoʻr V.q. (Zabrus tenebrioides) bugʻdoyga ziyon keltiradi. Bir qancha V.q., mas., toʻpchilar qurtlari boshqa qoʻngʻizlar gʻumbagida ektoparazitlik qiladi. Bir yillik, ikki yillik, baʼzan uzoqroq generatsiyaga ega. V.q. ustida zoogeografik, geografik oʻzgaruvchanlik va hayotiy formalari boʻyicha bir qancha tadqiqotlar olib borilgan. V.q. mikroiqlim, tuproq va oʻsimlik qoplami sharoitining oʻzgarishiga juda sezgir boʻlganidan bioindikator sifatida foydalaniladi. 30 mingdan ortiq turi shimoldan ekvatorgacha boʻlgan hududlarda tarqalgan, bir qancha turli mamlakatlar qizil kitobiga kiritilgan. Oʻzbekistonda 400 dan ortiq turi uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizir

Vizir (nemischa: Visier) -1) oʻq otish qurollari va asboblarning oʻrtasida oʻyigʻi (tirqishi) boʻlgan moʻljalga olish moslamasi; 2) fotoapparatlarga biriktirib qoʻyiladigan koʻrinish qidirgich asbob; koʻrinish (tasvir)ning qaysi qismi fotoplastinkaga tushishini (sigʻishini) aniqlash uchun xizmat qiladi; 3) shamol taʼsirida samolyotning uchish yoʻnalishidan ogʻishini oʻlchaydigan asbob; 4) geodeziya asboblarida biron bir nuqtaga yoʻnaltirish (vizirlash)ga imkon beradigan moslama.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizual kuzatish

Vizual kuzatish (lot. visualis -koʻrish...) — biron bir hodisa (mas., oy tutilishi)ni oddiy koʻz bilan emas balki (qora shisha orqali) yoki asbob (mas., durbin) orqali bevosita kuzatish. Bunday kuzatishlarda aniq natijalar olish qiyin. V.k.lar chogʻida ehtiyot choralari koʻrilishi shart.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizual qoʻshaloq yulduz

Vizual qoʻshaloq yulduz - teleskopda qoʻshaloq boʻlib koʻrinadigan yulduz; oddiy koʻz bilan qaralganda boshqa yulduzlardan farqqilmaydi. Koʻpincha qoʻshaloq yulduzlarning biri ikkinchisidan bir necha sekund burchak narida joylashgan boʻladi. V.q.yu. optik va fizik jihatdan qoʻshaloq boʻlishi mumkin. Optik V.q.yu. tarkibiga kiradigan yulduzlar Yerdan har xil uzoqlikda boʻlib, ularning nur yoʻnalishlari tasodifan yonma-yon tushadi. Fizik V.q.yu. fazoda bir-biriga yaqin joylashadi, oʻzaro tortishish kuchi bilan bogʻlangan boʻladi va ikkalasi bitta yulduz sistemasini tashkil etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vika

thumb|Vicia villosa
Vika (Vicia L.) — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, yem-xashak ekini. Yevropa, Osiyoning shim.-sharqiy mintaqalari, Shim. Afrika, Jan. Amerikada tarqalgan 150 ga yaqin turi bor. 12 turi ekiladi. Ekma V. vatukli V. don, koʻk oʻt, silos, senaj olish uchun ekiladi. Ekma V. (v. sativa) bir yillik bahori, tukli V. (v. villosa) kuzgi ekin. Poyasi toʻrt qirrali. Barglari patsimon murakkab. Gullari oq, oʻzidan, baʼzan chetdan changlanadi. Mevasi (dukkaklari) yassiroq boʻlib, 4— 8 urugʻli, 100 kg pichanida 45,8 ozuqa birligi va 12,3 kg hazm boʻladigan protein bor. 1000 dona urugʻi vazni 400—1300 g . Urugʻi tarkibida 24—30% oqsil bor. Gektaridan 200—250 s koʻk massa, 30—60 s pichan, 20 s don olish mumkin. V. sugʻorilganda moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonda V.ning ekiladi gan bir turi (V. faba) bokla deb ataladi. V. tuproqda juda koʻp miqdorda azot toʻplaydi, shuning uchun koʻpgina ekinlarga yaxshi oʻtmishdosh hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vikarlanuvchi turlar

Vikarlanuvchi turlar (lot. Vikarius — oʻrin almashinuvchi) — geografik va ekologik jihatdan birbirining oʻrnini egallay oladigan yaqin qarindosh turlar. Masalan, tilogʻochlar urugʻi areali V.t.: Sibir tilogʻochi (Rossiyaning Yevropa qismi, Gʻarbiy Sibir), daur tilogʻochi (Sharqiy Sibir), Amerika tilogʻochi (Shim. Amerika) ning uzluksiz qatoridan iborat. Alp togʻlarida rododendron arealida uning V.t. qattiqbargli rododendron (ohakli tuproqlarda), javdar rododendroni (silikatli tuproqlarda), Yevrosiyoda paxmoq oyoq (qumda) kichik rododendron (soz tuproqlarda) hisoblanadi.

V.t. tushunchasi taksonomik jihatdan bir-biridan keskin farq qiladigan, lekin konvergent oʻxshash, muayyan hayotiy formalarga mansub boʻlgan, biotsenozlarga oʻxshash ekologik muhitni egallagan turlar, mas., koʻrsichqon (Yevropa), tillakoʻrsichqon (Afrika) va xaltali koʻrsichqonga (Avstraliya) nisbatan ham qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vikasol

Vikasol (Vikasolum), K, vitamini— qondagi protrombinni koʻpaytirib, krnning ivish xossasini oshiradigan — qon toʻxtatadigan sintetik preparat. Ukraina olimi Palladii tomonidan sintez qilingan (1941—44). Qon ketganda, shuningdek bemorlarni operatsiyaga tayyorlashda ishlatiladi; 3—4 kun ichiriladi yoki muskul orasiga yuboriladi. Qonning ivish xossasi oshib ketganda V. berib boʻlmaydi. Koʻproq akusherlik amaliyotida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaira Vīķe-Freiberga

thumb|Vaira Vīķe-Freiberga 2017

Vayra Vike-Freyberqa (1937.1.12, Riga) — Latviya prezidenti. Yuridik fanlari d-ri, Latviya FA va Kanada ilmiy akademiyasi aʼzosi. 1945-yildan chet elda yashagan; 1999-yildan Latviyada. Toronto universitetini (1960) va Monrealdagi Makgil universitetini (1965) tugatgan. 1954-yildan Kanada tijorat banki xodimi, Torontodagi maktabda tarbiyachi, sugʻurta konfederatsiyasida tarjimon, kollejda ispan tili oʻqituvchisi, kasalxonada psixolog. 1964—98 yillarda Monrealdagi universitetda lektor, assistent, professor; ayni vaqtda 1984— 89 yillarda Kanada Ilmiy kengashi vitse-raisi, Rigadagi Latviya instituti direktori. 1999-yil iyuldan Latviya Respublikasi prezidentiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ayol prezidentlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Viking

„VIKING“ – Amerikaning Marsni tad qiq qilishga moʻljallangan orbitalqoʻndiriluvchi kosmik apparati (KA). Massasi 3420 kg, bal. 4,9 m. „V.“ orbital (OB) va qoʻndiriluvchi (QB) blok lardan tashkil topgan. „V.-1“ va <".-2" lar „Titan ZE“ uchiruvchi raketa yordamida 1975-yil 20-avgust va 9-sentyabrda uchirilgan. „V.-1“ning QB Marsga 1976-yil 20-iyulda, „V.-2“ esa Mars sirtiga 1976-yil 3-sentyabrda ohista qoʻndirildi. Har ikkala „V“ning OBlari Mars va uning yoʻldoshlariga doir bir necha ming rasmini Yerga uzatdilar. OB bergan maʼlumotlar asosida sayyora sirtining issiqlik va suv bugʻlari miqdori boʻyicha haritalari tuzilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:AQSh filmlari
Turkum:AQSh dramatik filmlari
Turkum:AQSh romantik filmlari
Vikinglar

thumb|right|220px

Vikinglar (qadimgi skandinavcha: víkingr — „qaroqchi“Whitelock, Dorothy. Sweetʼs Anglo-Saxon Reader, OUP 1967, a. 392) — VIII asr oxiri — XI asr oʻrtalarida Yevropa mamlakatlariga dengiz yoʻli orqali savdo-sotiq uchun borgan, qaroqchilik va bosqinchilik yurishlari qilgan skandinavlarRoesdahl, s. 9-22. Rusda ularni varyaglar, Gʻarbiy Yevropada normandlar deb atashgan. IX asrda vikinglar Shimoli-Sharqiy Angliyani, X asrda esa Shimoliy Fransiyani bosib olishgan. Vikinglar Shimoliy Amerikaga qadar yetib borishgan.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Blanck, Dag. „The Transnational Viking: The Role of the Viking in Sweden, the United States, and Swedish America.“ Journal of Transnational American Studies 7.1 (2016). online
 Oʻqish uchun 
 
 Downham, Clare (2011). „Viking Ethnicities. A Historiographic Overview“, History Compass 10.1 (2012), pp. 1–12. PDF Academic.edu 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 Vikinglar 
 BBC: Vikinglar tarixi 
 Borg Viking muszeyi, Norvegiya
Viko Jambattista

VIKO (Vico) Jambattista (1668.23.6-Neapol —1744.23.1) — italiyalik faylasuf. 1698 y.dan Neapol untida prof. Xalqlar tarixi va psixologiyasi falsafasi asoschisi. Platon va F. Bekonga alohida ixlos bilan qaragan. Dekart bilan bahs-munozaraga kirishib, shaxs zakovatiga umuminsoniy aqlni qaramaqarshi qoʻygan. Tarixiy jarayon obʼektiv tarzda kechishi gʻoyasini ilgari surgan. Biz faqat qilayotgan ish-larimiznigina bilishimiz mumkin, degan fikrdan kelib chiqib, tarix fanini insoniyatning oʻz xatti-harakatlari toʻgʻrisidagi bilimi deb hisoblagan. V. barcha millatlarning aylanma harakat yoʻsinida taraqqiy etishi nazariyasini ishlab chiqqan. Har bir xalq oʻz taraqqiyotida 3 davr — xudolar (davlat boʻlmagan holat, kohinlarga boʻysunish), qahramonlar (aristokratik davlat) va insoniyat (demokratik respublika yoki vakolatli monarxiya) davrini boshidan kechiradi; bu bamisoli inson hayotining bolalik, oʻspirinlik va yetuklik davrlariga oʻxshaydi. Har bir davr jamiyatning yalpi tanazzuli va parchalanib ketishi bilan tugaydi. Davrlar ijtimoiy toʻntarishlar natijasida almashinadi. Asosiy asari: "Millatlarning umumiy tabiati haqidagi yangi fanning asoslari" (1725). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vikont

Vikont (frans. vicomte) —1) Karolinglarnint Frank davlatida graf oʻrinbosari; 2) Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida dvoryanlar unvoni (graf bilan baron oraligʻidagi unvon). Angliya va b. mamlakatlarda saqlanib qolgan. Odatda, grafning katta oʻgʻli V. unvoni bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vittorio Emanuele II

thumb|Vittorio Emanuele ( 1861-yil)
Vittorio Emanuele II (oʻqilishi: Vittoriyo Emanuil Ikkinchi; toʻliq ismi: Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Tommaso di Savoia; 1820-yil 14-mart, Turin — 1878-yil 9-yanvar, Rim) — Sardiniya qiroli (1849—61), Birlashgan Italiyaning 1-qiroli (1861—1878). Risorjimento harakati davrida liberallar (Camillo Benso va boshqalar) ni quvvatlagan va respublika — demokratlar lageri bilan kurashgan, lekin ayni paytda Giuseppe Garibaldining harbiy gʻalabalari va omma orasidagi mashhurligidan oʻzining sulolaviy maqsadlarida foydalanishga harakat qildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil