Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sharqiy Yevropa platformasi

Sharqiy yevropa platformasi (Rus platformasi, Yevropa platformasi) – yirik platformalardan biri, Yer poʻstining qadimiy rifeygacha boʻlgan davriga mansub. Sharqiy va Shim. Yevropaning katta qismini egallab, Skandinaviya togʻlaridan Uralgacha va Barens dengizidan Qora hamda Kaspiy dengizlarigacha choʻzilgan. Platforma chegarasi shim.sharq va shim.da Timan kryaji boʻylab hamda Kola yarim orol qirgʻoqlaridan, jan, gʻarbda esa – Oʻrta Yevropa tekisligida Varshava yaqinidan, shim.gʻarbda Boltiq dengizi va Yutlandiya yarim orolning shim. qismidan oʻtadi. Sh. Sharqiy yevropa platformasida rifeygacha boʻlgan burmalangan qadimiy kristalli zamin bilan uning ustida yotgan choʻkindi jinslar qoplami ajralib turadi. Zamin platformaning faqat shim.gʻarbida (Boltiq qalqoni) va jan.gʻarbidagina (Ukraina qalqoni) yer yuzasiga chiqib yotadi. Qolgan katta maydonda u choʻkindi yotqiziqlari bilan qoplangan. Sh. Sharqiy yevropa platformasining zaminida kuchli metamorflashgan va burmalangan choʻkindi hamda magmatik jinslar boʻlib, bu jinslar katta maydonlarda gneys va kristalli slanetslarga aylangan. Platforma zaminining aksari qismi (gʻarbiy chekkasi bundan istisno) yuqori proterozoy boshlarida (1600 mln. yil oldin) shakllangan. Sh. Sharqiy yevropa platformasi tarixida 2 yirik davr ajralib turadi. 1-davr arxey, quyi va oʻrta proterozoy davrlarini (3500—1600 mln. yil) oʻz ichiga oladi, bunda kristalli zamin shakllangan; 2-davrda (yuqori proterozoydan antropogengacha) esa platformaning oʻzi rivojlanib, choʻkindi qoplam va hozirgi struktura hosil boʻlgan. Paleozoy davrining oxirlarida Sh. Sharqiy yevropa platformasining strukturalari qayta tiklanishi natijasida yer sathining katta qismi qoʻtarilgan. Bunga sharqda sodir boʻlgan Ural-Tyanshan geosinklinal mintaqasidagi gersin davrining burmalanish harakati taʼsir koʻrsatgan. Zamindagi foydali qazilmalar: temir rudasi (Krivoy Rog havzasi, Kursk magnit anomaliyasi, Kiruna), nikel, mis, titan rudalari, slyudalar, pegmatitlar apatit va boshqalar Choʻkindi qoplamda yonuvchi gaz va neft qatlamlari (Volga – Ural anteklizasi, Pripyat botigʻi), tosh tuzi va kaliy tuzi konlari (Kama, Ural oldi, Pripyat botigʻi), qazilma koʻmir (Lvov, Donetsk, Moskva yoni havzalari), fosforit, boksit, qurilish xom ashyosi (ohaktosh, dolomit, gil va boshqalar) konlari, shuningdek, chuchuk va mineral suvlar bor.

 

Turkum:Yevropa geografiyasi
Sharqiy koreya qoʻltigʻi

Sharqiy koreya qoʻltigʻi - Yapon dengizidagi qoʻltiq, Koreya qirgʻoqlariga tutash. Qirgʻoqlar yaqinida chuq. 60 m, ochiq qismida 1800–2000 m gacha. Suv qalqishi notekis, 0,5 m gacha. Baliq ovlanadi. Yirik portlari: Vonsan va Xinnam (KXDR)

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Sharqiy Sibir dengizi

Sharqiy sibir dengizi — Shimoliy Muz okeanining chekka dengizi. Novaya Sibir orollari bilan Vrangel oroli oraligʻida joylashgan. Boʻgʻozlar orqali sharqda Chukotka dengizi bilan, gʻarbda Laptevlar dengizi bilan tutashadi. Dengiz materik sayozligida joylashgan. Maydoni ni tashkil etadi. Yilning asosiy qismida dengiz yuzasi muz bilan qoplanib yotadi. Oʻrtacha chuqurligi 54 m (eng chuqur joyi 915 m)ga teng. Shoʻrligi daryolar quyiladigan joyda 5 promillidan gʻarbi va shimoliy qismida 30 promilligacha yetadi.
Asosiy qoʻltiqlari:
 Chaun gubasi
 Kolima
 Omulyaxa
Yirik orollari:
 Novaya Sibir
 Medvejiy
 Ayon
Dengizga Kolima, Alazeya, Indigirka, Xroma, Katta Chukochya daryolarining suvi quyiladi.
 Iqlimi 
Iqlimi arktika ilmiga xos boʻlib, yozi qisqa va salqin, qishi davomli hamda sovuq boʻladi. Yozda oʻrtacha harorat 0°—2° (shimolda), 2°—4° (janubda); qishda 26°, —28° ni tashkil etadi. Yiliga 100-200 mm miqdorida yogʻin tushadi. Shamol taʼsirida suv yuzasining qalqishi 1 m va undan ortiq boʻlishi kuzatilgan. Dengizda tyulen, morj, oq ayiq, baliqlardan esa muksun, chir, omul va boshqalar yashaydi. Sharqiy qismida Sharqiy Sibir dengizidan Shimoliy dengiz yoʻliga oʻtiladi. Yirik portlari Chaun qoʻltigʻidagi Pevek va Ambarchik portlari hisoblanadi„“ OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 

Turkum:Dengizlar
Sharqiy Xitoy dengizi

Sharqiy xitoy dengizi, Dunxay — Tinch okeanidagi yarim yopiq dengiz, gʻarbda Xitoyning sharqiy qirgʻoqlari, janubida Tayvan oroli, sharqda Yaponiyaning Kyusyu va Ryukyu orollari, shimolida Koreya boʻgʻozi orqali Yapon dengizi bilan chegaralangan. Maydoni – 836 ming km². Dengizning gʻarbiy qismi materik sayozligida, chuqurligi sharqqa tomon ortib boradi. Eng chuqur joyi 2719 m. Iqlimi mussonli, dovul koʻp boʻladi. Oʻrtacha temperatura fevralda 5° dan (shimoli-gʻarbda) 15° gacha (janubi-sharqda), avgustda 26°. Yillik yogʻin 1100 – 2200 mm (asosan, yozda yogʻadi). Sharqiy qismida doimiy sharqiy oqim — Shimoliy Passat iliq oqimi mavjud. Shimoli-sharqiy Xitoy dengiziga quyiladigan eng yirik daryo — Yanszi dengizga katta miqsorda chuchuk suv keltiradi, shu sababli gʻarbida suvning shoʻrligi sharqiga nisbatan kamroq (5— 10%o dan 30—34,5%o gacha). Suv qalqishi yarim sutkalik (7,5 m gacha). Baliq va boshqa dengiz hayvonlari ovlanadi, tuz olinadi. Yirik portlari: Shanxay, Xanchjou, Ninbo, Szilun, Nagasaki.

 

 

Turkum:Dengizlar
Shargʻ

Shargʻ — Buxoro vohasidagi tarixiy qishloqlardan biri. Zarafshon daryosidan chiqarilgan Rudi Somjan (Somjan anhori; Haromkom daryosi) boʻyida — Iskajkat qishlogʻi roʻparasida joylashgan. Bu ikki qishloq oʻrtasidan oqib oʻtuvchi daryo ustida katta koʻprik boʻlgan.

Narshaxiyning yozishicha, bu qishloqda qadimiy vaqtlarda har yili qishning oʻrtasida 10 kunlik bozor boʻlib, kishilar unga uzoq viloyatlardan kelib savdo qilishgan. Bu joyning oʻzidan shinni bilan tayyorlangan magʻizli holva, tuzlangan baliq va yangi baliq, yogʻoch, qoʻy va qorakoʻl terilaridan tikilgan poʻstinlar sotuvga chiqarilgan, ilk oʻrta asrlarda bu yerda tayyorlangan mis va boʻz uzoqlarga olib ketilgan. Ismoil Somoniy bu qishloqni barcha yersuvlari va daraxtlari bilan sotib olib, Buxoro shahridagi Samarqand darvozasida bino etgan rabotga vaqf mulki qilib bergan. Qoraxoniylardan Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon 12-asr boshlarida shahrida katta Jomeʼ masjidi va Iskajkat qishlogʻida rabot qurdirgan. Bu qishloqda katta bir koʻhandiz (qalʼa) ham boʻlgan.

Samʼoniyning yozishicha, Sh. qishlogʻi Buxorodan 4 farsax uzoqlikda boʻlib, bu yerdan oʻrta asrlarda koʻplab islom ulamolari va mudarrislar, jumladan, Imom Abu Bakr Muhammad ibn Ibrohim ashShargʻiy, Abu Hakim Shaddod ibn Said ash-Shargʻiy, Abu Solih Shuayb ibn Lays ash-Shargʻiy al-Kogʻaziy (? — 886), Abul Hasan Ali ibn Hasan ash-Shargʻiy (? — 936), Abu Usmon Said ibn Sulaymon ibn Dovud ash-Shargʻiy (? — 913) yetishib chiqqan.

: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1996; Abdulkarim as-Samʼoniy, Nasabnoma (Al-Ansob), Buxoro, 2003.

 

Turkum:Buxoro tarixi
Shargʻun

Shargʻun (1952 - 1971-yillarda Toqchiyon) — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi shahar (1973-yildan). Hisor togʻlarining yon bagʻrida, oʻrtacha 450 m balandlikda, viloyat markazi (Termiz)dan 193 km uzoklikda joylashgan. Tuman markazi (Sariosiyo) gacha 8 km. Transport yoʻli stansiyasi. Shahar yonidan Shargʻun daryosi oqib oʻtadi. Aholisi 12 ming kishiga yaqin (2005). Asosan, koʻmir konida ishlovchilar yashaydi. Sh. 1947-yilda Toqchiyon posyolkasi sifatida vujudga keldi. shahrida koʻmir shaxtasi, avtokorxona, qurilish korxonasi, 2 savdo tashkiloti, 2 aksiyadorlik jamiyati, kichik korxona va firmalar, 13 oʻquv muassasasi va boshqalar ishlab turibdi. 3 umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, iqtidorli bolalar gimnaziyasi, maxsus maktab internat, bolalar musiqa maktabi, bolalar va oʻsmirlar markazi bor. 5 qutubxona, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, 2 kasalxona, qishloq vrachlik ambulatoriyasi aholiga xizmat koʻrsatadi.

 

Turkum:Surxondaryo shaharlari
Turkum:Sariosiyo tumani aholi punktlari
Lal Bahadur Shastri

Shastri, Shastriy Laʼl Bahodir (1893.2.10, Uttarpradesh shtati, Moʻgʻulsaroy — 1966.11.1, Toshkent) — Hindiston davlat va siyosat arbobi; Qoʻshilmaslik harakatida ishtirok etgani uchun 1921-yilda qamalgan; hammasi boʻlib 9 yilni qamoqda oʻtkazgan. Kashiy (Banoras) universitetida tahsil olgan, Hindiston milliy ozodlik harakatining faol qatnashchisi. Hindiston Milliy Kongressi (HMK)ning birinchi Bosh kotibi (1951), UttarPradesh komiteti Bosh kotibi lavozimiga 2 marta saylangan. 1952—56 yillar Temir yoʻl va transport, 1958—61 yillar Savdo va sanoat vaziri, 1952-yilda esa Hindiston parlamentining yuqori palatasi (Rajya sabha)ga saylangan. 1961— 63 yillarda Hindiston Ichki ishlar vaziri; Atom energiyasi masalalari boʻyicha vazir, Reja komissiyasi raisi. Jawaharlal Neruning vafotidan keyin Hindistonning ikkinchi Bosh vaziri, 1964-yil 9 iyundan umrining oxirigacha shu lavozimda ishlagan. Pokiston prezidenti Muhammad Ayyub Xon bilan birga Hindiston — Pokiston mojarosini tinch yoʻl bilan hal qilish maqsadida tuzilgan Toshkent deklaratsiyasini imzolagan (qarang Toshkent uchrashuvi). Toshkentda vafot etgan. Jasadi Hindistonga olib borilgan. Vafotidan keyin (1966) Hindistonning oliy mukofoti "Bharat ratna" bilan taqdirlangan. Dehlida memorial muzeyi bor. Toshkentdagi Sodiq Azimov koʻchasida va 24-maktab oldida sharafiga haykal oʻrnatilgan, nomida maktab va koʻcha bor. Tavalludining 100 yilligi munosabati bilan Toshkentdagi Hindiston madaniyat markaziga uning nomi berilganOʻzME.
Shafaq

alt=красиво)|thumb| Qora dengizda kechki tong
Shafaq — quyosh chiqishidan oldin (ertalab tong) va quyosh botgandan keyin (kechqurun shafaq), atmosferaning yuqori qismidan quyosh nurlarining aks etishi natijasida paydo boʻlgan osmonning porlashi.

 Hodisaning tavsifi 
Quyosh botishidan oldin, quyosh ufqqa juda yaqin boʻlganida, avval sarg'ish, keyin to'q sariq va nihoyat qizil rangga aylanganda, uning atrofidagi osmon ham oltin rangga aylanadi. Ufqqa yaqinroq, oltin sariq ranglar pushti-to'q sariq rangga, keyin esa ufq yaqinida qizil rangga almashtiriladi. Tong quyosh botgandan keyin yorqin porlaydi.

Biroq, shafaq nafaqat osmonning g'arbiy qismini ranglaydi. Quyosh ufq ostida g'oyib boʻlgandan so'ng, sharqiy, quyoshga qarshi tomonda tumanga o'xshash mavimsi-kulli segment paydo bo'ladi. Bu Yerning atmosferadagi soyasi. Ushbu segmentning tepasida pushti chiziq cho'zilgan - Venera kamari deyiladi. Quyosh ufq ostidagi cho'kib ketganda, kul segmenti qorong'i osmon bilan birlashguncha ko'payadi.

Tongda uning ranglarini o'zgartirish teskari tartibda sodir bo'ladi.

Navigatsiya (yoki dengiz) alasakaranlığı - osmondagi eng yorqin yulduzlar dengiz va aviatsiya navigatsiyasi uchun mavjud boʻlgan vaqt.

Astronomik alasakaranlık - tungi osmonning foni o'zgarishni to'xtatadi va kvadrat soniyada 21 magnituda qiymatiga yetadi. To'g'ri fotometrik va spektrometrik kuzatishlarni amalga oshirish mumkin bo'ladi.

 Galereya 

 Yana qarang 

 Kechki shafaq
 Alacakaranlık
 Tong
 Quyosh botishi
 Tong (mifologiya)
 Vespers (mifologiya)
 Zarya qishlog'i
 Tongda

 

Turkum:Meteorologiya
Turkum:Pages with unreviewed translations
Shaxs

Shaxs tajribasi fenomeni
Shaxs — alohida individ, mohiyatan yaxlit ijtimoiy-axloqiy olam. U oʻzida inson mohiyatini, uning mavjudot sifatidagi qadriyatini mujassam etadi. Shaxs ijtimoiy-gumanitar fanlarda oʻz yoʻnalishi, tadqiqot obyekti va maqsadi nuqtai nazaridan turlicha talqin etiladi. U oʻta murakkab, ziddiyatli, qarama-qarshi, oʻzini oʻzi inkor etadigan mavjudot sifatida, biologik, fiziologik, ijtimoiy, maʼnaviy, ruhiy, axloqiy va estetik aqlidrok, tafakkur obyekti sifatida, hatto, falsafiy va mantiqiy, yashash huquqi va hayot mantigʻi jihatidan tadqiqot manbaiga aylanishi mumkin.

Shaxsning shakllanish omillari koʻp va xilma-xiddir. Masalan, genetik (nasliy), biologik-tabiiy, madaniy, ijtimoiy hayot tajribasi, oʻz turdoshlari bilan munosabatlar va boshqalar shaxsning genetik jihati uning nasliy asosi, ajdodlaridan yetib kelgan fizionomiya, feʼl-atvor bilan, biofiziologik jihati esa yashash uchun quvvat olish, ovqatlanish, jinsiy aloqaga kirishish va nasl qoldirish singari individual ehtiyoj bilan belgilanadi.

Shaxs, mohiyatiga koʻra, madaniylashgan, ong, aql orqali faoliyatini boshqarish imkoniyatiga ega boʻlgan, ijtimoiy-tarixiy anʼana, turmush tarzi va tajribaga asoslangan muayyan avlodlar vakili. Shaxs fenomeni inson olamining butun murakkabliklarini oʻzida mujassam etadi. Uni har tomonlama oʻrganish maqsadida turli davrlarda tadqiqot olib borilgan. Ayniqsa, sharqda u yuksak axloqiymaʼnaviy meʼyorlar orqali tushunilgan va oliy xilqat, bebaho qadriyat deb hisoblangan. Inson shaxs sifatida komillikka intiladi, hayot mazmunini boyitadi, shu asosda kishilik jamiyatining goʻzal va farovon boʻlishiga ehtiyoj sezadi.

Shaxsning hayot tarzi bevosita jamiyat hayotiga daxldor va hayot neʼmatlaridan toʻla foydalanishga haqli. Shaxs tushunchasi inson tushunchasining yuksak koʻrinishi, oliy maqomidir. Har qanday odam tabiiy mavjudligi, yashash huquqi va hayot qadriyatiga ega boʻlgan jonzotdir. Biroq u hamma vaqt ham toʻlaqonli shaxs boʻlib yetilmasligi mumkin.
Shaxs (tilshunoslik)

Shaxs (til shu nosl ikda) — ishharakatning soʻzlovchi nuqtai nazaridan uning bajaruvchisiga aloqadorligini ifodalovchi, oʻzaro qarama-qarshi shakllar tizimidan iborat grammatik kategoriya, morfologik koʻrsatkich. Sh. shakllari ish-harakatning soʻzlovchiga (1-Sh.), tinglovchiga (2-Sh.) va suhbatda ishtirok etmovchi oʻzga shaxsga (3-Sh.) qarashliligini biddiradi. Harakat obʼyektining Sh.i koʻp tillarda, jumladan, turkiy tillarda asosan feʼl orqali ifodalanadi. Mas, oʻzbek tilida — koʻrdim, koʻrganman — 1-Sh.; koʻrding, koʻrgansan — 2-Sh.; koʻrdi, koʻrgan — 3-Sh. shakllaridir; dan (dat) va malayalam tillarida har uchala Sh. uchun bir xil feʼl koʻrsatkichi qoʻllanadi — u yoki bu Sh. matnda anglashiladi.

1 va 2-Sh. shakllari Z-shahriga ikki belgi boʻyicha qarama-qarshi qoʻyiladi: a) ular hamisha Sh. maʼnosiga ega boʻladi; b) ushbu Sh.larda nutq jarayoni (suhbat) ishtirokchilarigina ish-harakatning bajaruvchisi hisoblanadilar; 3-Sh. esa: a) shaxs yoki predmet maʼnosiga ega boʻla oladi, 2) ish-harakatning ushbu Sh. orqali ifodalangan bajaruvchisi suhbat ishtirokchisi hisoblanmaydi.

SH. kategoriyasi feʼlning boshqa i (mayl, zamon, nisbat kabilar) bilan paradigmatik va funksional munosabatlar orqali bogʻlanadi. Ayniqsa, Sh. kategoriyasining son kategoriyasisiz tasavvur etib boʻlmaydi. Shuning uchun ularni birgalikda nomlab, shaxsson kategoriyasi, ushbu maʼnoni ifodalovchi shakl (koʻrsatkich)lar esa shaxsson qoʻshimchalari deb ham ataladi.

SH. tushunchasi muayyan leksemalar bilan kishilik olmoshlari tizimida, maxsus affiksal morfemalar (egalik qoʻshimchalari) yordamida otlarda ham ifodalanishi mumkin. Bunda kishilik olmoshlari (men, sen, u; biz, siz, ular) bajaruvchi Sh. larni, egalik qoʻshimchalari esa (kitobim kitobing. kitobi) biror narsa — buyumning uch shahridan qaysi biriga qarashli ekanini bildiradi.

 Adabiyot 
 Oʻzbek tili grammatikasi, 1-j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1-qism, T., 1980.

Azim Hojiyev.
Shaxsiy gigiyena

thumb|right|alt=Qoʻlini yuvayotgan odam|Qoʻlini yuvayotgan odam
Shaxsiy tozalik - tozalikning bir boʻlimi; shaxsiy hayot va mehnat faoliyatida amal qilinishi zarur boʻlgan gigiyenik rejim yoʻli bilan odam sogʻligʻini saqlash va mustahkamlash masalalarini ishlab chiqadi. Shaxsiy gigiyena har bir kishining oʻziga va yoshiga bogʻliq boʻlib aqliy va jismoniy mehnatni yoʻlga qoʻyish, jismoniy tarbiya bilan shugʻullanish vaqtida ovqatlanish, miriqib uxlash, mehnat va dam olishni toʻgʻri uyushtirishdan iborat. Tor maʼnoda, badan (teri, soch, tirnoq, tishlar), kiyim-kechak, poyabzal, koʻrpa-toʻshak, turar joy, ovqat tayyorlash tozalik va b. ham Shaxsiy gigiyenaga kiradi. Birinchi navbatda, badanni ozoda saqlashga eʼtibor berish zarur. Ayniqsa, badanning ochiq joylari, shuningdek, tirnoq osti tez kirlanadi, shuning uchun qoʻlni bot-bot sovunlab yuvib turish, tirnoqlarni toʻgʻri parvarish qilishga odatlanish kerak. Uyda ovqat tayyorlaganda ham qoʻlning tozaligiga eʼtibor berish lozim. Shaxsiy gigiyena qoidalariga bolalar juda yoshligidanoq odatlanishi zarur.

Kuniga dush qabul qilish yaxshi odat. Uyda dush boʻlmasa, badanning ochiq, ayniqsa, koʻp terlaydigan joylarini, qoʻltiq va koʻkrak ostini issiq suv bilan sovunlab yuvish lozim. Oʻringa yotishdan oldin oyoqni yuvish, agar barmoq burmalarida chaqalangan, bichilgan joylar boʻlsa davolatish kerak.

Ogʻiz boʻshligʻini toza tutish faqat tishlarning sogʻlom boʻlishini taʼminlabgina qolmay, balki ichki aʼzolardagi kasalliklarning oldini olishda ham muhim. Tishni har kuni ertalab yuvishga, shuningdek, ovqatlangandan keyin ogʻizni chayishga odatlanish kerak; agar ogʻiz hidlansa, darhol vrachga koʻrinish zarur.

SH.g. ga umumiy gigiyena tadbirlaridan tashqari, jinsiy aʼzolar parvarishi ham kiradi; buni bola balogʻatga yetganida emas, aksincha, bola tugʻilganidanoq muntazam amalga oshirish kerak.

Ichki kiyim toza boʻlishi, har kuni yoki kunora paypoqni almashtirib turish Sh.g. da juda muhim; badan, kiyimkechak, turar joy, oshxona, ish joyi va boshqalarning toza boʻlishiga eʼtibor berish kerak (qarang Gigiyena).

Har bir oila aʼzosining sochigʻi, koʻrpatoʻshagi alohida boʻlishi, koʻrpayostiq jildi, choyshabni haftada bir almashtirib turish zarur. Uyquga yotishdan oldin ichki kiyimni almashtirish lozim. Sh.g. ga oid tadbirlarni, ayniqsa, oila aʼzolaridan biror kishi ogʻriganda qatʼiy amalga oshirish talab etiladi, aks holda kasallik atrofdagilarga, xususan bolalarga tez yuqishi mumkin (qarang Bemorni parvarish qilish). Qiz va oʻgʻil bolalar parvarishining oʻziga xos tomonlari bor (qarang Goʻdak, Bolalar va oʻsmirlar gigiyenasi). Sh.g. qonunqoidalari barchaga tegishli boʻlishi bilan birga, uni kishining yoshiga, erkak va ayolning anatomikfiziologik xususiyatlariga bogʻliq tomonlari ham bor. Jinsiy aʼzolar va jinsiy hayot gigiyenasi (qarang Jinsiy gigiyena) masalalari bilan seksologiya shugʻullanadi. Mehnat jarayonida Sh.g. ni toʻgʻri tashkil etish ishini mehnat gigiyenasi oʻrganadi.
Shaxta

Shaxta, shaxta stvoli – kon ishlarini bajarish uchun, yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlgan, yer ostidagi tik yoki nisbatan qiya, koʻndalang kesimi uncha katta boʻlmagan (4,5x6,5 m gacha) kon inshooti. Shaxtalar liftlar, izli yoki konveyerli transportlar bilan, qurilish paytida esa paqirlar bilan jihozlanadi. Shaxtalarning koʻndalang kesimi dumaloq, baʼzan toʻgʻri burchakli, kamdankam elliptik shaklda boʻladi. Nisbatan qiya shaxta stvollari toʻgʻri burchakli, ravoq shaklida va dumaloq boʻlishi mumkin. Shaxta devorlari beton, temirbeton, katta hajmli temir va choʻyan gardishlar bilan mustahkamlanadi. Shaxta stvoli odamlarni tushirib-chiqarish, mustahkamlovchi yogʻochlarni tushirish, rudaga aralangan—keraksiz jinslarni chiqarib olish va shaxtani shamollatish, yer osti suvlarini chiqarish va razvedka maqsadlari uchun kavlanadi. Shaxta stvoli dan – yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlmagan (koʻr stvol), shaxtaning past qismidan yuqori qismiga foydali qazilmalarni tashib beruvchi tik kon inshooti mavjud. Shaxtalarning xizmat koʻrsatish muddati katta konlarda 50—70 yilga yetadi. Dunyoda eng chuqur Shaxtalar (chuq. 4— 4,5 km) Hindiston („Chempion Rif“ shahrisi)da va JAR („Vitvatersrand“ va boshqalar)da mavjud. U yerdan oltin, kumush va olmoslar qazib chiqariladi.
Shaqildoq ilonlar

Shaqildoq ilonlar, chinqiroq ilonlar — zaharli ilonlar oilasi. Uzunligi 3,6 m gacha. Boshining 2 yonida (koʻzi bilan burun teshiklari oraligʻida) issiq qonli hayvonlarni masofadan sezadigan 2 ta issiq sezuvchi organi bor. Boshi uchburchak shaklda boʻlib, ustki tomoni yirik qalqonchalar bilan qoplangan. Tangachalari ustida taroqchalar bor. Dumi ostida 2 qator dum osti qalpoqchalari joylashgan. Ayrim Shaqildoq ilonlar dumi uchki qismida shaqildoq boʻladi. Shaqildoq keyingi qirralari bilan bir-biri ustiga taxlanib turadigan muguz gʻiloflardan iborat. Shaqildoq ilonlar tullagan sayin gʻiloflar soni ortib boradi. 4 urugʻi, 120 turi (jumladan, 2 ta haqiqiy Shaqildoq ilonlar) mavjud. Shimoliy va Janubiy Amerika, Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda qalqontumshuq ilon uchraydi; uning shaqildogʻi boʻlmaydi.

SH.i. yerda, daraxtda, suv havzalari yaqinida yashaydi. Mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi. Ayrim terisi va goʻshti uchun ovlanadi. Zahari tibbiyotda foydalaniladi. Bir necha turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Shaqshaqlar

Shaqshaqlar - chumchuqsimonlar turkumi oilasi, 50—60 uruqqa mansub 300 ga yaqin turi maʼlum. Tanasi 10—40 sm, vazni 10—200 g. Ayrim ning nari va modasi rangi yaxshi farq qiladi. Yerda, butalar, daraxtlarda faol harakatlanadi. Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda tarqalgan. Yerga va oʻsimliklarga, baʼzi kovaklarga uya yasaydi. Modasi uya qurib, 2—6 ta tuxumini 12—15 kun bosadi. Bolalarini ikkala jins uyasida 12—15 kun boqadi. Har xil hasharotlar, oʻsimliklar mevasi va urugʻlari bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 37 turi uchraydi.

 

Turkum:Qushlar
Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui

250px|thumb|Shahidlar xotirasi majmui
thumb||200px|
Shahidlar xotirasi jamoat fondi – Toshkent shahrining Yunusobod tumanidagi Boʻzsuv kanali boʻyida (Amir Temur shoh koʻchasi boʻylab joylashgan). Majmua barpo etilgan joy 20-asr 40-yillariga qadar Toshkent shahrining xilvat chekkasi boʻlgan, 40-yillarda xuddi shu joydagi 3 ta qatlgoxda shoʻrolar tomonidan millatning ilgʻor vakillari, begunoh vatandoshlar qatl qilingan. Qatagʻon qurbonlari xotirasiga bagʻishlab sobiq qatlgoh oʻrnida Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan bunyod etilgan (2000). Maydoni 17 ga dan ortiq muntazam tartibli loyihalangan yamyashil pastibaland hududni Boʻzsuv kanali ikkiga ajratgan, ikki qirgʻoqni kanal ustiga qurilgan koʻprik (uz. 100 m) birlashtiradi. Majmua markazida tik ustunlarga oʻrnatilgan feruza rang qovurgʻali gumbazli ayvon (rotonda, bal. 27 m) metall qurilmalardan ishlanib gozgʻon marmari bilan qoplangan, poygumbazi ganchkori muqarnaslar bilan ziynatlangan; gumbaz ichi ganch oʻymakorligida ishlangan. Gumbaz ostidagi handasiy shakllardan naqshlar hosil qilib bezatilgan marmar polda nefritdan ishlangan ramziy sagʻana atrofga sukunat taratib turadi; sagʻana shahid ketgan vatandoshlarning ramziy qabridir. Shuningdek, 2002-yilda shu hududda qad koʻtargan „Qatagʻon kurbonlari xotirasi“ muzeyi majmuaning tarkibiy qismiga kiradi."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyi
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

 

Turkum:Toshkent bino va inshootlari
Turkum:Oʻzbekistondagi maydonlar
Turkum:Toshkentning diqqatga sazovor joylari
Shahnoz

Shahnoz — 1) Oʻn ikki maqom tizimida olti ovozaning biri; 2) Gulyor-Shahnoz turkumining ikkinchi ashulasi. Uning asosida "Fargʻonacha Shahnoz" ashulasi ham yaratilgan, M. Mahmudov uni yakkaxon xonanda, xor va orkestr uchun "Vatan Shahnozi" nomi bilan qayta ishlagan.
Shahrisabz dostonchilik maktabi

Shahrisabz dostonchilik maktabi — 20-asr boshlarigacha oʻzbek dostonchiligida mavjud boʻlgan oʻziga xos ijrochilik yoʻli. Bu maktabning ayrim xususiyatlari ulkan xalq baxshisi Abdulla Nurali oʻgʻli ijodi va repertuarida saqlanib qolgan. Shahrisabz dostonchilik maktabim.ga mansub baxshilar dostonlarni shoʻx, quvnoq, koʻtarinki ruhda kuylashlari, kuylarining yoqimliligi bilan ajralib turganlar. Abdulla shoir 19-asrning shahrisabzlik mashhur dostonchilari Xidir shoir, Ernazar shoirlar bilan bogʻliq boʻlgan Rajab shoirning shogirdidir. Abdulla shoir ijrosi folklorshunoslar tomonidan koʻp kuzatilgan boʻlsada, uning repertuaridagi 10 dan ortiq doston deyarli yozib olinmagan. Shoirdan umrining soʻnggi yillarida yozib olingan "Alpomish" dostoni u kuylab kelgan variant xususiyatlarini oʻzida mukammal saqlay olmagan. Biroq uning boshqa baxshilardan farq qiluvchi ijro usullari Shahrisabz dostonchilik maktabim. haqida muayyan tasavvur bera oladi.

 Adabiyot 
 Jirmunskiy V.M., Zarifov X.T., Uzbekskiy geroicheskiy epos, M., 1947.

 

Turkum:Oʻzbek dostonchilik maktablari
Turkum:Shahrisabz
Shahriston

Shahriston — Sharqda oʻrta asrlarda shaharlarning markazi, mudofaa devori bilan mustahkamlangan asosiy qismi.

Saroy (baʼzan ark), jome masjid, yopiq (tim) yoki ochiq bozor, bosh maydon — registon, muhim maʼmuriy binolar, hukmdor va uning yaqinlarining qoʻrgʻonlari, shuningdek, oddiy aholi xonadonlari va boshqalar boʻlgan. Ilk davrlarda unda bogʻ, ekinzorlar ham boʻlgan. qadimiy Buxoro shahri arkdan alohida qurilgan (Narshaxiyning yozishicha, arkning bir darvozasidan ark oldidagi maydon — registonga, 2-darvozasidan shahristonga chiqilgan).

Shahristonlar yirik asosiy koʻchalar bilan bir necha dahalarga boʻlingan. Masalan, Buxoro shahriida gʻarbdan sharqqa, shimoldan janubga oʻtgan koʻcha shahristonni 4 teng qismga boʻlgan. shahristonda dastlab dehqonlar, arab istilosidan keyin savdo va hunarmandchilik rivoj topgach, savdogarlar, hunarmandlar (hokim tabaqa bilan bir shahristonda) yashaganlar. Keyingi asrlarda shahriston atrofida tashqi shahar — rabod qurilgan. Markaziy Osiyoda qoʻsh — ichki va tashqi rabod bilan oʻralgan shahriston ham boʻlgan (masalan, Binkat).

Bir-biriga yaqin shaharlar guruhi ham shahriston deb atalgan.

 

Turkum:Arxitektura
Shahriston dovoni

Shahriston dovoni - Turkiston tizmasidagi dovon. Shdlan Xoʻjand— Dushanba trakti oʻtadi (Tojikiston). Dovon atrofi gersin burmalanishi davrida hosil boʻlgan, paleozoyning slanets va ohaktoshlaridan tuzilgan. Eng baland joyi 3378 m. Dovon orqdli Ustrushona shahri va Ayniy qishlogʻini (Zarafshon vodiysida) birlashtiruvchi trakt oʻtadi. Shahriston dovonida qish sovuq va uzoq davom etadi, yozi qisqa va salqin. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 10,3°, yanvarniki —11,4°. Yiliga 339 mm yogʻin yogʻadi.

 

Turkum:Tojikiston dovonlari
Shahrixon (maʼnolari)

Shahrixon:

 Shahrixon tumani — Andijon viloyati markaziy qismida joylashgan tuman.
 Shahrixon (shahar) — Andijon viloyati Shahrixon tumanidagi shahar, tuman markazi, viloyatning jan.
Shahrixon-xoʻjaobod gazneft koni

Shahrixon-xoʻjaobod gazneft koni — Andijon viloyati Xoʻjaobod tumanidagi kon. Andijon shahridan 16 km jan.sharqda. 1947-yil ochilgan, 1953-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon kenglik boʻyicha choʻzilgan Shahrixon togʻ tizmasining gʻarbiy qismida, 720–750 m balandlikda. Shahrixon va Xoʻjaobod burmalariga boʻlingan asimmetrik tuzilishga ega boʻlgan antiklinal strukturada joylashgan. Andijon burmasining gʻarb tomonida surilma amplitudasi 300–350 m ga yetadi. Konda jami 194 ta quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Hozirgi kunga kelib kondagi 1, 3, 8gorizontlardan tashqari hamma gorizontlardan neft va gaz toʻliq chiqarib olingan. 1gorizont baqtriya seriyasining quyi qismida 380–720 m chuqurlikda ochilgan. Asosan, turli oʻlchamli qumtoshlardan tuzilgan, konglomerat, alevrolit, gil qatchalari bilan qavatlanadi. Neft uyumi chegarasida gorizont qalinligi 30–40 m. 3gorizont sumsar qatlarining yuqori qismidagi gil jinslar ichida joylashgan mayda zarrali qumtoshlardan tarkib topgan. Kalinligi 16–25 m, foydali qalinlik 7–10 m. 3gorizontdagi qatlam suvlarining minerallashganlik darajasi 6,9—56,7 g/l, xlorkaltsiy tipga mansub. Tarkibida mikrokomponentlardan yod 2,7—13,3 mg/l, brom 1,5–2 mg/l. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.

 

Turkum:Xoʻjaobod tumani
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Oʻzbekistondagi konlar
Shved tili

Shved tili — german tillarining shim. (skandinaviya) guruhchasiga mansub til; Shvetsiya, Finlandiya, Norvegiya, Daniyada, shuningdek, AQSh va Kanadada tarqalgan. Shvetsiya Qirolligining rasmiy tili, Finlandiya Respublikasining 2 rasmiy tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 10 millionga yaqin (Shvetsiyaning oʻzida 8,6 milliondan ortiq) kishi (oʻtgan asrning 90-yillari).

SH.t.ning 6 ta lahja guruhi bor: svey (Shvetsiyaning markaziy hududi — Melaren koʻli atrofi), yot (jan.gʻarbiy hududlar), norland (shim. hudud), sharqiy shved (Botnik qoʻltigʻi qirgʻoqlari), gutni (Gotland oroli), jan. shved (Skone viloyatidagi dan tiliga yaqin). 1645-yilda Norvegiyaning Xaryedalan va Yemtland viloyatlari Shvetsiyaga qoʻshib olingach, u yerlarda aralash shvednorveg shevalari shakllangan.

SH.t. fonetikasi choʻziq va qisqa tovushlar (unlilar va undoshlar)ning , musiqiy urgʻuning mavjudligi bilan ajralib turadi. Grammatik xususiyatlari: otlarda umumiy va oʻrta jins (rod), birlik va koʻplik son, 2 ta kelishik (umumiy va qaratqich), aniqlik va noaniqlik shakllari va boshqalar mavjud; feʼllar 4 xil tuslanishga ega; mayl, zamon, nisbat i boʻiicha oʻzgaradi. Soʻzlar gapda qatʼiy tartibda joylashadi.

Tarixiy rivojlanishida 2 davr: qadimiy Shved tili (9-asrdan 1525-yilgacha — Shvetsiya mustaqillikka erishguncha) va yangi Shved tili (1525-yildan) davrlari farkdanadi. Eng qadimiy yozma yodgorliklari 9—12-asrlarga mansub, runik yozuvdya bitilgan yodgorliklardir. Lotin grafikasidagi qadimiy qoʻlyozmalar 13-asrga mansub. Shved tilidagi dastlabki bosma asar 1425-yilda nashr etilgan. qadimiy shved yozma tili 14—15-asrlarda yot lahjasi asosida shakllangan; hozirgi adabiy til esa 16—17-asrlarda svey shevalari (asosan, Stokgolm shevasi) negizida shakllana boshlagan. Yozuvi lotin grafikasi asosida unga 3 ta harf (Å, Ä, Ö) qoʻshgan holda yaratilgan.
 

 

Turkum:Tillar
Shveysariyaliklar

Shveysariyaliklar - Shveysariya aholisining umumiy nomi. German-shveysariyaliklar (4,22 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari), fransuz-shveysariyaliklar (1,16 mln. kishi), italyanshveysariyaliklar (230 ming kishi) va retoromanlar (60 ming kishi)dan iborat. Shunga koʻra, nemis, fransuz, italyan va retoroman tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — protestantlar, qisman katoliklar.

 

Turkum:Shveysariya kishilari
Albert Schweitzer

thumb
Shveyser Albert (1875.14.1, Kayzersberg, Elzas — 1965.4.9, Lambarene, Gabon) — nemis-fransuz mutafakkiri, hayot falsafasi namoyandasi, ilohiyotchi, shifokor, musiqashunos va organchi. Strasburg, Berlin, Parij universitetlarini tugatgan. 1899 yildan falsafa, 1900 yildan ilohiyot, 1913 yildan tibbiyot doktori. 20-asr boshlarida konsert berib yuradigan organchi sifatida shuhrat qozondi. I.S. Bax ijodini oʻrganishga bagʻishlangan asarlar yozdi. 1913 yil rafiqasi — hamshira Elen Breslau bilan birga oʻz mablagʻi hisobiga Gabonning Lambarene qishlogʻida shifoxona ochib, umrining oxirida AQShga borib, universitetlarda maʼruzalar oʻqib turdi; oʻnlab untning faxriy doktori, Fransiya Axloqiy va siyosiy Fanlar akademiyasining (1952), Angliya Qirollik tibbiyot jamiyatining (1955) aʼzosi. SH. dunyoqarashi boʻyicha, hayot — tabiat yaratgan eng oliy neʼmat sifatida buyuk hurmatga sazovordir. Uning aqidasi "men — hayotman, hayotlar ichida yashashni istaguvchi hayotman" shiorida oʻz ifodasini topgan. Sh. nazdidagi ezgulik — tirik jonni saqlab qolish, hayotga qoʻmaklashish; yovuzlik esa — jonlini jonsiz qilish, hayotga zarar yetkazish. Har bir shaxs shu tamoyiliga amal qilganidagina, u odam va olam uygʻunligiga, yaxlitligiga erishadi. Toʻgʻri, tabiatda bir hayot 2hayot hisobiga yashaydi, har narsaning qushandasi bor, lekin Sh. faqat hayotni "isrof qilish"ga qarshi. Sh. olgʻa surgan hayotga ehtirom axloqiy taʼlimoti insonni shafqatli, muruvvatli zot boʻlib umr kechirishga chorlaydi. Ayni paytda u zamonaviy insonda ekologik madaniyatning yuksalishiga, umumjahon axloqiy muhit — etosferaning yaratilishiga xizmat qiladi. Asosiy asarlari: "Kantning din falsafasi" (1899), "Raymardan Vredegacha. Iso Masih hayotini oʻrganish tarixi" (1906), "I.S.Bax" (1905), "Madaniyat falsafasi" (1923), "Nasroniylik va jahon dinlari" (1923), "Havoriy Pavelning mistikasi" (1929), "Hind mutafakkirlarining qarashlari" (1995).OʻzME
Julian Schwinger

right|200px|thumb|Julian Schwinger
Shvinger Yulius (Julius) (1918.12.2, Nyu-York 1994) — amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949-yildan), Amerika fan va sanʼat akademiyasining aʼzosi. Kolumbiya universitetida (1939), Berkli, Kembrij, Chikago va Boston universitetlarida ishlagan. Garvardunt professor (1947—72). Los Anjeles universiteti professor (1972-yildan). Amaliy ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, yadro kuchlari nazariyasi, sochilish va nurlanish nazariyasiga oid. Kovariant koʻrinishdagi kvant elektrodinamikastt birinchi boʻlib bayon qilgan. Sochilish nazariyasi uchun variatsion usulni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1965; Richard Feynman va Shin'ichirō Tomonaga bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Sheva

Sheva (fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik, grammatik va lugʻaviy jihatdan oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan eng kichik hududiy koʻrinishi — sezilarli lisoniy tafovutlari boʻlmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da yashovchilarning soʻzlashuv vositasi sifatida qoʻllanadi. Sheva — bu boshqa Sheva tizimlaridan fonetik, grammatik, soʻz yasalishi va lugʻaviy belgilariga koʻra farqlanuvchi lisoniy tizim sifatida mavjud boʻladi. Masalan, qipchoq lahjasining mangʻit yoki saroy shevasi, qarluq lahjasiga mansub Margʻilon shevasi va boshqalar oʻzbek tilining eng kichik hududiy koʻrinishlari hisoblanadi. Alohida Shevalar birikib, lahjasi tashkil etadi.

Shevalar tizimining murakkablik darajasi, asosan, ekstralingvistik omillar: Shevaning alohidalanish (ajralib qolish) darajasi, muayyan Sheva vakillarining boshqa Shevalar va tillarning vakillari bilan aloqa qilish darajasi, adabiy tilning shahriga taʼsiri va shahrik.ga bogʻliq. Alohida ajralib qolgan Shevalarda uning vakillari bilan atrofdagi aholi oʻrtasida aloqalarning yoʻqligi (geografik yoki siyosiy sabablar, atrofdagi aholining til, madaniyat, diniy eʼtiqod jihatdan ayni Sheva vakillaridan keskin farklanishi tufayli), sheva vakillarining anʼanaviy turmush tarzini saqlab qolishga astoydil intilishi oqibatida Sheva juda sekinlik bilan oʻzgaradi, katta va kichik yoshdagilarning tilidagi farq sezilarsiz darajada boʻladi. Adabiy tilning yoki boshqa shahrining kuchli taʼsiri ostida boʻlgan shahrida aholining turli guruhlari nutqiga xos boʻlgan, birbiriga qarama-qarshi qoʻyilgan va turli darajada farqlanadigan anʼanaviy (qadimgi) va yangi qatlamlar ajralib turadi.

Milliy til tushunchasining hajmi va qoʻllanish doirasi keng boʻlib, lahja va Shevalarni ham qamrab oladi. Shevalar adabiy til tushunchasiga kirmaydi, biroq ular tilning quyi shakli va tarmoqlari hisoblanib, adabiy tilni boyitish uchun xizmat qiladi. Adabiy til meʼyorlarining takomillashuvi, fan va madaniyat taraqqiyoti, shahar bilan qishloq oʻrtasidagi tafovutlarning kamayib borishi kabi ekstralingvistik omillar tufayli Shevalar ham asta-sekin oʻz hususiyatlarini yoʻqota boradi.

Shevalar tilshunoslikning dialektologiya boʻlimida oʻrganiladi. Oʻzbek Shevalarini oʻrganishga Gʻozi Olim Yunusov, Ye.D. Polivanov, A.K. Borovkov, V.V. Reshetov, F. Abdullayev, Sheva Shoabdurahmonov, A. Ishayev, S. Otamirzayeva, O. Madrahimov va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Ad.: Reshetov V.V., Sh oabdurahmonov Sheva, Oʻzbek dialektologiyasi, T., 1978. Abduvahob Madvaliyev.

 Yana qarang 

 Lahja
 Tilshunoslik

 

Turkum:Tilshunoslik
Sheguy

Sheguy — Gʻarbiy turk xoqonligi hukmdori (610—618). 

Mashhur turk xoqoni Qorachurin (Tardu; 576—603) xoqonning oʻgʻli, Tun yabgʻuning (619— 630) akasi. Sheguy davrida xoqonlik qoʻshinlari janubi-gʻarbiy hududlarda faol harakat yurita boshlagan. U Bahrom Chubin tomonidan Eronga buysundirilgan (589). Amudaryoning yuqori havzalaridagi viloyatlarni qaytadan xoqonlik tarkibiga kiritgan va Eronning shim.sharqiy viloyatlariga hujum uyushtirib, Sosoniylar ustidan yirik gʻalabaga erishgan va Isfahon, Ray kabi shaharlarni qoʻlga kiritgan. Sh. oʻz hokimiyatini mustahkamlash uchun boshqaruvda bir qator oʻzgarishlarni amalga oshiradi. Xususan, Gʻarbiy Turk xoqonligiga tobe sulolalar oʻrniga bevosita xoqonlik tomonidan tayinlangan noiblar qoʻyilgan.

 
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

 
Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:Ashina sulolasi
Turkum:Tarix
Carl Wilhelm Scheele

Sheyele Karl Vilgelm (1742.9.12, Shtralzund, Germaniya — 1786.21.5, Chyoping) — shved kimyogari. Shvetsiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1775). 1756—1765 yillarda Gyoteborgdagi dorixonada ishlab, kimyoni mustaqil oʻrgangan. Malmyo (1765-1767), Stokgolm (1768-1769), Upsal (1770-1774), Chyoping (1775—1786) dorixonalarida ishlagan. Fridrix II taklif qilgan Berlin universiteti kimyo professor lavozimini rad etgan. Ilmiy ishlari kimyoning koʻpgina sohalarini oʻz ichiga oladi. Umrining oxirigacha flogiston nazariyasi tarafdori boʻlgan. Fosfor olish usulini taklif etgan (1769), kislorodni aniqlagan va ftorid kislota olgan (1771), erkin holdagi xlor, marganets va bariy (P)oksidni ajratib olgan (1774), vodorod arsenid va arsenat kislotani (1775), molibden va volframni kashf etgan. XVIII asrda maʼlum boʻlgan organik birikmalarning yarmidan ortigʻini, jumladan, vino kislotani (1769), sut kislotani (1780), siydik kislotani (1776), sianur, benzoy kislotani sintez qilgan.

"Efir" terminiga aniqlik kiritgan, efirlar olish usullarini, zaytun moyi gidrolizi mahsulotlarida glitserinni kashf etgan. Ilk bor shovul, limon (1784), olma (1785), pirogallol (1786) kislotalarini olish usullarini topgan. Sheyelit minerali nomi shahrining sharafiga qoʻyilganOʻzME.
Sheyelit

Sheyelit (K.V. Sheyele nomi bilan atalgan) — volframatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Sa\¥04, 10% gacha Mo03(molibdosheyelit yoki zeyrigit), 7% gacha SiO ( ku prosheye l it) va Mp, 8g, №>, Ta, Gʻ kabi aralashmalari mavjud. Tetragonal singoniyada kristallanadi, dipiramidal kristallar hosil qiladi. Rangsiz, oq, och sariq, yashil, sargʻish, kulrang, qoʻngʻir, qora bor. Yaltirashi olmosdek, yogʻsimon. Moʻrt. Qattikdigi 3—5, zichligi 5,5— 6,1 g/sm3. Yirik uyumlari skarnlarda uchraydi. Granat, piroksen, plagioklaz, amfibol, kvars, molibdenit va boshqalar bilan assotsiatsiyada boʻladi. Aksessor Sh. granit va metamorfik jinslarda, baʼzan pegmatitlarda uchraydi. Sh. oksidlanish zonasida hosil boʻladi; nurash jarayonida sochmalarga aylanadi. Asosan, volfram, yoʻlyoʻlakay molibden rudasi hisoblanadi. shahrining sintetik kristallaridan lazer texnikasida foydalaniladi. Rossiya Federatsiyasi, KXDR, AQShda shahrining yirik konlari bor. Sh. Oʻzbekistonda keng tarqalgan boʻlib, Chatqol, Qurama togʻlaridagi mis, molibden va vismut konlarida koʻp uchraydi. Ayniqsa, Oʻzbekistonning gʻarbiy qismida sanoat ahamiyatidagi konlari mavjud (Ingichka, Langar, Qoʻytosh, Qoratepa, Yaxton va boshqalar konlar).
Sheksna

Sheksna — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatidagi daryo, Volganing chap irmogʻi. Beloye koʻlidan boshlanib, Ribinsk suv omborining Sheksna qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 139 km, havzasining maydoni 19 ming km². Volga — Boltiq suv yoʻli va Shimoliy Dvina suv sistemasiga kiradi. Asosan, qordan toʻyinadi. Quyilish joyidan 28 km da oʻrtacha suv sarfi 172 m³/sek. Oktyabr — dekabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Sheksna quyilish joyida Cherepovets shahri joylashgan. Daryoda Cherepovets gidrouzeli va suv ombori bor.

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Rossiya federal okruglari
Turkum:Daryo transporti
Turkum:Havzalararo suv oʻtkazish
Turkum:Gidrologiya
Shelli Persi Bish

Shelli Persi Bish (1792.4.8, Fild-Pleys, Susseks grafligi — 1822.8.7, Spetsiya qoʻltigʻi, Italiya; Rimda dafn qilingan) — ingliz shoiri. Oksford untida oʻqigan (1810), "Ateizmning zaruriyati" (1811) risolasi uchun untdan haydalgan. Fransuz maʼrifatparvarlari taʼsirida "Agasfer" (1809) dostoni, "Margaret Nikolsondan qolgan parchalar", "Viktor va Kaziraning asl sheʼriyati" sheʼriy toʻplamlari, "Zastrotssi" (1810) va "SentIrvin" (1811) romanlarini yozgan. Dublinga borib, irland xalqining mustaqillik uchun olib borgan kurashida ishtirok etgan. Soʻngra Angliyaga qaytib, "Qirolicha Mab" (1813) falsafiy dostonini yaratgan. 1818-yil Italiyaga koʻchib borgan va oradan 4 yil oʻtgach, toʻlqin paytida dengizga choʻkib oʻlgan.

shahrining adabiy merosida epik doston va dramalar katta oʻrinni egallaydi. Ammo u ingliz adabiyoti taraqqiyotiga avvalo lirik shoir sifatida katta hissa qoʻshgan. shahrining sheʼrlari histuygʻuning kuchli va samimiyligi, istiora va sifatlashlarning yorqinligi, musiqiyligi, ritmning yangi va rangbarangligi, ichki qofiyalar va tovush tovlanishlariga boyligi bilan ajraladi. Hayot, sevgi va ozodlik kuchlarining yengilmasligi shahrining "Magʻribdan esgan shamolga qasida", muhabbatning zulm va oʻlim ustidan tantanasi esa "Islom isyoni" (1818) va "Epipsidixion" (1821) singari dostonlarida oʻz ifodasini topgan.

SH. Italiyada yashagan paytida roman janriga murojaat etib, qadimiy yunon mifi va Esxilning "Kishanlangan Prometey" dramasi asosida "Ozod etilgan Prometey" (1819) majoziy "lirik drama"sini, oʻrta asrlar italyan xronikasi syujeti asosida esa "Chenchi" (1819) tragediyasini yaratadi. shahrining soʻnggi yillarda yozgan yirik asarlari orasida "Rozalinda va Yelena" (1818), "Adonais", "Ellada" (1821) dostonlari, shuningdek, "Shoh Edip yoxud Yoʻgʻonoyoq shoh" (1820) hajviy dramasi eʼtiborga sazovor. Sh. vafotidan keyin "Uchinchi Piter Bell" (1819) hajviy dostoni, mifologik mazmundagi "Atlas ismli sehrgar" (1820), "Hayot tantanasi" (1822) dostonlari hamda "Karl 1" (1822) tarixiy tragediyasi eʼlon qilingan. Soʻnggi 2 asar tugallanmay qolgan. shahrining "Sheʼriyatni yoqlab" (1822) estetik risolasi ham bor. Ayrim sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan.

 
 Izbrannoye, M., 1962.
Friedrich Wilhelm Joseph Schelling

Shelling Fridrix Vilhelm Yozef (1775.27.1, Leonberg — 1854.20.8, Ragats, Shveysariya) — nemis faylasufi. Tyubengen universitetining ilohiyot fakultetini tugatgan. Yena (1798— 1803), Vyursburg (1803—06), Erlangen (182026) va Berlin (184146) universitetlarining professor Myunxen Fanlar akademiyasi aʼzosi. Sh. yangi davr tabiat falsafasiga, ayniyat va mifologiya falsafasiga asos soldi, falsafaning predmetini erkinlik deb belgiladi, keyinchalik shu asnoda Gegeltni emas, R.Shteyner, N. Berdyayev, Vl. Solovyov, A.Bergson oʻzlarining "erkinlik falsafasi"ni yoki falsafiy tizimlarini yaratdilar.

Schelling tabiatni dinamik qaramaqarshiliklarning birligi sifatida olib qaraydi; bu qarama-qarshilik yaxlitlikda uygʻunlashadi; tabiat — ulkan yirik organizm, uning taraqqiyoti ongli "Men"ni yaratishga qaratilgan. Sh. dunyoqarashida borliq va tafakkur ayniyatini, ideallik va reallik mosligini koʻrish mumkin. Uningcha, mif — faqat ongning emas, balki borliqning shakli. Haqiqiy din va haqiqiy falsafaga yoʻl mif orqali oʻtadi; mifologik tasavvurni shunchaki toʻqib chiqarilgan ertak deb, lekin hamma mifda ham aqliy yondashuv bor deb boʻlmaydi. Haqiqat falsafasida Sh. mohiyat bilan mavjudlik oʻrtasidagi farqni ajratishga intiladi; narsa nima, uning mohiyati qanaqa — buni bizga aql oʻrgatadi; narsaning mavjudligiga esa tajriba ishontiradi. Sh. tajribadan, narsalarning mavjudlik omilidan kelib chiqishni, borliqni tushuncha bilan qorishtirmaslikni taʼkidlaydi. U dastlab, Bibliyani tarixiytanqidiy oʻrganish lozim degan boʻlsa, keyinchalik bu fikrini xato deb hisoblagan. Sh. falsafasi ratsionallik bilan noratsionallikning uygʻunligi sifatida katta ahamiyatga ega. Asosiy asarlari: "Tabiat falsafasi uchun gʻoyalar" (1797), "Olamiy qalb toʻgʻrisida" (1798), "Tabiat falsafasi tizimining dastlabki xomakisi" (1799), "Tabiat falsafasi tizimi dastlabki xomakisiga kirish" (1799), "Transsendental idealizm tizimi" (1800), "Sanʼat falsafasi" (1802—05), "Inson erkinligi va u bilan bogʻliq narsahodisalar toʻgʻrisida falsafiy tadqiqot" (1809), "Mifologiya falsafasiga kirish" (1821—45), "Yangi falsafa tarixiga doir" (1822-27).

 

Turkum:Faylasuflar
Shelda

Shelda, Esko — Yevropadagi daryo, Fransiya, Belgiya va Niderlandiya hududlaridan oqadi. Uzunligi 450 km, havzasining maydoni 35,5 ming km². Flandriya tekisligi boʻylab oqadi va estuariy hosil qilib, Shimoliy dengizga quyiladi. Asosiy irmoqlari — Lis (chapdan) va Ryupel (oʻngdan). Oʻrtacha suv sarfi 100 m³/sek., quyi qismida dengiz suv koʻtarilishlari roʻy beradi. Daryoda kema qatnaydi, Antverpen shahrigacha dengiz kemalari ham kira oladi. Kanallar orqali Sena, Somma, Maas daryolari bilan bogʻlangan. Sh. boʻyida Gent, Antverpen shahrilari joylashgan.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar‎
Turkum:Fransiyadagi daryolar
Turkum:Belgiyadagi daryolar
Turkum:Niderlandiyadagi daryolar
Shemaxa

Shemaxa (ozarbayjoncha: Şamaxı, arabcha: Ash-Shamahiya) — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar. Katta Kavkazning jan.sharqiy etagida, Bokudan 122 km gʻarbda, Kyurdamir temir yoʻl stanskyasidan 72 km shim.sharqda joylashgan. Respublikaning vinochilik va gilamchilik markazi. Aholisi 24 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari).

SH. — Ozarbayjonning eng qadimiy shaharlaridan. Arxeologik qazishmalar natijasida shaharning shim.gʻarbiy qismida mil.av. 5—4-asrlarga oid manzilgoh topildi. Ptolemey ( 2-asr) shahrini Shemaxiya deb tilga olgan. 9— 16-asrlarda shahar Shirvon mulkining poytaxti va Shirvonshohlar qarorgohi. Sh. shirvonapsheron meʼmorligi, shuningdek, amaliy sanʼat (gilam toʻqish, oʻymakorlik, misgarlik va boshqalar) va miniatyura markazlaridan boʻlgan. Shahar karvon yoʻllarining chorrahasida joylashgan, shu bois Yaqin Sharqda yirik savdohunarmandchilik markaziga aylangan, xalqaro ipak savdosida muhim oʻrin tutgan. shahrida ozarbayjon, eron, arab, oʻrtaosiyolik, rus, hind va gʻarbiy yevropalik savdogarlar savdosotiq qilganlar. Shaharda ularning faktoriyalari boʻlgan. Koʻplab ipak va ip gazlama ishlab chiqarish va gilam toʻqish ustaxonalari ishlab turgan. 1222 yilda shahrini moʻgʻullar uzoq vaqt qamal qilib egallagach, vayron qilgan. shahrida A.Jenkinson (1562, 1565) boʻlgan. 18-asr oʻrtasidan Sh. Shemaxa xonligi poytaxti. 1805-yil Rossiya qoʻshinlari egallagan. 1991-yildan mustaqil Ozarbayjon tarkibida.

shahrida Ozarbayjon madaniyatining mashhur arboblari (olimlar, shoirlar, meʼmorlar)dan Xoqoniy Shirvoniy (12asr), Zayniddin Shirvoniy (13-asr), Imodiddin Nasimiy (14-asr oxiri — 15-asr boshi), Nishot Shirvoniy (18asr), Hoji Zaynalobiddin Shirvoniy (18-asr), Said Azim Shirvoniy (19-asr), M.A.Sobir (19-asr oxiri — 20-asr boshi) va boshqalar yashab ijod qilganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan Jomeʼ Masjid (10-asr), Shirvonshohlar saroyi (12-asr), karvonsaroylar (17-asr) ning ayrim qismlarigina, "Yetti gumbaz" maqbarasi xarobalari saqlanib qolgan. Sh. 1820 yilda qayta tiklangan. Shahridan 22 km shim.gʻarbda 1435 m balandlikda Shemaxa astrofizika rasadxonasi joylashgan. Sh. yaqinida mashhur oʻrta asr qalʼalari Guliston va QalʼaiBugurd bor.

 Adabiyot 
 Azerbaydjan (Istoricheskiye i dostoprimechatelniye mesta), Baku, 1960.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Ozarbayjon shaharlari
Eshref Shemʼizoda

Eshref Abduramanovich Shemʼizoda 1908.8(21).6, Yevpatoriya 1978.11.3, Moskva; Qrimda dafn etilgan — krimtatar shoiri va adabiy tanqidchi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1968). Moskva Kinemotografiya institutining adabiyssenariy fakultetini tugatgan (1932). Qrim Yozuvchilar uyushmasining masʼul kotibi (1930—40). 1943-yildan Oʻzbekistonda. 1943—44 yillarda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Fargona boʻlimini boshkargan. Fargona viloyati gazetaning masʼul kotibi (1944—58). Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida katta muharrir, boʻlim mudiri (1958—67). Ilk yirik asari — "Dnepreleton" (1930) Dneproges quruvchilariga bagʻishlangan. "Aslixon", "Alima" dostonlari va "Nay" (1965), "Burgut parvozi" (1969) kabi sheʼriy asarlar muallifi. "Hayot va ijod" (1974), 3 jildli "Qrimqipchoq adabiyoti tarixi" kitoblarida tanqid va adabiyotshunoslikka oid masalalar taxlil qilingan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. 

 

Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:11-martda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari