Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tabiblik

Tabiblik – xalq tabobati asosida bemorlarni davolash. Sharq xalqlarida bir necha ming yillik tarixga ega boʻlib, avloddan avlodga oʻtib, rivojlanib kelgan. Avestoda taʼkidlanishicha, tabiblar qaror topgan qonun-qoidalar asosida bemorlarni davolashgan. Tabiblar odamlarni shunchaki giyohlar va maʼdanlardan tayyorlangan dori-darmonlar bilan davolangan, hatto koʻz jarroxligi amaliyotini ham bajarishgan. Oʻrta asrlarda faqat Xorazm va Xurosonda emas, balki savdo va madaniyat markazi boʻlgan Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarda ham tabiblar bemorlarni markazlashgan sihatgohlarda davolash bilan shugʻullanishgan. Tabiblar zamonasining oʻqimishli va tibbiyotda maʼlum tajribaga ega kishilari boʻlgan (qarang Sogʻliqni saqlash). Nihoyatda tajribali, yetuk, oʻqimishli tabiblarni xalq hakim deb atagan.

Buqrot (Gippokrat), Jolinus (Galen), Abu Bakr ar Roziy, Abu Ali ibn Sino kabi hakimlar mashhur. 20-asrning 20-yillariga qadar Oʻzbekistonda tibbiyot oʻchogʻi boʻlmaganligi sababli, Tabiblik otadan bolaga oʻtadigan kasb boʻlib kelgan. Tabiblar orasida Abu Ali ibn Sinoning „Tib qonunlari“ kitobidan foydalanib mahalliy giyohlardan turli dorilar tayyorlab singanchiqqanlarni davolagan obroʻ-eʼtiborlilari talaygina. Toshkentlik akauka tabiblar Vosidxon va Xomidxon Zohidxonovlar tibbiyot sohasida ilmiy risolalar yozishgan, terapiya, gigiyena masalalariga ahamiyat berishgan. Toshkentlik Akmalxon Mahmudxonov, Komil Salimov, Ibrohim Shukurov, samarqandlik Usta Toʻxta Nazar oʻgʻli, buxorolik Burxon Saidov va boshqa mashhur tabiblar kishilar dardiga malham boʻlishgan. Ayrim tabiblar esa hayvonlarda tajriba qilib koʻrib, singanchiqqanlarni davolashgan. Tabiblar foydalangan baʼzi bir dorivor vositalar va usullar keyinchalik botanika (dorivor oʻsimliklar), tibbiyot, zoologiya va boshqa ilmiy sohalarning rivojlanishiga asos boʻldi.

Shoʻrolar davrida Tabiblik kasbi maʼlum vaqtgacha vrach faoliyatiga zid qoʻyilib, nihoyatda kamsitib kelindi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng ilmiy tibbiyot bilan bir qatorda Tabiblik kasbi rivoj topib, dorivor oʻsimliklar bilan koʻplab kasalliklarni, singanchiqqanlarni davolayotgan tabiblar ham faoliyat koʻrsatishadi.

 

 

 

Turkum:Tabiblar
Saʼdixon Tabibullayev

Saʼdixon Tabibullayev (1906.05.6, Buxoro — 1992.11.9, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1949). Buxoro pedagogika bilim yurti (1922—24), Moskvadagi Oʻzbek drama studiyasi (1924—27)da oʻqigan. 1927—92 yillar Hamza teatrining aktyori. Asosiy rollari: Tabib (V. Yan, "Hujum"), Yosuman (A.Navoiy, "Farhod va Shirin"), Xlestakov (N. Gogol, "Revizor"), Hasan ellikboshi (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Yaxshivoy (Komil Yashin, "Nomus va muhabbat"), Mansur (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy"), Mirzakarimboy (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Suxsurov (A.Qahhor, "Tobutdan tovush"), Masxara (U. Shekspir, "Qirol Lir"), Musulmonqul (I. Sulton, "Abdulla Qodiriyning oʻtgan kunlari"), Islom ota (H. Muhammad, "Xotinlar "gap"idan chiqqan hangoma") va boshqa Masxara obrazida qahramonining boʻrttirilgan satirik xususiyatlarini chuqur fojiaviylik bilan uygʻunlashtiradi. Obraz tabiati, koʻrinishi, xattiharakatlari, nutqining ravonligi, serjilo ovozi, grimlarini libosga uzviyligini taʼminlash T. ijodiga xosdir. Uning ijrosidagi kattakichik, hatto uvoq obrazlar ham spektakdda muxim ahamiyat kasb etgan. Ruhi baland va mehnatkash, hayotda xoʻrlangan, jamiyatda kamsitilgan kimsalar qiyofasini gavdalantirish bilan birga kalondimogʻ va buqalamunlik, riyokorlar ichki va tashqi olamini ochishda noyob usullar tanlay bilgan. U bir qancha filmlarda ham suratga tushgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967)Tursunov, Toshpoʻlat. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:11-sentabrda vafot etganlar
Tabiiy birliklar tizimi

Tabiiy birliklar tizimi — asosiy birliklar qilib fundamental fizik doimiylar (mas., gravitatsion doimiy S, yorugʻlikning vakuumdagi tezligi s, Bolʼsman doimiysi k va Plank doimiysi h, Avogadro soni NA, elektron zaryadi ye, elektronning tinchlikdagi massasi te va boshqalar) qabul qilingan birliklar tizimi. Tabiiy birliklar tizimit.ni birinchi boʻlib M. Plank taklif etgan (1906). Tabiiy birliklar tizimit.dagi asosiy birliklarning oʻlchami tabiat hodisalariga asoslanib aniklanadi; bu xususiyati bilan u boshqa birliklar tizimidan butunlay farq qiladi. Tabiiy birliklar tizimit.da uzunlik, massa va vaqt birliklari oʻta kichik qiymatga (mas, Plank tizimida 4,031035 m ga; 5,42108 kg ga; 1,3410"43 s ga moye) va, aksincha, temperatura juda yuqori qiymatga ega (3,631032 S). Shuning uchun Tabiiy birliklar tizimit.ni amalda qoʻllash noqulaydir. Biroq Tabiiy birliklar tizimit.ni qoʻllash koʻpincha nazariy fizika tenglamalarini soddalashtirib yozishga imkon beradi.

 

 

Turkum:Birliklar tizimi
Tabiiy gazlar

thumb|tabiiy gaz yerdan chiqadi
Tabiiy gazlar — turli holatlarda uchraydigan gaz komponentlari majmui. T.g. tabiatda uchraydigan holatiga qarab quyidagicha tasniflanadi: atmosfera gazlari (kimyoviy, biokimyoviy, radiogen yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar aralashmasi); yer poʻsti gazlari (tuproqdagi, tuproq ostidagi, balchiqdagi va biogen yoʻl bilan hosil boʻlgan torf gazlari SO2, N2, O2 SN4 ni SO, NH3, H2 va boshqa bilan aralashmasi); choʻkindi jinslar gazlari (neft va toshkoʻmirdagi gazlar, kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan aralash gazlar: SN4, N2, SO2 SN4 ni N2 va boshqa gazlar bilan aralashmasi); dengiz va okean gazlari (biokimyoviy, kimyoviy va radiogen yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2 ni N2 O2, NH3 va boshqa bilan aralashmasi); metamorfik jinslar gazlari (kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2 ni N2, H2S, SO2 va boshqa bilan aralashmasi); vulqon gazlari (kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2, SiO2, HCL, HF ni N2, CO, NH3 va boshqa bilan aralashmasi); koinot gazlari (relikt gazlar, yulduzlarning tashqi qatlamlari atmosferasidan ajralgan gazlar yoki yangi va juda yangi portlashda ajratilgan gazlar: N2, Ne, ionlashgan vodorod, SO aralashmalari, SN, ON radikallari bilan);

 Yana qarang 
 Yonuvchi tabiiy gazlar
 Tabiiy gaz eksport qiluvchi davlatlar roʻyxati
 Tabiiy gaz import qiluvchi davlatlar roʻyxati
 Tabiiy gaz qazib olish boʻyicha davlatlar roʻyxati
Tabiiy geografik jarayonlar

Tabiiy geografik jarayonlar — tabiatda modda va energiya oʻzgarishlari hamda umuman, tabiiy geografik majmualarnnj rivojlanishiga sabab boʻluvchi barcha qodisalar. Bular atmosfera sirkulyatsiyasi, namlikning aylanishi, relyef hosil boʻlishi, nurash, tuproq hosil boʻlishi, oʻsimlik va hayvonot dunyosining mavsumiy hamda asriy oʻzgarishlari, komponentlararo aloqalarda roʻy beruvchi jarayonlardan iborat. Tabiiy geografik jarayonlarni tadqiq etish landshaftlarni dinamik tuzilma sifatida oʻrganishga, ularni muhofaza qilish va oʻzgartirishning oqilona yoʻllarini tanlashga imkon beradi. Geografik majmualararo hamda komponentlararo modda va energiya almashinuvini aniqlash ayniqsa katta nazariy ahamiyatga ega. Tabiiy geografik jarayonlar vaqt davomida (davriy) va muayyan tartibda (birinketinlik bilan) takrorlanib turadi. Masalan, havo harorati, namligi, shamollar, yorugʻlik kechakunduz davomida, turli xil obhavo fasllar davomida, fayellar yil davomida almashinib (takrorlanib) turadi. Shuningdek, togʻ jinslarining nurashi, suv toshqini va boshqa ham muayyan tartibda takrorlanadi.
Tabiiy geografik zonalar

Tabiiy geografik zonalar, quruqlikning tabiat zonalari — iqlim omillariga bogʻliq ravishda, asosan, issiqlik bilan namlik miqdori va nisbatiga qarab muayyan tartibda krnuniy almashinib boradigan geografik (landshaft) qobiqning yirik boʻlinmalari. Zonalar almashinuvi ekvatordan qutblarga va okeanlardan materik ichkarisiga tomon yuz beradi. Ular, odatda, kenglik boʻylab choʻzilgan boʻlib, aniq chegaralarga ega emas, asta-sekin bir-biriga oʻtib boradi. Yer yuzida roʻy beradigan hodisalar Yerning ichki kuchlariga va Quyoshdan keladigan radiatsiya miqdoriga bogʻliq. Yer shar shaklida boʻlganligi uchun Quyoshning nur energiyasi bir tekisda taqsimlanmaydi. Bu omillar tabiiy sharoiti bir-biridan tubdan farq qiladigan Tabiiy geografik zonalarni vujudga keltiradi: Quyoshning nur energiyasi ekvatordan qutblarga tomon turli miqdorlarda tushganligidan tra, bugʻlanish, bulutlar, yogʻinlar, relyef va shamollar, nurash va tuproq hosil boʻlish jarayonlari suv va oʻsimliklar va boshqa zonalar hosil qilgan. Har bir zona uchun uni tashkil etgan tabiat komponentlari va jarayonlari (iqlim, gidrologik, geokimyoviy, geomorfologik, tuproq va oʻsimlik qoplami hamda hayvonot dunyosi)ning tipik xususiyatlariga xos. Koʻpgina Tabiiy geografik zonalariga uning eng yorqin indikatori — oʻsimlik tipiga qarab nom berilgan (oʻrmon zonasi, dasht zonasi, savanna zonasi va h.k.). Zonalar, oʻz navbatida, nisbatan tor boʻlimlar — tabiiy geografik kichik zonalarga ajratiladi, mas, dasht zonasida quruq va tipik dasht zonasi, moʻʼtadil mintaqa oʻrmonlari zonasida tayga, aralash va keng bargli oʻrmonlar zonasi farq qilinadi. Yer sharida tabiiy geografik mintaqalar ajratilgan boʻlib, ularning har birining zonal sistemasi — tekisliklarda zona va kichik zonalar, togʻlarda balandlik mintaqalari toʻplami mavjud.

Shimoliy yarimsharda quyidagi zonalar bor: Arktika muz sahrolari, tundra, oʻrmon tundra, moʻtadil mintaqa oʻrmonlari, moʼtadil mintaqa oʻrmon-dashtlari, moʼtadil mintaqa chala choʻllari, moʻtadil mintaqa choʻllari, subtropik doim yashil oʻrmonlar va butazorlar, subtropik aralash mussonli oʻrmonlar, subtropik oʻrmondashtlar, subtropik dashtlar, subtropik chala choʻllar, subtropik choʻllar, sernam tropik oʻrmonlar, tropik siyrak oʻrmonlar, quruq oʻrmonlar va savannalar, tropik chala choʻllar, tropik choʻllar, subekvatorial mussonli aralash oʻrmonlar, ekvatorial oʻrmonlar (gileya) zonalari. Janubiy yarim sharda esa tundra zonasi, oʻrmon tundra zonasi, moʻʼtadil mintaqa choʻllari zonasi uchramaydi.

T.g.z. paleogeografik rivojlanish jarayoni davomida sezilarli oʻzgarishlarga uchragan. Quruqlik va dengizlar maydonining, relyef, iqlim sharoitlari makroshaklining oʻzgarishi bilan baʼzi zonalar yoʻqolib ketdi yoki boshqalari bilan almashdi. Baʼzi zonalar chegarasiga inson faoliyatlari ham oʻz taʼsirini koʻrsatgan. Zona va kichik zonalarni shartli ajratishga tadqiqotchilar turlicha yondoshadilar.

 

Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Geografiya
Tabiiy geografik oblast

Tabiiy geografik oblast — tabiiy geografik rayonlashtirishnint taksonomik birligi. Landshaftlarni yoshi, qoplab yotgan yotqiziqlari, relyefi, gidrografik xususiyatlari, biotsenozlarning va rivojlanish tarixi boʻyicha birlashtiradi. Odatda, tabiiy geografik oʻlkaning tarkibiy qismi (baʼzan sinonimi) sifatida qoʻllanadi. Tabiiy geografik oblastg. turli zona va kichik zonalarga taallukli boʻlishi mumkin.
Tabiiy kauchuk

Tabiiy kauchuk - q. Kauchuk.

manba:Masharipov Kimyo kitobi 

 tabiiy kauchuk asosan Janubiy amerikada oʻsadigan daraxtlarning sutsimon shirasidan ajratib olinadi. GEVEYA, GVAULLA va Markaziy osiyoda oʻsadigan ko'k sagiz,tog' sagiz daraxtlar shiralaridan sirka kislota orqali ajratib olinadi.Hind tilidan tarjima qilinganida daraxtning ko'z yoshi"degan ma'noni bildiradi
Kauchuk -ugleroddisulfidda,benzolda yaxshi eriydi;suvda,amalda erimaydi;etil spirtda biroz eriydi;H2S,CHCL3,benzinda avval bokib, songra eriydi
Tabiiy monopoliya

Tabiiy monopoliya - bozorda muayyan tovarlar (ishlar, xizmatlar) ga boʻlgan talabni qondirishda raqobatli sharoitlarni yaratish texnologik xususiyatlarga koʻra mumkin boʻlmaydigan yoki iqtisodiy jihatdan maqbul boʻlmaydigan holat. Tabiiy monopoliyalar faoliyati ularning mamlakat iqtisodiyotida egallagan ahamiyatini hisobga olgan holda davlat tomonidan tartibga solinadi.

Tabiiy monopoliya tarkibi turli mamlakatlarda turlicha. Keyingi yillarda koʻpchilik mamlakatlarda Tabiiy monopoliyalar doirasini qisqarib borishi kuzatilmoqda. Oʻzbekistonda Tabiiy monopoliya sohalari xalqaro amaliyotga nisbatan birmuncha kengroq. Ularning shakllanishi oʻtish davrida iqtisodiyotni qayta qurish va boshqarish boʻyicha yuzaga kelgan tuzilmalar bilan bogʻliq. Oʻzbekiston Respublikasining "Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisida"gi (1997-yil 25 aprel; yangi tahrirda 1999-yil 19 avgust) qonuniga muvofiq Oʻzbekistonda quyidagi sohalarda Tabiiy monopoliya subʼyektlarining faoliyati davlat tomonidan tartibga solinadi: neft, neft va gaz kondensata, tabiiy gaz va kumir qazib chikarish, neft, neft mahsulotlari va gazni quvurlar orqali tashish, elektr va issiklik energiyasini ishlab chiqarish. va uzatish, t.yillarda yuk va yoʻlovchilar tashish, umumiy erkin foydalaniladigan elektr va pochta aloqasi xizmatlari, suv quvurlari va kanalizatsiya xizmatlari. Portlar va aeroportlar kursatadigan xizmatlar ham Tabiiy monopoliyalar tizimiga kiritilgan.

Tabiiy monopoliya sohalarida davlat iqtisodiy siyosatining eng ustuvor yoʻnalishlaridan biri ularni tarkibiy jihatdan qaytadan tashkil etish, yaʼni Tabiiy monopoliyalarni yanada samarali faoliyat koʻrsatishiga yordam beruvchi bozor munosabatlari iziga koʻchirish hisoblanadi. Tabiiy monopoliya subʼyektlari faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish Davlat qoʻmitasi nazorat qiladi (yana qarang Monopoliya, Monopoliyadan chiqarish).
Tabiiy nitratlar

Tabiiy nitratlar - minerallar sinfi, azot kislotasining tabiiy tuzlari. Tabiiy nitratlarning asosiy minerallari; natriyli, kaliyli, ammoniyli selitralar, darapskit, nitromagnezit, nitrokaltsit, nitrobarit, gerxardtit, likazit, buttgenbaxit. Strukturasi tabiiy karbonatlarnikiga oʻxshash, lekin barqarorligi kam. Tabiiy nitratlar, odatda xiralashgan tuzeimon massalar, yupqa qoplama dogʻlar sifatida va poʻstloqchalar kurinishida uchraydi. Barcha selitralar suvda yaxshi eriydi, sovitish xususiyatiga ega. Tabiatda Tabiiy nitratlar, asosan, 2 yul bilan: biogen va quyosh radiatsiyasi yoki chaqmoq chaqish taʼsirida atmosferadagi azotning oksidlanishi natijasida hosil buladi. Tabiiy nitratlar quruqissiq ikdim sharoitida toʻplanadi, aks holda ular suvda tez erib ketadi. Konlari Hindiston, Jazoir, Italiya, AQSH, Vengriya va boshqa mamlakatlarda bor. Chilida Tabiiy nitratlar galogenid, sulfat, selenat va baʼzi iodatlar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Bu konlarda kaliy va natriy selitrasi asosiy zaxiralarni tashkil qiladi. Ishqorli Tabiiy nitratlar azotli organik jismlar va ishqorli tuzlar (mas., togʻ jinslari darzliklari va bushliklarida kaliy va natriy selitralarining uyumlari)ning oʻzaro taʼsiri natijasida hosil boʻladi. Hozirgi davrda Tabiiy nitratlar cheklangan miqdorda qazib olinadi, chunki azot birikmalarining asosiy massasi kimyoviy yoʻl bilan olinadi. Tabiiy nitratlarning koʻp tarqalganlari — natriy va kaliy selitralari, asosan, azot kislotasi ishlab chiqarishda ishlatiladi. Tabiiy nitratlardan azotli oʻgʻitlar tayyorlashda foydalaniladi.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy terminlar
Tabiiy ftoridlar

Tabiiy ftoridlar - minerallar kichik sinfi, ftorli vodorod kislotasining oddiy va qoʻshaloq tuzlari. Turli tasnif boʻyicha 50 tacha mineral turini oʻz ichiga oladi; asosiylari flyuorit va kriolit. Tabiiy ftoridlar Na, K, Sa, Mg, A1 elementlari, kamyob yer elementlari (TR), kamroq Cs, Sr, Pb, Bi, V va boshqalarning ftor bilan tabiiy birikmasi. RnFm (flyuorit, villiomit NaF, sellait MgF2 va boshqalar) singari oddiy tip va R va M — kationlari boʻlgan RJMFJ murakkab tiplarga boʻlinadi. Oddiy Tabiiy ftoridlar mustahkam joylashgan koordinatsion kristall strukturaga ega, kub va geksagonal singoniyali. Murakkab Tabiiy ftoridlar quyidagi guruxlarni tashkil qiladi: ftoroalyuminatlar (mas., kriolit), ftorobor atlar (mas., ferruchit NaBFJ), ftoroberillatlar (syanxualinit Li2Ca3Si043 Be3F2), ftorosilikatlar (mas., mallardit Na2SiF6). Murakkab Tabiiy ftoridlarga, odatda, qoʻshaloq va uch qoʻshaloq ftoridlar: neyborit NaMgF3 va gagarinit NaCaTRF6 kiradi. Baʼzi tadqiqotchilar tomonidan ftoridlar sinfiga ftorkarbonatlar — bastnezit, parizit va topaz guruhi minerallari kiradi. Koʻpchilik Tabiiy ftoridlar kam tarqalgan boʻlib, eng koʻp uchraydigan — flyuorit, u turli genezisli konlarda mavjud. Tabiiy ftoridlar rangeiz yoki och rangli, shaffof, shishadek yaltiraydi. Qattikligi 4—5; zichligi 2—3,2g/sm³. Tabiiy ftoridlar vulkanlarning sublimatlarida (ferruchit, avogadrit, kriptogalit va boshqalar) vujudga keladi, granitlarning aksessorli minerallarida, ishqorli jinslar va ularning effuzivli analoglari (flyuorit)da uchraydi. Ular karbonatit (flyuorit), granitli pegmatit, greyzen, gidrotermal xreila (flyuorit), ishqorli granit va ularga bogʻliq boʻlgan metasomatitlar (kriolit, flyuotserit, gagarinit) hamda luyavrit, foyyait va urtitlar (villiolit) rivojlanishining kechki bosqichlari uchun xarakterlidir. Koʻplab alyumoftoridlar, kriolit (tomsenolit, ralstonit, paxnolit, veberit, xiolit va boshqalar)larning gidrotermal oʻzgarishida paydo boʻladi. Oksidlanish zonasida koʻpincha endogen Tabiiy ftoridlardan gipergenli: gearksutit, kridit, flyuyellit rivojlanadi, choʻkindi qatlamlarda flyuorit (ratovkit) uchraydi. Tabiiy ftoridlar dan flyuorit va kriolitlardan metallurgiya, keramika va kimyo sanoatida foydalaniladi. Basnezit va parizit kamyob yer elementlari olish manbasi hisoblanadi. Tabiiy ftoridlardan flyuorit Chatqol-Qurama regionidagi Novgarzon, Kenkol, Kaskana, Obirahmat (qazib olingan) va boshqa konlarda mavjud.
Taboshar

Taboshar — IX—X asrlarda Iloq konlari guruhidagi metall koni. Qurama tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi Qoramozor togʻining Tabosharsoy havzasida joylashgan. Konda 50 dan ortiq shaxta boʻlib, ularning koʻpchiligi qiya va tik holda, uzunligi 70 metrgacha. Soyning oʻrta qismida rudaning uzunligi 1km gacha, tarkibida har xil minerallar, kumush, qoʻrgʻoshin, baʼzan mishʼyak ham uchraydi. Soyning oʻng sohilida 20 tacha shaxta joylashgan, ulardan taxminan 1.5km janubroqda yana 8 ta yirik shaxta bor. Bir necha shaxta Taboshar Konjoʻl yoʻli boʻylab ketgan.

 

Turkum:Tojikiston iqtisodiyoti
Turkum:Metall konlari
Taboq

Taboq — noshirlik va matbaa mahsulotini oʻlchash birligi. Mualliflik tabogʻi, nashriyothisob tabogʻi, bosma taboq, qogʻoz kabi oʻlchov birliklari bor.
Tabriz miniatyura maktabi

Tabriz miniatyura maktabi — oʻrta asrlarda Tabrizda shakllangan tasviriy sanʼatdagi uslubiy yoʻnalish. Ilk namunalari 13-asr oxiri — 14-asrlarga mansub. Eng rivojlangan davri 16-asrning 30—40y.lariga toʻgʻri keladi. Tabriz miniatyura maktabim. sanʼatiga dastlabki davrda Sharq va Gʻarb. mamlakatlari, ayniqsa, Xitoy miniatyurasining taʼsiri kuchli boʻlgan. Keyinchalik bu sanʼat anʼanalari ijodiy oʻzlashtirilib, yangi obraz tuzilishi, ranglar gammasiga ega boʻlgan uslub yaratilgan. 14-asrda, ayniqsa, 16-asrda Tabriz kitobat sanʼatinit muhim markaziga aylangan. 15-asrda markaz Hirotga koʻchiriladi, Hirot miniatyura maktabining shakllanishiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. 16-asrda Tabriz safaviylarning markaziga aylangach, tasviriy sanʼat yana kjsaddi. Sulton Muhammad Tabriziy boshchiligidagi mahalliy rassomlarga Kamoliddin Behzodniit bosh qilib tayinlanishi, Hirot miniatyurasi anʼanalari bilan Tabriz miniatyura maktabim. anʼanalarining qoʻshilib ketishi yuksak darajadagi kitobat sanʼatini yuzaga keltirdi: badiiy shakl mukammallashdi, koʻp shaklli murakkab kompozitsiyalar yuzaga keldi, asarlar epik xarakterga ega boʻldi, tasvirda meʼmoriy manzara keng oʻrin egalladi, yangi serhasham bezaklari, nafis ritmi va yorqin boʻyoqlar tuzilishi oʻz navbatida miniatyuraning taʼsirchanligi va jozibasini oshirdi. Anʼanaviy ishqiy, mifologik mavzular oʻrnini saroy hayotini aks etgirishga intilish egalladi, mavzu doirasining kengayishi bilan rasmlarda demokratik ohanglar, xalq va uning urfodatlari, real kundalik hayoti va tabiat manzaralari ham oʻz aksini topdi, alohida varaklarda asarlar yaratildi, dabdabali portret yuzaga keldi. Sulton Muhammad, Ogʻa Mirak, Krsim Ali, Mir Sayd Ali va boshqalar Tabriz miniatyura maktabim.ning yirik vakillaridir. Tabriz miniatyura maktabim. namoyandalari "Shohnoma" (1524, SanktPeterburg), Nizomiyning "Xamsa"si (15-asr oxiri — 16-asr, Istanbuldagi Toʻpqopu saroyida), Rashiduddinning "Jomiʼ attavorix" (1528—29, Rossiya milliy kutubxonasida) va boshqa qoʻlyozma kitoblarni badiiy bezagan. Tabriz miniatyura maktabim. oʻrnini Isfahon miniatyura maktabi egalladi. Biroq Tabriz miniatyura maktabim. Eron, Turkiya, Hindiston miniatyura sanʼatiga yana koʻp yillar davomida taʼsir koʻrsatgan.

Elmira Ismoilova.

 

Turkum:Eron miniatyura maktablari
Tabulatura

thumb|200px|right|Raqamli viuela tabulaturasi. Miguel de Fuenllananing „Orphenica Lyra“ (1554) kitobidan. Qizil raqamlar bilan qoʻshiqchi ijro etadigan qism berilgan.
Tabulatura ( — taxta, jadval) — nota yozuvining ilk shakllaridan. Tabulatura muayyan musiqa asbobiga moʻljallangan boʻlib, unda musiqa asari jadval shaklida, musiqiy tovushlar esa harflar, raqamlar va boshqa maxsus belgilar yordamida ifodalanadi. Bu yozuv odatda pardali torli asboblar uchun qoʻllanadi.

 Tarixi 
Musulmon Sharqi musiqa ilmida tabulatura 10-asrdan maʼlum. Forobiy, Safiuddin al-Urmaviy, ash-Sheroziylar ud uchun, Komil Xorazmiy tanbur pardalariga moslashtirilgan tabulaturalarni yaratgan. Yevropada 14—18-asrlarda qoʻllanilib, organ, lyutnya, klavir kabi cholgʻular uchun moʻljallangan.

 Yana qarang 
 Tanbur chizigʻi
Tavkveri

Tavkveri — oʻrtapishar qadimgi gruzin vinobop uzum navi. Oʻzbekiston, Ozarbayjon, Tojikiston, Turkmanistonda ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari yirik, choʻziq, besh boʻlmali. Guli funksional urgʻochi. Uzum boshi oʻrtacha, konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi yumaloq, toʻq binafsharang, gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti kalin. Eti sersuv, xushtaʼm. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3000° boʻlganda 140 kunda pishadi. Novdalari yaxshi yetiladi. Hosildorligi 100—140 s/ga. Mildyu kasalligi bilan kuchli, oidium bilan oʻrtacha kasallanadi. Yengil vino, yuqori sifatli uzum sharbati tayyorlanadi. 

 
Turkum:Uzum navlari
Tavois

Tavois (avvalgi nomi Arqud) – Navoiy viloyati, Qiziltepa tumanidagi qishloq. 
Tarixi 
Tavois Buxoro vohasidagi tarixiy viloyat (rustoq) va shahar hisoblangan. Milodning boshlarida bu yerda otashkada va otashgoh boʻlgan. Arablar ilk marta bu joyda tovuslarni koʻrishgach, "Zot ut-tavois" — "Tovuslar egasi" deb nom berishgan. Tabariyning yozishicha, Tavoisda Qutayba ibn Muslimning maxsus qarorgohi boʻlgan. 730-yil 17 noyabrda Tavoisda arablar bilan turk xoqoni boshchiligidagi turkiylar va sugʻdiylarning birlashgan qoʻshini oʻrtasida shiddatli jang boʻlib oʻtgan. Bu jangda turkiylar yengilgan. Ilk oʻrta asrlarda Tavoisda jome masjidi va katta hisor (qoʻrgʻon) boʻlgan. Tavois oʻrtasidan Abu Muslim arigʻi oqib oʻtgan. Tavois Buxoro — Samarqand katta yoʻlining ustida joylashgan boʻlib, Narshaxiyning yozishicha, qadimgi vaqtlarda har yili kuz faslida u joyda 10 kun nuqsonli mollarning bozori boʻlgan. Fargʻona, Choch (Shosh) va boshqa joylardan kelgan savdogarlar bu yerda savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Tavois ahli dehqonchilik ham qilgan, shu tufayli badavlat kishilar koʻp boʻlgan. Tavoisdan koʻplab ulamo va muhaddislar jumladan, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad at-Tavoisiy (? — 956) yetishib chiqqan. Soʻnggi oʻrta asrlarda Tavois 2 qishloqqa: Tavoisi Bolo va Tavoisi Poyonga boʻlingan. 19—20-asrlarda bu mavze Boʻion deb nomlangan. Tavois yaqinida ilk oʻrta asrlarga oid Shahri vayron tepaligi bor. Hozirda Tavoisga kiraverishda tovusga yodgorlik oʻrnatilgan.

 Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966
 История ат Табари, T., 1987
 Abdulkarim as Samʼoniy, Nasabnoma (Al Ansob), Buxoro, 2003

Turkum:Buxoro tarixi
Turkum:Oʻzbekiston qadimiy shaharlari
Turkum:Navoiy viloyati
Tavof

Tavof (arab. — atrofida aylanmoq) — Kaʼba atrofida aylanish jarayoni. Haj va umra marosimlari tarkibiga kiradi. Umra qiluvchilar 1 marta, hajga kelganlar 3 marta T. amalini ado etadi. Boshqa paytlarda ham, ayniqsa, juma kunlari va ramazon oyida, Makka axli va uning mehmonlari Kaʼbaga yuksak izzatehtirom yuzasidan uni T. qiladi. T.ning shartlari namoznint shartlari kabidir. T. qilishda Kaʼbaga yaqinlashilgach, uning Qora tosh joylashtirilgan burchagiga kelib, qoʻlini unga qarata choʻzadi va imkoniyat boʻlsa oʻpadi. Soʻng Kaʼba atrofida soat miliga qarshi tarzda 7 marta aylaniladi. Har safar maxsus duolar oʻqilib, gunoxlar kechirilishi soʻraladi.
Tavr togʻlari

Tavr togʻlari, Toros (turkcha Toros’lar) — Turkiyaning janubiy qismidagi togʻ sistemasi. Oʻrta dengiz sohili boʻylab taxminan 1000 km ga choʻzilgan. Kichik Osiyo va Sharqiy Tavr togʻliklarining janubidagi tizmalar. Eng baland joyi 3726 m (Temirqoziq choʻqqisi). Asosan, ohaktoshlardan, shuningdek, kristalli slanets va metamorfik jinslardan tuzilgan. Tavr togʻlarining markazida ayrim choʻqqilarning bal. 3000 m dan yuqori, relyefi alp tipli, qad. muzliklarning izlari saqlangan. Gʻarbiy qismida karst landshafti uchraydi. Shimoliy yon bagʻirlari tikanli butalar usadigan choʻl va dashtdan, janubiy yon bagri sernam boʻlganligidan doim yashil oʻrmon va butazorlardan iborat, yuqori qismi igna bargli oʻrmonlar va alp oʻtloqlari bilan qoplangan. Tavr togʻlarini Dajla, Furot daryolari kesib oʻtadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan.

 

Turkum:Turkiya togʻlari
Turkum:Yuqori Mesopotamiya
Tavrlar

Tavrlar — Qrimning janubiy qismi (Tavrika)ning eng qadimgi aholisi (mil. av. 9-asr — mil. 4-asr). Xoʻjaligi: chorvachilik, ovchilik, baliq ovlash, toʻqimachilik, jez quyish. Tavrlar qabilalari mustahkamlangan qishlokdarda yashashgan. Xersones, Bospor podsholigiga qarshi kurashishgan. Mil. 1-asrdan qoʻshni xalqlar (tavroskiflar va boshqalar) bilan aralashib ketgan.

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Tavrot

thumb|Tavrot
Tavrot (yaʼni „tora“ — taʼlimot, qonun) — iudaizm dinining muqaddas kitobi. Tavrot 5 ta kitob (Ibtido, Chiqish, Loviy, Sonlar, Ikkinchi qonun)ning umumiy nomi. Iudaizm va islom aqidasi boʻyicha, Tavrot Allohning Musoga a.s Jabroil a.s orqali tushirgan kitobi. Koʻpincha u "Muso qonunlari" deb ham ataladi. Tavrot yozuvlari ogʻzaki tarzda mil. av. 11—6-asrlar oʻrtasida shakllangan. 5-asrda Falastinda kitob shakliga keltirilgan. Tavrotda dunyoning yaratilishi, Odamato, Momohavo, toʻfon, Bobil minorasi va tillar chatishuvi, ilk yahudiy paygʻambarlari, yaxudiylarning Misrdan chiqib asirlikdan qutulishi, ularga Falastinni muqaddas yer sifatida berilishi, Musoning xudodan olgan koʻrsatmalari, Yaxvaga sigʻinishning boshlanishi, diniy aqida, tartib va marosimlar, yahudiylarning 40 yil Sinay yarim orolda koʻchmanchilikda hayot kechirishi, yahudiylar xudo tomonidan tanlangan xalq ekani bayon qilinadi. Tavrotni asrlar davomida talqin va qayta talqin etish natijasida iudaizmning yana bir muqaddas kitobi — Talmud shakllangan.

Qurʼonda Tavrot haqida bir qancha oyatlar bor. Qurʼonga koʻra, Injildagi kabi Tavrotda ham yahudiylardan boʻlmagan Ahmad ismli paygʻambarning dunyoga kelishi haqida aytilgan. Musulmon adabiyotida "Qadimgi ahd" da uchraydigan barcha kitoblarni Tavrot deb ataydilar.

Eldor Ibrohimov.
Tavfiq al-Hakim

Tavfiq al-Hakim (9-oktyabr 1898-yil; Iskandariya – 26-iyul 1987-yil; Qohira) – Misrlik arab yozuvchisi va jamoat arbobi. Qohiradagi „Arab tili akademiyasi“ aʼzosi.

 Hayoti 
Tavfiq al-Hakim 1898-yil 9-oktyabrda Iskandariyada tavallud topgan. 1924-yilda Qohiradagi Oliy yuridik maktabni tugatgan. Parijda Yevropa xalqlari adabiyoti va sanʼatini oʻrgangan. 1927–1934-yillarda adliya idoralarida tergovchi, 1934–1943-yillarda maorif va taʼlim vazirliklarida ishlagan. 1959–1960-yilda Misrning YUNESKOdagi vakili boʻlgan. Ijodi asosan mustamlakachilikka qarshi kurash, xotin-qizlar ozodligi mavzulariga bagʻishlangan.

Tavfiq al-Hakim arab adabiyotida ijtimoiy turmushni tasvirlovchi birinchi roman („Ruhning qaytishi“, 1933) muallifi. Adabiyot sohasidagi Misr Davlat mukofoti laureati (1961). Uning „Tugʻyon“ romani (1974) va ayrim hikoyalari oʻzbek tilida nashr etilganhttps://ziyouz.uz/jahon-nasri/tavfiq-al-hakim-1898-1983-misr/.

 Asarlari 

 „Chaqirilmagan mehmon“ (1918);
 „Yangi ayol“ (1924);
 „Ruhning qaytishi“ (1933)
 „Naychi“ (1934);
 „Provinsiya tergovchisining xotiralari“ (1937);
 „Shahrizoda“ (1934);
 „Pigmalion“ (1942);
 „Qamoqxona hayoti“ (1964)
 „Parmachining taqdiri“ (1966);
 „Tugʻyon“ (1974).
Tavqe

Tavqe (arab. – shoh yorligʻi, farmoni, muhri) – xattotlik uslubi, arab yezuvidagi xat uslublaridan biri. Shoh farmon va nishondari, qozixona, mahkama hujjatlari, asosan, T.da bitilgan. Harflarning yarmi tekis chiziq, yarmi doyra chiziklar asosida yoziladi; yozuv tez bitilganligi uchun harflar, soʻzlar qoʻshilib yozilgan. Harflar shakllari suls yozuvinikiga oʻxshab ketadi, ammo „T.“da „alif“ va harf tayoqchalari birmuncha kaltaroq, harflardagi egmalar yey shaklida emas, koʻproq oʻtkir burchak hosil qilib bukiladi. Nasx yozuvchi xattotlar T.ni oson egallagan. Ibn Muqla, Ibn Bavvob va boshqa xattotlar T. xatining ustasidir.

Baʼzi hollarda Qurʼon suralari boshlanishi, keltirilgan ibora va jumlalar hamda kitob xotimalari shu xatda bitilgan.

 

Turkum:Arab alifbosi
Tavgʻach

Tavgʻach, Tabgʻach, Tamgʻach, Tabqoch, Toʻba-Toba, Tugʻbat — ilk oʻrta asrlarda turkiy xalkdardagi tarixiyetnik atama: 1) Xitoy ida toʻba(tugʻbat) deb nomlanib, ular qurgan xonlik Shimoliy Vey sulolasi (386—534) deb atalgan. Toʻbalar syayabilarning avlodi boʻlgan; 2) Turkiy bitiklarda T. atamasi Tan sulolasini anglatgan; 3) Mahmud Koshgʻariy "Devonu lugʻatit turk" asarida T.ni 20 ona turk qabilasidan biri sifatida qayd etib, T.larning yashagan hududi Yuqori Chin (Xitoyning shim.) daligi, ammo keyingi davrda bu hudud "Mochin" deb oʻzgarganligini, shuningdek, mamlakati qad. va katta xon maʼnosida "Tavgʻach xon" deyilishini yozgan. Qoraxoniylar oʻzlarini "Tavgʻach xon", "Tam/ach xon" deb atashgan.
Tagal tili

Tagal tili, tagalo, tagalog — avstronez tillari makrooilasiga mansub Filippin tillaridan biri; dastlab Filippin Respublikasining eng muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi boʻlmish Luson orolining oʻrta va jan. qismida, keyinchalik orolning shim.gʻarbiy qismlari va Lusondan janubidagi boshqa orollarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 15 mln. kishiga yaqin. Tagal tili mustamlaka davrigacha qabilalararo til, 20-asr boshidan umummilliy til maqomida boʻlib, 1959-yil „pilipino“ (filippin tili) degan nom olgan. 1973-yilda esa ingliz tili bilan bir qatorda Filippin Respublikasining rasmiy tili deb eʼlon qilingan. Lahjalari 10 dan ortiq boʻlib, ular tagallarning tarqalish hududiga moye holda manila, bataan, bulakan, batangas kabi nomlarga ega; leksika va imlo boʻyicha oʻzaro farqlanadi. Adabiy tili manila lahjasi asosida shakllangan. Tagal tili 100 dan ortiq Filippin tillari orasida 20-asr boshigacha adabiy til sifatida shakllangan yagona tildir. Fonetikasida 5 unli va 16 undosh fonema mavjud. Otlarga nisbasan feʼllarda morfologik (zamon, nisbat) yaxshi rivojlangan. Gapda soʻz tartibi belgilovchi ahamiyatga ega emas. Leksikasida ispan, ingliz, xitoy, arab, hind tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Tagal tili mustamlaka davrigacha qad. hind yozuvidan kelib chiqqan boʻgʻinli yozuvdan foydalangan. 17-asr boshlaridan lotin grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan.

Turkum:Tillar
Turkum:Tagal tili
Taganrog

Taganrog — Rossiya Federatsiyasi Rostov viloyatidagi shahar (1775-yildan). Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi - 289,8 ming kishi (1998). Shaharga 1698-yilda Pyotr Ining buyrugʻi bilan qalʼa sifatida asos solingan. Shahar Rossiya Federatsiyasi janubidagi muhim sanoat markazi. 40 dan ortiq sanoat korxonasi ishlab turibdi. Viloyat yalpi sanoat mahsulotining 1/6 qismiga yaqinini shu korxonalar beradi. Mashinasozlik rivojlangan. Metallurgiya zdida poʻlat prokat, quvur ishlab chiqariladi. Bugʻ qozonlari, kombaynlar, kema taʼmirlash, temirchilik, elektrotermik asbobuskunalari zdlari, oziq-ovqat, yengil, shu jumladan, koʻnpoyabzal, qurilish materiallari, kimyo sanoatlari korxonalari bor. Radiotexnika, pedagogika institutlari, kartinalar galereyasi, oʻlkashunoslik muzeyi, A.P.Chexov adabiyot va tarixiymeʼmoriy muzey qoʻriqxonasi, drama teatri mavjud.

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Tagisken

Tagisken — soʻnggi jez davriga oid arxeologik yodgorlik. 1959-yil Qiziloʻrda (Qozogʻiston) sh.ning jan.gʻarbi, Sirdaryoning qad. oʻzani Inqardaryo yaqinidan topilgan. T. 1960—63 yillarda SSSR FA Xorazm arxeologik ekspeditsiyasi (SP. Tolstoye rahbarligida) tadqiqot ishlarini olib borgan. Tadqiqotlar natijasida T.dan 70 dan ziyod mozorqoʻrgʻon aniqlangan. Dafn inshootlari ulkan boʻlib, ayrimlarining diametri 25 m gacha. T. 2 qismdan: Shim. T. va Jan. T.dan iborat. Shimoliy T. mil. av. 9—8alarga oid boʻlib, xom gʻishtdan qilingan hashamatli dafn inshooti qoldiqlari va uning atrofidan 14 ta har xil hajmdagi qabr topilgan. Ularga qabila boshliklari, atrofdagi qabrlarga esa, ularning qarindoshlari dafn etilgan. Qabrlardan oltin va jez isirgʻa, marjon, jez mix, oʻroq, paykon va sopol idish (koʻza, kosa, tuvak)lar topilgan. Janubiy T.dan mil. av. 7—5-asrlarga oid sak qabilalarining dafn inshootlari ochilgan. Qabrlardan egarjabduq, jez oʻq uchi, yogʻoch qinli shamshir, oyna va naqshlangan sopol idishlar, skifcha usulda ishlangan oltin bilaguzuklar, egarjabduklarning jezdan yasalgan buyumlari topilgan. Moddiy madaniyatda soʻnggi jez davriga oid mahalliy madaniyat anʼanalari bilan Oʻrta Osiyo janubidagi birmuncha yuksak madaniyat Jan. Ural savromatlari, Qozogʻiston saklari va Janubiy Sibirning skif tipidagi madaniyati bilan aloqador boʻlgan.

 

Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Arxeologiya
Tagobi

Tagobi, Anguri siyoh — xoʻraki va vinobop oʻrtapishar uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Tojikistonda ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, besh boʻlmali, sap kertikli, beti bir oz burishgan, orka tomoni tukli. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, konussimon, shingillari x,avol. Gʻujumi oʻrtacha va yirik, yumaloq, urugʻsiz, qora, yaltiroq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti kalin. Eti sershira, xushtaʼm. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 2800° boʻlganda 135—140 kunda pishadi. Tarkibida 21—22% kand, 5,2% kislota bor. Novdalari yaxshi pishadi. Hosiddorligi 150—160 s/ga. Sovuqqa chidamli. Yangiligida isteʼmol qilinadi, turli vinolar, sharbatlar, mayiz tayyorlanadi.

 
Turkum:Uzum navlari
Tadbirkorbank

"TADBIRKORBANK" – 1993-2006-yillarda Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banklaridan biri hisoblangan. 2006-yilda "Mikrokreditbank" sifatida qayta tashkil etilgan.

 Tashkil etilishi 

„TADBIRKORBANK“ – Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993-yil 7-yanvardagi „Oʻzbekiston Respublikasi qishloq xoʻjaligida iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi qaroriga muvofiq tashkil etilgan."Oʻzdehqonshiliksanoatbank" negizida tashkil etilgan.

Boshqaruvi Toshkent shahrida. Bankning yirik taʼsischilari „Biznesfond“, „Madad“ sugʻurta agentligi va boshqa Jismoniy va yuridik shaxslardan iborat aksiyadorlari 24 mingdan ortiq boʻlgan.
„Tadbirkorbank“ keng tarmokli universal banklardan biri boʻlib, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va barcha viloyatlarda 13 ta filiali, respublika (Toshkent sh.) va viloyatlar markazlarida amaliyot boʻlimlari, 69 tuman boʻlimi, tuman boʻlimlari qoshida 42 minibank faoliyat yuritgan (2003).

 Faoliyati 
Bank faoliyatining asosiy yoʻnalishi – qishloqda tadbirkorlik va mulkchilikning yangi shakllarini rivojlantirishni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashdan iborat.
„Tadbirkorbank“ respublika qishloq xoʻjaligi korxonalariga – dehqon va fermer xoʻjaliklariga, shaxsiy yordamchi xoʻjalik egalariga, kooperativlarga, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi xususiy korxonalar va firmalarga turli bank xizmatlari koʻrsatgan. Bundan tashqari, bank kreditlar jalb etish va berish, mijozlar va muxbir banklarning hisobvaraklarini yuritish, pul jamgʻarmalarini qabul qilish va joylashtirish, toʻlov hujjatlari va boshqa qimmatli qogʻozlarni sotib olish, sotish va saqlash, faktoring va lizing xizmatlari koʻrsatishni amalga oshirgan.
Bank mamlakatimizda kichik va oʻrta biznes, xususiy tadbirkorlik yetakchi rol oʻynaydigan koʻp ukladli iqtisodiyotni jadal rivojlantirishga hissa qoʻshgan.
„Tadbirkorbank“ tomonidan kichik va oʻrta biznes subʼyektlariga qishloq xoʻjaligi texnikasi va minitexnologiyalar, ehtiyot qismlar olish uchun lizing xizmatlari koʻrsatishni kengaytirish, kichik va oʻrta biznes subʼyeklarini kreditlashda eksportbop yoki import oʻrnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqarishga, mahalliy xomashyoni qayta ishlash hisobiga xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan loyihalarga asosiy eʼtiborni qaratgan.
2003-yilda 41 mingdan ortiq mijozlarga xizmat koʻrsatgan. Bankning ustav kapitali 2,2 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 3,85 mln. soʻm, berilgan kreditlar 12,1 mlrd. soʻm, yillik fonda 642,7 mln. sum, jami aktivlari 33,4 mlrd. soʻm, zaxira kapitali 507,3 mln. sum (2003).

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 5-maydagi "„Mikrokreditbank“ aksiyadorlik tijorat bankini tashkil etish toʻgʻrisida"gi qaroriga asosan "Mikrokreditbank" sifatida qayta tashkil etilgan.
 

 
Turkum:Oʻzbekiston banklari
Tajan (daryo)

Tajan (Turkmaniston chegarasidan tashqaridagi qismi Herirud) — Afgʻoniston, Eron va Turkmanistondagi dare. Uzunligi 1150 km. Havzasining maydoni 70600 km². Afgʻoniston hududida taxminan 3000 m balandlikdan boshlanadi. Hirot vohasigacha togʻlar orasidan tor vodiyda, ostonalar orqali oqadi. Hirot va Tajan vohasida vodiysi keng . Eng yirik irmoklari: Ishlan va Kashafrud. T. suvidan sugorishda keng foydalaniladi. Dare Hirot vohasidan chiqqach, Eron bilan Afgʻoniston chegarasidan, soʻngra Turkmaniston bilan Eron chegarasidan oqadi. T. Tajan vohasida irrigatsiya kanallariga taralib, soʻng tugaydi. Suvi juda loyka. Dare, asosan, krrdan, kisman, yomgʻirdan suv oladi. Mart — may oylarida toʻlib oqadi. Qishda muzlamaydi. Oʻrtacha suv sarfi Puli Xotun yakinida (dare tugagan joydan 325 km yukrrida) 30 moʻsek., eng kup suv sarfi 990 m³/sek. Daryoning Turkmaniston bilan Eron chegarasidan utgan kismi yoz oxirida kupincha qurib qoladi. T.ga Turkmaniston hududida ikkita suv ombori — Tajan (hajmi 142 mln. m³) va Tajan2 (hajmi 180 mln. m³) qurilgan. 1960 yildan Amudaryo suvining bir qismi Qoraqum kanali orqali T.ga quyilmoqda. T. boʻyida Tajan sh. bor.

 

Turkum:Erondagi daryolar
Turkum:Turkmanistondagi daryolar
Turkum:Afg‘oniston daryolari
Turkum:Eron va Turkmaniston chegarasi
Turkum:Afgʻoniston va Eron chegarasi
Aysulu Tajimuratova

Aysulu Tajimuratova (1948. 16.11, Kegeyli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971-yildan Nukus shahridagi 4maktabda, 1992-yildan 37litseyda kimyobiol. oʻqituvchisi. Darsni texnik vositalardan, koʻrgazmali kurollardan foydalangan holda davlat taʼlim standartlari talablari asosida tashkil etadi. II darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Kegeyli tumanida tugʻilganlar
Tajohuli orifona

Tajohuli orifona (arab. bi lib turib bilmaslikka olish) — mumtoz sheʼriyatda oʻxshatish usullaridan biri; shoir oʻxshatish manbaini kuchaytirib, boʻrttirib koʻrsatish maqsadida oʻsha manbaga (odatda yorga, mahbubaga) nisbatan bir yoki bir necha oʻxshatish qoʻllaydi, lekin goʻyo oʻzini nodon kishilarcha tutib, oʻzini bilmaslikka solib, ushbu oʻxshatishlarining toʻgʻrinotoʻgʻriligi haqida boshqalardan soʻraydi. Aslida esa shoirning oʻzini bilib bilmaslikka solishi shartli boʻlib, uning oʻxshatishlarida kamchilik, xatolik yoʻq; uning asl maqsadi yor qiyofasini mubolagʻali tavsifu oʻxshatishlar asosida kishi koʻz oʻngida aniq gavdalantirishdan iboratdir. Mas., LutfiyningMalak yo hur, bilmom, yo parisan?Bu raftor ila yo kabki dariysan?baytida shoir maʼshuqa siymosini malak, hur, parilarga, uning yurishini esa kabki dariy (kaklik turi) yurishiga oʻxshatadiyu, oʻzini bilmaslikka solib, ayni qaysi oʻxshatish toʻgʻriligini bilmaganday, bu hakda soʻrab koʻradi. Toʻgʻridantoʻgʻri oʻxshatishga nisbatan bu xil yashirin oʻxshatish, qiyoslash baytning taʼsirchanligini oshiradi, oʻquvchiga zavq bagʻishlaydi.

Tajohuli orifona sanʼati koʻpincha gʻazalning matlasidan maqtasigacha davom ettiriladi, yaʼni barcha baytlar shu sanʼat asosida yoziladi. Masalan, AtoiyningMengiz yo ravzai rizvonmidur bu?Ogʻiz yo gʻunchai xandonmidur bu?bayti bilan boshlanadigan gʻazali oxirigacha shu sanʼatga asoslanib yaratilgan. Tajohuli orifona sanʼati mumtoz sheʼriyatimizda keng qoʻllangan boʻlib, undan deyarli barcha shoirlar foydalanganlar.

 Adabiyot 
 Hojiahmedov A., Mumtoz badiiyat malohati, T., 1999.

 

Turkum:Sheʼriyat
Tajriba (bilim)

Tajriba — voqelikni amaliy jihatdan hissiyempirik bilish jarayoni. Tajriba keng maʼnoda — uquv, malaka va bilimning birligidan iborat. Shuningdek, falsafada bilishning empirik usullaridan biri — eksperiment usuli ham tajriba deb ataladi. Tajriba qadimdan falsafa tarixida muhim tadqiqot obyekti boʻlib kelgan. Sharq falsafasida biror narsadagi muayyan xossa yoki xususiyatni tekshirib koʻrish maqsadida oʻtkazilgan sinov ham tajriba deb atalgan. Abu Rayhon Beruniy tajribani eksperiment va kuzatish bilan bogʻlab tushuntirish tarafdori boʻlgan. U Ibn Sino bilan munozarada fikran faraz qilib koʻrishga nisbatan amaliy eksperiment ishonchliroq maʼlumot berishini taʼkidlab, fikriy mulohazalar ogʻizdan-ogʻizga oʻtish bilan oʻzgarib borishi va asl maʼnosini yoʻqotishi mumkin deb, amaliy tajribaning ahamiyatini yuqori qoʻygan. Empirizm va sensualizm vakillari bilimlarimizning eng ishonchli va yagona manbai hissiy maʼlumotlardir, deb hisoblashgan. Ularning fikricha, bilimlarda sezgilardan ilgari boʻlgan narsalarning oʻzi yoʻq, hamma bilimlar eng avvalo sezgilar orqali xreil kilinadi. Idealistik empirizm namoyandalari D. Yum, J. Berkli tajriba asosida obyektiv reallik yotishini inkor etish asosida uni sezgilar majmuasidan iborat deb bilishgan. F. Bekon, Gobbs, Lokk, Didro, Gelvetsiylar esa tajribaning manbai moddiy olam deb materialistik empirizm nuktai nazarida turishgan. Ratsionalizm vakillari Dekart, Spinoza, Leybnits fikricha, olamni mantiqiy bilishda tajribaga ehtiyoj yoʻq, chunki tajriba uzuqyuluq, bir tomonlama, sayoz va yuzaki, nomukammal bilimlarni beradi. Bunday bilimlarni sistemalashtirish, umumlashtirish, chuqurlashtirish uchun aqliy tafakkur kerak boʻladi deb, bilishda tajribaning rolini kamsitishadi. I. Kant tajribani tushunishda ratsionalizmni ham, empirizmni ham jiddiy tanqid qilgan. Uning fikricha, odamlar mushohadaning shunday bir aprior (tajribagacha boʻlgan) shakliga egaki, uning yordamida sezgilar orqali olingan maʼlumotlar sintez qilinadi va ular tasavvurdagi boʻyicha qatʼiy tartibga solinadi. Gegel bilishni koʻp bosqichli deb tushunadi, u olamning bilish jarayonida erishgan natijalari bilan qoʻygan maqsadi oʻrtasida doimo farq boʻladi, yaʼni erishilgan natijalar maqsadga yetmaydi, oqibatda biluvchi istagan narsa bilan erishgan natijani taqqoslash asosida predmetga qarash ham oʻzgarib boradi va shu tarzda predmet haqidagi yangi bilimlar paydo boʻladi, ana shu yangi bilimlarning hosil boʻlish jarayoni tajribadir, deb hisoblaydi. Pragmatist va instrumentalistlar fikricha, tajriba narsalardan „instrumental“ maʼnoda foydalanishdir, ekzistensialistlar tajribani subyektning bevosita ichki kechinmalari dunyosi sifatida talqin etadi, neopozitivistlar tajribani subyekt ongining turli holatlari deb hisoblashadi. Markscha faylasuflar nazarida, tajriba praktika (amaliyot) kategoriyasiga mansubdir.

Kishilarning hayoti mobaynida orttirgan bilimlari, óquv va malakalari majmuasi boʻlgan tajriba avlodsan avlodga oʻtib boradi. Tajriba fanni boyitishning, nazariya va amaliyotni rivojlantirishning muhim vositasi boʻlib xizmat qiladi.
Tazkira

Tazkira (arab. — eslatmoq, zikr etmoq) — oʻrta asr forsiy va turki y tillardagi adabiyotshunoslik janrlaridan biri. Keng maʼnoda — tarix, tasavvuf, sanʼat sohasidagi voqea va shaxslar haqida esdalik ruhidagi asar, mas., „Tazkirat ulavliyo“ (Farididdin Attor), „Tazkirai Muqimxoniy“ (Muhammad Yusuf), „Tazkirai xattoton“ (Rudakiy), „Tazkirai avliyoi turkiy“ (Rushdiy) va boshqa Tor maʼnoda — shoirlar hayoti va ijodi haqida maʼlumot, asarlaridan namunalar keltirib tuzilgan toʻplam. Tazkirada bir necha asrda yashagan yoki muayyan davr shoirlarining hayoti va ijodi haqida turli tarzda maʼlumot beriladi. Shoirlarni qamrab olish jihatidan tarixiyzamonaviy va zamonaviy tazkiraga boʻlinadi. Tarixiyzamonaviy tazkirada bir necha asr davomida yashab ijod etgan shoirlar haqida („Lubob ulalbob“ — Avfiy, „Tazkirat ushshuaro“ — Davlatshoh Samarqandiy va boshqalar), zamonaviy tazkirada esa tuzuvchining zamondoshlari haqida („Majolis unnafois“, „Tazkirat ushshuaro“ — Mutribiy va boshqalar) bahs yuritiladi. Asarda shoirlar har xil uslubda — „abjad“ tizimida, sulola va arab alifbosi asosida, geografik uslubda, tazkira tuzuvchi tomonidan shaxsan koʻrganlik, ijodiy mulokrtda boʻlganboʻlmaganlik asosida joylashtiriladi. Shoirlar haqidagi maʼlumotlar alohida kichik maqola — fiqradan iborat boʻladi. Unda shoirning ismi, taxallusi, qayerdanligi, ijodi, sheʼrlaridan namunalar, tabiatidagi oʻziga xos xususiyati, qay darajada shuhrat topganligi va boshqa sheʼriy yoki nasriy tarzda bayon etiladi. Baʼzan 2 tilda maʼlumot berish hollari ham uchraydi („Majmuai shoiron“). Tlartuzuvchisining adabiyestetik uslublari qaysi adabiy yoʻnalishiga mansubligi jihatidan farklanadi. Sharq adabiyotshunosligida bizgacha yetib kelgan dastlabki tazkirani Abu Mansur asSaoyaibiy, oʻzbek adabiyotida Alisher Navoiy yaratganlar. Adabiyot tarixini oʻrganishda tazkiralarning ahamiyati katta.

 

Turkum:Adabiyot
Taiz

Taiz, Taizz — Yaman Respublikasining jan. qismidagi shahar. Taiz viloyatining maʼmuriy markazi. Sabr togʻlari etagida, 1200 m balandlikda joylashgan. Aholisi 318 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Mamlakatning jan. qismidagi savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Plastmassa va alyuminiydan turli buyumlar, metall idishlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan.

T. oʻrta asrlarda Yamanning yirik savdo shaharlaridan biri edi. 18-asrga kelib oʻz mavqeini yoʻqotdi. 1962-yilgacha Yaman imomining qarorgohi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan alMuzaffar mayejidi (13—14-asrlar), alAshrafiya mayejidi (13-asr) hamda shahar devori va boshqa saqlangan.

 

Turkum:Yaman shaharlari
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Taiti

Taiti — Tinch okeandagi vulkan oroli. Jamiyat orollari guruhidagi eng katta orol. Maydoni 1042 km². Tor boʻyin (2 km) orqali tutashgan ikkita togʻ massividan iborat. Asosan, bazalt jinslardan tuzilgan. Eng baland joyi 2241 m (Oroxena togʻi). Marjon riflari bilan oʻralgan. Sernam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Aholi tropik dehqonchilik, baliq ovlash, marvarid yigʻish bilan shugʻullanadi. Turizm rivojlangan. Yirik shahri va porti — Papaete.

 

Turkum:Orollar
Turkum:Okeaniya
Tay

Tay — Janubiy Xitoydagi (Yunnan viloyati) xalq. 1 million kishi (1990-yillar oʻrtalari) tay tilida soʻzlashadi. Antropologik jihatdan — janubiy mongoloidlar. Dindorlari — budsaviylar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik.