Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Geokimyoviy sikllar

Geokimyoviy sikllar - tadrijiy kechadigan kimyoviy jarayonlar majmui. G. s.da kimyoviy elementlar bir qancha migratsiyadan keyin, turli fizikkimyoviy qayta oʻzgarishlarda minerallar hosil qilib ishtirok etadi, izotop tarkibini oʻzgartirib, dastlabki holiga qaytadi. "G. s." termini rus olimi A. Ye. Fersman tomonidan 1922 yda taklif etilgan. 1927 yilda V. I. Vernadskiy Yer poʻstidagi koʻpgina kimyoviy elementlarning G. s.da ishtirok etishini "Geoximiya ocherklari" asarida asoslab berdi. U Yer poʻstining turli zonalarida birikma, molekula va kristallar hosil qilib, bir shakldan ikkinchi shaklga oʻtib, aylanib yuradigan vodorod, bor, azot, kislorod, natriy, magniy, alyuminiy kabi 40 dan ortiq kimyoviy elementlarni geokimyoviy sikllarhosil qiluvchi elementlar guruhiga kiritdi. Geokimyoviy tadqiqotlar asosida G. s.ning barcha bosqichlari uchun yuqoridagi kimyoviy elementlardan baʼzilari (N, CI, N, O, S, R, S, K, Na) harakterli ekanligi, boshkalari esa faqat geosfera, litosfera, gidrosfera va atmosfera G. i.ni hosil qilishi mumkinligi isbotlandi. Soʻnggi yillarda fizik va kimyoviy xususiyatlariga koʻra elementlar umumiy va xususiy G. s.da ishtirok etishi aniqlandi. Xususiy G. s.da elementlar bitta zonada (geosfera), umumiy G. s.da esa Yer poʻstining turli zonalarida birikma, molekula holida ishtirok etadi. Bunday holat G. s.da faqat ayrim elementlar ishtirok qilishini koʻrsatadi va geokimyoviy sikllartushunchasiga aniklik kiritdi, yaʼni geosferada elementlarning birikmalar toʻplamini hosil qilish jarayoni geokimyoviy sikllardeb yuritiladigan boʻldi. geokimyoviy sikllarmagmatik, postmagmatik, gipergen, choʻkindi jins hosil qiladigan erta va kechki diagenez va metamorfik jarayonlarni oʻz ichiga oladi. geokimyoviy sikllaralohida kimyoviy elementlar uchun ham kuzatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy qidirish

Geokimyoviy qidirish - litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferada kimyoviy elementlarning tarqalish qonuniyatlarini oʻrganishga asoslangan foydali qazilma konlarini topish metodlari. Geologik qidirish maqsadida oʻrganilayotgan moddalarning xususiyatiga koʻra G. q. litokimyoviy, gidrokimyoviy, atmokimyoviy (gazli) va biokimyoviy metodlarga boʻlinadi. Togʻ jinslari, tuproq, tabiiy suvlar, Yer atmosferasi va oʻsimliklarda kimyoviy elementlarning konlardan uzoqlashgan joylardagi oʻrtacha miqsori (klark soniga yaqin) geokimyoviy muhitni anglatadi. Foydali qazilma koni yakinida kimyoviy elementlarning miqdori koʻp boʻlib, geokimyoviy anomaliyani hosil qiladi. Geokimyoviy anomaliyalar konlar hosil bulishida vujudga kelgan birlamchi va ularning yemirilishidan hosil boʻlgan va ikkilamchi elementlar sochilish doirasidan iborat boʻlib, kon borligidan darak beradi.

G. q. tekshirilayotgan joydagi togʻ jinslaridan maʼlum tartib buyicha namunalar olib, ulardagi elementlarni muntazam ravishda aniqlash orqali bajariladi. G. q.dan rudali konlarni izlashda koʻproq foydalaniladi. Bunda G. qlardan eng muhimi litokimyoviy sʼyomka, yaʼni togʻ jinslari va ularning nuragan mahsulotlaridan koʻplab namunalar olishga asoslangan. Bu metod asosida nodir metallar va oltinning koʻp konlari topilgan. Gidrokimyoviy metod yer usti va osti tabiiy suvlaridan quruq choʻkindi hosil qilib, keyinchalik uni spektral yoki kimyoviy analiz qilib tarkibini oʻrganishga asoslangan. Atmokimyoviy metod uglevodorodli gazlar miqdorini tuproqdagi havoda yoki togʻ jinslari namunasida aniqlashga moʻljallangan. Biokimyoviy metod oʻsimliklarning kimyoviy tarkibini ulardan kul hosil qilib tekshirishdan iborat.

G. q. natijasida foydali qazilma konlarining element-indikatorlari miqdorini tasvirlovchi xarita va chizmalar tuziladi. Ular asosida geologik maʼlumotlarni inobatga olib aniqlangan geokimyoviy anomaliyalari talqin qilinadi. G. q. metodlarini rivojlanishida Oʻzbekistonda S. T. Badalov, R. Tolipovlar uz hissalarini qoʻshdilar. Siyrak va nodir elementlar konlarini qidirishda G. q.dan keng foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokriologiya

Geokriologiya (geo... va ...kriologiya) — Yer poʻstidagi muzlagan (toʻngan) qatlam (kriolitozona)ning tuzilishi, tarkibi, xossalari, kelib chiqishi, tarqalishi va rivojlanish tarixini, shuningdek ularning toʻngishi va erishi bilan bogʻliq jarayonlarning geofizik va geologik qonuniyatlarini hamda kriogen geologik jarayon va hodisalarni Urganadigan fan. Umumiy, regional va tarixiy, muzlagan togʻ jinslari termodinamikasi, togʻ jinslari, muzlagan togʻ jinslari va muzliklar, muhandislik, kriolitozonadagi yer osti suvlarini tadqiq qilish, kriolitologiya, meliorativ G.ga boʻlinadi. G. metodlariga geokriologik sʼyomka va xarita tuzish, shuningdek muzlagan tog jinslari qalin qatlamlarining geodinamik rejimi, geokriogen jarayon va hodisalar natijasida mavsumiy muzlash va erib ketishni muntazam kuzatishlar kiradi. Bulardan tashqari G. muzlagan gruntlarning fizik-mexanik va issiqlik fizikasi xossalarini lab.da Urganadi. Muzlash va erib ketish jarayonlarini hal etishda G. matematika metodlari va EHMdan foydalanadi.

G. fan sifatida 20-asrda geologiya, geografiya, geofizika va muhandislik-texnika fanlari bilan birga paydo buddi. G. buyicha 1940-yillarda keng miqyosda ilmiy tadqiqotlar utkazildi. 1950-yillarda ilmiy tadqiqotlar amaliyotiga "geokriologiya" termini kiritildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik yosh

Geologik yosh — qandaydir geologik hodisa (togʻ jinslari qatlamlarining hosil boʻlishi, dengizning bosib kirishi, bir turdagi jonzotlarining qirilib ketishi, lavalarning quyulishi, intruziyalarning yorib kirishi va hokazo)dan keyin oʻtgan vaqt. Ming va mln. yillar bilan oʻlchanadi.

Mutlaq va nisbiy G. yo. ajratiladi. Mutlaq G. yo. — togʻ jinslari yoshining vaqtning mutlaq birligida ifodalanishi; minerallar tarkibidagi radioaktiv elementlar (uran, toriy, kaliy, rubidiy va b.)ning parchalanishini oʻrganish asosida hisoblab chiqiladi. Odatda, mln. yil hisobida oʻlchanadi. Termin shartli ravishda ishlatiladi, chunki olingan raqamlar "mutlaq" emas va eng kam xato ±5% bilan beriladi.

Nisbiy G.yo. — togʻjinslarinikesimda bir-biriga nisbatan oʻzaro joylashishiga koʻra aniqlanadi. Kichik burchak bilan enkaygan qatlamlarning ostidagisi qad., oʻstidagisi yosh hisoblanadi. Birbiridan uzoqda joylashgan choʻkindi togʻ jinslari qatlamlarini solishtirib umumiy stratigrafiya shkalasi tuzilgan. Qatlamlarda topilgan toshqotgan hayvonot va oʻsimliklar qodsigʻini tahlil qilib jinslar umumiy shkalaga taqqoslanadi, yaʼni nisbiy G. yo. aniqlanadi (yana q. Geoxronologiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik yil hisobi

Geologik yil hisobi - q. Geoxronologiya.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Turkum:Geologiya
Geologik kesim

Geologik kesim, geologik profil — joyning geologik tuzilishining vertikal tekislikdagi grafik tasviry. Bunday kesim togʻ jinslarining yoʻnalishiga koʻndalang qilib, ayrim hollarda esa biror burchak ostida tuziladi. Geologik kesim geologik xaritalarni toʻldiradi va uni aniqlashtiradi. Yer yuzasida olib borilgan geologik kuzatishlar, burgʻilashdan olingan maʼlumotlar va turli geofizik usullarning natijalaridan geologik kesim tuzishda foydalaniladi. Geologik kesimda togʻ jinslarining oʻzaro munosabati, yoshi, qatlamlarning qalinligi, fatsiyalarning bir-biriga oʻtishi tasvirlanadi. Geologik kesimga joyning relyefi va geologik tuzilishini koʻrsatuvchi geologik xarita, topografik profil va marksheyderlik planlari asos qilib olinadi. Muxandislik geologik kesim antropogen jinslarning qalin gʻilofi bilan qoplangan rayonlar uchun juda muhim. Geologik kesim turli masshtabda: 1:1000000 (regional kesim)dan 1:1000— 1:50 (mufassal kesim)gacha boʻladi. Geologik kesimning vertikal va gorizontal masshtabi bir xil boʻladi. Muhandislik geologiya sila, temir yoʻl va suv omborlari kurishda ishlatiladigan geologik kesimning vertikal masshtabi gorizontal masshtabga nisbatan 10 va hatto 100 baravar katta boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik syomka

Geologik syomka - Yer pusti muayyan qismining geologik tuzilishi va undagi foydali qazilmalarni topish va istiqbolini aniqlashning dala geologik tadqiqotlari majmui. G. s. togʻ jinslarining tabiiy ochiq joylarini, togʻ inshootlari va burgʻi quduqlaridan olingan materiallarni oʻrganish, togʻ jinslari, minerallar va toshqotgan hayvon va oʻsimlik qoldiqlaridan namunalar olish, ularni turli tahlillar bilan oʻrganish va shular asosida xarita tuzishni oʻz ichiga oladi. G. yeda yer yuzasining relyefi, geologik tuzilishi, togʻ jinslarining yoshi, boshlangʻich va keyingi jarayonlardagi oʻzgarishlari, magmatik jinslarning paydo boʻlishi xususiyati oʻrganiladi. G. s. dala va kameral ishlar davrlariga boʻlinadi. Dala ishlari davrida dala geologik xaritasi tuziladi.

Hamma kuzatishlar dala kundalik daftarida kayd etiladi. Kameral ishlar davrida olingan namunalar lab.da turli usullar bilan tadqiq etiladi. Shu maʼlumotlar asosida dalada tuzilgan geologiya xaritaga aniqliklar kiritiladi va geologik hisobot tuziladi. Quyidagi masshtabda davlat G. s. bajariladi: mayda masshtabli (1:1000000, 1:500000 va undan kichik), oʻrta masshtabli (1:200000, 1:100000), yirik masshtabli (1:50000, 1:25000) va mufassal (10000).

G. s.ni eng koʻp tarqalganlari marshrutli, maydonli va instrumentaldir. Marshrutli G. yeda joyning koʻp qismi marshrutlar bilan kuzatiladi. Marshrut larni yunalishi koʻpincha togʻ jinslari va tuzilmalar yoʻnalishiga koʻndalang boʻladi. Maydonli sʼyomkada maydonning hammasi kuzatish nuqtalari bilan qoplanadi. Asboblar yordamida qilingan G.s. 1:10000 va undan yirikroq masshtabda bajariladi. Maydonli sʼyomkadan farqi shundaki, geologik obʼyektlar topografik xaritaga maxsus asboblar yordamida tushiriladi. Keyingi vakdda chuqurlik G. s. keng mikyosda rivojlandi. Bunday G. s. Yer poʻsti qalin qatlamining geologik tuzilishini anikdash maqsadida bajariladi. Chuqurlik G. s. geofizik, geokimyoviy metodlar yordamida, burgʻi qudugʻini kavlash, geomorfologik taxdil, aerosuratlarni oʻrganish asosida bajariladi. Oʻzbekiston Respublikasi hududida turli masshtabda G. s. bajarilgan (qarang Geologik xaritalar).

Anvar Joʻliyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik qidirish

Geologik qidirish - foydali qazilma konlarini ochish va istiqbolini aniqlash uchun bajariladigan geologik, geokimyoviy va geofizik tadqiqotlar. G. q. geologik sʼyomka bilan birga oʻtkaziladi. Shuningdek, avval bajarilgan geologik sʼyomka materiallari asosida ham G. q. olib boriladi. Qidirish oʻtkazilayotgan joylarda foydali qazilmalar borligi ehtimolini koʻrsatuvchi yoki foydali qazilmalar joylashishini bashoratlovchi haritalar keng koʻlamda ishlatiladi.

Foydali qazilma konlarining hosil boʻlishi sharoitlarining joy geologiyasining ayrim unsurlari bilan bogʻlikligi G. q. ishlarida muhim. Foydali qazilma konlari borligidan yoki konlar hosil boʻlishi imkoniyati mavjudligidan darak beruvchi turli geologik omillar, struktura elementlari va b. qidirish belgilari deb yuritiladi. Stratigrafik, litologik, tektonik, petrografik, geokimyoviy, geomorfologik va b. qidirish belgilari bor. Tub jinslarning ochiqligi darajasi, boʻsh jinslar qoplamining qalinligi, joyning relyefi va b. geologik sharoitlarga qarab G. q.da maxsus dala va lab. ishlari bajariladi. Yer ustida olib boriladigan geologik-mineralogik tadqiqotlar daryo tosh bulaklari, muzlik valunlari va shlix metodlarini Uz ichiga oladi. Antropogen boʻsh yotqiziqlar bilan qoplangan joylarda muzlik valunlari, daryo shagʻallari, qiyalik sochmalaridan ruda boʻlaklari qidirib topilib, ularning tarqalish sharoitlariga qarab ruda boʻlagi qaysi joydan keltirilganligi aniqlanadi. Shlix yuvish usulida daryo qumi va yon bagʻir boʻsh yotqiziqlardan shlix namunasi olinib, maxsus novda yuvilib, ogʻir fraksiya (shlix)aa qimmatbaho minerallar (oltin, platina, qalay-tosh, volframit, olmos va b.) aniqlanadi. Nazariy taxminlarga asoslanib chuqurlikda ruda konlari boʻlish ehtimoli boʻlgan joylarda G. q.da burgʻi quduqlari goho chuqur shaxta va shtolnyalar kovlanadi. Geokimyoviy tadqiqotlar metallometrik, gidrokimyoviy, emanatsion, gazli, biogeokimyoviy va geobotanik sʼyomkalar oʻtkazilib bajariladi. Geofizik tadqiqotlar togʻ jinslari va foydali qazilmalarning bir qancha fizik xossalarining bir-biridan farqini oʻrganishga (mas, qayishqoqlik, magnitlilik, elektroʻtkazuvchanlik, zichlik, radioaktivlik) asoslangan. Bunday tadqiqotlarda samolyot, vertolyot, Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan keng miqyosda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnit kenglik

Geomagnit kenglik - Yer magnit maydoni egilish burchagi 1 ning bir xil qiymatga ega boʻlgan nuqtalarini birlashtiruvchi chiziqlar — izoklin chiziqlar yoki magnit qutbi (shim. va jan.) bilan kuzatilgan nuqta orasidagi burchak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnit meridian

Geomagnit meridian - Yer sirtining vertikal tekislik bilan kesishgan chizigi; bu tekislik Yer sirtidagi nuqta orqali hamda shim. va jan. geomagnit qutblarni birlashtiradigan toʻgʻri chiziq orqali oʻtadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnit ekvator

Geomagnit ekvator - Yer sirtini kesib oʻtgan tekislik chizigʻi; bu tekislik Yer markazidan uning bir xilda magnitlangan oʻqi (Yer magnit dipoli oʻqi)ga tik oʻtadi (qarang Geomagnit qutblar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnit qutblar

thumb
thumb
Geomagnit qutblar - Yer magnit oʻqining Yer sirti bilan kesishgan nuqtalari. Sirtdan qaraganda, Yerni, magnit oʻqi Yer aylanish oʻqi bilan taxminan 11,5° burchak hosil qiladigan bir jinsli magnitlangan shar deb hisoblash mumkin. Geomagnit qutblar.da izogon chiziqlar tugun boʻlib yigʻiladi. Geografik qutblarga yaqin joylashgani uchun shim. va jan. geomagnit qutblar. deyiladi.

 Yana qarang 

 Yer magnetizmi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik akustika

Geometrik akustika - akustikaning tovush nurlari haqidagi tasavvurlar asosida tovush tarqalishini oʻrganadigan boʻlimi. Asosan tovush nuri trayektoriyasi va toʻlqin sirti siljishini aniqlash bilan shugʻullanadi. Nurlarning eng oddiy koʻrinishi, yaʼni toʻgʻri chiziklar bir jinsli muhitlarda kuzatiladi. G. a. qonunlari geometrik optika (mas, yorugʻlikning qaytish va sinish) qonunlari kabidir. G. a. usullari akustikaning barcha boʻlimlari (molekulyar akustika, tovush akustikasi, gidroakustika, meʼmorlik akustikasi va hokazo) masalalarini hal qilishga tatbiq etiladi. G. a. qonunlari asosida tovushni bir jinsli boʻlmagan muhitlar (dengiz, atmosfera)da tarqalishining taqribiy nazariyasini yaratish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik almashtirish

Geometrik almashtirish— toʻgʻri chiziq, tekislik yoki fazoni oʻzaro bir qiymatli akslantirish; maʼlum qonuniyat va qoidalarga asosan berilgan figuradan yangi figura hosil qilish. Masalan, oʻq simmetriyasi yoki markaziy simmetriya — eng oddiy G. a. Uni quyidagicha taʼriflash ham mumkin. Maʼlum qoida asosida tekislikning har bir M nuqtasiga shu tekislikdagi aniq Af nuqta mos keltirilsa, tekislikdagi nuqtalarni almashtirish yoʻli aniqdangan yoki qisqacha, almashtirish berilgan deyiladi va bu ramziy tarzda quyidagicha koʻrsatiladi: f(M)=M\ Bundagi M’ nuqta M nuqtaning obrazi (aksi), M nukta esa M’ nuqtaning pro-obrazi (asli) deyiladi, / ramzi almashtirishning nimadan iboratligini koʻrsatadi. M’ nuqtaning vaziyati M nuqtaning vaziyatiga bogʻliq boʻlgani uchun Af nuqta M nuqtaning argumenta, M nukta esa Af nuqtaning funksiyasi deyiladi. Figuralar analitik usulda ham almashtirilishi mumkin. Geometriyada har bir nuqtaning pro-obrazi bittagina nukta boʻlgan obrazlarni hosil qiluvchi G. a.lar muhim. Bunday G. a., odatda, oʻzaro bir qiymatli almashtirish deyiladi. Geometriyada uchraydigan hamma oʻzaro bir qiymatli almashtirishlar ichida harakat deb ataluvchi G. a. muhim oʻrin tutadi (har qanday ikki M va N nuktani tutashtiradigan almashinuvchi figuraning MN kesmasi shu nuqtalarning obrazlari M’ va N’ ni tutashtiruvchi kesmaga teng boʻlsa, bunday almashtirish harakat deb ataladi). Geometriyada ayrim almashtirishlar bilan bir qatorda G. a.lar toʻplami ham ahamiyatli. Bulardan gruppa deb atalgan toʻplamlar yana ham muhimroq. G. a.lar geometriyaning yetakchi va samarali yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi.
Sabirov shohzod 94 334 33 11

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik izomeriya

Geometrik izomeriya (kimyoda) — fazoviy izomeriyaning bir turi; molekulada uglerod atomlarini oʻzaro birlashtiruvchi oʻq boʻylab ularning aylanishini istisno qiladigan qoʻshaloq bogʻ yoki sikl mavjudligidan uglerodning har bir atomi bilan har xil ikkita atom yoki radikal bogʻlanganda roʻi beradigan hodisa.

Bir izomerning molekulasidagi xlor atomlari qoʻsh bogʻning bir tomoniga, ikkinchi izomerning molekulasida esa ikkala tomoniga joylashgan. G. i. sis va trans izomeriya deb ham ataladi. Sis va trans izomerlar fizik va kimyoviy xossalariga koʻra bir-biridan farq qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik nivelirlash

Geometrik nivelirlash - ikki nuqta orasidagi nisbiy balandlikni aniqlash. Nivelir asbobi bilan gorizontal chiziq oʻtkazish orqali bajariladi. Bunda/4 va V — joydagi nuqtalar. / — asbob gorizonti. Nivelir reykalari nul tomoni bilan balandlik belgisi ustiga qoʻyiladi. Nuqtalar orasidagi nisbiy balandlik h=a— b ifodasidan topiladi (a, b — orqadagi va oldindagi reykalardan olingan sanoqlar).

Asbob va refraksiya xatoliklarini kamaytirish maqsadida nivelirlash ikki nuqta oʻrtasidan amalga oshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik optika

Geometrik optika - optikaning yorugʻlik nurlari haqidagi tasavvurlar asosida optik nurlanish (yorugʻlik)ning tarqalish qonuniyatlarini oʻrganadigan boʻlimi. Geometrik optika qonunlari manbadan chiqayotgan yorugʻlikning toʻlqin uzunligi atrofdagi narsalarning oʻzlariga xos oʻlchamlaridan koʻplab marta kichik boʻlgan holdagina oʻrinli boʻladi. Bu holda yorugʻlik nuri degan taxminan tushunchani ishlatish mumkin. Yorugʻlik nuri sifatida yorugʻlik energiyasi oqimi tarqalayotgan chiziq tushuniladi. Hyp diafragmalar yordamida hosil qilinadi. Deyarli yoyilmasdan tarqaluvchi yorugʻlik nuriga misol qilib lazer nurini koʻrsatish mumkin.

Mustaqil tarqaluvchi yorugʻlik nurlari haqidagi tasavvur qad. dunyo fani davridayoq vujudga kelgan edi. Yunon olimi Evklid nurning toʻgʻri chiziqli tarqalish va yorugʻlikning koʻzgudan qaytish qonunini kashf qildi. 17-asrda bir qator optik asboblar (kuzatish trubasi, teleskop, mikroskop va b.) kashf qilinishi va ularning keng qoʻllanishi munosabati bilan geometrik optika juda tez rivojlana boshladi. Shu davrda golland matematigi V. Snell va R. Dekart tomonidan yorugʻlik nurlarining ikki muhit chegarasida sinish qonunlari tajriba asosida kashf qilindi. 17-asr oʻrtalaridayoq fransuz olimi P. Ferma geometrik optikaning asosiy prinsipini quyidagicha ifodalagan edi: ikki nuqta orqali oʻtuvchi yorugʻlik nuri shu nuktalar oraligʻida eng qisqa vakt ketadigan yoʻl boʻylab yuradi. 18-asrdan boshlab optik sistemalarining hisoblash usullari takomillasha borgan sari geometrik optika amaliy fan sifatida rivojlana bordi.

Geometrik optikada ozgina tushuncha va qonunlar (yorugʻlik nuri toʻgʻrisida tasavvur, yorugʻlikning qaytishi va sinishi qonunlari)ga asoslanib, koʻpgina muhim amaliy natijalarni olish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik progressiya

Geometrik progressiya — har bir hadining oldingi hadiga nisbati oʻzgarmas boʻlgan sonlar ketma-ketligi. Bu nisbat geometrik progressiya mahraji deyiladi. Nomi quyidagi xossasidan kelib chiqqan: musbat sonlardan tashkil topgan geometrik progressiyaning har bir hadi ikki qoʻshnisining geometrik oʻrtasida" iborat. Geometrik progressiyada har bir son oldingi sonni doimiy songa koʻpaytirib aniqlanadi (2, 8, 32, 128,… q =4). Maxraji q boʻlgan geometrik progressiya hadlari q, aq, aq2, aq* va hokazo. p — hadi a=aq"~x, bu yerda a — geometrik progressiyaning birinchi hadi.

Geometrik progressiyaning qatiy taʼrifi: at-a va l=2 dan boshlab a=an_Kq. Masalan, shaxmat taxtasining birinchi katagiga 1 dona, 2-katagiga 2 dona, 3-katagiga 4 dona va hokazo, keyingi katakka avvalgisidan ikki marta koʻp bugʻdoy donasi qoʻyilsa, jami bugʻdoy donalari soni 5"64=264—1 ta boʻladi.

Mahraji — \|v2|>|a3|>… Bu holda p cheksiz oʻsganda Sn yigʻindi -TZ\ miqdorga intilib, u cheksiz kamayuvchi geometrik progressiyaning yigʻindisi deyiladi. Bundan, mas, 0,66666666… cheksiz oʻnli kasr 2/3 ga tengligi kelib chiqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Algebra
Turkum:Geometriya
Geometrik uslub

Geometrik uslub (sanʼatda) — yunon sanʼati taraqqiyotining ilk bosqichlari (mil. av. 9—8-asrlar)dagi badiiy uslub. Ayniqsa vaza rassomligi, qisman mayda shakllar haykaltaroshligi, gliptika va amaliy bezak sanʼati (idishlar, qurollar va b.)da yuksak darajaga koʻtarilgan. Naqshlar (aylana, burma, xoch, uchburchak va b.) aniq va qatiy, uslubning rivojlangan davrida (Dipilion vazalari, mil. av. 8-asr) odam qiyofasi sodda, sof geometrik shakllarda tasvirlangan. Zargarlik buyumlaridagi kichik boʻrtma tasvirlar va haykalchalar ham shu uslubda tayyorlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik yasashlar

Geometrik yasashlar - geometrik figuralarni maʼlum asboblar yoki vositalar yordamida yasash haqidagi taʼlimot. G.ya. masalasi asosan toʻgʻri chiziqlar, koʻpburchaklar, aylanalar va b.ni yasashdan iborat. Bular asbob va vositalar (mas, chizgʻich, sirkul, goʻniya, bir tomonli chizgʻich va hokazo) yordamida bajariladi. G.ya., odatda, tekislikda va fazoda yasash usullariga boʻlinadi. Tekislikda G.ya. bilan N. N. Lobachevskiy shugʻullangan. Fazoda G. ya. chizma geometriya usullari bilan bogʻliq. Tekislikda ham, fazoda ham G. ya. maʼlum aksiomalarga, boshqacha aytganda, yasalishi jihatidan juda sodda boʻlgan elementar masalalarga keltiriladi. G.ya.ning asosiy usullari: nuqtalarning geometrik oʻrnini topish, geometrik almashtirishlar, jumladan, gomotetiya usuli, oʻxshashlik usuli, algebraik usul.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik oʻlchashlar

Geometrik oʻlchashlar – chiziqning uzunligi, burchakning kattaligi, figuraning yuzi yoki hajmini taʼriflash va hisoblash. Oʻlcham tushunchasiga asoslanadi. Figuraning oʻlchami tayin oʻlchov byrligi va uning ulushlari bilan qamrab hisoblanadi. Bushga shakl koʻchirilganda oʻlchami oʻzgarmasligi (invariantlik), figuralar qoʻshilganda oʻlchamlari ham qoʻshilishi (additivlik) xossalariga asoslaniladi. Agar chekli qadamda oʻlcham aniq topilsa, u ratsional son boʻladi. Aks holda (mas, tomoni 1 ga teng kvadratning diagonali oʻlchanganda) Arximed aksiomasi qoʻllanib, oʻlcham avval taqriban topiladi, soʻng ulushlar cheksiz maydalanib limitga oʻtiladi. Egri chiziqlar va sirtlar oʻlchami (mas, aylana uzunligi, shar hajmi) shu usulda taʼriflanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik oʻrta

Geometrik oʻrta - ya ta musbat sonlar (v,, a2, av ..., ap)ning shu sonlar koʻpaytmasidan olingan l darajali arifmetik ildizi. Mas, musbat a va b sonlarning G. oʻ.si — g = Jab . g . oʻ. har doim a bilan b orasida yotadi. U a:q=q:b shartni qanoatlantirgani uchun oʻrta proporsional (mutanosib) ham deyiladi. Diametri AV-AS+SV boʻlgan aylanada CD perpendikulyar uzunligi a=|LS| va =\VS\ kesmalarning G. oʻ.si boʻladi. Bu aylana radiusi a va b ning arifmetik oʻrtasi boʻlgani uchun har doim Jab < t^b-. Bu kabi tengeizlik pta musbat sonning G. oʻ.si g = -J^ -ag ...a„ bilan arifmetik oʻrtasi uchun ham oʻrinli (Koshi tengsizligi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik qator

Geometrik qator - geometrik progressiya hadlaridan tuzilgan qator: Bu qator |q|<1 da yaqinlashuvchi boʻladi va uning yigʻindisi ga teng.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Algebra
Geomexanika

Geomexanika (geo... yermexanikasi) (togʻ jinslari mexanikasi) — tabiiy va texnologik omillar taʼsiridan togʻ jinslarining fizik-mexanik xossalari, zoʻriqish holati, deformatsiyalanishi va yemirilishini oʻrganadigan fan. Taʼsir etuvchi omillarning asosiylari termik (Yerning sovishi va isishi) va mexanik (gravitatsiya, Yerning aylanishi natijasida hosil boʻladigan markazdan qochuvchi kuchlar, koinot jinslarining tortilishi) jarayonlar hisoblanadi. G.ning asosiy vazifasi Yer poʻsti ayrim uchastkalarining zoʻriqqan deformatsion holati (kattiq, suyuq va gaz holatidagi fazalari)ning oʻzgarishini tushuntirish va kelajakda boʻladigan oʻzgarishlarni bashorat qilishdan iborat. G. togʻ jinslari mexanik xususiyatlarining paydo boʻlish obyektiv qonuniyatlarini va Yerning maʼlum qismlarining siljishi, mustahkamlanishi va yemirilishi sabablarini oʻrganadi. G. 19- va 20-asrlar boʻsagʻasida geofizikanint bir boʻlimi sifatida geologiya va mexanika fanlarining tutashgan sohasida vujudga kelgan. Muhandislik geologiyasi, yaxlit muhit mexanikasi, gidro va gaz-mexanika, termodinamika bilan ham aloqador. Bu fanlarning metodlari G. tadqiqotlarida keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geosiyosat

Geosiyosat, geografik siyosat (yunoncha: γῆ gê – „yer, hudud“ va πολιτική politikḗ – „siyosat“) – siyosatshunoslikdagi nazariya. Geosiyosat atamasi muayyan bir mamlakat oʻrni, tabiiy boyliklari, iqlimi va boshqa geografik omillarining davlat tashqi siyosatiga (geografik-siyosiy strategiyasi va hokazoga) muayyan taʼsirini ifodalash uchun ishlatiladi. Geosiyosat tushunchasini birinchi bor R. Chellen (Shvetsiya) ilmiy muomalaga kiritgan. Geosiyosat nazariyasi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Friedrich Ratzel (Germaniya), A. Mexen (AQSh), X. Makkinder (Buyuk Britaniya) tomonidan ishlab chiqilgan, geosiyosat Kissinjer, Z. Bjezinskiy (AQSh) va boshqalar tomonidan hozirgi dunyodagi siyosiy jarayonlarga tadbiqan rivojlantirilgan. Geosiyosatga oid ilmiy qarashlarga davlatning geografik joylashuvi (makoni) bilan uning ichki va tashqi siyosati oʻrtasidagi uygʻunlik prinsipi asos qilib olinadi. Oʻzbekiston oʻz tashqi siyosatida maʼlum darajada geosiyosatning asosiy tamoyillarini ham hisobga oladi.

Xalqaro munosabatlar darajasida geosiyosat tashqi siyosatni oʻrganish usuli boʻlib, geografik omillar orqali xalqaro siyosiy xatti-harakatlarni tushunish, izohlash va bashorat qilishni maqsad qiladi. Bu omillarga mintaqashunoslik, iqlim, relyef, demografiya, tabiiy resurslar hamda baholanayotgan mintaqaga oid amaliy fanlar kiradi.

 

 

 
 
 
 
 
 Munoz, J. Mark (2013). Handbook on the Geopolitics of Business. Edward Elgar Publishing : UK. 
 
 
 Spang, Christian W. (2013). Karl Haushofer und Japan. Die Rezeption seiner geopolitischen Theorien in der deutschen und japanischen Politik. Munich: Iudicium. .
 Venier, Pascal (2010), „Main Theoretical Currents in Geopolitical Thought in the Twentieth Century“ , L’Espace Politique, vol. 12, no 3, 2010.
 Cerreti, Claudio; Marconi, Matteo; Sellari, Paolo (2019). Spazi e poteri. Geografia politica, geografia economica, geopolitica . Roma-Bari: Laterza.

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2018-yil.

Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosatshunoslik nazariyalari
Turkum:Fanlar
Geostrofik shamol

Geostrofik shamol - (geo ... va yun. strophe — burilish, aylanish) — ishqalanish kuchi boʻlmagan, gorizontal bosim gradiyent kuchi S bilan Yer aylanishining ogʻdiruvchi kuchi A muvozanatlashgan sharoitda havoning tekis va toʻgʻri chiziqli gorizontal harakati. G. sh. parallel toʻgʻri chiziqli izobaralar boʻylab Shim. yarim sharda bosim gradiyentidan oʻng tomonga va Jan. yarim sharda chap tomonga toʻgʻri burchak ostida ogʻib yoʻnaladi. G. sh. tezligi gorizontal bosim gradiyenti dr ga proporsional. Bir xil bosim gradiyentlarida u havo zichligi r ga va geografik kenglik sinusiga teskari proporsional. Agar tezlikni m/s va bosim gradiyenti gektopaskalda (har 111,2 km da) ifodalansa: 4,8Ar G. sh. — gradiyent shamoluptt xususiy holi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geosferalar

thumb|geosfera sxemasi
Geosferalar ( - geo va - sfera) — Yerni tashkil etgan konsentrik qobiklar. Yerning ustidan markaziga tomon atmosfera, gidrosfera, Yer poʻsti, mantiya, yadro Geosferalarlari ajratiladi. Ichki va tashqi Geosferalar farq qilinadi. Tashqi Geosferalar atmosfera va gidrosfera, ichki Geosferalar Yer poʻsti, mantiya va yadrodan iborat.

Geosferalarning ichki tuzilishi toʻgʻrisidagi tasavvurlar geofizika maʼlumotlariga asoslangan. Yer poʻsti mantiyaning ustida joylashgan va undan Moxorovichich yuzasi bilan ajralgan. Yer poʻstining qalinligi okeanlar tubida 3–12 km, kontinental zonada oʻrtacha 35 km, eng qalin joyi togʻliklar ostida 50–84 km. Moxorovichich yuzasining tagida 2900 km chuqurlikda Yer mantiyasi oʻrnashgan. U ikkiga — yuqori va quyi mantiyaga ajraladi. Yuqori mantiyaning kalinligi 850–900 km, quyi mantiyaniki — 2000 km ga yaqin. Mantiyaning Yer poʻsti ostida joylashgan qismi substrat deb yuritiladi. Yer poʻsti substrat bilan birgalikda litosferani tashkil etadi. Yuqori mantiyaning pastki qismi boʻlgan astenosferaning massasi yuqori darajada plastik boʻlganligidan seysmik toʻlqinlar oraliq qatlamlarga qaraganda sekinroq tarqaladi. Astenosfera quyi mantiyadan Golitsin qatlami bilan ajralgan. Bu katlamda seysmik toʻlqinlar tez harakatlanadi. Yer yadrosi tashki va ichki yadroga boʻlinadi. Bular oraligʻida qalinligi 300 km ga teng oʻtish zonasi joylashgan. Yer yadrosining radiusi 3500 km ga yaqin. Ichki yadroda seysmik toʻlqinlarning tezligi oʻzgarmaydi. Koʻpchilik tadqiqotlarga koʻra yadro va mantiyaning quyiqismi yupqa konsentrik qatlamlardan tuzilgan, agregat holati bir xil, zich, qayishqoq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotektura

Geotektura (geo... va lotincha tectura — qoplam) — Yerning eng yirik relyef belgilari: materiklar va okean botiklari. Relyefning G. elementlari umumsayyoraviy (planetar) kuchlar bilan bogʻliq. Ular Yer poʻsti strukturalarining shakllanishida qatnashadigan boshqa jarayonlar bilan oʻzaro taʼsirda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotermal resurslar

thumb|242x242px
Geotermal resurslar - Yer qaʼri issiqligi zaxirasi. Gidrogeotermal (termal suvlar) va petrogeo-termal (350° va undan ortiq darajagacha qizigan quruq togʻ jinslari) resurslarga boʻlinadi. G. r.ning sanoati taraqqiy etgan mamlakatlar yoqilgʻi-energetika balansidagi ulushi oʻrtacha 5-10%. Gidrotermal resurslardan issikliq manbai sifatida (40° dan 100— 150° gacha boʻlgani) va elektr quvvati i.ch.da (150° dan 300° gachasi) foydalaniladi Italiya (Toskana), AQSH (Kaliforniya), Yangi Zelandiya, Yaponiya (Xokkaydo o.), Meksika, Rossiya Federatsiyasi (Gʻarbiy Sibir, Shimoliy Saxalin)da. Oʻzbekistonda Fargʻonada artezian iliqsuv havzalari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotermik gradiyent

Geotermik gradiyent - har 100 m ga chuqurlashgan sari Yer poʻstidagi togʻ jinslari temperaturasining koʻtarilib boradigan miqdori. Geotermik gradiyent turli joyda yer yuzasining shakli, togʻ jinslarining issiqlik oʻtkazuvchanligi, yer osti suvlarining aylanib yurishi, vulkan oʻchoqlariga yaqinligi, Yer poʻstida yuz beradigan turli kimyoviy reaksiyalarga koʻra oʻzgaradi. Chuqurlashgan sari temperaturaning koʻtarilib borish qonuniyati Yer kaʼridan yuzasiga tomon issiqlik oqimi mavjudligini koʻrsatadi. Bu oqimning miqdori geotermik gradiyentning issiqlik oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti koʻpaytmasiga teng . Koʻpin-cha, geotermik gradiyent miqdori 0,5 dan 20° gacha oʻzgarib, urtacha 3° ga tengdir. Anomal geotermik gradiyent (30-40°/km va undan ortiq) miqdori Talas—Chatqol—Qurama va Sharqiy Qirgʻiziston maydonlariga taalluqli, past geotermik gradiyent (20—25°/km) Fargʻona, Norin anomal zonalari, Shim. va Oʻrta Tyanshanning markaziy qismlari, Jan. Tyanshanning baʼzi bir qismlariga xos. Geotermik gradiyentning Urtacha miqdori (27— ZG/km) Norin botigʻining gʻarbiy qismida kuzatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotermik pogʻona

Geotermik pogʻona - Yer poʻstining metr hisobidagi chuqurlik intervali, bunda temperatura har bir intervalda G ga ortib boradi. Oʻrta hisobda Geotermik pogʻona 30-40 m ga toʻgʻri keladi, kristall jinslarda esa bir necha marta katta (120— 200 m gacha). Chuqurligi va joylashgan oʻrniga qarab 5 dan 150 m gacha (bevosita oʻlchash mumkin boʻlgan joylarda) oʻzgarib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotermik oʻlchashlar

Geotermik oʻlchashlar — parmalangan quduqlarda geotermik gradiyentni aniqlashda hamda qator razvedkaqidirish va texnik masalalarni yechishda qoʻllanadigan usullar. Geotermik oʻlchashlarda asosan quduqqa tushiriladigan qarshilikli elektr termometr ishlatiladi. Bu asbobning ishiga mis elektr qarshiligining temperaturaga nisbatan mutanosib oʻzgarishi asos qilib olingan. Burgʻilash suyuqligi va togʻ jinslarining har xil temperaturaga ega boʻlgani uchun issiqlik holati muvozanatga kelgandan soʻng, yaʼni burgʻilash tamom boʻlgandan bir necha kun oʻtgandan soʻng geotermik gradiyent oʻlchanadi. Issiqlik diagrammalarida chuqurlik oshishi bilan temperaturaning umumiy oʻsishi va gaz, neft, koʻmir, sulfid maʼdanlari bilan bogʻliq ayrim anomaliyalar namoyon boʻladi. Olingan maʼlumotlar karotaj natijalarini tahdil qilishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotexnologiya

Geotexnologiya (geo... va texnologiya) — foydali qazilmalarni Yer qaʼridan qazib olishning maxsus kimyoviy, fizik-kimyoviy, biokimyoviy va mikrobiologik yoki ularning yotgan joylarida qaytadan ishlash metodlari. G. yer ostida odamlar ishtirokisiz bajariladi. Foydali qazilmalar G.da burgi qudugʻi orqali qazib oli-nadi. G. ga yer ostida kumirni gazlashtirish, bakterial ishkrrsizlantirish, oltingugurtni eritish, qattiq holdan gaz holatiga oʻtuvchi jinslarni haydash, vulkan jinslari va issiq suvlardan minerallarni ajratish, neft va neft mahsulotlarini termik yoʻl bilan olish va b. misol boʻladi. Dunyo boʻyicha oltingugurtning 2/3 qismi kuchli isitilgan suv yordamida yer ostida rudali jismlardan eritib olinadi, bunda uning sifati yuqori boʻladi (99,99%). Shu yoʻl bilan 80-90° da eriydigan asfalt, bura (tanakor), ozokerit (togʻ mumi) va b. eruvchi minerallarni qazib olish mumkin. G. sanoat rudasi kam boʻlgan va tarqoq elementlar bor konlarda ishlatiladi. G. ilmiy yoʻnalish boʻlib, foydali qazilmalarni ajratib olishning optimal texnologiyasi bilan shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotropizm

thumb
Gravitropizm (Geotropizm) (geo... va yun. tropos — burilish, yoʻnalish, qayrilish) — oʻsimlik organlarining yer tortish kuchi yoʻnalishiga qarab Yer markaziga nisbatan muayyan holat olishi. Gravitropizm musbat, yaʼni toʻgʻri (mas, ildizning pastga qarab oʻsishi) va manfiy, yaʼni teskari (mas, poyaning yuqoriga qarab oʻsishi) boʻladi. Gravitropizm tufayli oʻsimliklarning ildizi tuproqqa kirib boradi.

Cho'chqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofizik anomaliyalar

Geofizik anomaliyalar - Yer fizik maydoni qiymatining togʻ jinslari fizik xususiyatlaridagi farqi va ular tuzilishi hamda tarkibining bir xil emasligi sababli umumiy (normadagi) qiymatdan ogʻishi. G. a.ga qarab Yerning ichki tuzilishi va Yer poʻstini, ayniqsa uning yuqori qismini oʻrganadilar. G. a. maydonning geologik tuzilishiga, togʻ jinslari tarkibiga, yer yoriqlariga bogʻliq. G. a.ning intensivligi yer yuzasining har bir nuqtasida kuzatilayotgan va normadagi (nazariy) fizik maydoni koʻlami qiymatining farqi bilan belgilanadi. Bu geologik tuzilishi bir xil jinsdan deb faraz qilingan va Yer qaʼri moddalari fizik xususiyatlarining tegishlicha taqsimlanishi asosida hisoblab chiqiladi. Gravitatsion, magnit, seysmik, termik, elektr, radioaktiv va b. anomaliyalar farq qilinadi. Yerning normal gravitatsion, geomagnit va geotermik maydonlari eng koʻp tadqiq etilgan. G. a. ularning tabiatini aniqlash, Yerning chuqur qatlamlarini oʻrganish, foydali qazilmalarni bashoratlash, qidirish va razvedka qilish maqsadida oʻrganiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofizik yoʻldosh

Geofizik yoʻldosh - Yer sunʼiy yoʻldoshi (YESY) orbitasidan turib, Yerning geofizik parametrlari — atmosferasining zichligini, geomagnit maydonini, radiatsion maydonini tadqiq etish uchun uchirilgan sunʼiy yoʻldosh. Shunday turdagi birinchi YESY — sobiq Ittifoqda 1958 yilda uchirilgan Yerning uchinchi sunʼiy yoʻldoshi edi. 1964 yil va undan keyingi yillarda AQSH orbital geofizik rasadxonalari seriyasini, qutb yogʻdulari hamda kutb "qalpoq" lari (muzliklari)ni tadqiq qilish uchun qutbiy orbital geofizik rasadxonalarni uchirdi. Baʼzi hollarda YESYlaridagi oʻlchashlar yer sirtidagi st-yalardan oʻlchashlar maxsus dasturi bilan uygʻunlashtirilgan holda amalga oshirildi. G. y.lari ichida meteorologik YESY alohida oʻrin tutadi. Geofizik kuzatishlar orbital st-yalardan amalga oshiriladigan kompleks tadqiqotlar dasturining tarkibiy qismi ham boʻlishi mumkin. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofizik razvedka usullari

Geofizik tadqiqot usullari — foydali qazilma konlarini qidirish va tadqiq qilish maqsadida Yer qobigʻi tuzilishini fizik usullar bilan oʻrganish; geofizikaning tarkibiy qismi. G. t. u. tabiiy maydonlar (gravitatsion, magnit, elektr, seysmik, termik, yadroviy nurlanishlar)ni oʻrganishga asoslanadi. Bu maydonlar parametrlari yer ustida, havoda va yer osti (shaxta va burgʻi quduqlari)da oʻlchanadi. Olingan maʼlumotlar geologik strukturalar, ruda va b. konlarning joylashishini aniqlash, asosiy koʻrsatkichlarini oʻrganishda ishlatiladi. G. t. u.da tabiiy va sunʼiy hosil qilinadigan fizik maydonlardan foydalaniladi. Tabiiy maydon usullari nisbatan arzon va bir xildagi, oson solishtiriladigan maʼlumotlar bergani uchun katta hududlardagi ishlarda koʻllaniladi. Bu usul qimmatbaho burgʻilash va togʻ ishlarining aniq yoʻnalishlarini belgilab, ularning samaradorligini oshiradi. Shuning uchun rekognossirovka ishlarida asosan tabiiy maydonli G. t. u. (magnitorazvedka), kichik hududlardagi ishlarda asosan sunʼiy fizik maydonlar (seysmorazvedka) qoʻllanadi. Qoʻllaniladigan fizik maydonlar tabiatiga qarab, G. t. u. quyidagi xillarga boʻlinadi: Yer tortish kuchi maydonini oʻrganuvchi gravimetrik razvedka; Yer tabiiy magnit maydonini oʻrganuvchi magnitorazvedka; Yerning tabiiy elektr maydonini, asosan, sunʼiy hosil qilinadigan oʻzgarmas va oʻzgaruvchan elektromagnit maydonlarni oʻrganuvchi elektrorazvedka; portlovchi moddalarni portlatish yoki mexanik zarblarda hosil qilinadigan va Yer qobigʻida tarqaluvchi seysmik tebranishlar maydonini oʻrganuvchi seysmorazvedka; togʻ jinslarining issiqlik oʻtkazuvchanligi orasidagi farqqa asoslanib, burgʻi quduqlaridagi temperaturani oʻrganuvchi geotermik razvedka; togʻ jinslari va rudalarning tabiiy radioaktiv nurlaiishini oʻrganuvchi yadro geofizikasi; burgʻilash quduqlaridagi fizik maydonlarni urganuvchi karotaj; burgʻilash quduqlari oraliqlaridagi ruda gavdalarini aniqlashga asoslangan burgʻi quduqlari geofizikasi. G. t. u., ayniqsa, gʻovak qatlamlar ostidagi, chuqur joylashgan, dengiz va okeanlar tubi ostida yotgan foydali qazilma konlarini qidirish va razvedka qilishda muhim oʻrin tutadi (yana q. Geologik qidirish)....

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofitlar

Geofitlar (geo... va yun. phyton — oʻsimlik) — yangilanuvchi kurtaklari va zaxira oziq moddalari yer osti organlarida toʻplanadigan koʻp yillik oʻt oʻsimliklar (kartoshka, piyozguldoshlar, ildizpoyali bugʻdoydoshlar). G. oʻsimliklarning hayotiy shakllaridan biri boʻlib, kriptofitlar guruhiga kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofon

Geofon (geo... va ...fon) — Yer qobigʻining yuqori qatlamlarida tarqaladigan tovush toʻlqinlarini qabul qiluvchi apparat. Ichiga ikkita egiluvchan yupqa metall plastinka orasiga mahkamlangan zalvar massa joylashtirilgan qutidan iborat. Yer qatlamida tarqalayotgan tovush tebranishlari yerga tegib turgan quti korpusini tebrantiradi, quti ichidagi zalvar massa esa inersiya hodisasi tufayli qimirlamay turadi. G. koʻpincha vibrograf kabi ishlaydi. Maʼlum uzunlikdagi tovush toʻlqinlarini tutib oladigan asosiy elementa pyezokvars kristalidan iborat G. pyezogeofon deb ataladi. Elektr-mexanik oʻzgartirgichlar, kuchaytirgich va tebranishlarni qayd qiluvchi ossillograf bilan taʼminlangan G. seysmograf deyiladi. G. togʻ jinslarini, dengiz tubini akustik jihatdan tekshirishda, konda qutqaruv ishlarini olib borish va b.da qoʻllanadi. Konlarda eshitish qiyin boʻlgan tovush signallarini tutib qayd qiladigan maxsus magnitofon moslamali G. geomagnitofon deb ataladi. Unda konda avariyaga uchragan konchilar turgan joyni aniqlash uchun avariya yuz bergan joydan kelayotgan signallar magnit lentaga yozib olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geoxronologik shkala

Geoxronologik shkala - umumiy stratigrafik shkala birliklariga ekvivalent boʻlgan geoxronologik boʻlimlarning iyerarxiya (quyi boʻlimlarning yuqori boʻlimlarga bosqichma-bosqich boʻysunish) sistemasi.

Geoxronologik boʻlimlar ilmiy jihatdan kuraviy miqyosda tarqalgan, ammo kesimlarning toʻliq emasligi va izoxron satxlarni kuzatish usullarining chegaralanganligi sababli faqat yirik geoxronologik boʻlimlargina keng miqyosda belgilangan. Radiologik geoxronometriya maʼlumotlari boʻyicha hozirgi vaqtda fanerozoy eratema, sistema, boʻlim, yarus, davrlarining hamda bir qancha zamon va asrlarning davom etgan vaqti aniqlangan. Radiologik yoshni aniqlash tokembriy G.sh. uchun ayniqsa muhim, chunki tokembriy uchun hozirgacha umumiy qabul qilingan boʻlimlar yoʻq (qarang Geoxronologiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotsentrik koordinatalar

Geotsentrik koordinatalar - osmon jismlari (Quyosh, Oy, sayyoralar va b. jismlar) koordinatalarining Yer markaziga nisbatan aniqlanadigan tizimi. Xususan, sunʼiy yoʻddoshlarning koordinatalari ham G. k.da ifodalanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gepard

Gepard (Acinonyx jubatus) — mushuksimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi, gepardlar (Acinonyx) urugʻining yagona turi. Tanasining uzunligi 123— 150 sm, dumi 63—75 sm. Oyoqlari uzun va ingichka, tirnoqlari ichkariga tortilmasligi bilan boshqa mushuksimonlardan farq qiladi. Yungi sargʻish qum rangda, mayda qora dogʻlar bilan tekis qoplangan. Bolalari tanasining ustki tomonidagi uzun tik yunglari paxmoq mantiya (yopingʻich) hosil qiladi. Afrika, Jan.-gʻarbiy Osiyo (Eron, Afgʻoniston, Balujiston) va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. 1972-yilgacha onda-sonda Turkmanistonning jan.da uchrab turardi. Kunduzi hayot kechiradi. Homiladorligi 84-95 soʻtka. 2-4 ta bola tugʻadi. Toʻqay, dasht, choʻl va togʻ etaklarida yashaydi. Tuyoqli hayvonlar (kiyiklar, qoʻylar)ni ov qiladi. Oʻljasiga pana joydan tashlanadi va qisqa masofada quvib yetadi (tezligi soatiga 110 km gacha). Qadimda qoʻlga oʻrgatilgan G. dan ov qilishda foydalanilgan. Hozir soni juda kamayib ketgan, tabiatda butun dunyo boʻyicha bir necha yuzta saqlanib qolgan. Oʻzbekiston Respublikasi va Xalqaro qizil kitobga kiritilgan. Tutqunlikda yaxshi koʻpayadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mushuksimonlar
Turkum:Biologik turlar
Turkum:Yirtqichlar
Turkum:Sutemizuvchilar
Gepatargiya

Gepatargiya (yun. hepar — jigar, argia — faoliyatsizlik) — jigar yetishmovchiligi yoki uning zaharlanishidan kelib chiqadigan kasallik holati. G. termini nemis vrachi G. Kvinke va E. Toppe-Zeyler tomonidan taklif etilgan (1912). G. gepatitlar (oʻtkir va surunkali), homiladorlar eklampsiyasi, jigar venalarining oʻtkir trombozi, jigar sirrozi yoki xolestazi, shuningdek organizmning gepatotrop zaharlar (benzol, zaharli zamburugʻlar) va baʼzi bir dori moddalari bilan zaharlanishi oqibatida kelib chiqadi. Jigar hujayralari nekrozga uchraydi, ruhiy-asabiy faoliyat izdan chiqadi. Bemor alahsiraydi, terisi sargayib ketadi, koʻz qorachigʻi kengayadi, koʻrish qobiliyati pasayadi va es-hush oʻzgaradi, bora-bora bemorning ahvoli ogʻirlashib, jigar komasi rivojlanishi mumkin. Davo kasallikning kechishi va klinik belgilariga qarab olib boriladi. Bemorni tinch qoʻyish, ovqat tarkibidan hayvon oqsillarini cheklash, vrach koʻrsatmasi boʻyicha doridarmonlar berish lozim. G.ning oldini olish uchun jigar kasalliklari, xususan virusli gepatitdan saqlanish, meʼda-ichak yoʻllaridan qon ketishi yoki infeksiya kirishiga yoʻl qoʻymaslik, dorilarni, ayniqsa, narkotik, diuretik va sedativ dorilarni suiisteʼmol qilmaslik talab etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gepatoz

Gepatoz (yun. hepar — jigar va osis — kasallik) — bir qator jigar kasalliklarining umumiy nomi; yalligʻlanish alomatlari ozgina boʻlgani yoki umuman boʻlmagani holda jigar parenximasining distrofik oʻzgarishi bilan ifodalanadi. Yogʻli, pigmentli va xolestatik xillari bor. Yogʻli G.da jigarni yogʻ bosadi, bu — ovqatlanish tarzi buzilganda, jigar toʻqimasiga zaharli, ayniqsa spirtli moddalar taʼsir etganda, shuningdek gipoksiya va endokrin buzilishlar, xususan kandli diabetda kuzatiladi. Pigment almashinuvi buzilganda pigmentli G. roʻy beradi. Xolesterin va oʻt kislotasi almashinuvining buzilishi natijasida jigar ichida oʻt turib qolganda yoki ayrim dori moddalari, mas, aminazin, gormonalkortikosteroid preparatlar suiisteʼmol qilinganda xolestati k G. paydo boʻladi. Davo hamda kasallikning oldini olishda eng muhimi G.ga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat. G.ning hamma xillarida ovqatlanish tartibi, parhezga rioya qilish, agar kasallik biror dori qabul qilinganida roʻy bersa, uni darhol tuxtatish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gepatologiya

Gepatologiya (yun. hepar — jigar va ...yaogiya) — gastroenterologiya fanining bir boʻlimi; jigar va oʻt yoʻllari kasalliklarining kelib chiqish sabablari, klinik kechishi, diagnostikasi hamda davolash va oldini olish usullarini oʻrganadi. Xususiy va umumiy gepatologiya farq qilinadi. Gepatologiya jigarning tuzilishi va faoliyatini oʻrganish borasida elektron mikroskopiya, gistokimyo, ultratsentrifugalash, xromatografiya, radioizotop tekshirish, EHM va b. tadqiqotlarga asoslanadi. Tibbiyot texnikasining takomillashganligi (mas, punksion nina va zondlar, laparoskopiya, angiografiya oʻtkaziladigan apparatlar) gepatologiyaning jadal rivojlanishiga im kon berdi. Hoz. gepatologiya oldida turgan eng muhim muammolardan biri gepatit, virusli gepatit, gepatoz, jigar sirrozi kabi jiddiy kasalliklarning oldini olish va davolashga qaratilgan. Gpatologiya oʻz amaliyotida jigarni punksiya qilish, radioizotop skanirlash, ultratovush tashhisi (UTT), immunologik, kompyuter tomografiya kabi tekshirish usullaridan foydalanadi.

GEPIDLAR(lot. Gepidae) — gotlartya qardosh boʻlgan german qabilalari guruhi. 2-asrda Skandinaviyadan Boltiq dengizining sharqiy sohiliga koʻchib oʻtishgan. 2-asrning oxirida gotlar ortidan jan.-sharqqa qarab siljishgan. 4-asrning oxirida gunnlarning qabilalar ittifoqiga kirgan. 6-asrning 2-yarmida langobardlar va avarlarnint birlashgan kuchlari tomonidan boʻysundirilgan. Gpatologiyaning qolganlari 9-asrda venger elatining shakllanishida qatnashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maria Goeppert-Mayer

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlariright|200px|thumb|Maria Goeppert-Mayer
Maria Goeppert-Mayer (1906, 28-iyun Katovitse, Polsha – 1972, 20-fevral) – amerikalik nazariyotchi fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1931-yildan AQSH da ishlagan. Ilmiy ishlari kvant mexanika, kristall panjaralar nazariyasi, statistik mexanika va yadro fizikasiga oid. Ikkilamchi beta-yemiriliiat oldindan aytib bergan va nazariyasini ishlab chiqqan (1935-yil). Y. Yensendan mustaqil ravishda atom yadrosi elektron qobigʻi modelini yaratgan (1951-yil). Nobel mukofoti laureati (1963-yil, Y. Yensen bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1972-yilda vafot etganlar
Turkum:20-fevralda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Geptan

Geptan, C7H16 — toʻyingan uglevodorod. Mol. m. 100,21.9 ta izomeri malum. Normal G. CH3(CH2)5—CH3 kuchsiz oʻziga xos hidli rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi — 90,61°, qaynash temperaturasi 98,43°, suvda erimaydi, efir va organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Toʻyingan uglevodorodlarning barcha kimyoviy xossalariga ega. Havo bilan portlovchi aralashma hosil qiladi. Neftning benzin fraksiyalari va gaz kondensatlari tarkibida boʻladi, katalitik reforming jarayonida izomerlanib izogeptanlarga va degidrotsillanib toluolga aylanadi. G.ni benzin fraksiyalaridan seolitlarda absorbsiyalab ajratib olish mumkin. Karbyurator yoqilgʻilarining detonatsion barqarorligini aniqlashda etalon sifatida qoʻllanadi (G.ning oktan soni 0 ga teng deb qabul qilingan). Izomerlaridan 2,2,3-trimetilbutan (triptan) amaliy ahamiyatga ega boʻlib, motor yoqilgʻilariga qoʻshimcha sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil