Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sharif Ramazonov

Sharif Abdullayevich Ramazonov (1910.16.6, Xiva tumani Gandimiyon qishlogʻi — 2002.3.7, Toshkent) — kompozitor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1952), Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Urush qatnashchisi (1941—45). Samarqand musiqa va xoreografiya institutini tugatgan (1930). 1933-54 yillarda Toshkent, Urganch va Namangan musiqali teatrlarida dirijyor va badiiy rahbar, ayni paytda Xorazm (193638) va Namangan (1948—54) viloyatlari madaniyat boshqarmasi boshligʻi. Oʻzbekiston davlat estrada teatri badiiy rahbari (1954—58), Oʻzbekiston estrada orkestri tashkilotchisi va badiiy rahbari (1958—60), Toshkentdagi 1son musiqa maktabi direktori (1960—87). "Xolisxon" (Majidiy, 1936), "Shohsanam" (S. Abdulla, 1938), "Asl farzand" (A. Ahmadiy, 1947), ""Hayot chaqirigʻi" (S. Abdulla, 1958) va boshqa musiqali dramalarning musiqasi, "Serquyosh Oʻzbekiston", "Xorazmcha" kabi simfonik syuitalar, "Mard paxtakorlar" kantatasi, "Mirzachoʻl" uvertyurasi va boshqa asarlar muallifi. Shuningdek, uning ijodida qoʻshiq katta oʻrin tutadi: "Intizorman", "Shax/io koʻzim", "Yor kelur", "Dilrabo", "Oʻzbekiston" va boshqa Oʻzbek xalq qoʻshiqlarini estrada uslubida qayta ishlagan ("Namanganning olmasi", "Ey, mehribonim" va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Ramakrishna

thumb|right|Ramakrishna, Dakshineswar

Ramakrishna (haqiqiy nomi Gadadhar Chatterji) 1836.18.2, boshqa ga koʻra 1834.20.2, Kamarpukur (Gʻarbiy Bengaliya) — 1886.16.8, Kalkutta — qind diniy mutafakkiri, jamoat arbobi. Vivekanandaning maʼnaviy ustozi. Shankaraning advaytavedantasini Ramanuja taʼlimoti bilan birlashtirishga intildi. Hindiston va butun insoniyatning uygʻonishi uchun yagona din kerak, deb hisoblab, barcha dinlarning maʼnaviy yaqinligini targʻib qilgan. R.ning fikricha, har bir inson oʻzining xudoga nisbatan muhabbatini tarkidunyochilik yoʻli bilan emas, balki shu real dunyoda oʻz burchini ado etish yoʻli bilan izhor etishi kerak. Hind milliy harakati mafkurasiga katta taʼsir koʻrsatgan. 1897-yil R. shogirdlari uning gʻoyalarini targʻib qilish uchun "R. missiyasi" jamiyatini tashkil qilganlar, bu jamiyat hozirgacha ish olib boradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
C. V. Raman

thumb|220px|Chandrasekhara Venkata Raman (1930)
Chandrasekhara Venkata Raman (1888.7.11, Tiruchchirappalli — 1970.21.11, Bengaluru) — hind fizigi. Hindiston Fanlar akademiyasi aʼzosi va uning prezidenta (1934-yildan). Madras universitetida taʼlim olgan (1903—1907). Kalkutta universitetida ishlagan (1917—1933). 1933-yildan Bengalurudagi Fan instituti direktori, 1933-yildan oʻsha yerdagi Raman ilmiy tadqiqot instituti direktori. Ilmiy ishlari optika, akustika, molekulyar fizika va kristallar fizikasiga oid. P. hind fizigi K.S. Krishnan (1898—1961) bilan hamkorlikda (rus olimlari L.I.Mandelshtam, G.SLandsbergdan mustaqil tarzda) yorugʻlikning kombinatsion sochilishi hodisasini kashf etdi va nazariy jihatdan asosladi (1928). Raman yorugʻlik difraksiyasi, ultratovush toʻlqinlar, kristallar fizikasi, atom yadrosi tuzilishi va boshqa sohalarda ham ilmiy ishlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (1930)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Ramapiteklar

Ramapiteklar (Ramapithecus) -qirilib ketgan odamsimon maymunlar. 2 turi maʼlum. Pastki jagʻ suyaklari qoldiqlari va tishlari Hindistonda yuqori miotsen yotqiziqlaridan topilgan (1934). R. qoldiqlari Sharqiy Afrika (Keniya, 1962), Yevropa (Vengriya, Turkiya)dan ham topilgan. Tishlarining morfologik xususiyatlariga koʻra, R. avstralopiteklarga yaqin turadi. R.ning absolyut yoshi 13—14 mln. yilga teng. R. avstralopiteklarning ajdodi hisoblanadi. Lekin keyingi yillarda koʻpchilik tadqiqotchilar R.ni orangutanlarga yaqinlashtirib, ularni odam ajdodlari qatoridan chiqarishni taklif qilishmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ramayana

„Ramayana“ — sanskrit tilidagi qadimgi hind eposi. Muallifi Valmiki deb taxmin qilinadi. Miloddan avvalgi 4-asrda Sharqiy Hindistonda yaratilgan, xalq ogʻzaki ijodida toʻldirilgan va qisman oʻzgarib, milodning 2-asriga kelib toʻliq shakllangan. Dostonda Quyosh sulolasiga mansub afsonaviy shoh Ramaning qahramonliklari, uning zulm va adolatsizlikka qarshi kurashi bayon etiladi. Odamxoʻr dev (rakshas)lar podshosi Raavan tomonidan Ramaning rafiqasi Sitaning oʻgʻirlab ketilishi va Sitani qutqarish uchun Ramaning Raavan bilan janglari „Ramayana“ning markaziy voqeasini tashkil etadi. Oʻrta asrlarda „Ramayana“ vishnuizmning muqaddas kitoblaridan biri boʻlgan. „Ramayana“ 7 kitobdan iborat, 1–7-kitoblari til va mazmun jihatdan boshqalaridan farq qiladi hamda bu fakt asarga keyinchalik qoʻshimchalar qilinganini tasdiqlaydi. „Ramayana“ Hindistonda „Mahabharata“ dan keyin turadigan mashhur asar. Uning syujetlari mumtoz hind adabiyotida qoʻllangan. 14–17–asrlarda qator yangi xind, dravid tillariga tarjima qilingan. „Ramayana“ning turli variantlari Tibet, Xitoy, ayniqsa, Janubi Sharqiy Osiyo mamlakatlarida asrlar davomida tasviriy sanʼat hamda xalq teatrlari uchun sevimli syujet manbai boʻlib xizmat qilgan. Dostonni Muhammad Ali Ahmedov oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Shuningdek, „Ramayana“ asosida hind kinoustalari yaratgan videofilm oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 Adabiyot 
 Rama haqida qissa Premchand bayonida, T., 1970; Maxabharata, Ramayana, M., 1974; Serebryakov I.D., Ocherki drevneindiyskoy literaturi, M., 1971; Ramayana. Qadimgi hind eposi, T., 1978.
Ramz

Ramz (arab. — ishora qilmoq) (badiiy adabiyotda) — voqelikni badiiy aks ettirishning shartli usuli; badiiy shartlilik shakllaridan. Ramz majozdan farq qilib, mazmuni obrazli qurilishi bilan bogʻliq boʻladi va koʻpmaʼnoliligi bilan ajralib turadi. Ramz barcha xalqlar folklori va adabiyotida qadimdan mavjud. Ramziy obrazlar muayyan tizimni tashkil etadi va ayrim hollarda koʻpchilik xalqlar adabiyoti va sanʼatida mushtarak mazmunni ifodalaydi. Mas, sher — mardlik, tulki — makkorlik, boʻri — ochkoʻzlik va boshqa Adabiyot tarixida asrlar davomida ishlatilib kelinayotgan ramziy obrazlar tizimi ham mavjud; gul — goʻzallik, maʼshuqa; bulbul — oshiq; sariq rang — mahzunlik, qora rang — motam ramzi va boshqa Ijodkorlar anʼanaviy Ramzlar bilan bir qatorda tabiatdagi har bir hodisa va detal (Mas, bulut, buloq, chaqmoq va boshqalar)dan ramziy tasvir uchun foydalanadilar. Bunda u yoki bu narsa tasvir jarayonida yozuvchi maqsadiga xizmat qiluvchi muayyan ramziy maʼnoga ega boʻladi.

Xalq ogʻzaki ijodiyoti va mumtoz adabiyotda keng koʻlamda ishlatilgan ramziy tasvir usuli hozirgi adabiyotda ham muvaffaqiyatli qoʻllanilmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ramz Bobojon

Ramz Bobojon (taxallusi; asl ism-sharifi Bobojonov Ramz, 1921. 2.12, Toshkent) — shoir va dramaturg. Oʻzbekiston xalq shoiri (1981). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1971). Toshkent pedagogika instituti (1944) va shu institut aspiranturasi (1955)ni tugatgan. „Lenin uchquni“ (hozirgi „Tong yulduzi“) gazetasida boʻlim mudiri, muharrir, Yozuvchilar uyushmasida maslahatchi (194959), Yozuvchilar uyushmasi pravleniyesi kotibi (1960—63; 1968—80), Badiiy adabiyot nashriyoti direktori (1963— 67), Oʻzbekiston „Vatan“ jamiyati pravleniyesi raisi (1981—86) lavozimlarida xizmat qilgan.

Ijodi 1936-yildan boshlangan. „Sheʼrlar“ (1939), „Hadya“ (1940), „Oltin kamalak“, „Vodiyni kezganda“ (1949), „Tanlangan asarlar“ (1958), „Sevgi sirlari“ (1963), „Sheʼrlar“ (1965), „Senga, sevgilim“ (1969), „Muxabbatga taʼzim“ (1980), „Sening mehring“ (1997), „Surayyo yulduzidan shuʼlalar“ (2001) sheʼriy kitoblar muallifi.

Ramz Bobojon doston janrida ham ijod etib, „Qadrdon doʻstlar“ (1948), „Birinchi parvoz“ (1955), „Bobom bilan suhbat“ (1967), „Obi hayot“ (1969), „Hindiston onasi“ (1972), „Bahs“ (1973) singari liroepik asarlar yaratgan.

„Togʻa-jiyanlar“ (1961), „Insu jins yoki Tirik murdalar“ (1972), „Zuhraning maktublari“ (1975) komediyalari, shuningdek, „Yusuf va Zulayho“ musiqali dramasi (1981) respublika teatrlari sahnalarida qoʻyilgan. „Zuhraning maktublari“ komediyasi „Loʻlini aldab boʻlmaydi“ nomi bilan Moskvadagi „Romen“ teatrida sahnalashtirilgan. „Yusuf va Zulayho“ musiqali dramasi asosida esa 5 seriyali televizion film yaratilgan.

Ramz Bobojon G. Ibsen („Arvoxlar“), A. T.Tvardovskiy („Vasiliy Tyorkin“), M.I.Aliger („Zoya“), Nabi Hizriy („Sevgim, sevgilim“) va boshqa adiblarning asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. „Elyurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil* http://uza.uz/uz/culture/ozbekiston-xalq-shoiri-ramz-bobojon-31.12.2008-6231* Saylanma 3 j.li, 1—3j.lar, T., 1983-1985.* Nosirov E., Ramz Bobojon, T., 1974.* http://kh-davron.uz/tag/ramz-bobojon* http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2408* http://n.ziyouz.com/adabiyot/ziyolilar/ramz-bobojon-1921-2008 

 

 
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 7-noyabr 1972-yil
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 16-noyabr 1972-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi aʼzolari
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq shoirlari
Turkum:Oʻzbekistonlik shoirlar
William Ramsay

right|225px|thumb|William Ramsay
William Ramsay (1852.2.10, Glazgo — 1916.23.7, Xau-Uikom) — ingliz kimyogari va fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1988). Bristol (1880—87) va London universiteti professor (1887—1913). Ilmiy ishlari fizik, anorganik va organik kimyoga oid. Suyukliklarning mol.m. ni ularning sirt tarangligiga koʻra aniqlash usulini (1883) taklif qilgan. J.U.Rele bilan hamkorlikda argonni kashf etgan (1894). U. Kruks bilan hamkorlikda Yerda geliy mavjudligini isbotlagan (1895). M.U.Travers bilan hamkorlikda neon, kripton va ksenonni kashf qilgan (1898). F. Soddi bilan hamkorlikda radioaktiv elementlarning oʻz-oʻzidan yemirilishi va boshqa elementlarning izotoplariga aylanishini amalda aniqlagan (1903). Ilk bor turli metallarga azarracha taʼsir ettirib, ularni sunʼiy ravishda boshqa elementlarga aylantirishga urinib koʻrgan. Mikrotorozi ixtiro qilgan (1910). D.I.Mendeleyevga bogʻliq boʻlmagan holda koʻmirni yer ostida gazga ailantirish gʻoyasini olgʻa surgan (1912). London kimyo jamiyati prezidenti (1907—09). Nobel mukofoti laureati (1904)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1852-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1916-yilda vafot etganlar
Turkum:23-iyulda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Rami

Rami (Boehmeria), xitoy chayon oʻti, qichitqon — gazandadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik lub tolali usimliklar turkumi. Vatani — Xitoy. Yaponiya, Shimoliy Hindiston, Janubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlarida koʻp ekiladi. R.ning 90 dan ortiq turi bor, ulardan ikkitasi: oq P. (B.nivea Hook) va yashil P. (B.utilis Blume) keng tarqalgan. Issiqsevar, namsevar oʻsimlik. Oq R. barglarining pastki tomoni oq tuklar bilan krplangan. Yashil R.da bu belgi sezilmaydi. Ikkala turi ham tola olish maqsadida ekiladi. R. buyi 1–3 m ga boradi, juda tez oʻsuvchi bir qancha tik poyalardan iborat (bir tupda 50 tadan ortiq poya rivojlanadi). Bargi uz. 7—21 sm, navbatmanavbat joylashgan, barg Rami, bandining uz. 7—10 sm. Urugʻi juda mayda. R.ning tolasi yuqori texnologik sifatga ega, kanop tolasiga nisbatan 4 marta, paxta tolasiga nisbatan 7 marta pishiq. Tolasidan gazlama tukiladi, poyabzal ishlab chiqarishda, balikchilikda ishlatiladi. 19-asrning 60-yillaridanSharqiy Gruziyaga keltirilgan. 20-asrning 30-yillarida Oʻzbekiston lub tolali ekinlar tajriba stansiyasiaa kanop, kendir, jut bilan bir katorda R.ni ustirish tajribalari olib borilgan. Sugʻorib ekiladi, ekilgandan keyin ikkinchi yildan boshlab bir yilda uch marta (oʻsish boshlanishi davrida 60— 70 kun oralatib) oʻrib olinadi. Hosildorligi quruq poya boʻyicha 500—800 s/ga va undan ortiq. Tolasi yashil poyalardan ajratib olinadi, tola chiqishi 22,5%.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gazandadoshlar
Jean-Philippe Rameau

Jean-Philippe Rameau (1683.25.9, Dijon 1764.12.9, Parij) — fransuz kompozitori va musiqashunos. Zamonaviy garmoniya nazariyasining asoschisi ("Garmoniya haqida traktat", 1722; "Garmoniyaning kelib chiqishi", 1750 va boshqalar). Kompozitorlik ijodida fransuz (J.B.Lyulli) va italyan (A.Vivaldi, D.Skarlatti) musiqa yutuqlarini mujassam etib, klassik musiqa uslubini shakllanishiga muhim hissa qoʻshgan. Klavesin uchun pyesalarda qad. (allemanda, kuranta kabi) va zamonaviy (menuet va boshqalar) bal raqslarini hamda milliy (rigodon, tamburin) raqs kuylarini nozik did va yuksak mahorat bilan qayta ishlagan. R.ning opera (lirik tragediyalar), operabalet va baletlari fransuz musiqali teatrida butun bir davrni tashkil etib, K.V. /l/okning opera janri islohotiga zamin yaratgan. Bularning ayrimlari ("Nazokatli Hindiston", 1735; "Zoroastr", 1749 va boshqalar)da Sharq mavzulariga murojaat etgan. Bir necha kantata, motet, cholgʻu ansambl va boshqa asarlarni yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Santiago Ramón y Cajal

Santiago Ramón y Cajal (1852.1.5, Petilya, Navarra — 1934.17.10, Madrid) — ispaniyalik gistolog. Valensi, Barselon, Madrid (1892—1922) universitetlari professor Neyron nerv sistemasining morfologik birligi taʼlimotining asoschisi (1894). Ilmiy faoliyati koʻz toʻr pardasi, orqa miya, miyachaning tuzilishi, shuningdek, shikastlangan nervning tiklanish masalalariga oid. Nobel mukofoti laureati (1906, Camillo Golgi bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1852-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-mayda tugʻilganlar
Turkum:1934-yilda vafot etganlar
Turkum:17-oktabrda vafot etganlar
Ramses II

200px|thumb
thumb

Ramses II (taxtga oʻtirgandan soʻng —Us yerma at-Rasotepen-Ra) — Misr firʼavni (miloddan avvalgi 1290—24). Misrning 14-asr boshida Falastinda yoʻqotgan mavqeini qayta tiklagan. Xettlar bilan uzoq muddat kurashgan; keng miqyosda qurilishbunyodkorlik ishlari olib borgan: Abidos, Fivada (Ramesseum) ibodatxonalar. Karnaka va Luksordagi inshootlar, Abu Simbaldagi har 2 gʻor ibodatxonasi, Edfu ibodatxonasi va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ramstedt Gustav Yon

RAMSTEDT (Ramstedt) Gustav Yon (1873.22.10, Tammisari — 1950.25.11, Xelsinki) — fin oltoyshunos — tilshunosi. Xelsinki universiteti professor (1917—41). Moʻgʻul tillarini qiyosiytarixiy oʻrganishning hamda qiyosiytarixiy oltoyshunoslikning asoschilaridan biri. R. 1898-yildan boshlab bir qancha yillar davomida Volga va Kuma daryolari boʻylari, Mongoliya hamda Kushka atrofida ekspeditsiyalarda boʻlib, moʻgʻul, qalmoq, chigʻatoy tillari va folklori boʻyicha materiallar toʻplagan, ularni turkiy parallellari bilan qiyoslagan holda eʼlon qilgan. R. moʻgʻul va turkiy tillari boʻyicha tadqiqot olib borib, "Moʻgʻul va turkiy tillarida feʼl yasalishi", "Oltoy tillarida son", "Oltoy tillarining qarindoshligi haqida" singari ilmiy asarlari bilan oltoyshunoslik nazariyasiga asos solgan; qalmoq tili boʻyicha "Qalmoqlugʻati", "Qalmoq tili va uning dialektlari" kabi asarlar yaratgan. R. uraloltoy tillarining genetik qarindoshligi haqidagi fikrlarga qarshi chiqqan, koreys va yapon tillarini oltoy tillari guruhiga kiritgan. Oltoy tillaridagi tovush va shakliy oʻxshashliklar qaqidagi toʻliq maʼlumot uning "Koreys tili boʻyicha etimologik tadqiqotlar" (1—2j., Xelsinki, 1949— 53) asarlarida bayon qilingan.

 
 Vvedeniye v altayskoye yazikoznaniye. Morfologiya, M., 1957.
Rana sanga

Rana sanga, Sangram Singh (?—1528) — rojput, Boburning Hindistondagi eng kuchli raqibi. R.S.ning asosiy mulki Mevar edi. Mandu sultonlarining hokimiyati zaiflashgach, R.S. undan Rantanbur, Arangpur, Bxilsan va Chandiri kabi keng viloyatlarni tortibolgan. Bobur Kobuldaligida R.S. unga kishi yuborib, "Agar hukmdor Dehyai viloyatiga kelgudek boʻlsalar, men Agraga ketaman" degan. Biroq Bobur 1526-yil Ibroqim Loʻdiyni yengib, Deush va Agrani olgach, R.S. unga qarshi chiqib (1527-yil), Kandar qalʼasini qamal qilgan va uni egallagan. R.S. bilan Bobur oʻrtasidagi sal qiluvchi Kxanua jangi 1527-yil 13 martda yuz berdi. Jangda Bobur koʻllagan tulgʻama usuli va artilleriya ish berdi. Jangda Bobur toʻla gʻalabaga erishdi. R.S. bir yildan soʻng vafot etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rang (tasviriy sanʼat)

Rang (tasviriy sanʼatda) – rangtasvirning asosiy ifoda va tasvir vositasi. R. orqali rassom mavjud borliqni oʻziga xos xususiyatlari bilan haqqoniy aks ettiradi. Jahon sanʼati taraqqiyotida borliq R.ini aks ettirishning turli uslub va tizimlari shakllangan, biroq hammasining asosida R.larni bir-biri bilan aralashtirib, yangi R. hosil qilish uslubi yotadi. 7 xil kamalak (spektr) R.ini bir-biriga aralashtirish orqali 280 dan ortiq R. tuslanishini hosil qilish mumkin. R. inson ruhiyatiga kuchli taʼsir etuvchi vosita boʻlib, u insonda quvonch va mayuslik, tetiklik yoki gʻamginlik, xotirjamlik yoki bezovtalik tuygʻularini uygotishi mumkin. Rassom uchun R.ning ana shu kuchi muhim omil boʻlib, ular asarning gʻoyaviyplastik yechimida muxim rol oʻynaydi.

Tabiatdagi bor R.lar axromatik va xromatik R.larga boʻlinadi. Axromatik R.larga oqdan toʻq qoragacha boʻlgan boʻyoqlar, qolganlari xromatik (qizil, sariq, koʻk va hokazo) R.larga kiradi. Xromatik R.lar oʻz navbatida issiq (qizil, sariq, zargʻaldoq) va sovuq (koʻk, moviy, binafsha), shuningdek, har ikkisiga kiruvchi (binafsha, yashil) R.larga ajratiladi. Rangtasvirda issiq va sovuq R.larning oʻzaro uygʻunligi asarning rang tizimi – koloritni tashkil qiladi, shuningdek, asar kompozitsiyasini tashkil etuvchi unsur va vosita hisoblanadi. Iliq P. yaqinlik, sovuq R. uzoqlik tuygʻusini berishi asarda masofani kursatish (ayniqsa, manzara janri)da koʻl keladi.

Tasviriy sanʼat tarixida R.dan foydalanish jamiyat taraqqiyoti bilan birga rivojlanib borgan. Ibtidoiy jamoa rassomi oʻz „asar“ini mavjud tabiiy R. (yogʻoch koʻmiri, olov kuyasi)dan foydalanib ishlagan, jamiyat rivoji bilan R. – pigment va bogʻlovchilar ortib borgan, Rang (tasviriy sanʼat)ch. usuli rivojlangan: quldorlik davrida murakkab R. (akvarel, tempera, enkaustika) texnologiyasi ishlab chiqilgan. Oʻrta asrlar oxirida moyboʻyoq texnologiyaSi paydo boʻlgan, shu davrdan R. tuslanishi ham ortib avvalgi lokal, yassi R. oʻrnini nursoya yordamida oʻzgaruvchi, tuslanuvchi R.lar tizimi egallagan. Buyumlarning toʻlaqonli hajmli koʻrinishini aks ettirish, fazoviy boʻshliqni R. orqali oʻzlashtirish kuchayib borgan. 19-asr 60—70-yillaridan yorqin (spektr) R.larga yaqin R.larni yonmayon qoʻyish asosida kartinalar yaratila boshlandi. Bunday asarlarni maʼlum masofadan kuzatish lozim. Avangard sanʼati (abstrakt sanʼat, simvolizm, syurrealizm va boshqalar)da R. majoziy, ramziy mazmunga ega boʻldi, koʻp hollarda asarning asosiy mazmuni va gʻoyasini tashkil etdi. R.lar oʻlchami, shakli, oʻrni oʻzida sirli, falsafiy mazmunni yoritishga karatildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rang ajrata olmaslik

thumb|Rang ko'rligi boʻlgan odamlar bu yerda 74 raqamini ko'rmaydilar.
Rang ajrata olmaslik yoki daltonizm — odam koʻzining qisman rang ajrata olmasligi, irsiy nuqson. Yosh bolalarda uchraydigan kasallik. Atrof-muhitdagi ranglarni koʻz toʻr pardasining kolbachasimon hujayralari sezadi. Ular ranglarni sezuvchi 3 ta har xil element boʻlib, har biri 3 ta asosiy rangning (qizil, koʻk yoki binafsha) faqat bittasini sezadi. Shu 3 rangdan qaysi birini sezadigan element boʻlmasa, odam oʻsha rangni koʻrmaydi. Rang ajrata olmaslik tugʻma yoki hayot davrida orttirilgan boʻlishi mumkin. Tugʻma rang ajrata olmaslik daltonizm deb atalib (ingliz olimi Dalton uni mufassal tasvirlab bergan), asosan, erkaklarda uchraydi. Bunda bemor qizil hamda yashil ranglarni ajrata olmaydi. Binafsha rangni ajrata olmaslik kamroq uchraydi. Ranglarni butunlay koʻrmaslik rang ajrata olmaslik yoki monoxromaziya deyiladi. Bunda rang-barang dunyo bir xilda kulrang boʻlib tuyuladi. Daltonizm nasldan-naslga (masalan, otadan qizi orqali oʻgʻil nabirasiga) oʻtadi.

Hayotda orttirilgan rang ajrata olmaslik koʻz va markaziy nerv sistemasining baʼzi kasalliklari (oʻsma, shikastlar, glaukoma, koʻrish nervi atrofiyasi)da roʻy berib, bunga uchta rangni sezishning pasayishi yoki butunlay yoʻqolishi sabab boʻladi. Hayotda orttirilgan rang ajrata olmaslikni oʻz vaqtida davolab, ranglarni ajratishni tiklash mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ta'sirlar

Rang ajrata olmaslikni birinchi belgisi odatda odam biron bir obyekt uchun noto'g'ri rangni aytganda, masalan, rasm chizganda yoki rangni noto'gʻri nom bilan chaqirganda bo'ladi. Bu ranglar bir xil rang ko'rligi boʻlgan odamlar orasida juda mos keladi.

Sinflashtirish

Rang ko'rlikni tasniflash uchun ko'pgina terminologiya mavjud boʻlgan va hozirgacha mavjud, ammo rang ko'rligi uchun odatiy tasniflanish fon Kries tasniflariga amal qiladi, bu nomlash hozirgi kunda ko'p foydalaniladi.

Monoxromatsiya

Monoxromasiyani ko'pincha to'liq rang ko'rligi deb ataladi, chunki rangni ko'rish qobiliyati yo'q. Garchi ushbu atama miya akromatopsiyasi kabi o'zlashtirilgan kasalliklarga taalluqli bo'lsa-da, odatda u tug'ma rang ko'rish kasalliklariga, ya'ni tosh monoxromasiyasi va ko'k qoni monoxromasiga taalluqli). O'z ko'zlarida ranglarni farqlab bo'lsa-da, bu insonning miya akromatopsiyasida aniq ko'rinmaydi. Ba'zi bularni haqiqiy rang ko'rligi deb hisoblamaydi, chunki bu ko'rishni emas, balki tushunishni kamsitadi. Ular vizual agnossiya shakllaridir.

 

Turkum:Kasalliklar nima qilish kerak nima maslahat berasiz
Rangkoʻl

Rangkoʻl — Pomirdagi koʻl. Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyatida. Sharqiy Pomirda, 3782 m balandlikda. Maydoni 7,8 km². Eng chuqur joyi 2,5 m. Qirgʻoqlari yassi, ayrim joylari botqoq. Suvi baʼzan chuchuk, baʼzan shoʻrroq. Uzukdaryo orqali gʻarbidagi Shoʻrkoʻl bilan birlashib turadi. Sohillarida yaylovlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tojikiston koʻllari
Turkum:Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati
Rangli bosma

Rangli bosma — qogʻoz, mato yoki boshqa materialga koʻp rangli tasvirlar (rangli fotosuratlar, rangtasvir asarlari, rangli matnlar va boshqalar) ni bosish usuli. Maxsus bosma qolip (forma)lar yordamida amalga oshiriladi. Bosma qoliplar soni boʻyoqlar soni (ikki, toʻrt va boshqalar)ga bogʻliq boʻladi. Rangli bosmada asosan, ofset bosma, chuqur bosma va tekis bosma usullaridan ham foydalanish mumkin. Rangli bosma 19-asr oxirida paydo boʻlgan.

Har xil rangli original (asl nusxa)dan koʻplab nusxa koʻchirishda har qaysi rang uchun ayrimayrim klishe (3 yoki 4 klishe) tayyorlab olinadi. Buning uchun fotografik usulda original ranglarni uch asosiy rangga ajratib, negativ olish va har bir negativdan bittadan klishe tayyorlash kerak. Original ranglarini xillarga ajratish yorugʻlik filtridan foydalanib bajariladi. Shundan keyin qolip va zarur boʻyoqlar tayyorlab olinadi. Uch asosiy rang (sariq, qizil va koʻk)ni turli nisbatda aralashtirib, istalgan rangni olish mumkin. Och rang hosil qilish uchun belila ham ishlatiladi. Mas, toʻrt rangli tasvirni bosishda oldin sariq rang, keyin qizil va koʻk ranglar, oxirida kulrang (ton) bosiladi. Rangli bosmada 2,4 va 10 rangni bir yoʻla bosadigan rangli bosma mashinalari qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rangli metallar

Rangli metallar — temirdan boshqa barcha metallarning sanoatdagi nomi. 4 guruhga boʻlinadi: yengil metallar; ogʻir metallar; qimmatbaho metallar; nodir metallar. Yengil Rangli metallarga aqlyuminiy, magniy, titan, natriy, berilliy, litiy, bariy, kalsiy, stronsiy va kaliy (zichligi 0,53—5 g/sm³); ogʻir Rangli metallarga mis, nikel, qoʻrgʻoshin, qalay, kadmiy, kobalt, rux, margimush, surma, vismut, simob (zichligi 5—13,6 g/sm³); metallarga volfram, molibden, niobiy, tantal, xrom, sirkoniy va boshqa; qimmat baho Rangli metallarga oltin, kumush, platina, osmiy, iridiy, rodiy, ruteniy va palladiy; nodir Rangli metallarga tarqoq metallar (talliy, galliy, germaniy, indiy, reniy, gafniy, rubidiy, seziy), siyraker metallar (skandiy, ittriy, lantan va lantanoidlar), radioaktiv metallar (texnetsiy, fransiy, poloniy, radiy, aktiniy, toriy, protaktiniy, uran va barcha transuran elementlar) kiradi.

Rangli metallarning koʻpchiligi tabiatda sof holda uchraydi. Mas, alyuminiy oʻz rudalarida A12O3 va A1(ON)3 tarkibli birikmalar holida boʻladi. Rudalardan gidrometallurgiya usulida avval A12O3, undan esa elektroliz yoʻli bilan alyuminiy olinadi.

Mis tabiatda, asosan, tog jinslari tarkibida mis sulfidlari va oksidlari tarzida uchraydi. Mis rudasi boyitilgandan keyin uni suyuqlantirib shteynni bessemerlash usuli bilan xomaki mis, xomaki misni termik usulda tozalab yoki elektroliz qilib sof mis olinadi. Magniy tabiatda har xil birikmalar, minerallar, magniy rudalari tarkibida uchraydi. Magniy rudalari jumlasiga magnezit, dolomit, karnallit va boshqa kiradi. Bu rudalar (Mas, magnezit)dan magniy oksid MgO olinadi, magniy oksiddan uglerod ishtirokida xlor oʻtkazish yoʻli bilan magniy xlorid MgCl2 hosil qilinadi, u elektroliz qilinib, xomaki magniy olinadi. Uni qayta suyuqlantirib yoki sublimatsiya yoʻli bilan sof magniy olinadi. Boshqa Rangli metallar ham tegishli usullarda shu metallarning rudalaridan ajratib olinadi.

Rangli metallar va ularning qotishmalari xalq xoʻjaligida, aviatsiya sanoatida, raketasozlik, elektrotexnika va radiotexnikada asosiy konstruksion material hisoblanadi.

 ●O'rmonov F., Eshmuhamedov A., Oʻrta Osiyoning rangli metallari, T., 1976; Toʻraxonov A.S., Metallar texnologiyasi, T., 1974.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rangli televideniye

Rangli televideniye — tasvirlarni oʻz tabiiy rangida uzatish va tomosha qilishga imkon beradigan televideniye. Rangli televideniye tabiiy ranglarning qizil, koʻk va yashil ranglarga ajratish xossasiga asoslangan. Rangli televideniyeda ham tasvir elementlari (nuqtalar) galmagal uzatiladi. Juda mayda detallar oqqora rangda, oʻrtacha detallar 2 rangda, yiriklari 3 rangda uzatiladi. Rangli televideniye kamerasida obʼyektdan qaytgan nurni 2 ta maxsus koʻzgu qizil, koʻk va yashil nurlarga ajratadi, bu nurlar tegishli elektronnur trubkaga yoʻnaladi (har qaysi rangdagi nur boshqaboshqa trubkaga boradi). Trubkalar chiqishida rangli videosignallar (I^, Ik va Iya) hosil boʻladi. Bular kuchaytirilib, kodlovchi qurilmaga oʻtkaziladi. Bu yerda maxsus oʻzgartirgich signallarni 3 signalga: yorqinlik signaliga va ranglarni uzatish uchun moʻljallangan 2 signalga ajratadi. Yorqinlik signali I, uchta rang tashkil etuvchilardan hosil boʻladi. Ranglarni uzatish uchun moʻljallangan signallar tegishli ranglar nisbati (Mas, Iq— Iye va Ik— Iye) dan tuziladi. Bu signallar eltuvchi chastotali qoʻshimcha kuchlanishni modulyasiyalaydi (qarang Modulyasiya). Bunday kuchlanish yorqinlik signali bilan birga umumiy aralashtirgichga uzatiladi. Radiouzatkich umumiy signallarni efirga tarqatadi.

Rangli televideniye signallarini qabul qilish uchun 3 nurli qabul qiluvchi elektronnur trubka (kineskop) oʻrnatilgan maxsus rangli televizordan foydalaniladi. Radiouzatkich efirga tarqatgan signallar rangli televizorda tegishli signallarga ajratilib, ranglar joyjoyiga tushiriladi. Rangli televideniye da tovush xuddi oqqora televideniyedagidek uzatiladi va qabul qilinadi. Rangli televizorda oqqora tasvirlarni ham koʻrish mumkin. Oqqora televizorda ham Rangli televideniye dasni oqqora rangda kursa boʻladi.

Birinchi Rangli televideniye loyihasini rus ixtirochisi I.A. Adamian 1907—08 yil taklif qilgan. Bunda tasvir nuqtalari qizil, koʻk va yashil yorugʻlik filtrlari orqali uzatilgan, qabul qilish joyida ham tasvir xuddi shunday filtrlar orqali koʻrilgan. 1929-yil "Amerikan telefon end telegraf kompani" (AQSH) lab.sida rangli signallar uchta mustaqil kanal orqali uzatilgan. Rangli televideniyening mukammalroq elektron tizimi 1951-yil AQSH da ishlab chiqilgan; AQSH da Rangli televideniye 1954-yildan muntazam ishlay boshladi. SSSR da 1956-yildan Leningrad televideniye markazi, 1959-yildan Moskva televideniye markazi Rangli televideniye dasni namoyish kila boshladi. 1966-yil sovetfransuz tizimi "SECAMIII" yaratildi va 1967-yil qoʻllana boshladi. 1967-yildan Germaniya, Buyuk Britaniya va Gʻarbiy Yevropaning boshqa shaharlarida PAL tizimidagi Rangli televideniye koʻrsatuvlari berila boshladi. Oʻzbekiston televideniyesi Rangli televideniye dasni 1970-yil koʻrsata boshladi.

Rangli televideniyening 3 tizimi (SECAM, NTSC va PAL) maʼlum (2004). Ular bir-biridan televizion signallarni hosil qilishi bilan farqlanadi.

Ergash Komilov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rangontogʻ

Rangontogʻ — Tojikiston Respublikasining jan.gʻarbidagi togʻ tizmasi. Qorategin va Oqtogʻ tizmalari orasida joylashgan. Rasht (Qorategin) vodiysi va Yovon vohalarini bir-biridan ajratib turadi. R. jan.gʻarbdan shim.sharqqa 70 km masofaga kamon shaklida choʻzilgan. Eng baland joyi 1895 m (XoʻjaZarang). Asosan, gil, qumtosh, ohaktoshlardan tarkib topgan. R.dan Yovonsuv, Tersoqarsuv, Qaramandisuv va Shoʻrtansuv kabi sersuv soylar oqib tushadi. Tizmaning sharqiy qismida Zardoli dovoni (balandligi 1610 m) joylashgan boʻlib, dovondan Dushanba — Yovon, Dushanba — Norak, Dushanba — Koʻlob magistral yoʻllar oʻtadi. R. etaklarida asosan, oʻzbek millatining laqay elati vakillari istiqomat qiladi. 1920—31 yillarda, bolsheviklar bosqini davrida R. tizmasi Ibrohimbek va uning qurolli guruhi uchun muhim strategik hudud hisoblangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Rangpur

Rangpur — Bangladeshning shim. qismidagi shahar. Aholisi 189 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Oziq-ovqat sanoati korxonalari (yirik kand zdi) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Randa

thumb|Randa
Randa — duradgorlik ishlarini bajarishda yogʻoch sirtini tekislash va silliqlash (randalash) uchun moʻljallangan asbob. Dastaki, elektr va mexanik bor. Dastaki randa metall yoki yogʻoch asos, keskich (tigʻ) va ponadan iborat. Asosning pastki qismi kaft deb ataladi. Yassi yuzalarni ishlaydigan randa kafti yassi, egri sirtli va shakldor yuzalarni ishlaydigan randa kafti oʻsha yuzalar shaklida boʻladi. Randa asosidagi poʻlat keskich oʻrnatish uchun teshik ochilgan; bu teshik pastga tomon asta-sekin torayib borib, uya hosil qiladi. Randalash paytida payraha shu uyadan tashqariga chiqib ketadi. Asosning oʻlchami, profili, keskichining oʻrnatilish burchagiga koʻra, randa quyidagi xillarga boʻlinadi; sherx yebel (keskichning tigʻi yarim aylana shaklida) — dagʻal randalash uchun; bir v a ikki keskichli (payraxa singdirgichli) va medvedka (qoʻsh qulokli) Randa — tozalab randalash uchun; japs va yarim japs (daroz) randa — tozalab randalash, katta sirtlarni randalash va qismlarni birbiriga toʻgʻri keltirish uchun; shliftik randa — yupqa payraha olish uchun; sinubel — detal sirtlarida mayda yoʻllar (yelimlash maqsadida) ochish uchun; konish randa (zenzubel) — detal chekkalarida chorak (tirnoq) ochish uchun; falsgobel randa — detalda chorak (tirnoq) ochish uchun; gruntubel randa — koʻndalanggiga trapetsiya shaklidagi oʻyiq ochishda qoʻllanadi; nov randa — detallarda turli naqshli profillar ochishda ishlatiladi; b u kri randa — egri (botik va qabariq) sirtlarni randalashda foydalaniladi. Elektr randa — elektr motor yordamida aylanib turadigan ikki yoki toʻrt pichokdan iborat. Elektr randa bilan yogʻochni 0,75—2,0 mm qalinlikda payraha hosil qilib randalash mumkin. Mexanik randa (randalash dastgohi) tekis va shakldor, metall va yogʻoch sirtlarga ishlov berish uchun moʻljallangan qurilma. U support, polzun va qisqichdan iborat. Asosiy harakati (randalash) ilgarilamaqaytma, surish harakati davriyilgarilama. Koʻndalang randalash va boʻylama randalash dastgoxlari bor. Koʻndalang randalash dastgoxlarida asosiy harakatni support va polzun bilan birga keskich bajaradi, boʻylama randalash dastgohlarida esa ishlov beriladigan taxta harakatlanib turadi. Randalar kurilishda, yogʻochga ishlov berish korxonalarida, uyroʻzgʻorda va boshqa joylarda ishlatiladi.

 Adabiyot 
 Gurvich A.O., Duradgorlik ishlari, T., 1966; Kreyndlin L.N., Stolyarnie raboti, M., 1986; Bozorboyev N., Uyjoy quruvchilar uchun 1001 maslahat, T., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Randak

thumbnail
Randak (Agrostemma githago) — chinniguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Boʻyi 20—70 sm. Bargi ensiz, poyada ikkitadan qarama-qarshi joylashgan. Guli toʻq pushti, yirik. Mevasi koʻsaksimon. Urugʻi qora, gʻadirbudur. May oyida gullaydi, mevasi iyunda pishadi. Lalmikor yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda faqat Toshkent, Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida arpa va bugʻdoyzorlarda, yoʻl yoqalarida uchraydi. Urugʻida 6,5% cha zaharli saponin, gistagin va boshqa bor. R. urugʻi aralashgan donni yegan parranda, hayvon va hatto odam zaharlanishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Randalash stanogi

Randalash stanogi — 1) yassi va shakldor sirtlarni yoʻnish uchun moʻljallangan metall kesish qurilmasi. Koʻndalang randalash va boʻylama randalash xillariga boʻlinadi. Koʻndalang Randalash stanogida keskin polzun bilan birga ilgarilamaqaytma harakatlanadi, boʻylama Randalash stanogida esa keskich emas, balki zagotovka (ishlov beriladigan xomaki detal) harakatlanib turadi; 2) yogoch sirtlarini tekislash va silliqlash, yogʻoch buyumlarda shakldor sirtlar hosil qilish uchun moʻljallangan yogʻoch yoʻnish qurilmasi. Bunda keskich aylanib turadi, yogʻoch zagotovka ilgarilama harakatlantiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Randeya sulhi

Randeya sulhi — Rim imperiyasi bilan Parfiya va Armaniston oʻrtasida milodiy 62 yil Randeya (hozirgi Turkiyaning Harberdi shahri yaqinida) da tuzilgan bitim. Rim qoʻshinlarining Armanistonni egallash uchun qilgan yurishlari muvaffaqiyatsizlikka uchragach, imzolangan. Rim va Parfiya qoʻshinlari Armanistonni tark etishgan, Armaniston ilgarigi hududini saqlab qolgan. Randeya sulhiga koʻra, Armaniston taxtiga Parfiya podshosi Vologesning ukasi Tiridat I oʻtirishi lozim boʻlib, toj kiyish marosimi Rimda oʻtkazilishi kelishilgan. Tiridat I 65—66 yillarda Rimga sayohat qilgan va imperator Neronsan Armaniston tojini olib, armanlarning arshakiylar sulolasiga asos solgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rantye

Rantye (frans. rentier, rente — renta) — qarzga bergan pulidan foizlar yoki sotib olgan qimmatli qogʻozlardan dividendlar hisobiga yashaydigan shaxs.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rapakivi

Rapakivi (fincha rapakivi — chirigan tosh) — porfirsimon struktura koʻrinishidagi granit; oligoklazning oq yoki ochyashil hoshiyasi bilan oʻralgan yumaloq shaklli (ovoid) pushti rang ortoklaz aralashgan. Tarkibida ortoklaz (40% ga yaqin), oligoklaz (20 % cha), qoramtir slyuda (8% cha), idiomorf kvars (30% cha) va ikkilamchi minerallardan amfibol, ortit, sfen, diopsid, magnetit, apatit kabilar bor. Rangi koʻpincha qoʻngʻirpushti, qizgʻish, baʼzan yashilroq yoki qoramtir. R. nurashga nisbatan chidamsiz, kelib chiqishi baxsli. R. Finlandiya va Shvetsiyada koʻp uchraydi, shuningdek, Rossiya Federatsiyasi, Ukraina va boshqa joylarda bor. R. qurilish va imorat sirtini qoplash uchun ishlatiladigan muhim tosh (yana qarang Granit).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rapanalar

Rapanalar (Rapana) — dengiz qorinoyoqli mollyuskalari urugʻi. Spiral chigʻanogʻi 19 sm gacha, keng oval shaklda, kulrang qoʻngʻir tusda. Chigʻanogʻi ogʻzi keng, koʻpincha ochiq sariq, qizil yoki baʼzan oqrangda. 3 turi maʼlum. Ilgari R. faqat Yapon, Sharqiy Xitoy va Sariq dengizlarida yashagan. 20-asr oʻrtalarida R.Yapon dengizidan Qora dengizga kelib qolgan. Hozirgi Afrika dengizi sohillari boʻylab tarqalmoqda. Kapsula ichiga tuxum qoʻyadi. Yirtqich, 2 pallali mollyuskalar (ustritsa, midiya) bilan oziqlanadi. R.ning zaharli suyukdik ishlab chiqaradigan bezlari bor. Goʻshti qisman yeyiladi, chigʻanogʻi zebiziynat buyumi. R. ovlanadigan mollyuskalar bilan oziqlanib, katta ziyon keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rapport

Rapport (frans. rapporter — qaytarish) — gazlama, gilam, trikotaj, kashta, keramik buyumlar, gul qogʻoz va boshqa naqshining takrorlanadigan qismi. Gazlamada arqoq va tanda R.lari boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Raps

thumb
Raps (Brassica napus var. napus) — karamdoshlar oilasining Brassica avlodiga mansub bir yillik moyli va yemxashak ekini hisoblanadi. Miloddan avvalgi 4 ming yillikda ham ekilgan. Yevropada XIV asrdan ekila boshlagan va hozir asosiy moyli ekinidir. Oʻzbekistonda oraliq ekin sifatida ekiladi. Kuzgi (V. binnis) va bahorgi (V. appua) guruhi bor. Ildizi duksimon, poyasi sershoh, boʻyi 50—150 smgacha boʻladi. Barglari gʻuj, bandli, kam tukli. Toʻpguli 25—40 ta, guli shingil. Gullari mayda, sariq, baʼzida oq tusli. Mevasi uzun (5—10 sm), kambar (3-4 mm) qoʻzoq. Doni sharsimon, rangi och qoramtir. 1000 dona urugʻi vazni 3—7 g. R. uzun kun oʻsimligidir. Urugʻi 1—3° da unib chiqadi, 15—20° da yaxshi oʻsib rivojlanadi. Kuzgi R.ning vegetatsiya davri 270— 300 sutka, bahrrgisiniki 95—PO sutka. Chetdan changlanadi. R. urugʻi tarkibida 32—50% moy, 23% oqsil mavjud. Moyi ovqatga, shuningdek, margarin, sovun ishlab chiqarishda, toʻqimachilik va sanoatning boshqa tarmoqlarida ishlatiladi. Kunjarasi chorva uchun yaxshi ozuqa. Qatorlab yoki keng qatorlab, 2—4 sm chuq.ka ekiladi. Sovuqqa chidamliligi past, qishda kuchli sovukdar boʻlmaydigan mintaqalarda ekiladi. Rivojlanishining boshida namga talabchan. Chorva mollari uchun yaxshi ozuqabop ekin hisoblanadi. 150 s/ga dan tortib 250 s/gacha koʻk massa beradi. Asalshirali oʻsimlik. R.ni oraliq ekin sifatida oʻzini yoki turli ekinlarga aralashtirib ekish mumkin. Oʻzi ekilganda ekish normasi 12-15 kg/ga, javdar bilan aralash ekilganda 8-10 kg/ga. Doni boʻyicha hosiddorligi 15—25 s/ga.

Asosiy zararkunandalari: R. arrakashi, R. bargxoʻri, karam oq qurti, R. gulxoʻri, yashirin hartumlilar. Kasalliklari: alternarioz, soxta kul kasalligi.

Kurash choralari: yerni kuzda shudgor qilish, begona oʻtlarni gerbitsidlar bilan yoʻqotish, ekinlarga insektitsidlar sepish.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Rapsodiya

Rapsodiya yun. rhapsodia — rapsod (dostonchi) qoʻshigʻi| — erkin shakldagi cholgʻu yoki vokal asari. Xuddi doston bayonini ifodalab, turli, kontrast epizodlardan tashkil topadi, koʻpincha xalq qoʻshiq va kuylariga asoslanadi. Yevropada 18-asrning oxiridan maʼlum (K.F.D.Shubart, 1786). FListning 19 ta "Vengercha R."si, M. Ravelning "Ispancha R."si, J. Gershvinning "Blyuz uslubida R."si ommalashgan. Oʻzbekistonda ilk simfonik R.ni V. Zolotaryov yaratgan (1931). Oʻzbek kompozitorlaridan S. Boboyev(1946), D. Zokirov(1958), T.Qurbonov (1980) va boshqalar R. yozishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rasadxona

thumb|Dehlidagi qadimiy rasadxona
Rasadxona yoki observatoriya – astronomik, geofizik, metrologik va boshqa tadqiqotlar uchun maxsus jihozlangan ilmiy muassasa va shu muassasa joylashgan bino. Dastlab, obʼyektlarni kuzatish bilan shugʻullanadigan joy sifatida paydo boʻlgan, keyin ilmiy tadqiqot muassasasiga aylangan. Oʻrta asrlarda Sharqda koʻplab rasadxonalar qurilgan (masalan, Ulugʻbek rasadxonasi). Keyinchalik (XVI asr oʻrtalaridan) Yevropada rasadxonalar optik, radiofizik va boshqa asboblar bilan taʼminlana boshladi. Oʻzbekistonda optik asboblar bilan jihozlangan rasadxona birinchi marta 1973-yilda Toshkentda Turkiston harbiy okrugi Harbiy topografiya boʻlimi tizimida astronomiya va fizika rasadxonasi sifatida tashkil qilindi. Unda ilmiy tadqiqot ishlari (vaqtni oʻlchash, quyosh faolligi, quyosh va oy tutilishi, meteorologik, seysmik kuzatishlar va boshqa ishlar) olib boriladi (qarang Astronomiya instituti). Rasadxonalarda astronomik, magnit, gidrometrologik, seysmik va boshqa kuzatish hamda tadqiqotlar olib boriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

Astronomik rasadxonalardan tashqari, quyidagi rasadxonalar ham mavjud: 
 aerologik rasadxona
 dengiz rasadxonasi
 geofizik rasadxona
 kosmik rasadxona
 magnit rasadxona
 meteorologik rasadxona
Rasin Jan

Rasin Jan (1639.21.12, FerteMilon — 1699.21.4, Parij) — fransuz dramaturgi, klassitsizmning yirik vakili. R. asosan, maishiy mavzuda psixologik tragediyalar yaratgan, asosiy person ajl ari qirol, gersog, graf va goʻzal xonimlar boʻlishiga qaramay, bu asarlarda 17-asrdagi siyosiygʻoyaviy qarashlar ifodalangan.

R. "Buyuk Iskandar" (1665), "Axdromaxa" (1667), "Britannik" (1669), "Berenika" (1670), "Boyazid" (1672), "Ifigeniya Avlidada" (1674), "Fedra" (1677), "Gofoliya" (1691) va boshqa tragediyalar yozgan. "Andromaxa" bilan fransuz teatri tarixida yangi saxifa ochilgan. Tragediyaning mazmuni yunon miflaridan olingan boʻlib, R. antik mazmunga yangicha maʼno bergan. Ishqiy hayajonlar zaminida axloqiy muammoni ilgari surgan. Markaziy figura Andromaxa R.ning gumanistik ilgʻor gʻoyalarini tashuvchi, zolimlikni fosh etuvchi obraz sifatida gavdalangan. Unga zolim Pirr qaramaqarshi qoʻyilgan. "Gafoliya" asarida xalqning zolimlarga qarshi qoʻzgʻoloni voqeasi yoritilgan. R. ijodining soʻnggi davrida "Diniy qoʻshiqlar" sheʼriy toʻplami (1694) va "PorRoyalning qisqa tarixi" asarlarini yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qalamtasvir

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Pencil_Drawing_of_Young_Woman_in_Profile%2C_Vanderpoel.jpg/220px-Pencil_Drawing_of_Young_Woman_in_Profile%2C_Vanderpoel.jpg|thumb| Jon Vanderpoel qalamtasvir asari (1857-1911-yil)
Qalamtasvir - tekis yuzaga qoʻlda chiziq va nursoya (oq-qora boʻyoq dogʻlari) yordamida ishlangan tasvir, grafika vositalarida qalam, pero va boshqalar yordamida chegara chiziq, (kontur chiziq) yoki qisqa va yuluq chiziq (shtrix)lar hamda boʻyoq dogʻlarida bir xil (axromatik) rangda bajariladi.

 Tarix 
Qalamtasvir- barcha tasviriy sanʼat ning asosi hisoblanadi. Qalamtasvir chizmalari 17-asrdan oldin maʼlum emas edi.Keyinchalik qalam bilan ishlash chizmalari zamonaviy konspektsizlar 18-19 asrlarda keng shakllangan. Hozirda zamonaviy rassomlar sanʼat asarlari va eskizlar uchun grafit qalamdan foydalanishda davom etadi.Rasm badiiy taʼlimning (asosan, naturadan chizish, oʻquv mashqi) asosini tashkil qiladi. Rasm texnologik jihatdan quruq va suyuq holdagi boʻyoq ashyolaridan foydalanib bajariladi. Eng qadimda quruq boʻyoq — koʻmirga aylangan yongan yogʻoch qoldiqlari boʻlgan. Uygʻonish davrida italyan qalami (qora boʻr) va sangina (qizil boʻr) ishlatila boshlangan, 16-asr oxiridan grafit, 18-asrda bugungi kunda keng tarqalgan qalam amalda qoʻllanila boshlagan.

 Zamonaviy qalamlar 

 Rangli qalam 
Rangli qalamlar bilan chizilgan rasmlar yanada realroq koʻrinishiga egadir. Rangli qalamlar yordamida koʻplab portretlarni yaratish mumkin. Rangli qalam rassomlar va havaskorlarning sevimli mashgʻuloti.

 Koʻmir qalam 
Koʻmir qalamlari yogʻoch koʻylagi ichiga kiritilgan siqilgan koʻmirdan iborat.Koʻmirning koʻp xususiyatlarini saqlab qolish bilan birga grafit qalamlarga oʻxshaydi. Koʻpincha koʻmir qalam bilan nozik va aniq detallar uchun foydalaniladi.
Rasmi

Rasmi, Surxi, Taamuli, Tojiki — oʻrtapishar xoʻrakivinobop uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. Tojikistonda va Surxondaryo viloyatida yetishtiriladi. Barglari oʻrtacha, besh boʻlmali. Guli ikki jinsli. Shingili yirik, tigʻiz. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, och yashil, poʻsti oʻrtacha qalin, ancha qattiq, etdor, sersuv. Taʼmi yaxshi. Mevasi, kurtagi boʻrtgandan keyin 145—150 kunda faol harorat yigʻindisi 3200—3350° boʻlganda toʻla pishib yetiladi. Hosildorligi 120—160 s/ga. Novdalari yaxshi pishadi. Zamburugʻ kasalliklari bilan kam zararlanadi. Yangiligida isʼtemol qilinadi. Ovqat ustida ichiladigan va shampan vinolarini tayyorlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Valentin Rasputin

thumb
Valentin Grigoryevich Rasputin (1937.15.3, Irkutsk viloyati UstUda qishlogʻi — 2015.14.3, Moskva) — rus yozuvchisi. Irkutsk universitetining tarixfilol. fakultetini tugatgan (1959). Dastlabki hikoyalar toʻplami — "Leshkadan soʻrashni unitibman" (1961). "Narigi dunyoning odami" (1965), "Ayiq terisi sotiladi", "Osmonga yaqin oʻlka", "Yangi shaharlardagi gulxanlar" (1966), "Vasiliy va Vasilisa" (1967) singari hikoya va ocherklar toʻplamlari muallifi. "Mariya uchun pullar" (1967), "Soʻnggi muddat" (1970), ayniqsa, "Yasha va yodda tut" (1974) qissalari rus adabiyotida oʻziga xos oʻrin tutgan. U ijodining dastlabki davrida taygada yashovchi kishilarga xos romantikani tasvirlashga, ular irodasini va tabiat bilan uygʻunligini koʻrsatishga koʻproq moyil boʻlgan boʻlsa, keyinchalik kuchli kishilar harakterini yaratish, ularning murakkab ruhiy olamini, ular bilan jamiyat oʻrtasidagi ziddiyatlarni ochish, ularning jamiyat va tabiat bilan kurashdagi matonatini koʻrsatishga intilgan. R.ning "Matyora bilan vidolashuv" (1976) va "Yongʻin" (1985) asarlari yangi rus nasri taraqqiyotida muhim voqea boʻldi. R.ning soʻnggi asarlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan.

 
 Izbrannie proizvedeniya, t. 1—2, M., 1984-85.

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:1937-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-martda tugʻilganlar
Turkum:2015-yilda vafot etganlar
Turkum:14-martda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Rassom (yulduzlar turkumi)

Rassom — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi kichik yulduzlar turkumi. R. Oltin baliq, Iskana, Kabutar, Kema quyrugʻi, Kil va Uchar baliq yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. R. qish oylarida koʻrinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Rassomlik sanʼati

Rassomlik sanʼati – asarlari biror yuza (qogʻoz, mato, taxta, devor va boshqalar) ga boʻyoq (akvarel, moyboʻyoq, tempera, guash, yelimboʻyoq), qalam, rangli tosh, shisha va hokazoda ishlanadigan tasviriy sanʼat turi. Qanday xomashyodan va qanday ishlanishiga qarab rangtasvir va grafikaga ajratiladi. Rangtasvirda rang muhim oʻrin egallaydi va uning xarakterli tomonlarini belgilaydi; grafikada asosan chiziq, oq-qora boʻyoq dogʻlari asosiy boʻlib, rang ikkinchi darajali oʻrin tutadi, koʻp hollarda shartli, ramziy maʼnoda asarning gʻoyaviy emotsional tomonini kuchaytirish maqsadida uni qoʻllash mumkin. Masalan, plakatsiz rangi qizil buyum koʻk, sariq va boshqa rangda berilishi mumkin va hokazo „Rassomlik sanʼati“ iborasi XX asr 50-yillaridan qoʻllanilib, dastlab rangtasvirni taʼriflash uchun ishlatilgan. Bugungi kunda, shuningdek, badiiylik maʼnosida ham qoʻllanadi.

Rassomlik sanʼati qad. boʻlib, rangtasvir va grafika bir-biri bilan uzviy bogʻliq holda rivojlangan. Davr oʻtishi bilan professional sanʼatning kuchayishi ularni mustaqil sanʼat ga ajrata boshlagan. Uygʻonish davri va undan keyingi davrlarda Rassomlik sanʼati ifoda vositalari boyib borgan, mutaxassislar yetishib chiqqan, texnika va texnologiya oʻzgarib yangilanib borgan. Rangtasvir va grafikani bir-biridan alohida ajratish qiyin, chunki har bir ijodkor ularning har ikkisida ham ijod qiladi, ijodkor faoliyatiga baho berish faqat ulardan qay birining yetakchiligiga bogʻliq. Masalan, L.Abdullayev rangtasvir va grafikada ham mehnat qilgan, lekin rangtasvir ustasi sifatida eʼtirof etiladi. Ch. Axmarov, N.Kashina va boshqa ijodida ham shu xilni koʻrish mumkin, ular ijodida fafikaning ayrim tur va koʻrinishlari oʻz ifodasini topgan, xolos. V.Kaydalov, Q. Basharov va boshqa ijodida rangtasvir asarlari mavjud boʻlsa ham, ular fafik rassomlar qatoridan oʻrin olgan. Oʻzbek kitob grafikasining asoschisi boʻlgan I.Ikromovni, N.Xoliqov, A.Bobrov, F.Kagarov va boshqalarni grafik rassomlar sifatida eʼtirof etish mumkin.

 Yana qarang 
 Tasviriy sanʼat
 Foto sanʼati

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Rassomlik
Turkum:Sanʼat
Rasta

Rasta — shahar bozorlarida va qishloklarda koʻchaning chetiga qurilgan savdo doʻkonlari qatori. Tovar ishlab chiqarish; rivojlanishi bilan tovarlarning turiga qarab sotuvchilar alohida R.larga joylashganlar. R.lar ham mol ga muvofiq poyabzal R.si, shoyi R.si, gazlama R.si, meva R.si va boshqa nomlar bilan ham atalgan. R. dehqon bozorlarida, yarmarkalarda hozir ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Iqtisodiyot
Rastr

Rastr (lotincha: raster – xaskash) – parallel yorugʻlik dastasi tuzilishini oʻzgartirish uchun bir xil tipli elementlar (linzalar, teshiklar, prizmalar va boshqalar)dan tuzilgan toʻr, bir-biriga yelimlab biriktirilgan 2 ta koʻzgu oynasidan iborat optik asbob. Oynaga oq va qora parallel chiziqlardan mayda toʻr tushirilgan. Ishlatilishiga qarab, shaffof va qaytargichli xillarga boʻlinadi. R. tasvirni koʻpaytirishi, koʻplab elementar qismlar yoyilishi, butun holatdagi tasvirni yaratishi mumkin. R. matbaada (oqqora va rangli tasvirlarni bosishda, stereoskopik tasvirlar hosil qilishda), kinotexnika, videotexnika va boshqalarda foydalaniladi (yana qarang Avtotipiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil