Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mujibur Rahmon

thumb|200px|right|Mujibur Rahmon (1950)
Mujibur Rahmon, Shayx Mujibur Rahmon (1920.17.3, Sharqiy Bengaliya, Faridpur okrugi — 1975. 15.8, Dakka) — Bangladeshning davlat va siyosiy arbobi; bosh vazir (1972— 75, yanvar); prezident (1975, yanvar-avgust). M. R. mustamlakachilikka qarshi harakatlarda qatnashgan. Bangladeshning tashkil qilinishiga olib kelgan bengal xalq harakati yoʻlboshchisi va Avomi liga (Xalq ligasi) partiyasi (1949) tashkilotchilaridan biri. 1975-yildagi harbiy toʻntarish vaqtida oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bangladesh prezidentlari
Mujohid

Mujohid (arab. — eʼtiqod uchun, muqaddas ish uchun kurashchi; aynan — jihod urushining ishtirokchisi) — din, xudo yoʻlida jang qiluvchi kishi. Ilk islomda va oʻrta asrlarda M. tu-shunchasi shu maʼnoda talqin etilgan. Yirik islom ruhoniylari yoki tashkilotlari biror urushni jihod (gʻazavot) deb fatvo bergan holdagina shu urush qatnashchilari M.lar hisoblangan. 20-asr boshlarida Turkiston mintaqasida sovet rejimiga qarshi kurash olib borganlar ham uzlarini M.lar deb nomlashgan. Hozirgi davrda musulmon mamlakatlarida demokratik harakatlarga va millim hukumatlarga qarshi kura-shayotgan turli guruhlar M. nomidan foydalanadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Diniy atamalar
Mujrim-Obid

Mujrim-Obid (taxallusi; asl ismi: Mirakxoʻja oʻgʻli, XVIII asrning 2-yarmi; hozirgi Buxoro viloyati, Vobkent tumani, Kumushkent – XIX asrning 1-choragi) – zullisonayn shoir.

 Hayoti 
Oʻz davri Buxoro adabiy muhitining zabardast vakili. Tarjimai holiga oid maʼlumotlar yetarli emas. Baʼzi da shoirning ismi Obidxoʻja, otasining ismi Mirakxoʻja ekanligi qayd qilingan. Mir Arab madrasasida tahsil koʻrgan. Dastlab Mujrim taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. XIX asrning boshlarida Amir Haydar unga Obid taxallusini bergan. Lekin u Mujrim taxallusidan ham voz kechmay, har ikkala taxallus bilan ijod etgan. U Amir Haydar saroyida muboshirlik vazifasida ishlagan. 80 yilcha umr koʻrgan shoir hayotining soʻnggi yillarida qashshoqlikda yashagan. Sheʼrlarida vafosiz dunyodan, adolatsiz zamondan, oqibatsiz odamlardan nolish – shikoyat ohanglari aks etgan.

Turkiy ijodida Navoiy va Mashrab, forsiy sheʼrlarida Bedilga izdoshlik qilgan. Uning turkiy devonida 459, forsiy devonida 206 gʻazal bor. Devonlarida, shuningdek, muxammaslari, qitʼalari, ruboiylari, „Hasbi hol“ masnaviysi mavjud. Asarlari toʻliq holda nashr etilmagan. Gʻazallaridan namunalar hamda qitʼa va ruboiylari bosilib chiqqan. Forsiy devoni mukammal emas.

Mujrim-Obid anʼanaviy uslubda goʻzal ishqiy gʻazallar yaratgan. Ularda soʻfiyona ruh kuchli. Ogʻir hayot yoʻlini bosib oʻtgan shoirning aksar sheʼrlarida shikoyat, qasrat ohangi ustun. Forsiy-arabiy soʻzlar koʻp uchrashi jihatdan sheʼrlarining tili murakkab, lekin uslubi sodda, ifoda tarzi ravon. Sharq adabiyotini chuqur bilishi, yetuk isteʼdod sohibi ekanligi sheʼrlaridan sezilib turadi. Sheʼrlari ohorli va goʻzal tashbehu timsollar, teran falsafiy umumlashmalar, keskin ijtimoiy fikrlarga boy. Qitʼa va ruboiylarida shoirning axloqiy qarashlari, pand-nasihatlari aks etgan. Umuman, dunyoning nomukammalligi, jamiyat qusurlari, odamlar feʼlidagi illatlarni tanqid qilish shoir sheʼriyatining asosini tashkil etadi.

Mujrim-Obidning turkiy va forsiyda bitilgan devonlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 976, 1797, 3798, 991).

 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi 5 j.li, 5-j., T., 1978;
 Eshmonov Gʻ., Mujrim Obidning turkiy ijodiyoti, T., 2002.

 
 Mujrim-Obid, Gʻazallar, T., 1960;
 Mujrim-Obid, Ruboiy va qitʼalar, T., 1996.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Mir Arab madrasasida tahsil olganlar
Mujtahid

Mujtahid (arabcha: intiluvchi, gʻayrat qiluvchi) — oʻrta asrlarda islomda ijtihod huquqiga ega boʻlgan, yaʼni mustaqil ravishda diniy aqidaviy va huquqiy masalalar boʻyicha xulosa bera oladigan va hukm chiqara oladigan shaxs. Ahli Sunna val Jamoada diniy huquq mazhablarining asoschilari, shialarda yuqori martabali ruhoniylar va diniy huquqshunoslar mujtahidlar deb ataladi.

Islom ulamolari ittifoqiga koʻra, Muhammad (a.s)ning koʻp sahobalari ham mujtahid boʻlganlar. Chunki keyingi avlodlar ulardan islomning avvalidagi fikdiy ilmlarni olganlar. 8-asrning 2-yarmidan boshlab mazhab asoschilari va ularning usullarini ishlab chiqqan izdoshlari mujtahid deb atala boshlangan. Mujtahidlar 3 darajaga ajratilgan:

 Shariat darajasidagi mujtahid (mujtahid fish-shar) — u amaliyotda qoʻllagan ini oʻzi aniqlagan, oʻzi sharhlagan. U hech kimning eʼtirozini qabul qilmasligi mumkin boʻlgan;
 Mazhab darajasidagi mujtahid (mujtahid filmazhab) — u har qanday masalani faqat oʻz mazhabi asoschisi iga suyangan holda hal etgan;
 Ayrim masalalarni yechish darajasidagi mujtahid (mujtahid fi-ttarjix) — u oʻzidan avvalgi mujtahidlar hal etmagan masalalarni tadqiq etish huquqiga ega boʻlgan. Agarda koʻrilayotgan masala boʻyicha hukmlar bir necha boʻlsa, u oʻzining ilmiy salohiyatiga koʻra ulardan birini quvvatlashi mumkin boʻlgan.

Mujtahid darajasiga daʼvogar faqih fiqhiy bilimlarni mukammal egallagan, boshqa mujtahidlar bilan boʻladigan munozaralarda va ommaviy chiqishlarda oʻz qarashlarini himoya qilishi lozim boʻlgan. Undan tashqari, mujtahid arab tilini mukammal egallagan, Qurʼon va uning tafsilotlarini yod olgan, kamida 3 ming hadisni sharhlari bilan bilishi shart boʻlgan.

Mujtahid odob-axloqi, turmush tarzi namunali boʻlishi lozim. Hatto islomning dastlabki davrlarida ham faqihlar ijtihodning birinchi va ikkinchi darajasiga kamdan kam hollarda erishganlar. Koʻpincha ular vafotidan soʻng shu darajada eʼtirof etilganlar. Sunniylikda oliy darajadagi mujtahidlar deb mazhablar asoschilari eʼtirof etiladi. Hozirgi vaqtda ayrim muftiylar, yirik jamoa (qavm)lar rahbarlari, diniy universitetlar rektorlari va boshqa baʼzan uchinchi darajadagi mujtahid deb eʼtirof qilinadi.

Imom Ahmad ibn Hanbalning fikriga ko‘ra fatvo berish uchun kamida 400 ming hadis bilishi kerak. Mujtahid fiqh, usulul fiqh, arab tili, tafsir ilmi, hadisshunoslik, hadis terminalogiyasida chuqur bilimga ega, din ini farqlay oladigan, amaliy bilimga ega bo‘lgan shaxs hisoblanadi.
Muz zonalari

Muz zonalari, Arktika sovuq sahrolari zonalari yoki qutbiy zonalar — Shimoliy qutb bilan Janubiy kugb atroflaridagi oʻlkalar. Shimoliy yarim sharda Muz zonalari taxminan 70° shahrik. gacha boradi, jan. yarim sharda Antarktida va uning yon-veridagi orollarni oʻz ichiga oladi. Muz zonalarida iqlim nihoyatda sovuq boʻlganidan qurukliklarning koʻp qismini koʻp yillik qor va muzlar qoplab yotadi. Muz qoplamagan yerlar toshlokli sovuq choʻllardan iborat. Bunday joylarda juda siyrak yoʻsin, mox usadi. Yer yuzasi koʻp joyda yorilib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muz oqishi

Muz oqishi — muzning daryo va koʻllarda suv oqimi yoki shamol taʼsiridagi harakati. Bahorgi Muz oqishida muz qoplamining erib parchalanishi natijasida hosil boʻlgan, kuzgi Muz oqishida mayda muz parchalari (shuga)ning oʻzaro birikishidan vujudga kelgan katta muz boʻlaklari harakatlanadi. Koʻpchilik daryolarda kuzgi Muz oqishidan oldin shuga oqishi boʻlib oʻtadi. Muz oqishi paytida daryolarda muz tiqilishi kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muz tiqilishi

Muz tiqilishi - muz okishi vaqtida daryo oʻzanining toraygan joylari, tirsaklar va sayozliklarda muz yigʻilib, daryoni toʻsib qoʻyishi. Shim.ga oqadigan daryolarda yuqori oqimda muz koʻchib quyi qismiga kelib toʻplanishidan ham Muz tiqilishi boʻladi. Amudaryoning quyi oqimida ham kuzatiladi. Muz tiqilishi baʼzan toshqinlarga sabab boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muzayyana Alaviya

Muzayyana Alaviya (1909.20.4. Toshkent viloyati Piskent tumani — 1988.3.3, Toshkent) — shoira, folklorshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1968). Samarqand pedbilim yurti (1928—30), Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika instituti (1934—38)da oʻqigan. Toshkent shahar maktablarida oʻqituvchi (1930—40), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik (1940—59), katta ilmiy xodim (1959—88). M.A.ning "Bugungi men" nomli birinchi sheʼri 1927-yil "Maorif va oʻqituvchi" jur.da bosilgan. Xalq ijodkorlaridan koʻplab folklor asarlarini yozib olgan va nashrga tay-yorlagan ("Oq olma, qizil olma", 1972; "Sovet davri qoʻshiqlari", 1983 toʻplamlari; "Intizor", 1964, "Dalli", 1972 dostonlari). Oʻzbek xalq qoʻshiklarining badiiy-estetik xususiyatlari, marosim folklori boʻyicha tadqiqotlar olib borgan. "Odamiylik" (1964), "Dil nidosi" (1967), "Yon qoʻshnim, jon qoʻshnim" (1974) kabi risolalari odob-axloq masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

 
 Sevinchlarim, T., 1959; Oʻzbek xalq qoʻshiklari, T., 1959; Oʻzbek xalq marosim qoʻshiklari, T., 1974.

 Adabiyot 
 Qodirova M., Muzayyana Alaviya, T., 1968.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Muzalar

Muzalar (yun. musa) – 1) yunon mifologiyasida sanʼat, fan va poeziya maʼbudalari, Zevs va Mnemosinaning 9 qizi. Antik shoirlardan Gesiod (miloddan avvalgi 7-asr) 9 muzani eslatib oʻtadi. Xususan, Klio – tarix, Yevterpa – lirik poeziya, Taliya – komediya, Melpomena – temperaturagediya, Terpsixora – oʻyin, Erato – muhabbat lirikasi, Poligimniya – gimnlar, Uraniya – astronomiya, Kalliopa Muzalar va Musey torli cholgʻu asboblar bilan (Attika am-forasidagi surat, miloddan avvalgi taxminan 440 yil).
thumb|Muse, ehtimol Klio, varaqni oʻqiyapti (Chardakdagi qizil figura lekythos, Boeotia, )
– epos maʼbudalaridir. Parnas va Gelikan togʻlari M.ning yoktirgan joylari hisoblangan. M.ning rahbari Apollon boʻlgan. M.ning ayrim nomlari key-inchalik sanʼatning turli koʻrinishlarida sinonim sifatida qoʻllanila boshlangan. M. obrazlari antik va Yevropa tasviriy sanʼatida (S. Bottichelli, Ya. Tintoretto va boshqa asarlarida) oʻz ifodasini topgan. 2) Kuchma maʼnoda M. – ilhom parilari. M. shoir va sanʼatkorlarga ilhom beradi deb hisoblangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Muzaffar Ali

Muzaffar Ali (16-asr) - miniatyurachi musavvir, Hirot miniatyura maktabinmng namoyandasi. Kamoliddin Behzodnij jiyani. Hirotda, keyinchalik Tabriz, Isfahonda yashab ijod etgan. Behzod anʼanalarini davom ettirgan, koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

Nizomiyning "Hamsa" (1539—43, Britaniya muzeyida), Firdavsiyning "Shohnoma" (1537, Parijdagi Rotshild majmuasida) asarlari va boshqa qoʻlyozmalarni, Isfahondagi "Chihil sutun" qasrini naqsh va tasvirlar bilan badiiy bezagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Galereya
Muzaffar mirzo

Muzaffar Husayn Mirzo (1473-1509) — Husayn Boyqaroning 6-oʻgʻli. Onasi — Xadicha begim1dir. Muzaffar Mirzo tabiatan xudbin, oʻjar va tantiq edi. Xadichabegim Muzaffar Mirzoni valiahd etib tayinlashga uringan, biroq udumga koʻra, valiahdlik Sultonning katta oʻgʻli Badiuzzamonning haqqi edi. Sevikli xotini Xadicha begim taʼsiriga tushib qolgan Husayn Boyqaro Muzaffar Mirzoni koʻproq suyardi. Sultonning bu harakati boshqa oʻgʻillariga yoqmas, natijada ular doim otalariga qarshi harakatda boʻlardilar. 1497-yil Sulton Husayn Muzaffar Mirzoga eng boy maʼmur birlik — Astrobod viloyatini inʼom qiladi. 1506-yil may oyida Husayn Boyqaro Shayboniyxonga qarshi yoʻlga chiqib, Bobo Ilohiy mavzeida vafot etadi. Xadicha begimning irodasi bilan mamlakat taxtiga Badiuzzamon Mirzo va Muzaffar Mirzolar oʻtiradi. Mamlakatda qoʻsh hukmdorlik vujudga keladi. Har 2 shahzoda oʻz taxtgohini Hirotning 2 chekkasiga quradi. 1507-yil Muhammad Shayboniyxon Xurosonga kirib, ilk jangdayoq har 2 shahzodaning qoʻshinini tor-mor etib, Hirotni egallaydi. Badiuzzamon Mirzo Sindga, Muzaffar Mirzo esa Astrobodga qochadi. 1509-yil Muzaffar Mirzo Astrobodda bedavo dardga uchrab 37 yoshida vafot etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Temuriy podsholar
Turkum:Temuriylar davlati
Turkum:Temuriylar
Turkum:Temuriylar sulolasi
Muzaffariylar davlati

Muzaffariylar davlati - 14 a.ning 40—50-yillari boshida Eronda mavjud boʻlgan davlat. Hulokuiylar davlatinnng inqirozidan keyin vujudga kelgan. Unga moʻgʻullarning Yazddagi no-ibi Muboriziddin Muhammad ibn Muzaffar (Elxoniylarning Yazddagi noibi) asos solgan. U Erondagi moʻgʻul davlatining tanazzulga uchraganidan foydalanib, Kermon (1340), Fors (1353) va Isfahon (1356)ni oʻz davlatiga qoʻshib olgan. Amir Temur 1393 yilda Janubiy Eronni bosib olgandan keyin Muzaffariylar davlati barham topgan. H. Qazviniyning "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarixlar") asarida Muzaffariylar davlati tarixini Mahmud Qutbiy (15-asr boshi) yozganligi qayd etilgan. Muzaffariylar davlati hukmdorlari: Muboriziddin Muhammad ibn Muzaffar (1314—58); Shoh Mahmud (1358—64); Jaloliddin Shoh Shujoʼ (1364-84);Zaynalobiddin(1384-87) Mansur (1387-93).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Eron tarixi
Turkum:Sunniy sulolalar
Ahror Muzaffarov

Ahror Muzaffarovich Muzaffarov (1909.1.9, Chimkent shahri - 1987.22.5, Toshkent) — biolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969), biologiya fanlari doktori (1952), professor (1955). Toshkent bilim yurtini tugatgan (1929). Fargʻona pedagogika instituti dotsenti (1944-yildan), Margʻilon oʻqituvchilar instituti direktorining oʻquv va ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1945-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika va zoologiya institutida katta ilmiy xodim (1946—48), ixtiologiya va gidrobiologiya boʻlimi boshligi (1949—50), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti sporali oʻsimliklar laboratoriya mudiri (1950—56), direktori (1956—60). Toshkent Davlat Universiteti biologiya va tuproqshu-noslik fakulteti tuban oʻsimliklar kafedrasi mudiri (1955—62), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi va biologiya boʻlimi boshligʻi (1960—70), Fanlar akademiyasi mikrobiologiya boʻlimi boshligʻi (1970— 77), 1985-yildan Fanlar akademiyasi Prezidiumi biologiya fanlari boʻlimining akademik kotibi. M. Oʻrta Osiyo togʻlaridagi suv havzalarining suvoʻtlar florasini, birinchi marta suvoʻtlarning tarqalish qo-nuniyatlarini oʻrgandi. Suvoʻtlarni sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirib, ulardan xalq xoʻjaligining turli tarmoqlarida foydalanish mumkinligini isbotlab berdi. Shogirdlari bilan suv oʻsimliklaridan ifloslangan suvlarni biologik usulda tozalash, atmosfera azotini toʻplovchi koʻk-yashil suvoʻtlardan paxtachilik, gʻallachilik va sholikorliqda foydalanish yoʻllarini ishlab chiqdi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979).

 
 Flora vodorosley gornix vodoyomov Sredney Azii, T., 1958; Flora vodoyomov Sredney Azii, T., 1965; Xlorella, T., 1974 (hamkorlikda).

 
 Nekrolog

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Fargʻona davlat universiteti bitiruvchilari
Muzahhib

Muzahhib (arab. — zarhallovchi) — hal beruvchi usta. Kitobat sanʼatida qoʻlyozma kitoblarning mukrva, sarlavha, unvon va sahifalarini, naqqoshlikda bino va buyumlarning naqshlarini oltin yoki kumush suvi yugurtirib bezagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muzbel dovoni

Muzbel dovoni — Chatqol tizma togʻlari (Toshkent viloyati)dagi dovon. Balandligi 3060 m. Ohangaron vodiysidagi Yangiobod shahridan chiqqan yoʻlovchilar Dukantsoy, Alatanga, Muzbel soylarining vodiylaridan Muzbel dovoniga, undan Muzbel tizmasi suvayirgʻichi orqali Teraklisoy, Oqbuloqsoy, Chatqoldaryosi vodiylariga, soʻngra Burchmulla qishlogʻiga oʻtishlari mumkin. Dovondan iyun-sentabr oylarida foydalanish xavfsiz.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Dovonlar
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Toshkent viloyati
Muzbel tizmasi

Muzbel tizmasi — Chatqol togʻlari tarkibi (Toshkent viloyati)dagi tizma. Teraklisoy qavzasida joylashgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 20 km. Eng baland joyi 2510 m. Oʻrta karbon davrining granodiorit, granit, ohaktosh, slanets, qumtoshlaridan tuzilgan. Unchalik parchalanmagan, simmetrik joylashgan, yon bagʻirlardagi soylar (Qorabuzuqsoy, Revashte) buloqlardan toʻyinadi. Jigarrang tuproqlarda siIrak archazorlar tarqalgan. Quyi yarusda butalar, bugʻdoyiq va boshqa turli oʻtlar oʻsadi. Yozgi yaylov si-fatida foydalaniladi, mahsuldorligi gektariga 3—5 s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Toshkent viloyati geografiyasi
Dunyo muzeylari roʻyxati

Rossiya 

thumb|600px|Ermitaj muzey kompleksi. Chapdan oʻngga: Ermitaj teatri — Eski Ermitaj — Kichik Ermitaj — Qishki saroy 
 Ermitaj – dunyodagi eng katta badiiy va tarixiy muzeylardan biri bo’lib, Buyuk Yekaterinaning shaxsiy kolleksiyasi uchun bunyod etilgan. 1852-yilga kelib butun omma uchun muzey tariqasida ochildi. Ermitajning asosiy binosi Qshki saroydir.

 Buyuk Britaniya 

 Londondagi Britaniya muzeyi – dunyoning eng katta muzeylaridandir. Ushbu muzeyda Qadimgi Misr, Mesopotamiya, Qadimgi gretsiya, Qadimgi Rim, Yevropa , Osiyo, Afrika, Amerika, Okeaniya tarixiga oid yodgorliklar, suratlar, tanga va medallar saqlanadi. Britaniya muzeyi yodgorliklarga boyligi jihatidan hatto Luvrdanustun saqlanadi.

 Oʻzbekiston 

 Temuriylar tarixi muzeyi ashyolari noyobligi bilangina emas, balki binosining o‘ziga hos me’moriyqiyofasiga ega va yuksak ziynatlanishi bilan ham ziyoratchilarni o‘ziga rom etadi. 

Turkum:Muzeylar
Muzey-qoʻriqxona

Muzey-qoʻriqxona - tabiiy tarixiy, moddiy va maʼnaviy yodgorliklarni saqlovchi ilmiytadqiqiy va madaniymaʼrifiy muassasa; tarkibiga ekspozitsiyadan tashqari qoʻriqxona hududida joylashgan meʼmoriy, tari-xiy va boshqa yodgorliklar ham kiradigan muzeylar. M.-q.ning tarixiybadiiy, tarixiy-meʼmorlik, tarixiymadaniy, harbiytarixiy, shuningdek kompleks (majmua) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muzkoʻl tizmasi

Muzkoʻl tizmasi - Sharqiy Pomir (Tojikiston)dagi tizma. Murgʻob daryosidan shim.da. Asosan kenglik boʻylab choʻzilgan, shim.ga yoysimon bukilgan. Uzunligi 110 km. Eng baland joyi 6233 m. Aksari metamorfik slanets, ohaktosh va qumtoshlardan tarkib topgan. Baland joylari togʻ-muzlik relyefiga ega; muzliklar bor. Tik yon bagʻirlarida qoya va qurum toshlar, etaklarida baland togʻ siyrak choʻl oʻsimliklari uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Muzlagan togʻ jinslari

Muzlagan togʻ jinslari - tarkibida muz sakdovchi tabiiy mineral va organikmineral agregatlar. Yer poʻstining eng yuqori qatlamida uning qisqa muddat, mavsumiy va koʻp yillik yaxlashidan vujudga keladi. Uzluksiz muzlagan qolatda boʻlgan vaqtiga qarab qisqa muddatli va mavsumiy muzlagan (bir yildan kam muddat), bir yildan ikki yilgacha va koʻp yillik (ikki yildan ortiq) muzlagan togʻ jinslariga boʻlinadi. Agar togʻ jinslari 0° dan past temperaturada sovib tarkibida muz saqlamasa ular sovuq togʻ jinslari deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muzlanish

Muzlanish — 1) Yer yuzasida uzoq davr mavjud boʻlgan tabiiy muzlar, asosan muzliklarning yigʻindisi. Mas, Kavkaz, Pomirdagi togʻ muzliklari, yoki Antarktida, Grenlandiyadagi materik tipidagi muzliklar; 2) iqlimning sovishi natijasida muzliklar maydonining ancha kengayish jarayoni. Q. Muzlik davri, Antropogen sistema (davr).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muzlik davri

thumb
Muzlik davri — Yerning geologik tarixida nisbatan uzoq davom etgan davr. U davrda iqlimning umumiy nisbiy sovishi natijasida juda sovuq boʻlgan vaqt (bunda yirik materik muzliklari vujudga kelgan) iliq iqlimli vaqt bilan koʻp marta almashinib turgan. Iqlim iliqlashganda (muzliklararo davr) materik muzliklarining koʻp qismi erib ketgan. Shimoliy Amerikaning quyi proterozoyida, Afrika va Avstraliyaning yuqori rifeyida, Osiyo va Shimoliy Amerikaning vendida, Afrikaning ordovikida, Gondvana materigining karbon oxiri va perm boshida aniqlangan. Pleystotsen muzlik davri eng koʻp oʻrganilgan.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
Turkum:Glyatsiologiya
Muzlik yotqiziqlari

Muzlik yotqiziqlari - hosil boʻlishi hozirgi yoki qad. togʻ muzliklari va materik muz qoplamlari bilan genetik bogʻliq boʻlgan geologik yotqiziqlarning katta guruhi. Muzlik (glyasi-al yoki morena) va suv-muzlik yotqiziqlariga boʻlinadi. Muzlik yotqiziqlari muzlik oʻrnida muz bilan keltirilgan chaqiq jinslardan vujudga keladi. Har xil oʻlchamdagi boʻsh togʻ jinslari, valunlar, qumtoshlar, qum va hokazodan iborat. Suv-muzlik yotqiziqlari muzlik ichida va chekkalarida erigan suv oqimi bilan hosil boʻladi. Muzlik yotqiziqlarining barcha murakkab birikmadir. Antropogen davrida katta materik muzliklari bepoyon maydonlarni koʻplab yotgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
•Muzlik

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Muzlik nazariyasi

Muzlik nazariyasi - Yer yuzasida bir necha marta juda katta maydonlarni krplagan muzliklarning rivojlanishi haqida ilmiy tasavvurlar sistemasi. Togʻlarda qad. muzliklarning hozirgiga qaraganda bir necha marta koʻp tarqalgani haqida gʻoya Alp togʻlarini tadqiq etgan olimlar tomonidan 18-asr oxiridayoqilgari surilgan edi. Yevropa va Shimoliy Amerikadagi katta maydonlarda sochilib yotgan va oʻzining asli paydo boʻlgan joyidan yuzlarcha va minglab km uzoqqa olib borilgan togʻ jinslarining kelib chiqishi oʻrganildi. Yotqiziklar va valunlar togʻ oldi va teklisliklarga muzlik harakati bilan keltirilganligi maʼlum boʻldi va koʻpchilik olimlar tomonidan eʼtirof etildi. Muzlik nazariyasi, asosan, Yer tarixining oxirgi bosqichiga taallukli boʻlib, bu davrda keng maydonlar muz bilan qoplangan. Bu gʻoyaga asosan muzlik bilan qoplanish bir necha marta takrorlangan (poliglyasializm). Pleystotsen davomida sovuq (muz krplanishi, glyasiallar) va iliq (muzliklararo, interglyasi-allar) davrlar almashinib, oʻrta kengliklarda muz qoplami goho erib, goho yana bosib turgan. Hozirgi zamon tasavvuriga koʻra iqlimning bir necha marta almashinishi ilmiy asoslangan. Iqlimning bir necha marta kuchli sovib ketishi natijasida muz bosishining takrorlanishi Yerning geologik tarixida oxirgi davrdan tashqari ancha qad. geologik oʻtmishda qam sodir boʻlganligi aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muzliklararo davr

Muzliklararo davr (interglyasial, ) — toʻrtlamchi sistema (davr)dagi sovuq muzlik epoxalari orasida iqlimning nisbatan iliqlanish davri. Muzliklararo davrda moʻtadil kengliklarda muz qoplami butunlay erib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geologiya
Turkum:Muzlik davri
Turkum:Glyatsiologiya
Muzoraʼa

Muzoraʼa (arab. — chorakorlik) — islom mamlakatlarida sugʻoriladigan yerdan olinadigan hosilning bir qismi evaziga ijaraga berish. M. taxminan 14-asrdan boshlanib, shartnomasi yozma shaklda tuzilib, natura bilan toʻlanadigan ijara haqi aniq belgilangan. M. amalda yersiz dehqonlarni yirik yer egalariga tobe qilib qoʻygan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muzrabotsoy

Muzrabotsoy (oʻrta oqimida Kampirtepasoy) — Surxondaryo viloyati Sherobod va Muzrabot tumanlari hududidagi soy. Koʻhitang togʻining janubi-sharqiy yon bagʻridan (3139 m) boshlanadi. Uzunligi 62 km, havzasining maydoni 126 km². M.ning bosh qismi Machaylisoy deb yuritiladi. Bahorda unga umumiy uz. 63 km boʻlgan 30 ga yaqin soy qoʻshiladi. M.ning yirik irmoklari Tomchilisoy, Anjirbuloq. M.dan Sherobod choʻlidagi xoʻjaliklar suv oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Surxondaryo viloyati
Muzrobshoh Xorazmiy maqbarasi

Muzrobshoh Xorazmiy maqbarasi – XVI—XVIII asrlar Xorazm viloyati Hazorasp tumanidagi meʼmoriy yodgorlik. Maqbara Xorazmdagi davlat va din arbobi boʻlmish Muzrobshoh sharafiga bunyod etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Maqbara bir xonali, peshtogʻi gumbazli, pishiq gʻishtdan qurilgan boʻlib, ortiqcha bezak ishlatilmagan. Maqbara tarhi 7,3x8,3 m, goʻrxona murabba tarhli 4,9x4,9 m. Peshtoqi Xorazm meʼmorchiligiga xos uslubda – kiraverishi chuqur ravoqli, ikki yon tomonlariga va tepasiga mayda ravoqchalar ishlangan. Yuqorisi gʻishtli sharafa bilan yakunlangan. Mahalliy aholi tilida bu maqbara „Shohpir qadamjosi“ deb ataladi.

 Tarixi 
Muzrobshoh Xorazmiy maqbarasi XVI—XVIII asrlarga oid boʻlib, hozirda Hazorasp tumani, Oybek MFY, Muxomon qishlogʻida joylashgan. Maqbara nomi VIII asrda yashagan Xorazm podshosi Abu Muharram Muhammad Muzrobshoh nomi bilan bogʻliq. Muzrobshoh 705-yilda tugʻilib, 775-yilda vafot etgan. Muzrobshoh Xorazmiyni Hazorasp shahrining bosh qabristoniga dafn qilishgan. Muzrobshoh Xorazmiyning hurmati sababli ushbu maqbara aholi oʻrtasida Shohbobo, Hazrati shoh va Shohpir nomi bilan ham tanilgan. Sharqshunos olimlar Abdulla Ahmedov, Roʻzimboy Olloyorov, viloyat bosh imom-xatibi Xayrulla Abdullayevlarning oʻrganishlari natijasida shu maʼlum boʻldiki, Muzrobshoh Xorazmiy Abu Muslimning safdoshi boʻlgan. Xalq tomonidan „Shohpir“ deb atalashiga esa asoschisi Ali ibn Abu Tolib boʻlgan javonmardlik tariqatini tarqatishi, koʻplab muridlari boʻlganligidadir.

Qabr ustiga oʻz davrida qurilgan maqbara yillar oʻtishi tufayli buzilib ketgan. Ushbu maqbara oʻrnida XVII asr oʻrtalari, yaʼni 1655-yilda Abulgʻozixon farmoniga koʻra yangi maqbara qurilgan. Muzrobshoh nomli yana bir maqbara Darxonda mavjud. Maqbara toʻgʻri toʻrtburchakli hajmda, prizmasimon geometrik shaklda. Maqbarada simmetrik, bir nechta yarusli ravoqlarning jipsligi orqali murakkab relyefni hosil qilgan peshtoq yagona bir fasad sifatida barpo etilgan. Kirish eshigining arkasimon ravogʻidan boshqa peshtoqning ikkinchi yarusidagi ravoqlar chuqurlashgan holda ishlangan boʻlib, bir nechta qavatdan yashkil topgan. Ushbu uslubdagi meʼmoriy yodgorliklar Husayn bobo va Hoji Amin maqbaralarida ham uchraydi. Gumbaz sakkiz qirrali oʻqsimon arkalardan tashkil topgan. Suvoqlanmagan, xona devorlarida xovvozalar qurilmasini eslatib turuvchi konsol yogʻoch ishlanmalar mavjud.

Hozirgi kunda maqbara atrofida qabriston va uning janub tomonida ikki ming kishi ibodat qiladigan jome masjidi joylashgan.

 

 
 Man kovskaya L., Bulatova V., Pamyatniki zodchestva Xorezma, T., 1978.

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Hazorasp tumani
Muztogʻota

Muztogʻota — Qashqar togʻ tizmasidagi gumbazsimon choʻqqi (7555 m), Xitoyning gʻarbiy qismida. Gneys va kri-stalli slanetslardan tarkib topgan. Kalin muz qatlami bilan qoplangan (nomi shundan). Firn qoplami muzliklarni (uz. 16 km gacha) taʼminlab turadi. Choʻqqiga chiqish juda qiyin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Xitoy geografiyasi
Muin xalfa bobo maqbarasi

thumb|250px|Muin xalfa bobo maqbarasi
Muin xalfa bobo maqbarasi — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (19-asr). Samarqandlik xalfa (quruvchi, usta) Muin oʻzi uchun qurdirgan. Makbara peshtoq gumbazli, bir xonali. Umumiy tarhi 5,48×6,16 m, goʻrxona murabba tarhli (3,05×3,05 m). Unda Muin buva va oʻgʻli Umarxon sagʻanasi saqlangan. Xonaga yorugʻlik gʻarbiy devoridagi panjara bilan bezatilgan tobadondan tushadi. Qurilishida silliqlangan pishiqgʻisht (24×25×3,5 sm) dan foydalanilgan.

 Adabiyot 
 Булатова В., Маньковская Л. Памятники зодчества Ташкента XIV—XIX вв., T., 1983.OʻzME.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Toshkent maqbaralari
Mukammal sonlar

Mukammal sonlar – oʻzidan farqli boʻluvchilarning yigʻindisiga teng natural sonlar. Masalan, 6=1+2+3, 28=1+2+4+7+14. Mukammal sonlar Yevklidning „Negizlar“ asarida uchraydi. Unda 4 ta juft Mukammal sonlar berilgan. Ayni vaqtda 52 ta juft Mukammal sonlar maʼlum va ulardan eng katta ma'lum bo'lgani 2^136279841-1 ga 2^136279840 darajasi ko'payganidir va u 2024 yil 12 oktabrda dasturchi lyuk Durant tomonidan EHM yordamida topilgan. Hozirda mukammal sonlarning umumiy formulasi mavjud boʻlib, formula koʻrinishi quyidagicha:
2^(p-1)2^p-1 bu yerda p-tub son. Yana bir narsaga eʼtibor berish kerak. Bu yerda p-tub sonlar emas, aynan 2^p-1 ham tub son boʻlishi kerak.
✓Masalan, p=5-tub son, 2^5-1=31 ham tub son✓.
×p=11-tub son, 2^11-1=2047.2047 tub son emas.p=11 qoʻysak, natija mukammal deb boʻlmaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

Yana ikkita mukammal sonlar bu 496 va 8128
Muqaddam Mukarramov

Muqaddam Mukarramov (? — Buxoro — 1936) — kandakor, Buxoro kandakorlik maktabining yirik vakili. Us t a Olim Abdusalomovdan hunar oʻrgangan. Kandakorlik usullarini yaxshi bilgan M., ayniqsa, anʼanaviy naqshlarni mahorat bilan bajargan, ijodida anʼanaviy naqshlar bilan eron kandakorligi naqshlarini uygʻunlashtirib qoʻllagan, naqsh mujassamotlarida qusnixat muhim oʻrin tutgan, baʼzan u buyum yuzasini tuliq qoplagan; bezaklar sayqali, turunj va aylana hoshiyalarni uygʻunlashtirish bilan buyumlarning badiiyligi va ifodaliligini oshirishga, bezaksiz sayqallangan metall buyumlarda nodir ifodalilikka erishgan. M. yaratgan buyumlar (jumladan, laʼli, dastshoʻy va boshqalar) respublika muzeylarida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Mukor zamburugʻlar

Mukor zamburugʻlar (Mycorales) — fikomitsetlar sinfiga mansub tuban zamburugʻlar tartibi, koʻp yadroli hujayrasiz mitseliydan rivojlanadi. Jinssiz koʻpayish organlari — sporangiy. Jinsiy koʻpayishi — zigogamiya. Zigosporalar bitta yoki bir nechta mitseliy tarmoqlarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Mukor zamburugʻlarning 6—8 oilasi (250 ga yaqin turi) bor. Koʻpchilik Mukor zamburugʻlar saprofit, organik substratlarda yashaydi; baʼzilari boshqa Mukor zamburugʻlarda, yuksak zamburugʻlarda, mevalarda va oʻsimliklarning boshqa qismlarida yashab, har xil kasalliklar qoʻzgʻatadi. Ular odam va hayvonlarni ham kasallantirishi mumkin. Ayrim Mukor zamburugʻlar, mukor achitqilar bijgʻitish xususiyatiga ega boʻlgani uchun alkogolli ichimliklar tayyorlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mukorozlar

Mukorozlar — oʻsimliklarning zamburugʻ kasalliklari. Mukor zamburugʻlar koʻzgʻatadi. Rhizopus nigricans Ehr. ryruhiga mansub vakillari gʻoʻza koʻsaklari mukoroziga sabab boʻladi. Zamburugʻlar gʻoʻza tunlami, beda qandalasi, usimlik bitlari va boshqa hasharotlar zararlagan yetilmagan koʻsaklargatushadi. Kasallangan koʻsaklardagi tola sargʻishjigarrang, kasallik avj olganda esa qizgʻishroq sariqjigarrang tusga kiradi.

Kurash choralari: soʻruvchi hasharotlarni insektitsidlar yordamida yoʻqotish, optimal koʻchat qalinligini taʼminlash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mukurra

Mukurra — Nil daryosi vodiysida (Nubiyada) joylashgan kad. davlat (hozirgi Sudan hududi)(milodiy 6 — 7 — 16-asrlar). Poytaxti — Eski Dongola. Aholisi — nobatlar, ular 569 — 570 yillarda xristianlikni qabul qilishgan. 7-asrning boshida Nabateya davlati bilan birlashib, Nubiya davlati tuzilgan. Arablar 652 yilda M.ni bosib olib, ularga oʻlpon (yiliga 360 tadan qul yetkazib berish) solishgan. Musulmonlarning kirib kelishi, mamluklarning qaytaqayta hujumi (13-asr), arablar hukmronligining kuchayishi natijasida islom dini keng tarqalgan. M. 12-asrda chorva, temir va kul savdosi tufayli gullab-yashnagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mulatlar

Mulatlar (ispancha mulato; arab, mu-vallad — boshqa millat qoni aralashgan) — qora tanlilarning yevropeoid irqi vakillari bilan boʻlgan nikohidan paydo boʻlgan avlod. M. Lotin Amerikasidagi davlatlar, shuningdek, Afrikaning baʼzi mamlakatlari (asosan, JAR; ularni "rangli" deb atashadi) aholisining koʻpchiligini tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mulk ijarasi

Mulk ijarasi — haq evaziga mol-mulkni vaqtincha egalik qilish va foydalanish uchun topshirish. Ushbu munosabatda 2 mustaqil taraf — ijaraga beruvchi (yaʼni, mol-mulk egasi yoki u vakil qilgan shaxs) va ijaraga oluvchi qatnashadi. Ular oʻrtasida Mulk ijarasi shartnomasi tuziladi. Mulk ijarasidan ijaraga beruvchi ham, ijaraga oluvchi ham manfaatdordir. Ijaraga beruvchi muayyan xaq (daromad) oladi, ijaraga oluvchi ham undan maqsadga muvofiq ravishda foydalanib, daromad oladi. Ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga mol-mulkni shartnoma shartlari va mol-mulkning vazifasiga muvofiq holda topshirishi lozim. Molmulkni topshirishga tayyorlash, topshirish dalolatnomasini tuzish va imzolashga takdim etish ijaraga beruvchining burchi boʻlib, uning hisobidan amalga oshiriladi. Ijaraga oluvchi mol-mulkni yaxshi holda saqlashi, oʻz hisobidan joriy taʼmirlashi va saqlash boʻyicha boshqa harajatlarni qilishi lozim (agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa). Mulk ijarasi shartnomada koʻzda tutilgan muddatga tuziladi. Agar shartnomada muddat koʻrsatilmasa, u nomuayyan muddatga tuzilgan hisoblanadi. Bunda taraflardan har biri boshqa tarafni 1 oy oldin, koʻchmas mulk ijarasida esa — 3 oy oldin yozma ravishda ogohlantirib, istalgan paytda shartnomadan voz kechishi mumkin. Mulk ijarasi shartnomasi bekor boʻlgandan keyin ijaraga oluvchi ijaraga beruvchiga mol-mulkni oʻziga topshirilgan holatda, normal eskirishini hisobga olib yoki shartnomada kelishilgan holatda qaytarishi lozim. Ayni vaqtda ijaraga olingan mol-mulkni ijaraga oluvchi shartnomada kelishilgan sotib olish bahosini toʻlagan holda mulk huquqini ham qoʻlga kiritishi mumkin. Mulk ijarasining prokat, transport vositalari, binolar va inshootlar ijarasi, korxonalar ijarasi, lizing (moliya ijarasi) kabi farqlanadi.

Mirodil Baratov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mulk Raj Anand

Mulk Raj Anand (1905.12.12 – Peshovar – 2002.15.9) – hind yozuvchisi va jamoat arbobi. London universitetini tugatgan (1929). Ingliz va hindiy tillarida ijod qilgan. Sajjod Zohir bilan hamkorlikda Hindiston taraqqiyparvar yezuvchilari assotsiatsiyasiga asos solgan (1936). Dastlabki asarlari – „Daxlsiz“ (1935), „Hammol“ (1936), „Qishloq“ (1939), „Qilich va Oʻroq“ (1942), „Katta qalb“ (1945) romanlari hamda „Sartaroshlar ittifoqi“ (1944), „Traktor va don maʼbudasi“ (1947) hikoyalar toʻplamlari va boshqa publitsistik maqolalarida choy plantatsiyalarida ishlaydigan ishchi va dehqonlarning ogʻir hayoti tasvirlangan. „Hindiston rojasining hayoti“ (1953), „Yoʻl“ (1961), „Qahramon oʻlimi“ (1963) kabi roman va hikoyalarida mustamlakachilik illatlarini fosh etadi, ayollar huquqini yoqlaydi. „Yetti yil“ (1951), „Tong jamoli“ (1944), „Oshiqning tavbasi“ (1976) avtobiografik trilogiyasida mustamlakachilik oqibatlariga qarshi, ozodlik uchun kurashgan qahramon harakterining shakllanishi aks etgan. „Hind teatri“ (1950), „Hind xalq raqslari“ (1957) va boshqa ilmiy asarlar muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:2002-yilda vafot etganlar
Turkum:12-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:15-sentabrda vafot etganlar
Mulk huquqi

Mulk huquqi – moddiy neʼmatlarning aniq bir shaxslarga tegishliligi (oʻzlashtirilganligi)ni mustahkamlovchi, tartibga soluvchi va muhofaza qiluvchi normalar yigʻindisi; fuqarolik huquqining asosiy tartibotlaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasi FKga koʻra, mulk huquqi shaxsning oʻziga qarashli mol-mulkka oʻz xohishi bilan va oʻz manfaatlarini koʻzlab egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish, shuningdek, oʻzining Mulk huquqini, kim tomonidan boʻlmasin, har qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 36-moddasiga binoan, „har bir shaxs mulkdor boʻlishga haqli“. Oʻzbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etadi. Davlat barcha mulk shakllarining teng huquqliligini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlaydi. „Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilik toʻgʻrisida“gi qonun (1990-yil 31-oktabr) asosida bozor munosabatlarining tashkil topishi uchun iqtisodiy manba hisoblangan xususiy mulkchilikka yoʻl ochildi. Xususiy mulkchilikning rivojlanishida „Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish toʻgʻrisida“gi qonun (1991-yil 19-noyabr) muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu qonunga asosan shoʻrolar davridagi davlat mulkining hukmronlik qilishiga barham berildi, xususiy mulkning tashkil topishi uchun imkoniyat yaratildi. Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi FKda mulkni oʻtmishda sotsialistik jamiyatning sinflarga boʻlinishiga asoslanib (davlat, kolxozkooperativ, shaxsiy) shakllarga ajratilishiga va qaysi shaklda, kimga tegishliligiga qarab oʻrnatilgan tengsizlikka barham berildi. Shoʻrolar davrida mulk egalarining huquklari tegishli qoidalarda, shuningdek, amaliyotda ham doimo cheklanib kelingan. Endilikda mulk egasiga tegishli boʻlgan mol-mulkni turli sabablar va har xil yoʻl bilan davlat idoralari va mansabdor shaxslar tomonidan olib qoʻyilishi, mulkdan erkin foydalanish uchun toʻsqinliklar vujudga keltirilishi gʻayriqonuniy hisoblanadi. Mulk huquqi muddatsizdir. Mulk egasi oʻz mulkidan abadiy foydalanish, uni xohlagan vaqtida tasarruf etish huquqiga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat shakllari
Turkum:Boshqaruv shakllari
Turkum:Monarxiyalar
Turkum:Demokratiya
Turkum:Nazariyalar
Turkum:Realizm
Turkum:Liberalizm
Turkum:Industrial
Mulkdor

Mulkdor — mulk subʼyekti; mulk obʼyektiga nisbatan egalik, foydalanish, tasarruf etish huquqiy tamoyillari asosida mustahkamlangan huquqlarga ega boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs. Oʻzbekistonda mulkdorlar qatlamini shakllantirish mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlari orqali amalga oshiriladi. 1991—94-yillarda kichik xususiylashtirish deb atalgan iqtisodiy islohotlarning 1-bosqichida aholi ixtiyorida boʻlgan davlat uy-joy fondlari tekin yoki imtiyozli tarzda xususiylashtirildi. Umumiy ovqatlanish va xizmat koʻrsatish shoxobchalari bevosita aholiga sotildi. Aksiyadorlar jamiyatida oʻtish, fermer va dehqon xoʻjaliklar, ijara korxonalarining tuzilishi ham bu borada muhim rol oʻynadi. Mamlakatimizda oʻrta mulkdorlar tabaqasini shakllantirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda (qarang Davlat mulki, Davlat mulkini xususiylashtirish)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Mulkdor (gazeta)

"MULKDOR" — haftalik iqtisodiy gazeta. 1994-yil 31-avgustda "Yogʻdu" nomi bilan chiqa boshlagan. 1995-yil 21-yanvardan qozirgi nomda. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi, Koʻchmas mulk birjasi va "Matbuot tarqatuvchi" ak-siyadorlik kompaniyasi. Oʻzbekistonda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davridagi iqtisodiy islohotlarning borishi, kichik va oʻrta biznesning faoliyati, ishbilarmonlar, dehqon va fermerlarning ilgʻor tajribalari keng yoritiladi. Bevosita kichik va oʻrta biznes tuzilmalariga oid xuquqiy-normativ hujjatlar, jahon iqtisodiyotiga doir maʼlumotlar, mahsulotlar va xizmatlar reklamasi, xorij iqtisodiy yangiliklari, turli mavzulardagi ilmiy-ommabop maqolalar eʼlon qilinadi. Gaz.ning "Tadbirkor va huquq", "Mulkdor — sport" kabi ilovanashrlari bor. Gaz. 16 sahifa (A-3 bichim)da bosiladi. Adadi 3,5 ming nusxa (2003). Bosh muharriri M.A.Abdurahmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gazetalar
Mulkiy jinoyatlar

Mulkiy jinoyatlar (OʻzRda) -iqtisodiy jinoyatlardan biri. Mulkiy jinoyatlar oʻzgalar mulkini talontoroj qilish bilan bogʻliq boʻlgan va bogʻliq boʻlmagan jinoyatlarga boʻlinadi. Mulkni talontoroj qilish va talontoroj qilish bilan bogʻliq boʻlmagan, ammo jinoyat tufayli mulkiy zarar kelib chiqadigan jinoyatlar uchun javobgarlik JK "Maxsus qismi"ning 11 — 13-boblarida nazarda tutilgan. Mulkni talontoroj qilish uchun javobgarlik Oʻzbekiston Respublikasi JKning 10-bobida berilgan boʻlib, bularga bosqinchilik (JK, 164modda), tovlamachilik (JK, 165modda), talonchilik (JK, 166modda), oʻzlashtirish yoki rastrata qilish (JK, 167modda), firibgarlik (JK, 168modda), oʻgʻrilik (JK, 169modda) jinoyatlari kiritilgan. Mulkni talontoroj qilish — oʻzganing mulkini yoxud mulkiy huquklarni q.asddan qonunga xilof ravishda gʻaraz niyatlarda qaytarib bermaslik maqsadida qonuniy egasi yoki mulk uchun javobgar boʻlgan yoxud mulkning gʻayriqonuniy egallanishiga toʻsqinlik qilgan shaxsdan aybdorning oʻz ixtiyoriga yoki bo-shqaning ixtiyoriga olinishidir. Mulkiy jinoyatlarning predmeti — insonlarning mehnati natijasida yaratilgan, iqtisodiy jihatdan foydali sotish, sotib olish va almashuv qiymatiga ega boʻlgan, insonlarning moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondiradigan buyumlar, sanoat yoki qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, shuningdek, Oʻzbekiston puli yoki chet el valyutasi hisoblanadi. Oʻzgalar mulkini talontoroj qilish bilan bogʻliq boʻlmagan jinoyatlarga, aybdorning qarakati tufayli mulk shaklidan qati nazar, oʻzgalarning mulkiga zarar yetka-zuvchi yoki mulkni nobud qiluvchi jinoyatlar (JKning 170— 174moddalari), iqtisodiy asoslarga putur yetkazuvchi jinoyatlar (JKning 175— 185moddalari) hamda xoʻjalik soqasidagi jinoyatlar (JKning 186—192moddalari) kiradi.

Mirzayusuf Rustamboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mulkiy zarar

Mulkiy zarar (Oʻzbekiston Respublikasi da) - jismoniy yoki yuridik shaxsga yetkazilgan moddiy zarar. Mulkiy zarar va uni qoplash masalalari fuqarolik xuquqiga taalluk,li masalalardir. Umumiy qoidaga binoan, yetkazilgan Mulkiy zarar toʻla miqdorda qoplanishi kerak. Yetkazilgan Mulkiy zararni kamroq miqdorda qoplashga faqat qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan hollarda yoʻl qoʻyiladi. Mulkiy zarar "haqiqiy zarar" va "boy berilgan foyda" kabi turkumlarga boʻlinadi. Haqiqiy zarar deganda, buzilgan mulkiy huquqni tiklash uchun qilingan yoki qilinishi kerak boʻlgan harajatlar, mol-mulkning yoʻqolishi, kamayishi, nobud boʻlishi, shikastlanishi tushuniladi. Boy berilgan foyda deganda, zarar koʻrgan shaxsning huquqlari buzilmaganida olinishi mumkin boʻlgan, lekin olinmay qolgan daromad tushuniladi. Amaldagi fuqarolik kodeksida Mulkiy zarar mulkiy va ashyoviy huquqlar buzilgan takdirda qoʻllanishi mumkin boʻlgan javobgarlik si-fatida belgilangan. Davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari yoki ushbu organlarning mansabdor shaxslarining gʻayriqonuniy harakatlari (harakatsizligi), shuningdek, ushbu organlarning qonunga muvofiq boʻlmagan hujjatlari Mulkiy zarar yetkazilishiga sababchi boʻlishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga koʻra, har bir shaxsga davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalarining gʻayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi (44modda). Bu asosiy qoida Fuqarolik kodeksida ham oʻz ifodasini topgan. Unga koʻra, davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari fuqaro yoki yuridik shaxsning huquq va manfaatlarini gʻayriqonuniy ravishda buzishga qaratilgan hujjat qabul qilsa, bunday hujjatni haqiqiy emas deb topish va bunday hujjat natijasida yetkazilgan Mulkiy zararni undirish haqida fuqarolar, yuridik shaxslar sudga murojaat qilishlari mumkin. Yetkazilgan Mulkiy zararni davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari yoki mansabdor shaxs toʻlaydi.

Hojiakbar Rahmonqulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mulkni xatlash

Mulkni xatlash (OʻzRda) — molmulkni roʻyxatga olish va uni tasarruf etish man etilganligini eʼlon qilish, zarur hollarda esa, mol-mulkdan foydalanish huquqini cheklash, uni olib qoʻyish va saqlashga topshirish. Fuqarolik protsessida Mulkni xatlash sud qal qiluv qarorlarini ijro qilish bosqichida, daʼvoni taʼminlashning bir chorasi sifatida qoʻllanadi. Jinoyat protsessual qonunchiligida esa, fuqaroviy daʼvolarni taʼminlash maqsadida tergovchi ham Mulkni xatlashi mumkin. Bunday paytda bayonnoma tuzilib, uning nusxasi tilxat asosida mulk egasiga beriladi. Mulk xatlangach, uning egasi: mulkni sotib yuborish, sovgʻa qilish, almashtirish, garovga qoʻyish kabi huquqlardan mahrum boʻladi. Mulkni xatlash dalolatnoma orqali rasmiylashtiriladi. Dalolatnomada: u tuzilgan vaqt va joyi, sud ijrochisining, dalolatnoma tuzilishida ishtirok etgan shaxslarning ism-shariflari, Mulkni xatlash uchun asoslar, undiruvchi va qarzdorning ism-shariflari, mulk haqidagi maʼlumotnoma, uning tavsifi va qiymati, mulkni saqlashga berilgan shaxsning nomi, Mulkni xatlash jarayonida qatnashgan shaxslarning eʼtirozlari va shahrik. koʻrsatiladi. Dalolatnomaga sud ijrochisi,qarzdor va dalolatnoma tuzilishida ishtirok etgan shaxslar imzo chekadi. Mulkni xatlash jarayonida sud ijrochisi noqonuniy xatti-harakatlar qilgan (mas, qonun boʻyicha xatlash mumkin boʻlmagan mulkni roʻyxatga olgan) boʻlsa, manfaatdor shaxslar sudga shikoyat bilan murojaat qilishlari mumkin.

Muzaffarjon Mamasiddiqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mulla

Mulla (arab.) — Oʻrta Sharq, Markaziy Osiyo mamlakatlarida Madrasa taʼlimini olgan shaxs. Kuchma maʼnoda — bilimdon, dono, savodli, ilmli odam.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Diniy atamalar
Mulla Abdulqahhor

Mulla Abdulqahhor, Qahhorbek (1884, Gʻijduvon tumanidagi Saidkent qishlogʻi — 1924, Qizilqum) — Buxoroda Qizil armiyaga qarshi harakat rahbarlaridan biri, yirik ulamo. Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil olgan. Buxoro bosqinidan soʻng, sobiq hukmdor Sayd Olimxonning farmoni bilan Mulla Abdulqahhor Gʻarbiy Buxorodagi 15000 nafar askarga Bosh qoʻmondon qilib tayinlandi (1920-yil kuzi). Uning rahbarligida Buxoro, Karmana, Nurotadagi 20 dan ortiq qoʻrboshi guruxlari birlashtirildi.

1921-yilda Mulla Abdulqahhor Gʻijduvon, Shofirkon, Vobkent, Romitanda oʻz hokimiyatini oʻrnatgach, Nurota viloyatiga yurish qildi. Oʻz qarorgohini Nurotada joylashtirgach, bu yerdan atrofdagi tumanlarga o’z vakillarini joʻnatib, aholini qizil askarlarga qarshi kurashga koʻtardi. Sayd Olimxonning yozishicha, bu paytda uning qoʻl ostida 25000 yigit toʻplangan. Mulla Abdulqahhor Buxoroga yurish qilib uning bir qismini egalladi, Bahouddin Naqshband ziyoratgohini qizil askarlardan ozod qildi (1922-yil mart). Biroq, Turkiston fronti jangchilari, Zakaspiydan yetib kelgan S. M. Budyonniynnng otliq armiyasi va qizil askarlarning boshqa kuchlari Mulla Abdulqahhor qoʻshinini Buxorodan siqib chiqardi. Bu magʻlubiyatdan soʻng u 1923— 24-yillarda oʻz harakatlarini Karmana va Nurota viloyatlarida yana faollashtirdi. Mulla Abdulqahhor bilan Ibrohimbek va Sayd Olimxon oʻrtasida doimiy aloqalar boʻlgan. Mulla Abdulqahhor va Sayd Aʼzam Xoʻja imzolari bilan „Buxoro, Turkiston va Kavkazning barcha musulmonlariga“ murojaatnoma chiqarilgan (1924-yil mart). Qizil askarlar bilan boʻlgan toʻqnashuvlarning birida (1924.21.6) u ogʻir yarador boʻldi va magʻlubiyatga uchradi. 1924-yil yozi va kuzida Gʻijduvon tumanining Gʻishti va Katta Gʻamxoʻr qishloqlarida, Nurota togʻlarida, Shofirkon tumaniga tutash Qizilqumning Jilvon qumliklarida qattiq toʻqnashuvlar boʻldi. Qizilqumda boʻlgan ana shunday janglarning birida Mulla Abdulqahhor halok boʻldiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

 Adabiyot 

 Amir Sayyid Olimxon, Buxoro xalqining hasrati tarixi, T., 1991; Oʻzbekistonning yangi tarixi. 2-kitob Oʻzbekiyeton sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000; Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

Qahramon Rajabov.

 

Turkum:Qoʻrboshi
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Mir Arab madrasasida tahsil olganlar
Mulla Shodiy

Mulla Shodiy (Mula Shodi) (XVI asr) — Shayboniylar davri tarixchisi.

Uning hayotiga oid maʼlumotlar juda kam. Mulla Shodiy Shayboniyxonning inisi Mahmud sulton saroyida xizmat qilgan, fors tilida yozilgan Fathnoma asari muallifi. Dostonni Mahmud sulton topshirigʻiga binoan yozgan. Asarda Shayboniyxonning Samarqandni bosib olguniga qadar Dashti qipchoq, Movarounnahr va Xorazmdagi hayoti va faoliyati bilan bogʻliq asosiy siyosiy voqealar; Xorazmning toponimikasi, asosan, Vazir va Adak shahar-qalʼalar toʻgʻrisida, Qorakoʻldagi xalq qoʻzgʻolonining bostirilishi, urushlarda koʻplab aholining qoni toʻkilganligi va ularning ogʻir ahvoli haqida maʼlumotlar keltirilgan. Asarning qoʻlyozma nusxalari Rossiya, Tojikistonda va Oʻzbekistonda Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

 Adabiyot 
 Axmedov B.A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., T., 1985.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shayboniylar davri tarixchilari