Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Imre Kertész

Imre Kertész (1929, Budapesht) — venger yozuvchisi. Ijodini 1953 yilda tarjimonlikdan boshlagan, ocherklar yozgan. Dastlabki yirik asari boʻlgan "Taqdirsiz odam" (1975) romani K. ga shuhrat keltirdi. Shundan soʻng "Angliya bayrogʻi" (1991), "Izquvar" (1977) romanlarini yaratdi. "Tugʻilmagan bolaga aza" (1990) qissasida asar qahramoni universitet professori boʻlgan doʻstiga oʻzini baxtsiz hayoti haqida hikoya kidali. K. Ikkinchi jahon urushi yillarida otasi bilan Aushvits, Buxendvald konslagerlariga tushib, tirik qolgan. Yozuvchining asosiy asarlari hayotining ana shu fojiali davri haqidadir. U oʻz ijodida ommaviy ezish tizimiga shaxsning qarshi turishi mavzusini yoritgan. K. adabiyotdagi "guvohlik adabiyoti" deb nomlangan yangi oqimning asoschisi sanaladi. Nobel mukofoti laureati (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Kerulen

Kerulen — Mongoliya va Xitoydagi daryo. Uz. 1264 km (shundan 1090 km Mongoliya hududida), havzasining mayd. 116,4 ming km². Xentey togʻligidan boshlanadi. Oʻzanida orol koʻp. Dalaynor koʻliga quyiladi. Yozda toʻlib oqadi; har yili bir necha marta toshadi. noyabr— aprel da muzlaydi. Baliqqa boy. K. boʻyida Choybalsan sh. bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Markaziy Osiyo
Turkum:Mongoliyadagi daryolar
Kerxe

Kerxe (Gamasioba, oʻrta oqimida Saymarra) — Eron va Iroqdagi (quyi qismi) daryo. Uz. 870 km, havza-sining mayd. 50 ming km. Zagros togʻlaridan boshlanib, Xuziston tekisligidan oqadi. Bahor va yozgi toʻlinsuv davrida Dajla daryosigacha yetib boradi. Oʻrtacha suv sarfi 220 m3/sek. Sugʻorishda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Erondagi daryolar
Turkum:Iroqdagi daryolar
Kerch

Kerch — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi qaxramon shahar. Azov dengizidan Qora dengizga chiqiladigan boʻgʻoz sohilidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Temir yoʻl paromi orqali Kavkaz ortish-tushirish stansiyasi (Taman yarim orol) bilan bogʻlangan. Aholisi 182,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir ruda (Qamishburun kombinati) qazib olinadi. Metallurgiya, kemasozlik va kema tuzatish, oziq-ovqat (shu jumladan, baliq) sanoati korxonalari, teatr, tarix-arxeologiya muzeyi bor. Mil. av. 6-asrda yunonlar Kerch oʻrnida Pantikapey sh.ga asos solganlar. Mil. av. 5-asr boshlari — mil. 4-asr oxirida Bospor podsholigi poytaxti boʻlgan. Oʻrta asrlarda Kerch Qrimdagi yirik savdo shahri edi. 1475 yil turklarga qaragan, 1774 yilda Rossiya bosib olgan. 1954 yildan Ukraina tarkibida. 1941—45 yillar urushida Kerch atrofida shiddatli janglar boʻlgan. Melek-Chesmen qalʼasi harobalari (mil. av. 4-asr), Demetr xilxonasi (mil. 1-asr), Ioann Predtech (10—13-asrlar) cherkovi saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Turkum:Rossiya shaharlari
Kerch boʻgʻozi

thumb|Kerch boʻgʻozi
thumb
Kerch boʻgʻozi — Kerch va Taman yarim orollari oʻrtasidagi boʻgʻoz. Qora va Azov dengizlarini tutashtiradi. Uzunligi kariyb 41 km, eni 4 dan 15 km gacha. Qishda suzib yuruvchi muz koʻp boʻladi. Gʻarbiy sohilida yirik Kerch porti bor. Boʻgʻoz orqali kema va temir yoʻl paromi katnovi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Kerch yarim oroli

Kerch yarim oroli - Krim yarim orolning sharqiy qismi. Shimoliyda Azov dengizi, sharqda Kerch boʻgʻozi, jan.da Qora dengiz bilan oʻralgan. Gʻarbda eni 17 km li boʻyin bilan Qrim yarim orolga tutashgan. Mayd. qariyb 3 ming km. Shim.-sharqiy qismi ohaktosh, gil va qumtoshlardan tuzilgan tepalik (bal. 190 m gacha). Balchiqli vulkanlar koʻp. Jan.-gʻarbiy qismi tekislik boʻlib, asosan, uchlamchi davr gillaridan tarkib topgan. Kashtan tuproklar tarqalgan. Iqlimi quruk. dasht iqlimi. Yillik yogʻin 500 mm. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi —1,5°, iyulniki 23,5°. Kerch yarim orolda Kerch temir ruda havzasi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Qrim
Kesaltenango

Kesaltenango — Gvatemaladagi shahar, mamlakat gʻarbida, Vulkan togʻlari orasida, 2350 m balandlikda joylashgan. Kesaltenango departamentining maʼmuriy markazi. K. yonidan Pan-Amerika shosse yoʻli oʻtgan. Aholisi shahar atrofi bilan 300 ming kishi chamasida (1990-yillar oʻrtalari). K. aholisining soni va iqtisodiy mavqei jihatidan mamlakatda muhim oʻrin tutadi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
K- x

K- x- rayonining savdo-sanoat markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. K. indeyslarning qad. Kselalu (Ksenaxu) sh. oʻrnida bunyod etilgan. 1902-yil kuchli zilziladan vayron boʻlib, deyarli butunlay qayta qurilgan. Mayya-kiche tili akademiyasi bor. Mustamlakachilik davri meʼmoriy yodorliklari saqlangan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kesamirlar

Kesamirlar — oʻzbek urugʻlaridan biri, 19—20-asr boshlarida Buxoro amirligining Koʻlob bekligi hududida, asosan, Yaxsuv daryosining oʻrta oqimlari, Panj daryosi irmogʻi Jilgʻasoyning yuqori oqimlari atrofida va qisman Qunduzda yashashgan. K.ning kelib chiqishi toʻgʻrisida aniq maʼlumot yoʻq. Baʼzi maʼlumotlarga qaraganda, ularning shakllanishida naymam va mangʻit qabilalarining etnik guruhlari ishtirok etgan. Qatagʻonlarnnng ayrim guruhlari K.ga qoʻshilganligi taxmin qilinadi. K. qorachariq, kuldeman, qalligʻoch yoki qarligʻoch, toz, kamchi, kiyikchi va noʻgʻoy kabi boʻlinmalardan iborat boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kesar kesishi

Kesar kesishi (lot. sectio — yorish, ochish; caedo — kesaman) — xirurgik operatsiya; akusherlik amaliyotida qorinning oldingi devorini va bachadonni kesib (baʼzan qin tomondan kesiladi — bu qinni kesar kesish deyiladi), homila va yoʻldoshni olish. Tabiiy tugʻruq yoʻli orqali bola tugʻilishi mumkin boʻlmagan hollar (masalan, ayol chanogʻining torligi yoki bachadonning yorilish xavfi tugʻilishi va boshqalar)da, shuningdek, tugʻayotgan ayol jiddiy kasal boʻlganda (masalan, yurak poroklarida) qilinadi. Hozirda kesar kesish amaliyoti bachadonning pastki segmentini kesib ochish yoʻli bilan bajariladi. Buning uchun qorin devorini qavatma-qavat kesib, bachadongacha boriladi; uning ham qovuqdan yuqori qismi koʻndalang kesiladi va dastlab homila, keyin yoʻldosh chiqarib olinadi. Shundan soʻng bachadon devori, keyin qorin devori qavatma-qavat tikiladi. Bir marta kesar kesish amaliyotini boshidan kechirgan ayolda bachadon chandigʻi yuzaga kelishi sababli keyingi homiladorlik va tugʻruq vrach koʻrsatmasiga qatʼiy amal qilingan holda boʻlishi lozimOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kesim

Kesim — gapning bosh boʻlaklaridan biri . Ega bilan ifodalangan shaxs, predmet va xodisaning umumiy belgisini bildiradi. Kesim gapni uyushtiruvchi markaz boʻlib, predikativlikning belgisini koʻrsatadi. Ikki tarkibli gapda egaga tobe boʻladi; oʻziga bogʻlanib kelgan soʻzlarga nisbatan esa hokim hisoblanadi. Kesim barcha mustaqil soʻz turkumlari bilan ifodalanadi. Qaysi soʻz turkumi bilan ifodalanishiga koʻra, feʼl va ot Kesimlarga boʻlinadi. Feʻl kesim sof fel va baʻzan ravishdosh bilan ifodalanadi. Feʻldan boshqa soʻz turkumlari ( ot, sifat, son, olmosh, ravish va taqlid soʻz) bilan, shuningdek, feʻlning harakati nomi shakli bilan ifodalagan kesim ot kesim deyiladi.

 Yana qarang 

 Tilshunoslik
 Soʻz turkumlari
 Ega
Keskich

Keskich (mashinasozlikda) — metall va metallmas zagotovkalarga ishlov beruvchi kesuvchi asbob. Kesuvchi qismi maʼlum geometrik shaklga ega boʻlgan kallak va stanokka mahkamlanadigan tanadan iborat. Kallagining shakliga koʻra, K. toʻgʻri, qayirma (egilgan) kallakli; tutqichining shakliga koʻra, toʻgʻri toʻrtburchakli, kvadrat, doiraviy; kallakni tanaga tutashtirilishi boʻyicha yaxlit, payvand kallakli, kavsharlangan plastinkali va b. turlarga boʻlinadi. K.lar ishlov berish turiga qarab oʻtuvchi, qirqib oluvchi, yoʻnib kengaytiruvchi, kesib tushiruvchi, rezba ochuvchi, ariqcha yoʻnuvchi va b.ga boʻlinadi. K.ning yana xomaki ishlash (shilish), toza ishlash, yupqa yoʻnish, silliqlovchi ; chapaqay (zagotovka oʻngdan chapga tomon yoʻnaladi), oʻnaqay (chapdan oʻngga tomon) bor. K.ning kallagi asbobsozlik, tezkesar poʻlatlar, volfram va titan karbitlari asosidagi qattiq qotishmalar, sintetik olmoslar, mineral-keramik materiallardan; tanasi esa konstruksion poʻlatlardan tayyorlanadi. K. tokarlik stanoklari, boshqa stanoklar yoki maxsus stanoklarga oʻrnatib ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kesma va interval

Kesma va interval - asosiy geometrik shakllardan biri. Toʻgʻri chiziqning A va V nuqtalari orasidagi va shu nuqtalarni qoʻshib hisoblagandagi qismi kesma deyiladi. Kesma A, V koʻrinishda belgilanadi. A va V nuqtalar uning uchlari deyiladi. Kesmaning uchlari orasida yotuvchi ixtiyoriy nuqta uning ichki nuqtasi deyiladi. Kesmaning uzunligi uning uchlari orasidagi masofaga teng va A, V kabi belgilanadi.

Agar koʻrilayotgan toʻgʻri chiziq haqiqiy sonlar oʻqidan iborat boʻlsa hamda uning A va V nuqtalariga a va b haqiqiy sonlar mos kelsa (a, +~ yoki (-°°, +°°) kabi belgilanadi. (-) cheksiz intervallar nurdan iborat boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kesma koshin

Kesma koshin, koshin burish — yigʻma bezak naqsh; kesib, egovlab tayyorlangan rang-barang koshin parchalarini terib turlicha mujassamotli naqshlar hosil qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keson-siti

Keson-siti — Filippindagi shahar, Luson o.da. Aholisi 2,16 mln. kishi (2000). Iqlimi mussonli tropik iqlim. Yillik oʻrtacha yogʻin 2167 mm. Shahar 1939 y.dan qurila boshlagan. Filippinning birinchi prezidenti Manuel Keson nomiga qoʻyilgan. 1948 y.dan Filippin Respublikasining rasmiy poytaxti deb eʼlon qilingan, hozirgi Katta Manila tarkibida. K.-S—mamlakatning savdo-sanoat va maʼmuriy-madaniy markazi. Toʻqimachilik, poyabzal, tikuvchilik, metallsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Plastmassa, qogʻoz ishlab chiqariladi. Davlat unti bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kesroniylar

Kesroniylar — Ozarbayjondagi Shirvon davlati (1027—1382) hukmdorlari sulolasi; shirvonshoh unvoni bilan taxtni boshqarishgan. Shirvon Ozarbayjon mustaqilligi uchun kurash markaziga aylangan. Manuchehr II (1120— 49) va Axsitan davri (1149—1203)da saltanat kuchaygan. K. oʻrniga darbandiya sulolasi kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shirvonshohlar
Kesson

Kesson (frans. caisson — yashik) — O (qurilishda) — suv ostida yoki sersuv gruntda suvdan xoli ish joyi (kamera) hosil qilishga imkon beradigan toʻsuvchi qurilma; bunda suv qisilgan havo yordamida qisib chiqariladi. K. yuqorida qurilib, keyin suv ostiga oʻz ogʻirligi bilan tushiriladi. Tuproq qazilgan sari K. pastroq tushaveradi. Gidrotexnika inshootlari, koʻpriklar, tunnellar, chuqur poydevorlar va b. qurishda qoʻllanadi; 2) ( m ye ʼ m o r l i k d a ) — toʻrtburchak (baʼzan koʻpburchak) li ichki gumbaz va ravoq osti yoki shiftning chuqur joyi. K. gumbaz shiftga asos qilib olinadi va bezak vazifasini bajaradi, shuningdek, xona akustikasini yaxshilashda muhim rol oʻynaydi; 3) (kemalarni taʼmirlashda) — kemaning suv ostidagi qismini koʻzdan kechirish yoki taʼmirlash uchun vaqtinchalik suvdan quritadigan qurilma. Kemaning quritiladigan joyi shakliga mos keladigan qilib metall yoki yogʻochdan ishlanadi. K. ichidan suv soʻrib olingandan soʻng u atrofdagi suvning bosimi taʼsirida kema korpusiga zich yopishadi. K. kemani doklarga kiritishdan xoli qilish imkonini beradi; 4) (aviatsiyada) — samolyot kanotiga taʼsir etuvchi va burovchi kuchlarni oʻziga qabul qiladigan ichi havoli qutichasimon lonjeron; 5) (metallurgi ya d a) — ichida sovituvchi suv sirkulyasiyalanadigan poʻlat quticha. Shaxta pechlarining devorlari ana shu K.lardan terib xreil qilinadi. Bulardan tashkari, K.dan marten pechlarining gaz kanallarini sovitishda ham foydalaniladi; 6) (quymachilikda) — quyma qoliplari devorlarini mustahkamlash va oʻnga sizot suvlari sizib oʻtishining oldini olish uchun ishlatiladigan gʻisht yoki betondan ishlangan qurilma (yashik). Chuqur oʻralarda quyma qoliplar tayyorlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kesson kasalligi

Kesson kasalligi — asosan, kessondan chiqqach va gʻavvoslik ishlarini bajargach, dekompressiya (yuqori bosimdan birmuncha past bosimli muhitga asta-sekin oʻtish) qoidalari buzilishidan kelib chiqadigan kasallik holati, dekompressiyey kasalliklardan. Kasb kasalligi hisoblanib, asosan, kessonda ishlovchilarda uchraydi. Ancha yuqori bosimli muhitdan birmuncha past bosimli muhitga birdan oʻtilganda toʻqimalarda erigan azot pufak-pufak boʻlib ajralib chiqib, qon tomirlarda emboliya hosil boʻladi. Emboliyaning oʻrniga, yaʼni qayerda joylashganiga qarab kasallik belgilari turlicha boʻladi. Oʻtkir kesson kasalligida badan qichishadi, boʻgʻim va muskullar ogʻriydi (yengil shakli); bemorning boshi aylanadi, ogʻriydi, qorni dam boʻladi, qulogʻi shangʻillaydi, qayt qiladi, muvozanat saqlay olmaydi (oʻrtacha ogʻir shakli); baʼzan nutq buziladi, koʻz koʻrmay qoladi, bemor hushdan ketadi, falajlanadi, miokard yoki oʻpka infarkti (ogʻir shakli) kuzatiladi. Hayot uchun muhim aʼzolarga koʻplab pufakchalar toʻplanishi, hatto oʻlim sodir boʻlishi mumkin. Surunkali kesson kasalligida sekin-asta rivojlanadi yoki kasallikning oʻtkir davridan keyin yuzaga keladi, bunda boʻgʻim va suyaklar, shuningdek, orqa miya, eshitish aʼzolari zararlanadi, miokard distrofiyasi va boshqa noxush holatlar roʻy beradi. Kasallikning oldini olish uchun dekompressiya qoidalariga amal qilish, yaʼni yuqori bosimli muhitdan quyi bosimli muhitga asta-sekin oʻtish talab etiladi. Davosi: bemorni „davo shlyuzi“ga joylashtiriladi, undan chiqqach, yurak faoliyatini yaxshilaydigan dori-darmonlar, issiq muolajalar buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kasalliklar
Ketgut

Ketgut (ing . cetgut — ip) — xirurgik operatsiyalarda ichki choklarni tikishda qoʻllaniladigan ip; asosan, qoʻyning ingichka ichagidan tayyorlanadi. Vaqt oʻtishi bilan soʻrilib ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ketenlar

Ketenlar — umumiy formulasi RR’C=C=O boʻlgan organiq birikmalar. Aldoketenlar ( R=H, R’ — organiq radikal) va ketoketenlarga (R va R’ — organiq radikallar) boʻlinadi. Ularning oddiy vakili — keten SN2=S=O gaz (suyuqlanish temperaturasi —134,6°, kaynash temperaturasi —41°). K. mineral kislotalar, metallorganiq birikmalar, spirtlar, karbon kislotalar, aminlar, merkaptanlar va suvni oson biriktirib oladi.

Sanoatda K. atseton va sirka kislotani 700—800° da piroliz qilib olinadi. K. kuchli atsetillovchi modda hisoblanadi.

Harakatchan vodorod atomini saqlagan birikmalar, jumladan, spirtlar, tiollar, aminlar kislotalar taʼsirida atsetillash mahsulotlarini hosil qiladi: mas, ROH+CH2=C=O^ROCOCH3Uning bu xossasidan atsetilsellyuloza i.ch.da foydalaniladi. K. organiq birikmalarni sintez qilishda, spirtlar, aminlar, ketonlarning yenol shakllarini atsetillovchi modda sifatida, shuningdek, organiq reagentlar, mas, ozopropenilatsetat, r-propiolakton, sirka angidrid, diketen olishda ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ketlar

Ketlar (ilgarigi nomi — yenisey ostyaklari, yeniseylar) — xalq. Krasnoyarsk oʻlkasi (Rossiya Federatsiyasi), Yenisey daryosining oʻrta va quyi oqimi boʻylarida yashaydilar (1,1 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Ket tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Ketma-ket yaqinlashishlar usuli

Ketma-ket yaqinlashishlar usuli — matematik masalalarni sonlar orqali yechish usuli; bunda maʼlum yaqinlashishlarga qarab undan keyingi ancha yaqinroq yaqinlashishdagi yechim topiladi. Aytib oʻtilgan yaqinlashishlar ketma-ketligi yaqinlashgan holdagina tatbiq etiladi. Masalan, /W=0 (1) koʻrinishidagi tenglamani yechish uchun oʻnga teng kuchli boʻlgan tenglamax=Gʻ(x) (2) tekshiriladi bu yerda F(x)= f(x)+x\ va bunday ketma-ketlik tuziladi: xy —ixtiyoriy, x=F(xn ), ... . Agar {xj ketma-ketlikning limiti boʻlsa, bu limit (1) tenglamaning yechimi boʻladi. Agar, mas, Gʻ(x) > x va 0 < Gʻ’(x) < 1 boʻlsa, bunday yaqinlashishlar ketmaketligi albatta yaqinlashadi. K-k. ya. u. oʻzgaruvchilari juda koʻp boʻlgan chiziqli tenglamalar sistemasini sonlar orqali yechishda ham qoʻllanadi. Differensial va integro-differensial tenglamalarning taqribiy yechimlari ham mana shu usul bilan topiladi. K-k. ya. u. nazariy masalalarida ham qoʻllanadi. y’—f(x,y) differensial tenglama yechimining mavjudligi va yagonaligi haqida teorema ham shu usul yordamida isbotlanadi. K.-k. ya. u.ning qoʻllanilish imkoniyati siqilgan akslantirishlar orqali belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ketma-ketlik

Ketma-ketlik — matematikaning asosiy tushunchalaridan biri. K.-k. sonlar, nuqtalar, funksiyalar, vektorlar va hokazodan tuzilgan boʻlishi mumkin. Har bir natural son p ga biror toʻplamning xp elementini mos qoʻyadigan qonun koʻrsatilgan boʻlsa, K-k. berilgan hisoblanadi. Shunday qilib, K-k. ni natural sonlar toʻplamida aniqlangan funksiya deb qarash mumkin. K.-k.xr x2, ... xp>... yoki qisqacha { koʻrinishda r 2 p j yoziladi. xv x2, ..., xp... elementlar K-k. ning hadlari, xp — umumiy (p) hadi deyiladi. Sonli K.-k.lar aksariyat hollarda analitik usulda beriladi, bunda K-k.ning ya-hadi formula yordamida koʻrsatiladi. Mae, xn=l,x; = l, ^2 =5 > • • ■ Ayrim qollarda K-k. rekurrent usulida ham beriladi. Mas, X = 72, xn+l = V2+Xn” x\ = L’ *2 = 2l^’ Xʼ = 3^Agar (aga + ye) interval qanchalik kichik boʻlmasin, K-k.ning biror xN hadidan keyingi barcha hadlari shu intervalda yotsa, a soni {xj K-k.ning limiti deyiladi va ʻ™ x„~a kabi belgilanadi. Chekli limitga ega K-k. lar yaqinlashuvchi K-k. deyiladi. K-k.larning muhim sinfini monoton K-k.lar tashkil etadi. Matematika analizda katta oʻrin tutadigan ye soni ham monoton, chegaralangan K-k.ning limiti sifatida aniqlanadi (qarang Koʻrsatkichli funksiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ketmon

Ketmon — dehqonchilikda foydalaniladigan dastaki mehnat quroli. Ketmon metall (koʻpincha maxsus poʻlat)dan tayyorlangan ish qismi va yogʻoch dastadan iborat. Dasta oʻtadigan teshigi — zoʻgʻata, uning atrofi — girvon deyiladi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda dehqonlarning asosiy ish quroli hisoblangan. Yer chopish, begona oʻtlarni yoʻqotish, yerni tekislash, egat olish, ekinlar tagini yumshatish, ariq qazish, tozalash va boshqa ishlarda qoʻllanadi.

Ketmon shakli, katta-kichikligi va ogʻirligiga koʻra har xil, shoʻnga koʻra mahalliy nomlar berilgan: masalan, qushnusxa, beshboʻlak, ulama, mardona, zaifona, bachkana ketmon va boshqalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ketmontov

Ketmontov — Tyanshandagi togʻ tizmasi. Gʻarbiy qismi Qirgʻiziston Res-publikasi, sharqiy qismi Xitoy hudu-dida. Uz 300 km, bal. 3638 m gacha (Osmontogʻ). Granit, ohaktosh va porfirdan tarkib topgan. Togʻ tepalari yassi, shimoliy yon bagʻri keng, janubiy yon bagʻri qisqa va tik. Togʻ etaklari va janubiy yon bagʻri dasht oʻsimliklari, shimoliy yon bagʻri esa Tyanshan qoraqaragʻay oʻrmonlari va oʻtloqlari bilan band. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Markaziy Osiyo
Ketmonchi pegmatit koni

KETMONCHI PEGMATIT (DALA SHPATI) KONI — Samarqand viloyati Paxtachi tumani, Ziyovuddin shaharchasidan jan.-sharkda joylashgan kon. 1935 y. topilgan. H.M.Abdullayev, A.V. Korolyov, P.A.Shextman, Q.L.Boboyev, N.K.Jamoliddinovlar mukammal oʻrgangan. Konning geologik tuzilishida paleozoy erasiga mansub metamorfizlashgan choʻkindi jinslar va granitlar ishtirok etgan. Tektonik jihatdan K.p.k. Zirabuloq strukturasining jan. qanotidagi antiklinalda joylashgan. Antiklinal oʻzagidagi jinslar gneyslashgan va porfirli granodiorit, muskovitlashgan biotitli granit, leykokratli granit, shuningdek, pegmatit va alyaskitdan iborat. Pegmatitlar har xil yertomirlar shaklida koʻp uchraydi. Ularning eni 40—50 sm dan 5—6 m gacha, uz. 100—200 m. Pegmatitlarda nodir metall elementlaridan, asosan, berilliy, shuningdek, niobiy, tantal (kolumbit-tantalit) va qalay (kassiterit) hamroh holida uchraydi. Kondagi pegmatitlar keramika xom ashyosi sifatida ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Paxtachi tumani
Ketmonchopti togʻlari

Ketmonchopti togʻlari — Hisor tizmasi tarkibidagi Boysun togʻlarining janubi-gʻarbiy qismida, Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. Eng baland joyi 3159 m. Janubi-gʻarbda Sherobod daryosi va shimoli-sharqda Olchasoy (shimolida) bilan Qayroqsoy (jan.da) vodiylari oraligʻida joylashgan. Uz. 23 km. Shimoli-sharqda Xoʻja Gurgurota togʻiga (eng baland joyi 3109 m) tutash. Ketmonchopti togʻlari yuqori paleozoyning vulkanogen jinslari, choʻkindi yotqiziklari, qumtosh, yura davrining ohaktoshlari, yon bagʻirlarida boʻr davrining chukindi jinslaridan tuzilgan. Janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari tikroq. Suvayirgʻich qismi nisbatan kam parchalangan, yassi. Pekin, yura davrining ohaktoshlari nurashga chidamliligi sababli tik devorsimon shakl hosil qilgan. Xuddi ketmon bilan chopilgandek kurinishga ega (togʻning nomi shundan kelib chiqqan boʻlishi mumkin). Bu ajoyib shakl Boysun, Tuda, Avlod, Shayton qoʻrgʻonlaridan yaxshi koʻrinib turadi. Buloq koʻp. Yon bagʻirlarida toʻk, boʻz tuproqlarda turli xil bugʻdoyiqzorlar, shuningdek, naʼmatak, zirk, togʻolcha, bodom, olma va b. tarqalgan. Jigarrang tuproqlarda yongʻoqzorlar, dulanazorlar, jigarrang va och qoʻngʻir tuproklarda archazorlar mavjud. Bu yerlarda zarafshon archasi keng tarqalgan. 2800 m dan yuqorida boʻliq oʻtli oʻtloq-dasht oʻsimliklari oʻsadi. Asosan, yaylov chorvachiligi, togʻ mevachiligi, dorivor giyohlar tayyorlashda, ovchilikda foydalaniladi. Boy va qulay rekreatsiya resurslari mavjud. Ketmonchopti togʻlari etaklarida Boysun sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Ketoz

Ketoz — kavsh qaytaruvchi hayvonlarda oqsil va uglevod almashuvining buzilishi bilan kechadigan kasallik. Ovqat hazm boʻlmaslik — qonda atseton (keton) tanachalarining yuqori darajada saqlanishi va ularning koʻp miqdorda siydik, sut va nafas orqali organizmdan chiqishi bilan kechadi. Bu kasallik bilan sigirlar (5—8 yoshida; sut berish davrida) va ona qoʻylar, ona choʻchqalar kasallanadi. Kasallik organizmda uglevod — yegʻ modda almashinuvining buzilishi natijasida glyukoza yetishmasligi sababli yuzaga keladi. Yuqrri mahsuldor sigirlarning koʻp sut berishi davrida ratsionda oqsil moddalari koʻpayib, yengil hazm boʻladigan uglevodli ozuqalar yetishmasligida katta qorindagi mikrofloraning fermentativ faoliyati buzilishi natijasida yogʻ va sut kislotalari koʻpayib, propion va sirka kislotalari kamayib ketadi. Shuningdek, bu kasallikning kelib chiqishida kam harakatlilik, hayvonni bir joyda bogʻlab qoʻyish ham sabab boʻladi. Hayvonda ovqat hazm qilish, yurak, jigar faoliyati buziladi, kasallik boshlangan kunlardan hayvon titraydi, tishlarini gʻijirlatadi, gandiraklaydi, ishtahasi pasayadi, katta qorin va ichak perestaltikasi kamayib, axlat chiqishi qiyinlashadi. Siydik kamayadi, teridan, nafasidan, siydikdan atseton hidi keladi. Suti kamayadi. Tuzalgan sigirlarning koʻpchiligi qisir qoladi. Tashxis klinik belgilari va qonda, siydikda atseton tanachalarining aniqlanishi bilan qoʻyiladi.

Davolash: parhez qilinadi. Dastlabki 3—4 kunda ratsiondagi toʻyimli ozuqalar 50—20% ga kamaytiriladi va mikroelementlar, vitaminlar qoʻshiladi. Venaga glyukoza yuboriladi, 5% li soda ichiriladi.

Oldini olish: mahsuldor sigirlar ratsionida uglevod-protein balansini oʻt uni, pichan, ildizmevalar, vitaminli, mikro- va makro elementli mineral qoʻshimchalar berish bilan meʼyorga keltirish va kasal hayvonlarni koʻproq yurgizish kerak.

Abdulla Quramboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ketokislotalar

Ketokislotalar — tarkibida karboksil guruhi —SOON va keton guruhi >SO boʻlgan organik birikmalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qarang
 Aldegidokislotalar va ketokislotalar

 

Turkum:Kislotalar
Ket

Ket — Gʻarbiy Sibirdagi daryo. 0bning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1621 km, havzasining mayd. 94,2 ming km. Ob bilan Yenisey oʻrtaligʻidagi suvayirgʻichdan boshlanib, Gʻarbiy Sibir pasttekisligidan oqadi. K. qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 560 m3/sek. oktabr oxiridan may oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Quyilish joyidan 737 km masofada kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Kefaliniya

Kefaliniya — Gretsiyaning gʻarbiy soqillari yaqinidagi orol, Ioni o.larining eng yirigi. Mayd. 752 km. Ohaktoshli plato va massivlardan iborat, eng baland joyi 1628 m (Enos togʻi). Oʻrta dengiz boʻyiga xos butalar oʻsadi, oʻrmonlar uchraydi. Enos milliy parki tashkil etilgan (1962). Sitrus usimliklar, tamaki yetishtiriladi; zaytun-zor va tokzorlar bor. Yirik port shahri — Argostolion.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gretsiya
Kefallar

Kefallar (Muqiliformes) — suyakli baliklar turkumi. Uzunligi 30 sm dan 3 m gacha, vazni 40 kg gacha (barrakuda). Jabra pardasi 6—7 yoyli. Suzgichlari tikanli, orqa suzgichi 2 ta, qorin suzgichlari 6 nurli. Tangachalari sikloid yoki ktenoid. 3 oilasi, jumladan, kefallar va barrakudalar, 150 turi malum. Tropik va moʻʼtadil iqlimli dengizlarning qirgʻoqqa yaqinroq qismida yashaydi. Detrit, bentos hayvonlar va baliklar bilan oziqlanadi. Okeanlarda loban yoki singil, oʻtkir burunli kefal, Hindiston kefali va b. keng tarqalgan. Ayrim Uzoq, Sharq, Qora va Kaspiy dengizlari sohillarida ham uchraydi. Ogʻzidagi tishlari maxsus chuqurchada joylashgan. Yon chi-zigʻi boʻlmaydi; boshi kichik, tepadan pastga qarab siqilgan. K. juda tez suzadi; suvdan sakrab (uchib) chiqish xususiyatiga ega. Keng tarqalgan lobanning uz. 90 sm gacha, vazni 6,7 kg gacha. Bentosdagi chirindi bilan oziqlanadi; 6—7 yoshida voyaga yetadi. K. sanoat ahamiyatiga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kefir

thumb
Kefir — sigir sutidan tayyorlanadigan sut kislotali parhez ichimlik. Qaymogʻi olinmay pasterizatsiya kilingan yoki yogʻi olingan sigir sutidan ivitib tayyorlanadi. Unga sut kislotali va spirtli achitish jarayonini hosil qiladigan K. zamburugʻida yoki maxsus oziq muhitda tayorlangan tomizgʻi qoʻshib ivitiladi. Kefirning tayyor boʻlish muddatiga koʻra, chuchuk (bir kunlik), oʻrtacha (ikki kunlik), nordon (uch kunlik) xillari boʻladi. Kefir qanchalik uzoq, ivitilsa, shunchalik koʻp spirt (0,2— 0,6 % gacha), sut kislotasi va karbonat angidrid toʻplanadi. Sutni qayta ishlash korxonalarida yogʻli (3,2 % sut yogʻi) va kam yogʻli (sut yogʻi 0,05 % dan oshmaydi) Kefirlar koʻplab ishlab chiqariladi. Kefirdagi sut kislota va achituvchi bakteriyalar oshqozon-ichakdagi zararli mikroblarni yuqotishga yordam beradi, qabziyatni boʻshashtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Sut sanoati
 Sut
 Tvorog
 Qaymoq
Kecha-kunduzlik ritmlar

Kecha-kunduzlik ritmlar -biologik jarayonlar va hodisalar intensivligi va harakteridagi oʻzgarishlarning kecha-kunduz davriy takrorlanib turishi. K.-k.r. aksariyat biokimyoviy va fiziologik jarayonlar (hujayra boʻlinishining chastotasi, tana haroratining oʻzgarib turishi, moddalar almashinuvi intensivligi va hokazo)ga xos. Hayvonlarning sutkalik ritmik faolligi, oʻsimliklar barglari va gultoji barglarining holati K.k.r.ga bogʻliq, Odamlarda 100 ga yaqin fiziologik funksiyalarning K.-k.r.ga ega ekanligi aniqlangan. K.-k.r. koʻp hujayrali organizmlarning ayrim hujayralarida ham mavjud. Hayvonlar miyasida organlar va hujayralarning K.-k.r.ini bir-biri hamda tashqi muhit oʻzgarishlari bilan muvofiqlashtiruvchi markazlar aniqlangan. Tabiatda K.-k.r. endogen ritmdan va muhitning kechakunduz oʻzgarishlariga koʻrsatadigan reaksiyalaridan iborat. Muhitning tabiiy ritmi buzilganda organizm turli fiziologik funksiyalari K.-k.r.ining mutanosibligi yuqoladi. Bunday hol hayvon va usimliklarni sunʼiy sharoitda koʻpaytirilganda, biror poyasdan boshqasiga uchib oʻtilganda, shuningdek, odamni tabiiy ravishda oʻzgaruvchi muhitdan ajratib qoʻyilganda (mas, kosmik parvozda) kuzatiladi. Bu holat organizmda patologik uzgarishlarning kelib chiqishiga ham sabab boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kechik

Kechik, kechuv, oʻtkil, guzar — daryo yoki soyning kechib oʻtish mumkin boʻlgan sayoz qismi. Joy nomlari tarkibida ham uchraydi. Mas, Yettikechuv (Zomin tumani), Qizilkechuv (Yangiyoʻl tumani), Qorakechuv (Piskent tumani).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kechirim

Kechirim — ayrim mamlakatlarda afv etishnnt xususiy shakli (xususiy afv); davlat boshligʻi tomonidan jinoiy jazoning bekor qilinishi yoki yumshatilishi. Kechirim yakka tartibda muayyan shaxsga nisbatan qoʻllanadi. Jinoyat uchun mahkum etilgan shaxs kechirim aktiga (qonuniy hujjatiga) binoan jazoni bundan keyin oʻtashdan ozod qilinishi mumkin. Kechirimda belgilangan jazo kamaytirilishi yoxud jazoning yumshoqroq turi bilan almashtirilishi ham nazarda tutiladi. Kechirim akti bilan jazoni oʻtagan shaxsdan sudlanganlik bekor etilishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Amnistiya

 

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Kechkemet

Kechkemet — Vengriyaning markaziy qismidagi shahar. Bach-Kishkun medyesining maʼmuriy markazi. Dunay va Tisa daryolari oraligʻida. Aholisi 105 ming kishi (1997). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (jumladan, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, radiotexnika, stanoksozlik), poyabzal, yogʻochsozlik, oziqovqat (vinochilik, meva va sabzavot konservalash, spirt-araq, un tortish) sanoati korxonalari mavjud; qurilish materiallari ishlab chiqari-ladi. Q. x. ilmiy tadqiqot instituti bor. Anʼanaviy qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kechua

Kechua (kichua) — indeys xalqi. Peruda (7,7 mln.kishi), Ekvadorda (4,3 mln.kishi) va Boliviyada (2,47 mln.kishi). Shuningdek, Argentina, Chili va Kolumbiyada ham yashaydi. Umumiy soni 14,87 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kechualar inklar tamaddunini yaratuvchilar avlodi. Kechua tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Aborigenlar
Kechuv (harbiy ish)

Kechuv (harbiy ishda) — qoʻshinlarning suv toʻsiqlaridan (daryo, koʻl, kanal, boʻgʻoz va qoʻltiqdan) oʻtish usul va yoʻllari. Kechuv toʻsiqlar va qoʻllaniladigan oʻtish vositalarining harakteriga qarab, quyidagilarga boʻlinadi: 1) desant usuli bilan kechuv (asosan, ilgʻor boʻlinmalar hamda ulardagi qurol-yarogʻ va jangovar texnikaning suzuvchi avtomobillar, bronetransportyorlar, motorli qayiqlar va boshqa vositalar yordamida kechib oʻtishi); 2) parom usulida kechuv (tank, artilleriya, avtomobil va boshqa ogʻir harbiy texnikaning sol va suzuvchi moslama yordamida kechib utishi); 3) koʻpriklar vositasida suv toʻsiqlaridan oʻtish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keshik

Keshik (turkcha kezik — navbat, ran) — xonning xos gvardiyasi. Chingizxon 1203 y. Sharqiy Moʻgʻulistonda hokimiyatni oʻz tasarrufiga kiritgach, K. tuzilishiga alohida eʼtibor qaratadi. K. kunduzgi xos soqchilar va toʻngi xos soqchilardan iborat etib tuziladi. Kunduzgi xos soqchilar (turgeut) ning soni 70, toʻngi xos soqchi (kebteul)larning soni 80 nafardan iborat boʻladi. K. tarkibiga, shuningdek, oʻqchilar (xoʻrchi), oshpazlar (baurchi), axtachilar, xoʻjalik ishlari mutasaddi (cherbi)lari ham kiritilgan. Moʻgʻul zodagonlari va noʻyonlari farzandlaridan tashkil qilingan K. tarkibidan harbiy harakatlar chogʻida qoʻshinning ilgʻornda joylashgan, tinchlik onlarida esa saroyda soqchilik bilan mashgʻul boʻlgan bahodirlar ham oʻrin olgan. K. soqchilari har 3 kunda navbat almashgan. 1206 y. Chingizxon K. tuzilishiga sezilarli oʻzgarishlar kiritadi, uning sonini 10 ming nafarga yetkazadi. Yuan impe-riyasining asoschisi Xubilay davrida K.ning miqdori 12 ming kishidan iborat boʻlgan. K. tarkibini muttasil toʻldirib turish maqsadida har bir mingboshining farzandi oʻzi bilan 1 qarindoshi va 10 navkarni, oʻnboshining oʻgʻli esa, 1 qarindoshi va 3 navkarni boshlab kelgan. K. qattiq tartib va intizomga boʻysundirilgan. Oʻz navbati chogʻida xizmatga kelmagan xos gvardiyachi 1-marta 30 tayoq, 2-marta 70 tayoq, 3-marta esa, oldin 37 tayoq urish bilan jazolangan, soʻng K.dan butunlay haydalgan. K. faqat xonning oʻzi bevosita qoʻmondonlik qilgan harbiy yurishlarda qatnashgan. Lashkargoxda qurilgan xon qarorgohining oldida bahodirlar, oʻng tomonida oʻqchi va kunduzgi xos soqchilar, K.ning qolgan 7 ming nafari chap tomonida joylashgan. K. saflaridan Chingizxon barpo etgan armiyaning koʻpdan-koʻp atoqli sarkardalari yetishib chiqqan.

 Adabiyot 
 Bartold V.V., Chingizxan i mongoli, Sochineniya, t.1, M., 1963.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keshm

Keshm — Hoʻrmuz boʻgʻozidagi orol, Eron hududi. Mayd. 1,4 ming km². Ohaktosh va qumtoshlardan tashkil topgan. Eng baland joyi 396 m. Mevali bogʻlar, xurmo daraxti plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Shim.-sharqiy qismida Keshm sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Osiyo
Turkum:Orollar
Turkum:Osiyo orollari
Turkum:Fors koʻrfazi
Turkum:Eron orollari
Turkum:Hoʻrmuzgon ustonidagi arab manzilgohlari
Turkum:Erkin iqtisodiy zonalar
Alim Keshokov

thumb
Alim Pshemaxovich Keshokov 1914.9(22).7, Shalushka qishlogʻi (hoz. Kabarda-Balkariya, Chegem tumani) — 2001.29.1, Moskva — kabardin shoiri va yozuvchisi. Kabarda-Balkariya xalq shoiri (1964). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Ilk sheʼrlar toʻplami — "Togʻ etaklarida" (1941). "Chavandozning yoʻli" (1946) dostoni, "Yoshlik zamini" (1948), "Sheʼrlar" (1951) toʻplamlarida Ikkinchi jahon urushi voqealari aks etgan. "Choʻqqilar uygʻoq" (1—2-kitob, 1960, 1966); "Singan taqa" (1973), "Oy chiqishi" (1977) romanlarida kabardin xalqining hayoti tasvirlangan. "Qorli togʻdan qarab" avtobiografik qissasi (1974), "Alxo" pyesasi (1950), "Koʻchki" kinossenariysi (1951) muallifi. K. oʻzbek shoirlari (A. Oripov, O. Matjon va boshqalar) sheʼrlarini kabardin tiliga tarjima qilgan. "Choʻqqilar uygʻoq" romani oʻzbek tilida nashr etilgan (1970). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:SSSRlik yozuvchilar
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:22-iyulda tugʻilganlar
Turkum:29-yanvarda vafot etganlar
Turkum:2001-yilda vafot etganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Georges J. F. Köhler

Georges J. F. Köhler (17-aprel 1946 – 1-mart 1995) – nemis biokimyogari. Frayburg (Germaniya) va Bazel (Shveysariya) universitetlarini tugatgan. M.Planke jamiyati immunobiologiya instituti direktori (1985-yildan). Immunoglobulin genlarining ekspressiyasi ustida tadqiqot olib borgan. Monoklon gibridomalar (gibrid hujayralar) olish usulini ishlab chiqqan va klon nazariyasini rivojlantirgan. Nobel mukofoti laureati (1984, S.Milshteyn, N.Yerne bilan hamkorlikda)."KYOLER (Kdhler) Georg" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb|Einweihung des Max-Planck-Institutes für Immunbiologie (1990)
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:17-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-martda vafot etganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Kyoln universiteti

Kyoln universiteti — Germaniyaning qadimgi va yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1388-yil tashkil etilgan. Iqtisod, ijtimoiy fanlar, huquq, tibbiyot, falsafa, tabiiy-matematika va b. ixtisosliklar buyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 57 mingga yaqin talaba oʻqiydi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Kyoln universiteti Germaniyadagi yirik va ilmiy tadqiqotlarga ixtisoslashgan yetakchi universitetlar birlashmasi — German U15 a’zosi hisoblanadi. U, shuningdek, Germaniya Universitetlari Mukammallik tashabbusi doirasida 2012–2019-yillarda “mukammal universitet” maqomiga ega bo‘lgan. Köln universiteti xalqaro reytinglarda doimiy ravishda Germaniyaning eng yaxshi 20 ta universiteti qatoridan joy olib keladi.

Kyolln universitetida 5 ta Mukammallik klasteri mavjud: Qarish bo‘yicha tadqiqotlar uchun CECAD Mukammallik klasteri, Iqtisodiyot va davlat siyosati: bozorlar bo‘yicha ECONtribute Mukammallik klasteri, O‘simlik fanlari bo‘yicha CEPLAS Mukammallik klasteri, Kvant axboroti uchun modda va yorug‘lik yo‘nalishidagi ML4Q Mukammallik klasteri hamda DYNAVERSE Mukammallik klasteri. 2025-yil holatiga ko‘ra, Kyoln universitetining mashhur bitiruvchilari, professor-o‘qituvchilari va tadqiqotchilari orasida 5 nafar Nobel mukofoti laureati, 11 nafar Gottfried Wilhelm Leibniz mukofoti sovrindori, 8 nafar Humboldt professori unvoni sohibi hamda 2 nafar Humboldt tadqiqot mukofoti sovrindori mavjud.

 

Turkum:Olmoniyadagi universitetlar‎
Turkum:Universitetlar
Kiaksar

Kiaksar (yun. Kyaxares, eroniycha — Uvaxshatra) — Shim. Eron va Eron Ozarbayjoni hududida shakllangan Midiya davlatining podshohi (mil.av. 625/624 — 585/584). K. davrida Midiya Old Osiyoning yirik davlatiga aylangan. Skiflarning Old Osiyo shim.dagi hukmronligiga barham bergan. Bobil bilan ittifoqsa Ossuriya davlatini yoʻq qilgan (616—605); Mani, Urartu yerlarini va Kichik Osiyo sharqiy qismini (590 — 585) Midiya hududiga qoʻshib olgan. Lidiya bilan urush olib borib, mil.av. 585 y. sulh shartnomasi tuzgan. Oʻnga koʻra, Midiyaning gʻarbiy chegarasi Galis daryosi (hoz. Qizil Irmoq) boʻylab belgilangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Ozarbayjon tarixi
Turkum:Mil. av. VII asr
Turkum:Mil. av. VI asr
Kianit

Kianit (yunoncha: ruapos - toʻq koʻk, havorang), disten (di... va yunoncha: sthenoc — kuch, qudratdan) — kristalli slanetslarga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Al2SiO4. Triklin singoniyali, kristali ustunsimon yoki taxtasimon. Aralashmalari Fe (1% gacha), Sg (1,2%), Ti (0,04%). Rangi oqsan toʻq koʻkishyashilgacha. Zangori, koʻk, kulrang ham boʻladi. Koʻmir yoki gil jinslari aralashgan kianit qora boʻladi. Shishadek yaltiroq, qattiqligi turlicha (4,5 dan 7,5 gacha), zichligi 3560–3680 kg/m3. Giltuproqqa boy choʻkindi jinslarning katta bosim zonasida metamorfizlanishidan hosil boʻladi, granitli pegmatitlarda A12O3 ga boy jinslarning assimilyasiyasidan vujudga keladi. Koʻpincha stavrolit, andaluzit bilan birga uchraydi.

Kianit sanoat uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan gil tuprogʻi koʻp xom ashyo hisoblanadi. Undan oʻtga, kislota va ishqorga chidamli pishiq materiallar olinadi. Kianit qazib oluvchi mamlakatlar: AQSH (120 ming t, 1982), Hindiston (45 ming t), Braziliya (10 ming t), Ispaniya (6 ming t), Avstraliya (1 ming t).

Tarkibida rutil, muskovit, turmalin, topaz, korund boʻlgan dunyodagi eng yirik konlar Hindiston (Khammam, Bxandara, Sidxbum va boshqalar)da mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Javohirlar
Nikolay Kibalchich

Nikolay Ivanovich Kibalchich 1853.19(31).10, Chernigov viloyati, Korov sh. — 1881.3(15).4, Peterburg — insonni uchirishga moʻljallangan dunyoda birinchi raketali uchuvchi apparat loyihasi muallifi. Loyihada K. porox dvigateli qurilmasini, dvigatelning ogʻish burchagini oʻzgartirib uchishni boshqarish, yonishni programmali boshqarish, apparatning turgʻunligini taʼminlash va boshalar koʻzda tutilgan. Peterburg temir yo'llar instituti va Tibbiy-jarroxlik akademiyasida oʻqigan (1871 —75). 1881-yil podsho Aleksandr II ga qilingan suiqasdda ishtirokchi sifatida ayblanib, qamoqqa olingan va qatl etilgan. Qamoqsaligida, ulimidan bir necha kun oldin, K. uchuvchili raketa apparatining noyob loyihasini tayyorlagan. Oydagi kraterlardan biri Kibalchich nomi bilan ataladi."Kibalchich Nikolay Ivanovich" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kibela

Kibela — frigiyaliklar maʼbudasi. Tabiatning ishlab chikaruvchi kuchlari timsoli hisoblangan hamda "Buyuk ona" yoki "Maʼbudlar onasi" deb ulugʻlangan. K.ga eʼtiqod qilish Kichik Osiyo, Yunoniston, Italiya, keyin butun Rim imperiyasiga tarqaldi (mil. av. 204 y.dan Rimda K.ga sigʻinish davlat tomonidan belgilandi). Kohinlar K.ga sigʻinishni turli marosimlar (oʻz-oʻzini qiynash, qurbonlik qoniga yuvinish, oʻzini oʻzi bichish) bilan birga oʻtkazishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kibernetika instituti

Kibernetika instituti, "Zamonaviy informatsion texnologiyalari" ilmiy texnika markazi qoshidagi Kibernetika instituti — kibernetika masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi V.I. Romanovskiy nomli Matematika institutida 1956-yil "Hisoblash texnikasi" boʻlimi tashkil etildi. Bu boʻlim qisqa vaqt ichida xalq xoʻjaligining muhim va zarur masasalarini yechishga kirishdi. 1959-yilda Oʻzbekistonda birinchi boʻlib "Ural1" EHM si ishga tushirildi. 1961-yilda "Hisoblash markazi" tashkil etilib, unda M-20 EHM si ishga tushirildi. 1963-yilda "Hisoblash markazi" Mexaniqa instituti tarkibiga kiritildi. 1966-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Hisoblash markazli Kibernetika instituti, 1978-yilda shu institut negizida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Kibernetika" ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi tashkil qilindi. 2001-yildan birlashma "Zamonaviy informatsion texnologiyalari" ilmiy texnika markaziga aylantirildi. Markaz tarkibiga K. i., xoʻjalik hisobidagi "Algoritm" ilmiy tadqiqot instituti, Avtomatika va hisoblash texnikasi maxsus loyiha-konstruktorlik byurosi kiradi. Oʻtgan dvar mobaynida birlashmaning faol katnashuvi bilan 108 ta axborot-hisoblash markazlari yaratilgan, 200 dan ortiq avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari ishga tushirilgan, 400 dan ortiq EHM ishlatilgan. Institutda 100 dan ortiq fan doktori, 800 dan ortik, fan nomzodi tayyorlangan. Ilmiy yoʻnalishlari: yangi axborot texnologiyalarini yaratish; modellashtirish, boshqarish, sunʼiy tafakkur va algoritmlash muammolarini yechish. Institutda 17 laboratoriya ilmiy tadqiqot ishlarini olib boradi, 200 dan ziyod xodim faoliyat koʻrsatadi. Jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklaridan V. K- Qobulov, F. B. Abutaliyev, T. F. Bekmurodov, B. A. Bondaryonko, T. Boʻriyev, M.M. Komilov faoliyat koʻrsatmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Kibitka

Kibitka (turkiycha kibit — yopik, arava, doʻkon) — Oʻrta va Markaziy Osiyoning koʻchmanchi xalqlaridagi yopik, arava; koʻchma uylarning ruscha nomi (qarang Yurta). Oʻrta Osiyoda paxsa yoki xom gʻishtdan qurilgan kichik uylar koʻpincha K. deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kibr

Kibr-havo, manmanlik, dimogʻdorlik — oʻz shaxsiyatiga, qobiliyatiga ortiqcha baho berish, oʻzini boshqalardan yuqori qoʻyish, kalondimogʻlik oqibatida namoyon boʻladigan salbiy axloqiy sifat.

Bu sifat kishilarni mensimaslik, ularga past nazar bilan qarash, oʻrinsiz gʻururga berilish, oʻzining arzimas yutuqlarini boʻrttirib koʻrsatish va b.da koʻrinadi. Kibrli kishi oʻz aybi, nuqsonlaridan koʻz yumadi, manmansiraydi. Manman kishi oʻzgalarning nasihatini yoqtirmaydi, zalolat botqogʻiga botadi. Kibr — kishilarning kamchiligi, nuqsonidir. Kibr odamlar oʻrtasida birdamlik, ahillik va muhabbatni yoʻq qiladi, adovat uygʻotadi. Kibr odobsizlik belgisi boʻlib, u doimo qoralangan.
Kivisimonlar

Kivisimonlar, qanotsizlar (Apterygiformes) — qushlar turkumi. Tojsuyaksiz qushlar (tuyaqushsimonlar katta oilasi)ga yaqin turadi. Qanoti rivojlanmagan, dumi yoʻq. Oyoqlari baquv-vat, toʻrt barmokli, tumshugʻi uzun; kattaligi tovukdek, ogʻirligi 1,4—4 kg. 3 turi bor. Yangi Zelandiyada tarqalgan. Qalin butazorlarda yashaydi, toʻngi monogam qush. Yiliga 2-marta urchiydi. Yerga yoki ildizlar ostiga uya quradi. 1-2 ta yirik tuxum qoʻyadi. Tuxumni nari 75—P kun bosadi. Tuxumdan jish joʻja chiqadi. Chuvalchanglar, hasharotlar, oʻsimlik urugʻlari va toʻkilgan mevalari bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketganligi tufayli muhofaza qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kivsyaklar

Kivsyaklar — ikki juftoyoqlilar kenja sinfiga mansub koʻpoyoqlilar; Julida, Spirobolida, Spirostri ptida turkumlarining umumiy nomi. Uzunligi 1—30 sm, tana shakli silindrsimon. Anamorfoz (qarang Metamorfoz), ayrim periodomorfoz orqali rivojlanadi. Bunday rivojlanishda erkagi tullab lichinkaga aylanadi; lichinka tullab yana voyaga yetgan davrga oʻtadi yoki lichinka davrida qoladi. Ayrim K.ning bezlari suyuqligi zaharli. 30 mingdan ortiq turi, asosan, tropik, subtropik va dasht mintaqalarida tarqalgan. Oʻrmonlarda kulrang kivsyak (Rossiulus kessleri), qum kivsyaki (Shizophyllum sabulosum), qrim kivsyaki (Pachyiulus ﬂ avipes) keng tarqalgan. K. oʻsimlik qoldiklari bilan oziqlanib, tuproq hosil boʻlishida katta ahamiyatga ega. Ayrim oʻsimliklarga ziyon keltiradi (qarang Ikkijuftoyoqlilar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kivu

thumb|280px|right| Kivu
Kivu — Sharqiy Afrikadagi koʻl. Kongo Demokratik Respublikasi bilan Ruanda chegarasida, 1460 m balandlikdagi tektonik soylikda. Mayd. 2,6 ming km. Uzunligi 100 km, chuq. 496 m gacha. Qirgʻoqlari tik. 150 dan ziyod orol bor. K. tubidan baʼzan vulkan otilib turadi. Chuqur suvlarida erigan holatdagi metan (sanoat ahamiyatiga ega) va karbonat angidrid gazlari mavjud. Koʻldan Ruzizi daryosi oqib chiqib, Tanganika koʻliga quyiladi. Kema qatnaydi. Turizm rivojlangan. K.ni 1894-yilda nemis sayyohi A. fon Getsen kashf etgan. Koʻl va uning atrofi milliy park deb eʼlon qilingan. Muhim portlari — Bukavu, Goma, Kibuye.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kigali

thumb|270px|right|Kigali
Kigali — Ruanda poytaxti. Kigali prefekturasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning markaziy qismida joylashgan. Aholisi 400 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iyul va avgust oylari quruq mavsumli ekvatorial mussonli iqim, oʻrtacha oylik temperatura 20—21°; yillik yogʻin 1000 mm dan ortiq.

Kigali — mamlakatning savdo va sanoat markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Avtomobil yoʻllari tuguni. Shosse yoʻllari orqali Uganda, Burunli va Tanzaniya davlatlari bilan bogʻlangan. Oziqovqat (kofe, choyni qayta ishlash, pivo pishirish, alkogolsiz ichimliklar tayyorlash), koʻn poyabzal va toʻqimachilik (ip gazlama) sanoati korxonalari; mebel, gugurt fabrikalari; metallkonstruksiyalar zavodi, avtomobil remonti ustaxonalari bor. Shahar atrofida kofe, choy plantatsiyalari; qalay eritish korxonasi joylashgan.

Kigali 1898-yildan Germaniya rezidentining Ruandadagi qarorgohi boʻlgan. 1908-yilda qarbiy post tuzilgan. 1922-yildan Belgiyaning Ruanda-Urundi mandatidagi, 1946-yildan vasiyligidagi hududining maʼmuriy markazi. 1962-yildan mustaqil Ruanda poytaxti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ruanda
Kigiz

Kigiz, namat — 1) uy jihozi; kigizchilikda jundan bosib tayyorlanadigan qalin, pishiq toʻshama, palos. Sharqda, xususan, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda qadimdan maʼlum. Aksariyat chorvachilik rivojlangan mintaqalarda qoʻyning junidan bosiladi. Guldor (naqsh mujassamoti yulduz, romb, qoʻchqor shoxi, bulut va b.) va gulsiz sidirgʻa, ran giga koʻra, oq kigiz, qora kigiz, qizgʻish kigiz va hokazo xillari boʻladi. Ayniqsa, qalin va zich bosilgan oq kigiz qadrlangan. Kigizdan, asosan, toʻshama sifatida (gilam, palos oʻrnida) foydalaniladi. Yana, shuningdek, oʻtovlarni oʻrashda, qalpoq, telpak tikishda mayu oʻrnida ham ishlatiladi; 2) texnikada — qistirma, zichlagich, issiqlik va tovush izolyasiya materiali. Jundan, moʻyna chiqindilarini bosib yoki mineral paxta bilan bogʻlovchi modda (bitum) ni biriktirib va issiqlik ishlovi berib hosil qilinadi. Lenta, plastina, tayyor detal koʻrinishida ishlab chiqariladi. Kigizdan avtomobillar, traktorlar, samolyotlar uchun sal-niklar, qistirmalar, amortizatorlar tayyorlanadi. Qogoz mashinalari, musiqa asboblarida ishlatiladi; 3) qurilishda issiqlik va tovush oʻtkazmaydigan material sifatida devorlar orasiga qoʻyiladi, quvurlar oʻraladi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kigiz bosish

Kigiz bosish — jun tolalaridan kigiz (namat) buyumlar tayyorlash. K. b.da jun tolalarining tuzilish xususiyatlari (dagʻal-mayinligiga, fizik-mexaniq xususiyatlari: plastikligi, elastikligi, choʻziluvchanligi, kirishuvchanligi va b.) ga ahamiyat beriladi. Ilgari K. b., asosan, qoʻlda bajarilgan (qarang Kigizchilik). Sanoatda K.b.da jun maxsus mashinalarda titilib, yumshatiladi, oʻnga maxsus suyuqlik (moy) sepiladi va mashinada aralash-tiriladi. Aralashma tarash mashinasidan oʻtkazilib, momiqolinadi. Momiq tekis qilib toʻshaladi, zichlash mashinasida zichlanadi, oʻnga sulfat kombinata eritmasi shimdiriladi, maxsus mashinada kerakli oʻlcham va zichlikkacha ishlanadi. Bu jarayon bir necha bosqichda bajariladi. Buyum mas, kigiz choʻzish mashinasida choʻzib, chetlari toʻgʻrilab turiladi, soʻngra bugʻli quritkichlarda quritiladi. Oxirida pardozlash mashinasidan oʻtkazilib, ortiqcha tuklari qirqib tashlanadi, presslanadi, ohorlanadi va silliqlanadi. K. b. usulida kigiz (namat), palos, piyma, patak va b. maqsulotlar tayyorlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil