Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Aleksandr Suvorov

Aleksandr Vasilyevich Suvorov (1729.13.11, Moskva 1800.6.5, Peterburg) — rus sarkardasi, generalissimus (1799). Dvoryan oilasida tugilgan. Otasi — Vasiliy Ivanovich (1705—75) general, senator va generalgubernator l boʻlgan. Harbiy xizmatni kaprallikdan boshlagan (1748). 1774-yil avgustda u Ye. I. Pugachyov boshchiligidagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun Uralga yuborilgan. Yetti yiyalik urush qatnashchisi, rus turk urushlari (1768 —74 va 1787—91) da bir necha gʻalabaga erishgan va Izmail qalʼasini qattiq hujum bilan egallagan (1790). Polsha qoʻzgʻoloni (1794)ni bostirgan qoʻshinlarga qoʻmondonlik qilgan. Pavel I taxtga chiqqandan soʻng armiyada S. nazariyasiga zid boʻlgan pruss harbiy ustavlari, formasi va tartibi joriy qilingan. 1797Y. S. isteʼfoga chiqarilgan. 1798-yil Rossiya fransuzlarga qarshi ittifoqqa qoʻshiladi. Avstriya hukumati Pavel I oldiga S.ni Italiyadagi ittifoqchi qoʻshinlarga bosh qoʻmondon etib tayinlash masalasini qoʻyadi. Pavel I noiloj rozi boʻladi. 1799-yilda Adda va Trebbiya daryolari boʻyida va Novi sh. yaqinida fransuz qoʻshinlarini tormor keltirib, Italiya va Shveysariyaga qilingan harbiy yurishlarni muvaffaqiyat bilan yakunlagan, soʻngra Shveysariya Alpidan oshib oʻtib, qurshovdan chiqib ketgan. S. "Polktuzish", "Gʻalaba ilmi" kabi harbiynazariy asarlar muallifi. Urush olib borish, jang qilish usullari, qoʻshinni tarbiyalash va oʻqitish masalalari haqida oʻz davriga nisbatan ancha original va ilgʻor fikrlar sistemasini yaratgan. S. strategiyasi hujumkor harakterda boʻlib, dushmanni jang maydonida butunlay tormor qilishni asosiy maqsad qilib koʻygan. Kolonnalar va yoyiq saf taktikasini rivojlantirgan, aqidaparastlik va eskilikka qarshi kurashgan. Sobiq SSSRda 1942-yil 29 iyulda Suvorov ordeni taʼsis etilgan va 1943-yil 21 avgustda Suvorov bilim yurtlari tashkil etilgan. Moskva, Sankt-Peterburg, Ochakov, Izmail, Kiyev va boshqa shaharlarda muzeylar ochilgan va haykallari oʻrnatilgan. Bir qancha aholi punktlari S. nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya kishilari
Suvsarlar

Suvsarlar– yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Gavdasi choʻziq, egiluvchan, oyoqlari kalta va 5 barmoqli, tirnoqlari ichiga tortilmaydi. Ayrim da barmoqlari orasiga parda tortilgan; dengiz qunduzining orqa oyoqlari eshkakka aylangan. Suvsarlar – tovonda va yarim tovonda harakatlanuvchi hayvonlar. Yungi qalin va yumshoq. Koʻpchilik suvsarlar yilda 2 marta tullaydi. Anal bezlari oʻtkir hidli suyuqlik ishlab chiqaradi. Suvsarlar sistematikasi aniq ishlab chiqilmagan. Odatda, 64 tur, 24 uru/ga ajratiladi. Oʻzbekistonda 9 turi (qunduz, asalxoʻr, boʻrsiq, togʻ suvsari, olakoʻzan, qora latcha, oq latcha, sassiqkoʻzan, amerika norkasi) uchraydi. Har xil biotoplar (suv, quruqlik)da yashaydi; in kovlaydi yoki boshqa hayvonlar qazigan inlardan foydalanadi. Amerika norkasi iqlimlashtirilgan, asosan, maxsus moʻynachilik fermalarida boqiladi. Koʻpchilik suvsarlar etxoʻr hayvonlar; zararkunanda kemiruvchilarni qirib foyda keltiradi. Suvsarlar qimmatli moʻynasi uchun ovlanadi, bir qancha moʻynachilik fermalarida boqiladi. Koʻpchilik soni keskin kamayib ketganligi sababli Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Suvsiztov tizmasi

Suvsiztov tizmasi - Hisor tizmasining janubiy tarmoklaridan biri. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Shimoli-sharqda Sherobod daryosi uni Boysun tizmasidan ajratib turadi, janubi-gʻarbda Koʻxitang tizmasining janubiy etaklariga qadar choʻzilgan. Eng baland joyi 2127 m. Suvayirgʻich qismi, asosan, tekislangan yuzalardan iborat. Uning janubi-sharqiy yon bagʻri Sherobod daryosi vodiysiga tik tushgan. Yuqori yura davri ohaktoshlari, gips va tuzlarida karst relyef shakllari (voronka, botiq, quduq, gʻor va koʻllar) keng tarqalgan. Tektonik jihatdan tizma antiklinal struktura, paleogen, yura, boʻr davri ohaktoshlari, mergel, gips, gil, qumtosh, konglomerat, gipstuzlardan tashkil topgan. Iklimi keskin kontinental. Yilning oʻrtacha kup yillik temperaturasi 10—12°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0,5—G, iyulniki 25° gacha. Yillik yogʻin 450–500 mm. Koʻp qismi ohaktoshlardan tashkil topganligi sababli yer usti oqar suvlari kam, biroq uning yon bagʻri va etaklaridan koʻplab sersuv karst buloklari chiqadi. Boʻz tuproklar tarqalgan. Oʻsimliklardan, asosan, efemer va efemeroidlar usadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Suvchechak

Suvchechak — oʻtkir yuqumli kasallik; temperatura koʻtarilishi, teri hamda shilliq qavatlarga serozli pufakchalar toshishi bilan kechadi. Filtrlanuvchi viruslar qoʻzgʻatadi. Koʻpincha 10 yoshgacha boʻlgan bolalarda uchraydi. Viruslar bemor yoʻtalganda, gapirganda, aksa urganda havo orqali sogʻ odamga oʻtadi. Suvchechak bilann ogʻrigan bola takror ogʻrimasligi mumkin. Inkubatsion davri 10—21 kun (koʻpincha 14 kun). Dastlab bolaning darmoni quriydi, temperaturasi 39—39,5° gacha koʻtariladi, yuziga, tanasining turli qismlariga toshma toshib, keyinchalik pufakchalarga aylanadi. Pufakchalar tiniq suyuklikka toʻla boʻlib, atrofi qizarib turadi. Ular aksari boshning sochli qismi, yuz, badan va oyoq-qoʻlga tarqaladi. Keyinchalik pufakchalar yorilib oʻrnida poʻst hosil boʻladi, 1—3 haftadan keyin poʻstlar tushib ketadi, oʻrnida chandiq qolmaydi.

Suvchechak toshmasi badanning hamma qismiga bir vaqtda emas, balki 1—2 kun oralatib toshadi. Baʼzan ular ogʻiz, tomoq, burun-halqum shilliq pardasiga ham toshishi mumkin. Har gal toshma toshishi oldidan bemor isitmalaydi, toshmalar qurib bitgach, harorat normallashadi.

S asoratlari kam kuzatiladi. Suvchechak toshmalari koʻz muguz pardasida boʻlsa, keratit, tomoqda boʻlsa, laringit, zaifroq bolalarda — asbsess, zotiljam, limfadenit, otit, saramas, flegmona paydo boʻlishi mumkin.

Bemor koʻpincha uyda vrach nazoratida davolanadi. Bola qashinib, terisini tirnab yubormasligi uchun tirnogʻini olib turish, qoʻlini doim tozalab yuvib qoʻyish zarur. Toshmalarga kaliy permanganat eritmasi yoki brilliant koʻki surtiladi; ogʻzini dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan chayib turish tavsiya etiladi. Suvchechak juda yuqumli, shuning uchun bemor bolani alohidalab qoʻyish lozim.

 

 

Turkum:Suvchechak
Turkum:Alifbo boʻyicha kasalliklar
Turkum:Yuqumli kasalliklar
Turkum:Virusologiya
Suvchi

Suvchi — suv tashib beruvchi maxsus kasb. S.lar suv idan xonadonlar, guzarlar, choyxonalar va karvonsaroylarga suv tashib berib tirikchilik oʻtkazishgan. S.lar Oʻrta Osiyoning suv tanqis ayrim shaharlarida, mas, Buxoro amirligi va Xiva xonligida 20-asr boshlariga qadar mavjud edi. Xiva xonligi saroyida shunday lavozim boʻlgan, Buxoroda esa, S.ni meshkobchi deb atashgan. Shaharlarning suvdan foydalanish (vodoprovod) shoxobchalari bilan taʼminlanishi natijasida S.ga ehtiyoj qolmagan.
Sud ekspertiza markazi

Sud ekspertiza markazi, Xadicha Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertiza markazi — Oʻzbekistonda sud ekspertiza masalalari boʻyicha ilmiy-metodik va muvofiqlashtiruvchi markaz. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzurida dastlab Toshkent ilmiy tadqiqot kriminalistika laboratoriyasi tashkil topgan (1951). Uning negizida Xadicha Sulaymonova nomidagi Toshkent sud ekspertizasi ilmiy tadqiqot instituti tashkil qilingan (1958). Soʻng Respublika ilmiy tadqiqot kriminalistika markaziga (1995), keyin esa Sud ekspertiza markaziga aylantirilgan (2003). Uning faoliyati surishtiruv, dastlabki tergov va sudlar topshiriqlariga asosan sud ekspertizalarini oʻtkazish, kriminalistika va sud ekspertizasi sohasida ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish, huquqni muhofaza qilish idoralari xodimlariga metodik yordam koʻrsatish va huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan yoʻnalishlar boʻyicha olib boriladi. Bu yerda 34 turdagi sud ekspertizasi bajariladi. Markazning Toshkent shahrida hujjatlarning kriminalistika ekspertizasi, sud ballistika va izshunoslik, sud avtotexnika, materiallar, ashyolar va buyumlar kriminalistika ekspertizasi, odam DNK sining sud biologik ekspertizasi, sud iqtisodiy ekspertizasi, sud qurilish-texnikaviy va sud fonoskopiya ekspertizasi laboratoriyalari va boʻlimlari, Andijon, Guliston, Buxoro, Nukus, Samarqand, Termiz, Fargʻona, Urganch, Qarshi shaharlarida boʻlinmalari bor. Markaz xodimlarining sud ekspertizasining nazariyasi, oʻzbek tilidagi dastxatlarni, imzolarni, oʻq otar qurollar bilan yetkazilgan jarohatlarni, narkotik moddalar va dori-darmonlarni, neft mahsulotlarini, odam DNK sini ekspertiza qilish boʻyicha va shu kabi ilmiy ishlari ekspertiza amaliyotida keng qoʻllanadi. Markaz oliy yuridik oʻquv yurtlari talabalarini oʻqitish va huquq sohasidagi mutaxassislarning malakasini oshirishda faol ishtirok etadi. Markazning ilmiy kutubxonasida sud ekspertizasining barcha yoʻnalishlari boʻyicha 15 mingdan ortiq maxsus bor. Ilmiy ishlar, qoʻllanmalar, ekspert tadqiqoti metodlariga oid kitoblarni nashr etadi.

Turkum:Sud ekspertizasi
Sudaklar

Sudaklar — olabugʻasimonlar oilasiga mansub baliqlarning bir urugʻi. 5 turi maʼlum. Gavdasining uzunligi 130 sm.gacha, vazni 20 kg gacha. Oddiy Sla xoʻjalik ahamiyatiga ega. Orqasi yashil-kulrang, ikki yonida 8—12 ta qoʻngʻir-qora yoʻllari bor. Yelka va dum suzgichlarida qora dogʻlari boʻladi; boshqa suzgichlari sargʻish tusda. Erkagi suv tubida uya yasab, shu uyada urgʻochisi tashlagan uvildiriqni qoʻriqlaydi. Baliq va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Yevropa, Shim. Amerika va Osiyo suv havzalarida, jumladan, Boltiq, Qora, Azov, Kaspiy, Orol dengizi va baʼzi daryolarda tarqalgan. Issiqkoʻl, Balxash va boshqa suv havzalarida iqlimlashtirilgan. Orol dengizida urchish uchun mart—aprel oylarida qirgʻoqqa keladi. Sirdaryo va Amudaryoga ham oʻtadi.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Sudan (tabiiy oʻlka)

Sudan (arab. — kora tanlilar mamlakati) — Afrikadagi tabiiy oʻlka. Sahroi Kabirdan janubda. Atlantika okeani sohilidan Efiopiya togligigacha 5500 km ga choʻzilgan, eni 1000 km. taxminan 17° va 4—8° shu kabilar oraligʻida. Maydoni 5 mln. km² chamasida. S. tokembriy jinslaridan tuzilgan Afrika platformasida joylashgan; uning sineklizalari Niger daryosi oʻrta oqimi, Chad koʻli va Oq Nil daryosi botiklariga toʻgʻri keladi. Bal. 200–500 m. Botiklar oraligʻida kristalli jinslardan iborat. Jos, Darfur va Kordofan platolari, S.ning gʻarbida Senegambiya pasttekisligi bor. Eng baland joyi 3088 m. Iqlimi subekvatorial, mussonli iqlim. Qishi quruq va issiq. Eng salqin oyining oʻrtacha temperaturasi 20—26°. Yezda jan.gʻarbiy musson shamollari esib yogʻin yogʻadi. Yogʻin miqdori shim.dan janubga 100 mm dan 2000 mm gacha ortib boradi. Yirik daryolari: Nil, Niger, Senegal, Shari, Gambiya va boshqa Eng katta kuli — Chad. Yogʻin miqdoriga qarab landshaft ham har xil. S.ning aksari kismi savanna. Tuproqlari qizil ferralitli va alferritli hamda qizilqoʻngʻir tuproqlar. S.ni odatda 3 qism (Gʻarbiy, Markaziy va Sharqiy S.)ga boʻladilar. Oʻrta asrlar va keyingi davrlarda S. hududida Gana, Mali kabi yirik davlatlar mavjud boʻlgan. Hozir S. hududida Senegal, GvineyaBisau, Gambiya, Mali, Niger, Chad, Sudan, Markaziy Afrika Respublikasi, Kamerun, Nigeriya, Togo, Gana, Kotd’Ivuar, BurkinaFaso, Gvineya, Benin davlatlari joylashgan.
Sudanliklar

Sudanliklar (Sudan arablar i) — xalq, Sudanning asosiy aholisi (13 mln. kishiga yakin). Shuningdek, Chad (1,29 mln. kishi) va boshqa mamlakatlarda ham yashaydilar. Umumiy soni 14,3 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Dindorlari — sunniy musulmonlar. Sudanga arablar 7-asr oʻrtalari — 9-asrlarda Misrdan va Qizil dengiz orqali Arabistondan kelishgan. 9— 10-asrlarda ularni afrikaliklar bilan aralashuvidan arabsudan qabilalari vujudga kelgan. Ushbu qabilalar va boshqa kabila ittifoklari 1820-yil Misr tomonidan boʻysundirilib rasman Usmonli turk imperiyasiga qoʻshib olingan. Yevropaliklar, turklar, cherkaslar, misrliklarni efiopiyalik va jan. sudanlik choʻrilar bilan aralashuvidan arab tilida soʻzlashuvchi shahar aholisi paydo boʻlgan. S. dehqonchilik (paxta), chorvachilik bilan shugʻullanadi.

 

Turkum:Millatlar
Sudet togʻlari

Sudet togʻlari — Gʻarbiy Yevropadagi togʻlar. Shim.gʻarbdan jan.sharqqa 310 km ga choʻzilgan. Boʻylama tektonik soyliklar orqali ajralgan ayrim tizma va massivlardan iborat. Shimoli-sharqdan Chexiya massivini oʻrab turadi. Eng baland joyi 1602 m (Snejka choʻqqisi). Asosan, granit, gneys, qumtosh, slanetslardan tuzilgan. Tog tepalari yassi, yon bagʻirlari tik. Yuqori mintaqada alp tipli relyef shakllari, morenali koʻllar uchraydi. Sudet togʻlaridan Elba, Odra, Morava daryolari boshlanadi. Iqlimi moʻtadil, yanvar

ning oʻrtacha temperaturasi —4°, —7°, iyulniki 8—14°. Yillik yogʻin 700–1400 mm. Togʻ yon bagʻirlari oʻrmon va butazorlar bilan qoplangan, togʻ tepalarida oʻtloq va torfli yerlar koʻp. Balneologik kurortlar bor. Turizm rivojlangan.

 

 

Turkum:Togʻlar
Sud-tibbiyot ekspertizasi

Sud-tibbiyot ekspertizasi - sud ekspertizasi dan biri; jinoiy yoki fuqaroviy ishlarni olib borayotganda tibbiy masalalarni mutaxassislar tomonidan oʻrganilishidan iborat. Sud-tibbiyot ekspertizasini tayinlash va bajarish tartibi protsessual kodekslar bilan belgilanadi. Qonunlar oʻlim sabablarini; tanaga yetkazilgan jarohatlarning qay tarzdaligi yoki ogʻir yengilligini; ayblanuvchi yoki gumon qilinuvchi, jabrlanuvchining yoshini aniqlash, shuningdek, jabrlanuvchining jinsiy balogʻat yoshini bilish uchun, albatta, Sud-tibbiyot ekspertizasi oʻtkazilishi kerakligini nazarda tutadi. Sud-tibbiyot ekspertizasini sud ekspertiza muassasalari amalga oshiradi. Kerakli tekshirishlar oʻtkazib boʻlingach, ekspert xulosa yozadi, uni hujjat sifatida rasmiylashtiradi.
Sudyalarning intizomiy javobgarligi

Sudyalarning intizomiy javobgarligi — ijtimoiy javobgarlik dan biri. Sudya odil sudlovni amalga oshirish chogʻida qonuniylikni buzganligi uchun; sud ishini tashkil etishda beparvoligi yoki intizomsizligi oqibatida yoʻl qoʻygan kamchiliklari uchun, shuningdek, xizmati borasidagi yoki obroʻsiga putur yetkazadigan boshqa xattiharakati uchun Sudyalar malaka hayʼatining qarori asosidagina intizomiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Sud qarorining bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishining oʻzi, sud qarorini chiqarishda qatnashgan sudyaning, agar u ataylab qonun buzilishiga yoki jiddiy oqibatlarga olib kelgan vijdonsizlikka yoʻl qoʻymagan boʻlsa, javobgarlikka tortilishiga sabab boʻlmaydi. Sulyalarni intizomiy javobgarlikka tortish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tasdiklagan nizom bilan belgilanadi.
Suza

Suza — Erondagi qad. shahar (mil. av. 4ming yillik —mil. 10-asr). Mil. av. 3ming yillikning 2-yarmi — 1ming yillikning 1choragida Elam poytaxti. Sdan istehkomlar, saroylar, maqbaralar, sirlangan gishtlarga ishlangan boʻrtma rasmlar (jumladan, jangchilarni saf tortib yurishlari tasvirlangan rasm; hozirgi Berlin, Luvr davlat muzeylarida saqlanadi), yozuvlar bitilgan stela (ustun)lar, boʻyama sopol idishlar va boshqa topilgan.

 
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Arxeologiya
Turkum:Erondagi Jahon merosi obyektlari
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Salavkiylar koloniyalari
Turkum:Parfiya shaharlari
Turkum:Elam
Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari
Turkum:Elam shaharlari
Turkum:Shush shahristoni
Suzdal

Suzdal — Rossiya Federatsiyasi Vladimir viloyatidagi shahar, Kamenka daryosi boʻyida, Vladimir shahridan 35 km uzoqliqda joylashgan. Gavrilov Posad temir yo'l stansiyasidan 28 km janubi-sharqda. Aholisi 12 ming kishi (1998). Suzdalda tikuvchilik fabrikasi, sut zavodi ishlab turibdi. Shaharda oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Suzdal dastlab 1024-yil ida tilga olingan. 12-asr 1-yarmida, Yuriy Dolgorukiy zamonida S. Rostov Suzdal knyazligining markazi, soʻngra VladimirSuzdal knyazligi tarkibida. 13–14-asr boshlarida Suzdal knyazligi poytaxti. Shaharni 1238-yilda moʻgʻullar yondirib yuborgan. 1392-yildan Moskva buyuk knyazligi tarkibida. 1796-yildan Vladimir gubernyasining uyezd markazi. Shaharning 18-asr tuzilishi saqlangan. 13–17-asrlarga xos qadimgi rus sanʼati meʼmoriy yodgorliklari yaxlit ansamblni tashkil etadi. Turizm rivojlangan. S. yaqinida 12–18-asrlarga oid meʼmoriy ansambl saqlangan Kideksha qishlogʻi bor"" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Suzma gazkondensat koni

Suzma gazkondensat koni (Sharqiy)— Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanida joylashgan. 1987-yilda ochilgan. Gazli shahridan 85 km janubi gʻarbda, Chorjuy tektonik pog'onasidagi Qorakoʻl egilmasining shim.gʻarbiy qismida, sharqiy suzma strukturasi bilan bogʻliq. Paleozoy, yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziklarida 6 ta quduq qazilgan. Yura yotqiziqlari mahsuldor 3 qatlamga boʻlinadi: terrigen (oʻrta yura— quyi kellovey), karbonat (oʻrta kellovey — Oksford) va tuzli angidrit (kimerij—titon). Qatlamlar, asosan, qumtosh, alevrolit, argillit va gildan tarkib topgan. Kesimda kollektorlarning umumiy qalinligi 14–35 m, gʻovakliligi 4—16,5%. Sanoat miqyosidagi gazlar yura davrining karbonat va terrigen yotqiziqdarida mavjud. 16 gorizontda gaz debiti 15 ming m³/sut. Uyum oʻlchami 4,2x1,7 km. 15 gorizontdagi gaz debiti 340 ming m³/sut. Uyum oʻlchami 4,5x1,8 km. Barcha gorizontlardagi gazlar yengil (S2N6Q yuqori q6,46%). Komponentlar (%da): metan 89,81, etan 3,89, propan 1,67, izobutan 0,16, nbutan 0,31. Kam oltingugurtli (0,3%), benzin fraksiyasining miqdori 82%. Yura davrining terrigen yotqiziqlardagi qatlam suvlarining minerallashganligi oʻrtacha 206 g/l. Suvlar yuqori metamorflashgan boʻlib dengiz genezisiga ega. Kon sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.

 

Turkum:Qorakoʻl tumani
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Suiqasd

Suiqasd — keng maʼnoda — jinoyat sodir qilish bosqichlaridan biri; aybdorga bogʻliq boʻlmagan sabablar bilan oxiriga yetkazilmagan, qasddan qilingan harakat. Aybdor oʻz maqsadini qanchalik amalga oshirganligiga qarab suiqasd tugallangan va tugallanmagan suiqasdga boʻlinadi. Jinoyat sodir etishga suiqasd qilganlik uchun jinoiy javobgarlik Oʻzbekiston Respublikasi JK ning 25-moddasiga havola etilib, ushbu Kodeksning tamom boʻlgan jinoyat uchun javobgarlikni belgilovchi moddasiga muvofiq hal qilinadi.

Tor maʼnoda — biron kimsani yoʻq qilish, oʻldirish uchun qilingan harakat tushuniladi. Shuningdek, oʻz joniga suiqasd qilish maʼnosida ham keladi. Suiqasd islomda qattiq qoralanadi. Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisga koʻra, ikki musulmon bir-biriga qilich solsa, oʻlgan ham, oʻldirgan ham qattiq gunohkor boʻlishi, oʻldirilgan odam suiqasd qilgani tufayli gunohda qotil bilan barobar boʻlishi taʼkidlangan.
Sukarno

SUKARNO (Sukarno) Ahmad (1901.6.6, Surabaya — 1970.21.6, Jakarta) — Indoneziya jamoat va davlat arbobi. Bandung texnologiya institutini tugatgan (1925). Indoneziya milliy partiyasini tuzishda faol qatnashgan va uning 1-raisi (1927). 1929 i. dekabrda Gollandiya mustamlaka hukumati tomonidan hibsga olingan va partiya tarqatib yuborilgan. Ozodlikka chiqqandan soʻng, 1931-yil tashkil etilgan Indoneziya partiyasiga kirgan va uning raisi etib saylangan. 1933-yil yana qamoqqa olinib, Flores o.ga surgun qilingan va keyinchalik, Janubiy Sumatraga koʻchirilgan (1938—42). Indoneziya Yaponiya tomonidan bosib olingan vaqtda (1942— 45) S. yapon hukmdorlari bilan rasman xolisona munosabatda boʻlsada, mamlakat ozodligi manfaatlari uchun kurashni hamda maxfiy milliy vatanparvar tashkilotlar bilan aloqalarni davom ettirgan. S. gitlerchilar Germaniyasini va militaristik Yaponiyaning siyosatini qoralagan. 1945-yil 17 avgustda u mamlakatda Gollandiya mustamlaka tuzumi tugatilganligi va mustaqil Indoneziya Respublikasi tuzilganligini eʼlon qilgan. S. Indoneziya Respublikasining 1-prezidenti boʻlgan. U Osiyo va Afrika mamlakatlarining 1955-yildagi Bandung konferensiyasi tashabbuskori. 1965-yil 30 sentabrda harbiy guruh hokimiyat tepasiga kelishi natijasida Indoneziya siyosiy hayotida S.ning mavqei pasaygan. 1966-yil martda hokimiyatni Suhartoga topshirganOʻzME.
Megavati Sukarnoputri

Megavati Sukarnoputri (1947.23.1 Jakarta) — Indoneziya davlat arbobi. Indoneziya 1-prezidenti Sukarnoning qizi. Bandung universitetining agrar fakultetini, Indoneziya universitetining psixologiya ftini tugatgan. 1978 yildan Indoneziya Demokratik partiyasi Markaziy Jakarta boʻlimi raisi, Indoneziya parlamenti vakillar palatasi aʼzosi (1978—92), Indoneziya Demokratik partiyasi boshqaruvi raisi (1993 yil dan), Indoneziya Demokratik kurash partiyasi boshqaruvi raisi (1998 — 2003), Indoneziya vitseprezidenti (1999— 2001). 2001 yil 21 iyuldan Indoneziya Respublikasining prezidentiOʻzME.

 

Turkum:Ayol prezidentlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Sukkulentlar

Sukkulentlar (lot. succulentus shirador, sersuv) — bargi (agava, aloy) yoki poyasi (kaktusdoshlar va ixrojning baʼzi ) kalin va sersuv koʻp yillik oʻsimliklar; kserofitlarning alohida tipi. Markaziy, Shimoliy va Janubiy Amerika choʻllarida, qisman Janubiy Afrikada usadi. S.ning oʻziga xos tashqi tuzilishi ularning barg yoki poyalarida suv toʻplash va uni uzoq qurgʻoqchilik sharoitida tejab sarflashga moslashgan. S. — yorugʻliksevar oʻsimliklar. Ular dekorativ va tola beruvchi oʻsimliklar sifatida keng qoʻllanadi.
Antonio José de Sucre

Sukre (Sucre), Antonio Xose de (1795. 3.11 — 1830.4.6) — Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik urushi rahbarlaridan biri. Bolivarning eng yaqin safdoshi, general, (1818), marshal (1824). 1810-yil Venesuelada ispanlarga karshi kurash ga rahbarlik qilgan Miranda armiyasiga kirgan. Ekvadorga qilingan ozodlik yurishiga bosh boʻlgan. 1822-yil Pichinchi jangida ispanlar qoʻshinini yenggan. 1824-yil 9 dekda Peruga kilingan ozodlik yurishi chogʻida Ayakuchcho yonidagi hal qiluvchi jangda yengib 1825-yil 7 fevral da LaPasga kirgan. Yuqori Peru hududida 1825-yil 6 avgustda eʼlon qilingan Boliviya Respublikasini barpo etilishida muhim roloʻynagan. 1826-yil 19 apreldan uning muvaqqat prezidenta. 1828-yil 4 mayda bolivarchilarga qarshi koʻtarilgan isyon natijasida mamlakatni tark etgan. 1829-yil 26 fevralda Xiron yaqinida Buyuk Kolumbiya hududiga bostirib kirgan perulik qoʻshinlar ustidan zafar quchgan. 1830-yil — Buyuk Kolumbiya milliy konfessi prezidenti. Fitnachilar tomonidan oʻldirilgan. Boliviyaning janubidagi shahar, Venesuelaning shim.sharqidagi shtat, Ekvadordagi pul birligi S sharafiga qoʻyilgan.OʻzME
Sukre (shahar)

Sukre — Boliviyaning rasmiy poytaxti, Chukisaka departamentining maʼmuriy markazi. Markaziy Kordilyera togʻlari yon bagʻrida, 2700 m balandlikda joylashgan. Aholisi 300 ming kishi (2011). Transport yoʻllari tuguni. Universitet (1624), nafis sanʼat, antropologiya va boshqa muzeylar bor.

 Tarixi 
Shaharga 1538-yilda La Plata (ispancha laplata — kumush) nomi bilan indeyslar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. Keyinroq Chukisaka deb nomlangan (aymar indeyslari tilida — kumush togʻ). 1825-yildan mustaqil Boliviya poytaxti. 1839-yildan mamlakat prezidenti A. X. de Sukre nomi bilan atala boshladi. Sukreda Oliy sud binosi joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (1571), Hukumat saroyi (1892), cherkov va boshqalar saqlangan.

 Iqlimi 
Iqlimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12°, iyulniki 9°, yiliga oʻrtacha 700 mm yogʻin yogʻadi.

 Sanoati 
Neftni qayta ishlash, sement, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi mavjud.

 Galeriya 

 

Turkum:Boliviya
Sulavesi (dengiz)

Sulavesi, Selebes dengizi — Tinch okeanning orollararo dengizi, Sulavesi, Kalimantan, Mindanao, Sangixe o.lari va Sulu arxipelagi oraligʻida. Maydoni 453 ming km². Eng chuqur joyi 5914 m. Suvining yuza qatlamida temperatura 28°, shoʻrligi 34,5%o. S orqali Tinch okean suvining yuqori qatlami Hind okeaniga oʻtib turadi. Dengiz tubi vulkan jinslari aralashgan havorang balchiqdan iborat.

Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi, bal. 3 m dan ziyod. Asosiy portlari: Manado va Tarakan.

 

Turkum:Dengizlar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Sulaymon

Sulaymon – Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri, hukmdor. Miloddan avvalgi 965—928-yillarda Isroil-Iudeya podshohi boʻlgan. Dovudning (David) oʻgʻli. U yahudiy va xristian diniy ida Solomon nomi bilan maʼlum

 Hayoti 
13 yoshida taxtga oʻtirgan. Yetuk bilimli, har bir ishda hukm chiqarishda otasidan koʻra olimroq boʻlgan. Rivoyatga koʻra, u jamiki ins-u jin, hayvonlar va parrandalar olamiga podshohlik qilgan, qushlar tilini tushungan. Shamollar ham uning ixtiyorida boʻlib, Sulaymon farmoniga koʻra, u xodit bildirgan joyda esardi. Sulaymonga berilgan moʻjizalardan biri mis koni edi, deb rivoyat qilinadi: paygʻambar izmidagi jinlar oʻsha misdan uning xohlagan narsasini yasab berishar ekan. Jinlarning Sulaymonga qasrlar bunyod etgani, dengiz tubidan dur-u javohirlar olib chiqib bergani naql etiladi. Sulaymon oʻz qoʻl ostida bir necha xil qushlarni tarbiya qilardi. Bular orasida hudhud (sassiq popishak) ham boʻlib, u Yamanning Sabo shahridan quyoshparast malika Bilqis haqida xabar keltiradi. Sulaymon Bilqisga maktub yoʻllab, uni yolgʻiz Allohga itoat etishga daʼvat etadi (Naml surasi, 20—37oyatlar).

Sulaymon otasining vasiyatiga koʻra, Aqso masjidini qurdirdi. Sharq va Gʻarbda bir qancha mamlakatlarni zabt etib, jahongir boʻldi. Sulaymonning oʻlimi bilan bogʻliq rivoyat jinlar, devlar gʻaybni – kelajakda roʻy beradigan voqea-hodisalarni biladi, degan gumonlarni rad etadi: jon taslim qilgan Sulaymon tayangan hassani uzoq vaqt yogʻoch qurti yeb u yerga qulab tushmaguncha, jinlar Sulaymonning vafot etganini bilmaganlar va paygʻambar ularga buyurgan vazifa – baland qasr bino qilish ishini davom ettiraverganlar (Sabaʼ surasi, 14-oyat). Shunday qilib, Sulaymon oʻlib, devlar mehnatdan qutulgan ekan.

 

 
 Paygʻambarlar qissasi, T., 1993.

 

Turkum:Paygʻambarlar
Sulaymon Buxoriy

Sulaymon Buxoriy, Shayx Sulaymon Buxoriy Qudratulloh al-Qunduziy (1821 – Buxoro viloyati Qorakoʻl tumani Qunduz qishlogʻi – 1880) – tilshunos olim, shoir, elchi va sayyoh. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Sharq mamlakatlari boʻylab sayohat qilgan. 1846-yilda uni Buxoro amiri Nasrulloxon Usmonli turk sultonligiga elchi va Istanbuldagi oʻzbek qavmi raisi qilib tayinlagan. Istanbulda koʻp yillar yashab, matbaa ishlari bilan shugʻullangan. Yassaviy, Soʻfi Olloyor, Umarxonning kitoblarini nashr ettirgan. Sulaymon Buxoriy koʻp yillik ilmiy tadqiqotlarini jamlab, „Lugʻati chigʻatoiy va turki usmoniy“ (2 jildli) lugʻatini tuzgan. Lugʻat muqaddimasiga 186 misrali „Manzumai chigʻatoy“ avtobiografik sheʼriy asarini kiritgan. Lugʻatning 1-jildi 8 ming soʻzdan tarkib topgan va Istanbulda nashr etilgan (1882). Oʻrta Osiyo turkiy badiiy adabiyotidan namunalarni oʻz ichiga olgan 2-jildi, muallif uni tugallangan deb aytgan boʻlsa-da, hozircha topilmagan. Sulaymon Buxoriy lugʻati geografiya atamalari va joy nomlari jihatidan ham qimmatli manbadir. Unda Yaqin va Oʻrta Sharqdagi shaharlar va boshqa aholi maskanlari haqida nodir maʼlumotlar bor.

Sulaymon Buxoriy „Naqshiy“ taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Turkiy xalqlarning etnografiyasi va xalq ogʻzaki ijodini toʻplash hamda oʻrganish bilan shugʻullangan.

 
 Hasanov H., Sayyoh olimlar, T., 1981: N urmatov Sh., Qorakoʻl taronasi, T., 1996.

Turkum:Sayyohlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Buxoro amirligi kishilari
Sulaymon togʻlari

Sulaymon togʻlari - Eron togʻ ligining sharqiy chekkasidagi togʻlar, Pokiston, qisman Afgʻoniston hududida. Uzunligi qariyb 600 km, eni 300 km. Eng baland joyi 3441 m. Sulaymon togʻlari keng yassitogʻliklar bilan ajralgan va submeridional joylashgan bir necha parallel tizmalardan iborat. Tizmalar orasida koʻndalang daryo va vodiylar bor. Togʻlar Hind daryosi vodiysiga tomon tik tushgan. Asosan, ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. Zilzilalar boʻlib turadi. Iqlimi quruq, subtropik ikdim. Landshafti, asosan, quruq dasht va togʻ choʻlidan iborat. Sharqiy yon bagʻirlarida siyrak daraxtli oʻrmon va butazorlar bor. Vodiylarda dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Pokiston
Turkum:Afgʻoniston togʻ tizmalari
Sulaymoniya

Sulaymoniya — Iroqning shim.sharqiy qismidagi shahar, Sulaymoniya muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 370 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Kirkuk — Baxtaran avtomobil yoʻli yoqasida joylashgan. Qishloq xoʻjaligi (chorvachilik, donli ekinlar, paxta, tamaki) rayonining savdo markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari bor.

 

Turkum:Iroq shaharlari
Sulaymoniya masjidi

thumb|right|160px|Sulaymonia masjidi
Sulaymoniya Masjidi — Turkiyaning Istanbul shahridagi eng yirik masjidlardan biri (Sulton Ahmad masjididan keyin). Masjid podshoh Sulaymon I Qonuniy tashabbusi bilan yetti yil davomida qurilgan. 
Masjidning 4 ta minora va 10 ta ayvoni bor. Bu narsalar podshohning Usmonlilar imperiyasi tomonidan Konstantinopol shahri egallanganidan keyingi toʻrtinchi va imperiyaning oʻninchi podshoh ekanligini bildiradiАрхитектурный ансамбль Сулеймание в Стамбуле на Искусство ислама.
Masjid oʻz ichiga madrasa, kutubxona, observatoriya va hammomni oladi. 
Masjid hovlisida ikkita maqbara boʻlib, ularda Sulaymon I va uning xotini Hurram Sultonning qabri borМечеть Сулеймание на turkey-info.

 Galereya 

 
 Сулеймание на WikiMAPIA

 

Turkum:Alifbo boʻyicha masjidlar
Turkum:Turkiyadagi masjidlar
Turkum:Gumbazli masjidlar
Turkum:Turkiyadagi gumbazli masjidlar
Turkum:Turkiyadagi minorali masjidlar
Turkum:Sulaymon I
Oʻljas Sulaymonov

thumb|right|alt=Oʻljas Umarovich Sulaymonov|Oʻljas Umarovich Sulaymonov
Oʻljas Umarovich Sulaymonov (1936-yil 18-may, Olmaota) — qozoq shoiri, jamoat arbobi, diplomat. Qozoq universiteti Geologiya fakultetini (1959) va Maksim Gorkiy nomidagi Jahon adabiyoti institutini (1961) tugatgan. 1981–1984-yillarda Qozogʻiston Kinematografiya davlat qoʻmitasi raisi, 1984-yildan 1992-yilgacha Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi birinchi kotibi vazifalarida ishlagan. 1995–2001-yillarda Qozogʻistonning Italiya, Yunoniston va Maltadagi elchisi sifatida faoliyat koʻrsatdi. „Qoyilmisan insonga, zamin!“ (1961) dostoni birinchi fazogir Yuriy Gagaringa bagʻishlangan. Shoirning birinchi asari — „Argʻumoqlar“ (1961). „Quyoshli tunlar“ (1962), „Qutlugʻ tongotar“ (1964), „Maymun yili“ (1967), „Sopol kitob“ (1969) sheʼriy kitoblari, „Oqdaryo ustida“ (1970), „Butun baxt“ (1975), „Az i Ya“ (1975) va boshqa sheʼriy, nasriy, esse kitoblari muallifi. Asarlarida qozoq xalqi hayoti, Sharq mavzusi, hozirgi yoshlar taqdiri aks etgan. Sheʼrlari falsafiyligi, ritmik izlanishlarga boyligi va sheʼriy birikmalarning murakkabligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekistonga bir necha marta kelgan, oʻzbek shoirlari bilan ijodiy aloqada. Ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

 
 Argʻumoqlar, Toshkent, 1976-yil.
 Aylanayin, Toshkent, 1988-yil.
 Aziya, Almaata, 1990-yil.

 

Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Sulduz

Sulduz (Suldus) — turklashgan moʻgʻul qabilalardan biri.

Sulduzlarning katta bir guruhi Chingizxon qoʻshini tarkibida Dashti Qipchoq va qisman hozirgi Oʻzbekiston hududi hamda Afgʻonistonning shimoliga kelib joylashgan, keyinchalik Ozarbayjon, Eronga ham oʻtishgan. Toyjuvutlar qabilasi bilan urushganda katta yordam berganlari tufayli Chingizxon saroyidagi eng nufuzli amirlar sulduzlardan boʻlgan. Ular Moʻgʻullar davlati tarkibidagi Movarounnahr, Moʻgʻuliston, Xitoy va Eronda xizmat qilishgan. Qoʻngʻirotlar amiri Qazagʻon (1346—1358) vafotidan soʻng amir Bayon Sulduz bir necha yil Samarqandda hokimlik qilgan, Balx viloyatining bir qismiga sulduzlarning qabila boshligʻi Oʻljoy Bugʻo sulduz rahbarlik qilgan.

Sulduzlar Amir Temur va Temuriylar davrida ham nufuzga ega boʻlishgan. Keyinchalik sulduzlar Shayboniyxon xizmatiga oʻtadilar. Baljuvon bekligida (hozirgi Tojikiston hududida) Sulduzi bolo va Sulduzi poyon qishloqlari boʻlgan.

Sulfuz nomi oʻzbek qabilalari roʻyxatiga kiritilgan oʻrta asr ida uchraydi. XVI—XVII asrlarda sulduzlar oʻtrowlashib, mahalliy xalqdar tarkibiga singib ketgan. Ammo XX asrning boshlarida oʻzbek urugʻ-qabilalari orasida sulduz nomi uchramaydi. Chunki bu davrda sulduzlar Oʻrta Osiyo va Afganistan aholisiga batamom qorishib ketishgan.

 
 Boʻriyev O. OʻzME. Toshkent, 2000-2005.
 Qarmisheva B. X., Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана, M., 1976.

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Sulla Lutsiy Korneliy

thumb|Sulla Lutsiy Korneliy
SULLA (Sulla) Lutsiy Korneliy (mil. av. 138, Afina — 78) — Rim sarkardasi, konsul (88). S. oliy tabaqali zodagon oilasida tavallud topgan. Afrika yurishi paytida numidiylar shoxi Bokx yordamida Yugurtni maxv etgan S.ning obroʻeʼtibori oshib ketadi, sekinasta u kvestor, legat, harbiy tribun lavozimlariga koʻtariladi. S. sarkarda Katull ishonchiga kiradi va Kichik Osiyoning jan.sharkidagi Kilikiya viloyati pretori — hokimi vazifasini egallaydi. Parfiya hukmdori Mitridat bilan sulh tuzadi. Oliy bosh qoʻmondon — imperator sifatida u Yunoniston va uning poytaxti Afinani qoʻlga kiritadi. S. Pont va Rim oʻrtasidagi qaramaqarshilikka chek qoʻygan. Rim davlati oldidagi buyuk xizmatlari evaziga "feliks" ("baxtli") taxallusi bilan atalgan S. mil. av. 82-yil oxirida oʻzini diktator deb eʼlon qilgan. 79-yil diktatorlikni oʻzidan soqit qilgan va koʻp oʻtmay vafot etgan. Plutarxning taʼkidlashicha, Sdan 22 kitobdan iborat "Esdaliklar" qolgan.

 Adabiyot 
 Plutarx, Izbrannie jizneopisaniya, t.2, M„ 1990.
Sulola

Sulola — muayyan urugʻdan, avloddan tarqalgan, vorislik, valiahdlik huquqiga ega boʻlgan, asosan, birin-ketin taxtga oʻtirgan podsholar, amirlar va xonlar nasli yoki biror oqsuyak oilalar ota avlodidan hozirgacha boʻlgan sulola vakillari tarixi, bir oiladan boʻlgan hukmdorlar ketma-ketligi, odatda monarxiya tuzumi sharoitida, lekin ba’zan respublikalarda ham paydo boʻladi. Sulolani „uy“, „oila“ yoki „klan“ deb ham atash mumkin. Sulolalarga abbosiylar, axomaniylar, buvayhiylar, somoniylar, mangʻitlar, gʻaznaviylar va boshqalar misol boʻladi.

Tarixchilar ketma-ket sulolalar doirasidan foydalangan holda Qadimgi Eron (miloddan avvalgi 3200 – 539-yillar), Qadimgi Misr (miloddan avvalgi 3100 – 30-yillar), Qadimgi va Imperator Xitoy (miloddan avvalgi 2070 – milodiy 1912-yillar) kabi ko‘plab davlatlar va sivilizatsiyalar tarixini davriylashtiradilar. Shunday qilib, „sulola“ atamasi oila hukmronlik qilgan davrni chegaralash uchun ishlatilishi mumkin.
Suls

Suls, xatti suls — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublari dan biri. Goʻzalligi tufayli "xatlar imomi", deb atalgan. Kufiy xatidan keyin ixtiro qilingan boʻlib, ijodkori Ibn Muqla. Harflarning 4 qismi toʻgʻri, ikki qismi egri chiziqlar dan iborat (nomi ham shundan: S. Soʻzi bir narsaning 1/3 qismi yoki 3-qismi degan maʼnoni bildiradi). S.da "alif", "dol" va "lom" harflari gajakli boʻladi, "dol", "re" va "vov" harflari nafis buralma (shamra) bilan tugaydi; soʻz oxirida "ho" harfi choʻziq yoziladi. S. dastlab rasmiy qujjatlarni yozish, keyinroq Qurʼon koʻchirishda qoʻllangan; kitoblardagi shams naqshi ichidagi yozuv, asar nomlari, Qurʼon va hadislardan keltirilgan ibora va jumlalar S.da bitilgan. Kitoblarda, maxsus mufradot yoki qitalarda ham qoʻllangan. Yoqut Mustaʼsimiy S. yozuvida maxsus ("Yoqut sulsi" yoki "Yoqut taʼriyqi" deb ataluvchi) uslub yaratgan.

 

Turkum:Arab alifbosi
Sulton

Sulton ( — hukmdor, podshoh) — 1) musulmon davlatlari boshliqlarining unvoni. 10-asrda islom mamlakatlarida xukmdor sulton deb yuritilgan. Shohlar, xonlar va ularning farzandlari ismiga S soʻzi qoʻshib aytilgan. Rum sultonligi hukmdorlariga sulton unvoni 11 a.ning 30y.laridan berila boshlangan. Mazkur unvonni 1-boʻlib saljuqiylardan boʻlgan Toʻgʻrulbek 1038-yilda olgan va bu unvon 1055-yil Bagʻdod zabt etilganidan soʻng xalifa tomonidan eʼtirof etilgan. Usmonli turk hukmdorlari, Xorazmshoxlar, Gʻaznaviylar singari mustaqil davlat hukmdorlari ham sulton atamasi bilan ifodalangan. Moʻgʻul istilosidan keyin Chingizxon xonadonining har bir vakili sulton deb atalgan. Temuriylar saltanatida ham keng isteʼmolda boʻlgan. Shayboniylarda sulton hukmdorlar, sulola vakillariga berilgan. Janubiy Arabiston va Gʻarbiy Afrikadagi yirik mulkdorlar, baʼzi qabila boshliklari, Hindiston va Indoneziyadagi ayrim hokimlar sulton deb nomlangan. Marokashda 1957-yilgacha, Turkiyada 1922-yilgacha amalda boʻlgan; 2) kishi ismining tarkibiy qismi. Mas, Sulton Sanjar, Sulton Boyazid, Sulton Muhammad, Xalil Sulton, Ruqiya Sulton va boshqa

 Yana qarang 
 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

 

 
 Petrosyan Yu.A., Osmanskaya imperiya, Moguhestvo i gibel, M., 1990.

 

 

*
Sulton Ali Mirzo

Sulton ali mirzo (1483 1500) — Movarounnahr hukmdori (1498—1500). Temuriylardan. Sulton Maxmud Mirzoning 3oʻgʻli. Onasi — Zuhra begim. Otasining vafotidan soʻng Qarshi viloyati hokimi boʻlib, keyinchalik akasi Boysungʻurdan Buxoroni (1497 y. dekabr), Bobur esa, Samarqandni tortib olgan. Bobur ota meros shahar dushman qoʻliga oʻtishi haqida xabar topib, beklaridan birini Samarqandda qoldirib, Andijon tomon yurgan. Bundan foydalangan S. A. M. Samarqandni ishgol qiladi (1498-yil fevral—mart). 1499 yilda S. A.M. bilan Muhammad Mazid tarxon orasida nizo vujudga keladi. Tarxonlar Movarounnahrda katta nufuzga ega edilar (qarang Darxon). Mazid tarxon Samarqand va uning atrofidagi mulklarni oʻz oʻgʻillari, qarindoshurugʻlari va yaqin kishilari ixtiyoriga berib qoʻygan edi. S. A.M. taxtga muqim oʻrnashib olgach, Mazid tarxonga qarshi siyosat yuritadi. Natijada Mazid tarxon Samarqanddan chiqib ketadi. Shunda Toshkent hokimi Sulton Mahmudxon jiyani Xon Mirzoni (Mirzoxon, S. A.M.ning ukasi) moʻgʻul qoʻshinlari bilan Samarqandni zabt etishga joʻnatadi. S. A.M. Samarqand tashqarisida, Yoryayloqda boʻlgan jangda gʻolib chiqadi. Onasi Zuhra begimning nodonligi tufayli yozilgan maktub sabab Shayboniyxon Samarqandni jangsiz egallaydi (1500). S. A.M. Qoʻlba yalangligida qatl etiladi.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Temuriylar
Turkum:1483-yilda tugʻilganlar
Turkum:1500-yilda vafot etganlar
Sulton baxt begim

Sulton Baxt begim (1360-66— 1430-yillar, Nishopur) — Amir Temurning qizi. Onasi — Oʻljoy Turkon Ogo begim. S.B.b. tabiatan shaddod, oʻjar va erkaklarga xos tabiatga molik boʻlib, erkaklarni unchalik yoqtirmagan. S.Sulton baxt begim Sher Baxromning oʻgʻli Muhammad Mirkaga nikoxlangan. Sohibqiron kuyoviga Xuttalon viloyatini inʼom qilgan. Biroq Muhammad Mirka 1388-yil isyon koʻtargan, isyon bostirilib Muhammad Mirka ukasi Abulfath bilan Sohibqironning oʻgʻli Umarshayx Mirzo farmoniga koʻra qatl etilgan. 1389-yil malika S.Sulton baxt begim amir Dovud dugʻlatning oʻgʻli amir Sulaymonshohga nikoh qilingan.
Sulton Joʻra

Hayoti 
Sulton Joʻra (taxallusi; asl ism-sharifi Joʻrayev Sulton) (1910-yil 15-yanvar; Buxoro viloyati Shofirkon tumani — 1943-yil 10-noyabr; Gomel shahri) — shoir. Buxorodagi pedagogika bilim yurtida oʻqigan, soʻng maktabda oʻqituvchilik qilgan (1930—1936). 1936—1939-yillarda Andijon pedagogika institutida oʻqigan va shu yerda dars bergan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi; urushda halok boʻlgan.

 Ijodi 
Sulton Joʻraning „Fidokor“ (1939), „Shodligim“, „Ochiq chexralar“ (1939), „Moskva“ (1941) sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. 1939-yil shoir ijodining eng samarali pallasi boʻlib, u shu yili „Parvoznoma“ balladasi, xalq rivoyatlari asosida „Zangori gilam“, „Qaldirgʻoch“, shuningdek, „Karim va Qunduz“ dostonlarini yozgan. Shoirning mashhur italyan astronomiga bagʻishlangan „Bruno“ dostoni (1938) 30-yillarda yaratilgan oʻzbek dostonlarining eng yaxshi namunalaridan biri hisoblanadi. Badiiy soddalik, samimiylik, xalq ogʻzaki ijodiga yaqinlik Sulton Joʻra sheʼriyatining eng yaxshi xususiyatlaridir. Shoirning adabiy merosida bolalar hayotidan olingan asarlar alohida oʻrinni egallaydi. Uning soʻnggi asari — „Iroda“ dramasi (1942, Vosit Saʼdulla bilan hamkorlikda) Andijon viloyat teatrida sahnalashtirilgan.

 Vafoti 
Shoirning jasadi Gomel shahri Loyev tumani Kozerogi qishlogʻida dafn etilgan. Andijon, Buxoro va Shofirkon shaharlaridagi koʻchalarga, shuningdek, Shofirkon tumanidagi maktab, kinoteatr va fuqarolar yigʻiniga Sulton Joʻra nomi berilgan.

 

 Adabiyot 
 Moʻminov Gʻ., Otashqalb shoir, T., 1970; Aliyev S, Buxoroda bitilgan baytlar, T., 1992.
 Yomgʻirdan soʻng, T., 1965; Sheʼrlar, T., 1 1973.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak shoirlar
Sulton Mahmud Mirzo

Sulton Mahmud Mirzo (1453, Samarqand — 1495) — Samarqand va Buxoro hukmdori (1494—1495). Temuriylardan. 

Abu Said mirzoning 3oʻgʻli. Otasi davrida Astrobod viloyati hokimi. Abu Said Mirzo vafoti (1469) dan soʻng Termiz, Chagʻoniyon, Hisor, Xuttalon, Qunduz, Badaxshon va Hindukush togʻlarigacha boʻlgan yerlar uning tasarrufiga oʻtgan. Akasi Sulton Ahmad Mirzoning vafoti (1494)dan soʻng esa, Samarqand taxtiga oʻtirgan. U zulmni haddan oshirgani uchun mamlakatning katta kichik aslzodalari, sipohiylar va oddiy xalq har tarafga tarkalib qocha boshlagan. Sulton Mahmud Mirzo taxtga daʼvogar boʻlib kelgan amakivachchasi Malik Muhammad Mirzo va u bilan birga kelgan mirzolarni qatl ettirgan. Sulton Mahmud Mirzo oʻz hukmronligi davrida 2-marta Husayn Boyqaro bilan jang qilib, ikkalasida ham magʻlub boʻlgan. Boburning Sulton Nigor xonim ismli xolasi uning toʻrtinchi xotini.

Sulton Mahmud Mirzo 1495-yil yanvar oyida ogʻir kasallikdan vafot etgan.

 
Fayziyev T., Temuriylar shajarasi. T., 1995; M uhammadjonov A., Temur va temuriylar saltanati, T., 1994.

Turkum:Kishilar
Turkum:Samarqand hukmdorlari
Turkum:Temuriylar
Turkum:1453-yilda tugʻilganlar
Turkum:1495-yilda vafot etganlar
Turkum:Samarqand kishilari
Sulton Muhammad Tabriziy

Sulton muhammad tabriziy (1470 y. oxiri — Tabriz — 1555) — musavvir, Tabriz miniatyura maktabi asoschilaridan. Safaviylar (Shoh Ismoil va Shahzoda Tahmosib I) saroy kutubxonasida ishlagan. Bexzod bilan hamkorlikda ijod qilgan, shahzoda Tahmosibga rayem oʻrgatgan. Ogʻa Mirak Isfahoniy, Mir Said Ali, Muzaffar Ali va boshqa bilan birga qoʻlyozma kitoblarga asarlar yaratgan. Asarlari yorqin, sof ranglar jozibasi, nozik chiziklari, ajoyib naqshlar va puxta oʻylangan tarhi, koʻtarinki obrazlar silsilasi bilan alohida ajralib turadi. Navoiyning "Devon"i (1527), Hofizning "Devon"i (1537), Nizomiyning "Hamsa" (1539—43, Britaniya muzeyida), Firdavsiyning "Shohnoma" (1537) asarlari qoʻlyozmalariga rasmlar ishlashda qatnashgan, portretlar va boshqa alohida miniatyuralar yaratgan.

 

Turkum:Safaviylar davlati
Turkum:Rassomlar
Turkum:Eron kishilari
Sulton Muhammad Xandon

Sulton muhammad xandon (15—16-asr 2-yarmi, gʻirot) – xattot, shoir, nastaʼliq xati ustasi. Sultonali Mashhadiynnng shogirdi, xushtabiat, xushchaqchaqlikka moyil boʻlgani uchun „xandon“ laqabini olgan. Ijodini Navoiyning shaxsiy kutubxonasida boshlagan. Sulton Muhammad Xandon koʻchirgan qoʻlyozma kitoblarga baʼzan otini yozmagan. Xondamir xattotni „nastaʼliq xatida isteʼdodi juda zoʻr“, deb baholagan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Sulton Muhammad Xandon koʻchirgan Saʼdiyning „Boʻston“ asari (1514, Jaʼfar Sulton Alqaroyi majmuasida), Hofizning „Devon“i (1519, Kobuldagi Davlat muzeyida va yana bir nusxasi 1515, Britaniya muzeyida), Xusrav Dehlaviyning „Devon“i (1497, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi SHI da) va „Qiron ussadayin“ asari (1515, Britaniya muzeyida), Jomiyning „Yusuf va Zulayho“ (Texrondagi Milliy kutubxonada va bir nusxasi shaxsiy majmuada), „Subxat ulabror“ (1523, Texrondagi Jaʼfar Sulton Alqaroyi majmuasida), Navoiyning „Devon“i (1528, Rossiya milliy kutubxonasida) va boshqa qoʻlyozmalar, koʻplab qitalari bizgacha yetib kelgan.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xattotlar
Sulton Sayidxon (xon)

Sulton sayidxon (? 1868) -Qoʻqon xoni (1863—65). Mallaxonning oʻgʻli. 1863-yil iyulda qirgʻizlar va qipchoklar amir lashkar Alimqul boshchiligida hokimiyatni egallagan. S.S. nomigagina xon kilib koʻtarilgan, amalda davlat ishlari Alimqul qoʻlida boʻlgan. Rus qoʻshinlari bu paytda Yangiqoʻrgʻon, Pishpak, Marki, Avliyoota, Turkiston, Chimkentni bosib olishgan. 1865-yil bahorida M.G.Chernyayev boshchiligidagi qoʻshin Toshkentni qamal qilgan. S.S. Alimkul bilan birga Toshkent mudofaasiga rahbarlikni oʻz qoʻliga olgan. Alimqul jangda oʻddirilgach, qirgʻiz va qipchoklar qoʻshini Qoʻqonga qaytib ketib, taxtga boshqa xonni oʻtqazish payiga tushgan. Tarixchi Muhammad Solihning yozishicha, Toshkent xalqi S.S.ga sodiq qolib, uni qayta xonlik taxtiga oʻtqazishadi. Shu ravishda Toshkent oʻz xoniga ega boʻlib, Qoʻqondan mustaqilligini namoyish etadi.

S.S. Rossiya tajovuziga qarshi yordam soʻrab Turkiya sultoniga, Buxoro amiriga va Qoʻqonga elchilar joʻnatgan. Buxoroga sebzorlik eshon Hakimxoʻja qozikalon boshchiligida har dahadan toʻrt oqsoqol yuboriladi. Buxoro amiri oʻz maktubida S.S. uning huzuriga kelib boʻysunishi va shundan keyingina Toshkentga yordam berishi mumkinligini yozgan. Amirning bu talabi qondirilgan.

 Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1kitob Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida, T., 2000; Beysimbiyev T.K., Tarixi Shaxruxi, AlmaAta, 1987.
Sulton Sanjar maqbarasi

thumb|375x375px|Sulton sanjar maqbarasi
Sulton Sanjar maqbarasi - Marv (Turkmaniston)dagi meʼmoriy yodgorlik (12-asr 40y.lari). Meʼmori Muhammad ibn Otsiz as Saraxsiy. Sulton kalʼa markaziga joylashgan. Sulton Sanjar (1157 yilda vafot etgan) maqbarasi bizgacha haroba holda yetib kelgan. Maqbara murabba tarhli (tashqarisi 27×27 m, ichkarisi 17×17 m). Xona bal. 36 m (ichki gumbazgacha, tashqi gumbaz saqlanmagan). Mahobatli toʻrtburchak devor (bal. 15 m, kalinligi 5 m) ustiga 8 qirrali poygumbaz (qalinligi 1,5 m) oʻrnatilgan. Poygumbaz 3 pogʻonali. 1pogʻonasi 4 tomondagi ravoklarga tayangan, 2pogʻonasidagi mayda ravoqchalar 6 qirrali, 3pogʻonasi ustiga gumbaz oʻrnatilgan. Maqbara ichki devorlarida oq, koʻk va qizil rangli boʻyoqlar saqlangan. Nozik islimiy naqshlar bilan bezatilgan devor tepasida yozuvlar, sharqiy gumbazga ishlangan ganchkor naqshlar zaminida meʼmor nomi qayd etilgan. Maqbaraga Saljuqiylar saroyi va masjid tutash boʻlgan. Sulton Sanjar maqbarasiga turli urushlar koʻp putur yetkazilganiga qaramay, oʻz mahobatini yoʻqotmagan. 1980-yilda qayta tiklangan.

 Adabiyot 
 Vseobshaya istoriya arxitekturi, v 12 tomax, t. 8, M, 1969.

 

Turkum:Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Maqbaralar
Sultonali Qoiniy

Sultonali qoiniy (15-asr 2-yarmi 1517) — xattot, shoir; nastaʼliq xati ustasi. Xattotlikni Azhar Tabriziydan oʻrgangan. Ijodini Tabrizda boshlagan, keyin Xirotga kelib Jomiy xizmatida boʻlgan. Navoiyning shaxsiy kutubxonasida ijod qilgan. Navoiy "Majolis unnafois" tazkirasida "tabʼi va salohiyati koʻptur", deb taʼriflaydi, Xondamir "Xulosat ulaxbor" asarida "nastaʼliqni bagʻoyat toza va yaxshi uslubda yozadi", deb taʼkidlaydi. S.Q. oʻz ijodida ustozining xat uslubini rivojlantirgani bilan Sultonali Mashhadiyga yaqin turadi, ayniqsa, mayda nastaʼlikda yaxshi yozgan;. Jomiyning "Devon"i (Texrondagi Saltanat kutubxonasida), Hamadoniyning "Tamhidot" (1479, Rossiya milliy kutubxonasida), Navoiyning "Gʻaroyib ussigʻar" (Istanbul, universitet kutubxonasida 7 ta rayem bor) asarlari va boshqa qoʻlyozmalarni koʻchirgan. S.Q. koʻplab lar bitgan, aksariyati Turkiya majmualarida, jumladan, 13 namunasi Bahrom Mirzoning muraqqaʼsi (Istanbul, Oʻfqof, Xazina kutubxonasida sakdanadi.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xattotlar
Turkum:1517-yilda vafot etganlar
Sultoniy

Sultoniy, Jaus, Oqpar, Shakarak — oʻrta kechpishar mahalliy xoʻraki, mayizbop va vinobop uzum navi. Oʻrta Osiyoda chiqarilgan. Oʻzbekiston (Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlarida koʻproq), Tojikiston, Turkmaniston, Qozogʻistonda ekiladi. Tupi oʻrtacha kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, 5 boʻlmali, beti bir oz burishgan, orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, vazni 400—500, baʼzan 800—1100 g. Konussimon, tigʻiz joylashgan. Gʻujumi yirik, 5—6 g keladi, yumaloqchoʻziq, och sariq, pishganda qahrabo, oftobga qaragan tomoni toʻq sariq. Poʻsti qalin, qoʻngʻir nuktalar bilan qoplangan. Eti sershira, yeganda karsillaydi. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3360° boʻlganda, sentyabr boshlarida 148— 154 kunda pishadi. Tarkibida 2324% qand, 3—3,5% kislota bor. Novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 200240 s/ga. Sovuqqa chidamsiz, oidium bilan kasallanadi. Uzun novda qoldirib kesiladi. Qurgʻoqchilikka chidamli. Uzumi yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi, yuqori sifatli desert vinolari tayyorlanadi.

 

 
Turkum:Uzum navlari