Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Hidoyat Inoyatov

Inoyatov Hidoyat (1913yil Toshkent — 1938-yil 5-oktyabr) — Oʻzbekistonda jismoniy tarbiya va sport tashkilotchisi. Yoshlar hamda mudofaaga koʻmaklashuvchi tashkilotlarda ishladi. Parashyut va planer sporti toʻgaraklari, sport shaharchalari tashkil etdi. Oʻzbek futbolchilarini ilk bor xalqaro miqyosga olib chiqdi. 1935-yil Turkiyaga oʻrtoklik uchrashuvlari oʻtkazish uchun borgan futbol jamoasiga rahbarlik qildi. Respublika jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi raisi muovini (1938). I. ta-shabbusi bilan armiyaga chaqiriluvchi yoshlar oʻrtasida velosipedda yurish (velomarafon) uyushtirildi. 1935-yil 12 maydan — 14 iyulgacha davom etgan bu yurishda 5 kishi (Hidoyat Inoyatov, Yuzef Eyningis, Abduvahob Ibrohi-mov, Abdurahim Xoʻjayev, Vasiliy Sha-lyakin) Toshkent—Jizzax—Samarqand— Buxoro—Chorjoʻy—Termiz—Du-shanba—Oʻsh—Andijon —Xoʻjand — Toshkent yoʻnalishini bosib oʻtdi. Ikki haftadan soʻng shu velomarafonchilar Toshkent—Orenburg—Kuybishev—Penza—Ryazan—Moskva yoʻnalishiga otlanadilar (30 iyul — 13 sent.). Besh oy mobaynida jami 7000 km yoʻl bosib oʻtdilar. Bu tengsiz marafon Oʻzbekistonda velosiped sportining ommalashishiga sabab boʻldi. I. Moskvada oʻtka-zilgan Fizkulturachilar kunida Stalinga suiqasd qilmoqchi boʻlgan, deb ayblanadi va otib tashlanadi. Vafotidan soʻng oqlandi (1958). Toshkentdagi 18-bolalar va oʻsmirlar sport maktabiga I. nomi berilgan. Namangan viloyati yoʻllari boʻylab yosh velosipedchilarning I. nomidagi xalqaro turniri oʻtkaziladi.

Axbor Imomxoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1938-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:Qatagʻon qurbonlari
Inoq

Inoq (qad. turkiy runiy bitiklarida "ishonch" maʼnosida qayd etilgan) — 1) Markaziy Osiyoda 11 —14-asrlarda hukm surgan sulolalar saltanatida "maslahatchi", "vazir"ni anglatgan; 2) Buxoro xonligida hukmdorning ishonchli kishisi, mansabdor. 17—18-asrlarda xonlikda ulugʻ I. va kichik I. boʻlgan. Ulugʻ I. darajasiga koʻra, koʻkaltosh va ulugʻ qushbegi (qushbegi-i kalon) dan soʻng turgan. Ulugʻ I., asosan, hukmdor farmonlarini kichik mansabdagi amaldorlarga yetkazish va amir qabuliga muyassar boʻlganlarni kiritish bilan shugʻullangan. Kichik I. ham xonning ishonchli kishisi boʻlib, baʼzan saroydan otga mingan holda chiqish huquqiga ega boʻlgan. Oʻz lavozimiga koʻra, ulugʻ mehtar, devoni sarkor va dasturxonchidan yuqori turgan. Kichik I. qa hukmdorning muhrlari solingan qutichani ehtiyot qilish topshirilgan. Kichik I., shuningdek, amir nomiga tushgan ari-za va shikoyatlarni qabul qilgan; elchilarni qabul qilish paytida ular keltirgan xatlarni ochib, amirning shaxsiy kotibi (munshiy)ga taqsim etgan; 3) Xiva xonligidagi yuqori maʼ-muriy mansab; xondan keyingi 2 rutba sanalgan va bu lavozimga xonning birodarlaridan biri tayinlangan. Xo-razm oʻzbeklar toʻpasi boshligʻi. Abulgʻoziy Bahodirxon tantanali marosimlarda oʻtirish uchun I.larga 4 joy aj-ratgan. Bu imtiyoz 1873 y.gacha davom etgan. I.lardan biri xonning chap tomonida, amir ul-umarodan keyin oʻtirgan va ulugʻ I. deb atalgan. Yangi xon koʻtarish vaqtida I.lar oq namatning toʻrt burchidan ushlab, boʻlajak xonni 3 marta osmonga irgʻitganlar, bu I.larning asosiy va faxriy burchi edi. I.larning siyosiy mavqei nihoyatda baland boʻlib, 18-asr oxirida hatto xonlikni ham idora qilganlar. I. huzurida qushbegi, mehtar (moliya ishlari boshligʻi) va otaliq (qoʻshinlar qoʻmondoni)dan iborat kengash boʻlgan hamda amaliy tadbirlar ishlab chiqishga yordamlashgan. I.lar Xiva taxtiga Chingizxon avlodlarini oʻtkazganlar, bi-’ roq ularning aksari qozoqlar va shuningdek, qoʻshni davlatlardan kelgan kishilar boʻlib hech qaysi toʻpaga mansub emasdilar. Shuning uchun I.lar oʻzlarini boshda vaqtincha, soʻng doimiy xon deb eʼlon qilardilar. Yangi sulola asoschisi Muhammad Amin inoq qoʻngʻirot urugʻidan edi. Qoʻngʻirot urugʻi qiyot urugʻi bilan birga ikkinchi oʻzbek toʻpasining boshida turar edi.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inoqlar

Inoqlar — Xiva xonligini idora qilgan sulola (1790—1873). Koʻngʻirot urugʻiga mansub. Asoschisi — yirik mulkdor Muhammad Amin inoq (? — 1790). U yovmut qabilasidan chiqqan Xiva xonlariga qarshi kurashib, hoki-miyatni egallagan. Soʻng , Abulgʻoziy III (1770—1804)ni nomigagina xon qilib tayinlab, amalda hokimiyatni yakka oʻzi boshqargan. I. Xiva xonligini ruslar bosib olguniga qadar (1873) hokimi-yatni shu tariqa idora qilganlar. Sulola vakillari: Avazbek (1790—1804), Eltuzarxon (1804—06), Muhammad Rahimxon (1806—25), Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45), Muhammad Aminxon (1845—55), Ab-dulloxon (1855), Qutlugʻ Murodxon (1855—56), Said Muhammadxon (1856—65), Said Muhammad Rahimxon (1865-73).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zokir Inogʻomov

Zokir Inogʻomov (1919-yil 1-yanvar – Toshkent – 1996-yil 4-noyabr) – Oʻzbekiston xalq rassomi (1991). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1936—1940). Inogʻomov asarlari milliy ruhi, qahramonlarining qiyofalari jonli, hayotiy ifodalanganligi bilan diqqatga sazovor. Mashhur asarlari: „Onalik“, „Choʻponning qoʻshigʻi“, „Choyga“, „Kuz“ (1957), „Choyxonachi“ (1958), „Dalada nonushta“, „Chirchiq vodiysida“ (1960), „Indoneziyalik mehmon“ (1961), „Xirmonda“ (1966), „Mosh hosili“ (1980), „Beshik toʻy“ (1983), „Tugʻilgan kun“ (1984). Orol mavzuida „Baliq dudlash“, „Kelinchak“, „Orol“ va boshqa turkum asarlar, natyurmortlar, avtoportret va boshqalarni ham yaratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:4-noyabrda vafot etganlar
Rahim Inogʻomov

Rahim Oxunjonovich Inogʻomov (1902 – Toshkent – 1938.5.10) – Oʻzbekistonda mustabid sovet rejimiga qarshi kurashgan milliy rahbar xodimlardan biri. Oʻzbekiston maorif xalq ko-missari (1925—26), Oʻzbekiston Kompartiyasi MK matbuot boʻlimi mudiri (1926). I. „Oʻzbekiston ziyolilari“ (1926) risolasida oʻzbek xalqi bolsheviklar amalga oshirgan oktabr toʻntarishiga nisbatan noxush munosabatda boʻlganligini koʻrsatgan edi. Oʻzbekiston yozuvchilarining Samarqanddagi „Qizil qalam“ jamiyati faoliyatiga dastlab rahbarlik qilgan, „Milliy Istiklol“ tashkiloti aʼzosi. U oʻzining maqola va nutqlarida Oʻzbekiston Kompartiyasini Rossiyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurash-mayotganliqda, VKP(b)MK Oʻrta Osiyo byurosi va Oʻrta Osiyo Iqtisodiy ken-gashi kabi markazning nazoratchi organlarini zoʻravonlikda ayblagan. Biroq Oʻrta Osiyo byurosi va Oʻzbekiston Kompartiyam MK I. va uning ta-rafdorlarini partiyaga qarshi „inogʻomovchilik guruhi“ tuzishda qoralab ularga qarshi kurash uchun respublika partiya tashkilotini oyoqqa turgʻazdi. 1926-yil 12 dekabrda Oʻzbekiston Kompartiyasi MK Ijroiya byurosi va plenumida, 1927-yil yanvarda Oʻrta Osiyo byurosida bu masala maxsus koʻrilib, „inogʻomovchilik – mayda burjua va millatchilik tomonga ogʻish“, deb qoralandi. 1926-yil dekabrda I. oʻz vazifasidan olib tashlandi. Oʻzbekiston Kompartiyasining 3 sʼyezdi (1927-yil, noyabr) I.ni „gʻoyaviy jihatdan tor-mor qilin-di“, deb hisoblab uni Qashqadaryoning eng chekka qishlogʻiga ishlash uchun joʻnatdi. 1930-yil 30 mayda „Kizil Oʻzbekiston“ va „Pravda Vostoka“ gazetalarida I.ning ochiq xati uyushtirilib, u tavba-tazarru qildiriladi. Inogʻo-movchilikni Validiy (1880—1970) va Mustafo Choʻqay (1890—1941) oʻzbek kommunistlarining markazning mintaqadagi xoʻjayini – Urta Osiyo byurosiga qarshi dadil chiqishi, deb baholashgan edi. Mustafo Choʻqay unga Parijda chikayotgan „Yosh Turkiston“ („Yas Turkistan“) majmuasida ishtirok etishni taklif qiladi. 30-yillarning oʻrtalarida I. Moskvada yashaydi. Moskva elektr zavodida, shuningdek, Butunittifoq MIKda tarjimon boʻlib ishlaydi. U Krim ASSRning Alushta sh.da davolanayotgan payt – 1937-yil 25 avgustda qamoqqa olindi va sovet rejimi tomonidan 1938-yil 5 oktabrda Toshkentda otib tashlandi.

 Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-ki-tob Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000; Oʻzbekiston tarixi (1917— 1991 i.), T., 2001.

Qahramon Rajabov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1938-yilda vafot etganlar
Turkum:5-oktyabrda vafot etganlar
Xayrulla Inogʻomov

Xayrulla Mansurovich Inogʻomov (1938.6.7, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1970). 1961-yildan Toshkent shahridagi 41-maktabda musiqa oʻqituvchisi, 1963-yildan Qibray tumanidagi 16-maktabda musiqa va geografiya, 1991-yildan geografiya oʻqituvchisi. Inogʻomov respublikada mashhur boʻlgan „Gul lola“ ansambli hamda „Yosh oʻlkashunoslar“ toʻgaragi tashkilotchisi. Geografiya boʻyicha yangi oʻquv dasturi mu-alliflaridan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1938-yilda tugʻilganlar
Xotam Inogʻomov

Xotam Inogʻomov (1940.20.8, Toshkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1968). 1962-yildan Toshkent tumanidagi 9-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1983-yildan direktor. I. maktab moddiy-texnika ba-zasini mustahkamlash, sinf xonalari va fan kabinetlarini jihozlash, texnika vositalaridan unumli foydalanishga katta eʼtibor berdi. Oʻzi ona tili va adabiyotdan dars berib, zamonaviy adabiyot kabinetini tashkil etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Insbruk

Insbruk — Avstriyaning gʻarbidagi shahar. Tirol yerining maʼmuriy markazi. Sharqiy Alp togʻlarida. Inn da-ryosi (Dunay irmogʻi) boʻyida, 574 m balandlikda. Aholisi 144,2 ming kishi (2000). Italiya, Shveysariya va GFRga boriladigan transport yoʻllarining yirik tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mayin movut, ip gazlama, shoyi toʻqiladi; shisha va koshindan badiiy bu-yumlar ishlab chiqariladi. Metallsozlik, kimyofarmatsevtika va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Turizmning yirik markazi. Qishki sport musobaqalari oʻtkazib turiladi. 9-, 12qishki olimpiada oʻyinlari oʻtkazilgan (1964, 1976). Un-t (1669-yildan), muzeylar, teatrlar, botanika bogʻi bor. Tarixiy binolar va meʼmoriy yodgorliklaridan shahar minorasi (14—16-asrlar), Xofburg saroyi (14—18-asrlar), Xofkirxe cherkovi (1553—63) va b. saqlangan.

I. 1234-yilda shahar huquqini olgan. 1814-yilda Avstriyaga qaytarib beril-gunga qadar I. turli davlatlar tarki-bida boʻlib keldi. 1938-yilda fashistlar Germaniyasi bosib oldi; 1945—55-yillarda okkupatsiya qilingan Avstriyaning Fransiya zonasida boʻldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Avstriya shaharlari
Insektariy

Insektariy (lotincha insecta — hasharotlar) — hasharotlar va oʻrgimchaksimonlarni saqlash hamda koʻpaytirishda foydalaniladigan qurilma yoki bino. Eng oddiy I. quyosh nuridan toʻsib qoʻyiladigan, ikki yoki bir tomoni oyna-vand qugidan iborat. Havo yaxshy alma-shinib turishi uchun I. devorlari ma-todan yoki qalin toʻrdan yasaladi. Zamonaviy I. bir qancha xonali binodan iborat. Ularda yorugʻlik, harorat va namlikni oʻlchagich va meʼyorga solib turuvchi maxsus qurilmalar oʻrnatilgan boʻladi. I.dan biologik kurashda foydalaniladigan hasharot va oʻrgimchaksimonlarni saqlash, ochirish va koʻpaytirishda foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Insolyasiya

Insolyasiya (lotincha: incolo — quyoshga tutaman) — 1) yer sirtining quyosh radiatsiyasida nurlanishi. Muayyan vakt birligi mobaynida 1 sm2 sirtga tik tushayotgan quyosh nuri engergiyasi bilan ifodalanadi. Quyosh radiatsiyasining atmosferada yutilishi, sochilishi va kaytishi natijasida I. kun davomida va shuningdek, fayeldan fayelga juda tez (0 dan 1,5 kal/sm2 min va undan or-tiq) oʻzgaradi. Uy va binolarni loyihalashda I. hisobga olinadi. Masalan, bi-noni, ayniqsa, turar joylarni kungay joyga solishga harakat qilinadi. I. miqdori aktinometr va pirgeliometr bilan oʻlchanadi; 2) tibbiyotda — quyosh nuri bilan davolash va badanni chi-niqtirishda I.dan keng foydalaniladi. Davolash muassasalari, sanatoriylarda maxsus insolyariylar boʻladi (qarang Havo va quyosh vannalari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inson (kinostudiya)

Inson — "Oʻzbekkino" davlat – aksionerlik kompaniyasiga qarashli kinostudiya. 1990-yil tashkil topgan. "Kulol va koʻzacha", "Sukutlik kodeksi" (1990 – 91, 1993, rejissyor Z. Royzman), "Dallol" (1992, rejissyor B. Odilov), "Bomba" (1994, rejissyor Z. Musoqov), "Imom al-Buxoriy" (ikki qismli, 1996, rejissyor B. Sodiqov) kabi badiiy, "Sinbad, qaroqchi va toʻtiqush", "Muhabbat qanotlari" singari multiplikatsisi hamda "Qora baliq izi" (besh qismli), "Imom al-Buxoriy" (5 qismli) televizion badiiy filmlar ishlab chiqargan. Badiiy rahbari – Ravil Botirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi

Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi (1789) — Buyuk fransuz inqilobining siyosiy manife-sti. 1789-yil 26-avgustda Taʼsis majlisida qabul qilingan. Shaxs, soʻz, vijdon erkinligini, fuqarolarning qonun oldida tengligini, zulmga qarshilik koʻrsatish hukuqini, xususiy mulk daxlsizligini asosiy huquklar sifatida eʼtirof etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari

Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari - insonga bekamu koʻst yashash imkoniyatini beruvchi va iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, siyosiy sohalarda oʻz imkoniyat va talablarining amalga oshirilishini taʼminlovchi huquqiy maqom. Inson huquqlari va erkinliklariga rioya etish Oʻzbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumining asosidir. OʻzR Konstitutsiyasida qayd etilgan huquq va erkinliklar: qonunlarning mazmuni va qoʻllanilishiga hamda qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi hokimiyat faoliyatiga bevosita taʼsir koʻrsatadi; Oʻzbekistonning har bir fuqarosiga, uning jinsi, irqi, millati, tili, diniy eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, maslagi, shaxsiy va ijtimoiy ahvolidan qatʼi nazar, inson huquqlari va erkinliklari buzilmasligini, sud yoʻli bilan himoya qilinishini ka-folatlaydi. Konstitutsiya barcha fuqarolarning qonun oldida tengligiga asoslangan holda, oʻzgalarning huquqlariga hurmat bilan qarash tamoyillarini, oʻzgalarning qonuniy manfaatlarini, huquq va erkinliklarini buzish hisobiga oʻz huquq va erkinliklarini roʻyobga chiqarishga yoʻl qoʻyilmaslikka, ijtimoiy adolat va hamjihatlikni taʼminlashga qaratilgan. OʻzRda I. va f. h. va e. amalga oshirilishiga davlat kafolat beradi. Oʻz navbatida respublika hududida yashovchi shaxslar Konsti-tutsiyada taʼkidlangan huquq va erkinliklarga, xalqaro huquq meʼyorlariga rioya etishi zarur. Umum eʼtirof qilgan mazkur xalqaro meʼyoriy Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari umumjahon deklaratsi-yasi, Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya va OʻzR qoʻshilgan yana bir qator xalqaro hujjatlardir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inson va qonun

"INSON VA QONUN" - Oʻzbekiston Respublikasining huquqiy, ijtimoiy-ommabop gazetasi. Muassisi — Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. 1996-yil yanvardan oyiga bir marta Toshkentda nashr etilgan. 1998-yil yanvardan mustaqil haftalik nashrga aylantirilgan. Asosiy vazifasi — jami-yatda huquqiy ong va huquq madaniya-tini shakllantirish, aholini Oʻzbekiston va jahon qonunchiligidagi oʻzgarishlar bilan tanishtirib borish, ularni tushuntirish va sharhlash, jinoyatchilik va qonunbuzarlik ildizlarini ochish va bu ishga jamoatchilik eʼtiborini qaratishdan iborat. Asosiy ruknlari: "Qonunlarni sharhlaymiz", "Huquqshunos minbari", "Sud zalidan", "Qonun va ijro", "Huquqingizni bilasizmi?", "Jinoyatchilik — illat", "Qonun barchaga barobar", "Kuch — adolatda". Adadi 6,5 ming nusxa (2002). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inson huquqlari boʻyicha milliy markaz

Inson huquqlari boʻyicha milliy markaz, Oʻzbekiston Respublikasi Inson huquqlari boʻyicha milliy markazi – OʻzR Prezidentining farmoni (1996-yil 31 oktyabr) bilan tuzilgan markaz. Inson huquqlari va erkinliklarini muhofaza qilishning taʼsirli vositasini barpo etish, xalqaro tashkilotlar hamda huquqni muhofaza qilish tashkilotlari bilan hamkorlikni kengaytirish, davlat muassasalari xodimlari va barcha aholining inson huquqlari boʻyicha madaniyatini oshirish maqsadida, BMTning inson huquqlari va boshqaruv tizimini demokratiyalashni qoʻllab quvvatlash dasturiga muvofiq tashkil etilgan. Davlatga qarashli, taxlil, maslahat, idoralararo va muvofiqlashtirish organi hisoblanadi. Asosiy vazifalari: inson huquqlari boʻyicha milliy harakat rejasini ishlab chiqish; shu soxaga oid milliy maʼruzalar tayyorlash; tegishli oʻquv-uslubiy nashr etish, tadqiqotlar oʻtkazish.

Markaz huzuridagi jamoatchilik bilan aloqalar boʻlimi va bolalar qabulxonasida bepul yuridik maslahatlar beriladi. Inson huquqlarini buzish hollari yuzasidan fuqarolarning ariza va shikoyatlari koʻrib chiqilib, hal etiladi. Markaz BMT maxsus boʻlinma va tashkilotlari, Yevropa Xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YEXHT) Demokratik muassasalar va inson hukuklari boʻyicha byurosi, AQSH, Angliya, Fransiya, Italiya, Hindiston kabi davlatlarning elchixonalari, Amerika yuristlar assotsiatsiyam, K. Adenauer fon-di, Soros fondi, F. Ebert fondi va sh. k. jamgʻarmalar bilan yaqin hamkorlikda faoliyat yuritadi. BMT Taraqqiyot dasturi (PROON) bilan birga taʼsis etilgan „Demokratlashtirish va inson huquqlari“ ilmiy-ommabop jurnali oʻzbek, ingliz va rus tillarida chop etiladi. Markaz huzurida inson huquqlari boʻyicha ommaviy kutubxona tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston davlat markazlari
Inson huquqlari toʻgʻrisida paktlar

Inson huquqlari toʻgʻrisida paktlar — Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi 1966-yil 16 dekabrda qabul qilgan paktlar. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquklar toʻgʻrisida xalqaro pakt hamda Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisida xalqaro paktdan iborat. Ular xalqaro shartnoma kuchiga ega boʻlib, davlatlarning oʻz yurisdiksiyasida boʻlgan shaxslarga muayyan huquklarni berish yuzasidan majburiyatlarini belgilaydi, I. h. t. p.ga qoʻshilgan har bir davlat tomonidan tegishli qonun va b. tadbirlarni joriy etish orqali amalga oshiriladi. I. h. t. p.da xalqlarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash va shu bilan boglik holda tabiiy boyliklarini oʻzi erkin ravishda tasarruf etish huquqi taʼkidlangan. Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy sohalardagi huqukdar, jumladan, mehnat qilish huquqi, dam olish huquqi, yetarli turmush darajasiga erishish va yashash sharoitini uzluksiz yaxshilab borish huquqi, ijtimoiy va boshlangʻich bepul taʼlim olish huquqi, madaniy hayotda qatnashish va ilmiy ta-raqqiyot samaralaridan bahramand boʻlish huquqi va b. koʻzda tutilgan. Shuningdek, fuqarolik va siyosiy huquklar, avvalo, har bir inson yashash huquqiga ega ekanligi koʻrsatilib, hech kim qullikda, zabunlikda tutilmasligi, qiynoqlarga solinmasligi, xoʻrlanmasligi, shafqatsiz muomalaga du-chor qilinmasligi zarur, degan talablar olgʻa surilgan. Erkinlik va daxlsizlik huquqi; qonun va sud oldida tenglik; jinoiy va fuqarolik sud ishlarini yuritish kafolati; oʻzbo-shimchalik bilan va qonunga xilof ravishda shaxsiy va oilaviy turmushga aralashmaslik; turar joy daxlsizligi; yozishma siri; inson shaʼni va ob-roʻsiga qonunsiz tarzda tajovuz qil-maslik; fikrlash, vijdon va din erkinligi huquqi; tinch yigʻilishlar oʻtkazish va uyushma tuzish erkinligi xuquqi; ham bevosita, ham erkin saylangan vakillar orqali davlat ishlarini yuritishda qatnashish; ovoz berish va saylanish huquqi; hech bir moneliksiz oʻz fikrida turish huquqi kabilar ham I. h. t. p.da eʼtiborga olingan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995 y. 31-avgustda I. h. t. p.ga qoʻshilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Insonparvarlik

Insonparvarlik — insonning qadri, erkinligi, baxt-saodati, teng huquqliligi toʻgʻrisida, insoniylikning barcha tamoyillarini yuzaga chiqarish uchun shart sharoitlar yaratib berish haqida gʻamxoʻrlik qilishni ifodalovchi tushuncha. Unga koʻra, dunyoda eng qimmatli narsa insondir, butun mavjudot, borliq insonga, uning baxt-u saodatiga xizmat qilishi lozim. Inson taqdiri, xalq manfaatlari, mamlakat kishilari haqida gʻamxoʻrlik qilish.

Insonparvarlik. Tarbiyaning insonparvarlik gʻoyasi muhim tushuncha boʻlib unda inson yoki shaxsning taqdiri yotadi. Insonparvarlik gʻoyasi har bir xalqning azaliy qadriyati hisoblanadi, umimiy qadriyat hisoblanadi. Masalan ikkinchi jahon urishi yillarda oʻzbek xalqining turli millat xalqiga insonparvarligi, bolajonligi, xalqparvarligi hamda mehr oqibatliligi misoldir. Tarbiyaning markazida shaxs turar ekan har bir ison komil inson boʻlishga intilishi kerak, shundagina biz kutgan natijaga erishimiz mumkin.

Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulugʻbek, Alisher Navoiy va b. asarlarida Insonparvarlik, inson erkinligi, uning qadr-qimmati gʻoyalari olgʻa surildi. Forobiy insonlarning inoq va doʻst yashashi mamlakatda xalqlar uchun katta foyda keltirishini isbotlashga intilgan va tin-chlikni qatʼiy quvvatlab, butun faoliyatini inson xizmatiga qaratgan. Navoiy inson taqdiri, xalq manfaa-ti, mamlakat haqida gʻamxoʻrlikni asosiy masala qilib qoʻygan. Dunyoda eng qimmatli narsa insondir, degan fikrni olgʻa surgan. Uning fikricha, butun mavjudot, borliq insonga, uning baxt-saodatiga xizmat qilishi lozim. Jahon dinlari, jumladan islom dinida ham Insonparvarlik gʻoyalari oʻz ifodasini topgan. Unda faqir, kambagʻal, musofir, muhtoj kishilarga yordam berishga, sahovatli va insofli boʻlishga daʼvat qilinadi.
Instansiya

Instansiya (lotincha instantia — bevosita yaqinlik) — bir-biriga itoat qiladigan tashkilotlar, davlat boshqarmalari, sud organlari, jamoat va b. tashkilotlar tizimidagi bosqich (qarang Sud instansiyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Instinkt

Instinkt (lot. instinctus — uygʻonish, qoʻzgʻalish) — muayyan sharoitda hayvonlarning bitta turi uchun xos boʻlgan murakkab irsiy xattiharakatlari majmui. Instinkt tashqi va ichki qoʻzgʻalishlarga javob tariqasida paydo boʻladi. Instinktni ilmiy tadqiq qilishni Charlz Darvin boshlab bergan. U birinchi boʻlib Instinktning rivojlanishi turning tarixiy shakllanishi va nerv sistema-sining tuzilishi bilan bogʻliqligini koʻrsatib berdi. Instinktni rus olimlaridan I.M.Sechenov, I.P.Pavlov va boshqa ham oʻrganishgan. Instinkt — murakkab shartsiz reflekslardan iborat boʻlib, ular asosida shartli reflekslar vujudga keladi. Biologik mohiyatiga koʻra, Instinkt quyidagi guruhlarga ajratiladi: oziqlanish (oziqni topish, oziq gʻamlash va boshqalar); turni saqlab qolishga qaratilgan passiv (tegilganda qimirlamasdan qotib turish, qochib qolish va boshqalar) va aktiv (jismlar, shox-shabbalar va boshqa yordamida himoya) himoyalanish; jinsiy bezlar funksiyasi bilan bogʻliq boʻlgan jinsiy Instinkt (jinsiy mayl, otalanish, baliqlarning uvildiriq tashlash joyiga migratsiyasi va boshqalar); avlod toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik bilan bogʻliq boʻlgan ota-onalik Instinkti (uya va in qurish, bola boqish, bolani himoyalanishga, ov qilishga oʻrgatish va boshqalar); poda, gala, oila aʼzolarining oʻzaro munosabatlarini tashkil qiluvchi guruhli Instinkt Hasharotlar xatti-harakatlarining deyarli hammasi Instinktdan iborat. Baliqlar, qushlar va ayniqsa sut emizuvchilar xatti-harakatlarining asosiy qismini Instinkt emas, balki shartli reflekslar tashkil etadi. Odamda Instinkt uning tarbiya jarayonida shakllanadigan ongli faoliyatiga boʻysungan boʻladi. Instinktni oʻrganish va undan foydalanish chorvachilik, ovchilik xoʻjaliklarida, qishloq xoʻjaligi zararkunandalari va infeksion kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilariga qarshi kurashda katta ahamiyatga ega.
Insulin

Insulin (lotincha insula — orolcha) — hayvon va odamning oqsil tabiatli gormoni. Meʼda osti bezining Langergans orolchalarida ishlab chiqariladi. Kanadalik olimlardan F. Banting bilan Ch. Best birinchi boʻlib ajratib olishgan (1921—22). Mol. m. 6000. Insulin molekulasi disulfid bogʻlari bilan birikkan ikkita polipeptid zanjirdan tuzilgan boʻlib, 51 aminokislota qoldigʻidan tashkil topgan. Insulinda aminokislotalar qoldigʻining ketma-ket joylashuvini ingliz biokimyogari F. Sanger aniqladi (1945—56). Bu insulinni kimyoviy yoʻl bilan sintez qilishda imkon berdi. Insulin kimyoviy va gen injenerligi yoʻli bilan sintez qilingan. Insulin aminokislotalar tartibi birinchi boʻlib aniqlangan oqsil moddadir.

Insulin glikogenning parchalanishi va jigarda glyukoza sintezlanishini toʻxtatib, qondagi qand miqdorini kamaytiradi. Ayni vaqtda, hujayra membranalarining glyukoza oʻtkazuvchanligini oshiradi, natijada, toʻqimalarga glyukoza oʻtishiga imkon tugʻiladi. Organizmda Insulin yetishmasligi qandli diabetga sabab boʻladi. Uni davolashda qoʻllaniladigan Insulin preparatlari (soʻyilgan qoramolning meʼda osti bezidan tayyorlanadi): amorf rux-insulin suspenziyasi, protamin-rux-insulin eritmasi, protamin-insulin suspenziyasi va boshqa insulinga qaraganda ancha uzoq, taʼsir etadi. Darmonsizlik, ishtaqa yoʻqolishi va b. baʼzi kasalliklarda oz-ozdan Insulin inʼyeksiya qilish buyuriladi. Intoksikatsiyalar (mas, homiladorlarning tinmay qusishi), shizofreniya va jigar kasalliklarini davolashda ham buyuriladi. Insulin ovqat yeyishdan 30— 60 min. ilgari teri osti yoki muskul orasiga yuboriladi. U oqsil boʻlganidan hazm shiralari taʼsirida yemirilib ketadi, shuning uchun uni ichish naf bermaydi. 6—8 soatdan keyin takror inʼyeksiya qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inssenirovka

Inssenirovka (lot. in — da, scaena — sahna) — adabiy asar (roman, qis-sa, doston, hikoya)ning sahna, televideniye, radio uchun qayta ishlanishi. Dastlab I. 19—20-y.larda Yevropada vujudga keldi va taraqqiy etdi. Oʻzbekistonda I.ning ilk namunalari 20-asr boshlarida yaratildi, 20—80-y.larda rivojlandi. Mas, Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Oʻtkir Hoshimov va b.ning asarlari asosida yozilgan I.lar teatrlar sahnasida qoʻyildi, televideniye orqali na-moyish etildi, radio toʻlqinlari orqali eshittirildi. Agar I. asl nusxasidan tubdan farq qilsa, muayyan asar motivlari asosida yozilgan mustaqil pyesa hisoblanadi. Oʻzbekistonda, mas, Oʻzbekiston Milliy akademik drama teatrida "Gang daryosining qizi" (R. Tagorning "Halokat" romani asosida A. Ginzburg I.si), "Qutlugʻ qon" (Oybekning shu nomli romani asosida T. Xoʻjayev I.si) va b. I.lar qoʻyilgan.

I.da dramatik janr xususiyatlari hisobga olinadi, xususan, qahramonlar obrazini asosan dialog yordamida ochib berish, kuchli hayotiy zidsiyatlarni koʻrsatish va yorqin siymolarni na-moyon etishga eʼtibor beriladi. Shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega ma-teriallarni sahna uchun adabiy jihatdan qayta ishlash ham I. deyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intaliya

Intaliya (ital. intaglio — oʻyma) — chuqurlashtirilgan tasvirli gemma. I., asosan, muhr vazifasini oʻtagan. Qad. Sharq mamlakatlarida mil. av. 4ming yillikda paydo boʻlgan, antik davrda keng tarqalgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Integral

Integral (lotincha integer — butun) — matematik analiz (tahlil)ning asosiy tushunchalaridan biri (qarang Integral hisob).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biror narsaning bir qismi sifatida zarur va muhim: U jamoaning ajralmas qismi va biz usiz ishlay olmaymiz.
Integral geometriya

Integral geometriya - matematikaning integrallar yordamida bir jinsli geometrik obʼyektlar (nuqtalar, kesmalar, toʻgʻri chiziqlar, ularning juftlari, egri chiziqlar va hokazo) dan tuzilgan toʻplamlarda oʻlchash masalalarini oʻrganadigan boʻlimi. Geometrik ehtimolliklarga taallukdi masalalar I. g . rivojlanishiga turtki boʻladi. "I. g ." atamasi birinchi marta nemis matematigi V. Blyashke (Gamburg) va uning xodimlari asarlarida paydo boʻldi (1935).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Integral sxema

thumb
Integral sxema (IS), mikrosxema yoki chip – juda ixcham (mikrominiatyur) elektron qurilma. Elementlari (diodlar, tranzistorlar, rezistorlar, kondensatorlar va boshqalar) konstruktiv, texnologik va elektr jihatdan oʻzaro uzviy bogʻlangan (birlashtirilgan) va oʻta zich joylashtirilgan boʻladi. Uzluksiz yoki diskret (uzlukli) elektr va optik signallar tarzidagi axborotlarni qabul qilish, qayta ishlash uchun moʻljallanadi. Integral sxema quyidagi xillarga boʻlinadi: elementlarni birlashtirish (integratsiya) usuli boʻyicha – yaxlit (monolit) va gibrid (tarkibiy) (osma diskret elektron asboblarlan foydalanilgan) sxemalar; ishlov beriladigan signallarning xili boʻyicha – raqamli va analog sxemalar; ISdagi elementlar soni N (integratsiya darajasi) boʻyicha – kichik (N104) sxemalarga boʻlinadi. Integral sxema elektron hisoblash mashinalari, nazorat-oʻlchash apparatlari, aloqa texnikasi va boshqa sohalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
Integral tenglamalar

Integral tenglamalar - nomaʼlum funksiyalar intefal belgisi ostida ishtirok etadigan tenglamalar. Mexanika, fizika va b. tabiiy fanlarning turli masalalari I. t. vositasida hal qilinadi. Singulyar I. t. birinchi marta 20-asr boshlarida fransuz matematigi A. Puankare va nemis matematigi D. Gilbert tadqiqotlarida ishlatilgan. Bunday I. t.ga doir bir qator muhim natijalar nemis matematigi F. Neter tomonidan olingan; ular Neter teoremalari deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Integral himoya usuli

Integral himoya usuli, uygʻunlashgan himoya usuli (oʻsimliklar himoyasida) — oʻsimliklarni zararkunanda va kasalliklardan, shuningdek, begona oʻtlardan himoya qilishning tabaqalashgan tizimini yaratishda turli usullar (agrotexnik, mexanik, fizik, biologik, kimyoviy va b.) majmui; I. h. u.ning asosiy sharti — dala agrobiotsenozining tabiiy tarkibini saqlashdan iborat. I. h. u.ning asosiy vazifasi ishlov berish vositalari, usullari, muddatlarini zararkunanda hasharotlar va kasallik qoʻzgʻatuvchilarni koʻplab yoʻqotadigan, ularning kushandalari — entomofaglarta zarar yetkazmaydiganlarini tanlashdan hamda odam, is-siqqonli hayvonlar, asalari, ipak kurti va b.ni pestitsidlarning zaharli taʼsiridan himoya qilish choralarini izlab topishdan iborat. Hoz. zamon tushunchasiga koʻra, I. h. u. — maʼlum agrobiotsenoz doirasida ichki va populyasiyalararo munosabatlarni boshqaruvchi sistemadir. Agrotsenozda pes-titsidlar va gerbitsidlarni notoʻgʻri qoʻllash tufayli roʻy bergan buzilishlar I. h. u. qoʻllashni taqozo etadi. Oʻsimlikka kimyoviy ishlov berish hosilni saqlab qolishda katta ahamiyatga ega, biroq kimyoviy vositalar odam sogʻli-gʻiga, uy va ovlanadigan hayvonlar, asalari, ipak kurti, shuningdek, ento-mofaglar uchun juda xavflidir.

I. h. u.ni tatbiq qilish epifitotiyaning oldini oladi. Bunga agrotexnik, biologik, kimyoviy va mexanik qarshi kurash usullarini almashlab va oʻrnioʻrni bilan qoʻllash natijasida erishiladi. Entomofaglarni saqlab qolish va zararkunandalar sonini xoʻjalikka ziyoni sezilmaydigan darajada ushlab turishni taʼminlaydigan eng zarur tadbirlardan biri — zararkunandalar sonining zarar keltirishi mumkin boʻlgan iqtisodiy chegara hisoblarini i. ch.ga tatbiq qilishdir. Buning uchun ekin maydonlari tekshiruvdan oʻtkaziladi va qarshi kurashishga sarflangan vosita hamda mehnatning qoplanishi uchun zararkunandaning qanday miqsorda boʻlishi kerakligi aniqlanadi. Shuningdek, oʻsimlikning yaxshi rivojlanishini taʼminlaydigan va ularning zararkunandalarga nisbatan chidamliligini oshiradigan agrotexnik ximoya tadbirlari sifatini yaxshilab, kimyoviy kurash sonini kamaytirish mumkin. Kimyoviy preparatlarni mikrobi-ologik preparatlar (entobakterin, dendrobatsillin) bilan almashtirish, maʼlum bir oʻchoqlarda ishlov olib borish, qishloq xoʻjaligi ekinlarining zararkunanda hamda kasalliklarga chidamli navlarini ekish ham katta ahamiyatga ega (qarang Biologik himoya usuli).

 Adabiyot 
 Elementi integrirovannoy sistemi zashiti xlopchatnika ot vrediteley, T., 1985Sultan Alimuhamedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Integral hisob

Integral hisob — integrallar va ularning xossalarini, hisoblash usullarini, tatbiqlarini oʻrganuvchi matematika boʻlimi. I. h. taraqqiyoti va mazmuni differensial hisob taraqqiyoti va mazmuni bilan uzviy bogʻliq. I. h. differensial hisob bilan birga cheksiz kichik miqdorlar analizini (qarang Matematik analiz) tashkil qiladi. 17-asrga kelib, texnika va tabiiy fanlarning taraqqiyoti matematika oldiga juda koʻp yangi masalalarni, jumladan, murakkab geometrik shakldagi jismlarning yuzini, hajmini, ogʻirlik markazini hisoblash masalalarini qoʻydi. Bularni aniqlashning qadimgi eski usullari oʻrniga yangi va kuchli matematik usullar yaratish zaruriyati tugʻildi. Shu davrda I. h. vujudga keddi. I. h.ning asosiy tushunchalari aniq va aniqmas integral tushunchalaridir. I. h.ning turli tatbiklarida bu anikmas integrallarga mos aniq integrallarning ahamiyati katta boʻlgani uchun ular yaxshi oʻrganilgan va qiymatlari hisoblangan jadvallar tuzilgan.

Integral tushunchasi bir necha xaqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari uchun ham, kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari uchun ham aniqlangan va xossalari yaxshi oʻrganilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Integrallash

Integrallash — matematikada aniqmas integralni izlash amali (qarang Integral hisob).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 tòģri malumot yozingszlar
Intellekt

Intellekt ( — bilish, tushunish, idrok qilish) — insonning aqliy qobiliyati; hayotni, atrof muhitni ongda aynan aks ettirish va oʻzgartirish, fikrlash, oʻqish-oʻrganish, dunyoni bilish va ijtimoiy tajribani qabul qilish qobiliyati; turli masalalarni hal qilish, bir qarorga kelish, oqilona ish tutish, voqea-hodisalarni oldindan koʻra bilish layoqati. Intellekt tarkibiga idrok qilish, xotirlash, fikr yuritish, soʻzlash va hokazo psixik jarayonlar kiradi. Intellektning rivojlanishi tug'ma isteʼdod, miya imkoniyatlari, joʻshqin faoliyat, hayotiy tajriba kabi ijtimoiy omillarga bogʻliq. Intellekt saviyasi, darajasi inson faoliyatining natijalariga, shuningdek, psixologik testlarga qarab ham belgilanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Intellektuallik koeffitsiyenti
Intellektual mulk

Intellektual mulk – ijodiy aqliy faoliyat mahsuli. Ixtirochilik va mualliflik obʼyekti huquqi majmuiga kiruvchi, fan, adabiyot, sanʼat va ishlab chiqarish sohasida ijodiy faoliyatning boshqa , adabiy, badiiy, ilmiy asarlar, ijrochi aktyorlik sanʼati, jumladan ovoz yozish, radio, televideniye asarlari, kashfiyotlar, ixtirolar, ratsionalizatorlik takliflari, sanoat namunalari, kompyuterlar uchun dasturlar, maʼlumotlar bazasi, nou-xauning ekspert tizimlari, tovar belgilari, firma atamalari va boshqa aqliy mulk obʼyektlariga kiradi. Hozirgi davrda intellektual mulkni muhofaza qilish muhim vazifa hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi 1991-yil 25-dekabrda Jahon intellektual mulk tashkilotiga aʼzo boʻldi, 1993-yildan sanoat mulkini muhofaza qilish Parij konvensiyasiga qoʻshildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Atamalar
Turkum:Intellektual mulk huquqi
Intellektuallik koeffitsiyenti

thumb|159x159px|Testlardan biri
Intellektuallik koeffitsiyenti (qisqartma nomi IQ) — odamning turli test uslublari asosida aniqlanadigan aqliy rivojlanish koʻrsatkichi, bilim saviyasi. Test tizimlari yordamida bolalarning aqliy saviyasini miqdoriy koʻrsatkichlar orqali aniqlash gʻoyasini birinchi marta fransuz psixologi Alfred Bine ishlab chiqqan (1903). Bunda har bir odam yoshi uchun u erishgan bilim va mahorat darajasi 100 ga teng deb olingan. Mazkur koʻrsatkichdan ortiq yoki kam miqdor aqlning biron-bir daraja rivojlanishi kamoloti yoxud orqada qolishi haqida hukm chiqarish imkonini bergan. AQSH va boshqa mamlakatlarda IQ yordamida armiyaga yoshlarni saralab olish, oʻquvchilar bilimini baholash kabilar rasm boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana q. 

 Intellekt
Intendant

Intendant (frans. intendant — boshqaruvchi, mudir) — 1) 15—18-asrlarda Fransiyada davlat boshqaruvining alohida sohasi (savdo, moliya va b.)ni boshqargan mansabdor shaxs; 17—18-asrlarda, shuningdek, sudpolitsiya, moliya va baʼzi joylarda qisman harbiy hokimiyatni boshqargan viloyat I.lari ham mavjud boʻlgan; 2) qurolli kuchlarda qoʻshin taʼminoti masalalarini hal qiluvchi shaxs. 17-asrdan Fransiya, Germaniya, Avstro-Vengriya, Rossiya, sobiq shoʻro qurolli kuchlari (1940-55, 1958—59) va b. davlat armiya va flotlarida ham mavjud boʻlgan. Oʻrta Osiyo harbiy tarixidagi yurtovul, yurtchi, moʻgʻullardagi cherbi istilohlari I.ga taxminan mos keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Interval

Interval (lotincha intervallum — oraliq, masofa) (matematikada) — ikki son (nuqta) orasida joylashgan barcha son (nukta) lar toplami.OzME. Birinchi jild. (Toshkent, 2021) interval sonlar orasidagi masofani aniqlaydi
Interval (musiqa)

Interval — bir vaqtda yoki birin-ketin eshitilgan ikki tovush oraligʻi. Tovushqatorning qamragan pogʻonalariga qarab, lotincha tartib sonlarining nomi bilan (prima, sekunda, tersiya, kvarta va hokazo) ataladi. Ketma-ketiga sadolanuvchi tovushlardan melodik interval, baravariga (qoʻshalogʻiga) sadolangan tovushlardan garmonik interval tarkib topadi. Musiqa nazariyasida intervallar hajmi (pogʻonalar soni) va tonlar miqdori bilan oʻlchanadi. Bir oktava doirasidagi intervallar oddiy, bir oktavadan keng intervallar (nona, detsima, undetsima va hokazo) tarkibiy intervallar deyiladi. Hamohanglik yoki ohangsizlik jihatidan garmonik intervallar konsonans va dissonanslarga boʻlinadi. Interval duana-zoʻning oʻlchov birligidir. Sharq musiqa nazariyasida interval boʻd deb yuritilgan.

 Musiqiy intervallar roʻyxati 

 Oddiy intervallar 
Primadan oktavaga qadar kenglikda boʻlgan invervallar oddiy interval yoki asosiy intervallar deb ataladi. Ular qatoriga prima, sekunda, tertsiya, kvarta, kvinta, seksta, septima va oktavalar kiradi.
Oddiy intervallarPogʻonalar
soniNomiTuriTonBelgi1Primasof0 (unison)sof 12Sekundakichik
katta0,5 (poluton)
1kich. 2
kat. 23Tersiyakichik
katta1,5
2kich. 3
kat. 34Kvartasof
orttirilgan2,5
3 (uchton)sof 4
ort. 45Kvintakamaytirilgan
sof3 (uchton)
3,5kam. 5
sof 56Sekstakichik
katta4
4,5kich. 6
kat. 67Septimakichik
katta5
5,5kich. 7
kat. 78Oktavasof6 (oktava)sof 8

 

Turkum:Musiqa
Turkum:Musiqa nazariyasi
Intervensiya

Intervensiya (lotincha interventio -aralashuv) — bir yoki bir necha davlatning boshqa bir davlat ichki ishlariga zoʻrlik bilan aralashuvi, uning hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustakilligiga qarshi qaratilgan harakatlari. Bunday harakatlar BMT ustavi bilan man qilingan. Harbiy (qurolli), iqtisodiy, siyosiy I. boʻlishi mumkin. Qurolli I. agressiya sifatida baholanadi. Bundan tashqari, intervent davlatlar soniga qarab alohida bir davlatning yoki bir necha davlatning I.si boʻladi, shuningdek, chet el davlati hududiga qurolli kuchlar oshkora bostirib kirishi va yashirin, pinhona tarzda kirishi ham mumkin. Xalqaro huquqda I.ning har qanday koʻrinishi va shakllari taqiqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intervyu

Intervyu (ing . interview — uchrashuv) — publitsistika janri. Jurnalistning bir yoki bir necha shaxs bilan dolzarb masalalar yuzasidan suhbati. Ikki turga boʻlinadi: 1.Xabar- asosan, axborot yetkazish maqsadida oʻtkaziladi; 2. Tahlilda — muhim voqea, hodisa va hujjatlar sharhda beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Interiorizatsiya

Interiorizatsiya (lot. interior -ichki) — tashqi real xattiharakatlarning ichki harakatlarga aylanish ja-rayoni; tashqi ijtimoiy faoliyatni oʻzlashtirish tufayli odam ichki psixikasining shakllanishi. I. atamasini fransuz psixologlari P. Jane (18591947), J. Piaje (1896-1980), A. Vallon (1879—1962) va b. muomalaga kiritishgan. E. Dyurkxeym asarlarida u ijtimoiylashuv tushunchasi bilan bogʻlab berilgan. "I." tushunchasi inson faoliyati va ongining oʻzaro bogʻliqligini, inson mehnati mahsullari bilan oʻzaro munosabat jarayonida ijtimoiy-tarixiy tajribani odam qanday oʻzlashtirishi mumkinligini koʻrsatadi. Soʻzlashishga oʻrganish I.ning muhim omili hisoblanadi; bunda ham avvalgi avlodlar tajribasining umumlashgan shakldagi koʻrinishi bor. I. insonga ayni pallada uning idroki doira- I sida boʻlmagan narsalarni timsollar I orqali anglash, fikran oʻtmishga, ke- h lajakka, makonga va sh.k.ga oʻtish imkonini beradi. I. shaxs insoniy qad-riyatlarni oʻzlashtirishi tufayli haqiqiy inson psixikasi shakllangan- h ligini koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Psixologik tushunchalar
Turkum:Bilim
Interkontinental

right|250px
Interkontinental – Oʻzbekistondagi birinchi besh yulduzli mehmonxona. Toshkentdagi Amir Temur koʻchasida joylashgan. Xalqaro savdo-koʻrgazma majmuasi tarkibida. Milliy va eng zamonaviy meʼmoriy uslubda qurilgan (1996, bosh meʼmori Azamat Toʻxtayev).

Interkontinental 16 qavatli, 246 xonadan iborat. Xonalar kichik bar, seyf, yoʻldosh orqali uzatiladigan televizor, konditsioner, xalqaro telefon bilan jihozlangan. Bosh vestibyuli va qavatlarida dam oladigan joy (xoll), 4 ta restoran, bar, qahvaxona, konferensiya zali (1000 oʻrinli), sauna, sogʻlomlashtirish klubi, basseyn, shuningdek, Amir Temur nomidagi konferensiya zali va billurli katta zali mavjud. IQurilishida 27 xorijiy firma ish- I tirok etgan. Bosh pudratchisi Turkiya- * ning "Yuksal Inmaat" firmasi, qurilishini "Aysel" korxonasi amalga oshirgan. Ichki bezak va jihozlari Amerikaning "Grexand" kompaniyasi tomonidan bajarilgan. Foyesi oʻzbekona uylardagi kabi ichki hovlili, kichik favvoraga raqs tushayotgan sharq goʻzali haykalchasi oʻrnatilgan. Amir Temur nomidagi konferensiya zalidagi jihozlar klassik jihatdan oddiy, B. Jalolovning "Tun maʼbudasi" va "Afrosiyob" nomli kompozitsiyalari naqshlar bilan uygʻunlashtirilgan. Lyuks xonalari va restoran devorlari oʻziga xos sharqona pardozlangan. Binoni tashqi tomondan bezashda Italiya gra-nitlaridan foydalanilgan. Ustunlardagi sher aksi tushirilgan marmarlar Afrikadan keltirilgan. Mehmonxonani qurishda yogʻoch, metall, tosh va oynadan foydalanilgan.

Mehmonxona atrofidagi madaniy sogʻlomlashtirish, biznes va savdo markazlari, Milliy bank binosi, "Toshkentlend" (sunʼiy koʻl va xiyobon) bogʻ — koʻli bilan uzviy bogʻlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Binolar
Turkum:Turizm
Turkum:Mehmonxonalar
Turkum:Toshkent bino va inshootlari
Interlingva

Interlingva (lotincha inter — aro va lingua — til) — 1) xalqaro yordamchi til; uni 1908 y. italyan matematika J. Peano (1858—1932) taklif qilgan; 2) xalqaro yordamchi til, 1950 y. Nyu-Yorkda Xalqaro yordamchi tillar assotsiatsiyasi tomonidan yaratilgan (yana q. Sunʼiy tillar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Sun'iy tillar
Interlingvistika

Interlingvistika - 1) tilshunoslik boʻlimi; turli yordamchi tillar (sunʼiy tillar)ni yaratish va ishlatish bilan bogʻliq masalalarni oʻrganadi; 2) tilning abstrakt nazariyasi; uning turli birliklari orasidagi munosabatlarni oʻrganadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Bibliografiya

(en) Gobbo, Federico, 2020, Introduction to Interlinguistics, München: GRIN Publishing
(eo) Vĕra Barandovská-Frank, 2020, Interlingvistiko. Enkonduko en la sciencon pri planlingvoj, 333 pp., Poznań, Univ. Adam Mickiewicz, ISBN 9788365483539
(fr) M. Monnerot-Dumaine, Précis d'interlinguistique générale et spéciale, Paris, Maloine, 1960
(de) Detlev Blanke, Interlinguistische Beiträge. Zum Wesen und zur Funktion internationaler Plansprachen., Frankfurt, éditions Peter Lang, 2006
(de) Alicja Sakaguchi, Interlinguistik. Gegenstand, Ziele, Aufgaben, Methoden, Frankfurt, Peter Lang, 1998, 494 p.
Intermediya

Intermediya (lot. Intermedius — oraliq) — 1) kichik, koʻpincha hajviy yoʻnalishdagi pyesa; dramatik spektakl oraligʻida (koʻpincha musiqa va balet oʻyinlari bilan uygʻun holda) ijro etiladigan musiqali drama yoki opera. Dramaturgiya va teatr sanʼati paydo boʻlishidan koʻp asrlar avval jahon xa-lqlari ogʻzaki ijodida yaratilgan. I. 15-asrdan Gʻarbiy Yevropa teatrlariga ham koʻchib, 17—18-asrlarda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda I. atamasi isteʼmolda boʻlmagan boʻlsada, unga xos barcha belgilar qad. zamonlarda yaratilgan ogʻzaki pyesalarda mavjud boʻlgan. Masharabozlik, qiziqchilik va qoʻgʻirchoq teatrlarining ijodkorlari bunday pyesalar matnlarini oʻzlari yaratib, oʻzlari keng xalq ommasi oldida namoyish etganlar. Teatrshunos olimlar Oʻzbekistonda xalq dramaturgiyasi va teatri (Birdiyor shum, Rizo qiyiq, Usmon qiziq, Roʻzigov, Shomat qiziq, Yusufjon qiziq va b.) namoyandalaridan "Maqtanchoq kishi", "Er va xotin", "Mudarris", "Sudxoʻr", "Sarkardalar", "Uylanish" va b. I. — pyesalar matnlarini yozib olganlar. Oʻzbekistonda 20-asrning 10— 20-y.larida oʻtkazilgan "Tomosha kecha-si", "Teatr kechasi", "Sharq kechasi" kabi madaniy-oqartuv tadbirlarida, teatr toʻdalari tomonidan qoʻyilgan spektakllar oraligʻida ham I.lar koʻrsatilgan. Keyinchalik Oʻzbekiston televideniyesida "Miniatyuralar teatri", radiosida "Tabassum ustaxonasi" boʻlimlari tashkil etilgan. E. Karimov, R. Karimova, h. Tojiboyev, M. Xolmedov, O. Asomov va b. artistlar I.ning mohir ijrochilaridir; 2) Fugyada mav-zularni hozirlovchi va bogʻlovchi oraliqepizod; baʼzan interlyudiya deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Intermetsso

Intermetsso (ital. intermezzo — tanaffus) — yakka soz, ansambl yoki orkestrga moʻljallangan erkin shakldagi kichik musiqa asari. Mustaqil janr sifatida birinchi marta R. Shuman oʻz ijodida qoʻllagan (fortepiano uchun 6 ta I., 1832). Fortepiano uchun I. Brams, A. Lyadov, orkestr uchun M. Musorgskiy I. yozishgan. Baʼzan turkum asarlar (konsert, sonata, trio va b.) yoki operaning mustaqil cholgʻu va xor qismlari ham I. deyiladi. Oʻzbekistonda G. Mushel, Ik. Akbarov, A. Kozlovskiy kabi kompozitorlar ijodida turli cholgʻu asboblarga moʻljallangan I.lar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Internat maktab

Internat maktab - Oʻzbekistonda oila, maktab va maktabdan tashkari taʼlim-tarbiya vazifasini oʻtaydigan umumiy oʻrta taʼlim maktabi. I.m.da bolalar yashab, tarbiyalanadi va oʻqiy-di (bolalarning bir qismi yakshanba va kanikul kunlarini uylarida oʻtka-zadi). Ayrim I.m.lar muayyan mutaxassislik boʻyicha ixtisoslashadi, mas, musiqa I.m., sport I.m. Uning yaxshi jihozlangan oʻquv binolari, tajriba uchastkalari, i.ch. ustaxonalari, lab.lari va b. boʻladi. I.m.da taʼlim-tarbiya ishlari mehnat bilan uzviy bogʻlangan holda olib boriladi. I.m.ga bolalar ota-onalari yoki ularning oʻrnini bo-suvchi shaxslarning ixtiyorlari bilan qabul qilinadi. Jismoniy kamchiligi boʻlgan bolalar uchun maxsus I.m. mavjud (qarang Maxsus maktablar). I.m.ga, birinchi navbatda, yetim bolalar, urush va mehnat nogironlarining , yolgʻiz yoxud koʻp bolali onalarning bolalari, shuningdek, tarbiyalanish uchun oilasida zarur sharoiti boʻlmagan bolalar qabul qilinadi. Ota-onali bolalar uchun ota-onadan belgilangan miqdorda haq olinadi; yetim bolalar esa toʻliq davlat taʼminotida boʻladi. OʻzR da 232 ta I.m. boʻlib, bularda 48 ming 646 bola tarbiyalanadi (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Internatsional

Internatsional - tarixda xalqaro ishchilarning , sotsialistik, kom-munistik partiyalarning uyushmalari. 1-Internatsional (Xalqaro ishchilar shirkati) — proletariatning 1864— 76 y.lardagi birinchi xalqaro tashkiloti. Unga K. Mars va F. Engels Londonda asos solgan; 2-Internatsional — sotsialistik partiyalarning xalqaro birlashmasi. 1889 yilda Engels ishtirokida Parijda tashkil topgan. Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan tarqalib ketgan. Shuningdek, Bern I.i (1919-23), "2 U2-I." (Vena I.i, 1921-23) ham boʻlgan. Ulardan 1923 y. Gamburg sh.da Sotsialistik ishchi I.i tashkil topdi (bu I. Ikkinchi jahon urushi boshlangach, oʻz faoliyatini toʻxtatdi); Kom-munistik I. (Komintern, 3-I., 1919 y. Moskvada asos solindi, 1943 y. tarqatib yuborildi); 4-I. (1938 y. Parijda L.D. Trotskiy asos solgan) va b. 1951 y. Frankfurtmaynda Sotsialistik I. (Sotsintern) tashkil topdi. U 103 ta partiya va tashkilotni birlashtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Internatsional brigadalar

Internatsional brigadalar -Ispaniyada 1936—39-yillardagi fuqarolar urushi davrida respublika tarafdorlari tomonidan turib kurashgan jangovar internatsional tuzilmalar. I. b.ga 54 ta davlatdan koʻngillilar kirgan. Ularning umumiy soni taxminan 35 ming kishini tashkil qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil