Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Infratuzilma

Infratuzilma ( — „ostida“) — ishlab chiqarish va tovar muomalasi, shuningdek, inson hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan meʼyoriy sharoitni taʼminlashga xizmat kiluvchi turli-tuman yordamchi xizmat koʻrsatuvchi sohalar (tashkilot, korxona va muassasa) majmui; nomoddiy ishlab chiqarish sektori. Infratuzilma xizmatlari moddiy shaklga ega boʻlmagan tovarlar boʻlib, ular hayotiy ehtiyojlarni qondiradi. Infratuzilma zaruriy shart boʻlganidan uning ishlab turishini taʼminlashga iqtisodiy resurslarning bir qismi jalb etiladi. Infratuzilma xizmat koʻrsatish sohasiga koʻra ishlab chiqarish infratuzilmasi (ishlab chiqarish ga xizmat koʻrsatuvchi sohalar — yuk tashish transporti, elektr va issiqlik taʼminoti, yoʻl xoʻjaligi, suv xoʻjaligi, ombor xujaligi, ilmiy konstruktorlik xizmati, axborot xizmati va boshqalar) va ijtimoiy-maishiy infratu-zilma (aholiga xizmat koʻrsatib, uning ehtiyojini qondiruvchi sohalar — maorif, sogʻliqni saqlash, jismoniy tarbiya va sport, maishiy xizmat va boshqalar) ga ajraladi. Infratuzilma xizmati tovar boʻlganidan oldi-sotdi etiladi. Uning asosiy vazifasi insonga xizmat koʻrsatish, ammo bu ish pulli, bepul va imtiyozli tarzda bajarilishi mumkin. Infratuzilma xizmatlarini harakteriga koʻra guruxlaganda bozor infratuzilmasi ajralib turadi. Chunki unda bozor munosabatlarini amalga oshiruvchi xizmatlar koʻrsatiladi. Qaysi darajada xizmat koʻrsatilishiga koʻra, korxona, tarmoq ishlab chiqarish majmualari va hududiy infratuzilma ham mavjud. Infratuzilma sohasida yaratilgan xizmatlar ishlab chiqarish va inson uchun naf keltiradi. Infratuzilma xizmat koʻrsatishini tashkil etish uchun mablagʻlar sarflanadi. Shuning uchun ularni hisoblash mumkin va ular yalpi milliy mahsulot tarkibiga kiritiladi. Infratuzilma ni yaratuvchi mehnat ham unumli hisoblanadi. Infratuzilma ning samaradorligi koʻrsatilgan xizmatlarning sarf-harajatlarga nisbati orqali aniqlanadiOʻlmasov, Ahmadjon. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 

Turkum:Infratuzilma
Infraxromatik materiallar

Infraxromatik materiallar (lotincha: infra — pastroq, ostida va yun. chroma — rang , tuye) — faqat koʻzga koʻrinadigan yorugʻlik nurlarini emas, infraqizil nurlarni ham sezadigan fotografik materiallar (plastinka va plyonkalar). Tarkibida kumushning galoidli birikmasi boʻlgan fotografik emulsiyalar spektrning koʻk-binafsha sohasini yaxshi sezadi, sariq, yashil, qizil va infraqizil nurlarni esa deyarli sezmaydi. Ularni bu nurlarga sezgir qilish uchun foto-emulsiyaga maxsus boʻyoq — sensibilizatorlar qoʻshiladi. Bir vaqtning oʻzida qizil va infraqizil nurlarga sezgir qilingan (sensibillangan) materiallar panifraxromatik mate-riallar deb ataladi. I. m. tibbiyotda, astronomiyada, koʻzga koʻrinmaydigan narsalarni suratga olish va b. maqsadlarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infraqizil astronomiya

Infraqizil astronomiya — toʻlqin uzunlikning 0,0008 dan to 1 mm gacha boʻlgan oraligʻida Koinot jismlarini oʻrganuvchi fan. Spektrning ushbu sohasida temperaturasi taxminan 3 K — 2500 K oraliqqa toʻgʻri kelgan turli sovuq obʼyektlarning issiklik nurlanishi, xususan, "chaqaloq" protoyulduzlar, gazchang bulutlari, yulduzlararo fazo muhiti, sayyoralar va Quyosh sistema-sining mayda jismlari nurlanishi tadqiq qilinadi. Galaktikamizda in-fraqizil nurlanish mexanizmi, asosan, chang moddasi bilan bogʻliq. Masalan, Galaktikamiz yadro qismidan toʻxtovsiz ajralib chiqayotgan nur oqimi atrofdagi chang muhitda 1012 martagacha kamayishi sababli, u optik nurlar sohasida kuzatilmaydi va I. a. usullari yordamida oʻrganiladi. Xuddi shuningdek, yulduzlarning tugʻilish soqalari tuzilishi ham I. a. ning eng asosiy obʼyektlaridan hisoblanadi. Infraqizil oraliqning juda kengligi tufayli oraliq qator qismlarga boʻlib yuborilgan va masalaning qoʻyilishiga qarab unga mos kelgan sezgir qabul qilgich yaratildi. Xususan, yaqin infraqizil soha 0,0008 — 0,005 mm, oʻrta qism 0,005 — 0,035 mm va hokazo, eng uzoq soha esa ~ 1 mm toʻlqin uzunlik oraliklariga shartli ravishda boʻlinib, har biriga mos ravishda ilmiy kuzatuv asboblari yaratilgan. Bugungi kunda kosmik fazoga turli infraqizil rasadxonalar uchirilib, yaqin va uzoq kosmos chuqur oʻrganilmoqda. Yer sirtida ham turli infra-qizil teleskoplar faol ishlamoqda. Maye., Gavayi orollarining 4200 metr balandlikdagi Mauna-Kea nomli soʻngan vulqoni oʻrnida toʻrtta (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada va Gavayi universiteti) infraqizil teleskoplari oʻrnatilgan. Bu teleskoplar oynasining diametri juda katta (2,3— 3,8 metr oraligʻida) boʻlib, noyob va qimmatli ilmiy loyihalar yaratishda qoʻl keladi.

Saloxitdin Nuriddinov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infraqizil texnika

Infraqizil texnika - infra-qizil nurlardan foydalanish bilan boglik boʻlgan texnika. Choʻgʻlanma lampalar, impulsli lampalar, kvant generatorlar infraqizil nur i, bolometrlar, termoelementlar, fotorezistorlar va fotoelementlar ularning qabul qilgichlari hisoblanadi. I. t. ga infraqizil nurlarni sezadigan va oʻlchaydigan asboblar, qorongʻ-ida kuzatish va fotosuratga olish asboblari, qizigan jismlar temperaturasini uzoqdan turib oʻlchash asboblari, yashi-rin signalizatsiya, kosmik aloqa vo-sitalari, masofa oʻlchagichlar, yer, suv va osmondagi nishonlardan ajraladigan infraqizil nurlardan foydalanib, ularni qidirib topadigan asboblar, snaryad va raketalarni moʻljalga oʻzi toʻgʻrilaydigan qurilmalar kiradi. Infraqizil nur i va qabul qilgichlar, infraqi-zil nurlarni ajratib beradigan yorugʻlik filtrlari, spektrning infra-qizil sohasi uchun shaffof boʻlgan materiallar va b. ni ishlab chiqish va yaratish bilan ham shugʻullanadi. I. t. dan yogʻoch va lok-boʻyoq qoplamalarni quri-tishda, moddalarni spektral analiz (taxlil) qilishda, ichki nuqsonlarni aniqlashda, kasalliklarni tashxis qilishda, uzoqdagi yulduzlar spektrini va sayyoralar atmosferasini tekshirishda, kosmik kemalarning trayektoriyalarini nazorat qilish, ularni avtomatik boshqarish va b. da foydalaniladi (yana q. Infraqizil nurlanish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infraqizil fotografiya

Infraqizil fotografiya -fotofafiya sohasi; infraqizil nurlanishdan foydalanib tasvir hosil qilish usullari majmuidan iborat. Surat olishda toʻlqin uz. 760 dan 1500 nm gacha boʻlgan infraqizil elektromagnit nurlanishlardan foydalaniladi. I. f. bevosita yoki bilvosita usullarda amalga oshiriladi. Bevosita usulda infraqizil nurlarga sezgir fotoplastinka yoki plyonkalar (infrafo-tomateriallar) qoʻllanadi. Bilvosita usulda fotoapparatning obʼyektivi oldiga oʻrnatiladigan maxsus elektron-optik tizimli moslama ishlatiladi. U narsaning koʻzga koʻrinmaydigan tasvi-rini koʻzga koʻrinadigan tasvirga aylantirib, tasvir ravshanligini ham kuchaytirib beradi. Bunda koʻzga koʻrinadigan nurlanishlar (yorugʻlik) ni seza oladigan oddiy fotoplyonkalar bilan qorongʻida ham fotosuratlar olish mumkin (rasmga q.).

I. f. ning oddiy fotografiyaga nisbatan koʻpgina afzalliklari bor. Mas, infraqizil nurlar bir jinsli boʻlmagan muxit (atmosfera tumani) dan oʻtga-nida koʻzga koʻrinadigan nurlanishga nisbatan kam sochiladi, intensivligi deyarli oʻzgarmaydi, shuning uchun I. f. yordamida uzokdagi obʼyektlarning aniq tasvirlarini olish mumkin. Koʻzga koʻrinadigan va infraqizil nurlanishlarning jism (muhit) lardan oʻtish va qaytish koeffitsiyentlari har xil. Shu sababli I. f. da oddiy yoruglikda koʻzga koʻrinmaydigan detallarni infraqizil nurlanishlar yordamida ajratish mumkin. I. f. ning bunday xususiyatlaridan, mas, bota-nikada oʻsimliklar kasalliklarini (2-rasm). Qora koʻylak kiygan qoʻgʻirchoq fotografiyasi: a — koʻzga koʻrinadigan nurlanishda; b — infraqizil nurlanishda. Inf-raqizil fotografiyada kiyimning turli rangda boʻlishi uning turli materiallardan tayorlanganligini koʻrsatadi (bu materiallarning infraqizil nurlanishni qaytarish qobiliyati turlichadir).

Ergash Nazirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infraqizil qizdirish

Infraqizil qizdirish - materiallarni elektromagnit nurlar (toʻlqin uz. 1,3 — 4 mk/m li infraqizil nurlar) yordamida qizdirish. Materiallarning bu nurlardan maʼlum qismini yutish xossasiga asoslangan. I. q. da energiya manbai sifatida infraqizil nur ajratadigan trubali elektr qizdirgichlar, koʻzguli quritish lampalari, volfram spiralli elektr qizdirgichlar ishlatiladi. ning qizish darajasiga qarab, ular past (700° gacha), oʻrta (700—1500°) va yuqori (1500° dan ortiq) trali xillarga boʻlinadi. I. q. qurilmalari kamera, tunnel yoki qalpoq tarzida tayyorlanadi; ularning shakli va ulchamlari qizdiriladigan buyumga moslab tanlanadi. I. q. lok-boʻyoq materiallarni, sabzavot, mevalarni quritishda, kauchukni vulkanizatsiya qilishda, termoplastik materiallarga shakl berish oldidan ularni qizdirish va b. maqsadlarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Infuzoriyalar

thumb|Infuzoriyalar (Lacrymaria, Coleps, Stentor, Dileptus, Paramecium)

Infuzoriyalar (Infuzoria, Ciliophora) – yuksak rivojlangan bir hujayrali hayvonlar tipi. Tanasining uzunligi 12 mkmdan 3 mm gacha. Tashqi koʻrinishi har xil; erkin va oʻtroq, yakka va koloniya boʻlib yashovchi bor. Harakatlanish organoidlari tanasini qoplab turuvchi kipriklardan iborat. Tanasi yupqa va pishiq pellikula qobiq bilan qoplangan. Yadrosi 2 xil: bitta katta yadro (makronukleus) va bitta yoki bir necha kichik yadro (mikronukleus)dan iborat. Katta yadro loviyasimon, zanjirsimon, taqasimon yoki boshqa shaklda, kichik yadro dumaloq boʻladi. Infuzoriyalar hazm qilish va ayirish organoidlarining ancha murakkab tuzilganligi bilan boshqa bir hujayralilardan farq qiladi. Erkin yashovchi infuzoriyalarda ogʻizoldi chuqurchasi, ogʻiz, halqum, hazm qilish vakuollari va chiqarish teshigi boʻladi. Qisqaruvchan vakuollari 2 ta, murakkab tuzilgan boʻlib, sitoplazmadan suyuklik yigʻuvchi uzun naychalar, suyuklik saqlovchi rezervuar va chiqarish naychasidan iborat. Infuzoriyalar ning ektoplazmasida himoya vazifasini bajaruvchi ipsimon otiluvchi tanachalar (trixosistalar) joylashgan. Parazit infuzoriyalar ning ogʻiz teshigi va qisqaruvchan vakuollari bulmaydi. Bakteriyalar va suv oʼtlari bilan, ogʻizsiz parazit fagotsitoz usulda oziqlanadi. Infuzoriyalar ikkiga boʻlinish, ketma-ket boʻlinish, koʻp marta boʻlinish, kurtaklanish orqali koʻpayadi. Infuzoriyalar da jinsiy jarayon ikkita infuzoriya oʻrtasida irsiy belgilarning almashinuvi (konyugatsiya) orqali sodir boʻladi. 8000 ga yaqin turi maʼlum. Dengiz, chuchuk suv va tuproqda uchraydi. 2 sinf (kiprikli va soʻruvchi infuzoriyalar) ga boʻlinadi. Ayrim infuzoriyalar hayvonlar (halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, sut emizuvchilar) oshqozonida simbioz yashaydi. Kavsh qaytaruvchi sut emizuvchilar oshqozonida ofrioskoleks infuzoriyasi yashaydi. Bir qancha infuzoriyalar parazitlik qiladi. Baliqlarda ixtioftirius, uy hayvonlari va odamlarda balantidiy parazitlik qilib, katta ziyon keltiradi. Ayrim infuzoriyalar (masalan, tufelka) laboratoriya hayvonlari hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Insho (maʼnolari)

Insho:

 Insho - Insho (arab tili|arab.
 Insho (yozuvchi) (taxallusi; asl ismi Inshoollohxon Insho) (?, Murshidobod — 1818) — hind yozuvchisi.
 Insho (hujjatlar toʻplami) - "INSHO" — xorazmshoxlar va saljuqiylardan sulton Sanjar davri (1118—57) tarixiga oid rasmiy hujjatlar toʻplami.
 Insho (pedagogika) (pedagogikada) — mavzuni oʻquvchi mustaqil yoritadigan yozma ish dan biri.
Insho (yozuvchi)

Insho (taxallusi; asl ismi Inshoollohxon Insho) (?, Murshidobod — 1818) — hind yozuvchisi. Urdu, hind, fors tillarida ijod qilgan. 1786-yil dan Dexlidagi, soʻng Lakhnavdagi shoh saroylarida xizmat qilgan. I. ning urdu tilida yaratgan sheʼriy merosi (9000 baytdan iborat) orasida qasidalar alohida oʻrin tutadi. I. hind adabiyotida nasriy anʼanalarni boshlab bergan adiblardan biri. "Rani Ketki tarixi" qissasi mutlaqo oʻziga xos asardir. I. ning fors tilida yaratgan "Daryoi latofat" ("Goʻzallik daryosi") ilmiy asari urdu tili grammatikasi, stilistikasi, sheʼr tuzilishiga bagishlangan birinchi asardir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Insho (hujjatlar toʻplami)

"INSHO" — xorazmshoxlar va saljuqiylardan sulton Sanjar davri (1118—57) tarixiga oid rasmiy hujjatlar toʻplami. Hujjatlarning aksariyati Sulton Sanjar huzuridagi saroy shoiri, kotib Muntajabiddin Badiʼ qalamiga mansubdir. Toʻplamda Bagʻdod xalifasining vaziriga xorazmshoh Elarslon nomidan uning koti-bi Rashididdin Votvot yozgan noma ham bor. Manba 14-asr da koʻchirilgan. "I", dagi baʼzi hujjatlar rus sharqshunosi V. R. Rozen va V. V. Bartold tomonidan rus tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan. 1950 yilda "I". Abbos Iqbol tomonidan Tehronda toʻla nashr qilingan "I", ning bir nusxasi Rossiya FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Insho (pedagogika)

Insho (pedagogikada) — mavzuni oʻquvchi mustaqil yoritadigan yozma ish dan biri. Ona tili va adabiyot darslarida taʼlimiy hamda nazorat maqsadlarida umumiy taʼlim maktablari, akademik litsey va kasbhunar kollejlarining barcha bosqichlarida oʻtkaziladi. Bajarilish oʻrniga koʻra, sinf va uy.lariga boʻlinadi. . larning oʻquvchilar guruhi bilan brgalikda yoziladigan va har bir oʻquvchi mustaqil bajaradigan ham bor. I. oʻqituvchi tomonidan oʻtilgan biror mavzu yoki erkin mavzuda boʻlishi mumkin. I. oʻquvchilar badiiy adabiyotni toʻgʻri idrok etishlariga, fikrni ixcham, mantiqiy ifodalashlariga, ularning yozuv savodi oʻsishiga yordam beradi.insholar (ilmiy,adabiy, erkin)mavzudagi yo'nalishda bo'ladi.ABDULLAYEV ABDULLOH 2008 11 15OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

A c A l O n E 1115
Inshootlar gidravlikasi

Inshootlar gidravlikasi, muhandislik gidravlikasi — gidravlika boʻlimi. Gidrotexnika inshootlari (toʻgʻonlarning suv tushirmasi, suv boʻshatmasi, kanallar, novlar) dan oʻtayotgan suv harakatini hisoblash nazariyasini va shu insho-otlarning suv oqimi bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganadi. Inshootlarning asosiy oʻlchamlari va eng qulay shaklini aniqlash I. g . ning muhim vazifasi. I. g . da suyuklikning gʻovak muhitda harakatlanishi (filtrlanishi), toʻlqinlarning inshootlarga taʼsiri, toʻgʻonlar va gidrouzellar qurish vaqtida suv oqimini vaqtincha oʻtkazib turish masalalari ham oʻrganiladi (qarang Gidromexanizatsiya).

I. g . da suv oqimining koʻndalang dirkulyasiyasini hosil qilish yoʻli bilan dare oʻzanlarini rostlab turishning nazariy asoslari va usullari, suvni tosh va beton tashlab boʻgʻish nazariya-si, hisoblash va b. muhandislik masa-lalari ishlab chiqshtadi. Unda suyukliklar mexanikasining umumiy qonunlarini qoʻllash bilan birga eksperimen-tal tadqiqotlardan ham keng foydalaniladi. Katta tezlikdagi suv oqimini, suv oqimi aeratsiyasini, kavitatsiyasinn tekshirish, yuqori bosimli inshootlarni hisoblash va b. tad-birlar I. g . ning muhim masalalari hisoblanadi.

Oʻzbekistonda I. g . masalalari bilan Irrigatsiya ilmiy i.ch. birlashmasi olimlari shugʻullanadi. Unda gidrotexnika inshootlarining maqbul konst-ruksiyalarini yaratish va joylashtirish usullari ishlab chiqilgan va sugʻoriladigan dehqonchilikka keng joriy qilingan, berk drenaj uchun drenalarning konstruksiyalari, vertikal drenaj quduqlari majmualari va ularni avtomatlashtirish vositalari ishlab chiqilgan. Sirdaryo suv havzasini avtomatik boshqarish tizimi yaratilgan, melioratsiyaga doir boshqa salmoqli ishlar qilingan va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inshootlar dinamikasi

Inshootlar dinamikasi, inshootlar tebranishlari nazariyasi — qurilish mexanikasi boʻli-mi. Inshootlarning tashqi dinamik kuchlar (titrash, zarba va b.) taʼsiriga chidamliligi, mustahkamligi va ustuvorligini hisoblash usullarini oʻrganadi. Mashinalarning ishlashi, koʻchalardagi transport qatnovi, yer qimirlashi, portlash va b. inshootlarning tebranishiga sabab boʻladi, mus-tahkamligi va ustuvorligiga taʼsir qiladi. Inshootlarni loyihalashda bular hisobga olinadi. Inshootlarning mustahkamligi va ustuvorligi masalalari statik va dinamik hisoblar hamda tegishli tadqiqotlar asosida hal qilinadi.

Tadqiqot usullariga koʻra, I. d. eksperimental va nazariy xillarga boʻlinadi. Eksperiment al I. d. da inshootlarning oʻzi va modeli bilan tajribalar oʻtkazib, inshootlarga tushadigan dinamik nagruzkalar hamda materiallar va qurilmalarning xa-rakteristikalari oʻrganiladi; inshootlarni hisoblash sxemalarining toʻgʻriligi va tebranishlarni kamaytirish usularining samaradorligi tekshiriladi. Nazariy I. d. da ek-sperimental I. d. sinovlari natijalariga asoslanib, dinamik nagruzka taʼsiri ostida inshootda vujudga keladigan majburiy tebranishlar (sil-jish, ichki zoʻriqish va kuchlanishlar) amplitudalarini, inshootlarning erkin (xususiy) tebranishlari chastotasi va shakllarini aniqlash usullari ishlab chiqiladi. Tebranishlarning hisobiy qiymatlari inshootlarning mustahkamlik va ustuvorlik talablarida keltirilgan ruxsat etilgan qiymati bilan, shuningdek, titrashlarning inson salomatligiga zararli taʼsiri haqidagi ogohlantirishlar bilan taq-qoslanadi. I. d. usuliga asosan ishlab chiqilgan dinamik hisoblashlar inshootlarning puxta va kup ga chidamli materiallarini tejashni taʼminlashga imkon beradi.

Oʻzbekistonda I. d. ga oid ilmiy tadqiqot ishlari Oʻzbekiston FA Mexanika va inshootlarning seymik mustahkamligi intida, Toshkent arxitektura va qurilish institutida olib boriladi. Mas, Mexanika va inshootlarning seysmik mustah-kamligi institutida inshootlarning mus-tahkamligi sunʼiy zilzila taʼsirida tekshirilib, bu sohada muhim masalalar hal qilinadi. Dunyoda ilk bor yer osti inshootlar dinamikasi yaratildi va hayotga tadbiq qilindi.

Tursun RashidovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Inʼyeksiya

Inʼyeksiya (lotincha injectum — tashlamoq) (tibbiyotda) — dori vab. eritmalarni organizm toʻqimalari, tomirlari va boʻshliqlariga kiritish. Dori va b. eritmalar teri ichiga, teri ostiga, muskul orasiga, venaga, plevra va boʻgʻim boʻshligʻiga, orqa miya kanaliga, arteriya ichiga, suyak ichiga yuboriladi.

I. uchun ishlatiladigan asboblar (shprits, kovakli igna va hokazo), shuningdek, igna sanchiladigan joy sinchiklab dezinfeksiya kdlinishi kerak. Dori moddalarning faqat steril erit-malari I. qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inʼyeksiya (geologiya)

Inʼyeksiya (geologiya) — magmaning turli togʻ jinslari, yer boʻshliklari, darzlari va choʻkindi jinslarning kotlami oraliqlariga joylashishi. I. terminini birinchi boʻlib amerikalik olim R. O. Deli (1914) ishlatgan. Magma slanetslarning oraliqlarini toʻldirib, inʼyeksion gneyslar hosil qiladi. I. tokembriy jinslariga xos boʻlib, Oʻzbekistonning magmatik jinslar keng tarqalgan rayonlarida uch-raydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inʼikos

Inʼikos (falsafada) —obʼyektlarning oʻzaro taʼsiri natijasida modda, energiya va axborot almashishi jarayoni. I. ning eng sodda shakli mexanik oʻzaro taʼsirdir. Mas, tuproqda yotgan tosh tuproqda oʻz izini qoddiradi. Jonli organizmlarda I. ning mu-rakkabroq turi — taʼsirlanish hodisasi sodir boʻladi. Masalan, yomgʻir chuvalchangiga issiq jismni tekkiz-sangiz, issiqlik haqidagi informatsiya (axborot) chuvalchangga taʼsir qiladi va buning oqibatida chuvalchang tanasini issiqlikdan olib qochadi. Bu oddiy himoyalanish refleksidir. Murakkab jonli organizmlarda psixik I. roʻy beradi. Bu I. ning oliy shaklidir. Odamlar orasida esa soʻzlar orqali fikr almashish hodisasiga asoslangan ijtimoiy I. mavjud. Ijtimoiy guruhlarning oʻzaro taʼsiri oqibatida ijtimoiy I. ning murakkab shakllari namoyon boʻladi.

I. murakkab fizik, kimyoviy, biologik, psixik va ijtimoiy jarayon boʻlib, bu jarayonda ishtirok etuvchilar oʻrtasida modda, energiya va axborot almashinish hodisasi roʻy beradi.

Borliqning tuzilish holatiga mos ravishda I. ham turli xil boʻladi. Noorganik holatda mexanik, fizik va kimyoviy I. uchrasa, organik holatda esa biologik I. taʼsirlanish, murakkab reflektiv jarayonlar, in-stinktlar, irsiy oʻzgarishlar koʻri-nishida namoyon boʻladi. Ijtimoiy holatda esa insonning ruhiy, ijodiy, intellektual faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan jamoaviy xattiharakatlarida, ijtimoiy oʻzgarishlarda, umumbashariy miqyosidagi muammolarning vujudga kelishi shaklida roʻy beradi. Mas, hozirgi zamonda butun sayyoramiz mikyosida vujudga kelgan ekologik vaziyat ham jamiyat faoliyatining tabiatdagi I. idir.

Sharq falsafasidagi inson oʻzining har bir nooʻrin xattiharakatlari uchun qaysidir bir paytda javob berishi muqarrar ekanligi haqidagi hikmatli ran "har qanday taʼsir oʻzining aks taʼsiriga egadir" degan maʼnoni beradi.

I. ning oniy, bir lahzali, davomiy, uzoq muddatli va zanjirli kechuvchi bor.

Baxtiyor Toʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
In (tarixiy davlat)

In, Shan — mil. av. XIV-XI asr lardagi qadimgi Xitoy davlati. Anyana yaqini (Xenan viloyati)dan arxeologlar soʻnggi In davriga oid toshbaqa kosasi va hayvon suyaklariga yozilgan fol ochish yozuvlari, jezdan yasalgan qurollar (qilich, kamon oʻqining uchi, bolgʻa, pichoq, nina, bigiz, belkurak) topilgan. Inda dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik va baliqchilik bilan shugʻullanishgan. Davlat boshida xon — van turgan. In xonligi koʻp vaqt juda koʻp qabilalar (tufan, mafan, syan, chjou va b.) bilan urush olib borgan. Mil. av. XI asrda Chjou qabilasi Indagi ichki nizolardan foydalanib uni bosib olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Xitoy
Turkum:Tarixiy davlatlar
Inchuan

Inchuan, Ninsya — Xitoyning shim. qismidagi shahar. Ninsya-Xuey muxtor rayonining maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisi 943,4 ming kishi (1998). Xuanxe daryosidagi pristan. Sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi rayoni markazida joylashgan; chorva mahsulotlari bozori. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Inqilob

Inqilob ('burilish')- bu jamiyat davlati, sinfiy, etnik yoki diniy tuzilmalarining tez, tubdan oʻzgarishi. Inqilob siyosiy rejimlarni oʻzgartirishga urinish, jiddiy ommaviy safarbarlik va institutsional boʻlmagan vositalar (masalan, ommaviy namoyishlar, norozilik namoyishlari, ish tashlashlar yoki zoʻravonlik) orqali oʻzgartirishga majburlash harakatlarini oʻz ichiga oladi.

Inqiloblar insoniyat tarixi davomida sodir boʻlgan va usullari, muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligi, davomiyligi va motivatsion mafkura nuqtai nazaridan juda xilma-xildir. Inqiloblar shahar qoʻzgʻolonlari va rejimning qulashi bilan boshlanishi mumkin yoki ular partizanlar urushi yoki dehqonlar qoʻzgʻolonlari orqali chekka hududlarda boshlanishi mumkin. Siyosiy rejimlar harbiy magʻlubiyatlar, milliy gʻurur va oʻziga xoslikni haqorat qilish, repressiya va korrupsiya tufayli inqiloblarga zaif boʻlishi mumkin. Inqiloblar inqilobning oldini olishga yoki davom etayotgan yoki muvaffaqiyatli inqilob yoʻnalishini oʻzgartirishga intilayotgan aksilinqiloblarga turtki berishi mumkin.

Xalqaro tizim inqiloblarni ilhomlantiradigan millatchilik, oʻz taqdirini oʻzi belgilash, respublikachilik, liberalizm, demokratiya, fashizm va sotsializm kabi mafkura va boshqaruv modellarini tarqatishi mumkin; ; ; ; ; .

Soʻnggi asrlardagi eʼtiborga molik inqiloblar AQSH mustaqillik urushi (1775-1783), Buyuk fransuz inqilobi (1789-1799), Gaiti inqilobi (1791-1804), Amerikadagi ispaniyalikning mustaqillik urushlari (1808-1826), Yevropadagi 1848-yil inqiloblari, Meksika inqilobi (1910-1920), 1917-yildagi Rossiya inqilobi, 1940-yillardahi Xitoy kommunistik inqilobi, Afrikani mustamlakachilikdan chiqarish, 1959-yildagi Kuba inqilobi, 1979-yildagi Eron inqilobi va 1989-yilgi inqiloblarni oʻz ichiga oladi.

 Etimologiyasi 

Fransuz tili da"revolucion" soʻzi XIII asrdan, ingliz tilida esa „revolution“ soʻzi XIV asr oxiridan samoviy jismlarning aylanish harakati bilan bogʻliq holda maʼlum. Ijtimoiy tuzumdagi keskin oʻzgarishlarni ifodalovchi „inqilob“ kamida 1450-yil tomonidan tasdiqlanganOED vol Q-R p. 617 1979 Sense III states a usage „Alteration, change, mutation“ from 1400 but lists it as „rare“. „c. 1450, Lydg 1196 Secrees of Elementys the Revoluciuons, Chaung of tymes and Complexiouns.“ Itʼs clear that the usage had been established by the early 15th century but only came into common use in the late 17th century in England.. Ushbu atamaning siyosiy qoʻllanishi 1688-yilda James II ning William III bilan almashtirilishi tavsifida yaxshi aniqlangan. Bu voqea „Shonli inqilob“ deb ataldi.

 Yana qarang 

 Inqilob davri
 Inqiloblar va qoʻzgʻolonlar roʻyxati
 Passiv inqilob
 Siyosiy urush
 Qoʻzgʻolon
 Reformizm
 Inqilobiy toʻlqin
 Inqilob huquqi
 Ijtimoiy harakat

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beissinger, Mark R. (2024). „The Evolving Study of Revolution“. World Politics.
 
 Goldstone, Jack A. (1982). „The Comparative and Historical Study of Revolutions“. Annual Review of Sociology. 8: 187-207
 
 

 Arendt, Hannah (1963). IEP.UTM.edu. On Revolution. Penguin Classics. New Ed edition: February 8, 1991. .

Turkum:Ijtimoiy ziddiyat
Turkum:Inqilob
Turkum:Inqiloblar
Turkum:Qiyosiy siyosat
Inqiroz

Inqiroz — taraqqiyotda orqaga ke-tish, tanazzul. Har qanday obyekt oʻzining rivojlanishi mobaynida paydo boʻlish, ulgʻayish, pasayish va halok boʻlish bosqichlaridan oʻtadi. Har qanday tizim (obyekt)ning nisbatan yuqori darajada shakllangan holatidan quyi darajadagi holatga oʻtish jarayoni I. davri deyiladi. Ijtimoiy ti-zimlardagi I. larga differensial yondoshish kerak. Iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy, maʼnaviy sohalardagi I. lar, odatda, mustaqil roʻy beradi, baʼzan esa hammasi kompleks tarzda ba-ravar boʻladi. Bunday holda jamiyatning umumiy I.i boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Io

thumbnail|240px|Io
Io — Yupiter sayyorasining eng katta yoʻldoshlaridan biri, 1610-yil da G. Galiley ochgan. Yupiterdan 422 ming km uzoqlikda, siderik aylanish davri 1 sutka 18 soat 28 min. Diametri 3630 km. Atmosferasi bor, vulqonlar otilib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion almashinuvi

Ion almashinuvi — tutashgan ikki faza oraligʻida ionlarning qaytar almashinish jarayoni. Geterogen I. a. (ionlar almashinadigan sorbsiya) da eritmadagi qattiq faza — ionit sirtidagi ionlar bilan almashinadi. Bir ion, mas, N+ bilan toʻyingan ionit boshqa ionlar, mas, Na+ va Sa2+ boʻlgan eritmaga tutashganda eritma bilan ionit orasida ionlar almashinadi. Bunda eritmadagi Na+ va Sa2+ konsentratsi-yasi kamayadi va shunga ekvivalent miqdorda N+ ionlari paydo boʻladi. Geterogen I. a. dan bugʻ qozonlariga beriladigan suvni tuzsizlantirish, gidrometallurgiya, kimyo va farmatsevtika sanoatida keng foydalaniladi (qarang Ionitlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion almashtiruvchi smolalar

Ion almashtiruvchi smolalar — yuqori molekulali sintetik (polimer) organik ionitlar. Ular erimaydi, elektrolit eritmalari organik erituvchilarda chegaralangan miqdorda boʻkadi, suvli va suvsiz organik erit-malarda ion almashtiradi. Ionitlarning umumiy tasnifga muvofiq, I.a.s. kation almashtiruvchi (polikislotalar), anion almashtiruvchi (poliasoslar) va amfoter yoki bipolyar (poli-amfiliotlar) turlarga boʻlinadi. Kation almashtiruvchi smolalar kuchli va kuchsiz kislotali, anion almashtiruvchi smolalar esa kuchli va kuchsiz asosli boʻladi. Smolalarda faqat bir xil ionogen guruhlar (mas, sulfoguruh) boʻlsa — monofunksional guruhlar deb, har xil ionogen guruhlar boʻlsa — polifunksional guruhlar deb ataladi.

I. a. s. ga erimaydigan polielektrolitlarayeb qarash mumkin. Polivalent (koʻp zaryadli) ion mol. katta boʻlganidan amalda qarakatlanmaydi. I. a. s. poli-merlanish, polikondensatlanish yoʻli bilan yoki ionit xossalariga ega boʻlmagan polimerii kimyoviy ishlash yoʻli bilan olinadi. I. a. s. suv tarkibidagi tuzni ketkazish, nodir elementlarni ajratib olish, organik va anorganik sintez mahsulotolarini tozalashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion asboblar

Ion asboblar (elektron asboblar) — elektr vakuumli gaz razryadli asboblar. Ishi siyraklashtirilgan gazlar orqali elektr toki oʻtishi na-tijasida hosil boʻladigan jarayonlarga asoslanadi. I. a.ning eng sodda xili anod (qizdirilgan yoki sovuq katodli) boʻlib, uning elektrodlari inert gazlarga (geliy, neon, argon, kripton, ksenon) va simob bugʻlari bilan toʻldirilgan shisha yoki keramika ballonlar ichiga joylashtirilgan boʻladi. Asbob elektrodlariga kuchlanish berilganda qizdirilgan katoddan chiqayotgan elektronlar ballondagi gaz atomlari (molekulalari) bilan toʻqna-shib oʻz energiyalarini beradi. Kuchlanishning maʼlum qiymatida elektronlar energiyasi gaz atomlarini uygʻotishga va ionlashtirishga yetarli boʻlib qoladi. Shu paytda gaz razryadlari hosil boʻladi. Hosil boʻlgan mus-bat zaryaddi gaz ionlari muxitdagi elektronlar zaryadini qoplaydi. Shu sababli I. a. kichik ichki karshilik tufayli oʻzidan oʻn minglab amperli toklarni oʻtkazish qobiliyatiga ega boʻladi. I. a. kuchlanishni barqarorlash, elektr tokini oʻzgartirish (toʻgʻrilash), elektr energiyasini yorugʻlik energiyasiga aylantirish, elektr zan-jirlarni kommutatsiyalash (qayta ulash) va b. uchun ishlatiladi. Gazotron, ignitron, stabilitron, tiratron I. a. jumlasiga kiradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion bogʻ

Ion bogʻ, elektrovalent bogʻ, geterovalent bog — kimyoviy bogʻ dan biri, qaramaqarshi zaryadli ionlar oʻrtasidagi elektro-statik oʻzaro taʼsir kuchiga asoslanadi. I. b. elektromanfiylik jihatidan bir-biridan katta farq qiladigan ikki element orasida vujudga keladi. Bunday bogʻlar ishqoriy metallarning galogenidlarida koʻproq hosil boʻladi. LiF birikmasidagi litiy bilan ftor orasidagi bogʻ bunga yaqqol misol boʻla oladi. Har qaysi ion oʻz atrofida elektr maydoni hosil qiladi. Shu sababli I. b. li molekulalar geteropolyar birikma deb ataladi. Ge-teropolyar birikmalar hamma agregat holatlarda ionlik tavsifini saqlab qoladi. Mas, NaCl birikmasi gaz, suyuq va qattiq holatlarning hammasida ham Na+ va Cl ionlardan tarkib topgan va ular orasida I. b. mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion kanallari

Ion kanallari, ion oʻtkazuvchi kanallar —tirik hujayra va hujayra organoidlarining lipoproteid tabiatli membranalarida, membrananing har xil modda va ionlarga boʻlgan tanlab oʻtkazuvchanlik xossasini taʼminlovchi molekulyar sistemalar (Na+, K+ va Ca2+ kanallari, mitoxondriya va bakteriya hujayrasi membranasidagi proton kanallari). Ion kanallari dastlab nerv hujayrasi membranasida, keyinchalik boshqa toʻqimalarda hamda sitoplazmik membranalar komplekslari, sitoxromoksidazalar, rodopsin va boshqalar tarkibida qayd etilgan. Oqsillar membranani "teshib oʻtib", ion oʻtkazuvchi sistema hosil qiladi. Ion kanallarining tanlab oʻtkazish xususiyati uning geometrik parametrlari, ichki devori va boʻshligʻida joylashgan kimyoviy guruhlar xususiyatiga bogʻliq. Ion kanallari orqali transport faol (energiya sarfi orqali) va passiv (membrananing ikki tomonidagi elektrokimyoviy potensiallar farqi orqali) boʻladi. Bitta ion kanali orqali bir sek. da 107 — 10" ion oʻta oladi. Bir qancha birikmalar ion kanali elementlari bilan birikib, kanalning chala oʻtkazuvchanlik xususiyatini buzadi (chayonlar va ilonlar zaharidagi toksinlar, ayrim baqalar terisidan ajraladigan batroxotoksin, tetradotoksin va tetraetilammoniy). Ayrim tuban molekulali birikmalar, mas, antibiotiklar (gramitsidin A, alametitsin, amfoteritsin) yordamida membranada ion kanallarini hosil qilish mumkin. Bu birikmalarning zahar sifatida taʼsiri membrana oʻtkazuvchanligining oshib ketishi tufayli hujayradagi ion muvozanatining buzilishi bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ion kanallari darvozali hamda darvozasiz tiplarga ajratiladi. Darvozasiz ion kanallari doimo ochiq bo'ladi va o'z nomiga monand darvozasi bo'lmaydi. Ularda faqat ionlarni tanib o'tkazuvchi maxsus selektiv filtri bo'ladi. Darvozali ion kanallar esa o'z navbatida darvozasi bo'ladi va o'sha darvozalarni ochilib yopilishi uchun maxsus stimul talab etiladi. Stimuliga qarab darvozali ion kanallari Mexanik, Ligand hamda voltaj darvozali ion kanallariga bo'linadi.

 

 

Turkum:Sitologiya
Turkum:Neyrobiologiya
Ion kristallar

Ion kristallar - zarralari, asosan, ion bogʻlar yordamida birikkan kristallar. Bir atomli va koʻp atomli ionlardan iborat bo'lishi mumkin. Bir atomli ionlardan tuzilgan I. k. ga ishqoriy va ishkrriy-yer metallari galogenidlari (NaCl, CsCl, SaGʻ2)ning kristallari, koʻp atomli ionlardan tuzilgan I. k. ga shu metallarning nitratlari, sulfatlari, karbonatlari, fosfatlari, silikatli va b. tuzlari misol bo'la oladi. Bunday kristallar musbat zaryadli metall ionlari hamda bir nechta atomlardan tuzilgan manfiy zaryadli kislota qoldiqlaridan tashkil topgan. Kislota qoldiqlari oʻzaro birlashib uzun zanjirlar, qavatlar, shuningdek, boʻshliqlarida metall ionlari joylashgan uch oʻlchamli pan-jaralar (mas, silikatlarning kristall tuzilishi) hosil qilishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kristallar
Ion mikroskop

Ion mikroskop — ionlar oqimi yordamida oʻrganilayotgan obyektning kattalashtirilgan tasvirini olishga moʻljallangan asbob. I. m. da ionlar oqimi oʻrganilayotgan obyekt atomlari (molekulalari)da sochiladi va energiya yoʻqotadi. Natijada obyektdan chiqayotgan zarralar elektrostatik va magnit linzalar orqali maʼlum energiyaga yoki fotoplyonkalarga fokuslanadi va kattalashtirilgan tasvir hosil qilinadi. Shu tasvirdan oʻrganilayotgan obyekt tizimi, tarkibi va b. xususiyatlari aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion proyektor

Ion proyektor, avtoion mikroskop — qattiq jism sirtining bir necha mln. marta kattalashgan tasvirini beradigan linzasiz ion-optik asbob. Amerikalik fizik E. V. Myuller 1951-yil da ixtiro qilgan. I. p. yordamida kristall panjaradagi ayrim atomlarning joylashishini kuzatish mumkin. Bunda ingichka ignaning uchligi mus-bat elektrod va bir vaqtning oʻzida oʻrganilayotgan obyekt boʻlib xizmat qiladi. Asbob ichiga toʻldirilgan gaz atomlari (yoki molekulalari) uchlik yakinida kuchli elektr maydon bilan ionlashtiriladi; bunda gaz atomlari uchlikka oʻzining elektronlarini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion radiuslar

Ion radiuslar — ion kristallarda yadrolararo masofalarni taxminan aniqlash uchun qoʻllaniladigan ionlarning shartli tavsiflari. Elementlar Ion radiuslarning qiymati ularning Mendeleyev davriy sistemasida joylashgan oʻrniga bogʻliq. Ulardan kristallar kimyosida turli birikmalar kristallarining tuzilish qonuniyatlarini aniqlash uchun, geokimyoviy jarayonlarda ionlarning almashinuv hodisalarini oʻrganish uchun keng foydalaniladi. Ion radiuslar qiymatining bir-biridan farqlanadigan bir nechta tizimi mavjud, ammo bu qiymatlar taxminan yaqin. Ilk bor Ion radiuslar 20-asrning 20-yillarida Norvegiya olimi Victor Moritz Goldschmidt tomonidan aniqlangan boʻlib, u ftor va kislorod ionlarining (0,133 va 0,132 nm) ref-raktometrda oʻlchangan qiymatlariga, amerikalik L. Poling tizimi kislorod ioni radiusining qabul qilingan qiymati (0,140 nm)ga asoslangan, rus olimlari N. V. Belov va G. B. Boki yillarning keng tarqalgan tizimiga koʻra, bu ion radiusi qiymati 0,136 nm, K. Shennon tizimida 0,12 nm ga teng deb qabul qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion emissiya

Ion emissiya — qattiq jism (emitter) ni qizdirganda, yoritilganda yoki elektron va ion bilan bombardimon qilganda, ular sirtidan manfiy va musbat ionlarning otilib chiqishi. Ionning emitterdan chiqishi uchun ion yetarli darajada kinetik energiyaga ega boʻlishi kerak. Bu energiya miqdori emitter xususiyatlariga va tashqi sharoitga bogʻliq. Ion kinetik energiya-sining oʻzgartirilishiga qarab, I. e. termoin emissiya, ion-ion emissiya, elektronion emissiya, fotodesorbsiya turlarga boʻlinadi.

Termoion emissiyada jism qizdirilib ion energiyasi oʻzgartiriladi va natijada emitter sirtidan ionlar chiqadi. Maʼlum vaqtda emitter sirtidan chiqayotgan ionlar nj ning shu sirtdan ajralayotgan neytral zarralar p0 ga nisbati termoion emissiyaning miqdor harakteristikasi hisoblanadi. Agar emitter kuchli elektr maydoni (YE—10° V/sm) da boʻlsa, emitterdan ionlarning chiqishi past tralar (T < 20°) da boʻlishi mumkin (avtoion emissiya). Termoion emissiya, ayniqsa, ion idan ion oqimini olishda, shuningdek, fizik kimyoviy tadqiqotlarda radikal, molekula va atomlarning ionlash potensialini, ion va neytral zarralar desorbsiyasini va b. ni aniqlashda muhimdir. Emitternishon sirtiga ion dastasi (birlamchi zarralar) yoʻnaltirilganda ion-ion emissiya sodir boʻladi. Bunda ni-shondan ionlar va elektr neytral zarralar (ikkilamchi zarralar) otilib chiqadi. Ikkilamchi zarralar oqimi p2 ning birlamchi zarralar oqimi ya, ga nisbati ion-ion emissiya koeffitsiyenta deyiladi. Bu kattalik nishon xu-susiyatiga, birlamchi ionlar turiga, energiyasiga va hokazoga bogʻliq. Ion-ion emissiya adsorbsiya, kataliz jarayonlarini oʻrganishda, sirtning xossalarini aniqlash (qarang Ion mikroskop) va b. da qoʻllanadi. Emitterga elek-tronlar urilishidan ionlarning otilib chiqishi tufayli elektron-ion emissiya sodir boʻladi. Bun-day jarayon emitterga adsorbsiyalangan zarralarni oʻrganishda muhimdir. Fotodesorbsiya emitter yorugʻlik taʼsirida ionlashib, undan ionlar ajralib chiqadi. Masalan, quvvati 108 —109 Vt/sm2 boʻlgan lazer nuri emitterga tushganida intensiv fotodesorbsiya kuzatiladi. I. e. qattiqjismlarning xossalari va tarkibini tekshirish uchun kerak boʻladigan turli asboblarda foydalaniladi.

Dilshod Nazirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ioni dengizi

thumb|Ioni dengizi
Ioni dengizi - Oʻrta dengizning markaziy qismi, Bolqon va Apennin yarim orollari hamda Krit va Sitsiliya orollari oraligida. Otranto boʻgʻozi orqali Adriatika dengizi bilan, Messina boʻgʻozi orqali Tirren dengizi bilan qoʻshilgan. Yirik qoʻltiqlari: Patraikos, Korinf va Taranto. Sharqida Ioni orollari bor. Maydon 169 ming km. Chuq. 4000 m dan ortiq (eng chuqur joyi 5121 m). Suv temperaturasi fevralda 14°, avgustda 25,5°. Shoʻrligi 38% orol Baliq (skumbriya, qizil tunets, kambala, kefal) ovlanadi. Yirik portlari: Patri, Kerkira — Gretsiyada, Taranto, Kataniya — Italiyada.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Dengizlar
Ioni orderi

Ioni orderi, ioniy orderi — yunon meʼmorligida (mil. av. 5-asr) vujudga kelgan asosiy 3 orderlardan biri. Yunonlarning ioni kabilasi yaratgan, nomi ham shundan. I. o. ning koʻrinishi sodda va nafis. Oʻzbekistonda 19—20-asrlarda Yevropa uslubida qurilgan binolarning ustun (kolonna)lari I. o. asosida ishlangan (yana q. Meʼmoriy orderlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ioni orollari

Ioni orollari — Ioni dengizidagi bir tuda orol. Bolqon ya. o. ning gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinida, Gretsiyaga qarashli. Bir necha yirik (Kerkira, Lefkas, Kefaliniya, Zakinf) va koʻpgina mayda orollardan iborat. Mayd. 23 ming km. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Orollarning yer yuzasi togʻli (eng baland joyi 1628 m), ohak-tosh va gilli slanetslardan tuzilgan. Qirgʻoqlari tik, qulay buxtalar bor. Togʻ oldilari va sohildagi pasttekisliklarning tuprogʻi unumdor; bu yerlarda zaytun, tok, sitrus oʻsimliklar oʻstiriladi. Togʻ yon bagʻirlarida koʻproq makvis oʻsadi, ayrim joylarda dub oʻrmonlari saqlangan. Aholisi qoʻychilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi, vodiylar sitrus plantatsiyalari, tokzorlar bilan band. I. o. da Kerkira, Argostolion, Zakintas sh.lari, dengiz boʻyi iqlim kurortlari bor. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Yunoniston
Ionitlar

Ionitlar, ion almashtiruvchilar, ion almashtiruvchi sorbentlar — elektrolit eritmalarga taʼsir ettirilganda ion almashtira oladigan, tarkibida ionogen va (yoki) kompleks hosil qiladigan guruhlar tutgan polimer yoki anorganik moddalar. Koʻpchilik I. — amorf yoki kristall holdagi, amalda erimaydigan qattiq moddalardir. Kimyoviy tabiatiga koʻra, ular organik, anorganik, mineralorganik, kelib chiqishiga koʻra, tabiiy va sunʼiy I. ga boʻlinadi. Organik I. ga ion almashtiruvchi smolalar, kimyoviy faollashtirilgan koʻmir, torf, sellyuloza, anorganik I. ga alyumosilikatlar (seolitlar, permutitlar) va koʻp valentli metallarning gidroksidlari, fosfatlari, sianidlari misol boʻla oladi. I. elektrolitlar (tuzlar, kislotalar va ishqorlar) eritmasidan musbat yoki manfiy ionlarni (kationlarni yoki anionlarni) yutib, ularning o'rniga ana shunday zaryadli boshqa ionlarni ekvivalent miqdorda chiqara oladi.

Almashinuvchi ionlar zaryadining ishorasiga karab, I. kationitlar va anionitlarga bo'linadi. Kationitlarda faol kislota guruh (—SO3H, — COOH va b.) bor, ular vodorod ionlarini (yoki musbat zaryadlangan boshqa ionlarni) metall ionlarga almashtira oladi. Anionitlarda asos xossalari bor. Aksariyati — tarkibida faol asos guruhi (—NH2, —NH—, Ns) boʻlgan yuqori molekulali polimer birikmalardir; ular gidroksil ionlarini (yoki manfiy zaryadlangan boshqa ionlarni) erigan tuz yoki kislota anionlariga almashtira oladi. I. ni bir necha marta ishlatish mumkin. Ular suvni yumshatish, tabiiy suvlardan nodir metallar (oltin, uran, ittriy va b.) ni ajratib olishda, oziq-ovqat, kimyo sanoatida turli moddalarni ajratish va tozalashda qoʻllanadi. Analitik kimyoda, oʻta sof moddalar i.ch. da, biologik faol moddalar, oqsillar, viruslar, DNK va RNK kabi moddalarni ajratishda, shuningdek, tibbiyotda (qonni zaharli moddalardan tozalashda) ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ioniya faylasuflari

Ioniya faylasuflari - mil. av. 6—4-asrlarda Ioniyada yashagan yunon faylasuflari. Ular — Fales, Anaksimandr, Anaksimen (Milet maktabi), efeslik Geraklit, apolloniyalik Diogen. Asosiy gʻoyalaridan biri mavjudotning birligi, barcha narsalar muayyan ibtido (suv, havo, olov) dan paydo boʻlgani toʻgʻrisidagi fikrdir. I. f. naturfalsafasiga gilozoizm xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iononlar

Iononlar — siklogeksen qatorining toʻyinmagan ketonlari; rangsiz, xushboʻy suyuqliklar. Spirtda yaxshi eriydi. I. jumlasiga ionon va uning gomologlari (metilionon, iron va ularning izomerlari) kiradi. I.ning bir necha izomeri bor, ulardan izomerining hidi juda yoqimli. Iononning suyultirilgan eritmalaridan binafsha hidi keladi. Atir-upa, xushboʻy sovunlar, oziqovqat essensiyalari va A vitamin i. ch.da qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ionosfera

Ionosfera (ionlar ... va yun. sphaira — shar) — atmosferaning ionlar va erkin elektronlar konsentratsiyasi koʻp boʻlgan yuqori qatlami. Yerdan 50– 80 km balandlikdan boshlanadi. Kun-duzi I. asosi 50–60 km balandlikda, kechasi 80–85 km balandlikda yotadi. I.ning yuqori chegarasi — Yer magni-tosferasining tashqi qismi. I.da, asosan, kuyoshning ultrabinafsha va rentgen nurlari, kosmik nurlanishlar taʼsirida ionlar hosil boʻladi. Yer atro-fidagi kosmik fazodan atmosferaga kirayotgan zarralar oqimi Yerning magnit maydoni taʼsirida qisman oʻz yoʻnalishini vintsimon oʻzgartirib, atmosferaning atom va molekulalarini ionlashtiradi. I.da elektronlar va ionlar soni teng boʻladi. Kosmik raketa yordamida olingan maʼlumotlarga koʻra, I. chegarasi yer sathidan taxminan 18— 25 ming km balandlikkacha davom etishi aniqlandi (yana q. Atmosfera). Fakat I. tufayli radiotoʻlqinlarni uzoq masofalarga uzatish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iordan (tarixchi)

Iordan (485—?) — tarixchi. Asli ostgotlardan boʻlgan. 505—536 yillarda Vizantiyaning yirik sarkardasi Guntigis Baza huzurida kotib boʻlib ishlagan. I.ning mashhur "Getika" ("Getlarning kelib chiqishi va faoliyati") (551-y.) asarida Sharqiy Yevropa, Qora dengizning shim. qirgʻoqlarida 4—6-asrlarda yashagan got, bir qator turkiy, slavyan qabilalari toʻgʻrisida qimmatli maʼlumotlar berilgan. Ayniqsa, gun-nlar, kuturgʻurlar, uturgʻurlar va b. turkiy qabilalar, ularning kelib chiqi-shi, tarixi toʻgʻrisida maʼlumotlar eʼtiborga sazovor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iordan (daryo)

Iordan yoki Urdun Nahr ushshariʼa — Gʻarbiy Osiyodagi daryo, koʻp qismi Iordaniya xududida. Uzunligi 252 km. Jabal ush-Shayx (Harmun) tizmasidan boshlanadi. Meridional yoʻnalishdagi Hor (Al-hor) tektonik choʻkmasidan oqib, chuchuk suvli Havla va Tabariya (Gʻani-saret) koʻllari orqali oʻtadi va Oʻlik dengizga quyiladi. Iordanning yuqori oqimida vodiysi tor, ostonalardan oʻtgan joylarda sharsharalar hosil qilgan. Suv sarfi 50 m3/sek. Grunt va koʻllardan suv oladi. Eng katta irmogʻi — Yarmukning Iordanga quyilishiga yaqin joyda toʻgʻon va katta GES qurilgan. Daryodan sugʻorishda foydalaniladi. Iordan vodiysi — Iordaniyaning asosiy dehqonchilik rayoni.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Iordaniyadagi daryolar
Turkum:Isroildagi daryolar
Turkum:Falastindagi daryolar
Turkum:Suriyadagi daryolar
Turkum:Livandagi daryolar
Abram Ioffe

Ioffe Abram Fyodorovich 1880. 17(29). 10, Poltava gubernyasi, Romni sh. — 1960.14.10, Leningrad — fizik olim, sobiq Ittifoq fizika maktabi asoschilaridan, yarimoʻtkazgichlarni tadqiq etishni boshlab berganlardan biri, Akademik (1920). Petrograddagi Davlat rentgenologiya va radiologiya instituti (1918), Fizika-texnika instituti (1921), Fizika-agronomiya instituti (1932), Yari-moʻtkazgichlar instituti (1954) va b. institutlar I. rahbarligida tashkil qilingan.

Ilmiy ishlari qattiq jismning plastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi masalalariga oid. I. ilmiy maktabidan qator mashhur fiziklar (A. P. Aleksandrov, L. A. Arsimovich, P. L. Kapitsa, I. V. Kurchatov va b.) yetishib chiqqanOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Ip

thumb
Ip — tolalar (paxta, ipak, jun, zigʻir dan ingichka qilib yigirilgan yoki yigirilmagan toʻquvchilik va tikuvchilik materiali; pishiq va ka-yishqoq mahsulot. Gazlamalar, trikotaj toʻqish, kiyim-kechak tikish va b. koʻp maqsadlarda ishlatiladi. Ip olish uchun ishlatiladigan tola turiga qarab ip tabiiy, sunʼiy, miner"al, kimyoviy xillarga boʻlinadi. Iplar dastlabki, birlamchi va ikkilamchi turlarga ham ajratiladi. Dastlabki ip boʻylama yoʻnalishda qismlarga boʻlinmaydi. Bularga elementar va yakka (mono ip) iplar kiradi. Birlamchi ip toʻqimachilik tolalaridan tayyorlanadigan kalava ip, bir necha elementar iplardan eshib olinadigan kompleks iplardan ibo-rat. Ikkilamchi iplar bir necha birlamchi ipni eshib (pishitib) olinadi. Iplar bir xil toladan hamda har xil toladan (tabiiy tola bilan boshqacha tabiiy tola, sunʼiy tola bilan tabiiy tolani aralashtirib) tayyorlanishi mumkin. Iplarni pishitish yoki eshish darajasi ularning ishlatilishiga boglik. Mas, gazlama toʻqish uchun asosiy ip (tanda) koʻp pishitiladi, arqoq ip esa kamroq pishitiladi, trikotaj toʻqish uchun ip yanada kam pishitiladi. Pilla tolalaridan yigirilgan ipak ip; viskoza, atsetat, kapron va b. kimyoviy tolalardan kompleks iplar olinadi.

Bejamdor iplar olish texnologiyasi ham bor. Ular, asosan, matolar va trikotaj mahsulotlarning ustki qismini bezashda ishlatiladi. Kaprondan olingan yakka ip paypoq toʻqish sanoatida ishlatiladi. Toʻqimachilik tolalaridan tashqari, qogʻoz (kordel), kauchuk va b.dan ip olinadi. Yukrrida ay-tilgan iplarning hammasi toʻqimachilik sanoatining xom ashyosi hisoblanadi. Bulardan tashqari, uy-roʻzgʻorda va xalq xoʻjaligida ishlatiladigan iplar ham bor. Bularga turli tikish (gʻaltak iplar), chatish, kashtachilik, attorchilik va jarroxlikda ishlatiladigan iplar kiradi.

I. uzunligi (m)ning massasi (g)ga nisbati ipning u metrik nomeri deyiladi. Ip past (34 nomergacha), oʻrta (34 dan 85 gacha) va yuqori (85 dan yuqori) nomerli boʻladi. Iplar turi (assortimenti)ni koʻpaytirish uchun ular qoʻshimcha ishlov (tuk kuydirish, ohorlash, boʻyash)dan oʻtkaziladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ip oʻrash mashinasi

Ip oʻrash mashinasi - toʻqimachilikda kalava ip, ipak, sunʼiy iplar va b. iplarni gʻaltak yoki bobinalarga qayta oʻraydigan mashina. Masalan, kalava ipni qayta oʻraydigan mashinalar arqoqni qayta oʻrash va tandani qayta oʻrash mashinalariga boʻlinadi. Ular oʻz navbatida ipni parallel oʻraydigan va ayqash oʻraydigan xillarga ajraladi. Iplar parallel oʻralganda ikki flanets (chetki devor)li gʻaltak ishlatiladi. Iplarni ayqash (xochsimon) qilib oʻrashda devorsiz bobinadan foydalaniladi. Ipni bobinaga oʻrashda yigirish mashinalaridan olingan naychalar / qoʻzgʻalmas shpilkalarga kiygiziladi, naychalardan boʻshalib chiqayotgan ip kronshteyn 2 ga oʻrnatilgan taranglagich 3 dan oʻtadi. Ip oʻrash barabanchasi 4 ning vintsimon oʻyigʻi boʻylab oʻtib, aylanib turuvchi bobina 5 ga oʻraladi. Bobinadan ip, dastlab, konussimon qogʻoz patron 6 ga oʻraladi. Bu patronlar tutgich 9 ga oʻrnatilgan oʻq 8 dagi urchuq 7 ga kiygiziladi. Arqoq ipi oʻralgan ka-lavalar toʻquv stanogining mokisiga toʻgʻri kelmasa yoki ip yaxshi oʻralmagan boʻlsa, I. oʻ. m. yoki avtomatlarda mokiga toʻgʻri keladigan naychalarga qayta oʻraladi. Tayyorlangan tanda (oʻrish) va arqoq iplari toʻqish sexiga beriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil