Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Muqaddam Ashrafova

Ashrafova Muqaddam (1919 – Toshkent – 1999.22.5) – jarroh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), tibbiyot fanlari doktori (1964), professor (1967). Ikkinchi jahon urushi frontlarida vrachlik qilgan (1943–45). ToshMI II jarrohlik klinikasining or-dinatori (1945–47), davolash fakulteti fakultet jarrogʻligi kafedrasining assistenti (1947–58) va dotsenti (1958–66), 1966-yildan stomatologiya fakulteti umumiy jarrohlik kafedrasining mudiri. 1989-yildan nafaqada. Ilmiy ishlari asosan bosh miya, jigar va taloq jarrohligi masalalariga bagʻishlangan. II darajali „Sogʻlom avlod uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (1994)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Muqaddam „Qizil“ yulduz" mukofotini bezagan va oʻzi ham jasorati va xizmatlari uchun bir necha mukofotlarga sazovor boʻlgan2.Sobirova D. History from womenʼs in
Uzbekistan. – Tashkent: „Aemnashr“, 2014. Page 4.

 Faoliyati 
Ikkinchi jahon urushi yillarida Ashrapova harbiy shifokor bo‘lib xizmat qilgan, Sovet Armiyasi safiga qo‘shilgan va 1-Ukraina frontida qatnashgan.  

Urushdan keyin shifokorlik faoliyatini davom ettirib, oxir-oqibat Konibodom tumanida vrachlik punkti mudiri, keyinroq sog‘liqni saqlash bo‘limi mudiri bo‘ldi.  

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1999-yilda vafot etganlar
Turkum:22-mayda vafot etganlar
Ashtak-pashtak

Ashtak-pashtak, hashtak-pashtak – maxsus usulda quritilgan oʻrik qoqi. Pishgan oʻrik ikkiga boʻlinib danagi aj-ratib olinadi. Danagini chaqib, uning magʻzi oʻrik eti orasiga solinadi va of-tobda quritiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashtarxon xonligi

thumb
Ashtarxon xonligi (Astraxon xonligi) – Oltin Oʻrdaning inqirozi natijasida vujudga kelgan davlat. Poytaxti – Ashtarxon shahri (hozirgi Astraxon). 14-asrda Oltin Oʻrda amiri Hoji Cher-kas Ashtarxon shahrini bosib olib, uni alohida mulkka aylantirgan, taxminan 1459–60 yillarda esa bu mulk uzil-kesil mustaqil boʻlib olgan. Ashtarxon xonligi ning birinchi hukmdori – Katta Oʻrda xoni Ahmadning birodari Mahmud boʻlgan. Xonlikning taxminan hududi: sharqda Noʻgʻay Oʻrdagacha, janubida Terek, gʻarbda Kuban va Don daryolarigacha, shimolida Saroy shahrigacha. Aholisi turkiyzabon qabilalardan iborat boʻlib, 833asosan koʻchmanchi chorvachilik, qisman baliq ovlash, ovchilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan. Ashtarxon yaqinidan tuz qazib olingan. 1556-yil Ashtarxon xonligi rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Turkiy davlatlar
Ashula va raqs ansambli

Ashula va raqs ansambli  — turli tarkibda tashkil topgan sozanda, xonanda va raqqoslar guruhi.

Ilgarilari Oʻzbekistonda ham shunday ansambl (dasta)lar boʻlgan (qarang Mavrigi, Beshqarsak, Yalla). Lekin ularni hozirgi ansambllarga tenglashtirib boʻlmaydi. Avvalo xotin-qizlar erlar bilan bir guruhda qatnasha olmas edi. Bazmlarda, xalq sayillari va yigʻinlarda sozanda-xonanda, raqqos va qiziqchilar toʻdasi qatnashsada, lekin ular oʻz sanʼatini yakka-yakka namoyish qilar edilar. Keyinchalik yangi turdagi ashula va raqs ansambllari vujudga kela boshladi. Hamza Hakimzoda Niyoziy, Muhitdin Qoriyoqubov, Tojizoda, keyinchalik Toʻxtasin Jalilov va boshqa rahbarligida ansambllar tashkil topdi.

Oʻzbekistonda „Shodlik“, „Zarafshon“, „Lazgi“ kabi professional ashula va raqs ansambllari bor. Bulardan tashqari viloyatlarda xalq, folklor-etnografik va koʻpgina havaskor ashula va raqs ansambli tashkil topgan: „Beshqarsak“ (Urgut), „Mohi sitora“ (Buxoro), „Namangan ol-masi“ (Namangan), „Boysun“, „Shalola“, „Sariosiyo“ (Surxondaryo), „Yoshlik“, „Orazibon“ (Xorazm) va boshqalar.

Ular xalq orasida anʼanaviy oʻyin-raqs va zamonaviy musiqa-xoreografiya sanʼatini targʻibot etishda katta xizmat qilmoqdalar.

 

 
 

Turkum:Ansambl
Ashula yoʻli

Ashula yoʻli – 1) cholgʻu kuylarining ashula yoʻllari. Masalan, bastakor I. Ikromov moslagan "Munojot", "Choʻli Iroq", "Mushkiloti Dugoh" singa-ri cholgʻu kuylarning ashula varianti; 2) Oʻzbekistonning turli joylarida hofizlik maktablariga xos ijrochilik-ijodchilik anʼanalari. Mas, Buxoro-Samarqand Ashula yoʻlilari, Xorazm Ashula yoʻlilari, Fargʻona-Toshkent Ashula yoʻlilari va hokazo; 3) atoqli hofizlarning ijrochilik-ijodchilik uslubiga xos asarlar. Mas, "Ushshoqi Hoji 1–P" (Hoji Abdula-ziz Abdurasulov talqinida tanilgan "Ushshoq" yoʻllari), "Ushshoqi Sodir-xon" (Sodirxon Bobosharifov yoʻli), "Toʻychi hofiz Ushshogʻi" (Mulla Toʻychi hofiz Toshmuhamedov yoʻli).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashulachi

thumb|Ashulachi

Ashulachi – ashula ijrochisi, keng maʼnoda barcha vokal janrlar ijrochisi.

Terma va yalla ijrochilari yallachi, satang yoki xalfa, yirik shakldagi ashulalar va maqom yoʻllarini ijro etuvchilar esa ashulachi deb ataladi. Oʻz ijrochilik sanʼati bilan xalq orasida eʼtibor qozongan ashulachilar xofiz deb ataladi.

Ashulachi ovoz imkoniyatlarini egallash, ulardan toʻliq foydalana bilish, ashula yoʻllarini oʻrganishda yuksak malaka hosil etish bilan yetishadi. Ashulachining ovozi, ijro uslubi (ishkamiy, binigiy, gulligiy) turlicha boʻlishi mumkin (qarang: Xonandalik uslubi).

Vokalchi musiqadagi kasb namoyondasi boʻlib, ovozi bilan ijro etadi, kuylaydi. Vokalchi qoʻshiqchidan farq qilib, keng maʼnoda ovozini ishlatadi, masalan xorda kuylaydi, rap oʻqiydi va hokazo.
Ashurali mahram

Ashurali mahram (1825, Margʻilon – 1863) – sozanda, xonanda, bastakor, mehtar, ipakdoʻz. Xushovozli-gi bilan Fargʻona vodiysida va Toshkentda mashhur boʻlgan. Dovrugʻi Qoʻqonga yetgach, Xudoyorxon uni oʻz saroyiga keltirgan va yaqin mahrami darajasiga koʻtargan. Saroy hayotidan nafratlangan Ash. M. doʻstlar yordamida Toshkentga qochib, xalqqa xizmat qilishni davom ettirgan.Ash. M. bastalagan maqom yoʻllaridan toʻrttasi (Dugoh-Husayn, Chorgoh, Bayot, Shahnozi-Gulyor) ayniqsa mashhur boʻlgan. Fargʻonada sozlar taqiqlangan paytlarda yashagan Ash. M. "Katta ashula"ning rivojiga sezilarli ta’sir koʻrsatgan. Toshkent va Fargʻona vodiysi xalq san’-atkorlari orasida uning izdoshlari koʻp boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashurali mehtar

Ashurali mehtar (famili-yasi Yusupov) (1893.11.7, Andijon– 1980.1.5, Toshkent) – oʻzbek xalq sozan-dasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1944). Xalq dorbozlari va qoʻgʻirchoqbozlarning hamkori, mehtarlik san’ati an’analarining bilimdoni sur-nay, karnay, nogʻora yoʻllarining ustasi. Ash. M. "Hujum", "Oʻrtoqlar", "Layli va Majnun", "Farhod va Shirin" asarlariga musiqa bastalashda T. Jalilov, M. Tillayevlarga hamkorlik qilgan. U. Ismoilovning "Rustam" dramasiga musiqa bastalagan. Muqimiy nomidagi musiqali drama va komediya teatri so-zandasi (1940–65). San’atshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Ash. M. ijro etgan oʻzbek an’anaviy musiqasi nodir yozuvlari saqlanmoqda.Ash. M. ijrosidagi Buzruk (savtlari bilan), Dugoh (ufor va savtlari bilan), Iroq (mushkiloti ufor, duchavalari bilan), Nasr (talqini bilan), Yalang davron (ufori bilan), Mustahzod (uforlari bilan), Navo (sav-ti, mushkiloti, charxlari bilan) kabi 40 dan ortiq mumtoz kuy Yu. Rajabiyning "Oʻzbek xalq musiqasi" toʻplamidan oʻrin olgan. U "Dorbozlar" va boshqa filmlarda xalq sozandasi sifatida qatnashgan.Ad.: Olimboyeva K.. Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Islom Ashurmatov

Islom Ashurmatov (1943.6.12 – Gʻallaorol tumani – 1997.4.4) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Samarqand Davlat Universitetining fizika fakultetini tugatgan (1968). 1968–73 yillarda Gʻallaorol tumanidagi 25-maktabda, 1990-yildan 44-maktabda fizika oʻqituvchisi, 1973–90 yillarda 26-, 44-maktabda direktor. Ashurmatov pedagogik faoliyati davomida texnika vositalari va koʻrgazmali qurollar yordamida daryo oʻtishga alohida e’tibor bergan. U oʻquvchilar bilan birgalikda 900 ga yaqin koʻrgazmali qurol tayyorlagan. Ashurmatov maktabdagi fizika xonasini talab darajasida jihozlab, tumandagi namunali fan xonasiga aylantirdi. Ashurmatov birinchilardan boʻlib test usulini qoʻllagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1943-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:4-aprelda vafot etganlar
Muhsinjon Ashurov

Muhsinjon Xurramovich Ashurov (1949, Samarqand) – fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1995), professor (1995), fizika-mat, fanlari doktori (1989). Samarqand Davlat Universitetini bitirgan(1971). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Yadro fizikasi intida tadqiqotchi xodim, IG Ig laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari (1971-91), "Fonon" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi bosh direktori (1991-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jismli lazerlar fizikasiga oid. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib optik va lazer kristallarni oʻstirish va shu kristallarni xalq xoʻjaligiga bevosita tatbiq etish bilan shugʻullangan. Shu bois "Fonon" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi vujudga keldi. Birlash-mada Oʻzbekiston Respublikasi orden, medallari va nodir tan-galari tayyorlanadi. Ashurov lazer kristallar radiatsion optik xossalarini boshqarish texnologiyasi va radiatsiyaga bardoshli lazer kristallarini sintez qilishga doir tavsiyalarni ishlab chiqqan. Mazkur tadqiqotlar asosida intensiv (dozasi 10* R va undan yuqori) nurlanish sharoitida qattiq jismli lazerlarning generatsiya va modulyatsiya xossalarini yoʻqotmaydigan yuqori samarali faol va sust elementlar yaratildi. Ashurov 1- va 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashxobod 25

Ashxobod 25, ASH-25 – ingichka tolali gʻoʻza navi. Turkmaniston ingichka tolali gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutining Ashxobod boʻlimida chiqarilgan (D. B. Boboyev, V. S. Bulax, 1974). Turkmaniston va Oʻzbekistonda rayonlashtirilgan (1977). Tupi pishiq, yotib qolmaydi, balandligi 70–90 sm. Hosil shoxlari 2-tipli. Qulay sharoitlarda tanada va meva shoxlarida qoʻshimcha koʻsaklar hosil qiladi. Barglari oʻrtacha, 3–5 boʻlmali. Gullari limonsimon-sariq, qizgʻish doglari bor. Koʻsagi kichikroq, deyarli 3 pallali. Bir dona koʻsakdagi paxta vazni 3,0–3,5 g. Tolasi sargʻimtir. Vegetatsiya davri 140–145 kun. Fuzarioz viltga va qora ildiz chi-rish kasalligiga oʻta chidamli. 34,4% tola beradi, tolasining shtapel massa-uz. 40–41 mm, uzilish kuchi 4,9 gk, nis-biy uzilish kuchi 39 gk/teks, chiziqli zichligi 125 mteks.
Ashxobod zilzilasi

Ashxobod zilzilasi – 1948-yil 6-oktabr mahalliy vaqt bilan kechasi soat I dan 12 min. oʻtganda boʻlgan kuchli zil-zila. Zilzila epitsentri Ashxobod shahridan janubi-gʻarbda, Qurugʻovdonda, 10– 15 km chuqurlikda joylashgan. Zilzila kuchi (M-7,0) epitsentrda 10 ballgacha yetdi. 1000 km² ga yaqin maydon 9 ball kuch bilan silkindi. Zilzilaning epitsentral zonasi (37,8° shahrik. va 58,6° shq.u.) Buzmayin – Ashxobod – Qurugʻovdon chizigʻi boʻylab Kopetdogʻ togʻlarining shimoliy etagida shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan. Zilzila natijasida Ashxobod va uning atrofidagi qishloqlar vayron boʻldi. Koʻp yerlarda yoriqlar, qum aralash butana suv fontanlari vujudga keldi, togʻlarda koʻchkilar sodir boʻldi, yer osti suvlarining miqdori oʻzgardi. Yerning ustki qatlami vertikal yoʻnalishda siljidi. Ashxoboddan gʻarbda yer 33 sm koʻtarildi, sharqda esa 22 sm choʻkdi. Ashxobod shu koʻtarilgan va choʻkkan zonalarning tu-tashgan yerida joylashgan boʻlganligi uchun bu yerda yer 70 sm dan 178 sm gacha gorizontal yoʻnalishda siljidi. Zilzila vaqtida vertikal (tik) silkinishlar boʻlsa ham, lekin asosiy falokat janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan gorizon-tal tebranishlar natijasida roʻy berdi. Asosiy zilziladan soʻng bir necha oy mobaynida qayta silkinishlar (after-shok) davom etdi. Ashxobod zilziladan soʻng qayta tiklandi va zamonaviy, obod shaharlardan biriga aylandi.

Turkum:Turkmanistondagi zilzilalar
Ashshur

Ashshur (As-sur) – Mesopotamiyadagi qadimgi shahar (miloddan avvalgi 4-ming yillik –miloddan avvalgi 614), miloddan avvalgi 2-ming yillik 838oʻrtalaridan Ossuriyaning poytaxti (hozirgi Iroqdagi Qal’at -Sharqot harobalari). Mudofaa inshootlari, ibodatxonalar, turar joy va savdo rastalari, mixxat yozuvi bilan bitilgan matnlar kutubxonasi topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Ashshur banipal

Ashshur banipal- Ossuriya pod-shosi (miloddan avvalgi 669 – taxminan 633). Misr, Elam, Bobil bilan urushlar olib borgan. Yozma yodgorliklarni toʻplovchi sifatida tarixda qolgan. A.ning kutubxonasi 1849–54 yillarda Nineviya joylashgan yerdan topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Miloddan avvalgi VIII asr
Ashʼariy Abul Hasan Ali ibn Ismoil

Ash’ariy Abul Hasan Ali ibn Ismoil (873, Basra — 935, Bag‘dod) — diniy nazariyotchi, islom ilohiyoti — kalomning asoschilaridan biri. Mashhadda tahsil ko‘rgan, moʻʼtaziliylar nazaristchilaridan biri sifatida tanilgan. 912 yilda o‘z qarashlarini keskin o‘zgartirib, islom ilohiyotiga falsafiy uslubni kiritishga uringan. A. moʻʼtaziliylikka xos bo‘lgan juda ochiq ifodalangan ratsi-onalizmni ham, diniy e’tiqodda o‘ta ket-gan formalizmni ham rad etgan. A. asos solgan ta’limotni uning izidan borgan ilohiyotchilar (xususan Abu Homid al-G‘azoliy) yanada takomillashtirganlar. Kalom 12—13-asrlarga kelib barcha sun-niylar o‘rtasida e’tirof etilgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Georgiy Aʼzamov

Georgiy Tojiyevich A’zamov (1954.6.9, Olmaliq shahri - 1986.27.8, Sevastopol shahri yaqinida) – shaxmatchi. Birinchi oʻzbek xalqaro grossmeysteri (1984). Sobiq Ittifoq chempionatlari ishtirokchisi (1981, 1983, 1985), ikki karra Oʻzbekiston chempioni (1976, 1982), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fizkultura va sport xodimi (1984). Jahon birinchiligi mintaqaviy turniri (Yerevan, 1982)da 7–8-oʻrinlarni egallagan. Koʻplab nufuzli xalqaro turnirlarda ishtirok etgan. Oʻzbekistonda A. xotirasiga bagʻishlab an’anaviy turnir oʻtkazib turiladi.

Ad.: Muhiddinov M., A’zamovlar su-lolasi, T., 1984.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻani Aʼzamov

Gʻani Aʼzamov (1909-yil 7-yanvar, Toshkent, Rossiya imperiyasi — 2001, Toshkent, Oʻzbekiston) — oʻzbek-sovet teatr va kino aktyori. Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1961). Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti laureati.

 Faoliyati 
Aktyorlik faoliyatini 1930-yil Hamza teatrida boshlagan. „Halima“ musiqali dramasidagi Rahim yamoqchi uning birinchi roli. Uygʻunning „Qaltis hazil“ komediyasidagi Mamarasul sahnadagi ilk yutugʻidir. U yuzga yaqin mukammal obrazlar yaratgan. Domla imom („Boy ila xizmatchi“), Munajjim („Alisher Navoiy“), Arslonsher („Chin muhabbat“), Soqi sumbat („Togʻa-jiyanlar“), Qambar („Qutlugʻ qon“), Yusuf („Soʻnggi nusxalar“), Omonyor („Qonli sarob“), Bobchinskiy („Revizor“), Launs („Veronalik ikki yigit“) va boshqa shular jumlasidan. Aktyor hajviy, dramatik, lirik rollarni bir xil mahorat bilan oʻynaydi. U qanday rol oʻynamasin, oʻzining hajvkorlik isteʼdodini, oʻtkir kinoyasini ishga so-ladi, ushoq rollarni ham hayotiy tafsilot bilan boyitib esda qoldiradi. „Romeo va Juletta“, „Gang daryosining qizi“ spektakllaridagi Petr va Nabikori rollarida bir soʻz demasada, oʻz shaxsiyatidan mahrum, mudroq bosgan, nimjon, irodasiz kishilar qiyofasini gavdalantirdi. U yaratgan Moʻmin („Oltin devor“), Almandar („Almandar“) obrazlari aktyor ijodida alohida oʻrin tutadi. Usta Moʻminda aktyor kulgi talqinini oʻrni-oʻrnida fojiaga yaqinlashtirdi. S.Ahmadning unga atab yozgan „Kuyov“ komediyasida aktyor gavdalantirgan Gʻani timsolida yolgʻizlik fojiasi yoritildi. Filmlardagi asosiy rollari: Sartarosh („Maftuningman“), Qambar choʻloq („Qutlugʻ qon“), Domla imom („Boy ila xizmatchi“), Qora shoh („Ikki dil dostoni“), Xolmat („Suyunchi“), Serhunar choyxonachi („Temir xotin“) va boshqa „Nashtar“ satirik kinojurnalining eng faol ishtirokchilaridan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati. F. Aʼzamov Moʻmin rolida (E. Vohidov, „Oltin devor“)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Yoʻldosh Aʼzamov
 

 
 
 G‘ani Aʼzamov ziyonet.uz portalida 

Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak aktyorlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:2001-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-yanvarda tugʻilganlar
Saidmagʻruf Aʼzamxoʻjayev

Saidmagʻruf Magʻrupovich A’zamxoʻjayev (1917.5.11, Toshkent) – jarroh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), tibbiyot fanlari doktori (1975), professor (1976). Toshkent davlat tibbiyot instituti sanitariyagigiyena, keyin sto-matologiya fakultetida jarrohlik kasalliklari kafedrasi mudiri (1976 – 91). 1991-yildan professor-konsultant. Ilmiy ishlari asosan jarrohlik masalalari, gastro-duodenal qon oqishlar, me’da va oʻn ikki barmoq ichak yarasi teshilishi, oʻtkir ap-penditsit, xolesistit va pankreatitlar, chandiq kasalligi, "oʻtkir qorin" va boshqalarga oid. A’zamxoʻjayev portal gipertenziya va jigar sir-rozi, shuningdek oʻpka silini jarrohlik yoʻli bilan davolash usullarini ish-lab chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Jarrohlar
Aʼlam

A’lam (arab.– bilagʻon, eng olim) – diniy-huquqiy masalalar yuzasidan fikr beruvchi diniy amaldor. Odatda, muftiylar tuzgan fatvo yoki rivoyatga A. muhr bosgach, u kuchga kirgan va qozilar oʻsha hujjat asosida hukm chiqargan. Bu-xoro xonligi davrida har bir qozi yonida A. boʻlgan. 840

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aʼlo

A’lo (arab.– yuqori) – 1) sifa-ti, fazilatlari jihatdan eng yaxshi, eng yuqori, asil; 2) Madrasa talabalarining yuqori guruhi (qarang Madrasa); 3) oʻquv yurtlari, maktablarda oʻquvchilar bilimlarini baholashning besh balli tizimidagi eng yuqori baho ("5" baho). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Madrasalar
Aʼlo (dehqon)

A’lo – XIX-asr–XX-asr boshlarida Xiva xonligida 10 tanobdan ortiq yeri boʻlgan dehqonlar. Xonlikda A. toifali dehqonlar 3436 xoʻjalikni tashkil qilgan. Bunday xoʻjaliklarning koʻpchiligi navkarlarniki boʻlib, ular soliqsan tamoman ozod etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aʼmaq Buxoriy

Aʼmaq Buxoriy (taxallusi; asl ismi Abu Najib Shahobiddin) (? – Buxoro – 1148) – shoir. Buxoro va Samarqandda tahsil koʻrgan. Qoraxoniylar saroyida xizmat qilgan. Arab va fors tillarida ijod etgan. Amir ush-shuaro (shoirlar amiri) unvo-niga sazovor boʻlgan. She’rlar devoni saqlanmagan. 37 qasidasidan parchalar va 7 ruboiysi turli majmua va tazkiralar orqali yetib kelgan. Qasidalarida Adib Sobir Termiziy va Mas’ud Sa’d Sal-mon ijodiga yuqori baho bergan. Aʼmaq Buxoriy marsiya ustasi boʻlgan. Oʻzining "Yusuf va Zulayho" dostonini 2 vaznda oʻqiladigan qilib yozgan.U 1148-yili Buxoroda vafot etgan.OʻzME. T.1. – B. 545.

Asarlari 
 “Yusuf va Zulayho”

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Qoraxoniylar davlati
Turkum:1148-yilda vafot etganlar
Aʼrof

alt=|thumb| Sufiy tasavvuf va musulmon faylasufi Ibn Arabiyning " Futuhat al-Makkiyya "ning dastxat qo'lyozmasidan qiyomat kunidagi "Yig'ilish tekisligi" ( Ard al-Hashr) diagrammasi, taxminan. 1238. Arsh ( Allohning Arshi ), solihlar uchun minbarlar (al-Aminun), yetti qator farishtalar, Jabroil (ar-Ruh), A'rof (to'siq), Ko'plik hovuzi, al-Maqom al ko'rsatilgan. -Mahmud (Muhammad payg'ambar mo'minlar uchun shafoat qiladigan joy), Mizon (Tarozi), As-Sirot (Ko'prik), Jahannam (Jahannam) va Marjul- jannat (Jannat o'tloqi) Begley, Wayne E. The Garden of the Taj Mahal: A Case Study of Mughal Architectural Planning and Symbolism, in: Wescoat, James L.; Wolschke-Bulmahn, Joachim (1996). Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects Dumbarton Oaks, Washington D.C., . pp. 229–231..
Islomda al-A'rof jannat (jannat) va jahannam (do'zax) o'rtasidagi ajratuvchi hududi bo'lib , gunohlari va fazilatlari bir xilda bo'lganlar yashaydi, ular butunlay yomon emas va ular butunlay yaxshi emas. Bu joyni befarqlik bilan, ammo azob-uqubatlarsiz xayrixoh poklaish joyi sifatida tasvirlash mumkin.

Bu so'z boshqa tillarga "balandlik" deb tarjima qilingan. manzil - do'zax va jannat orasidagi baland parda sifatida tasvirlangan Questions on Islam - Who are the companions of Araf, which is mentioned in the Surah Al-Araf?. Ibn Kasir A'rofni darvozasi bor devor deb ta'riflagan .Bu baland devorda do‘zax dahshatiga, jannat go‘zalligiga guvoh bo‘lgan odamlar yashar edi. Ular jannatga kirishni orzu qiladilar, lekin ularning gunohlari va fazilatlari bir xilda. Holbuki, Allohning rahmati bilan ular jannatga oxirgi kiradigan odamlar qatorida bo'ladilarThe People of Al-A'raf .Islom bo'yicha nasroniy - katolik olimi Lui Massinyon nasroniylarning limbo tushunchasi A'rofning musulmon talqinidan ilhomlangan deb hisoblaydi Cyril Glassé, Huston Smith The New Encyclopedia of Islam Rowman Altamira 2003 page 60.

 

Turkum:Islom atamalari
Turkum:Islomiy kosmos
Turkum:Mifalogik joylar
Turkum:Qiyomat
Turkum:Qayta tirilish
Turkum:Esxatologiya
Aeratsiya

Aeratsiya (yun. aero..) — 1. Suv A.i — suvni havo kislorodi bilan toʻyintirish. Vodoprovod suvini tozalash inshootlarida suvdagi temir gidrooksidni, erkin karbonat angidridini, vodorod sulfidin chiqarib yuborish hamda suvning sifatini yaxshilash; oqova suvlarni biologik tozalash inshootlarida (aerotenk, aerofiltr, biofiltrlarda) mikroorganizmlarning yashash sharoitlarini taʼminlash maqsadida A. amalga oshiriladi. 2. Bino A.si — bino ichi va tashqarisidagi havo zichliklari orasidagi farq hisobiga va shamolning bino devoriga hamda ustyopmasiga taʼsiri hisobiga amalga oshadigan tabiiy-tashkiliy havo almashinish. Ortiqcha issiqligi boʻlgan sanoat binolari va sexlar (temirchilik, quymachilik, prokat va boshqalar)da qoʻllanadi. Binolardagi ortiqcha issiqlikning energiya sarflamay turib almashinishiga imkon beradi. Bino A.sida deraza yoki tirqish orqali binoning pastki qismiga kelgan tashqi havo issiq va ifloslangan havoni binoning yuqori qismidagi tirqish (aeratsiya fonari)dan siqib chiqaradi. Yilning sovuq davrlarida xizmatchilar shamollamasligi uchun havo poldan kamida 4 m balandlikdagi tirqishdan kiritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeratsiya stansiyalari

Aeratsiya stansiyalari – organik moddalar bilan ifloslangan oqova suvlarni tozalovchi inshootlar. Aerofiltrlar va aerotenklar shular jumlasidan. Aeratsiya stansiyalarida sunʼiy vujudga keltiriladigan sharoit oqova suvlarning tozalanishini tezlashtiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aero...

Aero… (yun. ayog — havo) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi. Aviatsiyaga, havoda uchishga, havoga oidlikni bildi-radi (mas, aerodrom).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aeroblar

Aeroblar, aerob organizmlar – erkin kislorod boʻlgan muhitda yashaydigan va rivojlanadigan organizmlar. Aeroblar kisloroddan oksidlovchi sifatida foydalanadi. Aeroblarga barcha oʻsimliklar, koʻpchilik hayvonlar, zamburugʻlar kiradi. Hayvonlarning kislorodsiz muhitda hayot kechirishi ikkilamchi xususiyatga ega. Aeroblar biologik oksidlanishni hujayra nafas olish sistemasi orqali amalga oshiradi. Oksidlanish jarayonida kislorod toʻla qaytarilmasdan zaharli mahsulotlar hosil boʻlishi tufayli aeroblar bu mahsulotlarni parchalaydigan fermentlar (katalaza, superoksidsismutgaza)ga ega. Anaerob organizmlarda bunday fermentlar boʻlmasligi tufayli O2 ular uchun zaharli taʼsir etadi. Nafas olish zanjiri ayniqsa bakteriyalarda xilma-xil boʻlib, sitoxromoksidaza bilan birga boshqa terminal oksidazalar ham ishtirok etadi. Aeroblar orasida fotosintez qiluvchi sianobakterlar, suvoʻtlari, yuksak oʻsimliklar asosiy ahamiyatga ega. Bu organizmlar faoliyati tufayli ajralib chiqadigan boshqa O2 xamma aeroblarning rivojlanishini taʼminlaydi (yana qarang Anaeroblar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerovokzal

Aerovokzal — aeroportlarsa havo transporti yoʻlovchilariga xizmat koʻrsatiladigan va yuk operatsiyalari oʻtkaziladigan bino yoki binolar majmui. A. tarkibiga vokzal oldi maydoni (shahar transporti toʻxtab turish maydoni bilan birga), samolyotlar turadigan perron, perron-texnika xizmati koʻrsatish binolari, samolyot bortida yoʻlovchilarga beriladigan oziqovqat tayyorlash sexi, mehmonxonalar, komanda-dispetcherlik punktini oʻz ichiga olgan asosiy inshootlar majmui kiradi. Odatda, bu bino va inshootlar A. binosi bilan birga quriladi. A.ning ichki va xalqaro liniyalarga xizmat koʻrsatuvchi xillari boʻladi. A.da yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish yumushlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: chiptalar sotish va roʻyxatga olish; reys boʻyicha yuklarni qabul qilish, rasmiylashtirish, komplektlash va uchib kelgan yoʻlovchilarga yuklarini berib yuborish; samolyotlarning uchishi va qoʻnishi haqida axborot berib turish, pochta, maishiy, tibbiy va boshqa xizmatlar koʻrsatish. A.ning oʻlchami aeroportning yoʻlovchilarni tashish hajmidan kelib chiqadi. Toshkent aeroportidagi A. yirik A.lar jumlasiga kiradi (524-betdagi suratga qarang). Yirik shaharlarda aeroportlardagi A. ishini yengillashtirish maqsadida aeroport bilan shahar transporti vositasida bogʻlangan shahar A.i quriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aviatsiya
Aerogelioterapiya

Aerogelioterapiya — havo va quyosh vannasidan davo maqsadida foydalanish. Bu muolaja badanning ochiq joylariga sof havo va quyoshning davoli taʼsirini koʻrsatishdan iborat. A.da teri orqali nafas olish va teridagi reseptorlar faoliyati kuchayadi, moddalar almashinuvi yaxshilanadi, organizmning himoya kuchlari ortadi (qarang Havo va quyosh vannalari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerogeologik syomka

Aerogeologik syomka — foydali qazilmalarni qidirish usuli. Samolyot, yer sunʼiy yoʻldoshi yordamida yer yuzini suratga olish yoki uning tuzilishmni bevosita kuzatishga asoslangan. Aerogeologik sʼyomka ishlari 3 davrga boʻlinadi: tayyorgarlik, dala ishlari va laboratoriya ishlari. 1-davrda umumiy tayyorgarlikdan tashqari oʻrganilishi kerak boʻlgan joyning geologik s’yomkasi oʻtkaziladi, yer yuzasining tuzilishi, yer yuziga chiqib qolgan tub jinslar qatlami, ularning yotish sharoitlari, yer poʻstila sodir boʻlgan darzliklar oʻrni, intruziv va effuziv jinslarning tarqalishi hamda foydali qazilmalarning bor-yoʻqligi aniqlanadi, 2-davrda dala ishlari vaqtida yalpi aerovizual ku-zatishlar va yer ustida geologik tekshi-rishlar oʻtkaziladi, 3-davrda dala ishlari vaqtida olingan barcha maʼlumotlar umumlashtirilib, geologik xarita tuziladi.
Aerograf

Aerograf (aero… va"… graf) — siqilgan havo yordamida boʻyoq purkaydigan asbob. Gazmol, qogʻoz va sh.k.ga gul solishda, fotosuratlarni retushlashda, plakatlar, teatr dekoratsiyalari va boshqalarni tayyorlashda ishlatiladi. Devorlarni oqlash, boʻyash uchun ishlatiladigan aerograf boʻyoq purkagich deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerodinamik isish

Aerodinamik isish — gaz yoki havo biror jism sirtidan katta tezlik bilan oqib oʻtganda shu jism sirtining isishi. Gaz yoki havo oqimi sekinlashgan sari uning temperaturasi orta boradi va gaz (havo)ning issiqlik oʻtkazishi tufay-li jism sirtining temperaturasi ham ortadi. Gaz (havo) oqimi asosan zichlik keskin oʻzgaradigan chegara qatlamda sekinla-shadi. Harakatning sekinlashishi nati-jasida havoning eng yuqori isish temperaturasi havoning dastlabki temperaturasiga ham bogʻliq boʻladi. Jismning ichki qatlamlariga issiqlik tarqalmasa, isish temperaturasi ancha yuqori boʻladi. Jismning eng yuqori bosim taʼsir" etadigan va eng isiydigan qismi uning odd tomonidir. Shu sababdan havo (gaz)da katta tezlik bilan harakat qiluvchi jismning old tomoni tez yemi-riladi. Jismning ayrim qismlarini havoda qizishdan saqlash uchun issiqqa chidamli materiallar, termoizolyatsiya, ichki va tashqi sovitkichlar ishlatiladi va shu maqsadda havoda harakatlanishning eng yaxshi varianti tanlanadi. Jismning tezligi juda kattalashganda gaz (havo)ning nur chiqarib sovishi, zarba toʻlqinidan isishi eʼtiborga olinadi. Bunday hollar ballistik va qitʼalararo raketalar, sunʼiy yoʻldoshlar va kosmik apparatlariing atmosfera qatlamiga kirishida sodir boʻladi. Mas, kosmik apparat atmosfera qatlamiga 8,1 km/sek tezlikda kirganda temperatura 8000° ga yetadi. Shuning uchun ularning sirtini maxsus himoya qilish tadbirlari koʻrilishi lo-zim. Yer yuzidan taxminan 100 km cha yuqorida Aerodinamik isish kam; balandlik 200 km dan ortgach, Aerodinamik isishni eʼtiborga olmasa ham boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerodinamik moment

Aerodinamik moment — suyuqlik (gaz)da harakat qilayotgan jismga taʼsir etuvchi aerodinamik kuchlar bosh momenti. U jismning uchi-shini boshqarish, aerodinamik kuch yoʻnalishini aniqlash va jismning muhitdagi harakatini oʻrganishda ishla-tiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerodrom

Aerodrom (aero… va yunoncha dromos – yugurish joyi) – uchoqlarning uchishi va qoʻnishi uchun moʻljallangan, ularni joylashtirish va ularga texnik xizmat koʻrsatishni taʼminlaydigan inshootlar va jihozlar majmuidir. Fuqaro va harbiy, doimiy va muvaqqat aerodromlar boʻladi. Uchoqlarning , hududlarning katta-kichikligi, aerodrom toʻshamasining koʻtarish imkoni va boshqa belgilarga qarab sinflarga boʻlinadi. Vazifasiga qarab aerodromning transport, zavod, oʻquv-mashq, klub-sport va boshqa xillari bor. Transport aerodromi aeroport singari jihozlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aviatsiya
Aerozollar

va lot. solutio — eritma) — gaz muhitida muallaq tu-radigan mayda-mayda qattiq yoki suyuq zarralardan tashkil topgan dispers tizimlar. A.dagi zarralarning kattaligi mm ning oʻn milliondan bir ulushidan tortib, bir necha mm gacha boradi (qor uchqunlari, yomgʻir tomchilari). A. qattiq yoki suyuq jismlarning maydalanishi, parchalanishi (mas, portlash vaqtida) yoki kondensatlanishi (mas, havodagi qattiq jism zarralari, gaz ionlari va boshqalarda suv bugining toʻplanishi) natijasida, shuningdek kimyoviy reaksiya vaqtida (ammiak bilan vodorod xloriddan ammoniy xlorid olinganda) vujudga keladi. A.ning muhim xususiyati zarralarning qarama-qarshi zaryadligidir, dispers muhitning zichligi va qovushomigi kichik boʻlganidan, bunday muhitdagi zarralar toʻxtovsiz harakat qilib turadi, buning natijasida ular oʻzaro toʻqnashib, osongina yiriklashishi mumkin (A. koagulyasiyasi), yiriklashgan zarralar esa ogirlik kuchi taʼsirida dispers muhitdan ajraladi — dispers tizim buziladi. A.ni parchalashda yuqori kuchlanishli elektr toki, markazdan qochirma kuch va ultratovushlardan, maxsus filtrlardan foydalaniladi. Meteorologiyada, havoni changdan tozalashda, harbiy ishda (tutun pardasi hosil qilishda), purka-gich yordamida jismlarga lok yoki boʻyoq berishda va boshqa ishlarda A. muhim rol oʻynaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerozol generatori

Aerozol generatori – termomexanik va mexanik usullarda aerozollar hosil qilish hamda ularni purkash mashinasi. Bog oʻrmon va dalalarda qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari zararkunandalariga qarshi kurashda, shuningdek omborlar va issiqxonalar, chorvachilik binolarini dorilashda ishlatiladi. Veterinariya amaliyotida Aerozol generatoridan dezinfeksiyalovchi, insektitsid va vaksina aerozollari hosil qilishda foydalaniladi. Termomexanik usulda ish suyukligi avval qizdiriladi, soʻngra havo oqimi uni mayda zarrachalarga parchalaydi. Mexanik usulda esa ish suyuqligi faqat havo oqimi taʼsirida parchalanadi. Ish vaqtida Aerozol generatori avtomobil kuzovi, traktor yuk tirkamasi, ot arava va boshqada olib yuriladi. Baʼzi Aerozol generatori purkagichlgr, changlatgichlar bilan birga ishlatiladi. Zaharli dori eritmasini aerozol moslamasi yordamida ham purkash mumkin. Bunda changlagich purkagichning purkagich qismiga aerozol moslamasi oʻrnatiladi, apparatda maxsus soʻrgʻich orqali soʻrilgan havo rezervuardan dorini ergashtirib, doza-torga haydaydi. Dozatorda hosil boʻlgan emulsiya uchlik orqali mayda zarracha holida oʻsimlikka purkaladi.

Aerozol generatori Laskin nozul yordamida DOP aerozolini ishlab chiqarish uchun maxsus asbobdir. Oʻrnatilgan sozlash valfi 4 yoki 10 ta nozulning ishlashini boshqarishi mumkin. Havo oqimi 1,4 m boʻlganda3/min-56,6m3 / min, chiqish aerozol konsentratsiyasi 10mkg / L-100mkg / L. Aerozolning ishlashi milliy standartlarga mos keladi, asbob bilan jihozlanganZR-6012 aerozolli fotometr yokizr-6010 aerozol fotometriyuqori samarali filtr oqishini aniqlash uchun va qurilma tibbiy asboblarni sinovdan oʻtkazish institutlari, kasalliklarni nazorat qilish markazlari, shifoxonalar, farmatsevtika kompaniyalari, toza xonalarning oqishini tekshirish uchun HEPA filtr ishlab chiqaruvchilari va HEPA filtrlari uchun javob beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeroionizatorlar

Aeroionizatorlar — havoni sunʼiy ravishda ionlash, yaʼni unda juda koʻp musbat yoki manfiy atmosfera ionlari (aeroionlar) hosil qilish uchun ishlatiladigan apparatlar. Aeroionizatorlar yurak-qon tomir kasalliklarida, asab xastaligida, nafas yoʻllari va oʻpka yalligʻlanganda asosan manfiy aeroionlar bilan davolashda qoʻllanadi.
Aeroionoterapiya

Aeroionoterapiya (aero… va yun. ion — keluvchi, terapiya) — havo ionlari bilan davolash usuli. Bunda maxsus asboblar — aeroionizatorlar ishlatiladi; ular yordamida havoda koʻplab aeroionlar hosil qilinadi. Aeroionlar nafas yoʻllari va oʻpka alveolalaridagi oʻz konsentratsiyasi va zaryadiga qarab, oʻpka interoreseptorlari — sezuv nervi uchlarining qoʻzgʻaluvchanligini oʻzgartiradi. Bu yerda hosil boʻlgan impulslar bosh miya markazlariga boradi, soʻngra aʼzolarga tegishli signallar yetib keladi. Aeroionlar oʻpka alveolalari devoridan qonga oʻtib, oʻz zaryadini qon oqsillari va hujayra elementlariga beradi. Natijada qon va boshqa suyuqliklarda (mas, orqa miya suyuqligʻida) elektr zaryadlarining miqdori oʻzgaradi, bu hol markaziy va vegetativ nerv sistemasining faoliyatiga, pirovardida, organizm faoliyatiga foydali taʼsir etadi. Aeroionoterapiya taʼsirida toʻqimalarda moddalar almashinuvi va oksidlanish qaytarilish jarayonlari tezlashadi, kislorod bilan taʼminlash kuchayadi. Aeroionoterapiya odatda boshqa davo tadbirlari bilan birga qoʻllanadi. Aeroionoterapiyadan bronxiol astma, gipertoniya, uzoq vaqtgacha bitmaydigan yarachaqalarni va boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Aeroionoterapiya umumiy tarzda qoʻllanishi yoki havo oqimi faqat jarohat, yaraga yoʻnaltirilishi mumkin. Aeroionoterapiyaning bir qadar mukammal usuli-gidroaeroionoterapiya Toshkentdagi Salomatlikni tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutida keng qoʻllanadi.
Aerologiya

Aerologiya (aero… va yun. logos — soʻz, tushuncha, bilim) — atm. fizikasining erkin atmlagi (Yer sirtiga tutashuvchi qatlamdan balanddagi) fizik hodisalar va jarayonlarni oʻrganuvchi boʻlimi. Balandliklarda atm. tarkibi, bulut va yogʻinlarning hosil boʻlishi, har xil balandlikdagi havo oqimlari, havo mas-salarining oʻzaro taʼsiri va boshqalarni oʻrganadi. Obhavoni oldindan aytish usullarining tobora takomillashuvi, yuqori balandliklarda uchish imkoniyatlarining kengayishi tufayli butun dunyoda A. tez rivojlandi. Yerning sunʼiy yoʻldoshlari uchirilishi yuqori atm.ni oʻrganish uchun keng imkoniyatlar ochdi. A. ixtiyorida Yerning sunʼiy meteorologik yoʻldoshlari, elektron asboblar, radiolokatsiya vositalari, maxsus jihozlangan samolyotlar, raketa, radiozond va takomillashgan aerostatlar mavjud.
 

Turkum:Fan
Aerologiya stansiyasi

Aerologiya stansiyasi — shamol, temperatura, bosim va namlikni muntazam 846kuzatib boruvchi stansiya. Aerologiya stansiyasida Yer ustidagi meteorologik kuzatishlar va aerologik oʻlchash natijalari tegishli tashkilotlarga yuborib turiladi. As. radiozond, aerostat, meteograflar, aerologik teodolit, radioteodolit va radiolokatorlar bilan jihozlanadi. Aerologiya stansiyasi maʼlumotlari aerologiya markazlarida jamlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerolotsiya

Aerolotsiya (aero… va gollandcha loodsen — kemani olib yurish) — havo yoʻlining mukammal tafsiloti (xaritasi). Shturmanning, shturmansiz uchish apparatlarida esa uchuvchining xatarsiz va adashmay uchishini taʼminlash uchun tuziladi. A. havo yoʻlining iqlim va tabiiygeografik tafsilotini, samolyotdan koʻrinadigan moʻljallarning tafsilotini, aerodrom, qoʻnish maydonlari va meteorologik stansiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeromagnit suratga olish

Aeromagnit suratga olish (s’yomka) – yer magnit maydonini samolyotlar yordamida oʻrganish usuli. Bu usul aeromagnitometr ixtiro qilingandan (1936) keyin qoʻllanila boshlandi. Keyinchalik temir konlarini qidirish, geologik haritalar tuzish va ularni aniqlashda keng foydalaniladigan boʻldi. Magnit maydonining toʻliq miqdori Aeromagnit suratga olish vaqtida bir-biriga parallel yoʻnalishlarda (oʻrganilayotgan hududni toʻla qoplash yoʻli bilan) oʻlchanadi. Aeromagnit suratga olish 0. natijalari uchish balandligiga bogʻliq: qancha past uchilsa, shuncha mayda ob’ektlar aniqlanadi. Olingan maʼlumotlar yer magnit maydoni kuchlanishining vertikal miqdorini koʻrsatuvchi izochiziqlar haritasi yoki oʻlchanayotgan miqdorning yoʻnalish (profil) boʻyicha oʻzgarishini koʻrsatuvchi jadvallar orqali tasvirlanadi. Samolyotda qisqa vaqt ichida juda katta hududlarni oʻrganish mumkin. Bu esa foydali qazilma konlarini topish va ularning tarqalish qonuniyatlarini oʻrganishga yordam beradi. Aeromagnit suratga olish orolda Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan ham foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeromayoq

Aeromayoq – kechasi va tuman vaqtida samolyotlarga moʻljal beradigan, kuchli yorugʻlik i bilan taʼminlangan qurilma; inshoot.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aviatsiya meteorologiyasi
Aeron

Aeron – 1) qayt qilishga qarshi vosita, tarkibida giossiamin va skopolamin tuzlari boʻlgan tabletka. Samolyotda uchganda, kemada suzganda va homiladorlikda yuz beradigan koʻngil aynish hamda qayt qilishning oldini olish va davolashda ishlatiladi; 2) mis, kremniy qoʻshilgan alyuminiyli qotishma ancha pishiq boʻlib, samolyot va dirijabl yasashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Dorilar
Aeronavigatsiya

Aeronavigatsiya (aero… va lotincha navigation – kemada suzish) – uchish apparatlarini belgilangan trassadan xarita, kompas, radioasboblar va boshqa vositalar yordamida uchirib borish toʻgʻrisidagi fan (qarang Havo navigatsiyasi)
 

Turkum:Aviatsiya
Aeronavtika

Aeronavtika (aero.va yun. nautike – kemani boshqarish) – havodan yengil uchish apparatlari (dirijabl, aerostat va boshqalar)da parvoz qilish (qarang Havoda parvoz qilish) va havodan ogʻir uchish apparatlarida uchish toʻgʻrisidagi taʼlimot (qarang Aviatsiya).
 

Turkum:Aviatsiya
Aeronomiya

Aeronomiya (aero… va yunoncha nomos – qonun) – atmosferaning yuqori qatlamlarini oʻrganuvchi fan. Aeronomiyadagi ilmiy tadqiqot usullariga: raketalar va sunʼiy yoʻldoshlar yordamida atmosferani zondlash, radiotoʻlqinlarning tarqalishini kuzatish, spektral analiz (tahlil) kiradi. Yuqori atmosfera dengiz sathidan bir necha oʻn km dan boshlanib, Yerning bir necha radiusichalik balandlikkacha davom etadi. Pastki atmosfera. bilan yuqori atmosfera orasida aniq chegara yoʻq. Yuqori atmosferada Quyosh nurlari taʼsirida dissotsiatsiya va ionizatsiya jarayonlari sodir boʻladi. 400-500 km balandlikdan boshlab atm. kislorod va azot atomlaridan iborat. Yuqori atmosferaning 50-70 km balandlikdagi qismi isigan sohalardan tovushning qaytishini tek-shirish yoʻli bilan, 80 km balandlikkacha kumushsimon bulutlar harakatini kuzatish yoʻli bilan, 1000 km gacha qismi qutb shafaklarini oʻrganish yoʻli bilan, bir necha ming km balandlikdagi qismi chaqmoqlarning radiotoʻlqinlar tarqalishiga taʼsirini aniqlash yoʻli bilan oʻrganiladi. Aeronomik masalalarni hal etishda spektral tahlil (analiz) muhim vosita hisoblanadi. Yerning sunʼiy yoʻldoshlari va raketalar yordamida olingan maʼlumotlar yuqori atmosferada kuchli ionlashgan qatlamlar yoʻqligini koʻrsatdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atmosfera
Aeroponika

thumb
Aeroponika, havoda oʻstirish ( aero … va ponos – ish) – oʻsimliklarni tuproqsiz, nam havoda oʻstirish. Oʻsimlik ildizlariga maxsus asboblar yordamida vaqti-vaqti bilan oziq moddalar purkab turiladi. Aeroponika usulini 1910-yil olimi V. M. Arsixovskiy tadqiqot maqsadlari uchun taklif qildi. Keyinchalik Aeroponikadan gulchilik va sabzavotchilikda ham foydalanila boshladi. Aeroponika usulida ildizmevali oʻsimliklar yetish-tirish ham oʻzlashtirilgan. Issiqxona, oranjereya, kosmik kemalarda va boshqalarda qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Tomchilatib sugʻorish
 Gidroponika

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Biologiya
Aeroport

thumb|Aeroport

Aeroport (aer. va port) – yoʻlovchilar, yuklar va pochtani havo transporti vositalarida muntazam tashishni taʼminlovchi binolar, inshoatlar (aerodrom bilan birga) va jihozlar majmuasi. Aeroportlar xalqaro va mahalliy aeroportlarga boʻlinadi. Aeroportlar tarkibiga aerovokzal, pochta boʻlimlari, yuk ortish-tushirish ishlarini mexanizatsiyalash jihozlari boʻlgan ombor, ustaxonalar, angar, moddiytexnika jihozlari, yonilgʻi quyish vositalari va boshqa saqlanadigan omborlar kiradi. Aeroportlar radiolokatorlar, avtomatik radiotexnika vositalari, yorugʻlik signali tizimlari, navigatsiya qurilmalari va boshqa bilan jihozlangan boʻladi.

 

Turkum:Aviatsiya
 
Turkum:Jamoat transporti
Aerostat

Aerostat (aero… va yunoncha states -qoʻzgʻalmas) – havodan yengil uchish apparati. Bunda koʻtarish kuchi zichligi havo zichligidan kam boʻlgan, qobiq (ballon) ichiga toʻldirilgan gaz (vodorod, geliy)dan hosil qilinadi. Dastlabki aerostatni Fransiyada aka-uka Jozef va Eten Mongolfelar 1783-yilda uchirishgan. Boshqariladigan (dirijabllar) hamda boshqarilmaydigan aerostatlar boʻladi. Boshqariladigan aerostatlarga dvigatel hamda havo vintlari oʻrnatiladi. Geliy vodoroddan ogʻirroq boʻlishiga qaramay, aerostatlarning qobigʻi koʻpincha geliy bilan toʻldiriladi, chunki vodorod oson oʻt olib ketishi mumkin. Boshqarilmaydigan aerostatlar oʻz vazifasiga koʻra erkin va bogʻlab qoʻyiladigan aerostatlarga boʻlinadi. Stratostatlar, substratostatlar, havo sharlari erkin aerostatlar boʻlib, ulardan ilmiy tadqiqot ishlarida, bogʻlab qoʻyiladigan aerostatlardan harbiy maqsadlarda, meteorologik tadqiqotlarda foydalaniladi.

 

 

Turkum:Aviatsiya
Aerotaksis

Aerotaksis (aero… va yunoncha taxis — intilish, harakat) — baʼzi tuban oʻsimlik va sodda hayvonlarning kislorodli (havoli) muhitga intilishi yoki undan qochishi. Kislorodli muhitga intilish toʻgʻri (musbat), kislorodli muhitdan qochish esa teskari (manfiy) A deb ataladi.
 

 

Turkum:Biologiya
Aerofitlar

Aerofitlar (aero… va yun. phyton -oʻsimlik) — yomgir va shudringda erigan mineral oziq moddalar hisobiga yashaydigan oʻsimliklar. Daraxtlar tanasi va shoxlarida, tuproq va toshlar ustida oʻsadi. A.ga ayrim lishayniklar va suv oʻtlari misol boʻla oladi.
Aerofobiya

Aerofobiya (aero… va yun. phobos-qoʻrqish) — qoʻrqish holati; 1) bemorning havo (shamol)dan qoʻrqishi, ruhiy xastaliklarda kuzatiladi; A. quturish ka-salligining ilk belgisi; 2) yelvizakdan qoʻrqish.
Aeta (tub aholi)

Aeta (atta, inagta) — Filippin o.larining tub aholisi, past boʻyli (140 — 150 sm) negroid qabilalar guruhi. 40 mingga yaqin (1987-yil). Aeta malayya-polineziya tillari oilasiga mansub bir-biriga oʻxshamagan shevalarda gaplashadilar. Hozirgacha qadimgi diniy eʼtiqodlar (qabilaviy animizm) saqlanib qolgan. Aeta ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan qrloq, koʻchmanchi qabila boʻlib, terimchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aetsiy Flaviy

Aetsiy Flaviy (taxminan 390-454. 21.9, Rim) — sarkarda, Gʻarbiy Rim imperiyasining soʻnggi himoyachilaridan biri. 425 yil A. gunn jangchilari koʻmagida Gʻarbiy Rim imperiyasining oliy rahbarlik lavozimlarini egallashga erishgan: bir necha bor konsul etib saylangan, patrisiy unvonini olgan. A.ning mavqeini pasaytirish maqsadida imperatritsa Galla Platsidiya Afrikadagi qoʻshinlar qoʻmondoni Bonifatsiyni Italiyaga chaqirtirib olgan. Shunga qaramasdan 432 yil A. imperiya qoʻshinlari bosh qoʻmondoni lavo-zimini egallagan. 450 yil gunnlar bilan A.ning yaxshi munosabatlari buzilgan. 451 yil Katalaun jangida A. boshchiligida germanlar va alanlardan tashkil topgan qoʻshin vestgotlar koʻmagida Attila qoʻmondonligi ostidagi gunnlar ustidan galaba qozongan. A. imperatorning qizi Yevdokiyani oʻgʻliga olib bsrishga harakat qilgani uchun im-perator Valentinian 111 tomonidan Pa-latin tepaligidagi qabul marosimida oʻldirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:390-yilda tugʻilganlar
Turkum:454-yilda vafot etganlar
Turkum:Shaxsiyatlar
Ayudogʻ

Ayudogʻ ("Ayiqtogʻ") – Qrimning janubiy sohilidagi choʻqqi va burun, Gur-zufdan 2,5 km shimoli-sharqda. Balandligi 572 m. Otqindi jinslardan tuzilgan. A. oʻrmon va butazorlar bilan qoplangan. Janubi-gʻarbiy etaklarida Artek joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulla Ayupov

Abdulla Tolipovich Ayupov (1923.10.1, Toshkent) – faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), professor (1983). 1941-45-yillardagi urush qatnashchisi. Oʻrta Osiyo davlat universiteti tarix fakultetini tugatgan (1949). Universitetda oʻqituvchi (1952– 55), dosent (1955-yildan). Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti) gumanitar fakultetlar falsafa kafedrasining mudiri (1962–92), kafedra professor (1992-yildan). Ayupov Toshkent Davlat Universiteti falsafa boʻlimi, keyin fakultetini tashkil etishda boshchilik qilgan. Ilmiy asarlari falsafa tarixi, barkamol insonni tarbiyalash, ma’naviyatni shakllantirish masalalariga oid. Falsafa fani boʻyicha darslik, oʻquv qoʻllanma va das nashr etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Faylasuflar
Ayuttxaya

Ayuttxaya, Ayutiya, (rasmiy nomi Pra-Nakxonsi-Ayuttxaya) – Tailanddagi qadimgi shahar. Menam pasttekisligining markaziy qismida. Aholisi 100 ming kishi atrofida. A. Markaziy Tailandda temir yoʻl bilan Menam daryosi kesishgan joydagi muhim savdo-transport tu-guni, sholikorlik rayonining markazi. Sholi oqlaydigan, vino va konserva zavodlari bor. Hunarmandchilik (kumush buyumlari ishlab chiqarish) taraqqiy etgan. A. 1350-yilda bunyod etilgan va birmaliklar vayron qilib tashlagunga qadar (1767) mamlakat poy-taxti boʻlgan. 19-asrda qayta bunyod etil-gan. A. tai xalqi qadimgi madaniyatining yodgorligidir. Na Praman (7 –9-asrlar), Buddasavan (14-asr), Rajapuran (15-asr), Pra Srisanpet (15 – 16-asrlar) ibodat-xonalari va saroylar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayuchi

Ayuchi – oʻzbek urugʻi. 16-asr boshlarida Movarounnahrga kelib joylashgan. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati va boshqa Markaziy Osiyo hududlarida yashovchi oʻzbek urugʻlaridan biri hisoblanadi. Ayuch urug‘i oʻz tarixiga va madaniyatiga ega boʻlib, asosan qishloq xoʻjaligi va chorvachilik bilan shug‘ullanadigan odamlar orasida keng tarqalgan. Keyinchalik parchalanib boshqird, oʻzbek (qipchoqlar ichida), qirgʻiz xalqlari tarkibiga kirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Ayamajuz

Ayamajuz (arab.ayyom – kunlar, ajuz – kampir) – qishning oxirgi kunlari. Mart oyining birinchi haftasida boʻladigan sovuq va izgʻirinli kunlar. A. haqida xalq orasida „ayyom kampir olti kun, qahr aylasa yetti kun“, „A. kirganda toʻqson – bir kunimcha yoʻqsan“ kabi naqllar tarqalgan. Chorvachi qozoqxalqi A.ni oʻtamali deb ataydi. A. chorvaning qishlovdan qaytib, qoʻzilash oldidan oriqdab, qishdan arang chiqqan vaqtiga toʻgʻri keladi, shunday paytda baʼzan qorboʻronli kunlar boshlanib, ehtiyot cho-ralari koʻrilmasa, mol qirilib ketishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayagoʻz

Ayagoʻz — Qozogʻiston Respublikasi Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi shahar (1939-yildan). Ayagʻuz daryosi boʻyida. Ayagʻuz (shahar) stansiyasi. Aholisi 41,8 ming kishi (1999). Chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlaydigan sanoat tarmoqlari (goʻsht kombinati, jun gazlama toʻquv fabrikasi) va transportga xizmat qiluvchi korxonalar (avtomobil tuzatish zavodi, teplovoz va vagon depolari), temir-beton buyumlari zavodi bor. A. 1931-yilda Turksib temir yoʻl qurilishi munosabati bilan vujudga kel-gan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Turkum:Ayagoʻz tumani aholi punktlari