Peril at End House

Peril at End House  – britaniyalik yozuvchi Agatha Christie tomonidan yozilgan detektiv badiiy asar boʻlib, ilk bor 1932-yil fevral oyida AQShda Dodd, Mead and Company nashriyoti tomonidan nashr etilgan va shu yilning mart oyida Buyuk Britaniyada Collins Crime Club nashriyoti tomonidan chop etilgan. AQShda nashri 2,00 dollar narxda sotilgan, Buyuk Britaniya nashri esa yetti shilling olti pens (7/6) turardi.

Roman Agatha Christien­ing mashhur xususiy detektivi Hercule Poirotni, shuningdek Arthur Hastings va bosh Inspektor Jappni oʻz ichiga oladi. Bu Poirot ishtirok etgan oltinchi roman hisoblanadi. Poirot va Hastings Kornuollga dam olishga boradi va u yerda yosh ayol Magdala „Nick“ Buckley va uning doʻstlari bilan tanishadi. Poirotn­ing fikricha, kimdir Nickni oʻldirmoqchi boʻladi. Ular Nickning End House nomli uyida uning barcha yaqinlarini uchratishadi. Poirot uni himoya qilishga urinayotgan boʻlsa-da, qotillik sodir boʻladi va voqea detektivning jiddiy tergoviga sabab boʻladi.

Roman birinchi bor nashr etilganda sharhlovchilar tomonidan yaxshi kutib olindi, uning syujeti gʻoyat noyob va ayyorona yozilgani taʼkidlandi. 1990-yilda Robert Barnard asarni „mohirona yozilgan, ammo Christien­ing eng yaxshi romanlaridan biri emas“ deb taʼriflagan. Roman sahna, radio, film, televideniye, grafik roman va kompyuter oʻyini uchun moslashtirilgan, shuningdek koʻplab tillarga tarjima qilingan.

 Syujeti 
Poirot va Hastings Kornuolldagi bir kurortda dam olayotgan paytda End House deb nomlangan uyda yashovchi Magdala „Nick“ Buckley bilan tanishadi. Nickning boshi yonidan oʻq uchib oʻtgach, u buni dastlab ari deb oʻylaydi, biroq Poirot uni xavf ostida ekanidan shubhalanib, bu haqda Nickga aytadi. Nickdan kim uni oʻldirmoqchi boʻlishi mumkinligi soʻraganida, u ikki qarindoshini tilga oladi: boshqa joyda yashovchi Maggie Buckley va uyining ipotekasini qayta rasmiylashtirishda yordam bergan yurist Charles Vyse.

Nickning yaqin doira aʼzolari quyidagilar: uy bekasi Ellen, End House yonidagi uyda ijarada yashayotgan avstraliyalik er-xotin Croftlar, uni yoqtiradigan yigit George Challenger, Nickning eng yaqin dugonasi va eridan zoʻravonlik koʻrgan ayol Freddie Rice hamda Freddieni sevadigan sanʼat asarlari savdogari Jim Lazarus. Poirot ular orasidan kim Nickni oʻldirmoqchi boʻlishi mumkinligini aniqlay olmaydi. Nick olti oy oldin Croftlar maslahatiga koʻra vasiyatnoma tuzgan boʻlsa-da, uning merosidan Charles ham, Freddie ham deyarli foyda koʻrmaydi.

Poirot Nickga bir muddat Maggieni yonida yashab turishga chaqirishni maslahat beradi. Maggie kelganida, Nick Georgedan tashqari boshqa yaqinlarini ziyofatga taklif qiladi. Ziyofat vaqtida mehmonlar vaqtichogʻlik qilayotgan bir paytda Nickka kimdir qoʻngʻiroq qiladi. Oradan koʻp oʻtmay, Nickning shol roʻmolini yopinib olgan Maggie oʻlik holatda topiladi.

George kelganida Nickning tirikligini koʻrib yengil tortadi, chunki hamma Maggie tasodifan Nick oʻrniga oʻldirilgan deb taxmin qiladi. Oʻz koʻzi oldida voqea sodir boʻlganiga ishonolmayotgan, oʻzini aybdor his qilayotgan Poirot jazavaga tushadi va Hastings bilan birga tergov boshlaydi.

Nickni himoya qilish uchun Poirot unga hammaning oldida kasalxonaga ketayotganini aytishni va nomaʼlum kishidan kelgan hech narsani yemaslikni maslahat beradi. Ertasi kuni Poirot gazeta oʻqib, mashhur uchuvchi Michael Setonning halok boʻlganini haqidagi xabarni koʻradi. U ziyofatda mehmonlarning bu haqda gaplashganini eslaydi.

Poirot Nickning telefon qoʻngʻirogʻi Michael Setonning oʻlimi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin deb gumon qilib, undan buni soʻraydi. Nick nihoyat ular yashirincha unashtirilganini tan oladi. U shuni ham maʼlum qiladiki, Michael ulkan boylikning yagona merosxoʻri boʻlgan va endi Nick uning qalligʻi sifatida bu merosga ega boʻlishi mumkin edi. Poirot Croftlarning Nick atrofidagi aralashuvlaridan shubhalana boshlaydi va inspektor James Jappga ular haqida tekshiruv oʻtkazishni buyuradi. Poirot va Hastings Michaelning Nickka yozgan ishqiy maktublarini topadilar, biroq Nickning asl vasiyatnomasi yoʻqolgan. Charles uni olmaganini aytadi, lekin janob Croft unga zid ravishda uni yuristga oʻzi yuborganini daʼvo qiladi. Poirot erkaklardan biri yolgʻon gapirayotganiga amin boʻladi.

Keyinroq Nickga, goʻyo ularni Poirot yuborgandek qilib, ichiga kokain aralashtirilgan shokolad solingan quti keladi. Nick ularni isteʼmol qilmaydi, faqat bir tishlam tatib koʻradi va bu uni oʻldirmaydi. Bu sovgʻani Freddie yetkazgan boʻlib, uni soʻroq qilganlarida, shokoladlarni Nickning oʻzi soʻraganini aytadi. Poirot esa Freddiening kokainga ruju qoʻygan deb gumon qiladi.

 Nashrlar tarixi 
 1932, Dodd Mead and Company (Nyu-York), 1932-yil fevral, Hardcover, 270 pp
 1932, Collins Crime Club (London), 1932-yil mart, Hardcover, 256 pp
 1938, Modern Age Books (Nyu-York), qattiq muqova, 177 pp
 1942, Pocket Books (Nyu-York), yumshoq muqova, (Pocket number 167), 240 pp
 1948, Penguin Books, yumshoq muqova, (Penguin raqami 688), 204 pp
 1961, Fontana Books (HarperCollins), yumshoq muqova, 191 pp
 1966, Pan books X521, yumshoq muqova
 1978, Ulverscroft Large-print nashri, qattiq muqova, 327 pp, 
 2007, Faksimil nashr (1932 UK birinchi nashr), 2007-yil 2-aprel, qattiq muqova, 256 pp 

 Moslashtirishlar 

 Sahna 

Hikoya 1940-yilda Arnold Ridley tomonidan sahna asariga moslashtirilgan va 1-may kuni Londonning West End hududidagi Vaudeville teatrida premyera qilingan. Poirot obrazini Francis L. Sullivan ijro etgan.

 Televideniye va kino 
Sovet Ittifoqi tomonidan ishlangan film talqini Zagadka Endkhauza nomi ostida 1989-yilda Vadim Derbenyov rejissyorligida suratga olingan. Filmda Poirot obrazini Anatoliy Ravikovich ijro etgan.

 

 
 Peril at End House at the official Agatha Christie website
 
 Agatha Christie: Peril at End House computer game

Turkum:Agata Kristi romanlari