Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kasbga aloqador zararlar

Kasbga aloqador zararlar, ishlab chiqarish zararlari — odamning salomatligi va mehnat qobiliyatiga bevosita va bilvosita salbiy taʼsir koʻrsatadigan mehnat jarayoni va i. ch. omillari. K.a.z. maʼlum sharoitlarda kasb kasalliklarini paydo qilishi va umumiy kasalliklarni zoʻraytirib yuborishi mumkin. K.a.z. yangi texnologiyaning , baʼzan toksik va organizmning sezuvchanligini oʻzgartiradigan allergik xossaga ega moddalarning qoʻllanishi, shuningdek, xom ashyolarning yangi turini sanitariya-gigiyenik jihatdan yaxshi bilmaslik hamda texnik vositalarning maʼlum darajada takomillashmaganligi yoki texnologik rejimning va sanitariyatexnologiya normativlarining buzilishi natijasi boʻlishi mumkin.

I.ch. texnologiyasi va jihozlarining nomukammalligiga bogʻliq K.a.z. ga chang , shovkin, vibratsiya, temperaturaning yuqori yoki pastligi, yorugʻlikning yetishmasligi, havo nisbiy namligining yuqoriligi, atmosfera bosimining yuqori yoki pastligi, zaharli va radioaktiv moddalar, qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan pestitsidlar, plastmassalar i.ch.da qoʻllaniladigan reaktorlar, monomerlar, ionlashtiruvchi va ultrabinafsha nurlar, elektromagnit toʻlqini, mikroorganizmlar va b. kiradi. K.a.z. mehnat jarayoniga, uning tashkil qilinishiga, mehnatning ogʻirligi va davomligiga, biror aʼzoning yoki sistemasining haddan ortiq toliqishiga, transport harakati va konveyerda hadeb bir xildagi ishni bajarish tufayli koʻz va quloqqa zoʻr kelishiga, oʻtirib yoki turib ishlaydigan odamlarning uzoq vaqt davomida bir xil vaziyatda turishiga bogʻliq boʻlishi mumkin.

K.a.z. mehnat qobiliyatining pasayishiga, oʻtkir va surunkali zaharlanishniit avj olishiga, umumiy kasalliklarning koʻpayishiga, uzoq muddat oʻtgandan keyin paydo boʻladigan yomon asoratlarga sabab boʻlishi mumkin. K.a.z. organizmga teri, ogʻiz, meʼda-ichak yoʻllari, shilliq qavatlar, eshitish aʼzolari, nafas orqali, shuningdek, nur holida taʼsir etishi mumkin. Avtomatizatsiya va mexanizatsiya sohasida erishilgan ilmiy texnika yutuqlarining hayotga tatbiq qilinishi i. ch.da K.a.z.ni bartaraf etish yoki xavfsiz darajada kamaytirish imkonini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kasbi namozgohi

Kasbi namozgohi – Qashqadaryo viloyati (qadimiy Kasbi qishlogʻi)dagi meʼmoriy yodgorlik (16—17-asrlar). Aholi sayil va diniy bayram vaqtida yigʻiladigan maydondagi namozgoh, masjid. Baland peshtoqli namozgoh (31x9,5 m) tarhi toʻgʻri toʻrtburchakli, bosh tarzi sharqqa (maydonga) qaragan. Oʻzaro ravoq orqali bir-biri bilan bogʻlangan xonalar (4,4x4,4 m) asosi bir xil boʻlib, 5 gumbazli, oʻrtada markaziy xonaqoh (5,8x5,8 m). Undagi mehrob 5 qirrali, chuqur ravoqli qilib ishlangan, mehrob tashqariga boʻrtib chiqqan. Markaziy xona ravoqlarga, atrofdagi xonalar esa qalqonsimon qanoslarga tayangan. Qashqadaryo mahalliy xalq meʼmorligi anʼanalarini oʻzida mujassamlantirgan Kasbi namozgohi hajmdor shakli, tuzilishi, oʻziga xos bezaklari bilan ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Kasbi tumani
Kasbitepa

Kasbitepa, Kasba, Kasbi — qadimgi Nasaf viloyatiga mansub shahar harobasi (mil. 1–2–13-asrboshi). Qarshidan 35 km jan.-gʻarbda joylashgan. Kasbitepaning eng quyi arxeologik qatlamlari milodning boshlariga oid. Hududi taxminan 2 ga boʻlgan. 589-yil sosoniylar sarkardasi Bahrom Choʻbin turkiy qavmlar ustidan zafar qozonib Kasbitepa qalʼasini egallagan. Sosoniylarning Sugd bilan chegaradosh yerida qurilgan Kazbion qalʼasi arman ida (5-asr) qayd etilgan. Mixail Magassonning fikricha, bu qalʼa Kasbitepa arki oʻrnida joylashgan. Arkning bal. 18 m, maydon 180x120 m ni tashkil qilgan. Uning atrofi devor bilan oʻralgan. Jan.sharq tomon choʻzilgan rabodning uz. 1 km.

Ilk oʻrta asr qalʼasi va qishlogʻi oʻrnida 10–12-asrlarda Kasbitepa shahri rivojlangan. 10-asrda Kasbitepa shahri ga koʻra, hatto Nasafdan ham ulkan boʻlgan. Shaharning jome masjidi, bozorlari boʻlib, hunarmandchilik, shahar atrofida dehqonchilik taraqqiy etgan. Kasbitepa Buxoro Nasaf-Termiz karvon yoʻlida joylashganligi tufayli yirik savdo markaziga aylangan. Moʻgʻullar istilosi (13-asr boshi) natijasida vayron boʻlgan. 17-asrda Kasbitepada kad. "sayyidlar" xonadoni yashagan. Kasbitepa oʻrnida keyinchalik Kasbitepa qishlogʻi vujudga kelgan. Kasbitepada Sulton Mir Haydar nomi bilan mashhur maqbaralarning katta majmuasi (11–12-asrlar) saqlangan.

 Adabiyot 
 L unina SB., Goroda Yujnogo Sogda v VIII–XII vv., T., 1984; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX – nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Kasbi tumani
Kasb-hunar kolleji

Kasb-hunar kolleji - oʻrta maxsus, kasb-hunar oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasida 1997-yil 29-avgustda kabul qilingan „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ va „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, umumiy taʼlim maktablari (9-sinf)ni tugatgan oʻquvchilar qabul qilinadi. Taʼlim muddati 3-yil K.-h. k. oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi beradi; oʻquvchilarning kasb-hunarga moyilligi, bilim va koʻnikmalarini chuqur rivojlantirish, tanlab olingan kasbhunar boʻyicha bir mutaxassislik va 2—3 ishchi-kasb malaka koʻnikmalarini egallash imkonini yaratadi. K.-h. k.larida taʼlim olish oʻquvchilarga oʻz bilimlarini chuqurlashtirish va tanlagan ixtisosliklariga ega boʻlishni taʼminlaydi. K.-h. k.larida oʻquv das oldingi oʻquv bosqichi — umumtaʼlim maktablari va keyingi pogʻonada turgan oliy oʻquv yurtlarining oʻquv das bilan oʻzaro mutanosiblikda boʻlib, taʼlimning uzluksizlik va izchillik prinsipiga amal qiladi. K.-h. k.lari zamonaviy asbob-uskunalar, oʻquv-uslubiy qurollar, koʻrgazmali vositalar, axborot texnologiyalari va kompyuterlar bilan jihozlanadi. K.-h. k.larida ishchi kadrlar emas, balki keng ixtisoslikdagi kichik mutaxassislar tayyorlanadi va ularni tayyorlashda har bir hududning oʻziga xos geografik va demografik shart-sharoitlari va mutaxassislarga boʻlgan mahalliy ehtiyojlari hisobga olinadi. Oʻquvchilarga beriladigan i.ch. taʼlimi oʻquv muassasasining zamonaviy jihozlangan ustaxonalarida va korxonalarida i.ch. amaliyoti bilan uzviy bogʻliq holda olib boriladi. Shu bilan bir qatorda umumiy bilimlar asoslarini berish, yoshlarning dunyoqarashini kengaytirish, ularni har tomonlama rivojlantirish va zamon talablariga javob beruvchi mutaxassis boʻlib yetishishi uchun berilayotgan taʼlim milliy qadriyatlarga hurmat, mustaqil davlatimizga sodiqlik va iftixor tuygʻulari ruhidagi tarbiya bilan mushtaraklikda amalga oshiriladi. K.-h. k.larining bitiruvchilariga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi diplomlar beriladi. Budiplomlartaʼlimning keyingi bosqichlarida oʻqishni davom ettirish yoki egallangan kasb-hunar boʻyicha mehnat faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beradi. 2001/2002 oʻquv yili boshida Oʻzbekistondagi 303 K.-h. k.da 217 mingga yaqin oʻquvchi oʻqidi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻquv yurtlari
Kasb-hunar leksikasi

Kasb-hunar leksikasi – (professionalizmlar) muayyan kasb yoki hunar egalari nutqiga xos soʻz va tushunchalar majmui. Boshqa tildan soʻz olish, shevaga xos soʻzlar, umumxalq tiliga xos maʼnosi oʻzgartirilgan soʻzlar Kasb-hunar leksikasining shakllanishi uchun asosiy manba hisoblanadi. Bir buyum, narsani turli kasb kishilari tomonidan xilma-xil (mas, „qozon“ – qandolatchilarda „potila“ va b.) nomlanishi ham K.-h. l.ni yuzaga keltirishi mumkin. Kasb-hunarning rivojlangan tarmogʻi (mas, paxtachilik, tibbiyot, texnika va boshqalar) leksikasi boy boʻlib, shu sohalarga oid alohida ham nashr etilgan. Fan-texnikaga oid terminlarning, umuman, til lugʻat tarkibining boyishida va xalqning moddiy madaniyat tarixini oʻrganishda ular muhim manba hisoblanadi. Kasb-hunar leksikasi badiiy adabiyotda muayyan personaj xususiyati, tabiatini chuqurroq yoritishda badiiy tasvir vositasi boʻlib xizmat qiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kasik

Kasik (ispancha cacique) — 1) Meksika, Vest-Indiya va Markaziy Amerikadagi indeyslar yoʻlboshchisi (dohiysi). K. lavozimi, odatda, maʼlum urugʻ, oilada merosiy boʻlgan. K.lar va ularning avlodidan atsteklar, mayya va b. xalklarning zodagon tabakalari shakllangan. K.larning bir qismi ispan mustamlakachilari tomoniga oʻtgan va katta yer egalari, amaldorlarga aylangan; 2) Lotin Amerikasi va Ispaniyaning maʼlum viloyatlarida harbiylardan chiqib hokimiyatni egallab olgan obroʻli siyosatdonlarning atalishi. K.lar yordamida markaziy hokimiyat oʻz hukmronligini joylarda olib borgan boshqarish tartibi kasikizm deb nom olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaskad

Kaskad — 1) bir necha pogʻonaga urilib tushadigan tabiiy yoki sunʼiy shalola. Sunʼiy kaskad istirohat bogʻlarida har xil sathdagi suv havzalari va pogʻonama-pogʻona supachalar tarzida quriladi (yana q. Sharshara);

2) sirkda qiziqchilarning akrobatik tarzda birin-ketin "yiqilish" usullari;

3) operettada qoʻshiq joʻrligida ijro etiladigan joʻshqin raqs;

4) gidroelektr stansiyalari kaskadi — bitta daryo oqimi boʻyicha yoki bir suv havzasiga birin-ketin, bosqichma-bosqich quriladigan va suv xoʻjaligi maromi hammasi uchun umumiy hisoblanadigan gidroelektr stansiya (GES)lar majmui (qarang GES kaskadi);

5) elektr mashinalari kaskadi — bir-biri bilan mexanik va elektrik tarzda yoki faqat elektrik jihatdan bogʻlangan ikki yoki bundan koʻp elektr mashinalardan iborat qurilma. Oʻzgarmas quvvatli va oʻzgarmas momentli boʻlishi mumkin. Birinchisida qoʻshimcha mashinalardan biri asosiy mashina (dvigatel) oʻqiga mexanik tarzda biriktiriladi. Ikkinchisida mexanik biriktiruv boʻlmaydi, balki qoʻshimcha mashinalardan biri oʻrniga ikkita elektr mashina ulanadi. Kaskad elektr dvigatellarning aylanish chastotasini ravon va tejamli rostlab turishga imkon beradi;

6) transformatorlar kaskadi — ketma-ket ulangan ikki yoki undan koʻp elektr transformatorlar majmui. Yuqori kuchlanishli oʻzgaruvchan tokni oʻzgartirish yoki undan foydalanish uchun moʻljallanadi. Bunday kaskadda transformatorlarni pogʻonali uygʻotish usuli qoʻllanadi. Bunda har qaysi navbatdagi transformator oʻzidan oldingi transformatorning kuchaytiruvchi chulgʻamidan uygʻotiladi. Kuchlanishi 1,5-2 MB gacha boʻlgan kaskadda 4 tadan 8 tagacha transformator boʻlishi mumkin;

7) kuchaytirish kaskadi —tarkibida kuchaytirish elementi, nagruzka zanjiri, oldingi yoki ketingi kaskad bilan bogʻlanish zanjiri boʻlgan radiotexnika qurilmasi. Kuchaytirish elementi sifatida yarimoʻtkazgichli (tranzistor, tunnelli diod) va elektrvakuumli elektron asboblar (qabul qilishkuchaytirish lampalari, klistron) qoʻllanadi. Bunday kaskad kirishiga berilgan signal uning chiqishida (nagruzka zanjirida) kuchayib boradi. Kirish kuchlanishi (tok, quvvat)ning chiqish kuchlanishiga nisbatan kaskadning kuchlanish (tok, quvvat) boʻyicha kuchaytirish koeffitsiyenti deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kaskad togʻlari

Kaskad togʻlari — Shimoliy Amerika Kordilyera togʻlari sistemasidagi togʻ tizmasi, AQSH va Kanadada. Uzunligi 1000 km ga yaqin. Eng baland joyi 4392 m (Reynir vulqoni). Tizma yon bagʻirlarini kesib tushgan Kolumbiya, Freyzer, Klamat va b. daryolarda zinapoyasimon sharshara (kaskad)larning koʻpligidan K.t.ga shunday nom berilgan. K.t.ning zamini mezozoy kristalli jinslaridan tuzilgan, ularning ustini vulkan jinslari qoplagan. Rangli metall va oltin konlari topilgan. Vulkan konuslarining yon bagʻirlarida issiq buloq koʻp. Sernam gʻarbiy yon bagʻrida igna bargli qalin oʻrmonlar, sharqiy, quruq yon bagʻrida 2800–3000 m dan yuqorida subalp va alp oʻtloqlari, choʻqqilarida qor va muzliklar bor. Milliy parklar (KreyterLeyk, Maunt Reynir, Lassen-Volkanik) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Kaskay qabilalari

Kaskay qabilalari, kaskeyliklar, kasklar, kashklar, kashkeyliklar — Xett podsholigidan shim. va shim.-sharkdagi Pont togʻlari (Kichik Osiyo)da qadimdan yashovchi qabilalar birlashmasi. K.q.ning qoʻshni tumanlarga bosqinlari xettlarni doimiy kurash (mil. av. 17-asrdan mil. av. 13-asrgacha) olib borishga majbur qilgan. K.q. chorvachilik va toʻqimachilik bilan shugʻullangan. K.q.da mil. av. 14-asr gacha "harbiy demokratiya" saqlangan. K.q. mil.av. 8—7-asrlarda da oxirgi marta eslab oʻtilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garri Kasparov

Kasparov Garri Kimovich (1963.13.4, Boku) — shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1980), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1985), jahonning 13-chempioni (1985—2000), jahon shaxmat olimpiadasi chempioni (1980, 1982, 1986, 1988, 1992, 1994, 1996). shaxmat "Oskari" sovrindori (1982, 1983, 1985— 1988, 1995, 1996, 1999), jahon kubogi egasi (1989).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Rossiya shaxmatchilari
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Shaxmat grossmeysterlari
Turkum:Shaxmat olimpiadasi ishtirokchilari
Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar
Turkum:SSSRda tugʻilganlar
Kaspiy harbiy flotiliyasi

Kaspiy harbiy flotiliyasi— Kaspiy dengizidagi harbiy qoʻshilma. 1722-yilda Astraxonda tuzilgan. 1867-yildan asosiy bazasi Bokuga koʻchirilgan. 1918—19 yillarda AstraxonK.h.f., 1919—20 yillarda Volga-K.h.f. deb yuritilgan. 1920-yil iyulda uning negizida Kaspiy Dengiz Kuchlari tashkil etilgan, 1931-yildan yana K.h.f. nomi berilgan. K.h.f. Ikkinchi jahon urushi davridagi Stalingrad jangi va Kavkaz uchun olib borilgan janglarda Kaspiy dengizi orqali aloqani taʼminlashda va muhim yuklarni tashishda xizmat koʻrsatgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaspiyboʻyi pasttekisligi

Kaspiyboʻyi pasttekisligi— Sharqiy Yevropa pasttekisligining janubi-sharqi (RF) va Gʻarbiy Qozogʻistonda joylashgan. Kaspiy dengizidan shimolida Yalpi Sirt, gʻarbda Volgaboʻyi va Yergeni qirlari, sharqsa Uraloldi va Ustyurt platolari bilan chegaralanadi. Maydoni qariyb 200 ming km². Yassi tekislik, uning janubiy qismi okean sathidan past, shimoliy qismida bal. 159 m gacha. Pasttekislikda ayrim qirlar koʻtarilib turadi. Toʻrtlamchi davrda bir necha marta dengiz bosgan va shimolida gilli, qumokli, janubida qumli yotqiziqlar qoldirgan. Chuqurchalar, qoʻltiqchalar, qum tillari, soyliklar, janubiy da shamol hosil qilgan relyef shakllari, Kaspiy dengizi sohili boʻylab ber doʻnglari uchraydi. Iqlimi quruq, kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolda —14°, sohilda —8°, iyulniki shimolida 22°, sohilda 23°. Yiliga janubi-sharqiga 200—250 mm, shimoli-gʻar-biga 350 mm yogʻin tushadi, potensial bugʻlanish 1000 mm ga yaqin. Tez-tez garmsel esib turadi. Ural, Volga, Terek, Kuma, Katta Uzen, Kichik Uzen, Uil, Sagʻiz daryolari oqadi. Shoʻr koʻllar (Bosqunchoq, Elton va b.) koʻp. Tuprogʻi och qoʻngʻir, shoʻrtob, shoʻrxok tuproq. Shimolida shuvoq-boshoqli oʻsimliklar, janubida shuvoq oʻsadi. Volga-Axtuba qayirida polizchilik, bogʻdorchilik, sabzavotchilik rivojlangan. Neft (Emba neft rayoni), koʻllarda osh tuzi bor. Astraxon qoʻriqxonasi joylashgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yevrosiyo
Kaspiylar

Kaspiylar — Sharqiy Ozarbayjonning choʻl mintaqalarida yashagan iberiy-kavkaz guruhiga mansub qabilalar. Dastlab Gerodot (mil. av. 5-asr) tomonidan qayd etilgan. K.ning asosiy mashgʻuloti — koʻchmanchi chorvachilik. Keyinchalik (mil. av. 1-asrgacha). K. midiyaliklar, albanlar va b. qabilalar bilan aralashib ketganlar. Kad. Ozarbayjonning viloyatlaridan biri — Kaspiana, shuningdek, Kaspiy dengizi oʻz nomlarini K.dan olgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Eronning qadimgi tarixi
Kasr-chiziqli funksiya

Kasr-chiziqli funksiya - ax+ kiritiladi. Umumiy maxrajga keltirilgan u va j- (KeN) K. lar uchun tartib munosabati suratlarini taqqoslash orqali kiritiladi: t<p boʻlsa, ^g < S- deyiladi. t^O da K.lar teng . /t/<p boʻlganda ^ toʻgʻri, aks holda notoʻgʻri K. deyiladi. Maxkasr kasrga teskari K. deyiladi.

Kasrlar ustidagi amallar ham butun sonlar uchun aniqlangan amallarning aksariyat qonunlariga boʻysunadi: oʻrin almashtirish, guruhlash, taqsimot, tartib qonunlari K.lar uchun ham oʻrinli.r Algebrada q koʻrinishidagi ifoda K. deyiladi, bunda R va Q algebraik ifodalar.

Amallarning bajarilishi qulayligi uchun deyarli barcha hisoblarda (kalkulyator, texnik hisoblar, fizik, iqtisodiy masalalarda) oʻnli K.lar ishlatiladi. Oʻnli K. akak_g ..., aka0, bxb2 ...bc koʻrinishda yozilib, o,-.,- lar raqamlar (0, 1, ... 9) boʻlib, ak ... ^butun qismi bv..bc esa K. qismi deyiladi. Butun qismi 1, 2, ... 9 raqamlardan biriga teng oʻnli K. standart koʻrinishidagi K. deyiladi. Matematikada cheksiz oʻnli K.larning ahamiyati katta. Mas, l=3,141592654 ... va ye= 27182818 ...sonlar cheksiz oʻnli K. chiziqli funksiya nisbatini tasvirlovchi funksiya. Agar determinant d = 77 =0boʻlsa, K.-ch. f. oʻzgarmas miqdor boʻladi, agar D^0, s=0 boʻlsa, u holda K.-ch. f. butun chiziqli u=sx+1 funksiya boʻladi; D^0, s/Oboʻlsa, K.-ch.f. grafigi asimptotalari koordinata oʻqlariga parallel boʻlgan teng tomonli giperbolani ifodalaydi. Agar a, , s, d — kompleks sonlar, x — kompleks oʻzgaruvchi boʻlsa, u holda K.-ch. f. kengaytirilgan kompleks tekislikni oʻzini-oʻziga konform va oʻzaro bir qiymatli akslantiradi. Kengaytirilgan kompleks tekislikdagi aylanalar K,-ch. f. yordamida akslantirilganda yana aylanalarga oʻtadi. K.-ch. f. yordamida bajarilgan akslantirish kengaytirilgan kompleks tekislikdagi u aylanaga nisbatan simmetrik nuqtalarni u aylananing obrazi boʻlgan aylanaga nisbatan simmetrik nuqtalarga akslantiradi. K.-ch. f. kasr-ratsional funksiyaning xususiy holidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kassatsiya

Kassatsiya (lotincha cassatio — bekor qilish, buzish) — qonuniy kuchga kirmagan sud hukmi (hal qiluv qarori) ustidan shikoyat qilish shakllaridan biri. Apellyasiya sudidan farqli ravishda, K. instansiyasi shikoyat yoki protest doirasi bilan cheklanib qolmaydi, balki bunda ish unda mavjud boʻlgan va qoʻshimcha taqdim qilingan materiallarning toʻla hajmida tekshirib chiqiladi. K. instansiyasi hukm (hal qiluv qarori)ni oʻzgarishsiz qoldirishi, bekor qilishi va ishni yangidan tergov qilishga yoki sud muhokamasiga joʻnatishi yo boʻlmasa hukmni bekor qilishi va sud ishi olib borishni toʻxtatishi mumkin. OʻzRda K. tartibida ish yuritish va K. shikoyati berish (K. protesta keltirish) qonunqoidalari JPK 56-bobida va FPK 38-bobida belgilab berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kasseta

Kasseta (frans. cassete — quticha) — detallar, materiallar, foto va kinoplyonkalar va b. eng qulay (optimal) sharoitlarda saqlanadigan, ishlanadigan, suriladigan, oʻzaro almashtiriladigan kichik, ixcham qurilma. Fotografik K. eng koʻp tarqalgan boʻlib, yorugʻlik sezgir materiallar (foto va kinoplyonkalar, fotoplastinkalar) saqlanadi. Magnitofon K.si — magnit lentalar joylashtirilib qoʻyiladigan yopiq quticha. Videomagnitofon K.si — magnitofon K.siga oʻxshash kattaroq quticha.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
8 millimetrli kinoplyonka

8 millimetrli kinoplyonka – magnit lenta (kasseta) yoki diskka yozib olingan videofilmlarni yoxud kassetali kinoplyonkaga yozib olingan odatdagi kinofilmlarni maxsus moslamalar yordamida oddiy televizor ekranida koʻrishga imkon beruvchi texnik usullar va vositalar majmui. Tasvir va tovush 8 millimetrli kinoplyonka tizimiga avval suratga olingan kinofilmdan magnit (magnitli plyonkaga), mexanik (videodiskka), optik (lazerli videodiskka) usullarida yozib olinadi. Bularda qoʻyuvchi apparat sifatida videomagnitofondan foydalaniladi. Ensiz (8 mm li) kinoplyonkaga ham yozib olish mumkin. Bunda qoʻyuvchi apparat sifatida telekino uzatkichdan foydalaniladi. Qayta yozib olingan videofilm yoki kinofilmlar 8 millimetrli kinoplyonka uchun film nusxalarini koʻplab nusxada chiqarish uchun asl nusxa boʻlib xizmat qiladi. Kinofilmni namoyish qilishda tasvir va tovush signallari qoʻyuvchi apparatda videosignallar va tovush signallariga aylanib, televizion qabul qilgichga keladi. 8 millimetrli kinoplyonkadan uy sharoitida kinofilmlar koʻrishda, oʻquv maqsadlarida foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum: Texnika
Turkum:Kino va video terminologiyasi
Giovanni Domenico Cassini

Kassini (Cassini) — Jovanni Domeniko K. (Jan. Dominik) (1625—1712)— Parij rasadxonasining birinchi direktori (1669 y.dan); Yupiter va Marsning aylanishini, Saturnning 4 yoʻldoshini kashf qilgan, Saturn halqasidagi tirqish (K. boʻlinmasi yoki "tirqishi") ni aniqlagan. Oyning optik libratsiyasi (tebranishlari) ni tadqiq qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kassini ovali

Kassini ovali - berilgan ikki Ft, Gʻ2 nuqtagacha boʻlgan masofalarning koʻpaytmasi MFt-MF2 oʻzgarmas boʻlgan nuqtalarning geometrik oʻrnini tasvirlovchi tekis egri chiziq. Bu oʻzgarmas a2, Ft, F2 nuqtalar orasidagi masofa 2 s deb belgilansa, K.o. ning Dekart koordinatalar tizimidagi tenglamasi (l-2+>>2)2 — 2s2(x2—u2)= =ya4—s4 koʻrinishida yoziladi. K.o. ning koʻrinishi a bilan s orasidagi munosabatga bogʻliq: 1. a>c V2 boʻlsa, K.o. — qavariq chiziq. 2. sa boʻlsa, K.o. ikkita alohida ovaldan iborat. Fransuz astronomi J. Kassini U nomi bilan ataladi (qarang Kassini).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kassiterit

Kassiterit (yun. kassiteros — qalay), qalaytosh —oksidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi SnO2. Tarkibida Fe2O3 (13% gacha), Ta2O3, Nb2O3 (9% gacha) va hokazo qoʻshimchalari bor. Qalayning miqdori 78,6%. Tetragonal singoniyali. Dipiramidal, ustunsimon, ninasimon kristallar va donador agregatlar holida uchraydi. Rangi qoʻngʻirdan qoragacha, baʼzan sariq, qizgʻish. Olmossimon yaltiroq. Qattiqligi 6—7. Zichligi 6—7 g/sm3. Koʻpincha qoʻngʻir, baʼzan jigarrang, olmosdek yaltiraydi. Gidrotermal, greyzen, pegmatit va sochma konlari maʼlum. K. konlari, odatda, nordon intruziv togʻ jinslari (granit) bilan bogʻliq. Hosil boʻlishi magmatikdan gipergengacha. K.ning eng istiqbolli sanoatbop toʻplamlari gidrotermal kvarskassiterit va sulfid kassiteritli yertomirlarda uchraydi. K. Oʻzbekistonda 20-asrning 30-yillarida topilgan, hozirgi bir necha turi maʼlum. K. konlari Oltintogʻ, Turkiston, Qoratepa, Zirabuloq - Ziyovuddin, Sultonuvays togʻi, Hisor togʻlarida bor. Xorijda K. konlari Rossiya Federatsiyasi (Primorye), Ukraina, Malayziya, Tailand, Indoneziya, Xitoy, Boliviya, Nigeriya va boshqa joylarda aniqlangan. K. — qalayning asosiy rudasi. Ayni vaqtda konsentratdan Nb, Ta kabi noyob metallar ham ajratib olinadi. Oltintogʻ K. rentgenogrammasi dunyoda qabul qilingan Aniqlagich (Mixeyev, 1957)da etalon sifatida qabul qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Kassitlar

Kassitlar — mil. av. 2—1-ming yillikda hozirgi Gʻarbiy Eron hududida yashagan togʻlik qabilalar. Mil. Avv. 16-asrda Bobilni egallab, 400 yilga yaqin hukmronlik qilgan kassit sulolasiga asos solishgan. Kassit tilining genetik aloqalari aniqlanmagan. Turli xalqlar bilan aralashib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kast

Kast, Kasht (sugʻdiycha — tog , balandlik) — Chatniyonga qarashli viloyat va shahar. Hisor tizma togʻlarida joylashgan. Mugʻ togʻidan topilgan sugʻdiy hujjatlarda (8-asr boshi) Panch, yaʼni Panjikentning turkiy hokimi Chaqin Chur Bilga Bichut oʻgʻlining nomi keltirilgan, u Panch bilan birga K. rustoqining ham hokimi boʻlgan (7-asr oxiri — 8-asr boshi). U zarb etgan tangalardagi tamgʻalar K.dagiga oʻxshash. Ilk oʻrta asrlarda K. ancha yirik viloyat boʻlgan, chunki uning hukmdori oliy shohona unvon bilan ixshid deb atalgan; bu unvonga undan tashqari faqat Sugʻd hukmdorlarigina ega boʻlishgan. Panjikent hokimlari ancha kamtarona unvon bilan — "mray", yaʼni "janob" deb atalganlar, bu sugʻdiy zodagonlar tabaqasida 2 darajali unvon sanalgan. 9-asr 1 choragida K. viloyati xalifalikka 10 ming dirham miqdorda xiroj toʻlagan. Bu qoʻshni Karron, Vashgird kabi viloyatlarnikidan ancha ortiq boʻlgan.

 Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Tojikiston tarixi
Kastiliya

Kastiliya (Castilla — qasr) — Pireney yarim oroli markaziy qismidagi qirollik (11 — 15-asrlar). 1035-yil tashkil topgan. Leon qirolligi bilan bir necha bor birlashib (1037-1165, 1072-1157, 1230-yildan uzil-kesil), kuchli davlatga aylangan. 1479-yil Kastiliya qirolichasi Izabella bilan Aragon qiroli Ferdinandning oʻzaro nikohlanishi 2 qirollikning birlashib, yagona Ispaniya davlatining tashkil topishiga asos boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ispaniya tarixidagi sobiq davlatlar
Turkum:Sobiq qirolliklar
Turkum:Yevropadagi sobiq monarxiyalar
Alfred Kastler

right|200px|thumb|Alfred Kastler
Alfred Kastler (1902.3.5, Gebviller — 1984) — fransuz fizigi, Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1964-yildan). Parijdagi Oliy normal maktabni tugatgan (1924). Ilmiy ishlari optika, atom spektroskopiyasi va kvant elektronikaga oid. Oʻzi kashf qilgan va ishlab chiqqan optik uygʻotish usuli yordamida radiochastotalar sohasida magnit rezonans hodisasini aniqlagan (1950). Nobel mukofoti laureati (1966).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari
 

Turkum:Fiziklar
Kastor

Kastor — Quyoshning yillik koʻrinma yoʻli sohasi (zodiak soha)da joylashgan Javzo yulduz turkumining alfasi. Mazkur yulduz turkumida joylashgan ikki yorugʻ yulduzdan biri. Koʻrinma yulduz kattaligi 2 ga teng . OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduzlar
Kastri

Kastri - Sent-Lyusiya davlati poytaxti. Sent-Lyusiya orolning shimoli-gʻarbida joylashgan. Aholisi 54,6 ming kishidan koʻproq (1990-yillar oʻrtalari). Dengiz porti (chetga banan, kakao, kokos yongʻogʻi va boshqa chiqariladi), aeroport bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar mavjud. Limon sharbati, rom, shakar va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sent Lyusiya
Kasur

Kasur — Pokistonning sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 241,6 ming kishi (1998). Jun savdosining yirik markazi. Koʻn-teri, toʻqimachilik, yogʻ-moy sanoati korxonalari bor. Qishloq xo'jaligi mahsulotlari (paxta, don) qayta ishlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kasur tumani
Katabolizm

Katabolizm ( - katabole — olib tashlash, buzish) — tirik organizmlarda murakkab organik birikmalarning parchalanishidan iborat moddalar almashinuvi reaksiyalarining majmui, anabolizmta qarama-qarshi jarayon. Katabolizmda odatda, energiya ajraladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Dissimilyasiya
 anabolizm
Katagenez

Katagenez (yunoncha: kata — yuqoridan quyiga boʻladigan harakatni bildiradigan qoʻshimcha va ... genez) 1) biologiyada organizmlarning soddalashgan ekologik muhitga oʻtishi tufayli morfofiziologik tuzilishining pasayishiga, bir qancha organlar va organlar sistemasining dezintegratsiyasi va reduksiyasiga olib keluvchi regressiv evolyutsiya. K.ga misol qilib organizmlarning oʻtroq yoki parazit yashashga utishi tufayli ular tuzilishining oʻzgarishini koʻrsatish mumkin. K. termini regressiv evolyusiyaning morfologik oʻzgarishlarini emas, balki ekologik va genetik tomonlarini ham oʻz ichiga olishi bilan katamorfozdyan farq qiladi. 2) geologiyada — choʻkindi togʻ jinslari hosil boʻlgandan soʻng diagenez natijasida va ularning metamorfik togʻ jinsiga aylanishiga qadar kimyoviymineralogik shakllanish bosqichi (yana q. Litogenez). K. terminini rus olimi A. Ye. Fersman (1922) tavsiya etgan. K.da togʻ jinslari kuchli zichlanadi, ikkilamchi minerallar hosil boʻladi, moddalar qayta kristallanadi. K. tektonik harakatlar natijasida togʻ jinslarining chuqurlikka choʻkishidan hosil boʻladigan bosim va temperaturaning koʻtarilishidan sodir boʻladi. K. qonuniyatlarini bilish amaliyotda katta ahamiyatga ega. Mas, choʻkindi qatlamlarning neftga istiqbolini baholashda, qazilma koʻmirlar, noruda qurilish materiallari va b.ning xususiyatlarini bashorat qilishda K.ning ahamiyati katta. Xorijiy da K. oʻrnida "diagenezning kechki bosqichi" iborasi qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Biologiya
Kataklaz

Kataklaz (yun. kataklao — buzaman) — tektonik qarakatlar taʼsiri ostida togʻ jinslari tarkibidagi minerallarning deformatsiyasi va ezilishi. Asosan, tektonik yorilishlar yuzasi boʻylab va unga yaqin joylarda kuzatiladi. Bunda togʻ jinslarining strukturasi buziladi, mineral donachalarining oʻlcham va shakllari oʻzgaradi. K.da, odatda, mineral donachalarining ahamiyatli siljishlari yuz bermaydi. Shu sababli, jinsning strukturasi keskin oʻzgarsada, uning dastlabki teksturasi saqlanadi. Kimyoviy va mineralogik oʻzgarishlar boʻlmaydi yoki juda kam darajada namoyon boʻladi. Kuchsiz K. kristallning yupqa shlifini qutblangan yorugʻlikda kuzatib aniqlanadi, bunda "toʻlqin sunishi" kuzatiladi (ayniqsa, kvars kristallarida aniq namoyon boʻladi); kuchliroq K. xuddi shu sharoitlarda "mozaika soʻnishi"ga olib keladi. Kuchli K. alohida donachalarning maydalanishi ("granulyasiya") ga sabab boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katakomba madaniyati

Katakomba madaniyati - ilk jez davriga mansub arxeologik madaniyat (mil. av. 2-ming yillik — 1-ming yillik boshlari). Qora dengizning shim. sohillari, Quyi Volga boʻyida tarqalgan. 20-asr boshida rus arxeologi V. A. Gorodsov tomonidan ilmiy tavsif berilgan.

K.m.ning soʻnggi davrlari kimmeriylar bilan bogʻliq. K.m. uchun aholining urugʻdoshlik munosabatlariga koʻra, alohida qishloqlarda yashashi va mozorqoʻrgʻonlar xosdir. Mozorqoʻrgʻonlar tagidagi katakombalarta mayyitlar yon tomonga yonboshlatib oyoqparini bukkan holda dafn etilgan, ularning ustiga olov ramzi boʻlgan qizil boʻyoq sepilgan. K.m.ga oid sopol idishlar, tosh va jezdan yasalgan mehnat qurollari va qurolaslaha, suyak va jez bezak buyumlari topilgan. K.m. qabilalari koʻchmanchilik va dexqonchilik bilan mashgʻul boʻlishgan, shuningdek, mis va jez metallurgiyasidan ham xabardor boʻlib, atrofdagi qabilalar, ayniqsa Kavkaz qabilalari va ular orqali Old Osiyo, Eron, Misr bilan savdo aloqalari olib borishgan. K.m. kabilalarida matriarxat oʻrnini patriarxat egallagan, mulkiy tabaqalanish koʻzga tashlana boshlagan (zodagonlarning qabridagi ashyolar qimmatbaholigi bilan ajralib turadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Katalaza

Katalaza (yunoncha: katalysis – buzilish) – oksidoreduktazalar sinfiga mansub ferment. Vodorod peroksid (H2O2)ning suv (H2O) bilan kislorod (O2)ga parchalanishini katalizlaydi:

H2O2 + Fe(III)-E -> H2O + O=Fe(IV)-EH2O2 + O=Fe(IV)-E -> H2O + Fe(III)-E + O2

Suvning quyi konsentratsiyalarida katalaza quyi spirtlar, polifenollar va boshqalarni oksidlab peroksidazaga xos faollikni namoyon qiladi. Katalaza barcha hayvon va oʻsimliklar toʻqimalarida, asosan, sut emizuvchilar jigari va eritrotsitlarida hamda aerob mikroorganizmlarda mavjud. Molekular massasi 225000—248000 g/mol. Katalaza ingibitorlariga koʻpchilik tuzlar (mas, sulfidlar, sianidlar, azidlar, ftoridlar) kiradi. Katalazaning biologik funksiyasi toʻqima membranalarini H2O2 dan, superoksiddismutaza bilan birgalikda esa superoksid radikalidan himoya qilishdir. Odam eritrotsitlaridagi katalaza faolligini aniqlash tibbiyotda baʼzi kasalliklarga tashxis qoʻyishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fermentlar
Katalaun jangi

Katalaun jangi - Shim.Sharqiy Fransiyaning Trua sh. gʻarbidagi Katalaun yalangligida Gʻarbiy Rim imperiyasi va uning ittifoqchilari (franklar, vestgotlar, burgundlar, alanlar va b.) hamda Attila boshchiligidagi gunnlar va ularning ittifokchilari (ostgotlar, gepidlar va b.) oʻrtasida boʻlgan jang (451 i. iyun). Rim qoʻshiniga Aetsiy qoʻmondonlik qilgan. Attilani Galliyaga bostirib kirganidan xabar topgan Aetsiy tezda Alp togʻlaridan oshib oʻtib vestgotlar qiroli Teodorix I ni oʻziga qoʻshilishga koʻndirgan. Ularga Aetsiy xizmatiga kirgan boshqa qabilalar ham qoʻshilgan. K.j. tarixda "xalqlar jangi" nomi bilan mashhur boʻlgan. Erta tongda boshlangan bu dahshatli jangga faqat tun tufayli xotima berilgan. Qulay mavqega ega boʻlish uchun har ikki tomon jang maydonidagi tepalikni egallashga harakat qilgan. Uni avvalroq Aetsiy qoʻshini egallab olgan. Gʻarb tarixchilari fikriga zid oʻlaroq Attila jangda yengilmagan, u qad. turkiy xalqlar harbiy sanʼati — arobaturodan unumli foydalangan. Jangda Teodorix ogʻir jaro-hatlanib, otlar oyogʻi tagida toptab tashlangan. Jang shu qadar shiddatli boʻlganki, Aetsiy jang paytida adashib dushmanlar orasida qolgan va zoʻr-bazoʻr ittifoqchilari qarorgohidan panoh topgan. Ertasi kuni Teodorixning oʻgʻli Torismund Aetsiy taklifiga koʻra, otasi taxtini egallash uchun yurtiga joʻnagan. Attila esa Reyn ortiga qaytgan va yangi kuch bilan Shim. Italiyaga bostirib kirgan. Tarixchi Iordanning yozishicha, K. j. da 180 mingga yaqin kishi halok boʻlgan.

 Adabiyot 
 Iordan, O proisxojdenii i deyaniyax gotov, M., 1960.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Janglar
Katalepsiya

Katalepsiya (yun. katalepsis - ushlash, tutish, toʻxtash), mumdek qotib turish — normal harakatning buzilishi; bunda muskullar tonusi kuchayib, butun tana yoki qoʻl-oyoq qotib qoladi. Bemorni biror vaziyatga qoʻyilsa, u shu alpozda uzoq vakt turaveradi, mas, koʻtarib qoʻyilgan qoʻlini to oʻzi tushmaguncha tushirmaydi. K. isteriya, shizofreniya, ensefalitna uchraydi. Baʼzan gipnoz holatida ham kuzatish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katalog

Katalog (yunoncha: katalogos — roʻyxat) — 1) muayyan narsalar (mas, kitob, eksponat, tovarlar)ning maʼlum tartibda tuzilgan roʻyxati; ularni topishni osonlashtiradi. Koʻrgazmalar, ilmiy-texnika yoki madaniy-maʼrifiy ishlar uchun moʻljallangan maʼlumotnoma nashrlarda mavjud narsalarning (baʼzan bezakli) shu tarzda tartibga solingan roʻyxati boʻladi. Masalan, markalar K.i, badiiy asarlar koʻrgazmalari K. i va b.; 2) kutubxona katalogi; 3) kompyuter dasning mantiqiy qurilmasida — fayl nomlari saqlanadigan joy, fayllar yigʻindisi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katalonlar

Katalonlar (oʻzlarini katalans deb atashadi) — Ispaniyadagi xalq. Asosan, Kataloniyada (7,5 mln. kishi), shuningdek, Fransiyada (250 mingga yaqin kishi). Italiyada (30 ming kishi), Amerikada (350 ming kishi) ham yashaydilar. Umumiy soni 8,16 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katalan tilitsya soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari — katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Katalpa

Katalpa (Catalpa) — bignoniyadoshlar oilasiga mansub manzarali oʻsimliklar turkumi. Bargi oddiy, uzun, yirik. Guli oq, qoʻngʻiroqsimon, toʻpguli shingil yoki roʻvaksimon. Mevasiuzun (20—40 sm), koʻp urugʻli. 2 pallali, dukkaksimon. Urugʻi yassi, uchi kokilli. 14 turi bor. Urugʻi, qalamchasi va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi. Yogʻochi yengil, yumshoq, chirishga chidamli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katamaran

Katamaran (tamilcha kattumaram; soʻzma-soʻz — bogʻlangan xodalar) — 1) bir-biriga bogʻlangan bir necha xodadan iborat sol. Kisqa suv yoʻllari va baliq ovida ishlatiladi. Hind okeanining Osiyo tomondagi qirgʻoklari va ularga yondosh orollarda, Tinch okean orollari va Jan. Afrikada yashovchi xalklar foydalanadi. Eshkak yoki yelkan yordamida harakatlanadi; 2) eshkak-Yuk tashiydigan katamaranli yoki yelkanli kichik kema. Ikki uchi teshilgan va oʻtkirlangan bir necha gʻoʻlani birlashtirib yasaladi; 3) bir-biriga birlashgan ikki korpusli (katta palubali) yoki qalqovuch — muvozanatlagichi bort tashqarisida joylashgan bir korpusli kema. Dengizda yaxshi suzishi va suvda turgʻunligi bilan farq qiladi. Daryo, dengizda yoʻlovchilar va yuk tashish, baliq ovlash, sport-sayyohlik va b. maqsadlarda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katamorfoz

Katamorfoz (yun. kata — yuqoridan quyiga boʻladigan harakatni bildiradigan qoʻshimcha va morphe — koʻrinish, shakl) — organizmlarning birmuncha oddiy yashash sharoitlariga oʻtishida regressiv evolyusiya — katagenez asosida qayta tuzilishi. K., koʻpincha, organizmlarning evolyusiya jarayonida yashashning xususiy sharoitlariga boʻlgan ayrim moslanishlarining yoʻqolishi bilan bogʻliq. "K." terminini rus biologi I. I. Shmalgauzen taklif etgan (1939). K.ning genetik asosi hayvonlarning harakatsiz hayot kechirish, ayniqsa, endoparazitizmga oʻtishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqotgan organlarning toʻliq rivojlanmasligini keltirib chiqaruvchi mutatsiyalarning yigʻila borishi hisoblanadi. Shuning bilan birga bunday organizmlarda ayrim organlar sistemasining progressiv oʻzgarishi ham kuzatiladi. K. moʻylovoyoqli qisqichbaqasimonlar, krbiklilar, parazit yassi chuvalchanglar va b. uchun xos (yana q. Degeneratsiya, Reduksiya, Neoteniya, Pedomorfoz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kataniya

Kataniya — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya orolning sharqiy sohilida. Etna vulkanining etagida. Kataniya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 330 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

Kataniya — transport yoʻllarining muhim tuguni. Oʻrta dengiz sohilidagi port. Kema remonti, verf, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, neftni qayta ishlash, kimyo va radioelektronika sanoati, oziq-ovqat, shoyi va ip gazlama, yogʻochsozlik, keramika korxonalari, vagon remonti ustaxonalari mavjud. Shahar yakinida tabiiy gaz konlari topilgan.

Universitet (15-asrdan), astrofizika rasadxonasi, vulkanologiya instituti, konservatoriya, opera teatri, botanika bogʻi bor. Yunon va Qad. Rim meʼmoriy yodgorliklarining qoldiqlari, qasr (14-asr), sobor (11 — 18-asrlar) saqlangan. K.ga mil. av. 8-asrda asos solingan. Kataniya oʻzining musiqa anʼanalari bilan mashhur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Italiya shaharlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Katapulta

Katapulta (lotincha: kata — yuqoridan pastga va pallo —- uloqtiraman, irgʻitaman) — 1)harbiy ishda — buralgan tolalar (soch, pay va b.) ning qayishqoqlik kuchi taʼsirida harakatga keltiriladigan uloqtirish mashinasi. Yunoniston va Rimda 5-asr oxirigacha, asosan, qoʻrgʻonlarni qamal qilishda, jang maydonlarida qoʻllangan. K. tosh, gʻoʻlalarni, smola solib yondirilgan bochkalar va nayzalarni bir necha yuz metrga uloqtirgan. Oʻrta asrlarda Sharq mamlakatlari, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda ham rasm boʻlgan. Oʻzbekiston hududida manjaniq va palaxmon deb atalgan; 2) samolyot, planyor va b. uchish apparatlariga qisqa yoʻl uchastkasida boshlangʻich (start) tezlik beradigan qurilma. K. harakatlantirish qurilmasi (aravachalar, mokisimon qurilma, ilgak va b.), yoʻnaltiruvchi qurilma (koʻpincha relyelar) va uchirib yuborish mexanizmlaridan iborat. Harakatlantirish qurilmasi (uchish apparati mahkamlangan) yo reaktiv dvigatel bilan ishga tushiriladi yoki biror ish jismi (bugʻ, porox gazi, qisilgan havo, prujina, rezina tizimcha va b.) energiyasidan foydalaniladi. Yugurish oxirida uchish apparatining harakatlantirish qurilmasi keskin toʻxtaydi, uning ustidagi uchish apparati mustaqil uchishi uchun yetarli tezlik bilan ajralib chiqadi. Gorizontal yoʻnaltiruvchi qurilmali K. avianosetslarda, vertikal yoʻnaltiruvchi qurilmali K. uchuvchilarni mashq qildirish va insonga qisqa vaqtli katta zoʻriqish taʼsirini tekshirish uchun samolyotdan katapultlash jarayonini yer sharoitida bajarishda qoʻllanadi; 3) kosmik kema kabinasidan katapultalanadigan oʻrindiqni irgʻitishni taʼminlovchi qurilma.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katapultalanadigan oʻrindiq

Katapultalanadigan oʻrindiq — kosmonavtni kosmik kema kabinasidan xavfsiz masofaga irgʻitishni va soʻngra parashyut yordamida yerga qoʻndirishni taʼminlovchi qurilma. Kosmonavtni yerga qoʻndiruvchi vosita sifatida foydalaniladi ("Vostok" kosmik kemasida kosmonavt Yer sirtidan 7 km balandlikda katapultalangan). Shuningdek, K. oʻ. uchishning boshlangʻich qismida (kema 4 km balandlikka koʻtarilgunga qadar), avariya holatida kosmik kemani tark etishga ham moʻljallangan. K. oʻ. pirotexnik irgʻituvchi mexanizm (baʼzan poroxli raketa tezlatkichi bilan), parashyut tizimi, avariya holati uchun zaruriy zahira, kislorod zaxirasi, skafandrni shamollatish qurilmasi, qabul qiluvchiuzatuvchi radioapparatura, kosmonavt yerga qoʻnganda isteʼmol qiladigan oziqovqatlar va dastlab kerak boʻladigan narsalar, kosmonavt tanasini oʻrindiqqa bogʻlab turuvchi mexanizmlardan tashkil topgan. Zamonaviy samolyotlarda uchuvchi kabinasi ham katapultlanadigan qurilma bilan jihozlanadi (qarang Katapulta).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katar (tibbiyot)

Katar (yun. katarrheo — oqib tushaman), kataral yalligʻlanish — shilliq pardalarning qizarishi, boʻrtishi va shilimshiqaralash koʻp suyuqmodda (ekssudat) chiqishi bilan kechadigan yalligʻlanish. Ekssudat tiniq (seroz), shilim-shiq, baʼzan yiring aralash boʻladi. K.ga, koʻpincha, infeksiya (yuqori na-fas yoʻllari va bronxlar katari) sa-bab boʻladi. Meʼda K. — gastrit, odatda, ovqatlanish maromining buzili-shi, ichkilik va tamakiga ruju qilish, zaharlanish va b. natijasida roʻy beradi. K.ning oʻtkir va surunkali xili farq qilinadi. Oʻtkir K.da yalliglanish oqibatida ajralayotgan suyuklik asta-sekin kamayib, bemor butunlay tuzalib ketadi. Oʻtkir K. vaqtidadavo-lanmasa, surunkali K.ga aylanada. Surunkali K. yillab davom etib, vaqt-vaqti bilan zoʻriqib turadi, bora-bora shilliq parda yupqa tortib (atrofiya) yoki, aksincha, qalinlashib (gipertrofiya), aʼzo funksiyasi buziladi. Masalan, meʼdaning surunkali katari (surunkali gastrit)da meʼda shirasi ajralmay qoladi; bronxlar shilliq pardasi surunkali K. oqibatida oʻzgarib, nafas yoʻllari va oʻpkaning yalligʻlanishi kabi kasalliklarning avj olishiga imkon tugiladi. Kasallikning oldini olishda sovqotishdan oʻzni ehtiyot qilish, organizmni chiniqtirish, za-rarli odatlardan cheklanish muhim. Davo qaysi aʼzo kasallanganligiga qarab buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katarakta

Katarakta (yun. katarrhaktes — sharshara) — koʻz gavharining xiralanishi. Bunda koʻzga tushayotgan yorugʻlik nurlarining yoʻli qisman toʻsilib qolib, koʻz baʼzan koʻrmay qoladi. Koʻz gavharining qaysi qismi xiralashganiga qarab, Koʻzning quyidagi farq qilinadi: old va orqa polyar K., xaltali K. (gavharni oʻrab turgan kapsulada boʻladi), ya d rol i (gavharning markazida boʻladi), urchuqsimon, qavatli yoki zonulyar, toʻliq plyonkasimon, koʻp shaklli, poʻstloq K.si (gavharning periferik qavatiga tushadi). Koʻz gavharida xiralanishning boshlanishi birlamchi K. deyilsa, gavharning yadrosi yoki K. massalari olingandan soʻng paydo boʻlgan xiralanish ikkilamchi K. deyiladi.

Katarakta tugʻma va hayotda orttirilgan boʻladi. Ona qornida rivojlanayotgan homilaga turli tashqi (zaharlanish, gipova avitaminoz, nurlanish) va ichki (ona va bolaning rezus kelishmovchiligi) muhitlarning salbiy taʼsiri, homiladorlik vaqtida onaning turli kasalliklar, ayniqsa, yuqumli kasalliklar bilan ogʻrishi, shuningdek, nasldannaslga oʻtuvchi irsiy kasalliklar tugʻma kataraktaga sabab boʻladi. Bunda gavharning xiralashishi juda sekin rivojlanishi mumkin, ayrim bemorlarda umr boʻyi oʻzgarmaydi. Organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, qand kasalligi, shuningdek, umumiy kasalliklar, koʻz shikastlanishlari va kasalliklari, yaqindan koʻrishning ogʻir shakli, yuqori temperaturada uzoq ishlash, turli zaharli moddalar va ionlashtiruvchi nurlar taʼsirida orttirilgan K. yuzaga keladi. Orttirilgan K.ning qarilik, travmatik va asoratli (glaukoma, iridotsiklit, qand kasalligi va b.ning asorati sifatida) bor. Orttirilgan K.da vaqt oʻtishi bilan koʻz gavhari butunlay xiralashib qoladi. Qarilikdagi K. asta-sekin rivojlanadi, u koʻproq 55—60 yoshdan oshganlarda uchraydi. Qarilikdagi K. ning boshlanish, yetilmagan, yetilgan va yetilib oʻtib ketgan bosqichlari farq qilinadi, uning yetilgan davri hammada har xil, bu odatda, bemorning umumiy ahvoli va yoshiga bogʻliq. Operatsiya muddatini belgilashda kasallikning yetilgan bosqichi muhim. K.da dastlab bemorning kasal koʻzi oldi jimirlab, nuqta, chiziq va dogʻlar paydo boʻladi; yonib turgan lampa, shar yoki fonarga shu koʻz bilan Karaganda, u bir nechta boʻlib koʻrinadi. Bu — notekis xiralashgan koʻz gavharining nur sindirish xususiyati buzilishi oqibatida roʻy beradi. Koʻzning xira tortishi uning boshqa kasalliklarida ham kuzatiladi, shuning uchun, albatta, vrachga murojaat etish va kasallikni oʻz vaqtida aniqlash lozim. Dorilar bilan davolanadi yoki mikroxirurgiya, ultratovush yoki lazer nurlari yordamida operatsiya qilib xiralashgan koʻz gavhari olib tashlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Pictures of different types of cataracts
Katarmaya togʻlari

Katarmaya togʻlari — Ziyovuddin togʻlarining tarmogʻi, Samarqand viloyati hududida. Eng baland joyi 818 m, uz. 20 km chamasida. Bir necha antiklinal strukturadan iborat. Togʻ jinsi qatlamlari joylarda intruziyalar bilan murakkablashgan. Katarmaya togʻlarining janubiy yon bagʻri ancha tik va quruq soylar bilan parchalangan. Shimoliy yon bagʻri Zarafshon vodiysiga zinapoyasimon pasayib tushadi. Kuesta relyef shakllari uchraydi. Katarmaya togʻlarining oddiy va toʻq boʻz tuproqlarida shuvoq, toshloqli joylarida tikonli bodom, qumoqli tuproqlarda qoʻngʻirbosh, iloq oʻsadi, gulisafsar va bugʻdoyiq keng tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi (oʻrtacha mahsuldorligi 1—3 s/ga).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Katarsis

Katarsis (yunoncha: katharsis — tozalanish) — 1) qissiy yengil tortish; ruhning hissiy va jismoniy nopokliklardan tozalanishi. Aristotel "Poetika" asarida bu terminni ishlatib, fojianing maqsadi sifatida "azoblanish va achinish" yordamida ruhning tozalanishini tushungan. Umuman K. tushunchasi turlicha talqin qilingan; 2) 3. Freyd psixologik metodlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katastrofizm

Katastrofizm (yun. katastrophe — tamom boʻlish, halokat, buzilish), katastrofalar nazariyasi — metafizik taʼlimot. Uning asosida Yer poʻsti va organik olamning rivojlanishi butun Yer planetasi miqyosida sodir boʻladigan, davriy takrorlanib turadigan geologik halokat (kataklizma)lar bilan bogʻliq, degan gʻoyalar yotadi. Davriy global halokatlar haqidagi gʻoya qadimda paydo boʻlgan; 17— 18-asrlarda geologiya tarixini oʻrganishda qoʻllangan. Paleontologiyaning asoschisi fransuz olimi J. Kyuvye 1812-yilda Yer katlamlarining almashinishi bilan birga fauna va floraning almashinishi ham sodir boʻlganligini va oʻtmishdagi geologik davrlarda organik dunyo oʻzgarishining sababini oʻzining katastrofalar nazariyasi asosida tushuntirdi. Kyuvyening uqtirishicha, Yer yuzining kattagina qismida roʻy bergan halokatli tabiiy ofat (katastrofa) bu hududlardagi barcha hayvon va oʻsimliklarni halok etgan. Soʻngra ularning oʻrnini omon qolgan joylardan kelgan, lekin qirilib ketgan turlarga hech qanday aloqasi boʻlmagan yangi formalar egallagan. Kyuvye qad. qatlamlardan yosh qatlamlarga oʻtgan sari organik formalarning asta-sekinlik bilan murakkablashib borganligini qayd etgan boʻlsada, u Lamarknnig tirik tabiat evolyusiyasi, keyingi hayot formalarining oldingi formalardan kelib chiqqanligi haqidagi fikrlarini inkor etdi. Kyuvye turlarning oʻzgarmasligi haqidagi kreatsionistik dunyoqarashni yoqlab chiqdi. Kyuvyening asosiy gʻoyasi fransuz paleontologi A. d’Orbiniy tomonidan davom ettirildi. A. d’Orbiniy Yer tarixini 27 davrga boʻlib, har bir davring yangi formalar bilan boshlanib halokat tufayli qirilib poyoniga yetganligini aytadi. Shuning bilan birga oʻsha davrdayoq paleontologik dalillardan hayotdagi hodisalarni evolyusion nuqtai nazardan tushunish zaruriyatini yorqin ifodalovchi qator "paleontologik qonunlar" chiqarildi. Bu qonunlarga binoan, qirilib ketgan formalar qanchalik qadimgi boʻlsa, ular bilan hozirgi zamon hayvonlari oʻrtasidagi farq ham shunchalik katta boʻladi, hayvon tiplarining paydo boʻlish tartibi embrion bosqichlarning paydo boʻlishidagi tartibni eslatadi; qirilib ketgan hayvonlar hozirgi hayvonlarga oʻxshash plan asosida tuzilgan, ularning hayoti ham oʻxshash fiziologik faoliyat bilan tavsiflanadi. Bu qonunlar organik dunyo oʻzining tarixiy rivojlanishiga kura, birbutun ekanligidan dalolat berdi. Evolyusion nazariya organizmlar tarixiy rivojlanishida K.ni inkor etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil