Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Federatsiya

thumb| 
Federatsiya (soʻnggi  — birlashma, uyushma) — 1) davlat tuzilishi shakli; yuridik jihatdan muayyan siyosiy mustaqilligi boʻlgan davlat tuzilmalaridan tashkil topgan murakkab uyushmadir. Federativ davlatni tashkil etuvchi davlat tuzilmalari (shtatlar, oʻlka, kontonlar) federatsiya subʼyektlari hisoblanadi va oʻz maʼmuriy hududiy boʻlinishlari boʻladi. Federatsiyada yagona konstitutsiya, yagona ittifoq (federal) davlat hokimiyati organlari boʻladi, yagona fuqarolik, pul birligi va shaharlar amal qiladi. Unitar davlatdan farqli ravishda federatsiya hokimiyat oliy organlarining 2 tizimiga — federal organlar va federatsiya aʼzolarining tegishli organlariga ega boʻladi. Federal organlar mamlakatning hamma hududida oʻz vakolat va vazifalarini amalga oshiradi. Federatsiyani tashkil etuvchi davlat tuzilmalari tom maʼnoda davlat hisoblanmaydi. Ular suverenitetga, ittifokdan bir tomonlama chiqish huquqiga ega boʻlmaydi, yuridik jihatdan xalqaro munosabatlarda qatnashish huquqidan mahrumdir. Ittifoq konstitutsiya yoki qonunlari buzilgan taqdirda markaziy hokimiyat federatsiya subʼyektiga nisbatan majburlash choralarini koʻrish huquqiga ega. Federatsiyaning eng zarur belgilaridan biri — federal parlamentning 2 palatali tuzilmasidir. Odatda, federatsiya aʼzolarining oʻz mustaqil konstitutsiyasi boʻladi. Milliy (til) omilning ahamiyatiga qarab federatsiya tuzilishini belgilashda hududiy asosdagi federatsiya (AQSH, Avstraliya, Avstriya, GFR, Argentina, Venesuela, Braziliya, Meksika), milliy asosdagi federatsiya (Hindiston, Belgiya, Nigeriya, Pokiston) va aralash milliyhududiy asosdagi federatsiya (Rossiya Federatsiyasi, Shveysariya, Kanada) farqlanadi. Konstitutsiyaviy huquq nazariyasida, shuningdek, baʼzan konstitutsiyaviy federatsiya (AQSH, Kanada, Braziliya), konstitutsiyaviy shartnomaviy federatsiya (Rossiya Federatsiyasi) va shartnomaviy federatsiya (Shveysariya, Birlashgan Tanzaniya Respublikasi, BAA), markazlashgan (Hindiston, bu yerda bitta shtatdan boshqa shtatlar oʻz konstitutsiyasi va fukaroligiga ega emas) va markazlashmagan federatsiya (AQSH, GFR, Shveysariya) oʻrtasidagi farq koʻrsatib oʻtiladi.

Jahonda 21 ta federativ davlat bor (2005); xalqaro yoki milliy jamoat tashkiloti (Xalqaro shaxmat Federatsiyasi).
Jahonda 21 ta federativ davlat bor (2005); xalqaro yoki milliy jamoat tashkiloti (Xalqaro shaxmat Federatsiyasi).
Federatsiyasi) va shartnomaviy federatsiya (Shveysariya, Birlashgan Tanzaniya Respublikasi, BAA), markazlashgan (Hindiston, bu yerda bitta shtatdan boshqa shtatlar oʻz konstitutsiyasi va fukaroligiga ega emas) va markazlashmagan federatsiya (AQSH, GFR, Shveysariya) oʻrtasidagi farq koʻrsatib oʻtiladi.

 Yana qarang 

 Unitar davlat
 Konfederatsiya
 
 

Turkum:Huquqiy atamalar
Konstantin Fedin

thumb|right

Konstantin Aleksandrovich Fedin (1892-yil 24-dekabr, Saratov – 1977-yil 15-iyul, Moskva) – rus yozuvchisi va jamoat arbobi, akademik (1958), Mehnat Qahramoni (1967). „Shaharlar va yillar“ (1924) romanida fuqarolar urushi davridagi ziyolilarning hayot yoʻli hikoya qilingan. „Yevropaning oʻgʻirlanishi“ (1—2-kitob, 1933—1935) va „Arktur“ sanatoriysi" (1940) romanlarida yangi jahon urushi arafasida Gʻarbiy Yevropadagi siyosiyijtimoiy muhit tanqid qilingan. Ikkinchi jahon urushi yillarida „Tuygʻular sinovi“ pyesasini (1942), „Aholi yashaydigan bir necha punkt“ hikoya va ocherklar toʻplami (1943)ni yozgan. Urush yillari yozgan trilogiyasi („Dastlabki sevinchlar“, 1945; „Ajoyib yoz“, 1947— 1949; „Gulxan“, 1-2-kitob, 1961—1965) da 1910-yildan Ikkinchi jahon urushi oxiriga qadar boʻlgan voqealar qamrab olingan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 

 
 Dastlabki sevinchlar, T., 1967;
 Oʻtmish bilan uchrashuv hikoyalar, T., 1971.

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:1892-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:15-iyulda vafot etganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Fedchenko muzligi

thumb|Fedchenko muzligi
Fedchenko muzligi - Oʻrta Osiyodagi eng katta togʻvodiy muzligi hisoblanadi. Pomirning shim.gʻarbida. Uzunligi 77,4 km, maydoni 824 km². Muzning qalinligi oʻrta qismida 1000 m dan ziyod. Muzlikning yuqori qismi 7480 m, quyi qismi esa 2900 m balandlikda. Qor chizigʻining balandligi 4650 m. Muzlik uchidan Seldara daryosi boshlanadi. Muzlikning eng yirik boʻlaklari Somoniyon, Garmo choʻqqilari togʻ massivlari hamda Shimoliy Tanimas tizmasi atroflarida vujudga kelgan. Fedchenko muzligi Yazgʻulom tizmasi shimoliy yon bagʻridan va bir necha choʻqqilar tagidan boshlanib, Fanlar Akademiyasi tizmasining sharqiy yon bagri boʻylab davom etadi. Balandkiyik daryosining vodiysiga keladi va 30 dan ortiq muzlikni qoʻshib oladi.

1928—58 yillarda muzlik tili 30–35 m pasayib firnli qismi 12 m qalinlashgan. Fedchenko muzligining quyi kismini 1878-yilda V. F. Oshanin oʻrgangan, oʻrta va yuqori qismlarini dastlab 1928-yil Pomir ekspeditsiyasi tadqiq qilgan. Muzlik A. P. Fedchenko nomi bilan ataladi.

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Muzliklar
Turkum:Glyatsiologiya
Ludwig Andreas Feuerbach

Ludwig Andreas Feuerbach (1804.28.7, Landsxut, Bavariya — 1872.13.9, Rexenberg, Nyurnberg yaqinida) — nemis faylasufi.

 Hayoti 
Dastlab Gegelnij izdoshi, keyin (1839) uning falsafasini tanqid qilgan. "Oʻlim va mangulik toʻgʻrisidagi fikrlar" degan imzosiz kitobini chop etgan va unda ruhning oʻlmasligi gʻoyasini rad qilgan. Buning uchun Erlangen universitetidagi muallimlik ishidan chetlashtirilgan. Shunga qaramay ilmiy faoliyatini davom ettirgan. Hayotining soʻnggi yillarida ijtimoiy va iqtisodiy masalalarga katta qiziqish bilan qaragan, 1870-yil esa sotsialdemokratik partiyaga aʼzo boʻlgan.

Feuerbach falsafasining markazida biologik mavjudot, abstrakt individ sifatida talqin etiladigan inson turadi. Dinni insonning tabiat va jamiyat stixiyali kuchlari oldida ojizligi tufayli kelib chiqqan deb tushuntiradi. U axloq prinsiplarini insonga azaldan xos boʻlgan baxtga intilishdan keltirib chiqaradi. Uning fikricha, har bir kishi oʻz ehtiyojlarini oqilona cheklab, boshqa kishilarga mexrmuhabbat bilan karagandagina baxtga erishishi mumkin. Asosiy asarlari: "Gegel falsafasining tanqidiga doir" (1839), "Xristianlikning mohiyati" (1841), "Kelajak falsafasining asoslari" (1843), "Dinning mohiyati" (1851) va boshqa.

 

 

Turkum:1804-yilda tugʻilganlar
Turkum:1872-yilda vafot etganlar
Richard Feynman

thumb|right|200px|Richard Fillips Feynman (1959)
Richard Fillips Feynman (1918.11.5, NyuYork 1988) - amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1954). Massachusets Texnologiya institutini tugatgan (1939). Falsafa fanlari doktori. (1942). Prinston universitetida (1942—1943), LosAlamos laboratoriyada (194345) ishlagan. Kornell texnologiya universiteti professor (1950-yildan). Ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, kvant elektrodinamika, elementar zarralar fizikasi, statistik fizika, oʻta o'tkazuvchanlik va gravitatsiya nazariyasiga oid. Maydon kvant nazariyasining rivojlanishida muhim oʻrin tutgan matematik apparatni ishlab chiqqan (1949) (qarang Feynman diagrammalari). Oʻta oquvchan geliyning uyurma tabiatini tushuntirib bergan (Feynman uyurmasi deb ataladi). "Fizikadan Feynman maʼruzalari" kursi muallifi. Albert Eynshteyn mukofoti (1950), Nobel mukofoti laureati (1965)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-mayda tugʻilganlar
Turkum:1988-yilda vafot etganlar
Turkum:15-fevralda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Feyxoa

thumb
Feyxoa — mirtadoshlarga mansub doim yashil butalar va daraxtlar turkumi. Janubiy Amerikaning subtropik hududlarida 2 turi usadi. 1 turi — Feyxoa Sellova (Feyxoa sellowiana) subtropik iqlimli mamlakatlarda, jumladan, Gruziya va Qrimning janubiy sohillarida oʻstiriladi. Boʻyi 3 m, shoxshabbasi yoyiq, qalin. Barglari butun, qarama-qarshi joylashgan. Gullari ikki jinsli. May oyida gullaydi. Mevasi toʻq yashil rezavor, eti sershira, xushboʻy, tarkibida qand, pektin, olma kislotasi, yod bor. Oktyabr noyabda pishadi, yangiligida yeyiladi. Murabbo va vino tayyorlanadi. Urug'idan, kalamchasidan va payvand qilib koʻpaytiriladi. Bogʻ, xiyobonlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi. Hosildorligi 60—90 s/ga.OʻzME

 

Turkum:Daraxtlar
Lion Feuchtwanger

thumb|Lion Feuchtwanger (1909)
FEYXTVANGER (Feuchtwanger) Lion (1884.7.7, Myunxen 1958.21.12, LosAnjeles, AQSH) — nemis yozuvchisi. Myunxen va Berlinda oʻqigan. Dastlab jurnalistika va teatr tanqidchiligi bilan shugʻullangan. "Harbiy asirlar" turkumidagi pyesalarida Birinchi jahon urushi voqealari va xalqning urushga qarshi kurashlari keng ifodalangan. 1933-yildan Fransiyada emigratsiyada boʻlgan. "Tomas Vendt" (1920), "Yahudiy Zyuss" (1920—22), "Koʻrimsiz gersoginya" (1923) romanlari mavzuining rangbarangligi bilan ajralib turgan. "Quvgʻun" (1939) romanida yozuvchi oʻzining surgun tufayli siyosiy kurashdan uzokdashib krlganligini tasvirlagan. "Yahudiylar urushi" trilogiyasi (1932—42) da inson shaxsi muammosiga munosabati va gumanistik karashlari aks etgan. "Akauka Lautenzaklar" (1943), "Simon" (1944), "Tokzordagi tulkilar" (1947), "Tentakning donoligi..." (1952) romanlari, "Beva Kapet" (1956) dramasi va boshqa asarlar muallifi. Koʻpgina asarlari ekranlashtirilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Federico Fellini

Federico Fellini (1920 — 1993) — Italiya kinorejissyori. Fellini 1920-yil 20-yanvarda Adriatik dengizi boʻyidagi Riminida oʻrtahol oilada tugʻilgan. 25-yanvar kuni uni San-Nikolo cherkovida Federiko Domeniko Marcello Fellini choʻqintiradi. 1937-yildan Florensiya, keyinroq Rimda jurnalist sifatida faoliyat yuritgan. Shuningdek, sugʻurta agenti, vitrina bezovchi, karikaturachirassom, reportyor ham boʻlgan. 1942-yildan tijorat uchun ishlangan komediya va melodramalarga ssenariy yozgan. R. Rosselinining „Rim—ochiq shahar“, „Payza“ filmlari yaratilishida qatnashgan. Neorealizm anʼanalaridan foydalangan holda oʻzining yorqin kinematografik uslubini yaratdi („Oq shayx“, „Onasining bolalari“, „Yoʻl“, „Shirin hayot“ va boshqalar). „Sakkiz yarim“ nomli yangi yoʻnalishdagi filmida real obrazlar oqimini qahramonlarning subyektiv qarashlari bilan birlashtirdi. „Rim“, „Amarkor“, „Orkestr repetitsiyasi“, „Intervyu“, „Oyning ovozi“ kabi filmlari Italiyaning tarixiy taqdiri, milliy mintalitet masalalariga bagʻishlandi. F. ijodiga bagʻishlangan „Chao, Federiko“ filmi ishlangan (rej. G. Baxman, 1969).
 

Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:Italiyalik erkak aktyorlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Fenakit

thumb|Fenakit
Fenakit (yun. phenax — aldamchi) — orol silikatlari sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Be2Si04, unda VeO 42—45%. Trigonal singoniyada kristallanadi. Kristallari, odatda, mayda prizmatik, baʼzan romboedrik, shuningdek, radialnursimon usimtalar va sferolitlar shaklida. Rangsiz, sargʻish, pushti, kulrang, oq. Shishadek yaltiroq. Tiniq, shaffof. Qattiqligi 7,5—8, zichligi 2,9—3 g/sm3. Fenakit magmatizmdan keyingi genetik tipdagi konlarda — pegmatit, greyzen, gidrotermal tomirlar va metasomatitlarda uchraydi. Gidrotermal metasomatik hosilalarda flyuorit, sulfidlar va slyudalar bilan, dala shpatli metasomatitlarda baʼzan gentgelvin bilan assotsiatsiyada boʻladi. Fenakit kelajakda Be olinadigan manba. Yirik tiniq kristallari qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi.
Fenolftalein

Fenolftalein, Dioksiftalofenon, C

 
thumb|right|Fenolftaleinning kimyoviy tuzilmasi
Fenolftalein — bu laboratoriya sharoitida keng qo‘llaniladigan pH-indikator hisoblanadi. U rangsizdan pushti yoki binafsha ranggacha o‘zgaruvchi xususiyatga ega bo‘lib, asosan kislota-ishqor muhitini aniqlashda ishlatiladi.

 Kimyoviy xossalari 
 Kimyoviy formulasi: C₂₀H₁₄O₄
 Molekulyar massa: 318.32 g/mol
 Ko‘rinishi: Oq yoki och pushti kristall kukun
 Erituvchanligi: Spirt, efir, va ishqoriy eritmalarda yaxshi eriydi.
 pH oralig‘i: 8.2 – 10.0
 Kislotali muhitda: Rangsiz
 Ishqorli muhitda: To‘q pushti yoki binafsha

 Ishlatilishi Laboratoriyada: Asosan titrlash jarayonlarida indikator sifatida ishlatiladi.
 Tibbiyotda: Oldin ich suruvchi vosita sifatida foydalanilgan.
 Sanoatda: Ba'zan plastmassa ishlab chiqarishda modifikator sifatida ishlatiladi.

 Reaksiyasi 
Fenolftalein ishqorli muhitda ionlashadi va kon'yugatsiyalashgan rangli tuzilmani hosil qiladi. Kislota qo‘shilganda, u yana neytral holatga o‘tib rangsiz bo‘ladi.

thumb|Fenolftalein pH oralig‘ida rang o‘zgarishi

 Tarixi 
Fenolftalein ilk bor 1871-yilda nemis kimyogari Adolf von Baeyer tomonidan sintez qilingan. Shundan beri u kimyo laboratoriyalarining ajralmas qismi hisoblanadi.

 Xavfsizlik 
 Ichilganda yoki uzoq muddatli ta’sirda sog‘liq uchun zararli bo‘lishi mumkin.
 Teri bilan uzoq kontakt qilganda tirnash xususiyati keltirib chiqarishi mumkin.
 Quruq, salqin va qorong‘i joyda saqlanishi tavsiya etiladi.

 
PubChem - Phenolphthalein
 Sigma-Aldrich - Phenolphthalein Product Info
 Brady, J.E., Senese, F. (2009). Chemistry: Matter and Its Changes.

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Turkum:Indikatorlar
Fenomenologiya

Fenomenologiya (fenomen va ... logiya) — 1) falsafiy fan; falsafa tarixida turlicha: hissiy bilishni tanqid qiladigan fan sifatida (I. G. Lamberg, I. Kant), falsafaning vujudga kelishi, ongni tarixiy tadqiq etish shakllarini oʻrganadigan taʼlimot sifatida (G. Gegelning "Ruh fenomenologiyasi"), psixik fenomenlarni bayon etuvchi psixologiyaning bir kismi sifatida (F. Brentano, A. Meynong) talqin etiladi; 2) falsafiy oqim, uning prinsiplarini XX asr boshida E. Gusserl taʼriflab bergan. U bir tomondan, fenomenologiya ratsional empirizm va pozitivizm bilan bogʻliq ekanligini qayd etsa, 2 tomondan esa, naturalistik obʼyektivizm va skeptik relyativizmni tanqid qiladi. Fenomenologiyani yoʻqotilgan va unutilgan qadriyatlarni topishga koʻmak beruvchi falsafiy arxeologiya deb biladi. Fenomenologiya ekzistensializm va hozirgi zamon falsafasidagi boshqa oqimlarning idan biri boʻlgan.
Feod

Feod (soʻnggi lotincha feodum) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada senor tomonidan oʻzining vassaliga merosiy mulk sifatida inʼom etilgan yerlar (yoki qayd etilgan daromad). Buning evaziga vassallar harbiy, saroy (senorial sudlarda ishtirok etish, senoriyani boshqarish va boshqalar) xizmatlarini oʻtashlari, udumga binoan, tegishli badal pulini toʻlashlari lozim boʻlgan.

Len (nem. Lehn) — oʻrta asrlarda Germaniyada qirol yoki yirik zamindorlar tomonidan inʼom etilgan yer (Oʻrta Osiyo, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida iqtoning sinonimi). Tarixiy da boshqa mamlakatlarda zamindorlarga qarashli mulkning shunday shakliga nisbatan ham "Len" atamasi ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kafa

Kafa yoki Feodosiya — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar. Qrim yarim orolning janub-sharqiy sohilida. Simferopoldan 116 km sharqsa. Qora dengiz boʻyidagi port, temir yoʻl stansiyasi, balneologik iklim kurorti. Aholisi 75 ming kishi chamasida (2001).

Kafaga miloddan avvalgi 6-asrning oʻrtalarida asos solingan. Ikkinchi jahon urushidan keyin shahar qayta tiklandi, kurort markazlaridan biriga aylandi. Yozi issiq, qishi iliq, yiliga 360 mm yogʻin tushadi. Davolash vositalari: iklim, dengizda choʻmilish, mineral buloq suvlaridan ichish, Ajikoʻl balchigʻi. Shaharda oziq-ovqat (sut, tamaki va boshqa zavodlar), qurilish materiallari, metadlsozlik sanoati mavjud. Mebel, ofset, oʻyinchoq fabrikalari bor. Oʻlkashunoslik muzeyi, I. K. Ayvazovskiy nomidagi (F.da tugʻilgan) kartinalar galereyasi, rus yozuvchisi A.S. Grinning adabiymemorial muzeyi faoliyat koʻrsatadi. 14—15 a.larga oid genuyaliklar qalʼasi qoldiklari, Ioann Predtecha, Stefan, Arxangellar, Sergiy cherkovlari (hammasi 13—14-asrlar), Muftiy Jome masjidi (17-asr) kabi meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Turkum:Qrim
Ferganit

Ferganit (Fargʻona vodiysida topilgan, nomi shundan) — uranli slyudalar guruhiga mansub ikkilamchi litiyli mineral. Kimyoviy tarkibi U3VOJ 6N2O. Qattikligi 22,5, zichligi 3,3 g/sm’. Romb singoniyada kristallanadi. Yaproqcha va tangachalar shaklida, ochsariq kristallar koʻrinishida uchraydi. Oʻta radioaktiv, mumsimon yaltiraydi. Uranli choʻkindi va magmatik jinslarning nurash zonasida hosil boʻladi. Ferganit AQShning Kolorado shtati va boshqa joylarda topilgan.
Ferganskaya pravda

Ferganskaya pravda  – Fargʻona viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Rus tilida haftada 5-marta chiqadi. Dastlab „Znamya svobodi“ („Erk bayrogʻi“), „Shit naroda“ („Xalq qalqoni“), „Izvestiya“ („Axborot“), „Proletarskaya misl“ („Proletar fikri“), „Krasnaya Fergana“ („Qizil Fargʻona“), „Sovetskoye slovo“ („Sovet soʻzi“), „Znamya truda“ („Mehnat bayrogʻi“) nomlarida nashr etilgan. 1938-yildan hozirgi nomda nashr etiladi. Gazetaga turli davrlarda G. Pavlyuchenko, G. Vershinin, F. Doronin, B. Renev, Aleksandr Alyabyev va boshqa muxarrirlik qilishgan. 1993-yil 9-noyabrda „Ferganskaya pravda“ tahririyati „Fargʻona haqiqati“ gazeta tahririyatiga qoʻshildi. Gazeta Fargʻona viloyatda olib borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni keng yoritib boradi. Adadi 3 mingga yaqin (2004).

 

 

Turkum:Gazetalar
Ferma prinsipi

Yorugʻlikning tarqalishi yorugʻlik toʻlqinlari energiyalarining koʻchishi bilan bogʻliqdir. Agar quyoshdan kelayotgan nurni qandaydir kichik tirqishdan oʻtkazib havoda qarab tursak yorugʻlik dastasi hosil boʻladi. Bu yorugʻlik shu'lasidir. Agarda biz tirqishni kichraytirib shu’lani ingichkalashtirsak yorugʻlik nuri hosil boʻladi. Biroq uni cheksiz ingichka qilish mumkin emas.

 Yorugʻlik nuri- bu yoʻnalishlari fazoning ixtiyoriy nuqtasida yorugʻlik energiyasining koʻchish yoʻnalishi bilan ustma-ust tushadigan geometrik chiziq.

Bir jinsli muhitda yorugʻlik toʻgʻri chiziq boʻylab tarqaladi. Bir jinsli boʻlmagan muhitda yorugʻlik nuri egiladi. 1662-yilda fransuz matematigi Ferma bir jinsli boʻlmagan muhitda yorugʻlik tarqalish yoʻlini topishga imkon beradigan prinsip yaratdi va uni Ferma prinsipi deb nomladi.

Ferma prinsipi- geometrik optikaning asosiy prinsipi. Unga koʻra, yorugʻlik nuri fazodagi ikki nuqta orasida shunday yoʻl boʻyicha tarqaladiki, yorugʻlik bu yoʻlni oʻtishi uchun shu nuqtalarni tutashtiruvchi boshqa yoʻllarga nisbatan yoki eng kam, yoki eng koʻp yoki bir xil vaqt sarf qiladi.

Ferma prinsipidan geometrik optikaning asosiy qonunlari: yorugʻlikning toʻgʻri chiziq boʻylab tarqalish qonuni, qaytish qonuni va sinish qonunlari kelib chiqadi.
Enrico Fermi

Enrico Fermi (1901.29.9, Rim — 1954.28.11, Chikago) — italyan fizigi. Milliy akademiya aʼzosi (1935). Piza universitetini tugatgan (1922). Gyottingen, Leyden, Rim, Florensiya universitetlarida ishlagan. Rim universiteti professor (1926-1938), AQShga koʻchib oʻtgan (1938), Kolumbiya universiteti professor (1939-1942), Chikago universiteti professor (1942—1945). LosAlamos laboratoriya boʻlim boshligi (1944—1945), Chikago yadro tadqiqotlari institutida professor (1946-yildan). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, statistik mexanika, kosmik nurlar, yuqori energiyalar fizikasi, astrofizika va texnik fizikaga oid. Fermi yadro fizikasi, neytron fizikasi, kvant statistikasi, metallar fizikasi va boshqa yaratuvchilaridan biri; yadro energiyasini oʻzlashtirish amerika dasturi ishtirokchisi, Italiya va AQShda ilmiy maktab yaratgan. Nazariy va eksperimental fizikaning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Pauli prinsipiga boʻysunuvchi zarralar statistikasini ishlab chiqqan (1925, q. Fermi Dirak statistikasi), Remirilishning miqdoriy teoremasini yaratgan (1934), neytronlar tufayli sunʼiy radioaktivlikni va moddada neytronlarning sekinlashish hodisasini kashf etgan (1934). Insoniyat tarixidagi 100 eng nufuzli shaxslardan biri. Nobel mukofoti laureati (1938)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Feromon

Feromon ( — eltaman, olib boraman; — harakatga keltiraman, qoʻzgʻataman) yoki hasharotlar feromonlari — hasharotlar atrof muhitga chiqaradigan biologik faol moddalar, jinsiy attraktantlar. Hasharotlar jinsiy feromon chiqarish bilan turli jinslarning bir-birini oʻzaro „topishishi“ni, jinsiy maylni, jalb qilish feromoni bilan cheklangan maydonda juda koʻp hasharotlar toʻplanishini taʼminlaydi, „xavfxatar“ feromoni qochish, berkinish, hujumkorlik harakatlariga sabab boʻladi. Hozirgigacha turli hasharotlarning 300 dan ortiq feromoni oʻrganilgan. Ular asosida juda koʻp sintetik feromonlar yaratilgan.

Feromon hasharotlar harakatini boshqarishda samarali vosita hisoblanadi. Ulardan ekinlarning zararkunandalariga qarshi kurashda feromon tutqichlar tarzida foydalaniladi. Sintetik feromon zararkunanda hasharotlar sonini hisobga olish va prognozlashda, zararkunandalarni jalb etib, soʻngra ularni yoʻqotishda qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 Minaylo V. A., Pyatnova Yu. B., Feromoni nasekomix, M., 1984.
Ferro

Ferro, Iyerro – Atlantika okeanidagi orol hisoblanadi. Maydoni 275 km². Eng baland joyi 1501 m. Iqlimi tropik quruq iqlim. Issiq buloqlar bor. Endemik oʻsimlik ga boy. Aholi dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Echki va qoʻy, qoramol boqiladi. Bosh shahri – Valverde. 1884-yilgacha bir qancha mamlakatlarda Ferro (taxminan 18° gʻ.u.) orqali oʻtkazilgan meridian boshlangʻich meridian sifatida qabul qilingan edi.
Feruza

Feruza – mineral. Kimyoviy tarkibi SiA16RO44(ON)84N2O. Triklin singoniyada kristallanadi. Yashirin kristalli yaxlit massalar, kurtaksimon agregatlar, pust, tomirlar hosil qiladi. Mineral agregatlarining tuzilishiga qarab, qattiq va yumshoq koʻrinishga ega. Qattiq feruzaning rangi koʻk va samoviy koʻk boʻlib, yashil, qoʻngʻiryashil va qoʻngʻir ranggacha oʻzgaradi. Yumshoq feruza nam holatda uchraydi, quritilganda kattiklashadi. Rangi oqimtir, och havorang, havorangyashil va och yashil boʻladi. Qattiqligi 5—6, zichligi 2,6 —2,8 g/sm³. Jilosiz, xira, mumga oʻxshash. Feruza gipergen mineral boʻlib, mis konlarining oksidlanish zonasida hamda kvars tomirlari va nurash jarayoniga uchragan kvarsli porfirlarda joylashgan. Feruza kaolin, galluazit, yarozit, alunit, opal, barit, xrizokollar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Zargarlikda qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi. Oʻzbekiston hududida juda qadimdan maʼlum. Sharq mamlakatlarida qimmatbaho tosh sifatida qadrlanib kelgan. Uzoq vaqtlargacha Oʻrta Osiyo boshqa mamlakatlarni feruza bilan taʼminlab kelgan. Eng yirik koni – Nishopur (Eron), Oʻzbekistonda feruza Markaziy Qizilqum va Qurama, Qoratepa, Sulton Uvays togʻlarida mavjud.

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Javohirlar
Festival

thumb|Frederick Arthur Bridgman tomonidan tashkillashtirilgan festival (1903).

Festival (lotincha: festivus — quvnoq), musiqa, teatr, film, estrada, sirk sanʼati yutuqlari jamlanmasidan iborat ommaviy bayram. Ilk bor XVIII asr boshlarida Buyuk Britaniyada yuzaga kelgan. XX asrdan xalqlararo keng tarqalgan hisoblanadi. Festivallar milliy va xalqaro bo'lishi mumkin.
Fetishizm

Fetishizm (– sehrli narsa, tumor) – gʻayritabiiy xususiyatlarga ega deb hisoblanadigan jonsiz narsalar – fetishlarga sigʻinish. Sigʻinish obyektlari, yaʼni fetishlar – tosh, tayoq, koʻzmunchoq, tumor yoki boshqa har qanday buyum boʻlishi mumkin. Fetishizm dinning qadimiy unsurlaridan biridir. Barcha ibtidoiy xalqlarda boʻlgan.
Fexner Gustav Teodor

FEXNER (Fechner) Gustav Teodor (1801.19.4, GrossZerxen — 1887.18.11, Leypsig) — nemis psixologi, fizik, faylasuf. Leypsig universitetining fizika professor (1934 — 1940). Psixofizikaga asos solgan, qalb va vujud munosabati toʻgʻrisidagi masalani psixofizik parallelizm vositasida yechishga uringan. VeberFexner qonunini yaratganlardan biri. Psixologiyada, shuningdek, estetikada eksperimental metodlarni tatbiq etishga asosiy eʼtibor bergan. 

 
Turkum:Nemis psixologlari
Feʼl-atvor

Feʼl-atvor, xarakter — shaxsning atrof muhitga va oʻz-oʻziga munosabatida namoyon boʻladigan individual xususiyati. Har bir kishining feʼl-atvorida uning bosib oʻtgan hayot yoʻli aks etadi. Kishining feʼl-atvorini bilib, maʼlum vaziyatda oʻzini qanday tutishini oldindan koʻrish va uning xatti-harakatini toʻgʻri yoʻnaltirish mumkin. Feʼl-atvor xususiyatlarining 4 ta tizimi bor: 1) ayrim insonga, guruhga, jamoaga nisbatan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar (yaxshilik, mehribonlik qilish, talabchanlik va boshqalar); 2) mehnat faoliyatiga nisbatan munosabatni aks ettiruvchi xususiyatlar (mehnatsevarlik, dangasalik, vijdonlilik, mehnatga masʼuliyat yoki masʼuliyatsizlik bilan munosabatda boʻlish va boshqalar); 3) narsa va ashyolarga nisbatan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar (ozodalik yoki ifloslik, narsalarni ayash yoki ularga ehtiyotsizlik bilan yondashish va boshqalar); 4) insonning oʻz-oʻziga nisbatan munosabatini ifodalovchi xususiyatlar (izzatnafelilik, shuhratparastlik, dimogʻdorlik, kamtarlik va boshqalar). Feʼl-atvorning xususiyatlari tugʻma va oʻzgarmaydigan xususiyatlar emas, u insonning turmush sharoitlariga bogʻliq holda tarkib topib, oʻzgarib boradi, takomillashadi. Feʼl-atvorning shakllanishida bir necha turli ruhiy taʼsirlar mavjud boʻlib, ularning ichida odat muhim ahamiyat kasb etadi. Feʼl-atvor umumbashariy sifatlar bilan cheklanib qolmasdan, milliy va etnopsixologik xususiyatlarga ham ega. Masalan, oʻzbek millatining oʻziga xos milliy feʼl-atvor xislatlari mavjud. Feʼl-atvor sifatlari turmush jarayonida tarbiya, mehnat va ijtimoiy sharoit taʼsiri bilan maʼlum darajada oʻzgaradi. Uni yaxshi tomonga oʻzgartirishda axloqning ijtimoiy meʼyorlarini oʻzlashtirish, oʻzoʻzini tarbiyalash ham katta ahamiyatga ega. Feʼl-atvorning shakllanishida ijtimoiy muhit va tarbiyaning taʼsiri ayniqsa kuchli.

 

 

Turkum:Psixologiya
Polina Ivanovna Fyodorova

Fyodorova Polina Ivanovna (1906. 30.9, Moskva viloyati Lermontovo qishlogʻi) — endokrinolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1965). Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1928). Toshkent viloyati va Samarqand shahri kasalxonalarida uchastka vrachi (1928—32), Toshkent tibbiot akademiyasi gospital terapiya kafedrasida ordinator (1932—35), assistent (1936— 42), dotsent (1943), Toshkent tibbiyot akademiyasi stomatologiya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1965—72), davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasining endokrinologiya kursi rahbari (1972— 77), 1977-yildan endokrinologiya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari endokrinologiya masalalariga oid. Issiq iqlim sharoitida Bazedov kasalligining kechishi, uning oldini olish va davolash ustida tadqiqot olib borgan.

 
 Voprosi klimatofiziologii, T., 1939; Mejutochnogipofizarnie zabolevaniya i organ zreniya (v soavtorstve), T., 1971.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Johannes Fibiger

thumb|200px|Johannes Fibiger
Johannes Fibiger (1867.23.4, Silkeborg — 1928. 30.1, Kopengagen) — daniyalik mikrobiolog va patologanatom. Robert Koch va Emil von Behringning shogirdi. 1900—1905 yillarda klinik bakteriologiya instituti direktori. 1900-yildan Kopengagen universiteti patologiya professor 1912-yil spiropter qurt lichinkalari berib boqilgan suvaraklar tajriba kalamushlari meʼdasida oʻsma paydo qilishini aniqdagan. Keyinchalik spiropterlarning onkologik taʼsiri borligi oʻz tasdigʻini topmadi. Lekin Fibiger tadqiqotlari eksperimental onkologiya rivoji, xususan, kanserogen moddalarht tadqiq qilishta imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1926)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1867-yilda tugʻilganlar
Turkum:1928-yilda vafot etganlar
Turkum:23-aprelda tugʻilganlar
Turkum:30-yanvarda vafot etganlar
Fibroz

Fibroz (lotincha ﬁbra — tola) — odam va ayrim hayvonlar organizmidagi, yetuk tolali biriktiruvchi toʻqimalarning jadal oʻsishidan iborat patologik jarayon (qarang Skleroz, Sirroz).
Fiva (shahar)

Fiva (yun. Thebai, misrcha Uaset) — Qad. Misrning eng yirik shaharlaridan va badiiy markazlaridan biri. Fiva miloddan avvalgi 3ming yillik oʻrtalaridan maʼlum. Misrning barcha hududlarini birlashtirgan 11 sulola firʼavnlari davrida (miloddan avvalgi 22-asr oʻrtasi — 20-asr) Fiva poytaxt boʻlgan va Oʻrta va Yangi podsholiklar davrida garchi firʼavnlar boshqa shaharlarni oʻzlariga qarorgoh tutgan boʻlsalarda poytaxtligicha qolgan. Miloddan avvalgi taxminan 730 yil Kush podshosi Pianxa Fivani bosib olgan. Ossuriya podshosi Ashshurbanipal miloddan avvalgi 663 yil Fivani vayron qilgan va mamlakatning siyosiy va iqtisodiy markazi Shim.ga koʻchirilgan; Fiva oʻz rolini yoʻqotgan va miloddan avvalgi 88 yilgacha, yaʼni Ptolemey IX Soter tomonidan vayron kilinmaguncha diniy markaz sifatida rol oʻynagan. Fivada arxeologik qazish ishlari 19-asrning 1yarmidan turli mamlakatlar olimlari tomonidan olib boriladi. Fiva xududida yirik ibodatxonalar majmui, nekropollar, firʼavnlar maqbaralari, firʼavnning 2 ta ulkan haykali va boshqa saqlanib kalgan.

 

Turkum:Misr tarixi
Turkum:Qadimgi Misr shaharlari
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Figurali uchish

Figurali uchish – sport turi. Uning asosida konkida yuguruvchi sportchining muz ustida harakat yoʻnalishini oʻzgartirishi, aylanishlar va sakrashlar bilan bogʻliq maxsus xarakatlari yotadi. Ayollar va erkaklarning yakka holda, juft holda uchishi va sport raqslari boʻyicha musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Yakka holda uchish maktab deb nomlangan 3 ta majburiy rasmfigura, 7 majburiy elementdan iborat qisqa erkin dastur (bajarish vaqti 2 min.gacha) va shaxsiy erkin dasturini (ayollar uchun 4 min., erkaklar uchun 5 min) bajarishni tashkil etadi. Juft holda uchish kiska dastur (6 majburiy element – qadamlar kombinatsiyasi, koʻtarish; alohida va birga aylanishlar, sakrashlar; 3 min.gacha davom etadi) va erkin dastur (5 min)dan iborat. Sport raqslari dasturida 3 majburiy, original va erkin raqslar boʻladi. Figurachilarning mahorati 6 balli tizim bilan baholanadi. Figurali uchish sport turi sifatida 19-asrning 60-yillarida paydo boʻldi. Yevropa chempionatlari – 1891-yildan yakka holda uchishda (ayollar – 1930-yildan), 1930-yildan juft holda uchishda; jahon chempionatlari – 1896-yildan yakka xrlda uchishda (ayollar – 1906-yildan), 1908-yildan juft holda uchishda oʻtkaziladi. Sport raqslari boʻyicha jahon birinchiligi 1952-yildan oʻtkaziladi. Figurali uchish 1924-yildan Qishki Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi (sport raqslari – 1976-yildan; 1908 va 1920-yillarda musobaqalar Olimpiada oʻyinlari dasturida oʻtkazilgan).

 O‘zbekistonda figurali uchish 

Oʻzbekistonda 1972-yil Figurali uchish maktabi (Toshkentda) tashkil qilindi. Unda 200 ga yaqin sportchi shugʻullandi. Figurali uchish boʻyicha olimpiya oʻrinbosarlarini tayyorlaydigan respublika maxsus bolalaroʻsmirlar sport maktabining tarbiyalanuvchilari Marina Nikityuk va Rashid Kodirkayevlar juft boʻlib uchishda oʻsmirlar oʻrtasida jahon chempionatining kumush medaliga sazovor boʻldi (1980). Toshkentlik Alina Spirgiadu va Yuriy Razgulyayev sport raqslari boʻiicha oʻsmirlar oʻrtasida jahon chempioni (1991), keyin kattalar oʻrtasida bir necha bor Osiyo chempionati va yirik xalqaro turnirlarning gʻolibi boʻldilar. Shuningdek, yakka holda uchishda Osiyo oʻyinlari, 4 qita (Osiyo, Afrika, Avstraliya va Amerika) chempioni, Gran pri musobakalarining finalchisi Tatyana Malinina va Roman Skornyakov, juft holda uchishda Natalya Ponomareva bilan Yevgeniy Sviridov Oʻzbekistonning mashhur figurali uchuvchilari hisoblanadi.

 

 

Turkum:Figurali uchish
Fidoiylar

Fidoiylar (arabcha — biron maqsad yoʻlida oʻzini qurbon qilishga tayyor shaxs) — 1) oʻrta asrlarda Eron, Suriya, Livandagi hashshoshiylar yashirin mayda tashkilotining aʼzolari; 2) Eron inqilobi davri (1907—11)da diniy zodagonlar, dehqonlar, ishchilar va kambagʻallardan tuzilgan koʻngilli qurolli otryad aʼzolari; 3) Eron Ozarbayjonida koʻtarilgan milliy demokratik harakat davri (1945—46)da tuzilgan mudofaa otryadlari aʼzolari. Keyinchalik ular xalq lashkarlariga aylantirilgan; 4) Jazoirdagi milliy ozodlik urushi (1954—62)da qatnashgan yashirin shaharlik aholi otryadlari; 5) Falastin qarshilik koʻrsatish harakati qurolli partizan otryadlari aʼzolari.
Fidokor

"FIDOKOR" — ijtimoiysiyosiy gazeta. Muassisi: Oʻzbekiston Fidokorlar milliydemokratik partiyasi (FMDP). 1999-yil 4-fevraldan haftada 2-marta chop etiladi. Gaz.ning asosiy maqsadi FMDPning gʻoya va maqsadlarini, partiya faoliyatini yoritish, saylovlarda ishtiroki, nomzodlar va deputatlar dasni ommaga yetkazish, shuningdek, Oʻzbekistonda kechayotgan siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va maʼnaviy islohotlar jarayonidan keng oʻquvchilar ommasini xabardor kilish hamda dunyoda kechayotgan voqealar, siyosiy va geosiyosiy jarayonlarga xolis nuqtai nazar bilan yondashishdan iborat. Viloyatlarda oʻz muxbirlariga ega. Asosiy ruknlari: "Mohiyat", "Jarayon", "Biz kimmiz?", "Toʻgʻri soʻz", "Maʼnaviyat manzili" va boshqa Gaz. sahifalarida chop etilgan yaxshi maqolalar bir necha bor alohida toʻplam holida nashr qilingan. Bosh muharrir — Jaloliddin Safoyev. Adadi 8000 (2004).
Fidokorona xizmatlari uchun ordeni

"Fidokorona xizmatlari uchun" ordeni – Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallaridan biri. 2003-yil 29-avgustda taʼsis etilgan526-II-son 29.08.2003. „FIDOKORONA XIZMATLARI UChUN“ ORDENINI TASIS ETISh TOʻGʻRISIDA

 Nizomi 
„Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mamlakatning iqtisodiy va madaniy yuksalishiga, mudofaa qudratini kuchaytirish va milliy xavfsizligini taʼminlashga, jamiyatda tinchlik va barqarorlikni, millatlararo hamjihatlikni mustahkamlashga, xalq farovonligini oshirishga katta hissa qoʻshgan, oʻzining isteʼdodi, bilim va tajribasini Vatanimiz ravnaqiga baxsh etib, fidoiylik namunasini koʻrsatib kelayotgan fuqarolar va harbiy xizmatchilar mukofotlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan shaxslar ham mukofotlanishi mumkin. Mukofotlashga taqdim etish, mukofotlash va ordenni topshirish „Davlat mukofotlari toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. Mukofotlangan shaxslar eng kam ish haqining qirq besh karrasi miqdorida bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti oladilar va qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan imtiyozlardan foydalanadilar. Koʻkrakning chap tomoniga taqiladi. Vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda orden, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

 Tavsifi 
„Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni 1 mikron qalinlikdagi oltin qoplangan 925 probali kumushdan tayyorlanadi hamda sakkiz qirrali yoqut rangli yulduz shaklida boʻladi. Yulduz burchaklari orasida oq emal qoplamasi uzra taralayotgan nurlar aks etgan. Yulduzning qarama-qarshi qirralari oraligʻi – 52 millimetr. Ordenning markazidagi doirada tilla rangdagi Humo qushi tasvirlangan. Uning ortida – markazdan yuqoriroqdagi moviy manzara bagʻrida Oʻzbekiston Respublikasining oltinrang xaritasi joylashgan. Tasvir atrofidagi oq emalli hoshiya uzra oltin rangdagi harflar bilan FIDOKORONA XIZMATLARI UCHUN soʻzlari yozilgan. Ordenning quyi qismida oq rangli paxta chanoqlari va tilla rangli bugʻdoy boshoqlari tasvirlangan. Orqa tomonining pastki qismida Ordenning tartib raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozigʻliq. Orden Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.

 Orden sohiblari 

 

Turkum:Oʻzbekiston: Ordenlar
Fiji tili

Fiji tili — Okeaniya tillari sharqiy tarmogʻiga mansub, polineziya timarita eng yaqin til. Fiji orollarida tub axrlining tili sifatida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 350 ming kishidan ortiqroq. Fiji tilining 2 guruh lahjasi (gʻarbiy va sharqiy) mavjud, lekin ular laxjadan koʻra koʻproq mustaqil tillarga oʻxshaydi.

thumb|Fiji tili
Fonetik tizimida 5 unli va 15 undosh tovush boʻlib, unlilari kiskalik va choʻziqlik boʻyicha farqlanadi, undoshlarda esa jarangeizlar bilan jaranglilar qaramaqarshiligi kuzatiladi. Boʻgʻin har qachon unli bilan tugaydi. Grammatikasi asosan analitik xususiyatga ega. Kishilik olmoshlari birlik, ikkilik, uchlik va koʻplik shakllariga ega. Gap qurilishida aniqlanmish aniklovchidan, kesim ega va toʻddiruvchidan oldin keladi. Yozuvi 1835-yildan lotin grafikasi asosida."" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Fizalis

Fizalis (Physalis), paqpaq — ituzumdoshlar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; sabzavot ekini. Yovvoyi holda 100 dan ortiq turi tropik va subtropik mintaqalarda, koʻproq Markaziy Amerikada tarqalgan. Ayrim Afrikaning janubi-sharqida uchraydi. F. Yevropaga 18-asrda, keyinchalik Osiyoga keltirilgan. Asosan, Meksika F.si yoki Meksika pomidori (P. ixocarpa); tukli F. (P. pubescens) va peru F.si (peru olchasi) (P. peruviana) yetishtiriladi. Meksika F.si koʻp tarqalgan. Tarkibida 8—9% quruq modda, 33,133,6% yogʻ, 18,4 19,5% oqsil, 17,6— 18,1% kletchatka, 4,48,3% kul, 3—4% qand, 5— 10% pektin, 20– 30 mg % S vitamini hamda karotin, organik kislotalar, achchiq moddalardan fizalin va alkaloidlar (0,260,4%) bor. Shifobaxsh. Mevasi nordonshirin, tuyey ochsariq, koʻkish; ya n gil i gida, qayta ishlangan holda isteʼmol qilinadi. Peru F.si (5—12 g) yumaloq oval, sariq, toʻq sariq, nordonshirin. Mazasi qulupnay taʼmini beradi. Yetishtirish agrotexnikasi pomidordan farqqilmaydi. Konserva sanoatida, souslar, murabbo, tuzlamalar tayyorlashda ishlatiladi. Pishgan mevalaridan limon kislota olinadi.Pivovarov V. F., Aramov M. X., Dubrutsskaya Ye. G. va boshqa, Fizalis. Ovoshnie i baxchevie kulturi v Uzbekistane, M., 2001. Armando T. Hunziker: The Genera of Solanaceae (o'zbek tilida: Ituzumdoshlarning Turkumi). A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. 

Rasmlar

Gullar

Mevalar

 

 

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Botanika
Fizika-texnika instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Starodubsev nomidagi Fizika texnika instituti — fizika va texnikaning ayrim sohalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boradigan ilmiy muassasa. SSSR Fanlar akademiyasi Oʻzbekiston filialining Fizikatexnika laboratoriya. asosida 1943-yil tashkil etilgan. 1967-yildan uning asoschilaridan biri SV. Starodubsev nomi bilan atalgan. Institutdagi yoʻnalishlar va laboratoriya.lar asosida 1956-yilda Yadro fizikasi instituti, 1967-yilda Elektronika instituti va 1993-yilda Materialshunoslik instituti tashkil qilinib, undan ajralib chiqqan. Institutdagi 10 ilmiy laboratoriya.da 4 yoʻnalish — yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va quyosh energiyasidan foydalanish muammolari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Institutda yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi sohasida — atmosferadagi elektronyadro jalalari kashf qilindi hamda ularning xususiyatlari oʻrganildi. Protonlarning yadroda kogerent difraksion dissotsiatsiyasi hodisasi jahonda birinchi boʻlib aniqlandi.

Yarim oʻtkazgichlar fizikasi sohasida — kondensirlangan qattiq materiallarda charchashdan shikastlanish boshlangʻich jarayenlarining qanday kechishi jahonda birinchi boʻlib oʻrganildi. Yarimoʻtkazgich xossasiga ega boʻlgan qattiq eritmalarning bir necha turi hosil qilindi va fizikaviy xossalari oʻrganildi. Oʻta yuksak chastota (OʻYUCH)li diodlar, yarimoʻtkazgichlarda tez kechadigan elektron jarayonlarni oʻrganish uchun moʻljallangan asboblar, tasvirni uzatuvchi fotodiod matritsalar, kremniy, litiyli detektor, yogʻdu diodlari, tenzodatchiklar va boshqa asboblar ishlab chiqildi.

Qattiq jismlar nazariyasi boʻyicha — galayonlanish nazariyasining variatsion uslubi rivojlantirildi va birinchi marta muayyan toʻlqinli optik solitonlar taʼsirlashuvlari hamda fluktuatsiyalar taʼsiridagi solitonlar dinamikasini oʻrganishga tatbiq qilindi. Fizika-texnika institutii.da quyosh energiyasida foydalanish sohasida keng ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi (qarang Geliotexnika, Gelioqurilma). Stirling dvigateli asosida ishlovchi quyosh energetika qurilmalari modullarining tajribaviy nusxalari yaratildi. Institutda 1965-yildan beri "Geliotexnika" jurnali nashr etiladi.

Institutda har yili 10 dan ortiq Xalqaro grantlar va shartnomalar boʻyicha ilmiy izlanishlar olib boriladi. Institut qoshida hamma 4 yoʻnalish boʻyicha aspirantura va 2 yoʻnalish boʻyicha doktorantura, doktorlik ilmiy darajasi berish huquqiga ega boʻlgan 2 ixtisoslashtirilgan kengash mavjud. Institutda 5 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik 17 fan doktori va 35 fan nomzodi faoliyat koʻrsatadi (2004). Institut faoliyati G.M.Avakyans, E.Adirovin, S.K.Azimov, U.O.Oripov, M.S.Saidov, S.V.Starodubsev, SU.Umarov, Gʻ.Yo.Umarov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Fiziologiya va biofizika instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fiziologiya va biofizika instituti — fiziologiya va biofizika sohalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boruvchi ilmiy muassasa. Dastlab 1959-yilda Zoologiya va parazitologiya instituti tarkibida umumiy fiziologiya laboratoriya. tashkil etilgan. Lab. 1969-yilda fiziologiya boʻlimiga, 1975-yilda Fiziologiya institutiga aylantirilgan. 1985-yildan institutda biofizika sohasida ham tadqiqotlar olib borila boshlanishi bilan F. va boshqa instituti deb atala boshlandi. Institutda ovqat hazm qilish, elektrofiziologiya, yoshlar fiziologiyasi, molekulyar fiziologiya, membranalar biofizikasi, hujayra biofizikasi, molekulyar biofizika laboratoriya. mavjud. Institutda markaziy nerv va endokrin sistemasining ichki organlar bilan oʻzaro funksional bogʻlanishi, turli ekstremal omillar taʼsirida moddalar almashinuvi, termoregulyatsiya sistemasining faoliyati, tabiiy va sunʼiy membranalarni tadqiq qilish, nerv va muskul qoʻzgʻaluvchanlik, ion tashuvchi membranalar tuzilishining molekulyar mexanizmlari va boshqa muammolar ustida tadqiqot ishlari olib boriladi. Keyingi yillarda institut olimlari Orolboʻyi mintaqasida roʻy berayotgan ekologik tanglik va uning odam hamda hayvonlar organizmiga taʼsirini oʻrganishmoqda. Institut qoshida odam va hayvonlar fiziologiyasi hamda biofizikasi boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy kengash mavjud. Institut Yaponiya milliy fiziologiya instituti, AQSH ning Alabama va Luisvill universitetlari, Shotlandiyaning Glazgo universiteti bilan ilmiy hamkorlik qiladi. Institutda AQSH va Ukraina olimlari bilan hamkorlikda biofizikaga oid muammolar boʻyicha xalqaro kompleksmaqsadli dasturlar asosida ilmiy tadqiqotlar ishlari olib borilmokda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Hippolyte Fizeau

Armand Hippolyte Louis Fizeau ((23-sentabr 1819-yil, Parij — 18-sentabr 1896-yil, Vantyoy qalʼasi) — fransuz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1875). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1860), prezidenti (1878). Kollejda va Parij rasadxonasida oʻqigan. Parij politexnika maktabi direktori (1863-yildan). Shu maktab professor (1865—67). Ilmiy ishlari fizik optikaga oid. Aylanuvchi tishli gʻildirak yordamida yorugʻlik tezligini oʻlchash usuli (Fizeau usuli)ni ishlab chiqqan (1849), yer sharoitida birinchi marta yorugʻlik tezligini oʻlchagan. Harakatdagi suvda yorugʻlik tezligini oʻlchagan (Fizo tajribasi, 1851). Fizeau tajribasi yoruglikning toʻlqin nazariyasini, tezliklarni qoʻshishning relyativistik formulasini tasdiklashda muhim rol oʻynaydi.

Dopler effektini toʻgʻri talqin etgan (Doppler — Fizeau effekti, 1848). Yorugʻlikning interferensiyasini kuzatish usulini (1849) va qattiq jismlarning kengayish koeffitsiyentini oʻlchashning interferension usulini (1852) ishlab chiqqan. Induksion gʻaltak, interferension spektroskop, dilatometr yasagan.
Fikomitsetlar

Fikomitsetlar (Phycomicetes) — tuban zamburugʻlar sinfi. Koʻp yadroli, bir hujayrali yaxshi rivojlangan mitseliyga ega. 800 turi bor. Gametalar yordamida jinsiy, sporalar yordamida jinssiz koʻpayadi. F. omitsetlar va zigomitsetlar sinflari (oldingi sistemada kenja sinflari)ga boʻlinadi. Koʻpchilik F.ning tana tuzilishi va koʻpayish organlari yashil suvoʻtlarga oʻxshab ketadi. Bu oʻxshashlik faqat tashqi koʻrinishda namoyon boʻladi. F.ning ajdodlari arximitsetsimonlardir. Baʼzi mikologlar arximitsetsimonlarni F. bilan bir sinfga birlashtirishadi. F.ning koʻp saprofit, suvda yashaydi; yuksak tuzilganlari esa tuproq yuzida yashashga moslashgan, baʼzi oʻsimlik, hayvon va odamlarda parazitlik qiladi.
Fiksizm

Fiksizm (lot. ﬁ xus — qattiq, oʻzgarmas) — Yer yuzasida kontinetlarning qoʻzgʻalmas boʻlib joylashuvi haqidagi va Yer pusti rivojlanishida vertikal yoʻnalgan tektonik harakatlarning hal qiluvchi roli toʻgʻrisidagi tasavvurdan kelib chiqadigan tektonikayaagn 2 yoʻnalishning biri. 20-asrning 60-yillari oʻrtalarigacha, yaʼni mobilizm gʻoyasi yuzaga kelguncha F. geologiyaning asosiy yoʻnalishi boʻlib kelgan. F. tushunchasi asosida, plita, platforma, antiklinoriy va boshqa terrigen materiallarning siljishi i, chuqur yoriqlarning mavjudligi, bir rnning oʻzida bir tipli magmatizmning uzoq vaqt paydo boʻlishi tushuniladi. Yer yuzasidagi tektonik sharoitdagi asosiy farqlar, F. gʻoyasiga binoan, Yerning ichki qismi endogen rejimining farqlari bilan aniqlanadi. F. gʻoyasi mobilizmga teskari tushuncha hisoblanadi.
Fikus

Fikus (Ficus) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Doim yashil, baʼzan barg toʻkuvchi daraxtlar, butalar yoki lianalar. Tropik oʻrmonlarda baland usadi. Koʻpchilik fikus hosil qilgan havo ildizlari xoʻjayin oʻsimlik tanasini oʻrab olib, uni nobud qilishi mumkin. Fikuslar sut shira ishlab chiqaradi. Gullari sikon tipidagi toʻpgulni hosil qiladi, dumaloq yoki noksimon shaklda, uchki qismida teshigi boʻlib, bir jinsli mayda gullar joylashgan. 1000 ga yaqin turi maʼlum, asosan, Janubiy Osiyoning nam tropik oʻrmonlarida tarqalgan. Pardaqanotli hasharotlar yordamida changlanadi. Ayrim (anjir, sikemor) mevasi yeyiladi. Koʻpchilik fikuslarning yogʻochi ishlatiladi. Baʼzi xushmanzara xona oʻsimliklari. Oʻzbekistonda 1 ta yovvoyi turi oʻsadi.

Turkum:Tutdoshlar
Turkum:Uy o‘simliklari
Turkum:Fikus
Fil toshbaqa

Fil toshbaqa  – quruqlikda yashovchi toshbaqalarning bir turi. 10 kenja turi maʼlum. Kosasining uzunligi 150 sm, boʻyi 60 sm. Voyaga yetganlarining ogʻirligi 100 (baʼzilari 400) kg. Erkagi urgʻochisiga nisbatan yirik bo'ladi. Fil toshbaqa Galapagos orollarida tarqalgan. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. 12–14 oygacha suvsiz va oziqsiz yashay oladi. Urgʻochisi noyabr–aprelda yerni oʻyib (40 sm chuqurlikda), 2–22 ta sharsimon oq tuxumini koʻmib qoʻyadi. Tuxumdan bolasi (70 g) 6–7 oyda chiqadi. Mazali goʻshti, yogʻi va hayvonot bogʻlari uchun koʻplab ovlanganidan soni kamayib ketgan.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Toshbaqalar
Filarmoniya

Filarmoniya (yun. phileo — sevaman va harmonia — garmoniya) — ayrim mamlakatlardagi konsert tashkilotlarining nomi. 19-asr ikkinchi yarmida Yevropa va Amerika shaharlarida tashkil topgan ilk filarmoniya jamiyatlari, asosan, simfonik musiqani targib qilishgan. Aksariyat mamlakatlarda filarmoniya davlat tashkiloti boʻlib, uning vazifasi yuksak badiiy musiqa asarlarini va yetuk ijrochilar mahoratini tashviq qilishdan iborat. Musiqa bilan birga baʼzan estrada sanʼati (sahna raksi, badiiy oʻqish va boshqalar)ni ham namoyish qiladi. Filarmoniya tarkibida yirik musiqa jamoalari (orkestr, xor va boshqalar), turli ansambl, yakkaxon xonanda va sozandalar faoliyat koʻrsatadi.
Filateliya

thumb|Pochta markalar
Filateliya (frans. philatelie, — sevaman va ateleia — toʻlovdan ozod qilish) — aloqa toʻlovi belgilari (markalar, etiketkalar, shtempellar va boshqalar), shu belgilar tushirilgan xatjildlar va otkritkalarni oʻrganish va toʻplash bilan shugʻullanish. 19-asr 40-yillari oxirida vujudga kelgan. "Filateliya" terminini fransuz marka toʻplovchisi G.Erapen 1864-yil kiritgan. 19-asr 60-yillaridan boshlab Filateliyaga doir kataloglar, jur.lar nashr qilinadi, 70-yillaridan boshlab Filateliya ishqibozlari jamiyatlari tuzila boshladi. Filateliya ashyolari 3 yoʻnalishda: tarixiy, mavzuviy va xronologik yoʻnalishlarda toʻplanadi va oʻrganiladi. Oʻzbekiston Respublikasida filatelistlar jamiyat 2003-yilda tashkil qilingan.
Vladimir Filatov

Vladimir Petrovich Filatov (1875. 15(27).2, hozirgi Penza viloyati — 1956.30.10, Odessa) — oftalmolog, xirurg, Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1939) va SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1944), Mehnat Qahramoni (1950). "Teri novdasi" nomi bilan mashhur plastik xirurgiya (1917), koʻz muguz pardasi transplantatsiyasi (1924), toʻqima terapiyasi (1933) usullarini ishlab chiqqan. Biogen stimulyatorlar haqida taʼlimot yaratgan."Filatov Vladimir Petrovich" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:27-fevralda tugʻilganlar
Turkum:10-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:1875-yilda tugʻilganlar
Turkum:1956-yilda vafot etganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari