Qirgʻiz tili

Qirgʻiz tili (кыргыз тили, قىرعىز تئلى) Qirgʻizistonda davlat tili, turkiy til (qipchoq tili guruhiga mansub). Qirgʻiz tilida 5 million kishi muloqot qiladi, koʻpchiligi Qirg'iziston hududida istiqomat qiladigan etnik qirgʻizlardir.

Qirgʻiz tili — turkiy tillarning qirgʻiz-qipchoq guruhiga mansub tillardan, Qirgʻiziston Respublikasining davlat tili. Asosan, Qirgʻi-zistonda, shuningdek. Oʻzbekiston, Tojikiston, Qozogʻiston, Xitoy, Afgʻoniston, Rossiya Federatsiyasi, Pokiston va boshqa Hududlarda tarqalgan. Qirgʻiz tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2,5 mln. kishidan, Qirgʻizistonning oʻzida 2 mln. 330 ming kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalari). Qirgʻiz tili 2 ta: shim. va jan. lahja guruhlariga boʻlinib, bu lahjalar, asosan, fonetika va leksika sohalarida oʻzaro farqlanadi; ayni jihatlari bilan boshqa turkiy tillardan ham ajralib turadi. Janubiy lahjaga oʻzbek tilining taʼsiri kuchli.

Ql.ning fonetik xususiyatlari: 8 ta qisqa unli fonemaga qarama-qarshi 8 ta choʻziq unlining mavjudligi, singarmonizmning izchil saqlanishi. soʻz boshida j (jon soʻzidagi) undoshining (boshqa turkiy tillardi y yoki j) qoʻllanishi va boshqa Morfologik belgilari boshqa turkiy tillardagiga oʻxshash. Singarmonizm mavjudligi tufayli affikslarning fonetik variantlari koʻp. Qirgʻiz adabiy tili shim. lahja asosida shakllangan boʻlib, uning leksikasida sof qirgʻizcha va turkiy soʻzlar qatlamidan tashqari moʻgʻul, rus, arab va eroniy tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham mavjud.

Qirgʻiz milliy yozuvi dastlab, 1924-yilda arab alifbosi asosida, 1926-yildan lotin grafikasi asosida yaratilgan; 1940-yildan esa rus grafikasi asosidagi qirgʻiz yozuvi joriy etilgan.

Ad. Yunusaliyev B. M., Kirgizskaya leksikologiya, Frunze, 1959; Batmanov I.A., Sovremenniy kirgizskiy yazik, vip. 1, Frunze, 1963; Baskakov N. A.. Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Kirgizsko-russkiy slovar (sost. K.K.Yudaxin), M„ 1965.

Qirgʻiz tili 1924—1927-yillarda arab alifbosida asosida yozilgan. 1927—1941-yillarda esa lotin alifbosiga asoslangan. 1935-yillarda qirgʻiz tilining alifbosini kirill alifbosiga oʻtkazish haqida birmuncha muzokarakar boʻlgan va 1941 yidan kirill alifbosiga oʻtgan.

 Tarixi 

 Alifbosi 
 Qirg'iz alifbosi 
Кириллица алфавитиАтыАраб алфавитиKyrgyz alphabet, language and pronunciationЛатын алфавитиЛатын алфавити (1928—1940)IPA А ааاA aA a Б ббеبB bB в В ввеۋV vV v Г г (Ғ ғ)геگ ع*G gG g, Ƣ ƣ Д ддеدD dD d Е еeهE eE e Ё ёёيوYo yoYo yo Ж жжеجJ jÇ ç (Ƶ ƶ 1938-1940) З ззеزZ zZ z И ииىİ iI i Й йийيY yJ j К к (Қ қ)кaك ق*K kK k, Q q Л лэлلL lL l М мэмمM mM m Н нэнنN nN n Ң ңыңڭÑ ñŊ ŋ О ооوO oO o Ө өөۅÖ öƟ ɵ П ппeپP pP p Р рэрرR rR r С сэсسS sS s Т ттеتT tT t У ууۇU uU u Ү үүۉÜ üY y Ф фэфفF fF f Х ххаحH hX x (H h 1928-1938) Ц ццеتسC cTs ts Ч ччеچÇ çC c Ш шшаشŞ şŞ ş Щ щща-Şç şçŞc şc Ъ ъажыратуу белгиси---- Ы ыыىİ iЬ ь Ь ьичкертүү белгиси---- Э ээهÉ éE e Ю ююيۋYu yuYu yu Я яяياYa yaYa ya

 К + а, о, у, ы => 
 Г + а, о, у, ы => 
 O'rhun Enasoy alifbosi 
+ Колдонуу Тамгалар Транслитерация жана транскрипцияүндүүлөр20pxA , 20pxI , , 20pxO , , 20pxU , , үнсүздөртіркесуіүндүүлөр менен:(¹) — жуан,(²) — жіңішкеретімен 20px 20pxB¹ B² 20px 20px D¹ D² 20px 20px G¹ G² 20px 20px L¹ L² 20px 20px N¹ N² 20px 20px R¹ R² 20px 20px S¹ S² 20px 20px T¹ T² 20px 20px Y¹ Y² тек (¹) — Qтек (²) — K 20px 20px Q K бардыкүндүүлөр менен20px -Ç 20px -M 20px -P 20px -Ş 20px -Z 20px -NG тіркелімдер + үндүү 20px IÇ, ÇI, Ç , , 20px IQ, QI, Q , , 20px 20px OQ, UQ,QO, QU, Q, ,, , ÖK, ÜK,KÖ, KÜ, K, ,, , + үнсүз 20px -NÇ 20px -NY 20px -LT , 20px -NT , сөзбөлүү тамгасы 20px жок (-) — тек сөз аягында 

 Yoqut, qirgʻiz va hozirgi zamon turk tilidagi soʻzlarning oʻxshashligi 
 Турк тили Қирғиз тили Ёқут тили yıl жыл сыл yağmur жамгыр самыыр yaka жака саҕа yalamak жалоо салаа yaş жаш саас yaştaş жашташ саастас yat жат сыт yedi жети сэттэ yel жел сиэл yeni жаңы саҥа yeniden жаңыдан саҥаттан yer жер сир yumak жуу сууй yıldız жылдыз сулус yirmi жыйырма сүүрбэ yok жок суох yol жол суол yumurta жумуртка сымыыт yumuşak жумшак сымнаҕас yüz жүз сүүс

 Kelishiklar 
Qirgʻiz tilida 6 ta kelishik bor.
 Kelishiklar Kelishik koʻrsatkichlari Kelishik savollari Misollar 1 Атооч жөндөмө — Ким? Эмне?
(Ким? Нима?) || Адам
Ит
(Одам
Ит) 2 Илик жөндөмө -нын, -нин, -нун, -нүн, -дын, -дин, -дун, -дүн, -тын, -тин, -тун, -түн Кимдин? Эмненин?
(Кимнинг? Ниманинг?) || Адамдын
Иттин
(Одамнинг
Итнинг) 3 Барыш жөндөмө -га, -ге, -го, -гө, -ка, -ке, -ко, -кө, -а,-е, -о, -ө, -на, -не Кимге? Эмнеге?
(Кимга? Нимага?) || Адамга
Итке
(Одамга
Итга) 4 Табыш жөндөмө -ны, -ни, -ну, -нү, -ды, -ди, -ду, -дү, -ты, -ти, -ту, -тү Кимди? Эмнени?
(Кимни? Нимани?) || Адамды
Итти
(Одамни
Итни) 5 Жатыш жөндөмө -да, -де, -до, -дө, -та, -те, -то, -тө Кимде? Эмнеде?
(Кимда? Нимада?) || Адамда
Итте
(Одамда
Итда) 6 Чыгыш жөндөмө -дан, -ден, -дон, -дөн, -тан, -тен, -тон, -төн Кимден? Эмнеден?
(Кимдан? Нимадан?) || Адамдан
Иттен
(Одамдан
Итдан)

 

Turkum:Tillar
Turkum:Turkiy tillar