Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Arpajevak

Arpajevak — xotin-qizlar boʻyniga taqadigan ziynat buyumi, jevakning bir turi. Arpa shaklida ishlangan yupqa kumush yoki yuziga tilla suvi yuri-tilgan kumush donachalaridan iborat boʻlib, qora ipak ipga bir dona marjon, bir dona „arpa“ ketma-ket oʻtkazilib tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Arpejio

thumb|Baxning „Jesu, Joy of Man's Desiring“ asaridagi arpejiolar turkumi File:Bach Arpeggio.mid
thumb|upright=2|Betxovenning „Moonlight Sonata“ arpejiolari bilan boshlanadiFile:Beethoven piano sonata 14 mvmt 1 bar 1-4.mid.

Arpejio ( – arfada chalish), arpedjio, arpedjo  – koʻpincha past tovushdan boshlanadigan akkord tovushlarini bir vaqtning oʻzida emas, balki ketma-ketlikda tartib bilan ijro etish usuli.

Arpejio koʻproq arfada, shuningdek fortepiano, chang va qonun kabi cholgʻularda keng qoʻllanadi. Ijro etilishi kerak boʻlgan akkordlarning chap tomoniga tikka toʻlqinsimon chiziq qoʻyiladi. U arpejio usulini koʻrsatadi. Misol:

 

 

Turkum:Musiqiy atamalar
Turkum:Garmoniya
Turkum:Akkordika
Arpoqsoy

Arpoqsoy, Arpoksais — skiflar bobokaloni Targʻitoshning oʻrtancha oʻgʻli. Gerodotning yozishicha, rivoyatlarga koʻra A.dan skiflarning katiarlar va traspiylar qabilasi tarqalgan. Bu qabilalar podsho-skiflar qavmidan boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arra

thumb|Arra
Arra – yogʻoch, metall, tosh, suyak, shox, sadaf va boshqalarni kesish va qirqish uchun ishlatiladigan qirra tishli asbob. Poʻlat plastinka va disksimon qilib yasaladi. : bir kishi ishlatadigan arra – dastarra (qoʻlarra), ikki kishi ishlatadigan arra – gʻoʻlabur arra, yogʻochdan noziq buyumlar tayyorlashda ishlatiladigan arra – taxtabur arra Shakli va ishlatilishiga koʻra, pushtakli arracha, kashakli-shadabur, bekashak-shadabur, yirik tishli shadabur, mayinbur, yirik tishli burush, mayin tishli burush, noziq, pargar, poʻlat, sadaf, sarbur, takchir, xatbur, chap, chingʻiza, shoh, beda arralar deb yuritiladi. Texnika taraqqiy etishi bilan arralarning mexanik yaratilgan. Mexanik arralarning metall kesuvchi, taxta tiluvchi va daraxt kesuvchi xillari bor. Taxta tiluvchi va metall kesuvchi arralar plastina (polotno)li, zanjirli va diskli boʻladi. Oʻrmonda daraxtlarni agʻdarishda kerosin (benzin) bilan ishlaydigan arralardan foydalaniladi. Yogʻoch, faner yoki yumshoq metalldan egri chiziqli shakldor buyumlar yasashda ishlatiladigan ramasimon arra lobzik deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Asboblar
Arra nusxa

Arra nusxa, arracha — oʻzbek badiiy kashtachiligida qoʻllaniladigan bezak. Asosan, lozim jiyaklariga yoʻrma usulida tikiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hunarmandchilik
Arraburun akulalar

Arraburun akulalar (Pristiop horidae) – akulalar turkumi oilasi. Uzunligi 1,5 m gacha, tanasi silindrsimon, choʻziq. Tumshugʻi uzun va yassi kilichsimon, yon tomondan yirik tishlar bilan qurollangan. Tumshugʻi oʻrtasidagi ikkita uzun moʻylovlari tuygʻu vazifasini bajaradi. Anal suzgichi boʻlmaydi. 4—5 turi bor, Hind okeani va Tinch okeanning gʻarbiy sohillari yaqinida, asosan tropik suvlarda tarqalgan. Suv tubidagi uncha chuqur boʻlmagan joylarda yashaydi, mayda baliqlar va suv tubidagi umurtqasizlarni kovlab olib yeydi. Tirik tugʻadi. Ovlanadi, mahalliy ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Akula 
Turkum:Suv jonzotlari
Arragul

Arragul – 1) arrasimon shaklli oʻyma naqsh, oʻzbek oʻymakorligida keng qoʻllanadi; 2) sopol idishlarga ishlanadigan bezakgulning nomi, baʼzan parragul deb ham ataladi. Kosa va laganlarga arragul har xil ranglar bilan chiziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hunarmandchilik
Arrakashlar

Arrakashlar – oʻtroq qorinli pardaqanotlilar kenja turkumi bir necha oilalarining umumiy nomi. Urgʻochisi arraga oʻxshash tuxum qoʻygichi yordamida oʻsimlik bargi, poyasi va organlariga tuxum qoʻyadi. Lichinkalarining tuzilishi va hayot kechirish xususiyati turli oilalarda bir xil emas. Haqiqiy arrakashlar (Jenthredinidae) lichinkasining 3 juft koʻkrakoyoqlari bilan birga bir juft soxta qorinoyoqlari ham boʻladi, boshqa arrakashlar lichinkasining qorinoyoqlari rivojlanmagan, koʻkrakoyoqlari kuchsiz rivojlangan. Lichinkasi oʻsimliklar ustida ochiq hayot kechiradi (Jenthredinidae oilasi) yoki oʻrgimchak turiga oʻxshash barglarni oʻrab oladigan toʻri ichida yashaydi (tur toʻquvchi arrakashlar – Pamphiliidae). Shoxdor dumli (Siricidae) va poya arrakashlar (Cephidae) poyada yashirin hayot kechiradi. Lichinkasi tuproqqa tushib gʻumbakka aylanadi. Voyaga yetgan arrakashlar gul nektari bilan oziqlanadi, lichinkasi oʻsimliklarga katta ziyon keltiradi. arrakashlarda partenogenez koʻpayish keng tarqalgan, bir yilda 4 tagacha partenogenez boʻgʻini rivojlanadi. Oʻzbekistonda qulupnay arrakashlar (Allanthus cinctus) qulupnay, atirgul va mevali daraxtlarga; otquloq arrakashlar (Ametastogia glabrata) oʻtchil oʻsimliklarga; olcha arrakashlar (Caliroa cerasi) mevali daraxtlarga; don arrakashlar (Cephus pygmaeus) bugʻdoy, arpa va boshqa donli ekinlarga ziyon keltiradi. Kurash choralari yerga toʻqilgan oʻsimlik qoldiqlarini yigʻib olib yoʻqotish, yerni chuqur haydash va chopiq qilishdan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Biologik turlar
Arratumshuq baliqlar

Arratumshuq baliqlar (Pristidae) – skatlar turkumi oilasi. Uzunligi 6 m gacha, ogʻirligi 2400 kg gacha. Tanasi yassi, koʻkrak suzgichlarining chetlari boshi bilan qoʻshilib ketgan, jabra yoriqlari boshining ostki tomonida. Uzun tumshuqqa aylangan boshining yoni boʻylab tishga oʻxshash oʻsimtalari boʻlganligi uchun shunday nom berilgan. 7 turi maʼlum, tropik va subtropik dengizlarda, tropik chuchuk suvlarda tarqalgan, suv tubida hayot kechiradi, tirik tugʻadi. Oddiy arratumshuq (Pristis pectinalis) keng tarqalgan. Atlantika, Tinch va Hind okeanlari dengizlarida, jumladan Oʻrta dengizning sohilga yaqin uncha chuqur boʻlmagan joylarida, Amerika daryolarida uchraydi. Avstraliya arratumshugʻi (P. leichhardti) arrasi yordamida suv tubidagi loydan har xil umurtqasiz hayvonlarni kovlab olib yeydi, baʼzan mayda baliqlar bilan ham oziqlanadi. Odam uchun xavfli emas.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Baliqlar
Svante Arrhenius

Svante Arrhenius (1859 — 1927) — shved olimi, fizik-kimyoning asoschilaridan biri. Peterburg fanlar akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1903). Elektrolitik dissotsiatsiya naza-riyasini ishlab chiqqan (1887). Asarlari kimyoviy kinetika (Arrenius tenglamasi), shuningdek astronomiya, astrofizika va biologiyaga oid. Nobel mukofoti laureati (1903)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1859-yilda tugʻilganlar
Turkum:1927-yilda vafot etganlar
Turkum:19-fevralda tugʻilganlar
Turkum:2-oktyabrda vafot etganlar
Arrenius tenglamasi

Arrenius tenglamasi – kimyoviy reaksiya tezligi konstantasi k ning temperaturaga bogʻliqligi ifodasi: T:k = A yexr (-EJRT), Yea- aktivatsiya energiyasi; R – gaz doimiysi. S. Arrenius tavsiya etgan (1889).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy reaksiyalar
Arrenoblastoma

Arrenoblastoma, maskulino-ma (yun. arren — erkakka xos va blastos — oʻsimta) — tuxumdon oʻsmasi; bunda ayollarga xos belgilar yoʻqolib, erkaklarga xos belgilar yuzaga chiqadi. Oʻrta yoshdagi 644ayollarda uchraydi. Amenoreya, sut bezlari atrofiyasi va bepushtlikka sabab boʻladi. Davosi: jarrohlik yoʻli bilan oʻsmali tu-xumdon olib tashlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arrenotokiya

Arrenotokiya — urugʻlanmagan tuxumlardan faqat erkak hayvonlar chiqishi. A. asalarida yaxshi oʻrganilgan. Ona asalari urugʻlangan va urugʻlanmagan tuxum qoʻyadi. Urugʻlangan tuxumlardan urgʻochi (ona va ishchi) arilar, urugʻlanmagan tuxumlardan erkak arilar rivojlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arron

Arron — Kavkaz Albaniyasining 6 — 9-asrlardagi arabcha nomi; 9- 10-asrlarda Kura va Arake daryolari oraligʻidagi hudud (hozirgi Mil dashti).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Yevrosiyo
Ars nova

Ars nova (lotincha: ars nova — yangi sanʼat) — 14-asr italyan va fransuz musiqasidagi ijodiy ilgʻor yoʻnalish. Faqat cherkov musiqasi janrlaridan foydalanishdan voz kechib, dunyoviy vo-kal-cholgu musiqa janrlarini professi-onallik darajasiga koʻtargan, folklor bilan yaqinlashib, turli musiqa asboblarini keng qoʻllagan. Dastlab 1309-yilda ita-lyan tadqiqotchisi paduyalik Marketto, 14-asrning 20-yillarida fransuz gumani-sti Filipp de Vitri tomonidan naza-riy asoslandi. Yetakchi kompozitorlari — florensiyalik Jovanni, Franchesko Landino, buyuk namoyandasi Gilom de Masho (taxminan 1300- 1377). Motet, ballada va madrigalning ilk shakllari hamda kachcha (yoki kachchia) Ars nova uchun harakterli janrlardir. Jahon musiqa sanʼatining keyingi rivojiga taʼsiri katta. Ad:. Gruber R., Vseobhaya istoriya muzoʻki, 2 izd., ch. 1, M., 1960.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsa

Arsa (arab.) — bino quriladigan maydon, yer sahni, chegara.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsamux I

Arsamux I (milodiy 2-asr oxiri — 3-asr boshlari) — qadimgi siyovushiylar sulola-sidan boʻlgan xorazmshoh. A. I va uning nomidan xotini zarb etgan tangalar xo-razmiy yozuvi bitilgan eng dastlabki tangalar hamda xorazmiy yozuvining eng qadimgi yodgorligidir. Bu tangalarda A. I choʻqqi qalpoq kiygan sersoqol podshoh koʻrinishida tas-virlangan. Tanga tagida 645xorazmiy harflarda — „podshoh Ars amux“ soʻzi bitilgan hamda S shaklidagi tamgʻa, „Xorazm chavandozi“ning surati berilgan. Ad.: Tolstov S. P., Po sledam drev-ne-xorezmiyskoy sivilizatsii, M.-L., 1948.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsaf

Arsaf — Xurosonda, Hirotdan gʻarbdagi choʻl. Amir Temur 1362-yil Sey-istonda boʻlgan janglarning birida yara-dor boʻlganidan soʻng bir oy shu choʻdda dam olib, davolangan va moʻgʻullarga qarshi kurashish uchun askar toʻplagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenal

Arsenal (arab, dor assinoa — usta-xona soʻzidan olingan) — quruqlikdagi qoʻshinlar va harbiy dengiz qoʻshinlari qurol-yarogʻlarini yasaydigan, tuzata-digan, saqdaydigan joy. Arablardan fransuzlarga, soʻng ruslarga va boshqa tillarga oʻtgan. Moskvadagi A. (Kremlda) 1584-yildan mavjud (1783-yilda muzeyga aylantirilgan). Peterburgdagi A. Pyotr I tomonidan 1712-yildatashkil etilgan. Kiyev (1764-yildan), Bryansk (1783-yildan), Kronshtadt, Sevastopol, shuningdek An-gliyada — Vulidj, Italiyada — Turin, AQShda — Frankford, Pikatini, Rok-Aylend A.lari asosiy hisoblangan. 20-asrda qurol-yarogʻ ishlab chiqarish sanoatning mustaqil tarmogʻiga aylanganidan soʻng, qurol-yarogʻ tayyorlash va ularni saqlash uchun alohida joylar ajratish zaruriyati tugʻilgach, A. ilgarigi ahamiyatini yoʻqotgan va en-dilikda turli maqsaddagi baza va om-borxona vazifasini bajarmoqda. Oʻrta asrlarda Movarounnahrda kurol-yarogʻ saqlanadigan joy — jevaxona (ji-baxona) deb atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenatlar

Arsenatlar — metaarsenat (HAsO3), ortoarsenat (H3AsO4) va pi-roarsenat (H4As207) kislotalarning tuzlari. Ishqoriy metall ar va ammoniy A.i suvda yaxshi eriydi. Kuchli zaharli moddalar. Insektitsid sifatida ishla-tiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenidlar

Arsenidlar — metallarning margimush bilan hosil qilgan birikmalari. Arsenidlar yuqori temperaturada eriydigan qattiq va ogʻir moddalardir. Ishqoriy metallarning Arsenidlari suvda parchalanib, arsin va ishqor hosil qiladi. Boshqa metallar Arsenidlari faqat kislotalarda eriydi. Ayrim Arsenid yarim oʻtkazgich xususiyatiga ega. Davriy sistemaning III guruhi metallari Arseidining baʼzilari kristallanganida yiltiroq pyx tosh tuzilishiga ega boʻlganligi sababli ulardan lazer kristallari (GaAs, InAs, GaxIn1)cAs), tok kuchini toʻgʻrilagichlar, diodlar va triodlar (GaAs) tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenitlar

Arsenitlar — metaarsenit (HAsO2), ortoarsenit (H3As03) va pi-roarsenit (H4As20s) kislotalarning tuzlari. Xossalari va ishlatilishi arse-natlarniki kabidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenopirit

Arsenopirit (mishyak kolche-dani) — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi FeAsS. Qoʻshimchalari: So, Ni, Ai. Qattiqligi 5,5 — 6. Arsenopirit 5,9 — 6.3. Rangi kumush tusli oqdan kulranggacha. Metallsimon yaltiroq, moʻrt, donador va choʻziq agregatlardan iborat boʻlib, kristall shaklida ham uchraydi. Koʻpincha gidrotermal konlarning yuqori va oʻrta temperaturali zonalarida kvars, pirit kabi minerallar bilan uchraydi. Asosan mishyak, oz miqdorda kobalt va oltin olinadigan mineral. Oʻzbekistonning deyarli barcha polimetall konlarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Arsin

Arsin, AsH3 — margimushning vodorod bilan hosil qilgan birikmasi. Rangsiz, nihoyatda zaharli gaz. Suyuqlanish harorati — 113°, qaynash harorati — 62,4°, yonadi, suvda eriydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsinlar

Arsinlar — margimush gidrit (AsH3)ning organik hosilalari. Ular birlamchi RAsH2, ikkilamchi RjAsH va uchlamchi R,As A.ga boʻlinadi. A. qoʻlansa hidli boʻlib, suvda yomon, organik eri-tuvchilarda yaxshi eriydi, oson oksidla-nadi. Koʻpchiligi xavoda oʻz-oʻzidan uchuv-chan moddalardir. Atsiklik A., ayniqsa birlamchilari zaharli, organizmga mar-gimush gidridga oʻxshash taʼsir etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsiyan tizmasi

Arsiyan tizmasi  — Gruziyaning janubiy qismi va Turkiyadagi togʻ tizmasi. Gʻarbda Kichik Kavkaz togʻlari bilan 646tutashib ketadi. Eng baland nuqtasi 3165 m (Arsiyan choʻqqisi). Umumiy uz. 150 km chamasida. Asosan gilli slanes hamda qumtoshlardan va vulkan jinslari (lava, tuf) dan tarkib topgan. Togʻ yon bagʻirlarining pastrogʻi qoraqayin, kash-tan, yuqorirogʻi qoraqayin va oqqaragʻay, qoraqaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan, undan ham balandda alp oʻtloqlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Osiyo
Arslon

thumb|right|Phinda qo'riqxonasidagi sher va uning bolalari videosi

Arslon yoki sher mushuksimonlar oilasiga mansub turdir. Uzunligi 240 sm gacha (urgʻochisi kichikroq), ogʻirligi 280 kg gacha boʻladi. Yuz qismi choʻziq, dumining uchida uzun qora qildan iborat popugi bor. Tanasi kalta jun bilan qoplangan, erkaklari tanasining oldingi qismi (boʻyni, koʻkragi va yuzi)dagi uzun yunglari yolni hosil qiladi. Rangi sargʻish, yoli qoramtir tusda. Qadimgi areali Afrika (gʻarbidan tashqari), Yevropa (Bolqon yarim oroli, Zakavkaze — Armaniston) hamda Osiyoni (Arabiston yarim oroli, Kichik, Old va Janubiy Osiyo — Sharqda Hindistongacha) oʻz ichiga olgan. Individlar soni va areali keskin kamayib ketgan, hozirgi areali asosan Markaziy Afrikaning qoʻriqlanadigan hududlari va qisman Janubiy Osiyodan iborat.

Arslon choʻl, savanna va daryo yaqinidagi oʻrmonlarda istiqomat qiladi. Poligam, oilaviy guruh hosil qiladi. Har 2 yilda bir marta 3—4 tadan bolalaydi. Homiladorlik davri 4—5 oy, 6—7 yoshida voyaga yetadi, erkagidan 3 yoshda yol chiqadi. Arslon kechasi guruh boʻlib ov qiladi, yirik tuyoqli hayvonlarni ovlaydi. Qari va yarador arslon odamga ham hujum qilishi mumkin. 70 yilgacha yashaydi. Arslon hamma joyda muhofaza qilinadi; hind kenja turi (P. L. persica) Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilot Qizil kitobiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Shri Lankaning milliy ramzlari
Turkum:Mushuksimonlar
Arslon Xoja Tarxon

Arslon xojatarxon − 15-asr bi-rinchi yarmida yashagan davlat arbo-bi, shoir. Ulugʻbekning ishonchli amirlaridan. Sabron shahri hokimi boʻlgan. Sakkokiy maʼlum davr uning saroyida yashagan.Arslon Xoja Tarxon zukko olim va iqtidorli shoir boʻlganligi qator da qayd etilgan. Arslon Xoja Tarxon oʻz saroyida ijodkorlar yigʻini oʻtkazishni xush koʻrgan. Qadimgi tur-kiy qoʻlyozmalarni maxsus koʻchirtirgan va baʼzi asarlarni arab, fors, turkiy tilga tarjima qildirgan. Arslon Xoja Tarxon turkiy adabiy til va tur-kiy (uygʻur) yozuvning bi-limdoni boʻlgan. U Ahmad Yugnakiynij „Hibat ul-haqoyiq“ dostonini uygʻur yozuvida koʻchirtirgan (1444), qoʻlyozma oxiriga Adib Axmad haqidagi „Adibning yeri oti Yugnak erur, Sifoti ajab yer, koʻngillar yorur…“ misralari bilan boshlanuvchi oʻn baytli masnaviyini ilo-va qildirgan. Arslon Xoja Tarxon ijodidan hozircha faqat shu 20 satr masnaviy maʼlum. Shoir haqida baʼzi maʼlumotlar Sakkokiy qasidalarida, Shotibiyning „Qur’on oʻqish sanʼati haqida“gi risolasi tarjimasining de-bochasida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Arslonbob (soʻfiy)

Arslonbob (taxminan 11-asr) - turkictonlik mashhur sufiy. A.ning hayoti, sufiylik faoliyati haqidagi ma’-lumotlar nasabnoma (shajara)larda va qoʻlyozma da qisqacha berilgan, lekin ular ilmiy tadqiq qilinmagan. Ahmad Yassaviyning birinchi ma’na-viy ustozi boʻlgan. Yosh Ahmad uning rahbarligida sufiylik tariqatining murakkab amaliy va nazariy bilim-larini olgan. Rivoyat qilinishicha, A. Qirgʻiziston hududidagi shu nom bilan ataluvchi qishloqqa dafn qilingan. Maqbarasi hozirgacha saqlanib qolgan va ziyoratgoh hisoblanadi.Ad.: Trimingem Dj. S, Sufiyskiye or-deni v islame, M., 1989.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:XII asrda vafot etganlar
Turkum:Turkiston kishilari
Turkum:O‘zbek mifologiyasi
Turkum:Qozoq mifologiyasi
Turkum:Ahmad Yassaviy
Turkum:Oʻtror tumanida vafot etganlar
Arslonbob (kurort joy)

Arslonbob — Fargʻona tizmasi bilan Boyboshota tizmasining qoʻshilgan joyida 1400 m balandlikda joylashgan kurort joy. Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining Bozorqoʻrgʻon tumani hududida. Bu yerdan Fargʻona tizmasining qorli choʻqqilaridan boshlanadigan Ars-lonbob soyi oqib oʻtadi. Aholisi aso-san oʻzbeklar, qirgʻizlar. Iqlimi iliq, yozi salqin, sovuq boʻlmaydigan davr bir yilda qariyb 230 kun. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20 — 25°, havoning nisbiy namli-647gi yoz oylarida 30- 40%; havosi toza. Yiliga oʻrtacha 600 — 800 mm yogʻin yogʻadi. Tabiati nihoyatda boy va rang-barang, togʻ yon bagʻirlari qalin oʻrmon. A.da ta-biiy yongʻoqzor, pistazor, olmazor, bo-domzor va olchazor koʻp. A. qishlogʻi max-sus yongʻoqzor-mevazor oʻrmon xoʻjaligi qaramogʻida. A. atrofida oʻrmon-mevachilik xoʻjaligi tashkil qilingan. 1945-yildan bu yerlar davlat qoʻriqxonasi hisoblanadi. Daraxtzorlar qariyb 265 ming ga maydonni tashkil qiladi. Me-vali oʻrmonlardan yongʻoq, olma, pista va olcha yigʻib olinadi. Asalarichilik ri-vojlangan. A. yongʻoqzorlarida moʻynali hayvonlar iqlimlashtirilgan. Bu yerga har yili turist va dam oluvchilar kelib ketishadi, bolalar dam olish maskanlari bor. A. qadimdan Arslonbobota nomi bilan bogʻliq ziyoratgoh joy.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslontov

Arslontov (Aristantov) — Qizilqumdagi uch tizmadan iborat yemi-rilgan qoldiq togʻlar. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Eng baland joyi 698 m. A. Qizilqumdagi boshqa past togʻlar kabi atrofi eol qumlar bilan oʻralgan. A. zamini silur, devon davrlarining sla-nes, qumtosh, ohaktosh, marmar, gravelit jinslaridan, yuqori qismlari karbon davrining och va toʻq tusdagi ohaktosh va boshqa jins qatlamlaridan iborat. Bu jinslar togʻ yon bagʻirlarida ochilib qolgan, eta-klarida esa dagʻal prolyuviy yotqiziqlari va boʻr, paleogenning choʻkindi jinslari qatlamlari orasiga kirib ketgan. A. Markaziy Qizilqumdagi boshqa paleo-zoy massivlari kabi gersin oroge-nezida burmalangan. Boʻr va paleogen dengiz transgressiyalari butun Qizilqumni jumladan A.ning yon bagʻirlarini ham bo-sib, qalin gil qatlamlari bilan qoplagan. Alp orogenezida qayta burmalangan. Biroq yon bagʻirlaridagi gil qatlamlari yuvilib ketgan. A. asimmetrik tuzil-gan, uning sharqiy yon bagʻirlari tik. A. juda ham parchalanib ketgan. Markaziy qismlari alp tipidagi relefga ega, yaʼni oʻtkir nayzasimon choʻqqili, qirrali boʻlib, gʻarbiy va sharqiy chekkalari esa koʻpincha yassi yuzali, usti tekislanib qolgan. Nuragan jinslar togʻ etaklarida sochilib yotadi. Aning janubi-sharqiy yon bagʻirlarida soy koʻp. Bu soylarda bahordagina sel va yomgʻir suvlari oqadi. A.da koʻpincha quruq vodiyning chuqur joylarida, qatlamlarning tektonik yoriklarida, otqindi va metamorfik, ohaktosh hamda marmar jinslari tarqalgan joylarda chuchuk suvli buloqlar uchraydi. Buloq suvlaridan dehqonchilikda foy-dalaniladi. A.da iqlimning quruqligi, tuproq qatlamining deyarli yoʻqligidan oʻsimlik kam. Togʻ etaklarida toshli kul rang-qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq-efemer oʻsimliklari keng tarqalgan. A.dan yay-lov chorvachiligida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonxon Muhammad

thumb|right|Arslonxon minorasi
Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon (toʻliq ismi Muhammad ibn Sulaymon ibn Dovud Kuchtegin ibn Tamgʻachxon Ibrohim) (?—1130/1131) — Movarounnahr hukmdori (1102—1130).

Qoraxoniylardan. Barqiyoruq vassali Sulaymonteginning oʻgʻli. 1102-yilda Samarqand taxtiga Arslonxon unvoni bilan oʻtqazilgan. 12 ming mamlukdan iborat qoʻshin tuzib Dashti Qipchoqqa bir necha bor harbiy yurishlar qilgan.

Umrining oxirida falaj boʻlib qolgani tufayli taxtni oʻgʻillari — dastlab Nasr, soʻng Ahmad bilan boshqargan. Samarqand saljuqiylar tomonidan egallangach (1130-yil 13-mart), Arslonxon Muhammad Balxga joʻnatilgan va oʻsha yerda koʻp oʻtmay vafot etgan. U Marvdagi oʻzi qurdirgan madrasaga dafn etilgan.

Arslonxon Muhammad davrida madaniy hayot birmuncha rivojlangan. Buxoro va uning viloyatida koʻplab binolar qurilgan. Masalan, Jarqoʻrgʻon minorasi va Masjidi Kalon yonidagi Arslonxon minorasi (Minorai Kalon) hozirgacha saqlangan.
U shaharsozlik faoliyati bilan mashhur edi: uning hukmronligi katta Buxoro minorasi qurilishi va Poykendni tiklashga urinishlaridan boshlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006.

Turkum:Qoraxoniylar
Turkum:Madrasa asoschilari
Turkum:Madrasada dafn etilganlar
Arslonxonlar

Arslonxonlar — 1) qadimgi turkiy xalqlar xonlarining faxriy unvoni; 2) bugʻroxonlan ustun turuvchi unvon.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonquyruq

Arslonquyruq  — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik va bir yillik oʻtlar turkumi. 14 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 4 turi oʻsadi. Yer ustki qismi tarkibida alkaloidlar, saponinlar — oshlovchi va boshqa moddalar bor. 648Damlama va nastoykasi yurak, gipertoniya kasalliklari, asabiylikda (tinchlanti-ruvchi dori sifatida) qoʻllanadi. Toshkent, Samarqand va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻli yerlarda 2 turi uchraydi. Shundan Turkiston A. ni xalq yuqoridagi kasalliklarni davolashda ishlatib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Toshpoʻlat Arslonqulov

Toshpoʻlat Arslonqulov (1882 – Toshkent – 1962.9.5) – ganchkor-usta. Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1944). Oʻymakorlikni otasidan oʻrgangan. Arslonqulov choka pardoz usulida naqshlar oʻyishda va bezaklarga handasiy „zanjira“ shakllarini berishdagi mahorati bilan shuhrat qozongan. 1952-yildan P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan. Buxoro va Toshkent oʻymakor ustalari bilan birga yevropa uslubida qurilgan Polovsev uyi (hozirgi Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi binosi)ni milliy oʻyma naqshlar bilan bezashda ishtirok etdi. Arslonqulov hozirgi A. Hidoyatov nomidagi teatr (1929), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Navoiy muzeyi (1939), Navoiy kutubxonasi binolarini, Navoiy teatri binosini (1946) bezashda qatnashdi. Navoiy teatrining tomosha zali, foye va boshqalardagi u ishlagan „majnuntol“, palak usulidagi bezaklar, rang-barang mujassamotlar binoning ichki koʻrinishiga alohida joziba baxsh etadi. U yaratgan goʻzal naqshlar, sharafalar, har xil bezaklar turli koʻrgazmalarda namoyish qilindi. Koʻp asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida, shuningdek Moskva, Sankt-Peterburg va boshqa shaharlardagi muzeylarda saqlanmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:1962-yilda vafot etganlar
Turkum:9-mayda vafot etganlar
Turkum:Toshkentlik kishilar
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Apt

Apt, ort- qadimgi geografik atama, dovon demakdir. A. atamasi Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida, turkiy runik yozuvlardayoq uch-raydi. Hozirgi vaqtda, asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. A. soʻzidan tuzilgan joy nomlari Qirgʻizistonda koʻproq uchraydi: Balgʻart, Jangiart, Koʻchart, Ogʻochart, Turugʻart, Qayinart, Qizart, Qizilart va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografik terminlar
 Art
Artaboz

Artaboz — axomaniylarning baʼzi sarkardalari ismi: 1) Kserksning sarkardasi. Kserksning miloddan avvalgi 480 yil Yunonistonga qilgan yurishida Plateya jangi (miloddan avvalgi 479 yil) paytida qoʻshin qanotlaridan biriga qoʻmondonlik qilib, jang tugamasdanoq tor-mor etil-gan fors qoʻshinlarining bir qismi bilan Kichik Osiyoga qochgan; 2) Eron floti qoʻmondoni, miloddan avvalgi 450 — 449 yilda afi-nalik strateg Kimonga qarshi kurashgan; 3) Artakserks II sarkardasi, soʻngra Doro III xizmatiga kirgan; miloddan avvalgi 330 yil Doro III oʻldirilgach, Aleksandr (Iskandar Maqduniy) davrida (328 yil) Baqtriya sa-trapi boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artakserks

Artakserks — Axomaniylar su-lolasidan boʻlgan Eron shohlari. A. I Dasti uzun, miloddan avvalgi 465 — 424 yillarda hukmronlik qilgan. Otasi — Kserks I fitna natijasida oʻldirilgach, taxtga oʻtirgan. Hukmronligining dast-labki yillarida Axomaniylar davla-ti bilan urush olib borayotgan Afinaning koʻmagida koʻtarilgan Misrdagi qoʻzgʻolonni bostirgan, 454 yil esa forslar Nil deltasida Afina flotini yakson qilganlar. 449 yil Kipr o.dagi Salamin jangida afinaliklar gʻalaba qozongach, yunon-fors urushlarini yakunlagan, Kal-liy sulhini imzolagan. Bu sulhga koʻra A. I Kichik Osiyodagi yunon shaharlarining siyosiy mustaqilligini tan olgan. Fors zodagonlarining separatik harakatlari (mas, miloddan avvalgi taxminan 449 ydagi Megabiz isyoni) va tobe xalqlarning qoʻzgʻolonlari kuchayishiga qaramay A. I davrida marka-ziy hokimiyat ancha kuchli boʻlib, Axoma-niylar davlatining hududiy yaxlitligi asosan saqlanib qolgan edi. A. II Mnemon, miloddan avvalgi 404 — 358 yillarda hukmronlik qilgan, Doro IIning katta oʻgʻli. Hukmronligining dastlab-ki yillarida Kichik Osiyo hokimi, ukasi Kir bilan taxt uchun kurash olib bor-gan. Tashqi siyosat sohasida bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan boʻlsada (394 yil Sparta flotining Knid yonida tor-mor keltirilishi, 386 yilgi Antalkid sulhi va boshqalar), A. II podsholigi davri Axomaniylar davlatining zaiflashgan payti edi. 649A. II ga qarshi satraplar, vassal shohlar, yarim qaram qabilalar (kadusiylar va boshqalar) bir necha bor qoʻzgʻolon koʻtarganlar. A. III Ox, miloddan avvalgi 358 — 338. yillarda hukmronlik qilgan, A. II oʻgʻli. Akalarini oʻldirib taxtni egallagan. Axoma-niylar davlatining hududiy birligini tiklash uchun qattiq harakat qilgan. Sa-traplarga yollanma qoʻshinlar saqlashni man etgan. Qator qoʻzgʻolonlarni (Kichik Osiyo, Finikiya, Kiprda) beshafqat bo-stirgan va 341 yil Misrni qayta qoʻshib olgan (Misr miloddan avvalgi 5-asr oxirida Axo-maniylar davlatidan ajrab chiqqandi). Oʻzining mulozimi, maxrami Bagoy tomo-nidan oʻldirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artashat

Artashat — Armanistondagi shahar, Araks daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Yerevan-Julfa avtomobil yoʻli yoqasida. Aholisi 32,3 ming kishi (1989). Vino va konserva tayyorlash, yengil, yogʻochsozlik, mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalari bor. Uzum yetishtiriladigan rayonning (shu jumladan qimmatli va noyob navlari) markazi. Qadimdan hunarmandchilik rivojlangan. Artashatda birinchi arman teatri qurilgan. Artashat yaqinida qadimgi Armaniston poytaxti harobalari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston shaharlari
Artashes I

Artashes I (Artaksiy) (? — taxminan miloddan avvalgi 160) — arman shohi (miloddan avvalgi 189 −160), sarkarda, arman podshohligi va Artasheslar sulolasining asoschisi. Miloddan avvalgi 190 yil armanlarning salavkiylarga qarshi boshlagan isyoniga rahbarlik qilib, Buyuk Armanistonni mustaqil deb eʼlon qilgan (miloddan avvalgi 189) va podshoh unvonini qabul qilgan. Yerga boʻlgan xususiy mulkni mustahkamlovchi islohot oʻtkazgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston: Tarix‎
Artezian suvlari

Artezian suvlari – bosim taʼsirida boʻlgan yer osti suvlarining bir turi, suv oʻtkazmaydigan qatlamlar oraligʻida hosil boʻladi, ular ochilganda suv burgʻi quduqlardan fontan shaklida otilib chikddi. Artezian suvlari Yevropada birinchi marta Fransiyaning Artua (lot. Artesium) provinsiyasida ochilgani uchun shu nomni olgan. Bunday quduqlar Xitoy va Misrda juda qadimdan maʼlum edi. Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonasi Turon payette-kisligi artezian havzalari tizimiga ki-radi, uning tarkibida Sirdaryo va Amu-daryo guruhlariga boʻlinadigan nisbatan kichik bir qancha havzalar bor. Har bir yirik artezian havzasining turli gori-zontlaridagi suvlar turli xil kimyoviy tarkibga ega: oʻta minerallashgan xlorid tipli shoʻr suvlardan to kam mineral-lashgan gidrokarbonat tipidagi suvlargacha uchraydi. Artezian suvlarining birinchi turdagi suvlari, odatda, havzaning juda chuqur qismlarida joylashgan boʻladi, mineral va termal suvlar manbayi hisoblanadi; ikkinchisi – yuqori gorizontlarda joy-lashgan boʻlib, yay-lovlarni suv bilan taʼminlashda (mas, Qizilqum yaylovlari, Qarshi choʻl va hokazo), ichimlik suvi olish-da, ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi (qarang Artezian qudugʻi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Suv
Turkum:Suv resurslari
Artezian qudugʻi

Artezian qudugʻi — artezian suvlari chiqadigan burgʻi qudugʻi. Yer osti suvlaridan xalq xoʻjaligida foy-dalanish maqsadlarida qaziladi. Artezian qudugʻi artezian suvli qatlamning joylashish chuqurligiga qarab ayrim hollarda 3000 – 5000 m ga yetishi mumkin. Ichimlik suv olish, yaylovlarni suv bilan taʼminlash, yerlarni sugorishda asosan 500 — 1000 m gacha chuqurlikdagi suvlar oʻzlashtirilgan. Chuqur Artezian qudugʻi mineral, termal yoki sanoatda xom ashyo sifatida ishlatiladigan arte-zian suvlarini chiqarish uchun quriladi. Artezian qudugʻidan suv sarfiga qarab turli usullarda chiqariladi; yo oʻzi otilib chiqadi yoki ATN, NA, VP, ETSV va shahrik. markali turli artezian nasoslaridan foyda-laniladi. Artezian qudugʻining asosiy elementlari: maxsus shurfga sement qorishmasi bilan mustahkam oʻrnatilgan konduktor-yoʻnaltiruvchi quvur; suv toʻplovchi quvurlar; tindirgich. Artezian qudugʻi ogʻzida suv sathini aniqlaydigan va tarkibini tekshirish uchun namuna oladigan, suv sarfini oʻlchaydigan va tartibga soladi-gan moslamalar oʻrnatiladi. Sugorishda foydalaniladigan Artezian qudugʻining suv berishi 50, baʼzan esa 100 l/s gacha yetadi. Oʻrta 650Osiyoda 25 mingdan ortiq Artezian qudugʻi qazilgan. Uning 5000 ga yaqinidan suv oʻzi otilib chiqadi. Oʻzbekistonda 10046 artezian va drenaj quduqlari bor (1999).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artek

Artek — bolalarning iqlimiy shifoxonasi. 1925-yil tashkil etilgan. Qrimda, Qora dengiz boʻyida, Gurzuf yaqinida joylashgan. 1991-yilgacha butun-ittifoq pionerlar lageri, 1991-yil maydan xalqaro bolalar markazi. A.ning meʼmoriy majmuasi alohida iqlimiy shifoxonalardan iborat („Morskoy“, 1960 — 61, „Pribrejniy“, 1960-64, „Gorniy“, 1972, meʼmor A. T. Polyanskiy va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artel

Artel — fuqarolarning birga xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarida tuzgan ixtiyoriy uyushmasi shakllaridan biri. Aksariyat hollarda artel atamasi mehnat jarayonlarini birga bajarish uchun tuzilgan shirkatlarga (baliq ovlash, qishloq xoʻjaligi artellari yoki oʻz aʼzolari mehnatini umumlashtirmay, qisman ishlab chiqarish vositalariga egalikni birlashtiruvchi uyushmalarga nisbatan qoʻllanadi. SSSRda yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi tovar ishlab chiqaruvchilar xoʻjaliklari (hunarmandlar, kosiblar va boshqalar) 20-yillarning boshidan ishlab chiqarish vositalarini umumlashtirish asosida sotsialistik xoʻjalik yuritish yoʻliga oʻtkazilgan va qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, baliqchilik artellari kabi jamoa xoʻjaliklari tuzilgan edi. Ularning ishlab chiqarish rejalari davlat xalq xoʻjaligi rejasiga kiritilar edi. 80-yillar oxirida yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanishga doir qonunlar qabul qilingach, bunday artellar oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Hozir baliq ovlash, oltin izlash, kasanachilik, maishiy xizmat koʻrsatish sohalarida qisman artellar saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Jamiyat
Artemida

thumb|right|220px

Artemida – yunon afsonalarida ov xudosi hamda ayollar homiysi. U Zevs va Letoning qizi hisoblanadi. Apollonning egizak singlisi. Boshida oʻq-yoy, baʼzan yarim oy holatida tasvirlangan. Rim afsonalaridagi Diana timsoliga mos keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Artemiya

Artemiya (Artemia salina) — jabraoyoqlilar turkumiga mansub qisqichbaqasimonlarning bir turi. Uzunligi 0,8 — 1 sm. Erkagining antennasi tutuvchi organga aylangan boʻlib, kuyikish dav-rida urgʻochisini ushlab turish uchun xizmat qiladi; antennalari ipsimon, tuxum xaltasi bitta. Turli darajada shoʻrlangan koʻllar, koʻlmak suvlari va dengiz limanlarida tarqalgan. Suv shoʻrlanishining juda keng chegarada oʻzgarishiga (40 dan 230% gacha) moslashgan. Korin boʻlimi uchidagi ayrisining rivojlanishi suvning shoʻrlanishiga qarab oʻzgarib turadi (shoʻrlanish qancha kam boʻlsa, ayri shun-cha uzun boʻladi). Oʻzbekistonning choʻl va dashtlarida sizot suvlardan hosil boʻlgan koʻllarda, zovur suvlarida koʻp uchraydi. A. baliqlarga oziq sifatida maxsus zavodlarda koʻpaytiriladi."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arteriit

Arteriit — arteriyalar devorining yalligʻlanishi. Allergenlar taʼsi-rida yuzaga keladigan allergik A., kasallik qoʻzgʻatuvchisining tomirlar devoriga bevosita taʼsiri bilan bogʻliq boʻlmagan zaharli allergik koʻrinishdagi aseptik A., yuqumli kasalliklar (revmatizm, skarlatina, gripp va boshqalar) oqibatida kelib chiqadigan yuqumli A. farqqilinadi. Ob-literatsiyalovchi endarteriitda arteriyaning ichki devori, tugunli periarteriitda esa devorining hammasi yalligʻlanishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arterioskleroz

Arterioskleroz (arteriyalar va yun. sklerosis — skleroz) — ar-teriya devorining qalinlashishi va qattiqlanishidan iborat surunkali ka-sallik. Tomir devorida fibroz toʻqima oʻsib ketishi oqibatida u qattiqlashib, elastikligini yoʻqotadi. Natijada qon tomir boʻshligʻi torayadi va shu tomirdan qon oladigan toʻqima faoliyati pasayadi. A. qariyalarda, yuqumli-allergik kasalliklar va boshqalarda kuzatiladi (qarang Ateroskle-roz).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arteriyalar

thumb|Arteriyalar
thumb|Qon aylanishi
Arteriyalar ( — arteria — havo kanali) — yurak va aortadan chiqib, oʻpka alveolalarida kislorodga boyigan qonni barcha aʼzo va toʻqimalarga eltuvchi qon tomirlar. Arteriya qoni odam vafotidan soʻng vena tomirlariga oʻtib ketadi. Shu sababli Gippokrat arteriya tomirlaridan jon oqadi, degan. Odatda yurakdan chiqqan barcha tomirlar (qon tarkibidan qatʼi nazar) arteriya, yurakka keladigan tomirlar vena tomiri deb ataladi. Yurakdan chiqib oʻpkaga boradigan tomir (tarkibida vena qoni bor) — oʻpka arteriyasi bundan mustasno. Arteriyalar devori uch qavat (ichki — endoteliy, oʻrta — muskul, tashqi — parda)dan iborat. Katta diametrli Arteriyalar devorida elastik toʻqima koʻp boʻladi. Arteriyalar juda koʻp marta oʻzaro qoʻshilib arteriya toʻri va anastomozlar hosil qiladi. Bular arteriya jarohatlanganda oʻrinbosar vazifasini bajaradi.

 Yana qarang 

 Venalar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pirallahi oroli

Pirallahi oroli (Artyom oroli) — Kaspiy dengizi-dagi orol. Bokudan 50 km. Maydoni 10 km² chamasida. Boku bilan elektrlashtirilgan temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Pirallahi orolida Pirallahi Oroli shaharchasi joylash-gan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ozarbayjon orollari
Turkum:Boku geografiyasi
Baxmut

thumb|Bahmut shahri urush davomida
Baxmut (1924-2016 Artemivsk) — Ukrainaning Donetsk viloyatidagi shahar. Aholisi 90,8 ming kishi (1991). Toshtuz qazib chiqariladigan yirik markaz; gips, boʻr, oʻtga chidamli gil ham qazib olinadi. Mashinasozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari bor. Baxmut 1571-yildan ma’lum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Donetsk viloyati
Artikl

Artikl  — baʼzi tillarda otning oldida kelib, aniqlik maʼnolarini bildiradigan old qoʻshimcha. Bir xil tillarda (ingliz) Artikl kelishik, jins va sonda oʻzgarmaydi, ayrim tillarda (nemis) oʻzgaradi. Oʻrta Osiyo mumtoz adabiyotida arabcha (al) ar-tikli (arab tilidan kirgan soʻzlarda) otlar oldidan kelib, aniqlik maʼnosini beradi. Agar al qamariya harflaridan (qarang Arab yozuvi) oldin kelsa, toʻla oʻqiladi: alkitob- muayyan bir kitob, Qur’on; al-Xorazmiy, al-Beruniy. Shamsiya harflaridan oldin kelsa, talaffuzda tushib, undan keyingi harf takrorlana-di: ash-shamsu; an-nabiy — kabi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artilleriya tayyorgarligi

Artilleriya tayyorgarligi — hujum oldidan dushmanning oʻt ochish vositalari, jonli kuchlar, mudofaa in-shootlari va boshqa nishonlarni artilleri-yadan oʻt ochib yoʻq qilish, vayron etish. Artilleriya tayyorgarligi jangning umumiy maqsadiga, dush-man mudofaasining quvvatiga, hujum qiluvchi qoʻshinlar ixtiyoridagi artil-leriya va oʻqdori zaxirasiga qarab belgi-lanadi. Birinchi jahon urushidagi janglarda Artilleriya tayyorgarligi koʻpincha bir necha kun davom etgan. Artilleriya tayyorgarligining bu tariqa uzoq davom etishi dushmanga bexosdan hujum qilishga imkon bermas edi. Ikkinchi jahon urushida qoʻllangan Artilleriya tayyorgarligi 15 min.dan to bir necha soatgacha davom etgan. Bu vaqt xujum usu-liga, dushman mudofaasining kuch va xa-rakteriga, qoʻshinlarning qurol-aslaha va snaryad bilan taʼminlanganlik daraja-siga bogʻliq boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artist

thumb|250x250px|Rassom (Uels, 2021-yil)
Artist ( — bilimdon; — kasb, hunar, sanʼat) — dramatik spektakl, kinoda rollar, opera va balet partiyalari, estrada konserti va sirk nomerlari ijrochisi. Teatr va kinoda aktyor, aktrisa deb ham yuritiladi. Keng maʼnoda sanʼatning muayyan sohasidagi ijodkor (sozchi, ashulachi)"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Estetika
Turkum:Sanʼatkorlar
Artishok

thumb|Pishirishga tayyor bo'lgan Artishok
Artishok (Supaga) — koʻp yillik va bir yillik sabzavot ekini. Oʻrta dengiz mamlakatlarida 10-11 turi oʻsadi. Fransiya, Italiya, Hindiston, Jazoir va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Rossiyaning jan, Moldaviya, Ukrainada tikanli A. (S. scolymus L.) turi koʻproq ekiladi. Artikshok juda sershox boʻlib, boʻyi 2 m gacha bo-radi. Gullari koʻk-binafsha rangda, yirik toʻpgul hosil qiladi (bir toʻpguli ogʻirligi 100-200 g). Seret gulbandi va savatcha toʻpguli ovqatga ishlatiladi. Artikshokda qand, oqsil (2,5-3%), uglevod (7-15%), S (0,4 mg%), V,, V2 vitaminlari, karotin, urugʻida 30% gacha moy bor. Xom va konservalangan, qaynatilgan Artikshok souslar bilan isteʼmol etiladi, salatlar tayyorlanadi. Uglevodlari tarkibida diabet kasalliklari uchun foydali boʻlgan inulin bor. Janubiy zonalarda 3- 4 yillik, sovuq kuchli zonalarda bir yillik ekin, 100x80 sm sxemada ekiladi. Hosildorligi 50-250 s/ga (15- 50 ming toʻpgul). A. odatda koʻp yillik ekin tarzida ekilgandan soʻng ikkinchi yili gullaydi. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Artikshokni rayonlashtirish oʻrganilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yevropa dorivor oʻsimliklari
Turkum:Osiyo dorivor o‘simliklari
Turkum:Afrika dorivor oʻsimliklari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Ko‘p yillik sabzavotlar
Ivan Artobolevskiy

Ivan Ivanovich Artobolevskiy (1905.9.10 — Moskva — 1977.21.9.) -mexanika sohasidagi olim, akademik (1946), texnika fanlari doktori (1936), professor (1929), Mashina va mexanizmlar nazariyasi asoschilaridan biri. Moskva oliy oʻquv yurtlarida, MDUda ishlagan (1927-yildan). Artobolevskiy mexanizmlar tasnifini rivoj-lantirib, tekis va fazoviy mexanizm-653larning umumiy tasnifini, tekis mexanizmlar kinematikasi va kineto-statistikasini, fazoviy sferik mexanizmlarning tuzilishi va kinematikasi masalalarini, mexanizmlar sintezi, di-namikasi kabi masalalarning hal etili-shi yoʻllarini ishlab chiqdi."Artobolevskiy Ivan Ivanovich" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arton

Arton, Abbat Arton — olxoʻri navi. Vatani Fransiya. Daraxti oʻrtacha kattalikda, tarvaqaylamay tikroq oʻsadi. Bar-gi oʻrtacha, nashtarsimon. Guli oq. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (45 −55 g), tu-xumsimon, sirti silliq, usti gʻubor bilan qoplangan, binafsha-qizil rangda. Eti sariq, qalin, juda shirin. Eti danagidan yaxshi ajraladi. Qurgʻoqchilikka chida-mi oʻrtacha. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati eqilganidan keyin 5 — 6-yili hosilga kiradi. 10 yoshida har tupi 50 kg gacha hosil beradi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Aprel oʻrtalarida gullaydi. Navning ertagi, oʻrtagi, kechki klonlari mavjud (iyul oxiri — sentabr boshida pishadi). Hoʻlligida isteʼmol etiladi, asosan, qoqi solishga moʻljallangan. Samarqand, Toshkent viloyatlarida kup ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artralgiya

Artralgiya (yun. arthron — boʻgʻim va algos — ogʻriq) — boʻgʻimlar ogʻrigʻi; aso-san artrit va artroz, shuningdek brutsel-lyoz, angina, gripp va boshqa koʻpgina yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. A.da be-mor darmonsizlanadi, harorati koʻtariladi. Oʻz vaqtida davolanmasa, zoʻrayib, qayta tiklab boʻlmaydigan oʻzgarishlarga olib keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artrogripoz

Artrogripoz (yunoncha: arthron — boʻgʻim, grypos — qiyshaygan), qiyshiqlik — harakat aʼzolarining tugʻma kasal-ligi; bunda qoʻl-oyoq muskullari yaxshi rivojlanmaganligi uchun ular qingʻir-qiyshiq, boʻgʻimlarda harakat cheklangan boʻladi yoki butunlay boʻlmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artroz

Artroz (yunoncha: ''arthron" – boʻgʻim "osis" (kasallik yoki degenerativ o‘zgarish)- boʻgʻimning distrofik surunkali kasalligi. Moddalar almashinuvi va ichki sekresiya bezlari faoliyatining buzilishi, boʻgʻimlarning shikastlanishi, shamollash, intoksikatsiya, infeksion kasalliklar oqibatida kelib chiqadi. Tor poyabzal kiyish oyoq panjasi boʻgʻimlari A.iga sabab boʻlishi mumkin. A.da yirik (tizza, chanoq-son, boldir-tovon, bilak) hamda mayda boʻgʻimlar, xususan umurtqa pogʻonasi boʻgʻimlari (spondiloartroz) zararlanadi. Boʻgʻimlar bir oz shishadi, bosib koʻrilganda ogʻriydi; bukish yoki yozish chogʻida qirsillagan tovush eshitiladi. Koʻpincha 40 – 60 yashar ayollar oʻrtasida uchraydi. Qaysi boʻgʻim zararlanganligi va kasallik bosqichiga qarab davo qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artrologiya

Artrologiya (yun. arthron — boʻgʻim va logia — taʼlimot) — Odam organizmidagi boʻgʻim va uning kasalliklarini oʻrganadigan fan. Ichki ka-salliklarning bir boʻlimi. Boʻgʻimlar fiziologiyasi, patologiyasi toʻgʻrisidagi bilimlar rivojlanishi tufayli A. alohida fan sifatida ichki kasalliklardan ajralib chiqdi. U boʻgʻim kasalliklarining kelib chiqishi, rivojlanishi va klinik koʻrinishini oʻrganadi hamda ularni davolash va oldini olish usullarini ishlab chiqadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Anatomiya
Turkum:Artrologiya
Turkum:Odam anatomiyasi
Artur afsonalari

Artur afsonalari — Uels (Angliya)da istiqomat qiluvchi keltlarning rivoyatlari; koʻplab sheʼriy asarlarga mavzu boʻlgan. Bularga asos qilib orttlarning qirollaridan biri — qirol Artur (5 −6-asr) prototipi olingan. U anglo-sakslar istilosiga qarshi muvaffaqiyatli kurashgan. Qirol Artur qirolligi 8-asrning ikkinchi yarmigacha faoliyat yuritgan. Keltlar oʻz mustaqilliklarini qayta tiklash haqidagi orzu-umidlarini Artur nomi bilan bogʻlaganlar. Tarixiy shaxs sifatida Artur 7-asrdan boshlab kelt va bretonlarning bard (shoir va qoʻshiqchi)lari ijodida, shuningdek lotin yilnomachisi Galfrid Monmautskiyning „Britaniya qirollari tarixi“ (taxminan 1137) kito-bida tilga olinadi. Angliyada 13 — 14-asrlarda „Artur“, „Artur va Merlin“, „Arturning oʻlimi“ romanlarining tarjimasi paydo boʻladi. Artur afsonalari mavzusida ritsarlik haqidagi eng yaxshi ingliz romani — „Ser Gaveyn va Yashil ritsar“ nazmida yaratildi (14-asr). 15-asrda T. Malori „Arturning oʻlimi“ romanini yozdi. Bir qator ijodkorlar oʻz asarlarida Artur obraziga murojaat etganlar. Mas, E. Spenser „Qirolicha fey“da, J. Drayden „Qirol Artur“ opera liberettosida, U. Morrisning „Ginevr mudofaasi“ poemasida va boshqa M. Tvenning „Yanki qirol Artur saroyida“ asarida Artur afsonalari taqlidiy-hajviy talqin etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aruba

Aruba — Janubiy Amerikaning shimoliy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Shamolsiz orollar toʻdasiga kiradi. Maydoni 190 km². Balandligi 188 m gacha. Aholisi 67 ming kishi (1991), asosan negrlar va mulatlar. Niderlandiya Antil orollari tarkibida. 1986-yil 1-yanvardan qisman oʻzini oʻzi boshqarish huquqi berilgan. Neftni qayta ishlash sanoatining yirik markazi. Bosh shahri — Oranestad. Vulkani orol. Riflar bilan oʻralgan. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha temperaturasi 26 — 28°. Yogʻin 500 — 600 mm. Kserofit buta oʻsimliklari oʻsadi. Iqtisodining asosini neftni qayta ishlash sanoati tashkil etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aruzza

Aruzza — qadimdan Osiyoning mu-sulmon davlatlarida qoʻllanib kelgan ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati dinorning 1/240 boʻlagiga teng. Agar 1 dinor 4,464 g ga teng boʻlsa, u holda 1 A. q 1/240-4,464 = 0,0186 g. A. guruch doni deb ham ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arfa

Arfa  – uchburchak shaklidagi qadimiy torli tirnama musiqa asbobi.

 Tarixi 
Dastlabki tasvirlari miloddan avvalgi 3 ming yillikka taalluqli. Oddiy koʻrinishdagi arfa jahonning deyarli barcha xalqlarida uchraydi. Turli xalqlar orasida qadimdan tarqalgan: gruzinlarda – changi, abxazlarda – ayumaa, osetinlarda – duadastanon. Oʻrta Osiyoda qoʻllangan chang (cheng) deb yuritilgan soz arfaning oʻtmishdoshi boʻlgan. Ayritom frizida (1-2 asrlar) 13 torli arfa chalayotgan ayol sozanda tasvirlangan.

 Tuzilishi 
Hozirgi arfaning 44-46 tori boʻlib (diatonik do-bemol majorda sozlangan), vertikal rezonatorli uchburchak shakldagi ramaga tortilgan. Xromatik tovushlarni sadolantirish va boshqa tonallikka oʻtkazish uchun pedal mexanizmidan (19 asr boshida fransuz ustasi S. Erar ixtiro qilgan) foydalaniladi. U ikki vazifani – torlarni qisqartirish va sadoni yarim ton yoki bir tonga balandlatish yoki pastlatish uchun xizmat qiladi.

Arfaning ovoz diapazoni kontrokvatadagi do bemol notasidan toʻrtinchi oktavadagi fa diyez notasigacha boʻladi. Bu tovushlar fortepiano notalariga oʻxshash ikki nota yoʻlida skripka va bas kalitlarida yoziladi va akkolada bilan birlashtiriladi. Bas tovushidagi torlar (katta oktavadagi fa notasigacha) sim bilan oʻralgan boʻlib, qolgan torlar esa ochiq ichak torlari hisoblanadi. Ijro etishda va ajratishda osonlik yaratish maqsadida barcha do torlari qizil rangda, fa torlari esa koʻk (havo) rangida boʻladi.

 Qoʻllanishi 
Arfa tovushi mayin va yoqimli boʻlib, orkestrda va ansamblda yakkanavoz hamda joʻrnavoz cholgʻu sifatida ishlatiladi. Ijro usullari ham turlicha boʻlib, unda barcha akkord, arpejio, glissando, flajolet va boshqa ijro usullari bilan chalish mumkin. Partiturada arfa partiyasi chelesta cholgʻusidan keyin yoziladi. Johann Sebastian Bach, Gendel Georg Fridrix, Wolfgang Amadeus Mozart, Maurice Ravel, Paul Xindemit va boshqalar arfa uchun yakkanavoz asarlar yaratishgan.

Arfa ijrochiligida R. N. Sh. Boksa, F. Y. Dizi, A. Sabel, I. Eyxenvald, K. Erdeli, V. Dulova va boshqalar shuhrat qozonishgan. Oʻzbekistonda arfa simfonik va opera orkestrlari tarkibida ishlatiladi. 1950–1960-yillarda Toshkent konservatoriyasida arfa sinfi boʻlgan.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha musiqa asboblari