Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kebnekayse

Kebnekayse — Shim. Skandinaviya togʻlaridagi choʻqqi, Shvetsiya hududining eng baland joyi (2123 m). Gabbro, kvarsli siyenitlardan tuzilgan.

Bir nechta alohida ajralgan muzliklar bor. Muzlik va baland togʻlarni oʻrganuvchi ilmiy stansiya ishlab turibdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kegeyli

Kegeyli — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Kegeyli tumanidagi shaharcha (1978 yildan). Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Nukus (41 km). Aholisi 13,0 ming kishi (2000). Shaharcha hududidan Jilvonyop kanali oqib oʻtadi. Kegeylida hokimiyat binosi, 2 bank, madaniyat saroyi, markaziy kasalxona, maʼmuriy idoralar, 2 dehqon bozori, "Paraxat" xususiy korxonasi, maishiy xizmat uyi, avtokorxona va boshqa mavjud. Shaharchada 4 oʻrta maktab, kasb-hunar va oʻrta taʼlim litseylari, 2 madaniyat va istirohat bogʻi, "Doʻstlik" guzari "Tuyamoʻyin" suv saqlagichi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Qoraqalpogʻiston shaharlari
Turkum:Kegeyli tumani
Kegeyli kanali

Kegeyli kanali - Qoraqalpogʻiston Respublikasida qurilgan irrigatsiya inshooti. Amudaryodan boshlangan Hizketgen kanalinish chap tarmogʻi (Qizketgen kanali 25 km da Quvanish-jarma va Kegeyli kanaliga ajraladi). Uz. 56 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 115 m³/sek. 1935 yilda ishga tushirilgan. Keyingi yillarda kanal toʻliq rekonstruksiya qilinib, 1963 yilda kanalning 36-kmda Mayyob va 55-kmda Beshyob gidrouzellari qurildi. Kegeyli kanalidan Yestekjap, Qorasiyroq, Shohariq va boshqalar kichik kanallarga suv beriladi. Suv kamayib ketgan yillarda Kegeyli kanaliga Qattiqoqar kanalining eski oʻzani orqali Amudaryoda qurilgan nasos stansiyasi yordamida suv uzatiladi (5–6 m³/s). Kanal suvi bilan Kegeyli va Chimboy tumanlarida 30 ming ga yer sugʻoriladi, yangi yerlarni oʻzlashtirish imkoniyatini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston kanallari
Kegl

Kegl (kegel) — matbaada — shrift oʻlchami. Harf balandligi (ochko) va yelkachalar (ochko usti va tagidagi boʻsh joy) ni oʻz ichiga oladi. Punktlarda oʻlchanadi (1 punkt = 0,376 mm). K.lar oʻlchamiga qarab turli nomlar bilan ataladi: brilliant, diamant, perl, nonparel, minon, petit, borges, korpus, sitsero, mittel, tersiya, tekst (mas, nonparelning oʻlchami 6 punktga, yaʼni taxminan 2,25 mm ga, petitning oʻlchami 8 punktga, yaʼni taxminan 3 mm ga teng).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kedr

thumb

Kedr — qaragʻaydoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxtlar turkumi. Boʻyi 30—50 m gacha, tanasining diametri 40—50 sm gacha (baʼzan 1,5 m gacha) boradi, 4 turi — Livan K.i (Kichik Osiyo togʻlarida), kalta ignabargli K. (Kipr orolida), Atlas K.i (Shimoliy Afrikada) va Himolay K.i (Markaziy Osiyoda) bor. Yogʻochi qizgʻish yoki sargʻish, xushboʻy. Suv inshootlari qurishda va mebelchilikda ishlatiladi. Kavkaz, Qrim va Oʻrta Osiyoning jan. qismida Livan, Atlas va Himolay K.lari oʻstiriladi. Atlas K.ining ignabargi qisqa — 2,5 sm cha, qubbasi silindrsimon, tuxumsimon (5—7 sm). Himolay K.ining ignabargi ingichka (uz. 2,5—5 sm), qubbasi tuxumsimon (7—10 sm). Livan K.ining ignabargi 15—35 mm, qubbasi bochkasimon (8—10 sm). K. yongʻogʻidan yogʻ, yogʻoch qismining shirasidan skipidar olinadi. Ignabarglaridan lavshaga qarshi konsentrat tayyorlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Yog‘och
Turkum:Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Turkum:Manzarali daraxtlar
Aleksandr Kedrin

Aleksandr Veniaminovich Kedrin (1940.11.5, Toshkent) — rassom, keramika ustasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1984). P.Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1965). 1965-yildan meʼmorlar bilan ijodiy hamkorlik qilgan; u yaratgan sopol buyumlar, namoyonlar turli jamoat binolari ("Moviy gumbazlar" choyxonasi, "Chorsu" mehmonxonasi va boshqalar) bilan uygʻunlashgan. Sharq miniatyuralari ruhida ishlangan "Bahrom Goʻr ovda", "Umar Xayyom sheʼrlari" namoyonlari, "Sirli olam", "Zangori togʻlar", "Tuman" kabi devoriy rasmlari va b., oʻzbek kulolligi anʼanalarida yaratilgan roʻzgʻor buyumlari (piyola, lagan, kosa va boshqalar) ranglar harakati, mazmuni va dadil uslubiy izlanishlari bilan diqqatni tortadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
John Maynard Keynes

John Maynard Keyns (1883-yil 5-iyun, Kembrij – 1946-yil 21-aprel, Suseks grafligi, Tilton qishlogʻi) – ingliz iqtisodchisi, davlat arbobi, asoschisi.

 Hayoti 
Cambridge universitetini tugatgan (1906). 1908-yildan to umrining oxirigacha shu universitetda dars berdi (1920-yildan professor), ayni paytda bir qator maʼmuriy lavozimlarda ishladi. Britaniya xazinasi xodimi (1915—19), Angliya banki direktorlaridan biri (1942-yildan), Bretton—Vuds konferensiyasida Angliyaning bosh vakili (1944). 1912-yildan nazariy „Economic journal“ („Iqtisodiyot jurnali“) muharriri boʻlgan.

Pul muomalasi va moliya, iqtisodiy oʻsish, bandlik sohalarida bir qator asarlar yaratdi („Versal shartnomasining iqtisodiy oqibatlari“, 1919; „Mister Cherchill siyosatining iqtisodiy oqibatlari“, 1925; „Pul toʻgʻrisida risola“, 1930 va boshqalar). Keynesning asosiy gʻoyalari „Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi“ (1936) asarida bayon etilgan. KLord Keyns bozor iqtisodiyotini davlat tomonidan tartibga solishning zarurligi va davlat iqtisodiy siyosatining asosiy tamoyillarini asoslab berdi. Keynes qarashlari 2-jahon urushi va undan keyingi davrda koʻpgina Gʻarb mamlakatlari (ayniqsa, AQSH va Buyuk Britaniya)da davlat iqtisodiy siyosatining nazariy asosiga aylandi (qarang Keynschilik, Neokeynschilik)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1883-yilda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda vafot etganlar
Turkum:Iqtisodchilar
Keyp-york

Keyp-york — Avstraliyaning shimoli-sharqiy qismidagi yarim orol. Marjon dengizi bilan Karpentariya qoʻltigʻi oraligʻida. Uzunligi 600 km dan ziyod. Maydoni 300 ming km. Gʻarbiy qismi pasttekislik, sharqi yassitogʻlik (bal. 555 m gacha). Iqlimi subekvatorial. Evkalipt oʻrmonlari, gʻarbiy sohillarida mangra oʻrmonlari, sharqida doim yashil sernam tropik oʻrmonlar bor. Boksitning katta konlari topilgan, oltin, qoʻrgʻoshin qazib olinadi. Milliy parklar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Cape Coast

Cape Coast — Gananing janubiy qismida joylashgan shahar. Cape Coast markaziy viloyatining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aholisi 1990-yillar boshlarida 100 ming kishidan ziyod boʻlgan. Gvineya qoʻltigʻi sohilida baliq ovlash porti mavjud. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Mamlakatning qadimiy madaniy markazi hisoblanmish Qadimiy qalʼa saqlangan. Shaharga 1652-yilda asos solingan.
Keyptaun

Keyptaun yoki Kaapstad - JARning jan.-gʻarbiy qismidagi shahar, Yaxshi Umid burni yaqinida. Kap provinsiyasining maʼmuriy markazi va mamlakat parlamentining qarorgohi. Aholisi 1,9 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan).

Keyptaunga 1632 yilda Ost-Indiya kompaniyasi asos solgan. Kap mustamlakasining maʼmuriy markazi boʻlgan. 1806 yilda inglizlar bosib olgan. Janubiy Afrika Ittifoqi tuzilgandan boshlab (1910), uning Kap provinsiyasi tarkibida.

Keyptaun—transport yoʻllarining yirik tuguni. Xalqaro aeroport bor. Afrikadagi eng katta portlardan. Mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya markazi. Mashinasozlik muhim ahamiyatga ega. Metallsozlik, kemasozlik, neftni qayta ishlash, vagonsozlik, yogʻochsozlik, avtomobilsozlik korxonalari bor. Sement, toʻqimachilik mahsulotlari, konserva ishlab chiqariladi, olmosga sayqal beriladi. Universitet, Janubiy Afrika muzeyi, Milliy galereya, astronomiya rasadxonasi, botanika bogi bor. 17— 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Keyptaun yaqinida Afrikada birinchi AES qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Janubiy Afrika Respublikasi
Case Corporation

"KEYS KORPOREYSHN" - qishloq xoʻjaligi va qurilish texnikasini ishlab chikaruvchi jahondagi eng yirik kompaniyalardan biri. 1842 yil J.Keys tomonidan tashkil qilingan. Markaziy boshqaruv idorasi AQShning Viskonsin shtati Rasin sh.da, Yevropadagi idorasi Parijda. Kompaniya mahsulotlari dunyoning 150 dan ortiq mamlakatlariga sotiladi. "K. k." turli maqsadlarda qoʻllaniladigan don va ozuqa oʻrish, paxta terish, sholi oʻrish kombaynlari, 40 ot kuchidan 440 ot kuchigacha ega boʻlgan traktorlar, zichlab yigʻadigan texnikalarni, purkagichlar, lavlagi qaziydigan komplekslar, tuproqqa ishlov beradigan agregatlar, anʼanaviy va pnevmatik ekish agregatlarini, kultivatorlar, boshqa turdagi qishloq xoʻjaligi texnikalarini ishlab chiqaradi.

"K. k." AQShda 10 ta, Yevropada 3 ta, Braziliyada va Avstraliyada bittadan i.ch. korxonalariga ega. 1997 yildan boshlab korporatsiyaga "Konkord" (AQSH), "Shtayer" (Avstriya), "Fermek va Jem Sprayrz" (Buyuk Britaniya), MDV va "Forshtrit" (Germaniya), "Feksikom" (Kanada) kabi yirik i.ch. korxonalari qoʻshildi. Kompaniya tarkibiga dizel motorlari ishlab chiqaradigan "Kammins" va yem-xashak ekinlari oʻradigan texnikalarni ishlab chiqaruvchi korxonalar ham kiradi. 2000 yilda korporatsiya tarkibida XXRda katta xajmdagi ogʻir yuklarni ortuvchi texnika ishlab chiqaradigan qoʻshma korxona tashkil qilindi. Ukrainada tashkil qilingan traktor ishlab chiqaradigan "DniproKeys" qoʻshma korxonasi hamda 2000 yilda Oʻzbekistonda tashkil qilingan, traktorlar va paxta terish mashinalari ishlab chiqaradigan "Oʻz Keysmash" qoʻshma korxonasi, Belorussiyaning Lida shahrida tashkil qilingan don oʻradigan kombaynlar ishlab chiqaradigan qoʻshma korxona ham "K. k." tarkibiga kiradi.

Kompaniya ehtiyot qismlar bilan taʼminlashning tezkor bajariladigan va samarali tizimiga ega. Yevropada 5 ta markazlashtirilgan ehtiyot qismlar bilan taʼminlaydigan omborxonalari mavjud boʻlib, buyurtmalarning 24 soat davomida bajarilishini taʼminlaydi.

1999 yilda "K. k." kompaniyasi bilan "Nyu Xolland" kompaniyasi qoʻshilib, "Keys-Nyu Xolland" ("CNH") nomida yangi korporatsiya tashkil qilindi. Bu korporatsiya qurilish texnikasi i.ch. hajmi boʻyicha jahonda 3-oʻrinni egallaydi.

"K. k." oʻzining qishloq xoʻjaligi va qurilish texnikasiga servis xizmat koʻrsatadigan tizim yaratgan. Oʻzbekistonda "K. k." traktorlar ishlab chiqaradigan quvvatlarni "Toshkent traktor zavodi" aksiyadorlik jamiyati bilan, paxta teradigan mashinalarni esa "Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinalari zavodi" aksiyadorlik jamiyati bilan birgalikda tashkil qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Omon Kekilov

thumb
Omon Kekilov (1912.9.5, hozirgi Ashxobod tumani — 1974. 13.12, Ashxobod) — Turkmanistan xalq yozuvchisi (1967), adabiyotshunos olim. Asarlarida turkman xalqi hayoti, oʻzbek-turkman xalqlari doʻstligi, mehnati va kurashi aks etgan ("Doʻstlik daryosi", sheʼr; "Olgʻa", 1935; "Soʻnggi uchrashuv", 1940; "Oʻlim panjasida", 1942 dostonlari; "Sevgi" sheʼriy romani, 1—2-kitob, 1947—57 va b.). Bir qancha pyesalar muallifi. Adabiyotshunoslikka oid "Mullanafas" monografiyasi (1957), "Badiiy asarning tili haqida" (1942), "Adabiyot nazariyasi" kitobi (1961) va b. asarlari bor. "Buyuk lirik" monografiyasi (1969)da Navoiy anʼanalarining Mahtumquli ijodiga taʼsiri tadqiq etilgan. "Soʻz sanʼati" (1970) asari turkman adabiyotshunosligida muhim oʻrin tutadi. Hozrigi oʻzbek shoirlari, adabiyotshunos olimlari bilan ijodiy aloqada boʻlgan. Sheʼrlari, maqolalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan."Kekilov Omon" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Turkmanistonlik yozuvchilar
Turkum:Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Kekirdak

Kekirdak,  – odam va umurtqali hayvonlar nafas yoʻllarining hiqildoqning keyingi qismi. Odamda uning uz. 9-12 sm, diametri 1,5-2 sm. Kekirdakning shilliq qavatida bezchalar koʻp. Boʻyin sohasida Kekirdak koʻkrak boʻshligʻiga oʻtadi va 4-5 koʻkrak umurtqalari roʻparasida oʻng hamda chap bronxlarga boʻlinadi. Boʻlingan joy Kekirdak ayrisi deb ataladi. Kekirdakning yuqori qismi bir oz harakatchan, pastki ayri qismi deyarli harakatlanmaydi. Kekirdak 16-20 ta togʻay yarim halqa shaklida tuzilgan. Orqa tomonda bu halqalarning ochiq (tutashmagan) joyida Kekirdak devori parda bilan qoplangan boʻlib, unda koʻndalang yoʻnalgan silliq muskul tolalari bor. Kekirdak togʻaylari bir-biri bilan fibroz boylam yordamida tutashgan. Kekirdak ichki tomondan shilliq parda bilan, parda esa tukli epiteliy bilan qoplangan. Shu parda tagida shilimshiq ishlab chiqaradigan bezlar koʻp. Epiteliy va shilimshiq nafas olishda Kekirdakdan oʻtadigan havoni ilitib, namlab turadi va havo tarkibidagi chang zarralarini ushlab qoladi. Hiqildoq va Kekirdak kasalligi sababli oʻpkaga havo oʻtmay qolganda Kekirdakni ochib naycha qoʻyiladi (traxeotomiya). Kekirdakning yalligʻlanishi traxeit deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Gistologik nuqtai nazardan u uch xil toʻqima qatlamidan iborat boʻlib, ular shilliq qavat, submukoza va adventitiya deb nomlanadi.

 
1. Zufarov K. A. Gistologiya: darslik – Toshkent, 2005 y.

2. Gistologiya: Uchebnik /Pod red. Afanaseva Yu. I., Yurinoy N. A. -Moskva.: Meditsina, 2012 y.

3. Tursunov E. A. Gistologiya: oquv qollanma, I qism – Toshkent, 2010 y.

4. Tursunov E. A. Gistologiya: oquv qollanma, II qism – Toshkent, 2011 y.

5. Ogiz bushligi gistologiyasi va embriologiyasi buyicha atlas (ukuv qoʻllanma) A.Yu. Yuldashev, S.Murtazaev,M. X. Raxmatova,L. S. Knyazeva, Toshkent, 2018 y.

6. Junkeyra L. K., Karneyro J. Gistologiya: uchebnoe posobie, atlas. -perevod s angl. pod red. Bikova V. L.- M. GYeOTAR-Media, 2009 g. 7. Ulumbekov E. A. i Chelishev Yu. A. Gistologiya, embriologiya, sitologiya: uchebnik/ Pod red. 3-izd., pererab. i dop.- M.: „GEOTAR- Media“, 2009 g.

8. Kuznesov S. L., Mushkambarov N. N. – Gistologiya, sitologiya i embriologiya – M.:OOO „Meditsinskoe informatsionnoe agentstvo“, 2007 g.

9. Kuznesov S. L., Mushkambarov N. N., Goryachkina V. L. – Atlas po gistologii, sitologii i embriologii.- M.: MIA, 2010 g. 10. Yushkanseva S. I., Bikov V. L. – Gistologiya, sitologiya i embriologiya. Kratkiy atlas Sankt-Peterburg, 2007 g..

11. Ross M. N., Palwina W. Histology: Text and Atlas. 7-th ed-2016 u.

12. Jungueira L. C., Carneiro J. Basic Histology: Text and Atlas, 13-th ed.-2013 y.

13. Gartner L.P, Hiatt J. M. Color Textbook of Histology, 3th ed., The Me Graw-Hill Companies, 2006, 592 p., 446 III.

14. Young B., Lowe J. S., Stevens A.,, Heath J. W. Wheater’s Functional Histology: A Text and Colour Atlas, 5th ed., 2006
Turkum:Anatomiya
Turkum:Odam boshi va boʻyni
Kekirik

thumb|Kekirik
Kekirik, kekirish – meʼdadan yoki qiziloʻngachdan ogʻiz orqali beixtiyor havo chiqishi. Meʼdaning oʻn ikki barmoq ichakka oʻtgan joyi (pilorus) torayib qolganda meʼda, diafragma va qorin muskullari refleks yoʻli bilan qisqarganda roʻy beradi. Kekirik meʼda, jigar, oʻt pufagi va boshqa aʼzolar kasalliklari, shuningdek, yurak-tomir sistemasi faoliyati susayganda, nevroz va hokazolarda kuzatiladi. Sogʻlom odamlar shoshib ovqat yeganida, mineral suv ichganida yoki quruq ovqat yeganida koʻp havo yutilishi natijasida kekiradi. Bunday kekirikning hidi ham, taʼmi ham boʻlmaydi va birorta kasallik belgisi ham hisoblanmaydi. Kekirik aksariyat emadigan bolalarda roʻy beradi: bola emayotganida ortiqcha havo yutib yuboradi va keyin uni sut bilan oz-ozdan chiqaradi. Meʼda shirasining kislotaliligi oshib ketganda kekirik nordon boʻladi. Achchiq kekirik meʼdaga oʻn ikki barmoq ichakdan safro tushganda kuzatiladi. Bemavrid kekiraverish biror kasallik alomati boʻlishi ham mumkin. Bunday hollarda kekirikka sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Urho Kekkonen

thumb|Urho Kaleva Kekkonen (1977)

KEKKONEN (Kekkonen) Urxo Kaleva (1900 — 1986) — Finlandiya prezidenti (1956 — 1981). 1936 yildan bir necha bor vazir boʻlgan, jumladan, 1952—53, 1954 yilda tashqi ishlar vaziri; 1950— 56 yillarda (tanaffus bilan) bosh vazir. 1956 yilgacha Agrar ittifoq rahbarlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:1986-yilda vafot etganlar
Turkum:Finlandiyalik siyosatchilar
Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Kelang

Kelang, Klang — Malayziyadagi shahar. Aholisi 245 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Malakka ya. o.ning jan.-gʻarbiy sohilidagi port. Tez rivojlanayotgan sanoat markazi. Metallsozlik, mashinasozlik, oziq-ovqat, rezinatexnika, yogʻochsozlik va b. sanoat korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Malayziya shaharlari
Niyoz Kelginboyev

Niyoz Sulaymonovich Kelginboyev (1914-yil, 23-fevral, Andijon. 1978-yil,1-dekabr, Toshkent) – terapevt, 1965-yilda Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, 1936-yilda tibbiyot fanlari doktori, 1967-yilda professor kabi unvonlarga sazovor boʻlgan. 1935-yilda Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan. 1936-1939-yillarda Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti terapiya kafedrasida intern-vrach lavozimida oʻz faoliyatini olib borgan. 1939-yilda Toshkent tibbiyot akademiyasi patofiziologiya kafedrasida assistent, 1940-1945-yillarda harbiy qismlarda vrach, 1945-1950-yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasi gospital terapiya kafedrasida assistent, hamda 1950-1958-yillarda dotsent lavozimida faoliyat olib borgan. 1959-1967-yillarda Oʻlka meditsinasi ilmiy tadqiqot institutida farmakoterapiya laboratoriyasida, 1967-yildan boʻlimi mudiri sifatida faoliyat olib borgan. Ilmiy ishlari farmakologiyaga oid. Kimyogar, botanik va farmakologlar bilan hamkorlikda strofantinni topib, klinikaga joriy etgan. Yurak kasalliklarini glikozidlar bilan davolash ustida tadqiqot olib borganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Keldi Muhammad

Keldi Muhammad, Sulton Muhammad (?— 1532/33) — shayboniylardan hisoblanadi. Shohruhiya shahar va viloyat hokimi(taxminan 1517y.dan). Otasi Suyunchxoʻjaxon vafot etgach, Toshkent shahar va viloyat hokimi. Shayboniyxon davrida tarxonlikka koʻtarilgan. Shayboniylarning Shim.ga qilgan harbiy yurishlarida qatnashgan, natijada Sirdaryo boʻyidagi bir qancha mulklarni qoʻlga kiritgan. Shayboniy sultonlarning Xurosonga yurishi payti (1528—29)da Marvni egallagan.

K.M. sheʼriyat, ilm-fanga qiziqqan. Saroyida turli xildagi adabiy bahslar uyushtirgan. Zamonasining yetuk adiblari bilan suhbat qurishni yoqtirgan, xususan, 1518-yil u mashhur adib Zayniddin Vosifiyni Samarqanddan oʻz huzuriga (Shohruhiyaga) chaqirtirib olgan. K.M.ning topshirigʻi bilan saroy tarixchisi Abdulloh Nasrullohiy „Zubdat ul-asar“ asarini yozgan.

 Adabiyot 
 Vosifiy Zayniddin, Batsoyeʼ ul-vaqoyeʼ (Nodir voqealar), tarjimon N.Norqulov, T., 1979; Axmedov B.A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismennie pamyatniki, T., 1985.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Buxoro xonligida vafot etganlar
Turkum:Shayboniylar
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Mstislav Keldish

thumb
Keldish Mstislav Vsevolodovich 1911.28.1.(10.2), Riga - 1978.24.6, Moskva — rus matematigi va mexanigi, akad. (1946). Sobiq Ittifoq FA prezidenti (1961—75). 3 marta Mehnat Qahramoni (1956, 1961, 1971). Moskva universitetini tugatgan . (1931). Ilmiy ishlari matematika va mexanika, aerodinamika, gidrodinamika, tebranishlar nazariyasi va b.ga oid. K.ning matematika sohasidagi ishlari, asosan, kompleks oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasi, haqiqiy oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasi, potensiallar nazariyasi va b.ga bagʻishlangan. Matematik nazariyani mexanika, avtomatik boshqarish, aeromexanika va b. masalalarga tatbiq qilgan. K.ning ilmiy ishlari hisoblash matematikasi, hisoblash texnikasi, yadro energetikasi, kosmik tadqiqotlarning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. K.ning aviatsiya va kosmik apparatlar tebranishi va turgʻunligiga, suyri sirtlarning gaz va suyuqlikdagi harakatiga, zarba, vint nazariyalariga oid ishlari texnikaning muhim amaliy masalalarini yechishga imkon beradi. U aerodinamika va gidrodinamika sohasida N.Ye. Jukovskiy va S.A. Chapliginning ishlarini davom ettirib, Jukovskiy teoremasini umumiy holda isbotlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Mstislav Keldishga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Uch karra Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Keleriya

Keleriya — gʻalladoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi (qarang Chillakoyoq).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kelermes qoʻrgʻonlari

Kelermes qoʻrgʻonlari - qad. mozorqoʻrgʻonlar (mil.av. 6-asr). Adigeya Respublikasi (RF) ning Giagin rayonidagi Kelermes stanitsasi yaqinida joylashgan. NM.Veselovskip tomonidan qisman oʻrganilgan (1903—04). Qoʻrgʻonlar tagidan ustunlarga oʻrnatilgan yogʻoch chayla shaklida usti yopilgan katta qabrlar topilgan. Qurbonlik qilingan otlarning skeleti (har bir qabrda 24 tagacha), ularning hashamatli jabduqlari, dafn aravasining bezaklari, qurol-yarogʻ, tillaqoshlar va qadahlar, kumush riton va koʻzgular chiqqan. K.q. mahalliy meot qabilalari yoxud Old Osiyoga qilingan yurishdan soʻng shu yerda qolgan skiflarning qabila zodagonlariga mansub boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Rossiya tarixi
Keles (daryo)

Keles ( Keles) — Qozogʻistonning Jan. Qozogʻiston viloyati va Oʻzbekistonning Toshkent viloyatidagi daryo. Sirdaryoning oʻng irmogʻi. Uzunligi 241 km, havzasi mayd. 3310 km². Qorjontov tizmasidan boshlanuvchi Juzumduk va Jegergen soylarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Qoplonbek qishlogʻidan quyiroqda juda sayozlanib qoladi. Havzasi past togʻlarda boʻlganidan u qadar sersuv emas, daryoning tekislikka chiqish joyida (Gorniy qishlogʻi yonida) oʻrtacha yillik suv sarfi 5.72 m³/sek. Qor-yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi fevraldan koʻpaya boshlaydi, aprelda eng koʻp, avgustda eng kam boʻladi. K.ning Uya, Qorjon, Oqparak va Koʻpak kabi irmoklari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Keles (shahar)

Keles — Toshkent viloyatidagi shahar (1949-yildan), Toshkent tumani markazi (2011-yilgacha). 2011-yildan Toshkent viloyatidagi ikki: Toshkent va Zangiota tumanlari birlashtirilganidan buyon, Keles ikkala tumanning maʼmuriy markazi xisoblanib keladi. Ammo baʼzi huquq organlari Eshonguzar (avvalgi Zangiota tumani markazi)da faoliyat yuritib, bir tumanda ikki hokimlikni yuritib kelmoqda. Keles daryosining chap sohilida, Toshkent shahri chekkasidan 2 km shim.-gʻarbda, Toshkent — Sariyogʻoch temir yoʻl yoqasida. Temir yoʻl stansiyasi (Keles).

Aholisi 28,9 ming kishi (2001), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, boshqa millat vakillari ham yashaydi. Maydon 12,9 km. Shahar nomining kelib chiqishi toʻgʻrisida tarixchi, geograf, toponimist va tilshunos olimlarning gipotezalari mavjud. Masalan: turkiycha kele— qalʼa (N.Baskakov); yoki keli — til va su yaʼni tilga oʻxshash daryo (Ye. Qoʻychiboyev). da Kelesning Qalos, Kalas variantlari ham bor.

Shaharda junga ishlov berish, parrandachilik fabrikalari, bir qancha qoʻshma hamda xususiy korxonalar, gʻisht, vino zavodlari mavjud. Tuman hokimiyati, „Savdogarbank“ binolari, dehqon bozori, avtomobillarga xizmat koʻrsatish shoxobchasi, 6 umumiy taʼlim, biznes maktablari, „Keles“ markaziy stadioni, markaziy kutubxona, „Shon-shuhrat“ muzeyi bor. Tez tibbiy yordam koʻrsatish shoxobchasi, akusherlik va ginekologiya boʻlimi, sanitariya-epidemiologiya stansiyasi aholiga xizmat koʻrsatadi"" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Zangiota tumani
Keles gil koni

Keles gil koni - Toshkentdan 25 km shim.-gʻarbda, Keles daryosining oʻng sohilida, Qozogʻiston Respublikasi hududida joylashgan. 1948 yilda ochilgan. Tafsiliy razvedka ishlari 1958 yilda bajarilgan. Konning aniqlangan zahirasi 20 mln. t. 1951 yildan ochiq karyer usulida qazib olinadi. K.g .k. da foydali kazilma paleogenning turkiston yarusiga mansub bentonit gilmoyasi qatlamlari boʻlib, ular olay yarusi kvars qumlari ustida yotadi va neogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Bu yotqiziqlar uz. 6 km va eni 2—2,5 km boʻlgan Qingʻiroq braxiantiklinal burmasining qanotlarini tashkil etadi. Foydali qazilma qatlamlarining umumiy qalinligi 45 m. Konda bentonit gilmoyasining 3 turi mavjud. Gilmoya qatlamlarining qalinligi 5 m dan 25 m gacha. Ular birbiridan qumtosh qatlamchalari bilan ajralgan. Gilmoyaning mineral tarkibini, asosan, montmorillonit, qisman gidroslyuda tashkil etadi. K.g .k. bentonitlari parmalashda ishlatiladigan yuqori sifatli yuvuvchi suyuqlik tayyorlashda, paxta yogʻi va vino mahsulotlarini oklashda adsorbent sifatida, poʻlat quyish uchun qoliplar tayyorlashda bogʻlovchi material sifatida, qurilishda keramzit, gʻisht va b. materiallar i.ch.da keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kelimane

Kelimane — Mozambikning sharqiy qismidagi shahar. Zambeziya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 153,1 ming kishi (1997). Hind okeanining Mozambik qoʻltigʻi sohilidagi port (chetga shakarqand, paxta, kopra, tamaki, choy chiqariladi). Temir yoʻl stansiyasi. Aeroport bor. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, yogʻochsozlik va metallsozlik korxonalari mavjud. Vasko da Gama ekspeditsiyasi tomonidan 1498 yilda hozirgi K. oʻrnida fort qurilgan (1761 yildan shahar maqomini olgan). 18—19-asrlarda K. qul savdosi markazlaridan biri boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mozambik
Kelin

Kelin, kelinchak — 1) yangi turmushga chiqqan yoki chiqayotgan qiz (juvon); 2) ukaning xotini (aka yoki ukaga nisbatan) ota-ona, qarindosh-urugʻlar, mahalladoshlarga K. hisoblanadi; 3) K. oʻzidan yosh jihatdan kattalar tomonidan K., kichiklar tomonidan kelinoyi, yangavab. nomlar bilan ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kelin koʻrdi

Kelin koʻrdi, kelin koʻrish — turkiy xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda yangi kelinchakni koʻrish odati. Nikoh toʻyining ertasiga oʻtkaziladigan "bet ochar" marosimidan boshlab bir yilgacha davom etadi. Kuyovning qarindoshlari, tanishlari, qoʻni-qoʻshnilari va b. K. k.ga keladilar. Kelin ularni salom (taʼzim) qilib kutib oladi, dasturxon yozib, roʻmol, dastroʻmol sovgʻa qiladi (yana q. Koʻrmana). Mahalla (qishloq) qiz-juvonlari, yangi tushgan kelinnikiga hayit kunlari tashrif buyurishlari ham K. k. deb ataladi. Kelinning xonasi sep va sarpolar bilan bezatiladi, dasturxon tuzab qoʻyiladi. Odat boʻyicha kelinning ota-onasi hayit arafasida qizi va kuyoviga sarpo va dasturxon (turli taomlar) yuboradi. Mahalla (qishloq) qiz-juvonlari kelinchakni koʻrish uchun toʻda-toʻda boʻlib keladilar. Kelin yasangan holda, yuziga toʻr tutib, kelganlarga salom qiladi, soʻng choy uzatadi. K. k.ga kelganlar kelinning sarpo va seplarini tomosha qiladilar, bir oz oʻtirgach, kelinga baxtli turmush tilab qaytadilar. K. k. odati Fargʻona vodiysi va Xorazmda tarqalmagan. Ularda kelinni kelin tushdidan 3 kun oʻtgach, kelinning ona yoki opa-singillari borib, hol-ahvol soʻrab qaytadilar. K. k. oʻzbek xalqi orasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan.

 Adabiyot 
 Boʻriyev O., Shoymardonov I., Nasriddinov Q., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kelin salom

Kelin salom — nikoh toʻyi marosimlaridan. Kelin salom turkiy va boshqa xalqlarda turli shakllarda uchraydi. Kelin tushgan kunning ertasiga ertalab kuyovning ota-onasi va yaqinlariga hurmat yuzasidan oʻtkaziladi. Mahallaning dasturxonchisi yoki K.s.ni boshqaruvchi kelinni yasantirib, yuziga parda yopgan holda hovliga olib chiqadi, qiziq gaplar, hikmatli soʻzlar, baytlar bilan kelin yoniga keluvchilarga murojaat qilgan. Kelin jim turgancha gap kimga qaratilgan boʻlsa, oʻshanga qarab taʼzim qilgan. Baland ovoz bilan birinchi boʻlib, qaynota, soʻng qaynona nomini aytib K.s. deydi. K.s. kuyov ota-onasidan boshlanib, oiladagi eng kichik bolalargacha, qoʻniqoʻshnilarga ham bagʻishlangan.

Kelin taʼzim bilan egilib qaynota va qaynonasiga salom qiladi, ular salom javobini berib, kelinning boshiga koʻrmana qoʻyadilar. Soʻng kuyovning akaukalari qarindosh va yaqinlari navbat bilan kelib, dasturxonchi qoʻliga koʻrmana (odatda pul, mato, roʻmol va b.) beradilar. Dasturxonchi ularga kelin nomidan turli sovgʻalar (kiyimlik, roʻmol, belbogʻ va b.) topshiradi (yana. q. Betochar).

 Adabiyot 
 Boʻriyev O., Shoymardonov I., Nasriddinov K,., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kelinoy

Kelinoy – xalq dostoni; shu nomdagi liro-epik dostonlar turkumi. 19—20-asrlarda yaratilgan. Surxondaryo va Qashqadaryoda, shuningdek, Tojikiston va Turkmanistonning janubiy hududlarida yashovchi oʻzbeklar oʻrtasida keng tarqalgan. Dastlab naql, rivoyat va termalar sifatida (kichik epik va xayotiy voqealar asosida) yuzaga kelgan. Keyinchalik yaxlit va mustaqil syujetli doston shaklida kuylangan. „Kelinoy“ning bir necha tarixiy davrlarga xos variant va versiyalari bor. Umir baxshining „Kelinoy“, Qodir Rahim oʻgʻlining „Masharoy-Norgʻuloy“, Rajab baxshi va Buri boxshmlarning „Izzatoy“ kabi „Kelinoy“ dostoni variantlarida bosh qahramon (Ke-linoy)ning goʻzalligi, aql-idroki taʼriflanib, tengsiz nikoh, baʼzi salbiy urf-odatlar qoralangan. Keyinchalik Tosh Chorshanba oʻgʻli, Umir baxshi, Mamadrayim baxshi (1889—1970), Hazratqul Xudoyberdi oʻgʻli, Chori Xoʻjamberdi oʻgʻli, Zohir Qoʻchqor oʻgʻli va b. baxshilar yaratgan „Oysha“, „Toshgul“, „Oytoshgul“, „Xonsuluv“, „Oysihat“ va „Kelinoy“ turkumidagi boshqa dostonlarda xotin-qizlar erki va xalq ozodligi masalalari ilgari surilgan. „Kelinoy“ turkumida hozirgi ham dostonlar yaratilmoqda va ijro etilmoqsa. Ad.: Kelinoy, T., 1962.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Doston
Kelinsupurgi

Kelinsupurgi (Diarthronvesiculosum) — kelinsupurgidoshlarga mansub bir yillik oʻt. Poyasi silliq, boʻyi 15—40 sm, Oʻrta Osiyoda choʻl va adirlarda, boʻz tuproqlarda nisbatan koʻproq oʻsadi. Bu oʻsimliqdan, asosan, supurgi qilinadi (nomi ham shundan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keltirma tuproqlar

Keltirma tuproqlar, yuvib keltirilgan tuproqlar — qiya, nishab yerlar etagida, soy va yirik jarliklar tubila toʻplanib hosil boʻlgan tuproqlar. Sugʻorish, atmosfera yogʻinlari va erigan qor suvlari nishab yerlardan ustki qatlamdagi unumdor tuproqlarni yuvib, suv oqimi tezligi suslashadigan etaklarga qadar oqizib ketadi. K.t.ning rangi toʻq boʻlib, chirindi, azot, fosfor, kaliy va b. Oziq elementlariga boy. Ularning unumdor qatlami (gumusli gorizont) tekislikdagi yerlarnikiga nisbatan qalinroq. Ulardan yuqoriroqsa joylashgan yuvilgan tuproqlarga Karaganda granulometrik tarkibi ogʻirroq, karbonatli katlamning ustki qismi sernam. Ammonifikatsiyalovchi, spora hosil qiluvchi va b. bakteriyalarga boy.

Ekinlar K.t.da yaxshi usadi. K.t.ning meliorativ holatini yaxshilash uchun sugʻorish va oʻgʻit meʼyorlarini tabaqalashtirib (yuvilgan tuproqlarga nisbatan kam miqdorda suv va oʻgʻit) berish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Kelvin shkalasi

Kelvin shkalasi - termodinamik temperatura shkalasining nomi. Termodinamikaning ikkinchi bosh qonuni asosida temperatura shkalasini yasash prinsipini birinchi boʻlib 1848-yilda taklif qilgan William Thomson (Kelvin) sharafiga qoʻyilgan. Bunda temperatura mutlaq nol (— 273,15°) dan boshlab hisoblanadi. Gradus miqdori muzning erish temperatura (nuqta) si bilan normal sharoitda suvning qaynash temperatura (nuqta) si intervalining Urd qismiga teng. Kelvin bilan belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Kelvin (oʻlchov birligi)
Kelt tillari

Kelt tillari — hind-yevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Hozirgi Kelt britt (villiy va breton tillari) va goydel yoki gel (irland, gel va men) tillariga ajraladi. Gall, kelt va korn tillari isteʼmoldan chiqib ketgan. hozirgi Kelt tilida tovushlarning turli kombinatsiya oʻzgarishlari mavjud. Urgʻu kuchli. Ayrim soʻz birikmalari tarkibidagi bitta komponent fonetik oʻzgarishlar va urgʻu tufayli morfema xoliga kelib qolgan.thumb|alt=kelt|Kelt tillari
 Qadimgi K. t. flektiv tillar qatoriga kirgan. hozirgi K. t. grammatik qurilishi jihatidan analitik(qarang Roman tillari) (qarang Analitik tillar). Kelt tilining koʻpchiligida gapdagi soʻzlar tartibi qatʼiy (ega-kesim - toʻldiruvchi). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keltlar

Keltlar (gallar) — mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmida hozirgi Fransiya, Belgiya, Shveysariya, Germaniyaning jan. qismi, Avstriya, Shim. Italiya, Shim. va Gʻarbiy Ispaniya, Britaniya o.lari, Chexiya, qisman Vengriya va Bolgariya xududida yashagan qad. hind-yevropa qabilalari. Yunonlar ularni galatlar, rimliklar esa gallar deb atashgan. Eng yiriklari: boylar, gelvetlar, belglar, sekvanlar, eduilar va b. Mil. av. 1-asrning oʻrtalariga kelib rimliklar tomonidan boʻysundirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kelse

Kelse — Polshaning jan. qismidagi shahar. Kelse voyevodaligining maʼmuriy markazi. Axrlisi 212,3 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (avtomobilsozlik, podshipniklar i.ch. va b.) sanoati rivojlangan. Kurilish materiallari, kimyo, oziq-ovqat, oyna sanoati korxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (12—19-asrlar), yepiskoplik saroyi (17-asr) saqlangan. Shaharga 12-asrda asos solingan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Polshadagi shaharlar
Kema dvigateli

Kema dvigateli — kemaning harakatlanishini (asosiy) yoki uning elektr generatorlari, nasoslari, ventilyatorlari va b.ni ishlatishni (yordamchi) taʼminlaydigan qurilma. Dastlabki K.d. bugʻ mashinasi boʻlgan. Hozir dizel, bugʻ turbinasi va gaz turbinasi K. d. boʻlib xizmat qiladi. Koʻpincha, turli tipdagi kemalarda dizellar (asosii va yordamchi dvigatel) lardan foydalaniladi. Bu esa barcha tipdagi K. d. ichida eng tejamlisi hisoblanadi. Bugʻ turbinalari yirik tankerlar, gaz va konteyner tashigichlar, yadro kuch qurilmali kemalar va b.da, gaz turbinalari harbiy kemalar, suv osti qanotli, havo yostigʻida harakatlanadigan kemalarda asosiy dvigatel sifatida qoʻllanadi. Kema harakatlantirgichini ishlatish uchun asosiy K. d. eshkak vinti bilan bevosita yoki reduktor orqali biriktiriladi. Baʼzi kemalarda K. d. eshkak vintining asosiy generatori va elektr dvigateli bilan elektrik tutashtirilgan. Kichik kemalarda K. d. bir vaqtda eshkak vintini ham, elektr generatorini ham aylantiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kema quyrugʻi

Kema quyrugʻi - osmonning Jan. yarim sharida Kabutar va Yelkan yulduz turkumlari bilan chegaralangan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi Kanopus boʻlib, ravshanligi 0,75 koʻrinma yulduz kattaligiga teng. Oʻzbekiston hududida koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Kembrij (Massachusets)

Kembrij - AQShning shimoliy sharqiy qismidagi shahar, Massachusets shtatida. Aholisi 101,3 ming kishi (2000). Yirik ilmiy va o'quv markazi. Garvard universiteti, Massachusets texnologiya instituti bor. Fototexnika va optika priborlari, elektron asboblar uchun qismlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, kon, poyabzal, rezina, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Shaharga 1630 yilda asos solingan. O'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kembrij

thumb|upright=1.3|Kembrij
Kembrij – Buyuk Britaniyadagi shahar. Kembrij grafligining maʼmuriy markazi. London shahridan shimolda, Kem daryosi sohilida joylashgan. Aholisi 113 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kembrij qadimdan universitet shaharlaridan biri (qarang Kembrij universiteti) sifatida maʼlum. Kitob nashr qilish va kitob savdosi markazlaridan. Mashinasozlik (ilmiy apparaturalar va priborlar, radioelektronika), poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Kembrij toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar qoʻlyozmalarda 730-yildan uchraydi. Meʼmoriy yodgorliklaridan cherkov (XII asr), ingliz gotikasi uslubida qurilgan universitet kollejlari, jumladan, Qirollik kolleji kapellasi (XV—XVII asrlar), Triniti-kollej kutubxonasi (XVII asr), muzey va boshqalar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari
Kembrij universiteti

Kembrij universiteti  — Buyuk Britaniyadagi eng qadimiy universitetlardan biri boʻlib eng qadimgi universitetlar boʻyicha 3-oʻrinda turadi. Cambridge universiteti 13-asrning 1209-yilda ochilgan bo'lib hozirgacha J.K.Maksvell, P. Dirak, J. Tomson, E. Rezerford va boshqa atoqli buyuk olimlar ishlagan. Filologiya, musiqa, sharqshunoslik, iqtisod va siyosat, tarix, huquq, falsafa, injenerlik geoleogiyasi va geografiya, matematika, fizika, kimyo, arxeologiya, biologiya, tibbiyot, pedagogika, antropologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Fitsuilyama muzeyi, klassik arxeologiya, arxeologiya va etnografiya, zoologiya, geologiya, fan tarixi muzeylari, rasadxona, botanika bogʻi, qishloq xoʻjaligi stansiyasi va boshqalar bor. 13 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 3 milliondan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilUniversitet ma'lumotlariga ko'ra, Cambridge bitiruvchilari va o'qituvchilari 121 ta Nobel mukofotini qo'lga kiritdilar, bu dunyodagi barcha universitetlar orasida eng koʻp.

 

 

 
 Cambridge universiteti talabalari birlashmasi
 Cambridge universiteti bitiruvchilari birlashmasi

Turkum:Angliya universitetlari
Turkum:Universitetlar
Kembriy togʻlari

Kembriy togʻlari, Uels tog'lar — Buyuk Britaniyadagi togʻlar, Uels yarim orolda. Uzunligi 150 km. Koʻp qismining balandligi 500—700, eng baland joyi 1085 m (Snoudon togʻi). Togʻ-muz relyefli alohida marza doʻngliklar koʻtarilib qolgan qator yassi togʻlardan iborat. Asosan, vulkan jinslaridan, shuningdek, slanets, ohaktosh, qumtoshlardan tarkib topgan. Daryo va koʻl koʻp. 400— 600 m balandlikkacha keng bargli oʻrmonlar, oʻtloqlar, balandroqda torf va vereskzorlar bor. Toshkoʻmir, polimetall rudasi konlari topilgan. Kembriy sistemasi (davri)ga oid choʻkindi jinslar va qazilma organizmlar dastlab Kembriy togʻlari da oʻrganilgan. Rezervatlar tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Kemerovo

Kemerovo (1925-32 yillarda Shcheglovsk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kemerovo viloyati markazi, Iskitim daryosining Tom daryosiga quyilish yerida, Tom daryosidagi pristan. Transport yoʻllari tuguni. Yurga stansiyasi orqali TransSibir magistrali bilan bogʻlangan. Kuzbass koʻmir havzasining markazi. Aholisi 500 ming kishi. Kimyo ("Ximprom", "Azot" va boshqa ishlab chiqarish birlashmalari), mashinasozlik (kimyo mashinasozligi, elektrotexnika, elektr dvigatellari, "Kuzbasselektromotor", "Strommashina" zavodlari), yengil, oziqovqat, mebel va qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari mavjud. Kemerovo 1918 yil Shcheglovo (1720 yilda asos solingan) va Kemerovo (1863 yilda asos solingan) qishloqlaridan vujudga kelgan. Kemerovo atrofidan toshkoʻmir qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Kemerovo viloyati

Kemerovo viloyati - Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1943-yil 26-yanvarda tashkil etilgan. Maydon 95,5 ming km. Aholisi 2987 ming kishi (2000), asosan, ruslar; shuningdek, ukrain, mordva, chuvash, gagar, shoriyaliklar ham yashaydi. Shaharliklar 87%. 19 tumanga boʻlingan, 19 shahar, 47 shaharcha bor. Markazi – Kemerovo shahri.

Kemerovo viloyatining aksari qismi sharqda Kuznetsk Olatovi, gʻarbda Salair qoyasi bilan oʻralgan Kuznetsk soyligi bilan band. Viloyat janubida Togʻli Shoriyaning oʻrtacha balandlikdagi togʻlari bor. Foydali qazilmalari: toshkoʻmir, temir rudasi, polimetall, alyuminiy rudalari, oltin, mineral qurilish materiallari. Iqlimi keskin kontinental. Qishi uzoq, sovuq, yozi qisqa, iliq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –18°, iyulniki 18°. Yiliga tekislikda 300–500 mm, togʻ yon bagʻirlarida 900 mm yogʻin toʻshadi. Asosiy daryolari: Tom, Us a, Inya. Shimoliy qismida qoratuproq va kulrang tuproq, pastqamliklarda oʻtloqi tuproq, togʻli rayonlarda togʻ-oʻrmon, togʻ-oʻtloqi, togʻ-tundra tuproqlari tarqalgan. Kemerovo viloyati xoʻjaligida koʻmir sanoati, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, elektr energetikasi va kimyo sanoati yetakchi oʻrinda. Qora metallurgiyaning asosiy korxonalari – Kuznetsk metallurgiya kombinati, Gʻarbiy Sibir metallurgiya zavodi, Novokuznetsk ferroqotishmalar zavodi, Guryevsk metallurgiya va Kemerovo koks kimyosi zavodlari. Alyuminiy (Novokuznetsk), rux (Belovo), mineral oʻgʻitlar, kaprolaktam, sintetik smola, plastmassa, kon qazish jihozlari va elektr texnikasi uskunalari, sement, temir-beton konstruksiyalar, shifer, olovbardosh materiallar, shisha ishlab chiqariladi. Viloyat qishloq xoʻjaligi gʻalla (asosan, kuzgi bugʻdoy), kartoshka, sabzavot yetishtirishga, sut chorvachiligi, choʻchqachilik va parrandachilikka ixtisoslashgan. Togʻli qismida goʻsht chorvachiligi, asalarichilik va moʻynali hayvonlarni ovlash bilan shugʻullaniladi. Asosiy transport turi – temir yo'l transporti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Turkum:Alifbo boʻyicha maʼmuriy birliklar
Kemping

Kemping (ing . camping) — avtomashinalarda sayohat qiluvchilar uchun chodirli yoki yengil tipda qurilgan uylari va avtomobillar turadigan joylari (bevosita chodirlar oldida yoki umumiy maydonchada) bor yozgi oromgoh. K.da yotoqxona (2—4 kishiga), oshxona, dushxona, yuvinish xonalari, roʻzgʻor buyumlarini ijaraga beradigan joy, avtomobillarni yuvish joyi va b. boʻladi. Baʼzan K. sport va raqs tushish maydonchalari, kino zali, aloqa boʻlimi va doʻkonlarni oʻz ichiga oladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kemtik

Kemtik — tugʻma nuqson; yumshoq tanglayda koʻp uchraydi. Embrional rivojlanish davri (homila)da tanglay oʻsiklarining oʻzaro yoki yumshoq tanglayning muskulli tuzilmasi bilan jipslashmay qolishidan yuzaga keladi; "boʻri tanglay" deb shunga aytiladi. Lab kemtigi (tirtigʻi) yuqori labning tugʻma yoriq boʻlishi, "nishon"; yuz toʻqimasida tugʻma yoriqlar boʻlishi, odatda, yuzni tashkil etuvchi embrional boʻrtmachalarning bitmay qolishi tufayli vujudga keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kenagas

Kenagas — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri.

Hozirgi Xorazm, Buxoro viloyati, Fargʻona vodiysi, Qoraqalpogʻiston va Shimoliy Afgʻonistonda yashagan, tarkibida bir qancha kichik qabila va urugʻlar boʻlgan. Bulardan eng yiriklari ochamayli, kirey, abak kirey, ovoqli, taroqli, chuyut, qayri soli. Masalan, Qoraqalpogʻistondagi kenagaslar (10 ming kishi, 1924) tarkibida aranshi, oqtugin (aqtogʻin), omir (umar), taroqli, dubal (dobal), oymaut (uymout), dombazak (dumbazak), nokis (nukus) kabi 8 urugʻ boʻlgan. Bu urugʻlar oʻz navbatida 21 teradan (urugʻ shoxobchasidan) tashkil topgan. 1912—1913 yillarda Yangibozor va Kegayli volostida 8601 nafar kenagaslar yashaganligi qayd etilgan. 1926-yilda oʻtkazilgan aholi roʻyxatiga koʻra, esa Shahrisabz, Kitob va ularga yaqin qishloqlarda 35040, Buxoro vohasida 2725, Karmana va uning atrofida 2775 nafar kenagaslar istiqomat qilgan. Fargʻona vodiysida, asosan, Qoʻqon tevaragidagi qishloqlarda yashagan. Qoʻqon xonligi hukmdori Abdurahimbiy Kenagaslardan boʻlgan Shahrisabz hokimi Hakim Buxoriyning qizi Oychuchukka uylangan boʻlib, Fargʻona vodiysida u „Kenagas oyim“ ismi bilan mashhur edi.

Abdullaxon II davrida kenagaslarlar yuqori mansablarni egʻallashgan. Kenagas yetakchilari xonning oʻng tomonidagi aʼyonlar qatorida, raisdan keyingi oʻrinda boʻlgan. Ashtarxoniylardan Abdulazizxon davrida esa Soqiy Xoja kenagas Ishkashim hokimi etib tayinlangan. „Tarixi Abulxayrxoniy“ asaridagi maʼlumotlarga koʻra, Oʻzbek ulusida kenagaslar qoʻshinning chap qanoti — juvangʻaraga jang qilgan. Abdurahmon Toleʼning „Tarixi Abulfayzxon“ asarida aytilishicha, Abulfayzxon Buxoro taxtiga oʻtirgach (1711), aysh-u ishratga berilib, davlat ishlarini oʻzi boʻlarga tashlab qoʻyadi. Natijada mamlakatda qabilalararo beboshlik, adovat kuchayib, bir qancha qabilalar qatori kenagaslar ham tinch aholini talash, ularga nisbatan turlicha yovuzliklar qilishda qatnashadi. Masalan, 1719-yil bahorida Ismoil miroxoʻr boshchiligidagi 2 ming kishilik kenagaslar qoʻshini Buxoro viloyatidagi Bahouddin qishlogʻiga bostirib kirib, u yerda „guli surx“ („qizil gul“, yaʼni lola) bayramiga toʻplangan koʻp minglik tinch aholini talab, oʻta beayov jabr-zulm qilgan. Shu bois Abulfayzxondan keyingi xonlar davrida kenagaslarning koʻpchiligi azaliy turar joylaridan badargʻa qilinib, Buxoroning turli tumanlariga tarqatib yuborilgan. Buxoro xonligi hukmdori Muhammad Rahimxon davrida davlat mansablariga 32 yirik qabila (jumladan, kenagaslar) vakillaridan qoʻyilgan. Chunonchi, Xudoyor kenagas Buxoro dodxohi etib tayinlangan.

Kenagaslarning asosiy mashgʻuloti chorvachilik va dehqonchilik boʻlgan. Ular XX asr boshlarida oʻzbeklar tarkibiga butunlay singib ketgan.

 

 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001;
 Karmisheva B. X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnix rayonov Tadjikistana i Oʻzbekistona, M., 1976.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kenagas kanali

Kenagas kanali - Qoraqalpogʻistondagi kanal. Amudaryoning chap qirgʻogʻida. Taxiatosh shahridan 12 km yuqoridan boshlanadi. 1937—38-yillarda qazilgan. Uzunligi 40 km. 1961-yil bosh qismiga suvda qalqib turuvchi nasos styasi qurildi. Kanal Xoʻjayli tumanidagi ekin maydonlarini sugʻoradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston kanallari
Turkum:Xoʻjayli tumani
Keng burunli maymunlar

Keng burunli maymunlar, amerika maymunlari, yangi dunyo maymunlari (Platyrrhina) — odamsimon maymunlar seksiyasi. Tor burunli maymunlardan mustaqil holda, aksariyat daraxt muhitiga moslashish va yuqori darajada ixtisoslashish tufayli kelib chiqqan. Filogenetik jihatdan Shim. Amerika uzun-tovon maymunlari bilan bogʻliq. Burun toʻsigʻi keng , burun teshiklari chetga qaragan. Dumi, odatda, tanasidan uzun, ayrim da tutuvchi organga aylangan. Lunj xaltalari va quymich soʻgʻallari boʻlmaydi. 1 katta oilasi (Seboidea), 2 oilasi (qisqichdumli va oʻynoqi maymunlar), 60 ga yaqin turi bor. Markaziy va Jan. Amerika oʻrmonlarida tarqalgan, 18 turi va 2 kichik turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keng ekranli kino

Keng ekranli kino - kinofilmlar keng ekranda namoyish qilinadigan kinematografiya turi. Filmni suratga olish va namoyish etishda anamorfot optikadan foydalaniladi, bunda tasvir gorizontal toraytirib kinoga olinadi va ekranga yoyib proyeksiyalanadi. Turli mamlakatlarda K. e. k. ning har xil tizimlari ixtiro qilingan. Hoz. rangli va stereofonik ovozli K. e. k. 1953-yilda yaratilgan. Ovoz 3 kanalga stereofonik yozib olinadi, film nusxalari 35 mm li kinoplyonkaga tushiriladi. K. e. k. kino sanʼatining tasvir imkoniyatini ancha kengaytiradi. Oʻzbekistonda 2000 ga yaqin keng ekranli kinoteatr ishlab turibdi (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Keng hajmli kino

Keng hajmli kino - keng hajmli (50—70 mm) kinoplyonkadan foydalanishga asoslangan kinematografiya turi. 1955-yilda yaratilgan. Film maxsus apparatda suratga olinadi va namoyish qilinadi. Odatda, asosan 70 mm li plyonka ishlatiladi. Oddiy va keng ekranli kinolarda ishlatiladigan 35 mm li plyonkaga nisbatan bunday plyonkaga ancha koʻp axborotni sigʻdirish va katta (mas, 19,5x7 m) ekranga tasvirni sifatli tushirish mumkin. K. h. k. tizimida 6 kanalli magnit fonogramma qoʻllanadi: 5 tasi ovozni ekran orqasiga oʻrnatilgan karnaylar orqali stereofonik eshittirish uchun, oltinchisi kinoteatr zalida ovoz effekti hosil qilish uchun moʻljallanadi. K. h. k.ning tasvirlash sifati yuksak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil