Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Semiotika

Semiotika (yun. semiotikos — belgilar haqidagi taʼlimot), semiologiya — 1) axborot, maʼlumotlarni saqlash va uzatish uchun xizmat qiladigan belgilar va belgi tizimlarining umumiy xususiyatlarini oʻrganadigan fan sohasi; 2) u yoki bu obyektning bir maʼnodagi Semiotika nuqtai nazaridan oʻrganiladigan tizimi (mas, muayyan film yoki badiiy asar Semiotika si, muayyan xalqdagi muomala-murojaat Semiotika si va boshqalar).

Lingvistik Semiotika dagi asosiy tushuncha lisoniy belgi boʻlib, u muayyan matnlardagi va muomala vaziyatidagi shakl va mazmunning dialektik birligi sifatida namoyon boʻladi. Belgi oʻzi shartli ravishda aloqador boʻlgan narsa haqida muayyan jamiyat vakillariga xabar beradi. Belgilarning eng muhim va murakkab tizimi tilshunoslik oʻrganadigan tildir. Belgi tizimlari tabiiy (inson tili, xayvonlarning belgi tizimlari) va sunʼiy (yasama, sunʼiy tillar, dasturlash tili, fizika, kimyo, matematika va mantiqdagi ramzlar tizimi) boʻladi. Belgilar va belgi tizimlarini oʻrganishda sintaktika, semantika va pragmatika oʻzaro ajratiladi. Sintaktika nutq zanjirida yoki muayyan matnda ketma-ket, izchil qoʻllanadigan til birliklari oʻrtasidagi oʻziga xos munosabatlarni oʻrganadi. Semantika belgilarning ular ifodalaydigan obʼyektlar bilan munosabatini oʻrganadi. Pragmatika esa belgilar, ular ifodalaydigan obʼyektlar hamda belgilar tizimidan foydalanuvchilar oʻrtasidagi munosabatni oʻrganadi.

Semiotika ning "belgilar haqidagi fan" sifatida umumiy kridalari, xususiyatlari dastlab amerikalik mantiqshunos Ch.Semiotika Pirs va shveysariyalik tilshunos F. de Sossyur asarlarida bir vaqtning oʻzida va mustaqil ravishda qayd etilgan. Ushbu tushuncha uchun Ch.Semiotika Pirs "Semiotika " terminini. F. de Sossyur esa "semiologiya" terminini, qoʻllagan. Semiotika gʻoyasi keyinchalik amerikalik faylasuf Ch. U. Morris tomonidan tartibga solinib rivojlantirildi. Bir qancha yevropa va rus olimlari ham Semiotika ning rivojiga hissa qoʻshganlar. Falsafiy fanlardan hisoblanadigan umumiy Semiotika va maxsus semiotik fanlar, jumladan, til Semiotika si (glottosemiotika yoki lingvosemiotika) farqlanadi. Semiotika taraqqiyoti funksional struktur tilshunoslik taraqqiyoti bilan uzviy bogʻliqdir

. Semiotika muammolarini ishlab chiqish matematik mantiq, matematik lingvistika, informatika va boshqa uchun ham muhim ahamiyatga ega.

 Adabiyot 
 Stepanov Yu. S, Semiotika, M., 1971.

Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Semiramida

Semiramida (yun. Shammuramat, ossuriycha — Sammuramat) — Ossuriya podshosi (malikasi) (mil. av. 9-asr oxiri), Shamshiadad V (mil. av. 823 — 811)ning xotini. Asli Bobildan. Eri vafot etgach, Adadnerari III balogʻatga yetmagan davrida (mil. av. 810—806 yillar) davlatni amalda vasiy sifatida oʻzi boshqargan. Uning hukmronligi davrida shimolidagi xalqlar va midiyaliklar bilan teztez urushlar sodir boʻlib turgan. Shu tufayli mazkur xalqlarda S. haqida afsona toʻqilgan. Unga koʻra, S. va uning eri Nin Skifiya, Eron, Arabiston, Baqtriya, Hindiston, Misr va boshqa mamlakatlarga ulkan harbiy yurishlar qilishgan, Nineviya va Bobil kabi poytaxt shaharlar bunyod etishgan. S. Hindiston yurishidan qaytib kelgach, Nin tomonidan uyushtirilgan fitnadan xabardor boʻladi va oʻz ixtiyori bilan unga taxtni topshirib kaptarga aylanadi va bir gala kaptarlar bilan saroyni tark etib uchib ketadi. Gerodot va Ktesiy S.ni dunyodagi moʻʼjizalardan biri — Bobildagi saroy tomida yaratilgan mashhur "osma bogʻlar" bunyodkori sifatida taʼriflashgan (qarang Yetti moʻʼjiza).

 Adabiyot 
 Rtveladze E.V., Velikiy shelkoviy put, T., 1999.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Semurgʻ

thumb
Semurgʻ — sharq xalqlari ogʻzaki poetik ijodidagi afsonaviy qush obrazi; osmonda uchish, uzoq manzilni yaqin qilish haqidagi asriy orzu — umidlarning ramziy ifodasi. Dastlab, Eron mifologiyasida paydo boʻlgan. "Avesto" — da "senemurg" shaklida ishlatilgan. Semurgʻ oʻzbek xalq ertak va afsonalarida ijobiy qahramonning doʻsti, himoyachisi, hamrohi, uni "etti zulmat ichi"dan olib chiquvchi fantastik qush sifatida gavdalanadi. Turkiy xalqlarda Semurgʻning Humo, Anqo, Davlat qushi, Baxt qushi, Marqumomo, Kuntubulgʻon, Bulbuligoʻyo va boshqa variantlari bor. Semurgʻ obrazi "Qahramon", "Oynai jahonnamo", "Rustam", "Kenja botir" kabi ertaklarda keng tasvirlangan. Bu obraz yozma adabiyotda ham uchraydi (mas, Navoiyning "Lison ut-tayr" asari va boshqalar). Semurgʻ haqidagi afsonalar asosida Hamid Olimjon "Parizod va Bunyod" asarini yozgan. Ularda afsonaviy obraz shartli vosita sifatida mualliflarga qadimgi oʻtmishdagi real voqelik haqida fikr yuritish imkonini beradi. Oʻzbekfilm kinostudiyasi "Semurgʻ" filmini yaratgan (1974). Semurgʻning Humo varianti Oʻzbekiston Davlat gerbiga asos qilib olingan, shuningdek, Toshkentdagi "Turkiston" saroyi oldida uning ramziy monumenti oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Humo

 

Turkum:Mifologiya
Turkum:Mifologik qahramonlar
Amartya Sen

thumb|Amartya Sen (2007)
Amartya Kumar Sen (1933-yil 3-noyabr, Hindiston, Bengaliya shtati) — asli hindistonlik boʻlgan amerikalik iqtisodchi. Kembrij (Buyuk Britaniya) universitetidagi Trinti kollejida oʻqituvchi, Garvard (AQSH) universitetining xizmat koʻrsatgan professor, Amerika iqtisodiy uyushmasining prezidenti (1994).

Amartya Senning 1981-yil yozilgan „Kambagʻallik va ochlik: yutuq va muammolar toʻgʻrisida ocherk“ nomli kitobi unga katta shuqrat keltirdi. U bu asarida oʻzi boshidan kechirgan va koʻrgan, ochlik va kambagʻallik muammolarini hamda ijtimoiy yordam masalalarini har tomonlama tadqiq qildi. Nobel mukofoti laureati (1998).

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Sena (daryo)

Sena — Fransiyadagi daryo. Uzunligi 776 km, havzasining maydoni 78,6 ming km². Parij havzasi tekisligidan oqib oʻtib, LaMansh boʻgʻozining Sena buxtasiga quyiladi. Asosiy irmoklari: Marna, Uaza. Oʻrtacha suv sarfi 450 m³/sek., qishda suvi koʻpayadi. Trua shahridan boshlab kema qatnaydi. Kanallar orqali Shelda, Maas, Reyn, Sona, Luara daryolari bilan bogʻlangan. S. Fransiyaning eng muhim suv yoʻli. S. boʻyida Parij, Ruan sh.lari joylashgan. Estuariysida Gavr dengiz porti borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fransiyadagi daryolar
Senaj

Senaj (rus. seno — pichan) — namligi 50—55% ga qadar soʻlitilgan koʻk poyalarni germetik sharoitda konservalash yoʻli bilan tayyorlanadigan ozuqa. S.ni pichan va silos uchun foydalaniladigan barcha turdagi oʻtlar va ularning aralashmasidan tayyorlash mumkin. Koʻproq dukkakli oʻtlardan tayyorlanadi. Oʻtlarni oʻrish, soʻlitish, maydalash, transheyaga bosish, shibbalash va ustini yopish jarayonlarini qamraydi. Ustiga ikki qavat polietilen plyonka yopilib, 30 sm qalinlikda tuproq bilan koʻmiladi. Molga berish uchun 20 kunda tayyor boʻladi. S. ochilgach, kundalik ratsionga loyiq miqdori olinib, darhol usti zich yopib qoʻyilishi lozim. Aks holda havo taʼsirida oksidlanib sifati buziladi. Usti ochilmagan S.ni 1 — 2 yil saqlash mumkin. S. bostirish uchun oʻsimliklar gʻunchalash va gullay boshlash davrida oʻriladi. 100 kg beda Si da 35—40 ozuka birligi, 4–5 kg hazm boʻladigan protein, 450—460 g karotin bor. 1 kg S.ning toʻyimliligi 0,33— 0,35 ozuqa birligi (3,6 Mj almashinuvga energiya)ga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Senat

250px|thumb|Qadimgi Rim senati. Tsitseron Katilinani ayblamoqda, Sezare Maccari surati
Senat (от soʻzidan olingan — «qariya») — davlat hokimiyatining yuqori organi boʻlib, koʻpincha qonunchilik kengashlarining (parlament) yuqori palatasi shunday nomlanadi.
 Tarix 
Qad. Rim Respublikasi davrida oliy hokimiyat organi; 2) Rossiyada 1711 — 1917-yillarda hokimlik qiluvchi S. — qonun chiqaruvchi va davlatni boshqaruvchi oliy davlat organi. 19-asrning 1-yarmidan oliy sud organi; 1864-yildan esa oliy kassatsiya instansiyasi. Bosh prokuror tomonidan boshkarib turilgan (uning oʻzi 1802-yildan adliya vaziri). Senatorlarni imperator tayinlagan; 3) bir kancha davlatlarda (Italiya, Fransiya, AQSH, shuningdek, Oʻzbekistonda ham) parlament yuqori palatasining nomi. Odatda, quyi palataga nisbatan boshqacha tartibda saylanadi. Federatsiyalarda (masalan, AQShda) har qaysi shtatdan 2 tadan senator saylanadi; odatda, senatorlarning 1/3 qismi har 2—3 yilda almashtirib turiladi. Baʼzi hollarda S. muayyan sud vakolatlariga ega boʻladi.
 Oʻzbekistonda 
Oʻzbekiston Respublikasida Senati aʼzolari (senatorlar) Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, viloyatlar, tumanlar va shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlari deputatlarining tegishli qoʻshma majlislarida mazkur deputatlar orasidan yashirin ovoz berish yoʻli bilan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridan teng miqdorda — 4 kishidan saylanadi. S.ning 9 nafar aʼzosi fan, sanʼat, adabiyot, i.ch. sohasida, davlat va jamiyat faoliyatining boshqa tarmoqdarida katta amaliy tajribaga ega boʻlgan hamda alohida xizmat koʻrsatgan eng obroʻli fuqarolar orasidan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi S.ining (jami 65 senator) vakolat muddati 5 y. Uning faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga, "Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgʻrisida"gi (2002-yil 4 aprel), "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati toʻgʻrisida"gi (2002-yil, 12 dekabr) konstitutsiyaviy qonunlarga, shuningdek, "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti toʻgʻrisida"gi (2003-yil 29 avgust) konunga muvofiq tashkil etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Frederick Sanger

Frederick Sanger (13-avgust 1918, Rendkomb — 19-noyabr 2013, Kembrij) ingliz biokimyogari boʻlgan. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1954-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1939). 1951-yildan Tibbiyot tadqiqotlari kengashi aʼzosi va shu kengashning molekular biologiya laboratoriya rahbari boʻlgan. Asosiy ilmiy ishlari oqsillar kimyosiga oid. Insulinning tuzilishini (1945-yildan) tekshirish natijasida uning umumiy formulasi — C254H337N65O75S6, 3 ta sulfid koʻprik va 2 ta zanjirdan iboratligini: A zanjir 21 ta, B zanjir esa 30 ta aminokislota qoddigʻidan tashkil topganligini isbotlagan (1949—54). DNKning birlamchi strukturasini tahlil qilish usulini taklif etgan (1977). Ikki karra Nobel mukofoti laureati (1958; 1980, Paul Berg, Walter Gilbert bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sanger 2013-yil 19-noyabrda Kembrijdagi Addenbrooke kasalxonasida vafot etdi.http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/double-nobel-winning-father-of-genomics-frederick-sanger-dies/story-e6frg8y6-1226764909552The Telegraph: Frederick Sanger, OM (accessed 20-noyabr 2013-yil)

 

 
 Sanger universiteti

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Senday

Sendai — Yaponiyadagi shahar. Honshu o.ning shim.sharqiy qismida. Aholisi 1 mln. kishi (2000). Miyagi prefeturasining maʼmuriy markazi. Avanporta — Shiogama. Mamlakatning yirik sanoat shaharlaridan. Neftni qayta ishlash, elektrotexnika, yogʻochsozlik, elektronika mashinasozligi, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari; universitet bor. Kustar usulda badiiy buyumlar tayyorlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Sendast

Sendast ing. sendust (Yaponiyadagi Senday shahri nomidan) va dust — chang, kukun — temir asosidagi qotishma. Eng optimal tarkibi: 85% Gʻe (temir), 9,6% Si (kremniy), 5,4% A1 (alyuminiy). S.ning magnit oʻtkazuvchanligi, elektr karshiligi va mexanik mustahkamligi yuqori, lekin moʻrt boʻladi, osongina kukunga aylanib ketishi mumkin. S. radiotexnikada, magnit kallaklar va transformatorlarning oʻzaklarini yasashda ishlatiladi. Baʼzan alsifer deb ham ataladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)

Sen-deni — shahar, Reyunon orolning (Fransiya mulki) maʼmuriy markazi. Aholisi 110 ming kishi. Hind okeanidagi port (chetga shakarqand eksport qilinadi). Shakarqand, rom zavodlari, tibbiyot tarixi va sanʼatshunoslik muzeyi bor. Shaharga 1671-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Senegal (daryo)

Senegal — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, Gvineya, Mali, Senegal, Mavritaniya hududlaridan oqadi. Uzunligi Bafing irmogʻidan boshlab 1430 km, havzasining maydoni 441 ming km². Yuqori qismida serostona, sharshara koʻp. Quyi qismida tekislikdan oqadi va Atlantika okeaniga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 1500 m³/sek., sentabr oyida suvi koʻpayadi. Sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Baliq ovlanadi. Kayes shahrigacha kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Kayes (Mali), Podor, Matam, Bakel (Senegal) va Sen-lui portiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Mavritaniyadagi daryolar
Turkum:Malidagi daryolar
Turkum:Senegaldagi daryolar
Saint-John Perse

Senjon Pers (Saint-John Perse) taxallusi; asl ism-sharifi Aleksi Leje (Leger) (1887.31.5, Gvadelupa 1975.20.9, Jyen, Var departamenta) — fransuz shoiri. Bordo universitetini tugatgan (1914). Qarshilik koʻrsatish harakatining yirik vakillaridan. Ilk sheʼriy toʻplami — "Eklogalar" (sheʼriy dialog, 1910). Tabiat olami, milliy anʼanalar, umuminsoniy maʼnaviy qadriyatlar haqida kuylagan ("Anabasis" dostoni, 1924). "Quvgʻun" (1942), "Shamollar" (1946) sheʼriy turkumlari va "Yoʻnalish" (1957), "Qushlar" (1963) dostonlarida vatanparvarlik ruhi kuchli. Nobel mukofoti laureati (1960).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Henryk Sienkiewicz

Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz (1846.5.5, VolyaOksheyska 1916.15.11, Veve, Shveysariya) — polyak yozuvchisi.

Dastlabki asari — "Behuda" (qissa, 1872). 1876—78 yillarda "Safar", "Qora eskizlar" kabi asarlar yozgan. Sienkiewicz ijodida gumanizm yuksak darajaga koʻtarilgan ("Yanko — musikachi", 1879; "Bartek — gʻolib", 1882). 1882-yildan Sienkiewicz ijodining 2 davriga mansub tarixiy vatanparvarlik mavzuidagi ("Ut va qilich bilan", 1883—84; "Toshqin", 1884—86; "Pan Volodiyevskiy", 1887—88) romantrilogiyasida Polshaning Shvetsiya, Ukraina va Turkiya bilan tarixiy urushlari davridagi vokealar, takdirlar aks etgan.

"Xoch koʻtarganlar" (1900) romanepopeyasi tarixiy salib yurishlari mavzuida. Sienkiewicz ijodining choʻqqisi "Kamo gryadeshi" (1896, "Kayoqqa ketayapsan?" iborasining lotincha nomi boʻlib, Iso Masihga qarata aytilgan) romanidir. Asarda imperator Neron davrida endigina yuzaga kelayotgan nasroniylik oqimi tarafdorlarini qatagʻon kilish voqealari tasvirlangan. Psixologik romanlari ("Diniy aqidalarsiz", 1889— 90), hikoya va qissalari bor. Nobel mukofoti laureati (1905).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1846-yilda tugʻilganlar
Turkum:1916-yilda vafot etganlar
Turkum:5-mayda tugʻilganlar
Turkum:15-noyabrda vafot etganlar
Sen-lui

Sen-lui — Senegalning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar. Sen-Lui viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 132,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Senegal (daryo) sining Atlantika okeaniga quyilish yeridagi port. Savdotaqsimot markazi. Baliq ovlanadi. Oziq-ovqat, poligrafiya sanoatlari rivojlangan. Kustar usulda turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet bor. Shaharga 1659-yilda asos solingan. 1958-yilgacha Senegal va ayni vaqtda Mavritaniyaning maʼmuriy markazi boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sen-Pyer va Mikelon

Sen-Pyer va Mikelon – Atlantika okeanidagi orollar guruhi, Kanadaning sharqiy qirgʻoqlari yaqinida, Nyufaundlend o.dan jan.da. Fransiya mulki. Umumiy maydoni 242 km² boʻlgan 8 oroldan iborat. Eng yirik oroli – Mikelon, 216 km². Iqlimi moʻtadil okean, nam iqlim; oʻrtacha harorat yanvarda —6°, iyulda 14°. Yillik yogʻin 1000 mm gacha. Iqlimi va toshlokli sertepa relyefi qishloq xoʻjaligini rivojlantirish uchun noqulay. Aholi, asosan, baliq ovlash va uni qayta ishlash bilan shugʻullanadi. Darrandachilik fermalari (moʻynali hayvonlar boqiladi) bor. Chetga baliq, baliq mahsulotlari, moʻyna eksport qilinadi.O‘zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Camille Saint-Saëns

Charles Camille Saint-Saëns (1835.9.10, Parij 1921.16.12, Jazoir, Parijda dafn etilgan) – fransuz kompozitori, ijrochi va jamoat arbobi. Fransiya instituti aʼzosi (1881), Kembrij universiteti doktori (1893). Milliy musiqa jamiyati asoschilaridan (1871). Parij konservatoriyasida taʼlim olgan (1848-1852). 1853-1877-yillarda Parij soborlarida organchi boʻlib, oʻzining mukammal badiha ijrolari bilan shuhrat qozongan. 1870-yillardan boshlab Yevropa, Shimoliy Afrika va Amerika mamlakatlarida pianinochi va dirijyor sifatida konsertlar bergan. Kompozitorlik ijodida dilkash ifodalilik va garmonik nafislik, orkestr koloritining rangbarangligi, oʻzgarishlarga boy ritmikasi, xalq musiqasiga yaqinlik xususiyatlari koʻzga tashlanadi. S. S. 12 opera (jumladan, oriyental uslubda yaratilgan „Samson va Dalila“, 1868), 5 ta fortepiano, 3 ta skripka, 2 ta violonchel konsertlari, bir necha simfonik va vokalsimfonik asarlar, kamercholgʻu pyesalar (jumladan, mashhur „Hayvonlar karnavali“ syuitasi) va boshqa asarlar yozgan. U Sharq musiqasiga izchil qiziqib, „Arabcha kapris“, „Jazoircha syuita“, „Fors taronalari“ kabi asarlar yaratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Sensibilizatsiya

Sensibilizatsiya (– „00“) – organizmning maʼlum antigenga sezuvchanligining ortishi orqali maʼlum bir immunologik allergik reaksiyalar shakllanishi hisoblanadi. Bu orqali organizmning immun patologik jarayon shakllanishi va maʼlum bir ekzo va endo allergentga sezuvchanlikning ortishi kuzatiladi.
Sensillalar

Sensillalar (sensilla) — umurtqasiz hayvonlarning sezgir tukchalari; tashqi va ichki retseptorlar vazifasini bajaradi. Boʻgʻimoyoklilar, ayniqsa, hasharotlarda xilmaxil boʻladi. Kutikula qismining tuzilishiga koʻra, trixoid, bazikonoid, qoʻngʻiroqsimon, xordotonal va boshqa xillarga ajratiladi. S.ning kutikula qismi ichi boʻsh qilga oʻxshash yoki tana qoplogʻichi ostiga botib kirgan boʻladi. Kdpsimon S. — mexano va xemoretseptorlar hisoblanadi; bazikonoid S. harorat, namlik va boshqa taʼsirlarga sezgir. S. hayvon tanasining hamma qismida uchraydi, ayniqsa, moʻylovlar (asalarilar erkagida faqat hid bilish S.ning oʻzi 30 000 ga yaqin), ogʻiz organlarining (xemo, termo, gigra va mexanoretseptorlar), dum oʻsimtalari va oyoklarda (mexano va xemoretseptorlar) koʻp boʻladi. S. tarqoq yoki toʻp boʻlib joylashishi; oʻzaro birlashib, murakkab (timpanal, jonstonov va boshqalar) organlarni hosil qilishi mumkin. S. trixogen (qil hosil qiluvchi) gormogen (membranali) va aksonli sezgir neyron hujayralardan iborat. Neyron aksoni markaziy nerv sistemasi bilan bogʻlangan. Mexanoretseptorlarda elektr impuls dendrit uchki qismining siqilishi, xemoretseptorlarda modda molekulasining filamentlar bilan kontakti tufayli paydo boʻladi. S. neyroni taʼsirni qabul qilib, nerv impulslariga aylantiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sensitometr

Sensitometr (lot. sensitivus — sezgir va metr) — fotomateriallarning yorugʻlik sezgirligi va boshqa koʻrsatkichlari (mas, yoritilish miqdori)ni aniqlaydigan asbob. S.da tekshiriladigan material (fotoplyonka, kinoplyonka, aeroplyonka) 0,02 dan 0,10 sek gacha boʻladi. Tekshirish natijasida materialda hosil qilingan tasvir sensitogramma deyiladi. Sensitogrammaga qarab fotomaterialning qanday yorugʻlik bilan yoritilishi aniqlanadi.

Fotomateriallar ekspozitsiyasini aniqlash uchun spektrosensitometr ishlatiladi. Fotomateriallarni har tomonlama oʻrganishda maxsus S. — izoopakometrlardan foydalaniladi. Tekshiriladigan fotomateriallarning turiga qarab, S. oqqora va rangli materiallar, ionlovchi nurlanishlarni qayd qilish uchun moʻljallangan fotofafiya qogʻozlari va materiallarini tekshirishda qoʻllanadigan turlarga bulinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sensitometriya

Sensitometriya — fotografik metrologiyaning yoruglik sezgir materiallarning fotografik xossalarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan sohasi. Keyinchalik S.ning oʻrganish sohalari kupaya bordi (fotometriya usullari astronomiya, spektroskopiya va boshqa sohalarga tatbiqqilinadi). Sensitometriya 3ta asosiy bulim: densitometriya, integral Sensitometriya va spektral Sdan iborat. Integral Sensitometriya fotofafik materialga tabiiy yorugʻlik yoki boshqa xil yorugʻliklar taʼsirini tekshirish bilan, spektral Sensitometriya turli toʻlqin uzunlikdagi yorugʻlikning fotomaterialga bir tekis taʼsir qilishini aniklash bilan shugʻullanadi. Tekshirilayotgan fotomateriallarning xiliga qarab, S. oqqora materiallar, rangli fotomateriallar, fotoqogʻozlar hamda ionlashtiruvchi nurlanishlarni qayd qiladigan Sensitometriyaga boʻlinadi. S.da densitometr, mikrofotometr, sensitometr, spektrosensitometr va boshqa asboblar ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sensualizm

Sensualizm (lot. sensus — sezgi, his) — bilish nazariyasida sezgilarni bilishning asosiy manbai deb eʼtirof etuvchi yoʻnalish. Bilishning mohiyatini sezgi organlarining faoliyatiga bogʻlab tushuntiradi. S. ratsionalizmga qaramaqarshi boʻlib, hissiy va ratsional bilimlarning oʻzaro aloqadorligi, imkoniyatlarini oʻzicha talkin etadi. S. vakillari bilimlar odamga tugma ravishda berilmagan, u hayotiy tajriba davomida shakllanib, rivojlanib boradi, deb hisoblaydi, ilmiy bilish jarayonida induktiv xulosa chiqarishni deduktiv xulosa chiqarishdan ustun qoʻyadi. S.ning "hislarda boʻlmagan narsa aklda boʻlmaydi" degan asosiy tamoyiliga hissiy bilishlar obyektiv dunyo bilan bogʻliq deb hisoblagan materialistlar (P.Gassendi, T. Gobbs, J.Lokk, K.Gelvetsii, D.Didro, P. Golbax va boshqalar) ham, hissiy bilish tashqi dunyo bilan bogʻlanmagan, oʻz-oʻzidan mavjud soha deb bilgan idealistlar (J.Berkli, D.Yum) ham qoʻshilganlar. Sharq falsafasi, xususan, Forobiy va Beruniy asarlarida ham sensualistik fikrlar mavjud. S. shuningdek, gedonizm, utilitarizm, emotivizmaa namoyon boʻladi. 20-asr fan falsafasida ham S.ning empirizm yoʻnalishidagi talqinlari uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albert Szent-Györgyi

Albert Szent-Györgyi (16-sentyabr 1893, Budapesht – 22-oktyabr 1986, Woods Hole, Massachusetts) — amerikalik biokimyogar (millati venger), tibbiyot (1917-yildan) va falsafa doktori (1927-yildan). AQSH milliy Fanlar akademiyasi (1956-yildan) va Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1957-yildan). Budapesht universitetini tugatgan. 1922—26 yillarda Niderlandiyada, keyinchalik Buyuk Britaniyada (Kembrij universitetida) ishlagan. 1930-yil Vengriyaga kaytgan; Seged (1931—45) va Budapesht universiteti (1945— 47) professor 1947-yildan AQSH dengizbiol. laboratoriya va muskullarni oʻrganish instituti xodimi. Ilmiy faoliyati biologik oksidlanish jarayoni, toʻqimalarning nafas olishi, muskul tarkibidagi oqsillar (aktin va miozin) ni oʻrganishga oid. Muskullar qisqarishining molekulyar mexanizmiga oid nazariyalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1937).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:16-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:1986-yilda vafot etganlar
Turkum:22-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Sent-jons

Sent-jons — Antigua va Barbuda davlati poytaxti. Antigua orolning shimoli-gʻarbiy sohilida. Aholisi 36 ming kishi (1990-yillar boshlari). Iqlimi tropik, passatli iqlim, oʻrtacha oylik tempaturalar 15° dan 33° gacha. Yillik yogʻin 1300 mm. Karib dengizi buxtasidagi yirik dengiz porti. Chetga shakarqand, rom chikariladi. Neftni qayta ishlash, shakarqand, rom va paxta tozalash zavodlari, botanika stansiyasi bor. Turizm rivojlangan. Shaharga 1632-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Antigua va Barbuda
Sent-jorjes

Sent-jorjes — Grenada poytaxti. Aholisi shahar atrofi bilan 40 ming kishi. Iqlimi subekvatorial dengiz iqlimi, oʻrtacha oylik temperatura 25—28°. Yillik yogʻin 1500 mm. Karib dengizi sohilidagi port (chetga kakao, muskat yongʻogʻi, banan chikariladi). Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat sanoati korxonalari, VestIndiya universiteti fakulteti bor. Turizm rivojlangan. Shaharga 1650-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Grenada
Sent-pol

Sent-pol — AQShning shim. qismidagi shahar. Minnesota shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 287,1 ming kishi (2000). Missisipi daryosi boʻyidagi port. Poligrafiya, oziq-ovqat, kimyo, radioelektronika, elektrotexnika, avtomobilsozlik va metallsozlik, harbiy sanoat, metallurgiya korxonalari; universitet bor. Shaharga 1841-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sent-etyen

Sent-etyen - Fransiyaning markaziy qismidagi shahar. Luara departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 183,5 ming kishi (1999). Sifatli poʻlat eritish, qurolaslaha i.ch., turli mashinasozlik, trikotaj sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar yaqinidan koʻmir qazib olinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Senufo

Senufo, sene, siyena — Mali, BurkinaFaso va Kotd’ Ivuarda yashovchi xalq. Umumiy soni 3,8 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Senufo tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qilish saqlangan, sunniy musulmonlar ham bor. S. dehqonchilik, chorvachilik, terimchilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Senor

Senor (lot. senior — katta) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada: 1) ixtiyorida karam dehqonlari (koʻpincha shaharliklar ham) boʻlgan yer egasi (feodal); 2) shaxsan qaramligida mayda feodalvassallari boʻlgan mulkdor (qarang Vassallik); 3) Ispaniyada erkaklarga S, ayollarga esa senora deb murojaat qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Separat sulh

Separat sulh (lotincha: separatus — alohida) — urush olib borayotgan mamlakatlar koalitsiyasiga kirgan davlatlardan birining oʻz ittifoqchilarini ogoxlantirmay yoki ularning roziligini olmay, dushman bilan tuzgan sulh shartnomasi yoki vaqtincha yarash bitimi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Separatizm

Separatizm ( — ajratilgan) — ajralishga, alohidalikka intilish; davlatning bir semiki milliy, diniy, etnografik, siyosiy, iqtisodiy sabablarga koʻra, ajratib olib yangi davlat tuzilmasi tuzish yoki mamlakatning bir qismini muxtoriyatga aylantirish harakati. Separatizmning kuchayishi yoki pasayishi tashqi va ichki omillarga bogʻliq boʻladi. Mamlakat hududida har bir millat, elat, xalqning manfaatidan kelib chiqib siyosat yuritilsa, ularning har tomonlama rivojlanishi, oʻzini shu mamlakatning teng huquqli fuqarosi sifatida his qilishi uchun huquqiy, siyosiy, iqtisodiy shartsharoitlar yaratilgan boʻlsa, Separatizmga oʻrin qolmaydi va aksincha. Koʻpincha ichki sabablarni kuchaytiruvchi, gijgijlovchi, oʻz maqsadlari yoʻlida foydalanuvchi kuchlar Separatizmning paydo boʻlishi va kuchayishiga olib keladi.

Tarixda Separatizm harakatlari koʻp boʻlgan, ular aksariyat hollarda mojarolarga, nizolarga olib kelgan va fuqarolar urushi orqali kechgan. Hozirgi vaqtda Rossiyaning Chechenistonidagi, Turkiyaning kurdlar, Ispaniyaning basklar yashaydigan hududlari, Kanada Kvebekidagi harakatlarni Separatizmning koʻrinishlaridan hisoblanadi. Separatizm milliy ozodlik harakatidan farqlanadi.Sayfiddin Joʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000
 
 Веселовский С., Дмитрий Ванюков, «Непризнанные государства», М., Книжный клуб «КниговеК», ISBN 978-5-4224-0322-6 2011.
 Маркелова, А. А «Феномен сепаратизма: сущность, проблемы и типология». Издание УрФУ им. первого Президента России Б. Н. Ельцина.
 Тринклейн, Майкл (на англ. яз.) (Michael J. Trinklein) «Lost States», Philadelphia, изд. Quirk Books, 2010, ISBN 978-1-59474-410-5.
Separator

Separator (lot. separator — ajratkich) — 1) gazdan suyuq va qattiq zarralarni, suyuklikdan qattiq zarralarni ajratish, qattiq yoki suyuq aralashmalarni tarkibiy qismlarga ajratish uchun moʻljallangan qurilma. Ishi suyuklik yoki qattiq jism komponentlarining fizik xususiyatlari (zarrachalarning shakli, massasi, solishtirma ogʻirligi, magnit xossasi va boshqalar) orasidagi farqqa asoslangan. S.ning markazdan qochma, magnit, tindirma, pnevmatik, ishqalanma, elektr va boshqa xillari bor. Markazdan qochma S.lar (sentrifugalar) da suyuklik ichidagi ogʻirroq zarrachalar va suyuqliklar markazdan qochma kuch taʼsirida ajraladi. Moyni suv va mexanik aralashmalardan tozalash, sutni qaymoq va yogʻsiz sutga ajratishda qoʻllanadi. Magnit S. foydali minerallarni gʻovak jinslar va keraksiz aralashmalardan ajratish uchun ishlatiladi. Ishi magnit maydonining turli mineral zarralariga turlicha taʼsir etishiga asoslangan. Tindirma S. birbiri bilan aralashmaydigan 2 suyuklikni rezervuarda tindirish yoʻli bilan ajratadi, bunda birbiriga nisbatan pastbaland joylashgan 2 ta truba boʻlib, yuqorisidan yengil, pastkisidan ogʻirroq suyuklik chiqadi. Pnevmatik S. tegirmonda maydalangan materialning mayda-yirikligini havo oqimi taʼsirida rostlash, uni boyitish va boshqalarda ishlatiladi. Ishqalanm a S. foydali qazilmalarni boyitishda qoʻllanadi. Gaz S.ida gaz suyuq va qattiq zarralardan tozalanadi. Buning gravitatsion (gaz tezligini keskin pasaytirishga asoslangan), siklonli (markazdan qochma kuchga asoslangan) xillari bor. S. xalq xoʻjaligining koʻpgina tarmoqlarida, mas, un tortish korxonalarida, gaz sanoatida, paxta terish mashinalari va boshqalarda ishlatiladi; 2) podshipniklarda shar yoki roliklarni birbiridan ajratib turadigan detal (qarang Podshipnik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Sepiolit

Sepiolit — silikatlar sinfiga mansub gilli mineral. Murakkab zanjirli, qatqat strukturali. Kimyoviy formulasi Mg4Si6Ols6H2O. Baʼzan Mg ioni Fe2+, Fe3+, Ni, Al, Cu ionlari bilan almashadi va u holda ferrisepiolit, alyumosepiolit, nikelsepiolit va boshqa nomlar bilan yuritiladi. Qattikligi 2—3; zichligi 2,1—2,2 g/sm³. Ipaksimon, mumsimon yaltiraydi. Rombik sistemada kristallanadi. Undan tashqari zich yoki gʻovak, juda yengil agregatlar ("dengiz koʻpigi") shaklida ham uchraydi. Aridli va yarimaridli iqlim sharoitida tuproqda, dengiz va boshqa shoʻr suvli havzalarda, gilli karbonatlardan tarkib topgan choʻkindi jinslarda hamda serpentinitlarni yemirilishidan hosil boʻladi. Nikelga boy S. silikatli nikel rudalari tarkibiga kiradi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Sepkil

Sepkil — teridagi uncha katta bo'lmagan sargʻish, qoʻngʻir, qoramtir, shakli har xil pigmentativ dog'lar. Ular sogʻ terida paydo boʻlib, kishini mutlaqo bezovta qilmaydi. Melanin pigmentining terida yig'ilishidan hosil bo'ladi. Koʻproq 4—6 yashar bolalarga tushib, kishi qariganda yoʻqolib ketadi yoki unchalik bilinmaydigan boʻlib qoladi. Koʻpincha oqsariq, malla rang kishilarda paydo boʻladi. S. nayeddannaslga oʻtadi. S. dogʻlari, asosan, terining ochiq, yaʼni quyosh nuri tushadigan yerlariga: yuz, boʻyin, koʻkrakning yuqori qismi va qoʻlning tashqi tomoniga tushadi. S dogʻlari baxrr va yozda koʻpayib, kuz va qishda bilinmaydigan boʻlib qoladi yoki yoʻqolib ketadi.

S. toshishiga moyil kishilar oʻzlarini mumkin qadar quyosh nuri taʼsiridan saqlashlari kerak. S.ni yoʻqotish istagi tugʻilsa, albatta, vrachga murojaat etish zurur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sepkisoy

Sepkisoy – Samarqand viloyatining gʻarbida Qashqadaryo havzasidagi daryo. 1100 m balandlikdagi buloqdan boshlanadi. Yuqori oqimida Jinichka nomi bilan maʼlum. Qashqadaryogacha yetib bormaydi. Xonuy qishlogʻidan 2 km shimoli-gʻarbda tugaydi. Uzunligi 39 km, havzasining maydoni 180 km². Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Ingichka shaharchasi yonida koʻp yillik oʻrtacha suv sarfi 0,36 m³/sek., oqim moduli 2 l/sek, km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,13 m³/sek.dan (sersuv yilda) 0,025 m³/sek.gacha (kamsuvli yilda) oʻzgaradi. Suv toshqini fevral oʻrtasidan boshlanadi. Suvning eng koʻp sutkalik sarfi shu oyda (baʼzida martda) kuzatiladi. Suv toshqini aprel boshlarida tugaydi. Oktyabr—dekabrda (har yili emas) yomgʻir suvlari toʻplanib qoladi. Ingichka shaharchasidan pastrokda daryo suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi va Sepki qishlogʻidan pastda qurib qoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar‎
Sepoya

Sepoya (fors.toj. se — uch va poya ) — toʻgʻon, damba qurishda, daryo va anhorlarning qirgʻoqlarini suv yuvib ketishidan saqlashda ishlatiladigan moslama. Uchta poya birbiriga uchburchak shaklida mustahkamlanadi. Hosil boʻlgan uchburchakning orasi harsang tosh va boshqa materiallar bilan toʻlgʻazilib, suv yoʻli toʻsiladi, qirgʻoq mustahkamlanadi. Sepoyani yasovchi ustalar sepoyachi deb atalgan. 20-asrning 40yillarigacha Oʻzbekiston irrigatsiyasida koʻp qoʻllangan. Yirik temirbeton toʻgʻonlar qurilishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sepsis

Sepsis (yunoncha: sepsis — chirish, irish) (qonga mikroblar kirishi, umumiy yiringli infeksiya, qonga yiring tushishi) — yiringlatuvchi mikroblarning mahalliy infeksiya oʻchogʻidan qon oqimiga, limfa yoʻllariga, ulardan esa bemorning hamma toʻqima va aʼzolariga tarqalishidan kelib chiqadigan umumiy infeksion kasallik. Infeksiya tushgan jarohat va turli sohada joylashgan yiringli kasalliklar (chipqon, xoʻppoz, flegmona va boshqalar) Sepsis manbai boʻlishi mumkin. Kindikning yiringlashi chaqaloklar Siga sabab boʻladi. Bachadon boʻshligʻining yiringlashi natijasida tugʻruqdan keyingi Sepsis paydo boʻladi. Odatda, stafilokokk, streptokokk, kamrok, pnevmokokk, gonokokk, ichak tayokchasi va boshqa mikroblar Sepsisni qoʻzgʻatadi.

S rivojlanishiga, birinchidan, yiringli jarayonni keltirib chiqargan mikroblar virulentligi (kasallik qoʻzgʻatishi)ning yuqoriligi, ikkinchidan, bemorning ozib ketishi, vitamin yetishmasligi va boshqa kasalliklar oqibatida organizm himoya kuchining pasayib ketishi sabab boʻladi.

Sepsisning eng ogʻir turida mikroblar qonda koʻpayib, uni oʻz zaharli mahsulotlari (toksinlar) bilan zararlaydi, qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) ni yemiradi. Sepsisning bu turida gavda temperaturasi 39—40° gacha koʻtariladi, bemorning eti uvushadi, bu gʻarqgʻarq terlash bilan almashinib turadi. Baʼzan teri sargʻimtir tusga kirib, unga toshmalar toshadi. Sepsisning birmuncha yengil hollarida mikroblar qonda koʻpaymay, qon oqimi bilan turli aʼzo va toʻqimalarga tarqaladi, natijada ularda koʻp sonli yiringli oʻchoqlgr hosil boʻladi. Bunday hollarda Sepsis uzoqroq kechib, yiring boylagan joy qosil boʻlayotgan paytda ogʻirlashib, madda yorilgandan soʻng yoki operatsiyadan keyin bir qadar yengillashib turadi.

Sepsisga faqat kasalxonada davo qilinadi. Sepsis profilaktikasi har qanday yiringli jarayonda — jarohat yiringlaganda, hasmol, flegmona paydo boʻlganda oʻz vaqtida vrachga murojaat etishdan iborat. Turmushda shikastlanishlarning oldini olish, mayda shikastlarni, ayniqsa, jarohatlarni oʻz vaqtida davolash zarur. Chaqaloqni parvarish qilayotgan ona aseptika qoidalariga qatʼiy amal qilishi kerak (qarang Antiseptika Aseptika).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Septet

Septet (lot. septetn — yetti) — 1) yetti ijrochi (sozanda yoki xonanda)dan iborat ansambl. Cholgʻu S. koʻpincha aralash tarkibiga ega boʻlib, torli, puflama musiqa cholgʻulari, fortepianodan tashkil topadi; 2) shu ansambl ijrosiga moʻljallangan musiqa asari. Operada, odatda, final sahnalarida uchraydi (mas, V. Motsartning "Figaroning uylanishi" operasining 2akt finalidagi S). Cholgʻu S. kamer musika turi boʻlib, syuita, baʼzida sonata turkumi shaklida yoziladi (L. Betxoven, P.Xindemit, I. Stravinskiy S.lari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serapis

Serapis, Sarapis — ellinizm davrining xudosi. Unga sigʻinishni Aleksandriyada Ptolemey 1 (mil. av. 305—283) yunonlar va miyerliklarni liniy asosda birlashtirish maqsadida joriy etgan. Misrliklar S.ni hosildorlik xudosi Osirisga, baʼzan Apisga, yunonlar Zevsta qiyos qilganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serblar

Serblar (oʻzlarini srbi deb atashadi) — xalq. Serbiya va Chernogoriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 10,16 mln. kishi, jumladan, Serbiyada 6,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Serbxorvat tilida soʻzlashadi. Etnogeneziga koʻra, xorvatlarga yaqin. Ularning ajdodlari mil. 6—7-asrlarda Bolqon yarim orolga kelib illiriy va frakiy aholi bilan aralashgan jan. slavyan kabilalaridir. Serblar 12-asrda xalq sifatida shakllangan. Serbiya 14-asr oxirida turklar tomonidan bosib olingach, koʻpchilik Serblar mamlakat shim.ga koʻchib keta boshlagan. 1878-yilda Serbiya toʻla mustaqilikka erishgan. Dindorlari — pravoslavlar, katolik va protestantlar, sunn i y musulmonlar ham bor. Serblar dehqonchilik, bogʻdorchilik, uzumchilik, chorvachilik, baliq ovlash, hunarmandchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Serb-xorvat tili

Serb-xorvat tili — jan. slavyan tillaridan biri; ayrim olingan xalqqa nisbatan xorvat tili yoki serb tili deb qoʻllanishi mumkin. Serbiya, Xorvatiya, Chernogoriya, BosniyaGersegovinada, shuningdek, Amerika va Avstraliyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 17 mln. kishidan ortiq. Bu tilning , asosan, 3 laqjasi bor: shtokav, chakav, kaykav; ular orasidagi tafovutlar slavyanlarda x,ali yozuv boʻlmagan davrda paydo boʻlgan.

Serb-xorvat tilit.ning unlilar tizimi choʻziq va qisqa unlilarning mavjudligi, unlilar sifatining urgʻuli hamda urgʻusiz holatlarda oʻzgarmasligi, boʻgʻin hosil qiluvchi r tovushining borligi bilan ajralib turadi. 25 ta undoshdan 20 tasi qattiq, 5 tasi yumshoq xususiyatga ega. Ismlar (ot, sifat, son, olmosh) kelishik bilan turlanadi, feʼl zamonlari murakkab tuslanish shakllariga ega; tuslanadigan va tuslanmaydigan feʼllar mavjud. Gapda soʻz tarkibi erkin. Serb-xorvat tilit.ning lugʻat boyligida umumslavyan soʻzlar bilan birga italyan, rumin, yunon, turk, arab, fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina.

Hozirgi adabiy Serb-xorvat tilit. 19-asrning 1-yarmida shtokav lahjasi asosida yaratilgan. Adabiy tilda koʻplab fonetik, morfologik va leksik variantlar uchraydi. Adabiy til hududiy milliy xususiyatlarning majmui sifatida yashasa ham, unda xorvatcha unsurlar oʻzining barqarorligi bilan ajralib turadi.

Glagolitsa va kirillitsada bitilgan eng qad. yodgorliklar 12-asrga mansub. Serb-xorvat tilit. da lotin va Kirill grafikalari asosidagi 2 alifbo teng darajada qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Serb-xorvat tili
Turkum:Tillar
Serveyer

"SERVEYER" (ing. surveyor — izlanuvchi, tadqiqotchi) — AQShning Oyga uchiriladigan avtomatik st-yalar va shu st-yalarni yaratish hamda uchirish dasturi nomi. Styaning diametri 4,27 m, bal. 3 m. "S."ning Yerdagi massasi ~ 1 t, Oyga qoʻngandan keyingi massasi ~ 285 kg. Avtomatik boshkarish sistemasi Oyga qoʻndirish uchun moʻljallangan raketa dvigateli bilan taʼminlangan. Bortiga ilmiy tadqiqot asboblari, Oy sirtini kuzatish uchun televizion kamera oʻrnatilgan. Quyosh batareyasidan elektr energiya oladi. Styaning asosiy vazifasi — "Apollon" kosmik kemasini yaratishning ilmiy va texnik masalalarini hal qilish bilan bogʻliq; unda bajarilgan tadqiqotlar: Oy tuprogʻi tahlil qilindi, qoʻnish paytida suyuq yonilgʻili raketa dvigatelidan chiqadigan yonilgʻi mahsulotlari oqimi Oy tuprogʻiga taʼsiri oʻrganildi hamda yumshoq qoʻndirish tizimi sinovdan oʻtkazildi. 1966—1968-yillarda 7 ta "S." uchirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Servis

Servis ( — „xizmat“) — jismoniy va yuridik shaxslarga, umuman keng aholiga xizmat koʻrsatish; ishlab chiqarish texnika maqsadlaridagi mahsulotlarni, madaniy-maishiy, xoʻjalik va boshqa sanoat mahsulotlarini sotish hamda ularni ishlatish bilan bogʻliq boʻlgan xizmat koʻrsatish sohalari. Servis texnika vositalari, maishiy-roʻzgʻor apparaturasi, kommunal texnikani sozlash va taʼmirlashga nisbatan ham qoʻllanadi. Servis ning quyidagi mavjud: sotuvga qadar va sotuvdan keyin servis (kafolatli, kafolatdan keyingi). Sotuvga qadar servis mahsulotlarni tashish vaqtida sodir boʻlgan nuqsonlarni bartaraf etish, tovarni ish holatiga keltirish, tovarning ishlashini haridorlarga namoyish etish va boshqalarni kamraydi. Sotuvdan keyingi (kafolatli) servis tovarning normativtexnik hujjatida yoki shartnomada shartlashilgan muddatlarda yuz bergan nuqsonlarini oʻz vaqtida bartaraf etishdan iborat. Bunga haridorni buyumni ishlatish qoidalari bilan dastlabki tanishtirishni kiritish mumkin. Kafolatli servis xizmati harajatlari sotish narxiga kiritilgani uchun bunday xizmatlar tekinga koʻrsatiladi. Kafolat muddati oʻtgandan soʻng servis sozlash va zarur qismlar bilan taʼminlash, buyumdan foydalanish boʻyicha maslahat berish va boshqalar, odatda, shartnoma asosida haq olib amalga oshiriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Xizmatlar sohasi
Servomexanizm

Servomexanizm (lot. servus xizmatkor, qul va mexanizm) — avtomatik rostlash tizimlarida qoʻshimcha manba energiyasi hisobiga birlamchi harakatning mexanik energiyasini kuchaytirib beradigan qurilma. S.ish kismi va boshqarish qurilmasidan iborat. Kichik energiyali birlamchi harakat S.ning boshqarish qurilmasi — zolotnik a ni siljitadi, ish qismi — gidravlik silindr b (servomotor) tashqi (qoʻshimcha) energiya isteʼmol qilgani uchun S. birlamchi harakatni kuchaytirib takrorlaydi. S.ni ishlatish uchun dvigatelning kiritish tizimidagi siyraklashish (vakuum S), havo bosimi (pnevmatik S.) va moy bosimidan (gidravlik S.) foydalaniladi. S. boshkarish tizimlarida, avtomobil, traktor va tanklarning tishlashish muftasi, uzatmalar kutisi, rul boshqarmasi hamda tormozlarida qoʻllanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergeli

Sergeli, sirgʻali (oʻzbek tilidagi toʻgʻri yozilishi sirgʻali, qozoq tilida сіргелі) — oʻzbek va qozoq xalqi tarkibiga kirgan qabilalar uyushmasi. Katta juz tarkibiga kirgan. S.larningbir kismi Zarafshon vohasi qipchoqlari va Jizzax viloyati yuzlarining tarkibiga mayda urugʻ sifatida qoʻshilganlar. Toshkent uyezdining Yettikent, Oqjar, Zangiota, Qoʻshqoʻrgʻon, Niyozbek volostlari va Toshkent vohasida S.lar 1074 xonadon (8125 kishi)ni tashkil etgan (1920-yilda oʻtkazilgan aholi roʻyxatiga koʻra). 19-asr va 20-asr boshlarida Qoziqurt, Qarjon, Chimyon toglarining etaklarida, Bodom, Keles, Chirchiq, Oqsoqota daryolari vohalarida yashagan. S.lar tarkibida 12 qabila (boyjigit, shaldar, botir, jaydaq, qaychili, qorakungirdak, oqkungirdak, qorabotir, tutamgʻali, eliboy, janaboy, aytboʻzim) mavjud boʻlgan. Bu qabilalar, oʻz navbatida, bir qancha mayda urugʻlarga boʻlingan. S.larning oʻz tamgʻasi va uroni (suroni) mavjud boʻlgan. Ular etnogeneziga koʻra, doʻglat, uysun qabilalari bilan qardosh hisoblanadi. S.lar, asosan, yarim koʻchmanchi chorvachilik, qisman dehqonchilik, hunarmandchilik (alacha, shol toʻqish, kigiz bosish) bilan shugʻullangan. S.larning avlodlari Toshkent viloyatining Yangiyoʻl, Yuqori Chirchiq tumanlarida va Chimkent viloyatida yashab kelmoqda. Ayrim tumanlar toponimida S.lar tarkibidagi urugʻ nomlari saqlanib qolgan. Toshkent shahridagi tumanlardan biri S. deb ataladi.

 Adabiyot 
 Shoniyozov K. Sh., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Qozoq qabilalari
Sergiyev posad

thumb|right|250px
Sergiyev posad (1925-30 yillarda Sergiyev, 1930—91 yillarda Zagorsk) — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1925-yildan). Moskvadan 70 km shimoli-sharqdagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 98 ming 251 kishi https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx. Troitsa Sergiyev monastiri yonidagi qishloq va slobodalar (1340-yildan maʼlum; 1744-yildan Troitsa Sergiyev lavrasi) 1782-yildan birlashdi. Mashinasozlik, "Avtospetsoborudovaniye", elektromexanika, lokboʻyoq, optikamexanika, qurilish materiallari, kimyo zavodlari, trikotaj va mebel fabrikalari bor. Oʻyinchoqlar ishlab chiqariladi. Zotli tovuqlar boqiladi. Zootexnika, kino, oʻyinchoklar badiiysanoat oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻyinchoq muzeyi mavjud. Lavra hududida Moskva Diniy akademiyasi va seminariyasi, Vvedenskaya va Pyatnitskaya posad cherkovlari (16-asr), Pyatnitskiy qudugʻi (17—18-asrlar) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moskva viloyati shaharlari
Serdolik

Serdolik (yun. sardonyx), karneol — mineral, xsisedottt bir turi. Rangi pushti, qoʻngʻirqizil va sariq. Rangi Gʻe gidrooksidi sorbsiyasiga bogʻliq. Qattikligi 7; zichligi 2,5—2,8 g/sm³.

Sinishi chigʻanoqsimon. Koʻpinchayaxlit massalar, donador agregatlar, konkretsiyalar koʻrinishida uchraydi. Agatning och qizil yoki qizilsariqva oqish rang qatlamli koʻrinishini ham serdolikli oniks deb ataydilar. Serdolik va serdolikli oniks tabiatda keng tarqalgan va bezak toshi sifatida mil. av. dan Misr, Bobil va boshqa joylarda ishlatilib kelingan. Konlari Hindiston, Braziliya, Urugvay, Qrim yarim orol va boshqa joylarda bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Iosif Serdyukov

Iosif Ilich Serdyukov (1906. 10.10, Belgorod viloyati Veydelvka tumani — 1973, Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkentdagi mevani qayta ishlash zavodida ishlagan. 1942-yildan 99-alohida sapyorlar batalonining sapyori. 1943-yil 15 oktabrda Dnepr daryosini kechib oʻtayotganda birinchi boʻlib oʻng sohilga chiqqan; 16 oktabrga oʻtar kechasi daryoni 7 marta kechib oʻtgan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. 1946-yildan Toshkentda yashagan, maʼmuriyxoʻjalik lavozimlarida ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Serenada

Serenada (ital. sera — oqshom soʻzidan) — I) Yevropada eshik yoki deraza ortida turib maʼshuqaga boʻlgan hislarni ifodalovchi ishqiy qoʻshiq. Italiyada paydo boʻlib (16-asr), jan. roman xalqlari orasida keng tarqalgan. Keyinroq kamer vokal musiqa janriga aylangan va operada ham qoʻllangan (M. Glinkaning "Bolero" romanei, V. Motsartning "Don Juan" operasidagi S. va boshqalar); 2) S. qoʻshiqlarining oʻziga xos tomonlarini ifodalovchi cholgʻu pyesa; 3) 17—18-asrlarda cholgu ansambllari uchun yaratilgan turkum asarlar; 4) 17—18-asrlarda tantanavor yigʻinlar uchun yozilgan asar (koʻpincha yakkaxonlar uchun kantata koʻrinishida boʻlgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serer

Serer — Senegal (1,32 mln. kishi, 1990y.lar oʻrtalari) va Gambiya (10 ming kishidan ortiq) dagi xalq. Serer tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlar sak;1angan. S. dehqonchilik, chorvachilik bilan shugullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serjant

Serjant (lotincha serviens — xizmatchi) — koʻpgina xorijiy davlatlar qurolli kuchlarida kichik komandirlarga beriladigan harbiy unvon hamda shu unvonga ega boʻlgan kishi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari hamda Ichki ishlar vazirligi muassasa va qoʻshinlarida kichik serjant, serjant, katta serjant unvonlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Harbiy unvonlar
Serjipi

Serjipi — Braziliyaning shim.sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 22 ming km². Aholisi 1,7 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Arakaju sh. Braziliya yassitogʻligining sharqiy yon bagʻirlarida joylashgan, sharqiy qismi Atlantika boʻyi pasttekisligidan iborat. Iqlimi tropik, passatli, quruq iqlim. Oʻrtacha temperaturasi yanvarda 27°, iyulda 24°. Yillik yogʻin 600–1000 mm. Yirik daryosi — SanFransisku. Gʻarbida savanna va siyrak oʻrmonlar bor. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Sohil boʻyida shakarqamish, apelsin, tamaki, maniok, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, sholi, qurgʻoqchil Braziliya yassitogʻligida paxta ekiladi. Qoramol boqiladi. Kokos yongʻogʻi yigʻiladi. Ip gazlama, paxta tozalash, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari bor. Asosiy porti — Arakaju.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serjun echki zoti

Serjun echki zoti – bir xil tolalardan iborat yarim mayin jun beradigan echki zoti. 1937—62 yillarda Oʻrta Osiyoda mahalliy dagʻal junli echkilarni angor zoti takalari bilan takroriy chatishtirish usuli orqali chiqarilgan. Tana tuzilishi chogʻroq. Takalari oʻrtacha 55–56 kg, echkilari 38– 40 kg keladi. Qirqib olinadigan jun chiqimi takalaridan 3–4 kg, echkilaridan 1,2–2 kg. 4—5 oy emizish davrida echkilari 120 kg gacha sut beradi.

Juni angor tipida, yarim mayin, oq, tovlanuvchan, uz. 18—22 sm. Toza jun chiqimi 75—80%. Serjun echki zotiz. baland togʻ va dasht yaylovlarida yil davomida boqishga moslashgan. Uni takomillashtirish boʻyicha naslchilik ishlari davom etmoqda (2004). Bu echki zotidan mahalliy dagʻal junli echkilarning jun sifatini yaxshilashda foydalaniladi. Oʻzbekiston (Namangan. Samarqand, Surxondaryo viloyatlari), Tojikiston (Sugʻd viloyati), Qirgʻiziston (Oʻsh, Jalolobod viloyatlari), Qozogʻiston (Semipalatinsk viloyati), Shimoliy Kavkaz va boshqa joylarda boqiladi.

 Adabiyot 
 Vorobyev P. A. i dr., Ovsevodstvo, kozovodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i myasa, M., 1988OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.