Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mubinjon Baratov

Mubinjon Baratov — (1933 – 2005) Nurota shahri (Navoiy viloyati)da tugʻilgan. SAGU (Hozirgi OʻzMU) sharq fakulteti xorijiy sharq mamlakatlari tarixi boʻlimining 1956-yil bitiruvchisi. Sharqshunos-tarixchi-hindshunos, falsafa fanlari doktori, professor (1974). OʻzFAning haqiqiy aʼzosi (2000).
1956 – 1959-yillar OʻzFA Falsafa va huquq institutida aspirant; 1959 – 1975-yillar shu institutda kichik ilmiy xodim, keyin katta ilmiy xodim, (shu orada: 1959 – 1966-yillar OʻzFAning Falsafa kafedrasida oʻqituvchi, katta oʻqituvchi (1961), dotsent (1964) va nihoyat kafedra mudiri); 1966-yildan sharq falsafasi tarixi sektorining mudiri; 1970 – 1975-yillarda shu institut direktori (shu orada: 70-yillarda ToshDUning sharq va falsafa fakultetlarida oʻqituvchi; 1975 – 1976-yillarda Oʻzbek ensiklopediyasining bosh muharriri; 1976 – 1980-yillarda, OʻzFA SHI direktori (shu orada: 1979-yildan OʻzFA muxbir aʼzosi); 1980-yildan 1993-yilgacha ToshDU qoshidagi ijtimoiy fanlar oʻqituvchilarining malakasini oshirish institutining direktori (ayni vaqtda: 1982 – 1993 yy. ToshDUning Ijtimoiy fanlar boʻyicha prorektori); 1993 – 2003-yillar OʻzFA Falsafa va huquq institutida Maʼnaviyat va shaxs boʻlimining mudiri, grant rahbari boʻlgan.
 Ilmiy yo'nalishi 
Sharq xalqlari falsafasi tarixi. 150 tadan ortiq monografik tadqiqotlar, risolalar, ilmiy va ommabop maqolalar, darslik va oʻquv qoʻllanmalar muallifi. Falsafa boʻyicha Butunjahon kongressi qatnashchisi (Varna, Bolgariya, 1973.). Bir qancha Xalqaro ilmiy konferensiyalar ishtirokchisi. 1979-yildan OʻzFA muxbir aʼzosi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, Beruniy nomidagi Davlat mukofoti sohibi.
 
1. Falsafa: darslik. – Toshkent, 1970, 1975.
2. Xorijiy Sharq xalqlari ilgʻor ijtimoiy-falsafiy fikrlar ocherklari (kollektiv monografiya). – Toshkent, 1971. Vivekananda. - B.60 – 69; Aurobindo Gxosh. - B.87 – 92; Rabindranat Tagor. – B.76 – 86; Maxatma Gandi. – B.107 – 120; Djavaxarlal Neru. – B.127 – 135; Radxakrishnan. – B.136 – 141; Adjoy Gxosh. – B.141 – 148.
3. M.K. Gandi — buyuk mutafakkir // Moxandas Karamchand Gandi. — Toshkent, 1972. – B.31 – 51.
4. Hindistonda ijtimoiy fikrlar (kollektiv). — Toshkent, 1973.
5. Hindistonda ijtimoiy-falsafiy fikr tarixidan. — Toshkent: Fan, 1976. – 264 b. – ham mualliflikda.
6. Materializmning idealizmga qarshi kurashi // Markscha-lenincha filosofiya asoslari. – Toshkent, 1976. – B.22 – 54.
7. Зарубежный Восток и современность. – Ташкент: Fan, 1977.

Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:2005-yilda vafot etganlar
Amazigh tili

thumb|berber tili (xaritasi)
Berber tili — berberlar tili. Xom-som tillari oilasiga mansub. Liviya, Tunis, Jazoir, Marokash, Mavritaniya, Mali, Yuqori Volta, Niger, Nigeriya, Chad va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. 300 ga yaqin shevadan tarkib topgan. Bularni beshta asosiy lahja guruhlariga birlashtirish mumkin: tuareg lahjasi (Liviya, Jazoir, Mali, Niger, Nigeriya, Chad), zenet lahjasi (Jazoir, Shimoniy Marokash), tamaziy lahjasi (Marokash), tashelhayt lahjasi (Marokash), zenaga lahjasi (Mavritaniya). Misr, Suriya, Liviya, Tunis va Mavritaniyada arab tili berber tili ni siqib chiqarayotgan boʻlsa, Jazoir va Marokashda berber tili da soʻzlashuvchilar yil sayin koʻpaymoqda. berber tili da urgʻu juda kuchsiz. Oʻzak bir, ikki, uch, hatto turt undoshdan tuziladi. berber laxjalarining fonetik, morfologik, sintaktik va leksik birligi yagona berber tili mavjudligiga asos boʻladi. berber, arab va lotin alifbolari yordamida berber tili va uning lahjalarini yozib olishga harakat qilingan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Berberlar

Turkum:Tillar
Berberlar

thumb|berber
thumb|Berber bayrog'i
Berberlar (oʻzlarini "amaxag" deb atashadi) — xalqlar (tamazigxt, rif, shilx, tuareglar, kabillar, shauyya va b) guruhi, Shim. Afrika, (Jazoir, Marokash, Tunis, Markaziy va Gʻarbiy Sudanning) tub aholisi. 11,52 mln. kishidan ortiq(1992). Berberliviy tillarida soʻzlashadi. Koʻpchiligi — sunniylar. B. qadimda oʻzlarini mazig deb atashgan boʻlsa kerak. U B.ning bir qancha guruhlari etnonimida (mas, tuareglar oʻzlarini imoshag deb ataydilar) saqlanib qolgan. B. ajdodlari qadimda Misrdan gʻarbdagi hududlarda yashashgan, ular Misr bitiklarida miloddan avvalgi 4ming yillikdan e’tiboran texenu nomi bilan uchraydi. Keyinchalik (Yangi podsholik davrida) bu qabilalar nomi

 Yana qarang 

 Varvarlar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xayriddin Barbarossa

Xayriddin Barbarossa (Xayriddin posho, Xizr Xayriddin posho, Xizr Rais) – Usmonli dengiz floti admirali. Barbarossa (Borbor) – Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz floti arboblari – aka-uka Bobo Uruj (1473-1518) va Xayruddin (1483-1546)ga yevropaliklar tomonidan berilgan nom. „Barbarossa“ soʻzi nemischa boʻlib, „qizilsoqol“ degan maʼnoni anglatadi. Germaniya qiroli Fridrix I qizgʻish soqolli boʻlganidan shunday deb atalgan edi. Shunga koʻra, yevropaliklar qizgʻish soqolli Bobo Uruj va Xayruddinni ham Barbarossa deb ataganlar (ayrim tilshunoslar Barbarossa soʻzi Bobo Uruj ismining notoʻgʻri talaffuzi deb taxmin qilishadi). Bobo Uruj va Xayruddin Egey dengizidagi Mitilena orolida islomga kirgan kambagʻal grek-kulol oilasida dunyoga kelgan. Bobo Uruj taxminan 20 yoshlarida ukasi Xayruddin bilan birgalikda turk harbiy kemalaridan biriga xizmatga kiradi. Tez orada ikkalasi oʻta jasur va isteʼdodli ekanliklarini namoyon qilib, katta shuhrat qozonadilar va Jazoir hamda Tunis qirollari tomonidan Shimoliy Afrika mamlakatlarini ispanlar asoratidan xalos etish uchun yordamga chaqiriladilar. Bobo Uruj va Xayruddin quruqlik va dengizda ispanlar ustidan ketma-ket gʻalaba qozonib, Shimoliy Afrikada islomiy podshoxlar hukmronligini tiklashga muvaffaq boʻladilar. Bobo Uruj janglardan birida halok boʻlgach, Turkiya sultoni uning ukasi Xayruddinni Jazoirga voliy etib tayinlaydi. Xayruddin 19 yil davomida Jazoirda voliylik qilib, Oʻrta dengizda Yevropa davlatlari harbiy-dengiz floti hukmronligiga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib boradi. 1525-yil „Muqaddas Rim imperiyasi“ imperatori Karl V (1500 – 58)dan magʻlub boʻlib, asir olingan Fransiya qiroli Fransisk I (1494 – 1547)ning sulton Sulaymon I Qonuniyga qilgan murojaatiga koʻra, Xayruddin oʻz floti bilan Nitssa (Fransiyada) shahriga borib, uni zabt etadi. Soʻng , Karl V flotini butunlay tor-mor qilib, Fransisk I ni asirlikdan qutqaradida, Fransiya taxtiga qayta oʻtqazadi. 1534-yil sulton Sulaymon I Qonuniy Xayruddinni Istanbulga chorlab, Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz floti admirali (qoʻmondoni) etib tayinlaydi. U 10 yil shu lavozimda qolib, Oʻrta dengizda Yevropa davlatlari floti ustidan ketma-ket zafar qozonadi, Grek arxipelagidagi orollarning aksariyatini, Italiyaning ayrim sohilboʻyi yerlarini zabt etadi, Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz flotining Oʻrta dengizdagi ustunligini qayta tiklaydi. Xayruddin umrining oxiriga qadar ana shunday shonli va zafarli hayot kechirib, 1546-yil vafot etadi. U Turkiyadagi Beshiktosh shahrida maxsus maqbaraga dafn etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Jazoir davlat rahbarlari
Turkum:Sulaymon I
Barbarossa rejasi

thumb
"Barbarossa" rejasi ("Barbarossa Fall") — fashistlar Germaniyasining sobiq Sovet Ittifoqiga qarshi urush ochish rejasining shartli nomi (Barbarossa — bu Germaniya imperatori boʻlib davlat yerlarini sharqqa yurish hisobiga kengaytirishga harakat qilgan va buni boshlagan birinchi imperator hisoblanadi). 1940-yil 21-avgustdan boshlab ishlab chiqilib, shu yil 18 dekаbrda tasdiqlangan. Unda Dnepr va Daugava daryolaridan gʻarbroqdagi hududda Qizil Armiyaning asosiy kuchlarini yashin tezligida tor-mor qilib, Arxangelsk-Volga-Astraxon chizigʻiga chiqish, 2 — 3 oy ichida urushda gʻalaba qozonish moʻljallangan edi. Sobiq Ittifoq xalqlarining jasoratlari va behisob qurbonlari evaziga "Barbarossa" r. barbod boʻldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Barbat

Barbat ( — oʻrdak siyna) — qadimda Oʻrta Sharq xalqlari Oʻrta Osiyoga mansub ud soziga asos boʻlgan cholgʻulardan. Afrosiyobdan barbatga oʻxshash soz chalayotgan sozandalarning miloddan avvalgi 2—1-asrlar — milodiy 1- a.larga oid haykalchalari topilgan. Borbad Marviy ismli mashhur bastakor, xonanda va sozanda barbatning oʻtmishdagi eng mohir ijrochisi boʻlgan.Ad.: Vizgo T., Muzikalnie instrumenti Sredney Azii, M., 1980; Borbad, epoxa i traditsii kulturi, Dushanbe, 1989..

 

 

 
 

 

Turkum:Musiqa asboblari
Barbizon maktabi

Barbizon maktabi - fransuz realistik manzara janri rivojida muhim oʻrin tutgan rassomlar guruhi; 19-asr 30 — 60- yillarida asosan Fontenblo oʻrmoni (Parij) yaqinidagi Barbizon (Barbizon) qishlogʻida ijod qilishgan (nomi shundan). Barbizon maktabi demokratik harakatlar kuchaygan, milliy realistik san’at shakllanishi hamda akademizm va romantizm inqirozi davrida paydo boʻldi. Barbizon maktabi vakillari manzara janrida tugallangan asar yaratishga harakat qildilar, bunda ular 17- a. golland, 19- a. ingliz va 18 — 19-asr boshlaridagi realistik milliy san’at ustalarining merosiga tayandilar. Asarlarida Fransiya tabiatini, undagi holat, nur va havo toʻlqinlari (qarang Plener)ayat goʻzallikni ochib berishga harakat qildilar, inson va tabiat uygʻunligidagi koʻtarinki ruhning jozibali koʻrinishini shoirona talqin etishga muyassar boʻldilar. Rang tasvirning oʻziga xos tusli (tonal) koʻrinishini yaratib, nur va soyadagi oʻziga xos jozibani ochib bera oldilar, nur va soyani ma’lum bir rang tizimiga boʻysungan holda tuslanishini berishga erishdilar. Barbizon maktabi ning keksa avlodi (T. Russo, J. Dyupre, N. V. Diaz va boshqalar) manzara janrida qahramonlik ruhini saqlashga in-tilsa, oʻrta avlod vakillari (Sh. F. Dobini va boshqalar) koʻproq borliqni idrok etishga, dastlabki taassurotni berishga, nur-havo muhitini va naturadan olgan taassurotni toʻliq ochib berishga harakat qildi. Ayrim Barbizon maktabi vakillari (K. Truayon va boshqalar) manzara janriga xayvonot olamidan ham lavxalar kiritdi. Barbizon maktabi fransuz realistik san’ati rivojida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Shuningdek Yevropa va boshqa qit’a mamlakatlari san’ati rivojlanishi jarayoniga kuchli ta’sirini oʻtkazdi. Barbizon maktabi san’atining ta’sirini oʻzbek san’atida ham sezish mumkin. Koʻpgina oʻzbek rassomlari, jumladan manzarachilari (R. Temurov, M. Arinin va boshqalar) shu maktab saboqlaridan bahramand boʻldi.Ne’mat Abdullayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barbitur kislota

Barbitur kislota, malonil-mochevina, C4O3H4N2 — organik birikma. Mol. m. 128,10; rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 248°. Sovuq suvda va etanolda yomon eriydi. Issiq suvda va efirda yaxshi eriydi. Barbitur kislota mochevinaga natriy alkogolyat ishtirokida malonat kislota yoki uning dietil-efirini ta’sir ettirib hosil qilinadi. Barbitur kislota riboflavin, piramidin, violurat va mochevina kislotalarini olishda ishlatiladi. Uning amino va metilen guruhlaridagi vodorod atomlarini tegishli radikallar bilan almashtirib, tibbiyotda qoʻllaniladigan barbshpuratlar deb ataluvchi dori preparatlar olinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kislotalar
Barbituratlar

Barbituratlar — barbitur kislota hosilalari, markaziy nerv sistemasining funksiyasini susaytirib, tirishishga qarshi va narkotik ta’sir etadigan, uxlatadigan dori moddalar. Organizmda oʻzgarishi va undan chiqib ketishi xususiyatlariga qarab uzoq va qisqa vaqt ta’sir etadi (uzoq ta’sir etadigan B., asosan, buyraklar orqali chiqib ketadi, qisqa vaqt ta’sir etadigan B., asosan, jigarda parchalanadi). Uyqusizlikning xiliga qarab uzoq ta’sir etadigan (barbital, fenobarbital, barbital-natriy), qolishi mumkin (qarang Giyohvandlik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barbos gʻoʻzasi

Barbos gʻoʻzasi (Gossypium barbosanum Phill. et Clem.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi V3, xromosomalar soni 2p q 26. Birinchi marta Klement va Fillipslar tomonidan ta’riflab berilgan (1963). Vatani Yashil Burun orollari. B. F.—tik oʻsadigan koʻp yillik buta, boʻyi 1–2 m. Barg plastinkalari kertikli, 5—7 boʻlmali, tuxumsimon-oval shaklda. Gulbarglari och sariq, asosida toʻq qizil dogʻlari mavjud. Koʻsaklari Z — 4 chanoqli, uzunchoq, qora smola bezchalar bilan qoplangan. Har bir chanogʻida 6 mm gacha uzunlikdagi qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan 4 — 6-mayda chigiti bor. Biologik xususiyatlari yaxshi oʻrganilmagan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Henri Barbusse

Henri Barbusse (1873 -1935) — fransuz yozuvchisi, jamoat arbobi. Ilk "Yigʻlovchi ayollar" (1895) she’riy toʻplami, "Yolboruvchilar" (1903), "Doʻzax" (1908) romanlarida ijtimoiy tengsizlik, xalqning nochor hayoti aks etgan. Bularda modernizm ta’siri seziladi. Birinchi jahon urushi uning ijodida burilish yasadi. Modernistik kayfiyatdan voz kechib, realistik ijod yoʻliga oʻtdi. Mopassan, Zolya an’analarini davom ettirdi. "Oʻt" (1916), "Yorishuv" (1919) romanlarida oʻzi ishtirok etgan Birinchi jahon urushi vaqtidagi ommaning kayfiyati ifodalangan. "Xalqpar" (1925) romani, "Kuch" (1925), "Jallodlar" (1926), "Hodisalar" ("Haqqoniy qissalar", 1928) va boshqa povest, hikoya va ocherklar toʻplamida davrning muhim ijtimoiy voqealari aks etgan. B. oʻzi kompartiya a’zosi boʻlsada, umrining oxirlarida kommunistik inqilob dunyoni zulm zanjiridan ozod qila olmasligini, aksincha, yangi zulm paydo qilishini tushunib yetdi. B. xalqaro militarizmga qarshi madaniyat arboblari birlashmasi "Klarte" tashkilotchisi (1919). "Klarte" jur.ni chiqargan (1919 — 24).
Barg bujmayishi

Barg bujmayishi - oʻsimliklarda virus, zamburugʻ, bakteriyalar ta’sirida paydo boʻladigan kasallik. Zararlangan oʻsimlik yaxshi rivojlanmaydi, barg shapalogʻi och yashil tusga kirib, bujmaloqlashadi, sathi mayda dogʻlar bilan qoplanadi, moʻrt boʻlib qoladi. Barg bujmayishi gʻoʻza, kartoshka, beda, mevali daraxtlar, piyoz va boshqa oʻsimliklarda uchraydi. Ingichka tolali gʻoʻza navlari ham bu kasallikka yoʻliqadi, poyasining yuqori qismidagi boʻgʻim oraligʻi qisqarib, hosili 50% gacha kamayadi. Kasallik, asosan, hasharotlar orqali tarqaladi. Barg bujmayishi ga qarshi ekinzorga fungitsidlar, 1% li bordo suyukligi eritmasi purkaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barg dogʻlanishi

Barg dogʻlanishi - oʻsimliklarda zamburugʻ, virus, bakteriyalar ta’sirida paydo boʻladigan kasallik. Asosan, gʻoʻzada, shuningdek karam, sholgom, rediska, kanop, tamaki va boshqa ekinlarda hamda mevali daraxtlarda uchraydi. Bu kasallik bilan oʻsimlik bargi, tanasi, hosili zararlanadi. Zararlangan oʻsimlik bargiga sariq, qizil, qora, qoʻngʻir dogʻ tushadi va oʻsha joydagi toʻqimalar qurib qoladi. Gʻoʻzada uchraydigan Barg dogʻlanishi ga Macrosporium gossypii Locz. zamburugʻi sabab boʻladi, bunda dastlab mayda qizgʻish toʻgarak dogʻ paydo boʻlib, keyinchalik oqish hoshiya bilan oʻraladi. Beda bargida paydo boʻladigan qoramtir dogʻni askospora zamburugʻi keltirib chiqaradi. Quyosh nurining ta’siri va turli dorilarning normadan ortiq sepilishi natijasida ham Barg dogʻlanishi mumkin. Oʻsimliklarning chidamli navlarini ekish, agrotexnika qoidalariga qattiq rioya qilish, dogʻlanishning boshlanishi davrida ekinga 1% li bordo suyuqligi purkash yoʻli bilan Barg dogʻlanishiga qarshi kurash olib boriladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barg naqshlari

350px|thumb
Barg naqshlari — islimiy naqsh elementi; oʻsimlik bargining bezak san’atidagi badiiy ifodasi, naqsh mujassamotini tashkil etuvchi asosiy elementlardan. Badiiy hunarmandlik (naqqoshlik, ganchkorlik, kulollik, miskarlik, kashtadoʻzlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi. Tabiatda uchraydigan oʻsimlik Barg naqshlari ustalar tomonidan bezakda uslublashtirib olinadi hamda turli (shobarg , qoʻshbarg , chorbarg , madohil barg va hokazo) koʻrinishlarda sodda va murakkab holda aks ettiriladi. Chizma, boʻyama, oʻyma, tikma naqshlarda Barg naqshlari ning 50 dan ortiq turi uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Naqqoshlik
Turkum:Ganchkorlik
Turkum:Kulollik
Turkum:Tasviriy sanʼat
Barg nekrozi

Barg nekrozi (yunoncha, necrosis - oʻlik) — barg hujayrasi yoki toʻqimasining qurib qolishi. Bargni sovuq yoki oftob urishi, biror sabab bilan jarohatlanishi, kimyoviy moddalar taʼsiri, shuningdek bakteriya va zamburugʻlarning zararlashi natijasida barg yaprogʻida sariq, qizgʻish, qoʻngʻir va qora dogʻlar paydo boʻladi. Masalan, Pseudomonos caucasicum Sen., Pseudomonos coronafaciens bakteriyalari taʼsirida danakli meva daraxt barglarida qizgʻish, suli bargida qoʻngʻir, gammoz bakteriyasi taʼsirida gʻoʻza bargida qoramtir dogʻlar hosil boʻladi. Gʻoʻza va kartoshkada esa zamburugʻlar taʼsirida makrosporioz (qoʻzgʻatuvchisi — Macrosporium), dukkakli ekinlarda askoxitoz va gʻallali oʻsimliklarda zang kasalliklari paydo boʻladi. Barg nekrozi gʻalla ekinlarida, lavlagi, kunjut, kanop, tut daraxti va boshqa ekinlarda ham uchraydi. Kurash choralari: 0,5, 1,0 va 2,0% li bordo suyuqligi purkash, xazon va oʻsimlik qodsiklarini yigʻib kuydirish, qoʻllanmada koʻrsatilgan me’yorda kimyoviy moddalar ishlatish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barg ogʻizchasi

Barg ogʻizchasi - oʻsimliklar bargidagi tashqi muhit bilan aloqa bogʻlaydigan tirqishsimon yoriqcha (bunday yoriqchalar oʻsimliklarning boshqa yer ustki organlari epidermisida ham mavjud). Barg ogʻizchasi barg sathining juda oz o. fotosintez roʻy berishi va hujayraga karbonat angidridning oʻtishini ta’minlash uchun ochiladi va havo haddan tashqari quruq boʻlganda suv bugʻlanishining oldini olish uchun yumiladi. Barg ogʻizchasi ning ochilishi va yumilishi aktiv jarayon boʻlib, ATF sarf boʻlishi bilan boradi, bu jarayonni, mas, nafas ingibitorlari tormozlaydi.Ikkala tomonidan ogʻizchalari boʻlgan barglar amfistomatiklar deyiladi. Mas, Meksika gʻoʻzasi navlari bargida 1 mm2 barg yuzasiga 265 va barg orqasida 145 ogʻizcha toʻgʻri keladi, tutashuvchi hujayralar ogʻizchalarining kattaligi 25 — 32 mkm. Barg ogʻizchasi qanchalik keng ochilsa, barg suvga shunchalik yaxshi toʻyinadi. Barglar namni yoʻqotishi bilan ogʻizchalar yumila boshlaydi, turgor sekin-asta boʻshashadi. Bu xususiyatdan oʻsimlikning suv bilan ta’minlanganligi darajasini aniqlashda foydalaniladi (qarang Oʻsimlikning suv rejimi)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barg parvonasi

thumb|Barg parvonasi
Barg parvonasi (Recurvaria nanella) — kapalaklar turkumi, barg oʻrovchilar oilasiga mansub hasharot. Kapalagining qanotlari yozilganda 9 mm, qanotlari kambar, oldingi va orqa qanotlarining uchi ostki qismida uzun tuklardan iborat popugi bor. Qurtining uz. 6 –8 mm, dugsimon ochiq pushti rangli. Gʻumbagi ochiq jigarrang , uz. 4 – 5 mm. Barg parvonasi daraxtlarning quruq poʻstlogʻi va xazon ostida choʻziq oq pilla ichida qurtlik davrida qishlaydi. Qishlab chiqqan qurtlar erta bahorda yozilayotgan kurtaklar va gullar bilan oziqlanadi. Barg parvonasi asosan olma, qisman nok, shaftoli, bodom, oʻrik va olxoʻri kabi daraxtlarga katta ziyon keltiradi. Qishlab chiqqan qurtlar may oyida barglarni yopishtirib yasagan uyasida yoki poʻstloq ostida oq, zich pilla oʻrab gʻumbakka aylanadi. May—iyunda kapalaklar uchib chiqib, barglarning ostki tomoniga barg tomirlari atrofiga 100 dan ortiq tuxum qoʻyadi. Yiliga bitta nasli rivojlanadi. Kurash choralari: daraxt tanasini qurigan va koʻchgan poʻstloqlardan tozalab, toʻplangan poʻstloqlar yoqib yuboriladi; kurtak boʻrta boshlaganda nitrafen, 60% hokazo. (40– 60 kg/ga) purkaladi; olma va nok gullashidan oldin benzofosfat, karate, karbofos, mitak yoki boshqa preparatlardan biri purkaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hasharotlar
Turkum:Kapalaklar
Barg filchasi

Barg filchasi (Polydrosus Germ.) - qattiqqanotlilar turkumining filchalar (uzuntumshukdilar) oilasiga mansub hasharot. Qoʻngʻizlik davrida turli oʻrmon va ba’zi meva daraxtlarining bargi bilan oziqlanadi. Oʻzbekiston vohalarida 2 turi uchraydi. Bahorda birdaniga koʻpayib, daraxt barglarini, ayniqsa, urugʻdan yangi chikhan nihol shoxlarining pastki barglarini yeb, yalangʻochlaydi. Qoʻngʻizning kattaligi 4 mm, juda xoʻra, atigi 2 — 3 hafta umr.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barg urovchilar

Barg urovchilar (Tortricidae) - mayda yoki oʻrtacha kattalikdagi kapalaklar oilasi. Qalin tukli tangachalar bilan qoplangan qanotlari yozilganda 8 – 30 mm boʻladi. Oldingi qanotlari ensiz, choʻziq. Tabiiy holatda qanotlari taxlanib turadi. Tuxumlari yassi, dumaloq yoki choʻziq, yaltiroq poʻstli. Kapalaklari tuxumlarini barg ustiga, meva yoki novda poʻstloqlariga va daraxt tanasiga bir donadan yoki toʻp-toʻp qilib qoʻyadi. Qurtlari chuvalchangsimon, 3 juft koʻkrak va 5 juft qorin oyoqlari bor. B. oʻ. hayot kechirish xususiyatlariga koʻra tuxum davrida qishlovchi, 2 — 3 yoshdagi qurtlik davrida qishlovchi, katta yoshdagi qurtlik holida qishlovchi turlarga boʻlinadi. B. oʻ. qurtlari oziqlanish tipi va yashash joylariga binoan 3 trofik guruhga: poʻstloq ostida yashab, yogʻochli qismini zararlovchi ksilofitlar; barglar bilan oziqlanib, meva sirtiga zarar yetkazuvchi fillofitlar; meva ichida hayot kechiruvchi kaprofitlar (mevaxoʻrlar)ga boʻlinadi. B. oʻ. oʻsimliklarning kurtagi, shonasi, toj-barglari, yosh novdalari va mevalariga zarar yetkazib, mevali daraxtlar hosilini 80% gacha kamaytirishi mumkin. Turli mamlakatlarda B. oʻ.ning 5000 turi ma’lum, Oʻzbekistonda 20 turi aniqlangan.
thumb|Ancylis badiana

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bargak

Bargak — 1) oʻzbek xalq amaliy san’atida uchraydigan barg nusxa naqsh. Ayniqsa, miskarlikda rasm boʻlgan islimiy naqshlar orasida salmoqli oʻrin tutadi; 2) sharq, xususan oʻzbek ayollarining peshona va sochiga taqadigan ziynat buyumi. Kumushdan yasalib tilla suvi yugurtirilgani "tilla B." deb ataladi. Peshonaga taqiladigan B.ning tuzilishi oʻzaro oshiq-moshiqlar bilan birlashgan 13 — 15 murabba shaklidagi yaproqchalar va yaproqchalar pastiga oʻrnatilgan shokilalardan iborat. Har bir yaproqcha markaziga turunj shaklidagi shisha koʻz oʻrnatilib, uning atrofi ikki qator feruza koʻzlar halqasi bilan oʻraladi. Markaziy va uning yonidagi yaproqchalar tepasiga atrofi feruza koʻzlar halqasi bilan oʻralgan tuxum shaklidagi shisha koʻzlar oʻrnatiladi. Markazdagi koʻz kattaligi va shaklining murakkabligi bilan ajralib turadi; uning orqa tomonida patjigʻa oʻrnatiladigan naychalari boʻladi. Koʻz va yaproqchalar tepasidan marjon (qimmatbaho B.da duru marvarid)lar qatori mustahkamlanadi. Yaproqchalar pastiga ikki qator — bir qator yuqori (yaproqchalar)dagi kabi atrofi feruza koʻzlar halqasi bilan oʻralgan davragullar va ikkinchi qatoriga (asosan, barg shaklidagi) shokilalar osiladi. B. 19- a.da keng tarqalib, 20-asrda ham saqlangan. Toshkent, Samarqand, Buxoro B.lari mashhur boʻlgan. Shuningdek B.ning mato (baxmal, satin, hatto moʻyna)ga tiqilgan xillari bizgacha saqlangan. Yana q. Tillaqosh.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sanʼat
Bargak (oʻrik qoqi)

Bargak — danagi olinib quritilgan oʻrik qoqi. Bargakning qaysa, kesilgan, boʻlingan, dudlanmagan xillari bor. Qaysa B. danagi chiqarib olingan oʻrikni oltingugurt bilan dudlab tayyorlanadi. Pichokda ikki pallaga boʻlinib, danagi ajratib olingan oʻrikni oltingugurtda dudlab tayyorlangan B. kesilgan B. deyiladi. Boʻlingan B. tayyorlash uchun oʻrik qoʻlda ikki pallaga ajratilib, danagi olinadi, soʻngra dudlab quritiladi. Quritishga tayyorlangan oʻriklar patnislarga terilib, maxsus 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bargdan oziqlantirish

Bargdan oziqlantirish — oʻsimlikni oziqlantirishning bir turi; bunda oʻsimlikka oziq elementlari mineral oʻgʻitlar, mikroelementlar, oʻsish stimulyatorlari barg va poyasi orqali beriladi. Oziq moddalar ekin maydoniga eritmalar yoki kukun holida purkaladi. Oʻrta Osiyoning issiq quruq iqlim sharoitida bargdan oziqlantirish samarali boʻlmagani uchun kam qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Oʻsimlikni oziqlantirish

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻsimliklar
Bargli sabzavotlar

Bargli sabzavotlar — mahsuldor organi (bargi) iste’mol etiladigan sabzavot ekinlari. Ularga karam, salat, ukrop, ismaloq, bargli petrushka, mangold va boshqa kiradi (qarang Sabzavot ekinlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bargli sabzavotlar
Barguzin soyligi

Barguzin soyligi - Baykal boʻyi togʻlari orasidagi soylik. Barguzin daryosining oʻrta oqimida. Barguzin va Ikat tizmalari orasida (Buryatiya Respublikasi). Uzunligi 200 km, eni 15 – 35 km; tubi dengiz sathidan 470 – 600 m balandda, asosan tekislik boʻlib, unda-bunda qirlar uchraydi. Barguzin soyligi ning dasht qismidagi yerlar ekinzorlarga aylantirilgan, oʻrmonli dasht va qaragʻayzorlar ham bor. Dashtlardan yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barguzin tizmasi

Barguzin tizmasi - Sharqiy Sibir (Buryatiya)dagi togʻ tizmasi. Baykal koʻlining shim.-sharqiy sohilida. Granit, gneys kabi jinslardan iborat. Uzunligi 280 km. Oʻrtacha balandligi 2000 m, eng baland joyi — 2840 m. Yon bagʻirlari tayga oʻrmonlari, yuqori qismi subalp va alp oʻtloqlari va soʻngra togʻ tundrasi bilan qoplangan. Barguzin tizmasi yon bagʻrida Barguzin qoʻriqxonasi, mineral buloqlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Barguzin qoʻriqxonasi

Barguzin qoʻriqxonasi –Rossiya Federatsiyasining Buryatiya Respublikasidagi biosfera qoʻriqxonasi. Barguzin tizmasining gʻarbiy yon bagʻrida. Barguzin qoʻriqxonasi Baykal koʻlining shim.-sharqiy sohili va koʻl suvining bir qismini oʻz ichiga oladi. Maydoni 374,3 ming ga, koʻl akvatoriyasi maydoni 150 ming ga. Barguzin soboli (kish) ni qoʻriqlash va sonini koʻpaytirish uchun 1916-yil tashkil etilgan. Barguzin soboli, maral (Sibir bugʻusi), kabarga, qoʻngʻir ayiq, tosh karquri va boshqa, kulning qirgʻoqqa yaqin joylarida nerpa yashaydi. Togʻ tilogʻoch va igna bargli qora oʻrmonlar (qora qaragʻay, oq qaragʻay, kedrli sibir qaragʻayi), togʻ tundrasi va yalang tepalar keng tarqalgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bargustvon

Bargustvon — oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo, Xuroson, Shimoliy Hindiston, Afgʻonistonda keng tarqalgan harbiy istiloh. Muhoraba chogʻida jangovar ot va fillar ustiga tashlanadigan yopinchiq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bargxoʻrlar

Bargxoʻrlar, bargxoʻr qoʻngʻizlar (Chrysomelidae) — qoʻngʻizlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Uzunligi 1 mm dan 35 mm gacha, moʻylovlari kalta, rangi yaltiroq. Qurtlari uzunchoq, erkin yashovchi, oyoqlari yaxshi taraqqiy etgan. B. oʻsimliklarga katta ziyon keltiradi. Qoʻngʻiz va qurtlari oʻsimlik bargini kemirib oziqlanadi. 50 mingdan koʻproq turi mavjud. Oʻrta Osiyo va MDH mamlakatlarida 2000 ga, Oʻzbekistonda 240 ga yaqin turi tarqalgan. Kolorado qoʻngʻizi (Zeptinotarsa desem lineata) kartoshkaga, terak bargxoʻri (Agelestica alni) terakka, qizilkoʻkrak pyavinza (Ouloma melanopus) gʻalla ekinlariga katta ziyon yetkazadi. Qarshi kurash choralari xlororganik va fosfororganik birikmalarni purkashdan iborat„“ OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Barda

Barda (forscha) – asir, qul, xizmatkor. Oʻrta asrlarda Dashti Qipchoq koʻchmanchilari oʻzaro urushlarda hamda otib yuborar yoki oʻz xoʻjaliklarida (badavlat kishilar) ishlatar edilar. Asir olinib, sotib yuborilgan yoki qulga aylantirilgan ana shunday kishilar barda deb atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Barda (ozuqa)

Barda (rus.) — qand va spirt zavodlari chiqindisi, qishloq xoʻjaligi hayvonlariga ozuqa sifatida yediriladi. B.ning ozuqalik qiymati sharbat va spirt olinadigan mahsulotning turiga bogʻliq. Masalan, lavlagi, kartoshka, javdar, makkajoʻxori va arpa B.sining tarkibida 88,2-95,3% suv, 1,2 - 2,7% oqsil, 0,4— 1% yogʻ, 1,8 — 6,5% azotsiz ekstraktiv moddalar, 0,6 — 1,1% klechatka, 0,4 — 1,7% mineral (kul) moddalar, shuningdek mikroelementlar bor, 100 kg yangi B. 3,2 — 12,2 ozuqa birligiga teng. B.ning toʻyimligi va kimyoviy tarkibi uning qaysi xom ashyodan olinganiga bogʻliq. Mas, don B.si kartoshka B.siga qaraganda 2-marta toʻyimli. B. juda tez achib, mogʻorlaydi, mollarga yangisi, quritilgan, shuningdek siloslangani beriladi. Asosan qoramollarni semirtirishda koʻproq ishlatiladi. B. somon va pichanga qoʻshib berilganda, u ancha xushxoʻr boʻladi. B.ni uzoq muddat saqlash uchun siloslanadi yoki quritiladi. Siloslashda B. maxsus chuqurga toʻkiladi, tindirilib quyultiriladi. Soʻng B. ustida hosil boʻlgan suv olib tashlanib, oʻrniga yangi B. quyiladi, mazkur holat chuqur toʻlguncha takrorlanadi. Soʻng havo kirmasligi uchun usti yaxshilab berkitiladi. B. somon, poxolga qoʻshib ham siloslanadi. Siloslangan B. tarkibidagi quruq modda 18 — 22% gacha boradi. Quritilgan B.ning ozuqalik qiymati suyugʻiga qaraganda 10 — 15 baravar koʻp, qoramollarga 2,5 – 3 kg gacha beriladi, bunday B. tashish va saqlashga ham qulay. Oʻzbekistondagi spirt va qand sanoati korxonalari atrof tumanlardagi chorvachilik fermalariga koʻplab B. yetkazib beradi.Ermuhammad Toshpoʻlatov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bardi (oʻsimlik)

Bardi, qiyoq — hiloldoshlar (bardidoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Toʻp-toʻp boʻlib oʻsadi. Poyasi uch qirrali, boʻgʻimsiz. Barglari tasmasimon, tilchasiz, yopiq qinli, qatgiq, chetlari gʻadir-budur. Gullari mayda, rangsiz, ikki yoki bir jinsli, ba’zan ikki uyli boʻlib,OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb|250px|Carex halleriana

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Turkum:Afrika o‘simliklari
John Bardeen

right|200px|thumb| John Bardeen
John Bardeen (1908 – 1991) — amerikalik fizik, AQSH Millim akademiyasi aʼzosi, Illinoys universiteti professor (1951-yildan). Birinchi tranzistorni yaratdi (1948, U. Bratgeyn bilan birga). Oʻta oʻtkazuvchanlikning mikroskopik nazariyasi mualliflaridan biri (1957). Bardeen fizika boʻyicha ikki marta Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan yagona olim (1956, U. Bratteyn va U. Shokli bilan birga; 1972, L. Kuper va J. Shriffer bilan birga).Nobel mukofoti sovrindorlari"BARDIN (Bardeen) Jon" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:23-mayda tugʻilganlar
Turkum:30-yanvarda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Bardiya

Bardiya (yunoncha, ismi Smerdis) (? — miloddan avvalgi taxminan 525) — Baqtriya va Parfiya hokimi (miloddan avvalgi 530 — 522). Kir II ning kenja oʻgʻli. Bardiyaning akasi Kambis tomonidan xufiyona ravishda oʻldirilgan. Kambisning uzoq vaqt safarda qolib ketganligidan foydalangan Gaumata ismli mag (kohin, mubod) oʻzini B.-Smerdis deb atab taxtni egallab olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bareli

Bareli, Bareyli — Shim. Hindistondagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida, Ramganga daryosi boʻyida. Aholisi 583 ming kishi (1991). Oziq-ovqat, kimyo va toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Trikotaj buyumlar, sintetik kauchuk ishlab chiqariladi. Shaharga 1537-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barelyef

Barelyef ( — past relyef) — boʻrtma tasvir; haykaltaroshlikda relyef turi. Zamin (fon) sathidan boʻrttirib ishlangan tasvir asli shaklining yarmidan ortmasa (mas, tanga, nishon yuzasiga ishlangan tasvirlar) barelyef deb ataladi. Barelyef me’moriy inshootlar bezagi va bezak san’ati asarlarida keng tarqalgan, shuningdek haykal oʻrnatiladigan taglik, supa (postament), stela, yodgorlik lavha va barelyefda keng qoʻllanadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sanʼat
Willem Barentsz

Barens Billem (taxminan 1550, Amsterdam — 1597, 20-iyun, Novaya Zemlya oroli) — golland dengizchi sayyohi va qutb oʻlkalari tadqiqotchisi. 1594-1597-yillarda Atlantika okeanidan Tinch okeanga boradigan shimoliy-sharqiy suv yoʻlini qidirib topish maqsadida Shimoliy Muz okeaniga yuborilgan uchta ekspeditsiyaga rahbarlik qildi. 1596-97-yillarda Barens ekspeditsiyasi Medvejiy va Shpitsbergen orollarini takror kashf etdi. Barens oʻz kuzatishlariga asoslanib Novaya Zemlya orolarining xaritasini tuzdi, birinchi marta oʻsha yerda yil davomida meteorologik kuzatishlar olib bordi, kema kursi boʻylab dengiz chuqurliklarini oʻlchadi. Barens Billem kemasi suzib oʻtgan dengiz, Shpitsbergen arxipelagidagi bir orol va Gʻarbiy Shpitsbergen orolidagi shaharcha va Barents port uning nomi bilan atalgan. Novaya Zemlya orolida dafn qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barens dengizi

Barens dengizi - Shimoliy Muz okeanining eng chekka qismidagi dengiz hisoblanadi. Yevropaning shimoliy materik qirgʻogʻi bilan FransIosif Yeri, Vaygach, Shpitsbergen, Novaya Zemlya va Medvejiy orollari oraligʻida joy olgan. Dengiz sayyohi V. Barens nomi bilan atalgan. Maydoni 1424 ming km². Oʻrtacha suv hajmi 282 ming km, oʻrtacha chuqurligi 360 dan 400 m gacha yetadi, eng chuqur joyi 600 m ni tashkil etadi. Qirgʻoq chizigʻi notekis, baland qoyali, qoʻltiq va qoʻltiqchalar (Chyosha, Pechora, Xaypudir va boshqalar) koʻp. Dengizda orollar kam. Eng kattasi — Kolguyev orol Barens dengiziga materikdan yiliga 163 km suv quyiladi, shundan 70% ini Pechora daryosi olib keladi, Indiga daryosi ham Barens dengiziga quyiladi. Porsangerford, Varangerford, Motovskiy, Kola va boshqa qoʻltiqlari ham mavjud. Barens dengizi iqlimi arktika iqlimiga mansub, lekin Golfstrim oqimi taʼsirida qishi iliqroq kuzatiladi. Havoning oʻrtacha harorati fevralda shimoliy qismda — 20° dan — 25°gacha, janubi-gʻarbda — 4°; avgustda shimolda 0°; janubiy-gʻarbda 10°gacha yetadi. Yogʻin miqdori shimoldan (250 mm) janubi-gʻarbga qarab ortib boradi (500 mm). Barens dengizi suvining shoʻrligi 32 — 35‰ ga teng. Yil davomida dengizning faqat janubi-gʻarbiy qismi iliq Nordkap oqimi taʼsiridan muzlamaydi. Boshqa qismlari qishda qalin muz bilan qoplanadi, shimolda muz yil boʻyi erimaydi. Barens dengizida oq ayiq, nerpa, Grenlandiya tyuleni, beluxa, kosatka, narval yashaydi, qirgʻoqlarida qushlar "bozori" bor. Barens dengizi dan treska, piksha, dengiz okuni, seld, kambala, paltus kabi baliqlar ovlanadi. Kola yarim orolining shimolida, Barens dengizi sohilida Rossiyaning muzlamaydigan port shahri — Murmansk va Norvegiyaning Varde porti joylashgan. Barens dengizi tashqi yuk oborotida transport, baliqchilikda katta ahamiyatga ega"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dengizlar
Barja

Barja (fransuzcha, barge) — shatakka olib yuriladigan yuk kemasi. Unda dengiz, daryo, koʻl, kanal va portlarda yuk tashiladi. Metall va yogʻochdan yasaladi. B. 12000 t va undan ham koʻproq yuk koʻtara oladi. Unga ichki yonuv dvigateli oʻrnatish ham mumkin. Barjaning 1000 t gacha yuk tashiladigan xili berlina deb ataladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kemalar
Amerika qora ayigʻi

thumb|right|220px|Amerika qora ayigʻi

Amerika qora ayigʻi (Baribal; ) – yirtqichlar turkumining ayiqlar oilasiga mansub hayvon. Tanasining oʻrtacha uzunligi 1,75, boʻyi 1 m ga yaqin, ogʻirligi 150 kg gacha yetadi. Juni odatda qora, tumshugʻining uchki qismi ochiq sargʻish boʻladi. Shimoliy Amerika oʻrmonlarida yashaydi. Asosan oʻsimliklar bilan oziqlanadi, baʼzan uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlarga ham hujum qiladi. Qishda uyquga ketadi. Urgʻochilari yanvar va fevralda 2-3 ta bola tugʻadi. Sport ovi obyekti hisoblanadi. Koʻp joylarda qirilib ketgan, faqat AQShning milliy bogʻlari va qoʻriqxonalarida koʻproq saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alabama shtati ramzlari
Turkum:Ayiqlar
Turkum:Ayiqsimonlar
Bariy

thumb
Bariy (Baryum), Ba – Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element, tartib nomeri 56, atom massasi 137,34, kumush rang-oq metall. 7 ta barqaror izotop aralashmasidan iborat, ular orasida |38Va koʻproq (71,66%). Bariyni shved kimyogari Bariy Sheele VaO shaklida kashf etgan (1774) va bu oksidni „ogʻir yer“ yoki barit deb atagan (yun. barus – ogʻir soʻzidan), metall Bariyni ingliz kimyogari Bariy Devi elektroliz yoʻli bilan olgan (1808). Yer pustila Bariy ogʻirlik jihatdan 0,05% ni tashkil etadi, tabiatda erkin holda uchramaydi. Bariy birikmalari – barit BaSO4 va viterit VaSO3 sanoat ahamiyatiga ega. Bariy VaO bilan alyuminiyni birga qizdirish yoki VaN, ni parchalash yoki suyuqlangan VaS12 ni elektroliz qilish yoʻli bilan olinadi. Bariyning zichligi 3760 kg/m3, mineralogik shkala boʻyicha qattiqligi 1,25, Moos shkalasi boʻyicha 2, suyuqlanish temperaturasi 727°, qaynash temperaturasi 1637°. Bariy qoʻrgʻoshindan qattiqroq, ruxdan yumshoqroq. Bariy ishqoriy-yer metall, kimyoviy xossalari jihatdan kalsiy bilan stronsiyga oʻxshaydi, lekin ularga nisbatan faolroq. Havoda tez oksidlanadi, qizdirilganda oson alangalanadi. Suvni shiddat bilan parchalab, bariy gidroksid hosil qiladi: Va+2N2O=Va(ON)2+N2. Bariy oksid – VaO rangsiz kristall modda boʻlib, havoda bariy karbonat VaSO3 ga aylanadi. VaO ni havoda 500° da qizdirib, VaO2 olinadi, bu modda esa 700° da VaO va O2 ga ajraladi. Bariy kimyoviy juda faol boʻlganidan kerosin qatlami ostida saqlanadi. Galogenlar va oltingugurt bilan birikib, galogenidlar (mas, VaS12) va sulfid – BaS, vodorod bilan birikib, gidrid – VaN2 hosil qiladi. VaN2 suv va kislotalar taʼsirida tez parchalanadi. Odatda ishlatiladigan Bariy tuzlaridan bariy xlorid VaS12 va boshqa galogenidlar, bariy nitrat Ba(NO3)2, bariy sulfid BaS, bariy xlorat Va(S1O3) suvda yaxshi eriydi, bariy sulfat BaSO4, bariy karbonat VaSO3 va bariy xromat VaSYU4 qiyin eriydi. Bariy koʻp qotishmalar tarkibiga kiradi. Va – Ni qotishmasi radiolampalarda ishlatiladi, Va – R qotishmasidan bosmaxona harflari tayyorlanadi. Baʼzi qotishmalari vakuumda gaz yutuvchi sifatida, yadro texnikasida u-nurlardan saqlovchi materiallar sifatida qoʻllanadi. Bariyning VaSO3, Va-(ON)2, VaS12, Ba(NO3)2 birikmalari kimyo lab.da, BaCL, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda, BaSO4 xrustal shisha va oq boʻyoq ishlab chiqarishda, Ba(NO3)2 yashil olov hosil qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Bariy gidroksid

Bariy gidroksid, oʻyuvchi bariy, Va(ON)2 — asos (ishqor); rangsiz kristall modda. R-(— 273° dan 246° gacha turgʻun) va a-(246° dan 408° gacha turgʻun) modifikatsiyalari mavjud. Suyuqlanish temperaturasi 408°. B. g . 800° da VaO va suvga toʻliq ajraladi. Odatdagi sharoitda uchraydigan Va(ON)2-8N2O rangsiz kristall modda boʻlib, zichligi 21$0 kg/m3-78° da oʻzining kristallizatsion suvida suyuqlanadi. Suvda (20° li 100 g suvda 3,5 g) eriydi. Suvdagi eritmasi kuchli ishqoriy xossaga ega. Suvdagi toʻyingan eritmasi barit suvi deb ataladi. Eritma havoda SO2 ni yutadi, bunda bariy karOonat (VaSO3) hosil boʻladi. VaSO3 esa oʻz navbatida eritmani xiralashtiradi. B. g . karbonat va sulfat ionlarini ochishda sezgir reaktiv hisoblanadi. Sanoatda eritmani sulfat ionlaridan tozalashda, bariyning koʻpchilik tuzlarini olihda va qand-shakar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. B. g . polimerlash reaksiyalarini boshlab beradigan moddadir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy karbonat

Bariy karbonat, VaSO, - tuz, rangsiz kristall modda. o>(810° gacha turgʻun), E-(810° dan 960° gacha turgʻun) va u-(960° dan yuqorida turgʻun) modifikatsiyalari mavjud. Zichligi 4250 kg/m3, Suyuqlanish temperaturasi 1550°. 1000° dan yuqorida VaO va SO2 ga ajraladi. Suvda qiyin (18° da 1l da 20 mg), xlorid va nitrat kislotalarda oson eriydi. Tabiatda viterit degan mineral shaklida uchraydi. Bariy karbonat BaS ga SO2 yoki NaCO3 taʼsir ettirib olinadi. Bariyning boshqa birikmalarini olish, suvni yumshatish, optik shisha, emal va sir ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy nitrat

Bariy nitrat, bariyli selitra, Ba(NO3)2 — nitrat kislotaning bariyli tuzi, kubik panjarali rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 595°, zichligi 3240 kg/m3. Suvda eruvchanligi: 100 g da 5 g (0°da), 9,2 g (20° da), 34,2 g (100° da). Spirtda va konsentrlangan nitrat kislotada erimaydi. Ishqoriy metallar nitratlari, ammoniy nitrat va bariy bromid bilan evtektik aralashmalar, kobalt va stronsiy nitratlar bilan qattiq eritmalar hosil qiladi. 595° dan yuqori temperaturada bariy nitritga aylanib, 670° atrofida bariy oksidgacha ajraladi. Tabiatda nitrobarit minerali holida uchraydi. Bariy nitrat bariy sulfid yoki bariy karbonatga nitrat kislota, shuningdek almashinish reaksiyalaridan foydalanib bariy xlorid, bariy gidroksid yoki bariy sulfidga kalsiy, ammoniy, kaliy yoki natriy nitratlar taʼsir ettirib olinadi. Bariy oksid va bariy peroksid olishda, emal va sirlarning komponenti sifatida hamda yashil bengal olovlari tayyorlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nitratlar
Bariy oksid

Bariy oksid, VaO - bariyning kislorod bilan birikmasi, kubik panjarali rangsiz kristall modda. Zichligi 5700 kg/m3. 23° da va yuqori bosimda tetragonal modifikatsiyaga aylanadi. Suyuqlanish temperaturasi 2017°; qizdirilganda uchish xususiyati bor. Sut kislota va karbonat angidrid bilan oson reaksiyaga kirishadi. Bariy karbonatni 700 — 900° da yoki bariy peroksidni 500 — 600° da termik parchalash yoʻli bilan olinadi. Bariy oksid 500° atrofida kislorodli muhitda qizdirilganda bariy peroksid (VaO2)ga aylanadi. 500° dan yuqori temperaturada esa parchalanib kislorod ajratib chiqaradi, sulfat kislota taʼsirida vodorod peroksid (N2O2) hosil qiladi. Bariy peroksid— sof kislorod manbai, pirotexnik tarkiblar komponenti, gazmol va qogʻozni oqartiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy sulfat

Bariy sulfat, BaSO4 - tuz, rangsiz kristall modda. a-(1150° gacha turgʻun) va E-(1150° dan 1580° gacha turgʻun) modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 4500 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 1580°. Suvda juda oz (18° da 1 l da 2 mg), konsentrlangan sulfat kislotada esa yaxshi eriydi. Tabiatda barit minerali holida uchraydi. Yelim, rezina, linoleum, qogʻoz, fotoqogʻoz ishlab chiqarishda, qogʻozni oqartirishda, litopon (oq boʻyoq) olishda, neft quduqlarini burgʻilashda qoʻllaniladigan ogʻir suyuqlik tarkibida va boshqalarda ishlatiladi. Bariy sulfat rentgen nurlarini yaxshi yutadi, shuning uchun meʼda-ichaklarni rentgen apparatida tekshirihdan oldin bemorlarga Bariy sulfat ichiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy ftorid

Bariy ftorid, Ba/2 - ftorid kislotaning bariyli tuzi, rangsiz kristall modda. 970° gacha a-faza holida turgʻun; zichligi 4893 kg/m3. 970° da R-fazaga, 1207° da esa u-fazaga oʻtadi. Suyuqlanish temperaturasi 1368°, qaynash temperaturasi 2250° atrofida. Suvda yomon, ftorid kislotaning suvli eritmalarida yaxshi eriydi, organik erituvchilarda erimaydi. 500° dan yuqori temperaturada suv bugʻida gidrolizlanadi. Ftorid kislota bilan beqaror gidroftoridlar hosil qiladi. Bariy ftorid tabiatda kamyob mineral — frankdiksonit holida uchraydi. Bariy karbonatga ftorid kislota yoki uning suvdagi eritmalarini taʼsir ettirib olinadi. Bariy ftorid shisha, emal va flyuslar hamda metallarni muhofaza qiluvchi qoplamalarning komponentlari, infraqizil optika va lazer uchun material, U/6 ni tozalashda sorbent sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy xlorid

Bariy xlorid, BaCl2 - tuz; odatdagi sharoitda uchraydigani — digidrat VaS12-2N2O rangsiz kristall modda boʻlib, os-(925° gacha turgʻun) va R-(925° dan 961° gacha turgʻun) modifikatsiyalari maʼlum. Suyuqlanish temperaturasi 961°, qaynash temperaturasi 2047°, zichligi 3856 kg/m3. 100° gacha qizdirilganda suvini yoʻqotadi. Suvda yaxshi (20° da 100 g N2O da 35,7 g), spirtda oz eriydi. Bariy xlorid 900 — 1000° da barit konsentratiga koks va kalsiy xlorid, BaS ga xlorid kislota taʼsir ettirib va boshqa usullar bilan olinadi. Bariyning boshqa tuzlarini olishda, sulfat ionini ochish va choʻktirishda, koʻnchilikda, sopol buyumlar tayyorlashda, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barik bosqich

Barik bosqich (meteorologiya da) — yuqoriga koʻtarilganda havo bosimi 1 mm simob ustuniga yoki 1 mb ga kamayadigan yoki pastga tushganda shuncha miqdorga ortadigan tik (vertikal) masofa. m. mb yoki m. mm da ifodalanadi. Dengiz sathida bir Barik bosqich 8 m. mb yoki 10,5 m. mm ga, 5 km balandlikda 15 mm ga, 18 km balandlikda 18 m.mb ga teng . Bir xil balandlikda Barik bosqich havo temperaturasiga bogʻliq. U issiq havoda kattaroq, sovuq havoda kengroq boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barik maydon

Barik maydon (meteorologiyada) — havo bosimining atmosferada taqsimlanishi. Asosiy kattaligi barik gradiyenti. Bu gradiyent atm. bosimining fazoda oʻzgarish darajasini ifodalovchi vektor. Fizik maʼnosi jihatdan u hajm birligidagi havo massasiga taʼsir etuvchi kuchlar yigʻindisiga teng .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barik sistemalar

Barik sistemalar (meteorologiyada) – havo bosimining atmosferada pasaygan yoki balandlashgan sohasi (mas, siklon va antitsiklon). Havo bosimining, shu jumladan shamolning atmosferada muayyan taqsimlanishini ifodalaydi (rasmga q.). Barik sistemalar ga quyidagilar kiradi: yopiq izobarali soha – siklon va antitsiklonlar; ochiq izobarali soha – nov (lojbina, past bosimli polosa – siklon markazidan tarnovga oʻxshash choʻzilgan boʻlib, baland bosimli ikki soha orasida joylashgan); taroq (greben, baland bosimli polosa – antitsiklon markazidan ponasimon choʻzilgan va past bosimli ikki soha orasida joylashgan); egar (sedlovina, almashinuvchi ikki siklon va antitsiklonlar orasida joylashgan). Bunda topografik botiq yerni bosimi past soha bilan, balandlikni bosimi baland soha bilan, tekislikni izobaralar bilan solishtirish mumkin. Barik sistemalar uzluksiz bir joydan ikkinchi joyga siljiydi, bunda kattaligi, kuchi va yoʻnalishi oʻzgaradi, yemiriladi va qayta hosil boʻladi. Yopiq izobarali Barik sistemalar yuqorilashgan sari ochiq izobarali sistemaga aylanadi. Bu hodisa qaysi balandlikda roʻy berishiga qarab uchga boʻlinadi: yuqori, oʻrta va past. Barik sistemalar ning qaysi xidda boʻlishi unda temperaturaning taqsimlanish sharoitiga bogʻliq. Issiq siklon va sovuq antitsiklonlar hamda termik asimmetrik siklon va antitsiklonlar past sistemaga, termik asimmetrik hamda yaxshi rivojlangan siklon va antitsiklonlar oʻrta sistemaga va, nihoyat, issiq antitsiklonlar va sovuq siklonlar yuqori sistemaga kiradi. Barik sistemalar ning oʻrtacha tezligi 30 – 40 km/soat, „yashash davri“ bir necha kundan to haftagacha va undan ortiq boʻlishi mumkin. B. yeda shamol (asosan, Yerda) izobara boʻyicha past bosimli tomonga bir oz ogʻib esadi. 1000 – 1500 m dan balandda barcha Barik sistemalar yerda shamol izobara boʻyicha (past bosimni chapda va yuqori bosimni oʻngda qoldirgan holda) esadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barimta

Barimta, baranta — koʻchmanchi qabilalarda bir uruqqa boshqa bir urugʻ tomonidan yetkazilgan zararni toʻlashga yoki tahqir qilingan tomonning izzat-nafsini qondirishga majbur etish maqsadida garov tariqasida uning mollarini qurolli yoʻl bilan haydab ketish yoki mol-mulkini bosib olish odati. Masalan, qozoqlarda javobgar tomon jarima toʻlashdan bosh tortgudek boʻlsa, biylar sudi tomonidan Barimta haqida qaror chiqarilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barion zaryad

Barion zaryad (barion son) (V) - barionlarning ichki harakteristikalaridan biri. Barcha barionlar uchun V = +1, antibarionlar uchun V = -1, qolgan barcha elementar zarralar uchun V=0. U holda barionlarning paydo boʻlish, oʻzaro taʼsirlashish va yemirilish reaksiyasini Barion zaryad saqlanish qonuni bilan ifodalash mumkin. Reaksiya paytida antibarion faqat barion bilan juft holda paydo boʻladi. Barion zaryad saqpanish qonuni elektr zaryadining saqlanish qonuni singari yaxshi oʻrganilmagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barion yulduz

Barion yulduz — nazariy tadqiqotlarda oldindan aytib berilgan oʻta zich osmon jismi. U asosan ogʻir elementar zarrachalardan tashkil topgan; massasining asosiy qismi markaziy sohasida boʻlishi kerak. Bu natijalar musbat energiyali va muvozanat holatida boʻlgan yulduzlarning barqarorligini tekshirish hamda Ambarsumyanning oʻta zich obʼyektlar tugʻilishi bilan bogʻliq taraqqiyot konsepsiyasini tahlil qilish kabi nazariy yoʻnalishlarda qoʻlga kiritilgan. Dastlabki hisoblar asosida Barion yulduz giperon yadro (zichligi r>1015 gr/sm), oraliq neytron qatlamva aynigan elektron-proton gaz qobiqlaridan iborat, deb taxmin kilinadi. Uning massasi 2 Quyosh massasidan kichik, radiusi 10 km atrofida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil