Nazikeda Kadın (Mehmed VI ning xotini)

Nazikeda Kadın ( – „nozik xulqlilardan biri“; asl ismi – Malika Emine Marshania; 1866-yil 9-oktyabrda tugʼilgan – 1941-yil 4-aprelda vafot etgan), shuningdek, „soʻnggi imperatrisa“ taxallusini ham olgan, Usmoniylar imperiyasining soʻnggi hukmdori Mehmed VI ning birinchi va bosh xotini.

Nazikeda Suxumida Abxaz knyazlar oilasida tugʻilgan. Asl ismi – Emine Marshania. U knyaz Hasan bey Marshania va Fotma Horecan xonim Aredbaning qizi boʼlgan. 1876-yilda Istanbulga kelgan va 1885-yilda shahzoda Mehmedga (boʼlajak sulton Mehmed VI) turmushga chiqqan. Nazikeda 20 yil davomida uning yagona xotini boʻlib qolgan va Münire Fenire Sulton, Ulviye Sulton, Sabiha Sulton ismli uch qizni dunyoga keltirgan.

Mehmed 1918-yilda taxtga chiqqach, Nazikeda „Bosh Kadın“ unvonini oldi. Biroq Mehmed 1922-yilda taxtdan agʻdarildi va 1924-yilda surgun qilindi. Nazikeda uning ortidan bordi va 1926-yilda erining vafotiga qadar uning yonida boʻldi. Soʻnggi yillarini ikki qizi Ulviye va Sabiha Sultonlar bilan birga oʻtkazdi va 1941-yilda Qohirada vafot etdi.

 Yoshligi 
Nazikeda 1866-yil 9-oktyabrda Suxumida tugʻilgan. Asl ismi Emine Marshania boʼlib, Abxaz knyazlarining Marshania oilasiga mansub edi. Otasi Tzebeldaning hokimi knyaz Hassan bey Marshan (1877-yilda vafot etgan) boʼlgan. Onasi – Abxaziya malikasi Fotma Horecan xonim Aredba. Nazikadening knyaz Abdulqodir bey va knyaz Mehmed bey ismli ikki akasi hamda malika Naciye xonim va malika Daryal xonim ismli ikki singlisi (1870–1904) boʼlgan.

1876-yilda Emine hali kichik paytida Istanbulga keltirilgan, u yerda otasi uni singlisi Daryal va enagasi Babuce xonim (1910-yilda vafot etgan) bilan birga saroy haramiga topshirgan. Soʻngra u singillari va amakivachchalari Amina, Rumeysa, Pokiza, Fotma va Kamila bilan birga Kandillidagi Jamila Sultonning saroyiga yuborilgan. U yerda Usmoniylar saroyi odatiga koʻra, uning ismi Nazikeda deb oʻzgartirilgan. U juda yaxshi taʼlim olgan va pianino chalishni oʻrgangan. Shuningdek, ot minishni ham yaxshi koʻrar, Jamila Sulton unga saroyi bogʻida ot minishga ruxsat berardi.

Jamila Sultonning eng kichik qizi Fotma xonimsulton sil kasalligiga chalingan edi. Nazikeda 1880-yilda uning eng yaqin hamrohi edi. Jamila uni oʻz qizidek tarbiyaladi. Nazikade katta boʻlib qolganidan soʼng uning enagasiga Kavkazga qaytishga ruxsat berilgan boʼlsa ham enaga Nazikedaning yonida qolgan va oʼlimiga qadar u bilan boʼlgan. Nazikeda chiroyli, boʻychan, baquvvat, koʼzlari asal rangli, sochlari uzun, qoʻngʻir tusli, yuzlari oq, beli ingichka ayol boʼlgan.

 Nikohi 
thumb|Nazikedaning portreti

1884-yilda Mehmed Jamila Sultonni ziyorat qilish uchun uning Kandillidagi saroyiga mehmon boʻlib bordi. U yerda oʻsha paytda 17 yoshda boʼlgan Nazikedani koʻrib, unga oshiq boʻldi va Jamila Sultondan Nazikedani uning nikohiga berishini soʻradi. Biroq Jamila qatʼiyan rad etdi. U ogʻir betob qizining hamrohsiz qolishini istamas, , ukasi oxir-oqibat Nazikedadan keyin ikkinchi xotin olishini ham bilardi, Nazikedani esa oʻz qizi kabi koʼrar edi.

Biroq oradan bir yil oʻtib, shahzoda Mehmedning iltimoslaridan soʻng Jamila Sulton bunga rozi boʼldi. Shahzoda Mehmed aks holda umuman uylanmasligini aytib tahdid qilgan edi. Jamila Sulton uning iltimosiga faqat bir shart, yaʼni ikkinchi xotin olmaslik sharti bilan rozi boʼldi. Mehmed Jamila Sultonning talabi bilan boshqa uylanmaslikka qasam ichdi. Ularning nikoh marosimi 1885-yil 8-iyunda Örtakoydagi saroylardan birida boʻlib oʻtdi. Nikoh 18-iyunda rasmiy ravishda amalga oshirildi. Oʼshanda Mehmed 24, Nazikeda esa 19 yoshda edi. Nikohdan soʻng er-xotin Feriyedagi saroylardan birida yashashdi, bir necha yil uch qavatli yogʻochdan qurilgan saroyda turishdi. Biroq bu saroy yongʻin oqibatida vayron boʻldi va ular Çengelköydagi saroyga koʻchib oʻtishdi. Nazikedani hamma, hatto surgundagi qirol Farouk ham yaxshi koʻrar va hurmat qilardi. Uning kiyinish uslubini sulton Abdulhamid II ham yuqori baholagan, Nazikeda bir safar Abdulhamidning qizlarini juda chiroyli qilib kiyintirgani uchun uni maqtagan edi.

Shu yillarda uning singlisi Daryal (ismi Iryale deb oʻzgartirilgan) sulton Abdulhamid II ning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Salimga turmushga berildi. Amakivachchasi Amine (uning ismi ham Nazikeda deb oʻzgartirilgan) sulton Abdulazizning oʻgʻli Shahzoda Yusuf Izzeddinga turmushga chiqqan.

Mehmed va Nazikadening ilk farzandi Munire Fenire Sulton 1888-yilda tugʻilgan va atigi bir necha hafta yashagan. Undan keyin 1892-yil 11-sentyabrda tugʻilgan Ulviye Sulton, 2 yil oʻtib, 1894-yil 19-martda esa Sabiha Sulton dunyoga kelgan. Uchinchi tugʻruqdan soʻng shifokorlar Nazikedaga boshqa farzand koʻra olmasligini aytishgan.

1918-yil 30-mayda Avstriya imperatori Karl I va uning rafiqasi imperatrisa Zita Burbun-Parma Istanbulga tashrif buyurganida Nazikeda imperatritsa bilan Yıldız saroyi haramida uchrashgan.

Keyingi yillarda Mehmed erkak voris koʻrish uchun boshqa ayollarga uylanishga majbur boʻldi, ammo bu nikohlarning barchasi Nazikedaning roziligi bilan amalga oshirildi. Mehmedning taxtga chiqishi ehtimoli kam boʻlishiga qaramay, shahzoda sifatida u albatta erkak vorisga ega boʻlishi kerakligini Nazikeda yaxshi tushunar edi va shu bois har gal uning uylanish istagini qabul qilardi. Shu tariqa, Mehmed Jamila Sultonga bergan qasamini buzdi. Shunday boʻlsa-da, Mehmed 1918-yilda taxtga chiqqach, Nazikedaga „Bosh Kadın“ unvonini berdi va unga boʻlgan hurmati hech qachon susaymadi. Mehmed VI ning oʼz onasi va uni tarbiya qilgan onasi (Gülistu Kadın va Şayeste Hanim) allaqachon vafot etganligi sababli Nazikeda sulolaning eng nufuzli ayol aʼzosiga aylandi va Yevropada „soʻnggi usmoniy imperatrisa“ sifatida tanildi. Erining hukmronligi davrida u masjid-u shifoxonalarga homiylik qildi, iqtisodiy qiyinchilikka duch kelgan cherkaslarga yordam berdi, Rossiya inqilobi tufayli qochgan rus zodagonlarini Yildiz saroyiga taklif qildi.

1916-yilga kelib, Mehmed va Nazikedaning qizlari ulgʻayib, turmush yoshiga yetishdi. Katta qizi Ulviye Sulton birinchi boʻlib turmushga chiqdi. Uning eri Usmoniylar imperiyasining soʻnggi bosh vaziri Ahmad Tevfik poshoning oʻgʻli Ismoil Haqqi bey edi. Ularning toʻyi 1916-yil 10-avgustda Mehmed hali valiahd shahzoda boʻlgan paytda Kurucheşmedagi dengiz boʻyida joylashgan saroyda boʻlib oʻtdi. Ulviye Sulton 1917-yil 4-iyunda Humayra xonimsulton ismli qizini dunyoga keltirdi. Keyinchalik Ulviye eri Ismoil Haqqi bey bilan ajrashib, Germiyanoğlular oilasidan boʻlgan Ali Haydar beyga turmushga chiqdi.

Nazikeda qizi Sabiha Sultonga amakivachchasi Shahzoda Umar Farukka turmushga chiqishi uchun ruxsat berilishida yordam berdi. Dastlab bu nikohga ruxsat berilmadi, chunki Farukning otasi Abdulmajid II va Mehmed urugʻi oʻrtasida sulton Abdulazizning (Abdulmajidning otasi) taxtdan agʻdarilishi va bahsli oʻlimi tufayli oʻzaro adovat bor edi. Nazikeda Farukning onasi Şehsuvar xonim bilan ittifoq tuzdi va toʻy uchun ruxsat berilishiga muvaffaq boʻldi. Nikoh marosimi 1920-yil 29-aprelda Topkapı saroyida boʻlib oʻtdi. Ularning Neslişah Sulton, Xonzoda Sulton va Necla Sultan ismli qizlari boʼlgan.

 Surgun va bevalik 
1922-yilda Mehmed taxtdan agʻdarildi va surgun qilindi. Nazikeda boshqa oila aʼzolari bilan birga yangi parlament buyrugʻi bilan Feriye saroyida uy qamogʻida ushlab turildi. U yerda qiyin kunlarni boshdan kechirdi, koʻpincha och qolar, biroq hech qachon shikoyat qilmas edi. 1924-yil 10-martda Usmoniylar sulolasi aʼzolari surgun qilingunga qadar boshqa ayollarni parvarish qildi. Nazikeda Mehmed bilan birga Sanremoga koʻchib oʻtdi. Ular Sanremoda yashagan paytda Mehmed kundalik odati boʼyicha ertalab qahvasini birga ichish uchun oʼz xonasidan Nazikedaning xonasiga kelar edi.

Mehmed 1926-yilda vafot etganidan soʻng, Nazikeda katta qizi Ulviye Sulton, kuyovi Ali Haydar bey va nabirasi Humayra xonimsulton bilan birga Monte-Karloga koʻchib oʼtdi. Shuningdek, u kichik qizi Sabiha Sulton va uning eri shahzoda Umar Faruk bilan birga Nice shahriga qisqa muddatga kelib turardi. Har safar Nicega kelganida unga katta xona ajratilar, uning oʼgay oʼgʼli Shahzoda Mehmed Ertugʻrul Grassedan qaytgan paytlarda Nazikeda u bilan bir xonada turardi.

Nazikeda keyinchalik Ulviye bilan birga Iskandariyaga koʻchib oʻtdi. Ogʻir xastalikka chalinganidan soʻng 1938-yilda Sabiha Sulton ham ularning oldiga keldi. 1940-yilda u nabirasi Neslişah Sulton va Misrning soʻnggi Xedivi Abbos Hilmiy II ning oʻgʻli shahzoda Muhammad Abdulmonimning toʻyida qatnashdi. U toʻyga binafsha rang libos kiyib bordi. Nazikeda hech qachon ibodatini qoldirmas, soʻnggi yillarida tiz choʻka olmaganligi sababli namozni stulda oʻtirib oʻqirdi.

 Oʻlimi 
Nazikeda 1941-yil 4-aprelda Qohiraning Maadi tumanida 74 yoshida vafot etdi va Abbosiya qabristonidagi Abbos Hilmiy posho maqbarasiga dafn qilindi.

 Farzandlari 
 Ismi Tugʻilgan yili Vafot etgan yili Izohlar Münire Fenire Sulton 1888-yil 1888-yil, 2 haftadan soʻng Feriye saroyida tugʻilib, oʼsha yerda chaqaloqligida vafot etgan. Baʼzan uning egizagi boʼlgan deb ham hisoblanadi. Fotma Ulviye Sulton 1892-yil 11-sentyabr 1967-yil 1-yanvar 2 marta turmushga chiqqan, 1 qizi bor. Rukiye Sabiha Sulton 1894-yil 19-mart 1971-yil 26-avgust 1 marta turmushga chiqqan, 3 qizi bor.

 Adabiyotda 
T. Bayram Karasuning 2007-yilda chop etilgan „Of God and Madness: A Historical Novel“ tarixiy romanida Nazikeda Kadın ikkinchi darajali qahramon sifatida tasvirlangan.

 Yana qarang 
 Usmoniylar sultonlarining xotinlari roʻyxati
 Kadın (unvon)
 Usmoniylar imperiyasi harami

 

 
 
 
 
 

 

Turkum:1866-yilda tugʻilganlar
Turkum:1947-yilda vafot etganlar
Turkum:19-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlarining rafiqalari
Turkum:Usmoniylar imperiyasidan surgun qilinganlar
Turkum:Usmoniylar imperiyasidan Italiyaga koʻchganlar
Turkum:Usmoniylar imperiyasidan Fransiyaga koʻchganlar
Turkum:Usmoniylar imperiyasidan Misrga koʻchganlar
Turkum:20-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlarining rafiqalari