Turkiy tillar

thumb|331x331px|Turkli tillar
Turkiy tillar — hozirgi va qadimgi turkiy ellar va elatlarning tillari. Asosan, Oʻzbekiston, Turkiya, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston, XXR, Afgʻoniston, Eron, Tojikistonda, shuningdek, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina, Germaniya, Kipr, Shimoliy Makedoniya, Albaniya, AQSh, Saudiya Arabistoni va boshqa bir qancha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, Turkiy tillarda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 million kishidan ortiq .

Turkiyada koʻpchilik bilan turkiy tillar oʻrniga turk lahjalari atamasi qabul qilinadi. Turkiya, Ozarbayjon, Oʻzbek va shuningdek hammasi turk tilining lahjalari hisob qilinadi. Turk tili deganda Turkiya turkchasi emas, butun lahjalarni qamraydigan til sifatida tushuniladi. Universitetlarda Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları nomidagi kafedralarda turkiy tillar va ularning i oʻrgatiladi.

 Umumiy maʼlumot 

Baʼzi olimlar Turkiy tillarni moʻgʻul tillari hamda tungus manjur tillari bilan birga qoʻshib, oltoy tillari oilasiga birlashtiradilar. Ye.D.Polivanov, G.Y. Ramstedt kabi tilshunoslarning fikricha, ushbu tillar oilasi koreys va yapon tillarini qoʻshish hisobiga kengayishi mumkin. Oltoy nazariyasiga koʻra, Turkiy tillarning tarixi oltoy tillari bir til boʻlib tashkil topgan qadim zamondan — oltoy davridan boshlanadi. Oltoy bobotili (asos til) dastlab 2 ga — tungusmanjur va turkmoʻgʻul tillariga, soʻngra turkmoʻgʻul tili ham 2 ga — turk va moʻgʻul tillariga ajralgan. Lekin Turkiy tillarning oltoy tillariga genetik aloqadorligi haqidagi masala hamon faraz darajasida qolmoqda.

Turkiy tillar deganda, Sibirdan Bolqon yarim oroligacha bir chiziq boʻylab choʻzilgan ulkan geografik hududda tarqalgan oʻzbek, uygʻur, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, saxa (yoqut), tuva, xakas, oltoy, karagas, shor, turkman, ozarbayjon, turk, gagauz, tatar, boshqird, chuvash, qoʻmiq, noʻgʻay, qorachoybolqor, tofalar, chuvash kabi 25 dan ortiq til tushuniladi. Turkiy tillar hozirgi tarqalish geografiyasiga koʻra, quyidagi mintaqalarga ajratiladi: Oʻrta va Janubiy.

Sharqiy Osiyo, Janubiy va Gʻarbiy Sibir, Volga-Kama havzasi, Shimoliy Kavkaz, Kavkazorti va Qora dengiz boʻyi. Turkiy tillarning genetik, lisoniy xususiyatlar jihatidan oʻzaro munosabati masalasiga qiziqish juda qadimdan davom etib keladi. Turkiy tillarni birinchi marta tasnif qilgan olim Maxmud Koshgʻariydir. Turkiy tillar tasnifi bilan qiziqish 19-asr oxiri va 20-asrda qayta avj oldi va hozirgigacha koʻplab tasniflar vujudga keldi (rus olimlari I.N.Berezin, V.V.Radlov, F.Ye.Korsh, A.N.Samoylovich, V.A.Bogoroditskiy, N.A.Baskakov, B.A.Serebrennikov, turk olimi R.R.Arat, fin olimlari G. Y. Ramstedt va A.M.O.Ryasyanen, nemis olimlari I.Bensing va K.G. Mengeslarning tasniflari). Bu tasniflar metodi, oldiga qoʻygan maqsadi nuqtai nazaridan xilma-xil. Shuning uchun bu tasniflarning birida biron bir guruhga mansub deb hisoblangan til ikkinchisida boshqa bir guruhga tushib qolishi mumkin. Turkiy tillarni tasnif qilishning oʻziga xos qiyin tomonlari bor. Bu qiyinchilik, avvalo, Turkiy tillarning oʻzaro fonetik, leksik, grammatik jihatdan yaqinligidan kelib chiqadi. Ikkinchidan, alohida olingan har bir turkiy xalqning tarkib topishida turli xil qabilalarning ishtirok etganligi va bir qabila bir paytning oʻzida bir necha turkiy xalqning shakllanishida ishtirok etganligi bilan izohlanadi. Masalan, V.A.Bogoroditskiy oʻz tasnifida Turkiy tillarning geografik tarqalish xususiyatini asos qilib, ularni 7 guruhga ajratadi: shimoliy-sharqiy (saxayoqut, karagas va tuva tillari); xakas (mintaqadagi xakas aholining shevalari); oltoy (oltoy va teleut tillari, bir qancha lahjalar); gʻarbiy sibir (sibir tatarlariningbarcha laxjalari); volgaboʻyi-uraloldi (tatar va boshqird tillari); oʻrta osiyo (uzbek, uygʻur, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq tillari); janubiy-gʻarbiy (turkman, ozarbayjon, qoʻmiq, gagauz, turk tillari va chuvash tili). Bu tasnifda turkiy xalqlar va tillarning tarixiy tarakane™ hisobga olinmagan, karaim, noʻgʻay kabi tillar eʼtibordan chetdan qolgan. V.V.Radlov tomonidan Turkiy tillar quyidagicha tasnif qilingan: sharqiy guruh (Oltoy, Ob, Yenisey turkiylari va Chulim tatarlarining til va lahjalari, karagas, xakas, shor va tuva tillari); gʻarbiy guruh (Gʻarbiy Sibir tatarlarining lahjalari, qirgʻiz, qozoq, boshqird, tatar va qoraqalpoq tillari); oʻrta osiyo guruhi (oʻzbek va uygʻur tillari); janubiy guruh (turkman, ozarbayjon, turk, qrim-tatar tillari). Bu tasnifga Turkiy tillarning fonetik xususiyatlari asos qilib olingan boʻlsada, baʼzi fonetik belgilar muayyan bir guruhga emas, bir necha guruh tillarga xos ekanligi seziladi. Boshqa tasniflar ham u yoki bu darajada kamchiliklarga ega. Tasniflar orasida Turkiy tillarning ham til xususiyatlarini, ham tarixiy taraqqiyotini, ham genetik qarindoshligini atroflicha hisobga olgan hamda Turkiy tillarning barchasini tuliq qamrab olgan tasnif N.A.Baskakov tomonidan taklif etilgan va u koʻpchilik turkiyshunoslar tomonidan tan olingan.

Turkiy tillar oilasi uchun xos boʻlgan singarmonizm (hozirgi oʻzbek adabiy tili bundan mustasno), suz boshida undoshlarning ketma-ket kela olmasligi, oʻzakning deyarli oʻzgarmasligi, gap boʻlaklarining joylashish tartibi kabi xususiyatlar uni boshqa til oilalaridan farqlab turadi. Turkiy tillarni bir til oilasiga birlashtiruvchi va boshqa til oilalaridan farqlovchi xususiyatlaridan biri lugʻat tarkibining bir-biriga juda yaqinligi va grammatik qurilishining oʻxshashligidir. Shuning uchun gʻam chuvash va yoqutlardan boshqa hamma turkiy xalklar vakillari oʻz ona tillarida gaplashganlarida bir-birini muayyan darajada tushuna oladi.

Turkiy tillar umumiy genetik va tipologik belgilarga ega: fonetikada yuqoridagi belgilardan tashqari unli va undoshlar oppozitsiyasi mavjud. Hozirgi Turkiy tillarda unli va undosh tovushlar mik, dori bir xil emas. Unlilar miqdori baʼzi Turkiy tillarda (tuva, gagauz, chulimtatar tillarida) 20 dan ortiq boʻlsa, koʻpchiligida 8 ta (xoz. oʻzbek adabiy tilida 6 ta). Undosh tovushlar miqdorida esa bunchalik katta farq yoʻq. Maxsus da undoshlar miqdori 20 dan kam kursatilmaganidek, 30 dan ortiqham qayd etilmaydi. Baʼzi Turkiy tillarda suz boshida jarangsiz undoshlar (k, p, t) ishlatilsa, boshqalarida ayni urinda jarangli undoshlar (g, b, d) qoʻllanadi; soʻz boshida sonor undoshlar (l, m, n, r) deyarli uchramaydi. Morfologiya sohasida agglyutinatsiya shakl va soʻz yasalishining asosiy usuli hisoblanadi, grammatik jins turkumsi yuq, prefiks va old qoʻshimchalar mavjud emas (koʻmakchilar faol qoʻllanadi), bir turdagi turlanish va bir turdagi tuslanish mavjud; sintaksis sohasida gap boʻlaklari oʻzining muntazam joylashish tartibiga ega (aniqlovchi aniqlanmishdan, ega kesimdan oldin joylashadi), bogʻlovchilar deyarli yoʻq (ularning aksariyati arab va fors tillaridan oʻzlashgan), sifatdoshli, ravishdoshli tuzilmalar keng qoʻllanadi, ikki ot yoki otlashgan soʻzning birikuvidan hosil boʻlgan va turkiy izofa deb ataluvchi aniklovchili soʻz birikmalari barcha Turkiy tillarda uchraydi. Soʻz yasalishi, asosan, affiksatsiyadan iborat, shuningdek, soʻz hosil qilishning analitik va boshqa usullari ham bor.

Eng qad. turkiy yozma yodgorliklar (urxunenisey yozuvida) 7— 11-asrlarga mansub boʻlib, ular, asosan, qabrtoshlar tarzida Shimoliy Mongoliya, Qirgʻizistonda, Yenisey daryosining yuqori qismi, Talas vodiysida va boshqa joylarda topilgan. Brahmi va sugʻd yoʻzuvlarida bitilgan qadimgi turkiy yodgorliklar ham uchraydi (Sharqiy Turkiston va Oʻrta Osiyo). Keyinchalik uygʻur va arab alifbolari asosidagi turkiy yozuv sharqda (Qashqar, Oʻrta Osiyo, Oltin Oʻrda hududi, Volgaboʻyida) va gʻarbda (saljuqiylar davlatida, Ozarbayjon, Turkiya va boshqa hududlarda) rivojlandi. Xitoyda yashovchi uygʻurlar 11-asrdan hozirgigacha arab alifbosi asosidagi yozuvdan foydalanadilar. Qad. yozuv anʼanalariga ega boʻlgan turkiy xalqlarning aksariyati (oʻzbek, uygʻur, turk, ozarbayjon, turkman, tatar, boshqird kabi) 20-asrning 20-yillarigacha arab alifbosi asosidagi yozuvga ega boʻlgan. Turk tili 1929-yildan lotin alifbosi asosidagi yozuvga oʻtgan. Sobiq SSSRdagi barcha Turkiy tillar uchun 20-yillar oʻrtalarida lotin grafikasi asosida alifbolar ishlab chiqildi va ular 1930-yilgacha ixtiyoriy-majburiy tarzda ana shu yozuvga oʻtkazildi; 1938—40 yillarda esa ayni shu tartibda rus grafikasi asosidagi yozuvga oʻtkazildi. SSSR parchalanib ketgandan keyin 1991-yilda Ozarbayjon va Turkmanistonda, 1993-yilda Oʻzbekistonda lotin yozuviga asoslangan alifbo joriy etish haqida qaror qabul qilindi va bu qarorlar amalga oshirilmoqda. Turkiy tillarning oʻrganilishi haqida qarang: TurkiyshunoslikAbduvahob Madvaliyev, Ishoq Nosirov, „Turkiy tillar“, OʻzME.

 Turkiy tillar orasidagi oʻxshashliklar 

{|class="wikitable"
|-bgcolor='#COFOFOʻ
!Tillar
!Yozilishi
|-
| Oʻzbekcha || Bolalar maktabda tilimizni lotin alifbosi bilan / ila yozadi.
|-
| Turkcha || Çocuklar okulda dilimizi latin alfabesi ile yazıyor.
|-
| Gagauzcha || Uşaklar şkolada / okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr.
|-
| Ozarcha || Uşaqlar məktəbdə dilimizi latin əlifbası ilə yazır.
|-
| Turkmancha || Çagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar.
|-
| Uygʻurcha || Balilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu.
|-
| Qozoqcha || Balalar mektepte tilimizdi latin alfavitimen jazadı.
|-
| Noʻgʻoycha || Ballar mektepte tılımızdı latın alfabemen yazadılar.
|-
| Qoraqalpoqcha || Balalar mektepte tilimizdi latın álipbesi menen jazadı.
|-
| Qirgʻizcha || Baldar mektepte tilibizdi latin alfaviti menen jazat |-
| Tatarcha || Balalar mäktäpdä telebezne latin älifbası belän yaza.
|-
| Boshqircha || Balalar mәktәptә telebeҙҙe latin әlifbaһı menәn yaҙa.
|}

TillarYozilishi Oʻzbekcha Yangi yilingiz qutlugʻ boʻlsin. Turkcha Yeni yılınız kutlu olsun. Gagauzcha Yeni yılınızı kutlerim. Qrimcha Sizni yañı yılnen/yıl ile qutlayım. Ozarcha (Ozarbayjon) Yeni iliniz mübarək olsun. Ozarcha (Eron) Təzə iliniz mübarək olsun. Iroq turkchasi (Iqoq) Y’engi iliwiz mübarak olsun. Turkmancha Taze ýylynyz gutly bolsun. Uygʻurcha Yengi yılıngızğa mübarek bolsun. Qozoqcha Janga jılıngız quttı bolsın Qorachoy-Bolqorcha Cangngı cılığıznı alğışlayma. Noʻgʻaycha Yaña yılıñız men. Qoraqalpoqcha Jańa jılıńız qutlı bolsın. Qirgʻizcha Cañı cılıñız quttu bolsun. Tatarcha Yaña yılığız qotlı bulsın. Qrimtatarcha Yañı yılıñız hayırlı (mübarek) olsun. Maldoʻva-Ruminya Tatarchasi Cañı cılıñız qutlu bolsun. Boshqircha Һeҙҙe yaңı yıl menәn qotlayım. Qoʻmiqcha Yañı yılığız qutlu bolsun. Xakascha Naa çılnang alğıstapçam (-alkış) şirerni. Xakascha Naa çılnang alğıstapçam şirerni. Tuvacha Caa çıl-bile bayır çedirip or men. Oltoycha Slerdi cangı cılla utkup turum. Shorcha Naa çıl çakşı polzun. Yoqutcha Ehigini şanga cılınan eğerdeliibin. Chuvashcha Sene sul yaçepe salamlatap.

  Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha ataotaata ata     anaonaanne/anaeneanaanaana anʼn oʻguloʻgil oğuloğulul, uğıluloghuluolyvul er(kek)erkakerkekerkek iryerkekärerar kyzqizkızgyzqızqιz qizky:sχeʼr kiši kishikişikişikeşekisi kihi  kelinkelingelingeli:nkilenkelinkelinkylynkilen Eski TurkiyOʻzbekchaTurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha jürekyurakyürekýürek yöräkzhürekyüräksüreq  qanqonkanga:nqanqanqanqa:njon bašboshbaşbaşbaşbasbaş baspuš qylqilkılqylqılkylkylkylχeʼleʼr közkoʻzgözgözküzközközkoskör kirpikkiprikkirpikkirpikkerfekkirpikkirpikkirbi:χurbuk qulqaqquloqkulak gulak qolaq qulaq qulaq gulka:kχoʻlga burunburun burun burun borın murιn burun murun   qol qoʻl kol gol qul qol  qol χol el(ig) elel   ili: alaʼ barmakbarmoqparmakbarmakbarmaq barmaq   tyrnaqtirnoqtırnakdyrnaqtırnaqtιrnaqtirnaqtynyraq  tiz tizza diz dy:z tez tize tiz tüsäχ   baltyrboldirbaldırbaldyrbaltırbaldyrbaldirballyr  adaq oyoq ayak aýaq ayaq ayaq  ataq   qarynqorin karın garyn qarın qarιn qor(saq)qarynχyraʼm  Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha  at ot at at at at at at ut siyirsigir sığır sygyr síır (sıyır) siyιr     yt it it it et iyt it yt jyda balyqbaliq balık balyk balıq balιq beliq balyk polaʼ bit bit bit bit bet biyt pit byt pyjda  Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha ev uy ev öý öy üy öy   av  otag otoq otağ otaq   otaq   otu:   yol yoʻl yol yo:l yul zhol yol suol sol köprüqkoʻprikköprüköpriküpar köpirkövrükkürpe  oqoʻq ok ok uk   oq oχ ugu ot oʻt od ot ut ot ot uot vot kül kul kül kül köl kül kül kül kö'l suv suv su suw syw suw su ui syv kemi kema gemi gämi kimä keme   kim  köl koʻl göl köl kül köl köl küöl   atov orol ada ada atan aral aral   ută küneškungüneşgünqoyaşkünkün kün χĕvel bulutbulut bulut bulut bolıt bult bulut bylyt pĕlĕt yulduzyulduzyıldızýyldyzyoldızzhuldιzyultuzsulusşăltăr topraqtuproqtopraktopraktufraqtopιraqtupraqtoburaχtăpra  töpütepa tepe depe tübä töbe  töbö tüpe yağac yogʻochağaç agaç ağaç ağaš  jyvăş  tenritangri tanrıtaňry täñre tängritanaratură  Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha uzun uzun uzun uzyn ozın uzιn uzun uhun vărăm yanyyangi yeni yany yaña zhangayengi sana şĕnĕ semizsemiz semiz semiz simez semiz semiz emis samăr tolu toʻla dolu do:ly tulı tolι toluq tolorutulli aq oq ak ak aq aq aq    qara qorakara gara qara qara qara χara χura qyzylqizil kızıl gyzyl qızıl qızıl qizil kyhyl χĕrlĕ kök koʻkgök gök kük kök kök küöq kăvakSonlar Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha1 bir bir bir bir ber bir bir bi:r pĕrre2 eki ikki iki iki ike yeki ikki ikki ikkĕ4 tört toʻrt dört dö:rt dürt tört töt tüört tăvattă7 yeti yetti yedi yedi cide zheti yättä sette şiççĕ10 on oʻn on o:n un on on uon vunnă100 yüz yuz yüz yü:z yöz zhüz yüz sü:s şĕr
Shaxs tuslanishiOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashmenbenmənmenmenminminmenmenminepĕ / epmengabanamənəmaňamangamiñämiñamağanmagamiexe / miexeğemanamenibenimənimeniménimineminemenimenimiiginmanamendabendeməndəmendemende / méningdemindämindämendemende -manramendanbendenməndənmendenmendin / méningdinmindänminnänmenenmendenmiigittenmanranmeningbenimmənimmeniňméningmineñminemmeniñmeninmieneman / manănmen bilan / mening bilanbenimlemənimləmen bilen / meniň bilenmen bilen / méning bilenmineñ menänminem belänmenimenmen menenmiiginenmanpaOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashsensensənsensenhinsinsensenenesĕ / essengasanasənəsaňasangahiñäsiñasağansagaeyiexe / eyiexeğesanasenisenisənisenisénihinesinesenisenieyiginsanasendasendesəndəsendesende / séningdehindäsindäsendesende -sanrasendansendensəndənsendensendin / séningdinhindänsinnänsenensendeneyigittensanranseningseninsəninseniňséninghineñsineñseniñsenineyienesan / sanănsen bilan / sening bilanseninlesəninləsen bilen / seniň bilensen bilen / séning bilenhineñ menänsineñ belänsenimensen meneneyiginensanpaOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashsizsizsizsizsiz / siliheźsezsizsizenesir / esĕrsizgasizesizəsizesizge / siligeheźgäsezgäsizgesizgeeyiexe / eyiexeğesiresiznisizisizisizisizni / siliniheźźeseznesizdisizdieyiginsiresizdasizdesizdəsizdesizde / silideheźźäsezdäsizdesizde -sirĕntesizdansizdensizdənsizdensizdin / silidinheźźänsezdänsizdensizdeneyigittensirĕntensizningsizinsizinsiziňsizning / siliningheźźeñsezneñsizdiñsizdineyienesirĕnsiz bilan / sizning bilansizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensiz bilen / sizning bilen / sili bilenheźźeñ menänsezneñ belänsizbensiz meneneyiginensirĕnpeOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashuoooluululolalkinivăl / ulungaonaonaoňauninghauğaañaoğanagakiniexeănaunionuonuonuuniunıanıonıanıkininiănaundaondaondaondaunda / uningda / andaundaandaondaanda -unra / untaundanondanondanondanundin / uningdin / andinundanannanonanandankinittenunran / untanuningonunonunonuňuningunıñanıñonıñanınkieneun / unănu bilan / uning bilanonunlaonunlao bilen / onuň bilenu bilen / uning bilenunıñ menänanıñ belänonımenal menenkininenunpaOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashbizbizbizbizbizbeźbezbizbizbihigiepir / epĕrbizgabizebizəbizebizgebeźgäbezgäbizgebizgebihiexe / bihiexeğepirebiznibizibizibizibiznibeźźebeznebizdibizdibihiginipirebizdabizdebizdəbizdebizdebeźźäbezdäbizdebizde -pirĕnte / pirtebizdanbizdenbizdənbizdenbizdinbeźźänbezdänbizdenbizdenbihigittenpirĕnten / pirtenbizningbizimbizimbiziňbizningbeźźeñbezneñbizdiñbizdinbihienepirĕnbiz bilan / bizning bilanbizimlebizimləbiz bilen / biziň bilenbiz bilen / bizning bilenbeźźeñ menänbezneñ belänbizbenbiz menenbihiginenpirĕnpeOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashsenlarsizsizsizsiler / sénlerheźsezsendersilerehigiesir / esĕrsenlargasizesizəsizesilerge / sénlergeheźgäsezgäsendergesilergeehiexe / ehiexeğesiresenlarnisizisizisizisilerni / sénlerniheźźeseznesenderdisilerdiehiginisiresenlardasizdesizdəsizdesilerde / sénlerdeheźźäsezdäsenderdesilerde -sirĕntesenlardansizdensizdənsizdensilerdin / sénlerdinheźźänsezdänsenderdensilerdenehigittensirĕntensenlarningsizinsizinsiziňsilerning / sénlerningheźźeñsezneñsenderdiñsilerdinehienesirĕnsenlar bilansizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensiler bilen / sénler bilenheźźeñ menänsezneñ belänsendermensiler menenehiginensirĕnpeOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashularonlaronlarolarularularalar / ularolaralarkinilervĕsem / vălsemulargaonlaraonlaraolaraularghaularğaalarğaolarğaalargakinilergevĕseneularnionlarıonlarıolaryularniularźıalarnıolardıalardıkinilerivĕseneulardaonlardaonlardaolardaulardaularźaalardaolardaalarda -vĕsencheulardanonlardanonlardanolardanulardinularźanalardanolardanalardankinilertenvĕsenchenularningonlarınonlarınolaryňularningularźınalarnıñolardıñalardınkiennerevĕsen / vĕsenĕnular bilanonlarlaonlarlaolar bilenular bilenular menänalar belänolarmenalar menenkinilerinenvĕsempe

 Klassifikatsiyasi 
 Turkiy tillar Bulgar guruhcha Chuvash tili Qarluq guruhcha Oʻzbek tili Uygʻur tili Qipchoq guruhcha Boshqird tili Qozoq tili Qaraim tili Qoraqalpoq tili Qorachoy-Bolqor tili Qo'miq tili Noʻgʻoy tili Tatar tili Oʻgʻuz guruhcha Ozarbayjon tili Gagauz tili Turk tili Turkman tili Qirgʻiz-qipchoq guruhcha Oltoy tili Qirgʻiz tili Uygʻur guruhcha Tuva tili Xakas tili Shor tili Yoqut tili

 Turkiy Tillar Bo'yicha Ilmiy Ishlar 
Turkiya, qadimiy turk madaniyati va tilining muhim markazi sifatida, turk dunyosining turli geografiyalarida so'zlashiladigan tillarga oid muhim akademik tadqiqotlarga mezbonlik qilgan. "Türk dilleri" yoki "Türk lehçeleri" sarlavhalari ostida to'plangan bu tadqiqotlar, ham umumiy turk tilining boyligini namoyish etadi, hamda turli turkiy tillar o'rtasidagi o'xshashlik va farqlarni ko'rsatib beradi.

Turkiyada turk lahjalari bo'yicha qilingan ilk keng qamrovli tadqiqotlardan biri, Ahmet Cevat Emrening 1949-yilda Turk Tili Tashkiloti (TDK) tomonidan nashr etilgan "Türk Lehçelerinin Mukayeseli Grameri" (Turk Lahjalarining Qiyosiy Grammatikasi) nomli asaridir. Bu ish, turli turk tillarining tilshunoslik tuzilmalarini qiyoslab, muhim asos tashkil qildi.

Keyinroq, 1950-yilda Saadet Çağatayning "Türk Lehçeleri Örnekleri" (Turk Lahjalari Namunalari) nomli asari, turli tillardan to'plangan matn namunalari bilan bu sohadagi tadqiqotlarga muhim hissa qo'shdi. Bu asarlar, keyingi nasl tadqiqotchilari uchun muhim manba bo'lib xizmat qildi.

1990-yillarda bu sohadagi tadqiqotlar yanada xilma-xil bo'ldi. Ahmet Bican Ercilasun va uning hamkasblarining 1991-yilda Madaniyat Vazirligi tomonidan nashr etilgan "Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü" (Qiyosiy Turk Lahjalari Lug'ati), turli turkiy tillardagi so'z boyligini birga to'plab, muhim ma'lumotnoma bo'ldi. Bu lug'atdan, bugungi kunda Turk Tili Tashkilotining rasmiy lug'at saytida onlayn tarzda foydalanish va turli turk tillaridagi so'zlarning ma'nolarini osongina topish mumkin.

Ayni davrda Timur Kocaoğlu va uning hamkasblari tomonidan tayyorlangan "Türk Dünyası Konuşma Kılavuzu" (Turk Dunyosi So'zlashuv Qo'llanmasi) (1992), amaliy yondashuv bilan turli turkiy tillarda ishlatiladigan asosiy iboralarni birga to'plab, turk dunyosi o'rtasidagi aloqani osonlashtirishni maqsad qilgan.

2000-yillarda ham bu sohadagi akademik tadqiqotlar susaymadi. Ahmet Buranning "Çağdaş Türk Lehçeleri" (Hozirgi Zamonaviy Turk Lahjalari) (2001), Nami Ardakoç va uning hamkasblarining "Modern Türk Dilleri Seyahat ve Konuşma Kılavuzu" (Zamonaviy Turk Tillari Sayohat va So'zlashuv Qo'llanmasi) (2005) va Ahmet Bican Ercilasun va uning hamkasblarining "Türk Lehçeleri Grameri" (Turk Lahjalari Grammatikasi) (2007) kabi asarlar, sohadagi bilimlar bazasini dolzarb qilib turibdi. Talat Tekinning "Türk Dilleri -Giriş-" (Turk Tillari - Kirish) (1999) nomli asari esa, Turk tillarining umumiy doirasini taqdim etib, mavzuga kirishmoqchi bo'lganlar uchun muhim manbadir.

Pamukkale Universitetidan Günsel Barış tomonidan tayyorlangan PAÜ ÇTLE'' nomli veb-saytda ham turli turk tillarining lug'atlari va hatto so'z o'rganishga qaratilgan qiziqarli o'yinlar onlayn tarzda taqdim etiladi.

Turkiyada turk lahjalari bo'yicha qilingan bu muhim tadqiqotlar, turk tilining umumiy ildizlarini va boy xilma-xilligini tushunishimizga katta hissa qo'shmoqda. O'tmishdan bugungi kungacha yetib kelgan bu akademik meros, bugungi kunda onlayn platformalar orqali kengroq auditoriyaga yetib bormoqda va turk dunyosi o'rtasidagi madaniy va til aloqalarining mustahkamlanishiga yordam bermoqda. 

 Yana qarang 
Turkic Languages Verb Comparison
 Turkiy xalqlar
 Devonu lugʻotit turk
 Turkiy davlatlar tashkiloti

 

 
 Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2 izd., M., 1969; Kononov A. N., Istoriya izucheniya tyurkskix yazikov v Rossii, L., 1972; Serebrennikov B.A., Gadjiyeva M.Z., Sravnitelnoistoricheskaya grammatika tyurkskix yazikov, Baku, 1979; Qoʻch qortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kirish, T., 1984.

 
 Turkiy tillar portali 
 Turkiy obidalar ~ Bilge Kağan 
 Turkiy Tillarning Lugʻatlari