Radiatsiyadan himoya qilish

Radiatsiyadan himoya qilish, yaʼni radiologik himoya sifatida ham tanilgan, Xalqaro atom energiyasi agentligi tomonidan „odamlarni ionlashtiruvchi nurlanish taʼsirining zararli taʼsiridan himoya qilish va bunga erishish vositalari“ deb atalgan.IAEA Safety Glossary – draft 2016 revision. Taʼsiri inson tanasidan tashqaridagi radiatsiya manbasidan yoki radioaktiv ifloslanishni yutish natijasida yuzaga kelgan ichki nurlanish tufayli boʻladi.

Ionlashtiruvchi nurlanish sanoat va tibbiyotda koʻp qoʻllanadi va tirik toʻqimalarga mikroskopik zarar etkazish orqali sogʻliq uchun katta xavf tugʻdiradi. Ionlashtiruvchi nurlanishning sogʻliqqa taʼsirini ikkita asosiy taʼsiri mavjud. Yuqori taʼsirlarda u „toʻqima“ taʼsirini keltirib chiqaradi, ular sodir boʻlishining aniqligi sababli „deterministik“ taʼsirlar deb ataladi, anʼanaviy ravishda kulrang birlik bilan koʻrsatiladi va oʻtkir radiatsiya sindromiga olib keladi. Past darajadagi taʼsirlar uchun radiatsiyadan kelib chiqadigan saraton xavfi statistik jihatdan yuqori boʻladi, anʼanaviy ravishda zilvert birligi yordamida aniqlanadi.

Radiatsiyadan himoyalanishning asosiy sharti shundaki vaqt, masofa va himoya qilish kabi oddiy himoya choralari yordamida dozani oldini olish yoki kamaytirishdan iborat. Taʼsir qilish muddati zarur boʻlgan vaqt bilan cheklanishi kerak boʻladi, nurlanish manbasidan masofa maksimal darajada boʻlishi kerak va iloji boricha manba yoki tekshiruvchi himoyalangan boʻlishi kerak. Kasbiy yoki favqulodda taʼsir qilishda shaxsiy dozani oʻlchash uchun tashqi nurlanish uchun shaxsiy dozimetrlar qoʻllanadi.

Radiatsiyadan himoya qilish va dozimetriyani baholash uchun Radiatsiyadan himoya qilish boʻyicha Xalqaro komissiya va Radiatsiya birliklari va oʻlchovlari boʻyicha xalqaro komissiya maʼlum darajadagi nurlanishning inson tanasiga biologik taʼsirini hisoblash uchun foydalaniladigan tavsiyalar va maʼlumotlarni eʼlon qiladi.

 Prinsiplar 
thumb|400x400px| Radiologik himoya sohasidagi xalqaro siyosat munosabatlari. RHSXSM odatda regulyatorlar tomonidan yaxshi amaliyot boʻyicha xalqaro vakolatli organ sifatida tan olingan
thumb|400x400px| Radiatsiyadan himoya qilish va dozimetriyada ishlatiladigan tashqi doza miqdori – RHSXSM hisoboti 57 asosida
thumb|400x400px| Radioaktivlik va aniqlangan ionlashtiruvchi nurlanish oʻrtasidagi bogʻliqlikni koʻrsatadigan grafik
RHSXSM xavfni qabul qilingan doza darajalariga tenglashtirish uchun mavjud boʻlgan keng koʻlamli ilmiy tadqiqotlarni baholashga asoslangan Xalqaro radiologik himoya tizimini tavsiya qiladi, ishlab chiqadi va qoʻllab-quvvatlaydi.

Ushbu maqola Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universiteti talabasi Nosirova Nigora tomonidan vikitaʼlim loihasi doirasida ingiliz tilidan tarjima qilindi.

 Taʼsir qilish holatlari 
RHSXSM quyidagicha tavsiflanganidek, rejalashtirilgan, favqulodda va mavjud taʼsir qilish holatlarini tan oladi;

 Rejalashtirilgan taʼsir qilish – Bu xodimlarning maʼlum radiatsiya muhitida ishlashi zarur boʻlgan kasbiy taʼsir qilish holatlari kabi. „… radiologik himoyani oldindan, taʼsirlar paydo boʻlishidan oldin rejalashtirish mumkin boʻlgan va taʼsirning kattaligi va darajasini oqilona prognoz qilish mumkin boʻlgan joyda“ deb taʼriflanadi.
 Favqulodda taʼsir qilish – „… shoshilinch himoya choralarini talab qilishi mumkin boʻlgan kutilmagan vaziyatlar“ sifatida tavsiflanadi. Bu favqulodda yadroviy hodisa kabi boʻladi.
 Mavjud taʼsir qilish – „…nazorat toʻgʻrisida qaror qabul qilish kerak boʻlganda allaqachon mavjud boʻlganlar“ deb taʼriflanadi. Bular atrof-muhitda mavjud boʻlgan tabiiy radioaktiv materiallardan boʻlishi mumkin.

 Dozani qabul qilishni tartibga solish 
ICRP barcha boshqariladigan taʼsir holatlari uchun umumiy tamoyillardan foydalanamiz.

 Asos: radiatsiyadan keraksiz foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi, bu afzalliklar kamchiliklardan ustun boʻlishi kerakligini anglatadi.
 Cheklash: Har bir inson radiatsiya dozasining individual chegaralarini qoʻllash orqali juda katta xavflardan himoyalanishi kerak.
 Optimallashtirish: Bu jarayon asosli deb topilgan vaziyatlarda qoʻllash uchun moʻljallangan. Bu „taʼsir qilish ehtimoli, taʼsirlangan odamlar soni va ularning individual dozalarining kattaligi“ ALARA yoki ALARP deb nomlanuvchi oqilona erishish mumkin boʻlgan darajada past (yoki oqilona amalga oshirilishi mumkin) saqlanishi kerakligini anglatadi. Bu iqtisodiy va ijtimoiy omillarni hisobga oladi.

 Tashqi dozani qabul qilish omillari 
Manbadan olingan nurlanish miqdori yoki dozasini boshqaradigan uchta omil bor. Radiatsiya taʼsirini quyidagi omillarning kombinatsiyasi bilan boshqarish mumkin boʻladi:

 Vaqt : Taʼsir qilish vaqtini qisqartirish samarali dozani mutanosib ravishda kamaytiradi. Taʼsir qilish vaqtini qisqartirish orqali radiatsiya dozalarini kamaytirishga misol sifatida radioaktiv manba bilan ishlashga ketadigan vaqtni qisqartirish uchun operatorlarni tayyorlashni yaxshilash mumkin.
 Masofa : ortib borayotgan masofa teskari kvadrat qonuni tufayli dozani kamaytiradi. Masofa manbani barmoqlar bilan emas, balki forseps bilan boshqarish kabi oddiy boʻlishi mumkin. Masalan, agar floroskopik muolaja paytida muammo yuzaga kelsa, iloji boʻlsa, bemordan uzoqlashing.
 Himoyalash : Radiatsiya i nurlanish energiyasini oʻzlashtiradigan qattiq yoki suyuq materiallar bilan himoyalangan boʻlishi mumkin. „Biologik qalqon“ atamasi radiatsiyani insonlar uchun xavfsiz darajaga tushirish uchun yadro reaktori yoki boshqa radiatsiya i atrofida joylashtirilgan materialni yutish uchun ishlatiladi. Himoyalash materiallari beton va qoʻrgʻoshin qalqon boʻlib, ikkilamchi nurlanish uchun qalinligi 0,25 mm va birlamchi nurlanish uchun 0,5 mm qalinlikda boʻladi 

 Dozani ichki qabul qilish 
thumb|Yadro sanoatidagi keng koʻlamli qoʻlqop qutisi havodagi radioaktiv zarralarni saqlash uchun ishlatilgan.
Radioaktiv moddalarni nafas olish yoki nafas yutish natijasida ichki doza qabul qilingan radioaktiv moddaning miqdori va biokinetik omillarga qarab stokastik yoki deterministik taʼsirga aylanadi.

Radioaktiv moddalarni qabul qilish toʻrtta yoʻl bilan amalga oshiriladi:

 radon gazi va radioaktiv zarralar kabi havodagi ifloslantiruvchi moddalarni inhalatsiyalash
 oziq-ovqat yoki suyuqlikdagi radioaktiv ifloslanishni yutish
 teri orqali tritiy oksidi kabi bugʻlarning soʻrilishi
 texnetiy-99m kabi tibbiy radioizotoplarni inʼektsiya qilish

 Dozani qabul qilishning tavsiya etilgan chegaralari 
thumb|AQSh Energetika Departamenti 2010 yildagi turli holatlar va ilovalar uchun sievertlarda dozalar jadvali.
thumb|Sivertlarda nurlanishning turli dozalari, ahamiyatsizdan oʻldiradigangacha.
thumb|Kundalik hayot faoliyatidagi radiologik taʼsirni vizual taqqoslash.
ICRP ICRP 103 hisobotining 8-jadvalida dozani qabul qilish uchun bir qator cheklovlarni tavsiya qiladi. Bunday vaziyatlarda maʼlum guruhlar uchun chegaralar beriladi;

 Rejalashtirilgan taʼsir qilish – kasbiy, tibbiy va jamoat taʼsiri uchun berilgan chegaralar. Samarali dozaning kasbiy taʼsir qilish chegarasi yiliga 20 mSv ni tashkil qiladi, oʻrtacha 5 yil davomida belgilangan davrlar uchun, bir yil 50 mSv dan oshmaydi. Aholiga taʼsir qilish chegarasi yiliga 1 mSv.
 Favqulodda taʼsir qilish – kasbiy va jamoat taʼsiri uchun berilgan chegaralar
 Mavjud taʼsir qilish – barcha taʼsirlangan shaxslar uchun mos yozuvlar darajalari

Radiatsiyaga duchor boʻlgan ishchilar, masalan, radiograflar, atom elektr stantsiyasi ishchilari, radiatsiya terapiyasidan foydalanadigan shifokorlar, radionuklidlardan foydalanadigan laboratoriyalarda ishlaydiganlar va HAZMAT guruhlari dozimetr kiyishlari kerak, shuning uchun kasbiy taʼsirni qayd etish mumkin. Bunday qurilmalar odatda „qonuniy dozimetrlar“ deb ataladi,

Ionlashtiruvchi nurlanish uchun taqiladigan dozimetrlarning keng tarqalgan ga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:Advances in kilovoltage x-ray beam dosimetry by Hill et al in http://iopscience.iop.org/0031-9155/59/6/R183/article

 Kino nishoni dozimetri
 Kvarts tolasi dozimetri
 Elektron shaxsiy dozimetr
 Termolyuminestsent dozimetr

 Radiatsiyaviy himoya 
thumb| Ionlashtiruvchi nurlanishning turli shakllari va bu turni toʻxtatish yoki kamaytirish uchun ishlatiladigan material turini koʻrsatadigan diagramma.
thumb|Gamma nurlari uchun qoʻrgʻoshinning umumiy yutilish koeffitsienti (atom raqami 82), gamma energiyasiga nisbatan chizilgan va uchta effektning hissasi. Bu yerda fotoelektr effekti past energiyada hukmronlik qiladi. 5 MeV dan yuqori juft ishlab chiqarish hukmronlik qila boshlaydi.
thumb|Laboratoriyada radioaktiv namunani himoya qilish uchun qurilgan qoʻrgʻoshin qal’asi qoʻrgʻoshinni himoya qilish shaklidir.

 radiatsiyaviy shikastlanishdan himoya qilish
 detektorlar uchun fon shovqinini kamaytirish
 bitta materialdan himoya qilish bilan solishtirganda kamroq massa

 Zarrachalar nurlanishi 
Zarrachalar nurlanishi zaryadlangan yoki neytral zarralar oqimidan, ham zaryadlangan ionlardan, ham subatomik elementar zarralardan iborat boʻladi. Bunga quyosh shamoli, kosmik radiatsiya va yadroviy reaktorlarda neytron oqimini kiritishimiz mumkin.

 Alfa zarralari (geliy yadrolari) eng kam kirib boradi. Hatto juda baquvvat alfa zarralarini ham bir varaq qogʻoz bilan toʻxtatish mumkin.
 Beta zarrachalari (elektronlar) koʻproq kirib boradi, lekin baribir bir necha millimetr alyuminiy tomonidan soʻrilishi mumkin. Biroq, yuqori energiyali beta zarralari chiqarilgan hollarda, ekranlash past atomli materiallar, masalan, plastmassa, yogʻoch, suv yoki akril shisha (Plexiglas, Lucite) bilan amalga oshirilishi kerak. Bu Bremsstrahlung rentgen nurlarining paydo boʻlishini kamaytirishdir. Beta+ nurlanishi (pozitronlar) boʻlsa, elektron-pozitronni yoʻq qilish reaktsiyasining gamma nurlanishi qoʻshimcha tashvish tugʻdiradi.
 Neytron nurlanishi zaryadlangan zarracha nurlanishi kabi tez soʻrilmaydi, bu esa bu turni yuqori darajada oʻtkazuvchan qiladi. Neytron faollashuvi deb ataladigan jarayonda, neytronlar yadro reaktsiyasida atomlarning yadrolari tomonidan soʻriladi. Bu koʻpincha ikkilamchi nurlanish xavfini keltirib chiqaradi, chunki yutuvchi yadrolar keyingi ogʻirroq izotopga oʻtadi, ularning aksariyati beqaror.
 Kosmik radiatsiya Yerda keng tarqalgan muammo emas, chunki Yer atmosferasi uni oʻzlashtiradi va magnitosfera qalqon vazifasini bajaradi, lekin u sunʼiy yoʻldoshlar va kosmonavtlar uchun, ayniqsa Van Allen kamaridan oʻtayotganda yoki butunlay himoya zonalaridan tashqarida boʻlganida katta muammo tugʻdiradi. Yer magnitosferasi. Atmosfera yupqaroq soʻrilishi kamayganligi sababli tez-tez uchuvchilar biroz yuqoriroq xavf ostida boʻlishi mumkin. Kosmik nurlanish juda yuqori energiya va juda kirib boradi.

 Elektromagnit nurlanish 
Elektromagnit nurlanish elektromagnit toʻlqinlarning emissiyasidan iborat, ularning xususiyatlari toʻlqin uzunligiga bogʻliq.

 X-nurlari va gamma nurlanishi ogʻir yadroli atomlar tomonidan eng yaxshi soʻriladi; yadro qanchalik ogʻir boʻlsa, yutilish shunchalik yaxshi boʻladi. Baʼzi maxsus ilovalarda, kamaygan uran yoki toriy ishlatiladi, ammo qoʻrgʻoshin ancha keng tarqalgan; koʻpincha bir necha sm talab qilinadi. Bariy sulfat baʼzi ilovalarda ham qoʻllanadi. Biroq, xarajat muhim boʻlsa, deyarli har qanday materialdan foydalanish mumkin, ammo u ancha qalinroq boʻlishi kerak. Koʻpgina yadroviy reaktorlar gʻovakli betonni ichidagi sovutish suvidan himoya qilish uchun ichkarida yupqa suv bilan sovutilgan qoʻrgʻoshin qatlami bilan bioqalqon yaratish uchun qalin beton qalqonlardan foydalanadi. Beton, shuningdek, betonning himoya xususiyatlariga yordam berish uchun Barit yoki MagnaDense (Magnetit) kabi ogʻir agregatlar bilan ishlab chiqariladi. Gamma nurlari yuqori atom raqamlari va yuqori zichlikka ega boʻlgan materiallar tomonidan yaxshiroq soʻriladi, ammo gamma nurlari yoʻlidagi maydonning umumiy massasiga nisbatan hech qanday taʼsir muhim emas.
 Ultrabinafsha (UV) nurlanish eng qisqa toʻlqin uzunliklarida ionlashtiruvchi xususiyatga ega, lekin ichkariga kirmaydi, shuning uchun uni quyoshdan himoyalovchi, kiyim-kechak va himoya koʻzoynaklari kabi nozik shaffof qatlamlar bilan himoya qilish mumkin. UV nurlaridan himoya qilish yuqoridagi radiatsiyaning boshqa shakllariga qaraganda osonroq, shuning uchun u koʻpincha alohida koʻrib chiqiladi.

Qayta ishlatiladigan havo tozalovchi respiratorlar (APR)

 Ogʻiz va burunga kiyiladigan elastik yuz qismi
 Yuqori himoya va yaxshi filtrlashni taʼminlash uchun filtrlar, kartridjlar va kanistrlarni oʻz ichiga oladi

Havoni tozalovchi respirator (PAPR)

 Batareya bilan ishlaydigan puflagich havoni tozalash filtrlari orqali ifloslanishni kuchaytiradi
 Tozalangan havo musbat bosim ostida yuz qismiga etkaziladi

Taʼminlangan havo respiratori (SAR)

 Statsionar manbadan yuz qismiga etkazilgan siqilgan havo

Qochish uchun yordamchi respirator

 Egasini zararli gazlar, bugʻlar, bugʻlar va changdan nafas olishdan himoya qiladi
 Havoni tozalovchi qochish respiratori (APER) yoki mustaqil nafas olish apparati (SCBA) tipidagi respirator sifatida ishlab chiqilishi mumkin.
 SCBA tipidagi qochish respiratorlari nafas olish havosining biriktirilgan manbasiga va ifloslangan tashqi havoga qarshi toʻsiqni taʼminlaydigan kaputga ega.c

Mustaqil nafas olish apparati (SCBA)

 Shlang orqali toʻliq yuz niqobini juda toza, quruq siqilgan havo bilan taʼminlaydi
 Havo atrof-muhitga chiqariladi
 Hayot va sogʻliq uchun xavfli muhitga (IDLH) kirganda yoki maʼlumot IDLH atmosferasini istisno qilish uchun etarli boʻlmaganda kiyiladi.

Kimyoviy moddalarga chidamli ichki kostyum

 Gʻovakli umumiy kostyum – terini aerozollar, quruq zarralar va xavfli boʻlmagan suyuqliklardan himoya qiladi.
 Teri himoyasini taʼminlash uchun gʻovak boʻlmagan umumiy kostyum:
 Quruq kukunlar va qattiq moddalar
 Qon orqali yuqadigan patogenlar va bio-xavflar
 Kimyoviy chayqalishlar va noorganik kislota/asos aerozollari
 Zaharli va korroziy moddalardan engil suyuq kimyoviy chayqalishlar
 Zaharli sanoat kimyoviy moddalari va materiallari

 Portativ asboblar 
thumb|250x250px| Cassini kosmik kemasi uchun uchta radioizotop termoelektr generatoridan (RTG) birida sirt dozasi tezligi uchun ishlatiladigan qoʻlda ion kamerali oʻlchash moslamasi.

 Asbob 
Bir qator tez-tez ishlatiladigan aniqlash asboblari va ular ham statsionar, ham tadqiqot monitoringi uchun ishlatiladi va ular quyidagilardan iborat

 ionlash kameralari
 proportsional hisoblagichlar
 Geiger hisoblagichlari
 yarimoʻtkazgichli detektorlar
 sintilatsiya detektorlari
 havodagi zarrachalar radioaktivligini kuzatish

Har birining toʻliq tavsifi uchun ga rioya qilish kerak.

 Erta radiatsiya xavfi 
thumb| 1896 yilda erta Crookes naychali rentgen apparatidan foydalanish. Bir kishi naycha chiqindilarini optimallashtirish uchun qoʻlini floroskop bilan koʻrmoqda, ikkinchisining boshi naychaga yaqin. Hech qanday ehtiyot choralari koʻrilmaydi.
thumb|1936 yilda Gamburgdagi Sankt-Georg kasalxonasida barcha xalqlarning rentgen va radiy shahidlari yodgorligi oʻrnatilgan boʻlib, u 359 ta ilk radiologiya xodimlarini xotirlaydi.

 Shuningdek qarang 

 CBLB502, 'Protectanʼ, radioterapiya paytida hujayralarni himoya qilish qobiliyati uchun ishlab chiqilayotgan radioprotektor preparati.
 Ex-Rad, Amerika Qoʻshma Shtatlari Mudofaa vazirligining radioprotektor preparati ishlab chiqilmoqda.
 Salomatlik fizikasi
 Kosmik nurlarning sogʻliq uchun tahdidi
 Xalqaro Radiatsiyadan Himoya Assotsiatsiyasi – (IRPA). Radiatsiyadan himoya qilish fanini va amaliyotini rivojlantirish bilan shugʻullanadigan xalqaro tashkilot.
 Juno radiatsiya ombori
 Ionlashtiruvchi boʻlmagan nurlanish
 Yadro xavfsizligi
 Kaliy yodid
 Radiatsiya monitoringi
 Radiatsiyadan himoya qilish toʻgʻrisidagi konventsiya, 1960 yil
 Yevropa Ittifoqining radiatsiyaviy himoya boʻyicha hisobotlari
 Radiobiologiya
 Bemorlarni radiologik himoya qilish
 Radioqarshilik
 Radiologik himoya qilish jamiyati – Buyuk Britaniyaning radiatsiyaviy himoya fan va amaliyotini targʻib qilish bilan shugʻullanuvchi asosiy organi. Bu IRPAga Buyuk Britaniyaning milliy bogʻlangan organi
 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atom radiatsiyasining taʼsiri boʻyicha ilmiy qoʻmitasi

 Maʼlumotnomalar