Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sellyuloza

Sellyuloza (frans. cellulose, lot. cellula — hujayra) - angidro-Bglyukozalarning elementar zvenolaridan tuzilgan polisaxarid: (C6H5O5)l; poli-1,4 p-D-glyukopiranozil- D-glyukopironozadan iborat. Sellyuloza makromolekulalarida angidroglyukoza zvenolari bilan bir qatorda boshqa monosaxarid hamda uron kislota boʻlishi mumkin. Sellyuloza, asosan, baʼzi oʻsimlik urugʻlari tukida, mas, chigit tukida (97—98%), yog'ochda (40—50%, quruq modda hisobida), kanop poya tolasi, oʻsimlik qobigʻining ichki qatlami (mas, zigʻir, ramida 80—90%, jutda 75% va hokazo), bir yillik oʻsimlik poyalari (qamish, makkajoʻxori, boshoqli oʻsimlik, kungaboqar)da 30—40% boʻladi, Kartoshka tugunagida 20%. Toza holdagi Sellyuloza taʼmsiz, tolasimon oq modda.

Sellyuloza tabiiy materiallardan S. boʻlmagan komponentlarni parchalovchi yoki erituvchi reagentlar taʼsir ettirib ajratib olinadi. Sellyulozani ajratib olish usuli oʻsimlik materialining tarkibi va tuzilishiga bogʻliq. Paxta tolasidan S.ni olishda yumshoq usul qoʻllanadi. Paxta tolasi oʻyuvchi natriy (NaOH)ning 1,5—3% li eritmasi bilan 3—10 atm. bosimda 3-6 soat qaynatilib, oksidlovchilar bilan oqartiriladi. Mol. m. kichik boʻlgan polisaxaridlar (pentozanlar, geksozanlar, uron kislota), yogʻ va mum eritmaga oʻtadi.

Sellyulozani yogʻochdan ajratib olishda (yogʻochda 40—50% S., 5—10% geksozanlar, 10— 20% pentozanlar, 20—30% lignin, 2—5% smola va boshqa aralashmalar boʻlib, ular murakkab morfologik tuzilishga ega boʻlganligi uchun) murakkab ishlov berish usuli yogʻoch tarashalarini sulfitli yoki sulfatli qaynatish usuli qoʻllanadi. Sulfitli qaynatish usuli yuqori sifatli qogʻoz va karton tayyorlashda, sulfatli qaynatish usuli esa buklamali (gofrirli) karton, qop qogʻozi tayyorlashda qoʻllanadi.

Sellyuloza oq rangli tolali material, zichligi 1,52—1,54 g/sm3 (20°da). Kimyoviy tabiatiga koʻra, Sellyuloza koʻp atomli spirtdir. Makromolekula elementar zvenosida gidroksil guruhi boʻlganligidan S. ishqoriy metallar va asoslar bilan reaksiyaga kirishadi. S.ga konsentrlangan ishqor eritmasi taʼsir ettirilganda kimyoviy reaksiyalar bilan bir qatorda fizik-kimyoviy jarayonlar ham kechadi, yaʼni Sellyuloza boʻkadi. Sellyulozaning konsentrlangan NaOH eritmasi bilan reaksiyaga kirishishidan toʻqimachilik sanoatida sunʼiy tolalar va oddiy Sellyuloza efirlari i.ch.da foydalaniladi. Yangi qimmatli texnik xossalarga ega boʻlgan Sellyuloza materiallari olishda tikilgan sopolimerlar sintezining amaliy ahamiyati muhim. Mas, polielektrolitlar (poliakril kislota, polimetil vinilpiridin) bilan tikilgan Sellyuloza sopolimerlardan ion almashingan toʻqimalar, tolalar va plyonkalar sifatida foydalanish mumkin. Sellyuloza makromolekulasining oddiy zvenosida gidroksil guruh borligi uchun ulardan oddiy va murakkab efirlar olish mumkin. Bu birikmalar qimmatli xossalarga ega boʻlganligidan, turli texnika sohalarida tolalar, plyonkalar, lok va elektr izolyatsiya krplamalari, neft va toʻqimachilik sanoatida suspenziya stalibizatorlari hamda quyultirgichlari sifatida qoʻllanadi (yana qarang Sellyuloza efirlari).

 

Turkum:Sellyuloza
Sellyuloza efirlari

Sellyuloza efirlari - sellyuloza gidroksil guruhini alkillash yoki atsillash natijasida olingan mahsulotlar, umumiy formulasi S6N7O2 OR3 (oddiy Sellyuloza efirlari) va S6N7O2 (OCOR)3n (murakkab Sellyuloza efirlari). Oddiy Sellyuloza efirlarini sintez qilishning asosiy usuli ishqorli sellyulozaga galogenalkillar yoki alkil sulfatlar taʼsir ettirishdan iborat. Bu jarayon yuqori (80—120°) temperaturada olib boriladi. Oddiy Sellyuloza efirlari 30-50% li NaOH muhitida olinadi. Eterifikatsiya 5—10 soat davom etadi.

Murakkab Sellyuloza efirlarini sintezlashda kislota yoki ularning angidrid va xlorangidridlari eterifikatsiyalovchi reagent vazifasini oʻtaydi. Murakkab Sellyuloza efirlarining eng koʻp ishlatiladigani ularning mineral kislotalar, mas, nitrat kislota bilan birikmasi nitrotsellyuloza. Sellyuloza efirlari qogʻoz, toʻqimachilik, lok-boʻyoq sanoati va boshqa sohalarda ishlatiladi.
Sellyulyar patologiya

Sellyulyar patologiya (lot. Cellula — xonacha; bu yerda hujayra maʼnosida), hujayra patologiyasi - tibbiyot nazariyasi. 1855—58 yillarda R.Virxov yaratgan. Uning asosi hujayra nazariyasitr. Uning asosiy kridalari quyidagicha: 1) hujayra butun tirik mavjudotning birlamchi morfologik elementi boʻlib, usiz na normal, na patologik hayotiy faoliyat yoʻq; 2) har qanday hujayra hujayradan hosil boʻladi; 3) har qanday tirik mavjudot hayot uchun muhim elementlarni oʻzida mujassamlashtirgan hujayra tarkibiy qismlari majmuidan iborat; 4) organizmda alohida elementlar faoliyatini boshqarib turadigan anatomik-fiziologik markaz yoʻq, faqat hujayraning muntazam tiklanib turishi organizmning bir butunligini taʼminlaydi; 5) har bir hujayra ozmi-koʻpmi oʻziga mustaqil boʻlib, oʻzgarishlar bir hujayra doirasidagina roʻy berishi mumkin; 6) butun patologiya hujayra patologiyasidir; kasallik — organizmning muayyan joyiga tegishli jarayon; agar vrach kasallangan joyni aniq bilolmasa, u kasallik haqida toʻgʻri xulosaga kelolmaydi.

Sellyulyar patologiyaga asos boʻlgan juda koʻp daliliy tibbiyotning rivojlanishida, yaʼni kasallangan organizmda roʻy bergan morfologik oʻzgarishlarni oʻrganish, ular patogenezini aniqlash, diagnostikani takomillashtirishda muhim rol oʻynaydi. Sellyulyar patologiya gumoral patologiya, shuningdek, barcha kasalliklarning kelib chiqishiga organizmdagi zich zarrachalar va nerv sistemasining buzilishigina sabab boʻladi, deb bilgan bir tomonlamalik va xatoliklarni bartaraf etdi. Biroq Virxov, ayniqsa, uning izdoshlari bu qarashlarga qarshi chiqish bilan birga hamma patologik jarayonlarni faqat hujayrada boʻladigan oʻzgarishlarning oqibati deb bilishdi; shuningdek, kasallikning avj olishida nerv va gormonal omillarning ahamiyatini hisobga olmay bir tomonlikka yoʻl qoʻydilar. Ular tomonidan organizmning bir butunligi bilan ichki va tashqi muhitning oʻzgarib turuvchi sharoiti oʻrtasidagi bogʻliklikning inkor etilishi oʻsha davr rus olimlari I.M. Sechenov va boshqalarlarning haqqoniy tanqidiga uchradi. Fanning keyingi yutuqlari, ayniqsa, neyro gumoral omillar, subhujayra va molekulyar strukturalarning oʻrganilishi Sellyulyar patologiyaning xatoliklariga barham berish va sellyulyarizm, gumoralizm, nervizmning barcha foydali tomonlarini birlashtirish, yaxlitlashga imkon berdi (yana qarang Patologiya).
Selostat

Selostat (lot. caelum — osmon va yun. statos — qoʻzgʻalmas) — osmon gumbazining sutkalik koʻrinmas harakati tufayli joyini oʻzgartiradigan osmon yoritqichlarini kuzatishga imkon beruvchi qoʻshimcha astronomik asbob. Aylanib turuvchi yassi koʻzgusi boʻlib, u yoritqich nurini qoʻzgʻalmas teleskopga yoʻnaltirib beradi. Asosan, Quyoshni kuzatish uchun ishlatiladi. S.ning ekspeditsion (olib yursa boʻladigan) va statsionar (muqim) bor. Ekspeditsion S., asosan, Quyosh tutilishlarini kuzatishga moslashgan boʻlib, quyosh nurini teleskop obʼyektiviga yoki kamera koʻzgusiga yoʻnaltirib beradi. Statsionar S.larni qoʻshimcha yassi koʻzgu bilan ishlatishga toʻgʻri keladi. S. kuyosh teleskoplarida, spektrogelioskoplarda ishlatiladi. Toshkent astronomiya institutida S. kurilmali spektrogelioskop, gorizontal quyosh teleskopi bor.
Sement

thumb
Sement ( — shagʻal, chaqiq tosh) — sunʼiy noorganik kukunsimon bogʻlovchi mineral. Suv qoʻshilsa, xamirsimon massa hosil boʻladi, vaqt oʻtishi bilan qotib, toshsimon jismga aylanadi. Sement havoda ham, suvda ham qotish xususiyatiga ega. Sement qurilishda juda keng qoʻllanadigan betonning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Sementning romansement, portlandsement, glinozyomsement, kengayuvchan, gidravlik qoʻshimchali kabi mavjud. Romansement ohaktoshni 900° gacha kuydirish yoʻli bilan olinadi, keyin maydalab kukun holiga keltiriladi. Xom ashyoning xiliga qarab, romansementning qotish muddati 15 minutdan 24 soatgacha boʻlishi mumkin. Uning mustahkamligi ancha past boʻlib, 25 dan 100 gacha markali boʻladi. Shuning uchun ham uning oʻrnini 20-asr oʻrtalaridan boshlab portlandsement egallay boshladi. Glinozyomsement glinozyom (alyuminiy oksidi)ga boy boʻlgan togʻ jinslari — boksit (alyuminiy rudasi), ohak yoki ohaktosh aralashmasini kuydirish yoʻli bilan olinadi. Kimyoviy tarkibi 40% SaO; 40% A12O3; 6— 8% SiO2 dan iborat. Tez qotishi, mustahkamligining yuqoriligi va minerallashgan suvlarga turgʻunligi bilan ajralib turadi. Markasi 300; 400; 500. Narxi portlandsementga nisbatan 2,5—3 baravar baland. Glinozyomsement katta mustahkamlik talab etiladigan beton va temir-beton konstruksiyalarda, dengiz va minerallashgan suvlar taʼsirida boʻladigan inshootlarda, tezkor yoʻl va qurilish ishlarida, qish sharoitida betonlashda qoʻllanadi. Kengayuvchan Sementning tarkibida glinozyom sementdan tashqari ohak va gips ham boʻladi; tez qotadi; oʻta mustahkam va suv oʻtkazmas material hisoblanadi. Kengayuvchan Sement gidroizolyatsiya ishlarida, choklarni yopish va taʼmirlash ishlarida qoʻllanadi. Gidravlik qoʻshimchali portlandsement (baʼzan "putssolan portlandsement" deb ham yuritiladi) Sement klinkeri (toshqoli) va nordon gidravlik qoʻshimchalar (trepel, diatomit, trass, pemza va boshqalar)ni birga maydalash (kukunlash) yoʻli bilan tayyorlanadi. Gidravlik qoʻshimchalar aralashma miqdorining 20—40% ini tashkil etishi mumkin. Bu Sement portlandsementga nisbatan arzonroq boʻlib, gidrotexnika, vodoprovod va kanalizatsiya inshootlarida qoʻllanadi. Agressiv suvlar taʼsiriga chidamli. Sement sanoatda 19-asrdan boshlab ishlab chiqariladi.

 Yana qarang 

 Sement sanoati

 Adabiyot 
 Texnologiya vyajushix veshestv, M., 1965; Qosimov E.Q., Qurilish ashyolari, T., 2003. Botir Hobilov.
Sentrifuga

Sentrifuga (rus. sentr — markaz va lot. fuga — qochish) — bir jinsli boʻlmagan birikmalar — suspenziyalar,emulsiyalar,shlamlar (kukunsimon togʻ jinslari) va boshqalarni markazdan qochma kuch taʼsirida tarkibiy qismlarga ajratuvchi apparat.Asosiy qismi oʻz oʻqi atrofida katta tezlikda aylanib turuvchi rotor(baraban) hisoblanadi.Ish prinsipiga koʻra, sentrifuga tindiruvchi va suzuvchi(filtrlovchi) turlarga boʻlinadi.Tindiruvchi sentrifuga suyultirilgan suspenziyalardagi suyuq fazani tindirish va konsentratsiyalangan suspenziyalardagi qattiq fazani choʻktirish uchun ishlatiladi. Suzuvchi sentrifuga tarkibida suyuq fazasi kam boʻlgan suspenziyalar va shlamlardan qattiq fazani suzib (ajratib) olish uchun ishlatiladi. Tuzilishiga koʻra,sentrifuganing yaxlit rotorli va teshik-teshik (perforatsiyalangan) rotorli boʻladi.Keyingisiga suzuvchi material qoplanadi.Sentrifuga yana uzluksiz ishlay-digan va davriy ishlaydigan xillarga ham boʻlinadi.Yuqori dispersli sistemalar va yuqori molekulyar birikmalar (oqsillar) ni tadqiq qilishda ultratsentrifugalash apparatlaridan foydalaniladi.
Sentromera

Sentromera (lot. centrum, kentro va meros — boʻlak, qism), kinetoxor — mitoz yoki meyoz boʻlinishda xromosomalarning qutblarga siljishini taʼminlovchi qismi. S.ga boʻlinish duki ipchalari (mikronaychalar) birikadi. Xromosomalar S.ning joylashgan oʻrni bilan bir-biridan farq qiladi; bundan xromosomalarni tasnif qilishda foydalaniladi (qarang Xromosomalar). S.ning joylashishiga qarab yelkalar (telomerlar) uzunligi oʻzgaradi. S.ning joylashgan oʻrniga koʻra xromosomalar akrotsentrik, metatsentrik, submetatsentrik boʻladi. S. joyining oʻzgarishidan xromosoma mutatsiyalarini aniqlashda foydalaniladi.

Bu hujayra markazi deb ham atalaluvchi tuzilmani 1875 yili Gertvig ochgan.Hamma hayvon hujayralarida topilgan,faqatgina tuxum hujayrasida yetilish davrida yoʻqoladi.Interfaza holatidagi hujayralarda sentromera ikki sentrioladan (diplosoma) iborat boʻlib, bir biriga togʻri burchak ostida joylashadi. Hujayra markazi mitoz jarayonida boʻlinish dukini hosil qilib,boʻlinish davrida sentrosomaning tuzilishini murakkablashtirib, atrofida nurafshon zona - astrofera hosil boʻladi.
Serera

thumb|Serera
Serera (belgisi: 16px|⚳; lot. Ceres) — kichik sayyora, asteroid; 1801-yilda J. Piatssi tomonidan kashf etgan. Serera kichik sayyoralar ichida eng kattasi boʻlib, diametri 770 km, oʻrtacha koʻrinma yulduz kattaligi 7,5. Quyosh atrofini 4,6 yilda bir marta toʻliq aylanib chiqadi. Sereraning Quyosh atrofidagi orbitasi Mars va Yupiter orbitalari oraligʻida joylashgan. Serera orbitasining katta yarim oʻqi, yaʼni uning Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,77 astronomii birlikka teng. Serera orbita tekisligining ekliptika tekisligiga ogʻmaligi /=10°,61, ekssentriteti ye=0,076. Hamma kichik sayyoralar singari serera ham aniq geometrik shaklga ega boʻlmagan qattiq jism boʻlib, oʻz atmosferasiga ega emas.
Zurab Sereteli

Zurab Konstantinovich Sereteli (1934.4.1, Sulukidze shahri) – rassom, haykaltarosh, Rossiya Badiiyot akadimyasi akademik (1992), 1997-yildan prezidenta. Gruziyada xizmat koʻrsatgan rassom (1967), Xalq rassomi (1980), Mehnat Qahramoni (1990). Gruziya Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1952—59). S.ning yorqin bezakdor monumental asarlari (namoyon, mozaika, vitraj, harakatlanuvchi bezak haykallari) meʼmoriy hamda atrof muhit bilan uygʻunligi, yorqin rangi, shaklga boyligi, xom ashyosi bilan ajralib turadi. Pitsunda (1967), Adler (1973) kabi kurort majmualari, Moskvadagi „Izmaylovo“ mehmonxona majmuasi (1980), „Abadiy doʻstlik“ monumenti (hamkorlikda, 1983), „Petr I haykali“ (1997), Poklonnaya tepaligi (1995) hamda Manej maydoni (1996) dagi va boshqa memorial majmualarni bezashda ishtirok etdi. S. kitob va jurnal illyustratsiyasi, teatr rassomligi sohahsida ham ishladi.

 

Turkum:1934-yilda tugʻilganlar
Turkum:4-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Frits Zernike

right|200px|thumb| Frits Zernike 

Frits Zernike (1888.16.7, Amsterdam-1966.10.3, Groningen) — niderland fizigi, Niderlandiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1946). Amsterdam universitetini tugatgan (1912). Groningen universitetida ishlagan (1913-yildan, 1920—1958 yillarda professor). Asosiy ilmiy ishlari optika, matematik statistika va boshqalarga oid. Optik asboblar, xususan, teleskop va mikroskop nazariyasini yaratgan. Frits Zernike 1953-yilda Nobel mukofoti laureatiNobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Serussit

thumb|Serussit
Serussit, oq qoʻrgʻoshin rudasi — karbonatlar sinfiga mansub mineral, qoʻrgʻoshin karbonati. Kimyoviy tarkibi RSO3; oz miqdorda Sa, Zn, Sr, Mg aralashgan boʻladi. Romb singoniyada kristallanadi. Aragonitning strukturaviy analogi. Kristallari psevdogeksagonal-dipiramidal, ustunsimon va boshqa shakllarda. Donador, kukunsimon, tolasimon agregatlar hosil qiladi. Rangsiz, oq, kulrang , qora, kamdan-kam qoʻngʻir, koʻk, yashil tusda. Olmosdek, baʼzan shishasimon yaltiraydi, shaffof. Qattiqligi 3—3,5, zichligi 6,4—6,6 g/sm3. Juda moʻrt. Qoʻrgʻoshinli tomirlarning yer sathiga yaqin zonalarida karbonatli suvlarning galenitga taʼsiri natijasida hosil boʻladi. Sinonimi: akruzit, qoʻrgʻoshin shpati. Qoʻrgʻoshin olinadigan ruda hisoblanadi. S. 10—11-asrlardan maʼlum boʻlib, qoʻrgʻoshinning oson ishlov beriladigan rudasi sifatida foydalanilgan. RF (Oltoy), Qozogʻiston, AQSH va Avstraliyada konlari bor. Oʻzbekistonda Qoʻrgʻoshinkon, Lochinkon, Jan. Darboza konlarida topilgan.

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Minerallar
Setse pashshasi

Setse pashshasi (Glossina) - kalta moʻylovli ikki qanotli hasharotlar urugʻi. Uzunligi 9–14 mm. Jagʻ paypaslagichlari uzun va keng, sanchib soʻruvchi xartumi uzun. 20 ga yaqin turi tropik va subtropik Afrikaning nam oʻrmonlarida tarqalgan. Tirik tugʻadi. Tugʻilgan qurtlari darrov gʻumbakka aylanadi. Bir qancha ogʻir kasallik qoʻzgʻatuvchi tripanosomalarni yuqtiradi. Setse pashshasining 3 turi ogʻir uyqu kasalligi tripanosomasini (kasallikdan har yili minglab kishilar halok boʻladi), boshqa ikki turi uy hayvonlarida kasallik tugʻdiradigan tripanosomalarni yuqtiradi. Setse pashshasiga qarshi har xil pestitsidlar yordamida olib borilgan kurash choralari unchalik samara bermadi, lekin flora va faunaga katta ziyon yetkazdi.
Szinan

Szinan — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Shandun provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,53 mln. kishi (1999). Rezina sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik (xususan, stanoklar, sanoat jihozlari, avtomobillar i.ch.), metallurgiya, kimyo, neft kimyosi, oziq-ovqat, qogʻoz, toʻqimachilik sanoati korxonalari ishlab turibdi.

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Szin

Szin — Vengriyaning Borsod-Abaúj-Zemplén okrugidagi qishloq.

 

 

 Street map (vengercha) 

Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Turkum:Vengriya
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlariTurkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Szyulun

Szyulun, Koulun — Syangandagi shahar. Szyulun yarim orolning jan. qismida. Maʼmuriy jihatdan Syangan sh. tarkibida. Undan tor boʻgʻoz orqali ajralgan. Janubiy Xitoy dengizidagi port. Kemasozlik, elektrotexnika, radioelektronika sanoati korxonalari bor.

Turkum:Xitoy shaharlari
Turkum:Gonkong
Szyansi

Szyansi — Xitoyning sharqiy qismidagi provinsiya. Yanszi daryosining oʻng sohilida. Maydoni 164,8 ming km². Aholisi 41,9 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Nanchan sh. Yer yuzasi markaziy va shim. kismida allyuvial pasttekislik, qolgan qismi togʻlik, eng baland joyi 1696 m. Iqlimi subtropik mussonli iqlim. Yillik yogʻin 1400–1700 mm. Togʻlar oʻrmonlar bilan qoplangan. Iqgisodiyotida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekini — sholi. Bugʻdoy, arpa, batat, dukkaklilar, paxta, jut, shakarqamish ekiladi. Sitrus mevalar yetishtiriladi. Qoramol, choʻchqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Volfram, toshkoʻmir, rux, qoʻrgʻoshin qazib olinadi. Toʻqimachilik, mashinasozlik, kimyo, oyna-shisha, metallurgiya, qogʻoz sanoati korxonalari bor. S. qadimdan oʻzining chinni buyumlari bilan mashhur. Bu yerda Xitoyda eng katta chinni fabrikasi joylashgan. Daryolarida kema qatnaydi.

S. hududida mil. av. 7—4-asrlarda Si, Yue, Chu podshohliklari boʻlgan. Mil. av. 3-asrda Sin imperiyasi tarkibidagi Szyutszyan viloyati edi. 13-asrda Xitoyni moʻgʻullar bosib olgach, S. provinsiyasi tarkib topgan.

 

 

Turkum:Szyansi
Turkum:Provinsiyalar
Turkum:Geografiya
Szyansu

Szyansu – Xitoyning sharkay qismidagi provinsiya. Yanszi daryosi quyi oqimi havzasida. Sharqiy Xitoy va Sariq dengizlar bilan oʻralgan. Maydoni 102,6 ming km². Aholisi 71,8 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi – Nankin Szyansu Shanxay Szyansu alohida maʼmuriy birlik. Szyansu Xitoyning aholi zich yashaydigan provinsiyasi.

Szyansu, asosan, Shimoliy Xitoy tekisligida joylashgan. Iklimi tropik, mussonli iklim. Yillik yogʻin 600–1200 mm. Buyuk kanal Yanszi daryosini Szyansu hududidagi koʻllar bilan bogʻlaydi. Szyansu – iqgisodiy jihatdan rivojlangan industrialagrar rayon. Iktisodiyotida Shanxay Szyansu muhim oʻrin tutadi. Koʻmir, temir rudasi, apatit, kaolin qazib chiqariladi. Toʻqimachilik, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, sement, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekini – sholi. Bugʻdoy, arpa, makkajoʻxori, batat, dukkaklilar, sabzavot ham ekiladi. Paxtachilik rivojlangan. Choʻchqa, parranda boqiladi. Baliq ovlanadi.

Qadimda Szyansu hududida man va xuayi qabilalari yashagan. Szyansu mil. av. 8—4-asrlarda Si, U, Yue, Chu podshoxliklari tarkibida boʻlgan, XVII asrda Xitoyni manjurlar bosib olgandan soʻng bu yerda Szyannan viloyati tashkil topdi, keyinroq u Szyansu provinsiyasi deb ataldi.

2020-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Szyansu 84,748 million aholiga ega.
Karl Ziegler

Karl Ziegler (1898. 26.11, Xelze - 1973.11.8) - nemis kimyogari. Marburg universitetini tugatgan (1920). Geydelberg universiteti professor (1927— 36), Galladagi Kimyo instituti direktori (1936— 43). Myunxendagi koʻmirni oʻrganish boʻyicha Kayzer Vilgelm instituti (1943—69), ayni vaqtda 1947-yildan Axendagi Oliy texnika maktabi direktori. Asosiy ilmiy ishlari organik kimyo va yuqori molekulyar polimerlar kimyosiga oid. Dinitrillarni siklizatsiyalab makrotsiklik ketonlar olish usulini topgan (1933) (Sigler reaksiyasi). Litiy-alkillar bilan nitrillarning oʻzaro taʼsiri natijasida iminonitrillar hosil boʻlishini kashf etgan (1934). Kyoni-ga tuzi — glutamin aldegid hosilalaridan azulenlar olish usulini ishlab chiqqan (1955). Nobel mukofoti laureati (1963; J. Natta bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-avgustda vafot etganlar
Siklamen

Siklamen, alp fialkasi — navroʻzguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; ekma gul. Oʻrta dengiz va Gʻarbiy Osiyoda 15 turi, Qrim va Kavkazda 8 turi maʼlum. Madaniy holda eng koʻp tarqalgani fors siklameni. Boʻyi 40—50 sm, barglari koʻp, barg bandi uzun. Oktyabr—martda gullaydi, gullari yirik, gul shoxida gullaydi, rangi oq, pushti, binafsha, qizil.

Chetdan changlanadi. Urugʻidan urugʻlari iyul—avgustda ekiladi, 20-25 kunda unib chiqadi. Koʻchatlari 2—3 marta yashiklarga koʻchirib oʻtkaziladi, bahorda tuvaklarga ekiladi, Manzarali oʻsimlik sifatida xonadonlarda oʻstiriladi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Siklon

Siklon (yunoncha: kyklon — aylanuvchi) — atmosferaning past bosimli oblasti. Asosan, ikki xil havo massasi chegarasida (havo frontida) yuzaga kelib, S. markazida havo bosimi eng past, chekkalarida yuqori boʻladi. Shamol atrofdan S. markazi tomon esadi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taʼsirida shamollar Shimoliy yarim sharda soat strelkami harakati yoʻnalishiga teskari, Janubiy yarim sharda soat strelkasi yoʻnalishida harakatlanadi. S. markazida bosim 950—960 mbar, baʼzida 920—930 mbar boʻladi. Past bosimli oblastni oʻrab turgan izobaralar diametri bir necha yuz km dan 2—3 ming km. gacha yetadi. Ana shu maydonda havo aylanma harakat qiladi. Kuchli shamollar esib, tezligi 20 m/sek. va hatto 30 m/sek.dan xam oshadi. Havo S. markaziy qismidan yuqoriga harakat qilgani uchun unda kupincha havo bulutli boʻladi. Havo uyurma harakat qilganidan S.ga Yerning turli kengliklaridan har xil havo massalari oqib keladi. Shuning uchun ham havo temperaturasi turli qismlarida turlicha boʻladi. Shimoliy yarim sharda S.larning old tomonida shamollar jan., jan.-gʻarbdan esgani uchun havo iliq boʻladi, atmosfera bosimi pasayadi, havoda budut koʻpayib, yogʻin yogʻadi. S. markazi oʻtgandan keyin shim. va shim.gʻarbdan sovuq shamol keladi. Qishda yomgʻir qorga aylanib, antitsiklon boshlanadi. Tropiklardan boshqa joylarda yogʻinning asosiy qismi aynan S.da yogʻadi. Shakllanishining dastlabki boskichida S. troposferaning quyi qisminigina oʻz ichiga oladi. Yetilgan S. butun troposferani qamrab olishi va hatto stratosferaning quyi qismiga tarqalishi mumkin. S.lar moʻʼtadil mintaqalarda, asosan, gʻarbdan sharqqa harakatlanadi. S.ning oʻrtacha tezligi 30–45 km/soat, baʼzida a 100 km/soatga yetadi. S. oʻtgan hududda atmosfera bosimi va shamol bilan birga havo temperaturasi, namligi, bulut va yogʻin miqdori ham oʻzgaradi. Tropik kengliklarda vujudga keladigan tropik siklonlar diametri kichikroq (100–300 km), markazida bosim 950 mbar, baʼzan 900 mbardan ham past boʻladi. Shu sababli bunday Slarda bosim farqi juda katta boʻlganidan kuchli shamollar — dovullar esadi (qarang Toʻfon). Shamolning nihoyatda tez esishi va koʻp yogʻin yogʻishi oqibatida dengizlarda kuchli toʻlqinlar koʻtariladi, quruklikda katta vayronagarchiliklarga sabab boʻladi. Oʻzbekistonga Atlantika okeanidan keladigan S.lar qishda iliq, yomgʻirli, qorli ob-havo keltiradi.

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Sin (sulola)

thumb
Sin (aynan — toza) — Xitoyda hukmronlik qilgan mazkur imperatorlari sulolasi (1644 - 1911). Sin sulolasi hukmronligini 4 ta yirik davrga boʻlish mumkin: 1) manjurlarning Xitoyga bostirib kirganidan Min davlati chegaralarida Sin tuzumini oʻrnatilishigacha (1644—83; Shunchji va Kansi hukmronligi); 2) 17-asrning 80-yillaridan 18-asrning 70-yillarigacha — Xitoyda Sin tuzumining nisbatan turgʻun ichki siyosati va Xalxadagi moʻgʻul knyazliklari, Amurdagi rus qishloqlari, Jungʻor xonligi, Tibet, Sharqiy Turkiston, Vyetnam, Birma, Nepal va boshqalarga nisbatan bosqinchilik yurishlari (Kansi, Yunchjen va Syanlun hukmronliklari) davri; 3) 18-asrning 70-yillaridan 19-asrning oxirigacha, yaʼni Sin monarxiyasi 20-asr oʻrtalarida kapitalistik davlatlar agressiyasi natijasida ichki nizolarning kuchayishi (Syanlun, Szyatsin, Daoguan, Syanfin, Tunchji, Guansyuy hukmronliklari) dav-ri; 4) 1894—95 yillardagi Yaponiya— Xitoy urushidan Sinlarning taxtdan voz kechgunlarigacha boʻlgan davr. Sin im-periyasi imperialistik davlatlarning yarim mustamlakasiga aylangan. Sinxay inqilobi natijasida Sin sulolasi hukmronligi agʻdarib tashlangan (soʻnggi manjur imperatori Pu I 1912-yil 12 fevralda taxtdan rasman voz kechgan).

 Sin sulolasi imperatorlari 

1. Shunchji (1638-1644-1661).

2. Kansi (1654-1661-1722).

3. Yunchjen (1678-1722-1735).

4. Syanlun (1711-1735-1796-1799).

5. Szyatsin (1760-1796-1820).

6. Daoguan (1782-1820-1850).

7. Syanfen (1831-1850-1861).

8. Tunchji (1856-1861-1875). 

9. Guansyuy (1871-1875-1908). 

10. Pu I (1906-1908-1912-1967). 

 Yana qarang 

 Xitoy

Shodmon Vohidov, Alisher Qodirov "Sharqning mashhur sulolalari".
Sinizm

Sinizm (lot: Kynismos, grek: Kυνισμός) yoki siniklik – axloqiy meʼyorlarga, madaniy qadriyatlar va odob-axloq haqidagi tasavvurlarga ochiqdan-ochiq, nazar-pisand qilmaslik va mensimaslik ruhidagi munosabatTsinizm – Ushakovning Rus tili izohli lugʻatiTsinizm Wayback Machine – Kichik akademik lugʻatTsinizm – Romanova N. N., Filippov A. V. „Lugʻat. Nutqiy muloqot madaniyati: etika, pragmatika, psixologiya“, 2010-yil..

 Koʻrinishi 
Belgilangan yoki barcha axloqiy qadriyatlarga ongli ravishda va namoyishkorona bepisand munosabatni ifodalovchi xatti-harakat.

Dunyoqarash, unda axloqiy rasm-rusumlar amaliy masalalarni hal qilishda toʻsqinlik qiluvchi yoki ortiqcha deb qabul qilinadi, shuningdek, rahm-shafqat, achinish, uyat, hamdardlik kabi motivlarni shaxsiy manfaatga mos kelmaydigan deb inkor etadi.

Eʼtiqod va xatti-harakatdagi sinizm odatda shaxsiy maqsadlariga erishish uchun har qanday vositalarga murojaat qilishga tayyor boʻlgan odamlar (siniklar)ga xosdirSinizm – „Politicheskaya nauka: Slovar-spravochnik (Siyosiy fan: Lugʻat-maʼlumotnoma)“, 2010-yildagi maqola.. Atrofdagilar tomonidan sinik deb qabul qilinadigan xatti-harakatlar koʻpincha jamiyat tomonidan qoralashga sabab boʻladi va mojaro keltirib chiqaruvchi omil sifatida namoyon boʻladi. Tsinizm – Antsupov A. Ya., Shipilov A. I. „Konfliktolog lugʻati“, 2009-yil.

 

 
 Mazella, David, (2007), The Making of Modern Cynicism, University of Virginia Press. 
 Sloterdijk, Peter, (1988), Critique of Cynical Reason, University of Minnesota Press. 
 

 

 The Cynic’s Sanctuary
 The Cynical Web Site
 Cynicism / Conspiracism from Project Worldview
 „Is it worse to be cynical or jaded?“ Retrieved 2008-05-30

turkum:Sinizm
turkum:Axloqiy sifatlar
Turkum:Shaxsiy xususiyatlar
Turkum:Modernizm
Turkum:Psixologik munosabat
Turkum:Ijtimoiy nazariyalar
Turkum:Ishonchsizlik
Sinkit

Sinkit — oddiy oksidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ZnO. Odatdagi aralashmalari: MgO (9% gacha), RO (5,3% gacha) va FeO (1,1% gacha). Geksagonal singoniyada kristallanadi. Odatda, donador toʻplamlar holida uchraydi, kristallari siyrak. Rangi toʻq sarikdan toʻq qizilgacha. Kam uchraydi. Qattiqligi 4—5; zichligi 5,6—5,7 g/sm3, yarim oʻtkazgich. Olmosdek yaltiraydi. Shaffof, moʻrt. Villemit, franklinit va boshqa kamyob minerallar bilan birga kontakt-metasomatik konlardagi qayta kristallangan ohaktoshlarda uchraydi. Zn rudasi sifatida AQShning skarn tipidagi Franklin konida qazib chiqariladi; baʼzi qoʻrgʻoshin-rux konlarida ham topilgan.

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Minerallar
Georgiy Sinkoburov

Georgiy Ivanovich Sinkoburov (1919.15.6, Krasnodar — 2000.18.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1950—89 yillar Rus yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. Ferdinand ("Makr va muhabbat"), Sasha ("Ikki kapitan"), Listovskiy ("Yetuklik attestati"), Zaxarov ("Abdulla Nabiyev"), Antifol Efesskiy ("Xatolar komediyasi"), Alibobo ("Alibobo va qirq qaroqchi"), Podxolyuzin ("Qoʻynidan toʻkilsa qoʻnjiga") kabi rollari bilan tanilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Turkum:18-dekabrda vafot etganlar
Sinxay

Sinxay — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi provinsiya. Maydoni 721 ming km². Aholisi 5,03 mln. kishi (1999), aksari qismi xitoylar, shuningdek, tibet, dungan, qozoklar ham yashaydi. Maʼmuriy markazi — Sinin sh. Yer yuzasi, asosan, togʻ va tekisliklardan iborat. Saydam soyligi shimdan Nanshan va Oltintogʻ, jan. dan Kunigun togʻlari bilan oʻralgan. Ja-nubrokda Tibet togʻligining shim.-sharqiy kismlari joylashgan. Iklimi keskin kontinental, qishi sovuq va yozi salqin. Yillik yogʻin 300–500 mm. Yanszi, Xuanxe, Mekong daryolarining boshlanish qismlari S. hududida. Koʻl koʻp, eng yirigi — Kukunor. S. — Xitoyning iqtisodiy jihatdan kamroq rivojlangan provinsiyasi. Qishloq xoʻjaligida yaylov chorvachiligi yetakchi. Asosan, qoʻy va echki boqiladi. Chorva-chilikning asosiy mahsuloti — jun va goʻsht. Dehqonchilik bilan daryo vodiylarida shugʻullaniladi. Donli ekinlar, shuningdek, raps, kartoshka va poliz ekinlari yetishtiriladi. Neft, toshtuz, qoʻrgoshin va rux rudalari konlari topilgan. Neftni qayta ishlash zavodlari, metallurgiya va mashinasozlik sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari mavjud. Qadimda provinsiya hududida jun, keyinroqtufon qabilalari yashagan. 1417-asrlarda moʻgʻullar qoʻl ostida boʻlgan. 18-asrning 20-yillarida Xitoy nazorati ostiga oʻtgan. 1928-yildan Xitoyning S. provinsiyasi.

 

Turkum:Sinxay
Sin Shixuandi

Sin Shixuandi, asl ismi In Chjen (mil. av. 259—210) — Sin saltanati podshosi (mil. av. 246— 221), Xitoy imperatori (mil. av. 221—210). Sin hukmdorlari xonadoniga mansub boʻlgan. Xitoydagi olti ta podsholikni bosib olib, mil. av. 221-yil yagona markazlashgan Sin imperiyasini barpo etgan va oʻzini birinchi Xitoy imperatori — Sin Shixuandi deb eʼlon qilgan. Uning davrida, mil. av. 215/214-yildan Buyuk Xitoy devorini ilgari mavjud boʻlgan chegara istehkomlari bilan yaxlit holga keltirish jarayoni boshlangan. Sin Shixuandi qoʻlida qonun chiqarish, oliy ijroiya va sud hokimiyati toʻplangan. Oʻz hokimiyatiga nisbatan har qanday tankidiy munosabatlarga barham berish maqsadida mil. av. 213-yil xususiy shaxslar qoʻlida saqlanayotgan gumanitar ni yoqish haqida farmon chiqargan. Mil.av.212-yil S.Sh. imperator hokimiyatiga qarshi xalqni koʻtarmoqchi boʻlgan 460 ta konfutsiylik arboblarini qatl ettirgan. S.Sh. davrida zulm kuchaygan, uning vafotidan soʻng xalq qoʻzgʻolonlari koʻtarilib Sin imperiyasi barham topgan. Imperator hozirgi Sian yaqinidagi dafn etilgan yeri bilan shuhrat qozongan; maqbarani 700 ming asir-qul barpo etgan. Sin Shixuandi oʻlimidan soʻng ham harbiy kuchga tayanish uchun 6 ming jangchisi va otlarning boʻy baravar kat-tlikdagi haykallarini yasashni buyurgan. Sin Shixuandi vafot etganida barcha haykallar ham u bilan qoʻshib koʻmilgan. 1974-yil S.Sh. dafn etilgan joydan jangchilar va otlarning boʻy baravar kattalikda ishlangan terrakota haykallari (taxminan mil. av. 210-yil) topilgan.

Turkum:Tarix
Turkum:Xitoy
Turkum:Xitoy tarixi
Turkum:Xitoyliklar
Turkum:Imperiyalar
Turkum:Imperiyalar tarixi
Turkum:Imperatorlar
Turkum:Maqbaralar
Turkum:Haykallar
Turkum:Buyuk Xitoy devori
Konstantin Siolkovskiy

Siolkovskiy Konstantin Eduardovich 1857.5(17).9, Ryazan viloyati — 1935.19.9, Kaluga — aviatsiya, aerodinamika va raketalar dinamikasi sohasidagi rus olimi va ixtirochisi; bolaligida ogʻir kasallikdan keyin kar boʻlib qolib, oʻqishni davom ettirolmagan. 1879-yilda oʻqituvchilik unvoniga imtihon topshirgan. Borovsk (Kaluga gubernyasi) dagi uyezd bilim yurtida matematika va geometriyadan dars bergan (1880— 98). 1880-81 yillarda bu sohadagi mavjud ixtirolardan bexabar "Gazlar nazariyasi" ilmiy ishini yozib, unda gazlar kinetik nazariyasi asoslarini tavsifladi. 1897-yilda Rossiyada birinchi aerodinamik truba qurgan. Keyinroq dunyoda birinchi boʻlib raketa nazariyasiga va suyuq yonilgʻili raketa dvigateli nazariyasiga asos solgan. Ilmiy ishlari 3 muammoga: metall aerostat (dirijabl)ni ilmiy asoslash (1885— 92), aeroplanning suyriligi (1894-yilda eʼlon qilingan), sayyoralararo raketalar (1896-yildan) ga bagʻishlangan. Uchishda reaktiv harakatdan foydalanish gʻoyasi birinchi marta S. tomonidan 1883-yilda bayon etilgan. S. 1903-yilda "Reaktiv asboblar bilan fazoni tadqiq etish" asarida birinchi boʻlib raketa harakati fazoda va tortishish maydonida oʻzgaruvchan massali jism harakatiga oʻxshashligini, sayyoralararo aloqada raketalardan foydalanish mumkinligini asoslab berdi. 1929-yilda "Kosmik raketa poyezdlari" asarida bosqichli raketa harakati nazariyasini yaratdi. Yerga sunʼiy yoʻddosh boʻladigan raketa masalasi bilan birinchi boʻlib shugʻullandi, Yerdan tashqarida st-yalar qurish fikrini ilgari surdi. Oydagi kraterga S. nomi berilgan.
Sirkad ritmlar

Sirkad ritmlar (lotincha: circa — yaqin va dies — kun) — bir kecha-kunduzlik ritmlar; biologik jarayonlar va hodisalarning har 20—24 soatda takrorlanib turishi. 24 soatdan koʻproq vaqtdan soʻng takrorlanadigan Sirkad ritmlar faqat eksperimental sharoitda (doimiy harorat va yorugʻliqda) koʻpchilik oʻsimlik, hayvonlar va odamlarda kuzatiladi. Olimlarni fikricha, Sirkad ritmlar tabiiy boʻlmagan, yaʼni doimiy sharoit taʼsirida irsiy sutkalik ritm asosida yuzaga chiqadi. Mas, doimiy sharoit organizm uchun qulay boʻlganida hayvon odatdagiga nisbatan ertaroq harakatchan boʻlib qoladi; sharoit noqulay boʻlganida esa ilgarigi 24 soatlik ritm kechika boshlaydi. Sirkad ritmlar organizmning hayot faoliyatiga taʼsir qilishi (mas, hasharotlarning tuxum qoʻyishi, oʻsimliklar bargi holatining oʻzgarishi) yoki ayrim fiziologik jarayonlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Doimiy sharoitda Sirkad ritmlar organizm funksiyalariga bir xil taʼsir etmaydi. Mas, odamda gavda harorati, bedorlik va uyqu davrlari ritmi farq qiladi. Bu holat organizmda kasallik paydo qilishi mumkin (mas, kosmik parvozda).
Sirkon

Sirkon (Zirkon; dastlab forscha — zargun deyilgan) — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral, ZrSiO4. Aralashmalari tarkibiga kura, S.ning quyidagi: alvit Hf va Th bilan, oyamalit — TgvaR bilan, xagatalit — Th va Nb bilan, naegit — TR, Th, Nb, Ta va boshqalar bilan boʻlgan mavjud. Tarkibida Th, U, H2O (Th>U) boʻlgan metamiktli dipiramidal S.lar malakonlar, prizmatik (T1ki)lari — sirtolit l ar deb ataladi. Shaffof S. sariq, qoʻngʻir-qizil pushti rangda boʻlib, giatsint deb, metakolloidli, kollomorflilari — arshinovit deb nomlangan. Tetragonal singoniyada kristallanadi. Granit, siyenit hamda pegmatitlarda uchraydi. Rangi jigarrangsariq, pushti, baʼzan rangsiz. Koʻrinish darajasida shaffof. Radioaktivli, moʻrt. Olmossimon yaltiraydi, tiniq. Qattiqligi 7—8, zichligi 4,6—4,7 g/sm3. S. granat, nefelinli siyenit va ularning effuziv analoglarini aksessor minerali. Nurash jarayonida sochmalarga aylanadi. Sinonimlari: kaliptolit, xeldburgit, sirkonit va boshqa S. — sirkoniy va gafniy olishning asosiy manbasi. Sof S.li qumlar qolipga quyishda hamda olovbardosh, maxsus sopollarni yasashda xom ashyo sifatida foydalaniladi. Giatsint va S.ning shaffof sariq va yashil zargarlikda ish-latiladi. S.ning katta zaxiralari AQShning Tinch okean sohillaridagi dengiz boʻyi sochmalarida Shri Lanka o.da va Sharqiy Avstraliyada topilgan. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama regionida, Angren togʻlarining nurash poʻstida va Qoraqalpogʻistonning fosforitlarida uchraydi.

 Yana qarang 

 

 

Turkum:Minerallar
Sirkul

Sirkul (lot. cirkulus — doyra, aylana) — aylana va yoylar chizish, kesmalarning uzunligini oʻlchash va oʻlchamlarni koʻchirish uchun moʻljallangan chizmachilik asbobi; parger. Uning rejalash (yoki boʻlish), chizmachilik (yoki doiraviy), proporsional bor. Rejalash S.i chiziqli oʻlchamlarni oʻlchab, boshqa joyga (qogʻozga) tushirish uchun moʻljallanadi. Chizmachilik S.i diametri 300 mm gacha boʻlgan aylanalarni chizishda ishlatiladi (diametri 2—80 mm li aylanalarni chizish uchun moʻljallangan S. kronsirkul, diametri 300 mm dan katta aylanalarni chizishda ishlatiladigan S. shtangensirkul deb ataladi). Proporsional S. oʻlchab koʻchiriladigan oʻlchamlarning masshtabini oʻzgartirishga imkon beradi. U. deyarli barcha soxalarda ishlatiladi.
Sirroz

Sirroz (yun. yggpoz — sargʻish, malla rang) — parenximatoz aʼzolar (jigar, oʻpka, buyrak va boshqalar) biriktiruvchi toʻqimalarining zoʻr berib oʻsishi oqibatida chandiqlanib bujmayishi va shaklining oʻzgarishi. Jigar sirrozi koʻproq uchraydi. Aslida sirroz nomi ham kasallangan jigarning sargʻish tusga kirishidan olingan. Buyrak (nefrotsirroz), oʻpka (pnevmotsirroz) va boshqa aʼzolar ham Sirroz bilan kasallanadi. Sirroz yuqumli kasalliklar, intoksikatsiya, moddalar almashinuvining buzilishi, turli xil yalligʻlanish oqibatida kelib chiqadi. Sirroz boʻlgan aʼzoda distrofik oʻzgarishlar (qarang Distrofiya) va nekroz (toʻqimaning oʻlishi) paydo boʻladi. Parenxima oʻlgan joyda biriktiruvchi toʻqima oʻsib, chandiqlanadi, betartib regeneratsiya oʻchoklari hosil boʻladi. Aʼzo, odatda kichrayib (kattalashuvi ham mumkin), qattiqlashadi va yuzasi gʻadir-budur boʻlib qoladi (yana qarang Skleroz).
Sista

Sista (yunoncha: pufak) — koʻpchilik bir hujayrali organizmlarning vaqtinchalik yashash shakli; muhofaza qobigʻi. Bir hujayrali hayvonlar (ayrim xivchinlilar, soxta oyoqlilar, sporalilar, infuzoriyalar)da tinim davri va koʻpayish Sistasi boʻladi. Tinim davri Sistasi noqulay sharoit (qurgʻoqchilik, sovuq)da hosil boʻladi. Parazit bir hujayralilar Sistasi ularni tashqi muhit orqali bir organizmdan ikkinchisiga oʻtishini taʼminlaydi. Bunday Sista bir necha yil saqlanib krladi. Koʻpayish Sistasi qisqa vaqt davomida hosil boʻladi; bu vaqt davomida sista ichidagi organizm boʻlinib, bir necha organizmni hosil qiladi.

Oʻsimliklar va zamburugʻlarda Sista koʻpchilik bir hujayrali suvoʻtlar (peridinen xrizomonadlar, evglenalar va boshqalar)da hamda xitridiyevsimon zamburugʻlarda bor. Sista hujayra devori qalinlashuvi natijasida, koʻpincha ob-havo yomonlashganda hosil boʻladi. Qulay sharoit boʻlishi bilan sista pusti yorilib, organizm oʻsa boshlaydi.

Bakteriyalarda Sista grammanfiy bakteriyalar (azotobakter, spiroxetalar va boshqalar)ning anabiotik davrga utishi bilan bogʻliq. Bakteriyalar Sistasining hujayra devori kalinlashgan; radiatsiya va qurgʻoqchilikka chidamli. "Sista" termini mikrobakteriyalar mevali tanasi maxsus qismi — miksosporalar toʻplamiga nisbatan ham qoʻllanadi (yana qarang Bakteriyalar, Bir hujayralilar).
Sisterna

Sisterna (lot. — suv havzasi, hovuz) — suyukliklar, suyultirilgan gazlar, toʻkiladigan mahsulotlar (neft mahsulotlari, sut, un, sement va boshqalar) ni saqlash yoki tashish uchun moʻljallangan sunʼiy berk idish. Beton, temir-beton, poʻlat, alyuminiy qotishmalari va boshqa materiallardan yasaladi. S.ning muqim (statsionar), Kuchma, yer ustiga oʻrnatiladigan yoki yer tagiga koʻmiladigan bor. S. unda saqlanayotgan yoki tashilayotgan mahsulotlarning sifatini nazorat qilib turish uchun moʻljallangan asboblar, mahsulotlarni kuyish yoki boʻshatish qurilmalari bilan jihozlanadi. Kuchma S. avtomobillar, traktorlar, temir yoʻl vagonlarida olib yurilishi mumkin.
Sistit

Sistit (yunoncha: qovuq) — qovuqning yallig‘lanishi. Qovuqqa turli infeksiyalar tushishi oqibatida ro‘y beradi. Paydo bo‘lishiga ko‘ra, birlamchi va ikkilamchi; kelib chiqishi boʻyicha spetsifik (soʻzak, sil sistiti) va nospetsifik sistit farqlanadi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Birlamchi sistit boshqa aʼzolardagi infeksiya yuqori siydik yoʻllari yoki uretradan qon va limfa yoʻllari orqali qovuqqa oʻtishi natijasida paydo boʻladi. Bunga, shuningdek, sovuqqotish, spirtli ichimlik ichish, qabziyat, nerv-psixikaning buzilishi ham sabab boʻladi. Ayollarda sistit aksari homiladorlik yoki tugʻruqdan keyingi davrda kuzatiladi. Ikkilamchi sistit (koʻpincha surunkali kechadi) qovuqda tosh, yot jismlar, oʻsma boʻlganda, qovuq sili, prostata bezining oʻsmasi oqibatida yuzaga keladi. Shuningdek, baʼzi dorilar, zaharli moddalar ichilganda ham sistit kuzatilishi mumkin.

Sistitda bemor tez-tez (har 10—15 minutda) siyadi, siyganda ogʻriq sezadi, ogʻriq ayniqsa, siygisi qistaganda va siygandan keyin kuchayadi, lovullash, achishish, baʼzan siydikda qon va yiring paydo boʻladi. Yalligʻlanish qoʻshni aʼzolarga o‘tganda (piyelonefrit, uretrit va boshqalar) tana harorati koʻtariladi. Oʻtkir sistitning oldi olinmasa surunkali tus oladi. Kasallikni aniqlashda siydik tahlili, sistoskopiya, sistografiya, ultratovush tekshiruvlari oʻtkaziladi. Davosi: bemorning umumiy ahvoli va kasallik belgilariga qarab olib boriladi (ogʻriq qoldiruvchi dorilar, antibiotiklar, koʻp suyuqlik ichish, vanna, fiziomuolajalar buyuriladi).

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Terapiya
Turkum:Urologiya
Turkum:Kasalliklar
Turkum:ichki kasalliklar
Sistitserkoz

Sistitserkoz  – tasmasimon chuvalchanglar (sestodlar sinfiga kiruvchi choʻchqa solityorlarining lichinkalari) qoʻzgʻatadigan gijja kasalligi. Odam va hayvonlarda uchraydi. Choʻchqa solityorining lichinkasi sistitserklar deb atalib, odatda, chuchqaning koʻndalang targʻil muskullarida yashaydi (choʻchqa oraliqxoʻjayin). Odamga sistitserkli choʻchqa goʻshtini chala pishirib isteʼmol qilganda yuqadi. Odam organizmiga oʻtgan sistitserk meʼda shirasi taʼsirida parchalanadi va parazit oʻz soʻrgʻichlari bilan ingichka ichak devoriga yopishib, shu yerda jinsiy yetiladi. Ichakda yetilgan gijja odamda tenioz kasalligini qoʻzgʻatadi. Baʼzi hollarda, yaʼni bemor qayt qilganda ichakning teskari qisqarishi tufayli gijjaning ichakda yetilgan boʻgʻimlari meʼdaga, qiziloʻngachga tushib, ular devoridagi qon tomirlariga oʻtadi va u yerda tuxumidan onkosferalar chiqadi. Onkosferalar qon va limfa orqali bemor skelet muskullariga, bosh va orqa miyaga, koʻzga va boshqalarga tarqalib, sistitserklarga aylanadi (bunda odam oraliq xoʻjayin boʻlib qoladi). Sistitserklar odam organizmida oylab, yillab yashaydi va uni surunkali zaharlab turadi. Sistitserklar qoʻzgʻatadigan kasalliklar ogʻir kechib, ular qaysi aʼzoda parazitlik qilsa, oʻsha aʼzo qattiq zararlanadi (mas, koʻz xiralashadi, bosh qattiq ogʻriydi, bemor tirishadi, tutqanoq tutadi va hokazo).

Sistitserklar joylashgan aʼzoga va kasallik belgilariga koʻra davo qilinadi. Oldini olish uchun goʻsht mahsulotlarini yaxshilab pishirib yeyish, shaxsiy va ovqatlanish gigiye-nasi qoidalariga qatʼiy rioya qilish, bemorlarni vaqtida davolash, oqar suvlarni ifloslantirmaslik zarur.

Hayvonlarda sistitserkoz qoramol, qoʻy, echki, ot, choʻchqa, tuya, it va boshqalarda uchraydi (jinsiy yetilgan gijja goʻshtxoʻr hayvonlarning ichagida parazitlik qiladi). Sistitserkoz hayvonlarga parazitning tuxumi tushgan ozuqa yoki suv orqali yuqadi. Sistitserklar skelet hamda chay-nov muskullari, yurak, til, bosh miya va boshqa aʼzo va toʻqimalarda har xil kat-talikdagi pufakchalar koʻrinishida ri-vojlanadi.

 Oldini olish 
Sistitserkoz sababli soʻyilgan chorva mollari goʻshti va aʼzolari zararsizlantiriladi va koʻmib tashlanadi; fermalar va mollar soʻyiladigan joylarga itlar qoʻyilmaydi; itlar vaqti-vaqti bilan gelmintsizlantiriladi.
Sitoplazma

Sitoplazma ( sito - hujayra va plasma — shakllangan) — hujayraning yadro bilan plazmatik membrana oraligʻida joylashgan asosiy tarkibiy qismi (qarang Hujayra). Sitoplazma kolloid sistema — gialoplazma, organoidlar va kiritmalardan tashkil topgan. Sitoplazmadagi kolloid zarrachalar va boshqa tarkibiy qismlar doim harakatda boʻladi. Mikrofibrilla, mikronaychalar va boshqa tolasimon tuzilmalar hujayraning harakat-tayanch sistemasi hisoblanadigan sitoskeletni hosil qiladi. Hayvon hujayralari Sitoplazmasi organoidlari kam boʻlgan, plazmatik membranaga yaqin tashqi qismini ektoplazma, ichki, yadroga yaqin joylashgan organoidlarga boy qismini endoplazma deyiladi. Oʻsimlik hujayralari sitoplazmasi hayvon hujayralaridan maxsus organoidlar — plastidalar va yirik vakuolalarning boʻlishi bilan farq qiladi.
Sitrus oʻsimliklar

thumb|1.limon 2. laym 3. Apelsin 4.mandarin
Sitrus oʻsimliklar - rutadoshlar oilasining sitrus turkumiga mansub doim yashil oʻsimliklar, ekiladigan mevali daraxtlar. Apelsin, mandarin, greypfrut, limon, bergamot, sitron, sheddok, bigaradiya va boshqa 30 ga yaqin turi bor. Shimoliy Xitoydan Avstraliyagacha, Oʻrta dengiz sohillaridan Yevropaga tarqalgan. Oʻzbekistonda Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent viloyati Qibray tumani va boshqa issiqxona xoʻja-liklarida oʻstiriladi. S.oʻ. butasimon yoki past daraxtsimon, barcha organlarida xushboʻy efir moyi bor. Gullari barg qoʻltigʻida joylashgan, xushboʻy, chetdan va oʻzidan changlanadi. Mevasi xushxoʻr, parhez va dorivor xususiyatga ega, turli vitaminlar va limon kislotaga boy. Mas, limon va apelsinda 60 mg % S vitamini, 600–700 mg % R vitamini bor. Meva shakli dumaloq yoki tuxumsimon, och sariq, toʻq sariq, segmentlarga boʻlingan. Tarki-bida pektin, karotin, qand, S, V, R vitaminlari bor. Mevalari yangiligida yeyiladi, konservalar, murabbo, sukat tayyorlanadi. Barg va poyasidan efir moyi olinadi. S.oʻ. payvand qilib va qalamchalaridan koʻpaytiriladi. Ekilgandan soʻng 3—4 yildan hosilga kiradi. 20—60 y. atrofida yuqori hosil olinadi.
Sixlasomalar

Sixlasomalar (Cichlasoma) - olabugʻa baliqlar turkumi urugʻi. Uzunligi 10—30 sm. Tanasi baland, ikki yondan siqiq. Erkaklarida orqa va anal suzgichlari keyingi cheti uzun va oʻtkir. Rangi har xil, koʻpincha dogʻlari yoʻl-yoʻl tusda boʻladi. 20 ga yaqin turi bor. Shimoliy Amerikaning jan. qismi, Janubiy Amerika va Karib dengizi o.laridagi chuchuk suv havzalarida tarqalgan. Suv tubidagi suvoʻtlar orasida yashaydi. Uvildiriq tashlashdan oldin juft hosil qiladi. Urgʻochisi bir necha yuztadan 2 mingtagacha uviddiriq tashlaydi. Tuxumlari va yosh baliqchalarni qoʻriqlaydi. Bir qancha akvariumlarda boqiladi.
Sitseron Mark Tulliy

Sitseron Mark Tulliy (Marcus Tullius Cicero) (mil. av. 106.3.1, Arpinum — mil. av. 43.7.12, hozirgi Gaeta yaqini) — Rim siyosiy arbobi, notiq, yozuvchi. Rimda tahsil olib, notiqlik sanʼatini egallaydi, soʻng Afina, Kichik Osiyo va Rodosda oʻz bilimini mukammallashtiradi. Elchilik davrida (mil. av. 63 y.) Katalina fitnasini fosh etgani uchun “fuqarolik chambari” bilan taqdirlanadi va Rim fuqarolari orasida birinchi boʻlib "Yurt otasi" unvoniga sazovor boʻladi, ammo rimlik fitnachilarni sudsiz qatl etgani sababli mil. av. 58-yilda quvgʻinga uchrab, xorijda yashashga majbur boʻlgan. Yuliy Sezar oʻldirilgach (mil. av. 44 y.), Mark Antoniy buyrugʻi bilan qatl etilguniga qadar Rimning amaldagi hukmdori sanalgan.thumb|Opera omnia, 1566|leftSitseron siyosat, falsafa va adabiyotda “oʻrta oqim” hisoblangan barqarorlik va vazminlik aqidalariga sodiq boʻlgan. “Aralash davlat tuzilmasi” (monarxiya, aristokratiya va demokratiyaning qoʻshilishidan paydo boʻlgan hokimiyat) Sitseronning siyosiy ideali boʻlib, mil. av. II asr boshidagi Rim Respublikasini buning namunasi deb hisoblagan. Sitseron faylasuf sifatida atomizmga qarshi chiqdi, jonni oʻlmas va abadiy deb bildi, real tasavvurlarni real boʻlmagan tasavvurlardan farq qilish uchun mezon yoʻq, deb hisobladi. Falsafiy asarlarida etika masalalariga asosiy eʼtiborni qaratdi. Yunon falsafasi atamalarini ishlab chiqdi. Davlat haqidagi risolalarida davlatni xususiy mulkni himoya qiluvchi, umumiy huquq meʼyorlariga asoslangan kishilar uyushmasi sifatida talqin etdi.thumb|350pxSitseronning 58 ta nutqi, 19 ta asari va 800 dan ziyod maktublari saqlanib qolgan. Sitseron asarlari Rimdagi fuqarolar urushi davri toʻgʻrisidagi maʼlumotlar manbai hisoblanadi. Sitseron jahon tarixida notiqlik sanʼatini mukammal egallagan kishi sifatida shuhrat qozongan. Uning turli sud jarayonlarida soʻzlagan nutqlari notiqlik sanʼatining eng yuksak namunalaridir. Sitseron oʻz asarlari (“Yaxshilik va yomonlikning chegaralari toʻgʻrisida”, “Davlat toʻgʻrisida”, “Qonunlar toʻgʻrisida”, “Majburiyatlar toʻgʻrisida” va boshqalar) hamda nutqlari bilan Rim mumtoz nasri va adabiy tiliga tamal toshini qoʻygan. Sitseronning “Verresga qarshi nutqlar”, “Katilinaga qarshi nutqlar”, “Orator haqida” traktatini Oybek oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

 
 Utchenko S, Sitseron i yego vremya, M., 1972.
 Rim adabiyoti, T., 1939;
 Rechi, t. 1—2, M., 1962;
 Tri traktata ob oratorskom iskusstve, M., 1972;
 Izbrannie sochineniya, M., 1975.

 

 

 

Turkum:Rim
Turkum:Rim Tarixi
Turkum:Qadimgi Rim oratorlari
Turkum:Rimda tugʻilganlar
Turkum:Rimda vafot etganlar
Turkum:Qadimgi Rim yozuvchilari
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar