Muhyi Gulshaniy

Muhyi Muhammad Gulshaniy ibn Fath-Allah ibn Abu Talib, keng tanilgan nomi bilan Muhyi Gulshaniy (taxminan 1528-yilda tugʻilgan – 1606/1607-yildan keyin vafot etgan) Oʻgʻuz turklaridan boʻlgan olim va muallif boʻlib, u Usmonli imperiyasida yashab ijod qilgan. U turk va fors tillarida yozgan. Fors tilini mukammal bilgani tufayli, GulshaniY oʻz davridagi turklar orasida Acem-i Küçük nomi bilan tanilgan. U shuningdek turklar orasida Acem Fethioglu, Muhyi ChelebiY va Darvish Muhyi nomlari bilan ham maʼlum boʻlgan. Adabiy merosidan tashqari, GulshaniY Balaibalan deb ataladigan sunʼiy tilning muallifi boʻlishi ham mumkin.

 Hayoti 
Gulshaniy Adrianopolda (hozirgi Edirna) asl kelib chiqishi Sheroz va Qazvinlik boʻlgan, ammo oʻsha paytda bu shaharlar Oq Qoyunlilar hukmronligi ostida turgan bir oilada tugʻilgan. Muhyiyning bobosi Abu Tolib Eronning Uzun Hasan (1453–1478) hukmronligi davrida yashagan va shoh Ismoil I (1501–1524) tomonidan Oq Qoyunli davlatining zabt etilishi chogʻida halok boʻlgan. Safaviylarning yuksalishi sabab boʻlgan siyosiy beqarorlik oqibatida Abu Tolibning oʻgʻli Fathullah (Fathulloh Efendi) Usmonli davlatiga koʻchib oʻtib, Adrianopolda joylashdi. U Adrianopolda uylanib, Adrianopol, Qohira va Konstantinopol (hozirgi Istanbul) shaharlarini oʻz ichiga olgan ilmiy va soʻfiy ijtimoiy tarmogʻiga qoʻshildi.

Muhyi Adrianopoldagi Uchsherefeli va Boyazid madrasalarida tahsil oldi. 1546-yilda u oʻqishini yakunlash uchun Konstantinopolga koʻchib, Sahn-i Seman madrasasida oʻqishni davom ettirdi. U yerda u zamondosh olimlar – Abussuud Afandi va Gelibolulu Sururiy (1562-yilda vafot etgan) kabi shaxslardan dars oldi. 1552-yilda u Misrning mahalliy usmonli maʼmuriyatida xizmat qilgan akasi Muhammad (Mehmed)ga qoʻshilish uchun Qohiraga koʻchdi. Gulshaniy Misrda qozining oʻrinbosari boʻldi va shayx Ibrohim Gulshaniy (Gulshaniy tariqatining asoschisi)ning oʻgʻli va vorisi Ahmad Kayoliy (Ahmad-i Hayoliy; 1569/1570-yillarda vafot etgan)ning shogirdi boʻldi. U umrining oxirigacha Misrda yashab, Qohiradagi Gulshaniy tariqatining bosh xonaqohining mutavallisi (turbedar) sifatida xizmat qildi.

Usmonli imperiyasida Gulshaniyning oilasi Etmekchizadeler nomi bilan tanilgan edi. Muhyi Gulshaniy shayx Ibrohim Gulshaniyning qiziga uylangan.

 Adabiy merosi 
Gulshaniy oʻzi yuzta asar yozganini daʼvo qilgan boʻlsa-da, shulardan faqat 43 tasi bizgacha yetib kelgan. Uning fors tilidagi asarlariga Ketab-e maʼab va Ketab-e haqq al-yaqin kiradi. U asosan forscha sheʼrlarni, shuningdek bir qismi turk tilida boʻlgan devon ham yozgan. Uning Alfiya-ye Muhyi asari fors va turk tillaridagi gʻazallar toʻplamidan iborat. Uning Masader-e alsena-ye arbaʼa asari toʻrt tilli lugʻat boʻlib, unda fors tili asosiy til sifatida olingan va soʻzlarga turk, arab va Balibilen (oʻzi yaratgan sunʼiy til) tillarida muqobillar berilgan. Gulshaniyning bizgacha yetib kelgan asarlaridan 34 tasi turk tilida boʻlib, ular orasiga Logʻat va qavoʼed-e Balibilen, Manaqeb-e Ibrohim Gulshaniy va Nafahat al-ashar kiradi.

 Izohlar 

 

 
 
 

Turkum:1528-yilda tugʻilganlar
Turkum:Usmonli imperiyasi turklari
Turkum:Usmonli imperiyasining erkak shoirlari
Turkum:Usmonli imperiyasining XVI asr yozuvchilari
Turkum:Usmonli imperiyasining XVII asr yozuvchilari
Turkum:Soʻfiy yozuvchilar
Turkum:Usmonli soʻfiylari
Turkum:XVII asrda vafot etganlar