Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bugi tili

thumb

Bugi tili — bugilar tili. Sulavesi orolning jan.gʻarbida, bundan tashqari Indoneziyaning asosan bugilar istiqomat qiladigan boshqa hududlarida tarqalgan. Bugi tili da soʻzlovchilar umumiy soni taxminan 5 mln.ga yaqin. Bugi tili makkasara tili va Sulavesi orol markaziy qismidagi dialektlar bilan indonez tillari guruhiga kiradi. 17-asrgacha boʻlgan Bugi tili dagi yozuv yodgorliklari maʼlum emas. Hozirgi yozuvi lotin alifbosida.

Bugi tili dagi adabiyot 17—19-asrlarda Indoneziyadagi eng boy adabiyot hisoblanadi. Shu davrlarda bu tilda koʻpgina doston (mas, "La Taligo" va boshqalar), tarixiy hikoyalar va poemalar, knyazliklar tarixi, huquqiy, liniy asarlar yuzaga kelgan. Xalq ogʻzaki ijodi ham rangbarang. Bugi tili kam oʻrganilgan. Asosiy tadqiqot ishlari 19-asr 60—80- yillarida olib borilgan, asosan, gollandiyalik muhojir B. F. Mattesu tomonidan oʻrganilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Bugilar

Bugilar (oʻzlarini tougik deb ataydilar) — Indoneziya (asosan Sulavesi o.ning jan.gʻarbi)dagi xalq, 4,55 mln. kishi. Malayziya va Singapurda ham yashaydilar. Umumiy soni 4,6 mln. kishidan ziyod (1990- yillar oʻrtalari). Bugi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon sunniylar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugulma

Bugulma — Rossiya Federatsiyasi Tatariston Respublikasidagi shahar (1781-yildan). Bugulma daryosi Zay daryosiga quyilish yerida. Bugulma stansiyasi. Aholisi 91,1 ming kishi (1999). Neft qazib chiqariladi. Mashinasozlik ("Nefteavtomatika" zavodi, "Bugulmaneftemash" ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), metallsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari (goʻsht, sut, un kombinatlari, pivo va likyoraraq zavodlari), chinni zavodi mavjud. Teatr, oʻlkashunoslik va boshqa muzeylar bor. B.ga 1736-yil asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tatariston shaharlari
Bugulmabelebey qirlari

Bugulmabelebey qirlari — Rossiya Federatsiyasining Tatariston, Boshqirdiston Respublikalari hamda Samara va Orenburg viloyatlaridagi qirlar. Eng baland joyi 418 m. Ohaktosh, qumtosh, gillardan tarkib topgan. Koʻp qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Neft konlari bor. B.Bugulmabelebey qirlari Oq Idil, Kama va Volga daryolarining yassi suvayirgʻichi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qirlari
Budapesht universiteti

Budapesht universiteti, Lorand Etvesh nomidagi Budapesht universiteti — Vengriyadagi eng yirik universitet. 1635-yil asos solingan. 1949-yil untga Vengriyaning fizik olimi L. Etvesh (1848—1919) nomi berilgan. Budapesht universiteti siyosiy fanlar va huquq, tabiiy fanlar, matematika, ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Untda bir qancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, botanika bogʻi, biologiya tajriba stansiyasi bor. Kutubxonasida 5 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buddleya

Buddleya (Buddleja) — kuchaladoshlar oilasiga mansub turkum. Osiyo, Amerika, Janubiy Afrikaning issiq moʻʼtadil iqlimli hududlarida tarqalgan. 100 turi maʼlum. Baʼzi manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Oʻzbekistonda 2 turi (V. davidii va V. alternifolia) oʻstiriladi. Ularning gullari binafsha rangda. Iyuldan noyabrgacha gullaydi, tez koʻkaradi, boʻyi 4 m ga boradi. Birinchi tur bargi qaramaqarshi, ikkinchisiniki esa ketma-ket joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adriana Budevskaya

thumbnail|Adriana Budevskaya
Budevskaya Adriana (aslida Adriana Kincheva Gancheva) (1878.13.12, Dobrich-1955.9.12, Sofiya) — bolgar aktrisasi, Bolgariya xalq artisti (1953). Bolgar realistik aktyorlik sanʼati asoschilaridan. Varnada „Ozod teatr“ni tashkil etgan (1904). Mashhur rollari: Qaynona („Qaynona“), Sena („Ilon toʻyi“), Rada („Zulm ostida“), Nora („Nora“), Ofeliya („Hamlet“) va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1878-yilda tugʻilganlar
Turkum:1955-yilda vafot etganlar
Turkum:Bolgariyalik aktrisalar
Budeshuri tetri

Budeshuri tetri — xoʻraki, vinobop oʻrtapishar uzum navi. Vatani Gruziya. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi (diametri 14—16 sm) uch, besh boʻlmali, arra tishli, tuksiz. Uzum boshi silindrkonus simon (boʻyi 11—17 sm, eni 8—12 sm), oʻrtacha tigʻiz, vazni 200—250 g. Gʻujumi oʻrtacha (diametri 9–14 mm), tuxumsimon, sargʻishyashil, poʻsti yupqa. Eti shirali. Mevasi faol harorat yigʻindisi 3000—3200° boʻlganda 140—150 kun (avg.)da pishadi. Tarkibida 17—19% qand bor. Hosildorligi 90—100 s/ga. Bu nav Oʻrta Osiyo, Shim. Kavkaz va Ukrainada tarqalgan. Sugʻoriladigan yerlarda yaxshi oʻsib, moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida rayonlashtirilgan. BUDYONNII Semyon Mixaylovich 1883.13(25).4, Kozyurin xutori (hozirgi Rostov viloyati, Proletar tumani)— 1973.26.10, Moskva — shoʻro armiyasi qoʻmondoni. Marshal (1935), uch marta Qahramon unvoni berilgan. Fuqarolar urushida otliq askarlar korpusi komandiri, soʻngra 1Otliq armiya qoʻmondoni (191923). 193941-yillarda mudofaa xalq komissarining oʻrinbosari. 1941—45 yillardagi urushda Jan.Gʻarbiy va Shim. Kavkaz yoʻnalishlari qoʻshinlariga, Rezerv va Shim. Kavkaz frontlariga (194142) qoʻmondonlik qilib, oʻzining layoqatsiz lashkarboshi ekanligini koʻrsatgan. 1943— 53 yillarda Qizil armiya otliq askarlari qoʻmondoni. B. oʻz otliq armiyasi bilan 192023-yillarda Turkiston oʻlkasida boʻlib, bu yerda bolsheviklar vatanparvar istiklolchilarga qarshi olib borgan janglarda faol qatnashgan va koʻplab begunoh kishilarning qonini toʻkkan. 1930—40 yillarda u harbiylar orasida oʻtkazilgan umumiy qatagʻon tashkilotchilaridan biri.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Uzum navlari
Budinlar

Budinlar — Skifiyapa yashagan koʻp sonli koʻchmanchi qabilalarning umumiy nomi. Gerodotning yozishicha, budin koʻzlari moviy, sochlari malla kishilar boʻlib, sarmapiarga qoʻshni yerlarda hayot kechirganlar. Budin yerlarida yogʻochdan qurilgan harbiy istehkomlar koʻp boʻlgan, ular skiflarning Doro I ga qarshi urushlarida qatnashgan. Ilmiy adabiyotda Budin yashagan yerlar Sharqiy Yevropaning Dnepr daryosi bilan Volga daryosi oraligida deb koʻrsatiladi. Oʻrta Donda saqlanib qolgan mozorqoʻrgʻonlar budinga tegishli boʻlishi mumkin. Budinning qaysi elatga mansub ekanligi aniqlanmagan. Tadqiqotchilardan ayrimlari ularni mordvalarga, baʼzilari esa slavyanlarga mansub desa, boshqalari fors qabilalaridan biri deb hisoblaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budrochtepa

Budrochtepa — qadimgi shahar harobalari. Surxondaryo viloyati Denov tumanila joylashgan. Maydoni salkam 120 ga. Unga Zahartepa, Oqmozortepa va Dunyotepa deb nomlangan tepaliklar kiradi. Budrochtepa oʻrta asrlarda Chagʻoniyon deb atalib, podsho saroyi, shaxriston va raboddan iborat boʻlgan. Budrochtepa Afrosiyob devoriy rasmlaridagi sugʻdcha yozuvlarda „Chagʻoniyon“, arab ida „Sagʻoniyon“ deb atalgan. Ilk bor 1960-yilda Budrochtepa Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan ochilgan, 1960-yildan beri shu ekspeditsiya ishlaydi. Arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, Budrochtepa oʻz boshidan bir necha tarixiy bosqichlarni kechirgan: 1) miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asrlarda Oqmozortepa va Dunyotepa oʻrinlarida kichkina qishloq barpo etilgan; 2) milodiy 1—3-asrlarda shahar hajmi 10 ga yetib, Oqmozortepa shoh saroyiga aylantirilib, 10 m. qalinlikdagi mudofaa devori bilan oʻralgan, Dunyotepa esa katta manzilgoh boʻlgan; 3) milodiy 3—5-asrlar boshlarida shahar inqirozga yuz tutgan, mudofaa devorlari harobaga aylangan; 4) 5-asr oxiri va 8-asr boshlarida shahar yana tiklandi va 3 qismdan: shoh saroyi, shahriston va raboddan tashkil topgan. Shahriston atrofidagi devorning uz. 3 km ga yetgan; 5) 8—9-asrlarda, arab istilosidan soʻng shahar mavjud boʻlib, uning hajmi bir oz kichik boʻlgan; 6) 10—11-asrlar birinchi yarmida shahar taraqqiy etgan. Shaharning umumiy maydoni 6 km² ga yetgan; 7) 11 —12-asr oʻrtalarida shahar saljuqiylar sultoni Alp Arslon tomonidan zabt etilgan. Ashyoviy dalillar shu paytda Dunyotepada hayot toʻxtaganligini va shahristonning ham mavqei pasayganligini koʻrsatdi; 8) 12-asr oʻrtasi — 13-asr boshlarida shahar yana tiklangan; 9) 13-asr boshida shahar moʻgʻul istilochilari tomonidan vayron qilinib 15-asr boshlarida esa shahristonda hayot tamomila toʻxtagan, Dunyotepada hayot qisman kechgan, Oqmozortepa esa pishiq gʻishtlar bilan tiklangan qabristonga aylantirilgan. Shahar oʻrni raboddan sharkda — Gʻishli degan joyda paydo boʻlgan, u yerda madaniy qatlam 4-5 m ni tashkil qiladi; 10) 16-asr boshlarida shayboniylar tomonidan shahar batamom vayron qilingan. Chagʻoniyon poytaxti endi B. dan 10 km cha uzoqlikda joylashgan „Dexinav“ga, hozirgi Denovta koʻchgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida har bir davr uchun kerakli ashyoviy dalillar topilgan. Ular orasida sopol idishtovoqdar, haykalchalar, Kushon podsholarining mis tangalari va soʻnggi davrdagi kumush va jez tangalari, toshdan va qimmatbaho ashyolardan tayyorlangan taqinchoqlar, shisha idishlar, temir va jezdan tayyorlangan qurolaslahalar va uyroʻzgʻor buyumlari koʻplab topilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Drevnosti Yujnogo Oʻzbekistana, Katalog, Tokio, 1991.
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Buyer

Buyer (gollandcha boeir — xona) — konki yoki gʻildiraklarga oʻrnatilgan maxsus yengil konstruksiyali uchburchak shakldagi xona, yelkanli platforma; muz ustida uchishga moʻljallanadi. Aviatsiyaga ishlatiladigan fanera, oliy sifatli qattiq daraxtlar, alyuminiy va poʻlatdan quriladi. B. oʻquvmashgʻulot hamda sayr qilish uchun 5—10 kishi sigʻadigan ochiq maydonchali qilib ham yasaladi. Sport B.i tana (korpus), aylanadigan machta, har ikki yondagi konkilarga oʻrnatilgan shoti, boshqaruvchi rul qurilmasi va konkilardan iborat boʻladi. B.ning sirgʻalib uchishi uchun silliq muz, sekundiga 3– 5 m tezlik bilan esib turuvchi shamol boʻlishi kerak. Uning uchish tezligi soatiga 100 km ga boradi. Dastlabki B.lar 18-asrda Rossiyada paydo boʻlib, ulardan shim. koʻllarda baliqchilar foydalanishgan. Turli yuk va odamlarni muz ustidan tashib oʻtishda qoʻl kelgan. Xususan, Ikkinchi jahon urushi paytida B.dan razvedka, aloqa va transport vositasi sifatida foydalanilgan, qamaldagi Leningrad bilan Ladoga koʻli orqali aloqa bogʻlab turilgan. B.larda muz ustida oʻtkaziladigan poyga B. sporti deyiladi. U AQSH, Kanada, Yevropaning bir necha mamlakatlarida ommalashgan. B. sporti boʻyicha 1964-yildan jahon va Yevropa birinchiliklari oʻtkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyerman togʻlari

Buyerman togʻlari — Qarnob choʻlidagi togʻlar. Toʻdakoʻl suv omborining sharqida joylashgan. Buyerman togʻlari Qarnob choʻlining prolyuvial tekisliklari bilan oʻralgan. Eng baland joyi 348 m, nisbiy balandligi 90–100 m, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 11 km. Relyef jihatidan supasimon (platosimon) qoddiq togʻ. Yon bagʻirlari, ayniqsa janubi-sharqiy yon bagʻirlari qiya boʻlib quruq soylar bilan oʻyilgan (3–10 m). Boʻr va paleogen davrlarining ohaktosh, qumtosh, konglomeratlari bilan, eng yuqori qismi quyi toʻrtlamchi davrning shagʻaltosh, konglomerat va lyossimon jinslari bilan qoplangan.

Shimoli-gʻarbiy etaklari qumli, janubi-gʻarbiy etaklari shoʻrxoklar va shoʻr tuproqlar, qolgan etaklari shoʻrtob, boʻzqoʻngʻir tuproqlar bilan qoplangan. Yon bagʻirlarning boʻzqoʻngʻir tuproqlarida qorajusan keng tarqalgan. Oqjusan, boyalich, singren, keyreuq ham oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Buj

Buj (frans. boudie—zond) — jarrohlik asbobi; odam organizmidagi chandiqlanib torayib qolgan naysimon aʼzolar (qiziloʻngach, siydik yoʻli va boshqalar)ni kengaytirish va tekshirish uchun ishlatiladi. Buj yoʻgʻon va ingichka boʻlib, metall, kauchuk, plastmassadan yasaladi. Elastik hamda yumshoq boʻladi. Har bir bemor uchun maxsus yoʻgʻonlikdagi buj tanlab olinadi. Quloq, hiqildoq, kekirdak, shuningdek qiziloʻngach va qon tomirlari bujii ham bor. Buj ishlatishdan oldin sterillanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bujoq dashti

Bujoq dashti, Bujak - Dunay va Dnestr daryolari oraligida 16—19-asrlarda mavjud boʻlgan tarixiy viloyat hamda dashtning Yevropa idagi nomi, Bessarabiyaning jan. kismi (hozirgi Odessa viloyatining jan.) 17—18-asrlarda Belgorod oʻrdasinij yaylovi boʻlgan. 1812-yildan Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bujak

thumb|Bujak qalʼasini qayta qurish
thumb|Bujak qalʼasining vayronliklari
Bujak - Vengriyaning Nógrád viloyatidagi qishloq.
+Yilga ko'ra aholi soniYilAholisi187019031880164618901875190021471910228219202255193023681941248719492600196028181970276219802689199025402001248520112291

 

Turkum:Nógrád okrugidagi qishloqlar
Bujumbura

Bujumbura — Burundi poytaxti. Tanganika koʻlining shimoliy sohilida joylashgan port shahar. Aholisi 236 ming kishi (1990). Mamlakatning eng yirik shahri, savdotransport va iqtisodiy markazi. 

 Tarixi 

Shaharga 1897-yilda asos solingan. 1922-yildan Belgiyaning mandati ostidagi, 1946—62 yillarda esa Belgiyaning vasiyligidagi hududning maʼmuriy markazi boʻlgan. 1962-yildan mustaqil Burundi davlatining poytaxti.

 Sanoat 

Sement, pivo, paxta tozalash zavodlari, bir qancha toʻqimachilik fabrikalari, GES bor. Baliq ovlash va uni qayta ishlash sanoati rivojlangan. Hunarmandchilikda sopol buyumlari ishlab chiqariladi. Mamlakatning deyarli barcha tashqi savdosi Bujumbura orqali olib boriladi. Chetga kofe, paxta, teri xom ashyosi, metall konsentratlari va boshqalar eksport qilinadi.

 Transport 

Muhim transport yoʻllari tuguni. Shahar chekkasida xalqaro aeroport bor. 

 Taʼlim 

Bujumburada maxsus oʻquv yurtlari, universitet (1960-yildan) mavjud. 
thumb|270px|right|Bujumbura

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Burundi
Bujgʻun

Bujgʻun — pista daraxtining magiz qilmay, bujmayib qolgan meva (pista)si. Bujgʻun ipak boʻyogʻiga xurush oʻrnida (6 kg ipak boʻyogʻiga 1 kg siyopar va 400 g Bujgʻun) solinadi. Bujgʻun ipakning rangini aynitmaydi. Ayrim oʻsimliklarning organlarida viruslar, bakteriyalar, zamburugʻlar, kanalar, hasharotlar taʼsirida vujudga keladigan patologik oʻsimtalar (gallalar, sesidiyalar) ham Bujgʻun deb ataladi. Dukkakli oʻsimliklarning ildizida tuganak bakteriyalari paydo qiladigan tuganaklar qishloq xoʻjaligi uchun foydali."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzgalaxona

Buzgalaxona, Buzgala (toj. buzgʻola — tog echkisi, kiyik) — Boysun togʻlaridagi tor dara (Surxondaryo viloyatida). Shahrisabz bilan Termiz oraligida, granit va porfirdan tuzilgan. Uz. kariyb 3 km, eni 12—20 m. Bu dara tojikcha Darbandi ohanin (yoki Darai ohanin — „Temir darvoza“), arabcha Bobulabvob yoki Bobulhadid („Temir darvoza“), moʻgʻulcha Qahlugʻ („Boburnoma“da) yoki Temir Qahlaqa („Jome attavorix“da, xaalga(n) — „darvoza“ soʻzining buzilgan shakli), oʻrta asrlarda turkiyda Temir qapigʻ deb ham atalgan. Bir vaqtlar bu dara temir darvoza bilan toʻsilgan degan afsona ham bor. Hindiston bilan Samarqand orasidagi qadimgi karvon yoʻli ana shu daradan oʻtgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston vodiylari
Buzilmaslik

Buzilmaslik — biror texnik qurilma (mashina, uskuna va boshqalar)ning maʼlum xizmat muddati davomida (mas, taʼmirlashgacha) ishga yarokliligini uzluksiz saqlash xossasi; ishonchlilik koʻrsatkichlaridan biri. Texnik qurilmaning ishga yaroqlilik va yaroqsizlik darajasiga bogʻliq. Ishga yaroqlilik — texnik qurilmaning oʻz "vazifasi"ni texnik shartlar koʻrsatkichlariga moye ravishda bajara oladigan holati. Ishga yaroqsizlik qurilmaning texnik shartlar koʻrsatkichlaridan birortasiga javob bermay, ishga yaroqliligini yoʻqotgan holati. Texnik qurilma ishga yarab, texnik shartlarning ikkinchi darajali talablariga javob bermaydigan holati kamchilik deyiladi. Texnik qurilma tiklanuvchi va tiklanmovchi boʻlishi mumkin. Ishlamay qolganda tuzatilib ishga yaroqliligi qayta tiklanadigan qurilma tiklanuvchi qurilma, ishlamay qolganda ishga yaroqliligini tiklab boʻlmaydigan qurilma tiklanmovchi qurilma deyiladi. Urtacha xizmat muddati va buzilmasdan ishlash ehtimoli har bir texnik qurilmaning asosiy B. koʻrsatkichi hisoblanadi. Texnik qurilma yoki uzelning buzilmasligi ularning detallari buzilmasligi orqali belgilanadi. Har bir detalning ishga yaroqliligi yoʻqolishi bilan qurilma (yoki uzel)ning ishga yaroqliligi ham yoʻqoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Buzin

Yevgeniy Ivanovich Buzin (1916-yil 24-fevral, Orenburg viloyati, Rossiya imperiyasi – 1969-yil 26-aprel, Toshkent, Oʻzbekiston SSR, SSSR) – mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), texnika fanlari doktori (1957). Oʻrta Osiyo davlat universitetini bitirgan (1939). Oʻrta Osiyo industrial institutida (1939—1940), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika va mexanika institutida (1950—1955), Toshkent temir yoʻl muhandislari institutida, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida (1959—1969) ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi texnika va geologiya-kimyo fanlari boʻlimida ilmiy kotib (1948—1950). Ilmiy ishlari deformatsiyalanuvchan qattiq jismlar, suyuqlik va gaz mexanikasi nazariyalariga doir"Buzin Yevgeniy Ivanovich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Tarjimai holi 
1916-yil 24-fevralda Orenburg viloyatida tugʻilgan.

1939-yilda Oʻrta Osiyo Davlat universitetini (hozirgi Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston milliy universiteti) tamomlab, Oʻrta Osiyo sanoat institutiga (hozirgi Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti) ishga joylashdi.

1941—1943-yillarda Ulugʻ Vatan urushida qatnashgan.Pamyat naroda

1948—1950-yillarda – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Prezidiumi texnika va geologik kimyo boʻlimi ilmiy kotibi. 1950—1955- yillarda – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Matematika va mexanika institutida katta ilmiy xodim.

1955-yilda u Frunze politexnika institutiga (hozirgi I.Razzoqov nomidagi Qirgʻiz davlat texnika universiteti) ishga borib, u yerda dotsent lavozimini egalladi va shu yili konchilik va geologiya fakulteti tarkibida tashkil etilgan umumiy texnika kafedrasiga rahbarlik qildi. 1957-yilda Materiallar mustahkamligi kafedrasi bilan birlashtirilib, nazariy mexanika va materiallar mustahkamligi kafedrasi nomiga oʻzgartirilgach, u 1959-yilgacha rahbarlikni davom ettirgan.

1957-yilda texnika fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.

1959-yilda O‘zbekistonga qaytib, Toshkent temir yoʻl muhandislari instituti amaliy mexanika kafedrasi mudiri, Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik barqarorligi instituti boʻlim mudiri lavozimlarida ishlagan. 1962-yildan – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi etib saylandi.

1969-yil 26-aprelda vafot etdi. Botkin qabristoniga dafn etilgan.

 Oilasi 

 Singlisi – Buzina Vera Ivanovna (1924-yil 15-fevral – 2001-yil 15-may, Toshkent);
 Jiyani – Buzin Yuriy Aleksandrovich (1958-yil 7-mayda tugʻilgan).

 Ilmiy faoliyati 
Yevgeniy Buzin asosan turli sohalarda deformatsiyalanadigan qattiq jismlar mexanikasi ustida ishlagan. Bundan tashqari, uning ilmiy qiziqishlari suyuqlik va gaz mexanikasi muammolarini oʻz ichiga oladi. Olim 50 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Turkum:Ulugʻ Vatan urushi partizanlari
Turkum:Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:Toshkent davlat texnika universiteti oʻqituvchilari
Buzoq

thumb|Buzoq
thumb|Yangi tugʻilgan buzoq
Buzoq — sigirning 6 oylikkacha boʻlgan bolasi. Yirik zotli buzoq ogʻirligi tugʻilishda 35–45 kg, mayda zotlisining ogʻirligi 25–35 kg boʻladi. Buzoq tugʻilishi bilan ogʻizburnidagi shilimshiq sochiq bilan artiladi, tugʻilganda kindigi uzilmagan boʻlsa qorin tomondan 10—12 sm qoldirib kesiladi, kesilgan joyiga yod eritmasi surtiladi, soʻngra yalab tozalash uchun onasi oldiga qoʻyiladi. Tugʻilgandan keyin 1—1,5 soat oʻtgach, birinchi marta onasiga emdiriladi. B. chorvachilik fermalarida quruq, toza poxol toʻshalgan katakda birinchi hafta ichida ogiz suti bilan boqiladi. Soʻngra umumiy buzoqxonaga koʻchirilib, alohida katakda, keyin 5—6 buzoq birgalikda saqlanadigan kataklarda boqiladi. 20 kunlik boʻlguncha sutkasiga 6—8 l dan qaymogʻi olinmagan sut bilan, 30 kunlik boʻlganda bunday sut kamaytirilib, sun’iy sut bilan boqiladi. Ikkinchi oʻn kunlikdan boshlab sifatli oʻt, mayin pichan, uchinchi oʻn kunlikda aralash ozuqalar yeyishga urgatiladi. Ikki oyligidan esa B.lar ratsioniga ildizmevalar, yaxshi silos, aralash yem, tuz va boshqa qoʻshiladi. Yaxshi parvarishlangan va soglom B.lar vazni 6 oyligida 125–150 kg ga yetadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 
 
 

Turkum:Uy hayvonlari
Buzoqboshi qurtlar

Buzoqboshi qurtlar — may qoʻngʻizlarintlng tuproqda hayot kechiradigan qurtlari.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzoqboshilar

Buzoqboshilar (Gryllotalpidae) -toʻgʻri qanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Buzoqboshilar ekinlarining juda koʻp zararkunandasi. Uzunchoq tanasi 35–50 mm, usti qoʻngʻir, qorin tomoni sargʻishqoʻngʻir tusda; ustqanoti kalta; orqa qanotlari yaxshi rivojlangan; keng, yoʻgʻon oldingi oyoqlari yer qazishga moslashgan. B. asosan yer tagida yashaydi, yer ustiga juda kam chiqadi. Tuproqda gorizontal yoʻllar qaziydi va 10—20 sm chuqurlikda tuxum qoʻyish uchun uya quradi. Qoʻngʻiz, nimfa hamda lichinka holida qishlaydi; tuxumdan 10—12 kunda lichinkalar chiqib, tuproqsa hayot kechira boshlaydi va qishlab, kelasi yili yozda rivojlanishini tugatadi. B., asosan nam yerlarda koʻproq uchraydi. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida sharq B. (Gryllotalpa africana P.), bir tikanli B. (G. unispina Sauss) va oddiy B. (G. gryllotalpa L.) tarqalgan. B. poliz hamda parniklardagi ekinlar ildizi, baʼzan poyalarini kemirib, zarar yetkazadi, shuningdek qazigan yoʻllari tuprokdagi namning tez buglanib ketishiga sabab boʻladi. Baʼzan gʻoʻza, oqjoʻxori, makkajoʻxori, arpa va boshqa ekinlarni ham (sholidan tashqari) shikastlaydi. Kurash choralari: zaharli xoʻraklardan foydalanish; tuproqni kuzda dixloretan bilan fumigatsiyalash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzoqchirg

Buzoqchirg — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub ildizpoyali koʻp yillik oʻt. Asosan Afrika savannalari va Shimoliy Amerika dashtlarida, Oʻrta Osiyoning adir va togʻ etaklarida keng tarqalgan. Tropik mamlakatlarda ham uchraydi. Oʻzbekistonda Kavkaz chayiri turi tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Buzruk

Buzruk, Buzurg (fors. — katta, ulugʻ) — oʻtmishda Oʻn ikki maqom, hozirda Buxoro Shashmaqomi, Xorazm maqomlari, Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari tarkibidagi maqom. Jomiy, Kavkabiy, Darvishali "/angmnlarning "Risolai musiqiy" asarlarida B.ning Un ikki maqomdagi tovushqatori, pogʻonalari qayd etilgan, asosiy parda tuzilishi, interval (boʻʼd)lari va boshqalarga oid maʼlumot berilgan. B. juda koʻp oʻquv (ashula) va cholgʻu yoʻllarini oʻz ichiga oladi. Jumladan, Shashmaqomdagi B. maqomining 7 cholgʻu yoʻli, 35 oʻquv yoʻli, 6 taronali Saraxbori B., bir taronali Talqini Uz zol, 3 taronali Nasrulloyi, Nasri Uz zol va Ufari Uzzoldan iborat 1guruh shoʻʼbalari, Moʻgʻulchai B., Savti Sarvinoz, Buxoro Irogʻi va Rok (har biri Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar deb bir xil nomlanuvchi shoxobchalari bilan) kabi 2guruh shoʻʼbalari mavjud. Shuningdek, B.ning turli cholgʻu (surnay) va ashula yoʻllari bor. Xususan, Rok shoʻʼbasi (surnay, karnay va nogʻoralar joʻrnavozligida) cholgʻu asari sifatida "Shodiyona" nomi bilan maʼlum; Surnay B.i, Savti B., Ufari Savti B. kabi Fargʻona — Toshkent maqom yoʻllari ham mashhur. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Maqomlar
Buzurgmehr

Buzurgmehr — davlat arbobi, ijodkor. Xusrav I Anushirvon davrida (531–579-yillar) vazirlik qilgan. Otasi Baraka sosoniy hukmdorlarning nadimlaridan edi.

Buzurgmehr hind shohi Devasar Anushirvonga yuborgan shatranj oʻyinining mohiyatini ochib beradi, oʻzi „nard“ oʻyinini kashf etadi. Uning homiyligida sanʼat, adabiyot rivoj topadi, Eron bilan Hindiston oʻrtasida elchilik aloqalari oʻrnatiladi, „Kalila va Dimna“ shu vaqtda Eronga keltiriladi. Anushirvon vafotidan soʻng fitna tufayli valiahd Xurmuzd Buzurgmehrni qatl ettiradi.

Buzurgmehr „Ganji shohiy“ („Shoh xazinasi“) nomli pandnoma yaratgan. Sosoniylar davriga mansub „Shatranjnoma“ kitobida Buzurgmehr obrazi berilgan. Firdavsiyning „Shohnoma“, Nizomiyning „Hamsa“ asarida, qadimiy hikoyatlar majmui — „Jome ul-hikoyot“ va boshqa asarlarda Buzurgmehr zukko davlat arbobi, maʼnaviyat, ilm-fan homiysi sifatida tilga olinadi. U sharq xalqlari hikoyatida anʼanaviy obrazga aylangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Davlat arboblari
Buzuq yer

Buzuq yer — togʻ oldilarining baʼzi joylarida uchraydigan dehqonchilikda foydalanish uchun yaroqsiz oʻrqir yer. Buzuq yer asosan suv oʻtkazmaydigan gil jinslarni sel yuvib ketishidan paydo boʻladi. Baʼzan yurib boʻlmaydigan tik yon bagʻir ham Buzuq yer deyiladi. Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatining Boysun, Sherobod tumanlarida, Samarqand viloyatidagi Oktogʻning jan. yon bagʻrida, Turkmanistonda Kopetdogʻning gʻarbiy yon bagʻrida, AQShda Qoyali togʻlarning sharkiy etagida uchraydi. Inglizcha bedlend deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzuqlik

Buzuqlik (mashinasozlikda) — texnik qurilmalarning loaqal bitta yoki qoʻshimcha parametrlari belgilangan texnik hujjatlarda koʻrsatilgan talablarga moye kelmaydigan holati. Ishlamay qolishlik yoki shikastlanish natijasida qurilma B. holatiga oʻtadi. Asosiy parametrlardan kamida bittasi ruxsat etilgan chegaradan chiqqanda qurilmaning shikastlanishi natijasida u faqat qoʻshimcha parametrlar boʻyicha texnik talablarga moye kelmaydigan boʻlsa, qurilma ishlash qobiliyatini yoʻqotmasligi ham mumkin. Masalan, radiopriyomnikning asosiy parametrlari berilgan chegarada boʻlib, shkalani koʻrsatadigan lampochkasi kuysa, u ishlayveradi. B. taʼmirlash (tuzatish) orqali bartaraf qilinadi. BUI (buyey, chjunszya, oʻzlarini yoy deb ataydilar) — Janubiy Xitoydagi xalq. Aholisi 2,7 mln.dan ziyod kishi (90-yillar oʻrtalari). Tay tilida gaplashadilar. Dindorlari — buddaviylar, xristianlar ham bor. Asosiy mashgʻulotlari dehqonchilik (sholikorlik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buy

Buy (gollandcha boei) — maʼlum shakl va rangli suzib yuruvchi belgi (qalqovuch) yoki belgilar. Kemalar qatnovi xavfli joylarni oʻrash uchun ishlatiladi. Unda yorugʻlik, tovush yoki radiosignallar berish qurilmasi boʻlishi mumkin. B. belgilari bir-biriga bogʻlab qoʻyiladi, oqib ketmasligi uchun qirgʻoqqa yoki suv tubiga zanjir bilan mahkamlanadi. Suv ostida qandaydir narsa (mas, yakor, baliq ovlash toʻri va boshqalar) borligini bildirish uchun ham B. oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyvollar

Buyvollar (Bubalus) — quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqlilar urugʻi. Tanasining uzunligi 100—290 sm, dumi 15—90 sm, boʻyi 62—180 sm, ogʻirligi 150—1200 kg. Gavdasi yoʻgʻon, boʻyni va oyoklari kalta va kuchli. Juni kalta va siyrak, dumining uchida shokila hosil qiladi. Buqasining boʻyni ostida terisi osilib turadi. 3 turi: anoa, Osiyo buyvoli va Afrika buyvoli bor (baʼzan 3 ta har xil urugʻga kiritiladi). Osiyo, yaʼni Hind buyvoli (V. arinee) shoxining uzunligi 2 m gacha, oʻroqqa oʻxshash egilgan; asosi kengaygan; Osiyo (Hindiston, Myanma, Xitoyningjan. da, Hindixitoy yarim orol, Kalimantano) va Filippinning Mindanao o.da (mindanao kenja turi) tarqalgan. Baʼzan Mindanao buyvoli alohida tur (V. mindorensis)ra kiritiladi. Afrika buyvoli (V. caffer) Sahroi Kabirdan janubroqda tarqalgan ba'zi oʻrmonlar va chakalakzorlarda, payettekislik va togʻli hududlarda yashaydi. Bitta, baʼzan 2 ta bola tugʻadi. Osiyo buyvoli xonakilashtirilgan, Janubiy Osiyo, Afrika, Jan. Yevropa va Kavkazda suti uchun, baʼzan ishchi hayvon sifatida boqiladi. Osiyo buyvoli baʼzan arni yoki Hindiston buyvoli, Afrika buyvoli esa kaffer yoki qora buyvol deb ham ataladi. Filippin va Osiyo B. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

 Yana qarang 

 Qoramol
 Sigir

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buydashxon

Buydashxon, Buylashxon, Boydashxon (7—1560) — Joʻjixon avlodlaridan boʻlmish Katta juz xoni.Buydashxon oʻz hukmronligi davrida Movarounnahrga tez-tez bostirib kirib, mahalliy aholini talontaroj qilib turgan. Chunonchi, u 1560-yil 20 ta qozoq sultoniga bosh boʻlib, Fargʻona vodiysiga toʻsatdan bostirib kirganda, bir qancha qishloqlarni talagach, Axsikat shahri tomon yoʻl olgan. Shunda Oʻrta Osiyoda Maxdumi Aʼzamdan keyin naqshbandiylik tariqatiga yetakchilik qilayotgan Lutfulloh Chustiy xalqni Buydashxonga qarshi oyoqqa turgʻizib, jangga yetaklagan. Natijada Buydashxon boshliqqozoqsultonlari qoʻshini Axsikat boʻsagʻasidagi jangda butunlay tormor keltirilgan. Buydashxonning oʻzi esa shu jangda oʻldirilgan.

Buydashxon avlodlari XIX asrning oxirlari va XX asrning boshlarida Yettisuv viloyatining Avliyoota (Jambul), Sirdaryo va Verniy (Olmaota) uyezdlarida yashagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buynaksk

Buynaksk (1922-yilgacha Temirxon Shoʻra) — Rossiya Federatsiyasi Dogʻiston Respublikasining markaziy qismidagi shahar. Katta Kavkaz togʻining shimoliy etaklarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 69 ming kishi (2024). Buynakskda oziq-ovqat sanoati korxonalari, koʻn poyabzal kombinati, trikotaj fabrikasi, agregat va shina remonti zavodlari, drama teatri bor. Buynakskda Shimoliy Kavkazdagi eng yirik mayejid va madrasalar joylashgan. 19-asr boshlarida Rossiya Dogʻistonni bosib olgach, Buynakskga 1834-yil qalʼa sifatida asos solgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Buyrak yetishmovchiligi

Buyrak yetishmovchiligi — buyrak faoliyatining pasayishi sindromi. Toʻsatdan (oʻtkir) yoki sekin-asta (surunkali) roʻy beradi. Koʻp qon yoʻqotish, mexanik shikastlanish tufayli qon bosimining pasayib ketishi yoki bemorning qon guruhiga mos kelmaydigan qon quyish, tok urishi, septik abort va boshqa; dorilar va boshqa metall tuzlaridan zaharlanish oqibatida buyrak parenximasining shikastlanishi; siydik yoʻlining oʻsma yoki buyrak toshlari bilan bekilib qolishi, shikastlanish tufayli ikkala buyrak zararlanishi oʻtkir buyrak yetishmovchiligiga sabab boʻlishi mumkin. Oʻtkir buyrak yetishmovchiligida buyrak faoliyati, xususan azot, suvtuz va boshqa moddalar almashinuvi izdan chiqadi, bunda siydik kam ajraladi, og'ir hollarda butunlay ajralmay qoladi (anuriya, uremiya). Qonda siydikchil (mochevina) miqdori koʻpayadi, organizmning siydikdan zaharlanishi kuzatiladi; teri osti, qorin va koʻkrak qafasida suyuqlik toʻplanadi (suvdan semirish). Surunkali buyrak yetishmovchiligi asosan buyrak va siydik yoʻlining uzoq davom etadigan kasalliklari (glomerulonefrit, piyelonefrit, sil, buyraktosh kasalligi va boshqalar) oqibati boʻlib, buyrak toʻqimasining bujmayishi (nefroskleroz) yoki xaltasimon kengayishi (gidronefroz) bilan davom etadi. Tashnalik, ogʻiz qurishi, teri qurukshab qichishishi, qusish, kamqonlik; nafas aʼzolari, yuraktomirlar va meʼdaichak faoliyatining buzilishi alomatlari kuzatiladi. Siydikning nisbiy zichligi kamayib, miqdori esa ortadi.

Davosi: oʻtkir buyrak yetishmovchiligida bemor kasalxonada davolanadi ("sunʼiy buyrak" apparati bilan qon tozalanadi, kislota ishqor, suv tuz almashinuvi rostlanadi); surunkali shaklida parhez va dori-darmonlar qoʻllanadi, gemodializ oʻtkaziladi. Kechiktirilgan hollarda buyrak koʻchirib oʻtkaziladi (qarang Transplantatsiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nefrologiya
Buyrak sanchigʻi

Buyrak sanchigʻi — buyrakning ayrim kasalliklari belgisi. Birdaniga belda qattiq ogʻriq turadi, baʼzan u chov sohasiga, songa, jinsiy aʼzolarga tarqaladi. Ogʻriqning zoʻridan bemor oʻzini qoʻygani joy topa olmay qoladi. Baʼzan sanchiq vaqtida kasal botbot siyadi (bu toshning siydik nayining qovuq oldi yoki qovuq ichida turganini bildiradi), qayt qiladi, yel chiqmaydi, qorni dam boʻladi, harorati koʻtariladi, taxikardiya, qonda leykotsitoz, ECHT tezlashadi. Buyrak sanchigʻi koʻpincha siydiktosh kasalligida, siydik yoʻllarida tuzlar toʻplanib qolganda, gidronefroz, nefroptoz, buyrak sili hamda siydik nayi va buyrakning boshqa kasalliklari natijasida yuzaga keladi. Buyrak sanchigʻi ni oʻzga xastaliklardan farqlashda urografiya juda qoʻl keladi. Sanchiq qayerda va qay tarzda boʻlishidan qati nazar darhol tez yordam chaqirish lozim. Chunki qorin boʻshligʻining boshqa oʻtkir jarrohlik kasalliklarida ham shunday sanchiq boʻlishi mumkin. Bunday hollarda kasallikni aniqlamasdan turib, oʻz bilgicha issiq yoki turlicha dori-darmonlar qilish yaramaydi, aks holda tuzatib boʻlmaydigan ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin. "Tez yordam" kelguncha papaverin, noshpa yoki platifillin tabletkalarini berish yoki inʼyeksiyalarini qilish mumkin"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Nefrologiya
Buyrak usti bezlari

thumb
Buyrak usti bezlari (glandula syprarenalis) — odam va umurtqali hayvonlarning ichki sekresiya bezi; ikkala (oʻng va chap) buyrak ustida joylashgan juft bez (nomi shundan kelib chiqqan). Uning oldi, orqa va pastki yuzalari farq qilinadi, ogʻirligi 3— 5g. Buyrak usti bezlari b. tashqi—poʻstloq qavati (adrenokortikal bez) va ichki — magʻiz qavati (adrenal bez)dan iborat boʻlib, har ikkala qavat strukturasi va funksiyasi alohida ichki sekresiya bezlari hisoblanadi. 

Poʻstloq qavati kimyoviy tuzilishiga koʻra steroidlar qatoriga kiradigan, taʼsiri jihatdan farq qiladigan 3 xil gormon ishlab chiqaradi, shiralari qonga shimiladi. Ushbu gormonlar xolesterin va askorbin kislotadan sintezlanadi. 

+1-jadval. Buyrak usti bezlari gormonlariBUB sohasiGormonlarPo'stloq moddasidan:Koptokchali qavatKortikosteroidlar:
 mineralokortikoidlar (aldosteron, dezoksikortikosteron)Dastali qavat glukokortikoidlar (kortizon, gidrokortizon, kortikosteron)To'r qavat androgenlar( degidroepiandrosteron, 11β-androstendion, 11β-gidroksiandrostendion, testosteron) hamda oz miqdorda estrogen va gestagenlarMag'iz moddasidanKatexolaminlar (adrenalin va noradrenalin, 6:1 nisbatda)
Mineralokortikoidlar (aldosteron, kortikosteron, dezoksikortikosteron) — mineral almashinuvini boshqaradi, bularning eng faoli aldosteron organizmda suv-tuz almashinuvi jarayoniga taʼsir etadi. Glyukokortikoidlardan gidrokortizon oqsil, yogʻ va uglevod almashinuvida qatnashadi, organizmning kasallikka qarshilik kuchini oshirib, yalligʻlanishning tez tuzalishiga olib keladi. Buyrak usti bezlari b. poʻstloq qavatining jinsiy gormonlari — androgenlar va estrogenlar jinsiy bezlar faoliyatini boshqaradi, bolalik davrida jinsiy aʼzolarning rivojlanishini taʼminlaydi; balogʻat yoshiga yetganda bu gormonning ahamiyati kamayadi. Buyrak usti bezlari magʻiz qavatida adrenalin va noradrenalin gormonlari ishlanadi. Ular nerv oxirlariga taʼsir etib, yuraktomir sistemasi ishini tartibga solib turadi. Buyrak usti bezlari b.ning shikastlanishi turli kasalliklar (masalan, Bronza kasalligi)ga olib keladi. Buyrak usti bezlari b. faoliyatini nerv sistemasi va bosh miya poʻstlogʻi idora etadi.

 

Turkum:Ichki sekretsiya bezlari

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
https://www.grandars.ru/college/medicina/nadpochechniki.html
Odam anatomiyasi O'.G'. Ahmedov 2-nashr, Toshkent "Iqtisod-moliya", 2007-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Anatomiya
Turkum:Nefrologiya
Buyrak tosh kasalligi

Buyraktosh kasalligi, nefrolitiaz — buyrak va siydik yoʻllarida tosh hosil boʻlishi bilan kechadigan kasallik. Bir yoki ikki tomonlama boʻladi. Bolalariga nisbatan kattalar orasida koʻproq uchraydi. Organizmda vitaminlar yetishmasligi, kamqonlik, oqsillar tanqisligi, meʼdaichak kasalliklari, qalqonsimon bez yonidagi bezchalar faoliyatining kuchayishi, piyelonefrit, buyrakdan siydik oqimi qiyinlik bilan oʻtadigan boshqa kasalliklar oqibatida moddalar almashinuvinhtt buzilishi sabab boʻladi. Irsiy omillarning ham ahamiyati bor. Kasallik asosida oqsil oʻlaksasi atrofiga siydikda qiyin eriydigan tuz kristallari yopishib, mikrolitlar hosil qilishi yotadi; ular astasekin kattalashib, toshlarga aylanadi (mas, urat kislota tuzlaridan uratlar, kalsiy oksalatdan esa oksalat toshlari va hokazo). Tosh oʻlchamlari kattalasha borib, buyrak kosachasi yoki jomiga tiqilib, siydik dimlanishi roʻy berganda, oʻziga xos klinik manzara kuzatiladi. Belning oʻng yoki chap tarafida qattiq sanchiq paydo boʻlib (qarang Buyrak sanchigi), u jinsiy aʼzolarga, sonning old yuzasiga tarqaladi. Sanchiq bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etadi. Baʼzan ogʻriq suyet boʻlib, jismoniy ish qilganda, sakraganda, transport silkitganida, tosh joyidan siljib, siydik nayiga yoki qovuqqa oʻtganida ogʻriq kuchayishi va bunda mikrogematuriya makrogematuriyaga aylanishi mumkin. Bolalar serharxasha boʻlib, bezovtalanadi, qorni yoki kindik atrofini koʻrsatib, chinqirib yigʻlaydi, siydikda leykotsit va eritrotsitlar boʻladi. Ultratovush (UTT) yoki rentgen tekshiruvlariga asoslanib tashxis qoʻyiladi. Toshning oʻlchami siydik nayidan chiqa olish darajasida boʻlsa, uni erituvchi dorilar, giyoxdar va parhez yordamida davolanadi. Litotriptor yordamida toshni maydalab, siydik yoʻllaridan chiqarib yuborish tobora koʻp qoʻllanilmoqsa. Zaruriy hollarda jarrohlik usulida tosh buyrakdan olib tashlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasalliklar
Turkum:Nefrologiya
Buyruq

Buyruq — 1) yakka hokimlikka asoslangan huquqiy hujjat. Muayyan muassasa yoki boshqa tur tashkilot oldida turgan asosiy va kundalik vazifalarni hal qilish maqsadida qoʻllanadi. Mohiyat-eʼtibori bilan buyruqlar ikkita boʻlinadi: asosiy faoliyatga oid va kadrlar shaxsiy tarkibiga oid. Ular ketma-ket tartibda alohida raqamlanadi va ayrim saqlanadi. Buyruqning asosiy matni asoslovchi (kirish) va farmoyish qismlaridan tarkib topadi. Asoslovchi (kirish) qismida buyruqdan maqsad, shartsharoitlar, sabablar koʻrsatiladi, asos qilib olinayotgan buyruq havola qilinadi (nomi, raqami, sanasi yoziladi). Baʼzi buyruqni asoslashga hojat boʻlmasligi mumkin, bunday hollarda ular toʻgʻridantoʻgʻri farmoyish qismi bilan ham berilaveradi; 2) Qurolli Kuchlarda boshliqning oʻz qoʻl ostidagilarga yozma yoki ogʻzaki ravishda bergan farmoyishi; bu farmoyish boʻysunuvchilar uchun qonun hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Siyosiy falsafa
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy hujjatlar
Buyruq gap

Buyruq gap — gap turi. Kommunikativ vazifasiga kõra buyurish, iltimos, maslahat maʼnolari ifodasini anglatadi (masalan, "hammasini aytib ber", "menga uzatib yuboring", "siz oʻgʻlim, otangizning aytganini qiling"). B. g.lar harakatni bajarishbajarmaslik haqida buyurish, undash, istak kabi maʼnolar ifodalovchi mayl (buyruqistak mayli)ga ham ega ("ayt", "aytsin", "aytgin", "ayting"). B. g. kesimi vazifasida koʻp holatda buyruq feʼli keladi yoki maxsus buyruq intonatsiyasiga ega boʻladi (mas, "Sen suv sep, sen supur", "Koʻcha harakati qoidalariga rioya qiling!"). B.g.lar murojaat etilishiga koʻra obʼyektga yoki subʼyekt (soʻzlovchi)ning oʻziga qaratilgan boʻlishi mumkin (mas, "har bir oʻtgan, ketganni kuzatib tur", 2shaxs, birlik. "Zokir oʻzigaoʻzi shunday dedi: buni hech kimdan yordam olmay oʻzing uddala!"). Baʼzan, B.g.lar umuman muloqotda ishtirok etmagan shaxsga ham qaratilgan boʻladi ("Bolalar futbol, qizlar tennis oʻynasin!").

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukaramanga

Bukaramanga — Kolumbiya shim.sharqidagi shahar. Santander departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 350 ming kishidan ziyod (1990- yillar oʻrtalari). Bukaramanga orqali Magdalena dare vodiysiga chiqiladi. Paxta, pilla, kofe, tamaki, shakarqamish yetishtiriladigan rayon markazi. Tamaki, toʻqimachilik, oziq-ovqat, sement korxonalari, universitet bor. B.ga 1623-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukey oʻrdasi

Bukey oʻrdasi (Ichki Oʻrda) - Rossiya imperiyasiga qaram qozoq xonligi (1812—47). Ural va Volga daryolari oraligʻidagi yerlarda tashkil qilingan. Qozoq sultonlaridan Nuralixon 1749-yil Kichik juz (Kichik Oʻrda) ga xon boʻlgach, mamlakatda hokimiyat uchun ayovsiz kurash boshlangan. Shunda Ashtarxon (Astraxon) kazak polki komandiri Popov taxtdan umidini uzgan Nuralixonning oʻgʻli Bukeyga Ural va Volga daryolari oraligʻidagi dashtlarga koʻchib oʻtish uchun chor hukumatidan ijozat soʻrashni maslahat bergan. Bukey 1799-yil shunday qilgan. Rossiya imperatori Pavel I ruxsat bergach (1801), Bukey oʻz tarafdorlari (5 ming oʻtov, 22 mingdan ortiq kishi) bilan mazkur dashtlarga koʻchib oʻtgan. 1812-yil chor hukumati Bukeyni xon etib tasdiqiagan. Bukey vafot etgach (1815), Bukey oʻrdasini uning ukasi Shigʻay idora qilgan (1815—23), undan keyin taxtga Bukeyning oʻgʻli Janger (1823—45), soʻng Jangerning oʻgʻli Sohib Girey oʻtirgan (1845—47). Sohib Girey vafot etgach, chor hukumati xonlik hokimiyatini bekor qilib (1848), Bukey oʻrdasi boshqaruvini rus chinovniklaridan iborat Muvaqkat kengashga topshirgan. Bukey oʻrdasi 1876-yil Ashtarxon (Astraxon) gubernyasi tarkibiga qoʻshib yuborilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻiston tarixiy viloyatlari
Turkum:Tarix
Bukeyiylar

Bukeyiylar — 19-asrning boshlarida Ural va Volga daryolari oraligʻidagi dashtlarga koʻchib kelib, Bukey Oʻrdasini barpo qilgan Kichik juz qozoqlarining bir qismi. Bukeyiy 1885 i. 237 ming kishi boʻlgan. Ular aday, jappas, boyboqti, tana, bersh, cherkesh, maskar, issiq, esontemir, olacha, qizil qurt, toz, tama, kerderi, tobin, kite kabi qozoq urugʻlari vakillaridan iborat boʻlib, 20-asrning 1-yarmida qozoq xalqi tarkibiga kirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukilma

Bukilma, egilma (geologiyada) — Yer poʻstining choʻkkan yoki egilgan joylari. Choʻkindi, choʻkindivulkanogen yoki vulkanogen jinslar bilan toʻlgan boʻladi; qarang Tektonik bukilmalar. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geologiya
Bukish

Bukish — yogʻoch yoki metall zagotovka xom-ashyo) ga yoki buyum qismlariga bukik shakl beradigan bolgʻalash, shtamplash operatsiyalari. Eguvchi kuch taʼsirida zagotovka deformatsiyalanadi (bukiladi), tashqi qatlami choʻziladi, ichkisi esa qisiladi. B. bukish mashinasi, bukish stanogi yoki qoʻlda amalga oshiriladi. B.ga bukishning oʻzi (bukik shakl hosil qilish), profillash (burmalar hosil qilish, egish), metall listlarni bukib va payvandlab payvand trubalar olish, prujina oʻrash va boshqa kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukish mashinasi

Bukish mashinasi (mashinasozlikda) — yogoch yoki metall zagotovka (xom ashyo, list, truba)ni sovuqlayin yoki qizdirib bukish uchun moʻljallangan qurilma. Universal Bukish mashinasi ning uch va toʻrt valikli (rotatsion), traversasi buriladigan, rolikli, andazasi yoki richagi buriladigan xillari bor. Qalinligi 40–50 mm dan ortiq zagotovkalar qizdirib, bundan yupqalari sovuqlayin bukiladi. Listli prokat toʻgʻri chiziqli harakatlanuvchi list bukish mashinalari (presslar)da, traversasi buriladigan va rotatsion mashinalarda, sortli prokat va trubalar rolikli Bukish mashinasi da bukiladi. Polosa, burchaklik, kvadrat, doyra va boshqa sortli prokatlardan yasalgan detallarni bukish, toʻgʻrilash va shtamplash uchun gorizontal bukishshtamplash presslari (buldozerlar), toʻgʻrilash presslari ishlatiladi. Kalibrlangan simlar yoki lentalardan yasaladigan mayda buyumlar (shplintlar, skrepkalar, radioapparatura detallari va boshqalar) bukish avtomatlarida tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukish stanogi

Bukish stanogi — yogʻochni bukib zarur shakl beradigan qurilma; ishi yogʻochning plastik xossasidan foydalanishga asoslangan. Yogʻoch B.yeda bukilganda yogʻoch zarralari orasidagi bogʻlanish buzilmagani, yaʼni yogʻoch tolalariga zarar yetmagani holda barqaror egri chiziq shaklidagi detal hosil boʻladi. Yogʻochning jinsiga qarab, u presslab yoki presslamay bukiladi. Bukish stanogi ga almashinadigan andaza oʻrnatib, metall shinaning old uchi bilan biriktiriladi. Andaza ishlov beriladigan zagotovkaga kerakli (egri chiziqli)shakl berish uchun xizmat qiladi. Presslab bukishda qisuvchi rolik bukish jarayonida zagotovkani tolasiga koʻndalang tarzda presslaydi. Presslamay bukishda qisuvchi rolik olib qoʻyiladi yoki yoniga suriladi. Bukishdan oldin zagotovkaga gidrotermik (suyuklikissiklik) ishlovi beriladi. Bukish stanogi mebel, changʻi, gʻildirak va boshqa buyumlar ishlab chikarishda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buklet

Buklet (ing. booklet — aynan kitobcha), buklama — yaxlit (bir) taboq qogʻozga bosilib, 2 va undan ortiq sahifalarga bukiladigan nashr turi (yoʻl koʻrsatkichlar, maʼlumotnomalar va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yemilian Bukov

Yemilian Nesterovich Bukov (1909.27.7 Janubiy Bessarabiya – 1984.17.10) — Moldova xalq yozuvchisi (1982). Buxarest universitetini tugatgan (1936). Ilk ijodida jamiyat keskin tanqid qilingan, inqilobiy kurash ruhi kuchli ("Mehnat qaynaydi", 1932; "Quyosh nutqi", 1937; "Xitoy", 1938 va boshqa sheʼrlar toʻplamlari). Keyinchalik Bukov vatanni, moldovanlar hayotidagi oʻzgarishlarni kuylagan ("Men seni koʻryapman, Moldova", 1942; "Dnestrda bahor", 1944; "Mening mamlakatim", 1947 va boshqalar). "Bugun va erta" (1965) sheʼrlar toʻplami, "Reut shahri" (1965) sheʼriy roman, "Qalb uchqunlari" (1965) hikoyalar toʻplami hamda "Magistral" (1969) romani bor. "Ona" hikoyasi, "Yoshlarga", "Aprel", "Bugun va erta", "Oʻtmish va istiqbol" sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Moldova davlat gimnining muallifi (hamkorlikda)"Bukov Yemilian Nesterovich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:17-oktabrda vafot etganlar
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Bukraa

Bukraa — Saxroi Kabirning shim. qismidagi kon, dunyodagi eng katta fosforit konlaridan. 1973-yilda ishga tushirilgan. Kon yuqori boʻr davri gilkremniyohaktoshli jinslarida joylashgan. Sanoat miqyosida uyumlari donador fosforit qatlamlaridan (qalinligi 2–6 m) tuzilgan. 50—90% fosfat donalaridan va faunalarning fosfatlashgan qoldiq qoʻshimchalari (mollyuska, foraminifera, reptiliya, baliklar)dan iborat. R2O5 miqdori 30—33%. Fosforitlarda har doim koʻp miqdorda (0,005—0,07%) uran, goho nodir yer elementlari (0,07—0,3% gacha) va pirit uchraydi. Fosforitning umumiy zaxirasi qariyb 10 mlrd. t ga teng. Konning asosiy markazi — Buk.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukri baliq

Bukri baliq, gorbusha (Oncorhynchus gorbuscha) — losossimonlar oilasiga mansub baliq. Asosan, Tinch okeanining shimoliy qismi va qisman Shimoliy Muz okeanida tarqalgan. Tanasining uzunligi 60—70 sm, koʻpincha 45—50 sm, ogʻirligi 1,5—1,7 kg gacha boradi. Yashash davri juda qisqa, hayoti davomida faqat bir marta uvildiriq tashlaydi. Urchish paytida dengizdan daryolarga, xususan, Yapon dengiziga quyiladigan daryolarga (koʻproq Amurga) katta gala boʻlib, yuqori oqimgacha suzib boradi. Daryolarning tiniq, kislorodga boy boʻlgan yuqori oqimida suv tubida kovlangan chuqurlarga urgʻochisi 1500—2000 tagacha uvildiriq tashlaydi. Erkagi uvildiriq ustiga urugʻlarini sepadi. Urgʻochi va erkak baliqlar urchigandan soʻng nobud boʻladi. Tuxumdan chiqqan chavoqlar daryo oqimi bilan dengizga tushib, voyaga yetadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukri pashshalar

Bukri pashshalar, namchil pashshalar (Ceratopogonidae) — qoʻshqanotlilar oilasi. Uzunligi 0,5–4 mm, tanasi bukri, hartumi uzun, kanotla’ ri koʻpincha tangachalar bilan qrplangan. 4 mingga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda Culicoides va Leptoconops urugʻlariga mansub 60 turi tarqalgan. Urgʻochisi suv ustida oʻsadigan oʻsimlik barglarining ostki tomoniga 75—120 ta tuxum qoʻyadi. Qurtlari sohil yaqinidagi balchiqda, nam qumli joylarda rivojlanadi. Koʻpchilik ning urgʻochisi issiqqonli hayvonlar va odam qonini, ayrim hasharotlar gemolimfasini soʻradi. Erkaklari, ayrim ning urgʻochisi gul nektari bilan oziqlanadi. Qurtlari detrit, suv oʻtlari, tuban zamburugʻlar, oʻlik hayvonlar murdalarining parchalari bilan oziqlanadi. Bukri pashshalar shim. hududlarda ayniqsa koʻp uchraydi, choʻl mintaqasida quduqpar va boshqa suv i yaqinida tarqalgan boʻlib, gnus komponentlaridan biri hisoblanadi, ertalab va kechqurunlari faol qon soʻradi; onxotserkoz, gemosporidioz, filyarioz, yapon ensefaliti, tulyaremiya kabi kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini tarqatishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil