Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Guano

Guano (ispancha guano) — quruq iqlim sharoitlarida dengiz qushlarining uzoq yillar yigʻilib qolgan va chirigan axlati; azotli va fosforli oʻgʻit. Qushlar koʻplab yashaydigan Chili, Peru, Jan. Afrika sohillariga yaqin orollarda, Karib dengizi orollarida koʻp. Tarkibida 9% atrofida N, 13% R2O5 va 2 — 3% K,O bor. G.ni maydalab turli tipdagi tuproqlarda barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari uchun qoʻllash mumkin. Shuningdek, baliq ovlash va baliqni kanta ishlash sanoati chiqindilaridan tayyorlanadigan oʻgʻit ham G. deb ataladi (tarkibida 8—11% azot, 12 — 14% fosfor bor). Bunday oʻgʻitlar asosan Yaponiya, AQSH, Norvegiya, Fransiyada ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻgʻitlar
Guansi-Chjuan muxtor rayoni

Guansi-chjuan muxtor rayoni — Xitoyning jan.dagi milliy maʼmuriy birlik. Sitszyan daryosi havzasida. 1958 yilda avvalgi Guansi provinsiyasi oʻrnidatashkil etilgan. Maydon 236 ming km. Aholisi 46,7 mln.dan ziyod kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Nannin sh.

Hududining katta qismi togʻ va tepaliklar. Koʻp qismining bal. 1000 m dan past. Eng baland joyi 2070 m. R-nning shimolida karst relyef shakllari koʻp uchraydi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida 6°, janubta 14°, iyulniki 24 — 28°. Tuprogi, asosan, laterit. Doim yashil oʻrmonlar bor. Subtropik va tropik oʻsimiklar oʻsadi.

Iqtisodiyotining yetakchi tarmoqi — qishloq xoʻjaligi R-n yer maydonining 11,5%i ishlanadi. Asosiy ekini — sholi (ekin mayd. 64%), shuningdek, batat, shakarqamish, yer yongʻoq, kunjut, indov, raps, tamaki, meva, choy, tung , kofe, paxta; ziravorlardan dolchin, arpabodiyon, muskat yongʻogʻi, zanjabil va b. yetishtiriladi. Ekinlardan yiliga 2 — 3 marta hosil olinadi. Chorvachilik yordamchi ahamiyatga ega; parrandachilik rivojlangan. Junszyan daryosi vodiysining yuqori qismida yogʻoch tayyorlanadi. Sanoatida koʻproq sholi oqlash, yogʻ, shakarqand, yogʻochsozlik, qogʻoz, toʻqimachilik tarmoqlari rivojlangan. Yer osti boyliklaridan qalay, marganes, qoʻrgʻoshin va pyx, toshkoʻmir qazib chiqariladi. Metallurgiya va mashinasozlik, kimyo korxonalari bor. Hunarmandchilik bilan ham shugʻullaniladi (Binyanda chinni ishlab chiqariladi). Eng katta sanoat markazi — Nannin va Lyuchjou. Sitszyan va uning irmoqlarida kema qatnaydi. Syanguy kanali orqali Yanszi daryosiga oʻtiladi. Rayon temir yoʻl orqali boshqa hududlar bilan bogʻlangan. Koʻplab oliy oʻquv yurtlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Guansi-Chjuan muxtor rayoni
Guantanamo

Guantanamo — Kubadagi shahar va port. Guantanamo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi – 200 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, tamaki, poyabzal, metallsozlik, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. Chetga sitrus mevalar va kofe chiqariladi. Shakarqand sanoatining markazlaridan biri; shokolad va likyor tayyorlanadi. Guantanamodan 16 km masofada AQShning harbiy-dengiz bazasi (1903-yilda ijaraga olgan) bor. Shaharga 1524-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guanchjou

Guanchjou — Xitoyning janubidagi shahar va port, Jan. Xitoy dengizidan PO km, Chjutszyan (Marvarid) daryosining deltasida joylashadi. Guandun provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi chamasida (1998), aksariyati xitoy (xan)lar. 

 Tarixi 

Guanchjou Xitoyning koʻhna shaharlaridan. Ilk bor mil. av. 3-asrda Fanyuy nomi bilan tilga olingan. Guanchjou Jan. Xitoyning muhim iqtisodiy markazlaridan. Qadimdan tashqi savdo porti boʻlib kelgan.

 Iqtisod 

Yuk ortish va tushirish boʻyicha mamlakatda 3-oʻrinda turadi (yiliga 15 mln. t). T.-yil tuguni, xalqaro aeroport bor. Sanoat tarmoqlaridan toʻqimachilik (asosan ipak, ip va jut gazlama i. ch.), oziq-ovqat, umumiy mashinasozlik, qora metallurgiya, qogʻoz, kimyo, qurilish materiallari sanoati rivojlangan. Badiiy hunarmandchilik buyumlari eksport qilinadi. 

 Ta'lim 

Guanchjouda bir necha oliy oʻquv yurtlari, jumladan Sun Yatsen nomidagi universitet (1924), tibbiyot, pedagogika., moliya-iqtisod institutlari, botanika bogʻi va b. bor.

 Yana qarang 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Xitoy shaharlari
Guarani

Guarani — 1) tupi-guarani guruhiga mansub indeys xalqlarining janubiy tarmogʻi. 2) Paragvaydagi indeys xalqlaridan biri. 30 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Guaranilar hozirgi paragvayliklarning shakllanishida qatnashmoqdalar. Guarani tilida soʻzlashadilar. Dindorlari katoliklar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guarani (pul birligi)

Guarani, gvarani — Paragvay pul birligi. 1943-yilda peso oʻrniga chiqarilgan. Xalqaro ifodasi PYG 1 G. = 100 santimo. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 1913,7 G. (1994).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guarani tili

Guarani tili - Janubiy Amerika indeyslari tili. Tupi-guarani tillari oilasiga mansub. Guarani tili Paragvay va Braziliyaning Matu-Grosu va Parana viloyatlari hududlarida hamda Argentina (Misones, Gran-Chako, Korriyentes, Formosa)da tarqalgan. Guarani tili leksikaning 30 — 40% ini ispan tilidan oʻzlashgan soʻzlar tashkil etadi. Boliviyadagi indeyslarning tili ham Guarani tili nomi bilan ataladi (11 ming kishi soʻzlashadi). Paragvayda garchi ispan tili rasmiy til boʻlsada, aholining 90%i (3 mln. kishi) Guarani tilida soʻzlashadi. Bu tilda gazetalar, kitoblar nashr etiladi, radioeshittirishlar beriladi. Maktab taʼlimida ham qoʻllanadi. Yozuvi lotin alifbosiga asoslangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Guaxiro

Guaxiro, goaxiro (oʻzlarini vayuu deb atashadi) — aravak guruhiga mansub indeys xalqi. Guaxira yarim orolda yashaydilar. Kolumbiyada — 200 ming kishi, Venesuelada — 65 ming kishi, Panama va Antil orollarida oz guruhi yashaydi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, anʼanaviy diniy eʼtiqod saqlangan, katoliklar ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aborigenlar
Guash

Guash (ital. guazzo — suvli boʻyoq) — kukun bilan suv-yelim bogʻlovchilari (aqoqiyo, bugʻdoy kraxmali, dektrin va b.) va oq buyok, (belila) aralashmasidan iborat boʻyoq; shuningdek, shu boʻyoq bilan ishlangan tasviriy sanʼat (rassomlik) asari. Qogʻoz, karton, faner, mato, suyakka naqsh, tasvir ishlashda qoʻllanadi. Akvarel turi sifatida paydo boʻlgan guashdan oʻrta asrlardayoq Osiyo va Yevropaning koʻp mamlakatlarida, asosan kitob minitayurasida foydalanilgan. 19-asr oʻrtalaridan guash boʻyogʻi sanoatda ishlab chiqarila boshlagach, mustaqil usulga aylandi. Guash akvareldan oqboʻyoqqoʻshilganligi, boʻyoq qatlamining qalinligi bilan farq qiladi. Oʻzbekistonda 1920-yillardan, ayniqsa Ikkinchi jahon urushi yillaridan ("OʻzTAG oynasi", "Jangovar qalam" plakatlari va b. da) keng rivojlandi. Hozir guash plakat, amaliy grafika va kitob grafikasi, teatr dekoratsiyasi eskizlari, bezak ishlari, miniatyura, mahobatli rangtasvir, naqqoshlik va b.da keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guayakil

Guayakil — Ekvadordagi shahar, Guayas provinsiyasining maʼmuriy markazi. Kema qatnaydigan Guayas daryosi boʻyidagi port. Aholisi 1,9 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). T. i. stansiyasi. Mamlakatning eng yirik shahri, sanoat va savdo markazi. Mamlakat eksportining kariyb yarmi (kakao, kofe, guruch, sitrus mevalar, oʻrmon xoʻjaligi mahsulotlari) va importining aksariyat qismi G. orqali oʻtadi. Sanoati qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va yogʻochni (oziq-ovqat, taxta titish, koʻn poyabzal, toʻqimachilik va b. korxonalar) qayta ishlashga ixtisoslashgan. Metall quyish, mexanika zavodlari hamda universitet, xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor.

G.ni 1531 yilda ispan konkistadorlari bunyod etgan. 1820 yilda Ispaniyaga qaramliqsan ozod boʻlib, mustaqil deb eʼlon qilindi. 1822 — 30 yillarda Buyuk Kolumbiya tarkibida boʻlgan. 16 — 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ekvador
Gubanlar

Gubanlar, doʻrdoq baliqlar (Labridae) — okun (olabugʻa)simon baliqlar turkumining bir oilasi. Koʻpchilik tanasining uz. 10 — 30 sm, vazni 250 g cha; baʼzi ning uz. 1,8 m ga, vazni esa 27 kg ga yetadi. 400 turni oʻz ichiga olgan 50 ga yaqin urugʻi maʼlum. Tropik va moʻʼtadil iqlimli dengizlarda uchraydi; bir qancha suv oʻtlari yoki marjon poliplar orasida yashaydi. Rangi yashash muhitiga moslashgan yaltiroq, tiniq boʻladi. Qora dengiz va Azov dengizida 8 turi bor. Mayda umurtqasiz hayvonlar, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar va b. bilan oziqlanadi; oʻsimlikxoʻrlari ham bor. Koʻpincha suv oʻtlari orasiga tuxum tashlab koʻpayadi; kam ovlanadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Baliqlar
Guberna

Guberna, gubernya, guberniya — Rossiyada 1708-yildan mavjud boʻlgan asosiy maʼmuriy-hududiy birlik. Uyezdlarga boʻlingan. Ayrim G.lar general-gubernatorliklarga birlashgan. 1917-yilga kelib 78 G. mavjud edi, ulardan 25tasi Polsha, Finlandiya, Boltiqboʻyi davlatlariga oʻtgan. 1923 — 29 yillarda G.lar oʻrnida oʻlka va oblastlar tashkil etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Maʼmuriy birliklar
Gubernator

Gubernator (lotincha: gubernator — hokim) — 1) hozirgi bir necha davlatlarda (RF, AQSH, Buyuk Britaniya, Daniya va b.) shtat, viloyat, graflik maʼmuriyatining boshligʻi; 2) Rossiyada 1917-yilga qadar gubernada oliy hukumat amaldori. Imperator tomonidan tayinlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Ivanovich Gubin

Gubin Viktor Ivanovich (1917.24.11, Vladivostok — 1975.22.4, Toshkent) — geofizik, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), fizika matemetika fanlari doktori (1958), professor (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967). Toshkent Davlat Universitetini tamomlagan (1941). Toshkent Irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanzatsiyalash muhandislari institutida ishlagan (1945 — 1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika instituti direktori oʻrinbosari (1958 — 1960) va direktori (1960 — 62), boʻlim boshligʻi (1963 — 75). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika va matematika fanlari boʻlimi akademik kotibi (1962 — 1963).

Gubin frontogenez uchun qulay sharoit vujudga keltiradigan usullarni topgan, meteorologik elementlarni oldindan aytib berish masalalarini tekshirgan; temperatura va bosimning advektiv oʻzgarishlarini oldindan hisoblash va bosim boʻyicha shamol tezligini aniqlash usulini taʼriflab bergan, qisqa muddatli ob-havoni oldindan aytib berishning miqdoriy usullarini mukammallashtirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Turkum:22-aprelda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Gubkin Ivan Mixaylovich

Gubkin Ivan Mixaylovich 1871.9.(21).9, Pozdnyakovo qishlogʻi, hozirgi Nijniy Novgorod viloyati — 1939.24.4, Moskva — rus geologi, Rossiya neft geologiyasining asoschisi, akad. (1929). G.ning ilmiy ishlari neft geologiyasiga, Kavkazda neft konlarining ochilishiga, Volga va Ural daryolari oraligʻida "Ikkinchi Boku" deb atalmish neft bazasini yaratishga bagʻishlangan. U balchiq vulkanlarining paydo boʻlishi va tarqalishi, ularning neft konlari bilan bogʻliqligi haqidagi taʼlimotni yaratdi. G. neft geologiyasiga oid bir qancha asar va darsliklarning muallifi. RF Belgorod viloyatidagi shaqarlardan biri G. nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gubkin

Gubkin — Rossiya Federatsiyasi Belgorod viloyatidagi shahar (1955-yildan). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 80 ming kishi (1995). Temir rudasi qazib olinadi. Ruda boyitish kombinati, quruq mineral boʻyoqlar zdi bor. Shahar geolog olim akademik I. M. Gubkin nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gubskaya Vera Nikolayevna

Gubskaya Vera Nikolayevna 1906.26.8 (8.9), Kerch - 1953.19.10, Toshkent -balet artisti, baletmeyster, pedagog . Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Toshkent rus opera va balet teatrida balet artisti (1930 - 35). 1939 - 42-yillar Navoiy teatrida baletmeyster va pedagog . 1943 — 48-yillar Muqimiy, Toshsovet nomidagi va Yangiyoʻl teatrlarida bosh baletmeyster. Tamaraxonim nomidagi Respublika balet maktabida oʻqituvchilik qilgan (1935 — 41). G. inson feʼl-atvori, his-tuygʻusi va fikrlarini mumtoz raqs harakatlari orqali ishonarli tasvirlay olgan. Eng yaxshi partiyalari: Raymonda ("Raymonda"), Kitri ("Don Kixot"), Zarema ("Boqchasaroy favvorasi"), Odetta — Odiliya ("Oqqush koʻli") va b. Oʻzbek va mumtoz raqs shakllarini uygʻunlashtiradigan "Bahor", "Quvonch", "Paxta" va b. xoreografik miniatyuralarni, shuningdek, "Gulandom" (Usta Olim Komilov, Tamaraxonim, I. Arbatov bilan hamkorliqda), "Uyqudagi goʻzal", "Baxt sohili" baletlarini, 20 dan ortiq musiqiy-dramatik spektakllar raqsini sahnaga qoʻygan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Turkum:Pedagoglar
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Guvala

Guvala, guvalak — pishitilgan loydan tayyorlangan va quritilgan dumaloq yoki yalpoq shaklli qurilish materiali. Asosan, devorlarni tiklash va sinchli uylarni qurishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qurilish materiallari
Guvalyor

Guvalyor, Gvaliyor — Hindistonning shimolidagi shahar. Madhya-Pradesh shtatida. Aholisi 700 ming kishi atrofida (1990-yillar oʻrtalari). Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Hozirgi Guvalyor Lashkar, Morar shaharlari va Guvalyorning oʻzini qoʻshilishidan bunyodga kelgan. Ip gazlama fabrikalari, kulolchilik, gilam toʻqish korxonalari, toʻqimachilik mashinasozligi, zargarlik zavodlari va bir qancha metallsozlik korxonalari; arxeologiya muzeyi bor. Hunarmandchilik rivojlangan. 11 —16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hindiston shaharlari
Guvasht

Guvasht, gavasht (fors.) — Oʻn ikki maqom tizimidagi olti ovozaning biri. G.lar maqomlarning mashhur dan boʻlib, oʻtmish musiqa risolalari mualliflarining yozishicha, ikki maqom tovush qatorining turli qismlaridan hosil etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Herbert Hoover

right|200px|thumb|Herbert Hoover (1917)
Herbert Hoover (1874.10.8, — 1964.20.10) - AQShning 31-prezidenti (Respublikachilar partiyasidan; 1929—33). 1919—23 yillarda "ARA" (Amerika yordam maʼmuriyati) rahbari. 1921—28 yillarda savdo vaziri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Turkum:10-avgustda tugʻilganlar
Turkum:20-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:AQSh prezidentlari
Turkum:Amerikalik siyosatchilar
Turkum:Stanford universiteti bitiruvchilari
Guvoh

Guvoh (huquqda) — muayyan uyning hadya yoki fuqarolik ishi uchun ahamiyatli holatlar toʻgʻrisida maʼlumotga ega boʻlgan va guvohlik berish uchun sud yoxud tergov organlariga chaqirilgan shaxs. Salomathon usmonova Akbarjon qizi. qonunda belgilangan tartibda soʻroq qilinadi. U oʻz ona tilida koʻrsatuvlar berishga, tergov va sudda band boʻlgani uchun ishlab turgan joyidan oʻrtacha ish haqi olishga, yoʻlkira va chiqimlarni undirib olishga haqli. Salomathoning huquq va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasi JPKning tegishli moddasida belgilangan. U koʻrgan-bilganlarini yashirmay, xolisona soʻzlab berishi lozim, aks holda Oʻzbekiston Respublikasi JK ning moddalariga binoan javobgarlikka tortiladi. Jismoniy yoki ruhiy kamchiliklari sababli voqealarni anglay va ifodalay olmaydigan shaxslar, shuningdek, ayblanuvchi va jabrlanuvchining vakillari hamda himoyachilari shu ish boʻyicha tariqasida soʻroq qilinishi mumkin emas.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guvohnoma

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Charter_of_Hilandar%2C_revision.jpg/300px-Charter_of_Hilandar%2C_revision.jpg|thumb|300x300px| 1200-1202 yillar orasida yozilgan „ Hilandar monastiri Guvohnomasi“. Hujjat monastirning Stefan Nemanya va Birinchi toj kiygan Stefan tomonidan sovgʻa qilingan yerlarga egalik qilish huquqini tasdiqlaydi.
Guvohnoma ( – xat, yozuv qogʻozi) – X – XVII asrlarda Rossiyada va boshqa baʼzi oʻrta asr slavyan davlatlarida – biznes hujjati (asosan, aktlar deb ataladi) va xatlar (rasmiy va shaxsiy).

" Gramota " atamasi Vizantiyadan olingan boʻlib, bu yerda grammatika xabarlar, farmonlar va boshqa yozma hujjatlarni anglatadi. Sovet davrida maqtov maktublari va faxriy yorliqlar keng qoʻllangan. Hozirgi vaqtda „guvohnoma“ atamasi maʼlum turdagi hujjatlarga nisbatan qoʻllanadi: ishonchnoma va boshqalar.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Gramota1539.jpg/220px-Gramota1539.jpg|left|thumb| Ivan Vasilyevichning Spasskiy Solovetskiy monastiri guvohnomasi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Pr%C3%AAt_pour_le_travail_et_la_d%C3%A9fense_de_l%27URSS_%28Tachkent%29%2C_1936_%281%29.jpg/220px-Pr%C3%AAt_pour_le_travail_et_la_d%C3%A9fense_de_l%27URSS_%28Tachkent%29%2C_1936_%281%29.jpg|thumb|" Mehnatga va mudofaaga tayyor " koʻkrak nishoni bilan taqdirlanganlik guvohnomasi (1936)
Bizgacha saqlanib qolgan eng qadimiy Gʻarbiy Yevropa guvohnomalariga yer sovgʻasi, daxlsizlik grantlari va boshqalar bergan franklar qirollarining guvohnomalari kiradi (7-asr). Ularning koʻpchiligi bugungi kungacha kartulerlarda yozilgan nusxalarda saqlanib qolgan. 11-15 -asrlarga oid Gʻarbiy Yevropa xartiyalari ayniqsa koʻp (masalan, 1215-yildagi Magna Carta xartiyalarga tegishli). Har xil turdagi guvohnomalar uchun turli formulalar ishlatilgan.

 Mehr guvohnomasi Akad. M. M. Boguslavskiy. Posolstvo Ye. I. Ukrainseva v Konstantinopol (1699-1700). T. 5. Red. prof. V. I. Lebedev. Izd: Gostolitizdat. 1948. Obʼyasnitelniy slovar. str. 309-313. – mamlakatlar oʻrtasidagi tinch munosabatlarni tasdiqlovchi xat.
 Ragʻbatlantiruvchi diplom  – shartnoma shartlarini qabul qilish toʻgʻrisidagi xabar yozilgan dastlabki xat.
 Tasdiqlangan nizom  – ilgari tuzilgan shartnomani oʻz ichiga olgan nizom.
 Vakolatnoma elchilarning vakolatlarini tasdiqlovchi hujjatdir.
 Oʻtish xati  – jismoniy shaxslarga toʻsiqsiz sayohat qilish uchun beriladigan hujjat.
 Tayinlov xati  – bu lavozimga tayinlanishni oʻz ichiga olgan xat.

Turkum:Huquqiy hujjatlar
Gugenotlar

Gugenotlar - 16-18-asrlarda Fransiyadagi kalvinizm tarafdorlari. Gugenotlarning katoliklar bilan kurashi Diniy urushlarga aylangan. 1598 yildagi Nant ediktiga koʻra gugenotlar diniy eʼtiqod erkinligiga ega boʻlib, bir muncha siyosiy mustaqillikni qoʻlga kiritganlar. Rishelye davrida (1629) gugenotlarning siyosiy mustaqilligiga barham berilgan; Lyudovik XIVdavrida (1685) Nant edikti bekor qilingan, gugenotlar diniy eʼtiqod erkinligidan mahrum boʻlishgan, ular yoki katolik diniga oʻtishlari yoki Fransiyani tark etishlari lozim boʻlgan (gugenotlarning koʻpchiligi mamlakatni tark etgan). 18-asr oxiridagi Buyuk fransuz inqilobi davrida gugenotlar katoliklar bilan teng huquqli boʻlishga erishganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gugo kapet

Gugo kapet (Hugues Capet; Capatus) (taxminan 940—996) — fransuz qiroli (987-yildan) Kapetinglar sulolasi asoschisi. Lyudovik V Karoling (qarang Karolinglar) vafotidan keyin qirol etib saylangan. G. K. nomigagina qirol boʻlib, uning hokimiyati faqat domen yerlari (Parij va Orleanni oʻz ichiga olgan)gagina tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gugurttogʻ

Gugurttogʻ — Turkmanistonning jan.-sharqidagi shahar (1990-yildan), Koʻhitang togʻining gʻarbiy etagida, Amudaryodan shim.da, Mukri (Turkmaniston) temir yoʻl stansiyasi yaqinida. 1930-yillarda oltingugurt koni ishga tushirilishi bilan vujudga kelgan. Aholisi 23,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Sof oltingugurt qazib olinadi. Oltingugurt va kaliy oʻgʻiti i.ch. zavodlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gugurttogʻ oltingugurt koni

Gugurttogʻ oltingugurt koni (turkmancha — Gyugurtdagʻ) — Turkmanistonning jan.-sharqidagi kon, Koʻhitang togʻining gʻarbiy etagida, Amudaryodan shim.roqda, Mukri (Turkmaniston) temir yoʻl stansiyasi yaqinida joylashadi. Konning oltingugurt zaxirasi dastlab 1928—30 yillarda aniqlangan. 1950-yillarda G. o. k.da yirik tuz koni (kaliy va osh tuzlari) razvedka qilindi. Ayni paytda G. o. k.dan sof oltingugurt va kaliy tuzi olinmoqda. G. oltingugurt konining hosil boʻlishi toʻgʻrisida olimlar oʻrtasida turli fikrlar mavjud. Konda oltingugurt yuqori yura davrida dengiz ostida anaerob (kislorodsiz) muhitda oltingugurt hosil qiluvchi bakteriyalar yordamida paydo boʻlgan yoki kimyoviy yoʻl bilan ohaktoshlar tarkibidagi yer osti neft suvlarining atmosfera suvlariga qoʻshilishidan hosil boʻlgan degan fikrlar bor. G. o. k. oltingugurt hosil boʻlish sharoitlariga koʻra, Ukrainadagi Rudatskiy va AQShning Meksika sohillaridagi konlarga juda oʻxshash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gudermes

Gudermes — Rossiya Federatsiyasining Checheniston Respublikasidagi shahar (1941-yildan). Temir yoʻl tuguni. Tibbiyot asboblari, gʻisht, konserva zavodlari, temir yoʻl transportiga xizmat qiladigan korxonalar faoliyat koʻrsatgan. G. atrofidan neft qazib chiqariladi. Aholisi 40 ming kishi (1991), lekin 1990-yillar oxiriga kelib aholining bir qismi urush tufayli shaharni tashlab ketishga majbur boʻldi. Shu bois hozirgi kunda ishlayotgan korxonalar soni kam.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Gudzon

Gudzon, Xadson Genri (taxminan 1550—1611) — ingliz dengizchisi. Atlantika okeanidan Tinch okeanga o‘tuvchi shim. dengiz yoʻlini topish maqsadida 1607—11 yillarda 4 marta Arktika dengizlarida suzgan. Ekspeditsiyani ingliz va golland savdogarlari Xitoy va Hindistonga Ispaniya va Portugaliya mustamlakalaridan holiroq joydan oʻtuvchi yangi suv yoʻlini topish maqsadida uyushtirgan. G. 1607-yil Tinch okeanga Shim. qutb orqali oʻtishga urinib 80°23’ sh. k.gacha borgan va yoʻlakay Yanmayen o.ni kashf qilgan. 1609-yil Barens dengizi orqali Shim. Amerika qirgʻoqlarigacha suzgan va materik sohilini tadqiq qilgan. Gudzon daryosini kashf qilib, uning yuqori oqimi tomon 250 km gacha borgan.Keyinchalik uning nomiga qoʻyilgan boʻgʻoz va katta qoʻltiqni kashf etgan. 1611-yil iyunida orqaga qaytishda yoʻlda dengizchilar isyon qilib, G.ni oʻgʻli bilan va 7 dengizchini kemadan qayiqqa oʻtqazib qoldirishgach, bedarak yoʻqolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gudzon (daryo)

Gudzon, Xadson — AQSH sharqidagi daryo. Uzunligi 492 km. Havzasining mayd. 35 ming km. Appalachi togʻlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida ostona va sharshara koʻp. Atlantika okeaniga quyiladi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 630 m1/sek. Bahorda tulib oqadi. Suv rejimi toʻgʻonlar bilan tartibga solingan. Quyilish yeridan Troi sh.gacha kema katnaydi. G.— Nyu-YorkSteyt-Barjkanal suv yoʻli sistemasining muhim qismi. Daryoga yirik GESlar qurilgan. Quyilish joyida Nyu-York sh., daryo boʻylab Troy, Olbani, Xadson, Kingston sh.lari joylashgan. G.ni 1609 yilda G. Gudzon kashf qilgan va tavsiflagan, daryo uning nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:AQShdagi daryolar
Gudzon boʻgʻozi

Gudzon boʻgʻozi — Labrador yarim orol bilan Baffin Yeri oraligʻidagi boʻgʻoz. Gudzon qoʻltigʻini Atlantika okeani bilan qoʻshib turadi. Uzunligi 806 km ga yaqin, kengligi 115—407 km. Chuqurligi 200 m dan 988 m gacha. Bir yilda 8 oy davom etadigan qor boʻronlari, tuman va suzib yuruvchi juda koʻp muz boʻlaklari kema qatnovini qiyinlashtiradi. Dengiz hayvonlari ovlanadi. Boʻgʻoz G. Gudzon nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Gudzon qoʻltigʻi

Gudzon qoʻltigʻi - Shim. Muz okeanining quruqlik ichkarisidagi dengizi, Kanada hududida. Sharqda Gudzon boʻgʻozi orqali Atlantika okeani bilan, shim.da boʻgʻozlar orqali Shim. Muz okeani bilan tutashgan. Mayd. 848 ming km. Oʻrtacha chuq. 112 m, eng chuqur joyi 258 m. Xavoning oʻrtacha temperaturasi yanvarda —22° dan —31° gacha, iyulda 5° dan 15° gacha; suv oktabrdan iyulgacha muzlaydi. Shoʻrligi 23,0—30,5%". Suv har yarim sutkada 7,9 m ga koʻtarilib-pasayib turadi. Baliq va tyulen ovlanadi. Asosiy portlari: Cherchill, Port-Nelson. G.q.ni ingliz dengizchi sayyohi G. Gudzon 1610 yilda kashf qilgan va uning nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻltiqlar
Gudiashvili Lado Davidovich

GUDIASHVILI Lado (Vladimir) Davidovich 1896.18(30).3, Tbilisi— 1980) – gruzin rassomi va grafigi. Ijodi urta asrlar gruzin sanʼati va 1920-yillar Gʻarbiy Yevropa sanʼatidagi oqimlar taʼsirida shakllangan. Xalq ogʻzaki ijodi (qoʻshiqlar, afsonaviy va fantastik obrazlar)dan ilhomlangan: „Sotsxali baligʻi“ (1920), „Serafita sayri“ (1940), „Pirosmanashvili oʻlimi“ (1946), „Togʻdagi uchrashuv“ (1977) kabi yirik asarlar, „T. Tabidze va moviy otlar“ (1918), „Eliso“, „V. Mayakovskiy va V. Gudiashvili Parijda“ (1975) va b. portretlar, „Antifashistik turkum“ (1942) grafika turkumi muallifi, shuningdek, Sulxonsabo Orbeliani (1939, 1960), G. Chxikvadze (1946) va b.ning asarlarini bezagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yekaterina Gudkova

Yekaterina Akimovna Gudkova (1928.26.1, Toshkent) — xor dirijyori, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1950). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtida (1947—1956), Toshkent konservatoriyasida (1953-yildan) oʻqituvchi, dotsent (1967-yildan), xor dirijyorligi kafedrasi mudiri (1979—1988). Oʻzbekistonda xor sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Gudon

Gudon, Udon (Houdon) Jan Antuan (1741.20.3, Versal — 1828.15.7, Parij) — fransuz haykaltaroshi, Yevropa haykal portreti sanʼatining yirik namoyandasi. Parijdagi nafis sanʼat maktabida oʻqituvchi (1805 — 23). Plastik anatomiyami chuqur oʻrganib, anatomik haykal yaratdi (1767), bu haykal qoz. kunda ham badiiy oʻquv yurtlarida (shu jumladan Oʻzbekistonda) koʻrgazmali qurol sifatida qoʻllanadi. "Diana" (gips, 1776) haykali G.ga katta shuhrat keltirgan; J.J. Russo (gips, 1778), Volter (marmar byust, 1778; marmar haykal, 1781), O. Mirabo (terrakota, 1791) va b. portretlar muallifi. G. portretlaridagi oʻtkir va koʻp qirrali psixologik tavsifning oʻziga xosligi, portretdagi maʼnoli qarashlar bevosita tomoshabinga qaratilganligi bilan diqqatni tortadi. Ayniqsa ayollar va bolalar qiyofasi sodda va tabiiyligi bilan ajralib turadi ("Rafiqam portreti", gips, 1787, Luvr va b.). G. fransuz inqilobi namoyandalari va maʼrifatparvarlarining yorqin qiyofalarini yaratgan. Asarlari Luvr (Parij) va b. muzeylarda saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gudron

thumb

Gudron (fransuzcha: goudron) — qora smola. Neftni atmosfera bosimi va vakuum ostida haydash paytida 450—600° oraligʻida qaynab chiqadigan fraksiya qoldigʻi. Gudron neftning tabiatiga qarab uning massasining 10—45% igacha hosil boʻladi. Gudron qovushqoq suyuklik yoki qattiq asfaltsimon yaltiroq mahsulotdir. Tarkibida parafin, naften katori va aromatik uglevodorodlar (45—95%), asfaltenlar (3—17%), shuningdek, deasfaltlangan mahsulotlardan silikagelda adsorbsiyalanadigan neft smolalari (2—38%) boʻladi. Gudronning zlementar tarkibi (massasiga nisbatan % hisobida): 85—87 S, 9,3— 11,8 N, 0,2-6,3 S, 0,2-0,7 N, 0,08-1,25 O. Bundan tashqari, gudronda neft tarkibida mavjud boʻlgan barcha metallar konsentrlanadi; unda vanadiyning miqdori 0,046% ga, nikel esa 0,014% gacha yetishi mumkin. Neftning tabiati va undan gazoyl franksiyalarini ajratib olish darajasiga qarab gudronning zichligi 950–1030 kg/m3 ga, kokslanishi 8—26% gacha (massa jihatidan), qotish temperaturasi 12—55° gacha, oʻz-oʻzidan yonish temperaturasi 29 dan 350° gacha boʻladi. Gudron yoʻl qurilishi materiali sifatida yoʻlkalar va qurilish bitumlari, oz miqdorda kul hosil qiluvchi kokslar, surkov moylari, yoqilgʻi gazlar va motor yonilgʻilari ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Polimerlar
Gujar

Gujar (oʻzlarini shunday nom bilan ataydilar) — Hindiston va Pokistonning sharqiy qismidagi etnik birlashma. Gujartilida 1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari) soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hinduizmga eʼtiqod qiladi, sunniy musulmonlar ham bor. gujarlarning ajdodi mil. 1-ming yillikda Hindistonga kelib oʻrnashgan hindoriy xalqlariga mansub koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi gujara qabilalariga borib taqaladi. Bu qabilalar gujarotlar, panjobiylar, rojastxonlar etnogenezida ham ishtirok etishgan. Gujarlarning koʻpchiligi anʼanaviy mashgʻulotlari — yarim koʻchmanchi chorvachilik (buyvollar, qoʻylar, echkilar boqish) bilan band. Tekisliklarda gujarlarning bir qismi dehqonchilik va oʻtroq chorvachilik bilan shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gujarot

Gujarot — Hindiston shtati, mamlakatning gʻarbida, Arabiston dengizi sohilida. 1960-yilda Bombay shtatidan aholisining aksariyatini gujarotlar tashkil etgan viloyatlarni ajratib tashkil etilgan. Mayd. 196 ming km. Aholisi 50,6 mln. kishi (2001), 90% xindular, 8,4% musulmonlar. Maʼmuriy markazi — Gandinagar sh. Yirik shaharlari: Axmadobod, Baroda, Surat, Rojkut, Bhavnagar, Jamnagar, Kandla.

Gujarot yer yuzasining koʻp qismi allyuvialdengiz qumli gillardan tuzilgan yassi payettekislik. Iqlimi subekvatorial, yogʻinlar barqaror emas. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 16—23°, iyulniki 28°. Gujarotning katta qismida oʻrtacha yillik yogin 500–1000 mm. Oʻsimliklari shtatning gʻarbida tropik savannalardan, sharqida tropik quruq oʻrmon va tikanli butazorlardan iborat. Yirik daryolari — Tapti, Narbada, Maxi. Gujarot kuchli seysmik zonada joylashgan (qarang Gujarot zilzilasi).

Qadimda va oʻrta ayerlarda gujarot hududida bir necha davlat mavjud boʻlgan. 1297—1396-yillarda gujarot yerlari Dexli sultonligiga karam edi. 1406-yil Dexli sultonligining gujarotdagi noibi Muzaffarxon gujarotni mustaqil sultonlik, Ahmadobodni uning poytaxti deb eʼlon qildi. Mahmud I Begara davrida (1459—1511) gujarot ancha rivojlandi, savdo-sotiq kuchaydi. 16-asr boshlarida portugallarning gujarot portlarini qamal qilishi natijasida sultonlik iqtisodiy tushkunlikka uchradi. 1572-yilda Akbar gujarotni oʻz davlatiga qoʻshib oldi. 18-asr oʻrtalarida gujarot hududi marath peshvolari qoʻliga oʻtdi. 19-asr boshlarida esa inglizlar uni Bombay (Mumbay) viloyatiga qoʻshib yubordi. Hindiston mustaqillikka erishgach (1947), gujarot aloqida shtatga aylantirildi (1960).

Gujarot Hindistonning muhim paxtachilik rayoni va sanoati rivojlangan shtatlaridan. Butun Hindistondagi paxta maydonining 1/5 qismi va hosilining 1/4 qismidan koʻprogʻi, yer yongʻoqning 1/3 qismidan koʻprogʻi gujarot hissasiga toʻgʻri keladi. Oziq-ovqat uchun sholi, ichki viloyatlarda va shim.da jovar (tariqning bir turi), makkajoʻxori, bugʻdoy, shtatning hamma joyida dukkaqli ekinlar eqiladi. Chorvachilikda qoramol, qoʻy, echki boqiladi. Kach qoʻltigʻidan tuz olinadi. Shuningdek, marganes, ohaktosh, boksit, neft ham qazib chiqariladi. Yetakchi sanoat tarmogʻi—toʻqimachilik. Umumiy va elektrotexnika mashinasozligi, kimyo, sement i. ch. sanoatlari ham rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gujarot zilzilasi

Gujarot zilzilasi - 2001-yil 26 yanvda Hindistonning Gujarot shtatida mahalliy vaqt bilan soat 8 dan 46 min. oʻtganda sodir boʻlgan yer silkinishi. Zil-zila epitsentri Ahmadobod va Bxuj sh.lari oraligʻida joylashgan. Rixter shkalasi boʻyicha magnitudasi 7,7 boʻldi. Zilzila kuchi MSK-64—12 balli shkala boʻyicha 10 ball boʻlib, Hindistonning bir qancha shaharlari (Ahmadobod, Kach va b.) katta talafot koʻrdi. Ayniqsa, epitsentrga yaqin joylashgan Bxuj sh. yer bilan yakson boʻldi. Ketma-ket sodir boʻlgan silkinishlar natijasida koʻplab bir qavatli va 150 dan ziyod koʻp qavatli imorat butunlay vayron boʻldi. Qurbon boʻlganlar soni 30 mingdan ortib ketdi.

Epitsentrdan tarqalgan seysmik toʻlqinlar ming km dan ziyod masofagacha qayd qilindi. Epitsentrda uz. 3–4 km keladigan yer yoriklari hosil boʻlib, u joyning qiyofasini oʻzgartirib yubordi. Zilzila 1968-yilda aniqlangan seysmogen zonada roʻy berdi. Zona ostidagi togʻ jinslarining yer uzilmalari boʻyicha keskin siljishi tebranishlarga sabab boʻlgan. Bu zonada ilgarilari ham yer qimirlashlar qayd etilgan. Ayniqsa, ularning eng dahshatlisi 1819-yilning 16 iyunida sodir boʻlib, kuchi 2001-yilgi G.z.ga teng boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gujarot tili

Gujarot tili yoki gujarotiy — hind-yevropa tillari oilasining hind guruhiga mansub til. Hindistonning Gujarot shtatining rasmiy tili, Maharashtra shtatiga tutash hududlarda ham tarqalgan. Unda 47 mln. dan ziyod kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). 3 asosiy dialektga ajraladi: shim. (yoki ahmadobod); gʻarbiy (yoki katxiyavar); jan. (yoki surat). Soʻz yasalishi suffiks, prefiks va soʻzlar qoʻshilishi asosida yuz beradi. G.t. fonetikasida old qator unlilarda va sonantlar (u) palatallashuvi uchramaydi. G.t.da 6 ta oʻziga xos kelishik mavjud (vositasiz, egalik, obʼyektli, vositali, ayiruvchi, oʻrin). Bundan tashqari, 2 ta son (birlik, koʻplik) bor. Feʼl shaxs, son, jins, zamon, mayl (aniqlik, buyruq, gumon, istak) iga, shuningdek, bulardan tashqari (oʻtimli va oʻtimsiz feʼllarda yuzaga chiqadigan) majhullik, aniqlik nisbatlariga ega. Ega gapning boshida, kesim esa oxirida keladi. G.t. lugʻat tarkibida sanskrit, fors, arab tillaridan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. Keyingi vaqtda ingliz tilidan baʼzi soʻzlarning oʻzlashishi ham kuzatilmoqda. Gujarot alifbosi devanagari yozuviga juda yaqin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Gujarotlar

Gujarotlar — Hindistondagi xalq (taxminan 46 mln. kishi), Gujarot shtatining asosiy aholisi. Shuningdek, Pokistonda ham yashaydilar. Umumiy soni 47 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gujarot tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan hinduizmga eʼtiqod qiladilar, sunniy musulmonlar va jaynizm tarafdorlari ham bor. Devanagari yozuviga yaqin boʻlgan maxsus yozuvga ega. G.ning asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik (sholi, bugʻdoy, tariq, shakarqamish, paxta yetishtirish), shuningdek, hunarmandchilik (uy toʻqimachiligi, metallga ishlov berish, zargarlik) rivojlangan. G.ning negizini Hindistonda ilk oʻrta asrdan maʼlum boʻlgan gujar elati tashkil etgan. Keyinchalik uning tarkibiga qisman rajastxonlar, bxillar, kollar va b. qoʻshilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gujon Jan

GUJON (Goujon) Jan (taxminan 1510— 1564/68, Bolonye) — fransuz haykaltaroshi, Uygʻonish davrining yirik vakili. Ruan (1540—41), Parij (1543— 44)da ishlagan. G. haykallari bezakdorligi va shakllarning mutanosibligi bilan ajralib turadi. Linyeri mehmonxonasi (hoz. Karnaval muzeyi, taxminan 1545), Luvr (1550-yillar)ning haykaltaroshlik bezaklarini yaratgan. Kariatidalar zali (Luvr)dagi ayol haykallari, Sen-Jermen l’Okserrua cherkovi boʻrtma tasvirlari (1544, Luvr) va J. Gujon. "Nimfalar". Parijlash "yegunohlar favvorasi" relyefi (marmar, 1547—49, Luvr). "Begunohlar favvorasi" (1547—49, Parij) va b. yaratdi. Grafik rassom sifatida Vitruviy risolasini bezagan (yogʻoch gravyura, 1547).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gujranvala

Gujranvala — Pokistondagi shahar. Panjob viloyatining shimoli-sharqida. Aholisi 1,2 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik, mashinasozlik (elektrotexnika) korxonalari, ip va jun gazlama fabrikasi, paxta tozalash va mexanika zavodlari bor. Hunarmandchilikda ip va ipak gazlamalar toʻqiladi, charm, fil suyagi va metalldan turli buyumlar, chinni va sirlangan sopol idishlar tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Pokiston shaharlari
Gujumdi togʻlari

Gujumdi togʻlari - Markaziy Qizilqumdagi togʻlar. Quljuqtov togʻlarining sharqiy davomi. Eng yuqori nuqtasi 773 m (Boshgujumdi choʻqqisi). Gujumdi togʻlari kenglik boʻyicha yoʻnalgan, shimoliy yon bagʻirlari ancha tik, janubiy esa yotiqroq. Shimolida Qoraxotin va janubida Oyoqogʻitma botiqlari tomon yon bagʻirlari zinapoyasimon shaklda pasayib boradi. Togʻ etaklari keng prolyuvial shleyflar bilan band. Yon bagʻirlari quruq soylar bilan parchalangan.

Gujumdi togʻlari paleozoyning terrigen (kremniyli qumtosh), kremniyli karbonat (asosan dolomit) va terrigen (alevrit, kumtosh, konglomerat, gravelit) jinslaridan tashkil topgan. Suvayirgʻich qismida qattiq qumtosh, dolomit va baʼzan konglomeratlardan qoyali relyef shakllari vujudga kelgan.

Gujumdi togʻlarida choʻl mintaqasiga mansub boʻz-qoʻngʻir tuproklar tarqalgan. Oqjusan, teresken, yon bagʻirlarning quyi qismlarida keyreuk, boyalich oʻsadi. Yaylovlarda qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Guzar

Guzar — 

1) shahar yoki qishloqning uch koʻcha, toʻrt koʻchali yoki choyxona va magazinlar, baqqollik va qassoblik doʻkonlari boʻlgan gavjum va serqatnov, obod joyi. Odatda, mahalla odamlari Guzarga chiqib choyxoʻrlik qiladilar, suhbatlashadilar, hordiq chiqaradilar; 

2) Buxoroda mahalla, kvartal (mas, Soʻzangaron guzari, Ibrohimxoʻja guzari kabi). Guzarni oʻtmishda qozi tayinlaydigan oqsoqol — guzaroqsoqol boshqargan; 

3) Xorazmda soydan qayiqlarning oʻtish joyi va odam o'tishi uchun qoʻyilgan maxsus qayiqOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Guychjou

Guychjou — Xitoyning janubi-gʻarbidagi provinsiya. Maydoni 176,3 ming km. Aholisi 36,5 mln. kishi (1998). Asosan xitoylar, oz qismi mayda millatlar. Maʼmuriy markazi — Guyyan shahri.

Guychjou Yunnan-Guychjou togʻligida joylashgan, ohaktosh va slaneslardan tuzilgan. Togʻlik sharqdan gʻarbga 700 m dan 2872 m gacha balandlashib boradi.

Karst keng tarqalgan. Eng katta daryosi — Utszyan. Iqlimi sernam, subtropik iqlim. Yillik yogʻin 800–1300 mm, yogʻinning koʻp qismi yozda yogʻadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 4—8°, iyulniki 22— 26°. Tuprogʻi unumdor (laterit, qizil vasariqtuproqlar). Oʻrmonlar, asosan, togʻ yon bagʻirlarida; qimmatbaho yogʻoch beradigan va b. daraxtlar (dub, qaragʻay, choy daraxtlari) oʻsadi.

Guychjou iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Mayd.ning 11% dan koʻprogʻi ishlanadi, shundan yarmi sugʻoriladi. Asosiy ekinlari: sholi (ekin mayd. ning 40% i), makkajoʻxori, bugʻdoy, indov, tamaki va boshqalar. Mevachilik rivojlangan. Chorvachilik yordamchi ahamiyatga ega; choʻchqa boqiladi, qoramoldan, asosan, ish hayvoni sifatida foydalaniladi. Tung va kamfora moyi ishlab chiqariladi, lak daraxti plantatsiyalari bor, dorivor oʻsimliklar teriladi. Guychjou simob qazib olishda mamlakatda yetakchi oʻrinda (Tunjen); mis (Veynin), marganes rudasi (Szuni), surma (Dushan, Sandu), koʻmir, temir rudasi qazib chiqariladi. Oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik, kimyo, mashinasozlik (konchilik sanoati uchun mashinalar, transport mashinalari, qishloq xoʻjaligi texnikasi va boshqalar ishlab chiqariladi), qurilish materiallari sanoati, qogʻoz va yogʻochsozlik korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari — Guyyan, Tunjen.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guyyan

Guyyan — Xitoyning jan.gʻarbidagi shahar, Guychjou togʻligida. Guychjou provinsiyasining maʼmuriy markazi. Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 3,1 mln.dan ziyod kishi (1998). Metallsozlik, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, sement, oyna, ipakchilik, yogʻochsozlik, qogʻoz, konchilik sanoatlari uchun uskunalar ishlab chiqaruvchi zavodlar va b. sanoat korxonalari bor. Guyyan yaqinidan temir rudasi, koʻmir va appatit qazib chiqariladi. Guyyanda Xitoy FAning filiali, universitet, qishloq xoʻjaligi va b. institutlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xitoy shaharlari
Robert Hooke

Robert Hooke (1635-yil 18-iyul, Uayt oroli — 1703-yil 3-mart, London) — ingliz tabiatshunos olimi, konstruktori, ixtirochisi. Hooke havo nasosi va burama barometr ixtiro qilgan, mikroskop, koʻzguli teleskop, shamol kuchini oʻlchaydigan va b. asboblarni takomillashtirgan. Oʻsimlik va hayvon toʻqimasining hujayralardan tuzilganligini tekshirgan („hujayra“ soʻzini fanga Hooke kiritgan). Hooke Gyuygens bilan birga termometrning doimiy nuqtalari: muzning erish nuqtasi va suvning qaynash nuqtasini aniqlagan. Elastik jismlarga qoʻyilgan kuch bilan uning deformatsiyasi orasidagi bogʻlanish qonunini kashf etgan (qarang Hooke qonuni). Hooke osmon jismlari bir-biriga tortiladi, degan fikrni ilgari surgan, tortishish kuchlari masofa kvadratiga teskari mutanosib ekanligi, sayyoralar elliptik orbitalar boʻyicha harakatlanishini aniqlagan. Yorugʻlikning toʻlqin tabiati haqidagi nazariyani quvvatlagan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hooke qonuni

thumb
Hooke qonuni  — qattiq jismning elastik deformatsiyasi bilan shu jismga qoʻyilgan mexanik kuchlanish orasidagi chiziqli munosabatni ifodalaydigan qonun. Robert Hooke kashf qilgan (1660). Kuchlanish taʼsirida jism choʻzilishi yoki siqilishi mumkin. Masalan, uzunligi va koʻndalang kesim yuzasi S boʻlgan sterjen boʻylama Gʻ kuch bilan choʻzilsa, uning uzayishi Al=Fl/ES boʻladi, bunda: D — mutlaq (absolyut) choʻzilish (qisqarish), Ye — elastiklik moduli (Yung moduli). Nisbiy choʻzilish uchun o"=£e, bunda o — normal kuchlanish, ye — nisbiy choʻzilish. Siljish uchun x=Su, bunda: u — siljish burchagi, x — urinma kuchlanish, G — siljishdagi elastiklik moduli, koʻpchilik materiallar uchun G=0,4E. Masalan, poʻlat uchun £=2-106 kg-k/sm2, choʻyan yoki mis uchun £’=1-106 kg-k/sm2 va hooke qonuini ifodalovchi grafikda F va t bir-biriga teskari proarsional .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

'Yotiq matn'
Gul (marosim)

Gul — marhum xotirasiga bagʻishlab oʻtkaziladigan marosim. G. marosimi bahorda gullar ochilgan chogʻda, vafot etganlarning yiliga qadar oʻtkaziladi. Asosan, qarindosh, qoʻni-qoʻshni ayollar qatnashadi. Ularning oldiga dasturxon yozib choy-non, baʼzan taom tortiladi. Suhbataro marhum xotirlanadi, faoliyati tilga olinadi, uning shaʼniga duoyi-fotiha oʻqib tarqaladilar. Uning oilasidagi ayollar va xohlaganlar qabristonga borib marhumning qabriga gul qoʻyadilar (baʼzilar gulni qabr tuprogʻiga koʻmadilar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gul (naqsh)

Gul — 1) islimiy naqsh; tabiatdagi gullarni naqqosh tomonidan uslublashtirib olingan tasviri. Naqsh mujassamotida uni toʻldiradi va jozibali qiladi hamda asosiy yoki ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻladi. Gullar murakkab (pistagul, koʻpbargli Gul va b.) va oddiy (oygul, lolagul, paxtagul va b.) turlarga boʻlinadi. Amaliy sanʼatning barcha sohalarida qoʻllanadi; 2) naqsh soʻzi oʻrnida keng ishlatiladi. Gul soʻziga naqsh nomi qoʻshib aytiladi (mas, Gullii raftor, davra Gul va b.).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gul bayrami

Gul bayrami – Oʻzbekistonda bahor faslida gulga bagʻishlangan sayillar. Bunday bayramlar togʻ bagʻrida, qir-adirlarda, bogʻlarda oʻtkazilgan. G. b. dunyoda keng tarqalgan anʼanalardan biridir. Koʻpgina mamlakatlarda gullarga bagʻishlangan, jumladan Gresiyada sunbul, Yaponiyada xrizantema, Fransiyada marvaridgul, Hindistonda atirgullarga bagʻishlangan maxsus bayramlar mavjud. 1) har yili koʻklamda oila aʼzolari va yor-birodarlarning lolazorlarga sayil qilishi, lola terib, xursandchilik qilish maqsadida oʻtkaziladigan dam olish odati. Bu sayillar „qizil gul sayili“, „lola sayili“, „sumbula sayili“, „boychechak“, Samarqandda mevali daraxtlar, jumladan behi gullaganda – „behi guli sayili“ („sayil guli behi“), Zarafshon vodiysida „boychechak gulgardoni“, Buxoroda gullar ochilib, bulbullar sayragan vaqtda – „Gulgardoni bulbulxon“ („Bulbul qoʻshigʻi“) singari nomlar bilan mashhur boʻlgan; 2) gul va chechaklar avji ochilgan chogʻda istirohat bogʻlarida tashkil etiladigan eng yaxshi gul namunalari koʻrigi. Bunday koʻriklarni respublikamizning Toshkent, Namangan va b. shaharlarida har yil oʻtkazish anʼanaga aylangan. Bu G. b.da davlat gulchilik xoʻjaliklarida yetishtirilgan hamda xususiy gulchilar yetishtirgan gul navlari namunalari namoyish qilinadi. Gʻoliblar esdalik sovgʻalari bilan taqdirlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkenyil Sayfiddinov A., Oʻzbekiston bayramlari, T., 1991.
Gul va sanobar

"GUL VA SANOBAR" — ishqiysarguzasht doston. 13—14-asrlarda fors adabiyotida paydo boʻlgan. Muallifi nomaʼlum. Dastlab qoʻlyozmalarda tarqalgan, soʻng bir necha toshbosmada nashr etilgan. Mazmuni "Ming vir kecha" ertaklaridagi "Sindbod bahriy hikoyalari"ni eslatadi. Asarda muhabbat qudrati har qanday yovuz kuchlarni yengadi, degan gʻoya yetakchi oʻrin egallaydi. Oʻzbek dostonchiligida Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Islom shoir Nazar oʻgʻli, Rahmatulla Yusuf oʻgʻli va Xorazm dostonchilari ijrosida maʼlum. Fozil shoir va Rahmatulla Yusuf oʻgʻli variantlari "Oʻzbek xalq ijodi" seriyasida "Zevarxon" nomi bilan nashr etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gul masjid

Gul masjid — Qashqadaryo viloyati Qarshi tuman idagi meʼmoriy yodgorlik (1875). Bino chortoq tarhli (17,2x11,7 m), bir ustunli, murabba tarxli xonaqoh (7,7x7,7 m) va uch tomoni ayvondan iborat. Pishiq gʻisht (26x26x4—50 sm)dan, toʻsin tashlab, yassi tomli qilib yopilgan. Shifti naqshlar bilan nafis bezatilgan, mehrobi iroki ravoqli, atrofiga zanjira naqsh ishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Gul Pocho Ulfat

Gul Pocho Ulfat (1909, Lagʻmon -1977, Kobul) — afgʻon shoiri, yozuvchi, jurnalist va jamoat arbobi. Pashtu (afgʻon) va forsi-kobuliy (dariy) tillarida ijod qilgan. Afgʻon akademiyasi adabiyot boʻlimi mudiri (30-yillar 2-yarmi), prezidenti (1956—62). Sheʼriy ("Afgʻon qoʻshiqleri", 1946; "Saylangan sheʼrlar", 1954 va b.), nasriy ("Tanlangan hikoyalar", 1957 va b.) va adabiyotshunoslikka doir ("Yozuvchilik mahorati", 1961 va b.) koʻplab asarlari nashr qilingan. Ularda adib xalqlar doʻstligini ulugʻlagan. Osiyo-Afrika yozuvchilari Toshkent konferensiyasi (1958)da ishtirok etgan. Uning "Begunoh mahbus", "Hayot sozi", "Ajib inson", "Dono maslahat", "Kelgusi kun", "Ey, zindonchi" kabi hikoyalari, "Men shundayman", "Juldur kiyingan sohibjamol" (1970) va b. sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 
 Begunoh mahbus (hikoyalar), T., 1963.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gul urugʻchiligi

Gul urugʻchiligi - gulchilikning sifatli gul urugʻi tayyorlash bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. Asosan bir yillik va ikki yillik gullar urugʻlarini hamda gullar piyozlarini yetishtiradi. G. u. quyidagi boʻlimlardan iborat: seleksiya — yangi gul navlari yaratish, seleksiya st-yalari va seleksiya tajriba muassasalarida oʻtkaziladi; nav sinash — yangi navlar Davlat nav sinash komissiyasi tomonidan nav sinash uchastkasida sinaladi, soʻng rayonlashtiriladi; urugʻchilik — rayonlashtirilgan yangi navlarni koʻpaytirish va ularni yaxshilash; bu ishlar elita va maxsus urugʻchilik uchastkalarida amalga oshiriladi; gul urugʻlari bilan taʼminlash — navli urugʻlarni yigʻib, saqlash va tegishli xoʻjaliklarga tarqatish, bu ishlar bilan Oʻzbekistonda, asosan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika bogʻi, akademik R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining gulchilik boʻlimi hamda shaharlardagi manzarali bogʻdorchilik va manzarali gulchilik xoʻjaliklari shugʻullanadi; urugʻchilik nazorati — gul urugʻlarining nav va sifatini ekish oldidan tekshirish.

Seleksiya st-yalarida yetishtirilgan yangi navlar ilmiy tadqiqot muassasalari va urugʻni dastlabki koʻpaytirish xoʻjaliklarining elita boʻlimlarida alohida paykallarda oʻstiriladi. Urugʻni tezroq yetiltirish uchun kech ochiladigan gullar urugʻi kungay yerlarga ekilib, ilgʻor agrotexnika usulida parvarishlanadi. Urugʻ olish uchun biologik va xushmanzarali belgilari talabga mos keladigan gul tuplari tanlanadi.Buning uchun gullar ochilgan paytda aprobatsiya oʻtkaziladi. Gul urugʻlari mumkin qadar tupida yetiltirib, kuzgi yogʻingarchilikka qoldirmay yigʻib olinadi. Urugʻlar gul toʻplami bilan bogʻlangan holda bostirma ostida yoki yorugʻ bino ichida osib quritiladi, yanchib tozalangan urugʻ saqlash uchun omborga topshiriladi.

Lutfulla Abdurahmonov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gul changi

Gul changi — gulli oʻsimliklar changdonlarida hosil boʻladigan chang donachalari. Urugʻli oʻsimliklarda chang donachasi — mikroskopik tuzilma (erkak gametofit) boʻlib, unda changlanish paytida yoki undan keyin urugʻlanish uchun zarur boʻlgan erkak gametalar (spermiylar) rivojlanadi. Chang donchalari shaqli (yumaloq, choʻzinchoq, boʻlakchali yoki koʻp burchaqli), hajmi va qobiq koʻrinishi boʻyicha nihoyatda xilma-xil. Gulli oʻsimliklar G.ch. mayda, yirik va gigantlari ham boʻladi. Poliploid shakllarida changlar aytarli yirik, teshikchalari koʻp va chang naychalari deyarli keng boʻlishi kuzatilgan. G.ch. oziq moddalar (qand, yogʻ, oqsil va hokazo)ga boy, shuningdek, tarkibida fermentlar, karotinoidlar, vitaminlar koʻp uchraydi. G.ch. qobigʻi (sporoderma), odatda, ikki qavat: ichki yumshoq — intina va tashqi qattiq — sklerin (ekzina)dan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil