Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Amu-Qorakoʻl kanali

Amu-qorakoʻl kanali — Buxoro viloyatidagi kanal. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida Yumalandi qirlari etagidan boshlanadi. 1963-yilda qurilgan. Uzunligi 55 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 48 m³/s. Buxoro viloyatining Olot, Qorakoʻl tumanlaridagi 50 ming ga yaqin yerni sugʻoradi. Suv daryodan maxsus qazilgan 2,8 km uzunlikdagi kanal orqali bosh rostlagich qurilgan joyga oqib keladi va nasos stansiyalari bilan koʻtarib beriladi. Kanal bosh rostlagichdan Olot nasos stansiyasigacha (36 km masofada) tubining eni 5-6 m boʻlgan qadimgi daryo oʻzanidan oʻtadi, Olot shahrini kesib oʻtib, choʻlning qumli barxanlari orasidan davom etadi. Olot nasos stansiyasida suv 8,2 m. balandlikka koʻtarib beriladi. Amu-Qorakoʻl kanali Qorakoʻl nasos stansiyasi bilan tugaydi (unga suv keladigan 16,2 km uzunlikdagi kanal sugʻoriladigan hududdan oʻtadi).

 Yana qarang 
 Bosh qorakoʻl kollektori

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buxoro viloyati geografiyasi
Turkum:Qorakoʻl tumani
Turkum:Olot tumani
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Amfibiya

"Amfibiya" ( — ikki xil hayot kechiruvchi) — 1) suvda va quruqlikda yura oladigan avtomobil; kuzovi suv oʻtkazmaydi, suvda suzganida eshkak vinti yoki suv otuvchi harakatlantirgichi uni yurgizadi; suv ruli yordamida boshqariladi; 2) yerdan va suvdan koʻtariladigan hamda yerga va suvga qoʻnadigan, gʻildirakli shassisi boʻlgan samolyot; 3) qorda, suvda, muzda harakatlanishi uchun changʻili kuzovi oʻrniga qayiqchangʻi oʻrnatilgan aerochana; 4) suvda va quruqlikda harakatlanadigan jangovar mashina (tank, bronetransporter va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Avtomobillar
Amfiblastula

Amfiblastula (yunoncha: amphi -yaqinida, yonida va blastula) — ayrim ohakli bulutsimonlarnmt blastulaga oʻxshash lichinkasi. Amfiblastulaning animal va vegetativ qutblaridagi hujayralari bir-biridan keskin farq qiladi. Amfiblastula bulutsimonlar parenximasida rivojlanib, suv oʻtkazuvchi naychalar orqali tashqariga chiqadi, suv tubiga yopishib, yosh bulut — olintusni hosil qiladi (K Lichinka).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Parazitologiya
Amfibollar

Amfibollar — togʻ jinslari hosil qiladigan silikatlar sinfiga mansub minerallar guruhi. Magniy, temir, kalsiy, baʼzan alyuminiy va ishqorlarning kremniy-kislorodli birikmasi. Umumiy formulasi. Monoklin va ahyon-ahyonda rombik singoniyali. Amfibollar ichki tuzilishi, fizik xususiyatlari va hosil boʻlish sharoitlari bilan boshqa silikatlardan farq qiladi. Amfibollar siyenitlar, dioritlar, gabbro-amfibolitlar, amfi-bolli slaneslar va boshqa tarkibiga kiradi. Amfibollar kimyoviy tarkibi jihatidan bir-biridan farq qiladi, lekin fizik xususiyatlari bilan oʻzaro oʻxshash. Qattiqligi 5-6,5. Sof ogirligi. 2,8-3,6. Rangi minerallar tarkibidagi temir miqdoriga qarab, oq, sargʻimtir, yashil, qora va qoʻngʻir boʻladi. Amfibollar magmatik, metamorfik jinslarda, skarnlarda paydo boʻladi. Amfibollar vulkan lavalari tarkibida ham koʻp uchraydi. Umumiy miqdori Yer poʻstining qariyb 10% ini (massasi boʻyicha) tashkil qiladi. Ukraina, Uralda topilgan. Amfibollar Oʻzbekistonda juda keng tarqalgan (Olmaliq atroflari, Chatqol togʻlari, Oʻzbekistonning gʻarbidagi volfram, molibden konlari va boshqa joylarda). Amfibollarning baʼzi xillari, jumladan, amfibol-asbestning mayin, egiluvchan tolalaridan oʻtga va kislotaga chidamli materiallar tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geologiya
Amfidiploidlar

Amfidiploidlar (yun amphi-yonida, atrofida, diploos — juft va eidos — koʻrinish, tur), allotetraploidlar — turlararo chatishtirish asosida paydo boʻlgan duragaylar xromosomalarining ikkita diploid toʻplamiga ega boʻlgan organizmlar. Amfidiploidlar organizm har bir turdan bittadan diploid xromosomalar toʻplamini oladi. Turkumlararo allotetraploidlar — birinchi marta 20-yil boshida G. D. Karpechenko tomonidan turp bilan karamni chatishtirish orqali olingan. Keyinchalik amfidiploidlar javdar bilan bugʻdoy tritikale, bugʻdoy bilan bugʻdoyiq — bugʻdoy-bugʻdoyiq duragaylari olingan. Amfidiploidlar dastlabki turlarning belgilarini mujassamlashtirgan boʻladi. Masalan, turp bilan karam duragayi rafanobrassika mevasi qoʻzogʻining bir qismi turp, ikkinchi qismi esa karam qoʻzogʻiga oʻxshash boʻladi. B. L. Astaurov ipak qurtlarining ikkita turi (Bombyx mori va V. mandarina)ni chatishtirish orqali amfidiploidlarni olish mumkinligini isbotlaydi. Amfidiploidlarning har bir xromosomasi oʻzining gomologiga ega boʻlishi, meyozda jinsiy hujayralarning vujudga kelishi normal kechishi tufayli amfidiploidlar organizmlar serpusht boʻladi. Amfidiploidlar tabiiy va sunʼiy yoʻllar: urugʻlangan tuxum hujayradagi yoki birinchi avlod (F,) duragaylarining yosh murtagi xromosomalari sonini ikki hissa orttirish; ikkinchi avlodda (F2) amfidiploidlikka olib keluvchi reduksiyalanmagan gametalarni duragaylar birinchi avlodida (Gʻ,) hosil qilish; autotetraploid formalarni chatishtirish va diploid gametalarni qoʻshish; Gʻ, duragayning arxesporiy toʻqimasida xromosomalar sonini ikki hissa koʻpaytirish va boshqa natijasida olinadi. Tabiiy sharoitda amfidiploidlar boʻlinayotgan hujayra xromosomalarining qutblarga ajralish mexanizmiga turli omillar (haddan tashqari yuqori yoki past harorat, toʻqimaning mexanik yoki kimyoviy shikastlanishi) taʼsirida vujudga keladi. Hujayra boʻlinishidagi buzilishlar boʻlinish urchigʻi funksiyasining toʻxtashiga sabab boʻladi va natijada xromosomalarning qutblarga ajralishi, yaʼni navbatdagi sitokinez sodir boʻlmaydi. Seleksiyada amfidiploidlardan turlararo duragaylar pushtsizligini bartaraf etishda foydalaniladi. Amfidiploidlar tur hosil boʻlish jarayonida muhim ahamiyatga ega, ulardan qadimgi turlarni tiklash (resintez) maqsadida foydalanish mumkin. Masalan, yovvoyi olcha (Prunus divarica va R. spinosa)ni chatishtirish orqali ekiladigan olxoʻri (P. domestica)ning olinishi olxoʻrini turlararo duragaylash natijasida kelib chiqqanligini koʻrsatadi. Sayfillo Toʻychiyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfilinidlar

Amfilinidlar (Amphilinidae) – yassi chuvalchanglar tipining sinfi. Baliqlar va suv toshbaqalarining tana boʻshligʻida parazitlik qiladi. Tanasi bargeimon yoki tasmasimon, uz. 2-38 sm. Yopishuv organlari va ichagi boʻlmaydi. Germafrodit, jinsiy organlari takrorlanmaydi. Boʻgʻin almashinuv orqali koʻpayadi. Tuxumlari suvda rivojlanadi. Kiprikli lichinkasi (likofora) oraliq xoʻjayini (yonlab suzarlar, oʻn oyoqli qisqichbaqasimonlar) tana boʻshligʻiga oʻtib, metamorfozga uchraydi. Oraliq xoʻjayini bilan birga asosiy xoʻjayini (baliq, toshbaqa) oshqozoniga tushganida uning tana boʻshligʻiga oʻtib oladi va parazitlik qilib voyaga yetadi. Amfilinidlar 1 oilaga mansub 8 toʻrni oʻz ichiga oladi. Bakra baliklarda parazitlik qiluvchi Amphilina foliacea keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologik turlar
Amfimiksis

Amfimiksis (yunoncha: amphi – atrofi, yoni va mixis – aralashish) – oʻsimlik va hayvonlarning jinsiy koʻpayish usuli, ota va ona gametalarining qoʻshilishi orqali yangi organizm hosil boʻlishi. Amfimiksisning jinsiy koʻpayishdagi shakllari xilma-xil boʻlishi mumkin. Masalan, tuban oʻsimliklarda amfimiksisning izogeterogamiya shakllari mavjud. Amfimiksis gulli oʻsimliklarda qoʻsh urugʻlanish shaklida sodir boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hayvonlar fiziologiyasi
Amfisbenalar

Amfisbenalar, halqali kaltakesaklar (Amphisbae nidae) – kaltakesaklar oilasi; 17 tacha uruqqa boʻlinadigan 120 tacha turi bor. Ular, asosan, tropik Amerika bilan Afrikada tarqalgan. Besh turi Ispaniya va Portugaliyada, bittasi Eronda uchraydi. Tuzilishi yerni kovlashga va yer ostida yashashga moslashgan. Tanasi silindr shaklida, halqalarga boʻlingan, oyoklari yoʻqolib ketgan yoki oldingisi rudiment holda qolgan; terisi qattiq tangachalari yoʻq; koʻzi kichkina va teri bilan qoplangan, eshituv aʼzosi rivojlanmagan; bitta chap oʻpkasi bor. Yomgʻir chuvalchangi singari, yerni kovlab tor yoʻl ochadi va toʻmtoq dumi bilan oldinga harakat qiladi. Shuning uchun ular ikki boshli kaltakesak deb ham yuritiladi. Amfisbenalarning koʻp chumoli va termitlar uyasida yashaydi. Turli hasharotlar, qirqoyoq va yer ostida yashovchi umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Tuxumini oʻz uyasiga yoki termit va chumolilar iniga qoʻyadi. Hirot, ibijara, chipor amfisbenalar bu oilaning tipik vakili hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Amfiumalar

Amfiumalar (Amphiumidae) – dumli amfibiyalar turkumining oilasi. Ikki turi bor. Ular AQShning sharqiy qismida tarqalgan. Tanasi 1 m atrofida. Oyoklari va undagi 2-3 ta barmoqlari yaxshi rivojlanmagan. Kichkina koʻzlari yupqa teri ostida. 4 juft ichki jabrasi va jabra yoriklari umrbod saqlanib qolgan, umuman chala itbaliq holida boʻladi. Ikki turi – ugorsimon amfiumalar (A. means) va uch barmoqli amfiumalar (A. tridactyla) sholipoya va koʻlmak suvlarda balchiqqa koʻmilib yoki botqoq yerlardagi uyasida yashaydi. Amfiumalar – tungi hayvon. Turli umurtqasizlar, mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Yozning oxirida 40-150 tacha tuxum qoʻyadi. Itbaligʻi noyabrda tuxumdan chiqadi. Lichinkasi 4 yoshida jinsiy voyaga yetadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Biologik turlar
Amfiteatr

Amfiteatr (yun. amphitheatron – ikki tomonlama tomosha) – 1) qadimgi Yunon va Rimda ommaviy tomoshalar, teatr spektakllari koʻrsatiladigan mahobatli bino. Amfiteatr – oʻrtasidagi maydoni ellips shaklidagi ulkan inshoot; uning tomoshabinlar uchun moʻljallangan qator-qator oʻrindiqlari pastdan yuqoriga zina shaklida koʻtarilib boradi. Amfiteatrda arklar, ustunlar va ular orasida gumbazli galereyalar boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfora

Amfora (lotincha „amphora“, yun. am-phoreus – soʻzidan: „amphi“ – ikki tomondan, „phero“ – koʻtarib boraman) – antik davrda ishlatilgan yuqori qismi keng, tag qismi va ogʻzi tor, ikki dastali, sopol, baʼzan metalldan tayyorlangan idish. Vino, yogʻ saqlash va tashishda, baʼzan ziyofatlarda bezatilgan Amfora dan foydalanilgan. Boʻyama naqshlar, tasvirlar bilan bezatilgan, qadimgi va klassisizm davriga oid amforalar badiiy qimmatga ega. Arxeologik qazilmalar Oʻrta Osiyo hududida ham (jumladan, Surxondaryo hududida topilgan, miloddan avvalgi III-II asrga mansub) amforasimon idishlar tayyorlanganligini koʻrsatadi.

 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hunarmandchilik
Amfoterlik

Amfoterlik (yunoncha: amphoteros – ikkalasi; har ikkisi) – baʼzi element oksidlari va gidroksidlarining (amfolitlar deb ham ataladi) muhitga qarab ham kislota, ham asos xossalarini namoyon qiladi. Tipik amfoter birikma sifatida suv molekulasini koʻrsatish mumkin.

Undagi kislotalik va asos (ishqor)lik xossalari reaksiyaga kirishuvchi ikkinchi tarkibiy qism xususiyatiga bogʻliq. Kuchli kislotalar bilan amfoterlik xossasiga ega boʻlgan birikma asos holida va, aksincha, ishqorlar bilan kislota holida reaksiyaga kirishadi. Kuchsiz borat kislota oʻzidan kuchliroq ortofosfat kislota bilan reaksiyaga kirishganda asos rolini bajarib, VRO4 tuzini hosil qiladi. Metall gidroksidlaridan amfoterik alyuminiy, galliy, rux, qalay gidroksidlarda va boshqada uchraydi. Bulardan galliy gidroksidi suvdagi eritmasining kislotalik va asoslik xossalari jihatidan dissotsiyalanish konstantalari bir-biriga deyarli teng. Organik amfoter birikmalarga karboksil guruhlari boʻlgan aminokislotalar misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Turkum:Kimyoviy reaksiyalar
Amhara

thumb|250px|Amhara bolali ayol
Amhara, amara – Efiopiyada yashovchi xalq (21 mln. kishi, 1992 i.). Amhara tilida soʻzlashadi, dini xristian. Amharalar, asosan, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. Ularda kulolchilik, toʻqimachilik, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Efiopiya
Turkum:Efiopiya xalqlari
Amhara tili

Aramey tili, Amara tili yoki Arab tillari bilan chalkashtirmaslik kerak. 
Amhara tili — som tillari guruhiga mansub til. Efiopiya aholisining anchagina qismi Amhara tilida gaplashadi. Bu til sintaksisi Efiopiyaning ikkinchi adabiy va davlat tili hisoblanadi. Amhara tilida faqat uchta suz turkumi: ot, feʼl, yuklamagina aniq farqlanadi. Urgʻu kuchsiz. Amhara yozuvida 296 belgi mavjud"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Amharalar tomonidan birinchi til sifatida soʻzlashiladi va Efiopiyaning yirik shaharlari va shaharchalarida yashovchi boshqa aholi uchun umumiy til boʻlib xizmat qiladi.

Bu til Efiopiya federal hukumatining rasmiy ish tili boʻlib xizmat qiladi, shuningdek, Efiopiyaning bir qancha federal hududlarida rasmiy yoki ish tili hisoblanadiGebremichael, M. (2011). Efiopiyada federalizm va mojarolarni boshqarish: Benishangul-Gumuz mintaqaviy davlati (PhD). Buyuk Britaniya: Bredford universiteti. hdl: 10454/5388.. 2018-yil holatiga koʻra 31,800,000 ona tilida soʻzlashuvchilar va yana 25,100,000 ikkinchi tilda soʻzlashuvchilar bilan amhara tili (Oromodan keyin) Efiopiyaning ikkinchi eng koʻp soʻzlashiladigan ona tilidir, lekin jami soʻzlashuvchilar soni boʻyicha eng keng tarqalgan. Bu, shuningdek, dunyodagi ikkinchi eng koʻp gapiriladigan semit tilidir (arab tilidan keyin)"Amharic". Ethnologue. Retrieved 27 April 2021.. Amharcha Geʽez yozuvidan oʻsgan tizim yordamida chapdan oʻngga yoziladi. Undosh-unli qatorlari birlik sifatida yoziladigan segmental yozuv tizimi abugida (አቡጊዳ) deb ataladi. Grafemalar fidäl (ፊደል) deb ataladi, bu „skript“, „alifbo“, „harf“ yoki „belgi“ degan maʼnoni anglatadi. Amhar tilini lotin alifbosiga oʻtkazish boʻyicha umumiy qabul qilingan rimlashtirish yoʻq. Quyidagi boʻlimlardagi amhar misollarida Efiopiya semit tillarida ixtisoslashgan tilshunoslar orasida keng tarqalgan bitta tizim qoʻllanadi.
Amen

Amen — Fransiya shim.dagi shahar. Somma daryosi bo‘yida. Somma de-partamentining ma’muriy markazi va Pikardiya tarixiy o‘lkasining eng katta shahri. Aholisi 136 ming kishi (1990). Temir yoʻl tuguni. To‘qimachilik sanoati (ipgaz-lama, duxoba va trikotaj to‘qish), metal-lurgiya, mashinasozlik va kimyo zavodlari bor. Qadimda A. (Samarobriva) da gal-larning ambian qabilasi (shahar nomi shundan) yashagan. A. tarixiy voqealarga boy. Shahar Ikkinchi jahon urushi davrida qattiq shikastlangan. Uni qayta tiklash-da tarixiy qiyofasi asrab qolingan. Fransiyada eng katta Notr-Dam gotika sobori (13—15-asrlar) hamda 13—18-asrlarga oid boshqa me’moriy yodgorliklar saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
An gʻoʻza navlari

An gʻoʻza navlari — Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Oʻsimliklar eksperimental biologiyasi institutida yaratilgan oʻrta tolali gʻoʻza na-vlari. „AN“ indeksi ruscha „Akademiya nauk“ („Fanlar Akademiyasi“) suzlaridan olingan. Bu guruhdan rayonlashtirilgan navlar: AN-402 — yovvoyi Meksika gʻoʻzasini radiofosfor eritmasida ishlash usuli bilan chikarilgan (1974; N. Nazirov, F. Joniqulov, H. Qambarov, J. Dadajonov). 1978-yildan rayonlashtirilgan. AN-Boyovut 2 — Toshkent 1 navi popu-lyatsiyasi tarkibini ajratish usuli bilan yaratilgan (S. S. Sodiqov). 1983-yildan rayonlashtirilgan. AN-Samarqand — 108-F va AN-401 navlarini duragaylab yara-tilgan (1974; O.Jalilov, N. Nazirov, S. T. Toʻxliyev, D. M. Boboyev). 1980-yildan rayonlashtirilgan. AN-410 — Toshkent 1 va AN-401 radiomutant navini chatish-tirishdan olingan avlodni yakka tanlash usulida chiqarilgan (J. Dadajonov). 1991-yildan rayonlashtirilgan. AN-510 — AN-505 va SL-2366 navlarini chatishti-rish yoʻli bilan yaratilgan (D. Akkujin, P. Ya. Popova, R. N. Nurmatov). 1991-yildan rayonlashtirilgan. AN — Oʻzbekiston 3-AN-Oʻzbekiston 1 va 108-F navlarining tabiiy duragaylanishi hamda qayta-qayta yakka tanlash usuli bilan yaratildi (N. R. Faqirov, I. N. Odilxujayev, 1976). 1980-yildan rayonlashtirilgan. Bu gʻoʻza navlarining hosil shoxlari 1 — 1,5 tipli. Bir koʻsakdagi paxta vazni 5,0-8,5 g. Vegetatsiya davri 125-135 kun. Vertitsillyoz viltga chidamli, tolasi oq, 35-38% tola beradi. Tolasi 4-tipga mansub.

 
 Sultonmurod Narimov va Fazliddin Saʼdullayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabazis

Anabazis — shoʻradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik utlar va chala buta oʻsimliklar turkumi (qarang Biyurgʻun).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabaptistlar

Anabaptistlar (yun. anabaptizo — qayta choʻqintiraman) — 16-asrda Ger-maniya va Shveysariyada paydo boʻlgan plebeylar (yuqsillar) harakati taraf-dorlari. A. cherkov erkin bulishi, uning ishlariga davlat aralashmasligi va kishi esini tanigandan keyin choʻqintirilishi lozim degan talabni olga suradi. A. „yaqinda qiyomat boshlanib, hammayoq agʻdar-tuntar boʻladi“, deb ishonar, sud, xukumatga itoat etishni, harbiy xiz-matni rad qilardilar. Germaniyadagi dehqonlar urushi (1524-26) va Tomas Myunser taʼsirida A. bir qismi faol inqilobiy harakatga oʻtdi. A. taʼli-moti Germaniya, Niderlandiya va Shvey-sariyada tez yoyildi. Dehqonlar urushi magʻlubiyatga uchragach, A. taʼqib ostiga olindi. Taʼqib qilishlar 18-asr ga qadar davom etdi. A.ning qarashlari ayrim protestant mazhablari aqidalariga sin-gib ketdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabar

Anabar — Saxa (Yakutiya) Respubli-kasidagi daryo. Uzunligi 939 km, havzasining maydoni 100 ming km². Oʻrta Sibir yassi-togʻligining shimolidan boshlanib, dastlab tilogʻochli oʻrmon-tundradan oqadi. Quyi oqimida A. vodiysi kengayadi va Shimoliy Sibir pasttekisligini kesib oʻtib, Laptevlar dengiziga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 610 m³/sek. Sentabr oxirida muz-lab, iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. Katta irmoqlari: Kichik Kuonamka va Uja. A.da ryapushka, omul kabi baliklar bor. Quyi qismida kema qatnaydi. A. havzasida olmos konlari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Anabena

Anabena (Anabaena Bory) — koʻk-yashil suvoʻtlar boʻlimiga mansub oʻsimliklar turkumi. Koʻpincha chuchuk suv va tuproqda oʻsadi. A. qulay sharoitda tez koʻpayib, suvning „gullashi“ga sabab boʻladi. A.ning bir necha turi havodagi erkin azotni oʻzlashtirib, turli murak-kab organik birikmalar hosil qilish xususiyatiga ega. Shuning uchun ulardan tuproq unumdorligini oshirishda foy-dalaniladi. Oʻrta Osiyo suv havzalari va tuproqlarida A.ning 60 ga yaqin turi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabioz

Anabioz (yun. anabiosis — tiril-tirish, hayotga qaytarish) — organizmning hayot jarayonlari (moddalar alma-460shinuvi va boshqalar) juda sekinlashgan, yaʼni uning tirikligi sezilmaydigan dara-jaga oʻtgan holati. A.ni birinchi marta 1701-yilda golland biologi A. Levenguk hasharotlarda aniqlagan. A. organizmlar rivojlanishining turli bosqichlarida yashash sharoitining keskin yomonlashishi (past harorat, qurgʻoqchilik) tufayli so-dir boʻlishi mumkin. A. evolyutsiya davo-mida organizmning noqulay tashqi muhit sharoitiga moslashuvidan iborat. A. koʻpchilik organizmlarning rivojlani-shi jarayonida normal holat hisoblanadi. Masalan, bakteriyalar va zamburugʻlarning sporasi, oʻsimliklarning urugʻi, bir hujayrali hayvonlarning sistasi ancha uzoq muddat davomida tiriklik xusu-siyatini saqlab qolib, qulay sharoit tugʻilganida hayot faoliyatini qaytadan boshlaydi. A. holatida umurtqasiz hayvonlar (gidralar, chuvalchanglar, mol-lyuskalar, hasharotlar) oʻz tanasidagi suvning 1/3, hatto 1/2 qismini yoʻqotadi. 0°dan past haroratda sut emizuvchilarning qishki uyqusi ham A.ga oʻxshab ketadi. Lekin A. moddalar almashinu-vining keskin pasayganligi bilan karaxtlik va qishki uyqudan farq qiladi. A. hodisasidan tirik quruq vaksinalar tayyorlashda, toʻqima va organlarni kon-servatsiya qilishda keng foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabolizm

Anabolizm (yun. anabole — koʻtarilish) — hujayralar va toʻqimalar tarkibiy qismlarining hosil boʻlishi va yangilanishida tirik organizmlarda kechadigan barcha kimyoviy jarayonlar majmui. A.ning aksi boʻlgan katabo-lizmda esa birmuncha oddiy moddalardan murakkab moddalar sintezlanib, ener-giya jamgariladi. Biosintez uchun zarur boʻlgan energiya (asosan ATF shaklida) biologik oksidlanish katabolitik re-aksiyalarida yetkazib beriladi. A. orga-nizmlarning oʻsish davrida (hayvonlarda yoshlik davrida, oʻsimliklarda — umr boʻyi) jadal kechadi. Fotosintez plane-tar ahamiyatga ega boʻlgan eng muhim A. jarayoni hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anadir

Anadir  — Rossiya Federatsiyasining Magadan viloyati Chukotka muxtor okrugidagi daryo. Uzunligi 1150 km. Havzasining maydoni 191 ming km². Anadir yassi togʻligidan boshlanib, Bering dengizining Anadir qoʻltigʻiga quyiladi. Bosh qismida togʻlar orasidan, quyirokda tekislikdan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 1680 m³/sek. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Qishda muzlaydi. Eng katta irmoqlari: chapdan — Belaya, Tanyurer, oʻngdan — Yablon, Yeropol, Mayn. A.da 570 km masofada kema qatnaydi. Quyi oqimida baliq ovlanadi. 1648-yilda sayyoh S. I. Dejnyov A.ning quyilish yerigacha yetib borgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Anadir (shahar)

Anadir — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1965-yildan), Chukotka muxtor okrugi markazi. Anadir qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi 16,5 ming kishi (1992). Oziq-ovqat korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Anadir atrofidan kumir, oltin qazib olinadi. Bugʻuchilik rivojlangan, baliq ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Anadir yassitogʻligi

Anadir yassitogʻligi — Rossiya Federatsiyasining shimoli-sharqidagi yassitogʻlik. Ma-gadan viloyati Chukotka muxtor okrugida. Anadir daryosining yuqori oqimi va uning irmogʻi Yurumkuveem havzasida. Uzunligi 400 km ga yaqin, eni 130 km (Qutb do-irasida). Mutlaqbal. 800-1100 m, janubi-sharqida Shchuchiy va Osinovskiy (1221 m gacha) tizmalari eng baland tizmalar-dir. Yuzasi tekis. Gilli slanes, qumtosh, ohaktosh, bazalt, andezit va datsitlardan tarkib topgan. Koʻp qismi togʻ tundrasi va buta tundrasi bilan qoplangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anadir qoʻltigʻi

Anadir qoʻltigʻi — Bering dengizining shimoli-gʻarbiy qismidagi qoʻltiq. Chukotka yarim orol va Osiyo materigi oraligʻida. Dengizdan kiraverishda eni 400 km. Uzunligi 278 km. Chuq. 105 m gacha. Anadir qoʻltigʻi ga Anadir daryosi quyiladi. Sohilida Anadir porti bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻltiqlar
Onadoʻli yassitogʻligi

Anadolu (Anatoliya) yassitogʻligi – Turkiyadagi yassitogʻlik. Kichik Osiyo togʻligining ichki qismi. Uz. (sharqdan gʻarbga) 700 km, eni (shimolidan jan.ga) 400 km. Shimolidan Pontiya, janubidan Tavr togʻlari oʻrab turadi. Yas-sitoglik bir qancha tekislik hamda berk 461botiqlardan iborat, ularni togʻ tizmalari bir-biridan ajratib turadi. Koʻp qismining mutlaq balandligi 900–1500 m. Eng baland yeri – Erjiyos soʻngan vulkani (3700 m). Dasht va chala choʻldan iborat. Iqlimi yarim quruq kontinental. Eng koʻp tarqalgan tabiiy oʻsimligi – tikanakli pastak yostiqsimon buta. Voha dehqonchiligi va chorvachilik rivojlan-gan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Anakondalar

Anakondalar (Eunectus) — boʻgʻma ilonlar urugʻi. Hozirgi ilonlarning eng yirigi — uz. 10 m gacha (qayd qilingan uz. 11,43 m). Sargʻish-kulrang tanasi orqa tomondan 2 qator yirik doira shakli-dagi qoʻngʻir, yon tomonlardan bir necha qator mayda oqish dogʻlar bilan qoplangan. 3 turi tropik. Janubiy Amerikaning daryo, koʻl va botqoqliklarida tarqalgan. Od-diy A. (Ye. murinus) kuproq uchraydi. A. suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi, suv tu-bida uzoq, tura oladi. Suv ostida burun teshiklari klapanlar bilan bekiladi. A. har xil mayda umurtqalilar (kemiruvchilar, tuyoqlilar, toshbaqalar, qushlar, yosh timsohlar), baʼzan uy hayvonlari bilan oziqlanadi, kamdan-kam odamga hujum qiladi. Qurgʻoqchilik mavsumida balchiqqa koʻmilib karaxt boʻlib oladi. Tuxumdan tirik tugʻish (baʼzan tuxum qoʻyish) orqali koʻpayadi. 28dan 42 taga-cha tuxum qoʻyadi. Tuxumlardan darhol yosh ilonlar chiqib, suvga tushib ketadi. A. tutqinlikda 28 yilgacha (oʻrta hisobda 5-6 yil) yashaydi. Terisi, goʻshti va yogʻi uchun ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaksagor

thumb|right|

Anaksagor (miloddan avvalgi taxminan 500-428) — yunon faylasufi, riyoziyot va falakiyot olimi, Afina falsafa maktabining asoschisi. Xudosizlikda ayblangan (u Kuyosh choʻgʻ holatidagi jismdan iborat, deb uqtirgan). Buzilmas unsurlar — narsalarning „urugʻ“lari haqidagi taʼlimotni ilgari surgan (keyinchalik ular gomeomeriya deb atalgan). Uningcha, olam bunyodkori aql (nus) boʻlib, unsurlarni tartibga solib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qadimgi Yunoniston faylasuflari
Turkum:Qadimgi Yunoniston matematiklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston fiziklari
Turkum:Ochlik tufayli vafot etganlar
Turkum:Epistemologlar
Turkum:Matematika tarixi
Turkum:Falsafa tarixi
Turkum:Metafiziklar
Turkum:Matematika faylasuflari
Turkum:Plyuralist faylasuflar
Turkum:Fan faylasuflari
Turkum:Abderitlar
Anaksimandr

thumb

Anaksimandr (miloddan avvalgi taxminan 611 — 545) — yunon faylasufi, Milet maktabi namoyandasi. „Tabiat haqida“- dastlabki yunon falsafiy asari muallifi. Falesning shogirdi. Koinotning geotsentrik modelini, ilk geografiya haritasini tuzgan. Odamning „boshqa turdagi hayvonot“ (baliqlar)dan kelib chiqqanligi gʻoyasini bayon qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qadimgi Yunoniston asronomiklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston kartograflari
Turkum:Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston fiziklari
Turkum:Qadimgi Miletliklar
Turkum:Qadimgi Ioniya faylasuflari
Turkum:Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Turkum:Geograflar
Turkum:Qadimgi Yunon geograflari
Turkum:Eramizdan avvalgi VI asr geograflari
Anaksimen

thumb|Anaksimen
Anaksimen (miloddan avvalgi 585-525) — yunon faylasufi. Milet maktabi namoyandasi. Anaksimandrning shogirdi. Uning fikricha, borliqning asosi havo boʻlib, uning quyuqlashuvi va siyraklashuvidan barcha narsalar yuzaga keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qadimgi Miletliklar
Turkum:Qadimgi Ioniya faylasuflari
Turkum:Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Anal bezlar

Anal bezlar — sut emizuvchi hayvonlarda teri bezlarining max-sus guruhi boʻlib, orqa ichak boʻshligʻiga yoki anal teshik yoniga ochiladi. Ter va yogʻ bezlaridan hosil boʻladi. Asosan sassiq modda chiqarib, dushmanlarini choʻchitishga yoki hayvon egallab turgan maydonni belgilashga xizmat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analgeziya

Analgeziya (yun. analgesia — hissizlik) — 1) mutlaqo ogʻriq sezmaslik. Periferik nervlar, orqa yoki bosh miyaning baʼzi kasalliklarida, talamus zararlanganda kuzatiladi. Tuygʻu, harorat kabi sezgilarning buzilishi bilan birga roʻy beradi; 2) ogʻriqsizlantirish — farmakologik vo-sitalar va boshqa taʼsirotlar orqali vujudga keltirilgan ogʻriqsizlanish. Bunda se-zishning boshqa xillari zararlanmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analeptiklar

Analeptiklar — uzunchoq miyadagi nafas olish va tomirlarni harakatlantirish markazlarini faol-lashtiruvchi moddalar (kofein, kordia-min, korazol, kamfora va boshqalar). Markaziy nerv sistemasiga taʼsir etib, organizmning hayotiy faoliyatini oshirish, aqliy va jismoniy ish qobiliyatini kuchayti-rish xususiyatiga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analiz va sintez

Analiz va sintez (yun. analysis -ajratish va synthesis — birlashtirish) — kishilar dunyoni bilish jarayonida ishlatadigan, oʻzaro chambarchas bogʻlangan tekshirish usullari. Analiz fikran yoki amalda narsa va hodisani tarkibiy boʻlaklarga boʻlish, sintez esa mazkur 462boʻlaklarni fikran yoki amalda bir bu-tun qilib birlashtirish, narsani yaxlit holda tadqiq etishdir. Inson atrofini oʻrab turgan va xilma-xil xususiyatlarga ega boʻlgan ob’ektiv borliq murak-kab va tayin narsa hamda hodisalardan ibo-rat. Ularni oʻrganish va bilish uchun tarkibiy qismlarga aj-ratish, yaʼni analiz (tahlil) etish lozim. Lekin ushbu usul yordamidagina ularni toʻla bilish mumkin emas, binobarin uni sintez bilan toʻldirish zarur. Sintez analiz natijalariga tayangan holda nar-sa yoki hodisani bir butun qilib bir-lashtiradi. A. va s. oʻzaro bogʻliq boʻlib, analizsiz sintez chuqur bilim bermaydi, ayni vaqtda sintez vositasida yakunlan-magan analiz ham yetarli emas. A. va s. qilish faoliyatining markazi — bosh miya katta yarim sharlarining poʻstidir, lekin mazkur faoliyat ijtimoiy ishlab chiqarish ja-rayonida va asosidagina paydo boʻladi va amalga oshiriladi. Fikrlash jarayonida A. va s. abstrakt (mavhum) tushunchalar yordamida yuzaga keladigan va abstraksiya, umumlashtirish va hokazo bilan mustahkam bogʻlangan mantiqiy tafakkur usullari sifatida namoyon boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analizator

Analizator, optikada — yorugʻlikning qutblanish xususiyatini aniq-lovchi asbob. Yassi-qutblangan yorugʻlikni topishda va uning qutblanish tekisligini aniqlashda kutblovchi pri-zmalar, polyaroidlar va turmalin pla-stinkalaridan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analizatorlar

Analizatorlar (fiziologi-yada) — yuksak darajadagi hayvonlar va odam nerv tuzilmalarining murak-kab sistemasi. A. tashqi muhit va or-ganizmdagi taʼsirotlarni idrok etib, tahlil (analiz) qiladi. A. tushunchasini I. P. Pavlov kiritgan (1909). Kela-digan axborot reseptorlar — sezuvchan (afferent) nervlar oxirlarida kabul qilinadi. Reseptorlar qoʻzgʻatuvchi taʼ-sirot energiyasini nerv impulslariga oʻtkazadi, soʻngra bular nerv sistemasining oʻtkazuvchi yoʻllari orqali A.ning oliy (markaziy) boʻlimlariga — bosh miya poʻstlogʻi qismlariga oʻtadi. A. axbo-rotning asosiy qismini atrof muhitdan oladi. Bueksteroreseptiv A. deyiladi. Bularga eshituv, koʻruv, hid, taʼm bilish, tuygu aʼzolari kiradi. Boshqa A. orga-nizmning ichki muhiti holatini tahlil qiladi (interoreseptiv A). Vestibulyar va tayanch harakat apparati, qon bosi-mining darajasi ular nazorati ostida boʻladi. A. murakkab tuzilishga ega boʻlib, mi-yani organizmdan tashkaridagi, shuning-dek uning ichidagi hodisalar toʻgʻrisida batafsil axborot bilan taʼminlaydi. A.ning vazifasi shuki, ularning yordamida hayvon tashqi hamda ichki muhitdagi foydali va zararli taʼsirlarni ajra-tib, hayot sharoitiga yaxshiroq moslashadi. Birorta A. buzilganda (shikastla-nish, kasallik tufayli) mashq jarayonida boshqa A.ning imkoniyatlari kengayadi. Masalan, koʻzi ojiz kishilarda eshitish, tuygʻu, bosim va temperaturani sezish qobiliyati rivojlangan boʻladi. Odam ongi borli-gidan unda A.ning ahamiyati yanada katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik geometriya

Analitik geometriya — geome-triya boʻlimi; unda sodda geometrik ob-razlar (nuqtalar, toʻgʻri chiziqlar, tekisliklar, ikkinchi tartibli egri chiziqlar va sirtlar) koordinatalar usuli asosida algebraik vositalar bilan oʻrganiladi. Koordinatalar usulining mohiyati quyidagicha: a tekislikda oʻza-ro per-pendikulyar Ox va Oy toʻgʻri chiziqlarni chizamiz, ularda musbat yoʻnalishlarni, koordinata boshi O nuqtani va masshtab birligi ye ni tanlab olamiz. Bu holda a tekislikda toʻgʻri burchakli Dekart koor-dinatalar tizimi Oxu berilgan deyila-di; Oxabssissalar oʻqi, Ou esa ordina-talar oʻqi deyiladi. Tekislikdagi ixti-yoriy M nuqtaning holati OMx va OMy kesmalarning (tegishli ishora bilan olin-gan) uzunliklari x va bilan bir qiymatli aniqlanadi. Abssissasi x va ordinatasi y boʻlgan M nuqta M(x, y) kabi belgilanadi. Shua tekislikda biror chiziq olingan boʻlsa, unga tegishli nuqtalarning va faqat shu nuqtalarning koordinatalari 463Gʻ(x, y)=O tenglamani qanoatlantirsa, bu tenglama L chiziq tenglamasi deyiladi. Tekislikdagi A.g .da toʻgʻri chiziqlar, ikkinchi tartibli egri chiziqlar (el-lips, parabola, giperbola) batafsil oʻrganiladi. Fazoda ham Dekart koor-dinatalar tizimi kiritiladi va turli chiziqlar, tekisliklar, ikkinchi tartib-li sirtlar ularning tenglamalari vosi-tasida oʻrganiladi. A.g .ning asosiy gʻoyasi R. Dekartnt „Geometriya“ (1637-yil) kitobida birinchi marta toʻla bayon etilgan. A.g. taraqqiyotiga yana P. Ferma, G. Leybnits, I. Nyuton, L. Eyler katta hissa qoʻshganlar. A.g. metodlari matematika, mexanika, fizika va boshqa fanlarda keng qoʻllanadi. Tursun Azlarov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik seleksiya

Analitik seleksiya — tan-lash asosida qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari navlarini yaratish usuli. Analitik seleksiyada boshlangʻich material sifatida mahalliy yoki boshqa hududlardan keltirilgan navlardan, ta-biiy duragay populyatsiyalardan foydala-niladi, sintetik seleksiyaaa esa populya-siyalar sunʼiy ravishda barpo etiladi. Yana q. Tanlash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik tarozi

Analitik tarozi — moddalarni aniq tortadigan noziq tarozi; ki-myoviy analizlarda ishlatiladi. Analitik tarozida ogʻirligi 2 gdan 200 g gacha boʻlgan mod-dalar 0,04 mg gacha aniqlikda tortiladi. Analitik tarozining toʻliq analitik (100-500 g li, 1-5 mg aniqlikda tortadigan), yarim mikroanalitik (20-50 g li, 0,2-0,25 mg aniqlikda), mikroanalitik (20-30 g li, 0,01 mg aniqlikda), probirka (1-2 mg li, 0,04 mg aniqlikda); teng yelkali va bir yelkali xillari bor. Bir yelkalida posangi boʻladi. Koʻpincha, teng yelkali va ikki pallali Analitik tarozi ishlatiladi. Analitik tarozi ni chang, shamol, kishi nafasidan sakdash uchun u oynali shkaf ichiga oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik tillar

Analitik tillar — tillar turi. Grammatik maʼnolar (soʻzlar munosabati) shakl yasovchi affikslar yordamida emas, balki yordamchi soʻzlar, soʻz tartibi va intonatsiya vositasida ifodalanadi. Ingliz, fransuz, ispan, yangi fors tillari Analitik tillar hisoblanadi. Shuningdek, hind-yevropa oilasidagi boshqa tillarda ham ularning alomatlari mavjud.

 Yana qarang 
 Sintetik tillar
 Amorf tillar

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Analitik tur

Analitik tur — mahalliy ahamiyatga molik geodezik toʻr. Katta mas-shtabli s’yomka oʻtkazish va muhandislik-geodezik ishlarni taʼminlash maqsadida davlat geodezik toʻrini hosil qiluvchi punktlar asosida triangulyatsiya va tri-lateratsiya usullari yordamida Analitik tur hosil qilinadi. Birinchi razryadli Analitik tur lar 1-4sinflarga oid, to-monlari 2-5 km li geodezik toʻr asosida, oʻlchash xatosi t=4" gacha mos boʻlgan siljish (koʻchish) bilan oʻlchash asosida, ikkinchi razryadlisi tomonlari 0,5-3 km li va t=10" gacha mos boʻlgan siljish bilan tuziladi. Agar davlat geodezik toʻri boʻlmasa, mustaqil birinchi (masshtabi 1:500 da, maydoni 500 km²dan katta boʻlmagan) va ikkinchi (M 1:2000, maydoni 100 km²dan kichik) razryadli Analitik tur tuziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik falsafa

Analitik falsafa — 20-asr fal-safasidagi gʻarbiy, asosan ingliz-ame-rikacha yoʻnalish; falsafani bilishning asosan til vositalari orqali tahlili deb tushunadi; neopozitivizmning boshqa bir koʻrinishi. Asosiy oqimlari: 1) mantiqiy tahlil qilish falsafasi; zamonaviy matematik mantiq vositalari — mantiqiy empirizm (R. Karnap, K. Gempel, F. Frank) va mantiqiy pragma-tizmagm foydalanadi (U. Kuayn, N. Gud-men); 2) tilshunoslik falsafasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik funksiya

Analitik funksiya — matematikaning asosiy tushunchalaridan biri; f(z)=c₀+c₁(z-a)+c₂(z-a)²+c₃(z-a)³+… darajali qator yigʻindisi koʻrinishida yozilishi mumkin boʻlgan funksiya. Bundan Analitik funksiyaning istalgan tartibdagi hosilasi ham mavjudligi kelib chiqadi. Analitik funksiya sinfi yetarlicha keng boʻlib, unga matematikada va uning tadbikdarida uchraydigan funksiyalarning koʻpchiligi kiradi. Ayni paytda bu sinf bir qator ajoyib xossalarga ega. Avvalo, Analitik funksiya sinfi arifmetik, algebraik amallarga, limitga oʻtish amaliga nisbatan yopiq sinfdir. Analitik funksiyalarni ikki turga boʻlish mumkin: haqiqiy va kompleks analitik funksiyalar.

Xossalari.

1. Agar f(z)-kompleks oʻzgaruvchili analitik funksiya bir bogʻlamli D sohada analitik boʻlsa, ixtiyoriy yopiq γ⊂D kontur boʻyicha olingan integral nolga teng.

2. Agar f(z)-kompleks oʻzgaruvchili analitik funksiya bir bogʻlamli D sohada analitik boʻlsa, D sohani chegarasida berilgan qiymatlar orqali sohani ichidagi qiymatlarini aniqlash mumkin.

3. Agar f(z)-kompleks oʻzgaruvchili analitik funksiya bir bogʻlamli D sohada analitik boʻlsa, uning haqiqiy va mavhum qismlari D sohada garmonik funksiya boʻladi.

Shu va boshqa xossalar Analitik funksiya sinfining muhim obyekt ekanligini koʻrsatadi. Analitik funksiya nazariyasiga O. Koshi, B. Riman, K. Veyershtrass asos solgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik chatishtirish

Analitik chatishtirish, tahliliy chatishtirish — birinchi av-lod duragaylarini resessiv gomozi-gotali ota-ona formalar bilan chatish-tirish; bekkrossning bir koʻrinishi. Shuningdek, Analitik chatishtirishdan genetika-seleksiya tadqiqotlarida boshlangʻich mate-rialning genotipini taxlil qilishda, kros-singover — birikkan (tutashgan) genlar rekombinatsiyasi foizini aniqpashda ham foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analog hisoblash mashinasi

Amalog hisoblash mashinasi yoki analog kompyuter — uzluksiz oʻzgaruvchi fizik kat-taliklar (mexanik siljish, kuchlanish, tok kuchi, temperatura va boshqalar)ning qiymatlari aniqlanadigan matematik masalalarning sonlarini shu miqdorlar bilan taqqoslaydigan hisoblash mashinasi. Analog hisoblash mashinasi m.da natija mashinadagi oʻzgaruvchan fizik miqdorlarni oʻlchab aniqlanadi. Analog hisoblash mashinasi m.ning asosiy xususiyatlari: oʻzgaruvchan kattaliklar uzluksiz boʻladi; amallar parallel bajarilishi nati-ja-sida yuqori tezlikka erishiladi; yechi-ladigan masalalarga dastur tuzish ancha soddalashadi; tadqiq qilinuvchi tizimni real analog qurilmaga ulash osonlasha-di; modellash jarayoni va natija yaqqol koʻrinib turadi; jamlash, koʻpaytirish, integrallash, chiziqli boʻlmagan funk-siyalarni hosil qilish kabi amallarni ancha sodda va samarali bajarish mum-kin; axborotni uzoq muddat xotirada saqlash, murakkab va mantiqiy amallarni bajarish imkoni cheklangan. Analog hisoblash usullaridan miloddan avvalgi Vaviloniyada yer oʻlchash va xarita tu-zishda foydalanilgan. 15-asr boshlarida Samarqandda al-Koshiy ikki sayyoraning bir meridian tekisligida boʻlish vaqti paytini aniqlovchi asbob yaratgan. taxminan 1000-yilda yaratilgan logarif-mik lineyka dastlabki Analog hisoblash mashinasi m.dir. Hozirgi EHMlarning dastlabkisi elektron texnika taraqqiyotining mahsuli boʻlib, bular 1950-yilda yaratilgan oʻzgarmas tok kuchaytirgichi bilan bogʻliqdir. Ayniqsa, keyingi vaqtlarda yaratilgan analog qurilmalar integratsiya koeffitsiyenti oʻta katta boʻlgan analog integral mikro-sxemalar asosida ishlab chiqariladi. Ishlash tarziga koʻra, Analog hisoblash mashinasi m. mexaniq pnevmatik, gidravlik, elektromexa-nik va elektron ga, analogiya asosida qurilishiga koʻra, oddiy va murakkab xillarga boʻlinadi. Oddiy mashinalarda oʻzgaruvchilar va yechiladi-gan dastlabki tenglama oʻzgaruvchilari orasidagi bogʻlanish oʻzgarmas koeffi-siyentlar orqali amalga oshirilsa, mu-rakkab mashinalarda esa bu aloqa oshkor koʻrinishda boʻlmay, balki murakkab tas-virga ega boʻladi. Analog hisoblash mashinasi m. boshqaruv tizimlarining di-namikasini taxlil qilish yoki rostlash-da, boshqaruv tizimlarining sintezi va rostlash bilan bogʻliq masalalarni yechish-da, tizimga taʼsir etuvchi va foydali signallarni aniqlashda, yangi avtomatik qayd qilish qurilmalarini yaratishda va boshqalarda keng qoʻllanadi. Bundan tashqari, Analog hisoblash mashinasi m.lardan murakkab avtomatik tizimlarning elementlari va qurilmalari si-fatida ham foydalaniladi.

 

 

 

Turkum:Mexanika
Analogiya

Analogiya (yun. analogia — muvofiqlik, aynanlik, oʻxshashlik) — 1) (falsafada) predmet va hodisalarda bi-ror xususiyatning oʻxshashligi. Mantikda A. yordamida ikki predmetning kanday-dir bir xususiyati oʻxshasa, boshqa xususiyatlari ham oʻxshashligi haqida xulosa chiqariladi. Chiqarilgan xulosaning toʻgʻri yoki notoʻgʻriligini bilish uchun uni amaliyotda tekshirib va sinab koʻrish lozim; 2) (huquqda) biror tayin harakat qonunda bevosita koʻrsatilmagan holda shunga oʻxshash hodisani koʻzda tutadigan huquqiy normani mazkur harakatga tatbiq etish. Huquqning ayrim tarmoqlarida, jumladan fuqarolik huquqida biror xil daʼvo toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilmagan boʻlsa, sud shunga oʻxshash munosabatlarni koʻzda tutadigan boshqa qonunni qoʻllaydi. Jinoyat qonunida 1959-yilgacha qoʻllanib kelingan bu qoida Oʻzbekiston Respublikasi Jino-yat kodeksidan chiqarib tashlangan. Oʻzbekiston Respublikasi JKning 4-moddasida koʻrsatilishicha, sodir etilgan qilmishning jinoiyli-gi, jazoga sazovorligi va boshqa huquqiy oqibatlari faqat Jinoyat kodeksi bilan belgilanadi. Oʻzbekiston Respublikasi JKning 9-moddasiga binoan, shaxs qonunda belgilangan tar-tibda aybi isbotlansagina javobgar boʻladi; 3) (tilshunoslikda) til unsurlarining (soʻz yasalishi, shakl yasalishi va boshqa holatlarda) muayyan munosabat taʼ-sirida aynanlik kasb etishi. Masalan, „koʻr“ obʼektli feʼlga „qara“ obʼektsiz feʼl sinonim boʻlib kelishi (uchishini koʻr — qara), „koʻr“ koʻmakchi feʼlga „boq“ feʼlning sinonim boʻlishi (qilib koʻr — boq); 4) (biologiyada) turli dan kelib chiqqan, lekin bir xil vazifani bajaradigan, tashqi koʻrinishi ham ana shu vazifaga moslangan ozmi-koʻpmi bir-biriga oʻxshab ketadigan organlar va boʻlaklarning oʻxshashligi. Bajaradigan vazifalari bir xil, lekin kelib chiqishi turlicha boʻlgan organlar analogik organlar deb ataladi. Bularga qush va kapa-laklar qanoti, baliq va qisqichbaqalar jabrasi, zirk va doʻlanalar tikani mi-sol boʻla oladi. Analogik organlarning oʻxshashligi faqat tashqi tomondan. Ularning embrional rivojlanishida katta tafovut bor. Masalan, qush qanoti maxsus oyoq murtagidan paydo boʻladi, hasharot qanoti esa teridan oʻsib chiqadi. Zirkning tikani koʻrinishi oʻzgargan barg, doʻlananing tikani esa koʻrinishi oʻzgargan shoxchadir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analog-raqamli hisoblash mashinasi

Analog-raqamli hisoblash mashinasi — analog va raqamli-hisoblash mashinalarining qismlari (bloklari)dan tashkil topgan qurilma. Mashina oʻzgaruvchilari raqamli va ana-log (uzluksiz) koʻrinishda ifodalanadi. Analog va raqamli EHMlarning kamchiliklarini bartaraf etish, ularning afzalliklarini birlashtirish maqsadida oʻtkazilgan izlanishlar na-tijasida bitta hisoblash tizimi — gibrid hisoblash mashinasi yaratilgan. Bu kompleksning raqamli qismi — raqamli elektron hisoblash mashinasi (REHM) asosida quriladi. Markaziy boshqaruv qurilmasi mashinaning ayrim qismlari — analog-raqamli oʻzgartirgich (AROʻ), raqam-analogli oʻzgartirgich (RAOʻ) va AEHM oʻrtasidagi bogʻlanishni zarur aniqlik va ketma-ketlikda taʼminlaydi. A.-r.h.m. matematik va mantiqiy amallarni bajarishda hamda mashina koʻrsat-kichlarini bir shakldan ikkinchi shaklga oʻtkazishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analgin

thumb
Analgin (Analginum) — narko-tikmas analgetiklarning pirazolon unumlari guruhiga mansub dori; ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishga qarshi va isitma tushiruvchi xossaga ega. Turli sabablarga koʻra kelib chiqqan kuchsizroq ogʻriqlarni qoldirish, isitma tushirish, gripp, bod va boshqa kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

 Yana qarang 

 Analgetiklar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analsim

thumb|Analsim
Analsim — seolitlar guruhiga mansub mineral. Notekis dumaloq trape-soedr koʻrinishida kristallanadi. Ran-gi oq, kulrang, pushti, yashilroq, baʼzan qizil. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 5,5 — 6,0; s ogʻ. 2,2 — 2,3. Kelib chiqishi gidrotermal, kam hollarda magmatik. Qizdirilganda oson eriydi. Baʼzan ba-zaltlarda birlamchi mineral sifatida, kamdan-kam hollarda choʻkindi jinslarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anamniyalar

Anamniyalar (Anamnia) — em-brional taraqqiyotning dastlabki dav-rida embrion pardalari, jumladan am-nioni ham boʻlmaydigan tuban umurtqali hayvonlar guruhi. Toʻgarakogʻizlilar, baliqlar, suvda hamda qurukda yashovchilarni oʻz ichiga oladi. A. birlamchi suv umurtqalilari boʻlib, embrional rivoj-lanishi suv muhiti bilan bogʻliq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anamorfirlash

Anamorfirlash (yun. Anamorphoo — oʻzgartiraman) — ob’-yekt tasvirining konfiguratsiyam (oʻlchamlari, shakli)ni optik yoki boshqa usulda oʻzgartirish. A. maxsus optik si-stemalar yordamida, jism yoki tekisliklarni qiyalashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. A.da silindrik linzalar, optik koʻzgular, ponasimon shishalar va boshqa optik moslamalardan foydalaniladi. Tasvirning oʻzaro per-pendikulyar yoʻnalishdagi chiziqli kat-talashtirishlari nisbati A. koeffitsi-yenti deyiladi. Tasvirni gorizontal yoki vertikal yoʻnalishlarda bir tekis siqib yoki choʻzib A. (ayniqsa, kinotexnikada) keng tarqalgan. Oddiy kinoplyonkaga go-rizontal tekislikda siqilgan tasvir tu-shirilib, uni ek-randa proyektor orqali koʻrsatilganda, yoyish yoʻli bilan tomonlarining oʻlchamlari nisbati 2,35:1 boʻlgan tasvir hosil qilinishi mumkin. Bunday oʻzgartirishlar, odatda, maxsus mos-lama yordamida amalga oshiriladi. Ekran te-kisligini qiyalatib A. rasmni qogʻozga tushirishda va matbaada qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kino va video texnologiyalari
Ananas

thumb

Ananas (Ananas) – ananasdoshlar (Bromeliaceae) oilasiga mansub oʻtlar turkumi (urugʻi). 5 – 6 turi maʼlum. Asosan, Amerika qitʼasining tropik hududlarida va Osiyoning Filippin, Tayvan orollarida oʻsadi. Barglari qalin, uzun, xanjarsimon. Ekiladigan ananas (Sativus) Amerika va Tayvandan boshqa joylarda ham oʻsadi. Bu toʻrning mevasi qubba shaklidagi toʻp mevadan iborat, ogʻirligi 2 – 5 kg, tusi sargʻish, xushxoʻr. Hoʻl meva yoki konserva holida isteʼmol qilinadi. Baʼzi ning barglaridan ipaksimon nozik tolalar ham olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Tropik mevalar
Anapa

Anapa – Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1846-yildan), Qora dengiz sohilidagi bolalar iqlimiy va shifobaxsh balchiq bilan davolovchi kurort. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 56,7 ming kishi (1992). Iqlimi iliq. Yillik oʻrtacha temperatura 11,6°, yozi issiq. Shahar atrofida tokchilik rivojlangan. Anapada qishloq xoʻjaligi texnikumi, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalaridan yigiruv-toʻquv fabrikasi, oʻlkashunoslik muzeyi, sanatoriylar, dam olish uylari, ona va bolalar pansionatlari bor. Miloddan avvalgi 4-3-asrlarda Anapa oʻrnida – Gorgippiya antik shahri boʻlgan. Anapa arxeologik qazishlar oʻtkazilgan joy – ochiq osmon ostidagi muzey.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Turkum:Kurortlar
Anaplaziya

Anaplaziya (yun. „ana“ – teskari, „plasis“ – tuzilma) – toʻqima va hujayralarning norma va patologiyada differensiallanmagan holatga qaytishi, bunda ular oʻziga xos funksiyalarini oʻtamay qoʻyib, cheksiz oʻsadigan boʻlib qoladi, Hujayralar aynib, oʻsma hosil qilayotganda roʻy beruvchi oʻzgarishlar majmui, odatda, anaplaziya deb ataladi. Belgilari: hujayra yadrolarining kattaligi, shakli va tuzilishi oʻzgaradi, baʼzan ularda bir necha yadrochalar paydo boʻladi; hujayralarning differensiyalanishi susayadi, fizik-kimyoviy va biokimyoviy xossalari buziladi, ular tez koʻpayadi va hokazo.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hujayralar
Anaplazma

Anaplazma (Anaplazma) – bir hujayrali sodda organizm. Tanasi yumaloq, diametri 1 mkm gacha. Anaplazma nuqtadek boʻlib, qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ni jarohatlaydi. Anaplazma faqat mikroskopda koʻrinadi. Eritrositda 1 – 4 tagacha Anaplazma boʻlib, koʻpincha uning chetida joylashadi. Anaplazma oddiy boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi va anaplazmoz kasalligini qoʻzgʻatadi. Qoramol va qoʻy-echkilar qonida parazitlik qiladi.
thumb|Anaplasma centrale

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Organizmlar
Anaplazmoz

Anaplazmoz — qoramol va qoʻy-echkilarda uchraydigan surunkali kasallik. Anaplazmozni hayvon qonida parazitlik qiladigan Anaplasma marginale (qoramollarda), anaplazmoz ovis (qoʻy-echkilarda) mikrobini qoʻzgʻatadi. Anaplazmoz qonni mikroskopda tekshirish yoʻli bilan aniqlanadi. Hayvon kasallikka yoz va kuz boshida koʻproq chalinadi. Kasallikni qon soʻruvchi soʻna va kanalar tarqatadi. Kasallangan hayvon immunitet hosil qiladi va uzoq vaqt anaplazma manbai boʻlib qoladi (qoramollar 14, qoʻylar 5 yilga qadar). Anaplazmoz anpgibiotiklar (tetratsiklin), shuningdek delalgil (qoramolga), V12 vitamini bilan davolanadi, oson hazm boʻladigan ozuqa, mikroelementlar, koʻp suv beriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasalliklar
Anastigmat

Anastigmat – tasvirning faqat sferik va xromatik aberratsiya natijasida buzilib chiqishinigina emas, balki astigmatizm (optik tizimda tasvir nuqsonlaridan biri) hodisasini ham bartaraf qiladigan fotoobyektiv. Anastigmatda linzalar sifatli shishadan tayyorlanadi. Anastigmat texnik va badiiy fotografiyada, kinematografiyada keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy texnologiya muhandisligi