Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mursak

Mursak, murassa (arab. — ziynatlangan, bezatilgan) — avra-astarli, uzun yengli, qad. ustki kiyim. Bichigʻi toʻgʻri bichimli, toʻn yoqali, oldi chuqurroq oʻyilgan, etak barlari bir-biriga kirgan, ikki yon tomonida mayda burmalarga yigʻilgan. M. chetlari jiyaklar bilan hoshiyalangan. M. baxmal, parcha, kimxob, adras, shoyi (astari shoyi, ip matolar)dan tayyorlangan. M.ning ichiga yupqa paxta solib qavilgan (qishki) hamda yalang qavatli (avra-astardan iborat yozgi) bor. Sharq xalqdari orasida keng tarqalgan, hatto qizlarning sepiga kiritilgan. Koʻylakning ustidan kiyilgan, beliga belbogʻ bogʻlangan. 19-asr gacha ayollar uchun ustki kiyim va yopinchiq vazifasini bajargan, keyinchalik toʻy va azalarda foydalanilgan. Hozirda ayollarning tobuti ustiga yopiladigan yopinchiq sifatidagina ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kiyim
Murtad

Murtad (arab. — orqaga qaytgan, chekingan) — islom tarixida dindan qaytgan, undan voz kechgan odam. Bunday odamlar eng katta gunoh (qarang Kabira) qilgan hisoblanib, oʻlimga hukm etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asan Murtazayev

Asan Murtazayevich Murtazayev (1900.20.11, Yevpatoriya – 1983, Toshkent) — fizik kimyogar. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1961), kimyo fanlari doktori (1950), professor (1950), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). Oʻrta Osiyo geologiya-qidiruv instituti xodimi (1930–31), Oʻrta Osiyo universitetida dotsent (1936–42), Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida (1937– 42), Toshkent farmatsevtika institutida (1943–77) kafedra mudiri. Ilmiy ishlari fizik kimyo va elektrokimyoga oid. Murtazayev rahbarligida metallangan grafit elektrodni potensiometrik titrlashda qoʻllash usuli ishlab chiqilgan."MURTAZAYEV Asan Murtazayevich" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Murtak

Murtak — oʻsimliklarda yangi individ boshlangʻichi. Murtak xaltachasidagi tuxumhujayraning urugʻlanishidan vujudga keladigan zigotadan yoki nutsellus xujayrasidan rivojlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Murtak bezlari

Murtak bezlari, bodom bezlari — odam va umurtqali hayvonlar limfa sistemasining aʼzolari, limfoid toʻqimalar toʻplami. Ogʻiz boʻshligʻi va halqumning shilliq qavatida joylashgan. Tanglay, til (til ildizida), burunhalqum gumbazida va nay (eshi-tuv naylariningteshiklarida) Murtak bezlari bor. Ular hiqildoqda joylashgan limfa follikulalari bilan birgalikda himoya qiladigan toʻsiq — limfadenoid xalqum halqasini hosil qiladi. Tanglay Murtak bezlari shakli bodomga oʻxshaydi (uni glanda deb ham atashadi) va tanglayning ikkala tomonida (tanglay ravoklarining oraligʻida) joylashadi. Tanglay murtaklarida juda koʻp uchraydigan surunkali yalligʻlanish (qarang Tonzillit, Angina) jarayonida ularning himoyalanish xususi-yati buziladi va ular organizm uchun xavfli yiring hosil qiladigan mikroblar oʻchogʻiga aylanadi. Murtak bezlarining kattakichikligi ularning funksional holatiga bogʻliq emas. Murtak bezlarida limfotsitlar hosil boʻladi va bu yerdan qisman limfa oqimiga, qisman ogʻiz bilan xalqum boʻshligʻiga chiqadi. Murtak bezlari organizmni kasallik koʻzgʻatadigan mikroorganizmlardan himoyalash va immunitet hosil qilishda qatnashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Murtak xaltachasi

Murtak xaltachasi, murtak qopchasi (Saccus emryonalis) — nutsellusdagi hujayralardan (arxeosporalardan) biri. Ikki marta boʻlinib, xromosomalar soni reduksiyalanadi. Yangi hosil boʻlgan toʻrtta hujayradan bittasi tez oʻsib, kattalashadi va qolgan uchtasini hamda nutsellusning anchagina qismini siqib chiqara boshlaydi. Ana shu kattalashgan hujayra megaspora (makrospora) boʻlib, murtak xaltachasi deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muruntov

Muruntov — Navoiy viloyatidagi shahar (1976-yildan). Zarafshon shahar Kengashiga qarashli. Qizilqum choʻlining oʻrtasida, Tomditov va Boʻkantov togʻ tizmalari hududida joylashgan. Oʻrtacha 610 m. balandlikda. Iyulda yuqori temperatura 46°. Yanvarda eng sovuq temperatura —31°. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yangi Zarafshon. Viloyat markazi (Navoiy shahri) dan 200 km uzoqlikda. Aholisi 4320 kishi (2002). Asosan, oʻzbeklar; shuningdek, qozoq, rus, ukrain, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar Muruntov oltin konining ochilishi munosabati bilan Muruntov geologiya qidiruv partiyasi posyolkasi sifatida 1959-yilda vujudga kelgan. M.da 3 kichik korxona, umumiy taʼlim maktabi (900 oʻquvchi), musiqa maktabi, 2 kutubxona, muzey, sport saroyi, qishloq vrachlik punkti mavjud. Muruntov— Zarafshon yoʻnalishida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. M. atrofida muhim foydali qazilmalardan nodir metallar, noruda qazilma boyliklardan fosforit, kvarsli qum va hokazo. aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Zarafshon shahri
Muruntov togʻlari

Muruntov togʻlari — Tomditov tarkibidagi togʻlar. Markaziy Qizilqum (Navoiy viloyati)da joylashgan. Janubi-sharqsan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Uz. oʻrtacha 26 km. Eng baland joyi 816 m. Janubi-gʻarbiy yon bagʻri tikroq. Muruntov togʻlari yon bagʻirlarida quruq soy oʻzani koʻp. Su-vayirgʻich qismida keskin ifodalangan qoyatoshli tik yon bagʻir mavjud. Quyi silur, (besapan svitasi), quyi devon (jengeldi svitasi), oʻrta devon (janubiy bozdon svitasi), yuqori karbon (belquduq svitasi) davrlarining yotqiziqlari qatmaqat joylashgan. Oʻrta karbon davrida togʻ hosil boʻlish jarayonida dengiz chekinib quruklik paydo boʻlgan, yotqiziklar burmalanib togʻ tizmasi vujudga kelgan. Murakkab togʻ hosil boʻlishi va vulkanik harakatlar natijasida foydali qazilmalar shakllangan. Muruntov togʻlarida Muruntov oltin koni va uran konlari bor. Muruntov togʻlari etaklaridagi boʻz-qoʻngʻir tuproqlarda efemerlar, shuvoq, keyreuq, boyalich, burgan Tapkalgan. Ulardan yaylov sifatida foydalaniladi. Yaylovlar mahsuldorligi gektariga 1—3,5 s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Murch

thumb
Murch (Piper nigrum) — murchdoshlar oilasiga mansub ilashib oʻsuvchi koʻp yillik oʻsimlik (liana). Poyasining uzunligi 15 m cha, diametri 8-12 mm. Bargi keng, tuxumsimon, nayza uchli. Gullari mayda, sargʻish, toʻpguli shingilsimon. Mevasi bir urugʻli, qizil, pishgach sargʻayadi, pishmagani quritilsa qorayib bujmayadi.

Hindiston, Hindixitoy, Seylon, Sumatra, Yava va Borneo, Lagos, Gana, Mavrikiy va Madagaskarda, Katta Antil orollarida va Braziliyada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda aksariyat issiqxonalarda oʻstiriladi. Qalamchasidan koʻpaytiriladi, 2-3-yili meva tugib, yiliga ikki marta (tupidan 2-4 kg) hosil beradi. Dunyo boʻyicha yiliga 55-60 ming tonna murch yetishtiriladi. Mevasini yumshoq eti bilan quritib, qora murch, etidan tozalab va yanchib oqmurch olinadi. Mevasi oziq-ovqat sanoatida va oshpazlikda ishlatiladi. Tarkibida piperin, piperidin alkaloidlari va efir moyi (1-1,5%) borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Murchil

Murchil — jangovar tartib; Amir Temur armiyasi harbiy yurishga otlanganda mavjud institutizom va qoidaga buysunilgan. M.ga binoan har bir sarkarda oʻz boʻlinma yoki qismlari bilan egallab turgan mansabiga koʻra safdan oʻrin olgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning "Zafarnomasi"da qayd etilishicha, yuzlik, minglik, qoʻshin beklari oʻz askarlariga boshchilik qilgan holda guruh-guruh boʻlib, M.ni tashkil qilgan. M.ning buzilishi, muayyan, yuzlik, minglik yoki tuman oʻrnini boshqa yuzlik, minglik yoxud tumanning egallashi qatʼiy taqiklangan. M.da uz guruhidan adashgan jangchilarga jazo berilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Murshid

Murshid (arab. مرشد — yoʻl koʻrsatuvchi) — tasavvufsl tariqat odoblaridan saboq beruvchi pir, shayx va ustozOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. “Murshid” soʻzi “r-sh-d” oʻzagidan olingan boʻlib, asosiy maʼnosi “toʻgʻrilik, aql-idrok, yetuklik sohibi boʻlish” deganidir. Tasavvufda u ruhiy yoʻlboshchiga ishora qiladi. Bu atama Naqshbandiya, Qodiriya, Chishtiya, Shoziliya va Suhravardiya kabi soʻfiylik tariqatlarida koʻp qoʻllanadi.

Tasavvuf yo‘li shogird (murid)ning ruhiy yo‘lboshchi (murshid)ga bayʼat qilishi bilan boshlanadi. Qurʼoni karim bu bayʼat haqida shunday deydi: " Albatta, senga bay’at qilayotganlar faqat Allohning O‘ziga bay’at qilmoqdalar. Allohning qo‘li ularning qo‘llari ustidadir” (48:10).

Murshidning vazifasi shogirdini soʻfiylik yoʻlida ruhan yoʻnaltirish va unga ogʻzaki yoʻl-yoʻriq berishdan iborat, ammo arab tilidagi murshid atamasining toʻliq maʼnosiga koʻra, "oʻzi yoʻlning oxiriga yetgan kishigina ruhiy rahbar” hisoblanadi.

Murshid odatda bitta tariqat (maʼnaviy yoʻl) uchun ustozlik qilishga ruxsat oladi. Har qanday tariqat yoki silsilada bir vaqtning oʻzida bitta murshid boʻlib, u maʼnaviy tartib rahnamosi hisoblanadi. U xalifalik (oʻrinbosarlik) yoʻli bilan shayx sifatida tayinlanadi: bu jarayonda shayx o'z shogirdlaridan birini xalifalik uchun o'zining vorisi deb e’lon qiladi.

 Ahamiyati 
Tasavvufda ilohiy nurni murshid qalbidan shogirdga yetkazish har qanday ilm manbasidan ustun bo‘lib, u to‘g‘ridan-to‘g‘ri ilohiylikka intilishning yagona yo‘lidir. Murshidi komil akmal (“Insoni komil” ham deyiladi) tushunchasi aksariyat tariqatlarda muhim ahamiyatga ega. Unga koʻra, Alloh taolo mavjudligining mukammal timsoli boʻlgan va islom dinining paygʻambari Muhammad (s.a.v.)ning izidan boradigan Qutb yoki “Universal Inson” yer yuzida hamisha mavjud boʻlib qoladi.

 

 Musulmon atamalarining lug'ati
 Sufi Live
 Murshid 
 

 

Turkum:Tasavvuf
Turkum:Soʻfiylik
Murgʻob

Murgʻob — Afgʻoniston va Turkmanistondagi daryo. Uzunligi 978 km, xavzasining maydoni 469 ming km². Afgʻoniston hududidagi Paropamiz togʻlaridan boshlanib, Bandi-Turkiston va Sa-fedkoʻh tizmalari oraligʻidagi tor vodiydan oqadi. Turkmaniston hududida vodiy kengayadi, bu yerda irrigatsiya tarmoqlari barpo etilgan. Daryo Qoraqum choʻliga chiqqandan soʻng quruq delta hosil qiladi. Mari shahridan yuqoriroqda Murgʻobni Qoraqum kanali kesib oʻtgan. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi oʻrta oqimida 52 m³/sek. Martmay oylarida suvi koʻpa-yadi, qishda daryo toshadi. Suviningloyqaligi 4500 g/m3. Irmoqlari: ungda — Obiqaysar, chapda — Kashan, Kushka. Murgʻob suvi sugʻorishga sarflanadi. Murgʻob boʻyida Yoʻloʻtan, Mari, Bayramali shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkmanistondagi daryolar
Turkum:Afg‘oniston daryolari
Musa Jalil

Musa Jalil (asl ism-sharifi Jalilov Muso Mustafoyevich; 1906-yil 15-fevral, Orenburg guberliyasi Mustafin qishlogʻi–1944-yil 25-avgust, Berlin) — tatar shoiri. Tatar opera va balet teatri asoschilaridan biri. Orenburg shahridagi „Husayniya“ madrasasida oʻqigan. 1922-yilda Qozon shahriga kelib, Tatar ishchi-yoshlar maktabida taʼlim olgan. Moskva universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1931). Moskvada chiqqan „Kichkina oʻrtoqlar“ („Kechkene ip-teshler“) nomli tatar jurnal muharriri (1927). Tatariston yozuvchilar uyushmasi raisi (1939–1941). 1942-yilning iyun oylarida fashizmga qarshi kurashda gitlerchilar qoʻliga tushib, Berlindagi Maobit qamoqxonasiga tashlangan va Plet-senze harbiy qamoqxonasida qatl etilgan (1944-yil 25 avgust). Musa Jalilning mashhur „Maobit daftari“ (1942–1944) sheʼrlar turkumi shu konslagerda yozilgan. „Oʻrtoqlar“ (1929) sheʼrlar toʻplami, „Xat tashuvchi“ (1940) dostoni, „Oltin soch“ (1941), „Eldor“ (1941) opera librettolari, „Okopdan xat“ (1946) kitobi va boshqa asarlar muallifi. „Maobit daftari“ sheʼrlar turkumi oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1956).

 

Turkum:Sovet yozuvchilari
Musa toʻra madrasasi

Musa toʻra madrasasi (yoki Muso toʻra madrasasi) – Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Bugungi kunda madrasa „Ichan qalʼa“ MFY, Boʻyoqchilar koʻchasi, 8-uyda, shuningdek, Ichan qalʼaning markaziy qismida joylashgan. Yodgorlikni 1841-yilda Olloqulixonning nabirasi Musa toʻra mablagʻlari hisobiga qurdirgan.

Musa toʻra madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

 Tarixi 
XIX asrning birinchi yarmiga tegishli Musa toʻra madrasasi Koʻhna Ark meʼmoriy yodgorligining kunchiqar tarafida, „Ichan qalʼa“ning markazidan shimoliy qismidagi Yusuf yasovulboshi madrasasi yonida peshtogʻini janub tomonga qaratib qurilgan. Baʼzi ga koʻra, madrasa 1841-yilda Muhammad Rahimxon I ning nabirasi va Olloqulixonning jiyani boʻlgan Rahmonquli Inoqning oʻgʻli Musa toʻraning (Xon sulolasi avlodlari ismiga „toʻra“ soʻzi qoʻshib aytiladi) buyrugʻi bilan bunyod etilgan. Musa toʻra 1885-yilda boʻlgan Turkman yovmutlariga qarshi jangda halok boʻlgan va Xivaga keltirilib, ushbu madrasaga dafn qilingan.

Bugungi kunda madrasada yogʻoch oʻymakorligi maktabi va hunarmandchilik doʻkoni faoliyat olib bormoqda.

 Qurilish uslubi 
Madrasa yuqoridan qaralganda trapetsiya shaklidagi tarhli qilib qurilgan va umumiy maydoni 38,7x28,2 m ni tashkil qiladi. Orqa va ikki yon tarzi oddiy, bezaksiz. Bosh tarzdagi peshogʻi Xorazm meʼmorchiligiga xos sharafali, sirkori koshin bilan qoplangan, gʻishtlar mavjli shaklda terilgan. Ikki yon qanotidagi 3 ravoqli hujralar peshtoqdan pastroq qilib ishlangan. 4 burchagida guldastalar bor. Darvozasi yogʻoch oʻymakorligida bezatilgan va orasida yozuvlari saqlangan. 2 gumbazli, boʻgʻim-boʻgʻimli miyonsaroy orqali hovliga oʻtiladi. Miyonsaroyning 2 yonida masjid (6,0x6,0 m) va darsxona (4,2x4,2 m) joylashgan. Hovli (21,5x14,28 m) atrofidagi hujralar oldi qator ravoqli, tomi balxi gumbazli, masjid, darsxona va miyonsaroy charxi gumbazli, ichki gumbaz osti qalqonsimon bagʻallar bilan bezatilgan. Hujralar darchasiga ganchkori panjaralar oʻrnatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Darvozaga „Musa toʻra oz muddat davomida martabaga erishgan, keyin jangda shahid boʻlib Jannatga ketgan. Vafotidan soʻng onasi uning xotirasi uchun ushbu madrasani barpo ettirgan“ maʼnosidagi soʻzlar sheʼriy tarzda bitilgan. Yozuvlar 1856-yilda arab alifbosida nastaʼliq uslubida oʻyib ishlangan, sheʼr esa shoir Komil Pahlavon Niyoz tomonidan yozgan.

 Yana qarang 

 Matniyoz Devonbegi madrasasi
 Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
 Yusuf yasovulboshi madrasasi
 Arab Muhammadxon madrasasi
 Muhammad Amin inoq madrasasi
 Mozori Sharif madrasasi

 

 
 Mankovskaya L., Bulatova V., Pamyatniki zodchestva Xorezma, T., 1978.

Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Xorazm madrasalari
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xorazm
Turkum:Xiva
Musabba

Musabba (arab. — yettilik) — musammat usulidagi, har bir bandi 7 misradan iborat sheʼr shakllaridan biri. Uning birinchi bandidagi hamma misralar oʻzaro uygʻun qofiyalashadi, keyingi bandlarning esa 6 misrasi oʻzaro qofiyalanib, oxirgi 7misrasi M. 1-bandidagi misralarga mos qofiyalanadi (a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-b-a, v-v-v-v-vv-a, g-g-g-g-g-g-a va hokazo). Ayrim hollarda agar M.larning har bandi oxirida 1 yoki 2 miyera oʻzgarishsiz takrorlanib borsa, uning qofiya tartibi ham boshqacharoq boʻlishi mumkin. Forstojik, ozarbayjon mumtoz adabiyoti tadqiqotchilari bu da M. namunalari umuman yaratilmaganligini qayd etadilar. M. bandlaridagi 7 miyerani oʻxshash qofiyalashtirish qiyinchiligi, aftidan, bu shaklga kamroq murojaat qilinishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Mashrab, Komil, Miriy, Tabibiy, Vosit Saʼdulla M.lar yozishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sheʼriyat
Isʼhoq Musaboyev

Isʼhoq Qurbonovich Musaboyev (1910.22.10, Fargʻona viloyatining Novkat qishlogʻi) — infeksionist olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekiston (1955) va Qoraqalpogʻistonda (1965) xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1944). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. SamTI ni tugatgan (1935). Shu institut yuqumli kasalliklar kafedrasida assisent (1938— 41), dotsent (1944—49), mudir va shahar infeksion kasaliklar klinik kasalxonasi bosh vrachi (1949—51). Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti infeksion kasalliklar kafedrasi mudiri (1951—88), ilmiy maslahatchi (1988-yildan). Ayni vaqtda Oʻzbekiston epidemiologiya, mikrobiologiya va infeksion kasalliklar ilmiy tadqiqot institutida ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1962—70), mazkur institutning asosiy tashkilotchilaridan. Ilmiy ishlari Markaziy Osiyoda keng Tapkalgan meʼda-ichak sistemasida uchraydigan infeksion kasalliklarning patogenezi, klinik xususiyatlari, davolash va oldini olish muammolariga bagʻishlangan. Rossiya tibbiyot Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1961), Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1990).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Profilaktika, klinika, diagnostika i lecheniye difterii, T., 1984; Oʻzbekiston Respublikasida vabo kasalligiga karshi oʻtkazilgan tadbirlar (hamkorlikda), 1984; Differensialnaya diagnostika gepatitov A, V, S, D, Ye. T., 1999; Iskusstvo, metodi vrachevaniya i differensialnaya diagnostika, T., 1999; Gepatit S (etiologiya, epidemiologiya, patogenez, klinika, lecheniye, profilaktika), T., 2000.

 Adabiyot 
 Baxtiyor Omon, Alijon Zohidiy, Umr daftari, T., 2000.

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Muxtor Musaboyev

Muxtor Nabiyevich Musaboyev (1929-yil 21-dekabrPo drugim dannim god rojdeniya 1926., Fargʻona — 2005-yil 12-avgust, Toshkent) — sovet oʻzbek haykaltaroshi, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. SSSR Rassomlar uyushmasi aʼzosi.

 Biografiyasi 
15 yoshidan otasi repressiyaga uchragach, kolxozda hisobchi yordamchisi boʻlib ishlagan; keyin — Toshkentdagi toʻqimachilik fabrikasida faoliyat olib borgan. Kechki maktabni tugatgan, mustaqil ravishda rus tilini oʻrgangan. Toshkent rassomlik texnikumini, soʻngra Toshkent teatr va rassomlik institutining haykaltaroshlik boʻlimini tamomlagan.

 Oila 
Xotini — Amirxonova Asiya Sayfievna (1935-2010);

 qizi Liliya (1959 y. t.), o‘g‘li Rustam (1964 y. t.).

 Yaratgan asarlar 
Maʼlum asarlar:

 Ulugʻbek yodgorligi (granitdan; Samarqand, 1970)Pamyatnik Ulugbeku demontirovan v 2010 g.
 „Rubobli qiz“ (gips, 1968; Oʻzbekiston sanʼat muzeyi, Toshkent)

 

Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Fargʻonada tugʻilganlar
Turkum:2005-yilda vafot etganlar
Turkum:12-avgustda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Sovet haykaltaroshlari
Turkum:Oʻzbekiston haykaltaroshlari
Turkum:Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan san’at arboblari
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Joʻra Musayev

Musayev Joʻra Azimboyevich (1928.5.12, Yangiyoʻl shahri) — genetik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), biologiya fanlari doktori (1973), professor (1975). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1948). Toshkent Davlat Universiteti darvinizm va genetika kafedrasi assistenti (1952-56), dotsenti (1956-1974), tayyorlov fakulteti umumiy nazariy fanlar kafedrasi mudiri (196166), gʻoʻza xususiy genetikasi —problema laboratoriya mudiri (1974-yildan), darvinizm va genetika kafedrasi mudiri (1981—84), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimliklar eksperimental biologiyasi instituti direktori (1982—84), Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1984—88), Prezidiumning bosh ilmiy kotibi (1985—88), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimliklar ekspere-mental biologiyasi instituti gʻoʻza xususiy genetikasi laboratoriya mudiri (1989—92), Fanlar akademiyasi Genetika instituti tashkilotchilaridan. Shu institut oʻsimliklar genetikasi boʻlimi boshligʻi (1992—2000), ilmiy maslahatchisi (2000-yildan). Oʻzbekiston milliy universiteti biologiya - tuproqshunoslik fakulteti genetika va sito-embriologiya kafedrasi mudiri (2000-yildan). M. gʻoʻzaning irsiy toza genetik kolleksiyasini yaratgan. Birinchi boʻlib allotetraploid gʻoʻzalar belgi va xususiyatlarini, genlarning kombinativ taʼsirida irsiylanishi toʻgʻrisidagi genetik nazariyaga asos solgan. M. va shogirdlari gʻoʻzaning monosomik, translokatsion va sitologik markerlangan liniyalari kolleksiyasini yaratishgan. M. gʻoʻzaning "Gulbahor", "Navbahor", "Armugʻon" navlari mualliflaridan biri. "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Bosh tahrir hayʼati aʼzosi (1997-yildan). "Elyurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).OʻzME* Geneticheskaya kolleksiya xlopchatnika i problemi nasledovaniya priznakov, T., 1979.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Maxmud Musayev

Maxmud Musayevich Musayev (1919.17.11, Xoʻjand — 2003.22.1, Toshkent) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972). Tarix fanlari doktori (1965), professor (1966). Qoʻqon pedagogika bilim yurtini (1938), Toshkent yuridik institutini tugatgan (1948). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1954—56 yillarda Moskva ijtimoiy fanlar akademiyasida oʻqigan. 1950—58 yillarda partiya ishida masʼul xodim; Partiya tarixi instituti direktori oʻrinbosari (1958—61). Toshkent xalq xoʻjaligi institutida kafedra mudiri (1961-86), maslaxatchi professor (1987—2003). Ilmiy ishlari partiya tarixi masalalariga, yoshlar tarbiyasi muammolariga bagishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Meli Musayev

Meli Musayev (1914-1969) — sovet-o‘zbek rassomi. O‘zbekiston SSR xalq rassomi (1950).

 Tarjimai hol 
Meli Musayev 1914-yil 1-yanvarda Toshkent shahrida tug‘ilgan. U 1935-yilda Samarqand rassomchilik bilim yurtini tamomlagan. 1930-yildan O‘zbekiston teatrlarida, jumladan, 1943-1969-yillarda A.Navoiy nomidagi Davlat badiiy teatrida postanovkachi-rassom bo‘lib ishlagan, 1953-yilda A.Spendiaryanning “Almast” operasi (rahbar T.Sodiqov, rejissor S.Muhammedov ) spektakli bezak ishlarini qilganМусаев Мели Tashkentpamyat.ru

El ardoqlagan musavvir 1969-yil 18-dekabrda vafot etgan. Toshkentdagi Chig‘atoy qabristoniga dafn etilgan.

 Bezaklashtirilgan baletlari 
•  S.N.Vasilenkoning “Oqbilak” (1943-1946-yillarda) 

• L.Delibning "Koppeliya" (1947-yilda) 

• G.A.Mushelning “Balerinachi” (1949-1952-yillarda). 

• I.V.Morozovning "Doktor Aybolit” (1954-yilda) 

• K.A.Qorayevning “Yetti go‘zal” (1955-yilda) 

• F.Z.Yarullinning “Shurale” (1956-yilda) 

• L.V.Feyginning "Don Juan" (1964-yilda) 

• I.I.Akbarovning “Layli va Majnun” (1968-yilda) 

• A.Adananing "Korsar” (1968-yilda) 

• M.B.Leviyevning “Suhayl va Mehri” (1969-yilda) 

• “Muhabbat tumori” M.Ashrafiy (1969-yilda) 

 Unvon va mukofotlar 
• Uchinchi darajali Stalin mukofoti – A.Navoiy nomidagi davlat akademik opera va balet teatri sahnasida sahnalashtirilgan T.S.Sodiqov va R.M.Gliyerning “Gulsara” opera spektakli dizayni uchun. 

• O‘zbekiston SSR xalq rassomi (1950-yilda). 

• Lenin ordeni (1959-yilda) 

• ikkita Mehnat Qizil Bayroq ordeni 

• “Shon-sharaf belgisi” ordeni (1951-yilda)О награждении орденами и медалями работников литературы и искусства Узбекской ССР 18.12.1951

 

 
 Nekrolog (Pravda Vostoka) 

Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Turkum:Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Ulugʻbek Musayev

Ulugʻbek Razzoqovich Musayev (1948-yil 12-sentyabr, Urganch, Xorazm viloyati, Oʻzbekiston SSR — 2002-yil 5-iyun, Toshkent, Oʻzbekiston) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1972). Urganch (1973—1975), Toshkent (1975—1980) musiqa bilim yurtida oʻqituvchi, Oʻzbekiston kompozitorlar uyushmasi boshqaruv kotibi (1982—1992), raisi (1992—1995). "Tantana" simfonik poemasi, fortepiano va orkestr uchun poemalari, kamercholgʻu asarlari, "Mangulik" va "Robiya" operalari, xor asarlari, romans va qoʻshiqlar muallifi. Ayniqsa, baletlari mashhur: "Hind dostoni" Moskvadagi Katta teatr (1981)da, "Toʻmaris" Qirgʻiz opera va balet teatri (1982)da sahnalashtirilgan. Musiqa uslubi orkestr vositalarining yorqinligi, dramaturgik mahorati, obrazlarning rangbarangligi bilan ajralib turadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:2002-yilda vafot etganlar
Turkum:12-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:5-iyunda vafot etganlar
Elbek Musayev

Elbek Musayev (1935.15.8, Toshkent) — telejurnalist, kichik hajmdagi hikoyalar (miniatyura) ustasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1972). Urta Osiyo universitetni tugatgan (1958). Oʻzbekiston televideniyesi Bolalar va oʻsmirlar tahririyatida kichik muharrir, katta muharrir (1957—1962), "Yoshlik" bosh tahririyatining bosh muharriri (1962-1967, 1969-1986), dasturlar bosh direktori (1986—1988), Oʻzbekiston televideniyesi va radioeshittirish qoʻmitasi raisiningoʻrinbosari (1988—1992). Musayevning televideniyedagi ijodiy faoliyati "Istiqbol egalari", "Gʻazalxon yoshligim", "Romantika" televizion teatri, "Talabalik — oltin davrim", "Ona shaxrim — Toshkentim", "Zehn" turkum koʻrsatuvlari bilan bogʻliq. U Navroʻzga bagʻishlanib oʻtkaziladigan uzluksiz telekoʻrsatuv tashkilotchilaridan. U ayniqsa, oʻzi asos solgan "Teleminia-tyuralar teatri", "Otalar soʻzi — akdning koʻzi" das bilan elga tanildi. 1962-yildan beri koʻrsatib kelinadigan "Otalar soʻzi — aqlning koʻzi" koʻrsatuvi oʻzbek xalqining eng yaxshi urf-odatlari, anʼanalari, odamiylik, mehr-shafqat, adolat, sadoqat kabi hislatlarni tarannum etib oʻzbek televideniyesi tarixida muayyan iz qoldirdi.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1935-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-avgustda tugʻilganlar
Yusufali Musayev

Yusufali Musayev (1869 — Andijon — 1947.6.12) — meʼmor, xalq ustasi. Meʼmorlikni otasi Muhammad Muso va akasi Isaxon Musayevdan oʻrgangan. Andijon jome masjidi majmuasi qurilishida qatnashgan va zilziladan soʻng uni qayta tiklagan. M. bino qurilishida 1—1,5 m qalinlikdagi devorlarni ixchamlashtirdi, yoʻgʻon va ogʻir ravoqlar oʻrniga zinali ravoqlar qoʻlladi. M. xilma-xil gumbaz tomlar yaratish bilan birga gumbazlar tuzilishini maʼlum tartibga soldi, binoning ayrim murakkab qismlari va loyihasini yaratdi va gumbaz ustasi sifatida shuxrat qozondi. M. qurgan binolar yorugʻ, ixcham va koʻrkamligi bilan Samarqand, Buxoro va Xiva ustalari qurgan binolardan farq qiladi. Fargʻona vodiysidagi 40 ga yaqin hammom uning loyihasi va rahbarligida bunyod etilgan. Muqimiy teatri binosi M. rahbarligida shogirdlari usta Eshonxon, Ivan Minakov va Us t a Ergash Xojilar bilan hamkorlikda qurilgan yirik binolardan biridir. M. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1944).

 Adabiyot 
 Ashrafov A., Us t a Yusufali, T., 1955.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hamid Musayev

Musayev Hamid (1933, Pastdargʻom tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). SamDUni tugatgan (1955). 1955-yildan Pastdargʻom tumanidagi 6-, 46-, 31-, 1962-yildan 1maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida darsni tashkil etishning yangicha, ilgʻor usullarini yaratdi, pult boshqaruvi yordamida ishlaydigan texnika vositalari bilan jihozlangan ona tili va adabiyot xonasi tashkil qildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Turkum:Pastdargʻom tumanida tugʻilganlar
Musaylima

Musaylima (asl ismi Maslama, 634 yil v.e.) — Arabiston yarim orolda Muhammad paygʻambar vafotidan keyin pay-gʻambarlikni daʼvo qilganlardan biri, Yamoma vohasida yashagan Banu xanifa qabilasining diniy rahnamosi. Xalifa Abu Bakr davrida u mutanabbiylar (soxta paygʻambarlar) safiga kiritilgan va musulmonlarning bu kabilaga qarshi jangida halok boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Musayyab ibn Zuhayr

Musayyab Ibn Zuhayr - Arab xolifaligining Xuroyeondagi noibi (779— 780). Noiblik markazi Marv shahri boʻlgan. Gardiziyning yozishicha, Muqanna qoʻztlonini bostirishda qatnashgan. M. ibn 3. Xurosonda 8 oy noiblik qilib, maj-buriy xiroj soligʻini oshirgan. Raiyat undan norozi boʻlib xalifa Maxdiyga shikoyat qilishgach, vazifasidan olingan. Movarounnahrda pul islohoti oʻtkazib uning nomi bilan ataluvchi qadri past musayyabiy dirham tangalari zarb etgan. Bu dirhamlar mis va rux qotishmasidan tayyorlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Musallas

Musallas — 1) yengil vinolarning umumiy nomi; 2) vinoning xonaki turi. Yangi pishgan uzumdan oq (faqat sharbatni bijgʻitish yoʻli bilan), qizil (sharbat va turpini birga bijgʻitish yoʻli bilan) Musallaslar tayyorlanadi. Tarkibida 9— 12% spirt boʻladi, sof (tarkibida qand yoʻq) va yarim shirin (2—8% qand bor) xillariga boʻlinadi. Oʻzbekiston hududida qadimdan mashhur sharob, may nomlari ham bor. Musallas tayyorlashning qadimgi usullari hozirgacha saqlanib keladi. Musallas alohida bir xil uzum navidan yoki har xil navlaridan tayyorlanadi.

Pishib yetilgan uzum yuvilmasdan shingili bilan gʻujumlari ajratib olinib, qoʻlda yoki maxsus ezgichda eziladi va xumga, yogʻoch bochkaga yoki sirli, zanglamaydigan idishga solib, issiq joyda 7—10 kun bijgʻitiladi. Bijgʻitish jarayoni tez oʻtishi uchun unga hamirturush, eski vino yoki jiyda — achitqi solinadi. Bijgʻitish davomida uzum toʻponlari (shingil bandlari, gʻujum poʻstlari) yuqoriga koʻtariladi. Bijgʻigan uzum suvi suzib olinadi, qaynatib yetilishi davom ettiriladi, ogʻzi zich yopiladigan idishga solinadi. Bu jarayonda paydo boʻladigan gazlar chiqib ketishi uchun ingichka shlangning bir uchini idish ichiga, ikkinchi uchini tashqaridagi suvli idishga solib qoʻyiladi. Qaynash tugagach, u tinik, holga kelguncha tindirib, keyin loyqalatmay kiyik oʻti qaynatmasi bilan chayilib, oltingugurt tutuni bilan sterillangan (mikroblardan tozalangan) idishga quyilib, ogʻzi havo kirmaydigan qilib, chaqichlab berkitiladi va salqin joyda saqlanadi. Shuningdek, M.ni suvda ivitib, soʻngra ezilgan mayizdan ham tayyorlash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Musallas (sheʼr shakli)

Musallas (arab. — uchlik, uchlama) — musammat sheʼr shakllaridan biri. M. oʻzbek sheʼriyatidagi na emas, balki aruz sistemasi qoʻllangan boshqa qoʻshni tarixida ham juda kam uchraydi. Buning sababi uchlikning 1- va 2-juft misrasidan keyingi 3- misraning qofiya jix,atidan toq boʻlishidadir (a-a-b). Bunday holat sheʼrda fikriy notamomlikka, uzilishga sabab boʻlishi mumkin. U gʻarb adabiyotidagi tersinalarga oʻxshab ketadi. Uning da-stlabki namunasi 16-asr tojik shoiri Mushfiqiy ijodida uchraydi. Oʻzbek shoirlaridan esa Uvaysiy (19-asr) devonidauchraydi, xolos. U ham a-a-a; b-b-b; v-v-v qofiya tartibiga ega. Birok. 20-asr shoirlaridan Hamza, Gʻafur Gʻulom, Oybek, Vosit Saʼdulla, Omon Matjon, Anvar Obidjon aruz va barmoq vaznlarida M.ning yangi namunalarini yaratganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sheʼriyat
Musamman

Musamman (arab. — sakkizlik) — 1) arab, forstojik va oʻzbek mumtoz sheʼriyatidagi sheʼriy turlardan biri. M. 8 misrali bir necha banddan tashkil topadi. Birinchi band yagona qofi-yaga ega boʻladi, keyingi bandlarning faqat 7 misrasi qofiyadosh boʻlib, 8misrasi birinchi band bilan qofiyalanadi: a-a-a-a-a-aa-a, b-b-b-b-b-b-b-a, v-v-v-v-v-v-v-a kabi; 2) aruzda har baytda bir ruknning 8-marta takrorlanishidan vazn hosil boʻlishi. Masalan,Bir pari men telbani husnigʻa moyil qilgʻudekdur,Koʻzim ichra, yer tutib, koʻngluma manzil qilgʻudekdur.

Foilotun / foilotun / foilotun / foilotun(Bobur)Har bir bahr doirasida solim (rukni butun) va zihofli (rukni qisqargan) vaznlar boʻladi. Yuqoridagi baytda "foilotun" rukni ramal bahriga butun (oʻzgarmay) kirgani uchun bu vazn "ramali musammani solim" deb ataladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sheʼriyat
Musammat

Musammat (arab. — sheʼr shakllaridan bir) — ijtimoiy-falsafiy ruxdagi sheʼrlar boʻlib, alohida-alohida qofiyalanuvchi bandlardan iborat. Birinchi bandning oxirgi misrasidagi qofiya keyingi bandlarning oxirgi misralaridagi krfiyalar bilan bir xil boʻladi. Bandlardagi misralar soni 3 tadan 10 tagacha yetadi, shunga koʻra quyidagi M.lar farqlanadi: musallas (3 misrali), murabbaʼ (4 misrali), muxammas (5 misrali), musaddas (6 misrali), musabba (7 misrali), musamman (8 misrali), mutasne yoki tasne (9 misrali), muashshar yoki mashru (10 misrali). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sheʼriyat
Yusuf Musamuhamedov

Yusuf Musamuhamedov (1888 – Toshkent – 1968) — Oʻzbekiston matbaasining asoschilaridan. Mehnat faoliyatini 20-asr boshida V.M.Ilinga qarashli xususiy tipografiyada boshlagan. 1920–22 yillarda Toshkentdagi 1-bosmaxonani tashkil etishda qatnashgan va shu bosmaxonada 1932-yilgacha ishlagan. Oʻzbekiston Matbuot boshqarmasi boshligʻi muovini (1931–34). 50-yillarda respublikada matbaa kadrlarini tayyorlash, bosmaxonalar tashkil etishda katta tashkilotchilik ishlari olib borgan. Matbaachilar uchun moʻljallangan "Bosma ishlari" (1939, 1950) kitobi nashr etilgan. Oʻgʻli Yusupov Yunus Yusupovich (1907–1995) -oʻzbek matbaasi asoschilaridan, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1967). 1924–35 yillarda Tos-kentning Eski shahar namunali bosmaxonasida harf teruvchiga shogird, harf teruvchi va bosmaxona direktori. 1935–37 yillarda partiya ishlarida, 1944–45 yillarda Toshkentdagi I-bosmaxona direktori. 1946-yildan Oʻzbekiston Matbuot boshqarmasi, keyinchalik Uzpoligrafnashr boshligʻi. 1964—78 yillarda "Fan" nashriyoti direktori.

 Adabiyot 
 Boboxonov A., Oʻzbek matbaasi tarixidan. T., 1979.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1888-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Musannaf

Musannaf (arab. — tanlab olingan, tanlangan) — hadis toʻplamlarining maxsus turi. Unda hadislar musnad turidagi toʻplamlardan farq qilgan xrlda mavzular boʻyicha toʻplangan boʻladi. Shuning uchun maʼlum soha yoki mav-zuga oid hadisni qidirib topish M. toʻplamlarida nisbatan osonroq boʻlgan. Musnad tarixan ilgariroq, M. esa ke-yinroq vujudga kelgan. Imom Buxoriy, Muslim ibn Hajjoj, Ibn Moja, Abu Dovud, Iso Termiziy, Imom Nasaiyning hadis toʻplamlari M. turidagi toʻplamlarning eng mashhurlaridan hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mirzayusuf Musaxonov

Mirzayusuf Mirzamahmudovich Musaxonov (1943.10.9, Toshkent) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1995), fizikamat, fanlari doktori (1982), professor (1982). Moskva universitetini tugatgan (1967). Toshkent universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy unti) nazariy fizika kafedrasi mudiri (1982-yildan). Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga, asosan, kvant xromodinamikasi (KXD) ga oid. Uning rahbarligida kichik impulsli pi-onlar usuli asosida pionlar va oz zarrali nuklonlar sistemasining oʻzaro taʼsiri uchun yangi koʻp martali sochilish nazariyasi ishlab chiqildi, KXD ning kiral xossalarini hisobga oladigan yangi kvark modeli — kiral beg modeli taklif qilindi. Kiral kvark modellari; kvantlangan maydonlar nazariyasi; nuklonlar uchun kiral nazariya; kichik energiyali soha uchun KXDning effektiv taʼsiri va boshqalar ishlab chiqildi. Ular asosida KXD dagi fizik jarayonlar ilmiy izohlab berildi.

Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Musahhih

Musahhih (arab.), korrektor — bosmaxona nusxalarida terishda yoʻl qoʻyilgan xatolarni tuzatuvchi tahririyat, nashriyot, bosmaxona xodimi. Musahhihning vazifasiga muallif qoʻlyozmasini tekshirish (orfografik, punktuatsion xatolarni tuzatish, abzatslar qoʻyish va hokazo) ham kiradi.

 Yana qarang 

 Korrektura
Musbat sonlar

Musbat sonlar - noldan katta haqiqiy sonlar. Ratsional (kasr) Musbat sonlar natural sonlarning nisbati boʻlib, irratsional Musbat sonlar ratsional Musbat sonlarlar ketma-ketligining limiti hisoblanadi. Musbat sonlarlar sonlar oʻqida sanoq boshidan, yaʼni nol nuqtadan oʻng tomonda joylashgan haqiqiy sonlar. Maye: 2, 3, ^d va hokazo. Musbat sonlar oldiga, odatda, "+" ishora yozilmaydi (qarang Manfiy sonlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Musicha

thumb|315px|Musicha
Musicha  — kaptarsimonlar oilasi gʻurraklar urugʻiga mansub qush. Dumi uzun, boshqa kaptarsimonlarga nisbatan kichik. Tanasining orqa tomonidagi patlari bir xil kulrang, boʻyni orqasida qora rangli yarim halqasi bor. Urugʻning boshqa dan gavdasining kichikligi (uzunligi 14–30 sm), daraxtlar shoxiga in qurmasligi bilan farq qiladi.

Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan, turar joylar yaqinida yashaydi. Binolarning boʻgʻotlariga in quradi, 2–3 ta tuxum qoʻyadi. Bir yilda bir necha marta bola ochadi. Oʻtroq yashaydi. Oʻsimliklar urugʻi, jumladan, don va non uvoqlari bilan oziqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qushlar
Turkum:Biologik turlar
Musiqa ijrochiligi

Musiqa ijrochiligi – ijod turi; musiqa asarlarini xonanda yoki sozanda tomonidan badiiy talqinda ijro etilishi. Musiqa ijrochiligi vokal, cholgʻu yoki aralash (vokal-cholgʻu), ijrochilar soniga koʻra yakkaxon (yakkanavoz), ansambl, orkestr, xor ijrochiligiga ajratiladi. Ijrochining uslubi, uning saviyasi, mahorati va boshqalarga qarab asar mazmuni ijrochilik vositalari (artikulyatsiya, dinamika, sur’at, agogika va boshqalar) yordamida turlicha ifodalanishi mumkin. Asar yaratilgan davr va kompozitorning estetik qarashlari, boshqa ijrochilarning uslublarini oʻrganish hamda badiiy ifoda vositalari (musiqa bezaklari va boshqalar)ni oʻz oʻrnida qoʻllash ijrochi uchun muhim ahamiyatga ega. Xalq musiqa ijrochiligida ijrochilar, asosan, oʻzining ichki hissiyotlari, amaliy tajriba va xotirasiga tayanadi. Ogʻzaki anʼanadagi professional musiqada musiqa ijrochiligi anʼanalari ustoz-shogird munosabatlari orqali saqlanib rivoj topadi, sozanda va xonandalar esa maxsus (aruz, musiqa ilmi, bastakorlik kabi) bilim va qoidalarga boʻysunadi. Sharq mutafakkir va musiqashunoslari (Forobiy, Ibn Sino, Isfaxoniy, Urmaviy, Jomiy, Navoiy, Bobur, Kavkabiy, Darvishali Changiy va boshqalar) musiqa ijrochiligi masalalariga bagʻishlab risolalar yozgan, musiqa ijrochiligiga oid afsona va rivoyatlar, aniq qoidalar bayon" etishgan. Dirijyorlikning barcha ham musiqa ijrochiligiga kiradi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Musiqa maktablari

Musiqa maktablari, bolalar musiqa maktablari — boshlangʻich musiqa taʼlimini beruvchi maxsus oʻquv yurtlari. Musiqa maktablariga asosan umumtaʼlim maktablarida oʻqiydigan isteʼdodli bolalar va oʻsmirlar qabul qilinadi. Musiqa maktablarida musiqa cholgu asboblari (fortepiano, skripka, violonchel, truba, klarnet, akkordeon va boshqa, oʻzbek xalq cholgularidan — doyra, qashqar rubobi, dutor, gʻijjak, chang, nay va boshqalar)da chalish oʻrgatiladi; musiqa savodi va elementar musiqa nazariyasi, solfejio, musiqa adabiyoti, xor qoʻshiqchiligi boʻyicha taʼlim beriladi. Oʻqish muddati 5 (xalq, urma va puflama chol-gʻulari boʻlimlarida) va 7 (Yevropa cholgu asboblari boʻlimida) yil. Oʻzbekistonda Musiqa maktablari 20-asrda tashkil qilingan. Turkiston xalq konservatoriyasi (Toshkent, 1918), Xalq konservatoriyalari (Samarqand, Fargʻona, 1919)da talabalarga 1-bosqich musiqa taʼlimi berilgan. 1920-yil Buxoroda Sharq musiqa maktabi ochilib, unda Shashmaqom uslublari oʻrgatilgan. Hozirda Oʻzbekistonda 300 dan ortiq 7 yillik Musiqa maktablari mavjud. Ulardan tashqari Toshkentda Glier nomidagi, V. Uspenskiy nomidagi, Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi qoshidagi Respublika maxsus musika akademik litseylari, Respublika puflama va urma cholgʻu sozandalari tarbiyalovchi, shuningdek, Andijon, Kattaqoʻrgʻon, Fargʻona shahri musika internat maktablari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Musika uquvi

Musika uquvi - insonning musiqa asaridagi tovushlar (balandpastlik, metr, ritm, tembr xususiyatlari)ni eshita bilish, ularning izchillik mazmunini tushunib ovoz yoki biror cholgʻuda ijro eta olish qobiliyati. Musika uquvining asosiy ikki pogonasini ajratib koʻrsatish mumkin. Musiqiy fiziologiya nuqtai nazaridan Musika uquvi bu tovushlarni eshita olish apparatidir. U keng diapazoni hamda tovushlarning oʻzgaruviga oʻta sezgirligi bilan belgilanadi. Musika uquvi orqali odam musiqatovushlarining balandligini (16 dan taxminan 20000 g(<gacha, sent hisobida), kuchi (detsibel hisobida), tusi (tembrni) va davomiyligini ajrata oladi. Bunda absolyut (mutlaq, yaʼni tovushlar balandligini boshqa tovushlar balandligiga taqqoslamasdan idrok etish) va nisbiy Musika uquvi ajratiladi. Musiqiy psixologiya nuqtai nazaridan Musika uquvi musiqiy tovushlarning funksional nisbatlari, badiiy xususiyatlarini idrok etish krbiliyati: lad hissi (kuy tovushlaridagi lad funksiyalarini ajratish qobiliyati), garmonik uquv (koʻp ovozli musiqani idrok etish, interval va akkordlarnnj xususiyatlarini his etish qobiliyati), intonatsiya uquvi (maʼlum yao/tomlardagi intonatsiyani, undagi tovushlarning baland-pastligini hamda ogʻishmalarini eshitish va takrorlash qobiliyati), tembr uquvi (ovoz yoki cholgʻu sadolarining birbiridan farqini ajratish qobiliyati), kompozitsiya hissi (musiqa asaridagi shakliy tuzilmalarning oʻzaro nisbatlarini idrok etish) va boshqa Illy bilan birga musiqa asarini eshitmay, ijro etmay turib uni nota yozuvitsan oʻqib tasavvur eta olish hamda ijro jarayonida kuy va asarni xotirada yaratish ichki Musika uquviga kiradi. Musika uquvini rivojlantiradigan maxsus oʻquv fani solfeji-odir. Musika uquvini oʻrganish tarixi Yevropa ilmida 19-asrning 2-yarmidan boshlangan (G. Gelmgols, K. Shtumpf). 20-asrda N. Garbuzov, P. Baranovskiy, Ye. Yuskevichlar Musika uquvining nisbiyligini isbotlab berdi (qarang Zona). K. Sishor (AQSH), B. Teplov, Ye. Nazaykinskiy (Rossiya), Oʻzbekistonda — L. Koval Musika uquvini oʻrganishga katta hissa qoʻshdilar. Musika uquvi xususiyatlari yangi (ayniqsa, elektron) musiqa cholgʻularini ishlab chiqishda, konsert zallarini qurish, radio, televideniye yozuvlarida eʼtiborga olinadi (yana qarang Akustika, musiqa k,ismi).

Olimjon BekovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Musiqa shakli

Musiqa shakli - 1) keng (falsafiy, estetik) maʼnoda — muayyan gʻoyaviybadiiy mazmunni musiqada mujassamlashtiruvchi ifoda vositalari (kuy, ritm, garmoniya va boshqalar) maj-mui; 2) tor maʼnoda — musiqa asarining ichki tuzilishi — kompozitsiyasn. Musiqa shakli badiiy obrazlarni namoyon etishda muayyan ijodiy prinsiplar (mas, kuy yoki mavzuni takrorlash, oʻzgartirish, qayta ishlash, yangi, keskin farqlanuvchi kuy kiritish va boshqalar)ga ta-yanadi. Ogʻzaki anʼanadagi musiqada, shuningdek, vokal, teatr, kino musiqalarida sof musiqiy omillar bilan birga mazkur sanʼat ga xos (mas, sheʼriy asar tuzilishi, sahna asari dramaturgiyasi, kinofilm montaji kabi) kompozitsiya xususiyatlari ham muhim oʻrin tutadi. Dasturli (muayyan mavzuli) musiqa asarlari (mas, simfonik poema, ballada)la Musiqa shakli umumiy syujetga mos ravishda oʻzgaradi. Musiqa shaklining eng kichik ifodaviy birligi ohang, birlamchi tugal musiqa tuzilmasi mavzudir. Har bir asardagi kompozitsiya oʻziga xos koʻrinishga ega boʻlsada, Musiqa shaklining ayerlar davomida rivojlanib, qonunlashgan mavjud (davr, kuplet, ikki qismli, uch qismli shakl, sonata shakli, variatsiya, rondo, fuga va boshqalar). Shuningdek, bir qismli aralash (rondosonata), koʻp qismli turkum Musiqa shaklilari tarqalgan (syuita, sonata turkumi va boshqalar). Yirik vokalsimfonik (oratoriya, kantata, messa va boshqalar) va musiqali sahna (musiqali drama va komediya, opera, balet) asarlari koʻp qismdan tashkil topadi. Ularning ayrim qismlari (uvertyura, ariya va hokazo), odatda, uncha murakkab boʻlmagan Musiqa shaklilarida yoziladi.

Sharq (jumladan, Oʻrta Osiyo) xalqlarining ogʻzaki anʼanadagi professional musiqasida turli xil Musiqa shaklilari mavjud boʻlgan (amal, kor, savt, peshrav va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963;
 Asafyev B., Muzikalnaya forma kak protsess, 2 izd., M., 1971;
 Sposobin I., Musiqa shakli Maxsus muharrir F. Gʻafurbekov, T., 1982.
Musiqali komediya

Musiqali komediya – kulgili, hajviy mazmun asosida (fransuzcha vodevil, olmoncha zingshpil, italyancha buff opera, operetta kabi) yaratilgan musiqaviy sahna asari. Tarkiban musiqali dramaga yaqin boʻlsada, lekin undan musiqiy tili va hajviy mazmuni bilan ajralib turadi. Bu janrning ildizlari qadim zamonlarga, Sharq va Gʻarb xalqlarining ogʻzaki ijodiyoti, qiziqchi va masharabozlar sanʼatlariga borib taqaladi. Oʻzbekistonda Musiqali komediya yuzaga kelishi, musiqali dramaning jadal rivoji, mavzu doirasining kengayishi bilan uzviy bogʻliq. Dastlab (1920-yillar oxirida) hajviy syujetga asoslangan musiqali spektakllar qoʻyilib, ularga musiqalarni rejissyor (baʼzan dramaturg) lar oʻzbek xalq kuy va qoʻshiq (xususan lapar, yalla) laridan tanlashgan. Hamzaning „Qarmoq“ va „Maysaraning ishi“, K. Yashinning „Aji-aji“, Xurshidning „Yomon oʻgʻil“, „Tullak“, „Bahor“, B. Xalilning „Oshiqlar“, S. Abdullaning „Uzunquloqli hazrat“ kabi asarlari shu tarzda sahnalashtirilgan. 1940-yillar oxirida oʻzbek musiqali komediyasi mustaqil janr sifatida shakllandi. Asardagi mavzu va gʻoya hajviy-yumoristik vaziyat, xrlat, harakterlar bilangina emas, balki ularga monand musiqa (yakka qoʻshiq, ashula, xor va raqsbop kuylar) vositasida ifodalandi: xalq teatri xususiyatlari, dialoglarda askiya anʼanalariga keng tayanildi. Uygʻun va M. Leviyevning „Oltin koʻl“ (1949) asari musiqali komediyaning ilk yuksak namunasidir. 1950—1960-yillarda musiqali komediyaga eʼtibor kuchayib, mazkur janr oʻzbek bastakor va kompozitorlari ijodidan mustahkam oʻrin egalladi. Masalan, H. Gʻulom pyesalari asosida M. Leviyev „Toshbolta oshiq“, „Ajab savdolar“, Gʻ. Gʻulom pyesasi asosida „Zamonali va Omonali“, H. Muhammad pyesasi asosida „Toshkentning nozanin malikasi“, J. Jabborov pyesalari zaminida Ik. Akbarov „Oʻjarlar“ va „Yillar oʻtib“, Turob Toʻla pyesasi asosida „Qizbuloq“, K. Shangʻitboyev asari asosida A. Muhammedov „Jon qizlar“ Musiqali komediyalari yaratilgan. Keyinchalik M. Tojiyev („Chol va kampir“), M. Mahmudov („Hiylai shaʼriy“, „Toʻylar muborak“), M. Bafoyev („Yettinchi jin“), F. Olimov („Soyibxoʻja operatsiyasi“, „Superqaynona“) kabi kompozitorlar musiqali komediya janrida muvaffaqiyatli ijod qilishdi.

 
 Jabborov, Ahmadjon. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Musiqali teatr