Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gandhara

Gandhara — qad. Hindistonning shim.-gʻarbi (hoz. Pokiston, Afgʻoniston, Hindiston hududida)dagi viloyat.

Rigvedada qayd etilgan gandhari qabilasi nomidan olinganligi taxmin etiladi. Bihistun kitobalariia Gadara viloyati nomi bitilgan. Mil. av. 6-asr oxirida, axomaniylarning Hindistondagi mulklari tarkibida boʻlgan. Qad. hind adabiy yodnomalarida Gandhara bir paytlar mustaqil davlat boʻlib, poytaxti Taksila sh.da joylashganligi aytilgan. Mil. av. 4-asrdan Gandhara Mauriyalar imperiyasi va b. davlatlar, mil. 1—3-asrlarda esa Kushon podsholigi tarkibida boʻlgan. Kushonlar davrida bu hududda vujudga kelgan yuksak, oʻziga xos badiiy sanʼat maktabi Gandhara nomi bilan atalgan. Bu sanʼat Oʻrta, Markaziy va Sharqiy Osiyo xalqlarining oʻrta asr sanʼati taraqqiyotiga sezilarli taʼsir kursatgan (qarang Gandhara sanʼati).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandhara sanʼati

Gandhara sanʼati - Qad. Gandhara viloyati sanʼati. Kushan podsholigi davri (1— 4-asrlar)da rivojlangan. Bihistun yozuvlarida Gadara nomi bilan tilga olingan. Gandhara qabilasi nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. Oʻrta dengiz atrofi mamlakatlaridan Xitoy, Xindiston va Markaziy Osiyoga savdo yullari Gandhara orqali oʻtgan. Qad. hind badiiy anʼanalari zaminida shaklangan G.s.da yunonrim ellinistik sanʼati taʼsiri (naqshlarda, bezak uslubi, kiyimlar, baʼzan qiyofalar talqinida) kuzatiladi.

Budda dini sanʼati sifatida shakllangan G.s.ning uziga xos tomonlari haykaltaroshlik, burtma tasvir va diniy inshootlar (stupa va monastirlar; mas, Dharmaraj stupasi, Moxra-Morad monastiri va b.)da yorqin namoyon boʻlgan. Budda inson qiyofasida birinchi marta G.s.da tasvirlandi va shu yerda uning risoladagi qiyofasi yaratildi. Budda timsoli asta-sekin bir qolipga solingan va turli kurinishda ishlangan (yana qarang Budda sanʼati).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganja xonligi

Ganja xonligi - Ozarbayjonning Kura daryosi vodiysida XVIII—XIX-asr boshlarida mavjud boʻlgan davlat. Markazi — Ganja shahri 1795 y. Eron bosib olgan; 1804-yildan Rossiya imperiyasi tarkibida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ozarbayjon tarixi
Ganja shartnomasi

Ganja shartnomasi - Rossiya bilan Eron oʻrtasida Ganja sh.da tuzilgan shartnoma (1735 y. 10 mart). Turkiyaga qarshi urushga tayyorlanayotgan rus hukumati Eron bilan ittifoq tuzishi lozim edi. U Darband va Boku sh.larini (atrofidagi viloyatlar bilan birga) Eronga oʻtkazdi. Eron hukumati shartnomaning 1-moddasiga muvofiq, Darband va Bokuni oʻzga davlatlar egallashidan saqlash majburiyatini oʻz ustiga oldi, 2-moddasiga binoan Turkiya bosib olgan yerlarning hammasi qaytarib olinguncha turklarga qarshi urushni davom ettirishi lozim edi. 3-moddada har ikkala tomon turklar bilan taraflardan birining manfaatiga zid keladigan hech qanday muzokara olib bormaslik va sulh shartnomasi tuzishda ham birgalikda qatnashish majburiyatini oldi. G. sh. Rossiyaning Eronda erkin savdo olib borishini taʼminlagan ilgarigi Rossiya va Eron bitimlarini ham tasdiqladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganja-qorabogʻ

Ganja-qorabogʻ, Ganjiy Qorabox (joy nomidan) — ikki qismdan iborat xorazmcha (raqsbop) lirik qoʻshiq. Birinchi qismi 3/4 oʻlchovidagi vazminroq doyra usulida, ikkinchi qismi esa undan jonliroq 6/8 oʻlchovidagi xafif usulida ijro etiladi. Lapar yoʻlidagi G.-Q.ning cholgʻu va ashula yoʻllari, ayniqsa Tamaraxonim ijrosida mashhur boʻlgan. Bularni kompozitor M. Burhonov yaxlit asar tarzida "Goʻzal qizga" nomi bilan joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan. "Lazgi", "Aytsammi, yo aytmasam", "Qurbon oʻlam" ashulalari qatori Xorazm vohasi musiqa uslubi Kavkaz xalqpari (Ozarbayjon, Dogʻiston) musiqasi bilan oʻzaro yaqinligini va ijodiy taʼsirini ifodalaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganja-qorabogʻ madaniyati

Ganja-qorabogʻ madaniyati -q. Xoʻjali-Kedabek madaniyati.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganza

Ganza (qad. nem. Hanse — ittifoq) — Lyubek sh. boshchiligida shim. nemis shaharlarining savdo va siyosiy ittifoqi (14—16-asrlar; rasman 1669-yilga-cha). Ganzaning gullab yashnagan davri (14-asr ning 2-yarmi — 15-asrning boshlari) da bu ittifoqqa 100 tacha shahar. jumladan Revel (Tallin), Derpt (Tartu), Riga kirgan. Gʻarbiy, Shim. va Sharkiy Yevropa oʻrtasidagi savdoda vositachilik qilib, Shim. Yevropa savdosida gegemon boʻlgan. Ganza flot va ayrim shaharlarning qoʻshinlaridan iborat oʻzining harbiy kuchlariga ega boʻlgan. Ganza Yevropaning gʻarbida va markazida toʻqimachilik, kon sanoatini rivojlantirib, Sharkiy Yevropadagi bu sohalarni taraqqiyotiga toʻsqinlik qilgan. 16-asr oʻrtalarida ganza oʻz oʻrnini golland, ingliz va fransuz savdogarlariga boʻshatib bergan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganimed

Ganimvd — 1) Yupitertt uchinchi tabiiy yoʻldoshi; diametri qariyb 5150 km; G. Galiley 1610 yilda kashf etgan. Sayyoradan uzoqligi 1,07 mln. km, uning atrofini 7,15 sutkada bir marta aylanib chiqadi. Quyosh sistemasi yoʻddoshlaridan eng yirigi hisoblanadi. Yorugʻligi 5—6 yulduz kattaligida. "Pioner-10" kosm i k kemasida G. sirti tekshirilgan va sirti muz "sovut" bilan qoplanganligi, atmosfera borligi aniqdangan; 2) kichik sayyora; raqami (nomeri) 1036. Nemis astronomi V. Baade kashf etgan. Orbitasining ekssentriteti katta boʻlganligidan G. Mars orbitasining ichiga kiradi. Yerga 34 mln. km gacha yakinlashadi; 3) qad. yunon afsonalarida Zevs oʻgʻirlab ketgan va oʻzining kosaguli qilib olgan goʻzal yigitning nomi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gann diodi

Gann diodi— ikki elektrodli r-p oʻtishsiz yarimoʻtkazgich asbob. Unda elektr magnit tebranishlarni generatsiyalash yoki kuchaytirishda Gann effektidan foydalaniladi. Eng koʻp qoʻllaniladigan Gann generatorlari boʻlib, ular GaAs yoki JnP monokristallaridan yasalgan, qalinligi 1,5—10 mkm va diametri 20—150 mkm boʻlgan diskdan iborat. Diskning qarama-qarshi tomonlariga metall kontaktlar qoplanadi. G.d. oʻta yuqori chastotalar zanjirining faol elementi tarzida xizmat qiladi. Uning ish chastotalari -10-120 GGs, f.i.k. -210%. Uzluksiz maromdagi quvvati -200 MVt, impuls maromda (~10GGs chastotada) 200 Vt.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gann effekti

Gann effekti — Nsimon hajmiy volt-amper harakteristikali yarimoʻtkazgichlarda elektr tokining yuqori chastotali tebranishlarini generatsiyalash. G.e.ni amerikalik fizik J. Gann (J. Gunn) elektron oʻtkazuvchanlikli GaAs va JnP namunalarida kuzatgan (1963). G.e. doimiy kuchlanish maromida namunalarda doimiy ravishda paydo boʻladigan, koʻchadigan va yoʻqoladigan kuchli elektr maydon sohasining mavjudligi tufayli yuzaga keladi. Bu soha Gann domeni deyiladi. G.e.da tebranish chastotasi namuna uzunligiga teskari mutanosib boʻladi. Uzunligi 30—50 mkm li GaAs kristallda tebranish chastotasi -0,3—2 GGs.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Gannibal

Gannibal, Ann i bal Barka (mil. av. taxminan 247 yoki 246, Karfagen — mil. av. 183, Vifiniya) —Karfagen sarkardasi. Gamilʼkar Barkaning oʻgʻli. 2-Puni urushi davri (218—201) da Alp togʻlaridan oshib oʻtib, Titsin, Trebbiya daryolari (218), Trazimen koʻli (217), Kanna (216) yaqinida rimliklar ustidan gʻalaba qozongan. Zama (Shim. Afrika) yonidagi jang (202) da Gannibal Rim qoʻshinidan magʻlubiyatga uchragan va Rim shartlari asosida sulh bitimi imzolashga majbur boʻlgan. Urushdan soʻng Gannibal Karfagenni boshkargan. Rimga qarshi yangidan urush ochishga tayyorgarlik koʻrayotganidan Rimdagilar xabardor boʻlib qolganlaridan xavfsiragan Gannibal Suriya podshosi Antiox III huzuriga qochib borib uning harbiy maslahatchisi boʻlgan. Antiox III Rimga qarshi urush (mil. av. 192— 188)da yengilgach, rimliklar Gannibalni berishni talab qilganlar. Gannibal Armaniston, soʻngra Vifiniyaga yashiringan. Vifiniya podshosi Prusiy Rim tazyiqi ostida Gannibalni ular qoʻliga topshirmoqchi boʻlganidan xabar topgan Gannibal zahar ichib oʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abram Gannibal

Abram (Ibrohim) Petrovich Gannibal (taxminan 1697—1781) — rus harbiy muhandisi, general-anshef (1759). Efiopiya knyazi oʻgʻli. Petrning kamerdineri va kotibi. A. S. Lushkinnit bobokaloni. Pushkin G. xotirasini "Buyuk Pyotrning habashi" nomli qissasida abadiylashtirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vilnyus tarixi
Gannover sulolasi

Gannover sulolasi - ingliz qirollari sulolasi .Angliya tarixida 200yilga yaqin hukmronlik qilgan.Ular bevosita Oranyelar sulolasidan keyin taxtga kelishgan.Sulola asoschisi Vilglem van Oranyening qarindoshi Georg 1.Sulola vakillari: Georg 1, Georg 2, Georg 3,Georg 4, Vilgelm 4, Viktoriya.Sulola hukmronlik yillari(1714-1901).Eng uzoq hukmronlik qilgan vakili Qirolicha Viktoriya (1853-1901).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganch

Ganch — oqish, sargʻish tusli mahalliy qurilish materiali. Gips (40 — 70%) bilan tuproqning tabiiy aralashmasini kuydirib (qizdirib) tayyorlanadi. Suvoqchilik ishlarida, ganch oʻymakorligida, quyma bezak shakllar tayyorlashda, haykaltaroshlikda ishlatiladi. Ganchga mineral boʻyokdar aralashtirib, har xil rangli qorishmalar hosil qilish mumkin (mineral boʻyoq nisbati 1:10 dan ortmasligi kerak). Murakkab qurilmalar (hashamatli binolar, ayniqsa gumbazlar, ravokdar va b.) da sof holda ishlatiladi. Alebastrga nisbatan sekinroq qotganligi uchun devor va shiftni sidirgʻa suvashda, shakllar tayyorlash, oʻyib naqsh solish, ustidan boʻyab tasvir ishlash uchun qulay. Namga chidamsizligi tufayli ganch asosan inshootlarning ichki tomonlariga ishlatiladi. Ganchning ganchxok turi opsiy ganch bilan soz tuproq aralashmasidan iborat boʻlib, asosan devorlar gʻishtini terishda, qora suvoqqa ishlatiladi; tez ganch turi (tez qotadigan pishiq ganch) koʻproq qora suvoqqa, gul ganch turi esa (eng mayda va nozik ganch) asosan pardoz bezagida foydalaniladi. Oʻymakori va qolipaki ishlar ham gulganchda bajariladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qurilish materiallari
Ganchkor

Ganchkor — ganchga naqsh oʻyuvchi usta, ganch oʻymakori. Yana q. Ganchkorlik, Ganch oʻymakorligi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganchkorlik

Ganchkorlik— badiiy hunarmandlik turi; amaliy sanʼatning ganchda ishlash bilan bogʻliq sohasi. Binolarni bezashda, meʼmoriy detallar ishlashda, de.vor va shiftlarni suvashda, bezak shakllar hamda oʻyma naqsh va tasvirlar yaratishda keng qoʻllanadi. G.da bezak ikki usulda bajariladi: uymakori usulida bino devori ganch suvoq qilinib, bezatiladigan qismiga naqsh ishlanadi (qarang Ganch oʻymakorligi); qolipaki usulida tayyor bezak ganch taxtalarida bezatiladigan sirtga oʻrnatiladi. Qolipaki usuli bezakni birdaniga koʻp miqdorda tayyorlash imkonini beradi (hozir korxonalarda qoliplar yordamida ham koʻp nusxada tayyorlanadi).

Oʻzbekiston hududida ganchning mulligi hamda unda ishlashning qulayligi G.ni qadimdan maxsus kasb sifatida shakllanishiga sabab boʻlgan; mahobatli binolar qurilishi va umuman meʼmorlik, amaliy va tasviriy sanʼat rivoji bilan uzviy bogʻliq holda rivojlangan. Qadimdan tosh, gʻisht, sopol, yogʻoch bilan bir qatorda ganchdan ham keng foydalanilgan; uyma naqsh va tasvir ishlashga qulayligi esa ganch oʻymakorligini rivojlantirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gansu

Gansu — Xitoyning shimoligʻarbidagi provinsiya. Maydon 366,5 ming km. Aholisi 22,4 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Lanchjou. Relyefi, asosan, togʻlik. Iqlimi kontinental. Yillik yogin 150–400 mm, janubisharqida 600 mm gacha. Aksari qismi togʻ dashti va togʻ chuli landshaftlaridan iborat. Gansu asosan dehqrnchilik rayoni. Xuanxe daryosining yuqori oqimida sugʻorib ekiladigan dehqonchilik qadimdan rivojlangan. Gansu maydonining 11% ekinzor.

Bugʻdoy, tariq, gaolyan, makkajoʻxori, arpa, qand lavlagi, tamaki, paxta ekiladi. Chorvachilik rivojlangan (qoʻy, qoramol, qoʻtos, tuya, yilqi boqiladi). Yuymin atroflarida neft chiqariladi va qayta ishlanadi. Ozroq tosh-koʻmir, mis va temir rudalari qazib chiqariladi. Kimyo va metallsozlik sanoati korxonalari bor. Gansu hududi mil. av. 3—2-asrlarda xitoyliklar tomonidan egallangan. Gansu provinsiya sifatida 13-asrda Sinʼyuan, Linchjao va Fin viloyatlarining birlashuvidan vujudga kelgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gansu
Ganszyan

Ganszyan — Xitoyning sharqidagi daryo, Yanszi havzasiga mansub. Uzunligi 760 km, havzasining mayd. 82 ming km. Eng yirik irmoqlari: Yuanshuy, Szin-szyan, Lyaoshuy. Nanlin togʻlaridan boshlanadi. Togʻ oraligʻidagi vodiydan oqib, Poyanxu kuliga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2300 m3/sek, yoz oylarida toʻlib oqadi. Quyilish joyidan Ganchjou sh.gacha kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Gaoshan

Gaoshan (xitoycha — togʻliklar) — Tayvan (Xitoy) orol dagi xalkdar guruhi (atayyal, sou, amey, bunun va boshqalar). 340 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Millatlar
Gap

Gap — muayyan til qonuniyatiga koʻra grammatik va intonatsiyaviy shakllangan nutq birligi. Fikr shakllanishi va ifodalanishining asosiy vositasi. Gap soʻz, soʻz birikmalariga qarama-qarshi qoʻyiladigan sintaktik kategoriyadir. Predikativlik, modallik, xabar intonatsiyasi, marom-ohang, tugallanganlik, soʻzlar tartibi Gapning muhim xususiyatlaridandir. Kommunikativlik — Gapning bosh vazifasi. Gaplar quyidagi nuqtai nazardan tasnif qilinadi: a) tarkibidagi predikativ birlikning miqdoriga koʻra.

Bunda sodda gap, qoʻshma gap farqlanadi; b) kommunikativ vazifasiga koʻra. Bunda Gaplar 3 tur ga boʻlinadi: darak gap, soʻrok gap va undov gap; v) estetik vazifasiga koʻra emotsional (soʻzlovchining turli emotsiyasini, emotsional munosabatlarni ifodalovchi) gap hamda intellektual (hech qanday emotsiyalarsiz faqat fikrning oʻzini ifodalaydigan, kommunikativ vazifani bajaradigan) gaplar mavjud. Gap boʻlaklari Gapni tashkil etuvchi qismlar hisoblanadi. Oʻzbek, umuman turkiy tillar uchun til birliklarining nutqda grammatik xususiyatlar asosida birikuvidan tashkil topgan sintaktik butunlikdan iborat gaplar xosdir.

 

 
 

Turkum:Tilshunoslik
Gap (ziyofat)

Gap — doʻst-tengqur, hamkasblar urtasida navbat bilan utkaziladigan ziyofat, mehmondorchilik, suhbatli kechalar. G. ishtirokchilari eng kupi bilan 20—25 yoki eng ozi 6—12 kishidan iborat "bir toʻp", "bir joʻra" bulib uyushadilar, ularning har biri "joʻra", "ulfat" deb nomlanadi. G. Toshkent, Sirdaryo viloyatlari, Fargʻona vodiysida "gap", "navbat", Oʻzbekistonning jan. viloyatlarida "gashtak" (ayrim joylarda "gapi gashtak"), Qashqadaryo viloyatining baʼzi joylarida "xalfana", Xorazm viloyatida "qator ziyofat", "utirishma", "gurung", nomlari bilan ham ataladi. G. majlisi maʼlum kasb egalari, hunarmandlar yoki hammahalla tengqurlar oʻrtasida utkazilgan. Kosiblar, otboqar, aravakash, meshkob, buyoqchi, duradgor va hokazo alohida-alohida toʻplarga uyushgan. Oʻtmishda Oʻrta Osiyoda madaniy hordiq muassasalari boʻlmaganidan G. dam olish va vaktni koʻngilli oʻtkazishning bir turi boʻlgan. G. majlislari yo navbat bilan yoki oʻrtada mablagʻ toʻplab oʻtkazilgan. Oʻrtada mablagʻ toʻplab ziyofat yeyish "toʻkma" deb atalgan va, odatda, kech kuzdan to bahorgacha har kuni oʻtkazilgan. Tukma boy tabaqalar orasida (ChirchiqOhangaron, Fargʻona vodiylari) kuproq tarqalgan edi. G. navbati kelgan jura mehmonxonaga ziyofat masalliqlarini to oʻginigacha olib kelgan. Taomlarni tayyorlash uchun joʻralar orasidan 2—3 kishi oshpazlikka belgilangan. G.da suhbat, oʻyin, ashulalar boʻlib, odobdan tashqari gap-soʻz boʻlmagan. Kecha davomida askiyabozlik, sheʼrxonlik, turli mavzularda shirin suhbatlar oʻtkazilgan. G.da joʻralarning soni bir mavsum uchun oʻzgarmay qolgan. Baʼzi joylarda esa toʻp tarkibi yildan-yilga oʻzgarishsiz davom etgan. Bir toʻpda G. yegan joʻralar har qanday ishda bir-birlariga yordam berganlar, dehqonchilik ishlari, imorat qurish. toʻy, aza, quvonch va musibatda hamkor va hamdard boʻlganlar. G. berish oʻzbek, tojik hamda ularga yaqin joylarda yoki aralash yashovchi qozoq, qirgʻiz va uygʻurlar orasida ham tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbek udumlari
Gap boʻlaklari

Gap boʻlaklari — gap tuzilmasida muayyan soʻroqqa javob boʻlib, maʼlum bir sintaktik vazifani bajaruvchi soʻz va soʻz birikmalari. Gap bo'laklari gap tuzilmasidagi ahamiyatiga koʻra quyidagi 2 asosiy turga ajraladi: 1) bosh boʻlaklar — gapning predikativ asosini tashkil etuvchi ega va kesimdan iborat boʻladi; 2) ikkinchi darajali boʻlaklar — bosh boʻlaklar bilan yoki oʻzaro bir-birlari bilan tobe aloqada boʻladi, hokim boʻlak maʼnosini aniqlab, toʻldirib, izohlab keladi hamda asosiy xususiyatlariga koʻra aniqlovchi, toʻldiruvchi va holga boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tilshunoslik
Turkum:Oʻzbek tili grammatikasi
Gaploid

Gaploid (yunoncha: haploos — yakka, oddiy va eidos — tur) — boshlangʻich tur somatik xromosomalari toʻplamining faqat yarmigagina ega boʻlgan individ. Boshlangʻich tur asosiy xromosomalar toʻplamini (p) oʻzida tuliq saqlovchi G. eugaploid deyiladi. Aneugaploid (geterogaploid) — xromosomalar toʻplamida butun bir xromosoma yoki uning segmenti ortiq yoki kam boʻlgan G.dir. Diploid turlardan kelib chiqqan monogaploidlar va poliploid turlardan kelib chiqqanpoligaploidlar farqlanadi (qarang Poliploidiya). Bir necha bir xil genomlarni oʻz ichiga oluvchi poligaploidlar — avtopoligaploidlar, har xil genom xromosomalar toʻplamini oʻzida saqlovchilar esa — allopoligaploidlar deyiladi.

Haroratning taʼsiri, yot changlar, nurlantirilgan changlar va ularning turli xildagi aralashmasi bilan changlanish gaploidiyaga sabab boʻladi. G.li oʻsimliklarning organ va hujayralarining oʻlchami diploidlarnikiga qaraganda kichik boʻladi. G.larni diploidlash bilan yuqori pushtlilikka ega boʻlgan gomozigotali liniyalar yaratiladi. G. gulli oʻsimliklarda keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaplologiya

Gaplologiya (yun. haplóos — yakka, oddiy va logiya) — soʻzdagi ketma-ket kelgan ikki bir xil yoki oʻxshash fonetik tarkibli boʻgʻinlardan birining tushib qolishi. Bu hodisa soʻz yasalishi, koʻproq qoʻshma soʻz yasalishi jarayonida kechadi. Masalan, "qayn" va "ini" soʻzlaridan "qaynini" qoʻshma soʻzi yasalgan, yonma-yon kelgan bir xil boʻgʻinlardan bir "ni" boʻgʻini tushib qolgan: qayii. Bu chet tilidan oʻzlashgan soʻzlarda ham kuzatiladi: mineralologiya mineralologiya soʻzidagi bitta "lo" boʻgʻini qisqarib, "mineralogiya" shaklida talaffuz etiladi. G. koʻproq ogʻzaki nutqda, ayniqsa tez gapirganda, baʼzan adabiy tilda ham uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaplofaza

Gaplofaza (yun. haploos —. oddiy, bittadan va phasis — namoyon boʻlish) — organizmning rivojlanish siklila hujayra yadrosidagi xromosomalar toʻplami gaploid (bittadan) boʻlgan davr. G. turli organizmlarda rivojlanish siklining har xil davriga toʻgʻri keladi. Koʻpchilik hayvonlarda G. jinsiy hujayralardan iborat; yashil suv oʻtlarida zigotadan boshqa barcha davr G. holatida boʻladi. Gulli oʻsimliklarda G. yetilgan chang zarrachalari va chang naychasi (erkaklik G.) hamda murtak xaltasidan (urgʻochilik G.) iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nona Gaprindashvili

Gaprindashvili Nona Terentyevna (1941.3.5, Zugdidi sh.) — gruzin shaxmatchisi, ayollar oʻrtasida 5-jahon chempioni (1962—1978). G. ayollardan 1-boʻlib erkaklar oʻrtasidagi xalqaro grossmeyster unvonini olgan. "Oskar" shaxmat sovrindori (1982). Gruziya Milliy olimpiya qoʻmitasi prezidenti (1989 y.dan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yashayotgan insonlar
Gaptenlar

Gaptenlar (yun. hapto — oʻzaro taʼsirlashish) — antigenlik xususiyatiga toʻla ega boʻlmagan kimyoviy moddalar. Ular tegishli antitelolar yoki limfotsitlar bilan oʻziga xos oʻzaro taʼsirlashish xususiyatiga ega. Toʻla qiymatli antigenlardan oʻzi mustaqil holatda immun javob qaytara olmasligi bilan farq qiladi. Gaptenlar aksariyat oqsillar bilan bogʻlab, ularga immunogenlik berish mumkin. Hayvonlar organizmiga bunday kompleks yuborilganda antitelolar hosil boʻladi. Har xil tabiatli moddalar — aminokislotalar, peptidlar, sahara, polisaharidlar, nukleotidlar, nuklein kislotalar, lipidlar, steroidlar, vitaminlar, antibiotiklar va b. G.ga misol boʻla oladi. Allergenlar deb ataladigan baʼzi G. organizmga kirib, toʻqimalar oqsillari bilan birikkach, allergiya paydo qilishi mumkin.Gaptenlarning allergiya chiqarish xususiyati allergenlarnikidan yuqori

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garaj

Garaj (frans. qarer — yopma ostiga joylashtirish) — avtomobillar saqlanadigan va taʼmirlanadigan, ularga texnik xizmat koʻrsatiladigan bino yoki bino va inshootlar majmui. Yer ostida, yer ustida bir qavatli va koʻp qavatli qilib quriladi. Boksli va manej zalli xillari boʻladi. Boksli Garajda avtomobillar turadigan joy bir-biridan sim toʻr bilan ajratiladi, manej zalli Garajda birbiridan ajratilmaydi. Koʻp qavatli Garaj yigʻma temir-beton va oynadan quriladi. G.da avtomobillar yuqori qavatlarga toʻgʻri yoki aylanma kiya yoʻl (ramp)lardan yurib chiqadi yoki lift yordamida koʻtariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garaylar

Garaylar (Gireylar, Geraylar, ) – Qrim xonlari sulolasi (1427-1783). Xonlik taxtiga daʼvogar sifatida Hoji Garay (1466 y. v.e.) tomonidan asos solingan. 1449-yil Qrim xonligi Oltin Oʻrdadan mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Garaylar hokimiyati yirik urugʻlar shirin, barin, qipchoq, mangʻit (mansur), argʻin taʼsiri ostida boʻlib, urugʻ boshliqlari xon huzuridagi kengash tarkibiga kirganlar. Hoji Garayning oʻgʻli Mengli Garay davrida Qrim xonligi Turkiyaning vassaliga aylangan (1475). 18-asrda Rossiya Qrimni egallash uchun Turkiya bilan kurashgan. Kuchuk Qaynarja sulh shartnomasiga koʻra, Garaylar Qrimning mustaqil hukmdorlari deb tan olingan; 1783-yil Rossiya Qrimni bosib olishi bilan Qrimning soʻnggi xoni Shohin Garay taxtdan voz kechgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qrim xonligi
Garant

Garant (frans. garantir — taʼminlamoq, kafolat bermoq) — q. Kafil.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garashasoy

Garashasoy — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Zarafshon daryosi havzasidagi Tusunsoyta quyiluvchi Nakkurshsoshshit chap irmogʻi. Nurota togʻlarining jan. yon bagʻirlari (bal. 1700 m) dagi buloqlardan boshlanuvchi 30 dan ortiq mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uz. qariyb 30 km, havzasining mayd. 103 km. Mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Garashasoy havzasida yogʻin kam, soyning oʻrtacha yillik suv sarfi Mixoyam qishlogʻi yonida 0,2 m3/sek. Yillik oqim hajmining 60—80% fevral—may oylariga toʻgʻri keladi. Qolgan oylarda Garashasoy oʻzani (ayniqsa quyi oqimida) koʻpincha quruq boʻladi. Baʼzan kuchli jala yomgʻirlardan soʻng Garashasoyda sel toshqinlari ham kuzatiladi. Garashasoydan Mixoyam, Garasha va Chaqirchuqur qishloqlari yerlari sugʻoriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Garvard astronomiya rasadxonasi

thumb
Garvard astronomiya rasadxonasi — Garvard universitetinint i. t. muassasasi. 1839 yilda qurilgan, 1955 yilda Kembrijdagi Smitson astrofizika rasadxonasiga birlashtirilgan. G. a. r. meteorlarni fotografik usulda kuzatish, oʻzgaruvchan yulduzlar va metagalaktikani oʻrganish, kosmologiya va b. ishlar bilan shugʻullanadi. Asosiy asboblari: 1,5 m li reflektor, 60 va 80 mm li Shmitd teleskopi, 18 mm li radioteleskop va b. Rasadxonada koʻp yillar davomida olingan yarim milliondan ortiq fotosuratlar saqlanadi. G. a. r. tarkibiga: universitetning oʻzida joylashgan astronomiya rasadxonasi (1844 yildan). Boston, Klaymaks (AQSH, Kolorado shtati) va Blumfonteyn (JAR) da joylashgan astronomiya va meteorlarni kuzatish st-yalari kiradi.

 Yana qara 

 Greenwich astronomiya rasadxonasi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Astronomik rasadxonalar
Turkum:AQSh
Harvard maktabi

thumb|right|200px
Harvard biznes maktabi, Gʻarb mamlakatlari siyosiy-iqtisodida Birinchi jahon urushidan soʻng vujudga kelgan yoʻnalish. Statistik va matematik tahlil usullarini qoʻllagan holda iqtisodiy sikl tabiati va xoʻjalik konstrukturasini oʻrganish bilan shugʻullangan. 1917-yilda AQShning Harvard universiteti qoshida tashkil etilgan Iqtisodiy tadqiqotlar qoʻmitasi negizida shakllandi. Uning taniqli vakillaridan biri — W. Mitchell. Harvard maktabi iqtisodiy tushkunlik kuchaygan davrda, iqtisodiy boʻxtonlarni bartaraf etish vositalarini izlash muhim muammoga aylangan sharoitlarda yuzaga keldi. 20-asrda Harvard maktabi qarashlari Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Italiya, Avstriya, Polsha kabi davlatlarda keng tarqaldi (20-yillarda bu mamlakatlarda iqtisodiy bashorat maqsadlarida statistik materiallarni oʻrganadigan konstruktura institutlari tashkil etilgan). Harvard maktabi obyektiv iqtisodiy qonunlarni inkor etishga olib keladigan "inqirozsiz sikl" gʻoyasini ilgari surdi. Harvard maktabi qarashlariga koʻra, iqtisodiy yuksalish va inqirozlarning asosiy sababi pul tizimidagi oʻzgarishlar boʻlib, pul tizimi faoliyatini tartibga solish bilan iqtisodiy inqirozlarning oldini olish mumkin.

Hozirda Gʻarb siyosiy iqtisodiyotida Harvard maktabining inqirozlarni bartaraf etish mumkinligi, bu maqsadlarda davlatning iqtisodiyotga aralashuvi va boshqariladigan kapitalizm nazariyasi gʻoyalari keng yoyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Harvard universiteti

Garvard universiteti — Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi qadimiy va taniqli universitetlardan biri. 1636-yilda kollej sifatida tashkil etilgan. Boston shahri yaqinidagi Kembrij shahrida joylashgan. 1639-yildan kollejga oʻz mulkining yarmi va kutubxonasini vasiyat qilib qoldirgan ingliz vaziri, sanʼat bakalavri J. Garvard nomi bilan ataladi. 19-asrning 1-choragida universitetga aylantirilgan. Universitet ijtimoiy, tabiiy va yuridik fanlar, tibbiyot, pedagogika, amaliy fizika, siyosiy iqtisod, muhandislik va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 20 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1638-yil tashkil etilgan) da 8 millionga yaqin asar saqlanadi.

 Rektorlari 

 Nataniel Iton (1637-1639)
 Genri Danster (1640-1654)
 Charlz Chonsi (1654-1672)
 Leonard Xoar (1672-1675)
 Urian Ouks (prezident, 1675-1680; rektor, 1680-1681)
 Jon Rojers (1682-1684)
 Inkris Mater (prezident vazifasini bajaruvchi, 1685-1686; rektor, 1692-1701)
 Samuel Uillard (prezident vazifasini bajaruvchi, 1701-1707)
 Jon Leverett (1708-1724)
 Benjamin Uadsuort (1725-1737)
 Edvard Xolyok (1737-1769)
 Samuel Lokk (1770-1773)
 Samuel Langdon (1774-1780)
 Jozef Uillard (1781-1804)
 Eliphalet Person (prezident vazifasini bajaruvchi, 1804-1806)
 Samuel Uebber (1806-1810)
 Jon Tornton Kirkland (1810-1828)
 Josiah Kuinsi (1829-1845)
 Edvard Everett (1846-1849)
 Jared Sparks (1849-1853)
 Jeyms Uoker (1853-1860)
 Kornelius Konvey Felton (1860-1862)
 Tomas Xill (1862-1868)
 Charlz Uilyam Eliot (1869-1909)
 Abbott Lorens Louell (1909-1933)
 Jeyms Brayant Konant (1933-1953)
 Natan Marsh Pusi (1953-1971)
 Derek Kertis Bok (1971-1991)
 Nil L. Rudenstine (1991-2001)
 Lorens X. Sammers (2001-2006)
 Dryu Gilpin Faust (2007-hozirgacha)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:AQShdagi universitetlar‎
Garvey Vilyam

Garvey Vilyam, Harvi Uilyam (Harvey William) (1578.1.4, Folkston, Kent grafligi — 1657.3.6, London) — ingliz vrachi va tabiatshunosi. Ilmiy fiziologiya va embriologiya asoschilaridan biri. Qon aylanishi haqidagi taʼlimotni yaratgan. Xususan odam va hayvonlar gavdasida doim maʼlum miqdordagi qon berk doirada aylanib yurishini isbotlab bergan. Bu jarayonda yurak asosiy rol oʻynashini koʻrsatib, yurakdan qon arteriyalar orqali chiqib, venalar orqali qaytishini aniqlagan, yurak har gal qisqarganda chiqadigan qon miqdorini belgilagan. Umrining oxirgi yillarida hayvonlarning individual rivojlanishini oʻrgangan. Epigenez nazariyasini birinchi boʻlib taʼriflab bergan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marсus Garvey

GARVI (Garvey) Markus (1887, Yamayka o. — 1940. 10. 6, London) — Yamayka milliy qahramoni, amerikalik negrlarning "Ortga — Afrikaga" deb ataluvchi millatchilik ruhidagi harakati (garvizm)ning gʻoyaviy rahbari; negrlarning ahvolini yaxshilash boʻyicha Umumjahon assotsiatsiyasi asoschisi (1914). Yamayka mamlakatini oʻzini-oʻzi boshqarish huquqiga ega boʻlishi uchun kurashgan. Xalq siyosiy partiyasi (1929) va b. tashkilotlar tuzgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arthur Harden

right|200px|thumb|Arthur Harden

GARDEN (Harden) Artur (1865. 12.10, Manchester — 1940. 17.6, Born-End, Bakingemshir) — ingliz biokimyogari. London tibbiyot profilaktikasi instituti direktori (1907-yildan) hamda London universiteti professor (1912-yildan). Asosiy ishlari biokimyo va enzimologiyaga bagʻishlangan. Koferment nikotinamidadenindinukleotid (NAD)ni kashf qilgan. Qandning fosforli efiri — geksozomonofosfatni topgan (1914). Bijgʻish jarayonini tezlashtiruvchi qator fermentlar — karboksilaza, katalaza, peroksidazalarni tekshirgan. Nobel mukofoti laureata (1929, G. K. A. S. Eyler-Xelpin bilan hamkorlikda).OʻzMENobel mukofoti

 

 

Turkum:1865-yilda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda vafot etganlar
Turkum:12-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:17-iyunda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Gardeniya

Gardeniya (Gardenia) — roʻyandoshlar oilasiga mansub doim yashil butalar turkumi. Barglari yaxlit, etli, yaltiroq, qarama-qarshi joylashgan. Gullari xushboʻy, oq, sargʻish yoki binafsha rang , shoxlarining uchida yoki barg qoʻltigʻida joylashgan. Gultoji karnaysimon, 5—9 boʻlakli. Rezavor meva tugadi. 250 tacha turi bor, asosan tropik zonalarda usadi. Baʼzi tur lari, mas, qatmaqat gulli G. (G. ﬂ orida), sitriodora G. (G. Citriodora) xushboʻy va manzarali oʻsimlik sifatida xonalarda oʻstiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garder bezi

Garder bezi (Glandula nictitans) — quruqlikda yashovchi kupchilik umurtqali hayvonlar koʻzidagi pirpiratuvchi parda bezi. Muguz pardani moylab turadigan yogʻli modda ajratadi. Kupchilik hayvonlarda G. b. pastki qovoqning ichida (burun tomonda) kuz burchagida joylashgan. G.b. tuproq ichida yashovchi sudralib yuruvchilar (mas, amfisbenlar va kur ilonlar)da yaxshi rivojlangan. Koʻpchilik sut emizuvchilarda, jumladan odamda reduksiyaga uchragan. Bezni birinchi marta Shveysariya anatomi I. Garder bugʻularda tasvirlab bergan (1694).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gardiziy Abu Saʼid Abdulxay

Gardiziy Abu Saʼid Abdulxay (11
-asr) — fors tarixchisi. Uning hayoti haqida maʼlumot bizgacha yetib kelmagan. G.ning 1050—52 yillarda yozilgan "Zayn al-axbor" ("Xabarlar ziynati") asarida peshdodiylaryayai boshlab, 1032-yilgacha boʻlgan arab xalifalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, 1041-yilgacha boʻlgan Xuroson tarixi va gʻaznaviylar sultoni Sulton Mahmudning nabirasi Mavdud zamonasigacha boʻlgan voqealar sharhlangan. Asar oxirida musulmon, majusiy, yahudiy, zardushtiy va hind bayramlari, Hindiston va turkiy qabilalar haqidagi boblar ilova qilingan. "Zayn al-axbor"ning tohiriylar, safforiylar, somoniylar va gʻaznaviylar tarixiga oid qismi 1928-yil Nozim tomonidan Tehronda nashr etilgan. "Zayn al-axbor"ning Xuroson tarixiga oid qismi Oʻzbekistonda nashr qilingan (T., 1991).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Gardizda tugʻilganlar
Turkum:Gʻaznaviylar davlati kishilari
Gardish

Gardish — 1) buyumning aylanma sirti, doirasi. Masalan, gʻildirak gardishi; 2) badiiy miskarlikda keng qoʻllaniladigan naqshlardan biri. Gardish barkash, lagan kabi buyumlarning ichki yuzasi chetiga chizilgan doiralardan iborat boʻlib, ularning oralariga naqsh solinadi; 3) koʻchma maʼnoda: takdir. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gardman

Gardman (Gardaboni) — Kavkaz Albaniyasi hududidagi knyazlik; mil. 4-asr dan maʼlum. Savdo yoʻllari tutashgan yerda geografik jihatdan qulay joylashuvi G.ning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishiga imkon bergan. G. sosoniylarta tobe boʻlgan. 6-asr oxiri — 7-asr boshlarida, mehroniylar sulolasi davrida G. yuksalgan. Mehroniylar mustahkam G. qalʼasini qurdirganlar va Bardaa sh.ni qoʻshib olish hisobiga oʻz mulklarini kengaytirganlar. Poytaxt G. qalʼasidan Bardaaga koʻchirilgan. G.ning eng kuchli hukmdorlaridan biri Javonshir boʻlgan. Uning avlodlari aranshoh unvoni bilan atalgan. G. hokimlari sosoniylar, soʻngra arablarga qarshi mustaqillik urushlari olib borganlar. 8-asr boshida butun Ozarbayjon kabi G. ham Arab xalifaligi tomonidan zabt etilib (705) mehroniylar hokimiyati tugatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kavkaz Albaniyasi
Gardun

Gardun (fors. — falak,osmon, aylana, taqdir), gardoniya — 1) Oʻn ikki maqom turkumida 6 ovozadan birining nomi. Shu boisdan ovozalarning tarkibiy qismi murakkabotlarga nisbatan Garduniyaiy Buslik, Garduniyaiy Nigor nomlari qoʻllangan; 2) Shashmaqom tarkibidagi doyra usuli va shu usul joʻrnavozligida ijro etiladigan takroriy (aylanma) kuylar. G.lar Irokdan boshqa barcha maqomlarning cholgʻu qismidan oʻrin olgan va har bir maqom nomi bilan birga atalgan: G.i Buzruk, G.i Rost va hokazo G.lar jozibali hamda yoqimli musiqa asarlaridir. Ularga xos koʻtarinki ruxdagi kuy tinglovchiga quvnoq, tantanavor kayfiyat bagʻishlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garm seriyasi

Garm seriyasi (Pomirdagi Garm qishlogʻi nomidan) — arxey va quyi proterozoy eralariga mansub togʻ jinslari majmuasi. Paragneys, ortogneys, kristalli slaneslar, marmar toshlardan iborat. Quyi va yuqori svitalarga boʻlinadi. Qalinligi 3 km ga yaqin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geologiya
Garmiyon

Garmiyon — mayiz turi. Gʻujumi yirik va urugʻli Kattaqoʻrgʻon, Nimrang, Sultoniy kabi uzum navlaridan tayyorlanadi. Uzum boshi savatga solinib, 0,3—0,4% li qaynoq ishqorli eritmaga 3—5 min. botirib olinadi va oftobda quritiladi. G. rangdor boʻlsin uchun uzum ishqorga (kaustik soda eritmasi) botirilgandan soʻng oltingugurt bilan dudlanadi va quritish maydonchasiga yoyiladi (qarangDudlash). Quritish 4— 12 kun davom etadi. 26—30% mayiz tushadi. G. yirik, xushxoʻr, sershira (qarang Mayiz solish).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmo muzligi

Garmo muzligi — Pomirdagi muzlik. Vaxshning chap irmogʻi Obixingov va Panjning oʻng irmogʻi Vanch daryosining boshlanish qismida (Tojikiston Respublikasi). Uzunligi 30,4 km, eni qariyb 2 km, mayd. 115 km². Chuqur vodiyda joylashgan. Muzlikning uchi 2980 m balandlikda, muzlik tili morena bilan qoplangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tojikiston
Turkum:Muzliklar
Garmo choʻqqisi

Garmo choʻqqisi — Pomirdagi togʻ choʻqqisi (Tojikiston Respublikasi). Fanlar akademiyasi va Darvoz tizmalari qoʻshilgan joyda. Bal. 6595 m. Garmo va Geografiya jamiyati muzliklari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Tojikiston
Garmon

thumb|Akkordionchi
Garmon, garmonika – damli (pnevmatik) tilchali musiqa cholgʻu asbobi.Bu cholg'u asbobi 2 ta yogʻoch qoplama, odatda, tugmasimon klavishlar, dam (havoni harakatga keltiruvchi moslama) hamda ichida oʻrnatilgan metall tilchalardan iborat. Havo bosimining oʻzgarishi natijasida tilchalar sadolanadi. Oʻng tomondagi klavishlar vositasida melodik, chap tomondagilari bilan joʻrnavoz tovush(akkord)lar hosil qilinadi. 1822-yilda nemis ustasi K. F. L. Bushman yasagan garmon keyingi uchun asos boʻlgan. 19-asrning 30-yillarida garmon ishlab chiqarish Rossiya (Tula)da boshlangan. Keyinchalik tatar, mari, kabardin kabi xalqlarda ham keng yoyilgan. Garmonning bir yoki ikki qatorli, diatonik va xromatik mavjud. Oʻzbek xalq sozandalari, ayniqsa, Xorazm xalfalari 19-asrdan buyon garmondan foydalanib keladi. Fargʻonada Orif Garmon (Toshmatov) ham shu soʻz bilan mashhur boʻlgan. Garmonning takomillashtirilishi natijasida akkordeon va bayan cholgʻulari yuzaga kelganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Musiqiy asboblar
Garmonika

Garmonika (yun. harmonikos — ohangdosh) — bir qator oiladosh musiqa sozlari (akkordeon, garmon, lab garmonikasi va b.)ning umumiy nomi

 

 
Turkum:Musiqiy asboblar
Turkum:Musiqa
Garmonik analiz

Garmonik analiz - matematikaning funksiyalarni trigonometrik qatorlarga yoyish va trigonometrik integrallar bilan ifodalashga bagʻishlangan boʻlimi. Davri 2ti boʻlgan ixtiyoriy davriy / (x) tekis funksiyani trigonometrik qator shaklida tasvirlash mumkin. Fan va texnikaning koʻp sohalarida, ayniqsa, matematik fizikada G. a. katta oʻrin tutadi. Mas, tor, membrana, elastik sterjenlarning tebrani-shiga doir masalalarni hamda issiqlik oʻtkazish tenglamasini matematik fizikada G.a. (Furye metodi) yordamida yechish mumkin. Turli funksiyalarni trigonometrik qatorlar va integrallar orqali ifodalash masalasi bilan G. Riman va A. Lebeg ham shugʻullanishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik analizator

Garmonik analizator (matematikada) — davriy funksiyalarni trigonometrik qatorlarga yoyish va integrallar bilan ifodalash koeffisentlarini hisoblaydigan asbob. Har qanday G.a. tarkibiga kiritish qurilmasi, koʻpaytirish qurilmasi va integrallash qurilmasi kiradi. G.a.ning asosiy koʻrsatkichlari: beriladigan funksiya turi (grafik, elektr signal, mexanik siljish va b.), garmonikaning eng katta nomeri, bir yoʻla hisoblanadigan koeffitsiyent soni. Mexanik, elektrik, optik va b. xillari bor. Mexanika, radiotexnika, elektrotexnika, akustika va b. sohalarga oid masalalarni yechishda ham qoʻllanadi. Mexanik G.a. amalda keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik tebranishlar

Garmonik tebranishlar-fizik (yoki boshqa har qanday)kattalikning vaqt oʻtishi bilan sinusoidal qonun x =A sin(wt+f) boʻyicha oʻzgaradigan tebranishlari.Bunda — tebranayotgan kattalikning / paytdagi qiymati(mexanik G.t. uchun — siljish yoki tezlik, elektrik G.t. uchun — kuchlanish yoki tok kuchi), A—G. t. amplitudasi, o— burchak chastotasi,(o/+<r— fazasi, F— boshlangʻich fazasi. Barcha tur tebranishlar ichida G.t.ning alohida xossasi shundaki, u har qanday chiziqli sistemadan oʻtganda uning shakli oʻzgarishsiz qoladi., har qanday nogarmonik tebranishni garmonik tebranishlar tarzida tasvirlash mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik funksiyalar

Garmonik funksiyalar - Laplas tenglamasini kanoatlantiradigan biror sohada birinchi va ikkinchi tartibli hosilalari bilan uzluksiz boʻlgan haqiqiy funksiyalar. 

Tarif n o'lchamli fazodagi D sohada aniqlangan ikki marta differensiallanuvchi u funksiya Δu=0 tenglamani qanoatlantirsa u holda u funksiya D sohada garmonik funksiya deyiladi. D sohada garmonik funksiyalar sinfi h(D) bilan belgilanadi.

Xossalari

1. D sohada garmonik funksiya har qanday tartibli xususiy hosilalarga ega, ya'ni cheksiz marta differensiallanuchi bo'ladi.

2. Garmonik funksiyani D sohadagi S⊂D sfera bo'yicha o'rta qiymati S sfera markazidagi qiymatiga teng.

3. Garmonik funksiyani D sohadagi B⊂D shar bo'yicha o'rta qiymati B shar markazidagi qiymatiga teng.

4. Agar D⊂C kompleks tekislikdagi bir bog'lamli sohada u - garmonik bo'lsa u holda shunday f - D sohada analitik funksiya mavjudki u = Re f tenglik o'rinli.

Muhim vektor maydonlarning potensiallari (mas, siqilmaydigan bir jinsli suyuqlik harakatida tezlik potensiali, jism ichida temperaturaning tarqalishi va b.) G.f. hisoblanadi. Ikki x, u oʻzgaruvchining G. f. i kompleks z = x + iy oʻzgaruvchining analitik funksiyasi / (x) bilan uzviy bogʻlangan. Har bir i (x, u) G.f. biror analitik / (x) funksiyaning haqiqiy yoki mavhum qismi va, aksincha, ixtiyoriy analitik funksiyaning haqiqiy va mavhum qismlari G. f. boʻladi. G. f. nazariyasining eng muhim masalalari chegaraviy masalalardan ibo-rat. Bulardan biri Dirixle masalasi boʻlib, bunda biror soha ichidagi G. f. soha chegarasida berilgan qiymatlariga asosan izlanadi. G. f. nazariyasining bu va b. chegaraviy masalalarini yechish uchun nazariy va amaliy jihatdan ahamiyati katta boʻlgan turli usullar ishlab chiqilgan. G.f. nazariyasini fizika va texnika masalalariga tatbiq qilishda chegaraviy masalalarni sopli yechish usullarini ishlab chiqish juda muhim (qarang Matematik fizika tenglamalari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik qator

Garmonik qator - hadlari natural sonlarga teskari sonlardan tashkil topgan qatorG.q. uzoklashuvchi katordir. G. q.ning bu xususiyatini 1673-yilda G. Leybnits isbotlagan. G. q.ning ikkinchi hadidan boshlab har bir hadi qoʻshni (oldin va keyin keladigan) ikki hadining garmonik oʻrtasi boʻlganidan shunday nom bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmoniya

Garmoniya (yun. harmonia — bogʻlanish, mutanosiblik) — 1) koʻp ovozli musiqaning asosiy ifoda vositalaridan biri. Bunda asar mazmuni kuy rivoji orqaligina emas, balki unga hamohang boʻlgan turli akkordparning almashinuvi yordamida ifodalanadi. G. muayyan lad va tonallikka oid akkordlarning sadolanish xususiyatlariga hamda ularning musiqa jarayonidagi turgʻunligi yoki beqarorligiga asoslanadi. Odatda (gomofoniyauspubiaa) bosh kuy yuqori ovozda (baʼzan oʻrta yoki past ovozlarda) bayon etilib, oʻzga ovozlarda unga uzviy bogʻliq boʻlgan kuy parchalari ham maʼlum G. majmuini tashkil etishi mumkin. Kompozitorlar akkordlar muvozanatidan turlicha foydalanib oʻzlariga xos G. uslublarini kashf etishgan. Shuningdek, muayyan ijodiy yoʻnalish (mas, Vena klassik maktabi), oqim (musiqaviy romantizm, impressionizm), milliy maktab namoyandalari ham maʼlum G. majmuiga tayanishgan; 2) musiqashunoslikning muayyan tadqiq sohasi hamda maxsus musiqa oʻquv yurtlarida oʻzlashtiriladigan fan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mazel L., Problemi klassicheskoy garmonii. M., 1972; Zakrjevskaya S, Garmoniya v tvorchestve kompozitorov Oʻzbekistana, Tadjikistana i Turkmenii, T., 1979; Azimova O., Garmoniya, T., 1999.
Garmoniyalash

Garmoniyalash - (qad. grek- ἁρμονία, lat- harmonia - aloqa, yozishmalar) 

Bir ovozli kuyni hamohang akkord (koʻptovushlik)lar bilan boyitish, koʻp ovozli musiqaviy ijod turi. Garmoniya oʻquv fanida keng qoʻllanilayotgan mashqlardan. Oʻzga mualliflar (ayniqsa, xalq) kuylarini garmoniyalash kompozitordan yuksak did va mahorat talab etadi. Milliy kompozitorlik maktablarining yuzaga kelishida ham garmoniyalash muhim bosqich vazifasini oʻtaydi.

Germaniyada —I.S.Bax, L. Betxoven; Rossiyada — M. Balakirev, N. Rimskiykorsakov, A. Lyadov; Vengriyada — B. Bartok; Polshada — K. Shimanovskiy; Ukrainada — N. Lisenko; Armanistonda — Komitas; Qozogʻistonda — Ye. Brusilovskiy; Oʻzbekistonda — V. Uspenskiy, G. Mushel, M. Burhonovlar bu sohada oʻziga xos anʼana yaratganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kon Yu., Nekotorie voprosi ladovogo stroyeniya oʻzbekskoy narodnoy pesni i yeyo garmonizatsii, T., 1979.
Garmsel

Garmsel (toj. garm — issiq, sel — oqim) — issiq quruq shamol. Garmsel Oʻrta Osiyodagi mahalliy shamollardan biri, asosan Kopetdogʻ oldida, Gʻarbiy Tyanshanda va tog oldi tekisliklarida esadi. Havo massasining atom bosimi yuqori boʻlgan zonadan intensiv koʻchishi natijasida hosil boʻladi. Janubiy va Sharkdagi togʻ massivlari havo massalarining gorizontal harakatiga toʻsqinlik qiladi. Shuning uchun yakinlashayotgan front tomon harakatlanayotgan havo yuqori qatlam havosi bilan almashadi. Havo massasining bevosita togʻlar ustida pasayib boradigan bu harakati yon bagʻridan pastga va vodiyga qarab esadigan fyon (togʻli joylarda esadigan issiq quruq shamol) tusini oladi. Garmselning tezligi turlicha: yengil shabadadan juda kuchli shamol (shtorm) tezligi (0,2 m/s — 25 m/s) gacha boʻlishi mumkin. Iliq havo massasining pastga tushishi tufayli havoning yer ustki qatlami temperaturasi keskin koʻtarilib, 40° dan ham oshadi, nisbiy namligi esa ancha kamayadi. Balandlikdagi havo qatlamlari qancha issiq va quruq boʻlsa, ular qancha katta balandlikdan tushsa, yer yuzasiga yetib kelganda ularning temperaturasi shu qadar yuqori, namligi esa kam boʻladi. Oʻrta Osiyo hududi garmsel tez-tez esib turadigan rayonga kiradi. Garmsel koʻp esadigan rayonlar: Qizilarvot, Taxtabozor, Chorshanga, Quyi Panj, Xoʻjand, Koʻkorol va b. Garmsel Buxoro, Samarqand, Sirdaryo, Toshkent viloyatlarida tez-tez esib turadi. Fargʻona vodiysida kamroq kuzatiladi. Garmsel yilning hamma fasllarida esishi mumkin, lekin yoz yaqinlashgan sayin garmsel takrorlanishi ortib boradi. Tuprogʻi quruq boʻlgan joylarda garmsel esganda sharqiy shamolning tezligi ortishi bilan toʻzonli boʻron paydo boʻladi. garmsel qurgʻoqchilikning takrorlanishiga sabab boʻladi. Garmsel bahor va yezda qishloq xoʻjaligi oʻsimliklariga katta zarar yetkazadi. Quruq issiq shamol tufayli transpiratsiya va yalpi bugʻlanish kuchayadi; issiq qum va chang oʻsimlik tanasini jarohatlaydi, natijada oʻsimliklarda suv balansi buziladi va ularning ayrim qismlari quriydi va oʻladi, mevalari rivojlanmay qoladi; ayniqsa yosh novdalar, qotmagan boshoqlar, gʻoʻzaning shonasi, guli va koʻsaklari zararlanadi. Uzoq esadigan garmsel aynqiksa xavflidir. Garmselning zararli taʼsirini kamaytirish maqsadida dala atrofiga ihota daraxtlari oʻtqaziladi, sugʻorish tuproq namini saqlab qolishga yordam beradigan tadbirlar bilan birgalikda amalga oshiriladi. Garmsel singari shamollar Oʻrta Osiyodan boshqa joylarda ham uchraydi (mas, Misrda "hamsin", Arabiston yarim orolda "samum", Jazoirda "sirokko" deb ataladi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmser

Garmser, Dashtiston — 1) Eron jan. va Pokistonning gʻarbida joylashadi choʻl. Ummon qoʻltigi va Hoʻrmuz boʻgʻozi sohilida, Zagros va Makron togʻlari etagida. Eni 80 km.gacha, uz. 1000 km dan ziyod, G. dengiz boʻyi payettekisligiga oʻtib boruvchi, baʼzi joylari botqoqlashgan qiya prolyuvial tekislikdan iborat. Sohilboʻyi qismi bir necha qator qum tepalardan tashkil topgan. Ularni tor vodiylar ajratib turadi. Iqlimi tropik iqlim, yogʻin kam (oʻrtacha yillik yogin 120 mm). Yanvar oyining oʻrtacha temperaturasi 19,4°, iyulniki 32,5°. Tuprogʻi shakllanmagan choʻl tuproq, ayrim yerlari shoʻrxok. Choʻl oʻsimliklari usadi, dare vodiylarida oʻsimlik nisbatan koʻproq. Qish oylarida G. efemer oʻsimliklar bilan qoplanadi. Sohil boʻylab mangra toʻqayzorlari uchraydi. Yaylov chorvachiligi rivojlangan. 2) Afgʻoniston jan.-gʻarbidagi choʻl.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Choʻllar
Turkum:Eron geografiyasiga oid chala maqolalar
Turkum:Pokiston
Turkum:Afgʻoniston
Garmchashma svitasi

Garmchashma svitasi (Pomirdagi Garmchashma daryosi nomidan) — arxey erasining Vaxon seriyasiga mansub tog jinslari majmui. Geolog M. I. Rabkin Pomirdagi Shozdara tizmasida ajratgan (1941). Gneys, migmatit va qisman marmar toshdan iborat, kalinligi 1500–2000 m. Pomir togʻining jan.gʻarbida tarqalgan

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garni

thumb
Garni – qalʼa va turar joy qoldigʻi. Yerevandan 27 km sharqda joylashgan. Arman podsholarining yozgi qarorgohi. Qalʼa devorida 7 toʻgʻri burchakli minora bor. Devor va minora chegalar bilan oʻzaro mustahkamlangan yirik bazalt toshlardan tiklangan. Arxeologik qazishlar natijasida Garnining eneolit va jez davridan tortib, oʻrta asrlargacha boʻlgan bir necha madaniy qatlami aniqlangan. Sathiga rangbarang tosh terilgan katta hammom harobasi va bir necha ibodatxona bor. Ibodatxonalarning eng kattasi (4,82x16,02) majusiy qabilalarga mansub boʻlgan. Kichik Osiyo yarim oroldagi ibodatxonalariga oʻxshashdir. Garni qabrlaridan jez va temirdan qilingan mehnat qurollari, harbiy aslahalar, zebziynat buyumlari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston: Tarix
Garnizon xizmati

Garnizon xizmati - garnizon joylashgan harbiy qism xizmatchilari uchun belgilangan maxsus xizmat. G.x. garnizon boshligʻi tomonidan belgilanib, tegishli harbiy xizmatchilar tomonidan amalga oshiriladi. G.x. garnizon shaxsiy tarkibi orasida harbiy tartib va intizomni taʼminlash, ularning yashashi va jangovar tayyorgarligi uchun qulay sharoit tugʻdirish, garnizon qoʻshinlari qatnashuvi bilan boʻladigan ishlarni (mas, qoʻshinlar paradini oʻtkazish, lozim boʻlgan vaqtlarda faxriy qorovullar tuzish, halok boʻlgan harbiy xizmatchilarni dafn qilish va hokazo) bajarish, shuningdek qoʻshinlarni yongʻinga va tabiiy ofatlarga qarshi kurashga jalb qilish kabi ishlarni amalga oshiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garnitura

Garnitura, toʻplam (frans. qarniture) — muayyan maqsad uchun moʻljallangan narsalar yigʻindisi: 1) mebel G.si (garnitur) — vazifasi jihatidan umumiy bir maqsadga qaratilgan (zal, oshxona, yotoqxona yoki kabinetni jihozlash uchun zarur boʻlgan) mebellar majmui; 2) kiyim-kechak G.si — ayollarning ichki yoki ustki kiyimlari toʻplami; 3) shrift G.si — bosmaxonada harf terish uchun zarur materiallar, bunday G. shrifti oʻlchamlari (kegli) har xil boʻlishi mumkin, lekin qiyofasi (toʻgʻri, kursiv va b.) bir xil boʻlishi kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil