Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Demetriy I

Demetriy I — Yunon-Baqtriya podsholigi shohi (mil. av. taxminan 189 y.— taxminan 167 y.). Uning davrida salta-nat nihoyatda kuchaygan. D. I hozirgi Afgʻoniston va Shim.-Gʻarbiy Hindistondagi bir qancha viloyatlarni bosib olgan. Shim.Gʻarbiy Hindistonda poytaxt shahar qurdirgan, zarb ettirgan tangalarida oʻzini "hindlar podshosi" deb atagan. Mil. av. taxminan 175 y. Baqtriyada D. I ga qarshi Yevkratid isyon koʻtargan. D. I u bilan kurashda halok boʻlgan, podsholigi esa parchalanib ketgan. Saltanatning Hindistondagi qismiga D. I ning sarkardasi Menandr podshoh boʻlgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Osiyo tarixi
Süleyman Demirel

Demirel Sulaymon (1924.1.11, Isparta viloyatining Islomkoy qishlogʻi) — Turkiyaning siyosat va davlat arbobi. Istanbul texnika universitetining qurilish fakultetini tugatgan (1949). 1955—60 yillarda Turkiya suv xoʻjaligi davlat direksiyasi bosh mudiri. 1960—62 yillarda armiya safida. 1962—64 yillarda xususiy korxonada maslahatchi muhandis, Oʻrta sharq texnika universitetida oʻqituvchi. D. — "Adolat" partiyasining asoschilaridan biri. 1962 yil shu partiya bosh kengashi aʼzosi, 1963 yildan partiya bosh raisi oʻrinbosari, 1964 yildan bosh raisi. 1965—80 yillarda bir necha marta hukumatga boshchilik qildi. 1980 yil 12 sentabrdagi harbiy toʻntarish natijasida bosh vazir lavozimidan chetlashtirildi. D. oʻng liberal "Toʻgʻri yoʻl" partiyasi tuzilishining gʻoyaviy ilhomchisi va sobiq siyosatchilarning siyosiy faoliyatini taqiqlash bekor qilingunga qadar mazkur partiyaning yashirin rahbari. 1987 yil 24 sentabrdan "Toʻgʻri yoʻl" partiyasining bosh raisi, 1991 yildan Turkiya Bosh vaziri. 1993—2000 yillarda Turkiya PrezidentiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Turkiya Prezidentlari
Demokratlar partiyasi

thumb|right|200px|Demokratlar partiyasi logosi
thumb|right|200px|Demokratlar partiyasi ramzi

Demokratlar partiyasi — AQShda ikkita partiyadan (Respublikachilar partiyasi bilan bir qatorda) biri. Ushbu partiya 1828-yilda Andrew Jackson tarafdorlari tomonidan tuzilgan boʻlib, bugungi kunda eng qadimgi faol partiyalardan biri sanaladi. 19-asr I yarmida Janub plantatsiya (yer) egalari va savdo-bank doiralari bir qismi manfaatlarini yoqlagan. 1829—41, 1845—49, 1853-61, 1885-89, 1893-97, 1913-21, 1933-53, 1961—69, 1977-81 va 1993—2001-yil 21-yanvargacha hokimiyat tepasida boʻlgan.
 Prezidentlik saylovlarida 
 1828–hozirgacha 
Saylov boʻlganyilNomzodOvozlar%Saylovchilarning ovozlari+/–Natija1828Andrew Jackson642,55356.01781832Andrew Jackson701,78054.2411836Martin Van Buren764,17650.8491840Martin Van Buren1,128,85446.81101844James K. Polk1,339,49449.51101848Lewis Cass1,223,46042.5431852Franklin Pierce1,607,51050.81271856James Buchanan1,836,07245.3801860Stephen A. Douglas1,380,20229.51621864George B. McClellan1,812,80745.091868Horatio Seymour2,706,82947.3591872Horace Greeley (Liberal Republican)2,834,76143.8111876Samuel J. Tilden4,288,54650.91151880Winfield Scott Hancock4,444,26048.2291884Grover Cleveland4,914,48248.9641888Grover Cleveland5,534,48848.6511892Grover Cleveland5,556,91846.01091896William Jennings Bryan6,509,05246.71011900William Jennings Bryan6,370,93245.5211904Alton B. Parker5,083,88037.6151908William Jennings Bryan6,408,98443.0221912Woodrow Wilson6,296,28441.82731916Woodrow Wilson9,126,86849.21581920James M. Cox9,139,66134.21501924John W. Davis8,386,24228.891928Al Smith15,015,46440.8491932Franklin D. Roosevelt22,821,27757.43851936Franklin D. Roosevelt27,747,63660.8511940Franklin D. Roosevelt27,313,94554.7741944Franklin D. Roosevelt25,612,91653.4171948Harry S. Truman24,179,34749.61291952Adlai Stevenson27,375,09044.32141956Adlai Stevenson26,028,02842.0161960John F. Kennedy34,220,98449.72301964Lyndon B. Johnson43,127,04161.11831968Hubert Humphrey31,271,83942.72951972George McGovern29,173,22237.51741976Jimmy Carter40,831,88150.12801980Jimmy Carter35,480,11541.02481984Walter Mondale37,577,35240.6361988Michael Dukakis41,809,07445.6981992Bill Clinton44,909,80643.02591996Bill Clinton47,401,18549.292000Al Gore50,999,89748.41132004John Kerry59,028,44448.3152008Barack Obama69,498,51652.91142012Barack Obama65,915,79551.1332016Hillary Clinton65,853,51448.21052020Joe Biden81,268,92451.379

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demokrit

Demokrit Eratosfen (taxminan mil. av. 460 — Abderi (Frakiya) — 370) — yunon faylasufi. Atomistik nazariya (qarang Atomizm) asoschilaridan biri hisoblanadi. Falsafa, mantiq, fizika, matematika, texnika, axloq, musiqa kabi sohalarda asarlar yaratgan. Bizgacha bularning ayrim parchalari yetib kelgan. Demokrit taʼlimotiga koʻra, tabiat obyektiv ravishda mavjud. Tabiatdagi barcha narsa va hodisalar boʻlinmas zarralar — atomlardan tashkil topgan. thumb|

Atomlar eng mayda, boʻlinmas va oʻzgarmas, boqiy, moddiy zarralar boʻlib, fazoda doimo har tomonga harakat qiladi. Zarralarning har xil qushiluvidan turli narsalar vujudga kelgan. Hatto odamning joni ham eng nozik harakatchan atomlardan tashkil topgan. Atomlar hajmi, shakli, tartibi va holati bilan bir-biridan farq qiladi; sifat jihatdan esa bir xil, yaʼni rang , hid, maza kabi sifatlar atomga tegishli boʻlmay, balki subyekt sezgi organlari mahsulidir. Atomlar bilan bir qatorda boʻshliq mavjud. Atomlar harakati tasodifiy boʻlmay, muayyan qonuniyatlarga boʻysungan holda boʻshliqda sodir boʻladi. Harakatni materiyadan ajratish mumkin emas. Atomlar harakatining vaqt nuqtai nazaridan boshi yoʻq, u abadiy. Demokrit olam cheksiz va abadiy, dunyolar vujudga kelib, yoʻq boʻlib turadi, jon ham moddiy va tana bilan birga oʻladi degan fikrlarni ilgari surdi. Bilish nazariyasida Demokrit moddiy olamni bilish va haqiqatga erishish mumkinligini taʼkidladi, bilish jarayonida sezgi va tafakkur rolini koʻrsatdi. Uningcha, sezgilarimiz (koʻrish, eshitish, maza bilish va b.) orqali olingan bilim "qorongʻi", u olamning mohiyatini ochib bera olmaydi. Aql orqali olingan bilim "yorugʻ", haqiqiy bilimdir. Bu yerda Demokrit hodisa va mohiyatni tushuna boshlagani, hissiy bilish bilan abstrakt tafakkurni farq qila olgani koʻrinib turipti. Lekin, u "yorugʻ" bilishni "qorongʻi" bilishdan ajratib qoʻygan. Demokritning bu fikri J. Lokk tomonidan ilgari surilgan narsalarning birlamchi va ikkilamchi sifati toʻgʻrisidagi taʼlimotning kurtagi edi. Demokrit etikada ataraksiya taʼli-motini rivojlantirdi. Demokrit ilgari surgan gʻoyalar uzoq yillar davomida fan va falsafa rivojiga taʼsir koʻrsatdi. Buyuklar doim tirik. Abdulla Ayupov.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Abderitlar
Turkum:Qadimgi Yunoniston atomist faylasuflari
Turkum:Qadimgi Yunoniston matematiklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Turkum:Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Turkum:Falsafiy anʼanalarning asoschilari
Demon

thumb|190px|Yapon folkloridagi demon — oni haykali.
Demon (yunoncha: daimon — ruh, xudo) — yovuz, "nopok" kuchlarni gavdalantiruvchi xayoliy mavjudot — shayton, iblis, jin, alvasti va hokazo Iudaizm va xristianlik rivoyatlarida D. gunohga botgan (xudoga itoat qilishdan bosh tortgan) farishtalar deb hisoblangan. Baʼzan Olimp xudolari ham D. deb atalgan. D. odamga bevosita taʼsir qiladi, falokat yuboradi yoki biron-bir halokatli voqealarga olib keluvchi yoʻlga boshlaydi. Shu tarzda yunon mifologiyasida D. koʻp hollarda inson taqdirini hal qilgan qandaydir mavhum ilohiy kuch sifatida tasavvur qilingan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Demonopolizatsiya

Demonopolizatsiya (monopoliyadan chiqarish - de... va yun. mono — tanho va lot. poleo — sotaman) — iqtisodiyotdagi monopoliyaaan erkin, teng huquqli raqobatga asoslangan sohibkorlik faoliyatiga qaytish (qayta oʻtish). D. sogʻlom iqtisodiy bellashuvga yoʻl berish maqsadlarida amalga oshiriladi. D. ikki yoʻl bilan boradi: yirik monopol mavqeidagi birlashmalar, kompaniyalar tarqatilib, ulardan mustaqil korxonalar ajralib chiqadi; yakka hokim korxona yoki birlashmalar, kompaniyalar saqlangan holda ular bilan raqobat qila oladigan parallel (muqobil — bir xildagi yoki bir-birining oʻrnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqaruvchi) korxona yoki birlashmalar tashkil etiladi. D.lashda monopoliyadan chiqarish organlari va qonunchilik muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekistonda 1992-yil 2 iyulda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Monopolistik faoliyatni cheklash toʻgʻrisida"gi qonuni bu yoʻldagi birinchi qadam edi. 1992-yildan Moliya vazirligi tarkibida Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish bosh boshqarmasi faoliyat yurita boshladi. Mazkur boshqarma Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 23 maydagi farmoniga muvofiq Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasiga aylantirildi. Qoʻmita tovar bozorlarida raqobat muhitini yaratishga, monopoliyadan chiqarishning tarmoq va mintaqaviy dasni ishlab chiqish va amalga oshirishni muvofiqlashtirishga nisbatan yagona uslubiy yondoshuvni taʼminlash; monopolistax faoliyat, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar tovar bozorlaridagi oʻz ustun mavqeini suiisteʼmol qilishining oldini olish va unga yoʻl qoʻymaslik, monopoliyachi birlashma (korxona)larning Oʻzbekiston Respublikasi Davlat reyestrini yuritish; monopoliyaga qarshi kurashni tartibga solish va isteʼmolchilar huquklarini himoya qilish kabi vazifalarni bajaradi. Oʻzbekistonda D. tartibi va shart-sharoitlari OʻzRning 1996-yil 27dek.da qabul qilingan "Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat toʻgʻrisida"gi qonuni bilan tartibga solinadi (qarang Monopoliyaga qarshi qonunchilik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demos

Demos (yunoncha: demos — xalq) — Yunonistonda fuqarolik huquqlariga ega boʻlgan erkin aholi. Mil. av. 5—4-asrlardan boshlab aholi (asosan, shaharda yashovchilar)ning kambagʻal qatlamlari nomi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demping

Demping (ing . dumping — tashlash, tashlama) — tovarlarni tashqi va ichki bozorda sunʼiy arzonlashtirilgan, oʻrtacha chakana narxlardan, baʼzan tannarxdan past narxlarda sotish; tashqi bozorni egallash uchun raqobat kurashi vositalaridan biri. Tashqi bozorda tovarlarning oʻz qiymatidan arzon sotilishidan birlashmalar zarar koʻradi. Bu zarar ichki bozorda sotilgan tovarlardan olingan yuqori foydadan mablagʻ ajratish yoki davlat byudjetidan hamda soliqlar hisobidan qoplanadi. Demping davlat yoki kompaniya tomonidan kelgusida kutilayotgan zararlarni bartaraf etish maqsadida oʻtkaziladi va bu yoʻl bilan zarur boʻlgan pul valyuta mablagʻlari tezda toʻplanadi.

XX asr boshlarida, Yevropa davlatlarida demping ommaviy tus oldi. 1929—33-yillardagi Jahon iqtisodiy tangligi davrida, ayniqsa, keng yoyildi. Ikkinchi jahon urushidan keyin demping siyosati AQSH monopoliyalari tomonidan muntazam oʻtkazib turildi. Dempingning ayrim mamlakatlar tomonidan qoʻllanishi oʻz nav-batida boshqa mamlakatlarning unga qarshi chora koʻrishiga olib keladi va mol kiritish boʻyicha olinadigan boj summasini oshirishda oʻz ifodasini topadi. Jahon iqtisodiy tajribasidan maʼlumki, koʻpgina davlatlarda dempingga qarshi qonunchilik, dempingga qarshi maxsus bojlar amal qiladi. Tariflar va savdo buyicha Bosh kelishuv (hoz. Jahon Savdo Tashkiloti) 1967-yilda xalqaro dempingga qarshi kodeks kabul qildi. Unda demping holatini aniklash va isbotlash tartib-qoidalari, import mamlakat firmalari tomonidan demping natijasida shu turdagi tovarni ishlab chiqaradigan eksport qiluvchi mamlakatlarga yetkazilgan zararni toʻlash yoʻllari koʻzda tutilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Iqtisod
Turkum:Huquq va iqtisodiyot
Turkum:Iqtisodiy atamalar
Turkum:Iqtisodiy huquq
Turkum:Iqtisodiy mafkuralar
Turkum:Iqtisodiy muammolar
Turkum:Iqtisodiy nazariyalar
Turkum:Iqtisodiy modellar
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Daniil Demutskiy

Daniil Porfiryevich Demutskiy (1893—1954.7.5, Kiyev) — kinooperator. Oʻzbekistonda (1944) va Ukrainada (1954) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. "Ikki kun", "Arsenal", "Yer" kabi filmlari bilan shuhrat qozongan. Urush yillari Toshkent kinostudiyasida ishlab "Nasriddin Buxoroda", "Tohir va Zuhra", "Nasriddinning sarguzashtlari" filmlarini suratga olgan. Davlat mukofoti laureati (1952).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Dengiz bodringlari

Dengiz bodringlari, dengiz koʻzachalari, goloturiyalar (Holoturoidea) — ninaterililar tipiga mansub sinf. Tanasi koʻpincha boch-kaga oʻxshash yoki chuvalchangeimon, uz. bir necha mm dan 2 m gacha, koʻpchilik tanasi sirtida har xil oʻsimtalar (paypaslagichlar, oyoqchalar, pa-pillalar, yelkan va b.) boʻladi. Tanasi yumshoq teri bilan qoplangan. Terisida har xil mikroskopik ohak skelet plastinkalar, yaʼni spikulalar mavjud, baʼzan terisi yoppasiga ohak plastinkalar bilan qoplangan boʻladi. Ogʻzi tanasining oldingi tomonida joylashgan paypaslagichlar bilan oʻralgan. Koʻpchilik xavf tugilganida ichki organlarini tanadan tashqariga chiqarib tashlash (evisseratsiya) yoki tanasining keyingi qismini uzib tashlash (avtotomiya) xususiyatiga ega. Tananing yoʻqolgan qismi yana qaytadan tiklanadi. 5 turkumi 11000 ga yaqin turi maʼlum. Barcha okean va dengizlarda tarqalgan. Detritofaglar, tuxumini suvga qoʻyadi. Tuxumdan aurikulyariya va doliolyariya lichinkalari chiqadi. Ayrim ovlanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz yotqiziqlari

Dengiz yotqiziqlari (dengiz choʻkindilari) — Yerdagi hozirgi va qadimgi dengizlar tubida hosil boʻlgan choʻkindi va vulkanogen-choʻkindi yotqiziqlar. D. yo. termini fizik-kimyoviy va biologik jarayonlar natijasida choʻkindi hosil boʻladigan zonada tarkib topib togʻ jinsiga aylanishga ulgurmagan mahsu-lotlar uchun qoʻllangan. D.yo. kontinental yotqiziqlarga nisbatan koʻp va materik Yer poʻstidagi choʻkindi qobiq umumiy hajmining 75% dan koʻprogʻini tashkil etadi. D.yo. arxey yoki undan ham avval (3,5—4 mlrd. yil muqaddam) dastlabki dengizlar hosil boʻlish davridan boshlab, Yerning butun geologik rivojlanish tarixi davomida hosil boʻlib kelgan. D. yo. diagenez jarayonida choʻkindi togʻ jinsiga aylangan. D. yo. ohaktosh, dolomit, mergel, kremniyli jinslar, gil va argillit, alevrolit, qumtosh, konglomerat va b.dan tashkil topgan. Koʻpchilik metamorfik togʻ jinslari (gneys, slanets, marmar) dastlab D. yo. boʻlgan. D. yo.ning asosiy ga terrigen, biogen, xemogen va vulkanogen jinslar mansub. Chuqurligi, qirgʻoqdan uzoqligi, dengiz tubining relyef shakli, oqimlar va b. omillarga bogʻliq holda alohida dengiz havzalarida D. yo.ning turli fatsi-yalari hosil boʻladi. Baʼzi bir auti-ge n minerallar (glaukonit), yotqiziqlarning ichki va tashqi tuzilishi D. yo.ning belgilari hisoblanadi. Chuqur dengiz soyliklarida toʻplangan D. yo. asosan mayda donali (gil, alevritlar, ohaktoshli va kremniyli gillar) choʻkindilardan iborat. Yon bagʻirliklarda suv osti koʻchki yotqiziqlari vujudga keladi. D. yo.ning tarkibi, massasi va Yer yuzasida tarqalishiga tektonik rejim va iqlim sharoiti katta taʼsir koʻrsatadi. D. yo. hosil boʻlish sharoiti geologik tarix davomida bir xil bul-magan. Mas, proterozoy va paleozoyda xemogen choʻkindilar mezozoy va kay-nozoydagiga qaraganda koʻp toʻplangan. Tokembriy va erta paleozoyda esa dengiz dolomitlari koʻp hosil boʻlgan. Te-mirli kvarsitlar (jespelitlar) faqat proterozoyda maʼlum. 20-asrning 60-y.larida olimlar urtasida D. yo.ni ik-kiga — okean yotqizik,pari va D. yo.ga ajratish gʻoyasi paydo boʻldi. Bular bir-biridan chukindilarning hosil bulish tezligi va ularda terrigen materiallarning ishtirok etishi va etmasli-giga hamda biogen jarayonlarning koʻpligi bilan farq qilina boshladi. Chuqur suvli D. yo.ning okean oʻrtasi togʻliklari rift zonalarida eksgalyasion-choʻkindi, koʻp metalli oksidli rudalanishlar, kontinentlardagi qazilma D. yo.da esa stratiform rudali (temir, marganets, uran vanadiy va boshqalar), noruda (fosforitlar) va yonuvchi (yonuvchi slanetslar, neft va gaz) foydali qazilmalar topilgan.

Katta Oʻqituvchi juraqulov Elbek

 Yana qarang 
• Muzlik yotqiziqlari

 

Turkum:Geografiya
Dengiz ilonlari

Dengiz ilonlari (Hydrophilidae) — ilonlar oilasi. Uzunligi 2,75 m gacha. Gavdasining keyingi qismi va dumi eshkakka uxshab ikki yondan siqilgan. Boshi kichik, yirik qalqonlar bilan qoplangan. Koʻz qorachigʻi dumaloq. Burnidagi klapanlar burun boʻshligʻiga suv utkazmaydi. 16 urugʻi, 50 ga yaqin turi maʼlum, Hind va Tinch okeanlarining tropik qismida tarqalgan. Suv ostida uzoq tura oladi (ogʻiz boʻshligʻidagi kapillyar qon tomirlari bilan qoplangan poʻstlogʻi orqali kislorod oladi). Baliq (koʻproq ugorsimonlar), baʼzi baliq ikrasi bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi suvda tuxumdan 1—2 ta tirik bola tugʻadi, ayrim quruqlikda bolalaydi. Juda zaharli, zahar kuchi quruqlikda yashovchi ilonlarnikidan ham kuchliroq, taʼsiri jihatdan koʻzoynakli ilonnikiga yaqin. Tipik vakillaridan biri ikki xil rangli pelamida (Pelamus platurus) Amerika sohillari yaqinida, baʼzan Yapon dengizida uchraydi. D.i. suvda odamlarga deyarli hujum qilmaydi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz iqlimi

right|thumb|Okean iqlim zonalari ko'rsatilgan jahon xaritasi
Dengiz iqlimi — okeanlar, katta dengizlar va quruqlik qismlari iqlimi, okeanlar va dengizlar ustida shakllangan havo massalari taʼsirida buladi. D.-yilda sutkalik va yillik havo temperaturasining tebranishi katta bulmaydi, qishi ancha iliq va yozi salqin, havo namligi koʻproq, serbulut va yogʻin miqdori birmuncha koʻp buladi. D. i. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari uchun xos.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz mushugi

Dengiz mushugi - quloqli tyu lenlar ikki urugining umumiy nomi. Shim. D. m. (Callorhinus) urugʻiga yagona shimol D. m. (S. ursinus) turi kiradi. Erkagining uz. 2 m gacha, ogʻirligi 250 kg gacha. Yangi tugʻilgan bolasi (uz. 60— 70 sm) qora, voyaga yetgan urgʻochilari kulrang — malla; erkaklari — qoramtir-qoʻngʻir. Tinch okeanining shimoliy shemila: Janubiy Saxalin, Kamchatkaning sharqiy sohili, Kuril va Komandor orollari yaqinidagi suvlarda uchraydi. Koʻpayish davrida (yezda) quruqlikka chiqib, qirgʻoq boʻylab yotoq joylar hosil qiladi. Yotoqjoydagi har bir erkagiga 15—20 (baʼzan 50) urgʻochisi toʻgʻri keladi. Qishlash uchun jan.ga suzib ketadi. Koʻplab ovlanishi tufayli 19-asrda soni keskin kamayib ketgan edi. 1957-yilda sobiq Ittifoq, Yaponiya, AQSH, Kanada oʻrtasida Tinch okean shimolida D. m.ni saqlash toʻgʻrisida Xalqaro konvensiya imzolangandan soʻng ular soni asta-sekin oshib borib, 2 mln.ga yetdi. Hozir yosh erkaklari ovlanadi. Jan. D. m. (Arctocephalus) urugʻi 6 turdan iborat. Moʻʼtadil va moʻʼtadil salqin dengizlarda tarqalgan. D. m.ning 3 turi Xalqaro Qizil kitobga kirgan.
thumb|Arctocephalus tropicalis

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum: Geografiya
Turkum: Fan
Dengiz piyozi

Dengiz piyozi (Urginea maritima) -loladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Piyozboshi yirik (2,5 kg gacha). Gullari oq-yashil, panjali, poya uchida gʻuj boʻlib joylashgan. Barglari nashtarsimon. Mevasi yumaloq koʻsakcha. Oq piyozli xili tarkibida ssillaren glikozidi (yurak kasalliklarini davolash, siydik haydash uchun dori tay-yorlashda ishlatiladigan modda) bor. Qizil piyozli xilidan tayyorlangan preparatlardan kemiruvchilarga qarshi kurashda zaharli modda sifatida foydalaniladi. Jan. Yevropa, Gʻarbiy Osiyo va Shim. Afrikada tabiiy holda oʻsadi. Italiya, Jan. Fransiya va Gruziyada oʻstiriladi.
thumb|Drimia maritima plant
thumb|Dengiz piyozi
left|thumb|Dengiz piyozi (lat. Drimia maritima)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Zaharli o‘simliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Dengiz tipratikanlari

Dengiz tipratikanlari (Echinoidea) — ninaterililar sinfi. Tanasi sharsimon, disksimon yoki yuraksimon, sirtdan juda koʻp nina va peditsellariyalarga ega boʻlgan sovut bilan qoplangan. Ayrim jinsli, tuxumini suvga tashlaydi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi — exinopluteus erkin suzib yuradi. Ayrim tirik tugʻadi. Koʻpchilik toʻgʻri D. t. (ogiz teshigi tanasining ostki tomoni oʻrtasida joylashgan) maxsus chay nov apparati — aristotel fonari tishchalari yordamida toshlarga yopishgan suv oʻtlarini qirib olib oziqlanadi. Notoʻgʻri D. t.da (ogʻiz teshigi tanasining ostki yuzasi oldingi qismida joylashgan) aristotel fonari boʻlmaydi, suvdagi detrit bilan oziqlanadi. hozirgi 800 ga yaqin. Suv tubida oʻrmalab yoki qumga koʻmilib yashaydi. Sayoz suvlarda uchraydigan ayrim ikrasi uchun ovlanadi. Tropik dengizlarning sayoz suvlarida uchraydigan Diadema urugʻi odam uchun xavfli, chunki ularning ninalari sanchilganida ogʻriq paydo boʻladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz toshbaqalari

Dengiz toshbaqalari (Cheloniidae) — toshbaqalar oilasi. Suyri shaklidagi kosasi muguz qalqonlar bilan qoplangan boʻlib, 80 sm dan 1,4 m gacha, ogʻirligi 600 kg ga yaqin, boshi va kalta boʻyni kosasi ostiga toʻliq joylashmaydi. Oyoklari suzgich kurakka aylangan, ichkariga tortilmaydi; eshkaksimon (1—2 tirnoqli) oldingi oyoklari orqa oyoqlaridan uzunroq boʻlib, harakatlanish vazifasini bajaradi. 6 turi (4 urugʻi) tropik va subtropik dengizlarda tarqalgan. Tez suzadi, chuqur shoʻngʻiydi. Oziq va koʻpa-yish joyini qidirib yuzlab va minglab km yoʻl bosadi. Faqat tuxum qoʻyish uchun urgʻochisi quruqlikka chiqadi, 200 va undan koʻproq terisimon poʻstli tuxum qoʻyadi. Mollyuska, baliq va suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Eng yirik yashil, yaʼni shoʻrvalik toshbaqa (Chelonia medas)ning uz. 1,4 m, ogʻirligi 600 kg gacha. Goʻshti, tuxumi, kosasi uchun ovlanadi. Koʻp ovlanishi tufayli soni kamayib ketgan. Yirik D. t.ga loggerxed, yaʼni boshli toshbaqa (Caretta Caretta) kosasining uz. 1 m gacha, zaytun toshbaqasi, yaʼni tinch okean toshbaqasi (Lepidochelys olivacea) kosasining uz. 80 sm gacha, atlantika ridleyasi (L. Kempi) ham kiradi. D. t.ga bissani, baʼzan terili toshbaqa (Dermochelus sopasea)ni ham kiritishadi. Terili toshbaqa kosasi 2 m gacha, ogʻirligi 600 kg gacha boʻladi. Barcha Xalqaro qizil kitobga kiritilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz transporti

Dengiz transporti - okean, dengiz, dengiz kanallari orkali kemalarda yuk va yoʻlovchi tashuvchi suv transporta turi. Xizmat koʻrsatish doirasiga koʻra, uning ichki D.t. (bir mamlakat oʻrtasidagi portlararo qatnaydigan) va xalqaro D. t. (mamlakatlararo qatnaydigan) mavjud. D. t. vazifasiga koʻra, yoʻlovchilar, quruq va suyuq yuklarni tashuvchi hamda yordamchi xizmat koʻrsatuvchi kemalardan iborat boʻladi. D.t. tarixi taxminan mil. av. 6—4-asrlarda inson dengizni oʻrganib, oʻzlashtira boshlagach, paydo boʻldi. Dastlab eshkakli kemalar, mil. av. 3-asrlarda esa yelkanli kemalar kashf etildi. Bu kemalar bir necha asrlar mobaynida suv yoʻllari orqali aloqa bogʻlashda, savdo munosabatlari yuritishda keng qoʻllandi. Sanoatning oʻsishi va xalqaro savdoning kengayishi bilan D.t. ham takomillashib bordi. Bugʻ mashinasi ixtiro qilinganidan keyin birinchi bugʻ bilan harakatlanadigan mexanik dvigateli paroxodlar yaratildi. Soʻng oʻz navbatida, ichki yonuv dvigatelli teploxodlar, atom reaktorli — atom muzyorar kemalari ixtiro qilindi. Hoz. zamonaviy D. t. murakkab muhandislik qurilmasi boʻlib, ular kompyuterlashtirilgan avtomat boshqaruv va na-zorat qurilmalari, murakkab elektron radionavigatsiya vositalari bilan taʼminlangan. Ulardan ayrimlarining yuk tashish quvvati 500 ming t gacha, asosiy elektr energiyasi quvvati 73,6 MVt (100 ming ot kuchi)gacha yetadi.

Hoz. vaqtda kemalarda yoʻlovchi tashish oʻrnini havo transporti egallagan boʻlib, ular faqat dengizda sayohat maqsadidagina amalga oshiriladi. Yuk tashish borasida D.t.ning salmogʻi katta boʻlib, geografik xususiyatlarga koʻra bu koʻrsatkich mamlakatlarda turlichadir. D.t. asosan AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, Germaniya, Rossiya, Polsha, Yugoslaviya va b. davlatlarda keng rivojlangan (mas, Yaponiyada 1062 port, Fransiyada 300 port bor, shundan 6 tasi eng yirik va hokazo).

20-asrda Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan Oʻzbekiston uchun ham D.t. muhim ahamiyatga ega boʻldi. Buyuk Ipak yoʻlini tiklash loyihasi doirasida barpo etilgan Yevropa—Kavkaz—Osiyo transport yoʻlagi orkali Kaspiy dengizida Turkmanboshi, Boku, Kora dengizda Poti, Batumi portlaridan Yevropa mamlakatlari yoʻnalishlarida yuklar zamonaviy D. t.da tashiladi.

Dengiz floti tarkibiga kiruvchi bandargoxlar, kema ishlab chiqarish va taʼmirlash zavodlari va b. D.t.ga xizmat koʻrsatadi (qarang Daryo transporti).

Nuriddin Musayev.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Suv transporti
Dengiz choʻchqachalari

Dengiz choʻchqachalari  — choʻchqachalar oilasining bir urugʻi. Tanasining uzunligi 35 sm gacha, dumi kalta, tashqi tomondan koʻrinmaydi. Orqa oyoq panjasi 3 barmoqli. 5–6 turi bor. Janubiy Amerikada yalangliklarda uchraydi. In kovlaydi yoki boshqa hayvonlar joyini egallaydi. Kechasi va shomda oziqlanishga chiqadi. Yil davomida koʻpayadi, 1–4 bola tugʻadi. 8 yilga yaqin yashaydi. Dengiz cho'chqachalani xonakilashtirishgan zotlari iste'mol qilinadi. Yevropaga dengiz ortidan keltirilganligi tufayli dengiz cho'chqachalari deb atala boshlagan. Laboratoriya hayvonlari. Katta-kichikligi, yungining rangi va tuzilishi bilan bir-biridan farq qiladigan bir qancha zotlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz yulduzlari

Dengiz yulduzlari  – dengizda yashaydigan umurtqasiz hayvonlar, hozirgi ninaterililar tipining sinfi. Tanasining oʻrtasidan chiqqan „qoʻllar“, yaʼni nurlar yulduzni eslatadi. Dengiz yulduzlarida 5, baʼzan 8, 10, 13, 25, 40 ta nur boʻladi. Dengiz yulduzlarining diametri 5–50 sm. Ular suv tubida ambulakral oyoqlari yordamida harakatlanadi. Ogʻiz va anal teshigi deyarli tananing turli qismida joylashadi. Tuxumidan erkin suzib yuruvchi lichinka chiqadi. Tirik tugʻadigan ham bor. Suv osti umurtqasiz hayvonlari va organik moddalar bilan oziqlanadi. 1500 turi maʼlum. Shimol va Uzoq Sharq dengizlarida keng tarqalgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Dengizkoʻl

Dengizkoʻl — Buxoro viloyati Olot tumanidagi koʻl. Oʻrta asrlarda „Borgini farox“, yaʼni „Katta koʻl“ deb yuri-tilgan. 10-asr yozma ida Dengizkoʻl „Qorakoʻl“, „Buxayrayi Somjan“ („Somjan koʻli“) nomlari bilan atalgan. 10-asrda arab geografi Ibn Havqal tomonidan chizilgan Oʻrta Osiyo haritasida „Baxr ul-Buxoro“ („Buxoro dengizi“) nomi bilan koʻrsatilgan. Muhammad Narshaxiy (10-asr) bu koʻl haqida „kengligi yigirma farsax (140—160 km) boʻlib, Buxoro daryosining ortiq-cha suvi shu koʻlga yigʻilgan, unda suv jonivorlari kup, butun Xurosonda bu yerdagidek miqdorda qush va baliq tutilgan emas“, deb yozgan.

Koʻl viloyatning janubiy chekkasidagi (Zarafshon daryosining quyi oqimida) tektonik botikda, dengiz sathidan 181,5 m balandda joylashgan. Dengizkoʻlga bir qancha kollektor-zovurdan keladigan tashlama suv va ekin maydonlarini sugʻorish natijasida hosil boʻlgan sizot suvi kelib quyiladi. Zarafshon daryosining asosiy tarmogʻi — Toyqir ham toʻlinsuv davrida koʻlgacha yetib boradi. Dengizkoʻldan suv oqib chiqmaydi, sarflanish asosan bugʻlanish va qisman shimilish hisobiga kechadi. 60-yillar va 70-yillarning boshlarida Dengizkoʻlning maydoni va chuqurligi tez-tez oʻzgarib turgan: suv koʻp quyilgan davrlarda koʻlning maydon 80-100 km, chuq. 1,0—1,5 m, yoz oxirida esa tegishlicha — 40-60 km va 25-30 sm boʻlgan. 70-80-yillarda Buxoro viloyatining janubida yangi yerlarning oʻzlashtirilishi va oqova suvlar miqdorining ortishi natijasida Dengizkoʻl yildan-yilga kattalasha bordi. 80-yillarning oxiri (1987)da uz. 43,3 km, eng keng joyi — 9 km, eng chuqur joyi 22 m, suv yuzasi maydon 267 km², suv hajmi — 2,7 km³ boʻlgan. Bu qiymatlar suv sathi tebranishiga mos ravishda yil davomida uzgarib turadi: kuzda bugʻlanish kamaygach, suv muvozanati turgʻunlashadi, soʻng suv sathi yana orta boradi. Dengizkoʻl kollektorzovur suvlari hisobiga toʻyinadi. Yezda bugʻlanish ancha kuchli. Dengizkoʻlda shamol taʼsirida toʻlqinlar kuzatiladi. Suvi juda shoʻr, koʻlning tubi ayrim joylarda 0,5 m gacha qalinlikda osh tuzi bilan qoplangan. Dengizkoʻl suvi shifobaxsh.
"" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston koʻllar
Turkum:Buxoro viloyati
Dengizkoʻl gaz kondensati koni

Dengizkoʻl gaz kondensati koni — Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida. Krrovulbozor sh.dan 55 km jan.garbda joylashgan. Dengizkoʻl strukturasi 1972-yilda seysmik razvedka yoʻli bilan aniklangan va 1973-yilda birinchi parametrik burgʻi qudugʻi qazilgan. 1974-yilda yuqori yura karbo-natli yotqiziqlaridan gaz olingan. Kon 1981-yilda ishga tushirilgan. 1981-yilgacha 14 ta burgi qudugʻi kavlangan. Quduqlarning chuqurligi oʻrtacha 2800– 3000 m. Konning geologik tuzilishida yura, bur, paleogen, neogen va antropogen yotqiziklari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Dengizkoʻl strukturasi Dengizkul tepaligining oʻrtasida joylashgan. Kon DengizkulHovuzak-Shodi Shimoliy Dengizkul strukturalarining bir qismini tashkil etgan.

D.g.k.k.da yuqori yura karbonatli yotqiziqlari gorizontlarida gaz kondensati uyumlari mavjud. Gazning debiti sutkasiga 100,8 ming m3 dan 2833,5 ming m3 gacha. Konda 30 ta burgʻi qudugʻi qazilgan, shulardan 17 tasidan gaz olinmoqda, 1 ta quduq nazoratchi, 12 ta quduq tugatilgan. Kondagi gaz uyumi gumbazli, yaxlit. Gazning havoga nisbatan s.of. 0,620. Oltingugurt vodorodining miqdori 2,16%, karbonat angidridi 0,78%. Metan 87,55—94,1%, azot va nodir gazlar 0,58%.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Qorakoʻl tumani
Dengizkoʻl kollektori

Dengizkoʻl kollektori – Buxoro viloyatidagi yirik kollektor. 1966-yilda qurilgan. Suv sarfi 33,1 m3/s. Parallel kollektori bilan Dengizkoʻlni tutashtiradi. Kollektor boshi va quyilish joyining nishablik farqi 25,3 m. Dengizkoʻl kollektori Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanida dehqonchilik qilinadigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, shoʻr va drenaj, tashlama suvlarni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. Dengizkoʻl kollektori suvlari Dengizkoʻl pastligiga quyiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Buxoro viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Turkum:Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Turkum:Qorakoʻl tumani
Dengizkoʻl platosi

Dengizkul platosi — Qashqadaryo viloyatining gʻarbiy qismidagi plato. Qarshi choʻlinknt janubi-gʻarbida joylashgan. Platoning relyef tuzilishi murakkab. Uning janubiy va gʻarbiy chekkalari atrofdagi tekislikdan keskin koʻtarilgan. Shimoliy va sharqiy chekkalari Qashqadaryo deltasi tekisligiga asta-sekin qoʻshilib ketadi. Eng baland qismi (340-354 m) janubida. Dengizkul platosida qum relyef shakllari rivojlangan boʻlib, asosan doʻng, marzali va barxan shakllaridagi qumliklar mavjud. Ushbu qumliklarni koʻpincha Devxona choʻli deb ham ataydilar. Dengizkul platosida botiqlar ham bor, ularning tubi ku-pincha taqirli tuproklar yoki shoʻrxoklar bilan band. Dengizkul platosining janubiy yon bagʻri Dengizkul botigʻiga tik tushgan. Yon bagʻirda neogen (oqchagʻil yarusi) jinslari — qumtosh, qum, gil, baʼzan konglomerat qatlamlari koʻrinib turadi. Platoda asosan choʻl qum tuproklar, baʼzan pastqamliklarda shoʻrxoklar mavjud. Qumliklarda koʻproq singren, oq saksovul, cherkez, shuvoq, juzgʻun, iloq, rang keng tarqalgan. Shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar oʻsadi. Dengizkul platosida qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qashqadaryo viloyati
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Dendrit (nerv tizimi)

thumb|1 - Dendrit, 2 - Hujayra yadrosi, 3 - Akson, 6 - Sinaps
Dendrit — nerv hujayralari (neyron)ning tarmoklangan sezuvchi oʻsimtalari; boshqa neyronlar, retseptor hujayralar yoki bevosita tashqi qoʻzgʻatuvchilardan signallar qabul qiladi. Nerv impulslarini hujayra tanasiga oʻtkazib beradi. Nerv hujayrasida bir yoki bir nechta Dendrit boʻlishi mumkin. Baʼzi hujayralarda Dendrit kalta va sershox, boshqalarida uzun hamda kamshox boʻladi (yana q. Akson).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nerv sistemasi
Turkum:Sitologiya
Turkum:Nevrologiya
Turkum:Anatomiya
Dendro...

Dendro... (yunoncha: dendron — daraxt) — qoʻshma soʻz boʻlagi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻzga daraxtga oidlik maʼnosi ifodasini beradi (mas, dendrologiya).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Atamalar
Dendrologiya

thumb
Dendrologiya (dendro... va ...logiya) — daraxt va butalar haqidagi fan, botanikaning bir sohasi; daraxtlarning anatomiyasi, morfologiyasi, taksonomik joylashishi, tur ichidagi sistematikasi va filogenezi, fiziolo-giyasi, ekologiyasi, geografik tarqalishi va xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadi. Oʻrmonchilik, daraxtzorlar va butazorlar barpo etish, bogʻ va xiyobonlarni loyihalashtirish, qumliklarni, jar sohillarini mustahkamlash, koʻkalamzorlashtirish va b.ga oid masalalarni ishlab chiqadi.

Daraxtlarning manzarali xususiyatini, sanitariya-gigiyenik va ihota rolini oʻrganish, koʻkalamzorlashtirish, shaharlar va sanoat komplekslaridagi atmosferani tozalash, shovqinga qarshi kurashda qoʻl keladigan oʻrmon daraxtzorlarini barpo etish, eroziyaga uchragan togʻli, choʻl mintaqalaridagi tuproklarni himoya qilish, botqokli yerlarni quritish, shoʻrxok tuproklarda tuzli changlarning atmosferaga koʻtarilishiga karshi kurash D.ning muhim yoʻnalishlarini tashkil etadi. D. botanika, oʻrmonchilik, oʻrmon seleksiyasi va koʻkalamzorlashtirish, tuproqshunoslik, geofafiya va b. fanlar bilan chambarchas bogʻliq. D.ning asosiy obʼyekti — daraxt va buta dir.

Oʻzbekistonda D. masalalari V. D. Gorodetskiy (1934-yilda Oʻrta Osiyoning dendroflorasi haqida birinchi maʼlumotnoma tuzgan), F. N. Rusanov, T. I. Slavkina, A. U. Usmonov, G. S. Kostelova, L. V. Yaskina, daraxt va butalarning Oʻzbekistondagi togʻ, choʻl va sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalardagi tuproqlarni suv va shamol eroziyasidan himoya qilishda, sel oqimlariga qarshi kurashdagi roli M. B. Doshchonov, A. V. Gvozdikov, S. M. Ablayev, A. M. Molchanova, G. P. Ozolin, A. A. Xonazarov A. Q. Qayimov, A. O. Dosaxmetov va b. asarlarida yoritilgan. Oʻrmon ixrtazorlarini barpo etish, daraxt va butalarning yangi navlarini yaratish va b. masalalar T. A. Jeltikova, V. M. Rovs-kiy, V. P. Fimkin, S. Ye. Aleksandrovskiy, Ye. A. Butkov va b. oʻrmonshunos olimlarning ilmiy izlanishlarida katta oʻrin egallaydi.

Oʻzbekistonda D. boʻyicha tadqiqotlar Oʻzbekiston FA Botanika instituti va botanika bogʻi, Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent davlat agrar universitetining oʻrmonshunoslik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi va b.da olib boriladi.

20-asrning oxirlarida D. tadqiqotlarida asosiy oʻrmon hosil qiluvchi daraxtlar tabiiy populyasiyalarining genetik tuzilmasini oʻsimliklar sistematikasi, ekologiya, biometriya, sitogenetika, geografik ekishlar usullari bilan oʻrganish asosiy yoʻnalishlardan biriga aylandi.

Xalqaro oʻrmon tadqiqotlari tashkilotlari uyushmasi va koʻpgina mamlakatlar (Germaniya, Polsha, Shvetsiya, Fransiya, Shveysariya)dagi D. jamiyatlari, dendrariylar, qoʻriqxonalar va milliy bogʻlarda D. boʻyicha tadqiqotlar va tajribalar olib boriladi. Har 5 yilda bir marta Jahon oʻrmon kongressi oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston FA Botanika bogʻi 1964— 94-yillarda 14 jilddan iborat "Dendrologiya Oʻzbekistona" toʻplamini nashrdan chiqardi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Dendrologiya Oʻzbekistana v 4 tomax, t. 1—4, T., 1965—71; Dendrologiya Oʻzbekistana, t. 1-14, T., 1964-94.

Abduxalil Qayimov, Mirza Sobirov.

Turkum:Fan
Turkum:Boʻlimlar
Deneb

Deneb — Oqqush yulduz turkumining eng ravshan yulduzi; 1- yulduz kattaligida. Vega (Lira alfasi) va At-toir (Burgut alfasi) kabi yorugʻ yulduzlar bilan uchburchak tashkil etib, yezda yarim tunda tepada koʻrinadi va shu tufayli uni koʻpincha "Yozgi katta uchburchak" deb ham yuritiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yulduzlar
Denizli

thumb|300px|right| Denizli 
Denizli — Turkiyaning jan.gʻarbiy qismidagi shahar, Denizli elining maʼmuriy markazi. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 234,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. D.yonidan magnezit olinadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiya shaharlari
Anton Denikin

Denikin Anton Ivanovich 1872.4(16).12, Varshava yaqinida — 1947.8.8, Ann Arber, Michigan shtati, AQSH — harbiy arbob, rus armiyasining general-leytenanti (1916). Oklar harakatining mashhur arboblaridan. 1918-yil aprelda Koʻngillilar armiyasining qoʻmondoni, oktabrda bosh qoʻmondoni, 1919-yil yanvarda Jan. Rossiya Qurolli kuchlarining bosh qoʻmondoni. Bu kuchlarga Koʻngillilar armiyasi, Don va Kuban kazak qismlari, Kavkaz armiyasi, Qrim korpusi, Qora dengiz floti kirgan edi. Sovet hokimiyatiga qarshi murosasiz kurashgan D. qoʻshinlari 1919-yil yozi-kuzida gʻalabalarga erishdi, lekin 1919-yil kech kuzda Moskva atrofida va 1920-yil boshlarida Shim. Kavkazda boʻlgan janglarda qizil as-karlar ularni magʻlubiyatga uchratdi. 1920-yil 22 martda D. qoʻmondonlikni Vrangelga topshirdi va aprelda Rossiya (Qrim)dan chet elga joʻnab ketdi. Ilmiy ishlari rus-yapon urushi va oklar harakati tarixiga oid.

 
 Denikin A. I., Ocherki russkoy smuti, t. 1, kn. 1, 2; Krusheniye vlasti i armii, fevral-sentabr 1917 g ., M., 1991.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denitrifikatsiya

Denitrifikatsiya (de... nitrogenium — azot va faclo — qilaman) — nitratlarning denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar tomonidan molekulyar azotgacha kaytarilishi jarayoni. Bunda tuproqdagi nitrat, nitrit, ammiak va amin birikmalar bakteriyalar taʼsirida parchalanib, ulardagi azot gaz holidagi molekulyar azotga aylanadi, nitrifikatsiyaga qaramaqarshi jarayon. D.ni birinchi marta fransuz olimlari E.Gayon va G. Dyupetilar aniqlagan. Bakteriyalar nitratlarni kaytarish uchun zarur boʻlgan energiyani organik moddalar (uglevodlar, spirtlar, organik kislotalar)ning oksidlanishi natijasida oladilar, nitratlardagi kislorod esa elektron va vo-dorodning akseptori hisoblanadi. Shuningdek, oltin-gugurt yoki molekulyar vodorod oksidlanishida nitratlarni tiklovchi denitrifikatsiyalovchi bakteriyalarning ayrim bir ham bor. 1 g tuproqda oʻn va yuz ming denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar mavjud boʻladi. Lekin tuproqda D. jarayoni faol yuz berishi uchun nitratlarning yetarli miqdori va oson parchalanadigan azotsiz organik moddalar, optimal reaksiya (rN 7,0—8,2), haro-rat 25—30°S va eng muhimi — anaerob sharoitlar boʻlishi kerak. Shu sababli D. sernam, havo yomon almashadigan tuproqlarda yaxshi kechadi. D. tuprokda azot birikmalarining kamayib ketishiga olib keladi va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga zarar keltiradi. Yerni yumshatish D.ni susaytiradi.

Abdukarim Zikiryoyev.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar

Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar — nitratlarning molekulyar azotgacha kaytarilishi jarayonida qatnashuvchi bakteriyalar (qarang Denitrifikatsiya). Asosan tuproq, suvda va suv qavzalari gruntlarida tarqalgan. Tuprokda uchraydigan denitrifikatorlarning asosiy — Pseudo-monas, Bacillus, Achromobacter va Micrococcus. Barcha D. b. aeroblar, ular organik moddalarni havo kislorodi hisobiga, anaerob sharoitda esa nitratlarning kislorodidan foydalanib oksidlaydi. D.b. nitratli va nitratlarning kaytarilishida rangini oʻzgartiruvchi indikatorli ozuqada oʻstiriladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denonsatsiya

Denonsatsiya (frans. dénoncer — eʼlon qilish, uzish), denonsatsiya qilish — xalqaro huquqda ikki tomonlama xalqaro shartnoma amal qilishini toʻxtatishning yoki koʻp tomonlama xalqaro shartnomadan chiqishning eng keng tarqalgan usulidir
. Odatda, shartnomaning oʻzida nazarda tutilgan tartib va muddatlarda amalga oshiriladi. D.ga oid umumiy qoidalar Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi 1969-yil Vena konvensiyasida bayon qilingan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Huquq
Turkum:Huquq falsafasi
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy hujjatlar
Turkum:Huquqiy etika
Turkum:Huquqiy tizimlar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Davlat mafkuralari
Turkum:Davlat huquqi
Turkum:Davlat tashkilotlari
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Chegara toʻsiqlari
Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Xalqaro huquq
Densitometriya

Densitometriya - yorug'lik ta'siridan kelib chiqqan holda, fotografik qog'oz yoki fotoplyonka kabi yorug'likka sezgir materiallardagi optik zichlikni miqdoriy o'lchash uchun qoʻllanadi.

 Umumiy koʻrinish 
optik zichligi tomonlama rivojlangan rasm qorong`ulikning natijasidir va mutlaqo ayni bir hududdagi qora dog'lar soni (ya'ni, ishlab chiqilgan plyonkalardagi kumush donalari) sifatida ifodalanishi mumkin, lekin odatda bu shkalada ifodalangan nisbiy qiymatdir. 

Zichlik odatda shaffof plyonka orqali yoritayotgan yorug'lik miqdorining kamayishi bilan o'lchanganligi sababli, u muhit orqali yorug'likni yutish o'lchovi absorbtiometriya deb ham ataladi. O`lchash uchunqoʻllanadigan moslama densitometr ( absorptiometer ) deb ataladi. O'tkazuvchanlikning o'zaro ta'sirining dekadik logarifmi absorbans yoki zichlik deb ataladi.

Dmax va Dmin material tomonidan ishlab chiqarilishi mumkin bo'lgan maksimal va minimal zichlikni belgilaydi. Ularning orasidagi tafovut zichlik oralig'idir . Zichlik diapazoni ekspozitsiya diapazoni ( dinamik diapazon ) bilan bog'liq bo'lib, u Xurter-Driffild egri chizig'i orqali qayd etilgan yorug'lik intensivligi diapazoni hisoblanadi. Fotosurat kontekstida dinamik diapazon ko'pincha "to'xtashlar" da o'lchanadi, bu eng yuqori va eng past ajralib turadigan ekspozitsiyalar nisbatining ikkilik logarifmi ; muhandislik kontekstida dinamik diapazon odatda desibellarda ifodalangan dekadik logarifm bilan beriladi.

Turkum:Oʻlchov asboblari
Depozit

Depozit (lot. depositum — omonat, asrab qoʻyilgan) — 1) bankka qoʻyilgan omonatlar. Bunday Depozitlarning muddatli (muayyan muddatdan soʻng qaytarib beriladigan) va talab qilib olinadigan (omonat egasining birinchi talabi bilan beriladigan) bor. Kredit muassasasi omonatchiga Depozitni olish huquqini beruvchi hamda mazkur pul mablagʻining bankka deponent qilinganini tasdiqlovchi yozma guvohnoma — Dipozit. sertifikati beradi; 2) bank daftaridagi mijozlarning bankka boʻlgan muayyan talablarini ifodalovchi yoki tasdiklovchi yozuvlar; 3) kredit muassasalariga saqlash uchun topshirilgan qimmatli qogʻozlar (aksiya va obligatsiyalar) va pul vositalari; 4) turli muassasalarga talab qilinadigan toʻlovlarni taʼminlash uchun oldindan oʻtkaziladigan badallar.

Qóshimcha qiladigan bólsak ,treyding sohasida ham depozit olib savdo qilish mumkin.

 Yana qarang 

 Omonat

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Bank
Turkum:Bankga oid chala maqolalar
Turkum:Banklar
Turkum:Banknot emissiya qiluvchilar
Turkum:Iqtisod
Turkum:Iqtisod boʻyicha kitoblar
Turkum:Iqtisodiy atamalar
Turkum:Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti
Turkum:Iqtisodiy huquq
Turkum:Iqtisodiy mafkuralar
Turkum:Iqtisodiy muammolar
Turkum:Iqtisodiy nazariyalar
Turkum:Iqtisodiyot va moliya
Turkum:Iqtisodiy siyosat
Turkum:Iqtisodiyotlar
Turkum:Iqtisodiyotga oid chala maqolalar
Turkum:Iqtisodiyotga oid asarlar
Deponent

Deponent (lotincha deponentus — joylayman) — kredit muassasasi (bank)ga pul yoki qimmatli qogʻozlarni saqlash uchun topshirgan jismoniy va yuridik shaxs. Oʻziga tegishli pul daromadi yoki toʻlovlarni oʻz muddatida olmagan shaxs. Bu mablagʻlar uni saqlayotgan korxona va tashkilotga nisbatan D. boʻladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bank
Turkum:Bankga oid chala maqolalar
Turkum:Banklar
Turkum:Banknot emissiya qiluvchilar
Turkum:Iqtisod
Turkum:Iqtisod boʻyicha kitoblar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Iqtisodiy atamalar
Turkum:Iqtisodiy huquq
Turkum:Iqtisodiy mafkuralar
Turkum:Iqtisodiy modellar
Turkum:Iqtisodiy siyosat
Turkum:Iqtisodiyotlar
Turkum:Iqtisodiyotga oid asarlar
Turkum:Iqtisodiyotga oid chala maqolalar
Deputatlarning fraksiyalari, bloklari va guruhlari

Deputatlarning fraksiyalari, BLOKLARI VA GURUHLARI -deputatlarning oʻzaro kelishuv asosida tashkil topgan birlashmalari. Deputatlar siyosiy karashlari, kasbi, qiziqishlari boʻyicha rasmiy fraksiyalar, bloklar, doimiy va muvaqqat deputatlar guruhlariga birlashishlari mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida D. f. b. va g. faoliyati "Oʻzbekiston Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonunda (1995-yil 6-may) va "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining reglamenti"da (1995-yil 5-may) belgilab berilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisida roʻyxatga olingan 4 ta fraksiya (Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi, Fidokorlar milliy demokratik partiyasi, "Adolat" sotsial-demokratik partiyasi, Milliy tiklanish demokratik partiyasidan saylangan deputatlar fraksiyalari) va 2 ta blok (Saylovchilarning tashabbuskor guruhlaridan saylangan deputatlar bloki va hokimiyat vakillik organlaridan saylangan deputatlar bloki) bor (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deputatning daxlsizligi

Deputatning daxlsizligi - demokratiya prinsipi; unga kura, davlat hokimiyati vakolatli organining deputati shu organning roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Oʻzbekistonda D.d. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (88- modda) va OʻzRning "Oʻzbekiston Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonuni (1995-yil 6 may) bilan mustahkamlangan. Qonunga koʻra, Oliy Majlis deputati — Oliy Majlisning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — Oliy Majlis Kengashining; Joʻqorgʻi Kenges deputati — Oʻzbekiston Respublikasining butun xududida Joʻqorgʻi Kengesning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — Joʻqorgʻi Kenges Raisining; viloyat, tuman, shahar Kengashining deputati esa tegishli hududda tegishli Kengashning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — hokimning yoki hokim vazifasini ijro etuvchi mansabdor shaxsning roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi yoki sud tomonidan beriladigan maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Oliy Majlis deputatiga nisbatan jinoiy ish faqat OʻzR Bosh prokurori tomonidan, Joʻqorgʻi Kenges deputatiga nisbatan — OʻzR Bosh prokurori yoki Koraqalpogʻiston Respublikasi prokurori tomonidan; viloyat va Toshkent sh. Kengashining deputatiga nisbatan jinoiy ish tegishli viloyat, Toshkent sh. prokurori yoki yuqori turuvchi prokuror tomonidan, tuman, shahar Kengashining deputatiga nisbatan esa — tegishli tuman, shahar prokurori yoki yuqori turuvchi prokuror tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Oliy Majlis va Joʻqorgʻi Kenges deputatini majburan keltirish, ushlash, shuningdek, uning shaxsiy buyumlarini, yuki, transport, uy-joyi yoki xizmat xonasini koʻzdan kechirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Davlat huquqi
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Davlat tashkilotlari
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqshunoslar
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatga oid chala maqolalar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosatchilar