Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Agiin botigʻi

Agiin botigʻi – Ustyurt platosining markazidagi botiq. Borsakelmas botigʻining shimoli-gʻarbida. Oʻrtacha bal. 85 −95 m dan PO m gacha. Eng baland joyi 124 m. Shimolidan janubiga 27 – 32 km, sharqdan gʻarbga 18 – 20 km ga choʻzilgan. Yer yuzasi bir oz qiya. Botiqning tubi sof shoʻrxokdan iborat. Relefining balandroq joylari plato qoldiqlari, ular oraligʻidagi pastqamliklar esa shoʻrxoklar bilan band. Doʻngliklarda qorasaksovul, pastqamliklarda sarisazan va shoxiloq oʻsadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Geografiya
Aginskoye

Aginskoye — Rossiya Federatsiyasi Chita viloyatidagi shaharcha (1959-yildan), Aga Buryatlari muxtor okrugining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aga daryosi (Amur havzasi) boʻyida, Mogoytuy temir yoʻl stansiyasidan 37 km janubi-gʻarbda joylashgan. Aholisi 9,2 ming kishini tashkil etadi. Moy, non zavodlari va pedagogik bilim yurti bor. Aginskoyega 1811-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agis IV

thumb|

Agis IV (miloddan avvalgi 262 — 241) — Sparta podshosi (245-yildan). Fuqarolarning yashash tarzini yaxshilash maqsadida bir qator islohotlar qilgan (qarzlarni bekor qilgan, katta yer egalarining yerini chegaralab qoʻygan, yeri yoʻq fuqarolarga yer bergan). Tiranpikka intilganlikda ayblanib qatl etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hukmdorlar
Agitatsiya

Agitatsiya ( - harakatga keltirish, uygʻotish) — qarang Tashviqot.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aglomerat

Aglomerat (lot. agglomero — ayqash-uyqash uyumlangan, yigʻilgan) — 1) petrografiyada — har xil togʻ jinslari bir-biriga yopishib hosil qilgan gʻovak toʻplam. Aglomeratlar sementlashganda brekniyalyar, tuflar hosil boʻladi. Lavali Aglomeratlar lava oqimlari harakati vaqtida oʻta yopishqoq lavalar palaxsalari toʻplamidan iborat; 2) metallurgiyada — mayda ruda yoki kukunsimon metallarni maxsus mashinalarda qovushtirib, hosil qilingan yirik boʻlaklar. Qora va rangli metallurgiya uchun xom ashyo sifatida foydalaniladi (qarang Aglomeratlash).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aglomeratlash

Aglomeratlash (metallurgiyada) — mayda ruda va ruda konsentratlarini maxsus mashinalarda pishirib yirik boʻlaklar (aglomeratlar) hosil qilinadigan termik jarayon. Mashina bunkeriga (doʻlga) maydaligi 8 — 10 mm gacha boʻlgan ruda, yoqilgʻi va koloshnik (qarang Marten peni) kukunlari aralashmasi toʻldiriladi. Aralashma bunker-dozator orqali vintli aralashtiruvchiga uzatiladi. Aralashma maxsus namlagich yorda-mida maʼlum darajada namlangach, konveyer lentasining tagi teshik qutisiga uzatiladi. Bu qutiga toʻldirilgan aralashma gorelka tagiga kelgach aralashma yonadi. Qutidagi temperatura 1100 — 1200° gacha koʻtariladi. Temir oksidning bir qismi GʻeO gacha qaytarilgach, SiO2 bilan birikib, toshqol (shlak) hosil qiladi. Bu birikma eriydi va mayda materiallarni oʻzaro biriktirib, aglomerat hosil etadi. Qutidagi yoqilgʻining yonishi uchun tagidan havo berib turiladi. Yonish mahsulotlari ventilyator vositasida moʻridan havoga chiqarib yuboriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aglomeratsiya

Aglomeratsiya, aholi punktlari aglomeratsiyasi — aholi punktlari, asosan shaharlar, shuningdek qishloqlarning intensiv xoʻjalik, mehnat va madaniy-maishiy hamda rekreatsion aloqalar bilan bogʻlanib, yagona birlikni tashkil qilgan kompakt hududli guruhi. Aholining guruh boʻlib joylashishining eng rivojlangan shakllaridan biri. Shaharlarda (asosan yirik shaharlar atrofida) aholining toʻplanishi asosida vujudga kelgan va rivojlangan. Monotsentrik Aglomeratsiya va politsentrik Aglomeratsiya boʻladi. Aglomeratsiya uchun aholi yashaydigan hududlarning yaqinligi, aholining 150mehnat qilish uchun shahar atrofidan shahar markaziga borishi xos. Urbanizatsiya jarayonida Aglomeratsiya dunyo boʻyicha koʻpayib bormoqda. Oʻzbekistonda 2 yirik Aglomeratsiya (Toshkent, Fargʻona, Margʻilon) bor. Toshkent Aglomeratsiyada 60% shahar va 40% qishloq aholisi, Fargʻona-Margʻilon Aglomeratsiyada 50% shahar aholisi va 50% qishloq aholisi yashaydi (1999).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agloporit

Agloporit – yengil betonlar uchun sunʼiy gʻovak toʻldirgich. gilli jinslarga yoxud koʻmirni boyitish yoki yokishda hosil boʻlgan chiqindi (shlak, kul)ga issiqlik ishlovi (termik ishlov) berib, soʻngra maydalab hosil qilinadi. Agloporit chaqiq tosh yoki shagʻal koʻrinishida olinadi. Agloporit devor panellari, bloklari va issiqlik izolyatsiya buyumlari tayyorlashda ishlatiladi (qarang Beton).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agonik chiziqlar

Agonik chiziqlar — Yer shari ustida yer magnit maydonining ogʻish burchagi nolga teng boʻlgan va yer magnetizmi kuchining gorizontal tashkil etuvchisi aynan shimoldan janubga yoʻnalgan nuqtalarni birlashtiruvchi chiziqlar. Shimoliy magnit qutbidan boshlanadigan Agonik chiziqlardan biri Kanadani, AQShni va Janubiy Amerikani kesib oʻtadi, boshqasi Finlandiya, Rossiya Federatsiyasi ,Yevropa qismining sharqidan, Arabiston, Xitoy, Yaponiya, Sumatra orollari hamda Gʻarbiy Avstraliyadan Janubiy magnit qutbiga yoʻnalgan. Agonik chiziqlar yer magnit maydonining oʻrta holatdan chetlanishini koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agonistiklar

Agonistiklar (yunoncha birligi -agonistikas — kurashchan), sirkumsellionlar — IV―V asrlarda Shimoliy Afrikadagi xristianlar sektasi. Asosiy qismini dehqonlar tashkil qilgan, dunyoviy ishlardan qoʻl uzish, ijtimoiy tengsizlikka qarshi norozilik, rasmiy cherkovga nisbatan murosasizlik, asketizm va oʻzoʻziga azob berishni targʻib qilish Agonistiklarga xos xususiyatlardir. Agonistiklar xususan Numidiyada 340-yilda kolonlar, qishloq kambagʻallari va qullarning qoʻzgʻolonlariga rahbarlik qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agoniya

Agoniya (yunoncha agonia — kurash), holati razm — oʻlim talvasasi. Uning oʻziga xos belgilari: bosh miya faoliya-tining zaiflanishi, xirillash, hushdan ketish, nafas olish va yurak urishining bir tekis boʻlmasligi, koʻz qorachigʻining kengayishi, reflekslarning asta-sekin yoʻqolishi, oyoq va badanning sovishi, rang boʻzarishi, tananing koʻkimtir tus olishi. Kishi koʻp qon yoʻqotganda, shok, asfiksiya va boshqalarda oʻz vaqtida te-gishli chora-tadbirlar koʻrilganda uni Agoniya holatidan qaytarish mumkin. Agoniyani dastlab yunon tabiblari aniq tasvirlab berganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agra

thumb
Agra — Hindistonning shimolidagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida, Jamna (Yamuna) daryosining oʻng sohilida. Aholisi 899 ming kishi (1991). Yirik temir yoʻl tuguni. Agra — Bombay avtomagistralining oxirgi manzili. Agra XVIII — XIX asrlarda Boburiylar qarorgohi (poytaxti) boʻlgan, ayniqsa Akbar va Shoh Jahon davrida ravnaq topgan (XVI — XVII asrlar). Agrada XVI — XVIIasrlarga doir musulmon meʼmorchiligining ajoyib yodgorliklari saqlanib qolgan. „Agra-Fort“ (16-asr) qasri va uning ichida „Marvarid mayejid“ (17-asr), bir qancha saroylar bor. Agra yaqinida Shoh Jahon va uning xotini (Mumtoz Mahal) maqbarasi — Tojmahal joylashgan (17-asr oʻrtalarida qurilgan). Tojmahal Sharq meʼmorchiligining ajoyib namunasidir. Jome masjid (1628), Eʼtimod ud-Davla maqbarasi (1628) kabilar jahon meʼmorchiligi durdonalaridan hisoblanadi. Bularni qurishda hind ustalari bilan birga Buxoro va Samarqand ustalari ham qatnashgan. XIX-XX asrlarda Agra qayta tiklandi. Shahar tashqarisidagi bogʻda alohida ansamblni tashkil etgan universitet binosi (1927) Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi uslubida qurilgan. Agra binolari marmarga ishlangan oʻyma va qadama naqshlari, fil suyagidan ishlangan buyumlari bilan mashhur. Agra sanoati asosan koʻn poyabzal, oziq-ovqat, qogʻoz, oynashisha korxonalari, Hindistonning shimolidagi eng yirik „Jons-Mils“ yigiruv kombinati, elektr-texnika va boshqa korxonalardan iborat. Qoʻlda gazlama toʻqish va badiiy buyumlar yasash hunarmandchiligi taraqqiy etgan. Agrada universitet (1927) va Mahatma Gandi asarlarining maxsus kutubxonasi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindiston shaharlari
Agranulotsitlar

Agranulotsitlar (yunoncha— inkor qoʻshimchasi va granulotsitlar) — sitoplazmasida maxsus donachalar saqlamaydigan oq qon tanachalari (leykositlar). Limfotsitlar va monotsitlarga boʻlinadi. Sogʻlom odam qonida limfositlar oq qon tanachalarining 20 — 30% ini, monotsitlar esa 6 — 8% ini tashkil qiladi (yana qarang Monotsitlar, Limfotsitlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrar masala

Agrar masala — qishloq xoʻjaligida yerga egalik qilish, yerdan foydalanish, xoʻjalik yuritish usullari yuzasidan paydo boʻlgan va har bir davrda oʻz yechimini talab qiluvchi masala. Agrar masala qishloqdagi agrar munosabatlar taraqqiyotga toʻsqinlik qilgan kezlarda paydo boʻladi, uni hal etish taraqqiyot omili hisoblanadi. Yer eng noyob va betakror iqtisodiy resurs, uni yangidan yaratib boʻlmaydi, uni saqlab, undan avaylab foydalanish asosida samarali xoʻjalik yuritish mumkin. Yerga mulkchilik shakli undan yaxshi foydalanishga imkon bermay qoʻyadi, xoʻjalik yuritish usullari eskirib qoladi, ularni yangilash zarurati Agrar masalani yuzaga chiqaradi, chunki yerda mehnat qiluvchilar yer mulkidan mahrum boʻladilar, yer unda ishlovchilardan ajralib qoladi, xoʻjalik yuritmay yerni ijaraga beruvchi zamindorlar yerning holatiga befarq qaraydilar, yer oʻz egasini topmay qoladi. Yer egasiz boʻlganidan tuproq hosildorligi va qishloq xoʻjaligi unumdorligi pasayadi — qishloq xoʻjaligida inqiroz yuz beradi. Uni bu holatdan chiqarish uchun Agrar masalani yechish kerak boʻladi. Agrar masala agrar islohotlar asosida hal etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrar tanglik

Agrar tanglik — qishloq xoʻjaligida yuz beradigan iqtisodiy inqiroz. Uning mahsulotlarni koʻp ishlab chiqarish tufayli yoki mahsulotlarni kam ishlab chiqarish oqibatida yuz beradigan koʻrinishlari bor. Birinchi turdagi agrar tanglik sababi bozor iqtisodiyotidagi noaniqlikning bo'lishidir, buning natijasida talab va taklif muvozanati buziladi. Talab ortib borganda narx koʻtarilib xoʻjaliklar foydani koʻp koʻradilar, ular ishlab chiqarishni kengaytiradilar, mahsulotlar haddan ortiq koʻpayib ketib, ularning taklifi talabdan oshib boradi. Mahsulotlarning bir qismi sotilmay qoladi yoki oʻta past narxda sotiladi. Bozorning kasodligi dehqonlarni ogʻir ahvolga solib qoʻyadi, ularni qisqartirishga majbur boʻladilar, oʻz sarfharajatlarini qoplay olmay xonavayron boʻladilar. Shunday tangliklar XX asr mobaynida bir necha bor yuz bergan. Uning eng dahshatlisi 1929 — 32 yillardagi tanglikdir. Bu Agrar tanglik butun dunyodagi mamlakatlarni, qishloq xoʻjaligining barcha tarmoqlarini chulgʻab oldi. Agrar Tanglikning ikkinchi turi agrar munosabatlar eskirib qolganda, ular ishlab chiqarishni ragʻbatlantirmay qoʻyganda yuz beradi. Dehqonlar mahsulotni koʻpaytirishdan manfaatdor boʻlmay qoladi, chunki ularning daromadi qisqarib ketadi. Bozor narxlarining oʻzgarishi dehqonlar zarariga boʻladi, yaʼni dehqonchilik mahsuloti narxiga nisbatan sanoat mahsuloti narxi tez oʻsadi. Natijada dehqonlar sanoat mahsulotini olish uchun oʻz mahsulotini tobora koʻproq so-tishga majbur boʻladilar. Bunday Agrar tanglik dan chiqish uchun qishloq xoʻjaligi isloh etiladi: yerga mulkchilik oʻzgartiriladi, yer dehqonlar mulkiga aylantiriladi, ijarachilikka keng yoʻl beriladi, serkapital inshootlar (irrigatsiya), yoʻllar va energetika sohalari davlat hisobidan rivojlantiriladi va hokazo. Rivojlangan mamlakatlarda Agrar tanglikni bartaraf etish uchun qishloq xoʻjaligi boʻyicha maxsus qonunlar qabul qilingan boʻlib, dav-lat qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini sotish mumkin boʻlgan narxlarning eng quyi chegarasini belgilab qoʻyadi („fermerlarni qoʻllab-quvvatlash narxi“), ortiqcha qishloq xoʻjaligi mahsulotini xarid etib, uning zaxiralarini tashkil etadi, ortiqcha mahsulotni bozorga chiqarmay turgan yoki ekin maydonini bozorga qarab qisqartirgan fermerlarga subsidiya beradi va boshqa Qishloqdagi mulkiy munosabatlar va xoʻjalik yuritish usullarini oʻzgartirish ishlab chiqarishni rivojlantirib, agrar tanglikdan chiqish imkonini beradi. Ahmadjon Oʻlmasov, Erkin Yusupov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrafiya

Agrafiya (yunoncha – inkor qoʻshimchasi va graphio – yozaman) – yozish qobiliyatining yoʻqolishidan kelib chiqadigan nutqning buzilishi. Bosh miya chap yarim sharidagi chekka yoki tepachakka qismining rivojlanmay qolishi yoki zararlanishi oqibatida vujudga keladi. Odatda afaziya bilan birga kechadi. Agrafiyada bemor soʻzda harflarni qoʻshib oʻqish qobiliyatini yoʻqotadi yoki yozganda boʻgʻinlar oʻrnini almashtirib qoʻyadi, yoki boʻgʻinlarni umuman tushirib qoldiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agraxon yarim oroli

Agraxon yarim oroli — Kaspiy dengizining gʻarbiy sohilidagi yarim orol, Dogʻiston Respublikasi hududida. Uz. 50 km chamasida, eni 8 km gacha. Maydoni 212 km². Landshafti qum dyunali chala choʻl va shoʻrxoklardan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yarim orollar
Agregat

Agregat (lotincha, aggrego — birlashtiraman, ulayman) — 1) texnikada mashina yoki mashinalar majmuining bir xillashtirilgan, yiriklashtirilgan uzeli; alohida vazifalarni mustaqil bajaradi, oʻzaro almashinuvchan boʻladi, masalan, ichki yonuv dvigatellari, avtomobillarning oldingi va ketingi koʻpriklari, elektr dvigatellar, nasoslar va boshqa Baʼzan 2 va undan ortiq mashinalar majmui ham agregat deb ataladi (qarang Agregatlash); 2)petrografiya va mineralogiyada — togʻ jinslari tarkibidagi minerallar yigʻindisi. Donachalarining shakli va tarkibi boʻyicha xillarga hamda sementlangan, yumshoq, gʻovak, zich, sertuproq xillarga boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agregat stanok

Agregat stanok — oʻzaro kinematik bogʻlanmagan uzellar (agregatlar)dan qurilgan maxsus metall kesish stanogi. Agregat stanok stanina, unga oʻrnatilgan va keskichlarni harakatga keltiradigan bir necha kuch kallagi, ishlanadigan detal mahkamlanuvchi stol va yordamchi (sovitish, moylash va boshqalar) agregatlardan iborat. Kuch uzatmalari alohida yuritmaga ega, ular harakatining oʻzaro bogʻliqligi va ketma-ketligi yagona boshqarish tizimidan taʼminlanadi. Ishlov beriladigan asbob qoʻzgʻolmaydigan, kesuvchi asbob esa harakatlanadigan mexanik ishlov berishda Agregat stanok keng tarqalgan. Bunda detalga bir vaqtning oʻzida bir necha asboblar bilan mexanik ishlov berish mumkin. Agregat stanoklardan, asosan, koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan zavodlardagi avtomatik yoki oddiy potok liniyalarida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agregatlash

Agregatlash – oʻzaro almashinadigan bir xil agregatlardan mashinalar yoki mashinalar majmui tuzish usuli turli ishlarga moʻljallangan mashinalar majmuini yaratishda keng qoʻllanadi. Agregatlash atamasi mashinalarning baʼzi yordamchi elementlari (qismlari)ni ifodalash uchun ham qoʻllanadi.

Agregatsiya. Bu isteʼmol qadogʻidagi mahsulotlarning guruhli va yoki birinchi darajali joʻnatish qadogʻiga, shuningdek, saqlanishini taʼminlaydigan yaratilgan oʻramga identifikatsiya kodi qoʻllaniladigan keyingi darajadagi joʻnatish qadogʻiga birlashtirish. Har bir ilova qilingan isteʼmol qadogʻi, guruhli transport qadogʻi qadoqlari uchun identifikatsiya kodlarining yaratilgan guruh qadogʻi va (yoki) transport qadogʻining identifikatsiya kodi bilan oʻzaro bogʻliqligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agreman

Agreman (fransuzcha, agrement – rozilik) – Xalqaro huquqda bir davlat hukumatining boshqa davlat doimiy diplomatik vakilini oʻz mamlakatida qabul qilish toʻgʻrisidagi roziligi. Agreman ikkala mamlakat tashqi ishlar idoralari tomonidan yozma ravishda talab qilib olinadi va beriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agrikola Georg

thumbnail
Agrikola Georg (haqiqiy familiyasi Bauyer; lotincha, agricola — dehqon, nemischa bayer soʻzining tarjimasi) (1494.24.3 — 1555.21.11) — kon va metallurgiya boʻyicha nemis olimi (asli vrach). 1527 — 31 yilarda Yaximov shahrida (Chexiya), 1533-yildan Xemnits shahrida (Saksoniya) yashagan. Agrikola Georg Yevropada birinchi boʻlib „Konchilik ishlari haqida…“ (1550-yil; 12 kitob, 1556-yilda nashr qilingan) asarida konchilik-metallurgiya ishlab chiqarishni jarayonlar boʻyicha umumlashtirgan. Bu asar 18-asr gacha geologiya, konchilik ishlari va metallurgiya boʻyicha asosiy qoʻllanma boʻlib keldi. Agrikola Georg qariyb 20 ta yangi mineralning tavsifini bergan va tashqi koʻrinishidan aniqlash metodini ishlab chiqqan. Metall va minerallarning shifobaxsh xususiyatlarini tadqiq etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrippa Mark Vipsaniy

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrippa Mark Vipsaniy (taxminan miloddan avvalgi 63 — 12-yillar) — Rim sarkardasi va davlat arbobi. Miloddan avvalgi 41-yilda Peruziya shahrini qamal qilishda rahbarlik qilgan. Sekst Pompeyga qarshi Mil va Navloxdagi jangda (36 yil) gʻalaba qilgan. Avgustnit bosh harbiy yordamchisi. Miloddan avvalgi 23-yilda imperator Avgustning qizi Yuliyaga uylanadi va tez orada yordamchisi hamda kuyovi sifatida uning vorisi boʻlib qoladi. Agrippa Mark Vipsaniy dastlabki dunyo haritalaridan birining muallifi. Adib va yer haqidagi ilmni biluvchi sifatida ham tanilgan. Rim obodonchiligiga katta hissa qoʻshgan (Panteon ibodatxonasi va hokazo qurgan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agro

Agro (yunoncha: agros — dala) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼnosi dehqonchilikka oidligini bildiradi, mas, agrobiologiya, agrotexnika, agrokimyo, agrometeorologiya va hokazo.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrobiznes

Agrobiznes — bozor iqtisodiyotining qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi va uning mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, sotish, saqlash, taqsimlash bilan bogʻliq sohasi. Bu atamani birinchi marta 1957-yilda amerikalik tadqiqotchilar (J. X. Devis, G. A. Goldberg va boshqalar) qoʻllagan. Tarkibi, maqsadi jihatidan asosan agrosanoat majmuiga toʻgʻri keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agrobiotsenoz

Agrobiotsenoz (yunoncha agro… va biotsenoz) — odamning dehqonchilik yuritish jarayonida (qishloq xoʻjaligi ekinlari ekish, bogʻlar barpo etish va boshqalar) tarkib topgan muayyan hududlar (maydonlar)dagi har xil oʻsimlik va hayvon (mikroorganizm)lar jamoasi. Agrobiotsenez organizmlarning tabiiy jamoadan farqi shundaki, uni tashkil qiluvchi komponentlarning soni, rivojlanish intensivligi va yashash muddati doimo inson faoliyati taʼsirida boʻladi. Agrobiotsenez hayvonot olami, asosan hasharotlardan (koʻpchiligi zararkunanda) iborat. Muayyan turdagi begona oʻtlar bilan birga tirik organizmlarning shak-llanishida madaniy oʻsimliklar belgilovchi shart-sharoit hisoblanib, Agrobiotsenezning energetik asosini tashkil etadi. Natijada har bir madaniy oʻsimlik turiga xos agrobiotsenez hosil boʻladi. Agrobiotsenez flora va faunani anchagina oʻzgartirib yuboradi, shuning uchun ratsional Agrobiotsenez yaratish uning komponentlarini aniq hisobga olishni, ular sonini boshqarishda ilmiy asoslangan usullarni qoʻllashni, kimyoviy vositalar (oʻgʻitlar, pestitsidlar va boshqalar)dan toʻgʻri foydalanishni talab qiladi (yana qarang Bio-geotsenoz, Fitotsenoz)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agrogidrologiya

Agrogidrologiya (yun. agros — dala, hudor — suv, logos — fan) — qishloq xoʻjaligi meteorologiyasining bir boʻlimi; tuproqning fizik va suv xossalarini oʻrganadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agroirrigatsion qatlam

Agroirrigatsion qatlam, agroirrigatsion gorizont dehqonchilik faoliyati (sugʻorish, haydash va oʻgʻitlash) natijasida hosil boʻlgan tuproq qatlami. Bu qatlam asosan tuproqning uzoq vaqt (baʼzan asrlar davomida) sugʻorilishi natijasida suvda oqib kelgan loyqalar, oqiziqlarning har yilgi choʻkishi, yerga eski qoʻrgʻon devorlarini solish va boshqalardan paydo boʻladi. Zarafshon, Buxoro, Xorazm, Tajan vohalarida agroirrigatsion qatlamning qalinligi 1-2 m va undan ortiqni tashkil etadi. Har bir vohaga Agroirrigatsion qatlamning maʼlum tipi xos. Bu daryo suv havzasining geologik tuzilishiga, oqim sharoiti, sugʻorish tizimi rejimiga, dehqonchilik madaniyati va boshqalarga bogʻliq. Tuproq hosil boʻlish jarayonida Agroirrigatsion qatlamning kimyoviy va fizik xossalari hamda morfologik tuzilishi oʻzgarib boradi. Bunday tuproq chirindi, azot, fosfor, kaliy va boshqalarga boy, rangi va mexanik tarkibi deyarli bir xil boʻlib, bu belgilari bilan Agroirrigatsion qatlam allyuviy va prolyuviy yotqiziqlardan farq qiladi. Uning qalinligi sugʻorish davrining koʻhnaligi, suvning loyqaligi va suvdagi moddalarning tarkibiga bogʻliq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tuproqshunoslik
Agroiqlim xaritasi

Agroiqlim xaritasi — qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirish jarayonida iqlim sharoitlari va ularning oʻzaro munosabatini ifodalovchi xarita. Agroiqlim xaritasida muayyan hududning agroiqlim majmuasi, ayrim ekinlarning koʻkarishi uchun zarur iqlim sharoiti, qishloq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega boʻlgan ayrim iqlim sharoiti, faol temperatura yigʻindisi, tuproqdagi foydali namlik miqdori; qishloq xoʻjaligi uchun xavfli iqlim hodisalari, oʻsimlikning oʻsuv davri, qishloq xoʻjaligi ishlarini oʻtkazish muddatlari va boshqalar koʻrsatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agroiqlimiy rayonlashtirish

Agroiqlimiy rayonlashtirish — hududni agroiqlimiy sharoitlarning oʻxshashligi va tafovudiga hamda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi xususiyatlariga qarab izchil rayonlarga boʻlinadi. Agroiqlimiy rayonlashtirish ekinlarni joylashtirish hamda ularni turli iqlimiy rayonlarda yetishtirishning oʻziga xos xususiyatlarini oʻsimliklarning oʻsishi, rivojlanishi va mahsuldorligini taʼminlaydigan iqlim resurslarini differensial baholash orqali ilmiy asoslab beradi (qarang Iqlim boniteti). Agroiqlimiy rayonlashtirish aniq iqlimiy rayonlashtirish asosida oʻtkaziladi va ayni paytda umumiy tabiiy-geografik rayonlashtirishning qishloq xoʻjaligiga oid qismi hisoblanadi. Agroiqlimiy rayonlashtirishning umumiy va xususiy bor. Umumiy rayonlashtirish hududni iqlimning qishloq xoʻjaligi uchun muhim boʻlgan asosiy xususiyatlariga qarab boʻlishni hamda oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan rayonlarni ajratishni oʻz ichiga oladi. Hududni xususiy (ixtisoslashtirilgan) rayonlashtirish qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini ixtisoslashtirish bilan bogʻliq boʻlgan aniq masalalarni hal qilish uchun oʻtkaziladi. Agroiqlimiy rayonlashtirish muayyan hududdagi tuproq va iqlim omillarini hisobga olgan holda issiqlik, yorugʻlik va namlik resurslarini baholash asosida olib boriladi. Oʻrta Osiyo mintaqasi gʻoʻzaga nisbatan agroiqlimiy jihatdan rayonlashtirilgan. Bu rayonlashtirishga gʻoʻza hosilining yetilishi uchun zarur boʻlgan 10° dan yuqori musbat haroratlar yigʻindisi asos qilib olingan. Chunonchi, temperatura yigʻindisi 4000°ni ifodalovchi izochiziq (bir xil qiymatlarni tutashtiruvchi chiziq) ertapishar, 4400° li izochiziq oʻrtapishar oʻrta tolali, 4900° li izochiziq ingichka tolali gʻoʻza navlari ekilishi mumkin boʻlgan rayonlarning shimoliy chegaralarini ifoda etadi. Oʻzbekiston hududi 12 asosiy agroiqpimiy zonaga boʻlinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agroiqlimshunoslik

Agroiqlimshunoslik — qishloq xoʻjaligi meteorologiyasining iqlim sharoitlarini qishloq xoʻjaligi ob’ektlari va jarayonlari bilan bogʻlanishda oʻrganadigan sohasi. Tuproq unumdorligi, quruqlikdagi suv resurslari va oʻsimlik dunyosi koʻp jihatdan iqlimga bogʻliq. Agroiqlimshunoslikning asosiy vazifalari: iqlimni qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi omili sifatida oʻrganish, iqlimni qishloq xoʻjaligi nuqtai nazaridan baholash, hududni agroiqlimiy rayonlashtirish, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini oqilona joylashtirish maqsadlarida turli iqlim sharoitlarida agrotexnika tadbirlari oʻtkazishni asoslash va boshqa iqlimning oʻsimlik va hayvonot uchun zarur boʻlgan yorugʻlik, issiqlik va namlik kabi birinchi darajali omillari — shamol, bulut, tuproq va atmosfera qurgʻoqchiligi, toʻzonlar kabi ikkinchi darajali omillar bilan birgalikda oʻrganiladi. Asosiy iqlim omillarini ekinlarning oʻsishi, rivoji, hosildorligiga taʼsirini oʻrganish amaliy ahamiyatga ega. Oʻsimlik va iqlim omillari oʻrtasidagi miqdoriy bogʻlanishlar agroiqlimiy koʻrsatkichlar (oʻsimlikning vegetatsiya davrida issiqyaikka boʻlgan ehtiyojini ifodalovchi samarador harorat yigʻindisi, moʻljallangan hosilni yetishtirish uchun zarur nam miqdori va boshqalar) deb ataladi. Sugʻoriladigan zonalar uchun qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarining issiqlik, yogʻingarchilik, tuproq nam zaxirasi bilan taʼminlanganligi, ayrim hududlarning fizik-geografik xususiyatlarini eʼtiborga olib sovuqsiz davr davomiyligi, qorasovuqlarning takrorlanishi va hokazoni hisoblash usullari ishlab chiqilgan. Agroiqlimshunoslik tadqiqotlari ekinlarning nav xususiyatlarini hisobga olgan holda iqlim jihatlaridan oqilona joylashtirishga imkon beradi. Oʻzbekistonda agroiqlimiy tadqiqotlar V. A. Bugayev nomidagi Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutida olib boriladi. Agroiqlimshunoslik sohasidagi tadqiqotlar asosida Jahon agroiqlimiy atlasi (1972-yil) nashr etilgan, Oʻzbekistonning agroiqlimiy rayonlashtirish xaritasi tuzilgan (1982). A.D. Babushkin, L. N. Agroklimaticheskoye rayonirovaniye xlopkovoy zoni Sredney Azii, L., 1960; Chirkov Yu. I., Osnovi agrometeorologi, L., 1988.Fotih Moʻminov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrokimyo laboratoriyasi

Agrokimyo laboratoriyasi – oʻsimlik, tuproq, oʻgʻit, zaharli kimyoviy moddalar, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, yem, xashak va boshqalarni tahlil qilish yoki agrokimyodan oʻquv mashgʻulotlari oʻtkazish uchun maxsus jihozlangan xona (bino). Agrokimyo boʻyicha maxsus tadqiqotlar oʻtkazadigan korxona, tashkilot yoki uning maxsus boʻlimi. Oʻzbekistonda oʻquv (oʻquv yurtlarida); ilmiy tadqiqot (institutlar va boshqalarda), agrokimyo xizmati tizimiga kiruvchi ishlab chiqarish Agrokimyo laboratoriyasilari mavjud. Ishlab chiqarish Agrokimyo laboratoriyalariga rahbarlikni Respublika oʻsimliklarni himoya qilish va agrokimyoviy tadqiqotlar markazi olib boradi. Agrokimyo laboratoriyasilari oʻz zonasidagi xoʻjaliklarni agrokimyoviy xaritagrammalar va oʻgʻitlarni qoʻllash boʻyicha tavsiyanomalar bilan taʼminlaydi. Agrokimyo laboratoriyasi har xil tabiiy zonalar tuprogʻi uchun mos oʻgʻitlar va ularning optimal ulushlarini aniqlash maqsadida dala tajribalari oʻtkazadi, yem-xashak sifatini yaxshilash va chorva mollarini ratsional oziqlantirishda tavsiyanomalar tuzish uchun oʻsimliklarni tahlil qiladi, mineral va mahalliy oʻgʻitlarning sifatini nazorat qilish maqsadida ularni tekshirishdan oʻtkazadi. Dala tajribalari, oʻsimlik va tuproq tahlili natijalariga asosan xizmat koʻrsatayotgan zonadagi tuproq oziq moddalari balansini, har xil xoʻjaliklarda va almashlab ekish dalalarda tuproq sharoitlari hamda ekin turiga qarab oʻgʻitlarga boʻlgan ehtiyojni aniqlaydi, agrokimyoviy xaritagrammalar tuzadi. Agrokimyo laboratoriyasi ishlab chiqarishida kimyoviy vositalarni qoʻllash masalalari yuzasidan targʻibot va tushuntirish ishlari olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrokimyo xizmati

Agrokimyo xizmati — dehqonchilik va chorvachilikda oʻgʻitlar va boshqa kimyoviy vositalardan samarali hamda oqilona foydalanish boʻyicha qishloq xoʻjaligi ga agrokimyo xizmati koʻrsatishning ilmiy ishlab chiqarish tizimi. Oʻzbekistonda Agrokimyo xizmati MTSlarda agrokimyo laboratoriyalari tashkil etilishi (1931) bilan boshlangan. MTSlar tugatilganidan keyin (1958) Agrokimyo xizmati tuman qishloq xoʻjaligi inspeksiyalari, keyinchalik qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarish boshqarmalari ixtiyoridagi agrokimyo laboratoriyalari orqali olib borildi. Keyinchalik yagona davlat Agrokimyo xizmati tizimi tashkil etildi. 1992-yildan Oʻzbekistonda Agrokimyo xizmati koʻrsatish boʻyicha respublika ishlab chiqarish ilmiy birlashmasi („Oʻzqishloqkimyo“) mustaqil ish boshladi (1994-yildan „Uzagrokimyoservis“ davlat-aksiyadorlik uyushmasi). Respublikada 1997-yildan qishloq xoʻjaligiga mineral oʻgʻitlar, oʻsimliklarni himoya qilish vositalari, oʻsish stimulyatorlari, meliorantlar, mineral ozuqalar yetkazib berish bilan bogʻliq xizmatlarni „Oʻzkimyosanoat“ uyushmasi tarkibidagi „Oʻzagrokimyotaʼminot“ davlat aksiyadorlik birlashmasi bajaradi. Oʻsimliklar kasalliklari va zararkunandalarini kuzatish, oʻrganish va protnozlash, oʻsimliklarni himoya qilish boʻyicha aholiga va qishloq xoʻjaligi korxonalariga xizmat koʻrsatish, chigirtkaga qarshi kurash tadbirlarini Respublika oʻsimliklarni himoya qilish va agrokimyoviy tadqiqotlar markazi amalga oshiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrokimyoviy xaritagramma

Agrokimyoviy haritagramma — tuproqning oʻsimliklar oziqlanadigan elementlar bilan taʼminlanganlik darajasini ifodalovchi xarita sxemasi. Agrokimyoviy xaritagramma tuzishda tuproqlar tarkibidagi oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan shakldagi fosfor va kaliy, mikroelementlar va boshqa miqdoriga koʻra 5161guruhga ajratiladi (azotni aniqlash kam qoʻllanadi). Agrokimyoviy xaritagramma tuzish uchun maydoni 5-20 ga li raqamlangan maydonlardan olingan aralash tuproq namunalari tahlili natijalaridan foydalaniladi. Namuna haydalma qatlamning 20 joyidan (diagonali yoki oʻqi boʻyicha) 300-400 g miqdorda olinadi. Ayni paytda haydalma qatlam ostidan (30-40 sm chuqurlikdan) olingan alohida tuproq namunalari gʻam oʻrganiladi. Barcha aralash tuproq namunalaridagi harakatchan fosfor va kaliy miqdori aniqlanadi. Taxlil natijalariga qarab Agrokimyoviy xaritagrammalar tuziladi. Haritaga tushuntirish tuziladi, xoʻjalik haqidagi maʼlumotlar, agrokimyoviy tekshirish natijalari, mineral oʻgʻitlardan foydalanish boʻyicha tavsiyalar beriladi. Respublika „Oʻzdaverloyiha“ instituti beradigan xoʻjaliklarning yerlaridan foydalanish tarxlari Agrokimyoviy xaritagrammalar tuzish uchun xaritagrafik asos boʻlib xizmat qiladi. Ularning masshtabi sugʻoriladigan yerlar uchun 1:10000, lal-mi yerlar uchun 1:25000. Ilmiy tavsiyalarga koʻra har 5 yilda tuproqning agronomik holati tekshiriladi va yangi Agrokimyoviy xaritagramma tuziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrometeorologik byulleten

Agrometeorologik byulleten — agrometeorologik sharoitlar taxlil qilingan axborotning asosiy shakli. Har oʻn kunlikda gidrometeorologiya markazi tomonidan nashr qilinadi. Agrometeorologik byulleten quyidagi boʻlimlardan iborat: 1) oʻn kunlikning gidrometeorologik xususiyatlari (havo va tuproq harorati, yogʻinlar, shamolning yunalishi va tezligi va hokazo); bunda oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishiga qulay yoki noqulay sharoitlar — qorasovuq, garmsel, shoʻzonli boʻron va hokazo alohida qayd qilinadi; 2) ekinlarning oʻsishi va rivojlanishi hamda mollarni oʻtlatishning agrometeorologik sharoitlari. Bu bulimda asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari (ayniqsa, gʻoʻza)ning rivojlanish sur’atlari, ularning namlik bilan taʼminlanganlik darajasi tahlil qilinadi, ekinzorlar holatiga baho beriladi. Agrometeorologik byulleten Oʻzbekistonda 1927-yildan boshlab nashr etiladi. 1930-yildan muntazam chiqarila boshladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrometeorologik yilnoma

Agrometeorologik yilnoma — muayyan hududdagi agromete-orologik stansiya va postlarning kuzatish natijalari jamlangan yillik maʼlumotlar toʻplami. Koʻpgina mamlakatlarda gidrometeorologiya boshqarmalari tomonidan nashr qilinadi. Agrometeorologik yilnomada tuproq haydalma qatlamining bahor va qish fasllaridagi harorati, kuzgi ekinlar eqilgan maydonlardagi qor qoplamining qalinligi, ekin eqilgan maydonlarda tuproqning namlanish darajasi, qishloq xoʻjaligi ekinlari rivojlanishining asosiy davrlari boshlanadigan kunlar, kuzatish maydonchalaridagi agrotexnika, olingan hosil haqidagi maʼlumotlar va boshqa jadval koʻrinishida beriladi. Agrometeorologik yilnomada ayrim umumiy meteorologik maʼlumotlar: oʻrtacha oʻn kunlik havo harorati, 5, 10 va 15° dan yuqori boʻlgan samarador haroratlar yigʻindisi, qish fasli va vegetatsiya davridagi meteorologik sharoitlar tavsifi, jumladan noqulay ob-havo hodisalari haqida maʼlumotlar ham keltiriladi. Bundan tashqari Agrometeorologik yilnoma yilning agrometeorologik sharoiti haqidagi qisqa sharhni ham oʻz ichiga oladi. Asosiy meteorologik maʼlumotlar oylik agrometeorologik toʻplamlarda ham nashr etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrometeorologik monitoring

Agrometeorologik monitoring — iqlimning antropogen omillar taʼsirida oʻzgarishiga qarab agroiqlimiy resurslarni va ekinlarning hosildorligi oʻzgarishlarini baholash tizimi. Iqlimning oʻzgarishi hududlarda ahrli zichligining oshishi, hududlarni sugʻorish, mintaqalarning choʻlga aylanishi, transport, kimyo va boshqa korxonalarning faoliyati taʼsirida sodir boʻladi. Antropogen omillar taʼsirida harorat va yogʻinlar oʻzgaradi. Masalan, hozir antropogen omil taʼsirida baʼzi joylarda harorat 3-4, yogʻin miqdori esa 50% gacha oshishi natijasida vegetatsion davrning oʻzgarishi ham taxmin qilinmoqda. Natijada umumiy hosildorlik 10-30% ga kamayishi mumkin. Agrometeorologik monitoring tizimini tuzishda bunday oʻzgarishlar hisobga olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrometeorologik omillar

Agrometeorologik omillar – oʻsimlikning rivojlanishiga taʼsir koʻrsatadigan va uning hosildorligini baholashga imkon beradigan omillar (oʻrtacha sutkalik havo harorati, havoning namlik miqdori, shamolning tezligi, quyosh radiatsiyasi, tuproq harorati, qorasovuq va hokazo). Odatda Agrometeorologik omillar asosiy va ikkinchi darajali turlarga boʻlinadi. Masalan, harorat vegetatsion davrda past boʻlsa, hosil pishib yetilmaydi va shu sababli u asosiy omil hisoblanadi. Shamol taʼsirida oʻsimlik qisman nobud boʻlishi mumkin, lekin asosiy omil yetarli boʻlsa, hosil pishib yetiladi. Agrometeorologik omillarni baholashda omillarning oʻrnini toʻldirib bulmaslik qonuniga amal qilinadi (qarang Dehqonchilikning asosiy qonunlari).

 EKALOGIK OMILLAR VA ULARNING AHAMIYATI 
Ekologik omillar — atrof muhitning organizmlar faoliyatiga oziga xos tasir etuvchi ma lum sharoitlari va elementlari majmuyi. Ekologik omillar 2 katta guruh abiotik omillar va biotik omillarga bolinadi. Ekologiyada cheklovchi omillar tushunchasi ham mavjud, ular tarkibiga organizmlar mavjudligi va rivojlanishini cheklovchi har qanday omilni kiritish mumkin.

Muhit quruqlik, suv, havo va yer osti qismlaridan iborat.

Ekologik omillar 3 ta asosiy guruhga bo linadi: 1. Abiotik omillar — anorganik tabiat sharoitining yoki olik tabiatning yig indisi. Bularga harorat, yoruglik, namlik, suv, tuproq, relyef kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrometeorologik xizmat koʻrsatish

Agrometeorologik xizmat koʻrsatish — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining barcha boʻgʻinlarini turli gidro va agrometeorologik axborotlar bilan tezkor taʼminlash. Agrometeorologik xizmat koʻrsatish majmuiga oldindan turli muddat uchun beriladigan ob-havo (bir oylik, 10, 7, 3 kunlik, sutkalik) prognozlari, ob-havoning xatarli hodisalari haqida ogohlantirish, ob-havo sharoitlari hamda ularning qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari rivojlanishiga va hosilning shakllanishiga, oʻtkaziladigan agrotexnik tadbirlarga taʼsiri va boshqa haqidagi agrometeorologik maʼlumotlar va hokazo kiradi. Axborotlar kundalik, besh kunlik, haftalik va oʻn kunlik sharh (byulleten)larda, shuningdek muhim yilnomalar shaklida, ishlab chiqarish ahamiyatiga ega boʻlgan davr yoki ob-havo sharoiti noqulay keladigan davr uchun agrometeorologik maʼlumotlar umumlashtirilgan maxsus maʼlumotnomalar tarzida hamda agrometeorologik omillarning koʻp yillik rejimi haqida maʼlumotlar boʻlgan rejimli yoki agroiqlimiy axborotlar shaklida boʻladi. Agrometeorologik xizmat koʻrsatish mutaxassislari va rahbarlari bu maʼlumotlardan mavjud va kutilayotgan agrometeorologik sharoitni hisobga olgan holda ekish, sugʻorish, oziqlantirish, qator oralariga ishlov berish, yigʻim-terim ishlari va boshqa tadbirlarning muddatlarini rejalash-tirishda foydalanadilar. Agrometeorologik xizmat koʻrsatish mijozlarning joylashgan joyi, axborotning koʻlami va uni yetkazib berish muddatlari koʻrsatilgan rejaga muvofiq amalga oshiriladi. Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligiga Agrometeorologik xizmat koʻrsatish 1921-yil Toshkentda Turkiston meteorologiya instituti (Turkmet) tashkil etilishidan boshlangan. 1925-yildan bu institut Oʻrta Osiyo meteorologiya instituti (Sredazmet) deb atalgan. Intining asosiy vazifasi qishloq xoʻjaligini ekinlarning holati va rivojlanishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlash, hududning mavjud ob-havo sharoitlari va iqlim resurslaridan ratsional foydalanish, ob-havoning xatarli hodisalaridan qishloq xoʻjaligi ob’ektlarini muhofaza qilish tadbirlari va boshqa boʻldi. Oʻzbekistonda Agrometeorologik xizmat koʻrsatish Gidrometeorologiya bosh boshqarmasi („Boshgidromet“) va agrometeorologiya postlari tomonidan olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrometeorologiya

Agrometeorologiya — qishloq xoʻjaligi uchun ahamiyatga ega boʻlgan meteorologik, iqlim va gidrologik sharoitlarni qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi obyektlari va jarayonlari bilan oʻzaro aloqadorlikda oʻrganadigan fan (qarang Qishloq xoʻjaligi meteorologiyasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrometeorologiya posti

Agrometeorologiya posti — kundalik meteorologik va agromete-orologik kuzatishlar olib boradigan hamda kuzatish natijalariga birlamchi ishlov beradigan muassasa. Agrometeorologiya postilarda kuzatish ishlari maxsus jihozlangan meteomaydonchalarda (5x6 m), bevosita ekinzorlarda yagona uslub hamda dastur asosida olib boriladi. Meteorologik maydonchada yil davomida har kuni tuproq yuzasidan 2 m balandlikdagi havoning harorati (qorasovuq kutiladigan bahor va kuz oylarida havoning minimal harorati yer yuzasidan 2 sm balandlikda minimal termometr yordamida) oʻlchanadi; yogʻinlar miqdori, qor qoplamining qalinligi va yer yuzasining qor bilan qoplanganlik darajasi; Agrometeorologiya hodisalarining harakteri (qor, yomgʻir, doʻl, shudring, qirov, shamol, boʻron, momaqaldiroq va hokazo) qayd qilinadi. Ekinzorlarda oʻsimliklarning oʻsishi, rivojlanishi va hosil toʻplashi boʻyicha bevosita kuzatishlar oʻgkaziladi, rivojlanish davrlari koʻringan kunlar qayd qilinadi, oʻsimlikning holati baholanadi; erta bahorda tuproq yetilgandan boshlab urugʻ unib chiqqunga qadar tuproqning urugʻ koʻmilgan hamda 20 sm chuqurlikgacha qatlami harorati oʻlchab boriladi; tuproqning yuqori qatlami holati va namlik darajasi qayd qilinadi. Agrometeorologiya posti kuzatish natijalari va ob-havo prognozoʻ asosida kundalik maʼlumot tuzadi. Kundalik va oʻn kunlik yakuniy maʼlumotlarni oʻzi biriktirilgan gidrometstansiyaga yuboradi. Meteorologik va agrometeorologik maʼlumotlardan xatarli ob-havo hodisalaridan xabardor qilish, agrotexnik tadbirlar muddatlarini belgilashda foydalaniladi. Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligi korxonalari ixtiyorida (idoraviy) 20 ta, „Boshgidromet“ tizimida 25 ta Agrometeorologiya posti ishlaydi (1999).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrometeorologiya stansiyasi

Agrometeorologiya stansiyasi — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga gidrometeorologiya xizmati koʻrsatadigan ixtisoslashgan boʻlinma. Agrometeorologiya stansiyasining asosiy vazifasi standartli, rejimli, meteorologik va agrometeorologik kuzatishlar; maxsus tematik kuzatishlar; qishloq xoʻjaligi tashkilotlariga tezkor xizmat koʻrsatish (ob-havo va agrometeorologik prognozlarni yetkazib berish); noqulay ob-havo hodisalari haqida shoshilinch ogohlantirish; ekinlarning oʻsish va rivojlanishining agrometeorologik sharoitlari haqida maʼlumotnoma; iqlim resurslaridan unumli foydalanish uchun qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini va ekinzorlarni joylashtirishni optimal rejalash boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish va hokazo; oʻziga birkitilgan maxsus stansiya va postlar bajaradigan ishlarga ilmiy tadqiqot instituti bilan hamkorliqda uslubiy rahbarlik qilish; yangi va takomillashgan kuzatish usullarini, yangi asboblarni sinovdan oʻtkazish, mavjudlarini takomillashtirish va hokazo dan iborat. Umumiy rejimdagi Agrometeorologiya stansiyasi dan tashqari maxsus, alohida ekinlar, mas, gʻoʻza boʻyicha kuzatish olib boradigan ixtisoslashtirilgan stansiyalar ham mavjud (Oʻzbekistonda — Dahbed, Gʻallaorol, Tojikistonda — Hisor, Turkmanistonda — Yoʻloʻtan va Ozarbayjonda — Jaʼfarxon stansiyalari). Toʻplangan maʼlumotlar qishloq xoʻjaligini agrometeorologik axborot bilan taʼminlashda, agrometeorologik qoʻllanmalar, prognozlar, maʼlumotnomalar va agrometeorologik tavsiyalar (defoliatsiya muddatlari, birinchi mashina terimini ob-havo sharoitiga va koʻsaklarning ochilganiga qarab belgilash va hokazo) tuzishda foydalaniladi. Oʻzbekistonda 62 ta meteorologiya va 2 ta Agrometeorologiya stansiyalari ish olib boradi (1999).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agronomik rudalar

Agronomik rudalar, agrorudalar — mineral oʻgʻitlar sifatida ish-latiladigan yoki ularni olishda xom-ashyo hisoblanadigan minerallar va togʻ jinslari. Ularning asosiy : apatit, fosforit, kaliy tuzlari, selitralar. Bundan tashqari ohaktosh, dolomit, torf, toshkoʻmir, mergel, gipelar va kam miqdorda mikroelementlar ham oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Tabiiy selitra konlari (Chili selitrasi) kam uchraydi. Oʻzbekistonda Qashqadaryo viloyatida kaliy tuzlari konlari negizida Toʻbagatang kaliy oʻgʻitlari zavodi, Qoraqalpogʻistonda va Navoiy viloyatida topilgan fosforit konlaridan olinadigan xom ashyo asosida Qizilqum fosforit kombinati qurilmoqda (2000).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Turkum:Mineralogiya
Agrosanoat integratsiyasi

Agrosanoat integratsiyasi — qishloq xoʻjaligi va sanoat tarmoqlarining iqtisodiy, fan-texnika, texnologiya va boshqa xoʻjalik imkoniyatlarini birlashtirish (qoʻshish) orqali ishlab chiqarish va mehnatning umumlashtirilishi. Xom ashyo ishlab chiqarish va uni qayta ishlashni oʻzaro muvofiq holda rivojlantirish kooperatsiya (toʻgʻridan toʻgʻri kontraktatsiya va shartnoma asosida), shuningdek kombinatsiya (xom ashyo yetishtiradigan va uni qayta ishlaydigan korxonalarning tashkiliy birlashishi) yoʻli bilan olib boriladi. Integratsiya jarayonlari, asosan agrosanoat korxonasi koʻrinishida eng izchil rivojlanadi. Boshqarish, rejalashtirish, birgalikda fondlar, moddiy-texnika taʼminotini markazlashtirish, korxonalar, yordamchi xizmat muassasalari yaratish va boshqa pirovard mahsulot olish uchun ishlab chiqarishdagi barcha bosqichlarning uzviy birlashishiga zamin yaratdi. Agrosanoat integratsiyasining rivojlanishi, bir tomondan, qishloq xoʻjaligi sohasiga boshqa sohalarning, birinchi navbatda sanoatning kirib kelishini, ikkinchi tomondan, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining borgan sari umumiy xalq xoʻjaligi bilan uygʻunlashib borishini anglatadi. Tarmoqlararo ba-lans hisob-kitoblariga koʻra, hozirgi paytda qishloq xoʻjaligi sanoatdagi asosiy tarmoqlarning yarmidan koʻprogʻi mahsulotlaridan foydalanmoqda. Agrosanoat integratsiyasining sanoat va xalq xoʻjaligidagi boshqa tarmoqlari bilan qoʻshiluvi qaysi darajada sodir boʻlmasin, ob’ektiv jarayon — integrasiyani bildiradi. Integratsiya natijasida agrar va sanoat faoliyatlarini umumiy texnologik jarayon asosida yagona xoʻjalik majmui tarzida birlashtiradigan agrosanoat korxonalari, mahsulot yetishtirish, qayta ishlash va tayyor mahsulot olishning barcha bosqichlarini oʻz ichiga oladigan hududiy, tashkiliy va texnologik birlashgan korxonalar majmui boʻlgan agrosanat birlashmalari va mamlakat xalq xoʻjaligi miqyosida agrosanoat maekmui yuzaga keladi. Oʻzbekistonda Agrosanoat integratsiyasining mahsuli boʻlgan dastlabki agrosanoat korxonalari va agrosanoat birlashmalari paxtachilik, qorakoʻlchilik, bogʻdorchilik sohalarida 20-asrning 60-yillarida paydo boʻlgan („sovxoz zavod“, „kolxoz zavod“lar). 90-yillarning 2-yarmidan agrofirmalar tuzila boshladi. Agrosanoat integratsiyasi agrosanoat ishlab chiqarishning mazmuni, agrosanoat korxonalari, agrarsanoat birlashmalari va agrarsanoat majmualari bu jarayonning turli shaklda rasmiylashuvidir. Agrosanoat integratsiyasida Agrosanoat integratsiyasi rivoji fan-texnikaning yangi yutuqlariga tayangan holda eng yuqori mehnat unumdorligini taʼminlash va harajatlarni keskin kamaytirishga xizmat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrotexnik himoya usuli

Agrotexnik himoya usuli (oʻsimliklar himoyasida) — zararkunanda hasharotlar va kasalliklarning mavjudligi, yalpi koʻpayishi va keng tarqalishiga tusqinlik qiluvchi sharoitlarni yaratishga qaratilgan agrotexnik chora-tadbirlar. Bu usulda zararkunandalarning qishlashi, yashab qolishi va rivojlanishi uchun noqulay sharoit yaratiladi. Agrotexnik himoya usuli urugʻlik va koʻchatlarni ekishga tayyorlash, tuproqni ishlash va ekish usullari, muddatlarini tanlash, oʻgʻitlarni qoʻllash, ekin navlarini tanlash boʻyicha muayyan tadbirlarni qamraydi. Agrotexnika orqali ekologik sharoitni oʻzgartirib, oʻsimliklarni hasharot va kasalliklardan himoya qilishga faol taʼsir koʻrsatish mumkin. Dehqonchilikda Agrotexnik himoya usulining asosiy choralariga: almashib ekish, oʻsimlik qoldiqlarini kuzda yigʻishtirib olish, yerlarni tekislash, kuzda chuqur haydash, yaxob berish, gizellash, gʻoʻza, makkajoʻxori va boshqa oʻsimliklar qator oralariga ishlov berish, dala atrofidagi daraxtlarni parvarishlash, urugʻlik beda maydonlarini kuzda qayta haydash, pichanga moʻljallangan bedazorlarni erta bahorda borona qilish va boshqa kiradi. Ekinning bir turini bir dalaning oʻzida uzluksiz ekish zararkunandalarning yigʻilib qolishi hamda ularning keskin koʻpayib ketishiga sabab boʻladi. Ekinlarning almashib ekilishi zararkunandalarning meʼyoriy yashash sharoitini buzadi, rivojlanishi uchun noqulay sharoit yaratadi. Agrotexnik himoya usuli ekinlarining chidamli navlarini ishlab chiqarishga joriy qilinishi hasharot va kasalliklarga qarshi agrotexnik kurashning eng istiqbolli usullaridandir. Agrotexnik himoya usuli. oʻsimliklarni hasharot, kasallik va begona oʻtlardan himoya qilish usulining tarkibiy qismidir (qarang Oʻsimliklarni himoya qilish).

 
 Alimuhamedov, Sulton. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrotuproq rayonlashtirish

Agrotuproq rayonlashtirish — mintaqalarni oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishiga taʼsir koʻrsatuvchi tuproq xususiyatlari, iqlim va gidrogeologik sharoitlari, litologik-geomorfologik tuzilishi va baʼzi boshqa belgilariga (eroziya, shoʻrlanish), shuningdek qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining oʻziga xosligiga koʻra hududlarga ajratish (qarang Tuproqni rayonlashtirish). Oʻzbekistonda Agrotuproq rayonlashtirishning ilmiy asoslari 30-yillarda yaratilgan. Obikor dehqonchilik sharoitida Agrotuproq rayonlashtirish uchun tuproqlarning kelib chiqishi bilan bir qatorda shu tuproqning qachondan beri sugʻorilishi, madaniylashganlik darajasi, shuningdek eroziya, ikkilamchi shoʻrlanish, shoʻrxoklik, toshloqlik, botqoqlik kabi qishloq xoʻjaligiga noqulay holatlarning namoyon boʻlish darajasi ham hisobga olinadi. Agrotuproq rayonlashtirish qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini toʻgʻri tashkil qilish, jumladan oʻstiriladigan ekinlarni rayonlashtirish, agronomik va meliorativ tadbirlarni rejalashtirish hamda amalga oshirish, agrotexnik va sugʻorish usullarini toʻgʻri tanlash, mashinalar tizimini ishlab chiqish va hokazolar uchun zarur. Agrotuproq rayonlashtirish qoʻyilgan maqsadlarga qarab turli aniqlikda ishlab chiqiladi. Sxematik Agrotuproq rayonlashtirishda katta rayonlar ajratilib, bu yerda koʻp tarqalgan tuproq tiplari, agrotexnik va boshqa usullar samaradorligini taʼminlaydigan yaxlitlangan tabiiy koʻrsatkichlar va asosiy meliorativ tadbirlar koʻrsatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil