Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mushuktirnoq

Mushuktirnoq (Astragalus corrugatus) — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Poyasining uz. 5—15 sm, tubidan shoxlanadi. Bargi toq, patsimon murakkab. Guli binaf-sha rang, toʻpguli shingilsimon. Dukkagining uz. 2—4 sm, eni 2—2,5 mm, yoysimon egik, uchi ilgaksimon kayrilgan, mushukning tirnogʻini eslatadi (nomi shundan olingan). Urugʻi 14—20 ta. Aprelda gullab, mayda uruglaydi. M. Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo va Qoraqalpogʻistonning qumli yerlarida hamda togʻ yon bagʻirlarida tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mushukoʻt

Mushukoʻt, sassiqmatal (Adonis parviﬂ ora) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Boʻyi 50—60 sm. Bargi patsimon, tub barglari qisqa bandli, poyadagilari bandsiz. Guli mayda, qizgʻish. Mevasi shoxlarining uchida.

Oʻzbekistonda togʻ etaklarida va adirlarida, ekinlar orasida, tashlandiq yerlarda va yoʻl yoqalarida usadi. Aprelda gullaydi, iyunda mevalaydi. Poya va barglarida saponin, glikozidlar bor. Bu moddalardan tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astara (Eron)

Astara  — Eronning Gilon ustoni Astara shahristoni Markaziy tumanida joylashgan shahar, ham shahriston, ham tuman markazi hisoblanadi. Ozarbayjon Respublikasi va Kaspiy dengizi bilan chegaradosh. Bu Eron va Kavkaz oʻrtasidagi muhim chegara savdo markazidir. Astara milliy tarkibi Ozarbayjonlardir.

2006-yilgi Milliy aholini roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 11 436 xonadonda yashovchi 40 664 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 14 639 ta xonadondan iborat 48 470 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 16 696 ta xonadonga boʻlingan 51 579 kishi istiqomat qilgan.

 Tarixi 
Birinchi marta Astārāb nomi bilan 10-asr oxirlarida yozilgan „Hudud ul-Olam“ asarida tilga olingan. 14-asrda Gīlānning Esfahbad yoki Espahbad (-bod) nomli kichik knyazligining markaziga aylanadi. 16—18-asrlarda Āstārāning Ṭālešī xonlari avtonom boʻlgan yoki Gilon yoki Ardabil hokimlariga nominal boʻysungan, bu xonlar bir necha marta Kaspiy viloyatlari tarixida muhim rol oʻynagan. Minorskiyning yozishicha, Astaraning keyingi hokimlari haligacha ispahbodlar safini davom ettirganmi yoki yoʻqmi, biz bilmaymiz. Shimoliy Tālish ruslar tomonidan bosib olingandan keyin ham (1813) Tolishxonlar oilasi muayyan huquqlarni saqlab qolgan.

Astara 18—19-asrlarda qisqa vaqt mavjud boʻlgan Tolish xonligi tarkibida boʻlgan, qisqa muddat esa xonlikning poytaxti Lenkoranga koʻchirilishidan oldin bu vazifani bajargan. 1828-yilda Turkmanchoy shartnomasi imzolanishi bilan Astara ikkiga boʻlingan. Ozarbayjonning Astara shahri Astarachay daryosining narigi tomonida joylashgan.

 Turizmi 
Astara turli diqqatga sazovor joylarga ega va eronliklar va chet elliklar, ayniqsa Kavkazdan kelganlar uchun asosiy sayyohlik maskani hisoblanadi. Shaharda bir qancha plyajlar bor va iqlimi moʻtadil tropik oʻrmon iqlimiga yaqin. Har yili olti milliondan ortiq eronlik va olti yuz ming chet elliklar shaharga tashrif buyurishadi. Bu shahardagi eng mashhur plyajlar Shariati parki va Sadaf plyajidir. Shariati plyaj parki shaharda joylashgan boʻlib, Sadaf plyaji Astara shahridan 7 kilometr uzoqlikda joylashgan.

 Madaniyati 
Astarada mamlakatda tashkil etilgan birinchi kutubxonalardan biri joylashgan.

 Qishloq xoʻjaligi 
Bu mintaqada koʻp yillar davomida sholi yetishtirib kelinmoqda, u yerda baʼzi mahalliy navlar (landrace) dehqonlar tomonidan anʼanaviy ravishda yetishtirilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari

Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Gilon ustoni shaharlari
Turkum:Eron va Ozarbayjon chegara punktlari
Turkum:Kaspiy dengizi aholi punktlari
Turkum:Eronning port shaharlari va shaharchalari
Turkum:Eronning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Turkum:Eron portlari
Turkum:Boʻlingan shaharlar
Turkum:Gilon ustonidagi ozarbayjon manzilgohlari
Mushukquyruq

thumb|Alopecurus myosuroides
Mushukquyruq - bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik, baʼzan bir yillik oʻsimliklar turkumi. Boshoqlari bir gulli; mevasi — gul qipigʻi bilan birga toʻkiladigan doncha. 50 ga yaqin turi maʼlum. Ikkala yarim sharning moʻʼtadil va sovuq iqlimli mintaqalarida, tropik togʻli rayonlarda oʻsadi. Koʻpchiligidan yem-xashak tayyorlanadi. Oʻrta Osiyoda yaylov mushuk quyrugʻi vaxuppak koʻp tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Bugʻdoydoshlar
Mushfiqiy

"MUSHFIQIY" — hajviy jurnal. "Ovozi tojik" gaz.ga ilova tarzida Samarqand shahrida 2 haftada 1-marta chiqqan. Jur. dastlab 1926—29 yillarda "Mulla Mushfiq" nomi bilan atalgan. 1930-yilda qayta tashkil etilib, "M." nomi bilan 1937-yilgacha muntazam chiqib turgan. Jur. nomi forstojik tilida ijod qilgan buxorolik shoir Abdurrahmon Mushfiqiy (1525—88) nomi bilan bogʻliq boʻlib, u lirik sheʼrlar bilan birga xalqning tuznasibasiga sherik boʻlgan, insofsiz, diyonatsiz, riyokor kishilarni fosh etuvchi ichakuzdi sheʼrlar ham yozgan. Shuning uchun ham Mulla Mushfiqiy nomi tojik xalq latifalari qahramoniga aylanib ketgan. Jur.da, asosan, samarqandlik va buxorolik tojikzabon yozuvchilarning hajviy asarlari bosilgan. Hoji Muin jur.ga masʼul kotiblik qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muʼiniddin Natanziy

Muʼiniddin Natanziy (14-a 2-yarmi — 15-asr boshi) — tarixchi olim. Eronning Isfahon viloyatidagi Natanz qasabasidan. Davlatshoh Samarqandiynint "Tazkirat ush-shuaro" ("Shoirlar tazkirasi") asarida yozishicha, 15-asr boshlarida Sherozda Mirzo Iskandar saroyida Haydar Xorazmiy, Hofiz Xorazmiy kabi shoirlar bilan birga M.N. ham yashab, ijod qilgan. 1414-yildan Hirotda yashagan. Bizgacha M.N.ning fors tilida yozilgan "Muntaxab uttavorixi Muʼiniy" ("Muʼiniyning saylanma tarixi") nomli asari yetib kelgan. Bu asar eng qad. zamonlardan Amir Temur vafotigacha boʻlgan davrdagi Markaziy Osiyo va boshqa bir qator oʻlkalar tarixiga bagʻishlangan.

"Muntaxab uttavorixi Muʼiniy"ning qoʻlyozma nusxalari Angliya, Fransiya, Rossiya va Eron kutubxonalarida saqlanadi. Asarning ilmiy jihatdan ahamiyatli boʻlgan soʻnggi qismlari (asosan, 13—14-asrlar tarixi) matni fransuz sharqshunosi Jan Oben tarafidan 1957-yilda Tehronda chop qilingan. Shuningdek, asardan ayrim parchalar fransuz, rus va oʻzbek tillariga tarjima qilinib, turli toʻplamlarda nashr etilgan.
 
 Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi i, T., 1991; 
 Amir Temur va Ulugʻbek zamondoshlari xotirasida, T., 1996; 
 Amir Temur jahon tarixida 2nashri, T., 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixchilar
Muqaddas joylar

Muqaddas joylar — dindorlar muqaddas deb hisoblaydigan va sigʻinadigan joylar. Bular paygʻambar, shayx, eshon, avliyolar nomi bilan bogʻliq hisoblangan va ziyoratgohga aylanib ketgan shahar, maqbara, chashma, daraxt, tepalik, gor va boshqadir. Muqaddas joylar turli dinlarga eʼtiqod qiluvchi hamma xalqlarda, koʻpgina shahar va mamlakatlarda bor. Bunga Imom Buxoriy (Samarqand viloyati), Bahouddin Naqshband (Buxoro shahri), Zangi ota (Toshkent viloyati), Ahmad Yassaviy (Turkiston shahri) dafn etilgan joylar va boshqalarni misol qilib koʻrsatish mumkin. Islomda Makka va Madina, shialarda, shuningdek, Karbalo va Najaf shaharlari umumiy Muqaddas joylar hisoblanadi va ziyorat qilinadi. Hindlar uchun Gang daryosi, yahudiylar, xristianlar uchun Quddus shahri muqaddas sanaladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Din
Turkum:Muqaddas shaharlar
Muqaddas kitoblar

Muqaddas kitoblar, ilohiy kitoblar — muayyan dinda muqaddas va ilohiy hisoblanadigan kitoblar.

Buddaviy dinida - Tripitaka

Hinduiy dinida - Vedalar va upanishadlar

Xristian dinida - Bibliya(Muqaddas kitoblar to'plami)

Yahudiy dinida -Tavrot

Islom dinida - Qurʼon shunday kitoblardan hisoblanadi. Muhammad alayhissalom taʼlimotiga koʻra, Alloh oʻtgan paygʻambarlarning baʼzilariga sahifalar, baʼzilariga esa kitoblar nozil qilgan. Ular 100 sahifa va 4 kitobdan iborat. 100 sahifadan 10 sahifani Odamga, 50 sahifani Shisga, 30 sahifani Idrisga, 10 sahifani Ibrohimga yuborgan. Musoga Tavrotni, Dovudga Zaburni, Isoga Injilni va Muhammadga Qurʼonni nozil qilgan. Qurʼondan boshqa Muqaddas kitoblar va sahifalar bir yoʻla bir dafʼada nozil qilingan, deb hisoblanadi. Qurʼon Jabroil orqali 23 yil mobaynida oyat-oyat, sura-sura shaklida yuborilgan. Diniy aqidaga koʻra, Alloh bandalarining ruhiy va moddiy ahvollarini yaxshi bilgan holda har bir paygambarga uning ummatlariga munosib hukmlar bayon etilgan kitob va sahifalar yuborib turgan. Ular oʻz davrida ummatlar uchun hidoyat manbai boʻlgan. Islom taʼlimoti boʻyicha, Qurʼon Allohning "qiyomat"gacha hukmi oʻzgarmaydigan, tillarda va dillarda saqlanib qoladigan kitoblaridandir.Mansur, Abdulaziz. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muqaddas uchlik

Muqaddas uchlik, troitsa — 1) xristianlikning asosiy aqidalaridan biri. Unga koʻra, xudo mohiyatan yagonadir, lekin u 3 qiyofada namoyon boʻladi: ota-xudo, oʻgʻil-xudo (Iso Masih), muqaddas ruhxudo. Muqaddas uchlik aqidasi 1- (325 yil) va 2- (381 yil) Jahon soborida rasmiylashtirildi. Koʻp sektalar ratsionalistik mavqedan turib uni inkor etdilar; 2) xristianlikning asosiy bayramlaridan biri. Pasxadan keyin 50kuni nishonlanadi. Bu bayram shu kuni apostollarga "muqaddas ruh" tushishi sharafiga belgilangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muqaddasiy

Muqaddasiy, Maqdisiy (toʻliq ism-sharifi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Abubakr al-Muqaddasiy) (946/947, Quddus - taxminan 1000) — arab geografi, sayyoh. Musulmon Sharq-ining deyarli barcha mamlakatlarida boʻlgan. M. oʻzining shaxsiy kuzatishlari va oʻzidan oldingi salaflarining asarlarini ijodiy oʻrganishi natijasida oʻzining "Ahsan attaqosim fi maʼrifat alaqolim" ("Iqlimlarni oʻrganish uchun eng yaxshi qoʻllanma") asarini yozgan. Asarning ikkita taxriri mavjud. Birinchi tahrir (986 yil) Somoniylarga, keyingisi (989 yil) Fotimiylarga bagʻishlangan. Asar muqaddima va 2 qismdan iborat. 14 ta bobida Arab xalifaligiga kiruvchi viloyat (yoki region)larning geografik holati, tabiiy sharoitlari, yirik shaharlari, meʼmoriy yodgorliklari, aholisi, xoʻjaligi, karvon yoʻllari, urfodatlari, soliq va jarima , har bir mamlakatning mashhur kishilarigadoir aniq maʼlumotlar berilgan.

Asarning keyingi boblarida ajam mamlakatlari (Xuroson, Seyiston, Movarounnahr) tavsiflangan. "Ahsan attaqosim" Oʻrta asr Sharq mamlakatlari, jumladan, Oʻrta Osiyo hamda Zakavkazye xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy, tarixiy hamda madaniy hayotiga oid aniq maʼlumotlar keltirilganligi bilan boshqa geografik asarlardan farq qiladi va shu mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy hamda siyosiy tarixini oʻrganishda muhim manbadir. Asarning nemischa matni 1877-yil de Guye tomonidan Leydenda nashr etilgan. 1906 va 1967-yillarda asar qayta nashr qilingan.

 Adabiyot 
 Krachkovskiy I.Yu., Izb. soch., t.4, M.—L., 1957; Drevniye i srednevekovie istochniki po etnografii i istorii narodov Afriki yujneye Sahari: t.2 — Arabskiye istochniki X—XII vekov, M. —L., 1965; B. Ahmedov, Oʻzbekiston tarixi i, T., 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geograflar
Turkum:Arab geograflari
Turkum:X asr geograflari
Turkum:Oʻrta asr suriyalik geograflar
Muqaddima

Muqaddima (arab.) — adabiy-badiiy, ilmiy, musiqiy asarlar va boshqalarning boshlanish qismi. Xususan, adabiy-badiiy asarlardagi muqaddimalarda ayrim hollarda mualliflarning ijtimoiy va estetik qarashlari bayon qilinadi. Masalan, Alisher Navoiyning oʻz sheʼriy devonlariga yozgan 2 mashhur muqaddimasida buyuk shoirning tarjimai holiga, ijodi tarixiga, zamonasi haqidagi falsafiy qarashlariga oid maʼlumotlar bor. Muqaddima baʼzan ijodkorning targʻibotchisi, asarni nashrga tayyorlovchi shaxslar tomonidan ham yoziladi. Bu anʼana oʻzbek adabiyotida ham mavjud (yana qarang Debocha)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Muqallid

Muqallid (arab. — taqlidchi) — oʻzbek anʼanaviy teatrining janri; shu janr ijrochisi. Mshaklidagi tomoshalarda qush va hayvonlarga taqlid qilingan, hayotdagi baʼzi kishilar xulqatvori, qiziq voqealar kulgili tarzda aks ettirilgan. M. 3 xil: hajviy M.lar ("Xum oʻgʻrisi", "Qimorbozlar", "Sudxoʻr akam jon beradi"), parodiyalar ("Uloqchilik", "Kelin tushdi", "Yogʻoch polvon", "Novvoylik"), pantomimalar ("Kiyik oʻyin", "Toʻrgʻay", "Bedana oʻyin"). M. tomoshalarida nutqdan koʻra ijrochi mashara-boz va qiziqchining sahnaviy harakati, holatlari, yuz va koʻz ifodalari muhimroq. M. janri juda qadim zamonlarda shakllangan. Navoiy davrida u yaxshi taraqqiy etgan. Xoja Dexdor, Gʻiyosiddin Muhammad, Abdulla Devona kabi M.lar oʻtgan. 19-asrning 2-yarmi —20-asrning boshida Zokir eshon, Toʻla mas-hara, Mizrob mashara, Odil dupiyoza, Rizo kuyuk kabilar M. janrida katta yutuklarga erishganlar. Shoʻrolar davrida Xorazm masharabozlari (Matchon Baqay, Bobosari, Hayitboy mashara-boz va boshqalar) shuxrat topdilar. 20-asrning soʻnggi va mustaqillik yillarida bu janr anʼanalarini Mirzabek Xolmedov, Hojivoy Tojiboyev, Obid Asomov va boshqa davom ettirib kelmoqda.

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muqanna qoʻzgʻoloni

Muqanna isyoni – Movarounnahrda Arab xalifaligiga qarshi koʻtarilgan xalq ozodlik harakati (VIII asrning 769–783-yillari), Muqanna rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar oq kiyim kiyganlari uchun „oq kiyimliklar qoʻzgʻoloni“ nomi bilan ham mashhur. Isyononda dehqonlar, qishloq hunarmandlari va mahalliy zodagonlarning 1 qismi qatnashgan. Muqanna Mazdak taʼlimotining davomchisi sifatida ijtimoiy tenglikni keng targʻib qilganligi taʼsirida qoʻzgʻolonchilar iqtisodiy tengsizlik va oʻlkada arablar hukmronligiga qarshi kurash boshlaganlar. Muqanna oʻziga qarorgoh qilib Som togʻidagi qalʼani (Shahrisabz shahri yaqinida) tanladi. Samarqand, Buxoro, Kesh, Narshax shaharlari qoʻzgʻolon markaziga aylangan. Xalifa Mansur 775-yilda Jabroil ibn Yahyoni Ozarbayjondan katta harbiy kuch bilan Movarounnahrga yuborgan. Ammo Jabroil qoʻzgʻolonchilardan yengilgan. 10000 askar bilan Jabroilga yordamga yuborilgan Uqaba ibn Salim 1-marta Kesh va Samarqandda Gʻaricha boshliq, 2-marta 14000 askar bilan Termiz yaqinida Sarhama va Kayyoki Gʻuziy boshliq qoʻzgʻolonchilar tomonidan tor-mor keltirildi. Natijada Naxshab va Chagʻoniyon viloyatlari qoʻzgʻolonchilar qoʻliga oʻtdi. Isyon 776-yildan Buxoro vohasida kuchayib ketdi. Narshax qalʼasi qoʻzgʻolonchilarning qoʻrgʻoniga aylantirilgan. Bunda „oq kiyimliklar“ning katta qismi toʻplangan. Shu yili Narshax qalʼasi yaqinida „oq kiyimliklar“ bilan arablardan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz va Samarqand noibi Jabroilning birlashgan qoʻshinlari oʻrtasida 4 oy mobaynida jang boʻldi. Jangda „oq kiyimliklar“ning qoʻli baland keldi, ammo son jihatidan koʻp boʻlgan arab qoʻshinlari Narshax qalʼasi devori ostidan uzunasiga 50 gaz lahim kavlab, uni qulatgach, qalʼaga bostirib kirganlar. Qalʼa ichida davom etgan shiddatli janglarda qoʻzgʻolonchilar yengilgan. Isyon rahbarlaridan Hakim ibn Ahmad va Hashviylar oʻldirilgan. Narshaxdagi qoʻzgʻolon bostirilgach, arablar asosiy kuchni Muqanna qoʻzgʻolonining markazi boʻlgan Samarqand va Keshga tashladilar. Xalifa Mahdiy 777-yilda Muqanna qoʻzgʻoloniga zarba berish uchun Nishopurga keldi. Xuroson noibi Maoz va Hirot amiri Sayd Harashiy boshliq katta qoʻshin Samarqandga yuborildi. Isyonkorlar bilan boʻlgan jangda arab qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi. Natijada Maoz Xuroson noibligidan isteʼfoga chiqdi. 2 yillik toʻqnashuvlardan soʻng Samarqand taslim boʻldi. Soʻngra arablarning birlashgan qoʻshinlari Muqannaga qarshi tashlandi. Narshax va Samarqandda „oq kiyimlilar“ yengilgach, mahalliy boylar sotqinlik qilib, arablarga yordam bera boshladilar. Ular arablar bilan birga Muqannaning Som togʻidagi istehkomini qamal qilishda qatnashdilar. Uzoq davom etgan qamaldan soʻng tinkasi qurigan muqannachilar taslim boʻldilar. Muqannaning ukasi Qabzam 3000, Som qoʻrgʻoni mudofaasiga qoʻmondonlik qilayotgan Sarhama 3300 kishilik qoʻshini bilan Sayd Harashiyga taslim boʻldilar. Ammo, arablarga taslim boʻlishni istamagan Muqanna oʻzini yonib turgan tandirga tashlab halok boʻldi

 Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1991; Oʻzbekiston tarixi, T., 1997; Karimov Sh., Shamsutdinov R., Vatan tarixi, T., 1997.

 

Turkum:Tarix
Turkum:Fan
Muqarribun

Muqarribun (arab. — yaqinlashtirilganlar) — Qurʼonda toʻrt bosh farishta (Jabroil, Azroil, Mikoil, Isrofil)ning umumiy nomi. Islom aqidalarida ular Allohga eng yaqin farishtalar deb taʼriflanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muqimiy (shaharcha)

Muqimiy — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1989-yildan). Qoʻqon shahar kengashiga qarashli. Aholisi 7,4 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, rus, tatar, koreys va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon. M.dan viloyat markazi (Fargʻona)gacha 100 km.

M. Yangi Qoʻqon kimyo zavodining qurilishi munosabati bilan 1982-yilda Qoʻqon shahridan janubroqda yoʻldosh shaharcha sifatida vujudga kelgan. M.ning asosiy sanoat korxonasi — spirt zavodi (ekologik sabablarga koʻra faoliyati toʻxtatilgan mineral oʻgʻitlar ishlab chiqaruvchi kimyo zavodi spirt ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan). Shaharchada umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kutubxona, poliklinika, savdo, maishiy va madaniy shoxobchalar mavjud. M. xududidan Fargʻona — Yaypan, Sariqoʻrgʻon — Soʻh yoʻllari bilan tutashgan Qoʻqon — Sariqoʻrgʻon avtomagistrali oʻtganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Fargʻona viloyati
Turkum:Qoʻqon
Komil Muqimov

Komil Muqimovich Muqimov (1940.14.2, Buxoro viloyati, Gʻijduvon tumani) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1988), professor (1989). Oʻrta Osiyo universititida (1957—61) oʻqigan va Moskva universitetini tugatgan (1964). Toshkent universitetning fizika kafedrasida oʻqituvchi, dotsent (1967-75), optika kafedrasi mudiri (1975—92), fizika fakulteti dekani (1990-92). 1992-yildan Buxoro universititi rektori. Ilmiy ishlari magnitooptika, ferro-, ferrimagnitik dielektriklarda magnitooptik hodisalar va boshqalarga oid. Uning izlanishlari tufayli magnit hodisalar fizikasi sohasida yangi — "kuchli magnit maydonida nodir elementlar magnitooptikasi" ilmiy yoʻnalishi yaratildi.

 
 Magnitooptika v prozrachnix redkozemelnix dielektrikax, T., 1999.

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Muqobil sarvaraq

Muqobil sarvaraq, kontrtitul — kitob sahifasining chap tomonida joylashgan qoʻshimcha sarvaraq. M.s, odatda, koʻp jildli nashrlar, turkum yoki yirik asarlar va shahrik.da beriladi. Unda butun nashrga tegi shli maʼlumotlar, agar tarjima kitob boʻlsa, tarjima qilingan til (original)dagi maʼlumotlar (kitob nomi,muallifi, tahrir hayʼati aʼzolari va boshqalar) yoziladi. Mas, koʻp jildli ushbu Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Muqobil sarvaraqida nashrning Bosh tahrir hayʼati aʼzolari roʻyxati berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muqova

Muqova — kitob, albom, jurnal, daftar va shu kabilarni yaxlit qilib biriktirib turuvchi ustki qism. Muqovada nashrning nomi, mualliflari yoziladi, turli bezaklar ishlanadi. Muqova kitob blokini qay darajada ushlab turishiga qarab old va orqa, tub (korishok) tomonlarga ajraladi. Muqovaning juzlangan varaklar sarbandiga biriktirilgan qismi muqova sarbandi deyiladi. Muqova tomonlari karton va boshqa xom ashyolardan tayyorlanib, sirtiga charm, qogʻoz, mato va boshqa siriladi; ichiga qogʻoz yopishtirilib kitob blokiga birlashtiriladi. Muqovalar yupqa, qattiq (qalin), yumshoq boʻlishi mumkin. Yupqa muqova qogʻozdan iborat boʻlib, uni tayyorlash nisbatan oson va arzon boʻlganligi uchun, odatda ommaviy kitoblar, risola, jurnallarda foydalaniladi. Qalin muqova mustahkam boʻlib (1—9 raqamli turlarga ega), kitob va nashrlarni yaxshi saqlanishini taʼminlaydi. Bulardan 5 va 7-raqamli muqovalar keng ishlatiladi. 5-raqamli muqovada tomonlari (karton)ga qogʻoz sirilib, muqova sarbandida alohida material (mato) bilan ulanadi; darsliklar, siyosiy, ilmiy, adabiy asarlarda koʻp qoʻllanadi. 7-raqamli muqovada tomonlariga sirilgan material (charm, liderin va boshqalar) muqov sarbandi bilan yaxlit tutashib ketadi; ensiklopediyalar, yirik ilmiy va badiiy asarlar nashrida qoʻllanadi. Yumshoq muqovada karton oʻrniga qalin bukiluvchan qogʻoz ishlatiladi. Muqova yaxshi saqlanishi uchun jild (superoblojka) kiygiziladi.

Oʻzbekiston hududida qadimdan qoʻlyozma kitoblar tayyorlash rivojlangan. Bu qoʻlyozma kitoblar muqovasi asosan charm, shuningdek, qogʻoz, matodan tayyorlangan. Muqovaga yozuvlar bitilmagan. Muqova markaziga vertikal chiziq boʻylab yirik va mayda turunj (medalon)lar joylashgan, atrofi nafis islimiy naqshlar bilan hoshiyalangan. Kitob muqovalarini shu usulda bezash XX asrgacha davom etgan (yana qarang: Muqovasozlik)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Muqom

Muqom (maqom soʻzidan) — uygʻur mumtoz musiqasining asosiy janri. Rok, Chabbiyat, Mushovirak, Charigyah (Chorgoh), Panjigyax, Oʻzhol (Uz zol), Ajam, Ushshak, Bayot, Nava, Sigyah va Iroq deb nomlanuvchi 19-asrda shakl topgan 12 M. turkumi mavjud. M.larning har biri muayyan mavzu bilan bogʻliq cholgʻu, ashula va raqs kuylari turkumidan iborat yirik shakldagi asarlardir. Har bir M. oʻziga xos pardada ijro etilib, muqom boshi, choʻng nagʻma, doston nagʻma (doston margʻuli bilan) vamashrap nagʻma qismlaridan tashkil topgan. M. boshi va choʻng nagʻmadagi ashula yoʻllari, asosan, mumtoz (Navoiy, Zaliliy, Nozimiy, Huvaydo, Mashrab va boshqalar) sho-irlarning gʻazallari bilan aytiladi. Doston nagʻmalarning ashula yoʻllari uy-gʻur dostonlari qoʻshiklariga hamohang boʻlib, uygʻur xalq lirik-epik asarlari matnlari bilan ijro etiladi. Mashrap nagʻmalarning kuy-ohanglari toʻysayil, davra (mashrap)larda ijro etiladigan raqsbop qoʻshiklardan iborat. M.lar ijrosida hofiz (M.boshi), ashulachi va sozandalar guruhi (qolgan qismlarda) hamda raqqosalar guruhi (Mashrap nagʻma) qatnashadi, asosan, tanbur, sato, dutor, rubob, chang, dap (doira), nay kabi musiqa cholgʻu asboblaridan foydalaniladi. Uygʻur 12 M.ining Doʻlan, Qashqar, Turfon, Xoʻtan, Ili M.lari kabi mahalliy mavjud. Ular bir-biridan parda tuzilmalari, kuy-ohanglari, ichki tarkibi bilan farqlanadi. M.larning bizgacha yetib kelishida Halim va Salim (19-asr), Muhammad Ahmad Boqi oʻgʻli (Oxunim Korushong, 1849—1926), Turdi Oxun (1881—1956), Roʻzi tanburlarning xizmati katta. Turdi Oxun rahbarligidagi M. chilar ijrosida 1951—54 yil lari Sharqiy Turkiston (Sinszyan)da 12 Mlarning Qashqar varianti yozib olingan va Pekinda nota yozuvida nashr etilgan. Oʻzbekiston teleradiosida Roʻzi tanburning shogirdlari M. Hasanov, N.Nosirov, Q.Rozi (Muhammedov), F. Qodirxoʻjayev, S. Rozamovlardan 12 M.larning Ili varianti yozib olingan (1968—72) va grammplastinkada chiqarilgan. Uygʻur M.larini A.Hoshimov tadqiq etib kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sobit Muqonov

thumb
Sobit Muqonovich Muqonov (1900.13.4, hozirgi Shimoliy Qozogʻiston viloyati Jambul tumani — 1973.18.4, Olmaota) — qozoq yozuvchisi va jamoat arbobi. Qozogʻiston FAakad. (1954). Fuqarolar urushi qatnashchisi (1918— 20). 1930—1935-yillarda Moskvadagi Qizil professura institutidaoʻqigan. Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1936-37; 1943-1952). „Boy oʻgʻli“ (1928), „Sof sevgi“ (1931), „Temirtas“ (1935), „Boʻtakoʻz“ (1938) romanlarida qozoq xalqining bosib oʻtgan tarixiy yoʻli aks etgan. „Boʻtakoʻz“ romani asosida pyesa va kinossenariylar yaratilgan. „Mening maktabim“ (1939—1953) avtobiografii: qissasida yozuvchining bolaligi tasvirlangan. „Sirdaryo“ roman i (1947—1948) 2-jahon urushiga bagʻishlangan. „Mening maktabim“ qissasi asosida „hayot maktabi“ trilogiyasini yaratgan (1949—1953). Muqonov „Choʻqon Valixonov“ (1954), „Saken Sayfullin“ (1970) dramalari, „Boʻz toʻlqinlari“ (1956) romani, „Zamondoshlar haqida afsona“ qissasi (1962) va boshqa asarlar muallifi. U 3 kitobdan iborat „Oqqan yulduz“ asarini (1967—1970) yozgan. Oybek, Hamid Olimjon, Abdulla Qaxdor, Zulfiya asarlaridan namunalarni qozoq tiliga tarjima qilgan. Asarlari oʻzbek tilida chop etilgan. Abay nomidagi Qozogʻiston Davlat mukofoti laureata (1967).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Hayot maktabi, T., 1954; Choʻpon bola, T., 1961; Boʻtakoʻz, T., 1962; Choʻloq polvon. Hikoyalar, qissalar, T., 1970.

Turkum:Qozogʻistonlik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Mugʻ

Mugʻ (fors.) — zardushtiylikka eʼtiqod qilgan kishining musulmonlarda atalishi. Mumtoz sheʼriyatda "M." soʻzi mayxona egasi, soqiy maʼnolarida ishlatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mugʻ qalʼa

Mugʻ qalʼa, Qalʼai Mugʻ — istehqom qalʼa xarobasi (V—VI-asrlar). Qum daryosining Zarafshon daryosiga kelib quyilish qismidagi (Tojikiston) togʻ choʻqqisi ustiga qurilgan 2 qavatli qasr-qoʻrgʻon. Bu qurilish undan avvalgi inshoot oʻrnida amalga oshirilgan boʻlishi ehtimol. Chunki, qad. yunon ida zabt etish mushkul boʻlgan „sugʻd qoyalari“ haqida maʼlumotlar uchraydi. Olimlarning fikricha, Mugʻ qalʼa shunday istehkom „qoya“lardan biri boʻlgan. Oʻrta asr yozma ida Mugʻ qalʼaga nisbatan abargar nomi ishlatilgani ham maʼlum. Bu sugʻdcha atamaning maʼnosi „togʻ ustidagi“ demakdir. Mugʻ qalʼada 1932-yilda tasodifan bir sugʻdcha hujjat topilishi uning haroba qoldiklarida arxeologik qazish ishlari boshlanishiga sabab boʻldi. 1932—33 yillarda A. V. Vasilyev, 1947-yilda V. A. Voronin oʻrgangan. Mugʻ qalʼada oʻtkazilgan qazishmalar natijasida mustahkam devor bilan oʻralgan ixcham hovli yuzasi hamda qamal holatda yashashga moʻljallangan xoʻjalik va turar joy binolari majmuidan iborat qoʻsh qavatli inshoot qoldiklari namoyon boʻldi. Yuzlab moddiy ashyoviy topilmalar bilan bir qatorda Mugʻ qalʼa harobalarida sugʻd, qadimiy turkiy, xitoy va arab yozuvlari bilan bitilgan 80 ta hujjatdan iborat qad. arxiv qoʻlga kiritildi (yana qarang Mugʻ qalʼa hujjatlari). Mugʻ qalʼa yozma yodgorliklarining guvoxdik berishicha, qalʼa arab istilosi davrida (722-yil) vayronaga aylantirilgan. Mugʻ qalʼada Panch (ilk oʻrta asr Panjikenti) qokimi Devashtich oʻz yaqinlari va arkoni davlati bilan qamal qilinib asir olingan, keyinchalik qatl etilgan. Inshoot esa buzib tashlangan.

 Adabiyot 
 Sogdiyskiy sbornik. Sbornik statey o pamyatnikax sogdiyskogo yazika i kulturi, naydennix na gore Mug, L., 1934; Sogdiyskiye dokumenti s gori Mug, M., 1962— 1963; Ishoqov M., Soʻgʻdiyona tarix chorrahasida, T., 1990; Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Tojikiston tarixi
Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik)

Mugʻ qalʼa, Mugʻtepa, Mugʻ qoʻrgʻon — arxeologik yodgorlik (milodiy 1—13-asr

boshi). Namangan viloyatining Kosonsoy shahri yaqinida joylashgan. Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik) 2 qismdan iborat: ark va shahriston; qoʻrgʻon (maydoni 4 ga). Har 2 qism kuzatuv minoralari boʻlgan mudofaa devori bilan oʻralgan. Ark shahristonning jan.-gʻarb tomonida, Kosonsoy daryosining tik yon bagʻrida joylashgan. Undan milodning boshlari va oʻrta asrlarga oid topilmalar chiqqan. Tarixiy ga koʻra, arkda quyosh ibodatxonasi boʻlgan. Ushbu ibodatxona, Shahristoniynchnt yozishicha, xalifa Muʼtasim davrida (833—842) buzib yuborilgan. 1983-yilgi tekshirishlar natijasida Shahristondan ilk oʻrta asrlarga oid arxeologik majmua ochilgan. Tadqiqotchilar fikricha, shahriston dushmandan ustalik bilan himoya qilingan: dushman hujumi kutiladigan tomon qoʻshimcha devor bilan mustahkamlangan. Bu holat gʻanim hujumini har 2 mudofaa devoridan turib qaytarish imkonini bergan, chunki shahar darvozasi shu yerda joylashgan boʻlib, agar dushman darvozadan kirgan taqdirda ham ichkariga oʻta olmasdi va oʻziga xos „qopqon“ga tu-shardi. Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik)ning qoʻrgʻon qismi ark va shahristondan keyin qurilgan, undan notinch davrlarda oʻziga xos panagoh sifatida foydalanganlar. Qoʻrgʻonning alohida darvozasi boʻlgan. Tadqiqotchilar fikricha, Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik) Fargʻonaning „harbiy poytaxti“ hisoblangan. Yozma ehtimol aynan shu shaharni Fargʻonaning 8-asroxiri — 9-asr boshlaridagi poytaxti sifatida qayd etgan boʻlsalar kerak.

 Adabiyot 
 Bernshtam A. N., Drevnyaya Fergana, T., 1951; Matboboyev B. X., Shamsutdinov R. T., Mamajonov A., Buyuk ipak yoʻlidagi Fargʻona shaharlari, Andijon, 1994.

Boqijpn Matboboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Namangan viloyati
Safo Mugʻanniy

Mugʻanniy Safo (taxallusi; asl ism-sharifi Olloberganov Safo; 1882, Xiva yaqinidagi Gandimiyon qishlogʻi — 1940) — shoir, bastakorsozanda, jamoat arbobi. Mehnat Qahramoni (1936). XXSR maorif nozirligida madaniyat boshqarmasi boshligʻi (1920—22), yersuv islohotini oʻtkazish davrida yer shoʻʼbasi raisi (1925—26), Urganch tumani ijroiya qoʻmitasi raisi (1927—28), Xorazm okrug teatrida rejissyor (1929—37); ayni paytda oʻqituvchilik bilan shugʻullangan (1935— 37). Yoshlik kezlarida musiqa sanʼatiga qiziqib, zamonasining koʻzga koʻringan sozanda va xonandalaridan tanbur, dutor va boshqa musiqa asboblarida kuy chalish hamda ashula aytishni oʻrgangan. Komil Xorazmiydan taʼlim olgan. Sozandalik va xonandalik mahoratini oshirish bilan birga ustozi taʼsirida sheʼrlar ham yozgan. Xorazm shoirlarining, shuningdek, oʻzining sheʼrlariga kuy bastalagan. M.ning bizga qadar yetib kelgan sheʼrlarida maʼrifatni ulugʻlash, Xorazm axlining nurli kelajagiga umid, yoshlarni millat va vatan baxtsaodati yoʻlida ishlashga daʼ-vat ohanglari ustuvorlik qiladi. M. 1937-yil 28 avgustda "xalq dushmani" sifatida qamoqqa olinib, oʻsha yilning 28-noyabrda 10 yillik qamoq jazosiga hukm qilingan va mustabid tuzumning lagerlaridan birida vafot etgan.

Naim Karimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Mugʻlon

Mugʻlon — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanida joylashgan shaharcha.

Shuningdek Mugʻlon Kasbi tumaning markazi hamdir. 2009-yil 13-martda Vazirlar Mahkamasining 68-sonli qaroriga binoan shahrcha maqomi berilgan.

 Etimologiyasi 
Tilshunos D.Abdurahmonovning izlanishlariga koʻra, mugʻlon yoki moʻgʻlon etnonimidan Muglon qishlogʻining nomi yuzaga kelgan. Tarixshunos olimlar qadimda moʻgʻul, mugʻol, mogʻol, mugʻul etnonimi boʻlganligini aniqlashgan. Lekin ayni mugʻlon yoki moʻgʻlon shaklidagi etnonim mavjud ekanligi haqida dalillar mavjud emas. Sart moʻgʻal, cherikchi moʻgʻul, ali moʻgal, yakka mugal, hafiz moʻgal, qora moʻgʻal singari urugʻ va qabillari, ularning tarmoqlari avvaldan mavjud. Bu urugʻ vakillari Oʻzbekiston, Tojikiston hamda Afgʻon Badaxshonida istiqomat qilishgan. Etnolog tarixchilarning izlanishlariga koʻra, moʻgʻol, moʻgil, mogal urugʻlari bu moʻgʻulistonlik turkiy qabilalar hisoblanadi. Mugal soʻziga -on koʻplik qoʻshimchasining qoʻshilishi natijasida hudud nomi hozil boʻlgan va u moʻgʻullar degan maʼnoni bildiradi. V. P. Yudin, B. X. Karmishevalarning yozishicha mugʻollar bu qadimgi turkiy qabilalardan biri hisoblanadi. Lekin bu qabila Mogʻuliston (hozirgi Mangoliya)dagi moʻgʻul xalqiga aloqasi yoʻq

Shunday qilib, Mugʻlon bu qadimiy turkiy moʻgʻul qabilasi jamoasi joylashgan qishloq, hudud nomi hisoblanadi.

 Joylashuvi 
Mugʻlon shaharchasiga eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Koson (20 km) shahrida joylashgan. Mugʻlondan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha boʻlgan masofa 45 km ni tashkil etadi.

 Aholisi 
Shaharch aholisi 7 ming kishini tashkil etgan (2003-yil). Shaharchada oʻzbeklar, qozoqlar, qoraqalpoq va tojiklar koʻp yillardan buyon yashab kelmoqda.

Aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida qayd etilishicha, Mugʻlon shaharchasida 2013-yil 1-yanvarda 6465 nafar, 2016-yilda esa 6.6 ming nafar aholi istiqomat qilgan.
Iqlimi
Shaharchaning iqlimi keskin kontinental.
 Suv taʼminoti 
Mugʻlon shaharchasi Obihayot va Kasbi kanallaridan suv oladi.

 Ijtimoiy soha 
Shaharcha hududida maʼmuriy idoralar, aloqa boʻlimi, avtostansiya, Oʻzbekiston—Turkiya qoʻshma korxonasi, dehqon bozori, 2 umumiy taʼlim maktabi, litsey-internat, madaniyat saroyi, stadion, markaziy kasalxona, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar, madaniy, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliya olib boradi. Mugʻlon— Qarshi, Mugʻlon—Koson yoʻnalishlarida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kasbi tumani shaharchalari
Mugʻojar togʻi

Moʻgʻoljar togʻi (qozoqcha Moʻgʻaljar) — Qozogʻiston Respublikasining Oq-toʻba viloyatidagi togʻ. Kaspiyboʻyi pasttekisligi bilan Toʻrgʻay soyligi orasida joylashgan. U shimolida Ural daryosi vodiysidan janubida Turon tekisligidagi Shagʻiray balandligigacha davom etadi. Uzunligi 200 km, eni 30 km gacha. Eng baland joyi 657 m (Katta Baxtiboy togʻi). Togʻ geologik tuzilishi jihatidan Ural togʻlarining davomi hisoblanib, asosan, ohaktosh, koʻmirli slanets, qumtosh, kristalli slanets kabi jinslardan tuzilgan. Gʻarbiy va sharqiy Moʻgʻoljar togʻiga boʻlinadi.

Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq, kishi sovuq, qor kam yogʻadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —16, —17°, iyulniki 23—25°. Yillik yogʻin 200–250 mm. Yogʻin asosan, bahorda tushadi. Moʻgʻoljar togʻining gʻarbiy yon bagʻridan Emba, Oʻr (Kaspiy dengizi havzasi), sharqiy yon bagʻridan Irgʻiz daryosining oʻng irmoqlari boshlanadi. Asosan, dasht va chala choʻl landshafta mavjud boʻlib, janubiy qoratuproq va kashtan tuproqdan iborat. Asosiy oʻsimliklari: chalov, betaga, shuvoq, burgan, daryo vodiylarida terak, tol, qayin oʻsadi. Bahorgi-yozgi yaylovlar bor. Xrom rudasi, fosforit, mis, nikel, koʻmir konlari zaminida konchilik sanoati rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Mugʻom

Mugʻom — 1) Ozarbayjon xalq musiqasida lad. Jami 70 dan ortiq M.lar maʼlum boʻlib, asosiylari — rast, shur, segoh, shushter, chargyah, bayati shiraz, humayun. Qolganlari shular zaminida tashkil topgan. M. tovushqatorlarida orttirilgan sekunda intervali uchraydi; koʻplarining diapazoni oktavadan keng boʻlib, ayrim tovushlar turlicha variantlarda kelishi mumkin. M.larda tonika ularning past qismidagina emas, balki oʻrta qismlarida ham uchraydi; 2) Ozarbayjon va Togʻli Qorabogʻda tarqalgan turkumli vokal-cholgʻu asar. M.lar muayyan ladga asoslanib, odatda, shu lad (mas, rast, shur va hokazo) nomi bilan ataladi. Ular badiha uslubiga asoslangan ashula, raqs va cholgʻu kuylaridan iborat. 19-asrdan boshlab M.lardan A. Magomayev, U. Hojibekov, N. Tigranov, R. Glier va boshqa kompozitorlar turli janrlardagi asarlarida foydalanishgan. A. Ter-Gevondyan ("Rast"), F. Amirov ("Shur", "Kyurdi Ovshar", "Bayati Gulistan"), Niyoziy ("Rast"), S. Aleskerov ("Bayati Shiraz") va boshqa M.larni orkestr uchun, J. Jangirov ("Chargyah"), A. Aliverdibekov ("Bayati Shiraz") a kapella xori uchun qayta ishlaganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Musiqa
Turkum:Ozarbayjon musiqasi
Turkum:Maqomlar
Mugʻon

Mugʻon, Muqon (?—572) — Turk xoqonligi xoqonlaridan biri. Bumin xoqonning oʻgʻli. 

Asli ismi Qushu boʻlib, M. unvoni bilan taxtga oʻtirgan. M.ning bir necha ismlari boʻlgan — Qush, Yegin — nevara, jiyan; Yandi — gʻolib; unvoni — M.; M. qahrli, jasur, aqlli boʻlib, uni jangu jadaldan boshqa hech narsa qiziqtirmagan. 553 yil kuzida u jujanlarni qayta tormor etgan. Jujanlar Si imperatoridan boshpana topganlar. 555 yil Si imperatori oʻz yeridan jujanlarni haydab chiqargan, chunki ular qaroqchilik qilishga oʻtgandilar. Bundan foydalangan M. va kidanlar jujanlarni tormor kilganlar. 554 yil M. davlati kichik bir mulkdan imperiyaga aylangan. Shimolida Sigu davlati ham zabt etilgan. Chjou imperiyasi bilan tuzilgan shartnomaga koʻra, Chjou M.ga har yili 100 ming parcha ipak mato soligʻi toʻlab turgan. 572 yil M. vafot etgan. Taxtga oʻtirgan ukasi Taspar xoqon Si imperiyasi bilan sulh tuzgan. Chjou soliqlan bosh tortganda unga hujum qilgan va Chjou yana soliq toʻlashga majbur boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:Ashina sulolasi
Mugʻxona

Mugʻxona, qurum, mugʻtosh — 1) otashparastlar qarorgohi; 2) oʻtov shaklida toshdan yasalgan qabr inshooti (miloddan avvalgi III—II, milodiy V—VI-asrlar). Namangan viloyatidagi Kosonsoy yaqinidan topilgan Mugʻxona Shimoliy Fargʻonaning yarim oʻtroq qabilalariga mansub. Inshoot devorlari siniq va yupqa toshlardan qorishma ishlatilmay oval shaklida (5x8,5 m) qurilgan. Ichki xonaning chiqish tuynugi boʻlib, toshtaxta bilan berkitib qoʻyilgan. M.dan odam suyaklari, tuvak, koʻza, dastali piyola, qilich, pi-choq, jez va temir oʻq uchi, jez koʻzgu, zirak, uzuk, munchoq, nafis moʻychinak va boshqa topilgan. Idishlar qizil, qora angob bilan tirnab hoshiyalanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Muhayyir

Muhayyir (taxallusi; asl ismi Muhammadqul Muhammadrasul oʻgʻli) (1842, Koʻqon — 1918, Rishton tumani) — shoir, tarjimon va xattot. Oʻzbek va forstojik tillarida ijod qilgan. 1875—85 yillarda Buxoro madrasalarida oʻqigan. M.ning oʻz qoʻli bilan koʻchirgan mukammal devonining 2 nusxasi mavjud. Devonida 350 gʻazal, 35 muhammas, 3 musaddas, 6 murabba, 2 tarjeʼband, 73 ruboiy va "Qirq hadis"ning sheʼriy yoʻl bilan qilingan tarjimasi bor. M., shuningdek, "Saloti Masʼudiy" nomli fiqh ilmiga oid forscha kitobni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 1870-yilda Alisher Navoiyning terma devonini ham nastaʼliq xatida koʻchirgan. Muqimiy, Furqat, Muhyi, Zavkiy, Nodim Namangoniy va Muntazirlar bilan yaqin ijodiy munosabatda boʻlgan. Lutfiy, Jomiy, Hofiz Sheroziy va Alisher Navoiy gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan, naziralar yozgan. Sheʼriyatida tasavvufiy ohanglar, ramz va ishoralar ham bor. Ijodiy merosining umumiy hajmi 10000 misradan oshiqroq. 3 qoʻlyozma devoni Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №7493, 19111) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Davlat adabiyot muzeyida saqlanadi (inv. №241). Ad.: Tanlangan sheʼrlar, T., 1967; Devon, T., 2000.

Akram Dehqonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Abdurahim Muhamedov

Abdurahim Muhamedov (1923.10.7 -Toshkent — 1980.10.2) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1955). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—43). Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (1945—52), musiqa rahbari (1965—71 va 1975—77), Madaniyat vazirligida yoʻriqchi, boshqarma boshligʻi (1955—56, 1960—64), Oʻzbekiston televideniyesi (1958—60) va Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida (1972—74) musiqa muharriri. Ijodida musiqali komediya va qoʻshiq janrlari asosiy oʻrin egallagan. Kuylari oʻzbek musiqa merosi anʼanalariga tayangan, oʻziga xos intonatsionritmik uslubi bilan ajralib turadi. M. "Jon qizlar" (K. Shangʻitboyev, K. Boyseitov pyesasi, 1963), "Gavhari shamchiroq" (S. Ulugʻzoda, 1967), "Togʻ goʻzali" (S. Saidmurodov, 1972), "Olifta" (F. Musajonov; N. Xalilov bilan hamkorlikda, 1974) kabi musiqali drama va komediyalar yozgan. M.ning "Jon kizlar", "Yetti qiz", "Jon Oʻzbekiston", "Shohi soʻzana", "Alla", shuningdek, bolalar qoʻshiqlari ("Kapalak", "Archa qoʻshigʻi", "Qoʻgʻirchogʻim, alla-yo" va boshqalar) ommaviylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Turkum:10-iyulda tugʻilganlar
Turkum:10-fevralda vafot etganlar
Muzaffar Muhamedov

Muzaffar Muhamedov (1902-yil 1-yanvar, Toshkent — 1995-yil 18-noyabr) — aktyor, rejissyor, teatr tashkilotchilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1937), O‘zbekiston SSR xalq artisti (1959).
 Faoliyati 
Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1927). Ijodiy faoliyatini Hamza rahbarligidagi „Turk kuchi“ truppasida aktyorlikdan boshlagan (1918). 1919—1924-yillar Oʻzbek davlat namuna drama truppasida aktyor. Andijon teatrida bosh rejissyor (1928—1930), Oʻzbek davlat musiqali teatrida (1930—1939), Navoiy teatrida (1939—1943 va 1950-yildan) rejissyor, Muqimiy teatrida bosh rejissyor (1943—1950). Mahmudxon („Zaharli hayot“), Muslim („Halima“), Oʻlmas Botir („Yorkinoy“), Mirzaboshi („Arslon“) va boshqa uning sahnada yaratgan eng yaxshi rollaridir.

Muhamedov rejissyorlik faoliyatining dastlabki davrlarida V. Meyerxold yoʻlidan borgan, keyinchalik Muhamedov rejissurasi oʻziga xos rivoj topgan. U musiqali teatr rejissyori sifatida shakllangan va bu sohada oʻziga xos rejissyorlik maktabini yaratgan. „Halima“ (F. Zafariy), „Gulsara“ (K. Yashin, M. Muhamedov; T. Jalilov), „Layli va Majnun“ (Xurshid; R. Glier, T. Sodiqov), „Davron ota“ (K. Yashin, S. Abdulla, Chustiy; T. Sodiqov, A. Kozlovskiy), „Tohir va Zuhra“, „Alpomish“ (S. Abdulla; T. Jalilov), „KIMga“ (Roslavets, T. Jalilov), „Gʻunchalar“ (Z. Fatxullin; T. Jalilov), „Oftobxon“ (K. Yashin; T. Jalilov) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. „Ichkarida“ pyesasini, „Gulsara“, „Dilorom“, S. Abdulla bilan „Maysaraning ishi“ operalarining librettosini yozganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Safo Muhamedov

Safo Muhamedov (1914.24.6 - Toshkent — 1990.19.3) — rangtasvir ustasi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1971). Toshkent rassomlik bilim yurtini (1938), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1960) tugatgan. 1940-yildan Respublika rassomlik bilim yurtida pedagog; Toshkent politexnika instituti (meʼmorlik fakulteti)da dotsent (1963), professor (1988), 1968-yildan kafedra mudiri. M. asarlarida mehnat axli va ziyolilar, ularning qiyofalari, mehnati va kayfiyatlari jonli hayotiy tasvirlangan: "Eski maktab" (1940), "Mehnat Qahramoni S. Nuriddinov" (1956); "Tunggi sugorish" (1963), "Professor R. Q. Islombekov" (1968), "Alisher Navoiyning sultan Husayn Boyqaro bilan soʻngti uchrashuvi" (1972) va boshqa M. rassomlik sanʼati va haykaltaroshlik sohasidan ilmiy asar, dastur, qoʻllanmalar va uslubiy tavsiyanomalar yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Turkum:19-martda vafot etganlar
Sobir Muhamedov

Sobir Muhamedov (1912.25.5 -Toshkent — 1978.12.4) — kinodramaturg, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 1939-yil Boku kinostudiyasida, 1941—1948-yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida (1955— 57 yillar direktor) turli lavozimlarda ishlagan. 1948—1955-yillar Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida oʻqituvchi. Oʻzbekiston madaniyat ishlari vaziri muovini (1957—1959), vazir (1959—1963), Oʻzbekiston kinematografiya Davlat qoʻmitasi raisi (1963—1964), Hujjatli va ilmiyommabop filmlar kinostudiyasining direktori (1966—1967), Oʻzbekiston Kinematografchilar uyushmasi boshkaruvining raisi (1967—1976), „Oʻzbekfilm“da bosh muharrir (1977—1978), Oʻzbekiston kino ishlab chiqarish boshqarmasining boshligʻi (1978-yil yan-vardan). Koʻpgina hujjatli, badiiy, multiplikatsion filmlarning ssenariylarini yozgan: „Frontga konsert“, „Oʻzbekistonimizga keling“ (M. Karavkin bilan hamkorlikda), „Hamza“ (K. Yashin bilan hamkorlikda), „Shiddat“ (D. Vasiliu va U. Nazarov bilan), „Utgan kunlar“, „Zulmatni tark etib“ (A. Qodiriy asarlari asosida), „Yunus Rajabiy“, „Yorugʻ yoʻl“, „Oʻzbekiston oʻrmonlari“ va boshqa shular jumlasidan. V. Yanning „Chingizxon“ romanini rus tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Kinossenariy, T., 1974; Filmi i godi (A. Abdullayev bilan hamkorliqda), T., 1980.

 

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-apr-13-1978-2113344/

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:25-mayda tugʻilganlar
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:12-aprelda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik tarjimonlar
Turkum:Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Turkum:Oʻzbekiston rejissyorlari
Muhammad Ali (Misr)

Muhammad Ali (4-mart 1769-yil, Kavala shahri, Makedoniya — 2-avgust 1849-yil, Iskandariya) — Misr hukmdori (podshosi) (1805—49). 1952-yil iyul inqilobigacha hukmronlik qilgan sulola asoschisi, asli alban, yanicharlardan. M.A. tamaki sotish bilan shugʻullangan, 45 yoshida oʻqishni oʻrgangan. 1799—1801-yillarda turk armiyasi tarkibidagi alban otryadiga boshchilik qilib, Misrdagi Turkiya— Fransiya urushida qatnashgan. Umar Makram boshchiligidagi Qohira musulmon ulamolariga tayanib hokimiyatni egallagan (1805). M.A. dastlab Umar Makramni qatl etgan, soʻngra mamluk beklarini qirib tashlab, nomigagina Turkiyaga tobe, aslida Misrning yakka hokimiga aylangan. Muntazam armiya tuzib, uning yordamida Arabiston yarim orol (1811-18), Sharqiy Sudan (1820-22)ni bosib olgan, Grek mshtliy ozodlik inqilobini bostirishda qatnashgan (1824—28), Turkiya sultoniga qarshi urushlar olib borgan (1831—33 va 1839—40). Harajatlarni qoplash maqsadida vaqf, mamluklar va ijaradorlarning yerlarini davlat ixtiyoriga tortib olgan. 1829-yildan yerlarni oʻz yaqinlariga boʻlib bera boshlagan. M.A. maʼmuriy idoralarni qaytadan tashkil etgan, qishloq xoʻjaligi, sanoatni rivojlantirish tadbirlarini koʻrgan. Bu ishlarni amalga oshirishda chet el, asosan, fransuz mutaxassislariga tayangan. Uning davrida tashqi savdo rivojlangan; bir necha dunyoviy maktablar ochgan. Misr yoshlarini chet ellarga oʻqishga yuborgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muhammad Ali (shoir)

Muhammad Ali (15-asr) – shoir. Gʻaribiy taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Alisher Navoiyning togʻasi. Davrining obroʻli xattotlaridan, musiqada eʼtiborli kishi boʻlgan. Sozlarni yaxshi chalgan. Sheʼrlarining aksariyati turkiy tilda yozilgan boʻlib, ularda asosan ishq-muhabbat kuylanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Alisher Navoiy
Muhammad Amin Buxoriy

Muhammad Amin Buxoriy, Muhammad Amin ibn Mirza Muhammad Zamon Buxoriy Soʻfiyoniy (17-asr) — buxorolik tarixchi olim.

Buxoro shahrining Soʻfiyon mahallasidan boʻlgan, Hayoti toʻgʻrisida maʼlumotlar deyarli saqlanmagan. Taxminan 60 yoshida "Muhit attavorix" — "Tarixlar okeani" (1700) asarini yozgan. Asar 10 bobdan iborat boʻlib, uning keyingi boblari somoniylar va ashtarxoniylar davrini oʻz ichiga oladi. Asarda olimlar, xattotlar va naqkrshlar haqida noyob maʼlumotlar mavjud. Ayniqsa, Subhonqulixon (xukmronligi: 1681 — 1702) davrida yuz bergan siyosiy voqealar. Buxorodagi markaziy hokimiyatga boʻysunishni xohlamagan Balx viloyati ustiga yurishlar, Xiva xonining Qorakoʻl, Karmana, Vardonzega bosqinlari tasviriga katta oʻrin ajratilgan. Bu asar u bilan taxminan bir paytda yozilgan Muhammad Yusuf Munshiynit "Tarixi Muqimxoniy" va Mir Muhammad Amin Buxoriyning "Ubaydullanoma" asarlari bilan birga ashtarxoniylar davrini yoritishda muhim manba hisoblanadi. Asarning Toshkent, Sankt-Peterburg, Parijda qoʻlyozma nusxalari mavjud.

 Adabiyot 
 Hamroyev U., Muhammad Amin Buxoriy, T., 1970.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Buxoro xonligi tarixchilari