Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tuzkon

Tuzkon – Jizzax viloyatidagi koʻl. Jizzax shahridan 56 km shimoli-gʻarbda. Nurota tizmasining tarmogʻi – Pistali togʻdan sharqroqda joylashgan.

Koʻl suvining temperaturasi yil davomida oʻzgarib turadi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 0,2°, aprelda 13,2°, iyulda 27,5°, oktabrda esa 16,4°. Suvi kuchli minerallashgan: shimoliy qismining suvi tarkibida 4,0 g/l, janubiy qismida 4,9 g/l tuz bor. Arnasoyning butunlay chiqindi suvlardan hosil boʻlgan boshqa suv omborlaridan farqli oʻlaroq, Tuzkon koʻli inson faoliyati natijasida sezilarli darajada oʻzgargan boʻlsa-da, qadimgi tabiiy kelib chiqishiga ega.

 Geografiyasi 
Tuzkon koʻli Jizzax viloyatining Forish tumanida, Jizzax shahridan 56 kilometr shimoli-sharqda, Qizilqum choʻlining oʻta sharqiy qismida joylashgan. Arnasoy tizimida Tuzkon shimoli-gʻarbda Aydarkoʻl bilan tutashib, eng janubiy joyni egallaydi. Koʻl shimoli-gʻarbiy-janubiy-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan va taxminan uchburchak shaklida. Koʻlning hozirgi uzunligi 35 kilometr, kengligi 22–25 km, sharqiy qirgʻoqdagi qoʻltiqlarni hisobga olgan holda – 35 km gacha uzaygan. Tizimdagi boshqa koʻllar singari Tuzkonning ham doimiy konturi yoʻq. Suv sathi 15–20% ga oʻsgan. Shimoli-sharqdagi qirgʻoq chizigʻi koʻplab tor va uzun sayoz qoʻltiqlarni hosil qilib, qattiq chuqurlashgan. Ulardan baʼzilari alohida suv omborlariga bogʻlangan. Suv kengliklari koʻpincha shoʻr botqoq bilan oʻralgan. Koʻlning bu qismi ham orolchalarga toʻla. Unga choʻl tekisligi tutashgan, baʼzi joylarda saksovul oʻsgan, qamishzorlar uchrab turadi. Janubda qirgʻoq konturi tekislangan. Tuzkonga janubiy uchida shoʻr daryo Kli (quyi oqimidagi Sanzara nomi), Oqbuloq va Markaziy Golodnostepin kollektorlari quyiladi. Katta suv omboridan uncha uzoq boʻlmagan joyda Togʻay va Tuzchiquduqkoʻl shoʻr koʻllari joylashgan. Atrofi botqoq. Janubi-gʻarbiy qirgʻogʻi pastroq Pistalitau tizmasi (Nurota tizmasining tirmagi) bilan qoʻshiladi.

 Tarixi 
1969-yilgacha Tuzkon kichik koʻl boʻlib, suv sathining keskin mavsumiy tebranishlarini boshdan kechirgan, baʼzan butunlay qurib qolgan. Gidrogeolog N. A. Kenesarinning fikricha, bu Orol-Kaspiy davrining yirik havzasidan saqlanib qolgan qoldiq suv havzasi boʻlgan.

1969-yilda Chordara suv omboridan suvning (21 km³) halokatli oqishi natijasida tabiiy koʻl bogʻlangan Aydar chuqurligi toʻldirildi. Keyinchalik intensiv quritish suv tizimining ekologik holatiga salbiy taʼsir koʻrsatganligi sababli, 1980-yilda Aydarkoʻl va Tuzkon oraligʻidagi toʻgʻon sozlanishi drenajli toʻgʻon bilan toʻsilgan. 1994-yilda yangi katta hajmdagi (9,3 km³) oqizishdan soʻng, oʻtish joylari vayron boʻldi, Tuzkonning shimoliy qirgʻogʻi qisman suv ostida qoldi va ikkita koʻl ancha uzunlikda tutashdi.

 Galereya 

 
Turkum:Oʻzbekiston koʻllar
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Turkum:Forish tumani
Tuzlar (mineral)

Tuzlar, tabiiy tuzlar — choʻkindi tuz konlarini hosil qiluvchi, suvda tez erish hususiyatiga ega boʻlgan, shoʻr va achchiqshoʻr taʼmli minerallar guruhi. Kimyoviy tarkibi — xloritlar va natriy, kaliy, magniyning sulfatlari. Tout tuzi (galit), silvin, karnallit, kainit, poligalit, longbeynit, mirabilit, tenarditlar muhim tuzlar sirasiga kiradi. Hosil boʻlish vaqti va sharoitiga qarab Tuz konlari 3 tipga boʻlinadi. Yer yuzasidan ozmikoʻpmi chuqurlikda joylashgan qattiqTuzning yirik qatlamlari yoki shtok va gumbazeimon yotqiziqlari boʻlib, ilgarigi geologik davrlar mobaynida hosil boʻlgan choʻkindi qazilma konlari. Dunyo boʻyicha Tuz kazilmalarining 30% shu tipdagi konlarga toʻgʻri keladi. Chuqurlikdagi tabiiy Tuzning yer osti suvlari taʼsirida erib chiqib ketishi natijasida hosil boʻladigan tuzli vanamakoblar. Bu konlardan choʻktirish yoʻli bilan tosh tuzining 50% dan ortigʻi qazib olinadi. Zamonaviy tuz konlari (shoʻr koʻl, qoʻltiq va lagunalar) Yer yuzida keng tarqalgan boʻlib, bu tipga hozirgi zamon dengiz va okeanlari ham kiradi. Tuz ning 20% shu tipdagi konlardan qazib olinadi.
Tuyduk

Tuyduk  — uzunchoq ochiq nay shaklidagi anʼanaviy turkman puflama cholgʻusi boʻlib, bir necha turi borYu. V. Keldish. Istoriya muziki narodov SSSR. Institut Istorii Iskusstv. Moskva. Tom 4 — S.686. Tarixiy jihatdan xalq dostonlari ijrosi bilan bog‘liq.

 Tarixi 
Turkman xalq cholg‘u asboblarining kelib chiqishi haqidagi rivoyatlar xalq og‘zaki ijodida keng o‘rin olgan. Koʻpincha, anʼana ildizi yunonlarga taqaladi: masalan, turkmanlarning yana bir xalq cholgʻusi — dutorning paydo boʻlishi Platonga, tuydukning kelib chiqishi Zulqarnaynga (Iskandar Zulqarnayn) bogʻliqYu. V. Keldish. Muzikalnaya ensiklopediya. Tom 5. 1973 — S.659. Oʻrta Osiyo mintaqasining qadimiy arxeologiyasida tuydukning namunalari keng tarqalgan. Bu cholgʻuni chalish, asosan, hududning turk-oʻgʻuz va arab-fors musiqa anʼanalariga uyqash boy musiqa anʼanalari bilan bogʻliq.

 Tuyduk 

 Gargi-Tuyduk — nayning (uzunligi 75-80 mm, diametri 18-20 mm) yuqori uchiga mushtuk — metall silindr (uzunligi 50 mm) taqiladi; nay tanasida 6 ta chalish teshigi mavjud — 5 ta old tomonda, 1 ta orqa tomonda. Ovozning „xira“ (kuchsiz) tembri ovoz chiqarishning xususiyatlari bilan izohlanadiYu. V. Keldish. Muzikalnaya ensiklopediya. Tom 5. 1973 — S.659.

 Dilli-Tuyduk — tilchali cholgʻuKuznesova G. V. Obrazniy mir tvorchestva kompozitorov respublik Sredney Azii i Kazaxstana. Rossiya: Sov.kompozitori — S.79. Nay tanasining (uzunligi 160 mm, diametri 6-8 mm) ikkala uchi ochiq (yuqori qismi yopiq turi ham uchraydi). Unda 5 ta chalish teshigi mavjud: 4 ta old tomonda, 1 ta orqada. U shaklidagi tilcha nay tanasining yuqori chetidan 5-10 mm masofada kesiladi. Ovozi oʻtkir, biroz pirqirab chiqadi.

 Gosha-dilli-Tuyduk — dilly-Tuydukning qoʻshaloq turi. Hajmi, tuzilishi va akustik xususiyatlariga koʻra bir xil boʻlib, kesik tilchali 2 ta qamish naychadan iborat; ularning sozlanishidagi ozgina farq tufayli oʻziga xos tovush tebranishi yuzaga keladi. Ovozi boshqa tuyduk ga qaraganda mayinroq.

 Yana qarang 

 Svirel
 Sibizgʻa
 Nay (uzunchoq fleyta)

 

Turkum:Musiqa asboblari
Tuynuk

Tuynuk — bino devori, shiftiga maxsus ishlangan teshik: toʻrtburchak, doyra shaklida boʻladi. T. xona ichiga yorugʻlik tushishini, havo almashinib turishini taʼminlaydi. Ayrim kulba, oʻtovlarda hamda mahalliy oshxona, tandirxonalarda shiftga, devorning yukrri qismiga ishlangan T.lar tutun chiqishiga xizmat qiladi. Masjid, madrasa, tim, toqi kabi binolarda T. panjara bilan bezatilgan. Harbiy istehkom va qalʼa devorlarida T. dan oʻq otish, dushmanni kuzatish va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

 

Turkum:Arxitektura
Tukan (yulduz turkumi)

Tukan — osmonning jan. qismida joylashgan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 2,8 koʻrinma yulduz kattaligiga teng. T.da Galaktikamizning yoʻldoshlaridan biri — Kichik Magellan Buluti joylashgan. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi. 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Tukli arilar

Tukli arilar  — asalarisimonlar oilasiga mansub hasharotlar urugʻi. Uzunligi 3,5 sm gacha, tanasi qalin va uzun tuklar bilan qoplangan. Tuklar sariq, qora yoki oqish belbogʻ hosil qiladi. 300 ga yaqin turi bor, Afrika va Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda, asosan, togʻli va togʻ oldi hududlarda uchraydi. Jamoa boʻlib yashaydi; uyasini quruq oʻsimliklar, yoʻsinlar va boshqa bilan aralashgan mumdan yerga kuradi. Oilasi bir yillik, bitta yirik urgʻochi va bir qancha mayda urgochi ishchilardan iborat. Erkagi yoz oxirida paydo boʻlib, urgʻochisini urugʻlantirgandan keyin halok boʻladi. Urugʻlangan yosh urgʻochisi qishlab qoladi; bahorda uya qurib, yangi oilaga asos soladi. Yosh urgʻochi qoʻygan tuxumlardan faqat ishchi Tukli arilar chiqadi. Voyaga yetgan ishchi tukli arilar in qurishni davom ettiradi; qurtlar uchun nektar va chang yigʻadi. Oiladagi tukli arilar soni bir necha oʻntadan minggacha, tropik xududlarda 2 500 gacha yetadi. Tukli arilar asosiy yemxashak ekinlari (qizil sebarga, beda va boshqa dukkaklilar)ning changlatuvchilari.
Tukli beshbarmoq

Tukli beshbarmoq Digitaria sanguinalis (L.) Scop. — boshoqdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi sershox, boʻyi 10—70 sm. Barglari uzunchoqnashtarsimon. Toʻpguli chochoq roʻvaksimon. Mevasi mayda don. Ildizi popuk ildiz, 40 sm gacha chuqurlikka kirib boradi. Urugʻidan koʻpayadi. Apreldan iyungacha nihollari koʻkaraveradi, iyul — oktabr gacha gullaydi va mevalaydi. Bir tupi 5000 tagacha urugʻ beradi. Urugʻlari osongina toʻkiladi, asosan, suv orqali tarqaladi. Urugʻi 20—35° haroratda unib chiqadi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida keng tarqalgan. Beda, gʻoʻza va boshqa chopiqtalab ekinlar orasida, shuningdek, sugʻorish shoxobchalari boʻylari, yoʻl yoqalarida uchraydi.
Tula (shahar)

Tula — Rossiya Federatsiyasi Tula viloyatidagi shahar, viloyat markazi, qahramon shahar, Upa daryosi (Oka irmogʻi) boʻyida. Moskvadan 193 km jan.da. Transport yoʻli tuguni. Aholisi 461 ming kishi (2024). Shahar 4 maʼmuriy tumanga boʻlingan.
Tarixi
Tula 1146-yildan maʼlum boʻlib, Ryazan knyazligi tarkibida edi. 1503-yildan Moskva davlati tarkibida. 16—17-asrlarda Rus davlatining janub chekkasidagi muhim mustahkamlangan istehkom. 17-asrda mahalliy temir rudasi asosida Tula temirchilik sanoatining markazi boʻlib qoldi. 1712-yilda Pyotr I buyrugʻi bilan Tulada Rossiyada dastlabki qurol-aslaha zdi kurildi. 1777-yildan Tula namestnichestvosi markazi, 1796-yildan gubernya markazi, 19-asrda T.da qurolaslaha ishlab chiqarish rivojlangan. Tula 1929—37 yillarda Moskva viloyati tarkibida. 1941-yilning oktyabr,— dekabr oylarida Tula nemis fashistlaridan qahramonona mudofaa qilindi. 1976-yil 7 dekabrda Tulaga qahramon shahar faxriy unvoni berildi.
Umumiy ma'lumot
Tula— Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazi. Sanoatining asosiy tarmoklari: kora metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik (kombayn zdi, mashinasozlik, konchilik va transport mashinasozligi, qurol-aslahalari motoroller va samovarlar ishlab chikariladigan "Shtamp" zdi), kimyo (kimyo tolalari, plastmassa va boshqalar), yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish materiallari va musiqa asboblari ishlab chiqarish. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, unt), 3 teatr, oʻlkashunoslik, badiiy, qurol-aslaha (1724-yildan) muzeylari, sirk, filarmoniya mavjud.
Tula viloyati

Tula viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat, Rossiya Yevropa qismining markazida joylashgan. Maydoni 25,7 ming km². Aholisi 1675,7 ming kishi (2002), asosan, ruslar (95,4%), shuningdek, ukrain, belorus, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 81,4%. Tarkibida 23 maʼmuriy tuman, 21 shahar va 49 shaharcha bor. Markazi – Tula shahri. Boshqa yirik shaharlari – Novomoskovsk, Uzlovaya.

Tula viloyati Oʻrta Rossiya kirlarining (bal. 293 m gacha) shimolida joylashgan. Yer yuzasi qiya toʻlqinsimon tekislik. Qoʻngʻir kumir, temir ruda, oltingugurt kolchedani, gips, tosh tuzi, fosforitlar, qurilish materiallari konlari mavjud; mineral buloqlar bor.

Iqlimi mo'tadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 10°, iyulniki 19°. Yiliga 500 mm gacha yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 180–190 kun. Daryolarining koʻp qismi Oka havzasiga (Zusha, Ista, Upa, Cherepet, Osyotr va boshqalar) mansub. Don daryosining yuqori oqimi viloyat hududidan oʻtadi. Tula viloyati keng bargli oʻrmon va oʻrmondasht zonasida joylashgan. Tuproqlari shimoli-gʻarbida chimlipodzol, markaziy qismida boʻz oʻrmon, janubida aynigan qoratuproqlar. Oʻrmonlari (asosan, dub, qaragʻay) hududining yarmiga yaqinini egallaydi. Shimolida 20%, janubdagi 70% gacha yerlari haydaladi. Sanoatining asosiy tarmoklari: mashinasozlik va metallsozlik (Tula viloyatida Rossiya koʻprik kranlarining 37% hamda sanoat jihozlari, qishloq xoʻjaligi. mashinalari, mudofaa maxsuloti, mototsikl va motorollerlar va boshqa ishlab chiqariladi), elektroenergetika, kimyo (mineral oʻgʻitlar, sintetik kauchuk, kimyo tolasi), qora metallurgiya, yengil va oziq-ovqat sanoatlari; qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qoʻngʻir kumir qazib olinadi ("Tulaugol" ishlab chiqarish. birlashmasi). 3 issiqlik elektr styasi ishlab turibdi.

Xalq badiiy hunarmandchiligi: badiiy toʻr toʻqish (Belev shahri) va loydan naqshinkor oʻyinchoqlar yasash (Filimonovo qishlogʻi) rivojlangan.

Yirik korxonalari: "Kombaynoviy zavod", "Tulamashzavod", "Kran" (Uzlovaya), "Azot" (Novomoskovsk), "Ximvolokno" (Shchyokino), "Tulachermet" aksiyadorlik jamiyatlari, "Shtamp" mashinasozlik zavodi, patron zavodi (Tula), sintetik kauchuk zavodi (Yefremov). Asosiy sanoat markazlari – Tula, Novomoskovsk, Shchyokino, Uzlovaya, Yefremov, Donskoy shaharlari.

Qishloq xoʻjaligi gʻallachilikchorvachilik yoʻnalishda. Sutgoʻsht chorvachiligi, parrandachilik, choʻchqachilik rivojlangan. Gʻalla (bugʻdoy, grechixa, javdar) ekiladi, shuningdek, ozuqa ekinlari, qand lavlagi, kartoshka yetishtiriladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik ham rivojlangan. Temir yoʻli uzunligi 1103 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uzunligi 5076 km. Viloyat hududida avtomobil yoʻllari zich. Oka daryosida kema qatnaydi (Aleksin shahridan). Viloyatda 49 sanatoriykurort muassasalari bor. Krainka balneobalchiq kurorti mashhur. Tula viloyatida Polenovo va Yasnaya Polyana muzey-usadbalari faoliyat koʻrsatadi. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 7 muzey, 4 teatr ishlab turibdi."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Jondor Tulenov

Jondor Tulenov (1928.12.1, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyatining Sayram tumani — 2002.29.12, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). Falsafa fanlari doktori (1962), professor (1963). Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Oliy oʻquv yurtlari ijtimoiy fanlap oʻqituvchilarining malakasini oshirish instituti professor (1971—72). 1972-yildan Toshkent pedagogika instituti falsafa kafedrasining mudiri, ayni paytda 1977—85 yillarda institutning ilmiy ishlar boʻyicha prorektori. Ilmiy ishlari dialektika, bilish nazariyasi, ijtimoiy falsafa masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1981). "Shuxrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

 
 Hayot falsafasi, T., 1993; Qadriyatlar falsafasi, T., 1997; Maʼnaviyatimizning hayotbaxsh qudrati, T., 1999; Falsafiy madaniyat va maʼnaviy kamolot, T., 2000; Dialektika nazariyasi, T., 2001.

Ad. Tashpulatov A., Burabayev M., Akademik Jandar Tulenov (filosofiya jizni i tvorchestva), Almati, 2002.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tuliy

Tuliy (yunoncha Thule — Tule, qadimgi geograflar Yerning shim. chegarasi deb hisoblagan yarim afsonaviy mamlakat nomidan olingan, lotincha, Thulium), Tm — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhidagi lantanoidlartl mansub kimyoviy element. Tartib raqami 69, atom massasi 168,9342, zichligi 9,33 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 1545°, qaynash temperaturasi 1730°. Yer poʻstining massa jihatdan 2,710~4% ni tashkil etadi. Sunʼiy usulda olingan radioaktiv izotopi 170Tt tibbiyotda rentgenodiagnostikada, texnikada yupka devorli detallarni yoritishda qoʻllanadi.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Tulixon

Tulixon, Tuli, Tuluy (taxminan 1192—1232) — Chingizxonnchng kenja oʻgʻli, otasining harbiy ishlar boʻyicha bosh maslahatchisi, sarkarda. Moʻgʻullar davlatinint 4 udusidan birining egasi. T. ulusi 50 ming xonadondan iborat boʻlgan. T. "yeke(baligʻ)noʻyon" (ulugʻ janob, xoja) va "ezden" (hukmdor) kabi unvonlar bilan atalgan, u otasi mulki(yurt)ga merosxoʻr boʻlgan. 1211 — 15 yillarda Chingizxonning Shim. Xitoyga qilgan yurishlarida akalari (Joʻji, Chigʻatoy, Oʻqtoy) bilan birga qatnashgan. Moʻgʻullar istilosi davrida otasi bilan Buxoroni egallagan (1220). 1220-yil Tagʻochor noʻyon bilan 80 ming kishilik qoʻshinga bosh boʻlib Xurosonning Marv, Nishopur, Hirot kabi shaharlari, Tuye, Sabzavor, Jojarm, Niso, Obivard, Saraxs, Qof viloyatlarini 3 oy davomida bosib olib vayron qilgan. Soʻnfa otasi farmoniga koʻra, Toliqon, soʻng Badaxshon viloyatlari sari yoʻnalib otasi oʻrdusiga kelib qoʻshilgan. Chingizxon vafotidan soʻng (1227) 129 minglik moʻgʻul qoʻshinidan 104 ming nafari hamda Moʻgʻuliston, Xitoy, Qirgʻizlar yeri T. ixtiyoriga berilgan. 1229-yildagi moʻgʻul shahzodalari, noʻyonlari qurultoyi Chingizxonning 3oʻgʻli Oʻqtoyni buyuk qoon (xon) etib taxtga oʻtirganligini qonuniylashtirmaguncha T. otasining udeli — XalxaMongoliyani boshqargan. 1229—30 yillar Xitoy yurishidan qaytishda yoʻlda kasal boʻlib vafot etgan. Moʻgʻul tilida "tuli" — koʻzgu maʼnosini bildiradi. T. vafotidan soʻng "koʻzgu" atamasini qoʻllash taqiklangan, uning mulkiga xotini Surxuktani (kerayit malikasi, xristian dinida boʻlgan) egalik qilgan. T. moʻgʻullar orasida katta obroʻ-eʼtiborga ega boʻlgan. Bu avlod vakillaridan ulugʻ qoonlar chiqqan (1248—1634). T.ning oʻgʻli Huloku Erondagi elxoniylar sulolasiga asos solgan. Ichki Moʻgʻulistonda hanuzgacha T.ning maqbarasi deb hisoblanadigan koʻhna ibodatxona mavjud.

Manba.Rashia addin, Sbornikletopisey, t. 1—3, M., 1952—1960; Karpini P, Istoriya mongolov, M., 1957.

 Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t.2(1), M., 1963; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Mongoliya
Turkum:Kishilar
Tulkilar

Tulkilar — boʻrisimonlar oilasiga mansub sut emizuvchilar urugʻi; tanasining uz. 40—90 sm, dumi 60 sm cha. Tanasi choʻziq, oyoklari nisbatan kalta. Uzun dumidagi moʻynasi baroq. Juni sariqdan to kumushqizgʻish (deyarli qoramtir) tusgacha. T.da mavsumiy va geografik dimorfizm kuchli namoyon boʻladi. 6— 11 turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Avstraliyaga ham olib kelingan. Oʻzbekistonda 2 turi (oddiy tulki, korsak) uchraydi. Ularning oziqlanish va yashash joyi xilmaxil: oʻrmontundradan boshlab sahro mintaqasigacha. In quradi. Asosan, kemiruvchilar, sut emizuvchilar va qushlar bilan oziqlanadi. Odatda, 4—6 ta, baʼzan 17 tagacha bola tugʻadi; eng yirik vakili oddiy tulki. Tanasining uz. 90 sm gacha, dumi 60 sm cha. Kechqurun qorongʻi tushishdan oldin faol boʻladi. Moʻynasi moʻyna sanoatining asosiy xom ashyosi hisoblanadi. T.ning qoramtir rangli moʻynasi ayniqsa yuqori baholanadi.T. ovchilik va parrandachilik xoʻjaliklariga birmuncha ziyon yetkazadi. Ular kemiruvchi zararkunandalar sonini kamaytirib, qishloq xoʻjaligi. va tibbiyotga katta foyda keltiradi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tulkiquyruq

Tulkiquyruq (Prangos Lindl.), yugʻon — soyabonguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda Ohangaron vohasi va Chimyon togʻlarida koʻproq xashakbop T. yoki shashir (P.pabularia) va Chimyon T.i (P.tschimganica B. Fedtsch.) uchraydi. Xashakbop T.ning boʻyi 2 m ga boradi. Iddizi yoʻgʻon, silindrsimon, poyasining yuqori qismi qalqonsimon, shoxlangan; shoxlari qaramaqarshi yoki halqasimon joylashgan. Yaproklari 40 sm gacha, ellipssimon, 4—5 marta patsimon qirqilgan. Soyaboni 10 —20 nurli, soyabonchalari 10—15 gulli. Oʻrama barg va bargchalari 5—10 ta, kalamibigizsimon. Mayiyul oylarida gullab uruglaydi. Loy tuprokli toshloq yerlarda, butalar orasida usadi. 

 
Turkum:Ziradoshlar
Tuluza

Tuluza — Fransiyaning jan. qismidagi shahar. Yuqori Garonna departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 398,4 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Garonna daryosi boʻyidagi port. Aviatsiya, raketasozlik, radioelektronika, kimyo, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, rassomlik va haykaltaroshlik muzeylari bor. Kosmik tadqiqotlar markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan 11 —18-asrlarga oid binolar, xususan, roman cherkovi (11 —13-asrlar), romangotika sobori (12—16-asrlar) va boshqa saqlangan. T. oʻrnida mil. av. gallar qabilasining manzilgohi boʻlgan.

 

Turkum:Fransiya shaharlari
Henri de Toulouse-Lautrec

thumb|right|Henri de Toulouse-Lautrec, 1894

Henri de Toulouse-Lautrec (1864-yil 24-oktyabr, Albi 1901-yil 9-sentyabr, Malrome, Bordo yaqinida) — fransuz rassomi, postimpressionizmning yirik namoyandasi. 1881-yildan asosan Parijda yashagan, L. Bonn va 1884-yildan F. Kormondan taʼlim olgan. E. Dega, yapon gravyurasidan taʼsirlangan. Ilk asarlaridayoq oʻta individual obrazlar yaratdi (E. Bernar portreta, 1885, Teyt galereyasi, London). 1880-yillarning 2-yarmidan ziyolilar, oddiy kishilarning hayoti va ermaklarini, Parij teatrlari, raqs zallari, kabare, sirk lavhalarini yaratdi, portret va kompozitsiyalarida kinoyali, oʻta fosh etuvchanlik ruhi namoyon boʻldi: "MulendelaGalettdagi bal", 1889; "MulenRujdagi raqs", 1890; "MulenRujda", 1892; "Xonanda Ivett Gilber", 1894; "DeMulen koʻchasidagi salonda", 1894—95 va boshqa. Uning qalamtasvirining oʻtkirligi teatr afishalarida oʻz ifodasini topgan. Shuningdek, qalamtasvirining yengil va oʻynoqiligi, tanlangan ranglar yorqinligi bilan eʼtiborni tortadi ("Aristad Bryuan oʻz kabaresida", 1892; "Janna Avril", 1893 va boshqalar). Uslubiy izlanishlar Toulouse-Lautrecni modernizmga yaqinlashtirdi, bu grafika asarlari (ayniqsa, rangli litografiyalar)da koʻzga tashlanadi. Koʻplab rasmlari va litografiya turkumlari jonli, taʼsirchanligi, mubolagʻali sharjlari bilan diqqatga sazovor. Albi shahrida Toulouse-Lautrec muzeyi tashkil qilingan.

 

Turkum:Rassomlar
Turkum:Fransuzlar
Turkum:1864-yilda tugʻilganlar
Turkum:1901-yilda vafot etganlar
Turkum:Tasviriy sanʼat
Tuman (harbiy qism)

Tuman (turkiymoʻgʻulcha — oʻn ming) — 1) 7—18-asrlarda Markaziy Osiyo, Xurosonda 10 ming kishidan iborat harbiy qism, diviziya. Turkiyda bitilgan yodgorliklardan ilk bor Kultegin bitiktoshi va Bilga xoqon bitiktoshida qayd etilgan. Koʻshin T.i, oʻz navbatida, minglik (hazora), yuzlik (sada) va oʻnlik (daha) qismlaridan tashkil qilingan. T.larga noʻyon, tuman oqosi, tuman begilar qoʻmondonlik qilgan. Amir Temur qoʻshinidagi T.larga sohibqironning oʻgʻillari, nabiralari hamda Shayx Nuriddin, Hoji Sayfuddin, Shohmalik, Allohdod, Jahonshoh singari nomdor beklar rahbarlik qilgan; 2) Eron (13—16-asrlar) va Oʻrta Osiyo (13—19-asrlar)da 10 ming va undan ortiq askar yetkazib berish imkoniyatiga ega boʻlgan maʼmuriyhududiy birlik. Boburttt "Boburnoma"da taʼkidlashicha, 16-asrda Samarqand viloyatiga Sugʻd, Shovdor kabi T.lar tegishli boʻlgan. Kobul viloyati 14 ta T.dan tashkil topgan. Andijon va Qashqarda T. oʻrnida "oʻrgin", Hindistonda "pargana" istiloxlari qoʻllangan; 3) oʻrta asrlardan Eronda muomalada boʻlgan pul birligi — 10000 dinor; 4) Oʻzbekiston Respublikasida — maʼmuriyhududiy birlik. Q. Tuman (Oʻzbekiston Respublikasida). 

 

 
Turkum:Tarix
Turkum:Chingizxon
Tuman ogʻo begim

Tuman ogʻo begim (1366?) — Amir Temurning suyukli xotinlaridan biri. Saroymulkxonimnint akasi amir Musoning Orzumulk ogʻodan tugʻilgan qizi. 1378 y. da 12 yoshida Amir Temurga nikoh qilingan. Tuman ogʻo begimb. husnda benazir boʻlgan. Amir Temur ushbu zavjasini behad hurmat qilgan va uning sharafiga Samarqandda maxsus „Bogʻi behisht“ ni barpo etgan. Amir Temurning bir qator yurishlarida Tuman ogʻo begimb. Saroymulkxonim va boshqa malikalar qatori oʻgʻruq (oboz)da yurgan. Sohibqiron vafotidan soʻng taxtni qoʻlga kiritgan Xalil Sulpgon 1406 yilda amir Shayx Nuriddin bilan boʻlgan jangda magʻlubiyatga uchrab, sulhga muvofiq Tuman ogʻo begimb. ni amir Shayx Nuriddinga xotinlikka berishdan oʻzga chora topolmaydi. 1411 yilda amir Shayx Nuriddin amir Shohmalik koʻrsatmasiga binoan oʻldirilgach, Tuman ogʻo begimb. ni Hirotga joʻnatishadi.

Tuman ogʻo begimb.ning Amir Temurdan farzand koʻrgan yoki koʻrmaganligi xususida da maʼlumot uchramaydi.

 Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1966; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.

Turkum:Kishilar
Turkum:Temuriylar
Tuman xoqon

Tuman shonyuy, Tuman tangriqut — 1) hunlar davlati hukmdori (mil. av. 240—210 yillar). Xitoy ida Tuman (Touman) shanyuy deb ataladi.

Qadim zamonda "shanyuy" deb oʻqilgan 2 iyeroglif tanyi, tanjiu deb talaffuz etilgan boʻlib, ular tangri soʻzining xitoycha transkripsiyasi edi. Tuman hunlar davlatini imperiyaga aylantirgan, Tuman xoqon xalqini ilk birlikka keltirgan va mil. av. 210—174 yillarda taxtga oʻtirgan Botirtangriqutning (Maodun, Mode), yaʼni Oʻgʻuzxonning otasidir. Tuman xoqon oʻgʻli tomonidan oʻldirilgan. Bunga asosiy sabab Tuman xoqon davrida Ruziye (Yueji, Yuetszi) davlati katta qudratga ega boʻlgan va ushbu davlat bilan tinchlik munosabatini saqlash maqsadida u taxt vorisi boʻlgan katta oʻgʻli Botirtangriqutni garov sifatida Ruziye xonning huzuriga yuborgan va taxtga kichik xotinidan boʻlgan oʻgʻlini oʻtqazmoqchi boʻlgan. Bundan norozi boʻlgan Botirtangriqut garovlikdan qochib, vataniga qaytib borgach, qoʻshin qoʻmondoni etib tayinlangan. Ushbu imkoniyatdan foydalanib otasi va oʻgay onasi, undan boʻlgan bolalarni yoʻq qilib taxtni koʻlga olgan (Yana qarang: Mode xokon); 2) Turk xoqonliginksh asoschisi Bumin xoqonning Xitoy idagi nomi.

 

Turkum:Turkiy hukmdorlar
Tumanboshi

Tumanboshi — 10 ming jangchidan iborat harbiy qism, diviziya qoʻmondoni. Turkiy da noʻyon, tuman oqosi, tumanbegi kabi maʼnodoshlari ham qayd etiladi. Chingizxon armiyasida moʻgʻul aristokratiyasining koʻzga koʻringan vakillari — noʻyonlar Tumanboshi vazifasini oʻtagan. Ular ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va hokazo hayotning muhim masalalari hal qilinadigan qurultoylarda qatnashish va oʻz fikrini ochiqoydin ifoda etish xuquqiga ega boʻlgan. T., odatga koʻra, yoʻlbars tasviri tushirilgan oltin payza bogʻlab yurgan va bu lavozim nasldan naslga meros sifatida oʻtgan. Amir Temur qoʻshinida tumanlarga boshchilik qilgan shaxslarga alohida talablar qoʻyilgan. Gʻanim kuchlarini tormor qilgan yoki uning hududlarini zabt etgan T. tugʻ va dovul bilan taqdirlangan hamda "bahodir" faxriy unvoni bilan sarafroz etilgan. Sohibqirondan biror chegara viloyatni boshqarish uchun suyurgʻol tarzida qabul qilgan. T. mashvaratu kengashlarda qatnashish huquqiga ham ega boʻlgan. T.ga mingbegi, yuzbegi va oʻnbegilar bevosita boʻysungan. T. lavozimi, asosan, adadi bir necha 10 yoki 100 mingdan iborat qoʻshinlar tarkibida koʻproq kuzga tashlanadi. Bobur qoʻshinida T. lavozimi mavjud boʻlmagan, chunki qoʻshinning soni 12 mingdan ortiq emas edi.
Tumanliklar

Tumanliklar — yulduz toʻdalari yoki butun yulduz sistemalari (galaktikalar)d,an, shuningdek, gaz va changdan tashkil topgan bulutlar (qarang Galaktik tumanliklar).

 

Turkum:Astronomiya
Ovanes Tumanyan

Ovanes Tadevosovich Tumanyan (1869.7(19).2, — Armaniston hozirgi Tumanyan tumani Dseh qishlogʻi — 1923.23.3, Moskva) — arman yozuvchisi va jamoat arbobi. Tbilisidagi arman diniy konsistoriyasida, soʻng arman nashriyotlar jamiyati idorasida (1887—93), "Asker" bolalar jurnalida (1905) ishlagan. Arman yozuvchilarining Kavkaz jamiyati (1912— 21), Armanistonga yordam qoʻmitasi raisi (1921—22). Tumanyan millatlararo qonli toʻqnashuvlarga (1905—07) qarshi chiqqan, 2 marta (1908, 1911) qamalgan. 1899-yilda Tumanyan rahbarligida Tbilisida "Vernatun" adabiy toʻgaragi tashkil qilingan. "Sheʼrlar" toʻplamlari (1—2j.lar, 1890—92) nashr etilgan. 90-yillarda yaratgan qator sheʼr, doston va balladalarida ijtimoiypsixologik konfliktlar, arman xalqi urfodatlari folklor anʼanalarida aks ettirilgan. Dostonlari dehqonlar hayoti haqida ("Maro", 1887; "Loretsi Sako", 1889; "Anush", 1890 va boshqalar). "Sosunlik Dovud" dostoni (1902), "Oxtamar" (1892), "Parvona" (1903), "Asal tomchisi" (1909), "Shoh va xabarchi" (1917) balladalari arman va sharq afsonalari asosida yaratilgan. Bolalarga bagʻishlab bir qancha asarlar yozgan ("Mushuk va kuchuk", "Baxtsiz savdogar" va boshqalar). Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Mening qoʻshigʻim", "Sheʼrlar", "Poemalar", 1962, "Oxtamar", "Afsonalar", 1972 va boshqalar)."Tumanyan Ovanes Tadevosovich OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Armaniston:Yozuvchilar
Turkum:1923-yilda vafot etganlar
Turkum:23-martda vafot etganlar
Tumov

Tumov (rinit) — sovqotish, infeksiya, allergiya natijasida burun shilliq qavatining yalligʻlanishidir. Mustaqil kasallik yoki infeksion kasalliklar (masalan, gripp, difteriya, qizamiq va boshqalar) belgisi boʻlishi mumkin. Tumovda burun yoki tomoq shilliq pardasi shishib, achishadi va quruqlashadi; 3—4 kundan keyin burundan koʻp miqdorda suyuq tiniq shilimshiq keladi. Bemorning umumiy ahvoli aytarli oʻzgarmaydi, harorati, odatda, normal yoki bir oz koʻtariladi (37—37,5°), boshi ogʻirlashib, ish qobiliyati pasayadi; burundan nafas olish qiyinlashadi, baʼzan, koʻz shilliq pardasi yalligʻlanganligi tufayli yosh oqadi, hid bilish pasayadi. Tumov xususan emadigan bolalarda ogʻir kechadi. Ularning burun yoʻllari juda tor boʻlib, burun shilliq qavatining ozgina boʻlsada shishishi burundan nafas olishni qiyinlashtiradi. Natijada jiddiy oʻzgarishlar: bezovtalik, uyqu buzilishi, emmay qoʻyish, juda ozib ketish va boshqa kuzatiladi. Baʼzan yalligʻlanish burun-halqum va eshituv nayi shilliq pardasiga, hatto hiqildoq, bronx va oʻpkaga ham oʻtib ketadi. Shuning uchun tumovni zoʻraytirib yubormaslik kerak.

Kasallik alomatlari paydo boʻlishi bilan shifokorga murojaat etish lozim. Asal yoki malina murabbosi solingan issiq choy ichish, shifokor tavsiya etgan tomir toraytiruvchi tomchilarni burunga tomizish kerak, bu — shilliq parda shishini pasaytiradi, natijada burun oqishi kamayadi, burun ochilib, nafas olish yaxshilanadi. Shifokor buyurgan davo choralarini qatʼiy bajarish lozim, aks holda yalligʻlanish jarayoni surunkali shaklga oʻtib ketishi mumkin. Tumov hamma vaqt ham sovqotish yoki infeksion kasalliklardan kelib chiqavermaydi. Koʻpincha (asosan, asabi tez qoʻzgʻaluvchan kishilarda) allergik yoki vazomotor tumov ham uchrab turadi; kasallik xuruj qilganda bemor tinmay aksa uradi, burnidan suyuq shilimshiq, koʻzidan yosh oqadi, burun va qovoqlari qichishadi; tumovning bu shakli baʼzan bir kunda bir necha marta xuruj qiladi. Allergik tumovning alohida bir turi — pichan tumovi, asosan, boshoqli oʻsimliklar gullagan davrda uchraydi.

Oʻtkir tumov tez-tez qaytalab tursa, surunkali tumovga aylanib ketishi mumkin. Surunkali tumov burun boʻshligʻi shilliq pardasining oʻsib, qalin tortishi (gipertrofiya) yoki uning yupqalashib ketishi (atrofiya)ga olib kelishi mumkin, natijada nafas olish qiyinlashadi. Shuning uchun tumovning surunkali shaklga oʻtib ketishiga yoʻl qoʻymaslik zarur. Tumovning oldini olishda organizmni chiniqtirish, shaxsiy gigiena qoidalariga amal qilish, kasallikning oldini olish chora tadbirlarini amalga oshirish juda muhim xisoblanadi.

 

Turkum:Kasalliklar
Turkum:Alifbo boʻyicha kasalliklar
Turkum:Burun kasalliklari
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Otorinolaringologiya
Tumor

250px|thumb
Tumor —1) diniy tasavvurlarga kura, koʻz tegishidan, turli ofat, balo, insjins va shu kabidan saqlaydigan buyum. T. ichiga Qurʼon oyatlari bitilgan qogʻoz hamda ilohiy qudratga ega deb bilingan narsalar solingan. Duo yozilgan qogʻoz uch yoki toʻrtburchak qilib buklab, charm yoki matoga oʻrab tikilgan. T., odatda, boʻyinga, qoʻltiqqa, sochga taqiladi yoki kiyimning ichki qismiga tikib qoʻyiladi; 2) ayollarning boʻyin va qoʻltiqlariga taqadigan taqinchogʻi, bezagi. T. shakli bir-birining ustini qoplaydigan 2 boʻlak (quticha va qopqoq)dan iborat quticha boʻlib, asosan, qopqoq qismi bezatiladi. Tilla, kumush va boshqa metallardan uchburchak, toʻrtburchak, naycha (silindr) shaklida yasalib sirti nakshlar bilan hamda qimmatbaho toshlar qadab bezatiladi, shokilalar osiladi. Taqilishi va shakliga koʻra farqlanadi: bozuband, duotuzi, boʻyintumor, koʻkrak T., qoʻltiq T. va boshqa

Turkum:Din
Turkum:Folklor
Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Tun yabgʻu

Tun Yabgʻu — Gʻarbiy turk xoqonligining hukmdori (618—630). 

Tun Yabg'u Sheguyxon vafotidan soʻng taxtga chiqqan. Tun Yabg'u qobiliyatli sarkarda va davlat boshligʻi boʻlib, faol harbiy harakatlar olib borgan. Janubiy Toxariston (hozirgi Afgʻoniston) va qisman Gibin (hozirgi Pokiston) yerlarini zabt etdi. Bu davrda Gʻarbiy Turk xoqonligi tarkibiga deyarli butun Oʻrta Osiyo, Qozogʻistonning katta qismi, quyi Volga boʻylari, Shimoliy Kavkaz yerlari kirgan. Davlat poytaxti Suyab shahri (hozirgi Toʻqmoq shahri yaqinida) bo'lgan.

Tun Yabg'u markaziy hokimiyatni kuchaytirish maqsadida davlatda maʼmuriy islohot oʻtkazgan. Viloyatlarda nazoratni kuchaytirish uchun oʻz vakillari — tudunlarni yuborgan. Maxalliy xukmdorlarga turkiy unvonlar inʼom etgan. Oʻgʻli Tardushodni Toxaristonga noib qilib tayinlagan. Tun Yabg'u xoqon Eronga qarshi Vizantiya bilan ittifoq tuzgan. 627-yil gʻarbiy turklar tuzilgan shartnomaga asosan, Eronga qaram boʻlgan Kavkazorti xududiga hujum qilgan. 627-yili Chor (Darband), 628-yil esa Tiflis (hozirgi Tbilisi) zabt etilgan. 

630-yil Tun Yabg'u amakisi Kul Bahodur tomonidan oʻldirilgan.

 Adabiyot 
 Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Istoriya Vostoka, t. 2, M., 1995.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

 

Turkum:Turkiy hukmdorlar
Turkum:Ashina sulolasi
Turkum:Xoqonlik
Tunbosh

Tunbosh (Lepidium) — karamguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bir yillik, ikki yillik oʻt, baʼzan chala buta. 150 ga yaqin turi mavjud. Oʻrta Osiyoda koʻpincha lad mi yerlarda uchraydi. Oʻzbekistonda qoratundak, baqajoʻxori, zarquloq tarqalgan. Guli mayda, toʻpgulli shingil; gulbargi oq, baʼzan gulbargsiz. Mevasi ikki urugʻli koʻzoq. Oʻtkir koʻlansa hidli boʻlgani uchun qandalaga qarshi ishlatiladi.
Tunguska

Tunguska — Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasidagi dare. Amurning chap irmogʻi Urmi va Kur daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Kuyi Amur pasttekisligidan oqadi. Uzunligi 86 km (Urmi bilan birga 458 km). Havzasi maydoni 30,2 ming km². Asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi kuyilish joyidan 37 km da 380 m³/sek. noyabrda muzlab, aprel

da muzdan boʻshaydi. Nikolayevka posyolkasigacha yogʻoch oqiziladi. T.da muntazam ravishda kema qatnaydi.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Tungus-manjur tillari

Tungus-manjur tillari, manjur-tungus tillari — Sibir va Uzoq Sharqdagi yaqin qarindosh tillar guruhi. Ayrim tadqiqotchilar fikricha, Tungus-manjur tillarit. oltoy tillari oilasiga kiradi. Ushbu tillar RFning Oʻrta va Sharqiy Sibirdagi tayga hududlarida, Xitoyning shimoli-sharqida, SintszyanUygʻur muxtor rayonida, Mongoliyaning Bargi tumani (aymogʻi)da tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 70 ming (RF da 60 ming) kishidan ortiq (1990-yillar). Tungus-manjur tillarit. ning nisbatan yaqinligi va dialektal jihatdan oʻta tarqokligi ularni mustakil til sifatida ajratish va tasniflashni qiyinlashtiradi. Shuning uchun bir tasnifda ular 11 tarmoqka, ikkinchisida 5 tarmoqqa, yana birida 3 tarmoqqa ajratiladi. Mas., 3 tarmokli tasnifda sibir yoki shim., amur yoki nani va jan. yoki manjur tarmoklari farklanadi va bu tarmoklar evenk, even, nanay, udegey, manjur kabi tillarni va bir kancha laxjalarni kamrab oladi.

Tungus-manjur tillarit. fonetik belgilaridan unlilar ohangdoshligi (singarmonizm)ning mavjudligi, soʻz oʻrtasida undoshlarning qator kelishi, urgʻuning soʻz oxiriga tushishi (evenk va even tillarida kuch urgʻusi, nanay va udegey tillarida musiqiy urgʻu) kabilarni koʻrsatish mumkin. Morfologik belgilaridan esa bu tillarning suffiksalagglyutinativ tipdagi tillarga mansubligi; analitizm belgilarining kuchliligi (manjur tili); otlarning son (birlik va koʻplik), egalik (3 xil shakl), kelishik (8 ta) iga egaligi; feʼllarda sifatdosh shaklining predikat vazifasida qoʻllanishi, nisbat kategoriyasining (ular 5 ta) rivojlanganligi, koʻmakchilarning faol, koʻp qoʻllanishi kabilarni koʻrsatish mumkin. Leksikada boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻp: RF dagi Tungus-manjur tillarit. da rus tilidan, even va evenk tillarida saxa tilidan, manjur tilida xitoy tilidan, barcha Tungus-manjur tillarit. da moʻgʻul tillaridan uzlashgan soʻzlar uchraydi.

Tungus-manjur tillarit. ga mansub ulik jurjen tilida yaratilgan va jurjen yozuvida bitilgan yodgorliklar 12—16-asrlarga mansub. Manjur tili yozuvi 1599-yilda moʻgul yozuvi asosida yaratilgan va 1632-yilda takomillashtirilgan. Boshqa Tungus-manjur tillarit. uchun 20-asrning 20-yillari oxirida lotin grafikasi asosida, 1936-yildan rus grafikasi asosida yozuvlar ishlab chiqildi va 1931—32 yillarda evenk, even va nanay tillarida nashr etila boshladi.
Tundra

thumb|324x324px|Tundra
thumb|324x324px| 
Tundra ( — oʻrmonsiz, yalang qir) — Shimoliy yarim sharning yuqori kengliklaridagi yoʻsin va zamburugʻ, koʻp yillik oʻt hamda butalar oʻsadigan yerlar. Janubida oʻrmonlar, shim. dan Arktika muz saxrolari zonasi bilan chegaralangan. Tundra doim toʻngib yotgan sovuq iqlimli va sovuq tuprokli oʻlka. Skandinaviya, Ural, Sibir, Alyaska, Kanada shim.dati togʻlarda togʻli Tundra tarqalgan. Tundrada koʻp yillik oʻsimliklar, yoʻsinlar, lishayniklar, har xil oʻtlar, barg toʻkuvchi va doim yashil butalar, pakana kayin va mitti qoraqaragʻay koʻp oʻsadi, bugʻu boqiladi, ovchilik qilinadi. Tundra zonasining katta qismini subarktika, Tundra va chekka shimolda arktika Tundrasi tashkil etadi.
Tunkat

thumb|250px|Tunkat xarobasi
Tunkat — oʻrta asr shahar xarobasi (mil. 5—12-asrlar). Ohangaron daryosi havzasida joylashgan. M. Y. Masson (1929—34) va Y. F. Buryakov (1959—62) tomonidan arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. Umumiy maydoni 50 ga. Ark, shahriston va raboddan iborat boʻlib, atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan. Tunkat oʻrnidagi qishloq 5-asr boshlarida chorvador qabilalarning oʻtroqpashishi tufayli vujudga kelgan. 6-asrga kelib qishloq shaharga, 6-asr oxirida esa Iloq poytaxtiga aylangan. Qoramozor togʻlarida oltin va kumush konlari mavjuddigi Tunkatning tez taraqqiy etishiga imkon bergan. Tunkat arkida hokim saroyi, masjid qurilgan. Shahriston va raboddan koʻplab metall, shisha va sopol buyumlarning topilishi, Tunkatda hunarmandchilik rivoj topganidan darak beradi. Tunkatdan, shuningdek, zebziynat buyumlari, qurolyarogʻlar va koʻplab tangalar topilgan. Tunkatning oʻz zarbxonasi boʻlgan. Qoraxoniylar bilan kurash, qazilma boyliklarining tugab qolishi va Tunkatning savdo yoʻlidan chetga chiqib qolishi natijasida 11-asrning 2yarmidan shahar tanazzulga uchragan. 12-asrdan Tunkat kimsasiz, tashlandiq holga kelib qolgan.

 Adabiyot 
 Masson M.Ye., Axangeran. Arxeologo-topograficheskiy ocherk, T., 1953;
 Buryakov Yu. F, Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Toshkent viloyati
Tunlamlar

Tunlamlar, tungi kapalaklar — tangaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. 25 mingga yaqin turi maʼlum. Kapalaklari oʻrtacha va mayda (3—5 sm), krramtir, oldingi qanotlarida bir xil naqshi bor, qorni tuklar bilan qoplangan. Kapalaklarning ogʻiz apparati soʻruvchi, qurtlariniki kemiruvchi tipda. Qurtlarining koʻpchiligi yalangʻoch, gʻumbagi qizgʻishjigarrang yoki qoʻngʻir. Kapalaklari gul va daraxt shirasi bilan oziqlanadi. Yangi qoʻygan tuxumi sargʻimtiroqish. Qurtlarida 3 juft koʻkrak oyogʻining birinchi boʻgʻimida va 10 juft qorin oyogʻining 1—8 boʻgʻimida nafas olish teshigi joylashgan. T., asosan, kechasi uchadi. Oʻsimlik qoldiqlari yoki tuproqqa 300 tagacha tuxum qoʻyadi. Baʼzi T. qurtlari tuproqda yashab, oʻsimlik ildizlari yoki poyasining ildiz boʻgʻizlarini kemiradi (mas., koʻk qurt tunlami, undov tunlami). Ayrimlari oʻsimlik bargi, shonasi, guli, koʻsagiga zarar yetkazadi (mas., karadrina, koʻsak qurti, beda tunlami va boshqalar).
thumb|Acronicta megacephala

Hammaxoʻr T.dan karam tunlami karam, lavlagi, noʻxat va boshqa ekinlarni; janubida tarqalgan koʻsak qurti va karadrina gʻoʻza, makkajoʻxori, noʻxat, pomidor va boshqalarni; Uzoq Sharq va Oʻrta Osiyoning jan.ida tarqalgan oʻtzor tunlami, asosan, turli ekinlarni, markaziy rayonlarda uchraydigan gamma tunlami zigʻir va lavlagini; kuzgi tunlam qand lavlagi va kuzgi gʻalla ekinlarini; janub yoki yovvoyi tunlam — sabzavot va boshqa ekinlarni zararlaydi. Oʻrta Osiyoda uchraydigan mingdevona T.i, shuvoq T.i, janub poya T.i va boshqa ekinlarga koʻp zarar keltiradi.

Kurash choralari: begona oʻtlar yoʻqotiladi, yer chuqur haydaladi, oʻsimlik qator oralari yumshatiladi, almashlab ekish joriy etiladi, urugʻlar ekishdan avval dorilanadi, entomafaglardan foydalaniladi, qurtlarga qarshi ekinlar insektitsidlar bilan ishlanadi va hokazo.

O‘simliklarni himoyasi va karantini kafedrasi mudiri A.T.Xolliyev

Manba

1. Anorbaev A.R., Maxmudova Sh.A. – Biologik vositalarini ko‘paytirish va qo‘llash texnologiyalari. (darslik) Toshkent-2021.

2. Болтаев Б, Аблазова М., Махмудова Ш. Лабораторные занятия по предмету защита растений учебные пособия Т-2022

3.  Boltayev B.S., Maxmudova Sh.A., Ablazova M.M. Биологическая защита растений. Учебник. Toshkent, 2022 yil.

4.Sulaymonov B.A., Kimsanbayev X., Boltayev B.S., Maxmudova Sh.A. О‘simliklarni kimyoviy himoya qilish. Darslik. Toshkent, 2020 yil.

5.Xolliyev A.T., Maxmudova Sh.A., Ortikov U.D. О‘simliklarni himoya qilish. O‘quv qo‘llanma T-2023 yil.

6. Xo‘jaev Sh.T. Umumiy va qishloq xo‘jalik entomologiyasi hamda himoya qilish tizimining asoslari (IV-nashr.). – Toshkent, 2019 yil.

 Xoʻjayev Sh. T., Gʻoʻza tunlami va unga qarshi kurash, T., 1982; Adilov Z.K., Primeneniye trixogrammi dlya borbi s sovkami na xlopchatnike v usloviyax Uzbekistana, T., 1986.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar

Turkum:Hasharotlar
Turkum:Botanika
Tunnel effekti

Tunnel effekti — mikrozarralar (elektron, atom va boshqalar) ning potensial toʻsiq (zarraning potensial energiyasi uning toʻliq energiyasidan katta boʻlgan soha)dan oʻtish hodisasi. Tunnel effekti toʻsiq sohasida zarra impulyelari (va energiyalari)ning sochilishi deb tushuntirish mumkin boʻlgan kvant effektidir. Kvant tabiatga ega boʻlgan mikrozarraning toʻliq energiyasi potensial energiyasidan kichik boʻlsada, uning toʻsiqdan oʻtish ehtimolligi noldan katta zarralarning toʻlqin xossalariga asoslangan. Agar mikrozarra kengligi g boʻlgan potensial urada v tezlik bilan harakatlansa, u har soniyada oʻrtacha vGʻr marta ura devoriga yakinlashadi. Tunnel effekti toʻsiqning shaffoflik koeffitsiyenti bilan izoxlanib, uning sodir boʻlish ehtimolligi iGʻr kattalikning toʻsiqning shaffoflik koeffitsiyenta D ga koʻpaytmasiga teng. D potensial toʻsiqning kengligi va balandligiga bogʻliq boʻlib, toʻsiqdan oʻtgan zarralar sonining toʻsiqqa ichkaridan urilayotgan zarralar soniga nisbati orqali aniqlanadi. Potensial toʻsiq qancha tor va zarra energiyasi toʻsiqning balandligiga qancha yaqin boʻlsa, Tunnel effekti ehtimoli shuncha yuqori boʻladi. Tunnel effekti tufayli avtoelektron emissiya hodisasi, qattiq jismning elektron oʻtkazuvchanligi, termoyadro reaksiyalari va boshqa sodir boʻladi. Tunnel effektni oʻrganish yarimoʻtkazgichli tunnel diodlarini yaratishga va amalda qoʻllashga imkon beradi.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Tunuka

Tunuka — metall ni prokatlab tayyorlanadigan yupqa yumshoq poʻlat list. Listning qalinligi, eni va uzunligi boʻyicha standartlab qoʻyiladi (qarang Standartlash). Qalinligi odatda 0,21—0,30 mm va 0,30—0,48 mm, 0,45—1,0 mm boʻladi. Tashqi koʻrinishiga koʻra, ruxlangan oq va ruxlanmagan qora T.lar farklanadi. T. listlari issiq holatda 8 tadan, sovuq holatda 4 tadan qoʻyib prokatlanadi. Listlarni sovuqlayin prokatlash usuli keng tarqalgan. T.ni zanglash (korroziya) dan asrash uchun sirtiga himoya qatlami (rux, xrom, maxsus lok va boshqalar) qoplanadi. T.lar imorat tomlarini yopishda, turli roʻzgʻor buyumlari (manti qasqon, samovar karnay va boshqalar) tayyorlashda ishlatiladi.

 

Turkum:Poʻlat
Tunshapalaklar

Tunshapalaklar — koʻrshapalaklar kenja turkumining bir urugʻi. 60 dan ortiq turi bor. Arktika, Antarktika va baʼzi orollardan tashqari hamma joylarda tarqalgan. Tanasining uz. 3,5— 8 sm, yungi qoʻngʻirjigarrangda. Qulogʻi uzun va uchli. Tunda faol. Hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi gʻorlarda, baʼzilari kovaklar va koya yorikdarida yashaydi. Oʻzbekistonda 5 turi, jumladan, oʻtkir quloqli T. Toshkent atrofida, Nurota togʻ oldi hududlari, Qashqadaryo va Surxondaryo vodiysida; uzun barmoqli T. Amudaryoning quyi oqimi va Nukus sh. atrofida; moʻylovli T. Fargona vodiysi, Toshkent va Samarqand viloyatlarida; uzun dumli T. Samarqand sh. atrofida; 3 xil rangli T. Chirchiq va Surxondaryo vodiysidagi gʻorlarda koloniya boʻlib yashaydi. 
thumb|Myotis sp.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Andrey Tupolev

thumb|Andrey Nikolayevich Tupolev
Tupolev Andrey Nikolayevich (1888.29.10, Kaliningrad viloyati – 1972.23.12, Moskva) – rus aviakonstruktori, akademik (1953), general-polkovnik muhandis (1968), 3 marta Mehnat Qahramoni (1945, 1957, 1972), Moskva oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1918). N. Ye. Jukovskiy bilan birga Aerodinamika institutini tashkil qilgan (1918), shu institut tarkibida samolyotlar, torpeda katerlari va aerochanalar yaratish bilan shugʻullanuvchi tajriba konstruktorlik byurosini tuzgan (1922) va uni boshqargan. Tupolev rahbarligida 100 dan ortiq tipdagi harbiy va fuqarolar samolyotlari, shu jumladan, ANT-25, TU-104 samolyotlari (birinchi reaktiv fuqaro samolyoti), Tu-114, Tu-144 (tovushdan tezuchar fuqarolik samolyoti) yaratilgan. Tupolev samolyotsozlikka duralyuminiyni tatbiq qilish ishlariga rahbarlik qilgan (1922—24). Tupolev samolyotlarida 78 jahon rekordi oʻrnatilgan, 28 noyob uchib oʻtishlar (shu jumladan, ANT-4 samolyotida „Chelyuskin“ paroxodi ekipajini qutqarish, ANT-25 samolyotida V. P. Chkalov va M. M. Gromovning Shimoliy qutb orqali AQSH ga qoʻnmay uchishi) bajarilgan.

 

Turkum:Texnika fanlari doktorlari
Turkum:General-polkovniklar (SSSR)
Turkum:Uch karra Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Sovet Ittifoqida oqlanganlar
Tuproq geografiyasi

Xoshimboyeva Xusnora
21_02 Agrokimyo VA agrotuproqshunoslik
Tuproq morfologiyasi
Tuproq geografiyasi - tuproqshunoslik fanining boʻlimi; tuproqlarning Yer yuzida tarqalish qonuniyatlarini tuproqgeografik rnlashtirish maqsadida oʻrganadi. Aniqlangan qonuniyatlar asosida har xil tuproq tiplari, turlicha tabiiy va samarali unumdorlikka ega boʻlgan yerlar miqdoriy inventarizatsiya qilinadi Umumiy va maxsus (mintaqaviy) T.g .ga boʻlinadi. Umumiy T.g . tuproq paydo boʻlish omillarini oʻrganadi, ularning turli tiplariga taʼrif beradi va geografik joylanishining umumiy hamda xususiy qonuniyatlarini aniklaydi. Maxsus T.g . esa tuproq rnlashtirish masalalarini oʻrganadi va maʼlum hududdagi tuproqlarni taʼriflash hamda xaritalarini tuzish bilan shugʻullanadi. T.g . tuproqlarning geografik joylanishini asosiy tuproq paydo qiluvchi omillar bilan bogʻliklikda qiyosiygeografik usulda oʻrganadi. T.g . maʼlumotlari tuproq xaritasini tuzishda nazariy asos boʻlib, qishloq xoʻjaligi.da asosiy ishlab chiqarish. vositasi boʻlgan yerdan unumli foydalanishda katta ahamiyatga ega.
E'tiboringiz uchun Rahmat
Tuproq gorizonti

right|thumb|150px|Tuproq kesmasidagi gorizontlar
Tuproq gorizonti (tuproq qatlami) — tuproqning rivojlanish jarayonida tabiiy shakllangan va ajralib turgan qatlami. Maʼlum qalinlikka ega gorizontlar bir-biridan morfologik belgilari, shuningdek, fizik xossalari, mexanik, kimyoviy hamda mineralogik tarkibi bilan farq qiladi. Har bir qatlam tuproqning hosil boʻlish va rivojlanish tarixini oʻzida yaqqol aks ettiradi. Tuproq qatlamlari majmui tuproq kesmasi (profili)ni hosil qiladi. Tuproq gorizonti bosh harflar — A, B, C, gorizontcha (qatlamcha)lar esa indeksli harflar bilan belgilanadi. Chirindi moddalari asosan, ustki chirindili qatlamda (chirindili akkumulativ yoki eluvial gorizont deb atalib, A harfi bilan belgilanadi) hosil boʻlib, toʻplanadi va baʼzi tuproqlarda suvda eriydigan mineral hamda organik moddalar bu qatlamdan yuviladi, tuproqning mineral qismi yemiriladi. Bundan pastda oʻtkinchi — shimilma (B; illuvial yoki metamorfik) qatlam joylashgan boʻlib, unda eluvial qatlamdan yemirilgan mineral modda mahsulotlarining yuvilgan maʼlum qismi toʻplanadi. Tuproq profili ona jins gorizonti (C) bilan chegaralanadi.

 
 Tuproq gorizontlari 

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Tuproq nam sigʻimi

Tuproq nam sigʻimi - tuproqning nam tutish xususiyatini xarakterlovchi kattalik; tuproq, massasi yoki hajmiga nisbatan foizlarda ifodalanadi. Tuproq nam sigʻimis.ning asosiy : toʻla (tuproq kovaklari suv bilan toʻla); umumiy (grunt suvlari chuqur boʻlgan joylarda yer ustidan sugʻorilganda va grunt suvlari yaqin joylarda suv tuproq tagidan berilgan sharoitda tuproqda nam uzoq saqlanib turadi); kapillyar (tuproq gorizontlaridagi muvozanatda turgan namlik tuproq, kapillyar hoshiya chegaralarida joylashib, shu gorizontlarning grunt suvlar sathidan qanday balandlikda turishiga bogʻliq holda oʻzgarib turadi); dala (eng kichik, chegaralangan dala, nisbiykapillyar osilgan namning eng koʻp miqdori); maksimal molekulyar (tuproqdagi qattiq zarrachalar yuzasida tortishish kuchlari taʼsirida ushlanib turgan eng koʻp namlik miqdori). Dala va kapillyar nam sigʻimlari qishloq xoʻjaligi. ekinlari optimal sugʻorish rejimini hamda melioratsiya uchun zarur suv normalarini xisoblab chiqishda katta ahamiyatga ega. Bu qishloq xoʻjaligi. ekinlarining yaxshi oʻsishi va hosildorlikning oshishini taʼminlaydi. Dala nam sigami 1 m qalinlikdagi galli tuproq uchun, odatda, massasiga nisbatan 25%, ogʻir qumoqli tuproqda 22%, oʻrtacha qumoklida 19%, yengil qumoklida 16%, qumloqida 13% va qumlida 10% atrofida boʻladi. Masalan, gʻoʻza tuproq nami dala nam sigʻimining 65—70% ni tashkil etganda yaxshi rivojlanadi.

 

Turkum:Tuproqshunoslik