Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vazn toifalari

Vazn toifalari - oʻzbek milliy kurashi, yunon-rum kurashi, erkin kurash, boks va ogʻir atletikada sportchilarning vazniga qarab guruhlarga boʻlinishi. Sportda musobaqa qatnashchilariga teng imkoniyat yaratib berish uchun ular toifalarga ajratiladi. Mas., boksda — kichik yoshdagi (15—16 yoshli) oʻsmirlar — 15 ta, oʻspirinlar (17—18 yoshli) — 12 ta, kattalar — 10 ta; kurashda — 8 ta, ogʻir atletikada — 9 ta vazn toifasiga boʻlinadilar. Kurash va boksda oʻsmir va oʻspirinlarni mashgʻulot va musobaqalarga koʻyish chogʻida ularning vazni bilan birga yoshi ham hisobga olinadi. Yana q. Boks, kurash, ogʻir atletika.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazniy analiz

VAZNIY (OGʻIRLIK) ANALIZ -miqdoriy analiz usullaridan biri; kimyoviy birikma tarkibidagi ayrim elementlar yoki ionlar miqdorini ogʻirlik oʻlchovlari bilan ifodalash. Analitik tarozi V.(o.)a. ning asosiy oʻlchov asbobidir. V.(o)a. da aniqlanayotgan mod-daning maʼlum miqdori analitik tarozida tortilib, eritiladi. Keyin aniqlanayotgan komponent eritmadan tegishli reaktiv yordamida choʻkmaga tushiriladi va eritmadan ajratib olingach, quritib yoki qizdirib maʼlum tarkibdagi turgʻun birikma hosil qilinadi. Aniqlanayotgan moddaning dori foiz (protsent) bilan hisoblab topiladi. V. (o) a. da asosiy ish — aniqlanuvchi moddani kam eruvchan modda (yoki oddiy modda) — choʻkmaga oʻtkazishdir. Choʻkmalar koʻpincha sulfid, fosfat, karbonat yoki metallar gidroksidlari yoki metallning organik reagentlar (kupferon, oksixinolin va b.) bilan hosil qilgan kompleks tuzlari holida boʻlishi mumkin. Elektr vazniy analiz ham V. (o.) a. ning bir turidir. Bu usulda elementlar eritmada elektroliz yoʻli bilan ajratib olinib, tortiladi. V. (o.) a. ning yangi usullaridan biri termogravimetriya usulidir. Undan moddalarning termik barqarorligini oʻrganishda hamda ularda yuqori haroratlarda roʻy beradigan oʻzgarishlarni aniqlashda foydalaniladi. Bunda moddalar maxsus termotarozilarda tortiladi. T-ra ortishi bilan tekshirilayotgan moddaning ogʻirligi oʻzgaradi. V. (o.) a. togʻ jinslari va minerallarning kimyoviy tarkibini, sanoatning turli sohalarida kimyoviy mahsulotlar sifatini aniqlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaznsizlik

thumb|300px|Xalqaro fazoviy stansiyadagi astronavtlar faqat mikrogravitatsiya taʼsirida boʻlib, deyarli vaznsizlikni his etishadi.
Vaznsizlik — jismning muallaq fizik holati; bunda jismga taʼsir etuvchi tashqi kuchlar shu jism zarralarining bir-biriga oʻzaro bosimini vujudga keltirmaydi. Jism Yer ogʻirlik maydonidagi gorizontal tekislikda tinch turgan boʻlsa, unga ogʻirlik kuchi va qarama-qarshi yoʻnalgan kuch taʼsir qiladi, natijada jism zarralarining bir-biriga bosimi vujudga keladi. Odam organizmi bu bosimni ogʻirlik sifatida idrok qiladi. Yerning sunʼiy yoʻldoshi (yoki kosmik kema — KK) ichidagi jismlar yoʻldosh bilan birga maʼlum boshlangʻich tezlik olgach (qarang Kosmonavtika), ogʻirlik kuchi taʼsirida oʻz orbitasi boʻylab bir xil tezlanish bilan harakatlanadi. Shuning uchun jismlar bir-biriga yoki yoʻldosh korpusiga bosim koʻrsatmaydi, yaʼni vaznsizlik holatida boʻladi. Jismning vaznsizlik holatida boʻlish shartlari: 1) jismga tortishish kuchlaridan boshqa hech qanday kuchlar taʼsir qilmasligi; 2) bu kuchlar maydoni bir jinsli boʻlishi, yaʼni barcha zarralar qiymat va yoʻnalish jihatdan bir xil tezlanish oladigan boʻlishi; 3) hamma zarralar ilgarilanma harakat qilishi kerak. Bu shartlar, mas., erkin tushayotgan jismda, erkin uchayotgan (dvigatellari yurgizilgan) YESY va KK larda roʻy beradi. Kosmonavt kabinadan ochiq kosmosga chiqqanda ham vaznsizlik holatida boʻladi, chunki ochiq kosmosda tayanch yoʻq. Kosmik fazoga uchish kishidan jismoniy va asabiy kuch talab qiladi. Kishi kosmik fazoda gʻayritabiiy sharoitda boʻladi. Uzoq vaqt (oylar va yillar) vaznsizlik holatida boʻlish tirik organizm uchun zararlidir. Shuning uchun KK ichida muayyan darajada oʻta zoʻriqish hosil qilinishi, KK gildirak shaklida yasalishi, KK gʻildirak tekisligiga tik oʻq atrofida aylanib turishi kerak, degan takliflar ham boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

af:Gewigloosheid
bn:ওজনশূন্যতা
be:Бязважкасць
bg:Безтегловност
ca:Ingravidesa
cs:Stav beztíže
de:Schwerelosigkeit
es:Ingravidez
fr:Impesanteur
ko:무중력
id:Tanpa beban
it:Assenza di peso
he:חוסר משקל
ht:Apezantè
lv:Bezsvara stāvoklis
lt:Nesvarumas
hu:Súlytalanság
nl:Gewichtloosheid
ja:無重量状態
no:Vektløshet
pl:Nieważkość
pt:Microgravidade
ru:Невесомость
sk:Beztiažový stav
sl:Lebdenje
sr:Нулта гравитација
sv:Tyngdlöshet
zh:失重
Ivan Vazov

Ivan Minchov Vazov (1850. 9. 7, Sopot - 1921. 22. 9, Sofiya) — bolgar yozuvchisi, jamoat arbobi. V.ning asosiy nazmiy asarlaridan biri "Rad etilganlar epopeyasi" (1881—84) vatanparvarlik ruhi bilan yoʻgʻrilgan tarixiy mavzudagi liro-epik poemalar turkumidan iborat. "Zulm ostida" (1889—90) romani milliy ozodlik kurashi toʻgʻrisida. Koʻpgina Yevropa tillariga tarjima qilingan bu roman jahon adabiyotining sara asarlaridandir. 90-yillar boshida V. ijodidagi tarixiy-qahramonlik mavzusi ijtimoiy fosh etuvchi mavzu bilan almashadi ("Yangi yer",1896; "Kazalar malikasi" romanlari, 1903). U oʻrta asrdagi Bolgariya hayotidan tarixiy dramalar, shuningdek "Shuhratga nomzodlar" (1901), "Yogʻliq joy axtaruvchilar" (1903) komediyalarini yozdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Vazopressin

Vazopressin ( — tomir va presso — bosaman), antidiuretik gormon — gipotalamusda hosil boʻladigan neyrogormon. Bu gormon gipofiz bezining orqa bo‘lagiga quyiladi. Kimyoviy tabiatiga koʻra polipeptid. Tomirlarning silliq muskullariga taʼsir etlb, ularni toraytiradi va qon bosimini oshiradi, buyraklarning kanalchalarida suvning qayta soʻrilishini kuchaytirib shu tariqa siydik ajralishini kamaytiradi (antidiuretik taʼsir). Vazopressin gipotalamus oldingi yadrolarining neyrosekretor hujayralarida hosil boʻlib, nerv tolalari orqali gipofizga oʻtadi, undan qonga ajraladi. Vazopressin antidiuretik taʼsir koʻrsatganligi uchun umurtqali hayvonlar bilan odam organizmida suvtuz almashinuvini deyarli bir meʼyorda saqlab turadi. Bu gormon yetishmaganda qandsiz diabet paydo boʻlishi mumkin. Tarkibida Vazopressin bor preparatlar gipofizning orqa boʻlagidan olinadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayba

Vayba — qad. Misr hajm oʻlchovi (14— 15-asr lar). Vazn boʻyicha 11,6 kg bugʻdoyga, hajm boʻyicha 15 l ga teng boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaygach

Vaygach — Shim. Muz. okeanidagi orol, Barens va Kara dengizlari orasida. Vaygachni materikdan torgina Yugorskiy Shar boʻgʻozi, Novaya Zemlya oroldan esa keng Kara Darvozasi boʻgʻozi ajratib turadi. Maʼmuriy jihatdan Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati Neneslar muxtor okrugiga qaraydi. Mayd. 3,4 ming km²,uz. 100 km, eni 45 km. Iqlimi sovuq. Tundra oʻsimliklari oʻsadi. Qutb tulkisi, oq sichqon kabi hayvonlar uchraydi. Qirgʻoq yaqinida morj va tyulen koʻp. 1950-yildan qutb stansiyasi ishlab turibdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya geografiyasi
Vayjantemala

thumb
Vayjantemala (1931. 25.6, Maysur) — hind raqqosasi va kino aktrisasi. Sanʼatkorlikni onasidan oʻrgangan. V. juda yoshligidan eʼtiborli kishilar davrasida (hindlarning anʼanalariga koʻra) raqsga tushishdek katta imtiyozga ega boʻldi va koʻp oʻtmay hind raqs sanʼatining mashhur ijrochisiga aylandi. V. raqs sanʼatining yuqori choʻqqisi boʻlgan mumtoz uslubdagi „Bharat Natyam“ raqslarining ham mohir ijrochisi. Kinoda 16 yoshidan suratga tusha boshlagan. „Yangi Dehli“, „Chaqiriq“, „Ganga va Jamna“, „Prokurorning oʻgʻli“, „Sangam“ filmlarida bosh rollarni — muhab-bat sanamlari timsolini gavdalantirdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Hindistonlik aktrisalar
Turkum:Hindistonlik aktyor-siyosatchilar
Vaynsep

Vaynsep, uaynsep — kechpishar olma navi, Amerikadan keltirilgan. Daraxti oʻrta boʻyli, shox-shabbasi keng . Koʻchati oʻtkazilgach, 6—7 yilda hosil-ga kiradi. Aprelning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (100—120 g), yumaloq, och qizil, sirti mayda oq nuqtalar bilan qoplangan. Eti sargʻish, oʻrta shirali, (12,5 % qand 0,6 % kislota), tigʻiz, xushboʻy. Mevasi sent. oxiri — oktabr boshlarida uziladi, 4—5 oygacha yaxshi saqlanadi. Tupidan 350–400 kg hosil olinadi. Sovuqka chidamli. Unumdor tuproklarda va yaxshi parvarish qilinganda moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlaridagi bogʻdorchilikka ixtisoslashgan xoʻjaliklar uchun tavsiya etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaysxon

Vaysxon, Uvaysxon, Sulton Uvays oʻgʻlon (7—1428) — Moʻgʻuliston xoni (1418-21 va 1424-25). Naqshi Jahon (1415—18)ni oʻldirib taxtni egallagan. Vaysxon Amir Temurning sarkardalaridan Turkiston hokimi Shayx Nuriddin bilan ittifoq tuzib, amakisi Moʻgʻuliston xoni Shermuhammadxon (1421—24) bilan taxt uchun oʻzaro kurash olib borgan. Ili daryosi boʻylaridagi buddaviy qalmoqlar xoni Esexu (1415— 25) bilan muntazam (61-marta) urushlar qilgan. "Tarixi Rashidiy"da qayd qilinishicha, Vaysxon oʻta taqvodorligi, oliyjanobligi, jasurligi bilan boshqalardan ajralib turgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Markaziy Osiyo tarixi
Turkum:1428-yilda vafot etganlar
Vaysheshika

Vaysheshika (sanskritcha vishesha — alohida, oʻziga xos) — hind falsafasidagi vedalarni eʼtirof etuvchi 6 anʼanaviy tizimdan biri. Asoschisi Kanada ismli shaxe deb taxmin qilinadi. Uning asari "Vaysheshikasutra" (1-ming yillikning 1-yarmi) deb ataladi. "Padartxadharma-sangraxa" asari, Jayanarayanning "Vivriti" (17-asr) asari "Vaysheshikasutra"ga yozilgan sharh hisoblanadi. Buddizmta qaramaqarshi oʻlaroq, narsalar tushunchalar bilan birgalikda mavjud deb hisobladi. V. qad. hindlarning tabiiy-ilmiy dunyoqarashlari bilan bogʻliq. V.ning koinot haqidagi nazariyasiga koʻra. u suv, tuproq, nur, havodan tarkib topgan. V.ning atomistik nazariyasi qad. moddiyunchilik taʼlimotini yanada rivojlantirganligidan guvohlik beradi. V. taʼlimoticha, barcha mavjud narsalar 6 tushunchada oʻz ifodasini topa-di: javhar, sifat, harakat, umumiylik, xususiylik va mansublik. Sutralarning sharxlovchilari bunga 7-tushuncha — inkor yoki mavjud boʻlmaslikni ham qoʻshadilar. V. tizimida asosiy tushuncha javhar boʻlib, narsalar mohiyatini ifodalaydi. Javharlar narsa va ashyolarning oʻziga xosligi va sifatlarini belgilaydi. Kanada javharlarning 17 xususiyatini, Prashastapada 24 sifatini sanab oʻtadi. Javharlar harakat va faollikka egadirlar. V. taʼlimotida atom doimiy, oʻzgarmas zarra boʻlib, moddiy jismlarning oxirgi boʻlinish chegarasidir. U aylanma shaklga ega, zamonlar oʻtishi bilan ham oʻzgarmaydi. Atomlar oʻz tabiatlariga koʻra sokin boʻlib, ularni harakatga keltirish tashqi turtkiga bogʻliq. Koʻrinmas kuch — adrishta atomlarni harakatga keltiradi. Xudo jahoniy ruh — Brahmanni yaratgan. U koinotni yaratmagan boʻlsa ham, ammo uni idora qiladi. Muhammadjon Qodirov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayshiylar

Vayshiylar (sanskritcha) -hind tabaqalinishinig bir turi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayyan-kutyure Pol

Vayyan-kutyure Pol (1892.8.1 -Parij — 1937.10.10) — fransuz yozuvchisi. Birinchi jahon urushida qatnashgan. "Koʻrlar bazmi" (1927) hikoyalar toʻplami va "Iyul ota" (1927) fojiaviy komediyasida jamiyatdagi hukmdan tabaqa hayotining salbiy tomonlari tanqid qilingan. V.-K. 1931 yilda Oʻzbekiston va Tojikistonda boʻlgan. "Temur yurtida" umumiy nom ostida ocherklar toʻplamini nashr ettirgan (1932). Bunda Oʻzbekiston va Tojikiston xalklari, ularning urfodatlari, marosimlari, oʻzbek adabiyoti haqida maʼlumotlar beriladi. "Toshkentda shoirlar kechasi" nomli ocherkida oʻzbek ijodkorlari Gʻ. Gʻulom, H. Olimjon va b. bilan muloqotda boʻlganligi haqida yozadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakansiya

Vakansiya (frans. \^sapse, lot. vacanc — boʻsh) — muassasadagi boʻsh, egallanmagan lavozim, oʻquv yurtidagi bush oʻrin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakansiyalar

Vakansiyalar (lot. vacans - bush) (Shotki nuqsonlari, "kovaklar") — kristall panjarasining atom yoki ion bulmagan boʻsh tugunlari; P shakli bilan ifodalanadi. V.larni vakant elektronlar sathlari (musbat "kovaklar") bilan chalkashtirmaslik kerak. Har qanday kristall panjarada V. boʻladi. Ion panjaralarda kation D+ va anion D~ V. mavjud. Kristallarda har doim atomlarning issiqlik harakati tufayli yuzaga keluvchi V. boʻladi. V. atomlarning batamom bugʻlanib ketmasligi oqibatida kristall sirtida "kovaklar" hosil boʻlishadi. V.ning hosil boʻlish ishi (panjaraning deformatsiya energiyasini hisobga olmaganda) atomlarning bugʻlanish ishiga teng . Shuning uchun kristall hajmidagi V.ning konsentratsiya muvozanati taxminan oʻsha temperaturadagi toʻyingan bugʻ konsentratsiyasiga teng boʻladi. V. qoʻshni atomlar bilan joy almashtirib, kristallda tartibsiz siljiydi. V.ning tartibsiz harakat yoʻli 6 ga teng kesmalardan iborat siniq chiziq hosil qiladi (5 — qoʻshni atomlar orasidagi masofa). V.ning bitta tugunda mavjud-lik oʻrtacha vaqti t, harakatning oʻrtacha tezligi uyp="f"- V.ning siljishi tufayli kristallda atomlar siljishi (oʻz-oʻzidan diffuziyalanish) hamda oʻzaro diffuziyalanish (geterodiffuziya) hodisasi sodir boʻladi. Atomlar kristallda gazdagiga nisbatan taxminan ye-"/kT marta sekin harakat qiladi (bunda i — bitta V. hosil boʻlishi energiyasi, k — Bolsman doimiysi, T— mutlaq temperatura). V. kristallning fizik xossalariga taʼsir qiladi: zichligini kamaytiradi, ion oʻtkazuvchanlikni hosil qiladi, anion V. elektronlarni oson tutadi, kation V. esa musbat "kovaklar"ni oson biriktirib oladi. V. metallarga termik ishlov berishda, ularning "dam olishi"da, kristallanish va b. jara-yonlarda muhim oʻrin egallaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakayama

Vakayama — Yaponiyadagi shahar va port, Xonsyu o.ning jan.-gʻarbida. Vakayama prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 396 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Kime, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (baliq konservalash va b.) sanoati, qora metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik va tikuvchilik korxonalari bor. Lokli buyumlar ishlab chiqariladi. Bogʻdorchilik rayoni markazi. V. agrofida mandarin yetishtiriladi. Qad. qasr saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Wakayama City official website 
 Wakayama City official website 
 Wakayama City Tourist Association 
 Waiker's Guide Map to Wakayama 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Vakil ota

Vakil ota — musulmonlarning nikoh marosimlarida kelin tarafidan tayinlanadigan vakil. V. o. kuyovga va nikoh qiluvchi (oʻquvchi) domlaga qizning otasi oʻrnida kafillik bergan. Nikohda kuyov tomonning kelin maxriga beradigan mol-mulki, kuyov va kelinning oʻzaro majburiyatlari V. o. huzurida eʼlon qilingan. Mabodo er-xotin ajraladigan boʻlsalar, mahrni ajrim qilishda V. o. qozi huzurida yagona guvoh boʻla olgan. V.o. tayinlash hozir ham rasm boʻlib kelmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakillik

Vakillik — bir shaxsning boshqa shaxs nomidan yuridik harakatlarni amalga oshirishi. V. asosan bir shaxs (vakil)ning vakolat boʻyicha tuzgan bitimi; vakolat beruvchiga nisbatan fuqarolik huquq va majburiyatlarini bevosita vujudga keltiradi, oʻzgartiradi va bekor qiladi. Mazkur vakolat ishonchnoma, qonun, sud qarori yoki vakil qilingan davlat organining hujjatiga asoslangan boʻlishi kerak. Fuqarolar fuqarolarga, yuridik shaxslarga V. qilishlari mumkin. Yuridik shaxs faqat oʻz ustavida koʻzda tutilgan hollardagina yoki faoliyat harakteriga muvofiq boʻlgandagina fuqarolar yoki yuridik shaxslarning vakili boʻlishi, muomalaga layoqatli shaxslar oʻzlari tanlagan vakillar orqali bitim tuzishlari mumkin. Bitim oʻz harakteriga koʻra fakat shaxsan tuzilishi mumkin boʻlgan hollar, shuningdek qonunda koʻrsatilgan hollar bundan mustasno. Muomalaga layoqatsiz fuqarolar nomidan bitimni ularning ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va vasiylari tuzadi (OʻzR FK, 129—131-moddalar).Muomalaga layoqatli shaxslar o‘zlari tanlagan vakillar orqali bitimlar tuzishlari mumkin, bitim o‘z xarakteriga ko‘ra faqat shaxsan tuzilishi mumkin. Muomalaga layoqatsiz fuqarolar nomidan vakillikni ularning ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va vasiylari tuzadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakolat

Vakolat — vakilning V. beruvchiga fuqarolik huquq va majburiyatlar vujudga keltirishi, oʻzgartirishi va bekor qilishi uchun asos, yaʼni huqukdir. V. ishonchnoma, qonun, sud qarori yoki maʼmuriy akt (hujjat) asosida yuzaga keladi. Qoida tariqasida, vakil uz V.ini V. beruvchining huquq va qonuniy manfaatlarini koʻzlab, amalga oshirishga majbur. Vakil V. beruvchi shaxs nomidan shaxsan oʻz foydasiga har xil bitimlar tuza olmaydi (tijorat vakilligi bundan mustasno). Vakil amaldagi qonunchilik va V. beruvchining topshiriqlariga binoan ish koʻradi. Vakil V.siz yoki V. doirasidan chetga chiqib, harakat qilgan takdirda, bunday harakat V. beruvchi uchun hech qanday huquqiy oqibat tugʻdirmaydi, ammo bu harakat V. beruvchi tomonidan maʼqullansa, bu hol uning uchun muayyan huquqiy oqibat tugʻdiradi. V.ni vujudga keltiruvchi asoslarga koʻra, vakillik 2 turga boʻlinadi: 1) qonun boʻyicha vakillik; bunda vakillik va V. meʼyoriy hujjatlar bilan belgilanadi; u muomalaga layoqatsiz shaxs (yosh bolalar, akli zaif va ruhiy kasal)larning manfaatlarini koʻzlab amalga oshiriladi; 2) shartnomaviy vakillik; bunda vakil va uning V.i vakil qiluvchining erki bilan yuzaga keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakolatnoma

Vakolatnoma — Ishonchnoma, vakolatnoma — muayyan muassasa yoki ayrim shaxs oʻz nomidan ish koʻrish uchun ikkinchi bir shaxsga ishonch bildiradigan yozma vakolatli hujjat. I. lar oʻz mazmuniga koʻra, molmulkni boshkarish, pul va moddiy-buyum boyliklarini olish, sud hamda notarial idoralarda, shuningdek, boshqa davlat va nodavlat idoralarda ish olib borish va b. ishlarni amalga oshirishni ifodalaydi. I. lar rasmiy (xizmat) va shaxsiy turlarga boʻlinadi. Rasmiy (xizmat sohasidagi) I. lar davlat muassasalari, jamoat tashkilotlari muayyan lavozimli shaxsga uning muayyan tashkilot tomonidan ish yuritishga vakil qilinganini bildirish uchun beriladi. Bunday I. muassasa rahbari tomonidan imzolanishi va muhr bilan tasdiqlanishi kerak. Ayrim hollarda I. qonun talabiga koʻra, notarial tasdiqdan utishi zarur buladi. Mazmun hamda vakolatning koʻlamiga kura, I. lar bir martalik, maxsus va umumiy turlarga bulinadi. Bir martalik I. muayyan bir ishni amalga oshirish, vazifani bajarish uchun (mas, faqat 1 martagina pul yoki qimmatdor buyumni olish uchun) beriladi. Muayyan davr davomida bir qancha turdagi vazifalarni bajarish vakolatini be-ruvchi I. lar maxsus I. lar deyiladi (mas, 1 y. davomida sudhakamlik idoralarida korxona nomidan vakillik qilish uchun berilgan I.). Umumiy I. mulkni boshkarish bilan alokador turli-tuman ishlarni amalga oshirish huquqini beradi. I. kupi bilan 3 y. muddatga berilishi mumkin. Agar I. da muddat koʻrsatilmagan bulsa, u berilgan kundan boshlab 1 y. mobaynida oʻz kuchini saqlaydi. Berilgan kuni kursatilmagan I. haqiqiy hisoblanmaydi. I. boʻyicha vakolatlar hamda I. bilan bogʻliq boshqa tartib-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi FK da belgilab berilgan (134—144-moddalar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selman Waksman

Selman Waksman (22-iyul 1888 – 16-avgust 1973) — amerikalik mikrobiolog va kimyogar. Selman Waksman Rossiyada tugʻilgan. Bundan tashqari, u Nyu-York shtatidagi Rochestr universiteti qoshidagi Mikrobiologiya instituti direktori hamdir (1949). Waksman Antibiotik terminini fanga kiritgan. U bir qator antibiotiklar: aktinomitsin (1940), streptomitsin (1944), neomitsin (1945) va boshqa antibiotiklarni kashf etgan. Sil kasalligiga qarshi samarali taʼsir koʻrsatadigan dastlabki antibiotik — streptomitsinni topgan mikrobiolog hisoblanadi. U ham Nobel mukofoti laureati hisoblanadi (1952, F. Raus bilan hamkorlikda)"VAKSMAN (Waksman) Zelman Abraham" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:22-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1888-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-avgustda vafot etganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vakuolalar

Vakuolalar (frans. Vakuole, — boʻsh) — oʻsimlik va hayvonlar hujayrasida ichi suyuqlik bilan toʻlgan, sitoplazmadan membrana bilan ajralib turadigan boʻshliq. Bir hujayralilarda ferment bilan toʻlgan hazm qilish Vakuolalari, osmoregulyatsiya va ayirish funksiyasini bajaruvchi, qisqaruvchi Vakuolalar, koʻp hujayrali hayvonlar hujayrasida esa ikkilamchi lizosomalar guruhiga mansub va oʻzida gidrolitik ferment saqlovchi, hazm qiluvchi va avtofaglovchi Vakuolalar boʻladi.

Oʻsimlik hujayralarida Vakuolalar — endoplazmatik toʻrning hosilasi boʻlib, birmuncha shaffof membranotonoplast bilan oʻralgan. Oʻsimliklardagi Vakuolalar sistemasi — vakuom yosh hujayralarda naylar va pufaklar sistemasidan iborat. Hujayra oʻsib, ixtisoslasha borishi bilan Vakuolalar ham yiriklasha boradi va hujayra umumiy hajmining 70—95% gacha qismini egallab oladi. Vakuolalar shirasi (rN darajasi 2—5 ni tashkil etadi) tarkibida erigan anorganik (fosfat, oksalat), organik birikmalar (qand, aminokislotalar, oqsillar) va moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlari (taninlar, glikozidlar, alkaloidlar), ayrim pigmentlar (mas., antotsianinlar) boʻladi. Vakuolalar hujayradagi suv-tuz al-mashinuvini boshqaradi; hujayraning turgor holatini saqlaydi; quyi mole-kulali suvda eriydigan metabolitlar va zaxira moddalarni toʻplaydi; moddalar almashinuvida hosil boʻladigan zararli moddalarni hujayradan chiqa-rib tashlaydi va boshqa baʼzi funk-siyalarni bajaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum

Vakuum (lotincha: vacuum — boʻshliq) — gazning atmosfera bosimidan past bosimdagi holati. V. tushunchasi maʼlum hajmdagi gazga, shuningdek kosmik fazoga tatbiq qilinadi. V. bosim birligi bilan oʻlchanadi. Gazning V.dagi xususiyati gaz toʻldirilgan idish oʻlchami bilan gaz molekulalarining erkin oʻtish yoʻli (molekulaning bir toʻqnashishidan ikkinchi toʻqnashishigacha bosib oʻtgan yoʻlning oʻrtacha uzunligi) orasidagi munosabatga bogʻliq. Gazning siyraklashganlik darajasiga qarab oʻta yuqori, yuqori, oʻrta (forvakuum) va past V.ga boʻlinadi. Oʻta yuqori V.ga 10 mk Pa dan past, yuqori V.ga 0,1 dan 10 mk Pa gacha, oʻrta V.ga 100 dan 0,1 Pa gacha, past V.ga 100 Pa dan yuqori bosim sohasi toʻgʻri keladi. Yuqori V.dagi atmosfera bosimidagi gazlarga nisbatan butunlay boshqa xossalarga ega boʻladi. Yuqori V.da gaz molekulalari idishning issiq va sovuq devorlari bilan toʻqnashishi natijasida issiklik oʻtkazish jarayoni roʻy beradi. Issiqlik oʻtkazish tezligi gaz bosimiga, temperaturalar farqiga va devorlar orasidagi masofaga bogʻliq emas. V.li idishlarning teshiklaridan oʻtayotgan gaz miqdori bosim (tashqi bosim bilan idish ichidagi bosim) farqiga bogʻliq, oʻrtacha bosimga bogʻliq emas. Yuqori V.da molekulalar toʻqnashmaydi, shu sababli, yuqori V.li idishda molekulalar dastasini hosil qilish mumkin. Yuqori V.li idishga zaryadli zarralar kiritilganda idish orqali elektr toki oʻtadi. Mas., tok oʻtishga qattiq jismlardagi termoelektron emissiya, avtoelektron emissiya, fotoeffekt va boshqa hodisalar tufayli zaryadli zarralar chiqishi sabab boʻladi. Past, oʻrta va yuqori V. hosil qilish uchun forvakuum mexanik nasoslar, yuqori V. nasoslari va oʻta yuqori V. nasoslari ish-latiladi. Oʻta yuqori V. (magnitli) elektr zaryad nasoslar, gitterion nasoslar, adsorbsion nasoslar yordamida olinadi. V. manometr va vakuummetrlar bilan oʻlchanadi. Elektr vakuum asboblar (mas. radiolampalar, elektron-nur trubkalari, rentgen trubkalari, fotoelementlar va h.q.) ishlab chikarishda V.ning muhim ahamiyati bor. V. kimyo sanoati, metallurgiya, kvars shisha i.ch., oziq-ovqat hamda toʻqimachilik sanoati va boshqa sohalarda keng tatbiq qilinadi (qarang Vakuum texnikasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Fan
Turkum:Kimyo
Vakuum asboblari

Vakuum asboblari - siyraklash-tirilgan gazlar (vakuum)dagi turli hodisalardan foydalanib ishlashga asoslangan asboblar. Ular jumlasiga vakuummetrlar, yuqori vakuummetrlar, yuqori vakuumli sharoitda ishlaydi-gan jihoz va apparatlardagi gaz tar-kibini aniqlaydigan gaz analizatorlari, gaz apparatlarining qaysi joyi-dan va qancha gaz sizib chiqayotganini aniqlaydigan asboblar va b. kiradi (qarang Vakuum texnikasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum lampa

Vakuum lampa — ichidagi havosi soʻrib olingan, ikki va undan koʻp elek-trodli (katod, anod va toʻrli) lampa; tashqi muhitdan gaz oʻtkazmaydigan keramika, shisha yoki metall qobiq bilan ajratilgan boʻladi. Mas., triod, oktod, pentod va elektron asboblar V. l. hisoblanadi. V. l. radiotexnika va hisoblash texnikasida keng qoʻllanadi. Amaliy mikroelektronikaning rivojlanib borishi natijasida elektr-vakuum lampalarning qoʻllanish doirasi ancha chegaralanib qoldi. V. l. oʻrnida juda koʻp afzalliklarga ega boʻlgan integral mikrosxemalar va maxsus texnologiyalar asosida ishlab chiqarilayotgan asboblar keng ishlatiladi. Keyingi yillarda vakuum mikrosxemalar yaratish sohasi-da yirik ilmiy izlanishlar olib bo-rilmoqda (qarang Vakuum-mikrosxemalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum materiallari

Vakuum materiallari - vakuum apparatlari va asboblarida qoʻlla-niladigan materiallar. Asosiy guruhlari: konstruksion materiallar, gaz yutgichlar, vakuum moylari, surtmalar, loklar, sementlar, asalari mumi, ku-mush xlorid va b. Vakuum apparatlari va asboblari yasash, qismlarga ajra-tiladigan birikmalarni zichlash, kranlarni moylash, elektron lampalarga surkash va b. maqsadlarda ishla-tiladi. Vakuum texnikasi uchun kam gazlanadigan materiallar — shisha, kvars, chinni juda qadrli va koʻp ishlatiladi. Metallar (mas., temir, alyuminiy, nikel, platina, kumush va hokazo)ning esa vakuumda sirtlari adsorbsiyalanadi. Shuning uchun ular vakuumda yuqori temperaturalarda qizdirib gazsizlantirib olinadi. V. m.ga qoʻyiladigan asosiy talablar: ish temperaturasida toʻyingan bugʻlar bosimi past, oson gazsizlanadigan, gaz oʻtkazuvchanligi kichik, yuqori temperaturalarga yetarlicha chidamli boʻlishi kerak. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Materiallar
Turkum:Materialshunoslik
Vakuum moyi

Vakuum moyi - xona temperaturasida bugʻining bosimi past boʻladigan suyuqlik; tabiiy va sintetik suyukliklarni vakuumda distillab olinadigan vakuum materiallari jumlasiga kiradi. Asosan bugʻ-moy nasoslarida ish suyuqligi sifatida, mexanik nasoslarda zichlovchi suyuqlik sifatida, vakuum qurilmalarning ishqalanuvchi qismlarida moylovchi material sifatida, shuningdek suyuqlikli vakuummetrlarni toʻldirishda ishlatiladi. Vakuum texnikasida mineral va kremniy organik V. m. keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum nasosi

Vakuum nasosi - vakuum hosil qilish va uni tutib turish maqsadida berk hajm (idish)dan gaz (havo) yoki bugʻni soʻrib oladigan qurilma. Gaz (havo)ni tashqariga chiqarib tashlaydigan oqimli hamda gaz (havo)ni yutadigan sorbsion xillari boʻladi. Oqma V.n. oʻz navbatida mexanik va oqimli xillarga boʻlinadi. Mexanik V.n.ga plastinka-rotorli, plastinka-statorli, zolotnikli, moyli forvakuumlar va molekulyar V.n. kiradi. Moyli forvakuumlar yordamida gaz (havo) qisiladi va atmosferaga chiqarib yuboriladi. Molekulyar V.n.da. gaz molekulalariga harakat yoʻnalishida qoʻshimcha tezlik beriladi. Oqimli V.n.da gaz (havo) suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimi taʼsirida chiqib ketadi. Sorbsion V.n. kriogen (past temperaturali) seolitli, sublimatsion (qarang Sublimatsiya) va ionli V.n.ga boʻlinadi. Kriogen V.n.da juda past temperaturagacha sovitilgan gaz sirtda toʻplanadi. Seolitli V.n.da gaz molekulalari sovitilganda seolitga yutiladi. Sublimatsion V.n.da gaz (changlangan) metall (mas., titan) plyonkala-ri qoplangan sirtlarga yutiladi. Ionli V.n.ning ishi gazni kuchli elektr razryadi bilan ionlash va ionlashgan molekulalarning titan qoplangan sirtga yutilishiga asoslangan. V.n. metallurgiya, energetika, elektronika, kimyo va oziq-ovqat sanoatlarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum pech

Vakuum pech — kiyin eriydigan metall va qotishmalar eritiladigan pech. Induksion, elektr yoyli, elektron-nurli, plazmali xillari bor. Induksion pechlarda quymalar va murakkab shaklli quyma detallar olinadi. Induksion pech induktorlari vakuumli eritish kamerasiga nisbatan ichkariga yoki tashqariga joylashgan boʻladi. Induktorlari tashqarida joylashgan pechda eritish jarayonini induktorni surish yoʻli bilan boshqarib turish mumkin. Induktorlari ichkarida joylashgan pechning tigeli ancha chidamli boʻlib, induktor qoʻzgʻatilmaydi. Elektr yoyli pechlarda metall va qotishmalar elektr yoyi hosil qiladigan issiqlik hisobiga eritiladi. Elektron-nurli V. p.da elektron nurli, plazmali ish jismi hisoblanadi. V. p. metallni gazlar, turli aralashmalar, nometall qoʻshilmalardan samarali tozalashga imkon beradi; u juda toza metall olishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum spektroskopiyasi

Vakuum spektroskopiyasi -spektroskopiyanit ultrabinafsha (200—10 nm) va yumshoq rentgen nurlari (10 dan 0,4—0,6 nm) spektrlarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Toʻlqin uzunliklarining bu sohasida havo kuchli yutish xususiyatiga ega boʻlganligi sababli, spektral asboblar vakuumli boʻlishi, yaʼni ularning optik qismlari, nurlanish i va qabul qilgichlari 10~4—10~5 mm sim. ust. bosimli germetik kameraga joylangan boʻlishi kerak. V.s.da nurlanish i sifatida gaz razryadi, elektr yoyi, rentgen trubkalari va lazer nurlanishini vakuumda qattiq jismga fokuslash yordamida olinadigan plazmadan foydalaniladi. Spektrlarni olish usullaridan biri dasta-plyonkali usul boʻlib, unda atom yoki ionlar spektri tez ionlar dastasining yupqa folga (zarqogʻoz) orqali oʻtishi natijasida uygʻonadi. B.C. qattik, jismlar atomlari, ionlari, molekulalarining energetik strukturasini, oʻtishlar ehtimolligini va b. koʻrsatkichlarni tadqiq etishda foydalaniladi. V.s. yuqori temperaturali plazmalar fizikasida, shuningdek quyosh, yulduzlarni oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum texnikasi

Vakuum texnikasi - vakuum hosil qilish, uni saqlash va oʻlchashda ishlatiladigan usullar va qurilmalar majmui. Fizika va kimyoning gazlarga, ularda oʻtadigan hodisalarga hamda gazsimon fazalar va b.ning oʻzaro taʼsirlashuvi qonunlariga asoslanadi. V.t.da qoʻllaniladigan qurilmalar — vakuum nasoslari, vakuummetrlar va b. asboblar hajmi bir necha yuz m3 li sanoat kurilmalarida (mas., yadro zarralari tezlatkichlarida) 10~4—10"6 Pa (10~6 — 10~8mm sim. ust.)vakuum hosil qilishga va uni oʻlchashga imkon beradi. Yuqori vakuum ketma-ket ulangan diffuzion, buster va forvakuum yoki diffuzion forvakuum nasoslar tizimi yordamida hosil qilinadi. Mexanik forvakuum nasoslar bilan atmosfera bosimidan to 101 Pa (10° mm sim. ust.) gacha; bugʻ oqimli (yoki mexanik) buster nasoslar bilan 101—KI Pa (MU3—YU-4 mm sim. ust.) gacha; diffuzion nasoslar bilan 103 Pa gacha vakuum hosil qilinadi. Sanoat V.t.da gaz ajralib turuvchi sharoitda ishlovchi texnologik qurilmalarning kamerasidagi havo vakuum agregatlari bilan soʻrib olinadi. Toʻliq vakuum agregatlari tarkibida nasoslar, vakuummetrlar, ventillar hamda vakuumni oʻlchovchi moslamalar boʻladi. V.t.ning muhim vazifalaridan biri vakuum tizimining germetikligini (zichligini) taʼminlashdir. Turli vakuum moylari, zamazkalari, zichlagichlari shu maqsadda ishlatiladi. V.t. eksperimental fizika bilan chambarchas bogʻliq. Termoyadro reaksiyalari oʻtadigan qurilmalar kamerasida vakuum — 10"" Pa (1013 mm sim. ust.) ga yetadi. Shunchalik yuqori vakuum hosil qilish uchun sekundiga oʻn ming litrcha havo soʻradigan nasoslar ishlab chiqilgan. Katta vakuum kameralarida kosmik boʻshliq sharoitlarini yaratish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuumda eritish

Vakuumda eritish - metall va qotishmalarni pasaytirilgan qoldiq bosim, koʻpincha 100—0,1 MPa bosimda eritish. Bu usulda metallning fizikmexanik xossalari yaxshilanadi, erigan metalldagi azot va vodorod gazlardan, yengil aralashma hamda metallmas qoʻshilmalardan tozalanadi. Sanoatda baʼzi maxsus poʻlatlar, elektrni juda yaxshi oʻtkazuvchi mis, berilliyli bronza va b. qotishmalar olishda shu usul koʻllaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuumda qoliplash

Vakuumda qoliplash - plastmassa listlaridan 10 kPa vakuumda buyumlar qoliplab olish usuli. Bunda qalinligi 2 mm gacha boʻlgan termoplast polimerlar asosidagi materiallar qolipga mahkamlanib, yumshaguncha qizdiriladi, soʻngra list material bilan qolip sirti orasidagi boʻshliqda vakuum hosil qilib qoliplanadi. Ancha chuqur tortiladigan buyumlar pozitiv usulda (bunda material pu-anson-qolipning qabariq sirtida qoliplanadi), sayoz tortiladigan buyumlar negativ usulda (bunda material, matritsa-qolipning chuqurchasiga tortilib qoliplanadi) amalga oshi-riladi. V. q. samolyot kabinalari, sovitkich detallari, turli idishlar va b. tayyorlashda qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuumda quyish

Vakuumda quyish - rangli metallar qotishmasi, asosan, nikel, titan va b.ning olovbardosh qotishmalaridan 40—0,3 Pa vakuumda quymalar olish. Bunday usulda olingan quymalarning zichligi va sifati yuqori boʻladi. V.q. bilan shakldor quymalar olishning turli usullari qoʻllanadi. Erigan metall ustida joylashgan metallni qolipga vakuumda soʻrish va uni atmosfera yoki yuqori bosim ostida kristallash, metallostatik bosimdan foydalanib vakuumda soʻrish (bunda qolip erigan metall ostida joylashadi), markazdan qochma vakuumda quyish shular jumlasidandir. V.q. Vakuumda eritish bilan bir-ga olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum-yoyli pech

Vakuum-yoyli pech - metallarni vakuumda elektr yoy energiyasi hisobida eritadigan elektr qurilma. Gaz-razryadli tizim boʻlib, bunda yoy qayta eritiladigan metall bugʻlarida mavjud boʻladi. V.-yo.p.ning quymalarni mis kristallizatorlarda eritadigan, garnisajsa eritish yoʻli bilan metallardan shakldor quymalar oladigan; elektrodi sarflanadigan va elektrodi sarflanmaydigan xillari bor. Pechga oʻzgarmas tok yuborilganda elektr yoy hosil boʻlib, metallni vakuumda suyuqlantiradi. Har xil metallni eritishda turlicha bosimli vakuum qoʻllanadi. Masalan, poʻlat eritishda 0,1—1 Pa, titan eritishda 1—10 Pa, molibden eritishda 0,01—0,1 Pa vakuum hosil qilinadi. V.-yo. p.da poʻlat eritishda undagi qoʻshilmalar 2—3 martaga kamayadi, yirik qoʻshilmalar butunlay yoʻqoladi, azot konsentratsiyasi 30—35% ga, kislorodniki —2—3 martaga, oltingugurt 20% ga kamayadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuummetr

Vakuummetr (vakuum va ..metr) — gazlar bosimini atmosfera bosimidan pastda — 760 dan 1013mm sim. ust. gacha (105—10" Pa) oraliqda oʻlchaydigan asbob. Ushbu bosimlar oraligʻini toʻliq qamrab oluvchi universal oʻlchashlar usuli mavjud emas, bunda gaz bosimi bilan (bevosita yoki bilvosita) bogʻlangan turli fizikaviy qonuniyatlardan foydalaniladi. V.larning suyuqlikli, deformatsion, kompression, radiometrik, qovushoqlik, issiqlik, ionizatsion va b. mavjud. Ularning har bir turi bosimning muayyan sohasida oʻlchashlarga moʻljallangan. Barcha V.lar ikki: mutlaq va nisbiy guruhga ajratilishi mumkin. Mutlaq V.lar bevosita bosim r ni oʻlchaydi, ularning koʻrsatishlari gaz turiga bog-lik emas. Ularda oʻlchanishi mumkin boʻlgan bosimning quyi chegarasi 10~6 mm sim. ust. (10~4 Pa)ni tashkil qiladi. Bu toifaga suyuqlikli, deformatsion va kompression V.lar kiradi. Nisbiy V.larda bosimga bogʻliq boʻlgan kattaliklar oʻlchanadi; ular mutlaq namunaviy V. yordamida darajalanadi, koʻrsatishlari gaz turiga bogʻliq boʻladi. Ular qatoriga issiqlik, ionizatsion, qovushoqpik va radiometrik V.lar kiradi. Suyuqlikli V. oʻlchashlar oraligʻi 760—102 mm sim. ust. (105—1 Pa) oʻlchaydigan bosim yoki bosimlar farqi suyuqlik ustuni bosimi bilan muvozanatlanadi.

Deformatsion V.da bosim yoki bosimlar farqi qayishoq darakchi (silfon, membrana, spiral nay) de-formatsiyasi boʻyicha aniqlanadi. Kompression V.bilan 1(g3N/m2(105 mm sim. ust.) oraliqdagi ancha past bosimlar oʻlchanadi. Uning ishlashi Boyl — Mariott qonunita asoslangan. Asbobning asosiy qismlari: maʼlum hajm V li oʻlchagich ballon 1; asbobni bosim oʻlchanadigan sistema bilan ulovchi nay 3; birday diametr d li ikkita kapillyar, ulardan biri 2hajm V bilan, ikkinchisi ulagich nay 4 bilan ulangan. Pastdan suyuklik (odatda Hg) kiritilib, u hajm Vo da ulchanadigan bosim r dagi gazni ajratib oladi va uni kavsharlangan kichik hajm Vt da r,"r bosimgacha qisadi. r, bosimni kapillyarlardagi suyuklik sathlari h farqi boʻyicha, oʻlchanadigan bosim r ni ushbu munosabatdan topiladi: oʻlchanadigan bosimlar oraligi 10—10* mm sim. ust. (105— 10"3 Pa) ni tashkil qiladi. Kompression V. — mutlaqdir, unda oʻlchash xatoligini 1—2% gacha kamaytirish mumkin. Undan boshqa tur vakuumetrlarni darajalashda foydalaniladi. Qovushoqlik V.ining ishlashi siyaklangan gaz qovushoqligining bosimga bogʻliqligiga asoslangan. Oʻlchashlar oraligi 102— W mm sim.-ust. S1—10”5 Pa).

Issiqlik V.ining ishlashi siyraklangan gaz issiqlik oʻtkazuvchanligining bosimga bogʻliqligiga asoslangan. Ionizatsion V.da bosim meʼyori vazifasini ion toki bajaradi. Gaz molekulalarini ionlovchi omil (a-va (3-zarralar yoki termoelektronlar) doimiy boʻlganda ion toki bosimga mutanosib boʻladi. Ularning oʻlchash oraligi 10 2—5 10 8 mm sim. ust. (1—5-Yu-6 Pa) tashkil qiladi. Magnit-elektr razryadli V.da ayqashgan magnit va elektr maydonlarda siyraklangan gazlarda yuzaga keluvchi mustaqil razryad tokining bosimga bogʻliqligidan foydalaniladi. Bunday qurilmalarda 10"13 mm sim. ust. bosimlarni oʻlchash mumkin. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum-mikrosxemalar

Vakuum-mikrosxemalar - mikroelektron texnologiya asosida yaratilgan koʻp funksiyali elektron asbob. V.-m. yuqori vakuumli ballonchadan iborat boʻlib, ichida maʼlum tartibda koʻplab mikroelektrodlar joylashgan. Millionlab metall katodlarni kimyoviy usulda yaratish texnologiyasiga asoslangan. Mikroelektrodlar kremniy taglikka mahkamlanadi, soʻngra taglik ustiga ketma-ket kremniy oksid (SiO2) va yupqa metall (koʻpincha, molibden) qatlamlari joylashtiriladi. Shu usulda har 1 mm2 taglikka 10 mingtacha mikrokatod joylashtirish mumkin. Mikrokatodlar niobiy, molibden, oltin va tantaldan tayyorlanadi. Vakuumli integral mikrosxemalar quyidagi afzalliklarga ega: V.-m. yarim oʻtkazgichli mikrosxemalarga qaraganda 20 marta tezroq ishlaydi, radiatsiyaga. kuchlanish va temperatura oʻzgarishlariga chidamli; emitter atrofidagi elektr maydonini boshqarish natijasida kvant-mexanik effektlarga oson erishish mumkin; tannarxi esa oʻxshash mikrosxemalarga nisbatan yuqori boʻlmaydi. V.-m. koʻchma radioaloqa tizimlarida, issiqlikka chidamli datchiklarda, reaktiv dvigatellar yoki atom reaktorlari va b. elektron qurilmalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum-filtr

Vakuum-filtr — tarkibida muallaq qattiq zarralari bor suyuqliklar (suspenziyalar)ni tozalaydigan apparat. Filtrlovchi material paxta, jun, asbest yoki shisha gazlamadan tayyorlanadi. Tozalash jarayoni vakuum nasosi hosil qiladigan filtrlovchi qavat usti va ostidagi bosimlar farqi hisobiga sodir boʻladi. Davriy va uzluksiz ishlaydigan, diskli, lentali, tarelkasimon, karusel va b. xillari bor. V.-f. kimyo sanoati, tibbiyot va b. tarmoqlarda keng ishlatiladi.
thumb|Vakuum-filtr kimyo sanoatida
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaksina va zardoblar instituti

Vaksina va zardoblar instituti, Toshkent vaksina va zardoblar ilmiy tadqiqot instituti (ToshVZITI) — "Oʻzfarmsanoat" davlat aksionerlik konserniga qarashli muassasa. Dastlab 1918-yilda mikrobiologiya laboratoriya sifatida tashkil etilgan; 1920-yil. Oʻlka bakteriologiya institutiga aylantirilgan, 1950-yildan boshlab hozirgi nomi bilan ataladi. Institut tarkibidan ajralib chiqqan (1929 yildan) boʻlim va laboratoriyalar negizida Oʻzbekiston epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar ilmiy tadqiqotlar instituti, Samarqand parazitologiya instituti. Respublika oʻlatga qarshi stansiyasi, Respublika brutsellyozga qarshi stansiyasi, Toshkent davlat tibbiyot instituti va Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining mikrobiologiya kafedralari tashkil topdi. Institut yangi vaksinalar topish va mavjudlarini mukammallashtirish, davolash uchun ishlatiladigan zardoblar olishning yangi zamonaviy usullarini ishlab chiqish, yuqumli kasalliklarning oldini olish, davolash va diagnostikasiga tegishli preparatlarni standartlash muammolari boʻyicha ish olib boradi. Oʻzbekiston aholisini emlashning millim dasturini amalga oshiradi. Respublikaga nihoyatda zarur boʻlgan vaksina va zardoblar (sil, koʻkyoʻtal, boʻgʻma, qoqshol, ich terlama, gepatit B kasalliklariga qarshi) ishlab chiqarish qaytadan tiklanmoqda, tibbiyot va veterinariyaga oid yangi biopreparatlar ustida ilmiy izlanishlar olib borilmokda. Keyingi yillarda institut olimlari immunitetni korreksiyalovchi "Immunomodulin" preparati (professor F. Yu. Gʻarib), sil kasalligiga qarshi immunitetni aniqlashda qoʻllaniladigan "Tuberkulin" (T. A. Oʻsarova) hamda oʻlkamizga xos allergenlar (S. A. Zax-vatkina) tayyorlash va amaliyotda qoʻllashga muvaffaq boʻldi. Institutda 60 ilmiy xodim (jumladan 4 fan doktori va 12 fan nomzodi) bor (2001)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Vaksinalar

Vaksinalar (lot. vaccina — sigirga oid), emlashda ishlatiladigan moddalar — infeksion kasalliklarning oldini olish yoki davolash maqsadida qoʻllaniladigan preparatlar. Mikroorganizmlar, shuningdek ularning zararsizlantirilgan toksinlaridan tayyorlanadi, organizmga yuborilganda tegishli yuqumli kasalliklarga nisbatan sunʼiy orttirilgan faol immunitet vujudga keladi. Tirik, oʻldirilgan, kimyoviy vaksina va anatoksinlar farq qilinadi. Tirik vaksina (chechak, poliomiyelit, qizamiq, gripp, o'lat, tulyaremiya, silga qarshi vaksinalar) kasallik qoʻzgʻatish xususiyatini yoʻqotgan, biroq immunogen xossalarga ega boʻlgan, qoʻzgʻatuvchiga qarshi himoya antitelolar(antitanacha) hosil qiladigan maxsus kuchsizlantirilgan mikroorganizmlardan tayyorlanadi. Bunda mikroorganizmlar sunʼiy ozuqa muhitida yoki hayvon organizmida uzoq undiriladi. Tirik vaksina qoʻllanilganda immunitet barqaror boʻlib, uzoq saqlanadi.

Oʻldirilgan vaksina bakteriyalar va viruslarga yuqori temperatura, ultrabinafsha nurlar, ultratovush, formalin, spirt yoki boshqa moddalar taʼsir ettirib tayyorlanadi (ich terlama, koʻkyoʻtal va boshqa kasalliklarga qarshi vaksina). Kimyoviy vaksina (ich terlama, toshmali terlama, paratiflar, vabo, difteriya, qoqshol va boshqa kasalliklarga qarshi vaksina), mikroorganizmlar yoki ularning mahsulotlaridan maxsus ajratib olingan faol komponentlardir.

Anatoksinlar bakterial ekzotoksinlardan ularning zaharli xossalarini formalinda zararsizlantirish yoʻli bilan olinadi. Tibbiyot amaliyotida bitta (monovaksina), ikkita (divaksina) yoki undan koʻp (polivaksina) mikroorganizm komponentlaridan iborat vaksinadan foydalaniladi. Mikroblarning bir necha tipidan tayyorlanib bitta yuqumli kasallikka qarshi qoʻllaniladigan vaksina polivalent vaksina deyiladi. Vaksina turli yoʻllar bilan yuboriladi: muskul orasiga (qizamiq), teri ostiga (ich terlama, toshmali terlama, paratiflar, dizenteriya, vabo, oʻlat va boshqalar), teri yuzasiga (chechak, sil, tulyaremiya, kuydirgi), burunga (gripp) yoki ogʻiz orqali (poliomiyelit). Ayrim yuqumli kasalliklar (chechak, sil, difteriya va boshqalar)ning oldini olish uchun vaksina reja asosida, boshqa hollarda esa epidemik koʻrsatkichlar boʻyicha yuboriladi. Vaksinani keng qoʻllash tufayli bakterial va virusli infeksiyalarning oldini olishga muvaffaq boʻlindi. Veterinariya amaliyotida virusli (qutirish, Auyeski kasalligi, parranda chechagi, oʻrdaklar virusli gepatiti va boshqa) hamda bakteriyali (kuydirgi, brutsellyoz, leptospiroz, brauzet va boshqa) kasalliklarning oldini olish va davolashda tirik, oʻldirilgan vaksinalardan keng foydalaniladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Emlash

thumb

Emlash yoki vaksinatsiya — odam va hayvonlarda infeksion kasalliklar yuqishining oldini olish usuli. Bunda organizmga vaksinalar, immun zardoblar yoki gammaglobulin yuborib, sunʼiy faol yoki passiv immunitet hosil qilinadi. Sunʼiy faol immunitet hosil qilish uchun odam vaksinalar bilan emlanadi, bunda organizmda yuborilgan vaksina tarkibidagi antigenlarga qarshi faol immunitet rivojlanadi.

Emlashda vaksinalarni teri ustiga, teri ostiga, muskul orasiga, burun va ogʻiz orqali yuborish mumkin. Vaksinalar bilan emlash jadvali har xil: bir marotaba, ikki, uch marotaba va hokazo. Sunʼiy faol immunitet immunizatsiya tugaganidan soʻng 2-3 hafta oʻtgach paydo boʻladi va oylab, hatto yillab saqlanib qoladi. Takror emlash (immunitet darajasi susayganda) revaksjatsiya deb ataladi.

Sunʼiy passiv immunitet organizmning himoya faoliyatini oshirish, koʻzda tutilgan tegishli yuqumli kasallikka qarshi chidamlilik yoki boshlangan kasallikning kechishini yengillashtirish maqsadida qilinadi. Bir qancha yuqumli kasalliklar (odamlarda gepatit V, sil, boʻgʻma, qoqshol, koʻkyoʻtal, qizamiq, tepki, poliomiyelit; hayvonlarda brutsellyoz, quturish, oʻlat, oqsim va boshqalar)ga qarshi rejali ravishda; ayrim yuqumli kasalliklar (gripp, ich terlama, kuydirgi, tulyaremiya va boshqalar)ga qarshi esa epidemiologik zaruriyat boʻyicha emlanadi (Shuningdek qarang: Immunoprofilaktika).

Emlash poliklinikalarda yoki emlash markazlarida maxsus tayyorlangan tibbiyot xodimi tomonidan vrach nazoratida oʻtkaziladi. Bolani emlashdan avval uning gavda harorati oʻlchanadi va qanday kasalliklar bilan ogʻriganligi soʻrab surishtiriladi; vrach bolani sinchiklab tekshirib, uni emlash mumkin yoki mumkin emasligini aniqlaydi. Yuraktomir, markaziy nerv sistemasi kasalliklaridan tuzalgan yoki surunkali kasalliklari bor bolalar tegishli muhassislar koʻrigidan oʻtganidan soʻng emlanishi lozim. Bola emlanganda baʼzan kuchli reaksiya yuzaga keladi, shuning uchun emlangandan keyin u maʼlum bir vaqt davomida vrach nazoratida boʻlishi kerak.

Emlash mahalliy va umumiy taʼsir koʻrsatishi, yaʼni emlangan joy sal qizarishi, shishishi, ogʻrishi, harorat koʻtarilishi va umumiy darmonsizlik kuzatilishi mumkin. Emlangan bola juda bezovtalansa, qattiq isitmalasa darhol vrachga murojaat qilish zarur.

Bolalar yoki kattalarning emlanganligi haqidagi maʼlumotlar ularning tibbiy hujjatiga qayd etiladi. Ota-onalar bolasiga qanday emlash oʻtkazilganini va qaysilari qachon qilinishi kerakligini yaxshi bilishlari, shuningdek, emlashning belgilangan muddatda oʻtkazilishiga amal qilishlari zarur, chunki oʻz vaqtida oʻtkazilgan emlash juda yaxshi naf beradi.

Bugungi kunda Respublikamizda koʻpgina ogʻir kechuvchi yuqumli kasalliklarga qarshi rejali ravishda va epidemiologik holatlarga qarab bolalar va xavfli guruhga kiruvchi katta kishilar davlat tomonidan bepul emlanadi. Oʻtkazilgan chora-tadbirlar tufayli Oʻzbekiston hududida shol kasalligi oxirgi yillarda qayd etilmayapti, shuningdek, boʻgʻma, qizamiq, tepki, gepatit V kasalliklari bolalar orasida keskin kamaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Val tizimi

Val tizimi (mashinasozlikda) — asosiy detali valdan iborat boʻlgan tutashuvchi silliq mashina detallari (mas., val va gʻildirak) uchun oʻtqazish (valni gʻildirakka oʻtqazish) tizimi; tutashuvchi detallarning berilgan nominal oʻlchamida valning chegaraviy oʻlchamlari barcha oʻtqazishlar uchun oʻzgarmas boʻlib qolishi bilan ifodalanadi. Tutashuvchi detallardan biridagi teshiklarning chegaraviy oʻlchamlarini oʻzgartirib V.t.da turlicha oʻtqazishlarni amalga oshirish mumkin. Valga qoʻshimcha ishlov bermay (mas., kalibrlangan materialdan tayyorlangan val) undan foydalanish mumkin boʻlgan birikmalarda, shuningdek bitta silliq valga turli oʻtqazishlarga ega boʻlgan bir necha detalni (mas., ichki yonuv dvigateyaidya porshen barmogʻining shatun va porshen bilan tutashuvi) oʻrnatishda V.t.ni qoʻllash maqsadga muvofiq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻaffor Valamatzoda

Gʻaffor Rustamovich Valamatzoda 1916.26.4(9.5), Xoʻjand - 1993.12.12, Dushanba — tojik balet artisti, baletmeyster, rejissyor Tojikiston xalq artisti (1945), 1951-63 yillar S. Ayniy nomidagi opera va balet teatrining bosh baletmeysteri, 1961—63 yillar Tojik filarmoniyasining direktori va badiiy rahbari, 1965-yildan "Lola" ansamblining rahbari. Birinchi tojik baleti ("Du gul")ga, shuningdek "Layli va Majnun", "Boqchasaroy favvorasi", "Moviy gilam" baletlari va "Vosening qoʻzgʻoloni", "Maysaraning ishi" kabi operalarning raqs sahnalarini yaratgan. Valamatzoda Oʻzbekistonning "Bahor", "Shodlik" va boshqa ansambllarida bir qancha raqs ("Lola" raqs-syuitasi, "Moʻgʻulcha", "Pomircha", "Afgʻoncha" va boshqa)larni sahnaga qoʻygan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil