Malayziya yarimoroli

thumb|Malayziya yarimorolining Landsat sunʼiy yoʻldoshidan olingan soxta rangli mozaik tasviri
Malayziya yarimoroli – 1963-yilgacha tarixiy jihatdan Malaya (Malakka) yarimoroli yoki oddiygina Malaya nomi bilan tanilgan, shuningdek Gʻarbiy Malayziya nomi bilan ham mashhur. U Janubi-Sharqiy Osiyo materigidagi Malay yarimorolining janubiy qismini va unga yaqin joylashgan, Malayziyaga qarashli orollarni oʻz ichiga oladi. Maydoni taxminan 131 956 km² (50 948 kv. mil) boʻlib, Malayziya hududining qariyb 40 foizini tashkil etadi; qolgan 60 foiz qismi esa Borneo orolida joylashgan boʻlib, Sharqiy Malayziya deb ataladi.

Hozirgi kunda shimolda Tailand bilan boʻlgan quruqlikdagi chegara 1909-yilgi Angliya–Siyam shartnomasiga asoslangan, janubdagi Singapur bilan dengiz chegarasi esa Singapur mustaqillikka erishganidan keyin, 1965-yilda belgilangan. Gʻarbda, Malakka bo‘g‘ozi ortida Indoneziyaga qarashli Sumatra oroli mavjud, sharqda esa Janubiy Xitoy dengizi orqali Indoneziyaga tegishli Natuna orollari joylashgan. Uning janubiy chekkasida, Johor bo‘g‘ozi ortida esa mustaqil davlat – Singapur joylashgan. Malayziya yarimorolining ichki qismi asosan oʻrmonzor, togʻli va qishloq hududlardan iborat boʻlsa, aholining aksariyati hamda iqtisodiy faoliyatning katta qismi gʻarbiy qirgʻoq boʻylab toʻplangan boʻlib, mamlakatning yirik shahar markazlari ham shu hududda joylashgan.

 Shtatlar va federal hududlari 
Malayziya yarimoroli mamlakatning 13 ta shtatidan 11 tasini hamda uchta federal hududdan ikkitasini, jumladan poytaxt Kuala Lumpurni o‘z ichiga oladi. Shtatlar quyidagilardan iborat:thumb|Malayziya yarimorolining xaritasi
 Bayroq Gerb Shtat Maʼmuriy markaz Qirollik poytaxti Maydoni (km²) Davlat boshligʻi Hozirgi hukumat rahbari 50px 50px Johor Johor Bahru Muar 19 166 Sulton Bosh vazir 50px 50px Kedah Alor Setar Anak Bukit 9 492 Sulton Bosh vazir 50px 50px Kelantan Kota Bharu Kubang Kerian 15 040 Sulton Bosh vazir 50px 50px Malakka Malakka shahri — 1 712 Yang di-Pertua Negeri (gubernator) Bosh vazir 50px 50px Negeri Sembilan Seremban Seri Menanti 6 658 Yang di-Pertuan Besar (Katta hukmdor) Bosh vazir 50px 50px Pahang Kuantan Pekan 35 965 Sulton Bosh vazir 50px 50px Penang Jorjtaun — 1 049 Yang di-Pertua Negeri (gubernator) Bosh vazir 50px 50px Perak Ipoh Kuala Kangsar 21 146 Sulton Bosh vazir 50px 50px Perlis Kangar Arau 819 Raja Bosh vazir 50px 50px Selangor Shah Alam Klang 7 951 Sulton Bosh vazir 50px 50px Terengganu Kuala Terengganu Kuala Terengganu 12 958 Sulton Bosh vazir
Selangor shtati hududida ikki federal hudud joylashgan — Kuala Lumpur va Putrajaya.

 

Malayziya yarimoroli aholisi asosan malay etnik guruhidan iborat bo‘lib, ularning aksariyati musulmonlar (taxminan 65–67%). Biroq yirik xitoy va hind jamoalari ham mavjud. Orang-Asli esa Malayziya yarimorolining tub aholisi hisoblanadi; 2022-yilda ularning soni taxminan 209 575 kishini tashkil qilgan va ular asosan mintaqaning ichki va qishloq joylarida yashaydi.

 Iqtisodiyoti 
2012-yil holatiga ko‘ra, G‘arbiy Malayziyada neft ishlab chiqarish kuniga 520 000 barrel neft ekvivalentini tashkil etgan.

 Boshqa xususiyatlari 

 Sharqiy qirg‘oq va G‘arbiy qirg‘oq 
Sharqiy qirg‘oq (jawiy: ڤنتاي تيمور) Malayziyada Tinch okeanining chekka dengizi bo‘lgan Janubiy Xitoy dengiziga qaragan Malayziya yarim orolidagi quyidagi davlatlarni tasvirlash uchun ishlatiladi:
Kelantan
Pahang
Terengganu

 G‘arbiy va Sharqiy Malayziya 
G‘arbiy Malayziya va Sharqiy Malayziya (Sabah va Saravak) o‘rtasidagi farq faqat geografiyaga taalluqli emas. Malayziya federatsiyasi tuzilishidan oldin bu hududlar ma’muriy jihatdan alohida bo‘lgan va shu sababli ular asl Malaya shtatlariga qaraganda kengroq avtonomiyaga ega. Masalan, ularda sud tizimi tuzilishi boshqacha va immigratsiya qoidalari alohida.

Bu huquqlar federatsiya tuzilganida, Saravakning 18 bandli bitimi va Sabahning 20 bandli bitimi orqali Malaya federatsiyasi bilan kelishilgan holda berilgan.

 

 

Turkum:Malayziya yarimoroli