Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ilonchisoy

Ilonchisoy — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Nurota tizmasining sharqiy tarmogʻi — Qoʻytosh togʻlarining shimoliy yon bagʻridan (1500 m) boshlanuvchi 15 ga yaqin kichik irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Shimoliy yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 32 km, havzasining maydoni 47 km. Boshlanishida Oqbuloqsoy deb, Oqtepa qishlogʻi yonida unga Yomchisoy qoʻshilgach, Ilonchisoy deb ataladi.

Xonbandi togʻini kesib oʻtgach, Uchquloch shaharchasidan 1 km shimoli-gʻarbda tugaydi. Ilonchisoy qor, mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Yillik oqimning 70—80% mart — aprelda oqib oʻtadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 200—250% l/sek. Ilonchisoydan sugʻorishda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Foydalanish 
Ilonchisoy suvi yon-atrofdagi qishloqlarga ekinlarni sugʻorish uchun asosiy suv manbai hisoblanadi. Uning suvlari mashhur „Forish uzumlari“ yetishtiriladigan uzumzorlar, poliz ekinlari, daraxtzorlar va chorva uchun sarf boʻladi. U boshlanish nuqtasidan tuproqqa singgib yoʻq boʻlib ketkuncha quyidagi qishloqlarni kesib oʻtadi:

 Katta Bogʻdon q.
 Sayyod q.
 Usta-Qishloq q.
 Ilonchi q.
 Jayraxona q.
 Oqtepa q.
 Toʻqay q.
 Damariq q.
 Xonbandi sh.cha

XX asrda hozirgi Xonbandi shaharchasi yonidagi Pasttogʻ darasiga toʻgʻon qurilib suvidan sugʻorish uchun foydalanilgan.

 

 

Turkum:Jizzax viloyati
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Ilonoʻtti

Ilonoʻtti — Molguzar va Nurota togʻlari orasidagi togʻ yoʻlagi, Sangzor daryosining tor vodiysi (Jizzax viloyatida). Uz. 16-18 km, eni 200-500 m, eng tor joyida oʻzanning kengligi 30 m. Mutlaq balandligi 450-550 m. Togʻ yon bagʻirlarining mutlaq balandligi 65-700 m. Ilonoʻttining kadimiy turkiy nomi Temir qapigʻ („Temir darvoza“) boʻlgan. Bundan tashqari „Jizzax yoʻli“, „Sangzor vodiysi“ kabi tarixiy nomlari ham bor.

Ilonoʻttida mahalliy togʻ — vodiy shamoli esib turadi. Shamolning oʻrtacha tezligi sekundiga 2,3—2,8 m, eng kuchli esganda 25-28 m ga yetadi. Ilonoʻttining ikki yon bagri tik koʻtarilgan. Quyi paleo-zoyning slanets, qumtosh, marmarlashgan ohaktosh, porfiritlari (Molguzar togʻlari yon bagʻri) bilan intruziv jinslar — granit granodioritlardan (Quytosh togʻlari yon bagʻri) tuzilgan. Sangzor vodiysi oʻrta pleystotsenning boshlarida daryoning Molguzar togʻlarini yuvishi va uni kesib (yorib) utishi natijasida vujudga kelgan. Oʻsha davrda Mirzachoʻl xududining tektonik harakatlar tufayli bukilishi daryoning shu tomonga qarab oqishiga sabab boʻlgan.

Ilonoʻttidan Toshkent — Samarqand avtomobil yoʻli va temir yoʻl oʻtgan. Avtomobil yoʻlini qurish yon bagʻir hisobiga amalga oshirilganligi tufayli u ancha tik va keskin burilishlarga ega.

Tog yoʻlagi sohibqiron Amir Temur nomi bilan atalib, u yerda sayohatchilar va yoʻlovchilar dam olishi uchun mehmonxonalar, choyxonalar va boshqalar infratuzilmalarni qurish rejalashtirilgan (3-jild, 593-b.dagi suratga q.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Jizzax viloyati
Turkum:Oʻzbekiston vodiylari
Ilorin

Ilorin — Nigeriyaning jan.gʻarbidagi shahar. Kvara shtatining maʼmuriy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Aholisi 441 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat sanoati korxonalari, tamaki va gugurt fabrikalari bor. Kulolchilik buyumlari ishlab chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nigeriya
Ilotlar

Ilotlar (yun. heilotai) — Spartakda dehqonchilik bilan shugʻullangan oʻtroq aholi. I. davlat mulki hisoblanib, toʻla huquqli grajdanlar — spartiatlarning yer uchastkalariga biriktirib qoʻyilgan. Bu tabaqa Peloponnesning ilgarigi aholisini doriylar tomonidan boʻysundirilganligi natijasida shakllangan boʻlsa kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iloq

Iloq — hiloldoshlar oilasiga mansub ildizpoya koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15—20 sm, poyasi uch qirrali, barglari ensiz, gullari koʻrimsiz. Mevasi qoʻngʻir. Ildizpoyasi 10— 20 sm chuqurlikka joylashib, har 10—20 sm dan poya chiqaradi. Shuning uchun ildizpoyasining boshlangan va tugagan joyini topish qiyin. I. qalin va chigal toʻr ildiz hosil qilib, qumni koʻchmaydigan qiladi. Oʻrta Osiyodagi barcha qumli choʻllarda har xil buta va oʻtlar bilan birga poyonsiz I. zorlar hosil qiladi. I. fevralda koʻkarib, martda gullaydi, mayda urugʻi pishib, poya va barglari quriydi. I., asosan, vegetativ yoʻl bilan koʻpayadi. I. toʻyimli ozuqa, tarkibida (gullash davrida) 20% cha oqsil, 3,1% moy, 24,4% kletchatka boʻladi. Qizilqum oʻtloqlarida I. qoʻylar bahorgi ovqatining 85% ini, yozdagisining 70% ini tashkil qiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Iloq zarbxonasi

Iloq zarbxonasi - Iloqda tanga pul zarb qilish uchun Tunkat sh.da qurilgan korxona (8-asr). Ilok konlaridan oltin va kumushning koʻp qazib chiqarilishi tanga zarb qilinadigan maxsus korxona tashkil qilish zaruratini tugʻdirgan. Ilokda 8—9.-a.larda "Maʼdan ash-Shosh" zarbxonasida koʻplab kumush dirhamlar zarb etilgan. Tangalarda sof kumushning koʻpligi sababli I. tangalari 9-asrda boshqa mamlakatlarga ham tarqalgan. Arxeologik qazishlarda shim.da Shvetsiya va Nor-vegiyadan tortib jan.da Armanistongacha boʻlgan hududda Iloq tangalari xazinalari topilgan. Tarixiy ga koʻra, 10-asrda Movarounnaqrda davlat zarbxonalari faqat Samarqandda va Iloqning poytaxti Tunkatdagina boʻlgan. I. z.da pullar mahalliy muomalalar uchun misdan, umumdavlat xa-zinasi uchun qimmatbaho metallardan zarb qilingan. I.z.da chiqarilgan oxirgi tangalar 11-asrning 2-yarmiga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iloq konlari

Iloq konlari - Jan. Chatqol va Qoramozor togʻlarida joylashgan qad. konlar. Jez davridan maʼlum boʻlgan. Oltin, feruza, kumush, mis, qoʻrgʻo-shin, qalay, turli rangli javohirlar, boʻyoq hamda chinni tayyorlashda ishla-tiladigan gil qazib chiqarilgan. I.k. nodir metallari, ayniqsa, yuqori sifatli kumush bilan shuxrat qozongan. Mil. av. 1ming yillikning 2-yarmida mil. 10-asrlargacha mashhur boʻlgan. Sharq geo-graflari I.k.ni Afgʻonistondagi eng mashhur "Yangi Panjshir" kon nomi bilan ataganlar. Shuningdek, ular bu yerda Koʻhisim (Kumush togʻ) koni ham borligini qayd etishgan. I.k.dan oltin qazib chiqarish ikkinchi oʻrnida turgan. Arxeologik va geologik tadqiqotlarga koʻra, Beruniy ham I.k.ni "Feruza koni" deb tilga olgan. I.k.da 2,5 mln. m3dan ortiq boʻlgan qazish ishlari oʻtkazilgan, shundan 50% kumush, 25% oltin olish uchun qazilgan. I.k,larining oltin konlari — Qizilolma, Qoʻshbuloq, Oqturpoq, Sartabutkon, Feruza konlari — Oʻngurlikon, Oqturpoq, Feruzakon, kumush va noyob metall ruda konlari — Konimansur, Qoratoshqoʻton, Konsoy va b. boʻlgan. 11-asrdan boshlab I.k.da ruda qazish ishlari susayadi. Moʻgʻullar istilosi davrida kon ishlari deyarli toʻxtagan.

Amir Temur davrida I.k.ni ishga tushirishda birmuncha jonlanish yuz bergan, ammo keyinchalik kon ishlari yana toʻxtab qolgan. 1920-y.lardan ke-yingina qad. I.k. oʻrnida Chatqol — Qu-rama sanoat rni vujudga keldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iloqiy Sharafutdin Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf

Iloqiy Sharafutdin Abu Abdulloh Muhammad Ibn Yusuf (?, Iloq — 1068) — oʻrtaosiyolik tabib, Ibn Sinoning shogirdlaridan. Buxoroda taʼlim olgan. Tib va tib tarixiga oid "Kulliyoti tibbi Iloqiy" ("Iloqiy tabobati haqidagi risolalar toʻplami"), "Fusul Iloqiy fi kulliyot tibb" ("Tabobat xaqidagi risolalar toʻplamida Iloqiy boblari"), "Muolajati Iloqiy" ("Iloqiyning davo usullari"), "Muxtasari Iloqiy" ("Iloqiy muxtasari") kabi asarlar yozgan. "Kitob ul-asbob val-alomot" ("Sabablar va belgilar haqida kitob") asarida turli kasalliklarning kelib chiqishi, sabablari, belgilari, ularni aniqlash va davolash usullari bayei ztilgan. Buasarning qoʻlyozmasi Bayrut va Iskandariya ku-tubxonalarida saqlanadi. I.ningasarlari oʻz davrida tabiblar uchun muhim qoʻllanma boʻlgan. Hind olimi Muhammad Aʼzamxon Chashtiy tabobatga oid "Iksiri Aʼzam" ("Aʼzam obi hayoti") asarini yozishda I. asarlaridan foydalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilohiyot

Ilohiyot (arab. — xudo toʻgʻrisidagi taʼlimot) — diniy aqidalar va ular haqidagi ilohiy koʻrsatmalarni oʻz ichiga olgan asosiy diniy taʼlimot. Islomda Ilohiyat ilk shakllanish davridan boshlab kalom deb nom olgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prajagraj

Prajagraj — Hindistoning shim.dagi shahar, UttarPradesh shtatida, Jamna daryosining Gang daryosiga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 806 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Shahar oʻrtasidan oʻtgan temir yoʻl uning koʻhna qismini yangi qismidan ajratib turadi. Ilohobodning zamonaviy qismida yangi turar joy mahallalari, oziq-ovqat, tamaki, oyna sanoati korxonalari joylashgan. Diniy marosim buyumlari ishlab chiqariladi. Universitet (1887 yil) bor. Ilohobod — hindularning diniy bayram oʻtkazadigan va ziyoratgoh joyi. Musulmon va hindu meʼmoriy yodgorliklari koʻp, jumladan podsho Ashoka davridan (mil. av. 242 yil) qolgan tosh ustunlar, katta "Xusrav bogʻi" (bu bogʻda podsho Jahongirning oʻgʻli Xusravning makbarasi bor, 17-asr) va b. Ilohobodning bunyod etilgan vaqti nomaʼlum. Qad. Hindistonda u Prayaga deb atalgan. Akbarshoh Prayaga yaqinida 1583 yilda Ilohobod qalʼasini qurdirgan; shu vaktdan shahar ham Ilohobod deb atala boshlaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Ilcha

Ilcha — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. 19-asr da Toshkentda 1 I. Toshkent botmoninnt 1/512 qismiga, yaʼni 336 g ga teng boʻlgan. Agar 1 Toshkent botmoni 10,5 pudta teng boʻlsa (1 pud=16,3805 kg), 1 I.=1/512 Toshkent botmoni = 335,9=336 g boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tatyana Ilinia

Tatyana Georgiyevna Ilina (1920.26.6 — Toshkent) — koʻz kasalliklari boʻyicha mutaxassis. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1969), tibbiyot fanlari doktori (1971), professor (1973). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1942). Koʻz kasalliklari kafedrasi professor (1972— 80); mudiri (1980—88), 2-Toshkent tibbiyot akademiyasi da kafedra mudiri (1989—91), professor (1991—94), 1994-yildan professorkonsultant. Traxoma, glaukoma (nazla) kabi xastaliklar, shuningdek, ishemik kasalliklar, gipertoniya, qand kasalligi, ateroskleroz, podagra, buyrak va jigar kasalliklarida koʻz tomirida boʻladigan oʻzgarishlar ustida tadqi-qot olib borgan. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib odam va hayvonlar koʻzi toʻqi-malaridagi mikroelementlarni radio-aktivatsion tahlil qilish usulini ishlab chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-iyunda tugʻilganlar
Ilmenit

Ilmenit, titanli temir-tosh (Uraldagi Ilmen togʻi nomi-dan) — mineral, kimyoviy formulasi FeTiO, FeOTiO. Tarkibida biroz magniy, baʼzan marganets ham boʻladi. Trigonal singoniyali, kristallari yoʻgʻon taxtachasimon, romboedrik, goho plastinkasimon. Rangi qoramtir, qora, kulrang . Qattiqligi 5—6. Zichligi 4,8 g/sm3. Asosli intruziv (gabbro, piroksenit, diabaz) va ishqorli jinslarda magnetit, choʻkindi jinslarda esa koʻpincha magnetit bilan birga uchraydi. Rossiyada’Ilmen togʻlarida (Janubiy Ural), Norvegiyada Egersunn-Sogndal yonidagi Telnes koni va Krageryo konlari bor. Titan olinadigan asosiy ruda. Aviatsiya sanoatida va poʻlatning alohida turini olishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Minerallar
Ilmenorutil

Ilmenorutil — rutil guruhidagi Nb2Osra (19,64% gacha) boy mineral. Kimyoviy formulasi (Ti, Nb, Fe) O2. Tarkibidagi niobiyning miqdori juda oʻzgaruvchan boʻlib, zichligi, yaltirokligi kabi xususiyatlariga taʼsir etadi. Tetragonal singoniyali, alohida kristallar yoki ularning uyumlari xrlida uchraydi. Rangi qora. Qattikligi 6. Zichligi 4350–5590 kg/m3. Yaltirokligi kuchli olmossimon, xira me-tallsimon. Pegmatitli yertomirlarda jelvaklar qosil qiladi. Baʼzan sochil-malarda ham boʻladi. Norvegiya (Evye va Tvedestrand), AQSH (Jan. Dakota shtata), Rossiya (Ilmen togʻlari)da bor. Oʻzbekistonda kam uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmen

Ilmen — RF Novgorod viloyatidagi koʻl. Mayd. 982 km (suv sathi 733 km dan 2090 km gacha oʻzgarib turadi). Uz. qariyb 45 km, eni 35 km. Chuq. 10 m gacha. Qirgʻoklari, asosan, botkrklikdan iborat. Koʻlga 50 tacha irmoq quyiladi. Koʻldan Volxov daryosi oqib chiqadi. noyabr da muzlab, aprel da muzdan boʻshaydi. Baliqovlanadi. Kema qatnaydi. I. dan 6 km narida Volxov daryosi boʻyida Novgorod sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmen togʻlari

Ilmen togʻlari - Janubiy Uraldagi bir guruh tizmalari (Rossiya Federatsiyasining Chelyabinsk viloyati). Eng baland joyi 748 m (Ilmentov). Granit, gneys va mu-rakkab hamda turli mineralogik tarkibli juda koʻp pegmatit yertomirlaridan tarkib topgan; bu yertomirlarda ilmenit, apatit, granat, topaz va b. (180 tacha mineral) bor. Yon bagʻirlari oʻrmon bilan qoplangan, vodiylarda oʻtzor va botqoklar koʻp. I. t. da Ilmen qoʻriqxonasi tashkil etilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Ilmen qoʻriqxonasi

Ilmen qoʻriqxonasi - Jan. Uraldagi barcha tabiiy boyliklarni kompleks ravishda oʻrganish ishlari olib boriladigan ilmiy markaz. I. q. oʻzining mineralogik boyliklari boʻyicha Yer sharidagi noyob rayonlardan. Rossiyaning Chelyabinsk viloyati hududida, Jan. Uralning sharqiy yon bagʻirlarida joylashgan. Qoʻriqxona tarkibiga Ilmen togʻ tizmasining 55 km uzunliqsagi qismi, Kosaya togʻi, Ar-gayash, Katta Tatkoʻl, Kichik Kisegach, Katta Miass koʻllari kirgan. Mayd. 30380 ga. 1920 yilda mineralogiya muzeyi sifatida tashkil qilingan. 1935 yilda kompleks qoʻrikxonaga oʻzgartirilgan.

I. q. Jan. Uralga xos boʻlgan minerallar va togʻ jinslari hamda Ilmen togʻlarining flora va faunasini saqlash va oʻrganish maqsadida tashkil qilingan. I. q. da laboratoriyalar bilan taʼminlangan ilmiy baza faoliyat koʻrsatmoqda. Qoʻriqxona hududida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari davomida bu yerdan 200 ga yaqin mineral turi (shulardan 11 tasi jahonda il k bor) aniqlangan boʻlib, ularning 30 dan koʻprogʻi, jumladan slyuda, topaz, ilmenit, kankrinit, vishnevit, chevkinit, ishkulit va b. dastlab shu yerdan topilgan. Qoʻriqxonada foydali qazilma konlarining qad. qoldiklari saqlangan. Bu esa tabiiy mineralogiya muzeyi sifatida katta ilmiy ahami-yatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Ilyushin

220px|right
Sergey Vladimirovich Ilyushin 1894.18.(30). 3, Vologda gubernyasi — 1977.9.2 — Moskva — rus aviakonstruktori, akademik (1968), muxandislik-texnika xizmati generalpolkovnigi (1967), 3-marta Mehnat Qahramoni. (1941, 1957, 1974). I. Ye. Jukovskiy nomidagi Harbiyhavo muhandislik akademiyasini tugatgan (1926). 1931-yilda aviatsiya konstruktorlik byurosini tu-zib, unga boshchilik qildi. Dastlab ikki motorli SKB-26 (SKB-30, SKB-30-F) jangovar samolyotlarida turli yuklar bilan yuqoriga kutarilish boʻyicha dunyo rekordini oʻrnatgan, 1938—39 yillarda Moskva — Vladivostok, Moskva — Misku (AQSH) oroli boʻylab qoʻnmay uchgan. I. boshchiligida konsturktorlik byurosida bombardimonchi Il-4, shturmchi Il-2 (1939), Il8, Il-10 (1943), reaktiv bombardimonchi Il-28 (1948) va shturmchi Il-40 (1953) hamda Il-12(1946), Il-14 (1951), Il-18(1957), Il-62(1962) yulovchilar samolyotlari yaratilgan. I. yoʻlovchi va harbiy samo-lyotlar yaratish bilan birga samolyotsozlikda oʻz maktabini qam barpo qildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1894-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:Aviakonstruktorlar
Turkum:Uch karra Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Ilgʻatu Malik

Ilgʻatu malik, Ilatgʻu Malik (13-asr) — Xorazmshohlar davlatinnnt harbiy arboblaridan biri. Muhammad Xorazmshohning Banokatsyagsh noibi. Moʻgʻullar istilosi arafasida Muqammad Xorazmshoq Jand va Yorkend noibi Amir Buji Pahlavon Qutlugʻxonni 10 ming otliq askar bilan I. m. ka yordamga junatgan. Banokat garnizoni, asosan, angʻlilardan tashkil topgan boʻlib ularga I. m. qoʻmondonlik qilgan. Chingizxon Oʻtrorga kelib, Banokatni egallash uchun Alaq noʻyon, Saq-tu va Buqa boshchiligida 5000 kishilik qoʻshin joʻnatgan. Bular tevarakatrofdan ularga qoʻshilgan qoʻshinlar bilan Banokatni qamal qilganlar (1220). I. m. rahbarlik qilgan shahar mudofaachilari 3 kun mobaynida moʻgʻullar bilan qahramonona jang kidali. Biroq kuchlar teng boʻlmagani bo-isidan qamalning toʻrtinchi kuni Banokat taslim boʻlgan. Moʻgʻullar shahar aholisini shahardan tashqariga olib chiqib, ularni jangchilar, hunarman-dlar va oddiy fuqarolarga ajratgan. Soʻngra jangchilarni qilich bilan cho-pib, kamon bilan otib oʻldirganlar, qolgan xalqni minglik, yuzlik, oʻnliklarga ajratgan. Yoshlarni hashar sifatida olib Xoʻjand tomon yurish qilishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilgʻor

Ilgʻor, ilgʻa (qad. turkiycha — tez harakat qilmoq, hujum qilmoq) — 1) 6—8-asrlarda turkiy xalqlarda koʻshinning old tomonida boruvchi harbiy qism, avangard. Koʻk Turk xoqonligi cherigida yizak, jizag , ilki su; qoraxoniylar, xorazmshohlar qoʻshinida yazak, temuriylar, shay-boniylar hamda soʻnggi xonliklar ar-miyasida manglay, hiravul, taloya (toliyʼa) kabi istiloh I. maʼnosida isteʼmolda boʻlgan; 2) suvoriylarning qoʻqqisdan uyushtirgan huju-mi, oʻlja olish maqsadida qilingan bosqin, gʻorat maʼnosida eski oʻzbek tilida keng qoʻllanishda boʻlgan; "Qosimbek va Ibroqim Soru va Vays Logariy boshliklarni ikki tarafga ilgʻor yiborilib edi" (Boburnoma, 58).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilhom

Ilhom — odamning ruhiy holati; undagi barcha ijodiy kuchlarning kuyilib kelishi, ruhiy jarayonlarning faollashuvi. Bunday holatda butun ruhiyat ayni bir vaqtda ishga solinadi. Ilhom paytida ong tiniqlashishi kuzatiladi, fikrlash va ijodiy hayolot sermahsul boʻladi, his-tuygʻular toʻlib toshadi, eʼtibor butkul ijod obʼyektiga qaratilgan boʻladi. Ilhomning fiziologik asosi dominanta (vaqtincha hukmronlik qiluvchi reflektor tizimi) hisoblanadi.

Ilhomni „ilohiy ruxlanish“ bilan bogʻlovchilar uni faqat badiiy ijodda namoyon boʻladi, deb hisoblaydilar. Ilhomga moddiyunchilik nuqtai nazaridan yondoshuvchilar uni qattiq mehnat qilish natijasi deb biladilar. I. ni ijodiyotning ijtimoiy va individual omillari, atrof muhit va shaxsning ijtimoiy shartsharoitlari bilan bogʻlaydilar. Mehnat faoliyatining har qanday koʻrinishi ilhombaxsh va ijodiy boʻlishi mumkin. Ilhomning paydo boʻlish sabablari, namoyon boʻlish shakllari xilma-xildir. Barcha fan sohiblarida Ilhom boʻladi. Ilhom ijodning qudratli omili, u ijodkorlarning hamma kuchlarini ishga soladi, ijodiy samaradorlikka yordam beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 Yana qarang 

 Ijod
Anvar Ilhomov

Anvar Ilhomov (1946.20.8, Toshkent) — naqqosh, Oʻzbekistonda xizmat kursatgan sanʼat arbobi (1983). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1963— 68), ToshPIning meʼmorlik fakultetini tugatgan (1973). Toshkentdagi kulollik tajriba zavodi (1967—77), "Us to" birlashmasi (1977—80) da naqqosh, ijodiy guruh rahbari (1980-yildan). I. zamonaviy binolarni anʼanaviy na-qshlar bilan bezashda kulollik buyumlari, naqqoshlik, yogʻoch oʻymakorligi sanʼatining uygʻunligiga erishdi. Naq-qoshlikda unutilgan kundal usulini rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi. Naqshlar mujassamotida esa ranglarning bir-biriga mayin bogʻlanishini taʼminladi. Toshkentdagi Xalqlar Doʻstligi saroyining banket zali (1980), "Dilorom" (1980), "Yulduz", "Sirdaryo" qahvaxonalarini, Toʻqimachilar madaniyat saroyi (1987), Guliston shahridagi Sirdaryo teatri (1985), Germaniyaning Ganover shahridagi "Turkiston" restorani (1992), Toshkentdagi "Turkiston" saroyi (1995), Temuriylar tarixi davlat muzeyi (1997), Imom Buxoriy majmuasi (1998), Quva shahridagi Ahmad Fargʻoniy majmuasi (1998) va b. binolarni bezadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kamoliddin Behzod nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1997).

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-avgustda tugʻilganlar
Turkum:Toshkent viloyatida tugʻilganlar
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Imago

Imago ( — koʻrinish) — hasharotlar individual rivojlanishidagi soʻnggi (definitiv) bosqich, voyaga yetgan hasharot. Qanotlarining toʻliq rivojlanganligi va qornining key-ingi qismida jinsiy oʻsimtalarning boʻlishi imago ning asosiy belgisi hisoblanadi. Imago davrida hasharotlar tarqaladi va koʻpayadi. Hasharotlarning oʻsishi va pust tashlashi tugallanadi. Bir qancha hasharotlar imagosi oziqlanmaydi yoki oziqlanishi cheklangan boʻladi. Koʻpchilik hasharotlar imago davrida harakatchan boʻladi. Imago davri bir necha soat yoki kundan (kunliklar, ayrim tangaqanotlilar, yelpigʻichqanotlilar erkaklari) bir necha oy yoki yilgacha davom etadi. Ona asalari imagosi 3— 5 yil, ayrim qora tanli qoʻngʻizlar imagosi 15 yilgacha hayot kechiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zoologiya
Imai Tadasi

Imai Tadasi (1912.8.1) — yapon kinorejissyori, yapon kino sanʼatida demokratik oqimning eng yirik arboblaridan. "Har holda yashamoqdamiz!", "Kun oʻrtasidagi zimiston", "Koʻpriksiz daryo", "Aka va singil", "Tarbiya oʻyini", "Guruch", "En ismli yapon ayoli", "Yalmogʻiz" va b. filmlarida ijtimoiy no-haqlik, ishsizlik, mirshab va sudlarning shafqatsizligi kabi muammolar aks etdi. 1969-yil mustaqil boʻlgan "Xorupu pro" kompaniyasiga asos solgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imandra

Imandra — Kola ya. o. ning jan.gʻarbiy qismidagi koʻl. RF Murmansk viloyatida. Mayd. 876 km, chuq. 67 m gacha. Koʻl tektonik choʻkish natijasida paydo boʻlgan. Unda orol koʻp. Koʻlga 20 ga yaqin daryo quyilib, Niva daryosi oqib chiqadi. Baliqovlanadi. I. ningshim.-gʻarbiy sohilida Monchegorsk sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imbetsillik

Imbetsillik (lotincha imbecillus -zaif) — akli norasolikning oʻrtacha darajasi; ruhiy jihatdan bir qadar rivojlanmay qolish (oligofreniya). Bunda bemorning soʻz boyligi oz boʻlib, uni hisoblash va oʻqishga oʻrgatib boʻlmaydi, lekin unda joʻnroq mehnat koʻnikmalarini hosil qilish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imeretiya podshohligi

Imeretiya podshohligi - Gʻar biy Gruziyadagi tarixiy viloyat — Imeretiya hududida mavjud boʻlgan davlat (15-asr oxiri — 1811). Poytaxti — Kutaisi. Ichki oʻzaro urushlar oqibatida zaiflashib qolib, 1555-yil dan Usmonli turk imperiyasigya itoat etgan va unga boj toʻlab turgan. 1804—10 y. larda Rossiya himoyasida boʻlgan, 1811-yil esa Rossiya tarkibiga butunlay qoʻshib olingan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imij

Imij (ing . image, lotincha imago — timsol, koʻrinish) — shaxs, hodisa, narsaning ommalashtirish, reklama qilish va hokazo maqsadlarda odamlarga hissiyruhiy taʼsir koʻrsatishni koʻzlab shakllantiriladigan qiyofasi; targʻib qilish vositalaridan biri (mas, siyosiy arbob I.i). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imillab yuruvchilar

Imillab yuruvchilar (Tardig rada) — sistematik oʻrni toʻla aniqlanmagan umurtqasiz hayvonlar; boʻgʻim-oyoqlilar tipiga mansub sinf sifatida taxmin qilinadi. Tanasi kalta (0,1 — 1 mm) va yoʻgʻon, aniq boʻgʻimlarga boʻlinmagan; oyoklari 4 juft (koʻpincha boʻgʻimsiz), juda sekin harakat qiladi. Boshida 2 ta stileti bor. Nerv sis-temasi halqum usti va 5 qorin nervi gangliylaridan iborat. Yer yuzida keng tarqalgan, 300 ga yaqin turi maʼlum. I. yu. dengiz va chuchuk suvlarda, kichik koʻlmaklarda, hatto, oʻsimlik barglari, yoʻsinlar orasida yigʻilib qolgan suv tomchisida ham yashaydi. Qurib noa-niq shaklga kirgan I. yu. bir necha yil tirik qolishi, bir necha soat davomida 27 G sovuqqa, 150° li qisqa muddatli haroratga chidashi mumkin. Anabiozga oid tekshirishlarda I. yu.dan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imitatsiya

Imitatsiya (lot. imitatio — taqlid) — 1) biror narsaga taqlid qilish, oʻxshatma; 2) musiqada — biron ovozda sadolangan koʻp ovozli musiqa asari kuyini boshqa (yuqori yoki past) ovozda aynan yoki oʻzgacharoq qilib takrorlash. Baʼzan I. taqlid qilinayotgan ovoz tugashidan oldinroq boshlanadi. Kuy bir necha ovozda navbatmanavbat takrorlanishi mumkin. Bir vaqtning oʻzida ikki, uch, baʼzan undan koʻproq ovozlardagi I. lar ham uchraydi. Fuga va kanon kabi polifonik musiqa shak-llari I. asosida yaratiladi. Oʻzbekiston kompozitorlaridan A. Kozlovskiy, M. Burhonov, I. Akbarov, T. Qurbonov va b. I. dan unumli foydalanganlar. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imloq

Imloq — qadimiy shahar harobalari. Olmaliq shahridan (Toshkent viloyati) 12 km sharqda, Ohangaron daryosining chap soxilida joylashgan. Shahar markazi 5 ga, undan sharqda joylashgan shaqriston maydoni 12,5 ga boʻlgan. Shahristonning daryoga qaragan shimoliy tomoni mudofaa inshootlari bilan mustahkamlangan, qolgan tomonlari rabod bilan oʻralgan. Arxeologik qazish natijasida 6—7-asr larga oid mudofaa inshootlarining harobalari, 4—11-asr larga oid turar joylar va jamoat binolari, hunarmandchilik korxonalarining qoldikdari topilgan. Shahriston va rabodda topilgan metallurgiya, kulolchilik, shishasozlik korxonalarining qoldiqlari, yirik va kichik kanallar, hovuzlarning izlari I. da madaniyat va sugʻorish ishlari taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Arxeologik va yozma ga asoslanib I. Iloqnnnt markazi — Tunkat shahri bilan bir deb hisoblanadi.

Ld.: Masson M . Ye., Axangeran. Arxeologo-topograficheskiy ocherk, T., 1953; Burya ko v Yu. F., Arxeologicheskiye materiali po istorii Tunketa i Abrliga. Materiali po istorii Oʻzbekistana, T., 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immanent falsafa

Immanent falsafa — 19-asr oxiri — 20-asr boshida vujudga kelgan ne-mis falsafasidagi oqim. Bilib olinadigan reallik ong doirasidagina boʻlishi mumkin, yaʼni ongga xosdir deb hisoblaydi. I. f. ong mohiyatini yagona reallik deb biladi. Asosiy vakillari — V. Shuppe, Y. Remke, R. Shubert-Zoldern. Pozitivizm ham I. f. nuqtai nazariga yaqin turgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immerman Karl Lebrext

Immerman Karl Lebrext (1796.24.4, Magdeburg — 1840.25.8, Dyusseldorf) — nemis yozuvchisi, dramaturg , teatr arbobi. Dyusseldorfdagi teatr rahbari (1832—37). Ijodi romantizmdan tanqidiy realizmga oʻtish davrining namunasidir. Dastlab sheʼrlar yozgan ("Sheʼrlar" toʻplami, 1822). I. "Tirol fojeasi" (1827) dramasi, "Aleksey" (1833) dramatik trilogiya va "Epigonlar" (1836), "Myunxgauzen" (1838), "Esdaliklar" (1840— 43) kabi oʻtkir hajviy romanlar muallifi. Teatr boʻyicha ilmiy tadqiqotlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Immersion suyuqliklar

Immersion suyuqliklar (lot. immersio — tushish) — kristall va amorf holdagi moddalarning sindirish koʻrsatkichi "p" ni aniqlashda qoʻllaniladigan suyukliklar. Tahlil qilinayotgan modda (100—500 mkm li) zarralarini "p" maʼlum boʻlgan I. s. ga tushirib, mikroskop ostida tekshiriladi. Taxlil qilinayotgan modda "p" bilan I. s. "p" teng boʻlgan taqdirda faza chegaralari koʻrinmaydi, "p"lar har xil boʻlganda ikki faza oraligida rangsiz tiniq chiziq koʻrinadi (Bekke chizigʻi). "p" maʼlum boʻlgan Ix. ning toʻplamidan foydalanib qattiq moddalar "p"i aniqlanadi. "p"dan tashqari, I. s. yordamida optik oʻklar oraligʻidagi burchakni, optik oʻklar sonini va baʼzi b. kristallooptik tavsiflarni aniqlash ham mumkin.

I. s. toʻplami tarkibiga izoamil spirt, neftning yengil haydaluvchi va kerosinning 220—240° da qaynovchi fraksiyalari, o- xlornaftalin, di-yodmetan, oltingugurtning diyodmetandagi eritmasi va b. kiradi. Baʼzi I. s. bir necha suyukliklarni aralashtirib olinadi. Bunda oltingugurt, sulfidlar, glitserin, suv va b. dan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immigrantlar

Immigrantlar (lotincha: immigrans — koʻchib keluvchi) — bir davlatdan boshqa bir davlat hududiga doimiy yoki uzoq vaqt istiqomat qilish uchun koʻchib kelgan fuqarolar. Ular iqtisodiy, siyosiy yoki liniy sabablarga koʻra koʻchib kelishi mumkin. Davlatlarning koʻpchiligi avvaldan ruxsat olish sharti bilan I. ning oʻz hududidan koʻchib kelishiga yoʻl qoʻyadi. Ayrim mamlakatlarda, mas, AQShda I. haqida qonunlar chiqarilgan, shuningdek, immigratsiyam oid kvotalar belgilangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immigrantlar (biologiya)

Immigrantlar (biologiyada) - bu tunlay boshqa joyda tugʻilib va rivojlanib, keyinchalik ayni hududga kelib tarqalgan (odamlar olib kelgan va iqlimlashgan) qayvon (turkumlari, oilalari va hokazo). Masalan, ondatra boshqa mamlakatlar orqali Oʻzbekistonga Amerikadan olib kelib tarqatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immobilizatsiya

Immobilizatsiya (lot. immobilisis — qimirlamaydigan, harakatsiz) — gavdaning shikastlangan yoki kasal qismini (odatda, qoʻl-oyoq va umurtqa pogʻonasini) qimirlamaydigan qilib qoʻyish. Suyak singanda, chiqqanda, ta-yanch-harakat aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklarida (osteomiyelit, sil va b.), suyak va yumshoq toʻqimaning turli jaroxatlarida, shuningdek, operatsiyadan keyin gavdaning tegishli joylarini maʼlum vaziyatda ushlab turish uchun I. qoʻllanadi. Shikastlanganda ogʻriqni kamaytirish, travmatik shok va infeksiya tushishining oldini olishda, bemorning tezda sogʻayib ketishida I. ning ahamiyati katta. Vaqtincha (transport) va doimiy (davolash) I. qilinadi. Vaqtincha I. suyak singanda va b. ogʻir shikastlanishlarda birinchi yor-dam koʻrsatishning eng muhim vosita-sidir. Vaqtincha I. uchun maxsus shinalar (Detiriks, Kramer, Bogdanov va hokazo), shuningdek, qoʻl ostida bor boʻlgan faner, taxta va b. materiallar (mas, taxtakach) dan foydalaniladi. Shinalash — vaqtincha I. ning asosiy turi hisoblanadi. Bemor kasalxonaga keltirilgandan soʻng vaqtincha I. doimiy I. bilan almashtiriladi (qarang Suyak si-nishi, Suyak chiqishi). Davo I. si gips bogʻlov, tortib qoʻyish, ortopedik moslama, korset va b. yordamida kilinadi. Singan suyak boʻlaklarini jarroxlik yoʻli bilan biriktirib qoʻyish uchun maxsus vint, plastinka va b. qoʻllanadi. Taxtakachlash ham I. ga yordam beradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immobillashgan fermentlar

Immobillashgan fermentlar — molekulalari polimer birikmalar bilan kovalent bogʻlangan, sunʼiy olinadigan ferment preparatlar. Shuning uchun immobillashgan fermentlar denaturatsiyani vujudga keltiruvchi taʼsirlarga nisbatan chidamli boʻladi. Bunday fermentlar nativ (tabiiy) fermentlarga nisbatan afzalliklarga ega. Ular proteoliz fermentlari va mikroorganizmlar taʼsirida parchalanib ketmaydi; turgʻun no-immunogen xususiyatiga ega boʻladi, shuningdek, organizmning zarur joyida toʻplanadi. Immobillashgan fermentlar analitik tadqiqotlar va nozik organik sintez jarayonlarida qoʻllanadi. Kelajakda ularni tibbiyotda va biotexnologik sanoatda (antibiotiklar, aminokislotalar, oziq moddalar olishda) qoʻllash mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Immun zardoblar

Immun zardoblar - biror antigen bilan immunlangan odam va hayvonlar qonidan olinadigan va tarkibida shu antigenga xos antitelolari boʻlgan zardoblar. Immun zardob, odatda, sunʼiy immunlangan hayvonlar (quyon, ot, dengiz choʻchqalari) qonidan (qarang Immunlash) yoki baʼzi yuqumli kasalliklar bilan ogʻrib oʻtgan kishilar qonidan olinadi. I. z. ning himoya va davo xususiyatlari ular tarkibida maxsus birikmalar — kasallik qoʻzgʻatuvchi omillarni topa olish (ularga nisbatan maxsus sezuvchanligi bor) va zararsizlantirish xususiyatiga ega boʻlgan antitelolar borligiga asoslangan (qarang Immunitet). Yot oqsili bor har qanday agentning kirishiga javoban odam yoki hayvon organizmida antitelolar qosil boʻladi va uning qon zardobida uzoq vaqt, baʼzan, umrbod saqlanadi. Baʼzi yuqumli kasalliklar bilan ogʻrigan odamlarning bir umr ushbu kasallik bilan qayta kasallanmasliklarining boisi shunda. Diagnostika (serodiagnostika) va davo-profilaktika (seroprofilaktika, seroterapiya) maqsadida qoʻllanadigan I.z. mavjud. Organizmga I. z. yuborilganda passiv immenitet hosil boʻlib, u maʼlum muddat (2—4 hafta) saqlanib turadi. Shuni nazarda tutib, infeksion kasallik (mas, qizamiq) bilan ogʻrigan bemorga yaqin yurgan kishilarni kasallikdan saqlash maqsadida I. z. bilan emlanadi. I. z. boʻgʻma, qoqshol, botulizm va hokazoni davolashda, shuningdek, ilon, ari, baʼzi hasharotlar chaqqanda va b. hollarda qoʻllanadi. Zardob tarkibidagi antiteloning tabiatiga qarab antitoksik, antibakterial, antivirus va ilon zahariga qarshi I. z. farqlanadi. Ke-yingi yillarda antileykotsitar zardoblarning kashf etilishi va ularni tibbiyot amaliyotida qoʻllanishi aʼzo va toʻqimalarni koʻchirib oʻtkazishda donor va retsipiyentni aniqlash, shuningdek, immunogenetika masalalarini oʻrganish imkonini berdi. I. z. yuborilgandan keyin baʼzan shok va zardob kasalligi roʻy berishi mumkin. Buning oldini olish uchun immun zardobni yuborishdan oldinroq (15—30 daqiqa, baʼzan 1—2 kun ilgari) uning ozroq miqdori yuborib koʻriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immun status

Immun status, immun holat — immun sistemasining hujayraviy va gumoral omillarini klinik va laborator-immunologik usullar yordamida aniqlangan miqdoriy koʻrsatkichlari. Immunologik koʻrsatkichlar kishilarning yoshiga, yashayotgan geografik muhitiga, ekologik vaziyat va epide-miologik holatga qarab oʻzgaradi. I. s. ni aniqlash nafaqat odamning hozirgi holatini baholash, balki ekologik va xavfli antropogen (fizik, kimyoviy va biologik) omillar taʼsirida uning kelajakdagi sogʻligʻini oldindan aytib berish imkonini beradi. Bundan tashkari, odam I. s. ni baholash orqali immuntanqislik holatlariga yuqori moyilligi boʻlgan kishilarning xavfli guruhini tuzish hamda uning asosida immuntiklash va immunprofilaktika usullarini ishlab chiqish mumkin boʻladi.

Zamonaviy tibbiy immunologiyada I. s. ni baxrlovchi usullar mavjud. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining tavsiyalariga asoslanib, akad. R. V. Petrov tomonidan 1984 y. "Odam immun statusini baholash" uslubiy qoʻllanmasi ishlab chiqilgan, unga asosan baholash usullari ikki darajaga boʻlinadi. Bi-rinchi daraja usullarida immun xrlatda oʻzgarish bor yoki yoʻkligi 1—2 kun ichida taxminan baholanadi. Agar bunda oʻzgarishlar topilsa, immun sistemadagi nuqsonni chuqur va toʻliq aniqlash uchun ikkinchi daraja usullari qoʻyiladi. Bu tekshirishlar natijasi 5—6 kunda bilinadi.

R. V. Petrov hamkasblari bilan MDH davlatlarida yashaydigan sogʻlom aholi maʼlum bir qismining immun sistema koʻrsatkichlarini oʻrganib, har xil xududlar aholisi uchun I. s.ning bir necha turini belgiladi.

Oʻzbekiston aholisining I.s.i Oʻzbekiston FA Immunologiya instituti xodimlari tomonidan oʻrganiladi. Dastlabki natijalarga koʻra, respublikaning har xil viloyatlari aholisida gumoral immunitet supressiyasi bor, hujayraviy immunitet koʻrsatkichlari meʼyorida yoki qisman pasaygan; gumoral boʻgʻim faollashgan. I. s. hamda uning aralash turi kuzatiladi (bunda hujayraviy boʻgʻim supressiyasi va gumoral boʻgʻimning maʼlum bir koʻrsat-kichlari oshadi). Bu holatlarni shu geo-grafik-iqlim hududida yashovchi xalq immun sistemasining tabiiy sharoitga moslashuvi sifatida qabul qilish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immunitet (xususiyat)

Immunitet, fotoimmunitet, oʻsimliklar immuniteti — oʻsimliklarning kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarni oʻziga yuktirmaslik va ular ajratadigan zaharli moddalar taʼsiriga chidamlilik xususiya-ti. I. ni oʻsimliklarda kasallik qoʻzgʻatuvchilarga chidamlilikning eng yuqori darajasi deb hisoblash mumkin. I. sirtdan quyidagicha namoyon boʻladi: kasallik qoʻzgʻatuvchi va uning oʻsimlikka yuqishi uchun zaruriy sharoitlar mavjud boʻlganda I. li oʻsimliklar kasalga chalinmaydi, ularda patologik ja-rayon vujudga kelmaydi; immuniteti yoʻq oʻsimliklar esa bunday sharoitda kasallikka chalinadi. I. ning xususiy koʻrinishi oʻsimlikning chidamliligi (tolerantligi)dan iborat boʻlib, bunda kasallik yuqqan oʻsimlikda hosil miqdori va sifatining keskin pasay-ishi kuzatilmaydi. I.ning namoyon boʻlishi koʻpincha xoʻjayin-oʻsimlikning fermentlar sistemasi, fiton-sidlar, fitoaleksinlar taʼsiri, ok-sidlanishenergiya almashinuvining barqarorligi, baʼzi kimyoviy birik-malar miqdori, shuningdek, oʻsimlikning alohida morfologik tuzilish xu-susiyatlariga bogʻliq. Oʻsimliklarning kasallik qoʻzgʻatuvchilardan himoyalanish mexanizmi yana ularning oʻta taʼsirchanlik reaksiyasidan iborat. Oʻsimliklarda bu xususiyatning asosi shundan iboratki, kasallik yuqqan hujayralar tezda nobud boʻladi va ularda kasallik qoʻzgʻatuvchilar tarkala olmaydi. Kasallik qoʻzgʻatuvchilar va oʻsimliklar himoyalanish mexanizmining turli-tumanligi xususida yagona nazariya yoʻq. Oʻsimliklarning antigenlarga qarshi antitelalar hosil qilish xususiyatlari ham isbotlanmagan. Oʻsimliklarda I. ning maxsus va guruhli xili uchraydi. Maxsus I. da oʻsimliklar kasallik qoʻzgʻatuvchilarning biror turigamansub boʻlgan biotipga yoki irqiga chi-damlilikni, guruhli I. da esa ularning bir qancha irqi yoki turiga chidamlilikni namoyon etadi.

I. irsiy xususiyat boʻlib, duragaylashda naslga beriladi. Kasalliklarga chi-damli navlar yaratishda chidamlilik negizlariga ega boʻlgan oʻsimlik shakllaridan foydalaniladi. Masalan, gʻoʻzaning viltga chidamli Toshkent navlarini yaratishda chidamlilik manbai sifatida yovvoyi Meksika gʻoʻzasidan foydalanilgan (yana q. Oʻsimlikning himoya reaksiyasi).

Abdukarim Zikiryoyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immunlash

Immunlash — sunʼiy yoʻl bilan immunitet vujudga keltirish. Infeksion kasalliklarning oʻldirilgan yoki zaiflashtirilgan qoʻzgʻatuvchilari mikroblarini yoki mikroblarning zaiflatilgan zaharlarini organizmga kiritib, aktiv (faol) immunitet hosil qilish. Vaksinatsiyalangan hayvonlar yoki kasallikni boshidan kechirgan kishilar qonida antitelolar paydo boʻladi. Bunday qon zardobini (shuningdek, gamma-globulinlarni) kishi organizmiga kiritib, passiv immunitet vujudga keltirish mumkin (yana q. Emlash).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immunli nav

Immunli nav — qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarining kasallikni butunlay yuqtirmaslik (immunitet) xususiyatiga ega boʻlgan navi. I. n. oʻsimliklari kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarni yengish va ular ajratadigan zaharli moddalarni zararsizlantirish qobiliyati (himoya reaksiyasi) ga ega boʻladi. Bunda oʻsimliklar kasallikka mutlaqo chalinmaydi yoki kasallik qoʻzgʻatuvchilar organizmda kasallanish jarayonini qoʻzgʻatishga ulgurmasdan, yuqish davrining boshidayoq nobud boʻladi. Navlarda immunitet koʻpincha mazkur tur, turkum yoki oilaga mansub oʻsimliklarda parazitlik qilmaydigan kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarga qarshi paydo boʻladi. I. n. yaratish boʻyicha seleksiya ishlari duragaylash asosida olib boriladi. Q. x. ekinlarining kasalliklarga chidamli navlarini yaratishda koʻproq tur ichidagi duragaylashdan foydalaniladi. Bunda seleksioner har xil kasalliklarga (vertitsillez va fuzarioz vilt, ildiz chirishi, gommoz) turli darajada chidamlilikka ega navlar bilan ish olib boradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immunogenetika

Immunogenetika (immunitet va genetika) — immunitetning genetik mexanizmini oʻrganadigan biologik fan. I. immunitet va immun reaksiyalar boshqarilishi asosini tashkil etadigan irsiylanish va oʻzgaruvchanlik qonuniyatlarini oʻrganadi hamda immunologik metodlar yordamida immunitetning genetik mexanizmlarini ochib beradi. I. 20-asr boshlarida odam va hayvonlar qon guruxlarining oʻrganilishi hamda organizmning toksinlar yoki infeksiyalarga taʼsirchanligi ularning irsiy xususiyatlariga bogʻlikligi aniqlanishi bilan fan sifatida shakllana boshladi. I. immunologiya, genetika, molekulyar biologiya, biokimyo bilan bogʻlangan. U antigenlarni sintezlovchi va immun reaksiyalarni boshqa-ruvchi genlar kodining (qarang Genetik kod) kashf etilishi tufayli rivojlanadi. Organlarning koʻchirib oʻtkazilishi va qon quyishda toʻqimalarning mos kelmasligi hayvonlar hujayrasi sirtida joylashgan toʻqimalar muvo-fiqligi gen faoliyati tufayli sin-tezlangan mahsulot bilan bogʻliq. Shu sababdan immunologik jihatdan bir-biridan kam farq qiladigan donor va retsipiyentlarni tanlab olish transplantatsiya ishlarining muvaffaqiyati garovi hisoblanadi. Toʻqimalar muvo-fiqligi genlarning oʻrganilishi na-tijasida odam organizmining koʻpchilik kasalliklarga (sklerozning ayrim shakllari, revmatoid artrit, bolalar diabeti, gijja) taʼsirchanligi ana shu genlarning muayyan allellariga bogʻliqligi aniqlangan. Hujayra tashqi membranasi antigenlariga viruslar (shu jumladan onkoviruslar) birikib olishi tufayli bu antigenlar organiz-mni virus infeksiyasiga taʼsirchan qilib qoʻyadi. Toʻqima muvofikligi an-tigenlari sintezini kodlashtiruvchi genlardan tashqari immun reaksiyalarni boshqaruvchi dominant Ir. genlar (qarang Dominantlik) ham boʻladi. I. "begona"ni immun bilib olish mexanizmini ham oʻrganadi. "Begona"ni bilib olish strukturalariga Vlimfotsitlar va ularning analogi Tlimfotsitlar sirtida joylashgan immunoglobulin re-septorlar kiradi. Immunoglobulin polipeptid zanjirining sintezi ikki-ta (V va S) gen orkali kodlanadi; V — antiteloning spetsifikligini, S — uning qaysi guruh (sinf, kenja sinf, tip)ga mansubligini belgilaydi. Immun javobning shakllanishida immunkompetentli hujayralarning oʻzaro taʼsiri omillarini hamda immun si-stemasining irsiy zararlanishini oʻrganish ham I. vazifasiga kiradi. I. sohasidagi ishlar transplantologiya, transfiziologiya, klinik I., naslchilik ishlarida katta ahamiyatga ega.

 Adabiyot 
 Petrov R. V., Immunologiya i immunogenetika, M., 1976; Geneticheskiy kontrol immunnogo otveta. Inglizchadan tarjima, M., 1976.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immunoglobulinlar

Immunoglobulinlar (Ig) -umurtqali hayvonlar va odamning qon zardobidagi antitelolar faolligiga ega boʻlgan globulyar oqsillar guruhi. I. molekulasi ikkita bir xil yengil va ikkita bir xil ogʻir polipeptid (qarang Peptidlar) zanjirlardan iborat boʻlib, ular oʻzaro, asosan, disulfid (— S—S—) bogʻlar bilan bogʻlangan. I. ning bunday toʻrt zanjirli tuzilishi davomiy qaytarilib, dimerlar (IgA) yoki pentamerlar (IgM) hosil qilishi mumkin. Har bir polipeptid zanjir (yengil yoki ogʻir) ikkita — konstant va variabel qismdam iborat boʻlib, konstant (SOON — chetki) qismning aminokislotali ketma-ketligi turli I. da juda oʻxshash variabel (NH2 — chetki) qismda esa turli I. da turlicha. I. xususiyatlari ularning bitta yengil va bitta ogʻir zanjirli variabel qismdan tuzilgan faol markazining fazoviy strukturasiga bogʻliq. Ularning boshqa biologik xossalari (platsenta orqali oʻtishi, sekretlarga tushishi, toʻqimalarda paydo boʻlishi, komplement tizimining faollashuvi yoki biologik faol moddalarning ajralishi) molekulyar konstant qismining tuzilishi orqali aniqlangan. Konstant qismlarining tuzilishi va antigen farqiga muvofiq ogʻir zanjirlar 5 ta sinfga boʻlinadi: u, s, a, 8, ye. Ular ham oʻz navbatida I. ning tegishlicha 5 sinfini hosil qiladi: IgG, IgM, IgA, IgD, IgE. I. limfa hujayralarida sintezlanadi va immunitet hosil boʻlishida ishtirok etadi; ular, asosan, qonda, qisman soʻlak, oʻt, orqa miya suyukligi, siydik, turli sekretlar va b. toʻqima suyukliklarida boʻladi. I. ning asosiy effektor reaksiyalari har bir antigenga oʻziga xos antitelolar ishlab chiqish orqali amalga oshadi. Uning bu xususiyatidan tibbiyotda ayrim infeksion kasalliklarni (mas, koʻkyoʻtalga, stafilokokka qarshi I.) davolashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immunodepressantlar

Immunodepressantlar (immunitet va lot. depressio — susaytirish, bosish), immunodepressorlar, immunosupressorlar — kimyoviy va biologik faol preparatlarning katta bir guruhi. Dezoksiribonuklein kislota (DNK), ribonuklein kislota (RNK) taʼsirida oqsil sintezi va I. susayadi. I. antitelolar hosil boʻlishining toʻxtashiga olib keladi. Ular sekin roʻy beradigan allergiya, granulemalar hosil boʻlishi bilan davom etadigan yalligʻlanish, shuningdek, koʻchirib oʻtkazilgan aʼzo (mas, yurak yoki buy-rak) va toʻqimalarning koʻchib ketish reaksiyalarini susaytira oladi. I. ning bir xil i proliferatsiya (hujayralarning koʻpayishi bilan toʻqimalarning oʻsishi)ga qarshi taʼsir etadi. Bunga alkillovchi preparatlar (siklofosfan, xlorbutin, tiofosfamid, pro-spadin va b.), antimetabolitlar (6-merkaptopurin, azatiotrin, 5-ftoruratsil) va b. oʻsmaga qarshi antibiotiklar (maye. aktinomitsin D) va batriden kiradi. Ikkinchi xili limfoid sistemaning funksiyasini susaytiradi. Bunga antilimfotsitar zardoblar (hayvonlarni boshqa turdagi hayvon yoki odam limfotsitlari bilan immunlab olingan zardob) va globulin kiradi. Antilimfotsitar zardoblar hayvonlarni autoimmun kasalliklardan saqlay-di va odamning shunday kasalliklarini bir qadar tuzatadi. I. kollagenozlar, infeksion (revmatoid) poliartrit, revmatizmning uzluksiz retsidivlari, qizil volchanka va b. kasalliklarni davolashda, aʼzolarni koʻchirib oʻtkazishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immunodiagnostika

Immunodiagnostika (immunitet va diagnostika) — amaliy immunologiyaning boʻlimi; infeksion kasalliklarni serologik tekshirishga asoslangan bakterioliz; agglyutinatsiya, pretsipitatsiya va b. diagnostik reaksiyalar yordamida aniqlash. Yuqumli kasalliklardan tashqari, qon guruhini aniqlashda va sud tibbiyotida krnning odam yoki hayvon qoni ekanligini bilishda ham I. usullaridan foydalaniladi.

Veterinariyada hayvonlarning koʻpgina yuqumli kasalliklarini, shuningdek, kasal va mikrob tashuvchi hayvon ni aniqlashda I. qoʻllanadi. Sil, brutsellyoz, manqada I. maʼlum reja asosida muntazam ravishda olib boriladi. Hoz. I. ning faqat qon, zardobga emas, balki hujayralar va molekulyar darajadagi yangi usullari ishlab chiqilgan, ular odamning immun holatini, koʻpgina kasalliklarga irsiy moyillik borligini, ayniqsa orttirilgan immun tanqislik sindromi (SPID) kabi nihoyatda xavfli kasalliklarni yashirin davrida aniqlash imkoniyatini beradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Immunokimyo

Immunokimyo — immunologiyatsht immunologik hodisalarning molekulyar asoslarini fizik-kimyoviy tadqiqot usullari yordamida oʻrganadigan boʻlimi. Immunoglobulinlar (antitelolar), antigenlar tuzilishini, antitelolar bilan antigenlar oʻrtasida boradigan reaksiyalarni oʻrganish tufayli I. fan sifatida rivoj topdi. I. immunokomponent hujayralar yuzasi membranalarining tuzilishi, immun javobda bu hujayralarning oʻzaro taʼsir etish omillarini, limfotsitlarning koʻpayishiga olib keladigan re-aksiyalar mexanizmini ham oʻrganadi. Antitelolar tegishli antigenlar bilan oʻzaro taʼsir etishiga asoslangan immunokimyoviy tahlil usullaridan biologiya, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi da keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Immunologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Immunologiya instituti — ilmiy tadqiqotlar muassasasi. Sobiq ittifoq Sogʻliqni saqlash vazirligi Immunologiya institutining filiali sifatida tashkil etilgan (1985); 1991-yildan Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligiga, 1994-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasiga qarashli mustaqil institut. Institutda molekulyar genetika, immunogenetika, immunopatologiya, immuno- va allergodiagnostika laboratoriya.si va klinika bor. Institutda, asosan, immun tanqisligi va immunologik holatning Oʻzbekiston aholisi oʻrtasida tarqalishi oʻrganiladi, immunogenetik tadqiqotlar olib boriladi, immunitetni rostlab, asliga keltiruvchi yangi dori-darmonlar va usullar ishlab chiqiladi. Bulardan tashqari, Oʻzbekistonda sogʻlom aholida va koʻp uchraydigan kasalliklarda immunogenetik markerlar tahlilini, virusli gepatit V va S, OITS va yuqumli kasalliklarni molekulyar genetika jihatidan oʻrganish borasida AQSH, Buyuk Britaniya va Yaponiya olimlari bilan hamkorlikda xalqaro ilmiy izlanishlar olib boriladi. Institut qoshida "Tibdiagnostika" va "Universal immunotest" kichik korxonasi mavjud. Institutda 36 ilmiy xodim, shu jumladan 4 fan doktori va 15 fan nomzodi bor (2002). Har yili immunologiya va allergologiyaning dolzarb masalalariga oid ilmiy ishlar toʻplami (hoz. 10 jild nashr etilgan), 1999-yildan boshlab "Nazariy va amaliy tibbiyot jurnali" nashr etilmoqda. I.i. "Immunologiya va odamning yoshi" (1987) va OITS (1989), "Oʻzbekiston xalq xoʻjaligida immunogenetika va biotexnologiya yutuklari" (1995) mavzuidagi konferensiya va simpoziumlar, shuningdek, immunologal lergologlarning 1 sʼyezdini (1991) oʻtkazishda faol qatnashgan. Institutda har yili yosh olimlar va soha mutaxassislarining ilmiy anjumani utkazib turiladi. I.i.da olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ishlari N. H. Abdullayev, M. N. Rizayev, R. M. Ruziboqiyev va b. olimlar faoliyati bilan bevosita bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Immunoprofilaktika

Immunoprofilaktika (immunitet va profilaktika) — amaliy immunologiyaning bir bo'limi. Immunitet hosil qilish uchun organizmga vaksina, immun zardob, gamma-globulin kabi immunologik preparatlar yuborib, infeksion kasalliklarning oldini olish. Poliomiyelit, difteriya, qoqshol, qizamiq, sil, ichterlama, virusli A va B gepatit kabi infeksion kasalliklarga qarshi emlash. Odamning virus infeksiyasiga qarshi vaksina topish I. oldida turgan muhim vazifalardan biridir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil