Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Pavel Skopin

Pavel Alekseyevich Skopin (1902-yil 22-fevral, Kirov viloyati Orichi tumani, Savichi qishlogʻi — 1967-yil 9-sentyabr, SSSR O'zbekiston SSR Fargʻona viloyati) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1938-yildagi Xalxingol jangida ishtirok etgan. 6-tank brigadasi tank batalyoni komissari. Tanklar hujumi vaqtida dushmanning mudofaa binolarini yakson qilib, oʻzi ham jangda ogʻir yarador boʻlgan. Jangda koʻrsatgan qahramonligi va jasorati uchun 1939-yil 17-noyabrda Sovet Ittifoqi Qahramon unvoni bilan taqdirlangan.

 Biografiyasi 
Pavel Skopin 1902-yilning 22-fevralida Vyatka viloyatining Savichi qishlogʻida (hozirgi Kirov viloyati Orichevskiy tumani Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi) ishchi oilasida tavallud topgan. Millati rus. 1927-yildan Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzosi. Ota-onasidan erta yetim qolgan Pavel Skopin Bobinskiy nomidagi bolalar uyida tarbiya topadi va Bobino qishlogʻidagi cherkov maktabida taʼlim oladi.

 Mehnat faoliyati 
Skopin mehnat faoliyatini 1914-yilda boshlagan boʻlib, Vyatka shahrida sudya xabarchisi boʻlib xizmat qiladi. 1915-yil aprel oyidan xususiy ustaxonada chilangar usta shogirdi, 1917-yil apreldan Skopino qishlogʻida choʻpon, soʻngra 1917-yil Vyatka shahrida taʼmirchi va slesar, shuningdek, Vyatka temir yoʻl stantsiyasi xodimi sifatida ham faoliyat olib borgan.

 Harbiy faoliyati 
Pavel Slopin 1922-yil avgust oyidan boshlab Qizil Armiya safida xizmat qila boshlaydi. 1925-yilda Ryazan piyodalar maktabini tamomlab, Moskva harbiy okrugi 18-piyoda diviziyasining 53-piyoda polkida vzvod komandiri, 1928-yil aprel oyidan esa Moskva Proletar diviziyasining vzvod komandiri boʻlib xizmat qiladi. Keyinchalik Skopin rotaning siyosiy xodimi, 6-oʻquv polkining razvedka batalyoni partiya byurosining mas’ul kotibi boʻlgan. 1933-yil iyun oyidan alohida tartibga solish rotasi va alohida kimyo rotasi komissari, 1935-yil dekabrdan 6-mexanizatsiyalashgan brigadaning miltiq va pulemyot batalyonining komissari sifatida faoliyat yuritgan. Skopin, shuningdek, 1938-yilda Trans-Baykal harbiy okrugining siyosiy ishchilari kurslarini muvaffaqiyatli tamomlaydi va 6-tank brigadasining tank batalyoniga komissar etib tayinlanadi. 1939-yil 18-iyuldan 29-avgustgacha Xalxingol daryosida yapon militaristlari bilan boʻlgan janglarda ishtirok etib, qahramonlik koʻrsatgan.

Polkovnik Skopin 1950-yildan isteʼfoga chiqadi va xizmatdan keyin Fargʻona viloyatida istiqomat qiladi.

 Vafoti 
Pavel Alekseyevich Skopin 1967-yilning 9-sentyabrida Fargʻona viloyatida vafot etgan.

 Xotira 

 Sovet Ittifoqi Qahramoni nomi Kirov shahridagi Pionerlar saroyi bogʻida — Sovet Ittifoqi Qahramonlari sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik lavhasida abadiylashtirilgan.
 Moskvadagi G‘alaba bog‘idagi Ikkinchi jahon urushi markaziy muzeyi shon-shuhrat zalida Qahramon nomi zarhal harflar bilan o‘yib yozilgan.
 Fargʻona viloyatidagi koʻchalardan biriga Pavel Skopinning nomi berilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1967-yilda vafot etganlar
Turkum:22-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Fargʻonada vafot etganlar
Walter Scott

thumb|Scott (1822)

SKOTT (Scott) Valter (1771.15.8, Edinburg — 1832.21.9, Abbotsford) — ingliz yozuvchisi, tarixiy roman janrining asoschisi. 1799-yildan Selkirk grafligida sherif, 1806-yildan sud kotibi boʻlib ishlagan. Ilk asari — „Ivan oqshomi“ (romantik ballada, 1800). Shotland xalq balladalarini toʻplab, 3 jildli toʻplamini (1803) nashr etgan. Skott 9 ta doston, 26 ta roman, bir nechta qissa hamda adabiytanqidiy va tarixiy asarlar muallifidir.

Skottning 1745-yilda Angliyada roʻy bergan tarixiy voqea — yakobitlar qo'zgʻoloniga bagʻishlangan „Ueverli“ romani (1814) unga katta shon-shuhrat keltirgan. Skottning romanlari orasida shotland xalqi hayotidan olingan „Puritanlar“ (1816) va „Rob Roy“ (1—3-jildlar, 1818) asarlari alohida ahamiyatga ega. Agar 1 romanida 1660-yilda tarix sahnasiga qayta chiqqan styuartlar sulolasiga qarshi 1679-yilda koʻtarilgan qoʻzgʻolon tasvirlangan boʻlsa, „Rob Roy“ asarida „shotland Robin Gudi“ — xalq qasoschisi obrazi yaratilgan. Skottning romanlaridagi Ueverli va Rob Roy obrazlari, garchand markaziy qahramonlar hisoblansalar-da, aslida bir-birlari bilan kurashayotgan turli siyosiy kuchlarni oʻzaro bogʻlovchi koʻprik vazifasinigina bajaradilar.

1819-yildan keyin Skottning ijodida roʻy bergan siljish natijasida yozuvchi asarlarining mavzu doirasi ancha kengaygan. Skott Angliya, Fransiya, Oʻrtayer dengizi mintaqasidagi mamlakatlar hayotiga ham murojaat etgan. Oʻrtayer dengizi tevaragida yashovchi xalqlar hayoti Skottning "Tumor" (1825) va „Graf Robert Parijli“ (1832) romanlarida oʻz ifodasini topgan. Angliyaning 12-asr oxiridagi, Fransiyaning Lyudovik XI davridagi tarixi bilan boglik voqealar esa "Ayvengo" (1—3j.lar, 1820), „Kenilvort“ (1—4-jildlar, 1823), „Vudstok“ (1-3-jildlar, 1826), „Pert guzali“ (1828) romanlarida katta mahorat bilan talqin qilingan. Soʻnggi asarlari tarixiy roman janrining shoh namunalari hisoblanadi. Skottning bu asarlarida Angliya va Shotlandiyada yagona milliy davlatning tashkil topish jarayonini kuzatish bilan birga (masalan, „Ayvengo“ asarida) jamiyatdagi turli qatlamlarning maishiy va maʼnaviy hayotini tasvirlashga (masalan, „Kenilvort“ asarda) katta eʼtibor bergan.

Skottning 20-yillar ijodida tanqidiy realizm ruhidagi „Sent Ronan soylari“ (1-3-jildlar, 1824) romanidan tashqari, tarixiy va tarixiy-adabiy mavzudagi „Napoleon Bonapart hayoti“ (1-9-jildlar, 1827), „Shotlandiya tarixi“ (1-3-jildlar, 1830), „Lord Bayronning oʻlimi“ (1825) singari asarlari muhim oʻrin egallaydi. Skott tarixiy roman janrining qonun-qoidalarini ham joriy etgan. Skott boshlab bergan tarixiy roman janri 19-asrning 2-yarmida Yevropa, 20-asr boshlarida Osiyo xalqlari adabiyotida keng rivoj topdi. Uning ayrim hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 
 Sobraniye sochineniy, t. 1—20. M.L., 196065.

 Adabiyot 
 Pirson X., Valter Skott, M.. 1983.

Turkum:Britaniyalik tarixchilar
Turkum:Britaniyalik yuristlar
Skott Robert Folkon

Skott Robert Folkon (1868.6.6, Devonport — 1912.30.3) — Antarktidani ta^lqiq qilgan dengizchi sayyoh. 1901—04 yillarda Eduard VII yarim orol, Transarktika togʻlarini kashf qilgan ekspeditsiyani boshqargan. Viktoriya Yerini oʻrgandi va Ross o.dan Ross shelf muzligining gʻarbiy chekkasi boʻylab yurib 82°17’ j.k.gacha yetib bordi. 1911-yil boshida ikkinchi ekspeditsiya bilan yana Antarktidaga qaytib, S. noyabrda Ross o.dan janubga tomon yurdi va 4 hamrohi bilan 1912-yil 18 yanvarda (R. Amundsendan 33 kun keyin) Janubiy qutbga yetib bordi. Orqaga qaytishda yoʻlda 5 kishining hammasi haloq boʻddi. S. nomiga Endeyerbi Yeridagi tor, ikkita muzlik 110° shq u va 150° gʻ.u va Ja. okeandagi orol qoʻyilgan.

 

Turkum:Sayyohlar
Skottlar

Skottlar, skotlar (soʻnggi lotincha Scotti, Scoti) — kelt qabilalari guruhi. Ilk bor Rim muarrixlari asarlarida, S. va pikt qabilalari Rimning Britaniya provinsiyasiga chopqunlari munosabati bilan tilga olingan. Dastlab Irlandiyada yashaganlar (shundan Irlandiyaning Rim idagi nomi — Skottiya olingan), keyinchalik (mil. 1ming yillik oʻrtalarida) S.ning bir qismi Britaniyaning shim.ga koʻchib oʻtishgan va u yerda piktlarni tobe etib, 9-asr oʻrtalarida Shotlandiya (Scotland, aynan — S. mamlakati) deb nomlangan qirollik barpo etganlar.
Myron Scholes

thumb|200px|right|Myron Samuel Scholes (2009)
SKOULS (Scholes) Mayron (1941, AQSH, Kaliforniya shtati) — amerikalik iqtisodchi. Chikago universitetida iqtisodiyot doktori (1969), Stanford universiteti professor F. Blek bilan hamkorlikda fond bozorida aksiyadorlar opsioni qiymatini anik/gashning prinsipial yangi usulini ishlab chiqdi. Bu usul koʻpgina sohalarda iqtisodiy parametrlarni baholashga yangicha yondashuvlarga, shuningdek, moliya dastaklarining yangi tiplarini yaratish va jamiyatda tavakkalchilikni tartibga solishning yanada samaraliroq usulini qoʻllashga imkoniyat yaratdi. Nobel mukofoti laureati (Robert Merton bilan birga; 1997)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Aleksandr Skryabin

thumb

Aleksandr Nikolayevich Skryabin 1871.25.12(1872.6.1) Moskva 1915.14(27)4 — rus kompozitori va pianinochi. Musiqa islohotchilaridan. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1892) va unda dars bergan (1898-yildan). Asosan, fortepiano (prelyudiya, etyud, sonata va poemalar) va simfonik (3 ta simfoniya, fortepiano va orkestr uchun konsert, "Orzular, "Jazava poemasi" va boshqalar) asarlarini ijod qilib, oʻziga xos obrazlar dunyosi hamda ifodaviy vositalar majmuini yaratgan. Kichik shakldagi asarlariga musiqiy romantizm va impressionizm xususiyatlari, yirik asarlariga joʻshqinlik, falsafiy mazmundorlik xos. Musiqa amaliyotida birinchilardan boʻlib rangli nurlardan foydalangan, "rangli musiqa" (svetomuzika)ga asos solgan ("Prometey" — "Olov poemasi", 1910).

 

 

Turkum:1872-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1915-yilda vafot etganlar
Turkum:27-aprelda vafot etganlar
Turkum:Bastakorlar
Turkum:Klassik musiqa
Konstantin Skryabin

Konstantin Ivanovich Skryabin (1878.7,12, Sankt-Peterburg 1972.17.10, Moskva) — rus gelmintolog va parazitolog olimi, SSSR Fanlar akademiyasi (1935), Butunittifoq qishloq xoʻjalik Fanlar akademiyasi (1935) va tibbiyot Fanlar akademiyasi (1944) akademik, Rossiya (1927), Qirgʻiziston (1954) va Oʻzbekistonda (1962) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Mehnat Qahramoni (1958). j Yuryev (hozirgi Tartu sh., Estoniya) veterinariya institutini tugatgan (1905), Turkiston oʻlkasi veterinariya vrachi (1905—11), Novocherkask shahridagi Don veterinariya instituti (1917—20), Moskva veterinariya instituti (1920—72) professor, Davlat eksperimental veterinariya institutida (1920—56) va Ye.I. Marsinovskiy nomidagi Tibbiyot parazitologiyasi va tropik tibbiyot institutida (1921—49) gelmintologiya boʻlimi mudiri, Butunittifoq qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasi gelmintologiya laboratoriya mudiri (1942—72), SSSR Fanlar akademiyasi Qirgʻiziston filiali prezidiumi raisi (1943—52), Butunittifoq qishloq xoʻjalik Fanlar akademiyasi vitseprezidenta (1956—61). S. rahbarligida gelmintlar morfologiyasi, biologiyasi, filogeniyasi, sistematikasi, ekologiyasi, epizootologiyasi va epidemiologiyasiga oid tadqiqotlar oʻtkazilgan. S. gelmintlarning 200 dan ortiq yangi ni topdi va 120 avlodini tavsiflab berdi. U ishlab chiqqan degelmintizatsiya va devastatsiya taʼlimotlari odam va qishloq xoʻjaligi hayvonlari gelmintozlariga qarshi kurashda asos boʻlib hisoblanadi. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda gelmintologiya fakultetining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. S. Oʻzbekistonda bir qancha gelmintologik ekspeditsiyalar uyushtirgan; gelmintologiya laboratoriyalari tashkil etgan; Oʻzbekistonda koʻplab yetuk gelmintolog mutaxassislar (M.A.Sultonov, AL.Toʻlaganov, Sh.A. Azimov, Skryabin Konstantin IvanovichErgashev, N.M. Matchonov va boshqalar) tayyorlagan. Moskvadagi Rossiya gelmintologiya instituti, Bishkekdagi Qirgʻiziston qishloq xoʻjaligi instituti va Samarqanddagi Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot institutiga S. nomi berilgan.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Skumbriyasimonlar

thumb
Skumbriyasimonlar — okunsimonlar turkumiga mansub suyakli baliklar oilasi. Uzunligi 40—60 sm (baʼzan 3 m gacha), vazni 1,5–8 kg. Dumining asosi ingichkalashgan, unda 4—9 qoʻshimcha mayda suzgichlar bor. Tangachalari mayda, 15 urugʻi, 40 dan ortik, turi tropik, subtropik va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Skumbriyasimonlar tuda boʻlib, sohil yaqinida suzib yuradi. Skumbriyasimonlarning bir turi — oddiy skumbriya Qora dengizda uchraydi. Ular 2—4 yilda voyaga yetadi; yezda dengizning uncha chuqur boʻlmagan joyiga 200—500 ming uvildiriq tashlaydi. Ovlanadi.
Slavyan tillari

Slavyan tillari — hind-yevropa tillari oilasi tarkibidagi qarindosh tillar guruhi. Asosan, Markaziy va Sharqiy Yevropada, Shimoliy Osiyoda va jahonning boshqa koʻplab mamlakatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 300 mln. kishiga yaqin. Slavyan tillarining birbiriga yuqori darajadagi yaqinligi soʻz oʻzaklari va affiks larda, soʻz strukturasida, grammatik qoʻllanishida, ran qurilishi va maʼnolar tizimida, izchil tovush oʻzgarishlari tizimida va boshqalarda namoyon boʻladi. Bu yaqinlik Slavyan tillarining kelib chiqish manbai yagonaligi, shuningdek, ularning adabiy tillar va lahjalar darajasidagi uzoq, yillik aloqalari bilan izoxlanadi. , 11 —15-asrlardan beri mustaqil tillar sifatida rivojlanib kelayotgani syababli ular orasida moddiy, funksional va tipologik harakterdagi bir qancha tafovutlar ham mavjud.

St. oʻzaro yaqinlik darajasiga koʻra, 3 guruhga ajratiladi: sharqiy slavyan (rus, ukrain, belorus tillari), jan. slavyan (bolgar, makedon, serb-xorvat, sloven tillari) va garbiy slavyan (chex, slovak, polyak, yuqori va quyi lujitsa tillari) guruxlari. Mazkur guruxlardan har birining ichki boʻlinishlari ham oʻziga xosliklarga ega. Slavyan tillarining har biri adabiy til bilan birga oʻz hududiy lahjalarini qamrab oladi; bu unsurlarning oʻzaro nisbati Slavyan tillarida turlicha namoyon boʻladi.

Zamonaviy St. yagona til (eng kad., keyinroq qad. va eski slavyan tili)ning uzoq tarixiy taraqqiyoti va boʻlinishi natijasida paydo boʻlgan. 10— 11-asrlarda kabila tillari asosida ayrim slavyan xalqlari tillari vujudga kelgan. Janubiy va gʻarbiy Slavyan tillarida boʻlinish yuz bergan. 14-asrda sharqiy Slavyan tillarining ajralishi natijasida rus, belorus va ukrain tillari yuzaga keladi. Turli tarixiy davrlarda Slavyan tillarining miqdori va oʻzaro nisbati turlicha boʻlgan. Masalan, 14-asrgacha sharqiy St. mustaqil tillar emas, balki laxjalar darajasida oʻzaro farqlangan. Serblar va xorvatlar til jihatdan 19-asrning 1-yarmidagina birlashganlar va ularning umumiy tili serbxorvat yoki xorvatserb deb atala boshlagan. Makedon tili esa 20-asrdagina shakllangan.

Slavyan xalqlari (tillari) 2 alifbodan foydalanadilar. Barcha sharqiy slavyan tillari, bolgar, serbxorvat va makedon tillari kirill alifbosi asosidagi, barcha g'arbiy slavyan tillari, xorvat va sloven tillari esa lotin alifbosi asosidagi yozuvlarga ega. Slavyanlar nutqidagi ayrim tovushlar uchun lotin alifbosida tegishli harflar boʻlmagan holatlar turli satr usti belgilarini qoʻllash yoki harflarni qoʻshish orqali bartaraf etilgan. Slavyan tillaridagi dastlabki yozma yodgorliklar, ularning shakllanish va rivojlanish vaqtlariga koʻra, 11-asrdan 19—20-asrlargacha boʻlgan davrlarga taalluqlidir.

 Adabiyot 
 Bernshteyn SB., Ocherk sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Vvedeniye. Fonetika, M., 1961; Naxtigal R., Slavyanskiye yaziki, perevod so slovenskogo, M., 1963; Boshkovch R., Osnovi sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Fonetika i slovoobrazovaniye, perevod s serbskoxorvatskogo, M., 1984.

Abduvahob Madvaliyev.

Turkum:Slavyan tillari
Slalom

thumbnail|right|Tog' chang'ichisi tushish paytida
Slalom (norvegcha slalam — pastga tushadigan iz) — 1) togʻchangʻi Si — oʻtish joylari (darvozalari) bayroqchalar bilan belgilab qoʻyilgan maxsus yoʻl boʻylab togʻdan tushish. 500—700 m li va qariyb 2000 m li (S. — gigant) masofadan iborat; 2) eshkak eshish S. — baydarka va kanoeda tez oqadigan, tabiiy yoki sunʼiy toʻsiqlar boʻlgan dare yoki kanallarda suzish; 3) suv changʻilari Si — bir xil tezlikda muayyan uzunlikdagi shatak arqoni bilan maxsus trassani bosib oʻtish. 

 

Turkum:Changʻi sporti
Sloven tili

Sloven tili — hind-yevropa tillari oilasiga mansub slavyan tillarining jan. guruhidagi til; Sloveniya Respublikasining rasmiy tili. Asosan, Sloveniyada, qisman Xorvatiya, Serbiya va Chernogoriya, Italiya, Avstraliya va AQShda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2,2 mln. kishidan ortiq. Koʻp lahjali til; uning 49 lahjasi 7 asosiy guruhga birlashgan. Oʻziga xos fonetik xususiyatlarga ega: unlilarning kuchli reduksiyasi, baʼzi shevalarda oʻrta jins (sredniy rod)ning, tonik urgʻuning yoʻqrlishi, uch turli (kuchsiz, oʻrtacha, kuchli) urgʻuning barkarorlashuvi shu jumladandir. Morfologiyasi oddiy oʻtgan zamon feʼli shaklining yoʻqolganligi, ot va feʼllarda ikkilik sonning saqlanganligi va boshqa bilan ajralib turadi. Adabiy St. 19-asr oʻrtalarida toʻliq shakllangan. Yozuvi lotin grafikasiga asoslangan. Sloven tilidagi dastlabki yozma 10-asr oxiri —11-asr boshlariga mansub.

Turkum:Tillar
Turkum:Sloven tili
Slyudalar

Slyudalar — jins hosil qiluvchi minerallar (alyumosilikatlar) guruhi; qatqatsimon silikatlar kichik sinfiga mansub, murakkab va bekaror tarkibli: R, R23 AlSi3O10 (OH,F)2, bunda R,=K, Na; R23, = Al, Mg, Fe, Li. Bu guruh keng tarqalgan intruziv, metamorfik va choʻkindi togʻ jinslarining jins hosil qiluvchi minerallaridan boʻlib, muhim foydali qazilma hisoblanadi. Yer poʻstidagi umumiy miqdori 3,8%ga yetadi. S. monoklin (soxta trigonal) singoniyada kristallanadi. Tabiatda turli otqindi va metamorflashgan togʻ jinslari orasida, yirik kristallari pegmatitlarda, baʼzan yuqori va oʻrtacha trlarda yuzaga kelgan volfram, molibden va boshqa foydali qazilmalarning gidrotermal konlarida uchraydi. S. yopishkrkligi va egiluvchanligi tufayli shaklini tez oʻzgartiradi, yengil jilolanadi. S. guruhiga kiradigan minerallarning kimyoviy tarkibi oʻzgaruvchan. Bir xil kationlarning boshqa bir kationlar bilan almashinish hollari juda koʻp uchraydi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, S. quyidagi turlarga boʻlinadi: alyuminiyli S. — muskovit, paragonit; magnezial temirtoshli S. —flogopit, biotit, lepidomelan; litiyli S. — lipidolit, sinnvaldit, tayniolit; shuningdek, vanadiy l i S. — roskoelit; xromli S. — xromli muskovit yoki fuksit va boshqalar. S. tarkibida koʻpincha kamyob elementlar (Be, V, Sn, Nb, Ta, Ti, Mo, W, U, Th, Y, TR, Bi) boʻladi. Mineralning qatqatsimon koʻrinishi, juda yupqa, egiluvchan va mustahkamligini saqlab qoluvchi qatlarga boʻlinishi S.ning paketlararo aloqasining kuchsizligi bilan bogʻliq. Qattiqligi 2,5—3; zichligi 2,8 g/sm³ (muskovit), 3,3 g/sm³ (biotit), 2,2 g/sm³ (flogopit). Muskovit va flogopit rangsiz, yupqa qatlamlari shaffof; kuchsiz qoʻngʻir, binafsha, yashil tuslari Fe2+, Mn2+, Sg2+ va boshqa birikmalar bilan bogʻliq. Temirli S.ning qoʻngʻir, jigarrang, toʻq yashil va kora boʻlishi tarkibidagi Fe2+, Fe3+, Sg2+va boshqa nisbatiga bogʻliq. S. elektrotexnika sanoatida izolyator sifatida qamda slyuda kukuni, oʻtga chidamli materiallar, gulqogʻozlar, slyudali karton, issiqqa chidamli boʻyoq, har xil keramik mahsulotlar tayyorlashda ishlatiladi. S. konlari xorijda Rossiya Federatsiyasi (Irkuts viloyati, Kareliya, Murmansk viloyati, Kola yarim orol, Saxa), Hindiston, Braziliya, AQSH va Kanadada mavjud.

 

Turkum:Minerallar
Bedřich Smetana

Bedřich Smetana (1824. 2.3, Litomishl — 1884.12.5, Praga) — chex kompozitori, pianinochi, dirijyor, musika jamoat arbobi. Milliy opera va simfonik musika asoschisi. 1830-yildan pianinochi sifatida konsertlar bergan. 1850—70 yillarda dirijyor, pedagog, musiqa tanqidchisi. Pragada musiqa maktabi (1849), opera maktabi (1872)ni tashkil etgan. S. milliy ruxda yaratilgan "Brandenburgliklar Chexiyada" (1863), "Dalibor" (1867), "Libushe" (1872) kabi tarixiy va, ayniqsa, shoh asari — "Sotilgan kelin" (1866) hajviy operalari, "Mening Vatanim" simfonik poemalar turkumi va boshqalar bilan chex musiqasini jahonga tanitgan. "Sotilgan kelin" operasi Navoiy teatrida sahnalashtirilgan (1952). Chexiyada S. jamiyati (1930-yildan), Chexiya va Shvetsiyada S. muzeylari faoliyat koʻrsatmoqda. Pragadagi "Musiqa uyi", konsert zaliga S. nomi berilgan.

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Smetana

thumb|Smetana
Smetana  — suyuq qaymoqqa ivitqi — sut achitqi bakteriyalari qoʻshib tayyorlanadigan mahsulot. Sut zavodlarida yogliligi 10, 20, 25, 30, 36 va 40% boʻlgan S. ishlab chiqariladi. Suyuq qaymoq 85—95° haroratda pasterizatsiyalanadi, soʻngra 25—27° ga qadar sovitib tomizgi solinadi, ivitish 14—16 soat davom etadi. Ivigan S. 2—8° ga qadar sovitiladi va yetilishi uchun 24—28 soatgacha saqlanadi. S. tarkibida sut yogʻidan tashqari oqsil, sut qandi, organik kislotalar, mineral tuzlar, shuningdek, A, E, B1, B2, C va PP vitaminlari mavjud. S.ning kaloriyaliligi tarkibidagi sut yogʻining miqdoriga bogʻliq.

 Yana qarang 

 Sut mahsulotlari
 Sut sanoati
 Sut
 Tvorog
 Qaymoq
Vasiliy Smislov

250px|right
Vasiliy Vasilyevich Smislov (24-mart 1921, Moskva — 27-mart 2010, Moskva) — shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1950), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1948), jahonning 7chempioni (M.M.Botvinnik bilan boʻlgan matchda galabaga erishgan, 1957—1958), shaxmat nazariyotchisi. „Uygʻunlikni izlash yoʻlida“ (1979), „Ruxlar bilan oʻyinni yakunlash nazariyasi“ (1986) kitoblarining muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-martda tugʻilganlar
Turkum:27-martda vafot etganlar
Turkum:2010-yilda vafot etganlar
Turkum:Sovet shaxmatchilari
Vernon L. Smith

thumb|200px|right|Vernon Lomax Smith (2011)
SMIT (Smith) Vernon (1927, AQSH, Vichita, Kanzas shtati) — amerikalik iqtisodchi. Kaliforniya texnika instituti bakalavri (1941), Kanzas universiteti magistiri (1951), Garvard universiteti doktori (1955). Jorj Meyson universitetida professor S. iqtisodiy tahlilda empirik usullardan foydalanishni olgʻa surgan. Muqobil bozor mexanizmlarini keng oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (2002; D. Kanetan bilan birga)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Hamilton O. Smith

Hamilton Othanel Smith (1931.23.8) — amerikalik molekulyar biolog va genetik. Berklidagi Kaliforniya universiteti (1952) va tibbiyot kollejini tugatgan (1956). Vashington universitetidagi Varne, Detroytdagi (Michigan shtati) G. Ford shifoxonasida, Salomatlik milliy institutida, Michigan universitetida, J. Xopkins kollejining mikrobiologiya boʻlimida professor Syurix universitetidagi (Shvetsariya) molekulyar biologiya institutida ilmiy xodim. Ilmiy ishlari bakteriyalar irsiyati, nuklein kislotalar biokimyosi, bakteriofaglar irsiyati va profaglarning funksional mexanizmlarini oʻrganishga oid. Hamkasblari bilan birinchi boʻlib N. inﬂuenzal bakteriyasining restriksion endonukleazasini sof holda ajratib olishga muvaffaq boʻldi, bu ferment bakteriya DNKsini maʼlum bir nukleotidlar ketma-ketligi boʻyicha tarkibiy qismlarga ajratadi. S. bu ketma-ketlikni aniqlash usulini ishlab chiqdi. Nobel mukofoti laureati (1978, V.Arber va Daniel Nathans bilan hamkorlikda)"SMIT (Smith) Hamilton" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-avgustda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Smitsonit

Smitsonit ingliz kimyogari va minerologi J. Smitson (1765—1829) nomidan — tabiiy karbonatlar sinfiga mansub mineral. Tarkibi — ZnCO,(ZnO 64,9%, So2 35,1%). Rux oʻrnini izomorf aralashmalar sifatida koʻpincha Fe, Mn, Mg, baʼzan So, kamdankam Cd, Ln va boshqa elementlar egallaydi. Kristallari geksogonal singoniyali, romboedrik. Yonlari koʻpincha egilgan va silliq emas. Odatda, tuproqsimon yoki zich yashirin kristallangan agregatlardan boʻlib, koʻpincha oqiq va poʻstloqsimon, shuningdek, qobiqsimon, katakkatak va gʻovak massalar shaklida ham uchraydi. Kattiqligi 4,5—5; oʻrtacha zichligi 4,3 g/sm³. S. ohaktoshlarda joylashgan qoʻrgʻoshin-rux sulfidi konlarining oksidlanish zonasida uchraydi. S. rudalari rux olinadigan muhim xom ashyo hisoblanadi. Oʻzbekistondagi deyarli barcha qoʻrgʻoshinrux konlarining (Koʻrgʻoshinkon, Uchquloch, Navgarzon) oksidlanish zonasida uchraydi. Xorijda Shim. Meksika, Gretsiya (Lavrion), Polsha (Olkush), Jan.Gʻarbiy Afrika (Sumeb)da, Baykalorti (Narchinsk), Kozogʻistonning Achisoy (Turlan) va Tojikistonning Takeli, Oltintopgan, Quruqsoy, Aygʻirbuloq konlarida keng tarqalgan.

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Kimyo
Smola

thumb|right|Smola ichida qolgan hasharot
Smola (ru. смола) — yuqori molekulali organik birikma. Amorflilik, isitilganda astasekin yumshashi, eritilganda yopishqoq xolga kelishi, organik erituvchilarda eriganda parda hosil qilishi va suvda erimasligi koʻpchilik Smolalarning tavsifli xossalaridandir. Smola tabiiy va sintetik Smolaga boʻlinadi. Kanifol, dammara, kopal, sandarak, kahrabo va bitumlar tabiiy Smolaga kiradi. Ilgari tabiiy Smola lok, yelim, qogʻoz, grammofon plastinkalari va boshqa i.ch.da keng qoʻllangan. Hozirgi zamonaviy sanoatda tabiiy Smola oʻrnini istiqbollisintetik Smola egallamoqda. Fenolformaldegid, polivinilxlorid, karbolid, melaminformaldegid, poliamid va boshqa Smola sintetik Smolaga taalluqlidir. Sintetik Smola plastmassa, lok, yelim, sintetik tola, plyonka, elektr izolyasiya materiallari, organik shisha va boshqa olishda ishlatiladi.

 

Turkum:Organik birikmalar
Smolensk

Smolensk — Rossiyadagi shahar. Smolensk viloyati markazi. Dneprning har ikkala sohilida joylashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 355,9 ming kishi (1998). 862-yildan savdo va hunarmandchilik markazi sifatida maʼlum. 882-yildan Kiyev Rusi tarkibida, 12-asrdan Smolensk knyazligining markazi. 1404—1514-yillarda Litva knyazligi, soʻngra Moskva davlati tarkibida, 1609—67-yillarda Polsha tasarrufida boʻlgan. 1667-yilda Andrusov sulhi boʻyicha Rossiyaga berilgan. 1708—19 va 1796—1929-yillarda Smolensk gubernyasi, 1776—96 yillarda Smolensk noibligi markazi. 1812-yilda Smolensk yonida rus qoʻshinlari bilan Napoleon qoʻshinlari oʻrtasida katta jang boʻlgan. 1941—43-yillarda Smolensk atrofida nemisfashist qoʻshinlari bilan shiddatli janglar olib borilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida Smolensk butunlay vayron qilingan. Urushdan soʻng shahar qaytadan tiklangan. Smolenskga qahramon shahar unvoni berilgan.

 Sanoat 
Mashinasozlik (avtomatlashtirish vositalari, hisoblash mashinalari, elektr lampalar, sovitkichlar va boshqalar), yengil (trikotaj, zigʻir, poyabzal), oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. „Kristall“ zavodi (brilliantlarga sayqal berish), olmos asboblarni ishlab chiqarish korxonasi mavjud.

 Taʼlim 
4 oliy oʻquv yurti, 2 teatr mavjud. 

 Madaniyat 
Smolensk zigʻiri muzeyi, ST. Konyonkov nomidagi haykaltaroshlik muzeyi, tarixiy va meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi, badiiy galereya bor.

 Diqqatga sazovor joylari 
Qadimiy meʼmoriy yodgorliklardan Pyotr va Pavel (1146), Ioann Bogoslov (12-asr), Mixail Arxangel (1191—94) cherkovlari, Uspeniye sobori (1677—79), Kreml (16-asr — 17-asr boshlari) saqlangan. „Motamsaro ona“ haykali (1965), „Mangulik qoʻrgʻoni“ memoriali (1970) oʻrnatilgan.

 Yana qarang 

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Smorodina

thumb

Smorodina yoki qoraqat (Ribes) qoraqatdoshlar oilasiga mansub butasimon koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, rezavor mevadir. Vatani — Yevropa. Sning Yevrosiyo, Shimoliy va Janubiy Amerikaning sovuq va moʻʼtadil, Afrikaning muʼtadil mintaqalarida oʻsadigan 150 yovvoyi turi bor. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada ekiladi. Oʻzbekistonda R. janczewskii A. Pojar (Yanchevskiy Si), R. meyeri Maxim (Meyer Si), togʻli hududlarda butazorlar orasida; soylarda, tog yon bagʻirlarida yovvoyi holda oʻsadi. Sning qora (R. nigrum L), qizil S. (R. rubrum), tillarang S. (R. aureum) va boshqa ekiladi. Novdalari silliq, baʼzan, tikanli, bargi bandli, gullari mayda, yangi oʻsib chiqqan novda koʻltigʻida paydo boʻlgan gulining rangi oq, toʻpguli shingil. Mevasi mayda, yumaloq, shingilli, baʼzan donadona, bandidan oson uziladi. Taʼmi shirin, nordon. Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi, undan murabbo, jem, sharbat, vino va boshqa tayyorlanadi.

Koʻproq qora S. ekiladi. Mevasi avgust— sentabrda birinketin pishadi. Tarkibida 4,5—12,8% kand, 2—4,5% limon va olma kislotalar, 80–100 mg% xushboʻy moddalar, kalsiy, fosfor va V, vitaminlari, pektin moddalari mavjud. S. koʻk qalamchalaridan va parhish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Koʻchati oʻtqazilgach, 2-yili hosilga kiradi. Oʻzbekistonda simbagʻazlarga koʻtarib oʻstiriladi. Hosil shoxlari 1—3 yil yashaydi. 6—7 yillik shoxlari kesib tashlanadi. 18—20° da yaxshi oʻsib rivojlanadi. Qattiq sovuqlarga chidamli. Namsevar, tuproq unumdorligiga talabchan. S. oziq moddalarga boy, sernam, suvni yaxshi oʻtkazadigan, yer osti suvlari kamida 1,5 chuqurlikda boʻlgan yerlarda yaxshi oʻsadi. S. koʻchatlari erta bahorda yoki kuzda kagor oraligi 2,5 m, tup oralari 1 — 1,5 m sxemada ekiladi. Yoz davomida qator oralari yumshatiladi, 6—12 marta sugʻoriladi. Har tupidan 6–8 kg dan hosil olinadi.

Oʻzbekistonda Bogʻdorchilik, uzumchilik, vinochilik ilmiy tadqiqot institutida qattiqetli, Oʻzbekiston navlari chiqarilgan (1959).

Kasalliklari : antraknoz, zang; zararkunandalari: barg, novda, gʻuncha gallitsalari, smorodina kurtak kanasi, bitlar, qalqondorlar.

 Adabiyot 
 Abdullayev R., Yagudina S, Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.

 

Turkum:Smorodina
Turkum:Osiyo bog‘ o‘simliklari
Turkum:Yevropa bog‘ o‘simliklari
Snaryadlar

Snaryadlar, artilleriya snaryadlari (rus. snaryad — asbob) — toʻplar, minomyotlar, reaktiv artilleriya qurollaridan otishga muljallangan oʻqdori turi. S, asosan, tana (korpus), trasser (iz qoldiruvchi) va portlatgichdan iborat; faolreaktiv va reaktiv S.da qattiq yoqilgʻili dvigatel ham boʻladi; ayrim artilleriya Siga stabilizator (yoʻnalishni toʻgʻrilovchi) ham qoʻyiladi. Artilleriya Si kalibriga koʻra, kichik kalibrli (20–76 mm), oʻrta kalibrli (76–152 mm) va yirik kalibrli (152 mm dan yuqori) turlarga, qoʻllanilishiga koʻra, asosiy, maxsus va yordamchi guruhlarga boʻlinadi. Asosiy guruhsagi S.ga fugasli, oskolkali, fugasoskolkali, kumulyativ (portlash taʼsiri bir yoʻnalishda jamlangan), zirhteshar, betonteshar S. kiradi. Ular dushmanning jonli kuchlari, jangovar texnikasi, mudofaa inshootlarini shikastlash uchun otiladi. S.ning maxsus (yorituvchi, tutun tarqatuvchi va aktatsion S.) jangovar vazifalarni bajarishni taʼminlash uchun muljallangan. S.ning yordamchi guruxlaridan esa poligonsinov va oʻk^v mashqlarida foydalaniladi. S.ning ichki qismi portlovchi modda (zaryad), fugas, fugasoskolka, kumulyativ, tutun hosil qiluvchi moddalar va boshqa bilan toʻldiriladi. S.ning quvvati zaryadining turi va massasiga bogʻliqboʻladi. Quvvat snaryadning toʻlalik koeffitsiyenti (portlovchi modda portlash zaryadi massasining toʻliq zaryadlangan snaryad massasiga nisbati) bilan aniklanadi. Bu koeffitsiyent fugasli S. uchun 25%, fugasoskolkali va kumulyativ S. uchun 15%, zirhteshar S. uchun 2,5% gachani tashkil qiladi. Oskolkali S.ning quvvati shikastlovchi oskolkalarning soni va shikastlash zonasi radiusi bilan ham ifodalanadi.
George Davis Snell

George Davis Snell (19-dekabr 1903 – 6-iyun 1996) — amerikalik biolog va immunogenetik. Dartmut kolleji va Garvard universitetida oʻqigan. Garvard universiteti, Dartmut kolleji, Texase, SentLuisdagi Vashington universiteti, BarHarbordagi Jekson laboratoriyada ishlagan. Ilmiy faoliyati sut emizuvchilar irsiyati, koʻchirib oʻtkazish (transplantatsiya)ning irsiy qonuniyatlariga oid. S. hujayra sirtida joylashgan va immun reaksiyalarning boshk.aradigan genetik strukturalarni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1980, B. Benaserraf va J. Dosse bilan hamkorlikda)"SNELL (Snell) Jorj Deyvis" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:6-iyunda vafot etganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Soat (maʼnolari)

Soat atamasi quyidagilardan birini anglatishi mumkin:
 Soat (asbob) - ma’lum muddatli vaqt intervallarining davriy ketma-ketligini ijro etuvchi vaqt o‘lchov asbobi.
 Soat (oʻlchov birligi) - tizimdan tashqari vaqt birligi, 60 daqiqa yoki 3600 soniyaga teng. Xalqaro belgilanishi: h. 1 sutka=24 soat.
 Soat (yulduz turkumi) (lotincha Horologium) — osmon sferasining Jan.
Soat (yulduz turkumi)

Soat (lotincha ) — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eridan, Janubiy Gidra, Oltin Balik va Iskana yulduz turkumlari orasida joylashgan. Yer sharining jan. kengliklarida kuz va qishda kuzatiladi.

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Talʼat Soatov

Talʼat Soatov (1940L5.2, Toshkent) — biokimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1996). Biologiya fanlari doktori (1974), professor (1984). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1962). Oʻzbekiston Oʻlka tibbiyot institutida aspirant (1962—65), kichik ilmiy xodim (196667), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo institutida katta ilmiy xodim (1967— 75), laboratoriya mudiri (1975-yildan), direktor (1979-yildan). Asosiy ilmiy ishlari qalqonsimon bez proteinlari, membrana lipidlari biokimyosi, shuningdek, liposomalar, ularning hujayra bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganishga oid. S. qalqonsimon bez tarkibidan yod saklovchi tireoglobulin va tireoalbumin oqsillarini sof hodda ajratib oldi, ularning tarkibi, fizikkimyoviy xossalarini oʻrgandi, buqoq paydo boʻlishining genetik nosozliklar bilan bogʻlikligi haqidagi gipotezani ilgari surdi, organizmning insulinga sezgirligini aniklash usulini ishlab chiqdi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985), „Mehnat shuhrati“ ordeni (2025) sohibi.

 
 Yodproteini shitovidnoy jelezi (v soavtorstve), T., 1974; Siklicheskiye nukleotidi i regulyasiya kletochnogo metabolizma (v soavtorstve), T., 1983; Biosintez va funksionalnaya rol lipoproteidov krovi (v soavtorstve), T., 1987.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Dadaali Soatqulov

thumb
Dadaali Soatqulov (1917, Pop tumani – 1985, Toshkent) – kompozitor, sozanda (nay), musiqa jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1953). Otasidan nay chalishni oʻrgangan. Toʻychi hofiz, Yunus va Rizqi Rajabiy, I. Ikromovlardan oʻzbek musiqa merosini oʻzlashtirgan. Chuyet – Pop tumanlararo kolxoz – sovkoz teatrida (1930— 1933), Qoʻqon teatrida sozanda, musiqa rahbari (1934—1940). Oʻzbekiston radiosi xalq cholgʻulari orkestrida sozanda, dirijyor va bosh dirijyor (1940— 1953). Oʻzbek davlat filarmoniyasida direktor va badiiy rahbar (1953—1959, 1960—1963, 1969—1970), Oʻzbek radiosida badiiy rahbar (1959—1960), bosh muharrir (1971—1972), Muqimiy teatrida direktor (1963—1969). Ijodida oʻzbek musika merosi (Fargʻona yoʻllari)ga tayangan. „Zarafshon qizi“ (1960, yangi taxriri, 1963), „Guli siyoh“ (1964), „Mahtumquli“ (1966, B. Giyenko bilan hamkorlikda), „Fargʻona tong otguncha“ (1967), „Oshiklar“ (1973), „Yusuf va Zulayho“ (1979) kabi musiqali dramalar, „Paxtakorlar —tinchlik uchun“ kantatasi (1953—54), nay va xalq, cholgʻulari orkestri uchun „Choʻli Iroq“ poemasi (1950), „Sayilga yurish“ kabi syuitalar, „Fargʻonacha kvartet“, qoʻshiqlar („Mohigul“, „Choʻpon qiz“) va romanslar („Ayladi“, „Zebosidan“, „Koʻk chashmasi“, „Navbahor“, „Gul boqqa“, „Gulistonim mening“) yaratgan, shuningdek, „Stadionda uchrashamiz“ (G. Mushel bilan hamkorlikda) kabi kinofilm va radiopostanovkalarga musiqa yozganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Zohid Sobitov

Zohid Zarifovich Sobitov (1909.21.10, Tatariston Respublikasi – 1982.11.7, Toshkent) – kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Faoliyatini 1929-yil „Sharq kinosi“ studiyasida rejissyor yordamchisiligidan boshlagan. 1930—32 yillar „Mosfilm“da, 1933—35 yillar „Sharq kinosi“da rejissyor assistenti boʻlib, „Boʻlat Botir“, „Dumli yulduz“, „Samara guli“, „Yangi hayot“ filmlarini ishlashda qatnashgan. 1937—82 yillar „Oʻzbekfilm“ rejissyor i. „Oddiy ish“ (1940) kinonovellasi S.ning ilk badiiy filmidir. Urush yillari „Frontdagi doʻstlar“, „Vatanga sovgʻa“ (K. Yormatov bilan hamkorlikda), „Besh respublika konserti“ kabi badiiyhujjatli filmlar yaratdi. „Ogoh boʻl!“, „10 yil“, „Choʻldagi yoʻl“ singari hujjatli hamda „Stadionda uchrashamiz“, „Sahrodagi voqea“, „Farzandlar“, „Hamza“, „Samolyotlar qoʻna olmadi“, „Fidoyi“, „General Rahimov“, „Chinor“, „Favqulodda hodisa“, „Ikki jangchi haqida qissa“ kabi badiiy filmlari bilan oʻzbek kinosi rivojiga munosib hissa qoʻshdi. S. oʻzbek kinosida birinchilardan boʻlib detektiv janrda film yaratganlardan, uningfilmlari qahramonlik, doʻstlik va insoniylikni tarannum etadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jul-13-1982-1761938/

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1982-yilda vafot etganlar
Turkum:11-iyulda vafot etganlar
Turkum:O‘zbekiston kinorejissyorlari
Sobol

Sobol (Martes zibellina) — yirtqichlar turkumining suvsarsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvonlar turi. Uzunligi 32—58 sm, urgʻochisi erkagidan kichikroq. Dumining uz. 19 sm gacha. Juni qalin, mayin, chiroyli, qoraqoʻngʻir rangda. Tinch okean sohillaridan tortib Shimoliy Uralgacha boʻlgan togʻ tekislik oʻrmonlar (asosan, ninabargli)da yashaydi. Mongoliyada, Xitoyning shim.sharqi, Koreya yarim oroli va Yaponiyada ham tarqalgan. Asosan, yerda hayot kechiradi. Daraxtga faqat xavf tugʻilganda chiqadi. Uyasini yiqilgan daraxt kovaklariga, kunda va toshlar ostiga quradi. Yilda bir marta iyun— iyul oylarida urchiydi. Homiladorlik davri ancha uzoq (245—298 kun). Aprel-may oylarida 2—7 tadan bola tugadi. Bolalari 2—3 yilda voyaga yetadi. Tutqunlikda 15—18 yil yashaydi. S har xil hayvonlar va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Qimmatbaho moʻynasi uchun koʻp ovlanishi natijasida soni kamayib ketgan. Hozirgi S. sonini koʻpaytirish uchun maxsus qoʻriqxonalar va moʻynachilik fermalari tashkil etilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Sovotkori

Sovotkori, sovodkori — amaliy sanʼat {kandakorlik, zargarlik)da bezak yaratish usuli. Bezatilayotgan buyum sirtiga oʻyma naqshlar ishlanadi, oʻyiqlarga mis va qora qoʻrgʻoshin (zargarlikda, shuningdek, bir oz oltin va kumush ham) aralashtirib olovda qaynatib tayyorlanadigan qora modda — sovot surtiladi, soʻng pardozlanadi. Pardoxtangandan soʻng yuzada qoramtir tusli jozibador naqshlar hosil boʻladi. Baʼzan siyohi deb ham ataladi. 

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Sanʼat
Sovundaraxt

Sovundaraxt, sapindus (Sapindus) — sapindoshlar oilasiga mansub past boʻyli daraxtlar yoki butalar turkumi, doim yashil yoki barg toʻkadigan daraxtlar. 15 ga yaqin turi bor; tropik Osiyo (6 turi) va Amerikada (3 turi), Gavayi orollari va Okeaniyada tarqalgan. Mevasida 38% cha saponin moddasi bor va sovun oʻrnida ishlatiladi. Tropik va subtropik mamlakatlarda manzarali oʻsimlik va saponin olish uchun ekiladi. Kavkazning Qora dengiz sohillarida, Zakavkazye va Oʻrta Osiyoda Zturi: haqiqiy S. (S. saponaria), muku ros i S. (S. mucorossi) va sovuqqa chidamli Drummond S. i (S. drummondii) oʻstiriladi. Baʼzi ning mevasi yeyiladi.
Sovunoʻt

Sovunoʻt - navroʻzguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi toʻrt qirrali, yoyilib oʻsadi; boʻyi 10—25 sm. Barglari choʻzinchoq, tuxumsimon, bandsiz, qaramaqarshi joylashgan. Gullari qizil, uzun gulbandli. Mevasi serurugʻ koʻsakcha. Ildizi sershox oʻq ildiz. Iyun–sent.da gullaydi, mevalaydi. Bir tupi 4 minggacha urugʻ beradi. Urugʻidan koʻpayadi. Yetilgan urugʻidan nihollari kelgusi yil bahorda unadi. Begona oʻt tarzida bogʻ va ekinzorlar, dare boʻylarida usadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand, Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan.

Kurash choralari: angʻiz erta yumshatiladi, yer shudgor qilinadi. Don ekinlariga 2,4D tipdagi gerbitsidlar purkaladi.

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Sovut

thumb|right|alt=Sovut|Sovut
Sovut — jangda tanani oʻq, nayza va qilich zarbidan saqlash uchun kiyiladigan mustahkam harbiy kiyim. Oʻrta Osiyo va Sharq qoʻshinlarida ilk oʻrta asrlardan boshlab qoʻllanishda boʻlgan. Turkiylar tomonidan temir eritishning yoʻlga qoʻyilishi turli jang qurollari qatori sovutning ham ixtiro qilinishiga zamin boʻlgan. Sovut dastlab toʻr koʻylak shaklida poʻlat simdan toʻqilgan. Keyinchalik uning chidamligini yanada oshirish maqsadida ustiga har xil shakldagi metall tangachalar qoplangan. Sovutning yoqasiz va yengsiz ham boʻlgan, ular yashirin ravishda oddiy kiyim tagidan kiyilgan. Sovut ostidan maxsus paxtali kiyim — hafton kiyilgan. Turk xoqonligi qoʻshinida sovut „yaraq“, qoraxoniylar qoʻshinida „yariq“, „quyagʻ“, koʻkrak sovuti esa „tura“ soʻzlari bilan ifodalangan. Amir Temur, Bobur va oʻzbek xonlari qoʻshinida sovutning rangbarang mavjud boʻlgan. Jumladan, simdan toʻqilgan javshan, temir zanjirlardan yasalgan zirh, metalldan yasalgan jubba, koʻktemur, poʻlatdan yasalgan oha, koʻha kabi sovut tarixiy-badiiy asarlarda oʻz ifodasini topgan. Jangovar otlarga va fillarga moʻljallab tayyorlangan sovutlar ham qurollanishda boʻlgan va ular kejim hamda „bargustvon“ deb yuritilgan. Tunda askar tomonidan toʻshak oʻrnida foydalanilgan va ot sagʻrisida olib yurilgan yopinchiq „bagtar“ deb atalgan. Askar tizzasi va butini dushman quroli zarbidan saqlovchi sovut „tizlik“ va „butluq“ deb nomlangan.
Sovutlilar

Sovutlilar, xitonlar (Loricata, Polyplacophora) — yonbosh nervli mollyuskalar sinfi.. Gavdasining uzunligi 0,5—35 sm, yassi va choʻziq yoki chuvalchangsimon; bosh, tana, yassi va keng oyoq boʻlimlaridan tashkil topgan. Chigʻanogʻi oʻzaro harakatchan qoʻshilgan 8 ta plastinkadan tashkil topgan. S tanasini qorin tomonga bukib, yumaloklanishi mumkin. Mantiya boʻshligʻi tor tirqishsimon; unda 6 dan 80 tagacha patsimon jabralari joylashgan. Oʻziga xos sezgi organi — estetlar chigʻanogʻini teshib oʻtadigan naychalarda joylashgan. Estetlar suv bosimini va yorugʻlikni sezish vazifasini bajaradi. 4turkumi, 1000 ga yaqin turi bor, asosan, Janubiy yarim shar dengizlarida tarqalgan. Ayrim jinsli, kiprikli lichinkasi koʻp tukli halqalilar lichinkasiga oʻxshash tuzilgan; suvda erkin suzib yuradi. Voyaga yetgan S. suv tubida astasekin harakat qiladi, qirgʻoq yaqinida yashaydigan S. toshlarga mahkam yopishib oladi. Suvoʻtlar va datrit bilan oziqlanadi. Ayrim ni mahalliy aholi isteʼmol qiladi.
Sovuqbuloq

Sovuqbuloq – Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Qurama tizmasi yon bagʻridan, dengiz sathidan 2200 m balandlikdagi buloqlardan boshlanadi. Uzunligi 20 km. Bahor va kuz oylarida suvi toʻlib oqadi. Yoz oylarida qurib qoladi. Ohangaron daryosiga borib quyiladi.
 Nomlanishi 
Sovuqbuloq – sovuq suvli buloq degan maʼnoni anglatadi.
thumb|left|Sauqbuloqsoy toʻgʻonining kirish qismiga qoʻyilgan belgi.
thumb|left|Sovuqbuloq togʻoni oldidagi daryo irmoqlarining boʻlinishi
 Tavsifi 
Soyning uzunligi 20 km. Bahor va kuz oylarida suvi toʻlib oqadi. Yozda oʻzani vaqtinchalikka quriydi.

Sovuqbuloq Qurama tizmasi dengiz sathidan 2200 m balandlikdagi buloqlardan hosil boʻlgan. Daryoning yuqori oqimida xuddi shu nomdagi buloq bor.

Kanal shimoli-gʻarbga qarab oqadi. Sovuqbuloq oʻz yoʻnalishi boʻylab joylashgan avtomobil va temir yoʻllarni kesib oʻtadi. Soy oqimi boʻylab Chinor, Oqtosh aholi punktlari, Sassiq xarobalari joylashgan. Sovuqbuloqning quyi oqimida Sovuqbuloqsoy toʻgʻoni qurilgan.

Daryo oʻzagi temir yoʻlni kesib oʻtib, Abiz qishlogʻi hududiga kiradi. Suv oqimi chap tomondan Oxangaron daryosiga quyiladi.
thumb|Sovuqbuloq daryosi oʻzani

 Arxeologik yodgorliklar 
Abiz qishlogʻi hududida Imloqning yirik arxeologik yodgorligi joylashgan. Yodgorlik Sovuqbuloq va Otchoparsoy oraligʻida boʻlib, gʻarb va shar tomondan devorlar bilan chegaralangan. Xarobalar tarixi IV-XII asrlarga botib taqaladi.

Sovuqbuloqning oʻng qirgʻogʻida, uning Oxangaronga qoʻshilishidan bir oz oldingi qismi yaqinida Suyritepa-2 yodgorligi qayd etilgan. 1934-yilda Mixail Masson tomonidan qayd etilgan, 1960-yilda Chotqol-Qurama arxeologik guruhi tomonidan oʻrganilgan. Bu konus shaklidagi mustahkam tepalik boʻlib, Tunketni qoʻriqlash va himoya qilish uchun qurilgan boʻlishi mumkin. Vayronalarni qazish ishlari olib borilmagan. Ammo qurilgan vaqti eramizning V-VIII asrlariga toʻgʻri kelishi aniqlangan.

Soy hududidan 4 km uzoqlikda Parpi ota mozori joylashgan.

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Ohangaron irmoqlari
Turkum:Ohangaron tumani daryolari
Sovuqdara

Sovuqdara - Sovuqsoy Tojikistondagi daryo, Katta Sovuqdara muzligidan boshlanadi. Orqa Olay tizmasi jan. yon bagʻirlari boʻylab oqadi. Uzunligi 64 km. Oltinmozor qishlogʻidan 2 km yuqorida Seldara daryosi bilan qoʻshilib Muksuv daryosini (Vaxsh daryosining jan. tarmogʻi) hosil qiladi. S qrr, muzliklardan toʻyinadi. Iyul—avgustda toʻlib oqadi.

 
Turkum:Tojikistondagi daryolar
Sogdianit

Sogdianit (Sugʻdiyona nomi bilan atalgan) — mineral. Ilk bor Pomirda topilgan. Kimyoviy formulasi (Zr08Ti02)Si2O56. Sirkonning tarkibida litii boʻlgan yagona silikat. Geksogonal singoniyada kristallanadi. Agregatlari plastinkasimon. Binafsha rang; shishadek yaltiroq. Qattiqligi 7; Zichligi 2,9 g/sm³. Evdialit, tojikit bilan birga topilgan. Ishqorli granit pegmatitlarida uchraydi.
Sogneford

Sogneford — Shimoliy dengizdagi qoʻltiq. Skandinaviya yarim orolning jan.gʻarbiy qirgʻoqlari yaqinida. Norvegiyadagi eng yirik fordlaraan. Uzunligi 204 km, eni 6 km, eng chuqur joyi 1208 m. Tik qoyali qirgʻoklarining bal. 1500 m ga yetadi. Yon tomonlarida tarmoklari bor, ularning ayrimlari muz bilan qoplangan. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi. Turizm rivojlangan.

 
Turkum:Qoʻltiqlar
Soda

Soda – turli natriy karbonatlarning umumiy texnik nomi. Kalsinatsiyalangan soda— Na2CO, (natriy karbonat); kristallangan soda – Na2CO310H2O (natron), ichimlik yoki oziq-ovqat sodasi – NaHCO3, (natriy gidrokarbonat) bor. Bulardan tashkari, kaustik soda – NaOH (oʻyuvchi natriyning texnik nomi) ham mavjud. Soda tabiatda Na2CO310H2O hrlida, koʻl va mineral suv havzalarida erigan holda uchraydi. Soda suvdagi eritmalaridan 32° gacha Na2CO3 10N2O, 3235°da Na2CO36H2O, 35° dan yuqorida Na,CO3H2O, 112,5° da suvsiz tuz – Na2CO3 kristallanadi. NaO10H2O – rangsiz kristall modda, havoda nurab turadi. Zichligi 1450 kg/m³, 100 g suvda 0° da 20,9 g, 104° da esa 42,1 g eriydi. Kalsinatsiyalangan soda – rangsiz kristall modda, zichligi 2530 kg/m³, suyuqlanish temperaturasi 858°; gigroskopik, suvda eruvchanligi massasiga nisbatan 6,54%(0° da) va 17,69%(20°da). Ichimlik soda ham oq kristall kukun, zichligi 2200 kg/m³, 100—150°da parchalanadi; suvda eruvchanligi 6,54% (0° da), 9,4% (25°da), 14,1% (60°da). Sodaning suvdagi eritmalari gidrolizga uchrab, kuchli ishqoriy reaksiya namoyon qiladi, kislota taʼsir ettirilsa, karbonat angidrid ajralib chiqadi. Sodani sanoatda olish usulini ilk bor 1787–89 ylarda fransuz kimyogari N. Leblan ishlab chiqqan. Bu usulga muvofiq, osh tuzi NaCl ga konsentrlangan H2SO4 taʼsir ettirib, natriy sulfatga (Na2SO4) aylantiriladi, keyin Na2SO4 ni ohaktosh va kumir bilan birgalikda pechda 1000° da qizdirish yoʻli bilan soda olinadi. Hozirgi sodaning asosiy qismi ammiakxlorid usulida (Solve usuli) olinadi: tabiiy yoki sunʼiy yoʻl bilan tayyorlangan namakob (NaCl) natriy karbonat Na2CO3 va kalsiy gidroksid Sa(ON)2 taʼsirida Sa va Mg qoʻshimchalardan tozalanadi, ammiak NH3 bilan toʻyintiriladi, soʻngra barbotaj kolonnalarida karbonizatsiyalanadi; asosiy reaksiya: N aCl + N N3+SO3+N 2O >NaHCO,+NH4Cl. Natriy gidrokarbonatni qizdirish yoʻli bilan Na2CO3 olinadi.

Soda kimyo sanoatining eng muhim mahsulotlaridan; shisha, sovun va boshqa yuvuvchi vositalar, natriy gidroksid va natriyning boshqa birikmalarini i.ch. da, sellyuloza pishirishda, neft mahsulotlarini tozalashda, pigmentlar olishda, „qattiq“ suvni yumshatishda, tibbiyotda ishlatiladi. Ichimlik sodasi non va qandolatchilik mahsulotlari pishirishda SO2 manbai sifatida, alkogolsiz ichimliklar, sunʼiy mineral suvlar, yongʻinni oʻchiruvchi tarkiblar tayyorlashda, tibbiyotda, ogʻiz va tomoqni chayishda ishlatiladi.
Sodalit

Sodalit — sinchli alyumosilikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Na8(Al6Si6O24)Cl2. Kimyoviy tarkibi Na2O—25%, Al2O3—31%, SiO2—37%, Si— 7%. Kub singoniyada kristallanadi. Donador agregatlar hosil qiladi, nefelin kristallari atrofida hoshiya koʻrinishida boʻladi. Rangi moviy, sargʻish, yashilboʻz, baʼzan pushti. Qattikligi 5,5—6, zichligi 2,3—2,5 g/sm³. Moʻrt. S. ishqorli magmatik, asosan, effuziv jinslarning birlamchi mineralidir. Qoʻshimcha anionlari tarkibida neogen, gayuin, lazurit va boshqa bor. Oʻzgarishlar natijasida natrolitga, kamroq seritsit, diaspor, gidroargillit va hokazoga aylanadi. Natriysi koʻp ishqorli togʻ jinslarida nefelin hisobiga hamda kontaktmetasomatik karbonatlarda hosil boʻladi. : gakmanit, molibdosodalit (MoO3 2,8% gacha), gidroslyudit, bunda xlorning bir qismi (OH)ga aralashgan boʻladi. Oʻrta Osiyo, Kavkaz (Armaniston), Ukraina, RF (Ural, Krasnoyarsk oʻlkasi), Norvegiya, Kanada va boshqa joylarda tarqalgan. Bezak toshi.

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik