Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Shimoliy Irlandiya

Shimoliy irlandiya — Buyuk Britaniyaning maʼmuriy-siyosiy qismi. Irlandiya orolining shimoli-sharqiy qismida joylashgan. Maydoni - 14,2 ming km². Aholisi - 1675 ming kishi (1997). Asosiy shahri — Belfast. Maʼmuriy jihatdan 26 okrugga boʻlingan.

SH.I.ning 20-asr boshlarigacha boʻlgan tarixi Irlandiya tarixi bilan uzviy bogʻliq. Bu hududda odamlar mil. av. 6-ming yillikdan, kelt qabilalari esa mil. av. 4-asrdan yashay boshlagan. Ilk oʻrta asrlarda bu hudud mustaqil Olster Irland Qirolligining tarkibiga kirgan. 12-asr oxirida rasman ingliz taxtiga tobe boʻlgan boʻlsa ham amalda hokimiyat klan qabilasi boshliklari qoʻlida boʻlgan (qarang: Olster, tarixiy viloyat). 16-asrda Irlandiya hududining barcha qismida Angliya hukmronligi oʻrnatilgach, hozirgi Shimoliy Irlandiya hududi Olster viloyati tarkibiga kirgan. 1919—21 yillardagi irland xalqining inglizlarga qarshi olib borgan milliy ozodlik urushi natijasida 1921-yil imzolangan AngliyaIrlandiya shartnomasiga koʻra, Buyuk Britaniya Irlandiyaning katta qismiga dominionlik huquqini berdi (1949-yildan Irlandiya Respublikasi), ammo Shimoliy Irlandiya hududidagi hukmronligini saqlab qoldi. Irlandiyaning ana shu ajratib olingan qismida rasman Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Qoʻshma Qirolligi tarkibida muxtor viloyat (Shimoliy Irlandiya) tashkil etildi.
Shimoliy orol

Shimoliy orol — Tinch okeandagi orol, Yangi Zelandiyaning shimoliy qismi. Janubiy oroldan Kuk boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 115 ming km². Gʻarbiy va sharqiy sohillari togʻlardan, markaziy qismi vulkanik platodan iborat. Issiq buloqlar, geyzer va issiq suvli koʻllar bor. Iqdimi subtropik, dengiz iqlimi. Yangi Zelandiyaning eng uzun daryosi (Uaykato, 354 km) va eng katta koʻli (Taupo, 612 km²) Shimoliy orolda. Hududining katta qismi ekin maydonlari va yaylovlardan iborat. Oʻrmonlar bor. Mamlakat aholisining 70% dan koʻprogʻi Shimoliy orolda yashaydi. Shimoliy orol — Yangi Zelandiyaning asosiy chorvachilik rayoni. Goʻshtsut chorvachiligi rivojlangan. Muhim shaharlari: Vellington, Oklend, NyuPlimut. Orolga dastlab yevropaliklardan 1642-yilda A. Tasman borgan. Maydoni-113 729 km2 (43 911 sq milya) bo'lib, u Yangi Zelandiya quruqlik maydonining 43% ni tashkil etuvchi dunyodagi 14-o'rindagi eng katta oroldir. Uning aholisi 4,077,800 (iyun, 2024), bu Yangi Zelandiya aholisining 76% ni tashkil etadi, uni Polineziyadagi eng zich orol va dunyodagi 28-eng aholi oroliga aylantiradi.

 

 

Turkum:Okeaniya Turkum:Orollar
Shimoliy Sibir pasttekisligi

Shimoliy sibir pasttekisligi, Taymir pasttekisligi — Yenisey va Olenyok daryolarining quyilish yeri oraligʻidagi pasttekislik. Krasnoyarsk oʻlkasi va Saxa (Yakutiya) Respublikasi hududida, gʻarbda Gʻarbiy Sibir bilan, shimoli-sharqda Laptevlar dengiziga tutash., Gʻarbdan sharqqa 1550 km dan ziyod, shimolidan jan.ga 480–500 km ga choʻzilgan. Yer yuzasi toʻlqinsimon tuzilishga ega.

SH.Shimoliy Sibir pasttekisligi gersin va mezozoy burmalanishlari natijasida shakllangan strukturalarning choʻkkan qismida joylashgan boʻlib, toʻrtlamchi davr dengiz, daryo va muzlik yotqiziqlaridan tuzilgan. Arktika va subarktika iklim mintaqalarida joylashgan. Qishi uzoq (7—8 oy) va sovuq, yozi qisqa va salqin. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —30°, —36°, eng past temperatura gʻarbida —57°, sharqida —61° gacha. Iyulning oʻrtacha temperaturasi shimolida 4°, janubida 12°, eng yuqori temperatura 30°. Yogʻingarchilik gʻarbiy qismida 300–350 mm, sharqiy qismida 200–230 mm, Lena daryosi deltasi hududida 100 mm. Sh.Shimoliy Sibir pasttekisligi orqali Pyasina, Yuqori Taymir, Xatanga, Anabar, Olenyok va boshqalar daryolar oqib oʻtadi. Pasttekislikda koʻplab muz va termokarst koʻllari bor. Katta qismida doimiy muzloq yerlar va botqoqliklar tarqalgan. Pasttekislikda, asosan, tundra oʻsimliklari (mox, lishayniklar), janubiy qismida butali tundra, janubiy chekkasida oʻrmontundra oʻsimliklari oʻsadi. Sh.Shimoliy Sibir pasttekisligida qutb tulkisi (oq tulki), boʻri, bugʻu, lemming va boshqalar uchraydi. Neft, gaz, toshkoʻmir konlari bor.

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Shimoliy toj

Shimoliy toj - osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Ilon, Gerkules va Hoʻkizboqar yulduz turkumlari orasida joylashgan. Eng ravshan yulduzi 2yulduz kattalikda. Oʻzbekistonda may oyida koʻrinadi.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Shimoliy Toshkent kanali

thumb|Shimoliy Toshkent kanali (yuqori qismida)
Shimoliy Toshkent kanali — Toshkent va Janubiy Qozogʻiston viloyatlarida joylashgan yirik kanal, Ikkinchi jahon urushi yillarida qurilgan. Boʻzsuv kanalidan (Xalqoboddan yuqoriroqda) suv olib, Yangiyoʻl va Sariogʻoch tumanlarining suv taʼminotini yaxshilashga imkon beradi. Joy relyefining murakkabligi tufayli kanal trassasi ilon izi, uning koʻp qismi qazma va koʻtarma oʻzandan iborat. Uzunligi 43 km, bosh va oxirgi qismlarida balandlik farqi 26 m ga teng. Soʻnggi vaqtlarda kanal rekonstruksiya qilinib, uning trassasi ancha toʻgʻri holga keltirilgan, yangi suv taqsimlash inshootlari barpo egilgan. Kanalning hisobiy suv sarfi 1970-yilda 20 m³/sek.gacha (quyi qismida 9 m³/sek.) yetkazildi. Kanalning chap qirgʻogʻida 7 m kenglikdagi inspeksiya yoʻli, oʻng qirgʻogʻida mustahkamlovchi 8 m balandlikdagi bermalar qurilgan. Kanalda koʻp sonli toʻsqichlar, 40 dan ortiq quvurlarga suv chiqargichlar, 12 ta yirik koʻprik, 11 ta nasos styasi mavjud. Kanal trassasining 32kilometrida suv sathini 15 m ga pasaytirib beruvchi tezoqarsharshara qurilgan. Kanal 10 ming ga atrofidagi yerni sugʻorish imkoniga ega.

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Qozogʻiston kanallari
Turkum:Toshkent viloyati kanallari
Shimoliy Fargʻona kanali

Shimoliy fargʻona kanali — Fargʻona vodiysidagi kanal. Uchqoʻrgʻon shahri yaqinida Norin daryosidagi Uchqoʻrgʻon toʻgʻonidan boshlanib, Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati (Asht tumani)da tugaydi. Kanal 1940-yilda eski kanallar — Yangiariq (1820), Rozenbax (1890), Anhor (1938) kanallari oʻrnida xalq hashari yoʻli bilan qurildi. Uz. 162,5 km (Oʻzbekiston hududida 144 km, Tojikistonda 18,5 km). Suv oʻtkazish imkoniyati 103 m³/s Namangan viloyati Chust va Pop tumanlari (71,5 ming ga) va Tojikistonning Asht tumanidagi (45,8 ming ga) yerlarni sugʻoradi. Shimolida adir etaklaridan Namangan shahrini aylanib oʻtadi. Bu yerda kanal (9 km) chuqur oʻyiq va koʻtarmalar orasidan oʻtadi. 91,6 km da kanal koʻpgina yirik va mayda soylar (Gʻovasoy, Japarsoy, Olmossoy, Kosonsoy, Sumsarsoy) ni kesib oʻtadi, soʻng togʻ oldi tekisligidan oqadi. Kanalda 400 dan ortiq gidrotexnika inshooti, jumladan, bosh rostlagich, 5 toʻgʻon inshooti, 197 suv chiqargich, 15 dyuker, 5 ta temir yoʻl, 35 ta avtomobil yoʻli koʻprigi, 95 nasos styasi, 8 tashlama inshoot qurilgan. 228 mustaqil tarmoqqa ega; eng yiriklari: Yangiariq (23 m³/s), Rozenbax (7 m³/s gacha); PopOqsuv, Toʻda, Sang (3 dan 5 m³/s gacha), Anhor (3 m³/s) va boshqalar.

 

Turkum:Tojikiston kanallari
Turkum:Asht tumani
Turkum:Fargʻona viloyati kanallari
Turkum:Namangan viloyati geografiyasi
Xaybar Paxtunxva

Xaybar Paxtunxva – Pokistonning shimoli=gʻarbiy qismidagi hududiy birlik. 2010-yilgacha Shimoli-gʻarbiy chegara viloyati deb atalgan. Afgʻoniston bilan chegaradosh. Maydoni 74,5 ming km². Aholisi 17,5 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi – Peshovar shahri Relyefi, asosan, togʻli. Shimoldada Hindukush tizmalari (eng baland joyi 7690 m, Tirichmir togʻi) va Himolay togʻining gʻarbiy tizmalari joylashgan. Gʻarbiy qismi choʻl landshaftli past togʻlar va platolardan iborat.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Asosan, bugʻdoy, sholi, paxta, makkajoʻxori, tamaki va qand lavlagi ekiladi, shuningdek, sabzavot va mevalar yetishtiriladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, mexanika ustaxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan (asosan, kulolchilik va uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlash). Toshtuz va ohaktosh qazib olinadi.

Shimoli-gʻarbiy chegara viloyativ. 1901-yilda Panjob viloyatining bir qismidan tashkil etilgan. 1947-yildan Pokiston hududi.

 

Turkum:Pokiston viloyatlari
Shimoli-Gʻarbiy hududlar

Shimoli-gʻarbiy hududlar — Kanadadagi maʼmuriy hududiy birlik. Maydoni 1,3 mln. km². Aholisi 41,4 ming kishi (2002). Maʼmuriy markazi — Yellouston shahri Sh. Shimoli-Gʻarbiy hududlar Shimoliy Amerika materigining shim. qismini, Kanada Arktika arxipelagini oʻz ichiga oladi. Gʻarbida Makenzi togʻlari (eng baland joyi 2164 m) bor. Ikdimi arktika va subarktika iqlimi. Oylik tralar yozda 3—16° dan qishda —28°, —36° gacha. Yillik yogʻin 150-400 mm. Oʻsimliklari tundra va oʻrmon tundrasi, jan.gʻarbida igna bargli oʻrmonlar bor. Sh. Shimoli-Gʻarbiy hududlar Kanadaning kam oʻzlashtirilgan qismi. Iqtisodiyotining asosini konchilik sanoati tashkil qiladi. Rux, qoʻrgʻoshin, oltin, volfram, neft qazib olinadi. Aholi, asosan, moʻynachilik bilan shugʻullanadi. Asosiy transport arteriyasi — Makenzi daryosi.

 

Turkum:Shimoli-Gʻarbiy hududlar
Shimpanze

Shimpanze (Pan troglodytes) — odamsimon maymunlar oilasiga mansub urugʻ. Boʻyi 150 sm gacha, vazni 50–60 kg (pakana shimpanze ancha kichik). Oldingi oyoqlari orqadagisiga nisbatan uzun, panjasi tor, birinchi barmogʻi kalta, boshqalari uzun. Orqa oyogʻi barmoqlari oʻrtasida qisqa teri parda bor. Jun rangi qora, boshi kichikroq, dumaloq, yuz skeleti bir oz oldinga boʻrtib chiqqan. Bosh miyasi 350—550 sm3. Quloq suprasi katta, tishlari boshqa odamsimon maymunlarga nisbatan kuchsiz rivojlangan.

2 turi: oddiy shimpanze (3 kenja turi: shveynfurtov shimpanze, chege shimpanze, oddiy shimpanze), pakana shimpanze (junlari uzun, labi qizil) bor. Sharqiy ekvatorial Afrika va Tanganikada tarqalgan. Yerda va daraxtda yashaydi, kafti orqasiga tayanib harakatlanadi, koʻchib yuradi, tunash uchun shoxshabbalardan murakkab in quradi. Hammaxoʻr. Voyaga yetgan erkaklari qushlar va boshqalar mayda hayvonlar (tuyoqlilar bolasi, martishkalar, pavianlar)ni ov qiladi. 6—10 yilda voyaga yetadi. Homiladorlix davri 225 sutka, bolasini 3—4 yil boqadi. 50—60 yil umr koʻradi. Poda (50 yoki koʻproq individdan iborat) boʻlib yashaydi. Podaga kuchli erkagi boshchilik qiladi. Shimpanze juda qiziquvchan va emotsional hayvon. Oʻzaro tovush signallari (30 dan ortiq), imoishora, mimika, gavda holati orqali aloqa qiladi; oddiy narsalarni ishlatishni biladi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi.

Shimpanze koʻpchilik belgilariga koʻra, biokimyoviy va genetik jihatdan odamga eng yaqin turadi. Shimpanze ikkala turining ham xromosomalar toʻplami oʻxshash boʻlib, 48 ta xromosomadan iborat. Molekulyar gibridizatsiya orqali odam bilan shimpanze DNKsi oʻrtasidagi farq boshqa hayvonlar bitta urugʻi 2 turi oʻrtasidagi farqdan katta boʻlmasligini koʻrsatdi. Tajribalar shahrini ancha murakkab vazifalarni uddalay olishi, narsalarni qurol sifatida ishlata bilishi (yosh novdalarni sindirib olib, barg va poʻstloqdan tozalashi, shiftga osilgan bananni yashiklarni ustmaust taxlab olishi), imoishoralarni oʻrganib, oʻz soʻz boyligini orttirishi, ulardan ongli foydalana bilishi aniqlangan. Fiziologlar va psixologlar shahridan odam ajdodlari ongining rivojlanishini oʻrganishda model sifatida foydalanishadi. Shimpanze tutqinlikka yaxshi koʻnikadi va koʻpayadi. Shimpanze soni tabiatda keskin kamayib bormoqda. Pakana shimpanze Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga kiritilgan.

 

 

 DiscoverChimpanzees.org 
 Chimpanzee Genome resources
Nikolay Shin

Nikolay Sergeyevich Shin (1928-yil 24-avgust, Uzoq Sharq oʻlkasi — 2006-yil 18-avgust, Toshkent) – rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987).

 Biografiya 
1940-yildan Oʻzbekistonda. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1949) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1960)ni tugatgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1956—88) va Respublika rassomlik bilim yurti (19558, 19932004) da dars bergan. Sh. Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida oʻziga xos yoʻnalish (maktab) yaratdi (shogirdlari B. Jalolov, E.Muhammadiyev, ʼ.Nazarov va boshqalar), asarlarining asosiy mavzusi oʻzbek, koreys xalqlari tarixi va buguni hamda inson taqdiriga bagʻishlangan; rangtasvirda yaratgan mahobatli kartina, portret, manzara, natyurmort va boshqalar asarlari bilan shuhrat qozondi: „Svetlana“, „Xotira yoʻllari“, „Hayrat“, „Soʻqoq madhiyasi“, „Quyoshga“, „Sevgi afsonasi“, „Hosil bayrami“ va boshqalar; shuningdek, „Yil fasllari“, „Chirchiq kvadratlari“ kabi turkum asarlar muallifi hamdir. 1960-yildan Respublika va xalqaro badiiy koʻrgazmalarda mishtirok etadi.

 Mukofotlar 

 Koreya Respublikasining „Oltin toj“ ordeni bilan takdirlangan (1997).
 „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan (1997).

 Adabiyot 
 Yeremyan R. V., Shin. Jizni tvorchestvo, T., 2003.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Shina

Shina (nem.) (texnikada) — avtomobil, traktor va boshqalar mashinalarning gʻildiragi gardishiga kiygiziladigan rezina yoki rezina toʻqimali pnevmatik qobiq; gʻildirakning yoʻl bilan tishlashishini taʼminlaydi, notekis yoʻllardagi turtki va zarbalarni yumshatadi. Kamerasiz va kamerali mavjud. Kamerali Shina, asosan, kamera, pokrishka va bort lentasidan iborat. Shina karkas, protektor, yostiqsimon qatlam (breker), yon devorlar va bortlardan tashkil topadi. Karkas pokrishka uchun asos vazifasini bajaradi va kord qatlamlaridan yasaladi. Pokrishka kameraga nasos yordamida yuborilgan havo bosimiga qarshilik koʻrsatadi va uni shikastlanishdan saqlab turadi. Kamerasiz shinada havoning ichki bosimi taʼsirida pokrishka bortlari gʻildirak gardishi chetlariga zich tegib turadi, bu esa zarur germetiklikni (havoning sizib chiqmasligini) taʼminlaydi.

Shina mashinaning tormoz yoʻli uzunligiga, yonilgʻi sarfiga va boshqalar omillarga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Vazifasiga qarab, Sh.lar yengil avtomobillar va yuk avtomobillariga, qishloq xoʻjaligi mashinalari (traktorlar, paxta terish mashinalari va boshqalar) ga, yoʻl qurilish mashinalariga, mototsikllar va velosipedlarga moʻljallangan xillarga boʻlinadi. Aviatsiya, bir relsli (monorelsli) transport va boshqalar uchun moʻljallanganlari maxsus Sh.lar hisoblanadi.

Shina koʻp qatlamli rezinatoʻqimachilik mahsuloti boʻlib, asosan, kauchuk,2. Shinalardagi rezina, kimyoviy tolalar va armatura materiallari (kordlar)dan avtomatpotok liniyalarida tayyorlanadi.

 Yana qarang 
 Kauchuk
 Rezina
Shinak

Shinak — 1) shahar, qalʼa, qoʻrgʻon kabilar devoridan dushmanni kuzatish, undan saqlanish va otish uchun qilingan maxsus tuynukcha; pana joy (yana qarang Ambrazura).

 

Turkum:Arxitektura unsurlari
Shingil

Shingil, shoda — toʻpgulning bir turi. Bitta gulpoyada uchiga yaqinlashgan sari qisqarib boradigan bandli gullar toʻplanadi. Mas, tok (uzum) shingili. Shunday shingillardan bir nechtasining qoʻshilishidan tashkil topgan toʻpgul esa murakkab shingil deb ataladi (mas, bir bosh uzum). 

 

Turkum:Botanika
Shipka

Shipka — Stara-Planina togʻlaridagi dovon, Bolgariyada. Bal. 1185 m. Sh. orqali Gabrovo — Krzonliq shossesi oʻtgan. Dovon yaqinida bolgar va rus jangchilari xotirasiga bagʻishlab haykal va muzey qurilgan.

 

Turkum:Bolgariya geografiyasi
Turkum:Dovonlar
Shira

Shira — 1) oʻsimlik bitlari hayot faoliyati natijasida oʻsimlik barglarida paydo boʻladigan yopishqoq yaltiroq suyuqlik. Jonli tilda oʻsimlik bitlari maʼnosida ham ishlatiladi; 2) oʻsimliklarning gul shira bezlari ajratadigan shirin suyuqlik — gulshira (nektar).

 

Turkum:Botanika
Jacques Chirac

Jacques Chirac (1932. 29.11, Parij — 2019.26.9) — Fransiya davlat arbobi. Parij siyosiy tadqiqotlar instituti (1954) va Milliy boshqaruv maktabi (1959)ni tugatgan. 1959-yildan Davlat auditor palatasi auditori, 1962-yil apreldan hukumat apparatida, 1965-yildan Sen-Freol shahri kengashi aʼzosi, Milliy majlis deputati (1967-yildan). 1967-yildan Georges Pompidou hukumatida ijtimoiy masalalar, 1968-yildan iqtisodiy va moliya masalalari boʻyicha davlat kotibi, 1972-yildan qishloq xoʻjaligi va qishloq taraqqiyoti, 1974-yil ichki ishlar vaziri. Shirak 1960-yillardan Respublikani himoya qiluvchi demokratlar ittifoqi partiyasi aʼzosi, 1975-yildan faxriy bosh kotibi, 1976-yil partiya Respublikani qoʻllab-quvvatlash uyushmasiga aylangach, uning raisi. 1974-yil aprel — 1976-yil avgust va 1986-yil mart — 1988-yil mayda Fransiya bosh vaziri, 1977-yil martdan Parij shahri meri, 1995-yil maydan 2005-yilgacha Fransiya Respublikasi prezidenti boʻlganOʻzME.

 

Turkum:2019-yilda vafot etganlar
Shirach

Shirach— piyozguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Markaziy va Old Osiyoda, Janubiy Sharqiy Yevropada shahrining 30 ga yaqin turi maʼlum. Ulardan 23 tasi Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Qrimda uchraydi. Oʻrta Osiyo togʻlarining pastki qismida shahrining sugʻd Shirachi, regel Shirachi, oq Shirach, illariya Shirachi, olga Shirachi va pushti Shirach oʻsadi. Boʻyi 100-200 sm, barglari qalami, gullari koʻp, rangi sargʻish, may iyul oylari l,1 gullab urugʻlaydi. Urugʻi sharsimon koʻsakcha. Koʻpgina ning ildizlarida yopishqoq modda (shirach) borligi tufayli, yelim olish uchun ishlatiladi. Shirach barglari tarkibida koʻp miqdorda S vitamini bor, yaxshi asal beruvchi oʻsimlik.

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Shirachdoshlar

Shirachdoshlar — sarsabilnamolar qabilasiga mansub oila. Aksariyat ilmiy da loladoshlar oilasi tarkibida boʻlgan. Oila 50 ga yaqin turkum, 1400—1450 turni oʻz ichiga oladi. Tropik va subtropik hududlarda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda oilaning bitta koʻp yillik oʻtlardan iborat shirach nomli turkumiga mansub oʻsadi. Bu turkumning barcha Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan. 

 Yana qarang 

 

Turkum:Shirachlar
Shirvon tekisligi

Shirvon tekisligi, Shirvon dashti — Ozarbayjondagi KuraAraks pasttekisligining bir qismi. Kura daryosining chap sohili boʻylab joylashgan. Balandligi 16 m dan 100 m gacha. Gʻarbdan sharqqa nishab. Yer yuzasi, asosan, tekis, faqat baʼzi joylarida antiklinal strukturaga ega, balandligi 200 m gacha boʻlgan qirlar, balchiqli vulqonlar konuslari koʻtarilgan. Iqlimi keskin kontinental. Yiliga 200–350 mm yogʻin tushadi. Boʻz va boʻz-oʻtloq tuproqlarda, asosan, shuvoq, shoʻralar oʻsadi. Sugʻoriladigan joylarida paxta, gʻalla va boshqalar ekinlari ekiladi. Chorvachilik, tokchilik rivojlangan. Sugʻorish uchun Mingechaur suv omboridan Yuqori Shirvon kanali oʻtkazilgan.

 

Turkum:Ozarbayjondagi tekisliklar
Aleksandr Shirvonzoda

right|320x320px
Aleksandr Minasovich Shirvonzoda (taxallusi; asl familiyasi — Movsisyan), (1858.7(19).4, Ozarbayjon, Shemaxa shahri — 1935.7.8, Kislovodsk; Yerevanda dafn etilgan — arman yozuvchisi. Armaniston va Ozarbayjon xalq yozuvchisi (1930). Rus uyezd bilim yurtini tugatgan (1873). 1883-yilgacha Bokuda yashab, turli kasblarda ishlagan, ocherk va maqolalar yozgan. 1893-yildan Tbilisida yashagan. "Ardzagank" ("Akssado", 1886—91) haftalik gaz.da ishlagan. Parijda (1905—10), Tbilisida (1910—19) yashagan, soʻngra yana xorijga ketgan (1919—26), 1926-yil Armanistonga kelib, ijodiy ishini davom ettirgan.

"Nomus" (1885) romani va "Xusumat" qissasi (1897)da ozarbayjon xalqi hayoti, ibtidoiy urf-odatlar va yangicha qarashlar oʻrtasidagi ixtilof, inson ruhiyatidagi kechinmalar chuqur tasvirlangan. "Algʻovdalgʻov" romani (1898)da sanoatlashgan dunyo tartibsizliklarini yoritgan. "Artist" qissasi (1903)da iqtidorli mashshoq Levonning fojialarga toʻla hayoti hikoya qilinsa, "Nomus uchun" dramasi (1926)da boybadavlat Elizbaryanning bokira va sofdil qizi Margaritning pokiza tuygʻulari, otashin muhabbati kuylanadi.

Shirvonzodaning nasri va dramaturgiyasi arman adabiyotini yangi bosqichga koʻtardi. Inson ruhiy olamining tubtubigacha kirib borish, taʼsirchanlik, ohangdorlik tamoyillari yozuvchi asarlarining yashovchanligini taʼminladi. Umrining soʻnggi yillarini Armanistonda oʻtkazgan 111. qator hikoya va ocherklarni eʼlon qildi, shuningdek, "Morganning choʻqintirilishi" (1926) siyosiy ruhdagi komediyasi, "Soʻnggi favvora" (1934) kinossenariysini yozdi, 2 j.li "Hayot tajribalaridan" memuar romani ustida ishladi.

 
 Izbrannme soch., t. 1—3, M., 1957; Alina (qissa), T., 1963; Xusumat (roman), T., 1974; Xaos, Yerevan, 1975.

 Adabiyot 
 Tamrazyan G.S., Shirvanzade, M., 1967.

Turkum:Armaniston:Yozuvchilar‎
Shirvonshoh

Shirvonshoh - oʻrta asrlarda Shimoliy Ozarbayjondagi tarixiy viloyat va davlat Shirvon hukmdorlari unvoni (799—1538). Shirvonshohlarning quyidagi sulolalari maʼlum:
Mazyadiylar (799-1027);
Kesroniylar (1027-1382);
Darbandiya (13821538).

Turkum:Ozarbayjon tarixi
 
Turkum:Arab sulolalari
Turkum:Erondagi musulmon sulolalar
Shirin (shahar)

Shirin — Sirdaryo viloyatidagi shahar (1972-yildan). Viloyatga boʻysunadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Farhod (6 km). Viloyat markazi (Guliston shahri)dan 52 km. Urtacha 328 m balandlikda. Aholisi 15,3 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, tatar, koreys, rus, ozarbayjon, turkman va boshqalar ha.m yashaydi. Shahar nomi kelib chiqishi toʻgʻrisida turli rivoyat va taxminlar mavjud. Shulardan haqiqatga yaqinrogʻi, shaharning gʻarbiy qismidagi togʻning Farhod qoyasi tagidan oqib oʻtadigan Shirinqiz soyi nomidan olinganligidir. Sh. Farhod GES qurilishi munosabati bilan ishchilar posyolkasi sifatida 1943-yilda vujudga keldi. Shaharda Farhod GES, Sirdaryo issiqlik elektr styasi, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mashinasozlik zavodi, sutkasiga 7 t non va non mahsulotlari ishlab chiqaradigan korxona, spirt zavodi va boshqalar, shuningdek, 60 tadan ziyod turli shakldagi xususiy va kichik korxonalar bor. Sirdaryo qurilish boshqarmasi ham shahrida joylashgan. Shaharda 4 umumiy taʼlim maktabi, 1 musiqa maktabi, 2 kasbhunar kolleji, teatr, „Shirin“ shahar bozori, 5 kutubxona, 2 muzey, kasalxona (140 oʻrin), bolalar kasalxonasi, vrachlik sogʻlomlashtirish punkti, 2 qishloq vrachlik ambulatoriyasi, 2 feldsherakusherlik punkti, dorixona, „Xavotog“ sanatoriysi, madaniyat va istirohat bogʻi, Xotira bogʻi mavjud. „Shirin sadosi“ gazeta chop qilinadi. Shahar telestudiyasi faoliyat koʻrsatadi."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Shahar web sayti

Telegram rasmiy kanal

Facebookdagi rasmiy sahifa

YouTubedagi rasmiy kanal

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Qizilmiya

thumb|267x267px|Qizilmiya oʻsimligi
Qizilmiya — dukkakdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Poyasi sershox, dagʻal, boʻyi 40-150 sm, tik oʻsadi. Barglari murakkab, toq patsimon, uzunchoq. Gullari binafsha rang, shoda toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi choʻzinchoq dukkak. Aprel-iyunda gullab mevalaydi. Urugʻi va vegetativ usulda ildizpoyalaridan koʻpayadi. Ildiz sistemasi kuchli rivojlanadi, 3 m chuqurlikkacha kirib boradi. Ildizpoyalaridan yer usti novdalari hosil boʻladi, urugʻi qattiq qobiqli, 30-35° C haroratda koʻkaradi. Oʻrta Osiyoning hamma rayonlarida, jumladan, Toshkent, Fargʻona, Qashqadaryo viloyatlarida tarqalgan. Hamma chopiqtalab ekinlar, ayniqsa, beda va donli ekinlar orasida uchraydi, sugʻorish kanallari boʻylari, ariq yoqalari, bogʻ va uzumzorlarda oʻsadi. Kurash choralari: yerni haydashda ildiz qoldiqlarini yoʻqotish; nihollari paydo boʻlgach, ekin qator oralariga chuqur ishlov berish; don ekinlariga gerbitsidlar purkash.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Xona oʻsimliklari‎
Turkum:Biologik turlar
Shirinpoʻchoq

Shirinpoʻchoq - oʻrtapishar qovun navi. Tuxumsimon, uch tomoni ingichka, tor, uzun. Uzunligi 30—40 sm, ogʻirligi 4—5 kg. Sirti sal boʻgʻimli, toʻla toʻr bilan qoplangan, toʻrlari mayda yoki oʻrtacha, dagʻalroq. Tusi yashilsariq, ochiq rangli, sirtidagi gullari egributri, deyarli tutash, bir xil kenglikdagi tor yoʻllardan iborat, gullarining tusi toʻq yashil. Poʻsti qattiq, eti yashil yoki oq, qalinligi 4—5 sm, qumoqqumoq, sal karsillaydi, shirin. Tarkibida 7,5—8,4% qand moddasi bor. Niholi unib chiqqanidan keyin hosili 80—95 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Uncha uzoq boʻlmagan joylarga olib borishga yaroqli. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻiston Respublikasida rayonlashtirilgan.

 
Turkum:Qovun navlari
Toshpoʻlat Shirinqulov

Toshpoʻlat Shirinqulov (1937, Qoʻshrabot tumani) — mexanik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1970), professor (1974). SamDU ni tugatgan (1960). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi intida ilmiy xodim (1960—70), ToshPI da kafedra mudiri (1973—75), qishloq qurilishi fti dekani (1974—75), Samarqand meʼmorchilik va qurilish iiti rektori (1975—86), shu intda kafedra mudiri (1980-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1993—2001).

Ilmiy ishlari, asosan, gruntlar mexanikasi, deformatsiyalanuvchi zamindagi muhandislik konstruksiyalarini hisoblash, inshootlar mustahkamligi va poydevorsozlik masalalarining ilmiy asoslarini yaratishga bagʻishlangan. Sh. qurilish konstruksiyalari materialining yoyiluvchanligini va deformatsiyalanuvchi asosning reologik xususiyatlarini hisobga olgan holda balkalar va ramali konstruksiyalarning hisobi nazariyasiga katta hissa qoʻshgan.

 
 Metodm raschyota konstruksii na sploshnom osnovanii s uchyotom polzuchesti, T., 1969; Raschyot injensrnmx konstruksiy na uprugom neodnorodnom osnovanii, T., 1986.

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Shirkat

Shirkat, xoʻjalik shirkati – jismoniy va yuridik shaxslarning shartnoma asosida va hamkorlikda xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarini koʻzlaydigan ixtiyoriy birlashmasi. Shirkat aʼzolari xoʻjalik shartnomasi asosida ish yuritadilar, unda shirkatning maqsadlari, shirkat mulkini barpo etishda aʼzolar ishtiroki va badal miqdori, olinadigan foydaning taqsimlanishi hamda shirkat tugatilganda mulkning oʻzaro taqsimlanishi, boshqarishda ishtirok etish huquqlari belgilab qoʻyiladi. Shirkat mulki hamisha Shirkat aʼzolarining hissaviy badallari negizida shakllanadi.

Mulkni barpo etish tamoyili Shirkat turiga bogʻliq. Muassislik shartnomasi va ustav shahrining taʼsis hujjatlari hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi va xorijiy mamlakatlar xoʻjalik hayotida shirkatning toʻliq shirkat, kommandit (aralash) shirkat koʻproq tarqalgan. Toʻliq Shirkat xoʻjaliklarda yakka shaxslar yoki tadbirkorlar, tijorat tashkilotlari taʼsis shartnomasida belgilangan maqsadlarni amalga oshirish uchun oʻz faoliyati va kapitallari bilan ishtirok etadilar. Shirkat majburiyatlari boʻyicha oʻzlariga tegishli jami molmulk bilan birdamlikda javob beradilar. Ishtirokchilarning har biri boshqa huquqlar bilan bir qatorda korxonani boshqarishda ishtirok etadi va har bir shaxs bir ovozga ega boʻladi, har bir ishtirokchi faqat birgina toʻliq shahriga aʼzo boʻlishi mumkin. Mas, 1990-yillarning 2-yarmidan boshlab Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida sobiq kolxozlar – jamoa xoʻjaliklari yopiq Shirkat xoʻjaliklari – paychilar xoʻjaligi shakliga oʻtkazila boshladi va 1,4 mln.dan ortiq dehqonlar Shirkatdagi mulk egalariga aylandi (2004). Kommandit shirkat aʼzolari shirkat majburiyatlari boʻyicha oʻzining jami mol-mulki bilan javob beradigan bir yoki undan ortiq ishtirokchilar bilan bir qatorda javobgarligi qoʻshgan ulushi miqdori doirasida cheklanadigan bir yoki bir nechta qatnashchi (kommanditchi)lardan tashkil topadi.

Shirkatning tugatilishi xoʻjalik shirkatlari haqidagi qonunlarda va shahrining taʼsis shartnomasida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Turkum:Huquqshunoslik
Shirmonbuloq

Shirmonbuloq – Chilustun togʻlariga tutashgan qirlar. Etagidagi hududlar bogʻ va ekinzorlargʻa aylantirilgan. Janubiy Fargʻona kanalidan sugʻoriladi.

 

Turkum:Andijon viloyati geografiyasi
Shiroq

Shiroq (yunon ida Sirak) (mil. av. 6-asr) – Turon xalqlarining axomaniylar podshosi Doro I (qarang Doro) bosqiniga qarshi kurashgan xalq qahramoni. shahrining hayoti haqida da juda oz maʼlumotlar saqlanib qolgan. Mil.av. 6-asr boshlarida Eron shohi Doro I qoʻshini Turon hududiga bostirib kirgan. Yunon tarixchisi va notigʻi Poliyen (mil. 2-asr) ning 8 kitobdan iborat „Harbiy hiylalar“ („Strategmalar“) asarida ilk marta Shiroq jasorati tilga olingan. Ammo Shiroq eng kuchli

Poliyenning yozishicha, sak qabilalari oqsoqollari Sakfar, Omarg va Oamiris fors qoʻshinini yengish uchun harbiy kengash (qurultoy) oʻtkazayotganda, ularning huzuriga oddiy otboqar Shiroq kelib, oʻz rejasini bayon qilgan. Rejaga koʻra, Shiroq oʻz qabilasi manfaatini himoya qilib, harbiy hiyla ishlatgan va yolgʻiz oʻzi Doro I lashkariga qarshi turgan.

Shiroq Oʼzi yuzuni,Burnini va qulogini kesib Doro I qarorgohiga kelib, unga qabiladoshlari nohaq sitam yetkazganligi uchun (uning burni va quloqlari kesilgan edi) u Eron qoʻshinini saklar (shaklar) qabilasi turgan yerga qisqa yoʻl bilan olib borishini aytadi, dushman qoʻshinini Qizilqum choʻli ichkarisiga boshlaydi. Eron qoʻshini „yoʻlboshlovchi“ning maslahati bilan faqat 7 kunga yetadigan suv, oziq-ovqat va yem-xashak olgan edi. Jazirama issiqda choʻlni kechib oʻtayotgan dushman qoʻshini holdan toyib, oziq-ovqat ham tugaydi. Nihoyat, muhlatning 7 kunida dushman qoʻshini aldanganini payqaydi. Shiroq atrofini qurshab olgan shoh Doro I va uning sarkardalariga qarata quyidagi soʻzlarni aytgan: „Men yolgʻiz oʻzim Doro qoʻshinini yengdim. Sizlarni aldab, choʻlning qoq oʻrtasiga olib keldim. Xohlagan tomoningizga ketishingiz mumkin, vohagacha toʻrt tomoningiz ham 7 kunlik yoʻl!“.

Dahshatga tushgan shoh va uning sarkardalari Shiroqga yolvorib, unga suvsiz choʻldan olib chiqishi uchun katta boylik vaʼda qilishadi. Shiroq vatan ozodligi yoʻlida jonni fido qilishini aytgach, Doro 1 ning sarkardasi Ranosbat uni qilich bilan chopib tashlaydi. Qoʻshinning asosiy qismi suvsizlik va ochlikdan Qizilqum choʻlida qirilib ketgan. Faqat Doro I va uning oz sonli aʼyonlari yomgʻir yogʻishi natijasida halokatdan qutulib, Baqtra daryosi (Amudaryo) qirgʻogʻigacha yetib kelishgan.

Shiroqning jasorati haqida turkiy xalqlar oʻrtasida jangnoma va rivoyatlar yaratildi. Bu rivoyatlar „Shiroq“ nomi bilan mashhur. Buxoro choʻponlari oʻrtasida bu rivoyatlar hozir ham aytiladi. U turkiy xalqlarga qoʻshni boshqa hududlardagi xalq ogʻzaki ijodiga ham kuchli taʼsir koʻrsatgan. Bu tarixiy voqeani oradan 800 yil oʻtgach, Poliyen oʻz asarida yuqoridagicha keltirib oʻtgan. Yozuvchi Mirkarim Osim „Shiroq“ hikoyasi va shoir Usmon Qoʻchqor „Shiroq“ dostonida Shiroq jasoratini ulugʻlashgan. Toshkentda Shiroq nomli koʻcha mavjud. Shiroq milliy qahramon sifatida Oʻzbekiston tarixiga oid turli kitoblarda oʻziga munosib oʻrnini egallagan.

 Adabiyot 
 Oʻzbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000.
Shis

Shis — islom i rivoyatiga koʻra, paygʻambar, Odam Atoning Hobil oʻldirilganidan keyin tugʻilgan 3-oʻgʻli. Injilda Sif deb atalgan. Xudojoʻy kishi boʻlgan, Allohdan unga vahiy kelib turgan. Vahiy 50 sahifani tashkil etgan, deb hisoblanadi.Odam Ato va Momo Havvo qatori Makka yaqinidagi Abu Qubays togʻining gʻorida dafn etilgan. 

Turkum:Paygʻambarlar
Shifr

thumb|Edward Larssonning shifri Kensington runa toshida topilgan shifrga oʻxshash. U, shuningdek, runik aloqasi boʻlmagan gotik yozuvi va pigpen shifrini ham oʻz ichiga oladi.
Shifr (aynan — raqam; , sifr — nol) — maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan shartli belgilar majmui. Diplomatik vakillar (elchilar, attashelar va boshqalar)ning oʻz hukumatlari bilan maxfiy yozishmalarida, shuningdek, qurolli kuchlarda buyruq, farmoyish berishda va jangovar harakat, razvedka natijalari haqida xabar qilishda qoʻllanadi. Xabarning magʻzini chaqish (shifrovka) jumla, soʻz, boʻgʻin yoki alohida harflarni raqam yoki harflarga turli uygʻunlikda almashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Shifrlarni tushunish uchun kelishilgan tegishli shartdan (parol) xabardor boʻlish lozim. Shifrlangan matnning magʻzini chaqishda maxsus kalitlar tizimidan foydalanadi. Shifrni murakkablashtirish uchun qoʻsh shifr tizimi ham qoʻllanadi. Shifr maxfiy yozishmalar sirini saqlab qolishga hamma vaqt ham kafolat bera olmaydi, chunki davlatlarning razvedka xizmatlari shifrni yechish bilan muntazam shugʻullanib turadi.
Shisha tolalar

Shisha tolalar — suyuqlantirilgan shishadan tayyorlanadigan tolalar, diametri 3—100 mkm, uz. 20 km va undan uzun (uzluksiz Shisha tolalar) yoki diametri 0,5—20 mkm, uz. 1—50 sm (shtapel Shisha tolalar) qilib ishlab chiqariladi. 

 

Turkum:Texnika
Shishasimon holat

Shishasimon holat - suyuqliklar yoki suyuqlantirilgan eritmalarning sovitilganda qovushoqligi ortib borishi natijasida qattiq jismlar xossalarini namoyon qiladigan amorf holati. Moddalarning suyuq holatdan Shishasimon holatga oʻtishi qaytar jarayondir. Kimyoviy birikmalarning turli sinflariga mansub moddalar Shishasimon holatda boʻlishi mumkin. Shishasimon holatdagi jismlar shishalar yoki shishasimon moddalar deb ataladi. Qator anorganik moddalar Shishasimon holatda olingan (qarang Shisha). Shishasimon holatdagi polimerlar: poliakrilatlar, polikarbonatlar, polistirol, metil akrilat bilan vinil xlorid asosida olingan sopolimerlar organik shishalarga mansub. Shishasimon holat tuzilishida uzoq tartibning yoʻkligi bilan kristall holatdan farq qiladi. Shishasimon holatdagi moddalar tuzilishida faqat yaqin tartib (alohida tartibli guruhlar) mavjud. Tartibsiz panjaradan iboratligi sababli shishasimon moddalar hajmi boʻyicha bir jinsli, izotrop, yaʼni ularning xossalari barcha yoʻnalishlarda oʻlchanganda bir xil boʻladi. Shishasimon holat — metastabil (muvozanatda boʻlmagan) holat, chunki u kristall holatdagiga nisbatan koʻproq ichki energiya zaxirasiga ega (kristallarda bu energiyaning bir qismi tartibli kristall panjara qurilishiga sarflanadi). Shishasimon holatda modda moʻrt, aksari hollarda shaffof boʻladi. Koʻpgina shishalar — dielektriklar, baʼzilari esa yarimoʻtkazgich xossalarini namoyon qiladi.

 

Turkum:Holatlar
Ivan Shishkin

thumbnail
Ivan Ivanovich Shishkin 1832.13(25). 1, Tatariston, Yelabuta – 1898.8(20).3, Peterburg – rus rassomi, realistik manzara janrining yirik namoyandasi; Peredvijniklar uyushmasi asoschilaridan. Moskva rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik bilim yurti (1852—56) va Peterburg Badiiyot akadimyasi (1856—65)da taʼlim olgan. Peterburg Badiiyot akadimyasi akademik (1865), professor (1873), manzara ustaxonasining rahbari (1894— 95). Sh. ijodining ilk davrida romantik manzara anʼanalariga ergashdi („Valaam oroli manzarasi“, 1858 va boshqalar); 1860y.lardan kolorit va nurdagi shartlilikni yengib, ijodining yetakchi mavzuiga aylangan rus tabiatining ulugʻvorligi, koʻrki, oʻrmon manzaralarini obyektiv tasvirladi hamda peredvijniklarning asarlariga hamohang monumental va hayotbaxsh obrazlarni yaratdi („Kesilgan oʻrmon“, 1867; „Bugʻdoyzor“, 1878; „Cheksiz oʻrmon“, 1884; „Qayinzor“, 1886; „Emanzor“, 1887 va boshqalar).

SH. rasm ustasi boʻlgan, uning rangtasvirga yaqin ofortlari rus tasviriy sanʼatida grafikaning ushbu turini qaytadan tiklanishiga asos boʻldi.

 

Turkum:25-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1832-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-martda vafot etganlar
Turkum:1898-yilda vafot etganlar
Turkum:Sankt-Peterburgda vafot etganlar
Turkum:Imperator badiiy akademiyasi bitiruvchilari
Shishpir

Shishpir - Sugʻd ixshidi (642-655-yillar). Uning ismi oʻzi zarb qildirgan sugʻdiy yozuvli tangalarda Shishpir, xitoy yilnomalarida Shashebi, arab ida Shishbir shakllarida uchraydi. Ismining lugʻaviy maʼnosi sugʻdiycha — "din tarqatuvchi". Sh. dastlab Kesh hukmdori boʻlgan, keyinchalik oʻz qarorgohini Samarqandga koʻchirgan. Sh. oʻz nomidan mis tangalar zarb qilgan. Ularning bir tomonida shahrining nomi va malka (ixshid) soʻzi, ikkinchi tomonda Samarqand ixshidlari tamgʻasi va boshqalar belgilar tasvirlangan. Sh. davrida Sugʻdda pul munosabatlarining rivojlanishi tezlashgan va iqtisodiy koʻtarilish jarayoni kuchaygan. Bu davrda Sugʻd — Samarqand, Panch (Panjikent), Maymurgʻ, Ishtixon, Kushoniya (Kattaqoʻrgʻon), Kesh, Naxshab kabi bir nechta mayda davlatchalarga boʻlingan konfederatsiya shaklidagi boshqaruvga ega boʻlib, Turk xoqonligi tarkibida edi. 642 yilda Sh. oʻz elchilarini Xitoyga yuborgan. shahridan keyin taxtga ixshid Varxuman (655—696) chiqqan.

 Adabiyot 
 Smirnova O.I., Svodniy katalog sogdiyskix monet, M., 1981.
Shishchivinlar

Shishchivinlar, gallitsalar — qoʻshqanotlilar yoki pashshalar turkumiga mansub mayda chivinsimon hasharotlar oilasi. 3500 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 1–5 mm. Chuvalchangsimon lichinkasining yaqqol ajralgan boshi yoki oyogʻi yoʻq boʻlib, urchuqsimon. Gʻumbagi, odatda yashirin, soxta yoki gʻovak pillada joylashgan. shahrining oʻsimliklar (fitofaglar), mayda tirik organizmlar (zoofaglar) va zamburugʻlar tanasi (mitsetofaglar) bilan oziqlanuvchi vakillari bor. Fitofag Sh. oʻsimlikning tirik toʻqimalari bilan oziqlanib, shish, bujgʻun (oʻsimta) hosil qiladi. Bir yillik va koʻp yillik oʻtlar, daraxt hamda butalarga shikast yetkazadi. Ayniqsa, bugʻdoy, sholi va arpaga gessen pashshasi katta ziyon keltiradi. Ayrim Sh. (mas, beda gul chivini) beda, yoʻngʻichqa, vika va noʻxatni shikastlaydi. Zoofag Sh. har xil oʻsimlik bitlari, chervetslar, barg burgachalari, oqqanotlar va boshqalar paraziti yoki kushandasi. Issiqxonalardagi oʻsimlik bitlariga qarshi biologik kurashda afidimiza katta ahamiyatga ega. Oʻrgimchakkana koloniyalarida Sh. uchraydi. Mitsetofag Sh. chirigan yogʻoch va oʻrmon toʻshamasidagi zamburugʻlar tanasi hamda spora)tari bilan oziqlanadi.

 

 <!-- Bot tomonidan yaratildi 
Turkum:Hasharotlar
Turkum:Zararkunandalar
Ivan Shkvalov

Ivan Pavlovich Shkvalov (asl familiyasi —Samgin) (1899.1.1, Nijegorodsk gubernyasi — 1981, Toshkent) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston (1946) va Tojikiston (1951) xalq artisti. Sahnaviy faoliyatini 1918-yil Nijegorodsk teatr studiyasida boshlagan. Keyinchalik Gorkiy, Saransk, Penza, Ivanov, Sverdlovsk, Chelyabinsk, Tobolsk va boshqalar teatrlarda ishlagan. 1933—46 yillar Samarqand rus drama teatri, 1946— 58 yillar Turkiston harbiy okrugi drama teatrida aktyor, rejissyor 1958-yildan Toshkentdagi xalq radioteatrida bosh rejissyor Shkvalov oʻtkir sahnaviy shakllar va chuqur psixologik talqin ustasi sifatida tanildi. Asosiy rollari: Gay (N. Pogodin, "Mening doʻstim"), Vasilkov, Telyatev, Paratov (A. Ostrovskiy, "Quturgan pullar", "Sepsiz qiz"), Arbenin (M.Lermontov, "Maskarad"), Sergey Lukonin (K.Simonov, "Bizning shahar yigiti"), Ivan Ribakov (V. Gusev, "Ivan Ribakov"), Goryachev (B. Smirnov, "Buga ustidagi qalʼa") va boshqalar Sh. "Quturgan pullar" (A.Ostrovskiy), "Makr va muhabbat" (F. Shiller), "Begona bola" (Shkvarkin), "Platon Krechet" (A.Korneychuk), "Maysaraning ishi", "Boy ila xizmatchi" (Hamza) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Aleksandr Shleyxer

Aleksandr Ivanovich Shleyxer (1900.1.11, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Penza gubernyasi — 1990.23.11, Toshkent) — agronom, professor (1967), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1925). Buxoro viloyati Shirabudin qishloq xoʻjaligi tajriba styasida iqtisod boʻlimi mudiri (192731), SoyuzNIXIda sektor mudiri (1931—33), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻsimlikshunoslik kafedrasi mudiri (1931—42), dotsent (1946—68), paxtachilik kafedrasi mudiri (1968—73). Ilmiy ishlari gʻoʻza biologiyasi va agrotexnikasi masalalari (chigitni ekishga tayyorlash, unib chiqqan nihollarning siyrakligini toʻldirish, koʻchat qalinligi, qiya yerlarga keng qatorlab ekishda egatlar chuqurligi va boshqalar)ga bagʻishlangan.

 
 Paxtachilik 1-qism, T., 1958; Xlopkovodstvo, M., 1967; Paxtachilik Darslik, T., 1978.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Heinrich Schliemann

Heinrich Schliemann (1822. 6.1— 1890.26.12) — nemis arxeologi. 1863-yil tijorat ishlarini tashlab Gomer dostonidagi yerlarni axtarish bilan shugʻullangan. 1869-yil qadimiy Troya oʻrni Kichik Osiyodagi Hisorlik (Gissarlik) tepada boʻlgan degan fikrni bildirgan. U yerda 1870-73, 1878-79, 1882-83, 1889—90 yillarda, shuningdek, Mikena (1876), Itaka o. (1878), Orxomen (1880-86), Tirinf (1884-85) da qazish ishlari olib borgan. Sh. Gomer dostoni faktik asosga ega ekanligini isbotlagan, shuningdek, egey madaniyati (kritmiken madaniyati)ni ochgan. Bu madaniyat Sh. vafotidan soʻng G.Evans tomonidan tadqiq etilgan.
Shlir (togʻ jinsi)

Shlir (nem. §sNNeg — balchiq, mergel) — notoʻgʻri shakldagi intruziv togʻ jinsi qismi. Togʻ jinslarining qolgan massasidan strukturasi va uni tashkil etgan minerallarning nisbiy miqsori bilan farq qiladi. Sh. va uni qamrab olgan togʻ jinslari orasida, odatda, muntazam ravishda oʻzgarish kuzatiladi. shahrining oʻlchami 2—10 sm, baʼzan 1 m va undan koʻp boʻladi. Baʼzi Sh.lar kristallanish va magmatik eritmalarning qotishi jarayonida ajralib chiqqan dastlabki mineral toʻplamdan iborat boʻlsa, boshqalari magma tepaga koʻtarilish jarayonida qoʻshilib chiqib, magma orasida oʻzgargan, ammo butkul erib oʻzgarmagan jinslardir.

 

Turkum:Petrologiya
Shlitsa

Shlitsa (nem. §eg|1S2 — qirqim) — 1) tishli birikmalarla valning birikmadagi detallar tishi kirib turadigan oʻyigʻi. Shlitsalar soni toʻrt va undan ortiq boʻladi; 2) vint yoki shuroʻp kallagida buragich (otvyortka)larga moʻljallab qilingan koʻndalang oʻyiq.
Shlyuz

Shlyuz (gollandcha §1sh5, lot. yexs1is1o — boʻlaman) — 1) navigatsiyada — kemalarni daryo yoki kanallarga bir suv sathidan ikkinchi suv sathiga oʻtkazish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti. Devorlar va darvozalar bilan ajratilgan kameradan iborat. Kemalarni quyi sathdan yuqori sathga oʻtkazish uchun pastki darvoza ochiladi, kemalar kameraga kirgizilgach, darvoza yopiladi, soʻngra alohida galereya (yoʻl) yordamida kamera suvga toʻlgʻaziladi. Kameradagi suv sathi yuqorigi suv sathi bilan tenglashganda yuqorigi darvoza ochiladi va kemalar kameradan chiqarib yuboriladi. Kemalar yuqori sathdan quyi sathga tushirilayotganda suv chiqarilib, yuqori suv sathi quyi suv sathi bilan tenglashganda pastki darvoza ochiladi va kema chiqarib yuboriladi.

SH.lar bir yoki koʻp kamerali, bir pogʻonali yoki koʻp pogʻonali boʻladi. Sh.larning oʻlchami daryo yoki kanallarning kattakichikligiga bogliq. Yirik shahrining chuq. 5–15 m, eni 35 m gacha, uz. 400 m gacha qilib quriladi. Kamera suv keltirish qurilmalari vositasida suvga toʻldiriladi yoki suvdan boʻshatiladi; 2) metallurgiyada — foydali qazilmalarni boyitish uchun rudalarni saralash apparati; suv va mayda rudalar aralashmasi oʻtkaziladigan tubi oʻnqirchoʻnqir (bruscha, yoʻlyoʻl rezinalar va boshqalardan iborat) qiya nov koʻrinishidagi qurilma. Tubida ogʻir minerallar va metallar choʻkib qoladi. Koʻp yarusli va avtomatik bor; 3) kosmonavtikada — Sh. boʻlmasi — kosmik kema (KK) ning germetik boʻlmasi; kosmonavtlarning kabinaning germetikligini buzmay KK dan ochiq kosmosga chiqishiga xizm.at qiladi.
Otto Shmidt

Otto Yulyevich Shmidt 1891.18 (30).9, Mogilyov — 1956.7.9, Moskva — rus matematigi, astronomi va geofizigi, akademik (1935). Kiyev universitetini tugatgan. (1913). "Katpediyasi"ning bosh tashkilotchisi va birinchi direktori (1937—49). "Georgiy Sedov" (1929—30), "Sibiryakov" (1932), "Chelyuskin" (1933—34) muzyorar kemalarida arktikani tadqiq qiluvchi ekspeditsiyalarga rahbarlik qilgan. Quyosh sistemasidagi sayyoralarning kelib chiqishi haqidagi yangi kosmogonik gipotezani ishlab chiqqan.

 

Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1956-yilda vafot etganlar
Turkum:30-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:7-sentabrda vafot etganlar
Alfred Shnitke

Alfred Garriyevich Shnitke (1934.21.11, Engels shahri 1998.3.8, Gamburg shahri. Moskvada dafn etilgan) — kompozitor, 20-asr musiqa namoyandasi, simfonizmnint yirik ustasi. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). Berlin (1981) va Bavariya (1986) sanʼat akademiyalari. Shvetsiya Qirol akademiyasi (1987), Gamburg akademiyasi (1989) aʼzosi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1958). Moskva (1961-yildan) va Gamburg (1990-yildan) konservatoriyalarida dars bergan. Deyarli barcha musiqa janrlarida ijod qilgan Sh. 3 opera ("Jezualdo", 1993; "Doktor Iogann Faustning tarixi", 1994 va boshqalar), 4 balet ("Sariq tovush", 1974; "Per Gyunt", 1987 va boshqalar). 9 simfoniya (1972—98), orkestr (6 koncherto grosso), yakka (skripka, fortepiano, alt, violonchel va boshqalar) sozlar va orkestr, shuningdek, xor uchun konsertlar, kamer asarlar, kantata ("Rekviyem", 1975 va boshqalar), 30 ga yaqin kinofilm, multfilm, spektakllar uchun musiqa yaratgan. Ijodida mumtoz musiqa anʼanalari bilan eng zamonaviy kompozitsiya texnikasi (atonal musiqa, kollaj va boshqalar)ni uygʻunlashtirib, musiqiy polistilistika uslubiga asos solgan. Asarlari teran falsafiy mazmun, koʻlami keng badiiy obrazlar, taʼsirchan ifodaviy vositalar, keskin dramaturgiyasi bilan ajralib turadi. Rossiya davlat mukofotlari (1986, 1995), Yaponiya va Germaniya (1992) mukofotlari bilan takdirlangan. Moskvadagi Musiqa akademiyasining biriga Shnitke nomi berilgan (1999)."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shonazar Shoabdurahmonov

Shoabdurahmonov Shonazar (1923.5.5, Toshkent shahri) — tilshunos olim, turkolog.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1974), filologiya fanlari doktori (1964), professor (1967). Toshkent pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi til va adabiyot i-tida oʻzbek dialektologiyasi sektorining mudiri (1954—91), bosh ilmiy xodim (1991-98). 1971-74 yillarda mazkur institut direktori, 1974—76 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix, tilshunoslik va adabiyotshunoslik boʻlimining akademik kotibi.

Asosiy ilmiy faoliyati badiiy asarlar, xalq dostonlari tili, oʻzbek dialektologiyasi masalalariga oid. Shoabdurahmonov hozirgi oʻzbek adabiy tili imlosi, punktuatsiyasi, fonetikasi, morfologiyasi, leksikologiyasi va leksikografiyasiga oid yirik ilmiy tadqiqotlarning, oliy va oʻrta maktablar uchun darslik va oʻquv qoʻllanmalarining hammualliflaridan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

 
 Punktuatsiya qoidalari, T., 1953; Oʻzbek dialektologiyasi (hamkorlikda), T., 1959 (keyingi toʻldirilgan nashrlari: 1962; 1977); Oʻzbek adabiy tili va oʻzbek xalq shevalari, T., 1962; Oʻzbektili grammatikasi, 1j., Morfologiya (hamkorlikda), T., 1975; Oʻzbek tili darsligi, 9sinf uchun (hamkorlikda), T., 1977 (keyingi nashrlar: 1978, 1980, 1982); Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1-qism (hamkorlikda), T., 1980.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Shoberdi baxshi

Shoberdi baxshi (taxallusi; asl ismi Boltayev Shoberdi, 4-sentyabr 1944-yil, Munchok qishlogʻi, Boysun tumani, Surxondaryo viloyati, OʻzSSR, SSSR – 25-avgust 2025-yil) – sovet va oʻzbek xonandasi, baxshi. Oʻzbekiston Respublikasi xalq baxshisi, Oʻzbekiston Respublikasining Faxriy yorligʻi va „El-yurt hurmati“ ordeni sohibi.

 Biografiyasi 
Shoberdi Boltayev 1944-yil 4-sentyabrda Surxondaryo viloyati Boysun tumanining Munchok qishlogʻida baxshi Bolti baxshi Aliev oilasida tavallud topgan. 1968—1972-yillarda Termiz davlat pedagogika institutining pedagogika fakultetida taxsil olgan. 

Shoberdining ilk ustozlari otasi va amakisi boʻlib, ular unga dutor chalish va baxshilik sanʼatini oʻrgatgan. Keyinchalik viloyat va respublika miqyosidagi koʻplab baxshichilik tanlovlarida qatnashgan. 1983-yilda Shahrisabzda oʻtkazilgan respublika baxshilar tanlovida bronza medali, 1989-yilda esa Denovda boʻlib oʻtgan respublika tanlovida gʻolib boʻlgan. 1990-yilda Qozogʻistonda oʻtkazilgan „Oltin olma“ festivalida mukofot olgan. 1991-yilda Toshkentda oʻtkazilgan Markaziy Osiyo baxshilari tanlovida laureat boʻlgan. 1999-yilda Termizda „Alpomish“ dostoni ming yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan Markaziy Osiyo baxshilari tanlovida gʻolib boʻlgan. 

Shoberdi baxshi xalq ogʻzaki ijodini targʻib qilish maqsadida koʻplab xorijiy mamlakatlarda ham ijro etgan. 1988-yilda Fransiyada oʻtkazilgan „Markaziy Osiyo xalqlari madaniyat kunlari“da ishtirok etib, Parijda „Alpomish“ dostonini kuylagan. 2002-yilda Karl Rayxel tomonidan „Alpomish“ dostonining nemis tiliga tarjimasi taqdimot marosimida qatnashgan. 2003-yilda esa Fransiyada oʻtkazilgan Osiyo mamlakatlari (Eron, Pokiston, Afgʻoniston, Turkmaniston, Tojikiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston) sanʼatkorlari ishtirokidagi konsertda sahnaga chiqgan. 

Shoberdining repertuarida „Alpomish“, „Oltin qovoq“, „Ollanazar Olchinbek“, „Kuntugʻmish“, „Suluvxon“, „Sanam gavhari“, „Sariq savdogar“, „Oyparcha“, „Mening dutorim“, „Mehmon“ kabi dostonlar, shuningdek, „Istak“, „Nega“, „Bilmayman“, „Oypari“ kabi termalari mavjud. 

1999-yildan Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi. Termiz shahridagi 22-sonli bolalar musiqa, sanʼat va baxshichilik maktabining faxriy direktori boʻlgan. 

Shoberdi baxshi 2025-yil 25-avgust kuni 80 yoshida vafot etgan. 

 Mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq baxshisi (2000) 
 „El-yurt hurmati“ ordeni (2007) 
 Oʻzbekiston Respublikasining Faxriy yorligʻi (1993) 

 

Turkum:1944-yilda tugʻilganlar
Turkum:2025-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston xalq baxshilari