Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Oʻt kislotalar

Oʻt kislotalar — steroid monokarbon va xolat kislota mahsuli. Odam va hayvonlarning jigar hujayralarida ishlanib, oʻt bilan birga oʻn ikki barmoq ichakka quyiladi. Odam oʻti tarkibida, asosan, xolat kislota, oz miqdorda dezoksixolat, litoxolat va xenodezoksixolat kislotalari boʻladi. Oʻt kislotalar ichaklarda yogʻ hazm boʻlishini taʼminlaydi. Yogʻlarni emulsiya holiga keltiradi, ichak lipazasini (meʼda osti bezi va ichak bezlarida ishlanadigan fermentni) faollashtiradi, yogʻ kislotalarning soʻrilishiga yordam beradi, ichak peristaltikasini oshiradi. Oʻt kislotalarning umumiy miqdori qonda oʻrtacha 0,8 mg%, jigar oʻtida — 0,9— 1,8%, oʻt pufagi oʻtida — 5,7 — 10,8%. Qonda Oʻt kislotalar koʻpayib ketganda, siydik bilan chiqib ketadi, kamayishi esa qator oʻzgarishlarga, jumladan, oʻt toshi hosil boʻlishi va boshqalar ga sabab boʻladi.

 Inson kislotalari 

 

Turkum:Kislotalar
Oʻt pufagi

thumb|(1) Meʼda (2) Oʻt pufagi (6) Meʼda osti bezi 
Oʻt (safro) pufagi — odam va koʻpchilik umurtqali hayvonlarda oʻt (safro) yigʻiladigan kovak aʼzo. Odamlarda Oʻt pufagining uz. 10—14 sm, eni 3,5—4 sm, sigʻimi 30— 70 sm3, nok shaklida. Oʻt pufagining kengaygan qismi — tubi, oʻrta qismi — tanasi va toraygan boʻyin qismi tafovut qilinadi. Jigarning ostki qismi yuzasida joylashgan. Oʻt pufagining tubi jigarning oʻng boʻlagi ostidan bir oz chiqib turadi. Uning boʻyin qismi ingichkalashib borib, Oʻt pufagi nayiga aylanadi. Bu nay jigar darvozasida hosil boʻlgan jigar oʻt yoʻli bilan birlashib, umumiy oʻt yoʻlini hosil qiladi. Oʻt yoʻlining oʻn ikki barmoq ichakka oʻtish yerida silliq muskulli qisqich bor, u oʻt va meʼda osti bezi shirasining ichakka tushishini tartibga solib turadi. Oʻt pufagining faqat pastki qismi qorin parda bilan oʻralgan boʻlib, qolgan qismi jigarga biriktiruvchi toʻqima yordamida yopishib turadi. Oʻt pufagi devori seroz parda, juda koʻp burmalar hosil qiladigan shilliq parda va muskul qavatidan iborat. Oʻt pufagining yalligʻlanishi xoletsistit deb ataladi.

 Yana q. 

 Safro
 Endokrin bezlar
Oʻttosh kasalligi

Oʻt tosh kasalligi, xolelitiaz — organizmda moddalar almashinuvi buzilishi natijasida oʻt pufagi va oʻt yoʻllarida tosh paydo boʻlishi, ularda oʻt dimlanib qolishi bilan kechadigan kasallik. Kasallik ayollarda koʻproq uchraydi. Sekin-asta rivojlanadi. Koʻpincha bemor bir necha yil davomida oʻng qovurgʻalari ostida ogʻirlik sezib yuradi, ogʻzi taxirlashib, jigʻildoni qaynaydi (xususan, qovurilgan, dudlangan, tuzlangan mahsulotlar isteʼmol qilinganida). Bu Oʻt tosh kasalligi k.ning dastlabki alomatlari boʻlib, kasallik kechiktirib yuborilganda oʻng qovurgʻalar osti sanchib, ogʻriq qorin, oʻng kurak, oʻng yelka, oʻmrov va kuraklararo sohaga tarqaladi. Bu alomatlar oʻt pufagida tosh paydo boʻlganligini bildiradi. Toshlar soni va kattakichikligi har xil, tarkibiga koʻra bir xil (xolesterinli, oʻt pigmentli. kaltsiy tuzli va boshqalar) va aralash boʻladi.

Haddan tashqari koʻp ovqat yeyish, shuningdek, kam harakat qilish natijasida oʻt dimlanib qolishi ham Oʻt tosh kasalligik.ga olib kelishi mumkin. Oʻt dimlanib qolishiga oʻt pufagi va oʻt yoʻllarining yalligʻlanishi, ularda anatomik oʻzgarishlar paydo boʻlishi (chandiklanish, bitib qolish) va bu aʼzolar harakatining susayishi (bir maromda ovqatlanmaslik, qorin dam boʻlishi, qabziyat va boshqalar) sabab boʻladi. Ovqatning xili, kishining irsiy xususiyatlari, semirishga moyillik va boshqalar Oʻt tosh kasalligik.ga sabab boʻlishi mumkin. Moddalar almashinuvining buzilishi, oʻt dimlanib qolishi natijasida oʻt tarkibida oʻt kislota miqdori kamayadi; bu esa oʻt pigmentlari — xolesterin va bilirubinning choʻkib, ulardan tosh paydo boʻlishiga olib keladi. Oʻt kislota miqdori isteʼmol qilinadigan yogʻ tarkibi va miqdoriga maʼlum darajada bogʻliq; ovqat tarkibida yogʻ koʻp yoki kam boʻlganida ham tosh hosil boʻladi. Oʻt tosh kasalligik.da bemor vrach buyurgan ovqatlanish tartibiga qatʼiy amal qilishi zarur. Badan tarbiya bilan shugʻullanish, semirmaslik chorasini koʻrish Oʻt tosh kasalligik.ning oldini olishda ahamiyatga ega. Kasallik xurujida spazmolitik dorilar, yalligʻlanishga qarshi antibiotik va sulfanilamidlar qoʻllanadi. Kasallik uzoq davom etsa va asorat bersa, operatsiya qilinadi.

 

Turkum:Kasalliklar
Oʻt qoplami

Oʻt qoplami — tabiiy yoki ekshtgan oʻtlar (koʻp yillik, bir yillik yoki ular aralashmasi)dan iborat oʻsimlik qoplami. Tabiiy Oʻt qoplami oʻtloq, dasht, choʻl va boshqalar; botanik tarkibiga koʻra boshoqli, efemerboshoqli, dukkakliboshoqli va boshqalarga boʻlinadi. Ekilgan Oʻt qoplami sof (oʻtning bir turidan iborat) va aralash (ikki yoki undan koʻp) boʻlishi mumkin. Oʻt qoplami qaysi bir oʻsimlik koʻproq ekilgan boʻlsa, oʻshanga qarab, mas, bedaboshoqli, vikasulili va boshqalar deb nomlanadi. Oʻt qoplami va undan tayyorlanadigan pichan, senaj sifati oʻsimlik ning ozuqalik qimmati va oʻtkazilgan afotexnik choratadbirlarga bogʻliq.
Exnaton

300px|right|thumb|Exnaton
Exnaton, Amenxotep IV, Amenofis IV — Qadimgi Misrning (e.a. 1375-1336) XVIII sulolaning IX firʼavni (miloddan avvalgi 1368—1351), Amenxotep III oʻgʻli. Yusuf payg'ambar misirga barcha soxta hudolarga sig'inmaslik va yagona Allohga iymon keltrishga davat qiladi. Yusuf a.s olib kelgan dinni to'g'ri yo'l ekanligini tushunib yetadi.kohinlari va eski zodagonlarning yolg'on hudolarini yolg'onchiligini isbotlash maqsadida diniy islohchi sifatida chiqib yangi davlat dini — yagona Allohga sigʻinishni joriy etgan hamda Axetaton shahri (hozirgi Amarna)ni davlat poytaxti qilgan, oʻziga Exnaton (aynan "Allohga xush keluvchi") ismini qabul etgan.

 Amenxotep hokimligi boshlaridagi holat 
18 sulola davri oxirlarida Amenxotep III hokimligida koʻplab boyliklar kohinlar qoʻlida boʻladi. siyosat ham ularga bogʻliq boʻladi. Ularga qarshi uning oʻgʻli Amenxotep IV mamlakatda keskin oʻzgarishlar olib boradi.

 Exnaton islohotlari 
 Atonga sigʻinishning kiritilishi 
U Yusuf payg'ambar olib kelgan dinga iymon keltradi. Misr koxinlarini barcha kirdikorlarini xalqga oshkor etadi. Amenxotep IV barcha Misr xudolarini yolgʻon deb, haqiqiy xudo Alloh ( barcha olamlar robbisi) deb tan oladi. 

 

Turkum:18-sulola firʼavnlari
Turkum:Diniy arboblar
Turkum:Aton bosh kohinlari
Oʻta galaktika

Oʻta galaktika, galaktikalar oʻta sistemasi — galaktikalarning ulkan (gigant) toʻplami. Bir necha oʻnlab guruhlarni va bir necha yuz yoki minglab toʻdalarni tashkil etadi. Galaktika guruhlar va toʻdalar, oʻz navbatida, oʻta toʻda yoki Oʻ.g. hosil qilishi mumkin. Oʻ.g. osmon gumbazining galaktik ekvatorni deyarli toʻgʻri burchak ostida kesuvchi katta doirasi oldida yorqin galaktikalar toʻplanishi hodisasidan kuzatiladi. Bu doira atrofida osmon sirtining 10% ini tashkil qiluvchi 12° qalinlikdagi sohada 12yulduz kattaligidan yorqin boʻlgan barcha galaktikalarning taxminan 2/3 qismi joylashadi. Zaifroq galaktikalarga oʻtgan sari ularning doira oldidagi toʻplanishi susayadi. Toʻplam (konsentratsiya) doirasi orqali oʻtuvchi tekislikni oʻta sistemaning simmetriya tekisligi deyish mumkin.

Bizning Galaktika ham Oʻ.g.lardan biridir. Uning markazi Sunbula yulduzlar turkumida boʻlib, diametri = 30 — 40 megaparsek (qarang Parsek). Bu Oʻ.g. sohasi galaktika zichligi katta boʻlgan "simmetriya" tekisligiga ega (xuddi Somon yoʻ/shdek). Mahalliy galaktikalar guruhi bizning Galaktika bilan birga Oʻ.g.ning chetki qismida joylashgan (yana qarang: Galaktika, Galaktikalar).
Oʻta yangi yulduzlar

Oʻta yangi yulduzlar — yorqinligi keskin oʻzgaruvchi (chaqnovchi) yulduzlar. Ularning chaqnashi portlash hisobiga yuz beradi. Portlash tufayli bunday yulduzlar ravshanligi bir necha kun davomida oʻnlab mln. marta ortadi. Portlash yuz bergandan keyin 2—3 hafta oʻtgach, yulduzlar oʻz ravshanligining maksimumiga erishganda ularning mutlaq yulduz kattaligi 11 dan to 19 gacha yetadi, soʻngra bir necha oy davomida yorqinligi 25—30-marta kamayadi. Chaqnash davomida Oʻta yangi yulduzlaryu. umumiy nurlanish energiyasi =1048— 104’ erg boʻladi. Fan nuqtai nazaridan yulduzlarning portlashi ular evolyutsiyasining oxirgi bosqichida vujudga keladigan muvozanatsizlikning oqibati deb qaraladi.

Galaktikada Oʻta yangi yulduzlarining chaqnashi bir necha yuz yilda 1—2-marta kuzatilishi mumkin. Astronomlar tomonidan Galaktikamizda ham bir necha Oʻta yangi yulduzlaryu.ning chaqnashi kuzatilgan. Bular ichida Savr yulduz turkumida 1054-yildan Xitoy astronomlari tomonidan kuzatilgan portlash eng quvvatli hisoblanadi. Bu yulduz bir necha kun davomida, hatto kunduzi ham koʻrinib turgan. 1572-yilda boshqa Oʻta yangi yulduzlarni. daniyalik astronom Tixo Brage tomonidan Kassiopeya yulduz turkumida, 1604-yilda esa Kepler tomonidan Ilon Eltuvchi yulduz turkumida kuzatilgan.

Oʻta yangi yulduzlarni. ravshanliklarining vaqt boʻyicha oʻzgarish tabiati va spektriga koʻra ikki turga boʻlinadi. Oʻta yangi yulduzlaryu.ning 1-turi 2-turiga nisbatan 5—10-marta ravshan boʻlib, ravshanlikning maksimumiga tez erishadi.

 Yana qarang 
•Mitti yulduzlar

 

 

Turkum:Astronomiya
Turkum:Fizika
Yoʻlbarsali Oʻtaganov

Yoʻlbarsali Hojimatovich Oʻtaganov (1942.19.10, Izboskan tumani) — yogʻoch oʻymakori, Oʻzbekiston xalq ustasi (1999). Hunarni amakisi usta Roʻzimuhammad Qalandarovdan oʻrgangan. Izboskan tuman qurilishyigʻuv boʻlinmasi (1970—81), Andijon tarixiy va madaniy yodgorliklarni taʼmirlash "Meʼmor" ustaxonasi (1981—84)da duradgor va yogʻoch oʻymakori ustasi; 1984-yildan Andijon "Rassom" ijodiy ishlab chiqarish ktida usta. Oʻ. darvoza, eshik, ustun, xontaxta, kursi, lavh kabilarni yogʻoch oʻymakorligida nafis naqshlar bilan jozibador bezadi; Andijondagi "Bogʻi Bobur" muzeyi (1993), Izboskan tuman hokimligi binosi (1996), Andijon aeroporti kutish zali (1996), Choʻlpon yodgorlik muzeyi (1997), Imom elBuxoriy yodgorlik majmui (1998), Toshkentdagi Xotira va qadrlash maydoni (1999)dagi oʻymakori darvoza va ustunlar va boshqalar 1992-yildan respublika va xorijdagi koʻrgazmalarda ishtirok etadi. U Kugay qishlogʻida yogʻoch oʻymakorligi maktabi tashkil qilgan."Oʻtaganov Yoʻlbarsali Hojimatovich" OʻzME. Oʻ-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq ustalari
Oʻtamish hoji

Oʻtamish hoji Mavlono Muhammad Doʻst oʻgʻli (16-asr) – tarixchi olim. Xiva xoni Elbarsxon saroyida mirzalik qilgan. U Xorazm va Oltin Oʻrdaning janubiy hududlarida (Kaspiy dengizi va Quyi Volga boʻylari) koʻp marta sayohatda boʻlgan va tarixiy asar yozish uchun materiallar toʻplagan.

Oʻtamish hoji Mavlono Muhammad Doʻst oʻgʻli „Chingiznoma“ asarini shayboniylardam Esh Sulton (1558-yil v.e.)ga bagʻishlagan boʻlib, bu asar 16-asr Xiva xonligida (turkiy tilda) yozilgan yagona adabiy-tarixiy yodgorlik hisoblanadi. Asar muqaddima va 9 bobdan iborat boʻlib, Chingizxon va chingiziylar (xususan, xoʻja avlodlari) tarixiga oid koʻplab tarixiy rivoyatlarni oʻzida toʻplaganligi hamda Oltin Oʻrda xonlari va oʻgʻlonlar (xonzodalar) faoliyati haqida nodir maʼlumotlar berishi bilan qimmatlidir. „Chingiznoma“ asari qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (^ 1552) da saqlanadi. Asar sharqshunos V. P. Yudin (1928— 83) tomonidan rus tiliga tarjima qilingan va keyinchalik u faksimilesi hamda tegishli izohlar bilan chop etilgan (Olmaota, 1992).

 
 Chingizname (faksimile, perevod, transkripsiya, tekstologicheskiye primechaniya, issledovaniye V. P. Yudina), AlmaAta, 1992.

Turkum:Xiva xonligi kishilari
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Shomurot Oʻtemurotov

Shomurot Oʻtemurotov (1929.1.6, Qoraqalpogʻiston, Taxtakoʻpir tumani) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). 1955-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida aktyor. Oʻ., asosan, komik rollar ustasi sifatida tanilgan. Sattor (J.Oymurzayev, "Ravshan"), Xon (Sh. Husayinov, "Aldarkoʻsa"), Elbrus (G. Xugayev, K.Pliyev, "Xotinimning eri"), Sudya (G.Gorin, "Oti oʻchsin"), Doshum (S.Xoʻjaniyozov, "Suymaganga suykanma") kabi obrazlarda aktyor mahorati namoyon boʻldi. Oʻtkir xarakterli hamda samimiy kulgi uygʻotuvchi rollar bilan bir qatorda chuqur dramatik obrazlari ("Kelin"da Darimbet, "Yaralangan yuraklar"da Sapar ota va boshqalar) bilan ham tanildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Oʻtloq

Oʻtloq, oʻtzor — turli oʻt, koʻp yillik, tabiiy oʻsimlik aralashmalari, asosan, mezofil oʻtlar oʻsadigan maydonlar. Oʻ.lardan pichanzor va yaylovlar sifatida foydalaniladi. Oʻ.lar nam yerlarda, oʻtlar oʻsishi uchun qulay va boshqalar oʻsimlik (daraxt va butalar) uchun noqulay boʻlgan sharoitda vujudga keladi. Oʻlarni inson faoliyati natijasida, mas, choʻllarni oʻzlashtirib (sugʻorib) ham barpo etish mumkin. Ular kelib chiqishi, yoshi, fitotseno. zi, oʻsimliklarning oʻsish sharoiti, hosili boʻyicha turlicha boʻladi. Maysazor va chim hosil boʻlish barcha Oʻ.larga xos. Materik, qayir hamda togʻ Oʻ.lari farqlanadi. Materik Oʻ.lar tekisliklarda joylashgan boʻlib, suvsiz (tekislik va qiyaliklarda faqat yogʻin suvlari hisobiga oʻsadigan) hamda yer osti suvi yuza boʻlgan pastlik Oʻ.larga ajraladi. Qayir Oʻ.lar tundradan choʻlgacha; oʻrmon va oʻrmonchoʻl zonalarida tarqalgan. Materik Oʻ.larga nisbatan turlituman va serhosil. T o gʻ Oʻ.lari nam va issiq iqlimli togʻli rayonlarda hamda oʻrmon mintaqasida (subalp va alp Oʻ.lari) tarqalgan. Subalp Oʻ. laridan serhosil pichanzor va yaylov sifatida foydalaniladi.

Oʻ.larning jahondagi umumiy maydoni taxminan 150—200 mln.ga. Oʻ.li katta maydonlar Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqasi (asosan, Rossiya va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari)da, shuningdek, Yangi Zelandiyada joylashgan. Oʻ.lardan tobora koʻproq foydalanilmoqda: ekma Oʻ.lar maydoni kengaytirilmoqda (oʻgʻitlar solinib, sugʻurilmoqda), bir oʻrimli Oʻ.lar ikki va koʻp oʻrimli Oʻ.larga va madaniy yayyaovlarga aylantirilmoqda.

Halima Otaboyeva.

 

Turkum:Botanika
Oʻtloqshunoslik

Oʻtloqshunoslik — oʻtloq va yay lovlar haqidagi taʼlimot; geobotanika (biogeotsenologiya)ning bir boʻlimi; oʻtloqchilikning ilmiy asosi. Oʻtloq xillarini va ularning joylashish qonuniyatlarini aniqlash hamda tavsiflash; oʻtloq biogenotsenozlarining tarkibi va dinamikasini aniqlash, oʻtloq oʻsimliklarining biologik, ekologik hamda xoʻjalik xususiyatlarini oʻrganish; yaylov va pichanzorlardan yemxashak sifatida foydalanish, mavjud zararli va zaharli oʻsimliklarni, tabiiy oʻtloq ni oʻrganish, oʻtloqlarda pasportlashtirish va inventarizatsiya ishlarini tashkil qilish, yaylov ni tahlil qilish va boshqalar bilan shugʻullanadi. Oʻ.ning asosiy vazifasi oʻtoʻsimliklardan eng koʻp miqdorda yaylov oʻti, pichan va ozuqa ni olish, yemxashak yetishtirishning tarkibiy qismi tarzida tabiiy pichanzorlar va yaylovlarni yaxshilash, madaniy pichanzor va yaylovlar barpo etish, ulardan oqilona foydalanish boʻyicha choratadbirlarni ham qamraydi.

Oʻ. tarixi juda koʻhna. Uzoq asrlar davomida chorva mollari yil boʻyi oʻtloq (yaylov)larda boqilgan (qish oylarida mollar qor ostida qolgan oʻtlar poyasi va bargi bilan oziqlangan). 20-asr boshlaridan ayrim mamlakatlarda mollar yozda oʻtzor yaylovlarda boqilib, qish davri uchun oʻtloqlardan pichan tayyorlashga oʻtildi. Oʻtloqlarni quritish, suvli qilish, yangi oʻt va navlarini ekish tadbirlari amalga oshirildi. 1 ga pichanzor va yaylovlar mahsuldorligi 4—6 ming ozuqa birligiga yetkazildi (sugʻorilganda 10 ming dan ortiq). Oʻzbekistonda Oʻ. muammolari boʻyicha ilmiy ishlar Oʻzbekiston chorvachilik; paxtachilik; gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi; qorakoʻlchilik va choʻl ekologiyasi ilmiy tekshirish institutlarida; Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti, shuningdek, tajriba st-yalari, tarmoq oliy oʻquv yurtlari kafedralarida olib boriladi.
Oʻtov

thumb|Qirgʻiz oʻtovi
Oʻtov — koʻchma uy, turar joy; koʻchmanchi, yarim koʻchmanchi xalqlarning asosiy turar joyi.

Yengil xom ashyo (asosan, yogʻoch)lardan konussimon shaklda yasaladi: aylana shakldagi panjara devor va tepa qismdan iborat boʻlib, ustidan kigiz bilan yopiladi; shuning uchun "uy", "kigiz uy" deb ataladi. Oʻtovning oʻrtasida oʻchoq joylashadi, ichi oʻziga xos tarzda qismlar (ayollar qismi, erkaklar qismi va boshqalar)ga boʻlinadi. Tuzilishi jihatidan bir xil boʻlgan oʻtov tashqi koʻrinishi (bezaklari), pastbalandligi, kattakichikligi bilan farqlanadi. "Oʻtov" soʻzi, koʻpincha yangi oq kigiz bilan qoplangan, kelinchaklarga atab qurilgan uylarga nisbatan ishlatilgan; yangi kigiz ustidan oq mato qoplangan, oq arqonlar bilan tortib bezatilgan. Bundan hashamatli oʻtov "oq uy" deb ataladi. Oddiy oʻtovlar, koʻpincha xoʻjaliklar ehtiyoji uchun tiklangan oʻtovlar "qora uy" deyiladi. Tarixiy yozma da oʻtov Oʻrta Osiyo va Janubiy Sibirda yashagan xalqlarda qadimdan mavjudligi, hatto oʻrta asrlarda toʻrt gʻildirakli katta aravalarga oʻtov tikib foydalanilgani qayd etilgan. Oʻtov 20-asr boshlarigacha Markaziy Osiyo va Oʻrta Osiyo, Janubiy Sibir, shuningdek, moʻgʻullar va boshqalar bir qancha xalqlarda mavjud boʻlgan. Xalqlarning oʻtroqlashishi natijasida oʻtov oʻz ahamiyatini qisman yoʻqotgan; qulay boshpana sifatida asosan choʻponlar undan foydalanadi. Solnomalarda "oq uy"larning har xil (sarparda, sarqalʼa va boshqalar) boʻlgani qayd etilgan.

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Oʻrta Osiyo
Oʻtror

Oʻtror, Turarband, Tarband, Oʻtrortepa (qozoqcha: Otyrar) — qadimiy shahar xarobasi (miloddan avvalgi 1-asr – milodiy 16-asr). Janubiy Qozogʻistondagi Aris daryosining Sirdaryoga quyilish joyida. Oʻ. 3 qism (ark, shahriston, rabod)dan iborat boʻlib, burjlar bilan mustahkamlangan mudofaa devori va xandaqlar bilan oʻralgan. Oʻ.dan koʻchalar, hammom, turar joy binolari qoldiqlari, uyroʻzgʻor, zargarlik buyumlari, kamon oʻqlari va boshqalar topilgan. Moʻgʻullar istilosiga qadar Xorazmshohlar davlatining savdo va hunarmandchilik shaharlaridan biri boʻlgan. 

Oʻtrormudofaasidan soʻng moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. Oq Oʻrda xonlari uni 14-asr da tiklaganlar. Bu davrda masjid, madrasa, xonaqoh qurilgan. Amir Temur va temuriylar davrida muhim harbiy shahar, qalʼa boʻlgan. Bu davrda Yevropadan Osiyoga boradigan yangi savdo yoʻli vujudga kelgan; u Volga sohillaridan Uraldagi Saroychik shahri orqali Koʻhna Urganch, Oʻ. va Olmaliqqa borgan. Bu yoʻldan musulmon savdogarlari ham, yevropalik tijoratchilar ham foydalanishgan. Oʻ.dan koʻplab allomalar yetishib chiqqan; shahar obodligi, chiroyi bilan nom chiqargan. 16-asrdagi oʻzaro ichki nizolar paytida huvillab qolgan.1991-yilga kelib esa Oʻtror ochiq osmon ostidagi muzey deb ataladi.

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Oʻtror mudofaasi

Oʻtror mudofaasi — moʻgʻullar istilosi davrida Xorazmshohlar davlatiga qarashli Oʻtror shahrini qahramonona mudofaa qilinishi (1219-yil sentabr — 1220-yil mart). Muhammad xorazmshohning Oʻtrordagi noibi Inolchiq tomonidan moʻgʻul savdogarlarining oʻldirilishi va mol-mulklarining musodara etilishi (1218-yil) Oʻrta Osiyoga istilochilik yurishini boshlash uchun Chingizxonga bahona boʻlgan. 1219-yil sentabrda moʻgʻullar shaharni qamal qilishga kirishganlar. Inolchiq ixtiyorida shahar mudofaasi uchun 20 ming kishilik qoʻshin bor edi. Shuningdek, Muhammad xorazmshoh Oʻtrorga Qoracha hojib boshliq 10 ming askarni koʻmak uchun joʻnatgan edi. Shaharni osonlik bilan egallash mushkulligini fahmlagan Chingizxon oʻgʻillari Chigʻatoy va Oʻqtoy boshchiligidagi qoʻshinlarining bir qismini qoldirgan. Shundan soʻng lashkarining asosiy kuchlarini 3 qismga boʻlgan: birini u katta oʻgʻli Joʻjixon boshchiligida Oʻtrordan shimolidagi Jand va Barchinligʻkentni boʻysundirishga yuborgan, ikkinchisini — Uloq noʻyon va Suketu cherbi boshchiligida Oʻtrordan janubidagi Banokat bilan Xoʻjandni bosib olishga joʻnatgan. Oʻzi esa kichik oʻgʻli Tuli va mashhur Jebe noʻyon va Subutoy bahodirlar bilan Buxoroga qarab yurgan. ga koʻra, Oʻtror qamali 5 oy davom etgan. Moʻgʻullar shaharga oqib kiruvchi ariqlarni koʻmib tashlashgan, manjaniqlardan shaharga qarata tosh va yonuvchi moddalar irgʻitganlar, qoʻrgʻon atrofidagi xandaqlar tuproq hamda shox-shabbalar bilan toʻldirilgan, devorlar ostidan lahimlar qazilgan, tevarakatrofdagi dovdaraxtlar kesilib, uzun, ulama qamal shotulari yasalgan.

Oʻtror mudofaasi davrida nafaqat qamaldagilar, balki moʻgʻullar ham katta talafot koʻrishgan. Qamaldagilarning safi kundan kun siyraklashib, oziq-ovqat tanqisligi kuchaygan. Oʻtror mudofaasining eng ogʻir paytida Qoracha hojib shaharni moʻgʻullarga topshirishni taklif qilgan, ammo Inolchiq bu taklifni rad etgan. Shunda Qoracha hojib oʻziga qarashli 10 ming askari bilan Soʻfiyxon (Soʻfixona) darvozasidan chiqib moʻgʻullarga taslim boʻlgan. Biroq xiyonatkorlikni moʻgʻullar ham kechirishmagan, ular Qoracha hojib va uning askarlarini qatl etishgan. Moʻgʻul qoʻshini manjaniq va arrodalar yordamida shahar devorlaridan raxnalar ochib ichkariga yopirilib kirgan. Inolchiq 20 ming askari bilan shahar ichidagi mustahkam qalʼaga kirib olib, yana 1 oy davomida son jihatdan oʻzidan bir necha yuz barobar ortiq gʻanim bilan qahramonona jang qilgan. Chigʻatoy Inolchiqni tiriklayin ushlashni buyurgan. Chigʻatoy va Oʻqtoy uni qoʻlga olib Samarqandga Chingizxon huzuriga keltirganlar. Oʻtror mudofaasi rahbari beshafqat qatl etilgan.

 

Turkum:Xorazmshohlar davlatiga Moʻgʻul bosqini
Oʻtroq

Oʻtroq, Atrak (12-asr) — Dashti Qipchoq dagi qipchoq xonlaridan biri. Sharukanttt oʻgʻli. 1103, 1107, 1111-yillarda Kiyev knyazi Vladimir II Monomax, qipchoqlar ustidan gʻalaba qozongach, Donning oʻrta oqimi qirgʻoqlaridan jan.ga qarab ketgan. Uning qoʻshinlari Belaya Veja yaqinida bijanaqlar va torklarning birlashgan kuchlarini tormor keltirgan (1117-yil). 1118-yil bir necha qipchoq oʻrdalari Oʻ. boshchiligida Kavkazoldi dashtlariga kelib joylashganlar. Ayni shu yili Gruziya shohi Dovud "Quruvchi" Oʻ. huzuriga oʻz elchilarini yuborgan va unga oʻz qabiladoshlari va tobe odamlari bilan Gruziyaga koʻchib kelishni taklif etgan. Oʻ. bilan Daryoli orqali Gruziyaga 40 ming qipchoq, jumladan, 5 ming sara askar kelgan. Kavkazoldida Oʻ.qa tegishli 35 ming jangchi qolgan. Dovud Oʻ. odamlarini mamlakatning jan. va sharqiy chegaralari, saljuqiylar bosqini natijasida aholisi deyarli qirilib ketgan Kartliga joylashtirgan. Dovud Oʻ. qoʻshinidan ichki va tashqi dushmanlari — gruzin mulkdorlari va saljuqiylarga qarshi kurashda foydalangan. Oʻ. saroyda katta mavqega ega boʻlgan. Bu nafaqat uning kuchli qoʻshini tufayli balki shoh bilan qarindoshlik munosabatlari oʻrnatganligida, qizi Gurandoʻxtni shohga xotinlikka berganligida edi. Vladimir Monomaxning vafot etgani haqida Oʻ.qa akasi Sirchanxon xabar berib, uni dashtga qaytishga chaqirgan. 12-asrning 20-yillari oxirida Oʻ. bir qism qoʻshin bilan Don daryosi sohillariga qaytgan. Uning oʻgʻli Konchak 12-asrning 2-yarmida qudratli qipchoq xonlaridan boʻlgan.

Javli Tursunov.
Oʻchoq

300px|thumb|Oʻchoq
Oʻchoq — olov yoqish, uni saqlash va ovqat pishirish uchun moʻljallangan, ustiga qozon oʻrnatiladigan uch tomoni yopiq qurilma. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Oʻ. ilk paleolit davridan maʼlum. Oʻ. turli urf-odatlar, marosimlarni oʻtkazishda katta ahamiyatga ega boʻlgan. Barcha xalqlarda muqaddas joy hisoblangan. Quyi paleolitda toshdan, soʻngra guvala, gʻishtdan yasalib, somonli loy bilan suvalgan, atroflariga tutun tortadigan va havo kiradigan teshiklar qilingan. Oʻ.ning ayrim yertandir kabi qurilib ovqat pishirish bilan birga non yopishda ham foydalanilgan. Oʻ.ning takomillashgan turi devorga taqab joylashtiriladi, tutuni moʻrikon orqali chiqarib yuboriladi.

Hozirgi davrda Oʻ.ning yeroʻchoq, loy va temir Oʻ. bor. Sumalak, halim, katta maʼraka oshlari pishirishda aylanasi doshqozon gardishiga mos maxsus yeroʻchoqlar (yer baravarida, qozon atroflari alanga chiqmaydigan qilib tuproq bilan zichlanadi yoki suvaladi) kavlanadi, kundalik oshovqat tayyorlash uchun xonadonlar oshxonalarida loy oʻchoqlar quriladi, temir Oʻ.lar aksariyat koʻchma Oʻ. vazifasini bajaradi. Shahar va qishloqlarda, asosan, oʻtindan yoqilgʻi sifatida foydalanadigan xonadonlarda Oʻ.lar saqlanib qolgan, temir Oʻ.da oʻtin va tabiiy gazdan foydalaniladi.
Oʻchoq (yulduz)

Oʻchoq (lot.) — osmon gumbazining Janubiy yarim sharidagi eng yorqin yulduz (nomi shundan). Koʻrinadigan (vizual) yulduz kattaligi 3,9. Oʻzbekiston hududida kuzda yaxshi koʻrinadi.

OʻSH — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining shahar, viloyat markazi. Qirgʻizistonda Bishkek shahridan keyin 2sanoat markazi. Oqbura daryosi Olay tizmasidan Fargʻona vodiysiga oqib chiqadigan joyda. Transport yoʻli stansiyasi. Bishkek, Xorugʻ, Andijon, Qizilqiya shahri lari oʻrtasidagi avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 208,5 ming kishi (1999). Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlaridan biri. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, miloddan avvalgi 4—3-asrlarda vujudga kelgan. 9— 10-asrlarda Oʻ. Somoniylar davlati tarkibida boʻlib, kattaligi jihatidan Fargʻona vodiysida 3shahar hisoblangan. Bu davrda shahar shahriston, ark, rabotdan iborat boʻlgan. Hokim saroyi va devonxona ark ichida joylashgan. Oʻ. atrofi baland qalʼa devori bilan oʻralib, uning chekkasi Sulaymon togʻigacha yetgan. Shaharning 3 ta darvozasi boʻlgan: Koʻh, Ob, Mugʻkada. Jome masjidi bozor hududida joylashgan. Oʻ orqali Movarounnahrdan Xitoy va Hindistonga savdo yoʻli oʻtgan. 10 — 12-asrlarda Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan. 13-asrda moʻgʻullar istilosi natijasida xarobaga aylangan va 14-asrga kelib Amir Temur tomonidan qayta tiklandi. Oʻ. toʻgʻrisida "Boburnoma" kitobida ham maʼlumotlar berilgan. 18-asr da Oʻ. Qoʻqon xonligi tarkibida boʻldi va ilgarigidek muhim savdo markazi boʻlib qoldi. 1876-yil xonlik barham topgach, Rossiyaning Oʻrta Osiyo mustamlakasi tarkibida boʻlib keldi.

Shaharda viloyat sanoat mahsulotining 1/3 qismi ishlab chiqariladi. Yetakchi sanoat tarmogʻi — yengil sanoat. Oʻrta Osiyoda eng yirik toʻqimachilik ktlaridan biri, ipakchilik kti, paxta tozalash zavodi, tikuvchilik, poyabzal fabrikasi bor. Oziqovqat sanoati tarmoqlari rivojlangan (non mahsulotlari, goʻshtkonserva, sut, mevasabzavot, meva vinosi ktlari, araq zavodi bor). Mashinasozlik va metallsozlik sanoati (nasos, avtomobil taʼmirlash) korxonalari ishlab turibdi. Qurilish materiallari kti, asfaltbeton, temirbeton buyumlari, gʻisht zdlari, mebel fabrikasi bor. Issiqlik elektr markazi faoliyat koʻrsatadi. Aeroport, turistik baza ishlab turibdi. Oʻ. da pedagogika instituti, telemarkaz, oʻzbek akademik drama teatri, tarixmadaniyat muzeyqoʻriqxonasi mavjud. Oʻ. — Bishkek, Oʻ. — Xorugʻ avtomagistrallari qurilgan. Shahar hududida 30 ga yaqin tarix va madaniyat yodgorliklari joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan: Yusuf Boyxoʻja oʻgʻli masjidi (20-asr boshlari), Asaf ibn Burxiya maqbarasi (17 — 18 a.lar) va boshqalar saqlanib qolgan.

 

Turkum:Yulduzlar
Oʻyuvchi ishqorlar

Oʻyuvchi ishqorlar - ishqoriy metallarning suvda yaxshi eriydigan gidroksidlari. Mas, oʻyuvchi natriy NaON, oʻyuvchi kaliy KON. Koʻpgina materiallarni, shilliq parda va terini oʻyish xossasiga ega ("oʻyuvchi" nomi shundan). Sanoatning turli sohalarida qoʻllanadi (yana qarang Ishqorlar). UQ — 1) arava, mashina va mexanizmlarning aylanuvchi qismlarini tutib turadigan detali. Foydali burovchi momentni uzatmaydi. Oʻ.ning aylanuvchi va qoʻzgʻalmas xillari boʻladi; 2) nuqta vaziyatini, yoʻnalishini, sanoq boshini koʻrsatadigan va masshtab birligida olingan toʻgʻri chiziq (koordinata oʻqi); uning ustida yotgan nuqtaning vaziyatini belgilaydi; 3) simmetriya oʻqi (qarang Simmetriya); 4) qattiq jism (mas, giroskop)nmt qoʻzgʻalmas nuqtadan oʻtuvchi oʻqi (oniy aylanish oʻqi); jism shu Oʻ. atrofida burilganda bir vaziyatdan shunga cheksiz yaqin vaziyatga siljiydi; 5) Yerning sutkalik harakati yuz beradigan toʻgʻri chiziq (Yerning aylanish Oʻ.i). Yer markazi orqali yer sirtini geogrik, qutblari kesib oʻtadi. Yerning aylanish Oʻ.iga parallel ravishda osmon gumbazi markazidan oʻtuvchi toʻgʻri chiziq olam oʻqi deb ataladi; 6) materiallar qarshiligida egiladigan balkaning koʻndalang kesimidagi chiziq (neytral Oʻ.); uning nuqtalarida balka oʻqiga parallel boʻlgan normal kuchlanishlar nolga teng boʻladi; 7) harbiy qurollar, ov va sport qurollari (miltiq, pulemyot, toʻpponcha va boshqalar) ning jangovar patroni kallagi (bosh qismi). Oddiy va maxsus (iz qoldiruvchi, zirhteshar, yondiruvchi, signal beruvchi va hokazo) bor. Oddiy Oʻ. qobiq, oʻzak, qoʻrgʻoshin gʻilofdan iborat. Iz qoldiruvchi, yondiruvchi va signal beruvchi Oʻ.larda gʻilof ichiga maxsus moddalar toʻldiriladi. Kalibri (oʻlchami) boʻyicha kichik (6,5 mm), normal (7,5—7,69 mm) va katta (12,7–15 mm) kalibrli turlarga boʻlinadi.

Turkum:Kimyo
Turkum:Ishqorlar
Oʻqilon

Oʻqilon — suvilonlar oilasiga mansub ilon. Gavdasi ingichka, uz. 90 sm gacha. Tanasining orqa tomonida 4 ta boʻylama qoramtir yoʻli bor. Tangachalari silliq. Zahar soluvchi tishlari yuqori jagʻ suyagining keyingi qismida. Markaziy va Gʻarbiy Osiyoda, jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo va Sharqiy Kavkazorti mamlakatlarida tarqalgan. Choʻl va chala choʻllarda yashaydi; togʻlarda ham uchraydi. Juda tez ("oʻqdek") harakat qiladi (nomi shundan). Asosan, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Chaqqon, oʻljasini bir necha sekundda oʻldiradi. Urgʻochisi iyun— iyulda 2—6 ta tuxum qoʻyadi. Chaqishi odam uchun xavfli emas; chunki ogʻiz boʻshligʻining keyingi qismida joylashgan zahar tishidan foydalanolmaydi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Oʻqituvchi (nashriyot)

"Oʻqituvchi" ilmiy-uslubiy nashriyot markazi (avvalgi nomlari: "Oʻqituvchi" nashriyot-matbaa ijodiy uyi) — Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi tizimidagi muassasa. „Oʻquvpeddavnashr“ nomi bilan 1936-yil tashkil qilingan (1950—59 yillarda yana shu nom bilan atalgan). 1941—49 yillarda Oʻzbekiston davlat birlashgan nashriyoti tarkibida boʻlgan. 1960-yildan Oʻzbekiston „Oʻrta va oliy maktab“ nashriyoti, 1964-yildan „Oʻqituvchi“ deb nomlangan. 2004-yil „Oʻqituvchi“ nashriyoti va Toshkent kitobjurnal fabrikasi negizida „Oʻqituvchi“ NMIU. tashkil etildi. Uning asosiy faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining barcha turdagi umumtaʼlim maktablari, akademik litseylar, kasb-hunar kollejlari oʻquvchi va oʻqituvchilariga, shuningdek, oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari talabalariga, maktabgacha tarbiya muassasalari xodimlariga, ota-onalarga moʻljallangan  — darsliklar, oʻquv qoʻllanmalari, metodik , turli xil lugʻat va maʼlumotnomalar, bolalar uchun turli nashr etishdan iboratdir. „Oʻqituvchi“ NMIU.da 2004-yilda oʻrta umumiy taʼlim maktablari uchun 100 nomda 4 mln. 117 ming nusxa va oliy oʻquv yurtlari hamda akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun 51 nomda 834 ming nusxa darslik va oʻquv qoʻllanmalari chop etildi.

 
 „Oʻqituvchi“ NMIU sahifasi

Turkum:Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Oʻqtoyxon

Oʻqtoyxon, Oʻqtoy qoon, Oʻgedey, O'gedey (1186–1241.11.7) – Moʻgʻullar davlati ulugʻ xoni (1229–1241.11.7); Chingizxonning 1-xotini, yaʼni qoʻngʻirot urugʻining koʻzga koʻringan vakili Day noʻyon qizi Boʻrta Fujindan tugʻilgan 3-oʻgʻil. Moʻgʻullar tomonidan 1219–20 yillarda Movarounnahrning zabt etilishida faollik koʻrsatgan (qarang Urganch mudofaasi). Chingizxon hayotligida Oʻ.ni taxt vorisi deb eʼlon qilgan. Chingizxon oʻlimidan 2 yil oʻtgach, 1229-yilda Joʻjixon oʻgʻlonlari, Chigʻatoy va Tulixon farzandlari hamda Bilgaday noʻyon va Ilchidoy noʻyon singari arkoni davlat ishtirokida chaqirilgan buyuk qurultoyda Oʻ. ulugʻ qoon (bosh hukmdor) etib saylangan. Oʻ hukmronligi davrida Shimoliy Xitoy butunlay moʻgʻullar qoʻl ostiga oʻtgan va qoon Maxmud Yalavochga bu yurtni boshqarishni topshirgan. Oʻ. Xitoyni zabt etib qaytgach, 1235-yil Joʻjixonning toʻngʻich oʻgʻli Botuxon boshliq chingiziy xonzodalarni Dashti Qipchoq, Bulgʻor, Rus, Alaniya, Mojariston, Cherkes, Boshqird va boshqalar ellarni bosib olish uchun yuborgan. Ushbu harbiy yurishlar 1240-yilning iyunigacha davom etgan. Bu davrda Qoraqurumni obod qilish ishlari amalga oshirilgan. Xitoydan keltirilgan ustalar va naqqoshlar yordamida koʻrkam koʻshklar, binolar quriladi. Xitoydan Qoraqurumgacha boʻlgan masofada bir-biridan uzoqligi taxminan 30km dan iborat 37 yomxona bunyod etilgan. Moʻgʻullarning yurishi vaqtida vayronaga aylangan Hirot shahrini qayta tiklashga muvaffaq boʻlingan, aholi roʻyxatga olingan. Moʻgʻulistonning bir qismi, Jungʻoriya va Xitoyning bir qismi Oʻ. tasarrufida boʻlgan. Ayshu-ishratga berilish, haddan tashqari koʻp sharob ichish oqibatida Oʻ. 1241-yilning 11-iyulida vafot etgan. Taxt maʼlum muddatga uning bevasi Turakina xotun qoʻliga oʻtgan.

 
 RashidadDin, Sbornik letopisey, t. 2 perevod s persidskogo Yu.P.Verxovskogo, M. — L., 1960; Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Mongoliya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:1186-yilda tugʻilganlar
Turkum:1241-yilda vafot etganlar
Turkum:11-iyulda vafot etganlar
Oʻquv dasturi

Oʻquv dasturi — taʼlim tizimidagi har bir oʻquv fanining mazmuni va oʻtilish tartibini, oʻquvchilar tomonidan oʻzlashtirilishi lozim boʻlgan bilim hamda koʻnikmalar hajmini belgilab beradigan rasmiy pedagogik hujjat. Oʻzbekistonda Oʻquv dasturi tegishli vazirliklar qoshidagi ilmiy metodik kengashlar tomonidan tasdiqlanadi. Har bir Oʻquv dasturi uqtirish xati, oʻquv fani mazmunining qisqa bayoni, oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalariga qoʻyiladigan talablar singari 3 qismdan iborat. Oʻquv fanining maqsad va vazifalarini belgilab berish Oʻquv dasturining muhim belgisidir. Chunki ayni shu narsa yaratiladigan oʻquv darsligi muallifiga muayyan nuqtai nazarni tanlash, oʻqituvchiga esa pedagogik moʻljalni toʻgʻri belgilash imkonini beradi. Taʼlim amaliyotida Oʻquv dasturi yaratishning konsentrik (markazlashgan) hamda tizimli usullari bor. Konsentrik yoʻl bilan tuzilgan Oʻquv dasturida taʼlimning mazmuni yoki oʻquv materiallari oʻqitishning keyingi bosqichida yuksakroq darajada takrorlanishi koʻzda tutiladi. Boshlangʻich sinflarda oʻtiladigan oʻquv fanlari boʻyicha Oʻquv das shu usulda tuziladi. Tizimli usuldagi Oʻquv dasda oʻquv materiallari fan mantigʻiga muvofiq soddadan murakkabga qarab ketma-ket joylashtiriladi. Maktabning boshlangʻich sinfdan keyingi bosqichlarida qoʻllaniladigan bu usulda ortiqcha takrorlarga yoʻl qoʻyilmaydi, har bir mavzuning oʻz oʻrnida oʻtilishi koʻzda tutiladi. Taʼlimning Oʻquv dasturi tomonidan belgilangan mazmuni darslik, oʻquv qoʻllanmalari, koʻrgazmali qurol va metodik tavsiyalarda toʻla namoyon boʻladi
Oʻquv rejasi

Oʻquv rejasi - oʻquv yurtlarida oʻqitiladigan fan, ularning boʻlimlari, oʻqitilish tartibi hamda har bir fanning yil davomida oʻqitilishi, ularning oʻquv yili va haftasida qancha miqdorda oʻtilishi kerakligini belgilab beradigan rasmiy pedagogik hujjat. Oʻzbekistonda Oʻquv rejasi tegishli vazirliklar tomonidan tuziladi va tasdiqlanadi. Bir tipdagi oʻquv yurtlari uchun Oʻquv rejasi yagona va majburiydir. , har bir oʻquv yurti Oʻquv rejasini belgilangan miqdorda oʻzgartirishi mumkin. Shuningdek, mamlakatdagi tayanch oliy oʻquv yurtlari uchun oʻziga xos Oʻquv rejasiga ega boʻlishga ruxsat etilgan. Oʻquv rejasining umumiy va majburiyligi taʼlim tizimi bosqichlarining uzluksizligini, jamiyatning barcha aʼzolariga ilm olishning bir xil imkoniyatlarini taʼminlaydi.

OʻzRda taʼlim tizimi barkamol shaxsni shakllantirishga qaratilganligi uchun ham Oʻquv rejasida taʼlimning insonparvarlashuviga alohida eʼtibor berilgan. Oʻquv yurtlarining Oʻquv rejasi muayyan qismlardan iborat boʻlib, ularda oʻquv yurti oʻquvchisi, talabasi yoki tinglovchisida shakllantirilishi lozim boʻlgan ilmiy, maʼnaviy, kasbiy sifatlar hamda amaliy koʻnikma va malakalar hisobga olingan.
Oʻquvchi va oʻsmirlar texnika ijodiyot markazi

Oʻquvchi va oʻsmirlar texnika ijodiyot markazi, Respublika oʻquvchi va oʻsmirlar texnika ijodiyot.markazi — oʻquvchi va oʻsmirlar bilan texnikaga oid mashgulotlar olib boruvchi maktabdan gashqari bolalar muassasasi. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tasarrufida. 1930-yil bolalar texnika va qishloq xoʻjaligi stansiyasi nomi bilan tashkil etilgan. 1934-yildan texnika st-yasi, 1948-yildan Respublika yosh texniklar st-yasi, 1960-yildan Markaziy yosh texniklar st-yasi deb nomlangan; 1991-yildan hozirgi nomda. Markaz oʻquvchi va oʻsmirlarning boʻsh vaqtlarini koʻngilli hamda unumli oʻtkazishlari uchun ularni texnika toʻgaraklariga jalb etib, texnikaga boʻlgan havasini kuchaytiradi, maktabda olgan nazariy bilimlarini amalda sinab koʻrish imkoniyatini yaratadi, texnikaga oid bilimlarini boyitadi, kasb-hunarga boʻlgan layoqatlari, qiziqishlarini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, sportning texnika boʻyicha kadrlar tayyorlash va musobaqalar oʻgkazishni tashkil etadi. 2005-yil Oʻzbekiston Respublikasida 136 texnika ijodiyot markazi, 8309 toʻgarak va 2715 toʻgarak rahbari faoliyat yuritdi; toʻgarak mashgʻulotlarida 66 yoʻnalish boʻyicha 92 ming oʻquvchi va oʻsmir ishtirok etdi.
Oʻqquloq koʻrshapalaklar

Oʻqquloq koʻrshapalaklar — silliq burun koʻrshapalaklar urugʻi. Quloq suprasi 4 sm gacha. Bir necha turi bor. Gʻarbiy Osiyo va Shim. Afrikaning quruq iqlimli hududlarida tarqalgan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda oqqorinli Oʻqquloq koʻrshapalaklar uchraydi. Oʻqquloq koʻrshapalaklar uchun qoyalar yorigʻi va imoratlar pana joy boʻladi. Tunda faol.
thumb|Plecotus auritus

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Oʻgʻit

Oʻgʻit – tarkibida oʻsimliklar uchun zarur oziq elementlar boʻlgan yoki tuproqdagi oziq moddalarni harakatga keltiradigan organik yoki anorganik moddalar

Oʻgʻit deganda oʻsimlikning oziq elementlari bilan birga, tuproqqa solinganda oziq elementlarini ishga solishga yordam beradigan bakterial preparatlar, tuproq strukturasi, kimyoviy va biologik xususiyatlarini yaxshilaydigan pqeparatlar ham tushuniladi. Odam U.larni qoʻllab oʻsimliklar uchun ijobiy oziqlanish balansi yaratadi, tuproqdagi moddalar aylanishiga faol aralashadi. Kimyoviy tarkibiga qarab oʻgʻitlar organik, mineral va bakterial boʻlishi mumkin. Organik oʻgʻitga goʻng, torf, sharbat, har xil kompostlarr, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi, sanoat va shahar xoʻjaligi chiqindilari hamda koʻkat oʻgʻitlar kiradi. Organik oʻgʻit tarkibida oʻsimliklarning oziq mineral elementlari (azot, fosfor, kaliy, mikroelementlar va boshqalar) hamda organik moddalar boʻladi. Mineral oʻgʻitga azotli oʻgʻitlar, fosforli oʻgʻitlar, kaliyli oʻgʻitlar, kompleks oʻgʻitlar, ohakli oʻgʻit, mikrooʻgʻitlar va boshqalar; bakterial oʻgʻitga nitragin, azotobakterin, fosforbakterin va boshqalar taalluqli. Bevosita xoʻjaliklarda olinadigan oʻgʻit mahalliy, kimyoviy korxonalarda ishlab chiqariladigan oʻgʻit – sanoat oʻgʻitlari deb ataladi. Oʻgʻit tuproqqa solinadi, oʻsimlikka purkaladi (bargidan oziqlantirish) yoki urugʻlikka ishlov berishda qoʻllanadi. Oʻgʻitni koʻp martalab katta ulushlarda solish va tuproqni madaniylashtirishning boshqa usullari (ishlov berish, almashlab ekish va boshqalar) tuproq hosil boʻlishi jarayonining yoʻnalishini oʻzgartirishi; yangi tuproq tipchalari – yuqori hosildorligi bilan ajralib turadigan madaniylashgan (har xil darajadagi) antropogen tuproqlar hosil boʻlishiga olib kelishi mumkin. Oʻgʻit toʻgʻri solinganda oʻsimliklar oʻsishiga, rivojlanishiga ijobiy taʼsir qiladi, hosilni oshiradi va mahsulot sifatini yaxshilaydi. Oʻgʻitning samaradorligi qishloq xoʻjaligi ekinlarining biologik xususiyati, tuproqdagi oziq elementlar miqdori va boshqalarga bogʻliq. Oʻgʻit Oʻrta Osiyo sugʻorma dehqonchiligi sharoitida qishloq xoʻjaligi ekinlari hosilini oshirishning asosiy vositasidir. Oʻgʻitni ilmiy asoslangan meʼyorlarda ishlatish uning atrof muhitga salbiy taʼsirini bartaraf etishga yordam beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻgʻitlar
Oʻgʻrilik

thumbnail|Paul-Charles Chocarne-Moreau, The Cunning Thief, 1931

Oʻgʻirlik — jinoyat huquqida oʻzganing molmulkini yashirin ravishda talontoroj qilish. Oʻzbekiston Respublikasi JKda Oʻ. qanday sodir etilganligi (kissavurlik, bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib yoki takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan, yo boʻlmasa koʻp miqsordagi molmulkning oʻgʻirlanishi, uyushgan guruh tomonidan sodir etilishi va boshqalar)ga qarab jazo belgilangan (JK, 169-modda). Eshushi joyida boʻlgan va 14 yoshga toʻlgan shaxs Oʻ. shaklidagi oʻzgalar mulkini talontoroj qilishning subʼyekti boʻlishi mumkin.
Oʻgʻruq

Oʻgʻruq (chodir yoki oʻtovning yuqorisidagi uvuqlari, yogʻochlari) — moʻgʻul hamda turkiy xalqlar qoʻshinida asosiy jangovar qismlardan bir necha kunlik masofada ortda boradigan ogʻir karvon (oboz). Amir Temur odatga koʻra. Oʻ.ni atoqli sarkardalarga topshirgan. Oʻ.ni hukmdor harami, voyaga yetmagan mirzolar tashkil etgan. Oʻ.da lashkar uchun turli kasb egalari, chunonchi novvoylar, oshpazlar, qassoblar, taqachilar, kamonchilar, oʻqchilar, egarchilar, oziqovqat, meva bilan savdo qiluvchilar, hammomchilar va hokazo xizmat qilgan. Asosiy harbiy qismlar uchun moʻljallangan qurolyarogʻ, asbobanjom, yemxashak zaxirasi ham Oʻ.da mujassam etilgan.
Қ (kirill)

Қ — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz uchinchi harfi. Chuqur til orqa, shovqinli, portlovchi, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Qoʻllanishiga koʻra oʻrtacha faol. Soʻzning boshi (qarmoq, qor, qoʻl), oʻrtasi (maqsad, oqil, toʻqson) va oxirida (aniq, iliq, ogʻriq) kela oladi; soʻz oʻrtasida juft holda ham qoʻllanadi: raqqosa, soqqa, taqqos. Baʼzi undosh va unli tovushlar bilan yonmayon kelganda, ular taʼsirida x yoki gʻ kabi talaffuz etilsada (maxsad, taxsimot, toʻxson, chixdi; oʻrtog, oʻrogʻ), bu holatlar imloda aks etmaydi. Turkiy xalqlar, jumladan oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan deyarli barcha yozuvlarda oʻziga xos belgishakllarga ega. 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Qabr

Qabr, goʻr – marhumni dafn etish uchun tayyorlangan maxsus joy. Qabr har bir xalqning urf-odati, yashaydigan geografik muhiti, kishilarning tabiiy, ilmiy tasavvurlari, diniy eʼtiqodlariga koʻra bir-biridan farq qiladi. Oʻliklarni koʻmadigan xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda ham Qabrning lahad, kamin, tik chuqur va sagʻana tiplari bor. Aksariyat yer osti suvlari chuqur boʻlgan qurgʻoq joylarda lahad qaziladi. Lahad tipidagi Qabrlar Oʻzbekistonda bundan 3500-yil ilgarigi jez davri qabristonlarida ham uchraydi.

Qabr tayyorlash uchun yerdan bir m chamasi tik chuqur – „ayvoncha“ qazib, uning bir burchagidan oʻlik boʻyi baravar gorizontal kavak – „lahad“ kavlanadi, tuprogʻi tashqariga olinadi. Ulik qoʻyilayotganda goʻrkov lahad ichiga tushib, oʻlikning bosh tomonini qibla (gʻarb)ga qaratib yotqizadi. Lahadning teshigiga gʻisht, tosh, guvala, chim qalab bekitiladi, soʻngra „ayvoncha“ tuproq bilan toʻldiriladi. Ortib qolgan tuproq Qabr ustiga tepa qilib uyiladi. Kamin (yoki kamgoh) tipidagi Qabrda yer bir metrdan ortiq tik va choʻzinchoq oʻra qilib qaziladi. Oʻra devori ostki yonidan uchburchak shaklida oʻyiladi. Oʻlik shu kamin (kamgoh)ga qoʻyiladi. Kamgoh ogʻzi gʻisht, guvala va boshqalar bilan bekitiladi, soʻngra Qabr tuproq bilan toʻldiriladi. Tik chuqur shaklidagi Qabrda yer oʻlik boʻyiga teng qilib kavlanadi, oʻlik chuqurga chalqancha yotqiziladi. Qabr ogʻziga katta yassi toshlar zichlab teriladi, soʻngra ustiga tuproq tortiladi. Sagʻana, asosan, yer osti suvlari yuza boʻlgan joylarda – Buxoro, Samarqand, Xorazm, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan, Sagʻanada yer qazilmaydi. Oʻlik yer yuzasiga qoʻyiladi, uning ustiga pishiq gʻishtdan gumbazsimon sagʻana bino qilinadi. Qabrlarga qayta-qayta oʻlik qoʻyish, baʼzan bir oilaning erkaklarini bir Qabrga (oldin oʻlganlarning suyaklarini bir chetga surib, oʻrniga yangi oʻlikni sagʻanaga) qoʻyish odati boʻlgan. Xotinlar ham shunday tartib bilan qoʻyilgan. Baʼzi turkiy xalklarda, jumladan, oʻzbeklarda boy tabaqalar sagʻana qurdirib qoʻyish odati boʻlgan (yana qarang Daxma).
 

 

Turkum:Dafn marosimlari
Qavariq jism

Qavariq jism — istalgan ikki nuqtasini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq kesmasi butunlay oʻziga tegishli boʻlgan geometrik jism. Mas, shar, kub, tetraedr, shar qatlami, silindr, piramida, konus, ellipsoid va boshqalar (rasm, a). Qavariq jism sirti yoki shu sirt ustida yotadigan soha qavariq sirt deyiladi.

Qavariq jism chegarasidan u jism bilan umumiy nuqtaga ega va ayni vaqtda jismni ikkiga ajratib yubormaydigan kamida bitta tekislik (tayanch tekislik) oʻtadi. Bu xossa Qavariq jism taʼrifi sifatida olinishi ham mumkin. Qavariq jism — har bir nuqtasida tayanch tekislik mavjud boʻlgan sirtdir. Silliq sirt uchun bunday tekislik vazifasini urinma tekislik bajaradi (rasm, b.). Silliqlik roʻy bermagan nuqtada (mas, kubning uchida) cheksiz koʻp tayanch tekislik oʻtkazish mumkin. Toʻplamlar nazariyasida ham "qavariq" termini ishlatiladi: istalgan ikki nuqtasini tutashtiruvchi kesmani oʻz ichiga olgan toʻplam qavariq toʻplam deyiladi. Shuningdek, Qavariq jism kamida bitta ichki nuqtaga ega boʻlgan yopiq toʻplam sifatida taʼriflanadi.

Tekislikdagi qavariq figurani Ax+Vu+S>0 (yoki 0 yoki 0, x—u>0, 2x—u—2 0, 2x+u—20 tengsizliklar esa uchlari M,(0,0), M2(1.0), M3(2,2), M4(0,1) nuqtalardan iborat toʻrtburchakni (rasm, g) aniqlaydi va hokazo.

Qavariq jismlar 5 turga boʻlinadi: 1) chekli (chegarasi yopiq qavariq sirt); 2) cheksiz (chegarasi — cheklanmagan bitta sirt, mas, paraboloid); 3) ikki tomoniga ham cheksiz boʻlgan silindr (chegarasi — yopiq qavariq silindrik sirt, mas, cheksiz doiraviy silindr); 4) ikkita parallel tekislik orasidagi soha; 5) butun fazo tayanch funksiyalari yordamida berilishi mumkin (tayanch funksiya — tayanch tekislikning koordinatalar boshigacha masofasini bildiradi; bu masofa jismdan tashqariga qarab yoʻnalgan tayanch tekislikka perpendikulyar boʻlgan birlik vektorning funksiyasidir).

Qavariq jismlarga — chekli sonda olingan qavariq koʻpburchaklar bilan chegaralangan koʻp yoklilar eng sodda misoldir. Istalgan Qavariq jism uchun xohlagancha yaqin qavariq koʻp yoqlilar yasash mumkin.

Qavariq jism nazariyasi geometriya, sonlar nazariyasi, matematik analizda qoʻllanadi.
Qavvali

Qavvali (arabcha: qavval — notiq, baxshi soʻzidan) — Pokiston, Shimoliy Hindiston, Bangladesh, shuningdek, Eron va baʼzi arab mamlakatlarining ayrim vohalarida keng tarqalgan mumtoz musiqa janri. "Qavl" atamasi dastlab keng tarqalgan ashula shakllaridan birini anglatgan. Keyinchalik (taxminan 14-asrdan boshlab) Shimoliy Hindiston hududi (Gʻuriylar davlati, Dehli sultonligi)s.a musulmon dini tarqalishi hamda Oʻrta Osiyo badiiy anʼanalarining taʼsiri natijasida Q. diniy marosimlar bilan bogʻliq holda rivojlanib kelgan, darvishlarning samolarida ham qoʻllangan. Oʻrta asr risolalarida Q. janri tahlil etilgan ("Dar juvoze samaʼ", Abu Jalil Bin Abdurahmon, 1650 va boshqalar), Q.ning ilk mohir ijrochisi va ijodkori sifatida Xusrav Dehlaviy koʻrsatilgan ("Nagʻmai Ushshoq", Muhammad Nurasad Chishtiy, 1834 va boshqalar).

Q. metr va ritm hamda raga bilan bogʻliq lad asoslarining rivojlanganligi, ijro uslubi murakkabligi, shakli mukammalligi bilan ajralib turadi. Q, asosan, ikkita yetakchi (kuchli, keng diapazonli, chuqur nafasli ovozga ega) xonanda, bir necha (odatda, 5—6) joʻrnavoz xonanda, setor, sarangi, tanpura, fisgarmoniya va tabla kabi cholgʻulardan tuzilgan sozandalar guruhi tomonidan turkum shaklida ijro etiladi. Q. kichikroq, asosiy parda tuzilmasi va asar kayfiyatini ifodalovchi cholgʻuvokal muqaddima bilan boshlanib, murakkab uslubidagi asosiy qism bilan davom ettiriladi. Unda yakkaxon xonandaning badihalaridan keyin butun jamoa ijro etayotgan naqarot qismlari keladi. Joʻrnavoz xonandalarning naqarot qismlarida qarsak chalib turishi, surʼatning tobora tezlashishi Q.ga xos boʻlgan xususiyatlardan. 2asosiy qism toʻla guruh tomonidan ijro etilib, aniq usul va muayyan sheʼriy matn (Xusrav Dehlaviy, Kabir, Tulsi Das, Mirza Gʻolib va boshqalarning muhabbat, vatanparvarlik va diniy mavzudagi qasida, ruboiy va gʻazal)larga asoslanadi. Q. hozirda diniy marosimlar bilan birga konsert das, kino musiqasidan ham keng oʻrin olgan.

Muhiddin Nosirov.

 
 

Turkum:Pokiston madaniyati
Turkum:Musiqa