Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gadoliniy

Gadoliniy (Gadolinium), Gd - Mendeleyev davriy sistemasi III rypyhining lantanoidlar turkumiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 64, atom massasi 157,25. Yettita barqaror izotopi maʼlum: Gd152, Gd154, Gd155, Gd1S6, Gd1”, Gd158 va Gd160, Gadoliniyning bir necha sunʼiy radioaktiv izotopi olingan. Gadoliniy 1880 yilda Shveysariya kimyogari Gadoliniy Marinyak tomonidan kashf etilgan boʻlib, fin kimyogari Yu. Gadolin sharafiga quyilgan. Yer pustida ogʻirligi jihatidan 5,4-10”4% ni tashkil qiladi, gadolinit va b. minerallar tarkibida uchraydi. Gadoliniy zichligi 7,85 g/sm3, suyukdanish temperaturasi 1313°, ferromagnit xossasiga ega kulrang metall. Gadoliniy oddiy sharoitda (20°) havoda asta-sekin, 100° dan yuqorida tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (ftorid kislotadan tashqari) bilan taʼsirlanadi. Ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli. Qizdirilganda vodorod, azot va galogenlar bilan birikadi. Gadoliniy uz birikmalarida uch va-lentli.

Gadoliniy (Sh)-oksid, Gd2O5 — oq kristall modda. a-va r-modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 7,618 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 2350°, suvda erimaydi. Gd2(C2O4)3, yoki Gd(NO3)3 ni odatda 800—1000°da parchalab olinadi.

Gadoliniy(1P)-xlorid, GdCl3 — oq kristall modda. Zichligi, 4,541 g/sm3. Suyuqlanish temperaturasi 605°, suvda yaxshi eriydi. 200° dan yuqorida, Gd2(C2O4)3 ga xlor yoki SS14 taʼsir et-tirib, Gadoliniyni xlorlab va b. usullarda olinadi.

Gadoliniy (111)-ftorid, GdF, — oq kristall modda. Oddiy sharoitda ortorombik panjarali modifikatsiyasi (zichligi 7,058 g/sm3) barkaror boʻlib, 1075° da zichligi 7,33 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 1232° boʻlgan geksagonal panjarali modifikatsiyaga utadi. Gadoliniy birikmalariga gaz holatidagi NGʻ yoki ularning suvdagi eritmalariga ftorid kislota taʼsir ettirib olinadi.

Metall hodsagi Gadoliniy GdCl3 yoki GdF, ni kalsiy bilan qaytarib olinadi. Gadoliniy temir, nikel, kobalt bilan birga magnit qotishmalari komponenti, yadro reaktorlarining sozlovchi uzagi (neytroilarni yutadi) sifatida ishlatiladi. Yevropiy yordamida faollashtirilgan Gd2O3 qizil rangda shuʼlalanadigan lyuminofor, terbiy yordamida faollashtirilgan Gadoliniy oksisulfidi esa rentgenolyuminofordir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Gadolinit

Gadolinit (fin kimyogari Yu. Gadolin nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi Y2Fe22+Be20 (SiO4)2. Monoklin singoniyali. Kam tarqalgan, prizmatik kristallar, yaxlit donachalar. Rangi qora, qoʻngʻir, koʻkimtir-qora, baʼzan rangsiz. Yaltiroqligi mumsimon. Qatgikligi 6,5—7. S. of. 4,0—4,7. Topaz, flyuorit, kassiterit, sirkon, granat, ortit, fergusonit minerallari bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda G. Chatqol-Qurama togʻlaridagi granitoidlar va pegmatitlar, Gʻarbiy Oʻzbekistondagi rudali skarnlar (Ingichka)da uchraydi. G. konlari Rossiyada Kola yarim orolda (Keyvi), Italiyada (Baveno), Norvegiyada (Iveland) va AQShda (Lyako) topilgan. Berilliy va ittriy olinadigan ruda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gadfild poʻlati

Hadfild poʻlati ingliz metallurgi R. A. Hadfild (1858—1940) nomidan — yuqori bosimlar yoki zarbiy taʼsirlarga, yeyilishga (ishqalanishga) qarshiligi yuqori boʻlgan poʻlat. Tarkibida marganes (11—14%) va uglerod (0,9—1,3%) miqdori ko'pligi bilan boshqa poʻlatlardan farq qiladi. H.p.dan tayyorlangan shakldor quymalar sanoatda (maydalagichlarning jagʻlari va tegirmon sharlari tayyorlashda) va transportov (rels krestovinalari, temir yoʻl strelka oʻtkazgichlari tayyorlashda) ishlatiladi.

 Belgili roʻyxat qismi
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gajak

Gajak — 1) ayollarning ikki chakkasidan tushib turgan soch tolalari, zulfi; 2) ayollarning ziynat buyumi; chakkaga taqiladigan juft taqinchoq. Asosiy shakli bodom kurinishida boʻlib, oxirgi qismi jingala kabi bukilgan; 2 ta ilgagi boʻlib, biri quloqqa, biri bosh kiyimiga yoki sochga mustahkamlanadi, shunda G. chakkada gorizontal joylashadi. Buyum yuzasi mayda feruza kuzlar halkasi bilan Uralgan yirik, rangli shisha kuzlar bilan bezatilgan; asosiga marjon va zigʻirakli shokilalar oʻrnatilgan, orqa tomonida qush pati Urnatishga muljallangan naychalari bor. Oltin, kumush va b.dan juft qilib yasaladi. Toshkent, Samarqandda tillaqosh bilan bir ansamblni tashkil kiladi. Buxoro, Samarqandda qushgajak, yarim oy, bodombargi xillari ham tarqalgan; 3) zulf, jingala koʻrinishidagi naqsh elementi; naqsh mujassamotida toʻldiruvchi vazifani oʻtaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gajjak

Gajjak — meʼmorlikda ravoqlar koʻndalang kesishishi natijasida paydo boʻlgan kalqonsimon shakl. Xona devorlari ustiga, ravoqlar qatori orasiga ishlanadi. Gajjak yordamida xona devorlariga oʻrnatilgan ravoklar doyra holiga keltiriladi. Gajjak gʻoʻlalarining yugʻonligi ravoqpar orasining kengligiga bogʻliq boʻlib, kichik binolarda gajjak kesmasining har tomoni 8—12 sm ga baravar buladi. Gajjakning uchlari bir-biriga va negizlari ravokdarga tiralib turadi. Baʼzan ravoq oralariga gajjak oʻrnatilmay, hoshiya gʻishtlari gumbaz negiziga moslab teriladi. Gajjakning ustma-ust ishlangan murakkab turi ham keng qoʻllangan. Gumbaz os-tidagi halqa devor ravoq bilan gajjakning tepasidan oʻtadi, shu sababli gajjak poyalari ravoq yoyining taxminan yarim balandligiga tiralib, uchlari esa ravoq uchlari bilan bir xil balandlikda bulishi lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz almashinuvi

Gaz almashinuvi - nafas olish, fotosintez va b. jarayonlarda gazlarning organizm bilan tashqi muhit oʻrtasida almashinuvi. Organizm nafas harakatlari vaqtida kislorod olib, karbonat angidrid, moddalar almashinuvining boshqa gazsimon mahsulotlari va suv bugʻini chiqaradi; bu deyarli barcha organizmdagi moddalar almashinuvi jarayonining zarur holati. Kislorodsiz dissimilyatsiya jarayoni sodir boʻlishi mumkin emas. Shuning uchun organizm isteʼmol qilgan kislorod miqdoriga qarab, unda sodir boʻladigan oksidlanish jarayonining jadalligi va paydo boʻlayotgan energiya miqdori oʻzgaradi. Uglevodlar, yogʻlar va oqsillar oksidlanganda energiya ajralib chiqadi. Qabul qilinadigan kislorod bilan chiqariladigan karbonat angidrid miqdori organizmning hayot faoliyati sharoitiga, muhit temperaturasiga, ovqat tarkibi va b.ga qarab turlicha boʻladi. Organizmning kislorodga ehtiyoji ortganda gaz yetkazib beruvchi aʼzo va sistemalarning faoliyati boshqacha boʻladi: nafas va qon aylanishi tezlashadi, qonning fizik-kimyoviy xossalari oʻzgaradi. Bir hujayrali organizmlarda G.a. oddiy diffuziya yoʻli bilan kechadi. Odam hamda yuksak hayvonlarda G.a.ni taʼminlaydigan maxsus aʼzo va sistemalar evolyutsiya jarayonida vujudga kelgan va rivojlangan. Odamdagi G.a. klinikalarda tekshiriladi, bu kasallikni aniqlashda diagnostik ahamiyatga ega. Hayvonlardagi G.a.ni oʻrganish koʻpgina biologik muammolarni hal qilish imkonini beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz analizatori

Gaz analizatori — gazlar aralashmasi tarkibini miqdor va sifat jihatidan aniqlash uchun ishlatiladigan asbob. Dastaki va avtomatik xillari bor. Dastaki (absorbsion) G.a.da maʼlum hajmdagi gaz aralashmasi turli eritmalar toʻldirilgan bir necha idishdan birin-ketin oʻtkaziladi; bu eritmalar gazlarni yutib ogʻirlashadi. Masalan, kaliy ishqor eritmasi karbonat angidridni, pirogallol eritmasi kislorodni, mis (U)-xloridning ammiakli eritmasi uglerod (77)-oksidni yutadi. Koʻpincha, gaz aralashmasidagi yonuvchi gazlarni turli sharoitlarda mis (/U)-oksid bilan birga qizdirib yondirish usulidan ham foydalaniladi. Maye, vodorod, uglerod (UU)-oksid va metan miqdori shu tariqa aniqlanadi. Avtomatik G. a.da asosan gaz aralashmasining turli fizik xossalari (mas, elektr oʻtkazuvchanligi, bosimi, massasi, hajmi, temperaturasi, magnitlanish xususiyati) uzluksiz qayd qilib boriladi. Ishlash tarziga koʻra, volyumetrik (kimyoviy G. a.), termokimyoviy, termokonduktometrik (elektr G. a.), elektr-kimyoviy, densimetrik, magnit, optik, radioaktiv xillari boʻladi. Bulardan tashkari, ultrabinafsha G. a. ham bor. Bunday asbobda gazlar aralashmasi tarkibidagi galogenlar, simob bugʻlari, baʼzi organik birikmalar miqdori aniklanadi. G. a. sanoatda, tibbiyotda, ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz analizi

Gaz analizi — analitik kimyoning bir sohasi. Bunda gaz aralashmalarining tarkibi sifat va miqdor jihatdan aniklanadi. Gaz aralashmasini analiz qilishda kimyoviy, fizik-kimyoviy va fizik usullar qoʻllanadi. Kimyoviy reaksiyalarga asoslangan usulda gaz aralashmasida qanday moddalar borligini bilish uchun u maxsus reagentlar (yoki reagent shimdirilgan qogʻozlar)dan oʻtkaziladi. Masalan, gaz aralashmasida vodorod sulfid borligini bilish uchun aralashma qoʻrgʻoshin atsetat eritmasi (yoki oʻsha eritma shimdirilgan qogʻoz)dan oʻtkaziladi. Aralashmada vodorod sulfid boʻlsa, reagent (yoki qogʻoz) qorayadi. Gazlar miqdorini aniqdash uchun aralashma yutuvchi moddalar solingan maxsus idishlardan oʻtkaziladi. Eritma solingan idishning tajribadan avvalgi va keyingi ogʻirligi solishtirilib, yutuvchi moddaga qancha gaz yutilganligi aniklanadi. Metallurgiya, kimyo sanoati va neftni qayta ishlash sanoatida yonish jarayonlarini nazorat qilishda maxsus adsorbsion yoki absorbsion xromatograf qurilmalaridan foydalaniladi. Tarkibi nomaʼlum gaz aralashmasi analiz qilinishi uchun maʼlum hajmli maxsus idishlardan avtomatik gaz analizi yurituvchi biron bir sof inert gaz (maye, N2, Ne, Ag)da suyultirilib tarkib va koʻrsatgichlari oldindan maʼlum boʻlgan sorbentlardan oʻtkaziladi. Tabiiyki turli yutilish hajm va sifat koʻrsatkichlarga ega boʻlgan har bir gaz boshqalari bilan aralashmalarda vaqg va hajm birligi miqdorida ushbu sorbentdan ajralib toʻxtalib oʻtadi va sezgir qurilmalardan oʻtganda bajaruvchi mexanizmlar oʻta aniqpik bilan uni yozib oladi. Zamonaviy xromatograflar EHM yordamida mukammallashgan boʻlib, ular gazlar yordamida gaz va uglevodorodlar aralashmalarini 0,1—1,0% gacha aniqlik bilan analiz qilish imkoniyatini beradi (qarang Gaz analizatori). Gaz aralashmasini aniqlash uchun usulni tanlash gaz aralashmasining taxminiy tarkibiga bogʻliq. Fan va texnikada gaz analizi usulining aniklik, sezgirlik darajasi va aniqlanish tezligi muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz aniqlagich

Gaz aniqlagich — konlar va sanoat binolari atmosferasidagi zararli gaz (maye, metan) miqdorini aniqlaydigan asbob. Metanning issiqdik oʻtkazishini oʻlchashga asoslangan. Asbob karbonat angidrid (SO2)ni va namlikni yutuvchi kolonka, kabul qilgich, galvanometr, nasos va energiya bilan taʼminlash bloklaridan iborat. Akkumulyatordan tok berilganda taʼminlash bloklaridagi platina spiralning qarshiligi oʻzgarib, elektr koʻprigining muvozanati buziladi. Mavjud metan miqdori galvanometrning foizlarda darajalangan shkalasida qayd qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz ballonli avtomobil

Gaz ballonli avtomobil - siqilgan yoki suyultirilgan yonuvchi gazlarda ishlovchi avtomobil; gaz ballonlari avtomobil shassisiga, baʼzan tepasiga oʻrnatiladi. Tabiiy gazlar, neftni qayta ishlash va qazib olishda olinadigan gazlar va toshkoʻmirni qayta ishlab olinadigan koks gazlari siqilgan holatda boʻladi. Siqilgan gaz ballonga 20 MN/m2 gacha bosim bilan haydaladi. Suyultirilgan gazlar: propan-butan va propilen-butilen odatdagi temperaturada suyultirilib, ballonlarga 1,6 MN/m2 bosim bilan haydaladi; suyultirilgan metan gaz atmosfera bosimida va —161,3° temperaturada suyultirilib, 1 MN/m2 bosim bilan izotermik ballonlarga haydaladi. G.b.a.ning suyuq yonilgʻida ishlaydigan avtomobillardan afzalligi shundaki, bunda dvigatel detallari kam yeyiladi, qisish darajasini oshirish hisobiga dvigatel quvvatini oshirish imkoni boʻladi, yonilgʻi tejaladi, dvigateldan chiqadigan gazlarning zaharliligi kamayadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz bilan isitish

Gaz bilan isitish - binolarni isitish usullaridan biri. Bunda yonuvchi gazlarning issiqligidan foydalaniladi. Isitilgan havo yordamida markazlashtirilgan usudda isitish; gaz asboblari vositasida isitish va b. Birinchi usuldan iqlimi yumshoq joylarda foydalaniladi. Bu usulda gaz kaloriferna yonib, havoni ilitadi. Iliq havo moʻrilar orqali xonalarga beriladi. Ikkinchi usul — gaz asboblar vositasida isitishda yakka qizdirish asboblari, pechlar va qozonlardan foydalaniladi. Bunda ajraladigan yonish mahsulotlari xonadan shamollatish (ventilyatsiya) qurilmalari yordamida havo bilan birga chiqarib yuboriladi. Gigiyena jihatdan eng qulayi moʻrili gaz asboblari (maye, kaminlar) hisoblanadi. Turar joy binolari, jamoat va sanoat binolarini isitishda gazdan foydalanishning eng afzal tomoni shundaki, gazni yoqqanda ajraladigan yonish mahsulotlari havoni uncha ifloslantirmaydi, gaz isteʼmolchilarga quvurlar orqali keltiriladi, avtomatik va masofadan boshqarish qurilmalari gaz asboblarining xavfsiz ishlashini taʼminlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz va suyuqliklarning oqishi

Gaz va suyuqliklarning oqishi — gazsimon moddalar va suyuqliklarning bosim taʼsirida harakatlanishi. Gaz (yoki suyuqlik) sekin oqqanda qatlamlari oʻzaro parallel joylashadi. Bunday oqim laminar oqim deyiladi. Gaz (yoki suyuqlik) tez oqsa, qatlamlari oʻzaro aralashib ketadi. Bunday oqim turbulent oqim deyiladi. Gaz va suyuqlik katlamlari bir-biriga nisbatan harakatlanganda ular orasida ichki ishqalanish kuchi, yaʼni qovushoqlik paydo boʻladi. Nay ichida laminar oqimning turbulent oqimga utishi Reynolde soni pzV bilan ifodalanadi. Bunda: r — gaz yoki suyuqlik zichligi, 8 — oqish tezligi, g — nay-ning radiusi, g| — qovushoqlik koeffitsiyenti. Gazlarning qovushoqlik koeffitsiyenti suyuqliklarnikidan bir necha yuz baravar kichik boʻladi. Gaz yoki suyukdik nayda okishi uchun nayning ikki uchida bosimlar farqi Ar=r,—r2 boʻlishi shart. Laminar oqim uchun maʼlum vakt ichida naydan oqib oʻtgan gaz (yoki suyuqlik) hajmi Puazeyl formulasi bilan ifodalanadi: V = vro,8l" (bunda Ar— bosimlar farqi, / — nay uzunligi). Juda past bosimda (vakuum da) gazlarning oqishi normal sharoitdagidan farq qiladi. Gaz oqkan vaqtda molekulalari bir-biri bilan toʻqnashmasa, bunday oqim molekulyar oqim deyiladi. Molekulyar oqimda naydan oqib oʻtgan gaz miqdori molekulalar tezligiga va nay radiusining kubiga toʻgʻri proporsional, qovushoqlik koeffitsiyentiga bogʻliq emas. G. va s.o.ni oʻrganish aerodinamika, gaz dinamikasi fanlarining asosiy masalalaridan hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz generatori

Gaz generatori (gaz... va lot. generator — hosil qiluvchi) — 1) aso-san qattiq va suyuq yoqilgʻilardan yonuvchi gaz hosil qiladigan apparat. G.g.ning transport va muqim (statsionar) bor. Transport G.g.da oʻtin, pistakoʻmir, antratsit va torf kabi qattiq yoqilgʻilardan avtomobil va traktorlarning dvigatellari uchun yonuvchi gaz olinadi. Muqim G.g. qizitish, pishirish va eritish pechlari oʻrnatilgan sanoat korxonalari uchun gaz ishlab chiqaradi. G.g. koʻpincha ichki devorlari oʻtga chidamli gʻishtdan teriladigan shaxtadan iborat boʻladi. Bu shaxtaga yuqoridan yoqilgʻi solib turiladi, pastdan havo yuboriladi, yoqilgʻi qatlamini kolosnikli panjara koʻtarib turadi. G.g.ning ishi yonilgʻini yuqori temperaturalarda havoda oksidlashga va suv bugʻida oksidlashga asoslangan. Bosim ostida va bugʻkislorod aralashmasidan foydalangan holda koʻmirdan tarkibida 15% gacha metan boʻlgan shahar gazi hosil boʻladi; 2) suyuqlikli raketa dvigateli generator i — yoqilgʻi yoki uning komponentlari yonishi yoki parchalanishi (termik, katalitik va hokazo) hisobiga qaynoq gaz (temperaturasi 200—900°) ishlab chiqariladigan apparat. Bunday gaz turbonasos ag-regatini harakatga keltirish uchun ish jismi hisoblanadi. Bunday G.g.ning asosiy ish organlari — aralashtirish kallagi va kallak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz gorelkasi

Gaz gorelkasi — gazni havo (kislorod) bilan aralashtirib, yonuvchi aralashma hosil qiladigan moslama. Qizdirish asboblari, pechlar, gaz plitalari, qozon oʻtxonalari va b.ga oʻrnatib ishlatiladi. G.g. asosiy (doimo ishlab turishga moʻljallangan) va yordamchi xillarga. keng va ingichka alanga hosil kiladigan, aralashmani uyurmali yondiradigan hamda alangasi uzun va toʻgʻri oqib yonadigan xillarga boʻlinadi. G.g. gaz va havo kanallariga boʻlingan korpusdan iborat. Havo va gaz quvurlari G.g. ga kalta naycha orqali ulanadi. Berilayotgan gaz bosimiga karab, G.g. past bosim (5kPa gacha), oʻrta bosim (5—300 kPa) va yuqori bosim (300 kPa dan yuqori) gorelkalariga boʻlinadi. Gaz asbobi xiliga qarab, gorelkalar soni har xil boʻladi. Masalan, toʻrt kamfarali gaz plitalarida 4 ta G.g. ishlatiladi. G.g. uzun va dumaloq qilib ishlab chiqariladi. Umuman, G.g. diffuzion, injeksion, gaz turbinali, aralash (gazmazutli, chang-gazli) xillarga boʻlinadi. Diffuzion G.g. da yoqish kamerasiga gaz va havo keladi. Gaz va havoning aralashuvi yonish kamerasida yuz beradi. U sanoat pechlari va qozonlarida ishlatiladi. Injeksion G.g. da havo gaz oqimi energiyasi hisobiga soʻriladi (injeksiyalanadi), havo bilan gazning aralashuvi gorelka korpusi ichida yuz beradi. Bundam gorelkalar issiqxonalarni isitishda, neftni qayta ishlash zavodlari pechlarida, boshqa sanoat pechlarida ishlatiladi. Gaz turbinali G.g. da havo gaz turbinasi harakatga keltiradigan ventilyator yordamida beriladi. Uning ish unumdorligi kelayotgan gaz bosimi kattaligi bilan tartibga solib turiladi. Bunday gorelka katta gaz qozonlarida ishlatiladi. Yorugʻlik beruvchi alanga hosil qilish zarur boʻlgan yoki gazning oʻzi bilan zarur temperatura hosil qilib boʻlmaydigan hollarda aralash G.g. dan foydalaniladi. Metallarni payvandlash va qirqishda ishlatiladigan G.g. haqida Kislorod bilan kesish maqolasiga q.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz dvigateli

Gaz dvigateli — gaz holatidagi yoqilgʻi yoki yonilgʻi bilan ishlaydigan ichki yonuv dvigateli. Unda yoqilgʻi sifatida tabiiy gazlar yoki qattiq yoqilgʻidan gaz generatorida olinadigan sunʼiy gazlar hamda metallurgiyadagi chiqindi gazlar 

(domna, koks gazlari va b.), yonilgʻi sifatida suyultirilgan gazlar ishlatiladi . Gaz bosimi atmosfera bosimigacha pasaytirilib, havo bilan aralashtiriladi, dvigatel silindriga kiritiladi va elektr uchquni bilan oʻt oldiriladi. Dizel siklida ishlaydigan G. d. keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz dinamikasi

Gaz dinamikasi - gidroaeromexanikaning siqiluvchan tutash muhitlar (gaz va suyuqliklar) harakatini va ularning qattiq jismlar bilan oʻzaro taʼsirlashuvini oʻrganish bilan shugullanadigan boʻlimi. Termodinamika, akustika, dinamik meteorologiya bilan uzviy bogʻliq. Asosiy vazifalari: gaz (havo)da harakatlanayotgan jismlar (sa-molyotlar, raketalar, snaryadlar va b.)ga taʼsir qiladigan kuchlarni aniqlash hamda shu jismlarning eng qulay shakl-larini yaratish; reaktiv dvigatellar, aerodinamik quvurlar va b.ning eng muhim qismlari — soplo va diffuzorlar hamda boshqa kanallarning qulay shakllarini topish; portlash, detonatsiya va b. hollarda paydo boʻladigan toʻlqinlarning tarqalish qonuniyatlarini aniqlash va hokazo. Hoz. zamon G.d.da yuqori temperaturalarda gazning oqib chiqishida sodir boʻladigan hodisalar, maye, kimyoviy reaksiyalar (dissotsiatsiya, yonish va b. kimyoviy reaksiyalar) hamda fizikaviy jarayonlar (ionlanishlar, nurlanishlar) ham tekshiriladi. Gazning siqilishi (kichik tezlikda) dinamik meteorologiyada tadqiq qilinadi, elektr va magnit maydonlar mavjudligida elektr oʻtkazuvchan gazlarning harakati magnitik gaz dinamikasida oʻrganiladi. Gazni tutash muhit deb qarab boʻlmaydigan, gaz molekulalarining oʻzaro taʼsirini hamda qattiq jism bilan taʼsirini oʻrganish lozim boʻlgan hollarda siyraklangan gazning molekulyar-kinetik nazariyasiga asoslangan siyraklangan gaz dinamikasi qonuniyatlari bilan ish koʻriladi. G.d. siqiladigan gaz oqimlari nazariyasini, zarbiy toʻlqinlar naza-riyasini, issiqlik almashinuvi (konvektiv va nurli) nazariyasini ham oʻz ichiga oladi. G.d.ning bosh qonunlari mexanika va termodinamika qonunlarining harakatlanayotgan gaz muhitiga tatbiqi asosida yuzaga kelgan.

D. Bernulli, nemis olimi B. Riman, ingliz olimi U. Rankin, fransuz olimi A. Gyuygono, rus olimlari S. A. Chapligin. M. V. Keldish, A. A. Fridman va b. G.d. taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdilar. Har xil gaz apparatlari, gaz mashinalari va dvigatellari i.ch.da G. d. masalalarini hal qilishning ahami-yati katta. G. d. qonunlari ballistik qurilmalar, kompressor, turbinalar, reaktiv dvigatellar, gaz quvurlari va b.ni hisoblashga tatbiq qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz karotaji

Gaz karotaji — neft va gaz konlarini topish usuli. G. k. burgʻilashda ishlatiladigan gilli qorishma, baʼzan kernda gazeimon va yengil suyuq uglevodorodlar miqdori va tarkibini muntazam aniqlab borish yoʻli bilan bajariladi. Kern olib burgʻilashda G.k. kernda bajarilishi ham mumkin. G. k. sanoatda 1940-yillar avvalidan tadbiq etila boshladi. Neft va gazli qatlamlar orqali quduq kovlanayotganda uglevodorodlar burgʻilash qorishmasiga aralashib u bilan birga yer yuzasiga chiqadi. Burgʻilash qorishmasidan ajratib olingan gaz oʻrganiladi. Olingan maʼlumotlar asosida diagramma tuziladi. Diagramma burgʻi qudugʻi kesmasini boshlanishidan oxirigacha boʻlgan oraligʻidagi uglevodorodning tarkibi va miqsori oʻzgarishini yaqqol koʻrsatadi. Diagramma yordamida neft yoki gazli qatlamning joylashgan chuqurligi aniqlanadi.

G. k. da maxsus avtomashinalarga oʻrnatilgan st-yalarda turli asboblar yordamida burgʻi qudugʻining chuqurligi kovlanish tezligi, burgʻilash qorishmasining sirkulyatsiyasi, quduqda neft bor-yoʻqligi va u qanday chuqurlikda joylashganligi kuzatiladi. Burgʻi qudugʻining kovlanish tezligi va chuqurligini hisobga olgan holda maʼlumotlarga oʻzgartishlar kiritib boriladi. Bular neft va gaz uyumlarining joylashgan chuqurligini aniq belgilashga imkon beradi. G. k. shuningdek quduq kovlash toʻxtatilgandan keyin ham davom ettiriladi. Burgʻilash qorishmasining neft va gaz uyumlari bor joylardagi qismi uglevodorodlarga boyiydi. Keyin burgʻilash qorishmasining odatdagi sirkulyatsiyasi boshlanadi (burgʻilash paytidek) va G.k. bajariladi. Natijada suyuqlikning uglevodorodlarga boyigan intervali aniqlanadi. Burgʻi qudugʻining chuqurligi va burgʻilash qorishma sirkulyatsiyasini hisobga oluvchi tuzatishlar kiritilib quduq kesmasi boʻyicha neft gaz uyumlarining joylashgan oʻrni aniqpanadi. Koʻmirli qatlamlarning gazliligini oʻrganishda G. k. kam qoʻllanadi va asosan yonuvchi massa birligida metanning miqdorini aniqlashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz kompressorli stansiya

Gaz kompressorli stansiya — tabiiy gazni qazib olish, uzatish va saqpashda gazning bosimini koʻtarib beradigan qurilma. Vazifasiga qarab, magistral gaz quvurlaridagi bosh (asosiy) stansiya, magistral gaz quvurlaridagi stansiya, yer osti gaz omborlaridagi oraliq stansiya va gazni yer qatlamlariga qayta haydaydigan stansiyaga boʻlinadi. Bosh G. k. s. gaz konidan kelayotgan gaz bosimini koʻtarib beradi, oraliq (yoʻldagi) G. k. s. gaz quvurida bosimi kamaygan gaz bosimini koʻtarib beradi, yer osti gaz omborlaridagi G. k. s. isteʼmolchiga berilayotgan gaz bosimini meʼyorlashtirib turadi, gazni yer qatlamlariga qayta haydaydigan G. k. s. gazni qazib olish paytida gaz bosimini zarur darajada tutib turadi. G. k. s.ning asosiy jihozi kompressor qurilmalaridan iborat. G. k. s. dispetcherlik punktidan, toʻliq avtomatlashtirilgan G. k. s. markaziy dispetcherlik punktidan turib boshqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz kondensatlari

Gaz kondensatlari - tabiiy gazning yoʻlakay, rangsiz, tiniq, harakatchan turli uglevodorodlar aralashmasi; metan qatori (alifatik), aromatik (atsiklik) va naftenin (alitsiklik) tizimli tarkibga ega. Tabiiy gaz konlarining deyarli 60— 70% i G. k. boʻlib, ularning tizim tar-kiblari konning parametrlariga (T, R va b.) bogʻliq. Gaz konlarining chuqurligi (150–5500 m), gaz harakati, bosimi, mazkur konning holatiga qarab G. k. uglevodorodlari ushbu kon gazi bilan turli nisbatda fazaviy muvozanatda boʻladi. Demak, G. k. gaz quduqlaridan gazga nisbatan turli miqdorda erigan holda (50—800 g/m3) ishlab chiqariladi.

G. k. koʻproq gaz-neft havzalaridan gaz i. ch. jarayonida normal sharoitda gazda erigan uglevodorodlar majmuasini kondensatlab (suyultirib) olinadi. Zero tabiiy gazni baʼzi yoʻlakay qoʻshimcha suv, turli zaharli gazlar va b.dan tozalamasdan isteʼmolchilarga (G. k. uzatish quvurlariga) berib boʻlmaydi. Shuning uchun gazni qayta ishlash sanoatining mukammal ratsional va xavfsiz i. ch. tizimi shakllantiriladi. Oʻzbekistonning Muborak, Shoʻrtan, Uchqir, Gazli, Zevardi, Koʻkdumaloq va b. gazni qayta ishlash zavodlari yiliga 50 mlrd/m3 gazning deyarli 90% ini tozalab isteʼmolchilarga yetkazib beradi. G. k. maxsus qurilmalarda maqbulholga keltirilib, neftni qayta ishlash korxonalarida neft bilan birga benzin, kerosin va dizel yonilgʻisi olish uchun ishlatiladi. Buxoro neftni qayta ishlash korxonasi faqat Koʻkdumaloq G. k. dan yonilgʻi oladi.

G. k. dan faqat yonilgʻi emas, balki yana koʻp moddalar: benzol, toluol va ksilollar, lok boʻyoq tizimli erituvchilar va maxsus kompozitsion suyultiruvchilar olish mumkin. G. k. organik va neftkimyoviy sintezlar uchun muhim xom ashyo, xalq xoʻjaligida yarim mahsulot sifatida ishlatiladi (qarang Gaz sanoati).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Natsionalnaya korporatsiya "Oʻzbekneftegaz", T., 1998.

Ahmadjon Alimov.
Gaz kondensatori

Gaz kondensatori - gazsimon dielektrikli kondensator. G. k. jumlasiga gaz yoki havo toʻldirilgan va vakuumli kondensatorlar kiradi. Elektr zanjirlari, asboblari va qurilmalarida qoʻllanadi (qarang Elektr kondensator).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz lazer

Gaz lazer — aktiv (faol) muhiti gazlar, bugʻlar va ularning aralashmalari (SOg Ar, He+Ne aralashmasi va b.) dan iborat boʻlgan lazer. G. l.larining nurlanishi oʻta monoxromatik va yoyilish burchagi oʻta kichik boʻladi. Lazer spektroskopiyasida, golografiya, lazer texnologiyasi, materiallarga ishlov berish, tibbiyot va b. sohalarda chastotalar reperi (belgisi) sifatida qoʻllanadi (qarang Lazer).

Ular oʻrta toʻlqin uzunligi oraligʻida ishlaydi. Ularning nurlanishi oʻta monoxromatik va yoyilish burchagi oʻta kichik boʻladi. Ular interferometriya, golografiya, spektroskopiya, shtrix kodini oʻqish, optik effektlarni namoyish qilish, retinani davolash, litografiya, boshqa lazerlarni pompalash, atmosfera ifloslanishini tadqiq qilish, ilmiy tadqiqotlar, ta’lim lazerlari, lazer qurollari, lazer termoyadroviy sintezi va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz ombori

Gaz ombori, yer osti gaz ombori — gaz saqlanadigan tabiiy yoki sunʼiy rezervuar. Yer usti va yer osti G. o.lariga boʻlinadi. Yer osti G.o. sanoat ahamiyatiga ega, chunki ularda katta miqsorda (bir necha mln.dan mlrd. m3 gacha) gaz saqlash mumkin. Yer osti G. o. samarasi juda yuqori hamda xavfsiz. G.o.ning xalq xoʻjaligida yoqilgʻiga boʻlgan mavsumiy talab oʻzgaruvchanligini meʼyorlashtirishda muhim iqtisodiy ahamiyati bor. Ularning bir turi neft yoki gazi tugagan boʻshliqlarda, Yerning suvli qatlamlarida (gaz suv ichiga qamaladi) qurilishi mumkin. Bunday omborlarda tabiiy gaz gaz holatida saqlanadi. Uning boshqa turi tashlandiq shaxta, tunnel, gʻorlar, konlarning qazilgan yoʻllarida quriladi. Togʻ jinslari boʻshliqdarida gaz aksariyat hollarda atrof haroratida va 0,8—1,0 Mn/m2 (8—10 kgk/sm2) va undan ortiq bosimda siqilgan holda saqlanadi. 60-yillardan boshlab tabiiy gazni sanoat miqyosida yer usti va yer osti omborlarida atmosfera bosi-mida, past haroratda, suyuq holatda saqlash qoʻllanadi. Ishlatib boʻlin-gan neft va gaz konlari oʻrnida quri-ladigan G. o. arzon hamda qulay hisoblanadi.

Birinchi yer osti G. o. 1915 yil Kanada-da ishlatib boʻlingan kon oʻrnida qurilgan. Gazni yer ostida saqlash AQSH da rivojlangan. Germaniya, Polsha, Fransiya va b. mamlakatlarda ham yer osti G. o.lari mavjud. Rossiyada dastlab 1958 yilda Samara viloyatida Bashkatov yer osti G.o. gazdan boʻshagan kon oʻrnida bunyod etilgan. I. A. Charnovning nazariy ishi asosida yer osti suvli qatlamlarida gaz saqlash texnologiyasi dunyoda birinchi bor ishlab chiqildi (Sankt-Peterburg, Gatchinsk T.o.; 1963). Shyolkovsk G. o. dunyodagi yirik G.o.lardan biri 3,0 mlrd. m3 gaz 11 Mn/m2 (PO kgk/sm2) bosimda saqlanadi.

Oʻzbekistonda asosan yer osti G. o.lari 60-yillar oʻrtalaridan "Oʻztransgaz" davlat birlashmasi tizimida kurila boshladi. 1965 yil Oʻzbekiston va Qozogʻiston chegarasida birinchi T.o.— Pol-toratsk G.o. yer osti suvli qatlamida quriddi (45 burgʻi qudugʻi boʻlib, 1995— 96 yilgi mavsumda olingan gaz hajmi 345 mln. m3 boʻldi). 1978 yilda esa Oʻzbekiston va Qirgʻiziston xududida 1-Shim.Soʻx G.o. bunyod etiddi (72 burgʻi qudugʻi boʻlib, 1996 yilda undan olingan gaz hajmi Oʻzbekistondagi barcha G.o.lardan olingan gazning 14% ni tashkil qildi). 1983 yildan Qirgʻizistonda Moylisuv G.o. qurildi (5 burgʻi qudugʻi bor; suv qatlamida yigʻilgan gaz radiusi 7—8 km ga boradi). 1984 yilda 2-Shim. Soʻx G.o. bunyod etilgan (45 burgʻi qudugʻi bor). 1988 yilga kelib Gazli G.o. quriddi (bu G.o. hajm jihatidan ancha katta boʻlib, 205 burgʻi qudugʻi bor). Bu G.o.dagi bosimning nihoyat pastli-gi (1,0 kgk/sm2) jahon tajribasidagi yagona holat sanaladi. 1999 yilda Xoʻjaobod G.o. (Andijon viloyati) ning 1-navbati ishga tushiriddi. Hoz. barcha G.o.larning imkoniyatlari gaz isteʼmolidagi mavsumiy oʻzgarishlarning 70— 75% ni tartiblashga yetadi. Yoqilgʻiga boʻlgan mavsumiy talab oʻzgaruvchanligini yanada barqarorlashtirish maqsadlarida yangi G.o. bunyod etish ustida (maye, Toshkent viloyatida yangi G.o. qurish boʻyicha) izlanishlar olib borilmoqda.

Akbarxoʻja Rahimov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz payvand

Gaz payvand, gaz bilan payvandlash — metallarni gaz alangasida suyuqlanish temperaturasigacha qizdirib biriktirish. Yonilgʻi sifatida atsetilen, metan, propan, b. ishlatiladi. G.p.da eriydigan chok simi qoʻllanadi. Yupqa poʻlat detallar, choʻyan buyumlar, rangli metallar va qotishmalardan iborat birikmalarni payvandlashda keng qoʻllanadi. Quvurlar, temir yoʻl relyelari va b. choklarini payvandlashda gaz-presslash usulidan foydalaniladi. Bunda choklar payvandlash gorelkalari bilan 1—2 min. qizdiriladi, shundan soʻng quvur (yoki rels) ning ulanadigan joylari gidravlik qurilma bilan siqiladi. Shunda quvur (yoki rels) uchlari bir-biri bilan mustahkam birikib qoladi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz pechi

Gaz pechi — tabiiy gaz, koks, generator gazi, domna gazlari yoki ularning aralashmalari bilan ishlaydigan pech. G. p.ning tuzilishi oddiy, oʻtga chidamli gʻishtdan teriladi. Qattiq yoqilgʻi yoki suyuq yonilgʻi bilan ishlaydigan pechlarni G. p.ga aylantirish oson. Buning uchun ularga gaz gorelkalari oʻrnatish kifoya. G. p. oyna, poʻlat, rangli metallarni eritishda, metallarni prokatlash va shtamplash oldidan qizdirishda, metall buyumlarga termik ishlov berishda, non yopish hamda qandolat mahsulotlarini pishirish, quritish va b. uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz razryadli asboblar

Gaz razryadli asboblar - elektr razryadi hosil kilish uchun gaz yoki burdan foydalaniladigan elektr-vakuum asboblar. Ularga tok toʻgʻrilagichlari — simobli toʻgʻrilagichlar, gazotronlar, tiratron, ignitronlar; kuchlanish stabilizatorlari va boʻlgichlari; aloqa liniyalari va qurilmalaridagi oʻta kuchlanishdan saqlovchi razryadniklar; yorugʻlik i: lyuminessent lampalar, gaz lampalari, elektr yoyi lampalari kiradi. G. r. a.ning katod va anodlari shisha yoki keramik ballonlar ichiga oʻrnatilib, usti yupqa metall qatlami bilan qoplanadi. Gaz razryadli yorugʻlik i, gaz lazer va b. asboblar alohida guruhni tashkil qiladi (yana q. Ion asboblar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz ruli

Gaz ruli — samolyotlar, raketalar, kosmik kemalar va b. uchish apparatlarini boshqarish uchun moʻljallangan qurilma. Parvozning havo ruli uncha samara bermaydigan qismida (koʻtarilish va pasayishda, uchishning dastlabki uchastkalarida, havosiz boʻshliqlarda) qoʻllanadi. Tuzilishi juda oddiy (gaz oqimining tortish yoʻnalishini oʻzgartiradigan plastina) hamda murakkab (shakldor soploli apparat) boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz separatori

Gaz separatori — gaz qudukdaridan chiqarib olinayotgan gazlarni namdan hamda uglevodorod kondensatlari, qattiq zarralar va b. yot aralashmalardan tozalaydigan apparat. Maʼlumki, nam va aralashmalar gazni tashishni qiyinlashtiradi, quvurlarni chiritadi, gaz yoʻlida tiqinlar paydo boʻlishiga sabab boʻladi. G. s.ning gravitatsion, markazdan qrchma (siklonli), inersion (choʻktirma) va jalyuzali xillari bor (yana qarang Gazlarni tozalash).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz singdiruvchanlik

Gaz singdiruvchanlik - bosim oshganda yoki kamayganda jism orqali gaz oʻtishiga asoslangan qattiq jism xossasi. Qattiq jism tuzilishi va bosimlar farqi kattaligiga qarab, G. s.ning diffuzion oqim, molekulyar effuziya, laminar oqim xillari boʻladi.

Qattiq jismlar (maye, polimer plyonkalar yoki yopmalar)da gʻovaklar boʻlmaganda G. s.ning diffuzion oqim xili vujudga keladi. Bunda gaz qattiq jism chegara qatlamida erib, diffu-ziyalanadi va jiyemning boshqa tomonidan ajralib chiqadi.

G. s.ning molekulyar effuziya xilida gaz jism gʻovaklaridan sizib oʻtadi. Bu gʻovaklarning diametri gaz molekulalarining oʻrtacha erkin yugurish uzunligi X dan kichik boʻlishi kerak (bosim 10~3-N0~4 mm sim. ust. boʻlganda; 1 mm sim. ust.=133,322 N/m2).

Jism gʻovaklarining diametri erkin yugurish uzunligidan ancha katta boʻlganda G. s.niig laminar oqim xili vujudga keladi.

Moddaning G. s. koeffitsiyenta/’(m’/s-N yokism2/s-at; 1 sm2/s-at=1,0210-"m4/s-N) bosim bir birlikka kamayganda jismning gaz oqimiga tik boʻlgan yuza birligi orqali 1 s da oʻtgan gaz hajmi bilan tavsiflanadi. Koeffitsiyent R gaz tabiatiga bogʻliq. Quyida baʼzi mate-riallarning 20°S dagi 7*(sm2/s-at) qiymatlari berilgan:Metallar.............................10-18-10-’2Shisha.................................Yu-15—10-’°Polimerlar (plyonkalar) ... 10"12—10~5Suyuqpiklar.........................10~7—10~5Qogʻoz, charm.............................10—5—10Amorf polimerlar (kauchuklar) eng katta, kristall polimerlar (maye, polietilen) ancha kichik, shishasimon polimerlar juda kichik G. s. ga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz sʼyomkasi

Gaz sʼyomkasi — 1) gazeimon uglevodorodlarni aniqlashga asoslangan neft va gaz konlarini qidirib to-pish metodi. Neft va gaz uyumlaridan ajralib chiqqan gazeimon uglevodorodlarni ularni qoplab turgan qoplam orqali yer yuzasigacha boʻlgan migratsiyasiga asoslangan. Rus geologi V. A. Sokolov taklif qilgan. Yer yuzasiga sizib chiqadigan uglevodorodlarning miqdori oz boʻlishiga qaramay ular chuqurlikda neft va gaz uyumlari borligidan darak beradi. G. yeda gaz namunasi (tuproq ostidagi havodan) yoki 2—3 m chuqurlikdan togʻ jinsidan namuna olinib, soʻngra undan gaz ajratib olinadi. Olingan gaz namunasida metan, etan, propan va b. uglevodorodlar aniq-lanadi. Tahlil natijasida "gaz anomaliyasi", yaʼni uglevodorodlar konsentratsiyasining toʻplangan joyi aniqlanadi. Tekshirilayotgan maydondagi gaz anomaliyasi shu joyda neft va gaz koni borligining belgisi hisoblanadi.

2) Shaxta inshootlarida metanning ajralib chiqishi shiddatini aniqlash metodi. G. s. havodan olingan namunadan metan konsentratsiyasiii aniqlab va kon inshootidan oʻtayotgan havoning miqdorini oʻlchash bilan bajariladi. Koʻndalang va boʻylama G. s. maʼlum. Boʻylama G. yeda inshoot uzunligi boʻyicha gaz konsentratsiyasi va debitining oʻzgarishi aniqlanadi, koʻndalang kesimli G. s.da inshootning koʻndalang kesimi boʻyicha gaz konsentratsiyasining oʻzgarishi kuzatiladi. Qaytadan bajarilgan G. s. vaqt boʻyicha gazning ajralib chiqishi shiddatini oʻlchashimkoniyatini beradi. Bajarilgan ishlar natijasida G. s. haritasi tuziladi. Haritada neft va gaz uyumlari toʻplangan joylar shartli belgilar bilan koʻrsatiladi. Bu metod neft va gaz qidirish ishlarini ancha tezlashtirishi mumkin. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz tarmogʻi

Gaz tarmogʻi — yoqilgʻi sifatida ishlatiladigan gazlarni tashish va isteʼmolchilarga tarqatish uchun moʻljallangan gaz quvurlari, inshootlari va qurilmalari majmui (tizimi); aholi yashaydigan punktlarni gaz bilan taʼminlash tizimining tarkibiy qismi. Shahar gaz tarmogʻi har xil diametrli va bosimli gaz quvurlaridan; gaz bosimini pasaytirish uzellari — gaz tartiblash punktlari (GTP) va gaz taqsimlash styalari (GTS)dan; asboblarga kelayotgan gaz bosimini doimiy tutib turadigan individual rostlagichlardan; gaz omborlari; (gazgolderlar)dan iborat boʻladi. Gaz tarmogʻi bosimni oʻlchash asboblari; avtomatika, aloqa va ogohlantirish (signalizatsiya) qurilmalari, zulfinlar bilan jihozlanadi. Vazifasiga qarab, Gaz tarmogʻi ning tarqatish va kiritish xillari boʻladi. Tarqatish gaz tarmogʻi gazni GTP va GTS hamda gaz omborlaridan isteʼmol qilinadigan joyga berish uchun xizmat qiladi. Kiritish gaz tarmogʻi gazni bevosita isteʼmolchilarga beradigan bino va inshootlarga gaz berish uchun moʻljallanadi. Shahar gaz tarmogʻi boʻyicha gaz muayyan bosimda, yaʼni 0,05 kgk/sm2 (5 kN/m2)dan 12 kgk/sm2 (1200 kN/m2) gacha bosimda beriladi. Aholi yashaydigan punktlarda gaz tarmogʻi odatda berk halqa-simon tizim tarzida tashkil qilinadi. Bu tizim gaz taʼminotining uzluksizligini taʼminlaydi. Gaz quvurlari yer ostidan ham, yer ustidan ham oʻtkazilishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz taqsimlash

Gaz taqsimlash (ichki yonuv dvigatellarida) — ichki yonuv dvigateli kiritish va chiqarish organlarining davriy harakati (ochilib-yopilishi) natijasida yuz beradigan jarayon. U dvigatel silindrining yangi zaryad bilan toʻlishini (soʻrish, kirish) va ish bajarib boʻlgan gazning silindrdan chiqib ketishini (chiqarish, chiqish) taʼminlaydi. Dvigatelning turi va tuzilishiga qarab, gaz taqsimlash klapan (qopqoq)li, shaybali, zolotnikli (klapansiz), tirqishli va aralash boʻlishi mumkin. Kema va teplovoz ichki yonuv dvigatellari (dizellar)dagi Gaz taqsimlash tizimida qoʻshimcha kulachoklar va reversiv qurilmalar boʻladi. Bular dvigatel tirsakli valining aylanish yoʻnalishini oʻzgartirishga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz taqsimlash stansiyasi

Gaz taqsimlash stansiyasi -gaz bosimini foydalanish uchun xavfsiz darajagacha pasaytirish va isteʼmolchilarga tarqatish uchun moʻljallangan inshoot. Unda gaz qabul qilinadi, aralashmalardan tozalanadi, bosimi pasaytiriladi, isteʼmolchilarga berilayotgan gaz miqdori hisobga olinadi; gaz quvurlarining gaz bosimi toʻgʻrilab turiladi. G. t. s.da gazni tozalash, oʻlchash, rostlash, nazorat qilish qurilmalari, avtomatik asboblardan foydalaniladi. Vazifasiga qarab, G. t. s. magistral gaz quvuri tarmogʻidagi, gaz konidagi va avtomatik xillarga; nazorat-taqsimlash punktlari, gaz bosimini rostlab turish punktlari va qurilmalariga boʻlinadi. Shaharlarni, aholi yashaydigan punktlarni, korxonalarni, jamoa xoʻjaliklarini, xonadonlarni toza va ishlatish uchun xavfsiz bosimli gaz bilan bir meʼyorda taʼminlab turishda G. t. s. ning ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz termometr

Gaz termometr – temperaturani oʻlchash asbobi. Ishi ideal gaz bosimi r yoki hajmi Vning temperaturaga bogʻliqligiga asoslangan: pV=RT (R – gaz doimiysi). Temperatura shkalalarini tuzish temperaturani Gaz termometr vositasida oʻlchashga asoslangan. Gaz termometrdan Xalqaro amaliy temperatura shkalasining reper (tayanch) nuqtalarini aniqlashda birlamchi temperatura asbobi sifatida foydalaniladi. Odatda doimiy hajmli Gaz termometrdan foydalaniladi; unda temperaturaning oʻzgarishi gaz bosimining oʻzgarishiga mutanosib yuz beradi. Gaz termometr vositasida temperatura 2 dan 1300 K gacha oraliqda oʻlchanadi. Bunda erishish mumkin boʻlgan aniqlik 3-10-3-2-10-z Kni tashkil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz turbinali dvigatel

thumb
Gaz turbinali dvigatel (GTD) — yoqilgʻi yonganda ajraladigan qizigan gazda ishlovchi issiqlik dvigateli. Asosan, gaz turbshshei, kompressor, gaz generatori, yonish kamerasi va havo isitkichdan iborat. G. t. d.ni yaratish goyasini birinchi marta 1791-yilda ingliz ixtirochisi J. Barber taklif qilgan. Birinchi G. t. d.ning loyihasini rus muhandisi P. D. Kuzminskiy 1892-yilda taklif qilib, 1900-yilda kurgan. Boshqa ixtirochilar uni takomillashtirgan. G. t. d.larning quvvati 100 MVt dan yuqori. Gazning potensial energiyasi turbina kuraklarida kinetik energiyaga, soʻnfa qisman mexanik energiyaga (ishga) aylanadi. G. t. d.ning yonish bosimi oʻzgarmas va yonish hajmi oʻzgarmas xillari boʻladi. Yonish bosimi oʻzgarmas G. t. d.da yoqilgʻi uzluksiz yonadi, yonish hajmi oʻzgarmasida davriy yonadi. Birinchi G. t. d. koʻp tarqalgan. Unda kompressorda qisilgan atmosfera havosi yonish kamerasiga keladi va unga yonilgʻi beriladi; yonilgʻi aralashmasi yonib, havoni qizdiradi, soʻngra gaz turbinasida gazsimon yonish mahsulotlarining energiyasi mexanik ishga aylanadi; bu ishning koʻp qismi kompressorda havoni qisish uchun sarf boʻladi, qolgan qismi harakatlantirish agregatiga uzatiladi. Agregat isteʼmol qiladigan ish G. t. d.ning foydali ishi hisoblanadi. G. t. d.da suyuq yonilgʻi va gaz yoqiladi, qattiq yoqilgʻi faqat elektr styalariga oʻrnatilgan G. t. d. uchun ishlatiladi. Gazning turbinaga kirish oldidagi temperaturasi qancha yuqori boʻlsa, G. t. d.ning f. i. k. ham shuncha katta boʻladi. G. t. d. sanoatda, aviatsiyada (qarang Reaktiv dvigatel), kema va lokomotivlarda, elektr styalarda, gaz haydash st-yalarida (gaz kompressorlarini yurgizish uchun), neft haydash zavodlarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz turbinali elektr stansiya

Gaz turbinali elektr stansiya — elektr generatorni harakatga keltirish uchun gaz turbinasidan foydalaniladigan issiqlik elektr stansiyasi. Yer ostida koʻmirni gazlash mahsulotida ishlaydigan stansiya sifatida paydo boʻlgan. G. t. e. s. tirkama furgon-lar yoki temir yoʻl platformalarida koʻchirib yuriladi. Uni ishga tushirish, yonilgʻi va moy baklarini toʻldirish avtomat-lashtirilgan. Undan kon va qurilishda vaqtincha foydalaniladi. Asosiy elektr tarmoqlarida avariya yuz bergan yoki koʻp energiya kerak boʻlgan hollarda G. t. e. s.ni ehtiyot manba sifatida ishlatish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz turbinasi

right|300px|

Gaz turbinasi - uzluksiz ishlaydigan issiqlik dvigateli. Bosim ostida turgan va yuqori temperaturaga ega boʻlgan gaz energiyasi Gaz turbinasining kurakli apparatida valning mexanik energiyasiga aylanadi. Siqilgan gaz yonish kamerasida, yadro reaktori va birgalikda qizdiriladi. Gaz turbinasi dvigatelining bir qismi sifatida paydo boʻlgan va tuzilishi jihatidan bugʻ turbinasiga oʻxshaydi. Gaz turbinasi soplo apparati ish gʻildiragi bilan turbina pogʻonasini tashkil etadi. Gaz turbinasining faol (aktiv ) va reaktiv turbina xillari bor. Amalda barcha Gaz turbinasi koʻp pogʻonali turbina hisoblanadi. Quvvati esa 100 MVtdan oshadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
http://www.gasturbineworld.co.uk/rovergasturbine.html 
https://netl.doe.gov/sites/default/files/gas-turbine-handbook/1-1.pdf
https://publik.tuwien.ac.at/files/PubDat_240372.pdf 
https://freikolben.ch/en/gas-turbines
https://www.energy.gov/fecm/how-gas-turbine-power-plants-work
https://www.monografias.com/trabajos108/estudio-del-efecto-del-aislamiento-termico-turbina-gas/estudio-del-efecto-del-aislamiento-termico-turbina-gas
https://chemicalengineeringworld.com/gas-turbine-working-and-types/
https://raigap.livejournal.com/1044444.html
Gaz turbinasi yonilgʻisi

Gaz turbinasi yonilgʻisi - gaz turbinasitsa ishlatiladigan uglevodorod gazlari yoki suyuq neft. Gazsimon G. t. yo. (tabiiy gazlar) magistral gaz quvurlarining gaz haydash st-yalarida ishlaydigan gaz turbinali kurilmalarda, suyuq G. t. yo. esa transport va yirik muqim (statsionar) gaz turbinalarida yoqiladi. G. t. yo.ga quyiladigan asosiy talablar: tarkibida vanadiy juda kam — (2—6)—10~4% boʻpishi, kul juda kam chiqishi lozimligi. Gaz turbinasi kuraklarini zanglatmasligi, sirtlarga qurum va kul oʻtirib qolmasligi uchun G. t. yo.ga maxsus modda qoʻshiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz toʻldirish stansiyasi

Gaz toʻldirish stansiyasi -avtomobillarga gaz toʻldirish kompressor st-yasi. Mamlakatni muqobil yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojini qondirish maqsadida 1984 yilda "Oʻzbektransgaz" ICHB tarkibida "Oʻzbekavtogaz" boshqarmasi tashkil etildi. Soʻngra u Oʻrta Osiyo respublikalari va Qozogʻistondagi jami G. t. s.ni birlashtirgan "Oʻrta Osiyoavtogaz" boshqarmasiga aylantirildi. Keyinchalik "Oʻzbekavtogaz" hududiy boshqarmasi "Oʻzdavneftmahsulot" davlat-aksiyadorlik birlashmasi tarkibiga kirdi. 1997 yilda mazkur boshqarma negizida amerika-lik hamkorlar bilan birgalikda "Gaz-kompressor" qoʻshma korxonasi tuzil-di. Oʻzbekistonda gaz sanoatinchnt rivojlanishi bilan gaz yoqilgʻisi zaxiralarini yaratish, truboprovod transporti tarmogʻini kengaytirish, shuningdek G. t. s.lar qurishga alohida ahamiyat berildi.

Oʻzbekistonda dastlabki G. t. s 1984 yil (sutkasiga 500 avtomobilga gaz yoqilgʻisi toʻddirish quvvati bilan) Toshkent sh.da tashkil etildi. 1986 yilda yangi turdagi — blok-komplektli (sutkasiga 250 avtomobilga gaz yoqilgʻisi toʻddirish quvvatida) G. t. s. foydalanishga topshirildi. OʻzRda 32 G. t. s ishlab turibdi (shundan 18 tasi sutkasiga 500 avtomobilga, 14 tasi esa 250 avtomobilga xizmat koʻrsatadi, 1999). Mavjud G. t. s.lar umumlashtirilganda sutkasiga 1 mln. 720 ming m3 yoki yiliga 370 mln. m3 siqilgan tabiiy gazni isteʼmolchilarga yetkazib beradi. Bu bilan yiliga 282 ming t neft motor yoqilgʻisi tejaladi. 1999 yilga qadar "Gazkompressor" qoʻshma korxonasi xizmat kursatadigan avtomobillar soni 12408 ga yetdi. Umuman gazdan motor yoqilgʻisi sifatida foydalanishning rivojlantirilishi yoqilgʻiga boʻlgan talabni qondirishdan tashqari, mamlakat iktisodiga katta fonda keltiradi.

Akbarxoʻja Raximov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz quvuri

Gaz quvuri, gaz uzatkich (gazoprovod) — yonuvchi gazlarni qazib olingan yoki ishlab chiqarilgan joyidan isteʼmol qilinadigan joyigacha uzatish (yetkazib berish) uchun moʻljallangan inshootlar (quvurlar, tayanchlar, yoʻlakay binolar) majmui. Birinchi marta G. q.dan mil od boshlarida Xitoyda foydalanilgan. Bunda tabiiy gaz bambukdan yasalgan quvurlarda uzatilgan. 18-asr oxirida Yevropada gaz choʻyan, 19—20-asrlarda esa pulat quvurlarda uzatilgan. Hozir gaz quvurlari yer ostidan, yer ustidan (tayanchlar ustidan) utkazilishi mumkin. G. q. magistral (gaz uzoq joylarga, maye, boshqa shahar yoki mamlakatlarga yetkazib beriladigan), mahalliy (gaz biron bir hudud doirasida yetkazib beriladigan) va shahar (gaz muayyan bir shahar doirasida yetkazib beriladigan) xillarga bulinadi. Quvurlarni korroziyadan saqlash uchun izolyatsiyalash, katod va protektorli himoya usullaridan foydalaniladi. G. q. 5,5—10,0 MN/m2 gacha bosimga chidaydigan qilib quriladi. G. q. diametri har xil (720 dan 1420 mm gacha) boʻladi. G. q.dagi gaz bosimini gaz-kompressor styasi meʼyorga solib turadi. G. q.ning oxirgi punktlarida gaz taqsimlash st-yalari kuriladi. Bu punktlardan gaz isteʼmolchilarga tarqatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz quvurli qozon

Gaz quvurli qozon - qizish sirti quvur (truba)lardan iborat boʻlgan bugʻ qozoni. Quvurlar ichidan yonuvchi gazlar oʻtib, ularni qizdiradi, natijada quvurlarni qamrab turgan suv qaynaydi. Oʻt quvurli, tutun quvurli va ikkovi birlashtirilgan xillari bor (yana qarang Bugʻ qozoni).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz hisoblagich

Gaz hisoblagich - vaqt birligi ichida oʻtadigan gaz hajmini oʻlchaydigan asbob; tabiiy va zaharli boʻlmagan boshqa gazlarga moʻljallangan. Ishlash tarziga koʻra diafragmali, turbinali rotorli va b. xillari bor. Diafragmali G. h.da oʻlchash qurilmasi gaz oʻtkazmaydigan diafragmalar bilan ajratilgan ikkita kameradan iborat.

Maxsus klapanlar tizimi tufayli diafragmalar hisoblagichning kirish va chiqish naychalaridagi gazlarning bosimlari farqi hisobiga ilgarilanmaqaytma harakat qiladi. Diafragmalarning bu harakatini kinematik qurilma jamlagich roliklarining aylanma harakatiga aylantiradi. Bunday G. h.lar roʻzgʻorda ishlatiladi. Turbinali G.h.da turbina orqali oʻtadigan gaz oqimi tezligini oqim toʻgʻrilagich baravarlaydi. Oʻlchash mexanizmi parrakli turbina va reduktordan iborat boʻlib, turbina oʻki ikki tayanchga mahkamlangan. Magnitli uzatma turbinaning aylanishini hisoblash qurilmasiga uzatadi. Hisoblash qurilmasidagi rolikli jamlagich hisoblagichdan oʻtayotgan gaz hajmini oʻlchaydi. Bunday G. h. past, oʻrta va yuqori bosimli gazlarda ishlaydi, ularni turli hisoblash qurilmalariga ulab qoʻyish mumkin. Bunday G. h. sanoatda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil