Virusli ensefalit

thumb|200px|rabies virusi
Virusli ensefalit — bu ensefalit deb ataladigan miya parenximasining virus tomonidan yalligʻlanish kasalligi. Bu ensefalitning eng keng va koʻp tarqalgan turi hisoblanib, koʻp hollarda virusli meningit bilan sodir boʻladigan kasallik hisoblanadi. Ensefalitik viruslar dastlab infektsiyani keltirib chiqaradi va markaziy asab tizimidan (MAT) tashqarida koʻpayadi, aksariyati markaziy asab tizimiga qon aylanish tizimi orqali, kam qismi esa asab tugunlaridan MAT tomon yetib boradi. Miyaga kirgandan keyin, virus va uy egasining yalligʻlanish reaksiyasi asab tizimi funktsiyasini buzadi. Bu kasallik va asoratlarga olib keladi, ularning aksariyati koʻp holatlarda nevrologik xususiyatga ega boʻladi. Masalan, vosita qobiliyatlari va xatti-harakatlarning oʻzgarishi.

Virusli ensefalitni shaxsning alomatlari, shaxsiy tarix, masalan, sayohat tarixi va boshqa klinik testlardan foydalanib aniqlangan gistologiyasi, tibbiy rasmlar va lumbar ponksiyalar yordamida aniqlanadi. Ensefalitning boshqa sabablarini istisno qilish uchun differentsial tashxis qoʻyish ham mumkin. Koʻpgina ensefalitik viruslar asosan infektsiyaning xarakterli belgilariga ega boʻlib, tashxis qoʻyishga yordam beradi. Davolash odatda qoʻllab-quvvatlovchi xususiyatga ega boʻlib, antiviral dori terapiyasini ham taʼminlaydi. Buning asosiy istisnosi asiklovir bilan davolash mumkin boʻlgan oddiy gerpes ensefalitidir. Ensefalitik virus bilan kasallangan koʻpchilik odamlarda prognoz yaxshi, ammo ogʻir simptomlar, shu jumladan virusli ensefalit rivojlanayotgan odamlar orasida qiyin kechadi. Virusli ensefalitning uzoq muddatli asoratlari, asosan, tutilishlar, xotira yoʻqolishi va aqliy zaiflashuv kabi nevrologik buzilishlar bilan bogʻliq boʻladi.

 Etiologiyasi 
Koʻpgina viruslar infeksiya vaqtida ensefalitga olib kelishi mumkin, jumladan:

 California encephalitis virus
 Chandipura virus
 Chikungunya virus
 Cytomegalovirus
 Dengue virus
 Eastern equine encephalitis virus
 Enteroviruses
 Epstein-Barr virus
 Herpes simplex virus
 HIV
 Human herpesvirus 6
 Human herpesvirus 7
 Influenza viruses
 Inkoo virus
 Jamestown Canyon virus
 Japanese encephalitis virus
 La Crosse virus
 Lymphocytic choriomeningitis mammarenavirus
 Measles virus
 Mumps virus
 Murray Valley encephalitis virus
 Nipah virus
 Powassan virus
 Rabies virus
 Rubella virus
 SARS-CoV-2
 Snowshoe hare virus
 St. Louis virus
 Tahyna virus
 Tick-borne encephalitis virus
 Varicella-zoster virus, which causes both chickenpox and shingles
 Venezuelan equine encephalitis virus
 West Nile virus
 Western equine encephalitis virus
 Zika virus

 Yuqish yoʻllari 
Ensefalitik viruslar yuqish yoʻllari bilan bir biridan farq qiladi. Baʼzilari odamdan odamga, boshqalari hayvonlardan, ayniqsa, chivinlar va boshqa artropodlarning chaqishi bilan yuqadi. Bunday viruslar arboviruslar deb ataladi. Odamdan odamga yuqishiga misol qilib, jismoniy aloqa orqali yuqadigan oddiy gerpes virusini keltirish mumkin. Arbovirus virusiga misol qilib Gʻarbiy Nil virusini keltirish mumkin. U odatda Culex chivinlari, ayniqsa Culex pipiens chaqishi natijasida odamlarga tasodifan yuqadi.

 Patogenezi 
Virusli ensefalitni keltirib chiqaradigan viruslar birinchi navbatda tanaga yuqadi va markaziy asab tizimidan (MAT) tashqarida koʻpayadi. Shundan soʻng, koʻp hollarda qon aylanish tizimi orqali orqa miya va miyaga yetib boradi. Bundan tashqari istisnolar orasida nerv tugunlaridan markaziy asab tizimiga oʻtadigan gerpes viruslari va quturish viruslari kiradi. Miyaga kirganda, virus va organizmning yalligʻlanish reaksiyasi asab hujayralari faoliyatini buzadi va miyada suyuqlik yigʻilishi, qon tomirlarining tiqilishi va qon ketishiga olib keladi. MAT infektsiyasiga javob tariqasida markaziy asab tizimida oq qon hujayralari va mikrogliyalarning koʻp tarqalgani koʻp tarqalgan. Sharqiy osiyo ensefaliti va yapon ensefaliti kabi virusli ensefalitning ayrim shakllari uchun asab hujayralarining nekrozi bilinarli darajada boʻlishi mumkin. Arboviruslar keltirib chiqaradigan ensefalitdan keyin, markaziy asab tizimida, ayniqsa bolalarda kalsifikatsiya hosil boʻlishi mumkin. Herpes simplex ensefaliti markaziy asab tizimida nekrotik lezyonlarni keltirib chiqaradi.

 Diagnostikasi 
Virusli ensefalitga gumon qilingan boʻlsa, u holda shaxsning tarixi toʻgʻrisida savollar berilishi va fizik tekshiruv oʻtkazilishi mumkin. Oʻz tarixining asosiy jihatlari immunitet holati, hayvonlarga taʼsir qilishi, hasharotlar, sayohat tarixi, emlanish tarixi, geografiya va yil vaqtini oʻz ichiga oladi. Semptomlar odatda oʻtkir shaklda hosil boʻladi va infeksiyaning juda koʻp uchraydigan simptomlari isitma, boshning ogʻrigʻi, ruhiy holatning oʻzgarishi, yorugʻlikka sezgirlik, boʻyin va belning qotib qolishi, qayt qilish, chalkashlik va ogʻir holatlarda soqchilik, falaj va komadir. Xatti-harakat oʻzgarishi, gallyutsinatsiyalar yoki kognitiv pasayish kabi neyropsikiyatrik xususiyatlar tez-tez uchraydi. Ogʻir alomatlar chaqaloqlar va qariyalar orasida eng koʻp uchraydi. Aksariyat infektsiyalar asemptomatik boʻlib, alomatlari yoʻq, aksariyat simptomatik holatlar esa engil kasalliklardir.

 Enterovirus 71 titroq, muvozanat va muvofiqlashtirishning buzilishi, oʻpkada suyuqlik toʻplanishi va bosh miya asab falajiga olib kelishi mumkin.
 Epstein-Barr virusli ensefaliti odatda limfa tugunlarining kengayishi va taloqning kattalashuvi bilan kechadi.
 Herpes zoster ensefalitiga toshma va teri pufakchalari hamroh boʻlishi mumkin va u frontal va temporal qismni oʻz ichiga olganligi sababli, koʻpincha psixiatrik xususiyatlar, xotira yetishmovchiligi va nutq qobiliyatini yoʻqotish bilan tavsiflanadi.
 Yapon ensefaliti singari koʻpgina arboviral ensefalitlar, birinchi navbatda, bazal ganglionlarga taʼsir qiladi, baʼzi hollarda Parkinson kasalligida kuzatiladigan holatlarga oʻxshash beixtiyor harakatlar singari vosita belgilarini keltirib chiqaradi.
 Nipah virusi miya sopi va serebellarning belgilari, gipertenziya va segmentar miokloniyani yoki bogʻlangan mushaklar guruhining qisilishiga olib kelishi mumkin.
 Zika virusi, agar homilador ayol infeksiyalangan boʻlsa, yangi tugʻilgan chaqaloqlarda mikrosefaliya kuzatilishi mumkin.

 Gistologiyasi 
Virusli ensefalitning miya gistologiyasi optik mikroskop bilan qaralganda hujayra sitoplazmasida yadro eritmasi va gipereozinofiliya deb nomlanadigan eozinofillar miqdorining koʻpayishi bilan halok boʻlgan neyronlarni koʻrsatadi. Ensefalit yalligʻlanish reaksiyasi boʻlishligi sababli, mikrogliya, makrofaglar va limfotsitlar singari qon tomirlari yaqinida joylashgan yalligʻlanish hujayralari koʻrinadi. Neyron ichidagi viruslar elektron mikroskoplar yordamida koʻrinadi.

 Klinik baholash 
+Shubhali etiologiyaga koʻra afzal qilingan diagnostika testi. Virus Tanlangan diagnostika testi Sitomegalovirus CSF PCR yoki CSFga xos IgM Dengue/Chikungunya/Zika CSF PCR yoki CSFga xos IgM Enterovirus Najas va tomoq PCR CSF PCRdan koʻra afzalroqdir Epstein-Barr virusi Sarum EBV kapsid antijeni IgG va IgM (VCA),EBV yadro antijeni IgG (EBNA) Herpes simplex virusi CSF PCR, 2 dan 7 kungacha takrorlanishi mumkin. Yuqori klinik shubha bilan salbiy boʻlsa, kasallikning boshlanishi yoki kasallikning boshlanishidan 10-14 kundan keyin HSV-IgG uchun CSF HHV-6 Virusni istisno qilish uchun CSF PCR sarum PCR bilan bogʻlangan notoʻgʻri pozitivlarni keltirib chiqaradigan xost DNKsiga integratsiya Gripp Madaniyat, antigen testi, nafas olish sekretsiyalarining PCR Qizamiq CSFga xos IgG Varikella-zoster virusi CSFga xos IgG

 Prognozi 
Agar davolansa, koʻpchilik virusli ensefalitdan kasallik bilan bogʻliq uzoq muddatli ortiqcha muammolarsiz tuzalib ketadi. Oʻlim koʻrsatkichi davolanmaganlar uchun farq qiladi, masalan, gerpes ensefalit virusi uchun taxminan 70%, lekin La Crosse virusi uchun past. Dastlabki infeksiyadan soʻng simptomatik boʻlib qolgan odamlarda diqqatni bir joyga jamlash, xulq-atvor yoki nutq buzilishlari yoki xotirani yoʻqotish qiyin boʻlishi mumkin. Juda ham kam hollarda, insonlar doimiy vegetativ holatda qolishlari mumkin. Virusli ensefalitning eng koʻp tarqalgan uzoq muddatli belgilari bir necha oʻn yillar mobaynida kasallarlarning 10% dan 20% gacha miqdorda boʻlgan tutilishlardir. Ushbu tutilishlar tibbiy terapiyaga bardoshli. Ammo, virusli ensefalitdan soʻng bir tomonlama mezial temporal lob tutilishi boʻlgan odamlar neyroxirurgiyadan keyin yaxshi natijalarga erishadilar.