Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ameritsiy

Ameritsiy (Americium), Am — sunʼiy yoʻl bilan olingan radioaktiv ki-myoviy element, aktinoidlarga kiradi; tartib raqami 95. Barqaror izotoplari yoʻq.Plutoniy (239Ri) ni neytronlar bilan nurlantirib, sintez qilingan (1944-yil oxiri — 1945-yil boshlarida). Lantanoidlar qatorida lantandan key-in 6-oʻrinda turadigan element yevropiy deb atalganidek, aktinoidlar qatorida aktiniydan keyin 6-oʻrinda turadigan Ameritsiy ga ham „Amerika“ soʻzidan olinib, Ameritsiynomi berilgan. Massasining soni 237dan 246 gacha boʻlgan izotoplari maʼ-lum, ular a-nurlanuvchilardir. Eng uzoq, yashaydigan izotoplaridan 241Ap1 va 243At (yarim parchalanish davri Tʼ=2 — 7370-yil) oʻzidan a-nurlar chiqarib turadi (a-nurlanish u-nurlanish ishtirokida boradi). Elementar Ameritsiy- kumush rang me-tall, suyuqlanish temperaturasi 995°, qaynash temperaturasi 2607°. A va uning qattiq birik-malari oʻzidan a-nurlar chikarib turadigan boʻlgani uchun qorongʻida yogʻdu sochadi. Valentligi birikmalarda 3dan 6 gacha, eritmalarda koʻpincha 3. Uch valentli Ameritsiy eritmalari pushti rangli boʻladi. Ki-myoviy xossalariga koʻra u lantanoidlarga oʻxshash.Kislorod taʼsirida (uning tanqisligida) oksidlanib ameritsiy oksidini AtO, suyultirilgan kislota bilan oʻzaro taʼsirlanib At3Q tuzlarini, gaz holidagi vodorod bilan 50° dayoq reak-siyaga kirishib, digidrid AtN2, trigi-dridni AtN3 hosil qiladi. Ameritsiy kimyosi ustidagi ishlar uning asosan bir izo-topi — "’Amdan foydalanib bajarilgan, qolgan izotoplarini ishlatish uchun kifoya qiladigan miqdorda olish qiyin. 241Am berilliy bilan birga neytron man-balari tayyorlash uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Ametist

Ametist (safsar) — mineral, kvarsning shaffof binafsha rang turi. Ametistning yirik, chiroyli rangli kristallari qimmatbaho tosh. Sintetik Ametist ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Ametist granit pegmatitlarida, kvars yertomirlarida va baʼzan metamorfik togʻ jinslari ichida ham hosil boʻladi. Ametist konlari Brazi-liya, Shrilanka o., Myanma (Birma), Ural togʻlari, Ukraina va boshqa joylarda bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Turkum:Bezak toshlari
Ametropiya

Ametropiya (yun. ametro — no-muta-nosib, opsis — koʻrish) — koʻzning yorugʻlik nurini notoʻgʻri sindirishi natijasida xiralashuvi. Bunda koʻz uzoqdan yoki yaqindan yaxshi koʻra olmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amyobalar

{{Taxobox
| name = Amoeba
| image = Amoeba proteus with many pseudopodia.jpg
| image_caption = Amoeba proteus
| domain = Eukariotlar
| phylum = Amoebozoa
| classis = Tubulinea
| ordo = Euamoebida
| familia = Amoebidae
| genus = Amoeba
| genus_authority = Bory de Saint-Vincent, 1822Bory de Saint-Vincent, J.B.G.M. (1822-1831). Article "Amiba". In: 'Dictionnaire classique d'histoire naturelle par Messieurs Audouin, Isid. Bourdon, Ad. Brongniart, De Candolle, Daudebard de Férusac, A. Desmoulins, Drapiez, Edwards, Flourens, Geoffroy de Saint-Hilaire, A. De Jussieu, Kunth, G. de Lafosse, Lamouroux, Latreille, Lucas fils, Presle-Duplessis, C. Prévost, A. Richard, Thiébaut de Berneaud, et Bory de Saint-Vincent. Ouvrage dirigé par ce dernier collaborateur, et dans lequel on a ajouté, pour le porter au niveau de la science, un grand nombre de mots qui n'avaient pu faire partie de la plupart des Dictionnaires antérieurs. 17 vols. Paris: Rey et Gravier; Baudoin frères, vol. 1, p. 260, .
| subdivision_ranks = 
| subdivision = 
 Amoeba agilis Kirk, 1907
 Amoeba gorgonia Pen.
 Amoeba limicola Rhumb.
 Amoeba proteus Pal.
 Amoeba vespertilio Pen.
| synonyms = 
 Proteus Mueller 1786 non Hauser 1885 non Roesel 1755 non Dujardin 1835 non Laurenti 1768
 Vibrio Gmelin 1788 non Pacini 1854
 Metamoeba Friz, 1992
}}
Amyobalar (Amoebida) – soxta oyoqlilar sinfiga mansub bir hujayrali umurtqasiz hayvonlar turkumi (ayrim da sinf). Ba’zi amyobaning diametri 20 mk cha; yirik amyoba (Amoeba proteus) 700 mk keladi. Amyobalar chuchuk suvlarda, nam tuproq va qumda yashaydi. Dengizlarda ham bor. Amyobaning qattiq qobigʻi boʻlmaydi, shu sababli ularning gavda shakli doim oʻzgarib turadi, soxta oyoqlari bilan siljiydi. Ba’zi amyobalar xivchin chiqaradi. Amyobalar bakteriyalar, mayda suvoʻtlar va hokazo bilan ovqatlanadi. 

Noqulay sharoitda amyobalar gavdasi yumaloqlanib, qattiq qobiq hosil qiladi va sistaga aylanadi. Ayirish vazifasini qisqaruvchi vakuomar bajaradi. Amyobalar, asosan, ikkiga boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi. Amyobalarning bir qancha odam va hayvonlar organizmida parazitlik qiladi. Asosiy : erkin yashovchi oddiy amyoba (Amoeba proteus) va odam ichagida parazitlik qiluvchi ichburugʻ amyobasi (A. histolitica'').
Amyobiaz

Amyobiaz, amyoba dizenteriyasi — yoʻgʻon ichakning yarali yalligʻlanishi bilan kechadigan protozoy kasallik, ichburugʻning bir turi. Dizenteriya amyo-basi qoʻzgʻatadi. Kasallikda bemorning tinkasi qurib, ishtahasi yoʻqoladi, qorni ogʻrib, ichi ketadi (bir kecha-kun-duzda 5-20 va undan koʻp), suyuq najasda shilliq moddalar va qon boʻladi. Baʼzan harorat koʻtariladi (39-40°), zaharlanish alomatlari (koʻngil aynishi, qusish), jigar va boshqa aʼzolarda abssess roʻy beradi. Davo choralari koʻrilmasa yoki bilar-bilmas davo qilinsa, kasallik surunkali shaklga oʻtadi. A. bilan ogʻrigan bemor kasalxonada davolanadi. Meʼda-ichak faoliyati buzilganda darhol vrachga murojaat etish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amigdalin

Amigdalin, – glyukozidlar sinfiga mansub tabiiy organik birikma. Achchiq bodomda (2,5- 3,5%), shaftoli (2-3%), olxoʻri (1- 1,8%), olcha (0,8%) danagida, olma, nok urugʻida va boshqalarda boʻladi. Amigdalin – yaltiroq plastinkasimon modda. Suyuklashish temperaturasi 215°, suvda va qizdirilgan spirtda yaxshi eriydi. Amigdalinning kislotalar hamda achchiq bodom mevasining suvdagi ekstraktida boʻladigan emulsin fermenti taʼsirida gidrolizlanishi natijasida D-glyukoza, benzaldegid va sianid kislota hosil boʻladi. Amigdalin odam ichagida fermentlar va bakteriyalar taʼsirida parchalanib, sianid kislotaga aylanadi va organizmning zaharlanishiga olib keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Amidlanish

Amidlanish – karboksil guruhiga kiradigan gidroksili (-ON)ning amin (-NH2) guruhiga almashinishi yoʻli bilan kislotalarning amidlari hosil boʻlishi reaksiyasi. Hayvonlar va odam toʻqimalarida ammiakni zararsizlantirishning asosiy yoʻli sifatida fiziologik nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega. Hayvon organizmida glutamat kislota bilan asparagat kislotaning amidlanib, glutamin va asparagin hosil boʻlishi koʻproqahamiyatli. Amidlanish murakkab fermentativ jarayon boʻlib, unda adenozinfosfat kislotalar energiyasidan foydalanadi. Atsidoz holatlarida moddalar almashinuvidan hosil boʻladigan kislotali moddalar glutaminaza fermentining taʼsirida glutamindan ammiak ajralib chiqishi tufayli buyrakda neytrallanadi. U organizmda kationlarni asrab qoladigan va shu tariqa qonning ishqor rezervini kamaytirmaydigan himoya mexanizmlaridan biridir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Amil spirtlar

Amil spirtlar – bir atomli toʻyingan spirtlar. Zichligi 814 kg/m3. Amil spirtlarning 8 ta izomeri bor. Ular orasida eng ahamiyatlisi izoamil spirtdir. Odatdagi sharoitda Amil spirtlarning hamma izomerlari suyuq boʻladi. Izoamil spirt rangsiz suyuqlik boʻlib, undan qoʻlansa hid keladi, qaynash temperaturasi 131,5°, suvda yomon erib, azeotrop aralashma hosil qiladi. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Amil spirtlar sivuxa moyidan olinadi. Ular sintetik usullar bilan ham hosil qilinadi. Amil spirtlar sulfat kislota bilan qizdirilganda oddiy amil efirlar hosil boʻladi. Izoamil spirtning murakkab efirlari, masalan, izoamilatsetat xushboʻy modda. U meva essensiyalari tayyorlashda va lok, boʻyoq ishlab chiqarishda erituvchi modda sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Amilazalar

Amilazalar – uglerodning 1- va 4-atomlari oʻrtasidagi glyukozid bogʻlarini parchalash yoʻli bilan kraxmal, glikogen va ularga yaqin polisaharidlar gidrolizini tezlashtiruvchi fermentlar. Uchta xili bor: a-amilaza hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarda uchraydi; u ishtirok etadigan reaksiyalarda asosan dekstrinlar hosil boʻladi. (3-amilaza yuksak oʻsimliklarga xos boʻlib, maltoza va yirik molekulali dekstrinlar hosil boʻlishini tezlashtiradi. Glyukoamilaza hayvonlar koni, mogʻor zamburugʻlari, bakteriyalar va boshqalarda boʻlib, glyukoza va dekstrinlar hosil boʻlishini tezlashti-radi. Odatda polisaharidlar gidrolizida turli Amilazalar baravariga qatnashadi. Unib chiqqan arpa urugʻlari ekstrakti taʼsirida kraxmalning shakarlanishi (Amilazalarning fermentativ taʼsiri)ni rus akademigi K. S. Kirxgof birinchi marta tasvir etgan (1814). Amilazalarning fiziologik ahamiyati shuki, u hujayralardagi polisaharidlar zaxirasini safarbar qiladi (mas, urugʻ unayotganda). Ovkat hazm qilishda ham amilazalarning ahamiyati katta; hayvonlar hamda odamning soʻlagida va meʼda osti bezining shirasida amilazalar bor. Mikroorganizmlar kraxmalni isteʼmol qila turib, amilazalar chiqaradi. Mogʻor zamburugʻlari bilan bakteriyalardan olinadigan a-amilaza spirt sanoatida va non yopishda, glyuko-amilaza esa kraxmaldan glyukoza ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Amilatsetat

Amilatsetat — sirka kislotannig amil efiri. Xushboʻy, rangsiz suyuqlik, suyuqlanish temperaturasi — 75’, qaynash temperaturasi 149,2°, zichligi 875,3 kg/m3. Mol. m. 130,18. Amilatsetat sirka kislota bilan amil spirt konsentrlangan sulfat kislota ishtirokida qizdirilganida hosil boʻladi. Uning izomeri — izoamilatsetat „nok essensiyasi“ nomi bilan ichimliklar va qandolat tayyorlashda ishlatiladi. Texnikada nitrotsellyuloza uchun erituvchi sifatida (kinoplyonkalar, selluloid ishlab chiqarishda) foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Amilenlar

Amilenlar, pentenlar – oltita izomeri boʻlgan olefinlar qatorining toʻyinmagan uglevodorodlari. Oddiy sharoitda ularning hammasi suyuqlikdir. Amilenlar alyuminiy xlorid taʼsirida polimerlanadi. Sulfit angidrid (SO2) ishtirokida rezinasimon holga keladi. Amilen polimerlari texnikada koʻp ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Amilodekstrin

Amilodekstrin – kraxmal gidroliz yoʻli bilan parchalanganida hosil boʻladigan dastlabki mahsulot, dekstrinlarning bir turi, yod taʼsir ettirilsa, koʻk yoki binafsha rangga kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Amiloidoz

Amiloidoz — hujayradan tashqarida oqsillar almashinuvining buzilishi, oraliq toʻqimalarda anomal fibrillali murakkab oqsillar — amiloid hosil boʻlishi va toʻplanib qolishi; irsiy omilga bogʻliq; surunkali kasalliklar (masalan, osteomiyelit) va hokazo asorati sifatida yuzaga kelishi mumkin. Amiloidoz parenxima atrofiyasi, skleroz va aʼzolarning funksional yetishmovchiligiga olib keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Turkum:Kasallik alomatlari
Amimiya

Amimiya (yun. „a“ – inkor qoʻshimchasi, „mimos“ – taqlidchi) – istara sovuqligi, yuz ifodasining yoʻqolishi; bunda yuzning sogʻlom kishilarga xos imo-ishorasi bemorlarda butunlay yoʻqolib qoladi. Ularning yuz qiyofasi ichki hissiyotlar (sevinch, quvonch, qoʻrqinch, hayajon va hokazo)ni ifoda etmay, doim birdek, qotib qolgandek, niqob koʻrinishida boʻladi. Amimiya shizofreniya, tushkunlik holati, kuchli taʼsir qiluvchi dorilarni suiisteʼmol qilish va boshqa oqibatida yuzaga keladi. Amimiya rivojlanuvchi falajlik hamda miya toʻqimalari yalligʻlanishi (ensefalit)ning asosiy belgilaridan biridir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tibbiyot
Amin

Amin (arab. – ishonchli, halol):

1) Muhammad alayhissalomga paygʻambarlik vahiyi kelmasidan burungi davrda u zotning nihoyatda halol, rostgoʻy boʻlganliklari tufayli xalq tomonidan berilgan laqab (Muhammad Amin, yaʼni Muhammad halol, ishonchli).

2) Amir Temur va temuriylar davrida asosan moliya va qishloq xoʻjaligini boshqarish ishlari bilan shugʻullanuvchi amaldor boʻlib, davlat devoni tomonidan tayinlangan.

3) Buxoro amirligi va Turkiston general-gubernatorligida bir yoki bir necha kichik qishloqni boshqaruvchi hamda xalq tomonidan saylangan amaldor. Buxoro amirligida Amin amlokdorga, Turkiston general-gubernatorligida esa boʻlis (volost) boshligʻiga boʻysoʻngan. Aminning asosiy vazifasi aholidan oʻlpon va soliq yigʻish, aholi ustidan nazorat qilish, suv taqsimlash (Amini ob) edi. Bozorda mol sotuvchilardan bozor haqi yigʻuvchi amaddor ham Amin deyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Atamalar
Amin Ahmad Roziy

Amin Ahmad Roziy (arabcha: امين احمد الرازي — Amin Ahmad Roziy — (XVI asr oxiri XVII asr boshida yashagan)) — Tarixchi va qozi.
Amin Ahmad Roziy Hindistonda Akbarshoh (1542-1605) zamonida yashagan, unga atab „Haft iqlim“ („Yetti iqlim“, 1593-1594) nomli kitob yozgan.

Ushbu asarda Sharq olimlari odatiga binoan Amin Ahmad Roziy dunyoni yetti iqlimga boʻlib, har qaysi iqlim, yirik shahar va qishloqlar haqida tarixiy va geografik maʼlumot hamda shu iqlimdan yetishib chiqqan yirik olimlar, shoirlar va mashhur kishilar haqida maʼlumot bergan. „Haft iqlim“ Sharq tarixi va madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Asarning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Tarixiy shaxslar

Turkum:Geograflar
Turkum:XVI asr geograflari
Amin Umariy

Amin Umariy (1913-yil 20-may, Qoʻqon −1942-yil 14-noyabr, Toshkent) – oʻzbek shoiri, dramaturg, tarjimon. Samarqand pedakademiyasida oʻqidi. Ishchi fakulteti, OʻzDU va Toshkent davlat pedagogika institutida dars berdi (1935 – 36). „Guliston“, „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ jurnallari hamda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasida ishladi (1937 −1941).

Amin Umariyning „Yangroq sadolar“ (1932), „Davr tantanasi“ (1933), „Yoshlik“ (1935), „Farzand“, „Sadoqat“, „Sheʼrlar“, „Bolalik qoʻshiqlari“, „Ovozim“ (1937-1939), „Qasamyod“ (194?) kabi sheʼriy toʻplamlari, „Toshotar“, (1939) kabi hikoya va ocherklari bosilib chiqdi. Amin Umariyning 1938-yillardagi sheʼrlarida yoshlik tuygʻulari, qaynoq qalb orzulari, yaratdi va yuksalish ishtiyoqida mehnat qilayotgan kishilarning kechinmalari aks ettirilgan boʻlib, ular chuqur lirizm, obrazlar, tasvir vositalarning jozibadorligi, tilining sodda va yorqinligi bilan ajralib turadi.

Amin Umariyning Ikkinchi jahon urushi yillaridagi sheʼrlarida kishilarimizning jasorati, matonati kuylangan. Amin Umariy Yashin bilan hamkorlikda „Hamza“ (1940), Tuygʻun bilan birgalikda „Qasos“ (1941) dramalarini yaratgan. U G. Geyne, T. Shevchenko, M. Yu. Lermontov asarlaridan ayrimlarini oʻzbek tiliga tarjima qildi. As: Tanlangan asarlar, T.: 1951; Sheʼrlar, T.: 1973. Ad:. Olimjon A., Amin Umariy, T.: 1954; Ikromov O., Amin Umariy, T.: 1964."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 http://people.ziyonet.uz/uz/person/view/umariy_amin_ 
 http://tarix.uz/buyuk-shaxslar/ozbek-ziyolilari/amin-umariy/
Aminlar

Aminlar – ammiakdagi vodorod atomlarining organik radikallarga almashinishidan hosil boʻlgan birikmalar. Ammiakdagi nechta vodorod atomi radikalga almashinganiga qarab, birlamchi, ikkilamchi va, nihoyat, uchlamchi aminlar deyiladi. Aminlar molekulasidagi aminoguruh soniga qarab mono-aminlar, diaminlar va uch-aminlarga boʻlinadi. Ular, ammiak singari, asos xossalarini namoyon qiladi, lekin aromatik aminlar ammiakka nisbatan ancha kuchsiz, alifatik aminlar esa kuchli boʻladi. Aminlar, odatda nitrobirikmalarni qaytarish yoki uglevodorodlarning galogenli hosilalariga ammiak taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Ular ichida eng ahamiyatlisi aromatik aminlardir. Uni ilk bor 1842-yilda N. N. Zinin sintez qilgan. 1849-yilda esa Sh. Vyurs alifatik aminlarni kashf qildi. Aminlarning baʼzilari tabiatda erkin holda alkaloidlar, aminokislotalar tarzida uchraydi. Ular boʻyoq sanoatida, plastmassalar olishda, tibbiyotda juda koʻp qoʻllaniladigan sulfanilamid preparatlar olishda ishlatiladi.

 Yana qarang 

 Biogen aminlar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aminokislotalar
Turkum:Kimyo loyihasi ishtirokchilari
Aminlash

Aminlash — turli xil organik birikmalarga aminoguruh (-NH2) ni kiritish. Mas, piridinga 200°da na-triy amidi (NaNH2) ni taʼsir ettirib, a-aminopiridin olinadi; Benzol bugʻini ammiak bilan birga choʻgʻ holidagi naydan oʻtkazilganda anilin hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahad Aminov

Ahad Umarovich Aminov (1920.30.5, Namangan — 1992, Toshkent) — kulol, Toshkent kulollik maktabi vakili. Samarqand badiiy bilim yurtining ku-ollik boʻlimida va Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida tahsil koʻrgan (1935 — 38). Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1942). P. Menkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtida oʻqituvchi (1951 — 52). Toshkent chinni zavodini tashkil qilishda qatnashgan (1938). Aminov ijodi uchun xalq kulollik sanʼati anʼanalariga (lagan, kosa, vaza va boshqalar) asoslangan holda shakllar ustida izlanish xosdir. U buyumlarni qalami, chizma usulida bezab, bezakda islimiy (ayniqsa avvali bahor va boshqalar) naqshlardan keng foydalanadi. Asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat mu-zeyi, muzeylarda saqlanadi."Aminov Ahad Umarovich" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-mayda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Neʼmat Aminov

Neʼmat Aminov (1937-yil 17-iyul, Buxoro viloyati, Romitan tumani — 2005) — hajvchi yozuvchi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1992).
 Faoliyati 
Buxoro pedagogika institutining tarix-filologiya fakultetini tamomlagan (1959). Viloyat radioeshittirish qoʻmitasida muharrir va bosh muharrir (1961—1973), „Mushtum“ jurnalida masʼul kotib, bosh muharrir (1973—1995), „Sharq yulduzi“ jurnali bosh muharrir oʻrinbosari (1989—1991), respublika „Maʼnaviyat va maʼrifat“ jamoatchilik markazi rahbari (1995—1999).
 Ijodi 
Birinchi hajviy hikoyalar toʻplami — „Ikki pullik obroʻ“ 1966-yilda nashr etilgan. Soʻng „Qirq uchinchi pochcha“ (1970), „Labihovuz xandalari“ (1973), „Chinorlar qoʻshigʻi“ (1984), „Yelkasiz polvon“ (1986), „Oʻgʻri mushukcha“ (1987), „Qahqaha“ (1987), „Yallama-yorim“ (1988), „Cholbolaning ertaklari“ (1990) va boshqa hajviy toʻplamlari eʼlon qilingan. 1976—1983-yillarda „Yelvizak“ va „Suvarak“ qissalari asosida „Yolgʻonchi farishtalar yoxud yelvizakfeʼl va suvarakmijoz Bashirjon Zaynishev hayotidan“ hajviy romanini yaratgan.

Ijodiga xos xalqchillik „Bir asr hikoyati“ (1996) asarida namoyon boʻlgan. Asarlari bir qancha xorijiy tillarga tarjima qilingan.
 Unvon va mukofotlari 
 „Mehnat shuhrati“ ordeni (1999-yil);
 „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni (2021-yil).

 

Turkum:Buxoro davlat universiteti bitiruvchilari
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak yozuvchilar
Hallok Aminov

Hallok Aminov (1915, Buxoro viloyati, Shofirkon tumani — 7-iyun 1994) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. A. Chernigov gvardiyachi diviziyasi 60-otliq polkining boʻlinma komandiri boʻlib, Dnepr boʻylaridagi janglarda katta ja-sorat koʻrsatdi. Dneprdan birinchilar qatori suzib oʻtdi. Janglarda koʻrsatgan mardliklari uchun 1944-yil 15-yanvarda unga Qahramon unvoni beriddi. Urush tugagach maxsus taʼlim olib Vobkent tumanidagi kolxozlardan birida avval agronom, soʻng rais boʻlib ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilUkaz Prezidiuma Verxovnogo Soveta SSSR „O prisvoenii zvaniya Geroya Sovetskogo Soyuza generalam, ofitserskomu, serjantskomu i ryadovomu sostavu Krasnoy Armii“ ot 15 yanvarya 1944 goda // Vedomosti Verxovnogo Soveta Soyuza Sovetskix Sotsialisticheskix Respublik : gazeta. — 1944. — 23 yanvarya (№ 4 (264)). — S. 1.
 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:7-iyunda vafot etganlar
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Aziza Aminova

Aminova Aziza (1929.7.4, Andi-jon) — Oʻzbekiston xalq artisti (1980). X. Aminovaning qizi. 1940-yildan Andijon teatrida. Taqdiri fojiali ayollar hamda onalar obrazlarini alohida mahorat bilan yaratgan. Asosiy rollari: Noznoz („Besh soʻmlik kelin“), Mohim („Tohir va Zuhra“), Qumri („Nurxon“), Sanam („Aziz va Sanam“), Xolisxon („Xolisxon“), Oyparcha, Uvaysiy („No-dira“), Poshsha xola („Onaizor“), Ona („Diydor“) va boshqa Oʻzbek ayollariga xos feʼl-atvor, milliy xususiyatlar orq-ali qahramonning ichki dunesini ochib be-rish aktrisa ijro uslubiga xosdir. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Rahima Aminova

Rahima Hodievna Aminova (1925.18.11, Qoʻqon) sharqshunos-tarixchi olima, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), tarix fanlari doktori (1963), professor (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1985), Beruniy nomidagi Davlat mukofoti (1968) laureati.

 Biografiyasi 
1925-yil 18-noyabrda Qoʻqon shahrida tugʻilgan.

 Ilmiy faoliyati 

1944-yili Oʻrta Osiyo davlat universiteti (hozirgi ToshMU) sharq fakultetini bitirgan (1948). 1949-1952 yillarda Oʻzbekiston FA Tarix va arxeologiya instituti aspiranturasida tahsil koʻradi. Bu davrda u akademiklar I.K.Dodonov, K.E.Jitov, I.M.Moʻminov kabi taniqli tarixshunos olimlardam taʼlim oladi.
 Mehnat faoliyati 
Rahima Aminova Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida ilmiy xodim (1953– 57), boʻlim mudiri (1957—1993), yetakchi ilmiy xodimi (1993 ydan). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda sanoat ishchilari tarixi, agrar masala, xotin-qizlar harakati va boshqa mavzularga bagʻishlangan. Oʻzbekiston xotin-qizlari orasida jamoat ishlari olib borgan.
 Ilmiy konfrensiyalar 
Rahima Aminova 13-Xalqaro tarix fanlari kongressida (Moskva, 1970), 14-Xalqaro tarix fanlari kongressida (San-Fransisko, 1975), 9-Jahon sotsiologlari kongressida (Up-sala shahri, Shvesiya 1978), 10-Jahon sotsiologlari kongressida (Mexiko, 1982), 16-Xalqaro tarix fanlari kongressida (Shtutgard shahri, 1985), AQShda boʻlib oʻtgan Xalqaro tarixchilar ilmiy konfe-rensiyasida (1986), shuningdek Efiopiya, Jazoir, Bolgariya va boshqa mamlakatlarda oʻtkazilgan xalqaro simpozium va konferensiyalarda ilmiy ma’ruzalar qilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1825-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Qoʻqonda tugʻilganlar
Turkum: Oʻzbek tarixchilari
Xadicha Aminova

Xadicha Aminova (1909.13.5, Andijon viloyati Jalaquduq tumani — 1989.20.8, Andijon) — Oʻzbekiston xalq artisti (1939). 1930-yildan Andijon teatrida ishlagan. A. 100dan ortiq rollarni ijro etgan. Asosiy rollari: Xonzoda („Boy ila xizmatchi“), Maysara („May-saraning ishi“), Dilbar („Tor-mor“), Xolnisa xola, Boʻston buvi („Shohi soʻzana“, „Ayajonlarim“), Kabanixa („Momaqaldiroq“) va hokazo „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasi filmlarida qatnashgan: Jamol opa („Fargʻona qizi“), Gulsumbi-bi („Qutlugʻ qon“), Xadicha opa („Yorqin yoʻl“). A. yaratgan obrazlar samimiyligi, qahramon hissiyotining toʻla ochib beri-lishi bilan eʼtiborni jalb qiladi. A. ona rollarini mahorat bilan ijro etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:20-avgustda vafot etganlar
Aminokapron kislota

Aminokapron kislota – organik kislota, rangsiz, achchiq taʼmli gigroskopik kristallar. Erish temperaturasi 202 – 203°. Mol.m. 131,18. Suvda yaxshi eriydi, odatdagi organik erituvchilarda erimaydi. Aminokapron kislota kaprolaktamni gidrolizlash yoʻli bilan olinadi. Lizin kabi baʼzi aminokislotalarni sintez qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kislotalar
Aminomoy kislota

Aminomoy kislota — tarkibida karboksil va aminoguruh boʻlgan organik kislota. Aminomoy kislota yuqori temperaturalarda suyuqlanuvchan kristall modda. Suvda yaxshi eriydi, spirtda erimaydi a- va r-Aminomoy kislota optik faoldir. a- va u-Aminomoy kislota hayvonot va oʻsimlik toʻqimalarida keng tarqalgan. R-A. K. organizmlarda uchramaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kislotalar
Aminoplastlar

Aminoplastlar, karbamid plastiklar – sintetik smolalar asosida tayyorlangan plastmassalar. Aminoplastlar formaldegid bilan aminoguruhli organik birikmalarning polikondensatlanishi natijasida hosil boʻladi. Aminoplastlar olishda to'ldiruvchi sifatida boshqa materiallar, masalan, yogʻoch qipigʻi, sellyuloza ishlatiladi. Aminoplastlarni har xil rangga boʻyash mumkin. Ulardan tayyorlangan buyumlar kuchsiz kislota va ishqorlar, surkov moylari, spirt, atseton, benzol, benzin, kerosin va boshqa erituvchilar ta’siriga chidamli, lekin kuchli kislota va ishqor ularni parchalaydi. Aminoplastlar elektr tokini oʻtkazmaydigan qoplovchi koshinlar tayyorlashda, turli buyumlarni yelimlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aminokislotalar
Aminospirtlar

Aminospirtlar, aminoalkogollar, alkanolaminlar, gidroksilaminlar – tarkibida amino va oksi guruhlari boʻlgan alifatik birikmalar. Kuchsiz asos xossalariga ega boʻlgan moysimon suyuqliklar. Sanoatda aminospirtlar enoksibirikmalarni ammiak yoki aminlar yordamida aminlash aminospirtlar etanolamin, kir yuvish vositalari – shampun va losonlar, emulgatorlar, kosmetik va dori preparatlar ishlab chiqarishda hamda kislotalarning gazlarini (masalan, SO2) yutuvchi modda sifatida qoʻllanadi. Baʼzi alkaloidlar, masalan, efedrin aminospirtlar boʻlib, uning tarkibiga muhim gormon – adrenalin kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy moddalar
Aminofenollar

Aminofenollar, aminogidroksibenzollar, gidroksianilinlar – organik birikmalar. aminofenollar mfoter birikmalar boʻlib, kislota va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib, tuz hosil qiladi. Uch xil izomeri bor. o-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 174°, m-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 123° va p-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 186°. Orto- va paraizomerlar havoda oksidlanib jigarrang tusga kiradi, metaizomer esa barqarorroqdir. Aminofenollar nitrofenol yoki nitrofenollarni qaytarish yoʻli bilan olinadi. Aminofenollar olgingugurtli boʻyoqlar va azoboʻyoqlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Bundan tashqari, p-aminofenollar ularning hosilalari, masalan, metol, amidol fotografiyada ishlatiladi. p- va o-aminofenollar moʻyna hamda jun mahsulotlarini, o-aminofenollarning N-metil hosilasi esa sochni jigarrangga boʻyashda qoʻllanadi. m-aminofenollar p-aminosalitsilat kislota ishlab chiqarishda oraliq mahsulot hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Aminoqandlar

Aminoqandlar, aminodezoksiqandlar — molekulasidagi bir yoki bir necha gidroksil guruhlar (aldozalardagi yarimatsetil yoki ketozalardagi yarimketaldan tashqari) oʻrniga almashingan yoki almashinmagan aminoguruhlar kiritilgan monosaharidlar. Aminoqandlar qaytaruvchilar boʻlib, qandlarga xos reaksiyalarga kirishadi, lekin asoslar xossalarini namoyon qiladi. Ular tabiatda keng tarqalgan, hayvonlar, oʻsimliklar va mikroorganizmlarning murakkab oqsillari, lipidlar, polisaharidlar, glyukozalar va boshqa tarkibida uchraydi, koʻpgina gormonlar, antibiotiklar va boshqa biologik muhim moddalar tarkibiga kiradi. Aminoqandlardan glyukozamin va galaktozaminlar keng tarqalgan. Koʻp aminoqandlar sintetik usulda olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aminokislotalar
Amir

thumb|Said Olimxon (amir)
Amir ( – amr qiluvchi, boshliq, hokim) – lashkarboshi, hokim, bek. Arab xalifaligining dastlabki xalifalari va umaviylar davrida alohida qoʻshin qoʻmondonlari amir deb atalib, ular odatda zabt etilgan viloyatlarga noib etib tayinlanganlar. Xalifalarga Umar ibn al-Xattobdan boshlab „Amir al-moʻminin“ („Moʻminlar Amiri“) unvoni berilgan. Abbosiylar davrida amir odatda xalifalarning oliy hukmdor ekanligini tan olgan hokimlar, shuningdek xalifalikka nomigagina qaram boʻlgan sobiq noiblar (agʻlabiylar, tuluniylar, tohiriylar) yoxud qurol kuchi bilan oʻzlari davlat barpo etgan mustaqil hokimlar (safforiylar, taznaviylar, buvayhiylar); ularni 10-asrda sultonlar deb ham atay boshlashgan 10-asr oxiri – 11-asr boshida amir deb turli tabaqaga mansub hokimlar va lashkarboshilar (ayyubiylar, mamluklar davlatlari va boshqalarda) atalgan. Oʻrta asrlarda Movarounnahr xonliklarida Amir ul-umaro, Amiri shikor mansablari mavjud boʻlgan. Oltin Oʻrda, soʻngra Movarounnahr va Eronda moʻgʻullar istilosidan soʻng amir deb uluslar boshliqlari atalgan (bek yoki noʻyon maʼnosida). Bu unvonni Amir Temur ham olgan temuriylar sulolasiga man-sub shahzodalar Amirzoda (amir oʻgʻli) deb atalib, mirzo uning qisqartirilgan shaklidir. 18-asr oxiridan eʼtiboran Buxoro xonligi hukmdorlari oʻzlarini amir deb atay boshlaganlar. Safaviylar Eronida amir viloyat hokimlari (odatda qabila boshliqlari, xonlar va sultonlar), Afgʻonistonda amir unvonini barakzoylar sulolasi hukmdorlari Doʻstmuhammadxondan boshlab olganlar. 20-asrda monarxik arab davlatlarida (masalan, Saudiya Arabistonida) amir hukmron sulolaning valiahd shahzodalari.

 Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx

 Monarxiya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Unvonlar
Amir Abdulloh

Amir Abdulloh (17-asr) — tarixchi olim Amir Abdulloh ashtarxoniy shahzodalardan Iskandar sultonning topshirigʻi bilan (419) "Jome at-tavorix"ning bir qismi boʻlgan „Tarixi Gʻozoniy“ asarini fors tilidan turkiy tilga tarjima qilgan. Tarjima jarayonida asarni qisqartirib, buning hisobiga oʻzbek xonlaridan Abulxayrxon, uning avlodlari tarixi va Muhammad Shayboniyxon hukmronligining ilk davri tarixini qoʻshgan. Asar olimni ragʻbatlantirgan sulton nomi bilan „Iskandarnoma“deb nomlangan. Kitobning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Buxoro xonligi tarixchilari
Amir Ali Akbar Samarqandiy

Amir Ali Akbar Samarqandiy, Qutbul Aqtob (16-asr) – oʻzbek sozanda-bastakori. „Ilmi odob“, „Ilmi axloq“ singari asarlar muallifi, juda koʻp savt va naqshlarni bastalagan. Murabbiy sifatida esa u Mahzumzodai Xorazmiy, Mavlono Darvish Boʻzgala, Mir Xokiy, Mavlono Pirmuhammad Kulol, Ustod Toʻlak Noyi, Ustod Abdusattor Qonuniy, Ustod Arabiy Navoiy, Maxdumzoda Kotib singari taniqli sozandalarni tarbiyalab yetishtirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amir masjidi

Amir masjidi — Qohiradagi qadimgi arab meʼmoriy yodgorligi (642-643). A. masjidini arab sarkardasi Amir ibn al-Os qurdirgan. Mas-jid soʻnggi davrlarda koʻp marta qayta qurilishiga qaramay dastlabki holatini saqlab qolgan. Hovli koʻp ustunli ay-von bilan oʻralgan, oʻrtasida favvora bor. Ustunlar ustiga oʻrnatilgan boshalari yarim doira shaklidagi ravoqlarni tutib turadi.
 

Turkum:Misrdagi gumbazli masjidlar
Amir masti qobuziy

Amir masti qobuziy (15-asr oxiri, Hirot — 16-asr boshlari, Buxoro) — sozanda, bastakor, hofiz. Abdurahmon Jomiyning shogirdi. A. M. Q.ning gʻoyat xushovoz ekanligini payqagan Jomiy, unga moslab „Imoma“ nomli maxsus naqsh bastalagan va bu asarni ijro etish yoʻllarini A. M. Q. ga oʻrgatgan. Darvish Alining „Tuhfat us-surur“ida bayon eti-lishicha, A. M. Q. keyinchalik Hirotdan Buxoroga koʻchib oʻtgan. Bu yerda u Buxoro hofizlariga ustozlik qilgan. Buxoroning Shayx Ahmad, Hofiz Maxmud, Nasafiy, Hofiz Turdi, Hofiz Qosim, Hofiz Xasan Darbozai Obiy, Hofiz Poyondai Muhammad singari mashhur sanʼatkorlari A. M. Q.ning shogirdlari.
Amir Temur gʻori

Amir Temur gʻori — Surxondaryo viloyati Boysun togʻidagi ibtidoiy odamlar manzilgohi boʻlgan gʻor. Bu gʻorda 1939-yilda A. P. Okladnikov arxeologik qazishlar olib borgan. Unda uchta qatlam boʻlib, yuqoridagi ikkitasi yangi tosh davriga, eng quyisi mustʼye davriga taalluqlidir. Bu qatlamda oʻchoq va baʼzi joylarida pista koʻmirning qoldiqlari topilgan. Amir Temur gʻoridan Teshiktosh gʻoridagiga oʻxshash qoʻpol ishlangan yirik qirgʻichlar, plastinalar, lappaksimon nukleuslar va ulardan uchirib olingan tosh parchalari chiqqan. gʻordan xilma-xil hayvon va qushlarning suyak qoldiqlari ham topildi. Amir Temur gʻorida ibtidoiy odamlar jamoa-jamoa boʻlib yashagan, ovchilik va temirchilik bilan shugʻullangan. 
 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Arxeologiya
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxati
Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Amir Toʻra madrasasi

Amir Toʻra madrasasi – Oʻzbekistondagi Xiva sharining tarixiy markazida joylashgan madaniy meʼros obyekti. Meʼmoriy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan. Ichan qalʼaning shimoliy qismida joylashgan.

 Tarixi 
 Qurilish tarixi 
Amir Toʻra madrasasi oʻzbek hukmdori Muhammad Rahimxon IIning (1864—1910) akasi Amir Toʻra donatorligida Xiva xonligining poytaxtida, Ichan qalʼaning ichkarisida, shaharning shimoliy Bogʻcha darvozasi yaqinida, Hasan Murod qushbegi masjidining roʻparasida bunyod etilgan. Baʼzi bir da inshootning qurilgan yili sifatida 1870-yil koʻrsatilsa, boshqalarida 1872-yil koʻrsatiladi.

Aytilishicha, Amir Toʻra madrasaning qurilishi Muhammad Rahimxon madrasasi qurilishi bilan bir davrga toʻgʻri kelganligi sababli, Amir Toʻra gʻisht va mohir ustalarning yetishmasligidan biroz aziyat chekkan. Keyinchalik u bu muammoni oson yechib, oʻz qaramogʻidagi Toʻrtkoʻl va Shoʻroxon ustalarini olib kelgan ekan.

Madrasaning ichki sahni koshin bilan qoplanib, peshtoq oldi koshin bilan bezatilmay qolib ketgan. Buning sabablaridan biri sifatida Rossiya imperiyasining 1873-yildagi Xiva yurishi koʻrsatiladi.

 SSSR davrida 

 Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi davr 
2014-yilda Amir Toʻra madrasasini UNESCO donorligida taʼmirlash rejalashtirilgan.

2017—2019-yillar mobaynida Amir Toʻra madrasasida 2 bosqichda restavratsiya ishlari amalga oshirilgan. 2020-yil 9-yanvarda Amir Toʻra madrasasi Xitoyning „Chinese academy of Cultural heritage“ tashkiloti tomonidan investitsiya mablagʻlari oʻzlashtirilishi hisobiga tamirlanganligi haqida xabar berilgan. Uch oydan soʻng, 12-martda Ichan qalʼa majmuasiga tashrif buyurgan Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev Amir Toʻra madrasasida amalga oshirilgan restavratsiya ishlari bilan tanishgan.

Madrasa binosini Xiva restavratsiya maktabiga tekin foydalanish huquqi asosida berish hamda unda namunali asrashga doir ishlarni namoyish qilish, amaliy koʻrgazmalar oʻtkazish, yangi ekspozitsiyalar yaratish hamda turistlar tomonidan asrashga doir ishlarni toʻgʻridan-toʻgʻri kuzatish uchun shart-sharoitlar yaratish rejalashtirilgan edi. Xabar berilishicha, Xiva restavratsiya maktabi faoliyati yoʻlga qoʻyilib, moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obʼektlari sohasidagi restavrator-ustalar va boshqa mutaxassislar uchun malaka oshirish tizimi yaratilgan.

 Meʼmorchiligi 
Chortoq tarhli (52,6x36,7 metr), peshtogʻi mahobatli, ikki yon tomonida qoʻshqavatli uch juft hujra bor. Toʻrt burchagidagi guldastalar parchin belbogʻli, mavj usulida bezatilgan. Masjid va darsxonaning tuzilishi bir xil. Masjid janubidagi ayvon gumbaz tomli, gumbaz osti toqilari olti qirrali, unga uch qator muqarnas ishlangan.

Hovlining (30,7x19,35 metr) ikki yon tomoniga bir qavatli, oldi ravoqli koʻndalang hujralar ishlangan. Hovli burchaklaridagi hujralarga dahlizdan kiriladi. Hujralar balxi gumbazli, darchalariga panjaralar oʻrnatilgan. Uch gumbazli miyonsaroyning ikki yon tomonida darsxona bor. Amir Toʻra madrasasi 1970-yilda taʼmirlangan, bosh tarzi oldiga savdo rastasi joylashtirilgan.

 

Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Xorazm madrasalari
Amir ul-umaro

Amir ul-umaro (arab. أمير الأمراء — amirlar amiri, oliy amir) — oʻrta asrlarda Movarounnahrda keng tarqalgan eng yuqori harbiy unvonli amaldor. U oliy bosh qoʻmondon hisoblanib, butun harbiy ishlar uning qoʻlida boʻlgan. Bundan tashqari, Oltin Oʻrda va Chigʻatoy ulusida hukumatning barcha bosh ijro idoralari (devonlar) ham Amir ul-umaro qoʻlida boʻlgan. Lekin Amir Temur va temuriylar zamo-nida Amir ul-umaro faqat bosh qoʻmondonlik, koʻp hollarda podshoh hudaychisi (ad’yutanti) vazifasini oʻtagan.

Davlat ijro idoralari esa viziri aʼzam qoʻlida boʻlgan. Amir ul-umaro lik lavozimi Qoʻqon xonligida ami-ri lashkar, beklar begi, Turkiya va Ozar-bayjonda 17-19-asrlarda beklar begi deb atalgan. Xiva xonlari arxividan maʼlum boʻlishicha, saroyda unga xizmat qiluvchi maxsus xodimlar, chunonchi 35 farrosh, 80 xizmatkor, 4 sayis va 6 darvozabon boʻlgan. Saroy lavozimlari ichida Amir ul-umaro Xiva xonligida naqibaan keyin kelgan va uning ma-oshi 500 tillani tashkil qilgan. Bundan tashqari bir necha vilo-yatning daromadlari Amir ul-umaro ixtiyoriga berilgan.
Amirzoda maqbarasi

Amirzoda maqbarasi – Samarqanddagi Shohizinda maqbaralaridan biri (14-asr). Maqbara, dafn etilgan shaxsning ismi maʼ-lum boʻlmasada, shartli ravishda Amirzoda maqbarasi deb ataladi. Maqbara peshtoqidagi hoshiyalar orasidagi yozuvda Amirzodaning oʻlgan yiligina (1386) koʻrsatilgan. Maqbaraning asosi toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (10x9,2 m). Poygum-baz sakkiz qirrali, gumbazi qobirgʻali. Peshtoqni murakkab islimiy va girih naqshlaridan iborat sirkor parchin va arab yozuvlari bezaydi. Maqbaraning ichi oʻziga xos hashamatli va shinam. Devorlari ganch bilan suvalgan, tokcha, gumbaz osti-dagi ravoqchalar bezagi sodda.

 Tavsifi 
Uzoq yillardan beri bu yerda dafn etilgan shaxsning kimligi maʼlum emas. Ammo „Zafarnoma“da Amir Temurning jiyani deb atalgan bir amirzoda haqida maʼlumotlar bor. Anʼanaga koʻra maqbaraga uning nomi berilgan. Maqbaraga yetti kishi dafn etilgan. Ular Amirzoda va unga tegishli aslzodalar deb taxmin qilinadi. Maqbara devorida Amirzodaning faqat vafot etgan, 1386-yil (hijriy 786) saqlanib qolgan. Maqbaraga zeb berishda koshinkorlik yuqori darajada amalga oshirilgan. Unda guldor, sirkor sopol asosiy oʻrinni egallaydi.

 Meʼmorchiligi 

Amirzoda maqbarasi Amir Husayn maqbarasi roʻparasida joylashgan. Tuzilishi jihatdan, boshqa maqbaralarga xos tarzda gumbazli qilib ishlangan. Arxitektura nuqtai nazaridan maqbara Shodi-Mulk oqo maqbarasi shaklini takrorlaydi.

Maqbaraning oʻlchamlari:

Tashqi tomoni – 10×9,2 m

Ichki qismi – 7,5×7,5 m

Balandligi – 13,5 m

Inshootning qoplamasida asosiy oʻrinni turli naqshli koʻp rangli mayolika egallaydi.

Inshoot devorlari boʻylab koʻk fonda oq harflar bilan yozilgan yozuv mavjud boʻlib, ulardan faqat bir qismi saqlanib qolgan.

Bagʻishlov yozuvi oʻng ustundan boshlanadi, oʻrta qismi yoʻqolgan. Chap ustunda tugaydi. Yozuvning qolgan qismi quyidagicha:

1953-yilda maqbaraning gʻarbiy jabhasida poydevorini oʻrganish ishlari oʻtkazilgan. Natijada bu maqbara oʻrnida ziyoratgoh binosi boʻlganligi aniqlangan. Inshootning ichki qismi ham oʻziga xos uslubda bezatilgan. Taʼmirlash ishlari natijasida binoning fusunkorligi yanada ortgan.
 Galereya 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Samarqand maqbaralari
Amiri

Amiri — qovunnnng oʻrtapishar navi. Shakli choʻziq (25-40 sm), ogʻirligi 3- 4 kg. Sirti toʻrsiz (baʼzi A.larning faqat band tomonida bir oz toʻri boʻladi), usti yoʻl-yoʻl, och yoki toʻqyashil. Eti 4-5 sm qalinlikda, koʻkimtir yoki qizgʻish, kuvrak, juda shirin, tarkibida 12% gacha qand bor. Urugʻi yirik, choʻziq, och sariq. Urugʻidan chiqqanidan keyin 80-90 kunda hosili pishadi. Asosan Samarqand, Buxoro va Xorazm viloyatlari, Qoraqalpogʻistonda ekiladi. Hosildorligi 300-350 s/ga. Uzoqqa yuborishga va saqlashga chidamsiz.
Amiri lashkar

Amiri lashkar – temuriylar, shayboniylar hamda Turkiston xonliklarida keng tarqalgan eng yuqori harbiy unvon, bosh qoʻmondon. Masalan, Qoʻqon xonligida Amiri lashkar lavozimi yirik harbiy harakatlar davrida mavjud boʻlib, unga odatda mingboshi, otaliq yoxud shahzodalar belgilangan (qarang Amir ul-umaro).
Amiri shikor

Amiri shikor, ov amiri — Turkiston xonliklarida saroy mansabi. Maʼlumki, ov hukmdorlar hayotida muhim oʻrin tutgan. Amiri shikor xon va sultonlar ovlarini tashkil qilib turishi lozim boʻlgan. Shikorgoh atrofidagi qishloqlarning aholisi oʻz oti, qurol-aslahasi bilan kelib, xon va sultonlarning ov qilishiga yordam berishini va undan tashqari ularni qoʻnib qolganlarida qoʻnar joy, oziq-ovqat bilan taʼmin etishni tashkil qilish Amiri shikor zimmasiga yuklangan.
Amiriy (shoir)

Amiriy, Yusuf Amiriy (15-asr, Hirot) — Temuriylar davri turkiy shoiri.

Boysunqur Mirzo himoyasida yashagan. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. Alisher Navoiy „turk erdi va turkcha sheʼri yaxshi voqe boʻlibtur“ („Majolis un-nafois“) deb yozsa, Davlatshoh Samarqandiy „Shohrux davrida katta shuhrat qozondi“ („Taz-kirat ush-shuaro“) deb taʼriflaydi. A.ning turkiydagi bir devoni hamda „Dahnoma“, „Chogʻir va Bang munozarasi“ asarlari yetib kelgan. Forsiydagi asarlaridan 2 baytgina maʼlum: biri „Majolis un-nafois“, ikkinchisi Yaqiniyning „Oʻq va yoy munozarasi“da saqlangan. Devoniga kirgan sheʼrlarida shoir hayot haqida chuqur falsafiy fikr yuritadi, ishq-muhabbatni ulugʻlaydi („Ey koʻza…“, „Telbaman“, „Ey koʻngul“ va boshqalar). „Chogʻir va Bang munozarasi“ bilan munozara janri imkoniyatlarini boyitdi. Ubayd Zakoniy taʼsirida yozilgan bu asarda amaldorlarning salbiy axloqiy-maʼnaviy qiyofalari, hislatlari hajv qilinadi, adovat, johillik, oʻzaro qirgʻin urushlar qoralanadi. A. „Dahnoma“ (1429) asari bilan noma janrini rivojlantirdi. Bu devon nusxasi Turkiyada, „Dahnoma“, „Chogʻir va Bang …“ nusxalari Britaniya muzeyida, fotonusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik va Qoʻlyozmalar institutlarida saqlanadi.
 

 
 Oʻzbek adabiyoti, 4 jildli, 1-jild, T., 1959; Rustamov E., Oʻzbekskaya poeziya v pervoy pol. 15 v., M., 1963
 Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 jildli, 1-jild, T., 1977; Abdulvohidova M., Oʻzbek adabiyo-tida munozara, T., 1984

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Turkiy shoirlar
Amirkon

Amirkon – charm turi mol yoki qoʻy terisidan oshlab, pishirib, yuziga qora lok surtib tayyorlangan mayin, yaltiroqcharm (qarang Koʻnchilik, Koʻn).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amirkon paxta

Amirkon paxta — 19-asr oxirlarida Amerikadan keltirib ekilgan oʻrta tolali Meksika gʻoʻzasi navlari paxtasining mahalliy nomi. Hozir qoʻllanilmaydi.
Amirlik

Amirlik — islom mamlakatlarida amir tomonidan boshqariladigan mulk, viloyat. Arab xalifaligi davrida bunday mulk boshligʻi xalifa tomonidan tayinlangan yoxud tasdiqlangan. Xalifalik parchalangach hamda 20-asr gacha ham mustaqil, ham vassal mulklar A. deb atalgan (mas, Arabiston yarim oroldagi Najd, Shammor, Asir, hozirgi Birlashgan Arab amirliklari va boshqalar). Muayyan davlat bir-lashmasining A. deb atalishi shartli boʻlib, tarixshunoslikda qabul qilingan anʼanaga bogʻliq (mas, Buxoro amirligi).
 

Turkum:Monarxiya
Amirobod madaniyati

Amirobod madaniyati — qadimgi Xorazmning soʻnggi jez davri madaniyati (miloddan avvalgi 9-8-asrlar). S. P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi Amirobod kanali atrofidan topib tekshirgan (1937-40). Amirobod madaniyati Suv yorgan madaniyati va tozabogʻyop madaniyati uygʻunlashuvi asosida shakllangan. Bu madaniyatni yaratgan xalqlar urugʻ jamoalariga birlashib, obikor dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Qishda yogʻoch va qamishdan qurilib, usti loy bilan suvalgan kulba hamda yarim yertoʻlalarda, yozda yengil bostirmalarda yashagan. Shunday kulba va yarim yertoʻlalarning 15-20 tasi bitta .qishloqni tashkil qilgan. Har bir turar joy sahni 75-110 kv.m boʻlib, uning oʻrtasidagi 3×1 m li katta oʻchoqda doim olov yonib turgan. Taom tayyorlash uchun kichik oʻchoqlardan foydalanilgan. Oʻsha davr qoldiqlariga koʻra, Amudaryo deltasi Aqchadaryo irmoqlaridan eni 10-15 m, uz. 1-2 km keladigan kanallar qazilgan. Amirobod madaniyatining noyob yodgorliklari Yakkaporson 2 va Qubod 2 yodgorliklaridan sirtiga turli shakllar chizilgan sopol idishlar, shuningdek marjon va chigʻanoq shodalari, jezdan yasalgan taqinchoqlar, bigizlar, oʻroq hamda oʻq uchlari va ularning qoliplari topilgan. Jez ashyolarning koʻplab topilishi oʻsha davrda metall quyish texnikasining rivojlanganligini, xalq xoʻjaligidan tosh qurollarning mehnat qurollari sifatida siqib chiqarilganligini koʻrsatadi.
 

 
 Tolstov S. P., Po drevnim del-tam Oksa i Yaksarta, M., 1962; Yagodin V. N., Poseleniye amirabadskoy kulturi Kavat 2, Materiali Xorezmskoy ekspe-ditsii, vip. 6, M., 1963.
 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Xorazm
Husan Amirqulov

Husan Amirqulov (1940.18.2, Qashqadaryo viloyati, Boyterak qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq artisti (1997). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgach (1963), Surxondaryo (1963-66), Sirdaryo (1966-74), Jizzax (1974-79) teatrlarida ishlagan, 1979-yildan Qashqadaryo teatrida. Asosiy rollari: Gʻani („Aldangan qiz“), Murod („Parvona“), Ferdinand („Makr va muhabbat“), Alisher Navoiy („Alisher Navoiy“), Aldar koʻsa („Aldar koʻsa“), Moʻmin („Oltin devor“), Saʼdiyev („Oʻn uchinchi rais“), Abulfayzxon („Abulfayzxon“), Amir Temur („Amir Temur“) va boshqa Amirqulov yaratgan obrazlari oʻzining toʻlaqonliligi, ijroda davr nafasini mohirona yetkaza olishi, tarixiy asarlarda yaratgan oʻziga xos, boy sahna chizgilari bilan ajralib turadi. Xalqaro Ahmad Yassaviy mukofoti laureati (1993).
 

Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Xalqaro Yassaviy mukofoti sohiblari
Turkum:Oʻzbekiston teatrlarining aktyor va aktrisalari
Amitoz

Amitoz (yun. a — inkor qoʻshimchasi va mitoz) — yadroning xromosomalar hosil qilmasdan toʻgʻridan-toʻgʻri boʻlinishi. A. hujayraning boʻlinishi yoki sitoplazma boʻlinmasdan faqat yadroning boʻlinishi, yaʼni ikki va koʻp yadroli hujayraning hosil boʻlishi bilan sodir boʻlishi mumkin. A. odatda ixti-soslashgan, oʻlib ketadigan hujayralar, ayniqsa sut emizuvchilar murtagi pardasi hujayralari uchun xos. A.ga uchragan hujayralar keyinchalik mitotik usulda koʻpayish qobiliyatini yoʻqotadi. Keyin-gi tadqiqotlar A.ni yadroning eng sodda boʻlinish shakli sifatida ilgari mav-jud boʻlgan fikrlarni tasdiqlamadi. Infuzoriyalar vegetativ yadrosi (makro-nukleus)ning toʻgʻridan-toʻgʻri boʻlinishi sirtdan Karaganda A.ga oʻxshab ketsa ham, aslida mitozning shakl oʻzgarishi tufay-li paydo boʻlgan yangi tipdagi boʻlinish hisoblanadi.
Amichi Jovanni Battista

AMICHI (Amici) Jovanni Battista (1786-yil 25-mart, Modena – 1863-yil 10-aprel, Florensiya) – italiyalik botanik va optik. Protoplazma harakatini (harasimon suv oʻtlari hujayrasida), barg ogʻizchalari tuzilishi va funksiyasini birinchi boʻlib tavsif etgan, chang naychasi va „murtak pufakchasi“ (tuxumhujayra)ni kuzatib, chang naychasining urugʻlanishdagi ahamiyatini tushuntirib bergan. Amichi mikroskopi takomillashtirilib, immersiya, yaʼni tekshirilayotgan narsa bilan mikroskop obyektivi oraligʻiga suyuqlik tomizish usulini ishlab chiqqan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1786-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-martda tugʻilganlar
Amlok yerlar

Amlok yerlar – Buxoro xonligila yer egaligi shakllaridan biri. Koʻp mehnat talab qiladigan sugʻorish ishlarining hukumat tomonidan tashkil etilishi va dehqonlarning unga qaram qilib qoʻyilishi orqasida yuzaga kelgan. Amlok yerlar amir ixtiyorida boʻlib, unga ekin ekkan dehqonlar hukumatga xiroj va boshqa soliqlar toʻlagan.
Amlokdor

Amlokdor (arab, amlok, mulk soʻzining koʻpligi, fors-tojik. dor  ega) — Buxoro xonligidagi bekliklarga qarashli eng kichik maʼmuriy boʻlinma (amlokdorlik)ni boshqaruvchi amal-dor. A. aholining oʻziga toʻq vakillaridan boʻlib, bek tomonidan tayinlangan va bir necha katta va kichik qishloqlar uning ixtiyorida boʻlgan. U xiroj yigʻish, dehqonlar yetishtirgan hosilni hisobga olish, soliq toʻlamaganlarni jazolash, jarima solish kabi ishlar bilan shugʻullanib, kotib (mirzo), mirob, amin, oqsoqollar yordamida amlokdorlikni idora qilgan.
Amma zirasi

Amma zirasi (arab, az-zira al-amma) – qadimgi uzunlik oʻlchovi; qiymati 54,04 sm ga teng boʻlgan. Asosan musulmon mamlakatlarida qoʻllangan.