Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kishvariy

Kishvariy (16-asr) — ozarbayjon shoiri. Tabrizdagi Sulton Yoqub saroyiga yaqin boʻlgan. Alisher Navoiy gʻazallariga naziralar yozgan, sheʼrlar bagʻishlagan. K. sheʼriyati mavzularining dunyoviyligi, tilining soddaligi, tasviriy vositalarga boyligi bilan ajralib turadi; ozarbayjon adabiyoti taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan. K. devoni qoʻlyozmasi saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ozarbayjonlik shoirlar
Kishi-kun

Kishi-kun – ish vaqtini hisobga olish birligi. Xodimning ishda boʻlishi (ishga chiqishi) kishi-kun hisoblanadi. Kun boʻyi boʻsh turib qolish, ishga kelmagan kunlar (taʼtil, kasallik va boshqalar), bayram va dam olish kunlari ham K.-k. birligida hisoblanadi. K.-k. kun davomida haqiqiy ish vaqti kishi-soatda. aniqroq hisobga olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kishi-soat

Kishi-soat — ish vaqtini hisobga olish birligi. K.-yeda ifodalangan ish vaqti bir kun, oy, kvartal, yil davomida haqiqatan bajarilgan ish soatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.

Boʻsh turib qolishdagi K.-s. miqdori ham xodimning turli sabablarga koʻra ishlamagan soatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kishm

Kishm – Toxaristonning qadimgi shaharlaridan biri. Badaxshondagi Koʻkcha daryosining irmogʻi Mashhad daryo boʻyida joylashgan. Kishm tarixiy da ilk oʻrta asrdan boshlab (6—7-asrlar) uchraydi. VIII asrda bu yerda Toxaristonning turkiylardan boʻlgan bosh hukmdori – jabgʻusi Qutluq tardu (boshqa ga koʻra, Xumorbek) yashagan; u, shuningdek, „eftalitlar shoqi“ unvoniga ham ega boʻlgan. Somoniylar davrida (9—10-asrlar) K. da bir yoʻla 3 zarbxona boʻlib, u temuriylar davrida ham mavjud boʻlgan. B. Ahmedovning fikricha, K. moʻgʻullar tomonidan bosib olinmagan, shahar 14-asrning 1-yarmigacha mustaqilligini saqlab qolgan. U katta bir viloyatning markazi boʻlgan. Marko Yaoyaoning maʼlumotiga koʻra, 14-asrda K.ning oʻz hokimi boʻlib, oʻnga togʻdagi bir qancha shahar va qishloqlar boʻysoʻngan. Shahar oʻrtasidan katta daryo oqib oʻtgan. K. atrofidagi aholi togʻlarda chorvachilik bilan shugʻullangan. 14-asr oxirida Amir Temur Badaxshonni egallaganda K. uning poytaxti boʻlib, Badaxshon shohi shu yerda yashagan. Temuriylar davrida K. rasman Samarqand, soʻng Hirotga qaram boʻlsada, amalda uni mahalliy sulola vakillari – Ba-daxshon shoxlari – Shoh Bahouddin, Shoh Mahmud va ularning avlodlari boshqargan. 1469 – 1505-yilda K.ni Xusravshoh idora etgan, soʻngra uni Shayboniylar qisqa muddatga egʻallashgan. K. Boburnknt ukasi Nosir mirzo qoʻliga oʻtgan; temuriylarning Badaxshondagi hukmronligi 1584-yilgacha, yaʼni uni Abdullaxon II egʻallaguncha davom etgan. 16—17-asrlarda – K. Badaxshon poytaxti. Ashtarxoniylaraan Nodir Muhammadxon davrida K. Abdulaziz sulton, soʻngra Xusrav sulton mulki boʻlgan. Hozirgi K. shahri Toliqon va Qunduzdan sharqda joylashgan alohida viloyatning maʼmuriy markazi hisoblanadi.

 Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX – nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kishmish

Kishmish — gʻujumi urugʻsiz uzum navlari guruhi. Bu guruhga Bedona, Oq kishmish, Qora kishmish, Pushti kishmish, VIR kishmishi va Hishrov kishmishi, Zarafshon kishmishi, Turkmaniston qizil kishmishi, Marmar kishmish, Soʻgʻdiyona kishmishi, Vatkani kishmishi, Tagʻob kishmishi, Astraxon kishmishi (dumaloq kishmish), Qora Korinka va boshqa kiradi. Ekologik-geografik jiqatdan sharqiy guruh navlariga mansub. Kishmish koʻproq Oʻrta Osiyo, AQSH, Fransiya, Armaniston, Ozarbayjon, Rossiyaning janubiy mintaqalarida oʻstiriladi. Kishmishdan 24—30% mayiz toʻshadi, markali vinolar tayyorlanadi. Shu uzumlar mayizi ham baʼzan K. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uzum navlari
Kishtut

Kishtut — Surxondaryo viloyati, Sariosiyo tumanidagi daryo. Toʻpolondaryoning yirik chap irmogʻi. Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi kichik moʻzlikdan boshlanadi. Oʻz. 50 km, havzasining maydoni 719 km². Kishtut yon bagʻirlari baland va tik, ayrim joylarda tor vodiyda, nishabi katta oʻzanda oqadi. Etak qismida vodiysi kengroq, yon bagʻirlari ham ancha past va yotiq. Kishtut havzasida yogʻin koʻp yogʻadi, kichik muzliklar ham bor. Oʻrtacha yillik suv sarfi 18 m³/sek. Qor va moʻzliklardan hamda yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi fevral oxiridan koʻpaya boshlaydi, may— iyunda eng koʻp boʻladi, iyuldan yanvar oxirigacha kamaya boradi. Kishtut suvi Toʻpo-londaryoga qoʻshilib Surxon vodiysidagi yerlarni sugʻorishga sarflanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Surxondaryo viloyati
Petr Filipovich Kiyatkin

Kiyatkin Petr Filipovich (1898.17.9, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Mordoviya Respublikasi — 1979.24.4, Toshkent) — seleksioner, Oʻzbekistonda qoʻychilik va echkilik seleksiyasi asoschilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1955), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan zootexnik (1950), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1953), professor (1962). Leningrad qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1927). "Oʻzbekjivotnovodsoyuz"da zootexnik (1927—30), Moskvadagi "Ovsevod" trestida Qozogʻiston va Oʻzbekiston boʻyicha bosh zootexnik (1930— 35), Oʻzbekiston chorvachilik tajriba stansiyasida (hozirgi Chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti) boʻlim mudiri (193550, 1960-70, 1970-yildan maslahatchi), Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida laboratoriya mudiri (1950—60). Ilmiy ishlari jundor-goʻshtdor, shu jumladan, hisori qoʻylar, jundor echkilar biologiyasi va genetikasi masalalariga bagʻishlangan. Pop, Chuyet, Parkent tumanlari xoʻjaliklarida oʻzoq yillar mobaynida seleksiya ishlari natijasida Oʻzbekiston jundor, jundor ("Sovetskaya sherstnaya") qora tivit beruvchi echki zotlarini, Oʻzbekiston goʻshtdor-jundor qoʻy zotini va podalarini yaratdi.

 

 Puti i metodi vivedeniya novoy porodi sherstnix koz, T., 1964; Protsess porodoobrazovaniya ovets, T., 1968; Kurdyuchnie ovsi i plemennaya rabota s nimi, T., 1968; Myaso-sherstnie ovsi Oʻzbekistona, T., 1977.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Klavdiy

Klavdiy (Claudius), Tiberiy Klavdiy Neron Germanik (miloddan avvalgi 10 yil — Lugdunum — milodiy 54 yil)— Rim imperatori (41—54 yillar), yuliylar-klavdiylar sulolasidan. K. imperiya byurokratiyasiga asos solgan, davlatning moliyaviy ahvolini yaxshilagan, soliq tizimini tartibga solgan, provinsiyalardagi jamoalarga ham Rim fuqaroligi huquqini inʼom etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klavesin

Klavesin, chembalo fransuzcha: clavecin, italyancha: cembalo, lotincha: clavicymbalum — klavishli simbala (changeimon musiqa cholgʻusi) soʻzidan— klavishli torli-tirnama musiqa cholgʻusi. 16-asrdan maʼlum. Hozirgi fortepiano (royal)ning oʻtmishdoshi. Klavishlar bosilishi natijasida torlari pat yoki teridan ishlangan mizroblar yordamida tirnaladi, natijada jarangdor, ammo kuchsiz, dinamikasp deyarli oʻzgarmaydigan tovush hosil qilinadi. 17—18-asrlar davomida K.ning shakl qiyofasi hamda klaviaturalar soni oʻzgargan, pay torlari sim torlar bilan almashtirilgan, diapazoni 5 oktavagacha kengaygan, vyordjinel, spinet, klavitsiterium kabi vujudga kelgan. Bunday K.lar uchun I. S. Bax, U. Byord, G. Gendel, D. Skarlatti, F. Koʻperen, J. Ramo kabi kompo-zitorlar yuksak badiiy asarlar yaratishgan, Angliya, Fransiya, Italiya K. maktablari yuzaga kelgan. 18-asr oxiridan K. oʻrnini fortepiano egalladi. Lekin 20-asr boshidan K. hamda aynan uning uchun muljallangan musiqaga yana qiziqish tugʻilib, u baʼzi cholgʻu ansambl hamda orkestrlar (mas, "Turkiston" kamer orkestri) tarkibiga kiritildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Klavir

Klavir (nem. Klavier — fortepiano), klaviraussug — 1) opera, oratoriya kabi vokal-simfonik asarlar matni (notasi)ning fortepiano joʻrligida kuylashga yoki fortepianoning oʻzida ijro etish uchun moslashtirilgan shakli; balet partiturasi, baʼzida simfonik va kamer-cholgʻu ansambl asarlarining fortepianoda 1 ta yoki 2 ta pianinochi ijrosiga muljallangan nusxasi; 2) 17—18-asrlarda torli klavishli musiqa cholgʻulari (klavesin, klavikord, fortepiano)ning umumiy nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klavixo (elchi)

Klavixo, Rui Gonsales de Klavixo (? — 1412.2.4) — Kastiliya qiroli Genrix III (Enriko Sh)ning Amir Temur huzuriga yuborgan 2-elchiligi (tarkibida olim A. Paes va saroy shoiri Gomes de Salasar ham boʻlgan) rahbari. K. qad. va badavlat xonadonda tugʻilgan. Elchilar 1403-yil 22-mayda Kadis shahridan yoʻlga chiqib, 15 oydan soʻng Samarqandga yetib kelgan. K. tomonidan yozilgan elchilik kundaligi (1403—06) bosib oʻtilgan manzillar (Kadis, Balear o.lari, Gaeta, Messina, Rodos, Xios, Konstantinopol, Trapezunt, Arzirum, Tabriz, Tehron, Nishopur, Mashhad, Balx, Buxoro, Samarqand)ning batafsil bayoni va etnografik maʼlumotlardan tashqari, Amir Temur saltanatining mukammal siyosiy-iqtisodiy tafsilotidan iborat. K.ning safar xotiralari 1-marta 1582 i. Argonte de Molina shahrida "Buyuk Temur tarixi" nomi bilan nashr etilgan. Asarda Amir Temurning Samarqanddagi Bogʻi Dilkushoda oʻtkazgan qabul marosimi, ushbu bogʻ tavsifi, shuningdek, Amir Temurning obodonchilik soxasida olib borgan siyosati batafsil bayon etilgan. U Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyo xalqlari tarixi boʻyicha qimmatli manba hisoblanadi.

 

 Klavixo R. G. de, Dnevnik puteshestviya v Samarqand ko dvoru Timura (1403-1406), M., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Amir Temur
Klavish

Klavish (lotincha: clavis — kalit) — 1) fortepiano, akkordeon kabi musiqa cholgʻularida tovush hosil qiluvchi richag moslamasining qoʻl bilan bosiladigan qismi, klaviatura detali. Odatda, yogʻochdan yasaladi. K.lar oq, qora boʻlib, suyak yoki plastmassa bilan qoplanadi; 2) turli mexanizmlar (yozuv mashinkasi, kompyuter va boshqalar)da signalni oʻzgartirib, harf (belgi) tushiradigan moslamaning harakatga keltiruvchi qismi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klavishli musiqa cholgʻulari

thumb|Klavishli musiqa cholgʻulari
Klavishli musiqa cholgʻulari — maʼlum tartibda joylashtirilgan klavishlarga barmoqlar bilan bosib chalinadigan musiqa cholgʻulari. Tovush hosil etilishiga qarab, klavishli torli urma (qad. klavikord, hozirgi fortepiano, royal), klavishli torli tirnama (klavesin va boshqalar), klavishli pnevmatik damli sozlar (organ), klavishli pnevmatik tilchali (akkordeon, fisgarmoniya), klavishli urma plastinkali (chelesta, qoʻngʻiroqchalar) cholgʻularga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kladoniya

Kladoniya (Cladonia) — butasimon lishaynik turkumi. Yer sharida 300 turi bor; ular oʻrmon, tundra va botqoqliklardagi tuproqda, toʻnkalarda, daraxt tanasida, toshlar orasida oʻsadi. Bugʻu yoʻsini kabi ni shimol bugʻusi yeydi. Baʼzi da usnin kislota boʻlib, tibbiyotda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kladofora

Kladofora (Cladophora) — koʻp hujayrali yashil suvoʻtlar turkumi. 300 turi bor. Dengiz va chuchuk suv havzalarida oʻsadi. Oʻzbekiston suv havzalarida koʻpincha ipsimon sershox turi uchraydi. Kladafora odatda to‘lqinli yoki tukli strukturalarga ega bo‘lib, ularning uzunligi bir necha santimetrdan bir necha metrgacha yetishi mumkin. Yoshligida substratga yopishgan holda, keyinchalik substratdan ajralib oʻsadi. Jinssiz va jinsiy koʻpayadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:oʻsimliklar
Klaypeda

Klaypeda (1923-yilgacha Memel) — Litvadagi shahar, Boltiq dengizidagi moʻzlamaydigan port. Klaypeda stansiyasi. Aholisi 205,1 ming kishi (2000). Dengizdan baliq ovlash floti bazasi. Kemasozlik va kema toʻzatish, toʻqimachilik (ip gazlama matolar), sellyuloza-qogʻoz, balik, sanoati korxonalari bor.

Kahrabodan badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Konservatoriya, drama teatri, oʻlkashunoslik, dengiz va soat ishi muzeylari, suratlar galereyasi mavjud. XVII—XVIII asr meʼmorlik yodgorliklari saqlangan. Klaypedaga 1252-yil Memelburg qalʼasi sifatida asos solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Klan

Klan (gelcha clann — nayel, urugʻ, avlod) — 1) kelt xalqlarida urugʻ, baʼzan qabila nomi. Keyinchalik, urugʻchilik munosabatlari yemirilishi davrida — taxmin etilgan urugʻ boshligʻi ismi bilan atalgan qadimiy urugʻ avlodlari boʻlgan qonqarindoshlarning yirik guruhlari. Bunda shotlandlar va irlandlarda umumiy ismga "oʻgʻil", "oʻgʻli" maʼnosini anglatuvchi "Mak" qoʻshimchasi qoʻshila boshlangan (masalan, Mak Kartli, Makdonald); irlandlarda buni boshqa bir shakli ham boʻlib, ism oldiga "O" ("nabira") qoʻshimchasi qoʻshilgan (mas, O’Konnor). Klan urugʻchilik tuzumiga xos boʻlgan yerning umumiy mulkligi va boshqa udumlar (xun olish, umumiy kafillikka olish va boshqalar) ni saqlab qolgan. Shotlandiya va Uels ning ayrim rayonlarida Klan 19-asrgacha saqlangan. Hozirgi (asosan, chet el) da Klan — "urugʻ" istilohiga mos keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Klapan

Klapan ( — toʻsiq) — mashina va mexanizmlarda havo, suv, bugʻ, gaz oqimlarini boshqarishga imkon beruvchi detal (qurilma). Vazifasiga koʻra, klapan drosselli, reduksion, rostlash, teskari, saqlagich, avariyaning oldini oluvchi, berkitish va boshqa; toʻzilishi boʻyicha ventilli, zolotnikli, joʻmrakli va boshqalarga boʻlinadi. Klapan elektrik, pnevmatik, gidravlik yuritmalar bilan, shuningdek, dastaki usulda harakatga keltiriladi. Truboprovodlarda qoʻl bilan ochilib-yopiladigan, nasos va kompressorlarda 2 tomondagi bosimlar farqi hisobiga avtomatik tarzda ochilib-yopiladigan klapanlar qoʻllanadi. Ichki yonuv dvigatellari va bugʻ mashinalaritsa alohida mexanizm vositasida boshqarib turiladigan; rezervuardagi havo bosimini bir meʼyorda toʻtib turish va ehtiyot qilish uchun ishlatiladigan klapanlar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Benoît Paul Émile Clapeyron

200px|thumb|right

Benoît Paul Émile Clapeyron (26-yanvar 1799-yil, Parij — 28-yanvar 1864-yil) — fransuz fizigi va muhandisi. Ideal gazlar holat tenglamasini fanga kiritgan. Nicolas Léonard Sadi Carnotning termodinamikaga bagʻishlangan gʻoyalarini tahlil qilib, termodinamika jarayonlarini birinchi boʻlib grafik usul (indikator diagramma)da tasvirlagan, Carnot siklini tadqiq qilib, ideal gaz holatini ifodalovchi Clapeyron tenglamasini ishlab chiqqan (1834). Qaynash verish nuqtalarining bosimga bogʻlikligi tenglamasini topgan (qarang Clausius–Clapeyron tenglamasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1799-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1864-yilda vafot etganlar
Turkum:28-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:Muhandislar
Clausius–Clapeyron tenglamasi

Clausius-Clapeyron tenglamasi — 1-tur fazaviy oʻtish (bugʻlanish, sublimatsiya, erish va hokazo) holatidagi toza moddaning bosimi bilan mutlaq temperatura 7~si orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan differensial tenglama. Clausius-Clapeyron tenglamasi 1-tur fazaviy oʻtishning egri chizigʻini aniqlab beradi. Tenglamani Benoît Paul Émile Clapeyron ishlab chiqqan (1834) va Rudolf Clausius asoslab bergan va takomillashtirgan (1850). Tenglama faqat toza moddalargagina emas, balki eritmalarga va ularning ayrim komponentlariga ham tatbiq etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klapeyron-Mendeleyev tenglamasi

Mendeleyev-Klapeyron tenglamasi — berilgan t massali gazning holatini tavsiflaydigan bosim r, hajm Kva temperatura Torasidagi bogʻlanishni ifodalovchi holat tenglamasi: pV=BT, bunda V — berilgan gaz massasi uchun oʻzgarmas kattalik. Bu tenglamani 1834-yilda B. Klapeyron topgan. Tenglamalardagi V ning bir molga toʻgʻri keladigan qiymatini R bilan belgilansa, bir mol uchun pV—RT tenglama hosil boʻladi. Buni 1875-yilda D. I. Mendeleyev topgan. Shu sababli u K. — Klapeyron-mendeleyev tenglamasi deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klark

Klark, elementlar klarki — muayyan tabiiy sistema (Yer poʻsti, gidrosfera, atmosfera, biosfera, umuman, Yerda yoki samoviy jismlar) tarkibida kimyoviy elementlarning oʻrtacha miqdorini bildiruvchi son. K. massa birligida (%, g/t va hokazo) va atomlar % yoki %p sida ifodalanadi. Yer poʻstini tashkil qilgan turli togʻ jinslarining kimyoviy tarkibiga qarab ularni 16 km chuqurlikka qadar tarqalganligini hisobga olgan holda maʼlumotlarni umumlashtirish birinchi marta amerikalik olim F. U. Klark (1847—1931) tomonidan bajarilgan (1889). Yer poʻsti tarkibidagi kimyoviy elementlarning Klark aniqlagan foiz miqdorini keyinchalik rus olimi A. Ye. Fersman yanada takomillashtirib, uni Klark sonlari yoki klark deb atashni taklif qildi. Yer poʻstida, uning hozirgi zamon tushunchasi boʻyicha sayyoraning Moxorovichich chegarasi (Moxorovichich yuzasi)dan yuqori qismi sifatidagi qatlamida elementlarning oʻrtacha miqdori rus olimi A. P. Vinogradov (1962), amerika olimi S. R. Teylor (1964), nemis olimi K. G. Vedepol (1967) tomonidan hisoblab chiqilgan. Elementlar klarkidan foydali kazilma konlarida, togʻ jinslarida yoki regionlarda kimyoviy elementlar konsentratsiyasining koʻp yoki kamligini qiyoslashda etalon sifatida foydalaniladi. Baʼzida K. termini elementlarning konlarda yoki alohida massiv (hudud)lardagi oʻrtacha miqdori sifatida notoʻgʻri talqin etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klark Charlz

Klark Charlz (1741-1779.22.8, Petropavlovsk-Kamchatskiy) – ingliz dengizchisi. Toʻrt marta dunyo aylana sayohatda qatnashgan. 1764—1766 yillarda Jon Bayron ekspeditsiyasida, 1768-1771, 1772-1775 va 1776-1779 yillarda J. Kuk ekspeditsiyalarida. 1779-yil 14-fevralda Kuk halok boʻlgandan keyin Klark ekspeditsiyani boshqarib, kemalarni Gavayi orollaridan Chukotka dengizi tomon olib bordi, lekin 70° sharqga yetmasdan yirik muzlarga duch kelib orqaga qaytishga majbur boʻldi. Petropavlovsk-Kamchatskiyda vafot etgan va oʻsha yerga dafn qilingan. Klark nomiga Atlantika okeanining janubiy qismidagi qoyalar qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Klarnet

thumb|80px|klarnet

Klarnet ital. Clarinetto, lotincha clarus — tiniq (tovush) soʻzidan, soprano (yoki katta) klarneti — puf-lamatilchali yogʻoch musiqa cholgʻusi. 17-asr oxirida yuzaga kelgan. Tovushi tiniq, yorqin, shirali va yoqimli. Obnus (qora) daraxti yogʻochidan va plastmassadan yasaladi. Yuqori qismidagi moslama (mundshtuk)ga kamish (yoki bambuk) tilcha boglanadi, silindr shaklidagi havo yoʻli (ichki kanal)ning oʻz. 590–680 mm. Hozirgi K.lar 7 tyoshikli va 20 klapanli, asosan, V yoki A sozida boʻladi. Diapazoni d (yoki cis) — I (s4). Kichik K., bassetgorn, bas-K., kontrabas-K. kabi ham manjud.

Ijro va ifodaviy imkoniyatlari keng boʻlgan K. yakkanavoz soz sifatida, kamer va estrada ansambllari, simfonik va puflama cholgʻular orkestrlarida ishlatiladi. Oʻzbekistonda il k K.chilar 20-asr boshida paydo boʻlib, 1950-yillardan U. Rizoqulov, B. Minin, keyinroq K. Azimov, B. Solihov, B. Murtazoyevlar tanildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klassik taʼlim

Klassik taʼlim - qad. lotin, yunon tillari, antik adabiyot va matematika ni oʻrganishni asos qilib olgan umumiy oʻrta taʼlim turi. Antik madaniyatga qiziqish oʻsishi munosabati bilan Uygʻonish davrida paydo boʻlgan. 16-asrning oʻrtalaridan Gʻarbiy Yevropada dastlabki klassik gimnaziyalar tashkil topdi. Klassik taʼlimning nazariy tizimini 19-asrning 1-yarmida nemis pedagogi I. F. Gerbart ishlab chiqdi. Uning taʼsirida Gʻarbiy Yevropa va Rossiyada gimnaziya, litsey, kollej va boshqa nomlarda Klassik taʼlim toʻliq shakllandi. Bu oʻquv yurtlarida lotin va yunon tillarini urganish oʻquv rejasining 40% ni tashkil etdi. 19—20-asrlarda sanoat ishlab chiqarishning rivojlanishi real taʼlimning amalga oshishi va Klassik taʼlimning sekin-asta qisqarishiga olib keldi. Bir qancha mamlakatlarning oʻrta maktablarida taʼlim yoʻnalishlaridan biri sifatida saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klassik elektrodinamika

Klassik elektrodinamika – elektr zaryadlar bilan elektromagnit maydonlar va ularning uzluksiz xossalari haqidagi taʼlimot (qarang: Elektrodinamika)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Klassik elektrodinamika-elektrodinamika boʻlimi, oʻzgaruvchan yoki statsionar elektromagnit maydonni harakatsiz hisoblash tizimida koʻrib chiqadi. Klassik elektrodinamikaning asosini Maksvell tenglamalari tashkil etadi.

Klassik elektromagnetizm yoki klassik elektrodinamika ning filialidir nazariy fizika oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirlarni oʻrganadigan elektr zaryadlari va oqimlar kengaytmasi yordamida klassik Nyuton modeli. Nazariya elektromagnit hodisalarning tavsifini har doim tegishli boʻlganda beradi uzunlik tarozilari va maydonning kuchliligi etarlicha katta kvant mexanik effektlar ahamiyatsiz. Kichik masofalar va maydonning past kuchliligi uchun bunday oʻzaro taʼsirlar yaxshiroq tavsiflanadi kvant elektrodinamikasi. Elektromagnit maydon quyidagi kuchni (koʻpincha, Lorents kuchi deb ataladi) taʼsir qiladi zaryadlangan zarralar:
F = qE + qv × B
bu yerda barcha qalin ranglar mavjud vektorlar: F zarrachaning zaryadga ega boʻlgan kuchidir q tajribalar, E boʻladi elektr maydoni zarracha joylashgan joyda, v zarrachaning tezligi, B boʻladi magnit maydon zarrachaning joylashgan joyida.

Yuqoridagi tenglama Lorents kuchi ikki vektorning yigʻindisi ekanligini koʻrsatadi. Ulardan biri oʻzaro faoliyat mahsulot tezlik va magnit maydon vektorlari. Oʻzaro faoliyat mahsulotning xususiyatlariga asoslanib, bu tezlik va magnit maydon vektorlariga ham perpendikulyar boʻlgan vektor hosil qiladi. Boshqa vektor elektr maydon bilan bir xil yoʻnalishda. Ushbu ikki vektorning yigʻindisi Lorents kuchidir.

Oʻzgaruvchan elektromagnit maydon oʻz kelib chiqishiga qarab a shaklida tarqaladi toʻlqin. Ushbu toʻlqinlar vakuumda yorugʻlik tezligi va keng mavjuddir spektr ning toʻlqin uzunliklari. Ning dinamik maydonlariga misollar elektromagnit nurlanish (chastotani oshirish tartibida): radio toʻlqinlari, mikrotoʻlqinli pechlar, yorugʻlik (infraqizil, koʻrinadigan yorugʻlik va ultrabinafsha), rentgen nurlari va gamma nurlari.

 

 

Turkum:Fan
Turkum:Fizika
Klassika

Klassika (lotincha classicus — namunali) — 1) antik davr — Yunoniston, ellinizm va Qad. Rim adabiyoti va sanʼati; 2) keng maʼnoda — insoniyatning badiiy merosidagi olamshumul qimmatiga ega boʻlgan, eng mukammal asarlar. Adabiyot va sanʼatdagi ijodi butun dunyoda tan olingan, asarlari katta gʻoyaviy-badiiy qimmatga ega boʻlgan mashhur ustalar klassiklar deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rudolf Clausius

Rudolf Julius Emanuel Clausius (1822.2.1, Kyoslin, hozirgi Koshalin, Polsha — 1888.24.8, Bonn) — nemis fizigi, termodinamika va gazlar kinetik nazariyasi asoschilaridan biri. Berlin universitetini tugatgan (1848). Syurix (1857-yildan), Vyursburg (1867-yildan) va Bonn (1869-yildan) universitetlari professor Termodinamikaning ikkinchi bosh qonunini taʼriflab bergan (1850). Entropiya tushunchasini kiritgan (1865). Moddaning erish temperaturasi oʻzgarishini bosim oʻzgarishi bilan bogʻlovchi tenglamani (qarang Clausius–Clapeyron tenglamasi) asoslab bergan (1850). Ideal gaz, shuningdek, molekulalarning erkin yugurish uzunligi tushunchasini fanga kiritgan va birinchi boʻlib shu uzunlikni hisoblagan (1860). K. elektroliz nazariyasiga muhim hissa qoʻshgan. Joul—Lens qonuninp nazariy jihatdan asoslagan, termoelektr nazariyasini rivojlantirgan, dielektriklarning qutblanish nazariyasini ishlab chiqqan."KLAUZIUS (Clausius) Rudolf Yulius Emanuel" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1822-yilda tugʻilganlar
Turkum:1888-yilda vafot etganlar
Turkum:2-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:24-avgustda vafot etganlar
Kleyonka

Kleyonka (rus.) — nam oʻtkazmaydigan modda qoplangan maxsus mato. Qoplama materialiga qarab, moyli (oʻsimlik moylaridan tayyorlangan qoplamali), latekli (konsentrlangan sintetik lateksdan tayyorlangan qoplamali) va polivinilxloridli K.lar boʻladi. Kleyonkach.da xom surp, sarja, viktoriya, diagonal, belting va boshqa gazlamalardan foydalaniladi. Moyli K. tayyorlashda, olif qaynatiladi va uning asosida kaolinli (kaolinning suvdagi suspenziyasi emulgator va olifdan iborat) hamda boʻyoqli (pigmentdan iborat) gruntlar tayyorlanadi. Soʻngra bu gruntlar oldindan tozalangan va dazmollangan matoga bir necha qatlamda surkalib, kalandrdan oʻtkaziladi va har qaysi qatlam quritiladi. Keyin kerakli rasmlar chizilib loklanadi. Lateks K. tayyorlashda lateks gruntlar tayyorlanadi, matoga tayyorlangan gruntlar bilan 4—6-marta ishlov beriladi; bunda har qaysi ishlov berishda mato quritib olinadi. Bosma boʻyoq, beriladi, loklanadi, bosma gul solinadi va vulkanizatsiyalanadi. Polivinilxloridli K. polivinilxloridning emulsiyali va suspenziyali dan ishlab chiqariladi. Bunday tayyorlangan qorishma mato sirtiga surkalib termik ishlov berib olinadi. K. texnika, tibbiyot, uy-roʻzgʻor, maishiy korxonalar, matbaa va boshqa koʻp sohalarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lawrence Klein

KLEYN (Klein) Lourens Robert (1920.14.9, Omaxa, AQSH) — amerikalik iqtisodchi, ekonometrika asoschilaridan biri. Oksford universiteti (Angliya) qoshidagi Statistika instituti xodimi (1954—58), Pensilvaniya universiteti (AQSH) iqtisodiyot professor (1958-yildan). K. yaratgan iqtisodiy faoliyatning ekonometrik modellari AQSH, Isroil, Meksika va Yaponiya iqtisodiyotlarining rivojlanishi istiqbollarini aniqlashda qoʻllangan. K. iqtisodiy nazariyani amaliy vazifalarga tadbiq qilishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Uning asarlari bu sohadagi rivojlanishga yoʻnalish berdi va jahon boʻyicha modellar yaratishga taʼsir koʻrsatdi. K.ning katta yutugʻi — umumiy keynschilik modelini statistik shaklga keltirganligi boʻldi. Uning yirik asarlari: "Keynschilik revolyusiyasi" (1947), "Ekonometrika daryoligi" (1953). Shuningdek, uning bozor konyunkturasi oʻzgarishlarini oldindan aniqlashda qoʻllaniladigan ekonometrik modellari ham mikroiqtisodiyot muammolarini xal qilishda muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (1980).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kleystogamiya

Kleystogamiya (yun. kleistos - yopiq va gamos — qoʻshilish) — yer beti, hatto tuproq ostida paydo boʻladigan mayda, koʻrimsiz kleystogʻam gullarning ochilmay turib, oʻzidan changlanishi. K. binafsha, yer yongʻoq kabi oʻsimliklarda kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leo von Klenze

KLENSE (Klenze) Leo fon (1784.29.2, Shladen, hozirgi Quyi Saksoniya, Germaniya — 1864.27.1, Myunxen) — nemis meʼmori. Soʻnggi klassitsizm namoyandasi. Germaniya, Fransiya, Italiyada uqigan. Jerom Bonapart (Kasselda, 1808—13) va Bovariya qiroli Lyudvig I (Myunxenda, 1815-yildan) saroylarida meʼmorlik qilgan. K.ning Myunxen (1816-yildan) va Afina (1839—51)dagi shaharsozlik ishlari tantanavorligi, mustahkamligi hamda klassik uslubi bilan ajralib turadi. Oʻzining haybatli va hashamatli qurilishlarida (Myunxendagi Gliptoteka, 1816—30 va Eski pinakoteka, 1826—36; Sankt-Peterburgdagi Yangi ermitaj, 1839—52) kad. yunon meʼmorligidan keng foydalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klerikalizm

Klerikalizm (lotincha clericalis - cherkovga oid) — jamiyatning siyosiy va maʼnaviy hayotida cherkov va dinning yetakchilik rolini taʼminlashga intilish. K. tarafdorlari oʻz taʼsirini ommaga yoyish, ularni diniy dunyoqarashga ergashtirishga, turli milliy va xalqaro uyushmalar tuzishga harakat qiladilar. Klerikallar ayrim mamlakatlar (mas, GFR, Italiya)da yirik siyosiy partiyalar, kasaba uyushmalari, xotin-qizlar, yoshlar va boshqa jamoat tashkilotlari, oʻquv, davolash, xayriya muassasalari tashkil etgan, oʻz ommaviy axborot vositalariga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klermon-ferran

Klermon-ferran — Fransiyaning markaziy qismidagi shahar. Als daryosi vodiysida, Pyui-de-Dom departamentining maʼmuriy markazi va Overn tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 141 ming, shahar atrofi bilan 204,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatda rezina buyumlar (avtomobil shinalari, poyabzal, texnik rezina va boshqalar) ishlab chiqarish ning yirik markazi. Metallsozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik, poligrafiya, qogʻoz, kimyo va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. K.-F. — fransuz matematigi va fizigi B. Paskalning vatani. Un-t (1810-yildan), arxeologiya muzeyi bor. 11 —13-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shahar yaqinida Ruayya balneologik kurorti joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Thomas Klestil

Klestil Tomas (1932.4.11, Vena) — Avstriya federal prezidenti. Vena iqtisodiyot va ishbilarmon maʼmurlar universitetini tugatgan (1956). Avstriya federal kansleri byurosida iqtisodiyot va tijorat departamenti (1957—59), Parijdagi Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot boʻyicha tashkilot huzurida Avstriya missiyasi (1959—62), Avstriyaning AQShdagi elchixonasi (1962— 66) xodimi, Avstriya federal kanslerining iqtisodiy siyosat va tashqi savdo boʻyicha byurosi direktori assistenti (1966—69), Los-Anjeles shahrida Avstriyaning Bosh konsuli (1969—74). Avstriya tashqi ishlar vazirligida BMT departamenti rahbari (1974—78). 1978—82 yillarda Avstriyaning BMTdagi, 1982—87 yillarda AQSH va Amerika davlatlari tashkilotidagi elchisi. 1987—92 yillarda Avstriya federal tashqi ishlar vazirligining bosh kotibi, 1992-yil maydan Avstriya Respublikasi federal prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kletchatka

Kletchatka (rus.) - murakkab organik modda, polisaharid. Oʻsimlik hujayralari poʻstining asosiy tarkibiy qismi (qarang Sellyuloza).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klivaj

Klivaj (frans. clivage — parchalanish, qatlamlarga ajralish) — togʻ jinslarining darzlar buyicha yupqa plastinka va prizmalarga ajralishi. Ularning yunalishlari, koʻpincha togʻ jinslarining birlamchi qat-qatligiga mos kelmaydi. K. avj olgan joylarda asl qat-qatlik butunlay koʻrinmay qoladi. K., asosan, intensiv burmalanish rayonlarida tektonik kuchlar taʼsirida sodir boʻladi. Yuzaga kelish usullariga koʻra, uzilish K., sirpanish K., yoriq K. va boshqa farq qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klivlend moliya guruhi

Klivlend moliya guruhi -AQShdagi yirik kapital ittifoklaridan biri. 20-asr oxirlarida guruhning umumiy aktivi 25 mlrd. dollardan ortiq. Bosh idorasi — Klivlend shahrida (Ogayo shtati). Klivlend moliya guruhig. qora metallurgiya, togʻ-kon sanoati, temir yoʻl transporti asosida shaqllanib, AQShning Detroyt shahridagi avtomobil markazi buyurtmalari bilan chambarchas bogʻlangan. Guruh 19-asr oxirida 3 oilaviy guruh — Iton, Materov va Xanna guruhlari ittifoqi sifatida shaqllanadi. Endilikda Klivlend moliya guruhig. uchta yirik monopolistik guruh: Iton, XemfriXanna va Klivlend va Oʻrta Gʻarbdagi korporatsiyalarning birlashmasidan iborat. Klivlend moliya guruhig.ning xorijda, ayniqsa, Kanadada yirik kapital mablagʻlari bor. Hozirgi davrda Klivlend moliya guruhig. AQShning 38 ta shtatida faoliyat yuritib, xizmat soxasi, ayniqsa, sugʻurta ishida faol qatnashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klimaks

frameless|right
Klimaks (yunoncha "klimakter" — zinapoya), klimakteriya davri — jinsiy faoliyatning susayib, keksaya borish davriga oʻtish pallasi. Ayollarda ham, erkaklarda ham kuzatiladi. Klimaksning yuzaga kelishi jinsiy bezlar faoliyatining susayishi bilan birga organizmda vaqtincha roʻy beradigan oʻzgarishlarga asoslangan. Klimaksda ayollarning hayz koʻrishi oʻzgaradi; gipotalamus — gipofiz — tuxumdonlarda funksional oʻzgarishlar vujudga keladi. Hayz qoni toʻxtab-toʻxtab keladi, baʼzan koʻp va uzoq ketib, nihoyat butunlay toʻxtaydi (menopauza). Yurak-tomir va nerv sistemasining funksiyasi buziladi: boshiga qon koʻp kelib, yuzi qizaradi, badani avval qizib, keyin junjiydi va sovuq ter bosadi, halloslaydi, qulogʻi shangʻillaydi; ayol salga qoʻzgʻaluvchan yoki maʼyus boʻladi, xotirasi pasayadi, sababsiz betoqat boʻladi, boshi ogʻriydi, uyqusi boʻziladi va hokazo.

Baʼzan yuragi oʻynaydi, yurak sohasida ogʻriq seziladi. Klimaksda paydo boʻladigan alomatlar organizmning umumiy holatiga bog‘liq. Koʻpchilik ayollarda sezilarsiz oʻtishi, bu ularning umumiy ahvoliga taʼsir etmasligi ham mumkin. Klimaks davri ogʻirroq kechganida qalqonsimon bez faoliyati (yurak oʻynashi, qoʻl qaltirashi) va moddalar almashinuvining buzilishi (ayol semirib yoki juda ozib ketadi), ruhiy iztirob, xayajonlanish, nevroz, psixopatiya va boshqa holatlar kuzatiladi.

Klimaks, odatda, 45-50 yoshlarda boshlanadi, u odatdagidan ertaroq (40 yoshgacha — erta klimaks) yoki kechroq (55 dan keyin — kechikkan klimaks) roʻy berishi ham mumkin. Bu mehnat, turmush tarzi, iqlim sharoiti hamda irsiy xususiyatlarga, shuningdek, ayolning yetuklik davri qanday oʻtganligiga (abort, tugʻish, jinsiy hayoti va boshqalar) bogʻliq. Klimaks davrini oʻtkazayotgan ayol baʼzan boʻyida boʻlib tugʻishi ham mumkin. Erkaqlarda klimaks bir qadar kechroq — 60 yoshlarda kuzatiladi; neyro-gumoral oʻzgarishlar, yurak sohasida ogʻriq, xotira va ish qobiliyatining pasayishi, uyqusizlik va boshqa noxush alomatlar paydo boʻladi. Klimaks, erkak yo ayol organizmida kechishidan qatʼiy nazar, unga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlishi bilan vrachga uchrashish va tegishli maslahatlar olish zarur.

 Davosi 
Mehnat va dam olishni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, miriqib uxlash, suv muolajalari, badan tarbiya; dori-darmonlar — gormonlar, vitaminlar va boshqa buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klinik oʻlim

Klinik oʻlim, hayot funksiyalarini tiklash imkoni qolmaguncha, yaʼni biologik oʻlimgacha boʻlgan davr. Bunda hayotning tashqi belgilari (yurak urishi, nafas) 3—5 daqiqa yoʻqoladi, markaziy nerv sistemasi funksiyalari soʻnadi, lekin moddalar almashinuvi jarayoni saqlanadi. Agarda klinik oʻlim holatida bemorga tez yordam koʻrsatilmasa biologik oʻlim holatiga oʻtadi. Bu holatda bemorni qutqarishning ilojisi yoʻqOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Klinika

Klinika (yunoncha: kline — koʻrpa-toʻshak)— statsionar (kasalxona) toifasidagi tibbiy muassasa; tibbiyot oliy oʻquv yurtlari, vrachlar malakasini oshirish institutlari, ilmiy tadqiqot institutlari huzurida tashkil etiladi. K.da bemorlarni davolash bilan birga tadqiqot ishlari olib boriladi, tibbiyot institutlarining talabalari va malakasini oshiruvchi vrachlar bilan nazariy va ilmiy mashgʻulotlar oʻtkaziladi. K. shahar kasalxonasi va boshqa davolash-profilaktika muassasalari bazasida ham faoliyat koʻrsatadi, ular klinik kasalxonalar deb ataladi. K. bazalarida klinik aspirantura va ordinatura mavjud boʻlib, asosan, vrachlar va ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlanadi. Koʻp K.larda ayrim soxaga ixtisoslashtirilgan ilmiy markazlar tashkil etilgan, u yerda shu soha mutaxassislari oʻz malakasini oshiradi yoki vrachlar shu sohaga ixtisoslashtiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Shifoxonalar
Klinker

Klinker — 1) aylanma pechlarda metallurgiya ishlab chiqarishda polimetall chiqindilarni qayta ishlash (qizdirib haydash) dan qolgan qiyin eriydigan qizib qovushgan massa; pyx ishlab chiqarishdagi oraliq mahsulot. Mis yoki qoʻrgʻoshin korxonalarida qayta ishlab K.dan mis, qoʻrgʻoshin va boshqa qimmatli aralashmalar ajratib olinadi; 2) qurilishda maxsus loy (klinker) dan gʻisht tarzida tayyorlanadigan material. Gʻisht tayyorlash texnologiyasiga oʻxshab tayyorlanadi. Sovuq va kislotaga chidamli. Yoʻllarga, sanoat binolarining pollariga yotqiziladi; 3) sement ishlab chiqarishda ohak bilan loy (yoki shlak) qovushmasidan iborat yarim mahsulot.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klinoxlor

Klinoxlor (yun. klino — engashtiraman va chloros — yashil) — xloritlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi (Mg,Al)2 {(OH)2AlSi3Ol0(Mg3(OH)6}.

Monoklin singoniyali. Plastinkasimon yoki tabletkasimon kristallar hosil qiladi. Rangi yashil, sariq, baʼzan pushti-kulrang. Qattiqligi 2—2,5; Zichligi 2,6—2,8 g/sm3. K. xloritli sla-netslarning asosiy qismini tashkil qiladi. Yer poʻstida keng tarqalgan. Oʻzbekiston gʻarbidagi barcha oltin-kumush rudali konlarda uchraydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klio

Klio — yunon mifologiyasidagi 9 moʻzadan biri, tarix fanining maʼbuda homiysi. Qoʻlida toshqalam va papirus oʻrami yoxud oʻramlar uchun moʻljallangan quticha ushlagan holda tasvirlangan.

Klio. Rim marmar haykali (miloddan avvalgi 3—2-asrlar, Ermitaj).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Glafcos Clerides

thumb|upright|Glafcos Clerides
Glafcos Clerides (1919.24.4, Nikosiya - 2013) — Kipr prezidenti. London universitetining falsafa va yuridik fakultetlarini tugatgan. Angliya harbiy-havo kuchlarida xizmat qilgan (1939—45), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1951 yildan advokatlik bilan shugʻullangan. 1959 yildan Kipr muvaqqat hukumatida adliya vaziri, Vakillar palatasi (parlament) raisi (1961—76),1974 yil tashqi ishlar, mudofaa, ichki ishlar vaziri. 1981, 1985, 1991 yillarda parlament aʼzosi etib saylangan. 1993 yildan Kipr Respublikasi prezidenta. "Demokratik yigʻin" partiyasi rahbari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Kliring

Kliring (ing. clearing, clear — tozalash, ravshanlashtirish) — mamlakatlar, kompaniyalar, korxonalar oʻrtasida bir-biriga yetkazib berilgan, sotilgan tovarlar, qimmatli qogʻozlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun oʻzaro hisoblar yoʻli bilan toʻlovlar balansi shartlari asosida naqd pulsiz hisobkitoblar. Banklararo K. va xalqaro valyuta K.lari bor. Banklararo K. banklar oʻrtasida hisob-kitoblar oʻzaro pul talablarini hisobga olish yoʻli bilan bajariladi. Rivojlangan mamlakatlarning ichki hisob-kitoblarida chek va veksel K.lari qoʻllanadi. Valyuta K. almashtiriladigan tovarlar roʻyxati, ularning narxi va yetkazib berish muddatlari belgilangan xalqaro toʻlov shartnomalari asosida amalga oshiriladi. Bunda valyuta faqat yetkazib berilgan tovarlar va koʻrsatilgan xizmatlar oʻrtasidagi farq miqdoridagina toʻlanadi yoki oʻsha tovardan yana qoʻshimcha yetkazib beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klistron

Klistron (yun. klyzo — toʻlqin zarbi va (elek)tron) — oʻzgarmas tokni oʻzgaruvchan tokka aylantiruvchi oʻta yuqori chastotali (OʻYUCH) elektron asbob; ishi OʻYUCH elektr maydonida elektronlar tezligini modulyasiyalashga asoslangan (qarang Modulyasiya). Toʻgʻri utishli (impulsli va uzluksiz ish rejimli) va qaytargichli xillari bor. Toʻgʻri oʻtishli K.da (rasm) katod bilan nurlantirilgan elektronlar kirish, oraliq, soʻngra chiqish hajmiy rezonatorlar orqali uchib oʻtib, ularning tezligi kamayadi va kinetik energiyasining bir qismi OʻYUCH tebranishlari energiyasiga aylanadi. Qaytargichli K.da — rezonator oraligʻida tezlashtirilgan elektronlar oqimi rezonatorning toʻrlaridan oʻtib, tormozlovchi maydonga toʻshadi, bu maydon taʼsirida orqaga qaytib, yana rezonatorlar oraligʻidan oʻtadi. Birinchi oʻtishda OʻYUCH elektr maydoni elektronlar tezligini modulyasiyalaydi, ikkinchi (teskari) oʻtishida elektronlar guruhlangan boʻladi, OʻYUCH maydoni bu guruhni tormozlaydi va elektronlar kinetik energiyasining bir qismini OʻYUCH tebranishlari energiyasiga aylantiradi. OʻYUCH asboblari ichida qaytargichli K. eng keng tarqalgan. K. kosmonavtika, radiolokatsiya, radioastronomiya, televideniyeda, tibbiyot, oʻlchash texnikasi, radionavigatsiya va boshqa sohalarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klit

Klit (laqabi Qora) (? — miloddan avvalgi 328) — Iskandar Maqduniyning sarkardasi va doʻstlaridan biri. Graniq jangiga (miloddan avvalgi 334 yil) Iskandarni oʻlimdan saqlab qolgan. Baqtriya satrapi etib tayinlangan (miloddan avvalgi 329 yil). Iskandarning mahalliy axrlining yashash tarziga yaqinlashgani va shuning bilan birga sugʻdlarni makedoniyaliklarning urfodatlari bilan tanishtirishga intilishiga qaratilgan siyosatiga ochiq-oydin qarshi chiqqan. Klit Samarqandda tungi ziyofat vaqtida Iskandar tomonidan oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klaus von Klitzing

right|200px|thumb|Klaus von Klitzing
Klaus von Klitzing (1943.28.6) — nemis fizigi. Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasiga oid. Kvant Xoll effektini ochgan (1980). Nobel mukofoti laureati (1985).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1943-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Klishe

Klishe (frans. cliche) — illyustratsiya (rasm, reproduksiya, baʼzan matn) lardan matbaa usulida nusxa koʻchirish uchun moʻljallangan bosma forma (krlip); fotogʻrafik, kimyoviy, galvanotexnika yoki oʻymakorlik usullarida sirtiga boʻrtma (relyefli) tasvir tushirilgan metall (rux, jez, mis) plastinka. Baʼzan, yogʻoch, linoleum va plastmassadan ham tayyorlanadi. K.lar shtrixli, rastrli va kombi-natsiyalashgan boʻladi. Shtrixli K. tasvir elementlari (pero va boshqalarda chizilgan chizma, rasm) bir tekis tushirilgan originallardan nusxa koʻchirishda, rastrli (yarim tonli) K. esa elementlari turli tondagi tasvirlar (fotosurat, akvarel, moy-boʻyokli surat va boshqalar) dan nusxa koʻchirishda ishlatiladi. K. fotomexaniq (qarang Avtotipiya) yoki elektromexaniq usulda, fotopolimerizatsiya usulida tayyorlanadi. K. mayda kristalli rux, magniy, kamdan-kam mis va alyuminiydan tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kloaka

Kloaka (lotincha cloaka — axlat chiqarish nayi) — umurtqali hayvonlar toʻgʻri ichagining tashqariga ochiladigan kengaygan qismi. Toʻgarakogʻizlilar (miksinlar, minogalar lichinkasi), baliqlar (akulalar, skatlar, ikki xil nafas oluvchilar), barcha suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va kloakali sut emizuvchilarda K. boʻladi. Koʻpchilik sut emizuvchi xayvonlarda K. boʻlinib, siydik — jinsiy sinusni va toʻgʻri ichakning oxirgi qismini hosil qiladi. K.ga siydik yoʻli, jinsiy yoʻl, baʼzan siydik pufagi ochiladi. K. bir qancha umurtqasizlar (hasharotlar, toʻgarak chuvalchanglarning erkagi, ogʻiz aylangichlilar)da boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kloakalilar

Kloakalilar, tuxum qoʻyuvchilar, bir teshiklilar, dastlabki darrandalar (Prototheria)— hozirgi sut emizuvchilarning eng tuban tuzilgan kenja sinfi. Qazilma qoldiklari Avstraliya va Janubiy Amerikada pleystotsen davri qatlamlaridan maʼlum. Sut emizuvchilarning sudralib yuruvchilarga oʻxshash umumiy ajdodidan kelib chiqqan, lekin keyinchalik mustaqil rivojlangan. Bosh qutisi togʻayining tuzilishi, bosh qutisi qopqogʻi suyaklarining oʻzaro nisbati, yelka kamarida qorakoid va prokorakoid suyaklari boʻlishi, yuragi va bosh miyasi tuzilishi sudralib yuruvchilarnikiga oʻxshaydi. Tanasining oʻz. 30—80 sm. Voyaga yetgan K.da tish boʻlmaydi. Oshqozonida xazm bezlari yoʻq. Jinsiy va ayirish sistemasi nayi, ichagi kloakaga ochiladi. Tana harorati nisbatan past, 25° dan 36° gacha, 1—2 ta, baʼzan 3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini xaltasida olib yuradi (yexidna) yoki uyada bosib yotadi (oʻrdakburun). Bolasini sut bilan boqadi. Sut bezlari soʻrgʻichi boʻlmaydi. Suti terisi ustiga oqib chiqadi, bolasi uni yalaydi. Bitta turkum — bir teshiklilarni oʻz ichiga oladi. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineyada tarqalgan. 2 oilasi (yexidnalar, oʻrdakburunlar) bor. Soni kamayib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albert Claude

Albert Claude (1899.23.8, Longler, Belgiya — 1983) — belgiyalik biokimyogar. 1923—49 yillarda AQShda ishlagan. Birinchilardan boʻlib subhujayraviy strukturalarni tadqiq etishda differensial sentrifugalash usulini qoʻllagan. Oksidlanish jarayonlari (hujayraning nafas olishi) mitoxondriyalarda kechishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1974, E. Pallade va K. R. DeDyuv bilan hamkorlikda)."KLOD (Claude) Albert" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Turkum:23-avgustda tugʻilganlar
Turkum:22-mayda vafot etganlar
Klon

Klon (yun. klon — shox, novda, bachki) — bir oʻsimlik yoki hayvon organizmidan jinssiz yoki vegetativ koʻpayish yoʻli bilan paydo boʻlgan individlar nasli. Nemis olimi Vebber K. ni birinchi boʻlib taʼriflab berdi (1903). Klon hayvonot olamida — mikroorganizmlar, hasharotlarda, oʻsimliklar olamida — mevali daraxtlar, tok, piyoz va boshqalarda uchraydi. Klon tuxumhujayradan apogam yoʻli bilan meyozga uchramay paydo boʻlgan nasllardan; qalamcha, tuganak va boshqalarda hosil boʻlgan ona oʻsimliklar naslidan va boshqa tashkil topishi mumkin. Oʻsimliklar dunyosida vegetativ koʻpayishda kurtak oʻzgaruvchanligi tufayli navning naslida boshlangʻich oʻsimlikdan farqlanuvchi individlar tarzida paydo boʻladi. Ular shu navning yangi klonlarini boshlab beradi. Shunga koʻra, har bir navning ahamiyati turlicha boʻlgan bir nechta kloni boʻlishi mumkin. Koʻpchilik nusxalarning qim-matli xoʻjalik belgilari klon olish yoʻli bilan saqlab qolinadi.

Bahodir Normatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Biologiya
Klon tanlash

Klon tanlash (oʻsimliklarda) — yaxshi klonlarni ajratib olish; vegetatsiya yoʻli bilan koʻpayuvchi oʻsimliklar navlarini yaxshilash usuli. Klon tanlash kartoshkachilik, uzumchilik va mevachilik seleksiyasida keng qoʻllanadi. Klon tanlash (vegetativ yoʻl bilan koʻpayuvchi oʻsimliklarda yakka tanlash) orqali aksariyat navning ayrim xususiyatlari (kasalliklarga, qurgʻoqchilikka chidamlilik) va boshqalarni yaxshilashga erishiladi. Mas, Klon tanlash yoʻli bilan kartoshka rakiga chidamli kartoshka navlari chiqarilgan. Mevachilikda klon payvandtaglar keng qoʻllanadi. Gʻoʻza seleksiyasida Klon tanlashdan faqat chatishtirilgan turlarning xromosomalar toʻplami nomutanosibligi tufayli bepusht toʻplami noyob duragaylarini (turlararo chatishtirishda) koʻpaytirish va saqlashda foydalaniladi. Bunda ildiz tarmogʻi kuchli rivojlangan madaniy gʻoʻza shoxlariga duragay oʻsimlik qalamchalari ulanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kloson Jerard

Kloson Jerard (1891, Malta oroli – 1971, London) – ingliz turkiyshunosi. Qutb Xorazmiyning Britaniya muzeyida sakdanayotgan „Muhabbatnoma“ asariga tafsir yozgan (1928). Turkiyshunoslikka oid ellikka yaqin ilmiy ish eʼlon qilgan. Lugʻatshunoslik uning faoliyatida alohida oʻrin tutadi. Navoiy asarlari uchun tuzilgan „Sangloh“ lugʻatini (keng izoq, batafsil sharh va ilovalar bilan; 1960), „XIII asrgacha boʻlgan turkiy tillarning etimologik lugʻati“ni (1970) nashr qildirgan. K. „Sangloh“ni nashr qildirib, eski oʻzbek lugʻatchilik maktabini oʻrganish ishiga katta hissa qoʻshgan. Mazkur lugʻat Navoiy asarlari tili, shuningdek, b. turkiy tillarni oʻrganishda muhim manba ekanligini taʼkidlagan. Oltoyshunoslik ishlari uchun Indiana (AQSH) universitetining (1969), sharqshunoslik faoliyati uchun esa London Osiyo qirollik jamiyatining (1973) oltin medallari bilan mukofotlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klostridiylar

Klostridiylar (Clostridium) - spora hosil qiluvchi bakteriyalar turkumi. Tayoqchasimon, 0,6—1,2x3,0—7,0 mkm, harakatchan, grammusbat. Spora hosil qilish davrida hujayrasi oʻrtasidan shishib, duksimon shaklga kiradi. Anaerob sharoitda uglevodlar, azotli moddalarni bijgʻitadi. Mezofil va termofil organizmlar. 50 dan ortiq turi tuprokda, balchiqda va oziq-ovqat mahsulotlarida uchraydi. Bir qancha kasallik tugʻdiradi. C. botulinum — botulizm, C. perfringens va C. histolyticum — gazli gangrena paydo qiladi. Ayrim K. atmosfera azotini bogʻlaydi. Saharolitik K. (C. acetobotylicum) dan sanoatda atseton va butanol olishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Klostridiozlar

Klostridiozlar - qoʻylarda uchraydigan oʻtkir toksik infeksion kasallik. Clostridium turkumiga mansub bakteriyalar qoʻzgʻatadi. Infeksion enterotoksemiya, bradzot, nekrotik gepatit, qoʻzilarning anaerob dizenteriyasi koʻp tarqalgan. Infeksiya qoʻzgʻatuvchisi manbai — kasal hayvon. Koʻzgʻatuvchisi uzoq vaqt tuprokda saqlanib, doimiy yuqish xatarini keltirib chiqaradi. Kasallik alimentar yoʻl bilan yuqadi. Kasallangan qoʻylarda markaziy nerv sistemasi zararlanishi kuzatiladi. Oʻlgan hayvon tezda iriydi. Tashxis kasallikning kechishiga va patalogoanatomik yorish, patalogik materialni bakteriologik tekshirish asosida qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish 
Kasallik uchraydigan xoʻjaliklarda qoʻylar K.ga qarshi polianatoksin bilan emlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil