Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Askoxitozlar

Askoxitozlar – oʻsimliklarda Ascochyta turkumiga mansub parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasalliklar. A. oʻsimlik barglarida turli rangda kat-ta-kichik doglar, poyasida yaralar paydo qiladi, oʻsimlik urugʻi va mevasini zararlaydi, kasallangan barglar qurib toʻkiladi, shoxlari quriydi, mevasi yetilmaydi, zararlangan urugʻlik unmaydi. Aksariyat dukkakli don ekinlari, zigʻir, mevali daraxtlar, rezavor meva-lilar zararlanadi. Kurash choralari: al-mashlab ekish, ekinni azotli oʻgʻitlar bilan oziqlantirish, kasallikka chidamli navlarni ekish, ekishdan oldin urugʻlikni dorilash, oʻsimlik qoldiqlarini daladan chiqarib tashlash va yoʻqotish (qarang Zamburugʻli kasalliklar).
Asl manba

Asl manba – biror asar yoki matnning sharhlanmagan, boshqa tilga tarjima, tahrir qilinmagan (muallif tuzatishlari va tahriri bundan mustas-no) asl nusxasi. Ular fanda eng ishonchli hujjat hisoblanadi; mas, Navoiy, Bobur va boshqalarning asarlari asl nusxasi va hokazo.
Asl nusxa

Asl nusxa – 1) biror narsa yoki asarning asli (koʻchirilgan nusxadan farqli oʻlaroq); 2) muallifning oʻz qoʻli bilan yoki yozuv texnikasida yozilgan, matbaa usulida koʻpaytirishga moʻljallangan matni, rasm, fotosurat, chizma va boshqalar.
Asl qora

Asl qora, Kizlyar qorasi, Prosko-veysk qorasi– oʻrtapishar vinobop uzum navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan Shimoliy Kavkazda chiqarilgan. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha kattalikda, besh boʻlakchali, arra tishli, orqasi bir oz tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, si-lindr-konussimon, vazni 150 – 250 g, shingil va gʻujumlari oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, koʻk-binafsha, kattaligi oʻrtacha (16 – 18 mm). Eti pushti, shirin, sersuv (tarkibida 27% gacha qand bor). Asl qora kurtak yozgandan boshlab faol harorat yigʻindisi 2890°da 140 kunda pishadi. Hosildorligi 100– 120 s/ga. Asosan, Shimoliy Kavkazda rayonlashtirilgan. Oʻzbekistonda Toshkent va Sirdaryo viloyatlarida ekiladi. Spirti past qizil vi-nolar va sharbatlar tayyorlanadi.

 

Turkum:Uzum navlari
Asma

Asma, Qrim qora uzumi–xalq se-leksiyasi yoʻli bilan yaratilgan oʻrta-pishar hoʻraki uzum navi. Kuban va Krimda oʻstiriladi. Tupi kuchli oʻsadi, bargi yirik, uch boʻlmali, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, dumaloq yoki choʻziq. Gʻujumi yirik, pillasimon, toʻq binafsha-qora. Poʻsti qalin, eti sershira, hosili faol harorat 3050 – 3300°da 160 – 175 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 80–120 s/ga. Kasalli-701klarga chidami oʻrtacha, sovuqqa bardoshi past. Uzoq saqlash va uzoqqa yuborishga chi-damli. Oʻzbekistonda rayonlashtirilmoqda (1995-yildan).

 

Turkum:Uzum navlari
Asmoʼ un-Nagʻam

Asmo’ un-Nagʻam (arab. – to-vush (nagʻma)larning otlari, Asomiy nagʻamot – 10 –12-asrlarda Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida jam’ut-tom (qarang Jam)ni tashkil etuvchi jinslar va to-vushlarning maxsus atamalari. Asmo’ un-Nagʻam jins va tovushlarga nisbatan qoʻllangan yunoncha atamalarning arabchaga soʻzma-soʻz tarjimasi boʻlib, ba’zi sharq qoʻlyozma i (mas, Forobiyning "Kitob ul-musiqo al-kabir" – "Musiqa haqida katta kitob" asari)da ularning yunoncha muqobili ham keltiriladi (459-b.dagi jadvalga q.). Asmo’ un-Nagʻam musiqa amaliyotida qoʻllanilmaganligi sababli, keyinchalik (12–13-asrlardan boshlab) musiqa naza-riyasida ham unutilib ketgan.
Asmera

thumb|250px|Enda Mariam Cathedral, Asmara
Asmera (Asmara) – Eritreyaning poytaxti. Dengiz sathidan 2300 m balandlikda. Aholisi 344 ming kishi (1989). Mamlakatning yirik savdo-sanoat va transport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Avtomobil yoʻllari tuguni. Kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik, keramika, metallsozlik korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Universitet bor.

Turkum:Eritreya
Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Aso-muso

Aso-muso, hassa-muso (Abelia corymbosa) – shilvidoshlar oilasining abeliya turkumiga mansub sershox va ser-barg buta. Tanasining poʻsti kulrang, titilgan, ba’zan tanadan qisman ajral-gan. Poyasi olti qirrali. Barglari qisqa bandli, ellipssimon (1,5 – 6 sm), cheti tekis, ba’zilari kungurador. Gullari bir nechtadan (koʻpincha uchtadan) boʻlib, toʻpgulga yigʻilgan; kosacha qaytaqisi (5 – 8 mm kenglikda) toʻrt (ba’zan uch) boʻlakli; toj-bargi oqish, 10–15 mm uzunlikda, changchilari toʻrttadan boʻlib toj naychasining ichida joylashgan; urugʻchisi bitta, urugʻchi ustunchasi nay-chadan bir oz chiqib turadi. Mevasi bir oz choʻziq va yapaloq (5 – 8 mm uzunlik-da), tukli, faqat Oʻrta Osiyo (Tyanshan togʻlari) uchun xos endemik oʻsimlik. A. Kirgʻiztov, Talas, Sharqiy Chatqol, Susa-mir va Fargʻona togʻlari (Moylisoy, Ars-lonbob)ning yongʻoqzor va archazorlarida uchraydi. Yogʻochi qattiq boʻlganidan juda qadrlanadi.
Asos

Asos – mantiqiy tafakkurning muhim shakli hisoblangan xulosa chiqarishning tarkibiy qismlaridan biri. Chinligi amaliyotda tekshirilgan va isbotlangan ma’lum fikrni ifodalaydi. Undan noma’lum fikrni – xulosani keltirib chiqarish uchun foydalaniladi. Induktiv xulosa chiqarishda asos miqdori chegaralanmagan boʻlib, tayin bilimlarni ifodalaydi va umumiy xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. Deduktiv xulosa chiqarishda, aksincha asos sifatida umumiy bilimlardan foydalaniladi va ular tayin bilimlar haqida xulosa chiqarishga xizmat qiladi. Deduktiv xulosa chiqarishda asosning miqdori chegaralangan boʻladi. Mantiqiy tafakkurning isbotlash shaklida esa asos dalil, argument shaklida keladi va isbotlanishi lozim boʻlgan tezisni asoslash uchun keltiriladi. Asosning chinligi xulosa yoki tezisning chin boʻlishi uchun muhim shartlardan biridir, lekin bundan tashqari hukmlar bir-biri bilan toʻgʻri bogʻlangan va tartib bilan keltirilgan boʻlishi lozim. Aks holda toʻgʻri asosdan notoʻgʻri xulosa chiqishi mumkin. Umuman ilmda, turmushda, har qanday munozara va muhokamada, biror fikrni isbotlash yoki biror xulosaga kelish uchun foydalaniladigan fikr asos deb yuritiladi.
Asos (matematika)

Asos (matematika) – 1) geometriyada – geometrik shakllar qismi. Masalan, teng yonli uchburchak, trapesiya, piramida, prizma, konus A.lari, perpendikulyar A. va hokazo; 2) algebrada – daraja asosi, yaʼni dara-jaga koʻtarilayotgan son.
 

 

Turkum:Matematika
Turkum:Geometriya
Turkum:Algebra
Asos boʻyoqlar

Asos boʻyoqlar – asoslarning xossalarini namoyon qiluvchi organik boʻyoqlar. Tarkibida aminoguruhlar boʻladi. Asos boʻyoqlar turli rangli yorqin boʻyoqlar. Ular asosan qogʻoz, teri, yogʻoch 702va b.ni boʻyashda qoʻllanadi. Asos boʻyoqlar va fosfor-volframmolibden kislota tuzlari poligrafiyada keng ishlatiladi. Poliakrilonitril tolalarni boʻyash uchun qoʻllanadigan Asos boʻyoqlar juda yorqin va mustahkam boʻladi.
Asosiy vositalar

Asosiy vositalar uzoq muddatli aktivlar – bu kompaniya egalik qiladigan va oʻz faoliyatida daromad olish uchun foydalanadigan uzoq muddatli moddiy xususiyatlar. Bir yil ichida asosiy vositalarni isteʼmol qilish yoki naqd pulga aylantirish kutilmaydi. Asosiy vositalar kapital, asosiy vositalar sifatida ham tanilgan. Ular odatda kompaniyaning balansida joriy aktivlardan pastroqda koʻrsatiladi. Ushbu aktivlar korxonaning normal faoliyatida qayta sotish uchun emas, balki mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish maqsadida kompaniya tomonidan saqlanadi. Masalan, mashinalar, binolar, patentlar yoki litsenziyalar kompaniyaning asosiy vositalari boʻlishi mumkin. Asosiy vositani chindan ham „tuzatish“ shart emas, chunki uni koʻchirish mumkin emas. Koʻpgina asosiy vositalar doimiy ravishda koʻchib oʻtishga yoki hatto ish joyidan olib chiqib ketilishga imkon beradi. Shu sababli, noutbuk yoki mebelni asosiy kapital deb hisoblash mumkin, agar ularning qiymati kapitallashuv limitidan yuqori boʻlsa.
Asosiy ishlab chiqarish

Asosiy ishlab chiqarish, asosiy tarmoq– korxona ishlab chiqarish tuzil-masi va ixtisoslashuvining rejali yoʻnalishini belgilaydigan tarmoq. Xom ashyoni tovar mahsulotiga aylantirishda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Xom ashyoni ishlab chiqarishga tayyorlab beruvchi, ishlab beruvchi, tayyor mahsulotga aylantiruvchi sexlarni oʻz ichiga oladi. Odatda, Asosiy ishlab chiqarish ch. yalpi va tovar mahsuloti, mehnat va moddiy vosi-talar sarfi, pul tushumlarida eng katta salmoqqa ega boʻladi. Asosiy ishlab chiqarish korxonalari oʻz ixtisoslashuviga koʻra paxtachilik, gʻallachilik, bogʻdorchilik, qoʻychilik va boshqa yoʻnalishlarga ega boʻlishi mumkin (qarang Ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi).
Asosiy kapital

Asosiy kapital – kapitalning asosiy ishlab chiqarish vositalari (mashina, as-bob-uskuna, ishlab chiqarish binolari va uskunalari)ni oʻz ichiga oluvchi, iqtisodiy jihatdan oʻz qiymatini ishlab chiqarilgan to-varlarga asta-sekin va uzoq muddatda oʻtkazib boruvchi qismi. Asosiy kapital pul shaklida uskuna, mashina-mexanizmlar, bino-in-shootlar va boshqa jahongir iborat boʻlib, ular sotib olingan paytdagi bozor narxi bilan hisoblanadi. Asosiy kapital qiymatining bir qismi har yili mahsulotning ishlab chiqarish va sotish harajatlariga kiradi va amor-tizatsiya ajratmalari tarzida maxsus amortizatsiya fondida jamgʻariladi. Asosiy kapital hajmiga qarab mehnatning kapital bilan qurollanishi darajasini baholash mumkin (Asosiy kapital qiymati ishlovchilar soniga taqsimlanadi). Asosiy kapital tarkiban ikki qismga boʻlinadi: mehnat qurollarida gavdalangan kapital (mashina-mexa-nizmlar); ishlab chiqarishning moddiy sharoitini yaratishda gavdalangan kapital (bino, inshoot, qurilma va hokazolar). Bu qismlar nisbati ishlab chiqarishning turli sohalarida har xiddir (qarang Kapital).
Asosiy materiallar

Asosiy materiallar – tayyorlanadigan mahsulot tarkibiga kiradigan va uning asosini tashkil etadigan materiallar. Mas, non mahsulotlari tayyorlashda ishlatiladigan un, mashina qismlari ishlab chiqarishda zarur boʻladigan metall, kiyim-kechaktikish uchun sarflanadigan gazlama va hokazo.
Asosiy ton

thumb|Do major akkordining asosiy toni (qizil bilan belgilangan).Asosiy ton bir oktava yuqorida qayta takrorlangan.
Asosiy ton  musiqa nazariyasida turli maʼnolarni ifodalovchi tushunchadir.

Asosiy ton asosiy chastotalar hosil qilgan tovush toni boʻlib, har qanday tovush manbai faqat asosiy chastotada emas, balki unga karrali boʻlgan yuqori chastotalarda (garmonikalar) ham tebranadi. Ushbu yuqori chastotalar natijasida hosil boʻladigan tovushlar obertonlar deb ataladi. Asosiy ton tabiiy tovushqatorning boshlangʻich va eng pastki tovushi boʻlib, u obertonlar uchun tayanch vazifasini bajaradi.

Shuningdek, asosiy ton akkordning eng pastki (bas) tovushidir. Bu holatda u akkordning birlamchi tuzilishini belgilaydi va prima deb ham ataladi. Tersiya boʻyicha tuzilgan akkordlarda asosiy ton tayanch vazifasini bajaradi va arabcha 1 raqami bilan belgilanadi.

Musiqiy tuzukda (yaʼni lad) asosiy bosqich, yaʼni bosh pogʻona ham asosiy ton deyiladi. Bu pogʻona musiqaning umumiy turgʻunlik markazini belgilaydi, boshqa pogʻonalar unga tortiladi va musiqiy tuzilmani barqarorlik hissi bilan taʼminlaydi. Akkordlar tarkibida asosiy ton boshqa tovushlardan alohida, aniq va ravshan eshitilishi bilan ajralib turadi. Asosiy ton akkordning har xil joylashuvlarida muhim ahamiyat kasb etadi va musiqiy tuzilmaning boshqaruv elementi hisoblanadi.
 Yana qarang 

 Tonika

 

Turkum:Musiqiy atamalar
Turkum:Musiqa akustikasi
Turkum:Musiqa nazariyasi
Asosiy fondlar

Asosiy fondlar, korxonalarning asosiy fondlari– ishlab chiqarishga uzoqxizmat qiladigan, oʻz natural buyum shaklini uzoq vaqt oʻzgartir-magan holda ishlab chiqarish jarayonida bir necha bor qatnashadigan mehnat qurollari va vositalari. Odatda Asosiy fondlarga ishlab chiqarishda bir yildan ortiq xizmat koʻrsatadigan molmulk kiritiladi (rivojlangan kapitalistik davlatlarda Asosiy fondlar oʻrniga asosiy kapital tushunchasi qoʻllanadi). Asosiy fondlar oʻz qiymatini tayyor mahsulotga asta-sekin, bir necha yillik ishlab chiqarish jarayonida qismlar bilan oʻtkazadi, mahsulot sotilgach, korxonaga pul sha-klida qaytib keladi (qarang Amortizatsiya ajrat-malari). Asosiy fondlar qiymat jihatidan korxonaga qoʻyilgan pul boʻlsa, moddiy jihatdan bino, inshootlar, mashina-uskuna va boshqalardan iborat. Asosiy fondlarning qiymat ifodasi buxgalteriya balansida asosiy vositalar deb yurtiladi. Asosiy fondlardatutgan oʻrniga qarab Asosiy fondlar asosiy ishlab chiqarish va asosiy noishlab chiqarish fondlariga boʻlinadi. Asosiy ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jarayonida mahsulotlar yaratishda qatnashadi. Ular tarmoqlararo taqsimlanishi jihatidan sanoat, qurilish, transport, qishloq xoʻjaligi fondlaridan iborat boʻladi, texnologik jihatdan aktiv va passiv fondlarga boʻlinadi. Aktiv fondlar mahsulot yaratishda bevosita qat-nashuvchi mehnat qurollaridan, passiv fondlar ishlab chiqarishning moddiy sharoiti boʻlgan qurilmalar, binolar, inshootlar, omborlar va boshqalardan iborat. Mod-diy-natural tarkibiga koʻra Asosiy fondlar quyidagi guruhlarga ajratiladi: binolar, inshootlar; uzatma qurilmalar; quvvat mashinalari va jihozlari; ish ma-shinalari va jyhozlari; transport vosi-talari; ishlab chiqarish va xoʻjalik inventari; ulov va mahsuldor chorva; mevali bogʻlar va da-raxtlar; yerlarni yaxshilashga sarflangan kapital harajatlar. Asosiy noishlab chiqarish fondlariga uy-joy binolari, maktablar, klublar, davolash muassasalari va boshqa kiradi. Qishloq xoʻjaligi korxonalarida Asosiy fondlar balansida irrigatsiya-meliorasiya fondlari qiymati alohida bandda koʻrsatiladi (ular inshootlar tarkibida hisobga kiritiladi). Xoʻjaliklarning Asosiy fondlar buxgalteriya hisobida 01 raqamli hisobvaraqda qayd etiladi, natural hamda qiymat koʻrsat-kichlarida hisobga olinadi. Natural koʻrsatkichlar (dona-si, Vt hisobidagi quvvat, m2 hisobidagi sathi va boshqalar) Asosiy fondlarning sifat va miqdori tarkibi, xoʻjaliklarning ishlab chiqarish imkoni-yatlari, sotib olingan texnika yoki bino, inshootning qurilgan vaqti haqida tasavvur beradi. Asosiy fondlar qiymati joriy narxlarda yoki qiyosiy narxlarda hisoblanadi. Hisobga olish asosiy vositalarning barcha koʻrinishlarini turlar boʻyicha taqqoslashga, ularning jami qiymatini, ulardagi yangi tayyor mahsulotga oʻtadigan eskirish darajasini aniqlashga im-kon beradi. Asosiy fondlar real miqdori mamla-katning iqtisodiy salohiyatini, ishlab chiqarish quvvatini koʻrsatadi. Oʻzbekiston Respublikasi xalqxoʻjaligi barcha tarmoqlarining asosiy ishlab chiqarish fondlari amaldagi (joriy) narxlarda 1993-yilda 19218,1 mlrd. soʻmni tashkil etgan.Ahmadjon Oʻlmasov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aspak

Aspak (fors, asp – ot va ak – cha qoʻshimchasi) – mis idish (choydish, oftoba, qumgʻon, koʻza, togʻora kabi)larning qopqogʻini va dastasini idish tanasiga biriktiradigan qismi. Idish tanasiga maxsus mis mixlar bilan kadaladi. Aspakni rixtagar ustalar birinjdan quyib yasaydilar.
Asparagin kislota

250 px|thumb
Asparagin kislota (aminokax-rabokislota), HO2CCH(NH2)CH2CO2H — rangsizkristallar, dikarbonamino-kislotalardan biri, Mol. m. 133,1. Asparagin kislota hayvon va oʻsimlik oqsillari tarkibida koʻp miqdorda uchraydi, ularda azot moddalarining almashinuvida muhim rol oʻynaydi. U pirimidin asoslari hosil boʻlishida, mochevina sintezida ham ishtirok etadi. Barcha organizmlarda erkin holda hamda oqsil lar tarkibida mavjud boʻlgani uchun uni sintez qilib olish mumkin. Asparagin kislotaning amidlanishidan asparagin hosil boʻladi. Asparagin kislotani ilk bor 1868-yilda G. Ritxauzen konglutin va legumin oqsillaridan ajratib olganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Turkum:Aminokislotalar
Turkum:Kislotalar
Asparux

Asparux (Isperix, Ispor, Aspi-rek) (? – 701) – qadimgi turkiyzabon bulgʻorlar xoni (643 – 701), ilk slavyan-bolgar davlati (681 – 1018) asoschisi. Asparux bulgʻor qabilalari ittifoqi yoʻlboshchisi Kubratxon (Qorotxon)ning uchinchi oʻgʻli boʻlgan. Asparux koʻchmanchi bulgʻorlarning bir qismi bilan Azov boʻyidan xazarlar tazyiqi ostida Bes-sarabiyaga, soʻngra Dunayning Vizantiyaga qarashli o'ng sohilidagi yerlarga oʻtgan. 679 yil Meziya viloyatiga koʻchgan, mahalliy slavyanlar ustidan gʻalaba qozongan, Do-bruja va uning atrofidagi yerlarga yoyilib, hozirgi Shimoliy Bolgariyadagi yetti slavyan qabila ittifoqini va boshqa ayrim qabilalarni boʻysundirib Vizantiya tan olishga majbur boʻlgan yagona, qudratli davlat barpo etgan (681) (qarang Birinchi Bulyur podsholigi).

Turkum:Kishilar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:701-yilda vafot etganlar
Aspekt

Aspekt (lotincha: aspectus – tur) – hodisa, tushuncha, istiqbol qarab chiqiladigan muayyan nuqtai nazar.
Aspidistra

Aspidistra (Aspidistra) – mar-varidguldoshlar oilasi (convallariaceae)ra mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Himolay togʻlari va uning sharqiy to-monlarida tarqalgan. 7 turi bor. A. po-yasi ostidan boʻgʻizbarglar hosil qiladi. Gullari mayda. Oʻzbekistonda bir turi (A. clatior) xushmanzara oʻsimlik sifatida xona va oranjereyalarda oʻstiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aspidlar

Aspidlar (Elapidae) – ilonlar oilasi, 41 – 43 urugʻga boʻlingan 181 turi bor, barchasi zaharli. Ustki jagʻida zahar oqib tushadigan egatchali bir juft tishi bor. Zahari kuchli, nervni falaj-lovchi ta’sir koʻrsatadi, ba’zan odamni oʻldiradi. A.ning yonoq qalqoni, rudi-ment oyoqlari boʻlmaydi, oʻpkasi bitta. A. tropik va subtropik mintakalarda, xu-susan Afrika, Janubiy Osiyo va Avstraliya, Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda kapcha yoki qoshiqbosh ilon turi uchraydi. A. asosan yerda, ba’zi daraxtda yashaydi. Baqalar, boshqa ilonlar, mayda kemiruvchilar bilan oziqdanadi. A.ga kapcha ilonlar, mambalar, yovuz ilonlar va boshqa kiradi.
Aspirant

Aspirant (lotincha aspirans – biror narsaga intiluvchi) – ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ishga layoqati boʻlgan hamda ilmiy tadqiqot instituti yoki oliy oʻquv yurti aspiranturasitsa nomzodlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borayotgan oliy ma’lumotga yoki magistr darajasiga ega mutaxassis.
Aspirantura

Aspirantura – uzluksiz ta’lim tizimining tarkibiy qismi, oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar (fan nomzodlari) tayyorlash shakli. Oʻzbekistonda Aspirantura 1930-yillarda tashkil etilgan. Aspirantura Oʻzbekiston Respublikasi Fan va texnika davlat komiteti hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Hay’ati, vazirlik va idoralar hay’atining qarori bilan ilmiy tadqiqot institutlari, oliy oʻquv yurtlari va boshqa ilmiy muassasa hamda tashkilotlarda tegishli mutaxassisliklar boʻyicha ochiladi. Aspirantura ishlab chiqarishdan ajralgan va ajralmagan holda tashkil qilinadi. Aspiranturada ilmiy tadqiqot ishlari olib borish muddati ishlab chiqarishdan ajralgan holda 3 yil, ishlab chiqarishdan ajralmagan holda 4 yildan oshmasligi kerak. Aspiranturadan ajralgan holdagi Aspiranturaga 30 yoshgacha, ishlab chiqarishdan ajralmagan holdagi Aspiranturaga esa 40 yoshgacha boʻlgan ilmiy hamda ilmiy-pedagogik ishga layoqatli muta-xassis va magistrlar qabul qilinadi. Aspiranturaga kiruvchilar o'rnatilgan tartibda kirish imtihonlarini topshiradilar. Aspiranturadan ajralgan holdagi Aspiranturaga qabul qilinganlarga stipendiya toʻlanadi. Aspirantlar oʻz ilmiy faoliyatlarini ilmiy tadqiqot instituti yoki oliy oʻquv yurti ilmiy kengashi tomonidan tasdiklangan ilmiy mavzu asosida tuzilgan shaxsiy ish rejasiga muvofiq tashkil etadilar. Aspirantlarga ularning ilmiy faoliyatlariga rahbarlik qilish uchun fan doktori va professorlardan ilmiy rahbarlar tayinlanadi. Ba’zi hollarda, istisno tarzida, shu sohada ma’lum ilmiy muvaffaqiyatga erishgan hamda doktorlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot olib borayotgan katta ilmiy xodim yoki dotsent ilmiy unvoniga ega fan nomzodlari ham ilmiy rahbarlikka tayinlanishlari mumkin. Aspirantlar dissertatsiya mavzulari boʻyicha ilmiy izlanishlarini ilmiy tadqiqot institutlari va oliy oʻquv yurtlarining laboratoriya, kafedra va boshqalar ilmiy boʻlimlarida olib boradilar. Zaruriyat tugʻilgan hollarda ular shartnoma asosida rivojlangan mamlakatlar ilmiy markaz va oliy oʻquv yurtlariga yuborilishi mumkin. Aspirantlar nomzodlik dissertatsiyalarini ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarga himoya uchun taqdim etihdan odsin OAK tomonidan belgilangan nomzodlik imtihon (minimum)larini topshirishlari zarur. Ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash shakllaridan biri – idora ichida va idoralararo maqsadli Aspirantura ham mavjud. Maqsadli Aspiranturaga tuzilgan shartnoma asosida muassasa va tashkilotlar tomonidan yuboriladigan oliy ma’lumotli mutaxassislar va magistrlar tanlov asosida qabul qilinadi. Aspirantura asosan akademik va malakaviy imtihonlarni topshirish hamda ilmiy tadqiqot ishlari natijalarini, ya’ni nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilish bilan yakunlanadi. Dissertatsiyani muvaffaqiyatli himoya qilganlarga OAK qarori bilan tegishli fan sohasi boʻyicha "fan nomzodi" ilmiy darajasi berilib, davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi diplom topshiriladi. M. Toshpoʻlatov.

 Yana qarang 

 Fan nomzodi
 Magistr
 Bakalavr

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asriy parallaks

Asriy parallaks – Quyosh tizimining fazodagi harakati natijasida yulduzlarning parallaktik siljishi. Parallaktik siljish yulduzning koʻrinma ravshanligi (t), Quyosh apeksidan uzoqligi (Ya) va galaktik kengligi (b) ga bogʻliq. Agar X q 90° boʻlsa, parallaktik siljish maksimal qiymatga ega boʻladi. Bu holda Asriy parallaksni oʻrtacha Asriy parallaks deyiladi I -p I.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assambleya

Assambleya (frans. assemblee – majlis) – 1) majlis; 2) bir qator mamlakatlarda davlat hokimiyati oliy organining, shuningdek ayrim xalqkaro tashkilotlar oliy organining nomi (mas, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qudrat Asrorov

Qudrat Asrorov (1953.29.7, Surxondaryo vil. Sherobod shahri) – musav-vir-kulol. Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (2000). A. ijodida Surxon vohasining mehnatkash xalqi, goʻzal ta-biati oʻz aksini topgan; milliy kulollik san’atini rivojlantirdi (koʻza, gul-don, xum va boshqalar), yangi shakl va mavzular bilan boyitdi. Ayniqsa, "Gʻijjakchi", "Do-irachi", "Surnaychi", "Rubobchi", "Buvi", "Ip yigiruvchi", "Ayol" va boshqa asarlarida milliylik ufurib turadi. A. asarlari bilan respublika va xorijiy mamlakatlar (Rossiya, Germaniya, Hindiston, Yaponiya va boshqalar) koʻrgazmalarida ishtirok etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assa

Assa (yuqori oqimida – Ters) (Asa) – Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyatidagi daryo. Uzunligi 253 km, havzasining maydoni 9210 km². Qoratov tizmasidan boshlanib, Talas daryosidan gʻarbroqda Moʻyinqumga singib ketadi. Qor, muzlik, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi togʻdan chiqaverishda 12 m/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Turkum:Qozogʻistondagi daryolar‎
Assalomu alaykum

210px|thumb
right|Assalomu alaykum
right|Va alaykum alaykum
„Assalomu alaykum“ ( — „Sizga tinchlik, salomatlik tilayman“) — musulmonlar oʻzaro uchrashganda ishlatiladigan salomlashuv iborasi. Salom qabul qiluvchi „Va alaykum assalom“ ( — „Sizga ham tinchlik, salomatlik tilayman“), deb javob qaytaradi. 

Assalomu alaykum tanigan va tanimagan musulmonlarga beriladi. Kichik yoshdagilar yoshi ulugʻlarga, ulov mingan odam piyodaga, piyoda ketayotgan kishi oʻtirganga, ozchilik koʻpchilikka salom beradi. Assalomu alaykum koʻpchilik huzuriga kirib oʻtirishda ham aytiladi. Assalomu alaykumni kishi eshitadigan qilib muloyim tarzda aytish lozim. Assalomu alaykum oʻzaro muomala, munosabatning boshi boʻlib, oʻziga xos iliqlik, samimiyat, ochiq koʻngillilik baxsh etadi. Assalomu alaykumni oshkora aytish kishilar oʻrtasida muhabbat paydo etib, oʻrtadagi gina va kuduratlarni ketkazadi. Oʻzidan kattalarga hurmat, kichiklarga shafqat yuzasidan salom-alik qilish kishilarimiz uchun axloqiy mezon boʻlib qolgan. Assalomu alaykum deyish sunnat, javob qaytarish esa vojibdir.
Assimilyatsiya

Assimilyatsiya ( – birikish, oʻzlashtirish, oʻxshatish) – (biologiyada) tirik organizmlar uchun xos boʻlgan moddalar almashinuvining bir tomoni, tashqi muhitdan olinadigan moddalardan organizm uchun zarur murakkab moddalar hosil boʻlishi. Assimilyatsiya – tiriklikning eng asosiy xususiyatlaridan biridir. Assimilyatsiya jarayonida organizmning oʻsishi, rivojlanishi va yangilanishida energiya manbai sifatida foydalaniladigan moddalar toʻplanishi ta’minlanadi. Termodinamika nuqtai nazaridan organizmlar ochiq sistema boʻlib, ularga tashqi muhitdan energiya kelib turadi. Tirik organizmlar uchun quyosh nuri dastlabki energiya manbai hisoblanadi. Yer yuzida uchraydigan barcha tirik organizmlar energiya idan foydalanish xususiyatlariga koʻra avtotrof va geterotrof guruhgaajratiladi. Faqat avtotroflar (yashil oʻsimliklar) quyoshning energiyasidan fotosintez jarayonida organik moddalar (uglevodlar, oqsillar, yogʻlar) sintez qilishi mumkin. Xemosin-tezlovchi mikroorganizmlardan tashqari barcha organizmlar (geterotroflar) tayyor organik moddalarni Assimilyatsiya qiladi, ya’ni ulardan energiya manbai yoki qurilish materiali sifatida foydalanadi. Assimilyatsiya jarayonida geterotroflar organizmida oqsillar dastlab aminokislotalargacha parchalanadi, ya’ni biologik individuallik xususiyatini yoʻqotadi, soʻngra har bir organizmning oʻzi uchun xos boʻlgan oqsillar sintezlanadi. Tirik organizmda uni tashkil etuvchi qismlarning yangilanishi parchalanish (dissimilyatsiya) va sintezlanish (assimilyatsiya) tufayli toʻxtovsiz davom etadi. Masalan, katta yoshdagi odam organizmida oqsillar taxminan 2,5 yil davomida toʻliq almashinadi. Assimilyatsiyaning institutensivligi va bu jarayonning dissimilyatsiyaga nisbati organizmlar turi hamda yoshiga bogʻliq. Assimilyatsiya organizmlar oʻsayotgan davrda, ya’ni yosh hayvonlar organizmida, oʻsimliklarning butun hayoti davomida jadal kechadi. Assimilyatsiya anabolizm jarayoniga oʻxshash, lekin undan oziqning iste’mol qilinishi va organizmda oziq moddalarning toʻplanishi, ya’ni hujayradan tashqarida boradigan jarayonlarni ham oʻz ichiga olishi bilan farq qiladi.

 Yana qarang 

 Metabolizm
 Dissimilyasiya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Assimilyatsiya (etnografiya)

Assimilyatsiya - 

1) o‘xshashlik, aynanlik, qo‘shilish, o‘zlashtirish;

2) (etnografiyada) — bir xalqning o‘z tili, madaniyati, urf-odatlari va b.ni yo‘qotib, ikkinchi xalqqa qo‘shilib ke-tishi (qarang Millat); 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assimilyatsiya (petrografiya)

Assimilyatsiya (petrografiyada) — magmaning yon atrofidagi boshqa jin-slarni oʻzlashtirish jarayoni. A.da mag-ma boshqa jinslarni toʻliq yoki qisman eritib oʻzining tarkibini oʻzgartiradi. A. magma differensiatsiyasiga sabab boʻlishi mumkin. Magma va uni oʻrab tur-gan jinslarning kontrastli tarkibi, magmaning yuqori harorati va undagi uchib ketuvchi komponentlarning koʻpligi A. uchun qulay sharoit hisoblanadi. Gibrid magma kristallanib togʻ jin-si hosil boʻladi. Ba’zi tadqiqotchilar (H. M. Abdullayev va b.) A. jarayoni me-tallogenik ixtisoslashishning omi-li sifatida muhim rol oʻynaydi deb hisoblaydilar. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asso (shahar xarobalari)

Asso – Turfon vodiysi (hozirgi XXR hududi)dagi qadimgi shahar harobalaridan biri; rus sayyohlari G. Ye. Grumm-Grjimaylo va D. A. Klemenslarning koʻrsatishicha, A. daryo sohilida joylash-gan, keyinchalik shaharning koʻp qismi qum ostida qolib ketgan, faqat shahar oʻrdasining harobalarigina saqlanib qolgan. U tevarak-atrofi qalin devor bilan oʻralgan toʻrtburchakli qal’aga oʻxshaydi. Oʻrdaning asosiy qismi bir necha qavat, tepasi gumbaz shaklida. Oʻrdaning ichi (hovlisi)da qurbonlik qilinadigan supacha saqlangan. Uy-imoratlarning qurilish usuli Buxorodagi Varaxsha xa-robalariga oʻxshab ketadi. A. va Turfon vodiysidagi boshqa harobalar uygʻur idiqutparining davriga oid boʻlib, moʻgʻullar hukmronligi davrida ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Faqat Chigʻatoy xonlarining hukmroiligi davridagi-na (14– 16-asrlar) Sharqiy Turkiston shaharlari tushkunlikka uchrab, harobaga aylandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assom

Accom – Hindistonning shimoliy – sharqidagi shtat. Sharqiy Himolay togʻlari etagidan. Maydoni 78,5 ming km². Aholisi 22,3 mln. kishi (1991-yil), yarmidan koʻprogʻini assomlar, 18% ni bengallar tashkil etadi. Maʼmuriy markazi – Dispur shahri Qadimda va ilk oʻrta asrlarda Accom hududi Kamarupa deb atalgan. Angliya – Birma urushlari (19-asr) natijasida A.Angliyaning Hindistondagi mulklariga qoʻshib olingan. 1950-yildan Hindiston Respublikasi shtati. Shtat aholisining 9/10 qismi Brahmaputra va Surma vodiysida, qolganlari togʻli viloyatlarda yashaydi. Accom hududining yarmi past tekislik, qolgan qismi balandlik 3826 m gacha boʻlgan Accom togʻlaridan iborat. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi tropik, musson iqlim, sernam. Dunyoda eng koʻp yogʻin tushadigan joy. Yiliga 12500 mm gacha yogʻin yogʻadi. Doim yashil tropik oʻrmonlar va bu-tazorlar bor. Accom Hindistonda choy yetishtiradigan va sholi hamda jut ekishga ixtisoslashgan mayda dehqon xoʻjaliklari oʻlkasidir. Aholining 80% ga yaqini qishloq xoʻjaligida ishlaydi. Accomning yer maydonining 15% iga ekin ekiladi. Butun Hindistonda yetishtiriladigan choyning yarmiga yaqinini Accom beradi. Loviya, shakarqamish, tamaki, paxta, kunjut, indov va xantal ekiladi. Accomning ishlab beruvchi sanoati nisbatan yirik choy fabrikalaridan, faner va yashik ishlab chiqaradigan korxonalar, objuvoz va yogʻ korxonalari, Dhubridagi gugurt fabrikasidan iborat. Digboy va Naharkatiya Hindistonda neft chiqariladigan muhim rayondir. Neft qazib olish va qayta ishlash Accom sanoatining asosiy tarmoqlaridan biri. Koʻmir (Margerita) va ohaktosh qazib chiqarish mahalliy ahamiyatga ega. Brahmaputra vodiysi boʻylab oʻtadigan temir yoʻl Accom Hindistonning boshqa qismlari bilan bogʻlaydi; Brahmaputradan Dibrugarhgacha kema qatnaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assom tili

Assom tili – Hindistonning shimoli-sharqidagi Assom shtatida yashovchi assom xalqining tili. Hind-yevropa tillari oilasiga kiradi. Accom tili 10 – 11-asrlarda shakllana boshlagan. 13-asrda Assom yerlarini axomlar ishgʻol etishi bilan Accom tili axom leksikasi, oʻlkada vishnuiylik dini yoyilishi tufayli sanskrit leksikasi ta’sirida rivojlandi. Assomda inglizlar hukmron boʻlgan davrda bengal tili viloyatning rasmiy tili deb e’lon qilingan. Bu davrda Accom tiliga bengal leksikasi katta ta’sir koʻrsatgan. Accom tili Hindiston milliy tillaridan biri boʻlib qolgan.Accom tilidagi adabiyot 13-asr oxiri – 14-asr boshlarida paydo boʻldi. 15 – 16-asrlarda koʻproq diniy mavzuda asarlar yaratildi. 17 – 18-asrlarda tarixiy voqealar aks etuvchi yilnoma (buranj)lar hamda diniy arboblar hayoti aks etuvchi asarlar keng tarqaldi. 19-asrning 2-yarmiga kelib yangi adabiy janr (roman, hikoya)lar paydo boʻldi. Accom tilida jurnal nashr etila boshladi. Publitsistika ham taraqqiy etdi. Ingliz mustamlakachilariga qarshi xalq qoʻzgʻoloni milliy ozodlik harakatini yangi bosqichga koʻtardi. Bu davr adabiyotida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surildi (P. Chaudxuri, "Joʻshqin qoʻshiklar"). 20-asrning 2- yarmida ijod etgan yozuvchilar asarlarida ijtimoiy taraqqiyot uchun kurash asosiy oʻrinni egalladi (S. A. Malik, Ch. K. Gogʻoya, Sharma Dinapatxa, P. Pxukana va boshqalar)."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Assomlar

Assomlar (oʻzlarini axomiya, as-somiya deb ataydilar) – Hindistonning Assom shtatida yashovchi xalq, umumiy soni 14,55 mln. kishiga yaqin (1992), shundan 220 ming kishi Butanda yashaydi. Assom tilida soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – hinduizm. Milodiy 1-ming yillik oʻrtalarida bu yerda Ka-marupa davlati mavjud boʻlgan. 13-asrda Birmadan chiqqan axomlar uni bosib olib, oʻz davlatlarini tuzganlar. Mamla-kat va xalq nomi shundan olingan. Keyin-chalik yerli xalq bilan aralashib, ularning tili va madaniyatini qabul qilganlar. A. dehqonchilik, chorvachilik, qisman hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar, choy yetishtirish plantatsiyalari, neft sanoatida ham ishlaydilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assortiment

Assortiment (frans. assor-timent – tanlab olingan, saralangan) – muayyan belgilariga koʻra guruhlangan tovarlar , xillari toʻplami. Vo-sitachilar bozorida uning qatnashchilari uchun quyidagi tovarlar A.i mavjud boʻladi: 1) yopiq A.–sotuvchi faqat bir korxona mollarini sotadi; 2) boy A.–bir necha korxonalarning bir-biriga oʻxshash mahsulotlari; 3) keng A.– vazi-fasiga koʻra bir-biri bilan bogʻliq boʻlgan tovarlarning turli xillari; 4) aralash A.–vazifasiga yoki iste’mol usuliga koʻra bir-biri bilan bogʻliq boʻlmagan to-varlar toʻplamidir. Assortimentning juda ko'p mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiativ psixologiya

Assotsiativ psixologiya – psixologiyadagi yoʻnalish. Uning va-killari butun ma’naviy hayotni, shu jumladan chuqur fikrlash jarayonlarini va uning oqibatida kelib chiquvchi erkin harakatlarni assotsiatsiya yordamida tushuntirib berishga urinadilar. Bu yoʻnalish asoschilari – Gartli, Pristli, Yum va Gerbart; 19-asrda J. S. Miller, keyinrok, esa Siyen, Ebbingauz va G. Ye. Myuller ularning mashhur izdoshlari boʻlgan. Assotsiativ psixologiya dan bilimlarni oʻzlashtirish samaradorligini oshirishda foydala-nish mumkin. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiativlik

Assotsiativlik (lotincha associatio -birlashtirish) – matematikada qoʻshish va koʻpaytirishning quyidagi formulalar (ayniyatlar) bilan ifodalanadigan xossa-si: (a=b)=c=a=(b=c); (ab)c=a(bc). Agar (oxy)xs=ax(*xs) boʻlsa, koʻpaytirish ama-li A.ga ega hisoblanadi. Matritsalarni koʻpaytirish, qoʻshish amallari A. xossa-siga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya

Assotsiatsiya (lotincha associo – bir-lashish, qoʻshish) – umumiy maqsadga erishish uchun tuzilgan uyushma, ittifoq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya (psixologiya)

Assotsiatsiya (psixologiyada) – muayyan sharoitda psixologik hosilalar orasida paydo boʻladigan aloqa. A. in-son ongidagi avvalgi turmush tajribalari bilan belgilanadigan tasavvurlar bogʻlanishi, shu bogʻlanishlar paltufayli ongda paydo boʻlgan muayyan tasavvurlar oʻxshashlik, yondoshlik va qarama-qarshilik belgilariga koʻra, shunga bogʻliq boʻlgan boshqa tasavvurlarni hosil qiladi. A. oʻtmish tajri-basi aso-sida paydo boʻlib, narsa va voqealarning obʼektiv aloqalarini aks ettiradi. Bir ruhiy jarayonning namoyon boʻlishi A. tufayli ikkinchi (avvalgisi bilan bogʻliq boʻlgan) ruhiy jarayonni vujudga kelti-radi. Asosan uch xil A. mavjud: qarama-qarshilik A.si – avval idrok qilingan qarama-qarshi sifatlarga ega boʻlgan nar-sa va hodisalarning birortasini takror idrok qilish yoki tasavvur qilish mu-nosabati bilan boshqalari obrazlarining ixtiyorsiz ravishda ongda gavdalanishidan iborat qonuniyat. Masalan, "urush" soʻzi idrok qilinsa, beixtiyor "tinchlik" esla-nadi. Yondoshlik A.si – avval bir vaqtda yoki ketma-ket idrok qilingan narsa va hodisalarning birontasini qayta idrok qilish yoki tasavvur munosabati bilan ix-tiyorsiz ravishda ongda boshqalarining ham obrazlari gavdalanishidan iborat qonuniyat. Masalan, "vokzal" soʻzi idrok yokil tasavvur qilinsa, temir yoʻl, vagon, yoʻlovchilar ham esga tushadi. Oʻxshashlik A.si – bir-biriga oʻxshash belgilarga ega boʻlgan narsa va birortasini idrok yoki tasavvur qilish munosabati bilan ongda boshqalarining ham obrazlari ixtiyorsiz ravishda tiklanishidan ibo-rat qonuniyat. Masalan, Hasan va Husanning biri idro le Pk qilinsa, ixtiyorsiz ravishda ikkinchisi eslanadi.Inson psixik hayotida A.larning ahamiyati katta: bilim, koʻnikma va mala-kalarni oʻzlpalashtirish, xotirani rivoj-lantirish A.larga asoslanadi. A.larning fiziologik asoslari bosh miya yarim sharlari qobigʻida hosil boʻladigan muvaqqat nerv bogʻlanishlaridir.Gʻayrat Shoumarov.l

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya (biologiya)

Assotsiatsiya (biologiyada) – tuzili-shi va turlar tarkibi bir xil, ning tashqi muhit va bir-biri bilan muno-sabatlari oʻxshash boʻlgan fitotsenozlar majmui. A,– oʻsimliklar tasnifining asosiy birligidir. U muayyan muhit sharoiti – iqlim, tuproq va hayvonlar tarkibi bilan bogʻliq. Bitta A.ga mansub oʻsimliklarning rivojlanish muddatlari va yashash sharoiti oʻxshash boʻladi. Har bir A. boshqasidan oʻsimliklar qoplamining muayyan mahsuddorligi bilan farq qiladi. Tashqi muhit sharoiti va flora tarkibi oʻzgarishi bilan A. ham oʻzgaradi. Masalan, Yevropaning hozirgi keng barg-li oʻrmonlari uchlamchi davrdagi nina bargli oʻrmonlar oʻrniga paydo boʻlgan. Oʻz navbatida bu oʻrmonlar oʻrnida kelajakda boshqa oʻsimliklar A.si vujudga keli-shi mumkin. Har bir A. oʻz arealiga ega. Relef, gidrolik rejim va tuproq sharo-itining oʻzgarishi, antropogen omillarning bevosita (yerlarning uzlashtirili-shi, gidrotexnik inshootlar qurilishi) yoki bilvosita (mol boqilishi) taʼsi-rida A. tubdan oʻzgarishi mumkin. Tur-li A.ning nomi ular tarkibida eng koʻp uchraydigan bitta yoki bir nechta oʻsimlik orqali ifodalanadi (mas, choʻl sharo-itida qoʻngʻirbosh-shuvoq yoki saksovul A.si; toʻqaylarda qamish-qiyoq, qizilmiya- ajriq yoki turangʻil-terak A.si; togʻlarda yongʻoq-togʻolcha, doʻlana-olma yoki archa A.si). A.ni baholashda dominant oʻsimlikning xususiyatlari hisobga oli-nadi. A. tushunchasi oʻsimliklar krpla-mini haritaga tushirish, ular uchun mos boʻlgan hududlarni toʻgʻri rayonlashtirish va tabiiy resurelardan oqilona foy-dalanish kabi muammolarni hal etishda katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiyaga oid chala maqolalar
Assotsiatsiya (kimyo)

Assotsiatsiya (kimyoda) –moleku-lalar yoki ionlarning molekulalararo elektr tabiatli harakat kuchi ta’sirida guruhlarga birlashishi. Agar suyuqlik molekulalari oʻzaro ikki va undan ortiq holda birlashib, yirik zarracha-711lar shaklida boʻlsa, bunday suyukliklar A.langan suyukliklar deb ataladi (mas, suv, spirt, organik kislotalar). Mole-kulalar tarkibida elektr manfiy atomlar (Fgʻ O2", N3) bilan boglangan vodorod boʻlsa, A. vodorod bogʻi hisobiga roʻy be-radi (mas, suv, spirtlar, karbon kislo-talar, amidlarda). Elektrolit eritmalarida esa A. ionlararo kulon kuchlari ta’siri hisobiga sodir boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Associated Press

Assoshieyted press (Associated Ppess) – AQShning eng yirik axbo-rot agentliklaridan biri. Gaz. nashrlarining kooperativ birlashmasi. AQSH gaz.larini va 100 dan ziyod mamlakatlar nashrlarini axborotlar bilan ta’minlab turadi. 1848-yil Nyu-Yorkda tashkil etilgan. Chet ellarda 50 ga yaqin boʻlimi va 3 mingdan ortiq muxbirlari bor. Bir kancha xorijiy informatsiya agentli-klari bilan shartnomalar asosida aloqa qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astar

Astar (arab.–berkitish, yopish soʻzidan) – 1) avrali ustki kiyim (buyum)ning ichki qavati. Toʻn, palto, kamzul, poyabzal, koʻrpa, koʻrpachalarning ichki matosi. A. tikish uchun ishlatiladi-gan gazlama A.lik deyiladi; 2) binoning ichki bezagi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astara

Astara – Ozarbayjon Respubli-kasidagi shahar (1945-yildan). Kaspiy dengizi boʻyida, Astara daryosi quyilish joyida (Eron bilan boʻlgan chegarada). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 15 ming kishi atro-fida (1999). Oziq-ovqat sanoati korxo-nalari bor. A. subtropik (choy, sitrus mevalar) oʻsimliklar xoʻjaligi rayoni markazi. Baliq ovlanadi.

 Etimologiya 
Shahar haqidagi ilk tarixiy Ptolemey tomonidan milodiy 2-asrda yozilgan va birinchi atlas sifatida qabul qilingan “Geografiya” asarida uchraydi.

Ushbu shahar Ozarbayjonning Eron bilan chegarasida (uning bir qismi Janubiy Ozarbayjon hududida joylashgan), Astarachoy daryosining quyisida, Kaspiy dengizi sohilida, Lankaron pasttekisligida joylashgan. “Astara” so‘zi mahalliy tolish tilida, shuningdek boshqa Eron tillarida “yulduz” ma’nosini anglatadi. XIII asrga oid da Astara yashash manzili sifatida tilga olingan. Astara daryosining Eron tomonida joylashgan shahar va port ham Astara deb ataladi. Ushbu shaharning qadimgi nomi “Qum” bo‘lgan. Fors tilida “qum” so‘zi “past joy, pastlik” ma’nosini beradi. Ozarbayjon Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan davrda Astara qishloq maqomida bo‘lib, Boku gubernyasining Lankaron uezdiga kiritilgan. 1945-yilda Astaraga shahar maqomi berilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ozarbayjon shaharlari
Turkum:Boʻlingan shaharlar
Turkum:Eron va Ozarbayjon chegara punktlari
Asterokalamit

Asterokalamit (Asterocala-mites) – qirqboʻgʻindoshlar oilasiga man-sub sporali oʻsimliklar. Faqat qazilma holda uchraydi. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan, sirti qirrali. Barglari in-gichka va koʻp boʻlakli, 5 turi aniqlangan. A.ning shoxchasi, sporali shoxlarining izlari, sporasi va yogʻochi Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Oʻzbekistonning Hisor togʻlari va boshqa hududlaridagi devon-kar-bon qatlamlaridan topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astigmatizm

Astigmatizm shox pardaning sferik shakli buzilishi bilan bogʻliq boʻlgan koʻrish nuqsonidir. Bunda turli yoʻnalishdagi nur sindirish kuchi turlicha boʻlgani sababli nur yigʻish nuqtasi ham turli sathda boʻladi. Buning natijasida istalgan masofada koʻrish buziladi yoki xiralashadi. Boshqa alomatlarda koʻz toliqishi, bosh ogʻrigʻi va shabkoʻrlik bilan bogʻliq muammolar boʻlishi mumkin. Agar astigmatizm insonda paydo boʻlsa va vaqtida davolanmasa, bu ambliopiyaga olib kelishi mumkin.

thumb|upright=1.3|Astigmatizm tasvirlari
Astragal

Astragal – burchoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Oʻt, chala buta va ba’zan butalardan iborat. 1600 turi bor. Barglari odatda murakkab, toq patsimon. Gullari kallak yoki boshoqsimon toʻpgulda joylashgan. Mevasi – dukkak. Oʻrta Osiyoda 592 va Oʻzbekistonda 250 turi oʻsadi. Talayginasi (noʻxatak, singren) yaxshi yem-xashak hisoblanadi. Kopetdogʻ va Turkmanistonda oʻsadigan A.dan tibbiyotda, qandolat sanoatida va texnikada qoʻllanadigan, suvda erimay, faqat boʻkadigan tragakant yelimi olinadi. Ayrim ning yer ustki qismi tarkibida glitserizin moddasi, flavonoidlar va mikroelementlar bor. Damlamasi gipertoniya kasalligini davolashda qoʻllanadi.
thumb|Astragalus alpinus

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Astraxan

Astraxan – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Astraxan viloyatining ma’muriy markazi. Volga daryosi deltasidagi yirik dengiz va daryo porti, temir yoʻl tuguni. Quyi Volga boʻyining muhim iqtisodiy markazi. Kaspiy dengizidan 100 km uzoqda. Aholisi 511,7 ming (1999). A. qadimgi shaharlardan biri. Shahar moʻgʻullar hukmronligi yillarida 13-asr) Itilning chap sohilida joylashgan Ashtarxon (Hoji Tarxon) qishlogʻi oʻrnida qurilgan. 1459-yildan A. Astraxan xonligining poytaxti bo'lgan. 1556-yilda shaharni Astraxan xonligi bilan birga Rossiya bo-sib olgan. A. 17–18-asrlarda hukumatga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlarning markazi boʻlgan. 1717-yildan gubernya shahri. 1943-yildan viloyat markazi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: oziq-ovqat (jum-ladan, baliq ovlash), mashinasozlik va metallsozlik (jumladan, kemasozlik). Yogʻochsozlik, sellyuloza-qogʻoz sanoati ham rivojlangan. A.da 4 oliy oʻquv yurti, oʻlkashunoslik muzeyi, suratlar galereyasi, 2 teatr, 6 muzey bor.

 Faktlar 
Astraxan shahri 11 ta orolda joylashgan. Quyi Volga bo'yidagi eng qadimiy shahar hisoblanadi. 

 Yana qarang 
 Ashtarxon xonligi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Astraxon viloyati

Astraxon viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarki-bidagi viloyat. Quyi Volga boʻyida, janubiy qismi Kaspiy dengiziga tutashadi. Astraxon viloyati 1943-yil 27-dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 44,1 ming km². Aholisi 1014 ming kishi (1999), asosan, ruslar; qozoq, tatar va ukrainlar ham yashaydi. Astraxon viloyatida 11 ma’muriy tuman, 5 shahar, 13 shaharcha bor. Markazi – Astraxon shahriAstraxon viloyati Kaspiy boʻyi pasttekisligidagi chala choʻllar, Volga-Axtuba qayiri va Volga daryosi deltasini oʻz ichiga oladi. Astraxon viloyati hududida shoʻrxoklar, shoʻr koʻllar hamda qum tepaliklari bor. Shoʻr koʻllardan eng yirigi Bosqunchoq koʻlidir. Iqlimi keskin kontinental va juda quruq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida – 10°, janubida –6°, iyulniki esa shimolida 24° va janubida 25°. Oʻrtacha yillik yogʻin 200 mm. Eng yirik daryosi Volga va uning tarmogi Axtuba. Tuproqlari och kashtan shoʻrtob va qoʻngʻir tuproqlar. Boshoqlilar, shuvoq, shoʻra, oʻtloq oʻsimliklari oʻsadi. Saygʻoq, turli kemiruvchilar, sudraluvchilar, hasharotlar yashaydi. Volgada 50 dan ziyod baliq turi uchraydi. Neft, gaz, tuz, gips kabi foydali kazilmalar bor. Volga deltasida Astraxon qoʻriqxonasi tashkil qilingan. Astraxon viloyatida oziq-ovqat (baliq, goʻsht, tuz), mashinasozlik, shuningdek yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoati, sabzavotchilik, polizchilik, chorvachilik rivojlangan. Yetakchi sanoat tarmoqlari – taxta tilish, yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoati. Kimmatbaho osyotr va chastik baliqlari ovlanadi. Astraxondagi baliq-konserva korxonalarida baliq qayta ishlanadi. Astraxon viloyatida Rossiyada eng yirik boʻlgan Bosqunchoq tuz korxonasi ishlab turibdi. Astraxon viloyatida metallsozlik, kemasozlik va kema tu-zatish sanoati korxonalari, koʻn zavodi va moʻyna fabrikasi mavjud. Qamish plitalar ishlab chiqaruvchi zavod bor. Bugʻdoy, kuzgi javdar, yem-xashak, poliz ekinlari ekiladi. Chorvachilikda goʻsht-jun qoʻychiligi va goʻsht-sut qoramolchiligi rivojlangan. Transportda yetakchi oʻrinni dengiz transporti egallaydi. Volga va uning oʻng tarmogʻi Baxtemir daryo transportida muhim ahamiyatga ega. Astraxon viloyati temir yoʻl orqali Rossiyaning boshqa rayonlari bilan bogʻlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya viloyatlari
Jalilobod

Qirgʻizistondagi Jalolobod yoki Afgʻonistondagi Jalolobod bilan adashtirib yubormang.

Jalilobod Ozarbayjon Respublikasi Jalilabad tumani maʼmuriy markazi. Jalilobod shahrining 1967-yilgacha boʻlgan nomi Astraxon-bozorOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Geografiyasi va iqlimi 
Jalilabod Mugʻon tekisligida, Misharchoy daryosi boʻyida, poytaxt Bokudan 215 km, Novogolovka temir yoʻl vokzalidan 12 km gʻarbda joylashgan.

 Tarixi 
Dastlab, aholi punkti Hosilli deb nomlangan, bu odam ismidan kelib chiqqan (Hosil kishi ismi, -li qoʻshimcha). Keyinchalik Hosilli qishlogʻi Astraxon-bozor' nomini oldi. 1967-yilda shahar ozarbayjon yozuvchisi Jalil Mammadqulizoda sharafiga Jalilobod'' deb nomlandi.

1989-yil 29-dekabrda Jalilabodda Neymat Panaxov boshchiligidagi Ozarbayjon Xalq fronti faollari shahar partiya qoʻmitasi binosini egallab oldilar, oʻnlab odamlar yaralandi.

1992-yildan Dariligʻ qishlogʻi Jalilabod shahri tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1886-yildagi oila roʻyxatlari materiallariga koʻra, Asulluda (Hosilli) 36 ta tutun (yaʼni xonadon) va 236 kishi yashagan va barchasi „tatar“ shialar (ozarbayjon shialar) boʻlgan.

1921-yilgi Ozarbayjon qishloq xoʻjaligini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Ozarbayjon SSR Lankoran uyezdi Astraxon-bozorda 1908 kishi (455 xoʻjalik) roʻyxatga olingan. Aholisi asosan ozarbayjon turklari (ozarbayjonlar).

1959-yilgi aholini roʻyxatga olishda Astraxon-bozorda 6076 kishi yashagan. 1979-yilgi roʻyxatga olishda Jalilobod shahri aholisi 19 962 kishini tashkil qilgan, 1989-yilgi roʻyxatga olishda 25 846 kishiga koʻpaygan.

 Iqtisodiyoti 
Shaharda yogʻ-pishloq va vinochilik zavodlari bor.

 Sporti 
1990-yilda tashkil etilgan Umid futbol jamoasi Jalilobod sharafini himoya qiladiAzerbaijan — List of Foundation Dates .

 Arxeologik qazishmalar 
Bu hududda olib borilgan arxeologik qazishmalarda granit pechkalar, sopol idishlar, eneolit davriga oid mehnat qurollari va uy-roʻzgʻor buyumlari topilgan. Shuningdek, hududda Milliy fanlar akademiyasi Arxeologiya va etnografiya instituti xodimlari tomonidan olib borilgan arxeologik qazishmalar davomida Chemenli qishlogʻida topilma aniqlandi. Taxminlarga koʻra, qabrlar miloddan avvalgi davrga toʻgʻri keladi.

 Yana qarang 
 Jalilabad tumani
 Jalolobod (shahar)
 Jalolobod (Afgʻoniston)

 

Turkum:Ozarbayjon shaharlari
Turkum:Jalilobod tumani aholi punktlari
Astro...

Astro... (yun. astron – yulduz) –qoʻshma soʻzlarning bosh qismi; osmon jismlari, xususan, yulduzlarga oidlikni bildiradi (mas, astronomiya, astro-fizika).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astrobod

Astrobod – oʻrta asr shaharlaridan. Hozirgi Eronning shimolida joylashgan kichik bir shahar boʻlib, Goʻrgon deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil