Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Botmon

Botmon (arab.) – ogʻirlik oʻlchov birligi. Yaqin va Oʻrta Sharqmamlakatlari (Arabiston, Misr, Suriya, Iroq, Eron, Turkiya, Hindiston) da, shuningdek Oʻrta Osiyoda qoʻllanib kelingan. Shariatga koʻra, botmon (manni sharʼiy) asosan 0,832 kg ni tashkil qilgan, lekin turli mamlakatlar va turli davrlarda uning mezoni har xil boʻlgan. Oʻrta Osiyoda ham botmonning vazni oʻzgarib turgan. Maye, XIX asrda Xorazmda botmon 20,16 kg dan 40,95 kg gacha, Buxoro va Samarqandda asosan 8 pud (131,044 kg), Fargʻonada 8—10 pud (131,044—163,805 kg) boʻlgan. Bu oʻlchov paxta va mevalarni oʻlchashda qoʻllangan. 1884-yil maʼlumotlariga koʻra, Qoʻqonda 1 botmon 10 pudga, yaʼni 163,805 kg ga teng boʻlib, donlarni ulchashda qoʻllangan. Toshkent va Chimkentda 1 botmon 10,5 pud (171,995 kg) boʻlgan. Oʻrta Osiyoning koʻp joylarida botmon yer sathini oʻlchash birligi sifatida ham qoʻllanilib, 1 botmon yer deganda 1 botmon don ekiladigan maydon tushunilgan. Masalan, Samarqandda 1 botmon (8 pud) bugʻdoy 1,63881 ga yerga sepilganligi sababli, shunday kattalikdagi yer bir botmon deb atalgan. Hozirgi vaqtda botmon taxminan bir gektarga teng sath oʻlchov birligi hisoblanadi. Baʼzi Sharq mamlakatlarida botmondan ogʻirlik oʻlchov birligi sifatida foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Mann

Mann —

1) qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati Xorazmda 15-asrgacha 1M. 3 qadok, yaʼni 1,255 kg, 17-asrda 10 va 12 qadoqqa teng boʻlgan. 19-asr oʻrtalaridan asosan, 1M.=48 qadoq =480,409512 kg =19,657 kg boʻlgan. Buxoroda 1671-yil 1M =5120 misqol =25,6 kg boʻlgan (1 misqol = 5g). Buxoro "katta ogʻirligi"da 1M = 25600 misqol = 128 kg. 1723-yil maʼlumotlariga koʻra, Qarshida 1M = 10 qadoq = 4,095 kg, Samarqandda 1M = 20 kg ga teng boʻlgan. Toshkentda M. oʻrnida koʻproq botmon ishlatilgan: 1 Toshkent botmoni, asosan, 10,5 pud = 171,995 kg boʻlgan. Hindistonda 14-asrda 1M = 12,832 kg, Boburiylar davrida M.ning bir necha boʻlgan. Shulardan Akbarshoh M.i, yaʼni Akbariy Mann 25,156 kg ga teng boʻlgan;

2) qad. yuza ulchov birligi, mamlakatimiz xududida ekin maydonlarini ulchashda qoʻllangan; qiymatlari ham har xil. Amalda "katta ogʻirlik M." guruhi yer maydonini oʻlchashda koʻproq qoʻllangan. Toʻppi M.idagi (boshqacha nomi — mani taki) donning ogʻirligi 4,32 kg boʻlgan (14-a; Buxoro). Demak, toʻppi M.i 4,32 kg don ekilgan maydonni ifodalagan. Katta ogʻirlik Mann Samarqandda (15—16-asrlar.) 20 kg ga, Buxoroda (19-asr) 1M = 2 tanob boʻlgan. Xorazmda esa 1 tanob yerga 5 botmon bugʻdoy (1 botmon = 20 kg) ekilgan.

Ogʻirlik oʻlchovi M.ining qiymatlari har xil boʻlgani uchun ularga mos keladigan maydonlar ham har xil boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Botniya qoʻltigʻi

Botniya qoʻltigʻi – Boltiq dengizining shimoliy qismi, Shvesiya va Finlandiya oraligʻida. Maydoni 117 ming km². Uzunligi 668 km, eni 240 km gacha. Eng chuqur joyi shimolda 112 m, janubda 290 m. Gidrologik rejimi dengiznikiga oʻxshash. Suvining shoʻrligi shim.da 2—3‰, jan.da 5‰ gacha. Oktabr—iyun oylarida muzlaydi. Botniya qoʻltigʻiga kiraverishda Aland o.lari joylashgan. Asosiy portlari: Vasa, Oulu (Uleaborg), Pori (Finlandiya); Luleo, Sundsvall (Shvesiya)"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Botridium

Botridium (Botrydium) — sariqyashil suvoʻtlar turkumi. Tanasi noksimon, diametri 3 mm gacha, bir hujayrali, koʻp yadroli, rizoidlari rangsiz. Suv havzalari qirgʻoqlari yaqinidagi choʻkma balchiqlarda, suvi quriyotgan hovuz va koʻlmak suvlar tubidagi loyda oʻsadi. B. sochilgan marjonga oʻxshash koloniya hosil qiladi. Suvda — zoosporalar, tuproqsa — aplanosporalar hosil qilib koʻpayadi. Jinsiy koʻpayishi aniqpanmagan. Bir necha turi maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botrik toʻpgul

Botrik toʻpgul (yunoncha botrys — shingil, shoda) — monopodial (oddiy) shoxlanadigan toʻpgul. Gullari pastdan yuqori tomonga navbat bilan ochiladi. Dastlab poyaning pastki tomonidagi, soʻngra poyaning eng uchida joylashgan gullar ochiladi. Gul oʻqining oʻsishi uzoq davom etadi. Botrik toʻpgul oddiy (shingil, boshoq, soʻta, soyabon, kallakcha, shoda, savatcha) va murakkab (murakkab boshoq, soyabon, murakkab qalqon) boʻladi. Botrik toʻpgul ning aksi simoz toʻpguldir"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Botriomikoz

Botriomikoz (lotincha: botrys — shingil, mykes — zamburugʻ) — hayvonlarda uchraydigan surunkali yuqumli kasallik. Koʻpincha otlar, baʼzan koramol, qoʻy va choʻchqalar kasallanadi. Kasallikni Botryomyces ascoformans zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Zamburugʻ organizmga shikastlangan teri yoki yogʻ va ter bezlari orqali kirib, shishlar paydo qiladi. Shishlar avval qattiq boʻlib, keyin yiringlab yoriladi va yaraga aylanadi. Baʼzan ichki organlarga ham tarqalib, yiringli shishlar paydo qilishi mumkin. Kasallik oylab, hatto yillab choʻziladi, lekin hayvonning umumiy ahvoli uncha yomonlashmaydi. Shishlarning yiringlanish davrida kasal hayvon harorati koʻtarilib, oqsoqlanadi. Kasallik klinik belgilariga va lab. maʼlumotlariga asoslanib aniqdanadi. B. jarrohlik yoʻli bilan davolanadi. Kasallikning oldini olish uchun hayvonlar terisini shikastlanishdan saqlash, axtalashda aseptika kridalariga rioya qilish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botriomikoma

Botriomikoma (yunoncha botrys shingil, mykes — zamburugʻ, oma — oʻsma), piogen granulyoma — teri yoki shilliq qavatdan shingilga oʻxshab osilib turadigan oʻsmtasimon tuzilma; xavfsiz oʻsmta, yumshoq, tez qonaydi, qizgʻishjigarrang. Terining shikastlanishi, tirnalishi, unga biror narsa yoki yiring paydo qiluvchi mikroblar tushishi sabab boʻladi. Koʻproq qoʻl barmoqlarida, yuz sohasida uchraydi. Jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bottichelli Sandro

Bottichelli (Botticelli; asli Alessandro di Mariano Filipepi) Sandro (1445 — 1510) — italiyalik rangtasvir ustasi, Italiya Ilk Uygʻonish davri Florensiya rassomligi maktabining yirik vakili; Filippo Lippining shogirdi. Medichilar xonadoniga yaqin boʻlgan. B. asarlaridagi nafis va yengil ifodali chiziklarning musiqaviyligi, bir muncha sovuq va shaffof tiniq ranglar tizimi, kompozitsiyadagi ritm nafosati va chuqur lirik tuygʻularga boy tabiat kurinishlari uning asarlariga B.gagina xos boʻlgan betakror latofat va taʼsirchanlik baxsh etadi. B. maʼjozii va antik mavzulardagi asarlar, jumladan, "Bahor" (1477—78),"Veneraning tugʻilishi" (1483—84), "Madonna del Manifikat" (1482— 83), "Anorli Madonna" (1487), shuningdek Vatikandagi sikstin kapellasi devoriy rasmlari (1481—82) hamda qator portretlar (mas, "Juliano Medichi", 1470- yillar) muallifi. 1490- yillardan B. asarlarida tushkunlik kayfiyati kuzatiladi: "Isoga aza tutish" (1490), "Tuhmat" (1495) va boshqa U Dantening "Ilohiy komediya"siga birinchi boʻlib rasm ishlagan sanʼatkorlardan (1492—97).
280px|right|thumb|Botticelli

B. ijodi koʻpgina rassomlar ijodiga taʼsir etgan. Jumladan, oʻzbekistonlik rassomlar R. Choriyev, J. Umarbekov va boshqa ijodida bu taʼsirni sezish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botu

Botu (taxallusi; asl ismi Mahmud Hodiyev) (1904.15.5, Toshkent – 1938.9.5) – shoir, jurnalist. Rus-tuzem maktabi (1914–17), oʻqituvchilar tayyorlash kursi (1918–20), Moskva davlat universitetining iqtisod fakultetida (1921–1927) oʻqigan. „Fargʻona“ gazetasida, „Alanga“ jurnalida bosh muharrir, ayni vaqtda Oʻzbekiston xalq maorifi komissari oʻrinbosari boʻlib ishladi (1928–1930). Dastlabki sheʼrlarida Munavvarqori singari milliy istiqlolchilar taʼsiri seziladi. „Umid uchqunlari“ (1925), „Toʻlqin tovushlari“ (1929) toʻplamlari nashr etiladi. U yangi tuzumga chin dildan ishongan, xalqqa haqiqiy tenglik, ozodlik, baxt-saodat beradi, deb umid qilgan. Shu maʼnoda yangilikni, yoshlikni, xotin-qizlar ozodligini kuyladi. Botu „Yangi qishloq“ (1928), „Hoshimjon“, „Tursun“ (1929), shuningdek bolalarga bagʻishlangan hikoyalari („Bolalar yolgʻoni“, „Mening kitobim“ va boshqalar)da yangi ijtimoiy munosabatlar hamda bolalar dunyosi ruhiyatini tasvirladi.

Botu oʻzbek-arab alifbosini lotin grafikasi asosidagi alifboga almashtirish tashabbuskorlaridan boʻlgan (1920). Tilshunoslik va adabiyotshunoslik masalalariga oid bir qator maqolalar muallifi. Botu 1930-yilda nohaq ayblanib, qamoqqa olindi va qatagʻon qurboni boʻldi. Toshkent koʻchalaridan biriga va maktabga Botu nomi qoʻyilgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Yoz kuni: sheʼrlar, dostonlar, hikoya va maqolalar, T., 1980.
 Sharipov B., Shoir va jamoatchi, T., 1989.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Oʻzbekistonlik yozuvchilar
Turkum:Oʻzbekistonlik shoirlar
Turkum:Qatagʻon qurbonlari
Botur xuntayji

Botur xuntayji, Erdeni Botur Xuntayji (? – taxminan 1660) – Oyrot xonligi hukmdori (1635-yildan). B. X. oʻz otasi Hara (Qora) Xulaning siyosatini davom ettirib, markaziy hokimiyatga itoat etishdan bosh tortgan oyrot hokimlari qarshiligini bartaraf qilgan. 1635-yil Gushixon bu kurashda yengilib, Jungʻoriyadan Kukunorga ketgach, B. X. Oyrot xonligining barcha eʼtirof etgan yagona hukmdoriga aylandi. 1640-yil B. X. tashabbusi bilan oyrot, xalxa va qalmiq mulkdorlari yigʻini uyushtirilib, unda „Moʻgʻul oyrot qonunlari“ deb atalgan qonunlar qabul qilindi. B. X. bir necha marta Rossiyaga oʻz elchilarini yuborib, u bilan tinchtotuv yashash va savdo-sotiqni rivojlantirishga intilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hukmdorlar
Turkum:Oyrot xonligi hukmdorlari
Boturboshi

Boturboshi (Bahodirboshi) — Qoʻqon xonligi shahar hokimi qaramogʻidagi qoʻshin boshligʻi. B., shuningdek koʻchmanchi qabilalar bilan bogʻliq yumushlarni ham bajargan. Uning qoʻl ostidagi qoʻshin urushlar chogʻida xon lashkari tarkibida jang qilgan. 1842-yil Toshkentda Davronbek dodxoh, 1822—23 yillari Toʻraqoʻrgʻonda Qoʻshyuz B. boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botuxon

Botuxon, Botu, Sainxon (1208-1255) - moʻgʻul xoni, Jo'jixonning ikkinchi o'gli, Chingizxoning nabirasi. B.ning onasi qoʻngʻirot urugʻidan boʻlgan Elchi noyonning qizi Ukifuj xotun edi. Otasining oʻlimi (1227)dan keyin Joʻji ulusini idora qilgan, moʻgʻullarning barcha asosiy harbiy yurishlarida qatnashgan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishicha, Oʻqtoyxon Xitoyni zabt etib, Moʻgʻuliston ga qaytib kelgach (1235), B.ni Tulixonning ugli Munke, oʻzining ugli Guyukxon va Chigʻatoyning oʻgʻillari hamrohligida rus, cherkas, bulgʻor, turo, boshqird va b. xalklar yerlarini bosib olish uchun joʻnatadi. Ularga Chingizxonning eng yirik sarkardasi Subutoy bahodirni harbiy maslahatchi qilib tayinlaydi. Yurishda jami 14 moʻgʻul xoni ishtirok etib, qoʻshinning soni 150 mingga yetadi. B. 1236—38 yillarda VolgaKama Bulgʻoriyasi, alanlar, qipchoqlar, Oʻrta Volgaboʻyi xalqlari, Ryazan, Vladimir knyazliklarini (qarang Sit ekangi) buysundiradi, Moskva, Kolomna, Vladimir, Rostov, Uglich, Yaroslavl, Kostroma kabi 14 rus shahrini bosib oladi. 1240—41 yillarda u Janubiy Rusdagi Kiyev, VladimirVolinskiy, Galich va b. shaharlarni zabt etgach, Karpat dovonlari orqali Vengriyaga kirib qirol Bela IV ning 60 minglik qoʻshinini tormor keltiradi (qarang Sayo jangi). Soʻng Polshaga bostirib kirib, Legnitsa sh. ostonasida polyak va nemis knyazliklarining birlashgan qoʻshinlarini (ritsarlarni) magʻlub qiladi (qarang Legnitsa jangi). Keyin u Chexiya, Avstriya, Xorvatiya, Bosniya va Serbiyani zabt etib, Adriatika dengizi boʻyiga chiqadi. Shunda ulugʻ qoonning vafot etgani haqida xabar topib, ortiga qaytadi (1242). B. Dunay daryosidan Irtish daryosigacha boʻlgan ulkan hududda Oltin Oʻrda davlatini barpo qilgan (yana qarang Moʻgʻullar istilosi).

Flamandlik sayyoh va monax Rubrukning yozishicha, B.ning Quyi Volga boʻyidagi qarorgohi shu qadar katta maydonni egallaganki, hatto unga butun bir yirik shahar sigʻishi mumkin boʻlgan. Qarorgoh markazida B. chodiri joylashgan. Uning jan., yaʼni eshik tomonigina ochiq qoddirilib, qolgan taraflarida har bir moʻgʻul qavmi oʻzi uchun tayin qilingan joyga oʻtovlar tikkan.

B. mamlakatda savdo-sotiq va hunarmandchilikni taraqqiy ettirishga katta eʼtibor bergan. Volganing sharqiy qirgʻogʻida Astraxon (Ashtarxon) sh. yaqinida oʻziga poytaxt shahar — SaroyBotuni qurdirgan. U moʻgʻullar imperiyasidagi davlat toʻntarishi (1251)da qatnashib, Munke (Mangu)ning ulug qoon (xoqon) boʻlmogʻiga koʻmaklashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grekov B. D.,Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1966.
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Oltin Oʻrda
Turkum:1208-yilda tugʻilganlar
Turkum:1255-yilda vafot etganlar
Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Botqaldoqlar

Botqaldoqlar, shoʻngʻuvchi oʻrdaklar (Aythya) — gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar kenja oilasiga mansub qushlar urugʻi. Orqa barmoqlari orasida keng teri pardalari boʻlishi bilan boshqa oʻrdaklardan farq qiladi. B. yaxshi uchadi, suzadi va shoʻngʻiydi, suv tagidan oʻlja tutadi. Shuning uchun ularga "botqaldoq" yoki "shoʻngʻuvchy oʻrdaklar" degan nom berilgan. B. uyasini yirik va chuqur koʻllar sohilidagi qamish va qoyalar orasiga quradi. 7—12 ta tuxum qoʻyadi. Suv oʻsimliklarining ildizi, barg va urugʻlari, mollyuska, qisqichbaqasimonlar va suv hasharotlari bilan oziqlanadi. B.ning goʻshti, pati va terisidan foydalaniladi.

Oʻzbekistonda koʻkbel B. (Aytya Kegta),olaqanot B. (Aythya nyroca), haydarkokil B. (Aythya fuli gula) kabi uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq balchiqchilar

Botqoq balchiqchilar (Sitova) — balchiqchilar turkumining chuldoqlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 4 ta turi mavjud. Shim. yarim sharda tarqalgan. Oʻzbekistonda katta Botqoq balchiqchilar (L. limosa) va kichik Botqoq balchiqchilar (L. lapponica) deb ataladigan qushlarning bahorgi va kuzgi uchib oʻtishi davrida uchraydi, lekin ularning soni koʻp emas. Botqoq balchiqchilar suvga yaqin joylarda yashaydi, uyasini esa koʻl va daryolar qirgʻogʻiga, oʻtloq, nam yerlar va botqoqliklarga quradi. Katta Botqoq balchiqchilar qanotining uz. 19—24 sm, ogʻirligi 235—270 g, juftlashish davrida boshi, boʻyni va tanasining koʻkrak qismi malla rangda boʻladi. Qush uchayotganida uning qanotidagi oq yoʻlyoʻl chiziq koʻzga yaqqol tashlanadi. Nari va modasi navbat bilan tuxum bosadi. Baqalar va boshqa suv yaqinida yashovchi mayda hayvonlar bilan oziqlanadi, baʼzida oʻsimliklar urugʻini ham isteʼmol qiladi. Botqoq balchiqchilar ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq moshagi

Botqoq moshagi (Limicola falcinellus) — baliqchilar turkumining chuldoqlar oilasiga mansub qush. Boʻyi 9,5—11 sm, ogʻirligi 50 g cha, boshining ustida toʻq qoʻngʻir va ikkita oq yoʻli bor. Tanasining orqasidagi patlari qoramtir, chetlari toʻq malla, koʻkrak va qorin tomoni oq. Botqoq moshagi tundra va oʻrmontundrada yashaydi. Norvegiya, Shvesiya, Finlandiya va Osiyoning shim. qismida uya solib, bola ochadi. Qishlash uchun Oʻrta dengiz, Janubiy Osiyo va Avstraliyaga uchib ketadi. Oʻzbekistonda Botqoq moshagi ni bahor va kuzda koʻl, daryo qirgʻoqlarida, suvga yaqin va botqoq yerlarda uchratish mumkin. Botqoq moshagi mayda mollyuskalar, suvda va suv yaqinida yashaydigan hasharotlar va ularning kurtlari bilan oziqlanadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq tuproq melioratsiyasi

Botqoq tuproq melioratsiyasi — botqoqparni quritib qishloq xoʻjaligi ekinlari ekiladigan foydali yerga aylantirish. Bunda tuproq namligi moʻʼtadil darajaga, yaʼni namlik darajasi tuproqning toʻla nam sigʻimiga nisbatan 60—70% ga keltiriladi. Natijada unda havo, oziq sharoiti yaxshilanib, unumdorlik oshadi, organik moddalarning aerob parchalanishi uchun qulay sharoit tugʻiladi. Oʻsimlik havo, harorat va oziq unsurlari bilan taʼminlanadigan boʻladi. Botqoq tuproqli yerlarni yaxshilashning asosiy usullaridan biri maxsus drenaj tizimi qurib, ortiqcha suvni chiqarishdir. Hududning aniq sharoitini hisobga olib drenajning turli usullaridan foydalaniladi.

Botqoqlarni quritishdan oldin uning ekologiyada tutgan oʻrnini chuqur tahlil qilish kerak. Chunki botqoqliklar qushlar va sut emizuvchilar,amfibiya va reptiliyalarning makoni hisoblanadi. Botqoqliklarni qurishi ularni yoʻqolishiga sabab boʻladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Turkum:Tuproqshunoslik
Botqoq oʻsimliklari

Botqoq oʻsimliklari — balchiqda oʻsishga moslashgan oʻsimliklar (mas. qamish, qoʻgʻa, qiyoq va boshqalar). Botqoq oʻsimliklarning aerenxima toʻqimasi yaxshi rivojlangan; poya va ildizlarida havo yoʻllari va hujayralararo havo kameralari boʻladi. Botqoq oʻsimliklarining urugʻlari suv va qushlar orqali tarqaladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Botqoqi tuproqlar

thumb
Botqoqi tuproqlar — oʻta nam sharoitda hosil boʻladigan tuproqlar; bunday tuproqda namsevar oʻsimliklar rivojlanadi. Botqoqi tuproqlar da torf gorizonti, chirimagan va chala chirigan holdagi organik moddalar juda koʻp, oʻsimlik oziq moddalarida esa kul moddalari kam boʻladi. Shuningdek Botqoqi tuproqlar koʻllar, sekin oqadigan daryolarning har xil suvoʻtlar, qamish, qiyoqlar bosishi jarayonida ham rivojlanadi. Botqoqi tuproqlar ni tasniflashda ulardagi torf hosil boʻlish jarayoni hamda shoʻrlanish darajasi hisobga olinadi. Botqoqi tuproqlar torfbotqrqli, allyuvial, soz, allyuvialloyqabotqoqli tuproqlarga, ular esa oʻz navbatida shoʻrlanmagan va shoʻrlangan turlarga boʻlinadi. Quritish hamda boshqa agromeliorativ tadbiriy choralar qoʻllagandan soʻng bunday tuproqlarga qishloq xoʻjaligi ekinlarini ekish mumkin. Asosan Shimoli yarim sharda — Rossiya, Kanada, AQSH, shuningdek Braziliya, Argentina, Indoneziyada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda yerlarni quritish melioratsiyasi tadbirlari va suvdan toʻgʻri foydalanishni izga solish tufayli Botqoqi tuproqlar maydoni juda kamaygan. Oʻzbekistonda Botqoqi tuproqlar ni faqat Markaziy Fargʻona, Chirchiq daryosi vohasi va Amudaryoning quyi oqimida uchratish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tuproqshunoslik
Botqoqlanish

Botqoqlanish, tuproq botqoqlanishi – tuproqning yer usti yoki grunt suvlari bilan ortiqcha namlanishi natijasida paydo boʻladigan jarayon. Bunda tuproqda anaerob sharoit vujudga keladi, gleylanish belgilari roʻy beradi, yarim chirigan oʻsimlik qrldiklari yigʻilib boradi, suvhavo rejimi oʻzgaradi. Asosan, atm. yogʻinlari bugʻlanishdan ustun boʻlgan zonalarda tarqalgan. Arid zonada B. sof holda kam uchraydi; aksariyat tuproq shoʻrlanishi bilan birga yuz beradi, natijada ekinlar yaxshi rivojlanmaydi va nobud boʻladi. B. tabiiy va sunʼiy sabablarga koʻra yuz beradi. Tabiiy sabablar: grunt suvlarining oqib ketishini qiyinlashtiradigan relyef xususiyatlari va geologikgidrogeologik sharoitlar (mas, Fargʻona, SurxonSherobod vodiylaridagi quyi terrasalar, tekis hudud va botiqdardagi daryolarning qayir terrasalari); toshqinlar natijasida yerlarni suv bosishi; suvning daryo va qoʻllardan sizishi va shahrik.; insonning xoʻjalik faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan sunʼiy sabablar – grunt suvlarining oqib ketishi tabiiy qiyin boʻlgan yerlarni drenajlar qurmasdan sugʻorish; sugorish va shoʻr yuvishda meʼyordan ortiqcha suv berish; kanal va suv omborlaridan siziladigan suvlar hisobiga yerlarni muntazam zax bosishi, yer usti suvi okimlarining tartibga solinmaganligi; sugʻorish va kollektordrenaj tarmoqlarining qoniqarsiz holati va boshqa Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonal arid a yerlarning katta qismi (deyarli 35—50%) da u yoki bu darajada Botqoqlash xavfi mavjud. Yerlarni Botqoqlashdan saqlash maqsadida kollektordrenaj tarmogʻi quriladi. Botqoqlashga qarshi kurashish uchun agrotexnik, meliorativ va ekspluatatsion kompleks choratadbirlar oʻtkaziladi, yaʼni daraxtzorlar barpo etiladi, koʻp yillik oʻtlar bilan almashlab ekish joriy qilinadi; sugʻoriladigan maydonlar toshqin va muz tikinlari davrlarida suv bosishdan sakdanadi, shoʻr yerlarni yuvish texnologiyasiga rioya qilinadi; drenaj va suv tashlash tarmoqlarining optimal zichligi taʼminlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoqlik

thumb|Braziliyadagi botqoq
Botqoqlik — yerning doimo yoki uzoq vaqt nam, zax boʻlib yotadigan joyi. Botqoqlikda torf qalin (0,2—0,3 m) boʻladi, oʻsimliklarning ildizlari torf ostidagi gruntga yetib bormaydi. Torf qatlami yupqa boʻlsa, botqoqlashgan yerlar deb ataladi. Botqoqlik xalq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Botqoqlik quritilgandan soʻng torf asosan oʻgʻit, yoqilgʻi va mol tagiga toʻshama sifatida ishlatiladi, undan kimyoviy mahsulotlar olinadi, qurilishda foydalaniladigan plitalar ishlab chikariladi. Botqoqlik koʻpincha oʻrmoni kesilib yoki kuyib ketgan joylarda va oʻgloqlarni uzoq muddat suv bosishi, shuningdek sayoz suv havzalarini ut qoplashi natijasida hosil boʻladi. Oʻsimliklar tarkibi va oʻsimliklarning oziqlanish tartibiga koʻra Botqoqliklar 3 xil boʻladi: pastqam Botqoqlik, doʻng Botqoqlik va oraliq Botqoqlik Pastqam Botqoqlik uchun evtrof oʻsimliklar harakterli. Ular mineral tuzlarga boy grunt suvlari koʻp boʻlgan daryo qayirlarida, vodiylarda, eski koʻllar oʻrnida va suvayirgʻichlarning pastqam joylarida uchraydi. Bunday Botqoqliklarda asosan, qiyoq, qamish, roʻvak, qirqboʻgʻimlar; daraxtlardan olxa (qandagʻoch) va qayin oʻsadi. Pastqam Botqoqlikda suv kalamushlari, dala sichqonlari, qunduz, balchiqchi, botqoqtovugʻi, oʻrdak, gʻoz yashaydi, qobon, qamishzor mushugi, qizil gʻoz, saqoqushlar uchraydi. Doʻng Botqoqlik uchun oligotrof oʻsimliklar harakterli boʻlib, ular suvayirgʻichlarda yoki daryolarning baland terrasalarida uchraydi va yogʻindan tashqari mineral tuzlari kam grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻsimliklari kam. Doʻng Botqoqliklar oʻrmonli va oʻrmonsiz boʻladi. Oraliq Botqoqlik oraliq holatni egallaydi va yogʻindan hamda oʻrtacha minerallashgan grunt suvlaridan tuyinadi. Oraliq Botqoqlik uchun mezotrof oʻsimliklar xos. Qayin, qaragʻay, bardidoshlar, sfagn yoʻsinlari oʻsadi. Botqoqliklarning koʻp qismi Shim. yarim sharda boʻlib, qariyb 350 mln. ga.

Turkiston oʻlkasida Botqoqliklar yirik daryolar (Amudaryo, Sirdaryo, Chu va Ili daryolari) vodiysida, yoyilmalarning tevarakatroflarida va pastqam joylarda uchraydi. Torf qatlami juda yupqa yoki butunlay yoʻq, oʻsimliklardan qoʻgʻa va qamish oʻsadi. Sharqiy Pomirda, Oqsuv, Muzqoʻl daryolari vodiylarida, Zoʻrkoʻl, Qorakoʻl va boshqa koʻllar atrofida ham Botqoqlik koʻp.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoqi-oʻtloqi tuproq

BOTQOQI-OʻTLOQI TUPROQ — Oʻzbekistonning sur tuproq mintaqasi va sahro zonasida tarqalgan tuproq. Sirdaryo, Amudaryo, Zarafshon, Chirchiq, Surxon va boshqa dare vodiylarida hamda Sux, Isfara, Margilonsoy, Aravonsoy, Oqboʻra kabi soy va kichik daryolarning qayirlaridagi pastqam joylarda, yaʼni yer osti suvi yuza joylashgan qismida uchraydi. Bu pastqamliklar odatda mexanik tarkibi jihatdan ancha ogir yotqiziqlardan iborat. Ularda botqoqi va Utloqi tuproqlarning belgilari mujassamlashgani uchun bu tuproqlarga botqoq tuproqlardan oʻtloqi tuproqlarga oʻtuvchi bosqich deb qaraladi, ikki tuproq tipi oʻrtasi esa yupqa qatlamcha hisoblanadi. B.oʻ. t.ning yuqori qavatida oʻtloqi tuproqqa xos chim qatlami mavjud. Bu qatlamda gleyli qatlam paydo boʻlish jarayoni ham kechadi. Bu esa botqoq tuproqning belgisidir. Shu ikki xil jarayonning vujudga kelishida yer osti suvi asosiy rol oʻynaydi. Maye, yer osti suvi yuza joylashgan davrda botqoqi tuproq hosil boʻlish jarayoni, uning sathi pasaygan vaqtda oʻtloqi tuproq hosil bulish jarayoni kechadi. B.oʻ. t. morfologik belgilari jihatidan qatqatligi, yuqori qatlami yaxshi chimlanganligi va chimlichirindili qatlami hamda uning ostida uchraydigan gleyli qavatning mavjudligi bilan ajraladi. Bu tuproq daryo qayirlarida tarqalgan boshqa tuproklarga nisbatan chirindiga boy. Masalan, chirindi Chirchiq daryosi buyida tarqalgan Botqoqi-oʻtloqi tuproq t.ning yuqorigi 10 sm li qatlamida 5,5% ga yaqin boʻlgani holda, keyingi 10—20 sm qatlamida, 1,1% va 35—45 sm li qatlamida 0,5% ni tashkil qiladi. Botqoqi-oʻtloqi tuproqt.larning soz oʻtloqi tuproklardan farqi ham ana shunda. B.oʻ.t. respublikadagi ekin ekilayotgan tuproklar ichida eng donador va chirindiga boy, serunum hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tuproqshunoslik
Botqoqqum

Botqoqqum — tarixiy da Qizilqumning jan. qismi, Zarafshon etaklari bilan Amudaryo oraligʻi shunday atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bofort shkalasi

Bofort shkalasi — shamol kuchini baholash uchun moʻljallangan 12 balli shkala (jadval); shamolning yerdagi buyumlarga taʼsiri va dengizning toʻlqinlanish darajasiga qarab aniqlanadi. Bofort shkalasiga koʻra, 12 ball quyidagicha belgilanadi (baʼzi ballarga nisbatan): O ball — shtil (shamol esmayotgan payt, bunda tutun tikka kutariladi, dengiz suvining sathi koʻzguday tinch turadi); 4 ball — moʻʼtadil shamol (shamol yoqimli esib turadi; bunda shamol chang va qogʻoz parchalarini yerdan koʻtarib uchiradi, daraxtlarning ingichka shoxlari tebranadi, dengiz suvida uzunuzun toʻlqinlar paydo boʻladi); 6 ball — kuchli shamol (bunda daraxtlarning yoʻgʻon shoxlari tebranadi, telegraf simlari guvillaydi, dengiz suvida yirik toʻlqinlar paydo boʻladi); 10 ball — boʻron (kuchli shtorm) — bunda inshootlarda buzilishlar roʻy beradi, daraxtlarning shoxlari yerga tekkunday boʻlib egilib tebranadi, dengiz suvida balandbaland toʻlqinlar paydo boʻladi, suv yuzi koʻpirib ketadi, toʻlqinlarning uzun choʻqqilari pastga qarab egilibegilib tushadi; 12 ball — dovul (bunda ancha joydagi inshootlar buziladi, dengiz ustidagi havo koʻpik va suv tomchilari bilan toʻlib ketadi, dengiz sirti koʻpiradi, koʻrinish yomonlashib ketadi). Qolgan ballar shu koʻrsatilgan ballar oʻrtasidagi holatlar va hodisalar (alomatlar)ni bildiradi. Ingliz harbiy gidrografi va haritachisi F. Bofort (1774—1857) 1806-yil taklif qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bofta

Bofta (fors. — toʻqima) — toʻqilgan shakldagi islimiy naqsh yoki naqsh boʻlagi; tanob singari yoʻnalishida hosil qilingan aylanma shaklli boglam (toʻqima). B. mujassamotning asosi (baʼzan markazi) ni tashkil etsa, naqsh B. soʻzi bilan qoʻshib ataladi: B.li kapalakgul, B.li tugungul, B.li turunj va shahri k. Xalq ustalaridan O. Qosimjonov (B.li davragul), S. Norqoʻziyev (B.li tokcha namoyon, B.li qoʻshbandgul), J. Hakimov (B.li oygul, B.li paxtagul) va boshqa ijodida koʻp uchraydi. B. asosida rangbarang mujassamotlar yaratilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boxay

Boxay — Shim.Sharqiy Osiyodagi ilk oʻrta asr davlati (8-asr— 926 yil). Hududi hozirgi Xitoy, Rossiyaning Primorye oʻlkasi va Koreyaning bir kismini egallagan. B. jan.sharkda Tan imperiyasi, gʻarbda Yuesi moxe (keyinchalik kidonlar) va shim.sharkda Xeyshuy moxe kabilalari yerlari, jan.da Silla davlati bilan chegaralangan, uning sharqiy chegarasi esa dengiz qirgʻogʻidan oʻtgan. Aholisi asosan tungus moxe qabilalari, koreys va xitoylardan iborat boʻlgan, dehqonchilik, chorvachilik, ipakchilik, ovchilik, balikchilik va hunarmandchilik bilan shugullangan. B.da temir, kumush, mis, oltin, jez ishlab chiqarish, qurolyarogʻ yasash, toʻqimachilik, kulolchilik, koʻnchilik taraqqiy etgan, daryo va dengiz kemachiligi rivojlangan. Koʻpchilik B.lik zodagonlar Xitoy poytaxti — Chanʼanda taʼlim olganlar. B.da Tan madaniyati taʼsiri kuchli boʻlgan. B. aholisi xitoycha iyeroglif yozuvidan keng foydalangan. B.da adabiyot, ilmfan va sanʼat ham rivojlangan boʻlib, buni Xabarovsk va Tokiodagi muzeylarda saqlanayotgan arxeologik topilmalar tasdiqlaydi. B. qoʻshni davlatlar, xususan Xitoy va Yaponiya bilan madaniy, siyosiy va savdo-sotiq aloqalari olib borgan. B.ning eng gullagan chogʻi Da Sin Mao (738—794) hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. B. 926 yil kidonlar tomonidan istilo etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boxum

Boxum — GFRning shimoliy ReynVestfaliya yeridagi shahar. Aholisi 362 ming kishi (2023). Yirik transport yoʻllari tuguni va Rur rayonidagi ogir industriya markazlaridan biri. Toshkoʻmir, kokskimyo, metallurgiya va ogʻir mashinasozlik, jumladan avtomobilsozlik ("Opel"), elektrotexnika va radiotexnika, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Bir qancha yirik shaharlar, yaʼni Essen, Dortmund va boshqa bilan birga ReynRur aglomeratsiyasini tashkil etadi. 1965-yilda universitet ochilgan.

 Yana qarang 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Germaniya geografiyasiga oid chala maqolalar
Bo szyuyi

Bo Szyuyi (772-846) - xitoy shoiri. Oʻz davri tuzumi tartibotlarini tanqid qilgani uchun taʼqib qilingan. 3 mingga yaqin sheʼr yozgan. Xalq orasida mashhur boʻlgan. B. S. lirik sheʼrlarida hayot quvonchlari, insonga boʻlgan samimiy muhabbat oʻz aksini topgan. "Mangu sogʻinch haqida qoʻshiq", "Ud" ("Arfa") poemalari bor. 10 sheʼrdan iborat "Sin naqoratlari", 50 sheʼrdan iborat "Yangi xalq qoʻshiqlari" to'plamlarida jamiyatda avj olgan poraxoʻrlikni va oʻzaro qirgʻinlarni qoralaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botsman

Botsman (gollandcha bootsman, boot — qayiq, kema va man — odam) — kema ekipajidagi kichik komandirlik lavozimi, bevosita paluba komandasi boshligʻi. Yirik harbiy kemalarda bir necha B. boʻladi va ulardan biri — bosh B.hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bochka

Bochka — 1) samolyotda uchishning murakkab usuli. Oʻz uchish yoʻnalishini saqlagan holda samolyotni boʻylama oʻqi atrofida qanoti bilan toʻliq aylantirib, dastlabki holatiga qaytarishdan iborat. Bu usul uchuvchidan katta mahorat talab qiladi; 2) qad. rus suyuqlik hajmi oʻlchov birligi. Qiymati 40 paqir (491,96 l) ga teng boʻlgan; 3) kemalarning prichaldan narida toʻxtab turishi uchun oʻrnatiladigan metall qalqovuch. Suv tubidagi gruntda yotgan zalvar yakor (changak) bilan bogʻliq boʻlgan zanjir (bridel) B.ni tutib turadi; 4) suyuqlik (suv, yogʻ, pivo va boshqalar) solib qoʻyiladigan dumaloq idish. Yogʻoch, metall, plastmassadan yasaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Carl Bosch

BOSH (Bosch) Karl (1874.27.8 1940.26.4) — nemis kimyogartexnologi. Leypsig universitetida oʻqigan. 1935-yildan "I. G. Farbenindustri" konserni zavodlarining bosh direktori. Bosch rahbarligida temir katalizatorligida ammiak ishlab chiqarish korxonasi ishga tushirilgan. Bosch ammiakli koloniyalarning yuqori bosimda portlash sabablarini aniqlagan. Uglerod qoʻsh oksid va ammiakdan siydikchil (mochevina) olishni yoʻlga qoʻygan (1913). Birinchi jahon urushi vaqtida sintetik gazolin ishlab chiqarish usulini ishlab chiqqan. Germaniyada boʻyoqlar ishlab chiqarish sanoatining asoschilaridan boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1931, F. Bergus bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda vafot etganlar
Turkum:26-aprelda vafot etganlar
Bosh aylanishi

Bosh aylanishi — muvozanat buzilib, atrofdagi narsalarning aylanayotgandek sezilishi. Sogʻlom odam keskin harakat qilganida, mas, oʻrnidan sakrab turganida, balandda yurganida ham boshi aylanishi mumkin (fiziologik Bosh aylanishi ). Ichki qulokdagi muvozanat saqlovchi aʼzo (labirint), eshituv nervining muvozanat saqlovchi qismi (vestibulyar nerv), miya ustunidagi vestibulyar nerv hujayralari va tolalari hamda bosh miya yarim sharlari chakka qismining shikastlanishi Bosh aylanishi ga sabab boʻladi (qarang Quloq). Vestibulyar apparati oʻta taʼsirchan kishilarda Bosh aylanishi koʻproq kuzatiladi. Bunday kishilar bolalik vaqtidayoq transportda yurganida, argʻimchoq uchganida oʻzini yomon his qiladi. Vestibulyar apparatining buzilishiga turli kasalliklar (miya shikastlanishlari, ensefalit, gipertoniya kasalligi, miya oʻsmasi va boshqalar) sabab boʻladi. Shuningdek hayajonlanish, stress holati, homiladorlik, zaharlanish, oʻrta va ichki quloq kasalliklari oqibatida ham Bosh aylanishi kuzatiladi. Bosh aylanganda bemor koʻngli aynib qusadi, qulogʻi shangʻillaydi, yaxshi eshitmaydi, oʻrnidan turganida aksari yiqilib tushadi, baʼzan qisqa muddat hushdan ketadi. Bosh aylanishi sababini aniqlab, davo qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tibbiyotga oid chala maqolalar
Turkum:Kasalliklar
Turkum:Kasallik alomatlari
Bosh barmoq

Bosh barmoq — qad. uzunlik oʻlchov birligi; qiymat jihatidan 3 barmoqqa teng, faqat gozni oʻlchashda qoʻllanadi. 1B. b.=3 barmoq= 3(2,18^2,28)= 6,54^6,84 sm yoki oʻrtacha 6,69 sm ga teng. Baʼzi da "Asba kaʼima" nomi bilan ham ataladi. Asosan, Sharq mamlakatlarida qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh istisqosi

Bosh istisqosi, gidrotsefaliya, miya istisqosi — kalla boʻshligʻida orqa miya suyuqligʻining ortiqcha yigʻilishi va kalla ichi bosimining oshishi oqibatida kelib chiqadigan kasallik. Tugʻma va orttirilgan xillari bor. Tugʻma Bosh istisqosi onadagi yuqumli kasalliklar, shikastlanish va zaharlanishning homilaga taʼsiri natijasida vujudga kelib, bola tugʻilishi bilanoq yuzaga chiqadi. Bunda bolaning boshi juda tez kattalashadi, ayniqsa peshona va tepa suyak doʻmbogʻi turtib chiqadi, suyaklari yuqalashadi; chekka va peshona sohasidagi vena tomirlari boʻrtadi, koʻrish, eshitish faoliyati buziladi, qoʻloyoq qisman falajlanib, keyinchalik tuzuk yura olmaydi. Moddalar almashinuvi (suv, uglevod va yogʻ almashinuvi) izdan chiqadi; yogʻ almashinuvining buzilishi tufayli baʼzan bemorni yogʻ bosadi yoki aksincha juda ozib ketadi. Bola juda boʻshang, uyquchan boʻladi, ruhiy rivojlanishi kechikadi. Orttirilgan Bosh istisqosi datugʻilgandan keyin bosh miya pardasining infeksion kasalliklari (meningit va meningoensefalit) yoki kalla shikastlanishi (koʻpincha tugʻilishda shikastlanishi) natijasida roʻy beradi. Bosh istisqosi ning bu xilida bemorning eshushi deyarli oʻzgarmaydi. Bunda bosh aylanadi, qattiq ogʻriydi, bemor qayt qiladi, ogʻirroq kechganida esa hushidan ketadi, qoʻloyogʻi falaj boʻlib qoladi. Bosh istisqosi ning oldini olish uchun kasallikka sabab boʻlgan omillarni vaqtida bartaraf etish, davolash esa kalla ichi bosimini kamaytirishga qaratilishi lozim."Bosh istisqosi" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh koʻrsatkichi

Bosh koʻrsatkichi — antropologiyada qoʻllaniladigan koʻrsatkich; bosh kengligining uzunligiga nisbati (foiz hisobida yuritiladi). Agar Bosh koʻrsatkichi 75,9 gacha boʻlsa — uzun bosh (dolixotsefal), 76,0 dan 80,9 gacha boʻlsa — oʻrta bosh (mezotsefal), 81,0 dan katta boʻlsa — dumaloq bosh (braxitsefal), deb ataladi. Bosh koʻrsatkichi ni shved anatomi A. Retsius (1842-yilda) taklif qilgan. Oʻtgan asrning 60—70- yillarida antropologiyada Bosh koʻrsatkichi oʻzgarmas irqiy belgi degan notoʻgʻri qarash hukm surgan edi. 19-asrda rus antropologi A. P. Bogdanov bosh suyagi tananing boshqa qismlari kabi davriy oʻzgaruvchanlikka ega ekanligini va mayda, ikkinchi darajali irklarni yoki lokal irklarni bir-biridan ajratishda taksonomik (tasniflash, sistemalash) ahamiyatga ega ekanligini aniqlab berdi (yana qarang Antropometriya)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh mugʻon kanali

Bosh mugʻon kanali — Ozarbayjonning Mugʻon tekisligi (Mugʻon dashti) dagi sugʻorish kanali. Arake daryosidan boshlanadi. Uzunligi 30,9 km. Suv oʻtkazish imkoniyati bosh qismida 58 m³/s. 1960-yilda ishga tushirilgan. 100 ming ga ekin maydoni (asosan paxtazorlar)ni sugʻoradi. Kanalda mahalliy ahamiyatga ega GES bor."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kanallar
Turkum:Ozarbayjon geografiyasi
Bosh reja

Bosh reja, asosiy reja -1) meʼmorlikda shahar va boshqalarning kelajakdagi rivojini aks ettiruvchi ilmiy asoslangan loyiha. Aholi yashaydigan manzillar (shahar, qishloq, yoʻldosh shaharcha va boshqalar) da yangi binolar qurish, meʼmoriy obidalarni taʼmirlash, koʻkalamzorlashtirish, koʻcha, maydon, transport yoʻllari, yer osti yoʻllari, kanalizatsiya va boshqalarni vujudga keltirish kabilar aks etadi. Shahar qurilish ishlari (meʼmorlik, muhandislik, tibbiy, ijtimoiy taraqqiyot darajasi bilan qurish va loyihalash ishlari, aholi oʻsish darajasini hisobga olish) va boshqa loyihalar Bosh reja ga boʻysundiriladi. Unda shaharning maʼlum yillarda koʻzda tutilgan taraqqiyoti, qayta tiklash ishlari, qurilishlarning muddatlari mujassamlangan boʻladi; 2) sanoat korxonasi Bosh reja si korxona loyihasining asosiy qismlaridan biri boʻlib, tarkibiga ishlab chiqarish binolarini joylashishi, transport aloqalari, hududini obodonlashtirish va boshqa masalalarni rejalashtirishni uygʻunlikda hal qilish kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

About:blank#blocked
Bosh suv olish inshooti

Bosh suv olish inshooti — daryodan kanallarga toʻgʻonsiz suv olish joyida quriladigan inshoot. Bosh suv olish inshooti o. i. oʻrnini belgilashda asosan daryoning qirgʻoq sharoiti hisobga olinadi (daryo qirgʻogʻining tuproq tarkibi, yemirilish xususiyatlari toshqin vaqtida daryo suvining koʻtarilish sathi va boshqalar). Agar daryo qirgʻogʻi suv olish joyida yemirilmaydigan mustahkam boʻlsa, u holda Bosh suv olish inshooti o. i. bevosita daryo qirgʻogʻiga yaqin joyda quriladi (1tip). Lekin koʻpgina hollarda Oʻrta Osiyo sharoitida daryolar qirgʻogʻi yuviladigan boʻlganligi uchun Bosh suv olish inshooti o. i. qirgʻokdan maʼlum masofa narida quriladi (2tip). Amudaryodan suv oladigan Toshsoqa, Qizketgan kanallari Bosh suv olish inshooti o. i.lari 1tipdagi, AmuBuxoro, Qilichniyozboy kanallari Bosh suv olish inshooti o. i.lari 2tipga misol boʻla oladi. Bosh suv olish inshooti o. i. tarkibida daryodan kanalga olinadigan suv sarfini boshqarish imkonini beradigan suv oʻtkazuvchi oraliqlar, shlyuzli boshqariladigan oraliqlar barpo etiladi. Bosh suv olish inshooti o. i. kanallarga iloji boricha loyqa kirishining oldini olish uchun ham xizmat qiladi, shuningdek baʼzi Bosh suv olish inshooti o. i. shlyuzlar orqali daryodan kanallarga suzuvchi kema va zemlesoslarni oʻtkaza oladi (yana qarang Suv olish inshootlari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh tovoq

Bosh tovoq — sayil va toʻylarda uyushtirilgan kurash musobaqalarida qoʻyiladigan polvon tovoqlarning birinchisi. Bosh tovoq ning borgʻisi (mukofoti) oddiy polvon tovoqlarnikidan katta va kimmatroq boʻlgan. Bosh tovoq borgʻisiga abzallangan ot, nor tuya, buqa, qoʻchqor kabi mollardan biri qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh uzatma

Bosh uzatma — avtomobil va traktor dvigatellari valining aylanma harakatini yetakchi gʻildiraklarga uzatadigan mexanizm. Shesternyalari (tishli gʻildiraklari) soniga qarab, yakka juftli va qoʻshaloq juftli xillarga boʻlinadi. Yakka juftli Bosh uzatma chervyakli, gipoidli yoki konussimon shesternyali boʻlib (1rasm), yengil avtomobillar va 4 t gacha yuk koʻtaradigan yuk avtomobillarida ishlatiladi. Avtomobilning kardan valiga ulangan val 3 yetakchi konussimon shesternya 4 ni, u esa katta yetaklanuvchi konussimon shesternya 1 ni aylantiradi. Bu shesternya differensial qutisi 2 bilan birlashgan; uning mexanizmi orqali aylanma harakatni avtomobilning yarim oʻqlari (yetakchi gildiraklari)ga uzatadi. Qoʻshaloq juftli Bosh uzatma bir juft konussimon va bir juft silindrsimon uzatmalardan iborat (2rasm). U ogʻir yuk avtomobillarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh qayir kollektori

Bosh qayir kollektori — Sirdaryo viloyatida qurilgan kollektor. Mirzachoʻlning eski sug'oriladigan zonasida suv yigʻadigan asosiy kollektorlardan biri (Shoʻroʻzak kollektori bilan birga). Bosh qayir kollektori Sirdaryo bilan Doʻstlik kanalidan chiqarilgan oʻng tarmoq kanali oraligʻida joylashgan 57,6 ming ga dehqonchilik qilinadigan maydonlardagi sizot suvlari va tashlama suvlarni chiqarib tashlaydi. Sirdaryoga parallel holda Krestyanok posyolkasi yaqinidan boshlanadi. Umumiy uzunligi 69,3 km, quyilish joyidagi suv sarfi 11,4 m³/sek. Bosh qayir kollektori suvi Chinoz shahri yaqinida Sirdaryoga quyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sirdaryo
Turkum:Sirdaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Bosh qorakoʻl kollektori

Bosh Qorakoʻl kollektori — Buxoro viloyatida Amu-Qorakoʻl kanali zonasida joylashgan. Kollektor dehqonchilik 1ilinadigan 17,9 ming ga maydondagi sizot va tashlama suvlarni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. Umumiy r. 42 km. 1967-yilda qurilgan. Bosh Qorakoʻl kollektori tarkibida Yomonjar nasos stansiyasi ham ishlaydi. Bosh Qorakoʻl kollektori suvi Qizilqumni yonlab oʻtib, Tuzli koʻlga quyiladi. Qoʻshilish joyida suv sarfi 11,4 m³/sek. Bosh Qorakoʻl kollektori va boshqa kollektorlar suvini Amudaryoga parallel holda qazilayotgan Bosh yigʻuvchi kollektorga oqizish ishlari olib borilmoqda"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Buxoro viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Turkum:Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Bosh qoʻmondon

Bosh qoʻmondon — biron bir harbiy harakatlar (mas. jang operatsiyasi), shuningdek mamlakat qurolli kuchlari tarkibiga kiradigan qoʻshin ga qoʻmondonlik kiluvchi oliy harbiy mansabdor shaxs. Baʼzi mamlakatlarda qurolli kuchlarning ayrim boʻyicha: 1) strategik raketa qoʻshinlari; 2) quruqlikdagi qoʻshinlar; 3) Harbiy Havo kuchlari qoʻshinlari; 4) Harbiy Dengiz kuchlari; 5) Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlarining Bosh qoʻmondon i bor. Urta asrlardagi islom mamlakatlaridagi amir ulumaro, sipohsolor lavozimlari Bosh qoʻmondon ga moye keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosha

Bosha — ustun boshi, yuqorigi bezalgan qismi. B. ustun tepasiga toʻsin, zavarrov ostidan qoʻyiladi. Asosan qattiq yogʻochdan oʻyib, kesib shakl berib tayyorlanadi va naqshlar bilan boʻyab bezatiladi. Konussimon, sodda girih naqshli, yulduzsimon koʻp qirrali (asosan sakkiz qirrali) shakllarda ishlanadi (qarang Kama muqarnas). Turar joy va jamoat binolari qurilishida, ayvon ustunlarini bezashda foydalaniladi (mas. Bolohovuz masjidi, Qoʻqon jome masjidi, Tosh hovlidagi B.lar oʻziga xos uslubda toʻsinlarga uygʻunlashtirib serhasham bezak hosil qilib ishlangan).

Yana q. Kapitel.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxitektura
Boshgidromet

"Boshgidromet", Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya bosh boshqarmasi – Oʻrta Osiyodagi yirik boshqaruv va ilmiy tadqiqot markazi. 1992-yilda tashkil etilgan. Tarkibida atrof muhitning ifloslanish monitoringi, gidrometeorologax jarayonlarga harbiylashtirilgan taʼsir koʻrsatish boshqarmalari, gidrometeorologiya markazi, texnika boshqarmasi, V. A. Bugayev nomidagi Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot instituti, „Gidrometasbob“ ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi, Toshkent gidrometeorologiya texnikumi, 400 dan ortiq gidro va meteorologiya kuzatish punktlari bor. „Boshgidromet“ gidrologiya, glyatsiologiya, gidrometeorologik jarayonlarga faol taʼsir koʻrsatish, qishloq xoʻjaligi meteorologiyasi, sinoptik tadqiqotlar, iqlimshunoslik, stratosfera ozonini oʻrganish, atrof muhitning ifloslanishini tadqiq etish sohalari boʻyicha yirik markaz hisoblanadi. „Boshgidromet“ 1993-yildan Jahon meteorologiya tashkiloti (JMT) ga aʼzo. „B.“ JMT va Jahon obhavo xizmatining dasni bajaradi, BMT doirasida Oʻzbekiston Ressublikasi aʼzo boʻlgan bir qator xalqaro dasturlar va konvensiyalarda qatnashadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshibuzuqlar

thumb|V. V. Vereshchaginning rasmi (1877-1878).
Boshibuzuqlar — turklarning nomuntazam piyoda harbiy boʻlinmalari nomi. Usmonli turk imperiyasi hududidagi jangovar qabilalar — cherkeslar, albanlar, kurdlar va boshqalardan yollab olingan. Boshibuzuqlar oʻta dovyurak boʻlganlaridan shunday deb atalganlar. Xukumat ularni qurolyarogʻ, oziq-ovqat bilan taʼminlagan, lekin maosh bermagan. Boshibuzuqlar Turkiya sultonlari olib borgan urushlarda dushmanga qiron keltirib, behad dahshat solganlar. Ularning jasorati, ayniqsa, rusturk urushi (1877— 78)da namoyon boʻlgan. Oqibat, ruslar yurak oldirib qoʻyganlaridan oʻz oralaridagi har qanday yomonlikdan qaytmas kishini "boshibuzuq" deb ataydigan boʻlganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshkoʻkrak

Boshkoʻkrak — boʻgʻimoyoqlilarning boshi va koʻkragining qoʻshilishidan hosil boʻlgan tana boʻlimi. B. qisqichbaqasimonlar, qilichdumlilar, qirilib bitgan evripteridlar va koʻpchilik oʻrgimchaksimonlar uchun xos."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Zoologiya
Boshlangʻich maktab

Boshlangʻich maktab — bolalarga boshlangʻich umumiy maʼlumot beradigan umumtaʼlim oʻquvtarbiya muassasasi. Uning vazifasi oʻquvchilarda yozish, oʻqish, hisoblash malaka va koʻnikmalarini hosil qilish, tabiat va jamiyat haqida ilk bilimlar berish, xulqodobga oʻrgatishdir. Hozirgi Oʻzbekiston hududida dastlabki Boshlangʻich maktab —maktabxonalar arab xalifaligi tomonidan Oʻrta Osiyo yerlari bosib olingandan keyin (7-asr) mahalliy xalq va ularning bolalarini musulmon ruhida tarbiyalash maqsadida ochilgan. Turkiston chor Rossiyasi tomonidan bosib olinganidan keyin rus amaldorlari va harbiylarining bolalari uchun 1869-yil Toshkentda dastlabki rus Boshlangʻich maktab i ochildi. Turkistonda mahalliy aholi bolalari uchun 19-asr oxirlarida ochilgan rustuzem maktabi ham Boshlangʻich maktab dir. 1900-yildan Oʻzbekiston hududida "jadid maktabi" nomi bilan yuritilgan yangi usul maktablari ham ish boshlagan. Bu maktablar Turkiston mahalliy xalqlar milliy maktablarining kurtaklari boʻlgan. Yangi usul maktablari ham asosan 1—4 sinfdan iborat Boshlangʻich maktab hisoblangan. 1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin, 1918-yil 13 dekabrda Turkiston maorif xalq komissarligi qaroriga binoan rustuzem maktablari xalq maktablariga aylantirildi. 1922-yildan tayyorlov (yariminchi) sinfdan keyingi 1—3 sinflardan iborat maktablar 1bosqich maktab, yaʼni Boshlangʻich maktab hisoblangan. 1918—24 yillarda hozirgi Oʻzbekiston hududidagi barcha milliy maktablar 1bosqichli maktablar boʻlgan. Boshlangʻich maktab soni 1918-yilda 992, 1919-yilda 1847, 1921-yilda 2022, 1922-yilda 1239, 1923-yilda 1007, 1924-yilda 1271 ta boʻlgan. 1930/31 oʻquv yilidan Oʻzbekistonda umumiy majburiy boshlangʻich taʼlim joriy etilishi munosabati bilan Boshlangʻich maktab larda taʼlim muddati 4 yil qilib belgilandi. 1969/70 oʻquv yilidan rus maktablarida, 1970/71 oʻquv yilidan oʻzbek maktablarida 3 yillik boshlangʻich taʼlimga oʻtildi. Shu yillardan boshlab Boshlangʻich maktab ning mavqei va ahamiyati tubdan oʻzgardi; umumiy taʼlimning mustaqil, tugal bosqichi degan xususiyatini yoʻqotib, fan asoslarini izchil oʻrganishga tayyorlanish bosqichi boʻlib qoldi. 1991/92 oʻquv yilidan OʻzRda Boshlangʻich maktab larda yana 4 ylik boshlangʻich taʼlimga oʻtildi. "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonun (1997-yil 29 avgust)da Boshlangʻich maktab taʼlimining yangi mazmuni belgilandi. 2000/2001 oʻquv yili boshida Oʻzbekistonda 207 Boshlangʻich maktab boʻlib, ularda 30684 oʻquvchi taʼlim oldi (yana qarang Boshlangʻich taʼlim).Abdullayev, Yoʻldosh. "" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshlangʻich material

Boshlangʻich material (seleksiyada) — yangi nav yaratishda foydalaniladigan yovvoyi va madaniy oʻsimlik shakllari. Boshlangʻich material sifatida tabiiy va duragay populyatsiyalardan, mutant va poliploid nusxalardan, oʻzidan changlantirilgan liniyalardan foydalanish mumkin. Tabiiy populyatsiyalar — oʻsimliklarning yovvoyi shakllari, madaniy oʻsimliklarning mahalliy navlari, ekinning jahon kolleksiyasidagi namunalari koʻpincha kasallik va zararkunandalarga, suv tanqisligiga chidamli boʻladi. Boshlangʻich material ekinlari seleksiyasida asosiy Boshlangʻich material duragay populyatsiyalardir. Ular bir tur miqyosida (tur ichida) yoki turlar oʻrtasida (turlararo) har xil navlar va nusxalarni chatishtirish yoʻli bilan hosil qilinadi. Duragayda turli belgilarni jamlash madaniy oʻsimliklarning qimmatli xususiyatlaridan foydalanish imkonini beradi. Hozirgi zamon seleksiyasida koʻpchilik ekin navlari duragay populyatsiyalar asosida yaratilgan.

Oʻsimliklar (urugʻ)ga turli mutagen omillar (radiatsiya, kimyoviy moddalar, temperatura) taʼsir ettirib olinadigan oʻzgargan nusxalar —mutantlar seleksiyada Boshlangʻich material ning yangi manbai hisoblanadi (mas, gʻoʻzaning AN402 navi chigitga radioaktiv fosfor taʼsir ettirib olingan). Bir-biridan geografik uzoq otatona nusxalarini tanlash turli sharoitlarda oʻziga xos eko/iillarning shakllanishiga asoslangan. Ularning ahamiyati chatishtirish natijasida yaxshilash yoki hosil qilish mumkin boʻlgan qimmatli belgi va xususiyatlarning genetik farqlariga qarab belgilanadi. Kasalliklarga chidami turlicha boʻlgan otaona nusxalarini tanlashda kasallik qoʻzgʻatuvchisining irqiy tarkibi hisobga olinadi. Bunda irsiylanish tabiatini oʻrganish, Boshlangʻich material ning kasalliklarga chidamliligi muhim ahamiyatga ega (qarang Seleksiya)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshlangʻich narx

Boshlangʻich narx — auksionga qoʻyilgan tovarlar toʻpi (partiyasi)dagi tovarga uning egasi tomonidan qoʻyilgan dastlabki narx. Boshlangʻich narx minimal yoki aksincha (maksimal) boʻlishi mumkin. Bu narx auksion boshlanishi oldidan eʼlon qilinadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Iqtisodiy atamalar