Italiya provinsiyalari

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Italian_regions_provinces.svg/370px-Italian_regions_provinces.svg.png|thumb| Italiya provinsiyalari (kulrang chegaralar), mintaqalar ichida (qattiq chegaralar)
Italiya provinsiyalari Italiya Respublikasining ikkinchi darajali ma'muriy bo'linmalari bo'lib, munitsipalitet va mintaqa o'rtasidagi oraliq darajada joylashgan. 2015-yildan boshlab viloyatlar "ikkinchi darajadagi idoraviy organlar" sifatida tasniflanadi.

Hozirda Italiyada ikkinchi darajali 107 ta idoraviy organ mavjud bo'lib, jumladan 80 ta oddiy provinsiya, 2 ta avtonom viloyat, 4 ta mintaqaviy markazsizlashtirish tashkiloti, 6 ta erkin munitsipal konsorsium va 14 ta metropoliten shahar, shuningdek, Aosta vodiysi mintaqasidan (ular ham vakolatlarini amalga oshiradigan) iborat.

Italiya provinsiyalari (hozirgi Sardiniya provinsiyalaridan tashqari) statistik 3 mintaqaga mos keladi.

 Umumiy koʻrinishi 
Italiya Respublikasining provinsiyasi koʻplab munitsipalitetlardan tashkil topgan. Odatda bir nechta provinsiyalar birgalikda hududni tashkil qilardi. Aosta vodiysi hududi yagona bo'lib, u viloyatlarga bo'linmaydi va viloyat vazifalari mintaqa tomonidan amalga oshiriladi.

Viloyatlarga berilgan uchta asosiy vazifalar:

 mahalliy rejalashtirish va tumanlashtirish;
 mahalliy politsiya va o't o'chirish xizmatlarini ta'minlash ;
 transportni tartibga solish (avtomobilni ro'yxatga olish, mahalliy yo'llarni saqlash va boshqalar).

So'nggi yillarda Italiyada provinsiyalar soni doimiy ravishda o'sib bormoqda, chunki ko'plab yangi provinsiyalari eskilaridan tashkil topgan. Odatda, provinsiya nomi uning poytaxti nomi bilan bir xil bo'ladi.

2014-yilgi islohotlarga ko‘ra, har bir provinsiyani Prezident (yoki Komissar) boshqarardi, unga qonun chiqaruvchi organ, Viloyat Kengashi va ijroiya organi – Viloyat ijroiya hokimiyati yordam beradi. Kengash raisi (komissar) va aʼzolari viloyatning har bir munitsipalitetining hokimlari va shahar kengashlari aʼzolari tomonidan birgalikda saylanadi. Ijroiya organiga prezident (komissar) raislik qilib, u boshqa a'zolarni tayinlaydi, ular deb ataladi . 2015-yildan beri prezident (komissar) va kengashning boshqa a’zolari oylik maosh olmaydigan bo'ldi.

Har bir provinsiyada navbatchi ham mavjud bo'lib, u deb nomlangan agentlikni boshqaradigan markaziy hukumat vakili sanaladi. Provinsiyada questor shtat politsiyasi boshlig'i bor bo'lib, uning idorasi deb nomlanadi. Mahalliy hukumatga bog'liq bo'lgan deb ataladigan viloyat politsiyasi ham mavjud.

Janubiy Tirol va Trentino avtonom provinsiyalar bo'lib, boshqa barcha viloyatlardan farqli o'laroq, ular mintaqalar bilan bir xil qonun chiqaruvchi vakolatlarga ega va ular tarkibiga kiradigan Trentino-Alto Adige/Südtirolga bunga bo'ysunmaydi.

 Provinsiyalar ro'yxati 

 Roʻyxat 
Eslatma: ma'lumotlar 2021-yil 1-yanvar holatida tahrirlangan
Ko'rinishiProvinsiyaPoytaxtiKodiHududiKatta hududiComuniTashkil topgan yiliAgrigentoAgrigentoAGSicilyInsular416,181136431861AlessandriaAlessandriaALPiedmontNorth-West409,3921151871861AnconaAnconaANMarcheCentre464,419237471861AostaAostaAOAosta ValleyNorth-West124,08938741927ArezzoArezzoARTuscanyCentre336,501104361861Ascoli PicenoAscoli PicenoAPMarcheCentre203,425166331861AstiAstiATPiedmontNorth-West209,3901391181935AvellinoAvellinoAVCampaniaSouth402,9291441181861BariBariBAApuliaSouth1,230,158318411861Barletta-Andria-TraniBarletta, Andria, TraniBTApuliaSouth381,091247102004BellunoBellunoBLVenetoNorth-East199,70455611866BeneventoBeneventoBNCampaniaSouth266,716128781861BergamoBergamoBGLombardyNorth-West1,103,5564012431861BiellaBiellaBIPiedmontNorth-West170,724187741992BolognaBolognaBOEmilia-RomagnaNorth-East1,015,608274551861BresciaBresciaBSLombardyNorth-West1,255,7092622051861BrindisiBrindisiBRApuliaSouth381,946205201927CagliariCagliariCASardiniaInsular421,488338171861CaltanissettaCaltanissettaCLSicilyInsular253,688119221861CampobassoCampobassoCBMoliseSouth212,87973841861CasertaCasertaCECampaniaSouth901,9033401041861CataniaCataniaCTSicilyInsular1,074,089301581861CatanzaroCatanzaroCZCalabriaSouth344,439143801861ChietiChietiCHAbruzzoSouth375,2151441041861ComoComoCOLombardyNorth-West596,4564661481861CosenzaCosenzaCSCalabriaSouth676,1191011501861CremonaCremonaCRLombardyNorth-West352,2421991131861CrotoneCrotoneKRCalabriaSouth164,05995271992CuneoCuneoCNPiedmontNorth-West581,798842471861EnnaEnnaENSicilyInsular157,69061201927FermoFermoFMMarcheCentre169,710197402004FerraraFerraraFEEmilia-RomagnaNorth-East342,061130211861FlorenceFlorenceFITuscanyCentre998,431284411861FoggiaFoggiaFGApuliaSouth602,39486611861Forlì-CesenaForlìFCEmilia-RomagnaNorth-East392,642165301861FrosinoneFrosinoneFRLazioCentre472,559146911927GenoaGenoaGELiguriaNorth-West823,612449671861GoriziaGoriziaGOFriuli-Venezia GiuliaNorth-East139,070293251923GrossetoGrossetoGRTuscanyCentre217,84648281861ImperiaImperiaIMLiguriaNorth-West209,244181661861IserniaIserniaISMoliseSouth81,41553521970L'AquilaL'AquilaAQAbruzzoSouth290,811581081861La SpeziaLa SpeziaSPLiguriaNorth-West215,887245321924LatinaLatinaLTLazioCentre566,224251331934LecceLecceLEApuliaSouth776,230277961861LeccoLeccoLCLombardyNorth-West333,569414841992LivornoLivornoLITuscanyCentre328,996271191861LodiLodiLOLombardyNorth-West227,343290601992LuccaLuccaLUTuscanyCentre383,957216331861MacerataMacerataMCMarcheCentre307,410111551861MantuaMantuaMNLombardyNorth-West406,061173641866Massa and CarraraMassaMSTuscanyCentre189,836164171861MateraMateraMTBasilicataSouth192,64055311927MessinaMessinaMESicilyInsular603,9801851081861MilanMilanMILombardyNorth-West3,241,8132,0581331861ModenaModenaMOEmilia-RomagnaNorth-East703,696262471861Monza and BrianzaMonzaMBLombardyNorth-West870,1132,146552004NaplesNaplesNACampaniaSouth2,986,7452,533921861NovaraNovaraNOPiedmontNorth-West362,925271871861NuoroNuoroNUSardiniaInsular201,51736741927OristanoOristanoORSardiniaInsular152,41851871974PaduaPaduaPDVenetoNorth-East932,6294351021866PalermoPalermoPASicilyInsular1,208,819241821861ParmaParmaPREmilia-RomagnaNorth-East449,628130441861PaviaPaviaPVLombardyNorth-West535,8011801861861PerugiaPerugiaPGUmbriaCentre645,506102591861Pesaro and UrbinoPesaroPUMarcheCentre353,272138501861PescaraPescaraPEAbruzzoSouth313,882255461927PiacenzaPiacenzaPCEmilia-RomagnaNorth-East283,742110461861PisaPisaPITuscanyCentre417,983171371861PistoiaPistoiaPTTuscanyCentre290,245301201927PordenonePordenonePNFriuli-Venezia GiuliaNorth-East310,634137501968PotenzaPotenzaPZBasilicataSouth352,490531001861PratoPratoPOTuscanyCentre265,26972571992RagusaRagusaRGSicilyInsular314,910194121927RavennaRavennaRAEmilia-RomagnaNorth-East386,643208181861Reggio CalabriaReggio CalabriaRCCalabriaSouth523,791163971861Reggio EmiliaReggio EmiliaREEmilia-RomagnaNorth-East527,140230421861RietiRietiRILazioCentre151,33555731927RiminiRiminiRNEmilia-RomagnaNorth-East337,777390271992RomeRomeRMLazioCentre4,231,4517891211870RovigoRovigoROVenetoNorth-East230,763127501866SalernoSalernoSACampaniaSouth1,065,9672151581861SassariSassariSSSardiniaInsular476,35762921861SavonaSavonaSVLiguriaNorth-West269,752174691927SienaSienaSITuscanyCentre263,80169351861SondrioSondrioSOLombardyNorth-West178,79856771861South SardiniaCarboniaSUSardiniaInsular338,264521072016South TyrolBolzanoBZTrentino-South TyrolNorth-East534,912721161927SyracuseSyracuseSRSicilyInsular386,071182211861TarantoTarantoTAApuliaSouth561,958228291924TeramoTeramoTEAbruzzoSouth301,104154471861TerniTerniTRUmbriaCentre219,946103331927TrapaniTrapaniTPSicilyInsular418,277169251861TrentoTrentoTNTrentino-South TyrolNorth-East542,166871661923TrevisoTrevisoTVVenetoNorth-East880,417355941866TriesteTriesteTSFriuli-Venezia GiuliaNorth-East230,6891,08661923TurinTurinTOPiedmontNorth-West2,219,2063253121861UdineUdineUDFriuli-Venezia GiuliaNorth-East521,1171051341866VareseVareseVALombardyNorth-West880,0937341381927VeniceVeniceVEVenetoNorth-East843,545341441866Verbano-Cusio-OssolaVerbaniaVBPiedmontNorth-West154,92669741992VercelliVercelliVCPiedmontNorth-West166,58480821927VeronaVeronaVRVenetoNorth-East927,810300981866Vibo ValentiaVibo ValentiaVVCalabriaSouth152,193146501992VicenzaVicenzaVIVenetoNorth-East854,9623141141866ViterboViterboVTLazioCentre308,83085601927TotalItaly————59,236,2131967,904—

 Ma'lumotlar 
 

 Sardiniya - 2012-yilgi mintaqaviy referendumlar natijalariga ko'ra, bunday idoralarni 2013-yil martigacha isloh qilish yoki bekor qilish to'g'risida qaror qabul qilingan. 2014-yil yanvar oyida Sardiniya viloyat ma'muriy sudi 2013-yilda sodir bo'lgan Sardiniya provinsiyalarining bekor qilinishini "konstitutsiyaga zid" deb e'lon qiladi. 2016-yilda Sardiniya provinsiyalari Sardiniya mintaqaviy ijroiya hokimiyati tomonidan isloh qilinadi va Kalyari metropolitan shaharga aylanadi. Olbia-Tempio, Ogliastra, Medio Kampidano va Karboniya-Iglesias provinsiyalari bekor qilinadi. 2017-yilda Sardiniya mintaqaviy kengashi yangi provinsiya - Janubiy Sardiniya idorasini tasdiqlaydi. U Kalyari provinsiyasining poytaxti Kalyari shahriga qoʻshilmagan va Medio Kampidano va Karboniya Iglesias provinsiyalarini tashkil etgan munitsipalitetlar tomonidan tuzilgan hisoblanadi.
 Sitsiliya — provinsiyalar 2013-yilda oltita erkin munitsipal konsortsium va 2015-yilda uchta metropolitan shaharlar bilan almashtirilgan.Legge 24 marzo 2014, n. 8. Gazzetta Ufficiale della Regione Siciliana (in Italian). Published 28 March 2014. Retrieved 16 June 2020.
 Friuli-Venesiya Giuliya — 2016-yilda Friuli-Venesiya Giuliya hududiy kengashi mintaqani tashkil etgan to‘rtta provinsiyani bekor qilgan va o‘rniga 18 ta hududiy munitsipalitet birlashmalarni tashkil etilgan qonunni ma’qulladi. 2019-yilda Friuli-Venesiya Giulia hududiy kengashi to'rtta provinsiyani o'z vakolatlari va kapitalini zimmasiga olgan to'rtta mintaqaviy markazsizlashtirish sub'ektlari sifatida qayta nomlaydi.Legge regionale 29 novembre 2019, n. 21. Friuli-Venezia Giulia: Leggi e regolamenti (in Italian). Published 29 November 2019. Retrieved 16 June 2020.
 Metropolitan shaharlar — 2015-yilda Bari, Boloniya, Kalyari, Kataniya, Florensiya, Genuya, Messina, Milan, Neapol, Palermo, Regjio-Kalabriya, Rim, Turin va Venetsiya provinsiyalarini 14 ta metropolitan shahar egallab oladi.

 Xaritalari 

 Tarixi 

 Milliy birlashishi 
1861-yilda Italiya Qirolligi tuzilganida 59 provinsiya mavjud edi. Biroq, o'sha paytda milliy hudud hozirgi hududdan kichikroq edi: Veneto, Friuli-Venesiya Julia, Trentino-Alto-Adige/Südtirol va Latsio hududlari o'sha paytda qirollikka kiritilmagan edi.

1866-yilda, Uchinchi Mustaqillik Urushidan so'ng, Veneto, Friuli va Mantua hududlari qo'shib olinadi. Shunday qilib, yana to'qqizta provinsiya bor edi, ular: Belluno, Mantua, Padua, Rovigo, Treviso, Venetsiya, Verona, Vitsensa va Udine. Oxir-oqibat, 1870-yilda, Rim va uning provinsiyasi Papa hukumatidan birlashtirilganidan so'ng, provinsiyalar soni 69 taga ko'tariladi.

Birinchi jahon urushidan keyin Italiyaga yangi hududlar qo'shiladi. 1923-yilda Trento provinsiyasi, 1923-yilda La Spezia va Triest provinsiyalari, 1924-yilda esa Ionio va 1924-yilda yangi Fiume, Pola, Zara provinsiyalari tashkil etilib, Italiyadagi provinsiyalarning umumiy sonini 76 taga yetkazdi.

 Ikkinchi jahon urushi orasida 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/Kingdom_of_Italy_1942_with_provinces.svg/330px-Kingdom_of_Italy_1942_with_provinces.svg.png|thumb| Ikkinchi jahon urushi davri 1942-yilda Italiya provinsiyalari
1927-yilda qirollik nizomidan keyin, Regio Decreto Legislativo n. 1/1927, 3 January 1927, "Riordinamento delle circoscrizioni provinciali" viloyatni umumiy qayta tashkil etish amalga oshiriladi. 17 ta yangi provintsiyalar (Aosta, Vercelli, Varese, Savona, Bolzano, Gorizia, Pistoia, Pescara, Rieti, Terni, Viterbo, Frozinone, Brindisi, Matera, Ragusa, Castrogiovanni, Nuorospress) va Caserta provinsiyasi tashkil etildi. Xuddi shu yili tuman bo'limlari idorasi tugatiladi.

Littoriya (Latina) provinsiyasi 1934-yilda, Asti provinsiyasi 1935-yilda tashkil etilgan.

1941-yilda Yugoslaviyaning bir qismi bosib olinganidan so'ng, Ikkinchi Jahon urushi paytida Zara provinsiyasi kengaytiriladi va Dalmatiya gubernatorligiga qo'shiladi (Zara viloyati, yangi Spalato va Kattaro viloyatlari) va hozirgi Sloveniyaning markaziy qismini egallab olgan yangi Lyublyana viloyati tashkil etiladi. Bu faqat 1945-yilga qadar davom etadi, ya'ni Yugoslaviya Ikkinchi Jahon urushi tugaganidan keyin yo'qotilgan hududlar qaytarib olinadi.

 Ikkinchi jahon urushidan keyin 
1945-yilda, Ikkinchi jahon urushi tugagandan so'ng, Aosta provinsiyasi o'z nomini Aosta vodiysiga va Littoriyani Latinaga o'zgartiradi; yangi Caserta provinsiyasi qayta tiklanadi.

1947-yil 10-fevralda imzolangan Parij tinchlik shartnomalari bilan Italiya Fiume, Pola va Zara provinsiyalarini hamda Triest va Goritsiya provinsiyalarining bir qismini yo‘qotadi.

Bundan tashqari, Triest viloyati AQSh va Britaniya kuchlari tomonidan bosib olinadi. Shunday qilib, Italiya Respublikasi tarkibida 91 provinsiyaga ega edi. 1951-yilda Ionio provinsiyasi Taranto deb qayta nomlanadi va 1954-yilda Triest provinsiyasi Italiyaga qaytariladi.
+Provinsiyalar soni Yil Provinsiyalar 1861-yil 59 1866-yil 68 1870-yil 69 1923-yil 75 1924-yil 76 1927-yil 92 1934-yil 93 1935-yil 94 1941-yil 95 1944 yil 94 1945 yil 93 1947 yil 91 1954 yil 92 1968 yil 93 1970 yil 94 1974 yil 95 1992 yil 103 2001 yil 107 2004 yil 110 2016 yil 107

 Sobiq provinsiyalari 

 Tarixiy bekor qilingan provinsiyalari 

 Aosta provinsiyasi (ital. Provincia di Aosta ) (1927–1945). 1948-yilda Aosta vodiysining avtonom viloyatiga aylandiriladi.
 Terra di Lavoro provinsiyasi ( ital. Provincia di Terra di Lavoro ) (1861–1927). U hozirgi Frozinone, Latina va Caserta provinsiyalariga bo'lingan.

 Istriya, Kvarner va Dalmatiya provinsiyalari 

 Zara provinsiyasi (ital. Provincia di Zara ) (1923–1947). Birinchi jahon urushidan keyin Dalmatiyada yaratilgan. Dastlab kichik hudud bo'lgan va 1941-yilda Ikkinchi Jahon urushi paytida ancha kengaytirilgan. Provinsiya Dalmatiya gubernatorligining bir qismi bo'lgan. Italiya kapitulyatsiyasidan keyin nominal ravishda Italiya Ijtimoiy Respublikasining bir qismiga aylandiriladi.
 Pola provinsiyasi (ital. Provincia di Pola ) (1923–1947). Birinchi jahon urushidan keyin Istriyada yaratilgan. U 1943-yil sentabr oyida Germaniya tomonidan bosib olingan va Adriatik sohilidagi Germaniya operatsion zonasining bir qismi sifatida boshqarilgan.
 Fiume provinsiyasi (ital. Provincia di Fiume ) (1924–1947). Birinchi jahon urushidan keyin Kvarnerda yaratilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida kengaytirilgan. U ham 1943-yil sentabr oyida Germaniya tomonidan bosib olingan va Adriatik sohilidagi Germaniya operatsion zonasining bir qismi sifatida boshqarilgan.

 Ikkinchi jahon urushi davrida tashkil etilgan provinsiyalar 

 Lyublyana provinisiyasi ( ital. Provincia di Lubiana ) (1941–1943). Ikkinchi jahon urushi davrida yaratilgan. 
 Spalato provinsiyasi (ital . Provincia di Spalato ) (1941–1943). Ikkinchi jahon urushi davrida yaratilgan. 1943-yil sentabr oyida Germaniya tomonidan bosib olingan va keyinchalik Xorvatiya mustaqil davlati tomonidan qo'shib olingan.
 Kattaro viloyati (ital . Provincia di Cattaro ) (1941–1943). Ikkinchi jahon urushi davrida yaratilgan. Provinsiya Dalmatiya gubernatorligining bir qismi bo'lgan. 1943-yil sentabrda Germaniya tomonidan bosib olingan va qisman Xorvatiya mustaqil davlati tomonidan qoʻshib olingan.

 Mustamlaka provinsiyalari 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Provinces_of_Italy_trend.png/350px-Provinces_of_Italy_trend.png|alt=Number of provinces in Italy|thumb|350x350px| 1861-yildan 2010-yilgacha provinsiyalar sonining tendentsiyasi

 Bahslar 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/ITALIAN_PROVINCES.png/220px-ITALIAN_PROVINCES.png|thumb| 2012-yilda Monti Vazirlar Mahkamasi tomonidan taklif qilingan provinsiyalar
Provinsiyalar ko'pincha foydasiz deb hisoblanadi va so'nggi yillarda ularni bartaraf etish bo'yicha ko'plab takliflar kiritiladi. Biroq, konstitutsiyani o'zgartirishning qiyinligi sababli siyosatchilar va fuqarolar guruhlarining qarshiliklari har qanday islohot taklifini to'xtatadi.

2013-yilda yangi tayinlangan Bosh vazir Enriko Letta Deputatlar palatasidagi nutqida ikki palatali parlament tizimini o'zgartirish va viloyatlarni bekor qilish uchun konstitutsiyaning ikkinchi qismini qayta ko'rib chiqish zarurligini e'lon qiladi. Renzi hukimronligi davrida taqdim etilgan taklif 2016-yil dekabr oyida bo'lib o'tgan konstitutsiyaviy referendumda rad etiladi.

 Eslatmalar 

 

Turkum:Italiya provinsiyalari
Turkum:Italiya bo'linishi
Turkum:Yevropa adminstrativlik bo'linishi
Turkum:Italiya bo'linmalari