Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Jean de La Fontaine

Jean de La Fontaine(1621.8.7, Shato—Tyerri, Shampan – 1695.13.4, Parij) – fransuz shoiri, masalchi. Fransiya akademik aʼzosi (1684-yildan). Mashhur „Psixeya va Kupidonning muhabbati“ (1669) qissasiga „Ming bir kecha“ ertaklari hamda Apuley (miloddan avvalgi 2-asr) ning „Metamorfozalar“ asari asos boʻlgan. La Fontenning masal janridagi asarlari koʻproq shuhrat qozongan. „Sheʼriy ertak va hikoyalar“ (1—5-kitoblar, 1665—85), „Masallar“ (1 – 12-kitoblar, 1668—94) toʻplamlarida oʻtkir hajvchi, yirik mutafakkir, adabiyotda Uygʻonish davri anʼanalarining davomchisi sifatida maydonga chiqdi. Uning antik davr, Yevropa hamda Sharq adabiyoti („Kalila va Dimna“ va boshqalar), shuningdek, xalq donishmandligidan ruhlanib yaratgan masallari zamonaviyligi, oʻtkir hajvi, tavsiflarning yorqinligi bilan jahon satirik adabiyoti xazinasini boyitdi. Oʻzbek va rus masalchiligi rivojida ham La Fonten ijodining muhim oʻrni bor. „Kosib va doʻkondor“ masali oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1984)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Tashqi 

 bepul, mavjud formatlar: html, epub, kindle, matn.

 Jan de La Fontaine muzeyi Château-Tierry, Fransiya
 Keng maʼlumotlar va onlayn ishlaydi
 Fransuz tilida tarjimai hol va ertaklar 
 https://waddesdon.org.uk/the-collection/search/?collection=0&query_params%5BUSER_SYM_30%5D%5B%5D=Fontaine%2C+Jean+de+La+%28b.1621%2C+d.1695%29&year_from=&year_to=&query_params%5BSUBJECT_EVENT%5D%5B%5D=&query_params%5BUSER_SYM_104%5D=&query_params%5BACCESSION_NO%5D=&sort=USER_SYM_111=Jeda Fond-Jedonda.
Laffasiy

Laffasiy (taxallusi; asl ismi Hasanmurod Muhammad Amin oʻgʻli) (1880 — Xiva — 1945) — oʻzbek shoiri, tarixchi va tazkiranavis. Madaminxon madrasasida taʼlim olgan. L. oʻzining "Xiva shoir va adabiyotshunoslarining tarjimai hollari" tazkirasida xalq orasida mashhur boʻlgan Munis Xorazmiy, Ogahiy, Rogʻib, Feruz va Chokar kabi 51 nafar xorazmlik ijodkorning tarjimai holi va ijodi haqida maʼlumot bergan. Asarda L. oʻz sheʼrlaridan ham namunalar keltirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laxti

Laxti — Finlandiya janubidagi shahar va port. Pyayyanne koʻllari sistemasidan jan.da. Aholisi 96,6 ming kishi (1999). Laxti tuguni. Yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Sellyuloza-qogʻoz sanoati uchun jihozlar ishlab chiqarish, toʻqimachilik, poyabzal, oyna-shisha, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Turizm va q,ishki sport oʻyinlari markazi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Émile Lahoud

Laxud Emil (1936.10.10, Livan) — Livan davlat arbobi. Harbiy-dengiz kollejini tugatgan (1959). 1959-yildan Livan harbiy-dengiz kuchlari bazasida, soʻng mudofaa vazirligida xizmat qilgan. 1989-yildan Livan qurolli kuchlari qumondoni. 1998-yil 15-oktyabrdan 2007-yilgacha Livan Respublikasi prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Vilis Latsis

Vilis Tenisovich Latsis 1904. 29.4(12.5), Rinuji qishlogʻi, hozirgi Riga tumani — 1966.6.2, Riga — Latviya xalq yozuvchisi (1947), davlat va jamoat arbobi. Dastlabki asarlari — "Ayol" (1930) novellasi va "Ozodlikka chiqqan yirtqich" fantastik romani (1931). Romanlarida latish xalqining hayoti aks ettirilgan ("Qanotsiz qushlar", trilogiya, 1931 — 33; "Baliqchi oʻgʻli", 1 — 2-kitob, 1933 — 34; "Boʻron", 1 — 3-kitob, 1945 —48). L. "Yangi qirgʻoq sari" (1950—51), "Dengiz boʻyidagi qishloq" (1954), "Momaqaldirokdan soʻng" (1962) va boshqa romanlar muallifi. "Boʻron" romani va boshqa asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. As: Baliqchi oʻgʻli, Roman, 1958; Vatanni qoʻmsab, T., 1961.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sovet yozuvchilari
Lashkar

Lashkar (fors.) — oʻrta asrlarda nomuntazam qoʻshin turi; cherik, qoʻshin, armiya. Muntazam armiyasi bulmagan xon va podshohlar harbiy yurish oldidangina oʻziga tobe viloyatlarga chopar yuborib, Lashkar toʻplagan. Lashkarga chaqirilgan har bir kishi oʻz oti, quroli va bir oylik oziq-ovqati bilan kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lashkar qushbegi

Lashkar qushbegi (Lashkar beklarbegi) (?—1842) — Toshkent hokimi (1810—1840). Davlat arbobi va sarkarda. Qoʻqon xonligida turli yillarda devonbegi, qushbegi va beklarbegi lavozim va unvonlarida boʻlgan.

Chitrol viloyatidan chiqqan eroniy qullardan. Qoʻqon xonligi davrida yuqori lavozimlarni egallagan. 1809-yilda Olimxon Toshkentni bosib olgach, Lashkar qushbegini devonbegi lavozimida shahar hokimi etib tayinlagan.

1810-yil Olimxon oʻldirilgach, taxtga oʻtirgan Umarxonni Toshkent zodagonlari sovgʻalar bilan dabdabali kutib olishgan. Lashkar devonbegi va uning oʻgʻillari xon tomonidan alohida taqdirlangan. Xon unga qushbegi unvonini bergan.

1816-yil Turkiston shahrini Umarxon tomonidan egallanishida Lashkar qushbegi muhim rol oʻynagan. Lashkar qushbegi qozoqlardan tashkil topgan qoʻshini bilan 1818-yilda Umarxonning Oʻratepa va Jizzaxga (1819) qilgan yurishida qatnashgan.

1830-yil sentabrda Lashkar qushbegi 15 ming qoʻshini bilan Muhammad Alixonning Qashqarga qilgan yurishida ishtirok etgan. Qoʻqon qoʻshini Sharqiy Turkistondagi Yangi Hisor, Yorkend, Xoʻtan shaharlarini egallab Oqsuv va Uchturfonga qadar yetganlar, koʻp qiyinchiliklardan soʻng Qashqar viloyatidagi Gulbogʻni qamal qilishgan. 3 oy davom etgan qamaldan soʻng, koʻp sonli Xitoy qoʻshini yaqinlashayotganidan xabar topgan qoʻqonliklar 70 ming qashqarlikni oʻzlari bilan olib qaytganlar. Lashkar qushbegi ularning bir qismini Toshkentga keltirib joylashtirgan (shaharning Qashqar mahallasi nomi shundan).

1841-yilda Qoʻqonda umumxalq qoʻzgʻoloni boshlangan. Xalq aybdorlarni jazolashni soʻrab turgan vaqtda, xonning qabulida Toshkentdan kelgan Lashkar qushbegi boʻlgan. Xon Gadoyboy parvonachi bilan Lashkar qushbegidan har qanday yoʻl bilan boʻlsa ham xalqni tinchlantirishni soʻragan. Xonning oʻzi esa qochgan. Lashkar qushbegi va Gadoyboy parvonachi xalqqa soxta vaʼdalar berib tinchlantirganlar. Shu vaqtda Buxoro amirligi hukmdori Amir Nasrulloh Qoʻqonga yurish qilgani haqida xabar kelgan. Xalq oʻz kuchini shaharning mudofaasiga yoʻnaltirgan. Lashkar qushbegi 1842-yil Buxoro amirligi humdori Amir Nasrulloh Qoʻqonni egallagan paytda oʻldirilgan.

Lashkar qushbegi Sirdaryo boʻylarida Qoʻqon xonligiga qarashli boʻlgan Choʻloq, Soʻzoq va Oqmachit qalʼalariga asos solgan. Uning davrida Toshkentda keng koʻlamda obodonchilik, qurilish ishlari amalga oshirilgan (Beklarbegi madrasasi, Qoʻqon oʻrdasi, Lashkar qushbegi saroyi va boshqalar qurilgan). Yangi mahallalar (Qashqar mahallasi, Qushbegi, Devonbegi va boshqalar) vujudga kelgan. Shahar mudofaa devorlari taʼmirlanib yangi darvozalar (Qashqar, Qoʻqon, Qoʻymas) oʻrnatilgan, shahar hududi kengaytirilgan. Lashkar qushbegi Anhor kanalining chap sohilida (taxminan hozirgi "Anhor" kafesi oʻrni va uning yon atrofida) yangi Oʻrda qurdirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Beysembiyev T.K., "Ta’rix-i Shax-ruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma-Ata, 1987;
 Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988;
 Istoriya Oʻzbekistana, T., 1993. Mashhura Sharipova

 

Turkum:Qoʻqon xonligi
Lashkarak polimetall koni

Lashkarak polimetall koni — Qurama togʻlarining shim. yon bagarlarida, Lashkaraksoyning yuqori oqimida, Angren shahridan 40 km jan.da joylashgan. Oʻrta asrda yirik kumushqoʻrgʻoshin konlaridan biri boʻlgan. Kon qoldiklari 1933-yilda topilgan. Konning ustki qismini qad. konchilar toʻla-toʻkis qazib olganlar. Konchilarning temir pona, tosh bolgʻa, sopol moychiroqlar kabi asbob va buyumlari, ruda eritish xumdonlarining qoldiqlari topilgan. Konning geologik tuzilishida yuqori toshkoʻmir davrining traxiandezit-datsitlari va yuqori perm davriga mansub liparit effuziv formatsiyalari ishtirok etgan. Rudali zonalar subvulkan jinslarida va shim.-sharq tomonga yoʻnalgan yer yoriklari atrofida joylashgan. Kondagi ruda, asosan, ikkilamchi minerallar tarqalgan joyda boʻlib, kvars-galenit, kvars-kalsit-galenit minerallari assotsiatsiyasida uchraydi. Ruda tarkibida 80 dan ortiq mineral aniklangan, jumladan, 60 dan ortigʻi rudali. Qoʻrgʻoshin va ruxdan tashqari kumush ham muhim ahamiyatga ega, ayrim joyda sof kumush ham uchraydi. Uning 1 t rudadagi miqdori 350 g dan ortiq, odatda, uning amaldagi miqdori 600—900 g/t dan kam bulmasligi lozim. Asosiy ruda elementlaridan tashkari kadmiy, indiy, surma va boshqa nodir metallar ham uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lashkargoh

Lashkargoh — lashkar oʻrnashadigan joy, harbiy lager (qarang Oʻrdu).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

turkiy va moʻgʻul xalklarida hukmdor, xon qarorgohi, qalʼa. Istiloh ushbu maʼnoda ilk bor qadimiy OʻrxunEnasoy bitigi "Irq bitig"da qayd etiladi. Qoraxoniy hukmdor saroyi yoki Qoshgʻar shahri Oʻrdukand deb yuritilgan. Baʼzan L. oʻrnida uning maʼnodoshi xonto'y birikmasi ham ishlatilgan. Yirik turk va moʻgʻul davlatlari hamda koʻchmanchi qabilalari ittifoqlari — Oltin Oʻ., Noʻgʻay Oʻ.ning nomi shundan kelib chiqqan. Turli tarixiy davrlarda qalʼa (5—6-asrlargacha), diz (6—8-asrlarda), ark (9— 17-asrlar) deb ham atalgan. L., asosan, balandlikda bunyod etilgan, unga qiya uzun yoʻlak (pandus) orqali kirilgan; davlat ahamiyatidagi inshootlar, maʼmuriy binolar, hukmdor saroyi va boshqalarni oʻz ichiga olib, atrofi burjlari boʻlgan devor bilan oʻralgan. Oʻ. shaharsozlik tarixida muhim oʻrin tutgan. L.lar ayrim maʼmuriy — shaharsozlik (oʻrni, oʻlchami, koʻlami, bino, hovuz va boshqalar) jihatlari bilan farqlangan (Koʻhna Ark, Xudoyorxon oʻrdasi, Toshkent oʻrdasi va boshqalar
Lashkargoh (qarorgoh)

Lashkargoh, Lashkari - Bozor — Janubiy Afgʻonistonda joylashgan ulkan tarixiy-maʼmuriy majmua; gʻaznaviylar (10— 12-asrlar) va gʻuriylar (12-asr oʻrtasi — 13-asr boshi) sulolasi sultonlari qarorgohi. Arxeologik tadqiqotlar natijasida 12-asrga oid saroy va bogʻ-park inshootlari qoldikdari topilgan. Umumiy maydoni taxminan 164x95 m dan iborat. Majmua tarkibi L. jan. da joylashgan bosh saroy (toʻrt tomoni ayvon bilan oʻralgan hovli sahni; bir necha zal, yotoqxonalar, xizmat xonalari alohida guruh boʻlib joylashgan; devoriy rasmlar, bezak qilib terilgan gʻishtlar), shuningdek, L.ning markaziy va shim. qismida joylashgan 2 ta saroy, masjid, bogʻ koʻshklari, kaptarxona(kaptar minor), turar joy qoldiklaridan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laʼl

Laʼl — mineral, shpinelning qizgʻish, pushti rangli xili. Qattiqligi 7,5—8 boʻlib, olmos, yoqutdan keyin 3-oʻrinda. Kub singoniyali, kristallari oktaedr shaklida, zichligi 3,5—4,1 g/sm3. Temir, xrom, rux, shuningdek, natriy va kaliy aralashmalari uchraydi. Mineralning yangi aralashmalari tarkibi va genetik xususiyatlariga bogʻliq ravishda qizil, koʻk, yashil, qoʻngʻir va qora boʻlishi mumkin, shishasimon yaltiroq. L. uzoq vaqt yoqut deb notoʻgʻri nomlangan. Ular bir-biridan farq qiladi. 7-asrda Badaxshon (Pomir)da katta L. koni topilganidan soʻng bu mineralning fizik va kimyoviy xususiyatlari oʻrganilib, yoqut korundning qizil ranglisi, L. esa shpinelning qizil xili ekanligi aniklandi. L. yoqutdan yumshoqroq, birok, olovga chidamli. Beruniy L.ni quyidagicha taʼriflagan: "Laʼl oʻzining rangi va jilvalanib turishi bilan yoqutga juda oʻxshaydi, lekin qattiqligi jihatdan undan qoladi, shuning uchun bu mineralning qirralari tez sinib ketadi". Magmadan ajralib chiqqan issiq gaz eritmalarining ohaktoshlarga taʼsiridan L. hosil boʻladi. Oʻzbekiston, umuman Oʻrta Osiyoda shpinel keng tapqalgan boʻlmasada, Pomirdagina uning konlari topilgan. Bu konlar esa butunlay qazib olingan. L. faqat asl tosh sifatida zargarlikda ishlatiladi. Hozir sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik
Laʼli

Laʼli — roʻzgʻor buyumi; non, qandqurs solib dasturxonga qoʻyish uchun ishlatiladigan keng yassi, chetlari bir oz qayrilgan toʻrtburchak yoki aylana shaklidagi metall idish. Bezakli va bezaksiz boʻladi. Kandakori usulida naqshlar bilan bezatilgani keng tarqalgan. Baʼzan patnis deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laqab

Laqab — 1) shaxsning koʻrinishi, qiligʻi, mashgʻuloti yoki biror xususiyatiga qarab beriladigan ikkinchi nom. Masalan, Joʻra Pason, Olim Tashvish, Zokir Sovuq, Abdulla Xoʻroz kabi nomlarning ikkinchi qismi laqabdir. Odatda, Laqab ishlatilish oʻrni va maqsadiga qarab ijobiy yoki salbiy maʼnoga ega boʻladi. Adabiy asarlarda badiiy vosita sifatida ham qoʻllanadi. Yozuvchi va shoirning bundan maqsadi personaj yoki obrazning muayyan tomondan boʻrttirish, uning biron xususiyatini rivojlantirish, qaytariqlardan qochish va asar tilini 
rang-barang qilishdir. Laqabning baʼzilari adabiyotda umumlashib ketgan. Masalan, Majnun (telba) Qaysning, Koʻhkan (togʻ qazar) Farhodning laqabidir; 2) mumtoz adabiyot davrida taxallus maʼnosida qoʻllangan soʻz. Masalan, Navoiy asarlarida oʻzi haqida "al-mulaqab bin-Navoiy" ("Navoiy deb laqab olgan") deydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Nomlar
Laqay

Laqay (Loqay) — oʻzbeklar tarkibiga kirgan elatlardan biri. 

Laqaylar, asosan, Buxoro xonligining Hisor va Baljuvon bekliklari hududlarida, ayrim guruhlari hozirgi Surxondaryo viloyatining Denov, Tojikistonning Somoniyon, Kofarnihon, Hisor tumanlari, Xatlon viloyatining Qoʻrgʻontepa va Koʻlob mintaqalarida muqim aholi sifatida istiqomat qilishadi. Laqaylar Afgʻonistonning Bagʻlon va Balx viloyatlarida, Pokistonning Karochi shahri, Saudiya Arabistonidagi Makka, Madina, Jidda shaharlarida, Turkiyaning Antokiya, Istanbul mintaqalarida, Eronning Tehron viloyatidagi Qizil Hisorda, Sheroz, Zohidon, Kermon, Qazvin va Hoʻrmuzgon viloyatlarida yashaydilar. taxminan maʼlumotga koʻra, umumiy soni 500 ming kishidan ortiq. XX asr boshlarida Hisor bekligida laqaylar hisor laqaylari (esanxoʻja, bodroqli urugʻlari), Baljuvon bekligida yashovchilarni baljuvon laqaylari (bayram, toʻrtuvul urugʻlari) (hozirgi Koʻlob laqaylari) deb atalgan. Bu urugʻlarning har biri, oʻz navbatida, yana bir qancha kichik urugʻlarga (boʻlaklarga) boʻlingan. Laqaylar ham oʻzbek xalqini tashkil etgan boshqa elatlar singari hozirgi yashab turgan hududlarda shakllanib rivojlangan. Laqaylar chorvachilik, yilqichilik bilan shugʻullangan. Laqay ot zoti va hisori qoʻylar Markaziy Osiyoda mashhur. Boy xoʻjaliklarda 300—400, ayrimlarida 900—1000-yilqi boʻlgan. XIX asr oxirlarida oʻtroqlashish jarayonida dehqonchilik bilan shugʻullanishgan. laqaylar oʻziga xos urf-odat va anʼanalarga ega. Laqay qizlari tikadigan mapremech, juk charigʻich, aynaxalta, kashta va boshqa shunga oʻxshash milliy madaniyat namunalari mashhur. Ayniqsa, laqaylarda tikiladigan torlama va bostirma taqiyalar, yaʼni milliy bosh kiyimlar, oʻziga xos milliy madaniyat namunalari sifatida ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Mallitskiy N. G., Uchebnoye posobiye po geografii Tadjikistana, T. —Samarqand, 1929;
 Karmisheva B. X., Oʻzbeki-lokaysi Yujnogo Tadjikistana, Stalinabad, 1954.

 

Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Turkum:Oʻzbek qabilalari
Laqay ot zoti

Laqay ot zoti — jaydari ot zoti. Vatani — Oʻrta Osiyo. Bundan 300—400 yil muqaddam laqaylar tomonidan mahalliy jaydari moʻgʻul tipidagi ot zotini yovmut, axaltaka, qorabayir va arabi ot zotlari bilan chatishtirish va uzoq, tanlash asosida yaratilgan. Laqay ot zotiz. quruq va issiq iqlimga moslashgan. Togʻli hududlarda salt minish, yuk tashish, aravaga qoʻshish, poyga va uloq musobaqalari uchun moʻljallangan (poygada 1000 m masofani 1 min. 12,7 sek.da bosib oʻtgan). Tana tuzilishi pishiq., koʻkrakdor, sagʻrisi keng, oyoqlari qotma, tusi, asosan, toʻriq, koʻk, saman, jiyron, kamdankam qora. Tirik vazni 400–450 kg. Serpushtligi 85—95%. Laqay ot zotiz. aygʻirlarining qarchigʻay balandligi 145,7 sm, gavdasining uzunligi 150 sm, koʻkrak qafasi aylanasi 161,8 sm, pochasining aylanasi 19 sm. 2—3 yoshli toylari poygaga oʻrgatiladi. Asosan, Tojikistonda (Hisor togʻ yaylovlari, Yovon dashti) va Oʻzbekistonning Denov mintaqasida boqiladi. Laqay ot zotiz. Dushanba yaqinidagi Sultonobod ot zavodi va respublikadagi maxsus yilqichilik xoʻjaliklarida urchitiladi.

 Adabiyot 
 Toʻraqulov 3. va boshqa, Yilqichilik, T., 1985. Abdusattor Amirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Otlar
Turkum:Ot zotlari
Turkum:Sutemizuvchilar
Turkum:Biologik turlar
Laqqa baliq

Laqqa baliq — laqqalar oilasiga mansub baliq. Boʻyi 5 m gacha, ogʻirligi 300 kg gacha. Tanasi tangachasiz. Orqa suzgich qanoti kichik. Ogʻzi keng. Pastki jagʻi uzunroq. Moʻylovi 3 juft. Orqa tomoni zaytun tusda, ost qismi esa oq rangda. Yevropadagi koʻl va daryolarda yashaydi. Oʻzbekiston daryolarida uchraydi. 4–5 yilda voyaga yetadi. Bahorda yoki yoz boshida suv tubidagi uyasiga 480 mingtacha uvildiriq tashlaydi. Erkagi tuxumlarini qoʻriqlaydi. Umurtqasiz jonivorlar bilan oziqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Lagʻmon Zoli Zard

Lagʻmon Zoli Zard — Vaxsh vodiysi (Tojikiston)dagi shahar harobasi (milodiy 3—4-asr —1221). Vaxsh daryosining soʻl qirgʻogʻidagi Uzun qishlogʻi yaqinida, Qoʻrgʻontepa shahridan 23 km masofada joylashgan. Oʻrta asrlarda Halovard deb atalgan. L.ning umumiy may-doni shahar atrofi bilan birgalikda 100 ga ni tashkil etadi. Shahar mudofaa devorlari bilan oʻralgan, kuzatuv minoralariga ega 4 darvozasi boʻlgan. Shaharning ayrim qismlari 2 qator devor bilan oʻrab olingan. L. oʻrnidagi dastlabki manzilgoh milodiy 3—4-asrlarda vujudga kelgan. Ilk oʻrta asrlarda Vaxsh viloyati markazi Halovard Kofirqalʼa shahri harobasi oʻrnida boʻlgan. Arablar istilosi arafasida bu yerda buddizmga eʼtiqod qilgan turkiy sulola hukmronlik qilgan. Arablar Halovardni egallab, uni vayron etishgach, viloyat markazi 12 km shim.gʻarbda joylashgan L. oʻrniga koʻchgan. Shahar oʻzining eski nomini saqlab qolgan. Arablar istilosidan soʻng u katta shaharga aylangan. 10—13-asr boshlarida ravnaq topgan. Shahardagi deyarli barcha binolar pishiq gʻishtdan ishlangan, koʻcha va maydonlarga esa shagʻal (mayda tosh) yotqizilgan. Oʻrta asrlarda bu yerda Vaxsh viloyatining zarbxonasi joylashgan. Shahar 1221-yil Chingizxon qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. Ad:. Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Tojikiston
Lahja

Lahja yoki Dialekt — umumxalq tilining muayyan chegaralangan hududda joylashgan kishilar jamoasida bevosita aloqa vositasi sifatida qoʻllanuvchi va nisbatan yaxlit lisoniy tizim bilan ajralib turuvchi koʻrinishi. Lahja bir qator kattaroq til tuzilmasi tarkibiga kiradi, ushbu butunlikning boshqa qismlariga, boshqa Lahjalariga qarshi qoʻyilib, taqqoslanadi va ular bilan umumiy xususiyatlarga ega boʻladi. Hududiy Lahjalar tovushlar tarkibi, grammatika, soʻz yasalishi, leksika nuqtai nazaridan muayyan tafovutlarga ega boʻladilar. Bunday farqlar sezilmas darajada boʻlib, aniq, bir tilning turli Lahjalarida soʻzlovchilar bir-birini yaxshi tushunishadi (mas, oʻzbek tili Lahja va shevalari), boshqa tillarning Lahjalari bir-biridan kuchli farq qilib, bunda turli Lahjalarda soʻzlovchilarning oʻzaro aloqasi qiyinlashadi yoki mumkin boʻlmaydi (mas, nemis, xitoy tillari Lahjalari). Lahja umumxalq tilining quyi bosqichi hisoblanadi, u shevaga nisbatan keng maʼnoga ega boʻlib, shevalar yigʻindisidan tarkib topadi. Mas, etnogenetik jihatdan koʻp tarkibli boʻlgan oʻzbek tilida 3 ta asosiy Lahja farqlanadi: qorluq-chigil-uygʻur lahjasi — Fargʻona vodiysidagi, Toshkent va Zarafshon vohalaridagi shaharlar va ularga yaqin aholi maskanlari shevalarini oʻzi ichiga oladi; qipchoq lahjasi — Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Shimoliy Xorazmdagi hamda Fargʻona va Ohangaron vodiylaridagi "j"lovchi oʻzbek shevalarini oʻz ichiga oladi; oʻgʻuz lahjasi — Janubiy Xorazm (Urganch, Xiva, Xonqa, Hazorasp va boshqalar) va Turkmanistondagi oʻzbek shevalaridan iborat. Mazkur Lahjalarning fonetikasi, grammatikasi va lugʻat tarkibida bir-biridan farq qiluvchi xususiyatlar mavjud, lekin bu farqlar ularni birbiridan keskin ajratmaydi. Bu Lahjalar oʻzbek xalqi va tilining paydo boʻlishi va rivojlanishida yetakchi oʻrin egallab, qoz. oʻzbek adabiy tilining shakllanishi va undagi ayrim lisoniy hodisalarning barqarorlashishida ishtirok etgan. Qorluq Lahjasining Toshkent va Fargʻona tip shevalari hozirgi oʻzbek adabiy tilining tayanch shevalari hisoblanadi. Oʻzbek adabiy tili hozir ham Lahjalardagi eng ifodali, koʻp maʼnoli soʻzlar va iboralar, maqbul grammatik shakllar hisobiga boyib bormoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Sheva
 Tilshunoslik

 

 

Turkum:Tilshunoslik
Aleksandr Lebedev

thumb|Aleksandr Lebedev
Aleksandr Alekseyevich Lebedev 1893.14(26).! 1, Litva — 1969.15.3, Leningrad — rus fizigi, akademik (1943). Peterburg universitetini tugatgan (1916). Ilmiy ishlari texnik va amaliy optikaga hamda elektron optikaga oid. Shisha buyumlarini sekin-asta sovitish yoʻli bilan sinmaydigan qilish nazariyasini ishlab chiqqan. Bir qancha ishlari interferensiyani tekshirishga va undan foydalanishga bagʻishlangan. Qutblovchi interferometr yasagan (1931). Lebedev rahbarligida elektron mikroskopnit birinchi namunasi (1947), tez sodir boʻluvchi jarayonlarni suratga oluvchi fotokamera yaratilgan. Ilmiy ishlari fotoelektr hodisalarni oʻrganishga va nurlanish qabul qilgichlarni yaratishga tegishlidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Turkum:1969-yilda vafot etganlar
Oleg Lebedev

Oleg Vladimirovich Lebedev (1940.25. 1, Toshkent) — mashinalar mexanikasi sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1987), texnika fanlari doktori (1979), professor (1980). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari i-tini tugatgan (1962). Shu institutda assistent, dotsent (1965—71); ilmiy ishlar boʻyicha prorektor hamda traktorlar va avtomobillar kafedrasida professor (1971 — 80), VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi vitse-prezidenti (1981—87). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti va fizika-mat, boʻlimi raisi (1987—94), Mexanika va inshootlarning seysmik mustaxkamligi institutida laboratoriya mudiri (1994-yildan). Ilmiy ishlari gʻildirakli mashinalarning rul boshqarmalari va boshqa mexanizmlarning gidrodinamika nazariyasi; perspektiv gidrokuchaytirgichlar bosimi ini loyihalash va hisoblash; mashina va mexanizmlarni texnik talablarga asosan sintezlashga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Pyotr Lebedev

thumb|Petr Lebedev
Petr Nikolayevich Lebedev 1866. 24.2(8.3) - Moskva - 1912. 1(14)3 -rus fizigi, fiziklarning birinchi rus ilmiy maktabini yaratgan. Moskva universiteti professor (1900—11). 1891-yilda oʻzidan nur chiqaradigan jismlar orasida oʻzaro itarishish kuchi mavjudligini, bu esa yorugʻlik bosimi tufayli ekanligini hamda yorugʻlik bosimi taʼsirida dumli yulduzlar paydo boʻlishini isbotlagan. Birinchi boʻlib millimetrli elektromagnit toʻlqinlarni qosil qilgan (1895) va ularni oʻrgangan. Qattiq jismlarga (1899) va gazga (1908) yorugʻlik bosimi taʼsir etishini kashf etgan va uni oʻlchagan. Bu bilan u yorugʻlikning elektromagnit nazariyasini miqdor jihatdan tasdiqlagan. Yer aylani-shining yer magnetizmini hosil boʻlishiga taʼsirini oʻrgangan. Rossiya Fanlar akademiyasi fizika instituti uning nomi bilan ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:24-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1866-yilda tugʻilganlar
Turkum:1912-yilda vafot etganlar
Lev

Lev — Bolgariya Respublikasi pul birligi. 1880-yilda muomalaga chikarilgan. 1 L.=100 stotinka. Xalqaro ifodasi BGL. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari=1,8348 l. (2003, mart), va 2026-yil 1-yanvardan 2026-yil 31-yanvargacha to'liq chiqarib yuborilgunga qadar yevro bilan birga ikki tomonlama muomalada bo'ladi..OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lev III Isavr

Lev III (taxminan 675 — 741) — Vizantiya imperatori (717 yildan). Isavriya sulolasi asoschisi. Konstantinopol boʻsagʻasida (718 i.), Akroinos yaqinida (740 yil) arablar hujumini qaytargan. L. III 726 yilda Eklog (Qonunlar toʻplami) ni nashr ettirgan. Ikonaga qarshi kurashuvchilar harakati asoschisi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antoni van Levenguk

Antoni van Levenguk (Leeuwenhoek) (1632-yil 24-oktyabr - Delft - 1723-yil 26-avgust) — golland tabiatshunosi, ilmiy mikroskopiya asoschisi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1680-yildan). Optik shishalarni silliqlash sanʼatini egallagan (deyarli 300-marta kattalashtiradigan linzalar tayyorlagan). Oʻzi tayyorlagan linzalar yordamida birinchi boʻlib mikroskopik organizmlar (xususan, bakteriyalar), qonning kapillyarlarda harakatlanishi, eritrotsitlar, alohida oʻsimlik va hayvon hujayralari, tuxum va murtakni kuzatgan; muskul toʻqimasi, oʻsimlik va hayvonlarning organlari va boshqa qismlarini tasvirlab bergan. Birinchi marta oʻsimlik zararkunandalari — shiralarda partenogenez tasvirlagan. S. Gam bilan birga odam va hayvonlar spermatozoidlarni tasvirlab bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fan
Turkum:Biologiya
Turkum:Botanika
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Levend Ogoh Sirri

Levend Ogoh Sirri (1894, Rodos oroli — 1979, Anqara) — turk yozuvchisi, turkolog olim. Istanbul universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1919). Turk ensiklopediyasining bosh muharriri (1941—51, 1963—66). Anqaradagi Gazi Yegitim institutida turk adabiyotidan dars bergan (1947—49). Turkiya tilshunoslar jamiyati bosh kotibi va raisi (1941-50). "Ukubatlar" (1928) sentimental romani bor. Atoiy, Navoiy, Fuzuliy adabiy merosi va turkiy tillar tarixi va adabiyotiga bagʻishlab ilmiy asarlar yozgan, xususan, Navo-iyning Turkiya shaharlaridagi kutubxonalarda va Istanbuldagi Reven kutubxo-nasida saqlanayotgan va hali fanga maʼlum boʻlmagan qoʻlyozmalari haqida, jumladan, Navoiyning 26 asarini oʻz ichiga olgan, shoir hayotlik davrida Darvesh Muhammad Toqiy tomonidan koʻchirilgan (1497—99) qoʻlyozma haqida mufassal maʼlumotlar eʼlon qilgan. 1965—68 yillarda Anqarada Navoiy asarlarining 4 jildli toʻplamini nashr ettirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manas Leviyev

thumb
Manas (Menashe) Betyanovich Leviyev (1912.25.7, Namangan – 1990.30.4, Toshkent) – kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1962), Oʻzbekiston xalq artisti (1972). Samarqand musiqa va xoreografiya institutida taʼlim olgan (1930—32), Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1944). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—42). L. ijodida oʻzbek va tojik xalqlari ohanglari kompozitorlikka xos koʻp ovozlik vositalar bilan uygʻunlashgan. Kuylari nafis va jozibador, garmoniyasi oddiy va shirador boʻlib, deyarli barcha asarlari hayot-baxsh, koʻtarinkilik ruhi bilan sugʻorilgan. Koʻp qirrali ijodida vokal musiqasi asosiy oʻrin tutadi: „Dilistonim, sen mening“, „Goʻzal tong“, „Sadoi bulbul“ kabi romanslari, „Oʻzbek qizi ovozi“, „Oʻrik gullaganda“ singari qoʻshiqlari va boshqa L. oʻzbek musiqali dramasi va ayniqsa, musiqali komediya janrining rivojiga katta hissa qoʻshgan. „Oltin koʻl“ (Uygʻun, 1949, oxirgi tahriri 1958), „Toshbolta oshiq“ (H. Gʻulom, 1961), „Toshkentning nozanin malikasi“ (H. Muhammad, 1978), „Qizil durrali nozik niholim“ (Ch. Aytmatov, H. Gʻulom, 1978) asarlari mazkur janrning barkamol namunalariga aylandi. L.ning „Suhayl va Mexri“ (M. Burhonov, Ik. Akbarov bilan hamkorlikda, 1958), „Mahallada duv-duv gap“ (1961), „Oʻtgan kunlar (film)“ (1969) kabi kinofilmlarga yozgan musiqasi yorqin va ommabop ohang hamda usullari bilan ajralib turadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). Ad.h Jabborov A., Manas Leviyev, T., 1986.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Manas Leviyevga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Kurt Levin

Kurt Levin (Lewin) (1890.9.9 - Poznan — 1947.12.2, Nyuton, Massachusets shtati, AQSH) — nemis-amerika psixologi. 1926—33 yillarda Berlin universiteti professor. 1932-yildan AQSHning bir necha untlarida dars bergan. Geshtalt-psixologiya Berlin maktabining taniqli vakili, topologik psixologiya asoschisi. Kibernetikannt asosiy qoidalarini ishlab chiqqan N. Viner guruxida ishtirok etgan. Shaxs va uning muhitida boʻladigan oʻzgarishlarni, individ va ijtimoiy guruhlar xulq-atvori motivlarini fizikadagi "maydon" tushunchasidan foydalangan holda izohlab bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nemis psixologlari
Frans Levinson-Lessing

thumb|Frans Levinson-Lessing
Frans Yulyevich Levinson-Lessing (1861.25.2, Sankt-Peterburg — 1939.25.10) — rus geologi va petrografi. Rossiya Fanlar Akademiyasi akademik (1925). Yuryev (hozirgi Tartu) universiteti (1892—1902), Sankt-Peterburg universitetida Rossiyada birinchi eksperimental petrografiya labratoriyani tashkil etgan. 1921-yildan oʻsha universitetda petrografiya kafedrasi mudiri. Geologiya muzeyi va Rossiya Fanlar Akademiyasi Tuproqshunoslik instituti (1925—29), Petrografiya instituti (1930—38) direktori, Kamchatka Vulkanologiya st-yasining birinchi direktori. Kaspiy dengizini kompleks oʻrganish Komissiyasi raisi (1934—39), keyinroq SSSR Fanlar Akademiyasi Ozarbayjon va Armaniston filiallari raisi. Asosiy ilmiy ishlari nazariy petrografiya, petrogenezis masalalariga, tog jinslarining kimyoviy tarkibini tasniflashga bagʻishlangan. Levinson-Lessing rahbarligida otqindi va metamorfik togʻ jinslari haqida toʻplam, oʻquv qoʻllanmalari, "Petrograficheskiy slovar"ning (1932) birinchi ruscha nashri tayyorlangan va nashr etilgan. Rossiya Fanlar Akademiyasida Levinson-Lessing mukofoti taʼsis qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Petrografiya 5 izd., L.—M., 1940; Izbr. trudi, t. 1-4, M.-L., 1945-55.

 

 

Turkum:Rossiya kishilari
Turkum:1861-yilda tugʻilganlar
Turkum:1939-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Levirat

Levirat (lotincha levir — qayni, erning ukasi), yesir olish — qadimiy nikoh odatlaridan biri, beva qolgan yanganing qaynisiga erga tegishi. Koʻpchilik xalqlarda urugʻchilik tuzumi davrida tarqalgan boʻlib, Kavkaz, Oʻrta Osiyo xalqlari, yahudiylar va boshqalarda ham saqlanib qolgan. Levirat odati boʻyicha uka uylangan boʻlsa ham marhum akaning beva (yesir) qolgan xotiniga uylanishi shart boʻlgan. Ayni holatda uka oʻlsa, aka uning bevasiga uylangan. Oʻzbeklarda "Aka oʻlsa yanga meros, uka oʻlsa kelin meros" maqolida ham yuqoridagi mazmun aks etgan. Bevani uyiga qaytarib yuborish voha oʻzbeklarida ayb sanalgan. Bevani begonaga uzatishni oʻzlariga uyat hisoblashgan. Agar beva rozi boʻlmasa majburlab roziligini olish hollari ham uchragan. Marhumning bevasi, mol-mulki, farzandlari tarbiyasi begona erkak qoʻliga oʻtib ketmasligi va hali uylanmagan uka qalin toʻlab, ortiqcha sarf-xarajat qilib uylanmasligi uchun nikohning Levirat shakliga ruxsat berilgan. Levirat nikoh shakli 20-asrdan soʻng, xalqimiz turmushidan butkul chiqib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Levi Boboxonov

thumb|Levi Boboxonov
Levicha hofiz, Boboxonov Levi (1873, Buxoro — 1926, Samarqand) — atoqli hofiz. Millati Buxoro yahudiylaridan. Hofizlik sanʼatini buxorolik Borux va Yuno Ismoilovlar, chorjoʻylik Hojixon Hofiz, keyinchalik Ota Jalol Nosirov kabi ustoz sanʼatkorlardan oʻrgangan. Maqom yoʻllarini tanbur va doira joʻrnavozligida oʻziga xos uslubda mahorat bilan ijro etgan. Diapazoni keng, tiniq va yoqimli ovozi bilan shinavandalarni maftun qilgan. Levicha hofiz 1890-yillardan boshlab Buxoro amiri saroyida xizmat qilgan. 1909—1911–yillarda Riganing mashhur "Pishushiy Amur" grammofon firmasi uning ijrosidagi Talqini Sabo, Nasri Ushshoq, Navroʻzi Sabo, Ushshoqi Qoʻqand, Ufari Moʻgʻulchai Segoh va boshqa asarlarni gramplastinkaga yozib olgan. 1921—1923-yillarda Levicha hofiz Buxoro Sharq musiqa maktabida dars bergan. 1923-yilda Samarqandga koʻchib kelib, badiiy havaskorlik toʻgaraklariga rahbarlik qilgan. Shogirdlaridan Sh. Sohibov, B. Zirkiyev, M. Tolmasov va boshqa tanilgan. Levicha hofizning ijro anʼanalarining davomchisi oʻgʻli Mushe Boboxonov (1910 — Buxoro —1983) — maqomchi-xonanda va sozanda (tanbur, doira). Oʻzbekiston xalq hofizi (1934). Buxoro musiqa bilim yurtida dars bergan (1931-yildan). Nevarasi Ari Boboxonov (1934, Buxoro) — sozanda (rubob, tanbur).

 Adabiyot 
 Xaimov Ye., Levina Hofiz. Hayoti va ijodi haqida, T., 1975.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O'zbekiston xalq hofizlari
Turkum:Maqom
Turkum:1873-yilda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Turkum:1926-yilda vafot etganlar
Turkum:Samarqandda vafot etganlar
Levkipp

Levkipp (Leukippos) (miloddan avvalgi 5-asr) — yunon faylasufi, antik atomistik taʼlimot asoschilaridan biri. Fanga mutlaq boʻshliq va bu boʻshliqda harakat qiladigan atomlar hamda mexanik zaruriyat tushunchalarini kiritgan. Uning fikricha, olamda barcha narsalar eng mayda, odsiy boʻlinmas zarralar — atomlar va boʻshliqdan tashkil topgan. Borlik va yoʻkdik bir vaqtda mavjud, ularning ikkisi ham narsalarning kelib chiqishiga sabab boʻlishi mumkin. Atomlar borliq sifatida mohiyatan zich va toʻla, ular boʻshliqda harakat qiladi. Boʻshliq borliq emas, ammo u ham borliq kabi mavjud. Atomlar xilma-xil, doimo harakatlanuvchi unsurlardan tashkil topgan boʻlib, cheksiz shakllarda namoyon boʻladi hamda doimo oʻzgarib, paydo boʻlib turadi. L.ning atomistik qarashlarini Demokrit davom ettirdi va rivojlantirdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qadimgi Yunoniston fiziklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Turkum:Ontologlar
Turkum:Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Turkum:Abderitlar
Boris Levkovich

Boris Apollonovich Levkovich (1886.23.6, Samarqand — 1966.30.4, Toshkent) — paxtaga dastlabki ishlov berish texnologiyasi boʻyicha olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), professor (1930). Varshava politexnika institutini tugatgan (1915). Oʻrta Osiyo universitetida oʻz tashabbusi bilan tashkil etgan paxtani dastlabki ishlash kafedrasida ishladi (1927). Oʻrta Osiyo paxtachilik-irrigatsiya politexnika institutida dekan (1929), professor (1930—31), Toshkent toʻqimachilik institutida kafedra mudiri (1932— 66). Ilmiy ishlari paxtaga dastlabki ishlov berish, chigitdan tola ajratishning nazariy va amaliy masalalariga bagʻishlangan. As: Elementi teorii djinirovaniya, T., 1938.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Turkum:23-iyunda tugʻilganlar
Turkum:30-aprelda vafot etganlar
Levkon I

Levkon I (Leukon) — arxont, Bospor davlati podshosi (miloddan avvalgi 389/388— 349/348). Uning davrida keng bosqinchilik yurishlari amalga oshirilgan. Bospor davlatiga Feodosiya (taxminan miloddan avvalgi 380), Sharqiy Qrim, Kuban boʻylarida yashovchi qabilalar (sindlar, toretlar va boshqalar) qoʻshib olingan. Keng hosildor yerlarning bosib olinishi, Bospor gʻallasining (ayniqsa, Afina-ga) eksport qilinishini rivojlantirgan; bu Bosporning iqtisodi va madaniyatining rivojlanishiga yaxshi taʼsir qilgan. L.1 davrida Pantikapey shahrida 1-marta oltin tangalar zarb qilish boshlangan (taxminan miloddan avvalgi 375).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Levkopis

Levkopis (Leucopis bona Rohd.) — Chamaemyidae-Ochthipilidae oilasiga mansub foydali pashsha-entomofag. Kumushdek oqish, tanasining uz. 2—5 mm. Boshida koʻzlarini ajratib turuvchi keng peshonasi bor. Boshining tepa qismida qilchalari yoʻq. Yilda 5—6 avlod beradi. Har avlodning rivojlanishi ob-havo sharoitiga qarab 20—30 kun davom etadi. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Katta yoshdagi qurtlari past haroratga ancha chidamli boʻlsada, bahorda koʻpi oʻlib ketadi. Mart oʻrtalarida gʻumbakka aylanadi. Pashshalari esa mart oxiri — aprel boshlarida uchib chiqadi. Qurtlari oʻsimlik bitlari va chervetslarning yirtqichi (qishlayotgan komstok qurti)ning 80—90% ini yoʻq qiladi, bahorda esa unli chervets tuxumlari bilan oziqlanadi (qarang Foydali hasharotlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leggorn

Leggorn — goʻsht-tuxum yoʻnalishidagi serpusht tovuq zoti. 19-asrda AQShda Italiya oq tovuqlarini minorka va ispan, urushqoq va boshqa zotlar bilan chatish-tirib chiqarilgan. Zot mahalliy tovuqlar olib kelingan Italiyadagi Livarno (ing. Leghorn) porti nomidan olingan. Boshi kichik, quloq solinchogʻi oq yoki sargʻish, toji katta. Pati, asosan, oq, qoʻngʻir, sariq, qora, koʻk. Yaxshi iqlimlashadigan, chidamli, tez yetiladigan oq L. Koʻproq tarqalgan. Tovuqlarining oʻrtacha vazni 1,6—1,8 kg, xoʻrozlari 2,3—2,5 kg. Tovugʻi yiliga oʻrtacha 240 va undan ortiq tuxum qiladi. Tuxumi vazni 57—60 g. Amerikadan, soʻngra Yevropa mamlakatlari va Yaponiyadan 1925-yilda SSSRga keltirilgan va oq rus tovuq zotlarini chiqarishda foylanilgan. L. koʻpgina mamlakatlarda keng tarqalgan. 1925-yildan Oʻzbekiston parrandachilik fabrikalarida boqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Legenda (xaritagrafiya)

thumb
Legenda ( — oʻqilishi kerak boʻlgan narsa), xaritagrafiyada — xarita mazmunini ochib beradigan barcha shartli belgilar va izohlar majmuasi. Legenda xaritaga olingan obʼyektning mantiqiy asosini ifoda etadi. Belgilarning ketma-ket joylashtirilishi, ularning oʻzaro bir-biriga muvofiqligi, shtrixli elementlar uchun ranglar gammasini toʻgʻri tanlab olish xaritada tasvirlanayotgan hodisa yoki jarayon tasnifiga mantiqan boʻysundirilgan boʻladi. Legenda asosiy xarita bilan uning ramkalari orasidagi boʻsh qolgan joylarda va undan tashqarida maqsadga muvofiq joylashtiriladi. Geografik atlaslar va koʻp varaqli xaritalarda Legenda alohida sahifada beriladi yoki risola holida ularga ilova qilinadi. Ad.: Salishev K. A., Kartografiya 3 izd., M., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Legion

Legion (lotincha) — Qad. Rim armiyasidagi asosiy tashkiliy va taktik birlik (4,5—10 ming kishi); manipula va turmalardan, miloddan avvalgi 1-asr oʻrtasidan esa kogortalardan tashkil topgan. 16—19-asrlarda Fransiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Rossiyada turli harbiy qismlar "L." deb yuritilgan (mas, Sezar legioni; temir legionlar va boshqalar). Ikkinchi jahon urushi davrida Germa-niyada harbiy asirlardan turli xalqlarning L.lari tashkil qilindi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Legirlangan poʻlat

Legirlangan poʻlat - tarkibiga maʼlum xossa beradigan legirlovchi elementlar (xrom, nikel, molibden, volfram, vanadiy, marganets, kremniy, titan, bor) sunʼiy ravishda qoʻshilgan poʻlat. Legirlangan po'lat. Tarkibidagi legirlovchi elementlarga qarab nomlanadi. Mikrolegirlangan (elementlar mikrodozada kiritilgan), kam (legirlovchi elementlar 2,5% gacha), oʻrtacha (3,5 —10%), yuqori (10% dan yuqori) legirlangan xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, Legirlangan poʻlat konstruksion (qarang Konstruksiyey materiallar), asbobsozlik (qarang Asbobsozlik poʻlati) va alohida kimyoviy fizik xossaga ega boʻlgan poʻlatlarga (mas, issiqbardosh poʻlat, olovbardosh poʻlat, magnitli poʻlat va boshqalar) boʻlinadi. Legirlangan poʻlatdan mashina, mexanizm va qurilmalarning detallari, asboblar va boshqa tayyorlanadi (yana qarang Legirlash)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Legirlangan choʻyan

Legirlangan choʻyan — tarkibiga maʼlum xossa beradigan legirlovchi elementlar (xrom, alyuminiy, nikel, vanadiy, titan va boshqalar) sunʼiy ravishda qoʻshilgan choʻyan. Mikrolegirlangan (elementlar mikrodozada qoʻshiladi), kam (elementlar 3% gacha qoʻshiladi), oʻrtacha (3—10%), yuqori (10% dan yuqori) legirlangan xillarga boʻlinadi. Bundan tashkari, Legirlangan choʻyan xromli, alyu-miniyli, nikelli; konstruksion (qarang Konstruksion materiallar), antifriksion (qarang Antifriksion materiallar), korroziyabardosh (qarang Korroziyabardosh materiallar), issiqbardosh, olovbardosh, magnitmas, yeyilishga chidamli va boshqa bor. Legirlangan choʻyandan silindr bloklari, porshenlar, tirsakli vallar, podshipniklar, ishqalanuvchi detallar va boshqa tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Legirlash

Legirlash (nem. Legieren — eritmoq) — metall qotishmalarga, maʼlum kimyoviy tarkibga, strukturaga va kerakli xossaga ega boʻlgan krtishmalar olishga imkon beruvchi legirlovchi elementlar (xrom, nikel, molibden va boshqalar) qoʻshish. Odatda, suyuq holatdagi, kamdan-kam qattiq holatdagi metall qotishmalar legirlanadi. L. yoʻli bilan qotishmalarning mustahkamligi va plastikligi oʻzgartiriladi, yeyilishga va korroziyaga chidamliligi, issiqbardoshligi, magnit xossalari va boshqa oshiriladi. L.ning hajm va yuza boʻyicha L., kompleks L. (qattiq jism sirtini ionlar bilan bombardimon qilib, shu jism ichiga atomlar kiritish) xillari ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Legnitsa jangi

Legnitsa jangi -Botuxon bilan salibchilar oʻrtasida Legnitsa shahri (Polsha) yaqinida boʻlib oʻtgan jang (1241 yil 9-aprel). Moʻgʻullarning Sharqiy Yevropaga bosqinchilik yurishi davrida Botuxon boshchiligidagi moʻgʻul qoʻshini Krakov shahrini egallab, unga oʻt qoʻygan, soʻngra Oder daryosidan oʻtib, Legnitsa yaqinida Sileziya gersogi Genrix boshchiligidagi nemis salibchilari, sileziyaliklar, Tevton ordeni ri-sarlari hamda polyaklardan iborat 30 ming kishilik lashkarlarga duch kelgan. 1241-yil 9-apreldagi jangda salibchilar moʻgʻullarning ataylab chekinayotgan avangʻoriga birinchi boʻlib hujum qiladilar. Qoʻpol qurollangan bu piyodalar asosiy qoʻshindan uzoqlashgandan soʻng moʻgʻullar ularni qurshab olib, qirib tashlaydi. Salibchilarga madad uchun borayotgan polyak va sileziyaliklar otryadi qochishga majbur boʻladi. Tevton ordeni ritsarlari jangni davom ettirishga urinib koʻradi, ammo boy berilgan jangni tiklash uchun kuchlar kamlik qiladi. Birlashgan xristian armiyasi katta talafot koʻrgan. Legnitsa atrofini vayron qilgan moʻgʻullar Ratibor shahriga qarab yurib, u yerdan Moraviyaga bostirib kiradilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Janglar
Turkum:Oltin Oʻrda
Lejandr Adriyen Mari

LEJANDR (Legendre) Adriyen Mari (1752.18.9 - Parij - 1833.10.1) -fransuz matematigi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1783). Geodezik oʻlchashlar nazariyasini ishlab chiqqan, eng kichik kvadratlar usulini ochgan, elliptik integrallar va variatsion hisob bilan shugʻullangan. Lejandr koʻphadlari va Lejandr almashtirishi deb ataladigan tushunchalarni kiritgan. L. elliptik integrallarning qatʼiy qoidaga aylanishini isbotlagan, ularning qatorlarga ajralishini topgan va qiymatlari jadvallarini tuzgan. Variatsion hisobda ekstremumning mavjudligini aniklagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lejandr koʻphadlari

Lejandr koʻphadlari, sferik koʻphadlar — darajalari tobora ortib boradigan koʻphadlarning maxsus sistemasi. A. Lejandr kiritgan (1785). Lejandr koʻphadlari tenglama sferik koordinatalardagi Laplas tenglamasida oʻzgaruvchilarni ajratishda hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lezgin tili

Lezgin tili - lezginlar tili. Kavkaz tillari oilasiga mansub. Jan. Dogʻiston va Shim. Ozarbayjon hududida tarqalgan. Bu tilda 347,6 ming kishi soʻzlashadi (1980). Lezgin tili gyuney, kurax, yarkin, axtin, kuzparin, kubin, fiy kabi shevalarga boʻlinadi. Fonematik tizimida 5 unli va taxminan 60 undosh fonema bor. Urgʻusi kuchli, koʻpincha soʻzning ikkinchi boʻgʻiniga tushadi. Otlar 18 kelishik, shu jumladan, 14 mahalliy kelishik boʻyicha turlanadi. Olmoshlarning barcha mavjud. Feʼl shaxs va son boʻyicha tuslanmaydi. Feʼl zamoni va mayli murakkab shaklga ega. Yozuvi rus grafikasi asosida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
=

 A a Ä ä B b C c Č č Ch ch Čh čh D d E e F f G g Ĝ ĝ H h I i J j K k Kh kh L l M m N n Ħ ħ O o Ö ö P p Ph ph Q q Qh qh R r S s Š š T t Th th U u Ü ü V v X x Ẍ ẍ Y y Z z Ž ž

 

 

Turkum:Tillar
Lezginlar

Lezginlar (oʻzlarini lezgiyar deb atashadi) — xalq. Dogʻistonda (204 ming kishi), Ozarbayjonda (171 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida (260 ming kishi), Qozogʻistonda (14 ming kishi), Turkmanistonda (10 ming kishi) yashaydi. Umumiy soni taxminan 470 ming kishi (1990- yillar oʻrtalari). Dogʻistonning togʻlik aholisini da 19-asr va 20-asr boshlarida L. deb atashgan Lezgin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar, shialar ham bor. L., asosan, dehqonchilik, bogʻdorchilik, chorvachilik, hunarmandlik (gilam toʻqish, yogʻoch, temir va charmga ishlov berish) va kulollik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Le ivan

Le ivan (taxallusi, asl ismi — Ivan Leontyevich Moysya; 1895.9.3, Cherkass viloyati — 1948.9.10, Kiyev) — ukrain yozuvchisi. "Yuxim Kudrya" (1927), "Hayot oʻyini" (1928) qissa va hikoyalari, "Togʻ oraliqlari" (2 qism, 1929 — 34) roman-epopeyasi oʻzbek xalqining qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirishda chekkan zahmatlari, oktabr toʻntarishidan keyingi ogʻir yillar haqida. "Integral" (1931) qissasi Donbass metallurglari hayotiga bagʻishlangan. "Quvonch tarixi" romani, "Muqaddas togʻlar" (1938), "Xatlarim" (1945) hikoyalar toʻplamlari, "Janubi — Gʻarb" (hamkorlikda, 1950) romani, "Jar yoqasida" (1958), "Zarang bargi" (1960) kabi asarlarida Ikkinchi jahon urushi yillarida xalq boshiga tushgan ogʻir fojialar, janggoxdagi kurash manzaralari aks ettirilgan. Tarixiy mavzudagi "Nalivayko" (1956), "Xmelnitskiy" (1965) romanlarida ukrain xalqining oʻtmishi, erk uchun kurashi tasvirlangan. Asarlari koʻplab tillarga, xususan, "Togʻ oraliqlari" romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1964).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukrainalik yozuvchilar
Ley (pul birligi)

Ley — 1) Ruminiya Respublikasi pul birligi. 1867-yildan muomalaga chiqarilgan (1890-yilgacha mamlakatda fransuz franki bilan birga muomalada boʻlgan), 1890-yildan yagona milliy valyuta. 1 L.=100 ban. Xalqaro ifodasi RON. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari=33261L. (2003, mart). 2) Moldova Respublikasi pul birligi. 1993-yil 29-noyabrda muomalaga chikarilgan. 1 L.= 100 ban. Xalqaro ifodasi MOL. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari= 14,38 L. (2003, mart).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leyb-gvardiya

Leyb-gvardiya — baʼzi monarxik davlatlarda hukmdorning shaxsiy qoʻriqchilari va eng sara harbiy qismlarning faxriy nomi. Rossiyada Pyotr I tomonidan 17-asr oxirida taʼsis etilgan. Keyinchalik Rossiya armiyasining koʻpgina gvardiyachi qismlari L.-g. nomi bilan atalgan. Shuningdek, baʼzi armiyalar tarkibidagi polklarning nomiga ham "leyb" qoʻshimchasi qoʻshilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gottfried Leibniz

Gottfried Wilhelm Leibniz (1646.1.7, Leypsig- 1716.14.11, Gannover) — nemis faylasufi, fizik, matematik, tarixchi. Berlin Fanlar akademiyasining asoschisi va prezidenti (1700). 1676-yildan Gannover gersoglari xizmatida. Petr I iltimosiga koʻra, Rossiyada maorif va davlatni boshqarishni rivojlantirish loyihalarini ishlab chiqqan. Leibniz fikricha, real dunyo oʻzaro boʻlinmas ruhiy substansiya — monadalardan iborat. Monadalar barcha narsalarning, hayotning asosini tashkil qiladi. Tabiat quyi darajadagi, inson esa oliy darajadagi monadalardan tashkil topgan. Bilish nazariyasida ratsionalizm mavqeida turgan. Lokk sensualizmiga qarshi chiqqan. Umumiy, zaruriy bilimning asosi faqat aql boʻlishi mumkin deb hisoblagan. Fizikada fazo va vaqt harakatining nisbiyligi toʻgʻrisidagi, mantiqda analiz va sintez toʻgʻrisidagi taʼlimotni rivojlantirdi, yetarli asos qonunini birinchi boʻlib izohlab berdi. U matematik mantiq asoschilaridan biridir. Leibniz differensial hisob va integral hisobni kashf qildi, katta sonlarni hisoblash mashinasini yaratdi. Tilshunoslikda tillarning paydo boʻlish tarixini, genealogik tasnifini yaratdi, nomlarning kelib chiqishi haqidagi taʼlimotni rivojlantirdi. Siyosat va huquq sohasida tabiiy huquq konsepsiyasi va ijtimoiy kelishuv haqidagi taʼlimotni himoya qilgan. U optik asboblar va gidravlik mashinalar loyihasini yaratgan. 1926-yildan Berlinda Leibniz jamiyati mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Matematiklar
Turkum:1-iyulda tugʻilganlar
Leiden

Leyden — Niderlandiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Janubiy Gollandiya provinsiyasida. Reyn daryosi deltasidagi port. Aholisi 117,4 ming kishi (2001). Leyden yirik madaniy va ilmiy markaz. Jun tayyorlashning qadimiy markazi. Mashinasozlik, metallsozlik, kimyo, poligrafiya, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1575), universitet kutubxonasi, tarix muzeyi, etnografiya muzeyi, mashhur rassom Rembrandt uy-muzeyi va boshqalar bor. Shahar qoʻlyozmalarda ilk bor 9-asrda qayd etilgan. 12—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ilmiy markazlar
Turkum:Geografiya
Turkum:Fan