Aksolotl

thumb|Axolotl - o'z organlarini o'z-o'zini tiklashga qodir ajoyib mavjudot.
Aksolotl (Axolotl) – ambistomlarning ayrim ning neotenik lichinkalari kaudat tartibining ambistomlar oilasidan boʻlgan amfibiyalar.

Aksolotlning oʻziga xos xususiyati shundaki, u metamorfozga uchramasdan, katta boʻlmasdan yoshlik paytidanoq koʻpayish xususiyatiga ega boʻladi. Bu lichinkalarda qalqonsimon bez yaxshi rivojlangan, lekin u odatda metamorfozni qoʻzgʻatuvchi tiroksin gormonini yetarlicha ishlab chiqarmaydi. Biroq, agar aksolotl quruqroq va salqinroq muhitga oʻtkazilsa yoki uyda boqish vaqtida suv sathi tushirilsa u katta ambistomaga aylanadi. Aksolotlning ambistomaga aylanishini tiroksin gormon inʼyeksiyasi deb ham atash mumkin. Transformatsiya bir necha hafta ichida sodir boʻlishi mumkin. Aksolotlning tashqi jabralari yoʻqoladi, tananing rangi va shakli oʻzgaradi. Ammo aksolotlni mutaxassisning yordamisiz metamorfozga kiritish hayvonning hayoti uchun xavflidir. Maʼlumot oʻrnida aytish kerakki, uyda aksolotlni ambistomaga aylantirishga urinishlar koʻp hollarda hayvonning oʻlimi bilan yakunlanadi.

Koʻpincha „aksolotl“ nomi Meksika ambistomasining lichinkasi (laboratoriyada yoki uyda saqlanadigan aksolotllarning aksariyati ushbu turga tegishli) yoki yoʻlbars ambistomasi bilan bogʻliq holda ishlatiladi, ammo buni har qanday ambistomaning lichinkasi deb atash mumkin.

 Afsona 
Aksolotl - azteklarning olov va chaqmoq xudosi Xolotl bo'lib, u qurbonlikka berilmaslik uchun o'zini salamandr qiyofasida kiygan. Bu meksikalik amfibiyalar yo'qolgan oyoq-qo'llarini qayta tiklash va butun umri davomida "yosh" bo'lib qolish uchun ajoyib qobiliyatga ega.

 Qo'shimcha ma'lumotlar 
Metamorfozga uchragan boshqa salamandrlardan farqli o'laroq, aksolotllar hech qachon o'zlarining lichinkalari, balog'atga etmaganlik bosqichidan tashqarida o'smaydi, bu hodisa neoteniya deb ataladi .

Ularning abadiy yoshligining bir nechta belgilari - bu ularning boshlaridan yele, to'rli oyoqlari, tanasining uzunligi bo'ylab yuradigan dorsal suzgich va dumi kabi chiqib turadigan patli g'unajinlardir. Garchi ular gillalarini ushlab tursalar ham, kattalar aksolotllarining o'pkalari ham ishlaydi va teri orqali nafas oladi. Go'yo go'dak bo'lish ularni juda yoqimli qilmagandek, og'izlari Mona Lizaning doimiy tabassumi bilan oldinga qaragan.

Bu yoqimli kichkina og'izlar ovqatlanish vaqti kelganda tezda changyutgichga aylanishi mumkin. Aksolotlar o'ljasini so'rib oladi, ular orasida qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, hasharotlar tuxumlari va mayda baliqlar mavjud.

Axolotllar uzoq vaqtdan beri ommani hayratda qoldirdi va hatto 1864 yilda ular Meksikadan Parijga olib kelinganida. Butun qit'adagi yevropaliklar bu salamandrlarni ko'paytirishni boshladilar, bu esa asirlikda osonlik bilan ko'payadigan bu hayvonlarning gullab-yashnagan savdosining boshlanishi edi. 

Yovvoyi tabiatda ular ko'pincha kulrang-jigarrang rangga ega. Och rangli aksolotllar, ayniqsa oq tanli va pushti gilllarga ega bo'lganlar odatda asirlikda etishtiriladi.

Biroq, aksariyat mamlakatlarda turlarni chegaralar orqali sotish mumkin emas, bu qisman uni yovvoyi tabiatdan brakonerlik qilish mumkinligidan xavotirda. Shuning uchun aksolotllarni uy hayvonlari sifatida saqlash AQShning ayrim shtatlarida noqonuniy hisoblanadi.

Axolotls, shuningdek, yo'qolgan yoki shikastlangan oyoq-qo'llarni, yuraklarni, orqa miya va hatto miya qismlarini doimiy chandiqlarsiz qayta tiklash qobiliyati tufayli biologlar uchun keng tarqalgan tadqiqot mavzusidir.

Chandiqlar to'qimalarning yangilanishiga to'sqinlik qilganligi sababli, aksolotllarning qanday va nima uchun tuzalmasligini aniqlash odamlarning to'qimalarni qayta tiklash qobiliyatini ochishi mumkin. Misol uchun, 2021 yil aprel oyida o'tkazilgan tadqiqot aksolotl molekulalari regeneratsiyani rag'batlantirish uchun qanday aloqa qilishini aniqladi.

Yolgʻiz jonzotlar boʻlgan aksolotlar bir yoshda jinsiy etuklikka erishadilar va ularning tabiatda tuxum qoʻyish davri fevralga toʻgʻri keladi. Erkaklar, ehtimol, feromonlardan foydalangan holda urg'ochilarni qidiradilar va dumini va pastki tanalarini silkitib, hula raqsini ijro etadilar. Urg‘ochi tumshug‘i bilan uni turtib javob qaytaradi.

Urg'ochilar o'simliklar yoki toshlarga mingtagacha tuxum qo'yishi mumkin (o'rtacha 300 ga yaqin), bu ularni yirtqichlardan himoya qiladi. Ikki hafta o'tgach, tuxumlar chiqadi va ota-ona qaramog'isiz lichinkalar o'z-o'zidan suzishni boshlaydi.

Nima uchun aksolotllar kattalardek tashqi ko'rinishini o'zgartirmasligini tushuntiruvchi nazariya mavjud. Ular paydo bo'lgan ko'llar, boshqa ko'plab suv havzalari singari, hech qachon qurib qolmaganligi sababli, aksolotlar o'zlarining suv xususiyatlarini, masalan, kurtak dumi kabi, quruqlikdagilar, masalan, oyoqlari bilan almashishlari shart emas edi.

Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining 2019 yilgi baholashiga ko‘ra, tabiatda atigi 50 dan 1000 tagacha aksolotl qolgan va ularning soni keskin kamayib bormoqda.

Turizm va uy-joy qurilishining rivojlanishi, qishloq xo'jaligi va sanoatning ifloslanishidan tashqari, turlarning populyatsiyasini sezilarli darajada kamaytirdi.

 
National Geopgraphiс - https://www.nationalgeographic.fr/animaux/laxolotl-fascinante-creature-capable-dauto-regenerer-ses-organesNational Geographic saytidan ko'chirib oldim.Ma'lumotlarni to'ldirish uchun