Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kolibakterioz

Kolibakterioz, esherixioz, kolibatsillyoz, kolisepsis, kolienterit — yosh hayvonlarda uchraydigan oʻtkir yuqumli kasallik. Kasallik bilan buzoqlar, choʻchqa bolalari, qoʻzi, parrandalar kasallanadi. Yangi tugʻilgan hayvonlarda patogen ichak tayoqchalari oshqozon-ichak organlarini zararlab, kuchli ich ketishi bilan kechadi.

Kasallik qoʻzgʻatuvchisi patogen ichak tayoqchasi (Escherichia soP)ning turli serotiplaridir. Homilaning ona qornida rivojlanishidagi oʻzgarishlar, boʻgʻoz hayvonlarni saqlash va oziqlantirish, parvarish qilishda zootexnik va veterinariya qoidalarining buzilishi kasallikning kelib chiqishiga sabab boʻladi. Infeksiya qoʻzgʻatuvchisi manbai — kasal yoki ilgari kasallangan hayvonlar, ichak tayoqchalari bilan zararlangan boʻgʻoz hayvonlar, mikroorganizm yuqqan asbob-anjomlar boʻlishi mumkin. Yosh hayvonlarda tugʻilgandan keyingi birinchi kunlarda (3—5 kun) kasallikning yashirin davri bir necha soatdan 1—2 kungacha davom etadi. Hayvonning tez-tez yomon hidli, koʻpik aralash ichi ketadi. Nafas olish, yurak urishi tezlashadi, ishtaha yoʻqoladi, organizm suvsizlanadi va hayvon qaltirab, falajlanib oʻladi. Tashxis patalogoanatomik oʻzgarishlar va bakteriologik tekshirishlarga qarab qoʻyiladi.

D a v o l a sh : maxsus tayyorlangan kon zardobi, gamma-globulin, antibiotiklar (neomitsin, monomitsin, tetratsiklin), nitrofuran (furazolidon) preparatlari.

Oldini olish: boʻgʻoz mollar vitaminli ozuqalar bilan boqiladi va yangi tugʻilgan buzoqlarga vaqtida ogʻiz suti beriladi, asbob, idish va buzoqxonalar toza tutiladi, kasal hayvon alohida saqlanadi, ularga dezinfeksiyalovchi dorilar va antibiotiklar beriladi. Abdulla Koʻranboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolibrilar

Kolibrilar (Trochili) — uzunqanotlilar turkumining kenja turkumi. 319 turni birlashtiradi. Asosan, Markaziy va Janubiy Amerika, ayrim Shimoliy Amerikada tarqalgan. Qushlar orasida eng kichigi, baʼzilarining kattaligi qovogʻaridek keladi. Ogʻirligi 7,8 g. Tashqi koʻrinishi har xil, patlari rang-barang. Tumshugi uzun va ingichka, toʻgʻri yoki bir oz qayrilgan. Juda tez uchadi, qanotini tez qoqib, havoda muallaq tura oladi. Togʻ, tekislik, oʻrmon, bogʻ va choʻllarda yashaydi. Koʻp vaqtini havoda oʻtkazadi. Yerda yurolmaydi. Vazni 0,2 g lik 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 14—19 kun bosadi. Bolasi bir oyda uchirma boʻladi. Kolibrilar, gul nektari, qisman mayda hasharotlar bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Galereya 

 

 

 Kolibrilar — fotolar, videolar, maqolalar va koʻp soʻraladigan savollar 

Turkum:Qushlar
Kolima (daryo)

Kolima — RF Magadan viloyati va Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo. Uzunligi 2129 km. Havzasining maydoni 643 ming km². Halqa tizmasidan boshlanib, Sharqiy Sibir dengiziga quyiladi. Yuqori qismi Kolima yassitogʻligi boʻylab tor va chuqur vodiyda oqadi. Oʻrta oqimida vodiy kengayib, daryo tarmoqlarga boʻlinib ketadi. K.ning quyi qismi Kolima pasttekisligidan oqadi. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Daryo oktabr boshlarida moʻzlab, may — iyunda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi Srednekolimskda (quyilish joyidan 641 km) 2250 m’/sek. Kuyilish 1 joyida yillik suv oqimi 123 km. Yiliga 5,5 mln. t loyqa keltiradi. K.da Baxapcha daryosi quyilish yerigacha (2000 km masofada) kema qatnaydi. K. havzasida oltin konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Kolima (vulkan)

Kolima — Meksikaning gʻarbiy qismidagi vulkan (Xalisko shtatida), Vulkanli Syerra togʻlarida, Tinch okean qirgʻogʻidan 80 km uzoqlikda. Ikkita konussimon choʻqqidan iborat: yilning koʻp vaqti qor bilan qoplangan Nevada-deKolima sungan vulkani (balandligi 4265 m) va harakatdagi K. yoki Volkan-de-Fuego-deKolima vulkani ("Olovli vulkan") balandligi 3846 m, Meksika Vezuviya deb ham ataladi. Andezit va datsitladan tuzilgan. Milliy park tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vulqonlar
Kolima (Meksika)

Kolima — Meksikadagi shtat, Tinch okean sohilining janubi-gʻarbida. Mayd 5,5 ming km² (Revilya-Xixedo orollari bilan birga). Aholisi 540,6 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kolima shahri Relyefi tepalik va togʻlardan iborat (balandligi 1000 m gacha). Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Kambar sohilboʻyi qismida tropik iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 24—28°. Yiliga 700–900 mm, togʻlarda 1300 mm gacha yogʻin yogʻadi. Kolima — mamlakatning qoloqshtatlaridan. Iqtisodiy faol aholining 3/5 qismi qishloq xoʻjaligida band. Armeriya daryosi havzasida meva, shakarqamish, yer yongʻoq, tamaki ekiladi. Oziq-ovqat, tamaki, koʻn poyabzal sanoati korxonalari bor. Asosiy transport vositasi temir yoʻl boʻlib, Mansanilo yirik portini Mexiko bilan bogʻlaydi."Kolima" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolima pasttekisligi

Kolima pasttekisligi - RF Saxa (Yakutiya) Respublikasining shim.gʻarbidagi pasttekislik. Kolima daryosi quyi oqimining chap sohili boʻylab 750 km ga choʻzilgan. Bal. 100 m gacha. Kolima pasttekisligi kul, daryo, qumoqlari va qumloqlardan tashkil topgan. Iqlimi subarktika iqlimi. Muzlik-termokarst relyef shakllari xos. Koʻl va botqoqlik koʻp. Jan. qismi tilogʻochli siyrak oʻrmon. Bugʻuchilikda yaylov sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Saxa
Kolima togʻligi

Kolima togʻligi, Kolima tizmasi (Gidan yoki Gedan) — RF Osiyo qismining shim.-sharqidagi togʻlik. Asosan, Magadan viloyatida. Tizmalar, plato va qator tepalardan iborat. Shim.sharkda Ola va Buyunda daryolarining yuqori qismlaridan Anadir daryosining bosh qismigacha 1300 km masofaga choʻzilgan. Eng baland joyi 1962 m. Kolima togʻligi asosan, qumtosh-slanets, effoʻziv jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlari (500800 m) siyrak tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Kolit

Kolit (— yoʻgʻon ichak), qoʻlunj — yoʻgʻon ichakning yalligʻlanishi. Koʻpincha yuqumli kasalliklar (dizenteriya, paratif), shuningdek, ovqat mahsulotlaridan zaharlanganda, ichak faoliyatining nerv orqali boshqarilishi izdan chiqqanda, baʼzan gijjalar taʼsirida kelib chiqadi. Uning ikki turi farqlanadi: O'tkir va surunkali kolit. Kolitga sanoatda ishlatiladigan zaharli moddalar (simob, margimush, sulema, organik moddalar), baʼzi kasalliklarda organizmda hosil boʻladigan toksinlar (intoksikatsion Kolit) sabab boʻladi. Antibiotiklar va boshqa dorilarni nazoratsiz qabul qilish oqibatida ham Kolit yuzaga keladi. Oʻtkir va surunkali Kolit farq "qilinadi. Oʻtkir Kolit toʻsatdan boshlanadi, qorin dam boʻladi va toʻtibtutib ogʻriydi, ich ketadi, u, koʻpincha, shilliq, yiring yoki qon aralash, achimsiq hidli boʻladi. Kolitning infeksion xilida bemor darmonsizlanadi, ogʻzi quriydi, koʻngli ayniydi, harorati 39-40° gacha koʻtariladi. Oʻtkir Kolit oʻz vaqtida qunt bilan davolatilmasa, surunkali Kolitga aylanadi. Surunkali Kolitda kasallik dam zoʻrayib, dam pasayib turadi. Kasallikning zoʻrayishiga yoʻgʻon ichakka taʼsir qiluvchi taomlar (toʻzlamalar, achchiq va nordon narsalar) isteʼmol qilish, jismoniy va ruhiy toliqish, hayajonlanish, quyosh tigʻida turib qolish, badanning qizib ketishi, ovqat hazm qilish yoʻllari boshqa kasalliklarining avj olishi sabab boʻladi. Bunda suyuq ich ketishi qabziyat bilan almashinib turadi, axlat bilan koʻp miqdorda shilimshiq ajralib chiqadi. Bemorning ishtahasi yoʻqoladi, holsizlanadi va salga toliqadi, ozib ketadi, vitamin yetishmovchiligi va boshqa holatlar kuzatiladi. Yoʻgʻon ichakda yuza-kataral yalligʻlanishdan to yarali yalligʻlanishgacha boʻlgan oʻzgarishlar kuzatiladi. Kasallikning oldini olishda ichak infeksiyasini bartaraf etish, ovqatlanishni maromida olib borish, shuningdek, ichak kasalliklarini oʻz vaqtida davolatish muhim. Meʼda-ichak shillik qavatiga taʼsir etuvchi zaharli moddalar (masalan, qoʻrgʻoshin) bilan ishlaganda xavfsizlik texnikasi qoidalariga toʻla amal qilish va vaqt-vaqti bilan vrach nazoratidan oʻtib turish kerak. D a v o s i . Kasallikning turi va kechishiga qarab davo buyuriladi. Parxez taomlar, doridarmonlar, fizioterapiya, meʼda-ichak kasalliklariga ixtisoslashgan davolanish maskanlaridan foydalanish tavsiya etiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha kasalliklar
Kollagen kasalliklar

Kollagenozlar - ya’ni biriktiruvchi toʻqima kasalliklari boʻlib, ular klinik-morfologik oʻzgarishlari jihatidan oʻxshash boʻlgan biriktiruvchi toʻqimalarning zararlanishi bilan kechadigan kasalliklarni birlashtirib aytilgan atamadir. Ushbu guruhga revmatizm, revmatoidli artrit, sistemali qizil yugurik, sklerodermiya, dermatomiozit va tugunli periarteriit kasalliklari kiritilgan edi. Bu kasalliklar uchun ogir kechuvchi vaskulit va biriktiruvchi toʻqimaning diffuz zararlanishi xos boʻlib, bu zararlanish fibrinoidli degeneratsiya, mukoidli shish, asosiy oraliq moddaning gomogenlashuvi, biriktiruvchi toʻqimani tashkil qiluvchi komponentlarning (kollagen, argirofil va elastik tolalarning) dezorganizatsiyasi bilan kechar edi. Keyingi olib borilgan izlanishlar tadqiqotlar ushbu patologiya haqidagi bilimlarni va ma’lumotlarni yanada chuqurlashtirdi va bu kasalliklarning har biri alohida oʻrganishga loyiq ekanligini koʻrsatdi. Dermatologlar uchun bu guruhdagi kasalliklar ichida qizil yugurik, sklerodermiya va dermatomiozit ahamiyatlidir.Terining xilma xil kasalliklari orasida biriktiruvchi toʻqimaning diffuz zararlanishi bilan kechadigan xastaliklar alohida oʻrin egallaydi. Chunki bu kasalliklar oʻzlarining kechishi, asoratlari va bir vaqtning oʻzida ichki a’zolarni ham zararlashi bilan boshqa teri kasalliklaridan ajralib turadi. Ikkinchi tomondan, bu kasalliklarni talabalar dermatovenerologiya kursidagina oʻrganib qolmasdan, yana terapiya, pediatriya kabi kafedralarda ham oʻrganadilar. Shuning uchun dermatovenerologiya kursida talabalardan asosan ushbu kasalliklar tufayli terida kelib chiqadigan oʻzgarishlarni puxta oʻrganib, oʻzlashtirishi taqozo etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Yoqubova M.A., Muhammadjonova L.A. “KOLLAGENOZLAR” (Tibbiyot oliy oʻquv yurtlari davolash, tibbiy pedagogika, pediatriya va stomatologiya fakultetlari 4-kurs talabalari uchun oʻquv qoʻllanma) Andijon – 2018, 102 b.
Kollaj

Kollaj (frans. collage — yelimlash, yopishtirish) — tasviriy sanʼatdagi texnik usul; biror bir asos materi-alga undan rang va sifati bilan farqlanuvchi materialni yopishtirib asar yaratish; shuningdek, shu usulda yaratilgan sanʼat asari ham K. deb ataladi. Asosan grafikada asarning oʻziga xos taʼsirchanligini kuchaytirishda qoʻllanadi, rang-barang , turli materiallarning favquloddagi uygʻunligi taʼminlanadi. K. kubizm, futurizm va dadaizm vakillari tomonidan rasman ijodiy tajriba sifatida kiritilgan. Keyinchalik rangtasvirda ham K. qisman qoʻllangan hollar uchraydi. Oʻzbekiston rassomlari (Oʻzbekiston xalq rassomi T. Mirjalilov va boshqalar) ham K. usulida asarlar yaratishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollaps

Kollaps (lot. collapsus — behol, majolsiz) — toʻsatdan keskin roʻy beradigan qon tomirlar yetishmovchiligi, kishi hayotini xavf ostida keltiradigan ogʻir holat; arterial va venoz qonbosimining keskin kamayishi, markaziy nerv sistemasi faoliyatining izdan chiqishi, moddalar almashinuvining buzilishi, qon tomirlar devori tonusining toʻsatdan susayishi, harakatdagi qon miqdori (massasi)ning kamayishi bilan ifodalanadi. Bosh miyadagi tomir harakatlanuvchi markaz faoliyatining susayishi sababli, asosan, qorin boʻshligʻidagi aʼzolar tomirlari qonga toʻlib ketadi, ayni vaqtda eng muhim hayotiy aʼzolar (miya, yurak, teri, muskullar)ga qon kam boradi. Birdaniga koʻp qon yoʻqotish, shok, kislorod tanqisligi, infeksion va boshqa ayrim kasalliklar (terlama, zotiljam, pankreatit va hokazo), zaharlanish, shikastlanish va boshqalarda roʻy beradi, shunga koʻra, K.ning gemorragik, gipokse-mik, infeksion kardiogen, ortostatik, pankreatik, toksik va boshqa farq qilinadi. Belgilari: daqiqa ichida bemorning toʻsatdan rangi oʻchib, badani koʻkaradi, sovuq ter bosadi, koʻzi ich-ichiga tushib, qorachigʻi kengayadi, yuz qiyofasi oʻzgaradi, nafasi yuzaki boʻladi. Qon bosimi keskin pa-sayib, tomir urishi butunlay sezilmay qolishi ham mumkin. Gavda temperaturasi 35° ga, baʼzan undan ham pastga toʻshadi. Bemor majolsiz, esi kirar-chiqar boʻlib qoladi, ayrim hollarda hushdan ketadi. K.da darhol vrach chaqiriladi, u kelguncha bemor boshiga yostiq qoʻymay yotqiziladi, oyogʻiga grelka qoʻyiladi, issiq choy ichiriladi, u yotgan uyga sof havo kirib turadigan qilinadi. Davo tadbirlari K.ga sabab boʻlgan omillarni bartaraf etishga qaratilgan boʻlishi lozim. Oʻz vaqtida koʻrsatilgan yordam yaxshi naf beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollegiallik

Kollegiallik — boshqarish prinsipi, bunda rahbarlik vakolatli shaxslar guruhi (kollegiya) tomonidan amalga oshiriladi, mazkur shaxslarning har biri muayyan faoliyat sohasi uchun shaxsiy javobgar boʻladi. K.ning hal qiluvchi va maslahat beruvchi shaqllari boʻladi. K.ning hal qiluvchi shakli ayrim davlat va jamoat tashkilotlarining rahbarlik faoliyatiga xosdir. K.ning maslahat beruvchi shakli, asosan, yakkaboshchilik asosida ish olib boradigan xoʻjalik boshqarish organlarida uchraydi. Ularda kollegiyalarning qarorlari rahbar (yakkaboshchi) rozi boʻlgandagina kuchga kiradi. Bunda rahbar, odatda, kollegiya raisi hisoblanadi. K., shaklidan qatʼi nazar, shaxsiy javobgarlik uning samarali ishlashining hal qiluvchi shartidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollegium

Kollegium (lotincha collegium — oʻrtoqlik, hamkorlik) — 16—18-asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi yopiq oʻrta, baʼzan oliy oʻquv yurti. K., asosan, iyezuitlar tomonidan ochilgan. Unga faqat xukmron sinf bolalari qabul qilingan. K.da "etti erkin sanʼat" va ilohiyot oʻqitilgan, shuningdek, lotin va yunon tillari oʻrgatilgan, adabiyot, geografiya va tarix boʻyicha ayrim maʼlumotlar berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hayʼat

Hayʼat (arab. — shakl, koʻrinish) — 1) odamlar majmui, tarkibi. Mas, majlis, kengash va shahrik.ni boshqarish uchun saylangan kishilar guruhi (Prezidium); biror nashrni tayyorlashga jamoa rahbarlik qiluvchi muassasa (tahrir hayʼati); 2) osmon va undagi jismlarning shakl va harakati toʻgʻrisidagi fan.
Kollektor (melioratsiya)

Kollektor (melioratsiyada) —drenaj tarmogʻining suv yigʻuvchi qismidan kelayotgan suvni qabul qilib, melioratsiyalanadigan maydondan chiqarib yuboradigan ochiq kanal yoki drenaj quvuri. Kollektor xoʻjalik, xoʻjaliklararo va magistral ga boʻlinadi. Ularning jami kollektor drenaj tarmogʻini hosil qiladi. Odatda, kollektorlar pastliklardan, xoʻjaliklar va almashlab ekish dalalari chegaralari boʻylab oʻtkaziladi. Tekis maydonlarda kollektorlar zovur va uchastkaning optimal uzunligini, qishloq xoʻjaligi mashinalarining unumli ishlashini hisobga olgan holda birbiridan 0,8—1,2 km oraliqda quriladi. Ochiq Kollektorning koʻndalang kesimi koʻpincha trapetsiya shaklida boʻladi. Kollektordagi suv sathi unga kuyiladigan zovur va kollektorlar sathidan 0,1 — 0,3 m quyiroq boʻlishi kerak. Agar drenaj suvlarining oqib ketish iloji boʻlmasa, Kollektorga nasoslar quriladi. Kollektor koʻndalang kesimining eng koʻp uchraydigan oʻlchamlari: xoʻjalik kollektorning — chuqurligi 3,0—6,6 m, tubining kengligi 1,0—1,5 m, K.ning qirgʻoqboʻyi kengligi — 40–80 m; xoʻjaliklararo K.larda yuqoridagi koʻrsatkichlar 4,5—8,0 m, 1,0—3,0 va 80–140 m. Magistral kollektor yana ham kattaroq boʻladi. Kollektorning yon bagʻri 1:1,5; 1:2,5; tubining nishabligi 0,003 dan kam boʻlmasligi lozim.

Chiqarib yuboriladigan zaxob suv miqdorini hisobga olish uchun xoʻjaliklararo va magistral kollektorlar suv oʻlchash postlari bilan jihozlanadi. Oʻzbekistondagi eng yirik magistral kollektorlar: Sirdaryo viloyatida — Shoʻroʻzak, Markaziy Mirzachoʻl, Asosiy Qayir; Fargʻona vodiysida — Shimoliy Bagʻdod, Soʻx — Isfara, Achchiqkoʻl, Yozyovon, Sari Joʻga; Buxoro viloyatida — Shimoliy Buxoro, Parallel, Bosh Qorakoʻl; Xorazm viloyatida Koʻlli, Devonkoʻl va Daryolik (davlatlararo). Ularning oʻz. 30–180 km, suv oʻtkazish imkoniyati — 10–170 m³/s, suv yigʻadigan maydoni 13—225 ming ga. Ochiq kollekrtorlarni ishlatish davomida oʻtkaziladigan ishlar: drenaj oqimini va uning minerallashuvini hisobga olish, loyqa va oʻt bosishdan saqlash va boshqa

Ochiq kollektorlar qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlarning kattagina qismini egallaydi, yer isrof boʻladi (ularga ajratiladigan maydon sugʻoriladigan yerlarning 5—10% ini tashkil etadi). Shuning uchun ham yangi yerlarni oʻzlashtirishda, asosan, yopiq xoʻjalik kollektorlari qurilmoqda (yana qarang Gorizontal drenaj).

Masharif BoqiyevOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kollektor-drenaj tarmogʻi

Kollektor-drenaj tarmogʻi — yerlarni botqoqlanishdan va shoʻr bosishdan saqlash hamda optimal suv-tuz rejimini taʼminlash maqsadida ortiqcha tuproq va grunt suvlarini yi-gʻib, melioratsiya qilinadigan maydondan chiqarib yuborish maqsadlarida quriladigan inshootlar majmui. Kollektor-drenaj tarmogʻit.ning katta qismini ochiq zovurlar tashkil qiladi. Oʻzbekistonda xoʻjaliklararo kollektorlarning umumiy oʻz. 28,2 ming km, 2,8 mln. ga dan ortiq sugʻoriladigan yerlar kollektordrenaj tarmoqlari bilan taʼminlangan (2001). K.-d.t.ni qurish Mirzachoʻl, Qarshi choʻli, Surxon-Sherobod dashtidagi yerlarni keng miqyosda oʻzlashtirish imkonini berdi.

K.-d.t.ning eng yirik tarmoqlari Buxoro, Xorazm, Sirdaryo, Andijon va Fargʻona viloyatlarida, Turkmanistonda Qoraqum kanali zonasida, Tojikistonda Vaxsh vodiysi, Yovon vohasida qurilgan boʻlib, melioratsiyalanganga maydonga 25 dan 52 m gacha uzunlikda kollektor va zovur toʻgʻri keladi. K.-d.t. qurish agrotexnik tadbirlar bilan birgalikda shoʻr yerlar melioratsiyasida, ekinlar hosildorligini va yalpi hosilini oshirishda muhim ahamiyatga ega (qarang Gorizontal drenaj).

Masharif Boqiyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollektorli mashina

Kollektorli mashina - oʻzga ruvchan va oʻzgarmas tokka moʻljallangan elektr mashina. Rotorning chulgʻami kollektor bilan tutashtirilgani tufayli shunday atalgan. : kol-lektorli generator, kollektorli dvigatel va kollektorli chastota oʻzgartirgich. Kollektorli generator dan, asosan, 3 fazali oʻzgaruvchan tok manbai sifatida foydalaniladi. Vir fazali va 3 fazali kollektorli dvigatel uy-roʻzgʻor elektr asboblarida (bir fazalisi), tezligini keng miqyosda rostlab tursa boʻladigan kuvvatli elektr asboblarda (bosmaxona, toʻqimachilik korxonalari elektr mashinalari hamda metall kesish stanoklarida) (uch fazalisi) ishlatiladi. Kollektorli chastota oʻzgartirgichlar elektr mashinalar kaskadi (qarang Kaskad) tarkibiga kiradi qamda ulardan asinxron elektr dvigatelt tok va kuchlanishlar fazasi siljishining oʻrnini qoplash uchun foydalaniladi. Yarimoʻtkazgichlar texnikasi taraqqiy etishi munosabati bilan kollektorli chastota oʻzgartirgichlar oʻrniga, asosan, yarimoʻtkazgichli chastota oʻzgartirgichlar ishlatilmokda. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolleksiya

Kolleksiya ( — toʻplash, toʻplam) — bir turdagi yoki umumiy mavzuda birlashtirilgan narsalar yoki sanʼat asarlari (jumladan, kitob, qoʻlyozma, kartina, gravyura, chinni, marka, tanga va hokazo) toʻplami. Kolleksiya tuzish material yigʻish, tahlil qilish va tartibga solishni nazarda tutadi. Bir xil buyum yoki mavzu bilan bogʻliq ashyolarni, sanʼat asarlarini toʻplash, yigʻish qadim paytlardan maʼlum. Oʻziga yoqqan buyum yoki ashyolarni oʻrganish, bir-biri bilan solishtirish va har birida oʻziga xoslikni kashf etish, ularning yangi qirralarini ochish toʻplovchiga zavq bagʻishlaydi, uni yangi topilmalar qidirishga undaydi. Xususiy badiiy Kolleksiyalar muzeyda doimiy yoki davriy koʻrgazma ashyolarini tashkil qiladi, baʼzan muzey yoki davlatga sovgʻa tariqasida takdim etiladi. Muzeyshunoslikda Kolleksiya mavzu, sana, uslub, tipologiya va boshqa xususiyatlari bilan ajralib turadigan shaxsiy toʻplamning bir qismini bildiradi. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat muzeyi, Oʻzbekiston davlat tabiat muzeyi shunday toʻplamlar asosida yuzaga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollenxima

Kollenxima (yunoncha: kolla — yelim va enchyma — toʻqima) — oʻsimlikning dastlabki mexaniq toʻqimalaridan biri. K., asosan, ikki pallali oʻsimliklarning oʻsayotgan poyalaridagi dastlabki poʻstlokda uchraydi. K. hujayralari tirik boʻlib, turgor holatiga chidamlidir. Ularning devori, asosan, sellyulozadan iborat. K., koʻpincha, modda toʻplovchi yoki oʻzlashtiruvchi vazifasini bajaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollizion normalar

Kollizion normalar - fuqarolik, oila, mehnat va xalqaro tusdagi boshqa huquqiy munosabatga qaysi davlat huquqi qoʻllanishi lozimligini koʻrsatuvchi meʼyorlar. Kollizion huquq tarkibiga kiradi. Bunday huquqiy munosabat yuzaga kelgan paytda sud yoki boshqa davlat organi oldida mazkur munosabatga shu davlatning milliy huquqini yoki chet el huquqini qoʻllanish lozimligi masalasi hal qilinadi. Oʻzbekiston FKning 6 boʻlimida xalqaro xususiy huquq normalarini fuqarolik-huquqiy munosabatlarga nisbatan tatbiq qilishning umumiy qoidalari, jismoniy va yuridik shaxslar, shaxsiy nomulkiy huquqlar, intellektual bitimlar, vakillik, daʼvo muddati, ashʼyoviy huquqlar, shartnoma va shartnomadan tashkari majburiyatlarga, vorislik huquqiga oid Kollizion normalarlar belgilab berilgan. Ularga koʻra, jismoniy shaxs qaysi mamlakat fuqarosi boʻlsa, shu mamlakat huquqi uning shaxsiy qonuni hisoblanadi. Shaxs ikki yoki undan ortiq fuqarolikka ega boʻlgan takdirda, u qaysi mamlakat bilan eng koʻp uzviy bogʻlangan boʻlsa, uning uchun oʻsha mamlakat huquqi shaxsiy qonun hisoblanadi. Fuqaroligi boʻlmagan shaxs qaysi mamlakatda doimiy yashab turgan boʻlsa, oʻsha mamlakat huquqi uning shaxsiy huquqi hisoblanadi. Jismoniy shaxsning huquq va muomala layoqatlari uning shaxsiy qonuni bilan belgilanadi. Chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar OʻzRda fuqarolik huquq layoqatida Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng ravishda foydalanadi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari yoki xalqaro shartnomalarda belgilangan hollar bundan mustasno (FK, 1168, 1169-moddalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollizion huquq

Kollizion huquq - turli dav latlarning qonunlari (tashqi Kollizion huquq) yoki bir davlatning normativ aktlari (ichki Kollizion huquq) oʻrtasidagi kolliziya (bir-biriga zidlik)larni hal qiluvchi normalar majmui. "Kollizion huquq" atamasini dastlab 17-asrda golland huquqshunoslari qoʻllagan, 20-asrda keng tarqalgan. Tashqi Kollizion huquq xalqaro xususiy huquq tarkibiga kiradi. Bir qancha mamlakatlar (Buyuk Britaniya, AQSH va boshqalar)da "xalqaro xususiy huquq" tushunchasi Kollizion huquq tushunchasi bilan bir xil yuritiladi. Ichki Kollizion huquq federativ davlatlarda alo\ida ahamiyat kasb etadi, chunki bunday davlatlarda federal ququq bilan federatsiya subʼyektlari huquqi oʻrtasida qarama-qarshilik paydo boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolliziya

Kolliziya (lot. collisio — qaramaqarshilik, toʻqnashish) — badiiy asarda xarakterlararo hamda xarakterlar bilan sharoit, muhit oʻrtasidagi ziddiyat. K. konflikt atamasining sinonimi tarzida ham qoʻllanadi. K. atamasini birinchi boʻlib Gegel estetika ilmiga olib kirgan. Uning aytishicha, K. zid-diyatning ijtimoiy-tarixiy jihatdan keng koʻlamligi, yirikligi va konfliktning boshlanish nuqtasini, tugunni anglatadi. K. harakatga, mavzu rivojiga, xarakterning kurashga kirishishiga turtki beradi. K. asarning janriga koʻra turlicha boʻlishi mumkin. Mas, yirik epik asarlarda K. xarakter faoliyati va mavzu rivoji uchun turtki boʻlsa, lirikada lirik qahramonning ruhiy olamidagi ziddiyatli kechinmalarni ifodalaydi. Tragediyada K. tragik konfliktni hosil qilsa, hajviy asarlarda komik konfliktni yuzaga chiqaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollimator

Kollimator (collineo — toʻgʻri chiziq boʻylab yoʻnaltiraman) — ingichka parallel nurlar (elektromagnit nurlanish) yoki zarralar (atomlar, elektronlar, elementar zarralar) dastasini hosil qilishga moʻljallangan optik qurilma. K. fokal tekisligida yoritilgan jism joylashtirilgan obyektiv yoki botik, koʻzgudan iborat. Koʻpincha, bunday jism sifatida noshaffof diafragma teshigi xizmat qiladi. Obyektiv va jismlarni K. dagi quvursimon korpusga mahkamlab, ularning bir-biriga nisbatan joylashishi belgilanadi. Qoraytirilgan korpus devorlari yoʻnalishi toʻgʻri kelmaydigan nurlarni yutadi. K.dan chiqayotgan parallel nurlar dastasi bir-biriga yaqin boʻladi: jismning bir nuqtasidan tarqalayotgan nurlar obyektivning difraksiyasi va aberratsiyasi tufayli butkul oʻzaro parallel boʻlmaydi. Fokus masofasi, teshigi, obyektiv aberratsiyasnni toʻgʻrilash sifati, jismning shaql va oʻlchamlari K. qoʻllanadigan sohaga va undan foydalanish sharoitlariga qarab olinadi. K. astronomiyada oʻlchash asboblarini toʻgʻrilash va ularning kollimatsion (toʻgʻri chiziqlilikdan ogʻish) xatolarini aniqlashda, spektral asboblarda yorugʻlik dastasini hosil qilishda, oʻlchash, sinash va toʻgʻrilash optik asboblarida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollinear vektorlar

Kollinear vektorlar - bir toʻgʻri chiziqda yoki parallel toʻgʻri chiziqlarda yotuvchi vektorlar. Noldan farqli boʻlgan ikki a {x1;y1} va b {x2;y2} vektor kollinear bo'lishi uchun ularning bir ismli koordinatalari proporsional boʻlishi zarur:^L = A x2 u2Ikki vektorning kollinearlik sharti baʼzan quyidagicha yoziladi: a+X=0, bunda X?±0.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollodiy

Kollodiy (yunoncha: kollodes — yopishqoq, qovushqoq) — nitrotsellyulozaning 1:7 nisbatda olingan etil spirti va efirdagi 4% li eritmasi. Rangsiz yoki sargʻish moysimon suyuqlik. Xirurgiyada bogʻlamlarni mahkamlashda ishlatiladi. K.dan elastik materiallar tayyorlash uchun unga 3% kanakunjut moyi qoʻshiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolloid kimyo

Kolloid kimyo — kimyoning dispers sistemalar xossalari, fazalararo chegara sirtlarida sodir boʻladigan hodisa va jarayonlarni oʻrganadigan boʻlimi. 19-asrning 60-yillarida mustaqil fan sifatida shakllandi. Fizik-kimyoning maxsus tadqiqot usullari: ultramikroskopiya, ultrafiltrlash, ultratsentrifugalash, dializ, elektrodializ, elektroosmos, elektroforez, dispersion analiz; nefelometriya, reologiya, elektron mikroskopiya, xromatogʻrafiya va boshqa Kolloid kimyo ta-raqqiyotida muhim rol oʻynadi. Kolloid kimyo kimyo sanoati va kimyo-texnologiyada katta ahamiyatga ega. Xom ashyoni maydalash, boyitish (flotatsiya), tindirish, choʻktirish, briketlash va donalash kabi jarayenlar dispers sistemalarda sodir boʻladi va bu jarayonlardagi hoʻllanish, kapillyarlik, adsorbsiya, sedimentatsiya, koagulyasiya, flokulyasiya kabi hodisalarni ham Kolloid kimyo oʻrganadi. Oʻzbekistonda Kolloid kimyoningrivojlanishidaakad. K. S. Axmedov rahbarligidagi ilmiy maktabning xizmati katta. Olim va uning shogirdlari tomonidan mineral dispers sistemalar (tuproq, tabiiy mineral sorbentlar, sement, keramik qorishmalar, burgʻulash eritmalari va emulsiyalari va boshqalar)ning xossalarini boshqarishda sirt faol moddalar va polielektrolitlardan ratsional foydalanish usullari ishlab chiqildi. K-4, K-9, "Uniflok", OGS kabi yangi polielektrolitlar suvni flokulyasiya yoʻli bilan qayta tozalashda, yuvindi va oqova suvlardan oltin ajratib olishda, tuproq strukturasini yaxshilashda, tuproq suvini tejashda, tuproq erroziyasiga qarshi kurashda, yerning shoʻrini yuvishda, rangli metallarni ajratib olishda, koʻchma qum va shoʻr tuproq-gruntlarning harakatini (Orol dengizi atrofida) toʻxtatishda va boshqalarda qoʻllanadi. Kolloid kimyo sohasidagi ilmiy ishlar Oʻzbekistonda Fanlar akademiyasi umumiy va noorganik kimyo institutida, Toshkent kimyotexnologiya institutida hamda Oʻzbekiston milliy universiteti ning kolloid kimyo kafedrasida olib boriladi. Ayni vaqtda tabiiy gaz, gaz kondensatlari va boshqa xom ashyolardan sirt faol moddalar, suvda eruvchan polimerlar va polielektrolitlar olish, ularni amaliyotga tatbiq qilish borasida Oʻzbekiston yetakchi oʻrinlardan birini egallaydi.

 Adabiyot 
 Ahmedov K. S, Rahimov H. R., Kolloid ximiya, T., 1984; Frolov Yu. G., Kurs kolloidnoy ximii, 2 izd. M., 1989.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolloid eritmalar

Kolloid eritmalar, z o l l a r -zarrachalarining oʻlchami 1 nm dan 100 nm gacha boʻlgan yuqori dispers sistemalar. Kolloid eritmalar gazsimon (tutun, bulut, tuman), suyuq (emulsiyalar) va qattiq (aralashmalar, qattiq kolloid eritmalar, rangli shishalar) holatda boʻladi. Kolloid eritmalar mono- va polidispers holatlarda boʻladi. Monodispers holatdagi Kolloid eritmalar faqat sintetik yoʻl bilan olinishi mumkin. Polidispers Kolloid eritmalar 2 usulda olinadi: yirikroq zarrachalarni maydalash (dispergatsiya usuli) va molekula yoki ionlardan yirikroq zarrachalar hosil qilish, yaʼni agregatlash (kondensatsiya usuli).

Dispergatsiya usulida Kolloid eritmalar hosil qilish uchun qattiq jism stabilizator bilan birga kukun qilib maydalanadi yoki elektr yoxud ultratovush yordamida suyuqlik ichida kukunga aylantiriladi. Kolloid eritmalarni kislota, asos va toʻzlardan tozalashda dializ, ultrafiltrlash, elektrodializ, ultratsentrifugalash usullaridan foydalaniladi.

Kolloid eritmalar juda kichik osmotik bosim, suyet diffuziya va Broun harakatiga ega. Zarrachalar zaryadli boʻlganligi tufayli, ular elektroforez jarayonida elektrod tomon harakat qiladi.

Oʻta yuqori disperslikka ega boʻlgan Kolloid eritmalar zol deb ataladi. Zollarni nomlashda dispersion muhitni hosil qiluvchi modda asos qilib olinadi: dispersion muhit suv boʻlsa, gidrozol, organik modda boʻlsa, organzol, keyingilari kimyoviy tarkibiga koʻra benzozol, alkozol va boshqa deyiladi. Agar dispersion muhit gaz boʻlsa, bunday zol aerozol, suyuq dispersion muhitga ega boʻlgan zollar esa liozollar (yun. lios – suyuqlik) deb ataladi. Dispers faza zarrachalari bilan dispersion muhit zarrachalari orasidagi bogʻlanishga qarab, Kolloid eritmalar liofob va liofil zollarga boʻlinadi. Liofob zollarga dispers platina, kumush, oltingugurt zollari misol boʻla oladi. Liofil zollarda esa bu bogʻlanish kuchli boʻladi, ularga oqsil, jelatina, pepsin va yuqori molekulyar moddalarning eritmalari kiradi.

Kolloid eritmalar sanoat, qishloq xoʻjaligi va tibbiyotda muhim rol oʻynaydi. Barcha tirik organizmlar toʻqimalari va hujayralarining asosini tashkil etuvchi oqsil, nuklein kislotalar, kraxmal, glikogen kabi moddalar Kolloid eritmalar holida uchraydi. Tuproqning unumdorligi uning Kolloid eritmalar xilidagi qismining fizik-kimyoviy xossalariga, sement, chinni, keramika, sir va boʻyoqlar sifati ularning disperelik darajasi hamda Kolloid eritmalarning xossalariga bogʻliq. Kolloid eritmalar charm, qogʻoz, gazlama, sunʼiy ipak, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida ham keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyo
Kolloidlar

Kolloidlar, kolloid sistemalar (yun. kolla — yelim va eidos — koʻrinish) — dispers faza zarralarining oʻlchami 1 nm.dan 100 nm gacha boʻlgan yuqori (ultramikrogeterogen) dispers sistemalar; dispers faza zarralari nisbatan yirikroq (100 nm dan katta) boʻlgan mikrogeterogen va dagal sistemalardan farqli ravishda ultramikrogeterogen sistemalar uchun dispers faza zarralarining jadal broun harakati tavsifli.

Dastlab kolloid kimyo faniga asos solgan ingliz olimi Tomas Grem 1861-yilda erigan moddalarning pergament qogʻoz orqali suvga oʻtish (diffuziyalanish) xossasini tekshirib, kristall moddalar (osh toʻzi, shakar) eritmalari faol diffuziyalanishi, amorf moddalar (gidroksillar, yelim, albumin, jelatina, kraxmal va boshqalar) eritmalari esa juda sekin diffuziyalanishini aniqladi va ularni tegishlicha "kristalloidlar" va "kolloidlar" deb atadi. Uning fikricha, kristalloidlar suvda eriganda chin eritmalar, kolloidlar eri ganda esa kolloid eritmalar hosil boʻladi. Lekin keyinchalik 1869-yilda rus olimi I. G. Borshchov kolloid moddalar kristall holda ham boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi. Soʻngra P. P. Veymarn, kolloid holatda 200 tadan ortiq modda tayyorlab, moddalar sharoitga qarab kolloid holatda ham, kristalloid holatda ham boʻla olishini isbotladi. Moddaning kolloid holati nafaqat kimyoda, balki biologiya, tibbiyot, texnologiya va qishloq xoʻjaligida ham nihoyatda muhim oʻrin tutadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kollokvium

Kollokvium (lotincha colloqium — suhbat) — 1) taʼlim tizimida talabalarning bilim darajasini aniqlash va oshirish maqsadida oʻtkaziladigan oʻquv mashgʻuloti shakllaridan biri, talabaning oʻqituvchi bilan suhbati. K.da oʻrganilayotgan kursning, odatda, seminar va boshqa amaliy oʻquv mashgʻulotlari tematikasiga kirmagan ayrim qism, boʻlim, mavzu, masalalari hamda taʼlim oluvchilarning referat, loyiha va boshqa ishlari muhokama qilinadi; 2) maʼruzalar tinglanib, muhokama qilinadigan ilmiy yigʻilish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolloksilin

Kolloksilin — nitrat kislota va sellyulozaning murakkab efirlari (qarang Nitrotsellyuloza). Rangsiz, qattiq amorf modda, spirt va efir aralashmasida eriydi. Loklar, nitroemallar, kinotasma, kollodiy va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolovratkalar

Kolovratkalar, boshaylangichlilar (Rotatoria) — toʻgarak chuvalchanglar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar sinfi. Boʻyi 0,04—2,5 mm, 2000 tacha turi bor. Tanasi kutikala bilan qoplangan, 3 boʻlimdan iborat: bosh, tana va oyoq (baʼzi kolovratkalarda hamma boʻlimlar qoʻshilib ketgan). Bosh tomonida doira boʻlib 2 qator joylashgan kipriklari ogʻiz aylangich apparatni hosil qiladi. Kipriklarining maʼlum tomonga qarab bir meʼyorda tebranishi tufayli suzib yuradi va mayda organizmlarni ogʻziga tortib oladi. Nerv sistemasi halqum usti gangliysi va undan chiqadigan nervlardan, sezgi organlari esa koʻz (koʻpincha bitta) va paypaslagichlardan iborat. Ayirish organi juft protonefridiy tipida. Qon aylanish va nafas olish sistemasi yoʻq. Erkaklari urgʻochilaridan ancha kichik. Kolovratka chuchuk va shoʻrtob suvlarda, baʼzan dengiz va tuproqda yashaydi. Planktonxoʻr yosh baliqlar uchun oziq boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kolokaziya

Kolokaziya (Colokasia) — kuchaladoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bargi yuraksimon yoki nayzasimon, yirik. Toʻpguli — soʻta. Mevasi — koʻp urugʻli rezavor-meva. Janubiy va sharqiy Osiyoda 8 turi bor. Taro turining 4 kg cha keladigan kartoshkasida 18—20% kraxmal, 0,5% qand, 3% dan ortiq oqsil bor. Shuninguchun koʻp subtropik mamlakatlarda oziq-ovqat va mol ozuqasi sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolomna

thumb|right|250px
Kolomna — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1781-yildan), Moskva daryosi Oka daryosiga quyiladigan joydagi port. Temir yoʻl stansiyasi (Golutvin). Aholisi qariyb 154,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Teplovozsozlik, ogʻir stanoksozlik, toʻqimachilik mashinasozligi, sement zavodlari, pedagogika instituti, oʻlkashunoslik muzeyi bor. K. 12-asrdan maʼlum. Uspeniye sobori (17-asr), arxiyerey uyi (16-asr), Kreml krldiklari (16-asr), Ioann Predtecha cherkovi (16-asr boshi) va Brusenskiy monastiri (16-asr saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moskva viloyati shaharlari
Kolomyanka

Kolomyanka, kolomenka (nem. Kalamank) — atlas oʻrilishda toʻqiladigan zigʻir tolali gazlama. Oʻngida arqoq iplaridan yaltiroq sirt hosil qilinadi. Kolomyanka xom gazlama tarzida, chala oqartirib va oqartirib ishlab chiqariladi. Undan yozgi kostyumlar, bosh kiyimlar va boshqa yengil kiyim-boshlar tikiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kolon

Kolon — Panamadagi shahar, Mansalino yarim orolda. Kolon provinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning Karib dengizi tomonidan Panama kanaliga kiraverishdagi muhim savdo porti (erkin savdo zonasi). Aholisi 140 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Navigatsiya jihozlari, elektrotexnika buyumlari, toʻqimachilik mahsulotlari, kiyimlar ishlab chiqarish, oziq-ovqat, farmatsevtika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. 19-asrga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. X. Kolumbga haykal oʻrnatilgan. Shaharga 1850-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Transkontinental shaharlar
Kolonial organizmlar

Kolonial organizmlar, koloniya boʻlib yashovchi organizmlar — jinssiz (vegetativ) koʻpayishida ona organizmidan ajralib ketmasdan keyingi avlodlari bilan birga qoʻshilib, murakkab koloniya hosil qiladigan organizmlar. Kolonial oʻsimliklarga har xil bir hujayrali suvoʻtlar (koʻk-yashil, yashil, tillarang, sariq-yashil, diatom, pirofit va evglenasimonlar) kiradi. Kolonial organizmlar, koloniya hosil qilish usuliga binoan, zoosporali va avtosporali boʻladi. Kolonial hayvonlarga, asosan, dengiz hayvonlari (umurtqasiz va tuban xordalilar), bir hujayralilar (baʼzi xivchinlilar, radiolyariyalar, infoʻzoriyalar); umurtqasizlardan koʻpchilik gʻovak tanlilar, boʻshliqichlilar kiradi. Kolonial hayvonlarning bir qismi (mshankalar, gidroidlar, qorall poliplar va boshqalar) suvda oʻtroq hayot kechiradi. Kolonial organizmlar bir hujayrali organizmlardan koʻp hujayrali organizmlarning paydo boʻlishida oraliq zveno boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolonlar

Kolonlar (lotincha coloni — dehqonlar) — 1) Qad. Rimda qaram aholi toifasi. Quldorlik xoʻjaligi inqiroziga uchragach, yirik yer egalari bilan yersiz va kam yerli dehqonlar oʻrtasida ishlab chiqarish munosabatlarining yangicha shakli —kolonat vujudga kelib, K. mehnatidan keng foydalanila boshlagan. K. ijaraga yer olib, ijara haqini dastlab pul bilan, soʻngra yetishtirilgan hosilning bir qismi shaklida toʻlaganlar, shuningdek, baʼzi natural majburiyatlarni oʻtashlari lozim boʻlgan; 2) ilk oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada tobe dehqonlarning bir toifasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolonna

Kolonna (frans. colonne, lotincha columna — toʻgʻri) — bino tomini koʻtarib turishga xizmat qiladigan, koʻndalang kesimi aylana shaqldagi bino qurilmasi, meʼmoriy orderlarning ishlov berilgan tik tayanch qismi, ustun. Baʼzan ravoq va gumbazlarga tirgovich vazifasini oʻtaydi. K.lar kursi, tana va kallakdan iborat boʻlib, gʻisht, beton, temir-beton, metall, yogʻochdan yasaladi. K.ning balandligi va diametri inshootning hajmiga muvofiqligi bilan belgilanadi. Asrlar davomida shaklan oʻzgarib borib, yuksak badiiy koʻrinishga ega boʻlgan (qarang Meʼmorlik orderlari). Ustiga haykalcha (turli shaqldagi) oʻrnatilgan yakka K.lar (qarang Troyan ustuni), bir yoki bir necha qator qoʻyilgan kolonnadapar ham uchraydi. Zamonaviy binolarda metall va betondan ishlangan K.lar keng qoʻllanilmoqsa. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolonna (harbiy ish)

Kolonna (qarbiy ishda) — harbiy xizmatchilar, mashinalar va motorlashtirilgan harbiy texnikaning birinketin joylashtirilishi. K. boʻlinma va qismlarni safar chogʻida yoki jang maydonida safga tizishda qoʻllanadi. K. harakatining oldida boruvchi harbiy xizmatchi yoki boʻlinma boshlovchi K., soʻnggida boruvchi esa oxirgi K. deb nomlanadi. K. boshidan soʻnggigacha boʻlgan masofa ichkari (lik) deb yuritiladi. Harbiy dengiz flotida K. flotning bir necha qatorga saflanishini bildiradi (yana qarang Saf, Jangovar tartib).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolonnada

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Kazanskiy.jpg/250px-Kazanskiy.jpg|thumb|250x250px| Qozon sobori ustunlari (Sankt-Peterburg)
Kolonnada (frans. colonnade), ustunlar qatori — gorizontal tarzda usti yopilgan qatorak. Toʻgʻri yoki egri chiziq boʻylab bir yoki bir necha qator qoʻyilgan kolonna (ustun)lar usti yopilgan galereya. Us tun, kapitel va asosdan iborat. Baʼzan alohida inshoot sifatida ham quriladi. K.lar saroy va boshqa inshootlarning katta zalini bezashda, yirik binolarning bosh tarzini hashamatli qilib koʻrsatishda, bogʻ-park sanʼati qurilishida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ustunlar alohida tuzilmalar ham boʻlishi mumkin. Qoplangan ustunlar stoas deb ataladi. Ushbu turdagi taniqli tuzilmalar orasida Vatikandagi Avliyo Pyotr maydonidagi ustunni va Königsberg soboridagi Kant qabrini eslatib oʻtish mumkin, bu eski Königsbergda stoa Kantiana deb nomlangan.

 Mashhur ustunlar 

 Qadimgi dunyo 

 Uygʻonish va barokko davrlari 

 Neoklassik 

 Zamonaviy talqinlar 

 Adabiyot 

 Grube G., Kuchmar A. Arxitektura shakllari boʻyicha qoʻllanma . Moskva: Stroyizdat, 2001-yil.
Kolorado (maʼnolari)

Kolorado:
 Kolorado — AQShning gʻarbiy qismidagi shtat.
 Kolorado (daryo) — AQShdagi daryo, quyi qismi Meksika hududidan oqadi.
 Kolorado (plato) — Shimoliy Amerikaning Kordilyera togʻlaridagi plato
Kolorado (daryo)

Kolorado — AQShdagi daryo, quyi qismi Meksika hududidan oqadi. Oʻz. 2334 km (Grin-River irmogʻi bilan 3200 km), havzasining maydoni 635 ming km². Qoyali togʻlardan boshlanib, Tinch okeanning Kaliforniya qoʻltigʻiga quyiladi. Yuta va Arizona shtatlarining chala choʻl va choʻlli hududlaridan oqadi. Kolorado platosini kesib oʻtishda umumiy oʻz. 800 km gacha boʻlgan chuqur kanyonlarni hosil qiladi, jumladan, jahondagi eng yirik kanyonlardan biri — Katta Kanyon ham oʻsha yerda. Yirik irmoqlari — Grin-River, San-Xuan, Litl-Kolorado, Xila. Daryo Koyali togʻlardagi qorlardan toʻyinadi, aprel—iyul oylarida toʻlib oqadi, koʻz va qishda kamsuv. Oʻrtacha suv sarfi 508 m³/sek., quyi oqimida AQShning Kaliforniya sohillaridagi shaharlarini suv bilan taʼminlash va irrigatsiya maqsadlarida ishlatilishi natijasida suvi kamayib ketadi. Koloradoda yirik suv omborlarini yuzaga keltirgan Glen-Kanyon-Dam va Guver toʻgʻonlari, GESlar qurilgan. Quyilish joyidan 228 km masofada kema katnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:AQShdagi daryolar
Turkum:Meksikadagi daryolar
Kolorado (plato)

thumb
Kolorado — Shimoliy Amerikaning Kordilyera togʻlaridagi plato, AQSHning jan.-gʻarbida. Shim.-gʻarbda Katta Havza, sharq va shim.-sharkdan Qoyali togʻlar, jan.dan Meksika yassitogʻligi bilan chegaralangan. Maydoni 300 ming km². Balandligi 1800–2500 m, eng baland joyi — 3861 m (Hamfris-Pik togʻi). Tokembriy kristall jinslaridan tuzilgan. Ustini paleozoy — paleogen davrlarining qalin choʻkindi jinslari qoplagan. Shu sababli u yerda uran-vanadiy rudalarining konlari topilgan. Daryolar, jumladan, Kolorado daryosi platoni oʻyib chuqur daralar hosil qilgan. Iqlimi subtropik kontinental, kuruq iqlim. Yiliga 200–500 mm yogʻin yogʻadi. Quruq dasht oʻsimliklari oʻsadi, nisbatan nam yerlarda oʻrmonlar uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolorado universiteti

Kolorado universiteti — AQShdagi yetakchi universitetlardan biri. 1861-yil tashkil etilgan. Boulder kampusi (shaharchasi), Denver markazi, Denver tibbiyot markazi, Kolorado-Spring markazini oʻz ichiga oladi. Sanʼat, musiqa, muhandislik, atrof muhitni oʻrganish, sanoat va xoʻjalikni boshqarish, pedagogika, jurnalistika, huquq, tibbiyot, farmakologiya va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 39 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,3 mln.dan ortiq asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:AQShdagi universitetlar
Kolorado qoʻngʻizi

Kolorado qoʻngʻizi (Leptinotarsa decemlineata Say.) — bargxoʻrlar turkumining qoʻngizlar oilasiga mansub hasharot, ashaddiy xavfli oʻsimlik zararkunandasi. Tanasi oʻz. 9 – 12 mm, yelka va ust qanoti sargʻish yoki sargʻishqizil, oldingi yelkasida 12—14 ta qora dogʻlari bor, qanoti ustidan 5 ta qora chiziq oʻtgan. Tuxumining kattaligi 1,2—1,8 mm, qurti uz. 15–16 mm, pushtiqizil, gʻumbagi 10–12 mm. Kolorado qoʻngʻizi tuproqda (20—50 sm chuqurlikda) qoʻngʻizlik davrida qishlab, aprel oyida qishlovdan chiqadi va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Urgʻochi qoʻngʻizlari oʻsimliklar bargi orqasiga, oʻsimlik qoldiqlariga 12—80 tadan toʻp-toʻp qilib tuxum qoʻyadi. Bitta urgʻochi qoʻngʻiz 500— 800, baʼzida 2400 gacha tuxum qoʻyadi. Tuxumlarining rivojlanishi 3—5, gʻumbaginiki 6—9 kun. Tuxumdan chiqqan qurtlar 20 kun atrofida oʻsimliklar bargi bilan ovqatlanadi va tuproqda gʻumbakka aylanadi. 1—2 havftadan soʻng yosh qoʻngʻizlar paydo boʻladi, barg bilan ovqatlanib, yana tuxum qoʻyadi. Kolorado qoʻngʻizi kartoshka, pomidor, baqlajon, tamaki, qalampir, yosh terak va turli ituzumsimon oʻsimliklarga zarar yetkazadi. Bir tup kartoshkada oʻrtacha 20—40 qurt va qoʻngʻiz toʻgʻri kelganda oʻsimlik bargining yarmisini yeb, hosilni 2—3-marta kamaytiradi. Bargi toʻliq yeb bitirilgan oʻsimliklar hosili esa 10-martagacha kamayishi mumkin. Kolorado qoʻngʻizi Oʻzbekistonda obhavo sharoitiga qarab 2— 4-marta nasl beradi.

Kolorado qoʻngʻizi vatani — AQSH Kolorado shtati. Shimoliy Amerika, 20-asr boshlaridan Yevropa mamlakatlarida (1922-yilda Fransiyada topilgan), keyinchalik Sharqiy Yevropa, Ukraina, Belorussiyada tarqaldi.

Oʻzbekistonga Belorussiyadan urugʻlik kartoshka bilan dastlab Boʻstonliq va Soʻx tumanlariga (1972-yil) kelib qolgan.

Hozir Xorazm, Buxoro viloyatlari va Qoraqalpogʻistondan tashqari barcha viloyatlarda tarqalgan, kartoshka, baqlajon ekinzorlariga katta zarar yetkazmoqda.

Kurash choralari. Kolorado qoʻngʻiziga qarshi samarali kurash vositalari yoʻq. Muhimi karantin tadbirlari. Kimyoviy preparatlardan fozalon, buldok, detsis, konfidor, maspilan, xostation, regent, sumialfa va boshqalardan foydalanish tavsiya etiladi.

Sultan Ashmuhamedov, Norqoʻzi Ergashev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koloratura

Koloratura (ital. coloratura — bezak) — Yevropa (asosan, Italiya) vokal sanʼatida yuzaga kelgan, oʻta mohir (virtuoz)lnk bilan qoʻllaniladigan murakkab ohang bezaklari va mashklar. K. oʻrta asrlardagi motet, madrigal, shanson kabi janrlar ijrochiligida shakllangan. Ayniqsa, 17—19-asrlarda italyan opera ariyalarida keng qoʻllangan. V. Motsart, J. Rossini, L. Delib, J. Verdi, R. Shtraus, M. Glinka, N. Rimskiy-Korsakov, R. Glier va boshqa K.dan (taʼsirchan badiiy vosita sifatida) foydalangan. Yaqin va Oʻrta Sharq musiqa ijrochiligi — mugʻanniy, oshiq, hofiz, baxshi, oqin va boshqa sanʼatidan K.simon nola va mashqlar keng oʻrin olgan. K. mashqlarini ijro eta oladigan, oʻzgarishlarga boy ayollarning baland ovozi K.li soprano deyiladi. Oʻzbek xonandalaridan N. Ahmedova, M. Razzoqovalarning ovozi K.li sopranodir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolorimetriya

Kolorimetriya (lot. color — rang va ... metriya) — ranglarni va ular orasidagi tafovutlarni oʻlchash va miqdoriy jihatdan ifodalash usullari. Mohiyati 3 asosiy rang (qizil, yashil va zangori ranglar) ning tanlangan tizimida ranglar koordinatalarini aniqlashdan iborat. Bunda tekshirilayotgan rangdan farq qilmaydigan rang tanlanadi. Ranglar kolorimetr asbobida oʻlchanadi. Ranglarni miqdoriy ifodalash usullari yorugʻlik texnikasida (yoritish asboblarini ishlab chiqish uchun), rangli kino, televideniye va boshqa sohalarda qoʻllanadi. Mashq qilaverish natijasida odam koʻzi 10 mingdan optiq, rang va tuslarni farqlashi mumkin. Koʻp rangli fotometriya usulida yulduzlarning ranglarini miqdoriy jihatdan oʻrganish yulduzlar K.si deb ataladi. Bunda aniqbir yulduzning fotosuratlari olinadi yoki fotoelektrik usulda turli yorugʻlik filtrlari orqali uning yorqinligi oʻlchanadi. Eritmalardagi moddalar konsentratsiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob kimyoviy K. deyiladi. Bu asbobni ishi boʻyalgan eritmalarning oʻzidan oʻtayotgan yorugʻlikni yutishiga asoslangan. U yorugʻlik filtrlari toʻplash bilan taʼminlanadi (qarang Ranglarni oʻlchash).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolorit

Kolorit (ital. colorito, lot. color — rang, boʻyoq) — tasviriy sanʼat asarlari (koʻpincha rangtasvir) voqelikni real va ifodali tasvirlashda ranglarning oʻzaro mutanosibligi. Voqelikni taʼsirli tasvirlash vositasining tarkibiy qismi boʻlgan K. asarning gʻoyasi, mazmuni, davri, uslubi hamda muallifning shaxsiga bogʻliq. Tarixda voqelik tasvirida mahalliy ranglar ozmi-koʻpmi cheklanib, ramziy ranglardan koʻproq foydalanish (oʻrta asrlar sanʼatida) va voqelikni barcha boʻyoklarda (uning rangi, tusy, nursoya va boshqalardan foydalanib) rangdor ifodalash anʼanasi shakllangan. K. ranglar uygʻunligiga koʻra, iliq (qizil, sariq, zargʻaldoq) yoki sovuq (koʻk, yashil, binafsha), sokin va jiddiy, yorugʻ yoki toʻq, rangdorligiga koʻra, yorqin, xira va boshqa boʻlishi mumkin. Ranglar uygʻunligi, uning toʻldirilishi va keskinligiga amal qilib, betakror va murakkab K. yaratiladi (Velaskes, Titsian, V.I. Surikov, I.Ye. Repin, Oʻzbekistonlik rassomlardan P. Benkov, Oʻ. Tansiqboyev, 3. Kovalevskaya, Ch. Ahmarov va boshqalarning asarlari).

Naqshlarda K. birorta rang (zangori, yashil, qizil, jigarrang va boshqalar)ning hukmronligiga asoslaniladi, qolgan ranglar unga boʻysundiriladi. Masalan, yashil rang muhitida barcha rang tuslari yashil rangga boʻysundiriladi.

Shuningdek, K. biror narsaning oʻziga xos tomonlari majmuini ham anglatadi. Mas, badiiy asarning oʻziga xos xususiyatlari (davr, milliylik va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil