Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Abonent yoʻli

Abonent yoʻli, telefon aloqa yoʻli — muassasa va xonadonlarga oʻrnatilgan telefon apparatini ikki simli kabel telefon stansiyasi bilan bogʻlovchi aloqa liniyasi (yoʻli). Uch qism: magistral, taqsimlash va bevosita ulash qismlaridan iborat. Magistral qism stansiyadan to tashqi taqsimlash qutisigacha yer ostidan oʻtkaziladi. Taqsimlash qismi tashqi taqsimlash kutisidan ichki (xona ichidagi) taqsimlash qutisigacha tortiladi. Bevosita ulash qismi ichki qutini abonentning telefon apparati bilan bogʻlaydi. Telegraf stansiyasi bilan apparat oʻrtasidagi aloqa yoʻli ham Abonent yoʻli deb ataladi. Abonent yoʻli shaharlarda 1-2km dan oshmaydi. Qishloq sharoitida va shahar chetida ochiq sim yoʻllarini ham Abonent yoʻli sifatida ishlatish mumkin.
 

 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Aborigen gʻoʻza

Aborigen gʻoʻza (lotincha aborigine — avvaldan) — gʻoʻzaning cheklangan hududda oʻsadigan tur, xil va formalari. Meksikaning shimoli-gʻarbida oʻsadigan davidzon gʻoʻzasi, Galapagos oroloining unumsiz toshloq zonalarida oʻsadigan klotssh gʻoʻzasi, faqat Braziliya togʻlarida uchraydigan mustelinum gʻoʻzasi Aborigen gʻoʻza ga kiradi. Barcha yovvoyi Aborigen gʻoʻza qimmatli genetik material boʻlib, qator foydali xoʻjalik xususiyatlariga ega (qurgʻoqchilikka, shoʻrga, past temperaturaga chidamli va hokazo), shuning uchun ulardan genetika-seleksiya ishlari amaliyotida keng foydalaniladi.
Abrbandi choʻpsa

Abrbandi choʻpsa (fors.) — abrbandichmlik ishida qoʻllaniladigan asbob (uz. 2 m, yoʻgʻonligi 20 sm boʻlgan silliqyogʻoch — choʻp). Ishlatilishi: ikki Abrbandi choʻpsa abrbandi qilish uchun qatlangan tanda qati orasiga solinib, ikki chetiga keltiriladi, ikki uchidan tirqish ip bogʻlab, qoʻlqoziqlarga tortiladi, ostiga tirgak qoʻyiladi va unga tandaning livitlari yoyib qoʻyilib, yuziga gullar chiziladi.
Abruy qoʻzgʻoloni

Abruy qoʻzgʻoloni — VI asrning 80-yillarida mahalliy tabaqa — dehqonlarga va savdo aristokratiyasiga qarshi Quyi Sugʻd (hozirgi Buxoro viloyati) aholisi kambagʻal tabaqasining koʻtargan qoʻzgʻoloni. Qoʻzgʻolonga Abruy boshchilik qilgan. X asrda yashagan Buxoro tarixchisi Narshaxiyning xabar berishicha, Buxoro aholisi Abruyni Boykand (Poykend) shahriga hokim qilib tayinlaydi.

Abruy qoʻzgʻolonidan zarar koʻrgan dehqonlar va mulkdorlarning koʻpchiligi Turk xoqonligi qoʻl ostidagi Taroz va Turkiston shaharlariga qochib borib, Turk xoqoni Qorachurindan qoʻzgʻolonchilarga qarshi kurashda yordam soʻraydilar. Qorachurin oʻgʻli Sheri Kishvar (Elbars yoki Elarslon) boshchiligida Buxoroga katta lashkar yuboradi. Natijada qoʻzgʻolon bostiriladi. Buxorodagi yerlar yana oʻz egalari — dehqonlarga qaytarib beriladi.
 

 

Turkum:Tarix
Abstrakt sanʼat

Abstrakt sanʼat (lot. abstractus — mavhum), abstraksionizm —tasviriy sanʼatdagi oqim. Rangtasvir, haykaltaroshlik, grafikada asosan real narsa va hodisalarni tasvirlashni rad etadi. XX asrning 20-yillarida Yevropamamlakatlarida vujudga kelib, 40-yillarning oxiri 60-yillarning boshida keng tarqaldi. Dastlabki namunalari rus V. Kandinskiy, K. Malevich, fransuz R. Delone va boshqa rassomlar tomonidan yaratildi. Keyinroq ukrain A. Arxipenko, rumin K. Brinkushi va boshqa abstrakt haykaltaroshlik tajribalariga murojaat qildi.

1-jahon urushidan keyin abstrakt san'atni meʼmorlik, bezak sanʼati, dizaynga tatbiq etishga, ularni muhandislik qoidalari asosida qurishga intilishlar kuzatildi (V. Tatlin, A. Pevzner, N. Gabo konstruksiyalari). 2-jahon urushi davrida AQShda "sof psixik avtomatizm", gʻayriixtiyoriy subʼyektov turtki, tasodifiy rang va sifatlar uygʻunligini asosiy usul qilib olgan abstrakt ekspressionizm maktabi (rassom J. Pollok, M. Tobi va b.) yuzaga keldi. 50-yillar Yevropa, Amerika mamlakatlari tasviriy sanʼatida abstrakt san'at ustun yoʻnalishga aylandi.

Oʻrta Osiyo, jumladan Oʻzbekiston hududida qadimdan yaratilgan tasviriy va amaliy bezak sanʼati namunalaria ham abstraksionizm koʻrinishlari uchraydi. Ularda afsonaviy firdavs bogʻlari oʻzining ramziy ifodasini topgan. Ayniqsa, kitobot sanʼatining abri bahor usulida yaratilgan qoʻlyozma kitob bezaklari, abrbandi usulida tayyorlangan atlas va boshqa matolarning gullari bu sanʼatning namunasidir.

Oʻzbekistonda tom maʼnodagi abstraksionizmga xos xususiyatlar XX asrning 10-yillaridan paydo boʻla boshladi va keyinchalik bir qator rassomlar (S. Fedorchenko, V. Ufimsev va b.) diqqatini oʻziga jalb etdi. Soʻnggi yillarda bu sanʼat taʼsiri qisman N. Shin, A. Kedrin, B. Jalolov ijodida seziladi. ABSTRAKTLIKDAN KONKRETLIKKA OʻTISH — obʼyektni tadqiq etish metodi; nazariy fikrlashda obʼyekt haqidagi abstrakt va bir tomonlama bilishdan uni koʻproq konkret tasavvur etish sari borish; inson bilishi taraqqiyotining umumiy qonuni, dialektik mantiqning asosiy prinsipi (yana q. Abstraksiya). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abu Ali Sagʻoniy

thumb|Eron 10chi asrda

Abu Ali Sagʻoniy (Chagʻoniy) (? −955) — Sagʻoniyon (Chagʻoniyon) hukmdori. 939 yildan somoniylarning Xurosondagi noibi. 945 yil noiblikdan boʻshatilgani uchun amir Nuhga qarshi quzgʻolon koʻtarib, yangi noib Ibrohim ibn Simjoʻrni Xurosondan quvib chiqargan. Amir 948 yil dekabrda sulh tuzib, uni qayta noiblikka tayinlagan boʻlsada, koʻp oʻtmay bu qarorini bekor qilgan. Shunda A. A.S. buvayhiylar yordamida amirga qarshi qoʻzgolon koʻtargan, ammo Abdulmalik ibn Nuh davri (954-961)da Xurosonni tashlab ketishga majbur boʻlgan.

 

Turkum:955-yilda vafot etganlar
Abu Bashar Mato ibn Yunus Nasroniy Nasturiy

Abu Bashar Mato Ibn Yunus Nasroniy Nasturiy (? — 940) — olim, tarjimon. Xalifa Roziy zamonida (934 — 940) bir necha vaqt Bagʻdodda turgan. Aristotelning „Kitob ul-ibora“, „Mabhas ul-Buhron“ asarlariga sharhlar yozgan, „Poetika“ kitobini suryoniychadan arab tiliga, „Maso ul-olam“ kitobining baʼzi muqaddimalarini, Yahyo ibn Serafionning „Kunnosh“ asarini, Platon, Iskandar Afrodiziy va boshqa olimlarning asarlarini arab tilidan suryoniy tiliga tarjima qilgan.
 

 

Turkum:940-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Abu Dulaf Misʼar ibn Muhalhil al-Xazrajiy Yanbuiy

Abu Dulaf Misʼar Ibn Muhalhil al-Xazrajiy Yanbuiy (X asr) — sayyoh, geograf va shoir. Asli Madina shahriga tobe xazraj qabilasidan. 

XX asrning 1-choragida Buxoroga kelgan. 914 — 942-yillarda Somoniylar amiri Nasr ibn Ahmad saroyida xizmat qilgan. U 942-yilda Buxoroga kelgan Xitoy elchilariga hamroh boʻlib Sharqiy Turkiston, Tibet va Xitoyga borgan, shuningdek Eron va Hindistonga ham sayohat qilgan. Yettisuvda qarluqlarning yogʻochdan qurilgan ibodatxonasi borligini va uning devorlariga chizilgan oʻtmish podsholarining rasmlarini koʻrganligini yozgan. 

Uning tarixiy geografiyaga oid „Risolat ulavval“ („Birinchi risola“) va „Risolat ul-uxro“ („Ikkinchi risola“) asarlari borligi maʼlum. Bular Movarounnahr, Xitoy va Hindistonning tarixiy geografiyasiga oid tarixiy manba sifatida muhim ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sayyohlar
Turkum:Kishilar
Turkum:Somoniylar davri shoirlari
Abu Mansur Hasan ibn Nuh Qumriy

Abu Mansur Hasan Ibn Nuh Qumriy — tib olimi. Somoniylar amiri Mansur Ibn Yahyoning shaxsiy tabibi boʻlgan. Abu M. H. buxorolik boʻlgani uchun „Buxoriy“ tahallusi bilan ham tanilgan.

 Hayoti 
Abu Mansur Hasan ibn Nuh Qumri X asr boshlarida Buxoroda dunyoga kelgan. Buxoro amirlarining saroy tabibi vazifasida faoliyat olib borgan. Ibn Sino hamda Qumri bilan ko‘rishgan, meditsinaga oid darslarida qatnashgan va ko‘p narsalarni o‘rgangan. 

 Ijod faoliyati 
Abu M. H. tabobat ilmida Ibn Sinoshsht ustozi. „Kitob ilal ul-ilal“ („Kasalliklar sabablari kitobi“), „Kitob gʻino va mano“ („Hayot va oʻlim haqida kitob“) kabi arab tilida yozilgan bir qancha asarlarning muallifi. Bularning keyingisi esa inson organizmida paydo boʻladigan har xil kasalliklar, ularning dorilari va davolash usullariga bagʻishlangan. Bu asarning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Vafoti 
Olim 999-yil vafot etgan.Buxoro shahrida dafn etilgan.
Abu Maʼshar Jaʼfar ibn Muhammad ibn Umar al-Balxiy

Abu Maʼshar Jaʼfar Ibn Muhammad Ibn Umar Al-Balxiy (? — 886) — xurosonlik munajjim (astrolog). Oʻrta asrda Yevropada „Albumasar“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Bagʻdodga yaqin yerda Ali ibn Yahyo ibn Munajjimning „Aql xazinasi“ deb nom olgan shaxsiy kutubxonasidan bahramand boʻlish bilan birga, uning moddiy yordamida ilmi nujumni oʻrganishga kirishgan. Abu Maʼshar 100 yildan koʻproq umr koʻrgan va 30 dan ortiq asar yozgan. Uning „Madxal ilo ilmi ahkom in-nujum“ („Yulduz hukmi haqidagi ilmga kirish“) nomli asari Yevropada keng tarqalgan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida uning „Muxtasar dar ilmi nujum“ („koklama

ilmi haqida qisqacha bayon“) asarining qoʻlyozma nusxasi saqlanadi. Astrologiyaga oid bu kichik asarda hafta kunlari sanalib, kunning qaysi vaqtida qaysi sayyora qayerda turishi va kunning maʼlum bir soatida qanday ishlarni boshlash mumkin va mumkin emasligi bayon etiladi. Abu Maʼshar hadis va diniy ilmlar bilan ham shugʻullanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:886-yilda vafot etganlar
Abu Nasr Qubaviy

Abu Nasr Qubaviy Axmad ibn Muhammad ibn Nasr (forscha: ابو نصر قباوى‎; XI — XII asrlar) — quvalik tarixchi va tarjimon. 1128 — 1129 yillarda Narshaxiyning „Taʼrixi Buxoro“ („Buxoro tarixi“) asarini arab tilidan fors tiliga tarjima qilgan. Tarjima qilish jarayonida unga Buxoro tarixiga doir katta tarixiy ahamiyatga molik maʼlumotlarni ham kiritgan. Bu asarning bir necha qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:XI asr tarixchilari
Abu Nuvos

thumb

Abu Nuvos Abu Ali Hasan ibn Honi Hakamiy (762-yil, Ahvoz – 813-yil, Bagʻdod) – arab shoiri. Abbosiylar davrining buyuk shoirlaridan.

 Hayoti 
Abu Nuvasning bolaligi Basrada oʻtgan, u yerda yoshligidayoq u taniqli adiblar va olimlar bilan tanishgan. Uning otasi oxirgi ummaviy xalifa Marvarid II qoʻshinida xizmat qilgan. SHoirning onasi fors boʻlgan. Kufa madrasalarida taʼlim olgan. Sheʼrlarining goʻzalligi, pur hikmatliligi jihatidan hatto Umru ul-Qaysga tenglashtirilgan. Mayparastligi tufayli el ichida „Shaʼir ul-Hamra“ („Ichkilik shoiri“) degan nom olgan. Hayotining asosiy qismini Bagʻdodda oʻtkazgan, xalifalar – Horun ar-Rashid, Al-Amin va Al-Maʼmun bilan juda yaqin munosabatda boʻlgan.

 Ijodi 
Abu Nuvas hajviya va marsiyalar yozgan. U mustaqil ov qasidalari – tardiyatning yaratuvchisi hisoblanadi, chunki unga qadar ov tasvirlari qasidalarda faqat tarkibiy element sifatida mavjud boʻlgan. Ammo Abu Nuvasga shuhratni uning hamriyati – may haqidagi sheʼrlari, Abu Nuvasda mustaqil janrga ilk bora aylangan butun boshli ziyofat qasidalari keltirgan. Xorun ar-Rashid saroyida qabul qilingan, bir qancha vaqt amir al-Xasib saroyida yashagan, soʻnggi yillarini esa Bagʻdodda xalifa al-Aminning saroy shoiri sifatida oʻtkazgan. Abu Nuvas obrazlarining rang-barangligi, uning nihoyatda kuzatuvchanligi, cheksiz sheʼriy fantaziyasi, uslubining aniq-ravshan va soddaligi arablar orasida oʻrta asrning eng buyuk shoirlaridan biri sifatida shuhrat qozonishiga sabab boʻlgan. Mavzularining birxilligiga qaramay (ayniqsa, xamriyat janrida), shoir har safar yangi ifodali obrazlar topgan. Ijodida ishqiy va axloqiy mavzu yetakchi oʻrin tutadi. Uning „Devoni“ Qohirada qaytaqayta nashr etilgan (1898-yil)Esat Ayyıldız. „Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri“. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173..
 

 

 

Turkum:762-yilda tugʻilganlar
Turkum:813-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Rustam Inoyatov

Inoyatov Rustam Rasulovich (22-iyun 1944-yilda tugʻilgan) — 1995-yildan 2018-yilgacha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisi, 2018-yildan 2021-yilga qadar Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining siyosiy-huquqiy masalalar boʻyicha davlat maslahatchisi boʻlgan.

 Faoliyati 
1968-yilda Toshkent Davlat Universiteti Sharqshunoslik fakultetini „eronshunos“ mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. Ingliz, fors tillarini mukammal biladi. Oʻqishni bitirgach, Qurolli Kuchlar safida harbiy xizmatni oʻtagan.

1972-yilda Oʻzbekiston SSR Davlat xavfsizligi qoʻmitasi (KGB)ga xizmatga qabul qilingan.

1976-1981-yillarda — SSSRning Afgʻonistondagi vatandoshlar bilan doʻstlik va madaniy aloqalar jamiyati xodimi.

1981-1991-yillarda — SSSR Davlat xavfsizligi qoʻmitasi Birinchi bosh boshqarmasi (tashqi razvedka xizmati) xodimi.

1991-1995-yillarda — Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisining birinchi oʻrinbosari.

1995-yil 27-iyun kuni Oʻzbekiston Prezidenti Islom Karimov tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisi lavozimiga tayinlangan.

2018-yil 31-yanvardan 2021-yil 15-noyabrgacha — Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining siyosiy-huquqiy masalalar boʻyicha davlat maslahatchisi.https://m.kun.uz/news/2021/11/15/rustam-inoyatov-prezident-maslahatchisi-lavozimidan-ketdi

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qonunchilik va sud-huquq masalalari qoʻmitasi aʼzosi

1992-yilda General-mayor, 1996-yilda General-leytenant, 1999-yilda esa General-polkovnik oliy harbiy unvoni berilgan.R. Inoyatovni mukofotlash toʻgʻrisida

1999-2020 yillarda Oʻzbekiston tennis federatsiyasi prezidenti

 Oilasi 
Otasi — Rasul Inoyatov (marhum), OʻzSSR sogʻliqni saqlash vazirligi kadrlar boshqarmasi boshligʻi boʻlgan.

Turmush oʻrtogʻi — Flora Inoyatova (qizlik familiyasi ham Inoyatova), professor. Toshkent farmatsevtika instituti kafedra mudiri. Uning ukasi Ulugʻbek Inoyatov, Oʻzbekiston xalq demokratik partiyasi aʼzosi, sobiq xalq taʼlimi vaziri.

Qudasi — Botir Parpiyev, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasining sobiq raisi.

Qudasi — Saidahmad Rahimov, Oʻzbekiston sobiq moliya vaziri.

Oʻgʻli — Sharif Inoyatov, tadbirkor. „Metropol Group“ mas’uliyati cheklangan jamiyati asoschilaridan biri.

Kuyovi — Bobur Parpiyev, Orient Finans Bank asoschisi, tadbirkor.

 

Turkum:Oʻzbekiston yetakchilari
Turkum:Oʻzbekiston siyosatchilari
Turkum:Oʻzbekiston generallari
Turkum:Oʻzbekiston davlat arboblari
Turkum:KGB ofitserlari
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Turkum:Doʻstlik ordeni sohiblari
Turkum:Fidokorona xizmatlari uchun ordeni sohiblari
Turkum:Shon-sharaf ordeni sohiblari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlariga 15 yil medali sohiblari
Turkum:Amir Temur ordeni sohiblari
Turkum:Oʻzbekiston maqtov yorligʻi sohiblari
Turkum:Maxsus xizmatlar rahbarlari
Turkum:Oʻzbekiston senatorlari
Turkum:Oʻzbekiston harbiy xizmatchilari
Turkum:Oʻzbekiston mahsus xizmat kishilari
Turkum:Oʻzbekiston xavfsizlik xizmati rahbarlari
Novak Jokovich

Novak Đoković (serbcha: ; 22-may, 1987) — Serbiyalik tennischi. 2013-yil 27-yanvar maʼlumoti boʻyicha, jahonning 1-raqamli raketkasi. 2011-yil, 2014-yil Uimbldon, 2011-yil AQSh ochiq chempionati va 2008-yil, 2011-yil, 2012-yil, 2013-yil Avstraliya ochiq chempionati gʻolibi.

 Grand Slam 

YilTurniri2008Avstraliya ochiq chempionati Jo-Vilfrid Tsonga4–6, 6–4, 6–3, 7–62011Avstraliya ochiq chempionati Endi Myorrey6–4, 6–2, 6–3 2011UimbldonRafael Nadal6–4, 6–1, 1–6, 6–3 2011AQSh ochiq chempionatiRafael Nadal6–2, 6–4, 6–7, 6–12012Avstraliya ochiq chempionatiRafael Nadal5–7, 6–4, 6–2, 6–7, 7–52013Avstraliya ochiq chempionatiEndi Myorrey6–7, 7–6, 6–3, 6–22014UimbldonRoger Federer6-7, 6–4, 7–6, 5–7, 6–4 

 Izohlar 

 
 Rasmiy veb-sayti
 ATP profile

Turkum:Yashayotgan insonlar
Novda

Novda (cormus) — yuksak oʻsimliklar — daraxt va butalarning asosiy organlaridan biri. Poya, undagi barg va kurtaklardan iborat. N. ildiz sistemasi bilan birga qirqquloqlar, qirqboʻgʻimlar, plaunlar, ochiq urugʻli va yopiq urugʻli oʻsimliklarning tanasini tashkil qilib, novdali oʻsimliklar (kormofitlar) deb nomlanadi. Bir yillik oʻsimliklar N.si faqat bir mavsum, koʻp yilliklari esa har xil yashaydi va har yili kurtaklardan yangi N. oʻsib chiqadi. Ortotrop (tik oʻsadigan) va, baʼzan plagiotrop (yotiq oʻsa-digan) N.lar farq qilinadi. Koʻpchilik oʻsimliklarda N. yoki uning bir qismi koʻrinishi oʻzgarib (metamorfozga uchrab) tikanga (doʻlanada), tuganakka (kartoshkada), gajakka (tokda) aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar
Novella

Novella (italyancha: novella) — nasrning kichik janri, hikoyaning bir turi. Dastlab qissa hajmidagi asarlar ham N. deb atalgan. N. hikoyadan syujet va kompozitsiyasining qatʼiyligi, tavsifiyligi va psixologik tasvirdan xoliligi, voqealarning gʻalati va hayratomuzligi, ramziy unsurlarning mavjudligi va boshqa bilan ajralib turadi. Jahon adabiyoti klassiklari G. Mopassan, A. P. Chexov, E. Xeminguey, nemis novellachilari L. Tik, G. fon Kleyst va boshqa N.ning yaxshi namunalarini yaratganlar. Oʻzbek adabiyotida A. Qahhorning "Mayiz yemagan xotin", "Dumli odam" singari hikoyalari hajviy N. janr talablariga koʻproq javob beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Adabiyot
Vasiliy Novikov

Vasiliy Korneyevich Novikov (1907.28.8, Rossiya Federatsiyasining Kalinin viloyati Peno tumani Naumovo qishlogʻi — 1981.20.1, Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, podpolkovnik. 1941-yil iyuldan frontda. 2-Ukraina frontining 4-gvardiyachi armiyasi, 438-tankka qarshi qiruvchi artilleriya polki komandiri. 1944-yil 17-fevralda Cherkassi viloyatining Li-syanka tumanidagi Jurjinsi qishlogʻi atrofida qurshab olingan dushman gruppirovkasi bilan boʻlgan qoʻl jangida jasorat koʻrsatgan. 1945-yil 24-martda Qahramon unvoni berilgan. Toshkentdagi Harbiylar qabristonidagi Qahramonlar xiyoboniga dafn etilgan. Jasorat koʻrsatgan joyda yodgorlik belgisi qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1981-yilda vafot etganlar
Turkum:20-yanvarda vafot etganlar
Novi-sad

Novi-sad — Serbiyaning shim. qismidagi shahar. Dunay daryosi boʻyida. Voyevodina muxtor oʻlkasining maʼmuriy markazi. Aholisi 179,6 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Yuk ortib-tushirish hajmi boʻyicha mamlakatda Belgraddan keyin 2-oʻrindagi daryo porti. N.-S. — yirik sanoat shahri. Mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Mamlakatdagi muhim qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Universitet, muzey, kartinalar galereyasi, kurort bor. Shaharda qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi. 14-18-asrlarda qurilgan meʼmoriy binolar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Serbiya shaharlari
Novodevichiy monastiri

Novodevichiy monastiri - qad. rus meʼmoriy yodgorligi. Ayollar monastiri. Smolenskning olinishi sharafiga knyaz Vasiliy III tomonidan bunyod etilgan (1524). Dastlab Moskvani jan.dan himoya qilish vazifasini oʻtaydigan qalʼa sifatida kurilgan. 16—17-asrlarda ayollar monastiri vazifasini oʻtagan. Novodevichiy monastiri turli davrlarda qurilgan kungurador devorlar (17-asr oxiri), hashamatli sobor (1524—25), oshxona, malikalar palatasi, ibodatxona (17-asrning 80-yillari) va koʻp pogʻonali kurkam qoʻngʻiroqxona minorasi (1689—90) va boshqalardan iborat. Ularning qurilish usuli va meʼmoriy bezaklarida 17-asr rus meʼmorligining oʻziga xos tomonlari yorqin aks etgan. 1922—34 yillardan muzey hududining bir qismi rus madaniyatining tanikli arboblari, davlat, jamoat va harbiy arboblari va boshqa dafn etilgan Novodevichiy kabristoniga tutash. 1994-yil boshlarida ayollar monastiri tiklangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moskva
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novokain

Novokain (Novocainum) — rangsiz va xidsiz kristall. Suvda va spirtda yaxshi eriydi. N. mahalliy ogʻriqsizlantirishda, novokain blokadasidz. va boshqa da qoʻllanadi. N. qonga yuborilganda orga-nizmga umumiy taʼsir koʻrsatadi: atse-tilxolin hosil boʻlishini kamaytira-di, vegetativ gangliylarga blokadalovchi taʼsir koʻrsatadi, silliq muskullar spazmini kamaytiradi, shuningdek, yurak muskuli, bosh miya poʻstlogʻining harakat sohalari qoʻzgʻaluvchanligini susaytiradi.

Organizmda N. paraaminobenzoy kislota va dietilaminoetanol hosil qilib gidrolizlanadi. Uning 5—10% li eritmasi fizioterapevtik (elektroforez) davolashda ishlatiladi. Koʻpgina antibiotiklar (Mas, penitsillin)ni eritishda ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Tibbiyot
Novokain blokadasi

Novokain blokadasi - periferik nerv sistemasi elementlariga novokain eritmasi (0,25% li) taʼsir ettirib davolash usuli. Novokainning nerv hujayrasiga ogʻriqsizlantiradigan va xiyol qoʻzgʻatadigan taʼsir koʻrsatish xususiyatiga asoslangan. A. V. Vishnevskiy taklif etgan (1929). Normal sharoitda va turli patologik holatlarda nerv sistemasinpng organizmda mod-dalar almashinuvi hamda hujayra va toʻqimalar hayot faoliyatini muntazam tartibga solib turuvchi taʼsiri Novokain blokadasi usuliga asos qilib olingan. Novokain blokadasinint bir necha turi bor. Suyak singanida, turli jarohatlarda Novokain blokadasi ogʻriqsizlantirishning eng samarali usuli hisoblanadi. Bel, boʻyin, dumgʻaza blokadasi, shuningdek, gʻilof (oyoq-qoʻllarga) va qisqa blokada (patologik oʻchoqqa yaqin nervlarga) qoʻllanadi. Bunda novokain qovurgʻalararo nerv tolayaariga taʼsir etib, ogʻriq impulslari oʻtishini toʻxtatadi. Suyak singanda, baʼzi bir tomir va nerv kasalliklarida oyoq-qoʻl suyagi yaqinida joylashgan nervlarga (gʻilof blokada), qovurgʻalar singanda, koʻkrak qafasi jarohatlanganda boʻyindan oʻtadigan nervlarga, bachadon yalligʻlanganda esa dumgʻaza suyagidan oʻtadigan nervlarga, shuningdek, nevralgiya, mialgiya, miozitparla shprits bilan novokain eritmasi yubo-rib blokada qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Tibbiyot
Novokuznetsk

Novokuznetsk (1622-1931-yillarda Kuznetsksibirskiy, 1932—1961-yillarda Stalinsk-Kuznetsk) — Rossiya Federatsiyasi Kemerovo viloyatidagi shahar. Tom dar-yosining har ikkala sohilida. Transport yoʻli tuguni. Aholisi 528 ming kishi (2025). N. 1617-yilda qalʼa sifatida vujudga kelgan. Rossiya Federatsiyasining metallurgiya markazlaridan biri. 1917-yilgacha kichik savdo va hunarmandchilik markazi boʻlgan. Sanoati 1929-yil Kuznetsk metallurgiya kombinatining qurilishi munosabati bilan rivojlandi. Asosiy korxonalari: Kuznetsk, Gʻarbiy Sibir metallurgiya kombinatlari. Ferrokrtishmalar, alyuminiy zavodlari va boshqa ishlab turibdi. Mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Kimyo-farmatsevtika ishlab chiqarish birlashmasi, yengil, oziq-ovqat sanoati mavjud. Toshkoʻmir qazib olinadi. 2 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 4 muzey (shu jumladan, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novorossiysk

Novorossiysk - Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar. Qora dengizning muzlamaydigan Semesskaya qoʻltiqchasidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 204,3 ming kishi (1998). N.ga 1838-yilda asos solingan. 1973-yil Nsent.da Kaxramon shahar faxriy unvoni berilgan.

N. sement sanoatining yirik markazi, shuningdek, mashinasozlik va metallsozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Davlat dengizchilik akademiyasi, tarixiy-oʻlka-shunoslik muzeyi bor. Anik, mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Novorossiya

Novorossiya — Qora dengizning Shimoliy sohillarini 18-asrning 2- yarmidan 1917-yilgacha boʻlgan rasmiy nomi. Turkiya bilan imzolangan bir qancha bi-timlarga (1739, 1774, 1791, 1812), aso-san, 18-asrda Rossiyaga qoʻshib olingan. "N." atamasi yangi hududni xoʻjalik jihatdan Rossiya tomonidan oʻzlashti-rilishi natijasida kelib chiqqan. Rossiya hukumati bu yerlarga ukrain va ruslarni koʻchirib keltira boshlagan, ko-lonistlar orasida koʻplab nemis va greklar ham boʻlgan. Hukumat zoʻr berib N. yerlarini nafaqat podsho amaldorlariga, balki koʻchib kelish sharti bilan "har qanday past darajadagi" shaxslarga ham tarqata boshlagan. Oʻlka hayotida dehqonchilik va chorvachilik katta oʻrin tutgan. 18-asrda N.da Yekaterinoslav, Nikolayev, Xerson, Odessa kabi shaharlar barpo etilgan; 1838-yil 12-sentabrda Novorossiysk shahriga asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novosibirsk

Novosibirsk (1903-25 yillarda Novonikolayevsk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Novosibirsk viloyati markazi, Ob daryosidagi pristan. Ob daryosining har ikkala sohilida. Novosibirsk yaqiniga Novosibirsk GES qurilgan va Novosibirsk suv ombori bunyod etilgan. Sibirning yirik transport tuguni. Aholisi 10000399,4 ming kishi (2025). Shahar 1493-yilda posyolka sifatida vujudga kelgan. Shahar sanoatida mashinasozlik va metallurgiya (yalpi sanoat mahsulotining 65%ni beradi) asosiy oʻrinni egallaydi ("Sibelektrotyaj-mash", "Sibselmash", stanoksozlik zavodlari bor). Qora va rangli metallurgiya, kimyo va farmatsevtika, yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish materiallari ishlab chiqarish rivojlangan. GES, metropoliten (1985-yildan) bor. Rossiya Fanlar akademiyasining Sibir boʻlimi, 13 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, 2 universitet, konservatoriya), 6 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri) faoliyat koʻrsatadi. Suratlar galereyasi, oʻlkashunoslik, geologiya, zoologiya, Sibir xalqlari tarixi va madaniyati muzeylari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novus

Novus, naus — zardushtiylarning ostodon (ossuariy)larini saqlash uchun loy, tosh, gʻishtdan qilingan inshoot. Zardushtiylarda oʻliklarni yerga koʻmish, suvga tashlash, oʻtda yoqish man qilingan. Oʻliklarni qoyalar, qumlar ustiga tashlab, daxmalarga qoʻyib, yirtqich hayvon va qushlarga yedirganlar, suyagini ostodon yoki xum va xumchalarga solib, N.da saqlaganlar. N.lar 1,5 m kenglikdagi uzun oxur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Dafn marosimlari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novshadil spirt

Novshadil spirt, nashatir spirt — ammiakning suvdagi 3—10% li eritmasi. Tibbiyotda, asosan, 10% li ammiak eritmasi ishlatiladi. Hushdan ketganlarga hidlatiladi (burun-halqum shil-liq pardasi nervlariga taʼsir etib, markaziy nerv sistemasini qoʻzgʻatadi), alkogoldan zaharlanganlarni qustirish uchun yarim stakan suvga 5 tomchi tomizib ichiriladi. Terisi yogʻli yuzni artish, yuz va qoʻl terisini yumshatish uchun 0,5% li eritmasi qoʻllanadi. Mikroblarga qarshi taʼsirga ega boʻlgani sababli Novshadil spirtdan baʼzan xirurgiya amaliyotida ham foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Nodavlat sektori

Nodavlat sektori - milliy iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sohalari. Nodavlat sektori Gʻarb mamlakatlarida privat, yaʼni xususiy sektor deb yuritiladi. Oʻzbekistonda xususiy korxonalar, qoʻshma korxonalar, shirkatlar, kooperativlar, xoʻjalik uyushmalari, aksiyadorlik jamiyatlari, fermer va dehqon xoʻjaliklari Nodavlat sektoriga ki-ritilgan. U xususiy mulkning ustuvorligi bilan ajralib turadi va uning milliy iqtisodiyotdagi hissasi turli mamlakatlarda turlicha. Nodavlat sektori korxonalari, birinchidan, oʻzaro bozor aloqalari oʻrnatsa, ikkinchidan, davlat sektori bilan bogʻlanib, turli resurslar va xizmatlarni sotib oladi. Nodavlat sektori xoʻjalikning hamma jabhalarida mavjud boʻlib, savdo-sotiq, xizmat koʻrsatish, qishloq xoʻjaligi, transport, qurilish, isteʼmol buyumlari ishlab chiqarishda yetakchilik qiladi, ammo bazaviy tarmoqlarda uning hissasi nisbatan kichik. Nodavlat sektori iqtisodiyotning erkin, davlat arala-shuvidan xoli sohasi sifatida bozor qoidalariga binoan rivojlanadi. Bu yerda ishlab chiqarish strategiyasini bozordagi talab va taklif nisbati belgilab beradi. Nodavlat sektorida daromadlar erkin taqsimlanib oʻzlashtiriladi. Nodavlat sektori oʻz tovarlarini davlat buyurtmalariga binoan (bozor narxini hisobga olib), davlat sektoriga sotadi, davlat sektoridan esa kerakli tovar va xizmatlarni kelishilgan narxda sotib oladi. Nodavlat sektori er-kin boʻlganidan unga iqtisodiy fao-liyatni xilma-xilligi xos. Nodavlat sektorining iqtisodiyotdagi hissasi shu sektor korxonalarida jamgʻarish yuz berib, daromadlar investitsiyaga yoʻnaltirilishi natijasida ishlab chiqarishning kengayishi va davlat mulkining xususiylashtirilishi tufayli korxonalarning Nodavlat sektoriga oʻtishi yoʻli bilan oʻsadi. Bu hissa 4 koʻrsatkichga binoan aniqlanadi: yalpi ichki mahsulot (YAIM), ishlovchilar soni, kapital mablagʻlar va asosiy kapital (fond) miqdori koʻrsatkichlari. Bular orasida asosiysi — Nodavlat sektorining YAIM daga hissasi hisoblanadi. Oʻzbekiston iqtisodiyotida Nodavlat sektori hissasi 2000-yilda yalpi ichki mahsulotning 70,2% ni, band boʻlganlar sonining 76% ni, korxonalar soni boʻyicha, 87,7% ni tash-kil etdi (1995-yilda tegishlicha 67,0, 63,9, 78,3%).

Ahmadjon Oʻlmasov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nodim Namangoniy

Nodim yoki Nodim Namangoniy (taxallusi; asl ism-sharifi Sulaymonxoʻja Ulugʻxoʻja oʻgʻli; 1844-yil – Namangan —1910-yil) – shoir.

 Hayoti 
Sulaymon Ulugʻxoʻja oʻgʻli Nodim 1844-yilda Namanganda ziyolilar oilasida tavallud topgan. Xususiy muallimda savod chiqarib, 855-yilda Saidqulibek madrasasiga oʻqishga kiradi. Talabalik paytlarida „Nodim“ taxallusi bilan sheʼrlar yozib, noziktab shoir sifatida taniladi.

Arab, fors tillarini oʻrgangan. Qoʻqon va Toshkentda boʻlgan, fan-texnika yangiliklari, rus madaniyati, adabiy va madaniy doiralari bilan yaqindan tanishgan. Buxoro, Samarqand (1899), Turkiya, Misr, Arabiston (1902-1903)ga sayohat qilgan. Hajga borgan. 1910-yilda Namanganda vafot etadi.

 Faoliyati 
Navoiydan oʻrgangan, gʻazallariga taxmis, naziralar yozgan. Muqimiy, Muhyi, Furqat, Zavqiy, Muhayyir, Shavqiy kabi shoirlar bilan yaqin doʻst boʻlib, ijodiy hamkorlik qilgan, ular sheʼrlariga muxammaslar bogʻlagan. Mumtoz sheʼriyatning barcha janrlarida, turkiy va forsiyda ijod qilgan. Gʻazallarida inson goʻzalligi, muhabbat va vafo, ayollar erkini kuylagan („Sogʻindim men, sogʻindingmi?“, „Maktubi muhabbat uslub“ va boshqalar), Ona-Vatan tabiati, uning goʻzalligini tarannum etgan, xalq hayotini realistik aks ettirgan, ijtimoiy illatlarni fosh etgan, maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan („Bahor ayyomi keldi“, „Davr javridin…“, „Bayoni dar safari Toshkand“ va boshqalar). „Shikoyati paxta“ sheʼrida qishloq mehnatkashlarining achinarli hayotini tasvirlagan.

Hajviy asarlarida maqtanchoq, mutakabbir boylar, chor amaldorlari tanqid qilingan („Dar mazammati zamona“, „Dar shikoyati qozi“ kabi). Yumoristik asarlar yozgan („Bez-gak“ va boshqalar).

Nodim Namangoniyning sheʼrlari „Turkiston viloyatining gaze-yash“da bosilgan. Oʻzi tuzgan „Bayozi Nodim“ning mukammal nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 4179).

 
 Tanlangan sheʼrlar, T., 1964;
 Karimov F. K., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 3-kitob, T., 1987;
 Qayyumov P., Tazkirai Qayyumiy, 2-daftar, T., 1998.

 

 

Turkum:Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Namangan madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Saidqulibek madrasasida tahsil olganlar
Turkum:1844-yilda tugʻilganlar
Turkum:1910-yilda vafot etganlar
Nodir devonbegi madrasasi (Samarqand)

Nodir devonbegi madrasasi (asl nomi: Nadr devonbegi madrasasi) — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1630—31). Nodir devonbegi mablagʻiga qurilgan. Xoja Ahror xonakoxi yonida joylashganligidan baʼzan xalq orasida Xoja Ahror madrasasi hamda quyosh va sherlar tasviri tushirilgani uchun kichik Sherdor Madrasa nomi bilan ham yuritiladi. Nodir Devonbegi madrasasi (Samarqand)m. bir qavatli, hovlisining 2 tomonida ayvon, hujralar, masjid va darsxona joylashgan. Bosh tarzidagi peshtoq ayvon bezaklariga oʻzaro uygʻunlashtirib feruza, yashil va sariq ranglarda mayda va jimjima-dor naqshlar bilan nafis bezatilgan. Gumbaz osti toqi va bagallari bezagida ustaning ijodiy erkinligi koʻzga tashlanadi. A. Haqqulov boshchiligida taʼmirlangan (1980).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Samarqand madrasalari
Turkum:Samarqand meʼmoriy yodgorliklari‎
Nodir devonbegi xonaqohi

Nodir devonbegi xonaqohi (asl nomi: Nadr devonbegi xonaqohi) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Buxoro xonligi hukmdori Imomqulixonning vaziri va togʻasi Nadr devonbegi (Nadr mirzo Togʻay ibn Sulton) qurdirgan (1620—1621). Xonaqoh Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

 Tarixi 
Nodir devonbegi xonaqohi 1620-yilda hovuz bilan bir paytda bunyod etilgan. Xonaqohlar asosan qalandar va darveshlar uchun yashash joyi sifatida ishlatilgan. Mazkur xonaqoh koʻp xonali boʻlib, ikki minorasimon katta ravoqdan tashkil topgan, uning 28 ustundagi mayda ravoqchalari mavjud. Nodir devonbegi xonaqohida markaziy gumbazli zalining uch tomonida eshik, gʻarb tomonida esa mehrob mavjud. Xonaqohning burchaklarida esa hujralar boʻlgan. Maʼlum muddat xonaqoh madrasa va uzoq oʻlkalardan kelganlar uchun boshpana va masjid vazifasini bajaradi. Mazkur xonaqoh Mulla Shamsiddin guzarida joylashgan bo’lib, 14 hujrasi mavjud bo’lgan. Vaqf hujjatlariga ko’ra, xonaqoh g’arbida Mirzo Aboqi Arbob Mirzo Husayn hovlisi, sharqi va shimolida yo’l, janubida esa hovuz bo’lgan. Mazkur vaqf hujjati “Nadr Devonbegi madrasasi, hovuzi va xonaqohi vaqfi” deb qayd etilgan. Tadqiqotchi olim Abdusattor Jumanazarov ushbu xonaqoh vaqf hujjatlarini o’rgangan bo’lib, mazkur yodgorlikni dastlab masjid bo’lganligini yozadi. Uning fikriga ko’ra yodgorlik dastlab jome’ masjidi bo’lgan keyinchalik esa xonaqohga aylantirilgan. Mazkur xonaqohda hozirgi kunda Buxoro davlat muzey-qoʻriqxonasi tarkibidagi Qadimgi Varaxsha va kulolchilik sanʼati tarixi muzeyi faoliyat yuritib kelmoqda. Mazkur muzey 1991-yilda tashkil etilgan va 2017-yilda Qadimgi Varaxsha va kulolchilik sanʼati tarixi muzeyi sifatida qayta nomlanib, koʻrgazmalari oʻzgartirilgan. 

 Meʼmorchiligi 
Nodir devonbegi xonaqohi Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi uslubida bunyod etilgan. Xonaqoh Labihovuz ansamblida hovuz bilan birga bunyod etilgan boʻlib, Peshtogʻi hashamatli, ravogʻining qanosi ancha baland, ulugʻvor, ayrim yerlarida esa koshinlarning parchalari saqlanib qolgan. Ikki tomonidagi tagi qirrali guldasta-mezanalar old koʻrinishiga salobat beradi. Xonaqohning 2 yonidan ham hujralarga kiriladigan eshiklari boʻlgan. Devorlari bir necha bor taʼmirlanganidan (1914—1916-yillarda Buxoroning oxirgi amiri Sayyid Olimxon tomonidan taʼmirlangan) asl koʻrinishi oʻzgargan. Nodir devonbegi xonaqohi simmetrik tarhli (27,5X25 metr), kiraverishda ayvon, xonaqoh (11,2Xll,2 metr) va uning yon tomonlarida 2 qavatli darvishlar yotogʻi boʻlgan. Guldastalar ichidagi aylana zina bilan bino tepasiga chiqiladi. Xonaqoh ulkan gumbazli, devorlariga taxmonlar ishlangan. Undagi serhasham naqshlar saqlanmagan. Peshtoq ravogʻidagi 3 tobadonni ganchkori panjaralar bezagan. Nodir devonbegi xonaqohining hozirgi koʻrinishi oʻzgarib muhtasham, salobatli, koʻrkam inshootga aylantirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Ilmiy 
 
 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Buxorodagi bino va inshootlar
Turkum:Oʻzbekistondagi Jahon merosi obʼyektlari
Turkum:Buxorodagi diniy binolar
Turkum:Xonaqoh
Turkum:Oʻzbekistonda soʻfiylik
Nodir metallarning qotishmalari

Nodir metallarning qotishmalari — nodir elementlar bilan boshqa elementlarni qoʻshib suyuqlantirish natijasida hosil boʻladigan qotishmalar. Nodir metallarning qotishmalariq. uchun umumiy xossalar — issiqbardoshlik, korroziyabardoshlik, olovbardoshlik va boshqa Eng koʻp ishlatiladigan Nodir metallarning qotishmalariq. jumlasiga vanadiy qotishmalari, volfram qotishmalari, molibden qotishmalari, niobiy qotishmalari, reniy qotishmalari, tantal qotishmalari, sirkoniy qotishmalari va boshqa kiradi. Bu qotishmalar mashinasozlik, asbobsozlik, raketasozlik va sanoatning koʻpgina boshqa tarmoqlarida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nodir elementlar

Nodir elementlar, siyrak elementlar — yer qatlamida juda kam uchraydigan elementlarning shartli nomi. Ular 45 ga yaqin metalldan iborat. Chunonchi: litiy (Li), rubidiy (Rb), seziy (Cs), berilliy (Be), radiy (Ra), galliy (Ga), indiy (In), talliy (TI), germaniy (Ge), vanadiy (V), niobiy (Nb), tantal (Ta), selen (Se), tellur (Te), poloniy (Ro), molibden (Mo), volfram (W), reniy (Re), skandiy (Sc), ittriy (Y), lantan (La) va 14 lantanoid, aktiniy (As), toriy (Tp), protaktiniy (Ra), uran (U) va inert gazlar. Nodir elementlar nisbatan yangi yoki nisbatan kam oʻzlashtirilgan elementlardir. Nodir elementlarning aksarisi Yer poʻstida oz, baʼzilari koʻp uchraydi, hatto ularning Yer poʻstidagi miqdori turmushda va texnikada eng koʻp qoʻllanadigan elementlarni-kidan ancha ortiq ekanligi maʼlum. Mas, bir vaqtlar "nodir" hisoblangan titan . elementining Yer poʻstidagi miqdori tabiatdagi uglerod, azot kabi elementlarnikidan ancha ortikdir. Barcha Nodir elementlar Yer poʻstining massa jihatidan 0,2%ini tashkil qiladi. Togʻ jinsining 1 t sida oʻrtacha 65 g litiy, 46 g seriy, 150 g vanadiy, 220 g sirkoniy boʻladi. Nodir elementlar koʻpincha, Yer poʻstida 2 ta, 3 ta, 4 ta element bilan birga uchraydi. Mas, 1 guruhga mansub Li, Rb, Cs III guruhga oid Se, Y kabi nodir-yer elementlari bilan, IV guruhga oid Ge Zr bilan, V guruhga oid Nb Ta bilan, IV guruh elementi — Mo esa W bilan birgalikda uchraydi.

Oʻrta Osiyodagi Nodir elementlarning deyarli barchasi tarkibi murakkab ma'danlarda uchraydi. Angren konidan qazib olinadigan ko'mir tarkibida galliy, germaniy, vanadiy, molibden, reniy elementlari mavjud. Olmaliqdagi Qalmoqqir metall konidagi ma'dan tarkibida esa molibden, reniy kabi Nodir elementlar uchraydi. Bu elementlar juda oz miqdorda bulganligi sababli ularni boyitish va ajratib olishning samarali usullari va texnologiyalari hozircha ishlab chiqilmagan. "Qizil-qumnodirmetalloltin" konserniga qarashli hududlarda uran va boshqa aktinoid elementlar bor. Ayni vaqtda sanoat miqyosida faqat uran birikmalari ajratib olinadi. Nodir elementlardan xalq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega boʻlgan qotish-malar olishda, optik asboblar va boshqa yasashda keng foydalaniladi.

Ad.h Dalimov T. N., Shayakubov T. Sh., Trotskiy V. I. va boshqa, Geologiya i poleznie iskopayemie respubliki Oʻzbekistan, T., 1998; Bukin V. I., Ichumnov M. S, Safonov V. V., Pererabotka proizvodstvennix otxodov i vtorichnix resursov, soderjashix redkiye, blagorodnie i svetnie metalli, M., 2002.

Omonulla Xoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nodir-yer elementlari

Nodir-yer elementlari, siyrak-yer elementlari —Mendeleyev davriy sistemasining 111 guruhida joylashgan kimyoviy elementlar: ittriy Y, lantan La va 14 ta lantano-idlar. Baʼzan skandiy Sc ni ham shu elementlar jumlasiga kiritiladi. N.-yer e. tabiatda oʻzaro birga uchraydi, kimyoviy xossalari ham oʻxshash. Kumush kabi oq, havo kislorodi taʼsirida oksid parda hosil qilganligi sababli qorayadi. 2 guruhchaga boʻlinadi: seriy guruhchasi (La, Ce, Pr, Nd, Sm, Eu) va ittriy guruhchasi (Y, Gd, Tb, Dy, Ho, Er,Tm, Yb, Lu). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Bozorboy Nodirov

Bozorboy Nodirov (1937.7.4. Nukus) — qoraqalpoq xonandasi (dramatik tenor). Qoraqalpogʻiston (1977) va Oʻzbekiston (1982) xalq artisti. Kuchli va jarangdor ovoz sohibi. Nukus sanʼat bilim yurtida oʻqituvchi (1969-yildan), Berdaq nomidagi musiqali drama va komediya teatrida yakkaxon xonanda (1975—1993). Opera sahnasida Onegin (P. Chaykovskiy, "Onegin"), Aleko ("Aleko", S. Raxmaninov), Josus ("Ajiniyoz", N.Muhammaddinov) kabi rollarni ijro etgan. Konsert repertuaridan qoraqalpoq xalq ("Jeti asirim", "Gulzar", "Tarlan", "Nigorim" va boshqalar) va bastakorlar ("Elim bor", "Jigirma beste", "Xalqim", "Tugan jerge", K. Abdullayev va boshqalar) qoʻshikdari oʻrin olgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1987)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1937-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-aprelda tugʻilganlar
Turkum:Nukusda tugʻilganlar
Turdi Nodirov

Turdi Nodirov (1936.5.10, Toshkent) — rejissyoroperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1973). Moskva kinematografiya institutini tugatgan (1959). "Oʻzbekfilm"da operator (1959—1961), Oʻzbekiston ilmiyommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rejissyor-operator (1961—1986), direktor (1976—1986). 1989—2002-yillar "Oʻzbekiston videomarkazi"da rejissyoroperator, 2002-yildan Oʻzbekiston kino arboblari birlashmasi raisining birinchi oʻrinbosari. Ijodiy faoliyatini 1959-yil "Mahallada duv-duv gap" filmiga operatorlik qilishdan boshlagan. "Zangori olov kishilari" hujjatli filmi (1960) Turdi Nodirovning hujjatli kinodagi birinchi ishidir. U oʻz ijodi davomida 130 dan ortiq ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar yaratdi ("Salom, bahor", "Oltin toʻy", "Tojixon bilan uchrashuv", "Askiya", "Registon", "Oʻn uch qaldirgʻoch", "Kanadada sakkiz kun", "Oltin Bengaliya", "Xalq oʻyinlari" va boshqalar). Operatorga xos kuzatuvchanlik, voqelikka ijodiy yondashuv, hozirjavoblik, lavhadagi har bir epizodni tez ilgʻab olish, suratga olish jarayonida improvizatsiya bilan ishlashTurdi Nodirov ijodiga xosdir. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Nodir-Uzlat

Nodir-uzlat, Mahjur, Sharif (taxalluslari; ismi Muhammad Sharif) (1743 — hozirgi Kosonsoy tumani — ?, taxminan Qoʻqon) — shoir va xattot. Kosonda oʻqib, savod chiqargan, kotiblik qilgan. Soʻng Qoʻqonga kelgan va shu yerda yashab kelgan. Nodira uni oʻz panohiga olib, saroyda xattot etib tayinlagan. Nodir-Uzlat turkiy va forsiyda ijod qilgan, gʻazal, masnaviy, ruboiy, muvashshax, tarjiʼband, taʼrix, oʻlan janrlarida 13 ming misradan koʻproq sheʼrlar hamda "Haft gulshan" dostonini (1824—25) yozgan. Lirikasi, asosan, ishqiy-falsafiy sheʼrlardan iborat. Xalq ogʻzaki ijodi bilan yozma adabiyot aloqalari uning oʻlanlarida yorqin aks etgan. Devon tuzgan. "Haft gulshan" dostoni Nodiraga bagʻishlangan. Asar 5842 misra — qamd, naʼt, chahor yor taʼrifi, shoir axvoli va dostonning yozilish sabablari bayoni (kirish) hamda 7 mustaqil sheʼriy hikoyadan iborat. Asarda malika Nodiraning mamlakat obodonchiligi va ilmfan rivojiga qoʻshgan hissasi, uning yuksak insoniy fazilatlari aks ettirilgan. Shuningdek, baxtli hayot va odil shoh gʻoyalari ilgari surilgan. Dostonda bosh mavzu — sevgi, sadoqat tasviri birinchi oʻrinda turadi. "Haft gulshan" hamda Devonning qoʻlyozma va toshbosma nusxalari Qoʻqon adabiyot muzeyi (inv. № 1462, 88), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №1801, 10114) fondida saqlanadi.

 
 Haft gulshan, T., 1961.

 Adabiyot 
 Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961; Oʻzbek adabiyoti tarixi. 5 j.li, 4-j., 1978; Gʻafurjonova T., Nodir va uning "Haft gulshan" dostoni, T., 1982.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xattotlar
Nodirshoh Muhammad

Nodirshoh Muhammad (1883.9.4 — 1933.8.9) — Afgʻoniston podshosi (1929—1933); 1973-yilgacha Afgʻonistonda hukmronlik qilgan sulola asoschisi. Afgʻonistonning mustaqillik urushida (1919) muqim rol oʻynagan (qarang Ingliz-afgʻon urushlari). 1919—1924 yillarda harbiy vazir, 1924—1926 yillarda Parijda elchi; 1926-yil isteʼfoga chiqib Fransiyada yashagan. 1929-yil vataniga qaytib Bachai Saqoga qarshi kurashga boshchilik qilgan. 1929-yil oktabrda Afgʻoniston podshosi (qiroli) deb eʼlon qilingan. Suiqasd natijasida oʻldi-rilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Barakzoilar sulolasi
Turkum:20-asr afgʻon hukmdorlari
Turkum:20-asr afgʻon siyosatchilari
Turkum:Afgʻoniston podsholari
Turkum:Afgʻon fuqarolar urushi (1928–1929)
Turkum:1883-yilda tugʻilganlar
Turkum:1933-yilda vafot etganlar
Turkum:Afgʻonistonning Fransiyadagi elchilari
Noyevklid geometriyalar

Noyevklid geometriyalar - Yevklid geometriyasidan farqli boʻlgan barcha geometriyalar. Mas, Lobachevskiy geometriyasi, Riman geometriyasi, Minkovskiy geometriyasi va q. k. Tekislikda 9 ta, fazoda esa 27 ta geometriya mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nozemalar

Nozemalar (Nosema) — mikrosporidiyalar tipiga mansub bir hujayralilar urugʻi. 120 ga yaqin turi bor. Hayvon toʻqimalari, organlari yoki organizmini zararlaydi. Tipik turi ipak qurti nozemasi sporanti 2 yadroli spora hosil qiladi. Tut ipak qurtida peb-rina (qorason) kasalligi paydo qilib, qurtlarning yalpi qirilib ketishiga sabab boʻladi. Asalari nozemasi asalarida ichburugʻ paydo qiladi; arilar oilasining yoppasiga qirilib ketishiga sabab boʻladi. Odam ham nozematoz bilan zararlanishi va halok boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nozigardon

Nozigardon (fors. — boʻyin bezagi) — zargarlik buyumi; ayollarning boʻyinga taqadigan taqinchogʻi. N. markaziy turunj, uning 2 yonidan 2 ta dan 4 ta murabba shaklli, 1 tadan uchburchak shaklli yaproqchalarning oʻzaro 5—6 qatorli zanjirlar bilan bir maromda maʼlum oralikda birikishidan hosil boʻladi; yaproqchalarning yon tomonlariga baliq va boshqa shaklli shokilalar osiladi. Turunj va yaproqchalar bir tomonlama sirkori usulida ishlanib, oʻsimliksimon naqshlar bilan bezatiladi, baʼzan koʻzlar qadaladi. Marka-ziy turunjga bir-biriga qarab turgan qanotlarini yozayotgan ikki qush shakli oʻrnatiladi. Samarqandlik ustalar yasagan N. yengil koʻrinishga ega; turunj va yaproqchalar panjarali (toʻrsimon) usulda yasalib, zigʻiraklar, baʼzan feruza koʻzlar bilan ziynatlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Noziknihol

Noziknihol, kosmos, kosmeya — murakkabgullilar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik oʻtlar turkumi, ekma gul turi. 25 tacha turi Amerikada uchraydi. Boʻyi 1 m cha, po-yasi shoxlangan, bargi qoʻsh patsimon qirqilgan; toʻpguli uzun gulbandli sa-vatcha, gullari oq, pushti, qizil, ikki jinsli. Mevasi tez toʻkiladigan pis-tacha. Urugʻlari mart—aprel boshlarida ochiq yerga ekiladi. Oʻzbekistonda Meksikadan olib kelingan bir yillik qoʻshpatli H. va sa-riq gulli N. manzarali oʻsimlik sifatida bahorda ekiladi. Gulzorlarda oʻstiriladi, guldastalar yasash uchun ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Gullar
Nozil

Nozil, Nozil Xoʻjandiy (taxallusi; ism-sharifi Avazmuhammad ibni Hojimuhammad) (1788, Xoʻjand — 1876, Qoʻqon) — shoir. Dastlabki maʼlumotni Xoʻjandsa olgach, umrining oxirigacha Qoʻqonda yashagan. Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Asarlarining mavzui boy va rang-barang. Xajviy asarlari Maxmur hajviyasiga hamohang. Hajviy sheʼrlarini "Hashviyot-noma" kitobiga jamlagan. Asar 3297 misra —100 hajviy sheʼr: 49 muham-mas, 33 gʻazal, 12 musaddas, 3 ruboiy, 1 murabbadan iborat. Shularning 91 tasi oʻzbek tilida. Ularda amaldorlar, makkor shaxslar, takabbur boylar, mayxoʻrlik va bangilik tanqid qilingan.

N. xalq maqollari va hikmatli soʻzlarni toʻplab, toʻrtliklar yaratgan va ularni "Zarbulmasal" deb nomlagan. Asar oʻzbek va tojik tillarida. 3000 irsolul masal ruboiyni oʻz ichiga olgan. Unda odamiylik, mehr-muhabbat ulugʻlangan, kamchilik va nuqsonlar tanqid qilingan. Asardagi hikmatli soʻz va maqollarning koʻpchiligi Gulxaniyda uchramaydi. N. asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshu-noslik intida (inv. №12080), Tojikiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. №1033) saqlanadi.

Ad.h Shodiyev E., Alisher Navoiy va Xoʻjand shoirlari, T., 1981.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nozim Mulla Bilol

Nozim Mulla Bilol (1825, Gʻulja — 1899, Yorkent) — uygʻur shoiri. Gʻulja madrasasida oʻqigan. Xattotlik qilgan. Arab, fors tillarini yaxshi bilgan. 1851-yil "Gʻazaliyot"devoninituzgan. Manjur-xitoy bosqinchilariga qarshi 1864—67 yillardagi Ili qoʻzgʻoloniga bagʻishlangan "Kitobi gʻazot dar mulki Chin" ("Chin imperiyasidagi urushlar haqida kitob", 1876) tarixiy dostonida uygʻur xalqining milliy qahramoni Sodir Polvon jasoratini madh etgan. Xalq hikoyasi asosida yozilgan "Chong moʻza Yusufxon" ("Choʻqqi kulohli Yusufxon", 1881) dostoni va "Nozugum" (1882) qissasida adolat va erkinlik, kishilarning baxt-saodat va yorqin kelajak yoʻlidagi kurashi aks etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uygʻur shoirlari
Turkum:Xattotlar