Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Giperion

Giperion (yunon mifologiyasidagi pahlavon Giperion nomidan) — Saturnning yettinchi (VII) tabiiy yoʻldoshi. Amerika astronomi F. Bond 1848-yilda kashf etgan. Diametri 350 km; oddiy koʻzga koʻrinmaydi (uni faqat kuchli teleskoplar yordamida olingan fotosuratlarda koʻrish mumkin). Saturndan uzoqligi 1,48 mln.km, siderik aylanish davri 2 sutka 6 soat 39 min.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Saturn
Giperkapniya

Giperkapniya (giper... va yun. Kapnos — tutun) — arterial qonda (organizmda ham) karbonat angidrid (SO,) parsial bosimining (miqdorini ham) normadan koʻpayib ketishi. SO2 ortiqcha boʻlgan havodan nafas olinganda, miyadagi nafas markazining qoʻzgʻaluvchanligi susayishi sababli oʻpka ventilyatsiyasi kamayganda, oʻpka emfizemasi, asfiksiya va b. holatlarda kuzatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkeratoz

Giperkeratoz (giper... va yun. keratos — muguz, shox modda) — teri muguz qavatining qalin tortib kattiklashishi. Tashqi (uzoq vaqt bosilib turish, ishqalanish va b.) hamda ichki (endokrin bezlar funksiyasining buzilishi, A gipovitaminoz) omillar keltirib chiqarishi mumkin. G.da muguz tangachalar, kattakichik tugunchalar, boʻrtmachalar paydo boʻladi; teri quriydi, bemor kam terlaydi. Terining muguz qavati yoriladi, pust tashlaydi, baʼzan ogʻriydi. G. cheklangan (qadoq, soʻgal, keratoma) va diffuz, yaʼni koʻp joyga yoki butun badan terisiga tarqalgan boʻladi. Bemorni sodali yoki sovunli vannalar, vitamin A, terining muguz qavatini yumshatib, shilib tushiradigan mazlar bilan davolaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkinez

Giperkinez (giper... va yun. kinesis — harakat) — markaziy nerv sistemasining baʼzi kasalliklarida qoʻl, oyoq, yuz muskullarining beixtiyor ortiqcha harakatlanishi. Asosan ensefalitnmng har xil shakllarida, irsiy kasalliklaryaa, intoksikatsiyalar, miya shikastlari, oʻsmalari, yalligʻlanishlarida kuzatiladi. Bir necha xil boʻladi: tremor (titrash), atetoz (sekin chuvalchangsimon harakat), miokloniya (alohida muskullarning tez va qisqa muddatli tartibsiz qisqarishi) va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkompleks sonlar

Giperkompleks sonlar - kompleks sonlarni umumlashtirish natijasida paydo boʻladigan sonlar. x=xl+x2i kompleks sonni tekislikning (x,; x2) nuqtasi bilan ayniylashtirish mumkin. Kompleks sonlar uchun qoʻshish, koʻpaytirish va b. algebraik amallar oʻzlarining odatdagi xossalari bilan oʻrinli boʻlgani uchun tekislik nuqtalari sonlar sifatida qaraladi. Shuningdek, ixtiyoriy p oʻlchovli M fazo, yaʼni p oʻlchovli vektorlar fazosi x = x,yo, +... + xayoa, bunda {yop} — biror bazis vektorlari, xv..., xp lar esa haqiqiy sonlar (z koordinatalari) algebralashtiriladi. Buning uchun vektorlarni koʻpaytirish amalinigi-na kiritish kerak, chunki bu vektorlarni qoʻshish amali M da aniqlangan. Bunday koʻpaytirish assotsiativ (qarang Assotsiativlik) boʻlishi shart, ammo kommutativ boʻlishi shart emas. A fazo unda kiritilgan koʻpaytirish amali bilan birgalikda giperkompleks sistema, uning elementlarini esa giperkompleks sonlar deyiladi. Vektorlarni koʻpaytirish turli usullar bilan tuziladi, buning uchun yeR ye koʻpaytmanigina berish kifoya. Oddiy kompleks sonlardan farqli ravishda G.s.lar uchun umumiy holda boʻlish amali aniqlanmagan. G. s.lar sistemasining uchta turi (tipi)gina mavjudligi, bu sistemalarning har birida boʻlish amali doimo bajarilishi isbotlangan. Bu sistemalar: haqiqip sonlar, kompleks sonlar va kvaternionlar. G. s. matematikaning koʻp sohalarida, mexanika va fizikada qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipermetropiya

Gipermetropiya (yun. hypermetros— haddan tashqari va opos — koʻz) (sinonimi — Uzoqdan koʻrish) — koʻz nur sindirish (refraksiya) meʼyorining buzilishi. Odatda, koʻzning nur sindirish xususiyati 3 xil boʻladi. Birinchisida koʻzga tushgan nurlar toʻr pardada sinib, koʻz narsalarni yaxshi, normal koʻradi. Ikkinchisida nurlar fokusi kalta boʻlib, ular toʻr pardaga bormay, koʻzning ichida sinib, oʻz fokusida yigʻiladi. Bunda koʻzning koʻrish xususiyati faqat yaqinga yetadi, bu yaqindan koʻrish deyiladi. Uchinchisida esa koʻzga tashqi muhitdan tushgan nurlar toʻr pardadan „koʻzning orqasi“, yaʼni „manfiy masofa“ga oʻtib ketadi. Bunda koʻz uzoqdan ham, yaqindan ham yaxshi koʻrmaydi, chunki nurlar fokusi uzokda yotadi; koʻz toʻr pardasiga faqat ayrim nurlar tushadiyu, lekin u tashqi muhitdagi buyumlar shaklini toʻliq aks ettira olmaydi.

Koʻzning nur sindirish xususiyati dioptriya bilan hisoblanib, yosh odamlarda gipermetropiya refraksiyasi ikki yoki koʻpi bilan uch darajagacha boʻlsa, uni akkomodatsiya qoplay oladi va odam 40—50 % gacha koʻrishi mumkin. Lekin bunday odamlarning koʻzi tez charchaydi, qizaradi, koʻzi va qovogʻida ogʻriq seziladi, boshi ogriydi. 40 yoshdan oshgan odamlarda esa, akkomodativ apparat yoshlarnikiday yumshoq va harakatchan boʻlmagani uchun akkomodatsiya kuchi kamayadi. Ular harflarni yaqindan oʻqiy olmaydilar. Gipermetropiya bolalarda gʻilaylikka olib keladi. Uzoqdan koʻruvchi kishilarga qavariq koʻzli koʻzoynak taqish tavsiya etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Miopiya
 Gʻilaylik

 

 
Turkum:Koʻz kasalliklari
Turkum:Koʻz kasalliklari:Refraksiya anomaliyasi
Gipermorfoz

Gipermorfoz (giper... va yun. Morphe — shakl, koʻrinish) — filogenetik rivojlanish yoʻli. Bunda alohida organlar (mas, qazilma qilich tishli yoʻlbars va babirussaning qoziq tishlari, katta shoxli bugʻuning shoxlari va b.) gipertrofiyasn tufayli organizmning muhit bilan munosabati buziladi. G.da organizmlar muayyan muhit sharoitiga juda tor doirada moslashganligi tufayli muhitning har qanday oʻzgarishi ularning qirilib ketishiga sabab boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipernefroma

Gipernefroma (giper... va — buyrak) — buyrak qilnaychalarining epiteliy hujayrasidan oʻsib chiqadigan xavfli oʻsma (buyrak raki). Kasallik zimdan boshlanadi. Bemor oʻzini noxush sezadi, tez charchaydi, darmonsizlik, ishtaha va kayfiyatning aynishi kabi belgilar asta-sekin zoʻraya borib, keyinchalik bel sohasi simillab ogʻriy boshlaydi, baʼzan ogʻriq boʻlmaydi. Goho bemorning harorati koʻtarilib, qon bosimi ortadi. Siydikda eritrotsitlar paydo boʻladi, qon deyarli kam uchraydi. Kasallik ultratovush tashxis va rentgen tekshiruvlari asosida aniqlanadi. Kimyoviy terapiya hamda jarrohlik usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Kasalliklar
Giperonlar

Giperonlar (giper...) — massasi neytron massasidan katta boʻlgan beqaror ogʻir barionlar. G. yashash vaqti 10 10 s, yaʼni yadro vakti (10~23 s) dan ancha katta. Lyambda (L°), sigma (Z+, IP, Z"). ksi (3-, H°) va omega (qarang) G.i mavjud. G.ning yuqori qismidagi ishoraning mutlaq qiymati elektron zaryadiga teng elektr zaryadining ishorasini koʻrsatadi. Barcha G. spini 1/2 ga teng, fakat O. niki 3/2. G. kuchsiz oʻzaro taʼsir natijasida nuklonlarga va yengil zarralar: ya-mezonlar, elektronlar, neytrinoga parchalanadi va uzoq yashaydi. Ular Vilson kamerasida iz qoldiradi. G. bir necha GeV energiyali proton tezlatkichlarda olinadi. L0-, Z", Ye- yoki Q- zarralar har doim pion yoki nuklon bilan birga paydo boʻladi, shuning uchun G. ajibzarralar deyiladi. G.ning ajibligi yana shundaki, kutilganga nisbatan 1014 marta sekin parchalanadi. L°- zarra (giperon) proton va piondan 37 MeV ogʻir, u neytral, Z- zarra (giperon) L°- zarradan 78 MeV ogʻir, l~ giperon L°- zarradan 205 MeV ogʻir. Har bir G.ning antizarrasi — antigiperon mavjud. Ular G.dan elektr va barion zaryadlarining ishorasi bilan farqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperosmiya

Giperosmiya (giper... va yun. Osme — hid, hid sezish) — hidga oʻta sezgirlik holati. Koʻproqhomiladorlikda kuzatiladi; biror kasallik belgisi boʻlishi ham mumkin. G.ga burun boʻshligʻi shilliq pardasidagi har xil hidlarni aniqlovchi va "tutib oluvchi" nerv tolalari reseptor nuqtalarining ortiqcha qoʻzgʻalishi sabab boʻladi.

.GIPERPARATIREOZ giper... va lot. (glandula) parathyreoidea — qalqonsimon bez oldi bezi — qalqonsimon bez oldi bezi adenomask yoki giperplaziyasi oqibatida kelib chiqadigan endokrin kasallik. Bunda qalqonsimon bez oldi bezi gormoni (paratgormon)ning koʻp ishlab chiqarilishi kalsiy va fosfor almashinuvining keskin buzilishiga sabab boʻladi. Natijada fosfor va kalsiy birikmalari suyaklardan yuvilib, suyaklar yumshashi, qiyshayishi va sinishi, muskullar zaiflashishi, umurtqalar osteoporozi, nefrokalsinoz, qon plazmasi va siydikda kalsiy koʻpayib ketishi, ruhiy oʻzgarishlar roʻy beradi. G.ning ayrim shaklida kalsiy ichki aʼzolarda, xususan buyrakda yigʻiladi (buyrak shakli), bunda buyrak va siydik yoʻllarida tosh paydo boʻladi. Koʻproq ayollarda kuzatiladi. Davo asosan oʻsmani olib tashlash, suyak shaklida — ortopedik usullar, buyrak-tosh kasalligida jarrohlik usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperplaziya

Giperplaziya (giper... va yun. Plasis — shakllanish, hosil boʻlish) — toʻqima va aʼzolar tuzilish elementlari (hujayralar)ning zoʻr berib koʻpayishi natijasida ular sonining ortishi. giperplaziya odam, hayvon va oʻsimliklarda ham kuzatiladi. Giperplaziya asosan hujayraning yangidan qosil boʻlishidir, ammo hujayra ichidagi nozik tuzilmalar (yadro, yadrocha, mitoxondriya, ribosoma, lizosoma, endoplazmatik toʻr va hokazo)da ham giperplaziya roʻy berishi mumkin, ayni vaqtda hujayra koʻpayishi bilan birga kattalashadi (yurakning muskul tolalaridagi; buyrak, jigar epiteliysining hujayralaridagi giperplaziya). Giperplaziya fiziologik (mas, homiladorlikda sut bezlari epiteliysining koʻpayishi), buzilgan funksiyani tiklaydigan regeneratsiya jarayoni (qon yoʻqotilgandan keyin yoki kamqonlikda qon yaratuvchi sistemadagi giperplaziya), patologik (endokrin bezlar oʻzaro aloqasining buzilishi natijasida oʻsmalar oʻsishi va hokazo) boʻlishi mumkin. Giperplaziya baʼzan toʻqimalarning aynib, atipik ravishda oʻsishi va oʻsma hosil boʻlishiga olib keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperralizm

Giperralizm (giper... va realizm), fotorealizm — Amerika va Fapbiy Yevropa rassomlik sanʼatida 20-asrning 60-y.lari oxirida shakllangan oqim. G. badiiy uslubdagi (abstraksionizm rad etgan) hayotiy aniqlikni tiklashga intildi. Bunda fotosurat yoki kinokadr asosida yasama obrazlar yaratish va hokazodan foydalanildi. G. namoyandalari (AQSH da Ch. Klouz, D. Perrish, D. Xanson, D. Eddi, Kanadada A. Kolvill va b.) rassom uslubini deyarli yoʻqqa chiqaruvchi texnik usullarni qoʻllaydi. Voqelikni hissiz, narsa va voqealarni mexanik koʻchirmasini yaratish oʻz navbatida voqelikni gʻayritabiiy tarzda buzib koʻrsatishga olib keldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipersten

Gipersten (giper... va yun. stenos — kuch, qattiqlik) — jins hosil qiluvchi mineral. Piroksenlar guruhiga mansub. Kimyoviy formulasi (Mg, Fe2+),Si2O6. Rombik singoniyali. Prizmatik kristallar va mayda donachalar holida uchraydi. Rangi toʻq yashil, qoʻngʻirdan qoragacha. Yaltiroqligi shishasimon. Qattiqligi 5—6. Zichligi —3300–3500 kg/m3. Oʻta asosli magmatik jinslarda uchraydi. Rossiya Federatsiyasi (Slyudyanka), Ukraina (Golovin), Bavariya (Bodenmays), Kanada, Eron, Indoneziyada va b. mamlakatlarda topilgan. Oʻzbekistonda Chatqol (Shovozsoy), Qurama (Oqtepa, Qoʻrgʻoshin) va Tomditovda bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertenziya

Gipertenziya (giper... va lotincha Tensio — kuchayish) — aslida qon tomirlari, organizm kovak aʼzolari, boʻshliqlari va toʻqimalarda gidrostatik bosimning ortishini anglatuvchi umumiy tushuncha. Gipertenziya termini koʻproq kalla ichki bosimi va kon tomirlari (arteriya va vena) bosimi oshganda qoʻllanadi (qarang Gipertoniya kasalligi). Gipertenziya holati ayrim kasalliklar belgisi boʻlishi yoki baʼzan shu aʼzolar bosimining muntazam ortishi, ular faoliyatining izdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Goho sogʻlom kishilarda ham gipertenziya kuzatiladi va hech qanday asorat qoldirmay, tezda oʻtib ketadi. Gipertenziyaning oldini olish uchun uni vaqtida aniqlab davolatish va unga sabab boʻladigan omilni bartaraf etish lozim. Arterial gipertenziya bu qon aylanishining tizimli doirasidir va u narsa koʻpincha kishi oʻziga foydali boʻlgan narsani haddan tashqari koʻp ishlatsa uni ishdan chiqishga olib keladi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiq elitishi

Issiq elitishi - tashqi muhitning yuqori temperaturasi taʼsirida badanning qizib ketishidan kelib chikadigan kasallik. yozda, saratonda yoki is-siq binoda uzoq ishlaganda I. e. mumkin. Ter bezlarining sust ishlashi, organizmning suvsizlanishi, suv ichish maromini buzish va b. sabablar bilan ter chiqmasligi yoki havoning juda nam boʻlishi, namni oʻtkazmaydigan kiyim kiyish va sh. k. natijasida badandan ter bemalol bugʻlanib ketmasligidan boʻladi (qarang Termoregulyasiya). Issiqqa har kim har xil chidaydi, buning ustiga biror kasallik bilan ogʻrib oʻtishdan keyin, ich ketganda, bezgak tutganda, spirtli ichimliklar ichganda va shunga oʻxshash hollarda odamning issiqqa chidami oʻzgarishi mumkin. Qalqonsimon bez, yurak-tomir kasalliklari boʻlgan, semirib ketgan kishilar boshqa kishilarga nisbatan tezroq qiziydi. Ayniqsa, yangi tugʻilgan va goʻdak bolalar salga qizib ketadi. Organizm qizib ketganda gavda temperaturasi avvaliga sekinlik bilan koʻtariladi, keyin tobora tez oshadi. Odam gavdasi qizib ketganda darmoni qurib, baʼzan boshi aylanadi. Zoʻr berib terlash natijasida organizmdan koʻp suv va tuz chiqib ketadi. Toʻqimalarda suv kamayishi tufayli ter va siydik kam chiqadi, qon quyuklashib, tomirlarda qon harakati qiyinlashadi, toʻqimalar kislorodga yolchimaydi, shuning oqibatida bosh miya faoliyati buziladi. I. e. toʻsatdan boshlanadi: gavda temperaturasi 42—43° gacha koʻtariladi, bosh, orqa, oyoklar ogʻriydi, baʼzan koʻngil aynib, odam qusadi, ich ketadi, yuz qizaradi va kerkadi, nafas olish va tomir urishi tezlashadi. Issiq qattiq elitganda hushsizlik, tirishish hollari kuzatiladi, koʻz qorachiqlari kengayadi, ular yorugʻdan taʼsirlanmaydi, badan koʻkarib qoladi, baʼzan talvasa tutadi. Tez yordam: issiq elitgan kishini salqin joyga yotqizib, kiyimini yechish, badaniga sovuq suv sepib, orom berish, fiziologik eritma quyish, sunʼiy nafas oldirish, kislorodga yolchitish, yurak faoliyatini yaxshilaydigan dorilar berish va darhol vrachga murojaat qilish zarur (yana qaranf Oftob urishi). Oldini olish: issiq binolarni shamollatish (ventilyasiya yoki konditsioner yordamida), yengil kiyim kiyish, ustdan sovuq suv quyib, tanani savitish, issiq sexda ishlaganda gazli shoʻrtang suv yoki meva sharbati, ayniqsa olcha suvi ichish kerak. Suv ichish rejimiga rioya qilinsa va ter bemalol bugʻlanib tursa, odam 50—60° temperatura chidaydi (organizmga ziyon yetmaydi). Issiq iqdimga yoki issiq joyda ishlashga asta-sekin moslashuv (adaptatsiya) ning ahamiyati katta. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Gipertovush

Gipertovush - chastota yu si 10’1013 Gs gacha boʻlgan elastik toʻlqinlar spektrining yuqori chastotali qismi. Gipertovush boʻylama toʻlqin boʻlib, fizik tabiatiga koʻra ultratovush (yu=2-104—109 Gs)dan farq qilmaydi, lekin gipertovush chastotasi nisbatan katta boʻlgani uchun u muhitdagi zarra va kvazizarralar bilan nisbatan kuchli taʼsirlashadi. Gipertovushni koʻpincha kvazizarralar — fononlar oqimi deb qaraladi.

Gipertovushning chastota sohasi elektromagnit toʻlqinlarning desimetr, santimetr va millimetr oraligʻiga, yaʼni oʻta yuqori chastotasi (OʻYUCH)ga toʻgʻri keladi. Shu sababli uning toʻlqin uzunligi qisqa (<\07 m) boʻlganligi uchun havoda (uncha katta bulmagan bosimdagi gazda) tarqalmaydi, suyuqliklarda esa yutilish kuchli boʻlgani uchun tarqalish masofasi kichik. Qattiq jismlarda, nuqsonsiz kristallar — monokristallarda, past temperaturalarda gipertovush nisbatan yaxshi tarqaladi. Masalan, kvars monokristallining uqi boʻylab xona temperaturasida gipertovush tarqalganda uning tebranish amplitudasi 1 sm masofada 2 martaga kamayadi.

Gipertovush— jism yoki modda atom (ion) yoki molekulalarining tebranma harakati tufayli, yaʼni tabiiy issiqlik harakati va sunʼiy uygʻotilgandagi harakati tufayli vujudga kelishi mumkin. Chastotasi IO9— 1013 Gs boʻlgan va issiqlik harakati tufayli vujudga kelgan toʻlqinlar issiqlik gipertovushi yoki issiqlik fononlari deb ataladi. Bu toʻlqinlar, yaʼni gipertovush optik bir jinsli muhitlarda yorugʻlikning sochilishiga va uning chastotasi oʻzgarishiga (Mendelshtam — Brillyuen-sochilishi), qattiq jismlarda esa 1012—1013 Gs chastotali gipertovush rentgen nurlarining diffuznoy sochilishiga olib keladi.

Gipertovushning suyuqliklarda tarqalish tezligi uning chastotasiga bogʻliqligi, (gipertovush dispersiyasi), qator suyuqliklarda yutilish koeffitsiyentining nisbatan kichikligi (anomal holat) aniqlangan. gipertovushni hosil qilish uchun koʻpincha plastina shaklidagi rezonans pyezoelektrik oʻzgartirgichlar ishlatiladi. Gipertovushning toʻlqin uzunligi qisqa boʻlgani uchun plastina kalinligi juda kichik boʻlishi kerak, buning uchun pyezoelektrik modda (mas, CdS, ZnS, ZnO va b.) plyonkalari tovush oʻtkazgichlarga vakuumda purkalib hosil qilinadi. Shu jumladan, pyezoelektrik kristall OʻYUCH li elektr maydoni taʼsirida pyezoelektrik deformatsiyalanishi natijasida gipertovush hosil qilinadi. Deformatsiya chastotasi gipertovush chastotasiga mos boʻladi. Gipertovush OʻYUCH magnit maydonida kristallarda magnitostriksiya hodisasi asosida ham hosil qilinadi. Yuqorida qayd qilingan usullarning f.i.k. juda kichik (bir necha %). Shuning uchun gipertovushni hosil qilish uchun lazerlar, oʻta oʻtkazgich asosidagi nurlatgichlar qoʻllanadi. Gipertovushning xususiyatlari uni modda xossalarini, ayniqsa, qattiq jismlar fizikasini oʻrganishda qoʻllashga, shu jumladan akustoelektronika va akustooptika qurilmalarini yaratishga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertonik eritmalar

Gipertonik eritmalar - osmotik bosimi odam, hayvon va oʻsimlik hujayralari ichidagi suyuqlikning osmotik bosimidan yuqori eritmalar. Gipertonik eritmalar mikrobga qarshi taʼsir etganda toʻqimalar, jumladan, ayrim hujayralar (mikroblar) suvini yoʻqotib, bujmayib qoladi (qarang Plazmoliz) va ularning hayot faoliyati keskin pasayadi. Gipertonik eritmalar gipotonik eritmalar va izotonik eritmalar bilan birga tirik toʻqima va hujayralardagi osmotik bosimni oʻlchash uchun qoʻllanadi. Goʻsht, baliq va sabzavot mahsulotlari tuzlanganda osh tuzi gipertonik eritmalar konservalovchi mahsulotlarga taʼsir koʻrsatadi. Yalligʻlanish jarayonlarini tuzatishda ham gipertonik eritmalardan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertoniya

Gipertoniya (giper... va yun. tonos — taranglik) — aʼzo va toʻqimalar tonusi (tarangligi)ning ortishi. Mayda arteriyalar tonusining ortishi natijasida qon bosimining koʻtarilishi gipertoniya deb ataladi. Gipertoniya kasalligi, nefrit va b.ning asosiy belgisi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tibbiyotga oid chala maqolalar
Turkum:Kasalliklar
Turkum:Odam anatomiyasi
Gipertrixoz

Gipertrixoz (giper... va yun. thrichos— soch), badanni ortiqcha jun bosishi, sertuklik — endokrin bezlar funksiyasining buzilishi natijasida badanni qalin tuk (jun) qoplashi yoki mutlaqo tuk boʻlmaydigan joylardan tuk chiqishi. Tugʻma va orttirilgan G. boʻladi, bolaning kafti, tovoni, oyoqqoʻl barmoqlarining ichki tomonidan tashqari, badanning hamma qismi mayin, uzun, nozik tuk bilan qoplanadi. Tuklar bir joyda (mahalliy, mas, yuzda) yoki badanning hamma qismida (tarqoq) uchrashi mumkin. Ichki sekresiya bezlari faoliyatining buzilishi, shuningdek, issiq, mexanik va kimyoviy taʼsirotlar natijasida badanning maʼlum bir joyida tuklar koʻp oʻsadi. Butun badanning sertukligi, tabiatan kishi konstitutsiyasiga (mas, janubdagi baʼzi xalqlar sertuk boʻlishi) ham bogʻliq. Ustki lab, lunjlar, baʼzan engak va boʻyinda dagʻal tuk (soqol-moʻylov) oʻsishi mumkin (qarang Girsutizm); baʼzan balogʻatga yetish yoki klimakteriya davrida ham kuzatiladi. G. yaqqol namoyon boʻlib, kishi husnini buzsa, kosmetolog-shifokorga koʻrinish, agar unga biror kasallik sabab boʻlsa vaqtida davolatish zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertrofiya

Gipertrofiya (giper... va yun. trophe — oziqlanish) — aʼzoning toʻqima elementlari (hujayralar, muskul tolalari) oʻsishi oqibatida shu aʼzo yoki uning biror qismining kattalashib ketishi. Gipertrofiyaga asosan aʼzoning zoʻr berib ishlashi sabab boʻladi. Chin va soxta, fiziologik va patologik gipertrofiya farq qilinadi. Chin gipertrofiya aʼzo parenximasi hisobiga roʻy bersa, soxta gipertrofiya aʼzoda oraliq va yogʻ toʻqima vujudga kelishiga bogʻliq. Soxta gipertrofiyada aʼzo funksiyasi kuchaymay, balki susayadi. Mas, jismoniy ish bilan shugʻullanuvchi sogʻlom kishilarda, shuningdek, sportchilarda doimiy zoʻriqish taʼsirida skelet va yurak muskullari kattalashib ketadi (fiziologik gipertrofiya). Baʼzi patologik gipertrofiya (kasallik oqibatida kelib chiqadigan gipertrofiya) ham yuqoridagiga oʻxshash roʻy beradi. Yurak-tomir sistemasi (yurak poroklari, gipertoniya kasalligi) va baʼzi oʻpka kasalliklarida patologik gipertrofiya kuzatiladi. Juft aʼzolar (mas, buyrak) ning bittasi olib tashlansa ikkinchisi kattalashib, uning vazifasini bajara boshlaydi, yaʼni gipertrofiya boshlanadi (qoplama gipertrofiya). Neyroendokrin buzilishlar ham patologik gipertrofiyaga sabab boʻladi (qarang Akromegamiya, Girsutizm).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperfunksiya

Giperfunksiya (giper... va funksiya) — organizm sistemalari yoki biror aʼzo, toʻqima faoliyatining kuchayishi. G. fiziologik taʼsirlovchining taʼsiriga javob reaksiyasi, mas, sportchilarda yurak muskullari qisqarishlari kuchining ortishi yoki patologik biror kasallik tufayli (mas, qalqonsimon bez G.sida tiroksin gormoni kup ajraladi — gipertireoz kuzatiladi) roʻy berishi mumkin (yana q. Gipofunksiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperyadro

Giperyadro — tarkibiga nuklonlardan tashqari giperon ham kiradigan atom yadrosi. Yadrolarning sekin harakat qilayotgan K-mezonlarni tutishi, yuqori energiyali zarralarning yadro nuklonlari bilan oʻzaro taʼsiri natijasida G.-ya. vujudga keladi. Natijada sekin harakat qiluvchi lyambda L°-giperon hosil boʻladi, bu giperon oʻz navbatida yadro bilan bogʻlangan sistemani paydo qiladi. G.-ya. yashash vaqti L°- giperonning yashash vaqti bilan aniqlanadi (=1010 s). Birinchi G.-ya.ni 1952 yilda polyak fiziklari M. Danish va Ye. Pnevskiylar topgan. Barcha maʼlum G.-ya.lar lyambda G.-ya.lar hisoblanadi, yaʼni L"-giperonli yadrolardan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipnopediya

Gipnopediya (yun. hypnos — uyqu, paideia — oʻqitish) — tabiiy tush koʻrish vaqtida ovoz vositasida axborot uzatish yoʻli bilan oʻqitish. G.ning samaradorligi bahstalab. Undan cheklangan doiradagi oʻquv materiallarini oʻzlashtirish uchungina foydalanish mumkin. Shu sababli G. anʼanaviy pedagogik jarayon oʻrnini bosa olmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipo...

Gipo... (yun. hypo — ostida, tagida) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilib kelgan soʻzga: 1) quyida ekanlik (mas, gipoderma); 2) meʼyorga nisbatan pasayganlik (mas, gipotoniya) maʼnolari ifodasini beradi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipobromitlar

Gipobromitlar — bromning kislorodli birikmalari, gipobromit kislota NVgO tuzlari — MeVYU lar (bu yerda Me metallar). Gipobromit kislota va uning tuzlari beqaror moddalardir. G. kimyoda oksidlovchi sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipovitaminoz

Gipovitaminoz (gipo...va vitaminlar) — organizmda vitaminlar yetishmasligi sababli kelib chikadigan kasallik holati. 

 Yana qarang 

 Avitaminoz
 Gipervitaminoz

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogalaktiya

Gipogalaktiya (gipo... va yun. galaktos — sut) — bola emizish davrida sut kamayib qolish xrlati (qarang Agalaktiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogen konlar

Gipogen konlar, magmatogen konlar, endogen konlar— Yer poʻstining chuqur qismlarida magmatik qorishmalar yoki issiq suvli eritmalardan yuqori temperatura va bosim sharoitida hosil boʻlgan foydali qazilma konlari. Gipogen konlar 5 asosiy genetik guruh: magmatik, pegmatitli, karbonatitli, skarnli va gidrotermal konlarga ajraladi.

Magmatik konlar foydali elementlar (xrom, titan, platina, mis, nikel va boshqalar)ga boy qorishmalarning sovishidan hosil boʻladi. Pegmatitli konlar soviyotgan magmadan ajralib chiqqan qoldiq mahsulotlar. Karbonatli konlar kalsiy, magniy va temir karbonatlarining toʻplanishidan hosil boʻladi. Bular bilan temir, mis, niobiy rudalari, apatit va flagopit konlari bogʻliq. Skarnli konlar magmatik togʻ jinslarining qizigan tutash zonalariga issiq bugʻlarning taʼsir etishidan tarkib topadi (temir, mis, volfram, qoʻrgʻoshin, pyx, bor va boshqalar). Gidrotermal konlar Yerning chuqur joylarida harakatlanadigan qaynoq suvli eritmalardan choʻkkan rudalardan (rangli, nodir, radioaktiv va boshqa rudalari) iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Konlar
Gipogen minerallar

Gipogen minerallar - (gipo... va yun. genes — kelib chiqishi) — Yer poʻstining chuqur qismida mineral hosil boʻlish jarayonlari natijasida vujudga keladigan minerallar. G. m.ga silikatli va sulfid oksidli magmaning kristallanishidan hosil boʻlgan minerallar (dala shpatlari, piroksenlar, olivin, xromit, titanomagnetit va b.), gazsimon birikmalarga boy qoldiq (pegmatit) eritma minerallari (slyudalar, topaz, berill va b.), kontakt-metasomatik minerallar (granatlar, vezuvianlar, magnetit, sheelit va b.), gidrotermal ruda tomirlari minerallari (flyuorit, volframit, kassiterit va b.) va vulkan buglari minerallari (oltingugurt va b.) kiradi. G. m. paydo boʻlish jarayoni gipo gen jarayonlar deyiladi. G. m.ning koʻplari Yerning yuza qismida barqaror emas va nurash natijasida gipergen minerallarga aylanadi. G. m. turini aniqlash ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilmalarni qidirib topishga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogenitalizm

Gipogenitalizm (lotincha gipo… Va genitalis – jinsiy) – jinsiy bezlar (moyak, tuxumdon) bilan ichki va tashqi jinsiy aʼzolarning yetilmay qolishi, ikkilamchi jinsiy belgilarnit anik, sezilmasligi. Jinsiy tizimning tugʻma nuqsonlari, oʻtkir va surunkali yuqumli kasalliklar G.ga sabab boʻladi. G.ni davolashda gormonlardan tashqari, kasallikning asosiy sababchisi bartaraf etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kasalliklar
Gipoglikemiya

Gipoglikemiya (gipo... yun. glykys — shirin va haima — qon) — qonda qandning norma (70 mg %) dan kamayishi. Sogʻlom kishilar uglevodlar koʻp qabul qilganida, zoʻr berib jismoniy ish bilan shugʻullanganida, shuningdek ayollarda laktatsiya davrida gipoglikemiya roʻy berishi mumkin. Meʼda osti bezi, jigar, buyrak kasalliklari va b. ham gipoglikemiyaga olib keladi. Bemorga insulin ortiqcha berilganda gipoglikemik shok kuzatiladi, bundam holat roʻy berganda venaga glyukoza yuboriladi. Qonda qand miqdorining 40 mg% dan kamayib ketishi koʻpgina noxushliklarga; hushdan ketish, tirishish, hatto oʻlimga olib kelishi mumkin. Gipoglikemiyaga sabab boʻlgan asosiy kasallik aniqlanib, uni davolash tadbirlari koʻriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogonadizm

Gipogonadizm (gipo... va gonadalar), gipogenitalizm — jinsiy gormonlar yetishmasligi oqibatida kelib chiqadigan va jinsiy aʼzolar hamda ikkilamchi jinsiy belgilarning yetarli darajada rivojlanmasligi bilan ifodalanadigan kasallik holati. Birlamchi va ikkilamchi gipogonadizm farq qilinadi. Birlamchi gipogonadizm kasallik oqibatida jinsiy bezlarning bevosita shikastlanishi (jinsiy differensiyalanishning tugʻma nuqsonlari, jarohatlanishlar, nurlanish va b.) natijasida kelib chiqadi. Ikkilamchi gipogonadizm gipotalamus-gipofiz sistemasi kasalliklari (mas, oʻsmalar) natijasida gonadotrop gormonlar yoki rilizing-omillar sekresiyasi kamayib ketishi yoki toʻxtashi oqibatida roʻy beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoderma

Gipoderma (gipo... va yun. derma — teri) — 1) umurtqasiz hayvonlarda yirik epitelial hujayralardan tashkil topgan tana devorining bir qismi. Toʻgarak chuvalchanglar G.si tashqi kutikula bilan ichki muskul qavatlari oraligʻida joylashgan. Boʻgʻimoyoqlilarda G. bir qavat teri epidermisidan iborat boʻlib, tana sirtida xitin kutikula hosil qiladi. Oʻrgimchaksimonlarning zahar, toʻr va hidli suyuklik ishlab chiqaradigan bezlari ham G.dan hosil boʻlgan; 2) koʻpchilik yuksak oʻsimliklar organlarining qoplovchi toʻqimalari ostida joylashgan hujayralarning bir yoki bir necha qavati. Oʻsimliklar G.sida suv yigʻilib turadi; baʼzi oʻsimliklar G.si tayanch va himoya funksiyasini bajaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipodermatozlar

Gipodermatozlar, oʻqara - hayvonlar, asosan qoramollarda, qisman otlarda uchraydigan surunkali invazion kasallik. Oddiy teri osti (orqa miya) boʻkalari (Hypoderma bovis) va janub teri osti boʻkalari (qiziloʻngach soʻnasi) (Hypoderma lineatum) lichinkalari qoʻzgʻatadi. Parazitlar joylashgan organ va toʻqimalarning yalligʻlanishi, organizmning umumiy zaharlanishi, hayvonlar mahsuldorligining pasayishi bilan kechadi. Voyaga yetgan boʻkalar ariga oʻxshaydi, yil davomida bir marta avlod beradi. Urgʻochilari hayvonlarning terisi (juni osti)ga 800 tacha tuxum qoʻyadi. 3—5 kunda tuxumlardan chiqqan lichinkalar teri orqali hayvon organizmiga kirib, asosan orqa belda toʻplanadi. Oradan 2—3 oy oʻtgach, orqa miya kanaliga (N. bovis) va qiziloʻngachning chuqur qatlamiga (N. lineatum) yetib boradi. Yetilgan lichinkalar terida hosil qilgan oqma teshiklari orqali yerga tushadi, 2—3 kun oʻtgach, gʻumbakka aylanadi.

Belgilari: zararlangan hayvonlarning terisi ostida qattiq, oqmasi boʻlgan shishlar paydo boʻladi (150 tagacha). Davolash va oldini olish: kuzda, boʻkalar uchishi toʻxtaganidan keyin mollar 25—30 kun oraliq bilan ikki marta neotsidol, ektomin, ektofor, dikosafos kabi insektoakaritsidlar bilan choʻmiltiriladi yoki artiladi, bahorda xuddi shu preparatlar eritmalari bilan yoki xlorofosning 4% suvli eritmasi bilan ishlov beriladi. Boʻkalarning jadal uchishi davrida hayvonlarni dalada tunda boqish, kunduzi qorongʻi molxonalarda saqlash tavsiya etiladi, har 25—30 kunda insektitsidlarning suvdagi eritmalari bilan hayvonlarni artish (choʻmiltirish) lozim.

Hoshim Nurmamatov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoidli uzatma

Gipoidli uzatma - vintli tishli uzatma; ayqash oʻqli konussimon tishli gʻildirakdan iborat. Gʻildiraklarning tishlari qiyshiq va egri chiziqli boʻlishi mumkin. Shovqinsiz ishlashi, katta zoʻriqishlarga chidamliligi bilan boshqa uzatmalardan farq qiladi. Ish vaqtida tishlarda koʻndalang va boʻylama ishqalanish paydo boʻladi, shuning uchun tishlar doimo moylab turiladi. Avtomobil va traktorlar, teplovozlar, toʻqimachilik stanoklari va b.da qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipokapniya

Gipokapniya (gipo... va yun. kapnos — tutun) — qonda karbonat angidrid (SO2)ning kamayishi. Sof kisloroddan yoki SO2 kamaygan havodan hamda atmosfera bosimi past sharoitda nafas olganda, halloslaganda, shuningdek, sunʼiy nafas oldirilganda kuzatiladi. Qonda kislorod yetishmasligi karotid sinus xemoreseptorlarini taʼsirlab, nafas olishni tezlatadi, natijada SO2 alveolyar havodan va qondan chiqib ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipokotil

Gipokotil (gipo... va yun. kotyle - oʻyiq) — oʻsimlik poyasining ildiz boʻynidan to urutalla oʻrnashgan joygacha boʻlgan qismi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoksemiya

Gipoksemiya (gipo... va lotincha oxugenium — kislorod), anoksemiya — qonda kislorod miqdorining kam boʻlishi. Keltirib chiqargan sabablariga koʻra arterial, venoz va b. farq qilinadi. G. oqibatida gipoksiya roʻy beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipomorfoz

Gipomorfoz (gipo... va yun. morphe — shakl, koʻrinish) — organizmlar tuzilishining rivojlanmasdan ikkilamchi soddalashuvi; biologik progressning asosiy yoʻnalishlaridan biri. G. koʻpincha tur ajdodlari individual rivojlanishidagi soʻnggi davrlarning tushib qolishida namoyon boʻlib, organizmning boshqa muhitga oʻtishi bilan bogʻliq (suvda va quruklikda yashovchilarning quruqlikka chiqishi). Neoteniya - ayrim dumli suvda va quruklikda yashovchilar ontogenezining lichinka davrida toʻxtab, jinsiy voyaga yetgan organizm singari koʻpayish xususiyatiga ega boʻlishi G.ga misol boʻla oladi. G. katamorfoznshg xususiy koʻrinishlaridan biridir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoparatireoz

Gipoparatireoz gipo... va lot. (glandula) parathyreoidea — qalqonsimon bez oldi bezi va osis — kasallik — qalqonsimon bez oldi bezlari sekretor faoliyatining yetishmovchiligi oqibatida kelib chiqadigan kasallik. Gipoparatireozga qalqonsimon bez oldi bezlarining tugʻma yetishmovchiligi, qalqonsimon bezda operatsiya oʻtkazilayotganda bexosdan old bezlarning olib tashlanishi yoki qon quyilishi sabab boʻladi. Gipoparatireozda kalsiy singishi buziladi, qonda kalsiy miqdori kamayadi, tomir tortishishi (tetaniya, talvasa xuruji), asabiy va ruhiy buzilishlari roʻy beradi. Gipoparatireoz yashirin va haqiqiy boʻladi. Yashirin xilida bemorning tashqi koʻrinishida oʻzgarish boʻlmaydi, faqat oyoq-qoʻl bir oz muzlashi, badanda chumoli yurayotgandek tuyulishi, spazm kuzatilishi mumkin. Homiladorlik, hayz koʻrish, zaharlanish, mexanik, termik taʼsirotlar, har xil kasalliklar yashirin Gipoparatireozning haqiqiy gipoparatireozga oʻtib ketishiga sabab boʻlishi mumkin. Bemor gormonlar va vitaminlar bilan davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoplaziya

Gipoplaziya (gipo... va yun. plasis — shakllanish, xrsil boʻlish), giponeziya — embrional rivojlanish buzilgani sababli toʻqima, aʼzo, gavdaning bir qismi va butun organizmning oʻsmay qolishi, chala yetilishi. Turli aʼzolardagi G.ning ahamiyati har xil. Juft aʼzolardan biri (mas, buyrak) normal rivojlangan holda ikkinchisining oʻsmay qrlishi unchalik sezilmaydi, chunki normal rivojlangan buyrak gipertrofiyalanadi. Boshqa aʼzolar, mas, bosh miyaning oʻsmay qolishi (mikrotsefaliya) butun organizmga yomon taʼsir etib, uni koʻpincha erta halok qiladi. Tashqi va ichki muhitning turli omillari (onaning turli kasalliklari, nur energiyasi taʼsiri, shikastlanish, notoʻgʻri ovqatlanish), shuningdek, onadan bolaga oʻtadigan yuqumli kasalliklar (qizilcha, toksoplazmoz, sitomegaliya, poliomiyelit) G.ga sabab boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giposmiya

Giposmiya (gipo... va yun. osme — hid bilish) — hid bilish sezgisining susayishi. Bunday odam har qanday yoki baʼzi xidni sezmasligi mumkin. Burundan nafas olish buzilganda, burun boʻshligʻining shilliq qavati oʻtkir yoki surunkali yalligʻlanganda, hid bilish nervining periferik qismi kasallanganda, hid bilish markazi zararlanganda (tugʻma G.) roʻy beradi. Bosh miyaning peshona boʻlagida yoki miyachada oʻsma paydo boʻlganida, nevroz, psixoz kabi kasalliklarda ham baʼzan G. kuzatiladi. U bir va ikki tomonlama, vaqtincha yoki ayrim hidlarga nisbatan boʻlishi mumkin. Davo kasallikni keltirib chiqargan asosiy sabablarni bartaraf etishga qaratiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipospadiya

Gipospadiya (yunoncha: hypospao — pastga tortaman) — tugʻma norasolik. Siydik chiqarish kanali ostining yoriq boʻlishi, shu sohaning quyi Femida homila shakllanayotgan davrda buzilish roʻy berishi, siydik chikarish kanali (uretra)ning takomillashmay qolishi. Bunda uretraning tashqi teshigi olat boshiga emas, balki olat tagiga, yorgʻoqqa yoki oraliqqa ochilgan boʻladi, siydik ana shu teshikdan chiqadi. Bu teshikdan to olat boshi oraligʻigacha boʻlgan xorda tortmoqlari olatni vergulsimon yoki oʻroqsimon shaklda tutib turadi va bu holat bola oʻsgan sayin kuchayaveradi. G. bolaning 6 oylik paytidan boshlab jarrohlik yoʻli bilan bartaraf etiladi. Aks holda bola jimo(jinsiy aloqa)ga yaroqsiz boʻlib qoladi, bepushtlikka olib keladi. Operatsiya qancha barvaqt qilinsa, shuncha yaxshi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipostaz

Gipostaz (gipo... va yun. stasis — toʻxtash, turgʻunlik) — genlarning oʻzaro taʼsiri tiplaridan biri; bir gen taʼsirini xromosomaning boshqa qismida yoki boshqa xromosomalarda joylashadi, yaʼni allel boʻlmagan gen yoki genlar tomonidan fenotipda soʻndirilishi (qarang Allellar). Taʼsiri soʻndirilgan gen gipostatik gen, gipostatik genlar taʼsirini soʻndiruvchi genlar esa epistatik genlar deyiladi (qarang Epistaz). Genetik jihatdan oʻzaro oʻxshash boʻlmagan organizmlar chatishtirilganida G. belgilar nisbatini 2-avlodda oʻzgarishiga olib kelishi mumkin; bunday qollarda oʻzgarishning xususiyati epistatik genning gipostatik genga nisbatan dominantligi yoki resessivligiga bogʻliq. Ikki gen dominant boʻlganida 2-avlod fenotipida belgilarning ajralishi Mendel qonunlari boʻyicha 9:3:3:1 nisbatda emas, balki 12:3:1 nisbatda sodir boʻladi. Mas, donining rangi boʻyicha dominant qora (A) va kulrang (V) genlarga ega boʻlgan suli navlari chatishtirilganida A va V genga ega boʻlgan avlodlarda faqat A gen fenotipda yuzaga chiqishi mumkin. Bunday holdaajralish 12 ta qora, 3 ta kulrang va 1 ta oq nisbatda sodir boʻladi. Epistatik va gipostatik genlar resessiv boʻlganida esa 9:3:4 nisbatda ajralish roʻy beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipostil

Gipostil (yun. hypostylos — ustunlar yordamida koʻtarilgan) — usti yopiq hashamatli xona (ibodatxona yoki saroy zali) shiftining kolonnalar qatori ustiga tayantirib joylashtirilishi. G. yoki G.li zallar Qad. Sharq meʼmorligida (Misr, Eron) keng qoʻllangan. Karnakaat Amon ibodatxonasi (mil. av. 13-asr oxiri) G. zalining eni 103 m, ichkarisi 52 m, maydoni 5000 m2 ga yaqin boʻlgan. Tomi 16 qatorli har bir qatori 10 ta kolonnadaga tayangan. Markaziy nefida 6 qatorli, (qar birida 2 tadan) kolonnalar boʻlgan. Markaziy kolonnalar bal. 20,4 m, diametri 3,4 m. Kapiteli ochilgan papirus guliga oʻxshash. Yon tomonidagi kolonnalar bal. 16 m, gʻunchasimon kapiteli tosh bloklarni berkitib turibdi. Har bir kolonnaga muqaddas Amon xudosini ulugʻlovchi tasvirlar ishlangan. Maydoni kengdek, shifti esa goʻyo havoda parvoz qilayotgandek tuyuladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotalamus gipotalamik soha

thumb
thumb
thumb
Gipotalamus (gipo... va thalamos — xona) gipotalamik soha — miyadagi koʻruv boʻrtigʻining ostki qismi; unda vegetativ nerv sistemasining markazlari joylashgan; gipofiz bilan uzviy bogʻlangan. Gipotalamusda nerv hujayralarining 30 juftdan ortiq toʻplamlari — yadrolari bor. Shu nerv xujayralari vazopressin va oksitotsin degan hamda gipofizdan chiqadigan neyrogormonlarni, shuningdek, gipofiz taʼsirida gormonlarning ajralishini kuchaytiruvchi yoki susaytiruvchi rilizing-omillarni hosil qiladi. Ular gipofizga taʼsir koʻrsatadi va uni turli xil murakkab gormonlar ajratishga majbur etadi. Gipotalamusraning salgina oʻzgarishini, organizmdagi qand, tuz, suv, gormonlar va b. moddalar miqdorining andak boʻlsada, oʻzgarishini sezadigan reseptorlar bilan taʼminlangan. Gipotalamus moddalar almashinuvini, yurak-tomir, ovqat hazm qilish, ajratish sistemalari va ichki sekresiya bezlari faoliyatini, uyqu, sergaklik, hayajonlanish mexanizmlarini boshqaradi. Nerv va endokrin sistemalar oʻrtasida aloqa bogʻlaydi.

Gipotalamus tanamizdagi muhim "nazorat markazi" bo'lib, miyaning diensefalondagi sohasi bo'lib, talamus ostida (=hipo) joylashgan. Yuqori markaz sifatida gipotalamus suv va tuz muvozanatini va qonni muvofiqlashtiradi. Bu tana haroratining doimiy bo'lishini ta'minlaydi va oziq-ovqat iste'molini tartibga soladi.Gipotalamus bizning hissiy va jinsiy xulq-atvorimizga ta'sir qiladi va qachon uxlash va qachon uyg'onishimizni belgilaydi.Shuningdek, u endokrin tizimda muhim nazorat organi hisoblanadi, chunki u qachon va qachon bo'lishini tartibga soladi. qancha gormon ishlab chiqariladi.

Gipotalamus vegetativ nerv tizimining po'stloq ostidagi oliy markazidir.Organizmning ichki muhitini doimiyligini ta'minlovchi vegetativ faoliyatlarini idora etib boradi,shuningdek oqsillar yog'lar uglevodlar va tuz almashinuvini idora etadigan markazlar ham gipotalamusda joylashgan.Gipotalamus oz miqdorda yemirilsa,hayvon tana haroratini doimiy bir xil saqlab tura olmaydi.

 Yana qarang 

 gipofiz

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoteza

Gipoteza ( – hypothesis – asos, taxmin) – hodisalarning qonuniy (sababli) bogʻlanishi toʻgʻrisidagi taxminan mulohaza, faraz. Gipoteza ilmiy bilishni rivojlantirish uchun asos boʻladi. Gipotezaning mantiqiy jihatdan tahlil qilish (taqqoslash, analiz va sintez, mavhumlashtirish va umumiylashtirish) asosida bevosita bilimga oʻtish, sababiy bogʻlanish asosida qonuniyatlarni ochish kabi bosqichlari bor. Umumiy gipoteza bir guruh hodisalar, jarayonlar xususiyati va sababi toʻgʻrisidagi, xususiy gipoteza alohida, yakka hodisalar, jarayonlar sababi toʻgʻrisidagi taxmindir. Har qanday gipoteza tekshirishni talab qiladi. Natijada uning ehtimolligi ortadi yoki kamayadi, haqiqatligi isbotlanadi yoki rad etiladi. Yangi faktlarni eski nazariyalar bilan izohlash mumkin boʻlmaganda, cheklangan miqdordagi faktlar va kuzatishlarni izohlashda gipotezaga ehtiyoj tugʻiladi. U keyingi bilimlarga, tekshirishlarga yoʻl ochadi, yangi nazariyalar esa yana boshqa gipotezani tugʻdiradi. Gipoteza bilish jarayonining ajralmas qismi sifatida muhim ahamiyatga egadir.

Yuridik fanlar tizimida esa, gipoteza huquq normasining bir qismi boʼlib, unda dipozitsiyada koʼrsatilgan qoidaning kuchga kirishi uchun zarur boʼlgan aniq hayotiy holat (voqea, harakat, hodisalar) oʼz ifodasini topadi". Shuningdek, gipoteza huquq normasining harakatini, amal qilish shartini koʼrsatuvchi (vaqt, joy, subyekt va boshqalar) yuridik faktlarni ifoda etuvchi tarkibiy qism sifatida ham eʼtirof etiladi. Taʼkidlash lozimki, gipoteza matni „agar“, „agarda“, „u holatda“ kabi soʼzlari yoki shunga yaqin soʼzlar bilan boshlanishi ham mumkin.

Gipoteza oʻz navbatida quyidagi turlarga boʻlinadi: oddiy, murakkab ava alternativ.

Huquq normalarining amal qilishi bilan bogʼliq boʼlgan bitta shart-sharoit aks etgan gipoteza oddiy gipoteza hisoblanadi. Masalan, Prezident Oʼzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi yigʼilishida qasamyod qabul qilgan paytdan boshlab oʼz lavozimiga kirishgan hisoblanadi (Oʼzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 92-modda

Murakkab gipotezada esa huquq normasining amal qilishi ikki yoki undan ortiq holatlarning mavjud yoki mavjud emasligiga bogʼliq ekanligi koʼrsatiladi Masalan, „Voyaga yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar oʼz ota-onalari haqida gʼamxoʼrlik qilishga majburdirlar“ (Oʼzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 66-modda).

Alternativ (muqobil) gipoteza esa huquq normalarining amal qilishi sanab oʼtilgan shart-sharoitlardan biriga bogʼliq ekanligini bayon etadi.

 Yana qarang 

 Aksioma
 Teorema
 Mantiq

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Matematik tushunchalar
Gipotenziya

Gipotenziya — qon tomirlari, kovak aʼzolar yoki organizm boʻshliqlarida gidrostatik bosimning past boʻlishi (yana q. Gipotoniya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotenuza

thumb|a, b – katetlar. c – gipotenuza. γ – toʻgʻri burchak
Gipotenuza  – toʻgʻri burchakli uchburchakning toʻgʻri burchagi qarshisidagi tomoni. Uchburchakning qolgan tomoni (a va b) katetlar deb ataladi. Toʻgʻri burchakli uchburchakning gipotenuza va katetlari oʻzaro bunday bogʻlangan (pifagor teoremasi): , bunda: c – gipotenuza, a, b – katetlar.

 Yana qarang 

 Katet
 Pifagor teoremasi
 Toʻgʻri burchakli uchburchak

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gopatenoza va katetning kvadratlari ayirmasi katetga teng yani c²-b²=a²
Gipotermiya

Gipotermiya (gipo... va yun. therme — issiqlik) — odam va issiq qonli hayvonlarda temperaturaning odatdagidan pasayishi; bunga organizmda issiqlikning hosil boʻlishidan koʻra koʻproq sarflanishi sabab boʻladi. Termoregulyatsiya (issiqlikning idora etilishi) buzilganda, mastlik, qon yoʻqotish, shok holatlarida organizmda issiqlik hosil boʻlishi bilan uning tashqariga chiqarilishi oʻrtasidagi nisbat buzilib, gavda temperaturasi pasayishi mumkin. Gipotermiya tabiiy va sunʼiy boʻladi. Tabiiy gipotermiya koʻpgina hayvonlarning qishki uyquga moslashish jarayonidir, bunda gavda temperaturasi tushib ketganda ham ular bemalol yashay oladi. Gipotermiya sharoitida moddalar almashinuvi, qon aylanishi, toʻqimalarning kislorodga boʻlgan ehtiyoji keskin kamayadi. Bu esa tibbiyot amaliyotida odamning ham gavda temperaturasini sunʼiy tushirish imkoniyatini beradi. Gavda temperaturasini sunʼiy tushirish uchun vegetativ nerv sistemasiga taʼsir etadigan turli doridarmonlardan foydalaniladi. Sunʼiy gipotermiyaning umumiy va mahalliy xillari bor. Sunʼiy gipotermiya gipertermiyaning xavfli shaklida, kalla suyagi — miya shikastlanishlari, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasining qonaydigan xillarini davolashda qoʻllanadi. Undan jarrohlik, ayniqsa yurakni operatsiya qilishda keng foydalaniladi, natijada qon aylanishi qisman yoki toʻla toʻxtatib qoʻyiladi, natijada aʼzo va toʻqimalarda kislorod tanqisligi xavfi yoʻqoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotireoz

Gipotireoz (gipo… va lotincha (glandula) thyreoidea — qalqonsimon bez) — qalqonsimon bez faoliyatining keskin susayishi, uning yetarli ishlamasligi. Miksedemanit yengilroq shakli. Asosiy belgilari: toliqish, jismoniy va ruhiy zaiflik, uyquchanlik, xotira susayishi, yuz kepchishi, qovoqlar shishishi, teri quruqshashi, soch toʻkilishi, vazn ortishi, tushkunlikni his qilish, qabziyat, asosiy moddalar almashinuvining buzilishi va boshqalar. Bemor gormonlar bilan davolanadi.

Qalqonsimon bezning kam faolligi (gipoterioz) qalqonsimon bezining yetarli darajada gormonlar ishlab chiqarmasligidir.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotonik eritmalar

Gipotonik eritmalar - biolda osmotik bosimi oʻsimlik va hayvonlar toʻqimalari hujayralaridagiga nisbatan past boʻlgan har xil eritmalar. G. e.da hujayralar suvni soʻrib olib, hajmi oshadi va osmotik faol organik va mineral moddalarning bir qismini yoʻqotadi. Odam va hayvonlar qonidagi eritrotsitlar G. e.da juda shishib ketishi tufayli hujayra qobigʻi yorilib, yemiriladi. Bu hodisa gemoliz deyiladi. Yana q. Gipertonik eritmalar va Izotonik eritmalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotoniya

Gipotoniya (yunoncha gipo… va tonos – taranglik) – toʻqima, aʼzo va sistemalarning boʻshashuvi, yaʼni tonusi (tarangligi)ning pasayishi. Yurak-tomir sistemasining tonusi pasayganda qon bosimi past boʻladi. Gipotoniya koʻpincha qon bosimining pasayganligini ifodalaydi (90/60 mm simob ustunidan past). Qon bosimining normal holati yoshga, geografik mintaqaga qarab bir oz farq qilishi mumkin (tropik va subtropik mamlakatlarda yashaydigan kishilarning qon bosimi shimoliy hududlardagilarga nisbatan pastroq boʻladi). Sport (ayniqsa ogʻir atletika) bilan muntazam shugʻullanadigan yigit-qizlarda, ogʻir jismoniy ish qiladigan kishilarda, balet artistlarida Gipotoniya yillab, baʼzan esa umrbod davom etishi mumkin. Bunday kishilar oʻzlarini yaxshi sezadilar va bemalol ishlayveradilar. Bu fiziologik Gipotoniya boʻlib, dori-darmonning hojati yoʻq. Patologik Gipotoniya esa turli infeksion kasalliklar, zaharlanish, och yurish yoki yaxshi ovqatlanmaslik, shuningdek, endokrin bezlar kasalligi natijasida yuzaga keladi. Gipotoniya koʻpgina kasalliklarning boshlanish belgilaridan boʻlishi yoki vegetativ nerv sistemasi faoliyatining izdan chiqishi sababli mustaqil kasallik sifatida avj olishi mumkin. Gipotoniyada bosh ogʻrigʻi, darmonsizlik, uyqu buzilishi, jizzakilik, qon bosimining birday past turishi va b. kuzatiladi. Gipotoniya odatda, surunkali kechib, vaqt-vaqti bilan, ayniqsa qish-bahorda, shuningdek, ruhiy hayajon yoki noqulay tashqi omillar (ob-havo keskin oʻzgarganda) taʼsirida qaytalanib turadi. G.ning oldini olish uchun mehnat va dam olishni toʻgʻri uyushtirish, dam olish kunlari yaxshi hordiq chiqarish, badan tarbiya bilan shugʻullanish, vitaminlarga boy taomlarni kundalik ovqat ratsioniga kiritish kerak. Gipotoniya belgilari paydo boʻlganda vrach kardiolog yoki terapivtga murojaat qilib, davolanish lozim. Davo asosan kasallikka sabab boʻlgan omillarni bartaraf etishdan iborat. Qon bosimini koʻtaradigan va quvvatga kirgizadigan dorilar, shuningdek, sanatoriya va kurortlarda davolanish tavsiya etiladi. Jismoniy mashqlar bilan shugullanish Asosan kardiosport(yurak kardiosi) bilan shugullanish yurak mushaklari tonusini normal holatda ushlash, karonar qon tomirlarda uchrashi mumkin bolgan organizm uchun yod bolgan mahsulotlar toplanishini oldini oladi, markaziy va pereferiyadagi qon tomirlarni oʻtkazuvchanligini oshiradi. Zararli odatlardan vos kechish kerak spirtli ichimliklar tamaki mahsulotlari va boshq. Kun davomida 2-3km piyoda yurishni tavsiya qilaman. Bunda yurakni umuman organizmni kislorodga bolgan ehtiyoji qondiriladi. Bu esa oʻz navbatida organizmda uchrashi mumkin bolgan gipotoniyaga olip keluvchi kasalliklarni oldini olgan boladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi