Alkinlar

Alkinlar — molekulasida uchlamchi bogʻ boʻlgan atsetilen qatori toʻyinmagan aniq uglevodorodlari, umumiy formulasi CnH2n-2. Ularning birinchi vakili atsetilen CH≡CH dir. Atsetilendagi vodorod metil radikallar bilan almashtirilsa, molekulasida uchlamchi bogʻ boʻlgan gomologik qator hosil boʻladi. Uning birinchi gomologi metilatsetilen CH3-C≡CH; ikkinchisi etilatsetilen CH3-CH2-C≡CH va hokazo. Xalqaro nomenklatura boʻyicha atsetilen qatori uglevodorodlarni nomlashda ularga muvofiq keladigan alkanning -an qoʻshimchasi oʻrniga -in qoʻshimchasi qoʻyiladi. Alkinlar tabiatda uchramaydi, ular asosan alkanlar va kalsiy karbiddan olinadi. Alkinlar uchun birikish, polimerlanish, oʻrin olish va oksidlanish reaksiyalari xosdir. Alkinlarning oldingi uchta aʼzosi gazlar, C5H8 dan boshlab suyuq moddalar, yuqori alkinlar (C16H30) esa qattiq moddalar. Alkinlar alkenlar kabi suvdan yengil, suvda kam eriydi, organik eritmalarda yaxshi eriydi.

Alkinlar va ularning hosilalaridan kundalik hayotda, texnikada keng qoʻllanadigan: sirka aldegidi, sirka kislotasi, benzol, polivinilxlorid, poliakrilonitril, vinilatsetilen, sintetik kauchuk va boshqa moddalar olinadi.
thumb|220px|Alkinlar
alkini|thumb|Atsetilenning 3D modeli

 Izomerlari va nomlanishi 
Alkinlarning nomlanishi alkenlarga oʻxshash. Xalqaro nomenklatura boʻyicha alkinlarni nomlashda alkanlarning -an suffiksi -in suffiksiga almashtiriladi. Uch bog' asosiy zanjirga kirishi kerak. Uglerodlar karrali bogʻ yaqin joylashgan chekkadan boshlab raqamlanadi.
750px|Alkinlar
Alkinlarning radikallari boshqa uglevodorodlarning radikallariga oʻxshab nomlanadi:
CH≡C- "etinil".
Alkinlarning gomologik qatori:
 Etin (atsetilen): C2H2
 Propin: C3H4
 Butin-1: C4H6
 Pentin-1: C5H8
 Geksin-1: C6H10
 Geptin-1: C7H12
 Oktin-1: C8H14
 Nonin-1: C9H16
 Detsin-1: C10H18

 Tuzulishi 
Asetilen molekulasidagi H-C≡C-H har bir uglerod atomi bitta vodorod atomi bilan bogʻlanadi va oʻzaro uch karrali bogʻlanish orqali davom etadi. Alkinlarning tarkibidagi har bir uglerod atomi sp-gibridlangan holatda boʻladi. Uglerodning ikkita gibridlangan orbitallarining bittasi vodorod atomining s-orbitali bilan, ikkinchisi uglerod atomining sp-gibridlangan orbitali bilan σ-bogʻlar tuzishda qatnashadi, asetilen molekulasidagi atomlarning hammasi 180 °C burchak ostida bitta chiziq atrofida joylashadi. Atsetilen molekulasidagi ikkita uglerod atomi orasidagi uch bogʻning bittasi σ-, ikkita π-bogʻidan iborat. Uch bogʻning (−S≡S−) uzunligi 0,121 nm, bogʻlanish energiyasi 830 kJ/mol.
 
400px|Uchlamchi bogʻning strukturasi400px|
Etilen va atsetilenning molekulyar orbitallarining qiyosiy diagrammasi

 Olinishi 
 Uglevodorod pirolizi 
Sanoatda atsetilen koʻ uchraydigan kimyoviy xom-ashyo — tabiiy gaz (metan)dan olinadi. Metan yuqori haroratda qizdirilsa, u uglerod va vodorodga ajladi. Reaksiyaning borish sharoitiga bogʻliq metan ajralganda atsetilen oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi:
:

 Degidrogenlash 
Alkinlar tegishli alkanlardan degidrogenlanib olinishi mumkin. etan 1200 °C haroratgacha qizdirilganda, atsetilen va vodorodga ajraladi.

 Karbid metodi 
Laboratoriya va turmushda atsetilen kalsiy karbidga suv taʼsirini oʻtkazish orqali olinadi. Kalsiy karbid elektr pechda soʻndirilmagan ohak va koksni yuqori haroratda (2000° C) qizdirish orqali olinadi.

 Fizik xossalari 
Alkinlarning birinchi vakili atsetilen, rangsiz, hidsiz gaz, suvda kam eriydi. Alkinlar gomologlarining fizik xossalari oʻzgarishi alkanlar va alkenlar qatoridagi umumiy qonuniyatlarga boʻysunadi. Gomologik qatorda nisbiy molekulyar massalari ortishi bilan moddalarning qaynash haroratlari ham ortadi. Alkinlarning oldingi uchta aʼzosi gazlar, C5H8 dan boshlab suyuq moddalar, yuqori alkinlar (C16H30) esa qattiq moddalar. Alkinlar alkenlar kabi suvdan yengil, suvda kam eriydi, organik eritmalarda yaxshi eriydi
 .

 № Nomi Formula T erish,°S T qaynashi,°S Zichligi, d204 1 Etin C2H2 −81,8 −75 0,565* 2 Propin C3H4 −101,5 −23 0,670* 3 But-1-in HC≡C−CH2CH3 −125,9 8,1 0,678* 4 But-2-in CH3−C≡C−CH3 −32,3 27,0 0,694 5 Pent-1-in HC≡C−C3H7 −90,0 39,3 0,695 6 Pent-2-in CH3−C≡C−C2H5 −101,0 55,0 0,714 7 3-Metilbut-1-in HC≡C−CH(CH3)CH3 m/y 28,0 0,665 8 Gegk-1-in HC≡C−C4H9 −132,4 71,4 0,719
* Qaynash nuqtasida oʻlchanadigan qiymatlar.
Aromatik, oddiy va qoʻsh bogʻlanishlarning ayrim tavsiflari
+ Bogʻlanish turi Gibridlanish turi Bogʻlanish burchagi Bogʻlanish uzunligi, nm Bogʻlanish energiyasi, kJ/mol Oddiy (— C — C —) sp3 109°28ʼ 0,154 350 Qoʻshbogʻ (— C = C —) sp2 120° 0,134 612 Uch bogʻ (— C ≡ C —) sp 180° 0,120 830 Aromatik bogʻlanish sp2 120° 0,140 490

 Kimyoviy xossalari 
Alkinlarning kimyoviy xossalariga tarkibidagi uch bogʻning boʻlishi va tuzulishi taʼsir qiladi. Alkinlar uchun birikish, polimerlanish, oʻrin olish va oksidlanish reaksiyalari xosdir.
 Alkinidlarning hosil boʻlishi 

 (Dinatriy atsetilenidi)

 (Dikaliy atsetilenidi)

 (propinilmagniybromid)

Alkinlar va kumush ammiakatining yoki bir valentli misning reaksiyasi yuqori sifatli uch bogʻ hisoblanadi:

 Alkinidlarning nukleofil almashinish reaktsiyalari 

Alkinidlar kuchli nukleofil hisoblanadi va oson reaksiyaga tushadi:

Shuningdek, atsetilen gomologlarini sintez qilishda keng qoʻllanadi:

 Alkingalogenidlarning olinishi 
Galogenning taʼsirida ishqorli muhitda monosubest qilingan atsetilenlarni galogenlash mumkin:

 Vodorod galogenidlarni biriktirish 
Vodorod xlorid bilan reaksiya kirishganda avval gaz holatdagi vinikxlorid, agar reaksiya yana davom etsa, dixloretan hosil boʻladi:CH≡CH + HCl = H2C = CHCl'''
Vinilxloridning polimerlanish reaksiyasi sanoatda muhim ahamiyatga ega.

 Gidratlanish 
Gidratlanish (suv qoʻshib olish) reaksiyasi simob (II) sulfati ishtirokida boradi. Ushbu raeksiyani 1881-yil M. G. Kucherov kashf etgan. Sanoatda sirka aldegidi shu usulda oʻzlashtiriladi.
600px|Kucherov reaksiyasi
Gidratlanish reaksiyasining borishida simobning ikki valentli kationi qaytarilib, bugʻlari zaharli metall — simobga aylanadi.

 Polimerlanish reaksiyasi 
Atsetilen 450 — 500 °C gacga qizdirilib faollashtirilgan koʻmirning ustidan oʻtkazilsa, atsetilen benzolga aylanadi.
Al(C2H5)3-Ti(OC4H9)4:

 Boshqa reaksiyalar 
Atsetilenni xlorlash uchun suvli eritmalarda mis (II) xloridi taʼsirida dixloratsetilen olish mumkin:

 Atsetilen kondensatsiyasi 
:

400px|Xodkevich-Kadio reaksiyasi

 Ishlatilishi 
Atsetilen suvda kam erisa-da, atseton kabi organik eritmalarda yaxshi eriydi. Tarkibida uglerodning massa ulushi katta boʻlganligi uchun atsetilen hidli alanga bilan yonadi. Atsetilen yonganda juda koʻp miqdorda issiqlik ajralganligi uchun (3000 °C gacha) metallarni qirqish va payvandlashda ishlatiladi. Kislorod yoki havoga aralashganda portlash qobilyati ustun boʻlganligi tufayli atsetilenning maxsus oq rangli ballonlariga qizil rangda „Atsetilen“ degan yozuv yoziladi va u ana shu ballonlarda saqlanadi.
Sanoatda atsetilendan sirka aldegidi, sirka kislotasi, etil spirti, sintetik kauchuk, plastmassalar va boshqa koʻpgina moddalar olinadi.

 

 
 Illyustrativnie materiali leksiy po organicheskoy ximii professora Nenaydenko V. G., leksiya № 11 (Asetileni. Reaksionnaya sposobnost. Alleni.)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 
 
 
 
 

Turkum:Alkinlar
Turkum:Kimyoviy birikmalar