Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ijod

Ijod — insonning yangi moddiy va maʼnaviy neʼmatlar yaratish faoliyati. Unda inson tafakkuri, xotirasi, tasavvuri, diqqati, irodasi faol ishtirok etadi, butun bilimi, tajri-basi, isteʼdodi namoyon boʻladi. I. dastlab inson tasavvurida tugʻiladi, key-in I.ga taallukdi masalalar yuzasidan izlanishlar olib boriladi, boshqalar bajargan ishlar tanqidiy koʻrib chi-qiladi, taxlil etiladi, kuzatishlar, tajribalar oʻtkaziladi, mantiqiy xulosalar chiqariladi, gipotezalar qilinadi, bular tajribada sinab koʻriladi, notoʻgʻri boʻlsa yangilanadi va hokazo. Izlanishlar natijasi turli shakllarda (badiiy asar, matematik formula va b.) yuzaga chiqadi. Uni jamiyat eʼtirof etsagina haqiqiy, toʻliq I. boʻladi. I. fan-texnikani, madaniyatni bo-yitadi, rivojlantiradi.

I.ni shartli ravishda 2 ga: ilmiy I. va badiiy I.ga boʻlish mumkin. Olimlar faoliyati ilmiy I.ga, sanʼatkorlar, yozuvchilar faoliyati badiiy I.ga qaratilgan. Baʼzi kishilarda har ikki I. rivojlangan boʻlishi mumkin. Ilmiy I.da tabiat va jamiyat hayotining obyektiv qonuniyatlari aks etsa, badiiy I.da maʼnaviy hayot muammolariga sanʼatkorning subyektiv, oʻziga xos qarashlari, his-tuygʻulari aks etadi. Badiiy I.da hayotning turfa ranglari hamda voqealari orasidan ibratli va ijtimoii ahamiyatli boʻlganlari tanlab olinadi va badiiy umumlashtiriladi. Badiiy I. murakkab jarayon boʻlib, inson faoliyatining idrok etish, baholash, qadrlash singari bilan bogʻliq holda amalga oshadi. Buning uchun ijodkor erkin xayol, ozod tafakkur, keng koʻlamli tasavvur, milliy gʻurur va yuksak orzularga ega boʻlishi kerak. Badiiy I. mahsulotining ommaviyligi va ijtimoii ahamiyati ana shu bilan belgilanadi. I.ningtaraqqiy etishida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy shartsharoitlari hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Li.: Aristotel, Ob iskusstve poezii, M., 1957; Gegel G. V., Estetika, v 4-x tomax, M., 1968—73; Maxmudov T., Estetika i duxovnie sennosti, T., 1993; Abdul-layev A., Jajda prekrasnogo, T., 1994.

Tilab Maxmudov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijod dunyosi nashriyoti uyi

"IJOD DUNYOSI" NASHRIYOTI UYI — nashriyot. 2000-yil 13 yanvarda Toshkent sh.da tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi boshqaruviga qaraydi. "Gulxan", "Gʻuncha", "Klass", "Tong yulduzi", "Sogʻlom avlod", "Zerkalo XXI" gaz. va jur-.larining nashriga homiylik qiladi. Bundan tashqari, badiiy asarlar, darslik, oʻquv qoʻllanmalari, risolalar nashr etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Ijodiy hamkorlik

Ijodiy hamkorlik – ikki va undan ortik, ijodkorning birgalikdagi ijodiy mehnati. Ijtimoiiy hayotga munosabati, hayotiy tajribasi, maslak va matlabi, eʼtiqodi, tili, estetik gʻoyalari, ijodiy uslubi yoki yoʻnalishi bir-biriga yaqin ijodkorlar muayyan asarni birga yaratishi mumkin. Mas, badiiy ijodda: Chingiz Aytmatov bilan qozoq shoiri Muxtor Shoxonov hamkorlikda yaratgan „Choʻqqida qolgan ovchining ohi zori“ badiiy-publitsistik asar I.h.ning yorqin na-munasidir. 19-asrda yashab oʻtgan fransuz yozuvchilari aka-uka E. va J.de Gonkurlarning bir umr davom etgan ijodiy hamkorligi jahon adabiyotidagi noyob hodisadir. Teatr sohasida: rejissyor Bahodir Yoʻldoshevning „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ (Sayd Ahmad pyesasi), „Iskandar“ (Sh. Rizayev pyesasi) rassom G. Brim bilan I.h. natijasida yaratilgan. Bundan tashqari, tasviriy sanʼat („Amir Temur haykali“, B. Usmonov, F. Ashrafiy, I. Jabbor), qoʻshiqchilik („Oʻzbekiston madhiyasi“ A. Oripov sheʼri, M. Burhonov mu-siqasi) sohalarida I.h. namunalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijor yeri

Ijor yeri (Ijora) - 12-18-asrlarda ijorlar yashagan Neva qirgʻoklari va Ladoga koʻlining jan.-gʻarbidagi (hoz. Leningrad viloyatining bir qismi) hududning tarixiy nomi. 1228-yildan Ulug Novgorod mulki, 1478-yildan Rossiya davlati tarkibida. 1584—90, 1609— 1702-yillarda Shvetsiya tomonidan bo-sib olingan. Rossiyaga 1702—03 yillarda qaytarib berilgan, 1708-yilda Peterburg guberniyasi tarkibiga kirgan. Boshqa nomlari — Ingriya, Ingermanlandiya.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijorlar

Ijorlar (oʻzlarini izuri deb ataydilar) — xalq. Rossiya Federatsiyasida (Leningrad viloyatida 449 kishi, 1990y. lar oʻrtalari), Estoniyada (306 kishi) yashaydilar. Ijor tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — pravoslavlar. Yevropeoid irqiga mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijro etuvchi hokimiyat

Ijro etuvchi hokimiyat – davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi hokimiyat va sud hokimiyati kabi mustaqil tarmoqlaridan biri. Joriy qonunlar va b. meʼyoriy hujjatlarga asoslanib, boshqaruv vazifalarini bajaradi (davlat boshligʻi, hukumat). Qonun chiqaruvchi hokimiyat hujjatlarini ijro etish maqsadida oʻz qaror va farmoyishlarini qabul qiladi, odatda, davlat boshligʻi (prezident) ning bevosita rahbarligi va nazorati ostida ish koʻradi. Ijro etuvchi hokimiyat mintaqaviy va mahalliy darajada mahalliy oʻzini-oʻzi boshqarish organlari (hokim, oqsoqol, gubernator, mer, prefekt) tomonidan amalga oshiriladi.

OʻzRda hukumat — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi davlat hokimiyatining oliy ijrochi va boshqaruvchi organi hisoblanadi. U iqtisodiyotning, ijtimoiy va maʼnaviy sohaning samarali faoliyat koʻrsatishiga, qonunlar ijro etilishiga, Oliy Majlisning qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlarining bajarilishiga rahbarlikni taʼminlaydi. Mahalliy Ijro etuvchi hokimiyat organlari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini, Prezident farmonlarini, davlat hokimiyati yuqori organlarining qarorlarini amalga oshiradi. Viloyat, tuman va shaharlarda Ijro etuvchi hokimiyat ni hokim boshchiligidagi viloyat, tuman va shahar hokimliklari boshqaradi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Davlat huquqi
Ijroqoʻm buva

Ijroqoʻm buva, Aminov Tursinbuva (1891-Qoʻqon-1978) - taniqli xalq askiyachisi. Dastlabki yillarda qishloq kengashiga rais, jamoa mirobi boʻlgan. Ilk bor 1922-yil Bachqir qishlogʻida Yuzboshi buva, Erkaqori Karimovlar bilan askiya qilishgan. Askiyani toʻplash va oʻrganishda olimlarga yordam berish, askiyani davr talabiga mos rivojlantirish, ayniqsa yosh askiyachilarni tarbiya qilishda xizmatlari katta. "Bedana" payrovini dangasalarga qarshi kurash bilan bogʻlagan, "Gulmisiz, rayhonmisiz, jambilmisiz?" kichik askiya shaklini payrov darajasiga koʻtargan. 1963-yil dan Qoʻqon teatri sahnasida askiyachilarning chiqishini tashkil etgan. Y. Nosirov, O. Qodirov, A. Begimov va b. uning shogirdlari.

 Adabiyot 
 Muhammadiyev R., Askiya, T., 1970.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijtimoiy guruhlar

Ijtimoiy guruhlar — muntazam ravishda bir-birlari bilan oʻzaro muno-sabatga kirishadigan shaxslar guruhi. Turli sinflar, qatlamlar muhim ijtimoiy guruhlar hisoblanadi. Kasbga oid, diniy, etnik, turli demografik guruhlar (nuroniylar, ayollar, yoshlar va hokazo) ham ijtimoiy guruhlarga kiradi, chunki ularning jami-yatdagi mavqei hukmron ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan bogʻliqdir. Bir xil faoliyat bilan shugʻullanuvchi, ijtimoiy-psixologik xususiyatlari oʻxshash, maqsad va qadriyatlari umumiy boʻlgan kishilar ham alohida ijtimoiy guruhlarni tashkil etadi. Ijtimoiy guruhlar katta va kichik (soni boʻyicha), boshlangʻich (guruh aʼzolarining bevosita shaxsiy aloqalari va munosabatlariga asoslangan) va ikkilamchi (guruh aʼzolari oʻrtasida bevosita shaxsiy aloqalar boʻlmagan), rasmiy (tadqiqotchi tomonidan muayyan belgi asosida tashkil qilingan) va norasmiy (obyektiv holda mavjud) guruxlarga boʻlinadi. Ijtimoiy guruhlar ning hajmi, shakli, xususiyatidan qatʼi nazar, ularning muhim belgisi — aʼzolarning bir umumiy guruhga mansub ekanliklarini anglashidir. Odamlar uz hayotining koʻp qismini guruhlardagi muloqotlarda oʻtkazadi. Hozir jamiyatdagi odamlarning aksariyati koʻpdan-koʻp turli guruxlarga mansubdirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ijtimoiy yordam

Ijtimoiy yordam - davlat va jamiyatning qariligi, sogʻligʻi, ijtimoiy ahvoli, tirikchilik uchun vosi-talar bilan yetarli taʼminlanmagani tufayli yordamga muhtoj fuqarolar toʻgʻrisida gʻamxoʻrligi. I. yo. (ijtimoiy himoya, ijtimoiy taʼminot) pensiyalar, nafaqalar toʻlash, kam taʼminlangan oilalarga moddiy yordam koʻrsatish, 16 yoshgacha farzandi boʻlgan kam taʼminlangan oilalarga oylik nafaqa toʻlash, bemorlar va keksalarga xizmat koʻrsa-tish, bolalarga gʻamxoʻrlik qilish koʻri-nishida amalga oshiriladi. Mehnatga layoqatsizlarni moddiy taʼminlashning qatiy kafolatli tizimi ijtimoiy sugʻurta deb ataladi (qarang Ijtimoiy himoya, Ijtimoiy taʼminot ). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilAXROROV NURIDDIN KOMILO'G'LI 23.10.1992 SAMARQAND VILOYATI NURSHOIN
Ijtimoiy darvinizm

Ijtimoiy darvinizm - 19-asrning 2-yarmi — 20-asrning boshi jamiyatshunosligidagi oqim. U tabiiy tanlanish, yashash uchun kurash va tirik qolish uchun moslashishdan iborat biologik tamoyillarni jamiyat hayotining belgilovchi omillari sifatida talq-in qiladi. Bu bilan ijtimoiy taraqqiyot qonunlarini biologik hayot qonu-niyatlaridan kelib chiqqan holda tu-shuntirishga urinadi (G. Spenser, J. V. Lapuj, L. Voltman, U. Bejgot, L. Gumplovich, G. Ratsenxofer, U. G. Sam-ner, A. Smoll, E. Ferri va b.). I. d. vakillari biologik va ijtimoiy hodisalar oʻrtasidagi muayyan mavjud aloqalarni koʻrsatib berib, jamiyat hayotidagi ziddiyatlarni toʻgʻri taʼkid-lasada, biroq, ular taʼlimotidagi poydor tamoyillar mohiyatan gʻayriilmiydir. I. d. ning asosiy nazariy qusurlari quyidagilar: ijtimoiy ni-zolarni "tabiiy" deb hisoblash; ijtimoiy hayotning nisbiy mustaqilligini va jamiyat qonuniyatlarining oʻziga xosligini inkor etish, yaʼni jamiyat qonuniyatlarini biologik qonuniyatlardan keltirib chiqarish; salbiy ijtimoiy illatlarni abadiy, yoʻq qilib boʻlmaydi deb koʻrsatish yoki ularni biologik yoʻllar (irsiyatni yaxshilash) orqali bartaraf etish va hokazo. I.d. muayyan vaziyatda ijtimoiy adolatsizlikni xaspoʻshlash, irqchilik va tashqi siyesat sohasidagi tajovuzkorliklarning gʻoyaviy asosi boʻlib xizmat qilishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarix
Ijtimoiy jamgʻarma

Ijtimoiy jamgʻarma, ijtimoiy fond — fukarolar va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan ixtiyeriy mulkiy badallar qoʻshish asosida taʼsis etilgan tashkilot. I.j. xayriya, ijtimoiy, madaniy, maʼrifiy yoki boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarni koʻzlab tuziladi, ularning aʼzolari boʻlmaydi. I.j. ning rahbar organini taʼsischilar va qatnashchilar tuzadi yoki bu organ I.j. taʼsischilari karori bilan, yo boʻlmasa qatnashchilar tomonidan qurultoy (konferensiya) yoki umumiy majlisda saylash yoʻli bilan tuziladi. Oʻzbekistonda xalqaro, respublika, mahalliy I.j., shuningdek, turli xalqaro jamgʻarmalarning boʻlimlari tashkil qilingan. Muassislar oʻzlari tashkil etgan jamgʻarma (fond)ning majburiyatlari boʻyicha, jamgʻarma (fond) esa oʻz muassislarining majburiyatlari boʻyicha javob bermaydi. I.j. mol-mulkdan oʻz ustavida belgilangan maqsadlar uchun foydalanadi. Jamgʻarma (fond) oʻz ustavida nazarda tutilgan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishga haqli, buning uchun xoʻjalik jamiyatlari tuzishi yoki ularda ishtirok etishi mumkin. I. j. ning faoliyat yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi FKda belgilab berilgan (75-modda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijtimoiy mehnat taqsimoti

Ijtimoiy mehnat taqsimoti — ijtimoiy mehnatning mustaqil vazifalarni bajaruvchi mehnat ga ajralishi, yaʼni mehnat faoliyati ning alohidalashuvi. Umuman jamiyatda mehnat taqsimoti asosida faoliyatni ayirboshlash yotadi va har bir mehnat turi aniq bir mahsulotni yoki uning bir qismini yaratishga ix-tisoslashadi. Faoliyat boʻyicha mehnat taqsimotining umumiy, xususiy va yakka koʻrinishlari bor. Umumiy mehnat taqsimoti — jamiyat miqyosida yirik mehnat ning bir-biridan ajralib, mustaqil yirik sohalarga boʻlinishi (sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport va aloqa, qurilish, xizmat koʻrsatish va hokazo). Xususiy mehnat taqsimoti — xalq xoʻjaligining yirik sohalari ichida tarmoqlarning (qarang x. da dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik, sanoatda esa undirma va ishlov berish, ogʻir va yengil sanoat, mashinasozlikda esa avtomobilsozlik, traktorsozlik, samolyotsozlik, stanoksozlik kabi tarmoqpar) vujudga kelishi. Yakka mehnat taqsimoti — korxona, birlamchi xoʻjalik subʼyekti doirasida boʻladigan mehnat taqsimoti boʻlib, bunda alohida bir mahsulot, mahsulotning tarkibiy butlovchi qismlarini i.ch. boʻyicha ixtisoslashgan mehnat ajralib, alohidalashadi.

Jamiyat taraqqiyoti tarixida birinchi yirik I.m.t. mehnat unumdorligining oʻsishi bilan bogʻliq boʻlib, uning natijasida jamiyatda faqat aqliy yoki jismoniy mehnat bilan shugʻullanadigan kattakatta guruhlar, sinflar (mas, qullar va quldorlar) ga boʻlinish vujudga keldi. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning oʻsishi asosida ikkinchi yirik I.m.t. yuz berdi — hunarmandchilik dehqonchilikdan ajrab chiqdi va bu bilan shaharning qishloqdan ajralib chiqishi boshlandi. Hunarmandchilikning deh-qonchilikdan alohidalashuvi natijasida tovar i.ch. yuzaga keldi. Ayirboshlashning kuchayishi bilan uchinchi yirik I.m.t. — savdoning sanoatdan ajralishi yuz berdi.

Mashinalashgan industriyaning paydo boʻlishi va rivojlanishi bilan I.m.t. da sanoatning mavqei oʻsib va yanada chuqurlashib bordi. Kapitalizmning rivojlanishi xalqlarning xoʻjalik yuritishdagi yaqinlashuviga, xalqaro mehnat taqsimotining paydo boʻlishiga sharoitlar yaratdi. Jahon hamjamiyati mamlakatlari oʻrtasida xalqaro mehnat taqsimoti I.m.t. ning hozirgi davrdagi eng takomillashgan va barcha mamlakatlarni qamraydigan shaklidir. Xalqaro iqtisodiy integratsiya I.m.t. asosida vujudga kelib, iqtisodiy qoloklikni va xoʻjalik taraqqiyotidagi biryoqlamalikni bartaraf etish va farovonlikni koʻtarishga xizmat qiladi (qarang Mehnat taqsimoti).

I.m.t. iqtisodiy qonun boʻlib, unga binoan mehnat uzluksiz ravishda bir-biridan ajralib, yangilari vujudga kelib, ixtisoslashuv yuz beradi va uning unumdorligi ortib boradi. Mehnat taqsimoti va uning asosida ixtisoslashuv natijasida mahsulot ayirboshlash yuz beradi, uning rivojlanishi esa bozor munosabatlarining shakllanib, rivojlanishiga olib keladi.

Hasan Abulqosimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijtimoiy moslashuv

Ijtimoiy moslashuv — individning ijtimoiy muhitga doimiy faol moslashish jarayoni va bu jarayonning natijasi. I.m. uzluksiz xususiyatga ega ekanligiga qaramasdan, uni, odatda, individning oʻz faoliyatini va oʻzini oʻrab turgan ijtimoiy davrasini tubdan oʻzgartirish davrlari bilan bogʻlaydilar. Moslashish jarayonining ijtimoiy muxitga faol taʼsir etish koʻrinishi va muhitdagi maqsad va qadriyatlarni kelishuvchanlik bilan, passiv qabul qilish koʻrinishi boʻladi. I.m. shaxs ijtimoiylashuvining asosiy ijtimoiy-psixologik omillaridan biridir. I.m.ning samaradorligi koʻp jihatdan individ oʻzini va oʻzining ijtimoiy aloqalarini qanchalik oʻxshash (adekvat) anglashiga bogʻliq. Oʻzi toʻgʻrisidagi ijtimoiy tasavvurning notoʻgʻriligi yoki yetarlicha emasligi I.m. ning buzilishiga olib keladi, bu holat (voqelik) ning eng ayanchli koʻri-nishi autizm (individning atrofdagilar bilan muloqot qilishdan qochib, oʻzining ichki kechinmalari dunyosiga gʻarq boʻlishi) dir. I.m. muammosi jahon psixologiyasida psixoanaliz, autizm, deprivatsiya kabi ilmiy yoʻnalishlarda tadqiq etib kelinadi. Bunda asosiy eʼtibor moslashuvning buzilishiga (ruhiy sohadagi buzilishlar, begonalashish, apatiya, alkogolizm, giyohvandlik va b.) va uni tuzatish (korreksiyalash) ning psixoterapevtik uslublariga, autotrening, sotsiotrening vositalariga yoʻnaltiriladi. Muhitga shaxsning kirishib ketishi uning xulqi, faoliyati, muomalasi orqali sodir boʻlsa moslashishning mukammalligi vujudga keladi. Shaxsning katta yoki kichik guruxlar muhitiga moslashishi i.ch. samaradorliginioshiradi, taʼlim-tarbiya jarayonini yaxshilashga yordam beradi.

Ergash Gʻoziyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijtimoiy muhit

Ijtimoiy muhit - insonning yashashi va ishlashi uchun uni oʻrab turgan ijtimoiy, moddiy va maʼnaviy shartsharoitlar. Muxit keng maʼnoda (makromuhit) ijtimoiy-iqtisodiy tizimni — ishlab chiqaruvchi kuchlar, ijtimoiy munosabatlar va tartib-qoidalar majmuini, jamiyatning ijtimoiy ong va madaniyatini oʻz ichiga oladi. Tor maʼnodagi I.m. (mikromuhit) bevosita insonni qurshab olgan oila, mehnat, oʻquv va b. guruhlardan iborat. I.m. shaxsning shakllanishiga va rivojlanishiga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadi. Ayni vaqtda insonning ijodiy faolligi, faoliyati taʼsirida I.m. oʻzgaradi, bu oʻzgarishlar jarayonida odamlarning oʻzlari ham oʻzgaradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijtimoiy nafaqa

Ijtimoiy nafaqa - muayyan sa bablarga koʻra, mehnat qilish imkoniya-tiga ega boʻlmagan va doimiy ravishda yordam ga muhtoj fuqarolarga davlat tomonidan beriladigan nafaqa. Birinchi marta Oʻzbekiston Respublikasida I.n. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 24-iyundagi qarori bilan joriy qilingan (1990—94 yillarda ijtimoiy pensiyalar).

I.n. 16 yoshgacha nogiron bolalar, 1-va 2-guruh bolalikdan nogironlar hamda pensiya tayinlash uchun mehnat stajiga ega boʻlmagan va ularni boqishga majbur boʻlgan qarindoshlari boʻlmagan 65 yoshga toʻlgan erkaklar, 60 yoshga toʻlgan ayollarga, 1- va 2-guruh nogironlariga tayinlanadi.

I.n. miqdori pensiyadan farqli ravishda qatʼiy miqdorda belgilanadi. Respublikada bolalikdan nogironlarga beriladigan I.n. oyiga 8970 soʻm, zarur mehnat stajiga ega boʻlmagan keksa yoshdagi hamda mehnatga layoqatsiz fuqarolarga beriladigan I.n. oyiga 5435 soʻm (2002, 1 avgust). 2002-yil 1-yanvar holatiga koʻra Oʻzbekistonda I.n. oluvchilar 258,8 ming kishini tashkil etadi va ularning asosiy qismini bolalikdan nogiron boʻlganlar (229,9 ming kishi) tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijtimoiy psixologiya

Ijtimoiy psixologiya - kishilarning ijtimoiy guruhlarga birlashishini, guruhiy tavsifni, shaxsning ruhiy faoliyati va xulq-atvorini, ijtimoiy psixologik qonuniyatlar, holatlar, hodisalar, ijtimoiy aloqalar o'rnatilishini kabilarni tadqiq qiluvchi psixologiya sohasi. Avvallari ijtimoiy psixologiyada voqeiylik falsafiy nuqtai nazardan oʻrganilib kelingan, lekin shaxs, guruh, jamoa munosabatlari qamrab olinmagan. Ijtimoiy psixologiya faniga umumiy psixologiya, sotsiologiya, antropologiya, etiologiya, kriminologiya, falsafa kabi fanlar asos boʻlib xizmat qilgan. 19-asrning 2-yarmida ijtimoiy psixologiyani fan sifatida rivojlantirishga ilk urinishlar boshlangan. Jahon jamoatchiligi tomonidan ijtimoiy psixologiya 1908-yildan fan sifatida tan olingan. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda AQSH va boshqa mamlakatlarda psixologiya muammolari yuzasidan tadqiqotlar oʻtkazila boshlandi. Ayniqsa, AQShda Kotorning oʻtkazgan tajribasi, E.Meyoning izlanishlari ijtimoiy psixologiya tarixida muhim rol oʻynadi. Bu tadqiqotlarga kichik guruhlar asosiy obyekt qilib olingan tajribalar oʻtkazilgan. Ijtimoiy psixologiya fan sifatida muloqot, muomala qonuniyatlari, shaxslararo munosabat, individual va guruhiy oʻzaro taʼsir, guruhlarning ichki va tashqi tuzilishi, ularning , tasnifi, ommaviy holatlar va harakatlar, ijtimoiy va milliy ong, mentalitet, milliy qiyofa, xarakter, taʼb, anʼana, odat, marosim va boshqalarni tekshiradi. Ijtimoiy psixologiya bir necha sohalarni oʻz ichiga qamrab oladi: etnopsixologiya, din psixologiyasi, oila psixologiyasi, boshqaruv (menejment) va marketing psixologiyasi, kichik va katta guruh psixologiyasi, modalar psixologiyasi, reklama psixologiyasi, insonni inson tomonidan idrok kilish psixologiyasi, amaliy ijtimoiy psixologiya kabilar. Oʻzbekistonda ijtimoiy psixologiya yoʻnalishidagi tadqiqotlar asosan mustaqillik davrida yoʻlga qoʻyila boshlandi. Bu ishlar zaminida ijtimoiy psixologiya sohalaridan biri — "Oila psixologiyasi" ilmiy maktabi vujudga keldi. Oʻzbek oilasining ijtimoiy, psixologik, etnopsixologik xususiyatlari haqidagi maʼlumotlarni oʻzida mujassamlashtirgan "Oila psixologiyasi" darsligi yaratildi. Mamlakatda Respublika "Oila psixologiyasi" ilmiy-amaliy markazi faoliyat ko'rsata boshladi.
Ijtimoiy struktura

Ijtimoiy struktura – ijtimoiy tuzum tarkibiy qismlari oʻrtasidagi barqaror va tartiblashgan aloqalar tarmogʻi. Ijtimoiy guruhlar munosabatlari, mehnat taqsimoti, ijtimoiy tartibotlar (davlat va b.) xususiyati bilan belgilanadi. Aholining I.s.si, shuningdek, uning kasbhunar, milliy, jins, yosh, madaniy va b. belgilari boʻyicha boʻlinishini ham oʻz ichiga oladi. I.s. ijtimoiy hayot xususiyatini oʻzida ifoda etib, jamiyatni tashkil etuvchi elementlar oʻrtasidagi munosabatlarni aks ettiradi. 19-asr da yashagan ijtimoiy fanlar tadqiqotchilari (ingliz olimi Radkliff-Braun va b.) jamiyatni muayyan qonuniyatlar asosida ishlovchi mashina yoxud jonli organizmga taqqoslab oʻrganganlar. I.s. nimalardan iborat, degan masalada turli ilmiy qarashlar mavjud. Baʼzilar bu tushunchani odamlar guruhlarining oʻzaro umumiy munosabatlari majmui bilan bogʻlasa, boshqalar jamiyatdagi turli ijtimoiy tartibotlarni na-zarda tutganlar. Ayrim sotsiologlar I.s. ga muayyan ijtimoiy voqelikdagi oʻzgarishlarni tavsiflash imkoniyati sifatida karaydilar. I.s. real ifodala-nuvchi voqelik tarzida emas, u mavhum formula shaklida namoyon boʻladi. Shuning uchun I.s. ni muayyan shakllarga solib oʻrganishga urinish notoʻgʻridir. Ix. mazmuni oʻzgarayotgan zamon va makon mohiyatiga muvofiq ravishda moslashib, mutanosiblashib boradi.

Mansur Bekmurodov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijtimoiy sugʻurta

Ijtimoiy sugʻurta - davlat tomonidan joriy etiladigan, nazorat qilinadigan va kafolatlanadigan keksalar, mehnatga layoqatsizlarni taʼminlash, yordam koʻrsatish tizimi. Ix. kutilmagan ijtimoiy hodisalar (kasallik, i.ch.dagi baxtsiz hodisalar, nogironlik, keksalik, homiladorlik, oʻlim hollari), hududiy do-irasi (davlat sugʻurtasi, mahalliy darajadagi, kasb-tarmoq, xalqaro) boʻyicha turkumlanadi, koʻngilli va majburiy turlarga boʻlinadi. Davlat su-gʻurta jamgʻarmasi, shuningdek, jamoa va xususiy jamgʻarmalari hisobidan amalga oshiriladi (qarang Sugʻurta). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijtimoiy fikr

Ijtimoiy fikr — jamoatchilik fikrini oʻrganish markazi. Oʻzbekiston Respublikasidagi hukumatga qarashli boʻlmagan (nodavlat) ilmiy tadqiqot muassasasi. 1997-yil 25 iyunda tuzilgan.

Asosiy vazifalari:
 inson huquqlari va erkinliklariga rioya qilinishi, siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish muammolari, shuningdek, ijtimoiy munosabatlar rivojining boshqa dolzarb masalalari boʻyicha jamoatchilik fikrini oʻrganish;
 shu borada soʻrovlar oʻtkazish, soʻrov yakunlarini umumlashtirish va taxlil etish.

Markaz oʻzbek, rus, ingliz tillarida «Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari» jurnalini nashr etadi. Jamoatchilik fikri monitoringini, turli marketing va boshqa amaliy tadqiqotlarni oʻtkazish; hukumat va nohukumat tashkilotlari, xalqaro tashkilotlar, oʻquv markazlari, ilm-fan vakillari ishtirokida munozara, davra suhbatlari, anjumanlar oʻtkazish markaz faoliyatining asosiy yoʻnalishi hisoblanadi.

Markazda sotsiologik tadqiqotlarni rejalashtirish, ekspertiza va tahlil, konkret sotsiologik tadqiqotlarning sotsiologik monitoringi, ishlab chiqarish-texnika, axborot va marketing boʻlimlari bor. Markazni axborot-tahliliy maʼlumot bilan taʼminlash, ijtimoiy fikr va demokratik taraqqiyot muammolarini ommaviy axborot vositalari orqali yoritish, viloyatlardagi markaz boʻlimlariga ilmiy-metodik maslahat bilan yordam koʻrsatish guruhlaridan iborat maxsus ijodiy jamoalar tuzilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2017-yil
Ijtihod

thumb|330x330px
Ijtihod (arab. — gʻayrat qilish, institutilish) — sharʼiy hukmni hosil qilish uchun faqihning barcha bilim va tokatini ishga solishi. Ijtihod sharʼiy hukmi kelmagan ishning maxsus qoidalarni ishga solib sharʼiy hukmini aniqlash uchun qilinadi. Muhammad (sav) tirikligida u kishidan boshqa odam Ijtihod qilmagan. Bu mumkin ham emas edi. Ijtihod 7-asr oxirida vujudga kelgan. Bu vaqtga kelib sahobalarning Muhammad (sav) faoliyatlari, aytgan soʻzlari ha-qidagi xabarlarida ixtilof paydo boʻlgan. Bundan tashqari, musulmon jamoasidagi hayot tarzining oʻzgarib borayotganligi tufayli koʻplab huquqiy harakterdagi muammolar tugʻilgan. Shuning uchun Ijtihodning asosiy maqsadi yangi yoxud oʻtmishdoshlar tomonidan hal etilmagan masalalarni topish va islomga tayanilgan va uni quvvatlagan holda hal etish boʻlgan. Islomda eng yuqori tabaqaga mansub faqihlargina shunday huquqqa (Ijtihod huquqiga) ega boʻlgan va ular mujtahidlar deb atalgan. Ijtihod asosan, fiqhga.yuid masalalarda boʻlgan. Aqida va falsafaga oid masalalarda ijtihod qilish mumkin boʻlmagan. Oʻrta asrlarda, aniqrogʻi, 12-asrda baʼzi hokimlarning faqixlarni majbur qilib notoʻgʻri hukm chiqarishga urinishlaridan, noahil odamlarning ijtihodga oʻzlarini urishlaridan ehtiyot qilib ulamolar, ijtihod eshigi berkilganini eʼlon qilganlar. Bu masalada xilof qilganlar koʻpchilikning qarshiligiga duchor boʻlganlar. goh-gohida ijtihodni daʼvo qilganlar ham chiqib turgan. Bunday shaxslarga Ibn Taymiya va Ibn Qayim misol boʻla oladi. Ammo ijtihod eshigi berkitilganligi holati hozirgacha davom etib kelmoqda. Yaqin orada biror kishining ijtihod qilganligi tan olingani yoʻq. Ammo ijtihod qilish zarurligi tobora ortib borayotgani haqidagi daʼvatlar eshitilmoqda. Shu maqsadda yangi paydo boʻlayotgan masalalarda ijtihod qilish uchun Islom davlatlari uyushmasi, Islom olami robita-si, baʼzi bir mintaqa va davlatlarda Islom fiqhi akademiyalari tashkil qilingan va qilinmoqda. Ahadjon HasanovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Islom atamalari
Izboskan zilzilasi

Izboskan zilzilasi - 1992 y. 15 may mahalliy vaqt bilan soat 13 dan 08 min. oʻtganda Fargʻona vodiysining shimoli-sharqida Izboskan qishlogʻida boʻlgan kuchli zilzila. Zilzila epitsentri Boʻtaqora — Qorabuloq uzilmasida 25 km chuqurlikda joylashgan. Bu yerda zilzilaning kuchi 8 ballga (MSK — 64 oʻlchovi boʻyicha) yaqin, magnitudasi (Rixter boʻyicha) M — 6,2 boʻldi. Zilzila oʻchogʻidagi togʻ jinslarini Yer poʻsti granit qatlamidagi yoriqlar boʻyicha yuqoriga qarab siljishi seysmik toʻlqinlarni kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Seysmik toʻlqinlar epitsentral zona da 7—8 ball kuch bilan tarqalib atrof qishloqlarga ancha zarar yetkazdi. Ayniqsa, Qoʻchqorota, Madaniyat, Toshqoʻrgʻon, Xilo qishloqlarida imoratlar jiddiy zararlandi. I.z.ning kuchi Qoʻchqorota, Moylisoy, Madaniyatda 7 ball, Poytugʻ, Haqqulobod. Andijonda 6 ball, Oʻsh, Jalolobodda 5 ball, Fargʻona, Chustda 4 ball, Toshkent, Dushanbada 3 ballga yetdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar
Izboskan neft-gaz koni

Izboskan neft-gaz koni - Fargʻona vodiysining shim.sharqidagi Iz-boskan antiklinal burmasida joylashgan neft-gaz koni. Iz-boskan strukturasi 1933 yilda aniqlangan va tektonik jihatdan Moylisuv strukturalari guruhiga kiradi. Kon 1950 y. ishga tushirilgan. I.n.k.ning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari ishtirok etgan. Gil, ohaktosh, qumtosh va alevrolitlardan iborat. Dastlabki kidiruv ishlari konda 1935 yilda boshlangan. 1945 yilda chuqur burgi quduklari qazilgan. Izboskan antiklinalining uz. 35 km, eni 7 km boʻlib, gʻarbdan sharqqa choʻzilgan yagona burmadan iborat; paleogen davri yotqizikdari boʻyicha uz. 10,5 km, eni 1,8 km; shim. qanoti 30°, jan. kanoti 20° enkaygan. Izboskan burmasini uzuna-siga 3 ta tektonik uzilma kesib oʻtgan. Uzilma tekisligi boʻyicha qatlamlar 13-va 18-gorizontida katta gaz uyumlari, paleogen davri yotqiziklaridagi 3-, 5-, 7-, 8-, 9- gorizontlarida esa neft uyumlari topilgan. 8-gorizont eng mahsuldor. 2400 m chuqurlikda joylashgan. Paleogen davri yotqiziklaridagi dastlabki burgʻi qudugʻidan (1950) sutkasiga 10 t, 1967 y.ga qadar esa 2644 ming t neft olingan. 1963 y. boʻr davri qatlamlaridan sutkasiga 1 mln. m3 gaz olina boshlagan. Neftning zichligi 0,864 g/sm3, oltingugurtning miqdori 0,33 %, aksiz qatroni 35 %, parafin 6 %. Gazning tarkibi metan (50 %), karbonat angidridi (12,6 %)dan iborat. Kondan ayni paytda oz miqdorda neft va gaz olinmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Andijon viloyati geografiyasi
Izvestiya

Izvestiya ("Axborot") — RFda chikadigan umummilliy gazeta. Moskvada haftada 5-marta rus tilida nashr etiladi. Gazetaning 1soni 1917 yil 28-fevral (13-mart)da Petrogradda chiqqan. "I." shoʻro tuzumi davrida kommunistik partiya va Sovet hukumati qabul qilgan qaror va hujjatlarning bajarilishini mafkuraviy jihatdan taʼminlovchi qudratli vosita boʻlgan. Shoʻro tuzumi tugagach (1991-yil oxiridan), Rossiya Federatsiyasining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy hayotiga oid islohot va oʻzgarishlarning bajarilishini taʼminlashga moʻljallangan yoʻnalish oldi. Adadi 234.500 (2002).

Turkum:Gazetalar
Turkum:Rossiya madaniyati
Turkum:Rus tili
Jolliboy Izentayev

Izentayev Jolliboy Tanirbergen oʻgʻli (1943.29.2, Qoʻngʻirot tumani) — rangtasvirchi rassom, Oʻzbekiston BA ning akad. (1997), Oʻzbekiston xalqras-somi (2000). Respublika rassomlik bilim yurti (1966) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1974) tugatgan. Nukus sh. badiiy hunar i.ch. ustaxonasida rassom (1974—79), 1979 y.dan Qoraqalpogʻiston rassomlar uyushmasi boshqaruvi raisi hamda 1997 y.dan Oʻzbekiston BA Qoraqalpogʻiston boʻlimining raisi. I.ning turli janrlarda yaratilgan asarlarida Qoraqalpogʻiston tabiati, manzarasi, qoraqalpoq xalqi, uning dardi, kechasi, buguni oʻz aksini topgan. Tarixiy mavzudagi yirik asarlar ("Umid yoʻlida" va "Begjap fojiasi", 1983), psixologik portretlar ("A. Jumamuratov", 1976; "Ona portreti", 1978; "Avtoportret", 1980; "I. Yusupov", 1981; "A. Otaboyev", 1982 va b.), manzaralar ("Xiva. Changli kun", 1979; "Koʻhna oʻrganch. Bozor", 1979; "Bahorda Nukus", 1982; "Qoraqalpogʻistonda kuz", 1986; "Qizketganda tong", 1994; "Yashil hovli", 1994 va b.), natyurmortlar ("Qumgʻonli natyurmort", 1984; "Niqobli natyurmort", 1987 va b.) va b. asarlar muallifi. Orol muammolariga bagʻishlangan asarlar turkumini yaratdi ("Moʻynoq. Qumdagi saksovul", 1988; "Kemalar qabristoni", 1989; "Moʻynoq", "Chekinayotgan dengiz tubi", 1989 va b.). Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Izma

Izma (arab.— kesik) — yostiq jildi, koʻylak, shim va b. kiyim-kechaklarning tugma kadaladigan teshigi. I. oʻrni ochilgach, atrofi qoʻlda yoki tikuv mashinasida yoʻrmab qoʻyiladi. Tikili-shiga koʻra, I.ning koʻzchali (magʻiz shaklida oʻyilib, teshik atrofi agʻdarma va tepchik chok bilan yoʻrmalanadi), magʻizli (teshik chetiga magʻiz chiqarib, oʻngidan bostirma chok bilan tikib chiqiladi), ichki (kiyimlarning astar tomonidan tikiladi; mas, tik yoqali kamzul, palto va shimlarning old tomoniga qilinadigan I.lar), bogʻichli (bogich bilan tikiladi; mas, palto, kamzullarga ich tarafdan tugma sigʻadigan bogʻich chatib quyiladi) va b. xillari bor. Tugmalar I. urniga ilgak yordamida ham qadalishi mumkin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izmail

Izmail — Ukrainaning Odessa viloyatidagi shahar. Dunay daryosi tarmogʻining chap sohilida. Qora dengizdan 80 km. Dengiz kemalari kira oladigan port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 95,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 12-asrda I. oʻrnida genuyaliklar qalʼasi boʻlgan. Keyinchalik u Moldova knyazligiga qaragan. 16-asrda turklarga tobe edi. 1569-yil Turkiya sultoni I. ga nugʻoylarni joylashtirgan. 1770—1918-yillarda shahar vaqt-vaqti bilan Turkiya va Rossiyaga karagan. I.ni 1918-yil Ruminiya egalladi, Ikkinchi jahon urushi davrida I.ni nemis-rumin qushinlari bosib oldi. 1944-yil 26-avgustda ozod kilingan.

I.da oziq-ovqat sanoati (sabzavot konserva, goʻsht kombinatlari, baliq, sut, uzum vinosi zavodlari) rivojlangan. Sellyuloza-karton kombinati, kema tuzatish, kema tuzatish-mexanika zavodlari, pedagogika. instituti, suratlar galereyasi, A. V. Suvorov muzeyi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galiya Izmaylova

Galiya Bayazitovna Izmaylova (1923.12.2, Tomsk – 2010.2.10, Toshkent) – balet artisti, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1951). Toshkent balet maktabini (1941), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1961)ni tugatgan. 1941 yildan Navoiy teatrining yetakchi balet yakkaxoni, 1977—85 yillar bosh baletmeyster, 1985 yildan baletmeyster. Semurgʻ („Oq bilak“), Mariya, Zarema („Bokchasaroy favvorasi“) kabi ilk rollaridayoq qahramonlar ichki du-nyosini ifodali harakatlar orqali ochib berishga intilgan. Eng yaxshi rollari: Kitri („Don Kixot“), Gulo-yim („Qirq qiz“), TaoXoa („Lola-qizgʻaldoq“), Odetta-Odiliya („Oqqush kuli“), Xuanita („Don Juan“), Gulnora („Raqqosa“), Karmen („Karmensyuita“), Layli („Layli va Majnun“), Chundari („Sevgi tumori“), Egina („Spartak“) kabi obrazlari badiiy yuksakligi, ijro texnikasining mukam-malligi, yevropa mumtoz raqsini anʼ-anaviy oʻzbek raqs harakatlarida uygʻunlashtirilishi bilan ajralib turadi. „Oqqush kuli“, „Navruz“, „Shahrizoda“, „Sevgi tumori“, „Kashmir afsonasi“, „Sevgi afsonasi“, „Boqchasaroy favvorasi“, „Esmeralda“, „Orzu“, „Knyaz Igor“, „Buron“, „Faust“, „Zebunniso“, „Umar Xayyom“, „Al Fargʻoniy“ kabi operalarning raqslarini sahnalashtirgan.

I. yangi turdagi oʻzbek mumtoz raqs maktabi asoschilaridan. U Fargʻona, Buxoro, Xorazm xalq raqslari va Yevropa raqsining ijobiy taʼsirida zamon mumtoz rake miniatyuralarining yaratuvchisi va mohir ijrochisi sifatida tanildi. M. Ravelning „Bolero“ baleti, shuningdek, M. Ashrafiyning „Dilorom“ operasi uchun „Soʻgʻdiyona“, „Xindi“, „Arab“ va „Fargʻona“ kabi mustaqil xoreografik miniatyuralar yaratdi. Qardosh xalqlar, Sharq va b. xalqlarning milliy xoreografik sanʼatini oʻrganib, „Jahon xalqlari raqslari“ konsert dasturini tuzdi.

Uning repertuarida Hindiston, Indoneziya, Myanma, Suriya, Misr, Meksika, Argentina, Kuba kabi turli mamlakat xalqlarining milliy raqslari mavjud. I. „Bahor“, „Lazgi“ va b. ansambllarda koʻpgina raqslar sahnalashtirgan. Bir qancha mamlakatlarda gastrolda boʻlib, tomoshabinlarni oʻzbek xalq raqslari bilan tanishtirgan. I.ga bagʻishlangan „Umrga teng raqs“ filmi suratga olingan (1984). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). „Shuhrat“ medali (1997), „Doʻstlik“ ordeni (1998) bilan mukofotlangan.

 

 Adabiyot 
 Avdeyeva L., Galiya Izmaylova, T., 1975.Mohina Ashirova. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekistonlik baletmeysterlar
Turkum:Alisher Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri kishilari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 6-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 7-chaqiriq deputatlari
Turkum:Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Izoamilatsetat

Izoamilatsetat , (SN3)2SNSN2SN2OSOSN3 - sirka kislotaning izoamil efiri, oʻtkir hidli (nok hidiga yaqin) rangsiz su-yuqlik (qarang Amilatsetat).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izobara

Izobara (izo... va yun. baros — vazn, ogʻirlik) — sistemadagi izobarik jarayotsh termodinamik holat diagrammasida ifodalaydigan chiziq. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izobarik jarayon

Izobarik jarayon — bosim oʻzgarmas boʻlgan sharoitda sistemada sodir boʻladigan fizik jarayon. Izobarik jarayon sistemaning termodinamik holat diagrammasida izobara bilan tasvirlanadi. Atmosfera bosimida sodir boʻladigan fizik jarayonlar, jumladan, suvning isishi, ochiq idishdagi gazning qizishi yoki sovishi, moddaning ikki fazali holatidagi izotermik jarayon va koʻpgina kimyoviy reaksiyalar izobarik jarayonga misol boʻla oladi. Yuqori va past bosimlarda moddalarning xossalarini tadqiq qilishda, issiklik mashinalarida (masalan, Joul, Dizel sikllari) izobarik jarayon dan foydalaniladi.

Ideal gaz hajmi V izobarik jarayonda temperaturaga toʻgʻri proporsional (Gey — Lyussak qonuni). Izobarik jarayonda ideal gazning bajargan ishi pAV ga teng va, demak, tashqaridan olingan issiklik miqdori uning temperaturasi ortishiga va ish bajarishiga sarf boʻladi. Shuning uchun izobarik jarayondagi issiqlik sigim Sr izohorik jarayonsatp (bu holda ish bajarilmaydi) issiqlik sigʻim Su dan har doim katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izobarik sirt

Izobarik sirt — hamma nuqtasida atmosfera havosi bosimi bir xil boʻladigan sirt. I. s.larning oʻzaro joylashuvi havo bosimining fazoda taqsimlanishi toʻgʻrisida taassurot beradi. Sikloida, yaʼni past bosim sohasida I. s.lar botik, sirtlardan, antitsiklonda, yaʼni yuqori bosim sohasida esa qabariq sirtlardan iborat boʻladi (rasmga q.). I. s.ning qiyaligi shamol tezligini aniqlaydi: I. s. qiyaligi qanchalik katta boʻlsa, shamol tezligi shunchalik kuchli ekanligini bildiradi. I. s.ning biror sath (mas, dengiz sathi va b. sirtlar sathi)ga qiyaligi minut ulushlari bilan oʻlchanadi. I. s. sath bilan kesishea, izobaralarni hosil qiladi. Asosiy I. s.lar: 1000, 900, 800, ..., 100 mb, soʻngra 50, 25, 10 mb sirtdir. Meteorologiyada, koʻpincha, asosiy I. s.larning dengiz sathidan balandlik haritalari tuziladi. I.s. 1000 mb dengiz sathiga yaqin, 500 mb dengiz sathidan 5 km chamasi balandda yotadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izobarlar

Izobarlar ( va  — „vazn“, „ogʻirlik“) — bir xil sondagi nuklonlar A dan, lekin soni har xil boʻlgan protonlar Zea neytronlar N dan tashkil topgan turli kimyoviy elementlarning atomlari tarkibidagi yadrolar (mas, 32Ge77, 33As77, 34Se77 va b.). Neytron massasi proton massasidan 1,3 MeV ga katta. Shuning uchun izobarlar bir xil nuklonlarga ega boʻlishiga qaramay, neytronlar va protonlar soni turli miqdorda boʻlganligi uchun, massalari boʻyicha birbiridan farq qiladi. Yadrodagi neytronlar sonining protonlar soniga nisbati N/Z nuklonlar miqdori A ortishi bilan maʼlum qonu-niyat boʻyicha koʻpayib borsa, turgʻun izobarlar deyiladi. Yengil yadrolar uchun bu nis-bat birga, nuklonlar soni taxminan 185 gacha ortganida u 1,5 ga teng boʻladi. Masalan, 34Se77 ga oʻxshash izobarlar turgʻun yadrolar hisoblanadi. Chunki bu yadrolarning tarki-bida 34 ta proton va 43 ta neytron mavjud boʻlib, u qonuniyat boʻyicha anik/gangan songa teng: =1,26. Ammo yadrodagi neytronlar sonining protonlar soniga nisbati turgun izobarlar uchun aniqlangan sondan farqli boʻlsa, bunday izobarlar radioaktivlik xususiyatiga ega boʻladi. Masalan, „As71, zge77 va b- R-radioaktivlikka ega. ,4e“ protonlarining soni koʻp boʻlganlari esa, mas, 3,Vg77, zbKg77 va b. radioaktivlik xususiyatiga ega boʻlib, pozitron chiqarib parchalanib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izobutilen

Izobutilen, SN2=S(SN3)2 -toʻyinmagan uglevodorod, rangsiz gaz. Qaynash temperaturasi — 6,9°; suyuqlanish temperaturasi — 140,35°; suyuq I.ning zichligi 594 kg/m3 (20°). Suvda yomon, spirt va efirda yaxshi eriydi. Olefinlarning barcha xossalarini namoyon qiladi. Vodorod, galogenlar, galogenvodorodlar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishadi. Katalizatorlar (mas, Ag2O) ishtirokida havo kislorodi taʼsirida oksidlanib, epoksidlar, KMpO4ning ishqoriy eritmasi ishtirokida glikollar, NYU4, (SN3SOO)4R va b. oksidlovchilar taʼsirida parchalanib karbonil birikmalar hosil qiladi. Suyuq neft mahsulotlari va gazlari krekingi va piroliziyaa oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi. Toza I. izobutanni katalitik degidrogenlash yoʻli bilan olinadi. Izooktan, izopren va b. texnik mahsulotlar olish uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Izogamiya

Izogamiya (izo... va yun. gamos — nikoh) — morfologik jihatdan bir-biridan farq qilmaydigan, ammo har xil biokimyoviy va fiziologik xu-susiyatlarga ega boʻlgan gametalarning qoʻshilishi (kopulyasiyasi)dan iborat jinsiy jarayon. I. bir hujayrali va ayrim koʻp hujayrali suv oʻtlari, tuban zamburugʻlar va koʻpchilik bir hujayralilar (ildizoyoqlilar, nurlilar, tuban gregarinalar)da uch-raydi, lekin koʻp hujayrali orga-nizmlarda (yashil suv oʻtlaridan tashqari) uchramaydi (yana q. Anizogamiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izogiyetalar

Izogiyetalar (izo... va yun. hunsos — yomgir) — sutka, oy, yil uchun yogʻin miqdori izochiziqlari yoki oy yoxud yil uchun oy yoki yillik oʻrtacha koʻp yillik yogʻin miqdori.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izolyator

Izolyator (fransuzcha: isolateur, isoler — alohidalamoq) 1) tibbiyotda — kasalxona, bolalar poliklinikasi, sanatoriya, bolalar bogʻchasi kabi muassasalarda maxsus jihozlangan bino, xona. Kasali atrofdagilarga yuqishi mumkin boʻlgan kishilar (yuqumli kasallik bilan ogʻrigan yoki shunday kasalligi bor deb gumon qilinganlar, ularga yaqin yurganlar) I.ga yotqizib davolanadi. Infeksion kasalxonalarning har bir boʻlimidagi I.-boksga alohida eshikdan kirib chiqiladi. I.da tibbiyot xodimlari yuz-kul yuvishi uchun idish turadigan, xalat va qalpoq osib qoʻyiladigan dahliz boʻlishi shart. I.da epidemiyaga qarshi rejimga qatʼiy rioya qilinadi: shaxsiy gigiyenaga bekamu koʻst amal qilishga oʻrgatilgan maxsus xodim ishlaydi, xona muntazam dezinfeksiya qilib turiladi, bemorning koʻrpa-toʻshagi, kiyim-boshi, idish-tovogʻi alohida boʻladi. Uy sharoitida alohida xona, yo uning shirma yoki choyshab bilan toʻsilgan burchagi I. vazifasini oʻtashi mumkin. 2) Veterinariyada — boshqa xoʻjalik binolaridan kamida 200 m masofada qurilgan alohida xona. I.ga kiriladigan joyga yer (ostona)ga dezinfektorlar shimdirilgan toʻshama tashlab qoʻyiladi. Goʻsht kombinatlarida bir sutkada qabul qilinadigan mollarning 1% iga qadar miqdori joylashtiriladigan I.lar qurilgan ediOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. izolyator ozidan elektr tokini oʻtkazmaydigan materiallar ular chinni shisha va sopol buyumlardan yasalgan bolishi mumkin.
Izolyator (qurilma)

Izolyator — 1) elektr kuchlanishi ostida boʻlgan elektr qurilmalarini elektrdan ajratish (izolyasiyalash) va mexanik bogʻlash uchun moʻljallangan qurilma. I. dielektrik va uni mahkamlash detallaridan iborat. Tokni yomon oʻtkazadigan materiallar (mas, chinni, ebonit, shisha, steatit, ultrachinni va b.) dan yasaladi. I.ning tuzilishi va oʻlchamlari ularga qoʻyiladigan mexanik yuk (nagruzka) lar va qurilmadagi elektr kuchlanishga, ishlatish sharoitlariga qarab tanlanadi. Elektr uzatish liniyalaridagi ochiq elektr st-yalari hamda kichik st-yalardagi I.ga atmosfera, yogingarchiliklar kuchli taʼsir etadi. Bunday hollarda I.ning tashqi yuzasi murakkab shakllarda yasaladi, 6—35 kV kuchlanishli elektr uzatish liniyalarida shtirli I., undan yuqori kuchlanishli liniyalarda I. shodalari, ichiga transformator moyi toʻldirilgan chinni korpusli I. qoʻllanadi; 2) solishtirma elektr qarshiligi katta boʻlgan modda (dielektrik); 3) radiotexnikada — elektr qarshiligi katta boʻlgan 2 simli yoki koaksi-al liniyaning qisqa tutashtirilgan boʻlagi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izolyatsiya

Izolyatsiya (frans. isolation — ajratish, tarqatish) (biologiyada) — bir necha turga yoki bir turning har xil populyatsiyasiga mansub organizmlarning erkin chatishuviga toʻsqinlik qiladigan toʻsiqlar paydo boʻlishi. I. evolyusiya omillaridan biri boʻlib, uzoq vaqt davom etganida bir turga mansub organizmlar oʻrtasida irsiy jihatdan farq qiladigan belgilarning vujudga kelishi va mustaxkamlanishiga, binobarin, tur hosil boʻli-shiga olib keladi. Tabiatda I. 2 xil: geografik (fazoviy) va biologik shakdda namoyon boʻladi. I. Yer yuzining relyefi va iqlimi bilan bogʻliq (mas, suv havzalari quruqliqda, togʻlar vodiyda, vodiylar togʻda, quruqlik esa suvda yashovchi turlarning tarqalishi va erkin chatishuviga toʻsiq boʻladi). Geografik I. inbridingni kuchaytirib, allopatrik tur hosil boʻlishiga olib keladi (qarang Turhosil boʻlishi). I. koʻpincha inson faoliyati (ovlash, oʻrmonlarni kesish, qoʻriq yerlarni oʻzlashtirish, kanallar qazish) bilan bogʻlangan boʻladi. Biologik I. chatishuvga yoki chatishishdan soʻng urugʻlanish sodir boʻli-shiga toʻsqinlik qiladigan mexanizmlar boʻlishi bilan bogʻliq. Biologik I. ekologik, etologik, morfofiziologik, fiziologik va genetik I.ga aj-ratiladi. Etologik, yaʼni biotopik I. chatishadigan individlarning har xil biotoplarda (qarang Biotop) yashashi tufayli kam uchrashuvi yoki umuman uchrash-masligiga aloqador boʻlib, simpatrik tur hosil boʻlishiga olib kelishi mumkin. Etologik I. chatishadigan orga-nizmlarning xulq-atvori oʻrtasidagi, morfofiziologik I. — koʻpayish organlari tuzilishidagi, fiziologik I. — koʻpayish muddatlari, genetik I. — irsiy mexanizmlarning tuzilishi oʻrtasidagi farq tufayli roʻy beradi. Genetik I. zigotaning qalok boʻli-shiga, qisman yoki batamom steril gib-ridlarning paydo boʻlishiga, shuningdek, yashovchanligining kamayishiga olib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izolyatsiya (texnika)

Izolyatsiya (texnika va qurilishda) — asbob-uskunalarni, shuningdek, bino va inshootlarning toʻsuvchi konstruksiyalarini ishlatish va b.da atmosferaning zararli taʼsirlaridan himoya qilish; elektr yoki issiklik energiyalarining yoʻqolishini oldini olish boʻyicha, elektrotexnik quridmalar, roʻzgʻorda ishlatiladigan elektr asboblar yordamida energiyadan xavfsiz foydalanish boʻyicha, asbob-uskunalarning shovqinsiz ishlashi boʻyicha tadbirlar majmui. Mas, binolar, issiklik qurilmalari, sovitish kameralari va b. obʼyektlarning atrof muhit bilan keraksiz issiklik alma-shinuvini oldini olish uchun obʼyektlar issiklik izolyasiya materiallari bilan bir yoki bir necha qatlamda oʻraladi (toʻsiladi) (yana q. Gidroizolyatsiya, Tovush izolyatsiyasi, Elektr izolyatsiya materiallari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izomeriya

Izomeriya (izo... va yun. meros — qism, boʻlakcha) — tarkibi va molekulyar massasi bir xil boʻlib, tuzilishi, fizik hamda kimyoviy xossalari har xil birikmalar mavjudligi. Asosan, organik birikmalarda uchraydi. Strukturaviy va fazoviy izomeriyalar farq qilinadi. Strukturaviy izomeriya massai atomlarning bogʻlanish tartibi bilan ajralib turadi. : 1) uglerod skeleta izomeriyasi — tarkibi va molekulyar massasi bir xil boʻlgan molekula skeletini hosil qiluvchi uglerod atomlari orasidagi bogʻlarning turli tartibiga bogʻliq, masalan, pentanning 3 ta izomeri bor: normal pentan (I), izopentan (II) va tetrametilmetan (III).

Molekulada uglerod atomi soni ortib borgan sayin keyingi kelayotgan har bir uglevodorod uchun izomerlar soni ham ortib boraveradi. Geksan S6N4 ning 5 ta izomeri maʼlum boʻlsa, dekan S10N22 ning 25 ta izomeri maʼlum va hokazo; 2) oʻrin izomeriyasi — bir xil uglerod skeletida vodorod bilan almashinuvchi atomlar, funksional guruhlar yoki qoʻsh bogʻlarning molekulada har xil joylashishi, masalan, xlor almashgan propanlar: SN3—SN2—SN2S1 va SN3-SNS1-SN3; 1-buten SN3SN2SN = SN2 va 2-buten SN3SN= = SNSN3. Skelet izomeriyasi bilan oʻrin izomeriyasi bir vaqtning oʻzida uchrashi ham mumkin; 3) dinamik izomeriya — tautomeriya — maʼlum sharoitda muvozanatda boʻlgan bir-biriga oson oʻtadigan ikki yoki undan ortiq izomer shaklning mavjudligi; 4) metameriyada koʻp valentli atom (kislorod, azot va b.)ga har xil tarkibli va turlicha tuzilgan radikallar bogʻlangan; masalan, S4N|0O oddiy efirining ikkita izomeri maʼlum: SN3— O—SN2SN2SN3 (metilpropil efir), SN3SN2—O—SN2SN3 (dietil efir).

Optik izomeriya molekulalarning asimmetrik joylashuvidan kelib chiqadi (qarang: Stereokimyo).

Izomerlar kimyoviy tuzilishi har xil boʻlganidan fizik va kimyoviy xossalari bilan farq qiladi. Oddiy organik birikmalar, toʻyingan va toʻyinmagan uglevodorodlarning izomerlari, avvalo fizik xossalari (qaynash, su-yuqlanish tralari va b.) bilan farq qiladi, funksional guruhari bor murakkabroq organik birikmalarning izomerlari fizik xossalari bilan ham, kimyoviy xossalari bilan ham farq qiladi. Optik izomerlarning kimyoviy xossalari, shuningdek, polyarizatsiyalangan yorugʻlikni burish xossasidan boshqa deyarli hamma fizik xossalari bir xil.

Izomeriyani ilk bor nemis kimyogarlari Yu. Libix va F. Vyoler kuzatgan (1823); bu terminni Berselius taklif etgan (1830). Kimyoviy tuzilish nazariyasi hali nomaʼlum izomerlar muvjudligini oldindan bilishga imkon berdi, buni A. M. Butlerov isbot etdi (1864).

Ad: Slanina 3., Teoreticheskiye aspekti yavleniya izomerii v ximii, per. s chesh., M., 1984; Potapov V. M., Stereoximiya, M„ 1988.

Qudrat Axmerov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izomerlanish

Izomerlanish, izomerizatsiya- organik birikmalarning mo-lekulasi ichidagi oʻzgarish. Bunda molekulalarning tuzilishi oʻzgaradi-yu tarkibi va mol. m. oʻzgarmaydi. I. reaksiyalari qaytar reaksiyalardir: izomer shakllar oʻrtasidagi muvozanat temperatura, bosim va shu kabilarga bogʻliq. Tautomeriya I.ning juzʼiy bir koʻrinishidir. Neftni qayta ishlash sanoatida motor yonilgʻilarining sifati I. yoʻli bilan yaxshilanadi, aromatik boʻlmagan xom ashyodan kimyo sanoati uchun muhim aromatik uglevodorodlar — toluol va shu kabilar olinadi. Tabiatdagi kimyoviy jarayonlarda I. muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil