Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Axborot olish kafolatlari va erkinligi

Axborot olish kafolatlari va erkinligi – har bir shax-sning oʻzi istalgan axborotni izlash, olish va tarqatishga haqli ekanligi. Oʻzbekiston Respublikasida barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslar fuqarolarga ularning huquq va manfa-atlariga daxldor boʻlgan hujjat, qaror va boshqa xil materiallar bilan tanishib chiqish imkoniyatini yaratib berishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyam, 30-modda). "Axborot olish kafolatlari va erkinligi toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni (1997-yil 24-aprel)ga koʻra, har bir fuqaro oʻz man-faatlariga daxldor axborotni bepul, boshqa axborotlarni kelishuv boʻyicha haq toʻlab olish imkoniga ega. Shaxsning bu hakda yozma yoki ogʻzaki murojaatiga qisqa muddatda, uzogʻi bilan 30 kundan kechiktir-may javob berilishi shart. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e. Oʻzbekiston Respublikasida kutubxona va hujjatxonalardan foydalanish bepulligi, fuqarolar oʻzlariga zarur axborotni bevosita yoki qonuniy vakillari yordamida izlash, olish, tadqiq etish va tarqatish, hujjat va boshqa axborot idan nusxa, foto-tasvir olishlariga ijozat berilgani bilan ham kafolatlangan. Jumladan, fuqaroviy, xoʻjalik, ma’muriy va ji-noyat ishlari koʻrilayotganda sud majlisi ishtirokchilarining soʻzlari va xatti-harakatlarini rasmana yoki stenografiya tarzida yozib olish, magnit tasmasida aks ettirish, sudning ruxsati bilan foto, kino, video tasvirga tushirish, ularni radio tarmoqlari va televideniye orqali namoyish qilish mumkin. Gumon ostidagi shaxs oʻzining qanday jino-yatda gumonsirilayotgani, ayblanuvchi – nimada ayblanayotganini bilishga, ular va ishdan manfaatdor b. shaxslar: jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fu-karoviy javobgar, ularning vakillari ihdagi barcha materiallar bilan tanishib chiqishga, ulardan koʻchirma va nusxalar olishga, shu maqsadda tarjimon xizmatidan bepul foydalanishga haklidir. Agar asossiz ushlangan, qamoqda saqlangan yoki sudlangan shaxs toʻgʻrisida ilgari matbuotda, radio va televideniye orqali xabar berilgan boʻlsa, u begunoh ekanli-gi, okdangani haqida ayni oʻsha ommaviy 813axborot vositasida e’lon qilinishi shart. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e. ommaviy axborot vo-sitalari va jurnalistlarga ham ular zarur deb hisoblagan axborotni olish, uni xolisona tekshirish va senzurasiz tarqatish imkoniyatlarini kafolatlaydi. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e.dan boshqalarning ichki hayotiga taalluqli axborotni oshkor etish, taqiqlangan ilmiy, texnikaviy, kasbiy, ishlab chiqarish jarayonlariga oid, shuning-dek davlat siri hisoblangan axborotni toʻplash va tarqatish maqsadida foyda-lanish konunga biioan javobgarlikka sabab boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborotni oʻqish

Axborotni oʻqish (kiberneti-kada)–turli xil axborot uzatuvchilaridan kelgan axborotni elektron-raqamli hisoblash mashinalariga kiri-tish uchun moslash. Biror masala haqidagi turli xil axborotlarni. ya’ni dastlab-ki ma’lumotlar, masalani yechish dasturi, masa-la yechimining natijalarini sonlar yoki komanda (buyruq)lar shaklida mashinaga kiritishda foydalaniladi. Axborotni perfolenta (teshik-teshik lentalar) yoki perfokartalar vositasida uzatish usullari keng tarqalgan. Perfokarta oʻrami kirish qurilmasiga solinadi va mashi-na uni navbat bilan tortib, choʻtkalarning kontakt tizimida "paypaslab" koʻradi. Kartaning ayni shu joyida teshik (kar-ta teshigi) bor yoki yoʻq ekaniga qarab, mashinaga elektr signal yuboruvchi kon-takt tutashadi yoki tutashmaydi. Buning ta’sirida mashina xotirasida kod qayd qilinadi. A. oʻ.ning perfokartalardan foydalanishga asoslangan bunday elektr-mexanik usulidan tashqari foto-elementlar yoki fotodiodlar yordamida oʻqish usuli ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axvirpat

Axvirpat – Sugʻdda V – VIII-asrlarda mavjud boʻlgan ijtimoiy atama. Hokimlarning sayisxona (otxona)si nozirini anglatgan. Ma’lum vaqtlarda Axvirpatlar siyosiy hayotda ham faol ishtirok etganlar. Mas, Sugdning bir qismi – Qashqadaryo vohasida VII-asrga oid "axvirpat" soʻzi yozilgan tangalar ham zarb qilingan. Axvirpat atamasi oʻrta asrlardagi miroxoʻr atamasi bilan almashgan. Mugʻqal’a hujjatlarida Axvirpatga 50 draxma miqdorida maosh belgilanganligi qayd etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axey ittifoqi

Axey ittifoqi (miloddan avvalgi 280-146) – Peloponnesda miloddan avvalgi 280 yilda tashkil topgan yunon shahar-davlatlari uyushmasi. U Makedoniyadagi shahar kambagʻallariga va qullarga qarshi ku-rashishni maqsad qilib olgan. Axey vi-loyatida tashkil topib, keyinroq uning hamma yeriga tarqalgan. Miloddan avvalgi 251 yilga kelib ittifoqqa Sikion ham qoʻshildi. Strateg Arat davrida Axey ittifoqi ga Korinf, Argos, Megara va boshqa shaharlar ham a’zo boʻlgan. Ittifoqqa kirgan jamoalar ichki muxtoriyatdan foydalangan. Oliy hokimiyat ittifoqchi fuqarolarning majlisiga topshirilgan. Bu majlis axeylarning qadimgi diniy markazi Egion shahrida yiliga 2-marta chaqirilib turil-gan. Majlis muhim masalalarni hal qilish bilan birga yuqori mansabdorlarni saylagan. Biroq Axey ittifoqi ga Sparta, Elida va Messeniyaning kirishi Rimni xavotirga solgan, Rim Axey ittifoqi ishiga faol aralasha boshlagan, bu esa Axey ittifoqining qarshiligiga duch kelgan. Miloddan avvalgi 146 yilda Rim Yuno-nistonni bosib olganidan keyin Axey ittifoqi tarqatib yuborilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axeylar

Axeylar – mil. av. 2- ming yillik boshlaridan Fessaliyada yashagan asosiy yunon kabilalaridan biri, Pe-loponnesda ham yashaganlar. A. suzi Xett hujjatlarida (miloddan avvalgi 14-asr), Gomer asarlarida uchraydi. A. davlatlari: Miken, Pilos va boshqa Troya urushidz. qatnashganlar. Miloddan avvalgi 12-asrda doriylar tomonidan Kichik Osiyo, Kiprga va boshqa orollarga, Peloponnesning shimoliyga siqib chiqarilgan (viloyat Axayya nomini olgan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Axiliya

Axiliya (yun. a – inkor qushimchasi va chylos – shira) – ovqat hazm qilish suyuqliklari boʻlmasligi me’da A.si– me’da shirasining yoʻq boʻlishi, me’dada xlorid kislota va fermentlar ishlab chikarilmasligi; pankreatik A. – me’da osti bezi tashqi sekresiyasining hosil boʻlmasligi. A. me’da va boshqa a’zolarning kasalliklari natijasida, mas, me’da bezlari atrofiyasi (organik A.) yoki ogʻir ruhiy kechinmalar, me’da bezlari ne-rviga zararli moddalar ta’sir qilishi oqibatida me’da hazm faoliyatining za-iflashishi sababli (funksional A.) ruy beradi. A. zoʻrayganda ovqat hazm boʻlishi qiyinlashadi, xususan goʻsht va oqsilli ovqatlar yeyilganda me’dada hazm boʻlmay, ichakka oʻtadi, natijada ichakka zoʻr kelib, uning ishi oʻzgaradi (ich dam boʻlib, ogʻrib turadi, ich suradi va hokazo). A.da bemorlarga me’da shirasi, xlorid kislota, pepsin, vitamin S (meva va sab-zavot sharbati, na’matak, qora smorodina damlamasi), vitamin V,, V2 (nuxat, jigar preparatlari – ekstrakt, kampolon) be-riladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axill

thumb|Axillesning oʻlimi

Axill yoki Axilles – yunon afsonalarida Troya urushi davrida Troyani qamal qilgan „Illiada“ qahramonlari ichida eng botiri. Dengiz maʼbudasi Fetida oʻgʻli Axillesni oʻlmaydigan qilish uchun tovonidan ushlab, Stiksning muqaddas suviga botirib olgan, shu tariqa Axillesning suv tegmay qolgan tovoni zaif muchasi boʻlib qolgan. Parisning moʻljallab otgan oʻqi Axillesning tovoniga tegib, uni halok qiladi. „Axilles tovoni“, yaʼni zaif joy iborasi shundan paydo boʻlgan. Uning eng yorqin obrazi „Illiada“da berilgan. Axilles shaxsini ulugʻlash Ellada, Sparta, Shim.Qora dengiz boʻylari va boshqa joylarda keng yoyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Axloq tuzatish ishlari

Axloq tuzatish ishlari – Oʻzbekiston Respublikasida jinoiy jazo turi. Mahkumni axloqan tuzatish – unda qonunga ito-atkor xulq-atvorni, inson, jamiyat va mehnatga, jamiyat turmushi qoidalari hamda an’analariga hurmatni shakllan-tirishdan iborat. Axloq tuzatish ishlari i. ish hakining 10% dan 30% gacha miqdorini davlat daro-madi hisobiga ushlab qolgan holda shax-sni mehnatga majburan jalb qilishdan iborat. Axloq tuzatish ishlari i. faqat asosiy jazo sifatida 6 oydan 3 yilgacha, jinoyat sodir etish paytida 18 yoshga toʻlmaganlarga nisbatan esa bir oydan bir yilgacha muddatga tay-inlanadi. Bu jazo ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyat sodir qilgan shaxslarga nisbatan, ularni jamiyatdan ajrat-masdan ham tarbiyalash mumkin boʻlgan taqdirda tayinlanadi, pensiya yoshiga yetgan, mehnatga qobiliyatsiz shaxslarga, homilador yoki yosh bolasini boqish uchun ta’tidda boʻlgan ayollarga va harbiy xizmatchilarga nisbatan qoʻllanilmaydi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 46- va 83-modda). Qonunda Axloq tuzatish ishlari i.ning ikki turi nazarda tutilgan boʻlib, bular jazoni mahkumning oʻz ish joyida oʻtashdan yoki jazo ijrosini na-zorat qiluvchi organlar belgilab bera-digan boshqa joyda oʻtashdan iborat. Sud shaxsga Axloq tuzatish ishlari i.ni tayinlaganda jazo tu-rini hukmda koʻrsatadi. Jinoyat-ijroiya kodeksida Axloq tuzatish ishlari i.ni ijro etish tartibi (26-modda), ichki ishlar organlarining jazolarni ijro etish inspeksiyasining nazorat ishlari (27-modda) belgilangan. Mahkum ishlaydigan korxona, muassa-sa, tashkilot ma’muriyatiga ham hukmni ijro etish borasida qonun bilan tegishli majburiyatlar yuklatilgan (28-modda).Jazo muddatini hisoblash – mahkumning ish haqidan ushlab qolingan kundan, ish haqidan ushlab qolish – ja-zolarni ijro etish inspeksiyasidan xa-barnoma olingan kundan, boshqa joyda oʻtaladigan Axloq tuzatish ishlari i.ga hukm qilingan shax-slar uchun – jazoni oʻtash uchun yuborilgan korxona, muassasa, tashkilotda ish boshlagan kundan e’tiboran boshlanadi. Mahkum ishlab bergan kunlar miqdori sud tomonidan belgilangan jazo mud-datining har oyiga toʻgʻri keladigan ish kunlari miqdoridan kam boʻlmasligi shart (JIK, 30-modda).Jazolarni ijro etish inspeksi-yasi belgilaydigan joylarda jazoni oʻtash muddati mobaynida inspeksiya yozma ruxsatisiz, mahkum tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish ta’qiqlanadi. Jazo muddati uzluk-siz boʻlgani uchun shu muddat davomida mahkumga mehnat ta’tili berilmaydi, ishlangan muddat umumiy va uzluksiz ish stajiga qoʻshib hisoblanmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axloqi muhsiniy

"Axloqi muhsiniy" - Husayn Koshifiynij axloqqa oid asari. Sul-ton Husaynning o‘g‘li, temuriylar shahzodasi, Marv hukmroni Muhsinga bag‘ishlangan. Bu asar shaxsiy, oilaviy va fuqarolik axloq asoslarini o‘z ichi-ga olgan 40 bobdan iborat. Asarda mual-lif adolat, sabr, yoqimlilik, hayo, odob, ishonch, va’daga vafo qilish, shijoat va siyosat kabi masalalar haqida so‘z yuri-tadi. "Ax. M."ni 1858-yil Ogahiy fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Asar O‘rta Osiyoda keng tarqalgan. Uning ko‘pgina nodir qo‘lyoz-ma nusxalari O‘zbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqdanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anna Axmatova

thumb
Anna Andreevna Axmatova (taxallusi; tugʻilgandagi familiyasi Gorenko) (1889-yil 23-iyun, Odessa — 1966-yil 5-mart, Moskva viloyati, Domodedovo shahri; Sankt-Peterburgda dafn etilgan) — rus shoirasi.

1910-yildan asosan Peterburgda yashagan. Birinchi sheʼrlar kitobi „Oqshom“ 1910-yilda chiqqan. „Tasbeh“ (1914), „Oqgala“ (1917), „Bar-gizub“ (1921) va boshqa kitoblaridagi sheʼrlarida lirik kechinmalar, tanholik tuygʻulari ifodalangan. Inqilobiy voqeliqdan uzoq boʻlsa-da, Axmatova bari bir muhojirlarni, yaʼni vatangado kishilarni qoralab sheʼrlar yozadi („Men oʻz yerini tashlaganlar bilan birga emas-man…“).Bir necha yillar mobaynida Anna ijodining yangi qirralari shakllandi, asarlarida Vatan mavzui ustunlik qila boshladi. 1930−1940-yillardagi sheʼrlarida Vatan, vatanparvarlik mavzulari keng aks etgan („Oltin kitobdan“, 1940; „Tanlangan asarlar“, 1944). Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashab, „Toshkent sheʼrlari“ (1944) turkumini yaratgan. „Qahramonsiz poema“ (1940 — 62) asari — Anna ijodining choʻqqisi. „Vaqtning tez oʻtishi“ (sheʼriy toʻplam, 1965) kitobida Anna ijodining oʻziga xos tomonlari aks etgan. Sharq, Gʻarbiy Yevropa shoirlari ijodidan tarjimalar qilgan („Koreya mumtoz sheʼriyati“, 1958; „Sharq mumtoz sheʼriyati“, 1969 va boshqalar). Anna nazmi umuman badiiy soddaligi, loʻndaligi va uslubining oydinligi, obrazlarining aniqligi va odmiligi, chuqur lirikli-gi va musiqiyligi bilan alohida ajralib turadi. Sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1966,1969). Toshkentda Anna yashab ijod etgan uy oʻrnida qurilgan binoga (Sodiq Azimov koʻchasi, 54) shoira xotirasini abadiylashtiruvchi lavha oʻrnatilgan (1976).

 Xotira 
Pushkin (Axmatova koʻchasi), Kaliningrad, Odessa, Kiev, Donetsk, Toshkent, Moskva, Tyumen, Astraxan, Maykop va Tomskda Anna Axmatova nomidagi koʻchalar mavjud, Yevpatoriyada (Qrim Muxtor Respublikasi) Anna Axmatova oʻtish joyi mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Sovet shoirlari
Turkum:Sovet tarjimonlari
Turkum:Toshkentlik kishilar
Turkum:Oksford universiteti faxriy doktori
Laylo Axmerova

Laylo Bekniyozovna Axmerova (1957.1.5, Andijon) – chim ustida xok-keychi, xalqaro klassdagi sport ustasi, olimpiya oʻyinlari sovrivdori. Andijon chet-tillar institutini bitirgan (1978). "Andijanka" chim ustida xokkey jamoasi tarkibida oʻynab uch marta mamla-kat chempioni boʻlgan (1979, 1980, 1986). Mamlakat terma jamoasi xokkeychilari bilan birga olimpiada (1980) hamda jahon chempionati (1981)da bronza medallarini qoʻlga kiritgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1957-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-mayda tugʻilganlar
Turkum:Andijanka hokkeychilari
Axsikatiy Abu Roshid Ahmad ibn Muhammad

Axsikatiy Abu Roshid Ahmad ibn Muhammad (1073 – 1134) – tarixchi olim, shoir.

Laqabi – „Zulfazoil“ („Fazilatlar sohibi“). Marvda yashab, sulton saroyida munshiypik qilgan. Axsikatiyning „Kitob at-taʼrix“ („Tarix kito-bi“), „Kitob fiy qavlihim“ („Ularning soʻzlari haqida kitob“), „Kitob az-zavoid fiy sharh Saqt uz-zand“ („Chaqmoq tosh uchqunlari dostoniga bitilgan sharh“) nomli asarlari saqlangan. Zahiridsin Bayhaqiyning yozishicha, Axsikatiy „Sulton al-fuzalo“ („Fozillar sultoni“) laqabi bilan mashhur boʻlib, Ozarbayjondagi ot-abeklar saroyida shoir boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Tarixchilar
Axta

Axta, ulgi – naqsh yoki rasmni qogʻozga chizib, chiziq yoʻllari igna bilan teshib tayyorlangan andaza; shuningdek andazadagi naqshni bezatiladigan buyum, sirtga oʻtkazish usuli. Xalq amaliy bez-ak san’atining kashtachilik, yogʻoch va ganch oʻymakorligi, naqqoshlik va boshqa da keng qoʻllanadi. Bezatiladigan yuzaga A. qoʻyilib ustidan pista kumir kukuni surilsa, rasm asosga tushib qoladi. A. simmetrik takrorlanuvchi taqsimpn naqshlar shaklini koʻchirish uchun juda qulay.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axtachi

Axtachi – 1) qadimgi oʻzbek qabilalaridan biri; 2) qirgʻiz-qipchoqlar urugʻidan birining nomi; 3) A. qadimgi turk-moʻgʻul xalqparida "ot tabi-bi" (sinchi), "otboqar", "sayis", "miro-xur" degan ma’nolarni bildirgan.Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida A. toponimik nom sifatida uchraydi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axunbayev Isa Konoyevich

Isa Konoyevich Axunbayev 1908.12.(25).9 – 1975.5.1, Toshkent – jarrohlik sohasidagi yirik olim. Qirgʻiziston Fanlar Akademiyasining akademigi va birinchi prezi-denti (1954-yildan). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972). Oʻrta Osiyo tibbiyot institutini tugatgan (1935). Qirgʻiziston tibbiyot instituti direktori (1948-yildan). Ilmiy ishlari endemik buqoq, tireotoksikoz va exinokokkoz mu-ammolari, shuningdek yurak va yirik to-mirlar jarrohligiga oid.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

{{DEFAULTSORT:
Axunbayev, Isa}}

Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Turkum:5-yanvarda vafot etganlar
Atsetat tola

Atsetat tola, atsetat ipak – atsetil-sellyulozadan olinadigan sunʼiy tola. Atsetat tola 140 – 150° gacha temperaturaga bardosh beradi, bundan yuqori temperaturada deformatsiyaga uchrab, shaklini oʻzgartiradi. Atsetat tola qovushqoqligi, yumshoqligi, chiroyli-ligi, kimyoviy pishiqligi va quyosh nuri taʼsiriga chidamliligi sababli sanoatda tobora koʻp ishlatilmoqda. Tarkibidagi gidroksil va atsetil guruhlarning nisbiy miqdori bilan farqlanuvchi Atsetat tola lar toʻqimachilik sanoatida koʻplab ishlatiladi. Mas, triatsetat tola asosan texnikada qoʻllanadi, uning elektr tokini oʻtkazmaslik xususiyati barcha sunʼiy va tabiiy tolalarnikidan ustun turadi. Oʻzbekistonda paxta tolasining chiqindisi –momiq asosida Atsetat tola lar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atsetilen

Atsetilen, etin, C2H2 — uch bogʻli toʻyinmagan uglevodorodlarning eng oddiy vakili. Mol.m. 26,04. Rangsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 81° (1277 mm sim. ust. da). Qaynash temperaturasi — 83,8°. Toza A. xidsiz. A. yuqori bosim ostida qizdirilsa portlaydi, havo bilan aralash-masi ham portlashi mumkin. A. kalsiy karbidga suv taʼsir ettirib olinadi. U yuqori temperaturada chala oksidlab va elektr kre-king yordamida metandan (tabiiy gazdan) ham hosil qilinadi. A. kimyoviy reaksiyalarga juda yaxshi kirishadi. U birikish reaksiyasiga kirishganda, reaksiya ikki bosqichda boradi, birinchi bosqichda eti-len qatoriga kiruvchi birikmalar hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda bular toʻyingan birikmalarga aylanadi. Ani xlorlash reaksiyasidan foydalanib, sanoatda koʻp ishlatiladigan geksaxloretan va trixlo-retilen kabi muhim birikmalar olinadi. A.ga simob tuzlari ishtirokida suv molekulasining birikishi (qarang Kucherov reaksiyasi) natijasida atsetaldegid hosil boʻladi yoki A. katalizator ishti-rokida polimerlansa, kauchuk ishlab chiqarishda xom ashyo vazifasini oʻtaydigan vinilatse-tilen olinadi. A. toʻyinmagan birikma boʻlishiga qaramay, oʻrin almashinish reaksiyalariga ham kirishishi mumkin. A. 1836-yilda kashf qilingan. Uni ilk bor 1862-yil fransuz kimyogari M. Bert-lo kumir va vodoroddan sintez qilgan. Nemis kimyogari F. Vyoler 1862-yilda Ani kalsiy karbiddan kuyidagi reaksiyaga asosan olish mumkinligini koʻrsatib berdi. Bu usul hozir ham texnik usullardan biri sifatida oʻz ahamiyatini saqlab qolgan. Sanoatda A. olishning muhim usuli tabiiy gazlarni termik krekinglashdir. Uni elektrokreking usu-li bilan metanni volta yoyi orqali (1600° da) utkazib olish ham mumkin. A. yoni-shidan koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqqanligi uchun metallarni payvandlashda va har xil mahsulotlarni sintez qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atsetilsellyuloza

Atsetilsellyuloza – sellyu-lozaning atsetat efiri. Oq amorf modda. A. olishda xom ashyo sifatida asosan paxta momigʻi, ayrim hollardagina sel-lyuloza ishlatiladi. Sellyuloza kata-lizatorlar ishtirokida sirka angidrid yoki atsetil xlorid bilan atsetillansa, tar-kibida bogʻlangan 62,4% sirka kislota qoldiqlari boʻlgan triatsetilsellyu-loza faqat ba’zi organik erituvchilar (sirka kislota, xloroform va metilen xlorid)da eriganligi uchun undan keng koʻlamda foydalanib boʻlmaydi. U deyarli nam tortmaydi. A. elektr izolyatsiya materiallari, sun’iy tola va yonmay-digan kinoplyonka olishda ishlatiladi. Triatsetilsellyulozaning 92 – 96% li sirka kislotadagi eritmasi katali-zator – sulfat kislota ishtirokida qisman gidrolizlansa, ikkilamchi A. hosil boʻladi. Uning tarkibida boglan-gan 52 – 57% sirka kislota boʻlib, bir qancha arzon erituvchilar (atseton, siklo-geksan, atseton bilan spirt aralashmasi, etilatsetat, butilatsetat va boshqalar)da eriydi. A. ishqorlar va mineral kislotalar ta’siriga beqarorroq, ammo nur ta’siriga chidamli, yonmaydi. Shuning uchun ham A. kinoplyonkalar, boʻyoq va plastmassalar ishlab chiqarishda yonuvchi nitrotsellyuloza oʻrnini tobora koʻp egallamoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Plastiklar
Turkum:Sellyuloza
Turkum:Kimyo
Atsetosirka efir

Atsetosirka efir – atsetosir-ka kislotaning etil efiri, etilatseto-atsetat. Mol. m. 118,14, xushboʻy hidli rangsiz suyuqpik. Qaynash temperaturasi 180,8°, zichligi 1028 kg/m3. Suvda (14,3% 16,5° da), etanolda, efirda eriydi. Oddiy Atsetosirka efir (ikkala shakl aralashmasi) bir vaqtda ke-ton va yenol xossalarini namoyon qiladi. U keton sifatida sianid kislota yoki natriy bisulfatni biriktirib oladi. Yenol sifatida temir xlorid ta’sirida binafsha rangga kiradi, brom eritmasini rangsizlantiradi. Sanoatda etilatse-tatga metall hoddagi natriyni ta’sir ettirib olinadi (Klayzen kondensatsiyasi). Atsetosirka efir amidopirin, antipirin, akri-xin, V, vitamin va boshqa dorilarni sintez qilishda, boʻyoq ishlab chiqarishda, shuningdek oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. 824

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ache

Ache (Guayaqui, bu soʻzma-soʻz guar: oʻrmon kalamushlari; nomi aché — odam anglatadi) — Sharqiy Paragvayning subtropik oʻrmonlarida yashagan aborigen xalqAché | Ethnologue Гуаяки // Большая российская энциклопедия : в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017..

 Xalq tarixi 
Achelar anʼanaviy ravishda ovchilar va terimchilar xalqi sifatida yashagan. Ularning tirikchiligi ov qilish, meva, asal va ildiz terish bilan bogʻliq edi. XX-asrda, Stroessnerning diktatura tizimi ostida, ular aslida ommaviy qirgʻin qilingan va ilgari bosib olingan yerlardan koʻchirilgan. XX-asrning 70-yillarida Acheni rezervatsiyaga ommaviy deportatsiya qilish amalga oshirildi, ammo 2000-yilda ularga oʻz ona hududlariga qaytishga ruxsat berildi. Achelarning hozirda aholi soni 1500 dan ortiq kishiПарагвай: общины коренного народа аче · Global Voices по-русски.

Ache haqida bir qator antropologik tadqiqotlar mavjud .

Yulian Semyonovning „Ekpansiya II“ kitobida 1940-yillarning oxirida Isaev-Stirlitzning Janubiy Amerikadagi faoliyati haqida yozilgan. Bu davrda Paragvayda Acheni tekin ovlashga ruxsat berilgani aytiladi.

 Geografiya va boʻlinish 
Achelar birinchi marta XVII-asrda iyezuitlar tomonidan tasvirlangan. Ular toʻrtta endogamik guruhdan iborat boʻlib, ular orasidagi munosabatlar tinch emas edi. Bu janubiy Ache, Ache Va, Ache Gatu va Yvytyrusu guruhlari edi. Til guarani tillariga tegishli. Ache hozirda asosan ettita aholi punktlarida istiqomat qiladi: Chupa Pou, Arroyo Bandera, Kuetuvy, Kuetuvywe, Cerro Moroti, Puerto Barra va Ypetimi. Kuetuuvă 2000-yilda Ache tashkiloti La Liga Nativa por la Autonomía, Justicia y Ética (avtonomiya, adolat va axloq boʻyicha milliy liga) tomonidan yaratilgan.

 
 Philippe Edeb Piragi, «Los Aché del Paraguay y las revelaciones de la 'Palabra de los Ancestros' : de la tradición oral a la resistencia cultural», Suplemento Antropológico, Vol.XXXVI, N°1, junio 2001, pp.: 147—245, CEADUC, Asunción, PARAGUAY.
 Бартоломеу Мелья, Луиджи Миралья, Марк и Кристина Мюнцель, Агония индейцев аче-гуаяки, М., Прогресс, 1982, 160 с.
 

 
 Последние из аче Журнал «Вокруг Света» № 8 (2587). Август 1974
Turkum:Paragvay Xalqlari
Achinlar

Achinlar, ache – Indoneziyadagi xalq, Sumatra orolining shimolida, oʻtmishda Ache sultonligi mavjud boʻlgan mintaqada yashaydi. Aholisi 1,7 mln. kishi (1992-yil). Indonez til guruhiga oid achin tilida soʻzlashadi. Islom diniga eʼtiqod qiladi. Asosiy mashgʻulotlari – dehqonchilik (sholikorlik, qora murch, kokos, kauchuk va boshqalar); hunarmandchilik – toʻqimachilik, boʻyra toʻqish va boshqa, metallni qayta ishlash, qayiqsozlik. Achinlar oʻziga xos boy adabiyotga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xalqlar
Achinsk

Achinsk – Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk oʻlkasidagi shahar (1782-yildan). Chulim daryosi boʻyida. Achinsk tuguni. Aholisi 99 ming kishidan ziyod (2024). Tegirmon, goʻsht, glinozyom kombinatlari, tikuvchilik va mebel fabrikalari, mexanika, pivo, neftni qayta ishlash zavodlari bor. Achinsk yaqinidan koʻmir va oqaktosh qazib chiqariladi. Oʻlkashunoslik, tarix muzeylari, teatr bor. Achinskga 1682-yilda asos solingan.

1935 yil 22 aprelda A. S. Pushkin nomidagi viloyat teatri binosida Achinsk drama teatri Birinchi koʻchma drama teatri sifatida tashkil etilgan boʻlib, u darhol zamonaviy mualliflar asarlari asosida turli janrlardagi spektakllar bilan eʼtiborni tortdi. , Rus klassikasi va jahon dramaturgiyasi. Hozir u viloyat davlat madaniyat muassasasi hisoblanadi va ikki bosqichli – 344 va 60 oʻrinli auditoriyalarga ega. Koʻp oʻn yillar davomida Achinsk drama teatri oʻz shahri va uning atrofidagi tumanlarning madaniy va ijtimoiy hayotida muhim rol oʻynadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Achitqidoshlar

Achitqidoshlar, turushdoshlar  – xaltachalilar sinfining bir hujayrali zamburugʻlar oilasi. Koʻpchiligi kurtaklanib, ayrimlari boʻlinib urchiydi. Maʼlum sharoitda ularda sporali xaltachalar yuzaga keladi. Hujayralari juda mayda, faqat mikroskop yordamida koʻrish mumkin, anaerob sharoitda qand moddalarining spirtli achishiga sabab boʻladi, bunda qand moddalari etil spirt bilan karbo-nat angidridga ajraladi. Achitqidoshlar qadimdan xamir, pivo, vino (may) va spirt tayyorlashda qoʻllanilib kelingan. Oqsil, yogʻ va turli vitaminlarga boy boʻlganligidan oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zamburugʻlar
Achchisoy

Achchisoy – Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. Oqtogʻning janubiy yon bagʻrida 800 m balandlikdagi adirlardan boshlanib, janubiy tomon oqadi. Bahorda Shovot kanaliga quyiladi. Uzunligi 18 km. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Achchisoy qish va bahor fasllarida sersuv boʻlib, yoz va kuzda deyarli qurib qoladi.
 

Turkum:Navoiy viloyati daryolari
Turkum:Xatirchi tumani
Achchiq buloqpar

Achchiq buloqpar — tarkibida sulfat va magniy qoldiqlari miqdori 1 g/l dan ortiq boʻlgan buloqlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqbodom

Achchiqbodom  – raʼnodoshlar oilasiga mansub kichkina daraxt yoki buta. Balandligi 1,5 m ga yaqin. Barglari nashtarsimon yoki tuxumsimon, boʻyi 3 – 4, eni 1,5 – 2 sm, bir yillik novdalarida bittadan, eski novdalarida gʻuj-gʻuj joylashgan. Gullari ikki jinsli, och binafsha rangli, boʻyi 14-19, eni 8-11 mm. Bodomning poʻsti qalin tuk bilan qoplangan, boʻyi 20 – 38 mm. Magʻzi achchiq. Achchiq bodom mart – aprelda gullab, iyun – iyulda meva beradi. Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo va Toshkent viloyatlarining dengiz sathidan 850 – 2500 m balandlikdagi adir va togʻlarida, tosh oralarida va sershagʻal tuproqlarda oʻsadi. Achchiq bodomdan shirin magʻizli bodom va shaftoli yetishtirishda payvand tag sifatida va kam suv, shagʻalli adir va togʻ qiyalarini daraxtzor va mevazorlashtirishda foydalaniladi. Magʻizda 50% moy va 2,5 – 4% gacha amigdalin glyukozidi bor, undan har xil dorilar tayyorlanadi. Achchiq bodom moyi yoʻtal, istisqo, zotiljam va buyrak kasalliklariga davo. Mahalliy aholi Achchiq bodomning ildiz poʻstidan matolarni sariq rangga boʻyashda va teri oshlashda foydalanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Raʼnodoshlar
Achchiqbuta

Achchiqbuta (Ammothamnus lemannii) – burchokdoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 50 – 100 sm. Barglari toq patsimon, uz. 10 – 19 sm, kalin tuk bilan qrplangan. Gullari oq boʻlib, uzun shingilda joylashgan. Dukkagi 1 – 4 urugʻli, spiralsimon. Urugʻi tuxumsimon, silliq, boʻyi 4, eni 3,5 mm. Achchiqbuta aprel-mayda gullab, may-iyunda urugʻlaydi. Achchiqbuta Buxoro va Surxondaryo viloyatlaridagi qumlarda va shagalli yerlarda oʻsadi. Achchiqbutaning tarki-bida 0,5 ― 1,12% alkaloid bor. Ildizida 12 – 14%, tanasida 3 −5% va ildiz poʻstila 27 – 30% boʻyoq modda boʻladi. Achchiqbutaning ildiz qay-natmasi xalq tabobatida bodga qarshi ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqjom

Achchiqjom, achchiq kosa ― zargarlikda mis kosa. Uzuk, bilaguzuk, zirak kabi ziynat buyumlarini achchiqtosh eritmasi, kislotada qaynatib, yuzidagi kir zanglarni ketkazishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqkoʻl (Sirdaryo)

Achchiqkoʻl – Sirdaryoning chap sohilidagi koʻl (Sirdaryo viloyatining Guliston tumanida). Achchiqkoʻl bahor va yoz oylarida toshqin suvlarining toʻplanib qolishidan hosil boʻlgan. Koʻl sohili qumloq. Janubi-gʻarbiy sohili ekinzor hisoblanadi. Suv sathi bahor-yoz oylarida koʻtarilib, kuz-qish oylarida pasayadi. Achchiqkoʻlga ekin maydonlaridan oqova va kollektor suvlari quyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Sirdaryo viloyati
Turkum:Alfavit boʻyicha koʻllar
Turkum:Guliston tumani
Achchiqkoʻl kollektori

Achchiqkoʻl kollektori - Fargʻona vodiysidagi eng yirik kollektorlar tarmogʻi, Achchiqkoʻl va Shimoliy Bagʻdod kollektorlaridan iborat. 1970-yilda ishga tushirilgan. Achchiqkoʻl kollektori qurilishi bilan oldindan ishlab kelayotgan juda koʻp katta-kichik kollektorlar unga tutashtirildi va qadimdan hamda yangi oʻzlashtirilgan yerlardagi umumiy uzunligi 4,6 ming km boʻlgan drenajlarning ishi yaxshilanadi. Achchiqkoʻl kollektori drenaj, sizot suvlarini hamda sugʻorishdagi tashlama suvlarni va boshqarilmaydigan soy hamda sel suvlarini ham qabul qilib Sirdaryoga quyadi. Achchiqkoʻl kollektori Markaziy Fargʻona (asosan, Fargʻona va Namangan viloyatlari)dagi 250 ming ga yerga xizmat qiladi. Achchiqkoʻl kollektorining Sirdaryoga quyilish joyida koʻp yillik oʻrtacha suv sarfi 101,1 m/s, suvning eng yuqori minerallashuvi miqdori 8,9 g/lni tashkil etadi va yil davomida 2,0 mlrd. m3 suvni chiqaradi (1999).

 

 

Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Turkum:Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Turkum:Fargʻona vodiysi
Achchiqgarvuz

Achchiqgarvuz (Citrulius colocynthis) – qovoqdoshlar oilasiga mansub ilashib oʻsuvchi bir yillik oʻsimlik. Palagining uzunligi 1 – 2 m. Barglari uchburchak shaklida, boʻyi 5 – 8, eni 4 – 5 sm. Gullari bir jinsli. Mevasi dumaloq, achchiq, diametri 7-12 sm, dastlab och yashil, pishishiga yaqin sargʻish va qoramtir boʻladi. Achchiqgarvuz avgust-sentyabrda gullab, oktyabr―noyabrda hosil beradi. Oʻzbekistonda dorivor oʻsimlik sifatida ekiladi. Vatani Shimoli-sharqiy Afrika. Mevasining tarkibida glyukozid bor. Achchiqgarvuzning mevasidan surgi sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiq-chuchuk

Achchiq-chuchuk — pomidor va piyozdan mavsumiy tayyorlanadigan salat. Piyoz mayda toʻgʻralib, sovuq suvda yuviladi, uning ustiga yupqa qilib pishgan pomidor, koʻk qalampir toʻgʻraladi, tuz sepib aralashtiriladi. Achchiq-chuchuk tayyorlashda 500 g pomidorga 1 — 2 bosh piyoz va taʼbga koʻra tuz, qalampir kerak boʻladi. Bunday salat Fargʻona vodiysida shakarob nomi bilan mashhur. Unga yupqa va mayda toʻgʻralgan bodring ham qoʻshiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Salatlar
Achchiqoʻt

Achchiqoʻt (Chrorophora sabulosa) — sutlamadoshlar oilasiga mansub, boʻyi 8 — 15 sm, keng shox-shabbali bir yillik oʻt. Barglari tuxumsimon yoki toʻgarak, boʻyi 2,3 — 3, eni 1,6 — 2,8 sm. Mevasi (koʻsagi)ning boʻyi 4 — 4,5, eni 5 — 6,5 mm. Urugʻi silliq, boʻyi 3 — 3,5, eni 2 — 2,3 mm. Aprel-iyulda gullaydi va meva beradi. Achchiqo't Oʻrta Osiyoda va Orol boʻyi tekisliklarida oʻsadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlari hamda Qoraqalpogʻistondagi qum uyumlarida tarqalgan. Achchiqoʻtdan surgi sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqqozon

Achchiqqozon — chelaksimon mis qozon. Ipak boʻyash korxonalarida boʻyalgan ipakning ranglari mustahkam boʻlishi uchun achchiqtosh eritilib, ipakni solib achchiqqa bosishda ishlatiladi. U 20 chelak suvni qabul qila oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashel madaniyati

Ashel madaniyati – quyi paleolit davri madaniyati. Shu davrga oid tosh choʻqmor, bir yoki ikki tomoni uchirilib, oʻtkir qilingan turli shakddagi chaqmoq toshlardan iborat qurollar dastlab Fransiyaning Amen shahri yakunidagi Sent-Ashelda topilgan va bu madaniyat shu joy nomi bilan atalgan. Ashel madaniyati davri odamlari ibtidoiy jamiyat tuzumining quyi bosqichida gʻorlarda, daryo boʻylaridagi pana yerlarda toʻdalashib yashab, ovchilik bilan hayot kechirgan. Olovdan foydalangan. Ashel madaniyati Gʻarbiy vaSharqiy Yevropada, Kavkaz, Old Osiyo, Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Ashel madaniyatiga oid qarorgohlar Janubiy Qozogʻistonda (Qoratov), Toshkent viloyati (Koʻlbuloq), Fargʻona vodiysida (Selungur) va boshqa joylarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Ashyoviy dalil

Ashyoviy dalil – jinoyat yoki fuqarolik ishini toʻgʻri yuritish uchun ahamiyatli boʻlgan narsalar. Amaliyotda "tilsiz guvohlar" deb yuritiladi. Ke-lib chiqishini, kimga tegishliligini, ma’lum maqsadlarda foydalanilganli-gini yoki turgan joyi oʻzgarganligini, u yoki bu moddalar, narsa, jarayon va hodisalar ta’sir etganligini aniqlash mumkin boʻlgan moddiy belgilarga, shuningdek ish holatlarini aniqlashga xizmat qiladigan har qanday boshqa alomatlar va belgilarga ega boʻlgan narsa Ashyoviy dalil hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 203-modda); ular ishni mazmunan hal qilish uchun aniqlash vositasi boʻlishi mumkin. Ashyoviy dalil oʻz xususiyatlariga koʻra quyidagicha tav-siflanadi: 1) jinoyat ob’ekti boʻlgan Ashyoviy dalil, 2) jinoyat quroli boʻlgan Ashyoviy dalil, 3) 830jinoyat izlarini oʻzida saqlab qolgan Ashyoviy dalil ; 4) jinoyat orqasida topilgan boylik. Ashyoviy dalil lar hodisa sodir boʻlgan joyni yoki boshqa joylarni, binolarni koʻzdan kechirish, tanib olish uchun koʻrsatish, guvohlantirish, murdani eksgumatsiya qilish, ekspert tekshiruvi uchun namu-nalar olish, koʻrsatuvni hodisa yuz bergan joyda tekshirish, olib qoʻyish, tintuv oʻtkazish jarayonida olinishi.mumkin. Narsani Ashyoviy dalil deb e’tirof etish va uni jinoyat ishiga qoʻshib qoʻyish toʻgʻrisida surishtiruvchi, tergovchi –qaror, sud esa – ajrim chiqaradi, ularda Ashyoviy dalil ni ishda qoldirish yoki uni saqpash uchun topshirish masalasi hal qilinishi lo-zim. Ashyoviy dalil larni saqlash yoki boshqa joyga yuborish uchun alohida tartib belgilan-gan. Ashyoviy dalil, ular haqidagi masala sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi, ajrimi bilan yoxud surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning ishni tugatish toʻgʻrisidagi qarori bilan hal qilinmaguncha saqlab turiladi. Hukmda, shuningdek jinoyat ishini tugatish toʻgʻrisidagi ajrimda yoki qarorda Ashyoviy dalil lar masalasini hal etish qoidalari, Ashyoviy dalil larni shikastlaganlik yoki yoʻqotganlik uchun javobgarlik (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 204–212-moddalar), Ashyoviy dalil larni talab qilib olish va taqdim etish tar-tibi va majburiyati, ularni saqlash va qaytarib berish tartibi qonun bilan bel-gilab qoʻyilgan (Oʻzbekiston Respublikasi FPK, 80-83-moddalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashin

Ashin – qadimgi turkiy urugʻlardan birining boshligʻi. U ikkinchi Hunnu saltanati davrida hunnular xoni Mu-gonxonga qaram boʻlgan. Saltanat tabgʻach (tobos) xonlari tomonidan yemirilgach (439), A. 500 uylik urugʻi bilan Oltoy oʻlkasining togʻli tumanlariga koʻchib oʻtgan. A. urugʻi boshqa turkiy urugʻlar bilan qoʻshilib, turk yoki turkut (turklar) degan nom bilan mashhur boʻla boshlagan. Biroq tabgʻach xonlari qoʻl ostidagi ju-jan (moʻgʻul urugʻlari) xonlariga qaram edi. A. oʻlgach, uning avlodlari teleut (turkiy qavmlardan biri) va boshqa turkiy qabilalar bilan ittifoq tuzib (545), ju-janlarga qarshi kurash boshladi. Bu ku-rash natijasida sharqda Koreya, gʻarbda Bolqon yarim oroldagi Adirna (hozirgi Edirne) shahrigacha, janubida Kavkaz, Eron, Afgʻoniston, Tibetgacha, shimoliyda Sibirning Shimoliy mintaqalarigacha choʻzilgan keng hududda birinchi ulugʻ xoqonlar davlati tuzildi. A. avlodlari 8-asrdagi Gʻarbiy turk xoqonligini hamda 10-asr gacha davom et-gan Xazar xo-qonligini ham boshqargan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashina

Ashina (}}) — VI-VIII asrlarda Turk xoqonligini boshqargan sulolaKlyashtornyy S. G. Istoriya Tsentral’noy Azii i pamyatniki runicheskogo pis’ma. SpbGU, 2003, 52 bet. 

Turk xoqonlarining afsonaviy nasabnomasi bilan bogʻliq birinchi ikonografik asar, shuningdek, eng qadimiy yodgorligi — Soʻgʻd tilida yozilgan „Bugut stelasi“ (580-587). Klyashtornyy S. G.'' Istoriya Tsentral’noy Azii i pamyatniki runicheskogo pis’ma. SpbGU, 2003, 250-bet
Ashina etimologiyasi borasida turli xil firklar mavjud. („A“ — xitoy tilida hurmat belgisi, qoʻshimcha soʻz boʻlagi — „shono“, „chino“, moʻgʻulcha — „boʻri“; Aqshina — „olijanob boʻri“).

1) qadimgi turkiy urugʻlardan birining nomi;

2) Turkiy xoqonlar nomiga qoʻshib aytiladigan faxriy unvon (masalan, Ashina Xelu, Ashina Sher va boshqalar).

 Yana qarang 
 Ashina Tuvu

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gumilov L. N. Drevniye tyurki. M.-L., Nauka, 1967.
 Klyashtornyy S. G. Drevnetyurkskaya nadpis' na kamennom izvayanii iz Choyrena // SNV. Vyp. XXII. M.: 1980. S. 90—102.
 Klyashtornyy S. G. Versiya drevnetyurkskoy genealogicheskoy legendy u Al-Biruni // Srednevekovyy Vostok. Istoriya. Kul’tura. Istochnikovedeniye. M., 1980.
 Klyashtornyy S. G. Savinov D. G. Stepnyye imperii drevney Yevrazii. SPb: 2005.
 Klyashtornyy S. G. Drevnetyurkskiye runicheskiye pamyatniki kak istochnik po istorii Sredney Azii, M., 1964.

Turkum:Turkiy sulolalar
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Ashir

Ashir (arab.) – qadimgi hajm oʻlchovi; qiymati Xalqaro birliklar tizimi boʻyicha 6 l ga teng (1 A.=6 l).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashkenazilar

Ashkenazilar – yahudiylarning etnik guruhi, oʻrta asrda Germaniyada yashagan yahudiylar avlodi. Yevropa va Amerika yahudiy aholisining katta qismini, Isroil yahudiylarining yarmiga yaqinini tashkil etadi. Idish tilida soʻzlashadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashl

Ashl – qadimgi uzunlik oʻlchov birli-gi; qiymati Xalqaro birliklar tizimi boʻyicha 39,9 m ga teng (1 A.=39,9 m).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashoka

Ashoka (- Maurya davlatining eng buyuk hukmdori hisoblanadi. U Maurya davlatini m.a.273-yildan m.a. 232-yilga qadar boshqardi va oʻzining kuchli strategik urushlari bilan Mauryani hozirgi kundagi Afg'oniston, Shimoliy Hindistonni oʻz ichiga olgan qudratli davlatga aylantirdi. Ashoka asosan Buddaviylik dining homiysi sifatida tanilgan. Zamonaviy olimlarning fikriga koʻra, buddaviylikni dunyo diniga aylantirish uchun bu hukmdor hammadan koʻproq mehnat qilgan

thumb|Ashoka imperiyasi

 Hayoti 
 Kelib chiqishi va bolaligi 
Ashoka Chandraguptaning nevarasi va Bindusaraning oʻgʻlidir. Ashokaning onasi-Subxadrangi kambagʻal braxman Champakanagarning qizi boʻlgan..Afsonaga koʻra, otasi uni haramga berdi, chunki unga qizining oʻgʻli katta hukmdor boʻlishini bashorat qilishgandi. Boshida Ashokaning holati juda past edi: uning qirolning olijanob xotinlaridan koʻplab aka-ukalari, shuningdek oʻz onasidan katta akasi bor edi. Bolaligida Ashoka juda jonli va baland ruhli bola edi va u bilan kurashish juda qiyin edi. U ayniqsa ovchilikda juda mohir boʻlgan. Ashoka chiroyli emas edi. Ammo hech bir shahzoda uni mardlik, jasurlik, qadr-qimmat, sarguzasht va muhabbatni boshqarish qobiliyatidan ustun qoʻymagan. Shuning uchun Ashoku barcha amaldorlar va oddiy odamlar tomonidan sevilgan va hurmat qilingan. Bindusara oʻzining boshqaruv mahoratiga eʼtibor qaratdi va Ashoka yosh boʻlishiga qaramay, uni Avanti hokimi etib tayinladi.
 Harbiy yurushlari 
 Kalingaga hujum 
Taxtga koʻtarilganidan sakkiz yil oʻtgach, Ashoka Kalinga (Orissa) saltanatiga qarshi urush eʼlon qildi. Oʻz hukmida Ashoka urush paytida 150 ming kishi asir olinganligi va 100 mingdan koʻproq kishining oʻldirilganligi haqida xabar beradi. Kalinga muhim strategik va tijorat mamlakatining qoʻshilishi imperiyaning mustahkamlanishiga yordam berdi. Kalinga Ashokaga qattiq qarshilik koʻrsatdi. Bu hudud Nands saltanatining bir qismi edi, keyin u mustaqillikka erishdi. Kalingani zabt etishga bagʻishlangan maxsus qarorda Ashokaning oʻzi oddiy odamlarga ham, Mauriyaliklarning kuchiga dosh berishni istamagan zodagonlarga nisbatan qattiq jazo qoʻllanilganini tan oldi. Ashoka hatto bosib olingan hududda vaziyatni yaxshilash uchun maxsus choralar koʻrgan edi.
 Maurya Imperiyasi hududining kengayishi 
thumb|right|Ashoka davlati
Maurya davlati juda katta hududni oʻz ichiga olgan. Turli xil dinli, turli millatlar va qabilalar yagaona bir davlatga jipslashgan. Ashoka, shuningdek „Arthashastra“ yozuvlariga koʻra, bu davrda hokimiyati janubiy okeandan Himolay choʻqqilarigacha boʻlgan ulkan hududlargacha choʻzilgan. Hukmdor boshchiligidagi hududda muhim davlat gʻoyasi paydo boʻlgan edi. Davlatning chegaralari uzunlashgan, uning yaqin va uzoq qoʻshnilari bilan munosabatlari yaxshilangan.Yunonlar bir necha bor Yon va Kambodjani Ashoka davlati tarkibi sifatida tilga olgan.
thumb|250px
 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abbos Ashrabov

Ashrabov Abbos Boboyevich (1913.2.10, Piskent) — qurilish sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Texnika fanlari doktori (1961), professor (1960). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1940), shu institutda ishlagan (1935-91), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Inshootlar instituti direk-tori (1958-63), Toshkent arxitektura va qurilish institutida professor (1992-96). Ilmiy ishlari qurilish materiallari-ga, binokorlik nazariyasi va amaliyotiga, zilzilabardosh binolar va inshootlarga doir. A. zilzilabardosh binolar yaratishga asos solganlardan biri. U Oʻrta Osiyoda birinchi boʻlib beton va temir-beton buyumlarga yengil toʻldirgich — keramzit ishlatishni, qurilishni industrlashti-rish usullarini, tarixiy yodgorliklardan zamonaviy binolar qurilishida foy-dalanishni tavsiya etdi. A.ning beton va temir-beton sohasida olib borgan ilmiy tadqiqot ishlari natijalari Davlat standartlari meʼyorlari (normalari)ga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Muxtor Ashrafiy

Muxtor Ashrafovich Ashrafiy (1912.11.6, Buxoro – 1975.15.12, Toshkent) – kompozitor, dirijyor. Oʻzbek operasi asoschilaridan. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1939).

 Taʼlim 
Samarqand musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot institutida tahsil olgan (1928—1930). Kompozitsiyadan S. N. Vasilenko, B. S. Shexter, M. O. Shteynberglardan taʼlim olgan. Peterburg konservatoriyasini dirijyorlik boʻyicha tugatgan (1948).

 Mehnat faoliyati 
1930-yildan Oʻzbek davlat musiqali teatri, keyinchlik Navoiy nomidagi Oʻzbek opera va balet teatrining badiiy rahbari va bosh dirijyori, direktori (1967—1971), 1944-yildan Toshkent konservatoriyasining oʻqituvchisi, professor (1953-yildan), rektori (1947–62; 1971—1975). Samarqand opera va balet teatrining direktori, badiiy rahbari va bosh dirijyori (1964—1966).

 Ijodi 
Birinchi asari – „Sodrash“ marshi T. Sodiqov va Sh. Ramazonov bilan hamkorlikda yuzaga kelgan (1929). Ustozi S. N. Vasilenko bilan hamkorlikda ilk oʻzbek operalari „Boʻron“ (Komil Yashin librettosi, 1939) va „Buyuk kanal“ (Komil Yashin va Mamajon Rahmonov librettosi, 1940)ni yaratgan. „Qahramonlik“ (1942), „Gʻoliblarga shon-sharaflar“ (1944) simfoniyalari, „Dilorom“ (Komil Yashin va M. Muhamedov librettosi, 1958), „Shoir qalbi“ (I. Sulton librettosi, 1960—1961) operalari, „Sevgi tumori“ (1969), „Matonat“ (1971), „Muhabbat va qilich“ (1973) baletlari, „Rustam haqida doston“ (1975, „Shohnoma“ asosida) oratoriyasi oʻzbek musiqa madaniyatiga qoʻshilgan katta hissa boʻldi. „Vaqt taronasi“ kantatasi (1952), „Bahor yeli“ (1937), „Nasriddin Buxoroda“ (B. Arapov bilan hamkorlikda, 1942), „Opa-singil Rahmonovalar“ (1954), „Natashaxonim“ (1965), „Koniyut gʻorining siri“ (1967), „Semurgʻ“ (1972), „Gang uzra tong“ (1975) kabi kinofilmlarga musiqa yozgan, sim-fonik poema va syuitalar yaratgan. „Dilorom“ operasi asosida birinchi oʻzbek film-operasi yaratildi.

 Mukofotlari 
„Hamza“ nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti (1970) hamda J. Neru (1971), J. A. Nosir (1972) xalqaro mukofotlari laureati.

 Oilasi 
 Qizi — Muqaddima (1936—2013), sharqshunos
 Oʻgʻli — Firuz (1937—2009), arxitektor
 4 nafar nabirasi bor.

 Nomini abadiylashtirish 
Toshkent konservatoriyasi va Toshkentdagi koʻchalardan biriga Ashrfiy nomiga berilgan. Toshkentda
Muxtor Ashrafiy uy-muzeyi tashkil qilingan. Shuningdek, Buxoro markazida uning nomi bilan ataladigan koʻcha bor. Abdurauf Fitrat asos solgan musiqa maktabi hozirgi kunda Buxoro ixtisoslashtirilgan sanʼat maktabiga aylantirilgan va unga Muxtor Ashrafiy nomi berilgan.

 

 
As: Oʻzbek qushiqlari, T., 1939; Vto-raya simfoniya, M., 1942, Pervaya simfoniya („Geroicheskaya“), M., 1945; Kantata „Oʻzbekiston“, T., 1948; Tadjikskaya tansevalnaya syuita, M., 1957; Arii iz operi „Dilorom“, T., 1972; „Amulet lyubvi“, klavir, T., 1973; Muzika v mosi jizni, T., 1975.Ad..Djabbaro v A., Solomonova T., Kompozitori i muzikovedi Oʻzbekistana, T., 1975; Pekker Ya. B., Oʻzbekskaya opera, M., 1984.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Ashrafiy

Ashrafiy – 1) 14-asrda Eronda zarb etilgan oltin pul. Uni zarb qildirgan Chuponiy Malik Ashraf (1344–56) sha’niga shunday atalgan. Vazni bir misqoldan ortiq boʻlgan. 17-asrda 4-donakka, ya’ni 3,2 g ga teng boʻlgan. Arablarda dinor yoki qirsh, Balx va Movarounnahrda tanga deb atalgan; 2) 18– 19-asrlarda Buxoroda zarb etilgan oltin pul. Buxoro xonligining 18–19-asrlardagi agrar munosabatlariga oid ta-rixiy hujjat (Mirza Bade’ devonning "Majma al-arqom" asari)da keltirilgan ma’lumotlarga koʻra, A. 93% sof oltindan bir misqol ogʻirlikda zarb etilgan. Bir A.ning qiymati 19 ta kumush tangaga teng boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxtor Ashrafiy uy-muzeyi

{
 "type": "FeatureCollection",
 "features": 
 {
 "type": "Feature",
 "properties": {
 "marker-color": "#000000",
 "marker-size": "medium",
 "marker-symbol": "hotel"
 },
 "geometry": {
 "type": "Point",
 "coordinates": 
 69.29067442869894,
 41.31483661298603
 
 }
 }
 
}

Muxtor Ashrafiy uy-muzeyi — Toshkentdagi oʻzbek bastakori va dirijyori, SSSR xalq artisti Muxtor Ashrafiy hayoti va ijodiga bagʻishlangan muzey.

 Tarixi 
Muxtor Ashrafiy uy-muzeyi, 1982-yili bastakorning Toshkent shahrida 1965-yildan 1975-yilgacha yashab ijod qilgan xonadonida tashkil etilgan.

Memorial muzeyi o‘zbek kompozitori va dirijyori, Toshkent Davlat Konservatoriyasi professori, xalq artisti, davlat va xalqaro mukofotlar sovrindori, jamoat arbobi va maʼrifatparvar Muxtor Ashrafiyning (1912 — 1975) hayot va ijod yo‘li bilan tanishtiradi. Muzey kompozitor yashab ijod qilgan Toshkentdagi xonadonda 1976-yili tashkil etilgan. Muzey ko‘rgazmasining ochilish marosimi 1982-yil 11-iyunda bo‘lib o‘tgan. Muzey fondi asosini kompozitorning oilasi, hamkasblari va shogirdlari taqdim etgan 16 mingdan ortiq eksponatlardan iborat kompozitorlik va dirijyorlikka oid keng arxividan iborat. Arxiv hujjatlari nafaqat kompozitorning hayot va ijod yo‘li, balki respublikaning musiqa sanʼati taraqqiyoti haqida ham hikoya qiladi.

Mehmonlar ekskursiyalar davomida Muxtor Ashrafiyning respublika madaniyatining turli sohalaridagi faoliyatining aks ettiruvchi fotosuratlar, afishalar, dasturlar, xatlar va yodgorliklar bilan tanishadilar. Konsert zalida madaniyat va sanʼat arboblari bilan ko‘plab ijodiy uchrashuvlar, yubiley va xotira kechalari, badiiy ko‘rgazmalar va konsertlar o‘tkazib kelinadi. Memorialning birinchi zalida Muxtor Ashrafiyning 1912-yildan 1945-yilgacha bo‘lgan dastlabki hayot faoliyatini hikoya qiluvchi turli eksponatlar joy olgan. Avloddan avlodga o‘tib kelayotgan oilaviy ashyolari: 200-yil avval buxorolik ustalar yasagan dutor va tanbur, o‘zbek cholgʻu asboblari va kompozitorning bolaligi o‘tgan Buxoro shahridagi uy maketi joy olgan.

Ko‘pgina teatr afishalari, konsert das va fotosuratlarda Muxtor Ashrafiyning bu davrdagi ijodiy ishlari ko‘rsatib oʻtilgan. Zalning asosiy eksponati Birinchi qahramonlik simfoniyasini yozgani uchun O‘zbekiston SSR hukumati tomonidan berilgan sovgʻa hisoblanadi (1942-yil).

 Ekspozitsiyasi 
Muzey ekspozitsiyasida milliy opera asoschisining fotosuratlari, hujjatlari, qo‘lyozmalari, plakatlar, spektakl das, shuningdek, dirijyorning shaxsiy arxivi o‘rin olgan. Bundan tashqari bastakorning bolaligi oʻtgan uyning dioramasi ham mavjud.

Muzey beshta xonadan iborat. Birinchi zalda uning bolalik yillari, uchtasida esa hayot davrlari bo‘yicha asarlari ko‘rsatilgan, beshinchi zal Ashrafiyning ijtimoiy-pedagogik faoliyatiga bag‘ishlangan. Muzey xonalaridan biri buyuk bastakor va rejissyorning ijodiy faoliyatiga bag‘ishlangan. Bu yerda uning „Rustam afsonasi“, „Muhabbat tumori“, „Temur Malik“ va boshqa koʻplab asarlari toʻplangan.

Zal qismi konsertlari, koʻrgazmalar va musiqa saloni uchun ajratilgan.

 

Turkum:Toshkent muzeylari
Turkum:Oʻzbekistondagi uy-muzeylar