Oʻzbek alifbosi

Oʻzbek arab alifbosi

Oʻzbekistonda 1929-yilgacha arab yozuvidan foydalanilgan. 1920-yillarda ayrim Turkiy davlatlar arab yazuvidan voz kechib lotin yozuviga oʻta boshladilar. Birinchi boʻlib Ozarbayjon 1922-yilda lotin yozuvida oʻtdi, 1928-yilda esa Turkiya lotin yozuvini qabul qildi. 1920-yillarning oʻrtalaridan Oʻzbekistonda arab yozuviga keng hujum boshlandi. Arab yozuvi qoloqligimizning, savodsizligimizning, dindorligimizning sababchisi deb eʼlon qilindi. 1929—1930 oʻquv yilidan Oʻzbekiston lotin yozuviga oʻtdi va biz oʻzbek xalqining asrlar davomida yaratilib kelingan hamda chop etilgan ilmiy, badiiy va falsafiy adabiyotdan uzilib qoldik.

 Arab alifbosi 
آ ا أ ء ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ٶ ۇ ۉ ە ة ى ي ې ٸ

 Yanalif 

1929-yildan boshlab arab yozuvidan yangi lotin vozuviga (yanalif) oʻtilgan. U 1940-yilgacha ishlatilgan.
 A a B b C c Ç ç D d E e Ə ə F f G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n N̡ ᶇ O o Ө ө P p Q q R r S s Ş ş T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ '

 Kiril yozuvi 

1940-yilda Oʻzbekistonda kirill yozuviga oʻtildi. Buning natijasida 1929-40 yillar oraligʻida chop etilgan ilmiy, badiiy, pedagogik, oʻquv dan uzilib qoldik.

 A a B b V v G g D d Ye e Yo yo J j Z z I i Y y K k L l M m N n O o P p R r S s T t U u F f X x Ts s Ch ch Sh sh Ъ ʼ E e Yu yu Ya ya Oʻ oʻ Q q Gʻ gʻ H h

1940-yildan 1991-yilgacha oʻrta hisob bilan oʻzbek tilida 50 ming nomda 50 million nusxada kitoblar chop etilganini (bunga shu yillari nashr etilgan jurnal, gazetalar kirmaydi) hisobga olsak, biz yana lotin yozuviga oʻtishda qanchadan-qancha adabiyotdan yiroqlashishimiz mumkinligi ayon boʻladi.

 Lotin alifbosi 

 Lotin yozuviga koʻchish 

Lekin dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari (ularni sanab oʻtirishning hojati yoʻq) lotin yozuvidan foydalanadilar. Shuning uchun ham hozirgi eng zamonaviy texnika, tabiiy fanlar yoki ijtimoiy tadqiqotlar haqidagi shu yozuv asosida yoritiladi. BMT, UNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlarning xabar qilishlaricha, yangi texnika, texnologiya va fanga tegishli ning 80 foizi lotin yozuvida chop etilar ekan.

 A a B b D d E e F f G g H h I i J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s T t U u V v X x Y y Z z Oʻ oʻ Gʻ gʻ Sh sh Ch ch ng ʼ

Demak, Oʻzbekistonni dunyoning rivojlangan mamlakatlari qatoriga qoʻshilishi uchun lotin yozuviga oʻtish maqsadga muvofiqdir. Oʻzbekistonda bu jarayon bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda va 2005-yilda tugallanishi koʻzda tutilgan.

 Alifbolardagi mosliklar 
KirilLotinKirilLotinA aA aS sS sB bB bT tT tV vV vU uU uG gG gF fF fD dD dX xX x (qoida)Ye eE e ~ Ye ye (qoida)Ts sS s ~ Ts ts (qoida)Yo yoYo yoCh chCh chJ jJ jSh shSh shZ zZ zʼʼ – tutuq belgisi (ajratish belgisi)I iI iY yY yE eE eK kK kYu yuYu yuL lL lYa yaYa ya (istisno)M mM mOʻ oʻOʻ oʻN nN nQ qQ qO oO oGʻ gʻGʻ gʻP pP pH hH h (qoida)

 Qoidalar 
 Ts (Ts) harfi 
 Soʻz boshida yoki soʻz oʻrtasida undosh tovushdan keyin S yoziladi.
 Lekin soʻz oʻrtasida unli tovushdan keyin Ts yoziladi.

Misol uchun
KirilLotincha toʻgʻriLotincha notoʻgʻrisirksirkcirk, tsirksexsexcex, tsexreaksiyareaksiyareakciya, reaktsiyaaksioneraksionerakciober, aktsionerfederasiyafederatsiyafederaciya, federasiyafunksiyafunksiyafunktsiya, funkciya

 Ye (Ye) harfi 
 Soʻz boshida yoki soʻz urtasida unli tovushdan keyin Ye yoziladi.
 Lekin soʻz oʻrtasida undosh tovushdan keyin E yoziladi.

Misol uchun
KirilLotincha toʻgʻriLotincha notoʻgʻriengilyengilengilettiyettiettiNizoevNizoyevNizoevqaerdaqayerdaqaerda

 Qattiq X va yumshoq H harflari 
 Kirill H harfi lotincha H yoziladi.
 Kirill X harfi lotincha X yoziladi.

Misol uchun
KirilLotincha toʻgʻriLotincha notoʻgʻridorixonadorixonadorihona, dorikhonajahonjahonjaxon, jakhon

 Istisnolar 
 Ya (Ya) harfi 
 Sentyabr soʻzi lotincha sentabr yoziladi.
 Oktyabr soʻzi lotincha oktabr yoziladi.

 Bosh harflar 
Misol uchun
KirilLotincha toʻgʻriLotincha notoʻgʻriBARChAMIZNIBARCHAMIZNIBARChAMIZNIChIQIShCHIQISHChIQIShShaharShaharSHahar

 Abbreviaturalar 
Misol uchun
KirilLotincha toʻgʻriLotincha notoʻgʻriMChJMCHJOʻzbek tilining imlo lugʻati. Toshkent, 1995. 25-b.MChJ, MCJYeVBYVBYEVB, YeVB, EVB

 Oʻzbek alifbosi islohoti 
Oʻzbek alifbosi yoki imlo qoidalarini isloh qilish boʻyicha bir qancha takliflar ilgari surilgan.

VIII-IX asrlar oraligʻida oʻzbeklarning ajdodlari qadimgi uygʻur, xorazm va Oʻrxun-Enasoy yozuvlarini qoʻllagan. Oʻrta Osiyo arablar tomonidan egallanganidan soʻng, arab alifbosi isteʼmolga kiradi. 1928—1940-yillarda lotin alifbosi amalda boʻlib, 1940-yilda SSSRdagi boshqa koʻplab tillar singari oʻzbek tili ham kirill yozuviga oʻtkazildi.S. I. Ibragimov. Uzbekskiy alfavit i voprosi ego sovershenstvovaniya // Voprosi sovershenstvovaniya alfavitov tyurkskix yazikov SSSR. – M.: Nauka, 1972. – S. 157—173. Oʻzbekiston mustaqil boʻlganidan keyin, 1993-yilda lotin alifbosiga qaytildi.

 Tarix 
 Eski oʻzbek yozuvi 

Eski oʻzbek yozuvi arab grafikasiga asoslangan boʻlib, u quyidagi harflarni oʻz ichiga olgan: ى ﻩ و ن م ل ک ق ف غ ﻉ ﻅ ﻁ ﺽ ﺹ ش س ژ ز ر ﺫ د خ ﺡ چ ﺝ ت ﺕ پ ب آ ا . XIX asrda /g/ tovushi uchun گ hamda /ŋ/ tovushi uchun ڭ harflari kiritilgan. Biroq oʻshanda oʻzbek yozuvining aniq meʼyorlari boʻlmagan va turli nashrlar har xil imlo qoidalaridan foydalanishgandi. Qoʻqonlik maʼrifatchi Ashurali Zohiriy oʻzining 1916-yilda nashr etilgan „Imlo“ darsligida shunday deydi:

"Bizning hozirgi (eski) imlomizda qoida degan narsa aslo rioya etilmagʻonligidan har kim oʻzicha qanday yozmoqni xohlasa, oʻshanday yoza bergʻon; bu adabiyotimizning kengayishiga sad boʻlib, yoshlarimizning qiynalishidan boshqa ajnabiy millatlarning qoshida tilimizning masxara qildirib, madaniy tillarga baho qoʻygʻonda, qimmati hech boʻlishiga sabab boʻldik. Shunga binoan bul „Imlo“ risolasini yozdim. Eng zarur qoidalarni darj etdim… „hoye rasmiya“ni imlomizgʻa kirgʻizdim."Ashurali Zoxiriy. Imlo – Qozon: „Umid“ tipo-litografiyasi. 1916 – V 3

1919-yilda Toshkentda Fitrat boshchiligida til-imlo va adabiyot masalalari bilan shugʻullanuvchi toʻgarak-seminar – „Chigʻatoy gurungi“ jamiyati tashkil topadi. Bu xakda „Ishtirokiyun“ gazetasi shunday yozgan edi:

"Toshkentda yosh buxoroliklarning faol aʼzolaridan Fitrat afandi ila oʻzbek yoshlari tarafidan „Chigʻatoy gurungi“ nom(li) yangi bir jamiyat tuzilgan. Milliy ishlar komissariati tarafindan tasdiq etilib ishka kirishkan. Bu jamiyatning maqsadi: Turkistondagi eski va yangi turkiy asarlarni jam qilib, turkiy tilini ixyo qiluv haqinda materiyol hozirlamok, lugʻat va adabiyot dunyosin boyitmoqdir"."Chigʻatoy gurungi". Ishtirokiyun – 1919, 4 fevral (№ 66).

„Chigʻatoy gurungi“ jamiyati faoliyatida alifbo va imlo masalalari alohida oʻrin tutadi. Bunga quyidagi omillar sabab boʻlgan:

1) eski oʻzbek tilidagi 8-9, yangi oʻzbek tilidagi 6-7 unli fonema faqat 3 ta harf – ا (alif), و (vov), ي (yo) bilan ifodalangan;

2) ayrim harflar polifonemali grafema tarzida qoʻllangan: و (vov) harfi „v“ undoshini va „u“, „oʻ“ unlilarini (demak, uchta fonemani), ي (yo) harfi ham uchta fonemani – „i“, „e (ye)“ unlilarini va „y“ undoshini ifodalagan;

3) „t“ undoshi uchun ikki harf – ت (te), ط (to); „s“ undoshi uchun uchta harf – ث (se), س (sin), ص (sod); „z“ undoshi uchun esa toʻrtta harf – ذ (zol), ز (ze), ض (zod), ظ (zo) qoʻllangan;

4) har bir harfning toʻrt xil shakli – soʻz boshida, oʻrtasida, oxirida yoki yolgʻiz holda qoʻllanadigan allograflari boʻlgan.

Bunday holat maorif-taʼlim ishlarida va yozuv amaliyotida qator qiyinchiliklarni yuzaga keltirgan, ravon oʻqish koʻnikmalarining shakllantirilishiga halaqit bergan. „Chigʻatoy gurungi“ jamiyati ayni shu qiyinchiliklarni hisobga olib, alifbo va imlo muammolari bilan shugʻullanishga majbur boʻlgan. Jamiyatning „Imlo toʻdasi“ aʼzosi Elbek tomonidan „Bitik yoʻllari“ kitobchasi yaratiladi, unda arab yozuvini oʻzbek tili tovushlari tizimiga moslashtirish lozimligi aytiladi, shu maqsadda alifboga „u“ unlisi uchun, „oʻ“ unlisi uchun), „o“ unlisi uchun, „a“ unlisi uchun, „i“ unlisi uchun, „e“ unlisi uchun harflarini kiritish tavsiya etiladi.H. Jamolxonov, Q. Sapayev. Imlo muammolari. – Toshkent davlat pedagogika universiteti, 2007

 

 
 Qaysi biri toʻgʻri: Oʻzbekiston, Oʻzbekiston, Oʻzbekiston yoki Oʻzbekiston?, Ozodlik radiosi
 Lotin alifbomizdagi baʼzi harflar oʻzgaradi(mi?), Zamin
 Oʻzbek lotin yozuvi muammolari: internetdagi muhokamalar , Hamza Foziljonov
 Qaysi biri toʻgʻri: „sentabr“ yoki „sentabr“? , Xushnudbek Xudayberdiyev

Turkum:Oʻzbekiston