Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Xorezmskaya pravda

Xorezmskaya pravda ("Xorazm haqiqati") — rus tilida chiqadigan ijtimoiysiyosiy gazeta. Urganch shahrida haftada 2 marta chop etiladi. Muassisi: Xorazm viloyati hokimligi. Dastlab, 1921-yil 6-iyuldan Xivada "Izvestiya Polnomochnogo predstavitelstva RSFSR v Xorezmskoy Sovetskoy Respublike" (Xorazm Sovet Respublikasidagi RSFSR muxtor vakilligining madaniymaʼrifiy komissiyasi organi sifatida), keyin "Posledniye vesti" ("Soʻnggi xabarlar") nomi bilan rus tilida haftada 3 marta chiqa boshlagan. 1927-yil 21-maydan shu gazeta oʻrniga "Inqilob quyoshi" gazetasiga ruscha ilova — "Solnse revolyutsii" nashr etilgan. 1941-yil 1-yanvardan hozirgi nomda.

Gazetaga turli davrlarda I.Bik, G. Zavelskiy, V. Nikolayev, P. Podvarkov, K. Sergeyev, G. Gulishsh, B. Pereplesnin, P. Borodin, Ye. Tipikin, V. Milgotin, O. Demchik, A. Rahimboyeva va boshqa muharrirlik qilishgan. Muharriri R. Iskandarov (1995-yildan). Adadi 1048 (2004).

 

Turkum:Gazetalar
Turkum:Oʻzbekiston gazetalari rus tilida
Xoreografiya

Xoreografiya (yun. choreia — raqs va grafiya) — 1) shartli belgilar asosida yoki soʻzlar bilan bayon etish orqali raqsni yozish. XV asr oxiridan raqsni yozish boʻyicha urinishlar boʻlgan boʻlsa-da, asosan, XVII asr oxiri — XVIII boshlaridagina bal va sahna raqsi nazariyasi ishlab chiqilgani tufayli bir guruh fransuz baletmeysterlari va raqs oʻqituvchilari (P. Boshan, R. Fyoye, Favye, P. Romo) raqsni yozib olish tizimini ishlab chiqdilar. "X." atamasi dastlab R. Fyoye tomonidan "Xoreografiya yoxud raqs yozuvi sanʼati" kitobi (1700)da qoʻllangan. XX asr davomida dunyoning turli mamlakatlarida raqs yozishning 70 dan ortiq tizimlari joriy qilingan boʻlib, shu asosda xalq raqslari, balet spektakllarini yozib olish yoʻlga qoʻyilgan. Ularni, asosan, 3 toifaga boʻlish mumkin: raqs harakatlarini shartli belgilar bilan ifoda qilish, soʻz bilan bayon etish va nota yozuvida shartli belgilar qoʻshib yozish. Oxirgi bandi Xitoy va Janubiy Koreyada keng tarqalgan. Oʻzbekistonda garchi raqs asrlar davomida yashab, rivojlanib kelgan boʻlsa-da, oʻtmishda raqs yozilmagan. Natijada qanchadan qancha mumtoz va xalq raqslari izsiz yoʻqolib ketgan. 1936—41-yillardagina etnograf Iraida Vaxta "Katta oʻyin" nomli Fargʻona raqs turkumini soʻz bilan yozib olgan. Unga Gʻulom Zafariy va musiqashunos Ye. Romanovskaya yaqindan yordam bergan. Shu davrda Usta Olim Komilov bilan Tamaraxonim "Doyra darsi" mashg‘ulotlarini yaratib, shu asosda yosh ijrochilarni tarbiya qila boshlagan. Ammo raqs yozuvini yaratish uchun muayyan bir tizim ishlab chiqish lozim edi. Bu ishni Roziya Karimova raqs harakatlari asosida ishlab chiqdi. "Fargʻona raqsi", "Xorazm raqsi", "Buxoro raqsi", qoʻllanmalari, "Oʻzbek raqslari" darsligi va boshqa; 2) xalq raqsi yoʻnalishidagi va balet spektakllarini ijod qilish sanʼati. Shu maʼnoda "X." atamasi XIX asr oʻrtalaridan qoʻllana boshlagan. Shu sababli "baletmeyster" atamasi oʻrniga baʼzan "xoreograf" atamasi ishlatiladi; 3) sanʼatshunoslikda XIX asr oxiri — XX asr boshlaridan "X." atamasi umuman raqs sanʼatini, balet teatrini ifodalovchi keng maʼnoda ishlatila boshlandi. (Yana q. Raqs).

Ad..Karimova R., Oʻzbek raqslari, T., 2003.

Muhsin Qodirov.

 

Turkum:Raqs
Xoreya

Xoreya (yunoncha: chorea — raqs) — nerv sistemasi kasalligi; tez-tez takrorlanadigan gʻayritabiiy harakatlar, qoʻloyoqlarning toʻsatdan tortishishi, ortiqcha qisqarishi va hokazo; giperkiiyezning bir turi. X. terminini tibbiyotga nemis vrachi Paratsels kiritgan. Katta X., Kichik X. yoki Sidenxem X.si, Gentington X.si va boshqa farq qilinadi.

Revmatizmda miyaning organik oʻzgarishi (revmatik X.) yoki mustaqil surunkali irsiy kasallik sifatida kuzatiladi. X. boshlanishida xuddi revmatizmta xos alomatlar paydo boʻladi. Bunda dastlab bolada oʻta toliqish, diqqateʼtibor susayishi kuzatiladi; sekinasta uning harakatlari oʻzgaradi; bola sakraganga, oʻyinga tushayotganga oʻxshab yuradi, koʻzini pirillatadi, labini choʻchchaytiradi, qoʻlida biror narsani ushlab turolmaydi (choy yoki ovqatni toʻkib yuboradi), palapartish yozadi, yuzini burishtirib, tilini chiqaraveradi, bemor xuddi sizni masxaralayotganga oʻxshab ketadi. Keyinchalik bunday alomatlar jiddiy tus oladi. Vaqtvaqti bilan bemorning goh qoʻli, goh oyogʻi tortishib qoladi; muskul tonusi susayadi. X.ning oddini olish va davolashda vrach aytganlarini bekamu koʻst bajarish nihoyatda muhim. Odatda, revmatizmga yoʻliqqan bemorlar dispanser nazoratida boʻlishlari, agar X.ga xos andak oʻzgarish paydo boʻlsa, darhol vrachga koʻrinishlari lozim. Kasallikka murtak bezining yalligʻlanishi sabab boʻlsa, darhol uni oldirib tashlash, revmatizmni muntazam profilaktik davolash tavsiya etiladi. Kasallik oʻz vaqtida davolansa, bemor butunlay sogʻayib ketadi. X. homiladorlikda, ayniqsa homiladorlikning dastlabki oylarida ham paydo boʻlishi mumkin; koʻproq yoshligida angina, revmatizm yoki X. bilan ogʻrigan ayollarda uchraydi. Bunday bemorlar ayollar konsultatsiyasiga vaqtida murojaat etishea, kasallikning oldi olinadi. X.ning Gentington xili aksariyat oʻrta yashar va keksalarda uchraydi, nayeldannayelga oʻtadi; baʼzan ateroskleroz oqibatida vujudga keladi. Bunda qoʻloyoq va tanadagi gʻayritabiiy harakatlar tilga ham oʻtadi. Bemor gapirish, ovqat yeyish, yurishga qiynaladi, esi kirarlichiqarli boʻladi; ishga yaroqsiz boʻlib qoladi. Kasallik zoʻraygan davrida maxsus parvarish talab etiladi.
Xorioidit

Xorioidit (lotincha: chorioida – koʻzning tomirli pardasi) – koʻzning tomirli pardasi yalligʻlanishi. Bunda, koʻz toʻr pardasi ham zararlanadi (xorioretinit). Koʻpincha, sil, zaxm, tugʻruqdan keyingi sepsis, koʻzning shikastlanishi va boshqalar oqibatida kelib chiqadi. Infeksiya tomirli pardaga qon orqali oʻtadi. X.da oʻchokli yalligʻlanish kuzatiladi, keyinchalik tomirli va toʻr pardaning yalligʻlangan qismi atrofiyaga uchraydi, koʻz xiralashadi. Kasallik belgilariga qarab davo buyuriladi, oʻz vaqtida oldi olinmasa bemor koʻr boʻlib qolishi mumkin.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Kasalliklar
Turkum:Oftalmologiya
Miklós Horthy

XORTI (Horthy) Miklosh (1868-1957) — Vengriya diktatori (1920— 44), kontradmiral (1918). 1918 yildagi Kotor qoʻzgʻoloni va 1919 yildagi Vengriya sovet respublikasidagi qoʻzgolonlarni bostirishda ishtirok etgan. 1941 yilda Vengriya Germaniya tomonidan turib SSSRga qarshi urushga kirgan. 1944 yil oktabrda hokimiyatni F. Salashi kuliga topshirib, xorijga ketgan.OʻzME
Xorugʻ

Xorugʻ — Tojikiston Respublikasi Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatidagi shahar (1932-yildan), viloyat markazi. Pomirning janubi-gʻarbida (2200 m balandlikda), Gʻunt daryosining har ikkala sohilida (Gʻuntning Panj daryosiga quyilish joyida). Aholisi 29 ming kishi (2013), asosan, pomirlik tojiklar, shuningdek, oʻzbeklar, ruslar, tatarlar, qirgʻizlar, ukrainlar va boshqa millat vakillari ham yashaydi.

 Sanoati 
thumb|left|200px
thumb|left|200px|Dushanbe Xorugʻ yoʻli
Xorugʻda goʻsh-tsut kombinati, temir-beton konstruksiyalar, non zavodlari, tikuvchilik fabrikasi, avtomobil taʼmirlash korxonalari, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, GES va boshqalar faoliyat yuritmoqda. Avtomobil trakti orqali Dushanbe va Oʻsh shaharlari bilan bogʻlangan. 1999-yildan boshlab Xorugʻ — Qalʼai Xumb — Koʻlob, shuningdek, Xorugʻ — Kulma orqali Xitoy hududiga chiquvchi magistral yoʻllari qurilmoqda.

 Ijtimoiy soha 
Xorugʻda universitet, 12 umumiy taʼlim maktabi, tibbiyot bilim yurti, hunar-texnika bilim yurtlari, musiqa maktabi, drama teatri, madaniyat uylari, oʻlkashunoslik muzeyi, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion mavjud. 1977-yildan Pomir regioni uchun "Orbita" televizion styasi ishlab turibdi. Shaharda Tojikiston Fanlar Akademiyasining Biologiya instituti (shahar chekkasida institutning Botanika bogʻi) joylashgan. Xorugʻ 1925-yilda qishloq sifatida vujudga kelgan. 1932-yildan Togʻli Badaxshon muxtor viloyatining markazi.

 Galeriya 
thumb|center|800px
thumb|center|800px

 

 
 Gorgâni, Tirdâd (May 2005)."Welcome to Xoroq (Khorogh)" (web archive, 1-avgust 2008-yil). 
 Tourist Information Office in Khorog Pamirs Tourism Association 
 A great homepage on the Tajik Pamirs
 Airport of Khorugh.
 A Bird's Eye View of Khorog

Turkum:Tojikiston shaharlari
Xost

Xost, Xust, Xasht — oʻrta asrlarda Toxaristonga mansub shaharlardan biri. Andarob sh. (Shim. Afgʻoniston) yaqinida, Banda daryosi boʻyida, alKurza vodiysida joylashgan. X. alohida okrug ("amal") markazi boʻlib, unga 4 togʻ daryosi boʻylab oʻtgan 4 yoʻl tutashgan. Xitoy sayyohi Syuan Szan asarida X. Toxaristondagi Kyusito mulki sifatida qayd etilgan. 7-asrda bu yerda 3 ta Budda ibodatxonasi va bir necha rohiblar boʻlgan. Bu yerda arablar istilosi davrida qalʼa boʻlib, unda Nizak Tabarxon (Nizak Tarxon) Qutayba ibn Muslim taʼqibidan qochib yashiringan. Qutayba bu mustahkam qalʼani kuch bilan egallay olmay, uni faqat hiyla bilan zabt etgan.

X. 9—10-asr ida qayd etilgan. 9-asrda X.da jome masjidi boʻlgan. 10-asrda X. hosildor yerli, qalin bogʻlarga ega ozoda va goʻzal shahar hisoblangan. Unda arablarning "ashraf" qabilasi yashagan, bu qabila 12-asrda Samʼoniy asarida ham qayd etilgan. Moʻgʻullar istilosidan loʻng , shuningdek, Amir Temur va temuriylar davrida Balxga, 16—17-asrlarda esa Balx xonligiga tobe boʻlgan. Oʻrta asr X. shahri hozir ham oʻz nomini saqlab qolgan. U 20-asr boshida Farang bilan birga Kattagon hokimiga tobe bir oʻlkani tashkil qilgan.

 Adabiyot 
 Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazichnim istochnikam IX — nachale XIII vv., T., 1996.
Xotamkori

Xotamkori (muqatta) — qadama naqsh turi; turli shakldagi va hajmdagi yogʻoch boʻlaklaridan tuzilgan naqsh bezak.
Xotima

Xotima – badiiy, ilmiy asarlarga yakun sifatida yoziladigan qoʻshimcha qism. Badiiy asar xotimasida yozuvchi asar qahramonlarining keyingi taqdiri haqidagi mulohazalarini qisqa bayon qiladi.

Teatr-dramatik asarlar (koʻproq komediyalar)da aktyor-personajlarning namoyish qilingan voqealar mazmuni haqidagi yakuniy xarakteristikasi yoki ularning tomoshabinlarga qarata nasihat, minnatdorchilik, iltifot koʻrsatish maʼnosidagi murojaati (Shekspir, Brext Bertolt, Molyer dramalari) tushuniladi.

Yunon dramaturgiyasida xotima vazifasini xorning yakuniy monologi bajargan. Koʻpgina roman va qissalarning xotimasida qahramonlarning syujet yechimidan soʻng maʼlum vaqt oʻtgandan keyingi hayoti tasvirlanadi. Ayni bir paytda xotimada tasvirlangan voqealarning axloqiy, falsafiy, estetik jihatlari haqida mulohaza yuritiladi. Lev Tolstoyning „Urush va tinchlik“, Abdulla Qodiriyning „Oʻtkan kunlar“, Abdulla Qahhorning „Sinchalak“ asarlarida xotima namunalari mavjud.

 

Turkum:Adabiyot
Xotira va qadrlash maydoni

Xotira va qadrlash maydoni – Toshkentdagi Ulugʻ Vatan urushida halok boʻlgan oʻzbek askarlariga bagʻishlangan maydon va urush yodgorligi. Mustaqillik maydoni yaqinida joylashgan. U Toshkent shahridagi meʼmoriy majmua hisoblanadi.

 Tarixi 
Yodgorlik Sovet davrida Volgogradskaya (hozirgi Chapanata) va Shota Rustaveli (hozirgi Usmon Nosir) koʻchalari chorrahasida ochilgan boʻlib, Nomaʼlum askar haykali atrofida oʻrnatilgan. Yodgorlik Oʻzbekiston SSRdan boʻlib, Moskva uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan va keyinchalik Toshkentda qayta dafn etilgan nomi nomaʼlum harbiy askarning qabri ustiga oʻrnatilgan. Germaniya fashistlari ustidan qozonilgan Gʻalabaning 30 yilligiga bagʻishlangan yodgorlikning ochilishi 1975-yil 7-mayda boʻlib oʻtgan.

Yodgorlik oldiga Mangu alanga oʻrnatilib, Oʻzbekiston ramzi va Rossiya ramzi boʻlgan archalar oʻtqazilgan.

1999-yilda keng koʻlamli rekonstruksiyadan soʻng yodgorlik oʻzining zamonaviy qiyofasini olgan.

 Tavsifi 
Yodgrlikning markazi haykaltarosh Ilhom Jabborov tomonidan yaratilgan „Motamsaro ona“ haykali hisoblanadi. Haykal oldida Mangu alanga joylashgan. Ularning atrofida qalqonlar oʻrnatilgan boʻlib, ularga Ulugʻ Vatan urushi frontlaridan qaytmagan oʻzbekistonlik askar va ofitserlarning ismlari oʻyib yozilgan.

Jabborovning soʻzlariga koʻra, haykalning asl nomi haykaltaroshning onasi sharafiga „Kutayotgan ona“ edi. Uning katta oʻgʻli (Jabborovning akasi) frontga chaqirilib, u yerda bedarak yoʻqolgan.

Yodgorlik Ulugʻ Vatan urushi yillarida Vatan uchun jon fido qilgan 400 ming oʻzbek askariga bagʻishlangan.

Maydon 1999-yilda Oʻzbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov rahbarligida barpo etilgan. Mustaqillik maydonining shimolidagi xiyobonda, mangu alanga yodgorligi atrofida joylashgan boʻlib, maydon kengligini davom ettirib turadi. Maydonning toʻriga Motamsaro ona haykali oʻrnatilgan (haykaltarosh Ilhom Jabborov). Xiyobonning uzunligi 60 m, uning shimol va janub tomonida ayvonlar qad koʻtargan, ayvonlar tokchalariga oʻrnatilgan metall taxtalarga Ikkinchi jahon urushida halok boʻlgan oʻzbekistonlik barcha jangchilarning ism sharifi bitilgan. Ayvonlar milliy anʼanaviy meʼmorlik uslubida ustunli, vassa juftli qilib qurilgan. Majmuani bunyod etishda va oʻymakorlik bilan jozibador bezashda quyidagi ustalar: Abdugʻani Abdullayev (Qoʻqon), Hayitmat Bogʻbekov (Xorazm), Hasan Odilov, Sirojiddin Rahmatullayev (Toshkent), Nasrullo Sohibnazarov (Samarqand), Y. Toʻlaganov (Andijon) shogirdlari bilan birgalikda qatnashgan (xuddi shunday meʼmoriy inshootlar respublika viloyatlarining markazlarida ham bunyod etilgan).

 Marosimlari 
Yodgorlik marmar parapet bilan oʻralgan boʻlib, unda „Doim qalbimdasan, jigarim“ deb yozilgan. Yodgorlik majmuasi har yili 9-may kuni boʻlib oʻtadigan parad marosimlarining markaziga aylangan. Har yili 9-may kuni Oʻzbekistonda Xotira va qadrlash kuni keng miqiyosda nishonlanadi. Yodgorlik yonida faxriy askarlar safi tuzilib, gullar qoʻyiladi.

 Galereya 

 

Turkum:Sanʼat
Turkum:Toshkentdagi maydonlar
Turkum:Toshkent yodgorliklari
Turkum:Oʻzbekistonda Ulugʻ Vatan urushi yodgorliklari
Xotira qurilmasi

Xotira qurilmasi – elektron hisoblash mashinasi (EHM), raqamli hisoblash mashinasi (RHM) va kompyuterlarning axborotlarni qayd qilish, saqlash va operator izlaganda „qaytarib berish“ uchun moʻljallangan qismi. Asosan integral mikrosxemalardan iborat. Xotira qurilmasida axborotlarni qayd qilishda axborotlarni eltuvchi material (perfokarta, perfolentami mexanik tarzda surish, magnit materiallar (magnit disk, magnit lenta va boshqalar) ning magnit xossasini oʻzgartirish, dielektriklarda elektrostatik zaryadlarni toʻplash, tovush va ultratovush tebranishlaridan foydalanish, oʻta oʻtkazuvchanlik hodisasini qoʻllash va boshqa amallar bajariladi.

Xotira qurilmasi, asosan, oʻta operativ, operativ va tashqi qurilmalardan iborat boʻladi. Axborotlarni izlash usuliga koʻra, adresli (har bir xotira uyasiga zarur raqam qoʻyiladi va axborot aniq bir adres boʻyicha izlanadi) hamda assotsiativ (axborotlar alomatlar yigindisi boʻyicha izlanadi) xotira qurilmasi farqlanadi. Xotira qurilmasining axborotlar oʻchmaydigan (diod matritsalar, perfolentalar va boshqalardagi axborotlar) va oʻchadigan (magnit eltuvchilar, ferromagnit oʻzaklar va boshqalardagi axborotlar) bor. Xotira qurilmasining asosiy ish koʻrsatkichi birligi bit yoki bayt (8 bit)da oʻlchanadigan sigʻim, yaʼni bir vaqtda Xotira qurilmasida joylashishi mumkin boʻlgan belgilar soni.

Inson miyasi eng mukammal xotira qurilmasi hisoblanadi. Unda (10—15)109 ga yakin asab hujayrasi (uyasi) – neytronlar mavjud boʻlib, ularning har biri xotira hujayrasi (uyasi)ni tashkil qiladi.

Kompyuterning „miyasi“ – mikroprotsessor maʼlumot yoki dasturlarni aynan xotiradan oladi va natijalarni unga qayd kiladi. Kompyuter diskdan maʼlumotlarni „oʻqib“, maxsus qismida saqlaydi va ish jarayonida undan bevosita foydalanib turadi. Ana shu maxsus kiyem operativ xotira deb ataladi. Kompyuterning imkoniyatlari operativ xotira sigʻimiga bogʻliq. Kompyuterda operativ xotira 1 Mbayt yoki undan kichik boʻlsa, u faqat MS DOS OT muhitida, agar 4 Mbayt boʻlsa, MS DOS OT, Windows 3.1 muhitida, 32 Mbayt va undan katta boʻlsa, lokal tarmoqdar (internet, elektron pochta – Email) da ishlashi mumkin. Koʻpchilik kompyuterlarda operativ xotira orasiga qoʻshimcha KEShxotira oʻrnatiladi. Koʻp ishlatiladigan maʼlumotlar ana shu xotiraga kayd kilinadi. IBM PC kompyuterida yana xotiraning BIOS (doimiy xotira) va CMOS (yarim doimiy xotira) mavjud. Ularda kompyuter qurilmalarini tekshirish das, operatsion tizimni yuklash va kompyuter qurilmalariga xizmat koʻrsatish vazifalarini bajarish das saqlanadi. Elektron texnikasining rivojlanishi, bionika yutuqyaaridan samarali foydalanish tufayli sigʻimi inson miyasi sigʻimiga yaqinlashib qoladigan xotira qurilmasi yaratishga muvaffaq boʻlindi.
Xotun

Xotun( khātūn), qatun — xoqon xotini va hukmdor ayolga nisbatan qoʻllangan turkiy unvon. Dastlab, hunlar davrida (mil. av. 3 — mil. 3-asrlar) qayd etilgan. Turk xoqonligi davrida (6—8-asrlar) xoqondan keyin 2darajada turuvchi unvon.

X.lar toʻra asosida xoqon bilan birgalikda hokimiyatni boshqarishgan. Tarixda turkiy hukmdorlarning bir necha xotini boʻlgani, faqat ulardan biri — bosh X. boʻlgani maʼlum. Xoqon vafot etganda oʻrnini egallaydigan oʻgʻli kichik yosh boʻlsa X. uning nomidan hokimiyatni boshqargan.

Harbiy safar chogʻida ham X.lar hukmdorlar yonidan joy olganlar, shuningdek, xukmdor saroyda boʻlmagan paytda saroyni boshqarib, elchilik hayʼatlarini qabul qilganlar.

Turk xoqonligi davrida unga boʻysunuvchi bir qator oʻlka, davlatlarda X. unvoni keng tarqalgan. Jumladan, Choch, Sugʻd, Buxoro, Toxariston, Zobuliston va Gandxarada ushbu unvon xukmdorlarning bosh xotiniga nisbatan qoʻllangan. Mas, xitoy va arab ida qayd etilishicha, Choch vohasida 7—8-asrlarda Xotunkat ("Xotun shahri") mavjud boʻlgan. Buxoroga 7-asrning 80-yillarida arablar bostirib kirgan paytda ularga Buxorxudot va Xotun qarshi chiqqan. Arablar tomonidan Bidun oʻldirilgach, uning oʻgʻli Tugʻshoda yosh boʻlgani sababli taxtga xotini Xutak xotun oʻtiradi. Shuningdek, 726 yilda Shimoliy Hindistonda boʻlgan xitoy sayyohi Xoy Chao bu yerdagi Gandxara oʻlkasini turkiy sulola boshqarganligi va hukmdorning ayoli katun (xotun) budda monastiri qurdirganligini qayd etgan.

7—8-asrlarga taallukli sugʻdiy yozuvli qad. turkiy tangalar orasida qoʻshaloq tasvirli; oʻng tomonida hukmdor va malika tasvirlangan, orqa tomonida esa MRʼY (hukmdor) va a.’ttwnh (xatun) unvoni zarb qilingan tangalar uchraydi. Ushbu tangalar, asosan, mamlakatimiz hududidan topilgan boʻlib, Sugʻd yoki Buxoroda hukmronlik qilgan turkiy sulolaga mansub hisoblanadi.

Xuroson, Movarounnahr, Sharqiy Turkistonda musulmon dini tarqalgach, turkiy sulolalarda ham ayollarning mavqei saqlanib qolgan va ular X. unvoni bilan davlat ishlarida katta oʻrin tutganlar. Jumladan, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Temuriylar va bir qator boshqa turkiy davlatlarda X.larning mavqei baland boʻlgan. Masalan, Xorazmshohlar davlatini boshqarishda Muhammad Xorazmshoh onasi Turkon xotunnnng izmidan chiqmagan.

 Adabiyot 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.

Gʻaybulla Boboyorov.

 

Turkum:Tarix
Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Roald Hoffmann

Roald Hoffmann (1937.18.7, Zlochev, Polsha) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1972). Kolumbiya universitetini tugatgan (1958). 1965-yilgacha Garvard universitetida ishlagan, 1965-yildan Kornell universitetida ishlaydi (1968-yildan professor). Asosiy ilmiy tadqiqotlari kimyoviy kinetika va kimyoviy reaksiyalar mexanizmini oʻrganishga oid. R.B.Vudvord bilan hamkorlikda moslashgan reaksiyalar uchun orbital simmetriyaning saqlanish qoidasini (Vudvord—Xofman qoidasi) taklif qilgan (1965). Kimyoviy oʻzgarishlar yoʻlidagi energetik gʻovlar shakllanishining fizik mohiyatini aniqlagan (1970). Stereokimyo va kompleks birikmalar sohasidagi tadqiqotlarni rivojlantirgan (1978— 80). Nobel mukofoti laureati (1981; K. Fukui bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:18-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1937-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Robert Hofstadter

right|200px|thumb|Robert Hofstadter
Robert Hofstadter (1915.5.2, NyuYork — 1990) — amerikalik fizik. Prinston universitetini tugatgan (1938). Prinston universitetida (1946-yildan), Stanford universitetida (1950-yildan, 1954-yildan professor) ishlagan. Gamma kvantlar, neytronlar va rentgen nurlanishlarini qayd qilish uchun moʻljallagan hisoblagichlarni yaratgan. Kosmik nurlarni va relyativistik elektronlar vujudga keltirgan kaskadjalalarni oʻrgangan. Elektronlarning nuklonlarda tarqalishiga doir fundamental ishlarni amalga oshirgan, natijada nuklonlarning strukturasini bilishga imkon tugʻilgan. Nobel mukofoti laureati (1961)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Xoch

Xoch, krest, salib — xristianlikning asosiy timsollaridan biri, pravoslaviye va katolitsizm diniy siginish buyumi. Xochga sigʻinish 4-asrda rasmiylashgan. Xristianlar rivoyati boʻyicha, Iso Xochga mixlab oʻldirilgan, shunga koʻra, qatl quroli tasviri xristianlik dinini qabul qilish belgisi sifatida diniy timsolga aylangan. Protestantizmda Xochga sigʻinilmaydi.OʻzME

 

Turkum:Nasroniylik
Xoqon

Xoqon, qagʻan, qoon — Markaziy Osiyolik ayrim xalqlarda, shu jumladan, turkiy xalqlarda hukmdorlarning eng oliy unvoni. Ushbu unvon imperator, shahanshoh unvonlari bilan teng maʼnoni bildirgan.

Milodiy 4-asrdanKlyashtornyy S. G. Stepnyye imperii drevney Yevrazii. — Filologicheskiy fakul'tet Sankt-Peterburgskogo gos. universiteta, 2005. — S. 50. to soʻnggi oʻrta asrlargacha Markaziy Osiyo, Shimoliy Xitoy, Shimoliy Kavkaz, Janubiy Rossiya, Sharqiy Yevropa, Eron, Hindiston va boshqa oʻlkalarda hukm surgan turkiy sulolalar aksariyatida hukmronlar uchun qoʻllangan. Dastlab mil. av. 1-asrda Osiyo hunlarida koʻringan ushbu unvon Yevropa hunlari — tabgʻach (kelib chiqishi turkiy boʻlgan Xitoydagi Shimoliy Vey sulolasi), Avar xoqonligi (Sharkdy Yevropada), Turk xoqonligi, Xazar xoqonligi, Uygʻur xoqonligi davlatlarida mavjud boʻlgan.

Keyinchalik, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Temuriylar, Usmoniylar davlatlarida ham yuksak unvon sifatida qoʻllangan. Bundan tashqari, ushbu unvon turkiylar bilan qoʻshni boʻlgan boshqa xalqlarda: slavyanlarda (Kiyev Rusi davlati), moʻgʻullar (Chingizxon imperiyasi)da ham ishlatilgan (yana qarang Xon). Ayniqsa, Turk xoqonligi davrida oliy hukmdor sifatida davlat tepasida X.lar turgan. Bu davrga taalluqli qad. turkiy, xitoy, yunon, arman, suryoniy, sugʻdiy, baqtriy, tibet tilidagi da turk X.lari haqida maʼlumotlar saqlanib qolgan. Xitoy yilnomalarida X.larning taxtga chiqish marosimi haqida keng tafsilotlar berilgan. Jumladan, X. boʻladigan shaxs oq kigiz ustiga oʻtirgʻizilib, 9 kishi tomonidan yuqoriga koʻtarilgan holda oʻtov (chodir)ning atrofida quyosh yoʻnalishida 9 marotaba aylantirilgan. Soʻngra esa ipak roʻmol bilan tomogʻi siqilib, undan qancha yil hukmdor boʻlishi soʻralgan, ogʻzidan chiqqan birinchi tovush yoki soʻzga qarab, uning qancha muddat hukm surishi tayin kilingan. Shunga oʻxshash maʼlumotlar yunon, arab, fors, turkiy da ham saqlanib qolgan.

Turk xoqonligi davrida, jumladan, 6—8-asrlarda Markaziy Osiyoning bir qancha oʻlkalarida; Toxariston, Sugʻd, Fargʻona, Choch, Yettisuvda "xoqon" unvoni bilan tangalar chiqarilgan.
 

 
 Bichurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1—3, M.—L., 1950—1953.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005

Turkum:Unvonlar
Turkum:Turkiy unvonlar
Turkum:Davlat unvonlari
Xoqoniy Shirvoniy

Xoqoniy Shirvoniy (toʻliq ism-sharifi Afzaliddin Badil ibn Ali) (1120, Shirvon 1199, Tabriz) – ozar shoiri. Gʻazal, qasida va masnaviylar bitgan. Shoir Abu Alo Ganjaviydan (12-asr 1-yarmi) badiiy ijod sirlarini oʻrgangan. 25 yoshida Shirvonshoxlar saroyidagi adabiy doiraga qoʻshilib, „Xoqoniy“ taxallusi bilan gʻazallar yoza boshlagan. Ammo saroy amaldorlari u bilan ustozi orasida nizo chiqaradi. Xoqoniy hajga borish bahonasi bilan bu mojarolardan qutuladi (1156). Hajdan qaytgandan soʻng ham uning atrofidagi igʻvo va tuhmatlar toʻxtamaydi. Hatto Mujriddin Boylaqoniy uning imzosi bilan Isfahon xalqini hajv qilib, qasida tarqatadi, shoir zindonga tashlanadi. Uning „Sifahon“, „Hibsiyot“ (1159) qasidalari shu munosabat bilan yozilgan. Vizantiya shahzodasi Andronik Kamen yordamida hibsdan qutulgan. Umrining oxirgi yillarini Tabrizda oʻtkazgan. Shoirning qabri Murgʻob qabristonidagi „Maqbarat ushshuaro“dadir. Xoqoniy ijodidan bizga qadar 14 ming baytdan iborat sheʼrlar devoni, 3 ming baytni tashkil kiladigan „Tuhfat ul-Iroqayn“ („Ikki Iroq tuhfasi“, 1157) masnaviysi meros boʻlib qolgan. Sheʼrlarida ishq-muhabbat tasviri bilan birga mavjud ijtimoiy tuzum, oʻzi yashayotgan zamon illatlarini roʻyrost tanqid, zulm-zoʻravonliklardan nolish kuchli. Ijodi 13-asrdan oʻrganila boshlagan. „Tuhfat ul-Iroqayn“ masnaviysi hamda „Madoyin qasri“ qasidasi Arab va Ajam xalqlari tarixi, maʼnaviyatini oʻrganishda muhim manba vazifasini ham oʻtaydi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Maqbaratshuaroda dafn etilganlar
Xohish

Xohish (psixologiyada) — muayyan harakatni bajarishga intilish haqidagi tasavvur va shu yoʻldagi kechinma. Harakatning amalga oshuvi xohishning qondirilishini ifodalaydi. Etika va ijtimoiy psixologiyada xohish intilish, aniqrogʻi, biror maqsad, ideal, orzuga erishish impulsi sifatida qaraladi.

Xohish — shaxs xulqi va faoliyatini belgilovchi muhim psixik holatlardan biri; u bu holatlarning motivlari va irodaviy tomonini ifodalaydi. Shuning uchun xohish psixologiyada faqat mayl yoki faoliyat obʼyektiga intilish sifatida emas, balki bu faoliyatni amalga oshirishni xohlash va niyat kilish sifatida xam bayon kdpinadi. Xohishning rivojlanishi uni qoniqtirish usul va sharoitlari, Xohishning barqarorligi, uzoq sakdanishi va kuchi bilan belgilanadi. Shunga kdrab xohish bajarilishi mumkin boʻlgan, noreal, ziddiyatli, bemaʼni, maqsadli va boshqa turga boʻlinadi. Xohish insonning qiziqishi va eʼtiqodi bilan birga oʻz faoliyatiga ongli munosabatda boʻlishini ham ifodalaydi.
Xrestomatiya

Xrestomatiya (yunoncha: chrestos — foydali va manthano — oʻqiyman) — taʼlimning biror sohasi boʻyicha muayyan ichki tamoyillar asosida tartib bilan berilgan oʻquv kitobi. X. oʻzbek tilida "majmua" deb ham yuritiladi. Ular ilmiy, badiiy, memuar, publitsistik asar yoki ulardan olingan parcha yoxud turli hujjatlardan iborat boʻlishi mumkin. Odatda, X.ga kiritilgan materiallar ayni turdagi maktabda oʻqitiladigan muayyan oʻquv predmetining maqsadiga muvofiq tarzda tanlanadi. Umumtaʼlim maktablari amaliyotida ijtimoiy-gumanitar yoʻnalishdagi deyarli barcha fanlar boʻyicha X.lar tuzish tajribasi mavjud. Ular oʻquvchilarda mustaqil oʻqish va ilmiy dan foydalanish malakasini shakllantirish jihatidan katta ahamiyat kasb etadi. "X." atamasi ilk bor mil. 4-asrda yunon grammatigi Elladiy tomonidan yunon yozuvchilarining asarlaridan olingan parchalar toʻplamiga nisbatan qoʻllangan. Shundan buyen Yevropa taʼlim tizimida bu didaktik ashyodan foydalanib kelinadi. Qad. Turkiston maktabxona va madrasalaridagi taʼlim jarayonida talabalarning mustaqil oʻqishi uchun foydalanilgan bayozu kulliyotlar ham oʻziga xos X. xdsoblangan. Oʻzbekistonda bevosita pedagogik maqsadda tartib bilan berilgan X.lar ilk bor 20-asr boshlarida Munavvar sori ("Sabzavor"), Abdulla Avloniy ("Birinchi muallim", "Ikkinchi muallim", "Maktab gulistoni", "Adabiyot yoxud milliy sheʼrlar"), Hamza ("Yengil adabiyot", "Qiroat kitobi") va boshqa jadid maʼrifatchilari tomonidan yangi usul maktablari oʻquvchilari uchun tayyorlangan. 20-asrning 20-yillari oʻrtalarida chop etilgan Elbekning "Goʻzal yozgʻichlar", Choʻlponning "Adabiyot parchalari" singari majmualari toʻla maʼnodagi oʻquv X.laridir. 20-asrning 50-yillaridan buyen maktab oʻquvchilari va oliy oʻquv yurtlari talabalari uchun muntazam ravishda X.lar nashr qilib kelinadi.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan keyin ham umumtaʼlim maktablari va oliy oʻquv yurtlarida ukitiladigan ijtimoiygumanitar yoʻnalishdagi turli fanlardan X.lar tayyorlanmoqda. X.da berilgan matnlar, odatda, asari oʻrganilayotgan yozuvchi, faoliyati toʻgʻrisida maʼlumot berilayotgan tarixiy shaxslar, tanishish uchun berilgan hujjatlar haqidagi maʼlumot hamda izohlar bilan taʼminlanadi. X.lar didaktik apparatining mukammalligi uning pedagogik jihatdan samaradorligini taʼminlaydi. X. materiallari tarixiyxronologik, mavzuviy yoki janriy xususiyatlariga koʻra joylashtiriladi. X.lar orasida adabiyot buyicha tuzilgan oʻquv majmualari alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ular oʻquvchilarga bevosita badiiy asar matni bilan tanishish imkonini berib, ularni mustaqil fikrlashga oʻrgatadi. UzR umumtaʼlim tizimi amaliyotida adabiyot Xlaridan foydalanish tajribasi keng yoyilgan. Adabiyot X.lari qaysi tamoyillarga koʻra tuzilgani, materiallar kanday asoslarda tanlangani va joylashtirilganiga koʻra umumlashtiruvchi, yoʻnalishli va tizimli singari turlarga ajratiladi. Umumtaʼlim maktablarining 5—7sinflarida umumlashtiruvchi, 8—9sinflarida yoʻnalishli, 10—11-sinflarida tizimli X.lardan foydalaniladi. X.larning hajmini belgilashda uning qaysi sinf oʻquvchilariga moʻljallangani va qaysi oʻquv faniga doir ekanligi hisobga olinadi.

Qozoqboy Yoʻldoshev.
Xrizantema

Xrizantema (Chrysanthenum) - murakkabguldoshlarTahrirlash oilasiga mansub, bir va koʻp yillik oʻt usimliklar turkumi; manzarali ekin. Vatani—Yevropa. 200 ga yaqin turi Hindiston va Afrikada tarqalgan. Hind Xrizantemasi (C.indicum) Gʻarbiy Yevropa, Yaponiya, AQSH, Rossiya va boshqa mamlakatlar sanoat gulchiligida muhim ahamiyatga ega. Xrizantemaning mayda gulli va yirik gulli navlari issikxonalarda ustiriladi.

Mayda gulli Xrizantemaning bal. 50—60 sm, yon shoxlar soni kup, har bir shox gul bilan tugaydi. Gullari oq, qizil, och binafsha va hokazo. Yirik guli Xrizantemaning bal. 50—70 sm, 1 yoki 2 shoxli, gullari yirik, murakkab tupgulli, diametri 6—8 sm. Yirik gulli Xrizantema aksariyat uy sharoitida ustiriladi. Xrizantema toʻpgulining chiroyliligi, uzoq muddat gullay olishi tufayli uning bir yillik gulchilikda ekiladi. Xrizantema urugʻidan va 8—10 sm uzunlikdagi kalamchasidan koʻpaytiriladi. May oyida tup oraligi 40—60 sm qoldirib ekiladi. Iyun oyida yon shoxlar chilpib shakl beriladi. Oktyabrnoyabrda gullaydi. Oʻzbekistonda Xrizantemaning Oʻzbekiston tuyonasi, Toshkent tuyonasi va boshqa navlari chiqarilgan.

 

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Turkum:Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Xrizoberill

Xrizoberill (yun. chrysos — oltin va berill) — murakkab oksidlarning kichik sinfga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi A12Ve04. Romb singoniyada kristallanadi. Donador agregatlar hosil qiladi. Yashil, sargʻish, sariq, jigarrang, qizil, baʼzan rangsiz buladi. X.ning xrom tarkiblisi zumraddek yashil, elektr nurida binafsha rang, qizil tusda tovlanadigan xili aleksandrit, tilla rangsariq, kukish tovlanadigani esa, simofan yoki mushukkoʻz deyiladi. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 8,5; zichligi 3,5—3,7 g/sm3. Moʻrt. Giltuprokdi togʻ jinslarida yotgan granitli pegmatitlarda muskovit va berill bilan birgalikda yirik donalar shaklida uchraydi. Tarkibida koʻp VeO boʻlgan X.li va fanakitli flyuorit metasomatitlari berilliy rudasi boʻlib xizmat qilishi mumkin. Myanma, Hindiston, Madagaskar o., Rossiya Federatsiyasi (Ural), Braziliya, Shri Lankada X. konlari mashhur. Oʻzbekistonda Chatqol togʻlarida mavjud. Tiniq, chiroyli (aleksandrit, simofan) qimmatbaho tosh hisoblanadi. Zargarlikka oid eng yirik qirralangan X. — "Xoup xrizoberill" (45 karat) Britaniya muzeyida sakdanadi.
Xrizokolla

Xrizokolla (yunoncha: chrysos — oltin va kolla — yelim; qadimda oltin buyumlarni kavsharlashda ishlatilgan) — silikatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi CugSi4O102(OH)12nH2O. Romb singoniyada kristallanadi. Kriptokristall, kurtaksimon, uzum boshidek, tuproqsimon, poʻstloqsimon agregatlar hosil qiladi. Havo rang, havo rangyashil, koʻk, qoʻngʻir, qora xillari maʼlum. Qattiqligi 2—4, zichligi 2,2—2,3 g/sm3. Yoriqlarni, shuningdek, kvars, piroksen donalari orasini yupqa parda kabi toʻddirib turadi. X. mis konlarining oksidlanish zonasida keng tarkdlgan mineral boʻlib, mis rudalarini qidirishda darakchi hisoblanadi. Quruq, issiq ikdimli joylarda keng tarqalgan. Uning malaxit, azurit, serussit, kaltsit va boshqa minerallar oʻrnida paydo boʻlgan psevdomorfozalari bor. X. xorijda Chili, AQSH, Rossiya Federatsiyasi (Ural, Baykal orti), Qrzogʻistondagi konlarda uchraydi. Oʻrta Osiyoda X. kdsimdan maʼlum. Oʻzbekistonda Qalmoqqir, Qoʻrgʻoshinkon, Qoʻytosh va Oltintopgan konlarida mavjud.
Xrizomanadasimonlar

Xrizomanadasimonlar (Chrysomanadales) — tilla rang suvoʻtlar qabilasi yoki sinfi. Mayda harakatchan (1—2 xivchinli) bir hujayrali yoki kolonial organizmlar. Baʼzi X.ning tanasi qobiqsiz, shaklini oʻzgartirib turadi, baʼzilari kipiqsimon qobiq bilan qoplangan. 70 turkumi (500 turi) maʼlum. Kupchiligi chuchuk suvlarda yashaydi.’ X.ning koʻpayib ketishi suvning gullashiga olib keladi. X.ning baʼzi suvning ifloslanish darajasini aniqlash imkonini beradi.
Xromat kislotalar

Xromat kislotalar — 6 valentli xromga muvofiq keladigan kislotalar; bular xromat kislota H2CrO4 va izopolixromat kislotalar — dixromat kislota H2Cr2O7, trixromat kislota H2Cr3O10 va tetraxromat kislota H2Cr4O13 dan iborat. Xromat kislota qizil rangli kristall modda. Izopolixromat kislotalar faqat suvdagi eritmalarda mavjud. Xromat kislota eritmalari xrom olishda ishlatiladi. Xromat kislotalarning tuzlari — xromatlardir. Xromat kislotalar zaharli.

 

Turkum:Kislotalar
Xromatida

Xromatida (yun. chromatos — rang, boʻyoq) — xromosomaning tuzilma elementi (qarang Xromosoma). Hujayra yadrosi interfazasi davrida DNK molekulasining ikki hissa ortishi (replikatsiyasi) natijasida hosil boʻladi. X. mitozning metafazasida ayniqsa yaxshi koʻrinadi. Bu davrda xromosoma 2 ta X.dan iborat. Ular birlamchi belbog (sentromera) orqali oʻzaro birikkan boʻladi. Mitoz anafazasida sentromera uzilib, X. yangidan hosil boʻladigan qizlik yadrolarga tarqaladi va mustaqil (qizlik) xromosomalarga aylanadi. Meyozda gomolog xromosomalar oʻzaro yaqinlashib, toʻrtta xromatidadan iborat tetradani hosil qiladi (qarang Meyoz). X. oʻrtasidagi farq krossingover natijasida yoki har xil X.ning qismlari oʻrtasida oʻzaro almashinuv tufayli paydo boʻladi. Ayrim fizik va kimyoviy omillar taʼsirida bunday almashinuv tezlashadi. Almashinuvlar natijasida irsiy xilmaxillik (genetik geterogenlik) ortadi.
Nemischa Vikipediya

Nemischa Vikipediya — Vikipediyaning nemis tilidagi boʻlimi. Nemischa Vikipediya 2001-yilning 16-mart oyidan boshlab oʻz faoliyatini boshlagan.

 Hozirgi ahvoli 
Hozirgi kunda Nemischa Vikipediyaning maqolalar soni . Roʻyxatdan oʻtganlar , ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator maqomiga ega. Jami tahrirlar soni — . Teranligidan Vikipediyalar orasida Nemischa Vikipediya yaxshi koʻrsatgichka ega. Teranligi (bugun): 

 Statistikasi 
thumb|right|200px|Nemischa Vikipediyaning maqola sonining oʻsishi

 24-yanvar 2003-yil — 10 000 maqola
 4-iyul 2003-yil — 20 000 maqola
 13-iyun 2004-yil — 100 000 maqola
 15-fevral 2005-yil — 200 000 maqola
 7-oktyabr 2005-yil — 300 000 maqola
 18-may 2006-yil — 400 000 maqolahttp://www.jurpc.de/rechtspr/20060065.htm Arbeitsgericht Siegen
Urteil vom 03.03.2006
 23-noyabr 2006-yil — 500 000 maqola
 27-dekabr 2009-yil — 1 000 000 maqola
 9-mart 2011-yil — 1 200 000 maqola
 16-oktyabr 2011-yil — 1 300 000 maqola
 7-noyabr 2011-yil — 100 million tahrir
 18-noyabr 2012-yil — 1 500 000 maqola:de:Wikipedia:Bots: Wenn du in der deutschsprachigen Wikipedia einen Bot einsetzen willst, solltest du … beachten, dass Bots Artikel nicht gehäuft anlegen sollten

 

 

 Nemischa Vikipediyaning statistikasi
 Nemischa Vikipediyaning statistik diagrammasi 
 Nemischa Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Nemischa Vikipediyaning mobil nusxasi
 Nemischa Vikipediyaning PROMT-tarjimasi

Turkum:Nemis tili
Xromosoma kasalliklari

Xromosoma kasalliklari - xromosomalar soni yoki tuzilishining oʻzgarishi bilan kechadigan irsiy kasalliklar. Xromosomalardagi u yoki bu oʻzgarishlar mutatsiyalarning bir turi hisoblanadi. Agarda xromosoma mutatsiyalari jinsiy hujayralar yoki urugʻlangan tuxum xujayralari boʻlinishining birinchi bosqichlarida yuzaga kelsa, ular rivojlanayotgan organizmning koʻpgina hujayralaga oʻtadi, natijada qator rivojlanish nuqsonlari kuzatiladi. Xromosomasida meʼyordan tashqari oʻzgarishlar bor embrionlar tugʻilgunga qadar nobud boʻladi, oʻlik tugʻilgan chaqaloqlarning 6%i xromosomalarida buzilishlar borligi aniqlangan.

Xromosoma kasalliklariga, asosan, xromosomalarning ikki xil oʻzgarishi sabab boʻladi; ulardan birinchisida xromosomalar sonining oʻzgarishi kuzatiladi. Masalan, uch toʻplam xromosomali tugʻilgan bolalar uzoq yashamaydi. Xromosoma kasalliklarining koʻpchiligida bir juft xromosomalarning birida qoʻshimcha xromosomalar paydo boʻladi (trisomiya). Koʻpincha trisomiya 21 xromosomada vujudga keladi, bunda Daun kasalligi rivojlanadi. Boshqa hollarda, jinsiy xromosomalar soni oʻzgaradi, mas, xromosomalar toʻplamida Xxromosomalar soni beshtagacha, Yxromosomalar — uchtagacha koʻpayadi. Xromosoma kasalliklarida jinsiy aʼzolar holati va jinsiy yetilishi buziladi, bepushtlik rivojlanadi. Ayrim Xromosoma kasalliklari jins bilan bogʻliq boʻladi. Masalan, ayollarda koʻproq ShereshevskiyTerner va Xtrisomiya sindromi, erkaklarda esa Klaynfelter sindromi kuzatiladi, bunda Xxromosoma ortikcha uchraydi.

Xromosomalarni aniqdash usullari takomillashuvi bilan alohida u yoki bu xromosomatsing oʻzgarishi bilan bogʻliq koʻpgina tugʻma rivojlanish nuqsonlari qayd etilmoqda. Bunda anomaliyalar kuchsizroq namoyon boʻlib, faqatgina ayrim aʼzo va toʻqimalar bilangina bogʻliq boʻladi. Masalan, 13 xromosomadagi mutatsiya hisobiga bolalar koʻzi sklerasida bir tomonlama yoki ikki tomonlama retinoblastoma (oʻsma kasalligi) rivojlanadi.

Koʻpincha Xromosoma kasalliklari bor bolalar sogʻlom otaonalardan tugʻiladi. Xavfli guruhga, asosan, katta yoshdagi ayollar kiradi (35—40 yoshdan soʻng), ularda Daun va Xromosoma kasalliklarilar bilan tugʻilish bir necha bor oshib ketadi.

Hozirgi Toshkent shahrida Respublika skrining markazi va viloyat markazlarida uning filiallari mavjud, u yerda mutaxassislar homilador ayollar va yangi tugʻilgan chaqaloqlarda irsiy kasalliklarni erta aniqlashga qaratilgan kuzatuv ishlari olib boradilar, Xromosoma kasalliklariga gumon qilinganda darhol uni oldini olish choratadbirlari amalga oshiriladi. Xuddi shu maqsadsa oilaviy poliklinika va tibbiygenetik maslahatxonalar faoliyat koʻrsatadi.

 

Turkum:Kasalliklar
Xromosomalar

thumb|Xromosoma
thumb|hujayradagi xromosoma
Xromosomalar ( „rang“ + „tana“) — shaklan yadrodan farq qiluvchi, baʼzi bir boyoqlar yordamida boyaladigan yadroning eng muhim tarkibiy qismidir. Hujayrasidagi genlarni oʻzida saqlovchi, hujayra va yaxlit organizm uchun xos xususiyatlarni belgilovchi organoidlar. Oʻzoʻzidan koʻpayish xususiyatiga ega. Organizmlar X.i tuzilishi va funksiyasiga koʻra bir-biridan farq qiladi. "X." terminini nemis anatomi va gistologi V.Valdeyer taklif etgan (1888). X. asosini oqsillar va nukleoproteidlar bilan bogʻlangan 2 zanjirli DNK molekulasi tashkil etadi. X.dagi irsiy axborot DNK molekulasining tuzilishi va uning genetik kodi orqali taʼminlanadi. X.dagi DNKning taxlanishi va RNK sintezini boshkarishda oqsillar ishtirok etadi. X. tuzilishi va funksiyasining oʻzgarishi X. subbirliklari — xromonemalarning spirallanishi bilan bogʻliq. Spirallangan X. hujayra boʻlinishi metafazasida yorugʻlik mikroskopda yaxshi koʻrinadi. Har bir xromosoma sentromeralari orqali oʻzaro tutashgan 2 ta xromatiddan iborat. Xromatidlar reduplikatsiya natijasida hosil boʻladi. Somatik hujayrlarda X. diploid (2 tadan), ularning biri ona, 2si ota organizmga tegishli. Jinsiy koʻpayish (meyoz)da gomologik X.dan biri jinsiy hujayralarga oʻtadi. Har xil turga mansub organizmlar birbiridan X. soni va ularning tuzilishi bilan farq qiladi. Hujayradagi barcha X. kariotip (X. toʻplami)ni hosil qiladi. Kariotipda jinsiy X. va autosomalar boʻladi. Ayrim turlarda aynan shu tur uchun xos genlarga ega boʻlmagan qoʻshimcha X. ham uchraydi. Bakteriyalar va viruslar genetik apparata bir chiziqli yoki halqasimon, sitoplazmadan yadro qobigʻi orqali ajralmaganligi va taxlanmaganligi tufayli ularni shartli ravishda X. deyish mumkin.

 Yana qarang 

 Genetika
 DNK
 Genom

 

Turkum:Xromosomalar
Turkum:Subyadroviy tuzilmalar
Xromosfera

Xromosfera xromo... va (atmo)sfera — Quyosh atmosferasi qatlamlaridan biri. Bevosita fotosfera ustida joylashgan. Quyosh toʻliq tutilgan paytda oddiy koʻzga gardishning atrofini uragan pushti halqa tarzida kurinadi.
Xromshpinelidlar

Xromshpinelidlar, xromshpinellar — murakkab oksidlar kichik sinfining shpinelidlar guruhiga mansub minerallari; doimiy tarkibga ega boʻlmagan qattiq eritmalar sistemasi. Kimyoviy tarkibi (Mg, Fe)(Cr, Al, Fe, Ti)2O4. X. 20 ga yaqin mineral va ularning ni oʻz ichiga oladi. Asosiy minerallari: magnoxromit, xrompikotit, alyumoxromit. Sof xromit FeCr2O4 kam uchraydi, meteoritlardagina topilgan. X.da V, Ti, Mg, Zn izomorf aralashmalari bor. Ti ning kupligi xromli ulveshpinel va ilmenitning mikroqoʻshimchalari bilan bogʻliq. Tarkibida Fe koʻp boʻlgan X. ferrimagnetiklardir. X. koʻpincha platina guruhi minerallarining mexanik aralashmasini tashkil qiladi. Kub singoniyada kristallanadi. Odatda, kora donador massalar, baʼzan oktaedr shaklidagi mayda kristallar holida uchraydi. Rangi qora, qoʻngʻirqora. Metalldek yaltiroq. Qattikligi 5,5— 7,5, zichligi 4,2—5,1 g/sm3. X. konlari, asosan, ultraasosli magmatik jinslar bilan bogʻliq. Undan tashqari, talk va xloritli slanetslar, dolomitlar, temirli meteoritlar va oy bazaltlarida uchraydi. Sochmalarda turgʻun holatda boʻladi. Yirik konlari JAR, Braziliya, Albaniya, Turkiya, Rossiya Federatsiyasi (Ural) va Qozogʻiston jan. ida mavjud. X. xrom rudayaariiint asosiy minerallaridir. Sunʼiy X. (xromli ferritlar)dan radioelektronika, hisoblash texnikasi va boshqalarda foydalaniladi.
Xronika

Xronika ( – „yilnoma“) – 1) adabiy janr. Voqealarning tarixan izchil bayonini oʻz ichiga oladi. Xronikada vaqt tarixiy jarayonning subyekti tarzida aks etadi. Xronika syujeti vaqtning oʻzgarishi taʼsirida uyushtiriladi, asar voqealari va personajlar taqdiri vaqtga bogʻliq holda oʻzgaradi. Xronika syujetini real tarixiy vaqtdan boshlangan voqealar surʼati, davomiyligi, tartibi va ritmi tashkil etadi. Xronika dastlab miflar va epik syujetlarning tarixiy asosini belgilovchi unsurlar shaklida namoyon boʻlgan. Qadimgi Injil kitoblarida va island sagalarida xronikadan foydalanilgan. Oʻrta asrlarda xronika mustaqil tarixiy janr yilnomalarda koʻp uchraydi. Uygʻonish davridan boshlab xronika materiallaridan badiiy maqsadlarda foydalaniladi. William Shakespeare dramalarida xronika unsurlari ishlatilgan. Keyinroq xronikal bayon usullarini qoʻllash estetik maʼno kasb etdi. XX asrda epik usul taraqqiyoti bilan bogʻliq holda va adabiyotning hujjatlilikka intilishi tufayli xronika keng avj oldi (masalan, Sadriddin Ayniyning „Qullar“ romani va boshqalar); 2) vaqtli matbuotda, radio, televideniye, kinoda siyosiy, xoʻjalik, madaniy va boshqa hayotga oid kundalik voqealarni axborot tarzida yorituvchi material.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Oʻrta asr adabiyoti
Xronologiya

Xronologiya (xrono... va ...logiyadan) — 1) tarixiy voqealarning davriy tadrijiyligi; 2) vaqt oʻlchovi haqidagi fan. Astronomik X. fazodagi hodisalarning qaytarilib turish qonuniyatlarini oʻrganadi va aniq astronomik vaqtni belgilaydi. Tarixiy X. — yordamchi tarix fani; turli xalqlar va davlatlar yil hisobi tizimi va taqvimlarini oʻrganadi, tarixiy voqealar sodir boʻlgan sanalarni va tarixiy yaratilgan vaqtni aniklashda yordam beradi. X. taraqqiyot bosqichlarining vaqtini aniqlash demakdir. Bu esa alohida tarixiy voqealar, mehnat qurollari, hunarmandchilik va xoʻjalikning rivoji, uyjoylar, qishloqlar va shaharlarning qurilishi, davlatlarning tashkil topishi va madaniyat taraqqiyoti yutuqlari vaqtini aniqlashni anglatadi.

Yozma asosida aniq sanalar belgilanadi. Arxeologik maʼlumotlarga asoslangan X. yuz va ming yilliklar bilan oʻlchanadi.

Bobil, Misr, Yunoniston va Rimda shakllangan X. oʻrta asrlarda Turonda rivojlandi. Beruniynnng 1000-yilda yozilgan "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" ("Xronologiya") asarida jahondagi turli xalqlar tarixi va madaniyati ixcham tarzda oʻz aksini topgan. X.dagi tarixiy izchillikni fanga 16-asrda fransuz J.Skaliger kiritdi. Hozirgi paytda X.ning taraqqiyoti bu fanning arxeologiya, tabiiy fanlar, statistika va boshqa bilan oʻzaro hamkorligiga bogʻliqdir.

 Adabiyot 
 Sagdullayev A. va boshqa, Oʻzbekiston tarixi (Eng qadimgi davrlardan milodning 5-asrgacha), T., 1999.

 
Turkum:Tarix
Turkum:Vaqt
Nikita Xrushchyov

200px|right
Nikita Sergeyevich Xrushchyov (1894. 5(17)4, Kursk gubernyasi Kalinovka qishlogʻi – 1971.11.9, Moskva) – KPSS MK 1-kotibi (1953-64), ayni vaqtda sobiq Ittifoq Ministrlar Soveti raisi (1958—64). 1931-yildan Moskvada partiya ishida, 1935—38 yillarda VKP (b) Moskva viloyati va shahar komiteti 1-kotibi. 1938-yil —1947-yil mart va 1947-yildek. 1949-yil Ukraina KP(b) MK 1-kotibi, ayni vaqtda 1947-yil Ukraina XKS (MS) raisi. Moskva va Ukrainada ommaviy qatagʻonlarning tashkilotchilaridan. 1941 – 45-yillardagi urushda bir necha frontlar Harbiy Kengashi aʼzosi. 1949-yildan VKP (b) MK kotibi va ayni vaqtda (1949—53) VKP (b) Moskva komiteti 1-kotibi. 1939—64-yillarda MK Siyosiy byurosi (Prezidiumi) aʼzosi. Ichki va tashqi siyosatni „yumshatish“, qatagʻon qurbonlarini oqlash tashabbuskorlaridan biri; partiya-davlat tizimini zamonga muvofiqlashtirishga urindi. KPSSning 20 (1956) va 22 (1961) sʼyezdlarida I. V. Stalin shaxsiga sigʻinishni va uning faoliyatini keskin tanqid qildi. Biroq mamlakatda yakka partiya hukmronligining saqlanishi, oʻzgacha fikrlovchilarga yoʻl bermaslik, namoyishchi ishchilarning otilishi (1962-yil Novocherkasekda va boshqalar), ziyolilarga zugʻum qilish, boshqa davlatlarning ishiga aralashish (1956-yilda Vengriyaga qurolli intervensiya va boshqalar), Gʻarbga nisbatan harbiy qaramaqarshilikning kuchayishi (1961-yildagi Berlin va 1962-yildagi Karib tangliklari va boshqalar), shuningdek, siyosiy va iqtisodiy xomxayollik („Amerikani quvib yetish va undan oʻzib ketish“ kabi shiorlar), 1980-yilga kommunizm qurish vaʼdalari uning siyosatida ziddiyatlar va poymapoylikka olib keldi. Oliy davlat va partiya apparatidagi norozilik X.ni egallab turgan barcha lavozimlaridan olinishiga sababchi boʻldi. X. xotiralar yozgan. Ular 1981 AQShda, 1997-yil Rossiyada, toʻliq matni 1999-yilda eʼlon qilingan.

 

Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Uch karra Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Xuayxe

Xuayxe — Xitoyning sharqiy qismidagi dare. Uzunligi 813 km, havzasining maydoni 187 ming km². Asosan, Buyuk Xitoy tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 1000 m³/sek., eng yuqorisi 10— 13 ming m³/sek. Yezda toshadi. Dare juda koʻp oqiziq keltiradi, bu esa oʻzanining kutarilishiga olib keladi. Natijada suv toshqini xavfi kuchayadi. Falokatli toshqinlardan saqlanish uchun suv omborlari va qirgʻoklariga dambalar qurilgan. Kanallar orqali Sariq dengiz, Yanszi va Xuanxe daryolari bilan bogʻlangan. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Quyi qismida kema qatnaydi. Xuayxe vodiysi Xitoyning muhim qishloq xoʻjaligi rayonlaridan biri. Dare boʻyida Xuaynan va Benbu shaharlari joylashgan.

 

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Benito Juárez

thumb|right|Benito Juárez ( 1872)

Benito Pablo Juárez García (1806-yil 21-mart, San Pablo Gelatao, Oaxaka — 1872-yil 18-iyul, Mexiko, Meksika) — davlat va siyosat arbobi, Meksika milliy qahramoni. Kambagʻal indeys oilasida tugʻilgan. Diniy seminariyani (1827-yil) va yuridik maktabni (1833-yil) tugatgan. 1847—52-yillar Oaxaka shtataning gubernatori boʻlgan. 1846—48-yildagi amerika-meksika urushi davrida amerikalik interventlarga qarshilik koʻrsatishni tashkil etishsa katga rol oʻynagan. Antonio López de Santa Anna diktaturasiga qarshi chiqqanligi uchun mamlakatdan badargʻa qilingan (1853). 1854-yil inkilobi boshlanishi bilan Meksikaga qaytib kelgan va liberallar armiyasiga kirgan. Juárez Álvarez inqilobiy hukumatida adliya va kultlar vaziri boʻlgan (1855). 1857-yil konstitutsiyasi mualliflaridan biri. 1858—61-yilda hukumat boshligʻi. 1861—72-yilda mamlakat prezidenti. Cherkovning iqtisodiy va siyosiy mavqeini cheklovchi qonunlar chikargan. Angliya—Fransiya—Ispaniya intervensiyasi (1861—67-yil, Meksika ekspeditsiyasi) vaqtida chet el interventlariga qarshi kurashga rahbarlik qilganOʻzME.

 

Turkum:1806-yilda tugʻilganlar
Turkum:1872-yilda vafot etganlar
Turkum:Meksika prezidentlari
Turkum:Meksikalik siyosatchilar