Burundi

Burundi, Burundi Respublikasi (fransuzcha: République du Burundi) – Markaziy Afrikadagi davlat. Maydoni - 27,8 ming km2. Aholisi - 6,4 mln. kishi (1990-yillarning oxirlari). Poytaxti – Bujumbura shahri. Maʼmuriy jihatdan 15 viloyatga boʻlinadi.

 Davlat tuzumi 
thumb|150px|Burundi prezidenti Per Nkurunziza
Burundi – respublika. Davlat boshligʻi – prezident. 1996-yil 25-iyuldagi davlat toʻntarishi natijasida 1992-yilgi Konstitutsiyaning amal qilishi va Millat majlisi hamda partiyalarning faoliyati toʻxtatib qoʻyilgan. Sentabr oyida Millat majlisi va partiyalarning faoliyati qayta tiklandi. 1998-yil 18-iyulda Millat majlisi oʻrniga Oʻtish davri millat majlisi tuzildi.

 Tabiati 
thumb|right|Burundining fazodan rasmga olingan tasviri
thumb|left|Burundi xaritasi
left|thumb|Tanganika koʻlidagi plyaj
Burundi Sharqiy Afrika togʻligining shim.gʻarbida joylashgan. Kembriygacha hosil boʻlgan kristall va metamorfik jinslar yer yuzasiga chiqib yotadi. Relefi, asosan, yassitoglik. Sharqida, Nil va Kongo daryolari havzasi oʻrtasida balandligi 2000–2500 m boʻlgan suvayirgʻich tizma bor. Yassitogʻlik janubi-sharqda Malagarasi daryosi vodiysiga tik jarliklar hosil qilib tushgan.

 Aholisi 
Aholining 62% katoliklar, 32% mahalliy anʼanaviy dinlarga amal qiladi, 6% musulmonlar. Rasmiy tili kirundi va fransuz tillari. Aholining 6,3% shaharlarda istiqomat qiladi. Yirik shaharlari: Bujumbura, Gitega, Muramvya.

 Tarixi 
Burundi hududida qadimdan bantu va pigmeylar qabilasi, 15—16-asrlarda efioid toifasiga mansub urushqoq kuchmanchichorvador qabilalar yashagan. ga koʻra, hozirigi kunda Burundi hududida 1558-yilda dastlabki podsholiklar tashkil topgan. Ntare 1-mayda xonliklarni birlashtirib, kuchli davlatga asos solgan. Viloyatlarni shahzodalar idora qilgan. 19-asr oxirlarida mamlakatga yevropalik missionerlar kirib keldi. 1899-yilda Burundi Germaniya Sharqiy Afrikasi tarkibiga qoʻshib olindi. Birinchi jahon urushi vaqtida Burundini Belgiya armiyasi egalladi (1916). Versal sulh shartnomasi, Millatlar Ittifoqi qaroriga muvofiq Burundi Urundi nomi bilan Belgiya ixtiyoriga oʻtdi. Davlatni Belgiya rezidenti nazoratida podsho (mvami) boshqardi. Mustamlakachilar aholini kofe, paxta kabi eksport tovarlar yetishtirishga majbur qildi. Burundi aholisi mustamlakachilarga qarshi uzoq vaqt kurash olib bordi. Bu kurash 2 jahon urushidan soʻng Afrikada boshlangan millim ozodlik harakati taʼsirida avj olib ketdi. 50-yillar oxirida Burundidagi ozodlik harakati tashkiliy tuye ola boshladi. Mamlakatda siyosiy tashkilotlar paydo boʻldi. 1959-yil tuzilgan milliy taraqqiyot va birlik partiyasi Burundiga oʻzini oʻzi boshqarish huquqi berilishini, keyinchalik mustamlaka tuzumini tugatishni talab qildi. Xalq partiyaga xayrixohlik bildirdi. Belgiya hukmronlari ozodlik kurashini boshqarish maqsadida mahalliy boshqaruv organlari tuzishga rozilik berdi. Ayni vaqtda turli partiya va tashkilotlar oʻrtasida oʻzaro nizo qoʻzgʻadi, qabmlalarnibir-biri bilan urishtirib qoʻydi. Biroq mehnatkash omma ozodlik kurashini susaytirmadi. Oxiri mustamlakachilar Burundi mustaqilligini eʼtirof etishga majbur boʻldi. 1962-yil 1-iyulda mustaqil deb eʼlon qilindi. 1966-yil noyabrda monarxiya agʻdarilib, respublika eʼlon qilindi. 1962-yildan BMT aʼzosi. 1992-yil 6-yanvarda Oʻzbekiston Respublikasining suverenitetini tan olgan.

 Bayramlari 
Milliy bayrami – 1-iyul, Mustaqillik kuni (1962). Siyosiy partnyalari va kasaba uyushmalarv. Birlik va milliy taraqqiyot partiyasi (UPRONA), 1959-yilda asos solingan; Burundida demokratiya uchun front, 1986-yilda asos solingan. Burundi mehnatkashlari ittifoqi kasaba uyushmasi, 1967-yilda tuzilgan.

 Xoʻjaligi 
Burundi – iqtisodiy jihatdan suyet taraqqiy qilgan afar mamlakat. Yalpi ichki mahsulotning 13% ni sanoat, 48,5% ni qishloq xoʻjaligi beradi. Mehnatga layoqatli aholining 90% qishloq xoʻjaligi. (asosan dehqonchilik va chorvachilik)da band. Bugʻdoy, oq joʻxori, makkajoʻxori, banan, tariq, maniok, choy ekiladi. Kofe va paxta Burundining asosiy eksport ekinlaridir. Qoramol, echki, qoʻy boqiladi. Tanganika koʻlidan baliq ovlanadi. Burundi sanoati endi rivojlanish bosqichiga kirdi. Mamlakatda qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlaydigan oʻrta va kichik sanoat korxonalari bor. Kofe va paxta tozalash, yer yongʻoq yogʻi ishlab chiqarish, qishloq xoʻjaligi uskunalari, sovun, lakboʻyoq zavodlari va poyabzal, mebel fabrikalari bor.

 Transportlari 
thumb|Bujumburdagi aeroport
Burundida t. i. yoʻq. Ichki va tashkl yuklar avtomobil yoʻllari (uzunligi 6,3 ming km) hamda suv va havo yoʻllari orqali tashiladi. Tanganika koʻlida kemalar qatnaydi (asosiy porti Bujumbura). Chetga kofe, paxta, koʻnteri mahsuloti, qoramol, qalay konsentrati chiqaradi va chetdan toʻqimachilik, oziq-ovqat, neft mahsulotlari, transport vositalari keltiradi. Belgiya, AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya va boshqa mamlakatlar bilan savdo qiladi.

 Ijtimoiy soha 
Pul birligi – Burundi franki. Tibbiy xizmati, xalq maorifi, madaniy maʼrifiy va ilmiy muassasalarn. B.da 4,5 mingdan ortiq oʻrinli 30 ga yaqin kasalxona va 120 dan ziyod tibbiy markaz bor.1962-yilgacha aholining 98% savodsiz boʻlgan. 1967-yildan davlat maktablarida oʻqish bepul. Burundida 6 yillik boshlangich maktablar, 6—7 yillik oʻrta maktablar bor. Maktab oʻqituvchilari Bujumburadagi universitet va oliy pedagogika maktabida tayyorlanadi. Burundida qishloq xoʻjaligi instituti (1958-yili tashkil etilgan) ham bor.

 Ilmiy muassasalari 
thumb|right|Burundi Universiteti
Qishloq xoʻjaligi tadqiqotlari instituti, Gidrometeorologiya milliy markazi, Tibbiyot boʻyicha tadqiqot laboratoriyasi. Bujumburada universitet kutubxonasi va ommaviy kutubxona, Gitega shahrida Milliy muzey ishlaydi. Bujumburada Burundi madaniy markazi ochilgan.

 Matbuoti 
Radnoeshitgirishi va telekoʻrsatuvi. Burundidagi asosiy gazeta va jurnallar: „Renuvo dyu Burundi“ („Burundi tiklanishi“, fransuz tilida chiqadigan kundalik hukumat gaz., 1978-yildan), „Ubumve“ („Birlik“, kirundi tilida chiqadigan haftalik gaz., 1971-yildan), „Byulleten ekonomik e finanse“ („iqtisodiy va moliyaviy byulleten“, fransuz tilida oyiga 2-marta chikali), „Gid“ („Yoʻlnoma“, fransuz va kirundi tilida chiqadigan oylik axborot byulleteni, 1970-yildan) „Kyultyur e sosete“ („Madaniyat va jamiyat“, har chorakda fransuz tilida chiqadigan jurnal, 1978-yildan). Burundi matbuot agentligi – BAP 1976-yilda tuzilgan. Burundi milliy radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi 1960-yilda tashkil etilgan.

 Meʼmorligi va tasviriy sanʼati 
Xalqning turar joylari aksariyati xodachalardan sinch qadalib, orasiga shoxshabba, qamish va xashak oʻrab yasalgan yumaloq kulbalardan iborat, tomi ham xashak bilan yopiladi. Kulba ichi qamish bordon bilann boʻlinadi. Qishloq qoʻrgʻonlari tepalnklar va qir yon bagʻirlariga tarqoq holda joylashgan. 50-yillardan toʻgʻri burchakli, peshayvon va derazali turar joylar paydo boʻldi. Tomini qoʻsh nishabli qilib yopish odat tusiga kirdi. Bujumbura shimolda zamonaviy yevropacha binolar qurila boshladi. Badiiy hunarmandchilikda boʻyra, savat, idish, qopqoq kabi turli hajm va shakldagi narsalar toʻqish rivojlanʼ gan. Buyumlar har xil naqshlar bilan bezatiladi. Yogʻochdan odamlar va hayvonlarning haykallarini, qalqon va oʻqdonlarni, gʻiloflarni yasaydilar.
 Musiqasi 
Burundi anʼanaviy musiqiy madaniyati qoʻshiqjanrlari, cholgʻu asboblari ijro uslubi xilma – xilligi bilan ajralib turadi. Turli rasmrusumlar, dafn marosimi va farzand tugʻilishiga bagʻishlangan oʻziga xos musiqalar mavjud. Mamlakat mustaqillikka erishgach, sanʼat anʼanalari muntazam ravishda oʻrganila boshladi, bir necha ashula va raqs ansambllari tuzildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:BMT aʼzolari
Turkum:Fransuz tilli davlatlar
Turkum:Dengiz yoʻli boʻlmagan mamlakatlar
Turkum:Respublikalar