Qiziltomoq gʻoz

270px|thumb|Branta ruficollis tuxumi - Tuluza muzeyi
Qiziltomoq gʻoz  – oʻrdaksimonlar oilasiga mansub suv qushlaridan biri. Tashqi tomondan, qalin boʻyinli va qisqa tumshugʻli kichik gʻozga oʻxshaydi. Rangi yorqin va kontrastli boʻlib, kashtan-qizil, oq va qora ranglarni mujassamlashtiradi. Rossiyada tundrada, asosan Taymir va qoʻshni viloyatlarda koʻpayuvchi noyob tur. Gʻarbiy Qora dengiz, janubiy Kaspiy mintaqasida qishlaydi. Ushbu qush turi oʻsimliklar – oʻtlarning yashil kurtaklari, qishlash va koʻchish davrida dasht va shoʻrxok oʻsimliklarining vegetativ qismlari, efemer boshoqli oʻsimliklar, kuzgi donli ekinlar bilan oziqlanadi. Yiliga bir marta iyun-iyul oylarida bir uyaga 3-9 tadan iborat tuxum qoʻyadi. Osonlik bilan qoʻlga oʻrganadi va xonakilashadi. Tabiatni muhofaza qilish boʻyicha bir qator xalqaro konvensiyalarga kiritilgan xalqaro va mintaqaviy Qizil kitoblar himoyasida. Hamma joyda ushbu gʻoz turini ovlash taqiqlangan.
 Tavsifi 
 Tashqi koʻrinishi 
Kichkina gʻozga oʻxshash ushbu nozik gʻoz juda harakatchan. Uning odatiy gʻozlar va kazarkalarning boshqa dan farq qiladigan xarakterli xulq-atvorini taniqli rus ornitologi Pyotr Sushkin yaxshi tasvirlab bergan. Olim XX asrning boshlarida Orenburg va Sol-Iletsk oʻrtasidagi dashtlarda qushlarning migratsiyasini kuzatgan.

Bundan tashqari, qushlar har qanday yoshda mukammal suzib, shoʻngʻiy oladi. Qishda va migratsiya davrida gʻozlar koʻpincha galalarda qolib, qorongʻi tushganda dam olmay parvoz qiladilar. Ular suvga qoʻnishadi va baland ovoz bilan uchb ketishadi. Boshqa gʻozlar bilan solishtirganda, qiziltomoq gʻoz qisqa, ammo qalin boʻyni va juda qisqa, kichik tumshugʻiga ega. Oʻlchami qora gʻozdan bir oz past boʻlgan angʻirt kabi yirik oʻrdaklar bilan taqqoslanadi. Tana uzunligi 53-56 sm, qanotlari 116-135 sm, vazni 1-1,7 kg.

Patlarida qora, oq va kashtan-qizil (kashtan-qizil) ranglar mujassam, bu qiziltomoq gʻozni gʻozsimonlar orasida osongina tanib olishga yordam beradi. Ayniqsa,
patlarining yupqa oq chiziq bilan chegaralangan kashtan-qizil qismlari – yonoq, tomoq, boʻyin va koʻkrakning old qismi bunga misol. Peshona, toj, ensa, boʻyinning orqa qismi, orqa, qanotlari va dumi qora, yuqori quyruq patlari oq rangda. Boshidagi naqshini boshning yuqori qismidan iyagigacha koʻz boʻylab ingichka qora chiziq, shuningdek, tumshugʻi va koʻz oʻrtasida oq tomchi shaklidagi nuqta toʻldiradi. Qorinning old tomoni qora, orqa tomoni, pastki quyruq kabi, oq. Yonlarda keng oq chiziq tananing butun qismi boʻylab oʻtadi, hatto uzoqdan ham aniq koʻrinadi; yana ikkita koʻndalang chiziqlar qanot patlarining qirralari bilan qoʻshiladi. Tumshugʻi va oyoqlari qora, qorachigʻi toʻq-yongʻoqrang. Balogʻatga yetmaganlari kattalariga oʻxshaydi, ammo naqshli patlari yaxshi rivojlanmagan boʻladi. Bundan tashqari, balogʻatga yetmaganlarning qanotida kattalardagi ikkita oʻrniga 3-5 ta oq chiziqlari mavjud.
 Ovozi 
thumb|right|200px|Boshining toʻliq koʻrinishi
Qiziltomoq gʻozlar oʻzaro juda doʻstonadir, xususan, suvga qoʻnish va uchish paytida ular uzoqdan eshitiladigan baland ovozda qichqiriq chiqaradilar. Qushning ovozi ikki boʻgʻinli jarangdor gʻogʻolash yoki past xirillashga oʻxshaydi, bu oq gʻozning qichqirigʻini eslatadi, lekin oʻtkirroq va oʻziga xos . Bundan tashqari, qush xarakterli hushtak chiqaradi.

 Tarqalishi 
 Uyalash hududi 
thumb|left|100px|Taymir Dolgan-Nenets tumani gerbidagi qiziltomoq gʻoz
Qiziltomoq gʻoz Rossiya uchun endemik boʻlib, sharqiy Yamaldan Xatanga havzasining gʻarbiy chekkasigacha (Xatanga koʻrfazi va Popigay daryosi vodiysi) mox-lixen va buta tundralarida nisbatan kichik maydonda uyalaydi. Populyatsiyasining katta qismi, taxminan 70% i Taymir yarim orolida, asosan Pyasina va Yuqori Taymir daryolari havzalarida toʻplangan. Gidan va Yamalda bir nechta kichik tarqalish hududlari maʼlum, xususan, gʻozlar doimiy ravishda Yuribey daryosining 20 kilometrlik qismida, Yaroto koʻlidan yuz kilometr shimolda, Gida va Yesyaxa daryolari havzalarida uya quradi.
 Qishlash hududi 
thumb|right|200px|Suv ichayotgan gʻoz
Hozirda asosiy qishlov hududlari Qora dengizning shimoli-gʻarbiy va gʻarbiy qismi: Bolgariyadagi Shabla va Durankulash koʻllarida, Ruminiyadagi Razelm koʻl va lagunalar majmuasi va Dunay deltasi, Dobruja tarixiy mintaqasi, Gretsiyada joylashgan. Biroq, bu yerlarda ommaviy qishlash nisbatan yaqinda, XX asrning ikkinchi yarmida aniqlangan. Bungacha gʻozlar Kaspiy dengizining janubiy qismi qirgʻoqlariga – Ozarbayjon, Turkmaniston va Eronga, shuningdek, Fors koʻrfazining shimoliy qirgʻoqlariga koʻchib oʻtgan. 1950-yillarning hisob-kitoblariga koʻra, Kaspiy mintaqasida 60 minggacha qushlar toʻxtab oʻtgan. Faqatgina 1967-yilning oʻzida Ozarbayjondagi Qizilagʻoch qoʻriqxonasi hududida deyarli 24 ming qush qishlagan, ammo keyingi yilda sezilarli darajada, butun populyatsiyaning yarmigacha boʻlgan miqdorda Qora dengizga koʻchishi qayd etilgan. Soʻnggi yillarda Kaspiy mintaqasida bu qushlarning faqat bittagina parvozi kuzatilgan. Nihoyat, 1970-yillarning oxiridan boshlab, kam sonli gʻozlar Uzoq Sharqda Xitoyning Yanszi daryosi havzasida qishlashni boshlaganlar. Rangi bilan ajralib turadigan gʻozning maxsus kenja turi bir vaqtlar Nil deltasida qishlagan deb ishoniladi – buni Qadimgi Misr freskalaridagi koʻplab tasvirlar tasdiqlaydi.

 Migratsiya 
220 px|thumb|Qiziltomoq gʻoz. SSSR pochta markasi, 1962-yil
Bahorgi koʻchish davri gʻozlarga qaraganda biroz kechroq; qushlar iyun oyining birinchi yarmida, qordan boʻshagan tepaliklarda yosh oʻtlar paydo boʻlgach, uya hududlarini egallaydi. Bahorgi koʻchish davrida qushlar 3-15 ta qushdan iborat kichik guruhlarga boʻlinadi va gʻozlardan farqli oʻlaroq, xanjar shaklidagi tuzilish hosil qilmaydi. Asosiy migratsiya yoʻlini ikki qismga boʻlish mumkin: kuzda shimoliy-janubiy va sharq-gʻarbiy, bahorda esa aksincha. Birinchi qismi Ural tizmasining sharqidan oʻtadi va yirik daryolar vodiylari, birinchi navbatda Ob va Tobolning janubi, shuningdek, Pur va Nadim daryolari havzalari, Poluyning oʻrta oqimi, Sobtyogan va Kunovatning yuqori oqimi. Qozogʻistonning shimoli-gʻarbiy qismida gʻarbga buriladi, u yerdan gʻozlar Kaspiy pasttekisligining dasht va yarim choʻl hududlari va Ukrainaning janubi-sharqida Qora dengiz va Dunayning gʻarbiy qirgʻoqlariga yetib boradi. Oziqlanish va dam olish uchun eng muhim toʻxtash joylari: Arktika doirasidagi Ob suv toshqini, Xanti-Mansiysk shimolidagi Ob tekisligi, Tobol va Ishim vodiylaridagi oʻrmon-dasht, Ubagan, Ulkayak suv havzasi. Qozoq togʻlari hududidagi Irgʻiz daryolari, Qalmogʻistondagi Manich daryosi vodiysi, Rostov viloyati va Stavropol oʻlkasi. Sentyabr oyining ikkinchi yarmida ommaviy tarzda qaytib uchib keladi.

 Yashash joylari 
Uyalash davrida butalar va tipik (mox-lishaynikli) tundraning pastki zonalarida yashaydi (ilk da oʻrmon-tundraning shimoliy qismi ham koʻrsatilgan). Suv yaqinidagi quruq va baland joylarni, koʻpincha mitti qayin, majnuntol, baʼzan qurigan begona oʻtlar zich oʻsgan hududlarni afzal koʻradi. Xususan, koʻpincha daryolar va jarliklar qirgʻoqlari boʻyidagi tik qoyalarda, lochinlar, tuklioyoq lochinlar yoki qutb yapalogʻi uyalari yaqinida, baʼzan oqchorloq yoki qutb chagʻalaylari galalari yaqinidagi yumshoq toshli qiyalik orollarda joylashadi. XX asrning 2-yarmigacha ochiq dasht va shoʻrxoklar asosiy qishlovi boʻlib xizmat qilgan; shunga oʻxshash sharoitda, qushlar migratsiya paytida toʻxtab oʻtgan. Kunduzi qushlar quruqlikda oziqlanadilar, tunda botqoq yerlarni, qirgʻoqdan uzoqda joylashgan yopiq suv havzalarining suv yuzasini va tinch boʻlganda hatto dengiz suvlarini tanlaydilar.
 Oziqlanishi 

Ozuqa juda cheklangan, boshqa gʻozlar va kazarkalarda boʻlgani kabi, faqat oʻsimliklarini oʻz ichiga oladi. Koʻpayish davrida turli oʻt barglari, kurtaklari va ildizpoyalari, shu jumladan tor bargli gʻoʻza oʻti, baʼzi turlar va otquloqlar bilan oziqlanadi. Qishlash davrida yaylov, maysazor va kuzgi bugʻdoy, arpa, makkajoʻxori ekilgan dalalarda oziqlanadi. Qurgʻoqchil choʻl hududlarida efemer donli oʻsimliklarning kurtaklari, ildiz va ildizpoyalari, shoʻra, koʻlmak, toʻshak urugʻlari, yovvoyi sarimsoq piyozchalarini yeydi. kunduzi quruqlikda oziqlanadi. Baʼzan kunning oʻrtasida qushlar dam olishadi va suv ichish uchun yaqin atrofdagi suv havzasiga boradilar. Qoida tariqasida, ular tunni suvda oʻtkazadilar, lekin baʼzida oziqlanish joylarida ham tunaydilar.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 Позвоночные животные России: Краснозобая казарка

Turkum:Oʻzbekiston Qizil kitobi
Turkum:Zaif turlar
Turkum:Hayvonlar loyihasi maqolalari
Turkum:Zoologiya
Turkum:Qushlar loyihasi maqolalari