Xoqoniy koʻchasi (Boku)

Xoqoniy koʻchasi (yoki Xoqoniy xiyoboni)  – Ozarbayjon poytaxti Boku shahridagi koʻcha, Rasul Rizo xiyobonidan Kovkab xonim Safaraliyeva xiyobonigacha davom etadi. Koʻchada XVI asrdan XX asrgacha koʻplab tarixiy yodgorliklar hamda haykal va uchta bogʻ mavjud. Uzunligi .

 Tarixi 
Xiyobonning qurilishi 1880-yillar boshiga borib taqaladi. Xiyobon bu yerga birinchi boʻlib kelib, u yerga joylashgan Molokanlar sharafiga Malakanskaya deb nomlangan. Koʻcha boshlanadigan Xoqoniy bogʻi bir vaqtlar Molokan bogʻi deb nomlangan. Xiyobon Molokan bogʻi yoki Marinskiy bogʻidan boshlanib, oʻsha paytda shaharning sanoat zonasi boʻlgan hududning sharqiga choʻzilgan. XIX-XX asrlarda xiyobonda poytaxt uslubidagi binolar qurilgan. Dastlabki davrlarda binolarning dizayn tuzilishida klassik tamoyillar hisobga olinmaganligi sababli, xiyobonda qurilgan 1, 3, 5-sonli uylar erkin arxitektura uslubida qurilgan. Keyinchalik, arxitektura boʻyicha tahsil olgan meʼmorlarning kelishi bilan, jabhalar va interyerlarni qurishda yanada qiziqarli kompozitsiyalar paydo boʻldi. Meʼmorlar Anton Kandinov va Yuzef Ploshko xiyobon meʼmorchiligiga katta hissa qoʻshdi. Xiyobonda Ozarbayjon Rassomlar uyushmasi binosi, Ozarbayjon Bastakorlar uyushmasi binosi, Samad Vurgun nomidagi Ozarbayjon Davlat akademik rus drama teatri binosi, Musa Nagiyevning toʻrt qavatli kirish uyi, Ozarbayjon milliy kutubxonasi binosi va boshqa muhim tarixiy binolar joylashgan. Aprel ishgʻolidan soʻng, xiyobon 1929-yil 9-yanvarda qayta nomlandi.

1946-yildan beri koʻcha klassik ozarbayjon adabiyotining taniqli vakili, shoir-faylasuf Xoqoniy Shirvoniy sharafiga Xoqoniy xiyoboni deb nomlangan.

 Tarixiy va meʼmoriy yodgorliklar 
 T/r Bino Manzili Qisqacha tavsifi Rasmi 1 Turar-joy binosi (Xoqoniy xiyoboni, 1) 17px| Xoqoniy xiyoboni, 1 Xoqoniy xiyoboni 1-uydagi turar-joy binosi 1890-yilda qurilgan. Keyinchalik bino buzib tashlandi va uning oʻrnida Xoqoniy savdo markazi qurildi. 147px| 2 Turar-joy binosi (Xoqoniy xiyoboni, 5) 17px| Xoqoniy xiyoboni, 5 Turar-joy binosi 1886-yilda qurilgan. 147px| 3 Ozarbayjon Davlat akademik rus drama teatri 17px| Xoqoniy xiyoboni, 7 Mikado kinematografiyasi binosi yoki Samad Vurgun nomidagi Ozarbayjon davlat akademik rus drama teatri binosi 1916-yilda Alihaydar Karimov tomonidan taʼmirlanib, xitoy-yapon uslubida omborxona sifatida ishlatilgan. 1917-yilda Bokuda birinchi marta ushbu teatrda oʻrta maktab oʻquvchilari uchun ilmiy-maʼrifiy kinematografiya mashgʻulotlari oʻtkazildi. Turli vaqtlarda binoda Pel Mel teatri, Boku erkin tanqid va targʻibot teatri va Boku ishchilar teatri faoliyat yuritgan. Samad Vurgun nomidagi Ozarbayjon davlat akademik rus drama teatri 1937-yildan beri binoda faoliyat yuritib kelmoqda. 147px| 4 Turar-joy binosi (Xoqoniy xiyoboni, 9) 17px| Xoqoniy xiyoboni, 9 1896-yilda Xoqoniy koʻchasi, 9-uyda qurilgan binoning meʼmori Ivan Vasilevich Edel. Bino Italiya Uygʻonish davri uslubida qurilgan. Mustaqillikdan keyin bir muddat Iroq elchixonasi boʻlib xizmat qilgan bino hozirda foydalanilmayapti. 147px| 5 Musa Nagiyev uyi 17px| Xoqoniy xiyoboni, 14 Bino 1910-yilda Musa Nagiyevning buyrugʻi bilan qurilgan. Ploshko klassik uslub va uslub yoʻnalishi boʻyicha buyurtma tizimidan foydalangan. Ion ustunlarining katta pilasterlari burchakdagi risalitlarni va markaziy qismni ikki qavatli portiko shaklida bogʻlagan. Deraza teshiklarining almashinib turadigan egri va toʻrtburchaklar silliqlash mashinalari, qimmatbaho ramkalar bilan ritmi fasadning hajmli plastikligini belgilaydi, bu esa pollar orasidagi tortishishning mutanosib taqsimlanishi va muvaffaqiyatli oshirilgan karniz bilan ajralib turadi. Fasaddagi Uygʻonish davri balkon panjaralari alohida eʼtiborni tortadi va uyning badiiy qiyofasini shakllantirishda faol ishtirok etadi. 147px| 6 Turar-joy binosi (Xoqoniy xiyoboni, 18) 17px| Xoqoniy xiyoboni, 18 1884-yilda Anton Kandinov tomonidan qurilgan turar-joy binosi. 147px| 7 Ozarbayjon Rassomlar uyushmasi binosi. 17px| Xoqoniy xiyoboni, 19 Ozarbayjon Rassomlar uyushmasi binosi. 147px| 8 Turar-joy binosi (Xoqoniy xiyoboni, 23) 17px| Xoqoniy xiyoboni, 23 Besh qavatli turar joy binosi 1911-yildan qurilgan. 147px| 9 Ozarbayjon Yozuvchilari uyushmasi binosi 17px| Xoqoniy xiyoboni, 25 1915-yilda Sarkisov tomonidan qurilgan turar-joy binosi. 147px| 10 Ozarbayjon Bastakorlar uyushmasi binosi 17px| Xoqoniy xiyoboni, 27 Sarkisov tomonidan XX asr boshlarida qurilgan 3 qavatli turar-joy binosi. Ushbu eklektik uslubdagi binoda 1922-yildan beri Ozarbayjon Konchilar uyushmasi joylashgan. Keyinchalik binoda Ozarbayjon Bastakorlar uyushmasi joylashgan. 147px| 11 Musa Nagiyevning toʻrt qavatli uyi 17px| Xoqoniy xiyoboni, 47 1910—1912-yillarda qurilgan toʻrt qavatli uy. U meʼmor Józef Płoszko tomonidan Ogʻa Musa Nagiyevning buyrugʻi bilan qurilgan. 147px|

 Parklar va bogʻlar 
 Xoqoniy bogʻi 

thumb|Xoqoniy bogʻi
Xoqoniy bogʻi Bokudagi eng qadimgi bogʻlardan biri boʻlib, maydoni 0,8 gektarni tashkil etadi. Saboil tumanida joylashgan. Bogʻ oʻrta asrlarda Shemaxada yashagan shoir Xoqoniy Shirvoniy sharafiga nomlangan. Bogʻ janubdan Uzeyir Hojibeyov koʻchasi, shimoldan Xoqoniy koʻchasi, sharqdan Gogol koʻchasi va gʻarbdan Rasul Rizo koʻchasi bilan chegaralangan. Bogʻning meʼmoriy-landshaft kompozitsiyasining asosini uchta qiz haykallaridan iborat „Uch goʻzal“ haykallar guruhi joylashgan egri hovuz tashkil etadi. Haykallar guruhi oddiy toshning katta boʻlaklariga oʻrnatilganA. A. Gasanova. Sadi i parki Azerbaydjana / Pod red. prof. F. M. Guseynova. – Baku: Ishig, 1996. – 304 s..

 Sohil bogʻi 
thumb|Sohil bogʻi
thumb|1930-yillardagi Sohil bogʻi

Bokuning markaziy qismida, Xoqoniy koʻchasi, Bulbul shoh koʻchasi, Uzeyir Hojibeyli va Rashid Behbudov koʻchalari kesishmasida, Mirza Fatali Oxundzoda nomidagi Ozarbayjon milliy kutubxonasi oldida joylashgan bogʻ, tarixiy binolar bilan oʻralgan. Bogʻning birinchi nomi Birjevaya maydoni boʻlgan. Ozarbayjon Demokratik Respublikasi tashkil etilgandan soʻng, u Ozodlik maydoni deb oʻzgartirildi. Aprel oyidagi ishgʻoldan soʻng, bu yerda 26 Boku komissarlari dafn etilgandan soʻng, ularning xotirasiga yodgorlik oʻrnatildi va bogʻ qayta nomlandi. Mustaqillikdan soʻng, komissarlar haykali bogʻdan olib tashlandi va Sohil bogʻi deb oʻzgartirildi.

 Fikret Amirov bogʻi 
2011-yilda Bokudagi Xoqoniy koʻchasida ozarbayjonlik bastakor, SSSR xalq artisti, SSSR Davlat mukofoti laureati, Sotsialistik Mehnat Qahramoni, Ozarbayjon SSR Davlat mukofoti laureati Fikret Amirov haykali oʻrnatildi va yangi bogʻ qurildi. Haykaltarosh Namig Dadashovdir.

 

Turkum:Boku koʻchalari