Mazda

, Mazda sifatida maʼlum, Yaponiyaning Fuchū, Hiroshima shahridagi transmilliy avtomobil ishlab chiqaruvchi korporatsiya.

2015-yilda Mazda 1,5 ishlab chiqargan million avtomobil global sotuvga chiqarildi, ularning aksariyati (1 millionga yaqin) kompaniyaning Yaponiyadagi zavodlarida ishlab chiqarilgan, qolganlari esa butun dunyo boʻylab turli xil boshqa zavodlarda ishlab chiqarilgan. 2015-yilda Mazda butun dunyo boʻylab ishlab chiqarish boʻyicha oʻn beshinchi yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi edi.

 Nomi 
Mazda nomi kompaniyaning birinchi uch gʻildirakli yuk mashinalarini ishlab chiqarish bilan paydo boʻlgan. Model nomi uchun boshqa nomzodlar orasida Sumera-Go, Tenshi-Go va boshqa nomlar ham bor edi.

Rasmiy ravishda kompaniya nomi haqida quyidagilarni taʼkidlaydi:Mazda Gʻarbiy Osiyodagi eng qadimgi sivilizatsiyadan uygʻunlik, aql va donolik xudosi Ahura Mazdadan keladi. Toyo Kogyoning asosiy aʼzolari Mazdani Sharq va Gʻarb sivilizatsiyasining boshlanishi ramzi, balki avtomobil sivilizatsiyasi va madaniyatining ramzi sifatida talqin qilishdi.Kompaniya veb-saytida yana taʼkidlanishicha, bu nom kompaniya asoschisi Jujiro Matsuda nomidan ham kelib chiqqan. Boshqa taklif qilingan ismlar „xudo“ (Sumera) va „farishta“ (Tenshi) degan maʼnoni anglatadi; ikkalasi ham Matsudaning insoniy eʼtiqodiga kuchli qiziqishini koʻrsatadi.

Mazda yozuvi savdo uchun masʼul boʻlgan Mitsubishi kompaniyasining korporativ ramzi bilan birgalikda Toyo Kogyo uch gʻildirakli yuk mashinasi roʻyxatdan oʻtgan savdo belgisini ishlab chiqarish uchun ishlatilgan.

 Tarixi 
Mazda kompaniyasi Toyo Cork Kogyo Co., Ltd sifatida 1920-yil 30-yanvarda Yaponiyaning Xirosima shahrida tashkil etilgan mantar ishlab chiqaruvchi zavod sifatida boshlangan. Toyo Cork Kogyo 1927-yilda oʻzini Toyo Kogyo Co., Ltd. nomiga oʻzgartirdi. 1920-yillarning oxirida Xirosima Saving Bank va Xirosimadagi boshqa biznes rahbarlari kompaniyani bankrotlikdan qutqarib qolishlari kerak edi.Corporate Financing and Governance in Japan: The Road to the Future — page 153, By Takeo Hoshi, Anil Kashyap

1931-yilda Toyo Kogyo Mazda-Go avto rikshasini joriy qilish bilan dastgohlar ishlab chiqarishdan transport vositalariga oʻtdi. Toyo Kogyo Ikkinchi Jahon urushi davomida yapon armiyasi uchun qurol ishlab chiqardi, ayniqsa 30-35 -toifa 99-sonli miltiq ishlab chiqarildi. Kompaniya 1984-yilda rasman Mazda nomini qabul qildi, garchi boshidan sotilgan har bir avtomobil shunday nomga ega edi. Mazda R360 1960-yilda, keyin esa 1962-yilda Mazda Carol taqdim etilgan va „Mazda Auto Store“ deb nomlangan yengil avtomobillar sotiladigan maxsus chakana savdo doʻkonida sotilgan, tijorat mahsulotlari esa „Mazda Store“ da sotilgan. Mazda Savanna, Familia, Luce, Cosmo va Capella kabi yengil avtomobillarni taklif qilishni davom ettirar ekan, ular faqat „Mazda Auto Store“ tarmogʻiga qoʻshildi.
left|thumb| Mazda Cosmo Sport
1960-yillardan boshlab, Mazda NSU Ro 80 dan ilhomlantirildi va boshqa yapon avtomobil kompaniyalaridan ajralib turish uchun Wankel aylanma motorini ishlab chiqish uchun katta muhandislik kuchini sarflashga qaror qildi. Kompaniya Germaniyaning NSU kompaniyasi bilan biznes aloqalarini oʻrnatdi va 1967-yilda cheklangan ishlab chiqarish Cosmo Sport bilan boshlandi va bugungi kungacha Pro Mazda chempionati bilan davom etib, Mazda avtomobil bozori uchun Wankel tipidagi motorlarning yagona ishlab chiqaruvchisiga aylandi. (NSU va Citroen ikkalasi ham 1970-yillarda bu dizayndan voz kechishdi va General Motors tomonidan ishlab chiqarilgan Corvette prototipi hech qachon ishlab chiqarilmadi.)

Mazda oʻz avtomobillarini tezda eksport qila boshlaganligi sababli, eʼtiborni jalb qilish uchun qilingan bu harakat yordam berdi. Ham porshenli, ham aylanma motorli modellar butun dunyo boʻylab yoʻl oldi. Aylanadigan modellar bir xil quvvatni ishlab chiqarish uchun ogʻirroq V6 yoki V8 dvigatellarini talab qiladigan porshenli dvigatelli raqobatchilar bilan solishtirganda yaxshi quvvat va yengil vaznning kombinatsiyasi bilan tezda mashhur boʻldi. R100 va RX seriyalari (RX-2, RX-3 va RX-4) kompaniyaning eksport harakatlariga rahbarlik qildi.

1968-yil davomida Mazda Kanadada (MazdaCanada) rasmiy faoliyatini boshladi, garchi Mazdas Kanadada 1959-yilda paydo boʻlgan. 1970-yilda Mazda rasmiy ravishda Amerika bozoriga kirdi (Mazda Shimoliy Amerika Operatsiyalari) va u yerda juda muvaffaqiyatli boʻldi va faqat Shimoliy Amerika xaridorlari uchun Mazda Rotary Pikapini (odatiy pistonli B-Series modeliga asoslangan) yaratishgacha bordi. Bugungi kunga qadar Mazda Wankel motorli pikap ishlab chiqargan yagona avtomobil ishlab chiqaruvchisi boʻlib qolmoqda. Bundan tashqari, bu aylanma dvigatelli avtobus (Mazda Parkway, faqat Yaponiyada taqdim etiladi) yoki stansiya vagonini (baʼzi bozorlar uchun RX-3 va RX-4 liniyalari ichida) taklif qilgan yagona markadir. Toʻqqiz yillik rivojlanishdan soʻng, Mazda nihoyat 1970-yilda AQSHda oʻzining yangi modelini chiqardi.Asian Firms: History, Institutions and Management — page 24, By Frank B. Tipton
thumb| Mazda RX-7 (birinchi avlod)

 Ford Motor kompaniyasi bilan hamkorlik 
1974-yildan 2015-yilgacha Mazda Ford Motor Company bilan hamkorlik qildi, u 1979-yilda 24,5 % ulushga ega boʻldi, 1995-yil may oyida esa Mazda ulushi 33,4 % ga koʻtarildi Alan Mulally boshqaruvi ostida Ford 2008-yildan 2015-yilgacha Mazdadagi ulushini bosqichma-bosqich olib tashladi, Ford 2014-yil holatiga koʻra Mazda aksiyalarining 2,1 % iga egalik qildiStock and Bond Information , Mazda, March 31, 2014 va koʻpchilik ishlab chiqarish hamda rivojlanish aloqalarini uzdi.
left|thumb| 2007-yildan 2015-yilgacha Mazda 3.5 dan foydalangan&nbsp;Mazda CX-9 modellarida L MZI Ford Cyclone Engine.
Ford bilan bu hamkorlik 1960-yillarda Mazdaning moliyaviy qiyinchiliklari tufayli boshlangan. 1979-yildan boshlab 7 tani kengaytirish orqali foiz moliyaviy ulushini 24,5 % gacha yetkazdi, Ford Mazda bilan mavjud hamkorlikni kengaytirdi, natijada turli qoʻshma loyihalar amalga oshirildi. Hamkorlik 1971-yilda Mazda B-Series Shimoliy Amerika uchun Ford Courier variantini ishlab chiqargandan soʻng boshlangan, keyinchalik u boshqa bozorlarda ham taklif qilingan. Mazdaʼning Bongo va Titan kabinli yuk mashinalari 1976-yildan boshlab asosan Osiyo va Tinch okeani mintaqasida Ford nishoni bilan sotila boshlandi. Bular avtomobil landshaftining barcha sohalarida — ayniqsa, yuk mashinalari va kichikroq avtomobillar sohasida katta va kichik harakatlarni oʻz ichiga oladi. Mazda 1980-yilning bahorida Fordga mexanik uzatmalar yetkazib berishni boshladi. Mazda Familia platformasi 1980-yildan boshlab Laser va Escort kabi Ford modellari uchun ishlatilgan, Capella arxitekturasi esa Fordning Telstar sedani va Probe sport modellariga kirib bordi.

Yangi Zelandiyadagi oʻzining yigʻish zavodi yopilgandan soʻng, Mazda Ford Yangi Zelandiya bilan Yangi Zelandiyaning Avtomobil yigʻuvchilari (VANZ) deb nomlanuvchi qoʻshma korxona tashkil qilgan boʻlsa, Janubiy Afrikada Fordning mahalliy shoʻba korxonasi Mazdasni yigʻib olgan Sigma Motor korporatsiyasi bilan birlashdi. Biroq Avstraliya kabi boshqa bozorlarda 323 va 626 har doim toʻliq import qilingan, faqat Lazer va Telstar mahalliy ravishda yigʻilgan.%2C4077082 Australia Welcomes The 'new' Migrants, The Age, June 16, 1986, page 43 Yaponiyada Laser va Telstar ham Mazda nishoniga ega boʻlgan birodarlari bilan birga sotilgan, ammo Festiva Yaponiya bozorida Mazda 121 sifatida sotilmagan.

Mazda shuningdek, Fordga 1991-yilda Explorerʼni ishlab chiqishda yordam berdi. Mazda 1991-yildan 1994-yilgacha faqat 2 eshikli Mazda Navajo sifatida sotilgan. Biroq Mazda versiyasi muvaffaqiyatsiz boʻldi, Ford esa (boshidanoq 4 yoki 2 eshikli model sifatida mavjud edi) bir zumda Qoʻshma Shtatlarda eng koʻp sotilgan sport avtomobiliga aylandi va oʻn yildan ortiq vaqt davomida bu nomni saqlab qoldi. Mazda 1994-yildan boshlab va 2010-yilgacha oʻzining Shimoliy Amerika bozoridagi B seriyali yuk mashinalari uchun asos sifatida Ford Ranger pikapidan foydalangan, Mazda soliq xarajatlar tufayli Shimoliy Amerikaga B seriyali yuk mashinalarini import qilishni toʻxtatgan.
right|thumb| Mazda Millenia
Muqobil dvigatel texnologiyasiga uzoq vaqtdan beri maftun boʻlganidan soʻng, Mazda 1995-yilda Millenia hashamatli sedanida avtomobilda foydalanish uchun birinchi Miller tsikli dvigatelini taqdim etdi. Millenia (va uning Miller tipidagi V6 dvigateli) 2002-yilda ishlab chiqarish toʻxtatilgan boʻlsa-da, kompaniya yaqinda 2008-yildan boshlab Demioʻda foydalanish uchun ancha kichikroq Miller-siklli toʻrt silindrli motorni taqdim etdi. Wankel texnologiyasidagi yetakchiligi kabi, Mazda (hozircha) avtomobil sohasida Miller sikli dvigatelidan foydalangan yagona avtomobil ishlab chiqaruvchisi boʻlib qolmoqda.
thumb| Mazda3.
thumb| Mazda6.
2008-yil kuzidagi jahon moliyaviy inqirozi fonida Ford oʻzining aktiv bazasini tartibga solish yoʻli sifatida Mazdaʼdagi ulushini sotishni rejalashtirayotgani haqida xabarlar paydo boʻldi. BusinessWeek Ford va Mazda oʻrtasidagi ittifoq juda muvaffaqiyatli boʻlganini, Mazda 90 dollar tejaganini tushuntirdi. 2008-yil 18-noyabrda Ford Mazdaʼning 20 % ulushini sotishini eʼlon qildi va oʻz ulushini 13,4 % ga qisqartirdi va shu tariqa 1996-yildan beri egallab turgan kompaniya nazoratidan voz kechdi Ertasi kuni Mazda kelishuv doirasida Forddan oʻzining 6,8 % aksiyalarini taxminan 185 million AQSH dollariga qaytarib sotib olishini, qolgan qismini esa kompaniyaning biznes hamkorlari sotib olishini eʼlon qildi. Shuningdek, Hisakazu Imaki bosh direktor lavozimini tark etishi va uning oʻrniga Takashi Yamanouchi kelishi haqida xabar berilgan edi. 2010-yil 18-noyabrda Ford oʻz ulushini 3 % gacha qisqartirdi, chunki mulkchilikning qisqarishi rivojlanayotgan bozorlarda oʻsishni taʼminlash uchun koʻproq moslashuvchanlikni taʼminlaydi va Sumitomo Mitsui Financial Group uning eng yirik aksiyadoriga aylanadi. Ford va Mazda qoʻshma korxonalar va texnologik maʼlumotlar almashinuvi orqali strategik sherik boʻlib qolishdi.
thumb| Mazdaning birinchi ommaviy ishlab chiqarilgan elektromobili MX-30
2015-yil 30-sentabrda, Ford aksiyalari aksiyalarning kamayishi tufayli 2 % dan bir oz koʻproqqa tushib ketganida, Ford Mazdaʼdagi qolgan aksiyalarini sotdi.

2011-yilda Mazda kapitalni toʻldirish uchun 150 milliard iyen (1,9 milliard AQSH dollari) dan koʻproq pul yigʻdi, chunki u soʻnggi 11 yildagi eng katta yillik yoʻqotishga uchradi. Daromadning bir qismi Meksikaning Salamanka shahrida avtomobil zavodini qurish uchun sarflandi. Meksika zavodi kompaniya va Sumitomo korporatsiyasi tomonidan birgalikda qurilgan.

 Oxirgi ramzlari 
Yillar Belgi Tavsif 1934-1936 1936-yilda uch gʻildirakli yuk mashinalarida paydo boʻlgan birinchi qayd qilingan korporativ logotip. 1936-1962 Birinchi stilize brending. Uchta togʻ (Xirosimani ifodalaydi) ham lotin alifbosi M harfini hosil qiladi, bu „Mazda Motor Manufacturer“ uchun uch marta takrorlanadi. Uzun yon kengaytmalar chaqqonlik va tezlik uchun qanotlarni ifodalaydi. 1962-1975 Mazda R360 dan 1975-yilgacha boʻlgan koʻpgina Mazda avtomobillarida koʻrinadigan belgi va korporativ belgi. 1975 1975-yildan 1991-yilgacha Mazda rasmiy ramziga ega emas edi, faqat uning nomining stilize qilingan varianti mavjud edi; oldingi koʻk „m“ belgisi hali ham 1980-yillargacha baʼzi dilerlik doʻkonlarida ishlatilgan, ammo keyinchalik Mazda nomi yonidagi oddiy koʻk kvadratda koʻpincha diler belgilari va hujjatlarida ishlatilgan. 1991-1992 1991-yilda Mazda quyosh va olovni ifodalovchi korporativ ramzni qabul qildi. Bu odatda Mazda ishqibozlari doiralarida „cylon“ logotipi deb ataladi. 1992-1997 Yangi ramz chiqqanidan koʻp oʻtmay, dizayn Renault ga oʻxshashligini kamaytirish uchun tekislandi. Bu baʼzan „abadiy olov“ logotipi deb ataladi. Shuningdek, u Mazda mashhur boʻlgan aylanma dvigatelning dizaynini ham ifodalaydi. 1997 — hozirgi kungachacenter|frameless|158x158px 1997-yilda qabul qilingan brend belgisi, qanotlari ichida V shaklidagi qanotlari „oʻsish“ va „yaxshilanish“ va Mazda koʻk rangdagi Mazda logotipi. Bir oz oʻzgartirilgan versiya 2015-yilda taqdim etilgan.

 Yetakchilari 

 Jujiro Matsuda (1920-1951)
 Tsuneji Matsuda (1952-1970)
 Kouhei Matsuda (1970-1977)
 Yoshiki Yamasaki (1977-1984)
 Kenichi Yamamoto (1984-1987)
 Masanori Furuta (1987-1991)
 Yoshihiro Vada (1991-1996)
 Genri Uolles (1996-1997, Ford Motor kompaniyasi tomonidan tayinlangan, yapon avtomobil ishlab chiqaruvchisining yapon boʻlmagan birinchi bosh direktori)
 Jeyms E. Miller (1997-1999)
 Mark Filds (1999-2002)
 Lyuis But (2002-2003)
 Hisakazu Imaki (2003-2008)
 Takashi Yamanouchi (2008-2013)
 Masamichi Kogai (2013-yildan hozirgi kungacha)

 Bozorlar 
North America is Mazdaʼs biggest market. Mazdaʼs market share in the U.S. fell to a 10-year low of 1.7 percent in 2016. Mazdaʼs brand loyalty was 39 percent in 2016, below the industry average of 53 percent.

 Ekologik harakatlar 
Mazda bir necha oʻn yillar davomida vodorod bilan ishlaydigan avtomobillarda tadqiqot olib borgan. Mazda oʻzining vodorod yoki benzinda ishlay oladigan Mazda Premacy Hydrogen RE Hybrid deb nomlangan aylanma dvigateli versiyasidan foydalangan holda oʻzining Premacy ixcham minivenining gibrid versiyasini ishlab chiqdi. Uni 2008-yilda chiqarish rejalariga qaramay, 2010-yildan boshlab avtomobil cheklangan sinovlarda.

 Bio-avtomobil 
Mazda oʻz avtomobillarida turli xil materiallar va moddalar uchun — plastmassadan sutgacha — koʻplab muqobil foydalanishni topmoqda, chunki u yanada ekologik toza boʻlishni maqsad qilgan. Mazda ushbu yangiliklardan baʼzilarini — bioplastik ichki konsollar va bio-mato oʻrindiqlarni — Bangkokdagi Qirolicha Sirikit milliy anjumanlar markazida EcoInnovasia 2008 koʻrgazmasida oʻzining Mazda5 modelida taqdim etdi. Mazda5 ichki qismlarining 30 % gacha biomaterial boʻlmagan komponentlardan iborat.

 SkyActiv texnologiyasi 
SkyActiv texnologiyasi maʼlum yangi Mazda avtomobillarida qoʻllanadigan bir qator texnologiyalar uchun soyabon nomdir. Ushbu transport vositalariga Mazda2/Demio, Mazda3/Axela, Mazda6/Atenza va CX-5 kiradi. Bu texnologiyalar birgalikda yoqilgʻi tejamkorligini gibrid haydovchiga oʻxshash darajaga oshiradi. Dvigatel quvvati oshadi va emissiya darajasi kamayadi. Ushbu texnologiyalarga yuqori siqish nisbati boʻlgan benzinli dvigatellar (13,0 dan 1 gacha), yangi 2 bosqichli turbokompressorli konstruktsiyali siqilgan dizel dvigatellari (14,0 dan 1 gacha), yuqori samarali avtomatik uzatmalar, yengilroq ogʻirlikdagi mexanik uzatmalar, yengil kuzov konstruksiyalari va elektr quvvati boshqaruvi kiradi. Yoqilgʻi tejamkorligi uchun ushbu texnologiyalarni gibrid uzatma bilan birlashtirish ham mumkin.

 Homiylik 
thumb| Mazda shtab-kvartirasi Xirosima, Fuchuda
Mazda bir nechta professional sport jamoalarining asosiy homiysi hisoblanadi, jumladan:

 Vatan jamoalari:
 Sanfrechche Xirosima (J. Ligasi): Dastlab Toyo Kogyo futbol klubi nomi bilan tanilgan va 1938-yilda asos solingan, u 1992-yilgacha Mazda oʻz ulushini kamaytirgunga qadar toʻgʻridan-toʻgʻri Mazdaga tegishli edi.
 Xirosima Toyo Karp (Nippon Professional Beysbol): Jamoa nomining „Toyo“ qismi 1968-yildan beri (Mazda haligacha Toyo Kogyo nomi bilan tanilgan) Mazdaning jamoaning bir qismiga egaligi sharafiga berilgan. Mazda asoschisidan boʻlgan Matsudalar oilasi jamoaning asosiy ulushiga ega.
 Chet eldagi jamoalar:
 Shimoliy Melburn futbol klubi (Avstraliya futbol ligasi)
 ACF Fiorentina (Italiya futbol ligasi — A Seriya)
 Nakhon Ratchasima (Tailand futbol ligasi — Tailand ligasi)

Kompaniya, shuningdek, Yaponiyada Xirosima xalqaro tinchlik marafoni va Xirosima prefekturasidagi Ekiden poygasi kabi turli marafon va estafeta musobaqalariga, shuningdek, Xirosima va Xofudagi koʻplab boshqa sport va xayriya tadbirlariga homiylik qiladi. Mazda ayni paytda tugatilgan regbi boʻyicha Avstraliya chempionatining homiysi boʻlgan.