Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Astrograf

Astrograf (astro... va ... graf) –osmon yoritqichlarini fotografik usulda kuzatish uchun moʻljallangan teleskop. U koʻpincha optik oʻqlari bir-biriga pa-rallel ikki truba: osmon yoritqichlarini suratga tushiradigan asosiy va kuzati-layotgan yoritqichga boʻlgan yoʻnalishni oddiy koʻz bilan tekshirib turish uchun moʻljallangan vizual trubadan iborat boʻladi. A. yordamida suratga olish ba’zan juda uzoq, (bir necha soat) davom etadi: shuning uchun osmon gumbazi bilan birga harakatlanadigan yoritqichlarni kuza-tishni osonlashtirish maqsadida A. soat mexanizmlariga ega boʻlgan maxsus paral-laktik qurilmalarga oʻrnatiladi. Astro-metrik ishlarda fokus masofasi 2 m dan kam boʻlmagan A. qoʻllanadi. A.ning fokus masofasi ortgan sari uning yor-damida olinadigan fotosuratning mas-shtabi ham kattalashadi. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Astronomiya institutida fokus masofasi 2,0; 3,0 va 3,4 m li A.lar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astroida

Astroida (astro... va yun. eidos – shakl) – R radiusli oʻzgarmas aylananing ichki tomoni boʻylab radiusli ikkinchi aylana harakatlanganda kichik aylanadagi nuqtaning trayektoriyasini ifodalovchi chiziq. Gipotsikloidlarning bir turi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Geometriya
Astrokolorimetriya

Astrokolorimetriya (astro... va lot. color – rang, metron – oʻlchash) – har xil ranglarda osmon yoritqichi yorugʻligini oʻlchash orqali uning fi-zik koʻrsatkichlarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan soha. Yoritqichdan kelayotgan noʻrni har xil rangli nur koʻrsatkichlar orqali oʻtkazib, nur qabul qiluvchi va oʻlchovchi asboblar yor-damida uning intensivligi oʻlchanadi. Har bir nur qabul qiluvchi asbob oʻziga xos spektral sezgirlik maksi-mumida qoʻllanadi. Ikki xil rangda yoritqich nurining intensivliklari, aiiqrogʻi, yulduz kattaliklari ayirmasi uning rang koʻrsatkichi deyiladi. Rang koʻrsatkichi yoritqich spektrida energi-yaning taqsimlanishini koʻrsatadi va yoritqichning temperaturasiga bogʻliq boʻladi. Past temperaturadagi yulduzlar qizil, yuqori temperaturadagilar oq yoki havorang nur sochadi. temperatura bilan rang koʻrsatkichi orasida bogla-nish mavjud. Yoritqich spektrini toʻlaroq oʻrganish maqsadida koʻp rangli kolori-metrik tizimlar qoʻllanadi. Bunda nur qabul qiluvchi asbob sifatida foto-elektron koʻpaytirgich qoʻllanadi va har xil maxsus tanlangan rangli shisha toʻsqichlar ishlatiladi. Mas, uch rang-li tizim ultrabinafsha (V), koʻk (V) va sariq (V) nurlarda yulduz kattaligi U – V va V – V rang koʻrsatkichlarini oʻlchashga asoslangan. Olti rangli ti-zimda qoʻshimcha yashil (G), qizil (R) va infraqizil (I) yulduz kattaliklari oʻlchanadi. Kolorimetrik oʻlchashlar yoritqichning rang temperaturalarini va samara-li nurlanish rangini (toʻlqin uzunligi-ni) aniqlashga imkon beradi.Isroil Sattorov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astronavtika

Astronavtika – kosmik fazoda parvoz qilish, kosmosni oʻzlashtirish haqidagi fan (qarang Kosmonavtika).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astronomiya-geodeziya tarmogʻi

Astronomiya-geodeziya tarmogʻi – bir-biridan taxminan 70–100 km uzoqlikda joylashgan astro-nomiya-geodeziya punktlarining oʻzaro bogʻlangan tizimi. Ana shunday punktlarning geografik koordinatalari ma-sofa va burchaklarni geodezik oʻlchashdan, astronomik kuzatishlardan topiladi. Astronomiya-geodeziya punktining geo-grafik kenglamasi, uzunlamasi va azi-mutini geodeziya usullarida oʻlchanadi, soʻngra Yerni aylanma ellipsoid deb fa-raz qilib, astronomik kuzatishlardan olingan ma’lumotlarga taqqoslanadi. Ikkala usulda olingan natijalar farqi qabul qilingan ellipsoidning geoiddan farqini ifodalaydi. Uni hisobga olib yangi ellipsoid qabul qilinadi va shu yoʻl bilan Yerning haqiqiy shakli va oʻlchamlariga yaqinlashiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Astronomiya
Turkum:Geodeziya
Astrospektrofotometriya

Astrospektrofotometriya (ostro..., spektr, foto va yun. metreo – oʻlchayman) – amaliy astrofizikaning osmon jismlari spektrini fotometrda oʻlchab, ular nurlanishini va bu nurlar oʻtib kelgan muhitni oʻrganadigan boʻlimi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asturiya

Asturiya — Ispaniya shimolidagi tarixiy viloyat. Kantabriya togʻlarining shim. yon bagʻrida. Ma’muriy jihatdan hozirgi Ovedo provinsiyasini tashkil etadi. Maydon 10,6 ming km. Aholisi 1,1 mln. kishi (1991). Eng katta shahri — Ovedo. Qadimda astura qabilasi to-monidan egallangan edi. Mil. av. 1-asrda rimliklar, 414 yilda vestgotlar tomoni-dan ishgʻol qilingan. 6-asr oxirlarida ara-blar qoʻliga oʻtgan. Asturiya 718 yildan (Kovadon-ga vodiysidagi jangdan soʻng) qirollik (poytaxti — Ovedo). 924 yilda Asturiya hududi Leon qirolligi bilan qoʻshilib yagonaLe-on qirolligi, 1230-yilda Kastiliya bilan birlashib, Leon-Kastiliya qirolligi deb ataldi. 15-asrda birlashgan Ispaniya tarkibiga kirgan. 1808—14 yillarda Asturiya aholisi Napoleon qoʻshinlariga qarshi qat-tiq kurash olib borgan. Asturiya Ispaniyaning eng muhim konchilik sanoati rayoni mamlakatning asosiy koʻmir havzasi (toshkoʻmir qazib chiqarishda mamlakatda 1-oʻrinda turadi). Simob, mis, temir rudasi, volfram, dala shpati konlari ham bor. Elektr energiya ishlab chiqarishda mamlakatda 3-oʻrinda turadi. Qora metallurgiya va kimyo korxonalari, harbiy zavodlar, oziq-ovqat, charm poyabzal, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, tamaki, baliq sanoati korxonalari bor. Makkajoʻxori, kartoshka, yem-xashak ekinlari koʻproq ekiladi. Yaylov koʻp. Asturiya sut-goʻsht chorva-chiligining asosiy rayoni. Mevachilik ri-vojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asunsion

Asunsion yoki Asunción – Paragvay Respublikasining poytaxti. Aholisi 608 ming kishi (1990). Paragvay daryosining chap sohilida. 1537-yil dabarpoetilgan. 17-asr boshlarigacha Ispaniya mustamlakasi markazi boʻlgan. 1811-yilda Asunsionda Paragvay mustaqilligi e’lon qilingan. Asunsion Paragvayning asosiy porti, sanoat, savdo markazi va transport tuguni. Milliy universitet (1889) va boshqa universitetlar, muzeylar bor. Toʻqimachilik va koʻn poyabzal fabrikalari, tegirmonlar, qand-shakar va spirt-arak zavodlari, kemasozlik korxonasi, kushxona mavjud. Neftni qayta ishlash zavodi bor. Mamlakat eksportining 75%, importining 90% Asunsion porti orqali oʻtadi. Aero-porti xalqaro ahamiyatga ega. Botanika bogʻi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Paragvay
Asfalt

280px|thumbnail|right|Asfalt zavodi
Asfalt – bogʻlovchi qurilish materiali; bitumga mayda mineral toʻldirgich qoʻshib tayyorlanadi. Asfaltning tabiiy (nisbatan kam uchraydi) va sun’iy xillari bor. Tabiiy asfalt neftdan, gipergeneza (atmosfera) ta’sirida yengil fraksiyalarning bugʻlanishi va oksidla-nishi natijasida hosil boʻladi. Sun’iy asfalt asosan, 13–60% neft bitumning ohaktosh kukuni bilan aralashmasidan tayyorlanadi. Asfalt gidroizolyatsiya materiali sifatida, pol va yoʻllarga yotqizish, qoplamalar toʻshash uchun qum, shagʻal, chaqiq tosh bilan aralashtirib ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfalt loklar

Asfalt loklar – bitum bilan kukun holatiga keltirilgan mineral materiallar aralashmalari. Smola-li va moyli xillarga boʻlinadi. Smo-lali Asfalt loklar unchalik ehtiyotkorlik talab qilmaydigan metall sirtlari va shahri k.ga surkaladi, moyli Asfalt loklar avtomashinalarning shassi va radiatorlari sirtiga sur-kash, elektr mashinalari chulgʻamlari va boshqalarga shimdirish uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfalt-beton

260px|thumbnail|Asfalt qilish uchun asfalt zavodi Picture.
Asfalt-beton – chaqiq tosh, qum, mineral kukunlar va bitum aralash-ma sidan iborat qurilish materiali. Aralashtirishdan oldin ular 100–160° temperaturagacha qizdiriladi. 120° dan past boʻlmagan temperaturada yotqiziladigan va zichla-nadigan bitumli qaynoq A.-b., 40–80° temperaturada zichlanadigan va kam qovushoq issiq A.-b., havo temperaturasida (10° dan yuqori temperaturada) zichlanadigan suyuq bitumli sovuq A.-b.; yirik, oʻrta, mayda donachali va qumli A.-b.ga boʻlinadi. Avtomobil yoʻllariga, sanoat binolari pollariga, tomlarga toʻshash va boshqa uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfalt-beton aralashtirgich

ASFALT-BETON ARALASH-TIRGICH – qum, chaqiq tosh, mine-ral ku-kun va bitumdan asfalt-beton hamda bitum-mineral aralashmalar tayyorlaydigan qurilma. Qum va chaqiq toshni quritadigan va zarur temperaturagacha qizdiradigan quritish barabani, quritilgan kum va chaqiq toshni saralay-734digan hamda bitum bilan qorishtiradigan aralashtirish agregatidan iborat. Mine-ral kukunni vertikal va gorizontal sxe-ma boʻyicha harakatlantiradigan, davriy va uzluksiz aralashtiradigan xillari bor. Quritish barabanida quritilgan va qizdirilgan kum va chaqiq toshni kov-shli elevator gʻalvirga uzatadi, mineral kukun alohida boʻlmaga tushadi. Oʻlchami toʻgʻri kelmaydigan (yirik) toshlar gʻalvirdan nov boʻylab chiqib ketadi. Mi-neral kukunning har qaysi guruhi taro-zida tortilib aralashtirgichga tashlanadi. Tayyor aralashma transport vositalariga solinib qurilishga olib ketiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfalt-beton yotqizish mashinasi

Asfalt-beton yotqizish mashinasi – asfalt-beton, bitum va mineral aralashmasini bir tekis yoyib, zaminga yotqizadigan kurilma. Ish unumdorligi boʻyicha oʻta ogʻir (300 t/soatdan ortiq), ogʻir (150–300 t/soat), oʻrtacha (75–150 t/soat) va yengil (25 t/soat gacha) turlarga, yurish qismining turi boʻyicha gusenitsali, gʻildirakli va aralash xillarga boʻlinadi. Oʻzi agʻdaradigan avtomashinadan kurilma bunkeriga tashlangan aralashma kurakli ta’minlash shneklariga uzatiladi; shnek aralashmani zarur kenglikda yoyadi. Shib-balovchi gʻaltak aralashmani tekislaydi va zichlaydi. Yotqizilgan qatlamni te-kislash plitasi pardozlaydi. Aralashma plitaga yopishmasligi uchun u maxsus ku-rilma bilan qizdiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfandiyorxon

Asfandiyorxon (Isfandiyorxon) (? – 1643) – Xiva xoni 1623-43 yillarda Xorazmda hukmronlik qilgan Arabshohiylar oʻzbek sulolasining vakili.

Arab Muhammadxonning oʻgʻli. Safaviylar shohi Abbos I homiyligida, turkmanlar yordami bilan ukasi Elbars (Ilbars) Sultonni taxtdan agʻdarib, 1623-yil Xivada xonlik taxtiga oʻtirdi. U turkman zodagonlariga tayanib ish yuritdi. Eron davlati qoʻliga oʻtib qolgan Janubiy Turkmanistonni Xiva xonligiga qoʻshib olishga intildi, ammo 1628-yilda safaviylar qoʻshinidan yengildi. 

17-asrning 30–40-yillarida Buxoro va Rossiya savdo karvonlariga zarar yetkazayotgan qalmoqlarga qarshi qattiq kurash olib bordi; qalmoqlarga qarshi ittifoq tuzish maqsadida Moskva bilan muzoqaralar yuritdi. Arab Muhammadxonni oʻldirishgani uchun ukalari Habash Sulton bilan Elbars Sultonni qatl etib, ularga yordam bergan Xorazmdagi uygʻur va nayman qabilalarining chorva mollarini tortib oldi va ularga qarshi qirgʻin uyushtirdi. A. davrida tarqoqlik va zulm kuchaydi. Bundan foydalangan yirik mulkdorlar oʻz vakillaridan biri Abulgʻoziyni A.ga qarshi qoʻydilar. Natijada 1643-yil Abulgʻoziy xon qilib koʻtarildi. Xuddi shu yili A. vafot etdi. Oradan 2 yil oʻtgach, Abulgʻoziy Bahodirxon Xivada taxtga oʻtirdi.

 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959; 
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; 
 Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993. 
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xorazm hukmdorlari
Assidiyalar

Assidiyalar (Ascidia) – qobiqlilar kenja tipining sinfi. Uzunligi 0,1 mm dan 30 sm gacha, yakka yoki kolo-niya boʻlib yashaydi. Xaltasimon tanasi qalin qobiq (tunika)ga oʻralgan, ustki tomonida ogʻiz teshigi va kloaka sifoni joylashgan, ostki tomoni bilan suv tubiga yopishgan. Halqumi devorida joylashgan juda koʻp jabra yoriqlari jabra oldi boʻshligʻiga ochiladi. Bu boʻshliqqa jin-siy yoʻllar, kloakaga orqa ichak ochiladi. Ikkilamchi tana boʻshligʻi halqum devo-ridan hosil boʻlgan bir juft nay – pe-rikard va epikarddan iborat. Voyaga yetgan A.da xorda, nevrotsel kabi xordalilar uchun xos boʻlgan belgilar boʻlmaydi, le-kin lichinkasida bu organlar rivojlan-gan. Jinsiy va jinssiz yoʻl bilan koʻpayadi. Lichinkasi erkin yashaydi. A.ga bir necha turkum, 100 urugʻ va 2000 ga yaqin tur kiradi. Deyarli hamma dengizlarga tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asyut

Asyut – MAR janubidagi shahar, Nil daryosining chap sohilidagi port, temir yoʻl stansiyasi; Asyut muhofazasi ma’muriy markazi. Aholisi 290 ming kishidan ortiq. Mamlakatning savdo-transport markazlaridan. Koʻn poyabzal, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi. Universitet bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Asyut yaqinida katta toʻgʻon qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Misr shaharlari
Turkum:Qadimgi Misr shaharlari
Aseb

Aseb (Assab) – Eritreyaning januisharqidagi shahar. Qizil dengiz boʻyidagi port. Addis-Abeba bilan katta yoʻl orqali bogʻlangan. Aholisi 30 ming kishidan ortiq. 1890–1941-yillar Italiya, 1941–45 yillar Buyuk Britaniya qoʻl 736ostida, 1993-yildan mustaqil Eritreya tarkibida. Neftni qayta ishlash va se-ment zavodlari; oziq-ovqat va toʻqimachilik korxonalari bor. Osh tuzi qazib olinadi. Aeroport bor. Port orqali chetga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Eritreya
Asqar pichoqsoz

Asqar pichoqsoz (asli nomi Asqarxoʻja Oysarxoʻja oʻgʻli, 1878 – Andijon viloyati Qoʻrgʻontepa tumanidagi Qorasuv qishlogʻi – 1964) – pichoqsoz usta. Qorasuv pichoqsozlik maktabining yirik vakili. Pichoq-sozlik hunarini usta Toʻxtasindan oʻrgangan. Qorasuv va Shahrixonda pichoqsozlik qilgan. Asqar pichoqsoz a’lo nav poʻlatdan yupqa, ixcham, keskir, silliq va gʻoyat naqshdor pichoqlar yasagan. Ikkinchi jahon urushi davrida oʻzbek jangchilari uchun qilich va pichoq yasagan. 1948-yildan Qorasuvda tashkil etilgan artelda ishlagan. Ustaning oʻz oʻgʻillari bilan yasagan pichoqlari Andijon, Oʻsh, Oʻzgan, 737Jalolobod va boshqa joylarda "Qorasuv pichogʻi" nomi bilan mashhur. Asqar pichoqsoz ishini oʻgʻli Bakirjon Asqarov va uning shogirdi Akromjon Toshboyevlar davom ettirmoqda.
Akbar Asqarov

Akbar Asqarovich Asqarov 1902.25.10 (7.11) – Toshkent – 1978.9.5 – terapevt, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir a’zosi (1943), tibbiyot fanlari doktori (1947), professor (1948), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1956). 1927-yil Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakultetini bitirgan. Toshkent tibbiyot instituti fakultet terapiyasi kafedrasi mudiri (1941-yildan). Asqarov koʻp yillar davomida me’da-ichak kasalliklari etiologiyasi, klinikasi va davolash (ayniqsa oʻzbek taomlaridan tuzilgan parhez yordamida) usullari ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. A.ning ingichka ichak, yoʻgʻon ichak, oʻt pufagi va jigar kasalliklari ustida olib borgan ilmiy ishlari tibbiyot nazariyasi va amaliyotini boyitgan. Ibn Sino "Tib qonunlari" asarining oʻzbekcha nashriga mas’ul muharrir va ruscha nashrining tahrir hay’ati a’zosi boʻlgan. Toshkentdagi koʻchalardan biri uning nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:7-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:9-mayda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Akram Asqarov

Asqarov Akram (?-Toshkent- 1891.15.10) — birinchi tajik havaskor arxeologi. Akrampolvon nomi bilan mashhur. Savdogar oilasidan. Akram Asqarov oʻz davrining mashhur kolleksioneri sifatida turli-tuman arxeologik buyumlar va qadimgi tangalarni toʻplagan. Uning birgina numizmatika kolleksiyasi 15 mingdan ortiqroq (17 oltin, 1498 kumush va 13537 mis) qadimgi pullardan iborat boʻlgan. Shulardan 504 tasi Sankt-Peterburg Ermitajida saqlanmoqda. 1890-yil Toshkentda ochilgan qishloq xoʻjaligi va sanoat mollari koʻrgazmasida Akram Asqarov oʻzining arxeologik va numizmatik kol-leksiyalari bilan ishtirok qildi. Akram Asqarov rus olimlarining Oʻrta Osiyo boʻylab olib borgan ilmiy kuzatishlarida, jumladan, 1884-yilda rus tarixchisi N. I. Veselovskiyning Surxondaryo, Fargʻona va Zarafshon vodiylari hamda Buxoroda oʻtkazgan ilmiy safarida hamrohlik qildi. Rossiyaning arxeologiya jamiyati Akram Asqarovning arxeologiya sohasida qilgan xizmatlarini taqdirlab, uni 1887-yilda kumush medal bilan mukofotlaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:1891-yilda vafot etganlar
Turkum:15-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Ahmadali Asqarov

Ahmadali Asqarov (1935.25.9, Namangan viloyati Norin tumani Uchtepa qishlogʻi) — arxeolog-tarixchi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1987), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), tarix fanlari doktori (1978), professor (1990). Toshkent davlat pedagogika institutini tugatgan (1957), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Arxeologiya instituti direktori (1970-80; 1983-87), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix institutining direktori (1991-95), Akademiyaning tarix, tilshunoslik va adabiyotshunoslik boʻlimining akademik-kotibi (1987-92), raisi (1994-98). Oʻzbekiston Respublikasi xalq deputati (1990-95).

 Mukofotlari 
Ahmadali Asqarov Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985). 1992-yili „Mustaqillik“ esdalik nishoni bilan taqdirlangan. 1993-yilda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining 60 yillik nishonini olgan. 1995-yilda T.N.Qori-Niyoziy nomidagi medal bilan taqdirlangan va „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi“ faxriy unvonini olgan. 2023-yilda Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi mukofoti bilan taqdirlangan.

 Ilmiy faoliyati 
Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda saqlanib qolgan moddiy-madaniyat yodgorliklarini ochish va ularda arxeologik tadqiqotlar oʻtkazish yoʻli bilan Oʻzbekiston tarixini oʻrganishga bagʻishlangan. A.Asqarov bronza va ilk temir davri qadimgi dehqonchilik va chorvachilik madaniyatlari, Oʻzbekiston hududida ilk shaharsozlik madaniyati va oʻzbek xalqi davlatchiligining ilk bosqichlari, oʻzbek xalqi etnogenezi va etnik tarixi kabi masalalar olimning ilmiy yoʻnalishi hisoblanadi. A.Asqarov birinchi oʻzbek arxeologi akademik Y.Gʻ.Gʻulomov arxeologik ilmiy maktabining izchil davomchisi. U „Bronza davrida quyi Zarafshon madaniyati“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini, „Janubiy Oʻzbekiston bronza davrida (Qadimgi Sharq tamaddudining mahalliy oʻchogʻining tashkil topishiga doir)“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. A.Asqarov - 450 dan ziyod ilmiy ishlar, shularning 50 dan ortig‘i chet tillarida, 16 monografiya, 1 ta darslik, 8 ta o‘quv-metodik qo‘llanma muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Muhammadvali Asqarov

Muhammadvali Asqarov, Vali qori (1909 – Toshkent – 1949) – oʻymakor usta, duradgor. Oʻymakorlik san’atini otasi Asqar hoji va amakisi Sulaymon Xoʻjayevdan oʻrgangan. A. bagʻdodi oʻymakori eshiklar, kursi va boshqa badiiy buyumlar tayyorlagan, ayniqsa, pargari oʻyma naqshni mohirlik bilan ba-jargan. A. tayyorlagan (1940, S. Xoʻjayev bilan birga) sakkiz qirrali xontaxta Oʻzbekiston davlat san’at muzeyida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ulugʻbek Asqarov

Ulugʻbek Akbarovich Asqarov (1928.23.2, Toshkent) – terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), tibbiyot fanlari doktori (1970), professor (1970), A. A.Lodyuvning oʻgʻli. 1-Toshkent davlat tibbiyot instituti fakultet terapiyasi kafedrasi mudiri (1971–96), 1997-yildan shu kafedrada professor-konsultant. Ilmiy ishlari antibiotikoterapiya, gematologiya, gastroenterologiya, diyetologiya va farma-koterapiya masalalariga bagʻishlangan. Asqarov Oʻzbekistonda surunkali koligning kelib chiqishi, patogenezi, klinikasi va davolash usullarini ishlab chiqqan. Xalqaro ilmiy anjumanlar qatnashchisi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Salima Asqarova

Salima Asqarova (1922.29.5 – Toshkent – 1997.16.4) – mikrobiolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan ar-bobi (1982), biologiya fanlari doktori (1971), professor (1973). Tolali oʻsimliklar tajri-ba stansiyasi (1956 – 58), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika instituti (1960 – 63) di-rektori, Toshkent viloyati pedagogika instituti rek-tori (1971 – 83), shu institutda biologiya kafedrasi mudiri (1983 – 86), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Mikrobiologiya institutida ilmiy kon-sultant (1988-yildan). Ilmiy ishlari aktinomitsetlarning hayot faoliyatiga, ularning Oʻzbekistonning asosiy tuproqlarida ekologik-geografik tarqalish qonuniyatlarini va aktinomitsetlar-antagonistlar tarqalishining ama-liy muhim xususiyatlarini aniqlashga hamda ularning gʻoʻza kasalliklari (vilt, gommoz, ildiz chirishi va boshqalar)ning qoʻzgʻatuvchilari bilan oʻzaro munosabatini oʻrganishga bagʻishlangan. Shuhrat medali bilan mukofotlangan (1995).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-mayda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:16-aprelda vafot etganlar
Ashob ar-Raʼy

Ashob ar-Raʼy (arab.- fikr ta-rafdorlari) — raʼy, fikr va aql bilan hukm chiqaruvchi ulamolarga berilgan nom. Islom fanlaridan tafsir, fikd kabi sohalarda ijod qiluvchi olimlar ikki turga boʻlinadi. Birinchi turi — Qur’onni tafsir qilishda va biror shar’iy hukm chiqarishda faqat Qur’on oyatlariga, hadislarga, sahobalar va to-beinlardan naql qilingan rivoyatlarga suyanadigan olimlardir. Ikkinchi turi — tafsir va fiqh sohasida faqat naqliy dalillarga suyanish bilan qano-atlanmay 739 ijtihod, yaʼni aql, fikr va raʼyni ham ishga solib shar’iy hukmlar, fatvolar ijod etadigan olimlardir. Shu ikkinchi turiga Ashob ar-Raʼy deb nom berilgan. Ular muta-fakkir olimlar deb ham yuritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atavizm

Atavizm ( — „ajdod“) — muayyan turning ayrim organizmlarida uning uzoq ajdodlarida mavjud boʻlgan, biroq evolyutsiya davomida yoʻqolib ketgan belgilar paydo boʻlishi. Otlarda uchta barmoq boʻlishi, koʻp emchakli, dumli yoki butun badani jun bilan qoplangan bolalar tugʻilishi atavizmga misol boʻladi. Atavizmning ontogenezda paydo boʻlishi mazkur belgini yuzaga keltiradigan genlarning tur evolyutsiyasida saqlanib qolganligi, biroq normal rivojlanayotgan organizmda ular ta’sirining yoʻqolishi bilan bogʻliq. Juda koʻp avlodlardan soʻng turning ayrim organizmlari ontogenezida genlar ta’sirini yoʻqotib turadigan toʻsiq yoʻqolishi tufayli mazkur belgi qaytadan yuzaga chiqishi mumkin. Atavizm turning ajdodini koʻrsatib beradi, shuning uchun Darvin Atavizm hodisasini evolyutsiyaning dalillaridan biri deb isbot etgan. Atavizm ayrim organizmlarda paydo boʻlishi bilan rudimentlardan farq qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Atakama botigʻi

Atakama botigʻi – Tinch okeanning sharqiy qismidagi chuqur suv osti botigʻi. Janubiy Amerika materigining tik yon bagʻri boʻylab joylashgan (qarang Peru – Chili botigʻi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ataksiya

Ataksiya (yun. ataxia – harakat tartibsizligi) – harakat koordinatsiyasining buzilishi. Harakat vaqtida muvozanatning oʻzgarishi, tartibsizlanishi. Bemor xuddi mayet odamga oʻxshab gandiraklab zoʻrgʻa yuradi. A.da faqat oyoq emas, qoʻllar harakati ham tartibsiz, bir-biriga moslashmay qoladi. Kasallik asosan miyacha, orqa miyadan miyachaga oʻtadigan yoʻllar, vestibulyar nerv tolasi va yadrosi yoki orqa miya orqa qismining, bosh miya peshona qismining zararlanishida kuzatiladi. Bemor yurib ketayotganida tez burila olmaydi, qadam tashlaga-nida oyoqlari oldin ketib, tanasi orqada qoladi va yiqilib tushishi mumkin. U A.ga sabab boʻlgan omillarni bartaraf etish yoʻli bilan davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atala

Atala — bugʻdoy, arpa yoki joʻxori unidan tayyorlanadigan taom. Atala parhez, shifobaxsh hisoblanadi. Kasal, holdan toygan, yangi koʻzi yorigan ayollarga Atala ichi-riladi. Uni tayyorlash uchun qoʻy yogʻini qozonda qizdirib, bugʻdoy uni solinadi va qizarguncha qovuriladi. Oz-ozdan suv solinib uzluksiz aralashti-rib turiladi. Ayrim joylarda A.ga qiyma, tuxum ham solinadi. Atala tayyorlashda 500 g un, 100 g qoʻy yogʻi, taʼbga koʻra tuz solinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Taomlar
Turkum:Oʻzbek taomlari
Atalmish qavchin

Atalmish qavchin (14-asr oʻrtasi -15-asr boshlari) – Amir Temur saroyida-gi yirik davlat va siyosat arbobi, uning yaqinlaridan biri. A. Q.ga muhim siyosiy va harbiy vazifalar topshirilgan. Xu-susan, 1383-yil Amir Temur A. Q.ni bir necha amirlar bilan Jetaga, Qamariddinga qarshi yuborgan. 1394-yil "besh yillik yurish" paytida A. Q. Sharqiy Anado-ludagi Avnik qal’asiga kutvol qilib tayinlangan. 1395-yil Sohibqironning Toʻxtamishga qarshi yurishi chogʻida Qora Yusuf Turkman Avnikka hujum qilib, A.Q.ni asir olgan va uni Misr sultoni Barquqqa yubortan. Anqara jangndan soʻng Barquqning oʻgʻli Faraj A. Q.ni oʻz elchilari bilan birga Amir Temur huzuriga qaytargan. 1404-yil Sohibqiron A. Q.ga Sharqiy Anadoludan qora totor elini Jetaga koʻchirib borish vazifasini top-shirgan. Amir Temur vafotidan soʻng A. Q. nomi shahzodalar, xonimlar va Shayx Nuriddin, Shoh Maliklar bilan birga Samarqandga kirolmay 1405-yil martida Buxoroga borganlar qatorida qayd etib oʻtilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ataman

Ataman (qadimgi turkcha deb taxmin qilinadi) – qurollangan kazaklar otryadining boshligʻi. Xalq qoʻzgʻoloni boshliqlari ham ataman deb atalganS. Razin va boshqalar. Atamanlar kazaklar tarixida katta oʻrin tutgan. Dastlab ataman saylanar va turli vazifani oʻtardi. Zaporojye Sechi radasining hukmlarini atamanlar ijro etgan. Atamanlar lavozimiga saylash Zaporojye Sechi tarqatib yuborilgunicha (1775) saqlangan.

Don kazaklarida qoʻshin atamani, stanitsa atamani, qarorgoh atamani, poxod atamani boʻlgan. 1917-yildan keyin ataman unvoni bekor qilingan. 90-yillarda Rossiyada kazak otryadlari qaytadan tashkil qilindi va atamanlar oʻzlarining inqilobdan oldingi mavqelariga ma’lum darajada ega boʻla boshladilar.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atanoq

Atanoq – urchuqning bir turi. Il-gari ayrim oʻzbek qabilalari A.da jun, paxta ip yigirganlar. Hozir ham qorluq (Surxondaryo) oʻzbeklarida uchrab turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atapasklar

Atapasklar (atabasklar, oʻzlarini dene deb ataydilar) – AQSH va Kanada rezervatsiyalarida yashovchi in-deys xalqlari (navaxlar, apachilar, chi-pevaylar, kuchinlar va boshqalar) guruhi. Umu-miy soni 220 ming kishi (1992), shundan 210 ming kishi AQShda. Atapask tilida soʻzlashadilar. Dindorlari xristian (protestantlar, katoliklar) dinida. A. chorvachilik, dehqonchilik hamda ovchilik bilan shugʻullanadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ataraksiya

Ataraksiya (yun. ataraxia – xo-tirjamlik) – yunon etikasida ruhiy osoyishtalik, xotirjamlikni bildi-ruvchi tushuncha. Demokrit ta’limotida A. hayot tashvishlaridan, oʻlim, qoʻrquv va har qanday ruhiy hayajondan xoli boʻlgan, kishida ehtiroslar ustidan aql hukmronlik qiladigan holatni anglatadi. A.ga oid gʻoyalar keyinchalik Epikurning axloqiy ta’limotida rivoj topdi. Uning fikricha, A. hayotning eng oliy 741ideali boʻlgan donishmand shaxsning ichki va botiniy erkinlik holatidir. U hayot quvonchlaridan lazzatlanishga va huzur qilib orom olishga undaydi. Skeptiklar (mas, Pirron) fikricha, in-son baxti – hayot voqealariga bepar-vo qarash, xotirjam hayot kechirishga oʻrganishdir. Tibbiyotda A. be-morning xotirjam, tinch va bezovta boʻlmasdan dam oladigan holatini ifodalaydi. Shu sababli shifokorlar unga muolajaning ma’lum qismi sifatida ham qaraydilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ataualpa

Ataualpa (taxminan 1500-1533.29.8, Kahamarka) – inklar hokimi. Otasi – Uayn Kapak vafotidan (1530) soʻng bi-rodari Uaskar bilan hokimiyat uchun qurolli kurash olib borib taxtni egal-lagan. 1532-yil mamlakatga F. Pisarro rahbarligidagi ispan konkistadorlari kelganlar. Oʻsha yiliyoq A. ispan bosqinchilari tomonidan asir olingan. Uni ulkan tovon evaziga ozod qilishga va’da berishgan. Biroq tovon puli toʻplanib ispanlarga topshirilgach, is-panlar bergan va’dalaridan kechib A.ni "sud" qilib qatl etganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atekatlar

Atekatlar, antomeduzalar (Athecata) – dengiz gidropoliplari turkumi. Koloniya boʻlib yashaydi. Ko-loniyasi butaga oʻxshash, suv tubini, chigʻanoqlar, suv oʻtlari va suv ostidagi boshqa narsalarni qoplab oladi. A. kolo-niyasidagi ayrim individlarning himoya gʻilofi – gidrotekasi boʻlmaydi. A. juda mayda (1 mm gacha), ayrim vakillari (Tubularia urugʻi) bir necha sm dan 70 sm gacha, ba’zan 2,3 m gacha (Branchiocerianthus imperator) boʻladi. Meduzalari juda mayda (soyabonining diametri 5 mm dan 3 sm gacha). Polip davrida kurtaklanib koʻpayadi. Meduzalari ayrim jinsli, jinsiy hujay-ralari ogʻiz paypaslagichlari ektodermasidan hosil boʻladi. 200 ga yaqin turi ma’lum, ochiq dengizlarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atelektaz

Atelektaz (yun. ateles – yetil-magan, notoʻliq va ektasis – choʻzilish) – oʻpka pufakchalari (alveolalari), segmentlar va boshqalarning havosizlanishi yoki deyarli havo qolmasligi natijasida burishishi (puchqayishi). A. bron-xlar teshigining har xil narsalar (nekroz natijasida koʻchib tushgan epi-teliylar va hokazo) bilan tiqilib qolishi yoki bronxlarning tashqi tomondan siqilishi (plevrada transsudat yoki eks-sudat yigʻilganda, oʻsmalarda) oqibatida roʻy beradi. Bulardan tashqari, tugʻma A. ham boʻladi – nafas olmaslik na-tijasida chaqaloq oʻpkasining yozilmay qolgan qismi. Davosi: kasallikning asosiy sababi bartaraf kilina-di; bola tugʻilayotgandaasfiksiyaning oldini olish chorasi koʻriladi; bronxga ki-rib qolgan yot jismlar olib tashlanadi; oʻsma, bronxoadenit va boshqa kasalliklar da-volanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Terapiya
Turkum:Pulmonologiya
Turkum:Kasalliklar
Turkum:ichki kasalliklar
Atele

Atele (frans. atelier — rassom ustaxonasi) — aholiga maishiy xizmat koʻrsatuvchi ustaxona, korxona: a) kiyim-kechak tikuvchi ustalar, chevarlar korxo-743nasi. Mas, modalar A.i — yakka tartib-da kiyim tikiladigan sex, ishxona; b) radio, televizor, soat va b. buyumlar tu-zatiladigan ustaxona; v) su-ratkashlik, haykaltaroshlik ishxonalari, kinostu-diya paviloni. 

Ateleni hech qanday spektakilini va filmlarini umuman ko'rmaganman shu vaqtgacha. 

Keyin nimagadir yoqolib qoldi 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aterinasimonlar

Aterinasimonlar (Atheriniformes) – suyakli baliklar ken-ja turkumi. Uzunligi 4–50 sm. Karpsimonlar va sargansimonlarga qarindosh, jabra pardasi 5–7 nurli, burun teshigi bir juft, orqa suzgichi 2, qorin suzgichlari 6 nurli. Tangachalari yirik, sikloid, ba’zan kombinatenoid tipida, yon chiziqlari kucheiz rivojlangan. A. 5 oila, 40 urut va 180 toʻrni oʻz ichiga oladi. Chuchuk, shoʻrlangan va dengiz suvlarida, asosan tropik va subtropik suv havzalarida uchraydi. Tirik tugadigan A.ning anal va jinsiy teshiklari, shuningdek kuy-ikish organi tomogida joylashgan. Tu-xum qoʻyib koʻpayadigan A. suv tubiga yoki oʻsimliklarga yirik tuxumlarini qoʻyadi. Tuxumlardan tez orada baliqchalar chiqadi. Kaliforniya A. (Jeuresthes tenuis) suv koʻtarilgan paytda tuxumlarini qirgʻoq yaqinidagi qumga koʻmib qoʻyadi, suv qayta koʻtarilgunicha tuxumlardan yosh baliqchalar rivojlanib chiqadi. Qora va Azov dengizlarida Janubiy Yevropa ate-rinasi (Atherina boyeri), Kaspiy va Orol dengizlarida, Uzboy oʻzanidagi koʻllarda Kaspiy aterinasi (A. boyeri kaspia) tarqalgan. Kaspiy aterinasi mayda, uz. 10 sm gacha, har xil shoʻrlangan (7–36% gacha va undan ham yuqori) suvlarda yashaydi. Zooplankton bilan oziqlanadi. Ayrim A. ovlanadi yoki akvariumlarda boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ateroma

Ateroma (yun. athera – boʻtqa) – yumshoq, elastik, yuzasi silliq teriga yopishgan ogʻriqsiz tuzilma, xavfsiz oʻsma; yogʻ bezi chiqish yoʻlining bekilib qolishidan paydo boʻladi. Boshning sochli qismi, yuz, tashqi jinsiy a’zolarda kuzatiladi, koʻpincha yakka holda, ba’zan koʻp boʻladi. Jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ateromatoz

Ateromatoz – ateroskleroz ka-salligida qon tomir devorlarida pilak-chalar va ular markazida mayda donachali detrit (biriktiruvchi toʻqima asosiy moddasining mahalliy oʻlishi) hosil boʻlishi; ular xolesterin kristallari va yogʻ kislotalaridan iborat boʻlib, lipid va oqsil massalari, kollagen va elastik tolalarning parchalanishidan vujudga keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ateroskleroz

Ateroskleroz (yunoncha athera – boʻtqa va skleroz) – yogʻsimon modda (lipoid)lar almashinuvi buzilib, ularning arteriya ichki qavatida toʻplanishi va biriktiruvchi toʻqimaning oʻsib ketishi natijasida kelib chiqadigan surunkali kasallik. Ateroskleroz qon aylanishining umumiy va mahalliy buzilishi bilan birga kechadi. Arteriya devori toʻqimasi xujayralaridagi oʻzgarishlar, ularda kechadigan bio-kimyoviy jarayonlardagi buzilishlar ateroskleroz paydo boʻlishi va rivojlanishida muhim rol oʻynaydi. Arteriyalar devorining ayrim sohalarida fibroz toʻqima rivojlanishi, shu sohalarda xolesterin va boshqa moddalar yigʻilishi ateroskleroz paydo boʻlishiga olib keladi. Bu arterial qon bosimining koʻtarilishi yoki arterial gipertenziyaga (qarang qon bosimi) bevosita bogʻliq. Ateroskleroz avj olishiga sabab boʻladigan kasalliklardan biri qandli diabetdir. Bunday bemorlar vrachning doimiy kuzatuvi ostida boʻlishlari lozim. Aterosklerozga moyillik keyingi avlod vakillarining maʼlum bir qismi orasida irsiy yoʻl bilan oʻtadi; ota-onasi ateroskleroz bilan ogʻrigan shaxslar irsiy moyillikka yoʻl qoʻymaslik uchun uning oldini olish choralarini koʻrishlari zarur. Aterosklerozda barcha arteriyalarning umumiy zararlanishi kam uchraydi. Asosan, bosh miya, yurak, buyrak va oyoq tomirlari zararlanadi. Bosh miya tomirlarida aterosklerotik oʻzgarishlar avjiga chiqqanda qon aylanishining oʻtkir buzilishi – insult roʻy berishi mumkin. Yurak muskulini qon bilan taʼminlaydigan tomirlar aterosklerozi toj tomirlar yetishmovchiligining yuzaga kelishiga sabab boʻladi. Bunday yetishmovchilik oqibatida stenokardiya, miokard infarkti va yurakning boshqa kasalliklari rivojlanishi mumkin. Oyoq arteriyalari sklerozida oyoqlar boʻshashadi, boldir muskullari ogʻriydi va tortishadi, yurishda oʻzgarish kuzatiladi. Aterosklerozning oldini olish uchun arteriyalar devorining butunligini saqlash va ularda xolesterin yigʻilishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida bemorning hayot tarziga doir vrach maslahatlari va tavsiyalarini bajarish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Kasalliklar
Turkum:Qon-tomir kasalliklari
Atetoz

Atetoz (yun. athetos – vaziyatsiz) – kalavlanib yurish. Qoʻl, oyoq, hatto yuz va til muskullarining uzluksiz chuvalchangsimon qimirlab, buralib qisqarishi. Asosan qoʻl-oyoq barmoqlarida uchraydi. A. miyaga qon quyilgandan keyin, miya oʻsmasida, baʼzan tutqanoq tutganda, bosh miyaning ekstrapiramid doiralariga qarashli toʻqimalarida (striar sistema) roʻy beradi. A.da panja muskullarining tonusi oshib ketadi va chuvalchangsimon harakatda boʻladi. Mas, bir barmoq bukilsa, ikkinchisi yozila boshlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atir

Atir (arabcha: xushboʻy) — xushboʻy oʻsimliklarning guli, bargi, ildizidan yoki baʼzi hayvonlar bezlaridan olinadigan moddalarning spirtdagi eritmasi. Atir dastlab Sharq mamlakatlarida tarqalgan. U zamonlarda atir turli gul moylaridan olinib, mushk va anbarlar aralashtirib tayyorlangan. Qadim zamonlarda (miloddan avvalgi 5000—2000-yil) ham atir ishlatilganligi maʼlum. Hozir atir sunʼiy usulda sintez qilingan har xil xushboʻy moddalardan ham ishlab chiqarilmoqdatir Gultojbarg yoki oʻsimlik ildizidan efir moyi olish uchun u maxsus germetik qozonda ekstraksiya qilinadi va atir kompozitsiyasi (efir moyi bilan xushboʻy modda aralashmasi) tayyorlanadi. Har bir atir uchun oʻziga xos „hid“ (boʻy) tanlanadi. Tuzilgan kompozitsiya yuqori darajada tozalangan etil spirtda eritilib, emallangan berk idishlarda 12 kungacha saqlanadi. Soʻngra filtrdan oʻtkazilib, flakon shishachalarga quyiladi. Aʼlo sifatli atirda 10-12 %, oʻrtachasida 5% xushboʻy modda boʻladi. Toshkent atir-upa fabrikasida boshqa davlatlardan tayyor kom-pozitsiyalar olib ishlatiladi yoki efir moylari keltirilib, kompozitsiya shu yerda tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atirgul (bezak)

Atirgul – atirgul shaklidagi bezak, amaliy bezak san’atida keng qoʻllanadi. Atirgul kashtachilik (jumladan, doʻppidoʻzlik)da milliy iroqi usuli bilan tikib, zargarlik (bilaguzuk yuziga), miskarlik (mis idishlar bezagi)da oʻyib yaratiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atirgul moyi

Atirgul moyi – efir moyi; tiniq moysimon xushboʻy sargʻish suyuqlik. Zichligi 950-990 kg/m3 (20° da). Atirgulning, asosan qozonlik (Bolgariyadagi shahar nomidan) atirgulning gulbargini suv bugʻi bilan haydash yoki uchuvchan organik erituvchilar (petroley efiri, benzol, etil spirt va boshqalar) vositasida olinadi. Suv bugʻi bilan haydash usuli koʻproq qoʻllanadi. 1 kg moy 2-5 t gulbargdan olinadi. Atirgul moyi tarkibiga 200 dan ortiq komponentlar (feniletil spirti, terpen spirtlari – sitronellol, nerol, geraniol, linalool va ularning efirlari, alifatik aldegidlar va boshqalar) kiradi. Atirgul moyining spirtda erimaydigan qismi (taxminan 5%)ni stearoptenlar (parafin uglevodorodlari) tashkil qiladi. Yuqori sifatli atirlar tayyorlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Suyuqliklar
Atirdon

Atirdon (arab. – atir, fors. – idish) – atir solinadigan idish. Oʻzbek (Toshkent, Buxoro, Qoʻqon) zargarlari na-fis bezakli, shakli bejirim A.larni mis yoki jezdan yasagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atireoz

Atireoz (athyreosis; yun. a – inkor qoʻshimchasi va lotincha glandula thyreoidea – qalqonsimon bez) – tugʻma qalqonsimon bez boʻlmasligi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atka

Atka – temuriylar davrida amir-zodalarga ilm-fan, harbiy san’at, odob-axloqning noziq jihatlaridan tarbiya beruvchi mansabdor shaxs. Turkistondagi xonliklar davrida (16– 19-asrlar) tarbi-yachi, otaliq istilohi bilan ifodalangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlant (umurtqa)

Atlanta - umurtqali hayvonlarning, shu jumladan odamlarning birinchi bo'yin umurtqasi . Oksipital suyak bilan harakatlanuvchi artikulyatsiyada ishtirok etishi tufayli u boshqa servikal vertebralardan farq qiladigan tuzilishga ega.

Ushbu umurtqaning anatomik variantlari genetik xilma-xillik bilan chambarchas bog'liq: atlaslarning anatomik variantlari qanchalik ko'p bo'lsa, populyatsiyaning genetik xilma-xilligi shunchalik past bo'ladi .

 Strukturaviy xususiyatlar 
Atlasning tanasi deyarli yo'q, chunki embrional davrda u ikkinchi bachadon bo'yni umurtqasi - epistrofiya yoki o'q bilan birlashib, uning tishini (dens) hosil qiladi. Shu munosabat bilan, atlasning vertebral teshiklari sezilarli darajada kengayadi va tanadan faqat qisqa oldingi kamar (arcus anterior) qoladi. Oldingi yoy yon tomonlarda ikkita qalinlashuv - lateral massalar (massae lateralis) yordamida orqa (arcus posterior) bilan bog'langan. Tashqi tomondan, oldingi kamarda oldingi tuberkulyar mavjud (tuberculum anterius). Uning ichki (orqa) yuzasida atlasni ikkinchi bo'yin umurtqasining tishi bilan bog'lash uchun mo'ljallangan tish chuqurchasi (fovea dentis dentis) mavjud (median atlantoaksiyal bo'g'in). Orqa yoyda orqa tuberkul (tuberculum posterius) mavjud bo'lib, bu kam rivojlangan o'murtqa jarayondir. Orqa yoyning ustki yuzasida, atlasning ikkala tomonida umurtqali arteriyaning yivi (sulcus arteriae vertebralis) ko'rinadi.

Atlasning har bir lateral massasining tepasida va ostida yuqori va pastki artikulyar yuzalar joylashgan. Yuqori artikulyar yuzalar oval shaklga ega, ular oksipital suyakning kondillari bilan bog'lanib, atlantooksipital bo'g'inni hosil qiladi. Pastki bo'g'im yuzalari (facies articulares inferiores) yumaloq shaklda bo'lib, ular ikkinchi bo'yin umurtqasining bo'g'im yuzalari bilan bo'g'inlashib, lateral atlantoaksiyal bo'g'inni hosil qiladi.

 Rivojlanish anomaliyalari 
Atlasning juda kam uchraydigan anomaliyasi uning oksipital suyak bilan birlashishi (atlas assimilyatsiyasi). Ushbu nuqson oldingi neyroporaning to'liq yopilmaganligi tufayli yuzaga keladigan orqa yoyning bo'linishi bilan birlashtirilishi mumkin va miyelomeningotsel paydo bo'ladi - servikal umurtqa pog'onasining kistli yorig'i.

Ko'pincha Kimmerle anomaliyasi mavjud - umurtqali arteriya yivi ustidagi orqa yoyda suyak yoysimon septum shaklida atlasning atipik tug'ma nuqsoni bilan bog'liq bo'lgan kraniovertebral birikmaning malformatsiyasi.

 

Turkum:Pages with unreviewed translations
Atlanta

Atlanta – AQShdagi shahar, Jorjiya shtatining ma’muriy markazi. AQSH janubidagi yirik transport, savdo-sanoat, madaniyat markazi, xalqaro aeroport bor. Aholisi 394 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 2,4 mln. kishi). Aviaraketa-kosmik, radioelektronika, avtomobil, kimyo, poligrafiya, oziq-ovqat (shu jumladan "Koka-kola" firmasi) va boshqa sanoat korxonalari mavjud. Atlanta – afroamerikaliklarning madaniyat va biznes markazi. Shaharga XIX-asr 1-yarmida asos solingan. 1861 – 65 yillardagi Fuqarolar urushi davrida vayron qilingan, XIX-asr oxiri – XX-asr boshida qayta tiklangan. 26-Olimpiada oʻyinlari (1996) boʻlib oʻtgan. Muzeylar universitetlar bor.

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Georgia shaharlari
Atlantika boʻyi pasttekisligi

Atlantika boʻyi pasttekisligi – AQShdagi pasttekislik, Atlantika okeani sohillarining Nyu-Yorkdan Florida yarim orolgacha boʻlgan qismini egallagan. Gʻarbda Pidmont platosining tik tushgan chekkasi bilan che-garadosh. Kengligi 30 – 350 km. Dengiz choʻkindilari (ohaktosh, qumtosh, loy va boshqalar)dan tashkil topgan, yuzasi tekis. Ba-landligi dengiz sathidan 100 m gacha. Iqlimi subtropik, okean iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0° dan 20° gacha, iyul-niki 22 – 28°. Yillik yogʻin 1000 – 1400 mm. Tuproqlari: qizil, sariq, chimli, botqoqli. Tabiiy oʻsimliklari: qaragʻay, dub, tis, botqoq sarvi va boshqa Paxta, ta-maki ekiladi, mevali bogʻlar bor. Foy-dali qazilmalardan fosforit lar koʻp. Aholisi zich. Yirik shaharlari: Nyu-York, Filadelfiya, Vashington, Balti-mor, Norfolk.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlas (xarita)

Atlas – 1) tushuntirish matnlari boʻlgan muayyan tizimli xaritalar toʻplami, jildlar yoki ayrim varaqlar yigʻindisi shaklida nashr qilinadi; 2) maxsus albomlar – anatomik Atlas va hokazo nomi.

 Yana qarang 
 Geografik atlas
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografiyaga oid chala maqolalar
Atlas (raketa)

„Atlas“ — Amerika Qoʻshma Shtatlari eltuvchi raketalari turkumining nomi; „Atlas“ sayyoralararo ballistik raketasining dastlabki ikki pogʻonasi sifatida foydalaniladi. Start massasi – 125-135 t, umumiy uzunligi 31-35 m. „Atlas-Ajena“ va „Atlas-Sentavr“ variantlari mavjud. „Midas“, „Samos“ YESYni, sayyoralararo avtomatik stansiyalar „Reynter“, „Mariner“ va boshqalarni parvoz qildirish uchun qoʻllanadi. Raketa dvigateli yonilgʻisi – suyuq kislorod va kerosin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlas oʻrilishi

Atlas oʻrilishi – atlas toʻqishdagi oʻziga xos oʻrilish; tanda iplari arqoq iplarini yopib oʻtgan joylarda ular oʻzaro yonma-yon yotmaydi, balki bir necha ip siljib oʻtadi. Rapportdagi tanda va arqoq iplari soni kamida beshta boʻladi. U bilan toʻqilgan gazlamalarning sirti silliq boʻlib, faqat arqoq yoki tanda iplarini yopib o'tgan joylari uzun bo'lib koʻrinadi. Agar gazlama sirtida arqoq iplari tanda iplarini koʻproq yopib oʻtgan boʻlsa, bunday gazlama arqoq atlasi yoki satin deb ataladi. Agar gazlama sirtida tanda iplari arqoq iplarini koʻproq yopib oʻtgan boʻlsa, bunday gazlama tanda atlasi yoki atlas deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Matolar
Atlet

Atlet – 1) atletika bilan shugʻullanuvchi sportchi yoki sirk artisti; 2) qomati kelishgan, baquvvat, chayir odam.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 Yana qarang 
 Atletika
Atmosfera bosimi

Atmosfera bosimi — atmosferaning yer sirtidagi barcha narsalarga va yer sirtiga koʻrsatadigan gidrostatik bosimi; atmosfera holatini bildiruvchi asosiy belgi. Simobli barometr bilan oʻlchanadi. Atmosfera bosimi din/sm, millibar yoki mm simob ustuni, gPa bilan ifodalanadi. Dengiz sathidagi oʻrtacha atmosfera bosimi yoki normal bosim 760 mm sim. ustuniga yoki 1013,25 gPa ga teng. Balandlikka koʻtarilgan sari atmosfera bosimi kamayadi. Pastki qatlamlarda tezroq, yuqori qatlamlarda esa sekinroq kamayadi, dengiz sathidan 6 km balandlikda atmosfera bosimi yer yuzidagi bosimning yarmini tashkil qiladi. Atmosfera bosimi balandlik bilangina emas, balki yer yuzining bir nuqtasidan ikkinchi bir nuqtasiga oʻtganda, shuningdek vaqt oʻtishi bilan ham oʻzgaradi. Natijada yer yuzida bosimi pastlashgan siklonlar, bosimi yuqorilashgan antitsiklonlar va toʻlqinli bosim sohalarini kuzatamiz. Bu sohada havo temperaturasi, zichligi va oqimi oʻzgaradi, shuningdek atmosfera girdoblari hosil boʻlad. Butun yer sharida 5 km balandlikdan boshlab ekvatordan qutb hududlari tomon atmosfera bosimi kamayib boradi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Atmosfera
Atmosfera dispersiyasi

Atmosfera dispersiyasi – yoritkich (yulduzlar) tasvirining spek-trlarga ajralishi. Yulduzdan kelayotgan turli toʻlqin uzunligidagi nurlar Yer at-mos-ferasidan oʻtishi jarayonida turli-cha burchak ostida sinib tasvirda ranglarga ajraladi va shu sababli yoritqichning 755tasviri bir oz choʻziqroq boʻlib chiqadi. Yoritqichning zenit masofasi ortishi bilan tasvir choʻziqligi ham ortadi, binafsha nurlar qizil nurlarga Karaganda koʻproq singanidan ular hosil qilgan tasvir ze-nit tomonga surilgan boʻladi. Natijada yoritqich tasviri spektrlarga ajraladi. Atmosfera dispersiyasi tufayli, mas, A. sinfga tegishli yulduz bilan K sinfga tegishli yulduz vazi-yatlari farqi 45° zenit masofada 0,1 – 0,2 orasida boʻladi. Koordinatlarni kat-ta aniqlikda oʻlchashda Atmosfera dispersiyasi ni hisobga olish yoki uning ta’sirini kamaytirish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil