Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Rossiya-Buxoro shartnomalari

Rossiya-Buxoro shartnomalari — Rossiya imperiyasi bilan Buxoro amirligi oʻrtasida 1868, 1873, 1885, 1894, 1900-yillarda tuzilgan shartnomalar. Bu shartnomalar podsho Rossiyasiga Buxoro amirligi xududidan har tomonlama foydalanish imkoniyatini bergan.

1868-yil 23 iyun sulh shartnomasi. Buxoro bilan Rossiya qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan Zirabuloq jangidan keyin Samarqandda imzolangan. Bu shartnomaga binoan, Xoʻjand, Oʻratepa, Jizzax, Samarqand va Kattaqoʻrgʻon sh.laridan to Zirabuloqqacha boʻlgan Buxoro amirligining yerlari Rossiyaga kiritildi va Turkiston generalgubernatorligi tarkibida Zarafshon okrugi (keyinchalik Samarqand viloyati) tashkll qilindi. Buxoro amiri Muzaffar oltin hisobida 500 ming rubl harbiy tovon toʻlagan va rus savdogarlariga amirliqda erkin savdosotiq qilish uchun qulay shartsharoit yaratib berish majburiyatini olgan. Rus mollaridan ular qiymatining atigi 2,5% miqsorida boj oladigan boʻlgan.

1873-yil 28 sentabr shartnomasida Buxoro amirligi Rossiyaning protektorati (tobesi; homiyligi ostidagi hudud) deb eʼlon qilingan. Zarafshon daryosining yuqori qismi — Sharqiy Buxoro (Badaxshon, Pomir)dagi ayrim viloyatlar qoʻldan ketgan; Amudaryoning chap sohilidagi yerlar esa (Balx, Mozori Sharif, Shibirgʻon, Qunduz va boshqalar) Afgʻonistonga berilgan. Buxoroning xorijiy davlatlar bilan mustaqil aloqa yuritishi taqiklangan.

1885-yil 25 iyul shartnomasida Buxoro amirligi hududidan temir yoʻl oʻtkazishga kelishilgan. Yoʻl qurilishi uchun 6 ming desyatina yer ajratilib, rus maʼmurlari ixtiyoriga topshirilgan. 1885-yil 12 noyabr

da Buxoro amirligida "Rossiya imperatorligining siyosiy agentligi" taʼsis qilingan (qarang Buxorodagi vakolatxonalar).

1894-yil 27 may shartnomasi iqtisodiy xususiyatga ega boʻlib, unga koʻra har yili 15 noyabrdan 10 martgacha Zarafshon daryosining suvi amirlik yerlariga toʻliq, 10 iyundan 15 avgustgacha (dehqonchilik uchun suv eng kerak paytda) esa faqat 40% oqiziladigan boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buxoro amirligi
Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi

Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi - 1900-yil 27 yanvar shartnomasiga koʻra, Amudaryo qirgʻogʻidagi 10514 desyatina yer (Termiz va uning atroflari) harbiy istehkomlar va chegara toʻsiklari qurilishi uchun ajratilib, mustamlakachilar qoʻliga berildi. Yangi Termiz sh. Rossiya ixtiyoriga oʻtgan.

R.Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi natijasida Buxoro amirligi oʻzining eng serhosil yerlari — Zarafshon vodiysining katta qismidan ajraldi, Sharqiy Buxorodagi mavqei zaiflashdi, Amudaryoning chap sohilidagi yerlarini Afgʻonistonga berishga majbur boʻldi, Rossiyaga siyosiy va iqtisodiy jihatdan tobe boʻlib qoldi.

 Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1kitob Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida, T., 2000.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi (inqilob)

Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi — samoderjaviyega qarshi kurash voqealari. 1904—05 yillardagi rusyapon urushi natijasida mamlakatdagi inqirozli ijtimoiy-siyosiy vaziyat keskinlashdi. Sankt-Peterburgda 1905-yil 9 yanvarda ishchilarning tinch namoyishi oʻqqa tutilganligi (Qonli yakshanda deb nom olgan voqea) inqilobning boshlanib ketishiga turtki boʻldi; dehqonlar gʻalayonlari kengayib ketdi, ishchilar orasida, armiya va flotda noroziliklar kuchaydi ("Potyomkin" bronenosetsida qoʻzgʻolon, Vladivostok qoʻzgʻoloni va boshqalar) Burjuaziya islohotlar oʻtkazish talablarini koʻydi. Kasblar boʻyicha va kasabasiyosiy uyushmalar, ishchi deputatlari Sovetlari paydo boʻldi, sotsialdemokratik partiya va sotsialistrevolyusionerlar partiyasi mustahkamlandi, konstitutsiondemokratik partiya, "17 oktyabr ittifoqi", "Mixail Arxangel ittifoqi" va boshqa partiyalar tashkil qilindi. 1905-yilgi Okt. Butun Rossiya siyosiy stachkasi, liberallar tomonidan samoderjaviyening keskin tanqid qilinishi imperator Nikolay II ni 1905-yil 17 oktabr manifestini chiqarishga majbur qildi. Siyosiy erkinliklarni vaʼda qilish, qonun chiqaruvchimaslahat beruvchi Davlat dumasining chaqirilishi hukumatga liberallarni betaraf etish imkonini berdi; Moskva, RostovDon, Novorossiysk, Yekaterinoslavdagi 1905-yil dekabr qurolli qoʻzgʻolonlari tormor qilindi. Biroq 1906-yil ishchilarning zabastovka kurashi davom etishi bilan birgalikda dehqonlarning (ayniqsa, 1906-yil yezda), armiya va flotning ("Pamyat Azova" kreyserida, Sveaborg va Kronshtadtda qoʻzgʻolonlar), milliy mintaqalar aholisining (Latviyada "oʻrmon birodarlari", Gruziyada "qizil yuzliklar" va boshqalar) faolligi ortib bordi. 2Davlat dumasining tarkatib yuborilishi (1907-yil Uchinchi iyun davlat toʻntarishi deb atalgan voqea) inqilob tugaganligini bildirardi. Samoderjaviye parlament vakilligini tashkil qilish va islohotlarni boshlash yoʻlini tutdi (Stolipinning agrar islohoti).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rost

Rost — Oʻn ikki maqom, Shashmaqom va Xorazm maqomlaridan biri. Oʻrta asr musiqa risolalarida koʻp kuy va ashulalar R. tovushqatoriga mos kelgani uchun shu nom bilan atalganligi qayd etilgan. R. maqomi miksolidiy gammaga toʻgʻri keladi. Shashmaqomda R.ning cholgʻu qismlari Tasnifi R., Garduni R., Muhammasi R., Muhammasi Ushshoq, Muhammasi Panjgoh, Saqili Islimxon, Saqili rakraklardan iborat. Ashula boʻlimida 2 guruh shoʻʼbalar boʻlib, birinchisiga Saraxbori P., Talqini Ushshoq, Nasri Ushshoq, Navroʻzi Sabo, ularning taronalari va Ufari Ushshoq hamda suporish qismlari kiradi. 2 guruh shoʻʼbalari Savti Ushshoq, Savti Sabo va Savti kalon deb atalib, har birida 5 ta shoxobcha turkum tarzida ijro etiladi. R. maqomi shoʻʼbalari avjida Ushshoq, Segoh, Uzzol, Muhayyari Chorgoh namudlari va Zebo pari avji ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

 

 

Turkum:Maqomlar
Turkum:Shashmaqom
Rostgoʻylik

Rostgoʻylik — rostini, haqiqatni gapirishni, oʻzini va oʻzgalarni aldamaslikni anglatuvchi tushuncha; toʻgʻrisoʻzlik. Rostgoʻy kishi haqiqiy ahvol haqida toʻgʻri maʼlumot beradi, kamchiliklarni tan oladi, yuz berayotgan voqea va hodisalarga xolisona baho beradi. Rostgo'y jamiyatning barqarorligi va jamiyat aʼzolari oʻrtasidagi ishonchni taʼminlashga xizmat qiladi. Shu sababli u har bir insonning ajralmas xususiyati boʻlmogʻi lozim. Qurʼoni karim va hadislarda rostgoʻy boʻlishga, haq soʻzni soʻzlashga daʼvat etiladi, rostgoʻylik ezgulikka boshlovchi fazilat sifatida baholanadi.
Rosti panjgoh

Rosti panjgoh — 1) Oʻn ikki maqomdagi Panjgoh shoʻʼbasining Poem maqomiga tushirib aytilgan ashula yoʻli. Darvishali Changiyning koʻrsatishicha, Bobur ham Rosti panjgoh nomli ashula yoʻlini bastalagan va unga saj shaklida sheʼr bogʻlagan. Rosti panjgohning bizgacha yetib kelgan shakli "Qashqarchai Rosti panjgoh" deb ataladigan cholgʻu kuyi sifatida mashhur; 2) Eron dastgohlaridan birining nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Rostov

Rostov, Rostov-Yaroslavskiy (12—17-asrlarda— Buyuk Rostov) — Rossiya Federatsiyasi Yaroslavl viloyatidagi tarixiy shahar. Nero koʻlining shimoli-gʻarbiy sohilida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 36,4 ming kishi (1998). Agregat zavodi, zigʻir tola fabrikasi, oziq-ovqat korxonalari, "Rostovskaya finift" emal miniatyura rassomligi fabrikasi bor. Rostov birinchi marta 862 y.gi yilnomada tilga olingan, 10-asrda Rostov Suzdal, 1207— 1474-yillarda Rostov knyazliklari markazi. 1474-yilda uzilkesil Moskva davlati tarkibiga kirdi. 17-asrda Rostovda (19-asrning 1-yarmida Nijniy Novgorod va Irbit yarmarkalaridan keyin 3oʻrinda turgan) Rostov yarmarkasi vujudga keldi.

Rostovda RostovYaroslavl tarixiymeʼmoriy va badiiy muzeyqoʻriqxonasi mavjud. Uspeniye sobori (16-asr; freskalari — 17-asr); 17-asr devori va minoralari, Voskreseniye (1670), Ioann Bogoslov (1683), Spas (1675) va boshqa cherkovlar, Kreml ansambli (16—17-asrlar); savdo rastalari (19-asr); Avraam (16—19-asrlar) va Yakov (17—19-asrlar) monastirlari majmuilari saqlangan. Rostov 1970-yildan qoʻriqxonashahar deb eʼlon qilingan. Turizm rivojlangan."" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rostov-Don

right|thumb|300px|Shahar Dumasi binosi.
Rostov-Don — Rossiyadagi shahar, Rostov viloyati markazi. Yirik temir yoʻl, shosse va havo yoʻllari tuguni. Daryo porti. Don daryosi boʻyida, uning Azov dengiziga quyilish joyidan 46 km uzoqlikda joylashgan. Aholisi 1 115 000 kishi (2015). 7 tumanga boʻlingan.

Rostov-Don — yirik sanoat markazi. Asosiy sanoat tarmoqlari: mashinasozlik, shu jumladan, qishloq xoʻjaligi („Rostselmash“ ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), dastgohsozlik, aviasozlik, elektrotexnika, radioelektron, kimyo, yengil (koʻn-poyabzal, trikotaj birlashmasi, tikuvchilik fabrikalari), oziq-ovqat (tamaki, qandolat fabrikalari, goʻsht mahsulotlari, vino zavodlari), yogʻochsozlik sanoatlari mavjud.

Shaharda 9 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), konservatoriya, 4 teatr faoliyat koʻrsatadi. Oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari bor. Rostov-Donga 1749-yilda Temernitskaya bojxonasi va porti sifatida asos solingan. 1761-yilda mitropolit Dmitriy Rostovskiy sharafiga „Rostovskaya“ deb nomlangan qalʼaning qurilishi boshlangan. 1806-yildan Rostov-Don nomini olgan. 20-asr boshlarida Rostov-Don hududiga Naxichevan-Don shahri (1778-yilda asos solingan) ham kiritilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida shaharni 2 marta nemis fashistlari egallagan. 1943-yilda ozod qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geografiya
Rostok universiteti

Rostok universiteti – 1419-yil Shimoliy Yevropa qitʼasi va Boltiq dengizi mintaqasida tashkil etilgan eng qadimgi universitetlardan biri. Markaziy Yevropada sakkizinchi oʻrinda turadiPrague (1348), Kraków (1364), Vienna (1365), Pécs (1367), Heidelberg (1386), Cologne (1388), Leipzig (1409), Rostock (1419).. Rostok universiteti Germaniyaning Rostok shahrida joylashgan. Oʻrta asrlarda Shimoliy Germaniya va Skandinaviya mamlakatlari uchun taʼlim markazi boʻlgan. Universitet binolari vaqtinchalik 1437 – 1443-yillarda Greyfsvald, 1487— 1490-yillarda Vismar va Lyubek shaharlarida tashkil etilgan. Matematika va tabiiy fanlar, kemasozlik, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, iqtisodiyot boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida bir yarim milliondan ortiq asar saqlanadi. Rostok universitetida olti mingdan ortiq talaba taʼlim oladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Universitet uchta Nobel mukofoti sovrindorlari bilan bevosita bogʻliq. Bular: Albrext Kossel, Karl fon Frish va Otto Stern. Rostok universiteti Yevropa universitetlari assotsiatsiyasining aʼzosi. 2018-yilda Times Higher Education tomonidan eʼlon qilingan reytingga koʻra, universitet Germaniyadagi eng chiroyli universitet va butun Yevropadagi toʻrtinchi oʻrinda turadigan eng goʻzal universitetdir.

 Kutubxonasi 
Rostok universiteti kutubxonasi uchta boʻlinmadan va bir nechta ixtisoslashgan kutubxonalardan iborat. Kutubxonada tadqiqot, taʼlim va mutolaa uchun ilmiy va maʼlumotlar topish mumkin. Kutubxonada madaniy, tarixiy va ilmiy-tarixiy eski kitoblarning katta maxsus kolleksiyalari mavjud. Kutubxonada universitet arxivi va sanʼat xazinasi ham mavjud.

 

Turkum:Olmoniyadagi universitetlar
Mstislav Rostropovich

thumb|Mstislav Rostropovich
Mstislav Leopoldovich Rostropovich (1927.27.3, Boku — 2007.27.4, Moskva) — violonchelchi, dirijyor, jamoat arbobi. Xalq artisti (1966). 20-asr musiqa sanʼati atoqli namoyandasi. Dastlabki musiqa saboqlarini otasidan olgan. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1946). Moskva filarmoniyasi yakka sozandasi (1948— 74), ayni paytda Moskva (194874) va Leningrad (1967—74) konservatoriyalarida oʻqituvchi, professor (1968), Katta teatr dirijyori (1968—71); Vashingtondagi Milliy simfonik orkestri bosh dirijyori (1977—94). Ijro uslubiga koʻtarinki ruh, teran mazmun, mukammal kompozitsiya hissiyoti xos. Repertuaridan violonchel uchun deyarli barcha mumtoz va yirik zamonaviy asarlar oʻrin olgan. 20-asrning eng mashhur kompozitorlari (jumladan, S. Prokofyev, B. Briten, O. Messian, A. Shnitke, D. Shostakovich va boshqalar) unga bagʻishlab asarlar yozishgan. S. Rixter, E. Gilels, L. Kogan va D. Oystraxlar bilan turli ansambdda chalgan. "Rostropovich fondi", "Vishnevskaya — Rostropovich" xayriya jamgʻarmalarining prezidenti. Musiqa ijodi hamda xayriya faoliyati uchun 30 ga yaqin Yevropa, Osiyo, Amerika davlatlarining oliy mukofot va ordenlari bilan mukofotlangan. Jahon boʻylab (jumladan, Oʻzbekistonda ham) gastrolda boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-martda tugʻilganlar
Turkum:2007-yilda vafot etganlar
Turkum:27-aprelda vafot etganlar
Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Sarqand

Sarqand, Sarqan — (qoz. Сарқант) Qozogʻistondagi shahar (1968-yildan), Sarqand tumaning markazi (1928-yildan). Aholisi 14 265 kishi (2012). Poydevorini 19-asr oʻrtalarida Rossiyadan koʻchib kelganlar qurgan. Shaharda tuman aloqa boʻlimi, elektr energetika tizimi va boshqa yirik korxonalar faoliyat yuritmoqda
Jetіsu ensiklopediya. — Almati: „Aris“ nashriyoti, 2004. — 712 bet. 

 

Turkum:Almati viloyati
Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Turkum:Sarqan tumani aholi punktlari
Rota

Rota (polyakcha rota, nem. Rotte — tuda, otryaddan) — koʻpgina davlatlar qurolli kuchlaridagi motooʻqchi (motopiyoda askarlar, piyoda askarlar), tank, muhandislik qoʻshinlari va boshqalardagi taktik boʻlinma. Dastlab 15-asr oxiri — 16-asr boshida Gʻarbiy Yevropa davlatlarining yollanma armiyalarida tuzilgan. Hozirgi zamonda Rota bir necha vzvoddan iborat boʻlib, batalyon (polk) tarkibiga kiradi, mustaqil ham boʻlishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida Rota guruh deb nomlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Harbiy tuzilmalar
Rotametr

Rotametr (lot. rotare — aylantirmoq va metr)— 1) suyuklik yoki gaz sarfi oʻlchanadigan asbob. R. konussimon vertikal naydan iborat. Suyuklik yoki gaz shu nayda pastdan yuqoriga harakatlanadi. Nay ichidagi qalqovuch oʻlchash paytida suyuklik yoki gaz bosimi taʼsirida maʼlum vaziyatni egallab, halkasimon tirqish hosil qiladi. Qalqrvuch egallagan vaziyatni shkalaga taqqoslab, modda sarfi aniqlanadi. Koʻrsatkichlarni uzoqdan turib aniqlash uchun induktiv datchik va ikkilamchi elektr asbob bor. R. neftni qayta ishlash, yogʻ zdlarida va boshqa sohalarda ishlatiladi; 2) mashina uzeli va asboblar detallari oʻlchamlari oʻlchanadigan pnevmatik asbob. Oʻlchash chegarasi 20 mkm dan 10 mm gacha; 3) matbaada qolip plastinalarining gʻadirbudirligi (mikrotekisligi) aniqlanadigan asbob.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rotaprint

Rotaprint (lot. roto — aylantiraman va ing. print — bosmoq) — ofset bosma usulida ishlaydigan ixcham bosma mashina. Xizmatga doir va axborot hujjatlarini, referatlar, byulletenlar va boshqa nashrlarni kichik tirajda koʻpaytirishda ishlatiladi. R.da matn va rasmlar tushirilgan yupqa metall zarqogʻoz (alyuminiy, ruxdan tayyorlangan) bosma qolip vazifasini oʻtaydi. Plastik materiallarga elektron yoʻl bilan koʻchirib ham qolip tayyorlanadi. Kdlipga kimyoviy ishlov berilgach, u R. silindriga mahkamlanadi. Undan qogʻozga nusxa koʻchiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rotator

Rotator (lot. roto — aylantiraman), mimiograf — 1) matn, chizma, racm va boshqalardan nusxa koʻchiriladigan apparat. R.da bosma qolip sifatida yozuv mashinasida (yoki maxsus pero bilan qoʻlda) mum folga (voskovka) ga yozshtgan, shuningdek, fotomexanik, fotoelektrik yoki galvanik usullarda tayyorlanadigan trafaret ishlatiladi. Trafaret R.dagi boʻyoq surkalgan silindrga tarang tortiladi. Silindr bilan birga aylanadigan val trafaretga qogʻozni qisadi. Shunda silindrdagi boʻyoq trafaretdagi yozuv yoki tasvir teshiklaridan oʻtib, qogʻozga tushadi. R.da soatiga 6 minggacha kichik formatli nusxalar olish mumkin; 2) biror markaz yoki oʻq atrofida bir meʼyorda aylanadigan jism.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rotonda (maʼnolari)

Rotonda:

 Rotonda - 
Rotonda Italiyaning Basilicata mintaqasida joylashgan kommunadir.
 Rotonda (inshoot) (lotincha rotundus — yumaloq) — aylana shaklidagi inshoot bino, pavilon (koʻshk), zal, shiypon, ayvoncha va h.
Rotonda (inshoot)

Rotonda (lotincha: rotundus — yumaloq) — aylana shaklidagi inshoot bino, pavilon (koʻshk), zal, shiypon, ayvoncha va hokazo. Odatda, tomi gumbazli qilib bekiladi, perimetr boʻyicha kolonnalardan tiklanadi. Yunoniston va Qad. Rimning baʼzi ibodatxona va maqbaralari R. shaklida qurilgan. Oʻrta asrlar va Uygʻonish davri meʼmorligida ham uchraydi. Keyinchalik boshqa mamlakatlar meʼmorligida ham tarqalgan. Oʻzbekistonda Alisher Navoiy, alFargʻoniy, Shahidlar xotirasi yodgorliklari va boshqa meʼmoriy inshootlarda R. uslubi qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gumbazlar
Rotor

thumb|Rotor (chapda) va stator (o'ngda)
Rotor (lotincha rotare — aylantirmoq):

1) turbina, kompressor, gidronasos yoki gidromotorning aylanuvchi qismi. Ish jismidan energiya hosil qiluvchi yoki energiyani ish jismiga beruvchi organlar Rotor ga joylashtiriladi; 

2) elektr mashinalarining aylanuvchi qismi. Odatda, stator ichiga joylashtiriladi. Rotorga oʻralgan chulgʻam maydoni stator chulgʻamining magnit maydoni bilan taʼsirlashib, elektr yurituvchi kuch hosil qiladi; 

3) kemaga oʻrnatiladigan va kichik dvigatel bilan harakatlantiriladigan aylanuvchi vertikal truba (minora); Rotor yordamida kemani yurgizishda shamol kuchidan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rotterdam

Rotterdam ( — Rott daryosiga qurilgan koʻprik) — Niderlandiyaning gʻarbiy qismidagi shahar, Reyn daryosi deltasining shim.da. Kanal orkali Shimoliy dengiz bilan bogʻlangan. Aholisi 595 ming kishi, shahar atrofi bilan 1,07 mln. kishi (2000). Gʻarbiy Yevropaning eng yirik porti. Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdo-sanoat markazi. Sanoati chetdan keltiriladigan xom ashyoga asosan ishlaydi. GFRva Belgiyaning yirik korxonalariga rotterdam dan neft quvurlari oʻtgan. Yirik neftni qayta ishlash va neft kimyosi korxonalari ishlab turibdi. Turli mashinasozlik (kemasozlik va avtomobilsozlik, elektrotexnika va boshqalar), kimyo, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Metropoliten kurilgan. Universitet, Sanʼat akademiyasi, kemasozlik va navigatsiya instituti, tarix, dengiz va etnologiya muzeylari bor. Shahar 13-asrdan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan gotika cherkovi (15-asr) va boshqa cherkovlar, tegirmonlar (17—18-asrlar) saqlangan. Rotterdamda milliy va xalqaro savdo operatsiyalari bajariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rothschild oilasi

thumb|170x170px|gerb
thumb|169x169px|Rotshildlar limuzini, 1902-yil

Rothschildlar — yahudiy magnatlari sulolasi. XVIII asrda frankfurt-maynlik bankir Mayer Amshel Rotshild asos solgan. XIX asrning 1-yarmida uning 5 oʻgʻli Parij, London, Vena, Frankfurt va Neapoldagi banklarda rahbarlik qilganda Rothschildlarning mavqei ancha oshdi. Yevropa banklarining koʻpchiligi Rothschildlar bankiga moliyaviy qaram edi. Keyinchalik Vena, Frankfurt-Mayn va Neapoldagi Rothschildlar banklari oʻz faoliyatini toʻxtatdi. Parij va Londondagi banklar mustaqil moliyaviy ish yuritdi. Rothschildlar guruhi ingliz va fransuz tarmoqlariga boʻlinadi. Buyuk Britaniyadagi "Rotshild Semyuel Oppengeymer" va Fransiyadagi "Bank de Rotshild" banki, "Sosyete denvestisman dyu Nor" xolding kompaniyasi (1972) har ikki tarmoqning asosini tashkil etadi. Rothschildlar Buyuk Britaniya va Fransiya siyosiy hayotida muhim oʻrin tutadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 Galereya 

 

Turkum:AQSh milliarderlari
Turkum:Milliarderlar
Genri Roulinson

Genri Kresvik Roulinson (1810.11.4, Chadlington, Oksford — 1895.5.3, London) — ingliz sharqshunosi va diplomati, ossuriyashunoslikning asoschilaridan biri. 1827—39 yillarda Britaniyaning Hindistondagi va keyinchalik Erondagi OstIndiya kompaniyasida zobit boʻlib xizmat qilgan. 1840—43 yillarda ingliz hukumatining Qandahor (Afgʻoniston)dagi maxsus vakili, soʻngra Bagʻdod, keyinchalik Tehronda konsul. Mesopotamiya (hozirgi Iroq)dagi qad. shahar harobalarida qazish ishlari olib borgan. 1878—81 yillarda Osiyo qirollik jamiyati, 1871—72 va 1874—75 yillarda Geografiya qirollik jamiyati prezidenta. Qad. fors va OssuriyaBobil mixxatlarini oʻqishga hissa qoʻshgan. Behistun kitobalariik oʻqigan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1810-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1895-yilda vafot etganlar
Turkum:5-martda vafot etganlar
Francis Peyton Rous

Francis Peyton Rous (1879.5.10, Baltimor — 1970.16.2, NyuYork) — amerikalik patolog va onkolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Jons Xopkins universiteti tibbiyot maktabini tugatgan. 1909-yildan Nyu-Yorkdagi tibbiy tadqiqot institutida ishlagan, 1945-yildan shu institutning faxriy aʼzosi. U tovuqlarda sarkoma paydo qiladigan onkogen viruslarni kashf etgan. Oʻsmalar etiologiyasi va patogenezida viruslar va kanserogen moddalar rolini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1966).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1879-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:16-fevralda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Roxshanak

Roxshanak (soʻgʻdcha — yogʻdu sochuvchi, yorqin) (yun. Roksana), Ravshanak (? — mil.av. 310) — turonzamin goʻzali, Baqtriya hokimi Oksiartning qizi, Aleksandr (Iskandar) ning suyukli xotini.

Aleksandr Oʻrta Osiyoni zabt etishi chogʻida (mil. av. 329—327) koʻplab togʻ qalʼalarini qamal qilishiga toʻgʻri kelgan. Aleksandrning yurishi boshlaridayoq Oksiart xotini, farzandlarini Soʻgʻd qoyasiga yashirgandi. Aleksandr qalʼani zabt etgach, koʻp asirlar, jumladan, Oksiartning xotini, qizi R. va boshqa farzandlari uning qoʻliga tushadi. Arrianning yozishicha, Aleksandr bir koʻrishdayoq R.ka oshiq boʻlib qolgan va u oʻzining asirasi boʻlishiga qaramay unga uylanishga axd qilgan. Aleksandrning askarlari R. Doro III ning xotinidan soʻng "Osiyoda eng goʻzal ayol" ekanligini aytganlar. Bu nikoh oqibatida Aleksandrning eng kuchli raqiblaridan biri, Soʻgʻdda katta obroʻga ega boʻlgan Oksiart "dadillanib" Aleksandr huzuriga kelgan, u qaynatasini izzatikrom bilan kutib olib, unga Baqtriya satrapligini topshirgan. R.ning takdiri ham quvonchli, ham ayanchli boʻlgan. Plutarxning yozishicha, Aleksandr vafot etganda R. homilador edi, shu tufayli makedoniyaliklar unga izzatikrom kursatishgan. R. ulkan saltanat malikasi sifatida 10 yildan ortiqdavr surgan. R. kundoshi Statira (Doroning qizi)ni eridan rashk qilardi. U soxta xat yordamida Statirani huzuriga chaqirtirgan va u singlisi bilan kelganda har ikkisini qatl ettirgan, jasadlarini quduqqa tashlashni, quduqni esa koʻmib yuborishni buyurgan. Bularni u Aleksandrning safdoshi Perdikka yordamida amalga oshirgan. Mil. av. 310-yil diadoxlar kurashi davrida Diadox Kassandr buyrugʻiga koʻra, R. yosh oʻgʻli Aleksandr IV bilan birga qatl etilgan.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Mil. av. IV asr
Rochester

Rochester — AQShning shim.sharqiy qismidagi shahar, Nyu-York shtatida. Aholisi 219,7 ming kishi (2000). Ontario koʻli va Eri kanal i boʻyidagi port. R. — AQShda optikamexanika, foto va kinematika (foto va kinokameralar, proyeksiya apparaturalari, fotografiya jihozlari, fotoreaktivlar) sanoatining eng yirik markazi. Radioelektronika, priborsozlik, jumladan, nusxa koʻchiruvchi va poligrafiya jihozlari, tibbiyot asbobuskunalari, EHM, elektronoptika priborlari, koʻzoynaklar, nazoratoʻlchov apparaturalari i.ch. ham rivojlangan. Stanoksozlik, poligrafiya, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari, unt, texnologiya instituti, muzeylar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Nyu-York shaharlari
Rosh

Rosh — ekinlarni joʻyaksiz sugʻorganda pollarni bir-biridan ajratish uchun yasalgan marza, koʻtarma. Buxoro viloyatining bir nechta tumanlarida koʻp qoʻllanadi. R. bellik, chel deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Royalti

Royalti, royalti (ing. royalty — qirol imtiyozlari) — 1) litsenziya boʻyicha tovarlar, ixtirolar, patentlar, nouxau, filmlar prokati va boshqalardan foydalanish huquqi uchun olingan foydadan davriy ajratmalar shaklidagi litsenziya mukofoti; 2)yer osti boyliklarini qidirish va qazib olish 

huquqi uchun ijara haqi. ROYAL (frans. royal — qirol) — torli urma klavishli musiqa cholgʻu asbobi, fortepiano turi. R. torlari, deka (rezonans taxtasi) va mexanikasi gorizontal joylashgan, torlarining uzunqisqaligiga koʻra, moslangan kanotsimon korpusi 3 ta oyoqqa oʻrnatilgan. Kattakichikligiga koʻra, minʼon (uz. 1,5 m gacha), kabinet (1,6—1,8 m), salon (2 m atrofida) va konsert (3 m gacha) bor. Diapazoni 7 yoki 7’/4 (salon va konsert R.larda) oktava. Diapazon va dinamik imkoniyatlar kengligi, tovushlar tembri rang-barangligi, garmoniya va polifoniya vositalarining boyligi tufayli R. Yevropa musiqa madaniyatida mukammal musiqa cholgʻu asbobi sifatida asosiy oʻrin tutadi (18-asr oxiridan). R. ishlab chiqaradigan eng mashhur firmalar: "Blyutner", "Bexshteyn", "Avgust Fyorster" (Germaniya), "Pleyel" (Fransiya), "Stenvey" (AQSH), "Petrov" (Chexiya) va boshqa Oʻzbekistonda R. 19-asrning 2-yarmidan paydo boʻlgan. Oʻsha davr mahalliy ziyolilari (Furqat va boshqalar) R.ning boy ijro va ifoda imkoniyatlarini olqishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Roqim

Roqim (taxallusi; ismi nomaʼlum; 1742-yil, Xiva — 1814/1815-yil, Xorazm) — oʻzbek shoiri va xattot.

 Hayoti 
Roqim 1742-yilda Xivada tugʻilgan. Madrasada tahsil olgan. Qozixonada munshiy boʻlib ishlagan. Xususiy maktab ochib, muallimlik qilgan. Ijodda Navoiy va Fuzuliyga ergashgan. Oʻzbek va fors tillarida, mumtoz badiiyatning deyarli hamma janrlarida ijod qilgan.

Anʼanaviy ishqiy lirikasi va ijtimoiy masalalarga oid sheʼrlari ijodida muhim oʻrin tutadi. Ularda davr qiyinchiliklari, jabr-zulmdan shikoyat anʼanaviy ishqiy kayfiyatlar orqali ifodalangan, yor madhi turmushning ijtimoiy talqini bilan bogʻlangan, ishqiy norozilik esa ijtimoiy adolatsizlikdan shikoyat maʼnosini aks etgan.

Roqimning bizgacha 1 devoni (6470 misra) va devonga kirmagan 30 muxammas, 6 gʻazali yetib kelgan. Koʻplab muxammaslari Navoiy, Fuzuliy, Munis, Bedil, Ravnaq va boshqalarning gʻazallariga bogʻlangan. Roqim Xorazm adabiy muhitida marsiyachilikka asos solgan. Marsiyalaridagi hasratlar real insoniy kechinmalarga asoslangan, anʼanaviy obraz va ifodadan qochib, yangi, hayotiy obrazlar yaratgan. Roqim nomalar ham yozgan, Munis devoni va boshqalarni husnixatda koʻchirgan. Devoni qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi (inv. №7576). Uning tanlangan asarlari 1965-yilda nashr etilgan.

 Asarlari 
 

 

 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi 5 jildli, 3j., T., 1978.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xattotlar
Turkum:1742-yilda tugʻilganlar
Turkum:Xivada tugʻilganlar
Turkum:Xorazmda vafot etganlar
Rogʻib

Rogʻib (taxallusi; asli ismsharifi Muhammad Rahim Shokir oʻgʻli) (1865 — Xorazm viloyati Urganch tumani Qorovul qishlogʻi — 1935) — shoir. Navoiy, Hofiz, Munis, Ogahiy, Komil kabi shoirlar ijodini oʻrgangan, gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. Sheʼriyatdagi isteʼdodini koʻrgan Feruz uni saroyga taklif qilgan. U yerda Bayoniy, Avaz, Chokar va boshqa shoirlar bilan tanishgan, ijodiy muloqotda boʻlgan. Saroydagi mushoiralarda qatnashgan. Feruzning amri bilan sheʼrlarini toʻplab devon tuzgan, "Devoni Rogʻib" nomida nashr etilgan. Feruz vafot etgach (1910), saroydan oʻz qishlogʻiga qaytib, dehqonchilik bilan shugʻullangan. Xorazm inqilobidan soʻng maorif muassasalarida ishlagan.

R. lirik va hajviy sheʼrlar yozgan. Lirikasida ishq-muhabbat, doʻstlik, maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qilgan, onaVatan tabiati goʻzalliklarini madh etgan ("Tanbur", "Bogʻ", "Xivaq", "Oʻlsun" va boshqalar). Oʻzi tuzgan devoni (1899, 1221 gʻazal, 33 muhammas, 6 tarjeʼband, 36 ruboiy, 12 qita va bir necha masnaviy, mustazoddan iborat) hamda turli bayozlarga kirgan sheʼrlari yetib kelgan. Devonning qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharkshunoslik instituti fondida (inv.№6681) va Xiva tarix muzeyi (inv. №2038)da saqlanadi.

 Adabiyot 
 Asrlar nidosi, T., 1982; Qayumov P. D., Tazkirai Qayyumiy, 2daftar, T., 1998.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Rohat

"ROHAT" — oʻzbek xalq kuyi. Rost maqomining Ushshoq shoʻʼbasi asosida yaratilgan. R. dastlab jozibali dutor kuyi sifatida tanildi. Keyinchalik tanbur, rubob, chang kabi cholgʻularga ham moslashtirib ommaviylashgan. R. kuyining musiqa shakli xona va bozgoʻy, shuningdek, peshrav vositalari qoʻllanishi natijasida hosil boʻladi. Joʻshqin surʼatli uslubda ijro etiladigan R. kuyi raqsga ham joʻr boʻlishi mumkin. Mohir gʻijjakchi S. Gabrielyan tomonidan R. oʻzbek xalq cholgʻulari orkestriga moslashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edvard Rtveladze

Edvard Vasilyevich Rtveladze (1942-yil 14-may, SSSR, Gruziya SSR, Borjomi — 2022-yil 10-fevral, Oʻzbekiston Toshkent) — arxeolog, tarixchi olimhttps://daryo.uz/2022/02/11/akademik-edvard-rtveladze-80-yoshida-vafot-etdi/. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995), tarix fanlari doktori (1989), professor (1992).
 Taʼlim 
Toshkent davlat universitetini tugatgan (1967). 
 Faoloyati 
1967-yildan Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim. Ilmiy faoliyati Oʻrta Osiyoning qadimiy va oʻrta asrlar tarixi, arxeologiyasi, numizmatikasi, epigrafikasi, sanʼati, madaniyati tarixini oʻrganishga bagʻishlangan. Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Kipr, Yaponiya va Fransiyada olib borilgan 80 dan ortiq ilmiy arxeologik ekspeditsiyalar ishtirokchisi. Koʻpgina arxeologik yodgorliklarni ochgan va tekshirgan. Edvard Rtveladze rahbarligida Toxariston ekspeditsiyasi tomonidan Kampirtepada olib borilgan qazishlar natijasida arxeologik amaliyotda birinchi marta Kushonlar davriga oid qadimiy shahar xarobasi toʻliq ochilganligi muhim ahamiyatga ega boʻldi. Edvard Rtveladze rahbarligi ostida shaharlar va taniqli davlat arboblari yubileylariga bagʻishlangan kollektiv monografiyalar, shu jumladan, Amir Temur jahon tarixida, Xiva — ming gumbazli shahar, Shahrisabz, Termiz, Jaloliddin Manguberdi va boshqalar tayyorlangan. 
 Mukofatlari 
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureata (1985); 
Buyuk xizmatlari uchun (2001); 
Mehnat shuhrati (2003); 
El-yurt hurmati ordenlari; 
Gruziyaning Girsebis ("Ritsarlik sharafi") (2001).OʻzME* Средневековые памятники Сурхандарьи (в соавторстве), T., 1983;

 

 
 В стране золотого огня (в соавторстве), T., 1985;
 Памятники минувших веков (в соавторстве), T., 1986; 
 Древние монеты Средней Азии, T., 1987; 
 Северная Бактрия — Тохаристан. Очерки истории и культуры (в соавторстве), T., 1990; 
 Великий шёлковый путь, T., 1999; 
 Qadimgi Oʻzbekiston sivilizatsiyasi; davlatchilik va huquqtarixidan lavhalar (hamkorlikda), T., 2001; 
 Древние и раннесредневековые монеты историко-культурных областей Узбекистана, T., 2003.

Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:1942-yilda tugʻilganlar
Turkum:2022-yilda vafot etganlar
Turkum:Arxeologlar

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Ruan

Ruan — Fransiyaning shim. qismidagi shahar. Dengiz boʻyi Sena departamentining maʼmuriy markazi va Normandiya tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 108,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Sena daryosi boʻyidagi dengiz porti. Mamlakatning yirik sanoat markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, metallurgiya, mashinasozlik (jumladan, kemasozlik), kimyo va neftni qayta ishlash sanoati korxonalari, unt, muzeylar bor. R. — qad. shahar. Shaharni mil. av. 1-asrda rimliklar, 5-asr da franklar bosib olgan. R.da 1431-yilda Janna D’Ark jazoga hukm qilingan va qatl etilgan. Meʼmoriy yodgorliklardan NotrDam sobori (13— 16-asrlar), cherkovlar, Adliya saroyi (1508—09) va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ruanda (maʼnolari)

Ruanda:

 Ruanda - 
Rvanda (Rvanda Respublikasi) poytaxti — Kigali shahri.
 Ruanda (xalq) (nyaruanda, banyaruanda) — bantu guruhiga mansub xalq, Ruandaning asosiy aholisi (7,1 mln.
 Ruanda (Rwanda), Ruanda Respublikasi (République Rwandaise) — Sharqiy Afrikadagi davlat.
Carlo Rubbia

right|200px|thumb|Carlo Rubbia
Carlo Rubbia (31-mart 1934) italyan fizigi. Oraliq vektor bozonlar (W* va Z") — kucheiz o`zaro taʼsir kvantlarini, shuningdek, kvarkni ochgan amaliyotchi guruhga rahbarlik qilgan. Nobel mukofoti laureati (1984; Simon van der Meer bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:31-martda tugʻilganlar
Turkum:1934-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Piter Pauel Rubens

thumb|right|Rubens, 1623

Piter Pauel Rubens (1577.28.6, Zigen, Germaniya — 1640.30.5, Antverpen) — flamand rassomi, barokko davri flamand rangtasviri maktabining asoschisi. 1600—08 yillarda Italiyada yashab Mikelanjelo, Rafael, Titsian asarlarini oʻrgangan. Antverpenga qaytgach, R. Flandriya hukmdori saroyida bosh rassom boʻlgan. R. hayotni uning ijtimoiy koʻrinishlarida aks ettiradi; asarlarida bezak koʻlami cheklanmagan, kompozitsiyalar murakkab ritmga boʻysundirilgan, shakllar joʻshqin harakatda, keskin rakurslardatasvirlanadi, nursoya keskinligi keng qoʻllanadi. Monumental diniy kompozitsiyalar ("Xochni oʻrnatish", taxminan 1610—11; "Xochdan olish", taxminan 1611 — 14; Antverpendagi OnzeliveVrauekerk soborida), portretlar ("Izabella Brant bilan avtoportret", 1609; "Mariya Medichi", taxminan 1622—25; "Poʻstin", taxminan 1638—40 va boshqalar), afsonaviy lavhalar ("Persey va Andromeda", "Dahshatli sud", 1612— 40 va boshqalar), manzaralar ("Kamalakli manzara", 1632—35; "Quyosh botishidagi manzara", 1635—40 va boshqalar) yaratgan. 1617-yildan R. ustaxonasida uning eskizlari asosida bir qator turkum monumental bezak asarlar tayyorlangan ("Mariya Medichi tarixi", 1622—25, Luvr va boshqalar), ularni yaratishda R.ning shogirdlari — yirik rassomlar (A. Van Deyk, Ya. Yordane, F. Sneyders va boshqalar) ishtirok etgan.

R.ning nozik kuzatishlari, murakkab bezak dogʻlari, chiziklari va boshqa bilan ajralib turuvchi eskiz va rasmlari uning virtuoz mahoratini namoyen etadi. R. ijodi flamand va umumevropa rangtasviri rivojida muhim rol oʻynagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rassomlar
Turkum:1577-yilda tugʻilganlar
Turkum:1640-yilda vafot etganlar
Turkum:Germaniyada tugʻilganlar
Ruberoid

Ruberoid (lot. rubes — qizil va yun. eidos — oʻxshash) — oʻrama (rulonli) karton qogʻozga neft mahsulotlari (bitum)ni shimdirib tayyorlanadigan qurilish materiali. Chidamliligini oshirish maqsadida bitum qoplamaga mayda toʻldirgichlar qoʻshiladi, sirtiga esa talk, maydalangan slyuda yoki yirik donali mineral kukunlar sepiladi. Binokorliqda qoʻllaniladigan R.ning standart kengligi — 750, 1000 va 1025 mm, bir ruloni 10 yoki 20 m2 boʻladi. R. tomga yopishdan tashqari, binolarning yer osti qismlarini namdan muhofaza qilish maqsadlarida (gidroizolyasiya materiali sifatida) ham koʻllaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andrey Rublyov

Andrey Rublyov (taxminan 1360—1370, 1427, baʼzi ga koʻra, taxminan 1430, Moskva; Andronikov monastiriga dafn etilgan) — rus rassomi; Moskva rangtasvir maktabining asoschisi. Kiborlar muhitida tarbiyalangan. Rublyov ijodi Moskva Rusi badiiy anʼanalari zaminida shakllangan, shuningdek, u Vizantiya va jan. slavyanlar badiiy amaliyotlarini ham yaxshi bilgan. Rublyov asarlari falsafiy teranligi hamda badiiy shaklining mukammalligi bilan ajralib turadi; rassom ularda insonning maʼnaviy goʻzalligi va axloqiy kuchqudratini yangicha talqin etadi (Zvenigraddagi soborlar uchun "Spas", "Havoriy Pavel", "Arxangel Mixail" va boshqa ikonalari, 14-15-asrlar chegarasida). Rublyov ijodining choʻqqisi "Troitsa" sanami (14-asr oxiri — 15-asr boshi)da anʼanaviy bibliya syujeti koʻtarinkilik va falsafiy mazmun bilan boyitilgan. Moskva, Vladimir va boshqa shaharlar soborlaridagi ikonostaslar uchun ikonalar yaratgan ("Qiyomat kuni" va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rubl

Rubl – Rossiya Federatsiyasi pul birligi. 1992-yildan muomalaga kiritilgan. IP. = 100 kopeyka. Xalqaro ifodasi RUR. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 34,04 Rubl (2004, 20-yanvar).

Rubl 1917-yildagi Oktyabr toʻntarishiga qadar Rossiya imperiyasi, 1919—91 yillarda sobiq SSSR (shu jumladan, 1924—91 yillarda Oʻzbekiston)da amalda boʻlgan. „Rubl“ atamasi 13-asrda Novgorodsa grivna uz. 20 sm, ogʻirligi 200 g ga yaqin boʻlgan kumush quymasining kesilgan (ruscha „rublenniy“) yarim boʻlagi nomi tarzida paydo boʻldi. 1704-yildan boshlab muntazam holda vazni 28 g boʻlgan kumush Rubllar zarb qilina boshlandi, shuningdek, mis va oltin Rubllar ham zarb qilinishi davom etdi. 1843-yildan esa Rubl davlat xazinasining qogʻoz biletlari koʻrinishida chiqarila boshlandi. 1897-yilga kelib oltin Rubl asosiy pul birligiga aylandi va 1914-yilgacha muomalada boʻldi.

Dastlabki Sovet Rubl 1919-yilda kredit bileti sifatida chiqarilgan. Sobiq Ittifoq davrida Rubl banknotlari butun mamlakat miqyosida yagona pul birligi sifatida toʻliq amal qilgan. Oʻsha davrda Rubl Oʻzbekiston Respublikasining ham rasmiy pul birligi boʻlgan va uning hududida „soʻm“ deb nomlangan. SSSR mustaqil davlatlarga boʻlinib ketganidan soʻng Rubl Rossiya Federatsiyasining milliy valyutasi sifatida saqlanib qoldi.

 Belarus Respublikasi 
Belarus Respublikasi pul birligi. 1992-yilda muomalaga kiritilgan. IP. = 100 kopeyka. Xalqaro ifodasi – BYR. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 2042 Rubl (2003, may). Ashur Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ruboiy

Ruboiy (arab. — toʻrtlik) — Sharq xalqlari sheʼriyatida keng tarqalgan poetik janr. Tayin gʻoyaviybadiiy va shakliy shartlarga binoan yaratilgan 4 misradan iborat falsafiy, axloqiy, taʼlimiy yoki ishqiy mavzudagi sheʼr. Ruboiy hazaj baxrida (axram va axrab vaznlarida jami 24 ta) yoziladi. Boshqa bahrlarda yozilgan toʻrtliklar dubaytiy, kuylanadiganlari esa tarona deb ataladi. Ruboiy qofiyalanish tartibiga koʻra ikki xil boʻladi. Birinchi xil ruboiylarning 1—2—4misralari oʻzaro qofiyalanadi (a-a-b-a shaklida). Mas:Koʻpdin berikim yoru diyorim yoʻqtur, Bir lahzau bir nafas qarorim yoʻqtur. Keldim be sori oʻz ixtiyorim birla, Lekin borurimda ixtiyorim yoʻqtur.

Bobur. Ikkinchi xil ruboiyda toʻrtala misrasi ham qofiyalanadi (a-a-a-a shaklida).

Mas:Andin berikim qoshimda yorim yoʻqtur, Hijronda juz nolai zorim yoʻqtur. Dasht uzra quyun kabi qarorim yoʻqtur, Sargashtaligimda ixtiyorim yoʻqtur.

Navoiy. R.dagi 4 unsur 4 misrada aytilmoqchi boʻlgan fikrning toʻgʻri, badiiy yuksak, kompozitsion jihatdan pishiq boʻlishini taʼminlaydi. 1-misra —tezisda shoir aytmoqchi boʻlgan fikr oʻrtaga tashlanadi; 2-misra — antitezisda birinchisiga qarama-qarshi fikr aytiladi, birok, u tezisni isbotiga xizmat qiladi; 3-misra — moddai ruboiya 4-misrada aytilmoqchi boʻlgan xulosa uchun koʻprik vazifasini oʻtaydi; 4-misra — sintezda avvalgi 3 misradan gʻoyaviy xulosa chiqariladi, bu shoirning asosiy gʻoyasi hisoblanadi.

Ruboiy shaklidagi sheʼrlar xalq ogʻzaki ijodida paydo boʻlgan, namunalari "Devonu lugʻotit turk"da uchraydi. Dastlabki ruboiylarni Rudakiy va Shahidi Balxiy yaratgan. Badriddin alQavomiy (12-asr) arab, fors va turkiy tillarida R. yozgan. A. Runiy, S. Salmon, Ibn Sino, Umar Xayyom va boshqalar R.ning mohiyati va uslub jihatdan yuksak namunalarini ijod qilganlar. Navoiy ijodida esa yuqori bosqichga koʻtarilgan. Navoiy ruboiylarida hayotiy taassurot, ijtimoiy-siyosiy va falsafiyaxloqiy mulohazalar yuksak badiiy shaklda oʻz ifodasini topgan. Keyinroq Bobur bu janrni rivojlantirgan. 19-asrda Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy va boshqalar ruboiyning goʻzal namunalarini yaratganlar. Hozirgi davr oʻzbek adabiyotida Shayxzoda, Shuhrat, Ramz Bobojon, Tolib Yoʻldosh kabi shoirlar ruboiy yozganlar. Biroq ularning baʼzilari ruboiy vaznida yozilmaganligi uchun dubaytiy yoki toʻrtlik deb ataladi.

 Adabiyot 
 Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976; Nos i rov O.,Jamolov S, Ziyoviddinov M., Oʻzbek klassik sheʼriyati janrlari, T., 1979; Haqqulov I., Oʻzbek adabiyotida ruboiy, T., 1981.

Begali QosimovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sheʼriyat
Rubruk

Rubruk, Rubrukvis Billem (1215 va 1220 yillar orasi — 1293) — flamand sayyohi, rohib. 1253—55 yillarda fransuz qiroli Lyudovik IX tomonidan Moʻgʻulistonga yuborilgan elchilarga rahbarlik qilgan. R. Fransiyadan Falastinga yoʻl olgan, soʻngra Konstantinopol, Krim, Don dashtlari, Oʻrta Osiyo, Markaziy Moʻgʻulistondan oʻtib 1254 y. Koraqurum shahriga yetib borgan; qaytishda Kavkaz va Kichik Osiyoda boʻlgan. R.ning oʻz sayohati haqidagi hisobotida u bosib oʻtgan mamlakatlar tarixi, etnografiyasiva geogrfiyasiqaqida qimmatli maʼlumotlar bor.

 

 Puteshestviye v Vostochnie strani, M., 1957.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Sayyohlar
Turkum:1293-yilda vafot etganlar
Rubsovsk

Rubsovsk — Rossiya Federatsiyasi Oltoy oʻlkasidagi shahar (1927-yildan). Aley daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 165,1 ming kishi (1998). R. — qishloq xoʻjaligi mashinasozligining yirik markazi. "Altaytraktor", "Altayselmash" mashinasozlik zdlari va boshqa ishlab turibdi. Oziq-ovqat, yengil sanoatlari mavjud. Drama teatri, telemarkaz faoliyat koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rubʼ ul-xoli

Rubʼ ul-xoli, ar-Rubʼ ul-Xoli (arabcha — choraksayxon yer (yarim orolga nisbatan) — Arabiston yarim orolning janubi-sharqiy qismidagi qumli choʻl. Yarim orolning gʻarbiy, jan. va sharqiy sohillari boʻylab choʻzilgan togʻlar oraligʻidagi tektonik botiqda. Maydoni 650 ming km² (Yer yuzidagi eng yirik choʻllardan biri). Yer yuzasi tekis, balandligi sharqiy qismida 100– 200 m, gʻarbida 500–1000 m. Hududining 80% koʻchma qum barxanlari, joʻyak va uyumlardan iborat. Sharqida keng shoʻrxoklar, qum maydonlari oraligʻida toshloqlar bor. Yillik yogʻin 50 mm dan kam, bir necha yillar umuman yogʻmasligi mumkin. Doimiy oqar suvi yoʻq, grunt suvi juda chuqur. Oʻsimliklar (yantoq, shoʻra va boshqalar) pastqam joylarda oʻsadi. Aholisi, asosan, koʻchmanchi arablar. Tuya boqiladi. Choʻlning chekkalarida ahyonahyonda vohalar uchraydi.
Rubʼi maskun

Rubʼi maskun (arab. — aholi yashaydigan chorak yer) — yunon va oʻrta asr Sharq fanida mavjud tarixiygeografik tushuncha. Qad. yunon olimlari yerning ular tasavvuridagi aholi yashaydigan obod qismini "eykumena" yoki "oykumena" (yunoncha "oykeo" — obod qilmoq) deb ataganlar. Oʻrta asrlarda Arab xalifaligida mazkur geografik tushuncha yunon ilmiy adabiyotining arabcha tarjimalari orqali "maʼmura" — obod (yerlar) va Rubʼi maskun shakllarida Sharq geografiyasiga ham oʻtdi. Rubʼi maskun tushunchasining ishlatilish sababi shuki, yunon olimlari yer yuzini toʻrt chorakka boʻlganlar va shundan bir choragi obod, yaʼni odamlar yashashi uchun yaroqli, qolgan uchta chorakni esa, odatda suv deb taxmin qilganlar. Sharqfanidagi "maʼmura" yoki Rubʼi maskunni yunon fanidagi "oykumena" bilan aynan bir xil deb boʻlmaydi. Zero, tarixiy taraqqiyot jarayonida geografik tasavvurlar oydinlasha borib, yerning obod qismi haqidagi tushunchaga ham talaygina anikliklar kiritilgan. Keyingi davrda mazkur tushuncha yanada boyib bordi. Beruniy Rubʼi maskun tushunchasiga jiddiy oʻzgarish kiritgan va "Hindiston" asarida qolgan choraklarda ham quruqlik boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan. Beruniy qayd etgan gʻarbdagi quruqlik alohida qitʼa (Amerika) ekanligi X. Kolumb sayohatidan soʻng amalda tasdiqlandi (yana qarang Yetti iqlim).

Omonullo Boʻriyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ruda (mineral hosila)

Ruda — tarkibida metall yoki uning birikmalari koʻp miqdorda boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Baʼzan nometall mineral xom ashyolar (asbest, barit, grafit, oltingugurt) ham Ruda deb yuritiladi. Ruda tabiiy boy va kambagʻal turlarga ajratiladi, shunga qarab uni boyitish zarurligi belgilanadi. Ruda bir foydali mineralli — monomineral yoki koʻp foydali mineralli — polimineral, jumladan, tarkibida sanoat ahamiyatiga ega boʻlmagan (yaʼni kam miqdorli) minerallar ham boʻladi. Tarkibida foydali yoʻldosh minerallar (komponentlar) boʻlganlari kompleks Rudalar deb yuritiladi. Rudaning tarkibida boʻlgan minerallar miqdoriga qarab silikatli, oksidli, sulfidli, karbonatli va aralash farq qilinadi. Barcha tub choʻkindi, magmatik va metamorfik tog jinslari tarkibida boʻlgan Rudalar tub Rudalar deyiladi; dare, koʻl, dengiz va okean choʻkindilaridan olinadiganlari sochma Ruda deb yuritiladi. Qazib olish va qayta ishlash uchun Rudalarning qator xossalari ahamiyatga ega: kattikligi, darzliligi, hajmiy ogʻirligi, erish harorati, magnit va elektromagnitligi, elektr oʻtkazuvchanligi, radioaktivligi, erish va sorbsion xususiyatlari, granulometrik tarkibi va boshqa Bir joyda joylashib, atroflari esa boshqa togʻ jinslaridan iborat uyum Ruda tanasi (jism) deb ataladi va u turli (yapaloq, shtokverk, tomirsimon) shakllarga ega. Yaqin joylashgan bir nechta Ruda tanalari Ruda maydoni yoki konini hosil qiladi, Ruda koni bitta Ruda tanasidan iborat boʻlishi ham mumkin. Ruda konlari qora (temir, marganets, xrom, titan, vanadiy), rangli (mis, qoʻrgoshin, rux, nikel, surma), yengil (alyuminiy), noyob (qalay, volfram, molibden, simob, berilliy, litiy, tantal, niobiy), asl (oltin, platina, kumush), radioaktiv (uran, toriy, radiy), tarqoq (aktiniy, gafniy, galliy, germaniy, indiy, kadmiy, protaktiniy, reniy, rubidiy, selen, skandiy, talliy, tellur, seziy va boshqalar) va nodir metallar konlariga ajratiladi.

Bir nechta Ruda konlari katta masofaga choʻzilib joylashganda rudali mintaqa deb nomlanadi. Mas, Amerikaning Buyuk kumushli mintakasi Meksikadan Peru va Boliviyagacha davom etgan, Markaziy Afrikaning misli mintakasi Zambiya va Kongo Demokratik Respublikasida 450 km masofaga choʻzilib, 150 dan ortiq mis konlarini qamrab olgan; Janubiy Amerikaning misli mintaqasi 4 ming km ga choʻzilib, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Argentina, Chili mamlakatlarida joylashgan Ruda konlaridan iborat. Geografik va geologik jihatdan alohida ajralib turgan yakka yoki bir necha Rudali formatsiyalarga ega boʻlgan mintaqa Rudali rayon deb ataladi (Mas, Fargona surmasimob rni, AngrenOlmaliq rni, Kizilqum oltin Rudali rayoni).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mineralogiya
Grigoriy Rudakov

Grigoriy Mixaylovich Rudakov (1925.25.9, Qarshi — 1991.21.1, Toshkent) — muhandis-mexanik, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1975), VASXNIL akademik (1972), professor (1970). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan mexanizator (1964). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutini tugatgan (1950). Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish ilmiy tadqiqot instituti laboratoriya rahbari, boʻlim mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1953—1972 va 1975-yildan); VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi akademik kotibi (1972—1975). Ilmiy ishlari yangi qishloq xoʻjaligi mashinalarini yaratish va joriy qilish, tuproqni ishlash texnologiyasi, oʻgʻit va gerbitsidlarni qoʻllash, paxtachilikda mashinalar sistemasini ishlab chiqish va prognozlash masalalariga bagʻishlangan.

 

 
 Mexanizatsiya xlopkovodstva, M., 1975; Zonalnaya sistema mashin dlya kompleksnoy mexanizatsii rasteniyevodstva v Sredneaziatskom regione, kn. 1—2, T., 1982.

 
 Nekrolog

Turkum:Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muxandislari instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston paxtakorlari
Turkum:Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Rudalarni boyitish

Rudalarni boyitish — foydali minerallarni keraksiz togʻ jinslari (qum, ohaktosh va boshqalar)dan tozalash. Maxsus sexlar va boyitish fabrikalarida bajariladi. Tabiiy rudalardan bevosita foydali komponentlarni ajratib olish koʻpincha iqtisodiy samara bermaydi va aksari hollarda texnik jixatdan mumkin emas. Shuning uchun metallurgiya, kimyo va boshqa sanoat jarayonlari foydali komponentlar bilan boyitilgan maxsus mahsulotlar — konsentratlar ni qayta ishlashga asoslangan. Mas, qoʻrgʻoshin rudasidagi qoʻrgʻoshin 1,5% ni tashkil etishi mumkin, metallurgiya sharoitida eritish uchun esa rudadagi qoʻrgʻoshin miqdori 3070% boʻlishi zarur va hokazo. Rudalarni boyitish natijasida ruda konsentrat va deyarli keraksiz togʻ jinslaridan iborat chiqindiga ajraladi. Rudalarni boyitish foydali komponentlar miqdori (konsentratsiyasi) undan bir necha yuz barobargacha ortadi. Mas, tarkibida 0,1% molibden boʻlgan ruda boyitilib, 50 foizli konsentrat olinadi.

Rudalarni boyitishda avval ruda maʼlum darajada maydalanadi, saralanadi, fizik-kimyoviy jihatdan boyitiladi. Fizikkimyoviy boyitishning gravitatsion, magnit, elektrostatik, qizdirish, flotatsion hamda maydayirikligi, shakli boʻyicha saralash va boshqa usullari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.