Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Shoʻrxoklar

Shoʻrxoklar — yuqori qatlamida 1% dan koʻproq suvda oson eriydigan tuzlar (xlorid, sulfat, karbonat va boshqalar) koʻp boʻlgan tuproq tiplari guruhi. Shoʻrxoklar Markaziy Afrika, Osiyo, Avstraliya, Shimoliy Amerika, Kaspiyboʻyi pasttekisliklari, Shimoliy Krim va Oʻrta Osiyo choʻl zonasida va och tusli boʻz tuproqlar mintaqasida tarqalgan. Dasht, choʻl, chala choʻllarning terlaydigan suv rejimi va quruq iqlim sharoitida minerallashgan grunt suvlarining bugʻlanishi va tuproqlarning shoʻrlanishi natijasida shakllanadi. shahrida tibiiy holda faqat galofitlar (shoʻrsevar oʻsimliklar) oʻsadi. Shoʻrxoklar 2 tipga ajratiladi: avtomorf Shoʻrxoklar — yuqori gorizontda tarkibida (0,5—1%) yengil eriydigan tuzlar (xloridlar, sulfatlar) boʻlgan shoʻrlangan ona jinsning yuqoriga chiqishi va g i d romorf Shoʻrxoklar — tuproqgrunt suvlari tarkibidagi (6—8% va undan yuqori) tuzlarning suv bilan birga kapillyarlar orqali yuqoriga koʻtarilib, toʻplanishi. Oson eruvchi tuzlar tarkibiga koʻra, shahrining xloridli, sulfatxloridli, xloridsulfatli, sulfatli, sodasulfatli, sulfatsodali va sodali, kationlar tarkibiga bogʻliq holda natriyli, magniynatriyli, kaltsiynatriyli, magniyli va kaltsiyli xillari farqlanadi. Birlamchi va ikkilamchi shoʻrlangan Shoʻrxoklar farqlanadi. Birlamchi shoʻrlangan Shoʻrxoklar tabiiy boʻlib, dengiz, koʻl qirgʻoqlari, daryo vohalari va quyilish joylari, shuningdek, shoʻrlangan jinslar chiqib qolgan yerlarda rivojlanadi, ikkilamchi shoʻrlangan Shoʻrxoklar esa notoʻgʻri sugʻorish natijasida paydo boʻladi. shahrini oʻzlashtirishda grunt suvlar sathi drenajlar yordamida pasaytiriladi va tuproqdagi tuzlar yuviladi (qarang Yer shoʻrini yuvish). shahrini oʻzlashtirishda dastlabki yillari sholi (tuproqning 1 — 1,5 m chuqurlikdagi qavatini shoʻrsizlantiradi), keyin sabzavot, donli ekinlar, gʻoʻza, yemxashak ekinlari va boshqalar ekiladi, qoʻyechki va tuyalar boqish uchun yaylov sifatida foydalaniladi.

 Adabiyot 
 Rabochev I. S., Melioratsiya zasolennnx pochv srednego techeniya Amudari, Ashxabad, 1964; Pankov M.A., Meliorativnoye pochvovedeniya, T., 1974.

Xushvaqt Namozov.
Shoʻroʻzak botigʻi

Shoʻroʻzak botigʻi - Mirzachoʻlning sharqiy qismidagi botiq. Sirdaryoning qadimiy oʻzanlaridan biri. Shoʻroʻzak botigʻi jan.sharqdan, shim.gʻarbga 60 km ga choʻzilgan. Oʻzan shakliga ega boʻlgan berk pastlik. Uning yon bagʻirlari Sirdaryo terrasalariga borib tushadi. Sugʻoriladigan yerlar orasida oʻyilgan relyef shaklida choʻzilgan. Qalinligi 20–30 m li qumoq, qumli gʻovak, gil togʻ jinslaridan tashkil topgan. Bu jinslar qalinligi 150–200 m li qumli shagʻal toshlar ustida joylashgan. Botiqda turli darajada shoʻrlangan oʻtloqboʻz va shoʻrxok tuprokdar tarqalgan. Tuproqlarning meliorativ holati murakkab.

 

Turkum:Sirdaryo
Shuʼba

Shuʼba (arab. — qism, tarmoq) — 1) Oʻrta asr Oʻn ikki maqom tizimida parda tuzilmalarining muayyan tarmogʻi. Shakyalar asosiy maqomlarga aloqador boʻlgan quyi tabaqadagi parda tuzilmalaridir. Sharq musiqa nazariyasiga oid ga koʻra, jami 24 Shakya boʻlib, tovushqatori 2 dan 10 pogʻonagacha yetgan. Ular, asosan, Dugoh, Segoh, Chorgoh, Panjgoh, Ashiran, Navroʻzi Arab, Mohur, Navroʻzi Xoro, Navroʻzi Bayotiy, Hisor, Nuhuft, Uz zol, Avj, Nayriz, Mubarqaʼ, Rakb, Sabo (Navroʻzi Sabo), Humoyun, Zovuliy, Isfahonak yoki Roʻyi Iroq, Bastai Nigor, Nihovand, Javziy, Muxayyar deb nomlanadi. Baʼzi da Nishoburak, Magʻlub, Ajam (Navroʻzi Ajam) kabi Shakya nomlari ham keltirilgan; 2) Shashmaqomda jamlangan mukammal ashula yoʻllari. Shakya namunalari oʻzaro farqli 2 guruhga taqsimlangan boʻlib, birinchisini saraxbor, talkin, nasr va yakunlovchi ufar, ikkinchisini esa, asosan, savt va moʻgʻulcha (tarkibiy shoxobchalari bilan) kabilar tashkil etadi.

Turkum:Maqomlar
Shoʻba (korxona)

Shoʻba korxona — huquqiy jihatidan mustaqil, lekin ustav kapitalida boshqa (asosiy) xoʻjalik jamiyati yoki shirkatning hissasi yuqori boʻlgan xoʻjalik jamiyati. Shoʻba korxona muassisi uning ustavini tasdiqlaydi va ayrim boshqaruv, shu jumladan nazorat funksiyalarini oʻzida saqlab qoladi. Shoʻba korxona aksiyadorlik jamiyati yoki masʼuliyati cheklangan jamiyat boʻlishi mumkin. Shoʻba korxona tashkil etish asosiy korxona oʻzining tuzilmaviy boʻlinmasi yoki mulkiy majmuasi negizida; asosiy korxonani qayta tashkil etish jarayonida oʻz tarkibidan ajratib chiqarish; xoʻjalik jamiyati yoki shirkat tomonidan aksiyadorlik jamiyati aksiyalari nazorat paketini yoki masʼuliyati cheklangan jamiyat ustav kapitalidagi tegishli hissani sotib olish shakllarida boʻlishi mumkin. Shoʻba korxonaning asosiy korxona bilan oʻzaro munosabatlarining muhim xususiyati shundaki, Shoʻba korxonaning asosiy korxonaga yoki asosiy korxonaning Shoʻba korxonaga mablagʻlarni qaytarib olmaslik bilan oʻtkazishi soliqqa tortilmaydi.

Sho‘ba xo‘jalik jamiyati o‘zining asosiy jamiyati (shirkati)ning qarzlari bo‘yicha javob bermaydi.
Asosiy jamiyat (shirkat) aybi bilan sho‘ba xo‘jalik jamiyati nochor (bankrot) bo‘lib qolgan taqdirda, asosiy jamiyat (shirkat) uning qarzlari bo‘yicha subsidiar javobgar bo‘ladi.
Sho‘ba xo‘jalik jamiyati ishtirokchilari (aksiyadorlari) asosiy jamiyatdan (shirkatdan) uning aybi bilan sho‘ba jamiyatga yetkazilgan zararni to‘lashni, agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, talab qilishga haqli.
Ebinur

Ebinur — Xitoyning shimoli-gʻarbiy qismidagi oqmas shoʻr koʻl, Jungʻariya tekisligida. Maydoni koʻlga quyiladigan daryolarning suv hajmiga qarab 800 km²dan 1070 km²gacha oʻzgaradi. Eng chuqur joyi 15 m. Koʻl atrofi shoʻrxok va qumli yerlar. Qishda muzlaydi. 

 
Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Xitoy koʻllari
Turkum:Suv resurslari
Ebonit

Ebonit (yun. — qora daraxt), qattiq rezina — tabiiy yoki sunʼiy kauchukni oltingugurt (kauchuk massasiga nisbatan 30—50%) bilan vulkanizatsiyalashdan hosil boʻlgan mahsulot. Ebonitda bogʻlangan oltingugurt 32% ga yaqin, formulasi (S6N95)2. Ebonit qoʻngʻir yoki qora tusli; zichligi 1140 kg/m3, mexanik ishlovga oson beriladi, gigroskopik emas, gazlarni singdirmaydi, kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli, uglerod sulfid va neft mahsulotlarida erimaydi, parafinda 300° dan yuqori darajada eriydi. 70— 80° da yumshaydi, soviganda yana qattiqlashadi, 200° dan yuqori darajada erimay koʻmirga aylanadi.

Ebonit tayyorlash uchun nihoyatda toza kauchuk ishlatiladi. Toʻldirgich sifatida ebonit kukuni, talk, pemza, oq qurum va boshqalar ishlatiladi. Qora tusli ebonitga oz miqdorda (3—5%) qurum qoʻshiladi. Ebonit, asosan, elektrotexnika mahsulotlari, kislota va ishqorlar uchun idishlar tayyorlashda qoʻllanadi.

 

Turkum:Biologiya
Ebro (daryo)

Ebro — Ispaniyaning shimoli-sharqiy qismida joylashgan daryo. Uzunligi 928 km, havzasining maydoni 86,8 ming km²ni tashkil qiladi. Kantabriya togʻlaridan boshlanib, Aragon tekisligidan oqadi, Katalon togʻlarini kesib oʻtib, Oʻrta dengizga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 560 m³/sek. Qish va bahorda suvi koʻpayadi. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Daryo hududida GES qurilgan hamda undan Saragosa shahrigacha kema qatnaydi.

 

Turkum:Ispaniyadagi daryolar
Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Suv resurslari
Evglenasimon suvoʻtlar

Evglenasimon suvoʻtlar — suvoʻtlar boʻlimi. Bir hujayrali, mikroskopik (uz. 4 mkm dan 800 mkm gacha), harakatchan. Baʼzan yopishib va koloniya boʻlib yashaydi. Haqiqiy qobigʻi boʻlmaydi, ektoplazmaning tashqi qavati — periplast himoya vazifasini bajaradi. Hujayrasining botib kirgan uchki qismi (halqum)dan 1—2 ta xivchin chiqadi. Koʻzchasi va qisqaruvchi vakuoli bor. Xloroplastlarida a va r xlorofill boʻladi. Osmotrof va fagotrof oziqlanadigan bor. Shuning uchun zoologlar Evglenasimon suvoʻtlarni hayvonlarga kiritishadi. Zaxira ozigʻi — paramilon. Boʻlinib koʻpayadi. Ayrim noqulay sharoitda sista hosil qiladi. 1—4 qabilaga mansub 40 turkumi va 900 turi maʼlum; shundan 250 turi rangsiz. Chuchuk suvlar, uncha katta boʻlmagan evtrof suv havzalarida yashaydi. Ayrimlari suv tozaligi indikatorlari. Koʻpchilik Evglenasimon suvoʻtlar suv havzalarining oʻz-oʻzidan tozalanishida ishtirok etadi. Evglenalar turkumi lab. tadqiqotlari obʼyekti. Evglenasimon suvoʻtlar suvoʻtlar bilan birga bitta umumiy ajdoddan kelib chiqqanligi taxmin qilanadi.
Evdialit

Evdialit (yun. yeisNa1u1o5 — yaxshi eriydigan) — halqali silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral, sirkonosilikat. Kimyoviy tarkibi №2Sa6Gʻe32gz§13092519024(ON)z2; Tarkibida 2YU212—14,5%, nodir yer elementlari (Tg2037%) aralashma holida boʻladi. Trigonal singoniyada kristallanadi. Donador massalar holida uchraydi. Rangi pushtiqizil, pushti, qizilqoʻngʻir, sariq. Yarim shaffof. Qattiqligi 5—6, zichligi 2,7—3,1 g/sm3. Moʻrt. Shishadek yaltiroq. Nefelinli siyenitlar, siyenitpegmatitlar, albitegirinli metasomatitlarda uchraydi. Evdialit Skandinaviya, Rossiya Federatsiyasi (Kola yarim orol, Tuva, Krasnoyarsk oʻlkasi, Sayan togʻlari), Grenlandiya, Madagaskar o., Kanada va boshqalar joylarda bor. Evdialit qora metallurgiya va olovbardosh sopol ishlab chiqarish va boshqalar sohalarda ishlatiladi.

 

Turkum:Bezak toshlari
Eve tili

Eve tili — niger-kongo tillari oilasiga mansub kva tillaridan biri; Gana Respublikasining jan.gʻarbida, Togo va Benin respublikalarining jan.da, shuningdek, Nigeriyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 3,7 mln. kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Bir qancha lahjalari boʻlib, ular 3 guruhga ajraladi: gʻarbiy guruh — anlo (avuna) va boshqalar "ichki" lahjalar; markaziy guruh — uati, adya, gen; sharkiy guruh — gun (alada) fon, maxi. Fon va uati lahjalarida soʻzlashuvchilar koʻpchilikni tashkil etadi. Lotin grafikasiga asoslangan yozuvi 19-asr oxiridan mavjud. Eve tilida, xususan, anlo, gen va gun lahjalarida asosan diniy, maʼrifiy va oʻquv i nashr etiladi."" OʻzME. E-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Even tili

Even tili, lamut tili — tungusmanjur tillaridan biri; Rossiya Federatsiyasining Saxa Respublikasi, Magadan viloyati, Chukot va Koryak muxtor okruglari, Kamchatka viloyati va Xabarov oʻlkasida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 17 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Even tili sharqiy, gʻarbiy va oʻrta lahja guruhlariga boʻlinadi. Ular orasida qadimiy belgilarni saqlab qolgan arman lahjasi alohida oʻrin egallaydi. Bu belgilar ushbu lahjani evenk tili bilan yaqinlashtiradi va u baʼzi da alohida tungusmanjur tili sifatida qayd etiladi.

Sharqiy lahjaga mansub ol shevasi adabiy tilning asosi hisoblanadi. Yozuvi 1931-yildan lotin grafikasi asosida, 1936-yildan esa rus grafikasi asosida shakllangan."" OʻzME. E-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Evenk tili

Evenk tili, tungus tili - tungus-manjur tillaridan biri; Rossiya Federatsiyasida Sharqda Oxota dengizi sohillaridan Gʻarbda Yenisey daryosigacha, Shim.da Shimoliy muz okeanidan Janubiy da Baykalboʻyi va Amurgacha boʻlgan ulkan hududda, shuningdek, XXR va Moʻgʻulistonda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 65 ming (RFda 30 ming, XXRda 35 mingga yaqin, Moʻgʻulistonda 3 ming) kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Lahjalari 3 asosiy guruhga boʻlinadi: shim., jan. va sharqiy. Sezilarli tafovutlar, xilmaxilliklarga qaramay, bu lahjalar muayyan darajada boshqa tungus-manjus tillariga xos boʻlgan umumiy xususiyatlar majmui bilan birlashganlar, hatto baʼzi olimlar solon va negidal tillarini Evenk tilining lahjalari deb hisoblaydilar. Adabiy tilga jan. lahjaning nep shevasi, 1953-yildan esa poligus shevasi asos boʻlgan. Yozuvi 1931-yildan lotin grafikasi, 1936-yildan esa rus grafikasi asosida shakllangan."" OʻzME. E-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Evenklar

thumb
Evenklar (oʻzlarini orochon deb atashadi; eski nomlari — tunguslar) — Krasnoyarsk oʻlkasi va Sibirning boshqa mintaqalarida yashovchi xalq. Rossiya Federatsiyasidagi umumiy soni 29,9 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xitoyda 35 ming kishi yashaydi (1992). Evenk tilida soʻzlashadi. Dindorlari anʼanaviy eʼti qodlarga sigʻinadi, pravoslavlar ham bor. Asosiy mashgʻulotlari — bugʻuchilik, qisman baliq ovlash.

 

Turkum:Millatlar
Everest (maʼnolari)

Everest quyidagi maʼnolarni anglatishi mumkin:

 „Everest“ — AQShdagi shahar.
 „Everest“ — Yer yuzidagi eng baland togʻ choʻqqisi — Jomolungmaning baʼzi da uchrab turadigan ikkinchi nomi.
 „Everest“ — sarguzasht janridagi kompyuter-animatsion film.
 „Everest va ummon“ — oʻzbek shoiri Abdulla Oripov qalamiga mansub sheʼriy toʻplam.
Evkalipt

thumb

Evkalipt (Yeisa1urgi8) — mirtadoshlarga mansub doim yashil daraxt yoki butalar turkumi; dorivor oʻsimlik. Avstraliya va uning atrofidagi orollarda 500 dan ortiq turi tarqalgan. Tropik va subtropiklarda koʻp ekiladi (mas, Braziliyada E. ekilgan maydonlar Avstraliya, Ispaniya, Janubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlari va boshqalardagidan koʻproq). Gʻarbiy Gruziya, Qrim va Ozarbayjonda E.ning sharsimon, kulrang va xivchinsimon oʻstiriladi. Tanasi baquvvat, balandligi 80–100 m gacha, shoxshabbasi siyrak. Barglari etli, chekkalari tekis. Gullari oq, baʼzan ochsargʻish va toʻqqizil, ikki jinsli, barg qoʻltigʻidan chiqib qalqon yoki roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi, mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha. E. issiqsevar va namsevar oʻsimlik. Unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. 500 yilgacha yashaydi. Barglari yoz davomida teriladi, lekin kuzda terilgan bargi tarkibida tibbiyotda va parfyumeriyada ishlatiladigan efir moyi koʻp. Quruq bargi tarkibidagi efir moyi miqdori 1,5—3%. E.ning boshqa 20 ga yaqin turi manzarali oʻsimlik sifatida hamda yogʻochi (qurilish va qogʻoz sanoati) uchun oʻstiriladi. E. tez oʻsuvchan boʻlgani tufayli (bir yidda 4–5 m oʻsadi) botqoq yerlarda ekilganda botqoqlarni quritib, tuproq tarkibini yaxshilashda muhim rol oʻynaydi. Urugʻidan koʻpaytiriladi.
Evklaz

Evklaz (yun. — yaxshi, yengil va — buzilish, maydalanish) — orolli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi A12Ve28YU42(ON)2, aralashmalari: Oye, Mp, Si, baʼzan U, V, 8p R. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangsiz, sutrangoq, och sariq, och havo rang, yashil. Shishasimon yaltiraydi; shaffof yoki yarim shaffof. Qattiqligi 7,5, zichligi 3—3,1 g/sm3. Odatda, flyuoritfenakitbartrandit formatsiyali gidrotermal konlarda uchraydi. Muskovit, kvars, flyuorit, fenakit, bertrandit bilan assotsiatsiyada boʻlib, baʼzan granitli pegmatitlarda hosil boʻladi. E.ning yirik shaffof kristallari 1sinf qimmatbaho toshi hisoblanadi. Berill rudalarining eng asosiy komponentlaridan biri. Asosiy konlari Kolsva (Shvetsiya), AltoMomos (Ekvador), Kashmir (Hindiston), Rossiya Federatsiyasi (Saxa, Baykalorti, Janubiy Ural), Oʻrta Osiyoda mavjud. Oʻzbekistonda Sargardon volfram konida topilgan.

 

Turkum:Javohirlar
Evrifagiya

Evrifagiya (evri... va yun. rpayeyesh — yamoq), hammaxoʻrlik — hayvonlarning eng xilmaxil, yaʼni oʻsimlik va hayvon mahsulotlari bilan oziqlanishi. E. koʻplab hayvon , yovvoyi choʻchqa, qoʻngʻir ayiq, kulrang kalamush, qargʻalar; umurtqasiz hayvonlardan sinantrop turlar, suvaraklar, ofiuralar va boshqalarga xos. E. hayvonlarning xilmaxil sharoitda yashashiga va arealnnkt kengayishiga imkon beradi.
Э (kirill)

Э — oʻzbek kirill alifbosining yigirma toʻqqizinchi harfi. Til oldi, oʻrta keng lablashmagan unli tovushni ifodalaydi. Ushbu unli soʻzning barcha oʻrnida uchrasa ham, yozuvda hamma vaqt Э yozilavermaydi: sof oʻzbekcha soʻzlarda va bir qator oʻzlashmalarda Э soʻz boshida faol qoʻllanadi (ertak, eshik, etajerka, elektr), qolgan oʻrinlarda sanoqli soʻzlardagina (menuet, duet, duel, dispnoe, karate va boshqalar) yozilib, koʻp soʻzlarda bu unli Ye harfi bilan ifodalanadi (kel, terak, feʼl; iye, vale, kafe, klishe). Ushbu fonema qaysi harf (e yoki
e) bilan ifodalanmasin, har qanday pozitsiyada bir xil talaffuz etiladi.

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Evfemizm

Evfemizm (yunoncha: ἐυφήμη — yumshoq ifodalash) — soʻzlovchiga aytish noqulay, noo‘rin yoki qoʻpol tuyulgan soʻz va iboralarning sinonimi sifatida paydo boʻlgan soʻzlar. Evfemizm salbiy voqelikni atashdan qochish, shunday voqelikning salbiy taʼsirini yumshatish uchun xizmat qilib, kishining izzat nafsiga tegadigan, unga malol keladigan, hurmatsizlik ifodalaydigan, axloqiy meʼyorlarga zid keladigan holatlarning yoki toʻgʻridan-toʻgʻri aytish mumkin boʻlmagan maxfiy voqeliklarning salbiy taʼsirini kamaytirish, ularni yashirish, berkitish; noxush xabarni beozorroq, yumshoqroq shaklda yetkazish, ifodalash uchun ishlatiladi. Masalan, oʻldi deyish oʻrniga olamdan oʻtdi, koʻz yumdi, vafot etdi; tugʻdi deyish oʻrniga koʻzi yoridi, yengillashdi kabi iboralardan foydalanish. Tilda evfemizmning qoʻllanishi tabu hodisasi bilan bogʻliq holda tarixiy etnografik hodisa sifatida shakllangan. Evfemizm xalqlardagi urf-odat, madaniy saviyaning darajasi, estetik did va etnik meʼyorlarning rivojlanishi bilan bogʻliq. Tilning taraqqiyoti bilan uning evfemistik qatlami ham rivojlanadi. Yangicha axloq-odob, yangicha dunyoqarash meʼyorlari asosida evfemizmning yangi shakllari yuzaga keladi. Tilda muayyan nutq vaziyati talabi bilan vujudga kelgan evfemizm ham mavjudki, ularning maʼnosi koʻpincha matn orqali oydinlashadi. Masalan, “Raʼnoni egasiga topshirmagunimizcha, — dedi Nigor oyim, — quyilmaydiganga oʻxshaydi” (A. Qodiriy) jumlasida nutq odobi nuqtai nazaridan erga bermoq iborasi oʻrnida egasiga topshirmoq shaklidagi evfemizm qoʻllangan. Evfemizm ilmiy va rasmiy uslublarda keng qoʻllanadi.

 
Shomaqsudov A., Rasulov I., Qoʻngʻurov R., Rustamov H., Oʻzbek tili stilistikasi, T., 1983; Omonturdiyev A., Oʻzbek nutqining evfemik asoslari, T., 2000. Neʼmat Mahkamov.
Evfoniya

Evfoniya (yun. — yeirposha — ohangdorlik, ohangdoshlik) — nutqning ohangdorligini taʼminlovchi turli xil fonetik usullar, holatlar majmui; fonikanit tarkibiy qismlaridan. E. nutqning deyarli barcha uchun xos. U nutqning talaffuzga oson, eshituvchiga yoqimli tuziladi. E. fikrning estetik goʻzalligini, musiqiyligini va emotsional taʼsirchanligini taʼminlaydi, sheʼriy ritmning izchilligini, poetik fikrning jarangdorligini ifodalaydi. Qofiya, alliteratsiya, assonans va tovush takrorlanishi E.ning usul va vositalari hisoblanadi.
Ega

Ega — gapning bosh boʻlaklaridan biri; gapni tashkil etishda muhim rol oʻynaydi. Ega fikrning kimga, nimaga qarashli ekanligini anglatadi, shu jihatdan kesim bilan oʻzaro yaqin bogʻlangan. Ega, odatda, kesim orqali, kesim esa ega orqali, bir-biriga nisbat berish bilan belgilanadi. Grammatik jihatdan ega boshqa boʻlaklarga nisbatan hokim vazifasida keladi (baʼzi ilmiy da mutlaq hokim sifatida gapning kesimi koʻrsatiladi). Ega vazifasida kelgan soʻz egalik va koʻplik qoʻshimchalarini qabul qila oladi va bosh kelishlik shaklida qoʻllanadi. U koʻpincha ot, olmosh, otlashgan soʻz va soʻz birikmasi bilan ifodalanadi. Ega, asosan, kesimdan avval keladi; bunday soʻz tartibi eganing grammatik belgilaridan biridir. Baʼzan kesimdan keyin ishlatilishi ham mumkin; bu hodisa inversiya deyiladi. Ega baʼzan birgina soʻzdan, baʼzan esa bir necha soʻzdan, yaʼni sintaktik birlikdan iborat boʻladi. Masalan: 
Tinchlik urushni yengadi.
Ishlagan tishlar, ishlamagan kishnar'' (Maqol). 
Otlarning otxonaga olib oʻtilmagani Ziyodillani taajjublantirdi (Hamid Gʻulom).

Ega gapda har doim biror soʻz yoki soʻzlar birikmasi bilan ifodalanishi shart emas. Baʼzi gaplarda ega tushib qolishi, yashirin boʻlishi mumkin. Eganing gapda qoʻllanishi yoki qoʻllanmasligi gapning mantiqiy mundarijasi, grammatik shakli va nutq uslubi bilan bevosita bogʻliqNeʼmat Mahkamov. OʻzME. Toshkent, 2000.

 

Turkum:Tilshunoslik
Egamberdi Ollomurod oʻgʻli

Egamberdi Ollomurod oʻgʻli (1895 — hozirgi Xatirchi tumani Yonbosh qishloqi — 1970) — oʻzbek xalq dostonchisi; dehqonbaxshi oilasida tugʻilgan. Otasi Ollomurod baxshidan dostonchilik yoʻllarini oʻrgangan. Uning vafotidan keyin 22 yoshidan boshlab xalq orasida dostonchilik qila boshlagan. Oʻz qishlogʻida muqim yashagan Egamberdi Ollomurod oʻgʻlidan „Alpomish“, „Kuntugʻmish“, „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Avazxon“ kabi dostonlar yozib olingan. Bu dostonlar Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tilshunoslik va adabiyot intini folklor arxivida saqlanadi.
 
 Mirzayev T., „Alpomish“ dostonining oʻzbek variantlari, T., 1968.

Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:Kishilar
Tursunboy Egamberdiyev

Tursunboy Qurbonovich Egamberdiyev (1940.2.1, Oʻrta Chirchiq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). ToshDUni tugatgan (1964). 1965-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 3maktabda, litseyinternatda fizika va astronomiya oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, tuman xalq taʼlimi boʻlimi yetakchi mutaxassisi, 2001-yildan 1-maktabda fizika va astronomiya oʻqituvchisi.

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-yanvarda tugʻilganlar
Egar

Egar – 1) otulov (ot, eshak, xachir, bugʻu va boshqalar) ustiga uriladigan va minib oʻtirish hamda yuk tashish uchun moslashtirilgan qulay abzal. Odamlar hayvonlarni qoʻlga oʻrgatib, minib yuradigan davr (miloddan avvalgi 1-ming yillikning 2-yarmi) dan maʼlum. Egarning kundalik minib yurish, sport, harbiy (safda yurish), mashq yoki poyga uchun moʻljallangan farqlanadi. Bundan tashqari, har bir xalq oʻz yashash shartsharoitidan kelib chiqib oʻziga xos egar ni yaratgan, mas, oʻzbek, qirgʻiz, qozoq, turkman, rus va boshqalar xalqlar ishlatadigan egarlar, asosan, tuzilishi va bezagi bilan bir-biridan bir oz farq qiladi, lekin umumiy tuzilishi bir-biriga oʻxshaydi. Oʻzbekistonda ham egarchilik qadimdan rivojlangan. Shuning uchun egarning tuzilishiga xos atamalar paydo boʻlgan: suyanchiq, oʻrindiq, doʻgʻa, qopqoq, qanot, terlik, ayl, uzangi va uzangibogʻ va boshqalar Yuk tashishga moʻljallangan egarlarda yukni mahkam bogʻlash moslamalari ham boʻladi. egar pishiq yogʻoch (tol, oʻrik, behi, yongʻoq, chinor, archa va boshqalar) dan yasaladi, sadaf, suyak, temir va tasmalar bilan bezatiladi. Otulovni minganda egar ustiga yumshoq toʻshama (mas, gilamcha) tashlab olinadi. Egarning oʻrindigʻi taglik va charm qoplangan yostiqdan iborat. Egarning ikki tomoniga osiltirib yopiladigan qismi „tebengi“ deb ataladi va uzangi bandining oyoqni sidirishidan saqlab turadi. Egar qoʻshimcha moslamalari (ayl, uzangi, uzangibogʻ va boshqalar) bilan birga Egar jabduq deb ataladi.

Egar-jabduq bilan shugʻullanish kasbi egarchilik deb ataladi. Egarchilik hunarmandchilikning qadimiy dan biri. U asosan yirik shaharlarda rivojlangan. Milodiy 5-asrdan boshlab egar hunar darajasiga koʻtarilgan va asta-sekin takomillashtirib borilgan. Oʻzbekistonda ham egarchilik qadimiy hunarmandchilik kasbi hisoblanadi. Egar jabduq oddiy kustar usulda maxsus doʻkonlarda yasalgan. Ustalar, asosan, tesha, bolta, randa, arra, iskana va b;asbobqurollardan foydalanishgan. Oʻzbekistonda otulovning ahamiyati hozir ham kattaligi tufayli egarchilik hunarmandchilikning bir sohasi hisoblanadi. Egarchilik bilan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida shugʻullaniladi, lekin Buxoro, Samarqand viloyatlari va Fargona vodiysida kengroq tarqalgan. Ayrim ustalar egarchilikni sanʼat darajasiga koʻtargan. Egar ustiga charm qoplash, bezaklariga suyaklar qadash rasm boʻlgan. Egar ustiga tashlab olinadigan xaltaxurjun charmdan tikilib, mis sim va xalqalar bilan bezatiladi; 2) turli mashinalar (velosiped, mototsikl, traktor va boshqalar) ning haydovchi oʻtiradigan joyi (oʻrindiq).

Hozirda eng mashhur va eng takomillashgan egar ot egardir, chunki u dastlabki egarlardan ikki tomonlama farq qilmoqda 

1 SIFAT - zamonaviy texnologiyalar yordamida egar sifati koʻtarilgan 

2 NARX -qadimgi egarlar 100 kg goʻshtga ayriboshlangan. Hozirda narx ancha boshqacha.
Egey

Egey — yunon mifologiyasida Afina podshosi. Uning oʻgʻli Tesey Minotavr (yarim buqa, yarim inson shaklidagi maxluq)ni oʻldirib, shu bilan Afinani podsho Minosga toʻlaydigan sharmandali tovondan xalos qilish maqsadida Krit o.ga yoʻl olgan. Egeyning u bilan kelishuviga koʻra, Minotavr bilan boʻladigan jangda Tesey gʻolib chiqsa, uning kemasidagi qora yelkanlar oq yelkanlarga almashtirilishi lozim boʻlgan. Biroq Tesey Minotavr ustidan gʻolib chiqqach, yelkanlarni almashtirishni yodidan chiqarib qoʻygan; Egey qora yelkanli kemani koʻrgach, qirgʻoqsagi qoyadan oʻzini dengizga tashlagan. Shundan beri dengiz Egey dengizi deb nom olgan (yunonlar dengiz nomini shunday izohlab kelishgan).

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Egey dengizi

thumb|Egey dengizi
Egey dengizi — Oʻrta dengiz havzasidagi yarim berk dengiz. Bolqon va Kichik Osiyo yarim orollari va Krit o. oraligʻida. Gretsiya va Turkiya qirgʻoqlarini yuvib turadi. Dardanell boʻgʻozi orqaly Marmar dengizi bilan tutash. Maydoni 191 ming km². Eng chuqur joyi 2561 m. Orol koʻp, yiriklari: Shimoliy va Janubiy Sporadalar, Kiklad o.lari va boshqalar Suvining temperaturasi yuza qatlamida qishda 11 — 16°, yozda 22— 25°. Shoʻrligi 37—38°/O0. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (1 m gacha). Baliq ovlanadi. Asosiy portlari: Pirey, Saloniki (Gretsiya), Izmir (Turkiya).

Turkum:Dengizlar
Egilish

Egilish — tashqi kuchlar taʼsirida yoki temperatura oʻzgarishi tufayli materiallar yoki buyumlar (balka, toʻsin, xari, qobiq va boshqalar) ning oʻqi yoki oʻrta sirti egrilanishi; deformatsiya turi. Materiallar qarshiligi fani nuqgai nazaridan binokorliqda toʻsin va plitalar, mashinasozlikda val va shesternya tishlari, temir yoʻl vagonlarining oʻqlari ham balka deb qaraladi. Balkalar tashqi kuchlar taʼsirida egiladi (rasm, 1). Agar tashqi quchlar balkaning simmetriya tekisliklari boʻyicha taʼsir etsa, oddiy yoki tekis egilish deb, kuchlar boshqa tekisliklar boʻyicha yoʻnalsa, murakkab egilish deb ataladi. Balka egilganida choʻziluvchi qatlam tolalari oʻzgarishsiz qoladi. Binobarin, neytral qatlamdan pastda choʻzilish, yuqorida siqilish kuchlanishlari vujudga keladi; neytral qatlamning oʻzida quchlanishlar nolga teng boʻladi (rasm, 2). Rasmdan koʻrinib turibdiki, normal kuchlanishlar o ning qiymati neytral oʻqda nolga teng boʻlib, undan uzoqlashgan sari orta boradi. Demak normal kuchlanishlarning eng katta qiymatlari balka koʻndalang kesimining neytral oʻqsan eng uzoqda joylashgan tolalarida hosil boʻladi. Qoʻshtavr shaklidagi kesimlar shu sababdan kelib chiqqan.

Murakkab egilishning xususiy holi hisoblangan qiyshiq egilish ham mavjud. Egiladigan element (masalan, balka) ning koʻndalang kesimidagi taʼsir etuvchi kuchlarga qarab, sof (faqat eguvchi momentlar boʻlganda) va koʻndalang (koʻndalang kuchlar ham boʻlganda) Elar farqlanadi. Muhandislik hisoblarida boʻylamakoʻndalang egilishlar ham hisobga olinadi.

 

 Bu boʻlmaydi sen undan koʻra boshqa yoʻlini top. Meni tushinding degan umiddaman..
Egirin

thumb|Egirin
Egirin (islandlar dengiz xudosi Egir nomidan) — piroksenlar guruhiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy tarkibi g4aGʻe81206; Kristallari prizmatik, yirik, baʼzan yupqa va ignasimon; yakka yoki shuʼlasimon tolatola agregatlar hosil qiladi. Rangi yashildan qoramtiryashilgacha, baʼzan rangsiz. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 6—6,5, zichligi 3,5—3,6 g/sm3. E. ishqorli jinslar va ular bilan bogʻliq pegmatitlar hamda ishqorli metasomatoz zonalari uchun xos. Agpaitli nefelinlisiyenitlarda nefelin, ortoklaz, evdialit, apatit va boshqalar; ishqorli granitlarda albit, ribekitarfvedsonit, sirkon; ishqorli metasomatoz zonalarida albit, gematit, piroxlorlar bilan birga uchraydi. Oʻzgaranda xlorit, gematit, limonitga aylanadi. Qurilishda bezak toshi sifatida foydalaniladi. 

 

 

Turkum:Javohirlar
Egov

thumb|Egov
Egov — qattiq (temir, yogʻoch, plastmassa va boshqalar) buyumlar sirtidan yupqa qatlamda qirindi olish, tekislash, silliqlash uchun moʻljallangan koʻp tishli (tigʻli) chilangarlik quroli; ish sirtlari (yuzi yoki yonlari) ga kesuvchi tishlar kertilgan asbob. Dastlabki egovlar temir davrida paydo boʻlgan. Mustahkam poʻlatdan yasaladi. Egov ish qismi va quyruq qismidan iborat. Quyruq qismiga dasta oʻrnatiladi. Vazifasiga qarab, umumiy ishlarga moʻljallangan, maxsus mashina egovlari va boshqalar turlarga boʻlinadi.

Umumiy ishlarga moʻljallangan egovlarning oʻtkir uchli yassi, toʻmtoq uchli yassi, kvadrat, uchburchak, dumaloq, yarim dumaloq, rombsimon, arrasimon xillari bor. Maxsus ishlarga moʻljallangan egovlarga novsimon, ovalsimon egovlar kiradi. Mashina egovlari egovlash stanoklari va mashinalarida ishlatiladi. Bularga bor, disk, sterjenli, plastinkasimon egovlar kiradi. Ulardan aylanma yoki ilgarilamaqaytma harakatlanuvchi stanoklarga oʻrnatilib foydalaniladi. Tishlari soniga qarab, dagʻal, mayda tishli va mayin egovlar farqpanadi. Dagʻal (1 sm da 4,5 —12 ta), mayda tishli (13 — 26), mayin (42 — 80) egovlar boʻladi. Dagʻal egovlar buyumlarga dastlabki ishlov berish uchun moʻljallangan. Bunday egovlar bilan sirtlarga 0,1 — 0,2 mm aniqlikkacha ishlov beriladi. Mayda tishli egov toza ishlov berish uchun moʻljallangan. Bunday egovlar bilan 0,02 — 0,05 mm aniqdikkacha ishlov beriladi. Mayin egovlar buyumlarni pardozlash va oʻlchamiga yetkazish uchun ishlatiladi. Ular bilan sirtlarga 0,001 mm aniqpikkacha ishlov berish mumkin.
Egoizm

Egoizm (lotincha: — men) — bu inson harakatlarini o‘z manfaatlari yoki "o‘zini" (ego) asosiy sabab va maqsad sifatida ko‘radigan falsafa. Bu turdagi odamlarni esa egoist deb atashadi. Ular oʻz foydasi, manfaatini koʻzlovchi xatti-harakat, oʻz manfaatini boshqa kishilar manfaatidan ustun qoʻyishadi. 

Egoizmning turli nazariyalari har xil g‘oyalarni o‘z ichiga oladi va odatda tavsiflovchi (deskriptiv) yoki normativ shakllarga bo‘linadi.

Egoizmning aksi — altruizm.

 Yana qarang 
 Xudbinlik.

 

 

 Manba 

Turkum:Egoizm
Turkum:Axloqiy maktablar va harakatlar
Turkum:Individualizm
Turkum:Hayot falsafasi
Egotsentrizm

Egotsentrizm (lot. ego — men va — markaz) — shaxsning oʻz qiziqish doirasiga bogʻlanib qolishi, boshqa odamlar va narsalarga nisbatan oʻzining dastlabki bilishiga oid qarashi yoki fikrini oʻzgartira olmasligi, hatto oʻz tajribasiga qarama-qarshi axborotlarga moslasha bilmasligidan iborat, xislati. Egotsentrizm negizida insonning oʻz nuqtai nazariga qarama-qarshi qarashlar mavjud boʻlishi mumkinligini tan olmasligi, tushuna bilmasligi hodisasi yotadi. Shaxsda oʻziga haddan ziyod ishonish ustuvorligi tufayli u boshqalarning ruhiy holatlari, baholash tizimini oʻziniki bilan aynan bir xil deb tasavvur qiladi. Egotsentrizmni oldini olish uchun shaxsda tadrijiy ravishda "oʻzlik" markazidan "bizlik" "umumiylik" xattiharakatiga oʻtish qobiliyatini rivojlantirish (detsentratsiya)ni yoʻlga qoʻyish joiz. Yakka shaxs jamoa, millat, jamiyat bilan hamkorlik qilgandagina komil insonga aylanishi hamda koʻpchilik fikri va izmiga tushishi yuksak naf keltirishini uqtirish lozim. Turmushning barcha sohalarida faol ishtirok etish orqaligina egotsentrizmdan xalos boʻlish mumkin. Egotsentrizm ilk bolalikdan yaqqol koʻzga tashlanadi, lekin 12—14 yoshlarda bu holat yanada kuchayadi, hatto keksalik davrida ham davom etadi. Tadqiqotlarda egotsentrizmning bir necha oʻrganilgan: a) bilishga oid egotsentrizm shaxsning idrok va tafakkur jarayonlarida namoyon boʻladi; b) xulq-atvor egotsentrizmi odamlarning xattiharakati, xulqi va qiligʻini idrok etishdagi noqobillikda ifodalanadi; v) muomala egotsentrizmi inson tomonidan axborotni oʻzgalarga uzatishda yuzaga keladi, boshqalar qoʻllagan tushunchalar, maʼlumotlar va fikrlash mantigʻiga mensimay munosabatda boʻlishida aks etadi. Shaxslararo munosabatga kirishish, ishbilarmonlik oʻyinlari bilan shugʻullanish orqali insonda egotsentrizmning kamayishi kuzatiladi.
Arthur Eddington

right|200px|thumb| Arthur Eddington
Eddington Artur Stenli (1882.28.12, Kendal, Uestmorlend — 1944.22.11, Kembrij) — ingliz astronomi va fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1914-yildan). Kembrij universiteti rasadxonasi direktori (1914-yildan), London Qirollik astronomiya jamiyati (1921-23) va Xalqaro astronomiya ittifoqi prezidenti (1938-44). Asosiy ilmiy ishlari astrofizika, kosmologiya va nisbiylik nazariyasiga oid. Eddington yulduzlar harakatini oʻrgangan, ularning ichki tuzilishi nazariy asoslarini ishlab chiqqan, birinchi marta yorqinlik muvozanati nazariyasini yulduzlar orasida qoʻllagan. Yulduzlarning yorqinligi ularning massasiga bogʻliq ekanligini aniqlagan. Eddington birinchi boʻlib muvozanatda boʻlgan yulduzlarning modelini hisoblagan.
 

Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Turkum:28-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:22-noyabrda vafot etganlar
Edelvays

thumb|right|Edelvaysning ko'rinishi
Edelvays — murakkabgullilar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumiga kiradigan, manzarali togʻ guli. Vatani — Yevropa, Xitoy, Yaponiya va Sibirda ham uchraydi. Alp togʻlarining ohaktoshli qoyalarida, dengiz sathidan 1700—2300 metr balandlikda alp edelvaysi, Sibirda sibir edelvaysi, Himolay togʻlarida himolay edelvaysi oʻsadi. Edelvays poyasining hamma qismi oppoqtuklar bilan qoplangan. Savatchasi tukli qoplovchi tangacha barglar bilan oʻralgan, yulduzsimon murakkab toʻpgul hosil qiladi. Edelvays iyul–avgustda gullaydi. Sibir va himolay edelvayslari sovuqqa chidamli. Manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

 

Turkum:Tog‘ o‘simliklari
Turkum:BiologiyaTurkum:Oʻsimliklar
Turkum:Botanikaga oid chala maqolalar
Turkum:Botanika
Gerald Edelman

Edelman Jerald Moris (1929.1.7, Nyu-York) - AQSH biokimyogari. Amerika fan va sanʼat akademiyasi hamda Nyu-York akademiyasi aʼzosi. Ursinus kollejini tugatgan (1950), tibbiyot fanlari doktori (1954). 1957-yildan Rokfeller tibbiyot tadqiqotlar institutida professor (1966). Asosiy ilmiy ishlari oqsillar (antitelolar)ning birlamchi va uchlamchi strukturalarini oʻrganishga oid. Hujayralar va antitelolarni fraksiyalarga ajratish, oqsillarni fluoressent spektroskopiya qilish usullarini ishlab chiqqan. Ushbu usullar yordamida immunoglobulinlarning molekulalari toʻrtta polinukleotid zanjirdan iborat ekanligini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1972; R. R. Porter bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-iyulda tugʻilganlar
Turkum:17-mayda vafot etganlar
Turkum:2014-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Edilboy qoʻy zoti

Edilboy qoʻy zoti — goʻsht-yogʻ yoʻnalishidagi dagʻal jun beradigan yirik dumbali qoʻy zoti. XIX asrda Qozogʻistonda xalq seleksionerlari tomonidan mahalliy dumbali qoʻylarni tanlash va qoʻpaytirish yoʻli bilan chiqarilgan. Yirik gavda tuzilishi, tez oʻsuvchanlik, erta yetiluvchanlik, yuqori mahsuldorlik va sifatli juni bilan tavsiflanadi. Mahsuldorligi jihatidan hisori qoʻylariga yaqin. Tusi qoramtir, qoʻngʻir, oq, sargʻish, qoʻchqorlari ham, sovliqlari ham toʻqol. Qoʻchqorlarining tirik vazni 100—105 (baʼzan 150) kg, sovliklariniki 65—70 (115) kg, 4—5 oylik qoʻzilariniki 40–42 kg. Qoʻchqorlaridan 3—3,5 kg, sovliqlaridan 2,5 kg jun olinadi (kokillarining uzunligi 15 sm). Sovliqlari nisbatan sersut. Edilboy qoʻy zoti, asosan, Qozogʻistonda sof holda urchitib, koʻpaytiriladi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Zoologiya
Edip

Edip — yunon mifologiyasida Fiva shahrining shohi. Avvalgi shoh Lay va uning xotini Iokastaning oʻgʻli. Edip tugʻilgandan keyin otasining buyrugʻiga binoan (otasiga oʻz oʻgʻli tomonidan oʻldirilishi bashorat qilib aytilgani uchun) Kiferon togʻiga tashlab kelinadi. Choʻponlar tomonidan qutqarib qolingan Edipni Korinf podshosi Polib tarbiyalaydi. Voyaga yetgan Edip Fivaga yoʻl oladi va oʻzi bilmagan holda otasini oʻldirib, Fiva taxtini egallaydi hamda onasiga uylanadi. Oʻzining mudhish jinoyatini keyinchalik bilgan Edip oʻz koʻzini oʻyadi va sodiq qizi Antigona hamrohligida Fivadan chiqib ketadi. Afina chekkasidagi Kolon degan joyda vafot etadi. Dunyo adabiyotida, jumladan, Sofoklning "Shoh Edip", Volterning "Edip" asarlarida Edip obrazi yorqin talqin etilgan.

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Turkum:Tarix
Edmonton

Edmonton — Kanadaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, NortSaskachevan daryosi boʻyida. Alberta provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi - 937,8 ming kishi (2001, shahar atrofi bilan). Mamlakatning muhim savdo-taqsimot, sanoat markazi. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi.

Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash, neft kimyosi rivojlangan. Neft quduqlari parmalaydigan uskunalar ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi xom ashyosi qayta ishlanadi. universitet bor. Shaharga 1795-yilda moʻyna savdosi bilan shugʻullanadigan kompaniyalar faktoriyasi sifatida asos solingan.

 

Turkum:Kanada shaharlari
Edgar Adrian

Edrian Edgar Duglas (1889.30.11, London 1977.4.8) – ingliz fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1923-yildan; prezidenti 1950—55). Kembrij universitetini, Triniti kollejini tugatgan (1915) va shu kollejda fiziologiyadan leksiya oʻqigan (1937-yildan professor; 1951-yildan rektor). Ilmiy faoliyati sezgi aʼzolari va nerv oʻtkazuvchanligi elektrofiziologiyasiga oid eng birinchilardan boʻlib elektronikani fiziologik tadqiqotlarda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1932; Ch. Sherrington bilan hamkorlikda)OʻzME. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1923) va prezidenti (1950-1955). Edgar asosiy ishlari nerv hujayralari elektrofiziologiyasiga bagʻishlangan. Fiziologik tadqiqotlarda elektronikadan foydalanish kashfiyot boʻlgan va ajoyib eksperimentator sifatida tanilgan. Edrian birinchi marta bitta nerv tolalari va nerv uchlari ustida tajribalar oʻtkazgan. 1934-yildan beri Edrian miyaning elektrofiziologik tadqiqotlari va uning funktsiyalari buzilishini oʻrganish bilan shugʻullanadi.

 Biografiyasi 

1889-yil 30-noyabrda Londonda hukumat komissiyasining advokati Alfred Duglas Adrian va Flora Laviniya Adrianning (qizalik ismi Barton) oʻgʻli boʻlib tugʻilgan.

1908-yilda Vestminster maktabini tugatgach, Adrian Kembrij universiteti Triniti kollejiga oʻqishga kirdi, u yerda fiziologiya va boshqa tabiiy fanlarni oʻrgandi va 1911-yilda beshta alohida fan boʻyicha aʼlo baholar bilan davlat imtihonidan oʻtib, bakalavr darajasini oldi. 1913-yilda Adrian nerv tolalari boʻyicha olib borgan tadqiqotlari ishlari bilan kollejda ilmiy xodim lavozimini egallaydi. Keyin Edrian Londondagi Avliyo Bartolomey gospitalida tibbiyot fakultetida tahsil oldi, u yerda Birinchi jahon urushi paytida nervlari shikastlangan va kontuziyaga uchragan askarlarni davolaydi va 1915-yilda tibbiyot darajasini oldi.

1919-yilda Kembrijga qaytib, inson asab tizimi boyicha dars oʻta boshlaydi. 1923-yilda Edrian Qirollik Tibbiyot Jamiyatiga qabul qilindi. Oʻsha yili Adrian Ester Pinsentga uylandi, uning otasi shotland faylasufi Devid Hum edi. Oilaning uchta farzandi bor edi – bir oʻgʻil va ikki qiz.

1925-yilda Edgar Adrian elektr usullari yordamida inson sezgilarini tadqiq qila boshladi va 1928-yilda nerv hujayralarida elektr mavjudligini tasdiqlovchi kashfiyot qildi. 1929- yilda Edrian qirollik jamiyatining Foulerton tadqiqot professori unvoniga sazovor boʻlib, kasallik sabablari va inson azobini yengillashtirish haqidagi kashfiyotlari uchun mukofotlangan.

1937-yilda Adrian Jozef Barkroftdan keyin Kembrij universitetida fiziologiya professori lavozimini egallaydi, Edrian 1951-yilgacha bu lavozimda ishlagan. 1951-yildan 1965-yilgacha Edgar Adrian Trinity kollejini raxbari boʻlgan.

 

Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:30-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:4-avgustda vafot etganlar
Turkum:Rektorlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Eduard

Eduard — ingliz qirollari nomi: Eduard I (1239.17.6 1307.7.7) 1272-yildan qirol. Plantagenetlar sulolasidan. Otasi qirol Genrix III vafotidan soʻng taxtga chiqqan. E.1 davrida parlamentni muntazam chaqirib turish amaliyoti joriy qilingan, bu Angliyada tabaqaviyvakillik monarxiyasi shakllanayotganidan darak bergan. E.1 davrida Uels zoʻrlik bilan Angliyaga qoʻshib olingan (1284). E.1 ning Shotlandiyani bosib olish uchun qilgan harakatlari (1286-yildan boshlab) shotland xalqining qattiq qarshiligiga duch kelgan. E.1 Shotlandiyaga navbatdagi yurishi chogʻida vafot etgan.

Eduard III (1312.13.11-1377.21.6) — 1327-yildan qirol. Plantagenetlar sulolasidan. Dastlabki yillarda barcha hokimiyat beva qirolicha Izabella va uning jazmani Mortimer qoʻlida boʻlgan. 1330-yildan mustaqil hukmron. 1337-yil Fransiyaga urush eʼlon qilgan (qarang Yuz yillik urush).

Eduard IV (1442.28.1-483.9.4) 1461—83 yillarda qirol (1470-yil oktabr — 1471-yil apreldan tashqari). Yorklar sulolasining 1-vakili. Qizil va Oq gullar urushi jarayonida Genrix VI Lankasterni taxtdan agʻdarib hokimiyatni egallab olgan. Qirolligining dastlabki davrida davlat ishlarida graf Uorvikning roli katta boʻlgan. Biroq E.IVning mulkdor zodagonlar mavqeini pasaytirishga boʻlgan harakati natijasida Uorvik va boshqalar lankasterlar tomoniga oʻtib ketgan. 1470-yil oktabrda E.IV taxtdan tushirilgan. 1471-yil aprelda Barnet va may oyida Tyuksberi yonida lankasterlar qoʻshinini yengib taxtni qayta egallagan. E.IV siyosatida, asosan, oʻrta dvoryanlarga tayangan. yirik mulkdorlarning yerlarini musodara qilgan. Ingliz sanoati (asosan. jun toʻqish va savdo)ni qoʻllab-quvvatlash siyosatini yurgizgan.

Eduard VI (1537.12.10-1553.6.7) — 1547-yildan qirol. Tyudorlar sulolasidan. Genrix VIII va uning 3xotini Jeyn Seymurning oʻgʻli. Taxtga 9 yoshida oʻtirgan. Bolaligi tufayli davlat ishlariga mutlaqo aralashmagan, asosan, ilohiyot va qadimiy tillarni oʻrganish bilan shugʻullangan. Davlatni boshqarish protektorlar (vasiylar) — E.VI ning togʻasi gersog Somerset, soʻngra (1549-yildan) — graf Uorvik qoʻlida boʻlgan.

Eduard VII (1841.9.11-1910.5.5)1901—10 yillarda qirol. Onasi qirolicha Viktoriya vafotidan soʻng taxtga oʻtirgan. Antantani tuzishda faol qatnashgan. Ichki siyosatda sezilarli rol oʻynamagan.

Eduard VIII (1894.16.7-1972.28.5)1936-yil 20-yanvar — 11 dekabrda qirol. Otasi qirol Georg V vafotidan keyin taxtga chiqqan. Bir necha oydan soʻng taxtdan voz kechgan. E.VIII ning taxtdan voz kechishi bilan bogʻliq "saroy krizisi" Buyuk Britaniya hukmdor doiralari orasidagi ziddiyatlarni aks ettirgan. 1936-yil 12 dekabrda Vindzor gersogi unvonini olgan. 1940—45 yillarda Bagama orollari general-gubernatori. Hayotining soʻnggi davrini Fransiyada oʻtkazgan.

 

 

Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Tarix
Ezop

Ezop (miloddan avvalgi VI asr) – yunon masalchisi. Rivoyatlarga qaraganda, Ezop frigiyalik qul boʻlib, soʻng ozod qilingan. Lidiya shohi Krez saroyida xizmatda boʻlgan, Delfada oʻldirilgan. Antik davrda maʼlum boʻlgan deyarli barcha masallarning syujeti Ezopniki deb hisoblangan. Ular miloddan avvalgi IV—III asrlardan boshlab toʻplangan va „Ezop masallari“ kitobiga kiritilgan. Milodiy X – XV asrlardagi qoʻlyozmalarda 300 dan ortiq shunday masal saqlanib qolgan.

Ezop masallari gʻoyaviy jihatdan tushkunlik va umidsizlik ruhida yozilgan, personajlari (asosan, hayvonlar) oʻta shartli, voqealar ixcham bayon qilingan; tili sodda, jonli tilga yaqin. Ezop masallari syujeti Yevropa masalchiligi syujetining asosini tashkil etgan. Lotin masalchisi Fedr (1-asr) va yunon masalchisi Babriy (2-asr)dan tortib J. Lafonten va I. A. Krilovgacha Ezop masallari syujetini davrga moslab ijodiy rivojlantirganlar.

 

 Adabiyot 
 Gasparov M. L., Antichnne literaturnme basni, M., 1971.
Max Euwe

thumb|

Eyve Maxgilis (Maks) (1901.20.5, Vatergrafsmer, Niderlandiya — 1981.27.11, Amsterdam) — niderlandiyalik shaxmatchi. Xalqaro grossmeyster (1950), matematika fanlari dri, Tilburg va Rotterdam universitetlarining professor (1964—71). Jahonning 5-chempioni (1935—37). FIDE prezidenti (1970-78).OʻzME

 

Turkum:Niderlandiya shaxmatchilari
Turkum:Shaxmat grossmeysterlari
Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar
Manfred Eigen

Eygen Manfred (1927.9.5, Boxum) -nemis fizik-kimyogari. Gyottingen universitetini tugatgach (1951), shu untda (1951— 53), 1953-yildan Gyottingendagi Maks Plank fizikkimyo institutida ishlagan (1964-yildan direktor). Asosiy ilmiy ishlari oʻta tez kechadigan kimyoviy reaksiyalarni oʻzi ishlab chiqqan kimyoviy relaksatsion spektroskopiya usulida tadqiq qilishga oid. Kuchsiz elektrolitlar eritmalarida kechadigan tezkor reaksiyalarni oʻrganish maqsadida elektrolitning dissotsiatsiyalanish darajasini oshirishga imkon beradigan kuchli elektr maydonini taʼsir ettirish usulini taklif etgan. Fermentativ kataliz, maʼlumotlarni uzatish mexanizmi va boshqalar molekulyar biologiya masalalarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1967; R.J.Norrish va J. Porter bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-mayda tugʻilganlar
Turkum:2019-yilda vafot etganlar
Sergey Eyzenshteyn

thumb|Sergey Mixaylovich Eyzenshteyn
Sergey Mixaylovich Eyzenshteyn 1898.10(22).1, Riga 1948.11.2, Moskva — rus kinorejissyor, kino nazariyotchisi. RSFSRda xizmat koʻrsatgan sanʼatarbobi (1935). Sanʼatshunoslik doktori (1939), professor (1937). Sovet va chet el kino sanʼati rivojiga taʼsir koʻrsatgan. Faoliyatini Proletkult teatrida boshlagan (1921—24). Kino faoliyatini esa 1924-yildan boshlab, 1925-yil "Ish tashlash" nomli birinchi filmini yaratgan. "Potyomkin Bronenosetsi" filmi (1925) unga shuhrat keltiradi va bu film jahon kinematografiyasi rivojida katta rol oʻynadi. Keyinchalik "Eskilik va yangilik", "Aleksandr Nevskiy", "Ivan Grozniy", "Yashasin, Meksika!" kabi filmlar yaratdi. Katta Fargʻona kanali qurilishini koʻrib, shu haqsa badiiy filmni suratga olmoqchi boʻlgan (P.Pavlenko ssenariysi asosida). Kino nazariyasi va tarixiga oid asarlar yaratgan.
Christiaan Eijkman

thumb|right|Christiaan Eijkman
Christiaan Eijkman (1858.11.8, Neykerk, Gelderland — 1930.5.11, Utrext) — gollandiyalik bakteriolog va shifokor. Amsterdam universitetini tugatgan, tibbiyot doktori (1883). Berlinda Robert Koch bilan birga tadqiqotchi shogird sifatida faoliyat koʻrsatgan. 1886-yildan Indoneziyada harbiy shifokor boʻlib ishlagan; 1888-yilda Jakartadagi patologik laboratoriya direktori (1888—98), Gollandiya Utrext universiteti professor (1898—1928). Asosiy ilmiy ishlari vitaminlarni oʻrganishga bagʻishlangan. Vitamin tanqisligi ayrim kasalliklar paydo qilishini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1929; F.G. Xopkins bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1858-yilda tugʻilganlar
Turkum:1930-yilda vafot etganlar
Turkum:11-avgustda tugʻilganlar
Turkum:5-noyabrda vafot etganlar
Eylaton

Eylaton, Shahri Xaybar — ilk temir davriga oid arxeologik yodgorlik (miloddan avvalgi 6—3-asrlar). Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shu nomli qishloq hududida joylashgan. Yodgorlik 1932-yil aniklangan boʻlib, shu kungacha B. A. Latinin, Yu. A. Zadneprovskiy, T. G. Obodduyeva, S. Kudratovlar arxeologik qazishmalar oʻtkazganlar. Tekshirishlarga koʻra, E. maydoni 200 ga boʻlib, tashqi mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan. Tashqi E. atrofidagi dala va toʻqayzorlardagi dehqonlar hamda chorvadorlar uchun xavfxatar paydo boʻlganda bir panagoh vazifasini bajargan. 20 gektarga teng boʻlgan ark maydoni ham kuchli devor bilan himoyalangan. Mudofaa devorlari maʼlum reja asosida gʻisht va guvalalardan qurilgan. Devorlarning saqlangan eni 4 m ga, bal. 2,5 m.ga boradi. Mudofaa devorlari boʻylab har 55- 60 m da buris (moʻla) boʻlgan. Burjlar toʻrtburchak shaklda boʻlib (oʻlchamlari 10,5x10 m), umumiy devordan oldinga chiqib turadi. Bu esa ulardan turib har qanday sharoitda shaharga hujum qilayotgan dushmanni aniq moʻljalga olishga imkon beradi. Uyjoylar paxsadan, baʼzida xom gʻishtlardan tiklangan va bitta oila yashashi uchun moʻljallangan. Yashash xonasidan tashqari yordamchi xoʻjalik majmuasi: oʻralar, maydonlar va oʻchoqlar topilgan.

E.ni maʼlum reja asosida, juda mukammal qurilgan ilk shahar va oʻz zamonasining yirik meʼmoriy muhandislik obidasi deyish mumkin. E. hunarmandlar shahri boʻlgan. Unda kulolchilik, toʻqimachilik va qisman temirchilik rivojlangan. Qazishmalar paytida sopol idishlar pishiradigan 2 xumdon (3,3x3,5 m) topilgan. Idishlar xillari, toshqol va koʻplab sopol idishlar parchalariga qaraganda ular kulolchilikda charhsan foydalana boshlagan.

E. Fargʻona vodiysida ushbu davrning iqtisodiy, savdo va maʼmuriy boshqaruv markazi boʻlgan.

Boqijon Matboboyev.

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Andijon viloyati