Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Rift

Rift (ing. rift — darzlik, yoriq, dara) — Yer poʻstining chiziq boʻylab yoʻnalgan yirik tektonik strukturalari. Uzunligi bir necha yuz km (baʼzan 1000 km dan ziyod) ga yetadi. Koʻpgina okean va kontinental R.larning eni 30–70 km boʻladi, biroq ancha tor enli (5– 20 km, Mas, Ulik dengiz) va keng enli (200–400 km, Qizil dengiz R.) okean R.lar ham bor. R.lar, odatda, keng gumbazeimon koʻtarilgan joylarda materiklarning gorizontal choʻzilishidan vujudga keladi (Mas, Sharqiy Afrika). Bunda Yer poʻsti butun qalinligi boʻyicha yoki koʻp qismi choʻziladi deb taxmin qilinadi. R. aksari bir qancha uzilishlardan iborat; ular orasida ustki yuzasi qiya va poʻstining bir qismi surilgan tashlamauzilma koʻproq. Tashlamauzilmalarning ogʻish burchagi odatda 60—70° boʻlib, siljishning vertikal amplitudasi bir necha km va poʻstning choʻzilishi baʼzan bir necha oʻn km gacha yetishi mumkin. R.ning ichki kontinental, kontinentlararo, okean ichki tiplari farq qilinadi. R. chegarasida turli tartibda yotuvchi graben va gorstlar mavjud. Graben asosiy strukturaviy shakldir. Birok, R. poʻstning yuqoriga tomon tektonik gumbaz shaklida qiyaroq bukilishidan hosil boʻladi; u keyinchalik yorilib faben va gorstga ajraladi. Juda katta R.lar R. mintaqalari deb ataladi. R.ning kelib chiqishi haqida bir necha ilmiy faraz mavjud. Hozirgi vaqgda yangi plitalar tektonikasi nazariyasi paydo boʻldi, unga koʻra, R.lar materiklarning gorizontal harakati natijasida hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Riftin

Vladimir Aleksandrovich Riftin (1903.1(13).1, Sarapul sh., Udmurdiya — 1987.2.1, Toshkent — teatr rassomi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Harkov rassomlik institutini tugatgan (1928). 1941-yildan Oʻzbekistonda yashab ijod qilgan. R. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida Teatr dekoratsiyasi rassomligi kafedrasi tashkilotchilaridan (1954—80 yillar kafedra mudiri, 1980-yildan professor). R. har bir spektakl janr va xususiyatiga mos sahna bezaklari yaratishga intildi. "Qargʻa motkasi" (1947, P. Chaykovskiy), "Ulugʻbek" (1959, A. Kozlovskiy) operalari; "Balerina" (1952, G. Mushel), "Semurgʻ" (1957, B. Brovsin) baletlari; "Hurriyat" (1958, Uygʻun), "Fargʻona hikoyasi" (1959, T. Jalilov, B. Zeydman), "Toshbolta oshiq" (1960, M. Leviyev), "Mirzo Ulugʻbek" (1970, M. Shayxzoda) kabi drama va tragediyalar shular jumlasidan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:2-fevralda vafot etganlar
Rixtagarlik

Rixtagarlik (fors.toj. — quymoq) — rangli metall (asosan, mis, bronza, qalay) dan turli buyumlar quyish kasbi. Hunarmandchilikning qad. dan. Qadimda bronzadan qurollar, uy jihozlari, sanʼat va diniy marosimlarga oid buyumlar quyilganligi maʼlum (Bobil, Misr, Rim, Xitoy, Yunoniston). 13—14-asrlarda Vizantiya, Venetsiya, Genuya, Florensiya oʻzining R. buyumlari bilan shuhrat qozondi. 14—15-asrlarda rus davlatida (Uralda) bronza va choʻyandan zambaraklar, qoʻngʻiroqlar R. usulida quyilgan.

Arxeologik qazilmalarda hozirgi Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi 3ming yillikka doir bronza bolta quyiladigan tosh qolip topilgan. Moʻgʻullar istilosi Oʻrta Osiyoda R.ning rivojiga salbiy taʼsir etdi. 14-asrdan metall konlarining qayta ishga solinishi munosabati bilan R. yana taraqqiy eta boshladi. 1399-yil Amir Temur buyrugʻi bilan Abdulaziz ibn Sharafiddin tomonidan Ahmad Yassaviy maqbarasi uchun bronzadan quyilgan "nazirniyoz qozoni" hajmi, quyilish uslubi va bezagi jihatidan noyob hisoblanadi.

16— 18-asrlarda Oʻrta Osiyoda koʻproq urush qurollari quyilgan. Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeiida shu davrlarga oid mis va bronzadan quyilgan zambaraklardan namunalar saqlangan. 19-asr oxirlarigacha Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent va boshqa yirik shaharlarda, asosan. uyroʻzgʻor buyumlari quyish keng oʻrin egalladi. Keyinchalik sanoat rivojlanishi munosabati bilan R.ga uncha ehtiyoj qolmadi. Quyma metall buyumlar tayyorlovchi usta rixtagar (quymachi) deb ataladi (qarang Hunarmandchilik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burton Richter

right|200px|thumb|Burton Richter
Burton Richter (1931.22.3, Nyu-York) — amerikalik fizik-eksperimentator. Massachusets texnologiya institutini tugatgan (1952). 1956-yildan Stanford universitetida ishlagan (1967-yildan prossor). Ilmiy ishlari — yuqori energiyalar va elementar zarralar fizikasi, tezlatkichlar texnikasiga oid. S. Tingshya mustaqil tarzda psizarrani kashf etgan (1974). Nobel mukofoti laureata (1976; S. Ting bilan birga).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:22-martda tugʻilganlar
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-iyulda vafot etganlar
Turkum:2018-yilda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Svyatoslav Rixter

thumb

Svyatoslav Teofilovich Rixter (20-mart 1915, Jitomir — 1-avgust 1997, Moskva) — rus pianinochisi. Xalq artisti (1961), Mehnat Qahramoni (1975). 20-asr musiqa ijrochilik sanʼatining atokli namoyandasi, ulkan ijodiy qudrat, yorqin oʻziga xosligiga ega sanʼatkor.Jean-Pierre Thiollet, 88 notes pour piano solo, "Solo nec plus ultra", Neva Editions, 2015, p.50. ISBN 978 2 3505 5192 0. Musiqadan ilk saboklarni otasidan olgan. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1946). Ijodiga yuksak badiiy taʼsirchanlik, teran mazmundorlik va badiiy yaxlitlik xos. Nihoyatda keng repertuaridan mumtoz va 20-asr kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. 1934-yilda ilk yakka konsert bergan. 60 yillik ijrochilik faoliyati davomida Yevropa, Osiyo (jumladan, bir necha marta Oʻzbekistonda ham), Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Davlat mukofoti (1950), Rossiya Davlat mukofoti (1995) laureati.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-martda tugʻilganlar
Turkum:1-avgustda vafot etganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Rixter shkalasi

Rixter shkalasi - magnitudalar (tebranishlar yoki silkinishlar qiymati) boʻyicha zilzilalarni tasniflovchi jadval. Zilzila (yoki portlash) vaqtida yuzaga keluvchi seysmik toʻlqinlar energiyasini baholashga asoslanadi. Rixter shkalasiga 9 balli sistema asos kilib olingan. Rixter shkalasi boʻyicha zilzila magnitudasi va 12 balli shkala boʻyicha epitsentr (zilzila oʻchogʻi) dagi uning kuchi oʻrtasidagi nisbat oʻchoqning chuqurligiga bogʻliq. Shkala 1935-yil amerikalik seysmolog Ch. Rixter tomonidan taklif etilgan, 1941—45 yillarda B. Gutenberg bilan birga nazariy jihatdan asoslab berilgan (qarang Zilzila, Seysmik shkala).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ritsa

Ritsa, Katta Ritsa — Kavkazning gʻarbiy qismidagi koʻl. Lashipse daryosi vodiysi (Abxaziya)da, Gagra tizmasidan sharkda, 950 m balandlikda. Maydoni 1,49 km², uz. 2,5 km, eng serbar joyi 1,05 km, oʻrtacha chuq. 63 m, eng chuqur joyi 116 m. Koʻl va atrofining goʻzal tabiati kuplab turistlarni jalb qiladi. R. Qora dengiz sohilidagi kurortlar bilan shosse yoʻl orqali bogʻlangan. Koʻl yoqasida mexmonxona va pansionat bor. R. yaqinida Kichik Ritsa kuli (maydoni 0,2 km²) joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ritsarlar

Ritsarlar (nem, Ritter, dastlab — chavandoz) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarida imtiyozli ijtimoiy qatlam: keng maʼnoda — barcha oqsuyak mulqdorlar (feodallar), tor maʼnoda — fakat mayda oqsuyak mulkdorlar. Vassallik munosabatlari orqali oʻz senʼorlariga karam boʻlgan. Ritsarlar ulardan yer mulki (feod) olib, evaziga qoʻshinda suvoriy xizmatini oʻtaganlar. Ritsarlarning jangovaroti, qimmatbaho ogʻir qurollari (qilich, qalqon, sovut) boʻlishi lozim edi, u maxsus ritsarlik taʼlimini olgan, turnirlarda qatnashgan. Ritsarlar uchun quyidagi axloqiy normalar: jasurlik, omonatga sadoqat, ayollarga nisbatan olijanoblik shart boʻlgan. Shundan (majoziy maʼnoda) ritsarlar — fidokor, olijanob insonlar. 12—14-asrlarda ritsarlar harbiy kuch sifatida katta ahamiyatga ega boʻlgan. 15—16-asrlarda muntazam armiyalar tuzilishi va uqotar qurollarning tarqalishi bilan ularga ehtiyoj qolmagan. ritsarlar dvoryanlar tabaqasining asosini tashkil etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ritsarlik akademiyalari

Ritsarlik akademiyalari — 1618-asrlarda Germaniyada dvoryanlar farzandlarini harbiy, fuqarolik va saroy xizmatiga tayyorlovchi tabaqalashgan oʻquv yurtlari. Oʻquv rejasiga lotin, fransuz, italyan, koʻpincha ispan tillari, matematika, fizika, genealogiya, huquq, tarix va boshqa fanlar kirgan; qilichbozlik, otda yurish, raqsga tushish, saroy axllariga xos mulozamat va muomalaga katta eʼtibor berilgan. Kolberg (1653-yil tashkil etilgan), Lyuneburg (1655), Volfenbyuttel (1687)dagi Ritsarlik akademiyalari mashhur boʻlgan. 19-asrda gimnaziya va kadet korpuslariga aylantirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Richag

thumb|1842 yil
Richag — katta kuchni kichik kuch bilan muvozanatlaydigan oddiy mexanizm. Tayanch nuqtasiga ega boʻlgan qattiq jismdan iborat. U tayanch nuqtadan oʻtuvchi tekislikdagi kuchlar taʼsirida boʻladi. Agar kuchlar tayanch nuqtaning ikki tomonida joylashgan boʻlsa, bunday richag 1-tur, agar kuchlar tayanch nuqtaning bir tomonida joylashgan boʻlsa, 2-tur richagi deb ataladi. Richag muvozanatda boʻlishi uchun tayanch nuqtaga nisbatan olingan kuchlar momentlari yigʻindisi nolga teng bulishi kerak. Richag dvigatellar, presslar, bolgʻalash mashinalari va mexanizmlarda ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dickinson W. Richards

Dickinson Woodruff Richards (30-oktyabr 1895, Orinj, Nyu Jersi — 23-fevral 1973, Lakeville, Konnektikut) — amerikalik xirurg-kardiolog. AQSh Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kolumbiya universitetini tugatgan (1922); tibbiyot professor (1947—1961). A. Kurnan bilan hamkorlikda yurak va oʻpkaning normal va patologik holatdagi funksiyasini (jumladan, yurakni kateterlashni) tadqiq etgan; travmatik shokda yurak faoliyatining oʻziga xos jihatlarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1956, A. Kurnan va V. Forsman bilan birga)"RICHARDS (Richards) Dikinson" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:23-fevralda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Theodore William Richards

Theodore William Richards 1868.31.1., Jermantaun (Pensilvaniya shtati) — 1928.2.4 — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1899-yildan) Amerika kimyo jamiyati prezidenta (1914). Amerika sanʼat va fan akademiyasi prezidenta (1919—21), Garvard universitetini tugatgan, falsafa doktori (1888), professor (1901-yildan). Ilmiy tadqiqotlari kimyoviy elementlarning atom massasini aniqlashga oid. Maxsus qurilma yasagan va oʻzi ishlab chiqqan usuli yordamida 25 ta kimyoviy elementning atom massasini katta aniklikda oʻlchagan. Tarkibida uran boʻlgan turli minerallardagi radiogen qoʻrgʻoshinning atom massasini oʻlchab qoʻrgʻoshinning izotoplari mavjudligini isbotlagan (1914). Nobel mukofoti laureati (1914)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil>Nobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1868-yilda tugʻilganlar
Turkum:31-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1928-yilda vafot etganlar
Turkum:2-aprelda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Owen Willans Richardson

right|200px|thumb|Owen Willans Richardson
Owen Willans Richardson (1879.26.4, Dyusberi, Yorkshir — 1959.15.2, Elton, Gempshir) — ingliz fizigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1913-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1900). Ilmiy ishlari termoelektron emissiyaga bagishlangan. Termoelektr emissiyadagi tok zichligining metall sirtidagi traga bogʻlikligini topgan (1901). Fotoelektr effekt, magnetizmga oid baʼzi masalalar, kvant nazariyasi, spektroskopiya, rentgen nurlari fizikasi va boshqalarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1928)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Rish Mark Arnoldovich

Rish Mark Arnoldovich (1918.15.10, Harkov) — biokimyogar. Oʻzbekistondaxizmat koʻrsatgan fan arbobi (1987), biologiya fanlari doktori (1965), professor (1966). OʻzDUning biologiya fakultetini tugatgan (1940). SamDUda assistent (1944—1952). Samarqand Oʻqituvchilar institutida katta oʻqituvchi (1952—54). Qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqot instituti biokimyo lab. mudiri (1954—66), SamDU ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1966—75), kafedra mudiri (1972—93). Ilmiy ishlari mikroelementlar biokimyosi, biogeokimyoviy provinsiyalar, molekulyar genetikaga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-oktyabrda tugʻilganlar
Charles Richet

thumb|230x230px|Charles Richet
Charles Richet (1850.26.8 Parij — 1935.4.12) — fransuz immunologi va fiziologi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1914) va prezidenti (1933-yildan), 1887-yildan Parij universiteti fiziologiya professor Ilmiy faoliyati ovqat hazm qilish fiziologiyasiga oid. 1888-yil fanga "passiv immunitet" tushunchasini kiritgan. 1902-yil organizmning yot oqsillarga boʻlgan allergik reaksiyasini oʻrganib, uni anafilaksiya deb ifodalagan. Richet immunitet va seroterapiya, shuningdek, epilepsiya va oʻpka silini davolash muammolarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1913)"RISHE (Richet) Sharl" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1850-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1935-yilda vafot etganlar
Turkum:4-dekabrda vafot etganlar
Rishelye Arman Jan dyu Plessi

RISHELYE (Richelien) Arman Jan dyu Plessi (du Plessis) (1585.5.9 — Parij — 1642.4.12) — fransuz davlat arbobi, kardinal (1622-yildan). 1624-yildan qirollik kengashi rahbari, amalda Fransiya hokimi. Absolyutizmni mustahkamlash yoʻlida koʻp saʼyharakatlar qilgan. Gugenotlarni siyosiy huquklardan mahrum etgan; maʼmuriy, moliyaviy, harbiy islohotlar oʻtkazgan; feodallarning isyonlari, xalq qoʻzgʻolonlarini bostirgan. Tashqi siyosatda Gabsburglar bilan kurashishni asosiy vazifa deb hisoblagan. Fransiyani Oʻttiz yillik urush (1618—48)ga tortgan "Siyosiy vasiyatnoma" asarida fransuz absolyutizmi siyosatining asosiy tamoyillarini bayon qilgan. R. fransuz mumtoz adabiyoti va sanʼati taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Fransiya akademiyasiga asos solgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rishta

Rishta (Dracunculus medinensis) — toʻgarak chuvalchanglar (nematodalar) sinfiga mansub chuvalchang. Asosan, sut emizuvchilar terisi ostida parazitlik qiladi, drakunkulyoz kasalligiga sabab boʻladi. Tirik lichinkalar tugʻib koʻpayadi. R. tropik va subtropik mamlakatlarda tarqalgan; Oʻrta Osiyoda baʼzan yovvoyi yirtqich hayvonlarda uchrab turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rishton neft-gaz koni

Rishton neft-gaz koni - Fargʻona viloyatidagi kon. Shimoliy Rishton antiklinal burmasida joylashgan. Konning geologik tuzilishini dastlab K.P. Kalitskiy oʻrgangan (1914), soʻng O.A.Rijkov rahbarligida (1941-yildan) geologik sʼyomka ishlari olib borilib, 1950-yilda burmaning jan. qanotida, yuqori boʻr davri yotqiziqlarida gaz borligi aniqlandi. Shimoliy Rishton antiklinal burmasi gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan boʻlib, paleozoy (ohaktosh, slanets), yura (qumtosh, gil), boʻr (ohaktosh, yashil gil, kulrang qumtosh), paleogen (yashil gil, oq ohaktosh, dolomit, qumtosh) yotqiziqlaridan tuzilgan. Burmadagi yotqizikdarning umumiy qalinligi 1,5 km dan ortiq. Konning yuqori boʻr davriga mansub yotqiziqlarida neft, yuqori va quyi boʻr, yura davrlariga oid yotqiziqlarida gaz mavjud. Kondagi neftning zichligi 776–779 kg/m³, metan turiga mansub; oltingugurt miqdori 0,16%, parafin 5—5,5%. Gazning zichligi 502–750 kg/m³; tarkibida 0,08% vodorod sulfidi, 68,15—89,1% metan, 2,0—17,5% azot va siyrak gazlar, 0,1 — 4,0% karbonat kislotasi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Rishton svitasi

Rishton svitasi — Fargʻona bo tigʻi va Hisor togʻlarining jan.gʻarbida tarqalgan stratigrafik birlik. Rishton qishlogʻi nomiga qoʻyilgan. O.S.Vyalov tomonidan ajratilgan (1935). Kesmasining pastki qismi — 4neftli qatlam ohaktosh, qumli ohaktosh, qumtosh, chigʻanoqtosh va mergellardan iborat. Qalinligi 15 m gacha. Unda ikki tavaqali mollyuskalar va gastropodalarning toshqotgan qoldiqlari uchraydi. Kesma ustki qismini qalinligi 30 m ga yetadigan chigʻanoqtoshlar qatlamchalariga ega alevritli gillar tashkil etadi va ularda ikki tavaqali mollyuskalar, gastropodalar va foraminiferalarning toshqotgan qoldiqlari mavjud. Rishton svitasining umumiy qalinligi 45 m ga yetadi, ostida turki ston, gulizindon svitalari muvofiq yotadi va isfara svitasi bilan yoki baʼzi joylarda yuvilgan neogen qatlami bilan qoplangan. Tarkibida: 1) Liostrea simplex, 2) Platigena asiatica, 3) Chlamys turgaicus qatlamlari ajratilgan. Yoshi oʻrta eotsen boʻlimi (barton yarusi)ga mansub. Stratifafik ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Riqo

Riqo (arab, ruqʼa — maktub) — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. Xat tarixchisi Ibn Nadim fikricha, R. suls yozuvidan kelib chiqqan. Koʻrinishi jihatdan R. tavqe xatiga oʻxshash, harf oʻlchamlari undan kichik hamda nozikroq. R.da oʻzidan keyingi harflarga qoʻshilmaydigan koʻpchilik harflar bir-biriga qoʻshib yozilaveradi. R.dan tez yozishda (maktub va boshqalarda) foydalaniladi. Keyinchalik ixcham koʻngilochar hikoya yoki qissalar, baʼzan shams naqshidagi yozuvlar, Qurʼon yoki kitoblar xotimasi R.da bitilgan, alohida mustaqil qitʼalarni yozishda ham qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arab alifbosi
Rkatsiteli

Rkatsiteli, Mamali Rkatsiteli, Dedali Rkatsiteli — oʻrta ertagi va eng koʻp tarqalgan vinobop gruzin uzum navi. Qora dengiz havzasi ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. Gruziya, Armaniston, Uzbekistan, Tojikiston, Qozogʻiston, Ukraina, Moldaviya va boshqa joylarda ekiladi. Barglari oʻrtacha, toʻgarak shaklda, 5 boʻlmali. Guli 2 jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, gʻujumi oval shaklda, oltinrang-sariq, quyosh nuri tegadigan tomoni jigarrang tuye oladi. Poʻsti yupqa, tarang. Eti suvli, tarkibida 25-28% kand, 6,85% kislota bor. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3000°—3100° da 150 kunda toʻla pishib yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Sovuqqa chidamli. Hosildorligi 150—200 s/ga (eng yuqori hosildorligi 368 s/ga). Uzumidan ovqat ustida ichiladigan yengil, shampan, kuchli va desert vinolar tayyorlanadi. Konyak uchun xom ashyo sifatida foydalaniladi. 1959-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uzum navlari
Frederick Chapman Robbins

Frederick Chapman Robbins (25-avgust 1916, Oberne, Alabama – 4-avgust 2003, Cleveland, Ohio) — amerikalik virusolog. AQSH Milliy (1936); Bostondagi bolalar kasalxonasi xodimi (1940—42, 1948—50); Klivlend shahar bosh kasalxonasi pediatriya va infeksion kasalliklar boʻlimi rahbari (1952—66), Klivlend universiteti tibbiyot maktabi dekani (1966-yildan) Poliomiyelit virusini undirish texnikasini ishlab chiqqan, bu keyinchalik poliomiyelitga qarshi vaksina yaratilishiga imkon berdi. Infeksion gepatit, toshmali terlama va Ku isitma epidemiologiyasini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1954, J. Enders va T. Ueller bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:AQShlik virusologlar
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-avgustda tugʻilganlar
Turkum:4-avgustda vafot etganlar
Turkum:2003-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Robia al-Adaviya

Robiya al-Adabiya ; Robiʼa ul-Adaviya deb ham yoziladi; 713/714 — 801) — zohidlikning ilk vakilasi. Qashshoq arab oilasida tugʻilib, choʻri qilib sotilgan. Keyinchalik xudojoʻyligi va zohidlarga xos turmush tarziga ixlos bilan rioya etgani sababli ozodlikka chiqarilgan. Bir necha yil sahroda yolgʻizlikda kun kechirgan, keyin Basrada yashagan. Robiya al-Adabiya Allohni sevishdan boshqa jamiki narsalarni rad etish tarafdori boʻlgan. Allohdan hech bir ta'ma — manfaat koʻzlamay, uni mutlaq sevish — inson maʼnaviy hayotining mohiyati ekanini zohidlardan birinchi boʻlib taʼkidlagan. Uning gʻoyalari keyingi avlod so'fiylari orasida keng tarqalib, Bistomiy, Xalloj, Ibn Farid, Ibn Arabiy va boshqa so'fiylar taʼlimotining asosini tashkil etgan. Robiya al-Adabiya taqvodorlik, Allohni sevish namunasi deb bilinib, avliyo sifatida ulugʻlanadi.
Robiyatul Adaviya oiladagi to'rt qizning so'nggisi bo'ladi. Islomni qabul qilgan, Robbisiga itoatkor otasi va onasi ham qullikdan ozod qilingan bo'lishadi. Robiyatul Adaviyaning oilasi faqir bo'ladi. Robiya Basra shahrida tug'ilib, tug'ilishi bilanoq butun Basra ahliga quvonch olib keladi, kelgan chaqaloq o'z barakasi bilan kelgan bo'ladi. Butun umrini Allohga bag'ishlagan Robiyatul Adaviya, sultondan sovchi kelganida ham, Allohga ibodat qilish yo'lida chalg'ishdan qo'rqib turmushga chiqmadi. Unga qancha mol-mulkni taklif qilishdi, lekin u Basra shahrining bir kichik kulbasida nafsi bilan bo'lgan kurashda g'olib bo'ldi. Uning butun hayoti va Allohga oshiqligi haqida Sa'diya Erol Aykachning "Men Robiya" kitobidan batafsil bilishingiz mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Robinson Joan Vayolet

thumb

ROBINSON (Robinson) Joan Vayolet (1903.31.10, Kamberli — 1983. London) — ingliz iqtisodchisi. Kembrij universitetini tugatgan. 1965—71 yillarda shu untda professor A. Marshall maktabining taniqli vakili. R. makroiqtisodiy jarayonlar taxlilidagi umumiy yondoshuvlarda J.M.Keynsta, taxlilning asosiy i (daromad, ish haqi, foiz kapital)ga yondoshuvda A. Marshall va D. Rikardoga tayanadi. 20-asrning 30-yillari boshida nomukammal raqobat nazariyasini, 50-yillarda oʻzining iqtisodiy oʻsish nazariyasini yaratdi. 1933-yilda nashr etilgan "Nomukammal raqobat iqtisodiyoti" asari unga katta shuhrat keltirdi. R.ning asarlari monopoliyalar faoliyatida bozorlarning oʻrni muammolarini aniqlash va oʻrganishga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Britaniyalik tarixchilar
Robert Robinson (organik kimyogar)

right|200px|thumb|Robert Robinson
ROBINSON (Robinson) Robert (1886.13.9 — Bafford — 1975.24.2) - ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1920) va prezidenti (194550). Sidney (191215), Liverpul (1915—21), Manchestr (192228), London (1928—30) va Oksford (1930—55) universitetlari professor Asosiy ilmiy ishlari fizik, organik kimyo va tabiiy birikmalar kimyosiga oid. Robinson ilk bor orbital bogʻlanishli organik molekulalar strukturasidagi elektronlarning "elektrqutbiy" va "mezomer" koʻchishi mexanizmi toʻgʻrisida tasavvurlarni olgʻa surgan (1922). Berberin (1925) va bibikulin (1935) alkaloidlarini hamda androsteronni sintez qilgan (1951). Nobel mukofoti laureati (1947)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-sentabrda vafot etganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Turkum:24-fevralda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Robiya Sulton begim

Robiya sulton begim (15-asr) — Ulugʻbeknnng 7-qizi. Abulxayrxonning xotini. Abulxayrxon 1450 y. Sulton Abu Sayd bilan ittifoqlashib Samarqandni egallagan va R.Robiya Sulton begimga uylangan. Ularning nikohidan Suyunchxoʻjaxon, Koʻchkunchixon va Oq Burun sultonlar tugʻilgan. Suyunchxoʻjaxon va Koʻchkunchixonlar shayboniylar orasida katta nufuzga ega boʻlib Turkiston, Toshkent va Movarounnahrni idora etganlar. Koʻchkunchixon Muhammad Shayboniyxon vafotidan keyin Shayboniylar davlatini boshqargan. Oʻsha davr odatiga koʻra taxtga bevosita Shayboniyxonning avlodlari emas, balki, yoshi katta Shayboniy yaʼni Muhammad Shayboniyxonning otasi Shohbudogʻsultonning ukasi yaʼni Muhammad Shayboniyning amakisi Koʻchkunchixon oʻtqazilgan. R.Robiya Sulton begim Ahmad Yassaviy maqbarasi yonida dafn etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Temuriylar
Turkum:Oʻzbek xonligi kishilari
Robiya Sulton Begim maqbarasi

Robiya sulton begim maqbarasi — Turkiston sh. (Qozogʻiston)dagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr) Yassaviy majmuasi tarkibida. Ulugʻbekning qizi Robiya Sulton begimga atab qurilgan.

Ulugʻbekning qizi Robiya Sulton Begim 1451-yilda oʻzbek xoni Abulxayrxonga turmushga chiqqan. U Abulxayrxonning ikki oʻgʻlli, xonlar Koʻchkunji va Suyunchxoʻjaxonning onasi boʻlib, Turkistonda yashagan va 1485-yilda vafot etgan. Maqbara Kuchkunji-xon tomonidan barpo etilgan.

Maqbara tarhi 8 qirrali, bosh tarzidagi peshtoq boʻrttirib ishlangan. Ichki qismi ham 8 qirrali, uning har bir qirrasi ravokli tokchalarga boʻlingan. Robiya Sulton begimning marmar qabr toshi turli oʻyma naqsh va yozuvlar bilan bezatilgan. 1898-yilda maqbara butunlay buzib tashlangan. 1972—75 yillarda qayta tiklash va taʼmirlash ishlari olib borilgan.

 Adabiyot 
 Arxitekturniy kompleks Axmeda Yasavi, AlmaAta, 1988.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qozogʻiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Rovno

Rovno — Ukrainaning Rovno viloyatidati shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1939-yildan). Ustye daryosi (Pripyat havzasi) boʻyida. Transport yoʻli va shosse yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 243 ming kishi (2022). Shahar 1282-yildan maʼlum. 14-asrning 2-yarmidan Litva va Polsha, 1793-yildan Rossiya imperiyasi, 1921–39 yillarda Polsha tarkibida. 1939-yilda Gʻarbiy Ukraina tarkibida USSR bilan birlashtirildi. 1941–44 yillar nemis fashistlari qoʻlida, 1944-yil 2 fevralda ozod etildi. R. kustar tipidagi korxonalari boʻlgan uyezd shahardan Ukrainaning sanoat markazlaridan biriga aylandi. Mashinasozlik va metallsozlik (yuqori voltli elektron apparatura, traktor ehtiyot qismlari, stanoklar va boshqalar), kimyo ("Azot" ishlab chiqarish birlashmasi), yengil (zigʻir tola kombinati, tikuvchilik fabrikasi), oziq-ovqat (sabzavot quritishkonserva, goʻsht kombinatlari, sut zavodi) sanoatlari korxonalari bor. Mebel, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika, suv xoʻjaligi muhandislari institutlari, Kiyev Madaniyat institutining madaniyatmaʼrifat fakulteti, 2 teatr (shu jumladan, musiqali drama teatri), filarmoniya, 2 muzey (shu jumladan, tarixoʻlkashunoslik muzeyi) bor."" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uspeniye cherkovi (1756), klassitsizm uslubidagi gimnaziya binosi (1839) kabi meʼmoriy yodgorliklar, fashizm qurbonlari xotirasiga bagishlangan yodgorlik (1968), Jangovar shonshuhrat memoriali (1975) mavjud.

 

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Rovno viloyati

Rovno viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat. Ukrainaning shimgʻarbida. 1939-yil 4 dekabrda tashkil topgan. Maydoni 20,1 ming km². Aholisi 1192,5 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Rovno viloyatida 15 tuman, 9 shahar va 16 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Rovno, Dubno, Zdolbunov, Kostopol, Sarni. Markazi — Rovno shahri.

Rovno viloyati yer yuzasi bir oz pastbaland tekislik. Viloyat shimoliy qismini Polesye payettekisligi, janubiy qismini Volin qirlarining sharqiy qismi egallagan (eng baland joyi 342 m).

Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi −3,8°, iyulniki 18,5°. Yillik yogʻin 560-620 mm. Daryolari Pripyat va uning irmoqlari. Qora tuproq, sur tusli podzollashgan, chimli podzol, botqoq, gilliqumloq tuproklar tarqalgan. Viloyat hududining 34%i oʻrmon. Boʻri, tulki, qobon, los, boʻrsiq, suvsar, tiyin, olaxurjun, zubr yashaydi. Dare va koʻllarda baliq koʻp. Ondatra, yenotsimon it iqlimlashtirilgan.

Viloyat xoʻjaligida oziq-ovqat sanoati yetakchi oʻrinda. 6 shakarqand, 2 spirt, 8 sabzavot quritishkonserva korxonalari, goʻsht kombinati ishlab turibdi. Sanoat mahsulotlarining hajmi boʻyicha yengil sanoat ikkinchi oʻrinda turadi. Rovno, Dubnoda tikuvchilik, toʻqimachilik, trikotaj, poyabzal korxonalari joylashgan. Mashinasozlik va metallsozlik korxonalarida traktor, qishloq xoʻjaligi mashinalari uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqariladi. Rovnoda elektrotexnika jihozlari, yuqori voltli elektron apparatura, Dubnoda har xil stanoklar ishlab chiqariladigan korxonalar bor. Oʻrmon, yogʻochsozlik va qogʻoz sanoati korxonalari Sarni, Dubno, Ostrog, Vladimirets, Berezno, Rovno atroflarida joylashgan. Qurilish materiallari sanoati, ayniqsa, sement, shifer va yigʻma temirbeton ishlab chiqarish rivojlangan.

Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoklari: deqqonchilik va chorvachilik. Gʻalla, texnika ekinlari, sabzavotpoliz va kartoshka, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachiligi sutgoʻshtga ixtisoslashgan. Krramolchilik, choʻchqachilik yetakchilik qiladi. Parrandachilik va quyonchilik rivojlangan, qoʻy va echki ham boqiladi.

Transport yoʻli uzunligi 579 km, avtomobil yoʻllari 7,8 ming km. R. havo yoʻllari orqali Moskva, Riga, Kiyev, Simferopol va Ukrainaning boshqa shaharlari bilan bogʻlangan, 2 oliy oʻquv yurti, Kiyev madaniyat institutining madaniymaʼrifiy fakulteti, 2 muzey, musiqali drama teatri, 4 sanatoriy bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Rovno viloyati
Rovoch

Rovoch, rivoch (Rheum) — torondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Asosan, Osiyoda oʻsadigan 50 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 3 turi yovvoyi holda oʻsadi. Dehqonchilikda sabzavot P. (R. undulatum) turi Yevropa mamlakatlari, AQSH, Xitoy, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Ildizi yoʻgʻon, sertarmoq, ildizpoyali. Poyasi tik, boʻyi 2 m gacha boradi. Bargi yirik, oddiy, bandi uzun (1,5 m gacha), sersuv, nordon, yeyishli, limon va olma kislotasiga boy. Gullari mayda, toʻpguli roʻvaksimon. Gultojbargi 6 ta, oqishpushti yoki qizil. Mevasi 3 qirrali, qizilqoʻngʻir pistacha. Barg bandi koʻklamdan boshlab isteʼmol qilinadi, undan souslar, kompot, kisel, murabbo, konfet, kvas tayyorlashda foydalaniladi. Ayrim ning ildizi qadimdan oshlovchi modda sifatida ishlatiladi. Ildizi va ildizpoyasi tarkibida 3—6% antraglikozid, 6—12% oshlovchi b. moddalar bor. Panjasimon P. (R. palmatum) dorivor oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Iddizidan tayyorlangan preparatlar (kukun, damlama va nastoykalar) surunkali kabziyat hollarida surgi sifatida ishlatiladi. R. urugʻi, koʻchati va ildiz bachkilaridan koʻpaytiriladi. Ekilganidan keyin 2yildan barg bandi olib ishlatiladi. Hosildorligi 6—7yili 250—400 s/ga. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Rogoviklar

Rogoviklar — 1) zich, mayda donali tof jinsi, oʻziga singdirgan jinsga intruziyaning taʼsiri natijasida vujudga keladi (qarang Kontakt metamorfizm). Metamorfizmga uchragan dastlabki jinslar tarkibiga koʻra farq qiladi. Gilli jinslar tarkibida kordiyerit, andaluzit, sillimanit, granat, biotit, dala shpati boʻlgan R.ga; bazaltlar va ularning tuflari, grauvvakkilar — piroksenli, asosiy plagioklazli, shox aldamchi R.ga; mergellar vollastonitli, olivinli, shpinelli, karbonatli R.ga aylanadi. Karbonat miqdorining ortib borishi bilan R. kontaktli marmarta aylanadi; 2) gid va temir gidrooksillari aralashgan, karbonatli va gilli qatlamlarda konkretsiya va qatlamchalar hosil qilgan kremniyli jinslar (kremniy, yashma, menilitlar); koʻpincha tarkibida karbonatlar va organik qoldiklar boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Rodanid kislota

Rodanid kislota (tiotsianat kislota), HSCN – rangsiz, oʻtkir hidli suyuq modda. Mol. m. 59,09. Rodanid kislota va hosilalarining 2 ta struktura shakli maʼlum. R—N yoki metall ioni boʻlganda, asosan, I shaklda, organik hosilalari esa ikkala shaklda ham uchraydi. —90°dan past tradagina barqaror, —110° da oq kristall, —85°da trimer – rodanur kislota (HSCN)3 hosil qiladi. Undan yuqori tralarda polimerlanish darajasi ortadi, sariq rangdan qizil rangga va toʻq jigarrangga oʻtadi. 3 atrofida polimerlanadi. Suv, efir va spirtda yaxshi eriydi. Kuchli kislotalar jumlasiga kiradi.
Bu moddada elementlarning oksidlanish darajalari:
H+1S'-2C'+4N''''''-3OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kislotalar
Rodanidlar

Rodanidlar, tiotsianatlar — rodanid kislotanst hosilalari. Umumiy formulasi RSCN (R — bir valentli metall yoki organik radikal, SCN — rodan yoki tiotsian ion). Anorganik R. — tuzlar, Mas, kaliy rodanid, ammoniy rodanid. Koʻpchilik R. suvda yaxshi eriydi. R. sianidlarga oltingugurt qoʻshilishi natijasida hosil boʻladi. Koks gazini tozalashda ham koʻpgina miqdorda R. ajraladi. Anorganik R. analitik kimyoda, organik R. insektitsid, fungitsit, bakteritsid va gerbitsidlar sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gianni Rodari

Giovanni Francesco „Gianni“ Rodari (23-oktabr 1920-yil — 14-aprel 1980-yil) — italyan yozuvchisi. Qarshilik koʻrsatish harakati qatnashchisi. Ilk „Quvnoq sheʼrlar kitobi“ (1951) toʻplami bolalar hayotiga bagʻishlangan. Yengil vaznli hajviy oʻynoqi sheʼrlari, nasriy asarlari folklor anʼanalari ruhida. „Chipollinoning boshidan kechirganlari“ (1951) ertakqissasi ayniqsa mashhur.

Asar qahramonining afsonaviy mamlakatdagi gʻaroyib sarguzashtlari fantaziya va hajv unsurlari vositasida yoritilgan. „Fantaziya grammatikasi“ (1973) kitobi muallifi. „Chipollinoning boshidan kechirganlari“ (1955), „Salom bolalar“ (1956), „Jelsomino yolgʻonchilar mamlakatida“ (1962), „Telefonda aytilgan ertak“ (1971) va boshqa asarlari oʻzbek tilida nashr etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Qoʻshimcha maʼlumot 
 (italyancha) Argilli, Marcello, del Cornò, Lucio, and de Luca, Carmine (eds.), Le provocazioni della fantasia. Gianni Rodari scrittore e educatore (1993).
 (italyancha) Bini, G. (ed.), Leggere Rodari (1981).
 (italyancha) Boero, Pino, Una storia, tante storie: guida all’opera di Gianni Rodari (1992)
 (italyancha) Cambi, Franco, Collodi, De Amicis, Rodari : tre immagini d’infanzia. Dedalo, 1985.  
 (italyancha) Gianni Rodari : la letteratura per l’infanzia, a cura di Enzo Catarsi. Pisa: Edizioni del Cerro, 2002
 Petrini, Enzo, Argilli, Marcello, and Bonardi, Carlo (eds.), Gianni Rodari Giunti-Marzocco, 1981.
 Rodari, Gianni, The Grammar of Fantasy, trans. with intro. Jack Zipes (1996).
 (italyancha) Se la fantasia cavalca con la ragione : prolungamenti degli itinerari suggeriti dall’opera di Gianni Rodari : convegno nel decennale della Grammatica della fantasia, organizzato da Comune e Provincia di Reggio Emilia, Regione Emilia Romagna, ARCI, Reggio Emilia, 10-12 novembre 1982 ; a cura di Carmine de Luca. Bergamo: Juvenilia, c1983
 (italyancha) Zagni, Patrizia, Gianni Rodari. Firenze: La Nuova Italia, 1975
 
 

Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Auguste Rodin

thumb

RODEN (Rodin) Fransua Ogyust Rene (1840.12.11, Parij — 1917.17.11, Myodon, Parij yaqinida) — fransuz haykaltaroshi; haykaltaroshlikda impressionizm asoschilaridan. Mikelanjelo, Donatello ijodini oʻrgangan hamda gotika haykaltaroshligidan ilhomlangan. R. ijodiga xos boʻlgan dadillik, murakkab harakatlarni ifodalashdagi jonlilik ilk asarlaridayoq namoyon boʻldi ("Bronza asri", gips, 1877; "Kale fuqarolari" haykallar guruhi, bronza, 1895 va boshqalar). 1880-yildan umrining oxirigacha Dantening "Ilohiy komediya"si, antik afsonalar, bibliya rivoyatlari va boshqa taʼsirida "Doʻzax darvozasi" gorelyef kompozitsiyasi ustida ishladi; mustaqil asarlar yaratdi ("Mutafakkir", bronza, 1888 va boshqalar). R.ning realistik portretlari ("J.Dalu", 1883; "V. A.Motsart", 1910 va boshqalar), monumen tal haykallari ("V.Gyugo", 1886—1900; "O.Balzak", 1887 va boshqalar), inson goʻzalligi, sevgi mavzuidagi shoh asarlari ("Boʻsa", 1886; "Mangu bahor", 1897 va boshqalar) mashhur. R. ijodiga xos boʻlgan nur va soya keskinligi, shakllar tasviriyligi (baʼzan oquvchanligi) uni impressionizm asoschisiga aylantirdi. Asarlari, racm va ofortlari, asosan, Parijdagi R. muzeyida saqlanadi. R. ijodi 20-asrda turli okimlarda ijod qilgan haykaltaroshlarga dadil ijodiy izlanishlariga turtki bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rodentitsidlar

Rodentitsidlar (lotincha rodentis kemiruvchi va caedo — oʻldiraman) — q. PestitsidlarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rododendron

thumb|Rhododendron caucasicum
Rododendron (Rhododendron) — erikadoshlar oilasiga mansub buta yoki kichikroq daraxtlar turkumi. Yer yuzida 600 turi maʼlum. Asosan, Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerikaning togʻlarida uchraydi. Oʻzbekistonda oʻsmaydi. R. tilla rang va sariq boʻladi. Bargi qalin, yaltiroq, teskari tuxumsimon, qisqa bandli, ketmaket joylashgan. Guli sariq yoki binafsha rangpushti, toʻpguli soyabonsimon. Mevasi 5 uyali koʻsak, bargi tarkibida arbuTilla rang rodotin va q glikodendron zidlar, flavonoidlar, oshlovchi va boshqa moddalar bor. Bargining damlamasi xalq tabobatida bod, yurak kasalliklarida hamda siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi. R.ning manzarali bogʻ va xiyobonlarda oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rodonit

thumb|right|Rodonit
Rodonit (yun. rhodon — atirgul) — silikatlar sinfining vollastonitrodonit guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi CaMns Si5Ol5. Tarkibi: 54,15% MpO va 45,85% SiO2. Tabiiy R. tarkibida 14,5% gacha GʻeO (ferrodonit), 2—9% gacha Sa, Mg, A1 va Zn (foulerit) boʻlishi mumkin. Kristallari (tabletkasimon, prizmasimon) juda kam uchraydi; odatda, mayda donali yoki zich monolit massalar va agregatlar. Rangi qoʻshimchalariga qarab pushti, qoʻngʻirqizgʻish, sargʻishdan to kulranggacha, nurash jarayonida qoragacha oʻzgargan boʻlishi mumkin. Yaltiroqligi shishasimon. Qattiqligi 5,5—6,5. Zichligi 3,5—3,7 g/sm³. Oson nurab, qora yoki toʻq qoʻngʻir marganets gidrooksili (vernadit) va kremniy gidrooksilini hosil qiladi. R. past trali regional va kontakt metamorfizm jarayonlari natijasida hosil boʻladi, baʼzan pegmatitlar tarkibida uchraydi. Mineral yoʻldoshlari psilomelan, rodoxrozit, spessartin va kvars. Yirik R. konlari: Shvetsiya, Buyuk Britaniya, Italiya, XAPJ Hindiston, AQSH, SultonUvays (Oʻzbekiston), Oltintopkan (Tojikiston)da. R. qurilishda qoplamabezak tosh sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik
Turkum:Qurilish materiallari
Rodop togʻlari

Rodop togʻlari — Bolqon yarim orolidagi togʻlar. Bolgariya va Gretsiyada. Uzunligi 240 km. Eng baland joyi 2191 m. Sharqqa tomon pasayib borgan bir qator togʻ massivlaridan iborat. Ohaktosh, qumtosh, kristalli va vulkan jinslaridan tuzilgan. Yillik yogʻin gʻarbida 1000 mm gacha, sharqiy qismida 650 mm. Daryolari serostona, gidroenergiya zaxiralariga boy, GES, suv omborlari qurilgan. Yon bagʻirlarining quyi qismida butazorlar, shim. yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli oʻrmonlar, 1800–2000 m dan balandda subalp oʻtloqlari bor. Rodop togʻlarining gʻarbiy qismida oʻrmonchilik rivojlangan. Sharqiy Rodop togʻlarida tamaki plantatsiyalari, tokzorlar barpo qilingan. Foydali qazilmalardan temir, xrom, polimetall rudalari uchraydi. Mineral suvli buloqlar bor. Balneologik va iklim kurorti koʻp. Turizm rivojlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Togʻlar
Rodos

thumb|250px|right|Orolning manzil
Rodos — oʻrtadengizning sharqiy qismidagi orol, Janubiy Sporada arxipelagida. Kichik Osiyo yarim oraldan 18 km, Yunoniston hududi. Maydoni 1404 km². Qirgʻoqlari kam parchalangan. Eng baland joyi 1215 m (Ataviros togʻi). Asosan, ohaktosh va marmardan tuzilgan. Keng bargli va igna bargli oʻrmonlar, butazorlar uchraydi. Sohilboʻyi payettekisliklarida tokzorlar, bogʻlar, sitrus mevalar plantatsiyalari, zaytunzorlar bor. Baliqovlanadi. Turizm rivojlangan. Kurort koʻp. Yirik shahri — Rodos. R. — egey madaniyati markazlaridan. Oʻrta asr yodgorliklaridan Vizantiya ibodatxonalari (11 — 15-asrlar), musulmonlar meʼmorligi obidalari (16— 19-asrlar) saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Orollar
Turkum:Yunoniston
Rodoxrozit

Rodoxrozit ( — atirgul, — rang), marganesli shpat — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi MpSO3. Trigonal singoniyada kristallanadi. Rangi turli qoʻshimchalar borligi tufayli toʻq binafshadan och sargish, kulranggacha oʻzgaradi, oksidlanganda qoʻngʻir tusga oʻtadi. Asosan, yarim shaffof, baʼzan shaffof boʻladi. Yaltiroqligi shishaga oʻxshash, sadafeimon. Qattiqligi 3,5-4. Zichligi 3700 kg/m³. Moʻrt. Rodoxrozit koʻpincha dengizlarda choʻkindi yoʻl bilan hosil boʻlgan marganets konlarida, baʼzan oʻrtacha trali polimetall va past trali oltinpolimetall konlarda uchraydi. Rodoxrozit, asosan, marganets rudalari tarkibiga kiradi. Sanoat ahamiyatiga ega. Yumshoqligiga qaramasdan baʼzi shaffof zargarlikda va bezaktosh sifatida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Minerallar
Rods Sesil Jon

RODS (Rhodes) Sesil Jon (1853-1902) — Janubiy va Markaziy Afrikadagi hududlarni inglizlar tomonidan bosib olinishining (1880-yillarning oxiri — 90-yillar) tashkilotchisi; bu hududlarning bir qismini Rodeziya (R. nomidan) mustamlakasi tashkil etgan. 1890—96 yillarda Kap mustamlakasining bosh vaziri, inglizburlar urushi (1899— 1902)ning asosiy tashabbuskorlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Roja

Roja (sanskritcha — podshoh, hukmdor) — Hindistondagi hokimlar unvoni. Ilk oʻrta asrlarga oid bitiklar va adabiy asarlarda R. unvoni maharoja unvoniga qarshi qoʻyilib, odatda, vassal xokimni anglatgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Unvonlar
Rajaston

thumb|Rojaston
Rojaston (hindcha — rojalar mamlakati), Rojaston — Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi shtat. Maydoni 342 ming km². Aholisi 56,5 mln. kishi (2001); 90% hindu diniga, 7% islomga eʼtiqod qiladi. Maʼmuriy markazi — Jaypur shahri. Rojastonning shimoliy qismi HindGang tekisligida, janubiy qismi Dekan yassitogʻligida. Shimoli-gʻarbida Tar choʻli bor. Shtatning markaziy qismidan Aravali togʻ tizmasi kesib oʻtgan (eng baland joyi 1722 m). Iqlimi tropik, mussonli, shimoli-gʻarbida quruq ikdim. Oʻrtacha oylik temperatura yanvarda 14°, mayda 35°. Yillik yogʻin janubida 600–900 mm, shimolida 130mm.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — chorvachilik. Rojasthon hududining choʻl va chala choʻldan iborat katta qismida qoʻy, echki, koramol, tuya boqiladi. 16 mln. ga yerga ekin ekiladi. Asosiy ekinlari: bugʻdoy, tamaki, makkajoʻxori, oq joʻxori, paxta, sholi, moyli ekinlar, shakarqamish. Bogʻlar ham bor. Dehqonchilik sugʻorishga asoslangan. Chambal daryosiga yirik gidrotexnika inshootlari qurilgan. Foydali qazilmalardan marmar, gips, asbest, osh tuzi, slyuda, lignit, marganets, qimmatbaxr toshlar (Udaypur yaqinida yirik olmos koni) qazib olinadi.

Sanoati mahalliy, qishloq xoʻjaligi xomashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻ-moy) korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Kustar usulda ip gazlama, movut, gilam toʻqiladi, tosh, fil suyagi, bronzadan turli buyumlar tayyorlanadi. Jaypur hunarmandlari yasagan oltin va kumush buyumlar, sovuq qurollar dunyoga mashhur. Kota sh. yaqinida AES qurilgan. Keyingi yillarda zamonaviy sanoat tarmoqlari — mashinasozlik va metallsozlik korxonalari (qoʻrgʻoshin-rux konsentratlari, mis eritish, anik, priborlar ishlab chiqaruvchi zdlar) ishga tushirildi. Shtatda sement, oynashisha, natriy, boʻyoq, oʻgʻitlar, temir yoʻl vagonlari, oltingugurt kislotasi, televizor va sunʼiy tola ishlab chikaruvchi 200 dan ortiq mayda korxona bor.

Rojasthon haqidagi ilk maʼlumotlar mil. av. 3-asrlarga oid. 6-asrdan boshlab rojaliklar tuzila boshlagan. 1025-yil Mahmud Gʻaznaviy Rojastonni oʻz tasarrufiga kiritgan. Gʻaznaviylarning Hindistondagi noibi Baxlim 1120-yilda Rojastonning gʻarbini oʻz hukmiga olgan. 11-asrning 30—70-yillarida Kalachuri davlati hukmdori Karna Rojasthonning shim.gʻarbiy viloyatlarini qoʻlga kiritgan. Rojasthon oʻz nomini 13—14-asrlarda Shimoliy Hindistondagi musulmonlarga karshi kurashda rajput zodagonlarining tayanchi boʻlganda olgan. 13— 19-asrlarda ushbu qudud dastlab Dehli sultonligi, keyinroq Boburiylar saltanati va Marathalar davlatiga tobe boʻlgan. Boburning nevarasi Akbar birinchilardan boʻlib Rojasthon xonlari bilan qarindoshlik aloqalarini oʻrnatgan. 1818—1947-yillardagi Angliya mustamlakachiligi davrida Rojasthon 22 rojalik va kichikroq Ajmer provinsiyasidan iborat boʻlgan va Rojaputana deb atalgan. 1956-yilda Rojasthon shtati tuzilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rojasthonlar

Rojasthonlar — Hindistondagi xalq. Rojasthon shtatining tub aholisi (19,9 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 400 ming kishi Pokistonda yashaydi. Hinderon guruhiga mansub tilda soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, hinduizm (islom va jaynizm diniga ham)ga eʼtiqod qiladilar. R. savdosotiq, dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik (matolarni boʻyash, qogʻoz tayyorlash, charm buyumlar i.ch., metallga ishlov berish), zargarlik, kulollik, suyak va tosh oʻymakorligi bilan shugʻullanadi. R.ning oʻziga xos boy maʼnaviy madaniyati, meʼmorligi, rangtasvir sanʼati, xalq badiiy ijodiyoti mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vladimir Rojdestvenskiy

Vladimir Leonidovich Rojdestvenskiy (1897, Vladimir sh. — 1949, Toshkent) — grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Racm chizishni mustaqil oʻrgangan. 1923-yildan Oʻzbekistonda. Gazeta va jurnallar ("Vokrug sveta", "Mushtum" jurnallari taxririyatlari)da rassom. Rojdestvenskiy yaratgan karikatura, hajviy asarlar, tarixiy mavzudagi lavhalar, plakatlar obrazlarining taʼsirchanligi, fikr ifodalashdagi aniqligi bilan diqqatga sazovar: "Hamza" turkumi (1939); "Oʻzbekiston" (30-yillar), "Oʻzbekiston oʻtmishidan" (40-yillar) litografik turkumlari, plakatlari ("Harbiy xizmatga chaqirilgan yigitning qasami", "Gʻarbga bor, bahodir", 1942), Ikkinchi jahon urushiga bagʻishlangan avtolitografiya turkumlari ("Jasorat", 1942), rangtasvir asarlari va boshqa "Navoiy" (1939), "Mannon Uygʻur", "Abror Hidoyatov" (1944) kabi portretlarida ijodkorlarning ilhom dunyosi ifodalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:1949-yilda vafot etganlar
Rojiy

Rojiy (taxallusi; asl ism-sharifi Idrisxoʻja Mahdum Buxoriy Nabiraxoʻja oʻgʻli) (1880 — Buxoro — 1919) — shoir va xattot. Buxoro madrasalarida taʼlim olgan. Yeshligidan sheʼrlar yozgan, xattotlik bilan shugʻullangan, qoʻlyozma asarlarni kitobat qilgan. Oʻz davrida yashab ijod etgan shoir va xattotlar haqida maʼlumot beruvchi xattotlikka oid "Risolai xushnavison" asarini yaratgan. Sadr Ziyoning "Risolai xattoton" ("Xattotlar risolasi") asarida yozilishicha, R. "Risolai xattotoni manzuma" ("Xattotlar risolasi manzumasi") asarini ham yozgan. 1907 yilda kitobat qilgan bayozi qoʻlyozmasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xattotlar
Turkum:Buxoro amirligi shoirlari
Turkum:1880-yilda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda vafot etganlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Rojiy (shoir)

Rojiy (taxallusi; asl ismsharifi Muhammad Yusuf Mahzum ibn Xoʻjamberdi; 19-asr 30-yillari — Xiva — 20-asr boshi) — shoir, tarjimon va xattot. Sheʼrlarining yetakchi mavzui — ishq-muhabbat. Mumtoz adabiyot anʼanalarini ijodiy davom ettirgan, unga yangi mavzu va obrazlar olib kirgan. Gʻazallarida maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qilgan, kishilarni saxovatpeshalikka, kamtarinlikka undagan ("Choy", "Bel ogʻriq", "Kelur", "Bois" va boshqalar). Navoiy, Fuzuliy, Husayniy, Komil Xorazmiy, Ziyrak va boshqa gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. Xorazm xoni Sayd Muhammadxon (1856—65), Muhammad Rahimxon II (1865—1910) ga bagʻishlab qasidalar bitgan. "Ravzat ussafo" (Mirxond)ning 4—5-boblarini va bir qancha adabiy asarlarni fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 200 misradan ortiq sheʼrlari 3 devonida bizgacha yetib kelgan. Xattotlik qilgan, tanburni yaxshi chalgan. Devoni qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №922, 1119, 1271).

 Adabiyot 
 Yunusov Yu., Xorazm shoirlari, T., 1967; Murodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar