Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vint chiziq

Vint chiziq — doiraviy silindr yoki doiraviy konus sirtida yotgan va ularning hamma yasovchilar bilan teng burchaklar hosil qiladigan spiralsimon, fazoviy egri chiziq. Silindr yoki konusning yasovchisi boʻylab ilgarilama tekis harakat qilgan nuqta ham V. ch. chizadi. Yasovchining soat mili yoki unga teskari yoʻnalishda harakat qilishiga qarab, oʻnaqay yoki chapaqay V. ch. hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vint qirqish asbobi

Vint qirqish asbobi - metall detallarning tashqi va ichki sirtlarida vintsimon shakllar (rezbalar) olish uchun moʻljallangan qurol (qarang Rezba qirqish asbobi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli birikma

Vintli birikma- detallar bir-biriga vint yordamida biriktiriladigan rezbali birikma. V.b.ning boltli birikmadan farqi shuki, bunda gaykaga hojat boʻlmaydi, chunki biriktiriladigan detalning oʻzi ichki rezbali, vint esa tashqi rezbali boʻladi. V.b. ajraluvchan birikmalar jumlasiga kiradi: vintli otvertka yordamida teskariga burab boʻshatib, detallarni bir-biridan ajratib olish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli kema

Vintli kema — eshkak vint (gʻildirak) bilan harakatlanadigan kema. Zamonaviy oʻziyurar kemalarning koʻpi eshkak vintli. Kemaning quyruq qismiga oʻrnatiladigan bir va bir necha eshkak vintli kemalar mavjud. Baʼzi V. k. (muzyorar, parom) larda eshkak vint kemaning tumshuq qismiga ham oʻrnatiladi (yana q. Kema, Kema dvigateli). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli konveyer

Vintli konveyer (shnek) - sochiluvchan yuklarni (mas., donni) gorizontal va qiya tekislikda yaqin masofaga uzluksiz tashiydigan qurilma. Ish organinovda joylashgan vint. Harakatlantirish mexanizmi yordamida vint aylanganda yuk nov boʻylab siljiydi. Vintli konveyer qurilishda (sement va boshqalar), elektr st-yalarida (koʻmir kukuni va boshqalar), kimyo sanoati va boshqa tarmoqlarda changiydigan, zaharli va boshqa materiallarni tashishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli uzatma

Vintli uzatma - bir-biriga muayyan burchak (asosan, 90°) ostida ayqash joylashgan vallarning biridan ikkinchisiga silindrik vintli gʻildiraklar vositasida harakat uzatish uchun moʻljallangan uzatma. Vallar ayqash joylashganligi tufayli V. u. yordamida bir valdan bir necha valga ham bir necha yoʻnalishda harakat uzatish mumkin. V. u. asosan asboblarning kinematik uzatmalarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli gʻildirak

Vintli gʻildirak - qiyshiq tishli silindrik gʻildirak; vintsimon tishli uzatmada aylanma harakatni oʻzaro ayqash vallar orasida uzatish uchun qoʻllanadi. V. gʻ. ilashishga qarshiligi yuqrri boʻlgan materiallardan tayyorlanadi. Shuningdek, juft boʻlib ishlaydigan V. gʻ.lar toblangan poʻlat — toblangan poʻlat, choʻyan — bronza, choʻyan — plastmassa, poʻlat — bronza, poʻlat — plastmassa singari materiallardan ham yasaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vint-motorli qurilma

Vint-motorli qurilma- tortish kuchini hosil qiluvchi bir (yoki bir necha) dvigateli va bir (yoki bir necha) havo vinti boʻlgan samolyot, vertolyot, vintokril, aerochana va b.ning kuch qurilmasi. Yonilgʻi va moy bilan taʼminlash, sovitish, boshqarish tizimlari va b. ham V.-m.q. tarkibiga kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintokril

Vintokril (nem. Gewinde — rezba va rus. krilo — qanot), vint-qanotli uchish apparati — vertolyotga oʻxshab tikka koʻtarila va qoʻna oladigan, samolyotga oʻxshab ucha oladigan uchish apparati. Unda koʻtarish kuchini bir yoki ikkita vint va qanotdan iborat koʻtarish tizimi vujudga keltiradi. Koʻtarilish va qoʻnishda V. xuddi vertolyot kabi, ilgariga uchishda esa samolyotga oʻxshab boshqariladi. V.da turbovintli dvigatel ishlatiladi. V.ning tezligi — 500—600 km/soat, 20 t gacha yuk koʻtara oladi. V. harbiy maqsadlarda, xalq xoʻjaligida (asosan, yuk tashishda) cheklangan koʻlamda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Samolyotlar
Vintsimon tishli uzatma

Vintsimon tishli uzatma (mashinasozlikda) — oʻzaro muayyan (odatda, 90°) burchak ostida joylashgan, ammo bir nuqtada kesishmaydigan vallar orasida harakat uzatuvchi mexanizm. Aylanma harakatni ikkinchi valga uzatib beruvchi va aylanma harakatni ilgarilama harakatga aylantirib beruvchi xillari bor. Birinchisi ikkita vintsimon tishli gʻildirakdan, ikkinchisi vintsimon tishli gʻildirak bilan tishli reykadan iborat. Vintsimon tishli uzatma asosan asboblarning kinematik zanjirlarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mashinasozlik
Vintsimon harakat

Vintsimon harakat - qattiq jismning muayyan tezlik 0 dagi toʻgʻri chiziqli ilgarilama harakati hamda oʻsha tezlikka parallel aa, oʻq atrofida o burchak tezlik bilan aylanma harakati yipshdisidan tashkil topgan murakkab harakati aa, oʻqning yoʻnalishi oʻzgarishsiz qolganda V.h. qiluvchi jismni mexanikada vint (burama), aa, oʻqni esa vint oʻqi deyiladi. Jismning shu vint oʻqida yotgan istalgan nuqtasi vint bir marta toʻliq aylanganda oʻtadigan masofasini vint qadami A, kattalik R=d/sh ni vint parametri deyiladi. y) vektorning uchi tomonidan qaraganda jism harakati soat mili harakati yoʻnalishiga teskari boʻlsa, $ va sh vektorlar bir tomonga yoʻnalgan holda vintni oʻnaqay vint, turli tomonga yoʻnalgan holda esa chapaqay vint deyiladi. R koʻrsatkich doimiy boʻlganda, vint qadami h=2nd/a> ham doimiy boʻladi. Qattiq jismning har qanday murakkab harakatini umumiy holda elementar yoki oniy V.h.lardan tashkil topgan deb hisoblash mumkin. V.h. vintli konveyer, vintli nasos va b. vintli qurilmalarda amalga oshadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vin

Vin — Vetnam markaziy qismidagi shahar, Ngetin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Shim.dan jan.ga boruvchi magistral temir yoʻl yoqasida. Aholisi 154 ming kishi.

Mamlakatning sanoat-energetika va transport markazi. Mexanika ustaxonalari, yogʻochsozlik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. V.ga dengiz porti — Bentxyuy tutashib ketgan. Shahar yaqinida Vetnam prezidenti Xo Shi Min (1890—1969) tugʻilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vyetnam shaharlari
Vinola Jakomo da

VINOLA (Vignola, asli fam. Barotssi, Barozzi) Jakomo da (1507.1.10, Vinola, Emiliya-Romanya — 1573. 7. 7, Rim) — italyan meʼmori. Soʻnggi Uygʻonish davri vakili, yirik nazariyotchi. Saroylar (Kapraroldagi Farneze saroyi, 1558—73), villalar (Rimdagi papa Yuliya III villasi, 1550—55), cherkovlar (Rimdagi Il Jezu cherkovi, 1568—84) qurilishida Uygʻonish davri meʼmorligi prinsiplarini barokko va klassitsizm elementlari bilan uygʻunlashtirgan holda yangi meʼmoriy qismlar yaratishga intilgan. Mikelanjelo vafotidan soʻng (1564) Rimdagi avliyo Petr sobori qurilishiga rahbarlik qilgan. "Meʼmorlikning besh order qoidalari" nomli mumtoz traktat muallifi (1562). V. ijodi meʼmorlikda barokko uslubini shakllanishida muhim rol oʻynagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Violle-le-dyuk Ejen Emmanyuel

VIOLLE-LE-DYUK (Viollet-le-Duc) Ejen Emmanyuel (27-yanvar 1814-yil, Parij – 17-sentyabr 1879-yil, Lozanna, Shveysariya) – fransuz meʼmori, meʼmorlik tarixchisi va nazariyotchisi. Meʼmoriy yodgorliklarni tiklash nazariyotchisi va amaliyotchisi. Bibi Maryam ibodatxonasi (1845, J. B. Lassyu bilan hamkorlikda), Karkason mudofaa inshooti, Perfon qalʼasi va b. binolarni taʼmirlagan. Asarlari: „Fransuz meʼmorligining izohli lugʻati“ (10 jild, 1854—1868), „Meʼmorlik haqida suhbat“ (2 jild, 1858-72) va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viperalar

Viperalar — ilonlar kenja turkumining qora ilonsimonlar oilasiga kiradigan urugʻi (qarang Kﬂ pa ilonlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vir

"VIR" — vinobop uzum navi. Hoz. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida Tavkveri navi bilan Ptibushe navini chatishtirib chiqarilgan. Tupi kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi oʻrtacha (boʻyi 13—15 sm, eni 12—13 sm), toʻgarak, chuqur kertikli, besh boʻlakli, yuzi silliq. Cheti arra tishli. Orqasida tuklari bor. Uzum boshi oʻrtacha (boʻyi 13—15 sm, eni 8—10 sm), silindrsimon, oʻrtacha tigʻiz, ogarligi 160—180 g . Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, qora, sershira, etidan olcha taʼmi keladi, poʻsti yupqa. Avgust oxiri — sentyabr boshida pishadi, tarkibidagi qand 24—26%. Hosildorligi 250—300 s/ga. Bu navdan yuqori sifatli desert vinolar tayyorlanadi. Toshkent va Samarqand viloyatlarida tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Uzum navlari
Vir kishmishi

Vir kishmishi - ertapishar xoʻraki, mayizbop uzum navi. Hoz. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida Babari va Qora kishmish navlarini oʻzaro chatishtirib chiqarilgan. Tupi kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta (boʻyi va eni 20—22 sm), toʻgarak, besh boʻlakchali, oʻrtacha kertikli, toʻq yashil, tuksiz, cheti arra tishli. Uzum boshi oʻrtacha silindr-konussimon, bandi kalta, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 350—360 g . Gʻujumi oʻrtacha, tuxumsimon shaklda, yashilsimon sariq, etdor, sershira, urugʻi yoʻq, poʻsti yupqa. Avgust oʻrtalarida pishadi. Tarkibidagi qand 23—25%. Hosildorligi 200—250 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida oʻstiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Uzum navlari
Viraj

Viraj (frans. virer — burilmoq, tusini oʻzgartirmoq) — 1) burilish; 2) uchuvchilikda (pilotajda) gorizontal tekislikda berk egri chiziq (aylana) hosil qilib uchish; samolyotni bir xilda yonga ogʻdirib, oʻzgarmas ilgarilama tezlikda 360" burib uchiriladi. V. uchuvchidan katta mahorat talab qiladi; 3) avtomobil yoʻli burilishi joyi, velosiped treki, avtodrom qayrilmalarida bir tomonlama koʻndalang nishabi boʻlgan qismi; 4) anhor, kanal, nov va b.ning ravon buriladigan joyi tubidagi koʻndalang nishablik; 5) fotografiyada — fototasvirga rang berishda ishlatiladigan eritma.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virgatsiya

Virgatsiya, burmalar virgatsiyasi (lot. virga — tarmoqlanish) (geologiya) — togʻ jinslari burmalarining yelpigʻichsimon tarmoqlanishi. V., odatda, burmalangan zonaning choʻkishidan va burmalanishning tugallanishidan paydo boʻladi. V.ni fanga E. Zyuss( 1885) kiritgan. V., odatda, burmalangan togʻ tizmalarining tugayotgan joylarida yaqqol koʻrinadi. V.ga Shim. Tyanshanning garbiy chekkasidagi Chu-Ili, Karatov va Chatqol tizmalarining yelpigʻichsimon burmalari, HisorOlay togʻ sistemasining gʻarbidagi Nurota togʻlari, Tojikiston depressiyasi va Darvoz burmalarining yelpigʻichsimon tarmoqlanishi misol boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virginiya orollari

Virginiya orollari – Vest-Indiyadagi (100 ga yaqin) mayda orollar. Buyuk Britaniya (maydoni 153,4 km2, aholisi 48 ming kishi, 2023; maʼmuriy markazi – Rod-Taun shahri) va AQSH (maydoni 355 km2, aholisi 204 ming kishi, 2023; maʼmuriy markazi – Sharlotta-Amaliya shahri) mulki. Aholisi negr va mulatlar. Virginiya orollari neogen davri ohaktoshlaridan tuzilgan, relefi tekislik. Virginiya orollarida togʻ hosil boʻlish jarayoni davom etmoqda. Eng baland joyi 543 m. Iqlimi issiq va nam tropik iqlim. Yillik yogʻin 1200 mm. Tez-tez boʻron boʻlib turadi. Doim yashil oʻrmonlar bor. Aholi shakarqamish oʻstirish, sabzavotchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadi. Neftni qayta ishlovchi, alyuminiy, soat, rom, shakarqand ishlab chiqarish korxonalari bor. Chetga shakarqand, rom, sitrus mevalari va chorva mollari chikariladi. Turizm rivojlangan. Virginiya orollarini 1493-yilda X. Kolumb kashf etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viriat (sarkarda)

Viriat (Viriathus) (? - mil. av. 139)— Ispaniyada Rim imperiyasi istibdodiga qarshi mil. av. 147—139 yillarda koʻtarilgan qoʻzgʻolon rahbari, capkarda, luzitanlar qabilasi choʻponi. Rim pretori Galba tomonidan (oʻzaro tuzilgan sulhga xilof ravishda) qurolsiz luzitanlarni qatl etish va qullikka olish haqidagi farmon qoʻzgʻolonga sabab boʻlgan. 141 y. V. Rimda mustaqil hokim sifatida tan olingan. 139 y. V.ning Rim konsuli Kvint Serviliy Sepionga sotilgan yaqin safdoshlari V.ni oʻldirishgan. Faqat shundan keyingina Luzitaniya rimliklar tomonidan uzilkesil boʻysundirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virilizm

Virilizm ( — erkakka xos) — ayollarda erkaklarga xos ikkilamchi jinsiy belgilar paydo boʻlishi; endokrin kasallik. Bunda soqol, moʻylov oʻsishi, ovoz doʻrillashi, skelet muskullarining jadal rivojlanishi va boshqala kuzatiladi. Buyrak usti bezi poʻstloq qavatining hamda gipofiz oldingi boʻlagi funksiyasining buzilishi va turli kasalliklar tufayli tuxumdonda yuzaga kelgan oʻzgarishlar sabab boʻlishi mumkin. Bunda tuxumdon faoliyati susayadi, jinsiy aʼzolar va koʻkrak bezlari kichrayadi, hayz koʻrish izdan chiqadi. Virilizmni endokrinolog vrach konservativ yoʻl bilan davolaydi. Ayrim hollarda jarrohlik usuli qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Kasalliklar
Virogeniya

Virogeniya (viruslar va yun. genia — yaratish, kelib chiqish) — virus bilan hujayraning oʻzaro munosabati. Bunda virus genomi hujayra xromosomasiga kirib oladi. V.da virus oʻz-oʻzidan reproduksiya qilinmaydi, balki virusning nuklein kislotasi xoʻjayin hujayrasi DNK si bilan birga replikatsiyalanadi. V.ga sabab boʻladigan viruslar meʼyordagi viruslar deyiladi. Ularga lizogeniya paydo qiladigan bakteriofaglar va onkogen viruslar kiradi. Onkogen viruslar bilan zararlangan hujayralarda irsiy oʻzgarishlar roʻy beradi, bu oʻzgarishlar tufayli xoʻjayin hujayrasi cheksiz boʻladi va boʻlinadi. Transformatsiyalangan hujayralarda virus genomi virus DNK si shaklida boʻladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artturi Ilmari Virtanen

Virtanen Arturi Ilmari (1895.15.1 — 1973.11.11) — finlandiyalik biokimyogar. Xelsinki universiteti professor (1931-yildan), ayni vaqtda Fin texnologiya instituti professor (1931—39) va Biokimyo instituti direktori (1931—73), Finlandiya Akademiyasi prezidenti (1948—63). Asosiy ishlari yem biokimyosiga bagʻishlangan. Bakterial va fermentativ jarayonlarni toʻxtatuvchi rN 4 ga teng boʻlgan xlorid va sulfat kislotalarning aralashmasidan foydalanib yemlarni konservalash usulini ishlab chiqqan (1928—29). Bu usul olim nomi bilan atalib ("AIV-usuli"), koʻp mamlakatlarning qishloq xoʻjaligida keng qoʻllangan. Sut va yogʻni konservalash, pishloq ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish ustida ilmiy tadqiqot oʻtkazgan. Nobel mukofoti laureati (1945)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:11-noyabrda vafot etganlar
Virtual zarralar

Virtual zarralar (maydonlarning kvant nazariyasida) — qisqa vaqt D davomida mavjud boʻluvchi oraliq holatdagi zarralar. Ular xuddi real zarralar kabi kvant sonlarspin, elektr hamda barion zaryadlar va b. ga ega boʻlsa ham, ushbu zarralar uchun energiyasi Ye, impulsi r va massasi t orasidagi (real zarralar uchun oʻrinli boʻlgan) odatdagi bogʻlanish bajarilmaydi: Eh^pV+m^4. Bunday buzilish holatining mavjudligi V. z. energiyasi va ularning mavjud boʻlish vaqti D/ orasidagi kvant noaniqliklar munosabati At~h/E (bunda h — Plank doimiysi)dan kelib chiqadi. V. z.ning yashash umri juda qisqa boʻlganligi uchun, bu hol oʻz navbatida V. z.ni tajribada qayd qilishga xalaqit beradi, shuning uchun ham V.z. oraliq vaziyatlarda mavjud boʻladi. V. z. oʻzaro taʼsirning tashuvchilari vositalaridir. Mas., ikkita elektronning oʻzaro taʼsiri bir elektronning virtual fotonni chiqarishi va ikkinchi elektron tomonidan uning yutilishidan iboratdir. Yuqori energiyali adronlar bir-birlari bilan V. z. majmuasi vositasida taʼsirlashadilar. Ushbu oʻzaro taʼsir paytida V. z. yutilishi va chiqarilishi impuls va energiya orasidagi bogʻlanishning buzilishisiz yuz bermaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virtuoz

Virtuoz (lot. virtus — jasorat, isteʼdod) — oʻz sanʼatining ijro texnikasini mukammal egallagan (tub maʼnoda — ijroviy qiyinchiliklarni mohirona yenga oladigan) sanʼatkor (sozanda, xonanda va b.). V. atamasi Yevropada 18-asrdan maʼlum. Fortepiano musiqasida F. List, skripka ijrochiligida N. Paganini, xonandalikda belkanto ustalari V. sifatida tanilgan. Sharq musiqa madaniyatida ijroviy imkoniyatlari nihoyatda keng boʻlgan Munir Bashir (Iroq), Ravi Shankar (Hindiston), Umm Kulsum (Misr), Bismilloxon (Pokiston) va b., Oʻzbekistonda Us t a Olim Komilov, Domla Halim Ibodov, M. Qoriyoqubov, F. Sodiqov, T. Alimatov, A. Ismoipov, A. Abdurashidov kabi kator sozanda hamda hofizlar oʻzining yuksak ijrochilik mahorati bilan shuhrat qozongan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virulentlik

Virulentlik (lotincha: virulentus - zaharli) — mikroorganizmlarning kasallik qoʻzgʻatishi. Virulentlik faqat kasallik qoʻzgʻatuvchi (patogen) organizmlar ga xos boʻlib, patogen tur bir yoki bir guruh biotiplar, oʻsimlik navi yoki hayvon zotida tanlab kasallik qoʻzgʻatish xususiyati bilan belgilanadi. Mas., vilt kasalligini qoʻzgʻatuvchi vertitsillium avlodiga mansub Virulentlik dahliae Kleb. zamburugʻi koʻpgina ekinlar uchun virulent hisoblanib, ularning soʻlishiga sabab boʻladi. Oʻzbekistonda oʻtkazilgan tadqiqotlar asosida tuproqda vertitsillium zamburugʻining 2 irqi mavjudligi va ular, ayniqsa ekiladigan gʻoʻza navlari va poliz ekinlari uchun virulent ekanligi aniqlandi. Masalan, zamburugʻning 2-irqi "Toshkent" tipidagi gʻoʻza navlariga, 108-F, S-4727 va b. navlarga, 1-irqi esa 108-F tipidagi navlarga virulentdir. Patogenning Virulentlik xususiyati oʻsimlikka kasallikni sunʼiy yuqtirish bilan yoki tabiiy dala sharoitlarida aniqlanadi. Virulentlik organizmning qarshilik koʻrsatish qobiliyatiga bogʻliq (qarang Patogenlik).

Valeriy Senoyedov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virunga

Virunga — Sharqiy Afrikadagi hozirgi zamon vulkanizmi oblasti, Kivu koʻlidan shim.ga tomon yoʻnalgan tektonik botikda joylashgan. 8 ta yirik va koʻplab (400 dan ortiq) mayda harakatdagi va soʻngan vulkanlar guruhi. V. vulkanik maydoni bazalt va leysitli lavalardan tuzilgan boʻlib, 1800 m va undan ortiq balandlikda. Eng baland joyi — Karisimbi soʻngan vulkani (4507 m); Gʻarbdagi Niragongo (3470 m) va Nyamlagira (3056 m) vulkanlari faol harakatda. 2300—2500 m balandlikkacha doim yashil sernam ekvatorial oʻrmonlar, butazorlardan iborat; undan yuqorisi lavali maydonlar. Virunga milliy parki: fauna rezervati bor. Faunasi tarkibida — togʻ gorillalari, shimpanze, fil, qoplonlar, begemot, shuningdek boshqa tuyoqli hayvonlar uchraydi. Togʻ gorillalari qoʻriqxonasi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Virusli granulyoz

Virusli granulyoz - hasharotlar, ayniqsa kapalaklarning virusli kasalligi. Kasallikni Bergoldiavirus turkumiga mansub virus qoʻzgʻatadi. Kasallik toʻqima xujayralaridagi virusning tarkibiy qismi-granula yoki donachalarning boʻlishi (tashqi koʻrinishidan bakteriyalar sporasiga oʻxshaydi) bilan aniqlanadi. Kuzgi tunlam V. g .i "soxta sariq" deb nomlanadi va u koʻrinishidan ipak qurtining sariq kasalligiga juda oʻxshaydi. Kuzgi tunlam barcha rivojlanish davrida V. g . bilan zararlanadi. Infeksiya zararkunanda organizmiga ovqat bilan birga kiradi. V. g .dan mikrobiologik himoya usulida foydalaniladi.

Granulyoz virusi asosida virin-OS preparati (ipak qurti uchun beziyon) ishlab chiqilgan. Preparatni oziqlanish davrida kuzgi tunlamga qarshi qoʻllash mumkin. Zararkunandani 80—90% gacha nobud qiladi. Titri 1 g da 4 mlrd. granula boʻlgan suspenziya ekinlarga purkaladi. Suspenziya sarf normasi 100 g/ga; ish suyuqligi 200 l/ga.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virusologiya

Virusologiya (viruslar va ...logiya) — viruslar haqidagi fan, biologiyaning bir tarmogi. Virusologiya tarixi 1892-yilda rus olimi D. I. Ivanovskiyning tamakida mozaika kasalligini vujudga keltiradigan mikroblarni aniqlashidan boshlanadi. 1893-yilda nemis bakteriologlari F. Leffler va P. Frosh qoramollarda oqsil (yashchur) kasalligini, 1901-yilda amerikalik Rid va boshqa sariq isitmani paydo qiladigan mikroblarni oddiy bakteriologik filtrdan oʻtib ketishini aniqlashdi. "Virus" tushunchasi birinchi marta golland M. Beyerink (1898) va nemis genetigi E. Baur (1904) ishlarida uchraydi. 1911-yilda amerikalik F. T. Rous tovuklarda xavfli oʻsma paydo qiluvchi virusni topadi. Bakteriya viruslari (bakteriofaglar)ning topilishi vaksina virusini toʻqimalar kulturasida undirish, virus zarralarini kumush bilan boʻyash metodlarining ishlab chiqilishi, tamaki mozaikasi virusini kristall holida ajratib olib, uning oqsil tabiatini, virus tarkibiga nuklein kislota kirishining aniklanishi Virusologiyaning rivojlanishida katta rol oʻynadi. 20-asr oʻrtalarida viruslarning tuzilishi elektron mikroskop yordamida va rentgenstruktura analizi metodi bilan tekshirila boshlandi. Virusologiya tekshirish obʼektiga koʻra qishloq xoʻjaligi, veterinariya va tibbiyot Virusologiyasiga boʻlinadi. Virusologiyaning rivojlanishi molekulyar genetika bilan uzviy bogʻliq. 1952-yil virus DNKsi,1956-yil virus RNKsi, 1955-yil virus zarralarining RNK va oqsildan oʻz-oʻzidan toʻplanishi hodisasi aniqlandi,1957-yil viruslar interferensiyasi, DNK-sintezi kashf etildi.

Zamonaviy Virusologiya umumiy va maxsus Virusologiya ga boʻlinadi. Umumiy Virusologiya viruslarning tuzilishi prinsiplari, koʻpayishi, xoʻjayinhujayra oʻrtasidagi munosabatlarning kelib chiqishi, viruslarning tabiatda tarqalishini oʻrganadi. Molekulyar Virusologiya viruslar nuklein kislotalari tuzilishi va funksiyasini, virus genlarining ekspressiyasi mexanizmlarini, organizmning viruslar qoʻzgʻatadigan kasalliklarga chidamligi tabiati va viruslarning molekulyar evolyutsiyasini oʻrganadi. Maxsus Virusologiya odam, hayvon va oʻsimlik viruslari guruhlarini tadqiq qiladi.

Oʻzbekistonda Virusologiya sohasidagi tadqiqotlar 20-asr oʻrtalarida boshlangan. D. X. Vahobov, A. Yu. Abdukarimova, N. K. Tursumetova, M. Z. Isamuhamedov, Virusologiya Mirzahmedov va boshqaning ishlari gʻalla, gʻoʻza, sabzavot va boshqa ekinlar viruslarini ajratib olish, virus kasalliklarini aniqlash va ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqishga bagʻishlangan. Soʻnggi yillarda viruslarni interferon hosil qilish faolligini oshirish (A. Sayitqulov), gepatit virusi shtammlari va oqsillarining struktura hamda funksiyalarini oʻrganish va virusli kasalliklarning zamonaviy tashhisini ishlab chiqish (A. M. Ivanova) borasida bir qancha ishlar amalga oshirildi. Oʻsimlik viruslarini oʻrganish sohasidagi ilmiy tadqiqotlar ishlari Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Mikrobiologiya institutipya, OʻzMUning biologiya, tuproqshunoslik fakultetida, tibbiyot Virusologiyasi sohasidagi ishlar Virusologiya instituti va tibbiyot oliy oʻquv yurtlari kafedralarida olib boriladi.

 Yana qarang 

 Viruslar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virusologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Virusologiya instituti — odamlar uchun oʻta xavfli boʻlgan yuqumli kasalliklar, jumladan viruslar qoʻzgatadigan kasalliklarning tarqalishi, viruslarning tashqi muhitda saqlanishi qonuniyatlarini oʻrganadigan, fundamental va amaliyot uchun tadqiqotlar olib boradigan institut. Oʻrta Osiyo mintaqalarida viruslarning tarqalishi, virusli kasalliklar rivojlanishining mintaqaviy qonuniyatlarini oʻrganish maqsadida sobiq Ittifoq Tibbiyot Fanlar akademiyasi D.I. Ivanovskiy nomidagi Virusologiya institutining Toshkentdagi filiali sifatida 1978-yilda tashkil etilgan. 1988-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli mustaqil institut, 1991-yildan Tibbiyot Fanlar akademiyasi Oʻrta Osiyo boʻlimi instituti, 1994-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qaramogʻida. Institutda gepatit viruslarini aniqlash va tashhislash, virusli gepatitlar epidemiologiyasi, bolalar va kattalarda uchraydigan gepa-titlar klinikasini oʻrganish, jigar hujayralarini immunelektron mikroskopik morfologiyasini oʻrganish, instituterferon, detoksikatsiya, arboviruslarni oʻrganish laboratoriyalari bor. V.i.ning ilmiy yoʻnalishi respublikada virusli gepatit hamda arboviruslarga xos kasalliklarning viruslarini aniqlash va ularning oʻziga xos hamda ular keltirib chiqaradigan kasalliklarning rivojlanishi va kechishi qonuniyatlarini oʻrganishga qaratilgan. Institut virusli kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlash va oldini olish, asoratlari-ni tugatish tadbirlarini ishlab chiqadi va tibbiyot amaliyotiga tatbiq etadi. 20 yil davomida olib borilgan tadqiqotlar natijasida MDH davlatlari orasida birinchi boʻlib virusli gepatitning A, V, S, D, Ye turi borligi va ular oʻziga xos qonuniyatlar hamda farqlarga ega ekanligi, epidemiologiyasi, klinik rivojlanishi va qoldirajak asoratlari bilan ham bir-biridan farq qilishi aniqlanadi. 1988-yilda V.i. tashabbusi bilan V gepatitga qarshi oʻtkazilgan emlash tufayli bu kasallikning kamayishi isbotlandi va shu asosida dastur hamda loyihalar ishlab chiqildi. Mintaqada arboviruslarning , ularning ekogeografiyasi aniqlandi. Bir mintaqadan ikkinchi mintaqaga viruslar va ular ining koʻchib yurishi hamda kasallikning roʻyobga chiqishiga oid qonuniyatlar oʻrganildi. Instituterferon laboratoriya Oʻzbekistonda keng tarqalgan dorivor oʻsimliklarda viruslarga taʼsir etuvchi moddalarni oʻrganish va amaliyotga tatbiq etish bilan shugʻullanadi. Detoksikatsiya laboratoriya bemor organizmidagi suyuqliklar va hujayralarda mavjud boʻlgan zaharli moddalarni parchalash va ularni organizmdan chiqarib yuborish usullari ustida izlanishlar olib boradi. Institutda 4 fan doktori, 15 dan ortiq fan nomzodi va bir qancha ilmiy xodimlar faoliyat koʻrsatadi (2001).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Virusologiya
 Viruslar

 

 

Turkum:Oʻzbekiston ilmiy institutlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Shifoxonalar
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Turkum:Davolash profilaktika muassasalari‎
Turkum:Tashkilotlar
Turkum:Ilmiy markazlar
Turkum:Virusologiya
Turkum:Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Viski

Viski (ing . whisky — obi hayot) — oʻtkir alkogolli ichimlik (hajmga koʻra spirt miqdori 40—50%). Asosan Angliya va AQShda tarqalgan. V. don xom ashyosidan tayyorlangan suslo (atala)ni achitib, soʻngra haydash yoʻli bilan olinadi. Yetilgan V.ga distillangan suv va tozalangan spirt, ayrim hollarda vino, xushboʻy moddalar ekstraktlari qoʻshiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viskoza

Viskoza (lotincha: viscosus — yopishqoq), sellyuloza ksantogenati — sellyulozani oʻyuvchi natriy (NaOH) eritmasi va uglerod sulfid bilan ishlab olinadigan modda. Toza V. och sariq, goho qoʻngʻir va toʻq yashil rangda boʻladi. V. eritmasining zichligi 20°da 1120 kg/m3. Tarkibi: 7—10% sellyuloza ksantogenati, 5,7% oʻyuvchi natriy, 82—85% suv. 1 kg tola olish uchun 12– 14 kg V. eritmasi sarflanadi. V. olish uchun sellyuloza ksantogenati ishqor eritmasiga qoʻshib aralashtirilgach, sovitiladi va filtrlab bir oz vakuumda saqlanadi. Bunda uning tarkibidagi havo pufakchalari chiqib ketadi. V.dan olinadigan tolalarning xossasini yaxshilash uchun unga pigmentlar, boʻyoqlar, karbonatlar va b. birikmalar qoʻshiladi. V.ga sirt faol moddalar (aminlar, aminofenol va polietilen-oksid)ning qoʻshilishi undan tola hosil boʻlishini osonlashtiradi. V.dan sunʼiy ipak, gazlama, plyonka va b. ishlab chiqarishda foydalaniladi (qarang Viskoza tolalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viskoza tolalar

Viskoza tolalar — tabiiy sellyulozani kimyoviy usulda qayta ishlab olinadigan sunʼiy tolalar. Yogʻoch sellyulozasi, arzon ximikatlar V. t. uchun xom ashyo hisoblanadi. V. t. olish uchun sellyuloza 18% li ishqor eritmasiga solinadi. Ishqorlangan sellyuloza uglerod sulfid bilan ishlanib, sellyuloza ksantogenati hosil qilinadi. Ksantogenat oʻz navbatida kuchsiz oʻyuvchi natriy eritmasida eritiladi. Olingan qovushoq eritma — viskoza filtrlanadi, 1—2 sutka yetiltiriladi, soʻngra mayda teshikcha (filera) lar orqali oʻtkazilib, sulfat kislota va uning tuzlari solingan choʻktirish vannalariga kuyiladi. Bu yerda tola qotadi, keyin suvda yuviladi va gʻaltaklarga oʻrab olinadi. V.t.ni sanoatda i.ch. dastlab 1905 yilda Angliyada boshlangan, keyin boshqa davlatlarga tarqalgan. Hozir V.t. ishlab chiqarish hajmi boshqa sunʼiy tolalar hajmining taxminan 40—45% ini tashkil qiladi. V. t. toʻqimachilik va kord iplari, shtapel tolalar holida ishlab chiqariladi. V. t.dan toʻqilgan gazlamani boʻyash oson, u gigiyena talablariga javob beradi, xom ashyosi arzon. Kamchiligi — nam tekkanda pishikligini ancha yoʻqotadi, gʻijimlanuvchan boʻladi. Maxsus tarkib bilan ishlov berib, bu kamchiliklarni yoʻqotish mumkin. V. t.ni paxta, jun, shtapel tolalarga qoʻshib, undan turli-tuman gazlamalar toʻqiladi. V. t.dan shoyi va shtapel gazlamalar, trikotaj buyumlar, texnikaviy mahsulotlar olish, ulardan toʻqilgan gazlamalardan kiyimlar tikish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viskozimetr

Viskozimetr (lot. viscosus — qovushoq va ...metr) — suyuqlik va gazlarning qovushoqligini aniqlaydigan asbob (qarang Qovushoqlik). Kapillyar, rotatsion, sharchali, ultratovush V.lari keng tarqalgan. Kapillyar V.ning ishi ingichka dumaloq naycha (kapillyar)dan maʼlum hajmli (miqdorli) suyuqlik yoki gazni oʻtkazib koʻrishga asoslangan. Rotatsion V.da sinaladigan qovushoq modda ikki oʻqdosh jism (silindrlar, konuslar, sferik jismlar) orasidagi tirqishga solinadi. Jismlardan biri (rotor) aylanadi, ikkinchisi qoʻzgʻalmay turadi. Qovushoqlik burovchi momentga (burchak tezligi maʼlum) yoki burchak tezligiga (burovchi moment maʼlum) qarab aniqlanadi. Sharchali V.da qovushoqlik sinalayotgan modda ichida sharning harakatlanish tezligiga qarab aniqlanadi. Ultratovush V.ning ishi magnitostriksion materialdan yasalgan va sinalayotgan modda ichiga solingan plastinka tebranishlarining modda ichida soʻnish tezligini oʻlchashga asoslangan. Bu V.lar qovushoqlikni dinamik (Pas.) va kinematik (m2/s) qovushoqlik birliklarida ifodalashga imkon beradi. Suyuqliklarning qovushoqligini shartli birliklarda oʻlchashga imkon beradigan V. ham bor. Bunday V. darajalarga boʻlingan naychali idishdan iborat. Bunday V.da qovushoqlik muayyan vaqg mobaynida naychadan oqib oʻtgan suyuqlik hajmiga qarab aniqlanadi. Bunda qovushoqlik sekund (s)da va Engler gradusidya oʻlchanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viskozimetriya

Viskozimetriya - fizikaning qovushoqlikni oʻlchash bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Gaz va suyuqliklarning qovushoqligini past va yuqori temperaturalar hamda bosimli sharoitlarda oʻlchashga toʻgʻri keladi. Masalan, suyultirilgan gazlar, eritilgan metallar, yuqori bosimli suv bug'i va boshqaning qovushoqligini oʻlchash ancha murakkab. V. ana shunday sharoitlarda qovushoqlikni oʻlchash masalalarini hal qilish bilan shugʻullanadi. Qovushoqlikni oʻlchashning 4 asosiy usuli: kapillyar, rotatsion, sharchali va ultratovush usullari keng tarqalgan. Bularning ishi tegishlicha Puazeyl qonuni, Stoke qonuni va oʻqdosh silindrlar orasida suyuqlikning oqish qonuniyatlariga asoslangan (qarang Viskozimetr).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Luchino Visconti

Luchino Visconti (1906.2.11, Milan- 1976.7.3, Rim) -italyan rejissyori. Qarshilik koʻrsatish qatnashchisi. Neorealizm asoschilaridan. "Yer titramokda" filmi neorealizm choʻqqilaridan biriga aylandi. Eng yaxshi filmlari: "Eng goʻzal", "Rokko va uning aka-ukalari", "Venesiyadagi oʻlim", "Lyudvig", "Intererdagi oila portreti", "Begunoh" va boshqa. 1945 yildan teatr rejissyori sifatida ham ishlagan. Drama va opera teatrlarida spektakllar qoʻygan ("Uch opa-singillar", "Vanya togʻa", "Traviata", "Trubadur" va boshqa).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Visla

Visla yoki Vistula — Polshadagi eng katta daryo. Uzunligi 1047 km, havzasining maydoni 198,5 ming km. Gʻarbiy Karpat (Sileziya Beskidi) togʻlaridan boshlanib, Boltiq dengizining Gdansk qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Yirik irmoqlari: oʻngdan — Dunayes, Visloka, San, Gʻarbiy Bug va b.; chapdan — Pilitsa, Brda. Visla boshlangan joyidan 40 km gacha togʻ orasidan, Pshemsha bilan qoʻshilgach tekislikdan oqadi; yozda Karpat togʻlariga yoqqan jalalar natijasida toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1090 m3/sek. Visla Polshaning muhim transport magistrali. Quyilish joyidan Pshemsha irmogʻi qoʻshilgan joygacha 940 km masofada kema qatnaydi. Visla kanallar orqali Neman, Dnepr, Odra daryolari 6-n qoʻshilgan. Visla boʻyida Varshava, Krakov, Plotsk, Torun sh.lari, deltasida Gdansk sh. joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Polshadagi daryolar
Visla qoʻltigʻi

Visla qoʻltigʻi - Boltiq dengizining Gdansk buxtasidagi sayoz qoʻltiq. Polsha va RF ning Kaliningrad viloyati hududida. Uzunligi 90 km, kengligi 2—2,5 km, chuqurligi 3—5 m. Dengizdan qumli Boltiq yoyi orqali ajralgan (uzunligi 60 km), shim.sharqda Gdansk buxtasi bilan boʻgʻoz orqali tutashgan (kengligi 860 m). Qoʻltiqqa Pregolya daryosi va Visla daryosi tarmogʻi — Nogat quyiladi. Portlari — Kaliningrad va Baltiysk (RF).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻltiqlar
Visla-Oder operatsiyasi

Visla-oder operatsiyasi - Ikkinchi jahon urushi davridagi harbiy operatsiya (1945.12.1—3.2). 1-Belorussiya va 1-Ukraina frontlari (Sovet Ittifoqi Marshallari G. K. Jukov va I. S. Konev) Visla daryosi boʻyida nemis qoʻshinlarining "A", shuningdek 26 yanvarda esa "Markaz" (gen.-polkovnik I. Garpe, 17 yanvardan — gen.-polkovnik F. Shyorner) armiyalari mudofaasini yorib oʻtib Varshavani ozod qilganlar (17 yanvar), Breslau va Poznanda dushmanning yirik qoʻshinlar guruhini qurshovga olganlar. Polshaning gʻarbiy qismini ozod qilganlar, Oder daryosini kechib Germaniya hududiga kirganlar va Berlinga hujum qilish uchun qulay mavqeni, egallaganlar.

 Yana qarang 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikkinchi Jahon Urushi operatsiyalari va janglari
Vismut

Vismut (nem. Wismut; lot. Bismuthum), Bi — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element, tartib raqami 83, atom massasi 208,98, och pushti-kumush rang metall, suyuqlanish temperaturasi 271,3°, qaynash temperaturasi 1564°, zichligi 9,8 g/sm3. Moss shkalasi boʻyicha qattiqligi 2,5. Yer poʻstlogʻidagi miqdori ogʻirlik jihatidan 2105%. Barqaror izotopining massa soni 209. Bir necha radioaktiv izotopi maʼlum: 2HBi, 2l0Bi, 212Bi, 211Bi va 2l3Bi. Eng ahamiyatlisi 210Bi neytronlar bilan nurlantirish orqali olinadi. Vismut alkimyo davrida ham maʼlum edi, uni surma, qalay va qoʻrgʻoshinning boshqa koʻrinishi deb oʻylashgan. 18-asr oʻrtalarida yarim metall xossasiga ega boʻlgan mustaqil element deb eʼtirof etildi. Vismut tabiatda har xil birikmalar holida uchraydi. Asosiy minerallari — vismutli oxra Bi2O3, vismut yaltirogʻi Bi2S3, kozalit Pb2Bi2S5, tetradimit Bi2TeS, bismutin Bi,CO,(OH)4.

Vismut nodir elementlardan hisoblanadi. U vismut rudalaridan, mis, qoʻrgʻoshin, qalay rudalarini qayta ishlash jarayonida hosil boʻladigan chiqindilardan pirometallurgik va gidrometallurgik usulda ajratib olinadi. Oʻz birikmalarida -3, +1, +2, +3, +4, +5 ga teng valentliklarini namoyon qiladi. Bi+3 birikmalari koʻproq uchraydi; Bi+5 birikmalari kuchli oksidlovchi. Vismut quruq havoda barqaror, namlik taʼsirida yupqa oksid parda bilan qoplanadi. 500°dan yuqori temperaturada qizdirilsa, Vismut yonib, Bi2O3 hosil qiladi. Vismut vodorod xlorid va sulfat kislotada erimaydi, nitrat kislotada yaxshi eriydi. Kizdirilganda galogenlar, oltingugurt va b. bilan birikadi. Vismutning angidridi Bi2O5 va vodorodning birikishidan hosil boʻluvchi gidridi VSH3 (beqaror zaharli gaz) maʼlum. Vismut oson suyuqlanuvchan qotishmalar komponenti magnit maydoni kuchlanishini oʻlchovchi asbob va yadro reaktorlarida issiqlik tashuvchi sifatida qoʻllanadi. Vismut preparatlari tibbiyotda qotiruvchi, yuqumsizlantiruvchi va qurituvchi modda sifatida (dermatol, kseroform va b.) ishlatiladi, meʼdaning yara kasalligida va ichakning yalligʻlanish kasalliklarida Vismut gidroksi nitrati ichiriladi, zaxmni davolash uchun bismoverol, biyoxinol va b. muskul orasiga yuboriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Vismut (mineral)

Vismut, sof vismut — mineral. Asosan sof tugʻma metall — Bi dan iborat. Trigonal singoniyali. V. mayda donachalar, zanjirsimon, varaqasimon kristallar. Kumushsimon oq, kulrang va sargʻish. Yaltirokligi metallsimon. Qattiqligi 2,5. S. of. 9,8. Asosan gidrotermal eritmalardan hosil boʻladi. Pegmatit, skarn, greyzen, yuqori haroratli gidrotermal konlarda kassiterit, volframit, molibdenit, sheelit, qoʻrgʻoshin, rux, mis, temir sulfidlari, shuningdek kobalt va nikel arsenadlari, sof kumushli rudalar bilan birga hosil boʻladi (yana q. Vismut rudalari). V. Oʻzbekistonda Qoʻshbuloq, Chodak, Ustarasoy, Burchmulla, Langar, Ingichka, Yaxton, Choshtepa, Qoʻytosh konlarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vismut rudalari

Vismut rudalari - vismut olinadigan birikmalar. Sof tugʻma vismut, vismutin, tetradimut, kozalit, bismit, bismutit minerallaridan tashkil topadi. Qalay, volfram, mis, qoʻrgʻoshin va b. metallarning rudalari bilan koʻpincha birga uchraydi. Dunyoda olinadigan vismutning 90% tarkibida vismut boʻlgan qoʻrgʻoshin, rux, mis, qalay rudalari va konsentratlarining metallurgiyada qayta ishlanishidan olinadi. Rudalarda vismutning miqdori 0,01, baʼzan 0,1%. Vismut olinadigan konlarda 1% dan koʻproq. Bunday konlar juda kam.

V.r. endogen konlari postmagmatik va gidrotermal boʻlib, granit togʻ jinslari bilan genetik bogʻliq. V. r.ni greyzenli,’ kvars-tomirli (volframit, berill, molibdenit, vismutin, kozalit), skarnli (sheelit, mis, polimetalli), kolchedanli (vismut bilan), oltin-vismutli va b. koʻp konlari maʼlum. Ekzogen sharoitlarda tub konlarni yemirilishidan bazobismutit va bismutitli allyuvial va delyuvialallyuvial sochmalari hosil boʻladi.

Yirik V.r. konlari Boliviya, Meksika, AQSH, Peru va b. mamlakatlarda, RF (Zabaykale), Oʻzbekistonda (Ustarasoy) topilgan.

V.r. oson eriydigan qotishmalar olishda va shisha sanoatida nur sindirish koʻrsatkichi yuqori boʻlgan shishalar i. ch.da, shuningdek tibbiyot va b. sohalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Vismutin

Vismutin, vismut yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi - Bi2S3. Qoʻshimchalari - Sb, Se. Rombik singoniyali. Choʻziq prizma, ignasimon, radial shuʼlasimon, yelpigʻichsimon, yirik kristallar. Rangi ruxsimon oq, qoʻrgʻoshinsimon kulrang. Yaltiroqligi - metallsimon, elektr oʻtkazmaydi. Qattiqligi - 2— 2,6. S. or. 6,8—7,2. V. yuqori haroratli gidrotermal yertomirlarda, greyzenli, kontakt-metasomatik konlarda pirit, arsenopirit, Zn, Pb, Cu, Fe sulfidlari va qalay, volfram, molibden, sof-tugʻma vismut va boshqa minerallar bilan birga hosil boʻladi. Oksidlanish zonasida oson parchalanib ikkilamchi oksidlar (vismut oxrasi), sulfaoksidlar, vismutning suvli karbonatlari hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda Chatqol (Us t arasoy, Burchmulla) va Qurama (Adrasmon, Qizilguta, Terakli,. Toshkeskan, Qoʻshbuloq, Chodaq, Miskon, Qoʻshmasoy) tizmalaridagi rudali konlar va Gʻarbiy Oʻzbekiston (Langar, Ingichka, Ugʻat, Choshtepa, Oqqoʻrgʻon, Chuyun konlari)da topilgan. Vismut olinadigan ruda. V. kimyoviy asboblar ishlashda va tibbiyotda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Turkum:Kimyo
Visseral

Visseral (lot. viscera — ichki) — anatomiyaga oid termin. Odam yoki hay-vonlarning ichki aʼzolariga tegishli ekanligini bildiradi. Mas., V. muskullar — ichki muskullar; V. skelet — umurtqali hayvonlar va odamlarda ogiz boʻshligʻi hamda ichakning oldingi qismida joylashgan skelet elementlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vital boʻyash

Vital boʻyash (lot. vita - hayot) -organizm tirikligida unga zararsiz boʻyoqlar (mas., neytral qizil boʻyoq, litiyli karmin, tripan koʻki) kiritib, hujayra va toʻqimalariga rang berish. V. b. hujayra va toʻqimalar holatini tekshirish usullaridan biri. V. b. hujayralarda yuz beradigan biokimyoviy va fiziologik jarayonlarni oʻrganishga yordam beradi. Organizmga yuborilgan boʻyoq tirik xujayralarning baʼzi kiritmalariga, mas., vakuolalar va zahira moddalarga rang beradi. Hujayra normal holatda boʻlsa, boʻyoq donachalar shaklida toʻplanadi, yadro bilan sitoplazma esa rangeizligicha qoladi. Agar hujayra zararlangan boʻlsa, boʻyoq donachalar hosil qilmasdan yadro va protoplazmaga yoyilib ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitalizm

Vitalizm (lot. vitalis — hayotiy) — biologiyadagi oqim. Organizmlarda hayotiy hodisalarni boshqaradigan, nomoddiy gʻayritabiiy kuchlar ("hayotiy kuch", "jon" va b.) bor deb tushuntiradi. V.ning asosiy qoidalari qad. dunyoda paydo boʻlgan. Aristotel hayot asosida goʻyo nomoddiy dinamik ibtido — "entelexiya" yoki jon yotadi, degan tasavvurni rivojlantirdi. 17-asrda golland olimi van Gelmont organlar faoliyatini va butun organizmni ruhiy kuchlar yoki "arxey" boshqaradi, deb hisobladi. 18-asrda nemis vrachi G. Shtal organizm aʼzolarining tuzilishi va vazifasini bajarishdagi muvofiqligi nomoddiy ibtido — jon tomonidan belgilanadi, deb bildi. 18-asr oxiri —19-asr boshidagi tabiatshunoslik yutuqlari xayotning mohiyati haqidagi vitalistik tasavvurlarning xatoligini isbotladi. Lekin, 19-asr oxiri — 20-asr boshida jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy-iqtisodiy oʻziga xos xususiyatlari, idealistik oqimlarning kuchayishi munosabati bilan neovitalizm shaklida yangidan paydo boʻldi. V.ning turli koʻrinishlari hozirgi zamon biologiyasida ham namoyon boʻlmoqda. Bu organizm hayot faoliyati oʻziga xos xususiyatining nomoddiyligini eʼtirof etishda koʻrinadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitamin sanoati

Vitamin sanoati - tibbiyot sanoati tarmogʻi; sintetik vitaminlar, kofermentlar va ularning preparatlari (draje, tabletka, kapsula, ampula, gʻoʻlak, konsentrat va b.) hamda oʻsimliklar va hayvonlardan olingan xom ashyodan vitaminli preparatlar ishlab chiqaradi. Vitaminlar oziq-ovqat mahsulotlarining ozuqalik qimmatini oshiradi, davolash amaliyotida, shuningdek chorvachilikning mahsuldorligini koʻtarish maqsadlarida yem-xashakni vitamin bilan boyitishda qoʻllanadi. Sobiq Ittifokda vitamin i. ch. 20-asrning 30-yillari boshlarida vujudga kelgan. Dastlab tabiiy xom ashyodan vitaminli preparatlar olish oʻzlashtirildi (qarang Vitaminli oʻsimliklar). Keyinchalik S va K3 vitaminlarini sintetik yoʻl bilan ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 1949-yildan Ittifoq olimlari ishlab chiqqan texnologiya asosida sanoat miqyosida boshqa vitaminlarni ham sintez yoʻli bilan olish oʻzlashtirildi (mas., tiamin — V, vitamini). 1955-yilda maʼlum boʻlgan barcha asosiy vitaminlarning sintezlash sxemasi ishlab chiqildi. V. yening keyingi taraqqiyoti vitamin i. ch.ning sintetik usullarini yaratish va ularni amaliyotga joriy etish bilan bogʻliq boʻldi. Texnologik jarayonlarning harakteriga koʻra bu usullar tabiiy mahsulotdan vitamin olishga qaraganda ancha murakkab boʻlsada, vitaminlarni kimyoviy sof holda olish imkoniyatini beradi. Bu esa davolash amaliyotida ularni qoʻllash va chorva konsentratlarini tayyorlashda vitaminlarni aniq miqdorlarda qoʻshishda muhim ahamiyat kasb etdi. Bundan tashqari, sunʼiy (sintez) usulda vitamin olish harajatlari tabiiy xom ashyodan vitamin olish harajatlaridan ancha kam boʻladi. Vitamin ishlab chiqaruvchi kombinat va zavodlar — ixtisoslashtirilgan korxonalar hisoblanadi. 90-yillar boshiga qadar Oʻzbekistonga tibbiyot maqsadlari va chorvachilik ehtiyojlari uchun vitaminlar hamda vitamin konsentratlari asosan chetdan keltirilgan. Oʻzbekistonda Toshkent kimyo-farmatsevtika zavodida 6 turdagi vitaminlar (V guruhi vitaminlari, askorutin, askorbin kislota), "Surxon Ajanta" qoʻshma korxonasida V guruhi vitaminlari ishlab chiqariladi (2000).

Rivojlangan mamlakatlarda — AQSH, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Shveysariya, shuningdek Polsha, Ruminiya, Vengriya, Bolgariyada V. s. yaxshi rivojlangan. Mazkur davlatlarda vitamin ishlab chiqarish bilan kimyo-farmatsevtika firmalari shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitaminli ozuqalar

Vitaminli ozuqalar - oʻsimlik bilan hayvon chiqindilaridan tayyorlanadigan servitamin ozuqa, aralash yem. Vitaminlarnint yetishmasligi hayvonlar organizmida gipovitaminoz kasalliklarini keltirib chiqaradi. Yosh, boʻgʻoz va sogʻiladigan mollarda ayniksa vitaminlarga talab katta boʻladi. Ayrim vitaminlar hayvon organizmi-ning oʻzida, mas., A vitamini karotindan, D vitamini sterindan sintezlanadi. Kovsh qaytaruvchi hayvonlarning meʼda yoʻlidagi mikroflora taʼsirida S, K, V guruhidagi vitaminlar vujudga keladi. Pekin hayvonlar ratsionida vitaminga boy ozuqalarning boʻlishi muhim ahamiyatga ega. Hayvon oʻzining organizmi uchun muhim boʻlgan vitamin A ni karotinga boy yashil oʻtdan oladi. Karotin dukkakli oʻtlar (beda, qashqarbeda va b.)da koʻp. Bularning 1 kg ida 30—100 mg; 1 kg silosda 20—40 mg , 1 kg oddiy pichan unida 110—250 mg karotin bor. Baliq unida ham vitamin A koʻp. D guruhi vitaminlari yashil oʻtda yoʻq, ammo oftobda quritilgan pichanda ultrabinafsha nur taʼsirida vitamin D2 paydo boʻladi. Vitamin S ni koʻproq yosh oʻsimlik koʻkatida (1 kg koʻk bedada 900 mg), ildizmevalarda (1 kg sabzida 380 mg) boʻladi. Dukkakli oʻtlar, bugʻdoy kepagi vitamin Ye ga boy. Vitamin K oʻsimlikning yashil barglarida, sifatli pichan va silosda, ildizmevali oʻsimlik barglarida koʻp (1 kg koʻk bedada 90 mg). V guruhi vitaminlari koʻpchilik oʻsimlik va hayvonot chiqindilaridan olinadigan ozuqalarda boʻladi. Qishda ozuqa ratsionini vitaminlar bilan boyitish maqsadida donni maxsus muhitda oʻstirib, koʻkatidan foydalaniladi. Vitaminli ozuqa qoʻshimchalarning bir qancha sanoat usulida ishlab chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitaminli oʻsimliklar

Vitaminli oʻsimliklar -bargi, mevasi, guli va b. organlarida vitaminlar yoki provitaminlar (vitaminlar paydo boʻladigan birikmalar) mavjud boʻlgan oʻsimliklar. Turli oʻsimliklarda vitaminlar miqdori bir xil emas, vitaminlar oʻsimlik bargida, generativ organlarda (mevasida, uru gʻida) yoki ayrim qismlarida (urugʻ qobigʻida, murtagida) toʻplanishi mumkin.

A provitaminlar (karotin) asosan ildizmevalardan sabzida, pomidor, qovoq, koʻk noʻxat, naʼmatak, smorodina, oblepixa, petrushka, piyoz va ayrim yemxashak ekinlari (beda, yoʻngʻichqa va b.)da koʻp uchraydi. Achitqilar, shuningdek javdar, bugʻdoy, sholi, makkajoʻxori doni, qoʻziqorin, ayrim suv utlar, koʻpgina sabzavotlarning yashil qismi Vguruhi vitaminlari (tiamin, riboflavin, nikotin kislotasi va b.)ga boy. Vitamin S (askorbin kislotasi) juda koʻp oʻsimliklarda, xususan deyarli barcha sabzavotlar va mevalarda, ayniqsa yetilmagan yongʻoq, qora smorodina, naʼmatak, gulkaram, qulupnay bargida mavjud. Vitamin K (filloxinon) beda bargida, koʻk karam, gazanda oʻt, ryabina, pomidor mevalarida koʻp. Provitamin D (sterinlar) achitqi, qoʻziqorin, moyli oʻsimliklar mevasida ancha miqdorda bor. Vitamin Ye (tokoferollar) — ayrim boshoqdi oʻsimliklarning donida, koʻpgina sabzavotlarning yashil barglarida, moyli ekinlarning mevalarida bor. Vitamin R (bioflavonoidlar) naʼmatak, sitrus oʻsimliklari mevalarida koʻp. V.oʻ. inson, shuningdek hayvonlar uchun vitaminlar manbai hisoblanadi va vitamin sanoati uchun xom ashyodir (ayrim oʻsimliklarda uchraydigan vitaminlar miqdori jadvalda berilgan).

Abdukarim Zikiryoev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil