Usta va Margarita

thumb|Usta va Margarita myuzikldan lavha. Voland obrazi.
„Usta va Margarita“  — sovet yozuvchisi Mixail Bulgakovning romani boʻlib, uning ustida ish 1928-yil dekabrda boshlangan va yozuvchi vafotigacha davom etgan. Roman tugallanmagan asarlarga ishora qiladi; qoralama eslatmalarni tahrirlash va birlashtirish eri vafotidan keyin yozuvchining bevasi — Yelena Sergeyevna tomonidan amalga oshirildi. „Muhandis tuyogʻi“, „Qora sehrgar“ va boshqa nomlarga ega boʻlgan romanning birinchi versiyasi 1930-yilda Bulgakov tomonidan yoʻq qilingan. Keyingi nashrlarda asar qahramonlari orasida Pontiy Pilat va uning sevgilisi haqidagi roman muallifi paydo boʻldi. Yakuniy nomi — „Usta va Margarita“ — 1937-yilda shakllangan.
Asarning qisqartirilgan shaklda birinchi nashri 1966-1967-yillarda amalga oshirilgan (Moskva jurnali, soʻzboshisi Konstantin Simonov, soʻngi soʻz Abram Vulis). Kitobning rus tilidagi birinchi toʻliq nashri 1967-yilda nashr etilgan (YMCA-Press nashriyoti, Parij). SSSRda 1973-yilda kesilmasdan kitob versiyasi yorugʻlikni koʻrdi („Xudozhestvennaya Literatura“ nashriyoti, tiraj 30 000 nusxa). Asar bir necha bor ekranlashtirilgan va sahnalashtirilgan.
 Mazmuni 
Romanning harakati may kunlarining birida, ikki moskvalik yozuvchi — MASSOLIT boshqaruvi raisi Mixail Aleksandrovich Berlioz va shoir Ivan Bezdomniy Patriarx koʻli boʻylab sayr qilishganda, chet ellikka oʻxshagan notanish odamni uchratishganda boshlanadi. U Iso Masih haqidagi suhbatga qoʻshilib, Yahudiya prokurori Pontiy Pilatning balkonida boʻlgani haqida gapiradi va Berliozning „rus ayoli, komsomolchi“ tomonidan kesilishini bashorat qiladi. Yozuvchilar, Voland oʻz mulozimlari: Fagot-Korovyov, Azazello, mushuk Begemot va xizmatkor Gella bilan Sovet poytaxtiga kelgan ularning oldida shayton ekanligini bilishmaydi.
Berlioz tramvay gʻildiraklari ostida vafot etganidan soʻng, Voland Mixail Aleksandrovichning Bolshaya Sadovaya koʻchasi, 302-bis manzilida joylashgan „yomon kvartirasi“ ga joylashdi. Shayton va uning yordamchilari Moskvada bir qator masxara va hiyla- nayranglarni uyushtirishadi: ular estrada direktori Stepan Lixodeevni Yaltaga yuborishadi, qora sehr seansini oʻtkazishadi, koʻngilochar komissiya boʻlimi xodimlarining majburiy xor qoʻshiqlarini uyushtirishadi, raisni fosh qilishadi. Akustik komissiya Arkadiy Apollonovich Sempleyarov va teatr barmeni Andrey Fokich Sokov. Ivan Homeless uchun Voland va uning atrofidagilar bilan uchrashuv ruhiy kasallikka aylanadi: shoir ruhiy kasalliklar shifoxonasida bemorga aylanadi. U yerda u Usta bilan uchrashadi va Pontiy Pilat haqidagi romanining hikoyasini bilib oladi. Ushbu asarni yozgandan soʻng, muallif poytaxt adabiyoti olamiga duch keldi, unda nashr etishdan bosh tortish matbuotda taʼqiblar va „pilatch“ ga zarba berish takliflari bilan birga keldi. Ustoz bosimga chiday olmay, qoʻlyozmani kaminada yoqib yubordi; hibsga olinganidan va bir qator sud jarayonlaridan soʻng u qaygʻu uyiga tushib qoldi.
Juda koʻzga koʻringan mutaxassisning oʻttiz yoshli farzandsiz rafiqasi va ustaning sirli rafiqasi Margarita uchun sevgilisining gʻoyib boʻlishi dramaga aylanadi. Bir kuni u iblisning tirik yoki yoʻqligini bilish uchun jonini berishga tayyorligini oʻziga tan oladi. Jaholatdan qiynalgan ayolning fikrlari eshitiladi va Azazello unga mojizaviy qaymoq solingan bankani uzatadi. Margarita jodugarga aylanadi va Shaytonning buyuk balida malika rolini oʻynaydi. Uning orzusi roʻyobga chiqadi: Voland ustoz va uning sevgilisi oʻrtasida uchrashuv tashkil qiladi va ularga kuygan romanning qoʻlyozmasini qaytaradi.
Ikki hikoyaning kombinatsiyasi oxirgi boblarda sodir boʻladi. Volandga Ieshuaning shogirdi Levi Matvey tashrif buyurib, Ustoz va Margaritani tinchlik bilan taqdirlashni soʻraydi; bu talab bajarilmoqda. Kechasi bir guruh uchayotgan otliqlar Moskvani tark etadi; Ular orasida nafaqat Messir va uning mulozimlari, balki Pontiy Pilat oʻz sevgilisi haqidagi roman muallifi ham bor.
 Yaratilish tarixi 
Yozuvchining „soʻnggi quyosh botishi romani“ ustida ishlay boshlaganligi haqidagi savol Bulgakovshunoslikda ochiq qolmoqda: baʼzi ga koʻra, Mixail Afanasyevich 1928-yilda, boshqalarga koʻra — 1929-yilda qoʻpol eskizlarni yaratishni boshlagan.160 qoʻlyozma sahifadan iborat boʻlgan birinchi versiyada Usta va Margarita yoʻq edi, ammo oxirgi versiyada boʻlgani kabi, harakat „Patriarx hovuzida quyosh botganda“ boshlandi, bu yerda ikki qahramon, Berlioz (dastlab Vladimir Mironovich deb atalgan) va Bezdomniy (dastlabki versiyada uning ismi Anton edi) yurib, gaplashib turardi. Yozuvchi turli unvonlar izlagan: unvonlar orasida „Muhandis tuyogʻi“, „Tur (Voland)“, „Tuyoqli jonglor“ va boshqalar bor edi.
1930-yilning bahorida Bulgakov romanning birinchi nashrini yoqib yubordi; uni bunday qadam tashlashga undagan sabab, Glavrepertkomdan olingan hujjatda Mixail Afanasyevichning yangi pyesasi — „Muqaddaslar qabili“ni „taqdim etish taqiqlangani“ edi. Mixail Afanasyevich qoʻlyozma yoʻq qilinganidan oʻn kun oʻtgach, Sovet hukumatiga yuborgan maktubida, xususan, „Men shaxsan oʻz qoʻllarim bilan iblis haqidagi roman qoralamasini pechkaga tashladim“ deb aytadi. Bulgakov olimlarining fikriga koʻra, voqeaning oʻzi „Qahramonning koʻrinishi“ bobida eng aniq tasvirlangan, oʻshanda usta „romanning ogʻir roʻyxatlarini va qoralama daftarlarni stol tortmasidan olib, ularni yoqishni boshlagan“. Vayron boʻlgan asarning kichik bir qismi (varaqlari yirtilgan ikkita daftar, shuningdek, uchinchi daftardan bir necha qoʻlda yozilgan varaqlar) saqlanib qolgan. 1932-yilda yozuvchi yana amalga oshirilmagan rejaga qaytdi, ammo ikkinchi versiya ham yakuniydan jiddiy farq qildi.
Ikki yildan soʻng ish boʻyicha jiddiy ishlar boshlandi; Bu Bulgakov uchun qanchalik muhim boʻlganligidan dalolat beruvchi varaqlardan birida topilgan muallifning „Yordam bering, Rabbiy, roman yozing“ degan gapi. Endi qahramonlar orasida dastlab Shoir deb atalgan, keyin Faust deb atalgan va nihoyat Ustoz sifatida qayta tugʻilgan „fojiali qahramonlar — Margarita va uning hamrohi“ paydo boʻldi. Bulgakov Vikentiy Veresaevga yozgan maktubida syujetga boʻlgan ishtiyoqi haqida shunday dedi: „Allaqachon Leningradda va hozir bu yerda, kichkina xonamda boʻgʻilib, uch yil oldin vayron qilingan romanimning sahifalarini yoza boshladim. Nima uchun? Bilmayman. Men oʻzimni quvontiraman! U unutilib ketsin!“ Yakuniy nomi — „Usta va Margarita“ — 1937-yilda Yelena Sergeyevna Bulgakovaning kundaliklariga koʻra aniqlangan. Mashinada yozilgan matnni tayyorlashda yordam Yelena Sergeyevnaning singlisi Olga Bokshanskaya tomonidan taqdim etilgan. U qoralamalarni qayta nashr etishga shu qadar mas’uliyat bilan yondashganki, Bulgakovning soʻzlariga koʻra, u ish paytida faqat bir marta tabassum qilgan — u ajoyib komissiya xodimlarini qamrab olgan „xor isitmasi“ va ularning qoʻshigʻi haqida gapiradigan boʻlimga kelganida. „Shonli dengiz — Muqaddas Baykal“ni ijro etdi .
194-yilning qishida Mixail Afanasyevichning salomatligi keskin yomonlashdi. Yozuvchi endi yotoqdan turmay, ishda davom etdi; oʻsha kunlarda uning rafiqasi oʻz kundaligida shunday deb yozgan edi: „Misha, qanchalik kuchi boʻlsa, romanni tuzatadi, men qayta yozaman.“Soʻnggi haftalarda syujetga kiritilgan epizodlar orasida Styopa Lixodeevning Yaltaga koʻchirilishi va bufetchi Sokovning jigar kasalliklari boʻyicha mutaxassis, professor Kuzminga kelishi bor. Adabiyotshunos Vladimir Lakshin taʼkidlaganidek, Kuzmin bilan sahna haqiqiy voqealarga javob edi: 1939-yil kuzida shifokorlardan biri yozuvchining sogʻligʻi holatini baholab, Bulgakov shifokor sifatida bilishi kerakligini taʼkidladi. Ketish „bir necha kunlik masala“ edi. Biroz vaqt oʻtgach, bu diagnostikaning oʻzi jiddiy kasal boʻlib qoldi: „Kuzmin bilan boʻlgan epizodda Bulgakov professorning xotirjamligi bilan toʻladi“.
Yelena Sergeevnaning xotiralariga koʻra, 1940-yil qishning oxirida Mixail Afanasyevich deyarli diktatsiya qilish imkoniyatini yoʻqotdi, lekin baribir qoʻlyozmani tahrirlashga harakat qildi. Tadqiqotchilarning soʻzlariga koʻra, soʻnggi muallifning tuzatishi 13-fevral kuni Margaretning Berliozning dafn marosimini tomosha qilayotgani haqidagi bobda qilingan va oldindan ogohlantirishdek yangragan: „Demak, yozuvchilar tobut ortidan ergashyaptimi?“.

 Hujjatli filmlar Usta va Margaritaning sirlari'' — Yuliya Proskurni-Zavyalova suratga olgan hujjatli film (2005).

 

 
 Bulgakov M. A. „Ya xotel slujit narodu…“ / Sost., krat. bioxronika B. S. Myagkova; vstup. st. P. S. Popova. — : Pedagogika, 1991. — ISBN 5-7155-0517-8
 Vospominaniya o Mixaile Bulgakove / Sost. Bulgakova Ye. S., Lyandres S. A. Vstup. st. V. Ya. Lakshina. Poslesl. M. O. Chudakovoy. — }: Sovetskiy pisatel, 1988. — ISBN 5-265-00315-0
 Vulis A. Z. Roman M. A. Bulgakova „Master i Margarita“. — : Xudojestvennaya literatura, 1991. — ISBN 5-280-01453-2
 Lakshin V. Ya. Puti jurnalnie. Iz literaturnoy polemiki 60-x godov. —: Sovetskiy pisatel, 1990. — ISBN 5-265-01500-0
 Lesskis G. A. Triptix M. A. Bulgakova o russkoy revolyutsii: „Belaya gvardiya“, „Zapiski pokoynika“, „Master i Margarita“. Kommentarii. — : OGI, 1999. — ISBN 5-900241-35-1
 Myagkov B. S. Bulgakov na Patriarshix. — : Algoritm, 2008. — ISBN 978-5-9265-0429-0
 Neizvestniy Bulgakov / Gosudarstvennaya biblioteka SSSR imeni Lenina / Sost. i komment. V. I. Loseva. — : Knijnaya palata, 1992. — ISBN 5-7000-0254-X
 Sokolov B. V. Bulgakovskaya ensiklopediya. — : Lokid; Mif, 1997. — ISBN 5-320-00143-6
 Sokolov B. V. Rasshifrovanniy Bulgakov. Tayni „Mastera i Margariti“. — : Yauza; Eksmo, 2006. — ISBN 5-699-10759-2
 Sushko Yu. M. Yuriy Lyubimov: Proщenie Taganki. — : Eksmo, 2014. — ISBN 978-5-699-73209-8
 Chudakova M. O. Jizneopisanie Mixaila Bulgakova. — : Kniga, 1988. — 496 s. — ISBN 5-212-00078-5
 Chudakova M. O. O „zakatnom romane“ Mixaila Bulgakova. Istoriya sozdaniya i pervoy publikatsii romana „Master i Margarita“. —: EKSMO, 2019. — 120 s. — (Muzey •Mixaila Afanasevicha Bulgakova). — ISBN 978-5-699-96576-2
 Yanovskaya L. M. Tvorcheskiy put Mixaila Bulgakova. — : Sovetskiy pisatel, 1983.

Turkum:Rus tilidagi kitoblar
Turkum:Mixail Bulgakov romanlari