Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Plimutrok

Plimutrok (ing. Plymouth Rock) — goʻsht-tuxum uchun boqiladigan tovuq zoti. 19-asrning 2yarmida AQShdayetishtirilgan. Jahondagi koʻpgina mamla-katlarda, shu jumladan, Oʻzbekistonda ham boqiladi. Oq, chipor, qora va boshqa tusdagi oq leggornlar bilan chatishtirib, oq rangi ustunlik qiladigan P. olingan. Oq P. broylerlar yetishtirishda kornish zoti bilan (otalik shakli) chatishtirishda onalik shakli tarzida foydalaniladi. Tanasi choʻziq, koʻkragi va orqasi keng. Boshi kichikroq, toji yaproqsimon, tumshugʻi va oyoqlari sariq. Tovuklari 2,7—3,2 kg, xoʻrozlari 3,8—4,2 kg. Yiliga 160—180 ta tuxum qiladi. Tuxumi 55—60 g, och mallarang.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pliotsen

Pliotsen (yun. pleion — nisbatan koʻp sonli, koʻproq va kainos — yangi) — neogen sistemasi (davri) ning yuqori boʻlimi, Yerning geologik tarixidagi neogen davrining soʻnggi epoxasiga toʻgʻri keladi. P. 2 mln.dan 7 mln. yilgacha boʻlgan vaqgni oʻz ichiga oladi. P.ni 1833-yilda Ch. Layel ajratgan. Fargʻonada baqtriya seriyasi ajratiladi, u, oʻz navbatida, togap va andijon svitalaridan tarkib topgan. Oʻzbekistonning jan.-gʻarbida va Surxondaryo viloyatida gʻuzor svitasi ajratilgan. P. yotqiziqlari gil, qum, qumtosh, alevrolit va hokazo jinslardan iborat. P. yotqizikdarida yirik neft konlari ochilgan: maye. Fargʻonaning janubidagi Boʻston, Andijon, Xoʻjaobod, Polvontosh, shimolida Moylisuv, Izboskan va boshqa konlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geologiya
Mayya Plisetskaya

Mayya Mixaylovna Plisetskaya (1925.20.11, Moskva) — balerina, baletmeyster. Xalq artisti (1959). 1943— 88 yillar Katta teatrda, 1988—90 yillar "Teatro liriko nasional" (Madrid) truppasining badiiy rahbari boʻlib ishlagan. Odetta-Odilliya ("Oqqush koʻli"), Kitri ("Don Kixot"), Karmen ("Karmen-syuita"), Avrora ("Uyqudagi goʻzal"), Anna Karenina ("Anna Karenina"), Raymonda ("Raymonda"), M. Ravelning musiqasi asosida qoʻyilgan "Bolero"dagi bosh partiya kabi rollari bilan mashhur boʻddi. Uning raqslari harakatlarning oʻzaro mosligi, taʼsirchanligi, joʻshqinligi bilan, rus xoreografiya mak-tabi anʼanalarining yangi zamonaviy balet sanʼatidagi novatorlik intilishlar bilan uygʻunlashib ketishi bilan ajralib turadi. "Anna Karenina" (jumladan, Oʻzbekistonda ham qoʻygan), "Chayka" baletlarini sahnalashtirgan. "Urush va tinchlik" filmi va "Fantaziya" televizion filmida su-ratga tushgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plita

Plita (geologiyada) — Yer poʻstining platformalar doirasidagi qis-mi; unda burmalangan asos nisbatan choʻkkan va uning ustini gorizontal yotgan yoki bir oz burmalangan choʻkindi jinslarning qalin qatlami (1—16 km) qoplagan boʻladi. "P." terminini avstriyalik olim E. Zyuss taklif qilgan. P. platformalarning koʻtarilgan strukturasi — kalkonnpnt aksidir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geologiya
Plitalar tektonikasi

Plitalar tektonikasi - Yer litosferasiga harakatchan blokplitalar sistemasi sifatida qarovchi eng yangi geologik ilmiy faraz. Q. Yangi global tektonika.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plovdiv

Plovdiv – Bolgariyaning janubiy qismida, Maritsa daryosining boʻyida joylashgan shahar. Plovdiv viloyatining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aholisi 340,6 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Mamlakatning Sofiyadan keyin 2-oʻrindagi muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Oziq-ovqat, yengil, rangli metallurgiya, mashinasozlik (jumladan, dastgohsozlik, elektrotexnika, elektronika) sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar, opera teatri, ilmiy tadqiqot institutlari, galereyalar mavjud. Plovdiv. – qadimiy shahar boʻlib, Mil. avv. IV asrda Qadimgi Makedoniya podshosi Filipp II tomonidan asos solingan va dastlab Fillippopol, keyin Pulpudeva, Trionsium, turklar davrida (XV—XVIII asrlar) Filebe, soʻngra Plovdiv deb atalgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (XV—XVIasrlar) va minora, cherkov (1832-yil) yaxshi holda saqlangan. Plovdivda har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bolgariya shaharlari
Ployeshti

Ployeshti — Ruminiyaning jan. qis-midagi shahar. Praxova daryosi boʻyida. Praxova judetsining maʼmuriy markazi. Aholisi 251,3 ming kishi (1998). Mamlakatning muxim neft qazib oli-nadigan rayoni markazi. Neft kimyosi va kimyo sanoatlari rivojlangan. Neft va kimyo sanoatlari uchun jihozlar, chinni buyumlar, mebel ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Budapesht, Konstansa shaharlariga neft quvurlari oʻtkazilgan. Issiqlik elektr styasi qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plotin

Plotin (Plotinos) (taxminan 205, Nikopol, Misr — 270, Minturne, Italiya) — yunon faylasufi, neoplatonizm asoschisi. 244/245 yildan Rimda yashagan, falsafadan dare bergan; 10 yil ogʻzaki suh-batlardan soʻng P. oʻz taʼlimotini yozib bora boshladi. Uning 54 asarini shogirdi Porfiriy (taxminan 233 — taxminan 304) tartiblashtirib, 9 tadan boʻlib chiqqan, shuning uchun ular "Enneadalar" ("Toʻqqizliklar") deb ataladi. P. sis-temasida hadsiz yagona ibtido (ezguli-k)dan uning emanatsiyasi jarayonida borliqning qolgan substansiyalari kelib chiqadi. Bular: oʻz-oʻzini mushohada qiluvchi nus va uni tashkil etgan ey-doslar (yagona ibtido bilan "nus" oʻrtasidagi bosqich — "son"); barcha individual jonlarni oʻz ichiga qamragan olamiy jon, jismlar dunyosi (kosmos); materiya (sodir boʻladigan oʻzgarishlarning betayin, sifatdan maxrum asosi). Odam jonining yoʻli jazava paytida sezgilar dunyosidan koʻtarilib, yagona ibtido bilan qoʻshilishdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plunjer

thumb|Plunjer
thumb|PorshenPlunjer ( — shoʻngʻimoq, botmoq) — porshenning bir turi; silliq sirti yaxlit silindrik jism; uzunligi diametriga nisbatan katta. Yonilgʻi nasosidya yonilgʻini yuqori bosim ostida haydash uchun ishlatiladi.

Bunda plunjer yonilgʻi sizmasligi uchun gilza bilan birga (ularni bir-biriga ishqalab) tayyorlanadi; ular plunjer jufti deb ataladi. Plunjer nasoslar (rasmga qarang), gidravlik presslar va koʻtargichlar, gidroyuritma zolotniklari va boshqalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Texnika
Plutarx

thumb|Plutarx
Plutarx (Plutarchos) (taxminan 46, Xeroneya, Beotiya — taxminan 127) — qadimgi yunon tarixchisi, faylasuf va yozuvchi. Afinada tahsil olgan. Umrining koʻp qismini ona shahrida jamoat va maʼrifatparvarlik ishlari bilan oʻtkazgan. Platon akademiyasining koʻzga koʻringan aʼzolaridan biri sifatida platonizm gʻoyalarini targʻib qilgan.Ayni paytda muayyan darajada stoitsizm, peripatetizm va, jumladan, pifagoreizm taʼsiri ostida ham qolgan. P. taʼlimotida koʻproq axloq-odob, insonparvarlik masalalari yetakchilik qilgan va olim falsafani insonlar uchun oʻz-oʻzini maʼnaviy shakllantirish vositasi deb bilgan. P.dan boy adabiy va falsafiy meros qolgan. Biroq uning nomini mashhur etgan yetakchi meros — tarixiy-biografik asarlar hisoblanadi. Ushbu asarlar "Qiyosiy hayotnomalar" umumiy nomi bilan shuhrat topgan. Mazkur asarlarda Lisandr va Sulla, Kiton va Likull, Nikiy va Krase, Agesilay va Pompei, Aleksandr va Sezar, Demosfen va Sitseron singari mashhur yunon, Rim davlat va siyosiy arboblari, sar-kardalari va notiqlarining hayot yoʻllari, xulqatvori, turmush tarzini qiyoslash yoʻli bilan tarjimai hollari bayon qilingan. Badiiy-tarixiy ahamiyatga molik P. biografik asarlarida Qadimgi Eron, Parfiya va Sugʻdiyona singari Sharq mamlakatlari ijtimoiy-siyosiy hayotiga doir maʼlumotlar ham yoritilgan. P. ilgari surgan insonparvarlik, maʼrifatparvarlik gʻoyalari keyingi davrlarda anchagina ilgʻor tafakkur vakillariga maʼlum darajada oʻz taʼsirini oʻtkazgan.

 
 Izbrannie jizneopisaniya, t. 2, M., 1990.
Pluton

thumbnail|right|Pluton, New Horizons olgan surat, 2015-yil 13-iyul.
134340 Pluton (belgilari: 16px|⯓ va 16px|♇) – Quyosh sistemasidagi mitti sayyoradir. Koʻrinma kattaligi – 13,65.Pluto Fact Sheet , NASA Uni 1930-yili amerikalik astronom Klayd Tombo kashf etgan. Astronomik belgisi R. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 39,4 astronomik birlikka teng (29 astronomik birlikdan 49 astronomik birlikkacha oʻzgarib turadi). Orbitasining ekssentrisiteti 0,253, ekliptikaga ogʻmaligi 17"8’. Quyosh atrofini 247,7 yilda (oʻrtacha 4,7 km/s Pluton va uning yoʻldoshi Xaron. Koʻrinishdan suv muzi bilan qoplangan tosh yadrolardan iborat tezlik bilan) toʻla bir marta aylanib chiqadi. Pluton 1979-yildan 20-asrning oxirigacha Neptunga nisbatan Quyoshga yaqin boʻlgan. Yerdan ancha uzoq boʻlgani uchun uning tabiatini oʻrganish qiyin. Tabiiy tuzilishi katta sayyoralar – Yupiter, Neptun va Urannikidan keskin farq kiladi. Pluton diametri taxminan 3000 km, massasi 1,791022 kg, zichligi 2100 kg/m3. Plutonning oʻz oʻqi atrofida aylanish davri 6,3 sutka. 1978-yilda amerikalik astronom Jeyms Uolter Kristi Plutonning yoʻldoshi Xaronni kashf etdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Xarondan tashqari Plutonning yana toʻrtta (jami beshta) yoʻldoshi maʼlum: Stiks, Nikta, Kerber va Gidra.

1992-yilda qator oʻxshash jismlar ochilishi bilan Plutonning sayyora mavqei muhokama qilina boshlandi. 2005-yilda Plutondan 27% massivroq Erida kashf etilgach, Xalqaro astronomiya ittifoqi „sayyora“ atamasi taʼrifini aniqlashtirdi,„Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet“ bu taʼrifni Pluton qanoatlantirmasligi tufayli u sayyoralar safidan chiqarilib, „mitta sayyora“ (aniqrogʻi plutoid) deb sinflashtirildi.„Farewell Pluto?“, BBC
Pluton (geologiya)

Pluton (geologiyada) — alohida mustaqil chuqur magmatik jismlarning umumiy nomi. P.lar chuqur man-tiyadan yoki Yer poʻstining quyi qismidan yuqori qismiga koʻtarilib sovib qotgan magmadan hosil boʻladi va atrofidagi togʻ jinslarining struktu-rasiga qarab turli shaklga ega boʻladi. Yer poʻstida joylashganligi, oʻlchovlari va shakliga qarab P.lar bir necha turlarga ajratiladi: batolitlar, lakkolitlar, lopolitlar, fakolitlar, daykalar, qatlamli tomirlar vab. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geologiya
Plutonizm

Plutonizm (Pluton — afsonaviy yer osti hukmdori nomidan) — Yer geologik tarixida ichki (endogen) jarayonlar hal qiluvchi rol oʻynaydi degan ilmiy taʼlimot. 18-asr oxiri — 19-asr boshlarida kengtarqalgan. P. qarashlari sistemasi shotlandiyalik tabiatshunosgeolog J. Gettonning "Yer nazariyasi" kitobida (1788, 1795) ishlab chiqilgan. Uning fikricha, Yer yuzasi va Yer poʻstida sodir boʻladigan barcha oʻzgarishlar fizik va kimyoviy jarayonlar bilan uzviy bogʻliq. P. quruklik yuzasining suv bilan yuvilib ketishi, dengiz ostida choʻkindi jinslarning paydo boʻlishi, ularning zichlanishi, dengiz suvi qaytgach, yangidan materikning bunyodga kelishini "erning ichki harorati" (magmatizm va vulkanizm) oqibati, deb hisoblardi. J. Gettonning bu taʼlimoti magma va magmatik togʻ jinslari haqidagi birinchi progressiv tushunchaga asos soldi va oʻsha davrda xukm surgan neptunizm (A. Verner) taʼlimotiga katta zarba berdi. 19-asr boshlarida bazaltlarning vulkandan kelib chiqqanligi va vulkan hamda zil-zilalarda Yer ichki energiyasining ahamiyati aniklandi. P. tarafdorlari Yer yuzasi tarixida vulkan harakatlari hal qiluvchi ahamiyatga ega, deb hisoblaganlar (vulkanizm-katastrofizm tarafdorlari A. Gumboldt va L. Bux ham shu fikrda edilar). "Vulkanistlar" va "plutonistlar"ning ilmiy qarashlari bir-biridan farqlansada, ularning har qaysisi Yer tarixida ichki kuchlarning hal qiluvchi rolini tan olganlar va ular orasidagi ilmiy bahslashuvlar geologiya fanini rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plutoniy

Plutoniy (lotincha Plutonium), Pu — sunʼiy yoʻl bilan olingan, aktinoidlar guruhiga mansub radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 94, atom massasi 244,0642. Plutoniyning barqaror izotoplari yoʻq; uning massa sonlari 232 dan 246 gacha boʻlgan 15 ta radioaktiv izotopi maʼlum. Plutoniyning ahamiyatga ega izotopi 244Ri(T1/2=8,26-107 yil)dir. Plutoniy 194041-yillarda amerikalik olim Plutoniy Siborg rahbarligida uranni ogʻir vodorod — deytronlar bilan nurlantirib olingan. Plutoniyning nomi Pluton planetasi sharafiga qoʻyilgan. Uranni a- zarrachalar bilan bombardimon qilib, Plutoniyning yengil izotoplari olingan. Uranni neytronlar bilan yoritganda, uran neytronlarni ketma-ket qamrab olishi natijasida Plutoniyning ogʻir izotoplari hosil boʻladi. Plutoniy barcha izotoplari yarim yemirilish davrining muddati Yerning yoshidan anchagina kichik, shuning uchun barcha boshlangich Plutoniy (Yer planetasi tashkil topayotganda mavjud boʻlgan) butunlay parchalanib ketgan.

Plutoniy yaltiroq oq metall. Sutoklanish temperaturasi 640°, qaynash temperaturasi 3352°, zichligi 19,86 g/sm3, atom radiusi 1D62A. Plutoniyning kimyoviy xossalari uran va neptuniyning xossalariga oʻxshash. Plutoniy kimyoviy faol element. Oʻz birikmalarida 3, 4, 5 va 6 valentli. Plutoniy kislorodda yondirilsa, uning eng barqaror oksidi RiO2 hosil boʻladi. Plutoniy vodorodni yutish xossasiga ega. Boshqa metallar va metallmaslar bilan birikmalar hosil qiladi.

Plutoniyning sanoatda ishlab chiqarilishi yadro reaktorlarida 238U yadrosiga neytronlar taʼsir ettirishga asoslangan. Plutoniy, odatda, PuF3, PuF4 yoki PuO2 ni bariy, kalsiy yoki litiy bugʻlari bilan qaytarib olinadi. Plutoniy nihoyatda zaharli. Organizmga kirganida chiqib ketmaydi, suyakka oʻtib, yigʻiladi. Plutoniyni ishlatishda ehtiyot choralariga rioya qilish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Plyuviograf

Plyuviograf (lotincha: pluvira — yomgʻir va ... graf) — yogʻin mikdrri, jadalligi, qancha vaqt davom etganligini qayd qilib boradigan oʻziyozar meteorologik asbob. Yogʻin qabul qilgich idishdan naycha orqali poʻ-kakli silindrli idishga tushadi; poʻkakning vertikal oʻqiga uchiga pero oʻrnatilgan mil gorizontal holatda biriktirilgan boʻlib, soat mexaniz-mi yordamida ayla-nadigan oʻziyozar tasmaga gegib turadi. Yogʻin tushgan sari peroli poʻkak koʻtariladi va yozuv boʻyicha uning yogʻgan payti, jadalligi va umumiy miqdori haqida maʼlumot olinadi. Silindr idish toʻlganidan soʻng yogʻin avtomatik tarzda nazorat idishiga tushadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plyuralizm

Plyuralizm yoki Pluralizm ( — koʻplik):

1) borliqning bir necha (yoki koʻplab) mustaqil ibtidosi yoki bilimning bir qancha asosi mavjud deb hisoblovchi falsafiy qarash. , manfaatlar, gʻoyalar, qarashlarning ham koʻpligini bildiradi. "P." terminini nemis faylasufi X. Volf (16791754) kiritgan (1712). P.ning aksi — monizm. Gʻarb falsafasida juda koʻp oqim boʻlib, ular hozirgi falsafaning plyuralistik harakteridan dalolat be-radi (pragmatizm, personalizm, hayot falsafasi va boshqalar); 

2) jamiyat siyosiy tizimining xususiyati. Bunda ijtimoiy guruxlar oʻz manfaatlarini oʻz vakillari (siyosiy partiyalar, kasaba uyushmalari, diniy va boshqa tashkilotlar) orqali ifodalash uchun tashkiliy tar-tib-qoida tusini olgan imkoniyatlarga ega buladilar. Jamiyatni demokra-tiyalash jarayonida (qarang: Demokratiya) P. shakllanib, rivojlanadi: u ijtimoiy guruxlarning turli-tuman manfaatlarini aks ettiruvchi har xil qarashlar, fiqolar mavjudligini anglatadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Chirmashiq

Chirmashiq, Chirmovuq (Hedera) — araliyadoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimliklar turkumi, daraxtlar tanasiga chirmashib oʻsadigan daraxtsimon lianalar. Boʻyi 30 m gacha. Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyoda 15 turi usadi. Oddiy (asl) plyushch eng koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmatik asboblar

Pnevmatik asboblar - ichiga pnevmatik (havo kuchi bilan ishlaydigan) dvigatel (motorcha) oʻrnatilgan dastlabki ish kurollari. Pnevmatik bolgʻalar, perforatorlar (teshiklar teshuvchi asboblar), beton qoʻporgichlar, gayga buragichlar, arralar, qaychilar, silliqlash (yaltiratish) va parmalash mashi-nalari Pnevmatik asboblar jumlasiga kiradi. Odatda, Pnevmatik asboblarning vazni 2–10 kg dan oshmaydi. Ularda porshenli va rotatsion dvigatellar (quvvati 0,15 dan 1,75 kvt) qoʻllanadi. Pnevmatik asboblarda ishlatiladigan siqiq havo bosimi — 0,6—1 Mn/m2 (6–10 kg kuch/ sm2). Oddiyligi, ishlatish qulayligi, xavfsizligi, har qanday sharoitda ishlatish mumkinligi va boshqa afzalliklari tufayli Pnevmatik asboblar keng qoʻllanadi. Pnevmatik asboblar kurilishda, mashinasozlikda, metallarga ishlov berishda, kon sanoatida, transportda, avtomobillarni taʼmirlash us-taxonalarida, uy-roʻzgʻorda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmatik pochta

Pnevmatik pochta (yun. pneumatikos — havoga oid) — pnevmotransportnmnt turli hujjat va mayda narsalarni havo oqimi yordamida quvur boʻylab tashiydigan turi. Birinchi Pnevmatik pochta 1853-yil London telegrafida qurilgan. Pnevmatik pochta qurilmasining asosiy elementlari: quvurlar, konteynerlar, qabul qilishtarqatish qurilmalari va havo haydagich. Pnevmatik pochtaning ichki (bino ichida ishlatiladigan) va tashqi (shahardagi korxona va muassasalarni bogʻlaydigan) xillari bor. Ichki Pnevmatik pochta quvurlari ichki diametri 50–120 mm li quvurlardan yaxlit qilib ishlanadi. Quvurlar latun, dyuralyuminiy, poʻlat, polixlorvinildan yasaladi.

Tashqi Pnevmatik pochta qurilmalarida yerga koʻmilgan 65–1000 mm diametrli poʻlat, plastmassa yoki asbest-sement quvurlardan foydalaniladi. Ular bilan qoʻshni styalar orasidagi masofa bir necha km gacha, umumiy uzunligi esa bir necha yuz km gacha boradi.

Pnevmatik pochta styalari toʻgʻri, radial va halqasimon sxemalarda biriktiriladi. Pnevmatik pochtadan aloqa korxonalari, kutubxo-nalar va boshqa muassasalarda hujjatlar-ni, kasalxonalarda kasallik tarixi va doridarmonlarni, sanoat korxonalaridagi laboratoriyalarda esa detallar, asboblar va namunalarni tashishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmatoliz

Pnevmatoliz, pnevmatolit (yun. pneumatos — yengil shabada va lysis — ajralish, erish) — magmadan ajralib chiqqan rudali elementlar, gazlar va suv bugʻlariga boy suyukdiklarning togʻ jinslari bilan oʻzaro reaksiyaga kirishib, turli minerallar hosil boʻlishi. Suyuqlik tarkibida qalay, fosfor, oltingugurt, xlor, ftor, margi-mush, volfram, berilliy, litiy, molibden va boshqa elementlar boʻladi. Magmaning keyinchalik sovishi natijasida suv buglari va gazlar suyuqlikka aylanib, gidrotermal jarayon yuzaga keladi. P. natijasida pnevmatolit konlar shakllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmatolit konlar

Pnevmatolit konlar - pnevmatoliz natijasida magmadan ajralib chiqqan gazlar va ularning boshqa jinslarga taʼsiridan Yerning chuqur qismida hosil boʻlgan foydali qazilma uyumlari. Pnevmatolit konlarni tashkil qiladigan rudalar tomir, daykalar shaklida uch-raydi. Kon rudasining kristallari va donachalari yirik boʻladi. Nodir me-tallar rudalari tarkibidagi albit, turmalin, flyuorit, kvars, topaz, muskovit va boshqa slyudalar Pnevmatolit konlarning tipik minerallari hisoblanadi. Hosil boʻlgan kvars, dala shpati va boshqa yirik kristallarning ogʻirligi bir necha yuz kg boʻlishi mumkin. Bunday konlar uchun metasomatizm xos. Pnevmatolit konlar Rossiya Federatsiyasi (Sharkiy Sibir), Qozogʻistonda, Oʻzbekistonning Zirabuloq-Ziyovuddin, Nurota togʻlarida keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmo...

Pnevmo... (yun. pneuma — nafas olish, havo; pneumon — oʻpka) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, nafas olish va chiqarish, havo va oʻpka bilan bogʻliq harakat-holat yoki kasalliklarni bildiradi (mas, pnevmokokklar, pnevmotoraks).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmoavtomatika

Pnevmoavtomatika (pnevmo... va avtomat) — avtomatik rostlash va boshkarish vositalari majmui; pnevmatik tizimlar va qurilmalar yordamida ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatik boshqarish va fizik kattaliklar (bosim, sath, temperatura va boshqalar) ni rostlab turish usullarini ishlab chikish, texnika vositalarini yaratish bilan shugʻullanadi. Unda avtomatik rostlash, uzokdan turib boshkarish, signalizatsiya va himoya tizimlari majmuini yaratishda kompleks elastik kuch pnevmoavtomatikasi, sanoat pnevmoavtomatikasi elementlarining universal tizimini ishlab chikish masalalari oʻrganiladi; rostlagichlar, pnevmatik datchiklar, oʻzgartirgichlar, summatorlar, himoya va signalizatsiya kurilmalari yaratiladi. P. kimyo, neft, gaz va oziq-ovqat sanoatlari, yogʻochga ishlov berish korxonalarida keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmokokklar

Pnevmokokklar (lotincha pneumon -nafas va kokklar, streptococcus pneumoniae) — streptokokklar turkumiga mansub bakteriyalar. Hujayrasi (diametri 0,5—1,25 mkm), odatda, juft, harakatsiz, dumaloq yoki oval shaklda, grammusbat aeroblar. P. tashqi muhit sharoiti taʼsiriga kam chidamli, patogenlik xususiyatiga ega. Pnevmoniya va nafas organlarining boshqa kasalliklarini qoʻzgatadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmokonioz

Pnevmokonioz (yun. pneumon — oʻpka va konia — chang) — zararli changlarni uzoq vaqt yutishdan paydo boʻladigan oʻpka kasalliklari guruhi. P.ga kon-ruda, kumir, mashinasozlik va sanoatning boshqa tarmoklari ishchilarining xavfeizlik texnikasi qoidalariga rioya qilmasliklaridan paydo boʻladi.

Klinik belgilari, kechishi va asoratlariga koʻra farq qiladigan P.ning rivojlanish muddatlari har xil boʻlib, bu — havoning ifloslanish darajasi, changning harakteri, orga-nizmning individual sezuvchanligi va boshqa sabablarga qarab anikdanadi.

P.ning oldini olish uchun ishlab chiqarish korxonalarida, konlarda havoning ifloslanishiga qarshi kurashish, ishchilar, albatta, individual himoya vositalaridan foydalanishlari va vaqtvaqti bilan tibbiy koʻrikdan oʻtib turishlari kerak. Kasallikning zoʻrayib ketishiga yoʻl qoʻymaslik uchun silikoz, asbes-toz va boshqa bilan kasallangan bemorlarni zararli changlar boʻlmaydigan boshqa ishga oʻtkazish zarur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kasalliklar
Pnevmotoraks

Pnevmotoraks (yun. pneuma — havo, nafas va thorax — koʻkrak) — plevraning visseral (ichki) va pariyetal (tashqi) varaqlari oraligʻiga havo toʻplanishi; patologik holat. P. bir tomonlama yoki ikki tomonlama, toʻplangan havoning miqdoriga qarab qisman yoki toʻliq (total) boʻlishi mumkin, bunda oʻpka qisman yoki toʻliq kuchayadi (kollaps holatiga keladi). Ochiq, yopiq va klapanli P. ajratiladi. Agar nafas olganda havo plevra boʻshligʻiga erkin kirsa va nafas chiqarganda erkin chiqsa, ochiq P.; plevra boʻshligʻiga havo kirgan teshik berkilib qolsa va havo tashqariga chiqa olmasa, yopiq P. deyiladi. Nafas olganda havo plevra boʻshligʻiga kirsa-yu, nafas chiqarganda biror sabab bilan chiqmasa plevra bo'shligʻida havo bosimi ortib boradi, bu klapanli yoki vintelli P. deb ataladi.

Kelib chiqishiga koʻra, travmatik, operatsion, spontan va sunʼiy P. farqlanadi. Travmatik P. kukrak qafasi yoki oʻpka toʻqimasi shikastlanishi natijasida, operatsion P. koʻkrak qafasi aʼzolarida xirurgik muolajalar oʻtkazilganda vujudga keladi. Spontan P. oʻz-oʻzidan, hech bir sa-babsiz koʻkrak qafasi va oʻpka toʻqimalarida jarohatsiz plevra boʻshligʻida havo toʻplanishi bilan kechadi. Lekin har bir holda ham oʻpkada kam ifodalangan oʻzgarishlar paydo boʻlishi isbotlangan. Spontan P. koʻproq20—40 yoshli erkaklarda, ayollarga nisbatan koʻproq uchraydi. Koʻpincha spontan P. oʻtkir yoki oʻrtacha oʻtkir tarzda kechadi. Toʻliq sogʻlom vaqtida fizik zoʻriqish taʼsirida, yoʻtal xurujidan keyin toʻsatdan koʻkrak qafasida kuchli ogʻriq, hansirash, quruq yoʻtal, yurak urishi, baʼzan sianoz paydo boʻladi. Klapanli P. kasallikning eng ogir shakli boʻlib, unda nafas va yurak faoliyati buzila-di; nafas yetishmasligi, ogʻriq va sianoz roʻyrost ifodalanadi. Bemor talvasa holatiga tushadi, nafas olish tez va yuzaki boʻladi.

P. diagnozi koʻkrak qafasini fizikal tekshirish, plevrani punksiya qilish va rentgenoskopiya tahlillariga koʻra aniqlanadi. Bemor, asosan, kasalxonada davolanadi. Konservativ davo naf bermasa, xirurgik usul qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnevmotransport

Pnevmotransport (pnevmo... va transport) — sochiluvchan va donali materiallar (bugʻdoy, un, paxta va boshqalar) ni havo yoki gaz kuchi bilan tashishga im-kon beradigan qurilmalar majmui. Havo yoki gazning tortish kuchini vujudga keltirish uchun ventilyator (nasos)lardan foydalaniladi. P.ning soʻradigan, haydaydigan va aralash xillari bor. P. yuklash mexanizmi, quvurlar, materialni havodan ajratadigan qurilma (separator), kompressor va avtomatik boshqarish asboblaridan ibo-rat. Yuklash (materialni quvurga yunaltiruvchi) uskunalarining vintli va kamerali xillari keng tarqalgan. Ish unumdorligini oshirish uchun aralash (vintli va kamerali) P. ishlatiladi. P. sanoatda, qurilishda (kukunsimon, donali va boʻlakli yuklar, sement, kumir kukuni, kul, kum va boshqa tashish) va boshqa joylarda qoʻllanadi. Paxta terish va koʻrak chuvish mashinalarida ham P. bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pnompen

Pnompen — Kambodja poytaxti, Tonlesap daryosining Mekong daryosiga quyilish joyidagi port. Iqlimi subekvatorial, mussonli ikdim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24,6°, iyulniki 27,5°. Yillik yogʻin oʻrtacha 1470 mm. Aholisi 920 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), aksari kxemerlar. Transport yoʻllari tuguni. Transport yoʻli orqali Kampongsaom porti va Bangkok shahri bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kema va avtomobil taʼmirlash, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, oziq-ovqat, yogʻochsozlik, tamaki, toʻkimachilik sanoati korxonalari, issiqlik elektr styasi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Rivoyatga koʻra, P. 14-asrda vujudga kelgan. 1443-yildan mamlakatning vaqtvaqti bilan, 1866-yildan esa doimiy poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklaridan Pnom ibodatxonasi, Qirol saroyi majmuasi va boshqa saqlangan. P. — mamlakatning madaniy va ilmiy markazi: 3 universitet, oliy texnika instituti, iqtisodiyot instituti va boshqa oliy oʻquv yurtlari, ilmiy jamiyatlar, muzeylar, kutubxonalar, teatrlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Po

Po — Italiyadagi eng katta dare. Uzunligi 652 km, havzasining maydoni 75 ming km². Gʻarbiy Alp togʻlaridan boshlanib, koʻp qismi Padana tekisligidan oqadi va Adriatika dengiziga botqoqli delta (maydoni 1,5 ming km²) hosil qilib quyiladi. Vodiysi keng, oʻzani egri-bugri. Daryoga juda koʻp irmoklar qoʻshilgan, delta qismida esa tarmoqlarga boʻlinadi. May—iyun va oktyabr,— noyabrda toʻlib oqadi, tez-tez toshib turadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1460 m³/sek. Dare dengizga yiliga 46 km suv, 13—15 mln. t oqiziqkel-tiradi. Podan sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Quyilish yeridan Pyachensa shahrigacha kema katnaydi. Irmoklari va kanallar orqali Lagomajore, Komo, Garda va boshqa koʻllar bilan tutashgan. Dare boʻyidagi yirik sha-harlar: Turin, Pyachensa, Kremona va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Italiyadagi daryolar
Turkum:Daryolar
Turkum:Dengizlar
Turkum:Italiya
Turkum:Okeanlar
Pobeda

Pobeda — Bolgariyaning shimoli-sharqida joylashgan. Dobrich viloyatidagi qishloqGuide Bulgaria, Accessed May 23, 2010.

 

 

Turkum:Dobrich viloyati qishloqlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Pobedit

Pobedit — kobalt (10% cha) va volfram (90% cha) monokarbididan kukun metallurgiyasi usulida qovushtirib oli-nadigan qattiq qotishma. Mustahkam (Rokvell boʻyicha qattiqligi — 85—90; A shkalada), yeyilishga chidamli (0,5— 0,6 mg/mm2) material. P. termini volfram-kobalt guruhidagi boshqa qattiq qotishmalarga ham tatbiq qilinadi. P. mashinasozlikda chidamli va oʻtkir keskichlar, mustahkam asbob-qurollar yasash uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Povellit

Povellit (amerikalik geolog J. Pouell nomidan) — molibdatlar sin-figa mansub mineral. Kalsiyning molibdati SaMoO4, tarkibida 72% MoO3, 28% SaO boʻladi, 10% gacha molibden izomorf tarzda volfram bilan almashadi. Tetragonal sistemada kristallanadi, dipiramidal va tabletkasimon kristallar hosil qiladi. Rangi sariq, sargʻishyashil, oq, koʻkimtiryashil, qizgʻish boʻladi. Olmos kabi yal-tiroq, tangasimon agregatlari sadaf rangli. Qattiqligi 3,5. Zichligi 4250– 4520 kg/m3. Oʻta moʻrt, sinish yuzasi notekis. Molibden rudalari oksidlanishi yoki gipergen jarayonlar zonasida molibdenit singari rivojlanib hosil boʻladi. Gipergen minerali si-fatida siyenit-pegmatitlarda va gidrotermal tomirlarda Islandiya shpati va seolitlar bilan birgalikda uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Povest

Povest (rus. povestvovat — hikoya qilish) — adabiy janr (qarang Qissa).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Povidlo

Povidlo (polyakcha, povidla) — mevalar, rezavor va shakardan tayyorlanadigan shirinlik. Olma, nok, olxoʻri, oʻrik va boshqa mevalar yoki ularning aralashmasi pyuresi (boʻtqasi)ga shakar (odatda 1 dan 1,8 qismgacha pyurega 1 qism shakar) qoʻshib qaynatib tayyorlanadi. Tabiiy kislotasi past boʻlgan pyurega limon yoki b. oziq-ovqat kislotasi qoʻshiladi. Tayyorlangan mevalar ozgina suv solingan idishga solinib, qopqogʻi berk holda 10—20 min. qaynatiladi. Mevalar pishib yumshagach, shakar qoʻshiladi va ochiq idishda quyulgunga qadar (taxminan 1—1,5 soat) kavlab turib pishiriladi. Tayyor P. tarkibida 34% dan ortiq namlik, kamida 60% shakar; 100 g P.da 250—260 kkal boʻladi. Tayyor P. quruq shisha idishlarga solinib, usti temir qopqoq, sellofan yoki pergament qogʻoz bilan yopiladi. P.ni salkin va quruqjoyda 8—9 oy saqlash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Pogodin

Nikolay Fyodorovich Pogodin (taxallusi; asl familiyasi Stukalov) 1900.3 (16).11, Donetsk viloyati — 1962.19.9, Moskva — rus dramaturgi. Ijodi 1920-yillardan boshlangan. Pogodin sovet voqeligini tasdiklovchi pyesalar yozgan ("Mening doʻstim", 1932; "Aslzodalar", 1934) va inqilobiy davrning sahnaviy yilnomasini yara-tishga intilgan "Miltikli kishi", 1937; "Kreml kurantlari", 1942 (1956-yilda kayta ishlangan); "Alvon bulutlar", 1955; "Uchinchi patetik asar", 1958 va boshqa. Pogodin bu va boshqa sahna asarlari hamda kinossenariylarida Oktabr davlat toʻntarishi va uning rahbarlari obrazini sovet mafkurasi talablari asosida talqin etdi. Pogodin umrining soʻnggi yillarida "inqilobiy romantik" voqealar tasviridan qochib, shaxs erkinligi, ruhiy olamining kommu-nistik axloq meʼyorlariga daxleizligi haqida hikoya qiluvchi "Petrarka soneti" (1957), yoshlar ruhiy olamining shakllanishi mavzuiga bagishlangan "Kichkina talaba" (1959), "Moviy rapsodiya" (1961) pyesalari va "Kah-rabo marvarid" (1960) romanini yaratdi. Pogodin 2-jahon urushi yillarida Toshkentda yashab, Hamid Olimjon, Uygʻun va Chustiy bilan hamkorlikda "Oʻzbekiston qilichi" pyesasini yezdi (1943). Pogodinning bir necha pyesalari Oʻzbekiston teatrlari sahnasida qoʻyilgan."POGODIN Nikolay Fyodorovich" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sovet yozuvchilari
Pogonoforalar

Pogonoforalar (Pogonophora) — umurtqasiz hayvonlar tipi. Dastlab 1914-yilda topilgan. Shakli ipsimon, uzunligi bir necha sm dan 1,5 m gacha, xitin nay ichida joylashgan. Gavda boʻshligʻi selom, ichagi boʻlmaydi. Asosan, gavda boʻshligʻida uchraydigan ol-tingugurt bakteriyalari sintezlaydigan organik moddalar hisobidan oziqlanadi. Ayirish organlari — selomoduktlar 1 ta segmenti boʻshligʻiga ochiladi. Paypaslagichlari orqali na-fas oladi. Qon aylanish sistemasi yopiq, yuragi qorin tomonda. Nerv sistemasi nerv tugunlari toʻplami — miyadan va qorin terisi epiteliysida joylashgan boʻylama nerv stvolidan iborat. Ayrim jinsli. Tuxumdan 2 ta kiprik belbogʻli va ichakli lichinka chiqadi, keyinchalik ichak soʻrilib ketadi. 2 sinf: frenulyatlar, yaʼni suvliklilar (150 tur) va afrenulyatlar, yaʼni suvsizlilar (2 tur) sinflariga ajratiladi. Dengiz tubida, odatda, 3 dan 10 km gacha chuqurlikda oʻtroq yashaydi. Tuzilishi birlamchi hamda ikkilamchi ogʻizlilarga oʻxshab ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poda

Poda (chorvachilikda) —birturga oid chorva mollari toʻdasi. P.lar chorvachilik xoʻjaliklarida alohida saqlash, bogʻlab bokish yoki yaylovda oʻtlatish (bokish) uchun tashkil etiladi. Yaylovda bokilganda sokin sigirlar 100—200, bu-zoklar 30—60, semirtiriladigan yosh mollar 150—200; qoʻychilikda ona qoʻylar 200— 800, axta koʻchqorlar 600—1200 boshdan iborat boʻladi. Qoʻylar P.si otar, yilkilar P.si uyur deb ataladi. 2) xoʻjalik (ferma)da boʻlgan bir turdagi xayvonlarning umumiy soni (boshi). P. tarkibi, undagi xdyvonlarning jinsi, yoshi va ishlab chiqarish guruhlarining nisbati, ularning ahamiyati hamda foydalanish muddatlari P.ni koʻpaytirish shart-sharoitlariga bogʻliq. P.ning zarur struktu-rasini saqlab turishda podaning rejalashtirilgan aylanmasiga rioya etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yelena Podgurskaya

Yelena Genrixovna Podgurskaya (1896, Moskva — 1968.30.9, Toshkent) — koʻgʻirchoq teatri rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1956). Moskvadagi Stroganov badiiy bilim yurtining haykaltaroshlik boʻlimini tugatgan (1918). 1929-yildan Toshkentda. Dastlab Yosh tomoshabinlar teatrida, 1929-yildan Respublika pio-nerlar saroyi qoshidagi Davlat qoʻgʻir-choq teatrida, 1939-yildan Respublika qoʻgʻirchoq teatrida rassom. P. teatrda sahnalashtirilgan spektakllarni badiiy bezab, spektakllar ruhiga moye qoʻgʻirchoqlar yaratishga, milliy kolo-ritni aniq berishga intildi. Uzbek ("Ur, toʻqmoq", "Sehrli chanoq", "Ziyod botir" va boshqalar), rus ("Ulik malika va yetti bahodir haqida ertak", "Alyonushka opa va Ivanushka uka", "Qor mali-kasi" va boshqalar), arab ("Alibobo va qirq qaroqchi"), chex ("Irjik bahodir") va boshqa xalklar ertaklari asosida va boshqa mavzularda yaratilgan spektakllarga rassomlik qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Podoliya qirlari

Podoliya qirlari, Podoliya platosi — Ukrainaning jan.-gʻar-bidagi qirlar. Dnestrning chap sohilida. Shim.gʻarbdan jan.-sharqqa choʻzilgan. Ohaktosh, mergel, qumtosh va slanetslardan, sharqiy qismi esa granit va gneyslardan tarkib topgan. Eng baland joyi 471 m (Kamula togʻi). Podoliya qirlarining katta qismi haydalib, deh-qonchilik qilinadi. Dub oʻrmonlari va oʻtloq dashtlari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Podolsk

Podolsk — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1781-yildan), Paxra daryosi sohilida. Moskvadan 43 km janubidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 300 ming kishi (2025). Mexanika (tikuv mashinalari), mashinasozlik (bugʻ qozonlari va boshqalar), qishloq xoʻjaligi mashinalari, akkumulyator, kabel zavodlari, rangli metallurgiya, qurilish materiallari korxonalari va boshqa bor.

P.ning sanoati 19-asrning oxiridan rivojlana boshladi (sement zavodi, tayyor qismlardan "Zinger" tikuv mashinalari yigʻish zavodi va boshqa qurildi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moskva viloyati shaharlari
Podpolkovnik

Podpolkovnik (rus. polkovnikdan quyi) — bir qator davlatlar qurolli kuchlarida zobitlik unvoni. Podpolkovnik unvoni rus armiyasida 17-asrdan mavjud boʻlgan. U polk komandirining oʻrinbosari, polk shtabining boshligʻi, alohida batalon, harbiy qismlar komandiri lavozimlarida boʻlishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari, ichki ishlar vazirligi, soliq, bojxona, chegara va boshqa qismlardagi zobitlik unvoni.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Harbiy unvonlar
Podshipnik

Podshipnik — aylanuvchi val va oʻqlarning tayanchi. Mexanizmning aylanuvchi yoki tebranuvchi kismlari vaziyatini boshqa qismlarga nisbatan cheklaydi, valdan tushadigan kuchlarni bevosita qabul qilib, valning ravon va oson aylanishiga imkon beradi. Sirpanish va dumalash P.lari bor. Sirpanish P.larining tayanch sir-ti silindr, konus yoki shar shaklida boʻlishi, tayanch sirt bilan val boʻyni quruq (moysiz), yarim quruq yoki suyuq ishqalanib (yaʼni moylanib) ishlashi mumkin. Bunday P.larning ajraladigan va ajralmaydigan xillari boʻladi. Ajraladigan P.da vkladish, ajralmaydiganida vtulka, odatda, korpusdagi teshikka, tayanch sirt bilan val boʻyni orasiga oʻrnatiladi. Bular antifriksion materiallar (babbit, tekstolit, rezina, plastmassa va boshqalar) dan tayyorlanadi. Dumalash P. ichki va tashqi halqalar, tebranish jismlari (sharcha, rolik) hamda separatordan iborat. Taʼsir qiladigan kuch yoʻnalishiga qarab, radial, radialtirak P.lar boʻladi.

Tebranish jismlari va halqalarning ish sirtlari shakliga qarab, sharchali, rolikli, sharchali-sferik, silindr, qisqa va uzun rolikli, konus rolikli, sferik-konus rolikli, ignali xillarga; tebranish jismlarining qatorlar soniga qarab, bir, ikki va koʻp qatorli va boshqa xillarga boʻlinadi. Dumalash P. yuqori sifatli poʻlatdan tayyorlanadi. Moylanish usuliga qarab, oʻz-oʻzidan va majburiy moylanadigan P.lar boʻladi. P. mashinasozlik, kemasozlik, samolyotsozlik va boshqa sohalarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilRollarda rulmanlarni podshipnik

 

Turkum:Texnika
Podsho pirim majmuasi

Podsho pirim majmuasi — Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi meʼmoriy yodgorlik. Dastlab Fargʻona vodiysida islom dinini targʻib qilgan Shoh Jalil qabri ustiga sagʻana qurilgan, keyinchalik atrofida P.Podsho pirim majmuasi barpo etilgan. Majmua 2 hovlidan iborat. Birinchisida peshtoq-gumbazli darvozaxona (15-asr) hamda uning yon tomoniga qurilgan mayejid (20-asr), ikkinchisida 15— 16-asrlarga oid qabr va sagʻanalardan iborat maqbara bor.

Mayejid toʻgʻri toʻrtburchak tarhli xonaqoh, shifti mahalliy meʼmorlik uslubida oʻziga xos bezakdor qilib ishlangan. 3 tomoni ayvondan iborat. Ayvon shiftini 44 ustun koʻtarib tu-radi. Pogʻonali qilib bir tomonlama qurilgan maqbara (18x8m), shim.-jan. oʻqi boʻylab joylashgan chortoq tarhli ziyoratxona (5,2x5,2 m) va goʻrxona (4,3x4,3 m) dan iborat. Ziyoratxona devori sathiga chuqur ravoqli tokchalar ishlangan. Xona ichi ganch suvoqli, ravoqsimon darchalar orqali xonaga yorugʻlik tushadi. Darchalarga panjaralar ishlangan. Ikki tabaqali yogʻoch eshiklar yassi oʻyma naqshlar bilan bezatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Podshoh

Podshoh yoki podsho, shoh (qadimgi forscha, pati — hukmdor va shoh) — 1) Yaqin va Oʻrta Sharqdagi baʼzi mamlakatlar hukmdorlari. Dastlab Sosoniylar davlatida qoʻllanila boshlagan. 2) Rossiya hukmdorlarining samoderjaviye agʻdarilgunga qadar oʻzbeklar orasidagi nomi (boshqa nomlari — chor, oq podshoh).

 Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

 
 
Turkum:Unvonlar
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Shoh

thumb|Fath Alishoh (shoh)
Shoh — Yaqin va Oʻrta Sharqdagi ayrim musulmon mamlakatlari va Hindistonda (Dehli sultonligi) hukmdor (podshoh, qirol) unvoni. Shoh unvoni dastlab Sosoniylar davlatida qoʻllangan. Eronda shahanshoh koʻrinishida saqlangan.

 Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya
 Podshoh

 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Poyezd

Poyezd — bir yoki bir necha vagon tirkalgan tarkib (sostav). Vagonlar bir-biriga maxsus tirkash moslamasi (avtoulagich) bilan ulanadi. Poyezd umumiy signalizatsiya tizimi bilan taʼminlanadi. Bitta yoki bir nechta tirkama ulangan avtomobil avtopoyezd deb ataladi. Poyezdning shoshilinch yoki navbatsiz (tiklash, oʻt oʻchirish, qor tozalash va boshqalar) va hokazo xillari bor. Poyezd, asosan, yirik stansiyalarida harakat grafigi va poyezd tuzish planiga muvofiq tuziladi. Foydalaniladigan tortish kuchiga va qabul qilish-joʻnatish yoʻllarining uzunligiga qarab, har bir poyezd kategoriyasi uchun sostavning ogʻirligi va uzunligi belgilanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
thumb|Poyezd
 Parovoz

 

 Bibliografiya
Dmitriy Pojarskiy

Pojarskiy Dmitriy Mixaylovich (1578.1.11 - 1642.20.4) - knyaz, boyar (1613-yildan), L/ininning safdoshi. 1-zemstvo koʻngillilar qoʻshini qatnashchisi (1611), 2-zemstvo koʻngillilar qoʻshini va muvaqqat Zemstvo hokimiyati rahbarlaridan biri. Moskvani polyaklar intervensiyasidan mudofaa qilgan (1612). 1617—40 yillar Moskvada turli mahkamalarni boshqargan. Zaraysk (1610), Novgorod (1628— 31) va Pereyaslavl-Ryazan (1638) shaharlar voyevodasi. Pojarskiy XVII asrning 1-yarmida Rossiyadagi eng yirik yer egalaridan biri boʻlgan. Moskva (Minin bilan birga qizil maydonda) va Nijniy Novgorod shaharlarida haykal oʻrnatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Poziriq mozorqoʻrgʻonlari

Poziriq mozorqoʻrgʻonlari - temir davriga oid mozorqoʻrgʻonlar (miloddan avvalgi 5— 3-asrlar). Oltoydagi Poziriq vodiysida. Poziriq mozorqoʻrgʻonlaridan M. P. Gryaznoye (1929) va S. I. Rudenko (1947- 49) miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalariga oid 5 ta katta mozorqoʻrgʻon ochishgan. Ular katta tosh tepaliklardan iborat. 4 m. gacha chuqurlikda 50 m² ga yaqin maydonga aylana lahadlar qurilgan. Toshqoʻrgʻonlar ostida muzliklar vujudga kelganligi natijasida dafn jihozlari va turli asbob-anjomlar saqlanib qolgan. Topilmalarning koʻpchiligi sanʼat buyumlari boʻlib, oltoyliklarning Oʻrta Osiyo saklari va Jan. Rossiya skiflari bilan yaqin aloqada boʻlganligidan darak beradi. Topilmalar ora-sida otliklar, ovchi itlar va kiyiklar tasviri solingan dunyoda eng qad. Old Osiyo patli gidami va shoyi matolar bor. Qabila boshliklarining dabdabali dafn etilishi Oltoy chorvador jamoalarida ijtimoiy boʻlinish mavjudligini koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Rossiya tarixi
Pozitiv

Pozitiv (lotincha: positivus — musbat, ijobiy) — fotografiyada — fotosuratga yoki kinoga olish obʼyekti (odam, manzara va boshqalar) da ranglar (yorugʻliksoya) nisbati qanday tarqalgan boʻlsa, fototasvirda ham shunday nis-batda aks etadigan haqiqiy tasvirPoziriq mozorqoʻrgʻonlari: mozorqoʻrgʻondan topilgam egar va misdan ipshppgan chilimlar. Ermitaj, Sankt-Peterburg (foto yoki kinotasvir); negativnint aksi. Oq-qora tasvirda yorugʻliksoya nisbati, rangli tasvirda ranglar nisbati tasvir anikligini belgilaydi. P. nega-tivdan pozitiv fotomaterial — foto-qogʻozga, pozitiv foto yoki kinoplyonkaga kontakt usulida yoki proyeksiyalab hosil qilinadi. Bu jarayon negativ-P. jarayon deb ataladi. Rangli kino-fotografiyada bu jarayondan tashqari 3 rangga ajratilgan negativdan foydalaniladi. P. maxsus pozitiv ochiltirgich mod-dalar yordamida ochiltiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pozitivizm

Pozitivizm ( – ijobiy) – falsafiy yoʻnalish. Unga koʻra, barcha chinakam (pozitiv) bilimlar maxsus fanlar yigʻindisi natijasidir; fan biror falsafaning oʻz ustidan hukmronligiga muhtoj emas. Pozitivizmga XIX asrning 30-yillarida Auguste Comte asos solgan („pozitivizm“ terminini kiritgan). Pozitivizm tabiiy va ijtimoiy fanlar metodologiyasiga (ayniqsa, XIX asrning 2-yarmida) taʼsir koʻrsatgan. Pozitivizmning hozirgi shakli – neopozitivizm. 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pozitron

Pozitron ( — musbat va ), ye* — musbat elektr zaryadli elementar zarra, elektronning antizarrasi. Uning zaryadi ye=1,60218910-" Kl.; massasi /ya=0,91093- YU"30 kg; magnit momenti ss=9,2848-10-24 J/Tl. P. spini 1/2 ga teng boʻlib, Fermi — Dirak statis-tikasiga boʻysunadi. Antizarralarning mavjudligini birinchi boʻlib P. Dirak bashorat qilgan (1931). Bu nazariyaga asosan zarra va antizarraning massasi, yashash vaqti va spinlari bir xil boʻlib, elektr zaryadi va magnit mo-mentlari modul jihatdan teng, ammo ishoralari qaramaqarshi boʻlishi kerak edi. Keyinchalik ular tajribalarda toʻla tasdikdandi. Birinchi antizarra — P.ning mavjudligini K. D. Anderson kuchli magnit maydoniga joylashtirilgan Vilson kamerasi yordamida kashf etgan (1932).

P. elektromagnit, gravitatsion va kuchsiz oʻzaro taʼsirlarda ishtirok etadi va leptonlar sinfiga kiradi. Statistik xususiyatiga kura, P. fermion hisoblanadi. P. turgʻundir, lekin u elektron bilan toʻqnashganda ye+ yeg juftlar annigilyasiya hodisasi sodir boʻlganligi uchun jismda qisqa vaqt yashaydi. Mas, qoʻrgʻoshinda P.ning yashash vaqti 5-10-" s ga teng.

P.lar bir zarraning ikkinchi zarraga aylanish jarayoni (mas, myuonning yemirilishida, u- kvantlarning P. elektron juftini hosil qilish jarayonida va baʼzi radioaktiv izotoplarning beta yemirilishi)da hosil boʻladi. Beta yemirilishdan hosil boʻlgan P.dan tekshirish maqsadlarida foydalaniladi. P.ning jismda sekinlashish va annigilyasiya jarayonlari jiyemning fizik va kimyo-viy xossalari (mas, kristall panja-raning defekti, elektron oʻtkazuvchanlikning tezliklar boʻyicha taqsimoti, baʼzi bir kimyoviy reaksiyalar kinetikasi) toʻgʻrisida maʼlumot beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pozitroniy

Pozitroniy — musbat zaryadi pozitron ye+ va elektron ye~ dan tashkil topgan zarra. Pozitronlarning modda atomlari bilan sekin toʻqnashuvidan hosil boʻladi. Ps bilan belgilanadi. P. tuzilishi vodorod atomiga oʻxshaydi, unda vodorod atomidagi proton oʻrnida pozitron boʻladi. P.ni 1951-yilda ame-rikalik olim M. Deych kashf etgan. P. massasi ikkita elektron massasiga teng, oʻlchami vodorod atomi diametridan ikki hissa ortiqroq. P. asosiy va gʻalayonlangan holatlarda boʻlishi mumkin. P. energiyasining asosiy sathi elektron va pozitron spinlarining oʻzaro taʼsiridan 2 ta satxga ajraladi. Ular orasidagi energiya farqi 8,41-10—* eV ga teng. Pastki sath antiparallel spinli zarralar (parapozitroniy)ning holatiga, yuqori sath esa parallel spinli zarralar (ortopozitroniy)ning holatiga moye tushadi. P. juda kiska vaqt (sekundning bir necha ulushicha) yashaydi, annigilyasiya tufayli pozitron va elektronlarga aylanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pozitsiya

Pozitsiya (lotincha positio — holat, vaziyat) — 1) biron narsaning joylashishi, dastlabki oʻrni (mas, shaxmat taxtasidagi donalar P.si); 2) biron-bir masala yuzasidan bildirilgan fikr, nuqtai nazar; dalil, voqea, hodisaning muayyan bahosi; shu bahoga muvofiq amalga oshirilgan xatti-harakat. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pozitsiya (tilshunoslik)

Pozitsiya (tilshunoslikda) — fonologik P., fonemaning unga xos semiologik (farqlash) vazifani belgilashda asos boʻluvchi holati; fonemaning bevosita qurshovi, uning soʻz tarkibidagi oʻrni, urgʻuga nisbatan hola-tini qamrab oladi. Fonologik P.ning kuchli va kuchsiz farqlanadi. Fonemaning oʻz farqlash vazifasini bajarishi uchun kulay pozitsiya kuchli P. deyiladi (mas, zoʻr va soʻr soʻzlari boshidagi undosh kuchli P.da-dir). Fonemaning oʻz farqlash vazifasini bajarishi uchun noqulay pozitsiya kuchsiz P. deyiladi (mas, rizq soʻzidagi z undoshi kuchsiz P.da, chunki uni s undoshidan farqlash qiyin).

Azim Hojiyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pozitsiya (harbiy)

Pozitsiya (harbiyda) — harbiy qismlar egallagan yoki ularning joylashishi uchun tayyorlangan maxsus oʻrin. P. muhandislik jihatidan puxta ji-hozlanadi va eshelonlashtirilgan mudofaa doirasining asosiy qismi hisoblanadi. P.ning asosini mudofaadagi qism yoki boʻlinmalarning oʻzaro yagona oʻt ochish tizimi bilan birlashtirilgan tayanch nuqtalar (punktlar) tashkil etadi. Har bir P. okoplar, pana joylar, aloqa yoʻllarini tutashtiruvchi transheyalar bilan oʻraladi. Bunday mu-handislik jihoz shaxsiy tarkib, qurolyarogʻ, oʻqdorilarning yashirin joylashishiga imkon yaratadi va P.da harbiy kuchlarning manyovr qilishiga yaxshi koʻmak koʻrsatadi. Muayyan vari-antlarda mudofaa doirasi ichkarisida oraliq P. qurilishi ham ehtimoldan xoli emas. Dushmanni chalgʻitish maqsa-dida muxim yoʻnalishlarda mudofaa chi-zigʻidan ancha oldinda P. barpo etiladi. Bundan tashqari, mudofaa ichkarisida soxta P. qurilishi, boʻlinma va oʻt ochish vositalarining jang vaqtidagi hara-katlari uchun qoʻshimcha yoki muvaqqat P. ham tashkil etilishi mumkin. Yalpi hujumga oʻtish oddidan boshlangʻich yerlarda motorlashtirilgan piyoda boʻlinmalar va tanklar uchun kutish P.si, raketa qoʻshinlarining uchirish qurilmalari uchun start P.si, artilleriya, minomyot va hokazo oʻt sochish qurollari uchun oʻt ochish P.si barpo etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poznan

thumb|300px|Poznan
Poznan — Polshaning gʻarbiy qismidagi shahar, Varta daryosi boʻyida. Poznan voyevodasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 578,2 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Poznan — mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Mashinasozlikning turli sohalari (jumladan, transport, qishloq xoʻjaligi, aniq mashinasozlik, elektrotexnika, priborsozlik va podshipniklar ishlab chiqarish) rivojlangan. Oziq-ovqat, rezina, parfyumeriya, tikuvchilik, oynashisha, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Poznanda har yili xalqaro va milliy yarmarkalar oʻtkaziladi. Universitetlar, teatrlar, muzeylar bor. Shaharga IX asrda asos solingan. X—XI asrlarda Polsha knyazlari qarorgohi boʻlgan. XIII—XIX asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar, xususan, gotika kostyoli (XIII—XV asrlar), ratusha (XIII—XVI asrlar) saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Polshadagi shaharlar