Eron va Turkiya chegarasi

Eron va Turkiya chegarasi uzunligi boʻlib, shimolda Ozarbayjon bilan uch tomonlama chegara nuqtasidan janubda Iroq bilan uch tomonlama chegara nuqtasigacha davom etadi.

 Tavsifi 
right|thumb| AQSh Davlat departamentining Eron-Turkiya chegarasi xaritasi
Chegara shimolda Ozarbayjonning Naxichevan Avtonom Respublikasi bilan Araz daryosi boʻyidagi uch tomonlama chegara nuqtasidan boshlanadi. Keyin chegara Karasu Chayi daryosi boʻylab shimoli-gʻarbga oʻtadi va shu tariqa Turkiya Ozarbayjon bilan bogʻlanadigan bir parcha hududga ega boʻladi. Keyin chegara janubi-gʻarbga, soʻngra janubga bir qator tartibsiz quruqlikdagi chiziqlar orqali, Iroq bilan uch tomonlama chegara nuqtasiga qadar davom etadi. Chegara hududi nihoyatda togʻli boʻlib, ikki tomondan asosan kurdlar yashaydi.

 Tarixi 

 Usmonlilar davri (1500-yillar—1920-yil) 
right|thumb| Safaviylar bilan Usmonlilar chegarasi boʻylab istehkomlar, Sayyid Luqmonning Sulton Sulaymon tarixi kitobidan. Konstantinopolda (hozirgi Istanbul) yaratilgan fors tilidagi qoʻlyozma, 1579-yil.
Usmonlilar imperiyasi 1532—1555-yillardagi Usmonli-Safaviy urushida hozirgi Iroqning katta qismini Safaviy Forsidan bosib olgan edi. Urush Amasiya tinchligi bilan yakunlandi va bu tinchlik bilan mintaqa ustidan Usmonli hukmronligi tasdiqlandi'The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566', V. J. Parry, in A History of the Ottoman Empire to 1730, ed.Mikaberidze, Alexander Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1.. Usmonlilarning Mesopotamiya va Turkiyaning sharqiy qismidagi nazorati Zuhob sulhi bilan yakunlangan Usmonli-Safaviy urushi (1623-1639) dan keyin tasdiqlandiSomel, Selçuk Akşin, Historical Dictionary of the Ottoman Empire, (Scarecrow Press Inc., 2003), 306. Zuhob shartnomasida ikki imperiya oʻrtasidagi chegara Zagros togʻlari va Dajla daryosi oʻrtasida boʻlishi belgilab qoʻyilgan edi, lekin oʻsha paytda aniq chegaralar chizilmagan.

Usmonli-Xotakiy urushi (1722-1727) davrida Usmonlilar Rossiya bilan hamkorlikda Eronga bostirib kirdi va Hamadon shartnomasi orqali shimoli-gʻarbiy Eronning katta qismini egallab oldi (PDF), 3 February 1964, archived from the original (PDF) on 1 October 2019, retrieved 5 April 2020. 1740-yillarda yana bir urush boshlandi, 1746-yilda Kerden shartnomasi bilan yakunlandi, bu Eronning gʻarbiy viloyatlaridagi maqomini tikladi va 1639-yilgi Zuhob chegarasini qayta tasdiqladi.

Usmonli-Fors urushi (1821-1823) 1639-yildagi Zuhob chegarasini qayta tasdiqlagan birinchi Erzurum shartnomasining imzolanishi bilan yakunlandi. Eron, Usmonli, Rossiya va Britaniya rasmiylari ishtirok etgan chegara komissiyasi chegarani delimitatsiya qilishda yordam berdi, natijada 1847-yildagi ikkinchi Erzurum bitimi 1639-yilgi chegarani kichik oʻzgartirishlar bilan tasdiqladiVictor Prescott and Gillian D. Triggs, International Frontiers and Boundaries: Law, Politics and Geography (Martinus Nijhoff Publishers, 2008: ), p. 6.. Toʻrt tomonlama chegara komissiyasi keyingi yillarda oʻz ishini davom ettirdi va koʻp mehnat va kartografik tortishuvlardan soʻng 1869-yilda mufassal xarita ishlab chiqildi. Berlin shartnomasi (1878) natijasida Qatur yaqinida kichik oʻzgartirishlar kiritildi.

Komissiya ishiga qaramay, chegarani aniq belgilash boʻyicha bahslar davom etdi. Usmonlilar va Eron 1911-yilda mintaqada mustamlakachilik niyatida boʻlgan Rossiya va Britaniyaning talabiga binoan aniqroq chegaralarni belgilash ustida ishlashga kelishib oldilarKazemzadeh, Firuz.Siegel, Jennifer.White, John Albert.. 1913-yil noyabrdan 1914-yil oktyabrgacha chegara komissiyasi butun chegarani batafsil delimitatsiya qilishni taʼminlovchi Konstantinopol protokolini tuzdi. Keyin toʻrt davlatdan iborat chegara komissiyasi chegarani yerda oʻrganib chiqdi va uni ustunlar bilan belgiladi (bahs ostida qolgan Qatur hududi bundan mustasno), tasdiqlangan chegara tasvirlangan batafsil xaritalar seriyasini yaratdi.

 Usmonlilardan keyingi davr (1920-yildan hozirgi kungacha) 
Birinchi jahon urushi paytida Britaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan arab qoʻzgʻoloni Usmonlilar hukmronligini Yaqin Sharqning koʻp hududidan olib tashlashga muvaffaq boʻldi. 1916-yilgi Ango-Farang Sayks-Pikot kelishuvi natijasida Britaniya Usmonlilarning Mosul, Bagʻdod va Basra viloyatlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi va 1920-yilda Iroq mandatini tashkil qildi.

1920-yilgi Sevr shartnomasiga koʻra, Anadolu Turkiyasi boʻlinib, Mosul viloyatining shimolidagi hududlar avtonom yoki mustaqil kurd davlati tarkibiga kiritilishi kerak edi. Turk millatchilari bu shartnomadan gʻazablanib, Turkiya mustaqillik urushining boshlanishiga hissa qoʻshdilar; Turkiyaning bu toʻqnashuvdagi muvaffaqiyati Sevrni bir parcha qogʻozga aylantirdi. 1923-yilgi Lozanna shartnomasiga koʻra Turkiyaning mustaqilligi tan olindi va Turkiya arab yerlariga boʻlgan har qanday daʼvosidan rasman voz kechishi hisobiga ancha saxovatli hududiy kelishuvga erishildi. Sharqda sobiq Usmonli-Eron chegarasi saqlanib qoldi, endi Eron va Iroq, shuningdek, Eron va yangi Turkiya Respublikasi oʻrtasidagi chegaralarni tashkil qiladi.
thumb|Tehron konvensiyasi (1932)
1929-yil 9-aprelda Anqarada Turkiya va Eron oʻrtasida chegarani yanada delimitatsiya qilish toʻgʻrisida shartnoma imzolandi, bu bitim qisman kurdlarning Ararat qoʻzgʻoloniga javob sifatida koʻrildi. Bu keyinchalik 1932-yil Tehron konvensiyasida yakunlandi, natijada Kichik Ararat, Bajergoh va Qatur yaqinidagi kichik hududlar almashildiPirouz Mojtahed-Zadeh, Boundary Politics and International Boundaries of Iran: A Study of the Origin, Evolution, and Implications of the Boundaries of Modern Iran with Its 15 Neighbors in the Middle East, the Persian Gulf, the Caucasus, the Caspian Sea, Central Asia, and West Asia by a Number of Renowned Experts in the Field, Universal-Publishers, 2007, , p. 142.. Keyin chegara belgilandi va 1937-yil 26-mayda Tehronda yakuniy bitim imzolandi.

2017-yildan Turkiya Eron bilan chegarasida noqonuniy kesib oʻtish va kontrabandaning oldini olishga qaratilgan toʻsiq qurishni boshladiHürriyet Daily News: „Turkey builds 700 kilometer long wall on Syrian border“ 15 Jun 2017. Devor chegaraning qismini qoplaydiYeni Şafak: „TOKİ’den Türkiyeʼnin Kuzey-Doğu hattına 144 kilometrelik duvar“ 13 May 2017Tehran Times: „Erdogan says to build walls on Iran, Iraq borders“ 2 Jun 2017. 2017-yil dekabr holatiga koʻra, chegara toʻsigʻining yarmi qurib bitkazilganYeni Şafak English: „Turkey completes half of security wall along Iranian border“ 30 Dec 2017. Mas’ul amaldorlarning fikricha, chegara toʻsigʻi 2019-yilning bahorida tugallanishi kerak ediThe Jerusalem Post „Turkey to complete wall on Iranian border by spring 2019“ Jan 10 2018. Milliy uy-joy komissiyasi TOKİ Iğdır va Ağrı viloyatlarida devor qurmoqda.

 Chegara yaqinidagi aholi punktlari 
right|thumb| Bozorgondagi chegara punkti

 Eron 

 Maku
 Qatur
 Siyoh Chashma
 Salmas
 Barduk

 Turkiya 

 Doğubayazit, Ağrı
 Kapikoy, Van
 Gurbuloq, Ağrı
 Saroy, Van
 Böğrüpek
 Atlilar
 Esendere, Hakkari
 Borualan, Iğdır

 Chegara oʻtish joylari 
Butun chegara boʻylab uchta oʻtish joyi mavjud, ikkitasi avtotransport uchun va bittasi avtomobil va temir yoʻl harakati uchun. Bular orasida eng gavjumi Gurbuloq dunyodagi eng gavjum chegara punktlaridan biridir.
 Turkiya chegara nuqtasiViloyat Eron chegara nuqtasiViloyatOchilgan vaqtiTurkiya tomonidagi avtomobil yoʻliEron tomonidagi avtomobil yoʻliHolatiGürbuloqAğrıBozarqonGʻarbiy Ozarbayjon1953-yil 4-sentyabr56x56px25x25pxOchiqKapıköyVanRaziGʻarbiy Ozarbayjon2011-yil 16-aprel56x56px25x25pxOchiqEsendereHakkâriSeroGʻarbiy Ozarbayjon1964-yil 15-sentyabr59x59px25x25pxOchiqBorualanIğdırnomaʼlumGʻarbiy Ozarbayjon1985-yil 1-yanvar59x59px25x25pxYopiq

 Chegara toʻsigʻi 
thumb|Turkiya tomonidan Eron-Turkiya chegarasidagi toʻsiq
Van hokimi Mehmet Emin Bilmez 2021-yil 27-iyul kuni Turkiya hukumati Eron chegarasi boʻylab chegarani toʻliq qoplash uchun beton devor qurish rejalarini kengaytirganini maʼlum qildiTurkey plans to expand border wall along entire 295-km Iran frontierTurkey building 63-km monstrous wall along Iranian border to stop migration.

Devor balandligi boʻlib, 2021-yilda Afgʻonistonning Tolibon qoʻliga tushishi munosabati bilan patrullar kuchaytirilgan.

 Noqonuniy kesishmalar 
2021-yilda Afgʻonistonning qulashi bilan qochqinlar toʻlqini Eron orqali Turkiyaga oʻtmoqda. Ish izlayotgan iqtisodiy muhojirlar ham, Tolibon zoʻravonligi yoki tovlamachilikdan qochgan qochqinlar ham qayd etilgan. Turkiya chegara politsiyasi sonini oshirdi, kuch bilan qochqinlarni chegarada toʻpladi, Eronga qaytarib yubordi, ularni kesib oʻtganda hibsga oldi va tegishli tartibsiz deportatsiya qildi. Jurnalistlarning ushbu masalani hujjatlashtirishiga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha maxsus harakatlar haqida dalillar keltirildi.

 Yana qarang 

 Eron — Turkiya munosabatlari

 

Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Eron chegaralari
Turkum:Turkiya chegaralari
Turkum:Eron va Turkiya chegarasi