Mersisayd

Mersisayd — Angliyaning Shimoliy-G‘arbiy qismida joylashgan marosimiy va metropoliten graflikdir. U shimolda Lankashir, sharqda Buyuk Manchester, janubda Cheshire, janubi-g‘arbda Dee estuariysi orqali Uelsning Flintshir grafligi va g‘arbda Irlandiya dengizi bilan chegaradosh. Eng yirik aholi punkti — Liverpul shahri.

Graflik yuqori darajada urbanlashgan bo‘lib, umumiy maydoni 249 kvadrat milya (645 km.kv.) va aholisi 2022-yilda 1,442,081. Liverpul graflikning markazida, Mersey estuariysining sharqiy qirg‘og‘ida joylashgan, Birkenxed esa uning g‘arbiy qirg‘og‘ida joylashgan. Sent-Helens graflikning sharqida, Sautport esa shimolida joylashgan. Mahalliy boshqaruv nuqtayi nazaridan, graflik besh metropoliten tumanidan iborat: Knousli, Sent-Helens, Sefton, Vayral va Liverpul. Ushbu tuman kengashlari, Cheshire grafligidagi Xolton bilan birgalikda, Liverpul shahar mintaqasi qo‘shma hokimiyati orqali hamkorlik qiladi.

Hozirgi Mersisayd hududi sanoat inqilobigacha asosan qishloq joy edi. Biroq, Liverpul va Birkenxedning Mersey estuariysi bo‘yidagi joylashuvi ularning tez rivojlanishiga imkon berdi. Liverpul yirik port shahriga aylandi, Atlantika qul savdosida faol ishtirok etdi va Lankashirdagi to‘qimachilik zavodlariga paxta yetkazib berdi, Birkenxed esa kemasozlik markaziga aylandi. Ushbu davrda bir qator innovatsiyalar yuzaga keldi: birinchi shaharlararo temiryo‘l, davlat tomonidan moliyalashtirilgan birinchi jamoat bog‘i, dok texnologiyasidagi yutuqlar va ilg‘or elektrli baland temiryo‘l qurilishi. Graflik 1974-yilda tashkil etilgan; ungacha butun Vayral yarim oroli Cheshire tarkibida, qolgan hudud esa Lankashirga tegishli edi.

Mersisayd sport, musiqa va madaniy muassasalari bilan mashhur. Merseybit janri aynan shu graflikda shakllangan bo‘lib, u koʻplab mashhur san’atkorlar va guruhlarni, jumladan, “Bitlz”ni yetishtirgan. Graflikda bir nechta futbol klublari mavjud, shulardan Everton va Liverpul klublari Premer-ligada o‘ynaydi. Qirollik Liverpul va Qirollik Birkdeyl golf klublari “Ochiq chempionat” musobaqasini jami 22 marta o‘tkazgan, “Grand National” esa Yevropadagi eng nufuzli to‘siqli poyga hisoblanadi. Milliy Liverpul muzeylari tizimiga to‘qqizta muzey va san’at galereyasi kiradi.

Tarix
OED maʼlumotlariga ko‘ra, “Mersisayd” so‘zining (taxminan daryo atrofidagi yerlar uchun umumiy atama sifatida) eng qadimgi ishlatilishi 1899-yilga to‘g‘ri keladi, OED tarixi.

Mersisayd grafligi 1974-yilda tashkil etilgan bo‘lib, u ilgari Angliya maʼmuriy grafliklari tarkibiga kirgan Lankashir va Cheshir hududlaridan, shuningdek, Birkenxed, Butl, Liverpul, Sent-Xelens, Sautport va Vallasi kabi shahar grafliklaridan iborat edi.

Mersisayd 1958-yildagi Mahalliy boshqaruv to‘g‘risidagi qonunda “Maxsus ko‘rib chiqish” hududi sifatida belgilangan edi. Angliyadagi mahalliy boshqaruv komissiyasi 1962-yilda ushbu hududni qayta ko‘rib chiqishni boshladi, u asosan Liverpul, Butl, Birkenxed va Vallasi shahar grafliklariga asoslangan edi. Keyinchalik, 1965-yilda Uidnes va Runkorn kabi qo‘shimcha hududlar ham ushbu maxsus hududga kiritildi. 1965-yilda dastlabki takliflar eʼlon qilindi, biroq komissiya yakuniy takliflarni tugata olmadi va 1966-yilda bekor qilindi.

Shundan so‘ng, Angliyadagi mahalliy boshqaruv tizimini to‘liq qayta ko‘rib chiqish uchun Qirollik komissiyasi tuzildi va uning hisobotida (yaʼni, Redklif-Maud hisobotida) Mersisaydning ancha kengroq metropoliten hududi taklif qilindi. U janubda Chestergacha, shimolda esa Ribble daryosigacha cho‘zilgan janubi-g‘arbiy Lankashir va shimoli-g‘arbiy Cheshirni o‘z ichiga olgan. Bu hudud to‘rtta tumanni qamrab olgan bo‘lardi: Sautport/Krozbi, Liverpul/Butl, Sent-Xelens/Uidnes va Viral/Chester. Shu orada, 1970-yilda Mersisayd yo‘lovchi transport boshqarmasi (bugungi kunda Mersitravel nomi ostida faoliyat yuritadi) tashkil etilgan bo‘lib, u Liverpul, Sefton, Viral va Knouzlini qamrab olgan, ammo Sautport va Sent-Xelensni o‘z ichiga olmagan.

Redklif-Maud hisobotini 1970-yilda saylangan Konservativ hukumat rad etdi, biroq Mersisayd hududiga asoslangan ikki pog‘onali metropoliten tuzilmasi g‘oyasi 1971-yilda eʼlon qilingan oq kitobda saqlab qolindi. 1972-yilgi Mahalliy boshqaruv to‘g‘risidagi qonun parlamentga taqdim etilganda, oq kitobdagi baʼzi qismlar qisqartirildi — yaʼni, hududning shimoliy va janubiy chekkalari, Chester va Ellesmer-Port chiqarib tashlandi; shuningdek, kengashning iltimosiga ko‘ra, Sautport birinchi marta hududga kiritildi. Parlament muhokamalari davomida yana o‘zgarishlar kiritilib, Skelmersdeyl hududdan olib tashlandi, Sent-Xelens va Xaytonni o‘z ichiga olgan taklif etilgan tuman esa hozirgi metropoliten tumanlari — Sent-Xelens va Knouzliga ajratildi.

Mersisayd 1974-yil 1-aprelda 1972-yilgi Mahalliy boshqaruv to‘g‘risidagi qonun asosida metropoliten graflik sifatida tashkil etildi. Bu Angliya va Uelsdagi mahalliy boshqaruv tizimining keng qamrovli islohoti doirasida amalga oshirilgan edi

Mersisayd tashkil etilgach, Mersitravel o‘z faoliyatini kengaytirib, Sent-Xelens va Sautportni ham qamrab oldi.

 1974-yildan keyingi holat (Local Government Act 1972) 1974-yilgacha bo‘lgan holat (Local Government Act 1888) Metropoliten graflik Metropoliten tuman Graflik maqomidagi shaharlar Graflikka kirmagan shaharlar Shahar tumanlari Qishloq tumanlari 300px Knouzli Xayton va Robi • Kirkbi • Preskot G‘arbiy Lankashir • Uiston Liverpul Liverpul Sefton Butl • Sautport Krozbi Formbi • Litherlend G‘arbiy Lankashir Sent-Xelens Sent-Xelens Nyuton-in-Meykerfild • Billinge va Vinstenli • Xeydok • Reynford Uiston Viral Birkenxed • Vallasi Bebington Xoyleyk • Viral

 Boshqaruv 
Dastlab graflikda ikki pog‘onali mahalliy boshqaruv tizimi mavjud edi: beshta metropoliten tumanlar hokimiyatni Liverpulda joylashgan Mersisayd graflik kengashi bilan bo‘lishgan. Kengashning 99 a’zosi ilk bor 1973-yil aprel oyida saylangan, bu esa 1974-yil 1-aprelda kengashning rasman tashkil etilishidan oldingi davr edi. Ushbu organ transport kabi sohalarda strategik rol o‘ynagan; tumanlar esa metropoliten maqomiga ega bo‘lmagan tumanlarga nisbatan kengroq vakolatlarga ega bo‘lgan, chunki ular ta’lim va ijtimoiy xizmatlar uchun ham mas’ul bo‘lgan — bu vakolatlar boshqa joylarda graflik kengashlariga yuklatilgan edi.

1986-yilda ushbu graflik kengashi barcha boshqa metropoliten graflik kengashlari bilan bir qatorda Local Government Act 1985 qonuni asosida tugatildi. Shunday qilib, tumanlar hozirda amalda yagona (unitar) hokimiyatlar hisoblanadi.

 Geografiya 
thumb|right|Mersisaydning havodan olingan fotosurati
Mersisayd hududi Mersey daryosi qo‘ltig‘i bilan ikki qismga bo‘lingan; Wirral qo‘ltig‘ining g‘arbiy tomonida, Viral yarimorolda joylashgan, graflikning qolgan qismi esa sharqiy tomonda joylashgan. Mersisaydning sharqiy qismi shimolda Lankashir, sharqda Buyuk Manchester bilan, graflikning har ikki qismi esa janubda Cheshire bilan chegaradosh. Mersisayd grafligini tashkil etuvchi hududlar ilgari Angliyaning ma’muriy grafliklaridan bo‘lgan: Mersey daryosining sharqida Lankashir va g‘arbida Cheshire. Ikkala qismni ikki ta Mersey tunneli, Merseyreylning Viral liniyasi va Mersey paromi bog‘laydi.

 Yashil mintaqa 
Mersisayd grafligi hududida yashil mintaqalar mavjud bo‘lib, ular Liverpul shahri atrofida, shuningdek, qo‘ltig‘ning narigi tomonidagi Viral hududida joylashgan. Yashil mintaqalar janubga va Sautport atrofidagi hududlargacha cho‘zilgan bo‘lib, Shimoli-G‘arbiy yashil mintaqaning g‘arbiy chekkasini tashkil etadi. Bu mintaqalar dastlab 1950-yillarda belgilangan. Graflikdagi barcha tumanlar ushbu mintaqaning bir qismini o‘z ichiga oladi.

 Demografiya 

+ Etnik tarkibEtnik guruh1971 yil taxminlari1981 yil taxminlari1991 yilgi aholini ro‘yxatga olish2001 yilgi aholini ro‘yxatga olish2011 yilgi aholini ro‘yxatga olish2021 yilgi aholini ro‘yxatga olishSoni%Soni%Soni%Soni%Soni%Soni%Oq tanlilar: jami–99.5%1,500,26798.6%1,422,45398.1%1,322,93897.1%1,305,30394.5%1,304,79791.7%Oq tanlilar: Britaniyaliklar––––––1,297,77795.3%1,268,27791.8%1,242,32387.3%Oq tanlilar: Irlandiyaliklar––––––13,0051.0%13,3421.0%13,5080.9%Oq tanlilar: Taboriy yoki Irlandiyalik ko‘chmanchilar2011-yilgi ro‘yxat uchun yangi toifa––––––––4570.0%7630.1%Oq tanlilar: Romlar2021-yilgi ro‘yxat uchun yangi toifa––––––––––1,6960.1%Oq tanlilar: Boshqa oq tanlilar––––––12,1560.9%23,2271.7%46,5073.3%Osiyolik yoki Britaniyalik osiyoliklar: jami––9,0610.6%11,6240.8%16,5111.2%30,4052.2%44,4523.1%Osiyolik: Hindlar––2,2480.1%2,7400.2%3,7690.3%7,8960.6%10,6860.8%Osiyolik: Pokistonliklar––7160.0%9120.1%1,5280.1%2,5660.2%4,7230.3%Osiyolik: Bangladeshliklar––4890.0%7640.1%1,2660.1%2,3660.2%3,8630.3%Osiyolik: Xitoyliklar2001-yilda “Xitoylik yoki boshqa etnik guruh” sarlavhasi ostida keltirilgan.––4,7190.3%5,8950.4%8,1290.6%11,5540.8%13,1940.9%Osiyolik: Boshqa osiyoliklar––8890.1%1,3130.1%1,8190.1%6,0230.4%11,9860.8%Qora tanlilar yoki Britaniyalik qora tanlilar: jami––8,3440.5%9,9140.7%6,8380.5%14,5521.1%21,9021.5%Qora tanlilar: Afrikaliklar––2,6300.2%3,0930.2%3,7220.3%9,7920.7%16,0911.1%Qora tanlilar: Karib dengizi aholisi––1,8900.1%2,2080.2%1,6000.1%2,0660.1%2,3640.2%Qora tanlilar: Boshqa qora tanlilar––3,8240.3%4,6130.3%1,5160.1%2,6940.2%3,4470.2%Aralash etnik guruh: jami––––––13,1891.0%20,9541.5%30,4952.1%Aralash: Oq va qora karibliklar––––––3,9180.3%6,3950.5%7,2800.5%Aralash: Oq va qora afrikaliklar––––––3,1570.2%4,8940.4%7,0210.5%Aralash: Oq va osiyoliklar––––––2,7140.2%4,6380.3%7,6660.5%Aralash: Boshqa aralashlar––––––3,4000.2%5,0270.4%8,5280.6%Boshqa: jami––4,5310.3%5,7130.4%2,5500.2%9,9750.7%21,6401.5%Boshqa: Arablar––––––––6,3790.5%10,0860.7%Boshqa: Boshqa etnik guruh––––––2,5500.2%3,5960.3%11,5540.8%Oq bo‘lmaganlar: jami–0.5%21,9321.4%27,2471.9%39,0882.9%75,8865.5%118,4898.3%Jami–100%1,522,199100%1,449,700100%1,362,026100%1,381,189100%1,423,286100%

Aholining o‘zini identifikatsiya qilishi
2000-yillarda Sefton va Wirral tumanlarida Ipsos MORI tomonidan o‘tkazilgan so‘rovlar shuni ko‘rsatdiki, umuman olganda, ushbu tuman aholisi o‘zlarini mos ravishda Lankashir yoki Cheshire’dan ko‘ra ko‘proq Mersisayd bilan bog‘lashgan, biroq Mersisaydga bo‘lgan bog‘liqlik darajasi “juda kuchli” emas, balki “bir oz kuchli” deb baholanganSefton so‘rovi , bu yerda aholining 51 foizi o‘zini Mersisaydga kuchli tegishli deb bilgan, Lankashir bilan solishtirganda esa bu ko‘rsatkich 35 foizni tashkil etgan; Wirral so‘rovi , bu yerda aholining 45 foizi o‘zini Mersisayd bilan kuchli bog‘lagan; Cheshire bilan solishtirganda esa bu ko‘rsatkich 30 foiz bo‘lgan. Har ikkala tumanda ham tarixiy graflikka nisbatan “juda kuchli” degan baholar Mersisaydga nisbatan kattaroq bo‘lgan, biroq “bir oz kuchli” degan javoblar pastroq ko‘rsatkichni qayd etgan..

Mahalliy boshqaruv
Metropoliten tumanlar
Mersisayd quyidagi metropoliten tumanlardan iborat: Liverpul, Knousli, Sefton, Sent-Helens va Wirral.

Qo‘shma hokimiyat

Liverpul shahar mintaqasi qo‘shma hokimiyati — Mersisaydning besh tumani va Cheshire’dagi Xolton tumanini o‘z ichiga oladi. Ushbu hokimiyat Buyuk Britaniya hukumati bilan tuzilgan vakolatlarni qayta taqsimlash shartnomasiga binoan transport, uy-joy, innovatsiya, bandlik, energetika, turizm, savdo hamda jinoyat va adliya masalalariga oid vazifalarni nazorat qiladi.

Qo‘shma hokimiyatni Liverpul shahar mintaqasi meri Stiv Roteram boshqaradi. U 2017-yilda saylangan va 2021 hamda 2024-yillarda qayta saylangan.

Graflik darajasidagi funksiyalar
Graflik kengashi tugatilgandan so‘ng, ayrim mahalliy xizmatlar Mersisaydning beshta metropoliten tumanlari tomonidan tashkil etilgan qo‘shma kengashlar orqali boshqariladi. Bular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

 Mersisayd politsiyasi va jinoyat komissari hamda Mersisayd politsiyasi
 Mersisayd yong‘in va qutqaruv xizmati
 Mersisayd chiqindilarni qayta ishlash va utilizatsiya qilish boshqarmasi
 Mersisayd pensiya sxemasi — uni Wirral kengashi boshqaradi, ofislari esa Liverpulda joylashgan.

 Sogʻliqni saqlash 

Mersisayd hududida tibbiy xizmatlarni rejalashtirish va moliyalashtirish uchun masʼul tashkilot — NHS Chesir va Mersisayd nomli integratsiyalashgan parvarish tizimi hisoblanadi. U Chesir va Mersisayd hududlaridagi NHS hamda boshqa parvarish xizmatlarini qamrab oladi. Shuningdek, Chesir va Mersisayd sogʻliqni saqlash va parvarish hamkorligini ham nazorat qiladi. NHS Chesir va Mersisayd 2024-yil holatiga koʻra 2,7 million aholiga xizmat koʻrsatadi.

 Iqtisodiyot 

+ 2021-yilda mahalliy hokimiyat tumanlari boʻyicha yalpi qoʻshilgan qiymat (GVA) va yalpi ichki mahsulot (YAIM) Tuman GVA (mlrd £) Aholi jon boshiga GVA (£) YAIM (mlrd £) Aholi jon boshiga YAIM (£) Knowsley £4.0 £25,927 £4.6 £29,407 Liverpul £14.3 £29,489 £15.9 £32,841 Sent-Xelens £2.8 £15,448 £3.4 £18,803 Sefton £4.6 £16,275 £5.4 £19,418 Wirral £5.6 £17,527 £6.6 £20,688 Mersisayd £31.3 £22,000 £36.0 £25,281