Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Matematik fizika tenglamalari

Matematik fizika tenglamalari — fizik xrdisalarni matematik tahlil qilish natijasida kelib chiqadigan xususiy hosilali differensial hamda integral va funksional tenglamalar. Matematik fizika tenglamalarit.ni fizik qonunlarning matematik ifodasi deb izohlash mumkin, tenglamadagi miqdorlar, odatda, bevosita fizik maʼnoga ega boʻladi (mas, temperatura, elektr zaryadi, tebranuvchi muhit nuktalarining holati va boshqalar). Matematik fizika tenglamalari t. nazariyasi, asosan, xususiy hosilali differensial tenglamalar nazariyasining bir qismi boʻlib, matematikaning boshqa boʻlimlari bilan ham bogliq. Oddiy differensial tenglamalardagidek har bir xususiy hosilali differensial tenglama, umuman, cheksiz koʻp xususiy yechimga ega boʻladi. Aniq fizik masala yechilayotganda bu yechimlardan masalaning fizik maʼnosidan kelib chiqadigan ayrim qoʻshimcha shartlarni qanoatlantiradigan yechimni ajratib olish zarur. Bunday qoʻshimcha shartlar, asosan, chegaraviy shartlar (qarang Chegaraviy masalalar) va boshlangʻich shartlar (qarang Koshi masalasi) dir.

Matematik fizika masalasining yechimi mavjud, yagona va berilgan shartlar boʻyicha uzluksiz boʻlsa, (yaʼni masala shartlarining kichik oʻzgarishi natijasida yechim ham oʻzgarsa), masala korrekt qoʻyilgan deyiladi. Matematik fizikaning korrekt qoʻyilgan masalalarini topish va ularni aniq yoki taqribiy yechimlarini tuzish Matematik fizika tenglamalari t.ning asosiy mazmunini tashkil etadi.

18-asr oʻrtalaridan boshlab barcha mamlakatlarning yirik matematiklari bu masalalarni hal qilish bilan shugʻullanganlar. Bu sohada soʻnggi paytda katta natijalarga erishildi. Bunda rus olimlaridan I.G. Petrovskiy, S.L. Sobolev, M.A. Lavrentyev, A.N. Tixonov, A.V. Bitsadze, oʻzbekistonlik matematiklardan M.S. Salohiddinov, I.S. Arjanix, T.J. Joʻrayev va boshqalarning hissasi katta. Matematik fizika masalalarini yechishda oʻzgaruvchilarni ajratish yoki Furye usuli, potensiallar usuli va boshqa usullardan foydalanish mumkin. Keyingi yillarda masalalarni takribiy yechish usullari (bu usullar toʻgʻri usullar deb yuritiladi) keng qoʻllanilmoqda, bunda masala algebraik tenglamalar sistemasini yechishga olib kelinadi. Takribiy yechish usullari Matematik fizika tenglamalari t.ni yechishda hozirgi zamon elektron-hisoblash mashinalaridan keng foydalanishga imkon beradi.

 Adabiyot 
 Petrovskiy I.G., Leksii ob uravneniyax s chastnimi proizvodnimi, 3-izd., M., 1961; Sobolev S.L., Uravneniya matematicheskoy fiziki, 4 izd., M., 1966; Vladimirov B.C., Uravneniya matematicheskoy fiziki. 2 izd., M., 1971; Tixonov A. N ., Samarskiy A. A., Uravneniya matematicheskoy fizike, 4 izd., M., 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matematik xaritagrafiya

Matematik xaritagrafiya - xaritalarni matematik asosi (proyeksiya, masshtab, geodezik asos va komponovka) haqidagi fan boʻlib, uning vazifasi haritagrafik proyeksiyalar nazariyasini va haritagrafik toʻrlarni tuzish metodlarini ishlab chiqish, ulardagi xatoliklar (shakl, maydon, burchak va boshqalar)ni kelib chiqish sabablarini va taqsimlanishini har tomonlama tadkiq etish hamda ularni amalda qoʻllash usullarini oʻrganishdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matematik oʻyinlar va ermaklar

Matematik oʻyinlar va ermaklar — matematik tahlil, topqirlik, oʻtkir zehnlilik talab qiladigan topshiriq yoki boshqotirmalar. Predmetli (Rubik kubchasi), yozib-chizib (qalamni qogʻozdan uzmay shakl chizish) yoki ogʻzaki oʻynaladigan mavjud. Faqat bir taraf katna-shadigan topshiriqlarni matematik ermaklar, ikki yoki undan ortiq taraf qatnashadiganlarni esa matematik oʻyinlar deb yuritish maqsadga muvofiq.

Matematik oʻyinlar va ermaklar bolalarning aqliy qobiliyatlarini oʻstirish, kattalarning boʻsh vaqtlarini mazmunli oʻtkazish, oʻquv qurollari sifatida ahamiyatga ega. Namunalari qadim zamonlardan maʼlum. Xalq orasida tarqalgan toshchalar, soqqalar bilan oʻynalgan sodda oʻyinlarni takomillashtirish natijasida shaxmat, shashka, nard, domino va boshqa paydo boʻlgan. Tangram (Xitoy), go (Yaponiya) kabi oʻyin va ermaklar koʻp asrlik tarixga ega. Amir Temur saroyida shaxmatning bir necha turi oʻynalgani maʼlum.

XIX asrdan Matematik oʻyinlar va ermaklar ixtiro qilina boshlagan. Ayniqsa, "15" oʻyini deb ataladigan oʻyin mashhur boʻlgan. Bu oʻyinda 4x4 oʻlchamli katakdagi raqamlangan 15 ta soqqani 1 ta boʻsh katakka surish yoʻli bilan batartib terib chiqish talab etiladi. XX asrning soʻnggi choragida vengriyalik ixtirochi E. Rubikning 6 rangli kubchasi keng tarqaldi. Unda kubchaning turli yoqlarini markazi atrofida aylantirib, hamma yogʻi bir xil rangda boʻladigan holatga keltirish talab etiladi. E. Rubik yana 10 dan ortiq boshqotirma ixtiro qilgan. Bugungi kunda Matematik oʻyinlar va ermaklar ishlab chiqarishning yirik sohalaridan biriga aylanib, boshqotirmalar boʻyicha jahon chempionatlari oʻtkazila boshladi.

Matematik oʻyinlar va ermaklar matematika vositasida tahlil qilinadi. Bunda qoʻyilgan maqsadga olib boradigan yurishlarni aniqlash uchun strategiya tushunchasi kiritiladi. Strategiya — oʻyinda uchrashi mumkin boʻlgan har bir vaziyat aniq bir yurishni koʻrsatuvchi qoida(algoritm)dir. Masalan, "nim" oʻyinida xontaxta ustidagi gugurt choʻplaridan 2 oʻyinchi navbat bilan oladi. Har bir yurishda kamida 1 ta, kupi bilan 5 ta choʻp olish mumkin. Agar dastlabki choʻplar soni 6 ga boʻlinmasa, 1-oʻyinchi har doim yuta oladi. Buning uchun u har bir yurishda shuncha miqdorda choʻp olishi kerakki, natijada xontaxta ustida 6 ga karrali miqdorda choʻplar qolsin. Rubik kubchasi, Xanoy minorasi kabi oʻyinlar gruppalar nazariyasi, rekursiya kabi vositalar orqali chuqur matematik tahlil talab etishi mumkin.

Strategiya tushunchasi mohiyatan kompyuter uchun oʻyin dasturi tuzish bilan bir tabiatlidir. Xususan, shaxmat oʻynaydigan kompyuterlar muayyan strategiya bilan taʼminlanadi.

 Adabiyot 
 Gardner M., Matematicheskiye golovolomki i razvlecheniya per. s angl., M., 1971; Gardner M., Matematicheskiye dosugi, per. s angl., M., 1972; Oqilov R., Sanamay sakkiz dema (Qiziqarli matematika) T., 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Matematika instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi V.I. Romanovskiy nomidagi Matematika instituti — Oʻzbekistonda matematikaga oid tadqiqotlar olib boradigan va ularni muvofiqlashtiradigan ilmiy tadqiqotlar markazi. 1943-yilda Toshkentda tashkil etilgan, 1954-yildan uning asoschilaridan biri Romanovskiy Vsevolod Ivanovich nomi bilan atala boshladi. Dastlab Matematika va mexanika instituti deb nomlanib, matematika, mexanika, nazariy geofizika, seysmologiya boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borilgan. 1964-yilda Matematika institutining boʻlimlari asosida Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti, Kibernetika instituti, seysmologiya instituti tashkil boʻldi. Hozirgi kunda Matematika institutida algebra va analiz, differensial tenglamalar, ehtimollar nazariyasi, matematik statistika, hisoblash matematikakasi, matematik fizikaning noklassik tenglamalari, amaliy matematika boʻlimlari bor. Institutda 60 dan ortiq ilmiy xodim faoliyat koʻrsatadi. Institutda jahonga mashhur ehtimollar nazariyasi va matematik statistika, xususiy hosila differensial tenglamalar, funksional analiz ilmiy maktablari yaratilgan. Bu maktablarning tashkil boʻlishi va rivojlanishiga akademik V. I. Romanovskiy, T. A. Sarimsokov, S. H. Sirojiddi-nov, I. S. Arjanix hissa qoʻshgan boʻlsa, hozirgi kunda akademik T. J. Joʻrayev, M. S. Salohiddinov, Sh. A. Ayupov, T. A. Azlarov, Sh. Q. Farmonovlar ularning davomchilari. Institutda 40 dan ortiq fan doktori, 300 dan koʻproq fan nomzodlari tay-yorlangan. Institut xodimlarining tadqiqotlari 75 monografiya, 130 ilmiy toʻplamlarda, 10 dan ortiq darsliklarda, shuningdek, mamlakatimizdagi va xorijdagi obroʻli ilmiy jurnallarda bosilgan koʻplab maqolalarida aksini topgan. Matematik olimlar ishlarini yorituvchi "Oʻzbek matematika jurnali" institut tomonidan nashr qilinadi, maktab oʻquvchilari uchun moʻljallangan "Fizika, matematika va informatika" ilmiyuslubiy jurnali institut otaligida chop etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Matenadaran

thumb|Matenadaran
Matenadaran, Mesrop Mashtots nomidagi "Matenadaran" qadimgi qoʻlyozmalar instituti — Yerevandagi jahonda eng yirik qad. arman qoʻlyozmalari saqlanadigan joy va ilmiy tadqiqot instituti. 1920-yil Echmiadzin monastiri qoʻlyozmalar kollek-siyasining davlat hisobiga musodara etilishi negizida barpo etilgan. M.da 119 mingdan ortiq hujjatlar saqlanadi(1988).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Armaniston
Turkum:1920-yilda tashkil etilgan muzeylar
Materiallarni sinash

Materiallarni sinash - materiallarning texnologik va fizik xossalarini maxsus asboblar, mashinalar, modellar, mikroskop va stendlar yordamida aniqlash. Mexanik, fizik, kimyoviy va strukturaviy (tuzilishijihatdan) sinash mavjud. Mexanik sinashda materiallar choʻzilishga, siqilishga, buralishga, kesish va qirqishga, charchashga, mustahkamlikka, zarbaga chidamlilik va boshqa xossalarga sinaladi, yaʼni barcha mexanik xossalari aniqlanadi. Fizik sinashda materiallarning elektr oʻtkazuvchanligi, issikdik oʻtkazuvchanligi,magnit singdiruvchanligi va boshqa fizik xossalari aniqlanadi. Kimyoviy sinashda materiallarning kimyoviy tarkibi, erish va qotish temperaturasi, korroziyabardoshligi (zanglashga chidamliligi, yaʼni zanglamasligi), reaksiyaga kirishuvchanligi, payvandlanuvchanligi va boshqa xossalari aniqlanadi. Strukturaviy sinashda materiallarning makro- va mikrotuzilishlari, kristallik tuzilishi va boshqa aniqlanadi. Bunda rentgen nurlaridan ham foydalaniladi. Materiallarni sinashning sinash obʼyektini buzib (yoki shikastlab) va buzmay sinash usullari mavjud. Birinchi usulda sinaladigan materiallar shikastlanadi, baʼzan butunlay yemiriladi, ikkinchi usulda materiallarga shikayet yetmaydi, ulardan yana foydalanish mumkin.

Materiallarni sinash ishlari nazariy bilimlarga asoslanib oʻtkaziladi. Binolar, inshootlar, koʻpriklar, mashina va mexanizmlar, kosmik kema va raketalar, kiyim-kechaklar va boshqa jami narsalar Materiallarni sinash natijalariga asoslanib quriladi, yasaladi, tayyorlanadi va tikiladi.

Fatxulla Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Materiallarning charchashi

Materiallarning charchashi - vaqt boʻyicha koʻp martalab (siklik tarzda) oʻzgarib turadigan zoʻriqishlar va deformatsiyalarning uzoq davom etuvchi taʼsiri okibatida materiallar (metall, tola, yogʻoch, gazlama va boshqalar)ning mexanik va fizik xossalari oʻzgarishi. Charchash jarayoni mobaynida material holatining oʻzgarishi uning mexanik xossalarida, makro- va mikrotuzilishi va boshqa xossalarida aks etadi. Bu oʻzgarishlar bosqichmabosqich yuz beradi va materialning dastlabki xossalariga, zoʻriqqan holatning turiga, kuch taʼsir etish tarzi va tashqi muhit taʼsiriga bogʻliq boʻladi. Oʻzgarishlarning muayyan bosqichlarida materialning yemirilishiga qarshiligi pasayishining qaytmas jarayoni boshlanadi. Bu jarayon baʼzi materiallarda tezroq, baʼzilarida kechroq yuz beradi. Natijada charchashdan shikastlanish deb ifodalanadigan yemirilish alomatlari (mas, metallda darzlar, tolalarda uzilishlar, gazlamalarda sitilishlar va boshqalar) paydo boʻladi. Dastlab materialning tarkibiy tuzilishida va ular tutashgan chegaralarda mikrodarzlar (mikroskop orqali koʻrinadigan darzlar) paydo boʻladi, keyin ular makrodarzlar (oddiy koʻz bilan koʻrinadigan darzlar) ga aylanadi, oqibatda konstruksiya elementi (yoki sinalayotgan namuna) butunlay yemiriladi.

Materiallarning charchashi charchash egri chizigʻi bilan ifodalanadi. Muayyan vaqt mobaynida toʻplangan shikastlanishlar va taʼsir sikllari soni orasidagi nisbat charchash egri chizigʻi deb ataladi. Bu egri chiziq har xil materiallar uchun turlicha shaklni egallaydi. U koʻp siklli sohadagi charchash egri chizigʻiga va kam siklli soxadagi charchash chizigʻiga boʻlinadi. Inshootlar, mashinalar, mexanizmlar va detallarga material tanlashda namunani sinash natijasida hosil boʻlgan charchash egri chizigʻi hisobga olinadi. Gazlama toʻqish uchun tolalarni tanlashda ham shu egri chiziqdan foydalaniladi, yaʼni tolalarning charchashi (uzilishga chidamliligi) hisobga olinadi.

Fatxulla Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Materik yon bagʻri

Materik yon bagʻri - okean tubining qirgʻoqqa yaqin qismi, materikning suv ostidagi chekka qismlarining asosiy elementlaridan biri. Shelf bilan materik etagi orasida joylashgan. Okean shelfi va qaʼriga qaraganda yon bagʻri xiyla tikligi (oʻrtacha 4°, koʻp hollarda 15—20° dan 40° gacha) va rel-yefning parchalanganligi bilan farq qiladi. Seysmik tadqiqotlar, dragalash va chuqur suv osti parmalashlari natijasida aniqlanishicha, Materik yon bagʻri b. geologik tuzilishi jihatidan yon-atrof strukturalarining bevosita davomidir. Suv osti denudatsiya va akkumulyasiya jarayonlari roʻy berib turadi. Materik yon bagʻri b. alevrit tarkibli terrigen choʻkindilar, iliq dengizlarda — karbonatli biogen gillar, Dunyo okeanining Antarktika yaqinidagi zonalarida — aysberg yotkiziklari va diatomli gillar bilan krplangan. Organik moddasi sermahsul boʻlganidan Materik yon bagʻri b. alohida batial zona deb ajratiladi (qarang Batial).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Materik ichkarisidagi dengizlar

Materik ichkarisidagi dengizlar — bir materik hududiga chu-qur kirib borgan dengizlar. Oʻrta dengizlarning xususiy holatidir. Quruklikning choʻkishi va unga okean suvining kirib borishi natijasida hosil boʻlgan. Bular sayoz dengizlar. Materik ichkarisidagi dengizlard.larga Azov, Boltiq va Oq dengizlari, Gudzon qoʻltigʻi va boshqa kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Materik muzligi

Materik muzligi - quruqlik yuzasidagi muzlik dan biri. Yer yuzasini yaxlit muz qalqoni hosil qilib qoplab yotadi. Qalinligi bir necha km (4 km gacha), maydoni milli-onlab km ga yetadi. Asosan, qutbiy oʻlkalarda tarqalgan (Antarktida, Grenlandiya o., Islandiya va boshqalar). Materik muzligi asta-sekin siljib borib, chekka qismi dengizlarga sinib tushadi va aysberg (suzib yuruvchi muz togʻlari) hosil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geografik terminlar
 Materik
Materik orollari

Materik orollari - bir zamon lar materiklarning tarkibiy qismi boʻlib, keyinchalik quruqlikning choʻkishi, tektonik yoriqlar natijasida ulardan uzilib qolgan qurukliklar. Bunday orollar geologik va tektonik tuzilishiga koʻra, materiklarga oʻxshash boʻlib, ularning zamini materiklarning suv ostidagi davomidir. Materik orollarining baʼzi birlari juda katta boʻladi: mas, Grenlandiya, Yangi Gvineya, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya, Yangi Yer, Madagaskar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Materik sayozligi

Materik sayozligi, shelf - dengiz va okeanlar qirgʻogʻini oʻrab turadigan suv osti sayoz tekisligi. Eni bir necha kilometrdan 1200–1500 km, baʼzi hollarda 2000 km gacha, maydoni Dunyo okeani tubi umumiy maydonining 8%ni tashkil etadi. 130–140 m chuqurlikdan materik yon bagʻri boshlanadi. Materik sayozligi dengiz choʻkindilari (shagʻal, qum, qumoq, qum aralash balchiq) koʻp toʻplanadigan joy, quyosh nurining koʻproq tushishi va iliq boʻlganidan organizmlar, jumladan, baliq koʻp. Materik sayozligida koʻplab neft, gaz konlari (Shimoliy dengiz, Meksika va Fors qoʻltiqlari) joylashgan hamda dunyoning muhim baliq ovlash rayonlaridir (Shimoliy dengiz, Barens dengizi va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Materik etagi

Materik etagi, kontinent etagi — materiklarning suv ostidagi chekka qismining asosiy elementlaridan biri; qit'a yon bagʻri bilan okean orasida joylashgan. Geologik tuzilishiga koʻra, Yer poʻstining okean tubidagi qismi bilan materik qismining qoʻshilgan joyidagi qalin choʻkindilardan hosil boʻlgan bukilma. Geomorfologik jihatdan Materik etagi, koʻpincha, bir oz pastbaland qiya tekislikdir. Organik dunyosi materik yon bagʻridan koʻra kamroq, okean qaʼrining organik dunyosi miqsoriga deyarli teng keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Materiklararo dengizlar

Materiklararo dengizlar -ikki yoki bir necha materiklar orasida joylashgan dengizlar (mas, Oʻrta dengiz, Qizil dengiz, Meksika qoʻltigʻi). Katta miqyosdagi tektonik harakatlar natijasida vujudga kelganidan Materiklararo dengizlar ancha chuqur (4—5 ming m) boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otanazar Matyoqubov

Otanazar Rahimovich Matyoqubov (25.08.1946 Xiva) — musiqashunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1988), Qoraqalpog'iston sanʼat arbobi (2001). Toshkent k

konservatoriyasini tugatgan (1970), shu yerda oʻqituvchi va "Sharq musiqasi" kafedrasi mudiri (191880-91), dotsent (1982). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirining birinchi oʻrinbosari (1997—2001), Oʻzbekiston davlat konservatoriyasining Matyoqubov Otanazar Rahimovich markazi rahbari (2002-yildan). Asarlari, asosan, oʻzbek mumtoz musiqa tarixi va nazariyasi, Oʻrta asr musiqa ilmi namoyandalari merosiga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Ogʻzaki anʼanadagi professional musiqa asoslariga kirish, T., 1983; Farabi ob osnovax muziki Vostoka, T., 1986.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-avgustda tugʻilganlar
Turkum:Xivada tugʻilganlar
Habibullo Matyoqubov

Habibullo Matyoqubov (1926.18.9, Urganch tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1957). 1957-yildan Yangibozor tumanidagi maktablarda tarix oʻqituvchisi, direktor. 1969-yildan Yangibozor tumanidagi Al-Xorazmiy nomidagi maktabda, 1994-yildan 10litsey-internatda direktor. Oʻz ish faoliyati davomida tarix fani darsini koʻrgazmali qurollar va texnik vositalar asosida oʻtkazishning turli mezonlarini ishlab chiqdi. 1983-yil viloyatda birinchi boʻlib 10 nuqtada yopiqtelestudiyani ishga tushirdi. Maktabda oʻquvchilar bilimini reyting usulida baholashni joriy qildi, oʻqituvchilarning ish faoliyatini baholashning diagnostik taxlilini ishlab chiqdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:Urganch tumanida tugʻilganlar
Gavhar Matyoqubova

Gavhar Matyoqubova (1947.18.10, Xorazm) — raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Urganch shahri musiqa bilim yurtini (1975), Toshkent universitetini tugatgan (1980). 1962—75 yillar Komiljon Otaniyozov rahbarligidagi Xorazm ashula va raqs ansambli, 1975—91 yillar Komiljon Otaniyozov nomidagi Xorazm davlat filarmoniyasi raqqosasi, 1991—98 yillar Xorazm madaniyat boshqarmasi qoshidagi xalq ijodiyoti boʻlim boshligʻi, 1998-yildan M. Turgʻun-boyeva nomidagi "Oʻzbekraqs" birlashmasining "Xorazm raqs" viloyat boʻlimi bosh baletmeysteri. M.ning raqslari shoʻx va joʻshqinligi, ijro etilayotgan raqs mazmuniga alohida yondashishi, yengil va keskin harakatlari, chiroyli xiromi bilan ajralib turadi. "Orazibon", "Gala Laylim", "Muhammasi bayoz", "Layla", "Guldasta", "Zuvoniy", "Nizongul", "Lazgi", "Chashmi siyo" (afgʻoncha), "Silsila" (tojikcha), "Kush depti" (turkmancha), "Kanatari" (hindcha), "Pokiston goʻzali" (pokistoncha), "Sham oʻyini" (arabcha) singari raqslarni ijro etgan. "Orol faryodi" (3 boʻlim), "Lazgi afsonasi", "Sumalak sayli", "Orazibon" (3 boʻlim), "Toshlar tilga kirganda", "Qayroq yangraganda", "Kelin salomi", "Jazava raqsi", "Aliqambar", "Dar-panma" (3 boʻlim), "Muhammasi ush-shoq", "Xiva sanami" kabi raqslarni, Mustaqillik, Navroʻz bayramlarida, Amir Temur, Avesto, Al-Fargʻoniy, Berdaq yubileylarida va boshqa tantanalarning barchasida Xorazm raqslarini sahnalashtirgan. M. haqida "Jay-xun qizi" (1990), "Qadriyat" (2002, 2 qismli) filmlari ishlangan. "Shuhrat" medali bilan taqdirlangan (1997).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
<3 nafar farzandning onasi,1000 oshiq shogirdlarning ustozi,koplab davlat unvonlar sohibi.
Hozirda Xorazm raqs Filarmonyasi bosh beletmesteri.

 

3 ta farzandning onasi.
Birinchi kitobi “Ofatijon lazgi”1993-yil

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:Xorazmda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston raqqosalari
Turkum:SSSR raqqosalari
Sofiya Matyoqubova

Sofiya Oʻrunovna Matyoqubova (1951.28.3, Urganch shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Zaporojye pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Sherobod tumanidagi 1maktabda ingliz tili oʻqituvchisi. M. oʻz fanidan boshlangʻich sinflar uchun das-tur ishlab chiqib, shu dastur asosida dare olib bormoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1951-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-martda tugʻilganlar
Turkum:Urganchda tugʻilganlar
Bayram Matjonov

Bayram Matjonov (1940.29.4, Qoʻngʻirot) — qoraqalpoq xonandasi (lirik bariton) va rejissyor Qoraqalpogʻiston (1974), Boshqirdiston (1978), Oʻzbekiston (1982) xalq artisti. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1963–66), Qoraqalpoq telestudiyasida rejissyor (1966-yildan), bosh rejissyor (1967–69), Qoraqalpoq davlat filarmoniyasi (1971–77 va 1981-yildan), Qoraqalpoq yosh tomoshabinlar teatri direktori (1978–80). Yoqimli, keng diapazonli, lirik ovoz sohibi. Ijro uslubi yuksak madaniyati, oʻziga xos milliyligi, ijrosidagi falsafiy mazmuni, mahorat kuchi bilan ajralib turadi. Repertuaridan qoraqalpoq musiqali drama ("Oygul va Obod", O. Halimov; "Gʻarib Oshiq", A. Begimov, T. Ollanazarov, O. Halimov va boshqalar) va opera ("Ajiniyoz", N. Muhammaddinov) lardan ariyalar, milliy kompozitorlar asarlari ("Goʻdak haqida ballada", "Mening yigitlik paytim, sening qiz payting", "Yoshlik haqida ballada", "Boʻlmas", N. Muhammaddinov; "Ulkamga keling", "Yulduzlar", X. Turdiqulov; "Men dehqon farzandiman", N. Musayev va boshqalar) oʻrin olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974, 1988).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-aprelda tugʻilganlar
Turkum:Qoʻngʻirot tumanida tugʻilganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Turkum:Qoraqalpogʻiston ASSR xalq artistlari
Turkum:Boshqirdiston ASSR xalq artistlari
Madraim Matjonov

Matjonov Madraim (1909, Qoʻngʻirot tumani — 1982.6.2, Nukus) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Moskva teatr sanʼati institutining qoraqalpoq studiyasini tugatgan (1939). 1930-36 va 1939-yildan Qoraqal-poq teatrida aktyor. Uynagan rollari jushqinligi, yuksak ijro texnikasi, nutqining mukammalligi bilan ajralib turadi. Sahnada Silvestr, Organ ("Skapen nayranglari", "Tartyuf"), Nodir ("Nomus"), Orolboy ("Suymaganga suykanma"), Gʻofir ("Boy ila xizmatchi"), Osip ("Revizor"), Abdulla yuzboshi ("Oshiq Gʻarib"), Ernazar Kenagas ("Berdaq") kabi obrazlar yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:Qoʻngʻirot tumanida tugʻilganlar
Turkum:1982-yilda vafot etganlar
Turkum:Nukusda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Bibisora Matjonova

Bibisora Oʻrinboyevna Matjonova (1950.14.1, Xoʻjayli shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Voronej pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Xujayli shahridagi, 1983-yildan Taxiatosh shahridagi 6-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. 1998-yildan Taxiatosh shahri xalq taʼlimi boʻlimi huzuridagi oʻquvchilarni kasb-hunarga yoʻnaltirish va psixologik-pedagogik tashxis markazi rahbari. Pedagogik faoliyati davomida oʻqitishning noanʼanaviy usullarini qoʻlladi, oʻkuvchilarni yuksak axloqiyestetik ruhda tarbiyalashga intildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1950-yilda tugʻilganlar
Turkum:Xoʻjayli tumanida tugʻilganlar
Turkum:14-yanvarda tugʻilganlar
Matla

Matla (arab. — chiqish oʻrni, asosi) — 1) aruzda yozilgan lirik sheʼr, asosan, gʻazallarning birinchi bayti. Bundagi har ikki misra oʻzaro qofiyadosh (a-a) boʻladi. Keyingi baytlarning ikkinchi misralari M.ga qofiyadosh boʻlib keladi (b-a, v-a, g-a, d-a va h.). Bordi-yu gʻazalning ikkinchi bayti ham uning M. baytiga toʻliq qofiyadosh qilib tuzilsa, u sanʼatkorlik hisoblanadi va bunday sanʼat "Zebi matla" (matlaning yarashigʻi, zebi) deb ataladi. Uning qofiyalanish tartibi quyidagicha: a-a, a-a, b-a, v-a va boshqa Husni matladagi bayt M.dagi fikrga har jihatdan hamohang boʻlishi talab qilinadi. Oʻzbek sheʼriyatida bu sanʼatni birinchi boʻlib Navoiy qoʻllagan; 2) musiqada kuy va ashulalarning boshlangich qismlari ifodasi, musiqa terminologiyasida daromad deb ham yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matlubot jamiyati

Matlubot jamiyati – matlubot kooperatsiyasining quyi boʻgʻini. Matlubot jamiyatini ixtiyoriylik asosida uyushgan paychilar tashkil etadi. U oʻz faoliyatini kengaytirib, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tay-yorlash, umumiy ovkatlanishni tashkil etish va aholi isteʼmoli bilan bogʻliq boshqa bir necha xil xizmatlarni ham bajaradi. Matlubot jamiyati bevosita isteʼmolchi va mahsulot yetishtiruvchilarni birlashtirgan holda qishloq joylarida tarkib topadi. Mamlakat, viloyat, tuman uyushmalariga birlashadi. Viloyatlardagi „Matlubotsavdo“ uyushmasi hududdagi Matlubot jamiyatilarni birlashtirgan holda ularning manfaatlarini himoyalash vakolatlariga ega boʻlib, ularning xoʻjalik va moliyaviy faoliyatlarini birgalikda, markazlashgan tarzda rivojlantirishni taʼminlaydi.

Matlubot kooperatsiyasi – aʼzolarning pay toʻloviga asoslangan, isteʼmol mollarni sotib olish, ishlab chiqarish va sotish uchun tuzilgan uyushma. Dastlabki Matlubot jamiyatilari XVIII-asrning oxiri – XIX asr boshlarida Buyuk Britaniyada vujudga keldi va keyinchalik Fransiya, Germaniya, Italiyada va Yevropaning boshqa mamlakatlarida keng tarqaldi. Hozirgi vaqtda Matlubot jamiyatilari Osiyeʼning baʼzi mamlakatlarida (Yaponiya, Hindiston, Myanma, Shri Lanka, Bangladesh va boshqalar), Amerika, Kanada, Argentina, Braziliya, Chili, Meksika va Avstraliyada rivojlangan. XX-asrning 70-yillarida Buyuk Britaniya, Daniya, Norvegiya, Shveysariya mamlakatlarining umumiy tovar aylanmasida Matlubot jamiyatilari ulushi 8—11%ni, Finlandiyada 36%ni tashkil etdi.

Matlubot jamiyati Oʻzbekiston hududiga chor Rossiyasi mustamlakachilari bilan kirib kelgan. Dastlab kasbkorlik asosida shakllanib, ishchilar va ofitserlar Matlubot jamiyati paydo boʻlgan. XX asrning 20-yillaridan boshlab aholi taʼminotida katta oʻrin egalladi. Matlubot jamiyati oziq-ovqat, kiy-im-kechaklar sotib olish va sotish bilan chegaralanmay qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tay-yorlash, isteʼmol mahsulotlari ishlab chiqarish asosida ham matlubotchilarni birlashtirdi.

Matlubot jamiyatining respublika tashkiloti – „Oʻzbekiston matlubot jamiyatlari ittifoqi“ („Oʻzbekbirlashuv“) 1925-yil yanvar da ishchi, qishloq, shahar kooperativlari va harbiy kooperativlarni birlashtirgan 26 matlubot jamiyatlari negizida tashkil etilgan. Respublikada Matlubot jamiyati tizimi – „Oʻzbekbirlashuv“ aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar „Matlubotsavdo“ aksiyadorlik kompaniyalari faoliyat koʻrsatadi. Jami 592 aksiyadorlik jamiyatlarini birlashtiradi, 80 mingdan ortiq ishchi-xizmatchilar savdo, umumiy ovqatlanish, ishlab chiqarish, qurilish, boʻrdoqichilik va parrandachilik, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tayyorlash, tashqi iqtisodiy aloqalar va boshqa sohalarda faoliyat koʻrsatadi (2003).

Muxtor RasulovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Math

Math, tekst — 1) yozilgan yoki bosilgan asar, nutq (shuningdek, ularning biror parchasi); 2) kitob, gazeta, jurnal va shahrik.da rayem, jadval b. bezaklardan tashqari qismi; rasmiy hujjat va shahrik.ning ulardagi turli koʻrsatkich (sharh, izoh)lardan ajralib turgan qismi; 3) musiqa asarlari (opera, romans va boshqalar)ga yozilgan soʻzlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matnazar Jabbor oʻgʻli

Matnazar Jabbor oʻgʻli (19061977, Xorazm viloyati Hazorasp tumani) — oʻzbek xalq baxshisi. Qoraqal-poq jirovi Qurbonboy Tojiboy oʻgʻlining shogirdi. Shuning uchun ham uning repertuarida Xorazmda tarqalmagan "Alpomish", "Qurbonbek", "Shirin bilan Shakar" kabi dostonlar mavjud. U mazkur dostonlarni Xorazm dostonchilik anʼanalariga moslashtirgan. Xalqdostonlarini qoʻbizda ijro etgan. Undan yozib olingan "Qorakoʻz oyim" dostoni nashr etilgan (1967).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matniyoz Devonbegi madrasasi

Matniyoz (Muhammad Niyoz) Devonbegi madrasasi – Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa 1871-yilda qurilgan boʻlib, bugungi kunda Xiva shahridagi „Ichan qalʼa“ mahallasining Pahlavon Mahmud koʻchasida, 19-uyga joylashgan. Tarixiy obyekt „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishlidir.

Madrasa binosini dastlab 1871-yilda oʻzbek hukmdori Muhammad Rahimxon II davrida uning oliy martabali mulozimi, moliya vaziri – Muhammad Niyoz (shevada Matniyoz) devonbegi oʻzining mablagʻi hisobidan barpo ettirgan. U Muhammad Rahimxon II madrasasining sharqiy devori oldida joylashgan.

Madrasa Ichan qalʼaning bir qismi sifatida 1990-yilda UNESCOning Butunjahon merosi obyektlari roʻyxatiga kiritilgan. Hozirda turistlarga xizmat koʻrsatish va koʻrgazma obyekti boʻlib, unda Xiva turistik majmuasi restorani joylashgan. Obyekt 1979-yildan Muhammad Aminxon madrasasi bilan birgalikda mahalliy va xorijiy sayyohlarga xizmat koʻrsatishga moslashtirilgan.

 Tuzilishi 
Matniyoz Devonbegi madrasasi xon devonbegisi Matniyoz (Muhammad Niyoz) qurdirgan. Bosh tarzi Muhammad Aminxon madrasasiga qaragan. Madrasa bir qavatli, toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (36,45x31,8 m). U dastlab darsxona zallari, qishki masjid va hovlidan iborat boʻlib, atrofi hujralar bilan oʻralgan. Ularning umumiy soni 19 tani (qolgan 2 ta hujra ikkinchi qavatda joylashgan) tashkil etadi. Hujralar hovli (21X17 m) atrofida joylashgan. Bosh tarzi ulkan peshtoqli, uning yonlariga 3 tadan yoysimon ravoqlar ishlangan. Burchaklaridagi minoralar tepasi gumbazli mezanalar bilan yakunlangan. Kiraverishdagi yogʻoch oʻymakorligida bezatilgan eshik orqali miyonsaroyga kiriladi. Miyonsaroy gumbazi qalqonsimon bagʻallarga tayangan. Miyonsaroy yonlarida hovli bilan oʻzaro bogʻlangan darsxonalar joylashgan. Hovli atrofidagi hujralar oldi ravoqli. Janub tomonidagi peshtoq gumbazli masjiddan ayvon sifatida foydalanilgan. Darsxona va masjid gumbazlari oʻzaro kesishgan toqilar ustiga oʻrnatilgan, hujralar balxi gumbazli. Bosh tarzi Xorazm meʼmorligiga xos uslubda (koʻk, oq va havo rangli koshinlar bilan) bezatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Madrasaga kiraverish eshigi tepasida nastaʼliq yozuvida bagʻishlov misralari bitilgan. Ular xorazmlik tarixchi va shoir Ogahiy qalamiga mansubdir.

Boshqa bir manbada esa eshik tepasidagi marmar toshga arab yozuvida matn bitilganligi va bu matnni 1871-yil (hijriy 1288-yil)da Devoniy dastxati ostida Xudaybergan Devon bitganligi keltiriladi:

 Yana qarang 

 Poyanda maqbarasi
 Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
 Shayx Mavlon bobo majmuasi

 

Turkum:Xorazm madrasalari
Turkum:Xorazm
Turkum:Xiva
Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Matnshunoslik

Matnshunoslik, tekstologiya – yordamchi tarixiy-filologik fan sohasi, adabiyot va folklorga oid qoʻlyozma asarlarni, tarixiy hujjatlarni, ularning aniq matnlarini aniqlash va tanqidiy oʻrganish, sharhlab eʼlon qilish maqsadida ular ustida tadqiqotlar olib boradi. M.ning vazifasi matnni har tomonlama tadrijiy-tanqidiy (matn tarixiga chuqur kirib borish, matnni yaratishda foydalanilgan ni, muallif tahrirlari, variantlari va boshqalar) oʻrganib, nashrga tayyorlashdan iborat. M.ning quydagi asosiy xillari farqlanadi: antik, oʻrta asr va yangi adabiyot. Masalan, qad. yunon olimi Aristarx (miloddan avvalgi 2-asr) Gomer asarlari matnini tanqidiy oʻrgangan. Sharq islom olamida 7-asrdan hozirgacha bir harfi oʻzgarmay, mashhur xattotlar tomonidan minglab nodir nusxalarda koʻchirilgan qoʻlyozmalardan biri muqaddas Qurʼoni Karim matnidir. Ular dunyoning turli joylaridagi kutubxonalarda saqlanadi. Uygʻonish davrida antik adabiyot yodgorliklarining dastlabki koʻrinishlarini, asliy matnlarini tiklashga qiziqish kuchaygan.

Oʻzbekistonda M. oʻz tarixiga ega. 1400-yil davomida Oʻzbekiston olimlarining arab, fors va oʻzbek tilida yaratgan koʻplab yirik durdona asarlari oʻz davrida, undan keyingi davrlarda oʻrganilib, xattotlar tomonidan koʻchirilib, xato, nuqsonlari boshqa nusxalar orqali toʻgʻrilanib, hozirgi kunimizga qadar yetkazib kelingan. Bu ishga rus olimlari V. V. Bartold, I. Yu. Krachkovskiy, A. K. Borovkov, A. N. Kononov va boshqa ham munosib hissa qoʻshishdi. Respublikamizda M. boʻyicha ishlar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot, Sharqshunoslik institutlarida olib borilmoqda. Alisher Navoiy asarlarining ilmiy-tanqidiy matnlarini tayyorlash va nashr ettirishni S. Ayniy („Xamsa“ning qisqartirilgan nashri), O. Sharafiddinov, I. Sultonov („Mezon ul-avzon“), A. N. Kononov („Mahbub ul-qulub“) va boshqa amalga oshirdilar. Matnshunos olim P. Shamsiyev Navoiy „Xamsa“sining toʻla va yaxlit bir kitob holida nashrga tayyorlash borasida murakkab matnchilik tadqiqiy ishlar olib bordi. Natijada „Xamsa“ga kirgan besh doston: „Hayrat ul-abror“, „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Sabʼai sayyor“, „Saddi Iskandariy“larning barcha nashrlarini Sultonali Mashhadiy, Abdujamil Kotib va boshqa kotiblar tomonidan koʻchirilgan nusxalari bilan qiyoslab, „Xamsa“ning asl matniga yaqin keladigan ilmiy-tanqidiy matnini tayyorladi va 1960-yil nashr ettirdi. Hamid Sulaymonov Navoiyning „Xazoyin ul-maoniy“ asari tanqidiy matnini tayyorlab nashr ettirdi (1958—61). S. Gʻaniyeva „Majolis un-nafois“ asari tanqidiy matnini tayyorladi. Oʻzbek olimlardan S. Mirzayev, Gʻ. Karimov, S. Mutallibov, S. Dolimov, R. Majidiylarning matnchilikdagi xizmatlari natijasida bir qator oʻzbek mumtoz shoirlarining asarlari nashr etildi. Yozuvchi va shoirlardan Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Hamza, Oybek, Hamid Olimjon, Gʻafur Gʻulom, Usmon Nosir asarlari matnini nashr etishda ham M. ishlari amalga oshirildi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi asarlari matnini tayyorlash, nashr etish sohasida B. Karimov, H. Zarifov, 3. Karimova, M. Afzalov, T. Mirzayev, M. Murodov va boshqa xizmatini taʼkidlash mumkin.

Ismatulla Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mato

Mato – xalq badiiy hunarmandchiligida qadimdan qoʻlda toʻqib tayyorlangan toʻqimachilik mahsuloti; gazlama. Oʻrta Osiyo hududida ip (boʻz, janda, olacha, susi, chit, kalami), ipak (atlas, baxmal, zandonachi, shoyi) va nim-shoyi (beqasam, adras, parpasha) matolar tayyorlash qadimdan keng tarqalgan. Dastlab gulsiz (sidirgʻa), keyinroq sodda gulli – hoshiyali, yoʻl-yoʻl va kataklar hosil qilib bezash yoʻlga qoʻyilgan; shuningdek, abrbandi usulida boʻyab tayyorlangan, bosma qolipda gul bosish (ayniqsa, chitgarlikda) rivojlangan. Oʻzbekiston hududi (Buxoro, Margʻilon, Namangan, Samarqand, Toshkent, Qoʻqon, Xorazm va boshqalar)da mato tayyorlash markazlari yuzaga kelgan va rivojlangan. Xalq ustalari tomonidan hozirgi kunda anʼanaviy usullarda tayyorlanayotgan matolar (adras, atlas, beqasam, shoyi va boshqalar) anʼanaviy naqshi va sifati bilan diqqatga sazovor; respublika hududida va xorijda ham ushbu matolarga talab kattaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Matrap

Matrap — bedana va boshqa yovvoyi parrandalarni ovlash uchun ishlatiladigan an-jom. Uzun dasta (2,5–3 m atrofida) va uning uchiga oʻrnatiladigan toʻr xaltali chambarak (diametri 1 — 1,5 m) dan iborat. Dasta, odatda, tol daraxtidan, chambarak tut daraxti novdasidan, toʻr xalta esa bakuvvat paxta ip yoki kapron ipdan tayyorlanadi. Toʻr xaltaning koʻzi ovlanadigan parranda chiqib keta olmaydigan kattalikda boʻladi. Parranda oʻtloqdan uchganida M. bilan ilib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matriarxat

Matriarxat (lotincha mater — ona va yun. arche — ibtido, hokimiyat; aynan — ona hukmronligi), ginekokratiya — asosan, ibtidoiy jamiyatning ilk davridagi ijtimoiy tuzum shakllaridan biri. Baʼzi xalqlarda patriarxatdaya oldin mavjud boʻlgan, ayrimlarida urugʻchilik tuzumidan sinfiy jamiyatga oʻtish davrida ham saqlangan. M.da ayollar hukmron mavqega ega boʻlgan, mulk va naslnasab sotsial mavqe ona urugʻi boʻyicha oʻtgan, nikoxdan soʻng er xotin jamoasiga koʻchgan (matrilokal nikoh) yoki er va xotin oʻz jamoalarida alohida-alohida yashagan. M. Jan.-Sharqiy Osiyodagi ayrim xalqlar (mas, minangkabau va mikronezlarning ayrim guruhlari)da hozirgi ham saqlanib qolganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Matriarxat
Turkum:Oila
Turkum:Onalik
Turkum:Ona maʼbuda
Turkum:Feministik nazariya
Turkum:Siyosiy antropologiya
Matrilokal nikoh

Matrilokal nikoh (lotincha mater -ona va locus — joy) — nikohsan soʻng koʻchib oʻtish shakllaridan biri. Asosan, matriarxat davrida mavjud boʻlgan. Matrilokal nikohda er xotin jamoasiga koʻchib oʻtgan. Matrilokal nikoh er bilan xotin juft yashashining ilk koʻrinishidir. Hozirgi baʼzi xalqlarda ku-yovning kelin uyiga vaqtincha yashab qolishi, ichkuyov va boshqa shaklda saqlanib qolgan (yana q. Nikoh).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matritsa

Matritsa (lotincha matrix — bachadon) —

1) metallurgiyada — metallarga bosim bilan ishlov berishda qoʻllaniladigan shtamplarning ish qismi. Matritsa sirtida tayyorlanadigan buyum (detal)ning qiyofasiga mos botiq (yoki teshik) boʻladi. Ana shu botiq (yoki teshik) ga shtampning ikkinchi qismi — puanson kiradi. Matritsa yaxlit yoki qismlarga ajraladigan qilib yasalishi mumkin;

2) matbaada — harf, rakam yoki belgining tasviri tushirilgan metall plastinka yoki taxtacha (brusok). Matritsaning shriftlar quyiladigan (qoʻlda harf terishda ishlatiladigan literalarni quyish uchun), satr quyiladigan (qarang Linotip) va harf quyiladigan (qarang Monotip) xillari boʻladi. Yuqori bosma qolipidan xoʻllangan karton yoki plastmassaga botirib tushirilgan chu-qur nusxa ham Matritsa deb ataladi. Bunday Matritsadan stereotiplar (qarang Stereotipiya) yoki galvanostereotiplar (qarang Galvanostereotipiya, Galvanotexnika) tay-yorlashda foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matritsa matematikada

thumb
Matritsa matematikada — ixtiyoriy elementlardan tuzilgan toʻgʻri burchakli jadval. Matritsa elementlari yoʻl (satr)lar va ustunlar boʻylab joylashadi. Satr va ustunlar, koʻpincha, umumiy atama bilan "Matritsaning qatorlari" deyiladi. Matritsa elementlari, odatda, ats juft indekslar bilan belgilanadi. Birinchi /’ indeks Matritsaning a;j element turgan satri raqamini, ikkinchi u indeks esa Matritsaning a.tj element turgan ustuni raqamini bildiradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matros

Matros (gollandcha — matroos) — harbiy-dengiz floti (HDF)dagi 1-(kichik) harbiy unvon; qurolli kuchlarning boshqa dagi oddiy askar unvoniga toʻgʻri keladi. SSSRda 1946-yil iyulda qizil flotchi unvoni oʻrniga joriy qilingan. Shuningdek, katta matros unvoni ham boʻlib, u yefreytor unvoniga toʻgʻri keladi. Savdo flotida Matros — kema komandasi tarkibidagi xizmatchi. Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi Amudaryo flotiliyasida Matros unvoni mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matu-Grosu

Matu-Grosu - Braziliyaning jan.gʻarbiy qismidagi shtat. Maydoni 906,8 ming km². Aholisi 2,49 mln. kishi (2000). Shingu daryosi havzasidagi oʻrmonlarda indeys qabilalari saqlangan. Maʼmuriy markazi — Kuyaba shahri

Matu-Grosu Serra-dus-Paresis va MatuGrosu qumli platolari bilan Braziliya yassitogʻligining gʻarbiy yotiq yon bagʻri hamda Pantanal tekisliklarida joylashgan. Iqlimi yozi sernam, subekvatorial iqlim. Kuyaba shahrida oʻrtacha oylik temperaturalar 22—28°. Yillik yogʻin 2000 mm va undan ortiq. Daryolari serostona. Oʻsimlik dunyosi past boʻyli daraxt va butali savannalar, dare vodiylarida oʻrmonlar hamda tropik botqoqliklardan iborat.

Matu-Grosu — Braziliyaning iqtisodi qoloq shtatlaridan. Iqtisodining asosini ekstensiv chorvachilik tashkil etadi. Oʻrmon xoʻjaligi (kauchuk, palma yongʻogʻi yigʻish) rivojlangan. Dehqonchilikda sholi, soya, makkajoʻxori, maniok, shakarqamish, kakao, kofe ekiladi. Foydali qazilmalardan kassiterit, oltin, olmos olinadi."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matu-Grosu-du-Sul

Matu-grosu-du-sul - Braziliyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shtat, Boliviya va Paragvay bilan chegaradosh. Maydoni - 358,1 ming km². Aholisi - 2,07 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kampu-Grandi shahri. Shtat Braziliya yassitogʻligining janubi-gʻarbiy chekkasi va Pantanal botigʻining janubida joylashgan. Yozi sernam, tropik iqlim. Oʻrtacha oylik temperaturalar 22—26°. Yillik yogʻin 1000–1800 mm. Shtat janubida tuprogʻi toʻq qizil laterit tuproq. Oʻsimliklari past boʻyli savannalar, daryo vodiylari oʻrmonlar, Pantanal tropik botqoqliklardan iborat. Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Sholi, soya, makkajoʻxori, bugʻdoy, dukkakli ekinlar ekiladi, kofe plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Korumba shahri yaqinida yirik temir va marganets rudasi konlari topilgan. Toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari va sopol buyumlar ishlab chiqariladi. Asosiy sanoat markazlari: Kampu-Grandi va Korumba shaharlari. Asosiy aloqa Parana va Paragvay daryolari va ularning irmoqlari, temir yoʻl va havo transporta orqali amalga oshiriladi"" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Matxoliq qiziq

Matxoliq qiziq (1840-1910, Andijon) — Fargʻona qiziqchilar teatrining taniqli aktyori. 1870— 72 yillar Zokir eshon toʻdasida ishlagan. 1892-yil Andijonda Ashir qiziq, Bashir qiziq, Orif garmon Toshmatov, Kal Nazir, Hasan qiziq, Joʻra qiziqlardan iborat oʻz toʻdasini tashkil qilgan. U qiziqchiliklarda eshon ("Zarkokil"), domla (Hoji kampir"), qozi ("Ketmon tilash") kabi obrazlari bilan muvaffaqiyat qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rahimberdi Matchonov

Rahimberdi Matchonov (1909-Xorazm viloyati Xonqa tumani Madir qishlogʻi — 2000.18.2) — kulol, koshinkor usta. Us t a zoda; otasi va uning shogirdi usta Eshimdan hunar oʻrgangan. Madir qishlogʻidagi kulollik ustaxonasi (1921— 39), Xonqa tumani maishiy xizmat koʻrsatish ustaxonasi (1939—60), Oʻzbekiston Respublikasi Badiiy fondi (1960— 78), "Us to" birlashmasi Xorazm viloyati boʻlimi (1978—99)da kulol. Xiva meʼmoriy yodgorliklarini taʼmirlash ishlarida (Paxlavon Mahmud maqbarasining koshinlarini tayyorlash va oʻrnatishda oʻrnak koʻrsatgan, 1957 va boshqalar) koʻpgina binolarni koshinlar bilan bezashda faol qatnashgan. Xorazm anʼanaviy buyumlarini zangori ranglarda "olmagul", "kosagul", "qoʻchqor shoxi", "bodomguli" va boshqa oʻsimliksimon naqshlar bilan bezagan. M.yaratgan kulollik buyumlari (bodiya, lagan, koʻza, shokosa va boshqalar) xorijda namoyish qilinadi, Angliya, AQSH, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Malayziya, Turkiya, Rossiya va boshqa dunyo mamlakatlari muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Kamolidsin Behzod nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatu (1997).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:Xonqa tumanida tugʻilganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Turkum:18-fevralda vafot etganlar
Matyash Xunyadi

Matyash Xunyadi (Matyas Hunyadi), Matvey Korvin (1443.23.2, Kolojvar - 1490.6.4, Vena) — Vengriya qiroli (1458—90). Yanosh Xunyadining oʻgʻli. Mamlakatni markazlashtirish siyosatini olib borgan,-muntazam qoʻshin tuzgan va uning yordamida Vengriyaga xavf solgan. Usmonli turk imperiyasiga qarshi muvaf-faqiyatli kurash olib borgan. 1468-yil Chexiyaga qarshi urushib, Moraviya va Sileziyani qoʻshib olgan (1478). 1485-yil Venani egallagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fedor Mauyer

Fedor Mixaylovich Mauyer (1897-yil 25-sentyabr, Qoʻqon — 1963-yil 23-iyun, Toshkent) — olim, biologiya fanlari doktori (1955), professor (1957). Oʻrta tolali AN-309, AN-304, AN-315, AN-318; ingichka tolali Giza-7, Si-Aylend— 1, Si-Aylend—2 va boshqa gʻoʻza navlarini yaratgan. Yovvoyi va madaniy gʻoʻza evolyusiyasining tabiiytarixiy omillariga asoslangan, jahonda eʼtirof etilgan va mukammal hisoblanadigan gʻoʻza sistematikasini ishlab chiqqan.

 Tarjimai holi 
Fedor Mauyer Qoʻqonda tugʻilgan. Arxitektor Mixail Fedorovich Mauerning oʻgʻli. Qoʻqon tijorat bilim yurtini (1914), Xarkov Novo-Alekseevskiy nomidagi qishloq va oʻrmon xoʻjaligi institutining 3-kursini tugatgan. 1918—1921-yillarda Sovet Armiyasi safida xizmat qilgan, so‘ng Turkiston (1923-yildan O‘rta Osiyo) universiteti agronomiya fakulteti 3-kursdan o‘qishni davom ettirgan. Fedor Mauyer 1922-yildan assistent, oʻqituvchi, dotsent boʻlib faoliyat yuritgan va bir vaqtning o‘zida 1923-yildan Turkiston seleksiya stansiyasida professor Gavriil Semyonovich Zaytsev rahbarligida paxta bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan. 1925-yildan Nazorat bo‘limi boshlig‘i, 1928-yildan fan bo‘yicha direktor o‘rinbosari, 1929-yildan direktor vazifasini bajara boshlagan.

Fedor Mauyer 1931-yil mart oyida paxtachilikda qoʻporuvchilik sodir etganlikda ayblanib hibsga olingan va 5 yilga Kavkazortiga oʻz mutaxassisligi boʻyicha ishlash uchun yuborilgan (1958-yil noyabrda reabilitatsiya qilingan).

Fedor Mauyer 1931—1950-yillarda Kavkazorti paxtachilik qoʻmitasi xodimi, Kavkazorti va Ozarbayjon paxtachilik ilmiy-tadqiqot institutlari Misr paxtachilik boʻlimi mudiri va Ozarbayjon qishloq xoʻjaligi institutida gʻoʻza seleksiyasi va genetikasi kafedrasi dotsenti boʻlgan. Bu davrda oʻrta tolali va ingichka tolali gʻoʻzani ekish tashabbuskori boʻlgan hamda gʻoʻzaning bir qancha serhosil navlarini, jumladan, quruqlikka chidamli An-309, An-304, An-15, An-318 navlarini yaratgan. Oʻzbekiston paxtachiligida urugʻchilik nazorati ishi tashkilotchisi boʻlgan. Fedor Mauyer 1950-yildan boshlab O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi O‘simliklar genetikasi va fiziologiyasi instituti qoshidagi g‘o‘za va boshqa ekinlarning spetsifikatsiyasi va taksonomiyasi laboratoriyasi va SAGU biologiya va tuproq fakulteti dotsenti boʻlgan.

Fedor Mauyer 1951-yilda biologiya fanlari doktori nomzodi, 1955-yildan esa biologiya fanlari doktori, 1956-yilda professor boʻlgan. Dala ekinlarining seleksiyasi va urugʻchiligi, genetikasi (umumiy kurs), oʻsimliklar genetikasi (xususiy kurs), oʻsimliklarning rivojlanish biologiyasi, biogenetika tarixi, gʻoʻzaning sistematikasi va kelib chiqishi, madaniy oʻsimliklarning kelib chiqishi va sistematikasi kabi fanlardan maʼruzalar oʻqigan.

Fedor Mauyer 1954-yilda nashr etilgan „Paxtaning kelib chiqishi va taksonomiyasi“ monografiyasining muallifi.

Fedor Mauyer 1963-yil 23-iyunda Toshkentda vafot etgan.

 

 
 Proisxojdeniye i sistematika xlopchatnika, T., 1954; Gʻoʻza; t.1., T., 1957.

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-iyunda vafot etganlar
Turkum:1963-yilda vafot etganlar
Mount Wilson astronomik rasadxonasi

Mount Wilson (Maunt-Vilson) astronomik rasadxonasi - Vashington Karnegi institutining (AQSH) i.t. muassasasi, Kaliforniya shtatida joylashgan. 1904 yilda tashkil etilgan. Koʻzgusining di-ametri 1,5 va 2,5 m boʻlgan teleskoplar 1917—18 yillardayoq oʻrnatilgan. Rasadxonada bajarilgan tadqiqotlar Quyosh, yulduzlar, Galaktika, tumanliklar va Galaktikamizdan tashqaridagi obʼyektlar va boshqa yulduz sistemalarini oʻrganishda muxim rol oʻynadi. Rasadxona Quyoshni oʻrganishga qaratilgan tadqiqotlar uchun ilk bor minorali teleskop, spektrogelioskop, spektrogeliograf va magnitograf kabi asboblar yaratildi. 1949-yilda rasadxona Maunt-Palomar astronomik rasadxonasi bilan birlashtirildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Astronomik rasadxonalar
Turkum:AQSh
Mauntin-pass

Mauntin-pass - kamyob elementlar rudasining dunyodagi eng katta konlaridan biri, AQShning Kaliforniya shtatida. 1949-yilda ochilgan, 1955-yildan qazib olinadi. Kon kechki karbonatitlar guruhiga mansub. Mezozoy burmali oblastida joylashgan. Asosiy kamyob minerali — bastnezit (tomirdagi miqsori 15% gacha). Konning umumiy zaxirasi qariyb 5 mln. t, aniqlangani 3 mln. t ga yaqin. Ruda ochiq usulda qazib chiqariladi. Yoʻlakay barit ham ajratib olinadi. M.-P.dagi korxonalar dunyoda olinayotgan kamyob elementlar mahsulotining qariyb yarmini beradi. Mahsulotni, asosan, AQSH, shuningdek, boshqa rivojlangan mamlakatlarning metallurgiya, neftni kayta ishlash, keramika va oynashisha sanoati isteʼmol qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mautxauzen

Mautxauzen (Mauthausen) - gitlerchi fashistlar konslageri. 1938-yilda Avstriyadagi Mauthausen shahri yaqinida Daxau konslagerining "filiali" sifatida tashkil etilgan. 1939-yil martdan — mustaqil lager. 1938—45 yillarda M.da koʻplab mamlakatlardan keltirilgan 335 ming kishiga yaqin mahbuslar saqlangan. Ularning 122 mingdan ortigʻi (shu jumladan, 32 mingdan oshiq sovet fuqarosi) qatl etilgan va qiynab oʻldirilgan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng M. oʻrnida muzey tashkil qilingan. M.da qiynab oʻldirilgan sovet generali D. M. Karbishevga 1948-yil fevralda haykal oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil