Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tomas Gobbs

Tomas Hobbes (1588.5.4, Malmsberi — 1679.4.12, Harduik) — ingliz faylasufi. Ruhoniy oilasida tugʻilgan. Oksford universitetini bitirgan (1608). Gobbs dunyoqarashi 17-asr ingliz inqilobi taʼsirida shakllandi. Falsafada Gobbs zamonasidagi tabiatshunoslik bilan bogʻliq mexanistik materializm tarafdori boʻlgan. U geometriya va mexanikani ilmiy tafakkurning ideal namunasi, deb bilgan. Tabiatii katta-kichikligi, shakli, oʻrni va harakati (joyini oʻzgartirishi) bilan farqlanuvchi jismlar majmui, deb hisoblagan. Gobbs faqat real jismlar mavjud, qolganlari toʻqib chiqarilgan tasavvurlardir, deydi. Uning tafakkurni fikr qiluvchi materiyadan ajratib boʻlmaydi, degan qarashi muqimdir. Gobbs inson aklidagi tushuncha dastlab sezgi aʼzolarida qisman yoki toʻla vujudga keladi deb, empirik bilish nazariyasi mavqeida turgan.

Gobbs shaxsiy fikricha, davlat paydo boʻlguncha xususiy mulkchilik boʻlmagan. Kishilar birbirini oʻldirib qoʻymasliklari, talamasliklari uchun kelishilgan holda, ayrimlarning huquqini cheklash maqsadida davlat kelib chiqdi. Gobbs mutlaq monarxiyani davlatning eng yaxshi shakli desada, inqilobiy tamoyillarga ham oʻrin bergan.

Asosiy asarlari: "Falsafa asoslari" (1642—58), "Fuqarolik haqidagi taʼlimotning falsafiy elementlari" (1642), "Leviafan" (1651).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1588-yilda tugʻilganlar
Turkum:1679-yilda vafot etganlar
Turkum:5-aprelda tugʻilganlar
Gobelen

Gobelen (rus.) — qoʻlda tasvir hosil qilib toʻqilgan gilam (shpaler), badiiy buyum. Parij manufakturasi (1662)ning mahsulotlari dastlab shunday atalgan (15-asrning mashhur boʻyoqchilari Gobelenlar nomidan). Gobelen rangli jun va ipak (baʼzan tilla va kumush) iplar bilan rassomlar (manufaktura boshqaruvchisi rassom Sh. Lebren, 18-asrda F. Bushe, J. B. Udri va b.) kartondan buyumning tabiiy kattaligida bajargan tasvirlari asosida toʻqilgan. Masalan, Rafael Vatikan uchun havoriy (apostol)lar hayotiga oid shpalerlar turkumi kartonlarini chizib bergan, toʻquvchi ustalar shu kartondan foydalanib gobelen toʻqiganlar. Alohidaalohida toʻqilgan boʻlaklar bir-biriga tikilib yaxlit tasvir hosil qilingan. Gobelenning uziga xos xususiyati oʻngining chiviqli yuzasi va orqa tomonining notekisligidir. 17— 18-asrlar gobelenlari yuksak badiiyligi (tarixiy, afsonaviy, diniy va adabiy mazmuni) bilan mashhur boʻlgan, shu tufayli boshqa manufakturalarda taqlidan yaratilgan shpalerlar ham gobelen deb atala boshlangan. 19-asrdan patsiz, patli, gilamsimon toʻqima matolar, hatto tasvir ishlangan kigizlar ham gobelen deb atala boshlandi. Hozir qoʻlda va mashinalarda tabiiy va sunʼiy tolalardan toʻqilgan patsiz, patli mebel matolari, turli bezak matolar ham gobelen deb ataladi.

Oʻzbekistonda gobelen 1960-yillardan toʻqila boshlandi. 1970—80-yillarda keng tarqaldi. M. Churlu, Ya. va A. Ishoqovlar, L. Taldikina kabi ustalar samarali mehnat qildilar. Gobelenning asosiy markazlari Toshkent va Fargʻona sh.laridir. Fargʻona (V. Useinova, L. Semizarova, S. Shixova va b.) va Toshkent (M. Tyurina, R. Ibrohimova va b.) ustalari bu sohada barakali ijod qilmoqda. Oʻzbekiston gobelenlarida Sharq bezaklari, tabiat manzaralari, mahalliy tasvir, rang-baranglik ustun turadi. Yana q. Gilamchilik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gobi

Gobi (mongolcha gov — suvsiz joy) — 1) Markaziy Osiyodagi choʻl, chala choʻl landshaftli joylarning umumiy nomi. Gobining yer yuzasi tekis, oʻsimligi siyrak, tuprogʻi koʻpincha toshli, shoʻrlangan boʻladi, oqar suvlari boʻlmaydi. Grunt suvlaridan chorvachilikda foydalaniladi; 2) Markaziy Osiyodagi katta choʻl. Mongoliya bilan Xitoy hududida. Gʻarbda Beyshan togʻlari bilan, sharqda Katta Xingan togʻlari, shim.da Mongoliya Oltoyi va Xangay togʻlari, jan.da Nanshan va Oltintogʻ bilan chegaralanadi. Uz. 2000 km chamasida, mayd. qariyb 2 mln. km. Koʻp qismining bal. 900–1200 m. Ayrim togʻlarning nisbiy bal. 1800 m. Qad. daryolarning quruq oʻzanlari, terrasa va vodiylarning izlari saqlangan. Tektonik harakatlar davom etmoqsa. Gobida toshloq, gilli, qumli, shoʻrxok joylar koʻp. Taqirlar uchraydi. Iqlimi keskin kontinental. Qishda antitsiklonlar vujudga keladi, havo ochiq boʻlib qattiq sovuq boʻladi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —25°, baʼzi kunlar —40° gacha pasayadi. Iyulda 25°, baʼzan 45° gacha koʻtariladi. Yillik yogʻin Alashan Gobisining shim.-gʻarbida 68 mm dan Mongoliyaning shimoli-sharqida 200 mm gacha. Tuproklari kashtan, qoʻngʻir, boʻz tuproqlar. Asosiy oʻsimliklari shuvoq, chalov, shoʻra, saksovul va b. Gobi dasht va choʻllari asosan qoʻy boqiladigan yaylovdir. Aholi chorvachilik bilan shugʻullanadi. Dehqonchilik faqat daryo vodiylaridagina rivojlangan. Mongoliya hududida Katta Gobi qoʻriqxonasi bor.

 Yana qarang 

 Taklamakon

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Markaziy Osiyo
Turkum:Mongoliya
Turkum:Ichki Mongoliya
Turkum:Choʻllar
Goboy

Goboy (nem. Oboe frans. hautbois — baland daraxt) — tilchali puflama musiqa sozi. 17-asrning 2-yarmi Fransiyada Sharq (arab) mamlakatlaridan oʻtgan surnaysimon shalmey cholgʻusi zamirida paydo boʻlgan. Zamonaviy G.ning 25 ta teshikchasi boʻlib, 22—24 tasi klapanlar bilan berkitilgan boʻladi. Qoʻsh tilchasi qamishning maxsus turidan ishlanadi. Ikki tuzilishdagi (nemischa, fransuzcha) G. mavjud. Fransuzcha G. keng tarqalgan, u takomillashgan klapan mexanizmi, ohangining sofligi, sadolantirilish va dinamik imkoniyatlarining boyligi bilan ajralib turadi. G. simfonik orkestrdagi yogʻoch puflama cholgʻu asboblar ichida muhim oʻrin tutadi. Yakkanavoz soz, ansambl sozi sifatida ham ishlatiladi. Kichik G., G.-alt yoki G. d’amur, inglizcha rojok (burgʻucha) xillari mavjud. Oʻzbekistonda N. Kenjaboyev, V. Melkomini kabi goboychilar tanilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Puflama asboblar
Gobriy

Gobriy  – fors zodagoni, Mardoniynint oʻgʻli millodan avvalgi 522-yil sentabrda 6 ta fors zodagoni bilan birgalikda kohin Gaumatani oʻldirishda qatnashgan. Millodan avvalgi 520-yil forslar hukmronligiga qarshi bosh koʻtargan elamiylar qoʻzgʻolonini bostirishga rahbarlik qilgan. Millodan avvalgi taxminan 514-yil skiflarga qarshi Shimoliy Qora dengiz sohillariga qilingan yurishda Doroga hamroh boʻlgan. Doro davrida Gobriy podsho nayzabardorlari boshligʻi edi. Uning urugʻ-avlodlari Gaumatani oʻldirishda qatnashgan boshqa fors zodagonlarining urugʻ-avlodlari qatori Axomanishshr davlatining soʻnggi kunlarigacha katta imtiyozlarga ega boʻlishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gobson Jon Atkinson

thumb|Gobson Jon Atkinson
GOBSON (Xobson) (Hobson) Jon Atkinson (1858.6.7, Derbi - 1940.1.4, London) — ingliz iqtisodchisi. Oksforddagi Linkoln kollejini tugatgan (1878). 1887-97 yillarda Oksford va London universitetlarida siyosiy iqtisoddan daryo berdi. G. meʼyoriy naflik, meʼyoriy unumdorlik va yetarli isteʼmol etilmaslik nazariyalari tarafdori.

Asosiy asari boʻlgan "Imperializm" (1902) kitobida iqtisodiyotning asosiy xususiyatlarini batafsil taʼriflab bergan va monopolistik kapitalizmgacha boʻlgan bosqichiga qaytish va parlament islohotlari yoʻli bilan jamiyatni boshqarishni yaxshilash mumkin deb hisoblagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gova

Gova (fors, hoʻkiz) — qad. Sugʻdiyona oʻlkasining alohida muzofoti. Avesto kitobida Zarafshon vodiysi haqida gapirilib, "Sugʻuda" (Sugʻd) nomi bilan birga "G." nomi ham tilga olingan. Undagi maʼlumotga koʻra G. hozirgi Samarqand viloyatining sharqiy tumanlarini oʻz ichiga olgan va suvga serob, chorvasi koʻp obod joy boʻlib, axrlisi farovon turmush kechirgan. Afsonalarda G. odam boshli hoʻkiz (Govmard) obrazida tasvirlanadi. Xorazmda u "Jovmard qassob" ("Govmard qassob") nomli epik qahramon obrazida tilga olinadi. Samarqand yaqinidagi Talli Barzu harobasi qazilganda, milodning boshlariga oid bir xum sinigʻi topildi, unda odam boshli hoʻkiz surati tasvirlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Govzabon

Govzabon, hoʻkiz tili — kampirchopondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi sershox, tikanli, tik usadi, boʻyi 40—100 sm. Barglari qalin tuksimon tikanlar bilan qoplangan; ildiz yonidagi barglari yirik, choʻziq-ellipssimon, poyadagilari — bandsiz, nashtarsimon. Gullari havorang, yirik roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi — uch qirrali yongʻoqcha. Oʻq ildizi yoʻgʻon, sershox. May—avgustda gullaydi va meva tugadi. Urugʻidan koʻpayadi. Qurgʻoqchilikka chidamli. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Gʻoʻza, beda, gʻalla ekinlari orasida, shuningdek, yoʻl yoqalari tashlandiq yerlar, bogʻlar va ariq boʻylarida oʻsadi. Kurash choralari: ekinlarni oʻtoq qilish; gʻalla ekinlari maydonlarini oʻrimdan keyin 6—8 sm chuqurlikda yumshatish; shudgor qilish; gerbitsidlar purkash.
thumb|Garden anchusa (lat. Anchusa azurea)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Govind singh

Govind singh (1666.26.12-1708. oktyabr) — sikxlarning oʻninchi va soʻnggi diniy rahbari (gurusi). Sikhlar jamoasi boshligʻi (1675—1708). Sikhizmni isloh qilib, guru hokimiyatini sikh harbiy-diniy tashkiloti — xalsega topshirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Govkaptar

Govkaptar (Columba palumbus) — kaptarlar turkumiga mansub qush. Yovvoyi koʻk kaptardan biroz yirikroq tana tuzilishiga ega.Yevropa, Shim. Afrika va Gʻarbiy Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonning togʻli hududlarida uchraydi. Qishlash uchun kuzda janubga uchib ketadi, bahorda qaytib keladi. Togʻ oʻrmonlarida suvga yaqin yerlarda yashaydi baʼzan hiyobonlarda uchrab turadi. Uyasini daraxt shoxlariga quradi yoki boshqa qushlarning eski uyasidan foydalanadi. Bahor, yoz va kuz mavsumida ikkitada tuxum qoʻyib jufti bilan galma-galdan 17—18 kun bosadi. Polaponlari 15-20 kunda uyani tark etib erkin yashay boshlaydi. Oziqlanish uchun uyasidan uzoqlarga galalashib uchib borishadi. Asosan don, urugʻ va mevalar bilan oziqlanadi. Ovlanadigan qush sifatida ahamiyati oshib bormoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Govkushon majmuasi

thumb|Xoʻja Kalon masjid
Govkushon majmuasi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr) Joʻybor xojalari qurdirgan Madrasa, masjid, minora, hovuz va saroydan iborat majmua (Govkushon — qassoblar bozori). Madrasa va masjidning oʻrtasidan Shoxrud arigʻi oʻtgan. 1930-y.larda hovuz koʻmib tashlangan. Madrasaning sharqiy tarafi ikki qavatli, yon va orqa tomonida bir qavatli hujralar va mezana bor. Peshtogʻi gʻarbda. Ravoq ustidagi qanosi oʻsimliksimon sirkori naqshlar, kitoba qismi esa suls xati bilan bezalgan. Kiraverishda, oʻngda xonaqohmasjid (darsxona) bor. Oʻrtadagi hovli (25x35 m)ning toʻrt tomoni hujralar bilan oʻralgan. Xoʻja masjidi kirish peshtogʻi, hovli atrofi gʻishtin ravoqli ayvonlar, xonaqoh va minoradan tashkil topgan. Minora (bal. 19,5 m)ga masjid tomidagi ravoqli koʻprik orqali chiqilgan. Minora turli shakldagi gʻishtlardan terilgan. Naqshlar yuqoriga tomon noziklasha borib, fonusning ravoqli darchalari bilan birga minoraga nafislik bagʻishlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Buxorodagi masjidlar
Govmijja

Govmijja, govmichcha — qovoq chetidagi yogʻ bezlari (tashqi G.) va kiprik tuk piyozchasi (ichki G.)ning oʻtkir yiringli yalligʻlanishi. Tashqi G.da yiringli shish qovoq chetiga, ichki G.da esa shilliq parda tomonga qaragan boʻladi. Bezchalarga yiring paydo qiluvchi mikroorganizmlar tushishi, shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik, shuningdek, moddalar almashinuvining buzilishi, avitaminoz, kamqonlik, darmonsizlik, umumiy immunitetning pasayishi, qandli diabet, meʼda-ichak va yuqori nafas yoʻllarining kasalliklari, koʻz refraksiyasining anomaliyalari, yosh oqish yoʻllarining kasalliklari G. ga yoki uning tez-tez qaytalanishiga sabab boʻladi.. Kasallik qovoq chetida ogʻrikli nuqta paydo boʻlishi bilan boshlanadi, soʻngra uning atrofi qizarib shishadi. 2—3 kundan soʻng G. uchi sargʻayib yoriladi va undan yiring chiqadi. G.ga qovoq va shilliq pardaning qizarishi va shishishi qoʻshiladi. Baʼzan bir nechta G. chiqishi, ularning bir-biriga qoʻshilishi yoki qayta-qayta G. chiqishi kuzatiladi. Bunda bosh ogʻrib, harorat koʻtariladi, quloq oldi va jagʻ osti limfa bezlari kattalashadi va ogʻriydi. G. chiqqanda vrachga murojaat etish lozim. Uni siqish yoki sitish yaramaydi, aks holda infeksiya qonga oʻtib koʻz kosasining flegmonasiga va meningit, sepsis kabi ogʻir asoratlarga sabab boʻlishi mumkin. G.ning oldini oldishda ozodalik tartiblariga qatʼiy amal qilish, iflos, chang joylarda ishlaganda himoya oynaklaridan foydalanish, organizmni toliqtiradigan kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlab davolatish lozim. Davolash uchun koʻzga antibiotik va sulfanilamid preparatlarining eritmalari tomiziladi yoki mazlari qoʻyiladi. Yiring ketgandan soʻng quruq issiq va UVCH buyuriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Govmish

Govmish — zotdor sersut sigirlarni ifodalaydigan atama. G.ning sutliligi zotiga, yoshiga, boqish va parvarish qilishga bogʻliq. G.lar har galgi sogʻin davrida 4—5 ming kg, ayrimlari hatto 10—12 ming kg sut beradi. Oʻzbekistonda boqiladigan qora-ola zotiga mansub G.lar bir sogʻin davrida 3600—4500 kg, qizil choʻl zotiga mansublari 3000—4000 kg, shvits zotiga mansublari 3500—4000 kg va bu-shuyev qoramol zotiga mansublari 2500— 3500 kg sut beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Govpechak

Govpechak, arhar oʻti (Calystegia sepium (L.R.Br.) — pechakguldoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali oʻt. Poyasi chirmashib, shoxlanib usadi, uz. 1,5–3 m ga yetadi. Barglari bandli, oʻqsimon, uchi oʻtkir, ikki boʻlmali. Gullari oq yoki och pushti, gulbandi uzun. Mevasi dumaloq, bir uyali koʻp urugʻli koʻsakcha. Iyun—avgustda gullaydi, iyul—sentabrda mevatugadi. Bir tupi 400 ta urugʻ beradi. Urugʻi va ildizpoyasidan koʻpayadi. Maysasi aprel—iyunda koʻkaradi. Ildizpoyasi sudralib usadi. Yoz boʻyi ildizpoyasidagi kurtaklardan bachki poyalar oʻsib chiqadi. Oʻrta Osiyodagi barcha hududlarda tarqalgan. Avj olib oʻsganda ekinlarni bosib ketadi. Ariq boʻylari, bogʻlarda va b. sernam joylarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Govsar

Govsar (fors, gov — hoʻkiz, sigir; cap — bosh) — qad. jang quroli, gurzining bir turi. Afsonalarda hikoya qilinishicha, Eronning qad. shoxlaridan Faridun taxtga oʻtirgach, ogʻir vazndagi gurzisining boshini poʻlatdan sigir boshi shaklida yasatib, uni G. deb atagan. Urush maydonlarida aksari qozongan gʻalabasini G.ning xosiyati deb bilgan. "Shohnoma"da talqin etilishicha, goʻyo Faridun goʻdaklik chogʻida yovvoyi sigir emib katta boʻlgan, podsho sigir boshini oʻziga homiy va madadkor sifatida qabul qilib hurmatlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qurollar
Govxonasoy

Govxonasoy — Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi soy, Gʻuzordaryoni tashkil etuvchilaridan biri — Katta Oʻradaryoning chap irmogi. Boysun togʻining shim.-gʻarbiy yon bagʻridagi buloqlardan boshlanuvchi 20 ta katta-kichik irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 15 km. Mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Govxonasoy havzasi past togʻlarda joylashgan, yogʻin kam yogʻadi, shuning uchun kamsuv. Suvining asosiy qismi (80—85%) bahorda oqib oʻtadi. Govxonasoyda jala yomgʻirlardan soʻng baʼzan toshqinlar boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Dehqonobod tumani
Govchi

Govchi (Gaogyuy, Gaozyuy yaʼni Govjuy, Qongqil, Qangqi, Toʻlish, Toʻloʻs deb ham aytiladi) — uygʻur qabilalar birlashmasiga kirgan sharqiy toʻra (xitoycha chidi, tele, dili) ning xitoy ida nomlanishi. 4-asrda qizil di qavmiga mansub sharqiy toʻralar, baland (gov) arava (chi) larda yurganligi uchun, "Govchi" (baland aravaliklar) deb tilga olinadi (turkiycha "Qongqil"). G.lar di (toʻra), uygʻur, koʻgʻoʻrsu, chibni (qebar, chuba), qujiya (qutlugʻ gʻuz), etkin (eltegin, izgil) va poʻvurgʻur kabi 7 qabila birlashmasidan tashkil topgan.

G.lar asosan chorvachilik va ovchilik bilan shugʻullangan. Ularda hunarmandchilik ham taraqqiy qilgan boʻlib, metall buyumlari, teri, kigiz va araq achitqilari ishlab chiqarilar edi. Xususan, arava yasashda G.lar mohir ustalar hisoblangan. Ular aravalardan uy tariqasida foydalanib koʻchib yurganlar. Har bir oila birikkita aravaga ega boʻlgan. G.lar aholisi koʻp sonli boʻlib, baʼzi qabilalar bir necha yuz mingdan oshib ketgan. Qabilada qabila oqsoqoli "barlos" deb atalgan. Barloslar bilan birga botir, pahlavonlar "bogʻo" yoki "bogʻodur" deb ulugʻlangan. G.lar shaman diniga eʼtiqod qilganligi maʼlum. Ular momaqaldiroqni yomonlik belgisi deb tushunishgan va unga qarata oʻq uzishgan. Yashin tushgan joydan koʻchib ketishgan. Kelasi yil oʻsha joyga qaytib kelib xudoyi qilishgan. Ular joʻr boʻlib ashula aytib raqsga tushishni yaxshi koʻrganlar. Qiz olganda, quda tomonga qalin uchun beriladigan ot, qoramolni tanlab olishga yoʻl qoʻyilgan. Oʻlgan odamlarga qattiq yigʻlab aza tutilgan. Oʻra qazib jasadni unga tashlab ustidan tuproq tortmaganlar. Mil. 546-yil Qongqil xonligi Turk xoqonligi tomonidan boʻysundirilgandan soʻng G. atamasi xitoy ida boshqa nomlar bilan atala boshlagan.

LL.Bichurin N.Ya. (Iakinf), Sobraniye svedeniy o narodax obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, M.— L., t.1, 1950. Abduxoliq Aytboyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paul Gauguin

Paul Gauguin (1848.7.6, Parij — 1903.8.5, Markiz orollari) — fransuz rassomi; postimpressionizmning yirik vakili. 1883-yildan ijod bilan shugʻullangan. Gauguin Yunoniston, qadimgi Sharq mamlakatlari sanʼati, ibtidoiy madaniyati bilan qiziqdi. Oʻtmish hayot tarziga qiziqish uni simvolizm bilan yaqinlashtirdi, oʻziga ergashgan yoshlar bilan oʻziga xos yangi rangtasvir tizimi („sintetizm“)ni yaratdi.

Gauguinning „Arldagi qahvaxona“ (1888), „Rashk qilasanmi?“ (1892), „Taiti pastorali“ (1893), „Qirolning xotini“ (1896), „Meva terimi“ (1899) va boshqa asarlarida notanish olamning ajoyibotlari, inson va tabiat uygʻunligi haqidagi orzularining goʻzal dunyosini yaratishga intiladi. Gauguin ijodiga xos boʻlgan joʻshqin rang, bezak va mahobatlilikning uygʻunligi 20-asr boshida yashagan rassomlarning ijodiy izlanishlariga taʼsir koʻrsatdi.
Gogensollernlar

Gogensollernlar (Hohenzollern) — Branderburg kurfyurstlari (1415— 1701), Prussiya qirollari (1701 — 1918), Germaniya imperatorlari (1871 — 1918) sulolasi. Asosiy vakillari: Fridrix Vilgelm, Fridrix II, Vilgelm I, Vilgelm II.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:XV asr
Turkum:XVIII asr
Nikolay Gogol

Nikolay Vasilyevich Gogol 1809.20.3(1.4), Poltava gubernyasi, Mirgorod uyezdi — 1852.21.2 (4.3), Moskva — rus yozuvchisi. Rus adabiyotida tanqidiy realizmga asos solgan. Nejin gimnaziyasini tugatib (1828), Peterburgga kelgan. Rassomlik qilgan, drama toʻgaraklarida faol qatnashgan, ayrim yumoristik rollarni ijro etib, badiiy ijod bilan ham shugʻullangan. V. Alov taxallusi bilan yozilgan "Gans Kyuxelgarten" romantik dostoni (1829) salbiy baxrlangach, chet elga ketgan. Germaniyaning Lyubek, Gamburg sh.larida boʻlgan. Peterburgga qaytib, davlat mahkamalarida xizmat qiladi. Mahkamalardagi qogʻozbozlik, sansalorlik kabi illatlar Gogol uchun boy mavzu boʻldi ("Peterburg qissalari, 1830). A.S. Pushkin bilan uchrashuvi (1831) Gogol ijodida burilish yasadi. "Dikanka qishlogʻi oqshomlari" (1831—32) toʻplamiga kirgan hikoya va qissalari ("Sorochino yarmarkasi", "Dahshatli qasos" va b.) Gogolga shuhrat keltirdi. Bunda Malorossiyadagi turmush tarzi, odamlar ongi, axloqi, xalqning yumorga boy afsonalari, urf-odatlari aks ettirilgan. Gogol Sankt-Peterburg universiteti umumtarix kafedrasida prof. boʻlib ishladi (1834), bu unga tarix bilan chuqurroq tanishish imkonini berdi. "Mirgorod" ("Ivan Ivanovich bilan Ivan Nikiforovich oralarida boʻlib oʻtmish janjallar hikoyati", "Viy" va b. qissalar) toʻplami hamda "Arabeskalar" ("Neva shoh koʻchasi", "Portret", "Tentak maktublari" qissalari) toʻplamida (1835) shahar hayoti manzaralari "koʻzdan yosh chiqquncha" kulgi qoʻzgʻatadigan usulda tasvirlanadi. "Taras Bulba" (1835) qissasi ukrain xalqining chet el bosqinchilariga qarshi kurashiga bagʻishlangan. Gogol 30-yillar 1-yarmida "3darajali Vladimir" (tugallanmagan), "Uylanish" (1842-yilda nashr etildi) komediyalari ustida ishladi. "Revizor" (1836) komediyasida Rossiyadagi mansabparastlik, xazinani talon-toroj qilish, poraxoʻrlik va b. hajv ostiga olingan. Gogol ijodining choʻqqisi boʻlgan "Oʻlik jonlar" (1842) doston-romanida Rossiyadagi oʻsha davr hayotiga umumiy tavsif berilgan.

Gogol oʻz dunyoqarashida sodir boʻlgan axloqparastlik goyalari taʼsirida "Doʻstlar bilan yozishmalardan tanlangan sahifalar" (1847) asarini eʼlon qiladi. Mazkur asar V. Gogol Belinskiy tomonidan tanqidga uchraydi ("N.V. Gogolga xat").

Gogol ning "Revizor" (1935—52, Kibriyo Qahhorova va Abdulla Qahhor tarjimasi), "Ivan Ivanovich va Ivan Nikiforovich oralarida boʻlib oʻtmish janjallar hikoyati" (1972, N. Alimuhamedov tarjimasi), "O'lik jonlar" (1959, Rustam Abdurahmonov tarjimasi) va boshqa asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan. "Revizor", "Uylanish" pyesalari Oʻzbekiston teatrlari sahnasida qoʻyilgan.

Ozod Sharafiddinov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:1809-yilda tugʻilganlar
Turkum:1852-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Godavari

Godavari, Godi — Hindistondagi daryo. Uzunligi 1450 km, havzasinint mayd. 290 ming km. Gʻarbiy Gat toglarining sharqiy yon bagridan boshlanib, Dekan yassitogʻligini kesib oʻtadi va Bengaliya qoʻltigʻiga delta (2 ming km) hosil qilib quyiladi. Yuqori oqimi va dengizboʻyi tekisligiga chiqish yerida ostonalar ustidan oqadi. Yassitogʻlikda chuqur vodiydan oʻtadi. Shu sababli faqat quyi oqimidagina sugʻorishda foydalaniladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 3500 m3/sek. Iyun—avgustda suvi koʻpayadi. Oʻrta oqimi va deltasida kema qatnaydi. Godavari boʻyida Rojamandri shahri joylashgan. Godavarida toʻgʻonlar, yirik GES va irrigatsiya sistemalari qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindistondagi daryolar
Robert H. Goddard

thumb
Robert Hutchings Goddard (1882-yil 5-oktyabr, Worcester — 1945-yil 10-avgust, Baltimore) — amerikalik muhandis, professor, fizik va ixtirochi, raketa texnikasini yaratuvchilaridan biri. Worcester politexnika institutini tugatgan (1908). Clark universitetida (1914—1943) aviatsion tadqiqot byurosida direktor boʻlib (1942—1945) ishlagan. Dunyoda birinchi boʻlib suyuqlikli raketa dvigatelini uchirgan. Goddard bir qator eksperimental suyuqlikli raketa va dvigatellarni ishlab chiqqan hamda sinagan. Oyning teskari tomonidagi kraterlardan biri Goddard nomi bilan ataladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:1945-yilda vafot etganlar
Godograf

Godograf (yun. hodos — yoʻl va ... graf) — 1) mexanikada — biror vektor funksiyaning vaqt davomida oʻzgarishini koʻrsatadigan egri chiziq. Masalan, MN egri chiziq boʻylab harakatlanayotgan nuqtaning G.i har xil nuqtalardagi tezliklar vektorlariga parallel va teng qilib O nuqtaga qoʻyilgan vektorlardan hosil boʻladi (rasm). G. tushunchasini mexanikaga U. Gamilton kiritgan;. 2) seysmologiyada — seysmik toʻlqinlarning manbadan kuzatish punktigacha yetib borishi uchun ketgan vaqtning masofaga bogʻliqligini koʻrsatadigan egri chiziq. Bu chiziqning shakli va qiyaligi zilzila yoki portlash hosil qilgan toʻlqinlar oʻtgan muhitning elastik xususiyatlariga bogʻliq. Seysmik kuzatishlar natijasida tuzilgan G. yordamida har xil chuqurliklarda seysmik toʻlqinlar tezligi, yer osti qatlamlari qalinligi aniqlanadi. G. yordamida yer ostining tuzilishi va qazilma boyliklarining joylashishi haqida ham maʼlumotlar olish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gokla

Gokla (7—1669/70) — Shimoliy Hindistonda dehqonlar qoʻzgʻolonining rahbari, dehqon-jot (qarang Jopglar). 1669 yilda Matra okrugining dehqonjotlari zamindorlar zulmiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarganlar. Qoʻzgʻolonchilar G. rahbarligida hukumat qoʻshinlari ustidan bir necha bor gʻalabaga erishganlar. Biroq Avrangzeb qoʻmondonlaridan Hasan Qulixon qoʻshini zarbasiga chidash bera olmagan G. 7 ming qoʻzgʻolonchi bilan asir tushgan va qatl etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Golbreyt

Golbreyt, Gelbreyt (Galbraith) John Kennet (1908.15.10, Kanada, Ontario) – amerikalik iqtisodchi. Hoz. siyosiy iqtisodda institutsionalizm vakili. 1931-yilda Toronto universitetini tugatgan. Amerikaning qator universitetlarida daryo bergan (1931-42). 1943–1948-yillar „Forchun“ („Fortune“) jurnali muharriri, 1949-yildan Harvard universiteti proffessori Iqtisodiyotga davlatning aralashuvi tarafdori. Golbreyt monopoliyalar faoliyatini boshqarish yoʻli bilan talab va taklif oʻrtasidagi muvozanatni yaratishda davlat asosiy oʻrinda turadigan „muvozanatlovchi kuchlar“ nazariyasini ilgari surdi. K.Marksning qashshoqlashish va jamgʻarilish nazariyasini rad etishga urinib, kapitalizm texnika taraqqiyoti natijasida farovonlik taʼminlanadigan yangi jamiyat – industrial jamiyatga oʻsib oʻtishini asoslashga harakat qildi va „yangi industrial jamiyat nazariyasi“ni yaratdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Golden delishes

thumb
Golden delishes — kechpishar olma navi. 1890 yilda Sharqiy Virginiya shtati (AQSH)dan keltirilgan. P.P. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida navga ilmiy tavsif berilgan. Amerika va Yevropa davlatlari (Fransiya, Italiya, Gollandiya, Avstriya, Bolgariya, Ruminiya va b.) bogʻdorchiligida yetakchi navlardan hisoblanadi. Daraxti kuchli usadi, keng shox-shabbali, koʻproq palmasimon shakl oladi, novdalari sargʻimtir-koʻkish. Bargi oʻrtacha, bandidan uchiga tomon oʻtkirlashib boradi. Gullari oʻrtacha, qirmizi rangda. Aprelda gullaydi (11 — 14 kun). Unga Toshkent borovinkasi, Simirenko, Jonatan kabi navlar yaxshi changlatuvchi hisoblanadi. Mevasi yirik (130—150 g), silliq, sariq-tillarang, mevabandi uzun, eti shirin, muloyim, sersuv va xushboʻy, sentabr boshlarida terib olinadi. Har yili hosil qiladi. Koʻchati ekilgandan soʻng pakana payvandtaglarda 3—4 yili, kuchli oʻsadiganlarida 5—6 yili hosilga kiradi. Sovuqqa chidamli. Oʻzbekistonda iliq iqlimli togʻli hududlarda sanoatbop nav sifatida koʻplab ekiladi (yana q. Olma).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goldspur

Goldspur — tez hosilga kiradigan olma navi. 1960 yil AQShda Golden delishes navi klonidan ajratib olingan. G. oʻz xususiyatlariga koʻra Golden delishes naviga oʻxshaydi. Hosildor, koʻchati ekilgandan soʻng 2—3 yili hosilga kiradi. Unumdor tuproq va yuqori agrotexnikani talab qiladi. Mevasi sentabr boshida uziladi. P.P. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida oʻtkazilgan tadqiqotlar G. Toshkent vohasi sharoitlarida samarador, istiqbolli nav ekanligini tasdiqladi. G.ni hozirda Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish tavsiya etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joseph L. Goldstein

Joseph Leonard Goldstein (1940.28.4) — amerikalik genetik olim. Odam va hayvonlar organizmida lipidlarnnt tashilishi va xolesterin almashinuvining boshqarilish mexanizmi ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1985; M.S. Braun bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:18-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Golitsin qatlami

Golitsin qatlami - Yer mantiyasi yuqori qismining quyi qatlami. taxminan 400–900 km chuqurlikda joylashadi. 1916-yilda rus olimi B.B. Golitsin aniqlagan. Chet el ida "20° chegara ajratuvchi" nomi qabul qilingan. Seysmik toʻlqinlarning oʻtish tezligi Golitsin qatlamida tez ortib boradi. Golitsin qatlamida chuqurlikka tomon jinslar zichligining tez oshib borishi ham taxmin qilinadi. Bu jinslarning qayishqoq siqilishi, minerallar kristall panjaralarning qayta tuzilishlari, molekulalarda atomlarning qayta taqsimlanishi va ehtimol chuqurlikka tomon togʻ jinslarining kimyoviy tarkibi oʻzgarib borishiga qarab izohlanadi. Golitsin qatlami atomlari nihoyatda zich joylashgan yangi minerallar (mas, stishovit — zichligi 4,35 g/sm3) paydo boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Golkonda

Golkonda — Dekan (Hindiston)dagi oʻrta asr davlati (16— 17-asrlar). Bahmaniylar davlatining parchalanishi natijasida vujudga kelgan (1512). Asoschisi bahmaniylarning Varangaldagi sobiq noibi Quli Qutbshoq boʻlgan, Davlat poytaxti — G. qalʼasi, 1589 y.dan Bxagnagar sh. (keyinchalik nomi Haydarobod deb oʻzgartirilgan). Toʻqimachilik va hunarmandchilikning boshqa taraqqiy etgan, olmos qazib chiqarish rivojlangan. 1687 y. Boburiylar davlati tarkibiga qoʻshib olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Golland qoramol zoti

Golland qoramol zoti - suti uchun boqiladigan zot. Gollandiyada mahalliy qoramol zotlarini uzoq davr yaxshilash yoʻli bilan yetishtirilgan. G.q.z.ning tana tuzilishi mustahkam, gavdasi katta, tusi koʻpincha qora-ola.

Sigirlarining vazni 500–600 kg, buqalariniki 700–900 kg. Buzoqlari 38– 42 kg tugʻiladi, 6 oylik boʻlganda 160– 170 kg keladi. Sigirlari oʻrtacha 3800– 4200 kg, sof zotlilari 4500–5500 kg gacha sut beradi. Suti moyliligi 4— 4,2%. Jahondagi koʻpgina mamlakatlarga tarqalgan va bu joylarda unga qarindosh boʻlgan friz (Buyuk Britaniya, Fransiya), golshtinfriz (AQSH, Kanada, Yaponiya), daniya qora-ola, shved qora-ola, ostfriz, nemis qora-ola zotlari va b. chiqarilgan. G.q.z. Rossiyaga 17-asr oxiri — 18-asr boshlarida keltirilgan. Undan jaydari qoramol zotlari bilan urchitib, xolmogor, tagil, bestujev zotlarini chiqarishda foydalanilgan. Turli mamlakatlarda chikarilgan qora-ola qoramol zotlari mahsuldorlik va tana tuzilishiga koʻra bir-biridan farq qiladi. Ulardan AQSH golshtinfriz qoramoli eng yuqori mahsuldorligi bilan ajralib turadi (sogʻim davrida 10000 kg gacha sut beradi). Oʻzbekistonda mahalliy qoramol zotlarini G.q.z. bilan urchitib yetishtirilgan qora-ola zot respublikaning hamma viloyatlarida (Toshkent viloyatida koʻproq) boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gollandiya urushi

Gollandiya urushi (1672-78) -Fransiya bilan Gollandiya respublikasi oʻrtasidagi urush. Urush Fransiyaning tashabbusi bilan boshlangan; Fransiyaga Angliya (1674 y.gacha) va Shvesiya ittifoqboʻlishgan. Gollandiyaga esa 1673—74 y.lardan keyin "Muqaddas Rim imperiyasi", Ispaniya, Daniya davlatlari qoʻshilgan. Urush oxirlarida Fransiya bir necha marta magʻlubiyatga uchragan, lekin (1678—79 y.lardagi Nimvegen sulh bitimlariga koʻra) bir qancha hududlarni (jumladan Ispaniyadan Fransh-Konteni olgan) saqlab qolib Yevropadagi oʻzining hukmron mavqeiga putur yetkazmagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gollandlar

Gollandlar (oʻzlarini xolanders deb atashadi) — xalq, Niderlandiyaning asosiy aholisi (12,3 mln. kishi). Umumiy soni — 14 mln.dan ortiq kishi (1990-yillar oʻrtalari). Niderland tilida soʻzlashadi. Dindorlari asosan protestantlar (kalvinistlar, mennonitlar), katoliklar.

hozirgi Gollandiya hududida mil.av. 1-ming yillikning 2-yarmida, asosan, keltlar yashagan. Mil. boshlarida bu yerlarga german qabilalaridan frizlar va batavlar koʻchib kelgan. Rim imperiyasi bosqini davrida (mil.av. 1-asr— mil. 4-asr) sakslar va franklar (3—4-asrlar) kelib frizlar va batavlar bilan aralashib ketganlar. Mana shu qabilalar negizida tarqoq viloyatlarning uyushuvi 14—15-asrlarda golland elatini shakllanishiga olib kelgan, bu hudud esa Niderlandiya deb nomlana boshlagan. Ispaniya hukmronligiga qarshi 16-asrda Niderlandiya olib borgan milliy ozodlik kurashi Gollandlarning milliy jihatdan jipelashishiga katta taʼsir koʻrsatgan. Gollandlar millatining shakllanishi 18-asrga kelib tugallangan. Gollandlarning aksariyati shaharlarda sanoat, savdo, shuningdek, xizmat koʻrsatish sohasida ishlaydilar. Qishloq xoʻjaligida, asosan, chorvachilik, gulchilik, dengiz boʻylarida baliqchilik bilan shugʻullanadilar. Bogʻdorchilik va gulchilik soxasida Gollandlar jahonga mashhurdirlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gollivud

thumb|right|Gollivud tepaligida joylashgan belgi

Gollivud  – amerika kinematografiyasining markazi. Kaliforniya shtatining Los-Anjeles shahrida joylashgan. Filmlarni suratga olishni 1908-yilda boshlagan. 19131915-yillarda esa AQSh kino sanoati markaziga aylangan. 1920-yillardan Metro-Goldwyn-Mayer, 20th Century Fox, Paramount, Warner Bros., Columbia, RKO kinokompaniyalari faoliyat koʻrsata boshladi. Gollivudda amerika kinematografiyasining asosiy oʻziga xos tomonlari shakllandi: „kinoyulduz“ tizimini yaratish, kinodramaturgiyani standartlashtirish, filmlarni konveyer usulida ishlab chiqarish va boshqalar. Gollivudda turli davrlarda Charlie Chaplin, Erich von Stroheim, King Vidor, John Ford, William Wyler, Frank Capra kabi kino dargʻalari ishlagan. Kinokompaniyaning jaholatparastlikka berilishi, kinoprokat xarajatlarining koʻpayib ketishi, filmlarning badiiy jihatdan sayozlashuvi, televideniye hamda Nyu-Yorkda mustaqil ishlayotgan kino arboblar raqobati Gollivudni inqirozga olib keldi (ayniqsa 19501960-yillar). 1970-yillardan Gollivud yana oʻz qaddini tiklay boshladi. 1980-yillardan esa yana jahondagi eng yirik kino markaziga aylandi. Oʻz faoliyatini faollashtirib, qiziqarli badiiy filmlar ishladi.

„Gladiator“ (rejissyor Ridley Scott, 2000), „Kema halokatidan jabr koʻrgan“ (rejissyor Robert Zemeckis, 2000), „Ayollar nima xohlaydi“ (rejissyor Nancy Meyers, 2000), „Tigʻiz payt 2“ (rejissyor Brett Ratner, 2001), „Boshqalar“ (rejissyor Alejandro Amenábar, 2001) kabilar Gollivudning soʻnggi yillar yaratgan eng yaxshi filmlaridir. Russell Crowe, Joaquin Phoenix, Jim Carrey, Michael Douglas, Anthony Hopkins, Richard Harris, Mel Gibson, Cameron Diaz, Lucy Liu, Jackie Chan, Chris Tucker, Steven Seagal, Laura Dern va boshqalar Gollivudning eng mashhur aktyorlaridir.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Charles de Gaulle

GOLL (Gaulle) Sharl de (1890.22.11, Lill — 1970.9.11, Kolombele Dyoz-Egliz) — Fransiya Prezidenti (1959— 69). 1940-yil Londonda antigitlerchilar koalitsiyasiga qoʻshilgan. "Ozod Fransiya" (1942-yildan "Kurashayotgan Fransiya") vatanparvarlik harakatiga, 1941-yil esa "Fransiya milliy qoʻmitasi"ga asos solgan. 1943-yil Jazoirda tuzilgan "Fransiyani ozod qilish milliy qoʻmitasi"ga rahbar boʻlgan. 1944-yil iyunda G. bu qoʻmitani Fransiya Respublikasining Muvaqqat hukumatiga aylantirgan. Fransiya Muvaqqat hukumati boshligʻi (1944—46 yil yanvar). Urushdan soʻng "Fransuz xalqini birlashtirish" partiyasi tashkilotchisi va rahbari. 1958-yil Fransiya bosh vaziri. G.ning tashabbusi bilan prezident huquqini kengaytiruvchi yangi konstitutsiya tayyorlangan (1958). Uning prezidentligi davrida Fransiya oʻzining yadroviy kurolini barpo etish rejalarini amalga oshirgan, NATO harbiy tashkilotidan chiqqanOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Golografiya

Golografiya (yunoncha: holos — butkul, toʻliq va grafil) — toʻlqinlar interferensiyasidan foydalanib buyumning fazoviy (hajmiy) tasvirini hosil qilish usuli. J. Shoxrux kashf etgan (1948), rus fizigi Yu. N. Denisyuk takomillashtirgan (1962). golografiya 60-yillarda lazer yaratilgandan keyin juda tez rivojlana boshladi. Golografiya rangli va rangsiz (oq-qora) boʻladi. Gologramma hosil qilish uchun linza yoki yigʻuvchi koʻzgu ishlatiladi. Golografiya yoki uning bir qismini yordamchi kogerent toʻlqin bilan nurlatib, buyumning tasvirini koʻrish mumkin. Buning uchun kogerent elektromagnit nurlar prizma yoki koʻzgu yordamida ikki nur dastasiga ajratiladi. Nur dastasining biri (asosiy nur) koʻzgu (prizma) ga, ikkinchisi (buyum nuri) esa buyumga yoʻnaltiriladi. Koʻzgu va buyumdan qaytgan nurlar fotoplastinkaga tushadi, unda gologramma hosil boʻladi. Gologramma asosiy nur bilan yoritilsa, buyum surati muallaq holda koʻrinadi (buyum suratini har tomondan koʻrish mumkin). Asosiy va buyumdan kaytgan nurlarning toʻlqin amplitudasi toʻlqinlar fazasiga ham bogʻliq. Asosiy nur fazasi fotoplastinka kengligida (bir qirrasidan ikkinchi qirrasigacha) tekis oʻzgaradi, chunki fotogotastinkaga tushgan toʻlqinlarning faza farqi buyumdan oʻtgan fazasiga bogʻliq. Buyumning har bir nuqtasidan qaytgan nurlar (toʻlqinlar)ning faza farqi buyum nuktalari oraligʻi yoki hajmi haqida maʼlumot beradi. Mas,.U va S’ dan kelgan kogerent (monoxromatik) nurlar SS’ kesmani teng ikkiga boʻluvchi gorizontal tekislikka bir xil fazada keladi. Birbiriga tik nurlar dastasi qoʻshilishi natijasida hosil boʻlgan gologrammani asosiy nuri, bilan yoritilsa, ya2 nurning nusxasi i2’ koʻrinadi va, aksincha, gologramma p2 vertikal nur bilan yoritilsa, ya, koʻrinadi. Demak, gologramma asosiy nur bilan yoritilsa, nuqtalarning fazadagi haqiqiy oʻrni (bir-biridan uzoqligi) koʻrinadi. „Buyum nuri“ yoʻnalishini oʻzgartirib, bitta fotoplastinkaga bir qancha gologrammani joylashtirish mumkin. golografiya fizika va texnikaning turli sohalarida, maʼlumotlarni kodlashda, akustikada, uch oʻlchovli kino va televideniyeda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Golotsen

Golotsen (yunonch holos — hammasi va kainos — yangi) — Vyurm muzligidan keyin, bundan 10—16 ming yil oldin boshlanib hozirgacha davom etayotgan davr. Yerning geologik tarixidagi antropogen (toʻrtlamchi) davrning hozirgacha tugallanmagan oxirgi qismi va shunga mos yotqiziqlar. Golotsen boshlanishi Yevropa materigining shim.da oxirgi muzlanishning tugashiga, paleolit va mezolit orasidagi chegaraga toʻgʻri keladi. Golotsenda turli iqlim bosqichlari birin-ketin almashinib turgan. Yerda iklimning eng yuqori darajasi 7500— 5000-yil avval boʻlgani aniqlangan. Golotsenda quruqlik va dengizlar hozirgi koʻrinishiga ega boʻlgan. Golotsenning 2/3 qismi tarixiy davrga toʻgʻri keladi. Yana q. Toʻrtlamchi sistema (davr).

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Turkum:Muzlik davri
John Glasworthy

GOLSUORSI (Galsworthy) Jon (1867.14.8 - London - 1933.31.1) -ingliz yozuvchisi, dramaturgi. Dastlabki asarlari — "Toʻrt shamol" (1897) hikoyalar toʻplami, "Joslin" (1898), "Villa Rubeyn" (1900) romanlari yangi romantik yoʻnalish taʼsirida yozilgan. G. "Fariseylar oroli" (1904) romani bilan ijtimoiy-maishiy mavzuda romanlar turkumi yaratishga kirishdi. "Qoʻrgʻon", "Chorbogʻ" (1907), "Qardoshlik" (1909), "Patritsiy" (1911), "Frilendlar" (1915) romanlarida jamiyatdagi turli tabaqalar hayotidagi qarama-qarshiliklar aks ettirilgan. G. garchi adabiyotdagi yangi oqimlar — estetizm, naturalizm, modernizmga zamondosh boʻlsa ham, anʼanaviy realizm maktabiga sodiq qolib, uni yangi bosqichga koʻtardi. "Joy" (1907), "Kurash" (1909), "Adolat" (1910) va b. pyesalari mehnatkashlar hayoti haqida. Muayyan zodagon oilasi taqdiriga bagʻishlangan yirik epopeya — "Forsaytlar haqida qissa" (1906— 22), "Zamonaviy komediya" (1924—28), "Bobning yakuni" (1931—33) trilogiyalari va shu turkumga kirgan hikoyalarida 19-asr oxiri — 20-asrning birinchi choragidagi ingliz jamiyati hayoti mohirona tasvirlandi, jamiyatdagi kuchli va ojiz tomonlar hayotiy lavhalarda ochib berildi. G. asarlari koʻplab xorijiy tillarga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1932).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naum Goldman

Naum Abramovich Goldman (1896.23.7, Kiyev - 1981.19.2, Toshkent) — dirijyor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Toshkentdagi rus opera va balet teatrida bosh dirijyor (1941—46), Na-voiy nomidagi opera va balet teatrida dirijyor (1943—67), Toshkent konservatoriyasining oʻqituvchisi (1941— 81). Repertuaridan chet el, rus va Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlari oʻrin olgan. "Ivan Susanin" (M. Glinka, 1942), "Yevgeniy Onegin" (P. Chaykovskiy, 1948), "Tohir va Zuhra" (T. Jalilov va B. Brovsin, 1949), "Boris Godunov" (M. Musorgskiy, 1953, 1965), "Boʻronda" (T. Xrennikov, 1954), "Ulugʻbek" (A. Kozlovskiy, 1958), "Toska" (J. Puchchini, 1955, 1963) va b. operalarning sahnalashtiruvchi dirijyori.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:1981-yilda vafot etganlar
Turkum:19-fevralda vafot etganlar
Goldoni Karlo

GOLDONI (Goldoni) Karlo (1707.25.2, Venesiya - 1793.6.2, Parij) — italyan dramaturgi, italyan teatri islohotchisi, milliy komediya asoschisi. Dastlabki asarlari ("Momolo kortezan", 1738; "Momolo Brenteda", 1739; "Sinish", 1741) dayoq niqoblar komediyasi (syujetning qisqa sxemasidan iborat ssenariy asosida tayyorgarliksiz tomosha yaratish)ni isloh qilgan. Mazkur asarlar muqim matnga, aniq insoniy harakterlarga, maʼrifatparvarlik gʻoyalari singdirilgan, jamiyatning illatlarini tanqid qiluvchi mazmunga ega edi. Ayni paytda Goldoni niqoblar komediyasining afzal tomonlarini — xushchaqchaqlik, syujet rivojidagi izchillikni saqlab qolgan. Goldoni 155 komediya, 18 tragediya, 94 libretto yozgan. Teatr tarixiga oid "Memuarlar" (1784—87) muallifi. "Mehmonxona bekasi", "Ikki boyga bir malay" va b. komediyalari oʻzbek tiliga tarjima qilinib, Muqimiy teatrida sahnalashtirilgan.
250px|right|thumb|Goldoni Karlo

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goldsiyer Ignats

GOLDSIYER (Goldziher) Ignats (1850.22.6, Sekeshfexervar — 1921.13.11, Budapesht) — venger arabshunosi va islomshunosi. Vengriya FA muxbir aʼzosi (1876), Budapesht universiteti prof. (1894). Ilmiy ishlari islom tarixi, arab filologiyasi, qad. yahudiy mifologiyasiga oid. Islom ini chuqur taxlil qilgan. Islomni ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan bogʻlanmagan diniy gʻoyalar evolyutsiyasining mahsuli deb hisobladi. Islom madaniyatiga musulmon Sharqining barcha xalklari oʻz hissalarini qoʻshganligini ochib berdi. G. islomshunoslikda tanqidiy maktab asoschisi. Asosiy asarlari: "Islom", "Islom toʻgʻrisida maʼruzalar", "Islomda avliyolarga sigʻinish" va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goldshmidt Viktor Morits

Goldshmidt Viktor Morits (1888.27.1, Syurix - 1947.20.3, Oslo) — norvegiyalik geokimyogar, geokimyo asoschilaridan biri. Oslodagi Geologiya muzeyining direktori, Oslo universiteti prof. (1914). G. kimyoviy elementlarning geokimyoviy tasnifini ishlab chiqqan. G.ning kristallar kimyosi sohasidagi ishlari elementlarning Mendeleyev davriy sistemasidagi oʻrni bilan atom va ion kattaliklari oʻrtasida muhim bogʻlanish borligini ochib berdi. G. temir guruxidagi elementlarning migratsiyasini, shuningdek, galliy, seriy, skandiy, bor, litiy, rubidiy, seziy, berilliy, selen, margimush, oltin va platinali metallarni Yer poʻstida tarqalish xususiyatini oʻrgandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Camillo Golgi

Camillo Golgi (1844.7.7, Korteno — 1926.21.1, Paviya) — italiyalik gistolog. Paviya universiteti professor (1875-yildan).Nerv toʻqimasining mikroskopik preparatlarini xrom-kumush usulida tayyorlash metodini ishlab chiqqan (1873). 1898-yilda nerv sistemasi hujayralarini oʻrganish asosida maxsus toʻrsimon organoid mavjudligini isbotlab bergan. Keyinchalik hujayraning bu organoidi Golji kompleksi deb atala boshlandi. Nobel mukofoti laureati (Ramoni-Kaxal bilan hamkorlikda, 1906).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:21-yanvarda vafot etganlar
Turkum:1926-yilda vafot etganlar
Turkum:1844-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-iyulda tugʻilganlar
Golji kompleksi

thumb|G. K. ni Golji & Golji kompleksi.|leftGolji kompleksi, Golji apparati, plastinkasimon apparat — hamma eukariot hujayralar uchun xos organoid. Golji kompleksini Golji (1898) nerv hujayralarida kashf qilgan. Strukturaviy va funksional birligi — diktiosoma. Hujayra sitoplazmasida birbiri bilan umumiy toʻr orqali bogʻlangan 20 ga yaqin diktiosomalar boʻladi. G.k. koʻpincha sentriollarni oʻrab turadi, hujayraning G.k. joylashgan qismida ribosomalar deyarli boʻlmaydi. Sekretor hujayralarda G.k. hujayraning apikal qismida joylashadi. Funksiyasi — oqsillarni modifikatsiyalash (glyukozalash, sulfatlash, fosforlash, qisman polipeptid zanjirni parchalash va b.), ajratiladigan mahsulotlarni granulalar holida taxlash, ayrim polisaharidlarni sintezlash, hujayra membranasini hosil qilish, lizosomalarni sintezlash. Oqsillar membranali pufakchalar ichida endoplazmatik toʻrdan G.k. ga oʻtadi. G.k.da ulardan murakkab oqsillar (lipoproteidlar, mukoproteidlar, mukopolisaharidlar) hosil boʻladi. Tayyor mahsulotlar pufakchalarda toʻplanadi. Pufakchalar diktiosomalar uchidagi xaltachalardan sitoplazmaga chiqib, u yerda toʻplanadi yoki mikronaychalar orqali hujayradan tashqariga chiqariladi. Oʻsimlik hujayralarida G.k. hujayra devori tarkibiga kiradigan gemitsellyuloza va pektinni sintezlaydi, polisaharidli shilimshiq modda sintezida ishtirok etadi. Bir hujayrali hayvonlarda G.k. elementlari qisqaruvchi vakuollar hosil qiladi. G.k. granulotsitlar uchun granulalarni va spermiylar akrosomalarini shakllantiradi.

Hujayra boʻlinishida G.k. alohida diktiosomalarga ajralib ketib, yangidan hosil boʻladigan hujayralar oʻrtasida tasodifan taqsimlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Golmiy

Golmiy (lotincha Holmium), No - Mendeleyev davriy sistemasi III guruhining lantanoidlar turkumidagi kimyoviy element. Atom raqami 67, atom massasi 164,94. Birgina barqaror izotopi 65No bor. 1879-yilda shved kimyogari Golmiy Kleve kashf etgan. Golmiy Yer poʻstining massa jihatdan 1-10~4% ini tashkil qiladi. Tabiatda ittriy guruhchasi elementlari bilan birga uchraydi. Golmiy— oqish kulrang metall. 1428° gacha geksogonal panjarali a-No (zichligi 8,799 g/sm3) holatda, 1428° dan yuqori temperaturada esa kubik panjarali, suyuqlanish temperaturasi 1470°, qaynash temperaturasi 2707°, zichligi 8,82 g/sm3 r-No holatda barqaror. Ferromagnetik, mexanik ishlovga oson beriladi. Havoda -20° da sekin, 100° dan yuqori temperaturada tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (ftorid kislotadan tashqari) taʼsir ettirilganda No3+ tuzlarini qosil qiladi; ishqorlar taʼsiriga berilmaydi. Qizdirilganda N2, H2, S12, J2 va Gʻ2 bilan reaksiyaga kirishadi. Golmiy NoGʻ3 ni kalsiy bilan qaytarib olinadi. Golmiyning birikmalari kimyo va yengil sanoatda, lok va boʻyoklar, katalizatorlar, fotoreagentlar tayyorlashda, qishloq xoʻjaligida oʻsimliklarning oʻsish jarayonini tezlashtiradigan oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Golf

Golf (inglizcha: golf) — sport turi. Toʻp va chavgonlar bilan ochiq maydonda oʻynaladi. Bunda 50 mingdan 200 ming m2gacha sahnaga ega boʻlgan past-balandligi oʻrtacha tabiiy maydon (qir-adir, istiroxat bogʻi, oʻrmon chekkasi) kerak, unda tabiiy holatida qoldirilgan 9 yoki 18 ta yoʻlak-trassa belgilanadi; har qaysi yoʻlakning uz. 150 dan 470 m gacha, kengligi 30–40 m. Birinchi yoʻlak boshlanishida taxminan 4 m2 kattalikdagi maydoncha tayyorlanadi, har bir yoʻlakning oxirida oʻrtasida oʻyiq-chuqurcha (chuqurligi 11 sm va diametri 10 sm)li taxminan 20 m2 keladigan maydoncha boʻladi. Oʻyinchilar joy relyefi va toʻpni yoʻnaltirish kerak boʻlgan masofa qandayligiga qarab kattaligi, yoʻgʻonligi, uchining shakli birmuncha farqlanadigan, uz. 85—110 sm chavgon (kleb)lardan foydalanadilar. Oʻyinning maqsadi toʻpni (vazni 44 g quyma rezinali koptok) chavgon bilan urib barcha yoʻlaklardagi chuqurchalarning har biriga olib borib tushirish. Bu ishni kamroq zarb bilan amalga oshirgan oʻyinchi yoki jamoa gʻalaba qiladi. Golf oʻyini oʻrta asrda Daniyada paydo boʻlgan. AQSH, Kanada, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Avstraliyada tarqalgan. 1900 va 1904-yilda Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan edi. Golfni asosan oʻrta va katta yoshdagilar oʻynaydi.

Golf Oʻzbekistonda ham ommaviylasha boshladi. Bunda 1998-yilda qurib bitkazilgan Toshkent golf klubi katta ahamiyat kasb etdi. Bu klub Oʻrta Osiyo mintaqasida birinchi boʻlib xalqaro golf musobaqalarini oʻtkazish imkonini yaratdi. 2001-yil 20-mayda Toshkent golf klubida golf boʻyicha Oʻzbekistonning birinchi ochiq chempionati oʻtkazildi. Unda Oʻzbekiston, AQSH, Germaniya, Janubiy Koreya, Malayziya, Angliya, Shotlandiya, Kanada, JAR va boshqa mamlakatlardan 100 ga yaqin sportchi qatnashdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Golf