Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Qiziqchilik

Qiziqchilik - oʻzbek anʼanaviy teatr turi. Q. teatri, asosan, Qoʻqon xonligi hududida (ayniqsa, Fargʻona vodiysi va Toshkentda) rasm boʻlgan, ijrochisi qiziqchi (qiziq), toʻda boshligʻi va ish yurituvchisi korfarmon deb atalgan. Uning repertuarini tanqid va muqallid janrlaridagi hajviy va yumoristik komediyalar, kulki-hikoya tashkil etgan. Q. ogʻzaki dramaturgiyaga asoslangan; bunda koʻrsatiladigan tomoshalarning fabulasi, syujeti, ayrim barqaror savoljavoblari maʼlum boʻlib, qiziqchilari tomonidan oldindan oʻzlashtirilgan va shu asosda ijod va ijro qilingan. Qiziqchilar oʻz ijodlarida koʻproq soʻz sanʼatiga tayangan, xalq poetik ijodi, til boyligi, askiyachi, mumtoz adabiyot namunalaridan ustalik bilan foydalanganlar; muayyan rolda oʻynaganda xarakterga yarasha liboslarda chiqsa-da, odatda, qizil, sariq yoki jigarrang matodan tikilgan yoki quroq kamzul kiygan. 19-asrda qiziqchilarning truppalari (mas, Bidiyorshum, Zokir Eshon boshchiligidagi toʻdalar) faoliyat koʻrsatgan. Zokirjon qiziq toʻdasiga 20 dan ziyod qiziqchi uyushgan boʻlib, yuzga yaqin tanqid, muqallid, kulki-hikoyalar va latifalar namoyish etishgan. 20-asrning 1-yarmida Yusufjon qiziq Shakarjonov boshliq 50 ga yaqin qiziqchi Q. merosini saqlab, yangi sharoitlarda baholiqudrat ijod qilib, oʻz bilim va tajribalarini yosh ijrochilarga singdirib keldilar. 20-asrning 2-yarmida qiziqchilarning yangi avlodi maydonga keldi. Ular anʼanaviy teatr merosi, ijro madaniyatidan taʼsirlangan boʻlsalar-da, Q.ni milliy anʼanalarga tayangan va jahon kulgi ustalari ijodidan taʼsirlangan holda oʻz dasni oʻzlari toʻqib, oʻzlari ijro etadilar. Bu tarixiy jarayon Zaynobiddin Yusupov, Muhiddin qiziq Darveshov, Joʻraxon Poʻlatov kabi qiziqchilar faoliyatidan boshlangan. Mustaqillik davrida Mirzobek Xolmetov, Obid Asomov va ular tuzgan Q. teatri shuhrat qozondi. Shuningdek, "Mirzo", "Obid-A", "Qahqaha", "Handalak" kabi Q. guruhlarining tanilishida televideniye muhim rol oʻynadi.

Ad. Qodirov M., Oʻzbek teatri tarixi, T., 2003.

Muhsin Qodirov.
Qizketgan (magistral kanal)

Qizketgan — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi magistral kanal. Amudaryodan suv oladi. Uz. 38,2 km, suv oʻtkazish imkoniyati 320 m³/s Nukus, Kegeyli, Qoraoʻzak, Boʻzatov, Chimboy tumanlaridagi 130,2 ming ga yerni sugʻoradi. Kanalning bosh inshooti 1935 yilda qurilgan; 1959-yilda kanalning oxirida Kegeyli (115 m³/s), Quvonishjarna (110 m³/s), Staxanovarna (25 m³/s) kanallariga suv berish uchun suvayirgʻich qurilgan; etak qismidagi 1 km masofada kanal oʻzani 117 m ga kengaytirildi va 5 m gacha chuqurlashtirildi (tindirgich vazifasini oʻtaydi va tarmoq kanallariga choʻkindilarning oʻtishini kamaytiradi). 1965 yilda Q.ga qoʻshimcha suv olish maqsadlarida Taxiatosh toʻgʻonining pastki bʼyefida Kattagʻor nasos stansiyasi (suv sarfi 54 m³/s) va Kegeyli kanaliga ulangan 18 km li kanal qurildi. Natijada kanal suvi bilan 218 ming ga dan koʻproq yerni sugʻorish mumkin boʻldiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston kanallari
Qizqush

thumb

Qizqush (Vanellus vanellus) — rjankasimonlar oilasiga mansub qush. Uzunligi 30 sm ga yaqin. Qanotlari keng. Boshida uzun va ingichka kokili bor. Yevrosiyoda tarqalgan. Uchib ketuvchi qush. Koʻpincha koloniya boʻlib botqoqliklar, oʻtloqlar va boshqa dalalarda uya quradi. 4 ta tuxum qoʻyadi. Ayrim joylarda tuxumlari ovqatga ishlatiladi. Oʻzbekistonda qushlar uchib oʻtish davrida uchraydi.
Qiymat

Qiymat – 1) tovar narxi; 2) pulning xarid qobiliyati, muayyan bozor narxlari darajasida pul birligi hisobiga sotib olish mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori; 3) ingliz klassik siyosiy iqtisodi (Adam Smith, David Ricardo), shuningdek, marksizm (Karl Marx)ning iqtisodiy kategoriyasi, tovar ishlab chiqaruvchilarning tovarda gavdalangan va unda moddiylashgan ijtimoiy mehnati. Qiymatning mehnat nazariyasiga koʻra, qiymat tovar ishlab chiqarish negizini tashkil etadi, kapital harakati va rivojlanishining jami qonunlarini belgilab beradi. Qiymat nazariyasi uch elementni oʻz ichiga oladi: a) qiymat asosida ijtimoiy mehnat turadi; b) qiymat meʼyorini zaruriy mehnat sarflari tashkil etadi; v) ayirboshlash qiymat asosida yuz beradi. Tovar qiymatining meʼyori uni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan ijtimoiy zaruriy mehnat miqdori bilan belgilanadi, ijtimoiy normal sharoitda mamlakat boʻyicha oʻrtacha mehnat mahorati va intensivligi darajasida tovar ishlab chiqarish uchun ketadigan ijtimoiy zaruriy ish vaqti bilan oʻlchanadi. Ijtimoiy zaruriy ish vaqti ishlab chiqarishning mavjud ijtimoiy meʼyordagi sharoitida va shu jamiyatda mehnat mahorati va jadalligining oʻrtacha darajasida biron isteʼmol qiymatini yaratish uchun talab qilinadigan ish vaqtidir. Tovar qiymati meyori uni tayyorlashga ketgan mehnat miqdoriga toʻgʻri proporsional, mehnat unumdorligiga esa teskari proporsionaldir. Bozor munosabatlarining rivojlanishi bilan narxlarning tarkib topishi takomillashib, ular borgan sari tovarga sarflangan ijtimoiy zaruriy mehnat xarajatlariga yaqinlashadi. Lekin ular oʻrtasidagi farq ayrim tovar ga nisbatan talab va taklif, bozor konʼyukturasini hisobga olgan holda saqlanib qoladi (qarang: Klassik siyosiy iqtisod maktablari).

Aralash iqtisodiyot sharoitlarida (20-asr) iqtisodiy nazariyalarda naflilik tobora muhim ahamiyat kasb etdi, bu esa hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning klassik kapitalizmga nisbatan tubdan farq qilishini koʻrsatadi.
Qimiz

Qimiz — biya sutidan tayyorlanadigan shifobaxsh ichimlik. Har 3 soatda bir marta sogʻiladigan biya sutini sut kislota bakteriyalari va achitqilari bilan yoʻli bilan maxsus meshlarda aralashtirib tayyorlanadi. Tayyor Q. meshlarda saqlanadi, tashiladi. Quyganda koʻpiradi. Tarkibida 2—2,5% oqsil, 1—2% yogʻ, 3,5-4,8% qand, 1 l Q.da 100–200 mg S, A, D, Ye, RR va V guruh vitaminlar; 400–600 mg fosfor hamda 800–1000 mg kaltsiy bor. Kuchsiz Q. tarkibida 0,6—0,8%, oʻrtachasida 0,8— 1%, kuchligida 1 — 1,2% sut kislota; kuchsizida 1% gacha, oʻrtachasida 1 — 1,5% va kuchligida 3% gacha spirt boʻladi. Q.ning energetik qiymati 300—400 kkal.

Q. organizmda ovqat tarkibidagi oqsil va yogʻlarning tez hazm boʻlishiga yordam beradi, moddalar almashinuvini yaxshilaydi, ishtaha ochadi, parhez va shifobaxsh xususiyatlarga ega. Q. tayyorlash va ichish zamonlardan beri, ayniqsa, koʻchmanchi chorvador xalqlar oʻrtasida keng yoyilgan. Miloddan avvalgi 5-asrda Gerodot skiflar turmushini tasvi.rlaganda ularning eng yaxshi koʻradigan ichimligi oldindan alohida tayyorlab qoʻyiladigan biya suti ekanligini qayd etgan. Q.ni davo maqsadlarida oʻpka sili kasalligining oldini olish va davolashda, shuningdek, ayrim oshqozon-ichak kasalliklarida tavsiya qilinadi. Osiyo, qisman Yevropa mamlakatlarida Q. koʻp tayyorlanadi.
 
thumb|Qimiz
 Panfilov N.Ye., Sut va salomatlik, T. 1991.

Turkum:Sut mahsulotlari
Turkum:Ichimliklar
Qimmatli qogʻozlar

Qimmatli qogʻozlar - oʻz egasiga mulkka egalik huquqini va daromad koʻrinishida muayyan pul summasini olish huquqini beradigan pul yoki tovar hujjatlari (aksiya, obligatsiya, akkreditiv, veksel, chek va boshqalar). Qimmatli qogʻozlar taqdim etuvchi yoki egasining ayrim huquqlari qayd etilgan maxsus tarzda rasmiylashtiriladigan moliyaviy hujjat. Qimmatli qogʻozlar maʼlum shaxs nomiga yozilgan (ismli), dastlab sotib olgan shaxs nomiga yozilgan va uning roziligi bilan boshqa shaxsga oʻtkaziladigan orderli va egasi yozilmaydigan (egasi koʻrsatilmaydigan) turlarga boʻlinadi.

Korxonalarning aksiya, obligatsiyalari va davlat obligatsiyalari qimmatli qogʻozlarning asosiy hisoblanadi. Qimmatli qogʻozlar korxona kapitalida qatnashish yoki pulni ssudaga taqdim etish va dividend yoki foiz tarzida daromad olish huquqini beradi. Qimmatli qogʻozlar oʻz egasiga daromad keltirgani uchun fond birjasida maʼlum kurs boʻyicha oldi-sotdi qilinadi (qarang Fond bozori).
Qin

Qin (biologiyada) — 1) hayvon va oʻsimlikning turli organlarini oʻrab turadigan tuzilma. Mas, paylar qini, nerv toʻqimalari qini, baʼzi baliklar xordalari qini va boshqa Oʻsimlik barg bandining yoki yaprogʻining quyi qismi, nov shaklida bir tomoni ochiq boʻladi. Baʼzi oʻsimliklarda (mas, banan daraxtida barg qini bir-birini oʻrab olib, soxta poya hosil qiladi; 2) hayvonlar teri qoplamining baʼzi organlari joylashadigan boʻrtgan qismi (mas, pat qini, soch qini, ilonlarda esa til qini va boshqalar); 3) urgʻochi sut emizuvchi hayvonlar (mas, xaltalilar) jinsiy yoʻllarining jinsiy aloqa va homilaning tashqariga chiqishi uchun xizmat qiladigan eng oxirgi qismi. Xaltalilarda Q. juft, yoʻldoshlilarning tuxum yoʻllari qoʻshilib yagona q. hosil qiladi; 4) odamlarda ayollar kichik chanogʻida oldindan qovuq va siydik chiqarish kanali, orqadan toʻgʻri ichak oʻrtasida joylashgan choʻziluvchi muskulli naycha. q. devori epiteliyli, muskulli va biriktiruvchi toʻqima qavatlaridan iborat; ichkarisi koʻndalang burmalar hosil qiluvchi shilliq qavat bilan qoplangan.

 

 

Turkum:Fan
Turkum:Biologiya
Qir

Qir — atrofidagi yerlardan bir oz koʻtarilib turgan, yassi yoki salgina gumbazsimon balandlik, tepalik, platolar. Pasttekisliklarga nisbat qilib, mutlaq baland. 200 m dan 500 m gacha deb qabul qilingan. Baʼzan bundan ham baland boʻlgan usti yassi past togʻlar ham qir deyiladi. Mas, Oʻrta Rossiya, Volgaboʻyi, Qizilqum va Qoraqumdagi togʻlar. Qirlar baland tekisliklar, togʻlarning oqar suv, shamol, nurash natijasida yemirilishidan, tektonik koʻtarilishlar natijasida hosil boʻladi. Qirlardan Oʻzbekistonda chorva mollari uchun yaylov sifatida va bahorikor dehqonchilik qilishda foydalaniladi. Fargona vodiysi landshafti Oʻrta Osiyodagi tipik qirlarga misol boʻladi. 

 

Turkum:Geografik terminlar
Qiroat

Qiroat — islom anʼanasida Qurʼon oyatlarini tajvid qoidalariga rioya qilgan holda, oʻziga xos ohangda oʻqish. Qiroat bilan tilovatning farqi shundaki, Qiroat ilohiy oyatlar, vahiyni oʻqishga ham, inson tomonidan bitilgan yozuv va sheʼrlarni oʻqishga ham qoʻllanaveradi. Tilovat esa, asosan, vahiy etilgan oyatlarni oʻqishdir.
Hozirgi vaqtda Qiroatlarning ichida 2 xil — Imom Hafs rivoyati bilan Imom Osim Q.i va Imom Varsh rivoyati bilan Imom Nofeʼ Qiroati mashhur hamda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda Imom Osim Qiroati boʻyicha Quron oʻqiladi.OʻzME
Qiroatxona

Qiroatxona — kutubxonaning oʻquv zali; kitobxonlar matbuot nashrlari (gazeta, jurnal va boshqalar) va kutubxonaning barcha fondidan (jumladan, noyob va qimmatbaho nashrlardan ham) foydalanishi mumkin boʻlgan maxsus jihozlangan xona. Q.da kitob bilan ishlash uchun zarur shart-sharoitlar (qulay mebel, yorugʻlik va tinchlik), mikrofilmlarni oʻqish uchun, audiovizual materiallar bilan ishlash uchun maxsus apparatlar boʻlishi zarur. Yirik kutubxonalarda alohida kitobxonlar guruhlari uchun (mas, ilmiy xodimlar, talabalar, maktab yoshidagi bolalar uchun va hokazo), bilim sohalari boʻyicha (ijtimoiy-siyosiy, texnika, qishloq xoʻjaligi va hokazo) va nashr boʻyicha (gazeta, musiqa-nota, mikrofilmlar, xaritagrafik nashrlar va hokazo) zallar boʻlishi mumkin. Q.ning oʻzida koʻp soʻraladigan dan yordamchi fond tashkil etiladi.
Qirov

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Qirov.jpg/170px-Qirov.jpg|thumb
Qirov — ayozli, havo ochiq va sokin (shamolsiz) tunlarda tuproq, oʻt va yerdagi narsalar ustida hosil boʻladigan muz kristallari. q. zarralari qor uchqunlariga oʻxshaydi, lekin ulardan farqli ravishda jimjimador boʻlmaydi. Q. ham shudring singari, havoning sovishi, maʼlum yuza ustida suv bugʻining toʻyinishi va 0° dan past temperaturada qotishi oqibatida paydo boʻladi. Koʻpincha, kunduzi erib ketadi.
Qirol

Qirol yoki Qirolicha — qirollik boshligʻi; davlat hukmdorining unvoni. Oʻrta asrlarda ayrim Gʻarbiy Yevropa davlatlaridagi mutlaq hukmdor.

 Atamaning kelib chiqishi 
Qirol soʻzi „korol“ soʻzining oʻzgargan varianti hisoblanadi. Taxminlarga koʻra, asli Buyuk Karl nomidan olingan.

 Hozirgi zamonda 
Hozirda qirollar rasman davlat boshligʻi hisoblansalarda, mamlakatni bevosita idora etish parlament va ijroiya hukumati qoʻliga oʻtgan. Masalan, Angliyada qirol Georg 1 davridan (1714-yildan) boshlab qirollar mamlakatni idora etish ishlariga bevosita aralashmaydi.

 Yana qarang 
 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Siyosat
Qirsichqonlar

Qirsichqonlar - kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvonlarning kenja oilasi. Baʼzi olimlar fikricha, mustaqil oila. 40 ga yaqin urugʻi mavjud. Shimoliy yarim shar materiklari va koʻpgina orollarida, Shimoliy Afrika, Hindiston, Yaponiya, Kuril, Komandor orollari, shuningdek, Meksikaning Shimoliy qismigacha boʻlgan joylarda tarqalgan. Tanasining uz. 10—12 sm, baʼzilari-niki 36 sm gacha. Dumi tanasining yarmicha. Rangi — qoʻngʻir yoki kulrang. Jagʻ tishlari doim oʻsib turadi. Koʻpchilik turi koloniya boʻlib yashaydi. Yil boʻyi faol hayot kechiradi. Oʻsimliklarninger ustki qismlari bilan oziqlanadi. Yilda 4—6-marta 4—8 tadan bola tugʻadi. Koʻpgina qishloq xoʻjaligi ekinlarining xavfli zararkunandasi. Tulyaremiya, leptospiroz kabi kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tabiiy manbai. Iirik (mas, ondatra) moʻynasi uchun ovlanadi. Oʻzbekistonda oddiy Q, zakas-piy qirsichqoni, jamoatchi Q. va boshqa tarqalgan.
Qirq

Qirq — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan yirik qabilalardan biri. Tarqoq holda Samarqand atrofida, Panjikentning janubida, hozirgi Gʻallaorol, Jizzax, Zomin va Oʻratepa hududlarida yashaganlar. Koʻpincha oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri — Yuzlar bilan aralashgan holda yashaganlar. Shuning uchun ham koʻpchilik da "qirq yuz" nomi bilan ham maʼlum. Qirq, yuz va ming qabilalari marqa degan umumiy nom bilan atalgan. Qirqarning etnogenezi Dashti Qipchoq oʻzbeklari bilan bogʻliq. Qirqlar oʻtmishda bir qancha urugʻlarga boʻlingan. Shulardan eng yiriklari: oq-qoʻyli, qora-qoʻyli, qorasirak, qoracha, olmasa-un, chaparashli va boshqalar. Ular XX asrning boshlariga qadar yarim oʻtroq holda yashab, chorvachilik bilan, bir qismi togʻ yon bagʻrida, adirlarda yashab lalmikor va sugʻorma dehqonchilik bilan shugʻullangan.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Qirqboʻgʻim

Qirqboʻgʻim – qirqboʻgʻimdoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda dala qirqboʻgʻimi va tarnovchoʻp qirqboʻgʻim uchraydi. Poyasi qattiq, tik, boʻgʻimli, qobirgʻali, sershox. Boʻyi 40-60 sm. Boʻgʻimlaridan gʻuj shoxchalar chiqadi. Qizgʻish-qoʻngʻir novdalari uchida sporali boshoq hosil boʻladi. Ildizpoyalari va sporalari koʻpayadi. Qirqboʻgʻim bedazor, paxta maydonlari, sholipoyalarda, shuningdek, sugʻorish shoxobchalari boʻylari, zax va botqoq yerlarda oʻsadi.

Kurash choralari: yerni chuqur haydash; tuproqni yumshatish; gerbitsidlar purkash.
 

Turkum:Oʻsimliklar
Qirqqalʼa

thumb|300px|right| Kırıkkale 
Qirqqalʼa — Turkiyadagi shahar, Anadolu yassitogʻligining markaziy qismida. Aholisi 205,1 ming kishi (2000). Harbiy sanoat markazi: qurolyarogʻ, oʻq-dorilar ishlab chiqariladi. Poʻlat eritish zavodi, kimyo va mashi-nasozlik korxonalari mavjud.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Turkiya shaharlari
Qirqquloq

Qirqquloq — qirqquloqdoshlarga mansub oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda Qirqquloqning botqoq Q.i yoki botqoq paparotnigi va erkak Qirqquloq yoki erkak paparotnik turi oʻsadi. Botqoq Qirqquloqning ildizpoyasi ingichka, qoramtir, eski barg bandlari bilan oʻralgan. Barglari 15—60 sm, yakka-yakka joylashgan, barg plastinkasi qatlami, ikki karra patsimon qirqilgan. Avgust—sentabrda spora hosil qiladi. Choʻl, adir va togʻ zonalarida uchraydi. Botqoqliklarda, ariq va daryo boʻylarida oʻsadi. Erkak qirqquloqning ildizpoyasi yoʻgʻon, eski barg bandlari bilan oʻralgan. Barglari toʻp-toʻp boʻlib joylashgan. Barg plastinkasi uzunchoq ellipssimon, ikki karra patsimon qirqilgan. Avgust-sentabrda spora hosil qiladi. Tibbiyotda lentasimon gijjalarni davolashda foydalaniladi. Togʻ zonasida mayda toshli tuproqlarda, daraxt va toshlarning soyasida, zax joylarda oʻsadi.

Turkum:Oʻsimliklar
Qirqquloqdoshlar

Qirqquloqdoshlar — qirqquloqnamolar yoki siateyanamolar qabilasiga mansub oila. 50 ga yaqin turkumi, 1500 ga yaqin turi maʼlum. Q. Yer yuzida keng tarqalgan. Oila vakillarining ildizpoyalari yoʻgʻon, ayrimlarining poyalari shoxlangan va tashqi tomonidan qoʻngʻir rangli tangachalar bilan qoplangan. Barglari murakkab patsimon. Oval yoki dumaloq shakldagi soruslari barglarining ostki tomonida joylashgan. Yumshoq, seret va shirin ildizpoyasida glyukozid, olma kislotasi va saponinlar boʻladi. Bargi va ildizpoyasining qaynatmasi tibbiyotda ishlatiladi. Oilaning baʼzi barglari uchun manzarali oʻsimlik sifatida gultuvaklarda oʻstiriladi.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Qirgʻiz milliy universiteti

Qirgʻiz milliy universiteti — Qirgʻizistondagi yirik oliy oʻquv yurti. Ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydi. 1992-yil Qirgʻiziston davlat universiteti (1951) negizida tashkil etilgan. Bishkek shahrida joylashgan. Matematika, fizika, biologiya, kimyo, geografiya, tarix, filologiya, iqtisodiyot, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Botanika bogʻi, zoologiya muzeyi, kutubxonasi (1 mln.ga yaqin asar) bor. "Ilmiy asarlar toʻplami"ni nashr etadi (1968-yildan). 13 ming talaba taʼlim oladi.

 

 

Turkum:Qirgʻizistondagi universitetlar
Qirgʻiz tizmasi

Qirgʻiz tizmasi - Shimoliy Tyanshandagi tizma. Asosan, Qirgʻiziston hududida joylashgan. Uning gʻarbiy qismining shimoliy yon bagʻri Qozogʻiston Respublikasi hududida. Uzunligi 380 km. Kenglik boʻylab gʻarbda Taroz shahridan, sharkda Chu daryosining Boʻoʻm darasigacha choʻzilgan. Eng baland joyi 4857 m (Gʻarbiy Alamuddin choʻqqisi). Qirgʻiz tizmasi kaledon burmalanishi davrida shakllangan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan antiklinoriy. Paleozoy davri granit, granodiorit, porfirit, ohaktosh, konglomerat, qumtosh kabi jinslaridan tuzilgan. Shimoliy yon bagʻri qiya, janubida Chu vodiysini oʻz ichiga olgan. Yon bagʻirlarida 2500 m gacha dasht, oʻrmonlar (qoraqaragʻay, archa), undan yuqoriroqda sub-alp oʻtloqlari bor. 3700 m balandlikdan qor va muzliklar boshlanadi (muzliklarning umumiy maydoni 223 km²). Tizmada Chu vodiysining Markaziy Tyanshan va Janubiy Qirgʻizistonni bogʻlovchi bir necha dovon (Tyos-Ashuu, balandligi 3586 m, Shamsi. balandligi 3570 m va boshqalar) mavjud. TyosAshuu dovonidan Bishkek va Oʻsh shaharlarini bogʻlovchi avtomobil yoʻli oʻtgan. Termal buloqlar bor.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Qirgʻiyburgut

Qirgʻiyburgut - yirtqich qush. Jan. Yevropa, Afrika, Jan. Osiyo (jumladan, Oʻrta Osiyo)da tarqalgan. Qanoti 46—52 sm, ogʻirligi 1,5—2,5 kg. Usti qoʻngʻir-kulrang, qorni oq yoki pushtiroq, mayda qora xollari bor. Tumshugʻi qora, oyogʻi sariq. Panjasi baquvvat, tirnoqlari mustahkam. Asosan, togʻli hududlarda yashaydi. Uyasini daraxt yoki qoyalarga yasaydi. Fev.da 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini ikkala jins navbat bilan 40 kun bosadi. Kaklik, tuvaloq, quyon, kalamush, sudralib yuruvchilar va baliklar bilan oziqlanadi. Ovchilik xoʻjaliklari va uy parrandalariga zarar yetkazadi.
 

Turkum:Qushlar
Turkum:Biologik turlar
Qirgʻiylar

Qirgʻiylar — qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerikaning oʻrmon, Afrikaning shim.gʻarbiy qismidagi togʻ zonalarida tarqalgan. Tanasining uz. 52—70 sm, ogʻirligi 0,55—1,8 kg. Modasi naridan yirik. Qanoti qisqa va keng , dumi uzun. Usti koʻkimtir-kulrang , qorni koʻndalang yoʻlli oq yoki sargʻish. Uyasini daraxtlarga yasaydi. 3— 4 ta tuxum qoʻyib, 35 kuncha bosadi. qirgʻovul, kaklik, oʻrdak, qur, quyon, ol-maxon va boshqa bilan oziqlanadi. Ovchilik xoʻjaliklariga bir oz zarar yetkazadi.

 

Turkum:Qushlar
Qirgʻovullar

Qirgʻovullar, tustovuqlar — qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 2 turi maʼlum. Tanasining uz. 85 sm, ogʻirligi 1,7–2 kg. Modasi naridan kichik. Nari yorqin tusda, metalldek yaltiraydi. Modasi kulrangsargʻish. Oddiy qirgʻovulning 30 ga yaqin kenja turi mavjud. Kavkazdan Yaponiyagacha boʻlgan joylarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Kaspiyning jan.-sharqiy qismidan Issiqkoʻlgacha boʻlgan hududlarda uchraydi. Zarafshon bu yurtmaxonasi, shuningdek, ovchilik xoʻjaliklarida Q. koʻp. Oʻrmon hamda ekin maydonlari atrofidagi, daryo va koʻl qirgʻogʻidagi chakalakzor toʻqaylarda yashaydi. Uyasini yerga yasaydi. 8—18 ta tuxum qoʻyib, 24— 25 kun bosadi. Urugʻ, meva, kurtak, hasharot, chuvalchang va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Goʻshti va pari uchun ovlanadi. Q. koʻpgina ovchilik xoʻjaliklarida koʻpaytiriladi. Koʻplab ovlangani sababli joylarda Q. soni kamayib ketgan. Biroq Q.ga sharoit yaratilsa, sonini tez tiklash xususiyatiga ega. Yaponiyada yashil qirgʻovul tarqalgan.

 

Turkum:Qushlar
Qirgʻovulsimonlar

Qirgʻovulsimonlar — tovuqsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 165 turi maʼlum. Yevrosiyo, Amerika va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda bedana, kaklik, ularlar va boshqa uchraydi. Choʻl, oʻtloq, butazor, qoyalarda, oʻrmon va tekisliklarda yashaydi. Q., asosan, oʻtroq yoki koʻchib yurib (faqat bedana mavsumiy) hayot kechiradi. Odatda, uyasini yerga, baʼzilari daraxtga yasaydi. 2—20 ta tuxum qoʻyadi. Oʻsimlik mahsulotlari, hasharotlar va boshqa umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Q. ovlanadi. Yovvoyi tovuqlar xonaki tovuq zotlarining nasl boshidir, tovuslar xonakilashtirilgan, qirgʻovullar ovchilik xoʻjaliklarida, bedanalar fermalarda koʻpaytiriladi. 21 turi va 2 kenja turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:Qushlar
Qissa

Qissa ( — tarix; hikoya, rivoyat, voqea) — badiiy adabiyotda epik janr dan biri. Gʻarbiy Yevropa va Amerika adabiyotida povest maʼnosidagi qissa tushunchasi yoʻq.Nasrning romandan boshqa barcha janrlari „Novella“ termini orqali ifodalanadi. Rus va oʻzbek ida qissaning hozirgi va qadimgi maʼnolari oʻrtasida farq bor. Masalan, qadimgi rus adabiyotida har qanday nasriy asar povest (qissa) deb atalgan. Oʻzbek adabiyoti tarixida rivoyat usulida nasr yoki nazmda yozilgan tarixiy-afsonaviy asarlar qissa deb yuritilgan. Masalan, „Qissai Sayfulmuluk“, „Qisasi Rabgʻuziy“ va boshqa Hozirgi maʼnodagi oʻzbek qissasi rus adabiyotidagi „povest“ terminiga toʻgʻri keladi va asosan roman bilan hikoya oraligʻidagi oʻrtacha hajmli nasriy janrni ifodalaydi.

Qissa, odatda, bir va bir necha shaxslar taqdiriga oid turli voqealarni oʻziga asos qilib olishi bilan epik turning hikoya, hajmi va mazmunining nisbatan cheklanganligi bilan romandan farq qiladi. Qissalar hayot murakkabliklarini hikoyaga nisbatan kengroq, xarakter hamda voqelik koʻlamini romanga qaraganda kamroq qamrab oladi. Qissada u yoki bu shaxs hayotining maʼlum bir davri xronikal tarzda bayon qilinadi. Qissada lirizm hikoya va romandagidan kuchliroq boʻlishi mumkin.

Roman kabi Qissaning ham avtobiografik (Oybek, A.Qahhor, N.Safarov), tarixiy (Mirkarim Osim, Ya.Ilyosov va boshqalar), fantastik (T.Malik, H.Shayxov, M.Mahkamov va boshqalar) bor. Hozirda qissa nasrning eng faol janrlaridan boʻlib, unda yosh yozuvchilar ham samarali ijod qilmoqdalar.

 
 Abrorov A., Oʻzbek povesti, T., 1973;
 Timofeyev L.I., Osnovm teorii literaturi, 5-izd., M., 1976;
 Normatov U., Goʻzallik bilan uchrashuv, T, 1976.

 

 

Turkum:Adabiy janrlar
Qisqa hajmli film

Qisqa hajmli film yoki qisqa metrajli film – hajmi 4–5 qismdan oshmaydigan, 40–50 daqiqali badiiy, 1, 2, 3 qismli hujjatli film. Koʻp qismli badiiy va hujjatli filmlar boʻlsa-da, qisqa hajmli filmlar ham kino sanʼatining mustaqil namunasi sifatida rivojlandi. Koʻproq kinoxronika, kinoocherk, ilmiy-ommabop filmlarni, badiiy, animatsion va televizion filmlarni oʻz ichiga oladi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Qisqartma soʻzlar

Qisqartma soʻzlar - barqaror soʻz birikmalari komponentlarining bosh harflarini yoki maʼlum qismlarini olib qoʻshish bilan hosil qilingan soʻzlar. Masalan, IIV — Ichki ishlar vazirligi, XTB — Xalqtaʼlimi boshqarmasi, fil-fak — filologiya fakulteti. Qisqartma soʻzlar nutqda ixchamlikka erishish zarurati bilan dastlab yozma nutqda paydo boʻladi va faol qoʻllanishi natijasida keyinchalik ogʻzaki nutqqa ham oʻtadi.

Q.s, asosan, ot turkumiga mansub boʻlib, quyidagi yoʻllar bilan hosil qilinadi: 1) soʻz birikmasi kompo-nentlarining birinchi harflarini olib qoʻshish bilan (HDP — Xalq demok-ratik partiyasi, DTM — Davlat test markazi, OAK — Oliy attestatsiya komissiyasi); Qs.ning bu turi ilmiy da abbreviatura deb ham ataladi; 2) soʻz birikmasi tarkibidagi 1-soʻzning 1-boʻgʻinini, qolgan soʻzlarning 1-harflarini olib qoʻshish bilan (Oʻzbekiston milliy universiteti — Oʻzbekiston milliy universiteti, "OʻzAS" ("Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼ-ati"); 3) soʻz birikmasi tarkibidagi soʻzlarning bosh qismlarini olib qoʻshish bilan (biofak — biologiya fakulteti, jurfak — jurnalistika fakulteti); 4) soʻz birikmasi tarkibidagi 1-soʻzning 1-boʻgʻinini, qolgan soʻzlarni qisqartirmay qoʻshish bilan (Oʻzdonmahsulot, Oʻzgazloyiha); 5) aralash yoʻl bilan (Oʻzbektelekom, Oʻzteleradiokompaniya, Oʻzavtoyoʻl) va boshqa

Qisqartma soʻzlar xalqaro tashkilotlar (BMT, YUNESKO), mamlakat va davlatlar (XXR, RF, AQSH), siyosiy partiyalar, harbiy uyushmalar (OʻzXDP, NATO), ilmiy-oʻquv muassasalari (OʻzR FA, OʻzDJTU, FarDU), vazirlik, idora, muassasa, tashkilot, korxonalar (XTV, DTM, Oʻzmashxolding, Toshshaharyoʻlovchi), mashina, asbob-uskunalar va inshootlar (EHM, ATS, GES) va boshqalarning nomlarini bildiradi. Q.s tayyor holda boshqa tillardan oʻzlashtirilishi (YUNESKO, FIFA, FIDE, NATO, AES) yoki muayyan til, mas. oʻzbek tili materiallari asosida hosil qilinishi mumkin. Keyingi turga man-sub oʻzbekcha Qisqartma soʻzlarning aksariyati rus tilidagi soʻz birikmalari va ular asosidagi Qisqartma soʻzlarning kalkalari hisoblanadi, mas, BMT<OON, DAN< GAI, OAV (ommaviy axborot vositalari)< SMI (sredstva massovoy informatsii), EHM< EVM kabi.

Nosirjon Oxunov.
Qisqichbaqasimon tumanlik

Qisqichbaqasimon tumanlik — Savr yulduz turkumidagi N00 1952 tumanligi. 1054-yilda arab, xitoy va yapon olimlari kuzatishgan. Oʻta yangi yulduzlar chaqnashi natijasida vujudga kelgan; ungacha boʻlgan masofa 1700 parsek. Toʻla nurlanish energiyasi 1018erg-s~’. Qisqichbaqasimon tumanlikda ancha tartiblangan va kuchlanishi 10~3ersted magnit maydoni mavjud; unda tolasimon qobiq va amorf ipsimon strukturalardan iborat ichki qism farqlanadi. Qobiqdagi temperatura 17000° K. Qobiqning nurlanish spektri oldiy gaz tumanliklariga oʻxshash boʻlib, ichki qismining nurlanishi radiotoʻlqinlar, koʻzga koʻrinadigan, ultrabinaf-sha va rentgen toʻlqinlarda kuzatiladi. Bu qismning ipsimon strukturalari relyativistik (energiyalari 10’ erg dan ziyod) elektronlar oqimlaridan iborat. Bunday yuqori energiyalar manbai Qisqichbaqasimon tumanlik markaziga yaqin joylashgan oʻta yangi yulduzning qoldigʻi boʻlgan neytron yulduz boʻlib, bu yulduz davri 0,033 sek ga teng 1UR 0532 nomerli pulsardir. Qisqichbaqasimon tumanlik unga nisbatan radial yoʻnalishda kengaymoqda.

 

Turkum:NGC obyektlari
Qitʼa (lirik janr)

Qitʼa (arab. — boʻlak, qism, parcha) — mumtoz adabiyotda lirik janr. Sheʼriy shakl sifatida qasida va gʻazaldan oldin paydo boʻlgan. Tuzilishiga koʻra, gazalga yaqin turadi, lekin Q.da matlaʼ qofiyalanmaydi (ab. vb, gb...), hajmi ham qatʼiy emas, mazmun talabiga koʻra, ikki bayt va undan ortiq (xatto 19 baytgacha) boʻlishi mumkin. Har bir Q. yaxlit asar boʻlib, biron mavzuga bagʻishlanadi. Boshqa lirik janrlarga nisbatan Q.da shakl va mazmun erkinligi ustun, mavzu doirasi ham keng. Unda ijtimoiy-siyosiy, diniy-falsafiy axloqiy-taʼlimiy va boshqa mazmundagi fikrlar hajv va hazilmutoyiba tarzida, shoir hayotining turli lahzalari bilan bogʻliq qayd va mulohazalar sifatida oʻz ifodasini topishi mumkin.

Fors-tojik adabiyotida Q.ning dastlabki namunalari Rudakiy ijodida koʻrinadi. Uning janr taraqqiyoti va takomilida fors shoiri Avhadiddin Anvariy (1190 yil v. e.) va Ibn Yamin Faryumodiyning xizmati katta.

Oʻzbek adabiyotida Q.ning ilk namunalari "Devonu lugotit turk"da, Xorazmiy, Yusuf Amiriy, Gadoiy, Lutfiy va boshqa ijodida uchrasa-da, uning taraqqiyoti Alisher Navoiy ijodi bilan bogʻliq. Q. dan hech kim Navoiychalik samarali foydalana olgan emas. U eng koʻp Q. yozgan Ibn Yaminning ilgʻor anʼanalarini oʻz davri sharoitiga bogʻlab rivojlantirgan, Q.ni oʻzbek adabiyotida mustaqil janr darajasiga koʻtargan. 16—19-asrlarda Bobur, Poshshoxoja, Munis Xorazmiy, Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy, Shukuriy Fargʻoniy, Ogahiy, Miriy, Avaz Oʻtar, Almaiy va boshqa shoirlar Naioiy anʼanalarini davom ettirib, oʻzbek qitʼanavisligiga hissa qoʻshdilar. Habibiy, Sobir Abdulla, Maqsud Shayxzoda, Mirtemir, Chustiy, Charxiy, E. Vohidov va boshqalar Q.lar yaratishgan. Hozir Q.lar barmoq vaznida ham yozilmoqda.

 Adabiyot 
 Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976; Adabiy tur va janrlar |3 j.li|, 2-j.. T.. 1992.

 

Turkum:Sheʼriyat
Qichima

thumb|right|250px
Qichima, prurigo – badanga tariqdek mayda, uchi pufakchali, pushti rang yoki sogʻlom teri rangidagi toshmalar toshishi bilan kechadigan kasallik. Toshmalar qoʻl va oyoqlarning yozluvchi yuzalarida, dumbada paydo boʻlali. Irsiy omillar, baʼzi ovqat mahsulotlari, dori-darmonlarning organizmga allergik taʼsiri va boshqalar qichimaning rivojlanishiga sabab boʻladi. Bolalar va kattalarda uchraydigan hamda tugunchali qichima bor. Bolalar qichimasida balanning qattiq qichishib turishi bolaning uyqusi bilan ishtahasini buzadi, u injiq boʻlib qoladi. Badan(terisining qashlanib tirnalishi oqibatida ikkilamchi piodermiya qoʻshilishi mumkin; bunda kasallik surunkali davom etadi. Kattalar qichimasida toshmalar bel, qorin va boshqa sohalarga toshadi, ular qattiq qichishadi va bemor qashinganda pufakchalar yorilib, eroziyaga aylanadi. Undan ajralgan suyuqlik qotib, qizgʻish poʻstloqlar hosil boʻladi. Kasallik surunkali kechishi va qaytalanib turishi natijasida teri qalinlashib, unda qoramtir dogʻlar yuzaga keladi, qashinganda tirnalgan joylar oqarib, chandiqlanadi. Koʻpincha kasallik ikkilamchi infeksiya bilan murakkablashadi, bunda bemorning umumiy ahvoli oʻzgarib, asabiy holat vujudga keladi. Bolalar qichimasi koʻproq ekssudativ-kataral diatez bilan ogʻriydigan bolalarda (baʼzan, bolalikdan toshgan eshakem keyinchalik qichimaga aylanadi) kuzatilib, odatda, yuz va soch zararlanadi. Baʼzan keksalarda uchraydigan qichimada badanga hech narsa toshmaydi, faqat qashingʻan joyda tirnoq izlari qoladi. Qichimada bemorning nerv sistemasi buziladi, uyqusi yoʻqoladi, terisi quruqshab, limfa tugunlari kattalashadi.

 Davosi 
Qichimani mutaxassis vrach davolaydi. Davo jarayonida bolalar, shuningdek, kattalar ovqatiga alohida eʼtibor berish lozim. Bolalarni qoʻshimcha ovqatlantirishda, albatta, vrach bilan maslahatlashib olish zarur. Ochiq havoda sayr qilish, yoz kunlari oftobda toblanish, dengizda choʻmilish tavsiya etiladi. Bola qattiq qashinmasligi uchun tirnogʻini bot-bot olib turish, terining yiringli kasalliklariga xos alomatlar paydo boʻlsa, albatta, vrachga koʻrinish kerak. Qichimaning oldipi olish uchun parhez saqlash, shirinliklar, achchiq, shoʻr, dudlangan ovqatlar isteʼmol qilmagan maʼqul. Bemorga antigistaminlar, tinchlantiruvchi dorilar, parhez buyuriladi; qichimaga qarshi kortikosteroid mazlar surtiladi, sanatoriy va kurortlarda davolapish tavsiya etiladi.
Qishki Olimpiada oʻyinlari

Qishki Olimpiada — sportning qishki boʻyicha jahon miqyosida oʻtkaziladigan turkum musobaqalar. 1924-yildan Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tomonidan har 4 yilda oʻtkaziladi (1940, 1944-yillarda oʻtkazilmagan). 1908-1920-yillarda muz ustida figurali uchish, 1920-yilda shaybali xokkey Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Qishki Olimpiada biatlon, bobsley, kyorling, konkida uchish (500 m dan 10000 m gacha poyga, muz ustida figurali uchish), chana sporti, changʻi sporti, shaybali xokkey boʻyicha musobaqalar uyushtiriladi.

Qishki Olimpiada oʻtkazilgan yillar va joylar
thumb|650px|center|Qishki Olimpiada oʻtkazilgan joylar. Yashil bilan bir, koʻk bilan esa bir necha marta qishki Olimpiadaga mezbonlik qilgan mamlakatlar koʻrsatilgan.
 I Olimpiada oʻyinlari — 1924, Chamonix (Fransiya)
 II va V — 1928 va 1948, St. Moritz (Shveysariya)
 III va XIII - 1932 va 1980, Lake Placid (AQSh)
 IV - 1936, Garmisch-Partenkirchen (Olmoniya)
 VI — 1952, Oslo (Norvegiya)
 VII — 1956, Cortina d'Ampezzo (Italiya)
 VIII — 1960, Squaw Valley (AQSh)
 IX va XII - 1964 va 1976, Innsbruck (Avstriya)
 X — 1968, Grenoble (Fransiya)
 XI — 1972, Sapporo (Yaponiya)
 XIV - 1984, Sarayevo (Yugoslaviya)
 XV — 1988, Kalgari (Kanada)
 XVI— 1992, Albertville (Fransiya)
 XVII — 1994, Lillehammer (Norvegiya)
 XVIII — 1998, Nagano (Yaponiya)
 XIX — 2002, Salt Lake City (AQSh)
 XX — 2006, Turin (Italiya)
 XXI — 2010, Vankuver (Kanada)
 XXII — 2014, Sochi (Rossiya)

Oʻzbekiston sportchilari Qishki Olimpiadalarda 1994-yildan ishtirok etib keladi. Lina Cheryazova, Sergey Brener (fristayl), Tatyana Malinina (muz ustida figurali uchish), Komil va Elmira Urumboyevlar (changʻi sporti) kabi sportchilar Qishki Olimpiadalarda muvaffaqiyatli qatnashgan.

 Qishki Olimpiada, Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi

Turkum:Qishki Olimpiada oʻyinlari
Qishki saroy

thumb
Qishki saroy - Sankt-Peterburg shahridagi meʼmoriy yodgorlik (1754—62, meʼmori V.V.Rastrelli); barokko uslubida qurilgan. 1917-yilgacha Rossiya imperatorlarining qarorgohi boʻlgan; 1918-yilda qisman, 1922-yilda butunlay bino Ermitaj ixtiyoriga berilgan. Bino toʻrtburchak shaklida ichki hovlili; tarzlari Neva daryosi, Admiralteystvo hamda Saroy maydoniga qaragan. Mahobatli bino hashamdor va bir oʻq yoʻnalishida joylashgan; oʻlchamlari (1000 dan ortiq xona) va turlicha koʻrinishdagi tarzlari, oʻtkir chiqib turgan qismlar, zinapoyasimon burchaklar, oʻzgaruvchan maromdagi ustunlar unga qudratli shakl, salobatlilik va koʻrkamlik baxsh etgan; oʻymakorlik, ganchkorlik bilan ishlanib, zarhallanganligi binoning tantanavorligini oshirgan. Interyerlari bir qancha marotaba qaytadan oʻzgartirilgan (mas, 1837-yildagi yongʻindan soʻng tarzlari va tantanalar zali taʼmirlangan).

 Yana qarang 

 Ermitaj

Turkum:Rossiya meʼmoriy yodgorliklari
Qishliq

Qishliq (sibircha: Ҡышлыҡ Qışlıq; rus ida Kashlik), Sibir — Sibir xonliginit poytaxti (15-asrning oxiridan). tobolsk shahridan 17 km yuqorida, Irtish daryosining oʻng qirgʻogʻida, Sibirka irmogʻining quyilish joyida joylashgan. 14-asr boshlaridan maʼlum. 16-asrda Q. aholisi savdo va hunarmandchilik (temirchilik, toʻqimachilik, etikdoʻzlik, moʻynadoʻzlik, suyakdan buyumlar yasash), baliq ovlash, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Q. atrofida istehkomli bir qancha mayda shaharchalar boʻlib, ularda xon va uning qarindoshlari yashagan. 1582-yil kuzida Yermak qoʻshinlari tomonidan bosib olingandan soʻng Q.da hayot soʻngan. Q.da (Iskar shahar xarobasida — tatarcha Eski yer) 1915-yil V.N.Pignatti qazishma ishlari olib borgan.

Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari
Qishloq aholisi

Qishloq aholisi - mamlakat jami aholisining viloyat va tumanlardagi qishloq-ovullarda yashaydigan qismi. Qishloq aholisining aksari qismi, asosan, dehqonchilik, chorvachilik yoki qishloq xoʻjaligining boshqa bilan mashgʻul boʻladi. mamlakat iqgisodiy rivojlangan sari sanoatda ishlovchilar salmogʻi ortib, butun aholi tarkibida Qishloq aholisi salmogʻi kamayib boradi (qarang Shahar aholisi). 19-asr boshlarida qishloqlarda jahon aholisining 95—97%, 20-asr boshlarida qariyb 85% yashagan boʻlsa, 1970-yilda 65% dan kamrogʻi istiqomat qildi. Ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda Qishloq aholisi salmogʻi ancha past. Mas, Buyuk Britaniyada 11%, Germaniyada 12%, AQShda 21% ga yaqin. Baʼzi mamlakatlarda shaharlarning eko-logik sharoiti ogʻirlashib borishi va transportning rivojlanishi natijasida aholi shaharlardan qishloqlarga koʻchib oʻtishi jarayoni kuzatiladi.

Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda shahar aholisining oʻsish surʼati pasayib ketdi. Qishloq aholisining shahar aholisiga nisbatan jadalroq koʻpayishi natijasida Oʻzbekistonda shahar aholisining ulushi pasayib bormoqda. Respublikada Qishloq aholisining oʻsishiga aholi tabiiy koʻpayishi koʻrsatkichlari (asosan, tugʻilish)ning koʻpayishi ham sabab boʻlmokda. Mas, 1991-yilda mamlakat aholisining 59,5% ni qishloq, 40,5% ni shahar aholisi tashkil etgan boʻlsa, 2004-yilda bu koʻrsatkich mos ravishda 63,5% va 36,5% dan iborat boʻldi, yaʼni Qishloq aholisi salmogʻi 4,0% ga oshgan. Hozirda Oʻzbekistonning qishloqjoylarida tugʻilishning umumiy koeffitsiyenti (har 1000 kishiga nisbatan tugʻilganlar soni) 22,4 ni, tugʻilishning maxsus koeffitsiyenti (har 1 ta 15—49 yoshdagi ayolga nisbatan bolalar soni) 2,75 ni tashkil qiladi. Oʻzbekistonda yangi iqtisodiy islohotlarning joriy etilishi, bozor munosabatlarining shakllanishi va boshqa Qishloq aholisi ning demografik vaziyatiga maʼlum darajada taʼsir etdi.

Nafisa Majidova.
Qishloq xoʻjaligi yerlari

Qishloq xoʻjaligi yerlari - xoʻjaliklar tomonidan ishlab chiqarish vositasi sifatida rejali va uzluksiz foydalaniladigan yer uchastkalari va massivlari, ekinzorlar (haydalma yerlar), koʻp yillik ekinzorlar (bogʻlar, rezavor meva maydonlari), pichanzorlar, yaylovlar hamda qoʻriq-boʻz yerlar. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Qishloq xoʻjaligiye.ga haydalma yerlar, qoʻriq yerlar, tomorqa yerlari, ihota oʻrmon mintaqalari, koʻp yillik ekinzorlar, pichanzorlar, yaylovlar kiradi. Koʻp yillik ekinzorlar — ekilgan daraxtzorlar, butazorlar va oʻtsimon oʻsimliklar (bogʻlar, uzumzorlar, rezavor mevali maydonlar) bilan band boʻlgan yer uchastkalari. Pichanzorlar — oʻt-oʻlani pichan uchun oʻriladigan yer maydonlari. Pichanzorlar koʻlob, quruq va botqoqlangan turlarga boʻlinadi. Xoʻjaliklar yerlari doirasida pichanzorlarning boʻlishi va ularning hududning tuzilishi va tabiiy sharoitlari bilan belgilanadi. Yaylovlar — mollar oʻtlatib boqiladigan yer maydonlari; shuningdek, pichani oʻrib olinmaydigan va qoʻriq hisoblanmaydigan yerlar ham yaylovga kiradi. Qishloq xoʻjaligi yerlarini intensivlash va xoʻjalikning ichki yer rezervlari oʻzlashtirilishi natijasida Qishloq xoʻjaligiye.ning tuzilmasi takomillashadi, foydalaniladigan yer hissasi oshadi. Shoʻrlangan yerlar melioratsiyasi, tuproq eroziyasiga qarshi kurash tadbirlari, sugʻoriladigan madaniy yaylovlar barpo etish va boshqa Qishloq xoʻjaligi yerlaridan foydalanishning yaxshilanishiga yordam beradi. Oʻzbekistonda jami Qishloq xoʻjaligiye. 26,7 mln. ga, shundan asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlarining umumiy maydoni 3785,1 ming ga ni tashkil qildi (2004; yana q. Yer fondi). Qosimjon Rahmonov.

 Yana qarang 

 Qishloq xoʻjaligi

 

Yerlari
Turkum:Tuproqshunoslik
Qobiliyat

Qobiliyat —insonning individual salohiyati, imkoniyatlari. Qobiliyat bilimdan keskin farqlanadi, bilim mutolaa natijasi hisoblanadi. Qobiliyat shaxsning psixologik va fiziologik tuzilishining xususiyati sanaladi. Qobiliyat koʻnikma, malakadan farq qiladi. Aksariyat ilmiy da mohirlik bilan qobiliyat aynanlashtiriladi.

Qobiliyat inson tomonidan koʻnikma va malakalarning egallanishi jarayonida takomillashib boradi. Har qanday qobiliyat turi shaxsga tegishli murakkab psixologik tushunchadan tashkil topgan boʻlib, u faoliyatning talablariga mutanosib xususiyatlar tizimini oʻz ichiga oladi. Shuning uchun qobiliyat deganda birorta xususiyatning oʻzini emas, balki shaxs faoliyatining talablariga javob bera oladigan va shu faoliyatda yuqori koʻrsatkichlarga erishishni taʼminlashga imkoniyat beradigan xususiyatlar sintezini tushunmoq lozim. Barcha qobiliyat uchun tayanch xususiyat — kuzatuvchanlikda, yaʼni insonni fahmlash, obʼyektdan u yoki bu alomatlarni koʻra bilish, ajrata olish koʻnikmasidir.

Qobiliyatning yetakchi xususiyatlaridan biri — narsa va hodisalar mohiyatini ijodiy tasavvur qilishdir. U shaxsning shakllanishi va rivojlanishi natijasi boʻlishi bilan birga, tabiiy manbaga ham ega. Bu tabiiy manba koʻpincha zehn tushunchasi bilan yuritiladi. Zehn muayyan bir faoliyatga yoki koʻpgina narsalarga nisbatan ortiqcha qiziquvchanlikda, moyillikda, intilishda namoyon boʻladi. Zehn nishonalari deganda qobiliyat ichki imkoniyatlarining tabiiy asosini tushunish lozim. U ishtiyoq, moyillik, mehnatsevarlik, ishchanlik, talabchanlik kabilarning mahsulidir.

Qobiliyat umumiy va maxsus turkumlarga ajratiladi. Umumiy qobiliyat deganda yuksak aqliy imkoniyat va taraqqiyot tushuniladi. Qobiliyat tabiiy ravishda shakllanishi va muayyan reja asosida rivojlantirilishi mumkin. Qobiliyatni maʼlum faoliyatga moyillik yoki intilish orqali, tabiiy zehn nishonalarini aniklash, mutaxassis rahbarligida uzluksiz faoliyatga jalb etish, qobiliyatni takomillashtirishning maxsus vositalarini qoʻllash, shaxsning faollik alomatlarini maksimal darajada rivojlantirish, inson shaxsiga alohida yondashuvni umumiy talablar bilan uygʻunlikda olib borish va boshqa orqali rivojlantirish yoʻllari mavjud. Qobiliyatning yuqori darajasi isteʼdod va daholik namoyon boʻladi.

 

 

Turkum:Psixologik tushunchalar
Turkum:Psixologiya
Turkum:Fiziologiya
Turkum:Bilim
Qobiqlilar

Qobiqlilar, uroxordalilar, tunikatlar, lichinkaxordalilar — xordalilar kenja tipi. Q.ning ajdodlari suvda suzib yuradigan birlamchi xordalilar boʻlganligi, ulardan ayrimlari oʻtroq yashashga oʻtganligi taxmin qilinadi. Uzunligi 0,3 sm dan (appendikulyariyalar) 30 m gacha. Tanasi epiteliy hujayralar ishlab chiqaradigan tiniq epiteliy qobiq — tunika qobiq (nomi shundan) yoki quyuq mantiya bilan qoplangan. Xordasi faqat lichinkalik davrida boʻladi (appendikulyarilardan tashqari). Selom qoldigʻi bor. Ichagi sirtmoqqa oʻxshab egilgan, orqa ichagi jabra oldi boʻshligʻiga ochiladi (appendikulyariyalar). Qon aylanish sistemasi yurak xaltasi va lakunalar toʻridan iborat. Nerv sistsmasi miya gangliysi va undan ketadigan orqa nerv poyasidan tashkil topgan. Sezgi organlari kuchsiz rivojlangan. Germafrodit. Ayrim da murakkab rivojlanadigan, appendikulyatsi-yalarga oʻxshash lichinka bor. Koʻpchilik Q. kurtaklanib koʻpayib, koloniya qosil qiladi. 5 sinf: assidiyalar, olovtanalilar, salplar, bochkasimonlar, appendikulyariyalarga boʻlinadi. 1500 ga yaqin turi bor. Dengizda oʻtroq yashaydi, yakka yoki koloniya boʻlib suzib yuradi. Mayda hayvonlar, suvoʻtlar va organik qoldiqlar bilan oziqlanadi.
Anatoliy Qobulov

Anatoliy Zuhurovich Qobulov (1934.14.2, Toshkent – 2003.29.7, Moskva) – rejissyor, aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1987). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1957). 1958—1960-yillar „musiqali drama“ kafedrasini boshqargan. Ayni vaqtda Oʻzbek davlat estradasi bosh rejissyori, Hamza teatrining sahnalashtiruvchi rejissyori sifatida faoliyat yuritgan. Hamza teatrida „Imon“ (I.Sulton), „Olma gullaganda“ (O.Yoqu-bov), „Shubha“ (Uygʻun), „Assalom, yulduzlar“, „Faust va oʻlim“ (Levada) kabi spektakllar, Oʻzbekiston rus drama teatrida „Tosh uy“, Berdaq nomidagi teatrda „Levyanixa orbitada“ spektakllarini sahnalashtirgan. 1964-88 yillar „Oʻzbekfilm“ da rejissyor, 1988—1998-yillarda „Nashtar“ satirik kinojurnalida bosh muharrir, rejissyor, aktyor. 1986—2002-yillar Toshkent sanʼat instituti professor „Uyimga kir“, „Yoz yomgʻiri“, „Sen mening qoʻshigʻimsan“, „Boʻysunmas“, „Jontoy qasa-mi“ kabi badiiy, „Yangi yil bilan“ televizion, „Halima Nosirova“ kabi hujjatli filmlar yaratgan. „Rahim va qoʻngʻiz“, „Dovyurak musiqa“ kabi multiplikatsion filmlarning ssenariysini, „Folbin kim“, „Choʻpon va goʻzal malika haqida ertak“ va boshqa pyesalar yozgan. „Fidoiy“, „Oydin sahifa“, „Chinor“ kabi filmlarda suratga tushgan. Soʻz ustasi sifatida ham faoliyat yuritgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Mukofotlari 
 Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist: 1973
 Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti: 1983

 
 

 

 
 Anatoliy Zuhurovich Qobulov

Turkum:SSSR ssenariychilari
Turkum:Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Turkum:SSSR rejissyorlari
Turkum:Oʻzbekiston rejissyorlari
Turkum:Sovet aktyorlari
Turkum:Oʻzbekistonlik aktyorlar
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Toshkent teatr instituti oʻqituvchilari
Turkum:Hamza nomidagi oʻzbek drama teatri kishilari
Turkum:Oʻzbekfilm kishilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzolari
Vosil Qobulov

Vosil Qobulovich Qobulov (1921.5.9, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1966), fizika-matematika fanlari doktori (1961), professor (1964). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1977). Vafotidan soʻng “Fidokorona xizmatlari uchun” ordeni sohibi. Toshkent temiryoʻl muhandislari institutini tugatgan (1949). Chorjoʻy — Qoʻngʻirot temir yoʻl qurilishida ishlagan (1949-50). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Inshootlar institutida aspirant, ilmiy xodim (1950-57). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutining hisoblash texnikasi boʻlimi mudiri (1957—63). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika instituti va hisoblash markazi direktori (1963—66). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kibernetika instituti direktori (1966—77), institut Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining “Kibernetika” ilmiy ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirilgach, uning bosh direktori (1978—92).

Ilmiy ishlari hisoblash texnikasini fan, texnika va xalq xoʻjali-gining turli sohalariga joriy etish bilan bogʻliq.

Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1971). “El-yurt hurmati” (1998) va „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni (2025) ordeni bilan mukofotlangan* Algoritmizatsiya v tsorii uprugosti i deformatsionnoy teorii ilastichnosti, T.. 1966; Aql moʻʼjizasi. T,, 1974; Funksioial analiz va hisoblash matematikasi, T., 1976; Algoritmizatsiya v mexanike sploshnnx sred. T, 1978..

 

Turkum:Matematiklar
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arboblari
Jabbor Qobulov

Jabbor Tillayevich Qobulov (1911-Samarqand — 1995) — botanik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), biologiya fanlari doktori (1971), professor (1972). Oʻzbekiston Davlat Universitetini tugatgach (1937), Buxoro pedagogika institutida oʻqituvchi (1937—40), Oʻzbekiston Davlat Universiteti aspiranti (1940-41, 1945-48), urush yillarida oʻrta maktab direktori (1941 — 44), universitet botanika kafedrasida katta oʻqituvchi (1948—53), dotsent (1953— 60), 1960-yildan yuksak oʻsimliklar kafedrasi, 1986-yildan oʻsimliklar fiziologiyasi va mikrobiologiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari shumgʻiyadoshlar biologiyasini oʻrganishga oid.

 
 Begona oʻtlar va ularga qarshi kurash choralari, T., 1976; Oʻrta Osiyo shumgʻiyadrshlari, T., 1978; Shumgiya va hrsi.1, T, 1981.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Qovoq (oʻsimlik)

thumb|Qovoq
thumb|Qovoq urug'lari (pishgan)
Qovoq — qovoqdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumiga kiruvchi qishloq ho'jalik ekini. 13 turi maʼlum. Vatani — Shimoliy va Janubiy Amerika. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda qadimdan ekib kelingan. Tuproqqalʼa arxeologik qazilmalarida topilgan qovoq qoldiqlari (miloddan avvalgi 7—8-asrlar) buni tasdiqlaydi. Qovoq - qattiq tanaga ega, ichi bo'sh dumaloqsimon hosil qiladi, qadimdan uy ro'zg'or buyumi - turli narsalarni saqlovchi idhish sifatida foydanib kelingan, Qovoqning mevali turi oshqovoq deb ataladi, Oshqovoqning muskatsimon q. va qattiq poʻstli kabi 3 turi koʻp tarqalgan. Ildizi oʻqildiz, uz. 2 m ga boradi. Poyasi yotib, chirmashib oʻsadi. Qovoq esa kupincha uzum kabi ishkom (so'ritok)larda yetishtiriladi.Barglari (turiga qarab) yirik, tukli, barg qoʻltigʻida jingalaklari bor. Guli ikki jinsli, yirik (mayda), sariq, chetdan changlanadi. Mevasi turli shakl va rangda, eti och sariqdan toʻq sariqqacha. Oshqovoq mevasi tarkibida 15—18% quruq modda, 4—11% qand, askorbin kislota, karotin, tiamin, riboflavin, azotli birikmalar, 0,7% biriktiruvchi toʻqima, 0,5% oqsil, 0,2% yogʻ, 0,6% kul moddasi, urugʻida 20—40% yogʻ bor. Q. qaynatib, dimlab, qovurib isteʼmol qilinadi, turli pishiriqlar, somsalar, nonlar, murabbo va sharbat tayyorlanadi. Xashaki oshqovoq mollarga dagʻal ozuqa bilan birga beriladi. 100 kg mevasida 12 ozuqa birligi va 1 kg hazm boʻladigan protein bor. Yuqori haroratga va qurgʻoqchilikka chidami past. Mevasi va urugʻi ateroskleroz, oshqozon-ichak, buyrak, podafa kasalliklarini davolashda, gijjalarni tushiruvchi (urugʻi) vosita sifatida ishlatiladi. Urugʻi aprel oxiri — may boshlarida gektariga 4–6 kg miqdorida ekiladi. 10—15° da unib chiqadi, 20—30° da normal rivojlanadi. Ekish sxemasi 2—2,5* I m. Oʻsuvdavrida palak uchlari chilpiladi, qator oralariga ishlov beriladi, sugʻoriladi. Navlariga qarab 110—140 kunda pishadi. Hosildorligi 200—450 s/ga. Saqlashga va tashishga chidamliligi har xil. 1 t mevasidan 0,8—12 s urugʻ olinadi. Oʻzbekistonda yirik mevali Oshqovoq turining Ispan 73 (kartoshka oshqovoq), muskatsimon oshqovoq. turining Palov kadu 265, Qashqar 1644 (oyimqovoq), Non kadu navlari koʻp ekiladi va barcha viloyatlarda ekish uchun (Nonkadu faqat Samarqand viloyatida) rayonlashtirilgan. Haligacha ayrim hududlarda xonadon xoʻjaliklarida qovoqning suvqovoq, nosqovoq, tomoshaqovoq kabi ham yetishtiriladi.

Kasalliklari: soʻlish, oq palak va boshqa

Zararkunandalari: poliz shirasi, poliz qoʻngʻizi, tunlamlar.

 Adabiyot 
 Ashirov I.M., Tikvi Uzbekistana, T., 1979.

Abdulaziz Abbosov.

....