Aziz bin Ardashir Astarabadi

Aziz bin Ardashir Astarabadi (Abdulaziz Bag'dodiy tur. Azīz b.Ardaşir Astarābādī; Arab. عززعزيز بن أردشير أسترآبادي; vafot. 1398 yildan keyin) - "bazm o razm" ("bayramlar va janglar", ekskursiya) asarini yozgan kadi Burhaneddin ("kadi Burhaneddin shtati" hukmdori) saroy shoiri. Baz marazm, fors. Bzm W rzm), unda u o'z homiysining hayotini yuqori darajalarda tasvirlab bergan. Ushbu asar XIV asr Anadolu tarixiga oid qimmatli manbadir.

 Biografiya 
Shoirning zamondoshi, Arab xronikasi Ibn Arabshoh, uning asari shoir hayotining asosiy manbai bo'lib, uni Abdulaziz Bag'dodiy deb atagan, ammo shoirning o'zi o'z kitobida o'zini Aziz bin Abdrashir Astarabadi deb atagan. Nisba Astarabadi unga tegishli bo'lib, uning Astarabaddan kelganligini anglatishi mumkin. Aziz Bag'dodda Shayx Uveisning o'g'li Sulton Ahmad Jaloyir hukmronligiga qadar bir muncha vaqt yashagan (784 /1382-813/1410). Ahmad hokimiyatni qo'lga kiritgandan so'ng, Aziz o'zi taniqli shoir bo'lgan Sulton saroyida Bag'dodda qoldi. Aziz xalq orasida olim sifatida tanilgan va"nadimlarning boshlig'i bo'lib xizmat qilgan, buyuk olimlarning ko'zlari edi".

Ibn Arabshohning so'zlariga ko'ra, qodir Burxoneddin o'zini olimlar bilan o'rab olishni yaxshi ko'rardi. U Aziz haqida eshitdi va shoirning sivasdagi sudiga kelishini xohladi. Burhaneddin Sulton Ahmaddan Azizni qo'yib yuborishini so'radi, ammo Sulton uni rad etdi va shoirni o'z saroyida ushlab turdi. Ibn Arabshohning so'zlariga ko'ra, Aziz o'g'irlab ketilmasligi va qochib ketmasligi uchun Sulton Ahmad uni qo'riqlagan. Biroq, Burxaneddinning elchilari yashirincha Azizning oldiga yo'l olishdi va uni qochishga ko'ndirishdi, har xil yaxshiliklarni va'da qilishdi va hukmdorini maqtashdi. Ibn Arabshoh qochishning tafsilotlarini quyidagicha ta'riflagan: "Abdulaziz chiqib, kiyimlarini Dazhl qirg'og'ida qoldirib, loy bilan daryoning quchog'iga qadam qo'ydi. Keyin u suvga sho'ng'ib, qaytib kelib, qirg'oqning boshqa joyiga chiqib, hamrohi bilan bog'landi va ikki oyoqli odamlar o'z teshiklarida yashiringanidek, u ham ular orasida yashirindi. Natijada, Bag'dodda ular Azizni cho'kib ketgan deb hisoblay boshladilar va qidirishni to'xtatdilar va u Sivasga yo'l oldi. Burhaneddin shoirni aldamadi, u "u bilan birinchi, hurmatli va buyuk bo'ldi".

Bu voqea haqiqat emas. Sulton Ahmad bilan munosabatlarini "bazm o razm" da tasvirlab, Aziz qochish haqida gapirmaydi. 1393 yilda Tamerlan Bag'dodga bostirib kirgandan so'ng, shoir va Sulton qochib ketishdi Meshxed (Najaf). Sulton Ahmad Misrga yo'l oldi va Aziz Karbalada boshpana topdi, u yerda u asirga olindi va Xillda Temurning o'g'li Miran shohga etkazildi. 1394 yilda Miran shoh qo'shini Diyarbakirga (Mardin va Diyarbakir o'rtasida) yurish paytida Aziz qochib, Sivasga yo'l oldi. 1394 yil 11-iyunda u kadi Burxaneddin oldida paydo bo'ldi. 1398 yilda homiysi vafotidan keyin Aziz Qohiraga jo'nab ketdi. Uning Misrdagi faoliyati haqida hech narsa ma'lum emas, faqat Aziz minoradan yiqilib, spirtli ichimliklarni haddan tashqari iste'mol qilgani uchun vafot etgan. Uning vafot etgan sanasi noma'lum.

M. Kepryul Aziz Sulton Ahmad Jelayrning yaqin sheriklaridan biri emasligiga ishongan, aksincha shoir sultonni tanqid qilgan va uning raqiblaridan biri bo'lgan.

Ibn Arabshoh Aziz haqida yozganidek, u "juda ko'p ajoyib qobiliyatlarni o'zida mujassam etgan, o'z davrining mo" jizasi bo'lgan "va shoir sifatida"fors va Arab tillarida o'z davrida yagona bo'lgan". R. Shukurov "'Aeiz Astarabadi — tarixchi puxta ma'lumotga ega va aniq"deb yozgan.

 Razm haqida ma'lumotlar 
"Bazm o razm" yagona taniqli asari. Bu kadi Burhaneddinning buyrug'i bilan yozilgan tarixiy asar. Aziz dastlab Arab tilida kitob yozishni rejalashtirgan edi, ammo Anadolida deyarli barcha anadoluliklar o'z davrida gapirgan va rasmiy yozishmalar uchun ishlatilgan fors tiliga ustunlik berilganligini tushundi. U kadiga bag'ishlagan Arab tilidagi she'rlar matnga kiritilgan. Kitobda u zamonaviy kichik Osiyo, Jalairidlar va Temuriylardagi betartiblikni tasvirlab bergan. U kadi Burxaneddinning kelib chiqishi va faoliyati to'g'risida keng ma'lumot berdi, kadi Burxaneddinning Eretnaogullar, Erzinjan amiri Mutaxarten, Karamanogullar va boshqa beyliklar bilan kurashlari haqida gapirdi. Bu asar, ayniqsa, 1394 yildan keyin Kady Burhoneddin davlati tarixi uchun qimmatli manba hisoblanadi4. F. Babinger "bazm o razm" ni qimmatli manba deb atadi8. F. Köprüliu mehnatni muhim deb atadi 9.

"Bazm o razm" asari mashhur Arab tarixchisi Ibn Hajar tomonidan "yashirin marvaridlar" asarida ishlatilgan, u o'z navbatida Usmonli tarixchisi Toshkopruzoda tomonidan keltirilgantr10. Mashhur sharqshunos E. Gibben "bazm o razm" ni tasvirlab, asosan Ibn Hajarning5 asarini Tashkopruzodni qayta hikoya qilishda ishlatgan10.

Ibn Arabshoh "bazm o razm" haqida "u al-Utbiyaning hikoyasidan ko'ra chiroyli o'qish uslubi va yoqimli"deb aytgan .

 Astarābādī, ‘Azīz b. Ardashīr. Bazm u Razm (перс.) / KöprüIuzade Mehmed Fuad; Edited by Rifaat, Kilisli. — Istanbul, 1928.
 Astarâbâdî, ‘Azīz Ibn Ardšir. Das Werk des ʻAzīz ibn Ārdašīr Āstarābād̲ī: eine Quelle zur Geschichte des Spätmittelalters in Kleinasien (нем.) / Translated by Giesecke, Helmut. — Leipzig, 1940.
 Esterabadi, Aziz b. Erdeşir. Bezm u Rezm (тур.) / KöprüIuzade Mehmed Fuad; Translated by Öztürk, Mürsel. — Ankara, 1990.

 

 Ибн Арабшах. Amir Temur tarixi / trans.  - Toshkent: Mahpirat nomidagi Markaziy Osiyo xalqlari tarixi instituti, 2007 y.

.