Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Trillion

1 000 000 000 000 (bir trillion yoki mingta milliard) oʻn ikkilik sanoq sistemasida 1 va 12 ta nol bilan ifodalanuvchi sondir. Shuningdek, bir trillion 999 999 999 999 va 1 000 000 000 001 sonlari orasida joylashgan natural son.Natural sonlar maʼnosi (inglizcha)

 Matematikada 
1000000000000 = 1012
 1000000000000 sonining umumiy boʻluvchilar soni 168 ta (oʻzini hisobga olmaganda) boʻlib, ular quyidagilardir: 1 2 4 5 8 10 16 20 25 32 40 50 64 80 100 125 128 160 200 250 256 320 400 500 512 625 640 800 1000 1024 1250 1280 1600 2000 2048 2500 2560 3125 3200 4000 4096 5000 5120 6250 6400 8000 10000 10240 12500 12800 15625 16000 20000 20480 25000 25600 31250 32000 40000 50000 51200 62500 64000 78125 80000 100000 102400 125000 128000 156250 160000 200000 250000 256000 312500 320000 390625 400000 500000 512000 625000 640000 781250 800000 1000000 1250000 1280000 1562500 1600000 1953125 2000000 2500000 2560000 3125000 3200000 3906250 4000000 5000000 6250000 6400000 7812500 8000000 9765625 10000000 12500000 12800000 15625000 16000000 19531250 20000000 25000000 31250000 32000000 39062500 40000000 48828125 50000000 62500000 64000000 78125000 80000000 97656250 100000000 125000000 156250000 160000000 195312500 200000000 244140625 250000000 312500000 320000000 390625000 400000000 488281250 500000000 625000000 781250000 800000000 976562500 1000000000 1250000000 1562500000 1600000000 1953125000 2000000000 2500000000 3125000000 3906250000 4000000000 5000000000 6250000000 7812500000 8000000000 10000000000 12500000000 15625000000 20000000000 25000000000 31250000000 40000000000 50000000000 62500000000 100000000000 125000000000 200000000000 250000000000 500000000000 1000000000000 
 Ushbu sonning umumiy boʻluvchilar yigʻindisi 1499694822171 ga (oʻzini hisobga olmaganda) teng boʻladi.
 Shuningdek, ushbu son ikkilik sanoq sistemasida 1110100011010100101001010001000000000000 ga, uchlik sanoq sistemasida 10112121011201102102111001 ga, toʻrtlik sanoq sistemasida 32203110221101000000 ga, beshlik sanoq sistemasida 112341000000000000 ga, oltilik sanoq sistemasida 2043221010301344 ga, sakkizlik sanoq sistemasida 16432451210000 ga, oʻn ikkilik sanoq sistemasida 141981B87854 ga, oʻn oltilik sanoq sistemasida E8D4A51000 ga, yigirmalik sanoq sistemasida 1J15000000 ga hamda oltmishlik sanoq sistemasida LQ0T ga tengdir.

 Fanda 

 Boshqa sohalarda 

 

 
 
 
 Trillion soni xossalari numberempire.com saytida (inglizcha)

Trillion
Trinitrotoluol

Trinitrotoluol, trotil, tol, C7H5 O6N3 — portlovchi modda; rangsiz, lekin saqlanganda sargʻayadigan kristall. Mol. m. 227,13. Atseton va benzolda yaxshi, suvda oz eriydi; suyuqlanish temperaturasi 80,85°, zichligi 1641 kg/m3 (25° da). Kimyoviy barqaror, uzoq vaqt mobaynida parchalanmaydi va portlash xususiyatini yoʻqotmaydi. Portlaganda koʻp miqdorda zaharli uglerod (II)oksid (CO) hosil boʻladi. T. toluolni nitrat va sulfat kislota aralashmasi bilan nitrolab hosil qilinadi. T. oʻqdorilarda va portlatish ishlarida qoʻllanadi.
Trio

Trio (lotincha: tria — uch) — 1) uch sozanda yoki xonandadan tashkil topgan ansambl (mas., skripka, violonchel va fortepianodan iborat ansambl yoki "Setora" guruhi); 2) shu ansamblga moʻljallangan musiqa asari, kamer musiqa janri. Dastlab triosonata shaklida (17—18-asrlar, A. Vivaldi, A. Korelli va boshqalar), keyinchalik sonata turkumi tarzida (L. Betxoven, F. Shubert, I. Brams, P. Chaykovskiy, D. Shostakovich va boshqalar) rivoj topdi. Oʻzbekistonda M. Burhonov, Ik. Akbarov, G. Mushel, I. Hamroyev, U. Musayev, V. Saparov, A. Ergashev va boshqa turli T.lar yozishgan; 3) baʼzi cholgʻu asarlari (marsh, skerso va boshqalar)ning oʻrta qismi.
Triod

Triod yun. tri — uch va (elek)trod — termoelektron katod (bevosita yoki bilvosita qiziydi), boshqaruvchi toʻr va anodlardan iborat 3 elektrodli elektron lampa. Oddiy T.da silindrik anod (qiyin eruvchi metall — Ni, Mo yoki Ta dan yasaladi) ichiga spiralsimon toʻr (oʻsha metalldan qilinadi) joylashtiriladi. Anod va toʻrning umumiy oʻqiga katod (vanadiy W dan tayyorlanadi) joylashtiriladi. Vazifasiga koʻra, T.larning konstruksiyasi va koʻrsatkichlari qiymati turlituman, T. qabul qiluvchikuchaytiruvchi lampa, generator lampa sifatida ishlatiladi. T. yuqori quvvatli elektr tebranishlari generatorlarida, yuqori radiatsiyali va oʻzgaruvchan trali sharoitda ishlaydigan radiopriyomniklarda qoʻllanadi.
Tripanosomalar

Tripanosomalar (Tripanosoma) — kinetoblastidlar turkumiga mansub parazit xivchinlilar urugʻi. Uzunligi 15—40 mkm. Gavdasi duksimon, yadrosi bitta. Xivchini tanasining keyingi qismida joylashgan bazal tanachadan boshlanib, tanasi boʻylab oʻtgan va yupqa membrana yordamida pellikula qobiq bilan tutashgan. 10 dan ortiq turi bor. Boʻyiga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Umurtqali hayvonlarning qoni, orqa miya suyukligi va boshqa toʻqimalarida parazitlik qiladi. Osmotik oziqlanadi. Ayrim qonga eritrotsitlarni yemiruvchi toksinlar ajratadi. T. hasharotlar (setse pashshasi, soʻnalar), kanalar va boshqa tashuvchilar orqali yuqadi. Odamda ogʻir uyqu va chagas, uy hayvonlarida "suv ogʻriq" (ot, tuya, fil, kuchuk) va nagana (qoramollar), kuyiqish (ot) kasalliklarini tarqatadi.
Tripitaka

"TRIPITAKA" (sanskritcha — qonunning uch savati), pali tilida "Tipitaka" — buddizm yozuvlari toʻplami. Pali tilidagi "T." — hinayananint muqaddas asari; uning bir necha qoidalari Rojagrixdagi 1budda yigʻini (mil. av. 5-asr)da bayon qilingan; tugal tahriri mil. av. 3-asr ga mansub. Sanskrit tilidagi "T." mahayanannnt muqaddas asari boʻlib, mil. av. 80-asr yozilgan, toʻliq saqlanmagan, uning ayrim qismlari xitoy tili va Sharqiy Osiyodagi boshqa tillarga qilingan tarjimasi orqali yetib kelgan.
Tarobulus al-Gʻarb

Tarobulus al-Gʻarb yoki Tripoli — Liviya poytaxti. Oʻrta dengiz sohilida. Aholisi 595 ming kishi (1990-yillar boshlari). Iqlimi subtropik, quruq. Oʻrta dengiz atrofiga xos iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12°, iyulniki 27°. Yillik yogin 370 mm.

T. — mamlakatning eng yirik shahri, savdosanoat va moliya markazi. Yirik dengiz porti. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. T.da mamlakat sanoat korxonalarining 3/4 qismi joylashgan. Toʻqimachilik, koʻnteri, neftni kayta ishlash, oziq-ovqat (un tortish, baliq konservalash, tamaki, yogʻmoy) sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda gilam, kiyim, poyabzal, badiiy buyumlar tayyorlanadi. Dengizdan baliq ovlanadi. Universitet, tabiat tarixi va arxeologiya muzeylari, teatr bor. T.da har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladi.

Qadimda T. oʻrnida finikiyaliklarning koloniyasi Ea sh. boʻlgan. Ularning Ea, Sabrata va LeptisMagna koloniyalari "Tripolis" (yun. "Uch shahar") deb atalgan. Keyinchalik Ea shu nom bilan atala boshlagan. Mil. av. 105 yildan Rim, mil. 5-asrda vandallar, 6—7-asrlarda Vizantiya qoʻl ostida boʻlgan. 643 yildan arablarga oʻtgan. 1551 — 1911-yillarda Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1911-yilda Italiya qoʻshinlari bosib olgan. 1943-yilda shaharni inglizlar egallagan. 1951-yil dekabrda Liviya mustaqillikka erishgach, T. uning poytaxti.

Meʼmoriy yodgorliklardan Mark Avreliy zafar arki (164 y.), qalʼa (16-asr), qirol saroyi, masjidlar saqlangan.
Tripolitaniya

Tripolitaniya — Liviyadagi tarixiy viloyat. Mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida T.ning sohil boʻyi qismida finikiyaliklarning 3 ta koloniyasi — Sabrata, LeptisMagna va Ea shundan yunoncha: Tripolus (aynan — 3 shahar) nomi olingan barpo etilgan. Mil. av. 5-asr oʻrtasi — 3-asr oxirida Karfagenga, 218— 201 yillarda Numidiya, mil. av. 2-asr oxiri — mil. 5-asrda Rimga, soʻngra — vandallar, keyinchalik Vizantiyaga tobe boʻlgan. 7-asrdan arablar hukmronligi ostida. 16-asr — 1911-yillarda Usmonli turk imperiyasi, soʻngra 1943-yilgacha — Italiyaning Liviya mustamlakasi tarkibida. 1951—63 yillarda Liviya kirolligining 3 viloyatidan biri.
Tripolye madaniyati

Tripolye madaniyati - eneolit davriga oid arxeologik madaniyat. Kiyev yaqinidagi Tripolye qishlogʻi nomi bilan atalgan. Sharqiy Karpat yoni va Oʻrta Dnepr boʻylarida tarqalgan. Ruminiyada Kukuteni madaniyati deb yuritiladi. Tripolye madaniyati yodgorliklarini 19-asrning oxirida arxeolog V. V. Xvoyko ochgan. Arxeolog T.S. Passekning davrlashtirishi boʻyicha Tripolye madaniyati 3 ta bosqichga: ilk (mil. av. 4ming yillik), oʻrta (mil. av. 4ming yillik oxiri —3ming yillikning 1yarmi), sunggi (mil. av. 3ming yillikning 2yarmi)ga boʻlinadi. Tripolye madaniyati qishloqlari doyra yoki tuxumsimon shaklda joylashgan boʻlib, markazida qolgan ochiq joy mollar uchun qoʻton vazifasini oʻtagan. Turar joylar koʻndalang toʻsiqlar bilan alohida xonalarga ajratilgan. Xonalardan don yanchayotgan ayol haykalchasi, yorgʻuchoq, bugʻu shoxidan yasalgan motiga (ketmonsimon asbob), yirik xumlar, tandir va boshqa xoʻjalik anjomlari, naqsh solingan sopol idishlar, mis buyumlar (bolta, toʻrt qirrali bigiz, qarmoq, xanjar) topilgan. Tripolye madaniyati vakillari misni Bolqon ya.odan olib kelishgan. Tripolye madaniyati vakillari, asosan, chorvachilik, dehqonchilik, shuningdek, ovchilik va baliq ovlash bilan shugullangan.

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Tripura

Tripura — Hindistonning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 10,5 ming km². Aholisi 3,2 mln. kishi (2001), aksari kismi bengallar. Maʼmuriy markazi va eng katta shahri — Agartala. Tripura Gang Braxmaputra deltasi havzasida joylashgan. Sharqiy va janubiy qismida Lushay togʻlari tarmoqlari bor. Iqlimi tropik, mussonli iqlim. Togʻlar doim yashil va barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Aholisi, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Sholi, jun, paxta, shakarqamish ekiladi. Choy plantatsiyalari bor. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi mayda korxonalar mavjud.
Tristandakunya

Tristandakunya — Atlantika okeanining janubiy qismidagi 4 vulkan orolidan iborat orollar guruhi. Buyuk Britaniya mulki. Eng katta oroli —Tristan (maydoni 117 km²) vulkan konusidan iborat boʻlib, bazalt va traxit yotqiziqlaridan tuzilgan. Bal. 2060 m gacha. 1961—1962-yillarda kuchli otilgan. Aholi baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Asosiy aholi punkti —Edinburg. 

Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1506-yilda portugaliyalik dengizchi sayyoh Tristan da Kunya borgan. Orollar uning nomi bilan atalgan.

 

Turkum:Orollar
Tritiy

Tritiy (yun. tritos, lot. Tritium), T. (yoki 3N) — vodorodning massa soni 3 boʻlgan radioaktiv izotopi. 1934-yilda ingliz olimlari Ernest Rezerford, M.L. Olifant va P. Xarteklar kashf qilishgan. Tritiy yadrosi 1 ta proton va 2 ta neytrondan iborat. Tritiy faol, yarim yemirilish davri T1/2q 12,26 yil Tabiatda atmosferaning yuqori qatlamlarida kosmik nurlar neytronlarining azot atomlariga taʼsir etishidan hosil boʻladi va yomgʻir bilan yer yuziga tushadi. Tritiy yadro reaktorlarida litiy 6Li ni neytronlar bilan nurlatib olinadi(3 LiQnq “,TQ 2 Ne ). Tritiy termoyadro sintezi reaksiyalarida muhim komponent sifatida, shuningdek, kimyoviy, biologik va gidrologik tadqiqotlarda ishlatiladi.
 Yana qarang 
 Izotop indikatorlar
Tritonlar

Suvda hamda quruqlikda yashovchilarga 4000 dan ortiq tur kiradi. Ular dumsizlar( baqalar, qurbaqalar) va dumlilar ( tritonlar, salamanderlar) turkumiga ajratiladi.Dumlilar O’rta Osiyoda uchramaydi.
Tritonlar (Triturus)— salamandrasimonlar oilasiga mansub dumli amfibiyalar urugʻi. 9 turi maʼlum. Tanasining uz. 18 sm cha. Yevropada Osiyoning Yevropa bilan chegaradosh joylari va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Asosan, oʻrmonlarda, odatda, toshlar, yiqilgan daraxtlar tagida va boshqa yerlarda qishlaydi, bahorda oqmaydigan yoki sekin oqadigan suv havzalariga oʻtib, tuxum qoʻyadi. Suvdagi mayda qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, suv hasharotlari, baqa uvildirigʻi bilan, quruklikda esa oʻrgimchaklar, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Oʻrta Osiyoda uchramaydi, ayrim (mas., Tarokli T.) akvariumda boqiladi.
Trixogramma

Trixogramma (Trichogramma) — pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar urugʻi; ekinlar va oʻrmonzorlarga zarar keltiruvchi xavfli zararkunanda hasharotlar tuxumlari kushandasi. Butun dunyo faunasida T.lar avlodiga kiruvchi 143 tur mavjud. Oʻzbekistonda esa T.larning 15 turi topilgan, 6 tasining bioekologiyasi chukur oʻrganilgan. Qishloq xoʻjaligida ekinlar zararkunandasi boʻlgan tunlam kapalaklarning tuxumlarini yoʻqotishda asosiy biologik vosita sifatida ishlatiladi. Tanasining uz. 0,3—0,9 mm. T.ning qisqa qanotli va qanotsiz mavjud. Moʻylovi 5—9 boʻgʻimli, qanotlari keng hoshiyali, oldingi qanotlari qisqa shokilali. Orqa juft kdnotlari ingichka. Urgʻochisining moʻylovi qisqa, bir halqali, xivchini ikki boʻgʻimli. Erkaklari koʻpincha qanotsiz yoki qanoti soddalashgan. T. polifag boʻlib, 200 ga yaqin turdagi hasharot tuxumini zararlaydi. Asosiy va bosh xoʻjayinga ega. Faqat lichinkasi tekinxoʻrlik (parazitlik) qiladi. Yetuk hasharotlar gul shirasi va shudring bilan oziqlanadi. Urgʻochi T. xoʻjayin organizmning yangi qoʻyilgan tuxumi ichiga oʻz tuxumini qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan T. lichinkasi xoʻjayin tuxumi ichidagi moddalar bilan oziqlanib rivojlanadi. Oziqlanib boʻlgan T. lichinkasi shu yerda gʻumbakka aylanadi. Gʻumbakdan shakllangan yetuk individ tuxum poʻstini teshib tashqariga chiqadi; endigina uchib chiqqan jinsiy yetuk urgochi hasharot darhol erkak T. bilan juftlashib, tuxum qoʻya boshlaydi.

T.ning rivojlanish davri havo harorati 25—30° va namligi 30—70% boʻlganida 7—35 kun davom etadi. Yetuk hasharotlar 3—18 kun yashaydi. Shu davr mobaynida bir urgʻochi hasharot 25—92 dona tuxum qoʻyishi mumkin. Tabiatda T. Oʻzbekistonning barcha madaniy dehqonchilik zonalarida va, shuningdek, togʻlardagi yovvoyi oʻsimliklarda, choʻl, chala choʻllarda ham uchraydi. Tabiiy sharoitda 14—15 avlod beradi. T.dan hasharotlarga (tunlamlar, parvonalar, odimchilar va boshqalar) qarshi kurashda foydalaniladi. Maxsus biolaboratoriyalarda koʻproq pintoi Voegele turi tunlam tuxumlarini yoʻqotish uchun koʻpaytiriladi (qarang Biofabrika). Dalalardagi kemiruvchi tunlamlarga qarshi uch marta har gektariga 200 ming donadan yetuk T. tarqatish tavsiya etiladi. Mas., gʻoʻza tunlamining har bir avlodiga karshi gektariga 60Q80Q60 ming dona yetuk T. hisobida (tuxum qoʻyish boshlanishida va 4—5 kun oralatib yana 2 marta) tarkatish yaxshi samara beradi. T.ni zararkunanda hasharotning tuxum qoʻyishi boshlangan davrda ertalab yoki kechki salqin paytda tarqatish maqsadga muvofiq; bir tekisda tarqalishi uchun bir gektar maydonning 100 ta nuqtasiga, yaʼni har 10 m da qoʻyiladi.

Tursunoy Otamirzayeva.
Trixofitiya

Trixofitiya (yun. trichos — qil, soch va phyton — oʻsimlik), qirma temiratki (moyxoʻrak) — zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasallik. Trixofitiyani parazit zamburugʻlarning bir necha turi qoʻzgʻatadi. Ulardan ayrimlari faqat odamda parazitlik qilib, trixofitiyaning yuzaki shaklini keltirib chiqaradi. Boshqalari, asosan, hayvonlar (sichqon, kalamush, sigir, ot, qoʻy va boshqalar)da parazitlik qiladi; trixofitiya bilan zararlangan odamlarda uning chuqur shakli paydo boʻladi.

Yuzaki trixofitiya bilan, asosan, bolalar, ayrim hollarda kattalar, ayniqsa, ayollar kasallanadi. Bunda teri va boshning sochli qismi, kamroq soqol va moʻylov kasallanadi. Kasallik sogʻlom odamga bemordan yoki uning buyumlari (bosh kiyim, taroq va boshqalar)dan oʻtadi. Zamburugʻ tushgan terida 5—7 kundan soʻng dumaloq qizil yalligʻlangan dogʻ paydo boʻlib, tezda kattalashadi va qipiklanadi. Boshning sochli qismidagi zamburugʻlar teridan tezda sochga oʻtadi. Soch tolalarining tusi oʻzgaradi, moʻrtlashadi, zararlangan joydagi tolalar toʻkilib ketadi, tirnoqlar ham zararlanadi.

Chuqur trixofitiyada odam badanida va boshning sochli qismida, soqol, moʻylovlarda yiringli yara (qarang Abssess) paydo boʻladi. Ular ogʻrib, bemorning umumiy ahvoli yomonlashadi, baʼzan temperaturasi koʻtariladi. Agar vaqtida davolanmasa, soch toʻkilib ketadi. Trixofitiyaning chuqur shakli koʻpincha sut sogʻuvchilar va choʻponlarda kuzatiladi. Hozirgi jinsiy yoʻl bilan yuqadigan qov soha Trixofitiyasi ham aniklangan. Trixofitiya bilan ogʻrigan bemor kasalxonada davolanadi. Teri trixofitiyasi qisqa vaqt ichida tuzalib ketadi. Soch va tirnoq trixofitiyasi uzoq davolanishni taqozo etadi.

Chuqur trixofitiyaning oldini olish uchun sichqon va kalamushlarga qarshi kurash olib boriladi.

 

Turkum:Kasalliklar
Trombon

Trombon (ital. trombone — katta truba) — mis puflama musiqa cholgʻu asbobi. Nayi (uz. 300 sm) 2 marta qayrilgan, karnayi konussimon shaklga ega. Metall mundshtuk orqali havo yordamida ijro etiladi. Uzaytirib qisqartiriladigan (kulis,nayi suriluvchan, sugtrombon) va ventil mexanizmli mavjud. 16-asrdan orkestr tarkibiga kirgan. Tovushi kuchli.Alt, tenor, bas kabi mavjud. Xromatik tovushqatorga ega. Yakka, ansambl va simfonik, puflama sozlar, estrada orkestrlarida keng qoʻllanadi. Oʻzbekistonda Trombon ijrochiligi va taʼlim tizimida A. Morozov, S. Qozoqboyev, A. Vergilesovlar tanilgan.
Trop

Trop (yun. tropos — nutqning oʻzgarishi, boshqacha tuye olishi) — nutqning ifodaviyligi va taʼsirchanligini oshirish maqsadida soʻz va iboralarning koʻchma maʼnoda qoʻllanishidan iborat poetika va stilistika tushunchasi; shunday maʼnoda qoʻllangan soʻz va iboralarning umumiy nomi. Bunda odatiy tarzda maʼlum bir predmet (hodisa, jarayon, xususiyat va boshqalar) nomini atovchi soʻz, soʻz birikmasi muayyan nutq vaziyatida boshqa predmet (voqea, jarayon va boshqalar) ni bildirish uchun qoʻllanadi; hosila soʻz, yaʼni koʻchma maʼnodagi soʻz oʻzining kelib chiqishiga asos boʻlgan soʻz (soʻz birikmasi) bilan oʻxshashlik yoki aloqadorlik jihatdan bogʻliq boʻladi. Ular orasida maʼlum darajada miqdoriy yoki sifatiy tafovutlar boʻlishi mumkin. Masalan, "burgut" soʻzi qushning nomi boʻlish bilan birga, shu qushning odatiy sifatlari, xususiyatlari (shiddatkorlik, koʻzi oʻtkirlik, qoʻrqmaslik)ga ega boʻlgan kishining tavsifi sifatida ham qoʻllanadi. "Stadion gʻoliblarni olqishladi", "tirnoqqa zor boʻlmoq" iboralaridagi "stadion" va "tirnoq" soʻzlari ham asl maʼnosidan boshqacha maʼnoda qoʻllangan. T.ning koʻp tarqalgan : istiora (metafora), metonimiya, sinekdoxa, majoz (allegoriya), kinoya, sifatlash (vasf, epitet), kichraytirish (litota), mubolagʻa (giperbola), jonlantirish (tashxis, intoq), perifraza va boshqa "T." termini dastlab yunon faylasufi Aristotel tomonidan ayrim T.larni, xususan, metaforani oʻrganish jarayonida sillogizm shaklini ifodalash maqsadida qoʻllangan (mil. av. 4-asr). Strukturaviy tilshunoslik, matn lingvistikasi kabi tilshunoslik tarmoqlarining yuzaga kelishi T.ga boʻlgan munosabatni tubdan oʻzgartirdi. Natijada T. semantik transpozitsiya (maʼnoviy koʻchish)ning hosilasi tarzida oʻrganiladigan boʻldi. Oʻzbek tilshunosligida T.ning mazkur koʻrinishlari alohida-alohida tadqiqotlarning manbai boʻlib, badiiy matnlar asosida atroflicha oʻrganilgan.

 Adabiyot 
 Lingvistika i poetika, M., 1979; Oʻzbek tili stilistikasi, T., 1983.

Ibodulla Mirzayev.
Tropizm

Tropizm (yunoncha: τρόπος, tropos — burilish, yoʻnalish) — o'simlik organlarining ta'sir etuvchi omil tomon yo'nalgan holda o'sishi yoki omilga nisbatan teskari yo'nalishda o'sishi orqali namoyon bo'ladigan harakat . Tropizm qoʻzgʻatuvchilarning taʼsiriga qarab fototropizm (bir tomonlama yoritilishi tufayli), geotropizm (Yerning tortish kuchi taʼsirida), gidrotropizm (tuproq namlanishining yoki havo muhitining har xilligi tufayli) va boshqalarga boʻlinadi. Tropizmni keltirib chiqargan taʼsirot yoʻqotilganda oʻsimlik ilgarigi holatiga qaytishga harakat qiladi. Oʻsimlik taʼsirot tomonga burilib oʻssa — musbat, uning aksi boʻlsa — manfiy tropizm deyiladi.

 Yana q. 

 Geotropizm
 Avtotropizm
Tropik mintaqalar

thumb|314x314px|Tropik mintaqalar (1980-2016)
thumb|Braziliya
Tropik mintaqalar — Shimoliy va Janubiy yarim sharlarda subtropik va subekvatorial mintaqalar oraligʻida joylashgan 2 geografik mintaqa. Tropik mintaqalarning materik qismi uchun choʻl va chala choʻl landshafti, okeanlarga esa suvning shoʻrligi (36%o) va yuqori temperaturasi xos. Tropik mintaqalarda quyosh nurlari tik tushgani va bulutning kam boʻlganidan quyosh radiatsiyasi koʻp. Natijada harorat yil boʻyi yuqori boʻladi. Eng issiq oyning oʻrtacha temperaturasi quruqliklarda 30–35°, eng sovuq oyniki 10° dan pastga tushmaydi. Yillik yogʻin 50–200 mm (faqat sharqiy okean boʻyi mussonli zonasida 1000–2000 mm gacha). Materiklarda Tropik mintaqalarning quyidagi sektorlari: sernam oʻrmon landshaftli sharqiy okeanboʻyi, siyrak oʻrmon va butazorlardan iborat sharqiy oʻtish, choʻl va chala choʻl landshafti ustun boʻlgan materik ichkarisidagi va gʻarbiy okeanboʻyi sektorlari farq qilinadi. Sharqdan gʻarbga borgan sari oʻsimliklar dunyosi ham oʻzgarib boradi: aralash (doim yashil va barg toʻkuvchi) oʻrmonlar, mussonli oʻrmonlar (qarang Tropik oʻrmonlar), siyrak oʻrmon va savannalar, quruq oʻrmon va kserofil butalar, chala choʻl va choʻl oʻsimliklariga oʻtib boradi. Muvofiq ravishda faunasi ham oʻzgaradi. Okean va dengiz suvlarida bugʻlanish koʻp boʻlgani sababli kislorod va planktonlar siyrak. Tropik mintaqalardagi koʻpchilik yerlar xoʻjalik jihatidan kam oʻzlashtirilgan, aholi siyrak."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mavsumlar
Troposfera

Troposfera (yun. tropos — burilish va sfera) — atmosferaning Yer yuzasi taʼsiri yaqqol seziladigan quyi, asosiy kismi. Bunda temperatura yuqoriga koʻtarilgan sari balandlik boʻyicha har 100 m da 0,65° ga pasayadi. Troposferaning balandligi qutbiy kengliklarda 8–10 km, oʻrtacha kengliklarda 10–12 km, ekvatorda 16– 18 km gacha yetadi. Unda atmosfera havo massasining beshdan toʻrt qismidan koʻprogʻi joylashgan. Suv bugʻining asosiy qismi Troposferaga toʻgʻri keladi. Shu sababli, bulutlar ham, asosan, shu yerda xreil boʻladi. Troposfera qatlamida turbulent va konveksiya jarayonlari ancha rivojlangan. Bu qatlamda troposfera vertikal gradiyenti quruq va nam adiabatik gradiyentlari orasida oʻzgaradi. Shunga qaramay, troposferaning yerga yaqin qismida, shuningdek, erkin atmosferada temperatura inversiyasi ham uchrab turadi. Troposferada bulutlarning asosiy vujudga keladi. Xalq xoʻjaligi faoliyatiga taʼsir etuvchi yogʻin, tuman, momaqaldiroq, yer ustidagi qor boʻroni — izgʻirin va boshqalar troposferada sodir boʻladi. Troposferaning quyi qatlamlari uchun havoning kuchli changlanishi xosdir. Troposferada havo massalari uyushadi, frontlar tashkil topadi. Siklon va antitsiklonlar rivojlanadi. Troposfera strotosferadan troposfera qatlami bilan ajraladi (qarang: Atmosfera).
Lev Trotskiy

right|thumb
TROTSKIY (Bronshteyn) Lev Davidovich (1879.26.10, Xerson gubernyasi, Yanovka qishlogʻi — 1940.21.8, Mexikoning Koyoakana chorbogʻi) — siyosat va davlat arbobi. 1896-yildan sotsial-demokratik harakatda. 1904-yildan bolsheviklar va mensheviklar fraksiyalarini birlashtirish uchun kurashdi. 1905-yil "permanent" (uzluksiz) inqilob nazariyasini ishlab chiqdi. T.ning fikricha, Rossiya proletariati burjua inqilobini amalga oshirgach, inqilobning sotsialistik bosqichini boshlaydi, bu inqilob jahon proletariatining yordami bilangina gʻalaba qozonadi. RSDRPning eng radikal qanotiga mansub boʻlgan. 1908—12 yillarda "Pravda" gaz. muxarriri. 1917-yil Petrograd harbiy inqilobiy komiteti raisi sifatida Oktyabr toʻntarishinn amalga oshirishning asosiy tashabbuskori va rahbarlaridan biri. RSFSR tashqi ishlar xalq komissari (1917. 25.10—1918.22.2). Qizil armiyaning asoschilaridan, Fuqarolar urushining koʻp frontlarida bu armiyaning xarakatlariga shaxsan rahbarlik qilgan, repressiyalarni keng qoʻllagan. 1917—27 yillarda MK aʼzosi. 1917 i. oktabr va 1919—26 yillarda MK Siyosiy Byurosi aʼzosi. Yetakchi boʻlish uchun Iosif Stalin bilan kechgan keskin kurash T.ning magʻlubiyati bilan tugagan (1924-yil). T.ning qarashlari (trotskizm) RKP(b)dagi "mayda burjuacha ogʻish" deb eʼlon kilingan. 1927-yil T. 75 nafar faol tarafdori (L. B. Kamenev, G. Ye. Zinovyev va boshqalar) bilan birga partiyadan oʻchirilgan, Olmaotaga surgun qilingan, 1929-yil chet elga chikarib yuborilgan. Turkiya (1929—32), Fransiya (193335) Norvegiya (193537), Meksika (1937—40)da yashagan. I.V. Stalinga qarshi gʻoyaviy kurash olib borib, uni Oktyabr gʻoyalarining xoini deb atagan. 1938-yil 4-Internatsional tuzish tashabbusi bilan chiqqan. Asosiy asarlari: "Yangi yoʻl" (1924), "Lenin haqida" (1924), "Oktyabr saboqlari" (1924), "Rus inqilobi tarixi" (1931—33), "Permanent inqilob" (1928—29), "Adabiyot va inqilob" (1923), "Mening xayotim" (1930), "Stalin" (1940) va boshqalar. NKVD agenti R. Merkoder (ispan) tomonidan oʻldirilgan. T. Turkistonni sovetlashtirishga alohida eʼtibor qaratgan shoʻro arboblaridan edi. U Fargʻona viloyatiga kelgach (1922-yil 10 iyun), istiqlolchilarga qarshi boshlangan qizil armiyaning jang harakatlarini shaxsan boshqarib, qoʻrboshilarga qarshi shafqatsiz jazo choralarini qoʻllatgan. T.ning buyrugʻi bilan istiqlolchilarni tormor etish uchun Qurolli kuchlar Oliy bosh qoʻmondoni S. S. Kamenev Fargʻona vodiysi va Buxoroga (1921—23-yil), S. M. Budyonniy Andijonga (1922-yil avgust) yuborilgan. T.ning Turkistondan soʻng Afgʻoniston orqali Hindistonni bosib olish va Sharqda ommaviy inqilob uyushtirish gʻoyasi bor edi.

 Adabiyot 
 Arxiv Trotskogo Kommunisticheskaya oppozitsiya v SSSR (19231927), t. 14, M., 1980; Doycher I., Trotskiy v izgnanii, M., 1991; Vasetskiy N. A., Trotskiy. Opit politicheskoy biografii, M., 1992.

Turkum:1879-yilda tugʻilganlar
Turkum:1949-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Aleksandr Troshkov

Aleksandr Danilovich Troshkov (1904-yil, Beruniy shahri — 1946-yil 13-aprel) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1943-yildan frontda. 2-Ukraina fronta 46-armiyaning 99-oʻqchi diviziyasida pulemyot navodchigi boʻlgan. Erchi shahri yaqinida birinchi boʻlib Dunay daryosidan oʻtgan. Pulemyotdan oʻt ochib dushmanning uchta oʻt ochish nuqtasini oʻchirgan va rotani daryodan oʻtishini taʼminlagan. 1945-yil 24-martda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan. Beruniy shahridagi koʻchalardan biri va oʻrta maktab uning nomiga qoʻyilgan.

 Biografiyasi 
Aleksandr Troshkov 1904-yilda Beruniy qishlogʻida (hozirgi Qoraqalpogʻiston tarkibidagi shahar) tugʻilgan. Besh yillik maktabni tugatgach, kolxozda ishlagan. 1943-yilda Troshkov Ishchilar va Dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqiriladi. Oʻsha yilning oktyabr oyidan boshlab Ulugʻ Vatan urushi frontlarida qatnasha boshlagan.

1944-yil dekabrgacha Qizil Armiya askari Aleksandr Troshkov 2-Ukraina fronti 46-armiyasining 99-oʻqchi diviziyasining 1-oʻqchi polkining pulemyot rotasida pulemyotchi boʻlgan. Aleksandr Troshkov Vengriyani ozod qilishda ishtirok etgan. 1944-yil 5-dekabrda Troshkov Erchi shahridan 3 kilometr shimolda joylashgan Mariaxaz qishlogʻi yaqinida birinchilardan boʻlib Dunayni kechib oʻtdi va dushmanning uchta oʻq otish nuqtasini shaxsan yoʻq qiladi, oʻzi yarador boʻlsa-da, lekin jangni davom ettirgan.

SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan „Fashist bosqinchilariga qarshi kurashish mobaynida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi, hamda ko‘rsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ Qizil Armiya askari Aleksandr Troshkov Lenin ordeni, „Oltin yulduz“ medali va Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. 1945-yil 24-martdagi farmon bilan Dunayni kechib oʻtishdagi jasorati uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan 1-oʻqchi polkining yana 14 askari: katta leytenant Ivan Semenovich Zabobonov, katta leytenant Pavel Alekseyevich Milov, katta leytenant Chubarov Aleksey Kuzmich, leytenant Xrapov Nikolay Konstantinovich, leytenant Kolichev Oleg Fedoseyevich, kichik leytenant Kutuev Rauf Ibragimovich, katta serjant Kutuyev Rauf Ibragimovich, katta serjant Sharpilo Petr Demyanovich, serjant Tkachenko Ivan Vasilyevich, serjant Polyakov Nikolay Fedotovich, oddiy Zigunenko Ilya Yefimovich, oddiy askar Ostapenko Ivan Grigoryevich, oddiy askar Melejik Vasiliy Afanasyevich, oddiy askar Zubovich Konstantin Mixaylovichlar taqdirlangan. Aleksandr Troshkov mukofotni shaxsan oʻzi qabul qila ololmagan. Gʻalaba kunini gospitalda qarshi olgan.

Aleksandr Troshkov 1946-yil 13-aprelda toʻsatdan vafot etgan. Dafn etilgan joyi nomaʼlum.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-aprelda vafot etganlar
Troya

thumb|Qadimiy shahar zamonaviy darvozasi oldidagi maydonchada o‘rnatilgan yog‘ochdan yasalgan Troya oti haykali

Troya (Ilion) — Kichik Osiyoning shimoli-gʻarbidagi qadimiy shahar. Yunon eposi orqali maʼlum. Nemis arxeologi G. Shliman tomonidan 1870-yillarda Gissarlik tepaligidagi qazishmalar natijasida topilgan. 19-asrning oxiridan muntazam qazish ishlari olib borilgan, natijada Troyaningning ilk jez davri (mil. av. taxminan 3000-yil) dan boshlangan turli qatlamlari ochilgan. Jez davrida Troya yirik markaz va kichik podsholik poytaxti boʻlgan. Troya tepalik yon bagʻriga joylashgan, atrofi burjli mudofaa devori bilan oʻralgan. Tepalikda ark, uning atrofida zodagonlarning uylari boʻlgan. Mil. av. taxminan 1260-yilda Troya urushi natijasida axeylar tomonidan bosib olinib, vayron qilingan. Axeylar ketgach, shahar qad. madaniy anʼanasini sakdab qolgan, lekin ilgarigi mavkeini tiklay olmagan. Mil. av. 1190-yil Bolqon yarim orolning shim. viloyatlaridan koʻchib kelganlarning yangi guruhi oʻzlari bilan jez qurolaslahalari va sopol buyumlarining yangi shakllarini olib kelishgan. Mil. av. 1100-yil Troya bosqinchilik qurboni boʻlib, vayron qilingan, faqat 400 yil oʻtgach, mil. av. 700-yilda yunonlar Troya oʻrnida Yangi Ilion nomli yangi shahar barpo etishgan.
 Galareya 

 

Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Truba

Truba (, — quvur, ) – yuqori registrli mispuflama soz.

 Umumiy maʼlumot 
Yorqin va kuchli ovozga, keng texnik (virtuoz) imkoniyatlarga ega. Nayi bir aylana bukilgan, kanalining uzunligi 1500 mm atrofida. Qadimdan maʼlum boʻlib, oʻrta asrlarda harbiy, signal musiqa cholgʻusi sifatida keng tarqalgan. Jez yoki mis va rux qotishmasidan yasaladi. XIX asr boshidan pompa yoki ventil mexanizmli trubalar paydo boʻlgan. Hozirda, asosan, si bemol (in V) va do (in S) tonidagi trubalar qoʻllanadi. Yakkanavoz, ansambl va orkestr sozi sifatida ishlatiladi. Oʻzbekiston truba ijrochiligi va taʼlim tizimida V. Pulatov, V. Verigin, M. Muhiddinovlar tanilgan. Oʻzbek kompozitorlaridan S. Karimhoji (2 ta – 1967, 1968), M. Bafoyev (1979), P. Xoliqov (1987) va boshqalar truba uchun konsertlar yaratishgan.

 

 Alt truba 
Alt truba  – kam qoʻllanadigan truba dan biri boʻlib, asosan fa (in F) yoki sol (in G) sozlarida ishlatiladi. Ushbu cholgʻu asbobi notada yozilganidan sof kvinta yuqoriroq yoki sof kvarta pastroq yangraydi. Ovoz hajmi kichik oktavadagi fa diyez notasidan, ikkinchi oktavadagi fa va sol notasigacha boʻlgan diapazonni qamrab oladi. Notalar kalitoldi belgilarisiz skripka kalitida yoziladi. Simfonik orkestr partiturasida alt truba trombondan keyin yoziladi.
Truboprovod

Truboprovod, quvur — suyuqlik yoki gazni katta diametrli truba (quvur) orqali muayyan masofaga yetkazib beruvchi transport turi (maye. Gaz quvuri, neft quvuri va boshqalar) (qarang Truba).

 

Turkum:Texnika
Truskavets

Truskavets — Ukrainaning Lvov viloyatidagi shahar (1948-yildan). Mashhur balneologik kurort. Lvovdan 100 km jan.gʻarbda, Drogobichdan janubrokda. Karpat toglari etagida, 400 m balandlikda. Vorotishche togʻ daryosining vodiysida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Lvov — Ujgorod temir yoʻl tarmogʻining oxirgi punkti. Aholisi 34 ming kishi (2024-yillar oʻrtalari).

T.dagi dastlabki balneologik shifoxona 1827-yilda sulfidli mineral suv bulogʻi oʻrnida ochilgan. Kurortda buyrak, siydik yoʻli, oshqozon, jigar va oʻt yoʻllari, yuraktomir kasalliklari va boshqa davolanadi. T. hududida 10 dan ziyod sanatoriy faoliyat koʻrsatadi. Mineral suvlardan, ayniqsa, "Naftusya" mineral suvi mashhur. Turizm rivojlangan.
Truxilo

Truxilo — Peruning gʻarbiy qismidagi shahar. Panamerika shossesi yoqasida. Libertad departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 652 ming kishi (2000). Kx (shakarqamish, paxta, sholi, kofe) mahsulotlari qayta ishlanadigan yirik markaz. Oziq ovqat, kimyo, koʻnteri sanoati, elektr jihozlari, kurilish materiallari i. ch. korxonalari mavjud. Shaharga 1543-yilda asos solingan. 17—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. 1970-yildagi zilzila shaharni vayron qilgan.

 

Turkum:Peru shaharlari
Tsonga

Tsonga (oʻzlarini — batsonga deb atashadi) — bantu guruhiga mansub xalq; Mozambikning jan. (3,5 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va JAR (1,4 mln. kishi)ning qoʻshni rayonlari va boshqa hududlarda yashaydilar. Umumiy soni 5,3 mln. kishi. Tsonga tilida soʻzlashadi. Bir qismi — katoliklar; qolganlari anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladi.

 

Turkum:Qabilalar
Tuapse

Tuapse — Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1896-yildan). Qora dengiz boʻyidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 65,8 ming kishi (1998). Tuapse 1838-yilda Velyaminovskiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. 1896-yildan Tuapse nomini olgan, urush davrida (1942-yil sentabr) Tuapse havo hujumidan jiddiy shikastlandi, lekin, urushdan soʻng shahar tezda qayta tiklandi. Mashinasozlik, kemamexanika, kema taʼmirlash, neftni qayta ishlash, temirbeton buyumlar zdlari, poyabzal fabrikasi, oziq-ovqat sanoati korxonalari, tarixiyoʻlkashunoslik muzeyi, dengiz gidrometeorologiya texnikumi, pedagogika bilim yurti bor. Tuapse hududi — kurort zonasi (sanatoriy, pansionat, turbazalar mavjud.)"" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Tuareg tillari

thumb|xarita
Tuareg tillari — somhom tillari oilasining berberliviya guruhiga mansub tillar. Jazoir Sahroi Kabiri, Mali, BurkinaFaso, Niger, Nigeriya, shuningdek, Liviya va Chadda yashovchi va umumiy soni 1,2 mln. (1990-yillarning oxiri) boʻlgan tuareglar (berberlar guruhiga mansub xalq) tili. Tuareg tillari, oʻz navbatida, 2 guruhga: shim. va jan. guruhlarga boʻlinib, ularning har biri yana oʻnlab til va lahjalarni oʻz ichiga oladi (gxat, axnet, tamaxak, air, sharqiy va gʻarbiy taullemat, tadxak, tanesleit va boshqalar). Tuareg tillari oʻziga xos fonetik, leksikgrammatik xususiyatlari bilan boshqa somhom tillaridan farqlanadi. Unli fonemalar tizimi yaxshi rivojlangan (maye. axaggar lahjasida 9 ta unli mavjud). Otlarda aniqlik kategoriyasi, feʼllarda yasovchi qoʻshimchalarning mavjudligi, yuklamalarning faol qoʻllanishi, ergashtiruvchi bogʻlovchilarning koʻpligi Tuareg tillarining grammatik oʻziga xosliklaridir. Leksikasida arab, xausa va songay tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Tuareg tillaridagi baʼzi matnlar arab yozuvining alohida kurinishida yozilgan. Xujalik va ibodat yozishmalarida liviya yozuvi variantlaridan biri — tifinag qoʻllanadi.
Tub jinslar

Tub jinslar — nurash jarayoniga uchramagan (yoki kam uchragan), tarkibi, strukturasi, teksturasi oʻzgarmagan jinslar; dastlabki joyida qolgan magmatik, metamorfik va choʻkindi togʻ jinslarining umumiy nomi.

 

*Tub jinslar
Tuba

thumb|upright=1.4|Tuba
Tuba (lotincha: tuba — quvur) — 1) dastlab Qad. Rim musiqa sozi, truba. Harbiy va diniy marosimlarda keng qoʻllangan. Olimlar fikriga koʻra, Ossuriya, Qad. Misr sozla__ ridan kelib chiqqan; 2) hozirda eng yoʻgʻon tovushli (past registrli) mis puflama musiqa cholgʻu asbobi. Qayrilgan silindr va konussimon trubalardan yasalgan, mundshtuk, ventil mexanizmi bilan jihozlangan. 1835-yilda Morits Tuba. va Vinrext nemis ustalari tomonidan kashf etilgan. Diapazoni A, (lya kontroktava) — as1 (birinchi oktava lya bemol) yoki Ye, (mi kontroktava) — f (birinchi oktava fa). Tovushi juda kuchli va toʻla. Ayni paytda, sekin chalganda yumshoq tembrga ega. Oʻzbekistonda T. ijrochiligida T. Fozilov, J. Saburovlar tanilgan. Tuba simfonik orkestrning mis damli cholg'ular guruhiga kiradi.
Tuban oʻsimliklar

Tuban oʻsimliklar, tallomlilar (Thallophyta) — sodda tuzilgan oʻsimliklar. Tanasi ildiz, novda va bargga ajralmagan oʻsimliklar. Tuban oʻsimliklar organik olamning dastlabki bosqichlarida kelib chiqqan.
Ular suvli muhitda yoki sernam joylarda yashashga moslashgan. Evolyutsiya jarayonida uncha rivojlanmagan va hozirgi davrgacha baʼzi birlari sodda tuzilishini saqlab qolgan. Tuban oʻsimliklar bir hujayrali, koloniya hosil qiluvchi va koʻp hujayrali organizmlar hisoblanib, tanasi toʻqima va organlarga ajralmagani uchun ularning tanasi „qattana“ yoki „tallom“ deb ataladi.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Tuberkulin

*
*
*
*
*
*
*
Tuberkulin, shuningdek, tozalangan oqsil sifatida ham tanilgan, sil kasalligini tashxislashda ishlatiladigan oqsillarning birikmasidir.Ushbu foydalanish tuberkulin teri testi deb ataladi va faqat yuqori xavf ostida boʻlganlar uchun tavsiya etiladi.Teri testini ishonchli boshqarish katta hajmdagi mashgʻulotlar, nazorat va amaliyotni talab qiladi. Inʼektsiya teriga amalga oshiriladi. name="CDC2017">.

Umumiy nojoʻya taʼsirlar orasida qizarish, qichishish va inyektsiya joyida ogʻriq mavjud„Tuberculin“. The American Society of Health-System Pharmacists. Archived from the original on 9 January 2017. Retrieved 8 January 2017..Baʼzida allergik reaktsiyalar paydo boʻlishi mumkin. Ilgari BCG bilan emlangan yoki boshqa turdagi mikobakteriyalar bilan kasallanganlar uchun test notoʻgʻri ijobiy boʻlishi mumkin„Tuberculin Skin Testing“. www.cdc.gov. Archived from the original on 9 January 2017. Retrieved 8 January 2017..Infektsiyadan keyin oʻn hafta ichida, olti oydan kichik boʻlganlarda va koʻp yillar davomida infektsiyalanganlarda test notoʻgʻri salbiy boʻlishi mumkin.Homiladorlik paytida foydalanish xavfsizdir.

Tuberkulin 1890 yilda Robert Koch tomonidan kashf etilgan . Sil kasalligi (TB) etiologiyasi boʻyicha oʻzining ishi bilan mashhur boʻlgan Kox patogen va keyinchalik Koch postulatlari deb nomlangan oʻziga xos kasallik oʻrtasida oʻrnatilishiga yordam beradigan turli xil qatʼiy koʻrsatmalarni ishlab chiqdi. Tuberkulin Mycobacterium tuberculosis ekstraktidan tayyorlanadi„Tuberculin“. The American Society of Health-System Pharmacists. Archived from the original on 9 January 2017. Retrieved 8 January 2017..

 Tarix 

 Ixtiro 
Tuberkulin oqsili 1890-yilda nemis olimi va shifokori Robert Kox tomonidan ixtiro qilingan. Tuberkulin tuberkulyoz tayoqchasining glitserin ekstrakti boʻlib, sil kasalligini davolash vositasi sifatida ishlab chiqilgan. Bu dastlab sil kasalligini davolovchi vosita hisoblanib, bemorlarga teri ostiga kulturli filtratlar orqali toʻplangan jigarrang, shaffof suyuqlik dozasida berilgan.Biroq, davolanish oʻlimning koʻrsatkichlarini kamayishiga olib kelmadi. 

1890-yilda bemorlarga tuberkulin bilan davolash birinchi marta berilganda, koʻpchilik bemorlarda 4-5 soat davom etgan febril reaktsiya qayd etilgan. Ushbu reaktsiyalarning alomatlari qusish, konstitutsiyaviy alomatlarning boshqa shakllari bilan birga kelgan isitmani oʻz ichiga oladiHuebner, Robin E.; Schein, Maybelle F.; Bass, John B., Jr. (1993). „The Tuberculin Skin Test“. Clinical Infectious Diseases. 17 (6): 968–975. doi:10.1093/clinids/17.6.968. ISSN 1058-4838. JSTOR 4457498. PMID 8110954.{{cite journal}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
Category:CS1 maint: multiple names: authors list.Bemorlarda bu alomatlar takrorlangandan soʻng, Kox vaqt oʻtishi bilan davolash dozalarini oshirib yuborish silning yengil holatlarida tezroq va samaraliroq davolanishga olib kelishini, shuningdek, rivojlanishi sekinroq, ammo progressiv boʻlgan jiddiyroq holatlarni qayd etdi />.

 

 

 Tuberkulin teri testlari

Turkum:Immunologiya
Turkum:Tuberkulyoz
Turkum:Ftiziatriya
Turkum:Pulmonologiya
Tuva soyligi

TUVA (TIVA) SOYLIGI - Yeniseyning yuqori havzasida, Janubiy Sibir toglari orasidagi soylik. Tiva Respublikasida. Gʻarbiy Sayan, Oltoy, TannuOʻla togʻ tizmalari va Sharqiy — Tuva (Tiva) togʻlari bilan oʻralgan. Gʻarbiy — Xemchik va Sharqiy UlugʻXem soyligiga boʻlinadi. Uz. 400 km, eni 25–70 km. Yer yuzasi pastbaland tekislik, kam oʻyilgan. Bal. 600– 900 m. Toshshagalli kashtan tuproklarda boshoqlishuvoq dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qisman haydalib, ekin ekiladi (bugʻdoy, arpa, tariq). Chorvachilik (asosan, goʻshtjun qoʻychiligi) rivojlangan. Tuva soyligida Choda, shuningdek, AkDovurak va boshqa shaharlar bor. Toshkoʻmir (UlugʻXem havzasi) qazib olinadi.

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Markaziy Osiyo geografiyasi
Tuvaloqlar

thumb|Kori tuvalog'iTuvaloqlar — turnasimonlar turkumining bir oilasi. Boʻyni oʻrtacha uzunlikda, oyogʻi baquvvat, barmoqlari kalta (orqa barmogʻi yoʻq), qadoqsimon yostiqchalari bor. Dumi nisbatan kalta, yogʻ bezlari yuq. Yaxshi yuguradi. 11 urugʻga mansub 24 turi bor. Afrika, Yevropa, Avstraliya, Osiyoning dasht va chullarida urchish davrida juftjuft boʻlib yashaydi. Oʻtroq hayot kechiruvchi va migratsiya qiluvchi mavjud. Yerga uya quradi. 2—5 ta tuxum qoʻyadi. 20—30 kun bosadi. Oʻsimliklar, hasharotlar, mayda sudralib yuruvchilar bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Koʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi va tartibsiz ovlanishi natijasida soni kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda 3 turi (toʻxtatuvaloq, bizgʻaldoq, yoʻrgʻa tuvaloq) uchraydi. Koʻrsatilgan Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

 

Turkum:Qushlar
Tuverqir

Tuverqir, Tuarqir — Turkmanistonning Bolxon viloyatidagi past togʻli hudud. Shim.sharqda Uchtagan qumligi, jan.gʻarbda Chilmamedqum, shim.gʻarbda Qoraboʻgʻozboʻyi tekisligi va jan.sharqsa qad. Oʻzboʻy oʻzani orasida. Bu yerda Begendzaaliqir (300 m), Qoʻymattogʻ (305 m), Tuverqir (295 m), Begiarslon (460 m), Irsirayebobo (274 m), Oqqir (435 m), Takejik (356 m) va boshqa togʻlar bor.

Choʻl zonasida. Yiliga 95–100 mm yogʻin tushadi. Yanvarning oʻrtacha trasi —2, —4°, eng past temperatura —24°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 30°, eng yuqori temperatura 45°. T.da boʻzqoʻngʻir qumoq va qumloq tuproqlar, ondasonda shoʻrxok, qumli choʻl tuproqlari, taqir va koʻchma qumlar uchraydi. Tetir, shuvoq, biyurgʻun, boyalich, qumlarda yulgʻun, cherkez, oq saksovul, rang, sarsazan oʻsadi.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Tuganak

Tuganak (tuber) — oʻsimlik ildizpoyasining yer ostidagi yoʻgʻonlashgan qismi. T.ning bargi reduksiyalangan (juda mayda), tez toʻkiladigan qipiq (tangacha)li; barg qoʻltigʻidan chiqadigan kurtaklari koʻzchalar deb ataladi. Koʻpincha, ildizning yoʻgʻonlashgan qismi ildiz T. deb yuritiladi (kartoshkagul). T.da oziq moddalar, koʻpincha, kraxmal va uglevodlar, baʼzan, moy toʻplanadi. Tuganagi isteʼmol qilinadigan yoki sanoatda ishlatiladigan oʻsimliklar (kartoshka, topinambur, batat va boshqalar) tuganak mevalilar deyiladi.

 

Turkum:Botanika
Tuganak filchalari

Tuganak filchalari (tuganak uzuntumshuq qoʻngʻizlari, tuganak uzunburun qoʻngʻizlari) — uzuntumshuq qoʻngʻizlar oilasining urugʻi. 45 ga yaqin turi mavjud. Uzunchoq tanasi 4-8 mm, asosan, kulrang tuproq tusda. Tuxumi oval shaklda, yaltiroq, oq tusda boʻlib, keyinchalik qorayadi. Lichinkasi oq rangli, oqish siyrak tukchalar bilan qoplangan, tanasining uz. 6-8 mm. Gʻumbagi oq. Tuganak filchalari keng tarqalgan boʻlib, dukkakli ekinlar zararkunandasidir. Asosan, bedazorlarda uchraydi. Ayniqsa, yoʻlyoʻl Tuganak filchalari, torpeshona Tuganak filchalari, ildiz Tuganak filchalari va boshqa koʻp zarar keltiradi. Tuganak filchalari bedazorlarda tuproqning yuza qatlamida, oʻsimlik qoldiklari tagida qishlaydi. Qoʻngʻizlari erta koʻklamda kunlar ilishi bilan paydo boʻladi va barglar bilan oziqlanadi, maysadagi urugʻpalla, birinchi barg hamda oʻsish nuqtasini yeb qoʻyadi. Tuxumini tuproq yuzasiga tarqoq holda, kamdankam oʻsimlikka qoʻyadi. Urgʻochisi 600-800, ayrim esa 1000 tagacha va undan ortiq tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan lichinkalarining beda ildizida rivojlanish davri 30-35 kun. Tuganak filchalarini chumolilar (tuxum va lichinkalarini tashib ketib), tripslar (tuxumini soʻrib) va muskardina zamburugʻi (qoʻngʻiz va lichinkalarini kasallantirib)ni yoʻq qiladi. Kurash choralari: urugʻlik bedazorni kuzda 25-28 sm chuqurlikda plug bilan (chimqirqarni qoʻymaslan) qayta haydash, ekish oldidan beda urugʻlarini 10% li namlanuvchi kvark kukuni bilan upalash, tuproqqa donador fosfamid (50 kg/ga) solish.

 

 
Turkum:Zararkunandalar
Tugmachagul

thumb|Malva sylvestris
Tugmachagul (Malva L.) — gulxayridoshlar oilasiga mansub bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlar turkumi; begona oʻt; Gʻarbiy Yevropa, Kichik Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Xitoy va Shimoliy Afrikada oʻsadi. Oʻzbekistonda tugmachagulning bir necha turi: befarq tugmachagul (M. neglecta Wall.), Mavritaniya tugmachaguli (M.mauritana L.), oʻrmon tugmachaguli (M. silvestris L), buxoro tugmachaguli (M. bucharica Iljin.) uchraydi. 

Poyasi yer bagʻirlab, baʼzan yerdan bir oz koʻtarilib oʻsadi. Shoxlangan, boʻyi 10-40 sm. Ildizi oʻq ildiz. Barglari uzun bandli, 5-7 boʻlakli. Gullari 3-4 tadan barg qoʻltigʻida joylashgan. Mevasi tugmachasimon, dumaloq, mayin tuklar bilan qoplangan, 14 (12-16) ta danakchali toʻpmeva. Aprel-dan oktabrgacha gullab mevalaydi. Bir tup tugmachagul yiliga 300-500 dona urugʻ beradi. Tabobatda qoʻllanadi. Bargi Kavkazda ovqatga ishlatiladi. 

Turkum:Oʻsimliklar
Tudun

Tudun, tutun — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

Xoqon xonadoniga mansub va boʻysundirilgan viloyatlardagi hokimlar faoliyatini nazorat qilib, oʻlpon va soliqlar yigʻishni tashkil etish maqsadida tayinlangan noib unvoni. T. qad. turk bitiktoshlarida, xitoy, sugʻd, arab, fors, yunon ida, sugʻdiy, baktriy yozuvli tangalarda uchraydi. Xitoyning Tanshu yilnomasida 7-asrning 40-yillaridan to 8-asrning 40-yillarigacha hukm surgan Choch hukmdorlari T. unvoni bilan kayd etiladi. Ushbu yilnomada Chochni turli yillarda idora qilgan 4 nafar T. haqida soʻz boradi. Choch hukmdorlarining unvoni T. boʻlganini boshqa tillardagi maʼlumotlar ham tasdiklaydi (mas., Mugʻqalʼahujjatlari). Arabfors ida ham Choch hukmdorlari T. unvonida tilga olinadi.

 Adabiyot 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar. T., 1992.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Turkiy unvonlar
Turkum:Davlat unvonlari
Tuyoq

Tuyoq — baʼzi sut emizuvchilar (asosan, tuyoqlilar) barmogʻi uchidagi muguz tuzilma. T. quruklikda harakatlanishga moslana borish jarayonida tirnoqning oʻzgarishidan kelib chiqqan. Yumshoq yerda yashaydigan hayvonlar tuyogʻi keng va yassi (mas., shimol bugʻusi), togʻlarda hayot kechiradigan hayvonlar tuyogʻi esa ingichka hamda mustahkam (mas., echki). Fillar tuyogʻi barmoqning faqat oldingi qismini oʻrab turadi. 

 

Turkum:Zoologiya
Tuyoqlilar

Tuyoqlilar — sut emizuvchi hayvonlarning katta turkumi. Toy; tuyoqlilar, juft tuyoqlilar, fillar, sirenlar va damanlar turkumlarini oʻz ichiga oladi. Oyoq barmoklari tuyoq bilan qoplangan. Odatda, 2 va 4 barmoqlari (toq tuyoqlilarda 3barmoq) yaxshi rivojlangan. Asosan, oʻsimlikxoʻr. Antraktida va Avstraliyadan boshqa barcha qitʼalarda tarqalgan. Koʻpchilik T. ovlanadi. Yovvoyi T. uy hayvonlari — ot, sigir, qoʻy, echki, choʻchqa, tuya, eshak, bugʻu va boshqalarning ajdodi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tuz koʻli

Tuz koʻli — Anadolu yassitogʻligidagi oqmas shoʻr koʻl, Turkiyada. Dengiz sathidan 899 m balandlikda joylashgan. Maydoni qish va bahor oylarida 1600—2500 km², chuq. 2 m gacha. Yozda qurib qoladi va koʻl tubi 2 m gacha qalinlikda tuz bilan qoplanadi. Suvining 34% hajmi tuz (asosan, №S1)dan iborat. Koʻldan osh tuzi olinadi. Jan. va gʻarbiy qirgoklari yaqinida shoʻrxoklar bor. 

 

Turkum:Turkiya koʻllari