Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kashta

Kashta  – amaliy bezak sanʼatining keng tarqalgan turi; igna bilan tikib tushirilgan gul, tasvir, naqsh. Kashta qoʻlda (igna, ilmoqli igna, shgaokli bigiz bilan) yoki mashinada, asosan, mato (boʻz, chit, satin, shoyi, baxmal, movut va boshqalar) va charm (etik, mahsi, pichoq qini, kamar, ot jabduklari va boshqalar)ga tikiladi. Kashta mujassamotida oʻsimliksimon naqshlar, handasiy shakllar, fazoviy jismlar, meva va hayvonlarning uslublashtirilgan tasvirlari, baytlar, hamda kishilarning qiyofalari, meʼmoriy obidalarning ifodalari ham tasvirlanadi.

Kashta tikish turli usullarda matoga avvaldan axta (andaza) yordamida tushirilgan gul, tasvir, naqsh asosida, baʼzan matodan iplari sugʻurilib tayyorlangan asosda sanama usulida bajariladi. Bunda jun, ip, ipak (rangli), zigʻir tolali tabiiy va sunʼiy (sintetik) tolalardan, metall (tilla, kumush)dan tayyorlangan iplardan foydalaniladi, shuningdek, dur, nozik, piston, baʼzan qimmatbaho tosh va tangalar keng ishlatiladi. Mato, moʻyna, charmlardan applikatsiya (quroq) tikishda kashtadan foydalaniladi.

Kashta buyumlar (palak, soʻzana, choyshab, gulkoʻrpa, kirpech, dorpech, zardevor va b.), kiyimlar (koʻylak, doʻppi, nimcha, peshonaband, kamar va boshqalar), musta-qil bezak namoyonlarda keng ishlatiladi (yana q. Kashtadoʻzlik, Zardoʻzlik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kashtan

thumb
Kashtan — qoraqayindoshlar oilasiga mansub daraxtsimon oʻsimliklar turkumi, yongʻoq mevali va manzarali daraxt. Shim. Amerika, Sharqiy Osiyo, Oʻrta dengiz sohillari, Marokash, Tunis, Kavkaz mintaqalarida tarqalgan. 14 turi maʼlum. Asosan, 4 turi ekiladi. Kashtan 500—1000 (baʼzi mintaqalarda 3000) yilgacha yashaydi. Koʻp yil yashaydigan ekma (magʻzi yeyiladigan) chin Kashtan Qora dengiz boʻylari va Zakavkazyeda, togʻlarning quyi va oʻrta mintaqalarida oʻsadi. Buyi 35 m, tanasi diametri 2 m ga boradi. Shox-shabbalari keng , bargi oddiy, yirik, uz. 12—25 sm, kalta bandli, navbatma-navbat joylashgan. Barg chiqarganidan keyin gullaydi. Gullari mayda, gultuplami ziraksimon, bir jinsli yoki ikki jinsli, gultoʻplamining yuqori qismida otalik gullari, pastki qismida onalik gullari joylashadi, chetdan changlanadi. Mevasi — yongʻoq (kashtan), tuq jigarrang . Har birida 1 tadan urugʻ boʻladi. Daraxti oʻtqazilgach, 5—10-yilda meva beradi. Yorugʻsevar, namsevar, issiqlikka talabchan. Mevasi sentabrdan noyabrgacha pishadi. Bir daraxtdan 120–140 kg hosil olinadi. K. mevalari qaynatilib, qovurilib, quritilib isteʼmol qilinadi. Yongʻogʻi magʻzida 60% kraxmal, 17% qand, 8 — 11% azotli moddalar, 2% moy, vitaminlar, limon va olma kislotalari mavjud. Yogʻochida, poʻstlogʻida (qobigʻida), barglarida 6—14% tannidlar bor. Gullaridan olingan asal oʻziga xos xushboʻy hidga ega. Yogʻochi vino bochkalari, faner, mebel i.ch.da, duradgorlikda, kemasozlikda, qurilishda qoʻllanadi. Poʻstlogʻidan turli boʻyoklar ishlab chiqariladi. Kashtanning bir necha navlari mavjud. Koʻproq mayda mevali Lion va Neapolitan navlari tapqalgan. Oʻzbekistonda uning faqat bitta turi tarqalgan boʻlib, ot kashtani (kashtan konskiy) nomi bilan maʼlum (yongʻogʻini yeb boʻlmaydi), manzarali daraxt sifatida ekiladi. Kashtan urugʻidan koʻpaytiriladi, ayrim navlari payvand qilinadi. Urugʻi stratifikatsiyalanadi, bahorda pitomnikka ekiladi. Kasalliklari: ildiz vatana raki, oʻzak chirishi. Zararkunandalari: meva qurti, qoʻngʻizlar va b.

Abdushukur Xonazarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Mevali daraxtlar
Kashfiyot

Kashfiyot — izlanish, tekshirish, ilmiy tadqiqot natijasida, baʼzan esa tasodifan topilgan, yaratilgan ilmiy yangilik. Unga tabiat hodisalari va jamiyat qonuniyatlarini ongli ravishda ilmiy idrok qilish natijasida erishiladi. Kashfiyot tufayli moddiy dunyoning ilgari insoniyatga maʼlum boʻlmagan obyektiv qonuniyatlari, xossalari va hodisalari maʼlum boʻladi. Kashfiyot insoniyatning bilish jarayoni darajasini tubdan oʻzgartiradi. Kashfiyot fan texnalogiya inqilobining asosini tashkil etadi, fan va texnika taraqqiyotiga tubdan yangi yoʻnalishlarni baxsh etadi. Inson bosib oʻtgan tarixiy jarayonda juda koʻp Kashfiyotlar qilindi. Kashfiyot bilan ixtironi bir-biridan farqlay bilish kerak. Kashfiyot natijasida muayyan qonuniyatlar yaratiladi, ixtiro natijasida esa muhim yangiliklar yaratilishi mumkin. Masalan, Arximedning suv chiqarish vinti oʻta yangilik boʻlsa ham u ixtiro hisoblanadi, I. Nyutonning butun olam tortishish qonuni esa olamshumul Kashfiyotdir. Hatto ichki yonuv dvigatelining yaratilishi ham ixtiro, lekin N.Kopernikning Yerning oʻz oʻqi atrofida va sayyoralar (shu jumladan, Yer)ning Quyosh atrofida aylanishi toʻgʻrisidagi gʻoyasi — olamshumul Kashfiyot Avtomobil va samolyotning yaratilishini ham ilmga, tabiat krnuniyatlariga asoslangan ixtiro deyish mumkin. Lekin Galileo Galileyning qushlarning uchishiga taqlid qilib samolyotning uchish sxemasini yaratishi Kashfiyot. hisoblanadi. Beruniy, Ibn Sino, Ulugʻbek yaratgan qonuniyatlar ham Kashfiyotlar jumlasiga kiritiladi.

Har qanday ixtiro ham K. boʻla olmaydi, lekin ixtiro K.ga suyangan holda qilinadi. Atom va vodorod bombalarining kashf qilinishini Kashfiyot jumlasiga kiritish mumkin, biroq, raketalarni yasash ixtiro hisoblanadi (yana q. Ixtirochilik).

Kashfiyot ham, ixtiro ham qonunchilikda muhofazalanadi. Ilmiy Kashfiyotlar va ixtirolarni roʻyxatga olish, mualliflik huquqini qonunlarda mustahkamlab qoʻyish davlat tizimi mavjud. Oʻzbekistonda Kashfiyot va ixtirolarni muhofazalash ishlari bilan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat patent idorasi shugʻullanadi (qarang: Ixtirochilik huquqi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaedi

Kaedi — Mavritaniya janubidagi shahar. Senegal daryosi sohilida, Senegal davlati chegarasida joylashgan. Gorgol viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 107,3 ming kishi (2000). Shosse yoʻllari tuguni. Daryo porti. Chorvachilik rni markazi. Goʻsht kombinati bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Chorva mollari, jun, teri, baliq bilan savdo qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mavritaniya
Kaetani Leone

KAETANI (Caetani) Leone (1869.12.9, Rim — 1935.24.12, Vankuver) — italyan islomshunosi. 1891 y. Rim universitetini sharq filologiyasi ixtisosi boʻyicha tugatgan. Yakin va Oʻrta Sharq mamlakatlari boʻylab koʻp marta safar qilgan. K. ilk islom tarixi boʻyicha asarlar nashr etgan. U islomning kelib chiqishi aholining koʻchishi bilan bogʻliq degan nazariyani ishlab chiqqan, unga koʻra, Arabistondan koʻchmanchi qabilalar tabiiy-geografik sharoitlarning oʻzgarishi tufayli vaqt-vaqti bilan daryo oraligʻi, Palastin, Suriyaga koʻchib borib, u yerlarda shaharlar va davlatlarga asos solishgan. K. islomning paydo boʻlishini Arabiston aholisining ana shu koʻchish harakati oxirgi bosqichi bilan bogʻliq deb hisobladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kayuta

Kayuta (gollandcha kajuit) — kemaning ekipaj aʼzolari yoki yoʻlovchilari uchun turar joy. Zamonaviy kemalardagi K.da ekipajlar uchun 1 — 2 ta, yoʻlovchilar uchun 1—4 ta oʻrin boʻladi. K. bir yoki bir necha xonalardan (mas, kabinet, yotoqxona, vannaxonalardan) iborat boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kahrabo kislota

thumb
Qahrabo kislota (CH2)2(CO2H)2 — ikki asosli organik kislota. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 118, suyuqlanish temperaturasi 183°, qaynash temperaturasi 235°.

Suvda, etil va metil spirtda yaxshi, efirda yomon eriydi. Qoʻngʻir koʻmir va turli smolalar (mas, qahrabo va b. oʻsimliklarda) bor. K.k. qahraboni quruq haydab, sintetik usulda etilen bromiddan olinadi. Fotografiyada, tibbiyot, analitik kimyoda, baʼzi plastmassalar olishda va b. sohalarda ishlatiladi. Chigitni ekishdan, bugʻdoy, qand lavlagi va b. urugʻini sepishdan oldin K.k.ning kuchsiz eritmasida namlansa, urugʻ yerdan erta va tekis unib chiqib, tez rivojlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kislotalar
Kvadrant

Kvadrant (lotincha guadrans — chorak, toʻrtdan bir qism) — 1) astronomiyada: a) qad. astronimik asbob; osmon yoritqichlarining ufqdan balandligi, yoritgichlar orasidagi burchak masofalar oʻlchanadi. K. yoyi aylana uzunligining 1/4 qismi boʻlib, gradus va minutlar bilan shtrixlangan. Oʻrta asrda Sharq astronomlari K.dan keng foydalanishgan. Oʻrta asr Sharq astronomlari asarlarida turli K.lar (sinus K., devoriy K. va b.) bayon qilishgan; b) osmon yoritqichlarining qad. haritalarida uchraydigan yulduz turkumi. U Hoʻkizboqar va Ajdar yulduz turkumlarini oʻz ichiga oladi; 2) matematikada — tekislik oʻzaro 2 perpendikulyar toʻgʻri chiziqning kesishishidan hosil boʻlgan 4 soha (burchak) ning biri, doyra K.i — markaziy burchagi 90° boʻlgan sektor, doiraning turtdan bir qismi; 3)harbiyda — artilleriya qurollarida nishonni moʻljalga olish asbobi, optik moʻljalga olish moslamalari yaratilgunga qadar qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadrat (matbaa)

Kvadrat (matbaada) — shriftlarni,nabor eni va balandligini hamda kitob hoshiyasi va b.ni oʻlchashda ishlatiladigan chizikli oʻlchov birligi. K. 48 punktga yoki taxminan 18 mm (18,0412 mm) ga teng .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadrat uchhad

Kvadrat uchhad - 2 darajali koʻphad, yaʼni ax2+x+s (1) koʻrinishidagi ifoda; bunda pfO. Ifodani kompleks sonlar maydonida chizikli koʻpaytuvchilarga ajratish mumkin:ax2 +bx+c=a(x—xl)(x—x2), bunda xt, ds3—(1) ifodaning nollari K. u. ni ax + be + s koʻrinishda ham tasvirlash mumkin. K.u.ni bunday tasvirlashdan haqiqiy oʻzgaruvchining kvadrat funksiyasi grafigini yasashda, bu funksiyaning eng katta (a>0) va eng kichik (a<0) qiymatlarini topishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadratik xato

Kvadratik xato — biror miqdorni oʻlchash natijasida qilingan xatolar boʻyicha la bilan hisoblanadigan miqdor. K. x. qancha kichik boʻlsa, oʻlchash natijalari shuncha aniq boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadratik chegirma

Kvadratik chegirma (r- modul boʻyicha) — x2= a (mod p) taqqoslama yechimga ega boʻlgan hollar moduli boʻyicha r bilan oʻzaro tub boʻlgan a soni; taqqoslama yechimga ega boʻlmaganda esa, r modul boʻyicha r bilan oʻzaro tub boʻlgan a soni K. ch. boʻlmaydi. Agar r tub son boʻlsa, u holda r modul boʻyicha keltirilgan chegirmalar sistemasidagi sonlarning yarmi K.ch. boʻladi, yarmi esa kvadratik chegirma boʻlmaydi, yaʼni unisi ham, bunisi ham r-tadan boʻladi. K.ch. va kvadratik chegirmamaslarni bilib olish uchun Eyler kriteriysidan foydalaniladi. Bu masala Lejandr va Yakobi simvollari yordamida osongina hal qilinadi. Mac: 13 modul boʻyicha 1, 3, 4, 9, 10 va 12 sonlari K. ch. boʻladi. 2, 5, 6, 7, 8, 11 sonlari kvadratik chegirmamas hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadratik chetlashish

Kvadratik chetlashish -x,, ...,xp miqdorlarning biror a sonidan qanchalik farq qilishini koʻrsatuvchi 1 " 2 — T. (xfc — d) formula bilan hisoblanadigan miqdor. Bu miqdor a = —!—~—- da oʻzining eng kichik qiymatiga erishadi. Tasodifiy miqdor % ning K.ch.i a; ga teng (qarang Ehtimollar nazariyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadratik oʻrta

Kvadratik oʻrta - bir necha sonlar (ar ag , ..., ap) kvadratlarining arifmetik oʻrta qiymatidan olingan kvadrat ildiz natijasi: K = a}+a1+..lag Musbat sonlarning K. oʻ. si ulardan eng kichigi bilan eng kattasi orasidagi miqdordir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadratura

Kvadratura (lotincha quadratura — kvadrat shakl berish):

1) matematikada — berilgan shakl yuzasidagi kvadrat birliklar soni;

2) berilgan figuraga tengdosh kvadrat yasash;

3) integral yoki yuzani hisoblash;

4) astronomiyada — osmon gumbazida Yer, Quyosh va yuqori sayyoralarning oʻzaro holatlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadratura formulalari

Kvadratura formulalari -integral ostidagi funksiyaning baʼzi nuqtalardagi qiymatlariga qarab aniq integralni hisoblash formulalari. K.f.ga Simpson formulasi, Kotes formulasi va b. misol boʻla oladi. Eng sodda K.f.dan biri trapetsiya formulasidir: f(x)dx =aOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvadrupol

Kvadrupol (lot. quadrum — toʻrtburchak, kvadrat va polos — qutb) — ishoralari musbat va manfiy, miqdor jihatdan bir xil boʻlgan zaryadlarning kvadrat shakl uchlariga ketma-ket joylashishidan tashkil topgan sistema. K. dipol momentlari teng , zaryad ishoralari qarama-qarshi va bir-biridan maʼlum masofada joylashgan ikkita dipol (zaryad) dan iborat. K.ning asosiy harakteristikasi K. momentdir. K. dipol momenti Q=2e/a, bu yerda ye — elektr zaryad, /— dipollar orasidagi masofa, a—dipol oʻlchami. K.dan uzoqlashgan sari, bunday sistemaning elektr maydon kuchlanganligi masofaning toʻrtinchi darajasiga teskari proporsional holda kamayib boradi: £■= I/W. K. moment dipol momenti nolga teng boʻlgan atom sistemalarda, molekulyar birikmalarda hosil boʻladi. K. taʼsir 1/L5 kattalik, dipol taʼsir esa 1/L6 kattalik bilan ifodalanadi. Shuning uchun K. taʼsirda energiya kuchli boʻladi. K. momentning vaqt boʻyicha oʻzgarishi natijasida K. nurlanish vujudga keladi. K. tushunchasi kvant mexanika, yadro fizikasi, elektronika, termodinamikada keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Elektromagnetizm
Kvazarlar

Kvazarlar (ing. quasistellar radiosource — kvaziyulduzli radiomanba) — burchak oʻlchamlari juda kichik kosmik obʼyektlar. Galaktikamizdan ancha uzoqda joylashgan kuchli nurlanish manbai boʻlib, optik diapazonda xira yulduzsimon koʻrinishga ega. Ilk bor 1960-yil radionurlanish manbai sifatida topilgan va keyinchalik ularni 16t—18t koʻrinma kattalikdagi optik xira yulduz ekanligi maʼlum boʻlgan. Tez orada K.ning spektral chiziqlari qizilga keskin ravishda siljiganligi aniqlandi. Masalan, 3C273 eng yorugʻ kvazar hisoblanib, uning qizilga siljishi 0,158 ga teng, yaʼni bizdan ungacha boʻlgan masofa 630 megoparsek (Galaktikamiz oʻlchami 30 kiloparsek). Bugunga qadar 2000 ga yaqin K. topilgan. K. bizdan kosmologik masofada joylashib, Koinot kengayishi jarayonida qatnashadigan asosiy obʼyektlar hisoblanadi. Keyingi vaqtda topilgan kvazarning qizilga siljishi 5,0 dan katta boʻlib, u bizdan deyarli nur tezligi bilan uzoqlashib bormoqda. Kvazar elektromagnit nurlanish spektri boʻyicha sekundiga 1045—1047erg energiya tarqatadi. Afsuski, bunday kuchli nurlanish mexanizmi maʼlum emas. Koʻpchilik nazariyotchilar fikricha: 1) bu — protogalaktika gazining markazdagi oʻtamassiv qora oʻraga akkretsiyasi tufayli ajralayotgan energiyadir; 2) K. Koinotning uzoq qismida tugʻilayotgan boʻlajak "chaqaloq" galaktikalarning yadrolari hisoblanadi. Oxirgi fikr OʻzMU Astronomiya kafedrasida protogalaktikalarning nochiziqli modellarini tuzish va ularning gravitatsion beqarorliklarini topish borasida analitik hamda sonli hisob-kitob usullarida koʻrsatib berilgan. Eng uzoq K.ni Maydanak balandtogʻ rasadxonasi Oʻzbekiston FA Astronomiya instituti, Oʻz MU bilan hamkorlikda gravitatsion linzalarni zaryad yigʻuvchi matritsalar usuli bilan olib borilayotgan dasturi yordamida kuzatishmokda.

Salohiddin Nuritdinov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvazi...

Kvazi... (lotincha quazi — goʻyo, xuddi) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi; "mavhum", "soxta", (mas, kvaziolim), "deyarli", "yaqin" (mas, kvazizarralar, kvazioptika, kvaziimpuls, kvazipullar) kabi maʼnolarni ifodalaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvazizarralar

Kvazizarralar — kondensatlanuvchi (bir holatdan ikkinchi holatga oʻtuvchi) muhitlar (qattiq jism, suyuq geliy) ning elementar uygʻonishlari. Ular oʻzlarini kvant zarralardek tutadi. K. tushunchasini fanga 1940 yilda L. D. Landau kiritgan. Kondensatlanuvchi muhitlar xossalarini shu muhitni tashkil qilgan molekulalar, atomlar, ionlar va elektronlarning xossalari orqali nazariy jihatdan tavsiflash va tushuntirish ancha qiyin. Chunki hajm birligi 1 sm3 dagi zarralar soni koʻp (1022—1023) va bu zarralar oʻzaro kuchli taʼsirlashadi. Zarralarning taʼsirlashishi tufayli kondensatlanuvchi muqitning toʻla energiyasi (ideal gazniki singari) ayrim zarralar energiyalari yigʻindisidan iborat boʻlmaydi. Uning zarralari kvant mexanika qonunlariga boʻysunadi. Shu sababli, kondensatlanuvchi muhitning kvant nazariyalarida maxsus tushuncha — K. tushunchasi paydo boʻldi. Real zarralar singari K. ham energiya, impuls va yelmyalari bilan ifodalanishi mumkin. Har xil energiya holatlari orasidagi oʻyinlar, umuman olganda, barcha elektronlar harakatiga taʼsir qiladi. Kondensatlanuvchi sistema sathlaridan birining uygʻonishi shu joyning oʻzidagina qolmay, balki sistemadagi qoʻshni elektronlarga uygʻonish toʻlqini koʻrinishida uzatiladi, u maʼlum chastota v va toʻlqin uzunligi X ga ega boʻladi. Kvant mexanikada K. deb ataladigan hamda energiyasi hv va impulsi p=h/X (u kvaziipuls deb ataladi) boʻlgan kvant mos keladi. Buni bir oz boshqacharoq tushuntirish ham mumkin: kondensatlanuvchi sistemaning har bir navbatdagi uygʻonish holatiga oʻtishi yangi K. ning paydo boʻlishi deb qaraladi. K. energiyasi sistema satxlari energiyalari farqiga teng . OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Salvatore Quasimodo

Salvatore Quasimodo (1901.20.8, Sirakuzi — 1968.14.6, Neapol) — italyan shoiri. Ijodi 20-yillar oxirida boshlangan. 30-yillarda yolgʻizlik va hayotdan zerikishlik (germetizm) ruhida asarlar ("Suv va Yer", 1930; "Gʻarq boʻlgan goboy", 1932; "Erato va Apollion", 1936; "Sheʼrlar", 1938) yaratgan. Fashizmga qarshi kurash yillarida oʻz sheʼriyatida mavjud ijtimoiy hayotga murojaat etgan ("Kunma-kun", 1947). "Hayot—tush emas", (1949), "Soxta va tabiiy maysa" (1954), "Tengsiz zamin" (1958) va b. asarlari vatanparvarlik, fuqarolik mavzularida. Nobel mukofoti laureati (1959).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Kvazistatsionar jarayon

Kvazistatsionar jarayon (lot. quasi — deyarli va stationarius — doimiy, oʻzgarmas) — muayyan chegaralangan sistemada juda katta tezlikda tarqalayotgan jarayon; bunda jarayon tarqalayotgan vaqt ichida sistema holati oʻzgarmay qoladi. K.j. juda tez tarqalganidan tarqalish vaqti hisobga olinmaydi. Masalan, berk elektr zanjirining biror qismida oʻzgaruvchan tashqi e.yu.k.taʼsir qilganida oʻsha joyda kuchlanish va tok uncha oʻzgarmay qoladi, bunday holdagi tok kvazistatsionar tok deyiladi. K. j.da sistemaning barcha qismi holatlarining oʻzgarishi bir xil vaqt qonuniga boʻysunadi. K. j. tushunchasini mexanik, termodinamik va b. sistemalarga joriy qilish mumkin, mas, poʻlat sim temperaturasi tashqi muhit taʼsiri tufayli sim boʻylab tez tarqaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvanju

Kvanju — Koreya Respublikasining jan.-gʻarbiy qismidagi shahar. Cholla-Namdo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,3 mln. kishi (1995). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, oziq-ovqat (jumladan, tamaki mahsulotlari), harbiy, mashinasozlik, kimyo sanoati korxonalari, universitet bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
1980 yil may oyida Kvanju shahrida mamlakat tarixidagi eng yirik hukumatga qarshi namoyishlardan biri Chun Du Xvan harbiy hukumatiga qarshi bo'lib o'tdi. Nutq ishtirokchilari uch kundan ortiq vaqt davomida shaharni nazorat qilib, mamlakat hukumatiga jamiyatni demokratlashtirish va korrupsiyada aybdor yuqori martabali amaldorlarni jazolash talablarini ilgari surdilar; mamlakat rahbariyati kuch ishlatgan, qurbonlarning umumiy soni kamida 100 kishini tashkil etadi va ba'zi ma'lumotlarga ko'ra 2000 ga etadi.

 

Turkum:Janubiy Koreyadagi shaharlar
Kvant generator

Kvant generator - majburiy nur lanish hodisasiga asoslangan monoxromatik elektromagnit toʻlqinlar generatori. Ishlashi tashqi nurlanish taʼsirida atomlar, ionlar va molekulalarning oʻzidan fotonlarni chiqarishiga asoslangan. OʻYUCH (oʻta yuqori chastota) diapazondagi birinchi K.g . 1955 yilda N. G. Basov va A. M. Proxorov hamda AQSH olimlari J. Gordon, X. Seyger va Ch. Tauns tomonidan (bir-biridan mustaqil) yaratilgan. Unda faol muhit sifatida ammiak molekulalari NH3 dastasi ishlatilgan, shu sababli u molekulyar generator deb yuritiladi. Hozir molekulyar generatorlarda ammiak molekulalaridan tashqari formaldegid molekulalari, sianid kislota molekulalari, vodorod atomlari, suv, deyteriylangan ammiak molekulalari va b. ishlatiladi. Molekulyar generatorlarning kamchiligi spektr chiziqlarining murakkab tuzilishidadir. Har bir spektr chiziqning oʻzi bir-biriga juda yaqin joylashgan chiziqlar toʻplamidan iborat boʻlib, ularni radiospektroskoplarda ajratish qiyin. Radiodiapazondagi K.g .ning alohida xususiyati — tebranish chastotasi so turgʻunligining yuqoriligidir (Dyu/sh—10~13). Shuning uchun ulardan chastotaning kvant standarti sifatida foydalaniladi. Optik diapazonda ishlaydigan K. g . 1960-y.larda paydo boʻlib, lazer deb ataladi. Lazerning faol muhiti turlicha boʻlib, unda: kristall, shisha, gaz, suyuqlik, yarimoʻtkazgichlar ishlatilgan. K.g . juda qisqa diapazonda yorugʻlik toʻlqinlari tarqatadi. Birinchi qattiq jism (yoqut) li K.g . — lazerni 1960 yilda amerikalik fizik T. Meyman, neon — geliy (Ne — Ne) gazli generatorni amerikalik fiziklar A. Javan, U. Bennet va D. Garriot yaratdilar. Optik K. g . yorugʻlik idan oʻzining oʻta yuqori monoxromatligi (yaʼni chastotasining turgʻunligi) va nurlanish quvvati bilan farq qiladi. Gazli K. g . uzluksiz tartibda 5 kVt gacha nurlanish quvvatiga ega. Qattiq jismli generator esa 1013 Vt gacha nurlanish quvvatiga ega. K.g . radiofizika, optika va texnikaning turli sohalarida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvant kuchaytirgich

Kvant kuchaytirgich - uygʻongan atom, molekula va ionlarning majburiy nurlanishi hisobiga radiodiapazondagi elektromagnit toʻlqinlarni kuchaytiradigan qurilma. 1956-yilda AQSH da oʻta yuqori chastotali elektromagnit toʻlqinlar va tebranishlarni kuchaytiruvchi paramagnit kristallardan yasalgan kvant kuchaytirgichlar yaratildi. K.k.ning ishi atomdagi elektronlar energiyasining kvant mexanika qonunlariga asosan oʻzgarishiga bogʻliq. Shuning uchun erkin elektronlari oqimi klassik mexanika qonunlariga boʻysunuvchi oddiy kuchaytirgichlardan, lampali kuchaytirgichlardan farq qiladi. K.k.larda ishtirok etuvchi paramagnit ionlarning soni oʻzgarmaganligi sababli ularda miqdoriy oʻzgarish shovqini boʻlmaydi. U past temperaturada ishlanganligi tufayli uning issiqlik shovqini kichik (shovqin, asosan, spontan — oʻz-oʻzidan nurlanish bilan bogʻliq), sezgirligi juda yuqori. K. k.larda elektromagnit toʻlqin faol muhitdan oʻtib uygʻongan faol markaz hisobiga oʻz energiyasini koʻpaytiradi. K.k.ning boshqa kuchaytirgichlardan afzalligi — xususiy shovqinlarining pastligi va yuqori darajada sezgirligidir. K.k.lari radiofizika qurilmalari harakteristikalarining turgunligi, sezgirligi, quvvatini oshiradi, optikada oʻta kuchli monoxromatik yorugʻlik manbai hosil qiladi. Ulardan muhitning yorugʻlik taʼsirida oʻzgarishini oʻrganishda, rangli va hajmiy tasvirlarni olishda, tibbiyotda, nozik koʻz operatsiyalarini amalga oshirishda, texnikada hisoblash mashinalari elementlarini tuzishda, materiallarni qayta ishlashda, aloqa va lokatsiya maqsadlarida, kimyoviy reaksiyalarni boshkarishda va xalq xoʻjaligining turli soqalarida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvant sonlar

Atom kvant sonlari – kvant mexanika qonunlariga muvofiq harakatlanayotgan atomning uzluksiz boʻlmagan fizik qiymatlarini belgilash uchun ishlatiladigan sonlar. Mas, atomning energetik holati bosh kvant soni p qiymati bilan belgilanadi. Atomdagi harakat miqdori momenti orbital kvant soni F, magnit momenti s, magnit kvant soni t bilan bogʻliq.

Kvant sonlar — atom yadrosi, atom, molekulalar va boshqa kvant sistemalar, shuningdek, elementar zarralar, gipotetik zarralar, kvarklar va glyuonlarning energetik holatlari va fizik xossalarini ifodalovchi butun yoki yarim butun sonlar. Kvant sonlar tushunchasi fizikaga dastlab atom spektrini oʻrganishda kiritilgan. Atomdagi bogʻlangan elektronlarning holatlari 4 kvant sonlar bilan ifodalanadi; elektronning yadrodan oʻrtacha uzoqligini ifodalaydigan bosh 

Kvant raqamlari - atomlardagi elektronlarning xususiyatlarini tavsiflovchi raqamlar. To'rtta kvant soni mavjud:

Asosiy kvant soni (n): Bu kvant soni elektronning energiya darajasini tavsiflaydi. n qiymati qanchalik katta bo'lsa, energiya darajasi shunchalik yuqori bo'ladi. n ning mumkin boʻlgan qiymatlari 1, 2, 3, 4.....

Orbital kvant soni (l): Bu kvant soni elektron orbitalning shaklini tavsiflaydi. l ning qiymatlari 0 dan n-1 gacha. ning mumkin boʻlgan qiymatlari 0,1,2...... n-1

Magnit kvant soni (m): Bu kvant soni fazodagi elektron orbitalning yo'nalishini tavsiflaydi. m ning qiymatlari -l dan l gacha, shu jumladan 0.

Spin kvant soni (s): Bu kvant soni elektronning spinini tavsiflaydi. s qiymati +1/2 yoki -1/2 bo'lishi mumkin.

To'rtta kvant soni birgalikda atomdagi elektronni aniq belgilaydi. Bosh kvant soni n elektronning energiya darajasini belgilaydi. Orbital kvant soni l elektron orbitalning shaklini aniqlaydi. Magnit kvant soni m elektron orbitalning fazodagi yo'nalishini aniqlaydi. Spin kvant soni s elektronning spinini aniqlaydi.

Kvant raqamlari muhim ahamiyatga ega, chunki ular atomning elektron konfiguratsiyasini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Elektron konfiguratsiyasi atomdagi elektronlarning joylashishini tavsiflash usulidir. Elektron konfiguratsiyasi atomning kimyoviy xossalarini bashorat qilish uchun ishlatilishi mumkin.

Kvant raqamlari atomlardagi elektronlarning harakatini tushunishda ham muhimdir. Misol uchun, kvant raqamlari nima uchun elektronlar faqat ma'lum energiya darajalarida mavjud bo'lishi mumkinligini va nima uchun elektronlar yadro atrofida faqat ma'lum usullar bilan aylanishi mumkinligini tushuntirish uchun ishlatilishi mumkin.

Kvant raqamlari atomlarning faolligi va ionlanish energiyasi kabi xususiyatlarini tushuntirish uchun ham ishlatiladi.

Kvant raqamlari kvant mexanikasining asosiy qismi bo'lib, materiyaning atom va subatomik darajadagi xatti-harakatlarini tavsiflovchi nazariyadir. Kvant mexanikasi murakkab va mashaqqatli mavzu, ammo u atrofimizdagi koinotni tushunish uchun zarurdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvant evolyusiya

Kvant evolyusiya (lotincha: quantum -qancha) — yirik taksonlar (oila, turkum, sinf va b.)ning shakllanishida evolyusiyaning yuqori izchilligini tushuntiruvchi konsepsiya. K. e. konsepsiyasini Amerika paleontologi J. Simpson taklif etgan (1944). K. e. jarayonida organizmlarning boshlangʻich guruhi oʻzining avvalgi adaptiv zonaga moslashishini yoʻqotadi; soʻngra tezda noadaptiv holatni bosib oʻtib yangi adaptiv zonaga moslanuvchi kompleks belgilarni hosil qiladi yoki nobud boʻladi. K. e. konsepsiyasiga koʻpchilik olimlar shubha bilan qarab, organizm yashash joyining oraliq tiplaridan foydalanish orqali yangi muhitga asta-sekin moslashganligini tan olishadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvant elektrodinamika

Kvant elektrodinamika -mapdon kvant nazariyasiiiig elementar zarralarnit elektromagnit maydon bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganuvchi boʻlimi. Klassik elektrodinamikaaa elektromagnit maydonning faqat uzluksiz xossalari hisobga olinsa, K.e.da elektromagnit maydonning uzlukli (diskret) xossasi ham eʼtiborga olinadi. 1900 yilda M. Plank mutlaq qora jism nurlanishida monoxromatik yorugʻlik diskret energiya (kvant) holida boʻlishini gipoteza tarzida aytgan. 1905 yilda A. Eynshteyn elektromagnit nurlarning tarqalishi va yutilishi kvantlangan boʻlishini, 1917 yilda esa fotonning nurlanishi va yutilishi ehtimolligi tushunchasini ifodalab berdi. P. Dirak 1927 yilda nurlanishning kvant nazariyasini yaratdi. P. Dirak tenglamasi elektronlarning elektromagnit maydoni bilan oʻzaro taʼsirlashuvini hal qilib, elektronlarning fotonlarni chiqarishini, tormoz nurlanishni, elektron-pozitron juft annigilyasiyasi va b. hodisalarni tushuntirdi. V. Pauli, V. Geyzenberg , E. Fermi va b. olimlar K. e. masalalarini hal qilish uchun bir qancha sxemalarni taklif etdi. Atomlarning gʻalayonlanishi, vakuumning qutblanishi ham K. e. ning asosiy masalalari hisoblanadi. Zaryadli zarralar elektromagnit maydonda boʻlmaganda maydon xossalarini kvant mexanikanit umumiy usullari bilan tahlil qilish mumkin.

K. e. real fizik jarayonlar roʻy beradigan (toʻlqin vektori) vakuumda tekshirishlar olib boradi. Vakuum holatda maydon eng kam energiyaga ega boʻladi, unga energiya berilsa, maydon uygʻongan holatga oʻtadi, yaʼni zarralar paydo boʻladi. Zarralarning paydo boʻlishi va yoʻqolishi (boshqa zarraga aylanishi) kvant mexanikada ikkilamchi kvantlash usuli bilan tushuntiriladi. Elektromagnit nurlanish bilan zaryadli zarralarning oʻzaro taʼsiri K.e. da zarralarning fotonlar yutishi va chiqarishi bilan tushuntiriladi. Klassik elektrodinamikada tushuntirish mumkin boʻlmagan jismlarning issiqlik nurlanishi, rentgen nurlar sochilishi, atomlarning fotonlar chiqarishi va yutishi, tashqi maydonda elektronlar sochilishi va hokazo masalalar K. e. da muvaffaqiyatli hal qilingan. K. e. zamonaviy fizikaning koʻpgina sohalarida keng qoʻllanadi, u lazerlarnn, termoyadro plazmalarni olishda, zaryadlangan zarralar tezlatkichlari qurilmalarini hisoblashda asos boʻlib xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvant elektronika

Kvant elektronika - fizikaning majburiy nurlanish hodisasiga asoslanib, elektromagnit tebranishlarnk va toʻlqinlarni generatsiyalash (hosil qilish) va kuchaytirish usullarini, shuningdek, kvant generator va kvant kuchaytirgich xossalarini hamda ularning qoʻllanishini oʻrganuvchi sohasi. Klassik elektronikada elektromagnit tebranishlar va toʻlqinlar M. Faradey kashf etgan elektromagnit induksiya hodisasi asosida hosil qilinadi. Elektromagnit tebranishlar va toʻlqinlarni kuchaytirish esa elektron asboblar va kuchaytirgich kaskadlarida zaryadlangan zarralar oqimi yordamida amalga oshirilsa, K.e. da bu jarayonlar toʻgʻridan-toʻgʻri uzviy bogʻlangan faol modda va optik rezonator (ikki koʻzgu) yordamida amalga oshiriladi. Hozirgi zamon K.e.si 1916 yilda A. Eynshteyn kashf etgan nurlanishni oʻz-oʻzidan (spontan) va majburiy nurlanish (induksiyalangan) ga ajralishi hodisasiga asoslangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvantun armiyasi

Kvantun armiyasi - Yaponiya va Manjuriyaning 1919—45 yillardagi birlashgan qurolli kuchlari. Kvantun (Guandun) viloyati hududiga joylashtirilgan yapon qoʻshinlari negizida tuzilgan. K.a. son jihatdan ham (1 mln.ga yaqin), qurollar jihatdan ham asta-sekinlik bilan oʻsib, kengayib borgan. 1945-yilda uning tarkibida 1-front (3 va 5-armiyalar), 3—front (30 va 44-armiyalar), 17-front (34 va 59-armiyalar), alohida (4 armiya) armiya, 2 ta harbiy havo (2 va 5-armiyalar) armiyasi va Sungari harbiy flotiliyasi boʻlgan. Xitoyga qarshi tajovuzkorona hujumlar qilib Manjuriyani bosib oladi (1932), Manjou-Yao qoʻgʻirchoq davlatini tuzadi (1932-yil 9 mart). 1938— 39 yillar sobiq SSSR, Mongoliya Xalq Respublikasi hududiga bosqinchilik yurishlari qilgan. K.a. (bosh qoʻmondon general O. Yamada) 1945-yil sobiq shoʻro Qurolli kuchlari hamda Moʻgʻuliston harbiy qoʻshinlari tomonidan tor-mor qilingan (qarang Manjuriya operatsiyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvarta

Kvarta (lot. quarta (pars) — chorak, toʻrtdan bir, ing . va nem. Quart — gallonning toʻrtdan bir qismi) — 1) suyuqlik va sochiluvchan jismlar hajmining metrik tizimga kirmagan oʻlchov birligi. AQSH, Buyuk Britaniya va b. davlatlarda qoʻllanadi. Buyuk Britaniyada temperaturasi 16,67° va bosimi 762 mm sim. ust.ga teng sharoitda 2,5 funt massali distillangan suvning hajmiga teng , yaʼni 1 K= 1,13652-10~3 m3. Ammo vinoning hajmini oʻlchashda 1K=9,46358 ■10~4 m3, spirt uchun esa 1K=6,4910~4 m3 ga. AQSH da vino va neftning miqdorini oʻlchashda 1K=9,463581O~4 m3 ga, quruq sochiluvchan jismlar hajmini oʻlchashda 1K=1,1012310~3 m3 ga. Ilgari Rossiyada suyuqlikning oʻlchov birligi sifatida krujkadan foydalanilgan. U baʼzida K. deb ham atalgan. Ukraina, Polshada 1 K taxminan 1l ga teng boʻlgan; 2) Lotin Amerikasidagi davlatlarda uzunlik oʻlchov birligi; taxminan 20 sm ga teng; 3) 16—18-asrlarda Polshada va u bosib olgan Ukraina yerlarida yerga egalik soligʻi. Qirollar yer-mulkidan olinadigan daromadning -% qismini tashkil etgan; 4) K. musiqada — 4 pogashali interval.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvarteronlar

Kvarteronlar (ispancha — cuarteron, cuarto — chorak) — Amerikada mulatlar bilan yevropeoid irq vakillari oʻrtasidagi nikohdan tarqalgan avlod.

Ular terisining rangi mulatlarga nisbatan ancha oqishroq boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvars

thumb|Kvars
Kvars (olmoncha: Quarz) — silikatlar sinfiga mansub eng koʻp tarqalgan jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy formulasi SiO2. Kvarsning kristalli 2 ta modifikatsiyasi maʼlum: geksagonal Kvars (yoki a-K.) 870—573° temperatura oraligʻida turgʻun va trigonal Kvars (R-K.) 573° dan pastda turgʻun. r-K. tabiatda eng koʻp tarqalgan. Qoʻshaloqlari koʻp, kristall donacha, agregat va zich massalar holida uchraydi. Kvarsning kristallari, donalari, agregatlarining rangi har hil: shaffof — togʻ billuri, binafsha — ametist (safsar), kulrang — rauxtopaz, qora — morion, tillarang — sitrin va boshqa. Rangining har hil boʻlishi strukturaviy defektiga bogʻliq. Murakkab ranglilari ham uchraydi, ularga boshqa minerallarning mayda zarralari qoʻshilgan boʻladi. Kvarsning yashirin kristall hillari agat va xalsedon nihoyatda ingichka tolasimon tuzilmalardan iborat. K. optik jihatdan bir oʻkli, musbat. Ultrabinafsha va qisman infraqizil nurlarni oʻtkazadi. Sunʼiy Kvarsni SiO2 ning suvli eritmasidan yuqori bosim va temperaturada olinadi. Kvars turli togʻ jinslarining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Kvars pyezoelektrik hossaga ega. Qattikligi 7. Zichligi 2,65 g/sm3. Erish harorati 1710°C, soviganda kvars oynasi deb ataluvchi jismga aylanadi. Monokristallari kam uchraydi va juda yuqori baholanadi. Kvars Oʻrta Osiyo (Pomirda), Rossiya (Uralda), Ukraina (Volinda), Braziliya va Madagaskarda uchraydi. Kvars qumi va uning metamorflashgan  — kvarsitlar keramika va shisha sanoatida, monokristallari (pyezokvars) optika va radiotexnikada, shaffof va chiroyli ranglilari yarim qimmatbaho tosh sifatida zargarlikda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sun'iy kvarts Gidrotermik usul bilan sun'iy kvartsni sintez qilish usuli ishlab chiqilgan. Sintetik kvartsning sanoat uchun afzalligi - aralashmalarning tarqalishining bir xilligi, yuqori kimyoviy tozaligi. O'sish natijasi tabiatda keng tarqalgan egizak kristallariga qaraganda piezo-optik kvarts sifatida foydalanish uchun koʻproq mos bo'lgan yagona kristallar bo'lishi juda muhimdir. Zargarlik sanoati uchun sintez usuli ham muhimdir, chunki u har qanday rangdagi kvartsni va kerakli to'yinganlikni, agar kerak bo'lsa, hatto bitta rangdan ikkinchisiga o'tishda ham olish imkonini beradi. Sun'iy kristallarga yashil (tabiatda juda kam) va ko'k (tabiiy analoglari yo'q) ranglar beriladi, hattoki tabiatda mavjud bo'lmagan ko'k kvarts ham o'stiriladi. Sintetik kvarts kristallarini ishlab chiqarish Guj-Xrustalniy, Shilovo-Ryazan viloyati, Yujnouralskda rivojlanmoqda. Kvartsning sanoat sintezi 1957-yildan beri yo'lga qo'yilgan. Kvars kristali elektr toki berilganda bir xil chastotada tebranadi. Bu hodisa piezoelektrik effekt deb ataladi. Soat ichidagi batareyadan kichik elektr toki kvars kristaliga beriladi, natijada kvars kristali sekundiga 32 768 marta tebranadi.

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Alabama shtati ramzlari
Kvars lampasi

Kvars lampasi — elektr yordamida ultrabinafsha nurlar hosil qiladigan yorugʻlik manbai. K.l.ning balloni kvars shishasi (suyultirilgan kvars) dan yasaladi. Ballon trubkasining oxiriga kontaktlar oʻrnatilib, ballonga simob bugʻlari va inert gaz — argon toʻldiriladi. Argondan elektr razryadi oʻtganda simob bugʻlari ultrabinafsha nurlar chiqaradi. Bu nurlar baʼzi kasalliklar (mas, raxit) ni davolashda, inkubatorlarda, oʻsimliklar oʻstirishda, shuningdek, operatsiya zallaridagi havoni tozalashda, suv va sutni zararsizlantirishda hamda lyuminessent analizda ishlatiladi. Past, yuqori, oʻta yuqori bosimli K. l. boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvars soati

Kvars soati — vaqtni katta aniqlik bilan oʻlchash va astronomik kuzatishlar uchun moʻljallangan soat. K.s.ning yurayotganligini kvars generatorining tebranishi bilan aniqlanadi. Ishlashi kvars kristalli plastinka halqa yoki brusok (rezonator)ning pyezoelektr xususiyatiga asoslangan. Rezonator bukilsa yoki qisilsa, ustki qatlamida elektr razryadlari hosil boʻladi va, aksincha, unga oʻzgaruvchan tok keltirilsa tebranib turadi. Pyezoelektr tebranish chastotasidan vaqt aniqlanadi. Tebranish chastotasi yuzlab KGs dan oʻnlab MGs gacha boradi. K.s.ning sutkalik xatosi 0,001 sek. dan oshmaydi. K.s.da ikki pogʻonali termostat ishlatiladi. U temperaturani 0,001° aniqlikda ushlab turadi. Vaqtni bilish xizmatida kamida 2 ta K. s. dan foydalaniladi. Bunda ularning tebranish chastotalari bir-biriga hamda astronomik kuzatish natijalariga solishtiriladi. K.s. yordamida Yerning oʻz oʻqi atrofida notekis aylanishi aniqlandi. Oʻzbekiston FA Astronomiya institutida 4 K. s. yordamida astronomik kuzatishlar olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvars shisha

Kvars shisha - sintetik yoki ta biiy (togʻ billuri, kvars qumi va b.) kremniy ikki oksidini eritib olinadigan shisha. Shaffof (optik, juda toza, texnik) va xiraroq xillari boʻladi. Oʻtga chidamliligi, issiqbardoshligi, kislotabardoshligi, dielektrik xossasi bilan ajralib turadi. K. sh.dan laboratoriya idishlari, tigellar, optik asboblar, izolyatorlar va b. tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvarsit

Kvarsit — metamorfik togʻ jinsi, tarkibi, asosan, kvarsdan iborat. Zich, donador. K.da kvarsyaan boshqa slyuda, rogovaya obmanka, xlorit, temir minerallari (magnetit, gematit, martit) va b. boʻladi. Slyudali, rogovaya obmankali, xlorit va temirli K. mavjud. K. kvarsli qumtosh va kremniyli jinslarning regional metamorfizmi jarayonida qayta kristallanishidan hosil buladi. Koʻproq proterozoy yotqiziqlari uchun xos. K. katta masofaga choʻzilgan uzluksiz qatlam koʻrinishida turli metamorfik togʻ jinslari orasida yotadi. K.dan dekorativ qoplama, oʻtga chidamli gisht (dinas), kislotabardosh materiallar tayyorlanadi. K.ning koʻp muhim foydali qazilmalardir. Temirli (magnetitli) K. eng muhim temir rudasi hisoblanadi. Mas, Krivoy Rog va Kursk magnit anomaliyasi (RF), Yuqori koʻl (AKSH), Labrador (Kanada) temir konlarida SiO ning miqdori 98—99% ga yetadi. K. ning baʼzi bir abraziv material. KVAS (rus.) — javdar yoki arpa solodi (undirib yanchilgan doni), javdar uni, qand va yalpizdan tayyorlanadigan chanqovbosar ichimlik. Oldin kvas suslosi (atalasi) tayyorlanadi, kvas achitqisi va sut kislota bakteriyalari aralashmasi, qand va yalpiz qoʻshib achitiladi. 20—25° haroratda 6—12 soatdan keyin susloning bijgʻishi tamom boʻladi. Soʻng 10—15° gacha sovitiladi, filtrlanadi, bochka yoki shishalarga quyiladi. Hozir uy sharoitida osongina tayyorlasa boʻladigan konsentratlar ishlab chiqariladi. Shuningdek, olma, limon va b. mevalardan tayyorlanadigan K.lar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Petrologiya
Turkum:Tarix
Turkum:Geografiya
Kvaternion

Kvaternion (lotincha quaterni — toʻrttadan) — kompleks sonlar tushunchasining umumlashmasi. Kvaternion a+bi+cj+dk koʻrinishiga ega, a, b, c, d — haqiqiy sonlar, /’, J, k — uchta mavhum birlik. Kvaternion uchun amallarning barcha asosiy qonunlari (koʻpaytirishning kommutativligidan tashqari) oʻrinli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvebek (shahar)

Kvebek (talaffuzi: ; , talaffuzi: yoki ) – Kanadaning janubi-sharqiy qismidagi shahar; Kvebek provinsiyasining maʼmuriy markazi. San-Lavrentiy daryosining quyilish yerida. Aholisi 549,5 ming kishi (2021); koʻpchiligi kanadalik fransuzlar. Kvebek muhim temir yoʻl tuguni. Yirik dengiz porti (yillik kj ortib-tushirish 1,5 million tonna). Kvebek orqali chetga yogʻoch-taxta, qogʻoz, gʻalla, sut mahsulotlari, asbest chiqariladi. Yogʻoch tilish, sellyuloza-qogʻoz, kemasozlik, koʻn poyabzal, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Turistlar koʻp keladi. Laval universiteti, institutlar, Kvebek provinsiyasi muzeyi, universitet muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan XVII–XIX asrlarga oid binolar, San-Lavrentiy daryosiga qurilgan koʻprik va boshqa saqlangan. Shaharga 1608-yilda asos solingan.

 Aholisi 

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 (inglizcha)

Turkum:Kvebek
Turkum:Kanada shaharlari
Kvebek

Kvebek (talaffuzi: ; , talaffuzi: yoki ) – Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya. Maydoni 1540,7 ming km. Aholisi 9 million kishi (2023), asosan, kanadalik fransuzlar. Maʼmuriy markazi – Kvebek shahri, eng katta shahri – Monreal. Kvebekning koʻp qismi Labrador yarim orolda joylashgan, janubda Appalachi togʻlarining tarmoqlari (balandligi 1 311 m gacha) joylashgan, San-Lavrentiy daryo vodiysi pasttekislikdan iborat. Kvebekning shimoli tundra, oʻrta va janubiy qismi oʻrmon. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim. da –24 °C dan jan.da –10 °C gacha, iyulniki 11–21 °C, yillik yogʻin 500–1 000 mm.

Kvebek – iqtisodiy jihatdan rivojlangan provinsiya, elektr stansiyalarining umumiy quvvati jihatdan va alyuminiy i.ch.da mamlakatda yetakchi oʻrinda. Temir, mis, polimetall, oltin, kumush, nikel, asbest konlari bor. Kanadada olinayotgan asbestning aksari qismi Kvebekda qazib olinadi. Neftni qayta ishlash, mashinasozlik, toʻqimachilik, moʻyna, koʻn poyabzal, oziq-ovqat, sellyuloza-qogʻoz sanoati rivojlangan.

Qishloq xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi – sut chorvachiligi. Parrandachilik ham rivojlangan. Ichki va tashqi suv havzalarida baliq ovlanadi. Sanoat markazlari va portlari: Monreal va Kvebek. Kvebekning hozirgi hududida yevropaliklar kelgunga qadar indeys va eskimos (shimoliy qismida) qabilalari yashagan. Kvebekni dastlab (1608) fransuzlar egallagan. Yetti yillik urush (1756–1763) dan soʻng Buyuk Britaniya qoʻliga oʻtdi. 1774-yilda „Kvebek“ nomini oldi. 1867-yildan Kanada provinsiyasi. Kvebekning chegarasi 1898- va 1912-yillarda shimolga tomon ancha kengaydi.

 Aholisi 

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 (inglizcha)
 

 
Turkum:Kanada provinsiyalari
Kvetta

Kvetta — Pokistondagi shahar. Balujiston viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 560,3 ming kishi (1998). Bolan togʻ yoʻlagi yaqinida joylashgan. Qadimdan Eron va Afgʻonistondan Hind vodiysiga boriladigan muhim transport yoʻllari tuguni. Bogʻdorchilik rayonining savdo markazi. Mashinasozlik, metallsozlik, sement, yogʻochsozlik, jun gazlama, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari, taʼmirlash ustaxonalari, issiqlik elektr stansiyasi bor. Hunarmandchilik (qoʻlda gilam toʻqish, yogʻochga oʻyib ishlov berish va b.) rivojlangan. Kvetta atrofidan koʻmir qazib chiqariladi. Yozgi kurort. Geologiya ilmiy tadqiqot instituti, geologiya muzeyi, harbiy akademiya, aeroport bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Miri qadimgi qalʼasi, Jome masjidi (XVIII asr) saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kvetta madaniyati

Kvetta madaniyati - Shim. Balujistondan topilgan eneolit va jez davriga mansub arxeologik yodgorliklar. Ingliz arxeologlari V. Ferservis va S. Piggotlar tomonidan oʻrganilgan (20-asrning 20-y.lari). Kil-Gul-Muhammad, Damb-Sodot va Sur-Jangalda olib borilgan arxeologik kazishmalar natijasida mahalliy madaniyatning tadrijiy taraqqiyot yoʻli aniqlandi. Qad. manzilgoxlar mil. av. 4-ming yillikka doir (radiouglerodli tekshirishga koʻra, mil. av. 3500—3100 y.larga toʻgʻri keladi). Qoʻlda yasalgan chaqmoqtosh qurollar, sopol buyumlar hamda paxsadan qurilgan turar joylarning koʻp ekanligi qayd etildi. Qoʻy, echki va buqa suyaklarining topilganligi yovvoyi hayvonlar xonakilashtirilganini isbotladi. Mil. av. 3—2-ming yillikda sopol idishlar kulolchilik dastgohlarida tayyorlana boshlagan, idishlarning aksariyati geometrik shakllar bilan bezatilgan. Shuningdek, sopol haykalchalar va mis buyumlar yasash ham keng yoʻlga qoʻyilgan. Aholi, asosan, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. K.m.da Eron, Jan. Balujiston, Hindiston va Oʻrta Osiyo madaniyatlari bilan bogʻliqlik yaqqol koʻzga tashlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvinslend

Kvinslend — Avstraliya Ittifoqidagi shtat. Materikning shimoli-sharqiy qismida va qirgʻoqqa yondosh orollarda joylashgan. Maydoni - 1730,6 ming km. Aholisi - 3,6 mln. kishi (2001); 80% shaharlarda yashaydi. Maʼmuriy markazi — Brisben shahri.

K.ning sharqiy qismida Katta Suvayirgʻich tizmaning shimoliy qismi joylashgan. Gʻarbiy qismi esa pasttekislik. Iqlimi shtatning shimolida subekvatorial, janubida tropik. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 20—25°, iyulniki 15— 25°. Yillik yogʻin K.ning sharqida 2000 mm, ayrim joylarda 2500 mm gacha, gʻarbi savanna va choʻllardan iborat.

K. hududining 2% dan koʻprogʻi ishlanadi. Dehqonchilikka yaroqli yerlar, asosan, Tinch okean sohilidagi kambar tekislikda. Qishloq xo'jaligida chorvachilik yetakchi tarmoq. Shtat mamlakatda tayyorlanadigan jun, goʻsht, sariyogʻ, pishloqning katta qismini yetkazib beradi. Sohilda ananas, banan, mango va b. tropik mevalar, shakarqamish yetishtiriladi. Gʻarbiy qismida bugʻdoy va makkajoʻxori ekiladi, sut chorvachiligi rivojlangan. K. mis, boksit, rux va qoʻrgʻoshin, rutil, sirkon, toshkoʻmir, volfram qazib chiqarishda hamda oltin, neft va tabiiy gaz olishda mamlakatda oldingi oʻrinlarda. Mamlakatda qazib olinadigan misning yarmidan ortigʻi shtat gʻarbidagi Maunt-Ayza konlaridan olinadi. Uran, kalay, temir rudasi ham qazib olinadi. Mashinasozlik, kemasozlik, kimyo, oziq-ovqat va b. sanoat tarmoklari rivojlangan. Yirik sanoat shaharlari: Brisben, Gladston, Taunsvill, Makkay, KernsOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kvintet

Kvintet (lotincha guintus — beshinchi) — 1) 5 sozanda (yoki xonanda)dan iborat ansambl. K. tarkibi jihatidan bir xil (torli kamonli yoki puflama sozlar) hamda aralash cholgʻulardan iborat boʻlishi mumkin. 4 torli soz va fortepianodan iborat ansambl fortepiano K.i deb ataladi; 2) 5 sozanda, baʼzan xonanda uchun yozilgan kamer musiqa asari. Oʻzbekiston kompozitorlari G. Mushel, S. Yudakov, B. Giyenko, F. Yanov-Yanovskiy va b.ning turli K.lari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvorum

Kvorum (lotincha quorum — qatnashuvchilar) — yigʻilish, majlis qatnashchilarining qonuniy huquqqa, huquqiy kuchga, vakolatga ega boʻlgan, qarorlar qabul qilish uchun qonunda yoxud jamoat tashkilotlarining ustavlarida belgilangan zarur soni. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kvota

Kvota (lotincha quota — qism, hissa) — 1) umumiy ishda ishtirok etuvchilarning har biriga toʻgʻri keladigan hissa, qism, pay; 2) muayyan davr uchun tovarlarni i.ch., isteʼmol, sotish, eksport, import va b. iqtisodiy faoliyat sohalarida joriy qilinadigan miqdoriy cheklashlar. Davlat organlari tomonidan oʻtkaziladigan tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solish tadbirlari tarzida muayyan tovarlar eksporti va importiga miqdoriy cheklashlar kvotalash deb ataladi. Davlatlararo shartnomalarga koʻra, ayrim yoki bir guruh tovarlar yuzasidan K. oʻrnatiladi. Unga muvofiq, mamlakatlar yoki mamlakatlar guruhlari faqat belgilangan miqdordagi tovarlarni i.ch. va eksport qilishi mumkin (davlatlararo kartel bitimlari). K. shartini buzgan mamlakat yoki korxona iqtisodiy jixdtdan jazolanadi. Yevropa Ittifoqi, turli xalqaro iqtisodiy birlashmalar (mas, OPEK)ning iqtisodiy faoliyatida, xalqaro iqtisodiy munosabatlarda keng qoʻllanadi. K. oʻrnatishdan maqsad bozordagi narxga turlicha taʼsir koʻrsatish, ichki bozorni himoya qilish, tovar taklifini chegaralash, narxni muayyan darajada saqlab turish va b.dan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kebin zilzilasi

Kebin zilzilasi - 1911 y. 4 yanvar da Qozogʻistonning Verniy (hoz. Olma-ota) sh. yonida yuz bergan. Dunyodagi eng kuchli zilzilalardan biri hisoblanadi. Zilzila kuchi epitsentrida 10—11 ball, magnitudasi 8,2, chuq. 2,5 km boʻlgan. Qozogʻistonning Verniy, Uytol, Jilariq kabi bir qancha shahar va qishloqlarida zilzila kuchi 9 ballga yetgan. K.z. kuchi va tebranishining tevarakatrofga tarqalishi jihatidan ham juda kuchli ekanligi tan olingan.

Yer silkinishi vaqtida hosil boʻlgan toʻlqin butun Yer kurrasini 3 marta aylanib chiqqan. Epitsentr zonasida hosil boʻlgan yer yoriqlarining uz. 40— 50 km ga yetgan. Ayniqsa, Sazonovka— Oqsu qishloqlari oraligʻidagi yoriqlar boʻylab togʻ jinslari keskin siljigan, katta-kichik oʻpirilma va surilmalar sodir boʻlgan.

Zilzila oqibatida halok boʻlganlar soni 450 dan ortgan. Verniy sh.ning oʻzida pishiq gʻishtdan qurilgan 776 imorat butunlay buzilib ketgan. K.z. taʼsiri Rossiyaning zilzila oʻchogʻidan 1000 km uzoqlikdagi Omsk, Tomsk hamda Qozogʻistonning Koʻkchatov sh.larida ham sezilgan. Yer silkinishlari 6 oygacha takrorlanib turgan. Shu davr ichida 300 dan ortiq tebranishlar qayd etilgan. Zilzila markazida kuchli qayta silkinishlar oʻsha yilning 9,12,14 yanvar kunlari sodir boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻistondagi zilzilalar