Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Uxta

thumb|Vetlosyan ko'rinishi
Uxta — Komi Respublikasidagi shahar (1943 yildan). Uxt a daryosi va uning irmogʻi Chibyu boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 103 ming kishi (2002). 1931 yilda barpo qilingan. Neftgaz va neftni qayta ishlash sanoati markazi. Yetakchi korxonasi — neftni qayta ishlash zavodi; mexanika va taʼmirlashmexanika va boshqa zavodlari; mebel fabrikasi, qurilish materiallari va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Bir necha ilmiy tadqiqot intlari, industriya instituti mavjud.
Uxuanlar

Uxuanlar — qadimda Mongoliyaning sharqida yashagan va xitoy ida Dun xu deb atalgan xalqning bir kismi. Mil. av. 3-asrning boshlarida hundar U.ni oʻziga boʻysundirib Uxun togʻi yon bagʻriga koʻchirtirganlar. Shundan boshlab ular uxuan deb atala boshlagan. Mil. av. 119 yil Xan imperiyasi qoʻshinlari hunlar bilan urushganda, xitoylar hunlarga qarshi kurashda ulardan foydalanish uchun U.ni sharq tomonga koʻchishga majbur qilganlar. Mil. av. 1-asrning boshlarida U. kuchayib nafaqat Xan hukmdorlariga, balki hunlarga ham qarshi harakat qilgan. Ammo hunlar ular ustidan gʻalaba qilib, qaytadan oʻz fuqaroligiga oʻtkazgan. Shundan keyingi 2—3-asrlar davomida U. goh xunlar, goh xitoylar taʼsirida boʻlib turgan. Mil. 207 yil Vey hokimligi hukmdori Sao Sao U.ni tormor keltirib, 200 ming nafar kishini asirga olgan. 10 ming oilani esa, Xitoyning markaziy tekisligiga koʻchiradi, qolgan qismini Manjuriyada qoldiradi. Shundan keyin, U. asta sekin mahalliy xalq bilan aralashib, mustaqil xalq sifatida tarix sahnasidan yoʻqolib ketgan.
Uxumsoy

Uxumsoy — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Nurota tizmasining shim. yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 28 km, havzasining maydoni 73,2 km². Uxum dovonidan (1300 m) 2 km shim.gʻarbda Qorasoy nomi bilan boshlanadi. Oʻrta Uxum qishlogʻi yaqinida Tikchasoy bilan qoʻshilgach, U. deb ataladi. Togʻlar orasida yon bagʻirlari baland, keng vodiyda nishabi katta toshloq oʻzanda oqadi. Havzasi, asosan, suvni yaxshi oʻtkazadigan jinslardan tuzilganligidan qor va yomgʻir suvlarining koʻp qismi yer ostiga singib ketadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,17m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 0,130 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi, yoz oxiri, kuz boshlarida suvi kamayadi. Togʻlar orasidan tekislikka chiqqach, yozda oʻzani qurib qoladi. Suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Uch Avliyo majmuasi

Uch avliyo majmuasi – Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (1549, 1821). Ichan qalʼaning sharqiy qismida joylashgan. Maqbara 3 avliyo shayx (Boqiy, Maqsud va Latif)lar nomi bilan bogʻlangan.

Maqbara bir xonali, murabba tarhli (6×6 m), pishiq gʻisht (27×27×5 sm)dan qurilgan. Poliga ham pishiq gʻisht (26×26×5 sm) yotqizilgan. Gumbazi 16-asr Buxoro meʼmorligiga xos „qolibkori“ uslubida qurilgan boʻlib, katakkatak yulduzchalar bilan bezatilgan. Maqbaraning shim. devoridagi ravoqda supa ustiga 6 ta sagʻana yonmayon joylashtirilgan. Ularning 3 tasi pastki shim.sharqiy qismida. Maqbara bezaksiz, unga 3 tomondan kiriladi. Bosh tarzi baland peshtoqli (bal. 12 m). Peshtoq tokchasi va tepasidagi yassi ravoqlar gʻishtdan hoshiyali qilib terilgan. Maqbaraning yagona bezagi yogʻoch uymakori eshigi boʻlib, uni ishlashda qatnashgan xivalik ustalardan Abdulla ibn Sayid, Ahmad Samarqandiyning oʻgʻli va shogirdi Asad Husayn nomlari yozilgan. Keyinchalik peshtoq qarshisida qorixona, xonaqoh va bir ustunli ayvon qurilgan. Ayvondagi yozuvda Hoji Maqsud tomonidan qurdirilgani (1893) qayd etilgan. Peshtoqdagi marmar taxtachada mutavalli Nazarxoʻja buyrugʻi bilan taʼmirlanganligi (1821—22) yozilgan. Uch Avliyo majmuasim. I. Notkin (1956—59) va A. Rahmonov (198182) rahbarligida ilmiy oʻrganilgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xiva
Turkum:Xorazm
Uchar Baliq (yulduz turkumi)

Uchar Baliq (lotincha ) — osmonning Janubiy yarim sharida joylashgan uncha katta boʻlmagan yulduz turkumi. Rassom va Kil yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzlari 3 —4 yulduz kattalikda koʻrinadi. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Uchar baliqlar

Uchar baliqlar (Exocoetidae) -sargansimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Uzunligi 15—50 sm. Jagʻlari qisqa, koʻkrak va ayrimlarida qorin suzgichlari uzun. 7 urugʻi, 60 dan ortiq turi tropik va subtropik dengizlarda tarqalgan. Baʼzan toʻda hosil qiladi. Suv ustida uchish xususiyatiga ega (nomi shundan). Xavf sezganda suvdan 10m gacha balandlikda ucha oladi, baʼzan 400m masofaga uchib boradi. Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining tropik xamda subtropik qismida yashaydi. Yapon uchar baligʻi, oddiy uzunqanot kabi bor. Planktonxoʻr. Uvildiriqlarini suvoʻtlar yoki boshqa narsalarga yopishtirib qoʻyadi. 1—24 ming uvildiriq tashlaydi. Ovlanadi. 

 

Turkum:Baliqlar
Uchburchak (yulduz turkumi)

Uchburchak (lotincha Triangulum) — osmonning Shimoliy yarim sharida joylashgan kichikroq yulduz turkumi. Yer sharining oʻrta kengliklarida yozda, kuzda va qishda yaxshi koʻrinadi. Eng yorugʻ yudduzlari 3,0 va 3,4 yudduz kattalikda.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Uchkoʻprik

Uchkoʻprik — Fargʻona viloyati Uchkoʻprik tumanidagi qishloq. Tuman markazi, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon (8 km). Aholisi 6 ming kishidan ziyod (2004). Xoʻjaliklari Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Asfaltbeton, paxta tozalash, meva sabzavot konserva zavodlari, qurilish tashkilotlari, MTP, non kti, avtokorxona, qoʻshma korxonalar, kichik va xususiy firma va korxonalar faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim maktablari, litsey, bolalar musiqa va sport maktablari bor. Madaniyat saroyi va boshqa madaniyat muassasalari, markaziy kutubxona va uning shoxobchalari ishlab turibdi. Stadion, sport zallari, bir qancha sport va futbol maydonlari mavjud. Markaziy kasalxona, tugʻruqxona, tez tibbiy yordam st-yasi faoliyat koʻrsatadi. U.dan Qoʻqon va Fargʻona shaharlariga avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.
Uchlamchi sistema

Uchlamchi sistema (davr) - Yer geologik tarixida kaynozoy erotemasining birinchi davri. "Uchlamchi sistema" terminini 1759-yil italyan geologi Arduino taklif etgan. Uchlamchi sistema yotqiziklari mezozoy erasining boʻr davri jinslari ustida joylashgan boʻlib, antropogen (toʻrtlamchi) davri jinslari bilan qoplangan. Hozirgi vaqtda 2 mustaqil — neogen va paleogen sistemalariga ajratilgan; ilgari bu davrlar Uchlamchi sistemaning boʻlimlari hisoblanardi. Yana q. Neogen sistemasi), Paleogen sistemasi (davri).

 

Turkum:Geologiya
Uchlanma nuqta

Uchlanma nuqta (termodinamikada) — moddaning holat diagrammasit undagi 3 faza — qattiq, suyuq va gazeimon fazalarining turgʻun muvozanat holatiga moye keladigan temperatura va bosimni ifodalovchi nuqta. Gibbsning fazalar qoidasiga koʻra, kuzatilayotgan moddaning muvozanat holatida uchtadan ortiq fazalar boʻlishi mumkin emas. Agar modda uchta emas, balki undan koʻp fazalarda mavjud boʻlishi mumkin boʻlsa, bunday moddaning holat diagrammasida bir necha Uchlanma nuqta boʻlishi mumkin. Mas, suv uchun bitta Uchlanma nuqta bosim 610 Pa 4,58 mm sim. ust. va temperatura 0,008°S 273,15 K boʻlgan nuqtada kuzatiladi. Bunda muz, suv va suv bugʻi oʻzaro muvozanatda boʻladi. Suvning Uchlanma nuqta temperaturasi T=273,15 K termodinamik temperatura shkalasyning reper nuqtasi hisoblanadi. Turli moddalar uchun Uchlanma nuqtada temperatura va bosim turlicha boʻladi (jadvalga q.).

2000 atm va undan ortiq bosimlarda hamda temperatura 20° dan past boʻlgan sharoitda suv bilan birga uning holati — muz (kristall)ning 5 dan ortiq fazalarini kuzatish mumkin. Shuning uchun ayrim Uchlanma nuqtalarda 3 xil kristall fazalar oʻzaro muvozanatda ham boʻladi.
Uchtepa (shaharcha)

Uchtepa — Jizzax viloyati Sharof Rashidov tumanidagi shaharcha (2009-yildan buyon) va tuman maʼmuriy markazi. Viloyat markazi Jizzax shahridan 15 km shimolda joylashgan.

 Nomining kelib chiqishi 
„Uchtepa“ toponimi hududda qadimda mavjud boʻlgan uchta asosiy tepalik (qoʻrgʻontepa) bilan bogʻliq. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, qadimiy Jizzax atrofida, xususan, hozirgi Xayrobod va Qaliya mahallalari hududida hamda Oʻrda yoshlar ekologik bogʻi oʻrnida yashash, kuzatish va mudofaa maqsadlarida qurilgan tepaliklar boʻlgan. Ana shu uchta bir xil balandlikdagi tepalikning oxirgisida joylashgan aholi punkti „Uchtepa“ deb nom olgan.

 Tarixi va Arxeologiyasi 
Uchtepa hududida IX—X asrlarga oid arxeologiya yodgorligi mavjud boʻlib, u davlat muhofazasiga olingan madaniy meros obyekti hisoblanadi (manzili: „Uchtepa“ MFY, Taraqqiyot koʻchasi). Shaharcha 1926-yilda tuman tashkil etilgandan buyon maʼmuriy markaz vazifasini oʻtab kelmoqda.

 Aholisi va Infratuzilmasi 
2004-yilgi ma'lumotlarga ko'ra aholisi 10 ming kishidan ortiq bo'lgan. Hozirda tuman markazi sifatida aholi soni sezilarli darajada oshgan. Shaharchada quyidagi muassasalar faoliyat yuritadi:

Taʼlim: Jizzax ilgʻor kasbiy mahorat texnikumi (sobiq 2-son kasb-hunar maktabi), sport maktabi va bir necha umumta'lim maktablari.

Tibbiyot: Markaziy tuman kasalxonasi va tibbiy dispanserlar.

Madaniyat: Madaniyat uyi, muzey, kutubxona va madaniyat va istirohat bogʻi.

Iqtisodiyot: „Agrobank“, „Ipak Yoʻli Bank“ filiallari, non kombinati, avtokorxonalar va qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi kichik sanoat zonalari joylashgan.

 Transporti 
Uchtepa Jizzax—Sirdaryo yoʻnalishidagi magistral yoʻl yoqasida joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Jizzax (15 km). Shaharchadan viloyat markaziga muntazam avtobus va yoʻnalishli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

 
 „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 4-октабрдаги 846-сонли қарори“. Lex.uz Qaraldi: 2026 yil 18-mart.
 „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 4-октабрдаги 846-сонли қарори“. lex.uz. Qaraldi: 2026 yil 18-mart.
 A.A.Zakirov, B.S. Mavlyanov "Jizzax viloyati joy nomlarining izohli lug'ati" - Toshkent, "Kamalak-PRESS" 2025. 341-bet

 

Turkum:Sharof Rashidov tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Uchtut chaqmoqtosh konlari

Uchtut chaqmoqtosh konlari — ashel, mustye va yuqori paleolit davrlarida tayyorlangan tosh qurollar uchun xom ashyo i. Uchtut chaqmoqtosh konlarik. mil. av. 5—4 ming yilliklarga oid. 1958-yil Buxoro viloyati Navoiy tumanining Uchtut qishlogʻi yaqinidan Ya. Gʻulomov rahbarligidagi Mohrndaryo ekspeditsiyasi aʼzolari tomonidan topilgan va shu qishloq nomi bilan atalgan. 1961—67 yillari M. R. Qosimov va 1967—80 yillar T.Mirsoatov tomonidan oʻrganilgan. Konning umumiy maydoni 8000 m2 boʻlib, shundan 1000 m2 qazib oʻrganilgan va 32 ta chaqmoktosh koni ochilgan. Uchtut chaqmoqtosh konlarik. voronka yoki oval shaklida (eni 95—110 sm dan 4— 5,5 m gacha, chuq. 5—5,5 m gacha) boʻlgan. Togʻ jinsiga 1-2 m qolganda konlar 3— 4 martagacha kengayib borgan. Uchtut chaqmoqtosh konlarik.ning tuproq qatlamidan saqlanib qolgan qurol izlari shaxtalar qanday qurollar yordamida qazilganligini aniqlash imkonini beradi. Uchtut chaqmoqtosh konlarik.ning tuproq qatlamidan bugʻuning kurak suyagi, yogʻoch qurollarning izlari, shaxtalar ichidan uchi silliqlangan hayvon shoxlari topilgan. Chaqmoqtoshlarni tosh qurollar bilan kavlab togʻ jinsidan ajratib, soʻngra ogʻir vazndagi qayroq toshlar bilan urib, bir necha boʻlaklarga boʻlganlar. Nam tortgan chaqmoqtosh moʻrtroq boʻlib, qurol yasash oson boʻlgan. Odamlar kon yaqinida chaqmoqtoshlardan qurollar yasab, ibtidoiy ustaxonalar vujudga keltirishgan. Bunday toshga ishlov berish joylari Qizilqumning boshqa rayonlaridan ham topilgan. Bunga Amudaryo boʻgʻozi yaqinidagi Sultonuizdogʻ toshkon makoni misol boʻla oladi. Hozirgacha Uchtut chaqmoqtosh konlarik.dan 35 xil tosh hamda hayvon shoxidan yasalgan qurollar topildi. Bular qad. odamlarning Uchtut chaqmoqtosh konlarik.dan uzoq muddat davomida xom ashyo manbai sifatida foydalanganini koʻrsatadi.

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Buxoro viloyati
Uchur

Uchur — RF Xabarovsk oʻlkasi va Saxa (Yakutiya)dagi daryo, Aldanniit oʻng irmogʻi (Lena havzasi). Uz. 812 km, havzasining maydoni 113 ming km². Stanovoy tizmasining sharqiy chekkasidan boshlanib, Aldan togʻligining sharqiy chekkasi boʻylab, koʻpincha tor vodiydan oqadi. Yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1345 m³/sek. Eng yirik irmoqlari: Uyan, Tirkan, Gonam, Ginim. noyabrda muzlab, mayda muzdan boʻshaydi. Quyilish joyidan 159 km gacha kema qatnaydi.

UCHUQ — labga toshadigan gerpes.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Uchqizil

Uchqizil — Surxondaryo viloyati Termiz tumanidagi qishloq, tuman markazi. Temir yoʻl stansiyasi, Termiz shahridan 20 km uzoqlikda, Uchqizil suv ombori sohilida. Aholisi 13,8 ming kishi (2004). Paxta tozalash zavodi, 4 qoʻshma, 6 kichik korxona, avtokorxona va boshqa sanoat va qurilish tashkilotlari, MTP, dehqon bozori bor. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa va sport maktablari, kasb-hunar kollejlari, litsey faoliyat koʻrsatadi. Markaziy kutubxona va uning shoxobchalari, madaniyat uylari aholiga xizmat qilmoqda. Stadion va boshqa sport inshootlari, sayyohlik maskani mavjud. Markaziy kasalxona, poliklinika, tez tibbiy yordam stansiyasi, dorixona, Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti (Toshkent sh.)ning "Uchqizil" filiali ishlab turibdi. Uchqizil — Termiz yoʻnalishida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

 

Turkum:Termiz tumani
Uchqizil suv ombori

Uchqizil suv ombori — Surxondaryo viloyati Termiz shahridan shimol tomonda, 20 km uzoklikda, Uchqizil razʼyezdi yaqinidagi suv ombori. Atrofi tepaliklar bilan oʻralgan taqasimon tabiiy chuqurlikda barpo etilib, 1957-yilda foydalanishga toʻliq topshirilgan. Umumiy hajmi 160 mln. m3, foydali xajmi 80 mln. m3. Zang kanali va uning Janubiy Zang suv keltirish kanali orqali Surxondaryo suvi bilan toʻldiriladi.

Suv omborining asosiy inshootlari: mayda donador qum bilan koʻtarilgan janubiy va gʻarbiy dambalar; minora koʻrinishidagi suv chiqargich va bosh rostlagich dambalar; 1150 m uzunlikdagi janubiy dambaning balandligi 11,5 m, tepa qismining kengligi 6 m, devorlari qiyaligining yuqori qismiga armobeton plitalar yotqizilgan. 2260 m uzunlikdagi gʻarbiy dambaning balandligi 5,2 m. Suv chiqargichdan 70 m masofada ochiq suv boʻlgich — bosh rostlagich qurilgan boʻlib, u suvni sharqiy va gʻarbiy taqsimlash kanallariga boʻlib beradi.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Uchquduq tumani

Uchquduq tumani — Navoiy viloyatidagi tuman. 1982-yil 25-martda tashkil etilgan. Shimoldan Qozogʻiston Respublikasi, gʻarbdan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, janubdan Buxoro viloyati va sharqdan Tomdi, Konimex tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 46,63 ming km². Aholisi 39.7 ming kishi (2025). Tumanda 5 qishloq fuqarolar yigʻini (Avangard, Boʻzdoʻngi, Mingbuloq, Oltintov, Uzunquduq) bor. Markazi — Uchquduq shahri.

 Tabiati 
Tuman hududi viloyatning gʻarbida, Qizilqum choʻlida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislik. Qizilqum choʻli qoʻylar uchun asosiy yaylov hisoblanadi. Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq, qishi sovuq. Yillik oʻrtacha harorat 1°C, yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 6°C, eng past harorat —35°C. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 27°C, eng yuqori harorat 45°C. Vegetatsiya davri 190 kun. Yiliga 45-46 mm yogʻin tushadi. Yogʻin, asosan, qish va bahorda yogʻadi. Tuproqlari taqirli, sur qoʻngʻir va qumli tuproqlardan iborat. Yovvoyi oʻsimliklardan Qizilqum yaylovlarida saksovul, yantoq, adrasman, tuyaqorin, selin, quyonsuyak, qizilcha, tekisliklarda turangʻil, jiyda, yulgʻun, tol va boshqa bor. Beltov qirlarida oqshuvoq va shoʻralar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan, togʻlarda qobon, quyon, jayran, boʻri, tulki, chiyaboʻri, yovvoyi mushuk, boʻrsiq, qoʻshoyoq, koʻrsichqon; sudraluvchilardan toshbaqa, ilonlar, har xil kaltakesaklar; qushlardan tuvaloq, toʻrgʻay, burgut yashaydi. Uchquduq tumani hududida Muruntov oltin koni joylashgan.

 Aholisi 
Aholisi, asosan, oʻzbek va qozoqlar, shuningdek, rus, ukrain, qoraqalpoq, tojik, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi.

Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 0,8 kishi. Shahar aholisi 25,3 ming kishi, qishloq aholisi 13,5 ming kishi (2004).

 Xoʻjaligi 
Tumanda 279 korxona, shu jumladan, 226 mikrofirma, 13 kichik, 13 oʻrta, 27 yirik korxona faoliyat koʻrsatadi. Undan tashqari, Uzbekistan—Rossiya „Promelektro“ qoʻshma korxonasi mavjud. Qishloq xoʻjaligida yaylov chorvachiligi (qoramol, qoʻy, jumladan, qorakoʻl qoʻylari va echki, yilqi, tuya boqiladi) rivojlangan. Uchquduq tumanidagi jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 2,2 ming qoramol (shu jumladan, 1714 sigir), 137,3 ming qoʻy va echki, 1,7 ming yilqi, 1,2 ming tuya boqiladi. Parrandachilik bilan ham shugʻullaniladi (2004).

Tumandagi 22 umumiy taʼlim maktabi, shu jumladan, 1 gimnaziyada 8 mingdan ziyod oʻquvchi taʼlim oladi. Konchilik kasbhunar kolleji faoliyat koʻrsatadi (2004). 2 madaniyat uyi, 8 kutubxona, bolalar musiqa va sanʼat maktabi, stadion, sogʻlomlashtirish punkti, suzish xavzasi va boshqa sport inshootlari bor. Markaziy kasalxona, tibbiy sanitariya kismi, davlat sanitariya epidemiologiya nazorat markazi, sil kasalligiga karshi dispanser, poliklinika, ayollar va bolalar konsultatsiyasi, dorixona, 2 qishloq vrachlik punkti, 4 kasalxona faoliyat koʻrsatadi. Tuman markazi (Uchquduq) bilan ovullar oʻrtasida va Navoiy shahriga avtobuslar katnaydi. Tumanda „Dostik—Drujba“ gaz. chiqariladi.

 

 

Turkum:Navoiy viloyati tumanlari
Uchquloch qoʻrgʻoshinrux koni

Uchquloch qoʻrgʻoshinrux koni — Jizzax viloyatining Forish tumanida, Nurota togʻlarining shimoliy togʻ oldi qismidajoylashgan. Jan.dan Xonbandi va shim.dan Shimoliy Uchquloch yoriqlari bilan chegaralangan. Kon geologiyasi 1951-yilda kompleks oʻrganilgan. Konning 2 ta uchastkasida mufassal qidiruv ishlari olib borilgan, bu uchastkalar baritpiritgalenitsfalerit rudali maydonlardan iboratligi maʼlum boʻldi. Uchquloch qoʻrgʻoshinrux konir.k. maydonida, asosan, devon, karbon (toshkoʻmir) davrlariga oid jinslar tarqalgan. Magmatik togʻ jinslaridan diabaz, gabbro, albitofir, kvarsli porfir va tuflar uchraydi. Uchquloch qoʻrgʻoshinrux konir.k.da ruda jismlari 50– 100 m dan 1100–1300 m gacha boʻlgan chuqurlikda joylashgan. Kondagi asosiy foydali qazilmalar — qoʻrgʻoshin, rux, mis. Uchquloch ruda maydoni Xonbanditogʻ gorst — antiklinalida joylashgan. Uchquloch qoʻrgʻoshinrux konir.k. sanoatbop kon, asosiy minerallari: galenit PbS (86,7% Pb), sfalerit ZnS (67% Zn), ikkinchi darajali minerallari xalkopirit, pirrotin, karrolit, kumush, oltin va boshqa Uchquloch qoʻrgʻoshinrux konir. k.ning zaxiralari S, toifasi boʻyicha: qoʻrgʻoshin — 2862,1 ming t, rux — 3140,8 ming t; S2 toifasi boʻyicha: qoʻrgʻoshin — 431,6 ming t va rux 214,07 ming t.

 

 

Turkum:Forish tumani
Uchqoʻrgʻon gidrouzeli

Uchqoʻrgʻon gidrouzeli - Norin daryosi quyi oqimida, Qirgʻiziston Respublikasida barpo etilgan yirik gidrotexnika inshooti; Kamma Namangan kapali va Chapqirgʻoq Uchqoʻrgʻon kanallariga suv olishni taʼminlaydi, elektr energiyasi ishlab chiqarishda foydalaniladi. Gidrouzel toʻgʻoni 1964—66 yillarda hozirgi koʻrinishda qurib bitkazilgan. Ombordagi suv bosimi 35,7 m dan 18,5 m gacha oʻzgarib turadi. Toʻgʻon jami 3300 m³/s gacha, shu jumladan, GES turbinasi orqali 760 m³/s suv oʻtkazish qobiliyatiga ega. Toʻgʻonning umumiy uz. 100 m, balandligi 56 m.

Uchqoʻrgʻon gidrouzeli tarkibiga suv tushirgichli beton toʻgʻon, chap qirgʻoq tuproq toʻgʻon, Katta Namangan va Chapqirgʻok, Uchqoʻrgʻon kanallarining bosh suv olish rostlagichlari, GES binosi va ochiq suv taqsimlash qurilmalari kiradi. GES oʻzanli tipga mansub boʻlib, uning binosi toʻgʻonning chap qirgʻogʻida joylashgan ikki agregatli blokdan iborat. Turbinalarga suv toʻgʻon tanasining yuqori qismida joylashgan suv olgichlar vositasida uzatiladi, ulardan pastrokda umumiy suv sarfi 2320 m³/s boʻlgan 8 ta tubidan suv tashlagichlar qurilgan. Suv olgich va tubidan suv tashlagichlarni bunday holatda qoʻllash turbinalarga turli oqiziqlarning tushishiga yoʻl qoʻymaydi.

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Energetika
Turkum:Qirgʻiziston gidroelektr stansiyalari
Turkum:SSSR gidroelektr stansiyalari
Turkum:Norin-Sirdaryo trakti
Turkum:Elektr stansiyalar (kompaniya)
Diodor Ushakov

Diodor Vladimirovich Ushakov (1907, Xarkov gubernyasi — 1971.12.4, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). Leningrad oliy badiiy texnika institutida taʼlim olgan (1926—1930). 1937-yildan Oʻzbekistonda yashagan. Uning ijodi oʻzbek teatri dekoratsiyasi sanʼatida naturalistik holatlarga barham berishda muhim rol oʻynadi; I. Valdenberg bilan ijodiy hamkorlikda ishlab Toshkent shahri teatrlari uchun dekoratsiya va libos eskizlari tayyorladi. Hamza teatrining "Otello" (1941), "Romeo va Julyetta" (1956), "Hamlet" (1957), "Qonli sarob" (1964), "Sarvqomat dilbarim" (1964), "Qirol Lir" (1966) va boshqa spektakllari qamda Gorkiy teatrining "Soʻnggilar" (1939), "Dushmanlar" (1948), "Chin inson" (1954), "Qonli sarob" (1967) kabi spektakllari shular jumlasidanOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:12-aprelda vafot etganlar
Konstantin Ushinskiy

Konstantin Dmitriyevich Ushinskiy (1823-yil 19-fevral (2-mart), Tula – 1870-yil 22-dekabr (3.01.1871), Odessa, Kiyevda dafn etilgan) – rus klassik pedagogi, Rossiyada ilmiy pedagogika va xalq maktabi asoschisi. Moskva universitetining yuridik fakultetini tugatgan (1844). Rossiyadagi turli maorif shoxobchalarida, jurnallarda ishlagan.

Ushinskiy pedagogik sistemasining negizi taʼlim va oʻqitish tizimida demokratlashtirishni talab qilishdan iborat boʻlgan. U birinchi boʻlib, pedagogika tarbiyaning ilmiy nazariyasi, degan fikrni ilgari surgan va buni isbot etgan. Ushinskiy pedagogika nazariyasining asosini tarbiyaning xalqchillik gʻoyasi – tarixiy jarayonda mehnatkash xalqning yaratuvchilik kuchini eʼtirof etish tashkil qilgan. Ushinskiy pedagogikani keng maʼnoda bir fan, tor maʼnoda tarbiya sanʼati deb hisoblagan. Ushinskiy tarbiyani shaxsni aqliy, axloqiy, estetik va jismoniy shakllantirishga qaratilgan yaxlit jarayon deb bilgan va bunda axloqiy tarbiya asosiy oʻrinni egallashi lozim deb hisoblagan. Maktabda oʻquvchilar mehnatiga taʼlim va tarbiyaning muhim omillaridan biri sifatida qaragan. Ushinskiy ning axloq va axloqiy tarbiya toʻgʻrisidagi qarashlarida xalqchillik gʻoyalari aks etgan. Ushinskiy yaxlit didaktik tizimni ishlab chiqqan. Unda taʼlim mazmunini tanlash hamda uni bolalarning yosh xususiyatlariga moslashtirish masalalari ochib berilgan. Ushinskiy oʻqitishning psixofizik tabiatini tadqiq etdi, diqqat, qiziqish, xotira, xayol, hissiyot, tafakkur kabi psixologik mexanizmlarni tahlil qildi. Oʻzining „Inson tarbiya predmeti sifatida“ degan asarida psixologiyani tajriba maʼlumotlariga asoslanib tuzishga harakat qildi. U bolalar psixologiyasi bilan taʼlimtarbiya psixologiyasini ishlab chiqqan. Maktabda ona tili darsiga katta ahamiyat berdi. Uning „Bolalar dunyosi va xrestomatiya“, (1861), „Ona tili“ (1864) kabi darsliklari mazmunining boyligi, tili va metodikasi jihatdan oʻz davrining eng namunali oʻquv kitoblaridir"" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1824-yilda tugʻilganlar
Turkum:1871-yilda vafot etganlar
Turkum:2-martda tugʻilganlar
Turkum:3-yanvarda vafot etganlar
Ushshoq

Ushshoq (arab. – oshiq soʻzining koʻpligi) – Oʻn ikki maqom tizimida birinchi maqom. Lirik kuy va ashulalardan iborat boʻlgani uchun Ushshoq deb nom olgan. Qadimgi risolalarda Ushshoq Umm uladvor (Maqom davrlari onasi) va Tarona deb ham atalgan. Ushshoq Oʻn ikki maqomda lad sifatida ham maʼlum boʻlib, uning tovushqatori hozirgi miksolidiy ladiga moye keladi. Oʻn ikki maqom tizimidagi 24 murakkabotdan biri – Ushshoqi Moya Ushshoq maqomi va Moya ovozasi pardalari asosida yaratilgan. Oʻzbek, tojik musiqa merosida U. mustaqil maqom sifatida yetib kelmagan. 55 maktab kilila choy ichabiz Shashmaqomning Rost maqomi tarkibida bir necha shoʻba va qismlar mavjud boʻlib, ular Muhammasi Ushshoq (cholgʻu qism), Talqini Ushshoq, Nasri Ushshoq, Ufari Ushshoq, Savti Ushshoq (6 qismli) deb nomlangan. Ushshoq ashula yoʻllari ancha murakkab, avjlarida Namudi Uz-zol va Namudi Muhayyari Chorgoxdan foydalanilgan. Ushshoq ashula yoʻllari xalq orasida keng tarqalgan. Oʻzbek va tojik bastakorlari Ushshoqning turli variantlarini yaratgan: Hoji Abdulaziztshg „Samarqand Ushshogʻi“, Sodirxon Bobosharifovning „Sodirxon Ushshogʻi“, shuningdek, „Qoʻqon Ushshogʻi“, „Toshkent Ushshogʻi“ va hokazo. Bu Ushshoq yoʻllari bir xil doyra usulida ijro etiladi. Ushshoqning patnusaki varianti va surnay yoʻllari ham keng tarqalgan. Ushshoq yoʻllari jozibali va taʼsirchan. Ularning boshlanish jumlalari boshqa maqom va shoʻbalarda namud sifatida ham qoʻllanilib, Namudi Ushshoq deb ataladi. Ushshoqdan, asosan, Buzruk va Rost maqomi shoʻbalarida, yirik shakldagi ogʻzaki professional musiqa asarlarida, shuningdek, bastakor va kompozitorlar ijodida (jumladan, R. Glier va T. Sodiqovning „Layli va Majnun“, „Gulsara“ operalarida, V. Uspenskiy va keyinchalik Yu. Rajabiyning „Farhod va Shirin“ operasi va musiqali dramalarida, M. Ashrafiyning „Dilorom“ operasida va boshqa koʻpgina asarlarida) ham foydalanilgan.

 

 

Turkum:Maqomlar
Weddell dengizi

left|thumb|Ueddell dengizi
left|thumb|Kichik aysberglar
Weddell dengizi — Atlantika okeanining chekka dengizi, Antarktidaning gʻarbiy qirgʻoqlariga tutash hududda joylashgan. Maydoni ga teng. Eng chuqur joyi 6820 m ni tashkil etadi. Dengizning aksari qismi yil davomida suzib yuruvchi muzlar bilan qoplangan, aysberglari koʻp. Qirgʻoqlarida shelf muzliklari mavjud. Weddell dengizida kit va tyulenlar yashaydi. Dengiz 1823-yilda X.Weddell boshchiligidagi ingliz ekspeditsiyasi tomonidan kashf qilingan va 1900-yildan Weddell nomi bilan atalgan„“ OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Dengizlar
Thomas Huckle Weller

Thomas Huckle Weller (15-iyun 1915 — AinArbor, Michigan shtati – 23-avgust 2008, Needham Massachusetts) — amerikalik vrachvirusolog. Amerika Fan va sanʼat akademiyasi, AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1964). Michigan universitetini tugatgan (1936), fan doktori (1940). Bostondagi Garvard tibbiyot maktabida, bolalar kasalxonasida, Pediatriya markazida (1936—47), Garvard sogʻliqni saqlash maktabida ishlagan. 1954-yildan tropik tibbiyot boʻlimi boshligʻi va professor). Ilmiy faoliyati parazitologiya, tropik tibbiyot, bakteriologiya, suvchechak, uchuq, sitomegaliya, poliomiyelit viruslari kulturasiga oid.
F. Robbins va J. Enders bilan hamkorlikda poliomiyelit virusi neyrotrop emasligini va viruslar yetishtirishda hujayralar kulturasi usulini ishlab chiqqan, bu virusologiyaning tez rivojlanishiga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1954; F. Robbins va J. Enders bilan hamkorlikda)."UELLER (Weller) Tomas Xakl" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-iyunda tugʻilganlar
Turkum:23-avgustda vafot etganlar
Turkum:2008-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Herbert Wells

Herbert George Wells„Wells, H. G.“. Revised 18-may 2015-yil. The Encyclopedia of Science Fiction (sf-encyclopedia.com). Qaraldi: 22-avgust 2015-yil. Entry by 'JC/BS' John Clute and Brian Stableford. (21-sentabr 1866-yil – 13-avgust 1946-yil) – ingliz yozuvchisi. London universitetini tugatgan (1888). 1942-yildan biologiya doktori. 1893-yilda biologiya va fiziografiya boʻyicha dareliklar yozgan. U. 19-asrning 90-yillaridan badiiy ijod bilan shugʻullangan. „Vaqt mashinasi“ (1895) romani bilan 20-asr ilmiy fantastikasiga asos solgan. Wells uchun Jonathan Swift, Voltaire, Amerika va nemis romantiklarining asarlari adabiy manba boʻlib xizmat qilgan. „Dunyolar muhorabasi“ (1898) romanida Marsdan qilingan hujum natijasida kishilarda oʻz ijtimoiy tuzumining mukammalligiga shubha tugilishi haqida hikoya qilgan. „Ozod etilgan dunyo“ (1914) romanida atom energiyasidan urush hamda tinchlik maqsadlarida foydalanish masalasi yoritilgan. „Zamonaviy utopiya“ (1905) romanrisolasida esa jamiyatni davlat sotsializmi asosida qayta qurish loyihasini maʼqullagan; ammo Wells bu sotsializmda xususiy korxonalarga keng imkoniyat ochib berilishi tarafdori boʻlgan. „Vilyam Klissold dunyosi“ (1926), „Oshkora fitna“ (1928) romantraktatlarida U. oʻz nazariyasini marksizmga qaramaqarshi qoʻygan. Birinchi jahon urushi yillari (1914—18) da „Ozod dunyo“ (1914) kitobini yozgan. 1916-yildan, garchi urushlarga qarshi asar yozgan boʻlsada („Mister Britling qadahni oxirigacha simirdi“), rasman oʻz mavqeini oʻzgartirmagan.

Wells 3-marta (1914, 1920, 1934) Rossiyada boʻlgan va oʻz taassurotlarini „Mudroq Rossiya“ (1920) kitobida aks ettirgan. Sovet Rossiyasi istiqboliga ishonmagan, kommunizm haqidagi gʻoyalar shunchaki bir xomxayol deb qaragan. „Koʻrinmas odam“ romani oʻzbek tilida nashr qilingan (1967).

 

 

Turkum:1866-yilda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda vafot etganlar
Turkum:Ingliz yozuvchilari
Turkum:Angliyalik siyosatchilar
Turkum:Britaniyalik tarixchilar
Uels (hudud)

thumb|Senedd Cymru - Uels parlamenti, Kardiff

Uels (Wales) — Buyuk Britaniyanning maʼmuriy-siyosiy qismi (tarixiy-geografik hudud). Uels yarim orol va unga yondosh Anglsi orolida joylashgan. Maydoni- 20,8 ming km². Aholisi 3 mln. kishiga yaqin (2000). Eng katta shahri — Kardiff. Maʼmuriy jihatdan 8 graflikka boʻlingan. Tub aholisi — valliy (uels)lar tashkil etadi.
thumb|left|Mark Dreykford, Uels PA parlamentining birinchi vaziri; 2021-yil may

Yer yuzasining koʻp qismi togʻlik hisoblanadi. Eng baland joyi 1085 m. Iqlimi-moʻʼtadil dengiz iqlimi tashkil etadi. Oʻrmon, oʻtloq va yalangliklar bor. Toshkoʻmir, temir va polimetall rudalari konlari mavjud.

 Tarixi 
Uels hududida qadimda kimvrlarning kelt qabilalari yashagan. Anglosaks (5—6-asrlar) va normand (Pa.)larning Britaniya orolarini bosib olishlari natijasida Uels hududidagi kelt qabilalaridan biri boʻlgan brittlarning bir qismi boshqa joylarga koʻchirilgan. 13-asr oxirida U. hududini Angliya egallab olgan (1536-yil gacha muxtor knyazlik). 1301-yildan ingliz taxtining vorislari "Uels shahzodasi" unvoniga egadirlar.
Uyurma toklar

Uyurma toklar, Fuko toklari — oʻzgaruvchan magnit maydonida harakatlanayotgan massiv metall oʻtkazgichlarda hosil boʻladigan yopiq elektr induksion toklar (rasmga q.). Uyurma toklar transformatorlarning oʻzagida, elektr mashinalarning turli qismlari va boshqalarda hosil boʻladi.

Uyurma toklar magnit maydoni oqimining oʻzgarishiga bogʻliq. Oqim qancha tez oʻzgarsa Uyurma toklar shuncha katta boʻladi. Oʻtkazgichdan maʼlum yoʻl boʻyicha oʻtayotgan elektr tokidan farqli ravishda Uyurma toklar oʻtkazgichning oʻzida tutashadi va uyurma konturlar hosil qiladi. Bu tok kon ularni hosil qilgan magnit oqimiga taʼsir koʻrsatadi. Lens qoidasiga binoan, Uyurma toklar ning magnit maydoni shu tokni hosil qilgan magnit oqimining oʻzgarishiga qarshilik koʻrsatadi.

Joul — Lens qonuniga muvofiq, Uyurma toklar hosil boʻlganda oʻtkazgichlar qizib, energiyaning yoʻqolishiga va oqibatda mashinalarning F.I.K. pasayishiga sabab boʻladi. Bularni kamaytirish uchun oʻzgaruvchan tokda ishlaydigan mashina va apparatlarning magnit oʻzagini yaxlit ferromagnetiklar (elektrotexnika poʻlati) dan emas, balki bir-biridan izolyatsiyalangan (mas, maxsus loklar bn) plastinalardan tayyorlanadi. Uyurma toklar metallarni eritish, ularning yuzasini toblash va boshqalarda qoʻllanadi.
Uya

thumb|qushlar uyasi
thumb|asalarilar uyasi
thumb|termit uyasi
Uya — hayvonlar bolalash maqsadida va boshpana sifatida foydalanadigan pana joy. Umurtqasizlardan hasharotlar, ayniqsa, xilma-xil uya quradi. Umurtqalilar orasida ayrim baliqlar (tikan baliq), suvda va quruqlikda yashovchilar (Yava kurak oyoqli baqasi), sudralib yuruvchilar (ayrim toshbaqalar va timsoxlar), koʻpchilik qushlar, bir qancha sut emizuvchilar (kemiruvchilar, odamsimon maymunlar, oʻrdakburun) uya quradi. Sudralib yuruvchilar (ayrim toshbaqalar, timsoxlar) uyasi qumda qazib, choʻp va barglar toʻldirilgan chuqurdan iborat. Qushlar uyasi juda xilma-xil. Eng oddiy uya xaschoʻp toʻshalgan yer yuzasidagi chuqurcha shaklida boʻladi. Vahmaqush, toʻqimachi, zargʻaldoq kabi qushlar oʻsimlik tolalaridan ancha murakkab uya qurishadi. Koʻpchilik kemiruvchilar (sugʻurlar, yumronqoziqlar) va bir qancha qushlar uyasi in ichida joylashgan kameradan iborat. Ayrim yirtqich sut emizuvchilar daraxt kovagida uya quradi. Yirik qushlar, sut emizuvchilar (olmaxon) uyadan bir necha (baʼzan 10 va koʻproq) yil davomida foydalanishadi. Bir qancha xayvonlar koloniya boʻlib uya quradi (masalan, qushlar galasi). Koloniya boʻlib yashash yirtqichlardan himoyalanishda, bolalarini tarbiyalashda katta ahamiyatga ega.

 

Turkum:Zoologiya
Ф (kirill)

Ф — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma ikkinchi harfi; sirgʻaluvchi, lab-tish, shovqinli jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshi (foyda, fuqaro, futbol), oʻrtasi (oftob, hafta, shifer) va oxiri (alif, takalluf, sharaf) da kela oladi. Asosan, arab, fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlarda, rus tili orqali olingan baynalmilal soʻzlarda uchraydi. Talaffuzda, shevalarda va ogʻzaki nutkda f tovushi koʻpincha p tovushiga, baʼzan b tovushiga almashinadi (fabrika > pabrika, Fotima > Potima, daftar > daptar, sadaf > sadap; afzal > abzal va boshqalar), lekin bu hodisa yozuv (imlo)da aks etmaydi.

F harfi avesto, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, shuningdek, arab va lotin alifbolari asosidagi oʻzbek yozuvida oʻziga xos koʻrinishlarga ega.

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Favqulodda holat

Favqulodda holat – davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining, korxonalarning, muassasalarning va tashkilotlarning alohida ish rejimi. Bunda fuqarolarning huquq va erkinliklari hamda yuridik shaxslarning huquqlariga maxsus qonun bilan belgilangan cheklashlarga yoʻl qoʻyiladi, shuningdek, ularga qoʻshimcha majburiyatlar yuklanishi mumkin. Favqulodda holat, odatda vaqtinchalik tadbir boʻlib, real tashqi xavf, ommaviy tartibsizliklar, ichki qurolli mojarolar, yirik halokat, tabiiy ofat, epidemiyalar yuz bergan taqdirda fuqarolarning xavfsizligini taʼminlashni koʻzlab joriy etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 93-moddasi 19-bandiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti respublikaning butun yoki uning ayrim joylarida favqulodda holat joriy etadi va qabul qilgan qarorini 7 kun ichida Oliy Majlisning palatalari tasdigʻiga kiritadi. …FAG (yun. phados – yeyuvchi, yutuvchi) – oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi; „yemiruvchi“, „yeb, yutib yuboruvchi“ soʻzlarining maʼnolariga toʻgʻri keladi (mas, bakteriofaglar, fitofag).

 

Turkum:Holatlar
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Fagot

thumb|350px|Fagot
Fagot (ital. fagotto – tugun, boglam) – puflamatilchali musiqa cholgʻu asbobi. Taxminan 1530-yillarda bombarda (tilchali yogʻochpuflama soz) asosida ixtiro qilingan. Zarang yogʻochidan yasaladi, qoʻsh tilchali. Silindrkonus simon 2 asosiy (katta va kichik) va ularni oʻzaro bogʻlovchi qoʻshimcha kanali mavjud. Hozirgi Fagotda chalgʻich teshiklari 25—30 ta boʻlib, 5—6 tasi barmoq bilan, qolganlari klapanlar bilan berkitiladi. Oʻziga xos tembri, keng texnik imkoniyatlari tufayli asosiy yakkanavoz, ansambl va orkestr sozlari qatoridan oʻrin olgan. Kontrafagot turi ham bor. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi, ayrim musiqa litsey va kollejlarida fagot sinflari mavjud.

 
 Proizvedeniya s uchastiem fagota na IMSLP
 Sayt, posvyaщyonniy fagotu
 Fagot na sayte Venskoy simfonicheskoy biblioteki 

Turkum:Madaniyat
Fagositoz

Fagotsitoz ( (phagos) – yeyish, oziqlanish va (cytos) – hujayra) – bir hujayrali organizmlar yoki koʻp hujayralilarning ayrim hujayralari tomonidan begona mikroskopik tirik organizmlar (bakteriyalar, hujayra parchalari), qattiq zarrachalarning faol qamrab olinishi va yutilishi (pinotsitoz bilan solishtiring). Zarrachalarni qamrab olib hazm qilish xususiyati tuban organizmlar oziqlanishining asosini tashkil etadi. Bu xususiyat evolyutsiya davomida biriktiruvchi toʻqimaning muhofaza funksiyasini bajaradigan ixtisoslashgan hujayralar – fagotsitlarga oʻtgan. Fagositoz hodisasini dastlab I. I. Mechnikov aniqlagan (1882). Ayrim hayvonlar ootsitlari, yoʻldosh hujayralari, tana boʻshligʻi devorini qoplab turadigan hujayralar va koʻz epiteliysi pigmenta ham faol fagotsitoz qilish xususiyatiga ega. Fagotsitoz ketma-ket keladigan bir necha jarayonlar: fagotsitoz qilinayotgan obʼyektga yaqinlashuv, obʼyektning fagotsit hujayra sirtiga oʻrnashib olishi, yutilishi va hazm qilinishidan iborat. Fagositozda hujayra membranasi yot zarrachalarni oʻrab oladi va sitoplazma ichiga soʻrib olib, fagosomalar hosil qiladi. Lizosomadan fagosomaga gidrolitik fermentlar kelib quyiladi, yutilgan obʼyektni hazm qiladi. Hazm qilinmagan oziq qoldigʻi uzoq vaqt hujayra ichida qolishi mumkin. Fagositoz, asosan, yalligʻlanish jarayonlarida, jarohatning bitib ketishida nospetsifik immunitet sifatida muhim ahamiyatga ega. Baʼzan „fagositoz“ va „pinositoz“ terminlari endotsitoz nomi bilan yagona tushunchaga birlashtiriladi

 Yana qarang 

 Lizosoma
Aleksandr Fadeyev

Aleksandr Aleksandrovich Fadeyev (1901-yil 24-noyabr, hozirgi Kaliningrad viloyati Kimri shahri — 1956-yil 13-may, Moskva) — rus yozuvchisi va jamoat arbobi. 1908-yil Fadeyevlar oilasi Uzoq Sharqqa koʻchib kelgan. Fadeyevlar shu yerda tijorat bilim yurtida oʻqigan (1912—1919) va bolsheviklarga yaqinlashib, inqilobiy faoliyat bilan shugʻullangan. Moskvadagi Togʻkon akademiyasida 2 yil tahsil olgach, partiyaviy ishlarda xizmat qilgan (1924—1926). SSSR Yozuvchilar boshqaruv organlarida turli lavozimlarda ishlagan (1926—1956). Butunjahon Tinchlik kengashi vitseprezidenti (1950—1956).
thumb|right

Ijodi 1923-yilda boshlangan ("Oqimga qarshi". hikoya). Uzoq Sharqdagi partizanlar urushiga bagʻishlangan "Tormor" romani (1927)da yovvoyi tayga sharoitida kurashayotgan kishilarning mashaqqatli hayoti tasvirlangan. Fadayev ushbu romani bilan hali shakllanib ulgurmagan sotsialistik realizm metodining asosiy tamoyillarini belgilab bergan.

Fadayev 30-yillarda sovet yozuvchilarining 1-syezdini oʻtkazish va SSSR Yozuvchilar uyushmasini tashkil etishga katta kuch sarflagan. Ayni vaqtda 6 qismdan iborat "Udegening soʻnggisi" romani (1929—1940, 4 qismi yozib tugatilgan) ustida jiddiy ish olib borgan.

Fadayev ikkinchi jahon urushi yillari (1943)da Krasnodon shahridagi yashirin tashkilot aʼzolarining nemis bosqinchilariga qarshi olib borgan qahramonona kurashiga oid hujjat va xotiralar bilan tanishib, "Yosh gvardiya" romanini (1945) yozgan. Tanqidchilik Fadayevni partiyaning yashirin tashkilot faoliyatidagi rolini romanda toʻgʻri aks ettirmaganlikda ayblagan va yozuvchi asarni qayta ishlashga majbur boʻlgan (1957). Fadayev adabiytanqidiy maqolalari bilan ham sotsialistik realizm metodi asoslarini ishlab chiqishda faol ishtirok etgan. U butun umri davomida Stalin va partiya ishiga sodiq qolgan. Shaxsga sigʻinishning fosh etilishi bilan yuzaga chiqqan fojiali voqealar tufayli Fadayev oʻzini-oʻzi otib oʻldirgan. Asosiy asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 

 
 Sochineniya, t. 13, M, 1981-82;
 O literature. Sbornik statey, M., 1970;
 Tormor, T., 1971;
 Yosh gvardiya, T., 1982.

 

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:24-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1901-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-mayda vafot etganlar
Turkum:1956-yilda vafot etganlar
Turkum:Kaliningrad viloyatida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Valentin Fadeyev

Valentin Illarionovich Fadeyev (1923-yil 17-fevral, Samarqand – 1990-yil 18-fevral, Moskva) – sovet harbiy, davlat va siyosiy arbobi, general-leytenant.

 Hayoti 
Valentin Fadeyev 1923-yilda Samarqandda tugʻilgan. 1943-yildan Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi aʼzosi.

1941-yildan Qizil Armiya safida harbiy xizmatda boʻldi. Keyinchalik ijtimoiy-siyosiy ishlarda faol boʻlgan.

1941—1945-yillarda boʻlib oʻtgan Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, 1941-yil 1-avgustda Sibir harbiy okrugidagi 35-zaxira artilleriya polkida oʻt oʻchirish vzvod komandiri sifatida ofitserlik xizmatini boshlagan. U frontda jang qildi. Kareliya batareya komandiri sifatida Transkavkazda (Qora dengiz kuchlari guruhi) artilleriya korpusi shtab boshligʻining yordamchisi boʻlgan. Shuningdek, Shimoliy Kavkaz batareya qoʻmondoni, 3-Belorus diviziya komandiri boʻlib xizmat qilgan. Belorussiya, Litva va Sharqiy Prussiyada jang qilgan. Valentin Fadeyev urushni kapitan unvoni bilan tugatdi.

Fadeyev 1946-yil iyun oyidan Baranovich harbiy okrugi 1-artilleriya boʻlimi boshligʻining yordamchisi, Belorussiya harbiy okrugi artilleriya shtabida boʻlinma komandiri, Belorussiya harbiy okrugi artilleriya shtabining tezkor razvedka boʻlimi boshligʻi, qoʻmondon boʻlgan. RVGK 22-muhandislik brigadasi, 37-raketa diviziyasi qoʻmondoni, 5-alohida raketa korpusi qoʻmondoni oʻrinbosari, 7-gvardiya alohida raketa korpusi qoʻmondoni, Omsk raketa armiyasi qoʻmondoni birinchi oʻrinbosari, 5-chi NIIP boshligʻi (Baykon), SSSR Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining raketa qoʻshinlari va artilleriya kafedrasi katta oʻqituvchisi sifatida faoliyat yuritgan.

9-chaqiriq Qozogʻiston SSR Oliy Kengashi deputati etib saylangan. KPSS XXII va XXV qurultoylari delegati.

1990-yilda Moskvada vafot etgan. U Trokurovskoye qabristoniga dafn etilgan.

Nabirasi Valentin Viktorovich Fadeyev endokrinolog, Rossiya Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi.

 

Turkum:Qizil Yulduz ordeni sohiblari
Turkum:Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkum:1-darajali Vatan urushi ordeni sovrindorlari
Turkum:Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Turkum:18-fevralda vafot etganlar
Turkum:Samarqandda tugʻilganlar
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:17-fevralda tugʻilganlar
Vahobjon Fayozov

Vahobjon Sobirovich Fayozov (1912-yil 10-avgust, Qoʻqon — 1974-yil 8-fevral, Urganch) — aktyor, rejissyor, xonanda (lirik tenor). Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Oʻz faoliyatini 1932-yil Qoʻqon temiryoʻlchilar klubi qoshidagi ishchilar teatrida boshlagan. 1933—1934 yillar Qoʻqon teatrida, 1934-yildan Ogahiy nomidagi Xorazm teatrida ishlagan. Gʻarib (M. Yunusov, S. Samandarov, "Oshiq Gʻarib va Shohsanam"), Tohir (S. Abdulla, "Tohir va Zuhra"), Jaloliddin (M. Shayxzoda, "Jaloliddin Manguberdi"), Majnun, Farxrd (Xurshid, "Layli va Majnun", "Farhod va Shirin"), Husayn Boyqaro (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy"), Gʻofir (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Toshbolta (H. Gʻulom, "Toshbolta oshiq"), Mulladoʻst (Hamza, "Maysaraning ishi"), Abror (Uygʻun, "Parvona"), Nurbobo (I. Sulton, "Nomaʼlum kishi"), Mirzakarimboy (Oybek, "Qutlugʻ qon") obrazlarini yaratgan. Fayozov ijodi xissiyotlar toʻlqini, buyuk insoniy fazilatlarni mohirona ocha olishi bilan eʼtiborli boʻlib, obrazlari hayotiyligi, yuksak ijro saviyasi bilan ajralib turadi. Xonanda sifatida "Feruz 1,2", "Xorazm Chorgohi", "Dugoh", "Yorim bergan oq roʻmol", "Faribdurmen" kabi ashulalarni baland avjda chiroyli va yoqimli aytgan. Rejissyor sifatida "Boy ila xizmatchi", "Paranji sirlari" (Hamza), "Shohi soʻzana" (Abdulla Qahhor), "Makr va muxabbat" (F. Shiller), "Muqimiy" (S. Abdulla) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Matyoqub Rahimov, Komiljon Otaniyozov va boshqa uning shogirdlaridir.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:Qoʻqonda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:Urganchda vafot etganlar
Turkum:10-avgustda vafot etganlar
Turkum:8-fevralda vafot etganlar
Mixail Fayozov

thumb
Mixail (Mamasharif) Gʻiyosovich Fayozov (1925-yil 15-iyun, Avliyoota (hozirgi Taraz, Qozogʻiston) — 1990-yil 30-oktyabr, Chust) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi leytenant.

 Hayoti 
1943-yildan armiya safida. Shu yildan frontda. Kichik leytenantlar kursini tugatgan. 175-gvardiyachi oʻqchi polki (1-Ukraina fronta, 5-gvardiyachi armiyaning, 58-gvardiyachi oʻqchi diviziyasi) vzvod komandiri. 1945-yil 23-yanvarda Oder daryosini kechib oʻtishda alohida koʻrsatgan jasorati uchun 1945-yil 27-iyunda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan. Chust tumanida turli xoʻjalik rahbari vazifalarida ishlagan. Chust shahridagi maktab va koʻchaga Fayozov nomi berilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Turkum:15-iyunda tugʻilganlar
Turkum:30-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Tarazda tugʻilganlar
Omina Fayozova

Omina Fayozova (1917.5.1, Buxoro 1993.12.11, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1973). Moskva davlat konservatoriyasi qoshidagi Oʻzbek opera studiyasida oʻqigan (1934—1935). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). Buxoro teatrida (1932—1934), Yosh tomoshabinlar teatrida (1935—1939), 1939-yildan Muqimiy teatrida ishlagan. „Halima“ (Gʻulom Zafariy) spektaklidagi oʻgʻil bola roli uning sahnadagi ilk obrazidir. Keyinchalik „Halima“ da Halima, „Arshin mol olon“ (U. Hojibekov)da Gulchehra, „Paranji sirlari“ (Hamza)da Guljon, „Tohir va Zuhra“ (S. Abdulla)da Yulduz, „Ravshan va Zulxumor“ (Komil Yashin va T. Jalilov)da Oqqiz, „Momo yer“ (Ch. Aytmatov)da Toʻlgʻanoy, „Togʻ goʻzali“ (S. Saidmurodov va A. Muhammedov)da Idimoh, „Qaynona“ (M. Shamxalov)da Qaynona, „Onasining qizi“ (Shuxrat) da Hojar, „Maysaraning ishi“ (Hamza)da Oyxon, Maysara, „Farhod va Shirin“ (Xurshid)da Yosuman kabi obrazlarni yaratdi. Plastik ifodaviylik, soʻzlarni dona-dona ishlatish, ayniqsa, oʻtkir hajv va yumor vositalaridan foydalanish, oʻtkir ijtimoiy xarakterlar yaratish Fayozova ijodiga xos xususiyatlardir. „Nurxon“ (Komil Yashin va T. Jalilov)dagi Xalcha obrazi aktrisa ijodida alohida oʻrin tutadi. „Qaynona“ televizion spektaklidagi Qaynona roli unga katta shuxrat keltirdi. Fayozova filmlar („Chinor ostidagi duel“ va boshqalar)da ham suratga tushgan. „Tabassum“ radiojurnali va televizion miniatyuralar teatrining faol ishtirokchisi boʻlgan. „Yer qimirlaganda“, „Qaynona bilan kelin“, „Erka kampir“ kabi kichik kulki xikoyalarning muallifi. U 1947-yildan dublyaj sanʼati bilan shugʻullanib, koʻp kinofilmlarda ovoz bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:12-noyabrda vafot etganlar
Fazliy

Fazliy Namangoniy (taxallusi; asl ismi Abdulkarim, XVII asr 2-yarmi — XIX asr 1-yarmi, Namangan) — shoir, adabiyotshunos.

19-asr boshlarida Turaqurgʻon va Namanganda turli mansablarda ishlagan. Umarxon hukmronligi yillari (1810—1822-yil) Qoʻqonga kelgan. Sheʼriy isteʼdodi tufayli xonning marhamatiga sazovor boʻlib, tez orada saroy shoirlarining boshligʻi — "malik ushshuaro" nomini olgan. Umarxonning hayoti, faoliyati, harbiy yurishlari, hukmronligi davridagi voqealarni "Umarnoma" dostonida tasvirlagan. Xon topshirigʻiga koʻra, Fazliy "Majmuai shoiron" ("Shoirlar majmuasi", 1821) tazkirasini tuzgan. Oʻzbek adabiyotshunosligi tarixida ilk marta sheʼriy yoʻl bilan yaratilgan mazkur tazkirada 19-asr boshlari Qoʻqon adabiy muhitining 100 dan ortiq vakillari haqidagi qimmatli maʼlumotlar va asarlaridan namunalar mavjud. Shu jumladan, unda Fazliyning kasida va gʻazallari, shoira Mahzuna bilan mushoirasi ham bor. F.ning "Devon" tuzgani maʼlum, ammo u topilmagan. Uning oʻzbek va tojik tillarida yozilgan gazal, masnaviy, muxammas, ruboiy va tuyuqlari turli majmua va bayozlarda uchraydi.

Fazliyning "Majmuai shoiron" tazkirasi 19-asr va 20-asr boshlarida qoʻlyozma va toshbosma nusxalarda keng tarqalgan, asar adabiyot axli orasida katta shuhrat topgan. Uning mukammal qoʻlyozma nusxalari Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik intida saqlanadi (inv. № 7510, 9914 va boshqalar). Fazliy Umarxon vafotidan soʻng (1822), Namanganga ketgan va oʻsha yerda vafot etgan.U o'zbek adabiyoti tarixida ilk mutassa' janrini yaratgan shoir hisoblanadi.

 
 Oʻzbek adabiyoti 4 j.li, 3j. T., 1959.

Ad..Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961; Qayyumov P., Tazkirai Qayyumiy, T.. 1998; Vohidov Sh., Qoʻqon tarixchilari Fazliy va Mushrif, T., 1996; Toshboltayeva T., "Majmuai shoiron" va uning muallifi, T., 2002.

Rustamjon Tojiboyev.

Turkum:Kishilar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Namanganda vafot etganlar