Afg'onistonda navro'z

Navroʻz 250px|Navroʻz Mozori Sharif, Afgʻonistondagi Navroʻz bayrami (21-mart, 2011-yil) Boshqa nomlari Dehqon kuni Turi Madaniy Sana 21-mart Davomiyligi Ikki hafta Chastotasi Har yili Bogʻliqligi Navroʻz
 UNESCO Nomoddiy madaniy merosi Rasmiy nomi Navroʻz (Nawrouz, Novruz, Nowrouz, Nasryz...) Davlatlar Afgʻoniston, Ozarbayjon, Hindiston, Eron, Iroq, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Pokiston, Tojikiston, Turkiya, Turkmaniston va Oʻzbekiston Roʻyxat turi Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ roʻyxati ID raqami 01161 Hudud APA (Osiyo va Tinch okeani) Kiritilgan yili 2016-yil Sessiya 11-sessiya

Navroʻz — Afgʻonistonda bahorning boshlanishi va madaniy bayramdir. Shuningdek, u butun dunyodagi Afgʻon diasporasining aksariyati tomonidan ham nishonlanadi. Afgʻoniston Yangi yili bilan bir vaqtda boshlanadigan Dehqon kuni Navroʻz bilan birga butun mamlakat boʻylab nishonlanadi va odatda ikki hafta davom etadi. Bayram davomida, jumladan, butun mamlakat boʻylab koʻchatlar va gullar ekiladi.

Ayrim afgʻonlar, jumladan, Tolibon aʼzolari va ularning tarafdorlari Navroʻz anʼanalariga amal qilmaydilar. 1985-yilda Afgʻoniston radio va televideniyesi Navroʻzni nishonlash va targʻib qilish maqsadida fors tilidagi spektaklni efirga uzatgan. 1990-yillardagi Tolibon hukmronligi davrida Navroʻz "oʻtxoʻrlikka asoslangan butparastlar bayrami deb hisoblangani uchun" taqiqlangan edi. 2021-yilda Kobul qulaganidan soʻng, Afgʻoniston Islom Amirligi bayramni rasman bekor qildi, biroq odamlarning uni xususiy tartibda nishonlashiga toʻsqinlik qilmasligini bildirdi. 

Navroʻzga tayyorgarlik bir necha kun oldin, kamida yangi yil oldidan oxirgi chorshanba — Chorshanba Suridan keyin boshlanadi. Turli anʼanalar va urf-odatlar orasida eng muhimlari quyidagilardir:
thumb|Afgʻonistonning Paktika viloyatida ot sporti oʻyinlari (21-mart, 2013-yil)
thumb|Haft Meva (Yetti meva)
 Buzkashi : Boshqa anʼanaviy oʻyinlar qatori, Mozori Sharifdagi "Guli Surx" festivali va mamlakatning boshqa joylarida uloq-koʻpkari turniri oʻtkaziladi.
 Guli Surx festivali (, qizil lola gullariga ishora qiladi) Navroʻzning asosiy festivalidir. U Mozori Sharifda yilning dastlabki 40 kunida, shahar atrofidagi tekisliklar va tepaliklarda lolalar ochilgan vaqtda nishonlanadi. Mamlakatning barcha burchaklaridan odamlar Navroʻz tantanalarida qatnashish uchun Mozori Sharifga kelishadi.
 Afgʻonistonda odamlar Eronda keng tarqalgan "Haft sin" oʻrniga yoki unga qoʻshimcha ravishda Haft Meva tayyorlaydilar. Haft Meva — bu oʻz sharbatida tortiladigan yetti xil quritilgan mevadan tayyorlangan mevali salatdir. Yetti quritilgan meva quyidagilardir: Mayiz, sanjid (turon jiyidasi), Pista, fındıq, turshak (quritilgan oʻrik), Yongʻoq va Bodom (yoki olxoʻrining boshqa turi).
 Jahanda Bala yangi yilning birinchi kunida (yaʼni Navroʻzda) nishonlanadi. Bu maʼlum masjidlarda oʻtkaziladigan oʻziga xos diniy marosimdir. Marosim ranglar majmuasi Dirafshi Koviyonni eslatuvchi maxsus bayroqni koʻtarish orqali amalga oshiriladi. Bu Afgʻonistondagi eng yirik Navroʻz yigʻini boʻlib, unda 200 000 tagacha odam Mozori Sharifdagi Moviy masjid atrofidagi markaziy bogʻda bayroq koʻtarish ("Jahanda Bala") marosimini nishonlash uchun toʻplanadi.
 Jashni Dehqon yilning birinchi kunida nishonlanadi, unda dehqonlar qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini ragʻbatlantirish belgisi sifatida shaharlarda yurish qiladilar. Soʻnggi yillarda bu tadbir faqat Kobul va boshqa yirik shaharlarda oʻtkazilmoqda.
 Kampirak : Erondagi "Amu Navroʻz" kabi, u ham rang-barang kiyim kiygan, uzun qalpoqli va tasbehli, saxovatni hamda qish kuchlarini yengib kelayotgan tabiat qudratini ramziy ifodalovchi soqolli chol obrazidir. U oʻz guruhi bilan qishloqma-qishloq yurib, yigʻilgan xayriyalarni odamlarga tarqatadi va sheʼr oʻqish kabi tomoshalar koʻrsatadi. Bu anʼana markaziy viloyatlarda, ayniqsa Bomiyon va Daykundida saqlanib qolgan.
 Samanak — undirilgan bugʻdoydan tayyorlanadigan shirin taom boʻlib, odatda Navroʻz arafasida yoki bir necha kun oldin tayyorlanadi. Ayollar tun boʻyi u uchun maxsus bazm uyushtiradilar va kechqurundan tonggacha maxsus qoʻshiq aytib pishiradilar: "Samanak dar jush u mo kafcha zanem – Dukhtaron dar khob u mo dafcha zanem" (Sumalak qozonda qaynaydi, biz kapgir uramiz – Qizlar uyquda, biz daf chalamiz).
 Sarsabil (Cercis) dalalariga sayohat: Kobul aholisi Istalif, Charikar yoki sarsabil (ayriq) gullari ochilgan boshqa koʻm-koʻk joylarga boradilar. Ular yangi yilning dastlabki ikki haftasida oilalari bilan piknikka chiqadilar.
 Maxsus taomlar: Odamlar Navroʻz uchun, ayniqsa Navroʻz arafasida maxsus taomlar pishiradilar. Odatda guruch va ismaloqdan tayyorlanadigan Sabzi Chalaw pishiriladi. Bundan tashqari, novvoylarda faqat Navroʻz uchun yopiladigan Kulcha-e Nowruzī deb ataladigan maxsus pechenyelar tayyorlanadi. Navroʻz kunlarida koʻp tayyorlanadigan yana bir taom — Māhī wa Jelabī (Qovurilgan baliq va zolbiya) boʻlib, u pikniklardagi eng keng tarqalgan egulikdir. Afgʻonistonda unashtirilgan oilalar oʻrtasida kuyovning oilasi kelinning oilasiga ikki hayit, Navroʻz kabi maxsus kunlarda sovgʻalar yoki maxsus taomlar yuborishi odat tusiga kirgan. Shunday qilib, Navroʻz uchun yuboriladigan maxsus taom ham aynan baliq va zolbiya hisoblanadi.

 Shuningdek qarang 
Afgʻoniston madaniyati

 Eslatmalar 

 

 

Turkum:Afgʻonistondagi davlat bayramlari
Afgʻoniston
Turkum:Afgʻonistondagi festivallar