Markaziy Osiyo demografiyasi

right|thumb|300x300px| 1992-yil Markaziy Osiyo etnolingvistik tasnifi
thumb|260x260px| Markaziy Osiyo, Afgʻoniston (odatda kiritilgan), Kaspiy dengizi va uning atrofidagi mamlakatlar xaritasi
Markaziy Osiyo turli millatlar, tillar, dinlar va qabilalar yashaydigan mamlakatdir. Markaziy Osiyoni tashkil etuvchi davlatlar beshta sobiq Sovet respublikalari: Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston, Tojikiston va Oʻzbekiston boʻlib, ularning umumiy aholisi 72 millionga yaqin. Afgʻoniston har doim ham mintaqaning bir qismi hisoblanavermaydi, lekin u boʻlganda, Markaziy Osiyoda jami 122 millionga yaqin aholi istiqomat qiladi (2016); Moʻgʻuliston ham geografik jihatdan Sharqiy Osiyo boʻlsa-da, Markaziy Osiyo madaniy aloqalari va anʼanalari tufayli baʼzan Markaziy Osiyoning bir qismi deb ham hisoblanadi. Markaziy osiyoliklarning aksariyati soʻnggi 1500-yil ichida hududning dinlarga mansubdir, masalan, Sunniylik, Shia Islomi, Ismoiliy Islomi, Tangrilik va Suriyalik Nasroniylik. Ammo Buddizm Markaziy Osiyoga 2200-yil muqaddam, Zardushtiylik esa 2500-yil oldin kirib kelgan.

 Etnik guruhlar 
Quyida Markaziy Osiyodagi etnik guruhlarga oid demografik maʼlumotlar keltirilgan.
EtnikguruhOʻrta Osiyoda
aholi markaziMarkaziy Osiyodagi umumiy aholining taxminiy soniOʻzbeklarOʻzbekiston, Afgʻoniston, Tojikistan, Qirgʻiziston, Turkmaniston, Qozogʻiston35,000,000TojiklarTojikiston, Oʻzbekiston va Afgʻoniston. Uning tarkibiga Tojikistondagi rasman tojiklar toifasiga kiruvchi pomiriylar kiradi.25,000,000QozoqlarQozogʻiston, Oʻzbekiston16,500,000QirgʻizlarQirgʻiziston4,900,000MogʻullarMoʻgʻuliston, Qirgʻiziston3,237,000RuslarQozogʻiston, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston4,000,000KareyslarQozogʻiston, Oʻzbekiston500,000UkraynlarShimoliy Qozogʻiston250,000TurkmanlarTurkmaniston, Afgʻoniston and Eran6,500,000Volga NemisiQozogʻiston200,000UygʻurlarShimoli-gʻarbiy Xitoy, Sharqiy Qozogʻiston, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston13,000,000Dungan yoki HuiShimoli-gʻarbiy Xitoy, Qirgʻiziston10,500,000Buxoro yahudiyiOʻzbekiston1,000TatarlarOʻzbekiston700,000QoraqalpoqlarOʻzbekistonning shimoli-gʻarbiy qismi500,000BashqirdlarQozogʻiston30,000Mesxetin turklariQozogʻiston200,000ArmanlarsTurkmaniston, Oʻzbekiston100,000OltoylarShimoliy Qozogʻiston10,000PushtunlarAfgʻoniston, Shimoliy-Gʻarbiy Pokiston va Erondagi Razaviy Xuroson12,500,000HazoralarMarkaziy Afgʻoniston3,500,000ChoraymoqlarMarkaziy va shimoli-gʻarbiy Afgʻoniston1,500,000NuristanlarUzoq Sharq va Afgʻoniston shimoli200,000+BelaruslarShimoliy Qozogʻiston100,000-200,000RominlarQozogʻiston20,000YunollarQozogʻiston30,000MordvalarQozogʻiston20,000MoldavanlarQozogʻiston25,000ChechenlarQozogʻiston40,000PolyaklarShimoliy Qozogʻiston50,000-100,000OzarbayjonlarQozogʻiston vaTurkmaniston100,000ChuvashlarShimoliy Qozogʻiston35,000

 Genetika tarixi 
thumb| Markaziy Osiyo etnik guruhlarining toʻliq genom tahlili asosan Sharqiy-Yevrosiyo (Sharqiy Osiyo bilan bogʻliq) ajdodlari bilan.
Hozirgi Markaziy Osiyo aholisining avlodi hind-eron va turkiy ekspansiyalardan kelib chiqqan. Aksariyat zamonaviy aholilar ajdodlari etnik chegaralarga mos kelgan hind-eron yoki turkiylardan kelib chiqqan boʻlishi mumkin.

Temir davri Pazirik madaniyati dafnlari qoldiqlari boʻyicha arxeogenetik tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, miloddan avvalgi 7-asrda hind-eron (skif) ekspansiyasi tugaganidan soʻng. Sharqiy Yevroosiyo Gʻarbiy dashtlarga asta-sekin sharqdan gʻarbga koʻchib kela boshlagan.

Oʻrta Osiyoda xalkolit davridan (miloddan avvalgi 4-ming yillik) dehqonlar va koʻchmanchi chorvadorlar birga yashagan. Bu ikki guruh tuzilishi jihatidan keskin farq qilgan, chunki chorvadorlar ekzogamik patrilineal klan tuzilmalarida, fermerlar esa endogamiya (qarindoshlar nikohi) bilan tuzulgan katta oilalardan tashkil topgan. Natijada, chorvadorlar dehqonlarga qaraganda patrilineal nasl (Y-xromosoma) jihatidan sezilarli darajada kamaygan.
thumb| Turkiy ekspansiya turkiy tillarni „Shimoliy-Sharqiy Osiyo“ ajdodlari bilan birga gʻarbga, butun Oʻrta Osiyoga, shuningdek, Yevropaning baʼzi qismlariga tarqalgan.
Bronza davri Oʻrta Osiyoda, asosan, Gʻarbiy Yevroosiyo eroniyzabon xalqlari, shuningdek, uzoq sharqdan kelgan Sharqiy Osiyo Paleo-Sibir xalqlarining ozchilik qismi yashagan. Temir davridan boshlab Sharqiy Osiyo va Sharqiy Sibirdan sezilarli darajada migratsiyalangan, bu asosan turkiy xalqlarning hozirgi Moʻgʻulistonga toʻgʻri keladigan mintaqadan kengayishi, Markaziy Osiyoni asosan Gʻarbiy Yevroosiyo kelib chiqishi boʻlgan mintaqadan mintaqaga aylantirilishi bilan bogʻliq. asosan Sharqiy Osiyodan kelib chiqqan.

 Din 
Din Taxminan aholi soni Aholi markazi Sunniy islom 103 000 000Min Junqing. Religious Composition by Country, 2010-2050 | Pew Research Center . Mintaqaning janubi va sharqi: Tojikiston, Turkmaniston, Qirgʻiziston, Oʻzbekiston, Afgʻoniston, Sharqiy Shinjon va Janubiy Qozogʻiston.(eng zich Afgʻoniston va Oʻzbekistonda) Buddizm 9 084 000„The results of the national population census in 2009“. Rossiyada 500 ming, Shinjonda 8,44 million, Qozogʻiston va Afgʻonistonda 140 ming kishi; (Moʻgʻullar, koreyslar, daurlar, mongurlar, tunguslar, tibetliklar, tuvalar, yugurlar) Shia islom 4 000 000 Hazoralar, Markaziy Afgʻoniston Sharqiy xristianlik 4 000 000 Asosan Shimoliy Qozogʻistonda muhim jamoalar mintaqadagi qolgan ontoʻrt Sovet respublikalarida ham joylashgan. Ateizm va dinsizlik 2 500 000+ Butun mintaqa boʻylab Gʻarbiy xristianlik 510 000 Qozogʻiston yahudiylik 27 500 Oʻzbekiston Zardushtiylik 10 000 Tarixiy jihatdan Afgʻoniston

 Bibliografiya 

 Guarino-Vignon, P., Marchi, N., Bendezu-Sarmiento, J. va boshqalar. Markaziy Osiyo janubidagi temir davridan beri hind-eron tilida soʻzlashuvchilarning genetik uzluksizligi. Sci Rep 12, 733 (2022). https://doi.org/10.1038/s41598-021-04144-4

 

 https://www.researchgate.net/profile/Chuan-Chao_Wang
 https://synaptic.bio/publications/8629

Turkum:Markaziy Osiyo tarixi
Turkum:Markaziy Osiyo madaniyati