Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Rudali togʻlar

Rudali togʻlar, Krushne-Gori — Yevropadagi togʻlar, Chexiya togʻ massivining shim.gʻarbiy chekkasi. Uzunligi 150 km. Eng baland joyi 1244 m. Gneys, granit, fillit, slyudali slanets jinslaridan tuzilgan. 800–900 m gacha balandlikdagi yon bagʻirlari aralash oʻrmonlar, qiya, toʻlqinsimon togʻ tepalari oʻtloklar bilan qoplangan. Volfram, vismut, rux va boshqa metall rudalari topilgan (nomi ham shundan). Issiq buloqlar bor. Qishki sport musobaqalari oʻtkaziladi. Iqlimiy va balneologik kurortlar kup.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ruderal gʻoʻzalar

Ruderal gʻoʻzalar, gʻoʻzaning ruderal shakllari, gʻoʻzaning yarim yovvoyi shakllari — yovvoyi gʻoʻzadan madaniytropik gʻoʻzaga oʻtgan shakllar; madaniylashtirilgan gʻoʻzaning ikkinchi evolyusion shakli.

Ular gʻoʻzaning ibtidoiy (primitiv) shakllaridan oʻsish joyining oʻzgarishi natijasida paydo boʻlgan. R.gʻ. tolasi yuqori sifatli (koʻpincha oq), barglari va chigitlari yirik boʻlib, odamlar yashaydigan joylarga yaqin yerlarda yarim yovvoyi holda oʻsaveradi. Har bir madaniylashtirilgan gʻoʻza turining oʻziga xos ruderal shakllari mavjud (Meksika gʻoʻzasida nuqtali gʻoʻza kenja turi, afrikaosiyo gʻoʻzasida soxta arboreum kenja turi va hokazo).

Barcha R.gʻ. polimorfizmning maʼlum darajada oʻzgaruvchanligi, tezpisharligi, chigitining tuklanishi, kattakichikligi, bargi hamda koʻsagining shakli va hokazo bilan ajralib turadi. R.gʻ. orasida amaliy seleksiya uchun qimmatli shakllari mavjud, Mas, Meksika gʻoʻzasining Hopi (Xopi) shakli chigitida gossipol moddasi kam yangi gʻoʻza navlarini yaratishda asos boʻlib xizmat qilgan.

Abdumavlon Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yan Rudzutak

Rudzutak Yan Ernestovich 1887.3 (15).8, Kurlyandiya guberniyasi Goldingensk uyezdi (hozirgi Latviya) — 1938.28.7, Moskva — Turkistonda bolshevikcha rejimni mustahkamlashda qatnashgan sovet siyosatchilaridan biri. RKP (b) MK Turkbyuro raisi (1921 yil mart— oktabr), RKP(b) MK Oʻrta Osiyo byurosi raisi (192223), RKP(b) MK kotibi (1923 yil aprel — 1924 yil may). G.K.Orjonikidze bilan birgalikda Turkbyuro oʻrnida Oʻrta Osiyo byurosi (Sredazbyuro) tuzilishining tashabbuskori. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) hukumati tarkibidan milliy rahbar xodimlarni chiqargan va Buxorodan surgun qiddirgan (1923 yil iyun). BXSR va XXSR ni sovetlashtirish jarayoniga rahbarlik qilgan. Keyinchalik SSSR temir yoʻllar xalq komissari (192430), SSSR XKS hamda SSSRMehnat va mudofaa kengashi raisining oʻrinbosari (1926—37). Sovet rejimiga sadoqat bilan xizmat qilsa ham qamoqqa olingan (1937 yil 24 may) va otib tashlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rudimentlar

Rudimentlar (lot. rudimentum — murtak, negiz), rudiment organ lar — filogenez jarayonida organizmda oʻz ahamiyatini yoʻqotgan, ajdodlar va yaqin turlardagiga nisbatan soddalashgan, kam rivojlangan organlar. R. embrional rivojlanish davrida shakllana boshlab, toʻlatoʻkis rivojlanmaydi. R.ga kushlarning kichik boldir suyagi, gʻorda va tuproq ichida yashovchi hayvonlar (protey, koʻrsichqon)ning koʻzlari, kitsimonlarning jun qoplami va chanoq suyaklari qoldiqlari, odamning dum umurtqalari, tanadagi junlari, quloq muskullari, appendiks oʻsimtasi va boshqa misol boʻla oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rudolf oroli

Rudolf oroli, Rudolf Yeri — Frans Iosif Yeri arxipelagidagi eng shimoliy orol (Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati tarkibida). Asosan, qumtosh va bazaltdan tarkib topgan. Maydoni 297 km²ga yaqin. Deyarli butunlay muz bilan qoplanib yotadi. 1936-yildan Qutb stansiyasi bor. Tadqiqotchi Yu. Payer tomonidan Avstriya valiahdi nomiga qoʻyilgan. Bir necha bor Shimoliy qutbga boruvchi ekspeditsiyalarning bazasi sifatida foydalanilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Orollar
Leopold Ružička

Leopold Ružička (1887.13.9 — Vukovar, Yugoslaviya — 1976.26.9) — shveysariyalik organik kimyogar. 1912—25 va 1929—57 yillarda Syurixdagi Oliy texnika maktabida ishlagan. Utrext universiteti (Gollandiya) professor (1929). Asosiy ilmiy ishlari alitsiklik (polimetilen), xususan, terpenoid birikmalarning tuzilishi va biosintezini oʻrganishga oid. Halqasida 8 tadan 34 tagacha uglerod atomlari tutgan alitsiklik ketonlarni sintez qilgan (1920—34). Santonin (1930) va abiyetin kislotaning (1932) tuzilishini aniqlagan. Ilk bor xolesterin asosida androsteron (1934) va testosteron (1935, Adolf Butenandt bilan bir vaqtda) gormonlarini sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1939).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:13-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:26-sentabrda vafot etganlar
Theodore Roosevelt

Theodore Roosevelt Jr. (1858-yil 27-oktyabr – 1919-yil 6-yanvar) – amerikalik siyosatchi, davlat arbobi, naturalist, tarixchi va yozuvchi; Nyu-York shtatining 33-gubernatori (1899–1900); AQShning 25-vitse-prezidenti (1901); AQShning 26-prezidenti (1901–1909). Respublikachilar partiyasidan boʻlgan Roosevelt Lotin Amerikasiga nisbatan bosqinchilik siyosati olib borgan („katta toʻqmoq“ siyosati, 1906–1909-yillarda Kubani okkupatsiya qilinishi, Panama kanali zonasining egallab olinishi va boshqalar). 1904–1905-yillardagi rus-yapon urushi davrida Roosevelt hukumati Yaponiyani qoʻllab-quvvatlagan. Portsmouth sulhini imzolanishidagi xizmatlari tufayli xalqaro Nobel tinchlik mukofotini olgan (1906).

Roosevelt bolaligida nimjon boʻlib, astma bilan ogʻrigan. Sogʻligi bilan bogʻliq muammolar tufayli asosan uyda taʼlim olgan. 1976–1980-yillarda Harvard universitetida oʻqishni davom ettirgan. „The Naval War of 1812“ (1882) asari ortidan oʻqimishli tarixchi va taniqli yozuvchi sifatida obroʻ-eʼtibor qozongan. 1881-yilda siyosatga kirib kelib, qisqa muddatda Nyu-York shtati legislaturasida Respublikachilar fraksiyasi lideriga aylangan. Birinchi xotini va onasining bir kechada vafot etishi Rooseveltni ruhiy jihatdan tushkunlikka solib qoʻygan. Dakotasda chorvachilik ranchosini sotib olib, maʼlum muddat yurgizishi unga ruhiy tushkunlikdan xalos boʻlishiga yordam bergan. Roosevelt prezident William McKinley davrida dengiz floti kotibining yordamchisi boʻlib ishlagan hamda 1898-yilda Ispaniyaga qarshi dengiz urushini rejalashtirishga hissa qoʻshgan. Amaldagi lavozimidan Kubada ispan armiyasiga qarshi jang qilgan „Rough Riders“ boʻlinmasiga rahbarlik qilish maqsadida isteʼfoga chiqqan. Roosevelt urushdan qahramon sifatida qaytib kelib, 1898-yilda Nyu-York gubernatori etib saylangan. 1900-yilgi prezidentlik saylovida McKinley va Roosevelt mos ravishda prezident va vitse-prezident lavozimlariga nomzod boʻlgan. Saylovda McKinley Demokratlar partiyasidan nomzod William Jennings Bryan ustidan gʻalaba qozongan.

 

 
 

 

 „Theodore Roosevelt hayoti“ — C-SPANʼs American Presidents: Life Portraits, 3-sentyabr 1999-yil (inglizcha)
 „Theodore Rooseveltning yozma asarlari“ — C-SPANʼs American Writers: A Journey Through History (inglizcha)
 
 Theodore Roosevelt (inglizcha)
 Theodore Roosevelt – Kongress kutubxonasi (inglizcha)
 
 

Turkum:1858-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda vafot etganlar
Turkum:6-yanvarda vafot etganlar
Turkum:AQSh prezidentlari
Turkum:AQSh vitse-prezidentlari
Turkum:Amerikalik siyosatchilar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Franklin D. Roosevelt

Franklin Delano Roosevelt (1882-yil 30-yanvar, Xayd Park, Nyu York — 1945-yil 12-aprel, Uorl Springs, Jorjiya) — AQSHning 32-prezidenti (1933-1945). Demokratlar partiyasidan (4 marta prezidentlikka saylangan).

 Hayoti 
Franklin Delano Roosevelt 1882-yil 30-yanvarda tugʻilgan. Garvard va Kolumbiya universitetlarini tugatgan. Nyu York shtati gubernatori (1928-yildan), huquqshunos. Ruzvelt ijtimoiy sohada mehnatkash omma manfaatini koʻzlab bir necha islohotlar oʻtkazgan ("Yangi kurs"). Ikkinchi jahon urushi boshlangach, fashistlar Germaniyasiga qarshi boʻlgan Buyuk Britaniya, Fransiya va SSSRni qoʻllab-quvvatlash (1941 y. iyundan) tarafdori, gitlerchilarga qarshi koalitsiyani tuzishda muhim hissa qoʻshgan. BMTni tuzishga va urushdan keyingi xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga katta ahamiyat bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1945-yilda vafot etganlar
Turkum:12-aprelda vafot etganlar
Turkum:Prezidentlar
Turkum:AQSh prezidentlari
Rukn

Rukn (arab. — asos, ustun) — 1) aruzda qisqa, choʻziq va oʻta choʻziq hijo (boʻgʻin)larning misralarda muayyan tartibda guruhlanib takrorlanishi. R.lar juzv(qism)lardan, juzvlar esa qisqalikchoʻziqlik sifatlariga ega boʻlgan hijolardan iborat boʻladi. R.lardan vaznlar hosil boʻladi. Muayyan sheʼr vaznini aniqlashda baytdagi hijolarning qisqa (V), choʻziq (—) yoki oʻta choʻziq (—V yoki ~) ekanligi tegishli belgilar bilan chizib koʻrsatiladi (qarang Aruz); 2) gazeta, jurnal va sh.k.da biror boʻlimning, umumlashtiruvchi mavzuning sarlavhasi; rubrika. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rukn (islom)

Rukn — islomda eng muhim sanalgan 5 ta vazifa. Unga kalimai shahodat, namoz, zakot, roʻza va haj ibodatlari kiradi. R. talablarini bajarish islomda har bir musulmon uchun farz hisoblanadi. Lekin baʼzi istisno holatlarda bu majburiyat zimmadan soqit boʻladi. Mas, boyligi shariat belgilagan maʼlum miqdor (nisob)ga yetmagan kishi zakot bermaydi yoki imkoni boʻlmagan musulmon uchun haj ibodatini amalga oshirish shart hisoblanmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bazi musilmon ulamolari dinning ruknlarini boshqacha usulda tavsiflaydi. Yani, Islom ruknlari: imon, islom va ehson. 

 
2. Jabroyil hadisi Muslim 8, Termizi 2738, Nesei 4960 Jabroyill idi; Abu Davud 4695, Buxoriy, Tafsir 6/144, Muslim 8, Nesei 4993, Ibn Moja 63, Cibril’in imanı tarifi. Nesei 4957, Buxoriy 1/202
Rukniddin Samarqandiy

Rukniddin Samarqandiy(arabcha: ركن الدين سمرقندي — Rukniddin Samarqandiy — Toʻliq ismi: Abu Homid Muhammad Amidiy (vafoti 1218-yil)) — faylasuf va diniy arbob.

 Hayoti 
Rukniddin Samarqandiy, Abu Homid Muhammad al-Amidiy (? — 1218.15.9, Buxoro) — faylasuf olim, diniy arbob. Bir necha vaqt Hindistonga ketib sulton Alouddin Mardon I (hukmronlik davri 1208— 1211) huzurida Bengaliyaning poytaxti Lahnati Gʻavrda qozilik qilgan. Umrining keyingi qismi Buxoroda oʻtgan. Rukniddin Samarqandiy dialektika sohasida bir qancha asarlar yozgan. Uning arab tilida yozilgan „Irshod fi ilm alxilof valjadal“ („Ixtilof va dialektika uchun qoʻllanma“), „annafois filjadal“ („Dialektika haqida nafis fikrlar“) asarlari Sharqda mashhur boʻlgan. Hoji Xalifaning yozishicha, Rukniddin Samarqandiy dialektika boʻyicha birinchi boʻlib asar yozgan olim hisoblanib, Sharqda uning kitoblariga koʻplab sharhlar bitilgan.Oʻrta asr sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosi ensiklopediyasi. — Samarqand. Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2016. — B. 584.

 Asarlari 
 „Irshod fi ilmi-l-xilof va-l-jadal“,
 „An-nafois fi-l-jadal“

 Adabiyot 
 Abdullayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1218-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Islom:Shaxslar
Rukniddin Gʻursanchti

Rukn ad-Din Gʻursanchti (1206 – 1222) – Xorazmshoh shahzodasi, Xorazmshoh Muhammadning oʻgʻli va Xorazmshoh Jaloliddinning ukasi.

 Biografiyasi 
Xorazmshoh Muhammadning ikkinchi toʻngʻich oʻgʻli, onasi Xorazmshohning sevimli xotinlaridan biri edi. Gursanjti bu taxallusni Gʻoʻr fath qilingan kuni tugʻilgani uchun olgan. 1217-yilda u otasidan Iroq yerlariga egalik qiladi. Otasi unga Iroq viloyatini boshqarishni topshirgan. Xorazmshoh Muhammad Gʻur viloyati bosib olinganligi sharafiga unga „Gʻursanchti“ nomini bergan. Nasaviyning taʼkidlashicha, u oʻgʻillarining tashqi koʻrinishidan eng jozibalisi, qoʻl yozuvi zoʻr boʻlgan va hali yoshligida Qurʼonni oʻz qoʻlida koʻchirgan. U saxiy, adolatli va yaxshi xulq-atvorga ega edi. U husnixat sohibi boʻlib, oʻsmirlik chogʻidayoq Qurʼoni karimni oʻz qoʻli bilan qayta koʻchirgan.

 Janglari 
Reyga tayinlanganidan keyin mahalliy amirlar unga qarshi isyon koʻtardilar. Otasi bilan birgalikda qoʻzgʻolonni bostirgandan soʻng, u fitnachilarni kechirdi va ularga yer uchastkalarini berib, tarafdorlari sonini koʻpaytirdiDjuveyni Istoriya zavoevatelya mira .

1220-yilda moʻgʻullar istilosi paytida u otasi bilan 30 minglik qoʻshin bilan Farrazin qalʼasida (Arok yaqinida) boʻlgan, otasi qochib, oʻgʻillari bilan Hamadonda yashiringan. Ruk-ad-Din magʻlubiyatga uchradi va Kirmonga qochib ketdi va u yerda 9 oy qolib, soliq yigʻib, yerlarni boshqargan.

1221-yilda Isfahonda Jamoliddin al-Farraziy oʻz yerlarini tortib olmoqchiligi va buning uchun qoʻshin yigʻayotgani haqida xabar oladi. Qoʻshin yigʻib, u shaharni egallab oldi va uni talon-taroj qilish uchun askarlarga berdi, bu esa qoʻzgʻolonga sabab boʻldi. Koʻp oʻtmay u Qarshibek boshchiligida dushmanga qarshi jang qilish uchun qoʻshin yubordi, ammo lashkarboshilardan biri oʻzgarib, dushman tomoniga oʻtib, qoʻshin orqaga chekindi.

Rukniddin Gʻursanchti oliyhimmat, adolatli boʻlgan. Moʻgʻullar istilosi davrida Subutoy bahodir va Jebe noʻyon qoʻshinlaridan qochayotgan otasiga yordam berish uchun 30 minglik qoʻshin bilan Farrozin qalʼasi yaqinida peshvoz chiqqan, soʻngra uni Qorun, Sarjahon qalʼalarigacha kuzatib borgan. Rukniddin Gʻursanchti Isfahon noibi Jamoliddin Muhammad ibn OyOba isyonini bostirish bilan band boʻlib turganida unga qarshi moʻgʻullar qoʻshini kelayotganidan xabar topgan. Rukniddin Gʻursanchti Ustunavand qalʼasiga oʻrnashib olgan. Moʻgʻullar qalʼani qamal qilib egallashgan.

Moʻgʻullarning yaqinlashayotganini bilib, u askarlari bilan 6 oy davomida oʻzini himoya qilgan Ustanavidni qamab qoʻydi. Qal’ani moʻgʻullar qoʻlga kiritgach, Rukn ad-Din va qolgan himoyachilar moʻgʻullar qarorgohiga keltirilib, tiz choʻkishdan bosh tortgani uchun oʻldirilganNasavi Jizneopisanie sultana Djalal-ad-dina Mankburni .

 Adabiyot 
 Shixabad-Din Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye Sultana Djalal adDina Mankburni, Baku, 1973; Anushtagin xorazmshohlar davlati (1097— 1131), T., 1998.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1222-yilda vafot etganlar
Turkum:Xorazmshohlar davlati
Turkum:Anushteginiylar
Rul

Rul (gollandcha — goyeg) — kema, uchish apparati va relssiz gʻildirakli mashinalarni boshqarish qurilmasi: 1) kema ruli — vertikal oʻq atrofida aylanadigan suyri plastina. Kemani kursda ushlab turish va suzib ketayotgan paytda burish uchun xizmat qiladi. Kemaning kuyrugʻiga (baʼzan, old qismiga) oʻrnatiladi. Suv osti kemalarida bunday vertikal R.dan tashqari kemaning tumshugʻi va quyrugʻida gorizontal R.lar ham boʻladi; 2) uchish apparati ruli — havo va gaz R.lariga boʻlinadi. Havo ruli — havoda aerodinamik kuch va aerodinamik moment hosil qilib, uchish apparatini boshqaradigan harakatlanuvchi sirt. Gaz ruli — gaz oqimi vujudga keltiradigan tortish kuchi yoʻnalishini oʻzgartiradigan qurilma. Uchish davomida havo ruli ish bermagan joylarda gaz ruli ishlatiladi. U gaz oqimining tortish kuchi yoʻnalishini oʻzgartiradigan plastinalardan iborat boʻlishi, hatto murakkab soplo apparatini tashkil etishi mumkin. Tik koʻtariladigan va qoʻnadigan samolyotlarda gaz ruli koʻtarilish va qoʻnish rejimlarida, raketa va kosmik kemalarda esa uchishning bosh uchastkalarida va havosiz boʻshliqda ishlatiladi; 3) relssiz gʻildirakli mashinalar (avtomobil, traktor va boshqalar) da rulli boshqaruv (yoʻnalishni oʻzgartirish mexanizmi)ning burish elementi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rum

Rum — qadimda ayrim Sharq mamlakatlarida Rimning, keyinchalik Rim imperiyasining keng tarqalgan nomi. Rim imperiyasining boʻlinishidan keyin (mil. 4-asr) Rum nomi faqat Vizantiyaga nisbatan ishlatilgan. Kichik Osiyo saljuqiylar tomonidan bosib olingan davrda Rum nomi bilan atalgan (shundan Saljuqiylar yoki Koʻniya sultonliginpng boshqa nomi — Rum sultonligi olingan). Usmonli turklar Vizantiyani bosib olgach, Bolqon yarim oraldagi viloyat shu nom bilan atala boshlagan (qarang Rumeliya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rumb

Rumb (ing. rhumb — aylanma harakat) — dunyo tomonlari (gʻarb, sharq, shimol va janub)ga nisbatan koʻrinma ufq nuqtalariga qaragan yoʻnalish yoki shunday 2 yoʻnalish orasidagi burchak. Navigatsiyaia kemalar, samolyotlar va boshqa yoʻlini yoki mayoq, burun va hokazoga tomon yoʻnalishni, meteorologiyada shamol yoʻnalishini, okeanografiyada dengiz oqimlari, toʻlqinlari va muzlarning suzib yurishi yoʻnalishini belgilash uchun ishlatiladi. Dengiz navigatsiyasida koʻrinma ufq aylanasi 32 R.ga (ikki R. orasidagi burchak 1G15’ga teng), meteorologiyada hamma ufq 16 R.ga boʻlinadi. Bundagi shimol, sharq, gʻarb va janub yoʻnalishiga mos kelgan R. bosh R.lar deyilib, lot. N, Ye, W, S harflar bilan belgilanadi. Geodezshda biror belgilangan yoʻnalishning geografik meridian bilan hosil qilgan va 0 dan 90° gacha boʻlgan burchagi ham R. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rumeliya

Rumeliya (turkcha Rumeli) — 14—15-asrlarda Usmonli turk imperiyasi tomonidan Bolqon yarim oroldagi bosib olingan yerlarning umumiy nomi. 16-asr oxiridan 19-asrgacha markazi Sofiya boʻlgan turk viloyati (Bolgariya, Serbiya, Gersegovina, Albaniya, Makedoniya, Epir va Fessaliyani ham oʻz tarkibiga olgan). Turkiyaning, Istanbuldan tashqari, Yevropa qismining hozirgi nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ruminiya akademiyasi

Ruminiya akademiyasi — Ruminiyaning oliy ilmiy muassasasi. 1948-yil Buharest shahrida tashkil topgan. Oʻtmishdoshi 1866-yilda tashkil etilgan Ruminiya akademiyasidir. Turli fan sohalari boʻyicha bir nechta boʻlimi, 100 ga yaqin aʼzosi, 20 dan ortiq ilmiy tadqiqot instituta va ilmiy markazi, kutubxonasi mavjud. Ilmiy jur.lar nashr etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ruminiya zilzilasi

Ruminiya zilzilasi, Vrancha zilzilasi — 1977-yil 4 martda Sharqiy Karpat togʻlarining Vrancha massivi (Ruminiyaning Vrancha uyezdi)da roʻy bergan. Epitsentrda zilzila kuchi 8 ball boʻlgan. Zilzila oʻchogʻi 100–110 km chuqurlikda joylashganligi uchun silkinishlar juda katta maydonga tarqalgan. Seysmik tebranishlar Yevropaning bir qancha mamlakatlariga, jumladan, Finlandiyaga qadar yetib bordi. Ruminiya poytaxti Buharest shahridagi turar joy binolari va boshqa inshootlar jiddiy zarar koʻrdi. Birgina Buharest shahrining oʻzida 1600 ga yaqin kishi harobalar ostida qolib halok boʻldi. Zilziladan Moldaviya, Ukraina, Rossiya Federatsiyasi shaharlari ham shikastlandi. Seysmik tebranish Yassi shahrida 7—8 ball, Kishinevda 7 ball, Odessada 6 ball, Vinnitsada 5 ball, Kiyev va Lvovda 4 ball, Moskvada 2—3 ball boʻldi. Seysmik toʻlqinlarning yer ustida tarqalishini oʻrganish natijasida Ruminiya zilzilasiga Vrancha togʻ massividagi yoriqlar boʻylab togʻ jinslarining keskin siljishi sabab boʻlgan deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ruminiyadagi zilzilalar
Leonid Rumshevich

Leonid Vladimirovich Rumshevich (1905-yil 13-may Sankt-Peterburg – 1953-yil 30-may Toshkent) – Sovet iqtisodiy, davlat va siyosiy arbobi.

 Hayoti 
Leonid Rumshevich 1905-yil 13-mayda Sankt-Peterburgda tugʻilgan.

1929-yildan boshlab iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy ishlarda faol boʻla boshlagan. 1929-1953-yillarda Leningradda ishchi, Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi instituti talabasi, SoyuzNIHI seleksiya stansiyasining „Paxtalikul“ seleksiya punkti boshligʻi, Fargʻona paxta-beda tajriba stansiyasi direktori oʻrinbosari, 108F, 137F, 147F, 152F, 153F, 159F gʻoʻza navlarini yaratuvchisi boʻlgan.

Yangi ertapishar paxta navini ishlab chiqish va qishloq xoʻjaligiga joriy etish uchun u 1949-yilda ajoyib ixtirolari va ishlab chiqarish usullarini tubdan takomillashtirish uchun shaxsiy Stalin mukofoti bilan taqdirlangan.

Leonid Rumshevich 1953-yil 30-mayda Toshkentda vafot etgan.

 
 Румшевич
 Энциклопедия хлопководства, Т. 2, стр. 201.

Turkum:Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Turkum:Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkum:Lenin ordeni sohiblari
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:1953-yilda vafot etganlar
Turkum:30-mayda vafot etganlar
Turkum:Sankt-Peterburgda tugʻilganlar
Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:13-mayda tugʻilganlar
Rung

Rung, runglar — turkiy xalqlarning qad. xitoy idagi nomi. Dastlab mil. av. 2ming yillikka oid da qayd etilgan. R. etnonimini yozish uchun qoʻllangan iyeroglif "odam", "jangchilar" kabi maʼnoni anglatgan. Mil.av. 15—8-asrlarga oid xitoy ida R. kuyrung (guyrung, kunrung yoki kun chiqar tomondagi P.), shurung (gʻarbiy R.) kabi qismlarga boʻlingan. Keyinchalik shimolidagi turklar rungdi yoki dirung (turk jangchilari) deb nomlana boshlangan.

Mil. av. 2-asrda yozilgan "Shiji" ("Tarixiy xotiralar") asarining Shiya xonlari (taxminan mil. av. 2197—1766-yil) tazkirasida gʻarbiy R.ning Kunlun, Shichji, Chusoʻv, Chjipi kabi 4 xonligi borligi koʻrsatilgan. Keyinchalik Dali, Yichu kabi gʻarbiy R. davlatlarining to 3-asrga qadar Gansu (Kengsu) oʻlkasida mavjud boʻlgani aytilgan. R. di, (turk jangchilari) atamasi mil. av. 4-asrdan isteʼmoldan chiqib "xu" atamasi ishlatilgan. Hunlar xoqonligi tashkil topgach, shimolida yashagan xular, yaʼni R.dilar "hun" ("shyunnu", "syunnu") deb nomlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rundi

Rundi (oʻzlarini barundi deb atashadi) — bantu xalqlari guruhiga mansub xalq; Burundining asosiy aholisi (4,5 mln. kishi), shuningdek, Kongo, Uganda va Ruandada ham yashaydi. Umumiy soni 8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dindorlarining bir qismi anʼanaviy eʼtiqodlarni saqlab qolgan, qolgani — xristianlar (asosan, katoliklar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Runik yozuv

thumb|Katta runalar
thumb|Kichik runalar
Runik yozuv — germanlarda 2—3-asrlardan to oʻrta asrlar oxirigacha qoʻllangan alifbo; lotin yozuvi tarqalishi munosabati bilan isteʼmoldan qolgan. Runik yozuv belgilari, yaʼni runalar, asosan, metallga, toshga va yogʻochga oʻyib yozilgan, shuning uchun ular oʻziga xos uchli, nayzasimon koʻrinishiga ega boʻlgan. Angliya, Islandiya va Grenlandiyada, Skandinaviyada, Shim. Yevropaning bir qancha hududlarida tarqalgan. Katta (umumgerman) runalari hamda kichik (skandinav) runalari oʻzaro farqlanadi. Katta Runik yozuvning tili biron-bir qad. german tiliga oʻxshamaydi, undagi bitiklar (150 ga yaqin), asosan, qurol va taqinchoklarga, shuningdek, toshlarga yozilgan. Kichik Runik yozuv esa qad, skandinav tillari yodgorliklari hisoblanadi, ularni, asosan, toshlardagi bir necha jumladan iborat xotira yozuvlari (yodnomalar) tashkil etadi. Katta runalar 24 ta, kichik runalar 16 ta boʻlgan.

Qad. turkiy yozuvlar, yaʼni urxunenisey yozuvlari ham fin va boshqa yevropalik olimlar tomonidan "Runik yozuv" deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Qadimgi turkiy yozuvi

 

Turkum:Yozuvlar
Rupiya

Rupiya — 1) Hindiston Respublikasi pul birligi. 16-asrdan boshlab muomalaga kiritilgan. 1 rupiya=100 paysa. Xalqaro ifodasi 1NRupiya Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 46,89 Rupiya (2003, may); 2) Pokiston Respublikasining pul birligi. 1948-yildan muomalaga kiritilgan. 1 rupiya=100 paysa. Xalqaro ifodasi PKRupiya; 3) Indoneziya pul birligi. 1950-yildan muomalaga kiritilgan. 1 rupiya = 100 sen. Xalqaro ifodasi IDRupiya RUPOR (gollandcha georeg — baqirmoq) — tovush toʻlqinlarini maʼlum yoʻnalishda kuchaytirib tarqatadigan hamda tovush toʻlqinini qabul qiladigan karnay. Yumaloq yoki toʻgʻri toʻrtburchak (konussimon) shakdda, uchi tomonga kengayib boradigan qilib yasaladi. Rupiya radiotexnikada, tovush kuchaytirgichlar va boshqalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rur koʻmir havzasi

Rur koʻmir havzasi, Quyi Reyn Vestfaliya koʻmir havzasi — Germaniyadagi Rur daryosi (Reyn daryosining oʻng irmogʻi) sohilida joylashgan koʻmir xavzasi. 13-asrdan maʼlum, 19-asrning oʻrtalaridan faol ravishdaoʻzlashtirilgan. Maydonitaxminan 6200 km². Koʻmir karbon davriga mansub 125 koʻmir qatlamlarini tashkil qilgan, ulardan 30—40 tasi sanoat ahamiyatiga ega (qalinligi 0,8 – 4 m). Koks boʻladigan koʻmirlari 65% ni tashkil etadi. Rur koʻmir havzasih.da koʻmir yer osti usulida qazib olinadi. Koʻmirning sifati yuqori: oʻrtacha kulliligi 3—8%, oltingugurt 0,5—1,5%, yonish issikligi 36,2 MJ/kg. Umumiy zaxiralari (2000 m chuqurlikkacha) taxminan 214 mlrd. t, sanoat zaxiralari (1500 m chuqurlikkacha) 20,3 mlrd. t miqdorida baholangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rus alifbosi

Rus alifbosi — ruscha nutqning tovush tarkibini ifodalovchi hamda milliy rus tilining yozma va bosma shaklini hosil qiluvchi belgiharflarning izchil qatori. Rus alifbosi asta-sekin qad. slavyan yozuvi kirillitsa (qarang Kirill yozuvi)p,j kelib chiqqan. 1918-yilda hozirgi koʻrinishga ega boʻlgan. 33 harfdan iborat: ularning 21 tasi undosh tovushlarni (b, p, v, f, d, t, z, s, j, sh, ch, s, sh, g, k, x, m, n, l, r), 10 ta harf unlilarni — a, e, o, i, i, u sof unlilarni va "y+unli" (ya, ye, yo, yu) birikmalarini ifodalaydi. Y harfi "boʻgʻin hosil qilmaydigan i" ni yoki j undoshini bildirsa, ʼ, — ayrish va yumshatish belgilari alohida tovushni biddirmaydi. Rus alifbosi sobiq SSSRdagi (va hozirgi Rossiya Federatsiyasidagi) koʻplab xalqlarning alifbolariga asos boʻlgan (Mas, 1940-yil may oyida kabul kilingan va hozirgacha amalda boʻlgan oʻzbek alifbosi Rus alifbosi asosida, unga muayyan oʻzgartishlar kiritish yoʻli bilan yaratilgan).

Dastlab (11-asr) qabul qilingan Rus alifbosi uzoq vaqt hozirgi koʻrinishidan harflar tarkibi va ularning nomlanishi bilan farqlanib turgan. Harflarning tarkibi esa koʻp asrlar mobaynida deyarli oʻzgarishsiz qolgan. Alifbo tarkibining dastlabki qonuniy oʻzgarishi Pyotr I ning (1708—10) va Fanlar akademiyasining (1735, 1738 va 1758) islohotlari bilan bogʻliq (bunda harflarning shakllari soddalashtirilib, bir necha eskirgan belgiharflar alifbodan chiqarilgan; ya, y singari harflar kiritilgan). Bunga qadar boʻlgan oʻzgarishlar haqida faqat rus tili yozma yodgorliklarini kuzatish orqaligina hukm chiqarish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rusa I

Rusa I — Urartu podshosi (mil. av. 730— 714). Sarduri II ning oʻgʻli. Ossuriya bilan boʻlgan urushda Urartu yengilgach, taxtga oʻtirgan. Davlatni mustahkamlagan, Sevan va Urmiya koʻllari atrofidagi yerlarni bosib olishi hisobiga uning hududini bir qadar kengaytirgan. Ossuriya va kimmeriylar bilan kurash olib borgan, ulardan yengilgan. P.I davrida Urartu zodagonlarining yirik qoʻzgʻolonlari sodir boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Fyodor Rusanov

Fyodor Nikolayevich Rusanov (1895.25.5, Chelyabinsk uyezdi — 1979, Toshkent) — botanik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), biologiya fanlari doktori (1944), professor (1955). Omsk qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1927). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi botanika bogʻi asoschisi va direktori (1943—76), 1976-yildan ilmiy konsultant. Ilmiy ishlari Ustyurt, Mangʻishloq, Muyunqum, Kizilkum, ChuIli vodiylarining florasi, oʻsimliklar qoplami va xom ashyosini oʻrganishga bagʻishlangan. Rusanov maʼlum iqlim sharoitida oʻsadigan oʻsimliklarni iklimi boshqacha joyda oʻstirish (introduksiya) va iklimlashtirish usullarini ishlab chiqqan. "Turkum kompleksi" va "Umumflora introduksiyasi" usuli shular jumlasidandir. Rusanov chatishtirish yoʻli bilan gibiskus, gokk, piramidasimon dub singari manzarali oʻsimlik navlarini yaratgan. Rusanov rahbarligida 14 jiddli "Oʻzbekiston dendrologiyasi", "Oʻzbekiston introduksiyasi" nomli 27 toʻplam chop etilgan.

 
 Gruntovoye svetovodstvo v Uzbekistane, T., 1948; Ozeleneniye v arxitekture gorodov Uzbekistana, T., 1951; Gibridnie gibiskusi, T., 1965; Teoriya i opit pereseleniya rasteniy v usloviyax Uzbekistana, T., 1974.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:Lenin ordeni sohiblari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Rusafiy

Rusafiy (arRusafiy), Maʼruf ibn Abd alGʻani (1875, Bagʻdod — 1945.16.4) — arab shoiri va adabiyotshunosi. Yangi arab sheʼriyatidagi "ijtimoiy maktab" asoschisi. Diniy maktabni tugatib (1899), Istanbul, Damashq, Quddusda arab adabiyotidan dare bergan. Ijodi 1910-yildan boshlangan. R.ning "Faqirlik va kasallik" (1915), "Yetim bayramda" (1928), "Yetimxona" (1932) sheʼrlari ijtimoiy-siyosiy mavzuda. "Urushga" (1911), "Tripolida" (1944) sheʼrlarida Tripoli xalqining italyan bosqinchilariga qarshi olib borgan kurashi aks etgan. "Biz va xalqaro ahvol" (1942), "AlJavohiriyga noma" (1944) dostonlarida vatanparvarlik motivlari ifodalangan. R. asarlari "Devoni arRusafiy" toʻplamiga jamlangan (1959). "Arab tili va adabiyotidan maʼruzalar" (1928), "Arab adabiyotidan maʼruzalar" (1932) kabi kitoblar muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rus-afgʻon mojarosi

Rus-afgʻon mojarosi (1885 y 18 mart), Pandi vohasi yoxud Toshkoʻprikdagi qurolli toʻqnashuv — amalda 19-asrning 80-yillarida rusafgʻon chegarasi oʻtkazilishi munosabati bilan Buyuk Britaniya va Rossiya oʻrtasida kelib chiqqan mojaro. 19-asrning 80-yillari boshida Buyuk Britaniya Afgʻoniston bilan 1878—80 yillardagi urush (qarang Ingliz—afgʻon urushlari) natijasida bu davlatning tashqi siyosati ustidan nazorat qilishni oʻz koʻliga olib oʻz taʼsir doirasini Shimoliy Afgʻonistonga tarqatish va Rossiyani Oʻrta Osiyoda kuchayib, mustahkam oʻrnashib olmasligi uchun har qanday yoʻl bn harakat qilgan. Shu maqsadda Afgʻonistonni Rossiyaga qarshi gijgijlagan. 1884-yil yozidg..chngliz zobitlari bosh boʻlgan afgʻonlar otryadi Turkmaniston hududiga kirib Pandi vohasini egallagan. Toshkoʻprik (Toshkepri) yonidagi qurolli toʻqnashuv natijasida afgʻon qoʻshinlari bu yerni tark etgan. 1885-yil 10 sentabrdagi bitimga koʻra, EronAfganistan chegarasidan to Amudaryogacha boʻlgan oraliqdagi Rossiya va Afgʻoniston chegarasi belgilandi. RossiyaAfgʻoniston chegarasi haqidagi rusingliz protokolini imzolanishi bilan (1887) hal boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ruse

Ruse — Bolgariyadagi shahar. Ruse okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 162,1 ming kishi (2001). Mamlakatning Dunay daryosi boʻyidagi yirik porti. Transport yoʻllari tuguni. Temir yoʻl va avtomobil yoʻli koʻprigi orqali Ruminiyaning Jurju shahri bilan bogʻlangan. Mashinasozlik (xususan, ogʻir, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, elektrotexnika), kemasozlik, priborsozlik, kimyo, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari mavjud. Mebel ishlab chiqariladi. Opera va drama teatrlari, tarix muzeyi, qishloq xoʻjaligi instituti bor. Shaharga 1-asrda rimliklar asos solgan. 6-asrgacha harbiy markaz boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bolgariya shaharlari
Vladimir Rusinov

Vladimir Alekseyevich Rusinov (1925.12.2, Rostov viloyati) — aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1985). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1950). 195061 va 1963-yildan Oʻzbekiston rus akademik drama teatrida. 1961—63 yillar Polsha teatrida ishlagan. R. keng diapazonli aktyor boʻlib, bu narsa unga komediyami, dramadami yoki fojiada rollarni ishonch bilan oʻynashiga keng yoʻl ochib berdi. Andrey ("Xayrli soatda"), Yakov, Alyosha, Aktyor ("Soʻnggilar", "Tubanliqsa"), Gerostrat ("Nomi oʻchsin"), shoh Fyodor ("Shoh Fyodor Ioannovich"), Gayev, Sorin ("Olchazor", "Chayka"), Qoʻziyev ("Shohi soʻzana"), Rikkardo ("Filumena Morturano"), Maxmud ("Katta sevgi"), Choʻpon, Mulladoʻst ("Maysaraning ishi"), Saidxon ("Qonli sarob"), Jadov ("Serdaromad joy"), Kontrolyor ("Oʻldir meni, jonginam!") kabi rollari ijodida alohida oʻrin tutadi. "Elyurt hurmati" ordeni (1998), "Shuhrat" medali (1995) bilan mukofotlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Russkiy oroli

Russkiy oroli — Shimoliy Muz okeani va Tinch okeandagi bir necha orolning nomi. Eng yiriklari: 1) Kara dengizidagi Nordensheld arxipelagida (uz. 38 km, eni 14 km gacha). Maydoni 309 km². 1935-yildan qutb stansiyasi bor. Tundra oʻsimliklari bilan krplangan; 2) Yapon dengizidagi Buyuk Petr qoʻltigʻida, Vladivostok shahridan janubida (uz. 18 km, eni 13 km gacha), keng bargli oʻrmonlar bilan krplangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jean-Jacques Rousseau

thumb

 (28-iyun 1712-yil, Jeneva — 2-iyul 1778-yil, Ermenonvil, Parij yaqinida) — fransuz faylasufi, maʼrifatparvari, yozuvchisi va bastakori. Fransuz sentimentayaizmining yirik vakili. Malay, xattot, murabbiy, musiqa oʻqituvchisi va boshqa ishlarda ishlagan. Parijda Denis Diderot rahbarligida tayyorlangan ensiklopediyaga musiqaga oid maqolalar yozgan. 1741-yilgacha Shveysariyada yashagan, keyin Parijga ketgan. 1762-yil „Emil, yaʼni Tarbiya toʻgʻrisida“ nomli pedagogik romani va „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ siyosiy risolasi chop etilgach, dindorlar tomonidan taqibga olingan Fransiyani tark etgan. 1770-yil u yana Parijga qaytib kelib notalarni koʻchirish bilan shugʻullangan. „Fanlar va sanʼatlar haqida mulohazalar“ (1750) asarida tengsizlik va zulmga asoslangan oʻz davridagi tamaddunni tanqid qilib, uning oʻrniga „tabiiy holat“ni qoʻygan. Uning gʻoyalari keyinchalik „Odamlar orasida tengsizlikning kelib chiqishi va asoslari haqida mulohaza“ (1755) asarida oʻz ifodasini topgan. „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ risolasida (1762) ideal jamiyat manzarasini tasvirlagan. ingliz parlamentarizmini qoralab, xalq suverenitetini, xalq hokimiyatini himoya qilgan. Pedagogik masalalariga bagʻishlangan „Emil, yaʼni Tarbiya haqida“ (1762) asarida sxolastik taʼlim va tarbiya usullarini tanqid qilgan, maktabning eng birinchi vazifasi haqiqiy inson va fuqaroni tarbiyalashdir deb uqtirgan. Bolalarda mustaqil fikrlash tarafdori boʻlgan. ning asarlari („Harbiy asirlar“, 1743; „Yuliya, yaʼni Yangi Eloiza“, 1761; „Iqror“, 1766—69; „Yolgʻiz xayolparastning sayri“, 1777—78 va boshqalar) Yevropa adabiyotida psixologizmning vujudga kelishiga sabab boʻlgan. Sheʼrlar, dostonlar, operalar („Kishloqlik jodugar“, 1752—53) yozgan, bir pardali lirik sahna asari „Pigmalion“ — melodramaning ilk namunasi hisoblanadi. gʻoyalari koʻpgina mamlakatlar ijtimoiy tafakkuriga va adabiyotiga taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1712-yilda tugʻilganlar
Turkum:1778-yilda vafot etganlar
Turkum:Faylasuflar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Kishilar
Shota Rustaveli

thumb|263x263px|Shota Rustaveli yodgorligi
Shota Rustaveli (12-asr) — gruzin shoiri. Yangi gruzin tili asoschisi. Biografiyasiga oid maʼlumotlar „Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon” dostoni (taxminan 1189-1212 yillari yozilgan) muqaddimasida uchraydi. Shoir Gruziyada Tamara (1184—1213) va uning eri David Soslani xukmronligi davrida davlat xazinachisi boʻlgan. „Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon” dostoni jahon adabiyoti durdonalaridan biri. Unda ijtimoiy, axloqiy masalalar adibning yuksak ideallari bilan qoʻshib talqin qilingan. Asarda qahramonlik, chin insoniy muhabbat, oliyhimmatlik, poklik ulugʻlangan, zulmkorlik qoralangan. Turli xalq vakillari — Avtandil (arab), Tariel (hind) obrazlari orqali xalqlar doʻstligi madh etilgan. Neston — Darijon misolida esa ayollarga xos ajoyib insoniy fazilatlar umumlashtirilgan. Asar qahramonlari baxt va adolat tantanasi uchun kurashuvchi kishilar boʻlib, ularda 12-asrda Gruziyada yashagan ilgʻor kishilarning eng yaxshi fazilatlari mujassamlashgan. Shoir qoʻrqoq va ikkiyuzlamachi shoxlarni qoralagan. Ammo insonparvar podsho boshchiligidagi yagona, birlashgan, kuchli davlat tuzilishini orzu qilgan.

Shota Rustaveli jahon adabiyotida birinchi boʻlib, savdogarlar hayotining real kartinasini chizgan va uni ideallashtirilgan saroy ritsarlari hayotiga qarama-qarshi qoʻygan. Shaxs erkinligi, fikr va tuygʻular erkinligi madh etilgan. Umumbashariy gʻoyalarni birinchi oʻringa qoʻyib, qahramonlar psixologiyasi, voqealar mohiyatini chuqur ocha bilgan. Qadimiy milliy madaniyatni, folklorning eng yaxshi anʼanalarini oʻzlashtirib, gruzin sheʼriyatini yuqori pogʻonaga koʻtargan. Shota Rustavelining poetik nutqi majoziyligi, hikmatlarga boyligi bilan ajralib turadi. Asari jahon xalqlari tillariga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan (Mirtemir, Shayxzoda hamkorlikda, 1959). Toshkentning markaziy koʻchalaridan biriga Shota Rustaveli nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Baramidze A., Shota Rustaveli, M, 1966.
 Inogʻomov R., Gruzin adabiyotining quyoshi, T., 1966.
 Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon, T., 1959.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Rustavi

Rustavi — Gruziyadagi shahar (1948-yildan). Kura daryosi boʻyida. Tbilisi shahridan 27 km jan.sharkda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 162 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). R.da qora va rangli metallurgiya korxonalari, "Azot" va "Ximvolokno" kimyo i.ch. birlashmalari, kransozlik, qurilish va yoʻl mashinalarini taʼmirlash, taʼmirlashmexanika, metall konstruksiyalar, sement, "Sentrolit" zdlari, uysozlik, temirbeton buyumlar, kurilish materiallari, yogʻochsozlik korxonalari, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi.

Bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, stadion, sport majmui mavjud. R. yonida Tbilisi issiqlik elektr st-yasi bor. Shahar metallurgiya zdi qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Shaharning Kura daryosi chap sohilidagi shemila 13-asrda moʻgʻullar tomonidan vayronaga aylantirilgan qad. shaharning qoldiqlari aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rustam

Rustam — Oʻrta Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotidagi anʼanaviy obraz; mardlik, pahlavonlik haqidagi mifologik tushuncha va epik idealning ramziy ifodasi. Bu obraz fors afsonalari va "Shohnoma"da Eron himoyachisi sifatida naql etilsa, turkiy xalqlar eposi va afsonalarida Afrosiyobning bobosi — Turning avlod — ajdodidan deb taʼriflanadi va u Turonni chet el bosqinchilaridan himoya qiladi. Rustam obrazida toʻgʻrilik, mehribonlik, adolatparvarlik hamda soddadillik kabi axloq meʼyorlari mujassamlashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Adabiy qahramonlar
Turkum:Mifologiya
Turkum:Mifologik qahramonlar
Rustam mehtar Yusufalizoda

Rustam mehtar Yusufalizoda (1860-yil — Andijon — 1933-yil) — sozanda (surnay), mehtar.

 Biografiyasi 

Rustam mehtar Yusufalizoda 1860-yilda Andijonda dunyoga kelgan. Soz chalishni otasi Yusufali mehtardan va buxorolik Hojimat mehtardan oʻrgangan. Yoshligidan nogʻora, karnay va dutorda mashq qilgan boʻlsada, asosan, surnayda mohir ijrochi boʻlgan.

Rustam mehtar Yusufalizoda surnayda „Haqqoniy“, „Larzongul“, Koʻcha bogʻi", „Charx“, „Surnay navosi“ singari kuylar hamda oʻnlab maqom yoʻllarini ijro etgan. Uni „Rustam soz“ deb ham chaqirishgan. Rustam mehtar oʻgʻli Odilbek Rustamov 1895-yili Andijon shahrida tugʻilgan. Odilbek surnaychi (mehtar) boʻlgan.

Repertuaridan „Haqqoniy“, „Voy, joney“, „Layzongul“, „Koʻcha bogʻi“, „Charx“ kabi kuylar hamda oʻnlab maqom yoʻllari oʻrin olgan.

Andijon nogʻoraxonasining mehtari ham boʻlgan. Rustam mehtar Yusufalizoda ijrochilik anʼanalarini uning shogirdlari — Ashurali mehtar va oʻgʻli O. Rustamov davom ettirishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Alibek Rustamov

Alibek Rustamov, Alibek Rustamiy (1931-yil 15-may, Yangiyoʻl shahri, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston SSR — 2013-yil 5-oktyabr, Toshkent, Oʻzbekiston Respublikasi) — oʻzbekistonlik olim, manbashunos, tilshunos, filologiya fanlari doktori (1968), professor (1968). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995).
 Biografiyasi 
Alibek Rustamov 1931-yil 15-may Yangiyoʻl shahrida tugʻilgan. 1955-yilda Oʻrta Osiyo universiteti sharq fakultetining eron-afgʻon boʻlimini tugatgan. 1956—1957-yillarda shu universitetning tilshunoslik kafedrasida laborant, 1957—1959-yillarda aspirant, 1960-yilda oʻqituvchi, 1959—1961-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti katta ilmiy xodimi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti katta ilmiy xodimi (1960-61), 1961—1965-yillarda Toshkent davlat universiteti sharq fakulteti dotsenti, 1965—1990-yillarda respublika rus tili va adabiyoti pedagogika instituti umumiy tilshunoslik kafedrasining mudiri, 1991—1999-yillarda Toshkent sharqshunoslik instituti turkiyshunoslik kafedrasining mudiri, 2000—2013-yillarda kafedra professori lavozimida faoliyat yuritgan. 2013-yil 5-oktyabr Toshkentda 82 yoshda vafot etgan. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

 Ilmiy faoliyati 
150 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi. Alibek Rustamov asarlari turkiyshunoslik hamda umumiy tilshunoslikning amaliy va nazariy masalalariga, qadimgi turkiy (oʻzbek) tili va yozuvi, Navoiy asarlari tilini oʻrganishga, uslub va uslubshunoslik, aruz sheʼr tizimi, mumtoz adabiyot terminlari tadqiqiga bagʻishlangan, olim, shuningdek, ilmiy va badiiy tarjima bilan shugʻullangan. Atoulloh Husayniyning „Badoye us-sanoye“ asarini forschadan oʻzbekchaga, Alisher Navoiyning „Mahbub ul-qulub“ asarini ruschaga tarjima qilgan. 1981-yilda „Oʻzbek tilining izohli lugʻati“ni tuzishda qatnashgan. Olim tomonidan „Mahmud Zamaxshariy“ (1971), „Aruz haqida suhbatlar“ (1972), „Qofiya nima?“ (1975), „Navoiyning badiiy mahorati“ (1979), „Navoiy tilining grammatik xususiyatlari“ (1984), „Soʻz xususida soʻz“ (1987), „Hazrati Navoyiyning maʼnaviy olami“ (2014) kitoblari chop etilgan. Alisher Navoiyning merosini chuqur oʻrganish, uning ijodidagi yuksak gumanistik gʻoyalarni keng targʻib qilishda Alibek Rustamov alohida hissa qoʻshgan. Olim „Yosh kuch“ jurnalida „Navoiyxonlik“ (1987—1988) rubrikasi, „Gulxan“ jurnalida „Ali bobo oʻgitlari“ (1987—1988) rubrikasi va Oʻzbekiston televideniyesida „Navoiyxonlik“ rubrikasida turkum suhbatlar olib borgan. Shuningdekm ukalari Botirbek, Karimbek, Saidbek Hasanovlar bilan hamkorlikda „Alisher Navoiy. Arbaʼin“ (1991), „Husayn Boyqaro“ (1991), „Alisher Navoiy. Siroju-l-muslimiyn“ (1993), „Fitrat. Oʻzbek klassik musiqasi va uning tarixi“ (1993), „Nuri Muhammadiy va Nurnoma“ (1996) risolalarni tayyorlashgan.

 Mukofotlari 
1998-yilda „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan. Vafotidan keyin, 2025-yilda „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Boboqul Rustamov

Boboqul Rustamov (1928.20.10— Samarqand — 2004.10.3) — terapevt va parazitolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsattan vrach (1968), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1968). SamTIni tugatgan (1948). Shu institut gospital terapiya kafedrasida ordinator (1948—51), assistent (1951—55), dotsent (1957—68), ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1964—66), tibbiyot parazitologiyasi ilmiy tadqiqot instituti direktori (1966—75), SamTI gospital terapiya kafedrasi mudiri (1977—95), 1995-yildan professor Ilmiy ishlari gastroenterologiya va parazitologiyaning dolzarb masalalariga bagʻishlangan. Gipertoniya kasalligida meʼda va meʼda osti bezining funksional oʻzgarishlarini tadqiq qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Odilbek Rustamov

Odilbek Rustamov (1895 — Andijon — 1968) — sozanda (surnay, nogʻora), mehtar, Rustam mehtar Yusufalizodaning oʻgʻli. 1927—60 yillarda (turli vaqtlarda) Andijon teatrida ishlab, yosh xonanda, sozanda, raqqos(a)larga taʼlim bergan. Buzruk, Segoh, Dugoh, Iroq maqomlarining surnay yoʻllarini, shuningdek, "Adoiy", "Miskin", "Gul oʻyin" kabi ommabop raqs kuylarini mahorat bilan ijro etgan. Oʻzbekiston radio qoʻmitasi (1956) va Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida (1963) Rustamov ijrosida 70 dan ortiq kuy yozib olingan."Rustamov Odilbek" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Toshtemir Rustamov

Toshtemir Rustamov (1906, Chimkent viloyati, Qorabuloq qishlogʻi — 1943.18.8, Smolensk obl. Dorogobuj rni, Aleksino qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, oddiy askar. 1942-yildan frontda. 1083-oʻqchi polki (Gʻarbiy front 5-armiyaning 312-oʻqchi diviziyasi)ning oʻqchisi. Rustamov 1943-yil 18 avgustda Smolensk obl.ning Dorogobuj rnidagi Borisovka qishlogʻi uchun boʻlgan jangda oʻz tanasi bilan dushman dzoti ambrazurasini berkitgan. 1944-yil 3 iyunda (oʻlimidan soʻng) Kaxramon unvoni berilgan. Toshkent shahri va Sayram tumanidagi maktablardan biriga Rustamov nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:18-avgustda vafot etganlar
Husni Rustamov

Husni Rustamovich Rustamov (1910.21.3, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1967). Kime fanlari doktori (1954), professor (1955). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1932). Urush qatnashchisi (1941—45). Toshkent Politexnika instituti fizik-kimyo kafedrasi mudiri(1945 — 86), profkonsultant (1987-yildan). Asosiy ilmiy ishlari kislotaasos katalitik reaksiyalarining kinetikasi va mexanizmi hamda adsorbsiya jarayonlarini oʻrganishga oid. R. metallarni ekstraksiya va choʻktirish yoʻli bilan ajratish jarayoni muvozanati, kinetikasi va mexanizmini tekshirish natijasida kobalt, nikel va volframni turli qoʻshimchalardan tozalash va ularni bir-biridan ajratish texnologiyalarini ishlab chiqdi. Maktab va oliy oʻquv yurtlari uchun kimyodan darslik va qoʻllanmalar muallifi.

 
 Umumiy ximiya darslik, 2nashr, T., 1969; D.I.Mendeleyevning davriy qonuni va elementlar davriy sistemasi, T., 1969; Fizik kimyo darslik, T., 2000; Texnologik jarayonlarning fizik-kimyoviy asoslari darslik, T., 2001; Fizik kimyodan masalalar va misollar toʻplami. T., 2003.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Kimyogarlar
Abera Rustamova

Abera Ruziyevna Rustamova (1953.12.8, Romitan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Kogon tumanidagi 1maktabda matematika oʻqituvchisi. Darsda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Rustamxon

Rustamxon — oʻzbek qahramonlik romantik dostonlari turkumiga mansub asar. taxminan 15—16-asrlarda yaratilgan. Maʼlum gʻoya va voqelikka asoslangan epik syujet negizida yaratilgan 5 ta doston („Murodxon“, „Rustamxon“, „Sultonxon“, „Oftob pari“, „Rustamning yaralanishi“) dan iborat. Ular bosh qahramon Rustamxon va uning qarindoshlari (onasi Huroyim, xotini Oftoboy, otasi Sultonxon, bobosi Murodxon), yurti (Oqtosh) atrofida birlashgan. Rustamxon dostonlarida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surilgan, mardlik, chin sevgi, adolat ulugʻlangan. Rustamxon turkumi dostonlaridan „Murodxon“ (1928) va „Rustamxon“ (1937) Fozil Yoʻldosh oʻgʻliga yozib olinib, nashr etilgan (1965). Rustamxonning Mallaboy Hoshimov, Melash Ermatov, Olim Haqqulov kabi dostonchilardan yozib olingan variantlari ham bor. Ular Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutining folklor arxivida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Obidova M., „Rustam“ turkumidagi dostonlar, Toshkent, 1982.

Turkum:Oʻzbekiston adabiyoti
Rustika

Rustika (lot. rusticus — oddiy, dagʻal) — meʼmorchilikda devor turi. Binoni boʻrtmali qilib terish yoki toʻgʻri burchakli dagʻal taroshlanmagan tosh (kvadra)lar bilan qoplash. Binoni hashamatli va mahobatli qilib koʻrsatadi. R.ning mahalliy namunalari Ismoil Somoniy maqbarasi, Mir Sayd Bahrom maqbarasi, Sayfiddin Boharziy maqbarasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklarda saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rustoq

Rustoq (fors. — qishloq) — Oʻrta Osiyo, Eron va qisman arab mamlakatlarida qoʻllangan tarixiygeografik tushuncha. Qishloq, shahar, ovul, bozor, oʻzlashtirilgan oʻlka, oʻtroq aholi yashaydigan joy, ekin maydoni, obodonlashtirilgan shahar kabi maʼnolarga ega. Oʻrta Osiyo va Eron moʻgʻullar tomonidan istilo etilgach, Rustoq oʻrniga «tuman» atamasi qoʻllanila boshlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Maʼmuriy birliklar