Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Joʻrayevlar

Joʻrayevlar – samarqandlik aka-uka toshtarosh ustalar: 1) Jalil Joʻrayev (1892—1977) toshtaroshlikni togʻasi Abdurayim Obidovdan oʻrgangan. Oʻrta Osiyo davlat universiteti (ishchilar fakulteti)da taʼlim olgan (1923—25). Samarqanddagi „Marmar“ (1927—35), „Gornyak“ (1936—43) artellarida ishlagan; 2) Bolta Jurayev (1893-1973) meʼmorlikni otasi usta Joʻradan oʻrgangan. „Marmar“ (1929—35), „Gornyak“ (1937—43) artellarida ishlagan. J. Samarqand, Toshkentda koʻpgina bi-nolarni bezashda qatnashgan: Toshkent temir yoʻl vokzalining eski binosi, Toshkent kuranti, Oʻzbekiston FA Prezidiumi binosi, hozirgi „Bahor“ konsert zali; Navoiy teatri binosining marmar zinalari bezagi uchun Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1948). Asarlaridan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.
Joʻrauzum

Joʻrauzum — kechpishar xoʻraki uzum navi. Hoz. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Nimrang va Pushti Toifi navlarini chatishtirib chiqa-rilgan (A.M. Negrul va M.S. Juravel). Tupi kuchli oʻsadi. Guli qoʻsh jinsli. Bargi oʻrtacha, besh boʻlakli, arra tish-li, barg bandi uzun. Uzum boshi katta (oʻrtacha vazni 500—550 g), sershingil, gʻujumlari yirik, tuxumsimon, och yashil. Poʻsti qattiq, yupqa, seret, sersuv, mazasi yoqimli. Sent.ning oxirida pishadi. Tarkibida 22—23% qand, 6,5—7,5 mg% kislota bor. Gektaridan 400—500 s gacha hosil beradi. Toshkent, Samarqand viloyatlarida ekiladi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, vinolar tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uzum navlari
Joʻraqand

Joʻraqand — qovunning oʻrtapishar navi. Xalq seleksiyasida yaratilgan. Shakli choʻziq, ellipssimon yoki tuxumsimon. Poʻsti silliq, bir oz gʻadir-budur, uz. 18— 23 sm, ogʻirligi 2—3 kg . Yoppasiga toʻr bilan qoplangan, toʻrlari yirik, dagʻalroq. Eti qalin (4—4,5 sm), oq, baʼzan och yashil, muloyim, sal karsillaydi, shirin. Tarkibida 12,1% quruq modda, 9,5% qand, shu jumladan 7,2% saharoza bor. Urugʻi Joʻraqand qovun navi. oʻrtacha, sargʻish. Urugʻidan unib chiqqandan soʻng birinchi xrsili 78—90 kunda pishadi. Oqpalak kasalligiga chidamliroq. Hosildorligi 20—28 t/ga. Asosan Toshkent, Fargʻona viloyatlarida ekiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Qovun navlari
Umarqul Joʻraqulov

Umarqul Joʻraqulov (1894 — Samarkand — 1973.22.3) — kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1953). Otasi usta Joʻraqul Qobulovdan hunar oʻrgangan. Sopol idishlar, badiiy buyumlar tayyorlash bilan shugʻullangan. Samarqand hunarmandchilik sanoat texnikumida dars bergan (1930—32). Boʻrtma naqshlari boʻyab bezatilgan lagan, tovoq, kosa kabi idishlar (oʻrdak, lagan, shokosa, koʻza va b.), oʻyinchoq (xushtak)lar ishlab, kulollikning Samarqandgagina xos uslubi (kulollik maktabi)ni yaratgan. J. ishlagan badiiy buyumlar respublika va chet mam-lakatlar muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/SSRM19381954/1970/11.pdf

Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Joʻrnavozlik

thumb|Barokko davri kompozitori Antonio Vivaldining musiqasiga joʻrnavozlik qilayotgan gitarachi (2008-yil)
Joʻrnavozlik, joʻrovozlik, akkompanement ( — joʻr boʻlish) — 1) musiqa ijrochiligida yakkaxon xonanda, sozanda, raqqosa yoki ijrochilar guruhiga bir yoki bir necha musiqa cholgʻular (ansambl, orkestr)ning joʻr boʻlishi.

Oʻzbekistonda qadimdan rivojlanib kelgan. Ayritom, Afrosiyob, Varaxsha va boshqa joylardan topilgan yodgorliklarda hamda ulardan keyingi davrlarga oid miniatyuralarda yakkaxon va guruh-guruh sozandalar, raqqosalar tasvirlangan. Qadimdan, mas, „Katta oʻyin“ turkumidagi raqslar nogʻora (yoki doyra), Shashmaqomning nasr (ashula) yoʻllari tanbur joʻrligida ijro etilgan. Oʻzbek anʼanaviy ijrochiligida tor, dutor, tanbur, rubob kabi yakka (yoki doira bilan birgalikdagi) sozlar va cholgʻu ansambli joʻrligidan foydalaniladi;

2) Garmoniya, gomofoniya kabi koʻp ovozli musiqa uslublarida yetakchi, ohangdor ovozga boshqa, koʻmakdosh ovoz (akkord)larning joʻr boʻlishi. 

 

 

Turkum:Musiqiy atamalar
Joʻrchi

Joʻrchi, kal jurchi (Neophron percnopterus) — qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush. Boʻyi 60—70 sm, vazni 2,5 kg gacha. Janubiy Yevropa, Afrika, Hindiston va Osiyoning gʻarbiy qismida yashaydi. Oʻzbekistonda togʻ etaklari va Qarshi choʻlida uchraydi. Tuxum qoʻyish davrida togʻ, qir va jarliklarda, boshqa davrda esa ochiq tekisliklarda, shahar va qishloqlarda yashaydi. Qoya va jarlikka in quradi. Aprel—mayda 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 40 kungacha bosib yotadi. Joʻjalari iyul—avgustda uchirma boʻladi. Jo‘rchi asosan, oʻlimtiklar va har xil tashlandiqlar bilan oziqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qushlar
Joʻsha

Joʻsha — qizil gil (kesak). Kulolchilikda rang tayyorlashda muhim xom ashyo hisoblanadi. Sopol idishlarga qizil rang yoki naqsh berishda qoʻllanadi. Buning uchun buyum suvda suyultirilgan J.ga chayib olinadi yoki suyuklik bilan unga naqsh beriladi. J. Oʻzbekistonning ayrim joylari (mas, Andijon va Margʻilon) da roʻsha ham deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joʻyak

Joʻyak — tuproqning mexanik tarkibi, ekin turi va ekish usuliga koʻra kuzda yoki baxrrda yer yetilganda olinadigan ekish arigʻi; ikki pushta oʻrtasidagi ariq. Koʻproq kartoshka va poliz ekinlari J. olib ekiladi. J.ning "ilon izi","dandana", toʻgʻri (egat) xillari bor. J.ning egat xili keng tarqalgan. "Ilon izi" ("aylanma") shaklida olingan J. ning kengligi 80— 90 sm, chuq. 40—50 sm, pushtasi (ikki arigʻi oʻrtasi) poliz ekinlari uchun 1,5—2,5 m, boshqa ekinlar uchun 60— 80 sm kenglikda olinadi. Uning bir burilishi bilan ikkinchi burilishi oʻrtasidagi oraliq yer nishabiga qarab 4^7 m. J.ga quyilgan suv oyoklagach, etagidan boshlab, J. suv bilan (2/3 qismgacha) toʻlishiga qarab, quloq bogʻlab chiqiladi (har 1—2 ariqning suv bilan toʻlgan joyi tuproq tortib bekitiladi). J.ning nam chiqqan yeriga urugʻ ekiladi. Ekin butun oʻsuv davrida J.dan sugʻorib turiladi. J.ning burilgan joyiga chim bosib, suvni oqova qilib quyish ham mumkin. J.ning "dandana" usulida J. barmoq shaklida olinadi, uzunasiga tortilgan oʻq ariqdagi suv boshi berk (barmoq) ariklarga toʻldirib qoʻyiladi. J.ning "ilon izi" va "dandana" asosan ketmon bilan ochiladi (mexanizatsiyadan foydalanib boʻlmaydi). Egat — 100–150 m va undan ortiq uzunlikda bir-biriga parallel olingan J.lardir. Paxtachilikda markyor tashlab 120 yoki 180 sm kenglikda va 25—30 sm chuqurlikda olinadi. Ekin J.ning ikki tomoniga yoki ikki qirgʻogʻiga ekiladi. Gullash faza-sida ekilgan qatorlar oʻrtasidan egat ochilganda 90 yoki 60 sm li qator oraligʻi hosil boʻladi, ekin pushta oʻrtasida qoladi. Tekis dalaga nisbatan J.dagi tuproqning havo-issiklik va suv rejimi qulay boʻladi. J.da urugʻ tushgan atrof va undan pastroqda tuproq harorati boshqa joylarga Karaganda 0,9—3,0° koʻproq isiydi.

Abdurahim Ermatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joʻyak qumlar

Joʻyak qumlar — bir-biriga parallel joylashgan kambar qator-qator qum doʻnglari. J. q. koʻp esadigan shamollar yoʻnalishiga moye joylashgan boʻladi. Uzunligi bir necha km ga yetadi, bal. 1 m dan 70 m gacha boʻladi. Joʻyaklar oraligʻidagi pastlikning kengligi 2—4 km ga teng . Oʻrta Osiyo choʻllarida chala mustahkamlangan va oʻsimliklar qoplagan J. q. koʻp tarqalgan. J. q. Avstraliya va Afrikada ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joʻyaklab ekish

Joʻyaklab ekish — qishloq xoʻjaligi ekinlarini joʻyakning ikki tomoniga yoki ikki qirgʻogʻiga ekish. Poliz ekinlari, tomorqa xoʻjaliklarida pomidor, kartoshka, makkajoʻxori yetishtirishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jhangar madaniyati

Jhangar madaniyati - Sind (Pokiston)ning aholi yashaydigan bir qancha turar joylaridan topilgan soʻnggi Harappa (taxminan mil. av. 12—11-asr lar) arxeologik madaniyati. Birinchi marta 20-asrning 20-y.larida Sind viloyatining Jhangar aholi turar jo-yidan topilgan. Asosiy yodgorligi Chan-xudaro boʻlib, Jhukar madaniyatinint birinchi qatlami hisoblanadi. Asosan, loydan yasalgan koʻzachalar, turli idishlardan iborat. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, J. m.ni yaratuvchilarning kichikroq guruhi Chanxudaroni jhukarliklar tashlab ketgandan soʻng , maʼlum vaqtgacha ishgʻol kilganlar. J. m.dan topilgan yodgorliklar Shim. Balujiston va Eronning jez davrida yashagan kabilalari bilan yaqinligini koʻrsatadi. Bu yaqinlik beluj va eron qabilalarining Hind daryosi vodiysiga koʻchib kelib, uzoq vaqt birga yashaganliklari samarasidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Jhangmaghiyona

Jhangmaghiyona, Jang Mahiyona — Pokistondagi shahar. Panjob viloyatida, Chinob daryosiga yaqin yerda joylashgan. Aholisi 292,2 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Kiyim tikiladi, metall va teridan turli buyumlar ishlab chikariladi. Oziq-ovqat, koʻn, sovungarlik korxonalari bor. Qoʻlda gazlama toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jhukar madaniyati

Jhukar madaniyati - jez davri madaniyati (mil. av. 2-ming yillik oʻrtalari). 1928 yilda hind arxeologi N. Mad-jumdar Jhukar aholi turar joyi (Pokistonning Sind viloyati)dan topgan. J. m.ning asosiy yodgorliklari — Jhukar, Lohumjodaro va Chanxudaro (2 qatlam). J. m. uylari pishiq gʻishtdan, oʻchoqlar qurilganligi bilan oʻziga xos. Sopol idishlaridagi geometrik va oʻsimliksimon naqshlar sargʻish fonda qora va qizil boʻyoq bilan chizilgan. Jez buyumlaridan keng foydalanilgan (bolta, bandak, tamgʻa va hokazo). Tamgʻamuhrlar sopol, toshdan tayyorlangan, turli geometrik shakllar, baʼzan hayvonlarning rasmlari bilan bezatilgan. J. m.ning tamgʻa-muhrlari Harappa tamgʻamuhrlaridan yozuvi yoʻqligi bilan farq qiladi. J. m. koʻp jihatdan Balujiston, Shim. Eron va Oʻrta Osiyo madaniyatiga oʻxshab ketadi.

Ad..Masson V. M., Drevnezemledelcheskaya kultura Margiani, M., L., 1959.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
З (kirill)

З — oʻzbek-kirill alifbosining toʻqqizinchi harfi. Til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli undosh tovush. Soʻzning boshi (zar, zarur), oʻrtasi (oziq, chiziq), oxirida (kuz, tuz) kela oladi. Soʻz oxirida jarangsizlanib "s" tovushiga tomon bir oz oʻzgaradi (siz — sis, koʻrasiz — koʻrasis), bu hol imloda aks etmaydi. Tub oʻzbekcha soʻzlarda soʻz boshida deyarli qoʻllanmaydi. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Z harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Zaane echki zoti

Zaane echki zoti - suti uchun boqiladigan zot. 19-asr oʻrtalarida Shveysariyaning Zane (Saane) daryosi vodiysida chiqarilgan. Echkilari yirik, gavda tuzilishi mustahkam, aksariyatining yelini katta, soʻrgʻichlari yaxshi shakllangan. Terisi yupqa, asosan, oq rangda. Takasining yagʻrin bal. 75—80 sm, vazni 70—80 sm, echkilari 50—60 kg , dumgʻazasi tor, juni kalta, qiltiqlari ingichka. Echkilari bir yilda oʻrtacha 600—700 kg sut beradi (rekord sut mahsulotdorligi 2235 l), sutining yogʻliligi 3,5—4,5%. Har yuz bosh echkidan 180—200 uloq olish mumkin. Bu zot Fapbiy va Markaziy Yevropada keng tarqalgan. Yevropa, Osiyo, Amerikadagi koʻpgina mamlakatlarda sut yoʻnalishidagi echkichilikni rivojlantirishga katta taʼsir koʻrsatdi. 20-asr boshlarida Rossiyaga keltirilgan, undan qisman Oʻzbekistonda tarqalgan (shaxsiy xoʻjaliklarda boqiladi). Mahalliy jaydari rus echki zotlarining sut mahsuldorligini yaxshilashda foydalanilgan. Duragaylari bir yilda 500—1000 kg sut beradi. Rossiyaning markaziy va shim.-gʻarbiy viloyatlarida koʻp boqiladi.

Bozorboy Suvonqulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zabaykalye

Zabaykalye — Baykal koʻlidan sharkda joylashgan togʻli hudud. Shim. dan janubga 1000 km ga choʻzilgan. Aksari oʻrtacha balandlikdagi (1200–1300 m) togʻlar oʻlkasi; shim. va gʻarbda baland togʻlar (3000 m gacha) bilan oʻralgan. Z.ning 2/3 qismi granitlardan tuzilgan. Oltin, titan, temir, rux, qoʻngʻir koʻmir va toshkoʻmir konlari bor. Z.ning shim.gʻarbiy qismida Baykal boʻyi baland tizmalari (Hamar-Daban, Barguzin, Jida, bal. 2500–3000 m gacha) va 3. togʻlari hamda katta soyliklar joylashgan. Bu qismida 9—10 balli, sharkroqdagi oʻrtacha, past togʻlarda va yassi tekisliklarda 6—7 balli zilzila boʻlib turadi. Iklimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —20° (—35° gacha), iyulniki soyliklarda 15°, togʻlarda 7—10°. Yiliga oʻrtacha 250 mm dan 1000 mm gacha yogʻin tushadi. Yirik daryolari: Vitim, Olyokma, Selenga, Shilka, Argun. Koʻllari: Baykal, Torey, Baunt, Yeravnoye, Gusinoye.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zabarjad

Zabarjad — mineral, zargarlik toshi, olivining arabcha nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Javohirlar
Zabje

Zabje — Polshaning jan.dagi shahar. Aholisi 200,1, ming kishi (1999). Yuqori Sileziya aglomeratsiyasi tarkibida. 3. yonidan koʻmir qazib olinadi, koks ishlab chiqariladi. Metallsozlik va ogʻir mashinasozlik (kon uskunalari, poʻlat konstruksiyalar, koʻtarma kranlar), kimyo, koks kimyosi, radioelektronika, oziq-ovqat, oyna sanoati korxonalari mavjud. Teatr, tibbiyot akademiyasi, muzey bor. Shaharga 13-asrda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaboy

Zaboy (rus.) — foydali qazilma boyliklari va qoplovchi jinslar qazib olinadigan ish joyi; kon inshootlari (shurf, shtolnya va burgi kovagi)ning eng pastki yuzasi, mas, burgʻi kovagining tubi. Kon ishlari natijasida 3. surilishi mumkin. Ishlar olib borilayotgan 3. ishlab turgan va, aksincha, ishlar toʻxtatilgan 3. ishlamayotgan 3. deyiladi. Shaxta va konlarda 3. gorizontal (yotiq), vertikal (tik) va qiya, ochiq konlarda 3. yonlama va frontal (old tarafda) boʻladi. Z.ning maydoni foydalanish maqsadiga qarab 5 sm2 dan bir necha 100 m2 gacha boradi. Z.dagi ishlar tayyorlash va tozalash ishlariga boʻlinadi. Tayyorl ash ishlarida hamma kon inshootlari foydali qazilmalarni qazib olish uchun maʼlum tizim asosida tayyorlanadi. Tayyorlash ishlari foydali kazilmalarning joylashish qonuniyatlari, qalinligi va b. fizik xossalarini aniqlashga yordam beradi. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun oʻtka-ziladigan barcha ishlar yigindisi tozalash ishlariga kiradi; 2) quduklar burgilashda burgilash asboblari bilan kovlab borishda quduqning oʻyiladigan yon sirti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaboni gov

Zaboni gov (fors.-toj. — hoʻkiz tili) — tandir nonining qad. dan biri. Uni Samarqand novvoylari temuriylar davrida kashf etishgan. Inqilobga qadar ham bunday non Samarqand bozorida sotilib turgan. Z.g . hamiri shirmoy non hamiri kabi qorilgan, odatdagicha yumaloq emas, balki qayiqsimon-oval shaklida yasalib, oʻrtasi nafis — 1 sm, chekka hoshiyalari 2—3 sm qalinlikda boʻlgan. Oʻrtasiga chakich urilgan, chekkalari pichoq bilan tilinib, naqsh berilgan. Tandirga yopib gʻoʻzapoya choʻgʻida pishirilgan. Z.g .ni pishirishni biladigan novvoylar hozir ham Samarqand va Shahrisabzda bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zavod

Zavod (rus) — 1) ishlab chiqarish jarayonlari mexanizatsiyalashgan sanoat korxonasi. Siyosiy iqtisodda Zavod va fakultet tushunchalari teng maʼnoda ("korxona" maʼnosida) ishlatiladi; 2) zotli va nasldor chorva mollarini yetishtiradigan xoʻjalik (mas, ot zavodi; qorakoʻlchilik zavodlari)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Zavod juda, oʻta ketgan qiziqarli, joylardan biri hisoblanadi. Zavodga borgan odam, mol, qòylarni kòrish uchun emas, balki madaniy hordiq chiqarish uchun ham boradi.

 

 

Turkum:Atamalar
Zagreb

Zagreb — Xorvatiya poytaxti. Sava daryosining chap sohilida joylashgan. Aholisi 707 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Markaziy va Gʻarbiy Yevropadan Adriatika dengizi va Bolqon yyarim orolga boradigan temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Zagreb — Xorvatiyaning eng yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Mashinasozlikning turli tarmoqlari (stanoksozlik, elektrotexnika buyumlari); kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati uchun uskunalar ishlab chiqarish, shuningdek, neftni qayta ishlash, kimyo, poligrafiya, qurilish materiallari, yogʻochsozlik, qogʻoz, toʻqimachilik, koʻn poyabzal va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Zagrebda xalqaro yarmarka oʻtkaziladi. Fanlar va sanʼat akademiyasi, universitet (1669-yildan), yadro fizikasi instituti, oliy oʻquv yurtlari, yirik nashriyotlar, teatrlar, meʼmoriy va etnografik muzeylar, badiiy va hunarmandchilik muzeylari, kartinalar galereyasi bor.

Zagreb tarixiy da dastlab 1094-yildan tilga olingan. 16-asr oʻrtalaridan Xorvatiyaning bosh shahri. 1526—1918-yillarda (nem. Agram nomi bilan) Gabsburglar monarxiyasi tarkibida. 1918-yildan Serb, Xorvat va Slovenlar qirolligi (1929-yildan Yugoslaviya) tarkibida, 1992-yildan mustaqil Xorvatiya poytaxti.

Meʼmoriy yodgorliklardan Yepiskop qarorgohi, sobori bilan (13—15, 19-asrlar), shahar qalʼasi (13—18-asrlar), gotika cherkovi (14— 15-asrlar), barokko va klassitsizm uslubidagi binolar (18-asr) saqlangan. Zamonaviy binolar shaharning janubiy qismida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xorvatiya
Zagreb universiteti

Zagreb universiteti — Xorvatiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1669-yil falsafa-teologiya oliy maktabi sifatida Lepoglav shahrida tashkil topgan. Keyinchalik Zagreb shahriga koʻchirilgan. 1874-yilda universitet maqomini olgan. Falsafa, huquqshunoslik, iqtisod, tabiiy fanlar, matematika, tibbiyot, meʼmorlik va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir nechta ilmiy tadqiqot instituti, kutubxonasi (17-asrda tashkil etilgan, 1 milliondan ortiq asar) bor. 50 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xorvatiyadagi universitetlar
Zagros

thumb
Zagros (forscha: Patak, Poshtekoʻh) — Erondagi togʻ sistemasi, Eron togʻligining janubi-gʻarbida Uzunligi 1600 km chamasida, kengligi 200–300 km, aksar qismining balandligi 2000–3000 m, eng baland joyi 4548 m (Zardkoʻh togʻi). 3. vodiy va botiqlar bilan ajralgan bir necha (15—20) parallel tizmalardan iborat. Togʻlar ohaktosh va sla-netslardan tuzilgan. Karst relyef shakli koʻp. Neft konlari bor. Iklimi subtropik, quruq, katta qismining landshafti choʻl. Gʻarbiy, sernam qis-mida dub, qayragʻoch, zarang , akatsiyali oʻrmonlar, yuqoriroqda alp oʻtloqlari va past boʻyli butazorlar bor. Kichikroq muzliklar uchraydi. Botiqlarda shoʻrxok, koʻl va vohalar (xurmo, sitrus oʻsimliklar, tokzorlar) mavjud. Bamu va Erjon milliy parklari tashkil etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Iroq Kurdistoni geografiyasi
Turkum:Yuqori Mesopotamiya
Galina Zagurskaya

Galina Nikolayevna Zagurskaya (27-aprel 1905-yil, Irkutsk – 16-noyabr 1978-yil, Toshkent) – aktrisa va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Irkutsk balet maktabini tugatgan (1922). 1937-yildan Toshkentda, Maksim Gorkiy teatrida aktrisa. Yaratgan obrazlari psixologik chuqur va joʻshqinligi, harakat va nutq madaniyatining mukammalligi bilan harakterlanadi. Ijobiy va salbiy, fojiaviy va hajviy rollarni bir xilda mahorat bilan ijro etgan. Eng yaxshi rollari: Varvara, Kruchinina („Momaqaldiroq“, „Aybsiz aybdorlar“), Yelena, Vasilisa Karpovna („Meshchanlar“, „Tubanlikda“), Anna Karenina („Anna Karenina“), Ranevskaya („Olchazor“), Saburova („Yagona guvoh“), Diana („It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“), Mirandolina („Mehmonxona bekasi“), Jamila, Maysara („Boy ila xizmatchi“, „Maysaraning ishi“), Toʻlgʻanoy („Momo yer“) va boshqalar. Rejissor sifatida „Etik kiygan mushuk“, „It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“, „Jizzaki“, „Kichkintoy Dorrit“, „Uch xapdori“ kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1971)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:SSSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 6-chaqiriq deputatlari
Zayd ibn Sobit

Zayd ibn sobit, (to'liq ismi Abu Xorija (Abu Sayd) Zayd ibn Sobit ibn az Zahhok al-Ansoriy al-Xazrajiy) (taxminan 615-taxminan 665) — Muhammad (sav)ning kotibi, Qurʼonning yozma matnini jamlovchisi. Xazraj qabilasidan. 11 yoshida islomga kirdi, Muhammad (sav) xuzurida Qurʼonni oʻrgandi va yod oldi. Sahobalarning yetuk namoyandalaridan biriga aylandi. Oromiy (suryoniy) hamda yaxudiylar xati (yozuvi) va tilini bilgan. Muhammad (sav) vafotidan soʻng xalifa Abu Bakr Siddiq unga Qurʼon matnini jam qilishni buyurdi. Xalifa Usmon ibn Affon davrida (650-yildan soʻng) unga uch makkalik (Abdulloh ibn Zubayr, Saʼd ibn Asom, Abdurahmon ibn Horis) bilan birga Qurʼonning rasmiy yozma matnini tuzish topshirilgan. Tuzilgan bu toʻplam "Mushaf", "Usmon mushafi" nomi bilan yuritilgan. Uni xalifa Usmon birdan-bir toʻgri va barcha musulmonlar oʻqishi uchun majburiy matn, deb eʼlon qilgan. Undan farq qiladigan toʻplamlarning barchasini yoʻqotish haqida buyruq bergan. 3. S, shuningdek, mol-mulkni taqsimlash qoidalari (faroiz) bilimdoni, hazrat Umar davrida qabilalar devonini tuzuvchilardan biri, xalifa Usmon davrida Madinada xalifaning xazinaboni boʻlgan va qozilik qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Najjoriylar
Zaydiylar

thumb|"Zaydiylar" yashaydigan xarita
Zaydiylar — shialikda vujudga kelgan firqa tarafdorlari, 8-asr oʻrtalarida paydo boʻlgan. Arab xalifaligida ziddiyatlar keskinlashib, zodagonlar oʻrtasidagi kurash kuchaygan, umaviylar hokimiyati inqirozga uchragan davrda vujudga kelgan. Firqa shialarning 5-imomi Muhammad al-Bokirning ukasi Zayd ibn Ali nomi bilan atalgan. Mu-hammad al-Bokirning sustligidan norozi boʻlgan shialarning ichidan Zayd oʻz tarafdorlarini toʻplab, umaviylar hokimiyatiga qarshi 739-yilda isyon koʻtardi. Zayd 740-yil xalifa Hishom (724—743) qoʻshinlari bilan boʻlgan jangda halok boʻldi. Uning tarafdorlari keyin ham oliy hokimiyatni Ali avlo-diga berishni talab qilib, xalifalar hokimiyatiga qarshi koʻp marta isyon koʻtardilar.

864-yilda 3. qoʻzgʻoloni Shim. Eronda gʻalaba qilib, mustaqil davlat vujudga keldi. Tabariston, Daylom, Gilon viloyatlarini oʻz ichiga olgan bu mus-taqil davlatdagi 3. imomlari 300-yilcha hukmronlik qilganlar. 901-yilda 3. Yamanda ham hokimiyatni qoʻlga kiritib, mustaqil davlat tuzdilar. Yamanda 3. hukmronligi 1972-yil 26 sent. inqilobigacha, yaʼni Yaman respublika deb eʼlon qilinguncha davom etdi.

3. Zaydni soʻnggi 5-imom x.isoblab, undan keyingi shia imomlarini tan olmaydilar. Ular oʻz aqidalari va marosimlari jihatidan shialar va sunniylar oʻrtasida turib, har ikkala oqimga nisbatan murosasozlik yoʻlini tutadilar. 3. yashiringan imom Mahdiyga ishonmasliklari, Alidan ilgarigi uch xalifa (Abu Bakr, Umar, Us-mon)ni laʼnatlamasliklari, taqiyya prinsipini va mutʼa (yoki siygʻa) nikohini inkor etishlari bilan shialardan, avliyolar va mozorlarga sigʻinishni hamda darvishlik va zohidlikni inkor etishlari bilan sunniylardan ajralib turadilar. Oʻz aqidalarida moʻʼtaziliylardan iroda erkinligi va Kurʼonni Alloh yaratganligini, xorijiylarlzm esa diniy eʼtiqodni amaliy faoliyat bilan mustahkamlash qoidasini qabul qilib olganlar. Hozirgi Yaman aholisining yarmidan koʻprogʻi 3. firqasiga mansub. 3. Saudiya Arabistonida, Pokiston va b. davlatlarda ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Shialik

 

Turkum:Shia oqimlari
Jurji Zaydon

thumbnail|Jurji Zaydon

 Jurji Zaydon 

Jurji Zaydon (1861.14.12, Bayrut — 1914.21.8, Qohira) — arab yozuvchisi, publitsist va olimi. U Livan tog'li hududlaridagi qishloq hududida, kambag'al oilada tavallud topgan. Bayrutdagi tibbiyot kollejida oʻqigan (1881—82). 19-asr 80-y.larida Misrga koʻchib kelib, "Al-Hilol" jurnali (1892)ni tashkil qilgan. 3. yangi arab adabiyotida tarixiy roman janriga asos solgan. U "Islom tarixidan qissalar turkumi"ni tashkil etgan 17 ta tarixiy roman muallifi ("Gʻassonlik qiz", 1895 — 96; "Horun ar-Rashidning singlisi", 1906; "Fargʻona kelini", 1907—08 va b.). Mazkur romanlarda 7—13-asrlarda roʻy bergan tarixiy voqealar bayon qilingan. "Fargʻona kelini" romanidagi voqealar Markaziy Osiyoda arablar istilosi davri (7-asr oxiri va 8-asr boshlari)da roʻy bergan. "Mamluklar zulmi", (1893) romani tarixiy mavzuda, "Usmonli turklar davlat toʻntarishi" (1911) romanida esa muallif oʻzi yashagan davrdagi voqealarni qalamga olgan. 3. koʻpgina ilmiy asarlar muallifi: "Islom madaniyati tarixi" (1902—06); "Arab tili tarixi" (1904); "Arab adabiyoti tarixi" (1911 — 14) va b. Asarlari dunyoning koʻpgina tillariga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Fargʻona kelini", 1971). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zayniddin Jurjoniy

Zayniddin Jurjoniy, Abu Ibrohim ibn Hasan ibn Muhammad ibn Mahmud ibn Ahmad al-Husayniy (?— 1137) — tib olimi, Xorazmning Jurjon sh.da tugʻilgan. Dastlab u otsiz Xorazmshohning shaxsiy tabibi boʻlgan, soʻng Marvga ketib, umrining oxiri-gacha shu yerda yashagan. Arab, fors tillarida ijod qilgan. Olim tibga oid "Al-aʼroz at-tibbiyya" ("Kasalliklar belgilari") asarini otsiz Xorazmshohning vaziri, olim Majiduddin Abu-Muhammad iltimosiga koʻra yozgan. U "Zaxirayi Xorazmshohiy" ("Xorazmshoh xazinasi"), "Taʼliq shayx ir-rais" "Olimlar olimi (Ibn Sino) sharhi", "Zubdat uttibb" ("Tib ilmining asosiy magʻzi") kabi asarlar mu-allifidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zayniddinbobo

Zayniddinbobo, Shayx Zayniddin bobo Koʻhi Orifon Toshkandiy (1164—1259, Toshkent) – shayx. Otasi Shayx Shahobiddin Abu Hafs Umar Suhravardiy Bagʻdodning katta mutasavviflaridan boʻlgan, suxravardiya tariqatini yaratgan. Oʻgʻli Zayniddinni Shosh (Toshkent)ga yuborgan. Zayniddinbobo hozirgi Koʻkcha dahasida hayot kechirgan va tasavvuf ilmi bilan shugʻullangan. Tarixiy da Zayniddinbobo „sayyidlarning ulugʻi va sharif kishilarning karomatlisi va buyugi“, „oriflarning qutbi va ishonchli rahnamosi“ deb taʼriflanadi. Amir Temur 1391—1392 va 1402–yillar Zayniddinbobo maqbarasini ziyorat qilgan va taʼmir ettirgan.
Zayniddinbobo avlodlari „Shayx Zayniddin buva“ qabristoni deb ataluvchi ziyoratgoh maskan yaqinida yashab keladi. Shoir Hislat, akademik Jorulla Fayzullayev, yozuvchi Najibbulo Habibullayev, navoiyshunos olim Hamid Sulaymon va boshqalar ushbu shajara vakillaridir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaynulobidin Husayniy

Zaynulobidin husayniy, Zaynulobidin bin Muhammad ibn Mahmud alHusayniy (taxminan 1463 — Hirot — taxminan 1519) — musiqa nazariyotchisi, bastakor, sozanda va shoir. Hirotdagi "Ixlosiya" madrasasida riyoziyot, falsafa, musika nazariyasi va badiʼ ilmidan tahsil olgan. Unga musiqadan Xoja Abdulloh Marvarid, badiʼ ilmidan Alisher Navoiy ustodlik qilishgan. Navoiyning buyurtmasi bilan fors tilida "Qonun" (zamonaviy adabiyotda "Qonuni ilmi va amali musiqiy" — "Musiqaning ilmiy va amaliy krnunlari") asarini yozgan. Asar Navoiyga bagʻishlangan qasida va 24 bobdan (soʻnggi ikki bobi saqlanmagan) iborat. J. Sultonov tomonidan topilgan uning yagona nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik ilmiy tadqiqot intida saqlanadi. Risola 3. H. yashagan davr musika sanʼatining nazariy va amaliy masalalarini yoritadi. M usiqa istilohoti, jumladan Oʻn ikki maqom, vvoza va shoʻba tushunchalariga qator anikliklar kiritgan. Oxirgi boblar cholgʻularning sozi va usul turkumlariga bagʻishlangan. Shuningdek, "Qonun"da dutor, uning tuzilishi, sozlanishi va tovush qatorlari xususida ilk maʼlumotlar beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Ananiash Zayonchkovskiy

Ananiash Zayonchkovskiy (Ananiash Zajaczkowski; 1903-yil 12-noyabr, Vilnyus – 1970-yil 6-aprel, Rim) – polyak sharqshunosi. Polsha Fanlar Akademiyasi akademigi (1952). Krakov unining sharq tillari fakultetida oʻqigan (1925—1929). Varshava universiteti professor (1935). Polsha FA Sharqshunoslik instituti direktori (1953—1968). Turkiy xalqlarning tili, tarixi, madaniyatiga oid koʻpgina asarlar muallifi. Mamluklar davlati, Xazar xoqonligi, Oltin Oʻrdaning etnik tarkibiga bagʻishlangan tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. U turkiy xalqlarning tarqalish yoʻllarini, usmonli turklar adabiy yodgorliklari va paleografiyasini oʻrganganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Zaysan

Zaysan — Qozogʻiston Respublikasidagi koʻl. Jan. Oltoy va Tarbagʻatoy togʻ tizmalari oraligʻida, dengiz sathidan 395 m balandlikda joylashgan. Mayd. 1800 km², uz. Ill km, eni 30 km, chuq. 4—10 m. Z.ga Kora Irtish daryosi quyiladi, Irtish (Oq Irtish) daryosi oqib chiqadi. Noyabrdan maygacha muzlab yotadi. Irtish daryosida Buxtarma suv ombori qurilishi natijasida 3. shu suv ombori bilan tutashib, uning suv sathi 7 m ga koʻtarildi, yuzasi 5500 km² ga yetdi. Z.ning suvi chuchuk va tiniq. Koʻlda kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻiston koʻllari
Zaysan soyligi

Zaysan soyligi - Qozogʻiston Respublikasidagi soylik, shimolida Janubiy Oltoy, janubida Tarbagʻatoy va Saur tizmalari oraligʻida. 3. s. tubining balandligi togʻlar etagida 370 m (Zaysan koʻli)dan 900—1000 m gacha. Yer yuzasi kaynozoy koʻl va dare balchiklari va qumdan tuzilgan. Ondasonda soylik tekisliklaridan qoldiq togʻ massivlari koʻtarilib turadi. Janubiy Oltoy va Tarbagʻatoydan oqib tushuvchi daryolar suvi sugʻorishga sarflanib, Zaysan koʻliga yetib bormaydi, faqatgina Qora Irtish quyiladi. Soylikda chala choʻl landshafti boʻlib, asosan yaylov sifatida foydalaniladi. Kora Irtish deltasida toʻqayzorlar bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Zaytundoshlar

Zaytundoshlar — doim yashil daraxt va butalar oilasi. Gullari roʻvaksimon toʻpgulda oʻrnashgan, toʻgʻri, qoʻshgulqoʻrgʻonli, ikki, baʼzan ayrim jinsli, kosachasi mayda, koʻpincha, toʻrt tishli. Changchisi ikkita, urugʻchisi bitta. Urugʻkurtagi ikki yoki undan ortiq boʻlib, odatda, faqat bittasigina uruqqa aylanadi. Mevasi har xil — koʻsakcha, qanotcha, danakcha yoki rezavormeva. Z.ning 600 turini birlashtirgan 29 turkumi bor. Tropik, subtropik va moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda, asosan, Shimoliy yarim sharda koʻp. Ekiladigan Z.ning mevasi tuzlangan va konservalangan holda isteʼmol qilinadi. Dorivor va yirik gulli zaytundan efir moyi olinadi. Nastarin, ligustrum va b. manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologiya
Aleksandr Zaytsev

thumb|Aleksandr Zaytsev
Aleksandr Mixaylovich Zaytsev (1841.20.6, Qozon 1910.19.8) – rus organik kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1885). Qozon universitetining professor (1871). Dietilkarbinolni sintez qilgan va organik birikmalarning yangi sinfi – laktonlarni kashf etgan (1873). Galogenvodorodlarning toʻyinmagan uglevodorodlarga birikish va galogenvodorodlarning alkilgalogenidlardan ajralish qonuniyatini kashf etgan (bu qonuniyat Zaytsev qoidasi deb ataladi). Alkilgalogenid bilan keton aralashmasiga rux taʼsir ettirib, uchlamchi toʻyingan spirt sintez qilishning yangi usulini taklif etgan (1885). Rux organik birikmalar yordamida ketonlardan uchlamchi spirtlar olish usulini ishlab chiqqan (bu usul Zaytsev reaksiyasi deb ataladi). Shogirdlari bilan bir qancha toʻyinmagan uglevodorodlar (butilen, diallil va boshqalar) sintez qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1910-yilda vafot etganlar
Turkum:1841-yilda tugʻilganlar
Gavriil Zaysev

Gavriil Semyonovich Zaysev (1887.13.3 — Moskva — 1929.17.1) — rus biolog olimi, seleksioner, paxtachilik ilmi asoschilaridan biri. Moskva dehqonchilik maktabini (1909), Petrovsk qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1914), Mirzachoʻl qishloq xoʻjaligi tajriba dalasi seleksiya boʻlimi mudiri (1914—18), Turkiston seleksiya styasi asoschisi vadirektori (1922—29). Zaysev gʻoʻza sistematikasi, morfologiyasi, genetikasi, fiziologiyasi, seleksiyasi sohalarida tadqiqotlar olib bordi, shuningdek, makkajoʻxori, beda, yeryongʻoq, kunjut singari ekinlar seleksiyasi muammolari bilan shugʻullandi. Zaysev Oʻzbekistonda birinchi boʻlib gʻoʻza qadimdan ekiladigan mamlakatlardan yigʻilgan jahon gʻoʻza kolleksiyasini toʻpladi; gʻoʻzaning rivojlanish fazalari qonuniyatlarini aniqladi; gʻoʻzaning oʻsishida fotodavriylikning ahamiyatini ochib berdi, natijada gʻoʻzaning koʻp yillik tropik shakllarni bir yillik oʻsimliklarga aylantirish imkoniyatlari ochildi. Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugchiligi ilmiy tadqiqot intiga Zaysev nomi berilgan (1971). As: Sveteniye, shyudoobrazovaniye i raskritiye korobochek u xlopchatnika, L., 1924; Vliyaniye temperaturi na razvitiye xlopchatnika, M., 1927; K klassifikatsii roda Cossypium L., M.—L., 1928.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kavkazorti

thumb|280x280px|Kavkazorti (Ozarbayjon, Armaniston va Gurjiston)
Kavkazorti — Kavkazning Katta Kavkaz yoki Bosh (Suvayirgʻich) tizmasidan janubdagi qismi. Kavkazortiga Katta Kavkaz janubiy yon bagʻrining koʻp qismi, Kolxida pasttekisligi va Kura-Arake pasttekisligi, Armaniston togʻligi, Tolish togʻlari va Lenkoran pasttekisligi kiradi. Kavkazortida Ozarbayjon, Armaniston va Gurjiston respublikalarining asosiy qismi joylashgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kavkaz
Turkum:Sharqiy Yevropa
Turkum:Gʻarbiy Osiyo
Sergo Zakariadze

thumb|1965
Sergey Aleksandrovich Zakariadze 1909.18.6 (1.7), Boku 1971.13.4, Tbilisi – gruzin aktyori. 1928—56 yillar Marjanishvili iomidagi, 1956-yildan Shota Rustaveli nomidagi gruzin teatrlarida aktyor (1969-yildan badiiy rahbar). Murakkab harakterli kishilar obrazini yuksak sanʼat bilan yaratgan. Domentiya („Uchqundan…“), Gigauri („Uning yulduzi“), Edip („Shoh Edip“) va b. teatr sahnasida oʻynagan eng yaxshi rollaridir. Kinoda esa Baratashvili („Georgiy Saakadze“), Bagration („Kutuzov“), Georgiy Maharashvili („Soldat otasi“) kabi badiiy yetuk obrazlar yaratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:13-aprelda vafot etganlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Zakariyo

Zakariyo – Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri, Yahyoning otasi. Qurʼonda 8 joyda zikr qilingan, uning nasabi haqida biron narsa deyilmagan.

 Hayoti 
Qurʼonda aytilishicha, Maryamni tarbiyalayotgan Zakariyo gʻoyibdan qizga har kun turli taom-u sharbatlar, yangi mevalar inʼom etilayotganini koʻradi. Bu Allohning marhamati ekanligini, uning har narsaga qodirligini biladi va qarib, zaif boʻlib qolgani, befarzandlik dogʻi kuydirayotganini arz etib iltijo bilan Allohdan farzand soʻraydi. Alloh maloikalarni yuborib, unga farzand ato etishligi bashoratini beradi:

Shunda Zakariyo menga keksalik yetgan, xotinim tugʻmas boʻlsa, mendan qanday farzand boʻlsin, dedi. Zakariyoga belgi berildi: uch kungacha Zakariyoning tili Allohning zikridan oʻzga soʻzga aylanmay qoldi. Odamlarga esa faqat imo-ishora bilan muomala qildi. Bu Zakariyoning xotini homilador boʻlganidan darak edi. Rivoyatda aytilishicha, Zakariyo shaytonning sotqinligi tufayli shahid boʻlgan.

 

 

Turkum:Paygʻambarlar
Zakarpatye viloyati

Zakarpatye viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1946-yil 22 yanvarda (Zakarpatye Ukrainasi Ukrainaga qoʻshilgandan soʻng) tashkil etilgan. Maydon 12,8 ming km. Aholisi 1288,6 ming kishi (1997), asosan ukrainlar, shuningdek, venger, rus, rumin, slovaklar ham yashaydi. Markazi — Ujgorod shahri. Zakarpatye viloyati Sharqiy Karpat togʻlarida va Oʻrta Dunay tekisligida joylashgan. Viloyat hududining 80% togʻ (eng baland joyi Goverla togʻi, 2061 m). Foydali qazilmalari: toshtuz, qurilish materiallari, qoʻngʻir koʻmir, temir va simob rudalari. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi pasttekislikda −2°, −3°, togʻlarda — 5°, −9°; iyulniki pasttekislikda 19°-20°, toglarda 6°. Yiliga pasttekislikda 600 — 700 mm, toglarda 1000-1400 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 90-230 kun. Asosiy daryosi Tisa. Mineral buloqlar bor. Tuproqlari pasttekisliklarda chimli va allyuvial, togʻ etaklarida qoʻngʻirpodzol, toglarda qoʻngʻir togʻoʻrmon, chimli qoʻngʻir va chimli togʻoʻtloqi hamda torfsimon tuproqlar. Viloyat hududining 50%i oʻrmon, asosan, qoraqayin, qoraqaragʻay, eman, oq qaragʻay, grab usadi. Oʻrmonlarda oʻrmon mushugi, silovsin, boʻri, tulki, qoʻngʻir ayiq, yovvoyi toʻngʻiz, yevropa yeligi, asl bugʻu, suvsar, tiyin, malla quyon yashaydi. Zakarpatye viloyati Ukrainaning kurort va turistik rnlaridan biri.

Oziqovqat sanoatida vinochilik, mevakonserva, goʻsht, moysir va sut, un, moyyogʻ va boshqalar tarmoqlar mavjud. Mineral suv qadoqlanadi. Oʻrmon kimyosi, yogʻochsozlik, mebelsozlik, karton ishlab chiqarish korxonalari bor. Yengil sanoat tarmoklaridan koʻnchilik, poyabzal, tikuvchilik, trikotaj korxonalari mavjud. Mashinasozlik, metallsozlik, asosan, stanoksozlik, priborsozlik rivojlangan. Plastmassa sanitariyatexnika buyumlari, guldor sopol buyumlar, gʻishtcherepitsa ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan, qoʻychilik, bogʻdorchilik, tokchilik, gʻallakorlik bilan shugʻullaniladi. Pichanzor, yaylovlar bor. Gʻalla ekinlari, texnika ekinlari (asosan, tamaki, kungaboqar) kartoshka, sabzavot, yemxashak ekinlari ekiladi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Asosiy temir yoʻl liniyalari: Chop — Ujgorod — Ujok — Lvov, Chop — Solotvina. Asosiy avtomobil yoʻllari: Ujgorod — Mukachevo — Xust — Tyachev — Raxov — IvanoFrankovsk va boshqalar. Ujgorod universiteti, jamoat kutubxonalar, 3 muzey, musiqali drama teatri, filarmoniya, 800 ga yaqin klub, Polyana va Sinyak balneologik kurortlar, Ujgorodda aeroport bor."" OʻzME. Z-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Zakarpatye viloyati
Zakarpatye ukrainasi

Zakarpatye ukrainasi - Ukrainadagi hozirgi Zakarpatye viloyatining hududi. 10—11-asrlarda Kiyev Rusi tarkibida. Qad. aholisi — slavyanlar. 11-asr da Vengriya tomonidan bosib olingan, soʻngra Avstriya va Avstriya-Vengriya, 1919 y.dan esa Chexoslovakiya tarkibida; 1938 y. Vengriya tomonidan ishgʻol qilingan. 1944 y. qizil qoʻshinlar tomonidan ozod qilingan, 1945 y.dan Ukraina tarkibida. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zakaspiy antropologik tipi

Zakaspiy antropologik tipi — asosiy vakillari turkmanlardan tashkil topgan antropologik tip. Qoraqalpoqlar (Xorazm voxasidagi), balujlar va eroniylarning tarkibida ham uchraydi. L. V. Oshanin O'rta Osiyoning jan. viloyatlarida, yaʼni Amudaryoning jan.gʻarbida yashaydigan antropologik tipni 3. a. t. deb nomlagan. 3. a. t. vakillari baland boʻyli, boshi uzun mezokefal (qarang Bosh koʻrsatkichi), koʻzi, sochlari va badanidagi junlar qora, yuzi choʻzinchoq, tor va oʻrta kenglikda, burni toʻgʻri va oʻrta kenglikda. 3. a. t.ga mansub odam ajdodlarining suyaklari Jan. Turkmanistonda neolit va jez davriga oid. Tojikiston, Oʻzbekiston, Orolning jan. tomonlari va Gʻarbiy Qozogʻistonning baʼzi joylarida jez davriga oid yodgorliklarda ham topilgan. Jan. Pomir saklari, Yettisuv usunlari ham 3. a. t.ga mansub boʻlgan.

 Adabiyot 
 Oshanin L. V., Zezenkova V. Ya ., Voprosi etnogeneza narodov Sredney Azii v svete dannix antropologii, sb. statey, T., 1953; Oshanin L. V., Antropologicheskiy sostav naseleniya Sredney Azii i etnogenez yeyo narodov, v 3x ch., ch. 1—3, Yerevan, 196759.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaqatala

Zaqatala (, Saxur: Гал), Zakatali — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1840-yildan). Zaqatala tumani markazi. Katta Kavkaz etaklarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Yevlax — Sheki — Tbilisi shosse yoʻli yonida, Yevlax temir yoʻl tugunidan 152 km shimoli-gʻarbda. Aholisi 20 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat (meva-sabzavot konserva, tamaki, choy qadoqlash va boshqalar) sanoati korxonalari, mebel fabrikasi, tarix oʻlkashunoslik muzeyi bor. Turizm rivojlangan. Zakataliga 1830-yil Yangi Zakatali sifatida asos solingan"" OʻzME. Z-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Tarixi 
Zamonaviy Zaqatala hududi bir vaqtlar Kavkaz Albaniyasining viloyati boʻlgan. Shundan soʻng, mintaqa Gruziya madaniy va siyosiy taʼsiri ostidagi alohida qirollikka aylangan. Oʻrta asrlarda keyinchalik Saingilo nomi bilan mashhur boʻlgan joy asosan Gruziya va Shirvon qirolligi tomonidan nazorat qilingan.

Oʻrta asrlarda Saingiloda yettita gruzin maktabi faoliyat yuritgan, ularda ilohiyot, falsafa, orfografiya, cherkov tarixi, Gruziya tarixi va talabalar uchun kurslar mavjud edi. Bu maktablar muhim madaniy-maʼrifiy rol oʻynagan. Ular Kavkaz xalqlari oʻrtasida madaniy aloqalar oʻrnatishga katta hissa qoʻshgan.

Zaqatalada bir qancha tarixiy ahamiyatga ega joylar mavjud boʻlib, ularning aksariyati 19-asr shahar markazida joylashgan. Ilgari Lenin maydoni deb ataladigan bosh maydonda 700 yoshli bir juft chinor bor.

Shaharning eng koʻzga koʻringan xususiyati 1830-yillarda Kavkaz urushi paytida rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan shaharni isyonchilardan himoya qilish uchun qurilgan vayron boʻlgan qalʼadir. 1850-yillarda bu shaharda ruslar va Dogʻiston rahbari Imom Shamil oʻrtasidagi janglar boʻlgan. U 1893—1905-yillarda Tiflis gubernatorligining Zakatal okrugi markazi boʻlgan. Ozarbayjon Demokratik Respublikasiga, keyinroq Ozarbayjon SSRga oʻtishdan oldin 1918-yilda qisqa muddat Kavkazorti Demokratik Federativ Respublikasi tarkibiga kirgan. 20-asrda shahar va uning qal’asi 1905-yildagi muvaffaqiyatsiz inqilobdagi harakatlari yakuniy 1917-yilgi inqilobning boshlanishi boʻlgan Potemkin jangovar kemasining qoʻzgʻolonchilar ekipaji uchun qamoqxonalardan biri sifatida foydalanilganda yanada mashhur boʻldi. 1980-yillarning oxirida esa qal’a qarovsiz va nihoyatda vayrona ahvolda edi va uning hududi yozda chorva uchun yaylov sifatida foydalanilgan. Sovet davrida oʻrnatilgan qoʻzgʻolonchilardan birining haykali hali ham qal’adan uncha uzoq boʻlmagan Haydar Aliyev bogʻini bezab turibdi . Hozirda qal’ada harbiy garnizoni, shuningdek, sovet uslubidagi bir nechta turar-joy binolari mavjud. Qoʻrgʻonlarning shimoliy qismi yaqinida va bosh maydon tashqarisida goʻzal, ammo tashlandiq cherkov joylashgan. Shaharda hozirda katta yangi masjid qurilgan.

 Galereya 

 

Turkum:Zaqatala tumani aholi punktlari

Turkum:Ozarbayjon shaharlari
Zakopane

thumb|300px|Zakopane
thumb|250px|Wielka Krokiew
Zakopane — Polshadagi shahar, Tatra togʻlari etagida, 850 m balandlikdagi togʻ oraligʻidagi soylikda joylashgan. Aholisi 30 ming kishidan ziyod (1990 yillar oʻrtalari). 3. — tog ikdim kurorti. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15°, yanvarniki —5°, oʻrtacha yillik yogʻin 1000 mm. Qishda quyoshli kunlar koʻp boʻladi, qor uzoq saqlanadi. Sanatoriylar, dam olish uylari, mehmonxonalar, pansionatlar bor. Alpinizm, turizm va qishki sport musobaqalarining milliy markazi. 3. yogʻochdan badiiy buyumlar yasash va sport changʻilari ishlab chiqarish bilan mashhur. Tatra muzeyi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nelly Sachs

Zaks Nelli (1891.10.12 — 1970) — nemis shoirasi. 1940-yildan Shvetsiyaga emigratsiyaga ketgan. "Oʻlim maskanlari" (1947), "Gʻamgin yulduzlar" (1949), "Kelajakni hech kim bilmaydi" (1957), "Krchish va evrilish" (1959), "Tiriklarni izlash" (1971) kabi sheʼriy kitoblari bor. 1943—44 yillarda liniy mavzuda "Eli" nomli drama yozgan. 1951-yil nashr etilgan. 3. sheʼrlarida diniy mavzu, xristianlik motivlariga tayanish, shuningdek, Injilga xos ramzlarni qoʻllash asosiy oʻrin tutadi. Nobel mukofoti laureati (1966).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Zaksenxauzen

Zaksenxauzen (Sachsenhausen) -nemis fashistlarining Potsdam sh. yaqinidagi konslageri. 1936 yilda tashkil etilgan. Lagerda 100 mingdan ortiq mahbus oʻldirilgan. 1945 y. aprelda Sovet Armiyasi tomonidan ozod etilgan. 1961 yilda Z.da xalqaro muzey tashkil qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zal

Zal (nem. Saal) — koʻpchilikka moʻljallangan katta xona, xonaqoh, talor. Z.lar hashamatli saroylarning asosiy qismi sifatida barpo etilgan. Bunday Z.larda qar xil kabul marosimlari, ziyofat va tantanali majlislar oʻtkazilgan. Z.ning qurilishi va bezaklarida turli xalqlarning oʻziga xos milliy meʼmorlik anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Uygʻonish davrida Z.lar qurilishi yuksak darajada rivojlangan. Keyinchalik Z.larning ommaga ijtimoiy-siyosiy va madaniy xizmat koʻrsatadigan turli koʻrinishlari yaratildi: majlis Z.lari, konsert, sport, klub, muzey, kutubxona, qiroatxona Z.lari, vokzal, aeropot Z.lari, kino va teatr binolarining tomosha Z.lari va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Arxitektura
Zalvar massa

Zalvar massa, maxovik — poʻlat yoki choʻyandan yasalgan katta gardishli gʻildirak. Porshenli dvigatellar, kompressorlar, nasoslar va boshqa mashinalarning yetakchi valiga, valning bir tekisda aylanishini taʼminlash uchun oʻrnatiladi. Zalvar massa aylanuvchi tizimning burchak tezligi oshgan paytdagi kinetik energiyani toʻplaydi (akkumulyatsiyalaydi). Burchak tezlik pasaygan paytda uni valga beradi. Bulardan tashkari zalvar massa porshenli dvigatellarda porshenning chekka holatlar (yuqorigi va pastki)ni yengib oʻtishga imkon beradi. Inersion dvigatellarda zalvar massa yigʻgan energiyadan mashinani yurgizib yuborishda foydalaniladi (qarang Jirobus).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zalzal Mansur ibn Jaʼfar adDorib

Zalzal Mansur ibn Jaʼfar adDorib (721, Ray — 791, Bagdod) - xurosonlik sozanda (barbat, ud). Togʻasi Ibrohim alMavsiliydan taʼlim olgan. Bagʻdodagi saroylarda mohir sozanda sifatida shuxrat topgan. Mashhur "Bagʻdod sanʼat akademiyasi" asoschilaridan. Udni takomillashtirgan, udning 22:27 nisbatli napdacwu ixtiro qilgan, keyinchalik u "vustai Zalzal" nomi bilan yuritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zaliliy

Zaliliy (taxallusi; asl ismsharifi Muhammad Sodiq) (taxminan 1674, Yorkent — ?) — uygʻur shoiri. Uygʻur adabiyotida realizm asoschilaridan. Yorkentdagi madrasada tahsil olgan. Arab va fors tillarini oʻrgangan. Bizgacha bitga toʻplami yetib kelgan. Unga "Safarnoma" (1720), "Tazkirai chistoy" (1736), "Tazkirai Muhammad Sharif Buzurugvor" (1744) kabi dostonlar hamda 2 qasida, 133 gʻazal, 19 muhammas, 26 ruboiy, 5 mustahzod va fors tilida yozilgan 46 gʻazali jamlangan. Asarlarida vatanparvarlik va xalqparvarlik ruhi yetakchilik qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uygʻur shoirlari
Zaltikat

Zaltikat — Toshkent viloyatining Zangiota qishlogʻi oʻrnida boʻlgan qadimgi shahar xarobasi (VI asr—XV asrlar). Zaltikat Binkatdan Samarqandga boradigan savdo yoʻlidagi dastlabki yirik markaz boʻlgan (Istaxriy). Zaltikat katta tepa (220×400 m²) va uning janubi-sharqida joylashgan ikki kichik tepadan tashkil topgan. Katta tepaning shimoli-sharqiy burchagida ark (200 m²) joylashgan. Uning qalin devori (1,5 m) xom gʻishtdan (40×40×10×14 kub sm) ishlangan boʻlib, 5 m gacha balandlikda sakdangan. Turar joy qoldiqlari, sopol idishlari, taqinchoqlar topilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Toshkent viloyati
Teodors Zalkalns

Zalkaln, Zalkalns Teodor 1876.18 (30).11, hozirgi Latviyaning Riga tumani — 1972.6.12, Riga — latish haykaltaroshi, Xalq rassomi (1957), BA ning haqiqiy aʼzosi (1947), Mehnat Qahramoni (1971). Peterburg (189399), Parij (18991901, O. Roden ustaxonasi)da tahsil koʻrgan. 1920-yildan Rigada yashagan. Latviya BAda haykaltaroshlik kafedrasi mudiri (prof., 1944—58). 3. asarlari umumlashma shakli, tektonikasining katʼiyligi bilan ajralib turadi. Portretlar ("A. Kirxenshteyn", gips, 1946; "F. Blumbax", terrakota, 1956 va b.), qabr toshlar ("YA. Poruk", granit, 1930; "O. Latsis", granit, 1945 va b.), haykallar ("R. Blaumanis", granit, 1929; "A. Kronvald", bronza, 1938 va b.), animalistika asarlari, medallar yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Zalsburg

Zalsburg (nem. Salz—tuz va burg— shahar) — Avstriyaning markaziy qismidagi shahar. Zalsax daryosining har ikki sohilida, 1300—2000 m baland likda, Zalsburg soyligida joylashgan. Zalsburg yerining maʼmuriy markazi. Axrlisi 144,2 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, oziqovqat, mashinasozlik, poligrafiya, yogochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Musiqa asboblari ishlab chiqariladi; marmar qayta ishlanadi. 3. oʻrnida qadimda keltlar yashagan, rimliklar Z.ni Yuvavum deb atagan. 11—12-asrlardan 3. atrofidan koʻplab tuz qazib olina boshlagan. 1805 y.dan 3. Avstriya, 1810 y.dan Bavariya, 1815 y.dan yana Avstriya tarkibida. Z.da V. Motsart tugʻilgan uy, Karolina Avgusta muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan eski shahar qismida (daryoning chap sohili) barokko uslubidagi sobor (1611—28), arxiyepiskop qarorgohi (1120), cherkovlar va b. sakdangan. Yangi zamonaviy binolar daryoning oʻng sohilida joylashgan. Festivallar uyida musiqa va teatr sanʼatining xalqaro festivallari boʻlib turadi. Turizm markazi. Unt bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Avstriya shaharlari
Zama

Zama — Shim. Afrikadagi qad. shahar; hozirgi AlKaf sh. (Tunis) yakinida joylashgan. 3. yaqinida Ssipion armiyasi mil. av. 202.19.10.da karfagenliklarning Gannibal qoʻmondonligi ostidagi armiyasini yenggan, natijada 2Puni urushi (mil. av. 218—201) Rim foydasiga yakunlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil