Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Leonhard Euler

Leonard Eyler (15-aprel 1707-yil — 18-sentyabr 1783-yil) — shveysariyalik matematik, mexanik va fizik olim, Peterburg Fanlar akademiyasi aʼzosi. Berlin Fanlar akademiyasi prezidenti (1759-yildan). 1720—24-yillarda Bazel (Shveysariya) universitetida oʻqib, matematikadan I. Bernulli maʼruzalarini tinglagan. Peterburg Fanlar akademiyasi da ishlab, Fanlar akademiyasi bilan ilmiy alo qalarni uzmay Berlin Fanlar akademiyasida ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari oʻsha davr matematikasining barcha sohalariga, mexanika, elastiklik nazariyasi, matematik fizika, optika, muzika nazariyasi, mashinalar nazariyasi, ballistika, dengiz fani va boshqalarga oid. Eulerning osmon mexanikasi, tutash muhitlar mexanikasi va optikadagi kashfiyotlari salmoqli oʻrin egallaydi.

U shuningdek 8chi mukammal sonni va F5 fermat sonining kanonik yoyilmasini chiqargan. Euler variatsion hisob, sonlar nazariyasi, analitik va maxsus funksiyalar nazariyasi, differensial tenglamalar nazariyasi va sirtlar nazariyasi kabi sohalarga asos solgan. U kiritgan „Euler burchaklari“ mexanikada muhim oʻrin tutadi. Qator ilmiy ishlari analitik geometriya, qatorlar nazariyasi va topologiyaga oid (qarang Eyler formulalari).
 

Euler
Euler
Ulf von Euler

thumb|255x255px|Ulf von Euler
Eyler Ulf Svante fon (1905.7.2, Stokgolm 1983.8.3,) - shved fiziologi. Stokgolmdagi Karolin institutini tugatgan (1929), farmakologiya kafedrasi assistenti (1930-yildan), fiziologiya professor (1939-yildan). U ichak toʻqimasida "R substansiya" nomli biologik faol modda kashf etgan. Ilmiy faoliyati adrenergik nerv oxirlarining fiziologiyasiga bagʻishlangan. E. noradrenalin simpatik nerv sistemasining mediatori ekanligini aniqladi va uning fiziologik va patologik holatlardagi almashinuvini oʻrgandi. U prostaglandinlarni ham kashf etib, ularning organizmdagi ahamiyatini tekshirdi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1973), Nobel mukofoti laureati (1970; hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Turkum:7-fevralda tugʻilganlar
Turkum:8-martda vafot etganlar
Hans von Euler-Chelpin

right|210px|thumb|Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin (1929)
Eylerxelpin Gans Karl Avgust Simon fon (1873.15.2, Augsburg, Germaniya — 1964.6.11) — shved biokimyogari. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1914-yildan). Berlin universitetini tugatgan (1885). Gyottingen (1896—97), Stokgolm (1898-yildan) universitetlarida ishlagan (1906-yildan professor). Stokgolm universitetining Biokimyo instituti (1929—37), Organik kimyo instituti (1938—48), ayni vaqtda (1940-yildan) Vitamin instituti direktori. Asosiy ilmiy ishlari biokimyo jarayonlari mexanizmini oʻrganishga oid. Fermentlarni tadqiq qilgan (1905—40). Tirik organizmlarda fermentlar taʼsirida kimyoviy reaksiyalar tezligining ortishini aniklagan va bu jarayonni biokataliz deb atashni taklif etgan. Karotinning fizologik faolligi jihatdan A vitaminga yaqinligini topgan (1928). Biokimyoviy shishlarni oʻrganishga katga hissa qoʻshgan. Nobel mukofoti laureati (1929; A. Garden bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1873-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Turkum:6-noyabrda vafot etganlar
Willem Einthoven

Willem Einthoven (1860.21.5, Samarang, Yava oroli — 1927.29.9, Leydin, Gollandiya) — gollandiyalik fiziolog olim. Elektroneyrofiziologiya fanining asoschilaridan. Utrext universitetini tugattan (1885), 1885-yildan Leydin universitetida professor Asosiy ilmiy ishlari elektrofiziologiyaga oid. E. ishlab chiqqan elektrokardiogrammalarning matematik tahlil usuli yurak elektrik reaksiyalari mohiyatini oʻrganishga birmuncha aniqlik kiritdi. E. kashf etgan simli galvanometr (1903) klinik elektrokardiografiyani tibbiyotda qoʻllashga imkon berdi. Yurak elektr oqimining uch tarmoqli ekanligi haqidagi gʻoya ham E. nomi bilan bogʻliq. E. uchburchagi deb nom olgan bu sxema elektrokardiogramma tishlari balandligining oʻzgarishi va tarmoqlanishiga qarab har bir tishni va ular oraliqlarini fiziologik jihatdan tushuntirishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1924)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1860-yilda tugʻilganlar
Turkum:1927-yilda vafot etganlar
Turkum:21-mayda tugʻilganlar
Turkum:29-sentabrda vafot etganlar
Eynshteyn de Xaaz effekti

Eynshteyn dexaaz effekti — jism (ferromagnetik) biror oʻqi boʻylab magnitlanganda uning magnitlanishiga (oʻqqa) nisbatan magnitlanganlik darajasiga mutanosib (proporsional) ravishda aylanma harakatlanishi. Effektni A. Eynshteyn va niderlandl fizigi V. deXaaz 1915-yilda kashf qilishgan va nazariy jihatdan isbotlashgan.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Eyr (yarim orol)

Eyr — Avstraliyaning jan. qismidagi yarim orol, Katta Avstraliya qoʻltigʻi bilan Spenser qoʻltigʻi oraligʻida. Uzunligi shimoldan jan.ga 300 km dan ziyod. Yer yuzasi evkalipt butalari bilan qoplangan tekislik va pasttekisliklardan iborat, qumli maydonlar bor. Shimolida Goler togʻlari (eng baland joyi 472 m) joylashgan. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Koʻychilik bilan shugʻullaniladi. Temir rudasi qazib olinadi. Spenser qoʻltigʻi sohilida PortLinkoln shahri joylashgan. Avstraliyani oʻrgangan ingliz tadqiqotchisi E.J.Eyr nomi bilan atalgan.

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Avstraliya geografiyasi
Gustave Eiffel

Eyfel Aleksandr Gyustav (1832.15.12, Dijon 1923.28.12, Parij) — fransuz quruvchi muhandisi. Parijdagi Sanʼat va hunarmandchilik markaziy maktabini tugatgan (1855). Metall konstruksiyalardan foydalanib, koʻpriklar, viaduk va boshqalar inshootlarni loyihalagan va oʻzi boshchiligida qurdirgan mas, Portuda (Portugaliya) Doru daryosiga qurilgan koʻprik, Bordo, Tarabi, Budapesht vokzalidagi koʻpriklar. Panama kanali qurilishida faol ishtirok etgan. Uning loyihasi boʻyicha asosan metalldan qurilgan Eyfel minorasi uni jahonga mashhur qiddi. Eiffel 1900-yildan asosan aerodinamika boʻyicha tadqiqot ishlari bilan shugʻullangan.OʻzME
Eyforiya

thumb
Eyforiya ( — yaxshi va — qabul qilaman) — oʻz-oʻzidan quvonish, dimogʻchogʻlik. Atrof-muhit va oʻzining ogʻir holatiga mos tushmagan holda bemor kayfiyatining koʻtarilib ketishi. Bosh miyaning turli organik kasalliklari (oʻsmalar, avj oluvchi falaj) da, spirtli ichimliklar ichganda, giyohvand moddalar qabul qilganda va boshqalar da kuzatiladi. Eyforiyada bemor begʻam, betashvish, xursand, kamgap, kam harakat bo'ladi, bir joyda jilmayib yotaveradi. Eyforiya ateroskleroz, epilepsiya va boshqalar koʻpgina ruhiy kasalliklarning belgisi tarzida ham namoyon bo'ladi. Bundan tashqari eyforiya barometrik bosim taʼsirida yani balandlik kasalligining chala kompensatsiya davrida ham kuzatiladi
Ekvator

thumb|Ekvator
Ekvator ( – teng boʻluvchi), geografik ekvator, Yer ekvatori

1) Yer yuzasida qutblardan teng uzoqliqdan oʻtkazilgan katta aylana chiziq; Yerning aylanish oʻqiga perpendikulyar boʻlgan va uning markazidan oʻtuvchi yassi yuza bilan yer yuzasining kesishgan chizigʻi. Ekvator uzunligi 40 075 696 m. Ekvator Yer sharini ikkiga – Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga boʻladi. Geografik kengliklar Ekvatordan qutblarga tomon hisoblanadi. Ekvatorda kecha va kunduz doimo teng boʻladi. Quyosh Ekvator ustida har yili 2-marta – bahorgi teng kunlik va yozgi teng quk/shklarda zenitda boʻladi;

2) Osmon ekvatori – osmon sferasi barcha nuqtalarining olam qutblaridan 90° da joylashgan katta doirasi. Osmon Ekvator tekisligi Yer Ekvator tekisligiga parallel va kuzatish joyidan biror tomonda ufq tekisligiga 90° – (r burchak ostida qiya joylashgan, f – bu yerda joyning kengligi. Osmon Ekvator osmon sferasini Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga ajratadi.

Ekvator liniyasi dunyoning shakli tufayli osmonga eng yaqin nuqtadirEquator Line/Countries on the Equator, Map Universal.
Ekvatorial mintaqa

Ekvatorial mintaqa — Ekvatorning har ikki yonida 5—8° shahridan 4—11° janubiy kenglik oraligʻida joylashgan geografik mintaqa; shimoliy va janubiy tomonlardan subekvatorial mintaqalar bilan chegaradosh. Baʼzi tadqiqotchilar Ekvatorial mintaqani tropik mintaqaga kiritadilar. Iqlimi quyosh energiyasining koʻp tushishiga bogʻliq ravishda shakllangan. Ekvatorial mintaqada yil boʻyi havo issiq (24—28°), yogʻin koʻp (1500-3000 mm, shamolga roʻpara yon bagʻirlarda 10000 mm gacha). Yogʻin miqdori bugʻlanishdan koʻp boʻlganligi sababli namlik juda yuqori. Daryolari sersuv, suv sarfi deyarli oʻzgarmas. Materiklarning bu mintaqadagi qismlarida fasllar bir-biridan farq qilmaydi, biokimyoviy va tabiiy jarayonlar jadal roʻy beradi. Nurash, kimyoviy nurash jarayoni kuchli, nordon qizgʻishsariq ferralit (laterit) tuproqlar tarqalgan. Tuproqlari tarkibida gumus kam, temir va alyuminiy gidroksidlariga boy. Tuproqlardagi mikroorganizmlar va mayda jonivorlar juda faol. Biroq temperatura va yogʻingarchilikning yuqoriligi sababli chirindili qatlam yuvilib ketishi natijasida tuproq unumdorligini tez yoʻqotadi. Oʻsimlik va hayvonot dunyosi benihoya xilmaxil va qadimiy turlarga boy. Tabiiy holda hammayoq doim yashil oʻrmonlar bilan, dengiz va okean sohillari mangr chakalakzorlari bilan qoplangan. Xoʻjalikda katta foyda keltiruvchi oʻsymliklar — kauchuksimonlar, kakao va non daraxtlari, turli xil palmalar, qimmatbaho qizil yogʻochli daraxtlar va boshqalarga boy. Hayvonlari oʻrmon sharoitiga moslashgan, asosan, daraxtlarda hayot kechirady (maymun, yalqov, mushuksimonlar va hokazo). Yerda tapir, karkidon, begemotlar yashaydi. Qush, sudraluvchi va hasharotlar turi koʻp. Gileya zonalarida 2 ta kichik zona: doimiy sernam ekvator oʻrmonlari va qisqa quruq mavsumli ekvator oʻrmonlari zonasi mavjud. Qisqa quruq mavsumli oʻrmonlar zonasi mintaqaning kontinental passatlar taʼsir koʻrsatuvchi sharqiy va chekka qismlarida tarqalgan. Baʼzi hududlarda oʻrmonlar kesilib, ekin maydonlari va plantatsiyalarga aylantirilgan. Sernam ekvatorial oʻrmonlarda aholi, asosan, oʻrmonchilik, baliq ovlash, ovchilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadi.

Ekvatorial mintaqa togʻlarida ham temperatura va yogʻinning yil davomida deyarli bir maromda taqsimlanishi xos. Balandlik ortgan sari traning pasayishi, yogʻin miqdori va havoning siyraklashuvi natijasida 3 ta togʻ gileya mintaqasi ajratiladi. Ulardan yuqorida balandtogʻ ekvator yaylovlari va nival mintaqa joylashgan.

Ekvatorial mintaqadagi okeanlarda quyosh radiatsiyasi quruqlikdagidan yuqori. Bulutli kunlar, yogʻin juda koʻp boʻladi, kuchsiz shamollar esadi. Okean yuza qatlamidagi suvlarning shoʻrligi Dunyo okeani oʻrtacha shoʻrligidan kam, plankton koʻp.

 

Turkum:Mintaqalar
Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Ekzogen jarayonlar

Ekzogen jarayonlar – energiya hisobiga yer yuzasining ust qismida birlamchi hosilalarni oʻzlashtirishda ishtirok etuvchi jarayon, majmuasi. Bularga, asosan, denugsh (nurash, defolyatsiya, korroziya, abraziya, ekzoratsiya), materiallar koʻchi (eol, suv oqimi, dengiz, muzlik) ohak choʻkindilar paydo boʻlishi jarayonla kiradi. Yer yuzasida Ekzogen jarayonlar paydo boʻlish ning asosiy shakllariga — togʻ jinsilarining buzilishi va ular tark topgan minerallarning kimyoviy qa ta hosil boʻlishi (fizik, kimyoviy organik nurash), muz, shamol va suv yordamida buzilib, maydalangan tog' jinslarining bir joydan boshqa joyga koʻchishi va bu mahsulotlarnsh quruqlikda va suv havzalari tubvd choʻkib, muntazam ravishda choʻkindi tog' jinslariga (sedimentogenez, diagene katagenez) aylanishi kiradi. Ekzogen jarayonlar endogen jarayonlar bilan birgalikda Yer relyefi shakllanishiga, choʻkindi togʻ jinsi qatlamlari va ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilma konlarini hosil boʻlishiga sababchi boʻladi.

 

Turkum:Geologiya
Turkum:Geografiya
Ekin maydoni

Ekin maydoni — qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan haydalma yerlar. Umumiy Ekin maydoni (koʻp yillik bogʻlar, tokzorlar, oʻrmonlardan tashqari barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan yerlar), ayrim qishloq xoʻjaligi ekinlari Ekin maydoni (paxta, sholi, kartoshka, kanop, tamaki va b), ekin guruhlari Ekin maydoni (bahori va kuzgi don, texnika, sabzavotpoliz ekinlari va boshqalar)ga boʻlinadi. Oʻzbekistonda barcha ekin maydoni (ming ga) —3785,1 shundan don ekinlari 1789,0 (boshoqli don ekinlari 1618,6, shu jumladan, bugʻdoy 1507,2), texnika ekinlari 1442,8 (gʻoʻza 1392,7), kartoshka 49,1, sabzavot 145,3, ozuqabop poliz ekinlari 41,1 yemxashak ekinlari 315,5 (2003).

Qishloq xoʻjaligini samarali yuritishda Ekin maydoniga turli ekinlarni muayyan nisbatlarda ekish —Ekin maydoni tarkibi muhim ahamiyatga ega. Xoʻjaliklar, tumanlar, viloyatlar va mamlakat boʻyicha Ekin maydonining asosiy ekin bilan bandligi ixtisoslashuv va almashlab ekish negizini tashkil etadi. Mas, 1988-yilda Oʻzbekistonda Ekin maydonining 70% gʻoʻza, 3,8% don ekinlari, 5,8 % makkajoʻxori, 4,2% sabzavotpoliz ekinlari va kartoshka, 16,2% beda bilan band boʻlgan. 2003-yilda esa don ekinlari 47,3%, shu jumladan, bugʻdoy 39,8%, texnika ekinlari 38,1, shu jumladan, gʻoʻza 36,8%, kartoshka 1,3%, sabzavot va poliz ekinlari 4,9, yemxashak ekinlari 8,3% dan iborat boʻddi.

Ekinlar guruhlari yoki , mas, gʻalla, sabzavot, gʻoʻza Ekin maydonini aniq hisoblash qishloq xoʻjaligi yalpi mahsuloti hajmini toʻgʻri aniqlashga imkon beradi (qarangYalpi hosil).
Ekipaj

thumb
Ekipaj 1) odamlarni tashuvchi ot qoʻshilgan yengil arava; faeton; 2) kema, kosmik kema, samolyot, tankning shaxsiy tarkibi; 3) baʼzi davlatlar harbiy dengiz flotidagi sohil harbiy qismi. Kelayotgan madad kuchlarini qabul qilib joylashtirish va ularga xizmat koʻrsatishga moʻljallangan.
Eklampsiya

Eklampsiya (yunoncha: — chaqnash) — homiladorlik toksikozlarining xavfli shakli. Birinchi marta boʻyida boʻlgan, aksari egiz homiladorlik yoki buyrak, yurak-tomir kasalliklari bor ayollarda homiladorlikning ikkinchi yarmida, koʻpincha soʻnggi oylarida vujudga keladi. Eklampsiyaning asosiy belgisi tutqanoq tutishidir. Eklampsiyadan avval nefropatiya va preeklampsiya alomatlari (qattiq bosh ogʻrishi, koʻz xiralashishi, koʻz oldi jimirlashishi, qon bosimi koʻtarilishi, siydikda oqsil koʻpayishi, uyqusizlik, betoqatlik va boshqalar) namoyon boʻladi. Eklampsiyada tutqanoq tutadi, bemor hushdan ketadi. Eklampsiya homiladorlikda, asosan, tugʻruq vaqtida, baʼzan chilla davrida ham uchraydi.
Eklampsiya xuruji ma’lum bir kеtma-kеtlikda rivоjlanadi: 
1. Prоdrоmal(Aura)-15-25ya yuz va qo’l mushaklari kichik fibrillyar 
qisqarish kuzatiladi, xushidan kеtadi. 
2. Tоnik -10-20 sоniya, mushaklar qоtishi va harakatsizlanishi, diafragma 
spazmi, nafas to’xtashi, lab shilliq qavatlari va оyoq-qo’llar ko’karishi, tanasi 
оrqaga bukilishi, tishlar jipslanishi,ko’zlar bo’rtishi bilan kuzatiladi. 
3 Klоnik -1-1,5 daqiqa davоm etadi, mushaklarni kuchli qisqarilishi,ko’p 
so’lak ajralishi, оg’izdan ko’pik kеlishi, nafas qiyinlashishi, so’lak tiqilishi,tilini 
tishlab оlishi mumkin. 
4. Tarqalish davri- tutqanоqlar to’xtaydi, chuqur uzlikli nafas, оg’izdan 
ko’pik chiqishi, ko’p hоllarda qоn aralash, nafasi davriylashadi, 
pоsteklampsik kоma kuzatilishi mumkin, ba’zan yaxshi оqibatlar bilan tarqaladi 
va hushiga kеladi. Tutqоqdan so’ng amnеziya bоshlanadi. Agar atrоfda hеch 
kim bo’lmasa,faqat jarоhatlariga qarab (lat yеyishlar, tili tishlangan) yoki 
kоma hоlatidan bilish mumkin. 
5. Kоmatоz- individual hоlatidan kеlib chiqib, daqiqalar yoki sоatlar 
davоm etadi, shоvqinli va tеz nafas, yuzi shishgan, ammо ko’karmagan. 
Tutqanоq takrоrlanishi mumkin, shu sababli yaxshi parvarish va sеdatsiya 
kеrak. Baʼzan eklampsiya alomatlari roʻy-rost koʻzga tashlanmaydi, ularni vaqtida aniqlash ancha qiyin. Shu sababli u goʻyo bexosdan paydo boʻlgandek boʻladi. Tutqanoq tutganda bemorning biror joyiga shikast yetib qolmaslik chorasini koʻrish lozim; u tilini tishlab olmasligi uchun ogʻziga bandiga doka oʻralgan qoshiq solib qoʻyiladi; tutqanoq xuruji oʻtib ketgach bemorning soʻlagi nafas yoʻllariga tushmasligi uchun ogʻzini toza salfetka bilan artib olinadi. Eklampsiyada oʻpka shishishi yoki miyaga qon quyilishi tufayli ayol, platsentaning oʻrnidan koʻchishi, bachadonga qon quyilishi tufayli esa homila nobud boʻlishi mumkin.

Davosi: Markaziy nerv sistemasi faoliyatini normallashtiruvchi, qon bosimini pasaytiruvchi, siydik ajralishini kuchaytiruvchi dori-darmonlar, kislorod, parhez buyuriladi. Oldini olish: homiladorlikning ilk toksikozlarini oʻz vaqtida davolashdan iborat.

Ad.:Qodirova A., Homiladorliktoksikozlari, T., 1994.
Ad.: Ayupova F.M., Akusherlik va Ginekologiya 2021.

 

turkum:kasalliklar
turkum:tibbiyot
Eklimetr

thumb|right|219px|

Eklimetr (yun. ogʻdiraman va metr) — geodeziyada — joyda (yerda) chiziqlarning qiyalik burchagini oʻlchash uchun ishlatiladigan geodezik asbob. Doira shaklidagi metall quticha va uning yon tomoniga mahkamlangan prizmatik naycha 2 dan iborat. Metall quticha ichida gardishiga gradusda darajalarga boʻlingan halqa (disk) 3 joylashgan. Gradus darajalar noldan boshlab har ikkala tomonga raqamlar bilan belgilangan. Oʻz oʻqida erkin turgan halqa unga mahkamlangan yuk (ogʻirlik) taʼsirida doim bir holatni, yaʼni gardishdagi nol darajadan oʻtuvchi diametr chizigʻi gorizontal holatni egallaydi. Oʻlchashni bajarib boʻlib, halqa maxsus prujinalar yordamida qoʻzgʻalmas holda saqlanadi. Chiziqning qiyalik burchagini oʻlchash uchun uning bir uchida eklimetr bilan turib, ikkinchi uchiga belgi tayoq tik oʻrnatiladi va eklimetrning prizmatik naychasi tayoqsa koʻz balandligi boʻyicha belgilab qoʻyilgan nuqtaga qaratiladi. Quticha sirtidagi tugmacha bosilib, halqa erkin holatga keltiriladi va oynachadan halqa gardishidagi shkala boʻyicha sanoq olinib, qiyalik burchagining qiymati aniqlanadi. Eklimetr bilan qiyalik burchagi 0,1° aniqlikda oʻlchanadi.
John Eccles (neyrofiziolog)

thumb|John Eccles
Ekls, Ekkls Jon Keryu (1903.27.1, Melburn 1997.2.5, Shveysariya) — avstraliyalik fiziolog. Melburn universiteti (1925) va Oksforddagi Magdalen kollejini tugatgan (1929), 1927—37 yillarda Oksfordda Ch. Sherrjgton rahbarligida ishlagan. Sidneydagi patologiya instituti direktori (1937—44). Otago (Yangi Zelandiya) universitetida fiziologiya professori (1944—51). Kanberra Avstraliya milliy universitetida fiziologiya professor (1951—66). Chikago instituti va Nyu-York universitetida turli lavozimlarda faoliyat yuritgan. Ilmiy faoliyati nerv hujayralaridagi elektrik jarayonlarga oid. Ekkls nerv hujayralarida qoʻzgʻalish va tormozlanishning ion mexanizmlarini oʻrgangan, bir hujayrada hosil boʻlgan nerv impulslari ikkinchi hujayraga qanday oʻtkazilishini koʻrsatib bergan. London qirollik jamiyati aʼzosi (1941-yildan), Nobel mukofoti laureati (1963; AL.Xojkin va A.F. Xaksli bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1093-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:2-mayda vafot etganlar
Ekologik valentlik

Ekologik valentlik — turning oʻzgaruvchan muhit sharoitiga moslanish darajasi. Miqdoriy jihatdan muhit sharoitining mazkur tur hayot faoliyati saqlanib qoladigan chegarada oʻzgarishi bilan ifodalanadi. Ekologik valentlikga turning bitta alohida omilga yoki bir qancha omillar kompleksiga nisbatan reaksiyasi sifatida qarash mumkin. Muayyan omilning keng koʻlamda oʻzgarishiga chidamli turlar "evri" qoʻshimchasi orqali belgilanadi (masalan, evritermlar — harorat taʼsiriga, evrigalinlar — shoʻrlanishga nisbatan va hokazo). Mazkur omilning tor koʻlamda oʻzgarishiga chidamli turlar "steno" qoʻshimchasi bilan ifodalanadi (masalan, stenotermlar, stenogalinlar). Kompleks omillarga nisbatan keng koʻlamdagi Ekologik valentlikga ega boʻlgan organizmlar evribiontlar, buning aksi stenobiontlar deyiladi. Evribiontlik turning turli xil yashash joyini egallashiga imkon bersa, stenobiontlik esa tur tarqalishi joyining keskin kamayishiga olib keladi. Bu tushunchalar turga nisbatan evritop va stenotip deb ataladi (qarang Ekologik omillar).

 
Turkum:Ekologiya
Ekologik krizis

Ekologik krizis, ekologik tanglik — ekologik sistemalar, alohida hududlar yoki biosfera miqyosidagi tabiiy ofatlar; toshqin, yer silkinishi, vulkanlar otilishi, qurgʻoqchilik, dovul, chigirtkalar ofati, yongʻin va boshqalar holatlar oqibatida yuz beradigan ekologik vaziyat. Ekologik krizisning yuzaga kelishida, ayniqsa, odamning xoʻjalik faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan antropogen omillar: daryolarni toʻsib suv oqimining oʻzgartirilishi, qoʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi, oʻrmonlarning kesilishi, kon qazish ishlarining olib borilishi alohida ahamiyatga ega. Tabiat qonunlarini bilmaslik yoki ularni nazarpisand qilmasdan tabiiy resurslardan foydalanish, zavod va fabrikalar qurish, ichdan yonar dvigatellarning atmosferani ifloslantirishi natijasida ekologik muvozanatnish buzilishi Ekologik krizisning kelib chiqishiga sabab boʻladi."" OʻzME. E-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Ekologiya
Ekologik omillar

Ekologik omillar — atrof muhitning organizmlar faoliyatiga oʻziga xos taʼsir etuvchi maʼlum sharoitlari va elementlari majmui. Ekologik omillar 2 katta guruh — abiotik va biotik omillarga boʻlinadi. Ekologiyada „cheklovchi omillar“ tushunchasi ham mavjud, ular tarkibiga organizmlar mavjudligi va rivojlanishini cheklovchi har qanday omilni kiritish mumkin.

Tirik organizmlarga taʼsir etuvchi muhitning har qanday boʻlaklari ekologik omillar deyiladi.

Muhit — quruqlik, suv, havo va yer osti qismlaridan iborat. Tashqi muhit tushunchasidan tashqari yashash sharoitlari degan tushuncha ham mavjud boʻlib, bu tushunchaga organizmning yashashi uchun zarur boʻlgan elementlar yoki omillardan yorugʻlik, issiqlik, suv, oziqlanish va shu kabilar kiradi. 1933-yilda D.N.Kashkarov muhit omillarini 3 guruh (iqlim, edafik va biotik)ga boʻladi. Keyinchalik 1950-yilda Alyoxin ekologik omillarni iqlim, edafik, orografik, biotik, antropogen va tarixiy guruhlarga ajratib oʻrganishni taklif qiladi.

Ekologik omillar 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi:

1. Abiotik omillar — anorganik tabiat sharoitining yoki oʻlik tabiatning yigʻindisi. Bularga harorat, yorugʻlik, namlik, suv, tuproq, relyef kiradi.

2. Biotik omillar: Bunga tirik tabiat elementlari (tirik organizmlarning bir-biriga va yashash muhitiga taʼsiri) kiradi. Biotik omillar fitogen va zoogen omillarga boʻlinadi. Fitogen omillar deganda yuksak va tuban oʻsimliklarning organizmga taʼsiri eʼtiborga olinsa, zoogen omillar deganda esa organizmga barcha hayvonlarning taʼsiri nazarda tutiladi.

3. Antropogen omillar — bu inson faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan omillar, yaʼni odamlarning oʻsimlik va hayvon yoki ular guruhlarining tuzilishiga koʻrsatgan taʼsiridir. Tirik organizmlarga juda koʻp omillar taʼsir koʻrsatadi.

Ana shu omillarning ayrim organizmlarga koʻrsatgan taʼsiri natijasi esa xilma-xildir. Omilning organizm hayoti uchun eng qulay darajasi — optimal daraja deyiladi. Har qanday ekologik omillarning eng yuqori darajasi maksimum va eng quyi darajasi minimum boʻladi. Tabiiyki, har bir tirik organizm uchun u yoki bu ekologik omilning oʻz maksimumi, minimumi va optimumi boʻladi. Chunonchi, uy pashshasi 7° dan 0° gacha yashashi mumkin. Ular uchun yashashning optimum darajasi 36—40° ni tashkil etadi.
Shuni ham taʼkidlash zarurki, ekologik omillar organizmlarga kompleks taʼsir etgandagina ular yuqori natija beradi.

Turkum:Ekologiya
Ekonomayzer

Ekonomayzer (ing. saqlash) — 1) bugʻ qozoniga beriladigan sovuq suvni qozondan chiqib ketayotgan gazlar issiqligi bilan oldindan isitib beradigan issiqlik almashgich qurilma. Suv qaynaydigan va qaynamaydigan turlarga boʻlinadi. Pastroq (2,5 MPa gacha) bosimga moʻljallangan ekonomayzer choʻyandan qovurgʻali qilib yasaladi, undan yuqori bosimga moʻljallangani esa poʻlat trubalardan toʻgʻri qilib tayyorlanadi; 2) ichki yonuv dvigateli karbyuratoridagi moslama. Drosselli qopqoq (zaslonka) toʻliq ochilganda yoki uning shunga yaqin vaziyatida yonuvchi aralashmani boyitish (yonuvchi aralashma tarkibidagi yonilgʻi havo nisbatini oʻzgartirish, yaʼni yonilgʻini koʻproq, havoni kamroq kiritish) uchun xizmat qiladi.

Turkum:Ekologiya
Ekonometriya

Ekonometriya (yun. uy xoʻjaligini yuritish sanʼati va...metriya), ekonometrika — iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish, iqtisodiy axborotlarga ishlov berishning matematik va iqtisodiystatistik usullarini va modellarini ishlab chiqish va qoʻllash bilan shugʻullanadigan fan; ekonometriya iqtisodiy hodisa va jarayonlarning aniq miqdoriy qonuniyatlari va oʻzaro aloqalarini matematik va statistik usullar, modellar yordamida oʻrganadi. E.da qoʻllanadigan modellar yordami bilan statistika, prognoz va reja maʼlumotlar asosida miqdoriy natijalar olinadi. Ekonometriyaning paydo boʻlishi iqtisodiy tahlillar va taxminlash uchun iqtisodiy statistik usullar va yoʻ lyoʻriqlarning zarurati bilan bogʻliq.

Iqtisodiy-statistik maʼlumotlarni matematik usulda oʻrganish XIX asrning oxirlari — XX asrning boshlaridan boshlandi. XX asrning 20—30-yillarida ekonometriya mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. "Ekonometriya" terminini dastlab polyak iqtisodchisi A. Chompa (1910) qoʻllagan, norveg iqtisodchisi, Xalqaro ekonometriya jamiyati (1930)ning asoschilaridan biri R. Frish unga ilmiy yoʻnalish berdi (1926). Dastlab ekonometriya doirasida iqtisodiy jarayonlar va ularga taʼsir etadigan omillar oʻrtasidagi korrelyatsion aloqalarni ifodalovchi analitikstatistik modellar ishlab chiqildi. Iqtisodiy rivojlanishni tahlil qilishda iqtisodiy oʻsish modellaridan foydalanildi. Rus olimi L.V. Kantorovich normativ modellarni ishlab chiqishga katta hissa qoʻshdi.

Hozirgi ekonometriya usullari yordamida prognozlashga oid koʻplab masalalarni yuqori aniqlik darajasida yechish mumkin. Hozirgi davrda ekonometriya iqtisodiy rivojlanishning matematik usullarini takomillashtirishda, iqtisodiy sikllilikni asoslash, talab va taklif koʻrsatkichlarini hisoblash, talabning oʻzgaruvchanlik xususiyatlarini baholash, ishlab chiqarish sarfxarajatlarini va jamgʻarish surʼatlari oʻzgarishlarini tahlil etish, ishlab chiqarishning tarmoqlararo bogʻlikdigini oʻrganishda va boshqalar masalalarni tadqiq va taxlil etishda qoʻllanadi. Ekonometriya boʻyicha Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika instituti, Oʻzbekiston milliy universitetining amaliy matematika fakulteti, ToshTU va Toshkent iqtisodiyot untlarida nazariy va amaliy ishlar olib boriladi. 2017-yil Oʻzbekiston milliy universitetining Iqtisodiyot fakultetida Ekonometrika kafedrasi ochildi. 2018-yildan boshlab esa bu kafedraga talabalar qabul qilinishi boshlandi.

Tursunxo'jayev G'iyosiddin

 
Turkum:Ekologiya
Ekonomicheskoye obozreniye

"EKONOMICHESKOYE OBOZRENIYE" ("Iqtisodiy tahlil") — oylik ilmiy-amaliy iqtisodiy jurnal. Muassisi Iqtisodiy tadqiqotlar markazi. BMTning Iqtisodiy dasturi koʻmagida 1998-yildan Toshkentda rus tilida nashr qilinadi. Tahririyat kengashi Oʻzbekiston Respublikasi vazirlik va idoralarining rahbarlaridan tashkil topgan. Baʼzi maqolalar oʻzbek, ingliz tillarida bosiladi. Jur. iqtisodchilar, tadbirkorlar, menejerlar, davlat xizmatchilariga moʻljallangan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasining iqtisodiy rivojlanishi masalalari, biznesni yuritish, xususiylashtirish, iqtisodiy oʻsish va aholini ijtimoiy himoyalash, soliq va byudjet, pulkredit, tashqi iqtisodiy faoliyat, axborot texnologiyalarining nazariy va amaliy masalalarini yoritadi. Nashrda mamlakat va xorij iqtisodiyoti yangiliklari, sharhlar, statistika, ishbilarmonlar uchun amaliy maʼlumotlar beriladi. Adadi 12 ming nusxa (2005). 

 
Turkum:Ekologiya
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Ekotip

thumb|

Ekotip, ekologik tip — muayyan ekologik sharoitga moslashgan. bir turga mansub oʻsimliklardagi bir xil populyatsiyalar majmui; shu sharoitda irsiy morfologik, fiziologik, biokimyoviy va boshqalar xususiyatlar vujudga keladi. "Ekotip" terminini fanga shved olimi G.Turesson kiritgan (1920). Ekotipning 3 turi bor: iqlimiy yoki geografik Ekotip — tur yashash arealining alohida qismini ishgʻol qiladi; ular maʼlum iqlim sharoiti taʼsirida shakllangan, mas, janubiy Ekotip shimoldagisidan past boʻyliligi, qisqa, ingichka va dagʻal bargi hamda ustida mumsimon qavat boʻlishi bilan farq qiladi; edafik Ekotip — tuproq taʼsirida hosil boʻladi; mas, Piskom daryosi havzasida oʻsgan piskom piyozi alohida tur sifatida tavsiflangan; biotik yoki senotik Ekotip — tur atrofidagi maʼlum oʻsimliklar qoplami taʼsirida vujudga keladi va rivojlanadi; mas, oqsoʻxtaning oʻtloq va oʻrmondagi ekotipi.

Ekotip turlarning kelib chiqishi jarayonidagi bosqichlardan biri. U uzoq davom etgan tarixiy jarayonda paydo boʻladi.
Emmelie de Forest

Emmelie Charlotte-Victoria de Forest (28-fevral, 1993) daniyalik shved qoʻshiqchidir. U 2013-yili Shvetsiyaning Malmö shahrida oʻtkazilgan Eurovision qoʻshiq tanlovida Daniya vakili boʻlib, „Only Teardrops“ ashulasi bilan birinchilikni qoʻlga kiritdi.Denmark's Emmelie de Forest triumphs at Eurovision Song Contest", BBC News. 18-may 2013-yil.

 

 
 Rasmiy sayti 
 
 Emmelie de Forest Facebook sahifasi
 Emmelie de Forest Instagram sahifasi

Turkum:Yashayotgan insonlar
Hipsterlar

thumb|right|250px|Stokgolmlik bu yigit hipsterlarga xos soch turmagi, katta koʻzoynak, sigareta va pivoni namoyish etmoqda.
thumb|right|250px|Bostonlik hipster egnida xos kiyim-bosh va poyafzal koʻrinadi.
Hipsterlar deb 1990-yillar oxirida shakllangan yoshlar submadaniyatining bir turiga aytiladi. "Hipster" atamasi hippi kabi („urf“) soʻzidan kelib chiqqan. Hipsterlar submadaniyati mustaqil musiqa, mustaqil kino, noyob kiyinish, progressiv yoki mustaqil siyosiy qarashlar, muqobil diniy ishonchlar yoki ateizm/agnostitsizm va farqli turmush tarzi bilan xarakterlanadi.

Hipster madaniyati „uslub, did va hatti-harakatlarning oʻzgarayotgan, trans-atlantik qaynab turgan qozoni“ga qiyoslangan. Hipsterlar emo, punk, hippi kabi boshqa submadaniyatlar unsurlarini madaniy „hazm qilib“, oʻz madaniyatlariga singdiradilar.

 

Turkum:Submadaniyatlar
Yeskeldi (tuman)

Yeskeldi tumani — Almati viloyatidagi tuman. 1933-yili tashkil topgan. Maydoni 4,3 ming km2. Aholisi 49,693 kishi, oʻrtacha zichligi 1 km2-ga 11,5 kishidan toʻgʻri keladi (2013).Qozoq ensiklopediyasi 7 — tom, QR tabiati Tumanning maʼmuriy markazi — Qorabuloq qishlogʻi.

 Aholisi 
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 49,693 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (2010):
 qozoqlar — 34 650 kishi (68,70 %)
 ruslar — 12 312 kishi (24,41 %)
 olmonlar — 952 kishi (1,89 %)
 tatarlar — 856 kishi (1,70 %)
 koreyslar — 609 kishi (1,21 %)
 ukrainlar — 229 kishi (0,45 %)
 chechenlar — 192 kishi (0,38 %)
 uygʻurlar — 164 kishi (0,33 %)
 polyaklar — 102 kishi (0,20 %)
 boshqalari — 370 kishi (0,73 %)
 Jami — 50 436 kishi (100,00 %)

 Iqlimi 
Oqsuv tumanining iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati tekis hududlarda −8 — 11 °C, qish oylarining ayrim kunlarida havo harorati −30 °C-gacha boʻladi. Iyul oyining oʻrtacha yillik harorati tekis hududlarda 23 °C, togʻ yon bagʻirlarida 18 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 250 – 350 mm, togʻli hududlarda 800 – 1000 mm.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Ekranlashtirish

Ekranlashtirish – badiiy asar (roman, qissa, hikoya va boshqalar) asosida film yaratish.

 Yana qarang 
 Kinodramaturgiya

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Kino va video terminologiyasi
Eksperiment

Eksperiment (lot. yexreptepgshp — tajriba, sinab koʻrish) — fanda narsa va hodisalarni sezgi predmet faoliyati bilan tadqiq qilish, oʻrganish. Kuzatishga qaraganda yuksakroq bilish usuli. Mohiyat eʼtibori bilan tajriba tushunchasini ifodalasada, eksperiment fanga nisbatan ishlatiladi. Eksperiment zarur shartsharoit yaratishni, turli vositalar bilan obʼyektni qayd etishni yoki hodisani sunʼiy ravishda yuzaga keltirishni, tegishli texnika va moslamalarni tatbiq etish va oʻlchash ishini oʻz ichiga oladi. Eksperiment bilish obʼyektini takror hosil qiladi, farazlarni tekshiradi. Eksperiment insonning obʼyektga moddiy taʼsir koʻrsatishiga, voqelikni amaliy oʻzlashtirishiga, bilimlarni boyitish va rivojlantirishga yordam beradi. Tabiiy va texnika fanlarida eksperimentdan haqiqatni bilish va uni isbotlash vositasi sifatida foydalaniladi. Eksperiment ijtimoiy hodisalarni, xususan, ijtimoiy fanlarni tadqiq etishda ham keng qoʻllanadi.

Eksperiment metodining asosiy farqi va afzalligi shundan iboratki, bunda tadqiqotchi o‘z xohishi bilan qandaydir psixik jarayon yoki xususiyatni yuzaga keltirib, psixik hodisaning tashqi sharoitga bog'liqligini tekshirib ko'rishi mumkin. Eksperiment metodining ana shu afzalligi uning psixologiyada keng qo'llanilishi bilan tushuntiriladi. Empirik, ya’ni tajriba yo‘li bilan qo'lga kiritilgan faktlaming asosiy ko'pchiligi psixologiyada eksperimental yo‘l bilan olingandir. Biroq har qanday tadqiqot qilinadigan vazifalarga eksperimentni qo'llab bo'lmaydi. Masalan, agarda psixik jarayonlar va funksiyalar ko'proq eksperiment yo‘Ii bilan o'rganilsa, shaxsning birmuncha sodda xususiyatlari (temperament, ko'pgina qobiliyatlari) ham shu metod yordamida o'rganiladi. Lekin xarakter va qobiliyatlarning murakkab ni eksperiment metodi bilan o'rganib bo‘lmaydi.
Eksperimental psixologiya

Eksperimental psixologiya — psixik hodisalar va jarayonlarni ilmiy metodlar yordami bilan tadqiq qilish. Psixologiyaning fan sifatida falsafadan ajralib chiqishida eksperimental tadqiqotlar oʻtkazish asosiy rol oʻynagan. XIX-asrning oʻrtalarida ilk bor sezgi, idrok yuzasidan tadqiqotlar olib borilgan. Eksperimental psixologiyaning fan sifatida ajralib chiqishiga nemis olimi V. Vundt katta hissa qoʻshgan. Ilk eksperimental tadqiqotlar oʻzini oʻzi kuzatish uslubi yordami bilan shaxsning ichki mayllari, motivlari, fikr yuritishiga bagʻishlangan. Keyinchalik tekshirishlar turli hayvonlarda oʻtkazila boshlagan. Koʻp tadqiqotlarni AQShlik T.L.Morgan, E. L. Torndayk va boshqalar olib borganlar. Eksperimental psixologiya murakkab tadqiqot (koʻp shkalali, koʻp bosqichli) metodlari, metodikalari (ishonchliligi, kafolatliligi, test yoki retest xususiyatiga egaligi)dan tashqari elektron hisoblagichlar, texnik asboblar va moslamalar, sodda yoki murakkab tuzilgan maxsus apparatlar, zamonaviy texnika va texnologiyalarga asoslanadi. Eksperimental psixologiya yordamida psixik funksiyalargina emas, shaxs hissiyoti, emotsiyasi, individual xususiyati, diqqat, xotira, idrok singari bilish jarayonlari ham tadqiq qilinadi. Eksperimental psixologiya tadqiqotlari natijalari psixologiya sohalari nazariyasini ishlab chiqishda asos boʻlib xizmat qiladi. Olimlardan F. Galton (1822-1911), D. Kettel (18601944), E. Tolmen (1886-1959), G.Rorshax (1884-1984), A. Bine(1857-1911), P.Jane (1859-1947), J. Piaje (1896—1980) va boshqalar Eksperimental psixologiyaning rivojlanishiga muhim ulush qoʻshganlar.
Ekspozitsiya

thumb|Ekspozitsiya

Ekspozitsiya (lotincha: — koʻrsatish, bayon etish) — badiiy asar, moddiy madaniy yodgorliklar, tarixiy hujjat va boshqalarni koʻrgazma va muzey zallarida yoki ochiq joylarda maʼlum tizimda joylashtirilishi. Doimiy va davriy ekspozitsiyaning maqsadi barcha eksponatlarni ularning badiiy va ilmiy qiymati, tarixiy badiiy jarayondagi oʻrni, materiallarning ahamiyatini mukammal yoritib berishdir. Ekspozitsiya erkin yoki tomoshabinlarning tanishish yoʻnalishlarini hisobga olgan holda tuziladi. Zamonaviy sharoitda ekspozitsiya eksponatlarni saqlash qoidalariga javob beradigan maxsus uskunalar, eksponatning qisqacha xarakteristikasi hamda ekspozitsiya xususiyatlari, asarlari bayon qilingan ixcham matnlar bilan taʼminlanadi.
Eksponometr

Eksponometr (lot. yexropo qoʻrsataman va ...metr) — fotografiyada — foto yoki kino suratga olishda, yo boʻlmasa, foto yoki kinonusxalar koʻchirishda ekspozitsiya (yorugʻlik sezgir materialning yoritilganligi bilan uning yoritilish vaqti koʻpaytmasi) ni aniqlash uchun moʻljallangan qurilma. Ishlash tarziga koʻra, jadvalli, optik (vizual) va fotoelektrik turlarga boʻlinadi. Bularning ichida fotoelektrik eksponometrlar keng ishlatiladi. Bunday eksponometr larning ishi fotosuratga yoki kinosuratga olish obʼyektining yorqinligi yoki yoritilganligini oʻlchashga asoslangan. Koʻpchilik zamonaviy foto yoki kino suratga olish apparatlari ichki eksponometrli qilib ishlab chiqariladi.

 

Turkum:Kino va video texnologiyalari
Ekspressivlik (tilshunoslik)

Ekspressivlik (tilshunoslikda) – til birligining semantikstilistik belgilari majmui; til birligining aloqa soʻzlashuv jarayonida soʻzlovchining nutq mazmuniga yoki nutq qaratilgan shaxsga nisbatan subyektiv (ijobiy yoki salbiy) munosabatining ifoda vositasi boʻla olishini taʼminlaydi. Ekspressivlik tilning barcha sathlari birliklari uchun xosdir. Fonetik ekspressiv vositalar sifatida soʻz tarkibidagi undoshlardan birining qoʻshaloq holda yoki biror unlining choʻziq talaffuz etilishi, urgʻuning oʻrnini oʻzgartirish kabilarni koʻrsatish mumkin. Morfologik vositalar sifatida keng miqyosdagi erkalashkichraytish qoʻshimchalari (subyektiv baho ifodalovchi qoʻshimchalar)ni koʻrsatish mumkin (oyijon, ukaginam va boshqalar). Leksik ekspressiv vositalarga oʻz haqiqiy maʼnosidan tashqari uslubiy (salbiy yoki ijobiy) boʻyoqqa ega boʻlgan soʻzlar, undov soʻzlar va kuchaytiruv yuklamalari kiradi (masalan, „qiltiriq“ soʻzi ozgʻinlikni salbiy jihatdan ifodalaydi, baholaydi). Sintaktik sathda esa ekspressivlik odatdagi soʻz tartibini oʻzgartirish, elliptik tuzilmalardan foydalanish, soʻz takrorlari orqali taʼminlanadi. Aloqasoʻzlashuv jarayonida lisoniy ekspressiv vositalar bilan parallel ravishda, nutq ekspressivligini kuchaytirishga koʻmak beruvchi koʻplab paralingvistik (nolisoniy) vositalar (tovushning balandligi va tembri, nutq surʼati, mimika, imoishora) ham qoʻllanadi. Ekspressivlik bevosita inson histuygʻularini ifodalash bilan bogʻliq boʻlgani uchun uni emotsionallik (hissiyot, emotsiyani ifodalovchi soʻzlar va ulardan foydalanish)dan ajratib tasavvur etish qiyin. Hatto baʼzi tilshunoslarning asarlarida Ekspressilik va emotsionallik i bir xil hodisa deb talqin qilinadi.
Ekspropriatsiya

Ekspropriatsiya (lotincha, „dan“ va — shaxsiy) — davlat hokimiyati tomonidan majburiy ravishda (haqini toʻlab yoki toʻlamasdan) mulkdan mahrum qilish. Ekspropriatsiyaning asosiy natsionalizatsiya, rekvizitsiya, musodaralar hisoblanadi.
Ekssudat

Ekssudat (lotincha, — tashqariga chiqaman, ajralaman) — yalligʻlanish tufayli mayda venalar va kapillyarlardan atrofdagi boʻshliq va toʻqimalarga sizib chiqadigan suyuqlik. Tarkibida oqsil, leykotsitlar, eritrotsitlar va koʻpincha mikroblar boʻladi. Ekssudat hamma yalligʻlanish jarayonlarida hosil boʻlib, tana boʻshliklarida toʻplanadi. Ekssudat atrofdagi toʻqimalarni siqib, ular faoliyatining buzilishiga, yalligʻlanish oʻchogʻidan toʻqimalarga yorib oʻtganda infeksiya tarqalishiga sabab boʻladi. Tarkibiga koʻra, Ekssudatning seroz, yiringli, qonli, fibrinoz va hokazo ajratiladi. Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinsa, Ekssudat hech bir asoratsiz, batamom soʻrilib ketadi. Ekssudat shish bilan kechadigan kasalliklarda kuzatiladigan transsudatdan farklanadi. 
Ekssudat :
Kataral 
Fibrinozli
Gemorragik
Yiringli
Chirik 
Aralash
Seroz ekssudat tiniq, solishtirma ogʻirligi past (1015-1020), tarkibida oqsil miqdori kam , hujayra elementlari (asosan PYaL , makrofaglar)ni kam tutgan suyuqlik. Bunday ekssudat asosan seroz pardalarning yalligʻlanishida (plevrit,peritonit,perikardit, kuyishning 2 bosqichida) uchraydi. Yiringli ekssudat oʻz tarkibida koʻp miqdorda oqsil, leykotsitlar, nisbatan koʻproq zaharli antigenlarga boy yalligʻlanish suyuqligi.
Ekstraksiyalash

Ekstraksiyalash (lotincha: ajratayapman) – suyuq yoki qattiq moddalar tarkibidagi komponentlarni maxsus (selektiv) erituvchi (ekstragent)lar yordamida toʻla yoki qisman ajratish. Eksraksiyalashning fizik mohiyati ajratib olinayotgan (ekstraksiyalanayotgan) moddaning toʻqnashuv paytida bir faza (suyuq yoki qattiq faza)dan ikkinchi faza – suyuq ekstragent fazaga oʻtishidan iborat.

Ekstraksiyalash quyidagi jarayonlarni: dastlabki modda aralashmasi bilan ekstragentni toʻqnashtirish (aralashtirish); hosil boʻlgan ikki fazani mexanik ajratish; ekstragentni har bir fazadan ajratib olish va regeneratsiyalashni oʻz ichiga oladi.

Ekstraksiyalash jarayonidan sof farmatsevtik preparatlar olishda, shakar, yogʻlar ishlab chiqarishda, aromatik uglevodorodlar, sulfidli neftlarning moyli fraksiyasi, kaprolaktam, texnik krezollardan m va p krezollarni, divinil rektifikatsiyasi qoldiqlaridan dietil efirni, suyultirilgan eritmalardagi sirka kislotani, oqova suvda qolgan fenol va hokazoni ajratib olishda foydalaniladi. Nikel bilan kobalt, nikel bilan mis, siyraker elementlari, platinoidlar, sirkoniy bilan gafniy, niobiy bilan tantal va boshqalarni ajratib olishda Ekstraksiyalash usuli keng qoʻllanadi.

Ekstraksiya, ekstrakt terminlari lotincha „extraho “– „chiqarib olaman“, „sugʻurib olaman“ maʼnolaridagi soʻzdan yasalgan. Bu soʻzning oʻzagi lotin tilida extractum – „maydalangan“, „tuyilgan“ degan maʼnolarni beradi. Bu terminlar nafaqat kimyoda, balki, tibbiyotda ham keng qoʻllanadi. Shuningdek, ish yuritishda ham, katta hajmdagi matndan iborat hujjatda koʻzda tutilgan eng asosiy muddaoni qisqa va loʻnda qilib, alohida yozib qoʻyilgan qismini ekstraksiya deyish mumkin.

Ekstraksiyalash boʻyicha labaratoriya

Chigit magʻzidan moyni ekstraksiya qilish

 Reaktiv va materiallar 
15-20 dona chigit magʻzi, benzin, filtr qogʻoz, ajratgich voronka, chinni kosacha.

Qisman erituvchi va qaynatgich (kipyatilnik) solingan kolbaga qaytar sovitgichli maxsus nasadka ulanadi. Chinni kosachaga 15-20 ta chigit magʻzidan solib toʻla maydalanadi. Kattaroq filtr qogʻozga maydalangan chigit magʻzi solinib, yoʻgʻonligi 1 sm cha qilib yaxshilab oʻraladi va ip bilan 4 tomondan bogʻlanadi. Tayyorlangan oʻrani (gilza)ni nasadkaning ichiga qoʻying. Kolbadagi erituvchini qaynaguncha qizdiriladi, erituvchi avval bugʻlanib, soʻng asta sekin nasadkada yigʻiladi, uning yonidagi naychalarga xam erituvchi toʻplanib qoladi. Suyuqliklar yuzasi meʼyordan oshgach, yigʻilgan suyuqlik kolbaga tushadi. Shunday qilib, modda uzluksiz ekstraksiyalana boradi (1,5-2 soat).Ekstraksiyalangan suyuqlikning erituvchisi oddiy atmosfera bosimida haydaladi, unda kolba tubida moy qoladi. Qoldiq moy miqdori oʻlchanadi.

 

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Fan
Ekstremum

thumb|250x250px|Funktsiya (ko'k) va uning hosilasi (qizil). Global maksimum ( * ), global minimum ( ☐ ), mahalliy maksimum ( ◇ ), mahalliy minimum ( + ), ekstremumsiz nol hosilasi ( ╳ ).
Ekstremum ( — chetki) — biror toʻplamda funksiyaning maksimum yoki minimum qiymati. Koʻp oʻzgaruvchili funksiyalar uchun ham Ekstremum tushunchasini kiritish mumkin. Variatsion hisobda funksiyalarni ekstremumi sifatida ularning eng katta yoki eng kichik qiymatlari tushuniladi.
Ekssentrisitet

Ekssentrisitet (lotincha, yex „ajralish“ maʼnosini bildiradigan old qoʻshimcha va markaz) – 1) konus kesimdati bir nuqtadan fokustacha boʻlgan masofaning oʻsha nuqtadan toki direkpgrisatacha boʻlgan masofaga nisbati. Konus kesimning shaklini ifodalaydi. Ekssentrisitet bir xil konus kesimlar oʻxshash boʻladi. Ellipssa ekssentrisitet 1 dan kichik, giperbolape. 1 dan katta, parabolada 1 ga teng. Ellips va giperbola uchun ekssentrisitetni ularning fokuslari orasidagi masofasining katta yoki haqiqiy oʻqqa nisbati sifatida aniqlash mumkin; 2) orbita Ekssentrisitet – osmon jismining shaklini ifodalovchi orbita elementi ye harfi bilan belgilanadi, ye ning qiymatiga qarab, osmon jismi orbitasi ellips (ye1) shaklida boʻlishi mumkin. Baʼzan, elliptik orbita uchun ekssentrisitet oʻrniga ekssentrisitet burchagi f tushunchasi kiritiladi.
Ektima

Ektima (yunoncha — pustula, gʻudda), koʻz yara — terining yiringli kasalligi. Terining bilinar-bilinmas chaqalangan, tirnalgan, shikastlangan joylariga mikroblar (streptokokk, stafilokokk) kirishidan paydo boʻladi. Aksari dumbaga, tizzaga chiqadi. Dastlab terida yiring yoki qon va yiring aralash suyuqlik toʻla pufakcha hosil boʻlib, bir necha kundan soʻng u qovjirab, poʻst bilan qoplanadi. Poʻst tushgach, oʻrnida chuqur, chetlari tikka, tubi notekis, yiring boylagan yara koʻrinadi. Yara 2—3 haftadan soʻng bitib, oʻrnida dogʻli chandiq qoladi. Organizm himoya quvvatining susayishi, vitaminlar tanqisligi, moddalar almashinuvining buzilishi ektimaga sabab boʻlishi mumkin. Oldini olish uchun terining zararlangan joylarini oʻz vaqtida davolash zarur.

Turkum:Kasalliklar
Ektogenez

Ektogenez (ekto... va ...genez) 1) biologiyada mexanistik yoʻnalish. Ektogenez tarafdorlari organizmlar rivojlanishini faqat tashqi sharoitning taʼsiri bilan tushuntirishga urinishadi. Ularning fikricha, tashqi muhit sharoiti taʼsirining samarasi nasldan naslga ortib boradi va evolyutsion jarayonning muayyan yoʻnalishda borishini belgilab beradi. Ektogenez oqimi tarafdorlari tabiatdagi qandaydir oldindan belgilab qoʻyilgan maqsadga muvofiqlikni tan olishadi. Mexanolamarkizm — asosiy ektogenetik yoʻnalish hisoblanadi. 2) embrionning sunʼiy oziq muhitida (organizmdan tashqarida) rivojlanishi. 

 

Turkum:Biologiya
Ektoparazitlar

Ektoparazitlar (ekto… va yunoncha  – tekinxoʻr), tashqi parazitlar – xoʻjayin hayvon yoki oʻsimlik tanasi, poyasi sirtida yashab, uning hisobiga oziqlanib yashovchi organizmlar. Masalan, vilt kasalligini qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlar, baʼzi hasharotlar oʻsimlik ektoparazitlardir. Odatda, parazitlar lichinkasi tashqi muhitning zararli taʼsiridan xoʻjayin organizm qalqoni (kalta shokilador afitis – kaliforniya qalqondorining paraziti, tillarang afitis – jigarrang qalqondor paraziti), soxta pillasi (karam pashshasining katta yoshli lichinkasi tanasida parazitlik qiluvchi aleoxara qoʻngʻizi lichinkasi) bilan himoyalangan boʻladi, baʼzan xoʻjayin organizmlar kavaklarda, jonivorlar inida, oʻralgan barglarda va boshqalar yopiq yerlarda, ular bilan birga esa ektoparazitlar ham yashaydi. Ektoparazitlar xoʻjayin organizmda yakka-yakka yoki toʻp-toʻp boʻlib rivojlanishi mumkin.

 

Turkum:Parazitologiya
El

El — muayyan joyning odamlari, aholisi, xalqi, bir qabilaga mansub odamlar, qabila, yurt, diyor, mamlakat.
Elak

Elak — sochiluvchan mahsulotlar va materiallar (un, guruch, ohak, sement, qum va boshqalar)ni metall toʻr orqali oʻtkazib, har xil hajmdagi zarralarga ajratish (elash) uchun moʻljallangan qurilma. Roʻzgʻor, qurilish va sanoatda ishlatiladi. . Elak ko‘chma ma’noda ham ishlatiladi (,Elning og‘ziga elak tutib bo‘ladimi” kabi). 

 Etimologiyasi 
Elak turkiy so‘zdir, ela – elakdan o‘tkaz. Unni eladi. Bu fe’l qadimgi turkiy tildagi ,,pastga tush” ma’nosini ifodalovchi –ӓ qo‘shimchasi bilan hosil qilingan deb taxmin qilinadi, keyinroq so‘z boshlanishidagi i  unlisi e unlisiga almashgan: il+ӓ= il ela+ӓ>elӓ. Bu fe’l qadimgi turkiy tilda elgӓ shaklida mavjud bo‘lgan. 

 Yaratilishi 
Elak - qadimgi uy-ro‘zg‘or buyumi. Qadimda, asosan yog‘ochdan yasalgan. O‘zbek xalq mahalliy ustalari yog‘ochdan har xil ishlab chiqarish qurollari, uy-ro‘zg‘or buyumlari, transport vositalari (arava, kema), sinch va ustunlar, oyna-eshiklar, sandiq va beshiklar, elak va charx, egar va hokazolar ishlab chiqarganlar. O‘tmishda mazanglarning yog‘ochdan g‘alvir,  elak, childirma va har xil idishlar yasash bilan shug‘ullanganlarini Sh.I.Inog‘omovning fikricha, ,,kosataroshlar”,  G.P. Snesarevning ta’kidlashicha, ,,tovoqtaroshlar” deb atashadi.

 Ishlatilishi 
Elakka solingan mahsulotlar elakning tebranishi natijasida elanadi. Roʻzgʻorda ishlatiladigan elaklar asosan unni elash uchun bo‘lib, xamir qorishda un ichida uchraydigan har xil mayda toshchalar, xaslar ajratiladi. 

 Turli shakllari 
Elak, asosan, dumaloq gardishli, mayda va yirik koʻzli boʻladi. Shunga ko‘ra elakning quyidagicha ajraladi:

ro‘zg‘orda ishlatiladigan mayda ko’z elak;

sanoatda ishlatiladigan yirik ko‘z elak.
Mayda koʻzlisida un, yirik koʻzlisida (bunday elak gʻalvir deb ham ataladi) guruch va boshqalar yirikroq don-dunlar, qum, sement va boshqalar elanadi. Qurilish va sanoatda mexanik elak ishlatiladi, uning yassi (titrama, tebranma) va barabansimon (aylanuvchi) bor. Bular un, qum, sement va boshqalarni elashda, konchilikda foydali qazilmalarni boyitishda (rudalarni elashda), еm va yorma tayyorlashlarda, oziq-ovqat sanoati va boshqalar tarmoqlarda ishlatiladi.

 

 

Turkum:Oshxona anjomlari
Turkum:Oshxona buyumlari