Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Aygʻoqchi

Aygʻoqchi, aygʻoq (oygʻoq), ayqoq (turkiycha – guvoh, isbotlovchi, maxfiy xabar yetkazuvchi) – 1) biror shaxs yoki ijtimoiy guruhga qarshi yolgʻon-yashiq ran yoyuvchi, igʻvo, tuhmat qilib kun kechiruvchi past, razil shaxs; 2) turkiy xalqlarda kishilar oʻrtasida sodir boʻlib turadigan janjallarni hal qilishda qatnashuvchi; bir yoki ikki guvohni ham Aygʻoqchi deyishgan; 3) oʻrta asrlarda (XIV–XVII-asrlar) harbiy safar chogʻida qoʻshin oldida boradigan razvedkachi kichik bir harbiy boʻlinma (yana qarang Ayyor, Razvedka).Amir Temur zamonida A. (ayqoq, aygʻoq) taftishchi ma’nosida ham qoʻllanilgani Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"sida qayd etib oʻtilgan. Qoʻshin oldida boruvchi razvedkachi boʻlinma xabargiri deb ham atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygʻuchi

Aygʻuchi (turkiycha) – Turk xoqonligida hukmdorning davlat maslahatchisi. Qapagʻanxon hamda Bilga xoqon (Moʻgʻilon)ning Axi sifatida bir necha yil Xitoyda ta’lim olgan Toʻnyuquq (Apa Tarxan) faoliyat koʻrsatgan. A. qadimgi turkiy Oʻrxun-Yenisey yodnomalarida, xu-susan Toʻnyuquq bitik toshida ishlatil-gan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʻgʻi Begi xonim

Oʻgʻi Begi (asl ismi Togʻayshoh; taxminan 1363-1381/1382) — Amir Temurning suyukli qizi. Asl ismi Tagʻayshoh boʻlgan, lekin „ani sevgon jihatidin Aka Begi der edilar“. Aka begini amir Musabekning oʻgʻli Muhammadbekka bergan edilar. Aka begidan Sulton Husayn mirzo ismli oʻgʻil qolgan"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Temuriy malikalar
Turkum:Temuriylar
Aka buxor

Aka buxor (taxallusi; asl ismi Buxorjon Zokirov) (1894 — Qoʻqon — 1962) — oʻzbek xalq qiziqchisi. 1916-yildan malakali qiziqchi sifatida taniladi. Qoʻqonlik Mahkam Hofiz truppasi bilan Toshkentga kelib, „Non garovi“, „Yurak ogʻrigʻi“, „Roʻmolcha oʻynatish“ kabi tomoshalar koʻrsatadi. Xalq sozandalari va qiziqchilariga ishboshilik qiladi. Shoʻrolar hokimiyatining dastlabki yillarida Aka Buxor eski qiziqchiliklarni davr va tomoshabinlar talabiga moslaydi: „Hasan-Husan“, „Olti bola“, „Novvoylik“, „Mirobboshi“, „Boy bilan xizmat-kor“, „Chaqqon bola“ va boshqa 40-yillarda u Shokirjon Toshkanboyev, Usmonjon Nishonboyev, Haqimjon Parpiyev kabi dorbozlar bilan Turkistonning shahar va qishloqlarida tomoshalar koʻrsatadi. Aka Buxor anʼanaviy teatrning barcha janrlarida ijod qilgan. Ijrochi sifatida yuz va koʻz ifodalari, tovush ohanglaridan juda ustalik bilan foydalangan. U kulgili oʻyinlarni ijro etishda, hajviy hikoyalar aytishda, askiyada ham mohir boʻlgan. Tesha qiziq Komilov, Toʻychiqori Rahimov, Gʻofurjon Mamayunusov kabi qiziqchilar Aka Buxorga ergashib ijod qilganlar"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Qodirov M., Masharaboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1968.
Akademik (sifat)

Akademik (sifat) – 1) akademiyaning ilmiy muassasa yoki oliy hamda oʻrtda maxsus oʻquv yurti maʼnosidagi tushunchalariga taalluqlikni bildiradi; masalan, akademik nashr, akademik litsey, akademik yil, akademik soat. Akademik yil – oliy oʻquv yurtlarida mashgʻulotlar boshlanishidan (odatda kuzda) ularning tugashigacha (kelgusi yil yozigacha) boʻlgan vaqt; akademik soat – oʻquv yurtlarida bitta mashgʻulotni oʻtkazishga belgilangan vaqt (odatda 45 min.). 2) Oʻzbekiston va MDHda yetuk ijrochilik jamoalari, teatrlarga beriladigan faxriy nom (qarang Akademik teatr)"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akademik litsey

250px|thumb
Akademik litsey — oʻrta maxsus oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasida 1997-yilda qabul qilingan „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ va „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq umumiy oʻrta taʼlim maktablari (9-sinf)ni tugatgan oʻquvchilar qabul qilinadi. Taʼlim muddati 2 yil akademik litsey oʻrta maxsus maʼlumot beradi. Oʻquvchilarning intellektual qobiliyatlarini jadal oʻstirishni, ularning chuqur, tabaqalashtirilgan va kasb-hunarga yoʻnaltirilgan bilim olishlarini taʼminlaydi. Akademik litseyda oʻquvchilar oʻzlari tanlab olgan taʼlim yoʻnalishi (gumanitar, texnika, chet tili va boshqa sohalar) boʻyicha bilim saviyalarini oshirish hamda fanlarni chuqur oʻrganishga qaratilgan maxsus bilim olish imkoniyatiga ega boʻladilar. Akademik litseyni bitiruvchilarga davlat tomonidan tasdiqlangan diplom beriladi va u taʼlimning keyingi bosqichlarida oʻqishni davom ettirish yoki egallagan ixtisoslik boʻyicha ishlash imkoniyatini beradi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akademik nashr

thumb|2020-yil holati boʻyicha, dunyo aholisining har million kishisiga toʻgʻri keladigan ilmiy va texnik jurnal nashrlarining soni
Akademik nashr — fan, adabiyot va sanʼat asarlarining ilmiy asosda tayyorlangan nashri. Asosan mutaxassislar va ilm ahliga moʻljallanadi, ilmiy tadqiqot maqsadini koʻzda tutadi.

Akademik nashr ijodkorning butun merosini toʻliq qamrab olishi, asarlarining ilmiy oʻrganilgan matni bilan birga turli jihatlarini ham oʻz ichiga olishi, ilmiy qayd, izoh va sharxlarga ega boʻlishi bilan boshqa nashrlardan farqlanadi. Masalan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi „Fan“ nashriyotida nashr etilgan Oybek asarlarining 20 jildligi, Hamid Olimjon asarlarining 10 jildligi Akademik nashr hisoblanadi
Akademik teatr

Akademik teatr – MDH mamlakatlaridagi yirik va koʻhna teatrlarga beriladigan faxriy unvon. Sobiq Ittifoqda 1919-yilda taʼsis qilingan. Birinchi boʻlib Akademik teatr unvoni Moskvadagi Katta teatrga berilgan. Oʻzbekistonda shu unvonga sazovor boʻlgan 3 ta teatr bor: Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatri, Navoiy nomidagi Katta akademik opera va balet teatri va Respublika akademik rus drama teatriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 

Turkum:Unvonlar
Akademik eshkak eshish

thumb|Akademik eshkak eshish
Akademik eshkak eshish – eshkak eshish sporti turi, akademik qayiqlardagi poygalar. 19-asr birinchi yarmida Buyuk Britaniyada paydo boʻlgan. Eshkak eshish jamiyatlari xalqaro federatsiyasi (FISA, 1892-yil asos solingan)ga 71 mamlakat aʼzo (1991). Akademik eshkak eshish 1900-yildan olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1962-yildan jahon chempionatlari oʻtkazib kelinadi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Sport
Akademik qayiqlar

Akademik qayiqlar – tez suzuvchi eshkakli sport qayiqlari. Poygalarda ishlatiladi. Eshkak quloqlari va suriluvchi (roliklarda) maxsus oʻrindiqlari bor. Bunday qayiqlar juda yengil materiallardan yasalib, xipcha, suvni atrofidan tez oʻtkazadigan boʻladi. Akademik qayiqlar „yolgʻiz“ va „juftlik“larga boʻlinadi. „Juftlik“larda sportchi ikkita eshkakdan, „yolgʻiz“da esa bitta uzun eshkakdan foydalanadi. „Juftlik“ qayiqlar bir sportchilik, ikki sportchilik va toʻrt sportchilik boʻladi. „Yolgʻiz“ eshkaklilari ikki, toʻrt va sakkiz sportchiga moʻljallangandir. Qayiqlarning boʻyi, eni va vazni turlicha. Ichki qurilmalari bilan ogʻirligi 10-15 kg, uzunligi esa 8-9 m. Eng katta linkorn sakkizlik akademik qayiqlarning uzunligi 20 m.ga yaqin boʻlib, vazni 90-110 kg ga boradi. Sportchilar qayiq oldi tomoniga teskari oʻtirib eshkak eshadilar. Oʻzbekistonda Akademik qayiqlar ilk bor 1963-yil paydo boʻldi. V. N. Mustafoyev 1971-yil mamlakat Kubogi uchun kurashda gʻolib chiqdi. 1989, 1990-yilda 8 juftlikda Oʻzbekiston oʻsmirlari sobiq Ittifoq chempioni boʻlishdi. Oʻzbekiston milliy terma jamoasi Olimpiada oʻyinlarida, Osiyo va jahon chempionatlarida muntazam qatnashadi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akan

Akan – Gana va Kot-d’Ivuar hamda Togoda yashovchi oʻzaro yaqin xalqlar (ashanti, fanti, akim, akvapim, anʼi, baule, gonja, krachi, abrong va boshqalar) guruhi. Ganada 7,76 milliondan ziyod. Kot-dʼIvuarda 2,3 mln. va Togoda 50 ming kishi yashaydi (1987). Akan va boshqa kva tillarida soʻzlashadi. Akanlarda qadimiy diniy eʼtiqodlar (animizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish) bilan birga, katolik dini ham keng tarqalgan, musulmon sunniylar ham bor. Negroid irqiga mansub. Akanlar tarkibidagi xalqlardan biri ashanta 18-19-asrlarda bir qancha qoʻshni qabilalarni birlashtirib, Ashanti davlatini tashkil qilgan edi. 19-asrning oxirida Ashanti davlati ingliz mustamlakachilari tomonidan bosib olindi. Milliy ozodlik kurashi kuchayishi tufayli, 1957-yil Akanlarning katta bir qismi ingliz mustamlakasi asoratidan ozod boʻlib, mustaqil davlat (hozirgi Gana)ga birlashdi. Akanlar, asosan, dehqonchilik (kakao oʻstirish) bilan, ayrim tumanlarda chorvachilik (qoramol boqish) bilan shugʻullanadilarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 

Turkum:Xalqlar
Akant

Akant (frans. acanthe) – ayiqtovon oʻsimligining bargisimon qilib ishlangan meʼmoriy naqsh bezagi. Inshoot (devor, friz, shift, ustun boshlari va boshqalar)ni bezashda qadimdan qoʻllangan. Akant tosh, yogʻoch, ganch va sopoldan ishlangan. Misr, Yunoniston, Rim akant naqshlari 254 pastga qaragan, Oʻrta Osiyo akant naqshlari, aksincha, tik holatda tasvirlangan. Munchoqtepa, Ayritom va boshqalardan topilgan akanlar antik meʼmorlikda oʻziga xos koʻrinishda boʻlgan"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Bezaklar
Akarifaglar

Akarifaglar (yunoncha akari — kana va phagos — yeyuvchi) — yirtqich va parazit hasharotlar hamda kanalar; oʻrgimchakkanalarning tabiiy kushandalari. Sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida oddiy oʻrgimchakkana bilan oziqlanuvchi akarifaglarning 40 turi aniqlangan. Gʻoʻza va boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlaridagi oʻrgimchakkakina bilan oziqlanib, ular sonini kamaytiruvchi akarifaglar - stetorus, kanaxoʻr tripe, yirtqich qandala— orius, oltinkoʻzlar, fitoseid oilasiga mansub yirtqich kanalar va boshqa katta ahamiyatga ega. Yirtqich kanalardan issiqxonalardagi oʻsimliklarni, bahor va kuzda esa harorat 30% dan yuqori va havo namligi 60-80% li sharoitda gʻoʻzani zararkunandalardan himoya qilishda hasharotlarni mavsumiy tarqatish usulida foydalaniladi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yana qarang
 Foydali hasharotlar
Akaritsidlar

Akaritsidlar ( — kana va — oʻldiraman) — oʻsimlikxoʻr kanalar, ombor kanalari, shuningdek uy hayvonlari va parranda kanalariga qarshi qoʻllanadigan kimyoviy moddalar.

Oʻsimlikka sirtdan keltan, neoron, omayt, mitak, oltingugurt, ohak-oltingugurt qaynatmasi va singib taʼsir etuvchi (fosfamid, fozalon, karbofos va boshqalar) akaritsidlar boʻlishi mumkin. Singib taʼsir qiluvchi akaritsidlar oʻrgimchakkanadan tashqari yana oʻsimlik bitlarini va boshqa bir qancha soʻruvchi zararkunandalarni ham nobud qiladi. Ombor kanalariga qarshi metilbromid, xlorpikrin va boshqa akaritsidlar qoʻllanadi. Dehqonchilik va bogʻdorchilikda akaritsidlar asosan oʻrgimchakkanaga qarshi ishlatiladi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Pestitsidlar

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Moddalar
Akasi

Akasi — Yaponiyadagi shahar va port, Xonsyu orolining janubi-gʻarbida, Xiogo prefekturasida, Ichki Yapon dengizi sohilida. Aholisi 263 ming kishi (1991). Tezyurar poyezdlar temir yoʻl stansiyasi. Temir yoʻl paromi orqali Avazdi oroli bilan bogʻlangan. Kimyo, oziq-ovqat, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Baliq ovlanadi. Kurort shahar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yaponiya shaharlari
Akatsiya

Akatsiya – burchoqdoshlar oilasiga mansub daraxt va butalar. 1) chin akatsiya (Acacia) – mimozadoshlar kenja oilasiga mansub daraxt. 500 ga yaqin turi bor. Koʻproq Avstraliya (250 dan ortiqroq turi), qisman Afrika va Arabiston yarim orolida tarqalgan. Keyingi vaqtda akatsiyaning baʼzi boshqa joylar (Qora dengiz sohillari)da ham iqlimlashtirilgan. Chin akatsiya mayda patsimon bargli, toʻpgullari erta bahorda ochiladigan boʻlgani uchun xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Senegal, Efiopiya va Arabiston akatsiyalaridan aqoqiyo, koʻpchilik chin Akatsiya ning poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar olinadi. Baʼzi chin akatsiya ning mevasi va yogʻochida ham oshlovchi va yelim moddalar bor yogʻochi mebel ishlab chiqarishda foydalaniladi. 2) oq akatsiya yoki soxta akatsiya (Robinia pseudoacacia) – kapalakguldoshlar kenja oilasiga mansub daraxt (qarang Oq akatsiya) , 3) sariq akatsiya(Caragana arborescens) – buta tarzida oʻsadi (qarang Qaragʻay)"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Kontraktura

Kontraktura (lotincha contractura — tortish, tortishish), changak — boʻgʻim harakatining vaqtincha yoki butunlay cheklanishi. Boʻgʻimning yozilmay yoki bukilmay qolishi K.ning asosiy koʻrinishlaridandir. Boshqa harakatlar (mas, aylanma va yon tomonga — oʻngga yoki chapga) ham cheklanishi kuzatiladi. K. tugʻma boʻlishi mumkin, bu rivojlanish nuqsonlari bilan bogʻlangan boʻlib, tuzalmaydi va muayyan aʼzo shakli oʻzgarganicha qoladi, mas, maymoq oyoq. Orttirilgan K., koʻpincha, boʻgʻimning shikastlanishi yoki kasalligi, kuyishdan hosil boʻlgan chandiklarning tortishishi, muskullarning shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Bosh miya shikastlanishi (mas, insult)da ham K. sodir boʻladi, bunda muskullarni harakatga keltiruvchi nervlar falajlanadi (yana qarang Akashak).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tibbiyot
Akbar Jaloliddin Muhammad

thumb|right|Akbar-shoh
Akbar Jaloliddin Muhammad (1542.14.10, Amarkot −1605, Agra yaqinidagi Sikandra qishlogʻi), „Akbar-shoh“ — Boburiylar sulolasidan hukmdor (1556 — 1605). Hindistondagi boburiylar saltanati hukmdori (1556-yildan).

Boburning nabirasi, Humoyunning oʻgʻli, 13 yoshida taxtga oʻtirgan (1556-yil 15-fevral). Dastlab vaziri turkman Bayramxon otaliq yorda-mida taxtni boshqargan, soʻngra balogʻat yoshiga yetgach, mamlakatni qattiqqoʻllik bilan idora eta boshlagan. Saltanatini kengaytirish uchun muttasil kurashgan. Akbarshoh davrida Boburiylar saltanati shimolda Balxdan tortib janubda Godovari daryosigacha (Kashmir va Afgʻoniston hududlari bilan), gʻarbda Arabiston dengizidan sharqda Bengaliya qoʻltigʻigacha boʻlgan ulkan hududni qamrab olgan. Markazlashgan saltanat tuzish maqsadida 1574-yildan ichki islohotlar oʻtkazishga kirishadi: qoʻshin ustida nazoratni kuchaytiradi va uni qayta tashkil etib, yangidan qurollantiradi, mamlakatni yangi maʼmuriy tumanlarga boʻladi. Nikoh rishtalari orqali Rajput knyazliklari bilan aloqalarni mustahkamlagan. Rajputlar otliq qoʻshini Akbar qoʻshinining asosini tashkil qilgan. Yirik yer egalari — jogirdorlarning oʻzboshimchaligiga qarshi bir qancha chora-tadbirlarni oʻtkazgan, 1574-yil dehqonlar, sarkardalarga yer inʼom etish oʻrniga xazinadan ularga maosh toʻlashni, mamlakatdagi yerlardan soliq toʻplashni oʻz xizmatchilari zimmasiga yuklagan. Akbar aholi orasida diniy jihatdan oʻzaro birdamlikka erishish maqsadida hindlarni yuqori mansablarga tayinlay boshlagan va yangi din — „dini ilohiy“ joriy etgan. Bu din oʻzida islom, hinduizm, parsizm va jaynizm dinlarining qorishmasidan iborat boʻlgan. Akbar dunyoviy va diniy hokimiyatni oʻzida mujassamlashtirgan. Bu dinga eʼtiqod qilganlar Akbarning marhamatiga sazovor boʻlganlar. Keyinchalik Akbar vafotidan soʻng bu yangi din kichik bir mazhabga aylanib qolgan. Akbar dehqonchilik va savdoga katta eʼtibor bergan, Yevropa mamlakatlari bilan ham savdo-sotiq olib borgan. Akbar ilm-fan, sanʼatga ham homiylik qilgan. Akbarning vaziri va doʻsti Abulfazl Allomiy Akbar saltanati tarixiga oid „Akbar-noma“ asarini yozib qoddirgan. Akbar buyuk davlat arbobi, quvvai hofizasi kuchli, jasur, iqtidorli sarkarda boʻlgan.

 Yana qarang 

 Akbar Shoh II
 Ashoka
 Maharana Pratap
 Buyuk odamlar roʻyxati

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Qodirov P., Humoyun va Akbar, T., 1994.

 

 Akbar, Emperor of India by Richard von Garbe at Project Gutenberg
 The Drama of Akbar by Muhammad Husain Azad from 1922.

Turkum:Boburiy hukmdorlar
Turkum:Eron millatiga mansub hind xalqi
Turkum:Hind jangchilari
Turkum:Hindiston sunniy musulmonlari
Turkum:Musulmon monarxlari
Turkum:Agra kishilari
Turkum:Boburiy imperatorlari
Akbarnoma

thumb|250px|Abu-l Fazl „Akbar-noma“ni Akbarga taqdim etmoqda
"Akbarnoma", "Tarixi Akbarshohiy" („Akbarshoh tarixi“), "Tarixi Akbariy" („Akbar tarixi“) – tarixiy asar, boburiylardan Akbar topshirigʻiga koʻra uning vaziri va yaqin safdoshi Abulfazl Allomiy tomonidan 1589-1601-yillarda yozilgan. „Akbarnoma“ 3 jilddan iborat. Birinchi jildida Akbarning tugʻilishi, uning shajarasi hikoya qilinadi, Bobur, Humoyun davrida Afgʻoniston va Shimoliy Hindistonda yuz bergan siyosiy vaziyat tasvirlanadi. Bulardan tashqari Akbar hukmronligining ilk 17 yili (1556-1572)da roʻy bergan voqealar bayon etiladi. Ikkinchi jild Hindiston va Shimoliy Afgʻoniston tarixini (1573-1601/02 yil), uchinchi jild esa Akbar shaxsi, uning saroyi, boburiylar saltanatining tuzilishi, mamlakatning maʼmuriy boʻlinishi, soliq va boshqadan keladigan tushumlar, dinlar, hindlarning dunyoqarashi va boshqa haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Uchinchi jild „Oyini Akbariy“ („Akbar qonunlari“) nomi bilan mustaqil asar sifatida ham mashhur. Muallif vafotidan soʻng Akbar hukmronligining soʻnggi davrlari yozilmay qolgan. Ammo, keyinchalik bu davrlar „Akbarnoma“ asosi (tartibi)da yoritiladi (unda voqealar yilma-yil bayon etiladi) va u „Taqmilaiy Akbarnoma“ nomi bilan tarixga kiradi. „Akbarnoma“ga qoʻshimcha qilingan soʻnggi qismlari muallifi aniq maʼlum emasOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u lahorlik yozuvchi va tarixchi Inoyatullo ibn Muhib Ali deyilsa, boshqa maʼlumotlarda Shoh Jahonning mashhur tarixchisi Muhammad Solih Kambo („Shoh Jahonnoma“ning muallifi) deyiladi, uchinchi bir maʼlumotda esa Abulfazl Allomiy maktublarini toʻplagan jiyani tomonidan yozilgan deb koʻrsatiladi. „Akbarnoma“da tarixiy voqealar yilma-yil tadrijiy suratda bayon etiladi. Maʼlumotlar esa rasmiy hujjatlardan olinadi va sodir boʻlgan voqealarning bevosita ishtirokchisi, guvohi boʻlganlarning yozishmalari va xotiralariga asoslaniladi. Shunga koʻra „Akbarnoma“ qimmatli va ishonchli tarixiy asar hisoblanadi. „Akbarnoma“ nusxalari Angliya, Fransiya, Hindiston, Rossiya va boshqa mamlakatlarda saqlanmoqda. XIX asrda „Akbarnoma“ Beverij, Elliot va Dousonlar (I-II jild), shuningdek Glodvin, Bloshman, Jarretlar (III jild) tomonidan ingliz tiliga tarjima qilinganAxmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI-XVIII vv., T., 1985..

 

Turkum:Tarixiy kitoblar
Turkum:Akbar
Turkum:Boburiylar davlati haqidagi kitoblar
Asqarali Akbarov

Asqarali Odamshoyevich Akbarov (1951.2.10, Oʻsh viloyati Yangiyoʻl tumani Karavon qishlogʻi — 12-fevral, 2022, Namangan) — naqqosh, Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (2000). T. Toʻxtaxoʻjayevning shogirdi. R. Yoqubov, J. Hakimov, M. Usmonovlar bilan birga ishlab hunar oʻrgangan. M. Uygʻur nomidagi Toshkent sanʼat institutini tugatgan (1995). 1975-yildan Qoʻqon badiiy ishlab chiqarish ustaxonasida naqqoshlar brigadasi boshligʻi, 1982-yildan Namangan badiiy ustaxonasi amaliy sanʼat brigadasi boshligʻi, 1989-yildan Namangan viloyat oʻlkashunoslik muzeyida sanʼat boʻlimi boshligʻi, 1998-yildan Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Namangan viloyati Badiiy ijodkorlar uyushmasi rahbari. A. ijodida anʼanaviy naqqoshlikni rivojlantirdi, binolar bezagida naqqoshlik bilan ganch va yogʻoch oʻymakorligini uygʻun holda qoʻlladi, unutilib ketgan kundal uslubini tikladi. Kursi, xontaxta, guldon, lagan kabi buyumlarni nafis ranglarda bezaydi. Milliy va zamonaviy binolar bezagida islimiy va girih mujassamotidan keng foydalanadi. Namangan („Paxtalikoʻl“ sanatoriysi, Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi va boshqalar), Toshkent („Moviy gumbazlar“ choyxonasi, Xalqlar doʻstligi saroyi va boshqalar) va boshqa viloyatlarda, xorijda 60 dan ortiq jamoat binolarini bezadi.
thumb|256x256px|Oʻzbekiston xalq ustasi Asqarali Akbarov
12-fevral, 2022-yilda 71 yoshida vafot etdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1951-yilda tugʻilganlar
Turkum:Oʻshda tugʻilganlar
Turkum:2022-yilda vafot etganlar
Turkum:Namanganda vafot etganlar
Turkum:12-fevralda vafot etganlar
Turkum:10-fevralda vafot etganlar
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Ikrom Akbarov

thumb
Ikrom Ilhomovich Akbarov (1-mart 1921, Toshkent — 18-dekabr 2011, Toshkent) — kompozitor, Oʻzbekiston xalq artisti (1981), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Toshkent (1945) va Leningrad (1950) konservatoriyalarini tugatgan. Hamzaga bagʻishlangan „Shoir xotirasiga“ simfonik poemasi (1954) oʻzbek simfonik ijodiy tafakkurining shakllanishida Asqarali Akbarov ishlagan bino bezagi muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Akbarov simfonik asarlar, opera va baletlar, oratoriyalar, vokalsimfonik va kamer-cholgʻu asarlar (xususan 6 ta torli kvartet), qoʻshiq va romanslar, xor turkumlari muallifi, kinofilmlar va dramatik spektakllarga musiqa yaratgan, oʻzbek xalq kuylarini joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan. Ijodiy uslubi teran simfonik tafakkurga asoslangan. Simfonik asarlari — „Epik poema“ (1961), skripka va orkestr uchun 1-2- va 3- konsertlar (1962, 1984, 1997), „Pochta“ (1970), „Shakuntala“ (1980) simfonik manzaralari, „Samarqand haqida sim-fonik hikoyalar“i (1973), 2 ta simfoniya (1996, 1998) va boshqa „Orzu“ (1957), „Layli va Majnun“ (1968), „Navroʻz“ (1984) baletlari, „Soʻgʻd elining qoploni“ (1977) va „Ibtido xatosi“ (1997) operalari, „Toshkentnoma“ (1964), „Mangu xotira“ (1985) oratoriyalarini yaratgan. Asarlari chet ellarda ham ijro etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotining laureati (1977). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).Ad.: Djabbarov A,Solomonova T., Kompozitori i muzikovedi Oʻzbekistana, T., 1975; Yanov-Yanovskaya NS, Ikram Akbarov, T., 1990.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-martda tugʻilganlar
Turkum:18-dekabrda vafot etganlar
Turkum:2001-yilda vafot etganlar
Turkum:Bastakorlar
Turkum:O‘zbek bastakorlar
Ilyos Akbarov

Ilyos Akbarovich Akbarov (1909-yil 5-may, Toshkent) — oʻzbek musiqashunosi. Birinchi oʻzbek musiqa folklorshunoslaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1956). Sanʼatshunoslik institutida ilmiy xodim (1932—39), direktor (1943—48), „Oʻzdavnashr“da musiqa boʻlimining mudiri (1934—40), Toshkent musiqa bilim yurti (1930—42), Toshkent davlat konservatoriyasi (1943-yildan)da oʻqituvchi, musiqa nazariyasi kafedrasi mudiri (1963—90), professor (1979-yildan). Fargʻona vodiysi va Xorazm viloyatlarida oʻzbek va uygur xalq kuylarini toʻplab, ayrimlarini nashr ettirgan: „Oʻzbek 257ashulalari“ (M., 1934, H. Muhamedova bilan hamkorlikda), „30 ashula“ (M., 1935), „Oʻzbek xalq qoʻshiklari“ (T., 1939), „Muqimiy va Furqat ashulalari“ (T., 1959) va boshqa Ilk oʻzbek bolalar qoʻshiklari („Biz kuylaymiz“, T., 1939), „Musiqa lugʻati“ (T., 1987, 2-nashri —1997), darslik va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2000).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-mayda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Odiljon Akbarov

Odiljon Akbarov (1933-yil 23-avgust Baliqchi tumani) – Xalq oʻqituvchisi (1983). „Oʻzbekiston hunar-texnika taʼlimi aʼlochisi“ (1969). 1951-yil Andijon shahridagi 10-hunar bilim yurtini, 1955-yil Toshkent industrial texnikumini, 1971-yil sirtdan Andijon pedagogika institutini tugatgan. 1955-yildan Andijon shahridagi 10-hunar-texnika bilim yurtida ishlab chiqarish taʼlimi boʻyicha usta, 1971-96 yillarda Andijon mashinasozlik litseyida maxsus fanlar boʻyicha oʻqituvchi. Akbarov boshchilik qilgan chizmachilik kabineti respublikadagi eng namunali kabinet hisoblangan. Ekranlashtirilgan bu kabinetda turli xil koʻrgazmali qurollar, didaktik materiallar oʻrnatilgan"Akbarov Odiljon" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-avgustda vafot etganlar
Turkum:Baliqchi tumanida tugʻilganlar
Munojatxon Akbarova

Munojatxon Abdurazzoqovna Akbarova (1941.22.4, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Andijon pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1967). 1960-72 yillarda Xoʻjaobod tumanidagi 14-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1972-yildan 18-maktab direktori. Akbarova rahbarlik qilayotgan jamoa „Yil maktabi- 94“ respublika koʻrik tanlovida faol ishtirok etdi. Uning tashabbusi bilan maktab muzeyi tashkil etildi, maktabning moddiy texnika bazasi boyitildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1941-yilda tugʻilganlar
Turkum:22-aprelda tugʻilganlar
Akvadag

Akvadag – grafinning suvdagi suspenziyasi; elektron nurli trubka ichki sirtida elektr oʻtkazuvchi qatlam hosil qilish uchun ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akvakultura

Akvakultura (lotincha aqua – suv, cultura – yetishtirish, parvarish qilish) – suv havzalaridan unumli foydalanish maqsadida suvda yashaydigan organizmlar (baliqlar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar, suv oʻtlari)ni na-zorat qilib turiladigan sharoitda yetish-tirish va parvarish qilish. A. mahsuloti jahonda muntazam oʻsib boradi. Organizmlarni dengiz suvi yoki shoʻr suvlarda yetishtirish marikultura deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akvalang

Akvalang (lotincha. aqua – suv va ing. lung – oʻpka) – odamning suv ostida bemalol nafas olib suzishiga hamda ishlashiga imkon beruvchi apparat. Fransuz sportchisi J. I. Kusto va muhandisi E. Ganyan ixtiro qilgan (1943). A.dan foydalanuvchi kishi uni orqasiga tasma bilan osib oladi. A.da ogʻizga tutiladigan moslama, darchali maska yoki gidrokombinezon, suzgich, qoʻlga taqiladigan chuqurlik oʻlchagich, kompas va soat ham boʻladi. A.ning har birida ichiga siqiq (150 kg/sm2) havo toʻldirilgan (har biri 7 l li) 2 ballon bor. A. suv ostida 40 m gacha chuqurlikda 10 min dan 70 min gacha boʻlishga imkon beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akvamarin

Akvamarin (lotincha aqua marina – dengiz suvi) – mineral. Qattiqligi 7,5- 8. Akvamarin 2,63-2,80. Rangi zangori, koʻkimtir-yashil yoki kulrang-zangori. Geksagonal prizmasimon choʻziq shaklga ega. Akvamarin granit peg-matitlarida va yuqori temperaturali kvars yer tomirlarda uchraydi. Akvamarin qimmatbaho tosh, zargarlik buyumlari uchun ishlatiladi. Uning yaroqsiz darz ketgan berilliy olish uchun xomashyo hisoblanadi. Akvamarinning qiymati uning vazni, rangi, kesilishi yoki tiniqligi bilan belgilanadi.
thumb|Qirolicha Yelizaveta II 2006-yilda braziliya akvamarinidan tayyorlangan parure taqqan. 
 Qazib olinishi 
Akvamarinni Afgʻoniston, Xitoy, Keniya, Pokiston, Rossiya, Mozambik, Qoʻshma Shtatlar, Braziliya, Nigeriya, Madagaskar, Zambiya, Tanzaniya, Shri-Lanka, Malavi, Hindiston, Zimbabve kabi mamlakatlarda topish mumkin. Minas-Jerais shtati akvamarin qazib olinuvchi asosiy manba hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Javohirlar
Turkum:Berill guruhi
Akvametriya

Akvametriya ( — suv va — oʻlchayman) — anorganik va organik moddalar tarkibidagi suv miqdorini bevosita aniqlash. Bunda, masalan, moddani maxsus shkafda oʻzgarmas vaznga kelguncha quritish yoki uni kalsiy karbid bilan ishlab, ajralib chiqadigan atsetilen hajmini oʻlchash kabi usullar qoʻllanadi. Akvametriyaning boshqa usullardan afzalligi shundaki, modda tarkibidagi suv erigan, yutilgan, gidratlangan, kristall va boshqa holatlarda boʻlib, miqdori juda oz boʻlganida ham bu usul qoʻl kelaveradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Akvaridlar

Akvaridlar — radiantlarn Dale yulduz turkumida joylashgan meteor oqimlari. Eng muhimlari: Galley ko-metasi bilan boglangan l Akvaridlar (har yili aprel oxiri, may boshida koʻrinadi) va 8-Akvaridlar (iyul oxiri, avgust boshida koʻrinadi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akvarium baliqlari

Akvarium baliqlari — akvariumda yashab va koʻpaya oladigan baliqlar. Koʻpchilik maydaligi, antiqa qiyofasi va ajoyib rangi bilan boshqa baliqlardan ajralib turadi. Aksariyat akvarium baliqlari tabiiy sharoitda tropik va subtropik oʻlkalardagi chuchuk suv havzalarida yashaydi. Dengiz baliqlarini akvariumda koʻpaytirish qiyin. Akvarium baliqlariga karpsimonlar (barbuslar, danio, kardinal va boshqalar), haratsinidlar (neonlar, tetralar va boshqalar), karptishlilar (gambuziya, guppi, platipesil, afiosemionlar va boshqalar), okunsimonlar (gurami, ipdorlar, xoʻrozchalar, skalyariylar, sentrarxidlar, sixlidlar va boshqalar), laqqasimonlar (kallixtidlar) oilalariga mansub boʻlgan bir necha yuzlab turlar kiradi. Akvarium baliqlari orasida ayniqsa guppi, danio, barbuslar, skalyariylar, laqqachalar, neonlar, nanostomuslar va boshqa mashhur. Akvarium baliqlarini parvarish qilish va kuzatish organik olamni idrok etishda katta ahamiyatga ega. Akvarium baliqlarini parvarish qilayotgan bolalar dastlabki mehnat faoliyati koʻnikmasiga ega boʻlishadi, ularda jonivorlarga gʻamxoʻrlik qilish odati shakllanadi. Akvarium baliqlari ustida genetika, biokimyo va bionika sohasida turli tadqiqotlar ham olib boriladi. Masalan, guppi va medaklar ustida genetik tadqiqotlar oʻtkazilgan. Uzoq formalarni chatishtirish orqali akvarium baliqlarining yangi zotlari chiqarilgan. Zamonaviy akvariumlarda ilmiy tadqiqot maqsadlarida har xil baliqlar, jumladan yirik akulalar ham boqiladi. Bunday akvariumlarda baliqlarning hayoti, xulq-atvori oʻrganiladi, yangi zotlar chiqarish ustida seleksiya ishlari olib boriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Baliqlar
Akvatinta

Akvatinta (italyancha. acquatinta, acquaforte – ofort va tinto – boʻyalgan soʻzidan) – gravyura turi, sirtiga asfalt yoki kanifol kukuni metall taxtani kislota bilan kuydirib ishlanadi. Oq-qora va rangli rasmlar hosil qilishda foydalaniladi. A. chiziqli ofort bilan qoʻllanilganda asar tus va faktura jilvasi bilan boyitiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akvatipiya

Akvatipiya (lotincha aqua — suv va yun. typos — belgi, iz) — gravyuratsa qoʻllaniladigan yuqori bosma turi. A.da suvli boʻyokdan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akvatollar

Akvatollar — suv toʻldirilgan oquvchan yoki gelesimon portlovchi moddalar; kimyoviy tarkibi va xossalari jihatdan akvanitlarga yaqin. Portlashda ajraladigan issiqligi 2,9-4,6 Mj/kg. Muzlash temperaturasini pasaytirish uchun akvatollarga antifrizlar qoʻshiladi. Yer sirtidagi suv bosgan qattiq jinslarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akvatoriya

Akvatoriya lotincha aqua — suv va (territoriya — suv havzasi yuzasining 260bir qismi. Port akvatoriyasi deganda portning quruqlikdagi qismidan tashqari suv qismi tushuniladi. Gidro-aerodrom akvatoriyasi — suv yuzasining gidrosamolyotlar uchishi, qoʻnishi va langarda turishi uchun ajratilib, maxsus jihozlangan qismi. Yangi qurol va texnikani sinab koʻrish uchun poligon sifatida foydalaniladigan suv maydoni ham akvatoriya deyiladi. Baʼzan akvatoriya harbiy kemalar turadigan joyni ham oʻz ichiga oladi. Dengiz xoʻjaliklari (baliqchilik, boshqa dengiz hayvonlarini koʻpaytirish, dengiz karami yetishtirish va boshqalar) rivojlanishi bilan turli xoʻjalik akvatoriyalari paydo boʻlmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akvatropizm

Akvatropizm (lotincha: aqua — suv, yun. tropos — yoʻnalish, harakat) — oʻsimlik yoki uning organlarining suvli muhitga intilishi. Mas, ildizning nam tuproq tomonga oʻsishiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akveduk

Akveduk (lotincha aqua — suv va dico — eltaman), suv oʻtkazgich-koʻprik — jar, dara, daryo, yoʻl ustidan oʻtkaziladigan nov yoki quvurdan iborat koʻpriksimon, estakada koʻrinishidagi suv oʻtkazuvchi inshoot. Oʻtkaziladigan joyning uzunli-gi va chuqurligiga qarab, yogʻoch, temir-beton, tosh, beton va metalldan quriladi. Oʻzbekistonda qadim zamonlardan buyon akveduklar yogʻoch va toshdan qurilib kelingan. Mas, VIII asr oxiri — IX asr boshlarida Afrosiyobni suv bilan taʼminlash maqsadida pishiq gʻishtdan Akveduk qurilgan (qarang Joʻyi arziz)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Texnika
Turkum:Gidrologiya
Turkum:Arxitektura
Akvilegiya

Akvilegiya (lot. Aquilegia — suvyigʻar) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Poyasi tik (25-70 sm), gullari uzun pixli koʻk, binafsha, qizil yoki och qizil; gulkosasi 5 bargli. Mevasi oʻzaro tutashmagan tuda urugʻchibarglardan iborat. 50 ga yaqin turi bor. Yevropa, Osiyo va Amerikada (oʻrmon chetlari, daryo boʻylari va togʻlarda) tarqalgan. 9 turi bor, koʻproq Markaziy Osiyo, qisman Sibir va Uzoq Sharkda uch-raydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarda A.ning ikki turi yovvoyi holda oʻsadi. Oddiy Akvilegiya (A. vulgaris) gulzorlarga ekiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

thumb|Aquilegio vulgaris
Akvink

Akvink — Rim imperiyasi davridagi (mil. av. 10 — mil. 409) shahar, mil. 107 yildan Rimning Quyi Pannoniya provinsiyasi bosh shahri. A. harobalari Budapesht (Vengriya) yaqinida joylashgan. 1775-yildan kazishma ishlari olib boriladi. Hunarmandlar yashaydigan mahallalar, amfiteatr, mudofaa devori, ibodatxonalar, shuningdek Quyi Pannoniya noibining sahni naqshinkor saroyi ochilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Akvitaniya

Akvitaniya — Fransiyaning jan.- gʻarbidagi tarixiy viloyat. Qadimda — Rim provinsiyasi. Oʻrta asrlarda — gersoglik, 1137-yil fransuz mulklariga qoʻshib olingan, 1154-yil ingliz qirollari mulki. XIII asrdan Giyen deb atala boshlaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akes

Akes — Turkmanistondagi Tajan daryosining antik davr tarixiy da uchraydigan nomiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Daryolar
Akinak

Akinak (yunoncha akinakes) – xanjar (40- 60 sm). Sak, skif va forslarda miloddan avvalgi 1- ming yillik oʻrtasi va 2-yarmida qoʻl jangida sanchuvchi qurol sifatida ishlatilgan. Amudaryo xavzasidan topilgan sak jangchisi tasviri tushirilgan tilla jevakka qarab akinakning qanday taqib yurilganligini bilish mumkin. U belboqqa osib qoʻyilgan, pastki uchi esa ot minganda yoki piyoda yurganda xalaqit bermasligi uchun yonboshga, tizzadan yuqoriroqqa bogʻlab qoʻyilgan.

Akinak 30–40 sm keladigan xanjar. Qadimda (miloddan avvalgi I ming yillik) koʻchmanchi sak-massaget va skif qabilalarida qoʻl jangida sanchuvchi qurol sifatida ishlatilgan. U belbogʻga osib qoʻyilgan. Yurganda va otga minganda xalaqit bermasligi uchun pastki uchi yonboshga, tizzadan yuqoriroqqa bogʻlab qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akineziya

Akineziya (yunoncha — inkor qoʻshimchasi va kinesis — harakat) — faol harakatlar boʻlmasligi, ixtiyoriy harakatning qiyinlashuvi. Bosh miya poʻstloq osti toʻqimalarining yalligʻlanishi, jarohatlanishi, tushkunlik holatlari, ayrim dorilarni suiisteʼmol qilish va boshqa sabab boʻladi. Akineziyada muskullar taranglashadi, titrash, qaltirash alomatlari paydo boʻladi, yuz muskullarining qotib qolishi natijasida bemorning yuzidagi imo-ishora (mimika) tuygʻulari sezilmaydi, u yurib ketayotganida qoʻllari mutanosib harakat qilmay qotib qoladi, tupuk yutish qiyinlashadi, ogʻizdan soʻlak oqadi va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akita

Akita — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu orolining shimoli-gʻarbida, Omono daryosi etagida; Akita prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 304 ming (1991-yil). Akita stansiyasi; neft-kimyo, yogʻochsozlik, rangli metallurgiya, hunarmandchilik korxonalari bor. Ipak gazlamalar ishlab chiqariladi. Yogʻoch-taxta, neft mahsulotlari, sholi eksport qilinadi. Universitet bor. Akita VIII asrda qurilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Akko

Akka – Oʻrta dengiz sohilidagi shahar. Isroil davlatida. Qadimda Akko deb atalgan. Janubiy Finikiyaning yirik savdo markazi boʻlgan. Ilk bor mil. av. 15-asr ga oid da zikr qilinadi. Mil. av. 8–4-asrlarda A. Tir shahar davlati, mil. av. 3-asrda esa Ptolemeylar tasarrufida boʻlib, Ptolemaida deb atalgan. Mil. av. 2–1-asr boshlarida sa-lavkiylarga, mil. av. 63 yildan Rimga tobe boʻlgan. 638 yil arablar egallagan, 1104-87 va 1191-1291-yillarda salibchilar qoʻl ostida boʻlgan. 1516–1918-yillarda Us-monli turk saltanati tarkibida. 1799-yil A. (u paytda Sen-Jan-d’Akr deb atalgan) Napoleon Bonapart armiyasining 3 oylik qamaliga bardosh berib, dushmanni chekinishga majbur qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Isroil
Turkum:Muqaddas shaharlar
Turkum:Finikiya shaharlari
Akkad tili

Akkad tili (qadimgi shahar Akkad nomidan) — mashhur som tillarining eng qadimgisi. Ikki dialektga — bobil va ossuriy dialektlariga ega, shu bois koʻpincha u bobil-ossuriy (yoki ossuriy-bobil) tili deb ham ataladi. Akkad tilining ham (boshqa som tillari kabi) oʻziga xos xususiyati undagi soʻzlar oʻzagi undoshlardan (koʻpincha uch undoshdan) tashkil topishidir. Unlilar hamda oʻzakka te-gishli boʻlmagan baʼzi undoshlar grammatik munosabatni yuzaga keltiradi va oʻzak umumiy maʼnosini muayyanlashtiradi. Akkad tili yozuvi shumer sillabo-ideografik mixxatiga asoslangan boʻlib, belgilar koʻp tovushli xususiyatga ega. Ular soni 500 dan oshib ketadi. Akkad tili mixxat yozuvini 1857-yilga kelib toʻliq oʻqishga muvaffaq boʻlingan"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akkerman konvensiyasi

Akkerman konvensiyasi — Rossiya bilan Turkiya oʻrtasida 1826-yil 7-oktabrda Akkerman shahrida tuzilgan shartnoma. 1812-yilgi Buharest sulhinn toʻldirgan. Moldaviya, Valaxiya va Serbiyaning imtiyozlariga rioya qilinishi yuzasidan Turkiya majburiyat olgan. Rossiya savdo kemalariga Turkiya hududiy suvlarida suzib yurish, rus fuqarolariga esa barcha turk viloyatlarida savdo qilish huquqi berildi. Rossiya va unga dust davlatlar 262turk boʻgʻozlaridan ham bemalol foydalanadigan boʻldi. Akkerman konvensiyasi Rossiyaning Yaqin Sharq va Bolqondagi mavqeini mustahkamlashda muayyan rol oʻynadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Shartnomalar
Turkum:Shartnomalar alifbo tartibida
Turkum:Usmonlilar imperiyasi haqidagi chala maqolalar
Akklimatizatsiya

Akklimatizatsiya (lotincha ak — uchun, yun. clima — iqlim) — organizmlarning yangi yashash sharoitlariga moslanishiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akkomodatsiya

Akkomodatsiya (lotincha accomodatio moslashuv) — koʻzning turli masofadagi narsalarni ochiq-ravshan koʻrishga moslashuvi. Yaqin va uzoq, masofadagi narsalar aksi toʻppa-toʻgʻri koʻz toʻr pardasiga tushishi uchun koʻz gavhari qavariq yoki yalpoq boʻlishi kerak. Yaqindagi narsalarga qaragan paytda koʻz gavhari sharga oʻxshash qavariq shaklga, uzoqdagi narsalarga qaraganda esa choʻzilib, tekis yuzali shaklga kiradi. Bu jarayonda koʻzdagi kipriksimon tana, koʻz gavhari va ularni bir-biriga bogʻlab turgan juda koʻp nozik naychalar, rangdor parda hamda koʻz qorachigʻi faol qatnashadi. Ana shu xususiyatlar tufayli sogʻlom koʻz hamma vaqt ravshan koʻradi. Yosh ulgʻaygan sari koʻz gavharining elastikligi oʻzgaradi va odam taxminan 60-65 yoshida koʻzining moslashish qobiliyatini yoʻqota boshlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akkord

Akkord (lotincha: accordo — uygʻunlashtiraman; ; — birdamlik) — turli balandlikdagi uch va undan ortiq tovushlarning qoʻshilib, yaxlit holda sadolanishi.

 
Akkordlarning aksariyati tersiya intervali boʻylab joylashgan holda (oʻzgacha holatdagilari ham ana shu tartibda joylashtirilib) tahlil etiladi. Kvinta oraligʻidagi ikki tersiyadan iborat akkord — uchtovushlik (3 raqami bilan belgilanadi), unga yuqori yoki pastdan uchinchi tersiya tovushi qoʻshilsa — septakkord (7 raqami bilan belgilanadi), unga yana bir tersiya tovushi qoʻshilsa — nonakkord (9 raqami bilan belgilanadi) deb ataladi; mazkur akkordlardan musiqa amaliyotida keng foydalaniladi.

Barcha akkordlarning pastki tovushi — asosiy (yoki prima) ton, undan yuqoridagisi — tersiya toni, uchinchisi — kvinta toni, toʻrtinchisi — septima toni, beshinchisi — nona toni deb yuritiladi va ana shu intervallarga mos raqamlar bilan belgilanadi.

Akkordlar tarkiban (katta yoki kichik tersiyalar oldinma-ketin joylashishi jihatidan) bir-biridan farqlanadi. Asosiy tonidan hisoblanganida avval katta, soʻngra kichik tersiyalardan tuzilgan akkord katta yoki major uchtovushligi, avval kichik soʻngra katta tersiyalardan tuzilgan akkord — kichik yoki minor uchtovushligi, ikki katta tersiyadan — tuzilgani orttirilgan, ikki kichik tersiyadan tuzilgani — kamaytirilgan uchtovushlik deyiladi.

Uchtovushlik va septakkordlar odatda musiqa tovushqatorining muayyan pogʻonalarida tuziladi. Klassisizm davri musiqa amaliyotida I, IV va V pogʻonalarning (tonika, subdominanta va dominanta deb ataluvchi) uchtovushliklari, II, V va VII pogʻonalarning (V7 — dominant septakkord, VII — yetakchi) septakkordlari keng qoʻllanadi.

Akkordlar tonlari orasidagi masofaga binoan (tenor-bas oraligʻi bundan istisno) tor (kvartagacha) va keng (oktavagacha) joylashgan boʻladi. Barcha akkordlar dissonans yoki konsonanslik xususiyatiga ega boʻlib, odatda, birinchi turdagilari konsonansli koʻptovushlilarga yechiladi (oʻtadi). Bu narsa (tarang dissonans va xushsadoli konsonans akkordlar munosabati) musiqa amaliyoti, avvalo, kompozitorlar ijodi uchun katta badiiy omil vazifasini oʻtaydi. Shu boisdan har bir akkord faqat funksional (yaʼni u yoki bu ladning muayyan pogʻonasida tuzilgan koʻptovushlik sifatida) ahamiyatga ega boʻlibgina qolmay, muhim ifoda vositasi ham

Akkordlardan foydalanish va ularni tahlil etishda ularga tarixan yondashish va u yoki bu ijodiy oqim, uslub hamda anʼanani inobatga olish zarur, chunki biror davr (mas, klassitsizm, romantizm, impressionizm va hokazo) mezoni boshqa davr mezoniga toʻgʻri kelmasligi tabiiy.

 Yana qarang 

 Akkordga kirmaydigan tovush

 

 

 Etinger M., Ranneklassicheskaya garmoniya, M., 1979;
 Sposobin I. V., Musiqa shakli, T., 1982

Turkum:Akkordika
Akkordeon

Akkordeon  — oʻng qoʻl tomonda fortepiano toifasidagi klaviaturasi boʻlgan bayan va garmon turidagi musiqa asbobi. Oʻzbekistonda 1950-yillardan professional va havaskorlik ansambllari tarkibidan oʻrin olgan.

 

Turkum:Akkordeon
Turkum:Musiqa asboblari
Akkra

thumb|Akkra
Akkra – Gana Respublikasi poytaxti (1957-yildan), Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi pasttekislikda joylashgan. Katta Akkra poytaxt okrugi sifatida ajratilgan. Akkra mamlakatning eng yirik shahri. Aholi soni1,2 mln kishini (1997) tashkil etadi. Akkra Gananing muhim savdo, sanoat va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni, port va xalqaro aeroport mavjud. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik korxonalari, elektr uskunalari zavodi bor. Kustar usulda oltin va kumushdan zargarlik buyumlari yasaladi. Universitet, Fanlar Akademiyasi (1961) yirik milliy muzey, musiqa va drama maktabi, doimiy dramatik studiya, kinofilm ishlab chiqaruvchi korporatsiya va boshqa madaniy-maorif muassasalari bor. Akkra serdaraxt koʻrkam shahar. Akkra oʻrnida dastlab ga elatiga mansub qabilalardan birining qishlogʻi boʻlgan. Shaharga 16-asrda asos solingan. 1876-1957-yillarda Oltin Qirgʻoq mustamlakachi maʼmurlarining qarorgohi. Oʻrta asrda qurilgan fort (qal’a)lar saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Gana
Akkreditiv

Akkreditiv ( — ishonaman), naqd pulsiz hisob-kitoblar olib boriladigan bank hisob varagʻi, tomonlar oʻrtasida tuzilgan shartnomaga koʻra amalga oshiriladigan oʻzaro hisob-kitob turi. Unda qarz beruvchi (kreditor) oʻziga tegishli toʻlovlarni akkreditiv topshirigʻida koʻzda tutilgan shartlar va muddatlarda tegishli bank orqali olib turadi. Nomiga yozib berilgan shaxsga kredit muassasasidan koʻrsatilgan summani olish huquqini tasdiqlovchi qimmatbaho qogʻoz. Bundan tashqari akkredetivlar turli shaharlarda joylashgan korxonalarning mulkiy munosabatlarida (joʻnatilgan mahsulotlar uchun tovar-transport hujjatlari asosida haq toʻlash), xalqaro hisob-kitoblarda (ayniqsa, mamlakatlararo eksport-import munosabatlarida) keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akkreditlash

Akkreditlash — xalqaro huquqda davlatning diplomatik vakolatxona boshligʻi yoki biron-bir xalqaro tashkilotda doimiy vakili lavozimiga tayinlanish va lavozimni bajarishga kirishishi bilan bogʻliq xatti-harakatlar majmui. Akkreditlash jarayoni quyidagilardan iborat: davlat vakolatli organi tomonidan muayyan shaxsni oʻz diplomatik vakili vakili etib tayinlash toʻgʻrisidagi ichki hujjatni eʼlon qilish, uning xorijiy davlat tomonidan qabul qilinishiga rozilik olish (agreman) hamda yangi ishga tayinlangan vakilning xizmat qiladigan davlat vakolatli organiga ishonch yorliqlarini topshirish. Biron-bir davlatda mavjud tajribaga asosan diplomatik vakolatxona boshligʻi ishonch yorliqlarini topshirgan paytdan yoxud oʻz tashrifi haqida xabar bergan va xizmat qiladigan davlat tashqi ishlar vazirligiga tasdiqlangan ishonch yerliqlarining nusxalarini taqdim etgan vaqtdan eʼtiboran oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hisoblanadi. Davlatning xalqaro tashkilotdagi doimiy vakili xalqaro tashkilotning vakolatli organiga vakolat yorligʻini topshirgan paytdan boshlab oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Akkumulyativ tekisliklar

Akkumulyativ tekisliklar — uzoq vaqt davomida toʻplangan gʻovak choʻkindi jinslar qatlami (akkumulyatsiya)dan hosil boʻlgan tekisliklar. Dengiz(dengiz akkumulyatsiyasi tekisliklari, yaʼni dastlabki tekisliklar), daryo (al-lyuvial tekisliklar), muzlik(morena, flyuvioglyatsial yoki zandr tekisliklari) Akkumulyativ tekisliklar kabi boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akkumulyatorlar batareyasi

thumb
thumb
Akkumulyatorlar batareyasi elektr akkumulyatorlar batareyasi — kuchlanish, tok kuchi, elektr zaryadi yoki quvvat olish uchun elektrik tutashtirilgan bir turdagi akkumulyatorlar guruhi. Akkumulyatorlar parallel ulanganda Akkumulyatorlar batareyasidagi kuchlanish har qaysi element kuchlanishiga, umumiy elektr zaryad esa alohida akkumulyatorlarning elektr zaryadlari yigʻindisiga teng boʻladi. Ketma-ket ulanganda eyuklar qoʻshiladi. Elektr zaryadi va kuchlanishni kuchaytirish uchun akkumulyatorlar aralash (ham ketma-ket, ham parallel) ulanadi. Bunday akkumulyatorlar batareyasi doimiy tok manbai hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Egiluvchan elektronika
Akkumulyatsiya

Akkumulyatsiya (lot. accumulate -toʻplanish) — Yer yuzasida gʻovak mine-ral jinslarning tuplanishidagi barcha jarayonlarning umumiy nomi. A.ning ikkita asosiy tipi mavjud — vulkanik va choʻkindi (choʻkindilarning toʻplanishi, sedimentatsiya). Keyingisi suv havzalarining tubida (subakval A.) yoki qurukdikda (subaeral A.) sodir boʻlishi mumkin. A.ni keltirib chiqaruvchi geolo-gik omillarga qarab quyidagilar farq qilinadi: dengiz, koʻl, daryo, shamol (eol), muzlik, orogenli va b. Alar. A.lar nati-jasida vulkan choʻkindi togʻ jinslari va akkumulyativ relefning turli shaklla-ri vujudga keladi."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akmal Xoʻqandiy

Akmal Xoʻqandiy (Mulla Shermuhammad) (XVIII asr 1- yarmi, Fargʻona viloyati, Boytuman qishlogʻi- taxminan 1810-yil, Qoʻqon) – oʻzbek shoiri. Maxmurning otasi. Hayoti va ijodi haqida „Tuhfat ut-tavorix“ (1863, Muhammad Amin Attor), „Majmuai shoiron“, „Tuhfat ul-ahbob fitazkirat ush-ashob“ kabi asarlarda maʼlumot keltirilgan. Akmal Xoʻqandiy
Madrasai Mir Qoʻqonda mudarris boʻlgan. Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Turli tarixiy voqealarga bagʻishlab sheʼrlar, shiru shakar uslubida muhammaslar yozgan. Muhabbat va insoniylikni ulugʻlagan, adolatsizlikni qoralagan, xalqni maʼrifatga chaqirgan. Tuzgan devonlari saqlanmagan. Turli bayozlar („Bayozi yangi“, 1911; „Bayozi Muhallo“, 1912; „Armugʻoni Hislat“, 1912)ga kirgan asarlari yetib kelganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Norboʻtabiy madrasasida mudarrislik qilganlar
Turkum:Fargʻona madrasalarida mudarrislik qilganlar
Turkum:Qoʻqon madrasalarida mudarrislik qilganlar
Shavkat Akmalxonov

Akmalxonov Shavkat Asomovich (1933.18.8, Toshkent) — zootexnik olim. Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1973), professor (1975). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1956), 266Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutida il-miy xodim (1961—63), institut direktori (1963—84). VASXNILning Oʻrta Osiyo boʻlimi raisi va VASXNIL vitse-prezi-denti (1984—91). 1991-yildan Oʻzbeki-ston chorvachilik instituti boʻlim mudiri. A.ning ilmiy ishlari qoramollar seleksiyasi, sutni sanoat usulida yetishtirish texno-logiyasi masalalariga bagʻishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti bitiruvchilari