Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yangi global tektonika

Yangi global tektonika — Yer litosferasini harakatdagi blokplitalar sistemasidan iborat deb qarovchi eng yangi geologik gipoteza. „Yangi global tektonika“ning asosiy prinsiplari shotland geologi A.Xolms tomonidan belgilanib, unda O.Ampfererning Yer poʻsti ostidagi oqim gipotezasi, J.Jolining radiogen gipotezasi va A.Vegenerning materiklarning suzib yurishi toʻgʻrisidagi gipotezalarini birlashtirdi. „Yangi global tektonika“ga muvofiq, litosfera kam yopishqoqpikka ega boʻlgan astenosfera ustida bir qancha plitalarga boʻlingan. Plitalarning chegarasi eng yuqori tektonik, seysmik va vulkanli faol zonalardir. Ushbu chegaralar boʻylab plitalarning bir-biriga nisbatan qarama-qarshi tomonga siljishi, biri ikkinchisining ustiga yoki ostiga siljishi yoki gorizontal siljishi sodir boʻladi. Okean oʻrtaliq tizmalarining rift zonalarida plitalar bir-biridan ajraladi va oraliq joy astenosferadan koʻtarilib chiqqan bazaltli magma bilan toʻladi. Chuqur suv osti novlarida bir plita ikkinchi plitaning ostiga surilib kirib, mantiya tomonidan yutib yuboriladi. Yirik plitalar qatoriga Tinch okean, Yevrosiyo, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Afrika, Hindiston, Avstraliya, Antarktida plitalari kiradi. Astenosfera boʻylab harakatdagi litosfera plitalari oʻzining qattiqligi va yaxlitliligiga ega. Astenosferadagi konveksion oqimlar plitalarni oʻrtaliq tizmalardan chetga tomon surib olib ketadi, orollar yoyi va materiklar chekkalari boʻylab esa okean osti Yer poʻsti plitalari, materiklar Yer poʻsti ostiga kirib boradi. Yangi dalillarga tayangan Yangi industrial mamlakatlar konsepsiyasi keng ommalashdi. Ayni vaqtda konveksiya mexanizmi, okean osti Yer poʻstining kontinentlar ostiga kirib borishi masalasida jiddiy eʼtirozlar ham mavjud. Plitalar oʻzaro toʻqnashgan joylarda burmali inshootlar paydo boʻladi.
Yangi dunyo

thumb|Yangi dunyo
Yangi dunyo — portugaliyaliklar tomonidan 1500 va 1501—02 yillarda Atlantika okeani ortida kashf qilingan jan. materikning bir qismiga A.Vespuchchi (1503) taklifi bilan berilgan nom. Keyinroq butun janubiy materik, 1541-yildan shim. materik ham Yevropa, Osiyo va Afrikadan keyingi toʻrtinchi qitʼani anglatuvchi Amerika nomi bilan bir qatorda Yangi dunyo deb ham
Yangi Janubiy Uels

Yangi Janubiy Uels – Avstraliya Ittifoqining janubi-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni – 800,6 ming km. Aholisi 8 130 115 kishi (2022). Maʼmuriy markazi – Sidney shahri. Mamlakat poytaxti Kanberra shahri ham shtat hududida. Yer yuzasi, asosan, tekislik. Yirik daryolari: Murrey va uning irmoqdari. Sharqida Katta suvayirgʻich tizma va kambar dengiz boʻyi pasttekisligi bor. Iqlimi kontinental va quruq iqlim. Yillik yogʻin 1200–1500 mm, tekisliklarda 250 mm gacha. Oʻrtacha oylik tralar 10–12 °C dan 22–26 °C gacha. Sohil va togʻ yon bagʻirlarida evkalipt oʻrmonlari bor, qolgan qismi savannalardan iborat. Yangi Janubiy Uels mamlakatning aholisi eng koʻp va iqtisodiy jihatdan rivojlangan shtati. Toshkoʻmir, rux, qoʻrgʻoshin, kumushning yirik konlari bor, shuningdek, rutil konsentrati olinadi. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, kemasozlik sanoatlari rivojlangan. Ekin maydonining katta qismiga bugʻdoy ekiladi. Shuningdek, arpa, suli, makkajoʻxori, shakarqamish va paxta yetishtiriladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilik rivojlangan. Chorvachilik sut va goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Sidney, Nyukasl, Wollongong kabi yirik portlari bor. Murrey daryosida kema qatnaydi.

 

 

 Rasmiy sayti (inglizcha)
Yangi zelandiya kichik zoogeografiya oblasti

Yangi zelandiya kichik zoogeografiya oblasti — Yer yuzining Avstraliya zoogeografiya oblasti tarkibiga kiradigan kichik oblast. Yangi Zelandiyaning shim. va janubidagi hamda bir qancha mayda o.ni oʻz ichiga oladi. Avstraliyadan Tasman dengizi ajratib turadi. Iqlimi subtropik va moʻʼtadil, Faunasi o.ga xos, endemizm kuchli rivojlangan. Mahalliy (shu joyning oʻzida kelib chiqqan) sut emizuvchilar yoʻq. Aborigen sut emizuvchilardan koʻrshapalaklar 2 turi va kalamushlarning 1 turi uchraydi. Qushlarning 200 ga yaqin, sudralib yuruvchilarning 8, suvda va quruqlikda yashovchilarning 2—3 turi tarqalgan. Umurtqalilar ning kamligi Yangi Zelandiyani mezozoy erasida, uning umurtqalilar oʻtmasdan oldin Avstraliyadan ajralganligini koʻrsatadi. Uchmaydigan qush kivilar turkumi (3 tur) Yangi Zelandiya uchui endemik. Yangi Zelandiyaga xos boʻlgan qushlardan yana tovuq kattaligidagi urushqoq qush ueka, yirik taxake, boyoʻgʻlisimon toʻti (kakapo), ucholmaydigan toʻti neostarlardan kea va kakani, endemik qushlar urugʻi guyyani koʻrsatish mumkin. Bu yerda dengiz qushlaridan pingvinlar. nayburunlar, baliqchi qushlar, quruqlikda pashshatutarlar, slavaklar, jarqaldirgʻochlar, chittaklar koʻp uchraydi.

Sudralib yuruvchilardan ssinklar va gekkonlarning endemik hamda tumshuqboshlilar turkumi va unga mansub qadimiy relikt tur gatteriya endemik hisoblanadi. Suvda va quruqlikda yashovchilardan liopelm urugiga mansub relikt baqa tarqachgan.

Hasharotlar va mollyuskalar faunasi boy. Bu yerda kapalaklarning 1000 ga yaqIn turi uchraydi. Mollyuskalar ni tahlil qilish orqali bu kontinentning mezozoygacha Avstraliya vaJanubiy Amerika bilan Antarktida orqali qoʻshilganligini taxmin qilish mumkin. Koʻplab ovlanishi, boshqa kontinentlardan keltirilgan hayvonlarning koʻpayishi, oʻrmonlarning kesilishi tufayli koʻpchilik mahalliy turlar (sulton tovuq, kivi, boyoʻgʻlisimon toʻti va boshqalar) soni ksskin kamayib bormoqda.
Yangi margʻilon

Yangi Margʻilon — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1947-yildan). Margʻilon shahar kengashiga qarashli. Margʻilondan 3–4 km janubida. Yaqin temir yoʻlstansiyasi — Margʻilon. Aholisi 23 ming kishi (2004). Shaharda bir necha korxona, qurilish tashkilotlari, dehqon bozori, 4 umumiy taʼlim maktabi, markaziy kutubxona, madaniyat saroyi, aloqa boʻlimi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, poliklinika, kasalxona, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Yäňi Märğilandan Märğilan vä Färğanä shahrilariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

 

Turkum:Ozbekistan:Şähärçälär
Yangi Mirishkor

Yangi Mirishkor — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Mirishkor tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Koson (33 km). Yangi Mirishkordan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha 43 km. Aholisi 3 ming kishi (2005). Umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, avtokorxona, MTP, paxta tozalash zavodi, kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. Musiqa maktabi, madaniyat va istirohat bogʻi, 2 sport inshooti mavjud. Tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar bor."" OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mirishkor tumani shaharchalari
Yangi Nishon

Yangi Nishon — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shahar (1982-yildan), tuman markazi. Yaqin temiryoʻl stansiyasi — Nishon (4 km). Yangi Nishondan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha 20 km. Aholisi 100,000 (2018-01-01). Shaharda sanoat, qurilish tashkilotlari, kichik, oʻrta biznes, yirik korxonalar, mikrofirmalar, MTP, dehqon bozori, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uylari, stadion(SSSRdan qolgan)va boshqalar sport inshootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangi Nishondan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtgan. Yangi Nishon — Qarshi yoʻnalishlarida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. SSSR davrida yirik qoramol fermaxonalar boʻlgan, xususiylashgandan keyin talon-toroj qilingan"" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nishon tumani
Turkum:Qashqadaryo viloyati shaharlari
Yangi Orlean

Yangi Orlean — AQShning janubiy qismidagi shahar, Luiziana shtatida. Aholisi 473,7 ming kishi (2002). Missisipi daryosi deltasida, uning Meksika qoʻltigʻiga quyilish qismidan 175 km uzoqda joylashgan. AQSH janubidagi eng yirik dengiz porti. Shahar pasttekislikda joylashganligi uchun atrofi suv toshqinlariga qarshi qurilgan dambalar bilan oʻralgan. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdomoliya va madaniyat markazi. Kemasozlik rivojlangan. Kema taʼmirlash, neftni qayta ishlash, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Alyuminiy va alyuminiy oksidi ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat sanoatida tropik dehqonchilik mahsulotlari qayta ishlanadi. Untlar, muzeylar bor. Turizm rivojlangan.

Shaharga 1718 yilda fransuzlar tomonidan asos solingan. 18-asrda Ispaniya bosib olgan. 1800 yilda yana fransuzlar qoʻl ostiga oʻtgan. 1803 yildaYangi orleanni AQSH fransuzlardan Luiziana hududi bilan birga sotib olgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Louisiana shaharlari
Yangi chinoz

Yangi Chinoz — Toshkent viloyatining Chinoz tumanidagi shaharcha (1992-yildan). Yangi chinoz stansiyasi (Chinoz). Viloyatning gʻarbiy qismida, Toshkent — Nukus avtomagistralida, tuman markazi (Chinoz shahri) dan 7 km narida. Sirdaryo va Chirchiq daryolari yonida. Aholisi 3,7 ming kishi (2005). Shaharchada 7 korxona, shuningdek, dehqon bozori, 20 dan ortiq savdo shoxobchasi, tijorat banki faoliyat koʻrsatadi. Sanoatining asosiy tarmogʻi — un tegirmoni va qumshagʻal karyerlari. Umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, ambulatoriya bor. Yangi Chinoz yonida daryo boʻylarida 30 dan ortiq dam olish maskani joylashgan.

 

Turkum:Chinoz tumani shaharchalari
Yangi Shotlandiya

Yangi shotlandiya — Kanadaning jan.sharqiy qismidagi provinsiya, Yangi Shotlandiya yarim orol va KeypBreton o.da. Mayd. 55,3 ming km². Aholisi 944,7 ming kishi (2002). Maʼmuriy markazi — Galifaks shahri Ya.Sh. iqtisodiy jihatdan rivojlangan provinsiya. Foydali qazilmalardan koʻmir, barit, gips qazib chiqariladi. Qora metallurgiya, neftni qayta ishlash, kokskimyo, transport mashinasozligi, oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz va yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Yangi Shotlandiya shahar aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan taʼminlashga ixtisoslashgan. Bogʻdorchilik rivojlangan. Ya.Sh.ning tub aholisi indeyslar. 17-asrning boshlaridan yevropaliklar — fransuzlar va inglizlar koʻchib borgan. Angliya — Fransiya urushidan soʻng 1713 yildan 1867 yil gacha Buyuk Britaniya mulki.

 

Turkum:Yangi Shotlandiya
Yangi yulduzlar

Yangi yulduzlar — toʻsatdan portlaydigan, portlashi chaqnab ketish va qobigʻini tashlash bilan yuz beradigan hamda ushbu qobigʻi juda katta tezlik (koʻpincha bir necha 100 km/sek dan to 1000 km/sek gacha) bilan kengayadigan yulduzlar. Ayrim hollarda qobiqning kengayishi undan ham katta tezlikda sodir boʻladi. Mas, Burgut turkumidagi yangi yulduz 1918-yilda chaqnab, qobigʻi 1700 km/sek tezlik bilan kengayishi aniqlangan. Keyinchalik (1922-, 1926- va 1931-yillarda) olingan fotosuratlarda gaz qobigʻi ham kengayib borayotgani kuzatilgan. Oʻsha va boshqa fotosuratlar bilan olib borilgan oʻlchashlar shuni koʻrsatadiki, qobiqning radiusi taxminan yiliga 1" kattalashib borgan. Ushbu yangi yulduzgacha boʻlgan masofa 1200 yorugʻlik yiliga teng chiqqan. Portlagunga qadar uning ravshanligi taxminan +5 boʻlsa, portlagandan keyin uning ravshanligi maksimumga (—8tga) yetgan.

YA.yu.da maksimum ravshanlik (yorqinlik) ka erishish toʻsatdan (atigi bir necha oʻn soatda) yuz bersa, maksimumdan keyingi pasayish juda sekin (bir necha oy, yil va hatto oʻn yillarda) roʻy berib, oʻz holiga uzoq muddatda qaytadi. Yangi yulduzlar "sekin" va "tez" oʻz holiga qaytuvchi turlarga boʻlinadi. Mas, yuqoridagi Burgutning yangisi "tez" yangi yulduz, 1934-yilda portlagan Gerkulesning yangisi esa "sekin" rivojlanuvchi yangi yulduz hisoblanadi.

Koʻpchilik Yangi yulduzlar bizdan juda uzoqda joylashgan. Ularning mutlaq kattaliklari Quyoshnikiga teng boʻlsa ham koʻrinish darajalari 10—15 marta kuchsiz hisoblanadi. Portlaganidan soʻng yangi yulduz asta-sekin oʻzining dastlabki holatiga albatta qaytadi. Bizning Galaktikamizda kuzatiladigan Yangi yulduzlar paydo boʻlishi hodisasi va oddiy chaqnashi yiliga 20—30 tani tashkil qiladi. Aslida esa Galaktikamizda yiliga yuzdan ortiqYa.yu. hodisasi sodir boʻladi. Yangi yulduzlar qayta chaqnab yana "yangi" jarayon roʻy berishi mumkin.

Mas, Shimoliy tojning T si (1866-, 1966-yillarda chaqnagan), Kompasning T si (har 20 yilda chaqnab turadi) qayta Yangi yulduzlar hisoblanadi. Barcha yudduzlar portlashlari ichida eng samaralisi oʻta Yangi yulduzlarning portlashi hisoblanadi. Agar normal yangi yulduz portlaganda oʻz ravshanligini taxminan 500 000 marta oshirsa, oʻta yangi yulduzning ravshanligi (chaqnashi) 100 000 000 marta oshadi. Uning maksimumdagi mutlaq qiymati kamida — 16t,5 ga teng. Hisoblashlar va kuzatuvlarga koʻra, Galaktikada oʻta yangi yulduz taxminan 400 yilda bir marta paydo boʻladi. Yangi va oʻta Yangi yulduzlar hodisalari boshqa galaktikalarda yaxshi kuzatiladi.

Salohiddin Nuritdinov.

 
 

Turkum:Astronomiya
Turkum:Geografiya
Yangiariq

Yangiariq — Xorazm viloyati Yangiariq tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Xorazm viloyatining janubida joylashgan. Viloyat markazi (Urganch shahri)gacha 24 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Urganch. Aholisi 15 ming kishi (2025). Qishloq aholisi va xoʻjaliklari Tagan kanalidan suv oladi. Yangiariqda paxta tozalash, gʻisht zavodlari, qurilish korxonalari, Oʻzbekiston — Turkiya qoʻshma korxonasi, avtokorxona, MTP bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, litsey, gimnaziya, kasbhunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, 2 madaniyat uyi, stadion mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tugʻruqxona, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Tumandan Urganch, Xiva, Hazorasp shaharlari, Xonqa va Bog'ot shaharchalariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi. Xiva — Toshkent yoʻnalishidagi avtobuslar Yangiariq hududidan oʻtadi.

thumb| „Mustaqillik“ madaniyat va istirohat bogʻi

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Yangiariq tumani
Yangibozor

Yangibozor — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatining Peshku tumanidagi shaharcha, tuman markazi (1950-yildan). Yangibozor Toshkent — Samarqand — Urganch — Nukus avtomobil magistrali yoqasida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kogon (42 km). Viloyat markazi (Buxoro shahri)dan 35 km. Aholisi 5591 kishi (2003). Aholisi va xoʻjaliklari AmuBuxoro mashina kanalidan suv oladi. Non kombinati, 2 qurilish tashkiloti, 4 aksiyadorlik jamiyati, 130 kichik va oʻrta biznes subyektlari va boshqalar korxonalar, avtovokzal, dehqon bozori, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

 

Turkum:Peshku tumani shaharchalari
Yangibozor (shaharcha)

Yangibozor — Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi shaharcha (1973-yildan), tuman markazi. Viloyat markazi (Toshkent shahri) dan 35 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Toshkent (35 km). Yangibozor oʻrtasidan Qorasuv kanali oqib oʻtadi. Aholisi 13 ming kishi (2004). Non zavodi, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, MTP, qoʻshma, kichik korxonalar, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 3 umumiy taʼlim, bolalar musiqa, sport maktablari, kasb-hunar kollejlari mavjud. Tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, klub muassasalari, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion va boshqalar sport inshootlari ishlab turibdi. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangibozor — Toshkent yoʻnalishida avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi."" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Yuqori Chirchiq tumani
Yangibozor (Yangibozor tumani)

Yangibozor — Xorazm viloyati Yangibozor tumanidagi shaharcha (1983-yildan), tuman markazi. Xorazm viloyatining shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Viloyat markazi (Urganch shahri) gacha 20 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Urganch (20 km). Aholisi 6,3 ming kishi (2005). Yangibozorda paxta tozalash, gʻisht zavodlari, qurilish korxonalari, yirik, oʻrta biznes, kichik korxonalar, mikrofirmalar, avtokorxona, MTP ishlab turibdi. Umumiy talim, bolalar musiqa va sport maktablari, litsey, kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, amfiteatr, klub muassasalari, stadion, Xotira maydoni bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tugʻruqxona, dorixona va boşqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangibozordan Urganch shahri va Gurlan shaharchasiga avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Yangibozor tumani
Yangiyer

Yangiyer — Sirdaryo viloyatidagi shahar. Viloyat kengashiga qarashli. Shaharga 1957-yilda asos solingan. Toshkentdan 150 km janubi gʻarbda, Toshkent — Xovos temir yoʻl, Katta Oʻzbekiston trakti, Janubiy Mirzachoʻl kanali yoqasida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Viloyat markazi (Guliston shahri)dan 30 km uzoqlikda. Aholisi 44,7 ming kishi(2021). Shahardagi 400 dan ortiq xoʻjalik yurituvchi subʼyektdan 34 tasi yirik, 46 tasi kichik korxona, 332 mikrofirma, 2 qoʻshma korxona, 2 aksiyadorlik, 32 masʼuliyati cheklangan jamiyatdir. Qurilish tashkilotlari, 3 avtokorxona, taʼmirlashmexanika, asfaltbeton, sopol quvurlari, un, non, sut zavodlari, qandolatpazlik fabrikasi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shaxobchalari bor. 11 umumiy taʼlim maktabi, gimnaziyainternat, akademik litsey, 3 kasb-hunar (qurilish, tibbiyot, pedagogika) kolleji mavjud. 2 madaniyat uyi, klub, madaniyat va istirohat bogʻi bor. 60 ta sport inshooti, shu jumladan, stadion, sport zallari, 2 suzish havzasi, sport maydonchalari, bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, bolalar futbol maktabi, „Yangiyer“ futbol komandasi faoliyat koʻrsatadi. Sayyohlik tashkiloti mavjud. Shaharda 1 ta dehqon bozori, 3 ta kasalxona, 4 ta poliklinika, 2 ta xususiy davolash maskani, 1 ta dam olish maskani, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Jarqoq — Toshkent gaz quvuri shaharni gaz bilan taʼminlaydi. Yangiyerdan Toshkent, Guliston, Jizzax, Balandchaqir, Boyovut va boshqalar yoʻnalishlar boʻyicha avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan."" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Oʻzbekiston aholi punktlari
Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Sirdaryo viloyati
Yangiyoʻl yogʻmoy aksiyadorlik jamiyati

"YANGIYOʻL YOGʻMOY" AKSIYADORLIK JAMIYATI — oziqovqat sanoatining yirik korxonasi. "Yogʻmoytamakisanoat" uyushmasi tarkibida. Rafinatsiyalangan paxta moyi, distillangan yogʻ kislotalar, xoʻjalik sovuni, chorvachilik uchun ozuqa boʻlgan shrot va shulxa ishlab chiqaradi. Dastlab 1916-yilda Qovunchi qishlogʻida "Besh bosh" aksiyadorlik kompaniyasi yogʻsovungarlik zavodini qura boshladi. 1917-yilda Oktyabr toʻntarishidan keyin chala qurilgan zd davlat ixtiyoriga olindi va "Glavxlopkoprom" tomonidan 1919—22 yillarda 8 ta pressi boʻlgan va quvvati 25 t/sutka chigitni qayta ishlaydigan korxona (4yogʻ zavodi) qurilishi va montaji yakunlandi. 1922-yil 10 iyunda ishga tushirildi. 1930 va 1937-yillarda korxona rekonstruksiya qilindi, qoʻshimcha 4 ta yogʻ pressi oʻrnatildi. 1956 yilda korxona sobiq qand zavodi (1950 y.gacha ishlangan) hududiga koʻchirildi, 1960-yilda yogʻ-moy kombinatiga aylantirildi, 14 ta shnek press oʻrnatildi, 2 ta ekstraksiya liniyasi ishlay boshladi, chigitni qayta ishlash boʻyicha quvvati sutkasiga 500 t ga, sovun sexining sutkalik ishlab chiqarish quvvati 42 t ga yetkazildi.

1980-yilga kelib kombinatda sutkasiga 800 t chigitni qayta ishlash quvvatiga erishildi, ekstraksiya sexidagi shnek bugʻlatkichlar oʻrniga tosterlar oʻrnatiladi, missellani filtrlash uchun diskli filtrlar oʻrnatildi. 1994-yilda korxona ochiq aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 1999-yilda paxta moyini 1 va 5 litrli polietilen idishlarga qadoqlaydigan boʻlim, 2000-yilda shrotni qadoqlash boʻlimi,2002-yilda ishlab chiqarish quvvati sutkasiga 50 t boʻlgan dezodoratsiya boʻlimi ishga tushirildi. 2004-yilda 250 g li 60% li xoʻjalik sovunini ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi.

2003-yilda korxonaga xorij investitsiyasi jalb etildi. Korxonadagi barcha boʻlimlar zamonaviy kompyuterlar bilan jihozlangan.

2004-yilda korxonada 8,9 ming t paxta yogʻi, 14,8 ming t xoʻjalik sovuni, 27,9 ming t shrot, 21,8 ming t shulxa mahsulotlari isteʼmolchilarga yetkazib berildi. Mahsulotlari ichki bozorda sotiladi, qoʻshni mamlakatlarga eksport qilinadi.

 

Turkum:Yangiyoʻl
Yangikent

Yangikent  — Oʻzbekiston Respublikasi Qashqadaryo viloyati Gʻuzor tumaniga qarashli shaharcha. 2009-yil 13-martda shaharcha maqomi berilganPOSTANOVLYeNIYe KABINYeTA MINISTROV RYeSPUBLIKI UZBYeKISTAN 13.03.2009 g. N 68 O DOPOLNITYeLNIX MYeRAX PO SOVYeRShYeNSTVOVANIYu ADMINISTRATIVNO-TYeRRITORIALNOGO USTROYSTVA NASYeLYeNNIX PUNKTOV RYeSPUBLIKI UZBYeKISTAN.
 Etimologiyasi 
Shaharcha nomi yangi va kent soʻzlarining birikishidan tarkib topgan. Yangi soʻzining asl soʻgʻdiycha kent soʻzi bilan birikib hudud nomiga berilishi oʻlka hududi uchun kamyob holat hisoblanadi. Kent soʻzi odatda eroniy soʻzlar bilan birikkan holda joy nomlariga nisbatan qoʻllanadi. Yangi soʻzi esa davr nuqtai nazaridan olib qaraganda kyeingi vaqt, kelajakka yaqin davr maʼnosini beradi. Ayni shu maʼnonini ifodalash maqsadida bu ikki soʻz yigʻindisidan Yangikent nomi yaratilgan. Yangikent bu atrofdagi boshqa aholi yashash punktlaridan koʻra yoshroq, yangiroq davrda bunyod etilgan hudud, yangiqishloq maʼnosini beradi. Shuningdek mazkur nom aholi tomonidan emas, rasmiy maʼmuriy tarzda nomlangan boʻlish ehtimoli ham mavjud.
 Joylashuvi 
Yangikent shaharchasi Qashqadaryo viloyati Gʻuzor tumanining shimoliy qismida joylashgan. Shaharchaga eng yaqin aholi yashash punktlari: Kaprin (gʻarb), Mash’al (janubi-gʻarb), Toshguzar (janubi-sharq) shaharchalaridir. Shaharchaga eng yaqin avtomobil yoʻli E-60 yoʻnalishi hisoblanadi.

Yangikent shaharchasida 37-sonli maktab joylashgan. Shaharcha yaqinidan Kamrat kanali oqib oʻtadi.
 Aholisi 
Yangikent shaharchasi Sobiq ittifoq davrida tashkil etilganligi sababli ham bu hudud etnik tarkibi oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, tojik millati vakillaridan tarkib topgan. Aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida qayd etilishicha bu hududa 2013-yil 1-yanvarda 3211 nafar, 2016-yil 1-yanvar holatiga koʻra esa 3200 tadan biroz ortiqroq aholi istiqomat qilgan. Yani shaharchada aholining oʻsish koʻrsatkichlari juda past.

 Iqlimi 
Yangikent shaharchasining iqlimi keskin kontinental boʻlib, oʻrtacha yillik harorat 16° C ni tashkil etadi.

 

Turkum:Gʻuzor tumani shaharchalari
Yangikoʻl

Yangikoʻl — Toshkent viloyati Bekobod tumanidagi oqmas koʻl. Havzasining mayd. 2,36 km². Sirdaryoning oʻz oʻzani boʻylab tartibsiz oqishidan vujudga kelgan. Sugʻoriladigan maydonlardan oqib tushadigan tashlama suvlar hisobiga toʻyinadi. Mahalliy baliqchilik uchun ahamiyati bor.

 

Turkum:Ўзбекистон кўллар
Yangiobod (Angren)

Yangiobod — Toshkent viloyatidagi shahar (1953 yildan) Angren shahar Kengashiga qarashli. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Angren (22 km). Aholisi 9 ming kishi (2004). Shaharda sanoat, qurilish korxonalari, avtokorxona, aloqa boʻlimi, savdo, madaniy va maishiy xizmat qoʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, poliklinika, tibbiy punkt, dorixona mavjud. Yangiobod—Angren yunalishida avtobus va marshrutli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan."" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yangirabot

Yangirabot — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi shaharcha (1972-yildan), tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Zirabuloq (14 km). Yangirabotdan Navoiy shahri gacha 70 km. Aholisi 15,5 ming kishi (2004). Paxta tozalash zavodi, non kombinati, MTP, qurilish korxonalari va boshqalar bor. Kichik, oʻrta biznes korxonalar, mikrofirmalar ishlab turibdi. Umumiy taʼlim maktablari, litsey, bolalar musiqa va sanʼat maktabi, kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi, muzey, klub muassasalari, madaniyat saroyi, Mustaqillik, Xotira maydonlari, madaniyat va istirohat bogʻi bor. Markaziy stadion, sport maydonchalari va sport zallari va boshqalar bir qancha sport inshootlari faoliyat koʻrsatadi. Tuman markaziy kasalxonasi, tugʻruqxona, poliklinika, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangirabot bilan Navoiy shahri oʻrtasida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan."" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Xatirchi tumani aholi punktlari
Turkum:Xatirchi tumani
Yangiqishloq

Bogʻdon — (avval Yotoq qishligʻi, sung Yangiqishloq) Jizzax viloyati Forish tumanidagi shaharcha (1978-yildan), tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Jizzax (67 km). Aholisi 8,4 ming kishi (2003). Shaharchada paxta tozalash zavodi, MTP, avtokorxona, tikuvchilik fabrikasi, qurilish tashkilotlari, kichik, oʻrta biznes, yirik korxona va mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kollejlari, madaniyat saroyi, madaniyat uylari, „Chorvador“ xalq dastasi, markaziy va bolalar kutubxonalari aholiga xizmat koʻrsatadi. Stadion, sport zallari va maydonchalari va boshqalar sport inshootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar bor. Bogʻdon — Jizzax, Bogʻdon — Forish, Bogʻdon — Chimoʻrgʻon va boshqalar yoʻnalishlarda avtobuslar qatnaydi.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Forish tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Yangiqoʻrgʻon

Yangiqoʻrgʻon — Namangan viloyati Yangiqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1976 yil dan), tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Chortoq (16 km). Viloyat markazi (Namangan shahri) gacha 22 km. Aholisi 16,1 ming kishi (2005). Aholisi va xoʻjaliklari Pochchaotasoydan suv oladi. Paxta tozalash zavodi, non kti, tikuvtrikotaj f-kasi, MTP, qurilish tashkilotlari, avtokorxona va boshqalar korxonalar bor. Kichik, oʻrta biznes korxonalari, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Dehqon bozori, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa va sport maktablari, litseyinternat, kasb-hunar kollejlari bor. Tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, klub muassasalari, madaniyat saroyi ishlab turibdi. Sport majmuasi faoliyat koʻrsatadi. Tuman markaziy kasalxonasi, veterinariya laboratoriyasi, teritanosil kasalliklari kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangiqoʻrgʻon — Chortoq, Yangiqoʻrgʻon — Namangan yoʻnalishlari boʻyicha avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

 

Turkum:Namangan viloyati
Turkum:Yangiqoʻrgʻon tumani
Turkum:Namangan viloyati shahar tipidagi aholi punktlari
Ibrat (shaharcha)

Ibrat (Yangiqoʻrgʻon) — Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Tumanning janubida joylashgan.
Tumanda 1ta shaharcha,(Yangiqo'rg'on),1ta shaharcha va 40dan ortiq MFYlar mavjud. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Bostonbuva)Topografіchna karta K-42-131 . Qoʻqon shahridan 20 km sharqda joylashgan. Aholisi 32 ming kishi (2022)Vsesoyuznaya perepis naseleniya 1989 g. Chislennost selskogo naseleniya soyuznix respublik — jiteley selskix naselennix punktov — rayonnix sentrov po polu.Pochta indeksi 151900. Rasmiy instagram sahifasi yangiqorgon_storiss

 Xoʻjaligi 
Xoʻjaliklari Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, MPT, kichik va xususiy korxonalar, mikrofirmalar, ipyigiruv va toʻquv, tikuvchilik trikotaj fabrikalari, meva va sabzavotni qayta ishlash, gilam toʻqish, vinochilik sexlari ishlab turibdi. Dehqon bozori, avtovokzal, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi.

 Ijtimoiy soha 
Qishloqda 3 umumiy taʼlim maktabi, 2 litsey-gimnaziya, nafis sanʼat, bolalar sport maktablari, kasb-hunar kolleji bor. Markaziy va bolalar kutubxonalari, sanʼat saroyi mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Fargʻona va Qoʻqon shahrilariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Fargʻona viloyati
Turkum:Buvayda tumani
Yangihayot

Yangihayot — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi shaharcha (1973-yildan). Yangihayot stansiyasi (Toʻytepa). Aholisi 8,1 ming kishi (2004). Ya.da umumiy taʼlim maktabi, kutubxona madaniyat uyi, aloqa boʻlimi, avtokorxona, qurilish tashkilotlari bor. Umumiy ovqatlanish, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari aholiga xizmat koʻrsatadi. Poliklinika, dorixona, tish davolash punkti ishlab turibdi.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Oʻrta Chirchiq tumani
Yanicharlar

Yanicharlar (turkcha — yangi qoʻshin) — Usmonli turk imperiyasida davlat xazinasidan maosh olib turgan muntazam piyoda qoʻshinlar. 14-asrda Turkiya sultoni Murod I davrida tuzilgan. Dastlab asirga tushgan oʻspirinlardan, soʻng Usmonli turk imperiyasining xristian aholisi orasidan zoʻrlik bilan olingan askarlardan iborat boʻlgan. Sipohiy va otliq qoʻshinlar bilan birga Ya. turk qoʻshinining asosini tashkil etgan. 1826 yil 15 iyunda ular Sulton Mahmud II ning harbiy islohotlariga qarshi fitna uyushtirishgan, fitna bostirilgach, Ya. butunlay tugatilgan. 

 
Turkum:Tarix
Turkum:Turkiya
Nikolay Yanishevskiy

Nikolay Andreyevich Yanishevskiy (1891.14.8, Ukraina, Vinnitsa viloyati — 1966.12.10, Moskva) — muhandis-gidrotexnik, texnika fanlari doktori (1938), professor (1933), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1940), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1950). Petrovsk qishloq xoʻjaligi akademiyasi muhandislik fakultetini tugatgan (1919). 1924-yilgacha RSFSR Yer ishlari xalq komissariati qishloq xoʻjaligini melioratsiyalash boʻlimida katta mutaxassis, Moskva qishloq xoʻjaligini melioratsiyalash institutida katta ilmiy xodim, Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tekshirish institutida eksshtuatatsiya boʻlimi boshligʻi, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1925—35). 1935-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash injenerlari institutida gidromelioratsiya sistemalarini ekspluatatsiya qilish kafedrasi mudiri. Yanishevskiy suvdan foydalanishni rejalashtirishning nazariy asoslari va usullarini ishlab chiqqan (Oʻrta Osiyoning barcha irrigatsiya sistemalarida qoʻllanadi).

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Yantoq

Yantoq  – dukkakdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik begona oʻtlar turkumi. Oʻrta Osiyoning dasht, choʻl, chala choʻllarida hamda Rossiyaning Yevropa qismidagi chala choʻl rayonlarida 5 turi maʼlum. Oʻzbekistonda Ya.ning soxta yantoq va qirgʻiz yantogʻi turi oʻsadi. Boʻyi 40—110 sm, tik, sershox, ildizi kuchli rivojlangan, yer osti suvlarigacha yetib boradi (10 m va undan ortiq). Barg qoʻltigʻida qattiq tikanlari bor. Barglari choʻziq, nashtarsimon, barg bandi kalta, ketma-ket joylashgan. Gullari mayda, qizil yoki pushti. May – sentyabrda gullaydi, avgust – oktyabr oylarida urugʻlaydi. Mevasi 10 tagacha urugʻ boʻlgan dukkak. Ya.ning yer usti qismi qishda qurib qoladi, bahorda ildiz boʻgʻzidagi kurtaklardan yangi poyalar oʻsib chiqadi. Urugʻi va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Urugʻi poʻstlogʻi qattiq boʻlgani tufayli juda sekin unadi. Ya.ning hamma turi tuyachilik va qoʻychilikda yaxshi ozuqa hisoblanadi. Guli va ildizidan xalq tabobatida turli damlamalar tayyorlanadi. Ya.dan yuqori sifatli yemxashak, silos va oziq uni olinadi. Ya. yaxshi asal beruvchi oʻsimlik. Daraxtsiz choʻllarda Yantoq.dan oʻtin sifatida foydalaniladi. Sugʻoriladigan yerlarda, yoʻl, ariq, kanallar boʻylarida, tashlandiq yerlarda, ekinzorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi. Yantoq allergiyani davolashda qoʻllanadi: Buning uchun yantoqning gulini qaynatib ichish kerak.

Kurash choralari: almashlab ekish, yerni chuqurroq haydash, ildizpoyalarni yigʻib olish, dalalarga chirigan goʻng solish va boshqalar

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Yanszi

Yanszi yoki Yangtze, Chanszyan, Yanszitszyan, Koʻk daryo – Yevrosiyo materigidagi eng uzun va sersuv daryo, Xitoyda. Uzunligi - 5800 km, havzasining maydoni - 1808,5 ming km². Tibet togʻligidan, 5300 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi va delta hosil qilib (mayd. 80 ming km²) Sharqiy Xitoy dengiziga quyiladi. SinaTibet togʻlarida chuqur daralardan sharshara va ostonalar hosil qilib oqadi. Bu qismida oqim tezligi katta. Daryo oʻrta oqimida Sichuan soyligi va burmali tizmalarni kesib oʻtgan. Kengligi 300–600 metr, daralardan oʻtgan joyida 120–200 m, chuq. 80–110 m. Quyi qismida Szyanxan tekisligi va Buyuk Xitoy tekisligining jan. qismidan oqadi. Bu qismida daryo bir necha tarmoklarga boʻlinib, kengligi 2 km gacha yetadi. Oʻzani qingʻirqiyshiq, orol va sayoz joylari koʻp. Asosiy irmoqlari: Yalunszyan, Mintszyan, Szyalinszyan, Xanshuy. Daryo vodiysida koʻl koʻp. Duntinxu va Poyanxu koʻllari daryo suvi oqimini tartibga solib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 34 ming m³/sek., rejimi mussonli, yoz oylarida tekislik qismida suv sathi 10 m gacha qoʻtariladi. Daryo quyilishidan 700 km masofagacha dengiz suvi koʻtarilishi seziladi. Ya. har yili uning suviga sargʻish rang beruvchi 280—300 mln. t loyqa oqizib keltiradi (yevropaliklar bergan „Koʻk daryo“ nomi haqiqatga yaqin emas). Daryodan sholipoyalarni sugʻorishda keng foydalaniladi. Suv taqsimlovchi inshootlar va suv omborlari qurilgan. Ya. – Xitoyning eng muhim suv yoʻli. SinaTibet togʻlari etagidan 2850 km masofada kema qatnaydi. Uxan shahrigacha dengiz kemalari kira oladi. Daryo havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uz. 17 ming km. Ya. boʻyida Chunsin, Uxan, Nankin, deltasida Shanxay shahrilari joylashgan.

 

Turkum:Xitoydagi daryolar
 
Turkum:Daryolar
Yanshao madaniyati

Yanshao madaniyati — Shim. Xitoydagi arxeologik madaniyat (mil. av. 4—3-ming yillik). Xenan, Shansi, Shensi viloyatlari, shuningdek, Xuanxe daryosining oʻrta oqimi boʻylarida tarqalgan. 1921 yil shved arxeologi Yu.G. Anderson tomonidan Yanshao qishlogʻi (Xenan)dan chiqqan topilmalarga koʻra, shunday atalgan. Yanshao manzilgoxlari daryo terrasalarida joylashgan; markazda — jamoa binosi, atrofida — kvadrat va dumaloq shaklda devori boʻlgan, loy bilan suvalgan yarim yertoʻlalar joylashib, ularning usti konussimon tom bilan yopilgan, bolalar uylar oldidagi katta idishlarga, kattalar qishloq yonidagi qabristonga dafn etilgan. Manzilgoh atrofida kulolchilik xumdonlari boʻlgan. Yanshao madaniyati tarqalgan Gansu viloyatidan nefrit (qosh toshi) parchalari qazib olingan. Ichi va tashqi tomoni rangli boʻyama naqshli sopol idishlar, tosh qurollar (pichoq, bolta, yorgʻuchoq, urchuq, paykon) topilgan. Xoʻjalikning asosini — motiga bilan yer haydab dehqonchilik qilish tashkil etgan. Uy hayvonlaridan choʻchqa, it boqilgan, ovchilik, baliq ovlash, termachilik muhim rol oʻynagan. Yanshao madaniyatini jez davrining Lunshan madaniyati egallagan.

Xitoy iga koʻra, Yanshao madaniyati topilgan maskanlarda mil. av. 3—2-ming yillikda dirunglar (turk jangchilari) yashagan.

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Yapaloqqushlar

thumb

Yapaloqqushlar — tungi yirtqich qushlar turkumi. Kunduzgi yirtqich qushlar bilan konvergent oʻxshash, lekin ulardan jigʻildonining boʻlmasligi va uzun koʻrichak oʻsimtasining rivojlanganligi bilan farq qiladi (mitti boyoʻgʻli) 84 sm gacha (soqolli yapaloqqush), erkaklari urgʻochilariga nisbatan yirikroq. Pat qoplami qalin va yumshoq, aksariyat hollarda himoya rangida. Boshi katta, patlari tanasining oldingi qismida yuz diskini hosil "qiladi (nomi shundan). Koʻzlari yirik, oldinga qaragan, umumiy koʻrish maydoni uncha katta emas — 110°, binokulyar koʻrish maydoni — 60—70°, yaʼni boshqa qushlarga nisbatan katta. Koʻz gavhari harakatsiz. Koʻz umumiy koʻrish maydonining kichikligi evaziga boʻyni harakatchan boʻlib, boshini tez bura oladi. Barcha Ya. kunduzi va shomda yaxshi koʻradi, tim qorongʻida esa oʻljasini faqat uning tovushidan sezib tutib oladi. Tashqi eshitish chigʻanogʻi yirik va eshitish organini oʻrab turadigan suyaklar singari asimmetrik tuzilganidan har 2 quloqning tovushni qabul qilishi oʻrtasida farq boʻlishi tovush manbaini aniq bilishga imkon beradi. Tumshugʻi ilmoqsimon, lekin quchli emas. Oʻljasini kuchli oʻtkir va yirik tirnokdi panjalari yordamida oʻdsiradi. Shovqinsiz uchadi. Odatda, tovush chiqarmaydi, faqat koʻpayish davrida hushtakka, gʻukgʻuklagan yoki qahqah urib kulganga oʻxshash ovoz chiqaradi. 2 oilasi (yapaloqqushlar, sipuxalar) va 133 turi bor. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda Ya. oilasiga mansub 11 tur, jumladan, boyoʻgʻli, oddiy ukki, quloqdor yapaloqqush uchraydi. Ya. — monogam. Uyasini, odatda, daraxtlar kovagi yoki yoriqlariga, ayrim yerga yoki daraxtlar shoxidagi boshqa yirik qushlar qurgan uyalarga quradi. Yirik Ya. 1—2 ta, mayda Ya. 10—12 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi birinchi tuxum paydo boʻlishi bilan uni bosadi. Shuning uchun bir uyadagi qush bolalari har xil kattalikda boʻladi. Tuxumdan chiqqan bolalari oq momiq par bilan qoplangan, koʻzi yumuq boʻladi. Bolalarini urgʻochisi va erkagi birgalikda boqadi. Uyadagi bolalar soni oziq boʻladigan hayvonlarning koʻp boʻl ish iga bogʻliq. 4 turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Turkum:Qushlar
Yapet

Yapet — Saturn sayyorasining yoʻldoshi. Sayyora markazidan oʻrtacha masofasi 3 563 000 km, diametri taxminan 1800 km. J. Kassini 1671-yilda kashf etgan.

 

Turkum:Sayyoralar
Yapon dengizi

Yapon dengizi – Tinch okeanning yarim berk dengizi. Yevrosiyo materigi bilan Saxalin va Yapon orallari oʻrtasida. Boʻgʻozlar orqali shimolida Oxota dengizi, sharqda Tinch okean, janubida Sharqiy Xitoy dengizi bilan tutashgan. Maydoni – 1062 ming km². Eng chuqur joyi – 3720 m. Sohillari baland, tik yon bagʻirli, kam parchalangan. Yirik qoʻltikdari: Sharqiy Xitoy va Buyuk Petr. Dengiz tubining relyefi soylik. Markaziy qismida Yamato qiri bor. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli iqlim. Qishda shim.gʻarbiy sovuq shamol esib turadi. May. oyidan oktyabrgacha tayfunlar, bahor va yozda tumanli kunlar boʻlib turadi. Yuza oqimlar siklonal aylanma yoʻnalishda harakat qiladi. Suvining yuza qatlamida temperatura qishda shimolida 0°dan janubida 12° gacha, yoz oylarida 17° dan 26° gacha. Shimoliy qismidagi materikka yondosh suvlari qishda muzlaydi. Shoʻrligi 27,5%o dan 34,8%s gacha. Suvining rangi yashil, yashilkoʻk. Suv sathining koʻtarilishi sutkalik (bal. 0,5 m gacha), Tatar boʻgʻozida 2,3 m gacha. Dengizning oʻsimlik dunyosi gulli oʻsimlik va suvoʻtlardan iborat. Suvoʻtlarning ayrim dan xoʻjalikda foydalaniladi. Hayvonot dunyosi shim. qismida sovuq suvda yashashga moslashgan (seld, treska, navaga, losossimonlar, kambala va boshqalar), janubida iliq suvda yashovchilar (skumbriya, tunetslar, ilonbaliq)dan iborat. Dengizda koʻplab baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Yapon dengizi muhim transport ahamiyatiga ega. Asosiy portlari: Vladivostok, Naxodka (Rossiya), Niigata, Suruga (Yaponiya), Vonsan, Xinnam, Chxonjin (KXDR) va boshqalar.

 

 

Turkum:Dengizlar
Yapon orollari

Yapon orollari — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi arxipelag. Maydoni 370 ming km². Yapon orollarida Yaponiyaning asosiy qismi joylashgan. 4000 dan ziyod orollarni oʻz ichiga oladi. Eng yirik orollari: Xokkaydo, Xonsyu, Kyusyu, Sekoku. Relyefi, asosan, togʻli. Vulkan koʻp. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi subtropik, mussonli, shimolida moʼtadil iqlim. Kuzda falokatli tayfunlar boʻlib turadi. Daryolari qisqa va sersuv. Hududining yarmidan ortigʻi oʻrmonlar bilan qoplangan.

 

 

Turkum:Osiyo orollari
Yaponlar

thumb|Yaponlar

Yaponlar (oʻzlarini nixondzin – quyoshli oʻlka odamlari deb atashadi) – xalq, Yaponiyaning asosiy aholisi (123,6 mln. kishi). Umumiy soni 125,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yapon tilida soʻzlashadi. Dindorlari – asosan, sintoistlar va buddaviylar; xristianlar va sinkretik dinlarga eʼtiqod qiluvchilar ham bor. Antropologik jihatdan mongoloid irqiga mansub. Ya.ning oʻziga xos etnik xususiyatlari ayrim mayda orollarda va Ryukyu arxipelagida yashovchi aholida saqlanib qolgan. Ya. qabila sifatida mil. av. 1-mingyillikoʻrtalarida Janubiy Koreya yarim oroldan Yapon o.lariga eneolit davri madaniyati (Yayon madaniyati)ni tarqatuvchi katta guruhning koʻchib kelishi natijasida shakllangan. Bunga qadar bu yerda ayn va qisman malayyapolinez qabilalari yashagan. Ularning oʻzaro aralashuvi natijasida kelgindi qabilalar tili ustuvor mavqeni egallagan. qadimiy yapon qabilalarining elat boʻlib uyushuvi mil. 4-asrda birinchi umumyapon davlati (Yamato podsholigi)ning tashkil topishi bilan tugagan. Yapon elati Osiyoning qadimiy sivilizatsiyalari (Xitoy, Koreya, Hindiston) taʼsirida rivojlangan. Qishloq aholisining asosiy mashgʻuloti – sugʻorma dehqonchilik (sholi), baliq ovlash, shahar aholisida esa hunarmandchilik hisoblangan. Ya. chinni, loklangan buyumlar ishlab chiqarish, toʻqimachilik va badiiy hunarlar bilan shugʻullangan. Koʻpgina hunarlar saqlanib qolgan. Ya. qadimgi va eng yuqori darajada rivojlangan madaniyat va sanʼatga ega. Hozirda shaharlik Ya.ning katta qismi yuksak taraqqiy etgan sanoatda band.
Sattor Yarashev

Sattor Yarashev (1915.26.2, Vobkent tumani — 1991.13.2, Toshkent) — xonanda (lirikdramatik tenor), sozanda (tanbur), Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Toʻla, nihoyatda kuchli, chiroyli va taʼsirchan ovoz sohibi. Ijrochilik uslubi opera xonandaligi hamda milliy ashulachilik anʼanalarining uygʻunlashuviga asoslangan. Moskvadagi Oʻzbek opera studiyasi (1952), Toshkent konservatoriyasi (1972)ni tugatgan. Ashulachilik va tanbur ijrochiligini E. Kurbonovdan, keyinchalik mumtoz ashula yoʻllarini Yu.Rajabiy, O.Nuriddinovlardan oʻrgangan. Vobkent tuman kz—sz teatri artisti (1934-yildan) va direktori (1938—40), Buxoro teatri (1940—43), Yangiyoʻl teatri (1943—44), "Toshsovet" nomli teatr (1944—47) artisti. Bu davrda oʻzbek musiqali dramalarida Tohir ("Tohir va Zuhra"; T. Jalilov), Mu qanna ("Muqanna"; Yu. Rajabiy va G. Mushel), Farhod ("Farhod va Shirin"; Yu. Rajabiy va boshqaNadejdin) va boshqalar obrazlarni yaratgan. 1952— 70 yillarda Navoiy teatrida yakkaxon xonanda boʻlgan, 1967-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan. Uning isteʼdodi, ayniqsa, Qays ("Layli va Majnun", T. Sodiqov, R.Glier), Choʻponali ("Maysaraning ishi", S.Yudakov), Moniy, Furqat ("Dilorom", "Shoir qalbi", M. Ashrafiy), Yoʻlchi ("Zulmatdan ziyo", R. Hamroyev), Ravshan ("Koʻr oʻgʻli", U.Hojibekov) va boshqalar partiyalarda namoyon boʻlgan. Konsert repertuaridan maqom yoʻllari va mumtoz ashulalar ("Ushshoq", "Dugoh", "Segoh", "Feruz", "Miskin"), bastakorlar asarlari ("Qonga botsin", J. Sultonov va boshqalar), oʻzbek kompozitorlari asarlari ("Jon Oʻzbekiston", S.Yudakov; "Vatan", M.Burhonov; "Paxtakorlarga", D.Zokirov) oʻrin olgan. Ya. ijodiga bagʻishlangan videofilm va telefilm (1989) suratga olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:13-fevralda vafot etganlar
Yarim orol

Yarim orol – uch tomoni suv bilan oʻralgan va faqat bir tomondan materik yoki orolga tutashgan quruqlik. Koʻpincha Yarim orol geologik jihatdan materik bilan bir butunni tashkil etadi. Mas, Arabiston, Hindiston, Qrim, Bolqon, Kamchatka va boshqalar.

 
 

 
Turkum:Geografik terminlar
Yarimtepa

Yarimtepa — Iroqning shim.gʻarbida joylashgan, neolit davri, jumladan, xassun madaniyatiga (mil. av. 6ming yillik) oid bir necha manzilgoh xarobalari. Xom gʻishtdan qurilgan uylar, xumdonlar, dehqonchilik qurollari, mol suyagi va boshqalar chiqqan. Shuningdek, xalaf madaniyati (mil. av. 5ming yillik)ga oid Mesopotamiyadagi eng qadimiy sajdagoh qoldiqlari topilgan.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Iroq tarixi
Yarimtirnoq

250px|thumb
Yarimtirnoq — zargarlik buyumi; Xorazm ayollarining chakka — quloqqa taqadigan taqinchogʻi. Yarimtirnoq mujassamotlaridan birining tuzilishi yuqori qismi 3 tishli (ikki ot oʻrtasida turgan onamaʼbuda), quyi qismi yarim oy yoki uyasida oʻtirgan qushchalar shaklidagi 2 zarhallangan kumush taxtachalardan iborat boʻlib, yuzasiga bezak toshlar yoki shisha koʻzlar qadalgan, ular atrofi bosma usulida mayda oʻsimliksimon naqshlar yoki chiziqlar bilan bezatilgan. Yarimtirnoqning yuqori qismiga ukpar qadash uchun naycha va ilgaklar ishlangan, quyi qismi esa yaproqcha, marjonlar terilgan shokilalar qatori bilan hoshiyalangan. Yarimtirnoq osmatuzi bilan birga ansambl hosil qiladi. Davr oʻtishi bilan Yarimtirnoq soddalashgan.

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Yaroslavl

Yaroslavl — Rossiya Federatsiyasi Yaroslavl viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Volga daryosi boʻyidagi daryo porti, temir yo'l chorrahasi. Aholisi 613,1 ming kishi (2002). Ya.ga 1010-yilda Buyuk Kiyev knyazi Yaroslav Mudriy asos solgan. Ya. yilnomalarda dastlab 1071-yilda tilga olingan. 11—12-asrlarda chegaradagi istehkom. 1218-yildan Yaroslavl knyazligi markazi, 1463-yilda Moskva knyazligiga qoʻshib olingan. 1777-yildan Yaroslavl noibligi (1796-yildan — gubernyasi) markazi. 16—17-asrlarda Ya. yirik temirchilik savdo markazi, 18-asrda esa manufaktura markazi boʻlib qoldi. Sanoatida kimyo, mashinasozlik va toʻqimachilik yetakchi oʻrinda. Yirik korxonalari: asbobsozlik, dizel apparaturalari, shina, motorsozlik, sintetik kauchuk, texnik rezina buyumlari, elektr mashinasozligi, polimer mashinasozligi, yogʻochsozlik uskunalari, kemasozlik, kimyo mashinasozligi, radiozavod, toʻqimachilik, poligrafiya ktlari. Neftni qayta ishlash zavodi, poyabzal, tikuvchilik, tamakisigareta fabrikalari, oziq-ovqat sanoati korxonalari faoliyat koʻrsatadi. 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, unt), 3 teatr, tarixiymeʼmorlik muzeyqoʻriqxonasi, planetariy, telemarkaz bor. qadimiy meʼmoriy yodgorliklardan Ilya Prorok, Nikola Mokriy, Ioann Predtecha cherkovlari (barchasi 17-asr) saqlangan.

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Yarus

Yarus — umumiy stratigrafik shkalaning bir qismi, geologik boʻlimga tobe, stratigrafik zonalarga boʻlinadi. Ya. bir geologik era mobaynida shakllangan togʻ jinslari qatlamlarini birlashtirib, Yer rivojlanishining maʼlum geologik etapini belgilaydi. Biostratigrafik analiz maʼlumotlari Ya.ning hajmi va chegaralarini belgilovchi asosiy mezon (kriteriy) boʻlib xizmat qiladi. Ya. nomlari mahalliy joy nomidan olinadi. Ayrim hollarda Ya. chegarasini boshqa paleobiogeografik oblastlarda aniq belgilab boʻlmaydi, bunday vaqtda parallel Ya.lar ajratiladi (mas, titon va volga Ya.lari). Bir qancha sistemalar (kembriy, paleogen, neogen)da hozirgacha faqat mazmuniga koʻra gorizontlarga yaqin boʻlgan regional Ya.lar ajratilgan.

 

Turkum:Geologiya
Yarus (meʼmorlik)

Yarus (rus), meʼmorlikda — inshoot qismlaridan biri (qatlam, pogʻona); tarhli yoki konstruktiv tarzda takrorlanadi va bir-biridan keyin joylashadi. Mas, teatr zalida turli balandlikda pogʻonamapogʻona joylashgan galereya yoki balkonlar ham Ya. deb ataladi.

 

Turkum:Arxitektura
Yaskaksuv

Yaskaksuv — Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyatidagi soy, Shoʻrbuloqsoy chap irmogʻi. Uzunligi 20 km, suv yigʻish mayd. 130 km². Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi Usmonjaylov degan joydan (bal. 2500 m) boshlanadi. Asosiy irmoklari: chapdan — Qoʻrgʻontepasoy, oʻngdan — Koʻlqoʻtonsoy. Qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi (Shahriston qishlogʻidan 2 km yuqorida) 0,12 m³/sek. Aprel — avgust oylaridagi toʻlinsuv davrida suvi Shahriston qishlogʻi dala ekinzorlarini sugʻorishga sarflanadi.

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Yasmiq

Yasmiq, adas — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik donli oʻtsimon oʻsimlik turkumi, don ekini. Oʻrta dengiz, Kichik Osiyo, Zakavkazye va Oʻrta Osiyoda 10 turi tarqalgan. Ya.ning oddiy xoʻraki turining yirik urugʻli va mayda urugʻli navlari qadimdan Yevropa mamlakatlarida, Shimoliy Afrika, Kolumbiya, Chili, Rossiya va boshqalar mamlakatlarda ekib kelinadi (Oʻzbekistonda 20-asrning 50-yillariga qadar koʻp ekilgan). Ya.ning ildizi oʻqildiz, boʻyi 60—70 sm. Bargi murakkab, juft patsimon, uchida jingalaklari bor. Gullari mayda, pushti, binafsha, koʻk, koʻpincha oq, barg qoʻltiqlariga 2—4 tadan joylashgan, oʻzidan changlanadi. Mevasi dukkak, urugʻi yumaloq, sariq, pushti, yashil, jigarrang. 1000 urugʻi vazni 20—65 g. Urugʻi tarkibida 2 3 3 2 % oqsil (oqsil miqdoriga koʻradukkakli ekinlar oʻrtasida sayadan keyingi oʻrinda turadi), 0,6—2,1% yogʻ, 47—70% kraxmal, 2,3—4,4% kul, 2,44,9% kletchatka, shuningdek, VrV2vitaminlari bor. Yirik urugʻli Ya. donidan taomlar tayyorlanadi (tez va ezilib pishadi), un va yorma ishlab chiqariladi, uni kolbasalarga qoʻshiladi, mayda urugʻli Ya. doni, umuman koʻk massasi, toʻponi chorva mollari uchun qimmatli ozuqa hisoblanadi. Ya. bahori, issiqsevar, namsevar, qisqa kun va uzun kun oʻsimligi. Urugʻi 4—5° (8—10 kun)da unib chiqadi. Naviga qarab oʻsuv davri 80—120 kun. Qisqa muddatli qorasovuqlar (—8°)ga chidamli. Erta bahorda keng qatorlab ekiladi. Hosili poyaning oʻrta va pastki qismidagi dukkaklar sargʻayganda oʻriladi. Hosildorligi 20—22 s/ga (baʼzan 30—35 s/ga). 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Xona oʻsimliklari