Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Toʻpolondaryo

Toʻpolondaryo — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Hisor tizmasining janubiy yon bagʻridan boshlanadi. Surxondaryoning eng sersuv oʻng irmogʻi. Uzunligi 117 km. Suv yigʻish maydoni 2200 km². Eng yuqori oqimi Sariosiyo yoki Krrasuv, soʻngra Talishush deb ataladi. Gʻovasoy qoʻshilgandan soʻng Toʻpolondaryo nomini oladi. Boshlanish joyidan Zarchoʻp qishlogʻiga qadar chuqur va tor, baʼzi joyida kanonsimon vodiydan oqadi. Vodiyning kengligi 20-30 m dan 200 m gacha. Zarchoʻp qishlogʻidan oʻtgandan soʻng daryo vodiysi bir oz keng, yon bagʻirlari qiya. Togʻlar orasidan chiqqach, qayirdan tashqari yana 3 ta koʻhna qayir (terrasa) hosil boʻlgan.

Toʻpolondaryoning bir qancha irmoqlari bor. Ulardan eng yiriklari: chapdan — Oybeksuv (21 km), Xovatsoy (42 km), Kishtutsoy (61 km), Dashnobod (64 km); oʻngdan — Shatrut (25 km), Chosh (37 km); Balandsoy (18 km). Toʻpolondaryo asosan, mavsumiy qor va muzliklar suvidan toʻyinadi. Havzasida umumiy maydoni 22,5 km² ga yaqin muzlik va qrrliklar mavjud. Qor chizigʻi oʻrtacha 3900 m balandda. Eng koʻp sutkalik suv sarfi (470 m³/sek.) 1941-yil yanvar oyida va eng kam suv sarfi (5,48 m³/sek.) 1946-yil dekabr oyida kuzatilgan. Yillik suv hajmining 51,8% mart — iyun, 37,4% iyul — sentabr, 10,8% oktabr — fevral oylarida oqib oʻtadi. Bir yilda oʻrtacha 850 ming t loyqa olib keladi. Daryo vodiysida yongʻoqzor, archazor, yaylovlar bor.

Toʻpolondaryodan chiqarilgan Hazorbogʻ kanali Denov, Shoʻrchi, Qumqoʻrgʻon tumanlarini suv bn taʼminlaydi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Surxondaryo viloyati
Toʻpchi qoʻngʻizlar

Toʻpchi qoʻngʻizlar -toshqollar oilasiga mansub qoʻngʻizlar kenja oilasi. Tanasining uz. 5–20 mm, rangi yaltiroq yoki chipor. 500 dan koʻproq turi bor. Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi uchraydi. Qurtlari boshqa hasharotlar tanasida parazit. Toʻpchi qoʻngʻizlar xavf tugʻilganda anal teshigidan suyuq modda otib chiqaradi. Suyuklik havo bn aralashganda qirsillagan ovoz chiqaradi (nomi shundan). Ovoz va sassiq tutun Toʻpchi qoʻngʻizlarni dushmandan himoya qiladi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Toʻra Murodtoʻra minorasi

Toʻra Murodtoʻra minorasi (yoki Toʻra Murod toʻra minorasi) — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Bugungi kunda minora „Ichan qalʼa“ mahallasi, Boʻyoqchilar koʻchasi, 26-uyda joylashgan. Ushbu meʼmoriy yodgorlik va shu nomdagi masjid 1888-yilda Xiva xoni boʻlgan Muhammad Rahimxon II (Feruz)ning ukasi Toʻra Murodtoʻra tomonidan va mablagʻi hisobiga barpo etilgan.

Toʻra Murodtoʻra minorasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

 Tarixi 
Ichan qalʼa kompleksi tarkibiga kiruvchi yodgorliklar ichidagi eng kichik minoralardan biri boʻlgan Toʻra Murodtoʻra minorasi 1888-yilda Murodiy taxallusi ostida sheʼrlar yozgan hamda Xiva xoni Muhammad Raximxon II (Feruz)ning ukasi boʻlgan Toʻra Murodtoʻra mablagʻi hisobiga masjid, tahoratxona va mahalla maktabi bilan birgalikda bunyod etilgan. Afsuski, bu obyektlardan bugungi kunga qadar faqatgina minora saqlanib qolgan. Hozirda yoʻqolib ketgan Toʻra Murodtoʻra nomidagi mahalla masjidi qoshida saqlanib qolgan ushbu minora Koʻhna Arkka kiraverishdagi maydonni oʻrab turuvchi turar-joy binolarining oʻrtasida; Koʻhna Arkning shimoli-sharqiy burchagida qad koʻtargan.

Rivoyat qilishlaricha, minoraning qurilish ishlari avjiga chiqqan bir paytda xon shikorga (ov qilishga) otlangan. Meʼmorlarning tarhi boʻyicha minora baland qilib qurilishi kerak boʻlgan, lekin xonning dushmanlari unga: „Ukangiz minorani baland qilib qurdirib sizning haramingizni tomosha qilib oʻtirmoqchi“, – degan yolgʻon xabar yetkazishgan. Shu vaqtda xon saroyidagi Toʻra Murodtoʻraga yaqin boʻlgan odamlar bu gapni toʻraga yetkazishgan. Toʻra oʻz meʼmorlari bilan maslahatlashib, minorani baland koʻtarmaslikka qaror qilgan.

Xon ovdan qaytib kelsa, ukasi Toʻra Murodtoʻraning qurdirayotgan minorasi unchalik ham baland qilib qurilmagan ekan. Xon yolgʻon maʼlumot bergan odamni jazolashni buyurgan. Shunday qilib ushbu minoraning tashabbuskori va uning quruvchilari xon gʻazabiga duchor boʻlmay qolgan ekan.

 Qurilish uslubi 
Ichan qalʼa tarkibidagi Toʻra Murodtoʻra masjidi (saqlanmagan) Toʻra Murodtoʻra minorasining balandligi 9 m, diametri 3,2 m ni tashkil etadi. Unga shimol tomondan kiriladi. Tanasi yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Yuqori qafasasi 4 ravoqli, 2 qatorli gʻishtin sharafa bn tugallangan. Pishiq gʻisht (27x4 – 28x5 sm) qatorlari oraligʻiga moviy rangli sirlangan koshin bandak uslubida oʻrnatilgan. Ichidagi zina (eni 60 sm) orqali yuqoriga chiqiladi. Yodgorlik qurilishida usta-meʼmorlar geometrik proporsiya va simmetriyaning minora zilzilabardoshligida tutgan oʻrnini yaxshi bilganlar. Shuning uchun ham minorani tiklashda, uni vertikal oʻqqa nisbatan simmetrik joylashtirishgan. Xivaning 2500-yilligi munosabati bilan Toʻra Murodtoʻra minorasi qayta taʼmirlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Minoralar
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xiva
Turkum:Xorazm
Toʻra Sulaymon

Toʻra Sulaymon (1934.15.2, Baxmal tumani — 2005-yil, Guliston) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1999). ToshDUning oʻzbek filologiyasi ftini tugatgan (1964). „Guliston“, „Sirdaryo haqiqati“ gaz.larida xodim. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasinin! Sirdaryo viloyati boʻlimida masʼul kotib (1972—1977), adabiy maslahatchi (1977—1981).

 Bolaligi 
Toʻra Sulaymon 1934-yil 15-fevral kuni Jizzaxning Baxmal tumani, Aldashmon qishlogʻida tugʻilgan. 1936-yilda Mirzachoʻlga koʻchirma qilingach, sirdaryolik boʻlib olgan. U oʻz tarjimai holida quyidagilarni yozadi:

 Taʼlim 
Toʻra Sulaymon oʻrta maktabni 1952-yilda tugatgach, maktablarda oʻqituvchilik qilgan. U 1958—1964-yillarda Toshkent Davlat universitetining jurnalistika fakultetini sirtdan oʻqib bitirgan. Avval „Guliston“ nomli tuman, soʻng „Sirdaryo haqiqati“ nomli viloyat gazetalarida masʼul kotib boʻlib ishlagan. 1972—1977-yillarda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Sirdaryo viloyatining masʼul kotibi, 1986-yildan umrining oxirigacha esa adabiy maslahatchi boʻlib xizmat qilib keldi.

 Ijodi 
Ijodi 50-yillardan boshlangan. Ilk sheʼrlar toʻplami — „Istar koʻngil“ (1962). „Qorasoch“ (1965) dostoni taniqli ijodkorlar, tanqidchilar tomonidan yaxshi kutib olingan. „Men qayga borar boʻlsam“ (1965), „Jahrngashta“ (1970), „Hamqishloqlarim“ (1973), „Intizor“ (1973), „Sirdaryo qoʻshiqlari“ (1974), „Iltijo“ (1976), „Alhazar“ (1976), „Toʻyboshi“ (1977), „Sizni eslayman“ (1980), „Qorakoʻzginam“ (1981), „Gulshan“ (1988), „Sarvinoz“ (1990), „Xarsang“ (1994), „Jahonnoma“ (1996), „Gul bir yon, chaman bir yon“ (1996), „Yovqochdi“ (1998), „Sayhon“ (2003), „Mamlakatning tayanch nuqtasi“ (2004) kitoblari nashr etilgan. Koʻplab sheʼrlari qoʻshiq qilingan. Toʻra Sulaymon xilmaxil janrlarda qalam tebratadi. Shoirning sof lirik sheʼrlari, qasida va faxriyalari, manzumalaridan tashqari, xalq yoʻlida bitilgan, oʻz davrining dolzarb masalalariga bagʻishlangan, voqelikni qad. baxshilar nazari bn koʻrib, oʻxshatma yoki nazira shaklvda yozilgan asarlari ham oʻziga xos xalqchilligi bn ajralib turadi. Ayniqsa, „Ergash Jumanbulbul el kezadi“ turkumidagi baxshiyona sheʼr va dostonlari oʻzbekning milliy gʻururini tiklashga munosib hissa qoʻshgan asarlar sirasiga kiradi.

Toʻra Sulaymon asarlari faqat ifoda tarzi yoki ohangi bngina emas, tasvirdagi samimiyat, oʻxshatishlarning oʻziga xosligi nuqtai nazaridan ham xalqchil. Uning ijtimoiy hayotning dolzarb muammolariga bagʻishlangan publitsistik maqolalari ham bor („Mamlakatning tayanch nuqtasi“, maqolalar toʻplami, 2004).

 Mukofotlari 

Vafotidan keyin, 2025-yilda „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan.

 Vafoti 
Shoir 2005-yil vafot etgan va Gulistonda dafn qilingan.

 Uy-muzeyi 
2022-yil Sirdaryoda Toʻra Sulaymon uy-muzeyi tashkil etilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Oʻzbekiston xalq shoirlari
Baxtiyor Toʻrayev

Baxtiyor Fayziyevich Toʻrayev (1963.26.10, Kattaqoʻrgʻon sh.) — teatr rassomi, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1999). Toshkent sanʼat intini tugatgan (1991). 1991-yildan Oʻzbek milliy akademik drama teatrida sahnalashtiruvchi rassom, 1996-yildan bosh rassom. G. Brimnpng shogirdi. T. xar bir spektaklning asl moxiyatini anglashga hamda ifoda etishga intiladi, tasviriy, fazoviy va shakliy vositalar orqali oʻziga xos tarzda, falsafiy mushohada bn sahna kengliklaridagi teatrlashtirilgan shaklu shamoyilini yaratadi. "Alpomish", "Figʻon", "Yorqinoy", "Muhabbat sultoni", "Aldagani xotin yaxshi", "Abulfayzxon", "Qatagʻon", "Choʻlpon", "Amir Temur", "Chimildiq", "AlFargʻoniy", "Mashrab", "Piri koinot" spektakllari liboslari salobatli, goʻzal, davriga moye holatda hal qilingan.

 

Turkum:1963-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-dekabrda tugʻilganlar
Joʻraqul Toʻrayev

Joʻraqul Toʻrayev (1922.20.3 hozirgi Jizzax tumani — 1998.10.8) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 46engil artilleriya brigadasi, 1007polki, 2batareyasining toʻp navodchigi, kichik serjant. Brest obl.ning Goroxovishche qishlogʻidagi jangda jasorat koʻrsatganligi uchun Kaxramon unvoni berilgan (1944-yil 29 mart). 1945-yil Podolsk artilleriya bilim yurtini tugatgan. Mayor Toʻrayev 1953-yildan zaxirada. Jizzax rn partiya qoʻmitasi instruktori (1954 —59), shu rayon kzlarida rais muovini (1959—62), shahar maishiy xizmat koʻrsatish kombinati direktori (1970— 74), Jizzax viloyati remont qurilish boshqarmasi taʼminot boʻlimining boshligʻi (1974-yildan). Jizzax shahri koʻchalaridan biri Toʻrayev nomi bn ataladi."Toʻrayev Joʻraqul" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-martda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Turkum:10-avgustda vafot etganlar
Turkum:Jizzax viloyatida vafot etganlar
Turkum:Jizzax tumanida tugʻilganlar
Isoq Toʻrayev

Isʼhoq Latipovich Toʻrayev (1960. 24.2, Shahrisabz tumani)—aktyor, rejissor. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1998). Qashqadaryo viloyati madaniyat boshqarmasi boshligʻi.

 Faoliyati 
Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1983). Oʻz faoliyatini 1976-1977-yillarda Shahrisabz xalq teatrida havaskor aktyor sifatida boshlagan. 1983-1985-yillar Surxondaryo teatrida, 1985-1987-yillar Qashqadaryo teatrida aktyor. 1991-1993-yillarda "Muloqot" teatr studiyasida aktyor, rejissor yordamchisi sifatida faoliyat koʻrsatgan. 1993-yildan "Eski masjid" teatr studiyasining badiiy rahbari. „Ayol apvasti yoxud haroratli ayiq“ (P. Merime), „Shayx Sanʼon“ (oʻzi Shayx Sanʼon rolida, F. Attorning „Mantiq ut-tayr“, Navoiyning „Lison ut-tayr“ dostonlari asosida), „Nayman ona nidosi“ (Joʻlamon rolida, Ch. Aytmatovning „Asrga tatigulik kun“ asari asosida, „Qobil va Hobil“ (Qobil rolida, Bayronning „Kain“ asari asosida), „Raqsu samoʼ“ (Shoh Bahrom rolida, Navoiyning „Sabʼai sayyor“ asari asosida) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. „Manqurtlarga bermang dunyoni“ nomli teatrlashgan tomoshasi mamlakatimizning barcha viloyatlarida namoyish etildi.

 
 https://xs.uz/uz/post/aktyor-isoh-toraev-qashqadaryo-viloyati-madaniyat-boshqarmasi-boshligi-etib-tajinlandi
 https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/412700/bio/
 https://www.imdb.com/name/nm10349865/
 https://malumot.ru/toʻrayev-isʼhoq-latipovich/

Turkum:1960-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Qashqadaryo viloyati kishilari
Turkum:Oʻzbekiston teatrlari kishilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:Rejissorlar
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Nazar Toʻrayev

thumb|Nazar Toʻrayev
Toʻrayev Nazar Yoʻldoshevich (1938. 19.5, Denov tumani — 2023-yil 3-oktyabr, Oʻzbekiston) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1988), fizikamat, fanlari doktori (1980), professor (1982). Samarqand davlat universitetini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida (1961—67), Elektronika institutida (1968—77, 2000—2001), Toshkent texnika universitetida (1977—83) ishlagan. Termiz unta rektori (1983—2000). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ilmiyoʻquv markazi direktori (2001-yildan). Ilmiy ishlari atom zarralarning qattiqjismlar sirtida sochilishi nazariyasi, ionlarning birlamchi va ikkilamchi sochilishiga oid. U nazariy fizika masalalarini kompyuterda algoritmlab yechishni Oʻzbekistonda birinchi boʻlib amalga oshirgan. Uning rahbarligida lazer nuri bilan qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻlarini nurlantirish ilmiy laboratoriyalari tashkil etilgan. Oʻzbekiston Oliy Kengashi deputata (1990—95). "Mehnat shuxrati" ordeni bn mukofotlangan (1998).
 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Yolqin Toʻraqulov

Toʻraqulov Yolqin Xolmatovich (1917-yil 10-noyabrAniq tavallud sanasi noma'lum., Qozogʻiston Respublikasi Marki shahri — 2005-yil 1-mart, Toshkent) — biokimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965). Biologiya fanlari doktori (1959), professor (1962).
 Biografiyasi 
T. X. To‘raqulov 1936-yilda Toshkent tibbiyot institutini (hozirgi Toshkent tibbiyot akademiyasi) tugatgach, shu institut biokimyo kafedrasida assistent (1936-1938), aspirant (1938-1941), ayni vaqtda Toshkent farmatsevtika instituti direktori (1939—1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 — 1944), yana shu institut direktori (1944). SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi Biologiya va tibbiyot kimyosi institutida (Moskva) ilmiy xodim (1944 — 1947). Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1947 — 1950), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qishloq xoʻjalik institutida katta ilmiy xodim (1950 — 1954), Andijon tibbiyot instituti prorektori va kafedra mudiri (1954 — 1956), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Nucleo fizikasi institutida boʻlim mudiri (1957), direktor oʻrinbosari (1960 — 1962). Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻlka tibbiyot (hozirgi Endokrinologiya) ilmiy-tadqiqot instituti direktori (1957 — 1960, 1962 — 1963, 1976 — 1996), ayni vaqtda laboratoriya mudiri (1957-1997; 1998 yildan ilmiy maslahatchi), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1970—1972), vitse-prezidenti (1963 — 1966), biologiya fanlari boʻlimi raisi (1966—1979). Toshkent Davlat Universitetida kafedra mudiri (1967 yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo instituti direktori (1967 — 1969), laboratoriya mudiri 1967 — 1970). Samarqand Davlat Universiteti rektori (1970 — 1972), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tibbiyot fanlari boʻlimi raisi (1994 — 1997).

 Ilmiy faoliyati 
Toʻraqulovning ilmiy ishlari qalqonsimon bez patologiyasining baʼzi da tireoid gormonlar biokimyosiga oid. Uning tadqiqotlari zamonaviy biologiya, tibbiyot, biokimyo, biofizika, radiobiologiya va endokrinologiya fanlarining original yoʻnalishlariga bagʻishlangan. Qalqonsimon bez kasalliklarida radioaktiv yod yordamida oʻtkazilgan klinik biokimyoviy ishlari uchun nufuzli Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1964). Biokimyodan darslik va oʻquv qoʻllanmalari, lugʻatlar tuzgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat Mukofoti laureati (1985), "El-yurt hurmati" (1998) va "Buyuk xizmatlari uchun" (2003) ordenlari bilan mukofotlangan.

 Koʻrsatmalar 

 
 Obmen yoda i tireoidnie gormoni, T., 1959;
 Bioximiya i patoximiya shitovidnoy jelezi, T., 1963;
 Tireoidnie gormoni (v soavtorstve), T., 1972;
 Yodproteini shitovidnoy jelezi (v soavtorstve), T., 1974.

 
 Гулямова Ф. Я. Мой отец Ялкин Туракулов. — Ташкент: Фан, 2007.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:El-yurt hurmati ordeni sohiblari
Turkum:Buyuk xizmatlari uchun ordeni sohiblari
Turkum:Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Toʻrtlamchi sistema geologiyasi

Toʻrtlamchi sistema geologiyasi — geologiyaning Yer tarixidagi toʻrtlamchi sistemasi va unga moye keladigan davrini oʻrganadigan boʻlimi. 1920—30 yillarda mustaqil fan sifatida shakllandi.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig.ning mustaqil fanga ajratilishi uning fanerozoy sistemasi boshqa davrlaridan ancha farq qilishi bn bogʻliq. Toʻrtlamchi davr tarixini qayta tiklashda undan qadimroq boʻlgan sistemalarga nisbatan stratigrafik yotqiziqlarni mukammalroq oʻrganish zaruriyatidan kelib chiqqan holda, Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. uchun geomorfologik va palinologik tadqiqotlar oʻtkazish muhim ahamiyatga egadir. Shu bois Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. Yerning hozirgi vaqtdagi koʻrinishini oʻrganuvchi geomorfologik, iklimshunoslik, tuproqshunoslik, zoologiya, botanika, arxeologiya, muhandislik geologiyasi kabi fanlar bn bogʻliq.

Geologiyaga maʼlum boʻlgan izlanish metodlari bn bir qatorda Toʻrtlamchi sistema geologiyasig.da radiouglerod, termolyuminessent, kriolitologik, paleomagnit, paleoantropologik va arxeologik maxsus metodlardan foydalaniladi.

Toʻrtlamchi davr — odamzod va insoniyatning shakllanish va rivojlanish davridir. Buning eng dastlabki bosqichlari toʻgʻrisida inson moddiy madaniyati qoldiqlari dalil boʻla oladi. Undan toʻrtlamchi davr yotqiziklari stratigrafiyasidan xulosa chiqarish mumkin.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. vujudga kelishi va rivojlanishiga rus olimlari, P. A. Kropotkin, A. P. Pavlov, S. N. Nikitin, V. A. Obruchev, I. P. Gerasimov, shuningdek, avstriyalik geolog olimlar A. Penk, E. Brikner, nemis olimi P. Voldshtedt, amerikalik olimlar R. Flint, F. Seyner va boshqa katta hissa qoʻshdilar.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. masalalari Toʻrtlamchi davrni oʻrganish boʻyicha Xalqaro assotsiatsiya (JNQVA, INKVA, International Union for Qvaternaru research 1932-yilda tashkil qilingan) konfesslari, xalqaro geologiya va geografiya kongresslar va boshqa da muhokama qilinadi. Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. muammolari maxsus davriy da yoritiladi.

 

 

Turkum:Geologiya
Toʻrtlik

Toʻrtlik — tugal mazmun ifodasiga ega boʻlgan sheʼriy shakllardan biri; 4 miyeradan iborat band. Qofiyalanish tartibi: avav, avva, aavv. T.ni uzaytirish (avavav) yoki unga boshqa bandni ulash (avaves) va boshqa yoʻllar bn bir nechta T.dan iborat sheʼr shakli vujudga keladi. Bunday sheʼr tuzilishi oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida, qad. va hozirgi yozma adabiyotda ham uchraydi. Ruboiydan vazni, kompozitsiyami, aruzla yozilganligi va fikrning quyma holda berilganligi bn farq qiladi (yana qarang Ruboiy).

 

Turkum:Sheʼriyat
Toʻrqanotlilar

thumb|
Toʻrqanotlilar - toʻla oʻzgarish bn rivojlanuvchi hasharotlarning turkumi. 6000 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, tropik mamlakatlarda koʻp tarqalgan. Tanasining uz. 2–20 mm, qanotlari yozilganda 6–75 mm. 4 ta pardali qanotida tomirlari toʻrsimon joylashgan (nomi shundan). Katta yoshdagilarinint ogʻiz apparati kemiruvchi tipda, lichinkalari sanchib soʻruvchi. Yetuk hasharotlar quruqlikda yashaydi. Lichinkalari suv qirgʻogʻida, oʻsimliklarda (tillakoʻzlar), kanallar va chervetslar koloniyasida, chuchuk suv bulutlarida rivojlanadi. T. yirtqich; hasharotlar va boshqa boʻgʻimoyoklilar bn ovqatlanadi. Lichinkalari tutgan oʻljasini jagʻlari bn tishlab yaralaydi va shu yara orqali hazm shirasini yuboradi, tayyor suyuq mahsulotni soʻradi. Zararkunandalarni yeb, foyda keltiradi.
Toʻrgʻay platosi

Toʻrgʻay platosi, Toʻrgʻay supasimon oʻlkasi — Qozogʻistonning shimoli-gʻarbidagi platosimon qir. Shimolida Gʻarbiy Sibir tekisdigi, gʻarbda Janubiy Ural va Mugʻojar togʻlari etaklari, sharqda Qozogʻiston past togʻlari, janubida Turon pasttekisligi bn chegaradosh. Toʻrgʻay platosi chekka qismining mutlaq bal. 200–300 m. Toʻrgʻay soyligi (yoʻlagi)ni ham oʻz ichiga oladi. Meridional yoʻnalishda 630 km, kenglik boʻylab 300 km ga choʻzilgan. Toʻrgʻay platosi toʻlqinsimon tekislik boʻlib, asosan, pastroq qirlar (supa togʻlar) va yassi tekisliklardan iborat. Ular orasida esa quruq vodiylar joylashgan. Platoda shamol va suffozion jarayonlar natijasida vujudga kelgan botiqchalar koʻllar bn band.

Toʻrgʻay platosining oʻrta qismi pastroq (Toʻrgʻay soyligida 80–150 m ga pasayadi). Platoning zamini paleozoy davri kristalli togʻ jinslaridan tuzilgan, ularning ustini qalin mezozoy va kaynozoy gʻovak jinslari (gil, mergel, qum, konglomerat va boshqalar) qoplagan. Iqlimi keskin kontinental va quruq, qishi sovuq va uzoq, yozi issiq. Jan.ga borgan sari qurgʻoqchil. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimoliy qismida —15°, — 16°, janubida —13°, —14°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi shimolida 23°, janubida 25°. Baʼzi yillari qishda temperatura —45°, —46° ga pasayadi, yozda esa 42°, 44°ga koʻtariladi. Yillik yogʻin, shimolida 3000–3500 mm, janubida 150–200 mm. Dare kam, shim.ga Tobol va uning tarmogʻi — Ubagan, jan.ga qarab Toʻrgʻay, Irgʻiz va boshqa daryolar oqadi. Yirik koʻllari: Qushmurun, Oqsaut, Sariqara, Tenteksoʻr, Qarasoʻr va boshqa Toʻrgʻay soyligida joylashgan. Toʻrgʻay platosining shimoliy qismi dasht landshaftlaridan iborat. Och rangli qoratuproqlar, janubida kashtan, qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Dare vodiylarida oʻtloq, koʻllar atrofida shoʻrxokbotqoq tuproqiar uchraydi. Oʻsimliklardan shimoliy qismida chalov, betaga, janubida chalov, betaga bn birga burgan, shuvoq, shoʻralar, dare, koʻl boʻylarida qaragʻay, tol, terak va qamishzorlar tarqalgan.

Yovvoyi hayvonlardan yumronqoziq, qoʻshoyoq, sichqon, boʻri, tulki, boʻrsiq va boshqa yashaydi. Qushlardan tuvaloq, bizgʻaldoq, toʻrgʻay, koʻllarda oʻrdak, gʻoz va boshqa uchraydi. Temir, koʻmir, boksit, tuz konlari bor. Donli ekinlar ekiladi. Chala choʻl zonasida joylashgan janubiy qismidan yaylov sifatida foydalaniladi. Toʻrgʻay platosi da yirik magnetit temir rudasi (Sokolovsk, Sarbay, Kachar); boksit, koʻmir konlari va boshqa konlar bor. Naurzum qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

 

Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Toʻrgʻaylar

Toʻrgʻaylar — chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 15 urugʻga mansub 78 turi maʼlum. Asosan, Afrika, Osiyo, Yevropada tarqalgan. Amerikada 1 turi va Avstraliyada 2 turi uchraydi. Ayrim iqlimlashtirilgan. Tanasining uz. 110–230 mm, ogʻirligi 1570 g. T. ochiq yerlarda —dala, choʻl, sahro, baʼzan oʻrmon va yalangliklarda yashaydi. Uyasini yerga qoʻyadi. Odatda, 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini faqat modasi 12—16 kun bosadi. Ikkala jins 10—11 kun bolalarini uyasida, 8—10 kun uyadan tashqarida oziqlantiradi. Oʻsimlik urugʻlari va hasharotlarni yeydi. Koʻpayish davri tamom boʻlgandan soʻng guruhlarga birlashadi. Shimolida yashovchi T. qishda jan. ga, togʻdagilari vodiyga koʻchib oʻtadi. Oʻzbekistonda dala toʻrgʻayi, soʻfitoʻrgʻay, qoraqosh T., kichik T., hind toʻrgʻayi, joʻr va boshqa uchraydi.

Turkum:Qushlar
Toʻsin

Toʻsin — bino va inshootlarning tomi, orayopmalari, poliga ishlatiladigan va tayanchlarga tayanadigan konstruktiv elementa. Joyiga qarab temirbeton, metall va yogʻoch T.lar ishlatiladi. Koʻndalang kesimi shakliga koʻra, toʻgʻri toʻrtburchak, tavr yoki qoʻshtavr, trapetsiya va doiraviy boʻlishi mumkin. Tayanchlarning soni va T. uchlarining biriktirilishi usuliga koʻra, T.lar bir qulochli (prolyotli), koʻp qulochli, konsolli, uchlari mahkamlangan, qirqma, yaxlit, osma va boshqa turlarga boʻlinadi. Vaznini yengillashtirish maqsadida ichi kovak T.lar ham ishlatiladi. Ilgari Oʻzbekistonda binolar uchun asosan yogʻoch toʻsinlar (bolorlar) ishlatilar edi. Xonalarning kattakichikligi solinadigan T.lar soniga qarab belgilanar edi (mas., besh, yetti, toʻqqiz, oʻn bir T.li va boshqalar). T. ustiga toqi (vassa)lar zich qilib yonmayon yotqizilardi. Toqi siyrak boʻlganda ustidan boʻyra tashlanardi. Koʻpincha, T. sifatida daraxtning shakli saqlangan xrlda ishlatilgan, keyinchalik toʻrtburchak qilib yoʻnilgan, oʻyib, boʻyab naqsh ishlangan. Yakka tartibda uyjoy qurilishida bu anʼana hamon saqlanib qolmoqda. Ammo zamonaviy yirik binolarda yogʻoch toʻsinlar oʻrnini yigʻma metall yoki temirbeton plitalar egalladi.

Binokorlikda yigʻma temirbeton T.lar keng tarqalgan. T. egilganda markaziy (neytral) oʻqdan pastki tolalari choʻzilishga, yuqori tolalari esa siqilishga ishlaydi. Beton choʻzilishga zaif, siqilishga yaxshi ishlaydigan material. Betonning choʻzilishga mustahkamligini oshirish maqsadida T.ning choʻzilish zonasiga poʻlat armatura joylanadi. T. yoki plitaning oʻrta qismida kuchlanish kam boʻlgani sababli, oʻrta qismlari kovakli, boʻshliqli qilib ishlanadi. Tom va orayopma uchun ishlatiladigan plitalarning aksariyati koʻp boʻshliqli boʻladi.

 

Turkum:Arxitektura
Toʻsunsoy suv ombori

Toʻsunsoy suv ombori - Samarqand viloyatidagi suv ombori. Nurota toglarining jan. yon bagʻirlaridan boshlanib, bir necha soylarning suvlaridan hosil boʻladigan Toʻsunsoy daryosining yuqori oqimida (Qaraqchitov togʻlari jan.da) barpo etilgan. Daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. 1989-yilda qurilib ishga tushirilgan. Toʻliq hajmi 52,1 mln. m/ toʻgʻon bal. 40,6 m, maksimal suv oʻtkazish qobiliyati 40m³/s. Ombor suvi Sagʻanoqsoy orqali Okdaryoga quyiladi. Ishtixon, Kattaqoʻrgʻon tumanlaridagi ekin maydonlari sugʻoriladi.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Samarqand viloyati suv obyektlari
Toʻtilar

Toʻtilar — qushlar turkumi. 1 oila, 7 kenja oila va 324 turi maʼlum. Tanasining uzunligi 9,5 sm dan 1 m gacha, ogʻirligi 10 g dan 1 kg gacha. Toʻtilarning nari va modasi bir xil rangda, koʻpincha har xil rangli (mas., yashil, qizil, koʻk aralash, kamdankam kora yoki kulrang va boshqalar), tumshugʻi yoʻgʻon, ustki qismi harakatchan; uning yordami bn daraxt shoxlarini changallab yuradi; qattiq mevalarni chaqadi. Koʻpchiligida kokil va uzun dumlari bor. Tirnoqlari mustahkam. 1 va 4 barmoqlari orqaga qayrilgan. Koʻpchiligi yaxshi uchadi, baʼzilari (mas., ukki, tugi) uchish layoqatini yoʻqotgan. Tropik va subtropik mintaqalarda, ayniqsa, tropik Amerikada keng tarqalgan. Baʼzilari (mas., kakapo) yerda, koʻpchiligi daraxtda yashashga moslashgan. Uyasini daraxt kovaklariga, toshlar yorigʻiga, boshqa hayvonlar uyalariga va boshqa joylarga yasaydi. 2—8 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 2—4 hafta bosadi. Bolalarini 5— 12 hafta uyasida, asosan, oʻsimlik urugʻlari, mevalari, baʼzan hasharotlar va nektar bn oziqlantiradi. Chiroyliligi va ayrim tovushlarga taqlid qilish, jumladan soʻzlarni ifodalashga oʻrgatish mumkin boʻlgani uchun baʼzi Toʻtilar qafasda boqiladi. 70 dan ortiq turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan. Ularga misol qilib yana Korello, Kakadu, Ara, Jako, Ajralmas va to'lqinsimon to'tiqushchalarni keltirish mumkin.Ushbu to'tiqushlarning vatani Avstraliya.

Turkum:Qushlar
Toʻtinoma

thumb|"Toʻtinoma"
""Toʻtinoma" — Sharq xalklari orasida keng tarqalgan axloqiyestetik mavzudagi asar. Hindistonda sanskrit tilida xalq ogʻzaki ijodi asosida yaratilgan. Unda toʻtiqushning shahzoda Maymun va uning xotini Xujasta haqidagi ibratli hikoyalari majoziy shaklda badiiy aks ettiriladi. Asar avvalo hindlar orasitgʻ da "Shukasaptati" ("Toʻtining yetmish hikoyasi") nomi bn mashhur boʻlgan. Ziyo Naxshabiy "Toʻtinoma" nomi bn forstojik tiliga tarjima qilgan (1330). Asarda, asosan Maymun, Xujasta va Toʻtilarning oʻzaro munosabatlari misolida odoblilik, yaxshilik, vafodorlik kabi insoniy fazilatlar ardoqlangan, yomonlik, takabburlik, bevafolik, makkorlik qoralangan. "T." 52 hikoyadan iborat. Uning bir qancha variantlari yaratilgan: Hindistonda Muhammad’ Qodiriy (17 —18-asrlar) asarning forscha, Latifiy (19-asr 1yarmi) oʻzbekcha nusxasini yaratdilar (Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik intida saqlanadi). Shu davrda Mulla Qurbon Xiromiy Ziyo Naxshabiy asarini oʻzbek tilida sheʼriy yoʻlda yozib chiqqan. "Toʻtinoma" fors, ingliz, nemis, fransuz, rus va boshqa tillarga ham tarjima qilingan. Oʻzbek tilida bir necha bor nashr etilgan.

Nashri: Toʻtinoma (Hind ertaklaridan), 2nashri, T., 1962.

Turkum:Adabiyot
Turkum:Hindiston
Toʻfon

Toʻfon, dovul — 1) Bofort shkalasi boʻyicha kuchi 12 balli, yaʼni tezligi 35 m/sek.dan ziyod, Yer atmosferasidagi eng kuchli shamollarpan. T. binolarga katta zarar yetkazadi, daraxtlarni sindiradi; dengizlarda kuchli toʻlqin hosil qilib, kemalar suzishini qiyinlashtiradi, halokatlarga ham olib kelishi mumkin. T., odatda, serharakat siklonlar bn bogʻliq vujudga keladi. Baʼzan kuchli quyun tarzida roʻy beradi; 2) yahudiy, xristian, islom dinlarining ilohiy kitoblarida nakl etilgan olamni suv bosishi. Bu hodisa osiy bandalarga xudo tomonidan yuborilgan jazo sifatida taʼkidlanadi. Qurʼonning bir necha oyatlarida bu voqea Nuh paygʻambar davrida sodir boʻlgani qayd etilgan. Bu naqlda mil. av. 3ming yillikning oxirida Mesopotamiyayaa yuz bergan ulkan suv toshqini aks etgan boʻlishi mumkin (yana qarang Nuh).
Azamat Toʻxtayev

Azamat Ramziddinovich Toʻxtayev (1946.25.4, Toshkent) — meʼmor. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademigi (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmor (1991). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1970). Toshkentdagi loyihalash ilmiy tadqiqot institutida loyihalovchi, katta meʼmor, loyiha bosh meʼmori, guruh rahbari, direktor (1963 93). Oʻzbekiston Respublikasi tashqi ishlar vazirligi "Oʻzinterqurilish" firmasida bosh direktor (1993— 95), Oʻzbekiston meʼmorlar uyushmasi boshqaruvi raisi (1998 — 2000), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisi (2000-yildan).

Toʻxtayev Oʻzbekiston va boshqa davlatlardagi bir qancha bino loyihalari muallifi: Issiqkoʻldagi dam olish uyi (1968), Qarshidagi musiqali drama teatri (1976), Moskvadagi Oʻzbekiston Respublikasi elchixonasi interyeri (1978). Oʻzbekiston Respublikasi banklar assotsiatsiyasi binosi (1998— 2000) va boshqa "Mehnat shuhrati" ordeni bn mukofotlangan (1999).

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmorlar
Saidaxrol Toʻxtayev

Saidaxrol Toʻxtayev (1942.1.9, Toshkent - 2022.4.1) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), kimyo fanlari doktori (1984), professor (1986). ToshPInitugatgan (1963). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida aspirant (1966— 69), ilmiy xodim (1969 — 70), laboratoriya mudiri (1971-yildan), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1991—92). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ugʻitlar institutida boʻlim mudiri (1993— 99), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo institutida laboratoriya mudiri (2000-yildan). Ayni vaqtda shu intdagi Toshkent Kimyotexnologiya institutining "Noorganik moddalar texnologiyasi" kafedrasi filiali mudiri (2000-yildan). Ilmiy ishlari oʻsimliklar oson oʻzlashtiradigan mikroelementlardan iborat birikmalar, fiziologik faol moddalar, murakkab mineral oʻgʻitlar olish va ularning samaradorligini oshirishga oid. T. rahbarligida Kizilqum fosforitlaridan oddiy va boyitilgan superfosfat, qishloq xoʻjaligi ekinlarini bargi orqali oziqlantirish uchun suvda eruvchan yangi murakkab oʻgʻitlar sintezining nazariy va texnologik asoslari ishlab chiqilgan. "Shuhrat" medali bn mukofotlangan (1996).https://m.kun.uz/news/2022/01/04/akademik-saydiahrol-toxtayev-vafot-etdi

 
 Formamid i udobreniya na yego osnove (v soavtorstve), T., 1986; Sulfat kaliya s mikroelementami (v soavtorstve), T., 1988; Problemi ximii, texnologii, agroximii, ekonomiki i ekologii udobreniy i defoliantov (v soavtorstve), T., 1990.

Turkum:Kimyogarlar
Toʻxtamish

Toʻxtamish, Toʻxtamishxon (1342—1406) — Oltin Oʻrda hukmdori (1380— 97). Joʻjixon naslidan boʻlmish Toʻyxojaning oʻgʻli. Otasi 1375 y. Oq Oʻrda hukmdori Urusxon tomonidan qatl etilgandan soʻng Toʻxtamish Amir Temur huzuriga (1376) keladi va Sohibqironning begʻaraz madadi tufayli avval Oq o'rda (1377), keyin Mamay qoʻshinlarining Kulikovo jangada yengilganidan foydalanib Oltin o'rda taxtini qoʻlga kiritadi (1380).

Toʻxtamish ichki nizolarga barxam berib, 7 yil ichida Oltin Urda davlat birligini qayta tiklashga erishadi. Sirdaryodan Dnestrgacha, Sigʻnoq va Utrordan Kiyevgacha choʻzilgan ulkan saltanatning xoniga aylanadi. Unga qarshi bosh koʻtargan rus knyazliklari xamda litvaliklarni magʻlubiyatga uchratadi. 1382 y. hiyla bn Moskvani oladi, shaharni talon-toroj qilib yoqib yuboradi. Muvaffaqiyatlardan maʼlum darajada esankiragan Toʻxtamish Amir Temur saltanati hududlarini qoʻlga kiritishga oshiqadi. Amir Temurning gʻarb safaridaligidan (1381) foydalanib, Ozarbayjon hamda Movarounnahrga bostirib kiradi, Samarqand va Buxoroni qamal qiladi. Lekin bu shaharlarni olishni uddasidan chiqolmaydi. 1388 yilning fevral

da Sohibqiron qoʻshini bn Toʻxtamishga qarshi Sherozdan yoʻlga chiqadi. Toʻxtamish Amir Temur bn yuzmayuz toʻqnashishdan voz kechib, zudlik bn Dashti Qipchoqqa qaytib ketadi. 1391—95 yillarda Toʻxtamish Sohibqiron bn boʻlgan Qunduzcha hamda Terek daryosi boʻyidagi janglarda magʻlubiyatga uchragan. Oltin o'rda poytaxti Saroyni ishgʻol qilgan Amir Temur qochoq Toʻxtamish oʻrniga Temur Qutlugʻni xon etib koʻtaradi. 1397— 99 yillarda Toʻxtamish Litva qiroli Vyutaytas yordamida Temur Qutlugʻ va Idiqu (Yedigey)ga qarshi olib borilgan harbiy harakatlarda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Temur Qut))ugʻ vafotidan (1401) keyin Toʻxtamish Oltin Urda taxtini qayta egallash harakatida boʻldi. 1406 y. Tyumen sh. atroflarida qoʻlga tushirilgan. Toʻxtamish Idiqu tomonidan oʻldirilgan.

Hamidulla Dadaboyev.

 Yana qarang 

 Ulugʻ muhammad
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Oltin Oʻrda
Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Maʼmurjon Toʻxtasinov

Maʼmurjon Salimjonovich Toʻxtasinov (1958.18.11, Oltiariq tumani) — lirik xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Toshkent madaniyat institutini tugatgan (1986). Oltiariq madaniyat uyida badiiy rahbar, musiqa maktabida oʻqituvchi (1986— 96), "Uzbeknavo" birlashmasi Fargʻona viloyati boʻlimida yakkaxon xonanda (1997-yildan). Ovozi mayin, keng diapazonli, ijro uslubi Fargʻona vodiysi hofizlik anʼanalariga asoslangan. Repertuaridan maqom yoʻllari ("Chorgoh", "Saraxbori Oromijon", "Savti Suvora" va boshqalar), mumtoz ashula va zamonaviy bastakorlar asarlari ("Kucha bogʻi", "Mustahzod", A. Ismoilovning "Gohogoho kelasan", R. Tursunovning "Gʻamzasin" va boshqalar) oʻrin olgan. Ayniqsa, "Bobur" (1990, "Yaxshilik"), "Layli va Majnun" (1993), "Kecha va kunduz" (1995), "Shahzoda va Malika" videofilmlariga aytgan mumtoz va oʻzi bastalagan ashulalari mashhur. Tojikiston, Qozogʻiston, Germaniya kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Ijrolari 2 ta gramplastinka ("Dilrabolar", 1987; "Orzular parvozi", 1988) Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasiga yozilgan. Xalqaro Bobur mukofoti sovrindori (1998), „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni sohibi (2025)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:Xalqaro Bobur mukofoti sohiblari
Tohir Toʻxtaxoʻjayev

Tohir Toʻxtaxoʻjayev (1918.29.12 Toshkent — 1976.24.5) — naqqosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Usta O. Qosimjonovning shogirdi. Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida naqqoshlik sirlarini oʻrgangan (1938). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Moskvadagi Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasi Oʻzbekiston pavilonini usta Yo. Raufov bn birgalikda bezab, oʻzining mahoratini namoyish qildi (1953). 1946-yildan Toshkent badiiy (keyinchalik Respublika rassomlik) bilim yurtida oʻqituvchi. Toʻxtaxoʻjayev ijodiy faoliyatida anʼanaviy naqshlarni oʻziga xos tarzda qoʻllab, uni yangi ranglar uygʻunligi bn boyitdi. Toʻxtaxoʻjayev xontaxta, kursi, quticha va boshqa buyumlarga nafis naqshlarni jozibali ishlagan, shuningdek, binolarni islimiy va handasiy naqshlar bilan bezagan, meʼmoriy obidalar (jumladan, Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi, Sitorai Mohi Xosa saroyi va boshqa binolar)ni taʼmirlashda qatnashgan. Toʻxtaxoʻjayev yaratgan jozibali sanʼat buyumlari respublika va xorijiy mamlakatlar (Germaniya, AQSH, Kanada va boshqalar)da uyushtirilgan koʻrgazmalarda namoyish etilgan hamda yuksak baholangan; ishlaridan namunalar resp. va xorijiy mamlakatlar muzeylari va toʻplamlarida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Narzi Toʻxtashev

Narzi Toʻxtashev (1926.16.11 Pastdargʻom tumani — 1980.4.4) — pedagog, Xalq oʻqituvchisi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1974). SamDUni tugatgan (1951). 1952-yildan Pastdargʻom tumanidagi 31maktabda matematika oʻqituvchisi. TOʻSH (sternum) — odam, quruqlikda yashovchi hayvonlar skeletining bir qismi. Yelka kamari suyaklari uchun tayanch vazifasini bajaradi. Quruklikda yashovchi hayvonlarda T. qovurgʻalar bn tutashib, koʻkrak qafasini hosil qiladi. Suvda va quruqlikda yashovchilarda toq togʻay suyak yoki suyakdan, sudralib yuruvchilarda togʻaydan iborat. Qushlarda yaxlit suyakdan iborat boʻlib, toj oʻsimtasini, sut emizuvchilarda 3 boʻgʻim — dastak, tana va xanjarsimon oʻsimtani hosil qiladi.

 
 https://press.natlib.uz/ru/editions/102670

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Toʻshak qandalasi

thumb

Toʻshak qandalasi, taxta qandalasi  — qandalalar turkumi yoki yarim qattiq qanotlila turkumi parazit qandalalar oilasiga mansub hasharot turi. Yer yuzining hamma joyida tarqalgan. Erkagining uzunligi 4,9—6,4 mm, urgʻochisi 4,8— 8,4 mm. Qizgʻishqoʻngʻir (lichinkasi och sariq). Ogʻiz organlari sanchib soʻruvchi. Qanotlari ikkilamchi marta yoʻqolib ketgan. Odam va issiq qonli hayvonlar ektoparaziti. Qon bilan oziqlanadi. Toʻshak qandalasi chaqib, odamni bezovta kidali; teri qattiq qichiydi. Xonadonlar, tovuqxonalar, vivariylar, baʼzan qushlar va koʻrshapalaklar uyasida, kemiruvchilar inida yashaydi. Kechasi faol. Tez koʻpayadi. Uzoq vaqt (bir necha oygacha) ochlikka chidaydi; oson tarqaladi. Urgʻochi toʻshak qandalasi sutkada 12 tagacha, yilda bir necha yuzta tuxum qoʻyadi. Tuxumlari bir necha kundan 1 oygacha rivojlanadi. Lichinkasi rivojlanish davomida (4—8 hafta) 5 yoshni oʻtadi. Har bir yoshda bir marta tullaydi. Tullashdan oldin lichinka qonga toʻyib oladi. Voyaga yetgan Toʻshak qandalasi 14 oygacha yashaydi.
Toʻqay mushugi

Toʻqay mushugi — mushuklar urugʻiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Uzunligi 54— 94 sm, dumi 30 sm cha. Shim.Sharqiy Afrika, Gʻarbiy va Jan.Sharqiy Osiyo vodiylaridagi chakalakzorlarda yashaydi. Volga deltasi, Oʻrta Osiyo daryo vodiylari (Sirdaryo va Chu), Kaspiy dengizining gʻarbiy qirgʻogʻida, toʻqaylarda (nomi shundan), qamishlar va butalar orasida uchraydi. Ovlanadigan baʼzi hayvonlar va qushlarni yeb, zarar keltiradi. Quloqlari uchida kalta tutam yungi bor. Sidirgʻa sariqkulrang tusda, tanasining osti ochiqroq rangda. Moʻynasi past sifatli. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Mushuksimonlar
Toʻqay chumchuqlar

Toʻqay chumchuqlar - moyqutlar oilasiga mansub bir necha urugʻlarning umumiy nomi; mayda qushlar. Yevrosiyo va Afrikada tarqalgan. Koʻpchilik Toʻqay chumchuqlar chakalakzorlar, suv boʻyida oʻsadigan qamishzor, baʼzan oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Ayrim yaxshi sayraydi. Oʻzbekistondagi toʻqaylar va qamishzorlarda shaqshaq, jan. Toʻqay chumchuqlari, hind toʻqay chumchugʻi, botqoq toʻqay chumchugʻi, ingichka tumshuq Toʻqay chumchuqlar, keng dumli Toʻqay chumchuqlar va boshqa 10 ga yaqin turi uchraydi.
Toʻqimachilar

Toʻqimachilar (Ploceidae) -sayroqi chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 4 kenja oilasi, 40 ga yaqin urugʻi, 200 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 7—19 sm, vazni 15—100 g. Yevropa, Osiyo, Afrika va Avstraliyada tarqalgan. Koʻpchilik Sharqiy yarim sharning tropik va subtropik hududlarida, daraxt kam boʻlgan ochiq maydonlarda yashaydi. Yerda sakrab harakat qiladi. Shim. va moʻʼtadil mintaqadagi T. odmiroq, tropik hamda subtropiklarda yashovchi patlari rangli, baʼzilari boshida kokili, boʻynida patlardan iborat "yoqasi" boʻladi. Juftjuft yoki koloniya boʻlib, daraxt va butalarga uya quradi. Uyasi turli shaklda (sharsimon, butilkasimon va boshqalar), oʻsimlik tolalari, barglari va hokazodan toʻqiydi. Yilda 12 marta 36 Toʻqimachi va u bogʻlagan tugunlar ta tuxum qoʻyadi.

11— 12 kun tuxum bosadi. Uyada bolalarini 12— 20 kun boqadi. T., asosan, oʻsimlik urugʻlari va mevalari, shuningdek, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Ayrim joylarda bogʻlar, gʻalla ekinlariga birmuncha ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda T.ning 3 urugʻi (chumchuqlar, qor vyuroklari, tosh chumchuklar)ga mansub 8 turi tarqalgan.

 

Turkum:Qushlar
Toʻqmoq

Toʻqmoq — Qirgʻizistondagi shahar (1927-yildan). Chu vodiysining sharqiy qismida, Chu daryosining chap sohilida. Aholisi 71,7 ming kishi (1990-yillar oxirlari).

Toʻqmoq 19-asr boshlarida Qoʻqon xonligi hududida qalʼa sifatida vujudga kelgan. Aholisi hunarmandchilik va savdosotiq bilan shugʻullangan. 1938-yilda Toʻqmoq shahrigacha temir yo'l oʻtkazilgan. Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish. boʻyicha (Bishkekdan keyin) 2oʻrinda turadi. Toʻqmoqda konserva, shakarqand, sut, shisha, avtomobil taʼmirlash, tosh kesish temirbeton buyumlari zavodlari, "Goldstar" radiozavodi, goʻsht kombinati, karton, jun, kigiz bosish, junga dastlabki ishlov berish fabrikalari, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elektrlashtirish texnikumi, tibbiyot va madaniymaʼrifiy bilim yurtlari bor. Shahardan 15 km janubida minorali oʻrta asr Burana xarobalari (11-asr boshlari) joylashgan."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Qirgʻiziston shaharlari
Turkum:Chuy viloyati
Toʻqmoqsoldi

Toʻqmoqsoldi — Toshkent viloyatining sharqidagi dovon. Piskom tizmasida. Bal. 3650 m. Toshkent viloyati bilan Qirgʻiziston oʻrtasidagi chegarada joylashgan.

 

Turkum:Toshkent viloyati geografiyasi
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston — Qirgʻiziston munosabatlari
Turkum:Dovonlar
Toʻqtagʻul GES

Toʻqtagʻul GES — Norin daryosi (Qirgʻiziston Respublikasi)da qurilgan elektr stansiya. Irrigatsiyaenergetika maqsadlarida, murakkab topografik va seysmik sharoitlarda barpo etilgan. Toʻgʻonining bal. 216 m. Norin daryosi oqimini koʻp yillik tartibga soladigan Toʻqtagʻul suv omboridan chiqariladigan suv oqimida ishlaydi. Styada umumiy quvvati 1200 MVt (quvvati 300 MVt boʻlgan 4 gidroagregat oʻrnatilgan). Bir yilda oʻrtacha 5 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqaradi. Gidroagregatlar 2 qavat qilib oʻrnatilgan va stya binosi tor darada joylashtirilgan. Oʻrta Osiyo birlashgan energetika tizimiga ulangan. 

 

Turkum:Energetika
Turkum:Elektr stansiyalar (kompaniya)
Turkum:Norin-Sirdaryo trakti
Turkum:SSSR gidroelektr stansiyalari
Turkum:Qirgʻiziston gidroelektr stansiyalari
Turkum:Qirgʻizistondagi toʻgʻonlar
Turkum:Norin daryosidagi toʻgʻonlar
Turkum:Toʻqtoʻgʻul tumaniTurkum:Toʻqtoʻgʻul tumani aholi punktlari
Toʻqtagʻul suv ombori

Toʻqtagʻul suv ombori - Norin daryosining quyi oqimida, Chatqol va Fargʻona togʻ tizmalari orasidagi darada (Qirgʻiziston Respublikasi) barpo etilgan. 1978-yil ishga tushirilgan, umumiy hajmi 19,5 km³, foydali hajmi 14,0 km1. Suv ombori sugʻoriladigan yerlar koʻlamini 400 ming gektarga koʻpaytirish va 900 ming ga ekinzorning suv taʼminotini yaxshilashga, Norin daryosining koʻp yillik oqimini boshkarish, suv xoʻjaligi va suvenergetika vazifalarini hal etishga xizmat qiladi. Quvvati 1200 MVt boʻlgan Toʻxtagʻul GESning ishlashini taʼminlaydi.

Gidrouzel quyidagi inshootlardan iborat: beton toʻgʻon, GES, zovurlar hamda filtratsiyaga qarshi vositalar, yordamchi inshootlar, toʻgʻonni mustahkamlovchi va boshqa yer osti inshootlari majmuasi. Murakkab topografik, geologik va gidrogeologik sharoitda amalga oshirilgan toʻgʻon qurilishida jahon amaliyotida birinchi marta bir qancha yangi texnologiyalar qoʻllangan.

Turkum:Suv omborlari
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi

Turkum:Toʻqtoʻgʻul tumani
Turkum:Qirgʻiziston suv omborlari
Turkum:Narina hovuzlariTurkum:Toʻqtoʻgʻul tumani aholi punktlari
Toʻqqizoʻgʻuz

Toʻqqizoʻgʻuz, tugʻizoʻgʻuz (qad. turkiycha oʻgʻuz — qabila) — qad. turkiy qabila ittifoqlaridan biri. T.oʻ. (seyanto) qabila ittifoqining asosini 9 qabila — seyanto, uygʻur, payegu, tunlo, xun, xusye, atye va boshqa tashkil qilgan. Ular hozirgi tiva, oltoy, telengut, uygʻur xalklarining ilk ajdodlari hisoblanadi. 6-asr oxiri — 7-asr boshlarida yirik qabila ittifoqlaridan tele oʻz mustaqilligi uchun Turk xoqonligip qarshi kurash olib borgan. Bir qismi esa, Gobi sahrosining shim.ga, Tolo daryosi (Lena daryosining yuqori oqimlaridan biri) boʻylariga koʻchib kelib, Yangi Tele xoqonligini tashkil etishgan. Bu xoqonlikni seyanto qabilasi boshqargan. T.oʻ. hukmronligidagi xoqonlikka Moʻgʻuliston va Tuva yerlari kirgan. 7-asr oʻrtalarida T.oʻ. tarkibidagi uygʻurlar kuchayib, ular hukmron rol oʻynagan. 8-asr oʻrtalarida uygʻur va qarluqlarning toʻxtovsiz hujumlari natijasida Turk xoqonligi yengilgan. Markaziy Osiyoning gʻarbiy qismi uygʻurlar qoʻliga oʻtgan. Uygʻur qabila ittifoqi bir qancha qabilalarni, jumladan, T.oʻ.larni ham birlashtirgan. Ilk oʻrta asrlarda uygʻur qabilalari ittifoqi T.oʻ. deb atalgan. Uygʻurlarning ilk ajdodlari tele qabila ittifoqi tarkibida boʻlgan. Keyinchalik kuchayib 663 yilda 1mustaqil Uygʻur xoqonligini barpo etgan. Lekin ularning mustaqilligi uzoqqa bormaydi. Uygʻurlar Sharqiy Turk xoqonligiga tobe boʻladilar. 2Turk xoqonligi inqirozga uchragach, uygʻurlar 8-asr oʻrtalarida yirik uygʻur xoqonligini tashkil qilib, hozirgi Moʻgʻulistonning katta qismiga egalik qiladilar. Basmil, kisman qarluqlar (asosan, Xangay togʻi oldida yashovchilar) uygʻurlar tasarrufida boʻlganlar. 840 y. qirgʻizlar T.oʻ. larga (uygʻurlarga) qattiq talafot yetkazganlar. Shundan keyin uygʻurlar bir necha guruxlarga boʻlinadilar. Bularning bir qismi Shim. Xitoygacha, 2qismi Beshbaliq va uning atroflarigacha, 3qismi Turfon vohasiga kelib joylashib, kichik Uygʻur davlatini barpo etadilar.

 Adabiyot 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Turkiy xalqlar
Turkum:Osiyo tarixi
Toʻgʻri burchak

thumb|140x140px|Toʻgʻri burchak
Toʻgʻri burchak - oʻziga qoʻshni boʻlgan burchakka, yaʼni 90°ga (yoki radian) teng burchak. Geometriya asoslarida Toʻgʻri burchak mavjudligi va barcha Toʻgʻri burchaklar bir-biriga teng ekanligi isbot qilinadi.

 Yana qarang 

 Toʻgʻri burchakli uchburchak
 Perpendikulyar
 Pifagor teoremasi
Toʻgʻri kasr

Toʻgʻri kasr — surati ham, mahraji ham musbat hamda surati mahrajidan kichik boʻlgan oddiy kasr. 

 
Ular quyidagi koʻrinishda boʻladi:
2/3, 6/11, 5/7... va boshqalar
Toʻgʻri toʻrtburchak

220px|thumb|right

Yevklid geometriyasida, toʻgʻri toʻrtburchak hamma burchaklari toʻgʻri (yaʼni 360°/4 = 90°ga teng) boʻlgan yassi toʻrtburchak sanaladi. Definition of Oblong. Mathsisfun.com. Retrieved 2011-11-13.Oblong – Geometry – Math Dictionary . Icoachmath.com. Retrieved 2011-11-13. Toʻgʻri toʻrtburchakning xossalari: birinchisi, qarama-qarshi tomonlari teng va parallel; ikkinchisi, diagonallari teng va kesishish nuqtasi teng ikkiga boʻlinadi; uchinchisi, ikkita simmetriya oʻqiga ega; toʻrtinchisi, tashqi aylana chizish mumkin; beshinchisi, yuzi eni bilan boʻyining koʻpaytmasiga teng: S=ab. Toʻgʻri toʻrtburchakning eni va boʻyi teng boʻlsa, kvadrat hosil boʻladi.

 

 

 Toʻgʻri toʻrtburchakning taʼrifi va xususiyatlari (interaktiv animatsiyalar bilan).

Turkum:Geometriya
Turkum:Matematika
Toʻgʻri chiziq

thumb
Toʻgʻri chiziq – geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Toʻgʻri chiziq geometriyada boshlangʻich (taʼriflanmaydigan) tushuncha deb olinadi. Toʻgʻri chiziq va uning xususiyatlari geometriyaning boshqa tushunchalari bilan aksiomalar orqali bogʻlanadi. Toʻgʻri chiziq doira bilan birga eng qadimgi geometrik shakllardan biridir. Qadimgi geometriyachilar bu ikki egri chiziqni „mukammal“ deb hisoblashgan va shuning uchun faqat kompas va chizgʻich yordamida konstruktsiyalarni tan olishgan. Yevklid chiziqni „kengligi boʻlmagan uzunlik“ deb taʼriflagan, bu „barcha nuqtalarida teng yotadi“.
Toʻgʻriqanotlilar

Toʻgʻriqanotlilar (Orthoptera) -hasharotlar sinfiga mansub turkum. Tanasi uzunchoq, 2 juft qanoti yaxshi rivojlangan. Orqa oyoqlari sakrovchi. Urgochisining tuxum qoʻygichi bor. Maxsus tovush chiqarish va eshitish organlari mavjud. Toʻgʻriqanotlilar turkumi 2 kenja turkum: uzun moʻylovlilar (ediyexidsimonlar, temirchaksimonlar, chirildoqsimonlar, chirildoklar katta oilalari) va kalta moʻylovlilar (treperstsimonlar, tetrigidsimonlar, timpanalsizlar, pufaklilar, chigirtkalar katta oilalari)ga ajratiladi. 200000 dan, Oʻzbekistonda 350 dan koʻproq turi maʼlum. Janubiy hududlardagi ochiq landshaftlarda keng tarqalgan. Chala oʻzgarish orqali rivojlanadi. Yilda bitta nasl beradi. Odatda, tuxum davrida qishlaydi. Koʻpchilik oʻsimlikxoʻr, baʼzi aralash yoki yirtqich oziqlanadi. Ayrim koʻp sonli gala hosil qilib, uzoq masofaga uchib oʻtishi (koʻchishi) mumkin. Qishloq xoʻjaligi ekinlariga zarar keltiruvchi bor (chigirtkalar, buzoqboshilar). Gala boʻlib koʻchib yuruvchi (osiyo chigirtkasi, marokash chigirtkasi) ekinlar uchun ayniqsa katta xavf tugʻdiradi. Choʻl temirchagi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.