Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Valanjin yarusi

Valanjin yarusi (Shveysariyadagi Nevshatel sh. yaqinidagi Valanjen qasri nomidan) — quyi boʻr sistemasi (davri) pastdan ikkinchi yarusi. 1853 yilda Dezor (Desor) alohida yarus qilib ajratgan. Dastlab aniqlangan joyida dengiz tipratikani, lelesipoda va ammonitli ohaktoshlardan tashkil topgan. V.ya. jinslari Ukrainada hamda Alp, Karpat toglari va Kavkazda bor. V.ya. qizgʻish ohaktoshli jinslari Oʻzbekiston (Hisor togʻlari)da ajratilgan. Bir oz gips va fosforit qatlamlari ham uchraydi. Buxoro viloyatida qumtosh, qizil gillardan iborat V.ya.da neft uyumlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valaxiya

Valaxiya — Ruminiyaning janubidagi tarixiy viloyat. Karpat togʻlari bilan Dunay daryosi oraligʻida joylashgan; Olt daryosi V.ni oʻrtasidan ikkiga (Munteniya va Olteniya) ajratadi. V. 14-asrdan knyazlik, 16-asrdan Turkiya hukmronligi ostida. Adrianopol sulh shartnomasi (1829 yil)ga koʻra, amalda muxtoriyat huquqini olgan (1856 yilgacha Rossiya vasiyligida boʻlgan). 1859—61 yillarda Moldova bilan yagona davlat boʻlib birlashgan (1862 yil yanvardan — Ruminiya knyazligi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valbjix

Valbjix — Polshaning janubi-gʻarbidagi shahar, Valbjix voyevodaligida. Aholisi 141 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). T. i. tuguni. Quyi Si-leziya toshkoʻmir havzasining qad. markazi, 14-asrdan koks ishlab chiqariladi. Mashinasozlik (ogʻir mashinasozlik, asosan konchilik jihozlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan), kimyo, toʻqimachilik, chinni, oyna-shisha sanoati korxonalari bor. Yirik issiqlik elektr stansiyasi kurilgan. V. yaqinida Shchavno-Zdruy togʻ balneologik iqlim kurorti joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Yangi Dvur qalʼasi (14-asr) qoldiklari saqlangan. Konchilik muzeyi va b. bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valday qirlari

Valday qirlari, Valday - RF Yevropa qismining shim.-gʻarbidagi qirlar. Uzunligi 600 km. Valday qirlaridan Volga, Daugava, Lovat, Meta, Syas, Mologa va b. daryolar boshlanadi. Eng baland joyi — 343 m (Sna daryosining yuqori oqimida). Valday qirlari paleozoyning ohaktosh, slanes va mergellaridan tarkib topgan; bu tub jinslar shim.-gʻarbda ochilib qolgan va Ilmen payettekisligi ustidan tik koʻtarilib turadi. Valday qirlarining yer yuzasi oʻrqir, markaziy qismida koʻl va botqokliklar bor. Torfli botqoq, koʻl va igna bargli oʻrmonlar orasidagi kambar yerlarda dehqonchilik qilinadi. Turizm rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valensiya

Valensiya — Venesuela shim.dagi shahar. Valensiya koʻli sohilida joylashgan. Karabobo shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 903 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni, temir yoʻl orqali Karib dengizi va Karakas shahar. bilan bogʻlangan. Mamlakatning qishloq xoʻjaligi rayoni markazlaridan biri. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn poyabzal, neft kimyosi sanoati, sellyulozaqogʻoz, yogʻochsozlik korxonalari, avtomobil, sement, shina va mebel zavodlari bor. Valensiyaga 1555 yilda asos solingan. Shahar ikki marta (1812 va 1830 yillarda) mamlakat poytaxti boʻlib turgan. 19-asr meʼmoriy yodgorliklari: ispanlar davrida qurilgan sobor, teatr saqlangan. Universitet bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valensiya (shahar)

Valensiya — Ispaniya sharqidagi shahar. Valensiya tarixiy viloyati va provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 753 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turiya daryosining Oʻrta dengizga quyilish joyidagi port. Xalqaro aeroport bor. Temir yoʻl tuguni. Sanoati asosan k,, x. mahsulotlarini qayta ishlash va chetga chiqarish bilan bogʻlangan. Mashinasozlik, kemasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, kimyo sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. V.da arab va ispanlarning oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari saqlangan: sobor (13—14-asrlar), Aguas saroyi (barokko uslubida. 18-asr) va b. Shaharda sanʼat, keramika muzeylari, botanika bogʻi va universitet (16-asr) bor. V.ga mil. av. 2-asrda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Valent

Valent (taxminan 328—378) — Rim imperiyasining sharqiy qismi imperatori (364 y.dan). Akasi Valentinian 1 bilan davlatni birga boshqargan. Adrianopol jangi (378)davesti-gotlardan magʻlubiyatga uchrab halok boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valent zona

Valent zona – qattiq jismdagi valent elektronlar bilan toʻlgan ruxsat etilgan elektron holatlarning eng yuqori sohasi. Yarimoʻtkazgichlarda temperatura T=OK da valent zona butunlay toʻlgan boʻladi. Ushbu holda valent zonadagi elektronlar tashqi maydonlar taʼsirida paydo boʻladigan elektr oʻtkazuvchanlik va b. kinetik effektlarda ishtirok etmaydi. T*OK temperaturada (T temperatura O K ga teng boʻlmaganda) zaryad tashuvchilarning issiqlik generatsiyasi yuz beradi va natijada elektronlarning bir qismi oʻtkazuvchanlik zonasiga yoki taʼqiqpangan zonadagi kirishma sathlariga oʻtadi. Bunda valent zonada kovaklar hosil boʻladi va elektr toki hosil qilishda ishtirok etadi. V.z. tushunchasi yarimoʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valentinian I

Valentinian I (321-375) - Rim imperatori (364 yildan). Rim imperiyasining gʻarbiy qismini oʻgʻli Gratsian bilan, sharqiy qismini ukasi Valent bilan birga boshqargan. Alemannlar, kvadlar va boshqa qabilalarga qarshi urushlar olib borgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valentlik

Valentlik ( – „kuch“) – maʼlum element atomining boshqa element atomi bilan kimyoviy bogʻ hosil qilib birlashish yoki almashish xususiyati. Valentlik tushunchasini fanga 1852-yilda Edward Frankland kiritdi. Rus kimyogari A. M. Butlerov kimyoviy tuzilish nazariyasini kashf qilishida valentlik muhim rol oʻynadi. Dmitriy Mendeleyev elementlarning davriy sistemadagi oʻrni bilan valentlik Oʻrtasida bogʻlanish borligini isbotladi hamda oʻzgaruvchan valentlik tushunchasini kiritdi. 1897-yil elektronlar ochilishi bilan valentlikning elektron nazariyasiga asos solishga harakat qilindi (ingliz fizigi J. J. Thomson). Nemis fizigi valentlik Kossel nazariyasiga (1916) muvofiq, elementlar yoki elementlar guruhi oʻzaro birikkanda bittasi elektron beradi, ikkinchisi esa bu elektronni qabul qilib oladi. Berilgan elektron soniga qarab musbat valentlik, qabul qilib olingan elektron soniga qarab manfiy valentlik deb aytiladi. Shunga koʻra, natriy musbat bir, xlor esa manfiy bir valentlikka ega. Lekin elementlar kovalent bogʻ hosil qilib birikkanda elektron bermaydi va biriktirmaydi. Amerikalik fizik-kimyogar Gilbert N. Lewis nazariyasi boʻyicha valentlik element atomlari elektron jufti – kovalent bogʻ hosil qilish uchun bergan elektronlar soniga teng. Valentlik Kossel va Gilbert N. Lewis nazariyalari valentlik mohiyatini toʻla ochib bermadi. Atomning kvant mexanikasi nazariyasi yuzaga kelgach (1926), valentlikning mohiyati oydinlashdi. Bu nazariyaga muvofiq, valentlik juftlanmagan (yakka) elektronlar soniga teng. Masalan, ishqoriy metallar atomining tashqi elektron qavatida bitta elektron bor. Shunga koʻra ular bir valentlikdir. Baʼzi atomlarda juftlanmagan elektronlar reaksiya jarayonida hosil boʻladi. Masalan, uglerod atomining tashqi qavatida juftlanmagan ikkita elektron bor. Reaksiya paytida juftlangan ikki elektron yakkalashib, juftlanmagan ikkita elektron beradi. Shunday qilib, juftlanmagan elektronlar soni toʻrttaga yetadi. Baʼzan atomlar taʼsirlanib boshqa valent holatiga oʻtishi, bitta elektronni boshqa atomga berishi yoki boshqa bir atomning elektronini biriktirib olishi mumkin.

 Yana qarang 
• Kimyoviy bogʻ

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valerian

Valerian (193-260) - Rim imperatori (253 y.dan). Davlatni oʻgʻli Galliyen bilan birga boshqargan. Uning davrida xristianlar taʼqib qilingan. Forslar bilan boʻlgan urushda asir tushib, asirlikda vafot etgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valeriana

Valeriana (Valeriana L.) - maunasorundoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, yarim buta, buta va lionlar turkumi. Barglari butun, uch boʻlakli yoki patsimon qirqilgan. Toʻpguli gullaganida boshchasimon, mevasi yetilganida roʻvaksimon boʻladi. Gullari mayda. 200 ga yaqin turi Shim. yarim sharning muʼtadil va sovuq iqlimli hududlarida, Jan,. Amerikada, 1 turi Kilimanjaro togʻlarida tarqalgan. Andda ayniqsa xilma-xil uchraydi. Hamma yerda — nam joylardan tortib togʻu-toshlar, hatto alp yaylovlari mintaqalarida oʻsadi. Dorivor V. (V. ofﬁ cinalis L.) — oʻt oʻsimlik, poyasi tik, boʻyi 2 m gacha, barglari va ildiz mevasining katta-kichikligi bilan farq qiladigan bir necha kenja turlar hosil qiladi, dorivor oʻsimlik sifatida ekiladi. Dorivor V.ning ildizi va ildizpoyasidan tibbiyotda foydalaniladi. Undan nerv sistemasiga taʼsir qiluvchi, yurak urishini tartibga soluvchi valerian tomchisi olinadi. V. tarkibida efir moylari, valerin, sirka va chumoli kislotalar, turli alkaloidlar bor. Olitoriya V.si barglari shoʻraki (salat) sifatida isteʼmol qilinadi. Oʻzbekistonda togʻlik mintaqalarda asorun (V. ﬁ carifolia Boiss.) tarqalgan.
thumb|right|250px 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valerianat kislotalar

Valerianat kislotalar - bir asosli toʻyingan organik kislotalar, umumiy formulasi S4N9SOON. Mol. m. 102,13; rangeiz, gʻalati hidli suyuqliklar. Uglevodorod radikalining tuzilishiga qarab toʻrtta izomeri boʻlishi mumkin. Izovalerianat va metiletilsirka kislotalar koʻproq ahamiyatli boʻlib, asosan izoamil spirtlarni oksidlab olinadi. V. k. bilan alifatik spirtlarning efirlari oziq-ovqat sanoatida meva essensiyalari sifatida, V. k. bilan aromatik yoki terpen spirtlarning efirlari esa atir-upa sanoatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kislotalar
Valyor

Valyor (frans. valeur —baho, qimmat-baho) — rassomlik sanʼatida maʼlum nur va soya miqdorini ifodalovchi (boshqa ranglar bilan bogʻliq holda) rang turi. Rangtasvirdagi ranglar uygʻunligida "V." termini oʻzaro qonuniy aloqada boʻlgan va maʼlum bir rang chegarasidagi nur va soya izchilligini yaratuvchi har bir tuslarni ifodalaydi. V. izchilligini qoʻllash (koʻp yirik rassomlarning ijodini belgilagan) narsalarni nozik va boy nur-havo muhitida berish, koloritni, ulardagi ranglarning alohida nisbati hamda birbiriga oʻtishdagi teranligiga erishish imkonini beradi (D. Velaskes, Ya. Vermer, K. Koro, V. I. Surikov, I. I. Levitan va b). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valiant

Valiant — ertagi serhosil shaftoli navi. Vatani Amerika. Daraxti oʻrtacha kattalikda. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (140—170 g), dumaloq-tuxumsimon, rangi toʻq sariq. Pustila siyrak nozik tuklari bor. Eti xushboʻy, sargʻimtir, shirali, danak atrofi qizgʻish, shirin. Eti danagidan yaxshi ajraladi. Danagi yirik. Koʻchati ekilganidan keyin 2—3-yildan hosil qiladi, 5—6-yili toʻliq hosilga kiradi. Hosildorligi yuqori (160—170 s/ga). Boshqa rayonlashtirilgan navlarga karaganda sovuqqa va kasalliklarga chidami yuqori. Aprel boshlarida gullaydi. Mevasi iyulda pishadi. Mevasi yangiligigida yeyiladi, sharbatlar, jem va b. tayyorlanadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun tavsiya etilgan (yana q. Shaftoli).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valiahd

Valiahd (arabcha — toju-taxt merosxoʻri, voris) — podshoh yoki xonning tiriklik chogʻida oʻz xohishi yoxud kasalligi tufayli oʻz oʻrniga tayin qilgan shaxs. V. uning oʻgʻli yoki boshqa bir kishi ham boʻlishi mumkin. Valiahd podshoh yoki xonning karoridan keyin maxsus davlat kengashida (unda sayyidlar, nufuzliamir va mansabdorlar, podshoh yoki xonning balogʻatga yetgan yaqin qarindoshlari qatnashgan) tasdiqlangan. Chingizxon va Amir Temur zamonida Valiahdtayinlashda ularning yoshiga emas, balki davlatni boshqara olish qobiliyatiga eʼtibor berilgan. Masalan, Amir Temur ham oʻgʻillari Mironshoh va Shohruxni emas, balki nabirasi Muhammad Sultonni, u vafot etgach, Mirzo Jahongirning oʻgʻli Pirmuhammadni Valiahd qilib tayinlagan edi. Shayboniylar va ashtarxoniylar zamonida (16—17-asrlar) xon xonadoniga mansub yoshi ulugʻ kishilargina V.likka tayinlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Unvonlar
Validol

thumb|right|228px| 
Validol (Validolum) — markaziy nerv sistemasini tinchlantiradigan va tomirlarni moʻtadil refleks yoʻli bilan kengaytiradigan dori. Mentolnit izovalerian kislota mentil efiridagi 25—30% li eritmasi. Stenokardiya, nevroz, isteriya va b. kasalliklarda 4— 5 tomchisini bir chaqmoq qandga tomizib, til ostiga qoʻyiladi va to erib ketgunicha shimiladi. Tabletka va kapsula holida ham ishlatiladi. Spirtdagi 5—10% li eritmasi va 10% li surtmasi terining qichishini koldirish uchun surtiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulhay Valiyev

Abdulhay Qosimovich Valiyev (1929.7.5, Toshkent) — faylasuf olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan ar-bobi (1981), falsafa fanlari doktori (1967), professor (1969). Oʻrta Osiyo davlat universiteti yuridik fakultetini tugatgan (1952). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (19591968), boʻlim mudiri (1973-yildan). 1968— 73 yillarda Oʻzbek sovet ensiklopediyasi (OʻzSE) Bosh muharririning oʻrinbosari. Ilmiy ishlari Turkiston, xususan Oʻzbekiston ziyolilarining oʻtmishi, ularning jahon ilmi, madaniyati va maʼnaviyatiga qoʻshgan buyuk hissasiga bagʻishlangan. Ayni paytda Oʻzbekiston ijtimoiy hayotidagi tub oʻzgarishlar, yangi ijtimoiy tabaqalarning shakllanishini tadqiq qilmoqda. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Valiulloh ahmad

Valiulloh ahmad - q. Shoh Valiulloh.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Choʻqon Valixonov

Valixonov Choʻqon Chingizovich (asl ismi Muhammad Xanafiya) (1835, Qushmurun mavzesi, hozirgi Qozogʻistonning Qoʻstanay viloyati — 1865.? 10, Oltinamal mavzesi, hozirgi Qozogʻistonning Toldiqoʻrgʻon viloyati) — maʼrifatparvar-demokrat, tarixchi, etnograf va folklorshunos.

Ablayxonning nabirasi xonadonida tugʻilgan. 1853-yil Omsk kadetlar korpusini tugatgach, Gʻarbiy Sibir gubernatorligida xizmat qilgan. Turkiston va Xitoyga qilingan bir qator ekspeditsiyalarda qatnashgan. 1858-yil musulmon savdogari qiyofasida Tyanshan toglari osha Qashqarga borgan, u yerda Sharqiy Turkiston etn. si va Oltishahar tarixiga oid materiallar toʻplagan. 1860—61-yillarda Peterburgda yashab rus demokratlari gʻoyasi bilan yaqindan tanishgan. V. birinchi qozoq rassomi edi Etn. mavzuidagi koʻplab suratlari uning ilmiy va kundalik daftarlarini bezagan. Dastgohli suratlar va akvarellar ("Katta Oʻrda qozoqlari", "Sari Bagʻish urugʻidan boʻlgan Sartay" va b.) yaratgan.

V.ning ilmiy dunyoqarashi keng qamrovli boʻlgan. U Turkiston va Gʻarbiy Xitoy xalqlarining tarixi va madaniyatiga oid qimmatli tadqiqotlar qoldirgan ("Jungʻoriya ocherklari", 1861; "Qirgʻizlar", 1858; "Ablay", 1861; "Sibir idorasidagi qirgʻizlarda sud islohoti haqida yozishmalar", 1904 va b.). V. Xalq ogʻzaki ijodi namunalari (doston, qoʻshiq, ertaklar)ni yozib olgan. Qirgʻizlarning qahramonlik eposi — "Manas"ning bir qismini birinchi boʻlib yozib olib rus tiliga tarjima qilgan. V.ning oqinlarning ijro etish sanʼatining oʻziga xos xususiyatlari, qoʻshiq , qozoq sheʼriyatidagi vaznlar haqidagi mulohazalari katta qiziqish uygʻotadi. V. oʻz davridagi tuzumning zoʻravonligini, chorizmning mustamlakachilik siyosatini qoralagan, qozoqlarni oʻtroq hayot tarziga oʻtishini, dehqonchilikni targʻib qilgan. Ilmmaʼrifatga erishish va qisman islohotlar yoʻli bilan qozoq ovullaridagi turmush tarzini tubdan oʻzgartirish mumkin deb hisoblagan. V. gʻoyalari Oltinsarin, Abay Qunonboyev va b. qozoq maʼrifatparvarlari asarlarida oʻz rivojini topgan.

 
 Sobraniye soch. v pyati tomax (Vstupit, st. A. Margulana), t. 1—4, Alma-Ata, 1961-68.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Etnologlar
Boturxon Valixoʻjayev

Botirxon (Boturxon) Valixoʻjayev (1932-yil 1-aprel, Samarqand – 2005-yil 25-avgust, Samarqand) – adabiyotshunos. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), professor (1971). Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini bitirgan (1953), shu universitetda oʻqituvchi (1956–63), fakultet dekanining oʻrinbosari (1964–69), dekan (1971–73, 1986–88), tojik tili va adabiyoti kafedrasi (1974–85), oʻzbek adabiyoti tarixi kafedrasi (1985 -yildan) mudiri, prorektor (1990 -yildan). Valixoʻjayev ilmiy ishlari adabiyot tarixi, adabiyotshunoslik, adabiy aloqalar, tasavvuf va uning namoyandalari, Samarqand adabiy va ilmiy muhiti tarixi, Ibn Sino, Nizomiy, Jomiy, Navoiy kabi olim va mumtoz shoirlarning ijodiga bagʻishlangan. „Oʻzbekiston adabiy-tanqidiy qarashlari tarixidan“ (1960), „Oʻzbek epik poeziyasi tarixidan“ (1974), „Navoiy ijodi – ilhom manbai“ (1991), „Xoja Ahror Vali“ (1993), „Xoja Ahror tarixi“ (1994) kabi ilmiy asarlar va bir necha oʻquv qoʻllanmalar muallifi. Valixoʻjaev asarlari Rossiya, Afgʻoniston, Turkiya va Eronda nashr etilgan* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Valleriit

Valleriit— mineral. Kimyoviy formulasi Cu3Fe4S7.TpHroHan singoniyali. Rangi sariq, toʻq kulrang va qora, yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 1. S.og . 4,2. V. yuqori haroratli gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. Kam uchraydi. V. Qurama togʻlarida (Novgar-zansoy, Qoʻshbuloq) va Gʻarbiy Oʻzbekistonda (Langar, Muruntov) topilgan. V. konlari Shvesiyada (Kaveltorl), JAR (Palabora) va b. joylarda bor. Mis olinadigan ruda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valliy tili

Valliy tili, uels, kimr tili — Buyuk Britaniyaning Uels yarim oroldagi valliylar tili. Hind-yevropa tillari oilasining kelt guruhiga mansub. Bu tilda 900 mingga yaqin kishi gaplashadi (1990-yillar oʻrtalari). V.t.5—6-asrlardan shakllana boshlagan. Tarixi 3 davrga boʻlinadi: qad. (8—11-asrlar); oʻrta (12—14-asrlar); yangi (15-asrdan). Hozirgi V.t. 4 dialektga ega: 1) gvined (shim.-gʻarbiy); 2) pouis (shim.-sharqiy, markaziy); 3) dived (jan.-gʻarbiy) va 4) gvinet (jan.sharqiy). Adabiy V.t. jan. va markaziy dialektlar asosida yuzaga kelgan. V.t. uchun soʻzda unlilar qorishiqligi, undoshlarning galma-gal kelishi xosdir. Feʼllar tizimi ancha rivojlangan, nomlar tizimi esa sodda. Hoz. vaqtda eski sintetik shaklni yangi, analitik shaklga aylanish jarayoni ketmoqda. Lugʻat tarkibida metin tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. V.t. 20-asr 50—60-yillaridan Uels hududida rasmiy til mavqeiga ega boʻldi (dav-riy matbuot, kitoblar shu tilda chiqadi, universitetda oʻqitish ham olib boriladi). Yozuvi lotin grafikasi asosida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tillar
John Wallis

thumb|right|John Wallis
John Wallis (3-dekabr 1616 – 8-noyabr 1703), Inliz matematigi, shuningdek, Qirollik jamiyati asoschilaridan biri hisoblanadi. U yaratgan "Cheksizlik arifmetikasi" (1655) cheksiz kichik sonlarning yaratilishida katta ahamiyat kasb etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vallisneriya

Vallisneriya, suvyaproq (Vaillisneria) — suvguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Suv ichida usadi. Bargi ingichka, tasmasimon, uz. 75 sm ga yetadi. Gullari mayda, ikki uylik. Changchi gullari dastlab suv ichida rivojlanadi, keyinroq uzilib suv yuzasiga koʻtariladi. Urugʻchi gullarining gulbandlari dastlab spiral shaklda oʻralgan boʻlib, keyinchalik choʻzilishi tufayli suv yuzasiga koʻtarilib changlanadi. Changlangan gulning gulbandi yana qisqarib oʻraladi va suv ostiga choʻkib, meva tugadi. Spiral vallisneriya (vallisneriyaspiralis), odatda, oqmas va tinch oqadigan chuchuk suvlarda 1 m gacha chuqurlikda uchraydi. Oʻrta Osiyo, Yevropa va Osiyoning chuchuk suvli havzalarida tarqalgan. Yozning ikkinchi yarmida gullaydi. Spiral vallisneriya ildiz otadigan novdalari yordamida vegetativ koʻpayadi. Koʻpincha akvariumlarda koʻpaytiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vallonlar

Vallonlar — Belgiyadagi xalq (3,92 mln. kishiga yaqin). Fransiya, AQSH va b. joylarda ham yashaydi. Umumiy soni 4,1 mln. kishi (1990-yillar urtalari). Fransuz tilining vallon lahjasida gaplashadi. Dindorlari — katoliklar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valneʼma

Valneʼma, valiyneʼmat — Turkistonda mavjud boʻlgan unvonlardan biri. 18-asrning birinchi yarmida mustaqil Shahrisabz hokimlarining ismidan keyin qoʻshib aytilgan (mas., Olimbek valneʼma). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valtasar

Valtasar (oromiycha Bel-tuushshur — Bel podshoga madadkor boʻlsin) — Bobilning soʻnggi podshosi Nabonidning oʻgʻli. Mil. av. 539 y. forelar Bobilni egallagan paytlarida halok boʻlgan. Bobilni Kir II qoʻshinlari qamal qilgan paytda V. bazm tashkil qilgani ("Valtasar bazmi") va uning halok boʻlajagi haqidagi bashorat (oromiycha "mene, mene, tekel, uparsin" soʻzlarini devorda paydo boʻlishi) Bibliya ("Doniyol paygʻambar kitobi", 5,5—28)da keltirilgan va u sanʼat asarlarida aks etgan. Doniyol paygambar bu yozuvlarni quyidagicha sharxlagan: "... Alloh sening saltanatingni nihoyasiga yetkazdi... sen tarozu pallasidasan va juda yengilsan; saltanating midiyaliklar va forelarga taqsimlab beriddi". Oʻsha kuni tundayoq Bobil taslim boʻlgan, V. esa saroyga bostirib kirgan forelar tomonidan oʻddirilgan. Spesso viene in mente.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valtorna

thumb|240px

Valtorna (nem. Waldhorn — oʻrmon bur-gusi) — mundshtukli puflama soz. Tovush tembrining nafisligi bilan boshqa mis puflama sozlardan farq qiladi. 19-asrning boshida xromatik (ventilli) turi paydo boʻlgan. Unda joylashgan qoʻshimcha naychalar yordamida ijrochi asosiy havo yoʻlini uzaytirib, barcha xromatik tovushlarni chalishi mumkin. Hoz. V. asosan "fa", baʼzan "sibemol" sozida chiqariladi. Diapazoni taxminan 3,5 oktava. V. simfonik va puflama sozlar orkestrlarida, kamer ansambllarda va yakkanavoz soz sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Puflama asboblar
Valua

Valua — fransuz qirollari sulolasi (1328—1589). Asosiy vakillari: Karl V, Lyudovik XI, Fransisk I, Genrix II, Genrix Sh. VALUNLAR — 1) kattaligi turli tasniflarga koʻra 10, 25 yoki 50 sm dan katta boʻlgan togʻ jinsi boʻlaklari. Koʻpincha V. kattaligining yuqori che-garasi 1 m gacha olinadi. Ayrim paytlarda V. deb faqat silliqlangan va yumaloqlangan jins boʻlaklariga aytilgan. V.lar dagʻal chaqikli togʻ jinslarining muhim tarkibiy qismi (valunlar, shagʻaltoshlar, konglomeratlar). Togʻliklardagi allyuviy, prolyuviy va muzlik jinslarida keng tarqalgan; 2) oʻlchamidan qatʼi nazar muzliklar olib kelib yotqizgan togʻ jinsi boʻlaklari. Koʻpincha silliqlangan, jilolangan va tirnalgan (muzlik chandiqdari) boʻladi. Morena va flyuvioglyatsial yotqiziqlarsa tarqalgan. Kad. muzlik rayonlarida koʻp uchraydi. Kamdan-kam qad. jinslar tarqalgan joylarda mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaak Valdenberg

Isaak Yakovlevich Valdenberg (1906.11. 10, Ukraina - 1965. 3.4, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Kiyev rassomlik institutini tugatgan (1930). 1938 yildan Toshkentda. D. V. Ushakov bilan ijodiy hamkorlikda ishlab, Toshkent teatrlari uchun dekoratsiya va libos chizgilari yaratgan: Hamza teatrining "Otello" va "Yuliy Sezar" (1941, 1959) spektakllariga sahna bezaklari chizgilari, "Qonli sarob" (1964), "Sarvqomat dilbarim" (1964) spektakllari, Gorkiy nomidagi rus drama teatrining "Jorj Danden" (1957), "Hammom" (1957) spektakllariga dekoratsiya va libos chizgilari va b. V. ijodi teatr rassomligi rivojida dekoratsiya va liboslardagi naturalistik holatlarga barham berishda muhim rol oʻynadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1965-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Kurt Waldheim

Kurt Waldheim (1918.21.12, Sankt-Andre, Quyi Avstriya) — Avstriya davlat arbobi. Huquqshunoslik doktori. Avstriya Tashqi ishlar vaziri (1968—70). 1956—60 yillar Kanadada elchi. Avstriyaning BMT huzuridagi doimiy kuzatuvchisi (1955-56), vakili (1970-71). BMTning Bosh kotibi (1972—81). Avstriya federal prezidenti (1986—92).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Diplomatlar
Vals

Vals (nem. walzen — aylanmoq) — juft boʻlib, tekis harakat bilan aylanib, jadal yoki oʻrtacha tezlikda ijro etiladigan raqs.

Musiqiy oʻlchovi 3/4 yoki 3/8. Usuli birinchi hissadagi urgʻusi bilan ajralib turadi. 18-asrning oxirgi choragida avstriya, nemis xalq (lendler kabi) raqslari zaminida shahar sharoitida vujudga kelgan. 19-asrning boshida yangi, lirik bal raqsi sifatida butun Yevropaga tarqalgan. Ayniqsa, Y. Lanner yaratgan va ota-bola I. Shtrauslar takomillashtirgan turkum shaklidagi Vena Valslari ommalashgan. Vals romans, ariyalar uchun asos boʻlib opera (Sh. Guno, J. Verdi, P. Chaykovskiy, S. Prokofev va b.), operetta (I. Shtraus, F. Legar va b.), balet (L. Delib, P. Chaykovskiy), teatr musiqasida keng qoʻllangan. Shuningdek, kamer musiqa asari (ayniqsa musiqiy romantizm namoyandalari F. Shubert, F. Shopen, I. Brams, E. Grig va b. ijodida), simfonik musiqa janri (M. Glinka, Ya. Sibelius, M. Ravel) sifatida rivoj topgan.

Oʻzbek musiqasida Vals uslubidagi kuylar 1920-yillarda paydo boʻlgan (mas., Hamzaning „Hoy ishchilar“ qoʻshigʻi). Keyinchalik V. janri oʻzbek bastakorlari (T. Jalilov, „Vals“; K. Jabborov, „Diyorimsan“; M. Mirzayev, „Bahor valsi“ va b.) va kompozitorlari (S. Yudakov, „Karnaval valsi“; M. Burhonov, „Oq oltin“ vals-syuitasi; X. Izomov, „Toshkent osmoni“; M.Leviyev, „Mahallada duv-duv ran“ filmidagi V. va b.) ijodidan keng oʻrin olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyadolid

Valyadolid — Ispaniyadagi shahar, Valyadolid provinsiyasining maʼmuriy markazi. Pisuerga daryosi va Kastiliya kanali boʻiida. Aholisi 344 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Avtomobilsozlik va traktorsozlikning yirik markazi. Alyuminiy, toʻqimachilik, kimyo, keramika sanoati rivojlangan. Teri qayta ishlana-di, zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Universitet (1346 yildan) bor. V. 10-asrdan maʼlum. Kastiliya qirollarining sobiqrezidensiyasi. Meʼmoriy yodgorliklardan Santa-Mariya la Antigua (11—14-asrlar), San-Pablo (15-asr) cherkovlari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta auksioni

Valyuta auksioni - chet el va-l/otyasining milliy valyutaga kimoshdi savdosi orqali kelishilgan narxlarda sotilishi. Auksionda korxonalar, firma, tashkilot, aksiyador jamiyatlar va fuqarolar ishtirok etishi mumkin. Ixtiyorida chet el valyutasi boʻlgan banklar V.a.ni tashkil etadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta bozori

Valyuta bozori — talab va taklif asosida chet el valyutasi oldi-sotdi qilinadigan doira. Birja (Oʻzbekistonda 1992-yil iyun oyidan OʻzR Valyuta birjasi ishlaydi) va birjadan tashqari (banklararo) V.b.ga boʻlinadi. Shuningdek, V.b. valyuta xatarini sugʻurtalash valyuta zahiralarini diversifikatsiyalash valyuta sarflari bilan bogʻliq turli tadbirlarni ham qamraydi. Xoʻjalik hayotining baynalmilal-lashuvi natijasida yirik xalqaro V.b.lari AKSH, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Shveysariya, Yaponiya, Singapur va b. mamlakatlarda muvaffaqiyat bilan faoliyat yuritmoqda. V.b.da muomalalar valyutani nakd yet-kazib berish (spot) bilan yoki valyutani kelishilgan vaqtdagi kurs.boʻyicha maʼlum muddatda (1—3 oy va undan keyin) yetkazib berish (forvard) shaklida amalga oshiriladi. Aksariyat valyuta muomalalari AQSH dollarida olib boriladi. 1999 i. 1 yanvardan Yevropa mamlakatlarining umumiy pul birligi — yevro ham valyuta muomalalariga jalb etildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta boyliklari

Valyuta boyliklari - xalqaro valyuta-moliya muomalasi doirasiga jalb qilinadigan moddiy obʼektlar. Unga chet el valyutasi, chet el valyuta-sidagi toʻlov hujjatlari (veksellar, cheklar, akkreditivlar), jamgarma boy-liklar (aksiya, obligatsiya), tabiiy yoki qayta ishlangan shakldagi qimmatbaho toshlar (olmos, marvarid, yoqut, aleksandrit va b.), shuningdek noyob metallar (oltin, kumush, platina, platina guruhiga kiruvchi metallar — palladiy, iridiy, osmiy, rodiy, ruteniy va b.) kiradi. V. b.ga nisbatan muomalada maxsus cheklov tartiblari joriy qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta jinoyatlari

Valyuta jinoyatlari - valyuta boyliklarini qonunga xilof ravishda olish, oʻtkazish, korxona, muassasa va tashkilotlarda valyuta operatsiyalarini amalga oshiruvchi shaxslar tomonidan valyuta boyliklarini yashirish, mazkur operatsiyalarni bajarish tartibini buzish bilan bogʻliq jinoyatlar. Oʻzbekistonda amaldagi qonunlarga binoan mazkur jinoyatlar uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik belgilangan (OʻzR MJK 170-171-moddalar, OʻzR JK 177—178-moddalar). Mas., Oʻzbekiston soʻmiga almashtirish; tovarlar bilan ayirboshlash; qarzga olish, toʻlov vositasi sifatida, har qanday jinoiy va hokazo yoʻllar bilan olingan; shuningdek oʻzida yoki oʻzidagi boshqa birovga tegishli boʻlib, toʻlov vositasi sifatida. almashtirish orqali, qarzga berish, sudxoʻrlik toʻlovi sifatida va hokazo yoʻllar bilan birovning tasarrufiga oʻtkazilgan valyuta boyliklari miqdoriga qarab, tegishli jazo choralari belgilangan. Oʻzbekiston Respublikasida valyuta yakka hukmronligi oʻrnatilgan boʻlib, unga koʻra valyuta boyliklarini sotib olish, sotish va almashtirish uning hududida Markaziy bank va b. vakil qilingan banklarning favqulodda vakolatiga tegishlidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta intervensiyasi

Valyuta intervensiyasi -mamlakat markaziy bankining valyuta bozoriga va valyuta kursita chet el valyutasining katta summasini sotib olish yoʻli bilan aralashuvi. Mamlakat oʻz valyutasi kursini oshirishdan manfaatdor boʻlsa, bank va xazina oʻz ixtiyoridagi chet el valyutasini sotib, milliy valyutani xarid qiladi; oʻz valyutasi kursini pasaytirmoqchi bulsa, chet el valyutasini koʻp miqdorda sotib oladi, milliy valyutani esa sotadi.

V.i. davlat manfaatlari yoʻlida chet el valyutasi kursini tartibga solish maqsadlarini koʻzlaydi. V.i. BrettonVuds tizimi (1944—78) amal qilgan davrda valyutalarning qatʼiy belgilangan kurslarini ushlab turishga xizmat qilgan (intervensiyani oʻtkazishda AQSH tomoni boshqa davlatlarga dollar kursini ushlab turish yuzasidan majburiyat qoʻygan). Yamayka bitimi (1978)ga koʻra, sirgʻaluchan valyuta kurslariga oʻtilgach, AQSH dollarining rezerv valyuta sifatidagi roli pasayib, V.i.da dollar bilan bir qatorda Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Gʻarbiy Yevropa davlatlari valyutalari ham qoʻllanila boshladi. V.i. asosan valyuta kurslarining qisqa vaqt oraligʻida kutilmaganda yuzaga keladigan keskin tebranishlariga yoʻl qoʻymaslik maqsadida oʻtkaziladigan boʻldi (qarang Yamayka tizimi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta konvertatsiyasi

Valyuta konvertatsiyasi (lot. conversio — almashtirish), valyuta almashinuvi — mamlakat milliy valyutasining xorijiy valyutalarga yoki xalqaro toʻlov vositasi sifatida amal qiluvchi valyutaga erkin almashtirilishi (qarang Valyuta).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta kursi

Valyuta kursi — bir mamlakat pul birligining boshqa mamlakat pul birligida ifodalangan narxi. Valyuta kursining qatʼiy qayd etilgan va oʻzgarib turadigan (valyuta bozorida u yoki bu valyutaga talab yoki taklifga qarab) mavjud. Valyuta kursi mamlakatlar valyutasining xarid qobiliyati, shuningdek xalqaro toʻlov vositalari (masalan, SDR, yevro) bilan oʻzaro munosabat va boshqa omillar (tovarlar narxini milliy valyutada taqqoslash) asosida belgilanadi. Ularning xarid qobiliyatining oʻzgarishi bilan (inflyatsiya darajasi, toʻlov balanslari holati, turli mamlakatlarda turlicha foiz stavkalarining oʻrnatilishi, jahon valyuta bozoriaya mazkur valyutaga ishonch darajasi, shuningdek boshqa siyosiy sabablar taʼsirida) valyuta kursi ham oʻzgarib turadi. Markaziy emissiya banki belgilaydigan rasmiy Valyuta kursini hukumat belgilaydigan yoki valyuta bozorida vujudga keladigan erkin valyuta kursidan farqlamoq kerak. Bundan tashqari valyuta kursi milliy pul birligining boshqa davlat valyutasi yoki xalqaro hamda mintaqaviy valyutalar bilan oʻzaro rasmiy oʻrnatilgan munosabatlar boʻyicha („suzib yuruvchi“, „sirgʻaluvchan“ kurs) belgilanishi ham mumkin (Yevropa valyuta ittifoqida kurslarning tebranishi + 2,25 % doirasida chegaralangan).

Valyuta savdosi amaliyotida valyuta yuqoriroq kurs boʻyicha sotiladi (sotuvchi kursi), xarid qilishda esa pastroq (xaridor kursi) kursdan foydalaniladi. Valyuta kursi ikki darajasi oʻrtasidagi farqdan bankning valyuta savdosidan oladigan daromadi kelib chiqadi. Valyuta kursini rasmiy koʻtarish (revalvatsiya) mamlakatni kapitalni chetga chiqarishdan manfaatdor qiladi, importni qulaylashtiradi, chunki chet el valyutasini arzonroq xarid qilishga imkoniyat tugʻiladi. Valyuta kursini rasmiy pasaytirish (devalvatsiya) mamlakat savdo va toʻlov balansining keskin yomonlashuvi, valyuta rezervining holdan toyishi bilan bogʻliq holda yuzaga keladi. Chet el valyutasi kursining birjadagi maxsus idora tomonidan belgilanishi va maxsus byulletenlarda nashr etilishi valyuta kotirovkasi deyiladi. Bunday byulleten maʼlumotlari matbuotda ham chop etib boriladi. Oʻzbekiston Markaziy banki davriy ravishda har haftada buxgalteriya hisobi va bojxona toʻlovlari uchun pul massasi va inflyatsiya dinamikasini hisobga olgan holda xorijiy valyutalarning soʻmga nisbatan kurslarini matbuotda eʼlon qilib boradi. 1 AQSh dollarining soʻmga nisbatan rasmiy ayirboshlash kursi 2022-yil 18-avgust holatiga koʻra, 10 945 soʻm 32 tiyinni tashkil qildi.https://depozit.uz/exchange-rate-bank

 Valyuta ayirboshlash 
Hozirda Oʻzbekistondagi ikkita bank — TBC Bank va Bank Apelsindan tashqari barcha — 31 ta bankda chet el valyutasini, xususan, AQSh dollarini sotib olish yoki sotish mumkinhttps://depozit.uz/news/qanday-qilib-valyutani-eng-qulay-kursda-almashtirish-mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta nazorati

Valyuta nazorati — davlat tomonidan chet el valyutasi hamda valyuta boyliklari bilan bogʻliq muomalalarda muayyan cheklashlarning joriy qilinishi. Valyuta cheklashlarning odatdagi koʻrinishi milliy valyutani chet el valyutasiga ayirboshlash. Chet el valyutasini mamlakat hududiga olib kirish va olib chiqib ketish, banklarning valyuta operatsiyalari, banklarning vakillik hisob raqamlariga limitlar joriy etish kabilarda namoyon boʻladi. Valyuta cheklash tadbirlari chet mamlakatlarga oltin va qimmatbaho qogʻozlar chiqarishni cheklash koʻrinishida amal qilib, mamlakat valyuta siyosatining harakterli belgilaridan biri hisoblanadi hamda u toʻlov balansining passivligi, oltin va boshqa valyuta rezervlarining kamayib ketganligi bilan bogʻliq. Dastlab Valyuta cheklash baʼzi davlatlarda (Yevropa davlatlari) Birinchi jahon urushi davrida joriy etilgan va 1929—33-yillardagi jahon iqtisodiy tangligi davrida, ayniqsa keng tus oldi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda faqat AQSH, Kanada, Shveysariya va Lotin Amerikasining bir necha davlatlaridagina valyuta muomalalari cheklanmagan edi. Hozirgi vaqtda deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarda V.ch. mutlakr olib tashlangan, Valyuta cheklash amal qilayotganlarida esa uning zaif koʻrinishi qolgan, xolos. Mas., Buyuk Britaniyada Valyuta cheklash 1979-yildan buyon mutlaqo yoʻq. Hozirgi paytda Xalqaro valyuta fondiga aʼzo 60 dan ortiq mamlakatlardagi koʻpgina operatsiyalarda Valyuta cheklash umuman qoʻllanilmaydi. 1992-yilda Yevropa Ittifoqiga aʼzo mamlakatlar valyuta integratsiyasini takomillashtirish yoʻnalishidagi kapitallar harakatida cheklovlar butunlay bekor qilindi. hozirgi Oʻzbekistonda ham valyuta muomalalarini tartibga solishda xorijiy valyutani olib kirish, almashtirish, valyuta muomalalari va boshqalarda qisman Valyuta cheklash joriy qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Valyuta bozori
Valyuta opsioni

Valyuta opsioni (lot optio -tanlash, istak) — 1) valyuta lot (sotishga qoʻyilgan miqdor)ini kelishilgan muddat davomida va kelishilgan narxlar boʻyicha sotish yoki sotib olish huquqi uchun tuzilgan shartnoma; 2) shartnomaning mukrbil valyuta shartlarini tanlash huquqi. V.o. shartnomada izohlanadi, tegishli tomonga maʼlum muddat ichida yoki maʼlum holat vujudga kelgan sharoitda boshqa valyutaga oʻtish imkoniyatini beradi. Bu valyuta arbitraji uchun ham imkoniyat yaratadi. Opsion toʻlovning joyi, usuli, shakli bilan bogʻliq boʻlgan valyuta shartlaridan kelib chiqadi. Shartnoma tuzishda V.o. shartlarini aniq ifoda qilish muhim amaliy ahamiyatga ega, yaʼni jiddiy foyda yoki zarar koʻrish bilan bogʻliq. Opsion toʻlovni kelishilgan muddatning istalgan kunida toʻlash yoki toʻlashdan voz kechish imkonini beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta rezervlari

Valyuta rezervlari — markaziy bank va moliya organlari yoki xalqaro valyuta-kredit tashkilotlari ixtiyoridagi chet el valyutalarining rasmiy zahiralari. Aksariyat hollarda xalqaro toʻlovlar, kutilmagan hodisalar, daromad topish va valyuta bozorinp tartibga solish maqsadlarida tashkil etiladi. Chet el valyutalari bilan bir qatorda oltin, xalqaro toʻlov vositalari (yevro, SDR), mamlakatning Xalqaro valyuta fondidati rezerv zaxiralari V. r. boʻlishi mumkin. 1990-y.larda V. r. ning 70% sanoati rivojlangan davlatlarga tugʻri keldi. Xalqaro valyuta fondiga aʼzo boʻlgan mamlakatlarning V. r.dagi ulushi 0,8 trillion dollarni tashkil etdi (uning 3/4 kismini oltin va chet el valyutasi tashkil etdi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Iqtisodiy atamalar
Valyuta siyosati

Valyuta siyosati — davlatning mamlakat ichida va undan tashqarida valyutaga, valyuta kursita, valyuta operatsiyalariga taʼsir koʻrsatish chora-tadbirlari; davlat iqtisodiy siyosatining va tashqi iqtisodiy faoliyatiningtarkibiy qismi. V.s.ning asosiy dastaklari — valyuta intervensiyasi, valyuta cheklashlari, valyuta subsidiyasi, valyuta pariteti, valyuta rezervlari, devalvatsiya, revalvatsiya va b.dan tashkil topadi. Mamlakatda V.s.ni hukumat, markaziy bank, markaziy moliya muassasalari amalga oshiradi.

Jahon miqyosida V.s.ni xalqaro valyuta — moliya tashkilotlari (Xalqaro valyuta fondi, xalqaro banklar) olib boradi. Uni amalga oshirish davriga koʻra, joriy V.s. va uzoq muddatli V.s. kabi kurinishlari bor. Joriy V.s.da valyuta bozori holati oʻzgarishlari (konʼyukturasi), deviz va diskont siyosati, valyuta zaxiralari yordamida tartibga solinadi va bu siyosat toʻlov balansi tengligini taʼminlashga xizmat qiladi. Uzoq muddatli V.s. valyuta mexanizmi, valyutalar kursi va pariteti, xalqaro hisob-kitoblar tartibini oʻzgartirish maqsadlarini koʻzlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta tangligi

Valyuta tangligi, valyuta inqirozi — pul-kredit tizimining chuqur izdan chiqishi; mamlakat ichidagi pul muomalasini hamda xalqaro hisobkitoblar doirasini qamrab oladi. Valyuta kursining keskin tebranishlari, mamlakat valyuta rezervlarining tugashi bilan tavsiflanadi. V.t. pul-kredit tizimining izdan chiqishi, valyuta kurslarining keskin tebranishlari, valyuta rezervlarining hajm jihatidan sezilarli va tezlikda mamlakat hududidan oqib ketishi, valyutalarning devalvatsiya va revalvatsiya qilinishi, xalqaro valyuta likvidligining yomonlashuvi, valyuta va savdo urushlari kabilar natijasida kelib chiqadi. Umumiy va xususiy V.t. koʻrinishlari bor. Umumiy V.t. iqtisodiyotdagi umumiy tanglikning tarkibiy qismi boʻlib, koʻpgina mamlakatlarni qamrab oladi va surunkali davom etadi. Xususiy V.t. vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlgan omillar (umumiy iqtisodiy tanglik, urushlar va b.) natijasida yuzaga keladigan alohida bir davlatdagi tanglikdan iborat. V. t. 1929—33 yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi vaqtida, shuningdek undan keyingi depressiya davrida, ayniqsa uzoq davom etdi. 1967 i. noyabrda Buyuk Britaniyada funt sterling devalvatsiyasi munosabati bilan kuchaygan V.t. Fransiya va Gʻarbiy Yevropaning boshqa mamlakatlariga yoyildi, AQSH bu tanglikdan chetda qolishga har qancha urinmasin, u baribir dollar holatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Oʻsha vaqtdan 1971 y.gacha yana uch marta umumiy V.t. boʻlib oʻtdi (1968 y. bahorida oltin bahosining oshib ketishi; 1969 y. Gʻarbiy Germaniya markasining devalvatsiya qilinishi; 1971 y. mayida Gʻarbiy Yevropaning valyuta markazlarida vujudga kelgan V.t.). Umuman olganda xalqaro valyuta inqirozlari jahon valyuta mexanizmida nomuvofiqliklarni bartaraf qilishga olib keladi. Mas., V.t. natijasida 1976—78 yillarda Yamayka bitimi yuzaga keldi. AQSH dollari, Buyuk Britaniya funt sterlingi, Fransiya franki kabi jahon-ning yetakchi valyutalari devalvatsiyaga uchradi, valyutalarning oltin standarti bekor qilindi. Hoz. paytda tebranuvchi valyuta kurslarining keskin oʻzgarishlari, xalqaro kreditlar boʻyicha qarzdorlik muammolari V.t.ni yuzaga keltiruvchi asosiy sabablar boʻlib qolmoqda.

Eson Egamov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta tizimi

Valyuta tizimi — valyuta harakati bilan bogʻliq iqtisodiy va huquqiy munosabatlar majmui. V.t. valyutalar, ulardan foydalanish va oʻzaro almashinuv, toʻlov vositasi sifatida qoʻllanishi, shuningdek valyutalarni ishlatish bilan bogʻliq pul-kredit munosabatlarining qoida va tadbirlari majmuidan iborat. Shuningdek valyutalarni chiqarish va ularning muomalada boʻlishini tartibga soladigan organlar ham V.t. ga kiradi. Milliy, mintaqaviy (mas., Yevropa), jahon V.t.lari mavjud. V.t.ning asosiy vazifasi mamlakat ichida va mamlakatlararo pul hisobkitoblarini taʼminlash uchun sharoit yaratishdir. Valyuta kursi tartiboti, valyuta cheklasharining bor yoki yoʻqligi, xalqaro hisob-kitoblar shakli, valyutalarni oʻzaro qaytarish shartlari, xalqaro valyuta va oltin bozorlari tartiboti, xalqaro valyuta-kredit tashkilotlarining huquqiy holati (mas., Xalqaro valyuta fondi) kabilar V.t.ning asosiy unsurlarini tashkil etadi. Dastlab milliy xoʻjalik doirasida paydo boʻldi. Jahon bozorinint vujudga kelishi bilan jahon V.t. ham shakllandi. 20-asr boshida jahon V.t. oʻz taraqqiyotining yuksak bosqichiga yetdi (qarang Oltin standart). Kapitalizmning umumiy inqirozi davrida jahon V.t. ham inqirozga yuz burdi, oltin muomala va toʻlov vositasi vazifasini yoʻqotdi. Hoz. xalqaro hisoblarning koʻpchiligi naqd pul ishtirokisiz, bank oʻtkazmalari vositasida amalga oshirilsada, lekin oltin mamlakatlarning oʻzaro pul oldi-berdisini va majburiyatlarini tartibga solib turuvchi soʻnggi asosiy vosita hisoblanadi. Uning xazinadagi zahiralari esa valyutalar barqarorligi va ayrim mamlakatlar iqtisodiy imkoniyatlarining muhim koʻrsatkichidir. Xalqaro toʻlov muomalalarida qogʻoz valyutadan foydalaniladi. Bunda AQSH dollari, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Fransiya franki, Angliya funt sterlingi va b. valyutalarning salmogʻi katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Makroiqtisodiyot
Vampir

thumb|„The Vampire“, , 1897-yil.

Vampir – baʼzi slavyan xalqlarining eʼtiqodiga koʻra, goʻrdan chiqib odamlarning qonini soʻruvchi arvoh.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Mifologik qahramonlar
Vampirlar

Vampirlar, arvoh shapalaklar yoki desmodsimonlar  – koʻrshapalaklar oilasi. Vampirlar baʼzan barg burunlilar oilasiga kenja oila sifatida kiritiladi. Tanasining uzunligi 6,5–9 sm. Yuqori jagʻidagi kurak tishlari yirik va oʻtkir; qoziq tishlari yaxshi rivojlangan; keyingi (oziq) tishlari mayda, qisman reduksiyaga uchragan. Ichagi kalta, oshqozoni choʻziluvchan boʻlib, birdaniga koʻp miqdordagi oziqni saqlashga moslashgan. Vampirlar urugʻi Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Faqat issiq qonli hayvonlar qoni bilan oziqlanadi, odamga ham hujum qilishi mumkin. Kurak tishlari bilan oʻljasi terisini kesib, oqib chiqadigan qonni soʻrib oladi. Oʻljasi ogʻriq sezmaydi. Vampirlar soʻlagida qon ivishining oldini oladigan modda boʻladi. Vampirlar quturish kasalligining rezervanti (saqlovchisi) yoki tashuvchisi boʻlishi mumkin. Baʼzan vampirlar mollarga yetkazgan jarohat bitmasdan yiring boylaganida ular halok boʻladi. Katta yoki oddiy vampirlar koʻp uchraydi. Ular chorvachilikka katta ziyon keltiradi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vampum

thumb|Vampum (Museu Valencià d'Etnologia)
Vampum (indeyscha wampumpead — ipga tizilgan chigʻanoqlar, munchoq) — Shim. Amerikadagi indeys qabilalarida yodda saqlash va axborot uzatish vositasi. Xabar mazmuni chigʻanoklarning rangi, soni va oʻzaro joylashuvi bilan bildirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van

Van — Turkiya sharqida, togʻ oraligʻidagi oqmas shoʻr koʻl. Dengiz sathidan 1720 m balandlikdagi tektonik soylikda joylashgan. Mayd. 3764 km². Chuq. 145 m. Shoʻrligi 19,1%o. Koʻl suvi Subxon va Namrut vulkanlarining otilishi vaqtida chiqqan jinslar bilan toʻsilib qolgan. V.dan tuz olinadi, baliq ovlanadi va mahalliy kema qatnovi (Anqara — Tabriz temir yoʻl paromi) mavjud. Sharqiy sohilida Van sh. bor. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Turkiya koʻllari
Van (shahar)

Van — Turkiyadagi shahar, Van elining maʼmuriy markazi. Van koʻlining jan.-sharqiy sohilida joylashgan. Aholisi 153 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Q.x. rayoni markazi. Oziq-ovqat, sement sanoati korxonalari bor. Mil. av. 9—6-asrlarda V. oʻrnida Urartu davlatining poytaxti — Tushpa joylashgan edi. Mil. av. 6—4-asrlarda Tushpa Axomaniylar, 4—2-asrlarda esa Salavkiylar davlati tarkibiga kirgan. Oʻsha davrdan shahar V. deb atalgan. Mil. av. 1-asrda V. ancha katta va mashhur shahar boʻlgan. 364 yilda Sosoniylar shohi Shopyp II ning qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. 10-asrda Vaspurakan podsholigi tarkibidagi yirik shaharga aylandi. V.ni 1022 yilda Vizantiya, 1071 yilda Saljuqiylar davlati sultoni Alp Arslon qoʻshinlari, 14-asrning 2-yarmida Temur qoʻshinlari egalladi. 17-asrdan turklar qoʻliga oʻtdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Turkiya shaharlari
Van (unvon)

Van — qadimda va oʻrta asrlarda Xitoy va Koreyadagi davlatlar hamda knyazliklarda hukmdor unvoni. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadatlar

Vanadatlar — vanadiy (V) -oksid (V2O5) hosilalari boʻlgan. erkin holda ajratib olinmagan yoki beqaror ortovanadat H3VO4, pirovanadat H4V2O7, metavanadat HVO3, dekavanadat H6VinO2g, dodekavanadat H2V|2O31 va b. polivanadat kislotalarning tuzlari. V.ga vanadiy (1U)-oksid (VO2) hosilalari boʻlgan, erkin holda mavjud boʻlmagan H2V4O9, H4V2O6 va b. kislotalarning tuzlari ham kiradi. Ikkilamchi va uchlamchi qoʻsh V., jumladan granat strukturali ortovanadatlar — Na3Cr2V3Ol2, LiCa,Mg2V3Ol2 ham maʼlum. Tabiatda V. pintadoit Ca2V2O7-9HjO, rossit Sa (VO3)2-4H2O, pkkoit Ca3V,0O21(17H2O minerallari holida ham uchraydi. Vanadiy (U)-oksid ishqorda eritilganda V. hosil boʻladi. V. vanadiy i.ch.da muhim rol oʻynaydi eritmadan Ca(VOj)2 va NH4VO3 shaklida ajratib olinadi. V. lazer materiallar, lyuminoforlar, siyoh komponentlari, katalizatorlar i.ch. da, ip gazlama va ipakni boʻyashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadiy oksidlari

Vanadiy oksidlari - vanadiyning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari: vanadiy (P)-oksid VO, vanadiy (Sh)-oksid V,O3, vanadiy (IV)-oksid VO2 (yoki V2O4) va vanadiy (V)-oksid yoki vanadat angidrid V2O5. Ulardan VO va V2O, — asos xossaga ega, VO, — amfoter, V,O da esa kislotalik xossasi bor. VO — yaltiroq kulrang modda boʻlib, kuchli qaytaruvchi, elektr tokini yaxshi oʻtkazadi, suvda erimaydi. V,O3 — yuqori temperaturada suyuqlanadigan qora kristall modda, suvda erimaydi, anorganik kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi, kuchli qaytaruvchi. VO2 (yoki V2O4) toʻq zangori, suvda erimaydigan, gigroskopik yaltiroq kristall modda. Vanadiy (IV)-okcho. ishqorlarda eriganida vanadatlar hosil boʻladi. Vanadat angidrid V,O5 ferrovanadiy, vanadiy, vanadatlar va b. turli vanadiy birikmalari i.ch.da oraliq mahsulotdir. U sulfat kislota olishda katalizator sifatida, maxsus shishalar, sirlar va qizil rangda shuʼlalanuvchi lyuminoforlar olishda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadiy rudalari

Vanadiy rudalari - tarkibida vanadiy boʻlgan mineral hosilalar. Vanadiyning miqdori i.ch.ning hozirgi talablariga javob beradigan va undan foydalanish iqtisodiy jihatdan fonda keltiradigan rudalar. Asosiy minerallari vanadinit, dekluazit, kuprodekluazit, karnotit, roskoelit. Titanomagnetit, magnetit, rutil va ilmenit rudali minerallarda qoʻshimcha holida uchraydi. Konlari magmatik, kontakt-metasomatik va gidrotermal. RF, JAR, AQSH, Kanada, Shvesiya, Finlandiya, Namibiya, Zambiyada yirik konlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya