Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Diagramma

Diagramma (yun. diagramma – chizma, rasm, shakl) – muayyan miqdorlar (temperatura, bosim va boshqa) oʻrtasidagi bogʻlanishni grafik tarzda ifodalash (yaqqol koʻrsatish) usullaridan biri. Masalan, statistikada maʼlumotlarni geometrik shakllar (tekisliklar, chiziqlar, doiralar va boshqa) yordamida ifodalovchi chizmalar majmui. Diagrammada oʻlchov birligi (foiz, kg, g va boshqa) miqdorning turiga qarab tanlanadi. Masalan, ogʻirlik (massa) t, kg, g larda, temperatura gradus (daraja) orqali ifodalanadi. Grafik diagrammalar – raqamli maʼlumotlarni vizual koʻrinishi boʻlib inson miyasiga maʼlumotlar va ularning i oʻrtasidagi munosabatni osonroq tushunishga yordam beradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Infografika
Diakritik belgilar

Diakritik belgilar (yun. diakritikos — farqlovchi, farqlashga xizmat qiluvchi) — satrlar ustiga yoki ostiga, kamdan-kam hollarda ichiga qoʻyiladigan, harflarga asoslangan yozuvlarda ishlatiladigan belgilar. D. b. ayrim belgi — harf mohiyatini oʻzgartirish yoki uni aniklashga xizmat qiladi. D. b.ning kuyidagi farqlanadi: a) harfga yangicha funksiya yuklaydigan belgilar (mas, oʻzbek kirill alifbosidagi — y, yo, gʻ, q va b., oʻzbek lotin alifbosidagi —oʻ, Ya(q) va b.); b) tovushning variantlarini ifodalovchi belgilar (mas, frans. yo, yo, yo, bular yana maʼno farqlash xususiyatiga ham ega). Ayrim D. b. harfni ajratib oʻqishlikni koʻrsatadi (mas, frans.— I). Prosodik D. b. harf ifodalovchi tovushning choʻziq yoki qisqaligini, urgʻu va uning ni, tonni bildiradi (mas, Vyetnam tilida, xitoy tili uchun lotin grafikasi asosidagi baʼzi loyihalarda). D. b. baʼzi transkripsiyalar tizimida va xalqaro alifbolar loyihalarida katta ahamiyatga ega. Ayni bir xil D. b. turli milliy yozuvlarda turlicha funksiyani bajaradi. D. b. eng koʻp uchraydigan tillar — fransuz, polyak, chex, portugal, lotin, litva tillaridir. Turkiy tillarda, xususan, oʻzbek tilida ham D. b. mavjud. D. b. arab yozuvida ham keng qoʻllanadi, bularning ahamiyati ayniqsa turli arab va musulmon mamlakatlarda Qurʼoni Karimni tilovat qilishda muhim ahamiyat kasb etadi, yaʼni bir xil oʻqilishini taʼminlaydi. Arab alifbosi asosidagi boshqa xalqlar yozuvlari ham bundan mustasno emas (mas, fors, urdu va b. tillarda). D. b. hind yozuv tizimlarida ham uchraydi, bularda dimoqda hosil boʻladigan undoshlarni farqlaydi, shuningdek, choʻziqlik va qisqalikni koʻrsatadi (mas, "i" va "ji). Baʼzi olimlar som (arab, yahudiy) tillarida ham D. b. mavjud deb taʼkidlaydilar, bunda unli tovushlar undoshlar ostiga nuqta va chiziqcha qoʻyish bilan anglashiladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dialektika

Dialektika yun. dialektike (techne) — suhbat olib borish, bahslashish sanʼati — borliqning vujudga kelishi, uning taraqqiyoti haqidagi falsafiy taʼlimot hamda voqelikni bilish va unga asoslangan tafakkur uslubi. "D" tushunchasi falsafa tarixida dastlab hozirgi maʼnosidan boshqacha tushunilgan. Yunon falsafasida D. muxolifning muhokamasidagi ziddiyatlarni ochib tashlash, munozara orqali xaqiqatni topish sanʼatini anglatgan. Keyinchalik bu usul tabiat hodisalariga tatbiq etila boshlagan, bilish uslubiga aylangan. Dialektik tafakkur voqelikni bilish jarayoni sifatida inson, jamiyat bilan bogʻliklikda paydo boʻlgan. Voqelikni bilish va uni inson manfaatlari yoʻlida oʻzgartirishning dialektik uslubini anglashga intilish qadim zamonlarga borib taqaladi. Bu intilish dastlab Sharqda paydo boʻlib, antik davrda oʻz takomiliga yetgan. Falsafa tarixida D. turlicha talqin qilingan. "D" soʻzi ilk bor Sokrat (Suqrot) tomonidan qoʻllangan. U D.ni bir-biriga zid, qaramaqarshi fikrlar toʻqnashu-vi orqali haqiqatni topish sanʼati deb bilgan. Geraklit ijodida D. oʻzining antik davrdagi eng yorqin koʻrinishiga ega boʻldi. Geraklit fikricha, D.— muttasil harakatdagi olam ichki jihatdan ziddiyatli va u doimiy vujudga kelish, rivojlanish hamda tanazzulga yuz tutish — qaramaqarshiliklar birligidan iborat. Mazkur davrda Geraklit va boshqa yunon faylasuflari taʼlimotlari negizida sofistlarning salbiy tusdagi D.si vujudga keladi. Sofistlar haqiqatni borliq D.sidan emas, bahslar olami, ruhiyatidan axtarib, ziddiyatli inson tafakkurini harakatga keltirdilar, oxir-oqibatda bilish faqat nisbiy, gumoniy, taxminan ekanligini eʼtirof etishgacha borib yetdilar. Oʻrta asrlardan 18-asrgacha D. oddiy (maktabda oʻqitiladigan) mantiq ilmi sifatida tushunib kelindi. Platon D.ni narsalarning ideal mohiyatini bilish maqsadida tushunchalarni boʻlak-boʻlaklarga ajratish, soʻng bir-biri bilan oʻza-ro bogʻlash uslubi deb hisoblagan. Kuzalik Nikolay, J. Bruno D.ni qara-maqarshiliklarning mos kelishi haqidagi taʼlimot deb taʼkidlashgan. Kantnit fikricha, D. voqelikni tajriba, hissiy bilimlar orqali emas, balki sof tafakkur asosida bilishga intiladi. Gegel D.ni borliq, ruh va tarix taraqqiyotining ziddiyatlarini anglashning umumiy uslubi deb bildi. Falsafa tarixida D.ning 3 ta asosiy shakli tarkib topdi: 1) qad. dunyodagi ilk, stixiyali, sodda D. (Geraklit, Platon va b.); 2) nemis mumtoz idealistik (xususan, Gegel) falsafasi; 3) K. Marks va F. Engels asos solgan materialistik D. K. Marks, F. Engels va xususan, V.I. Lenin D.ni vokelikni bilish va uni inqilobiy oʻzgartirish qaqidagi taʼlimot hamda buning tegishli uslubi deb hisobladilar. Marksistik utopiya D. qonunlarida insoniyatning yalpi baxtsaodatga borish kafolatini koʻradi. 20-asr Gʻarb falsafasida D. neogegelchilik, ekzistensializm, diniy falsafaning turli oqimlarida rivojlandi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diapazon

Diapazon yun. dia pason (chordon) — barcha (torlar) boʻylab — 1) musiqada — soz, xonanda ovozi yoki har bir kuy, qoʻshiq, umuman barcha musiqa asarlarining eng pastki va eng yuqori tovushlari oraligʻi, muayyan tovushqator hajmi. Oʻzbek ommabop kuy va qoʻshiklari, doʻmbira, choʻpon nayi kabi musiqa cholgʻulari D.i qisqa (ixcham); maqom, mumtoz cholgʻu va ashula yoʻllari, gijjak, rubob, tanbur kabi sozlarniki keng; 2) Kuchma maʼnoda — biror narsaning koʻlami; isteʼdod, bilim, taʼlimot, tafakkur, faoliyat darajasi, qamrovi koʻrsatkichi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diapirizm

Diapirizm (yun. diapeiro — sanchib teshayapman) — plastik choʻkindi togʻ jinslari (tuzlar, gips, gil va sh. k.)ning ular ustida yotgan qattiqroq togʻ jinslariga botib kirish jarayoni. Diapirizm Yer poʻstida sodir boʻladigan kuchlanish taʼsiridan paydo boʻladi. Diapirizm natijasida diapir struktura (diapir burma)lar tarkib topadi. Ular bor joylarda neft va gaz konlari mavjud. Oʻzbekistonda diapir strukturalar Hisor togʻida koʻp. Diapirizmni oʻrganish neft va gaz konlarini izlashda ahamiyatli. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geologiya
Diaspora

Diaspora (yunoncha: diaspora — tarqalish) — oʻz vatanidan tashqarida yashovchi etnik guruhlarga aytiladi. Bunda nazarda tutilayotgan etnik guruh ma'lum bir ijtimoiy ,siyosiy , iqtisodiy hamda tarixiy zarurat sabab o'z vatanidan tashqarida yashashiga tog'ri kelgan bazan esa majbur boʻlgan bo'ladi.Undan tashqari diaspora deganda juda uzoq vaqt davomida qabila, millat yoki e'tiqod a'zolarining o'z vatanidan ajralib, boshqa joylarda ozchilik bo'lib yashashlari ham tushuniladi.

Zamonaviy dunyoda tez o'zgaruvchan iqtisodiy tuzilmalarga moslasha olmagan va sanoatlashtirish bilan ijtimoiy harakatchanlikning kuchayishi ularni iqtisodiy sabablarga ko'ra uylarini tark etishga va hayotning yuqori sifatini ta'minlash uchun boshqa mamlakatlarga ko'chib o'tishga olib keldi.

 Ozarbayjon diasporasi

 Tarixi 
Dastlab diaspora atamasi Falastindan tashqarida tarqalgan yahudiylar (Bobil asirligi davridan, mil. av. 6-asr) majmuiga nisbatan qoʻllangan bo'lib, milodning boshlarida Rim saltanatida yashovchi 60 mln. aholining 10% ni yahudiylar tashkil etgan. Rim davlat organlarida diasporalar baʼzi maxsus xuquqlarga ega boʻlishgan: yahudiy jamoalari faqat imperator dekreti asosidagina tugatilishi mumkin boʻlgan, harbiy majburiyatni oʻtashdan va Rimdagi diniy marosimlarda qatnashishdan ozod qilingan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatermokoagulyasiya

Diatermokoagulyasiya (dia... va — issiqlik, harorat va — ivish), elektro koagulyasiya — tirik organizm toʻqimalarini maxsus generatorlardan olinadigan yuqori chastotali oʻzgaruvchan tok bilan quydirish; toʻqimalarni 80° gacha qizdirib, osqillarni ivitishga asoslangan jarrohlik usuli. Qon ketishini toʻxtatishda, odatdagi usullar bilan olib tashlab boʻlmaydigan oʻsmalar (masalan, teri, hiqildoq oʻsmalari), bachadon boʻynining eroziyalari, qovuq yarasi, teri leyshmaniozi, soʻgal, tish pulpasining yalligʻlanishi va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Kuydiriladigan toʻqima yirik tomirlar va nervlar yonginasida boʻlsa, diatermokoagulyasiyani tatbiq etish yaramaydi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Jarrohlik
Turkum:Jarrohlik usullari
Diatom suvoʻtlar

Diatom suvoʻtlar (yun. diatomos -teng ikkiga boʻlingan) — kremniyli suvoʻtlar ; suv-oʻtlar boʻlimiga mansub. 20 mingga yaqin turi bor. D. s.ning mikroskopik (0,75— 1500 mkm), bir hujayrali, yakka yoki kolonial formalari mavjud. D. s. hujayralari kremniyli ikki pallali qattiq qobiq bilan oʻralgan. Qobiq devorida tashqi muhit bilan moddalar almashinuvi sodir boʻladigan tirqishlar bor. D. s.ning hujayralarida bir yoki bir nechta yadrochali yadro ustida va bir yoki bir nechta sariq-qoʻngʻir xromatoforalar va b. qismlar boʻladi. D. s. boʻlinib koʻpayadi: har bir qiz hujayra ona qobigʻining bir pallasini oladi, boshqasi esa qaytadan oʻsadi, bunda eski yarim palla oʻz chekkasi bilan yangi yarim pallani tutib turadi. D. s koʻpayish meʼyoriga qarab sekin-asta maydalashadi. Maydalashgan hujayralardan ikkitasi bir-biriga yaqinlashib, pallalari ochiladi va ular oʻrtasida konʼyugatsiyaga oʻxshash jarayon sodir boʻladi yoki anizogamiya (baʼzan ooga-miya) orqali jinsiy koʻpayish sodir boʻladi. Zigotasi autosporaga aylanib oʻsadi. Bunday zigota oʻsib, dastlabki hujayralarga nisbatan bir necha marta yirik hujayrani hosil qiladi. Baʼzi tinim davrida spora hosil qiladi. D. s. diploidli, ularning gametalari esa gaploidli. D. s. suv-oʻtlarning tabiatda keng tarqalgan guruhi boʻlib, chuchuk suv va dengizlarda, ayniqsa dengiz tubidagi loyqada, suv oʻsimliklari va toshlar, nam va b. joylarda oʻsadi. Hayvonlarga oziq boʻladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Divergensiya

Divergensiya (lotincha: divergere — farqlilik) — 1) biologiyada — evolyutsiya davomida organizm belgilarining farqlanib borishi. "D" tushunchasini Ch. Darvin tabiatda biologik turlardan tortib madaniy oʻsimliklarning navlari va uy hayvonlari zotlarining paydo boʻlishini izohlash uchun taklif etgan. D. mohiyati shundan iboratki, sunʼiy tanlash yoki tabiiy tanlanish taʼsirida bir turdan paydo boʻlgan shakllar oʻz belgilari bilan bir-biridan hamda oʻzining umumiy ajdodlaridan tobora farqlanib boradi. Agar tur keng arealni egallab, turli eko-logik sharoitlarga moslashadigan boʻlsa, dastlab oʻxshash boʻlgan populyasiyalar oʻrtasida biron-bir farqlar paydo boʻlishida koʻrinadigan va tur arealining turli qismlarida tabiiy tanlanishning har xil yoʻnalishlari bilan mukarrar shartlangan D. yuzaga keladi. Odam turli yoʻnalishlarda sunʼiy tanlash yoʻli bilan oʻz ehtiyojini qondirish uchun har xil madaniy oʻsimlik navlari va uy hayvonlari zotlarini yaratadi. Tabiiy tanlanish ham sunʼiy tanlash kabi dastlabki bir tur doirasida xilma-xil shakllar paydo boʻlishiga va tuzilishi, funksiyasi hamda hayot kechirishi (oziq tanlash va topish yoʻllari)dagi tafovutlarning koʻpayishiga olib keladi. D. oraliq shakllar va dastlabki turning qirilib ketishi bilan birga boradi; 2) matematikada — vektor maydonning tarqalishi (qarang: Maydon nazariyasi). Agar vektor maydonga oqib turgan suyuklikning tezlik maydoni sifatida qaralsa, D. maydon ining R nuqtadagi zichligini ifodalaydi. D.ning geometrik maʼnosi kuyidagi-cha: D. — berilgan nuqtani oʻrab turgan sirt orqali oʻtuvchi vektor maydon oqimining shu sirtni tortib turuvchi xajmga nisbati: 3) tilshunoslik-d a — nutq tovushining tarixiy taraq-qiyotiga koʻra, birdan ortiq tovushga differensiatsiya qilishidir. Masalan, orqa qator a tovushi taraqqiy etib, chuqur til orqa q, gʻ, x undoshlari va lablab sirgʻaluvchi v undoshidan avval yondosh qoʻllangan oʻrinlarda o tovushiga aylangan. Qishlaq> qishloq; oʻtaq > oʻtoq; shox, togʻ, yov kabi. Mazkur undoshlardan keyingi oʻrinda esa orqa qator a tovushi holatini sakdagan: qazi, hari, gʻani va hokazo. Aksi konvergensiya.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diversifikatsiya

Diversifikatsiya (lot. diversiﬁ catio — oʻzgarish, xilma-xil taraqqiyot) — korxona (birlashma)larning faoliyati sohalari va ishlab chiqaradigan mahsulotlari turining kengayishi, yangilanib turishi. Diversifikatsiya ishlab chiqarishda yuqori samaradorlikka erishish, iqtisodiy foyda olish, bankrotlikka barham berish va b. maqsadlarda amalga oshiriladi. Ilgari bir sohada ixtisoslashgan firmalarning (sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport, moliya va hokazo) boshqa ishlab chiqarish tarmoqlari, xizmat koʻrsatish sohalariga, birinchi navbatda, yuqori foyda beradigan sohalarga kirib borishi ularning xoʻjalik faoliyati sohalari va imkoniyatlarini kengaytiradi. Diversifikatsiya natijasida turli-tuman tovarlar ishlab chiqaradigan, xizmat koʻrsatadigan hamda ilmiy tadqiqot va ishlanmalar bilan band boʻlgan keng tarmoqli, ammo hamisha ham texnologikjihatdan oʻzaro bogʻlan-magan majmualar (masalan, agrosanoat majmui, oʻrmonsanoat majmui) vujudga keladi va bu ishlab chiqarish diversifikatsiyasi deyiladi. Bundan tashqari uning kredit diversifikatsiya koʻrinishi ham bor (bunda kredit sifatida beriladigan kapital mablagʻlar xavf-xatarni kamaytirish va yuqori foyda olish maqsadida turli-tuman obʼyektlar oʻrtasida taqsimlanadi). Bunday diversifikatsiya tarmoklararo kapital konsentratsiyasi jarayoni va korxonalararo ichki beqarorlikning kuchayishi bilan bogʻliq.

Diversifikatsiya har doim ijobiy natija bermaydi. U boshqaruv murakkabligini oshirib, qo’shimcha resurslar va mutaxassislarni talab qiladi, bu esa samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Shuningdek, haddan tashqari diversifikatsiya asosiy faoliyatdan e’tiborni chalg’itib, korxona asosiy kompetensiyalarini yo’qotishiga olib kelishi mumkin, natijada korxona o’rtacha samaradorlik ko’rsatib, hech bir sohada yetakchilik qilmasligi mumkin.

Dunyo mamlakatlarida diversifikatsiya jarayoni XX asrning 50-yillari oʻrtalaridan rivojlana boshladi. Dastlab AQSH, Yaponiya, Gʻarbiy Yevropa davlatlarida diversifikatsiya sanoat, transport, qurilish, moliya sohalarida vujudga keladi. Shu bois diversifikatsiya harakteri mazkur davlatlarning ijtimoiyiqtisodiy omillari, shuningdek, boshqa davlatlarga tegishli boʻlgan umumiy omillar (ilmiy-texnika inqilobi, yuqori foyda uchun kurash, raqobat kurashi, texnik taraqqiyotdan qolib ketmaslik va boshqalar) bilan belgilanadi. Diversifikatsiyada firmalar, ayniqsa, monopol firmalar kup tarmoklilik tusini oladi. Ular avvalo koʻp daromadli, tez rivojlanadigan sohalar (masalan, elektronika, kimyo)da faoliyat boshlaydi. Kompaniyalar mahsulot ishlab chiqarish bilan birga, shu mahsulot uchun zarur boʻlgan xom ashyoni ham oʻzlari tayyorlashga kirishadi. Mablagʻlarni kam daromadli sohadan tejab koʻp foyda beradigan tarmoklarga sarf etadilar. Mas, AQSH konsernlari xizmat koʻrsatish, qurilish, yer maydonlari savdosi, nashr ishlari, savdo-sotiq axboroti, jihozlarni ijaraga berish va b.da faoliyat yuritdi.

Oʻzbekiston xalq xoʻjaligida yangi barpo etilgan sanoat korxonalarida asosiy mahsulot turidan tashqari qoʻshimcha mahsulotlar, xalq isteʼmoli tovarlari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Divertisment

Divertisment (frans. divertissement — koʻngil ochish) — 1) 17— 18-asrlarda drama (baʼzan opera, balet) spektakllarining qoʻshimcha yoki yakuniy qismi. Odatda spektakl mazmuniga bogʻliq boʻlmagan raqs va qoʻshiqlar, hajviy-mutoyibali sahnalardan iborat. 19-asrning 70-y.laridan boshlab varyete, kabare kabi estrada teatrlarida yigʻma konsert dasturi; 2) Yevropada 18-asrning 2-yarmida turli tarkibdagi ansambl yoki orkestrlar uchunyaratilgan (mas, Y. Gaydn, V. A. Motsart va b.) cholgʻu musiqa asari. 19-asrda popurri janriga aylangan. 20-asrdan "D." atamasi koʻproq balet nomerlaridan tashkil topgan s/oshyaasimon asarlarga nisbatan qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dividend

Dividend ( — taqsimlanadigan narsa) — aksiyadorlar jamiyati foydasidan aksiya egasiga har yili beriladigan va uning daromadiga aylangan qismi. Dividend miqdori aksiyadorlar jamiyatining sof foydasi, aksiyalar soni va qiymatiga bogʻliq. Dividend har yili (soliqlar toʻlanib, i.ch.ni rivojlantirish uchun ajratmalar chiqarilib, zaxiralar toʻldirilgach, obligatsiyalar boʻyicha foizlar va direktorlarga beriladigan mukofot haqi toʻlangandan soʻng) aksiyadorlarning qoʻlidagi aksiya miqdori va turiga muvofiq taqsimlanadi.
Taqsimlanadigan hissa Dividend massasi, aksiyalar nominali qiymatlariga koʻra foizlarda ifodalangan daromad esa Dividend stavkasi deb ataladi.Dividend miqdori oddiy aksiyalar boʻyicha jamiyatning oʻsha yilda koʻrgan foydasiga bogʻliq. Imtiyozli aksiyalarning nominal qiymatiga qatʼiy foiz stavkasi miqdorida oldindan belgilanadi. Eng yuqori Dividend olinganda baʼzan ularning bir qismi qoʻshimcha chiqarilgan bepul aksiyalar tarzida aksiyadorlarga toʻlanadi. Qoʻlida aksiyalarning asosiy hissasini toʻplagan aksiyadorlar va korporatsiyalar Dividendning eng koʻp qismini oladi. Dividend yilda bir marta beriladihttps://depozit.uz/news/aksiya-yoki-obligatsiya-qaysi-birini-tanlagan-maqul.

Dividendning axamiyati;

 Aksiyadorlar uchun – investitsiya qilingan kapitaldan olinadigan daromad manbai.
 Kompaniya uchun – aksiyadorlarni qiziqtirish va sodiq saqlash vositasi.
 Moliyaviy bozor uchun – aksiyaning haqiqiy qiymatini belgilovchi omillardan biri.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Iqtisod
Turkum:Iqtisodiy atamalar
Turkum:Iqtisodiy huquq
Turkum:Iqtisodiy siyosat
Turkum:Iqtisodiy tizimlar
Diviziya

Diviziya (lotincha divisio — boʻlinish) — koʻpgina davlatlarning turli xildagi qurolli kuchlari va qoʻshin da asosiy taktik birlashma. Birinchi boʻlib D. 17-asrda Fransiyada, 18-asrning boshlarida Rossiyada paydo boʻldi. D. polklar (brigadalar) yoki batalonlar, shuningdek, turli qoʻshin ning qism va boʻlinmalaridan va maxsus qoʻshinlaridan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida qoʻshinlarni D.ga ajratish yoʻq.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Harbiy tuzilmalar
Didgori jangi

Didgori jangi - Tbilisi yaqinidagi Didgori qishlogʻi yaqinida Dovud "Quruvchi" boshchiligidagi gruzin lashkari bilan saljukiylar qoʻshini oʻrtasida sodir boʻlgan jang (1121 y. 15 avgust). Gruzinlar bu jangda gʻolib chiqqanlar, Gruziya saljuqiylar hukmronligidan xalos boʻlgan. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Janglar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Gruziya
Denis Diderot

Deni Didro (Diderot) (1713.5.10, Langr — 1784.31.7, Parij) — fransuz faylasufi, yozuvchisi, maʼrifat-parvari. 1751—80 yillarda "Ensiklopediya yoki fan, sanʼat va kasb-hunarlarning izohli lugʻati" (1—35-jildlar)ning asoschisi va muharriri. Falsafiy va badiiy asarlar yaratdi. "Koʻrlar haqida koʻzi ochiqlarga oʻgitnoma" (1749), "Tabiatni tushuntirishga oid fikrlar" (1754), "D’Alamber tushi" (1769), "Materiya va harakatning falsafiy prinsiplari" (1770) asarlarida maʼrifatli monarxiya tarafdori boʻlgani uchun absolyutizmni, xristian dini va cherkovini ayovsiz tanqid qildi, sensualizmga tayangan holda materialistik gʻoyalarni himoya etdi. D. barcha mavjudotga materiyaning turli shakllari sifatida qaradi. Uning fikricha, materiya sifat jihatdan turlicha, unda oʻz-oʻzidan harakat, rivojlanish mavjud. D.ning adabiyotdagi roli realizm uchun kurashi bilan belgilanib ("Fatalist Jak va uning xoʻjayini" romani, 1773; "Rohiba" qissasi, 1760), uning bu kurashi tasviriy sanʼat haqidagi ("Salonlar", 1759—81) va teatr toʻgʻrisidagi ("Aktyor toʻgʻrisida paradoks", 1773—78) tanqidiy asarlarida ham ifodalangan. D. xalq taʼlimi toʻgʻrisidagi asarlarida pedagogikaning juda koʻp muammolarini (xalq taʼlimi tizimi, oʻqitish uslublari va hokazo) bayon etgan. U xalq taʼlimining davlat tizimi loyihasini tuzgan, yoppasiga bepul boshlangʻich taʼlim qoidalarini, taʼlim hamma tabaqa uchun bir xil boʻlishini himoya qilgan. Nochorlarning bolalariga davlat tomonidan moddiy yordam koʻrsatilishi zarur, deb hisoblagan. Fizika-mat va tabiiy fanlar muhimligini uqtirgan. Yaxshi dareliklar tuzish, bu ishga yirik olimlarni jalb qilish haqida yozgan. Oʻrta maktablarda yiliga 4 marta ochiq imtihonlar oʻtkazish, oʻqituvchilikka tanlov eʼlon qilishni maqsadga muvofiq deb bilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1713-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1784-yilda vafot etganlar
Turkum:31-iyulda vafot etganlar
Diyen uglevodorodlar

Diyen uglevodorodlar, diyenlar, diolefinlar — ikkita qoʻshbogʻli toʻyinmagan uglevodorodlar. D. u. molekulasidagi qoʻshbogʻlarning oʻzaro joylashuviga qarab uch xil boʻladi: 1) ayrim qoʻshbogʻl i D. u., mas, pentadiyen -1,4; kimyoviy xossalari jihatdan olefinlarga oʻxshaydi; 2) zich (kumulyasiyalangan) qoʻshbogʻli D. u., allenlar sinfi shulardan iborat; 3) qoʻshbogʻlari oralangan (oddiy bogʻ vositali) D. u. D. u. etilen qatori uglevodorodlarining barcha xossalarini namoyon qiladi. D. u. olishning umumiy usullari: glikollar va toʻyinmagan spirtlar degidratatsiyasi, ikki atomli galoid birik-malardan galogen vodorodlar tortib olish reaksiyasi va b. D. u. poliamid tolalar, plastifikatorlar, lok, dori, sintetik kauchuk va b. i. ch.da asosiy xom ashyodir.Qoʻsh bogʻlarning joylashishiga qarab alkadiyenlar quyidagi uch turga boʻlinadi:

1.     Kumulyatsiyalangan yoki tutashgan diyenlar. Bu tor diyenlarda ikkala qoʻsh bogʻ ham bitta uglerod aioraiga birikkan boʻladi. Ularning birinchi vakili CH2=C=CH2 alien deb atalgani uchun, koʻpincha, kumulyatsi­yalangan diyenlar alien uglevodorodlar deb ham ataladi.

2.     Konyugirlangan diyenlar yoki oralatma qoʻsh bogʻli diyenlar. Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ orasida bitta oddiy bogʻ joylashgan boʻladi. Masalan,                         CH2=CH-CH=CH2 divinil.

3.     Ajratilgan qo 'sh bogʻli diyenlar. Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ ikki va undan ortiq oddiy bogʻ bilan ajratilgan boʻladi: >C = C-(CH2)n-C = C CH₂Br-CH= CH-CH₂Br

Butadiyen va izopren polimerlanadi va sopolimerlanadi, ya’ni boshqa to‘yinmagan birikmalar bilan birgalikda polimerlanadi va kauchuklar hosil qiladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diyorbakir

Diyorbakir — Turkiya janubisharqidagi shahar, Diyorbakir elining maʼmuriy markazi. Dajla daryosi sohilida. Aholisi 448,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, elektr mashinasozligi, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Diyorbakirdan shimoligʻarbda mis va xrom rudalari olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yuqori Mesopotamiya
Turkum:Turkiya shaharlari
Dizayn

Dizayn ( — „loyiha“, „chizma“, „rasm“) — narsalar muhitini estetik va funksional sifatlarini shakllantirish maqsadiga qaratilgan loyihalash faoliyati ni ifodalovchi termin. Dizayn faoliyati tarkibiga keng isteʼmol buyumlari, mashina, dastgoh, kiyim, reklama va oʻrov materiallari, i. ch., jamoat va turar joy binolarini jihozlash, mebel va b. kiradi. Dizayn 20-asr boshlarida yuzaga kelib, 1930-yillarda maxsus faoliyat turi sifatida Gʻarbiy Yevropa va AQShda shakllandi. 1980-yil 2-yarmidan dizaynning faoliyat doirasi kengaydi. Dizaynerlar rassom sezgisi bilan birga ilmiy fanlar (masalan, materialshunoslik, rangshunoslik va boshqa)ga tayanadi, i. ch. jarayoni va sharoitlari, sotsiologiya va boshqa bilimlarga ega bulishi lozim. Dizayn sohasidagi mutaxassislar maxsus oliy oʻquv yurtlaridatayyorlanadi. Jumladan, Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida ham interyerlar va sanoat grafikasi, libos dizayn boʻyicha mutaxassislar tayyorlanadi.

Dizayn tafakkuri bu ko'nikmalar to'plamiga asoslangan muammolarni hal qilishning innovatsion jarayoni. Ushbu yondashuv bir necha o'n yillar davomida mavjud bo'lib, lekin u faqatgina 2008 yilgi Garvard Business Review jurnalining IDEO dizayn kompaniyasi rahbari va prezidenti Tim Braunning "Dizayn tafakkuri" nomli maqolasidan so'ng dizaynerlik jamiyatidan tashqarida o'z kuchini topa boshladi.

Yuqori darajada, dizaynni o'ylash jarayonida ishtirok etadigan qadamlar oddiy: birinchidan, muammoni to'liq anglash; ikkinchidan, mumkin boʻlgan echimlarning keng doirasini o'rganish; uchinchidan, prototip yaratish va sinovdan o'tkazish orqali keng takrorlash; va nihoyat, odatiy joylashtirish mexanizmlari orqali amalga oshiriladi.

Ushbu qadamlar bilan bog'liq boʻlgan ko'nikmalar odamlarga ijodkorlikda real hayotdagi muammolarni o'zlaridan ko'ra yaxshiroq samarali hal qilishda yordam beradi. Ular osongina o'rganilishi mumkin, ammo kuch sarflang. Masalan, muammoni tushunishga harakat qilayotganda, o'zingizning taxminlaringizni chetga surib qo'yish juda muhimdir. Bir marta o'rganilgan ushbu usul hatto kundalik hayot muammolarida ham qoʻllanishi mumkin.Ï

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizak

Dizak — Jizzax sh.ning oʻrta asr tarixiy ida yuritilgan nomi. "Kichik qalʼa" mazmunini beradi. 10-asrda D. Faknon rustoqining tekislikda joylashgan shahri boʻlib, kattaligi jihatdan Ustrushonaning 3-shahri boʻlgan (Panjikent va Zomindan keyin). D. islom gʻoziylari toʻplanadigan yer sifatida mashhur boʻlib, ular uchun bu yerda koʻplab mehmonxona va rabotlar qurilgan. D.dan bir farsax (6—7 km) uzoqlikda Afshin tomonidan qurilgan Xudoysar raboti da qayd etib oʻtilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizel

Dizel — ogʻir yonilgʻi (dizel yonilgʻisi)nmng siqilgan havoga purkalishidan alangalanadigan ichki yonuv dvigateli. Dizel silindrida alangalanish porshen yordamida qisib yuqori temperaturagacha qizdirilgan toza havoga yonilgʻi purkalganda sodir boʻladi. Nemis kashfiyotchisi R. Dizel yasagan. Dizel eng tejamli issiqlik dvigatellari qatoriga kiradi. Dizel yonish kamerasining tuzilishiga koʻra ajralmaydigan kamerali, uyurma kamerali, old kamerali xillarga boʻlinadi. Dizel avtomobillar, traktorlar, kemalar, teplovozlar, elektr st-yalar (dizel elektr stansiyasi) va b.ga oʻrnatiladi. Dizelning quvvati 30000 kVt dan ortiq boʻladi (yana q. Dvigatel).

 
 OʻzME. Birinchi jildizel Toshkent, 2000-yil
Dizel elektr stansiyasi

Dizel elektr stansiyasi (DES) — dizel dvigateli bilan harakatlanuvchi, bir yoki bir necha elektr toki generatori bilan jihozlangan energetik qurilma. Muqim (statsionar) va Kuchma xillari boʻladi. Muqim DES ga PO, 120, 330, 440, 735 kVt va undan ortiq quvvatli toʻrt taktli (baʼzan, ikki taktli) dizel oʻrnatiladi. Oʻrtacha quvvatli muqim DES quvvati 750 kVt dan oshmaydi, katta DES esa 220 kVt gacha va undan ortiq quvvatli qilib quriladi. Kuchma DES qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi, geologikqidiruv ekspeditsiyalari va b.da kuch va yoritish tarmoqlarini elektr bilan taʼminlaydigan rezerv manba sifatida, transport (dizel-elektrovoz, dizelelektroxod va b.) da asosiy energetik qurilma sifatida qoʻllanadi. Quvvati 10 kVt gacha boʻlgan DES bir ukli avtomobil tirkamasiga urnatib ishlatiladi. DES ning afzalligi: tejamli, turgʻun ishlaydi, yengil, tez ishga tushiriladi. DES elektr uzatish liniyalaridan uzoqdagi joylarni, shuningdek, bugʻ-kuch va suv-kuch qurilmalari qurib bulmaydigan hududlarni elektr toki bilan taʼminlashga muljallangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benjamin Disraeli

Benjamin Disraeli, graf Bikonsfild (1804.21.12 — London — 1881.19.4) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1868 va 1874—1880), Konservatorlar partiyasining rahbari; yozuvchi. 1852, 1858—59, 1866—68 yillarda moliya vaziri. D. hukumati mustamlaka-bosqinchilik siyosatini olib borgan (1878-yil Kiprni bosib olgan, Misrni egallab olish uchun zamin hozirlagan). "Koningsbi" (1844), "Sibilla yoki Ikki millat" (1845) kabi siyosiy romanlarida sotsial ziddiyatlarni yumshatishda aristokratiyaga yetakchi oʻrin ajratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dikkit

Dikkit — kaolinitning polimorf turiga mansub gil minerali. Kimyoviy formulasi Al4Si4Ol0 (OH)S. Birinchi marta aniklagan amerikalik mineralog Dikka nomi bilan atalgan. Kristallari tiniq plastinkasimon. Rangsiz, oq, sargʻish va koʻkimtir. Qattiqligi 2,5—3,5; zichligi 2,6 g/sm3. Past temperaturali gidrotermal mineral. Kvars, dolomit, seritsit, kaolinit, gidroslyuda, galluazit bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlarida (Oqtosh, Oqsoqota, Qoronkoʻl, Gushsoy va b.) ikkilamchi kvarsitlarda D.ning toʻplamlari aniklangan. Qozogʻiston (Qoracheku va Qoʻngʻirot, Kavkaz (shim.-gʻarbidagi simob konlarda), Ukraina (Nikitovka)da bor. Oqsoqota konidakvars, barit, diaspor, pirofillit, muskovit, gematit, simob, oltin va b. bilan birga D.ning choʻziq kristali uchraydi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Diksilend

thumb|Diksilend
Diksilend (ing . Dixieland — Diksi diyori, AQSH Janubiy shtatlariga nis-bat berilgan) — jaz ansambli. Dastlab, oq tanli sozandalardan iborat nyu-orlean uslubiga mansub ilk jaz guruhlarining ifodasi. Tarkibida truba, klarnet, trombon va ritmni taʼminlovchi soz (banjo, fortepiano, kontrabas yoki tuba, urma cholgʻu)lar mavjud. Repertuaridan regtaym, blyuz, fokstrot, shimmi kabi namunalar oʻrin olgan. Oʻzbekistonda 1950-y.lardan (Ye. Jivayev, A. Yarulis, B. Smetanov, S. Petlyar va b.) D. guruhlari maʼlum. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktant

Diktant (lot. dicto — aytib turib yozdiraman) — oʻquvchilarga imlo va tinish belgilariga doir qoidalarni oʻrgatishda hamda bu qoidalar yuzasidan hosil qilingan malakani tekshirishda qoʻllaniladigan yozma ish. Taʼlimiy va nazorat bor. Taʼlimiy diktant qanday oʻtkazilishiga qarab ogohlantiriladigan, izohli va tushuntiriladigan diktantlarga boʻlinadi. Ogohlantiriladigan diktantda imlo va tinish belgilari matn yozishdan oldin, izohli diktantda matnni yozish jarayonida, tushuntiriladigan diktantda notanish soʻzlar matnni oʻquvchilar yozib boʻlganiga qadar, imloviy belgilar esa matn yozib boʻlingach tushuntiriladi. Taʼlimiy diktantning tanlab olinadigan, ijodiy, erkin va oʻz-oʻziga diktant bor. Nazorat diktanti oʻquvchilar bilimini tekshirishga xizmat qilib, katta taʼlimiy ahamiyatga ega, chunki bunda oʻquvchilar mavjud bilim va koʻnikmalarini ishga soladilar. Nazorat diktantda oʻquvchilarning savodxonliklari ham baholanadi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktiokaulyoz

Diktiokaulyoz — oʻtxoʻr hayvonlarda uchraydigan invazion kasallik. Kasallikni bronx va traxeyalarda parazitlik qiladigan Dyctyocaulidae oilasiga mansub nematodalar qoʻzgʻatadi. Kasallik qoramol, qoʻy, echki, tuya va b. hayvonlar oʻrtasida keng tarqalgan. D. deyarli koʻpchilik chorva boqiladigan mintaqalarda uchraydi. Gelmintlar oraliq xoʻjayin ishtirokisiz rivojlanadi. Hayvonlar suv, oʻt bilan lichinkalarni yutib zararlanadi. Ichakka tushgan lichinkalar limfa yoʻli boʻylab harakatlanib, qonga oʻtadi, undan oʻpkaga boradi. Bu parazit hayvon organizmida 1 — 1,5 oyda voyaga yetadi. Qoramollar organizmida 1,5 oydan 2 yilgacha yashaydi. Kasal hayvonlar ishtahasi yoʻqoladi, yoʻtaladi, baʼzan ichi ketadi, harorati 39,5—41° gacha koʻtariladi.

Davolash: nilverm, mebendazol, ditrazin divezid, loksuran, yodning suvdagi eritmasi; antigelmintlar bilan degelmintizatsiya qilinadi. Oldi ni olish: yaylov almashtiriladi, suv i tartibga solinadi. Qoʻylarga yaylovda boqish davrida fenotiazin-tuz aralashmasi yoki fenotiazin aralash yemga qoʻshib beriladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktor

Diktor (lot. dictor — soʻzlovchi) — radio va televideniye da mikrofon oldida, telekamera qarshisida tayyor matnni oʻquvchi shaxs. D. xushovoz boʻlishi, diksiyasi kuchli va til nor-malarini puxta bilishi zarur. D.likka nutqi, ovozi, qobiliyatiga qarab tanlov yoʻli bilan qabul qilinadi. Oʻzbekistonda D.lik kasb sifatida 1924-yil ajralib chiqdi va rivoj topa boshladi. D.lik sanʼatining takomillashuvi va tajribaning oshib borishi natijasida D. ijrosining harakteri (ogʻzaki nutqqa yaqinlashuv, gapirishda katta erkinlik, dadillik va b.) ham oʻzgara bordi. Mustaqillikdan soʻng Oʻzbekistonda D.lik sanʼati alohida tus oldi. D.larning matnga qaramay erkin, juda chiroyli va ravon tilda gapirishi koʻzga tashlanadi. Hozirda turli mavzudagi eshittirishlarni D.lar bilan bir qatorda jurnalistlar va b. kasb egalari ham juda qiziqarli va har biri oʻziga xos tarzda olib bormoqdalar. Mirqodir Maqsumov, Tuygʻunoy Yunusxoʻjayeva, Oʻktam Jobirov, Nasiba Ibrohimova, Nasiba Qambarova, Galina Melnikova, Rahmatilla Mirzayev, Bahri Soatqulova, Raʼno Joʻrayeva, Qodir Tojiyev, Mirzohid Rahimov kabi D.lar tanilgan.

Kinoda — film matnini oʻqib, voqeani sharxlovchi kishi. Odatda, ekranda koʻrinmaydi, faqat nutqi kinotasmaga yozib olinadi. Koʻpincha muallif matni D.ga ishonib topshiriladi. Baʼzan kinooperator, rej., ssenariy muallifining oʻzi ham D.lik qiladi ("Tojixon bilan uchrashuvlar", "Toshkentda bir qiz yashaydi" filmlari va b.). O. Xoʻjayev, R. Hamroyev, S. Saidov, A. Rafiqov kabi aktyorlarning kinodagi D.lik faoliyati alohida ahamiyatga molikdir.

Mohina Ashirova.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktofon

thumb|Yaponiyaning Olympus kompaniyasidan raqamli diktofon.
Diktofon (lotincha dicto — aytib turaman va ... fon) — tovushni lenta va plastinkaga avtomatik tarzda yozib oladigan va qayta eshittiradigan apparat. Tuzilishi magnitofonga oʻxshaydi. Unda tovushni bir tezlikda yozib olib, qayta eshittirishda tezlikni mashinkada yozib ulgura oladigan darajada kamaytirish mumkin. D.ning ixcham (portativ) xili batareya va oʻzgaruvchan tok bilan ishlaydi, choʻntakda olib yursa boʻladi. D. xizmatga oid xatlarni, majlislarda notiqlarning nutqini, maʼruzalarni yozib olish va b. maqsadlarda ishlatiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diletant

Diletant ( — rohatlantiraman, zavqlantiraman soʻzidan) — fan yoki musiqa, rassomlik, meʼmorlik kabi sanʼat ning biror sohasi bilan izchil qiziqib shugʻullangan, lekin shu sohaning professional mutaxassisi boʻlmagan shaxs, maʼlum maʼnoda — havaskor. Baʼzi (Italiya kabi) davlatlarda diletantning maxsus uyushma (jamiyat)lari mavjud.
Dili kabutar

Dili kabutar, kaptar yuragi — kechpishar xoʻraki uzum navi. Tupi oʻrtacha va kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta, besh boʻlakli, koʻp kertikli, arra tishli, toʻq yashil, cheti sal yuqoriga qayrilgan. Uzum boshi katta (boʻyi 22 sm gacha), silindrsimon, shingillari hovol, ogʻirligi 280—300 g, baʼzilari 500—600 g. Gʻujumi yirik, tuxum shaklida, koʻkimtir-novvotrang, eti qalin, mazali, karsillaydi, poʻstining qalinligi oʻrtacha. D. k. nomi nav gʻujumining kaptar yuragiga oʻxshashligi sababli yuzaga kelgan. Sent.da pishadi. Tarkibida 20—24% qand, 3,5—5% kislota bor. Gektaridan 110— 150 s hosil beradi. Sovuqqa, qurgʻoqchilikka chidamsiz. Andijon, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlarida, Tojikistonda oʻstiriladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Uzum navlari
Dilnoz

Dilnoz — ertapishar tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Dnepropetrovskiy, Mramorniy va Ogonyok navlarini duragaylash yoʻli bilan chiqarilgan (R. Hakimov, S. Qoʻchqorov, 1990). D. oʻrtacha palaklanadi, asosiy palagi uzun. Bargi oʻrtacha, ingichka, kulrang-yashil, barg asosida uyma barglari bir-biriga tegib turadi. Tarvuzi dumaloq, deyarli qora, toʻrsiz, ingichka, uzun koʻrinmaydigan taramlari bor. Ogʻirligi 3,5–4 kg . Pusti qalinligi oʻrtacha, qattiq. Eti yorqin qizil, mayin, shirador. Mevasi tarkibida umumiy qand miqdori 7,6%, S vitamini 7,3 mg% ga boradi. Urugʻi mayda, 1000 ta urugʻining ogʻirligi 50—55 g . Urugʻi unib chiqqanidan keyin mevasi 85 — 90 kunda pishadi. Hosildorligi 300 s/ga dan yuqori. 1994-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi (qarang Tarvuz).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarvuz navlari
Dilor

Dilor, beta digidrogetaxlor (S0N7S17) — ekinlarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda qoʻllanadigan kimyoviy preparat (ichdan taʼsir qiladigan insektitsid). Nim sargʻish tusli, 80% li hoʻllanuvchi kristall kukun holida ishlab chiqariladi. Xlororganik preparatlarga chidami boʻlmagan kusak qurtiga, beda va qand lavlagida uzuntumshuq qoʻngʻizlarga, sabzavotchilikda Kolorado qoʻngʻiziga qarshi qoʻllanadi. Vegetatsiya davrida purkaladi. Soʻnggi ishlov kartoshka hosilini yigʻishdan 20 sutka, qand lavlagi, sabzavotlar, paxta terimidan kamida 30 kun ilgari oʻtkaziladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Preparatlar
Turkum:Kimyoviy preparatlar
Dilshod Otin

Dilshod Otin, Dilshodi Barno , Barno (taxalluslari; asl ism: Dilshod Rahimqul soʻfi qizi yoki Rahmonqul Soʻfi Istaravshani qizi; 1800-yil, Oʻratepa – 1907-yil, Qoʻqon) – oʻzbek va tojik shoirasi, maʼrifatparvar.

 Hayoti 
Dilshod Otin 1800-yil Oʻratepada tugʻilgan. Otasi Rahmonqul Soʻfi Istaravshani shoir boʻlib, undan savod oʻrgangan. 1812-yili Umarxon Oʻratepani bosib oladi va boshqa asirlar kabi Dilshod Otinni ham Qoʻqonga olib keladi. Umarxon saroyidan qutilgan Dilshod Otin Toshmaxdum ismli odamning xonadonidan panoh topadi. Soʻng oʻzbek tilini mukammal oʻrganadi va Dilshodi Barno taxallusi ostida tojik va oʻzbek tillarida gʻazallar yozadi.

Avvaliga qaynonasi bilan, uning vafotidan keyin 51 yil maktabdorlik qilib, xotin-qizlarga xat-savod oʻrgatadi. Uning maktabida 891 nafar oʻzbek qizi tahsil olgan boʻlib, ulardan Anbar Otin, Toʻtiqiz, Xayriniso, Bahriniso kabi shoiralar uning shogirtlari hisoblanadi.

Dilshod Otin gʻazal, muxammas, masaddas, chiston va boshqalar bilan birga xotiranomalar ham yaratgan. Uning 91 ta oʻzbekcha va 51 ta tojikcha sheʼri, „Tarixi muhojiron“ („Muhojirlar tarixi“) badiiy-tarixiy asarining oʻzbekcha va tojikcha 3 qoʻlyozma nusxasi („Tazkirai Barno“, „Sabot ul-bashar maa tarixi muhojiron“ – „Inson matonati va muhojirlar tarixi“, „Muntaxab alashʼori Barno“ – „Barnoning tanlangan sheʼrlari“) bizgacha yetib kelgan. Bularda oʻzaro urushlar, xalqning turmush sharoiti va boshqa ijtimoiy-siyosiy voqealar oʻz ifodasini topgan.

Turkistonni chor Rossiyasi bosib olishiga boʻlgan munosabatda shoira zamondoshlaridan ilgarilab, bu hodisaning barcha oqibatlarini toʻgʻri tushungan. Shu jihatdan Dilshod Otin sheʼriyati xalq taqdirining badiiy yilnomasi darajasiga koʻtarildi. shoira baxtiyor zamon, yaxshi kunlar kelishiga ishondi („Bu jabru zulmat albat muvaqqat…“, „Fargʻona“ va boshqalar), turkistonliklarni doʻst-inoq yashashga undadi („Xaloyiq, borsangiz…“, „Tarixi muxosara“ va boshqalar). Dilshod Otin lirikasida muhabbat va sadoqat mavzusi, vatan va inson ozodligi masalasi uygʻunlashib ketgan („Sochim sunbul deyurlar…“, „Falakda suzuvchi oy…“ va boshqalar).

Dilshod Otinning „Tarixi muhojiron“ asarida XIX asr Qoʻqon xonligidagi tarixiy, ijtimoiy-siyosiy voqealar aks etgan. Ayollarni maʼrifatli, erkin, jamiyatning teng huquqli aʼzolari boʻlishga chorlagan. Shuningdek, asarda Oʻratepa va Qoʻqonda yashagan 30 dan ortiq shoir va shoiralar ijodi haqida maʼlumot keltirilgan. Dilshod Otin asarlari qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 1207). Asarlari oʻzbek va tojik tillarida nashr qilingan.

Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan zullisonayn shoir Dilshod Otin 1907-yilda Qoʻqonda vafot etgan.

 
 Tanlangan asarlar, T., 1972;
 Zebunniso, Dilshod va Anbar Otin sheʼriyatidan, T., 1981.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Qodirova M., Dilshod, T., 1971.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1800-yilda tugʻilganlar
Turkum:1907-yilda vafot etganlar
Turkum:Qoʻqonda vafot etganlar
Otto Diels

right|210px|thumb|Otto Paul Herrmann Diels (1948)
Dils Otto Paul German (1876.23.1, Gamburg — 1954.7.3) — nemis organik kimyogari. Berlin (1906-yildan) va Kilsk universiteti professor (1916-yildan). D. selen yordamida organik birikmalarning uglerod panjaralarini oʻzgartirmasdan degidrirlash usulini taklif qilgan; xolesterin va b. sterinlarni degidrirlagan (1927). K. Alder bilan hamkorlikda diyen sintezi usulini topgan va uning yordamida turli sinflarga mansub koʻp sonli organik birikmalarni olgan. Nobel mukofoti laureati (1950, Alders bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1876-yilda tugʻilganlar
Turkum:1954-yilda vafot etganlar
Turkum:23-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:7-martda vafot etganlar
Dimlama

thumb|right|Димлама

Dimlama — dimlab tayyorlanadigan taom. Goʻsht yoki baliq, turli sabzavot va baʼzi mevalardan pishiriladi. D. xushxoʻr, yengil hazm boʻladi, chunki dimlash usuli bilan tayyorlangan taom tarkibidagi foydali moddalar (vitaminlar, mineral va qand moddalari, xushboʻy hid va maza beruvchi ekstrak-tiv moddalar) saqlanib qoladi. D.ning bir necha bor: goʻsht D., baliq D., oshqovoq D., behi D., sabzavot D. va b. Goʻsht D., — goʻshti va dumba loʻnda-loʻnda qilib toʻgʻraladi, suyaklar ham 2— 3 sm uzunlikda chopiladi, soʻngra mayda toʻgʻralgan piyoz, tuz va ziravor bilan qorishtiriladi. Qizdirilgan qozonga avval yogʻ, keyin suyak, soʻngra toʻgʻralgan goʻsht qavatqavat qilib solinadi. Har qavatiga dafna yaprogʻi, tuyilgan murch, ukrop solinadi, bugʻ hosil boʻli-shi uchun ozroq suv quyiladi va qopqogʻi jips yopilib, atrofiga sochiq oʻrab qoʻ-yiladi. 40 min. davomida pishiriladi. Goʻshti likoplarda, sardagi piyolalarda dasturxonga tortiladi. Oshqovoq D. — oshqovoq poʻchoq va urugʻdan tozalanadi, katta-kichikligi gugurt qutisidek qilib toʻgʻraladi, soʻngra yuziga tuz sepib sariyogʻda bir oz qovuriladida, ustidan suyuqroq qaymoq quyib, dimlab qoʻyiladi, sust olovda 30 min. davomida pishiriladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mahmudov K., Mehmonnoma, T., 1989.

Turkum:Oʻzbek oshxonasi
Turkum:Go‘shtli taomlar
Turkum:Alifbo boʻyicha taomlar
Nikolay Dimo

Nikolay Aleksandrovich Dimo (1873.30.11, Orgeyev - 1959.15.3, Kishinyov) — tuproqshunos olim, VASXNIL akademik. (1948), Moldaviyada xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1946). No-voaleksandriya qishloq xoʻjaligi va oʻrmonchilik institutini tugatgan (1902). SAGU (hoz. Oʻzbekiston milliy universiteti) va Kishinyov universitetini tashkil etishda qatnashgan; Oʻrta Osiyo tuproqshunoslik va geobotanika ilmiy tadqiqot institutiga (1920—31), Moldaviya Fanlar akademiyasi Tuproqshunoslik institutiga rahbarlik qilgan (1957—59). 1945-yildan Kishinyov universiteti professor, tuproqshunoslik kafedrasi mudiri. D.ning ilmiy ishlari tuproq geog.si, ularning shoʻrlanishi, biologiyasi, fizikasiga; Rossiya Yevropa qismi markaziy hududlari, Oʻrta Osiyo, Zakavkazye va Moldaviya tuproq melioratsiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. D. rahbarligida Sirdaryo va Amudaryo oraligʻidagi tuproq qoplami tadqiq etildi, Oʻrta Osiyoning dastlabki tuproq haritasi tuzildi."Dimo Nikolay Aleksandrovich" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1873-yilda tugʻilganlar
Turkum:1959-yilda vafot etganlar
Turkum:15-martda vafot etganlar
Turkum:30-noyabrda tugʻilganlar
Dimogʻ

Dimogʻ — 1) halqumning yuqori boʻlimi, burun ichi; anatomiyada notoʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi yupqa suyak, (vomer) suyagi deb ataladi; 2) soʻz birikmalarida magʻrurlik, gerdayganlikni (mas, dimogʻi baland, dimogʻ-dor) yoki xushkayfiyatni ifodalaydi

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamika (musiqa)

Dinamika ( — kuchga oid, kuchli) — 1) muayyan asarning nota yozuvida va bevosita uni ijro etishda tovushlar sadolanishi kuchi (baland-pastligi)ning oʻzgaruvchanligi; 2) shu oʻzgaruvchanlikni ifodalovchi belgilar majmui; 3) mazkur jarayonni oʻrganuvchi taʼlimot.

Dinamika musiqiy ifodaning muhim vositalaridan boʻlib, xalq va professional ijod hamda ijrochilikda qadimdan qoʻllanilib kelingan. Dinamika atamasi ilk bor shveysar musiqa oʻqituvchisi X. Negeli tomonidan 1810-yilda joriy etilgan degan taxmin bor. Dinamikaning eng aniq, yaʼni kuchli, baland — forte, fortissimo; kuchsiz, past, sekin — piano, pianissimo va boshqa qoʻllanadi. , muayyan dinamikadan boshqasiga asta-sekin oʻtib boruvchi (sadoning kuchayishi — crescendo, sadoning pasayishi — diminuendo) ham joriy etilgan. Ijodiy amaliyotda butun bir asarni muayyan dinamika xususiyatlariga izchil tayanib yaratish misollari uchrab turadi. Masalan, O. Lassonit "Aks sado" xori "r"larning qarama-qarshiligiga, M. Ravelning "Bolero" simfonik manzarasi sadolanishining "rr"dan izchil kuchayishi, yaʼni dinamikaning asta-sekin orta borishi va crescendo orqali oʻz avjiga koʻtarilishiga asoslangan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Musiqa
Dinamometr

thumb
Dinamometr ( – „kuch“ va ) – kuch yoki burovchi momentni oʻlchaydigan asbob. Dinamometr kuch zvenosi (qayishqoq element) va hisoblash qurilmasidan iborat. Vazifasiga koʻra, namuna (etalon) va ish dinamometrlari boʻladi. Namuna dinamometr laboratoriya sharoitida mashina, mexanizm va materiallarga taʼsir etuvchi kuchlarni oʻlchashda qoʻllanadi. Ish dinamometrlari avtomobil, traktor, lokomobillarning tortish kuchlarini, qishloq xoʻjaligi mashin aqurollarining tortishga qarshiligini oʻlchashda ishlatiladi. Ish tarziga koʻra mexanik, gidravlik va elektr dinamometrlar boʻladi. Gidravlik va elektr dinamometrlar dinamograflarning kuch zvenosi sifatida ishlatiladi. Tibbiyotda dinamometr mushaklarning eng yuqori kuchini oʻlchashda ishlatiladi. Antropologiya, nevrapotologiya, ortopediya, harbiy tibbiyot, fiziologiya, sport tibbiyoti va hokazoda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dingilja

Dingilja — Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl sh.dan 15 km shim.-sharqda joylashgan turar joy harobasi (mil. av. 5—4-asrlar). D. deb nomlanishi ilk oʻrta asr davriga mansub qalʼa nomidan olingan. D.ni S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya va etnografiya ekspeditsiyasi ochgan (1955). Turar joy qalin devor bilan oʻralgan birbiriga tutash mayda uylar, hovli va xoʻjalik binolaridan iborat, mayd. 2600 m2. Bu yerda bir uruqqa mansub patriarxal oilalar istiqomat qilgan. 17 uy-joy va xoʻjalik binolari hamda bir necha ustaxona ochib tekshirilgan. Uylar toʻgʻri burchakli qilib qurilgan. Binokorlik sanʼatidagi xu-susiyatlar hozirgi Xorazm xalq meʼmorligi uslublariga yaqin. Us t axonalardan yoʻnuvchi oʻtkir tosh qurollar, qimmatbaho ziynat buyumlarini pardozlaydigan asboblar, ishlov berilmagan feruza, sadaf va billur, marjon (feruza va billurdan)lar hamda boshqa ashyolar topilgan. D.da temir oʻroq va yorgʻuchoq mavjudligi aholining dehqonchilik bilan keng shugʻullanganligini koʻrsatadi. Qazilmalar orasida jezdan yasalgan yey oʻqining uchlari va sopol idishlar (katta xumlar, lentasimon naqshli xumchalar, qizil rangli kosalar, silindr shaklidagi qadahlar, oyoqchali guldonlar) koʻp uchraydi. D. yodgorliklari usha joyda yashagan qabilalar hayotida yuz bergan ijtimoiy oʻzgarishlarni oʻzida aks ettiradi va qad. Xorazm madani-yatini oʻrganish uchun muhim manba hisoblanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qoraqalpogʻiston