Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Furqat tumani

Furqat tumani — Fargʻona viloyatidagi tuman. 1992-yil 9-aprelda tashkil etilgan. Shim.dan Tojikiston Respublikasi va Dangʻara tumani, gʻarbdan Beshariq, janubiy va sharkdan Oʻzbekiston tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,31 ming km². Aholisi 127,1 ming kishi ( 2024-yil 1-yanvarga ko'ra). Tumanda shaharcha va qishloq fuqarolari yigʻini (Kaldushon, Jaloyer, Shotura, Karmak, Shoyimbek, Navbahor, Qushchi, Qizil qiyoq, Jangketmon, Qulbobo, Eshon shaharcha, Besh og'a qishlog'i, Toʻrgʻay qishloq, Gʻirri qishloq, Kichik yangi qishloq, Katta yangi qishloq, Koʻk doʻppi qishloq, Xayit qishloq, Shunqor qishloq, Qoʻqonboʻy, Gʻallakor, Gʻuncha va hokazo) bor. Markazi — Navbahor shahar. Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, tatar, rus, qirgʻiz va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 286,1 kishi (2003)."" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Iqtisodiyoti 
Tumanda sanoat, qurilish, davlat tashkilotlari, koʻshma va 600 dan ziyod kichik korxonalar mavjud. „Ishonch“ ipyigiruv korxonasi, paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, mahalliy sanoat korxonalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. Tuman qishloq xoʻjaligi paxtachilik, gʻallachilik va chorvachilikka ixtisoslashgan. 5 shirkat, 600 dan ziyod fermer xoʻjaliklari faoliyat koʻrsatadi. Furqat tumanidagi sugʻoriladigan yerlarga paxta, don, sabzavot va poliz, kartoshka, beda va ozuqa ekinlari ekiladi.

Tumandagi jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Bogʻdorchilik (bodom, gilos, nok, shaftoli, anjir, anor, uzum), pillachilik, baliqchilik bilan ham shugʻullaniladi. Tuman hududi orqali Toshkent — Andijon temir yoʻl va Fargʻona — Oʻsh avtomagistrali oʻtgan.

33 umumiy taʼlim (qariyb 24 ming oʻquvchi), bolalar musiqa va sport maktablari, ixtisoslashgan litseyinternat, 2 kasbhunar kolleji (1900 talaba) faoliyat koʻrsatadi. Jumladan, 2004-yilning sentabr oyida ishga tushgan ijtimoiyiqtisodiy kasbhunar kollejida bank ishi, soliq va soliqqa tortish, huquqshunosiqtisodchi, moliya, boshlangʻich sinflarda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi, bolalar va xotinqizlarga tibbiyijtimoiy yordamni tashkil etish yoʻnalishlarida 600 oʻquvchi taʼlim oladi. Tumanda klub muassasalari, markaziy kutubxona va uning 27 filiali, madaniyat va istirohat bogʻi, 6 madaniyat uyi aholiga xizmat koʻrsatadi.

Markaziy stadion, bir qancha futbol, voleybol, basketbol maydonlari, sport zallari va boshqa sport inshootlari ishlab turibdi. 4 kasalxona, 3 poliklinika, 18 feldsherakusherlik va 11 qishloq vrachlik punktlari, kishloq vrachlik ambulatoriyalari, Salomatlik markazi, dorixonalar mavjud. Tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan Qilich Mergan bobo tarixiy qabristoni, Abduqahdor ota ziyoratgohi, jomeʼ masjidlar bor. 2002-yildan „Navbahor“ tuman gaz. chop etiladi.

 

Turkum:Fargʻona viloyati tumanlari
Turkum:Furqat tumani
Futshtok

thumb
Futshtok - dengiz, daryo yoki koʻlda suv sathini nazorat qilib turish uchun moʻljallangan moslama (darajalarga boʻlingan reyka). Suv oʻlchash postlariga oʻrnatiladi. Futshtok suv havzasida faslga qarab suv sathi oʻzgarib turishini oʻrganish, oʻrtacha suv sathini aniqlash, suvning chuqurligini oʻlchash, suv toʻlqinlanganda qanchalik baland koʻtarilishini bilish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi. Portlar va gidrotexnika inshootlari qurishda ham Futshtok asqotadi. Mutlaq balandliklar Kronshtat (Rossiya) F.gidagi nuldan oʻlchanadi (qarang Mutlaq balandlik).
Fuchjou

Fuchjou — Xitoyning jan.sharqiy qismidagi shahar. Futszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,8 mln. kishi (1998). Mintszyan daryosi boʻyidagi yirik savdo porti. Kema verfi, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, elektronika, toʻqimachilik, qogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Mahalliy qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi hamda dengiz mahsulotlari qayta ishlanadi. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan, lokli buyumlar, yogʻoch oʻymakorligi, chinni idishlar, bambuk va teridan turli buyumlar tayyorlanadi.

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Fuchik Yulius

Fuchik Yulius (1903.23.2, Praga 1943.8.9, Berlin) — chex yozuvchisi, tanqidchi va jurnalist. CHSSR Milliy qahramoni. Plzendagi real gimnaziyani tugatgach (1921), Praga universitetining falsafa fakultetida oʻqigan. 1922-yildan adabiyot va teatr masalalariga oid maqolalar chop eta boshlagan. "Kmen" ("Stvol", 1927—29) va "Tvorba" ("Ijod", 1927—28) jur.lariga muharrirlik qilgan paytida barcha ilgʻor kuchlarni yagona front atrofida birlashtirishga uringan. 1930 va 1934—36 yillarda SSSRda boʻlib, safar taassurotlari asosida "Ertangi kunimiz kechagi kun boʻlib qolgan mamlakatda" (1932) kitobini yozgan. SSSRga qilgan 2safari vaqtida Oʻzbekistonda birmuncha vaqg yashab, mamlakatimizda roʻy bergan oʻzgarishlarni kuzatgan va oʻzbek xotinqizlari hayotiga bagʻishlangan "Tojixon Shodiyeva tarixi", "Roziyaxon Mirsoatova" singari ocherklar yozgan. F. Oʻrta Osiyo xalqlari hayotiga doir 24 ta ocherk va maqola eʼlon qilgan. Fuchikning 30-yillar soʻngidagi adabiytanqidiy faoliyatida umuminsoniy qadriyatlarni fashizm xavfidan saqlab qolish gʻoyalari ustuvorlik qiladi. 1942-yil aprel da Chexoslovakiya kompartiyasining yashirin nashrlariga rahbarlik qilgani uchun gestapo tomonidan hibsga olingan va 1943-yilning yozida Germaniyaga olib ketilib, qatl etilgan. F. Pragadagi Pankrats qamoqxonasida "Dor ostidagi soʻz" (1942) kitobini yozgan. Koʻpgina tillarga tarjima etilgan ushbu kitob fashizmga qarshi mardona kurash olib borgan kishilar, shu jumladan, F. ning oʻzi haqidagi, ularning matonati va jasorati haqidagi hujjatli qissadir.

F. Tinchliktarafdorlarining 2butunjahon kongressida Xalqaro tinchlik mukofoti bilan takdirlangan(1950). Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 
 Oʻrta Osiyo haqida, T., 1961; Dor ostidagi soʻz, T., 1975; Izbrannoye, kn. 1—2, M., 1982.

Ad..Fuchikova G., Vospominaniya o Yu. Fuchike, M., 1973.
Fushun

Fushun — Xitoyning shim.sharkiy qismidagi shahar. Xuanxe daryosi boʻyida. Lyaonin provinsiyasida. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mamlakatning ogʻir sanoat markazlaridan. Alyuminiy eritish korxonasi, yirik poʻlat quyish, mashinasozlik, neft kimyosi va sement zavodlari bor.

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Fuqaro aviatsiyasi

Fuqaro aviatsiyasi – xalq xoʻjaligi sohasi; havo yoʻllari orqali yoʻlovchi, yuk, pochta tashish, qishloq xoʻjaligida va oʻrmonchilik sanoatida, geologiya-qidiruv ishlari, baliq ovlash, turli sanoat obyektlarini qurishda, joylarni aerofotosuratga olish, tibbiy-sanitariya xizmatida va boshqa maqsadlarda foydalaniladi. Fuqaro aviatsiyasi tarkibida zamonaviy samolyotlar va vertolyotlar parki, texnika inshootlari tizimiga ega boʻlgan havo yoʻllari tarmoqlari, aeroportlar, aerodromlar, radio va meteostansiyalar, zavodlar va taʼmirlash-texnika bazasi, ilmiy tadqiqot muassasalari, oʻquv yurtlari faoliyat koʻrsatadi. Oʻzbekistonda Fuqaro aviatsiyasi tarixi 1924-yil 12-mayda Toshkent— Avliyoota (Taroz) – Pishpek (Bishkek) – Olmaota havo yoʻlida dastlabki yoʻlovchilarni tashishdan boshlanadi.

 Yana qarang 
 Aviatsiya
 Oʻzbekiston havo yoʻllari
 Havo transporti

 

Turkum:Aviatsiya
Fuqaro mudofaasi

thumb|

Fuqaro mudofaasi - aholini dushmanning ehtimol tutilgan havo hujumidan himoya qilish va xalq xoʻjaligining barqaror ishlab turishini taʼminlash uchun oʻtkaziladigan umumdavlat tadbirlari tizimi. XX-asrning 50—60-yillarida yirik davlatlarda tashkil etilgan. Fuqaro mudofaasining maxsus boshqaruv organlari, qoʻshinlari, harbiylashtirilgan va harbiylashtirilmagan qismlari (bu qismlar mehnatga yaroqli aholi hisobidan tuziladi) boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasi hukumati 1991-yilda Turkiston harbiy okrugi Fuqaro mudofaasi shtabi va uning joylardagi boʻlinmalari boʻlmish ilgarigi Fuqaro mudofaasi tizimini qayta koʻrib chiqib, uni fuqaro muhofazasi tizimiga aylantirdi. Ushbu tizimdan harbiy va militarizatsiya yoʻnalishi chiqarib tashlandi. Ayni paytda uning inson xavfsizligini taʼminlash, hayoti va sogʻligʻiga taxdidning oldini olish borasidagi vazifalari kengaytirildi. Bu tizim Mudofaa ishlari boʻyicha vazirlik tarkibiga Fuqaro mudofaasi va favqulodda vaziyatlar boshqarmasi sifatida kiritiddi. Prezident I. A. Karimov soʻzlariga koʻra, Fuqaro mudofaasi birinchidan, faqat xabardor qilish bilan shugʻullanib qolmay, balki ilmiy maʼlumotlardan, tarixiy tajribalardan, gidrometeomarkaz axborotlaridan, Oʻzbekiston hududining geologik oʻziga xos tomonlaridan foydalangan holda favqulodda vaziyatlarni bashorat qila olishlari, odamlar xavfsizligini taʼminlash va obyekt lar barqarorligini oshirish borasida tavsiyalar berishlari darkor. Ikkinchidan Fuqaro mudofaasi tashkilotlarining koʻrsatmalari barcha vazirliklar, boshqarmalar, mahalliy hokimiyat tizimlari, fuqarolar tomonidan bekamu koʻst bajarilishi lozim. Uchinchidan, Fuqaro mudofaasi tizimlari faqat koʻrsatmalar berish bilan chegaralanib qolmay, balki harbiylar sifatida rahbarlarni, fuqarolarni taklif etilgan muhandisliktexnik va profilaktik tadbirlarni bajarishga majbur etishlari va ushbu ishlarni tashkil etishlari lozim.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 4-martdagi farmoniga binoan, aholini va xalq xoʻjaligi obyektlarini tabiiy ofatlardan muhofaza qilishning samarali tizimini tashkil etish, respublikada tabiiy va texnogen tusdagi favqulodsa vaziyatlarni oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa ishlari vazirligining Fuqaro mudofaasi va favqulodda vaziyatlar boshqarmasi negizida Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi tashkil qilingan.

Islom Inoyatov.
Fuqarolik kodeksi

Fuqarolik kodeksi (FK) – fuqarolik huquqlarining eng muhim va asosiy qoidalarini belgilaydigan kodifikatsiyalashtirilgan normalardan iborat qonun hujjati. Fuqarolik Kodeksi fuqarolik huquqining asosiy manbai hisoblanib, fuqarolik huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi boshqa qonun hujjatlari unga zid boʻlmasligi kerak. Fuqarolik Kodeksi fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining huquqiy holatini, mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlarning, intellektual faoliyat natijalariga boʻlgan huquqlarning vujudga kelish asoslarini hamda ularni amalga oshirish tartibini belgilaydi, shartnoma majburiyatlari va oʻzga majburiyatlarni, shuningdek, boshqa mulkiy hamda u bilan borlik shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soladi.

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi 2 qismdan iborat boʻlib, uning 1qismi 1995-yil 21-dekabrda, 2-qismi 1996-yil 29-avggustda qabul qilingan. Faqat ikkala qismi ham bir vaqtda – 1997-yil 1-martda kuchga kirgan. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi 6 boʻlim, 71 bob va 1199 moddadan tashkil topgan. Fuqarolik Kodeksining 1-qismida fuqarolik huquqining umumiy qoidalari, tamoyillari, fuqarolik huquqiy munosabatlar subʼyektlari, mazmuni va obʼyektlari, vakillik va ishonchnoma, muddatlar va daʼvo muddati, mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar, majburiyat huquqining umumiy qoidalari, shartnomalar toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar belgilangan boʻlsa, kodeksning 2-qismida majburiyatlarning alohida hisoblangan fuqarolik huquqiy shartnomalarni, shartnomadan tashqari majburiyatlarni, intellektual mulk huquqi obʼyektlari bilan bogʻliq munosabatlarni, vorislik huquqini va xalqaro xususiy huquq normalarini fuqarolik xuquqiy munosabatlarga tatbiq etilishini tartibga soluvchi qoidalar mustahkamlangan.
 

Turkum:Kodekslar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari
Fuqarolik protsessual kodeksi

Fuqarolik protsessual kodeksi (FPK) — fuqarolik protsessual huquq normalarining tizimga solingan majmui. Fuqarolik ishlarini koʻrishda sud faoliyatini, sudning qaror va ajrimlarini bajarishda sud ijrochisi, shuningdek, protsess ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini tartibga soladi. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksida fuqarolik sud ishlarini yurgizish vazifalari mamlakatning ijtimoiy va davlat tuzumini, fuqarolarning siyosiy, mehnat, uy-joy va boshqa shaxsiy hamda mulkiy huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya etishga xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi 1997-yil 30-avgustda qabul qilingan va 1998-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. Unga Oʻzbekiston Respublikasining 2000-yil 14 dekabrdan 163P-sonli qonuni bilan oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi 5 boʻlim, 40 bob, 391 moddadan iborat. Birinchi boʻlim umumiy qoidalardan iborat boʻlib, sud qarorlari va bayonnomalari, sudga taalluqli ishlar, protsess ishtirokchilari, dalillar, sud xarajatlari, sud jarimalari, protsessual muddatlar, sud xabarnomalari va chaqiruvlari normalarini oʻz ichiga oladi. 2-boʻlim 1 instansiya sudida ish yuritish tartiblaridan iborat boʻlib, unda daʼvo ishlarini yuritish, davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek, mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat va arizalar boʻyicha ish yuritish, alohida tartibda ish yuritishga oid normalar oʻz ifodasini topgan, 3 boʻlim sud qarorlari ustidan shikoyat berish va ularni qayta koʻrish, 4 boʻlim sud qarorlarining ijrosi, 5 boʻlim fuqarolik protsessida chet el fuqarolari va tashkilotlari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning ishtiroki toʻgʻrisidagi qoidalarni oʻz ichiga oladi.
 

 

Turkum:Kodekslar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari
Fuqarolik huquqiy javobgarlik

Fuqarolik huquqiy javobgarlik — yuridik javobgarlikning mustaqil turi. Mulkiy xususiyatga ega boʻlgan sanksiyalar koʻrinishida ifodalanadi. Odatda, Fuqarolik huquqiy javobgarlikka majburiyatlarning buzilishi natijasida vujudga keladi. Fuqarolik huquqiy javobgarlik qarzdorga yoki huquqbuzarning mulkiy ahvoliga salbiy taʼsir etish orqali huquqi buzilgan shaxsning yoki jabrlanuvchining huquqlarini tiklashga va mulkiy ahvolini yaxshilashga qaratilgan javobgarlik shaklidir. Neustoyka va yetkazilgan zararni qoplash Fuqarolik huquqiy javobgarlik

choralari hisoblanadi.

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Ford (dengiz qoʻltiqlari)

Ford, fiord (norvegcha — ﬁ ord) — qirgʻoklari tik va baland qoyalardan iborat boʻlgan tor va chuqur dengiz qoʻltiqlari. F.ning uzunligi enidan bir necha barobar ortiq boʻladi. Baʼzilarining (mas, SogneFord) uz. 200 km, chuq. 1000 m dan oshadi. Tik kirgoklarining balandligi 1500 m ga yetadi. Tubi ham notekis. Koʻpincha F.larni ochiqdengizdan sayozliklar ajratib turadi. F.lar toʻrtlamchi davr materik muzliklari faoliyati natijasida, keyinchalik dare vodiylari va tektonik botikdarning dengiz suvi bosishi oqibatida yuzaga kelgan. F.lar Norvegiya, Grenlandiya, Chukotka yarim orol, Chili qirgʻoqlarida, ayniqsa, keng tarqalgan.

Turkum:Glyatsiologiya
Fyuzelyaj

Fyuzelyaj ( — „urchuq“) — aviatsiyada uchish apparati (vertolyot, gidrosamolyot, samolyot) ning ekipaj aʼzolari, yoʻlovchilar, yuklar va jihozlar uchun moʻljallangan korpusi. Apparatning qanotlari, dum qanotlari, baʼzan, shassi (tana) va kuch qurilmasini oʻzaro bogʻlab turadi. Asosiy qismlari karkas („sinch“, qovurgʻa) va qoplamadan iborat. Asosan, suyri (shamol siypab oʻtib ketadigan) shaklda yasaladi. Fyuzelyajning fermali (fazoviy fermadan iborat), balkali (boʻylama va kundalang balkalar, yaʼni lonjeron, stringer va shpangoutlardan iborat) va aralash (old qismi fermali, orqa qismi balkali va aksincha) xillari boʻladi.

Tovushdan tez uchadigan samolyotlar fyuzelyajining tumshuq qismi uchli (oʻta suyri) qilib yasaladi. Shunda ularning aerodinamik xossalari yaxshilanadi. Dvigatel gondolasi va dum qanotlari maxsus balkalarga oʻrnatiladi. Gidrosamolyotning fyuzelyaji qayiq shaklida yasaladi.

Yoʻlovchi samolyotlarining tor fyuzelyajli va keng fyuzelyajli mavjud. Tor fyuzelyajli samolyotlarning oʻrtacha diametri 2-4 metrni (V737 va A320) keng fyuzelyajlisiniki esa kamida 5 metrni tashkil etadi. Ikkita yoʻlovchi palubasiga ega samolyotlar ham mavjud (A380, B747).

Fyuzelyajning oldingi va orqa germoshpangoutlari (germoshpangout — butunlay germetik boʻlgan toʻsiq)  orasidagi boʻlma germokabina deb ataladi. Yoʻlovchi samolyotining germokabinasini shartli ravishda yuqori paluba (ekipaj kabinasi, yoʻlovchi saloni, xizmat boʻlmalari) va quyi palubaga (bagaj-yuk boʻlmasi va texnik boʻlma) ajratish mumkin.

Turkum:Aviatsiya
Fyun

Fyun — Daniya orollari guruhidagi orol. Maydoni 2976 km². Katta va Kichik Belt boʻgʻozlari oʻrab turadi. Qirgʻoqlari past, buxtalar bilan parchalangan. Relyefi morenali sertepa tekislik, eng baland joyi 131 m. Tabiiy yaylovlar bor. Sut chorvachiligi rivojlangan. Bugʻdoy, arpa, qand lavlagi ekiladi. Koʻpriklar orqali Yutlandiya yarim orol bilan bogʻlangan. Bosh shahri — Odense.

 

Turkum:Orollar
Х (kirill)

Х — oʻzbek kirill alifbosining yigirma uchinchi harfi. Chuqur til orqa, sirgʻaluvchi, shovqinli, jarangli undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshi (xat, xizmat, xon), oʻrtasi (baxt, daraxt, paxta, yaxshi)da koʻproq, soʻz oxirida (mix, six, yax) kamroq uchraydi. Oʻzbek qipchoq shevalarida ushbu tovush baʼzan q tarzida talaffuz etilsada, bu holat adabiy tilda, imloda aks etmaydi (xat — qat, xotinqiz, paxta — paqta, mix — miq). Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda bu harf oʻziga xos shakllarga ega boʻlgan.

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Trygve Haavelmo

thumb|200px|right|Trygve Magnus Haavelmo
XAAVELMO (Haavelmo) Tryugve (1911 — Oslo — 1999) — norveg iqtisodchisi. Oslo universitetini tugatgan (1933). 1947—79 yillarda Oslo universiteti iqtisodiyot professor, Garvard universitetida yoqlangan dissertatsiyasida (1944-yilda eʼlon qilingan "Ekonometriyada ehtimollik yondashuvi" asari ekonometriya nazariyasini yangi gʻoyalar bilan boyitdi. "Iqtisodiy nazariya evolyutsiyasi boʻyicha tadqiqotlar" (1954) asarida iqtisodiy tahlil usulini qoʻllab global iqtisodiy tengsizlik muammolarini oʻrgandi. "Investitsiya nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar" (1960) asari ham muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (1989).OʻzME
Xabarovsk

Xabarovsk (1893-yilgacha Xabarovka) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1880-yildan), Xabarovsk oʻlkasi markazi, Amur daryosining oʻng sohilidagi port. Uzoq Sharqning muhim transport yoʻllari chorraxasi. Transport yoʻli stansiyasi. Aeroport bor. Aholisi 583,1 ming kishi (2002).

Shahar 1858-yil Xabarovka harbiy posti sifatida vujudga kelgan, 1880-yildan Primorye viloyatining maʼmuriy markazi. 1884-yildan Priamurye general gubernatorligi markazi. 1893-yildan rus sayyohi Ye. P.Xabarov sharafiga Xabarovsk deb atalgan. 1902-yilda Xabarovskda „Arsenal“ harbiy zavodi qurilgan. 1904-yildan Amur harbiy flotining bazasi. XX asr boshlarida Xabarovsk Uzoq Sharqning yirik savdo markaziga aylandi. 1926-1938 yillarda Uzoq Sharq oʻlkasi markazi.

Mashinasozlik va metallsozlik (stanoksozlik, kemasozlik va kema taʼmirlash, kabel va boshqa zavodlar), neftni qayta ishlash, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor; qurilish materiallari ishlab chiqariladi, kimyofarmatsevtika zavodi faoliyat koʻrsatadi. 8 ta oliy oʻquv yurti, 7 ta ilmiy tadqiqot instituti, 3 ta teatr, oʻlkashunoslik, adabiyot, badiiy muzeylar, telemarkaz bor. Shahar atrofida 3 ta sanatoriya, dam olish uylari mavjudOʻzME.
 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Edwin Hubble

Edwin Hubble (oʻqilishi: Edvin Pauell; 1889.20.11, Marshfild, Missuri shtati – 1953.28.9, SanMarino, Kaliforniya shtati) – amerikalik astronom, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1927-yildan). Yerk rasadxonasi (Chikago) (1914—1917) va Maunt-Vilson rasadxonasida (1919) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari galaktikalarni, Koinotning uzluksiz kengayish xususiyatini oʻrganishga oid. Koinotda kuzatiladigan tumanliklarni ikki guruhga, yaʼni bizning Galaktikamiz (gazchangdan tashkil topgan) ga kiruvchi va Galaktikamizdan tashqarida joylashgan galaktikalarga ajratdi (1922). 1924—1926 yillarda bizga yaqin boʻlgan boshqa galaktik tumanliklar tabiati bizning Galaktikamizga oʻxshash va yulduzlardan tashkil topganini koʻrsatib berdi. Bu bilan Koinotda Galaktikamizga oʻxshash yulduz sistemalari mavjudligini isbotlagan. Yaqin galaktikalarda bir nechta sefeid, sharsimon va gaz tumanliklari, qizil va zangori utagigantlarni ochgan. Galaktikalararo masofa bilan ularning nuriy tezliklari orasida kosmologik bogʻlanishni aniqlagan (1929) (qarang Kosmologiya, Xabbl qonuni).

Tashqi 

 Vaqt profili
 Luisvil universitetidagi astronomiya — Edvin Xabblning Yangi Albani o'rta maktabi (Indiana)|Yangi Albani o'rta maktabidagi fotosuratlari .
 
 Amerika fizika jamiyatining Hubble bio 
 Edvin Pauell Xabbl — Kosmosni kashf etgan odam
 Kengayayotgan koinot muammosi, 1942 yil Edvin Xabbl

 

Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1953-yilda vafot etganlar
Turkum:Astronomlar
Xabbl qonuni

Xabbl qonuni – koinotning uzluksiz kengayishi xususiyatini ifodalovchi qonun; 1929-yilda E.Xabbl taklif etgan. Bu kengayishning eng oddiy modeli bolalar sharini puflaganda uning kattalashishidir. Bunda shar sirtidagi boshlangʻich nuqtalar bir-biridan vaqt davomida uzoqlashib boradi. Kuzatuvchi shu nuqtalarning (galaktikalar toʻdasining) birida joylashgan, deb tushuntiradi. Galaktikalar toʻdalari va kvazarlarning bizdan uzoqligi R va uzoqlashish tezligi V orasidagi bogʻlanish quyidagicha ifodalanadi: V=HR; bunda N – Xabbl doimiysi. Xabbl qonuni katta masshtabda doimo oʻrinli, N doimiy fizik tabiatiga koʻra, vaqtga bogʻliq funksiya boʻlib, gravitatsion tortish kuchlari Koinot kengayishini sekinlashtirishi mumkin.

Xabbl qonuni amalda keng qoʻllanadi. Uning yordamida, xususan, bizning galaktikamizdan juda uzoqda joylashgan obyektlargacha boʻlgan masofa osonlik bilan aniqlanadi. Buning uchun obyektning spektridan uning qizilga siljishi qiymati topilib, yuqoridagi formuladan masofa qiymati hisoblanadi. Koinot galaktikalari, odatda, koʻproq toʻdalarni hosil qilib, ularga kirmaydiganlari (oʻz xususiy tezliklari boʻlgani uchun) Xabbl qonuniga taxminan 15% xatolik bilan boʻysunadi.
Xabertioz

Xabertioz – chorva mollarining invazion kasalligi. Koʻproq qoʻylarda uchraydi, ularning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiluvchi Chabertia ovina nematodalari qoʻzgʻatadi. Hayvonlar invazion lichinkalarni suv yoki oʻt bilan yutganda zararlanadi. Kuchli oriqlash, junning hurpayishi va toʻkilishi, kamqonlik va ich ketish bilan kuzatiladi. Yosh mollar oʻsish va rivojlanishdan orqada qoladi.

Davosi: 1 kg vazniga 0,5 g fenotiazin yoki 0,5 g diterezinni hoʻllangan kepakka yoki boshqa yemga qoʻshib berish; nilverm preparatini teri ostiga yuborish yoki ichirish; 1% li formalin aralashmasi bilan chuqur klizma qoʻyish.

Oldini olish: hayvonlarni yaylovga chiqarishdan oldin gelmintsizlantiriladi.
 

Turkum:Kasalliklar
Xavfsizlik texnikasi

Xavfsizlik texnikasi – mehnat muhofazasi boʻlimlaridan biri; ishchidagi jarayonlarda vujudga keladigan xavfli omillarning ishlovchilarga zararli taʼsiri oldini olishga doir tashkiliy va texnik tadbirlar hamda vositalar majmui. Ularni yaratish va ishlab chiqarishda qoʻllash ishlari belgilangan tartibda tasdiqlangan meʼyoriy texnik hujjatlar (standartlar, qoidalar, meʼyorlar, instruksiyalar) asosida amalga oshiriladi. Tashkiliy tadbirlar: ishchilarga xavfsiz va zararsiz ish usullari toʻgʻrisida yoʻl-yoʻriqlar berish, ishlab chiqarish sanitariyasi va mehnat gigiyenasi asoslarini oʻrgatish; mehnat qilish va dam olish qonun-qoidalarini ishlab chiqish va ishlab chiqarishga tatbiq qilish.

Texnik tadbirlar maʼlum meʼyorlar va qoidalarga asoslanadi. Bunda insonning ruhiy, anatomik, fiziologik xususiyatlari hisobga olinadi. Masalan, mashinaning boshqarish organlarini inson uchun qulay yerga joylashtirish, ish vaqtida zararli chang, gaz chiqmasligini taʼminlash zarur, xavfli taʼsirlardan himoya qilish uchun toʻsiqlar qilinadi, ogohlantiruvchi belgilar va plakatlar osib qoʻyiladi. Koʻpincha ishlayotgan mashinalarning uzellari bilan bogʻliq qurilmalar (elektron qurilmalar, fotoelement, avtomatik saqlagich) dan foydalaniladi. Bularga saqlagich klapanlari, vklyuchatellar, eruvchan saqlagichlar, shtiftlar va boshqalar kiradi. Xavfli, zararli ishlarni bajarishda jarayonlarni uzoqdan turib boshqarish usuli yaxshi samara beradi. Himoya qilishda signalizatsiyalashdan foydalaniladi. Jihozlarni yurgizib yuborishdan oldin ularning ishi tekshiriladi hamda sinaladi. Juda xavfli jihozlar (bosim ostida ishlaydigan idishlar, yuk koʻtarish mashinalari) davlat inspeksiyasi nazorati ostida boʻladi, namlik, tra, havoning tozaligi, shovqinlar, nurlanish taʼsiri va boshqa doimo nazorat qilinadi. Xavfsizlik texnikasi ning muayyan sohalarida ishlaydigan kishilar qoidalarga muvofiq shaxsiy himoya vositalari (kiyimbosh, poyabzal, ehtiyot belbogʻi, koʻzoynak va boshqalar)dan foydalanadi. Xar bir korxonada Xavfsizlik texnikasi uchun maʼmuriyat javobgar hisoblanadi.

Oʻzbekistonda Xavfsizlik texnikasi nuqtai nazaridan eng xavfli va maʼsuliyatli korxonalar – paxtani dastlabki ishlash zavodlari, toʻqimachilik korxonalari, teri oshlash korxonalari va boshqalar hisoblanadi, chunki bu korxonalarda presslar ishlatiladi, zararli chang va gazlar ajraladi va boshqa Shu tufayli mehnat xavfsizligi standartlariga qatʼiy amal qilish talab qilinadi. Xavfsizlik texnikasi texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish va kompleks mexanizatsiyalash bilan uzviy bogʻliq boʻladi. XAGGINS (Huggins) Charlz Breton (1901.22.9, Galifaks, Kanada) – amerikalik xirurg va onkolog; AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949 yildan). 1927-yildan Chikago universitetida ishlagan (1936-yildan xirurgiya professori). 1951-1969-yillarda BenMey klinikasida rakni tadqiqot qilish laboratoriya direktori. Xavsizlik texnikasi prostata bezi rakini davolashda ilk bor gormonlarni qoʻllab, gormonoterapiyaga asos soldi, bu rak kimyoterapiyasi rivojiga olib keldi. Nobel mukofoti laureati (1966, Rous F. P. bilan hamkorlikda).

 

Turkum:Xavfsizlik
Turkum:Texnika
Xadicha begim

Xadicha begim Sulton Husayn Mirzo Boyqaroning suyukli xotini hisoblanadi.

Xadicha begim 1451 yilda Hirotda tug‘ilib, 1457 yilda Sulton Abusayid Mirzo Hirotni oʻlgach, unga hadya etilgan xos kanizaklardan biri edi. Sulton Abusayid Mirzo Xadicha begimni 1465 yilda o‘z nikohiga kiritadi. Sulton Abusayid Mirzodan Oqbegim ismli bir qiz ham bo‘lgan. 1469 yilda Sulton Abusayid Mirzo Iroqda halokatga uchragach, Hirot taxtiga o‘tirgan Sulton Husayn Mirzo Boyqaro marhum Sulton Abusayid Mirzo haramida Xadicha begimni ko‘rib, uni sevib qoladi va shar’iy iddasi (uch oy) tugagach, o‘z nikohiga kiritgan.

 Hayoti 

Xadicha begʻam yosh, go‘zal, dimog‘dor, yengil tabiat ayol bo‘lib, ayni vaqtda tabiatan ichi qoralik va makr-hiylaga moyil bolgan. Zahiridin Muhammad Bobur Mirzo (1483—1530) Xadicha begim haqida: „O‘zini oqila tutar edi, vale beaql va purgo‘y (ko‘p gapiruvchi, ezma) xotin edi, rofiziya (shiiylik mazhabining bir oqimi) ham ekandur“,— deb yozadi. Darhaqiqat, Xadicha begim tez fursatda o‘zining jozibali husn-latofati-yu makkorona iltifotlari bilan Sulton Husayn Boyqaroni o‘ziga rom qilib, haramda ulug‘ bekalik o‘rnini egallagan.

Sulton Husayn Boyqaroning xotinlari va xos kanizaklaridan 14 o‘g‘il va 11 qizi bor edi. Shohg‘arib Mirzo (1471 — 1489), Muzaffar Husayn Mirzolar (1473— 1509) Xadicha begimdan tug‘ilgan edilar.
Xadicha begim kichik oʻgʻlini valiahd qilib tayinlashga erishish uchun bor kuchini ishga solgan. Biroq, odatga koʻra, valiahdlik Badiuzzamonta tegishli boʻlgan. Ayni vaqtda Alisher Navoiy boshliq arkoni davlat valiaxdlikka Badiuzzamonning 11 yoshli oʻgʻli Moʻmin Mirzoni munosib hisoblagan. 1497-yilda otasi tomondan Muzaffar Husayn Mirzoning Astrobod hokimi etib tayinlanishi Husayn Boyqaro va Badiuzzamon oʻrtasida ixtilof kelib chiqgan. Muzaffar Husayn Mirzo qoʻshini Astrobodni zabt etgan va Moʻmin Mirzoni asir olib, Hirotdagi Ixtiyoruddin qalʼasiga qamaydi. Xadicha begim vazir Nizomulmulk ishtirokida Muhammad Moʻmin Mirzoni zudlik bilan qatl qilish haqidagi farmonga muhr bostirib olib, hukm oʻsha tundayoq ijro etiladi.

1506 yil aprelda Sulton Husayn Boyqaro vafot etadi. Xadicha begimning saltanat ishlariga aralashuvi tufayli taxtga 2 shahzoda — Badiuzzamon Mirzo va Muzaffar Husayn Mirzo oʻtirgan. Shayboniyxon Hirotni egallagach (1507), Xadicha begimni amiri Shoh Mansur baxshi ixtiyoriga topshiriladi.

 Farzandlari 

 Shohgʻarib Mirzo
 Muzaffar Husayn Mirzo

 

 Zahiriddin Muhammad Bobur, Boburnoma, T., 1960;
 Fayziyev T., Temuriy malikalar, T., 1994;
 Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
Hazramavt

Hazramavt (حضرموت) — Yamandagi tarixiy viloyat. Mil. av. 1-ming yillik — mil. 1-ming yillikning 1-yarmida H. hududida mil. 3-asrda Saba, 4-asrda Himʼyariy podsholigi tarkibiga kirgan davlat mavjud boʻlgan. 7-asrdan turli arab davlatlari tarkibida. 19-asr oxiri — 20-asr boshida H.da Britaniya protekgoratligi oʻrnatilgan (1930-yillar oxiridan Adanning Sharqiy protekgoratligi tarkibida).

 

Turkum:Yaman
Xazarlar

Xazarlar — turkiy xalq. Gunnlar bosqinidan soʻng (4-asr) Sharqiy Yevropada paydo boʻlgan va Gʻarbiy Kaspiy boʻyi dashtida, Shimoliy Dogʻistondagi Sulak daryosi bilan Kuyi Volga oraligʻida koʻchmanchi hayot tarzi kechirgan. Savirlar bilan birga X. Eron va Vizantiyaning Zakavkazyedagi mulklariga hujum qilgan. X. bunda oʻzaro raqobatda boʻlgan goh Eron, goh Vizantiya tomonida turib urushga kirgan. 6-asrning 60-yillarida X. Turk xoqonligita tobe boʻlishgan. 7-asr oʻrtasida, Gʻarbiy Turk xoqonligi parchalangach, uning davomi sifatida Xazar xoqonligi barpo etilgan. Uzoq vaqt X.ning asosiy mashgʻuloti koʻchmanchi chorvadorlik boʻlib qolgan. 8-asrda X.da urugʻchilik munosabatlari yemirilib, ilk mulkchilik munosabatlari shakllangan. Aholining bir qismi oʻtroq hayotga oʻtib, dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan (avval Shimoliy Dogʻistoida, soʻngra Volga boʻyida) shugʻullangan. 10-asrda Xazar xoqonligi barxam topgach, X. Dashti Qipchoqdagi turkiy bijanaklarga singib ketgan.

 

Turkum:Turkiy xalqlar
Turkum:Tarix
Turkum:Turkiy sulolalar
Xazoyin ul-maoniy

thumb
Xazoyin ul-maoniy („Maʼnolar xazinasi“) – Alisher Navoiyning asari. 1491—1996-yillarda tartib berilgan. „Xazoyin ul-maoniy“ – „Gʻaroyib us-sigʻar“ („Yoshlik gʻaroyibotlari“), „Navodir ush-shabob“ „Yigitlik nodirlik (sheʼr)lari“, „Badoyeʼ ul-vasat“ („Oʻrta yosh badialari“) va „Favoyid ul-kibar“ („Keksalik foydalari“) nomli devonlardan tarkib topgan mukammal yigʻma devon. Xalq orasida „Chor devon“ deb ham yuritiladi. „X.ulM.“ning tuzilish tarixini Alisher Navoiyning oʻzi „Xamsat ulmutahayyirin“, „Munshaot“, „Muhokamat ul-lugʻatayn“, ayniqsa, „X.ulM.“ga maxsus yozgan „Debocha“sida bayon etgan. Ushbu asarlarda yozilishicha, Abdurahmon Jomiy oʻz sheʼrlarini toʻplab (1491 – 92), 3 devon tuzgan va Navoiyga taqdim etgan. Navoiy bu devonlarning aralashib ketmasligi uchun ularga maxsus nomlar qoʻyishini maslahat bergan. Navoiy maslahati Jomiyga maʼqul tushgan va u devonlarini „Fotihat ushshabob“ („Yoshlikning boshlanishi“), „Vositat uliqd“ („Bogʻlanish vositalari“), „Xotimat ulhayot“ („Hayot xotimasi“) kabi nomlar bilan atab, umumiy „Debocha“ yozgan hamda bu fikrning Navoiydan chiqqanligini alohida taʼkidlagan. Shundan soʻng, Navoiy ham ustozi taklifi bilan barcha lirik sheʼrlarini toʻplab „X.ulM.“ni tuzishga kirishgan. „X.ulM.“ning yuzaga kelishi Jomiy va Navoiy doʻstligining, oʻzbek va tojik i oʻrtasidagi aloqalarning yorqin dalilidir.

„Xazoyin ul-maoniy“ 45 ming misraga yaqin, 3130 dan ortiq lirik sheʼrlardan tuzilgan. Unga shoirning 7—8 yoshidan boshlab umrining oxiriga qadar yozgan oʻzbekcha sheʼrlari kiritilgan. „X.ulM.“ tarkibida qariyb 2600 gʻazal, 210 qitʼa, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 10 muxammas, 10 chiston, 13 tuyuq, 4 mustazod, 5 musaddas, 4 tarjiʼband, musamman, tarkibband, qasida, masnaviy, soqiynoma mavjud. Har bir janrdagi sheʼrlar qofiyasi yoki radifidagi tugallanuvchi harfga qarab maʼlum tartib asosida joylashtirilgan. „X.ulM.“ oʻz davridagi maʼnaviy hayotning oʻziga xos qomusi boʻlib, shoir oʻz sheʼrlarida hayotni, insonni, uning olijanob tuygu va intilishlarini uluglagan. „X.ulM.“ ni yaratish uchun shoir oʻzining butun umrini sarflagan va bu bilan gʻoyat faxrlanganini asarning „Debocha“sida quyidagicha yozadi:Sarf etdim anga umr bahorin dogʻi,Boʻstoni hayotu lolazorin dogʻi.

Oldida xazoni zar nisorin dogʻi,Kofur fishon qish bila qorin dogʻi.

Alisher Navoiy „X.ul M.“ bilan oʻzbek sheʼriyatining janr va mavzu doirasini yanada boyitdi. Oʻzbek sheʼriyatida biron ijodkor bunday mukammal devon tuzish darajasiga koʻtarila olmagan. Shoirning bu devoni qoʻlyozma nusxalarda va qisqartirilgan holda bir qancha mamlakatlarda qayta koʻchirilgan va koʻp bor nashr etilgan.

Nashri: Xazoyin ulmaoniy, 1—4j., T., 195960;

 Adabiyot 
 Hayitmetov A., Navoiy lirikasi, T., 1961.

Turkum:Alisher Navoiy asarlari
Turkum:Adabiyot
Turkum:Fan
Turkum:Asarlar
Friedrich Hayek

thumb|right|Friedrich Hayek
Friedrich Hayek (1899.8.5, Vena 1992.23.3, Frayburg) — iqtisodchi va faylasuf. Iqtisodiy nazariyadagi Avstriya maktabi anʼanalarini rivojlantirgan iqtisodiy liberalizm maktabi vakili. Vena universitetini tugatgan (1921). Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniya va Avstriyada ishlagan. Ilmiy ishlari pul nazariyasi, iqtisodiyot fanining metodologik muammolari, iqtisodiy, ijtimoiy va tuzilmaviy hodisalarning oʻzaro aloqadorligi masalalariga bagʻishlangan, keynschilikiint koʻpgina qarashlariga eʼtiroz bildirgan. Sotsializm gʻoyalari va amaliyotini qattiq tanqid qilgan. Asosiy asarlari: "Narxlar va ishlab chiqarish" (1931), "Qullikka yoʻl" (1944), "Qonun, qonunchilik va erkinlik", 1—3 jildlar, (1973—79) va boshqa M. Fridmen bilan hamkorlikda Gʻarb mamlakatlari iqtisodiy siyosatida neokonservativ burilish ilhomchilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1974, Gunnar Myrdal bilan birga)OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:8-mayda tugʻilganlar
Turkum:23-martda vafot etganlar
Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xayitqora

Xayitqora — kechpishar tarvuz navi. Butunittifoq oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot intining Oʻrta Osiyo tajriba styasida yaratilgan. Palagi uzun, yon shoxlar va barglar soni koʻp. Barglari konus simon, rangi yashil, bir oz mayin tukli. Mevasi shakli teskari sharsimon, katta. Tusi toʻq yashil, baʼzan qoramtir. Poʻsti qalin (1,9—2,5 sm), qattiq. Yuzasi silliq, band tomoni sezilmas doʻngroq. Yerga tegib turgan joylari sargʻish jigarrang. Vazni 3,5—4,5 kg. Etining rangi qizil, sersuv, sershira, tarkibida 8,1% quruq modda va 7,2% qand bor. Hosili 120—130 kunda pishadi. Hosildorligi 300—320 s/ga. Tashishga va saqlashga chidamli. 1949-yildan davlat ryoyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.

 

Turkum:Tarvuz navlari
Xayrobod eshon majmuasi

Xayrobod eshon majmuasi – Toshkent shahridagi meʼmoriy yodgorlik (16—20-asr boshlari). Xayrobod eshon mablagʻiga usta Qoraxoʻja rahbarligida bunyod etilgan. Majmua sharqqa qaratib yonmayon qurilgan, tomi gumbazlar bilan yopilgan masjid, maqbara, hovuzli hovlidan iborat. Maqbara trapetsiya tarhli (7,5x7,7 m), bezaksiz, pishiq gʻishtdan ganch qorishmasida barpo etilgan. Bosh tarziga devor sathidan 80 sm boʻrttirib uncha katta boʻlmagan peshtoq ishlangan, gumbazi ravoklar shaklidagi bagʻallarga oʻrnatilgan, ichki devorlarida sayoz ravoqli taxmonlar bor, gʻarbiy devoridagi tuynuk orqali xonaga yorugʻlik tushib turadi. Maqbara eshigi yogʻoch panjara shaklida, tobadoniga yogʻoch oʻymakorligida panjara ishlangan. Masjid toʻrtburchak xonali (12,5x 16,5 m), oldi va shim. tomonidan ustunli ayvonlar bilan tutashgan. Masjidning ichki devorlariga taxmonlar va odam boʻyi balandligida gir aylana navoli tokchalar ishlangan. Jan. devoridagi 2 ta deraza tashqi tarafdan buklama yogʻoch pardaderaza bilan berkitiladi. Ayvonlar tomi tekis, toqili shifti bir necha boʻlaklarga boʻlinib, islimiy naqshlar bilan turli ranglarda jozibador bezatilgan. 20-asrda taʼmirlangan. Hovuz saqlanib qolmagan.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Toshkent maqbaralari
Muzaffar Xayrullayev

Muzaffar Muhitdinovich Xayrullayev (1931.17.11, Qoʻqon 2004.26.3, Toshkent) – faylasuf olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), falsafa fanlari doktori (1966), professor (1967).

Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1951). 1954-1955-yillarda Samarqand va Toshkent oliy oʻquv yurtlarida oʻqituvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutining katta ilmiy xodimi (1955-1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa boʻlimi mudiri (1958—1959). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq instituti sektor mudiri, soʻng direktor oʻrinbosari (1959-1961), direktori (1961-1970; 1975-1980). Ayni vaqtda Toshkent Davlat Universitetida (1955-1957; 1962-1965), Toshkent tibbiyot akademiyasida (1957-1960) oʻqituvchi. Oʻzbekiston KP MKda boʻlim mudiri (1970-1975). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti direktori (1980-1987; 1993-2004). 1987-1989-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa, iqtisod va huquq fanlari boʻlimining akad.kotibi, 1988-1993 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida boʻlim mudiri. Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo xalqlari falsafiy tafakkuri tarixi, xususan, Forobiy dunyoqarashi, mantiq, etika, estetika, maʼnaviyat va madaniyat nazariyasi masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992). „Mexnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (2003).

 
 Forobiy va uning falsafiy risolalari, T., 1963; Mirovozreniye Farabi i yego znacheniye v istorii filosofii, T., 1967; Uygʻonish davri va Sharq mutafakkiri, T., 1971; Madaniyat va meros, T., 1975 (hammualliflikda); Farabi. Epoxa i ucheniye, T., 1975; Abu Nasr alFarabi, M., 1982; Mantiq, T., 1993 (hammuallifliqda); oʻrta Osiyoda ilk Uygonish davri madaniyati, T., 1994.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xakaslar

Xakaslar (oʻzlarini – xakas deb atashadi; eski nomlari – Abakan yoxud Minusinsk tatarlari) – Xakasiyadagi xalq (62,9 ming kishi), jami RFda – 79 ming kishi (1989). Xakas tilida soʻzlashadi. Dindorlari – pravoslavlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Asosan, chorvachilik, ovchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadilar.
 

Turkum:Millat
Andrew Huxley

Andrew Huxley (1917.22.11, London) — ingliz fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1955-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1938). London universiteti kolleji fiziologiya boʻlimi professor (1960-yildan). Muskul qisqarishi nazariyasini kashf etgan (1957), miofibrillarnint nozik tuzilishini aniklagan; nerv tolalari sinapslarkni va nerv impulslarini uzatishda roʻy beradigan fizikkimyoviy oʻzgarishlar va hokazoni tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1963; Xojkin va Ekls bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:22-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:30-mayda tugʻilganlar
Turkum:2012-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xalaj

Xalaj (Qoloch) – qadimgi turkiy qabila.

Xalajlar dastavval (VI asr) Talas vodiysida, Qoshgʻarda yashashgan. VII—VIII asrlarda katta qismi Toxaristonga (asosan, Janubiy Turkistonga va Movarounnahr yerlariga) borib oʻrnashganlar, vaqt oʻtishi bilan xalajlar tub yerli aholi bilan aralashib ketgan. Ayrim qabilalar oʻz etnik nomlarini XX asr boshlarigacha saqlab qolganlar. Xalajlar afgʻon-xiljoylarning shakllanishida hal qiluvchi rol oʻynagan. Shuningdek, xalajlar Eronning janubidagi koʻchmanchi turkiy qabilalar – qashqaylarning muxim komponentlaridan birini tashkil etgan. Tojikistonning janubi va Vaxsh vodiysidagi xalajlar esa, XVI asr boshlaridayoq mustaqil etnik birlik xisoblangan. XIX asrga oid yozma da xalajlar Amudaryoning oʻrta oqimidagi turkman qabilalari qatorida tilga olingan. Oʻrta asrlarda xalajlar tarqoq holda Movarounnaxrning boshqa viloyatlarida (jumladan, Zarafshon vodiysi va Qashqadaryoning yuqori qismida) ham yashagan. Hozirgi xalajlar avlodlari Eron, Zakavkazye va Afgʻonistonda turk va eron tilli xalqlarda etnik nom sifatida shakllanib qolgan. Ularning bir qismi Surxondaryoda va Zarafshon vodiysida mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylanganOʻzME.

 

 
 Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963;
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Turkum:Erondagi etnik guruhlar
Xalaj tili

Xalaj tili — turkiy tillardan biri. Markaziy Eronda, Tehronning janubi-garbida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 40 ming kishi atrofida (2000-yil). Shevalari 2 guruhga — shimoliy va janubiy guruhdarga boʻlinadi.

Xalaj tilida qadimgi turkiy til elementlari, xususan, birlamchi choʻziq unlilar saqlangan; soʻz oʻrtasi va oxirida boshqa turkiy tillarda z, t, j, r kelgan oʻrinlarda d qoʻllanadi. Ayrim kelishik qoʻshimchalari va feʼl shakllarida ham bir qator oʻziga xosliklar mavjud. Leksikada eng qad. turkiy qatlam hamda kelib chiqishi noaniq boʻlgan soʻzlar qatlami ajralib turadi; ozarbayjon tilidan, eroniy lahjalardan oʻzlashmalar bor. Asosan, xotin-qizlar oʻrtasida kundalik muomala tili hisoblanadiOʻzME.
Xalapa

Xalapa — Meksikaning sharqiy qismidagi shahar. Verakrus shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 390 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi. Plantatsiya xoʻjaligi (kofe, shakarqamish, tamaki) rnining savdo markazi. Oziq-ovqat, mashinasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari mavjud. universitet, Antropologiya muzeyi bor. Shaharga 16-asrda asos solingan. Mustamlakachilik davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Turizm markaziOʻzME.
Xalaf madaniyati

Xalaf madaniyati (arxeologiyada) — Shimoliy Mesopotamiya va Suriyadagi eneolit davri (mil. av. 5ming yillik)ga oid madaniyat. Shimoli-sharqiy Suriyadagi TelXalaf qishlogʻi nomi bilan atalgan.U yedan turar joy xarobalari, guldon, sopol idishlar, mis buyumlar topilgan. Aholi ,asosan, dehqonchilik, chorvachilik bilan shug'ullangan. OʻzME
 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Xaldeylar

Xaldeylar — Janubiy Mesopotamiyada mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida yashagan somiy qabilalar. Bobilga egalik qilish uchun Ossuriya bilan kurash olib borishgan. 626—538 yillarda Bobilda Yangi Bobil podsholigiga asos solgan xaldeylar sulolasi hukmronlik qilganOʻzME.
 

Turkum:Qadimgi Mesopotamiya
Xalil Ibn Ahmad

Xalil Ibn Ahmad (toʻliq nomi Abu Abdurahmon alXalil ibn Ahmad ibn Amr ibn Taymir) (718, Ummon — 792, Basra) — arab olimi. AlBasriy taxallusi bilan mashhur boʻlgan. Xalil Ibn Ahmad aruz ilmi asoschilaridan, u arab grammatikasini tizimlashtirgan. "AlAruz", "Kitob ushshavohid" ("Shohidlar kitobi"), "anNukat vashshakl" ("Mazmun va shakl"), "an-Nagʻam" ("Ohanglar"), "Maoniy alxuruf" ("Yordamchi soʻzlarning maʼnolari"), "Jumlat olot alarab" ("Arab tilidagi notugal gaplar"), "alAvomil" ("Yuklamalar") va boshqa asarlari mashhur. Bizgacha arab tilining birinchi eng katta izohli lugʻati — "Kitob ulayn" ("Buloq kitobi") asari yetib kelgan; Bagʻdod muzeyidaOʻzME.
 

 Adabiyot 
 Krachkovskiy I. Yu., Izbrannie sochineniya, t. 2, M., 1956; Zveginsev V. A., Istoriya arabskogo yazikoznaniya, Kratkiy ocherk, M., 1958.
 

Turkum:Fonologlar
Xalil mardambek

Xalil mardambek (MARDAMBEY) (1895-yil — Damashq — 21-iyul 1959-yil) — arab shoiri, adabiyotshunos, davlat arbobi (Suriya). London universitetini tugatgan (1929). Damashkdagi Arab Fanlar akademiyasi aʼzosi (1925) va prezidenti (1953—59), Qoxiradagi Arab tili akademiyasi aʼzosi (1948-yildan), Iroq Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949-yildan), Suriya hukumatida Maorif (1948) va Tashqi ishlar (1953) vaziri. Xalil mardambek Suriya adabiyotshunosligi rivojiga katta xissa qoʻshgan, Damashkda "ArRobita valadabiiya" ("Adabiy aloqalar") adabiy jamiyati (1921) va shu nomdagi adabiy jurnal (1929), shuningdek, "AsSaqofa" ("Madaniyat") adabiy jurnal asoschilaridan. "Suriya shoirlari" (1—3-j.lar, 1954), "Arab adabiyoti tarixi" (1—5j.lar, 1955) monografiyalarining muallifi. Oʻrta asr arab shoirlari Ibn Xayyus, Ibn Unayn, Ali ibn alJaxma asSomiy va boshqalarning devonlarini izohlar bilan nashr ettirgan. Xalil mardambekning arablar birligiga daʼvat etuvchi sheʼrlari va sheʼriy dramalarida millatparvarlik ohanglari kuchli. Sheʼrlar devoni shoirning vafotidan soʻng nashr etilganOʻzME.

 

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Xaliliy

Xaliliy – ertapishar uzum navi. Bu navning Qora Xaliliy va Oq Xaliliy xillari bor. Qora yoki qizil Xaliliy Oʻzbekiston, Qirgʻiziston Turkmanistonda tarqalgan. Tupi kuchli usadi. Bargi yirik, orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha (280—300 g), shingillari tigʻiz. Gʻujumi yirik, tuxumsimon, toʻq qizil, eti sershira, karsillaydi, pusti yupqa. Tarkibida kand miqdori 17—18%, nordonligi 4—4,5%. Iyul oʻrtalarida pishadi. Ragʻa bilan kasallanadi. Hosiddorligi 100—120 s/ga. Oq Xaliliy vatani – Eron. Uzbekistan, Turkmaniston, Rossiyaning Stavropol oʻlkasi, Marokash va Kaliforniyada ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, sal choʻziqroq, sal burishgan yoki silliq. Guli kush jinsli. Uzum boshi oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari oʻrtacha, oqish yoki koʻkishsariq, poʻsti yupqa, eti sersuv, tarkibida qand miqdori 18— 19%, nordonligi 4—4,5%. Hosildorligi 120—160 s/ga. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida rnlashtirilganOʻzME.
 

 

Turkum:Uzum navlari
Nabijon Xalilov

Nabijon Xalilov (6-yanvar 1922-yil, Qoʻqon – 7-iyul 2002-yil , Toshkent) – dirijyor, kompozitor. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Nabijon Xalilov Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956). Bundan tashqari,Nabijon Xalilov ikkinchi jahon urushi qatnashchisi hisoblanadi (1941-45). Hamza teatrida musiqa boʻlimi boshligʻi (1952-1956), Oʻzbek davlat filarmoniyasida simfonik orkestr dirijyori (1957-64), „Uzbekistan“ ashula va raqs ansamblining badiiy rahbari (1965-1968), 1968-yildan Muqimiy teatrida bosh dirijyor sifatida oʻnlab spektakllarni sahnalashtirgan. Ayni paytda, Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida oʻqituvchi (1968-yildan), professor (1989-yildan), kafedra mudiri (1970-1991). „Baxt toʻyi“ (Yo. Mirzo), A. Muhamedov bilan hamkorlikda „Olifta“ (F. Musajonov), „Dilafruzga toʻrt oshiq“ (T. Minnulin), „Sehrli uzuk“ (S. Qoriyev), „Toshkentga sayohat“ (B. Darvesh) kabi musiqali drama va komediyalar musiqasini, shuningdek, „Jon Oʻzbekiston“ vokalraqs syuitasi, „Nido“ yukalsimfonik poemasi, „Toshkent gullari“, „Sevgilim-bahorim“ va boshqa bir qator qoʻshiqlarni yozganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Xalisko

Xalisko – Meksikadagi shtat, Meksika togʻligining jan.gʻarbiy qismida. Maydoni 80,1 ming km². Aholisi 6,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy va muhim sanoat markazi – Gvadalaxara sh. Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi – qishloq xoʻjaligi Makkajoʻxori va dukkakli ekinlar, sugoriladigan yerlarda yer yongʻoq ekiladi. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik, yogʻochni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Chapala koʻlidan baliq ovlanadiOʻzME.
Xall

Xall, Gull, Kingstonapon-Xall — Buyuk Britaniyaning sharkiy qismidagi shahar. Aholisi 269,1 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Shimoliy dengiz soxilidagi port. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik), yogʻochsozlik, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Baliq ovlash bazasi. universitet borOʻzME.