Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Biotip

Biotip (bio… va yun. typos – namuna, nusxa) – mahalliy populyatsiya tarkibiga mansub oʻsimlik turining tashqi koʻrinishi bilan farqlanmaydigan, lekin biologik va fiziologik xususiyatlari boshqacha va oʻzgarmas boʻlgan guruhi. Chetdan changlanuvchi turlar populyatsiyalarida avlodni alohida ajratib qoʻyib takroriy tanlash bilan yoki bir-biriga yaqin turlarni koʻp martalab chatishtirib (qarang Inbriding) koʻpaytirish yoʻli bilan biotip chiqarish mumkin. Baʼzan koʻp turlardan tashkil topgan va muayyan yashash sharoitlaridan foydalanishiga koʻra oʻxshash moslanishlarga ega boʻlgan organizmlarning katta guruhlari ham biologik tiplar yoki xayotiy formalar deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Atamalar
Turkum:Biologik tasnif
Biotit

Biotit — slyudalar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi K (Mg, Fe)3AlSi3O10(OH, F)2. Mineral fransuz olimi J. B. Bio nomiga qoʻyilgan. Olti qirrali, yaxshi shakllangan, taxlangan varaqilarga oʻxshash agregatlar hosil qiladi. Rangi qora, qoʻngʻir, yashilsimon qoʻngʻir. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 2,5—3,5. S. ogʻ. 2,7—3,3. Kattaligi 7 m² gacha keladigan kristallari pegmatit tomirlarda uchraydi. Otqindi va metamorfik jinslar orasida tarqalgan. B. elektr issiklik izolyatorlari sifatida ishlatiladi. B. kukunidan bronza boʻyogʻi tayyorlanadi. Markaziy Osiyoda juda keng tarqalgan. RF (Ural, Uzoq Sharq), Ukrainada katta konlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Biotop

Biotop (bio... va yun. topos — joy) — Yer sirti (quruqlik yoki suv havzasi)ning muhit sharoitlari bir xil va muayyan biotsenoz bilan band boʻlgan qismi; turlarning makoni. Maye, qumloq choʻlning tabiiygeografik sharoiti parpioyoq, jun oyoqli koʻshoyoq, qumsichqon kabi parrandalar, qizilqumloq, matrap kaltakesakcha kabi gazandalar, qumsabzi, temir tikan, isiriq kabi oʻsimliklar hayotini taʼmin etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biofabrika

Biofabrika, biokombinat — oʻsimliklar zararkunandalari, kasalliklari va begona oʻtlarga qarshi kurashishda foydalaniladigan biopreparatlar va entomofaglar ishlab chiqaruvchi, shuningdek uy hayvonlari kasalliklarini aniklash, oldini olish va davolash uchun biopreparatlar (vaksina, zardob va boshqalar) tayyorlovchi korxona. Oʻzbekistonda dastlabki B. (biolaboratoriya)lar 1972-yilda tashkil etilgan. 1978-yildan sugʻorma dehqonchilik mintakalaridagi B.da, asosan oʻsimliklarning zararkunanda tunlamlariga qarshi qoʻllaniladigan trixogramma va boshqa koʻpaytiriladi. Oʻzbekistonda 526 xoʻjaliklararo mexanizatsiyalashgan B. liniyalari mavjud. Trixogrammani koʻpaytirish jarayoni ikki bosqichda olib boriladi: tuxumi (trixogramma oʻz tuxumini shu tuxumga qoʻyib rivojlanadi) uchun don kuyasini va trixogrammani kupaytirish. Bu ishlarni amalga oshirish uchun B.da donni don kuyasi bilan zararlash, koʻpaytirish va kapalaklarni yigib olish sexi hamda don kuyasi tuxumlarini trixogramma bilan zararlash sexi quriladi. Don kuyasini koʻpaytirish bokslari bir-biri bilan hasharotni oʻtkazuvchi yoʻl opkali tutashtirilgan: bu yoʻldagi havo oqimi kapalaklarni kuya yiqqichga toʻplaydi. Kassetalarga joylashtirilgan kapalaklar tuxum qoʻya boshlaydi, tuxumlar har kuni yigʻib olinadi va ortiqcha aralashmalardan tozalanadi. Don kuyasining tuxumlari trixogramma bilan namlik, harorat va yorugʻligi sozlab turiladigan maxsus moslamalarda zararlanadi. Rivojlanishning imagodan oldingi bosqichini tugatgan trixogrammalar sovuq kameralarga yigʻiladi va shu yerdan xoʻjaliklarga joʻnatiladi. B.da trixogrammani butun yil davomida koʻpaytirish mumkin. Bir sentner arpa yoki makkajoʻxori donidan 600—1400 g don kuyasi tuxumi olinadi. Bir boksning ishlab chiqarish unumdorligi 300 grammgacha. Biofabrika texnologiyasi davri besh marta davom ettirilsa 1500 g tuxumxur trixogramma olish mumkin. Bu esa 440—500 ga paxta maydonga ishlov berish uchun yetadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biofiltr

Biofiltr (bio... va filtr), biologik filtr — oqova (mas, korxonalardan chiqqan) suvlarni biologik yoʻl bilan tozapaydigan inshoot. Filtrlovchi materiallar (bugʻ qozoni shlagi, granit chaqiq toshi. shagal, keramzit va boshqalar) toʻldirilgan qush tubli doyra va toʻrt burchak shakldagi rezervuardan iborat, tublari orasidagi masofa kamida 0,4 m. Filtrlovchi qatlam balandligi 1,5–2 m; filtrlovchi qatlam donalari yirikligi 30–50 mm; pastki toʻshama qatlam qalinligi 60–100 mm. Oqova suv filtrlovchi material orqali oʻtganda uning sirtida biologik parda (oqova suvning bakteriyasi, zamburugʻi, oksidlovchi va minerallovchi organik moddalari) hosil boʻladi. Unda suv ichidagi organik moddalar turli mikroorganizmlar hayot faoliyati tufayli parchalanadi va suv tozalanadi. Atrof muhit ekologiyasini, oqova (oqindi) suvlar borib qoʻshiladigan okar suvlarning sifatini yaxshilashda B.ning ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotsenoz

Biotsenoz (bio... va yun. koinos — umumiy) — shartsharoiti bir xildagi muhitga moslashib olgan va bitta joyning uzida birga yashaydigan barcha organizmlar. B.da yashaydigan oʻsimlik hamda hayvonlar doim bir-biriga maʼlum munosabatda boʻladi. Ularning shu munosabati hayot kechirish sharoitiga ham taʼsir kursatib turadi. B. u mumiy tabiiy kompleks — biogeotsenozning bir qismidir. Odamking xoʻjalik faoliyati B.ni oʻzi uchun foydali tomonga qarab oʻzgartirishi mumkin. Turlar urtasidagi munosabatlarning ikki va undan koʻp tur uchun qulaylik tugʻdiradigan xili oʻzaro yordam deyiladi. Maye, hasharotlar yordamida changlanadigan oʻsimliklar changni bir usimlikdan ikkinchi usimlikka olib oʻtadigan va shu bilan oʻsimliklarning chetdan changlanishini taʼminlaydigan hasharotlarga muhtojdir. Boshqa hollarda turlar orasidagi munosabatlar uzaro qaramaqarshi tarzda buladi. Yirtqichlikda bir tur hayvonlar boshqa tur hayvonlarni yeydi. Ikkala tur tashqi muhitning bir xildagi shartsharoitidan foydalansayu, usha shartsharoit miqdori cheklanib qoladigan boʻlsa, bunday turlar oʻzar o raqobat tarzidagi munosabatga utadi. Maye, Usimliklar yorugʻlik va tuprokdagi mineral moddalar uchun raqobat qiladi. Mikroblardagiantibioz qaramaqarshi munosabatlarning uziga xos shaklidir. Birga hayot kechirishning boshqa shakllari ham bor. Maye, simbioz, parazitizm. B.ni oʻrganish amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotsenologiya

Biotsenologiya (biotsenoz va ...logiya) — ekologiya fanining bir bulimi. Biotsenozlarni tashkil etuvchi organizmlarning tarkibi, ularning uzaro munosabatlarini urganadi. B.ga oid tadqiqotlar dastlab gidrobiologiya sohasida olib borilgan, keyinchalik biologiyaning boshqa sohalari (zoologiya, botanika va boshqalar)ga tatbiq etila boshlagan. Chul, dasht, togʻ yaylovlari va urmonlaridagi oʻsimliklarni oʻrganish fitotsenoz, hayvonot dunyosi tugʻrisidagi ishlar esa zootsenoz to'g'risidagi taʼlimotning yaratilishiga olib keldi. B. sohasida olib borilayotgan ishlar hayvonot va oʻsimliklar dunyosi ning tabiiy boyliklaridan unumli foydalanish, ularni muhofaza qilish va xilmaxilligini saqlab qolish bilan bogʻliq muammolarni hal etishda katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioekosan

Bioekosan, Oʻzbekiston yoshlarining "Bioekosan" oʻquvmetodik majmuasi — Oʻzbekistonda uzluksiz ekologiya taʼlimini amalga oshiradigan taʼlimtarbiya muassasasi. Dastlab 1929-yil Samarqandda yosh tabiatshunoslar st-yasi nomi bilan tashkil etilgan. 1994-yil dekabrdan ekologiya tabiatshunoslar markazi, 1995-yil avgustdan yuqoridagi nomda. B.ning asosiy makreli bogʻcha bolalari, maktab oʻquvchilari, akademik litsey, kasbhunar kollejlari, oliy oʻquv yurtlari talabalariga biologiya, ekologiya, salomatlikdan taʼlimtarbiya berish, iqtidorli bolalarni tanlab, ularni har tomonlama kamol topishlariga koʻmaklashishdan iborat. Majmua tarkibida ekologiya ilmiy tadqiqot lab. mavjud. Majmua respublikada uzluksiz ekologiya taʼlimi muammolari va ularning yechimlariga bagishlangan ilmiymetodik anjumanlarni uyushtiradi va oʻtkazadi. Majmua xodimlari 1995-yildan Toshkent shahri Yunusobod tumanidagi 499bolalar bogʻchasi va 288maktabda bogchamaktab tajriba maydoni tashkil etib, uzluksiz ekologiya taʼlimi boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlar olib boradilar. Majmua ekologiyadan davlat taʼlimi standarti, uzluksiz ekologiya taʼlimi konsepsiyasi va uzluksiz ekologiya taʼlimi boʻyicha metodik tavsiyanomalar yaratadi. Majmua 1994-yildan buyen "Tabiat: kecha, bugun, ertaga" mavzuida respublika oʻquvchilarining ilmiy amaliy anjumanini oʻtkazib keladi. Majmua respublika viloyatlaridagi ekologiya va tabiatshunoslar markazi ishini muvofiklashtirib turadi va ularga ilmiy amaliy yerdam koʻrsatadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Botanika
Turkum:Ekologiya
Bioelektr potensiallar

Bioelektr potensiallar — tirik organizmlar va ularning ayrim hujayralarida paydo boʻladigan elektr potensiallar, qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining eng muhim tarkibiy qismi. Bioelektr potensiallar — "xeyvon elektri" toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumot 18-asrning oʻrtalarida elektr baliklarining "zarba"larini oʻrganish tufayli paydo boʻldi. Bioelektr potensiallar toʻgʻrisidagi taʼlimotning asoschisi italiyalik olim L. Galvani hisoblanadi. L. Galvani bilan A. Volta "hayvonlar elektri"ni oʻrganib, elektr toki hosil qilishning yangi Volta usulini kashf etishdi va galvanik elementlar yaratildi (1791—97). Italiyalik K. Matteuchchi ilk bor (1837) galvanik elementlar yordamida Bioelektr potensiallar ni oʻlchab kurgan. Nemis olimi E. Dyubua Raymon muskul va nerv hujayrasi Bioelektr potensiallar ni oʻrganib, tinchlik holatida hujayraning ichki va tashqi muhiti oʻrtasida statsionar potensiallar farqi (tinchlik potensiali) mavjudligi, bu farq qoʻzgʻalish holatida qonuniy oʻzgarishini koʻrsatib berdi. 1868-yil Yu. Bernshteyn nerv tolalari boʻylab qoʻzgʻalishning tarqalishida sekundning bir necha mingdan bir qismida davom etadigan alohida potensial tebranishlarni oʻlchash metodini ishlab chiqdi. A. Ye. Vvedenskiy nerv va muskullarda ritmik potensiallarni telefon yordamida eshitib koʻrdi (1883). Bioelektr potensiallar ni oʻrganish sohasidagi asosiy yutuklar elektronkuchaytirgich texnikasining fiziologik tekshirishlarga tatbiq etilishi bilan bogʻliq. Hujayra ichiga mikroelektrodlar kiritish usulining ishlab chiqilishi alohida tola yoki hujayra Bioelektr potensiallar ni oʻrganishga imkon beradi. Kalmarlarning gigant nerv tolalaridan foydalanish orkali Bioelektr potensiallar generatsiyasi mexanizmi oʻrganib chiqildi. Bu tolalarning K+ va Na+ ionlariga nisbatan oʻtkazuvchanligini tekshirish asosida A. Xojkin, A. Haqsli va B. Kats 1947—52 yillarda harakat potensiali ion mexanizmini ochib berishdi va Bioelektr potensiallar ning membrana taʼlimotini yaratishdi. Hayvonlar Bioelektr potensiallar ni oʻrganish tirik sistemalardagi fizikkimyoviy jarayonlarni tushunib olishda hamda diagnostikada (elektrokardiografiya, elektroensefalografiya, elektromiografiya va boshqalar) katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklar Bioelektr potensiallar tabiatan hayvonlarnikiga oʻxshash boʻladi (E. Dyubua Raymon, 1882). D. Ch. Bos qoʻzgʻatuvchiga nisbatan Bioelektr potensiallar va elektr javob qilish barcha oʻsimliklarga xos ekanligini koʻrsatadi (1926). Bos tomonidan kashf etilgan juda sezgir oʻzi yozadigan galvanometrlar oʻsimliklarning "dastxati"ni, yaʼni qoʻzgʻatuvchiga nisbatan hosil qilinadigan maxsus elektr javoblarini olishga, fizik va kimyoviy taʼsirotga oʻsimliklarning elektr reakdiyasini oʻrganishga imkon berdi. Iirik harasimon suv oʻtlari Bioelektr potensiallar ning ion tabiatini oʻrganishda klassik obyekt hisoblanadi.

Mahmud Qosimov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Bioelektronika

Bioelektronika — bionika fanining maxsus yoʻnalishlaridan biri. Tirik organizmlarning tuzilishi va ish faoliyatini tahlil qilish asosida elektronika masalalarini yechadi. Quyidagi muammolarni oʻrganadi: hayvonot dunyosi va inson nerv sistemasini tekshirish; mavjud kompyuterlarni va aloqa texnikasini yanada takomillashtirish hamda avtomatika va telemexanikaning yangi elementlari va qurilmalarini yaratish maqsadida neyronlar va neyron sistemalarini (zanjirlarini) modellashtirish; turli iqtisodiy va texnikaviy masalalarni hal etish; elektron qurilmalarni oʻta ixchamlashtirish va boshqa

Axborotga ishlov berish qurilmalari biosxemalar asosida yaratilsa, 3 oʻlchamli (hajmiy) elektron tizimlarning 1 sm3ga 10’5—1018 ta integral ventilni joylashtirish mumkin. Bu holda bielektron qurilmalarning ishlash tezligi 100—1000-marta oshadi. B.ning bu kutilayotgan afzalliklaridan foydalanib. kelajakda oʻta ixcham hajmiy protsessorlar, intellektual robotlar, oʻta mitti tibbiyot asboblari, hujayrani tiklovchi va yaratuvchi molekulyar elementlar va neyrokompyuterlar ishlab chiqish mumkin boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioenergetika

Bioenergetika — molekulyar biologiyaning bir boʻlimi; organizmlarning hayot faoliyati jarayonlarida energiyaning jamgʻarilishi va sarf etilish qonuniyatlarini hamda energiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishini, biosferadagi energetika jarayonlarini oʻrganadi.

Bioenergetika tadqiqotlari energiyaning saqlanishi va bir turdan ikkinchi turga aylanish qonunini kashf etgan (1841) nemis vrachi Yu. Mayer tomonidan boshlab berildi. Oʻsimlik toʻqimalaridagi asosiy energetik jarayonlar — fotosintez va nafas olishdan iboratdir. Oʻsimliklardagi gaz almashinuvi metabolitlar sintezi, energiyaning (ATF) transformatsiyalanishi va unda jamgʻarilishi bilan birga boradi. Mazkur birikma energiyaga boy pirofosfat mikrobogʻlarining mavjudligi bilan tavsiflanadi, bu bogʻlarning sintezi uchun fotofosforlanish paytida yutilgan va transformatsiyalangan nur energiyasi hamda oksidlanish bilan boradigan fosforlanish jarayonida organik moddalarning oksidlanishida ajralib chiqadigan energiya ishlatiladi. Fotosintez jarayonida jamgʻarilgan va nafas paytida ajralib chiqadigan energiyadan organizmning hayot faoliyatiga aloqador barcha jarayonlarda, oʻsha energiya makroergik birikmalarda jamgʻarilganidan keyingina samarali foydalanish mumkin.

Nafas olish jarayonida bir molekula SO2 ga 6 molekula ATF toʻgʻri keladi, fotosintezda esa bir molekula SO, qaytarilishi uchun 3 molekula ATF zarur boʻladi. Bioenergetik tadqiqotlar orqali fotosintez va nafas jarayonlari hujayra umumiy energiya zaxirasiga qanchalik ulush qoʻshganligini baholash, oʻsimliklardagi butun moddalar almashinuvi energetik „oziq“ bilan qanday taʼminlayotganligini aniqlash mumkin.

Yorugʻlikda fotosintez hujayra biosintezi ehtiyojlarini energiya va metabolitlar bilan taʼminlashdek asosiy ishni bajarsa, nafas olish zimmasiga qoʻshimcha vazifa tushadi. Energiya almashinuvi energiyani uzatish va sarf qilishni oʻz ichiga oladi. Agar gaz almashinuvi energiya bilan taʼminlovchi asosiy jarayon boʻlsa, uning sarflanishi sintez jarayonlari, assimilyatlarning oʻtishi, hujayra protoplazmasi strukturasini saqlab qolish, oʻsish, qayta tiklanish va hokazo bilan bogʻliq boʻladi. Normal sharoitlarda, shikastlanmagan hujayra koʻp energiya sarflamaydi. Stress sharoitida, hujayra tuzilishiga zarar yetkazuvchi noqulay sharoit taʼsirida hujayraning butunligi va sitoplazmatik strukturaning funksional faolligini saqlab qolish uchun energiyaga ehtiyoj ortadi.

Bioenergetika muammolari tadqiqotlari, xususan, kimyoviy energiyaning ishga aylanish mexanizmlarini oʻrganish mazkur jarayonlarni kvant biofizika va biokimyo qonunlari amal qiladigan submolekulyar darajada oʻrganishni taqozo etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biplan

Biplan (fransuzcha: biplan, bi... va lotincha planum — tekislik) — qanotlari ostma-ust qilib ishlangan qoʻsh qanotli samolyot. Boshqa xil samolyotlarga qaraganda ancha ixcham; qanoti puxta va bikr. Roʻpara qarshiligi katta boʻlganligidan tez ucha olmasligi (tezligi 100 km/soatdan kamligi) Biplanning asosiy kamchiligidir. Biplan 30- yillargacha oʻquv maqsadlarida, qiruvchilik va razvedka maqsadlarida ishlatilgan. Keyinchalik Biplan oʻrnini tezroq uchadigan monoplan egalladi. Lekin qishloq xoʻjaligi yumushlari va sportchilar uchun tezroq uchadigan Biplanlar hozir ham quriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Samolyotlar
Bir aktyor teatri

Bir aktyor teatri — badiiy oʻqish turi. Ijrochining bir oʻzi butun bir afsona, rivoyat, doston, hajviya, monolog va boshqalarni hikoya qiladi va gavdalantiradi. Bir aktyor teatri t. kadim zamonlarda shakllangan va asrlar davomida takomillashib borgan. Yunonistonda ularni mim deb ataganlar. Oʻrta Sharq mamlakatlarida bunday teatr rivojlangan va rasm boʻlgan, oʻrta asrlarda esa maʼlum darajada islom dini va tasavvuf bilan bogʻlanib ketgan. Xuroson, Movarounnahr, Xorazmda bunday ijrochilar mukallid, qissaxon, goʻyanda, voiz, maddoh deb yuritilgan. Malakali xalqaktyorlari — masharabozlar ham baʼzan yakka holda tomosha koʻrsatganlar. Koʻpgina xonlar, beklar, lashkarboshilar, shahzodalarning xos qissagoʻylari va masharalari boʻlgan. Buxoro amirligida masharalar voqealarni chiroyli va kulgili qilib hikoya qilishgan boʻlsa, Xiva xonligida bunday sarguzashtlarni musiqa, raqs, muallaq unsurlari bilan aralashtirib gavdalantirishgan, Qoʻqon xonligidagi qiziqchilar esa kulgihikoya janrini kashf etib, unda yuksak mahorat koʻrsatishgan. 20-asrda ham mazkur sanʼat anʼanalari maʼlum darajada saqlanib qoldi. Yevropa uslubidagi oʻzbek teatr sahnasida ham Bir aktyor teatri t.ni tuzish boʻyicha urinishlar boʻldi. Ammo bu janr koʻproq radio va televideniyeda yaxshi rivoj topdi. Muhsin Hamidov, Sharif Qayumov, Razzoq Hamroyev, Hamza Umarov kabi atoqli aktyorlar Oʻzbekiston radiosida Bir aktyor teatri t. janrida hikoya, qissa, doston va hatto romanlarni ijro etganlar. Televideniyedagi miniatyuralar teatrida ham bir kishi ijro etadigan hajviya, monolog va hikoyalar koʻp ishlatiladi. Bu sohada Hasan Yoʻldoshev katta ijro mahoratiga erishgan edi. Qizikchilardan Muhiddin Darveshov, Hojiboy Tojiboyev, Mirzabek Xolmedov va boshqalarning chiqishlarini Bir aktyor teatri t. deb atash mumkin.

Muhsin Qodirov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir as-saba

Bir as-saba, BeerSheva — Falastindagi shahar, Iordan daryosining gʻarbiy sohilida. Aholisi 114 ming kishi (1990). Negev choʻlidagi savdotransport markazi. Yigʻma uylar, keramika, oynashisha buyumlar ishlab chiqariladi. Kimyo, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Shahar miloddan avvalgi 4-asrdan maʼlum. 3—4-asrlarda qurilgan qad. rim qalʼasi qoldiqlari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Bir gulli oʻsimliklar

Bir gulli oʻsimliklar — bitta gʻuncha chiqarib, bitta gul va bitta meva hosil qiluvchi oʻsimliklar. Bunday oʻsimliklarning poyasi shoxlanmay, uchidan yolgʻiz kurtak chiqaradi, mas, lola, koʻknor, qizgʻaldoq, parnassiya va boshqalar."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir jinsli boʻlmagan muhitlar optikasi

Bir jinsli boʻlmagan muhitlar optikasi — optikantt sindirish koʻrsatkichi p bir xil boʻlmay, koordinataga bogʻliq ravishda oʻzgaradigan, optik jihatdan bir jinsli boʻlmagan muhitlarda elektromagnit toʻlqinlarning tarqalish qonunlarini oʻrganadigan boʻlimi. Optik bir jinslilikmuhitning sirtida va hajmida buzilishi mumkin. Fizik tabiatidan qatʼi nazar, bir jinslilikning buzilishi nurning boshlangʻich tarqalish yoʻnalishidan ogʻishiga olib keladi. Turli sindirish koʻrsatkichlariga ega muhitlarni ajratuvchi sirtlarda nurning qaytish va sinish hodisalari yuz beradi. Muhit ichidagi sindirish koʻrsatkichi muhitnikidan farq qiladigan, mikrohajmli bir jinsli boʻlmagan joylarda nurning sochilishi kuzatiladi. Bir jinsli boʻlmagan muhitlarga xira muhitlar kiradi. Bunday muhitlarda bir jinslilik buzilgan joylarning oʻlchamlari, odatda, yorugʻlik toʻlqin uzunligi X dan katta boʻladi.

Bir jinsli boʻlmagan muhitlarga molekulalarning issiklik harakati natijasida kichik hajmlarda muhit zichligi fluktuatsiyalari (tebranishlari) hisobiga shu joydagi sindirish koʻrsatkichining oʻzgarishlari sodir boʻladigan muhitlar ham kiradi. Yorugʻlikni yutmaydigan dielektrik zarralarda boʻladigan nurning sochilish intensivligi (/) X,’ ga mutanosib boʻlib, rzarra oʻlchamining yorugʻlik toʻlqin uzunligiga nisbatiga bogʻliq parametr. OʻlchamlariAdan ancha kichik issiklik (zichlik) fluktuatsiyalari yuz beradigan muhitlarda sochilish intensivligi 1~X~* (Reley qonuni). Oʻlchamlari X dan ancha katta zarralardagi sochilish uchun r ning qiymati nolga yaqin va sochilish intensivligi toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻlmaydi. Bunday hol yorugʻlikning tuman va bulutlarda sochilishida kuzatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir jinsli gul

Bir jinsli gul — faqat urugʻchi yoki faqat changchili gul. Tarvuz, qovoq, yongʻoq tol, gʻazanda tut terak qayin oʻsimliklarining guli bunga misol boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar
Bir yillik ekinlar

Bir yillik ekinlar – rivojlanish sikli (urugʻi ekilgandan to yangi urugʻ yetilguncha boʻlgan davr)ni bir yilda tugallaydigan oʻsimliklar. Bularga dukkaklilar, gʻalladon ekinlar, pomidor, baqlajon, qalampir, ismaloq, salat va boshqalar kiradi. Bir yillik ekinlar orasida asosan, oʻtsimonlar boʻlib, mevalari (urugʻi) pishib yetilgandan soʻng poya va palaklari quriydi. Ayrimlarini iqlim sharoitiga qarab koʻp yillik ekin sifatida oʻstirish ham mumkin. Meva, pomidor tropik rayonlarda koʻp yillik oʻsimlik sifatida ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir yillik oʻsimliklar

Bir yillik oʻsimliklar – barcha hayotiy sikllari bir vegetatsiya davrida, yaʼni bir yil davomida urugʻidan unib chiqib, oʻsib, gullaydigan va urugʻ qoldirib quriydigan oʻsimliklar. Bir yillik oʻsimliklar orasida butun rivojlanish jarayoni bir necha hafta ichida tugaydigan efemer oʻsimliklar guruhi ajralib turadi. Choʻl va dasht sharoitlarida efemerlar kuz, qish yoki bahorda oʻsadi. Ular yilning koʻp davrini urugʻ holida oʻtkazadi. Namligi yetarli zonalarda efemerlar (mas, yulduzoʻt, qoʻngʻirbosh) bir vegetatsiya davrida bir necha boʻgʻin berishi mumkin. Vegetatsiya davri uzoq, kechadigan bir yillik oʻsimliklar bahorgi va kuzgilarga boʻlinadi. Bahorgi bir yillik oʻsimliklar bahor va yoz oylarida oʻsib, hayot siklini 1 oydan 5 oygacha tugatadi. Kuzgi bir yillik oʻsimliklar urugʻlari kuzda darhol unib chiqib, tomiroldi barglari rivojlanadi va shu tarzda qor tagida qishlab chiqadi. Bahorda ular rivojlanishni davom ettiradi – gullaydi, urugʻ berib, keyin qurib qoladi. Bu guruhga kuzgi javdar, bugʻdoy, shuningdek koʻpchilik begona oʻtlar (jagʻ-jagʻ, boʻtakoʻz va boshqalar) kiradi. Bir yillik oʻsimliklar oʻzgarib turuvchi iqlim sharoitiga moslashgan koʻp yillik oʻsimliklarning evolyutsiya jarayonida shakllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar
Bir ovozlilik

Bir ovozlilik, bir ovozli musiqa — 1) musiqa asari tarkibidagi ovozlarning joylashuvi (musiqiy faktura)ga tegishli tushuncha, kuylarni yakkalab tovush chiqaradigan soz (nay, gʻijjak kabi) yoki ovoz vositasida bayon etilishi; 2) q. Monodiya.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birteshiklilar

Birteshiklilar, tuxum qoʻyuvchilar (Monotremata) — sut emizuvchilarning kenja sinfi. Birteshiklilar ga ikkita oila; oʻrdakburunlar va yexidnalar kiradi (yana qarang Kyuakalilar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir uyli oʻsimliklar

Bir uyli oʻsimliklar – gullari bir jinsli. Lekin har tupda ham changchili, ham urugʻchili guli boʻladigan oʻsimliklar bir uyli oʻsimliklar hisoblanadi. Bularga makkajoʻxori, yongʻoq, qovoq va boshqalar kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar
Bir ekinli dehqonchilik

Bir ekinli dehqonchilik, yakka ziroatchilik (monokultura) — bir xil ekinni bir joyda uzoq, muddat uzluksiz oʻstirish. Bu usul tuproqning fizik va kimyoviy xossalarini yomonlashtiradi, yerda ozuqa moddalarni kamaytiradi, tuproq unumdorligini pasaytiradi. Shuningdek, oʻstirilayotgan ekinga moslashgan hasharot va kasallik kupayadi, dalani begona ut bosadi. Maye, bir dalada gʻoʻza qaytaqayta oʻstirilganda vilt kasalligi koʻpayib, hosildorlik pasayadi. Yerdan oqilona foydalanish uchun bir ekinni uzoq, muddat bir dalaga ekilishiga yoʻl qoʻymaslik, dalaga ekinlarni navbatlab turish uchun almashlab ekish joriy qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir yuz sakkiz-f

Bir yuz sakkiz-f (108-F) -oʻrta tolali gʻoʻza navi. Oʻzbekiston Paxtachilik ilmiy tadqiqot institutining Fargona tajriba st-yasida Kuk va 36M2 navlarini tabiiy duragaylash usuli bilan yaratilgan (L. V. Rumshevich, 1940). Oʻzbekiston, Ozarbayjon, Tojikiston, Turkmenistan, Qozogʻistonda rayonlashtirilgan (1947) va hozir ham katta maydonlarda ekiladi. Chet mamlakatlarda ham keng tarqalgan (Suriya, Xitoy, Eron, Afgoniston va boshqalar). Tupi ixcham, boʻyi 100—105 sm. Bargi oʻrtacha, asosan 5 boʻlmali. Guli oʻrtacha, gulbarglari va changi och sariq. Koʻsagi yirik, asosan 5 chanokdi. Tolasi oq. Bir dona koʻsakdagi paxta vazni 6,7— 7,0 g. 1000 dona chigiti massasi 125— 130 g. Viltga chidamli. Vegetatsiya davri 145—147 kun, 35—36% tola beradi. Bu nav asosida keyinchalik rayonlashtirilgan 20 ga yaqin "F" ("Fargʻona") indeksli gʻoʻza navlari chiqarilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir qiymatli funksiya

Bir qiymatli funksiya — biror sohada anikdangan, argumentning har bir qiymatiga uning bittagina qiymati mos keladigan funksiya. Maye, Bir qiymatli funksiya f. taʼrifi geometrik nuqtai nazardan ordinata oʻqiga parallel chiziq funksiya grafigini fakat bitta nuqtada kesishini bildiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birgalikda boʻlmagan tenglamalar

Birgalikda boʻlgan tenglamalar — yechimi mavjud boʻlmagan tenglamalar sistemasi. Bunday tenglamalar sistemasi, baʼzan, ziddiyatli sistema deyiladi. Chiziqli algebrada chiziqli tenglamalarning birga boʻlmagan sistemalari qaraladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birdmor muzligi

Birdmor muzligi — Antarktidada, Yer sharidagi eng katta vodiy muzliklaridan biri. Kugb platosidan tushib Ross shelf muzligiga tutashadi. Uzunligi 200 km. Eni 40 km. Yiliga 6 km muz okeanga sinib tushadi. 1908-yil dekabrda Sheklton boshchiligidagi ingliz ekspeditsiyasi tomonidan kashf qilingan. Ekspeditsiyani moliyaviy tomondan taʼminlagan lord U. Birdmor nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Antarktida
Turkum:Muzliklar
Birja boji

Birja boji — birja savdosida ishtirok etish huquqi uchun olinadigan pul yigʻimi. Birja qoʻmitasi birja aʼzolaridan hamda haridorqatnashchilardan undiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birja kursi

Birja kursi — fond birjasida muomalada boʻlgan qimmatbaho qogʻoz (aksiya, obligatsiya)ning sotilish narxi. Birja kursi ga qimmatbaho qogʻozga toʻlanadigan dividend va ssuda foizi taʼsir koʻrsatadi. Dividend miqdori yuqori boʻlsa, Birja kursi qimmat, ssuda foizi yuqori boʻlsa, arzon boʻladi. Aksiyalarning nominal qiymati Birja kursi ga taʼsir koʻrsatmaydi, obligatsiyalarning Birja kursi esa nominal narxiga bevosita bogʻliq boʻladi, chunki qaytarib sotib olish muddati qanchalik yaqin boʻlsa, ularning Birja kursi shu qadar yuqoriroq yuradi (yana qarang Qimmatbaho qogʻozlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birjoniy

Birjoniy — Nizomiddin Abdul Ali ibn Muhammad ibn alHusayn (?—taxminan 1525) — falakiyotshunos va huquqshunos olim. Ulugʻbek akademiyasi vakillaridan biri. B. matematikadan inoq sonlarga bagʻishlab "Doʻstlarga doʻst sonlarni tushuntirish uchun qoʻllanma" nomli asar, Naysaburiy (14-asr boshi)ning "Hisob haqida quyosh risolasi"ga, Ulugʻbekning "Ziji"ga, N. Tusiyning "AlMajistiyning bayoni", "Usturlobni bilish haqida yigirma bob" asarlariga, Qozi Zoda Rumiyning "Astronomiya"ning qisqacha bayoni" asariga sharh yozgan. B.ning astronomiyaga oid "Astronomiya haqida risola", "Kuzatishlarni qisqacha tushuntirish", "Taqvim haqida yigirma bob" kabi asarlari mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birikish reaksiyasi

Birikish reaksiyasi – ikki yoki bir necha moddadan bir moddaning hosil boʻlish reaksiyasi. Agar ikkita oddiy moddadan bitta murakkab modda kelib chiqsa, bunday reaksiya sintez reaksiya deyiladi. Vodorod va azotdan bevosita ammiak olish sintez uchun misoldir. Birikish reaksiyasida ikki murakkab moddadan yanada murakkabroq moddalar hosil boʻla oladi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birikma

Birikma – molekulasi bir necha element atomlaridan tarkib topgan modda (Kimyoviy birikma) hisoblanadi.

 
 OʻME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biriktiruvchi toʻqima

Biriktiruvchi toʻqima – odam va hayvonlarda rivojlanadigan toʻqimalar guruhi. Organizmda trofik, himoya, plastik va mexanik funksiyalarni bajaradi. Xususiy, togʻay va suyak biriktiruvchi toʻqimalari bilan farq qilinadi. Xususiy biriktiruvchi toʻqima koʻpincha trofik, himoya va plastik funksiyalarni, togʻay biriktiruvchi toʻqima esa mexanik funksiyani bajaradi; u xondroplast va xondrotsitlar, hujayralararo modda hamda kollagen va elastik tolalardan iborat. Xususiy biriktiruvchi toʻqima zich va gʻovak biriktiruvchi toʻqimalarga boʻlinadi. Gʻovak biriktiruvchi toʻqima terini muskullarga biriktirib, aʼzolar orasini toʻldirib turadi, shilliq va seroz pardalarning biriktiruvchi toʻqimali qavatini hosil qiladi. Uning hujayrali tarkibida fibroblastlar, gistiotsitlar makrofaglar, semiz hujayralar – labrotsitlar, plazmatik hujayralar – plazmatsitlar, yogʻ hujayralari – lipotsitlar, retikulyar hujayralar, qisqartiruvchi hujayralar – peritsitlar, xromatoforlar, endotelial hujayralar ajratiladi. Zich Biriktiruvchi toʻqima shakllangan va shakllanmagan boʻladi. Shakllanmagani teri asosini yoki uning toʻr qavatini tashkil etadi. Shakllangan zich Biriktiruvchi toʻqima tolali tuzilmalarning tartibli joylashishi bilan ajralib turadi; baʼzi aʼzolar (koʻz oqi, teri, fassiya) da ular oʻrim boʻlib joylashsa, boshqalarida (boylamlar, paylarda) parallel joylashadi. Shakllangan zich Biriktiruvchi toʻqima dan tomirlar, bronxlar va boshqa tuzilmalar devorini hosil qiladigan elastik toʻqimalar ham tashkil topadi. Suyak Biriktiruvchi toʻqimadan odam va umurtqali hayvonlar skeleti tashkil topadi.

Suyak toʻqima osteoblastlar, osteotsitlar va osteoklastlardan iborat. Hujayraaro modda kollagen tolalardan tuzilgan boʻlib, tarkibida koʻpgina mineral tuzlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi Bulgʻor podsholigi

Birinchi Bulgʻor podsholigi — Bolqon yarim orolning shimolida mavjud boʻlgan ilk slavyanbulgor davlati (681— 1018). Kds. bulgʻor qabilalari Asparux yetakchiligida 7 slavyan qabila ittifoqini tobe qilib, ular istiqomat qilgan hududlarni Vizantiya asoratidan xalos etgach, tashkil topgan. Poytaxti— Pliska shahri, 893 yildan — Preslav shahri Bulgʻorlar 865 y. xristian dinini qabul qilishgan. Simeonshoh davrida yuksak darajada kuchqudratga erishgan. 969 yil Sharqiy va Gʻarbiy Bulgʻor podsholigiga boʻlinib ketgan. 1018 yil Vizantiya tomonidan zabt etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiy davlatlar
Turkum:Tarix
Turkum:Bolgariya
Birinchi yordam

thumb
Birinchi yordam — baxtsiz hodisalar roʻy berganda, kishi shikastlanganda yoki toʻsatdan kasal boʻlib qolganda uning hayotini asrab qolish va yomon asoratlardan omon qolishi uchun koʻrsatiladigan tez va oddiy tadbirlar majmui; shifokor yetib kelguncha yoki ularni shifoxonaga olib borguncha amalga oshiriladi. Birinchi yordam oʻz-oʻziga yoki boshqalar tomonidan (oʻzaro) koʻrsatilishi mumkin. Shikastlangan odam jarohatini oʻzi bogʻlay olsa, zaharlanish alomati boʻlganida, mast, koʻp suyuqlik ichib meʼdani yuvish va qayt qilishga quvvati kelsa, oʻz-oʻziga birinchi yordam koʻrsatishi mumkin. Oʻzaro birinchi yordam odatda boshqa kishi tomonidan koʻrsatiladi. Kishining hayoti xavf ostida qolganda, mast, qon ketganda, tok urganda, zaharlanishda, koma, shok va boshqa holatlarda darhol birinchi yordam koʻrsatish zarur. Keyingi koʻrsatiladigan tibbiy yordam birinchi yordamning qanchalik toʻgʻri koʻrsatilganligiga bogʻliq. Mast, suyak ochiq singanda bogʻlov va shina (taxtakach)ning tez va toʻgʻri qoʻyilishi (qarang: Immobilizatsiya), koʻpincha shok va boshqa ogʻir kasalliklarning oldini olishga, shikastlanib behush yotgan kishini yonboshi bilan yotqizish traxeya va bronxlarga qusuq massasi hamda qon ketib qolmasligiga yordam beradi.

Birinchi yordam koʻrsatish
Birinchi yordam uch xil tadbirlar majmuasini oʻz ichiga oladi: 1) tashqi shikastlovchi omillar (elektr toki, bosib qolgan ogʻir narsa va boshqalar) taʼsirini darhol bartaraf etish yoki shikastlangan kishini noqulay sharoitdan xoli qilish (suvdan, oʻt tushgan joydan olib chiqish va boshqalar); 2) shikastlanish tarziga qarab birinchi yordam koʻrsatish (bular haqida qarang: suyak chiqishi, suyak sinishi, zaharlanish, hushdan ketish, jarohatlanish, kuyish va boshqalar); 3) yaqin atrofdagi kasalxona, poliklinikaga yetkazish. Odam toʻsatdan betob boʻlib qolganida, turli xil baxtsiz hodisalar roʻy berganida, albatta tez yordam chaqirish, noiloj qolgan hollarda duch kelgan transportda davolash muassasasiga olib borish zarur. Toʻgʻri birinchi yordam koʻrsatish uchun doim tegishli bilim va malakani oshirib borish lozim. Ishxona, avtomashina va uydagi dori qutichasida birinchi yordam uchun zarur boʻlgan hamma narsalar boʻlishi kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tez tibbiy yordam
Birinchi Fransiya imperiyasi

Birinchi imperiya — Fransiyada Konsullik davri (1799—1804) dan keyingi Napoleon I (Bonapart) imperiyasi davri (1804—14 va 1815). Bu davrda fransuz inqilobida qoʻlga kiritilgan demokratik yutuqlar bekor qilinib, harbiy diktatura oʻrnatildi. Imperiya davrida koʻplab yutuqlar va gʻalabalar erishildi Masalan Napaleon Bonaparte 1807-yilda "Uch imperator jangi" deyilgan jangda Napaleon Rossiya va Avstriyanung Birlashgan qoʻshinini tor-mor etgan 1805-yilda Autrelis jangida ham yutgan Napaleon koʻpgina gʻalabalarga keyin koʻp yerlarni zabt etdi Yevropa aholisini larzaga soldi . Napaleon Buyuk Britaniyaga qarshi "qitʼa qamali" eʼlon qildi va Napaleon bosib olgan hududlar Buyuk Britaniya bilan savdo-sotiq qilishni taqiqlaydi va shu yoʻl bilan Buyuk Britaniyani boʻysundirish edi . Lekin Napaleon hududlarida aholi charchadi urushlardan, bosib olingan hududlarda esa milliy ozodlik harakatlari kuchaydi va bularni bostirish uchun bir katta gʻolibona yurish kere edi . 1812- yili Napaleon Rossiyaga qarshi yurish boshladi . Bu urush Rossiya tarixiga "Vatan urushi" nomi bilan kirdi.1812-yilning 7-sentabrida hal qiluvchi jang boʻlib oʻtdi. Napaleon Moskvani egalladi. Lekin askarlarda tartibsizlik vujudga kelgani bois. Jangovar ruh yoʻqoldi. Bundan foydalangan rus askarlari M.I.Kutuzov boshchiligida Napaleon qoʻshinini taʼqib qilib, katta zarar yetkazdi. 1813-yil Napaleon Yevropa qirolliklari bilan boʻlgan hal qiluvchi urush Leypsig ostonasida boʻldi . Bu urush tarixga "Xalqlar jangi" deya nom oldi va Bu jangda Napaleon yutqazdi. Oʻzi esa Oʻrtayer dengizidagi Elba oroliga surgun qiladilar. Ittifoqchilar Fransiya tinchlik shartnomasi imzolaydilar. Unga koʻra Fransiya Napaleon davrida bosib olgan hududlardan biz kechildi. Keyin vaqt oʻtdi, Fransiyada ichki nizolar kuchaydi bundan Foydalangan Napaleon 1815-yilning mart oyida Fransiyaning janubiga yetib keldi . Lyudovik XIII ming yuborgan 30ming askari esa Napaleon tomonga oʻtadi. Napoleon yana hokimiyatni qaytarib oladi lekin bu safar u hokimiyatni atiga 100kun boshqaradi . Ittifoqchilar (Buyuk Britaniya, Gollandiya, Prussiya) Napaleon ga qarshi hal qiluvchi jang 1815-yili Vaterloo qishlogʻida boʻlib oʻtib unda Napaleon yana yutqazadi. Bu safar u uzoq Muqaddas Yelena oroliga surgun qilinib oʻsha yerda vafot etadi va Fransiya bilan sulh tuziladi unga koʻra Fransiya 1789-yilgi chegarasigacha qisqartirildi. Va Fransiyada birinchi imperiya tugatildi!!!

Yozib berdi : Abdurahmonov Adhamjon Bekobod shahar Ixtisoslashtirilgan maktabining 8-D sinf oʻquvchisi. 

Hammaga rahmat

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Imperiyalar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Birinchi internatsional

Birinchi internatsional — q. Internatsional I.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Birinchi kosmik tezlik

Birinchi kosmik tezlik — osmon jismi (masalan, Yer)ning gravitatsiya (tortish) maydonidagi jism (masalan, kosmik kema) sunʼiy yoʻldoshga aylanishi uchun unga berish lozim boʻlgan eng kichik boshlangʻich tezlik. Turli balandliklar uchun har xil boʻladi. Doiraviy tezlikka teng qilib olinishi kerak. Yer sirtida (atmosfera boʻlmagan holda) birinchi kosmik tezlik 7,91 km/sek ga teng.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi signal sistemasi

Birinchi signal sistemasi – tashqi va ichki muhit taʼsirotlari (yorugʻlik, tovush va hokazo) odam hamda hayvonlarning reseptorlarta taʼsir etganda, bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻida hosil boʻladigan nerv jarayonlari majmui. Birinchi signal sistemasi voqelikni sezgi va tuygʻular shaklida bevosita aks ettiradigan asosdir. Birinchi signal sistemasi terminini I. P. Pavlovjoriy etgan (1932). Uning taʼkidlashicha, hayvonlar koʻruv, eshituv va boshqa reseptorlarga taʼsir qiladigan taʼsirotlar tufayligina voqelikni sezib turadi. Odamda bevosita taʼsirotlarni idrok etadigan birinchi signal sistemasi va nutqni idrok etadigan ikkinchi signal sistemasi bor; bu ikkala signal sistemasi sifat jihatidan turlicha boʻlsada, bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan, bir butun holda (oliy nerv faoliyati qonuniyatlari asosida) ishlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi haydov

Birinchi haydov, tinch yerni haydash — qoʻriq va boʻz, shuningdek bedapoya va boshqa koʻp yillik oʻsimliklar oʻsib, chim bosgan yerlarni haydash. Dehqonchilikda oʻt ekinlarini ekish (19-asr) qoʻllanilgandan keyin paydo boʻlgan. Birinchi haydov da tuproq qatlamlari 130—135° agʻdarilib, bir-biriga 45° burchak hosil qilgan holda zich tiralib qoladi. Birinchi haydov dan soʻng dala toʻlqinsimon koʻrinishda boʻladi. Birinchi haydov turli tipdagi lemex va agʻdargichli pluglar bilan bajariladi. Birinchi haydov da koʻp yillik begona oʻtlar ildizi zararlanadi, ularning unishi susayadi. Chim qayta oʻsmasligi va ekinlarni oʻt bosib ketmasligi uchun yer disklanadi va boronalanadi. Xaydalma qatlam qalinligi, oʻsimliklarning biologik xususiyatlari, dalaning oʻt bosganlik darajasiga qarab Birinchi haydov chuq. 15—22 sm boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birla

Birla — Hindistondagi moliyasanoat guruhi. Hindistonningyirik moliya magniti G. Birla nomi bilan atalgan. 19-asr oʻrtalarida kreditmoliya kompaniyasi shaklida vujudga kelgan. Asosiy faoliyat sohalari — yengil sanoat, shuningdek rangli metallurgiya, avtomobilsozlik, elektrotexnika sanoati, savdo va boshqa (jami 50 dan ortiq tarmoq). Asosiy kompaniyalarning umumiy aktivlari 4,1 mlrd. dollar, savdo hajmi 3,8 mlrd. dollar, foydasi 111 mln. dollar (80- yillar oxiri)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlamchi va ikkilamchi sifatlar

Birlamchi va ikkilamchi sifatlar — 17—18-asrlar bilish nazariyasidagi tushunchalar. Narsalar sifatini farqlash uchun qoʻllangan. Bu tushuncha Aristotel, Demokrit, Dekart, Gassendi, Gobbs asarlarida uchrasada, dastlabki termin sifatida uni ingliz faylasufi J. Lokk qoʻllagan. J. Lokk fikricha, birlamchi yoki obyektiv sifatlar — uzunlik, kattalik, hajm, figura va boshqadir; ikkilamchi yoki subyektiv sifatlar — rang, ovoz, maza, hid va boshqadir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgilar

Birlamchi jinsiy belgilar — erkak va urg‘ochi hayvon, shuningdek erkak bilan ayolni bir-biridan ajratib turadigan asosiy belgilar majmui. B. j. b.ga jinsiy a’zolar va jinsiy bezlar (urug‘don va tuxumdon), shuningdek urug‘ o‘tkazuvchi yo‘llar kiradi. Bir jinsni ikkinchi jinedan ajratib turadigan boshqa hamma belgilar (soqolmo‘ilov chiqishi, ko‘krak bezlarining o‘sishi, ovoz o‘zgarishi va hokazo) ikkilamchi jinsiy belgilarta kiradi. U yoki bu jinsga tegishli belgilar haqida ya na q. Germafroditizm.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlamchi ichak boʻshligʻi

Birlamchi ichak boʻshligʻi — koʻp hujayrali hayvonlar rivojlanishining gastrula bosqichidagi hazm (ichak) boʻshligʻi (qarang Gastrotsel)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlamchi ogʻizlilar

BIRLAMCHI OGʻIZLILAR (Protostomia) — ikki tomonlama simmetriyalilarga mansub boʻlgan haqiqiy koʻp hujayrali hayvonlar. Umurtqasiz hayvonlarning koʻpchilik tiplari (yassi chuvalchanglar, birlamchi tana boʻshliqlilar, tikanboshlilar, nemertinlar, halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, onixoforalar, paypaslagichlar) kiradi. Birlamchi ogʻizlilar ning ogʻiz teshigi boshlangʻich ogʻiz (blastopor)dan yoki uning oldingi qismidan vujudga keladi, anal teshigi qaytadan tananing orka qismida hosil boʻladi; tashqi skeleti (kutikulasi, xitini yoki chigʻanogʻi) bor; oldingi va orqa ichaklari ektodermadan tashkil topadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlamchi traxeyalilar

Birlamchi traxeyalilar (Рrotrаcheatа) — onixoforalar (onychophora) tipining, asosan, tropik va moʻʼtadil mintaqalarda tarqalgan sinfi. Tuzilishi halqali chuvalchanglarga oʻxshash. Qurtsimon tanasi boʻgʻimlarga (13 dan 43 gacha) boʻlingan, boʻgʻimlarining ikki yonida bir juftdan boʻgʻimlarga boʻlinmagan oddiy oyoqlari va oyoqlarining uchida bir juftdan xitinlashgan tirnoqchalari bor. Tana uz. 4—15 sm, yupka xitinli kutikula bilan qoplangan. Boshida bir juft uzun moʻylovi, ular asosida bir juft oddiy koʻzi bor. Boshining pastki tomonida soʻrgʻichlar bilan oʻralgan ogʻzi va ikkita ogʻiz oldi soʻrgʻichlari joylashgan. Ogʻzida bir juft xitin plastinkadan iborat jagʻi boʻladi. Tana boʻshligi aralash (miksotsel). Bosh miyasi 3 ta boʻlimdan iborat. Nafas organi vazifasini sodda tuzilgan, oʻzaro tutashmagan bir tutam traxeya naychalari bajaradi. Qon aylanish sistemasi ochiq. Ichagi naysimon, ayirish organi har bir oyogʻining ostki tomonida joylashgan metanefriydan iborat. Ayrim jinsli, asosan tirik tugʻadi. 70 ta turi bor. Janubiy va Gʻarbiy Afrikada, Markaziy va Janubiy Amerikada, Indoneziyada, Avstraliyaning jan. sohillarida, Yangi Zelandiya va Shim. Hindistonda tarqalgan. Toshlar, chirigan yogochlarning ostida yashaydi. Yirtqich, oʻljasini ogʻizoldi soʻrgʻichlaridan chiqaradigan yopishqoq suyuq modda yordamida tutadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan millatlar

Birlashgan millatlar — Ikkinchi jahon urushi davri (1939—45)da gitlerchilarga qarshi koalitsiyaga kirgan va 1945-yilda Birlashgan Milpatlar Tashkiloti (BMT)ni tuzgan davlatlarni anglatuvchi termin. BMTning qisqaroq nomi sifatida ham qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamgʻarmasi

Birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgʻarmasi (UNICEF)  – BMTning asosiy jamgʻarmalaridan biri. Uzoq vaqt davom etgan urush natijasida katta qiyinchiliklarga duchor boʻlgan Yevropa bolalariga gʻamxoʻrlik koʻrsatish maqsadida 1946-yilda tuzilgan. 1953-yildan BMTning doimiy tuzilmasiga aylangan. Yer yuzida, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlardagi bolalarning soglom va barkamol voyaga yetishiga koʻmaklashish uning bosh tamoyilidir. Mazkur sohadagi faoliyati uchun 1965-yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, UNICEFga aʼzo boʻldi va u bilan yaqin hamkorlik oʻrnatdi. Jamgʻarma tomonidan bolalarni immunizatsiya qilish, boshlangʻich maktab oʻquvchilarini oziq-ovqat va ichimlik suv bilan taʼminlash vaksinalar yetkazib berish boʻyicha uzoq muddatli dasturlar, Orolboʻyi aholisiga yordam koʻrsatish yuzasidan maxsus dastur, „Orol dengizi: mintaqaviy va ekologik yordam loyihasi“ ishlab chiqilgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Tarix
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro Bolalar Favqulodda Jamg'armasiTez-tez so'raladigan savollar  (inglizcha) . UNICEF. Kirish sanasi: 2019-yil 11-may. Asl nusxadan 2019-yil 11-mayda arxivlangan deb nomlanadigan jamg'arma 1946-yil 11-dekabrda BMT Bosh Assambleyasining qarori bilan bolalarga, shu jumladan, Ikkinchi jahon  urushidan jabrlangan insonlarga yordam ko'rsatish uchun vaqtinchalik yordamchi tashkilot sifatida tashkil etilgan. Uni birinchi bo'lib L. Reyxman boshqargan. 1953-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashkilotni doimiy qilib, faoliyat doirasini kengaytirdi va fondi UNICEFasl qisqartmasini saqlab qolgan holda hozirgi nomiga oʻzgartirilgan .

1965-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamg'armasi Tinchlik uchun Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

UNICEF homiyligida 1979-yilda “Bola yili” dasturi o‘tkazildi.

Moliyalashtirish
UNICEF BMTdan moliyaviy yordam olmaydi ; uning faoliyati doimiy xayriyalarga asoslangan. Jamg'armaga kiritilgan investitsiyalarning asosiy qismi BMTga a'zo davlatlarning yillik badallari bo'lib, ular daromadning uchdan ikki qismini beradi. 2006-yildan beri Rossiyaning yillik daromadi 1 million AQSh dollarini tashkil etdi. 2010-yildan 2016-yilgacha Rossiyaning UNICEFga jami badallari miqdori 33,1 million AQSH dollarini tashkil etdi.

2020-yilda xususiy sektorning jami daromadlari 1,61 milliard AQSh dollarini tashkil etdi, shundan 719,9 million AQSh dollari oddiy resurslar va 889,2 million AQSh dollari boshqa resurslardirUNICEF 2020 yilgi moliyaviy hisoboti (2021-yil 10-sentyabr). 2021-yil 12-oktabrda foydalanilgan. Asl nusxadan 2021-yil 3-sentabrda arxivlangan.

UNICEF logotipi Barselona futbol klubi futbolkalarida aks ettirilgan, ammo homiyning logotipi sifatida emas. Kataloniya klubi har yili o'z byudjetidan bolalarga yordam berish uchun fondga 1,5 million yevro to'laydi.

 Yana qarang 

 Birlashgan millatlar tashkiloti
 Jahon pochta ittifoqi

 

Turkum:Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti bilan taqdirlangan tashkilotlar
Birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy kengashi

Birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy kengashi (EKOSOS) — BMTning asosiy organlaridan biri. Uning xalqaro va ijtimoiy hamkorlik sohasidagi vazifalarining ijrosi uchun mas’ul tashkilot. BMT Bosh Assambleyasi saylaydigan 55 a’zodan iborat; ularning uchdan biri har yili qaytadan, BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari boʻlgan davlatlar esa uzluksiz a’zolar etib saylanadi. Oʻz vakolatlariga binoan iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, ta’lim, sogʻliqni saqlash va hokazo sohalarga oid xalqaro masalalar yuzasidan tadkiqotlar oʻtkazadi va ma’ruzalartayyorlaydi; inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmatlashni ragʻbatlantirish maqsadida tavsiyalar ishlab chiqadi; BMT Bosh Assambleyasiga takdim etish uchun oʻz faoliyat doirasiga kiradigan masalalar boʻyicha konvensiyalarning loyihalarini tayyorlaydi, mazkur masalalar yuzasidan konferensiyalar oʻtkazadi. Oʻz faoliyatida rivojlanayotgan mamlakatlarga iqgisodiy, texnikaviy va boshqa xil yordam koʻrsatish ishiga katta ahamiyat beradi. Oliy organi — sessiya boʻlib, u yiliga 2-marta: bahorda — NyuYorkda, yozda — Jenevada oʻtkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti

Birlashgan millatlar tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti (UNIDO) — BMTning xalqaro tashkilotlaridan biri. 1966-yilda rivojlanayotgan mamlakatlar sanoatini jadal taraqqiy ettirish va ragʻbatlantirish hamda BMTning mazkur sohasidagi faoliyatini muvofiqpashtirish maqsadida tuzilgan. Qarorgohi — Vena shahri (Avstriya)da. YUNIDOga 150 davlat aʼzo (1990). Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, unga teng huquqli aʼzo sifatida kirdi. OʻzRda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida mazkur tashkilotning respublika sanoatini rivojlantirishga oid qator das ishlab chiqildi.

 Vazifalari 
UNIDOning vazifalari:
Sanoat boshqaruvi va statistika
Investitsiyalar va texnologiyalarni rag'batlantirish
Savdo va raqobatbardoshlikni rivojlantirish
Xususiy sektorni rivojlantirish
Agrosanoat tarmoqlari
Barqaror energiya boshqaruvi va iqlim o'zgarishi
Monreal protokoli
 Ijrochi va bosh direktorlar 
thumb|250px|Gerd Müller (2021-yildan)
UNIDO ijrochi direktorlari1967–1974Ibrahim Helmi Abdel-Rahman (Misr)1975–1985Abd-El Rahman Khane (Jazoir)UNIDO Bosh direktorlari1985–1992Domingo L. Siazon Jr. (Filippin)1993–1997Mauricio de Maria y Campos (Meksika)1998–2005Carlos Alfredo Magariños (Argentina)2005–2013Kandeh K. Yumkella (Syerra-Leone)2013–2021Li Yong (Xitoy)2021–Gerd Müller (Germaniya)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlik

Birlik (matematikada)—1) tabiatan bir jinsli miqdorlarni solishtirib koʻrish uchun qabul qilingan aniq miqdor. Masalan, uzunlik oʻlchov birliklari: mm, sm, dm, m, km; ogʻirlik oʻlchov birliklari: g, kg, s, t; 2) guruh (halqa)ning har qanday a elementi uchun aye=a tenglik bajarilsa, ye element guruxning oʻng birlik elementi, yea=a tenglik bajarilsa, ye element guruhning chap birlik elementi deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil