Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sergey Naumov

Sergey Nikolayevich Naumov (1874.6.7, Kaluga — 1933.11.12, Toshkent) — kimyogar. Turkiston universiteti professor (1920-yildan). 1920—24 yilda shu universitet tibbiyot boʻlimi dekani, laboratoriya mudiri (1924—25), organik kimyo kafedrasi mudiri (1925-yildan). N.ning naftenlar sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari katta ahamiyatga ega. N. tomonidan sintez qilingan 1,4-dimetilgeksametilen yangi modda sifatida tan olingan. U xinon va to-luxinondibromidlar tuzilishini, xossalarini oʻrganish sohasida chuqur izlanishlar olib bordi, 2,3-siklogek-sandion 1,4-dikarbon efirining tuzilishini topdi. Mazkur modda hosilalaridan xinoksalin, monooksim, dioksim, monogridrazon, bipirazolon, ozazon va boshqalarni sintez qildi. Uning ilmiy kuzatishlari natijalari oʻlaroq izomerlanish reaksiyalariga ancha aniklik kiritildi, turli efir moddalari sintezi amalga oshirildi. N.ning Oʻrta Osiyo togʻlarida uchraydigan tabiiy selitrani sintez sohasida qoʻllash borasidagi ishlari amaliy ahamiyat kasb etadi.

Oʻzbekistonda kimyo fanining rivojlanishi, milliy kadrlar tayyorlash, yangi yoʻnalishdagi ilmiy va ilmiy-uslubiy ishlarning yoʻlga qoʻyilishida N.ning xizmatlari katta. Uning shogirdlari orasida SYU.Yunusov, O.S. Sodiqov, h.Rustamov, K.S. Ahmedov kabi mashhur kimyogarlar bor. Oʻzbekiston milliy universitetining kimyo fakulteti professor S.N.Naumov nomi bilan ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Nautiluslar

Nautiluslar (Nautilus) - boshoyoqli mollyuskalar sinfining bitta turkumi. Tanasi koʻp kamerali, spiralga oʻxshab oʻralgan chigʻanoq ichida joylashgan. Chigʻanoq diametri 15—23 sm, vazni 1,8 kg gacha. Eng qadimgi mollyuskalar, hozirgacha faqat bir necha turi yashab qolgan. Chigʻanoq ogʻzidan N.ning boshi va koʻp sonli paypaslagichlari chiqib turadi. Boshqa boshoyoqli mol-lyuskalarga nisbatan soddaroq tuzilgan. Hind okeani sharqida va Tinch okean gʻarbida 100–750 m chuqurlikda yashaydi. Oʻlimtik va holsizlangan qisqichbaqa hamda balikdar bilan oziqlanadi. Urgʻochilari 10 ta gacha yirik tuxum qoʻyadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nautofon

thumb
Nautofon ( — dengizchi va fon) — mayoqlarga oʻrnatiladigan membranali elektr-akustik apparat, tovush tarqatgich. Tuman va bulutli paytlarda yoki yogʻingarchilik vaqtida tovush signallari tarqatadi. Nautofon tarqatgan tovush 15 dengiz milyassta eshitiladi. Kemalarni boshqarishda yoʻl koʻrsatuvchi vosita sifatida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Nafas organlari

thumb
Nafas organlari - organizm bilan tashqi muhit (suv yoki havo) oʻrtasida gaz almashinuvi uchun ixtisoslashgan organlar. Hayvonlarda tana qoplagʻichi yoki ichagi devorining botib kirishi yoki boʻrtib chiqishi tufayli vujudga kelgan. Koʻpchilik umurtqasiz hayvonlar (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, tuban qisqichbaqasimonlar, ignaterililar)da nafas organlari boʻlmaydi. Umurtqalilar orasida teri orqali nafas olish kam harakatlanadigan va mayda hayvonlar — ayrim baliqlar, suvda va quruklikda yashovchilar uchun xos. Nafas organlari dastlab chuvalchanglarda jabralar shaklida paydo boʻlgan. Kislorod tanqis boʻlgan, oqmaydigan loyqa suvlarda yashaydigan ayrim baliklarda atmosfera havosi bilan nafas oladigan organlar — oʻpkalar, labirint apparat rivojlangan. Orqa ichakning ayrim qismlari orqali sodir boʻladigan gaz almashinuvi ichak orqali nafas olish deyiladi (ayrim laqqasimon va boshqa baliklar).

Quruklikda yashaydigan hayvonlarning asosiy nafas organlari traxeyalar yoki oʻpkalar hisoblanadi. Ontogenezda nafas organlari oʻzgarishi mumkin. Masalan, koʻpchilik baliklar embrionlari dastlab tana yuzasi orqali nafas oladi; keyinroq ularda sariqlik xaltasida sariklik nafas olish sistemasi yoki suzgichlar (anal, orqa, dum) nafas olish sistemasi paydo boʻladi. Keyinchalik lichinkalarda tashqi jabralar, soʻngra jabra apparata rivojlanadi. Amniotlar embrionida nafas olish vazifasini dastlab sariklik xaltasi, keyinroq allan-tois bajaradi.

Odamda Nafas organlari havo oʻtkazuvchi yoʻllar (burun boʻshligʻi, hiqildoq, kekirdak va bronxlar) hamda oʻpkadan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Nafaqa

Nafaqa — muhtoj odamlarga davlat, korxona, muassasa va ayrim shaxslar tomonidan beriladigan yordam puli. Oʻzbekiston Respublikasida mehnat stajiga koʻra beriladigan pensiyadan farqli holda Nafaqa davlat tomonidan, asosan, bolalikdan nogiron, yolgʻiz qariya va yolgʻiz nogironlarga, mehnatga vaqtinchalik qobiliyatsizlarga, homilador va tuqqan ayollarga, 3 yoshgacha boʻlgan bolalari tarbiyasi bilan band boʻlgan ayollarga, ishsizlarga, kam taʼminlangan va koʻp bolali oilalarga va boshqa beriladi (qarang Ijtimoiy nafaqa).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nafis (olma navi)

Nafis — qishki, erta hosilga kiradigan olma navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida madaniy navlarning erkin changlanishidan olingan urugʻdan oʻstirilgan oʻsimliklardan tanlab chiqarilgan (1963, M.M.Mirzayev, O.K. Afanasyev, A.Hamroxoʻjayev). Daraxti keng piramidasimon, kuchli oʻsadi, shoxshabbasi siyrak, navdalari toʻq jigarrang. Gullari yirik, pushtirang. Aprelda gullaydi (10—14 kun). Golden Delishes, Parmen, Jonatan kabi navlardan yaxshi changlanadi. Mevasi yirik (160—180 g), silliq, qizil, sariq, eti oq, shirin, muloyim, har yili hosil qiladi. Mevasi oktabr boshlarida terib olinadi. Kuchli oʻsadigan payvandtaglarda 5—6-yili, pakana payvandtaglarda 3-yili hosilga kiradi. Bakteriyali va vi-rusli kasalliklarga chidamsiz. Oʻzbekistonning barcha mevachilik zonalarida ishlab chiqarish sinovlari uchun rayonlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nafisiy Said

Nafisiy Said (1895.8.6 - Tehron — 1966.13.11) — Eron olimi, yozuvchisi va jamoat arbobi. Tehron universiteti professor (1934-yil), Eron Farhangistoni (Til va adabiyot akademiyasi) aʼzosi (1935-yildan). Tehron, Bern va Parijda oʻqigan. Ijodi 20-yillardan boshlangan. Eron, Markaziy Osiyo, Hindiston xalqlari adabiyoti, madaniyati va tarixi masalalariga, shuningdek, rus va Gʻarbiy Yevropa iga oid tadqiqotlar qilgan. N. "Abu Abdulloh Jaʼfar ibn Muhammad Rudakiy Samarqandiyning hayoti va ijodi" nomli 3 jildli monografiya (1931—1940-yillar), "Farangis" (1931-yil) romani, "Qojarlar tarixi", "Bahrayn tarixi" (1955-yillar) hamda "Hozirgi Eronning ijtimoiysiyosiy tarixi" (1959-yil) kabi asarlar muallifi. "Bayhaqiy tarixi" (1—3-jildlar, 1940—1953-tillar)ni, Xondamirning "Dastur ul-vuzaro" asarini nashr ettirgan. "Nodirshoh haqida oxirgi yodgor" (1926-yil) pyesasi tarixiy mavzuda. Hofiz Sheroziy, Farididdin Attor, Ibn Sino va boshqa haqida bir qancha nasriy asarlar yozgan, fors tilining izoshli lugʻati (1930-yil, 5-jild) va fransuzcha-forscha lugʻat (1931—1932-yillar) tuzgan. N. sheʼriyatida zamonaviy turmushdagi voqea-hodisalar oʻz aksini topgan. Nasriy asarlarida gʻarb adabiyotining sezilarli taʼsiri bor.

 
 Jannatning yarim yoʻlida, T., 1974.

Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Turkum:13-noyabrda vafot etganlar
Naflilik nazariyasi

Naflilik nazariyasi - turli neʼmatlar nafliligining mohiyati, mazmuni va ahamiyati toʻgʻrisidagi taʼlimot (qarang Naflilik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nafosat

Nafosat — goʻzallik turi. Narsa va hodisalarning tashqi koʻrinishi (shakli, rangi)dagi alohida mukammallikni, mutanosiblikni ifodalaydi (Masalan, sportchi qiz yoki yigitning qaddi-qomati, turfa gullarning rangbarangligi). Kishilarning muomalasi, nutqi, akli, kiyinishiga nisbatan nafosat tushunchasi ularning nazokatli, nozik didli ekanligidan darak beradi. Nafosat badiiy adabiyotda voqelikdagi tabiatan nafis narsa va hodisalarning inʼi-kosi sifatida ifodalansa, sanʼatda, nimani aks ettirishidan qatʼi nazar, aks ettirish uslubining nihoyatda nozik ifodaliligida, ijro usulining alohida nafisligida yuzaga chiqadi. Haqiqiy nafsini soxta, yasama nafislikdan ajrata bilish lozim. Yuksak insoniy fazilatlarni, xalqchil gʻoya, ijtimoiy mazmunga ega boʻlgan va tabiat goʻzalligini aks ettirgan nafisligina haqiqiy hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nafrat

Nafrat — muayyan shaxsga yoki kishilar guruhiga, gʻoyaga yoki amaliy faoliyatga nisbatan qattiq gʻazab va jirkanish tuygʻusi. Muhabbat ziddi. Aqlli, toʻgʻri, halol, pok va vijdonli inson nopok, oʻgʻri, poraxoʻr, munofiq, axloqan buzuq kishilardan va ularning ishlaridan hazar qiladi, ularga nafrat bilan qaraydi. Qurʼon va hadislarda nopok, imonsiz, tuhmatchi va gʻiybatchi kishilar ham nafratga loyiq ekanligi taʼkidlanadi.
Naftalin

Naftalin (yun. naphtha — neft), S|0N8 — aromatik uglevodorod; konden-satlangan 2 ta benzol halqasidan tuzilgan. Rangsiz, oʻziga xos hidli plastinkasimon kristall. Mol. m. 128,2, suyuqlanish temperaturasi 80,3°, qaynash temperaturasi 218°. Zaharli, zichligi 1025 kg/m3. Suvda oz, spirt, efir, benzolda yaxshi eriydi. Toshkoʻmir chirki (dyogoti)dan olinadi. Naftalin koʻpgina organik yarim mahsulotlar, boʻyagichlar (naftollar, naftilaminlar va ularning sulfokislotalari), plastifikatorlar, suyultirgichlar, sirt faol moddalar va boshqa olishda boshlangʻich mahsulot hisoblanadi. Naftalinning yaqin gomologlaridan — metilnaftalinlar oʻsimliklarning oʻsish regulyatorlari sifatida, polimetilnaftalin insektitsid sifatida, Naftalinning sulfokislota tuzlari emulʼgatorlar sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naftandoz

Naftandoz (arabcha, – naft, neft, forscha, — andoz, otmoq) – neftni yondirib otish quroli. Oʻrta Osiyo xududidagi koʻplab shahar harobalaridan arxeologik konussimon idishlar (simob koʻzacha) topishgan. Ularning aksariyati naqsh, bezaksiz. V. L. Vyatkin Afrosiyob shahar harobasidan ustiga „fath“ – gʻalaba deb yozilgan shunday idish topgan. Oʻrta asrlardagi qoʻshinlar tarkibida maxsus Naftandozlar qismi mavjud boʻlgan. Tarixiy da Naftandoz istilohi XVI asrdan soʻng uchramaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naftenlar

thumb|220px|Siklobutanning fazoviy koʻrinishi

Naftenlar (sikloalkanlar, siklanlar, yoki sikloparafinlar deb ham nomlanadi) (yun. naphtha — neft) - siklopentan va siklogeksan qatorining toʻyingan alitsiklik uglevodorodlari, shuningdek, molekulasida 2 tadan 5 tagacha qalqasi boʻlgan murakkab bi- va politsiklik uglevodorodlar. Umumiy formulasi SpN2p. Toʻyingan uglevodorodlardan molekulasidagi uglerod atomlarining siklik (halqa hosil qilib) joylanishi bilan farq qiladi. Asosiy manbai — neft. 

Neftda, sikli (halqasi)da 5 va 6 ta uglerod atom boʻlib, tabiatda birmuncha koʻp tarqalgan naftenlar bor. Siklida 6 ta uglerod atomi boʻladigan naftenlar — geksametilenlar (siklogeksan va uning gomologlari) muhim. Ular neftni haydash yoʻli bilan olinadi. Katalitik kreking jarayonida aromatik yoki toʻyinmagan uglevodorodlarga aylanadi. Naftenlar motor yonilgʻilarining tarkibiy qismi hisoblanadi. 

Ochiq zanjirli uglevodorodlar bilan birga yopiq (siklik) zanjirli toʻyingan u.v lar ham bor.Ularning bir necha xil nomi bor: sikloalkanlar, sikloparafinlar, polimetilenlar, siklanlar, naftenlar. Umumiy formulasi: CnH2n boʻlib, n=2 va undan katta. S. Boku neft idan Markovnikov tomonidan ajratib olingan va mukammal oʻrganilgan. Ular kimyoviy xossa siga koʻra alkanlar ga yaqin turadi: yonuvchan, kimyoviy aktivligi kam, vodorod atomlari oʻrnini galogenlar olishi mumkin. S. va ularning gomolloglari karbosiklik birikmalar qatoriga kiradi.

 Siklanlarning gomologik qatori 
 Siklopropan
 S.butan
 S.pentan
 S.geksan
 S.geptan
 S.oktan
 S.nonan
 S.dekan

 

Turkum:Kimyo

 

Turkum:Kimyo
Nax-dogʻiston tillari

Nax-dogʻiston tillari - kavkaz (iberi-kavkaz) tillarining bir tarmogʻi. Checheniston, Ingushiya, Dogʻiston respublikalarida, Ozarbayjon, Gruziya, Turkiyaning ayrim hududlarida tarqalgan 29 ta tilni oʻz ichiga oladi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2,5 mln. kishiga yetadi. N.-Nax-dogʻiston tillari oʻz navbatida 5 yoki 6 guruhga boʻlinadi. Ularning asosiylari: nax tillari (chechen, ingush, batsbi), avar-and tillari (avar, botlix, godoberi, axvax, karatay, tinda chamali, and), lak-dargʻin tillari (lak, dargʻin), sez tillari (sez, bejtin, gunzib, xvarshin), lazgin tillari (lazgin, tabasaran, agul, rutul, saxur, archin, udin, xinalug). Fonetikasi unlilar tizimining moʻʼtadil rivojlanishi (3—10) va un- ! doshlar tizimining murakkabligi (35—40) bilan ajralib turadi. Ayrim tillarda unlilar miqdori 15—20 tagacha yetadi. Unlilar choʻziqlik boʻyicha farqlanmaydi. Bir qator tillarda burun, boʻgʻiz va umlautli unlilar mavjud. Morfologiyasi agglyutinativ xususiyatga ega. Affiksatsiya, oʻzaklar takrori asosiy grammatik vositalardan hisoblanadi. Suffiksal soʻz yasalishi prefiksal usulga qaraganda keng qoʻllanadi. Ot va feʼl morfologiyasi rivojlangan. Kelishiklar miqdori ancha koʻp. Sintaksisi va undagi sintaktik holatlar turkiy tillardagiga ancha yaqin. Ushbu tillarning lugʻat tarkibi, aso-san, ularda qadimdan qoʻllanib kelgan soʻzlar va ulardan yasalgan leksemalardan iborat. Ularda turkiy, arab, fors tillaridan oʻzlashgan, rus tilidan kirib kelgan soʻzlar ham anchagina.

N.-Nax-dogʻiston tillaridan chechen, ingush, avar, lak, dargʻin, lazgin, tabasaran tillari 1921-yilgacha arab grafikasi asosidagi, 1921—38 yillarda lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega boʻlgan; 1938-yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanib kelinmoqda. Bu guruhdagi bosh-qa tillar oʻz yozuvlariga ega emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naxodka

Naxodka — Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasidagi shahar (1950-yildan). Yapon dengizining Naxodka qoʻltiqchasidagi port. Uzoq Sha-rqning yirik transport va balik, ovlash markazlaridan biri. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Tixookeanskaya. Axoliyey 160,5 ming kishi (1998). Uzoq Sharq kema mexanika, kema taʼmirlash, temir-beton buyumlari zavodlari, baliq kombinati, tunuka banka (idish) fabrikasi bor. Dengizchilik, musiqa bilim yurtlari, Primorye davlat muzeyi filiali mavjud. N. yakinida Vostochniy porti joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naxshabiy Abu Turob

Naxshabiy Abu Turob (? - 850, Qarshi) — tasavvuf shayxlaridan biri. Piri murshid darajasiga erishgan. U tasavvufning muhim shartlaridan biri boʻlgan nafs va kibrni jilovlashning inson hayotidagi ahamiyatini koʻrsatgan. Alisher Navoiy oʻzining "Lison uttayr" dostonida Naxshabiy nomini ehtirom bilan tilga olgan. Abu Turob Xuroson mashoyixlari orasida mashhur boʻlgan. Qirq marta hajni ado etgan. Maʼruza va suhbatlarida kishilarni nafsni tiyib yurishga, sabr-qanoatli boʻlishga, shariat, tariqat va maʼrifat yoʻlidan borishga chaqirgan. Zamondoshlari uni "ma'no shohining mardoni", "Taqvo osmonining oyi", "Haqiqat ilmining orifi", "qutbi zamon" deb taʼriflashgan. Abu Turob haqida el orasida oʻnlab naqllar yoyilgan. Shulardan yigarmaga yaqini Muhammad Siddiq Rushdiyning "Avliyolar sultoni, turonlik avliyolar" kitobida (Toshkent, 1995) keltirilgan. Alisher Navoiy uning 261 hijriy (mil. 875) yilda olamdan oʻtganligini qayd etadi. Basra dashtida vafot etganligi rivoyat qilinadi. Qabri Qarshi shahrida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilOʻzME. Husniddinov Z., Ibrohimov N. 14-bet. -T: „Davlat ilmiy nashriyoti“, 2004.
Nasha

thumb
Nasha yoki Cannabis — nashadoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt oʻsimliklar turkumi; yigiriladigan lub tolali, moyli ekin. Vatani — Markaziy Osiyo. Tolasi va moyi uchun miloddan avvalgi 1-ming yillikdan ekib kelingan. Bir-biriga juda yaqin 3 turi bor: madaniy yoki ekma nasha (C.sativa) — tola olish uchun Rossiya, Belarus, Ukraina, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida, Hindistonda ekiladi, yovvoyi holda Mongoliya, Afgʻoniston, Hindiston, Pokiston, Xitoyda oʻsadi; hind nashasi (C.indica) — Eron, Turkiya, Suriya va boshqa mamlakatlarda urugʻidan quyuq moy olish uchun, bargi hamda poyasi chekiladigan nasha (narkotik mahsulot — gashish) va urgʻochi toʻpgulidan marixuana olish uchun yetishtiriladi, yovvoyi holda Oʻrta Osiyo, Pokiston, Afgʻoniston va boshqa mamlakatlarda oʻsadi; yovvoyi nasha (C.ruderalis) — Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir, Volgaboʻyida bahorgi ekinlar orasida, partov yerlarda begona oʻt sifatida koʻp oʻsadi.
thumb|quruq
Madaniy nashaning ildizi oʻq ildizdir. U 1,5—2,0 m chuqurlikka kirib boradi. Poyasi 1–5 m gacha yetadi, diametri 10– 30 mm, 7—8 boʻgʻinli, nisbatan issiq-sevar, namsevar oʻsimlik. Naviga qarab vegetatsiya davri 65—160 kun. Ikki uyli (erkak va urgʻochi oʻsimlikka boʻlinadi), chetdan changlanadi. Barglari panjasimon, yashil, bandlari qizgʻish-binafsharang. Gultoʻplami shingil, urgʻochi oʻsimliklarida gʻuj, barg qoʻltiqlarida, erkak oʻsimliklarida esa yon shoxlarining uchlarida joylashadi. Gullash davri 15—25 kun davom etib, erkak oʻsimlik gullari urgʻochi oʻsimlik gullaridan 4—7 kundan keyin ochiladi. Mevasi ikki pallali, bir urugʻli yongʻoqcha, yuzasi silliq, diametri 2–5 mm. 1000 dona urugʻi vazni 10—26 g. Urugʻi 1—2° da unib chiqadi, 8—10° da maysalanadi, —5, —6° sovuqqa chidaydi, 19—25° da yaxshi rivojlanadi. Shonalash-gullash davrida suvni koʻp talab qiladi. Erkak oʻsimliklari erta yetiladi. Tolasi poya poʻstlogʻida joylashadi, dagʻal, yoʻgʻon, ammo juda pishiq, nam oʻtkazmaydi. Poyasida 27% gacha tola boʻlib, undan dagʻal gazlamalar, qop-qanor, arqon tayyorlanadi. Urugʻida 30—35% moy, 18— 23% oqsil mavjud. Moyi qandolatchilikda, konserva, qayta ishlash, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda ishlatiladi. Kunjarasi mollarga beriladi. Tola olish uchun yoppasiga qatorlab, urugʻ olish uchun keng qatorlab ekiladi. Tolasi uchun gullash davrida uriladi. Suvda ivitilib, quritiladi va tolasi ajratib olinadi. Oʻrta Osiyoda qadimdan narkotik modda beradigan hind nashasi chilim tayyorlash uchun ekilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Nashadoshlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Nashavandlik

Nashavandlik — nasha chekish natijasida vujudga kelgan bangilik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nashagul

Nashagul (Rubbeckia laciniata L), qiyiqbarg nashagul — murak-kabguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon manzarali oʻsimlik. Vatani — Amerika. Boʻyi 1—2,5 m. Poyasi tik oʻsadi, pastdagi yaproqlari patsimon, yuqoridagilari uch burchakli. Gullari sariq va toʻq qizil. Toʻpguli savatcha, yirik (7—12 sm), sharsimon, koʻp gulli, uzun bandli, shoxlari uchida bittadan oʻrnashgan. Savatchaning chetiga oʻrnashgan gullari tilsimon, jinssiz, oʻrtadagilari esa? naychali, ikki jinsli. Mevasi 5—6 j mm, 4 qirrali doncha, uchida kokili bor.

Urugʻi ponasimon, choʻziq. N. urugʻlaridan hamda bachkisidan koʻpaytiriladi. Iyuldan to kech kuzgacha gullaydi. Oʻzbekistonda parklarga, maysazor va gulzorlarga ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nashadoshlar

Nashadoshlar (Cannabaceae) -ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Koʻpincha, moʻʼtadil iklimli rayonlarda tarqalgan tik poyali yoki ilashib oʻsuvchi oʻtlardan iborat. Guli koʻrimsiz, bir jinsli, kallaksimon, tupgulla’rga yigʻilgan; erkak toʻpgullari koʻp gulli, roʻvaksimon, urgʻochi toʻpgullari kam gulli, kallaksimon. Ikki turkumi,(n,asha va xmel), 3 turi bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nashadoshlar
Nashriyot-hisob tabogʻi

Nashriyot-hisob tabogʻi - bosma nashr hajmi oʻlchov birligi. Unga mualliflik tabogʻiga hisoblangan asosiy matn hajmi bilan birga muallifga haq toʻlanmaydigan barcha matn (nashriyot tomonidan yozilgan soʻz boshi, ruknsarlavha, ruknraqam, zarvaraq, sarvaraq yozuvlari va boshqalar), grafik materiallarning hajmi ham kiradi. N-h.t. nashriyotdagi hisob-kitob ishlarida, muharrir, texnik muharrir, musahhih va boshqa xodimlar mehnatini hisoblashda qoʻllanadi (yana qarang Bosma taboq).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nashtar

Nashtar — chaquvchi pardaqanotlilar urgʻochisi zahar sochuvchi organining sanchuvchi qismi. Himoya va hujum qilish organi. Tinch holatda N. qorin boʻlimining oxirgi boʻgʻimi ichida joylashadi; zarur boʻlganda tashqariga chiqariladi. N. zahar ishlab chiqaradigan bezlar bilan bogʻlangan. N.ning ostki va ustki tarnovsimon pallalari oʻrtasida nay hosil boʻladi. Zaharli suyuqlik ana shu nay orqali oʻlja yoki dushman tanasiga oqib boradi. Asalarilar N.i qirralarida mayda ilmoqchalar boʻladi. Asalari yirik hayvonlarni chaqqanidan soʻng N.ni chiqarib ololmasdan halok boʻladi. Chayonlar N. i zahar suyuqligi oqib oʻtadigan ignasimon naydan iborat boʻlib, orqa qorinning oxirgi boʻgʻimida joylashgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nashtar (kinojurnal)

"NASHTAR" — satirik kinojurnal. 1966-yilda "Oʻzbekfilm" qoshida Sami Abduqahhor, Anatoliy Qobulovlar tashabbusi bilan tashkil etilgan. Kundalik hayotda uchraydigan ijtimoiy illatlarga qarshi satira, yumor yordamida kurashish "N."ning asosiy vazifasidir. Har bir kinojurnal badiiy, hujjatli, baʼzan multiplikatsiya yoʻli bilan suratga olinadi. Kinojurnalni xalqqa manzur qilishda taniqli yozuvchilar (S. Ahmad, I. Rahim, S. Abduqahhor va boshqalar), teatr va kino aktyorlari (F. Aʼzamov, H. Umarov, B. Ixtiyorov, K. Jalilova va boshqalar)ning xizmatlari katta. 1998-yildan "N." "Oʻzbekkino" davlat aksiyadorlik kompaniyasi krshidagi Respublika "Videomarkaz" tarkibiga oʻtkazildi. "N."da turli yillarda Gʻani Shermuhamedov, Oʻlmas Umarbekov, Sami Abduqaxdor, Anatoliy Qobulov kabi tanikli ijodkorlar badiiy rahbar, rej., bosh muharrir sifatida faoliyat koʻrsatdilar. Hozirgi kunda A. Yusupov, S. Azlarov (bosh muharrir), E. Xushvaqtov, M. Abzalov, E. Xachaturov, Q. Xasanov, S Boboyev, F. Davletshin, I. Ergashev va boshqa "N."ning asosiy tashkilotchilari. Aktyorlardan Klara Jalilova, Dias Rahmatov, Ravshan Solihov, Valijon Shamshiyev, Zebo Navruzova kabilar faol ishtirok etishadi. "N." yiliga 4-marta chiqariladi (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naʼmatak

thumb|250px|Pishib yetilgan naʼmatak mevalari

Na’matak (meva) (shuningdek, itburun deb ham ataladi) — ra’nodoshlar (Rosaceae) oilasiga mansub atirgul turkumi oʻsimliklarining soxta mevasi. Odatda u qizil yoki toʻq sariq rangda boʻladi, biroq ayrim da (masalan, Rosa spinosissima) toʻq binafsha yoki qora rangga ham kirishi mumkin. Na’matak gullash jarayoni tugagandan soʻng, barcha gulbarglar toʻkilib ketgach shakllanadi.

 Tavsifi 
Na’matak mevasi botanik jihatdan "koʻp yongʻoqchali meva" (poliakena) hisoblanadi. Tashqi qizil qismi — oʻzgargan gul oʻrni (gipantiy) boʻlib, uning ichida haqiqiy mevalar — qattiq urugʻchalar joylashgan.

Ushbu mevalar yozning oxiridan kech kuzgacha yetiladi. Ba’zi turlarning mevalari qish davomida ham butada saqlanib qoladi va qushlar uchun ozuqa manbai boʻlib xizmat qiladi.

 Kimyoviy tarkibi 
Na’matak mevasi oʻzining boy kimyoviy tarkibi, ayniqsa yuqori antioksidantlik xususiyati bilan ajralib turadi.

 S vitamini: Na’matak dunyodagi eng boy tabiiy S vitamini idan biridir. 100 gramm quruq meva tarkibida $2000 \text{--} 5000 \text{ mg}$ gacha askorbin kislotasi boʻlishi mumkin (bu apelsindan taxminan 50 baravar koʻp).
 A vitamini (Karotinoidlar): Likopin, beta-karotin va lyutein.
 Boshqa vitaminlar: B1, B2, E, K va P (rutin) vitaminlari.
 Minerallar: Kaliy, magniy, kalsiy va temir tuzlari.
 Yogʻlar: Urugʻlari tarkibida linol va linolen kislotalariga boy moy mavjud.

 Qoʻllanilishi 

 Tibbiyotda 
Na’matak farmatsevtika sanoatida keng qoʻllaniladi. Uning asosiy xususiyatlari:
 Immunomodulyator: Organizmning yuqumli kasalliklarga chidamliligini oshiradi.
 Yalligʻlanishga qarshi: Boʻgʻim kasalliklarida (osteoartrit) ogʻriqni kamaytiradi.
 Oʻt haydovchi (Xolagog): Jigar va oʻt pufagi kasalliklarida qoʻllaniladi (masalan, "Xolosas" preparati).

 Oziq-ovqat sanoatida 
Na’matak yangi uzilgan, quritilgan yoki qayta ishlangan holda iste’mol qilinadi:
 Choy: Quritilgan mevalardan tayyorlangan damlama eng keng tarqalgan usuldir.
 Siroplar va murabbolar: Shvetsiyada nyponsoppa (na’matak shoʻrvasi) deb ataladigan mashhur desert tayyorlanadi.
 Yogʻ: Urugʻidan olingan moy kosmetikada terini regeneratsiya qilish uchun ishlatiladi.

 Yetishtirish va yigʻish 
Na’matak yetishtirish uchun quyoshli va yaxshi drenajlangan tuproq talab etiladi. Meva pishib yetilganda, lekin hali yumshab ulgurmasdan yigʻib olinishi kerak. Terib olingan mevalar $80\text{--}90^\circ\text{C}$ dan yuori boʻlmagan haroratda tezda quritiladi, aks holda S vitamini parchalanishi mumkin.

 Xavfsizlik choralari 
Meva ichidagi mayda tukchalar (trihomalar) kuchli mexanik qichishishni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun mevalarni iste’mol qilishdan oldin urugʻlaridan tozalash yoki damlamani juda zich mato orqali suzish tavsiya etiladi.

 Ozuqaviy qiymati 
+ Na’matakning 100 gramm mahsulotdagi ozuqaviy qiymati Modda Miqdori Energiya 678 kJ (162 kcal) Uglevodlar 38.22 g Shakar 2.58 g Kletchatka 24.1 g Yogʻlar 0.34 g Oqsillar 1.6 g

 Shuningdek qarang 
 Atirgul
 Vitaminlar
 Fitoterapiya

Turkum:Mevalar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Raʼnodoshlar
Naʼt

Naʼt (arab. — maqtov, taʼrif) — mumtoz adabiyotning anʼanaviy tarkibiy qismlaridan biri. Odatda, katta sheʼriy-epik asar (doston)lar, baʼzan ilmiy asarlar bosh qismida hamd va munojotpan keyin keladi. N., asosan, paygʻambar (lar) shaʼniga aytiladigan maqtovdan iborat boʻlib, koʻpgina mumtoz sheʼriy asarlarda uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nayarit

Nayarit – Tinch okeani sohilida joylashgan, Meksikaning gʻarbiy qismidagi shtat. Maydoni – 27,6 ming km². Aholisi – 919,7 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Tepik shahri. Gʻarbiy Syerra-Madre tizmalari (balandligi 2300 m) tor sohilboʻyi tekis-ligini Meksika yassitogʻligidan ajratib turadi. Iqlimi yozi sernam, tropik iqlim. Yillik yogʻin 1000 mm. Togʻ oralarida yogʻin miqdori 200–300 mm. Asosiy daryolari: San-Pedro, RioGrande-de-Santyago va boshqa Tekisliklarda doim yashil oʻrmonlar, togʻ etaklarida barg toʻkuvchi, balandroqda igna bargli daraxtlar oʻsadi. Xoʻjaligining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Asosiy ekinlari: tamaki, yer yongʻoq, shakarqamish, tropik mevalar. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal sanoati rivojlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Iqtisodiyoti 
thumb|left|Punta Mita Riviera Nayaritdagi yirik sayyohlik maskanidir.thumbnail|Nayarit qirg'og'ida qisqichbaqalar baliqchisi.

Nayarit asosan qishloq xo‘jaligi bilan mashhur bo‘lgan shtat bo‘lib, turli xil ekinlar yetishtiriladi, jumladan: loviya, jo‘xori, shakarqamish, makkajo‘xori, tamaki, guruch, qalampir, yerfıstığı, qovun, pomidor, kofe, mango, banan va avokado. Bundan tashqari, chorvachilik va baliqchilik ham mintaqaning iqtisodiyotida muhim o‘rin egallaydi. Nayarit yerlarining taxminan 6 foizi yaylov hisoblanadi, eng ko‘p tarqalgan chorva mollari esa sigir, ot, cho‘chqa, echki va qo‘ylardir.

Nayaritning 289 kilometrlik qirg‘oqlari baliq va mollyusklar bilan boy bo‘lib, ularga bass, snapper, akula va ostritsalar kiradi. Hududda faqat baliqchilik sohasida 75 dan ortiq kooperativlar mavjud. Ko‘p miqdordagi oziq-ovqat Nayaritdan Mexiko shahri va Gvadalaxara yaqinidagi yirik shahar hududlariga eksport qilinadi, va ko‘plab qishloq xo‘jaligi ishlarida migrant ishchilar faol qatnashadi. Nayaritda tog‘-kon sanoati mavjud bo‘lsa-da, u asosan metall bo‘lmagan minerallar, masalan, ohaktosh yoki kaolin qazib olish bilan bog‘liq.

1990-yillardan boshlab, Nayarit maxsus Arabica kofesi ishlab chiqaruvchisi sifatida tanildi. Bu kofe o‘zining nozik ta’mi va yuqori zichlikdagi donalari bilan mashhur bo‘lib, Sierra Madre G'arbiy vulqonli tuproqlarida yetishtiriladi. Nayarit kofesi butun dunyoga eksport qilinadi, jumladan Buyuk Britaniya va Avstraliyaga, Grupo Terruño Nayarita fermer kooperativi orqali.

So‘nggi yillarda Nayarit turizm sohasini rivojlantirishga katta e’tibor qaratdi va “Riviera Nayarit”ni xavfsiz va go‘zal turistik manzil sifatida reklama qilmoqda. Mintaqaning mashhur dam olish shaharlari orasida Bucerías, Punta de Mita, La Cruz de Huanacaxtle, San Blas, Santiago Ixcuintla, Sayulita va Tecuala bor . Shunga qaramay, ba’zi mahalliy aholi bu va boshqa shaharlaridagi turizmning tez o‘sishi jamiyatga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligidan xavotirda. Shuningdek, timeshare firibgarliklari, mahalliy Nayarit mafiya bilan bog‘liq holatlar, keng tarqalgan.

 Media 
Nayaritdagi gazeta va nashrlar orasida quyidagilar mavjud:

• El Periódico en que Nayarit Opina Día a Día;

• El Semanario que refleja qué hay en Nayarit;

• Matutino Gráfico;

• Meridiano de Nayarit;

• Realidades.
Naqarot

Naqarot — qoʻshiq Snutg har baididan soʻng muntazam ravishda takrorlanib turuvchi qismi. Naqarotning sheʼriy matni, odatda, toʻrtlik yoki baytdan tashkil topib, tugal badiiy obrazni ifodalaydi. Naqarot musiqa asarining ikkinchi kuy davriyasi, ixcham va sodda shaklli namunalarda esa kuyning ikkinchi jumlasi sifatida gavdalanadi. Qoʻshiq va madhiyalarda naqarot boshqa qismlardan musiqiy vazn, uslub va ijro surʼati bilan farqlanishi mumkin. Xorjamoalariga moʻljallab yaratilgan qoʻshiqlarda naqarot qismi, odatda, yalpi xor tomonidan ijro etiladi. Ayrim xalq qoʻshiq va yallalarida naqarot asosiy kuyni butunligicha takrorlaydi va bandlardan takroriy sheʼr matni tufayli ajratiladi. Qoʻshiq, ashula, suvora, maqomlarning shoʻba va taronalarida, shuningdek, oʻzbek bastakorlik ijodiyotiga mansub asarlarda naqarotning har xil vokal va cholgʻu yoʻllari mavjud (Mas, Bozgoʻy).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Atamalar
Naqib

Naqib, naqibxoʻja (arabcha,Қ — boshliq, sardor, qabila boshligʻi, dohiy) — Xiva xonligidagi harbiy mansabdor. Sayyidlar va xoʻjalar uchun yuqori faxriy unvon. N. oʻzlarini Muhammad paygʻambarning avlodlaridan deb hisoblay-digan sayyidlar jamoalari rahbarlarining lavozimi. Hukmron doiralar N. orqali sayyidlar jamoalari bilan muomala qilganlar. N.lik lavozimi avloddan avlodga oʻtgan. N. xonning eng yaqin maslahatchilaridan boʻlib, safarlarda unga hamroh boʻlgan. Rasmiy qabul marosimlarda N. xonning soʻl tomonida 1-oʻrinda oʻtirgan. Xon N.larga tayangan. N.larning oʻz navkarlari boʻlib, hamma harbiy safarlarda qatnashgan. N.larning vazifasi urush safari vaqtida qoʻshin tuzish, uni qurollantirish va joylashtirish mahoratiga ega boʻlgan, odd va orqadagi, oʻng va soʻl qanotdagi markaz va pistirmadagi askar holidan xabardor boʻlgan, oʻz vazifasiga loyiq boʻlmagan kishini maʼlum vazifani bajarishga qoʻymagan. Xiva xonligida urush safarlari vaqtida N. shu vazifalarni bajargan. Xon "saylov"i vaqtida N. ishtirok etgan. N.lar xazinadan taʼminlanib turilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naql

Naql (arab.) – a) xalq tomonidan toʻqilgan va avloddan avlodga oʻtib kelayotgan ogʻzaki hikoya, rivoyat, qissa; b) hikoya qilish, bayon qilish; v) maqol maʼnosida. Mas, Yaxshilik qil, daryoga tashla; baliq bilur, baliq bilmasa, xoliqbilur. „Naql“ soʻzidan kelib chiqqan noqil, naqlchi shakllari hikoya qiluvchi shaxs maʼnosini anglatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
ЫS
Naqr

Naqr, naqra (arab. — zarb, taqillatish) — oʻtmish musiqa risolalarida qoʻllangan usul zarblari birligi. Ritm oʻlchovlari arab alifbosidagi T va N harflari vositasida ifodalangan. Mas, tan (ikki N.dan tuzilgan uzun boʻgʻin), tanan bir qisqa (ta) va bir uzun (nan) boʻgʻin va q.k. Safiuddin al-Urmaviy, Mahmud ash-Sheroziy, Abduraqmon Jomiy, Zaynulobiddin alHusayniy risolalarida N.lar masalasiga ham maxsus toʻxtab oʻtilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naqsh (bezak)

Naqsh — 1) Sharq xalqlari musiqaga xos bezak nomlaridan biri; 2) Oʻn ikki maqom tizimi tarkibida uchraydigan musiqiy shakllardan biri. Xoʻja Abdulqodir Marogʻiy (14-asr)ning Safiuddin al-Urmaviy (13-asr) asariga yozgan sharhida N. 14 xil musiqiy janr va shakllar qatorida keltirilgan. Najmiddin Kavkabiynmt yozishicha, N. murakkab shakldagi ikki baytni qamrab oladigan kichik hajmdagi asar sifatida taʼriflagan. N.lar farʼ, turk-zarb, foxtazarb kabi qad. doyra usullari asosida bastalagan. "Gʻiyos ul-lu-gʻat" (19-asr)ga koʻra N. shakli xurosonlik badihagoʻy baxshilar ijodi bilan bogʻliq qolda yuzaga kelgan. Oʻtmishda Us tod Shodiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Kavkabiy, Feruz va boshqalarning N.lari mashhur boʻlgan. Shashmaqom tarkibidan oʻrin olgan N.lar bizgacha umumiy (tarona) nomi yetib kelgan. Shu jumladan, Nasri Bayot Taronasi, Nasri Ushshoq Taronasi, Segoh Taronasi kabi ashula yoʻllarida N. xususiyatlari namoyon boʻladi. Xorazm maqomlari aytim yoʻllaridagi N. esa oʻz nomi bilan yuritiladi.

Ravshan Yunusov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naqshi Rustam

thumb|Naqshi rustam
Naqshi rustam - Sheroz (Eron) dan 50 km, qad. Istahr shahri (Taxti Jamshid) yaqinida joylashgan Husaynkoʻh qoyalaridagi axomaniylar sulolasi podshohlarining maqbaralari hamda kitobalari. N. R. Eron sarkardasi — sosoniylarshm Yazdigard III armiyasi bosh qoʻmondoni Rustam (636 yil arablar bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan) nomiga qoʻyilgan. N.R. Doro I, Artakserks I va Doro II larning Koʻhi Rahmat bagʻriga kavlab joylashtirilgan maqbaralaridan iborat. Doro I maqbarasi toʻrtburchak shaklida, zardushtiylik anʼanasi asosida yaratilgan boʻlib, eng qad. yod-gorlikdir (qarang Doro qabri kitobalari). Maqbaradan pastda, chap tomonidagi relyefda sosoniylar podshosi Shopur ning Rim imperatori Valerian ustidan gʻalabasi (milodiy 260 yil) va Valerianning ot minib turgan Shopur I oyogʻiga tiz choʻkib, bosh egib turgani tasvirlangan. Relyef ostidagi yozuvda forslarning Zakavkazyega yurishi ifo-dalangan (milodiy 262 yil). Maqbaralarning qarshisida burj — Zardusht kaʼbasi joylashgan. Uning tomi katta hajmdagi yassi tosh plitalar bilan yopilib, devorlarida deraza oʻrnida ochiq joylar qoldirilgan. Eron, Kavkaz va Oʻrta Osiyo aholisi uylariga oʻxshatib qurilgan burjning devorlariga paxlaviy, parfyan va yunon yozuvlarida Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan mamlakatlar, bu ziyoratgohga keltirilgan hadyalar roʻyxati berilgan. N.R. manzaralari va kitobalari axomaniylar va sosoniylar bosib olgan mamlakatlar va xalqlar tarixi, etnografiyasi va madaniyatini oʻrganishda muhim manbadir.

Hamidjon Hamidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari
Naqqosh

Naqqosh (arab.) — naqsh ustasi; beSzak, gul yaratuvchi usta. Amaliy sanʼatning barcha sohalaridagi ustalarga naqsh nusxalari (axta, andozalar) tayyorlab beradi; gul bosuvchi ustalar uchun naqsh qoliplarini tayyorlab beruvchi ustalarga ham naqsh mujassamotini chizib beradi. (Naqqoshlik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nagʻma

Nagʻma, nagʻam (arab. — kuy) — 1) Sharq musiqa ilmida musiqa tovushi; ton. Muayyan balandlikda sadolanib turishi bilan tabiatdagi boshqa tovushlardan farq qiladi. Sharqolimlari nagʻmani 2 xil turga boʻlishgan: qavliy (inson tomogʻidan chiqadigan) nag'ma va feʼliy (musiqa cholgʻularidan hosil qilinadigan) nag'ma kuy, qoʻshiq va ashulalar ritm bilan nag'malar uyushmasidan tarkib topadi. Nag'malar qoʻshilishidan boʻʼd, jins, jam, maqom pardalari va, nihoyat, yaxlit kuy — musiqa asarlari hosil etiladi. Oʻrta asr musiqa risolalarida yozilishicha, tovushlar bir-biri bilan maqsadga muvofiq ravishda maʼlum vaqt oraligʻida koʻshilgandagina nag'ma deb hisoblanadi. Oʻtmishda nag'malar yunoncha va arabcha iboralar bilan ifodalangan. Arabcha atamalari asomiy nagʻamot ("Asmoʼ unnagʻam") deyilgan; 2) ohang, kuy. nag'ma soʻziga ayrim qoʻshimcha soʻzlar bogʻlanib, turli musiqa iboralari hosil etiladi. Masalan, H. boshi — doston va boshqa koʻp qismli asarlarning cholgʻu muqadsimasi, oʻtmishda saroy musiqachilarining boshligʻi; nag'magar, nag'mazan, nag'machi yoki nag'manavoz — sozanda; Orazi Navo Shashmaqom Navo maqomining cholgʻu qismlaridan biri; nag'makor yoki nag'ma soz — bastakor; nag'ma pardoz yoki nag'ma chapo — sozanda, xonanda. Xorazmda garmon cholgʻusi nag'ma deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nahang

Nahang — ulkan suv hayvonlari (akula, kit, timsoh va boshqalar)ning umumiy nomiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Nguyen Chay

Nguyen chay (Nguyen Trai) (1380— 1442) —Vyetnam milliy qahramoni, shoir. 1418—1427 yillarda Le Lon bilan birga mamlakatni istilo etgan (1407) Xitoy qoʻshinlariga qarshi koʻtarilgan qurolli kurashga rahbarlik qilgan. Soxta ayblov asosida qatl etilgan. Vyetnam soʻzlashuv tilidagi sheʼriyat asoschisiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1380-yilda tugʻilganlar
Turkum:1442-yilda vafot etganlar
Nguyenlar

Nguyenlar — Markaziy va Janubiy Vetnamdagi hukmron urugʻ (1558—1802), imperator sulolasi (1802—1945). 1884-yildan Fransiya protektoratligida boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ndola

Ndola — Zambiyaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kopperbelt provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 380 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Mis mintaqasining savdo markazi. Dorussalom —Ndola neft quvurining soʻnggi punkti. Mamlakat rangli metallurgiya sanoatining asosiy markazi. Neftni qayta ishlash, kimyo, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, shina zavodlari, oziq-ovqat, metallsozlik, sement, mebel sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi bor. Shaharga 1902-yilda asos so-lingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neandertallar

thumb|Neandertal odamining rekonstruktsiyasi
thumb|Neandertal skeletlari topilgan xarita
Neandertallar — qadimgi qazilma odamlar, oʻrta paleolit davri odami hisoblanadi. Paleoantroplarning bir guruhi. Neandertal skelet qoldiqlari (bosh miya qutisi, qovurgʻalarning boʻlaklari, yelka hamda son suyaklari va boshqalar). 1856-yilda Neandertal vodiysida (Germaniyaning Dyusseldorf shahri yaqinidagi neandertal gʻoridan topilgan), shuningdek, Osiyo, Oʻrta Osiyo (qarang: Teshiktosh odami) ning Boysun togʻlaridan va Afrikada topilgan. Neandertal boʻyi uncha baland boʻlmagan (150-160 sm ga yaqin), miyasi yirik (1700 sm3), lekin hozirgi odamlarnikiga nisbatan sodda tuzilgan, peshonasi anchayin turtib chiqqan, son suyagi boldir suyagiga nisbatan kalta boʻlgan. Neandertal bundan 200—35 ming yil avval — vyurm muzligi davrida Gʻarbiy Yevropada, odatda, gʻorlarda va ungurlarda yashab, yirik va mayda hayvonlarni ovlashgan va terib termachilik qilgan, qurollar yasashgan (Mustye madaniyati). Olov yoqishni (tabiy olov), uni saqlash va undan foydalanishni bilishgan, toʻda boʻlib yashashgan.

 Adabiyot 
 Alekseyev V. P., Stanovleniye cheloveka, M., 1984.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neapol

Neapol, Skiflar Neapoli (miloddan avvalgi 3-asr — milodiy 3-asr) — Qrimdagi skiflar davlati poytaxti. Hozirgi Simferopol shahri yaqinida harobalari: is-tehkomlar, turar joylar va xoʻjalik inshootlari, maqbara, tasvir tushi-rilgan tosh daxmalar va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarix
Turkum:Arxeologiya
Turkum:Ukraina shaharlari
Neapol (shahar)

Neapol — Italiyaning jan. qismidagi shahar. Neapol qoʻltigʻi sohilida, Vezuviy vulkani etagida joylashgan. Kampaniya viloyati va Neapol pro-vinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakat janubidagi muhim iqtisodiy va madaniy markaz. Aholisining soni boʻyicha mamlakatda 3-oʻrinda (2001-yilda 993,3 ming kishi), atrofidagi shaharlar bilan birga Katta Neapol aglomeratsiyasini tashkil etadi. Transport yoʻllarining yirik tuguni, dengiz porti (yiliga 15 mln.t yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Katta N. — yirik sanoat markazi: neftni kayta ishlash, neft kimyosi, metallurgiya, mashinasozlikning turli sohalari (jumladan, kemasozlik, pri-borsozlik, stanoksozlik, samolyotsozlik, avtomobilsozlik), elektrotexnika va radioelektronika sanoatlari rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, qogʻoz, sement sanoati korxonalari mavjud. N. — xalqaro turizm markazlaridan boʻlgani sabab-li, aholining koʻp qismi xizmat koʻrsatish sohasida band. N.daun-t, vulkanologiya st-yasi, rasadxona, opera va drama teatrlari, milliy muzey, ba-diiy galereya, botanika bogʻi, dengiz akvariumi bor.

N.— qadimda yunonlar qishlogʻi boʻlgan. Miloddan avvalgi 327—326 yillarda Rim imperiyasi egallagan. N. — Italiyanint qad. yunon madaniyat markazlaridan biri boʻlgan. 1193-yilda Sitsiliya qirol-ligiga qoʻshib olingan, 1266-yildan uning poytaxti. 1282—1442 va 1501— 04 yillarda Neapol qirolligi poytaxti. 1860-yildan Birlashgan Italiya qirolligi tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan ilk xristian katakombalari (2—5-asrlar), qasrlar (12—15-asrlar), gotika cherkovi (13-asr), sobor (13—20-asrlar), saroylar, monastir va boshqa saqlangan. Harbiy dengiz bazasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Neapol universiteti

Neapol universiteti – Italiyaning qadimgi universitetlaridan biri. 1224-yil Neapol shahrida Sitsiliya qirolligining davlat universiteti sifatida tashkil etilgan. Tibbiyot, matematika, fizika, tabiiy fanlar, farmakologiya, muhandislik, meʼmorlik, agronomiya, veterinariya, huquq, iqtisodiyot, filologiya, falsafa va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 100 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1615-yil tashkil etilgan)da 1 mlnga yaqin asar saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Tarixi 
Neapol universiteti Federiko II Sitsiliya qiroli va Muqaddas Rim imperatori Fridrix II tomonidan 1224-yil 5-iyunda tashkil etilgan. Bu dunyodagi eng qadimgi oliy taʼlim va tadqiqot muassasasi hisoblanadi. Eng mashhur talabalaridan biri Rim-katolik dinshunosi va faylasufi Tomas Akvinskiy.

 Binolari 
Universitet asosiy kompusga ega emas. Kollejlari, boʻlimlari, turar joy va boshqa obyektlari Neapol va Portiki shaharlarida joylashgan. Universitet ulkan meʼmoriy merosga ega.

 Shifoxonasi 
Azienda Ospedaliera Universitaria Federico II (Federico II Universitet kasalxonasi) nomi bilan tanilgan muassasa, xalq tilida Neapol poliklinikasi deb ataladi. Shifoxona 1972-yilda tashkil etilgan boʻlib, poliklinika – shifoxona majmuasi sifatida faoliyat yuritadi. Poliklinika ham sogʻliqni saqlash ehtiyojlariga xizmat qilish bilan birgalikda universitetda oʻqitish bino vazifasini bajaradi. Darhaqiqat, Federik universiteti tibbiyot va jarrohlik fakultetining oʻquv binolari ushbu muassasada joylashgan.

 

Turkum:Italiyadagi universitetlar
Neapol qirolligi

Neapol qirolligi - 1) Apen nin yarim orolning jan. kismida 1282-yildan (rasman 1302-yildan) 1504-yilgacha (1442— 58 yillarda tanaffuslar bilan) mavjud boʻlgan davlat. Sitsiliya kirolligi parchalanishi munosabati bilan barpo etilgan. 1504-yil Ispaniya tarkibiga kirgan; 2) 1806—15 yillarda Fransiyaga qaram davlat, Fransiyadan mustaqil boʻlgan Italiya hududidagi ikkala Sitsiliya qirolligi bilan birlashgan. Qirollik fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingach, Neapol qirolligida Napoleon 1 ning generali Jozef Bonapart (1806—08) va Myurat (1808—15) hukmronlik qilgan. 1815-yil hokimiyat neapollik Burbonlar qoʻliga oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nearx

Nearx (Neapxos) (? — miloddan avvalgi taxminan 312) — Aleksandrnmng flot sarkardasi. 334 yildan Likiya va Pamfiliya hokimi. 325 yil N. boshchiligidagi yunon floti ilk marotaba Hindistondan Mesopotamiyaga suzib oʻtgan. Uning sayohati bayonida Hindiston, Fors qoʻlti-gʻining tabiati va aholisi haqida maʼlumotlar bor boʻlib, ulardan Arrian va Strabon keng foydalanganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nebitdogʻ

Nebitdogʻ — Turkmanistonning gʻarbidagi gumbazsimon qirlar. Katta Bolxon tizmasidan jan.-gʻarbda. N. qadimda dengiz suvi bilan qoplangan Koʻlkor yoki Boboxoʻja shoʻrxogidan orol koʻrinishida koʻtarilib turgan. Mutlaqbal. 39 m. N. uchlamchi davr (neogen)ning yumshoq qizil jinslaridan tarkib topgan. N. atrofida neft konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nebitdogʻ neft koni

Nebitdogʻ neft koni - Turkmanistonning gʻarbidagi kon, Turkmanboshi shahridan 165 km sharqda, Nebit-dogʻ qirlarida joylashgan. Dastlabki quduq 1889-yil qazilgan va bir sutkada 10 t neft olingan. 1926-yil razvedka ishlari takrorlangan. 1933-yildan mun-tazam neft olish boshlangan. Nebitdogʻ braxiantiklinal burmasi kenglik boʻylab 30 km ga choʻzilgan, eni 10–12 km. Strukturaning qanotlarida jinslarning yotish burchagi 10° dan 25° gacha. Yirik uzil-malarning asosiy zonasi strukturaning oʻqi boʻylab oʻtgan. Shu joylarda qanotlarning 200–250 m ga pasayishi kuzatiladi. Sanoat ahamiyatiga molik neft-gazli gorizontlar aqchagʻil (bi-tumli qumtosh, qumli gillar) va ap-sheron (qumtosh, alevrolit, gil) yaruslarida va qizil qatlamlar (gil, qum-tosh) majmuida joylashgan. Asosiy zaxira qizil qatlamlarda (qalinligi 2000 m gacha) aniklangan. Qumtosh pachkalar gil qatlamchalari bilan ajralgan. Pachkalarga burgʻilangan quduqlar yuqori debitli (80—100 t/sutka). Aqchagʻil yarusida mahsuldorlik kam. Apsheron yarusida neftli 1-gorizontda uyum linza koʻrinishida (dastlabki debiti 40—50 t/sutka). Neft oz parafinli, zichligi 0,850—0,900 g/sm3. Nebitdogʻ neft koni Turkmanistonda va dunyoda yirik kon hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkmaniston iqtisodiyoti
Neva

Neva (fincha neva — botqoqlik) — RF Leningrad viloyatidagi daryo. Uzunligi 74 km, eni 1300 m gacha, havzasining maydoni (Ladoga, Onega koʻllari va boshqalarning xavzasi bilan birga) 281 ming km². Neva havzasining oʻzi 5000 km². Ladoga koʻlidan boshlanib, Boltiq dengizi Fin qoʻltigʻining Neva qoʻltiqchasiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi dare quyilish joyida 2530 m³/sek. Jan.-gʻarbiy va gʻarbiy shamollar Fin qoʻltigʻi va Nevaning quyi oqimidan suvni haydaydi, natijada suv sathi koʻtariladi va ayrim vaqtlarda Sankt-Peterburgda suv toshadi. Dek.da muzlab, aprel oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: oʻngdan — Oxta; chapdan — Ijora, Tosna, M ga. Neva daryosi Rossiyadagi eng yirik suv magistrallaridan biridir. Nevada kema qatnaydi: Neva Volga—Boltiq suv yoʻlining bir qismi hisoblanadi. Nevaning deltasidagi 42 ta orolda Sankt-Peterburg shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Neva jangi

Neva jangi — knyaz Aleksandr Yaroslavich boshchiligidagi rus qoʻshinlari tomonidan Birger Yarl qoʻmondonligi ostidagi shved otryadini Neva daryosining boʻyida tor-mor qilinishi (1240.15.7). Moʻgʻullarning Rusga istilosi sharoitida rus-shved chegarasi xav-fsizligini taʼminlagan. Sarkardalik mahorati va jasurligi uchun knyaz Aleksandr "Nevskiy" deb atala boshlagan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nevarlar

Nevarlar — Nepaldagi xalq (900 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari), bir qismi Hindistonda (10 ming kishi) yashaydi. Nevari tilida soʻzlashadi. Dini — hinduizm va buddizm; anʼana-viy diniy eʼtiqodlar ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Aleksandr Neverov

Aleksandr Sergeyevich Neverov (taxallusi; asl ism-sharifi Aleksandr Sergeyevich Skobelev) (1886.24.12, Stavropol uyezdi, Novikovka qishlogʻi – 1923.24.12, Moskva) – rus yozuvchisi. Qishloq maktablarida oʻqituvchilik qilgan. Dehqonchilik hayotidan olingan ilk hikoyasi 1906-yilda nashr etilgan. 1917-yilgacha boʻlgan ijodida, asosan, yarim och, yarim yalangʻoch holda yashagan dehqonlar va qishloq ziyolilari hayoti tasvirlangan. Oʻtgan asrning 20-yillari boshlarida Volga boʻylarida avj olgan ochlik Neverovni rizq-roʻz axtarib Oʻrta Osiyoga kelishga majbur etgan. Shu davr taassurotlari Neverovning qator hikoyalari va "Toshkent – non shahri", „Gʻozu oqqushlar“ (1923) kabi qissalarida oʻz ifodasini topgan. Mishka Dodonovning mehridaryo kishilar tufayli omon qolishi tasviriga bagʻishlangan „Toshkent – non shahri“ qissasi Neverov ijodida alohida oʻrin egallaydi. Qissa oʻzbek tiliga tarjima qilingan va shu asar asosida kinorejissor Sh.Abbosov ayni nomda kinofilm yaratganOʻzME Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:1923-yilda vafot etganlar
Turkum:24-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:24-dekabrda vafot etganlar
Nevinnomisk

Nevinnomisk - Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasidagi shahar (1939-yildan, ungacha Nevinnomisskaya Stanitsasi). Kuban daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 133 ming kishi (1998). Azot ishlab chiqarish korxonasi, junga dastlabki ishlov berish fabrikasi, shina remonti, bugʻqozon-mexa-nika, avtomobil remonti, elektromexanika, moy ekstraksiya, sut, ki-myoviy uy-roʻzgʻor buyumlari, elektr oʻlchagich asboblari zavodlari, un, parrandachilik kombinatlari, GRES bor. Stavropol politexnika institutining umumiy texnika fakulteti, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi. N. yonida Ne-vinnomisk kanali boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nevr...

Nevr..., nevro..., neyro (yun. neuron — tomir, nerv) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Nerv sistemasiga aloqadorlikni bildiradi; Mas, nevrologiya, nevropatologiya, neyroxirurgiya.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil