Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mahidevran Sultan

Mohidavron Gulbahor Sulton (1500 — 3 fevral, 1580, Bursa) — Usmoniylar Sultonining I Sulaymonning hasekilaridan va joriyalaridan biri, shahzoda Mustafoning (1515-1553) onasi.

Dastlabki yillar
Mohidavron Sulton 1500-yilda tugʼilgan.U zodagonlar oilasida tugʻilgan boʻlib Sulton Sulaymonning haramiga 1512-yilda kirgan.Mohidavron Sulton juda ham chiroyli ayol edi.Sulaymon uni darhol sevib qoldi va unga Gulbahor (Bahor guli) va bu sevgidan 1515-yilda Shahzoda Mustafo tugʻildi.Mohidavron 1516-yilda haramdagi o'n yetti ayol qatoriga kiritilgan; u yuqori martabali turmush o'rtog'i emas edi , chunki u boshqa ikkita kanizak bilan birga kuniga 4 asper , qolgan uchtasi esa 5 asper ishlab oldi va shuning uchun Mahidevran Xotun joriya bolgani va haram daftarlarida (bint Abdulla) yozilgani sabab, va xujjat daftari, Shahzoda Mustafo uchun qurilgan maqbara va Bursa hujjat daftarchasida Mahidevran Sultan “Abdulla-Abdurrahmon qizi” dep yozilgan. Eslatip otamiz Osmoniylar davrida “Abdulhay, Abdulmennan, Abdulla va Abdurrahmon” dep Islom dinni qabul qilgan qul-chorilarni otasini ismi shunday yozilar edi. Turk tarixchi Najet Sakaog’lu va Chagatay Uluchay, haram va topkapi saroyi hujjatlari bilan ishlagan eng buyuk tarixchilardan biri, ular oz kitobida Mohidavronni, joriya dep yozishgan, Ch. Uluchay o’zinig kitobida shunday yozgan“ Mahidevran Kadin: Bazi kaynaklarda adi Bosfor, Gülba-har seklinde yazil ise de dogru olmadigi anlasilmakta-dir. Bursa'da yasadigi siralarda yazilan vesikalarda Sultan Mustafa validesi diye zikredilmekte, isminden bahsedil-memektedir. Fakat bugün türbeside mevcut sandukasi.

konan levhada Abdullah kizi Mahidevran yazil ol-dugu gibi, daha sonraki vesikalarda da bu adla zikredil-mektedir? Çagdas vesikalarinda baba adi Abdürrahman, Abdülmennan ve Abdullah olarak yazildigina göre cariye olmasi icap etmektedir." va N. Sakaog’luham Mohidavron Kirim joriyasi dep oz kitobida eslatip otkan, va mozoridaham shunday yozilgan “kokenli bir carıye Mahidevran Xatun bint Abdullah” va shundan kelip chiqip Mohidavron sulton asli joriya bolgan, faqat romanlarida yani (Nataliya Von Anrep, Salome Daschkow va boshqa) larning kitopida Mohidavron Knyaz Idarni qizi Malxurub, lekn Malxurub Nogay orda qirolini og’li Tin-Ahmetga turmushqa chiqan, va cherkes tarixchilari (Kusheva N. Ch Kardanova) Mahidevran sultan Cherkes malikasi emasligini ispotlashkan.

Mahidevran oʻzining toʻngʻich farzandi Mustafoni 1515-yilda ular Sulaymon sanjak hukmdori boʻlgan Manisada boʻlganida tugʻdi .Mohidavron Sulton goʻzalligiga qaramay u Sultonni muhabbatini bir umr saqlab qoladigan darajada aqlli emas edi.Tarixchilar uni Chiroyli ammo aqlsiz va zerikarli ayol deb ta'riflashadi.Keyinchalik Mohidavron Sulton Sulaymonga yana 1 oʻgʻil va 2 qiz hadya qildi.

Bolalari
Sulton Sulaymon bilan birga Mohidavron Sultonning 2 oʻgʻil va 2 qizi bor edi.
Shahzoda Mustafo (1515-1553)
Shahzoda Ahmet (1516-?) rasmi?

Fatma Nur Sultan (1521-?)

Roziya Sulton (1525-1556)

 

Turkum:Istanbulda vafot etganlar
Turkum:Usmonlilar imperiyasi sulton xonimlari
Turkum:Usmonlilar imperiyasi haseki sultonlari
Turkum:Sulaymon I
Turkum:16-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlarining rafiqalari
Н (kirill)

Н, н — oʻzbek kirill alifbosining oʻn beshinchi harfi; til oldi, burun, sonor, portlovchi, jarangli undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshi (nay, novda, non), oʻrtasi (anor, gʻuncha, qanot) va oxiri (bogʻbon, oʻtin, tugun) da kela oladi. N tovushi ayrim soʻzlarda, soʻz birikmalari orasida b tovushi oldidan talaffuz qilinganda, m tovushiga aylanadi (tanba > tamba, manba > mamba, sunbula > sumbula, oʻn besh > oʻm besh), lekin bu hodisa imloda aks etmaydi. N tovushi sof oʻzbekcha soʻzlarda soʻz boshida uchramaydi. N harfi g harfi bilan birga, n+g tarzida til orqa, burun, portlovchi, jarangli undosh tovushni ifodalaydi; bu tovush soʻz oʻrtasi (singil, dengiz, tingla) va oxiri (ong, teng, doʻng) dagina keladi.

N harfi Avesto, Oʻrxun-Yenisey, soʻgʻd, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, shuningdek, arab va lotin alifbolari asosidagi oʻzbek yozuvida oʻziga xos koʻrinishlarga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Nabateya podsholigi

Nabateya podsholigi' - Iordaniya hududida qadimda mavjud boʻlgan davlat (miloddan avvalgi III asr oxiri — II asr boshi — milodiy 106). Miloddan avvalgi VI asr boshida Edem rayoniga arab qabilalaridan nabateylar kelib oʻrnashgan. Ular xaqida ilk marta Bibliyada qayd etilgan. Miloddan avvalgi III asr oxiri — II asr boshlarida poytaxti Petra shahri boʻlgan Nabateya podsholigi vujudga kelgan, u ptolemeylar sulolasi boshqargan Misrning taʼsir doirasiga kirgan. Nabateya podsholigining 1-podshosi — Haritat I (miloddan avvalgi 169 yildan shoxlik qilgan). 87 (yoki 85) yilda Haritat III (miloddan avvalgi 87—62) Damashqni boʻysundirgan. Miloddan avvalgi 60-yillar oxiridan Nabateya podsholigi Rim vassali. Nabateya podsholigining ravnaq topgan davri Haritat IV davriga (milodiy 9—40) toʻgʻri keladi. Nabateya podsholigining soʻnggi podshosi Rabbil II (71 — 106) boʻlgan. 106 yil Rim imperatori Trayan Nabateya podsholigini tugatib, uning hududini Rimning Arabiston provinsiyasiga aylantirgan. Nabateyaliklardan hozir faqat oz sonli yozma yodgorliklar saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naberejniye chelni

Naberejniye chelni - Tatariston Respublikasidagi shahar (1930-yildan, 1982—88 yillarda Brejnev shahri). Kama daryosidagi pristan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Krugloye Pole (17 km). Aholisi 520,3 ming kishi (1998). Ilgari yogʻochsozlik, toʻqimachilik va oziqovqat sanoati markazi edi. 1970-yilda Kama avtomobil zavodining qurilishi munosabati bilan tez rivojlandi. Oziqovqat, yogochsozlik sanoati korxonalari mavjud, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Quyi Kama GES bor. Politexnika, pedagogika institutlari, qoʻgʻirchoq teatri ishlab turibdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tatariston shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nabi

„Nabi“ yoki „nabidlar “ – 1890—1905-yillarda Parijda ijod qilgan rassomlar guruhi; P. Seryuzye, M. Deni, K. Russel, P. Bonnar, E. Vyuyyar, A. Mayol va boshqa P. Gogen va Pont-Avene maktabi taʼsirida boʻlgan Nabilar „modern“ uslubining oʻziga xos turini yaratdilar. Ularning ijodiga adabiy simvolizmga yaqinlik, rangning hukmronligi, shaklning umumlashma bezagi, mayin musiqiy ritm, fransuz sanʼati, yapon gravyurasi va italyan primitivini uslublashtirish xos. Seryuzye, Deni, Russel asarlariga diniy mistik kayfiyat xos boʻlsa, Bonnar, Vyuyyar va boshqalarning asarlari nozik lirik obraz qurilishi bilan ajralib turadi. Nabilar mahobatli rangtasvir, grafika, amaliy bezak sanʼatiga murojaat qildilar (gilam, vitraj, mebel uchun eskizlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joʻrabek Nabiyev

Joʻrabek Nabiyev (1941.10.2, Tojikistonning Gʻulakandoz qishlogʻi) — xonanda (lirik tenor), bastakor, aktyor. Tojikiston xalq artisti (1980). Leninobod (hozirgi Xoʻjand) pedagogika institutini tugatgan (1963). Xoʻjand davlat musiqali komediya teatrida yakkaxon xonanda (1962—96), direktor (1996—98). Toshkent konservatoriyasining professor (2000-yildan). Fargʻona-Toshkent hofizlik maktabining namoyandasi boʻlib, Buxoro maqom ijrochilik uslubini ham mukammal oʻzlashtirgan. Nihoyatda keng repertuaridan maqom yoʻllari, bastakor ashulalari, katta ashulalar, oʻzbek, tojik va boshqa xalqlar qoʻshiqlari oʻrin olgan: "Nasrulloyi", "Samarqand Ushshogʻi", "Toshkent Iroqi", "Moʻgʻulchai Dugoh", "Feruz I-II", "Bebokcha" va boshqa Uning mualliflik qoʻshiqlaridan "Qarab qoʻy", "Unutmasman", "Sen tugʻilgan kun", "Qurbon boʻlsaydim", "El degay afsonadir" va boshqa oʻzining halqchilligi, mazmundorligi, musiqiy ifodaviyligi bilan ajralib turadi. Musiqiy teatr sahnasida Ozar ("Tugallanmagan qoʻshiq"), Sodirxon ("Uygʻonish") kabi obrazlar yaratgan. Osiyo, Yevropa, Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. "Melodiya" grammyozuv firmasining "Oltin disk" mukofotiga sazovor boʻlgan (1990).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:1941-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:Tojikistonda tugʻilganlar
Malik Nabiyev

Malik Nabiyev (1916.5.1, Toshkent – 2008.1.10) – rassom, pedagog, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekiston xalq rassomi (1992). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Toshkent rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1933—37), Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1962). Toshkent rassomlik bilim yurtida (1938—58), 1958-yildan Toshkent pedagogika institutining badiiy grafika fakultetida oʻqituvchi, rangtasvir kafedrasi mudiri (1963-88), 1973-yildan hozirgi Toshkent pedagogika universiteti professor N., asosan, portret va tarixiy janrlarda ijod qiladi. Tarixiy mavzudagi asarlariga gʻoya va mavzuning ravshanligi, kurash, qarama-qarshiliklarda toʻqnashgan tomonlar holatini aniq belgilanishi, davr ruhini aniq tasvirlash kabi xususiyatlar xos boʻlsa, portretlarida zamondosh shaxslar tabiiy holatda, samimiy tasvirlanadi: „Doʻstim portreti“ (1933), „Qoʻzgʻolon bostirildi“ (1940), „Makedoniyaliklarga qarshi Spitamen qoʻzgʻoloni“ (1960), „Abu Rayhon Beruniy“ (1950, 1972), „Bobur“ (1962), „Xalq artisti Hasanov“ (1970), „Oʻqituvchi M. Gʻoipova“ (1977), „Amir Temur“ (1994) portretlari va boshqa Risolalar va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (2000). As.: Boshlangʻich sinflarda rasm chizish metodikasi, T., 1965; Rasm chizishni oʻrgatish metodikasi, T., 1971; Rangshunoslik, T., 1995.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Malik Nabiyev (kimyogar)

Malik Nabiyevich Nabiyev (1913.18.1 — Toshkent — 1992.10.1) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), texnika fanlari doktori (1955), professor (1956). Ivanovo kimyo-texnologiya institutini tugatgan (1935). Donbassdagi Gorlovka oʻgʻit zavodida ishlagan (1940). Chirchiq elektr kimyo kombinatida bosh muhandis (1940—1943), Chirchiq shahar partiya qoʻmitasi kotibi (1943—1944), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat Plan komissiyasi raisining birinchi oʻrinbosari (1944—1947), Respublika Ministrlar Soveti boshqarmasi boshligʻi (1948), Chirchiq elektr kimyo kombinati bosh muhandisi (1948—1951). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi kimyo institutida laboratoriya (boʻlim) mudiri (1951—1986), bosh ilmiy xodim (1986-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi kimyo-texnologiya fanlari boʻlimi akademigi-kotibi (1952—1956, 1966—1986). Asosiy ilmiy ishlari yangi mineral oʻgʻitlar ni olish, oʻgʻitlar sifatini yaxshilash, murakkab oʻgʻitlardan ratsional foydalanishga oid. Nabiyevning qovushoqlanib (yopishib) qolmaydigan ammiak selitrasi olish usuli Chirchiq elektr kimyo kombinatida va boshqa korxonalarda amaliyotda qoʻllandi. Nabiyev oʻz shogirdlari bilan birgalikda ammoniylashtirilgan superfosfat olish usulini ishlab chiqdi va uni Qoʻqon, Jambul, Samarqand hamda Chorjoʻy kimyo zavodlarida amalga oshirdi. Fosfat xom ashyosini nitrat kislota bilan parchalab, qattiq va suyuk, murakkab oʻgʻitlar (SUM-I, SUM-P, SUM-P1, SUM-IV, SUM-V) ni ishlab chiqarish texnologiyasiga asos soldi, chigit tarkibidagi moy moddalarini koʻpaytirishga taʼsir etuvchi "SAKS" defoliantini ixtiro qildi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1968).

 
 Azotnokiyelotnaya pererabotka fosfatov, T., 1957; Ammonizorovanniy superfosfat iz fosforitov Karatau, T., 1960; Kaliynie soli Tyubegatana, T., 1965; Kondesirovannie fosfati i udobreniya na ix osnove (B. M. Beglov, A. T. Zdukos bilan hamkorlikda), T., 1974.

 Adabiyot 
 Axmerov Q. Oʻzbekiston kimyogarlari, T., 1974.

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Texnika fanlari doktorlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 5-chaqiriq deputatlari
Rashid Nabiyev

Rashid Nabiyevich Nabiyev (1912, Samarqand — 1985.10.6, Toshkent) — tarixchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), tarix fanlari doktori (1967). 

Samarqand pedagogika texnikumi (1927—30) va Fargʻona pedagogika instituti (1930—33) da oʻqigan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1947—52), boʻlim mudiri (1956—62), Fanlar akademiyasi Ijtimoiy fanlar boʻlimi mudiri (1952—56). 1962-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida katta ilmiy xodim. Ilmiy faoliyati Oʻrta Osiyoning oʻrta asrlar tarixini oʻrganishga bagʻishlangan. Oʻzbekiston tarixiga oid bir qancha oʻquv qoʻllanmalar, darsliklar muallifi.

 
 XIV asrda Oʻrta Osiyoda sarbadorlar qoʻzgʻoloni, T., 1942; Iz istorii Kokandskogo xanstva (feodalnoye xozyaystvo Xudoyarxana), T., 1973; Tashkentskoye vosstaniye 1847 g. i yego sotsialno-ekonomicheskiye predposilki, T., 1966.

 

Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Fargʻona davlat universiteti bitiruvchilari
Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:Samarqandda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:6-oktyabrda vafot etganlar
Nabiy

Nabiy (arab, koʻpligi — anbiyo, ilohiy xabar keltiruvchi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
Paygʻambar
Nabira

Nabira, nevara – birinchi va uchinchi boʻgʻin avlodlar oʻrtasidagi qarindoshlik munosabatlarini ifodalaydigan atama. Ota-onaga oʻgʻil yoki qizning farzandi (boboga, buvaga nisbatan) nevara boʻladi; oʻgʻilning bolasi oʻgʻil nevara, qizning bolasi qiz nevara, qiz nevaraning eri nevara kuyov, oʻgʻil nevaraning xotini nevara kelin deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb|
 

Turkum:Oila
Nabis

Nabis (Nabis) (? - miloddan avvalgi 192) -Sparta hukmdori (tirani) (miloddan avvalgi 207—192). Yevripontiylar shoh xonadoniga mansub boʻlgan. Bir qancha qatʼiy tadbirlarni amalga oshirgan: bir qism mulkdorlarni quvgʻin qilgan, ayrimlarini qatl etgan; yirik yer egalarining yerlarini musodara qilib, grajdanlik tarkibiga kiritilgan yersiz spartiatlar va ilotlarga boʻlib bergan. N. davrida Sparta qoʻshini kuchaygan, Argos bosib olinib, u yerda ham shu islohotlar oʻtkazilgan. Butun Peloponnes boʻyicha tub islohotlar oʻtkazilishi xavfi N.ga karshi Axey ittifoqinmng urush boshlashiga sabab boʻlgan. Ittifoqchilarga yordamga Rim armiyasi ham yetib kelgan. 195 yil tuzilgan sulhga koʻra, N. hokimiyati faqat Sparta hududi bilan cheklab qoʻyilgan. N.ning kaytadan urush qilishi uning ham quruqlikda, ham dengizda magʻlubiyatga uchrashi bilan tugagan. N. xoinona oʻldirilib, Sparta Axey ittifoqiga qoʻshib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Nabokov

Vladimir Vladimirovich Nabokov (talaffuzi: Vladimir Vladimirovich Nabokov; taxallusi: Sirin; 22-aprel 1899 — 2-iyul 1977) – rus va amerikalik yozuvchi, shoir, tarjimon, entomolog va professor. Nabokov o‘zining dastlabki o‘nga yaqin romanini Berlinda yozgan. Keyinchalik AQShga ko‘chib o‘tgan va 1945-yil fuqarolikni olgan. Nabokov XX asr nasrida o‘z uslubiga ega yozuvchi sifatida dovrug‘ qozondi. Unga ulkan mashhurlikni „Lolita“ romani olib keldi.

Nabokov ingliz tili va madaniyatiga ixlosmand boy dvoryan oilasida dunyoga kelgan. Bir necha Yevropa tillarini mukammal bilgan N. 1914—17 yillarda otasining mablagʻi hisobiga ilk sheʼriy toʻplamlarini chop etgan. 1919-yilda Angliyaga borib, Kembrij universitetida tahsil koʻradi, 1922-yil esa Berlinga koʻchib oʻtadi. N. shu yerda rus muhojirlarining "Rul" gaz.da, shuningdek, "Zamonaviy bitiklar" jurnali (Parij)da Sirin (jannat qushi) taxallusi ostida sheʼr va hikoyalarini eʼlon qiladi. "Mashenka" (1926) romani va undan keyingi "Chorbaning qaytishi" (1928) lirik novellalari, mashhur shaxmatchining hayot fojiasiga bagʻishlangan "Lujin himoyasi" (1930) qissasi va boshqa asarlari N.ga shuhrat keltiradi. N. rus tilida 9 roman ("Qirol, dama, valet", "Isteʼdod" va boshqalar), bir qancha pyesa ("Oʻlim", "Voqea", "Valsning kashf etilishi" va boshqalar), hikoya va sheʼrlar yozgan. Uning ijodiy uslubida mistifikatsiya, turli-tuman oʻyinlar, xayolot va alahsirashlar, parodiyalar, kutilmagan syujet qurilmalari ustuvorlik qiladi. N. 1940-yilda AQShga koʻchib borib, asosan, ingliz tilida ijod etgan. "Sebastian Naytning chinakam xayoti", "Ada", "Nursiz olov", "Lolita", "Yorqin narsalar","Arlekinlarga bir qara!" singari romanlari, "Yevgeniy Onegin"ning tarjimasi va Pushkin asariga yozgan 3 jildli izohlari N. adabiy merosining asosiy qismini tashkil etadi.thumbnail|Nabokov Vladimir Vladimirovich

 
 Mashenka, Zashita Lujina. Priglasheniye na kazn. Drugiye berega, M., 1988; Lolita, M., 1989.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:1988-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:22-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:7-fevralda vafot etganlar
Turkum:Shveysariyada vafot etganlar
Nabopalasar

Nabopalasar, Nabu aplautsur — Yangi Bobil podshohligi va xaldey shohlari sulolasi asoschisi (miloddan avvalgi 626-605-yillarda hukmronlik qilgan). 626-yil bobilliklarning Ossuriyaga qarshi qoʻzgʻoloni rahbari. Bobil 729-yil/dan Ossuriya qoʻl ostida edi. 626-yil oxirida — Bobil, 620-yil Uruk, 615-yil Nippur shaharlarini egallagan. 614-yil Midiya podshosi Kiaksar bilan ittifoq tuzgan va u bilan birga Ossuriya ustidan 609-yil uzil-kesil gʻalaba qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nav

Nav — seleksiya natijasida yaratilgan, muayyan morfologik, fiziologik va xoʻjalik belgi hamda xususiyatlari turgʻun va nasldan oʻtib boradigan, bir turga mansub oʻsimliklar majmui; madaniy oʻsimliklar uchun eng kichik tasnif birligi. Oʻsimliklarning jaydari (mahalliy) va seleksiya yoʻli bilan yetishtirilgan N.lari boʻladi. Jaydari (mahalliy) N. maʼlum bir joyda ekin yetishtirishda uzoq davom etgan yalpi tanlash natijasida yuzaga keladi (qarang Xalq, seleksiyasi). Seleksiya N.i ilmiy tadqiqot muassasalarida oʻsimliklar seleksiyasining turli ilmiy usullarini qoʻllab olinadi. Tanlash yoʻli bilan N. ichida biologik barqarorlik (oʻsimliklarning bir tipda boʻlishi) yuzaga keltiriladi. Oʻzidan changlanuvchi oʻsimliklarda N. oʻzidan changlanish yoʻli bilan (gomozigot liniya, q. Gomozigotapik), chetdan changlanadigan ekinlarda chetdan changlanish bilan va birinchi avlod gete-rozigot duragaylarida har yili duragaylab turish yoʻli bilan saqlanib boradi (geterozigot liniya, q. Geterozigo-talik). Seleksiya yoʻli bilan chiqarilgan N. oʻz sifatlarini bir kancha avlodlar davomida saqlab boradi. Biroqi.ch. jarayonida irsiy oʻzgaruvchanlik tufayli salbiy mutatsiyalar paydo boʻlishi, mexanik va biologiya ifloslanish, oʻsimliklarning kasalliklarga chidami pasayib qolishi va boshqa natijasida N. xususiyatlari asta-sekin oʻzgarib boradi. Engyaxshi N.dan foydalanish qishloq xoʻjaligi ekinlari hosildorligini oshirish va mahsulot sifatini yaxshilashning samarali usullaridan biridir. Buning uchun elita urugʻlari kerak boʻladi, bunday urugʻlarni urugʻchilik xoʻjaliklari yetishtirib beradi. Oʻsimliklar N.larining haqiqiyligi nav nazorati yordamida aniklanadi. Eski N. yangilari bilan almashtirib turiladi, yaʼni nav almashtirish ishlari olib boriladi. Oʻzbekistonda ilmiy tadqiqot muassasalarida yaratilgan barcha ekinlar N.lari Davlat nav sinovidan oʻtkazilib, eng yaxshilari ishlab chiqarishga joriy etish uchun ajratib olinadi. Har yili ekish uchun tavsiya etiladigan N.lar roʻyxati respublika Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasi tomonidan Oʻzbekiston Re-publikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xujaligi ekinlari davlat reyestrida eʼlon qilinadi.

 
 Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari taʼrifi, T., 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nav almashtirish

Nav almashtirish - ekilayotgan ekinlar navlarini hosildorligi hamda boshqa qimmatli xoʻjalik belgilari ustun boʻlgan yangi navlar bilan almashtirish. Yangi navlar Davlat nav sinash komissiyasi tomonidan avvalgi navlarga qaraganda hosildorligi, hosilning yoki qayta ishlangan maqsulotning sifati, mashina ishlovi va yigʻishtirishga mosligi, noqulay sharoitga, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi koʻrsatkichlari boʻyicha ustun boʻlgandagina almashtiriladi.

Har bir Nav almashtirish davri ekin ni takomillashtirishda yangi sifat bosqichi hisoblanadi. Oʻzbekistonda ekiladigan 105 dan ortiq gʻalla, don, moyli, texnika, yem-xashak, sabzavot, poliz, kartoshka, mevali, manzarali, oʻrmon va boshqa ekinlar boʻyicha yangi chiqarilgan, tiklangan, chet mamlakatlardan keltirilgan oʻsimliklar Nav almashtirish ishlari ilmiy va tashkiliy asosga qoʻyilgan va Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasi tomonidan olib boriladi.

Respublikada asosiy ekinlardan biri boʻlgan gʻoʻza boʻyicha 20-asrning 20-yillaridan boshlab 8-marta Nav almashtirish oʻtkazildi. Natijada almashtirilgan navlar hosildorlik, tola miqdori va sifati, tola chiqishi va tola uzunligi, kasallik va zararkunandalarga chidamlilik boʻyicha uzluksiz ustunlikni taʼminladi. Oʻzbekistonda Nav almashtirish davrlarida jami 170 ga yaqin gʻoʻza navlari rayonlashtirildi.

Oʻzbekistonda 1937—92 yillar davomida bugʻdoy boʻyicha 7-marta nav almashtirildi. Natijada yangi asr boshiga kelib don mustaqilligiga erishildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nav nazorati

Nav nazorati — navning xaqiqiyligini belgilash hamda urugʻlik ekinlarining nav tozaligini aniqlash. Urugʻlik ekinlarini aprobatsiya qilish va aprobatsiyaning toʻgʻriligini ekilgan urugʻlik toʻplaridan olingan namunalarni grunt nav tahlili usulida tekshirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Nav nazoratida urugʻlik fondi hujjatlari roʻyxatga olinadi va rasmiylashtiriladi, urugʻchilikdagi urugʻlik ekinlar nav sofligini saqlashga qaratilgan barcha qoidalarga rioya qilinadi. Ekilgan urugʻlik fondi grunt nav tahlili 1926-yildan, respublika urugʻlik paxta st-yalarida esa 1935-yildan oʻtkaziladi. Navning xaqiqiyligini belgilashda oʻsimliklarning morfologik belgilari navning rasmiy belgilari bilan solishtiriladi. Navning sofligini aniklash boʻyicha oʻtkaziladigan aprobatsiya va grunt taxlillari har bir ekin yoki bir guruh ekinlar boʻyicha maxsus uslubiyatlar asosida amalga oshiriladi.

Rasmiylashtirilgan elita urugʻlarining nav sofligi elitaurugʻchilik xoʻjaliklarida oʻtkaziladigan elita sinovi tajribalarida birinchi reproduksiya boʻyicha qoʻshimcha ravishda nazorat qilinadi. Seleksiya muassasalarining davlat nav sinoviga topshirishga moʻljallangan yangi navlari nav sofligi Respublika "Oʻzdavurugʻnazorat" markazi urugʻchilik va urugʻshunoslik st-yasida aniklanadi.

Patent bilan himoya qilinadigan navlarning nav sofligini taʼminlash originatorlar zimmasida, ularning Nav nazoratini Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash davlat komissiyasi amalga oshiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nav sinash

Nav sinash, nav sinovi — qishloq xoʻjaligi ekinlarining yangi navlari va duragaylarini standart navlarga qiyosan bir xil sharoitlarda har tomonlama oʻrganish va baholash, qishloq xoʻjaligida yetishtirishga yaroqliligini tekshirish (qarang Davlat nav sinash tarmogʻi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Navandak

Navandak, Navand — oʻrta asrdagi Chagʻoniyon shaharlaridan biri (5—6— 18-asrlar). Baʼzi olimlar fikricha, „N.“ atamasi „nav“ va „xandaq“dan olinib „yangi xandaq“ maʼnosini anglatgan. „N.“ nomi „navand“ („choparlar“) soʻzining kichraytirilgan shakli deb qarashlar ham bor (Sh. Kamoliddinov). 12-asrda Balxdagi mahallalardan va Samarqand darvozalaridan biri „Navand“ deb atalgan. 15-asr oxirida temuriylar davrida N.da zarbxona boʻlgan, bu yerda „Navand“ deb bitilgan mahalliy mis tangachalar chiqarilgan. Surxondaryo viloyatidagi Uzun shahridan 3 km shim.sharqda joylashgan Kofirqalʼa (yoki Novandaktepa) shahar harobasi oʻrnida boʻlgan deb hisoblanadi. Shahar xandaq (keng-ligi 50 m) bilan oʻralgan mustahkam ark, shahriston (450×450 m) va katta raboddan tashkil topgan.

 Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Navaxo

Navaxo (oʻzlarini dene deb atashadi) — AQShdagi atapasklar guruhiga mansub hindu xalqi. Jami aholisi 170 ming kishini tashkil etadi (1987). Aholini — xristianlar; sinkretik (aralash) kult izdoshlari tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Aborigenlar
Navbahor (butxona)

Navbahor — otashparastlarning qadimgi butxonasi. Balxning janubiy tarafida shahar yonida joylashgan. Ibn al-Faqihning yozishicha, Navbahorda otashparastlarning juda katta maʼbudasi boʻlgan va unga sigʻinish uchun tevarak-atrofdan juda koʻp kishi kelib turgan. Navbahor koʻp marta buzilib, yana tiklanib turgan. U birinchi marta Arab xalifaligi davrida vayron qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Tarix
Turkum:Afgʻoniston
Navbahor (shaharcha)

Navbahor — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1979-yil 15-dekabrdan). 1972-yilda, Namangan — Qoʻqon avtomagistrali yonida, choʻlda, qum barxanlari orasida vujudga kelgan. Tuman markazidan 25 km, viloyat markazidan 75 km. Namangan — Andijon temir yoʻldagi stansiya. Aholisi 2 ming kishi (2003). Navbahorda umumiy taʼlim maktabi, toʻliqsiz maktab, baliqchilik aksiyadorlik jamiyati, fuqarolar yigʻini binosi, 5 tibbiy punkt, vrachlik ambulatoriyasi, savdo, madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Pop tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Navbahor (Furqat tumani)

Navbahor – Fargʻona viloyati Furqat tumanidagi shaharcha (2009-yil 13-martdan) . Tuman markazi. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi – Yaypan. Navbahordan Fargʻonagacha 105 km. Aholisi 3,1 ming kishidan ziyod (2003). Soʻx soyidan suv oladi. Navbahorda tuman tashkilot va idoralari, „Ishonch“ ip-yigiruv korxonasi, 2 umumiy taʼlim maktabi, ixtisoslashtirilgan litsey, madaniyat uyi, markaziy stadion, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Navbahor orqali Toshkent—Andijon temir yoʻl va Xoʻjand—Qoʻqon avtomagistrali oʻtganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Turkum:Furqat tumani
Navbahor bentonit gil koni

Navbahor bentonit gil koni — Navoiy viloyati Navbahor tumanida, Janubiy Nurota tizmasining jan.-gʻarbiy yon bagʻrida. Qalqonota qishlogʻidan 12 km shimolda joylashgan. Kon 1998-yilda A. U. Mirzayev va X. Chiniqulovlar tomonidan ochilgan va razvedka qilingan. Tasdiqlangan zaxirasi 7142,6 ming t. Bentonit gillarining sanoatbop gorizontlari eotsen kesmasida joylashgan va subkenglik boʻylab 3 km masofaga choʻzilgan asimmetrik sinklinal burmaning qanotlarini tashkil etadi. Konda gilning 3 turi: ishqoriy va ishkoriy-yer bentonitlari hamda karbonatli poligorskitlar mavjud. Ularning umumiy qalinligi 7–13 m.

Ishqoriy bentonitlar kulrang, yashilroq kulrang, yogʻsimon. Suvda sekin, ammo kuchli shishadi. Mineral tarkibi, asosan, montmorillonitdan iborat. Gilda qoʻshimcha sifatida gidroslyuda, kvars va temir gidroksidlari uchraydi.

Ishqoriy-yer bentonitlari och kulrang, yogʻsimon. Suvda yupqa plastinkalarga tez ajraladi, lekin, kam shishadi. Jins hosil qiluvchi minerallari montmorillonit va gidroslyudadan iborat. Qoʻshimchalar sifatida paligorskit, kvars va temir gidroksidlari uchraydi.

Karbonatli paligorskit gillari och kulrang, deyarli oq. Chigʻanoqsimon sinishga ega, suvda parchalanmaydi. Paligorskitmontmorillonitkalsitli polimineral tarkibiga ega.

Bentonitlar neft va gaz konlarini qidirish va razvedka qilishdagi burgʻilash ishlarida yengil yuvuvchi suyuqlik sifatida, paligorskit gillari esa tuz va issiqlik agressiyasiga chidamli suyuqliklar tayyorlashda ishlatilmoqda. Bir tonna bentonit gilidan 12—14 m3 yuvuvchi suyuqlik tayyorlash mumkin. Paxta yogʻi, vino va meva sharbatlarini tozalashda adsorbent sifatida foydalanilmoqda. Ishqoriy bentonitlarni sovun, lok-boʻyoq, keramzit, dori preparatlari va kosmetika vositalari ishlab chiqarishda, ichimlik suvi, texnik va sanoat oqova suvlarini tozalashda ishlatish mumkin. Navbahor bentonit gil konig.k. qulay iqtisodiygeografik sharoitga ega. Gil ochiq usulda qazib olinmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Navbahor tumani
Navigatsiya

Navigatsiya (lotincha: navigo — kemada suzaman) — 1) kemalarda suzish, uchish apparatlarida uchish; kemalarni (dengiz N.si), uchish apparatlari — samolyot, vertolyot va boshqalarni (havo N.si), kosmik apparatlar — kosmik kemalarni (kosmik N.) boshqarishning nazariy asoslari va amaliy usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan fan. Asosiy vazifalari: eng xavfsiz va qulay yoʻlni (kureni) tanlash; N. asboblari yordamida harakat yoʻnalishi va oʻtgan yoʻlni aniqlash; apparatlarni boshqarish uchun eng qulay xaritafafik proyeksiyalarni oʻrganish va tanlash; N. ma-salalarini analitik va grafik usullarda yechish; apparatning tanlangan yoʻldan ogʻishiga sabab boʻladigan tashqi omillarni hisobga olish; sunʼiy yoʻldoshlar va Yerdagi nishonlar yordamida apparat oʻrnini aniklash hamda bu maʼlumotlarning anikligini tekshirish. N.ning vazifalari geodeziya, xaritagrafiya, gidrografiya, okeanologiya va meteorologiya usullaridan foydalanib hal etiladi.

Dengiz N.si kadimdan maʼlum. Kemalarni boshqarishning oddiy usullari qad. Sharq xalqlariga maʼlum boʻlgan. Kema kursini magnit mili yordamida aniqlash usuli topilgach (11-asr), teng burchakli toʻfi silindrik proyeksiyalash usulini qoʻllab xarita tuzilgach (16-asr), mexanik lag (kemaning oʻtgan yoʻlini aniqlaydigan asbob) kashf qilingach (19-asr), hozirgi N.ga asos solindi. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida fizika fanining taraqqiy etishi natijasida kemalarni boshqarishning elektr N. va radiotexnika asboblari yaratildi. L. Eyler, M. V. Lomonosov va boshqa olimlar N. masalalarini ishlab chiqishda katta rol oʻynadilar. A. S. Popov radioni ixtiro qilgandan soʻng N. taraqqiyotining yangi bosqichi shakllandi. N.da impulsli, impulsfazali va fazali radionavigatsiya tizimlari yoki sektorli radiomayaklardan foydalanildi. Ochiqdengizdagi N. uchun global radionavigatsiya tizimlari ishlab chiqildi. Bu maqsadda navigatsiya sunʼiy yoʻldoshlari tizimidan foydalanish ancha samarali.

Fanning rivojlanishi va texnikaning takomillashishi natijasida N. maʼlumotlarini olish, ishlab chiqish va bevosita boshqarish tizimiga uzatish ishlarini avtomatlashtirishga imkon tugʻildi; 2) mahalliy iklim shartsharoitlarni hisobga olgan holda, dengiz, daryo va boshqa suv havzalarida kemachilikka imkon beradigan mavsum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Geodeziya
Navkar

Navkar, nu kar (moʻgʻulcha noxor — doʻst, oʻrtoq) — 1) moʻgʻul xonlari, noʻyon huzurida xizmat qiluvchi oliy tabaqali yigitlar. N.lar — qurollangan erkin kishilar boʻlib, noʻyonlarga oʻz ixtiyorlari bilan xizmat qilishgan va ularning qaramogʻida boʻlishgan. Urush paytida N. avvalambor jangchi, tinchlik paytida esa qoʻriqchi va "uy kishisi", xonadonga yaqin kishi boʻlgan. N.lar xizmatlari evaziga dastavval uy-joy, oziq-ovqat, kiyim-kechak va qurol-yarogʻ, keyinchalik esa harbiy oʻljaning bir qismi, inʼom etilgan yer mulki va qarollar bilan takdirlanganlar, bu esa ularni yirik zodagonlarning vassallariga aylanishlariga imkon bergan. Xizmat pillapoyasida oʻz isteʼdodini namoyish etgan koʻpgina N.lar keyinchalik turli harbiy boʻlinma va qismlarga qoʻmondon boʻlganlar; 2) Amir Temur va temuriylar davrida N. atamasi — "xizmatkor", "askar", "qoʻshin" maʼnolarida qoʻllangan; 3) Usmonli turk imperiyasi 14—17-asrlarda N. "tanqoʻriqchi, xizmatkor"; 4) Safaviylar davlatida N. — harbiy-maʼmuriy mansabdorga tobe harbiy xizmatchi, askar; 5) Xiva xonligida N. — "lashkar"ni anglatgan; 6) Buxoro xonligida N. xizmati uchun davlat tomonidan belgilangan maosh bilan taʼminlangan va majburiy harbiy xizmatni oʻtagan. Harbiy harakatlardan boʻsh paytlarda N. soqchilik vazifasini bajargan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Navkat-quraysh

Navkat-quraysh – oʻrta asrlardagi Kesh viloyatiga qarashli shahar. Keshdan Nasafga boradigan yoʻlda, hozirgi Qamashi tumanidagi Qavchin qishlogʻi oʻrnida joylashgan. Xoja Ahror mulklariga oid vaqf hujjatlarida (15— 16-asrlar) qayd etib oʻtilgan. Navkat-quraysh Oltintepa shahar xarobasi oʻrnida boʻlgan deb hisoblanadi. Vasiliy Bartoldning fikricha, Navkat-qurayshdagi „Quraysh“ soʻzi islomning dastlabki davrlarida bu yerda arablarning Quraysh qabilasi yashaganligiga ishora. Qurayshlar Qutayba ibn Muslim qoʻshinining koʻpchilik qismini tashkil etgan. Qashqadaryoda hozirgi yashaydigan arablar shularning avlodlari boʻlishi ehtimoldan xoli emas. Soʻgʻdiycha Navkat – „Yangi qalʼa“ yoki „Yangi qishloq“ demakdir.

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Qamashi tumani
Navmitan

Navmitan — Kushon podsholigi davri (1—4-asrlar)da vujudga kelgan qad. qalʼa xarobasi. Buxorodan 15 km jan.da, N. qishlogʻi yaqinida joylashgan. Qad. Rudizar (Shahrud) kanalining qurilishi munosabati bilan N. obod boʻlgan. 16-asrda N.da Joʻybor xojapari oʻzlariga xos hashamatli maqbaralar, sagʻanalar bino qilganlar. Buxoroning qad. va oʻrta asr tarixini oʻrganishda N. muxim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Navni rayonlashtirish

Navni rayonlashtirish - qishloq xoʻjaligi ekinlarining yuqori mahsuldor, mahsulot sifati va boshqa koʻrsatkichlari boʻyicha qimmatli yangi navlari va duragaylarini tanlab olish va muayyan tabiiy zonalardagi xoʻjaliklarda ekish (joylashtirish). Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini rayonlashtirish Oʻzbekistonda 1934-yilda joriy etilgan. Rayonlashtirish uchun qimmatli xoʻjalik belgilariga va mahsuldorligiga koʻra, muayyan zonada ilgari rayonlashtirilgan navga qaraganda ustun turadigan yangi nav tasdiqlanadi. Navni rayonlashtirish (1996-yil 29 avgustda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Urugʻchilik toʻgʻrisida"gi qonuniga koʻra, respublika hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari Davlat reyestriga kiritish)da amaldagi qonunlarga koʻra dastlab mahalliy yoki xorijiy seleksiya muassasalarida yaratilgan yangi navlar davlat sinovini oʻtkazish uchun Respublika qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasiga topshiriladi. Bunda originator (navning egasi) tomonidan navni sinash, rayonlashtirish, himoya hujjati (patent) olish uchun ariza, sinov davrida tegishli miqdordagi original urugʻlik (koʻchat) bilan taʼminlash haqida kafolat xati, navning taʼrifi, seleksiya muassasasida oʻtkazilgan uch yillik sinov natijalari, mahsulotning sifati haqida maʼlumotlar, navning rangli fotosurati taqdim etiladi.

Navni rayonlashtirish uchun xoʻjalik jihatidan foydaliligi boʻyicha sinovlar quyidagi tavsiflarni aniqlashi kerak: hosildorlik, kasallik va zararkunandalarga chidamlilik, tashqi muhit sharoitlariga (sovuqqa, qurgʻoqchilikka chidamlilik) taʼsirchanlik, tezpisharlik, olinadigan mahsulot sifati va boshqa Taklif etiladigan yangi nav reyestrda roʻyxatga olingan (ilgari rayonlashtirilgan) navlardan bir yoki ikki muhim xoʻjalik va biologik tavsifiga koʻra yaxshiroq boʻlishi, qolganlari boʻyicha ular darajasida boʻlishi yoki ulardan uncha past boʻlmasligi kerak. Sinovlar kamida ikki yil davomida oʻtkaziladi, koʻp yillik ekinlar toʻgʻrisida esa ular kamida ikki yil davomida toʻliq hosil bergandan keyin (qarang Nav sinash) rayonlashtirish haqida ekspert komissiyasi xulosasi qabul qilinadi. Navni rayonlashtirish uni koʻpaytirish, urugʻlik va koʻchatlarni Oʻzbekiston Respublikasi hududiga kiritish va realizatsiya qilish huquqini beradi, shuningdek, bu navlar ekilgan maydonlarda aprobatsiya oʻtkazilishi va ularning urugʻlik sifatini tasdiqlovchi muvofiqlik sertifikati berilishi uchun ham huquqiy asos boʻladi.

Navni rayonlashtirish tartibi hamda navlarni joylashtirish rejalarini Respublika hukumati qabul qiladi. Uni respublika Vazirlar Mahkamasining maxsus ruxsatisiz buzish, oʻzgartirish mumkin emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Navo

Navo ( – kuy, ohang) – oʻn ikki maqom tizimi hamda shashmaqom tarkibidagi uchinchi maqom.

Shashmaqomdagi Navoning cholgʻu qismlari Tasnifi Navo, Tarjei Navo, Garduni Navo, Nagʻmai Orazi Navo, Muhammasi Navo, Muhammasi Bayot, Muhammasi Husayniy, Saqili Navo deb ataladi. Ular muayyan kuy mavzulari va doira usullari negizida yaratilgan. Navoning ashula boʻlimi 2 guruh shoʻbalarga boʻlinadi. Birinchi – Saraxbori Navo (2 taronasi bilan), Talqini Bayot (taronasi bilan), Nasri Bayot (2 taronasi bilan), Orazi Navo (3 taronasi bilan), Husayniy Navo deb nomlanuvchi shoʻbalar hamda Ufari Bayot (Suporishi bilan) qismlaridan tashkil topadi. Ular navbatma-n-vbat turkum tarzida turli doira usullarida aytiladi. Ikkinchi guruh shoʻbalar – Savti Navo, Moʻgʻulchai Navo va Mustazodi Navo deb yuritiladi. Ularning har biri Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar kabi shoxobchalardan tuzilgan. Navo shoʻbalar shakli ancha murakkab boʻlib, daromad, miyonxat, dunasr, avj va tushirim tuzilmalaridan tashkil topadi. Navoning shoʻbalarida, asosan, Oraz va Bayet namudlaridan avj sifatida foydalanilgan.

Navo maqomining koʻp ashula (mayo, Bayot shoʻbalari asosida yaratilgan Bayot – 1, 2, 3, 4, 5) va cholgʻu (surnay, tanbur, dutor) yoʻllari mavjud. R. Glier, T. Sodiqov („Layli va Majnun“ operasi), A. Kozlovskiy („Ulugʻbek“ operasi va boshqalar), M. Burhonov („Alisher Navoiyga qasida“), M. Ashrafiy („Dilorom“ operasi), M. Mahmudov („Navo“ simfoniyasi) va boshqa kompozitorlar Navo yoʻllaridan unumli foydalanishgan. Navo atamasi va shu nomli mumtoz musiqa asarlari tojik, turkman, uygʻur, eron, ozarbayjon, arab, turk xalqlari musiqa merosida keng oʻrin olganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Shashmaqom
Turkum:Maqomlar
Navo (bezak turi)

Navo (nova) — yarim yoy shaklidagi bezak turi; shift bilan devor oraligʻidagi qayrilma egik shaklli hoshiya bezak. Milliy meʼmorlikda binolarning ichki va tashqi qismini bezashda ishlatiladi. Zamonaviy binolarning tashqi qismida tom bilan devor oraligʻida boʻrtib chiqib (devorga oqib tushadigan suvni toʻsib) turadi va binoga salobatli koʻrinish beradi. N. bezagi ganch, yogʻoch, marmar va boshqalardan tayyorlanishi mumkin. Us t a Shirin Murodovning ganchli ajoyib N. namunalari Toshkent shahridagi koʻpgina binolar (Navoiy teatri, Toshkent kuranti va boshqalar)ni bezab turibdi. Xalq ustalaridan T. Arslonqulov, M. Usmonov, Sh. Gʻafurov, J. Hakimov, S. Norqoʻziyev, O. Fayzullayev va boshqa naqshli ganch, yogʻoch N.larni keng qoʻllagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Navob

Navob — Boburiylar saltanatida viloyat hokimi. 18-asrning 1-yarmida saltanat inqirozga yuz tutgach, Bengaliya, Arkot, Aud va boshqalarning navoblari mustaqil hokim boʻlib qolganlar. 18-asrning 2-yarmida ingliz mustamlakachilari navoblarni oʻzlariga boʻysundirganlar va shundan keyin navoblarni tayinlash, vazifasidan chetlatish ular ixtiyorida boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Boburiylar davlati
Navoiy (oʻrik navi)

Navoiy, Navoiy yubileyi — yuqori sifatli meva beradigan serhosil oʻrik navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Arzami, Gulungi luchchak navlarini chatishtirib yaratilgan (K. V. Vasilyev va L. A. Protasevich). Daraxti kuchli oʻsadi. Shox-shabbalarining qalinligi oʻrtacha, tupiga yaxshi shakl berish mumkin, balandligi 7,5–9 m gacha, kengligi 7 m gacha boradi. Qisman oʻzidan va chetdan changlanadi. Mevasi iyun oxiri — iyul boshlarida pishadi. Mevasi yirik, dumaloq, tillarang-sariq va qizgʻish. Poʻsti silliq, qalin. Eti och sariq, qattiq. Koʻchati oʻtqazilgach, 4-yili hosilga kiradi, 15—17 yoshida tupidan 200 kg gacha meva olinadi. Mevasi yangiligida yeyiladi, konserva qilinadi va qoqi solinadi. Uzoq joylarga yuborishga chidamli. Toshkent, Jizzax, Sirdaryo, Fargʻona, Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari uchun rayonlashtirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻrik
Navoiy issiqlik elektr stansiyasi

Navoiy issiqlik elektr stansiyasi — Oʻzbekistondagi yirik issiqlik elektr stansiyasi. „Oʻzbekenergiya“ davlat aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida shoʻba korxona. Navoiy shahrining Karmana tumani hududida joylashgan. 1960—81 yillarda qurilgan. Birinchi agregati 1962-yil fevralda ishga tushirilgan. Elektr stansiyasining asosiy uskunalari ochiq havoda oʻrnatilgan. Asosiy yoqilgʻi turi — tarkibida oltingugurt boʻlgan tabiiy gaz hisoblanadi, ehtiyot yoqilgʻisi sifatida esa mazutdan foydalaniladi.

St-yada oʻrnatilgan quvvatlari 1250 MVt boʻlgan 11 ta turboagregat (6 ta blok), 8 bugʻ qozoni bor. Bugʻ kozonlari 540° issiklikda va 130 atm. bosimidagi bugʻni ishlab beradi. Suvni Zarafshon daryosidan oladi.

Navoiy issiklik elektr stansiyasie.s. Oʻzbekistonning gʻarbiy-jan. hududlarini elektr energiyasi bilan taʼminlaydigan asosiy manbadir. St-ya Qizilqumdagi togʻ-kon va gaz sanoati korxonalariga, Navoiy „Elektrkimyozavodi“, „Qizilqumsement“ korxonasiga, AmuBuxoro, Qarshi magistral kanallaridagi nasos stansiyalariga, Buxoro, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon shaharlari isteʼmolchilariga elektr energiyasi beradi. Shuningdek, Navoiy shahridagi korxonalarni va kommunal-maishiy ehtiyojlarni issiq suv bilan taʼminlaydi. Elektr styasi kuchlanishi 220 ming voltli elektr uzatish liniyalari bilan Urganch shahridagi taqsimlash qurilmasi orqali Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasiga, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand shaharlaridagi taqsimlash qurilmalari orqali Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika tizimi („Energiya“ birlashgan dispetcherlik markazi)ga ulangan. 2002-yilda 5931,5 mln. kVt-s elektr energiyasi ishlab chiqarildi, isteʼmolchilarga 3042 ming Gkal issiklik yetkazib berildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Navoiy viloyati bino va inshootlari
Turkum:Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Turkum:Oʻzbekenergo
Turkum:Navoiy viloyati shirkatlari
Navoiy konchilik instituti

Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti – Kon-metallurgiya sohalari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydigan davlat oliy oʻquv yurti. Navoiy shahrida joylashgan. 1995-yilda „Qizilqum nodir metall oltin“ davlat konserni qoshida institut sifatida tashkil etilgan. Institut tarkibida konchilik, kimyo-metallurgiya, energomexanika va Olmaliq kon-metallurgiya (Olmaliq shahrida) fakultetlari va 21 kafedra mavjud boʻlib, 10 taʼlim yoʻnalishi boʻyicha bakalavrlar (2 kasbiy taʼlim; menejment; elektroenergetika; metallurgiya; mashinasozlik texnologiyasi, mashinasozlik ishlab chiqarish jihozlari va ularni avtomatlashtirish; kimyoviy texnologiya; konchilik ishi; avtomatlashtirish va boshqaruv; kon elektromexanikasi; texnalogik mashinalar va jihozlar) va 5 mutaxassislik boʻyicha magistrlar (rangli va nodir metallar metallurgiyasi; foydali qazilmalarni yer osti usulida qazib olish; foydali qazilma konlarini ochiq usulda qazib olish; foydali qazilmalarni boyitish; kasb-hunar fanlarini oʻqitish metodikasi) tayyorlanadi. Institut qoshida internat litseyi faoliyat koʻrsatadi. 2002—2003-oʻquv yili institutda 2,5 mingga yaqin talaba oʻqidi; 7 fan doktori va professor, 44 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut olimlari xorijiy mamlakatlarning nufuzli oliy oʻquv yurtlari bilan oʻquv jarayonini takomillashtirish va ilmiy tadqiqotlar ishlarini hamkorlikda olib borish boʻyicha aloqalar oʻrnatganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

2022-yil 31-martdagi PQ-186-sonli Prezident qarori bilan Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti sifatida qayta tashkil etilgan.

Universitet huzurida quyidagilar tashkil etilgan:
 Nukus konchilik instituti
 „Navoiy“ ilmiy-texnologiya sanoat parki
 Gʻozgʻon politexnika texnikumi
 Uchquduq sanoat texnikumi
 Zarafshon sanoat texnikumi

 Yana qarang 
 Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti akademik litsey

 

Turkum:Oʻzbekistondagi universitetlar
Turkum:Navoiy viloyatidagi tashkilotlar
Turkum:Navoiy shahar
Navoiy maqbarasi

Navoiy maqbarasi - Hirotdagi (Afgʻoniston) meʼmoriy yodgorlik. Shahar tashqarisidagi Musallo markazida, Injil arigʻining janubiy qirgʻogʻi yaqinida joylashgan gumbazli oddiy bino. Gavharshodbegim maqbarasiga qiyoslab hirotlik savdogar hoji Gʻulomhaydar Muxtarzoda qurdirgan (1947). Tarhining tashqarisi 10x10 m, ichkarisi 6x6 m. Devor qalinligi 1 m. Anʼanaviy mayda chorsi gʻisht (18x18x5 sm) ganchxok loyida terilgan. Ichki bezagida ganchkori naqsh va iroqisimon bezak qoʻllangan. Tarzlari ravoqli, tobadonli, janubiy ravoq — ochiq eshik vazifasini oʻtaydi. Gumbaz osti gardishining 4 tomonida darcha bor. Maqbara bezaksiz, xona oʻrtasida kichik daxma qora marmar (182x41—35,6x4 sm) bilan qoplangan, unda nastaʼliq xatida "Hazrat Amir Kabir Nizomiddin Alisher Navoiy Hiraviy. Tavalludi 844, vafoti 906 hijriy, Donishparvar vazir" degan soʻzlar bitilgan. Mazkur qabrtosh Kobuldan keltirib oʻrnatilgan (1967). Navoiy maqbarasini va uning atrofidagi masjid, maqbaralarni qayta qurish oʻzbek meʼmorlari tomonidan loyihalashtirilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Afgʻoniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Navoiy davlat pedagogika instituti

Navoiy davlat universiteti — pedagog kadrlar tayyorlaydigan davlat oliy oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan 1992-yil 15-martda Toshkent pedagogika institutining Navoiy filiali (1983-yil asos solingan) negizida Navoiy shahrida tashkil etilgan. Institutda 7 fakultet (fizika-matematika, boshlangʻich taʼlim metodikasi va musiqa, tabiatshunoslik, jismoniy tarbiya, oʻzbek filologiyasi, tarix, xorijiy tillar), 25 kafedra, 10 dan ortiq oʻquv va ilmiy laboratoriya bor. Kutubxonasida 100 mingdan ortiq asar saqlanadi (2003). Institut qoshida ixtisoslashgan akademik litsey mavjud. Institutda 16 taʼlim yoʻnalishi (boshlangʻich taʼlim va sport tarbiyaviy ish, jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat, matematika-informatika, oʻzbek tili va adabiyoti, tarix, qozoq tili va adabiyoti, rus tili va adabiyoti, ingliz tili va adabiyoti, geografiya va iqtisodiy bilim asoslari, biologiya, kimyo va ekologiya, fizika-astronomiya, milliy istiqlol gʻoyasi, huquq va maʼnaviyat asoslari, maktabgacha taʼlim va bolalar sporti, musiqiy taʼlim, tasviriy sanʼat va muxandislik grafikasi) boʻyicha bakalavrlar, informatika, oʻzbek tili, tarix mutaxassisliklari boʻyicha magistrlar, ijtimoiy falsafa ixtisosligi boʻyicha aspiranturada ilmiy pedagogik kadrlar tayyorlanadi. 2002/2003 oʻquv yili institutda 5200 talaba taʼlim oldi; 355 oʻqituvchi, jumladan, 18 fan doktori va professor, 60 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut faoliyati R. Rahmonov, U. T. Turniyozov, T.G.Gulboyev, P. Musayev, G. T. Temirov, O. Fayziyev, M. Oltinov, B. F. Izbosarov, K. S. Xoliqov, Sh. J. Muhammadiyev, A. Zayniddinova, R. A. Roʻziyev, M. Farmonova kabi professoroʻqituvchilar nomi bilan bogʻliq. 2003-yilgacha institutda 9,5 mingga yaqin mutaxassis tayyorlandi. 1985-yildan "Layli" ashula va rake ansambli faoliyat koʻrsatib kelmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi institutlar‎
Turkum:Universitetlar
Navoiy sement zavodi

250px|thumb
Navoiy sement zavodi - q."Qizilqumsement" aksiyadorlik jamiyati. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil