Sulaymon I

Muhtasham Sulaymon I (; 1494-yil 6-noyabr, Trabzon – 1566-yil 6-sentyabr, Szigetvar) – Usmoniylar imperiyasining oʻninchi sultoni va eng uzoq (1520—1566-yillar) hukmronlik qilgan. 1538-yildan boshlab xalifa boʻlgan. Yevropada uni koʻpincha Sulaymon Muhtasham deb, musulmon olamida esa Sulaymon Qonuniy deb atashadi.

Uning hukmronlik yillarida, Usmonli imperiyasida kamida 25 million aholi istiqomat qilardi. Sulaymon Usmoniylar sulolasining eng buyuk sultoni sanaladi. Uning hukmronligi davrida Usmonli imperiyasi oʻz taraqqiyotining eng yuqori choʻqqisiga erishgan. Sulaymon I saltanati paytida Usmonli imperiyasi Yevropa, Yaqin Sharq va Oʻrta yer dengizi hududlarida oʻz chegaralarini sezilarli darajada kengaytirganConstantinople: City of the World’s Desire, 1453–1924., shuningdek, madaniyat, adabiyot va meʼmorchilik sohasida ham yuksak taraqqiyotga erishgan.

Sulaymon 1520-yil 30-sentyabrda otasi Salim I oʻrniga taxtga oʻtirgach, oʻz hukmronligini Markaziy va Sharqiy Yevropa hamda Oʻrta yer dengizidagi xristian davlatlariga qarshi harbiy yurishlar bilan boshladi. 1521-yilda Belgrad, 1522—1523-yillarda esa Rodos shahrini zabt etdi. 1526-yilda Moxach jangida Sulaymon Vengriya qirolligining qudratini sindirgan. Keyinchalik Vengriya boʻlinib, uning katta qismi bevosita imperiya tarkibiga kiritilgan. Biroq, 1529-yilda Vena qamalida magʻlubiyatga uchrashi uning Yevropaga yanada chuqurroq kirib borishiga toʻsqinlik qildi.

Usmonli imperiyasining iqtisodiy, harbiy va siyosiy qudrati choʻqqisida turgan Sulaymon XVI asrning eng mashhur hukmdorlaridan biriga aylandi. U shaxsan oʻzi Usmonli qoʻshinlarini boshqarib, bir qator Yevropa nasroniy qal’alarini zabt etdi. Bundan tashqari, u yillar davomida Eronning shia mazhabidagi Safaviylar imperiyasiga qarshi kurashdi, natijada Mesopotamiyani oʻz tasarrufiga kiritdi. Shimoliy Afrikada Usmonli Tripolitaniyasi tashkil etildi. Usmonlilar floti Oʻrta yer dengizidan Qizil dengizgacha va Fors koʻrfazigacha boʻlgan dengizlarda hukmronlik qildi.

Tez sur’atda kengayib borayotgan Usmonli imperiyasi tepasida turgan Sulaymon shaxsan jamiyat, taʼlim, soliq va jinoiy huquq sohalarida muhim sud islohotlarini joriy etdi. U Usmonli imperiyasining bosh qozisi Ebussuud Afandi bilan hamkorlikda olib borgan islohotlari Usmonli huquqining ikki shakli – sultonlik (Qonun) va islomiy (Shariat) qonunlar oʻrtasidagi munosabatlarni uygʻunlashtirishga xizmat qildi. Sulaymon isteʼdodli shoir va zargar boʻlish bilan birga, nozik madaniyatning buyuk homiysi ham edi. U Usmonli imperiyasining sanʼat, adabiyot va meʼmorchilik sohalarida rivojlanishining „Oltin davri“ga boshchilik qildi.

1533-yilda Sulaymon Usmonli anʼanasini buzdi va oʻzining imperator haramidagi ayol Roksolanaga (Ukrainian) uylandi. Gʻarbiy Yevropada malla sochlari uchun shunday nomlangan Rokselana sharqiy pravoslav nasroniylikdan sunniy islomni qabul qilgan va shundan soʻng Usmonli imperiyasida „Ayollar sultonligi“ davrining eng nufuzli shaxslaridan biriga aylangan rusin edi. Sulaymon 1566-yilda vafot etgach, uning 46 yillik hukmronligi tugadi, uning oʻrniga u va Roksalananing oʻgʻli Salim II taxtga oʻtirdi. Sulaymonning boshqa merosxoʻrlari Mehmed va Mustafo vafot etgan; Mehmed 1543-yilda chechakdan vafot etgan, Mustafo esa 1553-yilda Sulaymonning buyrugʻi bilan boʻgʻib oʻldirilgan. Uning boshqa oʻgʻli Boyazid ham 1561-yildagi qoʻzgʻolondan soʻng uning buyrugʻi bilan Boyazidning toʻrt oʻgʻli bilan birga qatl etilgan. Olimlar odatda uning oʻlimidan keyingi davrni oddiy tanazzul emas, balki inqiroz va moslashuv davri deb hisoblashgan boʻlsa-da, Sulaymon hukmronligining oxiri Usmonlilar tarixidagi suv ayirgich boʻldi. Sulaymondan keyingi oʻn yilliklarda Usmonli imperiyasi sezilarli siyosiy, institutsional va iqtisodiy oʻzgarishlarni boshdan kechira boshladi – bu hodisa koʻpincha Transformatsiya davri deb ataladi.

Turkum:Usmonlilar imperiyasi hukmdorlari
Turkum:Usmonli sulolasi
 Oila 
Hotinlari:
Ism Tugʻilgan vaqti Vafot etgan vaqti Hayot yoʻli Mukerrem Fulane Hotun 1496 1550 Mukerrem Hotun Sulton Sulaymonning shahzoda bilan paytida haramiga kirgan birinchi joriyasi edi. Mukkerrem Sulton Sulaymonga 3 ta oʻgʻil 1 ta qiz tugʻgan.1521-1522-yillarda barcha farzandlari vafot etgandan soʻng Eski saroyga yuboriladi. Gulfem Hotun 1497 1562 U Sulton Sulaymonning haramiga 1511-yillarda kirgan 2-hotini edi. U Sulton ha 1 ta farzand tugʻadi. Ammo bolasi 1521-yilda kasallikdan vafot etadi. Ammo Sulton Gulfemni oldida olib qoldi. Mohidavron Sulton 1500 1581 U Sulton Sulaymonning 3-hotini edi. Mohidavron Saroyga 1512-yilda kiradi va Sulton unga dastlab Gulbahor ismini qoʻyadi. Mohidavron Sulton Sulaymonga 2 oʻgʻil va 2 ta qiz tugʻadimU juda chiroyli ammo zerikarli ayol boʻgan. Haseki Hurram Shoh Sulton. 1502 1558 Hurram Sulton Sulton Sulaymoning sevimlisi va qonuniy xotini. Usmoniylar imperiyasini eng kuchli ayoli. Dastlab ismi Aleksandra boʻlgan. U Sulton Sulaymon haramiga 1520-yilda kirgan. Hurram Sulton Sulton Sulaymonga 6 oʻgʻil va 1 qiz tugʼgan. Hurram Sulton aqlli, kuchli va chiroyli ayol boʼlgan. Uning sariq sifat sochlari Sultonni oʻziga tortgan. Hurram Sulton 1531-yilda Sulaymon bilan qonuniy nikoh qurgan. Shu tariqa Ayollar saltanatini boshlab bergan ayol edi.
Ism Tugʻilgan vaqti Vafot etgan vaqti Onasi Shahzoda Alemshoh 1510 1511 Mukerrem Hotun Shahzoda Abdulloh 1511 1521 Mukerrem Hotun Shahzoda Mahmut 1512 1521 Mukerrem Hotun Hafiza Sulton 1512 1522 Mukerrem Hotun Shahzoda Murod 1513 1521 Gulfem Hotun Shahzoda Mustafo 1515 1553 Mohidavron Sulton Shahzoda Ahmet 1516 1541 Mohidavron Sulton Fatma Sulton 1517 1572 Mohidavron Sulton Shahzoda Mehmet 1521 1543 Haseki Hurram Sulton Mehrimoh Sulton 1522 1578 Haseki Hurram Sulton Shahzoda Abdulloh 1523 1526 Haseki Hurram Sulton Selim ll 1524 1574 Haseki Hurram Sulton Shahzoda Boyazid 1525 1562 Haseki Hurram Sulton Roziya Sulton 1525 1556 Mohidavron Sulton Shahzoda Jahongir 1531 1554 Haseki Hurram Sulton
 
Li.: Novichev A. D., Istoriya Tursii, t. 1, L., 1963.

 

Turkum:Usmonlilar imperiyasi hukmdorlari
Turkum:Usmonli sulolasi
Turkum:Sulaymon I
Turkum:16-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlari