Central park (Nyu York)

Nyu Yorkdagi Central park (Nyu York markaziy bog'i) — Qoʻshma Shtatlardagi eng yirik va dunyodagi eng mashhur bogʻlardan biri. Park Manxetten orolida 59- va 110-koʻchalar va Beshinchi va sakkizinchi avenyular orasida joylashgan boʻlib, toʻrtburchak shaklga ega. Bogʻning uzunligi taxminan 4 kilometr, kengligi taxminan 800 metr, umumiy maydoni esa 3,41 km². Yiliga taxminan 25 million kishi tashrif buyuradigan bogʻ Qoʻshma Shtatlardagi eng koʻp tashrif buyuriladigan hududlardan biri. Bu yerda koʻplab filmlar va telekoʻrsatuvlarda namoyish etilgan va bogʻni dunyodagi eng mashhurlaridan biriga aylantirganhttp://s-media.nyc.gov/agencies/lpc/lp/0851.pdf. Bogʻni Nyu York shahar bogʻlar va dam olish departamenti bilan shartnoma asosida boshqaradigan xususiy nodavlat notijorat tashkiloti Central park Conservancy amalga oshirgan.

Park arxitektorlar Frederik Olmsted va Kalvert Vaux tomonidan ishlab chiqilgan. Kalvert Vaux keyinchalik Bruklindagi yirik Prospekt Parkiga asos solgan.
Park juda tabiiy koʻrinishga ega boʻlishiga qaramay, deyarli barcha landshaftlar qoʻlda yaratilganhttps://npgallery.nps.gov/NRHP. Bogʻda bir nechta sunʼiy koʻllar, koʻp sonli xiyobonlar, ikkita muz konki, „tegʻilmagan choʻl“ burchaklari va turli sport uchun ishlatiladigan maysazorlar, shuningdek, bolalar maydonchalari va oʻzining hayvonot bogʻi mavjud. Parkga koʻchib yuruvchi qushlar qoʻnim topgan va shuning uchun qushlarni sevuvchilar orasida juda mashhur. Bogʻni oʻrab turgan 10 km yoʻldan koʻpincha yuguruvchilar, velosipedchilar va konkida uchuvchilar foydalanadilar, ayniqsa dam olish kunlari va soat 19:00 dan keyin mashinalar harakati taqiqlangan. Central park koʻpincha Manxettenning yashil oʻpkalari deb ataladihttps://www.nycgo.com/venues/central-park-conservancy-official-central-park-tours/.

Manxetten orolining eng kattasi boʻlgan Central park shahardagi eng katta park — Bronksda joylashgan Pelham Bay Parkidan bir necha baravar kichikroq.
 Tavsif 
Markaziy bogʻ 110-chi koʻchada Shimoliy Central park bilan chegaradosh, 59-chi koʻchada Janubiy Central park, Sakkizinchi avenyudagi Central park Vest va sharqdagi Beshinchi avenyu. Park shimolda Garlem, janubda Midtown Manxetten, gʻarbda Yuqori Gʻarbiy tomon va sharqda Yuqori Sharqiy tumanlarga tutashgan . U 2.5 miles (4.0 km) shimoldan janubga va 0.5 miles (0.80 km) gʻarbdan sharqqa choʻzilganhttps://web.archive.org/web/20190403214655/http://www.centralparknyc.org/visit/visitor-centers.html.

 Dizayn va tartib 
Central park uch qismga boʻlingan: Jaklin Kennedi Onassis suv ombori tepasida joylashgan „Shimoliy End“, „Mid-Park“ — shimolda suv ombori va janubda Koʻl va Konservatory suvlari oʻrtasida va koʻl va konservatoriya suvi ostidagi „Janubiy End“. Bogʻda beshta tashrif buyuruvchi markaz mavjud:
 Charles A. Dana Discovery Center
 Belvedere Castle
 Chess & Checkers House
 the Dairy
 Columbus Circlehttps://web.archive.org/web/20190403214655/http://www.centralparknyc.org/visit/visitor-centers.html.

Park 1850 va 1860-yillarda qurilganida deyarli butunlay obodonlashtirilgan tabiiy koʻrinishga ega koʻchatlar va relef shakllariga ega. Unda sakkizta koʻl va suv havzalari mavjud boʻlib, ular tabiiy suv va oqimlarni toʻsish orqali sunʼiy ravishda yaratilgan. Bir nechta oʻrmonli uchastkalar, maysazorlar, oʻtloqlar va mayda oʻtloqli joylar mavjudhttps://www.nycgovparks.org/parks/central-park/facilities/playgrounds.

Central park Nyu York shahridagi beshinchi eng katta park boʻlib, Pelham Bay Parki, Staten Island Greenbelt, Van Cortlandt Park va Flushing Meadows-Corona Park ortidan 843 acres — 3.41 km²maydonga ega. Central park oʻzining 143-raqamli Qoʻshma Shtatlar aholini roʻyxatga olish traktini tashkil qiladihttps://www.centralparknyc.org/activities/guides/running. American Community Survey besh yillik hisob-kitoblariga koʻra, parkda oʻrtacha toʻrtta ayol yashashini aytgan. 2010-yilgi Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olish roʻyxatida 25 kishi qayd etilgan boʻlsa-da, park rasmiylari u yerda doimiy yashovchi har qanday kishining daʼvosini rad etishdihttps://www.nytimes.com/2013/06/01/nyregion/surveying-effort-alters-sizes-of-some-new-york-parks.html.

 Mehmonlar 
Central park — Qoʻshma Shtatlardagi eng koʻp tashrif buyuriladigan shahar parki va dunyo boʻylab eng koʻp tashrif buyuriladigan sayyohlik joylaridan biri.
Turistlar soni umumiy tashrif buyuruvchilarning ulushi sifatida ancha past. 2011-yilgi tabiatni muhofaza qilish boʻyicha hisobotda parkdan foydalanishning oʻxshash nisbati berilgan: birinchi marta Markaziy bogʻga tashrif buyurgan odamlar atigi 14 % ni tashkil etgan. Hisobotga koʻra, tashrif buyuruvchilarning deyarli uchdan ikki qismi parkga kamida haftasiga bir marta kiradigan muntazam park foydalanuvchilari va taxminan 70 % sayyohlar esa Nyu York shahrida yashovchilardan iborathttps://web.archive.org/web/20140326000647/http://www.centralparknyc.org/about/about-cpc/. Bundan tashqari, eng yuqori tashrif yozgi dam olish kunlariga toʻgʻri keladi va koʻpchilik tashrif buyuruvchilar parkdan faol sport uchun emas, balki yurish yoki diqqatga sazovor joylarni tomosha qilish kabi passiv dam olish tadbirlari uchun foydalanadilarhttps://www.nycgovparks.org/about/faq.

 Boshqaruv 
Park Nyu York shahar Parklar va dam olish departamenti (NYC Parks) bilan tuzilgan shartnoma asosida bogʻ xususiy, notijorat tashkilot boʻlgan Central park Conservancy tomonidan boshqariladi. Conservancy — bu Central parkning ex officio maʼmurihttps://censusreporter.org/profiles/14000US36061014300-census-tract-143-new-york-ny/. U bogʻlar komissari va konservatsiya prezidentiga boʻysunadigan jamoatchilik tomonidan tayinlangan. Markaziy bogʻ maʼmuri vakolati ostidagi xususiy va davlat xizmatchilarining ishini nazorat qiladi. Central park Conservancy 1980-yilda notijorat tashkilot sifatida tashkil etilgan boʻlib, shaharning bogʻni tozalash va qayta tiklash boʻyicha tashabbuslariga koʻmaklashish maqsadida fuqarolar kengashi orqali tuzilganhttps://www.nytimes.com/2011/03/26/nyregion/26census.html?_r=1&. Konservansiya 1998-yilda Nyu York Parklaridan parkning boshqaruv vazifalarini oʻz zimmasiga oldi. Ammo Nyu York Parklari Central parkga egalik huquqini saqlab qoldi. Konservansiya Nyu York shahridagi boshqa jamoat bogʻlari uchun texnik xizmat koʻrsatish va xodimlarni oʻqitish dasni taqdim etadi va High Line va Bruklyn Bridge Park kabi yangi bogʻlarni rivojlantirishga yordam beradihttps://www.travelandleisure.com/attractions/landmarks-monuments/worlds-most-visited-tourist-attractions.

Central park Nyu York politsiya boʻlimining 22-sonli uchastkasi tomonidan nazorat qilinadi. Uchastkada oddiy militsiya xodimlari ham, yordamchi zobitlar ham ishlaydi. 22-chi Uchastkada jinoyatchilik darajasi 1990-yillarga nisbatan pastroq, barcha toifalar bo‘yicha jinoyatlar 1990-2019-yillarda 81,2 foizga kamaydi. Uchastka shu vaqtgacha bogʻ hududida bitta qotillik, bitta zoʻrlash, 21 ta talonchilik, yetti jinoiy hujumlar, bitta oʻgʻrilik, 37 katta oʻgʻriliklar va bitta 2019-yilda yirik avtomobil o‘g‘riligi sodir boʻlgan. Nyu York shahri boʻylab parklarni qoʻriqlash patruli parklarni muhofaza qilish uchun mavsumiy patrul xodimlarini yollaydihttps://www.smithsonianmag.com/travel/12-secrets-new-yorks-central-park-180957937/https://www.nytimes.com/1980/12/14/archives/mayor-koch-sets-up-conservancy-for-central-park-three-appointed-by.html.

Markaziy bogʻ hududida bepul koʻngilli shoshilinch tibbiy yordam xizmati yaʼni Central park tibbiyot boʻlimi ishlaydi. Boʻlim velosipedlar, tez yordam mashinalari va butun yer usti transporti bilan tezkor patrul xizmatini boshqaradihttps://www.newspapers.com/clip/30728501/central-park-gets-its-own-fund-raisers/.

 Tarixi 
 Rejalashtirish 
1821-1855-yillar oraligʻida Nyu York shahri aholisi deyarli toʻrt baravar koʻpaydi. Shahar shimolga, Manxetten oroligacha kengayib borar ekan, odamlar passiv dam olish uchun bir nechta mavjud ochiq joylarni izlashga majbur boʻldilar. Bu joylar oʻsha paytda butunlay Quyi Manxettenda joylashgan shahardagi shovqin va tartibsiz hayotdan qochish sifatida koʻrilganhttps://www.nytimes.com/2017/03/17/nyregion/nypd-precincts.html.

 Joy 
1840-yillarga kelib, shahar elitasi aʼzolari Manxettenda yangi katta park qurish lozim deb bilishdi. Oʻsha paytda Manxettenning janubiy tomonidagi Battery parki 4 ga ni tashkil etgan. Bu rejalar 1844-yilda Nyu York Evening Post muharriri Uilyam Kallen Bryant tomonidan, 1851-yilda esa birinchi amerikalik landshaft dizaynerlaridan biri Endryu Jekson Dauning tomonidan tasdiqlanganhttps://www.nydailynews.com/new-york/queens/city-pep-hire-park-patrol-officers-article-1.406500.
Mer Ambrose Kingsland 1851-yil 5-mayda Nyu York shahar umumiy kengashiga yoʻllagan murojaatida yangi katta parkning zarurligi va uning afzalliklarini bayon qildi va kengashga bunday parkni yaratishni taklif qildi. Kingslandning taklifi Kengashning yerlar boʻyicha qoʻmitasiga yuborildi va u taklifni maʼqulladi. Joyni sotib olish uning joylashuvi, shaharning boshqa potentsial traktlariga nisbatan kichikligi va narxi tufayli bahsli edi. Ikki hudud taklifi bor edi: Jons’s Woodni sotib olish toʻgʻrisidagi qonun loyihasi konstitutsiyaga zid deb bekor qilindihttps://www.nytimes.com/2005/08/20/nyregion/cruising-the-park-finding-trouble.html, shuning uchun eʼtibor ikkinchi hududga qaratildi: 300 ga da joylashgan „Central park“ deb nomlanuvchi, Beshinchi va Sakkizinchi prospektlar orasidagi koʻchalarga yaqin hudud koʻpchilikning eʼtiborini tortdi. Central park maydonini taklif qilgan Croton akveduk kengashi prezidenti Nikolas Din uni tanladi, chunki Croton akvedukining 14 ga maydoni, 150 million US gallon (570×106 L) yigʻuvchi suv ombori geografik hududning markazida boʻlar edi. 1853-yil iyul oyida Nyu York shtati qonun chiqaruvchi organi Central park toʻgʻrisidagi qonunni qabul qilib, Central parkning hozirgi maydonini sotib olishga ruxsat berdihttps://www.newyorker.com/news/news-desk/unearthing-the-city-grid-that-would-have-been-in-central-park.

Yer komissarlari kengashi mazkur hududdagi 34 000 dan ortiq uchastkalar bo‘yicha mulkni baholashni o‘tkazdi va 1855-yil iyuliga qadar ularni yakunladihttps://books.google.co.uz/books?id=W0AbAQAAIAAJ&pg=PA458&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
Baholashlar davom etar ekan, rejalarni qisqartirish bo‘yicha takliflarga mer Fernando Vud veto qo‘ydi. Oʻsha paytda bu joyda 1825-yildan beri mulkka egalik qiluvchi jamiyatni rivojlantirgan erkin qora tanlilar va irlandiyalik muhojirlar yashar edi. Central park hududining aksariyat aholisi kichik qishloqlarda, Pigtownda, Seneka qishlogʻi yoki Mount Vinsent akademiyasining maktab va monastirda yashagan. Tozalash 1855-yil oktyabr oyida yer komissiyasining hisoboti eʼlon qilinganidan koʻp oʻtmay boshlandi va 1600 ga yaqin aholi oʻz yeridan quvib chiqarildi. Garchi tarafdorlar parkning narxi atigi 1,7 million dollar boʻlishini daʼvo qilishgan boʻlsa-da, yerning umumiy qiymati bilan 7,39 million dollarni tashkil etdi.(2021-yilda ekvivalenti 215 million dollar). Bu Qoʻshma Shtatlar bir necha yildan keyin Alyaska uchun toʻlagan narxdan koʻproq edihttps://www.nytimes.com/2018/02/07/nyregion/uncovering-the-ruins-of-new-yorks-first-free-black-settlement.htmlhttps://www.nydailynews.com/new-york/manhattan/seneca-village-black-town-razed-central-park-article-1.2639611.
 
 Dizayn tanlovi 
1856-yil iyun oyida Fernando Vud taklif etilayotgan rivojlanishga jamoatchilik ishonchini uygʻotish uchun muallif Vashington Irving boshchiligidagi yetti kishidan iborat „maslahat kengashi“ni tayinladi. Vud harbiy muhandis Egbert Ludovikus Vieleni parkning bosh muhandisi qilib yolladi va unga hududning topografik tekshiruvini oʻtkazishni topshirdi. Keyingi aprelda shtat qonun chiqaruvchi organi rejalashtirish va qurilish jarayoni ustidan eksklyuziv nazoratga ega boʻlgan toʻrt demokrat va yetti respublikachi komissarni tayinlashga ruxsat beruvchi qonun loyihasini qabul qildi. Garchi Viele allaqachon parkning rejasini ishlab chiqqan boʻlsa-da, komissarlar bunga eʼtibor bermadilar va uni faqat topografik tadqiqotlarni bajarish uchun saqlab qolishdi. Central park komissiyasi yaratilishidan koʻp oʻtmay landshaft dizayni tanlovini oʻtkaza boshladi. Buning uchun 33 ta firma yoki tashkilot oʻz rejalarini taqdim etdihttps://www.nytimes.com/1997/01/31/arts/a-village-dies-a-park-is-born.html.

1858-yil aprel oyida park komissarlari Frederik Lov Olmsted va Kalvert Vauxning „Grinsvard rejasi“ ni gʻolib dizayn sifatida tanladilar. Yana uchta reja ikkinchi oʻrinni egalladi va shahar koʻrgazmasida namoyish etildi. Reja Central parkni atrofdagi shahar bilan samarali birlashtirgan edi. Reja simmetriyadan voz kechdi, aksincha, yanada chiroyli dizaynni tanladihttps://www.nytimes.com/1855/10/04/archives/the-central-parkthe-assessment-completed.html. Bunga Kembrijdagi, Massachusets shtatidagi Obern togʻi va Bruklindagi Grin-Vud kabi peyzajlangan pastoral ideallar taʼsir koʻrsatdi. Dizayn, shuningdek, Olmstedning 1850-yilda Angliyaning Liverpul Siti mintaqasidagi Birkenxed Parkiga tashrifidan ilhomlangan boʻlib, u dunyoda birinchi davlat tomonidan moliyalashtiriladigan fuqarolik parki sifatida eʼtirof etilgan. Olmstedning soʻzlariga koʻra, park „bu mamlakatda yaratilgan birinchi haqiqiy bogʻ sifatida katta ahamiyatga ega boʻlgan — demokratik taraqqiyot eng yuqori choʻqqisi hisoblanadi“https://www.echonyc.com/~parks/books/bridges.html.

 Qurilish 
Central park loyihasining qurilishi professionallar tomonidan amalga oshirilgan. Frederik Lou Olmsted va Kalvert Vos asosiy dizaynerlar boʻlib, boshqaruv kengashi aʼzosi Endryu Xasvell Grin, meʼmor Jeykob Rey Mold, usta bogʻbon Ignaz Anton Pilat va muhandis Jorj E. Uoring, Jr.Olmsted mas’ul edi. Umumiy rejani Vaux baʼzi nozik tafsilotlari bilan ishlab chiqdi. Vaux bilan ishlagan Mould Central park Esplanade Yashil binodagi tavernani loyihalashtirgan. Pilat bogʻning bosh landshaft meʼmori boʻlib, uning asosiy masʼuliyati oʻsimliklarni olib kirish va parkga joylashtirish edi. Bosh muhandis Uilyam H. Grant tomonidan boshqariladigan qurilish muhandislari va ustalaridan iborat „korpus“ga yoʻllar, yoʻlaklar va binolar kabi meʼmoriy xususiyatlarni oʻlchash va qurish vazifasi yuklangan. Uoring Grant boshchiligida ishlagan muhandislar esa, yerning drenajlanishiga masʼul edihttps://www.nytimes.com/1860/03/13/archives/the-central-park-report-of-the-commissioners-of-the-central-park-in.html.

Markaziy bogʻning qurilishi odatda toshloq va botqoqli boʻlgani sababli qiyin edi. Taxminan 5 million kub (140,000 m³) tuproq va toshlarni parkdan olib chiqish kerak edi va hududni tozalash uchun Amerika fuqarolar urushi davrida Gettisburg jangida ishlatilganidan koʻra koʻproq porox ishlatishga toʻgʻri keldi. 18,500 kub yard (14,100 m3) tuproqning yuqori qatlami Long Aylend va Nyu Jersidan tashilgan, chunki asl tuproq Grinsvard rejasida koʻrsatilgan florani saqlab qolish uchun unumdor yoki yetarli darajada emas edihttps://www.nytimes.com/1858/05/13/archives/the-central-park-exhibition-of-the-unsuccessful-plans-for-the.html. Zamonaviy bugʻda ishlaydigan uskunalar va maxsus daraxt koʻchirish mashinalari ishchilarning mehnatini kuchaytirdi. Hammasi boʻlib 20 000 dan ortiq kishi Central parkni qurishda yordam berdi. Yetkazilgan zararni minimallashtirish uchun oʻta ehtiyotkorlik choralari koʻrilgani sababli, oʻlim darajasi odatda ancha yuqori boʻlgan oʻsha davrda, loyiha davomida besh ishchi halok boʻldihttps://www.nytimes.com/2019/10/30/travel/footsteps-frederick-law-olmsted-parks.html.

Markaziy bogʻni rivojlantirish jarayonida inspektor Olmsted bir necha oʻnlab politsiyachilarni yolladi, ular „qoʻriqchilar“ ning ikki turiga boʻlingan: park qoʻriqchilari va darvoza qoʻriqchilari. Park homiylari olitsiyachilarni ot bilan taʼminlagan, keyinchalik ular doimiy patrul tarkibiga kiritilgan. Qoidalar baʼzan qattiq boʻlgan. Masalan, taqiqlangan harakatlar, tasodifiy oʻyinlar, nutq soʻzlash, pikniklar kabi katta jamoatlar yoki gullar yoki oʻsimliklarning boshqa qismlarini terish kabilarni oʻz ichiga oladi. Bu farmonlar samarali edi: 1866-yilga kelib, park tarixida sakkiz millionga yaqin tashrif va bor-yoʻgʻi 110 ta qoidani buzish holati aniqlanganhttps://web.archive.org/web/20081205202859/http://ci.columbia.edu/0240s/0244_3/0244_3_s3_text.html.
upright=1.1|thumb|alt=The Lake in Central Part with a high-rise building in the background|Ko'l. Central parkning ilk loyihalaridan biri
1857-yil avgust oyining oxirida ishchilar toʻsiqlar qurishni, oʻsimliklarni tozalashni, yerni quritishni va notekis yerlarni tekislashni boshladilar. Keyingi oyga kelib, bosh muhandis Viele loyihada 700 ga yaqin ishchi ishlaganligini xabar qildi. Olmsted ishchilarni kunlik mehnatdan foydalangan holda, hech qanday shartnomalarsiz toʻgʻridan-toʻgʻri ishchilar yollagan va ularga kun boʻyi maosh bergan. Ishchilarning koʻpchiligi irlandiyalik muhojirlar, baʼzilari esa nemislar va italiyaliklar edi; qora tanli yoki ayol ishchilar yoʻq edi. Ishchilar koʻpincha kam maosh olishardi va koʻpincha oʻz daromadlarini toʻldirish uchun boshqa qurilish loyihalarida ham ishtirok etishardi. Keyinchalik mavsumiy yollash tartibi oʻrnatildi, unda koʻproq ishchilar yollanib, yoz faslida yuqori stavkalarda haq toʻlandihttps://www.newspapers.com/clip/21074748/william-h-grant-obituary-page-5/.

 1860-yillar 
thumb|alt=Bethesda Terrace under construction|Bethes terasi va favvorasi 1862-yilda qurilmoqda

Olmsted 1862-yil iyun oyida isteʼfoga chiqdi va Grin Olmstedning lavozimiga tayinlandi. Vaux ham 1863-yilda Grin tomonidan bosim ishlatilgani uchun isteʼfoga chiqdi. Parkning boshligʻi sifatida Grin arxitekturada kam tajribaga ega boʻlsa-da, qurilishni tezlashtirdi. Xarajatlarni kamaytirish maqsadida u eng kichik tranzaksiyalarni hisobga olgan holda mikro boshqaruv uslubini joriy qildihttps://www.newspapers.com/clip/30592170/ordinances-of-the-central-park/.

1861-yilda Amerika fuqarolar urushi boshlanganda, park komissarlari Central parkni qurishni davom ettirishga qaror qilishdi, chunki parkning muhim qismlari allaqachon qurib boʻlingan edi. Fuqarolar urushi davrida faqat uchta asosiy inshoot qurib bitkazildi: musiqa stend va kazino restorani, keyinchalik ikkalasi ham buzib tashlangan va Bethesda terrasi va favvorasi.
Parkning shimoliy qismida ish boshlangan edi, biroq tarixiy Makgouan dovonini saqlab qolish zarurati tufayli murakkablashdi. Yuqori suv ombori keyingi yili qurib bitkazildihttps://www.nytimes.com/1858/11/11/archives/the-central-park-progress-of-the-workits-present-condition-and-the.html.

 1870-1876-yillar: yakunlash 
Oʻsha paytda Nyu Yorkdagi eng yirik siyosiy kuch boʻlgan Tammany Hall siyosiy mashinasi 1870-yil aprel oyidan boshlab qisqa muddat davomida Central parkni nazorat qildi.
Sharqiy tomonda dastlab oʻyin maydonchasi sifatida moʻljallangan tegishli hudud keyinchalik Metropolitan sanʼat muzeyiga aylanadi. Central park qurilishining soʻnggi yillarida Vaux va Mold Central park uchun bir nechta inshootlarni loyihalashtirgan. 1986-yilda maʼmuriy idoralar qurilganhttps://www.nytimes.com/1860/05/01/archives/central-park-matters-plan-of-work-for-the-year-summer-features-of.html.

 Qurilishlar 
thumb|alt=Belvedere Castle|Belvedere qal’asi, 1869-yilda qurilgan

1890-yillarga kelib, park bir qancha qiyinchiliklarga duch keldi.

1904-yilda Nyu York metrosining ochilishi Central parkni shaharning asosiy dam olish maskaniga aylantirdi, chunki Nyu Yorkliklar besh sentlik yoʻl haqi evaziga Koney orolining plyajlari yoki Brodvey teatrlari kabi uzoqroq joylarga sayohat qilishlari mumkin edihttps://www.nytimes.com/1897/10/10/archives/illustrated-weekly-magazine-andrew-h-green-and-central-park.html.

1919-yil oxirida asrda landshaft meʼmori Semyuel Parsons Nyu Yorkdagi parklar boshligʻi lavozimini egalladi. Parsons 1886-yilda Central parkdagi bolalar bogʻchalarini tiklashga yordam bergan. Parsons boshchiligida parkning shimoliy burchaklarida ikkita doira (hozirgi Dyuk Ellington va Frederik Duglas doiralari) qurilganhttps://www.nytimes.com/1860/06/28/archives/the-central-park-investigation-examination-of-mr-olmsted.html.

Parkning xarakterini saqlab qolish uchun 1900 va 1910-yillarda shahar boʻylab parklar va oʻyin maydonchalari uyushmasi va Parklarni muhofaza qilish assotsiatsiyasi qoshida faoliyat yurituvchi koʻplab Central park fuqarolik guruhlari konsorsiumi tuzilgan. Bu uyushmalar kutubxona, sport stadioni, madaniyat markazi va yer osti avtoturargohi kabi bogʻdagi oʻzgarishlarga qarshi chiqdilar. Uchinchi guruh, Central park Assotsiatsiyasi, 1926-yilda tashkil etilgan. Central park Assotsiatsiyasi va Parklar va oʻyin maydonchalari uyushmasi ikki yildan soʻng Nyu York shahri Parklar uyushmasiga birlashtirildihttps://www.newspapers.com/clip/30440263/new-central-park-outlined-in-plans/.

 Peyzaj xususiyatlari 

 Geologiyasi 
Manxettenda toʻrt xil turdagi togʻ jinslari mavjud. Central parkda har ikkisi ham metamorflangan choʻkindi jinslar boʻlgan Manxetten shisti va Xartlend shisti turli xil tomonlarda joylashganhttps://www.nytimes.com/1934/03/18/archives/central-parks-sheep-join-the-fold-in-prospect-park.html.
Qolgan ikki tur, Fordham gneys (eskiroq chuqurroq qatlam) va Invud marmar (gneysni qoplaydigan metamorflangan ohaktosh) parkda yuzaga chiqmaydi. Metamorfozga uchragan magmatik jinslardan tashkil topgan Fordxem gneysi bir milliard yil avval, qadimgi super qitʼaning yaratilishi paytida yuzaga kelgan Grenvil orogeniyasi davrida shakllangan. Manxetten shisti va Xartlend shisti paleozoy erasida Takonik orogenez davrida Yapetus okeanida shakllangan.
Oʻtmishda Central park hududini turli xil muzliklar qoplagan, eng soʻnggisi Viskonsin muzligi boʻlib, u taxminan 12 000 yil avval muzlagan.
Markaziy bogʻning yer osti geologiyasi uning ostidagi bir nechta metro liniyalari va Nyu Yorkdagi № 3 suv tunnelining taxminan 210 m qurilishi tufayli yer osti oʻzgartirildi. Loyiha uchun olib borilgan qazishmalarda pegmatit, dala shpati, kvarts, biotit va bir qancha metallar topilganhttps://web.archive.org/web/20140310211751/http://www.centralparknyc.org/about/history.html.

 Oʻrmonli maydonlar va maysazorlar 
Markaziy bogʻda uchta oʻrmonli maydon mavjud: Shimoliy Vuds, Ramble va Hallett tabiat qoʻriqxonasi. Shimoliy Vuds, oʻrmonlarning eng kattasi, Central parkning shimoli-gʻarbiy burchagida joylashgan. U taxminan 36 ga Shimoliy Yaylovga tutashib ketgan. Bu nom baʼzan parkning shimoliy qismidagi boshqa diqqatga sazovor joylarga ham tegishli. Bu qoʻshni xususiyatlar va Shimoliy Vudsning maydoni 81 ga.
Ramble parkning janubiy uchdan bir qismida, koʻl yonida joylashgan. Hududda koʻplab qushlarni oʻziga tortadigan oʻsimlik va boshqa floraning xilma-xil tanlovi mavjud. Turli yillar davomida Rambleda kamida 250 xil turdagi qushlar aniqlanganhttps://www.nytimes.com/1980/09/25/archives/central-parks-sheep-meadow-where-the-grass-is-greener-is-reopened.html.

 Suv havzalari 

Markaziy bogʻda koʻplab suv havzalari mavjud. Eng shimoliy koʻl — Harlem Meer, parkning shimoli-sharqiy burchagida joylashgan boʻlib, deyarli 4.5 ga maydonni egallagan. Shuningdek, Eman, sarv va olxa daraxtlaridan iborat oʻrmonli hudud ham mavjud boʻlib, u Manxettenning birinchi shahar atrofidagi jamoalaridan biri boʻlgan Garlem nomi bilan atalgan. Parkning janubiy qismi keyin qurilgan. Harlem Meerda baliq ovlash imkoni bor. Shahr dastlab tabiiy buloqdan oziqlangan, ammo keyinchalik shahar suv tizimi tomonidan toʻldirilgan yagona suv oqimidan moslashtirilgan. Lasker Rink Lochning yuqori qismida joylashgan va u erdan Garlem Meerga quyiladihttps://www.nycgovparks.org/parks/central-park/highlights/12360.

Harlem Meer va Hovuzning janubida Central parkning eng katta koʻli Jaklin Kennedi Onassis suv ombori joylashgan boʻlib, u 1994-yilgacha Central park suv ombori sifatida tanilgan. Uning qurilishi 1858-1862-yillarda davom etgan. Onassis suv ombori Kroton akvedugining toʻrtburchak shakldagi suv omborining shimolida yangi, obodonlashtirilgan saqlash ombori sifatida yaratilgan. Onassis suv omborining shakli tufayli Sharqiy yoʻl toʻgʻri yoʻl sifatida qurilgan boʻlib, gʻarbdagi suv ombori va sharqdagi Beshinchi avenyu oʻrtasida unchalik katta boʻlmagan masofa boʻlgan. U 1993-yilda foydalanishdan chiqarilgan va keyingi yili Jaklin Kennedi Onassisning oʻlimidan soʻng nomi oʻzgartirilganhttps://www.nytimes.com/1956/04/25/archives/parking-lot-foes-routed-by-moses-construction-of-parking-lot-begun.html.

Kaplumbaga hovuzi — sunʼiy hovuz. Katta maysazorning janubiy chekkasida joylashgan. Hovuz dastlab suv omborining bir qismi edi. Suv ombori 1930-yildan boshlab quritilgan. Buyuk depressiya davrida u vaqtincha uysizlar lageri sifatida ishlatilgan. Katta maysazor 1937-yilda suv ombori oʻrnida qurib bitkazilgan. 1987-yilgacha u janubi-gʻarbiy burchakdagi qal’a nomi bilan Belvedere koʻli sifatida tanilganhttps://www.nytimes.com/1954/03/12/archives/new-305000-boathouse-at-central-park-lake-will-be-opened-today.html.

Koʻl 79-koʻchadan janubda, deyarli 7.3 ga maydonni egallaganhttps://web.archive.org/web/20071013053342/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceID=388&resourceType=District. Dastlab, u Amerika tabiiy tarix muzeyi yonidan oqib oʻtadigan Savkill Krikning bir qismi edi. Koʻl 1858-yil dekabrida konkida uchuvchilar uchun ochilgan birinchi obʼyektlardan biri edi. U yozda qayiqlarni, qishda esa konkida uchuvchilarni joylashtirish uchun moʻljallangan edi. Koʻlning sharqiy qirgʻogʻida joylashgan Loeb qayiq uyi qayiqlar, kayaklar va gondollarni ijaraga beradi va kichikroq restoranga ega. Koʻl markazida Bov koʻprigi va uning shimoliy kirishi Bank Rok koʻrfazi yoki Eman koʻprigi bilan oʻralgan. Koʻlning gʻarbiy chekkasidagi ikkita koʻprik bilan oʻralgan ayollar uchun qurilgan hovuz esa 1930-yillarda toʻldirilganhttps://www.nytimes.com/1973/06/08/archives/central-park-condition-decried-preliminary-estimate.html.

Bogʻning janubi-sharqiy burchagida hovuz joylashgan boʻlib, uning maydoni 3.5 1.4 ga ni tashkil etadi. Hovuzning gʻarbiy qismi 1950-yilda Vollman Rinkga aylantirilgan.

 Yovvoyi tabiati 
Central park biologik xilma-xildan iboratdir. 2013-yilda Uilyam E. Makolay Faxriy kolleji tomonidan parklar bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotda tadqiqotchilar jami oʻrgangan 571 turdan 173 tasi bogʻ hududida aniqlangan. 

Hozirgi kunda Markaziy bogʻning iqtisodiy taʼsiri milliardlab dollarga olib kelganligi taxmin qilinmoqda. 2009-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, shahar har yili 656 dollardan ortiq soliq tushumi oladi. Tashrif buyuruvchilar har yili park uchun 395 dollardan koʻproq pul sarflaydilar. Imtiyozlardan baʼzi paytlarda foydalanish imkoni mavjud. Bu yerda yillik 4000 soatlik kino suratga olish va boshqa $135.6 million suratga olish ishlari uchun ham haq toʻlashadihttps://nymag.com/nymetro/news/reasonstoloveny/15362/. 2013-yilda 550 000 ga yaqin odam park chegaralaridan oʻn daqiqalik piyoda yurish uchun foydalangan. Yarim soatlik metroda parkga yana million kishi yetib borishi mumkinhttps://whc.unesco.org/en/tentativelists/6234/.

 Galereya 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 (New York City Department of Parks and Recreation)
 (Central Park Conservancy)
 

Turkum:Turizm
Turkum:Diqqatga sazovor joylar
Turkum:AQSh