Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Buxoro pul tizimi

Buxoro pul tizimi – 1924-yilgacha Buxoro hududida mavjud boʻlgan pul muomalasi. Buxoro hududida uzoq asrlar davomida tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi natijasida bimetallizmning murakkab shakli vujudga keddi. Miloddan avvalgi 3-asr oxiridan 2-asrgacha Buxoro hududida yunonbaqtriya tangalari muomalada boʻlgan. Bu pullarning nomi ham yunoncha edi. Jumladan, tilla pullar – stater; kumush tangalar – tetradraxma, draxma, yarim draxma; mis tangar – xalq deb atalgan. Oʻsha davrdagi oltin va kumush qiymati nisbatiga binoan (1:10) bir oltin stater 20 kumush draxma yoxud 5 tetradraxmaga teng edi. Miloddan avvalgi 1-asrda, milodning dastlabki toʻrt asrida sugʻdlar davri Buxorosida Yevtidem I tetradraxmalariga oʻxshash tangalar, keyinchalik esa sosoniylar shohi Bahrom V (Varaxran V) (421—439) draxmalariga taqlid qilib tangalar chiqarildi. Bu tangalar buxorxudot dirhami deb nomlangan. 8-asr boshida mamlakatga arablar bilan birga ularning tangalari ham kirib keldi. Oltin tangalar – dinor, kumush tangalar – dirham, mis tangalar – fulus deb atalgan. Oltin tangalar tashki savdo uchun zarb qilingan, ular ogʻirligiga qarab pul sifatida emas, balki tovar sifatida muomalada boʻldi. Xalifalik savdosi kumush tangalar – dirhamlar pul muomalasining asosini tashkil etgan. Oltin tangalarning kumush tangalarga nisbati maʼlum vaqt turlicha boʻlgan. Agar 8-asrda 1 oltin tangaga 10 kumush tanga almashtirilgan boʻlsa, kumush inqirozi paytida bu nisbat 1:7, inqirozdan soʻng 1:11 boʻlgan. 15—16-asrlarda katta mis tangalar „dinor“ deb, kumush pullar „tanga“ deb atala boshlandi. Hukumat kumush va mis tangalar orasidagi nisbatni oʻrnatdi, bu nisbat bozor oʻzgarishlari katta boʻlmagan yoxud vaqtvaqti bilan boʻlgan paytda uzgarishsiz qoldi. Uzoq vaqt mobaynida asosiy birlik oʻzgarmadi: 1 kumush tanga 1 misqol, yaʼni 4,8 g, 1 kumush dirham 20 mis dinor, 1 mis dinor 6 fulusga teng edi. Buxoro amirligida 1785—86 yillarda oʻtkazilgan pul islohoti eski anʼanalarni saqlab qoldi: nominal oldingi 3 nomda zarb etila boshlandi. Oltin tangalar – „ashrafiy“ yoki „tilla“, kumush tangalar – „tanga“, mis di. Yangi pullar 1, 5, 10, 25, 100, 1000, 2500, 5000, 20000 soʻm qiymatida chiqariddi. 1922-yil oxirida bu pullar ham qadrsizlandi va hukumat 100:1 nisbatda yana pul almashtirishni lozim topdi. 1923-yil mart oyida Toshkentda Oʻrta Osiyo Sovet Respublikalarining birinchi iqtisodiy konferensiyasi boʻlib oʻtdi. Aynan shu konferensiyada mahalliy pullarni chiqarishni toʻxtatish va RSFSR davlat pul belgilariga oʻtishga qaror qilindi. 1923-yil may oyidan Buxoro pullari RSFSR emas, endi SSSR pullariga 1:3,5 nisbatda almashtirildi. Aleksey Nurullayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro raqsi

Buxoro raqsi — oʻzbek xalq raqs uslubi. Buxoro muzofotida shakllangan va rivojlanib kelgan. Harakatlarining mardonavor va shiddatliligi, qayrilish, yarim qayrilish, shox va charxlarga boyligi bilan ajralib turadi. Tizzalar sal bukilib, qomat gʻoz tutilgan, kiftlar orqaga tashlanib bosh koʻtarilgan holatda ijro etiladi. Qoʻl ba’zan tez, ba’zan mayin, egiluvchan harakatlanadi. Raqs turi va oʻyin joyiga qarab harakatlar silsilasi oʻzgaradi. Ijrochining libosi raqs obrazlariga aniklik beradi. Buxoro raqqosalari, odatda, yoqa, yeng, etaklari zehiga kashta (ba’zan zardan) tikilgan keng koʻylak, oyoqlariga poshnasi baland guldor etik kiyib, boshlariga peshonaband yoki tilla qasava bogʻlab, bilaklariga zangila, koʻkraklariga zebigardon va boshqa zebiziynat taqishgan. Raqqoslar kundal, adras, kimxob kabi matolardan keng qilib tikilgan kamzul yoki zardoʻzi yaktak, yakrang shoyidan salla oʻrab, oyoqlariga poshnali baxmal etik

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro teatri

Buxoro teatri, Sadriddin Ayniy nomidagi davlat musiqali drama va komediya teatri – toʻngʻich oʻzbek professional teatrlaridan. 1921-yil Fayzulla Xoʻjayev tashabbusi bilan havaskorlar guruhi asosida tashkil qilinib, 1922-yil „Tuhmatchilar jazosi“ (Hamza) spektakli bilan ochilgan. Ikkinchi spektakli „Turkiston tabibi“ (Mannon Uygʻur, 1923).

Tashkilotchisi va badiiy rahbari – Mannon Uygur, Hikmat Latipov, Lutfulla Nazrullayev, N. Rahmonov, L. Latipov, Saʼdixon Tabibullayev, N. Gʻaniyev va boshqa teatrning ilk ijodkorlari boʻlib, teatr taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdilar. 1924-yilda teatrning bir guruh aktyorlari Moskvadagi oʻzbek drama studiyasiga oʻqishga yuboriddi. 1930-yilning oxirigacha kichik pesa va konsert das bilan kifoyalandi. Drama studiyasini tugatgan aktyorlar (B. Xoʻjayev, S. Abdullayev, A. Olimova, B. Jamolov, M. Musayev va boshqalar) qaytgach (1930), teatr tom maʼnoda professional teatr maqomiga ega boʻldi. Ular sahnalashtirgan „Isyon“ (D. Furmanov va S. Polivanov), „Zoʻraki tabib“ (J. Moler), „Qon va suv“ (L. Sayfullina) spektakllari teatrning professionallik darajasini yanada mustahkamladi. 1931-yil Ya. Bobojonov badiiy rahbar, Sh. Shorahimov esa bosh rassom etib tayinlandilar. 

1930-yillarning oʻrtalari teatr ijodiy faoliyatida burilish davri boʻldi. Realizm uslubini chuqur egallash, erishilgan ijodiy muvaffaqiyatlarni mustahkamlash borasida jiddiy ish olib borildi. Shu ijodiy jarayon davomida oʻzbek dramaturgayasi, rus va chet el mumtoz asarlari aktyorlarning ijro mahoratini oshishida, teatr jamoasining oʻz ijodiy yoʻnalishiga ega boʻlishida muhim rol oʻynadi. 1936-yildan teatr „musiqali drama teatri“ga aylantirildi. Shu yillari teatr jamoasi A. Xoʻjayeva, S. Yarashev, A. Oxunov, N. Neʼmatova, A. Atoyev, Z. Soliyeva kabi ijodkorlar bilan boyidi. Urush yillari oʻzbek xalqining mardonavor kurashi aks ettirilgan asarlar sahnalashtirilgan boʻlsa, tinch qurilish davrida repertuar mavzu jihatdan boyidi. Asosiy eʼtibor davrning dolzarb muammolariga qaratildi, xalqimizning fidokorona mehnati, axloqiy va maʼnaviy goʻzalligi, tinchlik, insonparvarlik gʻoyalariga intilish spektakllarda oʻz ifodasini topdi. „Layli va Majnun“ (Xurshid; T. Sodiqov, R. Glier musikasi), „Ravshan va Zulxumor“ (Komil Yashin; T. Sodiqov musiqasi), „Kurbon Umarov“ (S. Abdulla, Chustiy; T. Jalilov musiqasi), „Oltin koʻl“ (Uygʻun, M. Leviyev musiqasi); „Shohi suzana“, „Ogʻriqtishlar“ (A. Qahhor), „Yurak sirlari“ (Baxrom Rahmonov), „Oftobxon“ (K. Yashin; X. Toʻxtasinov musiqasi), „Boy ila xizmatchi“ (Hamza), „Alisher Navoiy“ (Uygʻun, I. Sulton), „Imon“ (I. Sulton) va boshqa spektakllar saxnalashtirildi.

1958-yil teatrga Sadriddin Ayniy nomi berildi. 60—70-yillar teatrning mustaqil repertuar yaratish borasidagi ijodiy izlanishlari oʻz samarasini berdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston teatrlari
Turkum:Buxoro madaniyati
Buxoro tumani

Buxoro tumani — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. Buxoro tumani shimolida viloyatning Vobkent va Romitan tumanlari, gʻarbda Jondor tumani, sharqda Kogon tumani, janubi-sharqda Qorovulbozor tumani va Navoiy viloyatining Qiziltepa tumani bilan chegaradosh. Maydoni 1,32 ming km². Aholisi YU9 ming kishi (2001). Buxoro tumanida 1 shahar (Galaosiyo), 12 qishloq fuqarolari yigʻini (Bogʻikalon, Istiqlol, Koʻchkamar, Losha, Rabotqalmoq, Sohibkor, Soʻfikorgar, Shirgaron, Yurinbolo, Yangihayot, Qavolamahmud, Qunjiqalʼa) bor. Markazi — Galaosiyo shahri.

 Tabiati 
Buxoro tumani yer yuzasi pasttekislikdan arbayjon, tatar, tojik, tukman va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1 km² ga 82,5 kishi toʻgʻri keladi.

 Xoʻjaligi 
Tuman xoʻjaligining asosiy tarmoqlari — paxtachilik, chorvachilik, ipakchilik, sabzavotchilik va hunarmandchilik. Tumanda „Toshkent Kotton“ choyshab va ichki kiyimlar ishlab chiqarish qoʻshma korxonasi, 269 fermer xoʻjaligi, uzumni qayta ishlash, „Shifo“ mahalliy mineral suv korxonalari bor. Jarqoq konidan gaz olinadi va neft qazib chiqariladi. Umumiy ekin maydoni 26976 ga, shu jumladan 12700 ga yerga paxta, 6743 ga yerga donli ekinlar ekiladi. Boglar 1080 ga, tokzorlar 1327 ga, tutzorlar 542 ga, oʻrmonzorlar 110 ga, sabzavot va poliz ekinlari 1045 ga ni tashkil qiladi. Tumanda 44,4 ming koramol, 47,1 ming qorakoʻl qoʻyi bor (2001). Qoʻylar Oʻrtachoʻl yaylovida boqiladi. Tuman hududidagi avtomobil yoʻllarining umumiy uz. 1411 km. Buxoro tumani uzunligi 29 km. 2000/2001 oʻquv yilida 52 umumiy taʼlim maktabi, 2 iqtidorli bolalar litseyida 2279 murabbiy ishladi. 43 ommaviy va bolalar kutubxonasi, 4 klub, madaniyat uyi, 300 oʻrinli kasalxona, meʼdaichak va jigar xastaliklarini davolash sanatoriysi, qishloq ambulatoriyasi boʻlib, ularda 172 vrach, 1013 oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi. „Galaosiyo ovozi“ tuman gaz. chiqadi tumanda tashkilotlar qatorida tuman DSENM sezilarli faoliyat yuritib kelmoqda oʻta xavfli kasalliklarni yoʻqotishda bu markaz hissasi beqiyos yangi 2015-yilda tuman DSENM yangi binosi foydalanishga topshirilishi rejalashtirilgan bu tumandagi quvonchli voqealardan boʻladi (adadi 4500)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Buxoro viloyati
Turkum:Oʻzbekiston tumanlari
Turkum:Buxoro viloyati tumanlari
Turkum:Buxoro tumani
Buxoro qatlamlari

Buxoro qatlamlari (Buxoro shahri nomidan) — oʻrta paleotsen davrida hosil boʻlgan yotqiziqlar. O. S. Vyalov birinchi boʻlib 1934-yil gorizont, 1935-yil yarus sifatida paleogen davri quyi qismiga kiritgan. 1959-yil stratigraflar kengashi qaroriga koʻra Buxoro qatlamlari deb ataldi. Asosan karbonatli (ohaktosh, dolomit mergel) togʻ jinslaridan, baʼzan gipsangidriddan iborat. Sharqiy Oʻzbekiston (Toshkent viloyati, Fargʻona vodiysi) va Janubiy Oʻzbekistonda keng tarqalgan shoʻr suvli sayoz dengiz lagunasida yashagan mollyuskalarning endemik kompleksi asosida paleotsenga kiritilgan. Xalqaro stratigrafik sxemada Buxoro qatlamlari paleotsenning tanet yarusiga (quyi qismi) mansub. Buxoro qatlamlari dagi faunalarni S. H. Mirkamolova, G. N. Kreydenkov, G. H. Soliboyev va boshqa oʻrgangan. Buxoro qatlamlari Sharqiy Ustyurtning qizil taqir gorizonti (quyi qismi) hamda Kavkaz va Qrimdagi kachin yarusi bilan taqqoslanadi. Biostratigrafik sxemada Buxoro gorizonti acarinina tadjikistanensis foraminifera va NP9 nannoplankton zonalarga taalluqli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi

Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi — amir Olimxonnij islohotlar oʻtkazish toʻgʻrisidagi farmoni (manifesta) eʼlon qilingan kunning ertasiga — 8-aprelda uyushtirilgan tadbir. Yosh buxoroliklar, aholining koʻpchilik qismi mamlakatda demokratik islohotlar oʻtkazishni talab qilgan. Rossiyadagi muvaqqat hukumat, uning Buxorodagi vakili (rezidenti) ham Rossiyadagi 1917-yil Fev. revyasidan keyin Buxoroda islohotlar oʻtkazish fursati yetganini tushungan edilar. Amirning yuqori mansabdorlari, islom dini ruhoniylarining mutaassib qismi islohotga qarshi edi. Amir manifestining eʼlon qilinishi demokratik hamda konservativ kayfiyatdagi namoyishchilarning koʻchaga chiqishiga sabab boʻldi. Demokratik doiralar amir manifesti mamlakatda tinch yoʻl bilan ijobiy oʻzgarishlarni amalga oshirish uchun dastlabki qadam, deb karadilar. Shukrona namoyishi oʻtkazishga qaror qilindi. "Yashasin islohot!", "Yashasin amir!" — degan yalov (shior) lar koʻtarildi. Bir necha yuz kishi shahar markazi — passajdan Gavkushon va Xiyobon orqali Registonga yurish boshlashdi. Namoyishchilar boshida F. Xoʻjayev, Abdulvohid Burhonov, Otaxoʻjayev, Mirbobo, Yusufzoda va boshqa faollar bordilar. Bir necha joyda qisqa mitinglar boʻldi, namoyishchilarga yangiyangi guruh odamlar kelib qoʻshildi. Namoyishchilarda koʻtarinki kayfiyat mavjud edi. Shu kuni konservatorlar va mutaassib guruhlar Registonda toʻplanib islohotga, yangiliklarga qarshi jangarilik va murosasizlik kayfiyatlarini koʻrsatdilar. Baʼzi amaldorlarga nisbatan, islohot tarafdorlariga qarata dushmanona dagʻdagʻalar, hayqiriqlar qilindi. Ularning jazavasi soat sayin kuchayib bordi. Bunday murakkab vaziyatda ikki lagerning toʻqnashuvi noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin edi. Demokratik namoyishchilar boshliqdari Registonga borish niyatidan qaytdilar, namoyishchilarni tarqalib ketishga daʼvat qildilar. Tadbir oxirigacha yetkazilmagan boʻlsada, u Buxoro amirligi demokratik oʻzgarishlar, islohotlar uchun yetilganligini yaqqol koʻrsatdi. 8-aprel voqealarining yakuni shu boʻldiki, hukumatda konservativ kuchlar yana ustunlikka erishdilar. Dovdirab kalgan amir qozikalon Sharifjon Mahdumni lavozimidan boʻshatdi, gʻazablangan mutaassiblar rais Abdusamadxoʻjani olomon qilib oʻldirdilar, qushbegi Nasrullobek buyrugʻi bilan shoir S. Ayniy, yosh buxoroliklar Mirbobo, Mirzo Nazrullo 75—150 kaltak urib jazolandilar. Islohotchilik harakatining bu bosqichi shunday noxush yakunlandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Fayzulla Xoʻjayev, Tanlangan asarlar, 1j., T., 1976.; Ishanov A. I., Buharskaya Narodnaya Sovetskaya Respublika, T., 1969.

Rahmon Karimov.
Buxorodagi vakolatxonalar

Buxorodagi vakolatxonalar — Buxoro amirligida rus hukumati va sarmoyadorlari manfaatlarini himoya qilishga xizmat qilgan muassasalar. Rossiya 1866—68 yillardagi bosqinchilik urushlari natijasida amirlikning talay yerlarini bosib oldi. 1868 va 1873-yillardagi shartnomalar natijasida amirlik Rossiyaga qaram mamlakatga aylantirildi. BuxoroRossiya siyosiy, iqtisodiy munosabatlari jonlanib ketganligi, bu munosabatlarda Rossiya manfaatlarini himoya qilish maqsadida oq podsho Aleksandr III ning 1885-yil 12-noyabrdagi farmoni bilan 1886-yil 1-yanvar dan boshlab Buxoroda "Rossiya imperatorligining siyosiy agentligi" — vakolatxonasi taʼsis etildi. 1903-yil 6-mayda podsho Nikolay II vakolatxona huquqlarini kengaytirdi. Mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan bu muassasaga barcha siyosiyiqtisodiy, harbiy masalalar yuzasidan amir hukumati bilan munosabatda boʻlish, amir va uning vazirlari ustidan nazorat oʻrnatish, Zarafshon daryosining suv taqsimoti bilan shugʻullanish, BuxoroAfgʻoniston chegaralarini kuzatib turish, Buxorodagi rus qarorgohlarida gazetalar va teatr pyesalari ustidan nazorat oʻrnatish huquqlari berildi. Siyosiy agent chor Rossiyasining rasmiy doimiy vakili boʻlib, Peterburg va Toshkentning Buxoro hukumati bilan qiladigan hamma aloqalari shu agent orqali oʻtar edi. Siyosiy agent, shuningdek Buxoro amirligini oʻzining ichki bozoriga aylantirishga intilgan rus sarmoyadorlari manfaatlarini koʻzlab bojxona tizimi, sanoat, temir yoʻl, pochtatelegraf ishlarini toʻla oʻz nazoratiga oldi. 20-asr boshlariga kelib amirlik hududida paxta, qorakoʻl teri sotiladigan bozorlar joyini belgilash kabi amirlikning mutlaqo ichki ishi hisoblangan masalalarga ham aralasha boshladi. 1917-yil Rossiyadagi Fev. inqilobidan soʻng agentlik nomi oʻzgartirilib — Rossiya vakolatxonasiga aylantirildi. Rus qarorgohlarida shoʻro hokimiyati oʻrnatilgach, Turkiston oʻlkasi XKS ning Buxoro ishlari boʻyicha Kollegiyasi taʼsis etildi (1917-yil dekabr). Turkiston ASSR tashkil topgach (1918-yil 30-aprel), Turkiston oʻlkasining Buxoro ishlari boʻyicha komissari tayinlandi. 1920-yil Buxoro xonligi tugatilgach, BXSR hukumati qoshida RSFSR hukumatining muxtor vakiliga aylantirildi. Salkam 40 yil davomida turli shakl va nomlarda faoliyat koʻrsatgan bu muassasa faqat mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishga xizmat qildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Tuxtametov T. G., Russkobuharskiye otnosheniya v konse 19 — nachale 20 vv., T., 1966; Istoki drujbi, Dushanbe, 1987; Gafurov A., Iz istorii osnovaniya i razvitiya goroda Kagana i yego roli v russkobuharskix otnosheniyax, Buhara, 1989
 

Turkum:Buxoro tarixi
Turkum:Buxoro amirligi
Buxoroyi sharif

Buxoroda km sharif unvonini bergan sharif (Sharofatli Buxoro) — qad. Buxoroning keng tarqalgan nomlaridan biri.

Oʻrta asrlarda jahondagi 7 shahar: Makka, Madina, Quddus, Buxoro, Bagʻdod, Damashq, Mozori Sharifga diniy markaz sifatida shuhrat qozonganliklari uchun "Sharif" unvoni berilgan edi.

Buxoro qadimdan turli nomlar bilan atalib kelgan (k, Buxoro). Ayniqsa, Arab xalifaligi va somonishar davrida shahar yuksalgan. Buxoroning nomlaridan "Foxira" ("Faxrli shahar") atamasi Narshaxiyning taʼrifi boʻyicha, islom dinining barqarorligi yoʻlida qon toʻkkan shahidlar sharafiga nisbat qilib berilgan.

Shahar islomni targʻib qilish va qaror toptirish yoʻlida ham muhim rol oʻynagan. Buxorodan islomiyat va hadis ilmlarining yirik targʻibotchilari va tasnifchilari (Imom Buxoriy va boshqalar) yetishib chiqdi. Islom huquqshunosligining Buxoro maktabi tashkil topdi. Buxoroning islom dini, musulmon axloqi, madaniyati va hukuqshunosligining Sharkdagi kuchli markazlaridan biriga aylanishi tufayli unga 9-asr boshlaridayoq "Qubbat ulislom" — "Islom dinining gumbazi" degan sifat ham beriladi. Narshaxiyning guvohlik berishicha, mashhur fiqhshunos (huquqshunos) olim Xoja imom Abu Xafsi Kabir Buxoriy tufayli Buxoro "Qubbat ulislom" deb atalgan.

Oʻrta asrlarda Buxoro faqat islomiyatdagina emas, balki ilmu maʼrifat va madaniyat tarqatishda ham Movarounnahrda yirik markaz sifatida shuhrat topdi. Buxoroda turli asrlarda bino qilingan 200 ga yaqin madrasalarda oʻz davrida minglab tolibi ilmlar diniy va dunyoviy bilimlarni olib, butun Oʻrta Osiyo boʻylab ziyo tarqatganlar. Shayx Sayfiddin Boharziy faoliyati tufayli Buxoroning shuxrati islom olamida yana ham koʻproq tarqaldi. Shu sababli 13-asrdan boshlab unga yana bir sifat — "sharif" soʻzi qoʻyilib, u Buxoroyi sharif, yaʼni Sharofatli Buxoro nomi bilan yuritiladigan buldi. Buxoro hukmdorlari tomonidan "Zarbi Buxoroyi sharif", yaʼni "Buxoroyi sharifda zarb etilgan" deb bitilgan tamgʻalar bilan oltin va kumush tangalar hamda mis chaqalar ishlab chiqarilgan.

Mirzo Ulugʻbek tomonidan Buxoroda Chorsu maydonida qurdirilgan madrasa darvozasida hatto hadisdan "Ilm olmakka intilish har bir muslim va muslima uchun qarzu farzdir" degan soʻzlarning oʻyib yozilishi, oʻrta asrlarda, ayniqsa temuriylar davrida ilm va maʼrifatga boʻlgan ijobiy munosabatning yorqin dalilidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Buxoro tarixi
Buxoro-Samarqand musiqa uslubi

Buxoro-Samarqand musiqa uslubi — Buxoro va Samarqand shaharlari va viloyatlari hududlarida qaror topgan muayyan musiqiy anʼanalar majmui.

Qadimdan madaniyat maskanlari boʻlmish bu vohalarda xalq qoʻshiq va cholgʻu kuylari, mumtoz musiqa ijodiyoti namunalari keng oʻrin tutadi. Ayniqsa, professional musiqa yoʻnalishlarining xilmaxilligi va ular musiqa voqeligida keng yoyilganligi bilan ajralib turadi. Oʻziga xos jihatlaridan yana biri — mazkur hududdagi oʻzbek va tojik xalq musiqa anʼanalarining oʻzaro yaqinligi, jumladan xalq qoʻshiqchiligida ikki (oʻzbek-tojik) tillilik anʼanasining namoyon boʻlishi (yaʼni, ayrim xalq qoʻshiklari, qoʻshiq turkumlari ayni vaqtning oʻzida ham oʻzbek, ham tojik tillarida aytilishi)dir. Ikki tillilik anʼanasi shu sarhadda yashab faoliyat kursatgan koʻpgina shoirlar (xususan, Mujrim Obid, Abdullo Mulham Buxoriy, Fitrati Zardoʻzi Samarqandiy va boshqalar) ijodida ham oʻz aksini topgan.

Qadimdan diniy maʼrifat, maʼnaviyat oʻchoqlari sifatida tanilgan Buxoro va Samarqand shaharlarida kitobxonlik, gʻazalxonlik, qissaxonlik, qalandarxonlik, maddohlik kabi oʻquv yoʻllari keng rivoj topgan. Turli yigʻin, toʻy va bayramlarda mavrigixonlar va sozanda dastalari tomonidan ijro etilayotgan raqs qoʻshiqlar turkumlari alohida oʻrin tutadi. Ommaviy qoʻshiq janrlaridan erkaklarning qarsak (beshqarsak) oʻyin-qoʻshiqlari mashhur.

Cholgʻu ijrochiligi ham boy anʼanalarga ega. Bayram sayillari, musiqa tomoshalarida surnay, nogʻora, karnay ansamblari asosiy oʻrin tutgan boʻlsa, turli yigʻin-majlislarda gʻijjak, buxoro (afgʻon) rubobi, dutor, nay, ayniqsa tanbur va boshqa sozlar ijrochiligi keng tarqalgan. Shuningdek, tanbur, nay va doira sozlaridan iborat boʻlgan cholgʻu ansambli ham anʼanaviy tuye olgan.

Professional musiqa yoʻnalishlarida maqom va hofizlik sanʼatlari asosiy oʻrinda turadi. Xususan, 18-asr oʻrtalarida Buxoro saroy madaniyatida Shashmaqom turkumi shakllangan boʻlib, keyinchalik Xorazm maqomlari hamda Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari shakllanishiga taʼsir oʻtkazgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati

Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati — toʻqimachilik sanoati korxonasi. "Oʻzbekengilsanoat" davlat uyushmasi tarkibiga kiradi. Buxoro shla joylashgan. 1970-yil qurilishi boshlanib, 1974-yilda 1yigiruvtoʻquv fabrikasi, 1976-yilda ip boʻyash fabrikasi, 1981-yilda 2yigiruv fabrikasi, 1982-yilda 2 toʻquv fabrikasi ishga tushirilgan. 1974—83 yillarda Buxoro ipgazlama kombinati, 1984-yil Buxoro toʻqimachilik kombinati, 1985—93 yillarda Buxoro ipgazlama birlashmasi nomlari bilan atalgan. 1994-yildan hozirgi nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Ip, xom surp va tayyor gazmollar, shuningdek momiq sochiqlar ishlab chiqaradi. Yillik loyiha quvvati 22139 t paxta kalava, 126,5 mln. pogon m xom surp, 128,6 mln. pogon m tayyor gazlama. 1996-yilda 25,5 mingt kalava ip, 89,4 mln. pogon m xom surp, 92,6 mln. pogon m tayyor gazlama, 10,4 mln. dona sochiq ishlab chiqardi. Korxonada 9,3 mingdan ziyod kishi ishlaydi (2001). Korxona oʻz mahsulotlarini AQSH, Shveysariya, Germaniya, Gollandiya, Italiya, Turkiya, Avstriya, Rossiya, Ukraina, Belarus kabi davlatlarga eksport qiladi. Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati andozalariga moye raqrbatbardosh va sifatli mahsulot ishlab chiqargani uchun "Oltin globus" xalqaro mukofoti bilan taqdirlangan (1994). Korxonada Shveysariya, Germaniya, Rossiya, Gollandiyada tayyorlangan zamonaviy uskunalar oʻrnatilgan. Gʻijduvon, Vobkent, Olot, Qorakoʻlda filiallari bor."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro—Ural magistral gaz quvuri

Buxoro—Ural gaz yoʻli — yirik gaz magistrali. Rossiyaning Ural sanoat rayoni va Gʻarbiy Qozogʻistonni Buxoro (Gazli rayoni) tabiiy gazi bilan taʼminlash uchun qurilgan. 1-yoʻli Buxoro — Chelyabinsk oʻrtasida (uzunligi 1900 km) 1963-yilda, 2-yoʻli Buxoro — Sverdlovsk oʻrtasida (uzunligi 2100 km) 1965-yilda ishga tushirilgan. Uning bir qismi (489 km) Oʻzbekiston hududidan oʻtadi. Bu gaz yoʻllarida diametri 1020 mm li quvurlar yotqizilgan. Gaz yoʻli boʻylab kompressor stansiyalari qurilgan. Undan yiliga 21 mlrd. m3 gaz oʻtadi. Keyinchalik bu gaz yoʻliga Turkmaniston va Qozogʻistondagi gaz konlaridan olinadigan yoqilgʻini oʻtkazadigan gazoprovodlar tutashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston gaz quvurlari
Buxorxudot

Buxorxudot (Buxoro va fors, "xudo" — tangri, ega, hokim) — Buxorxudotlar hokimligini idora qilgan hukmdorlar unvoni. B. atamasi dastlab "Buxorxudo" ("Buxoro hokimi") shaklida boʻlgan. Buxoroga Islom kirib kelgach (8-asr), arablar uni B. deb oʻz tillariga moslab olganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxta

Buxta (nem. Bucht) — okean, dengiz, qoʻltiq yoki koʻlning quruqlikka yorib kirgan yoki orollar bilan oʻralgan kichik bir qismi. Odatda, kema toʻxtab turishi uchun qulay boʻladi (Bosfor boʻgʻozidagi Oltin Muguz, Qora dengizdagi Novorossiysk B.si). Gidrologik rejimi mahalliy sharoit bilan bogʻliq boʻlib, B.ga tutash suvlardan farq qiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxtarma

Buxtarma — Oltoy jan.dagi dare, Irtishning oʻng irmogʻi, Buxtarma suv omboriga quyiladi. Uzunligi 336 km, havzasining maydoni 12,7 ming km². Janubiy Oltoy tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Yuqori va oʻrta qismi chuqur, tor vodiydan shiddat bilan tez, quyi qismi esa tekislikdagi keng vodiydan tinch oqadi. Asosan qormuzlik, qisman yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 214 m³/sek. noyabr dan aprelgacha muzlaydi. B.da yogoch okiziladi, kichikroq kemalar qatnaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Buxtarma muzliklari

Buxtarma muzliklari, Katta va Kichik Buxtarma muzliklar i — Jan. Oltoy tizmasidagi muzliklar (Qozogʻiston), Buxtarma daryosining bosh qismida (Irtish havzasi). Katta Buxtarma muzliklari uz. 6 km, eni 0,7–2 km, maydoni 4,5 km² ga yaqin. Kichik Buxtarma muzliklari uz. 2 km, maydoni 1,5 km². Qor chizigʻi 2800 m balandlikda, muzlikning uchi 2545 m balandlikkacha tushgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Muzliklar
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Turkum:Oltoy togʻlari
Buxtarma suv ombori

Buxtarma suv ombori — Qozogʻiston Respublikasining Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi suv ombori. Irtish daryosida 1960—67 yillarda Buxtarma GES uchun toʻgʻon qurilishi natijasida hosil boʻlgan. Buxtarma suv ombori o. oʻzidan yuqorirokdagi Zaysan koʻli bilan tutashib ketgan. Maydoni 490 km², hajmi 49,6 km³, uz. 425 km dan koʻproq, eng keng joyi 35 km, oʻrtacha chuq. 9,6 m, vodiylarda uz. 30–50 km va eni 10 km gacha boʻlgan qoʻltiqlar bor. Buxtarma suv ombori o. Irtish suvini tartibga solib, kema qatnovi sharoitini yaxshilaydi va Buxtarma GES (quvvati 675 MVt)ning toʻla quvvat bilan ishlashini taʼminlab turadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Baliq ovlanadi (sazan, taran va OSYORT)رةتنやり.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻiston suv omborlari
Turkum:Sharqiy Qozogʻiston viloyati geografiyasi
Amvrosiy Buchma

Amvrosiy Maksimilianovich Buchma (1891.14.3, Lvov 1957.6.1, Kiyev) — ukrain aktyori, rejissyor, pedagog, jamoat arbobi. Ukraina professional teatri asoschilaridan. Sahna faoliyatini 1905-yildan boshlagan. 1936-57 yillar Franko nomidagi teatrda ishlagan. Mashhur rollari: Krechet („Platon Krechet“), Jeleznoye („Vassa Jeleznova“), Ivan Kolomiysev („Soʻnggilar“), Makar Dubrava („Makar Dubrava“) va boshqa Kinolarda ham suratga tushgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1957-yilda vafot etganlar
Turkum:6-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Bushel

Bushel — suyuqliklar va sochiluvchan moddalarning hajm oʻlchovi. Asosan, Angliya va AQShda qoʻllanadi. 1 B.=36,3687 l (Angliyada); 1 B=35,2393 l (AQShda). Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan (1991) soʻng Oʻzbekiston Respublikasining Angliya va AQSh bilan iqtisodiy munosabatlari rivojlanishi munosabati bilan bushel Oʻzbekistonda ham ahamiyat kasb etdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Imperial oʻlchov birliklari
Bushmeyster

Bushmeyster, surukuku (Lachesis muta) — zaharli ilonlar turi. Chinqiroq ilonlar oilasining choʻnqirbosh viperalar urugʻiga mansub. Uzunligi 4,3 m, yoʻgʻonligi odam sonidek, viperalar ichida eng yirigi va zaharlisi. Terisi qizgʻishsariq, orqa tomonida romb shaklidagi qator qora naqshlari bor; qorni oq yoki sargʻishoq, chinnidek yaraqlaydi. Janubiy Amerika oʻrmonlarida yashaydi. U koʻpincha soya yerlarda kulcha boʻlib yotadi. Zahar tishi 2,5 sm cha, zahari oʻtkir. Odamga tashlanadi. Tuxum qoʻyib koʻpayadi. Turli jonivorlar bilan oziqlanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmen tillari

Bushmen tillari — Janubiy va Sharqiy Afrikaning tub aholisi bushmenlar tili. Bushmen tillari da soʻzlashuvchilar soni 80 mingdan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Bushmen tillari deyarli tadqiq etilmagan (shu guruhdagi tillardan 25 ga yaqinining nomi maʼlum). Faqat 3 guruhi: 1) auei dialektiga ega boʻlgan kung tili; 2) 2 dialektli (namani va auni) kong yoki makong tili; 3) kxomani yoki iusan va unga qardosh bastva tili oʻrganilgan. Bushmen tillari tish, alveolyarpalatal, ikkita lateral va bilabial tovushlarga ega. Yaxshi oʻrganilmagani uchun grammatik qurilishi haqida maʼlumot uchramaydi. Feʼllar va nomlar asosi farq qilmaydi. Koʻp maʼnolilik (polisemantizm) kuchli. Grammatik jins yoʻq. Koʻpgina nomlar turli oʻzaklardan tashkil topadi (mas, noag tilida "erkak", "ota" — la’a, koʻpligi — // xaa; "koʻz" lun, koʻpligi — lwani). Sonlar faqat 2 ta: "bir", "ikki"; keyingi miqdorlarni bildirish uchun "koʻp" soʻzidan foydalaniladi. Feʼllar zamon, tuslanish, mayl koʻrsatkichlariga ega emas. Sodda gapda soʻz tartibi — subʼyekt, predikat va obyekt tarzida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmenlar

Bushmenlar (gollandcha bosjesman, aynan — oʻrmon odami) — xalq, Janubiy va Sharqiy Afrikaning tub aholisi. XVI—XIX-asrlarda bantu xalqlari Bushmenlarni Namibiyaning choʻl rayonlariga siqib chiqarganlar. Namibiya (85 ming, 1992), Botsvana (35 ming), Angola (8 ming) va Zimbabve (1 ming)da yashaydilar. Bushmen irqiga mansub. Bushmen tillariaya gaplashadilar. Anʼanaviy ibtidoiy diniy eʼtiqodlar saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Bushuyev

Mixail Mixaylovich Bushuyev (1876–1936.18.2) — zootexnik, agronom. Mirzachoʻl tajriba dalasi mudiri (1905–18), Turkiston ASSR Yer ishlari xalq komissari va Turkiston MIK aʼzosi (1918–21), RSFSR Yer ishlari xalqkomissarligi va SSSR Gosplanida rahbarlik lavozimlarida ishladi (1921–36). Bushuyev ilmiy ishlari Mirzachoʻl sharoitida gʻoʻza, kanop, makkajoʻxori, xashaki va qand lavlagi agrotexnikasi, seleksiyasi, bogʻdorchilik, sabzavotchilikni rivojlantirish masalalariga bagʻishlangan. Bushuyev Oʻrta Osiyoda ingichka tolali gʻoʻzani ekish tashabbuskorlaridan. Shuningdek, chorvachilik seleksiyasi bilan ham shugʻullangan, mahsuldorligi yuqori boʻlgan yangi qoramol zotini yaratishni boshlab bergan (qarang Bushuyev qoramol zoti).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Bushuyev qoramol zoti

Bushuyev qoramol zoti — suti uchun boqiladigan zot. Oʻzbekistonning Mirzachoʻl (Sirdaryo viloyati) zonasida yetishtirilgan sersut va sermahsul qoramol. Bu zotni yaratishni M. M. Bushuyev jaydari (zebusimon) sigirlarni golland zotining buqasi bilan, soʻngra uni shvits zoti bilan murakkab chatishtirish orqali boshlab bergan (1903—18). Bushuyev qoramol zoti z. mollarining tusi oq, quloq va tumshuq atrofi qora yoki qizil, sigirlarining vazni 320–432 kg, buqalariniki 700–750 kg, yagʻrinidan oʻlchanganda balandligi 114—122 sm, tana uz. 139—159 sm, pocha aylanasi 15—17 sm, 300 kunlik sogʻim davrida 2400– 2600 kg, ayrimlari 3000 kg gacha sut beradi. Sutyogʻliligi 3,9—4,1%. 1948— 67 yillarda Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutida zotni takomillashtirish ishlari davom ettirildi. 1967-yilda Mirzachoʻl zonasi uchun rayonlashtirilgan zot sifatida tasdiqlangan. Sirdaryo, Fargʻona, Samarqand, Surxondaryo viloyatlari xoʻjaliklarida koʻp boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk abxaz devori

BUYUK ABXAZ (KELASUR) DEVORI — Abxaziyadagi qad. mudofaa devori (5— 6-asrlar). Suxumi shahridan 4 km jan.roqdan boshlanib, Kelasur daryosining chap qirgʻogʻi orqali Janubiy Abxaziyani uragan holda Inguri daryosining Qora dengizga quyilish yerida tamomlanadi. U 150 yil mobaynida absil qabilalari tomonidan qurilgan; devor ohak bilan qorishilgan harsangtoshlardan qilingan boʻlib, uz. 160 km dan ziyod, balandligi 4 m, har 35–50 m masofada balandligi 8 m keladigan 2000 ga yaqin minora va burjlar bino qilingan. Burj va istehkomlarda kungura va shinaklar boʻlgan. Devor ham togʻ tomondan (shim.dan), ham dengiz tomondan boʻladigan hujumlardan mudofaa etgan. Bir necha marta qayta tiklangan. 14— 15-asrlardanboshlabharbiy ahamiyatini yoʻqotgan. Devorning koʻpgina qismi va vayrona holdagi bir necha yuz burji (minorasi) saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Chegara toʻsiqlari
Buyuk Britaniya oroli

Buyuk britaniya oroli — Britaniya orollari tarkibidagi eng katta orol (maydoni qariyb 230 ming km²) (qarang Buyuk Britaniya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yevropa
Turkum:Orollar
Buyuk davlatchilik shovinizmi

Buyuk davlatchilik shovinizmi — koʻp millatli mamlakatlarda tarixiy taraqqiyot jarayonida davlatda yetakchi mavqeini egallagan, oʻz millatini "oliy" millat deb eʼlon qilgan hukmron millat mafkurasi va siyosati, shovinizm va millatchilikning bir turi. Millat va koʻp millatli davlatlar hamda mustamlaka imperiyalari tashkil topayotgan davrda vujudga kelgan. Hukmron "buyuk" millatlar siyosati boshqa millat va elatlarni asoratga solish, ayovsiz ishlatish, iqtisodiy, siyosiy va madaniy sohalarda kamsitishga qaratilgan. Maye, Rossiya imperiyasida yashovchi mazlum xalqlarga, jumladan Turkiston xalqlariga nisbatan Buyuk davlatchilik shovinizmi shahriga asoslangan siyosat amalga oshirildi, ularning qadriyati, madaniyati, maʼnaviyati, ilm maʼrifati, dini va urfodatlari oyoq osti qilindi. Shoʻrolar zamonida mazkur siyosat turli mafkuraviy usullar bilan emas, "baynalmilallik" shiori ostida davom ettirildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk dayka

Buyuk dayka — Zimbabvedagi oʻta asosli intruziv massiv. Uzunligi 560 km, eni 12 km gacha. Buyuk dayka da yirik zaxirali (1 mlrd. t) xrom rudalari konlari joylashgan. Yoʻlyoʻlakay Pt, Ni olinadi. 1919-yildan ishga tushirilgan. Ruda kavlab olish markazi — Shurugvi, Lomagundi (k,. Dayka).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk kanal

Buyuk kanal (xitoycha Dayunxe — kemalar qatnaydigan daryo) — kema qatnaydigan kanal, Xitoyning yirik gidrotexnika inshootlaridan biri. Ikki yirik Tyanszyan va Shanxay portlarini bogʻlaydigan kanal. Pekin shahri yaqinidan boshlanadi, Xuanxe, Xuayxe va Yanszi daryolarini kesib oʻtib, Xanchjourigacha keladi. Uzunligi 1782 km. Buyuk kanalga tabiiy suv yoʻllaridan — Bayxe daryosi, Veyshanxu koʻli va boshqa suv havzalari ham kiradi. Buyuk kanal miloddan avvalgi VI asrda qazila boshlagan kanallar oʻrnida XIII asrda qurib tugallandi. Keyingi yillarda qisman rekonstruksiya qilindi. Asosiy portlari: Yanchjou, Suchjou, Usi, Xanchjou. Asosan koʻmir, don, paxta, yogʻoch tashiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kanallar
Turkum:Xitoy geografiyasi
Buyuk koʻllar

thumb
thumb
thumb
Buyuk koʻllar – Shimoliy Amerikadagi yonma-yon joylashgan 5 katta koʻlning (Yuqori koʻl, Michigan koʻli , Guron, Eri, Ontario) umumiy nomi. AQSH bilan Kanadaning chegara qismida. Maydoni 245,2 ming km². Suvining hajmi 22725 km. Buyuk koʻllar dunyoda eng katta chuchuk suv havzasidir. Koʻllar bir-birlari bilan qiska, serostona daryolar orqdpi tutashgan. Koʻllar Atlantika okeaniga SanLavrentiy daryosi orkali oqadi. Eri va Ontario koʻllarini bir-biriga bogʻlovchi Niagara daryosida Niagara sharsharasi bor.

Buyuk koʻllar qirgʻoq chizigʻining umumiy uzunligi 18 ming km. Buyuk koʻllar toʻrtlamchi davr muzliklarining erishidan paydo boʻlgan. Shimoliy qirgʻoqlari baland, qoyali, bularda qizil, qoʻngʻir qumtoshlar, granitlar, gneyslar yaqqol koʻrinib turadi. Janubiy va jan.sharqiy qirgʻoqlari past. Orol koʻp. Chikago shahri yaqinida koʻl suvining temperaturasi yanvarda 0’, avgustda 20°. Dekabrdan aprel oxirigacha muz bilan qoplanadi. Buyuk koʻllar da baliklarning 173 turi bor. Ichki suv yoʻllarining uzunligi 1873 km. Buyuk koʻllar dagi kema yoʻllarining uzunligi 3 ming km atrofida. Buyuk koʻllar atrofdagi daryo va koʻllar bilan ham kanallar orqali qoʻshilgan. Koʻllarda temir rudasi, don, kumir va boshqa yuklar tashiladi. Yirik portlari – Chikago, Detroit, Miluoki, Buffalo, Cleveland, Toronto.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Koʻllar
Buyuk Litva knyazligi

thumb|1430 yil
Buyuk Litva knyazligi — hozirgi Litva va Belarus hududlarining bir qismida joylashgan davlat (13— 16-asrlar). 13-asr oxiri — 14-asrda belorus, ukrain va gʻarbiy rus yerlarini bosib olish hisobiga kengaygan. Poytaxti — dastlab Trakay, soʻngra Vilnyus. Nemis ritsarlari bilan kurashish maqsadida Polsha bilan yaqinlashgan (Krevo uniyasi, 1385). 15-asr oxirida buyuk knyaz hokimiyatini oʻz nazorati ostiga olgan panlar Radasi tashkil qilindi. Livon urushi paytida Polsha bilan yagona davlat — Rech Pospalita birlashgan (Lyublin uniyasi, 1569).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Menderes

Buyuk menderes — Turkiya gʻarbidagi daryo. Uz. 380 km, havzasining maydoni 23,9 ming km². Anadolu yassitogʻligidan boshlanib, Egey dengiziga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 90 m³/sek, qishda sersuv. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Quyi oqimida oʻzani juda egribugri. B. M.ning yunoncha nomi — Meandr — keyinchalik dare oʻzanining egribugriligini anglatuvchi termin boʻlib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiyadagi daryolar
Buyuk Moraviya davlati

Buyuk moraviya davlati (Buyuk Moraviya, Bogemiya knyazligi) — gʻarbiy slavyanlarning Janubiy Moraviyadagi ilk davlati (9—10-asrlar). 869/870 yilda Kirill va Mefodiy B.Buyuk moraviya davlati da Germaniya yepiskopligidan mustaqil boʻlgan slavyan cherkovini tashkil kilishga erishdilar. 906 yil B.Buyuk moraviya davlati koʻchmanchilar — vengerlar tomonidan tormor keltirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk tekisliklar

Buyuk tekisliklar — togʻ oldi platosi, Shimoliy Amerikaning Sharqiy Kordilyera togʻlariga tutashib ketgan, AQSH va Kanada hududida. Janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga 29° shahrik. dan 62° shahrik. gacha 3600 km uzunlikka choʻzilgan, kengligi 550–800 km. Geologik jihatdan Shimoliy Amerika (Kanada) platformasining chekka kismi. Kristall jinslar, ohaktosh, qumtosh va lyosslar bilan qoplangan. Balandligi sharqda 500 m dan gʻarbda 1700 m gacha. Janubida karst rivojlangan. Jarliklar Buyuk tekisliklarni alohida qismlarga ajratib yuborgan: Eduarde platosi, LyanoEstakado, Buyuk tekisliklar va Missuri. Buyuk tekisliklar neft, toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmirga, tabiiy gaz va osh tuziga boy. Iqlimi kontinental, shimolida moʼtadil, janubida subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida —28°, jan.da 12°, iyulniki shimolida 13°, janubida 28°. Yillik yogʼin 250–600 mm. Daryolari kamsuv, tez oqadi. Yirik daryolari — Missuri, Platt, Arkanzas, Kolorado, Pekos; sugʻorishda keng foydalaniladi. Tuprogʻi kashtan, qoʻngʻir-oʻrmon qora tuproq. Tabiiy oʻsimligi asosan dasht va oʻrmon-dasht oʻsimliklari, janubida alohida savannalar uchraydi. Buyuk tekisliklar da asosan yaylov chorvachiligi rivojlangan, sugʼoriladigan yerlarda paxta, qand lavlagi, kartoshka kabi ekinlar yetishtiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Markaziy tekisliklar
Turkum:Geografiya
Buyuk urush

Buyuk urush – Polsha qirolligi va Buyuk Litva knyazligining Tevton ordeni bilan boʻlgan urushdir (1409—1411). Gryunvald jangi (1410)da Tevton ordeni magʻlubiyatga uchragan. Torun sulhi (1411)ga koʻra Tevton ordeni Jemaytiya va Dobjin yerlariga boʻlgan daʼvosidan voz kechib, Polsha va Litvaga tovon toʻlab turgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum: Tarix
Buyuk fransuz inqilobi

thumb
Buyuk fransuz inqilobi — Fransiya tarixida mustabid tuzumga barham bergan va yangi ijtimoiy taraqqiyotga yoʻl ochgan inqilob (1789—99). Qirol Lyudovik XVI 1789-yil 5-mayda Bosh shtatlar (parlament) majlisini chaqirdi. 3toifa deputatlari 17-iyunda oʻzlarini Milliy majlis, 9-iyulda esa Taʼsis majlisi deb eʼlon etdilar. Majlisni tarqatib yuborish maqsadida qilingan urinishlar xalq qoʻzgʻoloniga sabab boʻldi. 14-iyulda Bastiliya turmasiga hujum boshlandi. Bu Buyuk fransuz inqilobining boshlanishi edi. Avgust oyida Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi qabul qilindi. Parij Kommunasi boshchiligidagi 1792-yil 10-avgust qoʻzgʻoloni natijasida monarxiya tuzumi agʻdarildi. Siyosiy rahbarlik yirik savdo-sanoat mulkdorlar vakillari — jirondistlar qoʻliga oʻtdi. Inqilobni chuqurlashtirish tarafdori boʻlgan yakobinchilar jirondistlarga qarshi chiqdi. 1793-yil yanvarda Konvent (oliy qonun chiqaruvchi va ijrochi organ) hukmi bilan qirol Lyudovik XVI davlatga xoinlik qilishda ayblanib, qatl etildi. 1793-yil 31-may — 2-iyun qoʻzgʻoloni oqibatida yakobinchilar diktaturasi oʻrnatildi. Yakobinchilar hukumati xalqni safarbar etib, uning Fransiyaga bostirib kirgan Yevropa monarxiyachi davlatlar (Prussiya, Avstriya va boshqalar) qoʻshini ustidan gʻalabasini taʼminladi. Biroq yakobinchilar avj oldirgan ommaviy terror ularning ijtimoiy bazasini toraytirib yubordi va magʻlubiyatga olib keldi. 1794-yil termidor (Fransiya Respublikasi taʼsis etgan kalendar boʻyicha 11oy) toʻntarishi yakobinchilar diktaturasiga chek qoʻydi. Hokimiyat yirik mulkdorlar qoʻlida jamlandi. Direktoriya (1795-yil apreldan 1798-yilda MISRGA qilinsa yurish Napoleonni siyosiy hokimiyatini egallash chorladi.) 1799-yil 10-noyabrgacha Fransiya hukumati) oʻz tuzumini oʻrnatdi. 1799-yil 18 bryumer kuni uyushtirilgan davlat toʻntarishi fransuz inqiobiga barham FRANSIYADAGIburjua inqilobi nihoyasiga yetdi.Bu inqilob butun dunyo tarixi uchun ham maʼlum maʼnoda burilish nuqtasi boʻldi. U olgʻa surgan «OZODLIK, TENGLIK, BIRODARLIK!» gʻoʻʼoyalari butun dunyo xalqlarining keyingi rivojiga arzigulik
taʼsir koʻrsatdi.
Shuningdek, inqilob tarixi koʻplab xalqlar uchun katta
saboq ham boʻldi. Uning ayovsiz qorinlari, barcha muammolarni hal etishning vositasi sifatida terrorning qoʻllanishi kabilar
ham inqilobi keltirgan dahshatli reallik boʻldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Xitoy devori

thumb|right|250px|Buyuk Xitoy devori
thumb|Xarita
Buyuk xitoy devori (xitoycha "Vanli chongchang" — "10 ming li uzunligdagi devor"), Saddi Chiniy — Shim. Xitoydagi qalʼa devori. Qad. Xitoy meʼmorchiligining ulkan yodgorligi. Qalʼa devori sifatida dastlabki qismi miloddan avvalgi IV—III asrlarda (tosh va gʻishtdan ishlanib, ichini tuproq bilan toʻldirib, shibbalab) qurilgan. Miloddan avvalgi II— I-asrlarda Gʻarbga tomon 500 km ga uzaytirilgan. Keyinchalik uning qurish va mustahkamlash ishlari (eng muhimi 14—15-asrlar) davom etgan. 1953-yilda Szyuyyunguan qalʼasi (Pekin) yaqinidagi qismi taʼmirlangan. Buyuk Xitoy devori Szyuyyunguan qalʼasi (Gansu viloyatining gʻarbi) va Shanxayguan (Lyaodun koʻrfazi qirgʻogʻi) qalʼaqoʻrgʻoni oraligʻida choʻzilgan; koʻtarilish joylari va tarmoqlari bilan uz. 5000 km ga yaqin (toʻliq saqlanmagan). Xitoy arxeolog olimlarining 2001-yildagi ilmiy tadqiqotlariga koʻra, Xitoyning jan.gʻarbidagi sunʼiy tepalik ham Buyuk Xitoy devori ga daxldorligi — uning davomi ekanligi aniqlandi. Bu bilan Buyuk Xitoy devorining umumiy uzunligi 530 km ga koʻpaydi. Buyuk Xitoy devorining balandligi— 6,6 m (shinaklarining devorlari bilan 8–10 m gacha), kengligi — asosida 6,5 m dan yuqorisida 5 m gacha. Har bir necha yuz metrda soqchilar uchun toʻrtburchakli burjlar (balandligi 10–12 m) qurilgan, har 10 km da kuzatish va xabar berish uchun minoralari, togʻdagi muhim oʻtish joylarida mustahkam qoʻrgʻonlari boʻlgan. Buyuk Xitoy devori meʼmoriy yodgorlik sifatida saqlanadi.

Alisher Navoiyning "Saddi Iskandariy" dostonida B.Buyuk Xitoy devori "Saddi Chin" devori nomi bilan tilga olingan.

 Yana q. 

 Mudofaa inshootlari
 Sin (sulola)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xitoy meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Turkum:Chegara toʻsiqlari
Turkum:Buyuk Xitoy devori
Turkum:Chegara toʻsiqlari

Turkum:Xitoy arxitektura tarixi
Turkum:Devorlar
Buyuk Xitoy tekisligi

Buyuk Xitoy tekisligi, Shimoliy Xitoy tekisligi — Xitoyda, Osiyodagi eng yirik tekisliklardan biri. Sharqda Sariqdengiz sohili boʻylab 1000 km dan ortiq masofaga choʻzilgan. Shim.dan Yanshan togʻlari oʻrab turadi, gʻarbida Tayxanshan tizmasining yon bagʻri tik tushgan. Maydoni 325 ming km² atrofida. Yer yuzasi tekis, balandligi 100 m gacha. Sharqida Shandun togʻlari joylashgan. Allyuviy jinslardan, gʻarbiy togʻ oldi polosasi qad. yoyilmadan tashkil topgan. Iqlimi subtropik mussonli iqlim, yozi nam, qishi esa quruq va sovuq. Tez-tez suv toshqinlari boʻlib turadi. Jan.dan shimolga tomon Buyuk Kanal oʻtgan. B. Buyuk Xitoy tekisligi mamlakatning aholi eng zich joylashgan hududi. Bugʻdoy, paxta, sholi va boshqa ekinlar yetishtiriladi. Yirik shaharlari: Pekin, Tyanszin va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk elchilik

Buyuk elchilik — Turkiyaga qarshi harbiy ittifoq tuzysh, xorijiy mutaxassislarni ruslar xizmatiga taklif qilish va qurolyarogʻ sotib olish maqsadida Rossiyaning Gʻarbiy Yevropaga qilgan elchiligi (1697—98). Rahbari — Pyotr I (Pyotr Mixaylov nomi ostida) boʻlgan. "Buyuk elchilar": F. Ya. Lefort, F. A. Golovin, P. B. Voznitsin. Mulozimlari 250 kishidan iborat boʻlgan. Boltiqboʻyiga ega boʻlish uchun kurashga zamin hozirlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyurtma qoʻriqxona

Buyurtma qoʻriqxona (zakaznik) — hudud yoki akvatoriyaning bir qismi. Unda qoʻriqxonadagidek barcha tabiat majmuasi emas, balki uning ayrim elementlari – oʻsimlik, tuproq, hayvonot dunyosi, foydali qazilmalari va boshqa qismlari qonun bilan qoʻriqlanadi va oʻsimlik, hayvonlari koʻpaytiriladi. Buyurtma qoʻriqxona larda nodir, foydali oʻsimlik va hayvonotlar koʻpaytirilib, boshqa joylarga tarqatilishi ham mumkin. Buyurtma qoʻriqxona lar muddatiga koʻra uzoq vaqtga yoki qisqa vaqtga moʻljallangan, muddatsiz boʻladi. 

Eng koʻp tarqalgan Buyurtma qoʻriqxona lar: ovchilik, baliq xoʻjaligi, landshaft, oʻrmon, dasht va botqoq Buyurtma qoʻriqxona lari, geologik va gidrologik Buyurtma qoʻriqxona lari va boshqa Tabiiy Buyurtma qoʻriqxona lar, shuningdek tarixiy-memorial ahamiyatga ega boʻlgan hududlarni saqlash uchun taʼsis etilgan Buyurtma qoʻriqxona lar ham mavjud. Dengiz va okeanlarning muayyan qismlari ham Buyurtma qoʻriqxona ga aylantirilishi mumkin. Qoʻriqpanayotgan obʼyektdan kelib chiqqan holda ov qilish, baliq ovlash, yogʻoch kesish, mol boqish, pichan oʻrish va boshqa taqiqlanadi. Buyurtma qoʻriqxona da, odatda, xoʻjalik faoliyati man qilinadi. OʻzRda oʻnga yaqin Buyurtma qoʻriqxona (Abdusamat, Oqbuloq va b.) bor."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuruq

Buyuruq (turkcha buyur + uq) — Turk xoqonligi (552—744), Qoraxoniylar davrda bosh vazirlik mansabi. Hukmdor devonida bu lavozimni faqat bir shaxsgina egallab turgan. B. harbiy harakatlarda ham qatnashgan va yirik askariy qismlarga sarkardalik qilgan. Vazir istilohi keng ommalashgani tufayli B. 12-asrdan arxaik soʻzlar qatoridan oʻrin olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Malov S.Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M.—L., 1951.
Buqa

thumb|Paulus Potter: Buqa

Buqa — erkak qoramol. Gavdasi sigirga qaraganda balandroq, tana va koʻkragi keng, suyagi yoʻgʻon va mustahkam, terisi qalin, serharakat. Vazni sigirnikidan 30—40% ogʻir, Erkak buzoq urgʻochisiga nisbatan 3—5 kg yirik tugʻiladi, 6—8 oyda jinsiy voyaga yetadi. B. uchun zotdor, sogʻlom erkak buzoqlar tanlanadi. Sigirlarni qochirishda 14—18 oyligidan boshlab 6—8 yil, ayrimlaridan 12—14 yil foydalaniladi. B. yaylovda 40—50, qoʻlda qochirilganda 100—150 sigirni qochirishi mumkin. Sunʼiy usudda spermasi bilan 1000—3000, hatto 5000 sigirni urugʻlantirish mumkin. Sigirlarni qochirishda 2 yoshgacha boʻlgan B.dan oyiga 3—4-marta, katta yoshdagilardan haftasiga 2—3-martagacha foydalaniladi. B. spermasi (urugʻi) vaqtvaqti bilan tekshirib turiladi, sifatsizligi aniqlansa, qochirishga qoʻyilmaydi. B.lar uchun yaxshi sharoit yaratilib, protein, mineral modda va vitaminli ozuqalar bilan boqiladi. Ular yezda ochiqda, qishda maxsus binoda saqlanadi. Qochirishga yaroqsiz B.lar goʻshtga topshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Uy hayvonlari
Buqa baliqlar

Buqa baliqlar (Gobiidae) -okunsimonlar turkumining oilasi. Uzunligi 10 mm dan 20—30 sm gacha. Qorin suzgichlari birlashib soʻrgʻichni hosil qiladi. 200 dan ortiq urugʻi va 600 ga yaqin turi bor, dengizlarning tropik va subtropik qismida uchraydi. Dengiz, okean, shoʻrlangan va chuchuk suv havzalari sohillari yaqinida hamda tubida hayot kechiradi. Qora dengiz va Kaspiy dengizida bubir Buqa baliqlar, maula Buqa baliqlar, sutsik Buqa baliqlar, Orol dengizida esa Buqa baliqlar ning 6 turi uchraydi. Bahorda uya yasab uvildiriq tashlaydi. Uvildiriqni erkagi qoʻriqlaydi. Ayrim (masalan,yumaloq Buqa baliqlar, qum buqa baligʻi) ovlanadi.

Buqa bishvdar: malla buka baliq (yuqorida); sutsik buka baligʻi (pastda).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqa baqalar

Buqa baqalar (Kaloula) - dumsiz amfibiyalar turkumi urugʻi, tor opoli baqalar oilasiga mansub. Bu urugʻning 11 turi bor. Buqa baqalar Jan.Sharqiy Osiyo va Malayya arxipelagida tarqalgan. Bu urugʻning eng yirigi — hind buqa baqasi (K. pulchra), boʻyi 8 sm cha, gavdasi yapaloq — eni boʻyidan ikki baravar ortiq. Barmoklari orasidagi suzgich pardalari sust rivojlangan. Panjasida yerni kovlaydigan oʻtkir qirrali boʻrtmasi bor. Gavdasining usti toʻq boʻz rang, boshi qovoq rang, qorni qizgʻishsariq. Erkagining ovozi juda baland. Yomgʻir yoqqanda kechasi bilan tinmay qurillashi uzokdan eshitiladi. Tuxumini suvga qoʻyadi. Undan 2 haftadan soʻng itbaliq chiqadi. Buqa baqalar chumolilar, mayda kapalaklar va hasharotlar bilan oziqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqalar

Buqalar – juft tuyoqli sut emizuvchilar urugʻi. Uzunligi 180–325 sm, dumi 70–140 sm, oʻrkachining balandligi 62–180 sm, ogʻirligi 325–1200 kg. Erkagi urgʻochisiga nisbatan ancha yirik. 5 turi maʼlum: banteng, gaur, kuprey, tur, yak. Tur XVII asrda Yevropada qirilib ketgan. Xozirgi buqalar vakillari Yevropa, Shimoliy Afrika, Old, Oʻrta, Janubiy va Markaziy Osiyoda hamda Katta Zond orollarida tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar