Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Korset

Korset (frans. corset) — 1) qaddi-qomatni raso tutish uchun koʻkrak qafasining pastki qismi va qorinni tortib ushlab turadigan maxsus moslama; 2) umurtqa pogʻonasi singanda, kasallanganda va qiyshayganda qoʻllanadigan maxsus ortopedik moslama. K. protezortopedik korxonalarda turli xil materiallar (charm, gips, plastmassa, mato va hokazo) va chetlari metalldan qilinadi. K. tanaga yopishib turishi kerak, shuning uchun uni bemordan olingan qolipga qarab tayyorlanadi. Ushlab turuvchi, yengillik tugʻdiruvchi va toʻgʻrilovchi K.lar bor. Ushlab turuvchi va yengillik tugʻdiruvchi K.lar umurtqa pogʻonasi singanda va u operatsiya qilingandan keyin buyuriladi. K., koʻpincha umurtqa pogʻonasining beldumgʻaza boʻlimi kasalliklari (mas, bel umurtqasi siljiganda, osteoxondroz, spondilolistez va hokazo) oqibatida bel ogʻriganda qoʻllanadi. Toʻgʻrilovchi K. umurtqa pogʻonasi yonga bir oz qiyshaygan (skolioz) bolalarga umurtqa pogonasi butunlay qiyshayib qolishining oldini olish maqsadida buyuriladi. K.ni vrach tayinlaydi va toʻgʻri kiyilganligini tekshiradi, kiyib yurish muddatini aytadi va nazorat qilib turadi. K.ni uzoq, vaqt taqib yurilganda gavda muskullari zaiflashib qolishi mumkin, shuning uchun umurtqa pogʻonasi qanchalik shikastlanganiga va kasallik bosqichiga qarab (vrach tavsiyasi bilan) shifobaxsh gimnastika bilan shugʻullanish va gavda muskullarini massaj qilishi kerak. K. toza turish uchun trikotaj koʻylak yoki mayka ustidan kiyiladi. Plastmassa K.ni yuvsa boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Korsika

Korsika — Oʻrta dengizning shimolidagi qismidagi orol. Uzunligi 183 km, kengligi 85 km. Maydoni 8,7 ming km². Qirgʻoqlari gʻarbida tik va qoyali, kuchli parchalangan, qoʻltiq koʻp, sharqida tekis, past va kam parchalangan. Korsika, asosan, granit va gilli slanetslardan tuzilgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi 2710 m (MonSento choʻqqisi). Iqlimi oʻrta dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12—13°, iyulniki 24—26°, yillik yogʻin tekisliklarda 600 mm dan, togʻlarda 1200 mm gacha. Daryolari qisqa, yozda suvi kamayib, baʼzan qurib qoladi. Makvis va doim yashil butazorlar, dub, qaragʻay, qoraqaragʻay oʻrmonlari, togʻ tepalarida subalp va alp oʻtloqlari bor. Sohil va vodiylarda subtropik dehqonchilik qilinadi. Tokchilik, bogʻdorchilik rivojlangan, togʻ yon bagʻirlarida donli ekinlar yetishtiriladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, yilqi boqiladi. Baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan. Bosh shahri — Ayachcho. Qadimda Korsikada iberi va liguri qabilalari yashagan. Miloddan avvalgi 3-asrda Rim, milodiy 6—8 asrlarda Vizantiya, 9-asrda arablar egallagan. 11-asrda Piza, 1347—1764-yillarda Genuya, 1768-yildan Fransiya tarkibida. Korsikada Napoleon Bonapart tugʻilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Korsika boʻgʻozi

Korsika boʻgʻozi — Oʻrta dengizda, Korsika o. bilan Toskana arxipelagi oraligʻida. Tirren dengizi bilan Liguri dengizini bogʻlaydi. Kengligi 75 km. Chuq. 500 m dan ziyod. Yirik porti — Bastiya (Korsika o.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Korsikanlar

Korsikanlar (oʻzlarini korsi deb ataydilar) — xalq, Korsika o.ning asosiy aholisi (300 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Italyan tili shevasida va fransuz tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — katoliklar. K., asosan, uzumchilik, polizchilik, chorvachilik, baliqchilik, turizm va zaytun, gʻalla, kashtan oʻstirish bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kort

Kort (inglizcha: court — hovli) — tennis oʻynaladigan maydon. Yakkalik oʻyinlar uchun K.ning oʻlchami 23,77 x 8,23 (juftliklar uchun 23,77x10,97) m boʻlib, koʻndalang chizigʻi oʻrtasiga metall chilvir yordamida toʻr tortiladi. Toʻrning maydon oʻrtasidagi balandligi 0,914 m, chekka ustunlari oldidagi balandligi 1,07 m. Markaziy chizikdan 6,4 m uzoqlikda uzatish chizigʻi chegarasi oʻtkaziladi va bu may-donchalar teng 2 ga boʻlinadi. Chiziklarning kengligi 5 sm. K.ning orqa chizigʻidan 6,4 m gacha, yon chizigʻidan 3,7 m gacha oʻyin maydoni boʻlishi lozim. Koptok ketib qolmasligi uchun maydon toʻr bilan oʻraladi. K.lar qumli, maysali, qattiq va sintetik qoplamali boʻlishi mumkin. Dastlabki K. Fransiya qiroli Genrix VIII farmoniga asosan, 1529-yilda Parijda bunyod etilgan. Toshkentda ilk K. 1903-yilda qurilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekistonda 530 ta kort bor (2002). Toshkent shahridagi "Yunusobod", "Dinamo" va viloyatlar markazlaridagi K.lar jahon andozalariga javob beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kortes Ernan

KORTES (Cortes) Ernan (1485-1.12.1547) — ispan konkistadorlaridan biri. K. 1504—19 yillar Kubada xizmat qilgan; Meksikada ispan hukmronligini oʻrnatilishiga olib kelgan bosqinchilik yurishi (1519—21) ni boshqargan; Yangi Ispaniya (Meksika) gubernatori (152228), gen.-kapitani (1529-40); Tinch okeanidan Atlantika okeaniga oʻtishning dengiz yoʻlini topish maqsadida Markaziy Amerikani kesib oʻtgan (1524). 1540 i. Ispaniyaga qaytib, shu yerda vafot etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kortikosteroidlar

Kortikosteroidlar lotincha cortex (corticis) — poʻstloq, adrenokortikosteroidlar — buyrak usti bezlarining poʻstloq qavatidan ishlanib chiqadigan steroid gormonlar guruhi (qarang Steroidlar). K. tarkibida 21 ta uglerod atomi bor. Barcha K. pregnan hosilalaridir. Organizmda xolesterjdan hosil boʻladi. Fiziologik taʼsiriga koʻra, 3 guruhga boʻlinadi: 1) organizmda, asosan, mineral almashinuviga taʼsir etadigan moddalar — mineralokortikoidlar (aldosteron, kortikosteron, dezoksikortikosteron); 2) uglevodlar va oqsillar almashinuviga taʼsir etadigan moddalar — glyukokortikoidlar (kortizon, gidrokortizon, kortikosteron); 3) jinsiy gormonlarga oʻxshash taʼsir etadigan steroid moddalar (androgenlar va progesteron). Organizmda K. yetishmay qolganida Addison kasalligi (Bronza kasalligi), koʻpayib ketganda esa Itsen-ko-Kushing kasalligi paydo boʻladi. K. preparatlari tibbiyotda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kortina-dʼampetsso

Kortina-d’ampetsso - Italiya dagi shahar, Venetsiya viloyatida, Dolomitli Alp togʻlari oraligʻidagi vodiyda, 1200 m balandlikda, Boyte daryosining chap sohilida joylashgan. Tofane, Kristallo va boshqa qorli qoyalar qurshab turadi. Iqlimining qulayligi, manzarali landshafti uning xalqaro ahamiyatga ega iqlim qurorti boʻlib rivojlanishiga imkon yaratgan. Qishki va yozgi sport oʻyinlari markazi. 1956-yilda K.-d’A.da 7-qishki Olimpiya oʻyinlari boʻlib oʻtgan. Turizm markazlaridan: sport filmlari xalqaro festivali oʻtkaziladi. Mahalliy aholi hunarmandchilik bilan ham shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Italiya shaharlari
Korund

Korund (nem. korund; qadimgi hindchadan) – oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Al2O3, qoʻshimchalari Cr, Fe, TI va boshqa Kristallari trigonal singoniyali ustunsimon, kam hollarda dipiramidal. Rangsiz, tarkibida temir, mis, marganets, titan va shahriKorund elementlarning borligiga qarab turli rangda boʻladi. Olmossimon yaltiroq. Qattiqligi 9. Zichligi 4000 kg/m3. Korundning (60—70%) magnetit, gematit shpinel bilan aralashmasi „najdak“ deb ataladi (Naksos o., Gretsiya). Metamorfik, metasomatik jarayonlarda hosil boʻladi. Kanada, JAR, Qozogʻiston (Semiz-Bugʻ), Xibin va Ilmen togʻlari (RF) va Oʻzbekistonning Oqtosh, Molguzar, Tomdi togʻlarida Korund konlari bor. Korundning faqat sochmalardan olinadigan shaffof va chiroyli ranglilari (sapfir – koʻk rangli, yoqut – qizil rangli) qimmatbaho tosh sifatida zargarlikda ishlatiladi, unchalik toza boʻlmaganlari abraziv material. Texnik va zargarlik maqsadlarida ishlatish uchun sanoat miqyosida sunʼiy Korund olinadi. Cr2+, Fe3+ qoʻshib olingan sunʼiy Korund kvant elektronikasi, soatsozlik, zargarlik sanoati va boshqalarda ishlatiladi. Qoʻshimchalarsiz olingan sunʼiy Korund radioelektronika sanoatida qoʻllanadi. Sunʼiy Korund tozaligi va yirikligi bilan tabiiy Korunddan aniq, ajralib turadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Korfarmon

Korfarmon — oʻtmishda oʻzbek anʼanaviy teatrining rahbari (rej.), boshqaruvchisi. U yetakchi aktyor ham hisoblangan. K., odatda, sanʼatkorlar yigʻinida saylangan va mehtarboshi (Qoʻqon xonligida), gʻolibboshi (Buxoro xonligida) tomonidan tasdiqgangan. k. tomosha maydoni, sharoiti va tomoshabinlarni hisobga olgan holda tomosha rejasini tuzgan, asbob-anjom hozirlagan. Teatr repertuarini boyitish, kulgihikoya, muqallid va hajviy oʻyinlarni xalqqa manzur etib koʻrsatishsa K.ning hizmati katta boʻlgan. 19-asrning yarmi va 20-asr boshida Zokir eshon (Qoʻqon), Toʻla mashara (Buxoro), Mizrob mashara (Shahrisabz) kabi K.lar oʻtgan. Yusufjon qiziq Shakarjonov ham isteʼdodli K. boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Korxona

Korxona — yuridik shaxs huquqiga ega boʻlgan mustaqil xoʻjalik yurituvchi subyekt. Mahsulotlar, tovarlar ishlab chiqarish, xizmatlar koʻrstish, ishlarni bajarish uchun tashkil etiladi. Iqtisodiy faoliyatning xilma-xil bilan shugʻullanadi. Davlat, munitsipial, jamoa, qoʻshma, yakka (oila, xususiy) korxonalar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Korxona oʻzbek tilida "kompaniya" ma'noni anglatadi. Bu so'zni zakazchilar, tadbirkorlar yoki boshqa tashkilotlar uchun faoliyat yuritadigan uzluksiz yuridik tashkilotlarni ifodalash uchun ishlatishadi. Korxonalar, mahsulotlar yoki xizmatlar sotish orqali daromad oladigan tijorat yoki sanoat firmalari bo'lishi mumkin. Korxona, faoliyatini to'g'ri tashkil etgan, tijorat, xizmat yoki sanoat sohasida ishlaydigan tashkiliy-shaxsiy yoki yuridik shaxslardir. Korxonalar o'zlariga xos maqsadlarni amalga oshiradilar va tovar yoki xizmatlarni ishlab chiqarish, sotish, xarid qilish va boshqalar bilan savdo qilish orqali daromad olish uchun faoliyat yuritishadi. Korxonalar odatda xodimlarni ishlab chiqarish bilan boshqa tomonlarga solishadi va tartibga solishlari uchun ma'mur shaxslarga ega bo'ladi. Korxonalar, moliyaviy va huquqiy javobgarlikka ega bo'lib, shaxsiylikka oid riskni minimallashtirish uchun yuridik shaxs sifatida yozilganligi uchun, jismoniy shaxslardan ajralib turadi.
Koryak tili

Koryak tili (qadimiy nimilan tili) — Paleoosiyo tillari oilasining chukotka-kamchatka tillari guruhiga mansub. 5,4 ming kishi soʻzlashadi (1989). Koryak tilida chavchuven, apukin, kamen, paren va itkan shevalari bor. Koryak adabiy tili chavchuven shevasiga asoslangan. Fonetikasida singarmonizm hodisasi bor. Morfologiyasida feʼlning hozirgi zamon shaklini ifodalovchi alohida belgisi mavjud. Leksikasida bugʻuchilikka oid soʻzlar koʻp. Yozuvi rus alifbosi asosida."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tillar
Koryak togʻligi

Koryak togʻligi, Koryak tizmasi — Rossiya Federatsiyasi Osiyo qismining shim.-sharqidagi togʻlik. Bering dengizi sohilida. Anadir qoʻltigʻi va Kamchatka yarim orol orasida. Oʻz. 880 km, eni 270 km gacha Balandligi 600–1800 m. Eng baland joyi Ledyanaya togʻi (2562 m). Kichik muzliklar bor. Asosan, terrigen va kremniyli vulkanogen jinslardan tarkib topgan. Yon bagʻirlari tundra oʻsimliklari bilan qoplangan, yirik daryo vodiylarida terak, buta va pakana kedr oʻrmonlari bor. Foydali qazilmalari: oltin, kumush, qalay, mis, polimetall, molibden, simob, oltingugurt, toshkoʻmir, qoʻngʻir koʻmir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Koryaklar

thumb
Koryaklar (oʻzlarini, chavchin, nimilan deb ataydilar) — Rossiyadagi xalq. Kamchatka viloyatidagi Koryak muxtor okrugining asosiy aholisi (7 ming kishi). Chukotka muxtor okrugi va Magadan viloyatida ham yashaydi. U mumiy soni 9 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Koryak tiyaila soʻzlashadilar. Dindorlarining bir qismi — pravoslavlar. Anʼanaviy din — shamanlik, kasbga oid kultlar ham mavjud. K., asosan, baliqchilik, bugʻuchilik bilan shugʻullanishadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koryaklar muxtor okrugi

thumb
Koryaklar muxtor okrugi - RF Kamchatka viloyati tarkibidagi okrug. 1930-yil 10 dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 301,5 ming km². Aholisi 29,3 ming kishi (2000). Koryak, chukcha, itelmen, rus, ukrain va boshqa millatlar vakillari yashaydi. Aholisining 37% shaharlarda istiqomat qiladi. Okrugda 5 shaharcha bor. Markazi Palana shaharchasi. Kamchatka yarim orolning shim.da va materikning unga yondosh bir qismida joylashgan. Oxota va Bering dengizlari oʻrab turadi. Relyefi togʻli (eng baland joyi 2562 m). Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —24° dan —26° gacha, iyulniki 10—14°. Yillik yogʻin 300–700 mm. Okrug hududida koʻp yillik moʻzloq yerlar keng tarqalgan. Tuproqlari tundra, torfli-botqoq tuproklar. Xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — baliq sanoati, bugʻuchilik. Darrandachilik, ovchilik ham rivojlangan. Qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi. Penjina daryosida kemalar qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosa

Kosa — 1) suyuqlik, turli taomlarga moʻljallangan uy-roʻzgʻor buyumi; ogʻzi keng, ichi chuqur, tagi torroq, taglikli idish. Badiiy xunarmandlikda sopol, chinni, mis va boshqalardan tayyorlanib, ichi bezaksiz, usti kurkam qilib bezatiladi. Hajmi (kosacha, nimkosa, miyona Kosa, shokosa va boshqalar), xom ashyosi (sopol Kosa, chinni Kosa, mis Kosa, yogʻoch Kosa va boshqalar), ishlatilishi (osh Kosa, obikosa, sharbat Kosa, qaymoq Kosa va boshqalar) ga qarab farqlanadi. Kosa koʻp mamlakatlarda, ayniqsa, Sharqda qadimdan keng tarqalgan. Dastlab qoʻlda loydan yasalgan, kulollik charxi paydo boʻlgach, shakli hamda bezagi takomillashib borgan. Oʻzbekiston hududi (Fargʻona vodiysi Chust shahri yaqini)dan miloddan avvalgi 2-ming yillikka mansub sodda, bir oz dagal sopol Kosalar topilgan. Hozirda Toshkent, Samarqand va boshqa chinni zavodlarida, ustaxonalarda tayyorlanayotgan koʻrkam bezaqli nafis chinni Kosalar mashhur; 2) kosacha; muqarnaskl tashkil etuvchi qism, katakcha.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Piyola
Kosa (xalq)

Kosa (kxosa), amakosa, jan. zulu, kafrlar — Janubiy Afrika Respublikasi (JAR)da yashovchi bantu guruhiga mansub xalq. JARda 7,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), Botsvanada 5 ming kishi yashaydi. Katta negroid irqiga mansub. Isikosa tilida soʻzlashadi. Yozuvi lotin alifbosi asosida. Dindorlari — protestantlar, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan. K. dehqonchilik, chorvachilik va temirchilik (qurolsozlik, zargarlik) bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosa (yulduz turkumi)

Kosa — osmonning jan. qismidagi yulduz turkumi. Asad, Sekstant, Gidra, Qargʻa va Sunbula yulduz turkumlari orasida joylashgan. Yorugʻ yulduzi yoʻq. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Kosagul

Kosagul, soqiy — tuy, ziyofat (bazm)da juralar (davra)ga may (ichimlik) quyib uzatuvchi kishi. K. bundan tashqari, oʻzining yoqimli muomalasi va shirinsuxanligi bilan joʻralarni xursand qilish, bazmga zavq va fayz kiritishi ham lozim. Baʼzan juralarga qadah oʻzatganda, K. maxsus kuy bilan badiiy parchalar ("Alyor") aytadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosamon

Kosamon (kosa va fors. — qoʻymoq) — tuy va maʼrakalarda mehmonlar oldiga dasturxon yozib, patnis va taom qoʻyuvchi kishi. K. shahar mahallalari va qishloqlarda jamoatchilik tomonidan saylab quyiladi. U, asosan, erkaklar davrasiga xizmat qiladi. K. mexmonlarni tartib bilan kutish, joylashtirish, osh quyish va kuzatish ishlariga bosh-qosh boʻladi. Oʻzbekistonning ayrim viloyatlarida kayvoni, dasturxonchi, bavurchi, bakovul nomlari bilan ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosatka

Kosatka  – tishli kitlar turkumining delfinsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Erkagining ogʻirligi 8 tonnagacha, urgʻochisi kichikroq. Yelka suzgichi toʻmtoq va juda keng, orqa suzgichi juda baland (erkagida 1,7 m gacha, urgʻochisida 0,9 m gacha). Kosatka kosmopolit, Arktikadan Antarktidagacha boʻlgan ochiq dengizlarda tarqalgan. Soatiga 55 km gacha tezlikda suza oladi. Homiladorlik davri 16 oyga yaqin. Uzunligi 2–3 m keladigan bitta bola tugʻadi. 35 yilgacha umr koʻradi.

Kitsimonlar orasida yagona yirtqich tur, asosan, boshoyoqli mollyuskalar va baliqlar bilan oziqlanadi, baʼzan kurakoyoqlilar (tyulen) va kitsimon (delfin) larga hujum qiladi. Odam uchun xavfli emas. Tutqunlikka koʻnikadi, yuvosh, oson qoʻlga oʻrganadi. Koʻplab ovlanadi. Oʻrtacha kattalikdagi kosatkadan 1 t gacha yogʻ, 1,5–3 t gacha goʻsht olinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Kosacha barg

Kosacha barg — gulqoʻrgʻonning tashqi tomonidagi yashil bargchalardan tuzilgan oʻram.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Botanika
Rzambet Kosbergenov

Rzambet Kosbergenovich Kosbergenov (1905—1979) – tarixchi olim. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), tarix fanlari doktori (1973). Qoraqalpogʻiston pedagogika institutini tugatgan (1948). OʻzFA Qoraqalpogʻiston boʻlimi Iqtisod va madaniyat institutida ilmiy xodim (1951 – 53), shu institut direktori (1953—59); Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Qoraqalpogʻiston filiali N. Dovqorayev nomidagi Tarix, til va adabiyot institutida tarix shoʻbasi mudiri (1959). S. P. Tolstoye va T. A. Jdanko boshchiligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi qatnashchisi (1946—56). Kosbergenovning ilmiy faoliyati qoraqalpoq xalqining etnik tarixi va shakllanishiga bagʻishlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi
Kosekans

Kosekans (lotincha so — birga, secans — kesuvchi) — trigonometrik funksiya. Burchak sinusi kiymatiga tes-kari boʻlib, cosecx = Tj— shaklda ifodalanadi. x — argument. Argumentning gep(i = 0±1,...) qiymatlarida aniqlanmagan. Toʻgʻri burchaqli uchburchakning oʻtkir burchaqlari uchun cosecx gipotenuza uzunligining burchak qarshisidagi katet uzunligiga nisbatiga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosibchilik

Kosibchilik (arab. - kasbkorlik) — 1)tor maʼnoda — charmdan kovush, maxsi, shippak, etik va boshqa oyoq kiyimlarini qoʻlda tikish bilan shugʻullanish. Asosan, chorvachilik paydo boʻlganidan soʻng (miloddan avvalgi 4—3 ming yillik) xom teridan oyoq kiyimlari "tikila" boshlagach, K. shakllana borgan, lekin hali juda ibtidoiy koʻrinishda boʻlgan. Asta-sekin odamlar hayvon terisini oshlashni, undan koʻn tayyorlashni, koʻndan charm olishni, charmdan esa kiyim-bosh, poyabzal tikishni oʻrganishgan. K. 19-asr oxirlari, 20-asr boshlarida Toshkent, Samarqand, Buxoro va ayniqsa, Fargʻona vodiysi shaharlarida ancha rivojlangan. Bu shaharlarda yuzlarcha K. doʻkonlari boʻlgan. Sanoat asta-sekin rivojlanib, artel va fabrikalar paydo boʻla boshlagach, K. bilan shugʻullanuvchilar ham artel va fabrikalarga uyusha boshladi. Lekin K. bilan shugʻullanuvchi yakka shaxslar ham saqlanib qoldi. K. butun dunyoda, ayniqsa, Sharkda, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda keng taraqqiy etgan. Oʻzbekistonning shahar va qishloqlarida, ayniqsa, Fargʻona vodiysida hozir K. xalq hunarmandchiligining uzviy turi sifatida yana rivojlana boshladi. K.da faqat poyabzal tikish bilan cheklanib qolinmaydi, balki telpak, ot-ulov abzallari, qayish, pichoq qini kabi buyumlar tayyorlash bilan ham shugʻullaniladi;2) keng maʼnoda — qoʻlda bajariladigan ishlar bilan shugʻullaniladigan kasblarning umumiy nomi (degrezlik, duradgorlik, zargarlik, kashtadoʻzlik, kulollik, koʻnchilik, miskarlik, rixtagarlik, temirchilik, tikuvchilik, tunukasozlik, toʻquvchilik, oʻymakorlik va boshqalar). K. bilan, asosan, oddiy mehnat qurollari yordamida yakka tartibda shugʻullaniladi. K. insonning ishlab chiqarish faoliyati bilan bogʻliqravishda asta-sekin rivojlangan (yana qarang Hunarmandchilik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Kosigin

Aleksey Nikolayevich Kosigin (1904. 8(21).2, Sankt-Peterburg - 1980.18.12, Moskva) — SSSR davlat arbobi (1964—80). 1939—40 yillarda toʻqimachilik sanoati xalq komissari. XKS (SSSR Ministrlar Soveti) raisi oʻrinbosari (1940-53, 1953-56, 1957-60), ayni vaqtda 1941—42 yillarda Evakuatsiya boʻyicha kengash raisi oʻrinbosari, 1943-46 yillarda RSFSR XKS raisi, 1948-yildan turli vazirlik lavozimlarida, 1959—60 yillarda davlat reja qoʻmitasi raisi. 1948—52 yillarda, 1960-yildan partiya MK Siyosiy byurosi (Prezidiumi) aʼzosi. 1960—64 yillarda SSSR Ministrlar Soveti raisining 1-oʻrinbosari, soʻng raisi (1964—80). Korxonalarning mustaqilligini oshirishga qaratilgan iqtisodiy islohotlar tashabbuskori (bu islohot tugallanmay qolgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosinus

Kosinus (lotincha sinus — egrilik) —funksiyalaridan biri, cos l: bilan belgilanadi; 2) toʻgʻri burchakli uchburchakning oʻtkir burchaklari uchun cosx —burchakka yopishgan katet uzunligining gipotenuza uzunligiga nisbatiga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Matematika
Kosinuslar teoremasi

Kosinuslar teoremasi - uchburchak tomonining kvadrati qolgan ikki tomoni kvadratlari yigʻindisidan shu tomonlar bilan ular orasidagi burchak kosinusi ikkilangan koʻpaytmasi ayrilganiga teng: so — birga, 1) trigonometrii bunda a, ʼ, s — uchburchak tomonlari, S esa a va tomonlar orasidagi burchak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosinusoida

Kosinusoida - toʻgʻri burchaqli dekart koordinatalari sistemasida >"=S08xfunksiyaninggrafigi. K. sinusoidaning xuddi oʻzi boʻlib, faqat Ox oʻq boʻyicha -j masofaga chap tomonga surilgandir, chunki cosx=sin(x+ -^ ).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmanachi kumush ruda koni

Kosmanachi kumush ruda koni — Qizilqum choʻlining Tomditov togʻlari janubidagi kon. Konning maydoni besapan svitasining O—S yoshidagi flishoid jinslari (metaalevrolit, metaqumtosh, kremniyli dolomit jinslarining linzalari va quyi devonning karbonatli maydalangan jinslari)dan tashkil topgan. Kondagi maydalangan, brekchiyalashgan va gʻijmaloqlangan hamda sharq va jan.-sharqqa 5—30° burchagida qiya tushgan qatlamlararo zonalar ruda sigʻimli strukturalardir. 13 rudali jism aniqlangan. Rudalanishning tik yoʻnalishidagi yoyilish kulami 400 m dan ortiq, eniga yoyilishi boʻyicha 1200–1300 m, tushish boʻyicha esa u 1400 m gacha koʻzatilgan. Rudaning asosiy qimmatli komponenti — kumush, juda muhim aralashmalar sifatida esa — oltin, palladiy va boshqa

 Adabiyot 
 Geologiya i poleznie iskopayemie Respubliki Oʻzbekiston, T., 1998.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmetika

Kosmetika (yunoncha. kosmetike – pardoz qilish, bezash sanʼati) – kishilar qiyofasini xushroʻylashtirish chora tadbirlari hamda vositalari majmui.

Kosmetika juda uzoq tarixga ega. Miloddan 200 yil avval Misrda pardoz uchun har xil materiallar va dori-darmonlardan foydalanishgan. Pardoz vositalari tayyorlash sir-asrorlarini faqat tabiblar bilgan. Kosmetika XIX asrga kelib ilmiy jihatdan rivoj topdi va bora-bora tibbiyot xodimlari qoʻliga oʻtib teri, soch va tirnoqlar parvarishi, badandagi tugʻma va keyin paydo boʻlgan har xil kamchiliklarni yoʻqotish bilan tibbiyotning maxsus boʻlimi – kosmetologiya shugʻullanadigan boʻldi. Kosmetika shartli ravishda gigiyenik, vrachlik va pardoz kosmetikasiga boʻlinadi. Gigiyenik kosmetika odamning tabiiy goʻzalligini saqlab qolish, teri kasalliklarining oldini olish va unda yuzaga keladigan nuqsonlarni bartaraf etish mulojalarini amalga oshiradi. Yuz terisini toʻgʻri parvarish qilish (yuz terisini vaqtida tozalab turish, massaj qilish va hokazo), kosmetik vositalar (upa, yogʻupa va boshqalar)dan bilib foydalanish, unga turli ajinlar tushib, barvaqt soʻlishi, shuningdek, husnbuzar, sepkil toshishi, har xil dogʻlar tushishi kabi noxushliklarning oldini oladi. Yuz terisini tozalash zarurligi yoki bunga hojat yoʻqligini faqat kosmetolog vrach hal qiladi. Shifokorlik yoki davo kosmetikasi terini parvarish qilish, uning turli nuqsonlarini yoʻqotish, soch, ogʻiz boʻshligi, tirnoqlarni parvarishlashning gigiyenik va davo tadbirlarini oʻz ichiga oladi. Teri barvaqt soʻlishining oldini olish va davolash uchun kosmetolog shifokor maslahati bilan massaj, maska, losonlar, oziqlantiruvchi kremlar, fizioterapevtik usullar qoʻllash tavsiya etiladi. Teri juda boʻshashib, osilib qolgan va koʻp ajin tushgan boʻlsa, jarrohlik usuli qoʻllanadi. Vrachlik K.si juda quruq yoki yogʻli teri, sepkil, soch kasalliklari (qarang Soch), husnbuzar, seboreyani davolash, xunuk xol, chandiq va tatuirovkalarni, yuzdagi tugʻma va shikastlanish natijasida hosil boʻlgan nuqsonlarni yoʻqotish choralarini ham koʻradi. Pardoz kosmetikasi yordamida nuqsonlar (chandiq, xunuk xol) berkitiladi. Kosmetik vositalardan toʻgʻri foydalanib, lab, koʻz, quloq koʻrinishlarini xushroʻy qilish mumkin. Kosmetikadan xabarsiz kishilar maslahati bilan har xil krem, loson va boshqa pardoz buyumlarini bilar-bilmas ishlataverish yaramaydi. Bu vaqtidan ilgari ajin tushishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun kosmetolog shifokor maslahatlariga qatʼiy amal qilish kerak.

 Adabiyot 
 Agafonov A. V., Kosmetika s gryadok i poley, T., 1998.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kosmetologiya
Kosmik aloqa

Kosmik aloqa — Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) orqali yerdagi punktlar orasida yoki kosmik apparatlar (KA) orasidagi aloqa. Yerdagi punkt bilan kosmosdagi inson oʻrtasida aloqa birinchi marta 1961-yilda Yu. A. Gagarinnkyat "Vostok" kosmik kemasida parvoz kilganda oʻrnatildi. Kosmosda, asosan, radioaloqa, baʼzan, optik aloqa qoʻllanadi. Kosmik aloqa tizimida koʻproq radioaloqadan, Yerdagi punktlar orasida aloqa bogʻlash uchun elliptik va doiraviy statsionar orbitalar boʻyicha harakatlanuvchi YESY dan foydalaniladi. KA lari orasida Kosmik aloqa birinchi marta 1962-yilda "Vostok-3" va "Vostok-4" kemalari orasida amalga oshirilgan. Yerdagi punktlar orasida Kosmik aloqa oʻrnatish uchun kuchli antennalar, radioshovqin darajasi juda kichik boʻlgan qabul qiluvchi asboblar, qidirilayotgan signalni ajratib oladigan maxsus appa-ratlardan foydalaniladi. KA ning bort apparaturalari juda puxta, yengil va ixcham boʻlishi kerak. Kosmik aloqa kanallari uchun ularning vazifasi va yoʻnalishlariga koʻra turlicha chastota dia-pazonidan foydalaniladi. Chastotalarni taqsimlash va ulardan foydalanish tartibi radioaloqa reglamenti bilan belgilanadi. Kosmik aloqa tizimlarining Yerdagi aloqa tizimlaridan asosiy farqi KA vaziyatining uzluksiz oʻzgarib turishi, KAning har ondagi koordinatalarini bilish zarurligi, qabul qilinayotgan signallar chastotasining tez-tez oʻzgarib turishi, KA bortidagi radiouzatkichlar quvvatining cheklanganligi, masofaning uzoqligi va boshqalardan iborat.

Yer bilan K A orasidagi aloqa yordamida kosmovideniyeta asos solinadi, natijada insoniyat odamning ochiq kosmosga chiqishi va Oyda yurishining shohidi boʻddi. Sayyoralararo avtomatik st-yalar Venera va Marsga uchirilganda 350 mln. km masofada ikki tomonlama turgʻun radioaloqa oʻrnatildi. "Mars" va "Mariner" tipidagi kosmik st-yalarga oʻrnatilgan apparatlar yordamida Mars va Venera sayyoralarining atrofi, atmosferasi, temperaturasi tekshirildi va telemetrik kanallar orqali tasvirlari Yerga uzatildi.

ESY orqali aloqada turli orbita va balandlikda parvoz qilayotgan YESYdan foydalaniladi. Uzoq ma-sofalar orasida televizion aloqa oʻrnatishda, odatda, bevosita koʻrinadigan bir qancha oraliq va ikkita asosiy punktdan iborat radiorele tarmoqlari — retranslyatorlardan foydalaniladi. YESY bortiga oʻrnatilgan bitta retranslyator yordamida Yerda birbiridan 10—15 ming km uzoq joylashgan punktlar orasida aloqa oʻrnatish mumkin. KA orasidagi aloqaga boshqa KAdan olingan maʼlumotlarni retranslyasiya qilish, ularning orbitadagi vaziyatini oʻlchash va harakatini boshqarish yoki ularga yakinlashish, navigatsiya masalalarini hal qilishga oid aloqalar ham kiradi. KAning antennalarini oʻzaro yoʻnaltirish ancha qiyin, shu sababli, ular orasida yoʻnaltirilmagan aloqa qilinadi.

Lazerlar ixtiro qilingandan keyin optik aloqa masalasi hal qilina boshladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik apparat

thumb|Sputnik 1
thumb|SpaceX Dragon
Fazoviy apparat — kosmosda ilmiy tadqiqot larni, meteorologik kuzatishlarni, navigatsiya oʻlchashlarini oʻtkazadigan, radio- va telealoqalarni taʼminlaydigan uchish apparati. Kosmik apparat boshqarilishi boʻyicha (boshqarilmaydigan, avtomatik boshqariladigan, orbital st-yalar, kosmonavt uchuvchisi boʻlgan kosmik kemalar); uchish trayektoriyasi boʻyicha (Yer yoki sayyoralarning sunʼiy yoʻldoshlari, Yerga yoki sayyoraga qoʻndirish apparatlari, sayyoralardan uchib chiqish uchun apparatlar); foydalanilishi boʻyicha (bir marta va koʻp marta foydalaniladigan) turlarga boʻlinadi. Tarkibiga butun appa-raturalarning ishini, berilgan trayektoriya boʻyicha ishini, oriyentatsiyasini va boshqalarni taʼminlaydigan bort tizimlari kiradi. Bu tizimlarga yonilgʻi zahirasi boʻlgan dvigatel qurilmasi, harakatni boshqarish tizimi, bort komplekslari, issiqlik rejimini boshqarish, bort apparaturalarini energetik taʼminlash, uchish vaqtida harakatni boshqarish va Yer bilan aloqa bogʻlash tizimlari kiradi. Yer sunʼiy yoʻldoshlarini past orbitaga uchirishda eltuvchi raketalardan, yuqori orbitalarga yoki sayyoralararo orbitalarga oʻtkazishda qoʻshimcha raketa komplekslaridan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Orbital stansiya
 Kosmik kema
 Kosmos
Kosmik biologiya

Kosmik biologiya - kosmik boʻshliq turli omillarining tirik organizmlarga taʼsirini oʻrganadigan biologik soha. Kosmik parvoz sharoitida Yerdagi organizmlarni tadqiq qilish metodlari va ular hayotiy faoliyatini taʼminlash (sunʼiy biologik sistemalar ekologiyasi) vositalarini ishlab chiqish ham Kosmik biologiyaning asosiy vazifalaridan biridir. Kosmik parvozning, birinchi navbatda, vaznsizlikning tirik organizmga taʼsiri toʻgʻrisidagi dastlabki tadqiqotlar 40-yillar oxiri, 50-yillar boshida sobiq Ittifoqda oʻtkazilgan. Bu boradagi asosiy tadqiqotlar 1957-yilda Yerning 2-sunʼiy yoʻldoshida "Layka" laqabli it uchirilganidan soʻng boshlangan. Bu tadqiqotlar tufayli kosmik kemalarda hayotni taʼmin etish sistemalari sinovdan oʻtdi va mukammalashtirildi; insonning kosmik parvozi uchun imkon yaratildi.

Kosmik parvozda organizmga har xil noqulay omillar taʼsir koʻrsatadi. Bu omillar kosmik boʻshliqning fizik holati (muhitning oʻta siyrakligi, himoya kiyimisiz ochiq kosmosga chiqishga imkon bermaydigan ionlashtiruvchi radiatsiya), uchish apparatlarining xususiyatlari (shovqin, vibratsiya, tezlanish, vaznsizlik) va kosmik kemadagi hayot sharoiti (sunʼiy atmosfera, harakatning cheklanganligi, emotsional zoʻriqish va boshqalar) bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Ana shu omillarni alohida organizmga yoki ular guruhiga taʼsirini oʻrganish Kosmik biologiyaning asosiy yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Tadqiqotlar har xil omillar va ular taʼsirini Yer sharoitida modellashtirish orqali va real kosmik parvoz sharoitida amalga oshiriladi. Bunday eksperimentlar dastlab turli biologik obʼyektlar (asosan, oq sichqonlar) da oʻtkazilib, vaznsizlik holati va ionlashtiruvchi radiatsiya taʼsirida organizmning muskul, qon aylanish, hazm qilish va boshqa sistemalarida sodir boʻladigan oʻzgarishlar tadqiq qilingan. Vaznsizlik holatining organizmga salbiy taʼsirini sunʼiy tortish kuchi yaratish orqali ancha kamaytirish mumkinligi aniqlandi. Kosmik parvozning organizmga taʼsiri oqibati ham oʻrganilib, kosmik boʻshliq omillari hayvonlarning umriga sezilarli taʼsir koʻrsatmasligi isbot qilindi. Tadqiqotlar natijasida tirik organizmlarning vaznsizlik sharoitiga moslashuvi mexanizmi, gravitatsiyaning fundamental biologik jarayonlar — hujayraning boʻlinishi, belgilarning irsiylanishi, organizmning oʻsishi va koʻpayishiga taʼsiri toʻgʻrisida juda muhim maʼlumotlar olindi. Shuningdek, oʻsimliklar rivojlanishining toʻliq sikli amalga oshirildi. Olingan maʼlumotlar uzoq davom etadigan kosmik parvozlar uchun ishlab chiqilgan tibbiy biologik tavsiyanomalarga asos boʻldi; kosmik parvozlarni yana ham uzoqroq davom ettirishni prognoz qilishga imkon berdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik geodeziya

Kosmik geodeziya – geodezitning maxsus boʻlimi; unda ilmiy va amaliy muammolar yer sunʼiy yoʻldoshlari tizimi va boshqa kosmik apparatlar hamda Oyni kuzatish orqali yechiladi. K. g.ning asosiy vazifalari: xalqaro miqyosda qabul qilingan dastur orqali Yer sirtidagi nuqtalarning oʻzaro joylashishlarini aniqlash; referens-ellipsoid markazini Yerning ogʻirlik markaziga nisbatan aniqlash; punktlarning mutlaq koordinatalarini Yer ogʻirlik markaziga nisbatan topish va yagona dunyoviy koordinatalar tizimini yaratish; barcha geodezik tizimlar orasidagi bogʻliqlikni taʼminlash; Yerning tashqi gravitatsiya maydoni va Yer shaklini aniqlash; geodeziya fanining baʼzi fundamental oʻzgarmas miqdorlarini uzluksiz ravishda aniqlab turish. K. g.ga oid dastlabki ishlar 18-asr 2-yarmida amalga oshirilgan. Lekin 20-asrning 60-yillaridan boshlab, K. g. masalalarini hal etishda Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanib kelinmoqda. K. g.ning geometrik va dinamik masalalari ham bor. Yer sirtidagi va kosmik apparat yuzasidagi nuqtalarning oʻzaro vaziyatini biror koordinata sistemasida aniqlash geometrik masala; kosmik appa-ratlarning orbita elementlari asosida Yer gravitatsiya maydoni parametrlarini aniqlash dinamik masala hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik zondlar

Kosmik zondlar - Yer atrofi va sayyoralararo fazoni, Quyosh sistemasidagi osmon jismlarini fizikaviy jihatdan tadqiq qilish uchun uchiri-ladigan ilmiy apparatlar. Kosmik zondlarni uchirish 1959-yil 2-yanvarda "Luna- 1"ning Oyga parvozidan boshlandi. "Luna", "Zond", "Venera", "Mars", "Mariner", "Serveyer", "Lunar orbiter" va "Apollon" tipidagi Kosmik zondlar uchirildi. Yer va Oy atrofidagi radiatsiya, kosmik nurlar intensivligining oʻzgarishi va kosmos da magnit maydoni oʻrganildi. Oyning Yerdan koʻrinmaydigan tomonining fotosuratlarini olib, Oyning toʻliq haritasini tuzishga va globusini yasashga imkon berdi. Oyning yaqin atrofdagi kosmik fazoni va Oy sirtidagi obʼyektlarning evolyusiyasi oʻrganildi, Oy tuprogining umumiy xossalari tekshirildi, Oy massasi va tortishish maydoni haqida maʼlumotlar olindi. Oy tuprogʻining mexaniq xossalari, Oydagi seysmik sharoitlar oʻrganildi, Oyning harakat nazariya-siga oid aniqliklar kiritildi. Sayyoralar avtomat apparatlar yordami bilan tadqiq qilindi. Uzoq kosmosni oʻrganish maqsadida Venera va Marsga qator Kosmik zondlar uchirildi. Venera sirtiga birinchi ilmiy stansiya — "Venera-4" qoʻndirildi. "Venera-4" va undan keyingi "Venera" tipidagi Kosmik zondlarning Yerga oʻzatgan maʼlumotlariga, asosan, Venera sirtining temperaturasi taxminan 400°, atm. bosimi 100 atm. ekanligi, atmosferasi tarkibida, asosan, karbonat angidrid borligi maʼlum boʻldi. Yer — Quyosh oraligʻidagi kosmik fazoda kosmik nurlar, magnit maydoni, ayniqsa, Quyosh radiatsiyasi haqida yangi maʼlumotlar olindi. Marsga "Mars-2", "Mars-3" va "Mariner-3" avtomat styalari uchirildi, ular Marsning sunʼiy yoʻldoshlari boʻlib qoldilar. "Mars-2" dan maxsus kapsula ajratilib, Mars sirtiga qoʻndirildi. Bunday Kosmik zondlar yordamida Mars haqida muhim maʼlumotlar olindi. Mars sirtining temperaturasi —110, +13° oraligʻida oʻzgarishi, atmosferasi, asosan, karbonat angidriddan iboratligi, magnit maydoni sezilarli darajada emasligi maʼlum boʻldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik kema

Fazoviy kema – kishilarning kosmosga parvoz qilishi uchun moʻljallangan aparat boʻlib 1961-yil 12-aprelda Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasiga chiqarilgan „Vostok“ kemasi birinchi Kosmik kema hisoblanadi. Uning ichida kosmonavt-uchuvchi Yuriy Gagarin boʻlgan. Bundan tashqari, „Vosxod“, „Soyuz“, „Merkuriy“, „Jemini“, „Apollon“, „Chellenjer“ va boshqa Kosmik kemalar uchirilgan. Geotsentrik orbita boʻyicha uchadigan Kosmik kema yoʻldosh kema, odam va yuklarni orbital stansiyaga eltib beradigan Kosmik kema transport kema, sayyora yoki tabiiy yoʻldoshlarga eltuvchi Kosmik kema qoʻndiruvchi, sayyora yoki uning yoʻldoshidan uchadiganiga uchib chiqish kemasi deyiladi. Kosmik kemaning asosiy tizimlari: xayotni taʼminlash, meteoritlar, radiatsiya va boshqalardan qimoya qilish, dvigatel qurilmasi (uchish trayektoriyasiga tuzatish kiritish, oriyentirlash va uchishni barqarorlash uchun raketa yoqilgʻisi bilan), kosmik st-yalarni izlash, ularga Kosmik kemani yaqinlashtirish va tutashtirish, ekipajni Kosmik kemadan kosmik st-yaga oʻtishini taʼminlash, Quyosh batareyasidan foydalanish, Yerga qoʻndiriladigan boshqarish tizimi va boshqa Kosmik kemaning bir va koʻp marta foydalaniladigan xillari bor. Bir marta foy-dalaniladigan Kosmik kemada tushiruvchi apparatning sirti issiqsan izolyasiyalaydigan qoplama bilan qoplanadi, koʻp marta foydalaniladigan Kosmik kemada Yerga qaytib tushayotganda atmosferada tormoz berish ishi murakkab boʻlgani uchun uning barcha boʻlmalari issiqliqdan himoya qilinadigan qoplamalar bilan qoplanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Kosmik apparat
Kosmik navigatsiya

Kosmik navigatsiya - kosmik apparat (KA) ni boshqarish, tor maʼnoda — uning massa markazi harakatini boshqarishni tashkil etish. Kosmik navigatsiyaning asosiy masalalari navigatsiya parametrlarini oʻlchashdan va KAning massalar markazlari holat vektorlarining fazodagi hozirgi vaziyatlarini (KAning gʻalayonlangan harakat trayektoriyasini tavsiflovchi) aniqlashdan iborat. Kosmik navigatsiyaning qoʻshimcha masalalari: KAning haqiqiy orbitasini aniqlash, berilgan orbitadan ogʻishlarni hisoblash va boshqa Navigatsiya sistemasi kema borti va Yerdagi oʻlchash va hisoblash vositalarini oʻz ichiga oladi. Agar KAning harakat parametrlarini faqat bortdagi vositalar yordamidagina aniqlanadigan boʻlsa, Kosmik navigatsiya avtonom hisoblanadi. Kosmik navigatsiya sistemasi Yer sharining turli joylarida harakatlanayotgan kema va samolyotlarning koordinatalarini ham yuqori aniqlikda aniqlashiga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik psixologiya

Kosmik psixologiya - koinotga parvozlarni amalga oshirishda inson-texnika, inson-fazo, inson-ekstremal vaziyat munosabatlarini tadqiq qilishga qaratilgan psixologiya soxasi. 20-asrning 60-yillarida paydo boʻlgan. Kosmonavtlarni psixologik mezonlar yordami bilan tanlab olish, fazoga uchish sharoitlariga ularni tayyorlash, vaznsizlik holati boʻyicha oqilona maʼlu-motlar bilan qurollantirish, oʻzgarishlar yuzaga kelsa ularni tuzatish, ishchanlik qobiliyatini tekshirish singari muammolar bilan shugʻullanadi. Guruhiy moslik, ruhiy muhit, oʻzini-oʻzi boshqarish, oʻziga-oʻzi buyruq berish, oʻzini-oʻzi uddalash yuzasidan tadqiqot ishlarini oʻtkazish ham Kosmik psixologiya ning vazifasi hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik radionurlanish

Kosmik radionurlanish -kosmik obʼyektlar va har qanday kosmik jismlarning toʻlqin oʻz. 1 mm dan katta boʻlgan soqadagi nurlanishi. 1932-yilda amerikalik olim K. Yanskiy kashf etgan. Umumiy holda radionurlanish deyarli barcha jismlarga mansub boʻlib, baʼzilari kuchli (pulsarlar, kvazarlar, radiogalaktikalar), baʼzilari kuchsiz (Oy, sayyoralar, Quyosh, tumanliklar, Xabbl sinfi galaktikalari va boshqalar) radio nurlar tarqatadi.

Har qanday Kosmik radionurlanish vujudga kelishi uchun maʼlum sabab boʻladi. Masalan, Quyoshning radionurlanishi uning atmosferasi yuqori qatlamlaridagi keskin ionlashgan qaynoq plazma gazidan tarkaladi. Bu atmosferaning turli katlamlaridan turli radionurlanishlar kelayotgani sababli, vaqt davomida yuz berayotgan fizik hodisalar ham radiotoʻlqinlar orqali oʻrganiladi. Quyosh tojining temperaturasi bir necha oʻn ming gradusli quyi qismida santimetrli radiotoʻlqinlar, temperaturasi 2-106 gradusli eng yuqori qismida metrli radiotoʻlqinlar tarqaladi. Ayrim radiotoʻlqinlar Yer atmosferasidan oʻta olmaydi, xolos Ayniqsa, toʻlqin oʻz. 30 m dan katta boʻlgan Kosmik radionurlanish ionosferadan oʻta olmaydi, toʻlqin uzunligi kichik boʻlganlarini esa Yer atmosferasidagi suv bugʻlari va kislorodlar yutadi.

Kosmik radionurlanish xususiyatlari, mexanizmlari va uning i fizikasi radioastronomiya fanida oʻrganiladi. Kosmik radionurlanish Yer sirtidan radioteleskop va radiointerferometrlar yordamida kuzatiladi. Radionurlarni kuzatishga ob-havoning taʼsiri deyarli sezilmaydi. Kosmik radionurlanish ning xususiyatlarini oʻrganish Koinot toʻgʻrisidagi taassurotlarni maʼlum daraja kengaytiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik raketa

Kosmik raketa — kosmik tezliklar beradigan raketa. Kosmik fazo, Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitalari yoxud boshqa osmon jismlari orbitalariga avtomatik yoki bortida kosmonavtlari boʻlgan apparatlarni uchirishga moʻljallangan. Zamonaviy Kosmik raketalar koʻp bosqichli boʻlib, bosqichlar soni, asosan, uning vazifasiga bogliq. Start vaqtida Kosmik raketa ning birinchi bosqichli eng quvvatli dvigateli ishga toʻshadi va u sistemaga maʼlum tezlik beradi. Birinchi bosqichli dvigatelining yonilgʻi zahirasi tugagandan soʻng u sistemadan ajralib chiqadi va ikkinchi bosqichli dvigatel ishlay boshlab sistemaga qoʻshimcha tezlik beradi. Uzoqqa uchish hollarida Kosmik raketa, odatda, Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasiga chikarila-di va undan keyingi uchishlarida shu orbitadan start olishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik raketa dvigateli

Kosmik raketa dvigateli -ishlashi uchun tashqi muhit (mas, havo) dan foydalanilmaydigan reaktiv dvigatel. Kosmik raketalar uchun moʻljallangan. Kosmik raketa dvigateli d. ning asosiy tipi suyuqlikli raketa dvigateli hisoblanadi. Kamdan-kam qattiq yonilgʻili raketa dvigateli, elektr raketa dvigateli va boshqa foydalaniladi (yana qarang Raketa dvigateli).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik rasadxona

Kosmik rasadxona - Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasida harakatlanuvchi kishi boshqaradigan yoki avtomatik ravishda ishlay oladigan ilmiy tadqiqot kompleks stansiya. Avtomatik ishlaydigan Kosmik rasadxona boshqa sayyoralarga (Oy, Venera, Mars va hokazo) ham uchirilgan. Kosmik rasadxonalar yordamida Yer va uning atrofidagi kosmik muhit, radioastronomik holat hamda meteorologiyaga oid kuzatishlar olib boriladi; Kosmik rasadxona lardagi sharoitda turli kimyoviy elementlar va biologik birikmalar tekshiriladi. Kosmik rasadxona dan harbiy maqsadlarda ham foydalaniladi. Sobiq Ittifoq, AQSH va boshqa davlatlarda maʼlum maqsadlarga moʻljallangan qator Kosmik rasadxona lar yaratilgan. Ularga oʻrnatilgan teleskoplar va ilmiy kuzatuv asboblari yordamida Quyoshdagi fizik jarayonlar, yulduzlararo va galaktikalararo muhitga oid ilmiy ishlar oʻtkaziladi, Quyosh sir-tidagi portlashlar natijasida yuzaga keladigan kuchli kosmik nurlarning tarqalishi, bu nurlarning Yer atmos-ferasida yutilishi va boshqa tabiati chuqur oʻrganildi, koinotdagi rentgen nurlari i aniqlanadi. Kosmik fazoni oʻrganish va oʻzlashtirish maqsadlarida moʻljallab tuzilgan hamda amalga oshirilayotgan qator alohida davlatlar (Rossiya, AQSH, Germaniya va boshqalar) das mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik suratga olish

thumb
thumb
Fazoviy suratga olish (kosmik) - Yer, osmon jismlari va boshqa fazodagi hodisalarni Yer atmosferasi tashkarisida turgan uskunalar (Yer sunʼiy yoʻldoshlari, fazoviy kema va boshqalar) yordamida suratga olish; elektromagnit spektrining turli sohalaridagi tasvirni beradi. Yerni fazoviy suratga olishning saviyaviy ölchami 1:1000000 - 1000000 bölib, bunda juda katta maydonning (bir necha ön ming km dan tortib, deyarli Yerning yarim shari sirtigacha) bir butun harakterli tasvirini suratga olish mumkin. Fazoviy suratga olish usullari: aylanish davri qisqa bölgan fazoviy uskunalar 150–300 km balandlikdan, aylanish davri uzun boʻlgan kosmik apparatlar yordamida 300–950  km balandlikdan suratga olish, radiotelevizion sistemalar asosida tasvirlarni Yerga uzatish, 36 ming km balandlikdagi geostatsionar yoʻldoshlardan tasvirlar olish va Yerga uzatish, Oy va sayyoralar sirtidan Yerni suratga olish va radiotelevizion yoʻl bilan axborotlarni Yerga uzatish. Olingan fotosuratlar, Yer atmosferasi, litosferasi, gidrosferasi va biosferasining regional, strukturali, global xususiyatlarini oʻrganishga imkon beradi. Shuningdek, Kosmik suratga olish. Yerning maʼlum regionini qisqa vaqt ichida qayta-qayta suratga olish mumkin. Bu esa davriy (sutkali, fasliy va boshqalar) va hodisaviy (vulqon otilishi, oʻrmon yongʻinlari, suv toshqinlari va boshqalar), xöjalik faoliyatlarining turli körinishlari (hosilni yiġish, suġorish, suv havzalarini toʻldirish va boshqalar) kabi hodisalarning serharakat tuzilishini oʻrganish uchun sharoit yaratadi. Fazodan suratga olish birinchi marta: raketa yordamida — 1946-yil da, Yer sunʼiy yoʻldoshlari yordamida — 1960-yilda, fazoviy kema yordamida — 1961-yilda boshlandi. Fazoviy suratga olishda oq-qora, rangli foto va televizion suratga olishdan tashqari, infraqizil, mikrotoʻlqinli, spektroölchamlik va fotoelektron tasvirlarni olish ham amalga oshiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
2. Habibulloh Azimjon.(2024)
Kosmik tezlik

Kosmik tezlik - jism Yer sunʼiy yoʻldoshi, sunʼiy sayyora boʻlishi uchun yoki u Quyosh sistemasini butunlay tark etishi uchun unga beriladigan uchta eng kichik tezlik. Birinchi Kosmik tezlik (~ 7,91 km/s) jismning Yer sirtidan nolinchi balandlikda doiraviy orbita boʻylab harakatlanishi uchun kerak boʻladigan energiyani ifodalaydi. Tezlik osha borgan sari jism elliptik orbita boʻylab harakatlana boshlaydi. Jism ikkinchi Kosmik tezlik (-11,2 km/s) da Yerga nisbatan parabolik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi. Ikkinchi Kosmik tezlik dan yuqori tezlikda jism giperbolik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi va u Yerning tortish kuchini yengib, Quyoshning sunʼiy yoʻldoshiga aylanadi. Jism Yer sirtida uchinchi Kosmik tezlik (-16,7 km/s)ni olib, Quyoshga nisbatan parabola boʻylab harakatlanadi (Yer orbitasi yaqinida bu tezlik 42,1 km/s ga teng) va Quyosh sistemasining tortish kuchi doirasidan chiqib ketadi. Kosmik tezlik kattaliklari Yer atmosferasi qarshiligi, Yer siqilishi va boshqa ni hisobga olmagan holda keltirilgan. Kosmik tezlikni barcha osmon jismlariga nisbatan qoʻllash mumkin. Mas, Oy uchun birinchi Kosmik tezlik-1,7 km/s, ikkinchi Kosmik tezlik~2,4 km/s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilv1=√gR v2=√2gR v3=√3gRl
Kosmik televideniye

Kosmik televideniye - tasvirni kosmik televizion tizimlar orqali uzatish. Bunda kosmik fazo va boshqa sayyoralar sirtidagi kosmik kema, sayyoralararo avtomatik stansiya va Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) bortidan oʻzatilgan televizion tasvirlarni Yerdagi radioaloqa stansiyalari kabul kilib, televizion koʻrsatuv tarmoqlari orqali retranslyasiya qiladi. Birinchi marta 1959-yilda "Luna-3" avtomatik stansiya yordamida Oyning teskari tomonining tasviri oʻzatilgan. Kosmik televideniye dan Oy, sayyoralar va ularning yoʻldoshlarini tadqiqot qilishda, kosmosdagi turli operatsiyalar (kosmik apparatlarni tutashtirish, insonning ochiq kosmosga chiqishi va boshqalar) ni, kosmik apparatlar (mas, "Lunoxod") ni masofadan turib boshqarishda foydalaniladi. Kosmik televideniye telekameralarni meteorologik YESY, shuningdek, tabiiy resurslarni tadqik, qilish uchun moʻljallangan YESY jihozlari tarkibiga kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kosmik tibbiyot

Kosmik tibbiyot - tibbiyotnit bir sohasi; kosmik parvozning odam salomatligi va ish qobiliyatiga boʻlgan taʼsirini oʻrganadi; kosmik apparatlarni boshqarish va ularda normal hayot faoliyatini taʼmin etish sistemasiga boʻlgan tibbiy talablarni, kosmonavtlarni kasbga tanlash va ularni tayyorlash usullarini, kosmik parvoz bilan bogʻliq kasalliklarning oldini olish va davolash choralarini ishlab chiqadi. 20-asr ning 50-yil lariga kelib shakllandi. Biologik raketa va sunʼiy yoʻldoshlarda odamning kosmik fazoni oʻrganishiga imkon beradigan fiziologik tadqiqotlar (qarang Kosmik biologiya) oʻtka-zilishi Kosmik tibbiyot ning paydo boʻlishi va rivojlanishiga zamin boʻldi. Kosmik tibbiyot kompleks fan boʻlib, kosmik fazoda odamning hayot faoliyati uchun zarur sharoit yaratishga qaratilgan va bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan tibbiy-biologik, biofizik, fizik-kimyoviy, telemetrik, matematik, biologiktexnik, muhandislik-konstruktorlik va boshqa koʻpgina ilmiy yoʻnalishlar majmuini oʻz ichiga oladi. Kosmik tibbiyot aviatsion tibbiyot toʻplagan materiallardan foydalanish bilan birga odam kosmosga uchganda uning organizmi aviatsiya amaliyotida uchramaydigan taʼsirlarga duch kelishini hisobga olib oʻziga xos usullarni ishlab chiqadi. Kosmosga uchish uchun dinamik vaznsizlik va gipodinamiya, yaʼni muskul sistemasiga yuk (nagruzka)ning kam tushishi xosdir. Uchish vaqtida vaznsizlik holatiga moslashish va gipodinamik omil taʼsirini kamaytirish maqsadida kosmik kemalar bortida tegishli moslamalar quriladi. Kosmik kema bortida yer atmosferasi sharoitlariga yaqin sunʼiy atmosfera vujudga keltirish, ochiq kosmosga chiqish uchun maxsus skafandrlar yaratish ham Kosmik tibbiyot vazifalaridan hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil