Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Meliorativ rayonlashtirish

Meliorativ rayonlashtirish — yer va suv resurslaridan unumli foydalanish maqsadida melioratsiya obʼyekti (hududi — vodiy, voha, xoʻjalik)ni iqlim, tuproq va gidrogeologik sharoitlarga koʻra, region, oblast, zona, rayon va kichik rayonlarga boʻlish. Meliorativ rayonlashtirish tabiiy sharoitlarning xususiyatlari va xoʻjalik yuritish ahvolining aks taʼsirini nazarda tutgan holda yerlarning meliorativ holati koʻrsatkichlarini atroflicha oʻrganishga asoslanadi. Keyingi 20—35 yil ichida tuproq-meliorativ va gidrogeologik-meliorativ rayonlashtirish uslubiyati (B. Fedotov. M. Pankov, L. Rozov, V. Kovda, D. Kats, M. Krilov, N. Hojiboyev va boshqalar) ishlab chiqildi. Sugʻorma dehqonchilik rayonlaridagi tajribasugʻorish st-yalari va ilgʻor xoʻjaliklarda oʻtkazilgan koʻp yillik tadqiqotlar asosida gidromodul boʻyicha rayonlashtirish usullari ham ishlab chiqilgan (V. Legostayev, B. Konkov, B. Fyodorov va boshqalar). Alohida xoʻjalik dalalari va yer massivlari boʻyicha Meliorativ rayonlashtirish agromeli-orativ rayonlashtirish deyiladi. Umumiy majmuada gidrotexnik melioratsiyaning fundamental ahami-yati, ularning melioratsiya obʼyektining gidrologik va tuproq sharoitlariga taʼsir etish xususiyatlari takso-nomik birliklar (meliorativ oblast, rayon, kichik rayon, uchastka)ni ajratish uchun asos boʻladi; ularning doirasida meliorativ majmuaning tabaqalashtirilgan parametrlari (shoʻr yuvish va sugʻorish normalari, suv berish texnikasi elementlari, drenaj tipi va uning jadalligi va boshqalar) meliorativ holat koʻrsatkichlarini boshqariladigan tartibga solishni va optimal meliorativ rejimni taʼminlaydi. Sugʻoriladigan yerlarni rayonlashtirishda sizot suvlarning oqib chiqishining gidrogeologik sharoitlari katta ahamiyatga ega. Shunga koʻra, sizot suvlari yetarli darajada va kuchsiz oqib chiqib ketadigan, amalda chiqib ketmaydigan meliorativ zonalarga boʻlinadi. Sugʻoriladigan vohalar va zaxi qochiriladigan maydonlar geomorfologik tuzilishining oʻziga xosligi, gidrogeologik, tuproq jarayonlari sharoiti, yoʻnalishi alohida axdmiyatga ega.

Litologomorfologik, gidrogeologik va tuproq sharoitlari turlicha boʻlgan katta xududni Meliorativ rayonlashtirishda bir zona ichida bir nechtadan meliorativ oblastlar, rayonlar, bir necha kichik rayonlar boʻlishi mumkin. Mas, Qarshi choʻlini Meliorativ rayonlashtirish da 2 ta zona (boʻz va choʻl), 6 ta meliorativ oblast, 15 ta rayon, 31 ta kichik rayon farqlangan (M. M. Rasulov, 1976). Sugʻoriladigan yerlarni Meliorativ rayonlashtirishda qoʻllaniladigan tadbirlarni belgilashda yerdan foydalanish koeffitsiyenti ham hisobga olinadi.

Meliorativ rayonlashtirishda har bir meliorativ oblast, rayon, kichik rayon va ulardagi tuproq guruhi uchun tavsiya etiladigan tadbirlar turi, tarkibi va koʻlami obʼyektning tabiiy hamda irrigatsion-xoʻjalik sharoitlarini atroflicha hisobga olinib belgilanadi. Meliorativ rayonlashtirish bajariladigan ishlarning texnik yechimi uchun ilmiy asos boʻladi.Abdurahim Ermatov va Ziyomiddin Artukmetov OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meliorativ tuproqshunoslik

Meliorativ tuproqshunoslik — yerning noqulay tabiiy sharoitlarini (iqlim, tuproq eroziyasi, yer koʻchishi, surilishi, sel oqimi, qum koʻchishi, shoʻrlanish, botqoqlanish, qurgʻoqchilik, gidrologiya va gidrogeologiya sharoitlarini) oʻrganadigan fan, tuproqshunosliktmg boʻlimlaridan biri. Meliorativ tuproqshunoslikning asosiy vazifalari: yangi hududlarda irrigatsiyameli-orativ oʻzlashtirish maqsadlarida yer massivlarini toʻgʻri tanlash, yangi sugʻoriladigan yerlar unumdorligini oshirish hamda shoʻr yuvish va boshqa tadbirlarni asoslab berish, melioratsiya natijasida kelib chiqishi mumkin boʻlgan salbiy oqibatlarning oldindan taxminlash hamda ularning oldini olish uchun tavsiyalar ishlab chiqish, qadimdan sugʻoriladigan hududlarda tuproq shoʻrini yoʻqotish va unumdorligini oshirish tadbirlarini ishlab chiqib, tegishli tavsiyalar berishdan iborat.

Meliorativ tuproqshunoslik geologiya, gidrologiya, geomorfologiya, litologiya, geokimyo, fizika, matematika, gidrotexnika, agronomiya va boshqa bilan chambarchas bogʻliq. Meliorativ tuproqshunoslik fanining shakllanishi va rivojlanishi sugorma dehqonchilik uchun yangi yerlarni oʻzlashtirish masalalari bilan bogʻliq. Oʻrta Osiyo shoʻrlangan tuprokdarini har tomonlama oʻrganish borasida V. A. Kovda, V. V. Yegorov, M. A. Pankov, O. K. Komilov, L. T. Tursunov va boshqalarning xizmatlari katta. Mirzachoʻlda dastlabki meliorativ tadqiqotlar 20-asr boshlarida boshlangan. Oʻzbekistonda irrigatsion-melioratsiya ishlari 1965-yillardan boshlab keng koʻlamda olib borildi. Meliorativ tuproqshunoslik qishloq xoʻjaligi uchun meliorativ jihatdan noqulay boʻlgan tuproklarni sinflash va baholash usullarini ta-komillashtirish, navbatdagi ilmiy tadqiqot ishlari samaradorligini oshirish, shoʻrlangan yerlarni melioratsiyalashning yangi uslublarini ishlab chiqish, irrigatsion-meliorativ oʻzlashtirish uchun yer massivlarini baholash va tanlash uslubini takomillashtirish masalalari sohalarida rivojlantirilmoqda.

Mazkur masalalarni ijobiy hal etish meliorativ, agromeliorativ, gidromodul rayonlashtirish hamda shularga muvofiq holda meliorativ tadbirlar tizimini ishlab chiqish va qoʻllash orqali amalga oshiriladi.

Oʻzbekistonda shoʻrlangan sugorma yerlar 1970 ming ga ni tashkil etadi. Shoʻrxok tuproqli yerlar maydonining ortib borishi, agrotexnika va mineral oʻgʻitlardan, sugʻorish tizimidan notoʻgʻri foydalanish ekinlar hosildorligini kamaytirib yuboradi.

Meliorativ tuproqshunoslik ishlari yer kadastri va uning ballarini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Meliorativ tuproqshunoslik masalalari bilan Yer resurslari davlat qoʻmitasining Tuproqshunoslik va agrokimyo ilmiy tadqiqot instituti, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi tizimidagi tegishli muassasalar, oʻquv yurtlarining tegishli kafedralari shugʻullanadi.

Ld.: Kamilov O. K., Meliorotivnoye sostoyaniye i plodorodiye vnov osvoyennix pochv Golodnoy stepi, T., 1980.

Sobirjon Azimboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melitopol

Melitopol — Ukrainaning Zaporojye viloyatidagi shahar (1841-yildan). Molochna daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 178,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mashinasozlik yetakchi oʻrinda. Yirik korxonalari: motor ("Zaporojets" va "Volin" yengil avtomobillari uchun kuch agregatlari ishlab chiqariladi), sovitkichlar, traktor gidroagregatlari, oziq-ovqat mashinasozligi, kompressor zavodlari. Oziq-ovqat (goʻsht kombinati, sut, konserva, moy ekstraksiya zavodlari), yengil (tikuvchilik, trikotaj fabrikalari) sanoatlari rivojlangan. Pedagogika va qishloq xoʻjaligi mexanizatsiyalash institutlari, 2 texnikum, 2 oliy bilim yurti, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Melitopolga 1784-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Melitopol qoʻrgʻoni

Melitopol qoʻrgʻoni - Ukrainaning Melitopol shahridagi qad. skif qoʻrgʻoni (miloddan avvalgi 4-asr). Skif aslzodalari koʻmilgan 2 qabrkatakombadan iborat. Unga aslzoda jangchi, ayol va uning choʻrilari dafn etilib, ularning yenidan jang aravasi, otlar, tilla taqinchoklar chiqqan, Axill hayotidan lavhalar aks etgan sadoq parchasi topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mellonlar

Mellonlar (Mellon) — AQSH dagi eng keksa moliya guruhlaridan biri. 19-asrda shakllangan. Oilaviy xarakterga ega. Bank boshqaruvchisi Endryu Mellon (1855—1937) asos solgan (1921—1932-yillarda AQSH moliya vaziri boʻlib ishlagan). AQSH dagi boy Pitkern va Xeys oilalari bilan birgalikda va mamlakatdagi eng yirik „Fyorst Boston korporeyshen“ investitsiya banki bilan „Alyuminum kompani of Amerika“ (AL KO A) kompaniyasini nazorat kidali. 20-asrning 60-yillarida nazoratidagi aktivi 60 mlrd. dollardan ortiq boʻlgan. M.ning umumiy boyligi 1,6— 2,8 mlrd. dollar atrofida baholangan. M. nazoratida AL KO A dan tashqari (AQSH dagi 35% alyuminiy), jahonda neft sotish boʻyicha yetakchi oʻrinni egallaydigan „Galf oyl korporeyshen“, „Vestin gauz elektrik“ kabi yirik harbiysanoat konsernlari (elektronika, yadro quroli va atom suv osti kemasi) hamda qator poʻlat erituvchi va mashinasozlik-qurilish firmalari, sugʻurta kompaniyalari bor. M. guruhi aksiyalarga hamkorlikda egalik qilish orqali Rokfellerlar, Klivlend moliyaviy guruhi va Kaliforniya moliya guruhlari bilan chambarchas bogʻliq.

Abduxalil Razzoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melngaylis Emilis

Melngaylis Emilis 1874.3(15).2, hozirgi Riga tumani — 1954.20.12, Riga — latish kompozitori, dirijyor va fol-klorshunos. Zamonaviy milliy musiqa yirik namoyandasi. Latviya xalq artisti (1945). Peterburg konservatoriyani tugatgan (1901). 1901—06 yillarda musiqa jurnalisti, 1906—18 yillar Toshkentda yashab, chet tillardan dare bergan. Rigadagi Qoʻshiq bayrami (1911 — 13), Latviya Qoʻshiq bayramlari (1926—38)ning tashkilotchisi va bosh dirijyori, Latviya kompozitorlar uyushmasi asoschilaridan (1923) va boshqaruvi raisi (1944—48), Latviya konservatoriyasi professor (1944-yildan). Latish xalq qoʻshiqlarini yigʻib, ulardan 4500 tasini nashr etgan ("Latish musiqiy folklori materiallari", 1—3 j., 1951—53), koʻplarini zamonaviy polifoniya vositalaridan foydalanib, xor uchun oʻziga xos uslubda qayta ishlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melodika

thumb|right
Melodika (nemischadan olingan bo'lib. Melodica) garmonika oilasiga mansub tilchali yasalgan cholgʻu musiqiy asbobidir . Tilchaga havo mundshtug boʻshligʻiga havo puflash orqali yuboriladi. Tovushlar pianino tipidagi klaviaturalar (26-36 klavishali) yordamida shakllantiriladi. A tasnifi boʻyicha chalinadi. Mireka melodik — klaviaturali garmonikaning asosiy bir turi hisobladi.

 Tarixi 
Shunga oʻxshash asbob Yu.G.Simmerman kompaniyasining 1892-yildagi " Niva " haftalik jurnalining 1-sonida „xalq akkordeon nay“ nomi bilan eʼlon qilingan, bu musiqa asbobiga ogʻizdan puflab yoki oyoq pedali havo yetkazib beriladi.Акордина // Видео на Youtube

1958-yildaIstoriya melodiki (arxivirovano 7 sent. 2012)Istoriya melodiki (arxivirovano 7 sent. 2012)Xohner tomonidan „melodika“ nomi bilan taqdim etilgan u 1960-yillarning boshidan boshlab yakkaxon va orkestr cholgʻusi sifatida jahon miqyosida shuhrat qozondi. Osiyo mamlakatlari musiqa taʼlimida keng tarqaldi.

 

 Soprano va alt-melodika - tenor estradasiga qaraganda baland tonli va baland ovozli kuy turi. Ushbu turdagi baʼzi ohanglar ikki qoʻlda, yaʼni chap qoʻl qora tugmachalarni va oʻng qoʻl oq tugmachalarni chalish uchun yaratilgan. Boshqa shunga oʻxshash asboblar tenor melodikasiga oʻxshash ijro etiladi.
 Tenor melodikasi past balandlikdagi kuy turidir. Chap qoʻl musiqa asbobining pastki qismidagi tutqichni ushlab turadi, ikkinchisi esa klaviaturani oʻynaydi. Tenor melodikasi ikki qoʻl bilan chalishni nazarda tutadi, bunda cholgʻu tekis yuzaga qoʻyilib, ogʻizga maxsus nay solib chalinadi.
 Bass melodikasi tenor estradasidan ham pastroq boʻlgan kuy turidir. Bu boshqa turlarga qaraganda kamroq tarqalgan.

 Klaviaturali nagʻmalarning boshqa 
thumb|Triola ovozi

 Triola (nem.Triola) — bolalar uchun diatonik turi hisoblanadi.
 Akkordina -  klaviaturali katta garmon .
 Vibrandoneon - shakli va ovozi melodikaga oʻxshash musiqa asbobi. Italiyaning " Viktoriya Akkordions " kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Klavishlarning turli xil joylashuviga ega.

 

 Adabiyot
Melodrama

Melodrama (yun. melos — qoʻshiq, kuy va drama) — musiqiy-sahnaviy janr. 18-asrda Yevropa sanʼatida rivoj topgan. Qahramonlarning monolog va dialoglarm musiqa joʻrligida ijro etilganligi bilan ajralib turadi. Ilk namunasini J. J. Russo (1762, „Pigmalion“ lirik sahnalari) yaratgan. Maʼrifatchilik davri gʻoyalariga asoslangan M. ga sahna rivojiga monand boʻlgan musiqaning jonli va tabiiy ifodaviyligiga intilish xosdir. 19-asrda M. janri tamoyillari dramatik asarlarga yaratilgan musiqa (R. Shumanning „Manfred“, J. Bizening „Arlezianka“, J. Grigning „Per Gyunt“ va boshqalar)da oʻz rivojini topadi. 20-asrda shakllangan oʻzbek musiqali dramasitsa, N. Zokirovning „Soxilda toʻqnashuv“, Hab. Rahimovning „Ona qalbi“ kamer operalarida ham M. elementlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Film janrlari
Melburn

Melburn – Avstraliyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. Viktoriya shtatining maʼmuriy markazi. Port-Fillip qoʻltigʻi sohilida. Aholisi 3,4 mln. kishi (1999); aholisining soni boʻyicha mamlakatda Sidneydan keyin 2-oʻrinda. Shaharga 19-asrning 30-yillarida asos solingan va Buyuk Britaniya bosh vaziri nomi bilan Melburn deb atalgan. 1901—27 yillarda Avstraliya Ittifoqi poytaxti.

Melburn – mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya va madaniyat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning eng katta porti (yillik yuk ortib-tushirish 20 mln. t); chetga gʻalla, un, goʻsht, jun, meva chiqariladi, chetdan fosforit, neft keltiriladi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: kemasozlik va kema taʼmirlash, avtomobilsozlik, stanoksozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, toʻqimachilik, oziq-ovqat va koʻn-poyabzal. Neftni qayta ishlash, harbiy zavodlar bor. Shahar yaqinida qoʻngʻir koʻmir qazib chiqariladi. Universitet, Viktoriya Milliy muzeyi, Milliy galereya, Viktoriya kutubxonasi, konservatoriya, rasadxona, botanika bogʻi va boshqa bor. Melburnda 1956-yilda 16-Olimpiya oʻyinlari boʻlib oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Avstraliya shaharlari
Melburn universiteti

Melburn universiteti — Avstraliyadagi yirik universitetlardan biri. 1853-yilda tashkil etilgan. Huquq, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, meʼmorlik, tabiiy fanlar, stomatologiya, iqtisodiyot va savdo, pedagogika., veterinariya, musiqa boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 23 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1855-yil tashkil etilgan)da 700 mingga yaqin asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Avstraliyadagi universitetlar
Melxior

Melxior (frans. ixtirochilari Mayo va Shorye nomidan) — misning nikel, temir va marganets bilan krtishmasi. Misnikel qotishmalar jumlasiga kiradi (qarang Mis qotiishalari). Mexanik xossalari yuqori, oddiy va dengiz suvida korroziyabardosh, issiklik va elektrni yaxshi oʻtkazadi, sovuklay-in va issikdayin mexanik ishlov berish oson. M.dan qoshiqlar, idishtovoqlar, tibbiyot asbob-uskunalari, aniq mexanika detallari, tangalar, kondensator trubalari va boshqa tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Membrana

Membrana (lotincha membrana — qobiq, parda) — 1)texnikada — berk kontur (perimetr) boʻylab mahkamlangan yupqa yumshoq egiluvchan plastinka. Turlicha bosimli ikki boʻshliqni yoki ayrim boʻshliq (hajm)ni umumiy boʻshliq (hajm) dan ajratish, shuningdek, bosim oʻzgarishlarini chiziqli siljishlarga va, aksincha, aylantirish uchun moʻljallanadi. Metall (mas, folga, elinvar) va metallmas (rezina, mato va boshqalar) xillari bor. M. elektr yoki mexanik tebranishlarni tovush tebranishlariga va, aksincha, aylantirib beruvchi apparatlarning tarkibiy qismi. U manometrlarsa sezgir element, nasos larda zichlash qurilmasi sifatida, mikrofon, telefon va boshqa asboblarda ham qoʻllanadi; 2) elastiklik nazariyasida — kontur boʻylab mahkamlangan egiluvchan yupqa plastinka. Egilishga bikrligi nolga teng deb olinadi. Osma tizimlarda koʻtaruvchi element sifatida foydalaniladi. Mas, undan binoning osma yopmasi sifatida foydalanish mumkin. M. choʻzilmaydi deb qabul qilinadi, egilishi esa konturning qandayligiga qarab hisobga olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Biologiyada 
 Hujayra membranasi
 Postsinaptik membrana
 Plazmatik membrana
 Yadro membranasi
 Membran (artropod ekzoskeletasi)
 Bazal membrana
 Epiretinal membrana

 Fizikada 
 Mexanik membrana
 Sunʼiy membrana
 Qisman oʻtkazuvchan membrana
 Trek membrana

 Texnikada 
 Xavfsizlik membranasi
 Gidroakkumulyator membranasi
 Polivinilxlorid membranalar
 Polimer elektrolitik membranalar
 Patefon membranasi

 Yana qarang 
 Membrana mato
 Membranafon
Membranali nasos

Membranali nasos, diafragmali nasos — porshen vazifasini egiluvchan plastina —membrana bajaradigan nasos; membrananing chetlari mahkamlanib, richagli mexanizm yoki muhitning oʻzgaruvchan bosimi taʼsirida egiladi. Diafragma bir tomonga egilganda suyuklik soʻriladi, ikkinchi tomonga egilganda esa suyuklik haydaladi. Membranali nasos suv, kimyoviy jihatdan faol moddalarni va yengil alangalanadigan suyuqliklarni uzatishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Membranofonlar

Membranofonlar (lot. membrana — yupqa pust, parda va fon) — musiqa cholgʻulari turi; tovush manbai sifatida doirasimon asosga qoplangan hayvon (buzoq, echki va boshqalar) terisi yoki (baliq) pufagi, shuningdek, sunʼiy (sintetik) pust ishlatiladi. Anik, balandlikka ega boʻlmagan tovushlar, asosan, pardani koʻl, barmoklar yoki maxsus tayoqchalar bilan urish natijasida yoki uni ishqalanish jarayonida chiqadi. Shuning uchun M.ni baʼzida urma musiqa cholgʻulari ham deyishadi. M.da koʻproq turli usullar, darak beruvchi ritmik iboralar chalinadi. M. turli shakl va koʻrinishlarga ega boʻlib (oddiylardan — buben, baraban, murakkab tuzilishdagi cholgʻulardan — litavra va boshqalar), ayniqsa, Sharq madaniyatida keng rivoj topdi (doyra, dovul, nogʻora, tabla, chindovul va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Memorandum

Memorandum (lotincha: memorandum — esda tutmoqlik) — 1) diplomatik hujjat; biror davlatning diplomatik yoʻl bilan muhokama qilinishi lozim boʻlgan masalalar yuzasidan uz nuqtai nazarini bayon qilib yozgan nomasi. Odatda, notaga ilova qilinadi yoki boshqa mamlakat vakiliga shaxsan topshiriladi; 2) savdo tizimida hisobkitob, qarzdorlik bilan bogʻliq boʻlgan xat; 3) biron masala boʻyicha bildirishnoma, xizmat maʼlumotnomasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Memorial lavha

Memorial lavha (lotincha memorialis — yodgorlik) — yozuv bitilgan (baʼzan tasvirli) metall, marmar, granit taxta; yodgorlik. Mamlakat, shahar tarixi va mashhur shaxslar hayotidagi muhim voqea va sanalarni abadiylashtirish maqsadida yaratilib, odatda, binolar devoriga oʻrnatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Memorial muzeylar

Memorial muzeylar - muhim tarixiy voqealar, davlat, siyosat, jamoat va harbiy arboblar, fan, adabi-yot va sanʼat namoyandalariga bagʻishlangan muassasa, muzeylar. Memorial muzeylar, odatda, davlat tomonidan muhofaza qilinayotgan yodgorlik majmualari (voqea boʻlib oʻtgan joylar, mashhur kishilar hayoti va faoliyati bilan bogʻliq uylar, Memorial muzeylar toʻplamlari va shahrik.) negizida barpo etiladi. Memorial muzeylarning tarixiy holatini toʻliq saqlagan ansambl (mas, Tosh-kentdagi Gʻafur Gʻulom uy-muzeyi va boshqalar), ilmiy rekonstruksiya qilingan (mas, Samarqanddagi Ulugʻbek muzeyi va boshqalar), ayrim toʻplamlar asosida tashkil topadigan bor. Memorial muzeylar nodir moddiy, tasviriy va yozma ni saqlaydi, oʻrganadi, ularni tashviq qiladi, madaniy-maʼrifiy va ilmiy ishlar olib boradi, yoʻl koʻrsatkichlar va shahrik.ni nashr etadi.

Oʻzbekiston hududida Ulugʻbek, Sadriddin Ayniy (Samarqand), Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qodiriy, Yunus Pajabiy, Tamaraxonim, M. Turgʻunboye-va (Toshkent) va boshqalarning Memorial muzeylar i bor.

Xorijiy mamlakatlarda Buxenvald, Osvensimdagi fashizm qurbonlari yodgorliklari Memorial muzeylar, Stratford-on-Eyvon shahridagi Shekspir, Veymardagi I. V. Gyote va boshqa Memorial muzeylar mashhur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Memuar

Memuar (frans. memoire — xotira, esdalik), yodnoma, esdalik — real voqeahodisalar ishtirokchisi yoki guvohining oʻtmish haqidagi xotira asari. M. uchun voqeaning birinchi shaxs nomidan bayon qilinishi, voqealar va faktik materiallarning koʻpligi, mu-allifning tasvir obʼyektiga subyektiv munosabatining oʻziga xos shaklda namoyon boʻlishi harakterlidir. M.da real voqealar majmuasi, koʻpincha, siyosiy xronika, biofafik va ilmiy ahami-yatga ega materiallar bilan uzviy bogʻlanib ketadi; unda badiiy asarlarga xos syujet usullari kam ishlatiladi. Ammo muallif tasviriy vositalardan oʻrni bilan foydalanadi.

M.ning ilk namunalari antik adabiyotda miloddan avvalgi yaratilgan. Oʻrta asrlar, Uygʻonish va keyingi davrlarda M.ning xilma-xil paydo boʻldi. M. yaratish Sharq adabiyotida qad. anʼanalarga ega. Nosir Hisravnchnt "Safarnoma", Zayniddin Vosifiynnng "Badoye ul-vaqoye", Boburning "Boburnoma" asarlari M. ning namunalaridir.

M.larning tarixiy hujjat sifatidagi qimmati ularga xos qilib olingan voqealarning mohiyati, bayonining izchil va anikligi bilan belgilanadi. Turmushning turli vositalari, xalq urf-odatlarining aniq tasvir etilishi jihatidan M.lar etnografiya uchun ham muhim manbadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Menam pasttekisligi

Menam pasttekisligi - Hindiston yarim oroldagi pasttekislik, Menam-Chao-Praya daryosi havzasida, Tailand hududi. Jan. Xitoy dengizining Siyom qoʻltigʻiga tutash. Uzunligi 500 km, eni 200 km gacha. Maydoni 100 ming km². Relyefi shim.da sertepa, jan.da yassi tekislikdan iborat. Tektonik botiqda joylashgan boʻlib, yer yuzasi allyuviy yotqiziqlar bilan qoplangan. Dare va sugʻorish kanallari, botqoqlik koʻp. Iqlimi subekvatorial, mussonli ikdim. Yillik yogʻin 1000–1300 mm. Tabiiy oʻsimliklari mussonli barg toʻkuvchi oʻrmonlar va butazorlardan iborat. Dare deltasida mangra oʻrmonlari, palma plantatsiyalari bor. Passtekislikning katta kismiga sholi ekiladi. Menam pasttekisligi Tailandning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan va aholi zich hududi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Menam-chao-praya

Menam-chao-praya, Menam, Chaupxraya — Hindiston yarim oroldagi dare, Tailandsa eng katta. Uzunligi 1200 km (eng katta irmogʻi — Ping daryosi bilan 1500 km), havzasining maydoni 150 ming km². Irmoklari mamlakat shimolidagi Kxuntxan tizmasidan boshlanadi. Menam payettekisligidan oʻtib, Janubiy Xitoy dengizining Siyom qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Musson yomgʻirlaridan suv oladi. Yoz oylarida toʻlib oqadi. Quyi oqimida oʻrtacha suv sarfi 2700 m³/sek. Daryodan sugʻorishda, yuqori qismida yogʻoch oqizishda foydalaniladi. Quyilish joyidan 400 km, suvi koʻpayganda 700 km masofada (Uttaradit shahrigacha) kema qatnaydi. Baliq ovlanadi. M. deltasida Bangkok va Ayut-txaya shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Tailanddagi daryolar
Menandr

Menandr (Menandros; miloddan avvalgi 343— 291) — yunon dramaturgi. Ellinizm davri adabiyotining yirik vakili. Menandr Afina hayotining ijtimoiy va siyosiy masalalaridan koʻra insonning shaxsiy turmushi manzaralarini kengroq yoritishga intilgan. 100 dan ortiq komediyasidan bizgacha saqlangan „Hakim sudi“, „Qirqilgan soch“, „Samoslik ayol“ va boshqa asarlarida qahramonlarning ichki dunyosi, dard-u alamlari, sevinch va shodliklari tasvirlangan. Menandr davrning ilgʻor falsafiy qarashlari mavqeida turib, umuminsoniy masalalarga oid ijobiy fikrlarni bayon etgan, jafokash qullarning aql-idrok va tadbirkorlikda oʻz xoʻjayinlaridan yuksakligini koʻrsatgan. Menandr ijodi keyingi davrlar dramaturgiyasi rivojiga katta taʼsir qilgan.

 

 

Turkum:Qadimgi Afinliklar
Turkum:Qadimgi Yunoniston yozuvchilari
Menger Karl

MENGER (Menger) Karl (1840.23.2, Nenst-Sandets, Polsha — 1921.27.2, Vena) — avstriyalik iqtisodchi, iqtisodiy tafakkurda avstriya maktabi asoschisi, chegaralangan naflilik nazariyasi asoschilaridan biri. Vena universiteti professor (1879—1903). M.ning iqtisodiy nazariyasi individualizm asosiga qurilgan. U iqtisodiyot fanining asosiy vazifasi yakka xoʻjaliklar rivojlanish qonunlarini oʻrganish, individlarning talablarini qondirish yoʻllarini tadqiq etishdan iborat, deb qaraydi. M. oʻzining "Iqtisodiy siyosat arboblari" (1871) asarida klassik maktab vakillarining qiymatning mehnat nazariyasiga qarshi qimmat (qadriyat) nazariyasini ilgari surdi. Unga koʻra, tovarning narxi haridorlar va sotuvchilarning subyektiv ba-holashi natijasidir, mehnat sarflari "qadriyat kattaligi bilan bevosita aloqador emas".OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:27-fevralda vafot etganlar
Turkum:1921-yilda vafot etganlar
Turkum:1840-yilda vafot etganlar
Turkum:23-fevralda tugʻilganlar
Mengirlar

Mengirlar (bretancha ten — tosh hir — uzun) — jez va ilk temir davrida marhumlar xotirasiga qoʻyilgan megoligpik inshootlarning bir turi. Uzun tosh ustunlardan iborat boʻlib, yerga tik holda oʻrnatilgan. Balandligi 4–5 m dan to 20 m gacha (Frans iyada boʻyi 20 m, ogʻirligi 300 tonnaga yaqin M. bor). Baʼzan M. uzun yoʻlak yoki halqasimon toʻsiq shaklida joylashtirilgan (qarang Karnak, Kromlex), M., koʻpincha, dolmenlar bilan birga uchraydi. Har bir tosh har bir marhumga alohida atab qoʻyilgan. Qazish vaqtida M. ostidan kul, sopol idish siniqdari va hayvon suyaklari topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mengli Geray I

Mengli Garay I (1445 – 17-aprel 1515) – Qrim xoni (1468—1515). Garaylar sulolasidan. Qrim xonligi asoschisi Hoji Garayning kichik oʻgʻli. Taxtga Hoji Garayning katta oʻgʻli Nur Davlat oʻtirishi kerak edi, lekin mahalliy xalq va Kafa shahridagi genuyalik kolonistlar Mengli Garayni qoʻllab-quvvatlashgani uchun u taxtni egallagan. Hoji Garay davrida Qrim xonligi Oltin Oʻrdadan uzil-kesil ajralib chiqqan (1443), ammo Mengli Garay davrida Usmonli imperiyasiga qaram boʻlib qolgan (1475-yildan). Mengli Garay Katta Oʻrda xoni Ahmad va uning oʻgʻillari bilan uzoq muddat urush olib borgan. Turk sultoni va Moskva knyazi Ivan III bilan doʻstona munosabatlari tufayli 1502-yilda Katta Oʻrda ustidan gʻalaba qozongan. Mengli Garay Polshaga qarshi urushgan va Turkiyaning Moldaviyaga qarshi urushida qatnashgan. Mengli Garay hayotining oxirlarida uning oʻgʻillari Rus yeriga bir necha marta talonchilik yurishlari uyushtirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qrim xonlari

Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Turkum:Tarix
Mendeleviy

Mendeleviy (Mendelevium), Md -davriy sistemaning III guruhiga mansub sunʼiy radioaktiv kimyoviy element; aktinoidlarta kiradi. Tartib raqami 101. Barqaror izotoplari yoʻq. Massa soni 247—252, 254—260 boʻlgan 13 ta izotopi maʼlum. Oksidlanish darajasi +1, +2, +3 (eng barkaror); ion radiusi Md3+ boʻyicha 0,0934 nm. A. Gi-orso, G. Siborg va boshqa amerikalik olimlar 1955-yilda eynshteyniy 253Es ni os zarralar bilan nurlantirish natijasida ilk bor M.ning dastlabki atomlarini (hammasi boʻlib 17 atom miqdorda) ajratib olganlar. M.ning eng uzoq mavjud boʻluvchi izotopi 258Md 1967-yilda AQShda olingan. D. I. Mendeleyev sharafiga atalgan. Eng uzoq mavjud boʻluvchi izotoplari: 25SMd (T1/2=56 sutka, a-nurlanuvchi), 26OMd (T1/2=32 sutka), 257Md T1/2=5,0 soat, elektron ushlashi (90%), a- nurlanuvchi (10%) va 256Md T =75 min, elektron ushlashi (90%), a-nurlanuvchi (10%).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Dmitriy Mendeleyev

Mendeleyev Dmitriy Ivanovich (1834.27.1 (8.2), Tobolsk — 1907.20.1 (2.2), Peterburg (hozirgi Sankt-Peterburg)) — rus kimyogar olimi va pedagogi. Peterburgdagi Bosh pedagogika instituti fizika matematika fakultetining tabiiy fanlar boʻlimini tugatgan (1855). 1856-yilda Peterburg universitetida magistrlik dissertatsiyasini yoqlaydi. 1859—1861 yillarda Gelderberg shahriga ilmiy xizmat safariga yuboriladi. Mendeleyev bu yerda Gelderberg universitetining R. V. Bunzen boshchiligidagi laboratoriyasida ishlaydi. 1861 yilda „Organik kimyo“ darsligi chop etiladi. 1865-yilda doktorlik dissertatsiyasini yoqlaydi va Peterburg universitetining professori, 1876 yildan Peterburg FA muxbir aʼzosi qilib saylanadi. 1893-yilda Mendeleyevning tashabbusi bilan Oʻlchov va tarozi namunalari deposi Oʻlchov va tarozilar bosh palatasiga aylantiriladi. Mendeleyev. umrining oxirigacha shu ishda boshqaruvchi (direktor) boʻlib ishlaydi.

M.ning ilmiy faoliyati keng va koʻp qirrali boʻlib, eng asosiylari kimyo, kimyotexnologiya, fizika, metrologiya, meteorologiya, iqtisod va boshqalarga oid. Kimyoviy elementlar davriy qonunining kashf qilinishi — Mendeleyevning buyuk xizmatidir (qarang Mendeleyev davriy sistemasi). M. eritmalarning kimyoviy („gidrat“) nazariyasini ishlab chiqdi, kritik trani(kritik temperatura?) kashf qildi (1860). Bir mol ideal gaz uchun bosim, hajm va temperatura orasidagi bogʻliqlikni ifodalovchi holat tenglamasini (Klapeyron — Mendeleyev tenglamasi(qaysi biri toʻgʻriroq?)) hisoblab topdi (1874). Koʻmirni yer ostida gazga aylantirish gʻoyasini ilgari surdi (1888). Tutunsiz poroxning yangi tarkibini topdi (1890) va uni ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi.

Moskva kimyotexnologiya instituti va Tobolsk pedagogika instituti Mendeleyev nomiga qoʻyilgan. Shimoliy Muz okeanidagi suv osti tizmasi, Kunashir orolidagi (Kuril orollari) soʻnmagan vulkan, Oydagi krater, mendeleyevit minerali M. sharafiga atalgan.

1955 yilda Amerika olimlari (G. Siborg va boshqalar) sintez qilgan 101-elementni Mendeleyev sharafiga mendeleviy (Md) deb atadilar.

 
 Makarenya A. A., Filimonova I. N., Karpilo N. G., D. I.Mendeleev v vospominaniyax sovremennikov, 2 nashr, M., 1973.

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1834-yilda tugʻilganlar
Turkum:1907-yilda vafot etganlar
Turkum:8-fevralda tugʻilganlar
Turkum:2-fevralda vafot etganlar
Turkum:Tobolsk guberniyasida tugʻilganlar
Mendeleyev davriy qonuni

Mendeleyev davriy qonuni - kimyoning asosiy qonuni boʻlib, elementlarning xossalari ularning atom massalariga davriy ravishda bogʻliq ekanligini, yaʼni elementlarni atom massalari boʻyicha oʻsish tartibida joylashtirilganda, ularning xossalari maʼlum bir davriylik bilan takrorlanib turishini ifodalaydi. 

Bu qonun elementlarni toʻgʻri joylashtirish, boʻshliqlar toʻldirish va yangi elementlarni bashorat qilish imkonini bergan (qarang Mendeleyev davriy sistemasi) OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil, keyinchalik atom tuzilishi ochilishi bilan oʻzgartirilgan.

Qonunning asosiy mohiyati

 Elementlar ularning atom massalariga koʻra oʻsish tartibida joylashtirilganda, xossalari (kimyoviy va fizik) davriy ravishda takrorlanadi.
 Davriy jadvalda joylashgan elementlarning guruhlari bir xil tashqi elektron qobigʻi boʻlgan elementlardan iborat boʻlib, ular oʻxshash kimyoviy xossalarga ega.

Mendeleyev davriy qonunining muhimligi

 Elementlarni toʻgʻri joylashtirish: Mendeleyev oʻz davriy jadvalini yaratdi va bu orqali ungacha boʻlgan jadvallarda bir nechta elementlarni oʻz joyidan notoʻgʻri joylashtirganini aniqladi va ularni toʻgʻri tartibga solishga yordam berdi.
 Boʻshliqlar bashorati: Jadvalda boʻsh joy qoldirib, yangi topilishi kutilayotgan elementlarning xossalarini bashorat qildi. Keyinchalik bu elementlar topilganida, ularning xossalari bashoratga mos kelgan.
 Keyinchalik rivojlanish: Atom tuzilishi ochilgandan soʻng, atom massasining oʻrniga atom raqami muhimroq boʻlib chiqdi, shundan soʻng Mendeleyev qonuni atom raqamlariga koʻra oʻzgartirilgan davriy qonunga aylandi.

 

Turkum:Kimyo
Gregor Mendel

Gregor Johann Mendel (Řehoř Jan Mendel; 20-iyul 1822, hozirgi Ginchitse, Chexoslovakiya — 6-yanvar 1884, hozirgi Brno, Chexiya) — chex olimi, irsiyat toʻgʻrisidagi taʼlimot asoschisi. Bu taʼlimot uning sharafiga mendelizm deb ataladi. Vena untida erkin tinglovchi boʻlib, fizika, botanika, paleontologiya va analitik kimyoni oʻrgangan (1851—53). Noʻxatning 22 navida duragaylash boʻyicha tajriba olib borgan (1856-63). Mendel oʻz tajribalari natijasini tabiatni oʻrganuvchilar Bryunn jamiyati "Asarlari"da chop ettirgan (1866). U chatishtirilgan oʻsimliklar belgilarining duragay avlodlarida namoyon boʻlishini kuzatish orqali ayrim belgilarning mustaqil irsiylanishini aniqlagan. Bu qonuniyatlar irsiylanish toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos boʻldi va Mendel qonunlari deb atala boshladi. Mendel kashfiyotiga uning hayotida eʼtibor berilmagan. 1900-yilda botanik olimlar: nemis K. Korrens, golland X. De Friz va avstriyalik E. Chermak birbiridan mustaqil holda Mendel kashf etgan qonunlarni qayta ochishdi.

 
 Opiti nad rastitelnimi gibridami, M., 1965.

 

Turkum:20-iyulda tugʻilganlar
Turkum:6-yanvarda vafot etganlar
Turkum:1822-yilda tugʻilganlar
Turkum:1884-yilda vafot etganlar
Turkum:Chexiyalik olimlar
Felix Mendelssohn

Felix Mendelssohn (1809.3.3, Gamburg - 1847.4.11, Leypsig) — nemis va yaxudi kompozitori, dirijyor, organchi, musiqa jamoat arbobi. Musiqiy romantizmtnt yirik namoyandasi. Bolalik davridan virtuoz pianinochi sifatida shuhrat qozongan. Uning ijodiy tafakkuri shakllanishiga M.lar oilasi bilan yaqindan tanish boʻlgan I. Gyote, G. Gegel, G. Geyne, aka-uka Gumboldtlar taʼsir oʻtkazishgan. 1820—30 yillari Italiya, Shveysariya, Parij va Londonda yashab ijod qilgan. Dyusseldorfdagi musiqa festivali direktori (1833—36), Leypsigdagi Gevandxauz orkestrining bosh dirijyori (1836— 45), Leypsig konser-vatoriyasining asoschisi (1843). Deyarli barcha janrlarda ijod qilgan M. romantik simfoniya (5 ta simfoniya, 1824—42), programmali konsert uver-tyurasi ("Yozgi tundagi tush", 1826 va boshqalar) janrlariga asos solgan. Skripka va orkestr uchun (1844), 2 ta fortepiano va orkestr uchun (1831, 1837) konsertlari, "Soʻzsiz qoʻshikdar" (1832— 45) fortepiano asarlari, "Pavel" (1836) va "Iliya" (1847) oratoriyalari mashhur. Romantizm va klassitsizm anʼanalarini mujassam etgan M.ning ijobiy uslubi oʻzining xalqchilligi, nozik did va samimiyligi, folklor qoʻshiklariga xos ohangdorligi, shakllarning mukammalligi, garmoniyaning ravshanligi, orkestr boʻyoklarining nafisligi bilan ajralib turadi. Hozirda M.ning "Yozgi tundagi tush" asaridagi "Toʻy marshi" nikoh marosimlarida albat asar sifatida ijro etilmoqda. 1874—77 yillari (36 jilddan iborat) barcha asarlari Leypsigda toʻla nashr etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Mendosa Pedro

MENDOSA (Mendoza) Pedro (14871537) — ispan konkistadori, Argentina hududini (La-Plata havzasi) birinchi boʻlib istilo qilganlardan biri. 1536-yil (boshqa ga kura 1535-yil) Buenos-Ayres shahriga asos solgan. M.ning mamlakat ichkarisi tomon yurishni davom ettirishi va Parana daryosi boʻylaridagi yerlarni egallab olishga boʻlgan urinishi muvaffaqiyatsiz chiqib, indeyslarning qattiq qarshiligiga uchragan. M. Ispaniyaga qaytish chogʻida yoʻlda vafot etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Menejer

Menejer (inglizcha: manager – boshqaruvchi)

1) korxona va kompaniya egalari boʻlmagan, maxsus tayyorgarlik koʻrgan, boshqarishning qonun-qoidalarini chuqur biluvchi malakali mutaxassis – yollanma boshqaruvchi.

2) rivojlangan mamlakatlarda kompaniya, firma, korxona, bank, moliya muassasalarining ijroiya hokimiyatga ega boʻlgan boshqaruvchi, direktor, rahbar, mudir, maʼmuriy boshqaruvchi kabi rahbar xodimi.

3) obligatsiya zayomlari chiqarish (emissiya) va uni kapital bozorida oʻtkazish bilan shugʻullanuvchi bank sindikatlari rahbar guruxlari ishtirokchisi. Menejer rivojlangan mamlakatlarda maxsus ijtimoiy qatlamni tashkil qiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida Menejer xizmati ishlab chiqarishda va tovarlar muomalasini uyushtirishda zarur omil boʻlib qoladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Menejment
Menzula

Menzula (lot. mensula — stolcha) — joyning topografiya plani va xaritasini grafik usulda olish uchun dala sharoitida qoʻllaniladigan chizmachilik stolchasi. M. toʻrtburchak shaklli taxtaplanshetdan, taglik hamda shtativ (3 oyoq)dan iborat (rayem). Azimut boʻyicha oriyentirlash uchun planshetni oyoq 3 ning vertikal oʻqi atrofida 360° ga burish mumkin. Planga olish natijasini birdaniga shartli belgilar bilan chizib tasvirlab borish uchun M. taxta planshetiga sifatli chizmachilik qogʻozi (vatman) mahkamlanadi. Unga kipregel yordamida joyning plani chiziladi. Bu plandan xarita (ayniqsa, harbiy xarita) tuzishda ham foydalaniladi. M. va kipregel bilan bajariladigan topografik sʼyomka menzula sʼyomkasi deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Menzula syomkasi

Menzula syomkasi - topografik sʼyomka dan biri; menzula va kipregel yordamida bajarilib bevosita dalada chizib boriladi. Buning uchun dastlab sifatli chizma qogʻozga sʼyomka asosi nuqtalarining koordinatalari boʻyicha tushirilib, qogʻoz menzula taxtasiga mahkamlanadi. Keyin joyda bu nuqtalarda menzula ketma-ket oʻrnatilib, joy tafeilotlari va relyefi sʼyomka qilinadi. Planga tushiriladigan nuqtalar (obʼyektlar) gacha masofa va nisbiy balandliklar kipregel bilan oʻlchab aniqpanadi. Ular sʼyomka masshtabida qogʻozga (planga) oʻlchab tushiriladi. Shu joyni oʻzida relyef ham gorizontallar bilan tasvirlab boriladi. Menzula sʼyomkasi natijasi boʻlib maxsus shartli belgilar asosida qalamda chizilgan topografik planni asli xizmat qiladi. Menzula sʼyomkasi kichik maydonlarning yirik masshtabdagi sʼyomkasini bajarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mening mulkim

Mening mulkim ("Chastnaya sobstvennost") — haftalik iqtisodiy gazeta. Kichik va oʻrta biznes subʼyektlari, aksiyadorlar, bank xodimlari, ishbilarmonlarga moʻljallangan, Toshkent shahrida oʻzbek va rus tillarida nashr etiladi. 1994-yil mart oyidan chiqa boshlagan. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatasi, "Biznes-fond", Qimmatli qogʻozlar bozorini boshqarish va muvofiklashtirish markazi, Koʻchmas mul k birjasi, "Madad" sugʻurta agentligi, "Tadbirkorbank", "Zamin" banki, Oʻzbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi, "Zakovat" fondi va boshqa Gazetada "Biznes ishi" (normativ — huquqiy hujjatlar, qonunchilik hujjatlariga sharhlar), "Tovarlar va narxlar" (birja, kichik va oʻrta xususiy biznes, tadbirkorlar uchun birja, chakana va ulgurji bozordagi narxlar axborotnomasi), "Qimmatli qogʻozlar bozori" (aksiyalar, obligatsiyalarni korporativ boshqarish, hisobga olish, sotish masalalari), "Biznes-amaliyot" (tovarning ichki va tashqi bozordagi harakati), "Bank va mijoz", "Investor yon daftaridan" kabi ruknlari bor. Gazeta 4—3 bichimda 16 sahifada chiqadi. Bosh muharrir M. P. Reznikova. Adadi 2250 nusxa (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gazetalar
Meningit

thumb

Meningit ( →  — „miya pardasi“) — bosh miya va orqa miya pardalarining yalligʻlanishi, mikroorganizmlar qoʻzgʻatadi (qarang: Miya pardasi). Bakterial virusli yoki qoʻziqorinli boloshi mumkin. Mustaqil kasallik sifatida paydo boʻladigan birlamchi va asoratlar tufayli yoki infeksiya yuqishi, masalan, oʻrta quloq, burun yondosh boʻshliqlarining yalligʻlanishi, gripp, qizamiq, tepki, sil, zaxm oqibatida kelib chiqadigan ikkilamchi meningit farqlanadi. Meningit qoʻzgʻatuvchilariga (virusli, bakterial, zamburugʻli; sil, zaxm meningiti va boshqalar), kechishiga (oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir va surunkali meningit), orqa miya suyuqligininh (likvorning) oʻzgarishiga qarab (yiringli va seroz meningit) ajratiladi. Chivin va kanalar yuqtiradigan infeksion kasalliklarda (ensefalitda, meningoenefalitda) ham meningit kuzatiladi. Infeksiya meningit bilan ogʻrigan bemor yoki bakteriya tashib yuradigan „sogʻlom“ kishilardan (ular bilan soʻzlashganda, oʻpishganda, bemor aksirganda, yoʻtalganda), aksari yuqori nafas yoʻllari yalligʻlangan bemorlardan yuqadi. Kattalarga nisbatan yosh bolalar koʻproq kasallanadi. Aksariyat kech kuz, qish va erta bahorda uchraydi. Kasalllk toʻsatdan boshlanadi, harorat 38—40 °C ga koʻtariladi, badan uvishadi, bemor tez-tez qayt qiladi (ovqat yesa-yemasa ham), bezovtalanadi. Meningitning shakliga qarab klinik belgilari xilma-xil boʻladi, lekin ularning barchasiga xos ayrim alomatlar mavjud; qattiq bosh ogʻrigʻi, bosh va boʻyin muskullarining tortishishi natijasida bemornig boshi orqaga engashgan boʻlib, oldinga ega olmaydi, oyoqlari bukilib qoladi. Baʼzan bemor alahlaydi, talvasa tutishi ham mumkin, tashqi taʼsirotlarga (kuchli yorugʻlik, qattiq tovush va hokazolarga) taʼsirchan boʻladi.

Meningit hamisha shiddat bilan boshlanmaydi. Ikkilamchi meningit asta-sekin avj oladi; darmon quriydi, bosh ogʻriydi. Agar biror yuqumli kasallik qoʻshilsa, bemorning umumiy ahvoli ogʻirlashadi va yuqorida sanab oʻtilgan klinik belgilar rivojlanadi.

Meningitning hamma xilida bemorni darhol vrachga koʻrsatib, albatta, kasalxonaga yotqizish kerak. Davo oʻz vaqtida boshlansa bemor batamom sogʻayib ketadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisini tashib yuruvchilar topilsa, jamoadan ajratiladi va davolanadi.

Oldini olish uchun quloq, tomoq va burun boʻshligʻining yalligʻlanish va yiringli kasalliklarini oʻz vaqtida davolash lozim.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Turkum:Kasalliklar
Meningokokk

Meningokokk (yun meninx, raeningos — miya qobigʻi va kokkos — don) — epidemik serebrospinal meningit kasalligini qoʻzgʻatuvchi mikroorganizm; kokklarga kiradi, juft sharsimon (diplokokk) koʻrinishda boʻladi. M.lar Neisseriaceae oilasi Neisseria urugʻiga mansub. M.ning (Neisseria meningitidis) sof kulturasini avstriyalik olim A. Vekselbaum 1887-yil meningit bilan ogʻrigan bemorning orqa miya suyuqligidan ajratib olgan. M.lar tashqi muhit va dezinfeksiyalovchi eritmalar taʼsiriga chidamsiz. Tabiiy sharoitda M.larga hayvonlar chidamli. M.ning, asosan, A va V guruhlari koʻp uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Menisk

Menisk ( — yarim oy) — 1) ikki sferik sirt bilan chegaralangan qavariq-botiq yoki botiqqavariq linza. Optik asboblarda qoʻllanadi (qarang Meniskli teleskop); 2) ingichka naycha (kapillyar) devorlari yoki birbiriga yaqin turgan ikki plastinka orasidagi suyuqlikning qiyshaygan sirti. Maʼlumki, biror sirtga tekkanda uni hoʻllaydigan (yuqadigan) va hoʻllamaydigan (yuqmaydigan) suyuqliklar boʻladi. Sirtni hoʻllaydigan suyuqlikda botik menisk, hoʻllamaydigan suyuqlikda qavariq menisk boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Kapillyar hodisalar
Meniskli teleskop

Meniskli teleskop - astronomik kuzatishlar uchun moʻljallangan optik asbob. Asosiy qismlari — menisk va botiq sferik koʻzgu (rayem). Barcha optik sirtlari sferik shaklga ega. Meniskli teleskopning optik qismlari barcha optik tasvir buzilishlari (aberratsiya) ni bartaraf etishi tufayli yuqori sifatli va keng koʻlamli tasvirlarni hosil qiladi. Meniskli teleskop fotografik teleobʼyektiv vazifasini ham oʻtashi mumkin. Oʻz FA Astronomiya institutida koʻzgusining diametri 1500 mm boʻlgan Meniskli teleskop oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Menorragiya

Menorragiya (yun. men — oy va rhegnymi — yorilaman) — hayz vaqtida har safar odatdagidan koʻra uzoqroq (5 kundan ortiq) va koʻproq qon ketishi. Bachadon muskullarining qisqarish xususiyatini susaytiradigan jarayonlar sabab boʻladi. Bachadonning bir qancha kasalliklarida (bachadon fibromiomasi, raki va boshqalar) kuzatiladi. Giper-menorreya (hayz qonining koʻp kelishi, bunda hayz sikli buzilmaydi), poli-menorreya (hayzning uzoq davom etishi), proyomenorreya (hayzning tez-tez boʻlishi) kabi xillari bor. Baʼzan kizlar hayz koʻra boshlaganda, tuqqanda va abortdan keyin, bachadonda yoʻldosh boʻlagi qolganda, hayz butunlay toʻxtashidan oldin ham M. roʻy beradi. M.ga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mentalitet

Mentalitet ( — akliy) — ayrim kishi yoki ijtimoiy guruhga xos aqliy qobiliyat darajasi, maʼnaviy salohiyat. Jamiyat, millat yoki shaxsning Mentaliteti ularning oʻziga xos tarixiy anʼanalari, urf-odatlari, diniy eʼtiqodini ham qamrab oladi. Har bir millatning Mentaliteti uning tarixi, yashab turgan shart-sharoiti, ijtimoiy faolligi va boshqa bir qancha omillar bilan bogʻlangan boʻladi. Masalan, oʻzbek millati Mentalitetining shakllanish jarayoni deyarli uch yarim ming yillik tarixga ega. Oʻzbek xalqi insoniyat moddiy va maʼnaviy madaniyatini bebaho durdonalar bilan boyitgan. Uning Mentaliteti, aqliy qobiliyati oʻtkirlashib borgan. Ammo 16—20-asrlar oraligʻida turli istibdod va mustamlakachilik zulmini boshidan kechirganligi tufayli milliy Mentalitetiga jiddiy putur yetdi. Mustaqillik mafkurasi oldida oʻzbek xalqining haqiqiy Mentalitetini tiklash vazifasi turibdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mentol

Mentol, 3-l-mentanol, S10N20O — yalpiz hidli, taxir mazali rangsiz kristall. Mol.m. 156, 26. 4 ta izomeri bor. Spirt, efir, xlorofrom, benzol, skipidar, sirka kislotada yaxshi, suvda yomon eriydi. M. kimyoviy reaksiyaga faol kirishadi. Sanoatda choʻl yalpizi moyidan olinadi. Sintetik yoʻl bilan ham olish mumkin. Oziq-ovqat sanoatida likyor, konfet ishlab chiqarishda, atir-upa, tish yuvish vositalari tayyorlashda, farmatsevtikada validol va bormentol olishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Menua

Menua — Urartu podshosi (miloddan avvalgi taxminan 810—786/781 yil), Ishpuini oʻgʻli. M. davrida Urartu podsholigining qoʻshinlari Zakavkazyega, Diauxlar qabilasi yurtiga, shuningdek, Urmiya koʻli atroflari va Shimoliy Mesopotamiyaga bosqinchilik yurishlari uyushtirganlar. M. katta bunyodkorlik ishlari olib borgan. M. oʻziga yangi qarorgoh — Menuaxinili shahrini qurdirgan. Otasi va oʻzining hukmronligi davrida Tushpa shahri (Van)da qurilishlar qilingan. M. mashhur Semiramida kanalini qayta taʼmirlab, uni Van shahriga tomon oqizgan. M. davridan bizgacha 100 dan ortiq Urartu mixxat yozuvlari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yehudi Menuhin

MENUXIN (Menuhin) Iyegudi (1916.22.4, Nyu-York - 1999, 11.3, Berlin) — amerikalik skripkachi, dirijyor, musiqa jamoat arbobi. 20-asr skripka ijrochiligining yirik namo-yandasi. YUNESKO qoshidagi Xalqaro musiqa kengashi (IMC) prezidenti (1971—75). 7 yoshidan konsert faoliyatini boshlagan. A. Bush va J. Eneskudgm taʼlim olgan. Gshtad (Shveysariya, 1957) va Bat (Angliya, 1958) musiqa festivallari, Stok-d’ Abernonda (Angliya, 1964) isteʼdodli bolalar uchun maxsus musika maktabi tashkilotchisi. Ijro uslubiga teran mazmundorlik, samimiylik, shuningdek, favqulodda kuychanlik va virtuoz mahorati xosdir. Repertuaridan klassitsizm va romantizm (I. S. Bax, G. Gendel, L. Betxoven, F. Mendelson, R. Shuman, P. Chaykovskiy va boshqalar) namunalari qatori 20-asr kompozitorlari (U. Uolton, B. Britten, J. Enesku, B. Bartok, B. Martinu, E. Blox, K. Xindemit, S. Prokofyev va boshqalar)ning asarlari oʻrin olgan. M. ijrolarida Sharq musika (jumladan, hind raga) anʼanalari ham oʻz ifodasini topgan: 1960 yildan boshlab M. Ravi Shankar bilan birgalikda oʻziga xos duet tarzida konsertlar bergan. Butun dunyo boʻylab, skripkachi hamda dirijyor si-fatida konsert bergan. Musiqa madaniyatiga qoʻshgan buyuk xizmatlari uchun Angliya lordi unvoniga sazovor boʻlgan (1993). M. nomidagi xalqaro musiqa jamgʻarmasi (1991 yildan Bryusselda), qator mamlakatlarda skripkachilar tanlovlari, iqtidorli yoshlar uchun mukofotlar, musiqa oʻquv yurtlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Menuet

Menuet (fransuzcha: menuet, menu pas — mayda qadam soʻzidan) — qadimgi fransuz xalq raqsi. 17-asrdan boshlab (Lyudovik XIV saroyida ) bal raqsi sifatida mashhur boʻlib, "qirollar raqsi" hamda "raqslarning qiroli" nomlariga sazovor boʻlgan. Tez orada butun Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan. Vazmin, xushmuomala harakatlardan iborat. Musiqa oʻlchovi 3/4. Keyinchalik kompozitorlik musiqa ijodida rivoj topib, opera va balet (ilk namunalari — J. B. Lyulli), kamer-cholgʻu musiqa janrlari — syuita (Paxelbel, I. S Bax, G. Gendel), sonata (I. Gaydn, V. Motsart) hamda simfoniya (Mangeym maktabi, I. Gaydn)ga kiritilgan. Shuningdek, J. Vize, P. Chaykovskiy, K. Debyussi, M. Ravel, B. Bartok, S. Prokofyev, I. Stravinskiy, A. Shyonberglarning turlicha M.lari mashhurOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Raqslar
Aleksandr Menshikov

Aleksandr Danilovich Menshikov (1673–1729) — Pyotr I ning safdoshi, shavkatli knyaz (1707), generalissimus (1727). Saroy otboqarining oʻgʻli. 1700–1721-yillardagi Shimoliy urush davrida yirik sarkarda. 1718–24 va 1726–27 yillarda Harbiy kollegiya prezidenti. Yekaterina I davrida amalda davlat hukmdori. Imperator Pyotr II tomonidan Beryozov (hozirgi Tyumen viloyatidagi Be-ryozovo qishlogʻi)ga surgun qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:16-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1673-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-noyabrda vafot etganlar
Turkum:1729-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiya kishilari
Menyer kasalligi

Menyer kasalligi - ichki quloq kasalligi, bunda endolimfa suyukligi koʻpayib, ichki quloq bosimi oshadi. Kasallik dambadam kuchli bosh aylanishi bilan oʻtadi. Menyer kasalligida bemorning koʻngli behuzur boʻlib, qayt qiladi, baʼzan qulogʻi shangʻillab, yaxshi eshitmaydi; xuruj vaqtida bemor oʻzini idora qila olmay qoladi, yurolmaydi va hatto oʻtirolmaydi. Xurujdan soʻng u, odatda, oʻzini sogʻ sezadi, biroq buni sogʻayish deb boʻlmaydi. Kasallik xuruji qaytarilib turadi (haftada yoki oyda 1-marta). Xuruj takrorlangani sari bemor sekin eshita boshlaydi va bora-bora kar boʻlib qolishi mumkin. Ichki quloq yalligʻlanganda, miya va miyacha zararlanganda va boshqa kasalliklarda ham shunga oʻxshash hodisalar roʻy beradi. Bunday alomat paydo boʻlganda darhol vrachga koʻrinish va vaqtida davolanish zarur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil