Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Okayama

Okayama — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning gʻarbiy qismida. Okayama prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 626,5 ming kishi (2000). Uno avanporta bor. Transport yoʻli paromi orkali Sikoku o. bilan bogʻlangan. Savdotaqsimot va madaniy markaz. Elektrotexnika, kemasozlik, toʻqimachilik, qogʻoz, keramika, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda chinni buyumlar ishlab chiqarish rivojlangan. Universitet, muzeylar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Okean oqimlari

Okean oqimlari - q. Dengiz okimlari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Okean platformalari

Okean platformalari - okean osti Yer poʻstining nisbatan barqaror qismlari (qarang Talassokraton).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Okean plitalari

Okean plitalari - okean oʻrtalik tizmasi etagi bilan materiklarning suv ostidagi chekka qismlari oraligʻidagi yaxlit joylar. Ular abissal tekisliklar relyefini ishgʻol qilib 4,5— 6,0 km, yer yoriklari zonasida esa 6–7 km chuqurlikda joylashgan. Abissal tekisliklar plita ichidagi koʻtarilmalarga va ayrim doirasimon botiklarga boʻlinadi. Bunday botiklar Atlantika okeani oʻrtaliqtizmasining ikki tomonida butun okean boʻylab zanjirsimon tizim hosil qilib joylashgan. Botiqlarni qoplagan choʻkindilar qalinligi bir necha yuz m ga yetadi, asosan ohaksiz balchiklar — radiolyariyli, diatomli, qizil rangli, chuqur suv gil jinslaridan tuzilgan.

Uning ostki, qad. qismida faqat pelagik karbonatlar hosil boʻladi. Okeanning tekis tubi vulkan jinslaridan tarkib topgan suv osti tizmasi hamda rif ohaktoshlari — giyota (gayota)lar bilan band (ayniqsa, Tinch okeanda). Botiklar magistral yoriqlar bilan kesilgan (mas, Tinch okeanning shim. qismidagi Imperator yorigʻi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Okean choʻkindilari

Okean choʻkindilari, okean yotqiziqlari — Okean ostidagi Yer ustida yotuvchi hozirgi va qadimgi okeanlar tubidagi choʻkindilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yana qarang
Okean

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Okean qaʼri

Okean qaʼri – Dunyo okeani tubi relyefi va geologik strukturasining eng asosiy elementlaridan biri. Dunyo okeanining oʻrtasidagi tizmalardan tashqari abissal qismini (qarang Abissal oblast) oʻz ichiga oladi. Yer yuzasining eng past gipsometrik sathini (oʻrtacha chuqurligi 4 ming metr, maksimal chuqurligi 7 ming metrgacha gacha) egallaydi. Maydoni 185 mln. km² dan ortiq (Dunyo okeani tubi umumiy maydonining 50% dan koʻproq qismi).

Okean Qaʼri relyefi va tektonik strukturasining eng yirik elementlari – okean botiklari va ularni ajratib turadigan turli tipdagi koʻtarilmalardir. Botiklar Okean kaʼrining eng katta qismini egallaydi; ularning oʻrtacha chuqurligi 5 ming metr Botiqlar tubi maydonining 80% i past-baland abissal tipdagi relyef (nisbiy chuq. 500–1000 metr), qolgan qismi yassi va qiya abissal tekisliklardan iborat. Yassi abissal tekisliklar Okean kaʼrining 10% dan kamroq yuzasini egallab, odatda, materiklarga yaqin botiqlarning chetlarida joylashgan. Ular birlamchi past-baland relyefning materiklardan oqib kelgan choʻkindilar bilan koʻmilishi natijasida paydo boʻldi. Kiya tekisliklar botiqlar chetlarida ham boʻladi va asta-sekin materik etagi tekisligiga qoʻshilib ketadi. Yassi abissal tekisliklar va abissal past-balandliklar orasida alohida suv osti togʻlari (vulkanlar) koʻtarilib turadi. Tropik dengizlaridagi koʻpgina suv osti togʻlarining usti marjon kurilmalaridan iborat (qarang Atollar).

Okean qaʼridagi togʻlar palaxsa-palaxsa yoki gumbazsimon balandliklar boʻlib, bu tizmalarning tepalari koʻpincha vulqonlardan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Okeanlar
Okeaniya tillari

thumb
Okeaniya tillari – avstronez tillariga mansub malayziya-polineziya tarmogʻining sharqiy tarmoqchasiga kiruvchi tillar. Okeaniya tillari taxminan 450 ta boʻlib, ularda 2,5 mln.dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Okeaniyaning Mariana orollaridan, Yangi Gvineyadan sharq tomonroqda joylashgan hududlarida tarqalgan. Okeaniya tillari shartli ravishda 21 guruhga, guruhlar esa guruhchalarga boʻlinadi. Koʻpchilik Okeaniya tillarining fonologik tarkibi sodda; 3 qator portlovchi undoshlari: jarangsiz, jarangli va burun un-doshlari mavjud boʻlib, xreil boʻlish oʻrniga qarab 5 ga ajratiladi. Grammatik jihatdan Okeaniya tillari analitik tillarga mansub, har bir soʻz turkumining oʻziga xos xususiyatlari bor.

19-asr va 20-asr boshlarida bir necha oʻnlab Okeaniya tillari uchun lotin grafikasi asosida yozuvlar yaratilgan, lekin bu tillar koʻpincha adabiy til sifatida rivojlanmadi. Okeaniya tillarini oʻrganish 19-asrda boshlanib, 20-asr 50-yillarida avj olgan boʻlsada, ularning koʻpchiligi amalda hanuz tavsif etilmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Tillar
Okeanografiya

Okeanografiya
 Okeanologiyaning sinonimi;
 Suv muhitining fizik va kimyoviy xususiyatlari, Dunyo okeanidagi fizik va kimyoviy jarayonlar va hodisalarni, ularning atmosfera, quruqlik va okean tubi bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganadigan fan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʼkeysi Shon

thumbnail|Oʼkeysi Shon, 1924
O’KEYSI (O’Kasey) Shon (1880.30.3, Dublin — 1964.18.9, Torki, Angliya) — irland yozuvchisi va dramaturgi. 1926-yildan Angliyada yashagan. Oʻtgan asrning 10—20-yillarida irland xalqining ingliz mustamlakachilariga qarshi inqilobiy kurashi qatnashchisi. "Oʻqchining soyasi" (1923), "Yunona va tovus" (1924), "Omoch va yulduzlar" (1926) pyesalari irland xalqining 20-asr boshidagi milliy ozodlik harakati voqealariga bagʻishlangan. Ilk asarlarining badiiy uslubida realistik va romantik tamoyillar oʻzaro qoʻshilib ketgan. "Yulduz qizarmokda" (1940) pyesasi inqilobiy gʻoyalar bilan sugʻorilgan. "Uyimdagi koʻzgu" ("Tarjimai hol", 1 — 6-j.) epopeyasida (1939—54) qora xalq orasidan chiqqan kishining jahon madaniyati, ijodiyoti choʻqqilariga, ijtimoiy taraqqiyot uchun kurashga qadar bosib oʻtgan yoʻlini koʻrsatib bergan. "Yepiskop gulxani" (1995), "Ned otaning nogʻoralari" (1958) pyesalarida Irlandiya katolik ruhoniylari rahbarlarini xajv qilgan. "Uchayotgan ari" (1937), "Yashil qargʻa" (1956), "Guldor qalpoq ostida" (1963) kabi maqolalar va esselar toʻplamlarida O’K. realizmning haqiqiy tarafdori sifatida modernizmga qarshi kurashib, realistik sanʼat prinsiplarini qoʻllab-quvvatlagan. Publitsistik asarlari tinchlik uchun kurash ishiga xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Okkultizm

Okkultizm (lot. occultus - yashirin, sirli) — insonda va kosmosda yashirin kuchlar mavjudligini eʼtirof etuvchi taʼlimotlarning umumiy nomi. O.ga koʻra, bu kuchlarni maxsus psixik mashkutardan oʻtgan va oʻzini faqat shu yoʻlga bagʻishlaganlargina payqay oladi. Falsafiy jihatdan gilozoizm va panteizmha yaqin. O.ning hodisalar oʻrtasidagi umumiy yashirin aloqalar toʻgʻrisidagi va mikrokosm hisoblangan odam haqidagi taʼlimoti 14—16-asrlarda kuzatish va tajriba metodlari (Uygʻonish davri italyan natur-falsafasi va boshqalar)ning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Umuman, O. ilmiy tafakkurga zid taʼlimotdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

OKKULTIZM (lotincha occultus-sirli, yashirin, botiniy) maxsus ruhiy mashqlar, alohida marosimlar natijasida ayrim insonlargina bila oladigan koinotdagi sirli kuchlar mavjudligini eʼtirof etadigan taʼlimot. Okkultizm gilozoizm va panteizmga yaqin turadi. Okkultizmning mustaqil soha sifatida ajralib chiqishi soʻnggi antik davrdagi ellinlar dini sinkretizm bilan bogʻliq. 1-4-asrlarda Aleksandriyada Okkultizmning afsonaviy asoschisi Regmas Trismegista nomi bilan bogʻliq toʻplami vujudga keladi. Shu davrda germetik fanlar hisoblanmish alximiya, astrologiya paydo boʻldi. Okkultizmda insonning iro- daviy xatti-xarakatlariga olamga toʻgridan-toʻgri tasir eta olishi mumkin boʻlgan oʻziga xos tabiat kuchlari sifatida qaraladi. Xristianlikni xukmron dinga aylanishi bilan Okkultizm taʼqib ostiga olingan va yashirin faoliyatga oʻtgan. Yevropadagi uygonish davrida Okkultizm dunyoning oʻrta asrlar manzarasi yemirilishiga, sxolastik anglashni bartaraf qilishga va eksperimental tabiatshunoslikning rivojiga taʼsir koʻrsatdi. 17-asrlarda tabiiy fanlarning rivoji esa Okkultizmga boʻlgan ishonchni maʼlum maʼnoda yoʻqqaa chiqardi. Dunyoviy Okkultizm jamiyatlari shakllana boshladi. Mas., T. Kompanellaning „Kuyosh shahri“, F. Bekon- ning „Yangi Atlantida“ kabi asarlarida sotsial utopiya Okkultizm anʼanalari bilan bogʻliq. 19-asrning oxirlaridan turli davrlar va xalqlar okkultiv va diniy- Falsafiy taʼlimotlarni birlashtirish asosida yangi <>universal" dinni yaratishga urinishlar boʻlgan. hozir ham Okkultizm ekstrasensorika, munajjimlar faoliyatlari va shu kabilar orqali jamiyatda mavjud.
 
"Oʻbekiston Faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti" „Sharq“ Nashriyot_Matbaa Aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent-2004

 

Turkum:Okkultizm
Okkupatsiya

Okkupatsiya, harbiy okkupatsiya (lotincha: occupatio – egallash, bosib olish) – xalqaro huquqda urush olib borayotgan tomonning qurolli kuchlarining dushman hududini vaqtincha egallab olishi. Harbiy okkupatsiya rejimi 1907-yilgi 4-Gaaga konvensiyasi va „Fuqaro aholini himoya qilish toʻgʻrisida“gi Jeneva konvensiyasi (1949) bilan tartibga solinadi. Bu hujjatlarda okkupatsiya qilib turgan hokimiyat oʻzi egallagan joylarda tartibni saqlashi, fuqarolarning shaʼni, oilaviy xuquqlari va hayotini hurmat qilishi, mol-mulk, madaniy boyliklarni yakson qilmasligi, okkupatsiya qilingan hududning siyosiy taqdiri toʻgʻrisidagi masalani hal etmasligi sharti nazarda tutilgan. Okkupatsiya rejimini buzish xalqaro jinoyat hisoblanadi, bunda javobgar boʻlgan shaxslar harbiy jinoyatchilar deb qaraladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Okkupatsiya (lotincha occupatio-ishgʻol qilish) bir mamlakat hududini boshqa davlat yoki davlatlar ittifoqi kurolli kuchlari tomonidan zoʻravonlik bilan bosib olinishi. Bunda Okkupatsiya qilingan davlat hokimiyati oʻz faoliyatini amalda toʻxtatadi, bu xududni maʼmuriy boshqarish odatda okkupatsion kuchlar tomonidan amalga oshiriladi.
 
"Oʻbekiston Faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti" „Sharq“ Nashriyot_Matbaa Aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent-2004
Aleksey Okladnikov

Aleksey Pavlovich Okladnikov (1908-yil 20-sentyabr, Konstantinovshchina, hozirgi Irkutsk viloyati — 1981-yil 18-noyabr, Moskva) — rus arxeologi, tarixchi va etnograf. SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1968 -yildan). 1966-yildan Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Tarix, filologiya va falsafa instituti direktori. Teshiktosh gʻoriazm neandertal odamning bosh suyagi qoldiqlarini topgan va oʻrgangan (1938—39). Sibir, Oʻrta Osiyo va Mongoliya arxeologiyasi, etnografiyasi sohasida uzoq vaqt ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Mongoliya hududida birinchi bor paleolit davri yodgorliklarini tekshirgan. Oʻrta Osiyoda tosh davriga oid yodgorliklarni qazish va ilmiy tadqiq qilishda faol ishtirok etgan. Oʻzbekistonda tosh davrining oʻrganilishiga asos solgan.

 
 Neolit i bronzoviy vek Pribaykalya, t. 1—3, M— L., 1950—53; Sentralnoaziats-kiy ochag pervobitnogo iskusstva, Novosibirsk, 1972.

Turkum:Kishilar
Turkum:Sovet tarixchilari
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Arxeologlar
Turkum:Etnografiya
Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:1981-yilda vafot etganlar
Oklaxoma-siti

Oklaxoma-siti - AQShning jan. qismidagi shahar. Oklaxoma shtatining maʼmuriy markazi. Axrlisi 506,1 ming kishi (2000), shahar atrofi bilan 1 mln. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo-moliya markazi. Aviatsiya, avtomobilsozlik, radioelektronika (jumladan, EHM va aloqa vositalari ishlab chiqarish) sanoatlari rivojlangan. Metallsozlik, neft sanoati uchun jihozlar, kimyo, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:AQSh shaharlari
Oklend (shahar)

Oklend – Yangi Zelandiyadagi shahar, shimoliy orolda, Oklend yarim orolni Shimoliy orolning asosiy qismi bilan bogʻlab turuvchi boʻyinda joylashgan. Aholisi – 1,1 mln. kishi (2000). Tinch okeanining Xauraki qoʻltigʻidagi muhim dengiz porti, yiliga 16 mln. t yuk ortib-tushiriladi. Chetga jun, goʻsht chiqaradi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oklend (shahar) stansiyasi. Mamlakatning muhim sanoat markazi (mamlakatdagi sanoat mahsulotining 1/3 qismi ishlab chiqariladi). Mashinasozlik (xususan, transport, qishloq xoʻjaligi, elektrotexnika mashinasozligi), metallsozlik, kimyo, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1882) sanʼat galereyasi, maoriylar sanʼati muzeyi borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Yangi Zelandiya shaharlari
Okop

thumb|276x276px
Okop (ruscha, okop — xandaq, chuqur) — harbiy ishda jonli kuchlar va jangovar texnikani dushman oʻqidan pana qiladigan, jangovar marra (pozitsiya) vazifasini o'taydigan harbiy muhandislik inshooti. Bobur va Shayboniyxon qoʻshinlarida Okop "moʻljar" istilohi bilan ataladi. Toʻfang va miltiqning paydo boʻlishi (16-asr 1-yarmi) natijasida Okopga ehtiyoj sezildi. Okopning keyingi taraqqiyoti oʻyiq stvolli qurollarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq(19-asr 2-yarmi). Odatda, Okop bir kishi, boʻlim, pulemyot, minomyot, toʻp, tank va boshqa uchun moʻljallangan boʻladi. Bir kishilik Okop yotgan odam koʻrinmaydigan darajadagi oʻlchamda (110—150 sm chuqurlik, 150—170 sm uzunlikda) kaziladi. Bir kishilik Okop oʻzaro birlashtirilib, boʻlinma uchun okop hosil qilinadi. Boʻlim Okoplari atrofi tuproq bilan shibbalangan chukurlik (transheya), 1—2 kishiga moʻljallangan oʻq otish joylari, qoʻl pulemyoti uchun maydoncha, shaxsiy tarkib uchun oddiyroq pana joy, oʻq-dorilar qoʻyiladigan tokchalardan iborat boʻladi. Minomyot, toʻp, tank va boshqa uchun qurilgan Okopda oʻt ochish maydonchasi, ekipaj (raschyot) uchun pana joy, jangovar texnikaning Okopga kirishi va chiqishi uchun yoʻlak hamda brustver (tuproq, koʻtarma) boʻladi. Okopbarcha turdagi jangovar harakatlarda, ayniqsa, mudofaada keng kullaniladi. Okopsinguvchi radiatsiyani ancha qaytaradi, zarb toʻlqinini va yorugʻlik nurining shikastlash doirasini kamaytiradi. Okopni qoʻshinlar oʻz kuchi va maxsus Okop kavlash mashinalari bilan kaziydi. Okopning devorlari chim, taxta, shox-shabba va boshqa narsalar bilan mahkamlanadi. Transheya va aloqa yoʻllarining himoya quvvatini oshirish uchun baʼzan ularning usti yopiladi. Togʻli joylarda Okop tosh va harsanglardan terib hosil qilinadi. Yer portlatilib, chukurlik ochiladi. Mustahkam boʻlishi uchun toshlar orasiga tuproq, baʼzan kum solingan qoplar joylashtiriladi. Barcha xildagi Okopjoyning tabiiy koʻrinishiga moslab niqoblanadi. Ommaviy qirgʻin kurollari, kimyoviy, biologik (bakteriologik) kurollar mavjud boʻlgan hozirgi sharoitda Okop oʻz ahamiyatini ancha yoʻqotdi, lekin hozir ham sharoit taqozosi bilan Okopdan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Xandaq
 Transheya
 Mudofaa inshootlari

 

Turkum:Mudofaa inshootlari
Okrug

Okrug – bir qancha davlatlar (masalan, Islandiya, Portugaliya)da maʼmuriy-hududiy birlik, Harbiy okrug; 3) vaqtinchalik tuzilgan hududiy boʻgʻin (masalan, saylov okrugi); 4) muayyan organlar vakolati tarqaladigan hudud (masalan, sud okrugi, notarial okrug). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Maʼmuriy birliklar
Turkum:Koʻp maʼnoli atamalar
Oks

Oks, Oksus — Amudaryoning yunon, lotin va oʻrta asrlardagi Yevropa ida tilga olingan nomi. Baʼzi olimlar (V. V. Bartold, B. Gʻofurov) Oksni suv xudosi Vaxshning (Vaxsh — Oxsho) nomi desalar, boshqa olimlar (S. P. Tolstoye, Ya. Gʻ. Gʻulomov, H. Hasanov) qadimiy turkiy Oʻquz — "daryo" soʻzining fonetik varianti deb hisoblaydilarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksalat kislota

thumb|199x199px
Oksalat kislota, HOOC-COOH — eng oddiy ikki asosli karbon kislota, rangsiz kristallar. Suyukdanish temperaturasi 189,5° (suvsiziniki), 2 molekula suvli kristallogidratiniki 101,5°. Suvda, spirtda eriydi, xloroformda, benzolda erimaydi. Zaharli. Oʻsimliklarda kalsiyli tuzi koʻrinishida keng tarqalgan. Oksalat kislota va uning tuzlari (qarang Oksalatlar) analitik kimyoda baʼzi metallarni choʻkmaga tushiruvchi reagent sifatida hamda boshqa maqsadlarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kislotalar
Oksalatlar

Oksalatlar (yunoncha: oxalis — shovul) — shovul kislota NOOS—SOON tuzlari. Nordon O. (mas, NOOS—COOK) va oʻrta O. (mas, NaOOC—COONa) mav-jud. O. tabiatda keng tarqalgan. Kalsiy oksalat Sa(SOO)2 barcha oʻsimliklarning hujayra va toʻqimalarida boʻladi. Odam va hayvon siydigida ham oz miqdorda kalsiy oksalat minerallar holida uchraydi. O. — kristallar; qizdirilganda parchalanmasdan suyuklanadi; suvda oz eriydi (ishqoriy metallarning oʻrta O.i bundan mustasno). Oksalatlar analitik kimyoda (ammoniy O.i), fotografiyada, boʻyoqchilikda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksi ...

Oksi ... (lotincha oxygenium — kislorod) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Birikma va aralashmalarda kislorod borligini bildiradi; mas, oksigemoglobin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksigemoglobin

Oksigemoglobin (oksi va gemoglobin), NO2 — molekulyar gemoglobinning kislorod bilan birikmasi; oʻpkadan toʻqimalarga kislorod yetkazib beradi. Toʻqimalarda oson parchalanadi. Arterial qonning och qizil rangi O.ga bogʻliq. Bunda gemoglobin tarkibiga kiradigan temirning valentligi oʻzgarmaydi. Issiq qonli hayvonlar va odamda kislorodning koʻproq qismi toʻqimalarga O. tarkibida boradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidimetriya

Oksidimetriya (nemischa, oxydiren -oksidlash va yun. metreo — oʻlchayman), aniqrogʻi redoksimetriya — oksidlanish-qaytarilish reaksiyalariga asoslangan miqdoriy analiz usullari majmui. O. yodometriya, permanganatometriya, bromatometriya, titanometriya, serimetriya kabi bir qancha usullarga boʻlinadi. O. anorganik va organik moddalarni analiz qilishda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidlanish

Oksidlanish, oksidlanish jarayoni – tor maʼnoda – turli moddalarning kislorod bilan birikishi. Kengroq maʼnoda – atomlar yoki ionlar elektronlarni tortib olishi bilan sodir boʻladigan kimyoviy reaksiya (Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari). Eng muhim oksidlovchilarga kislorod O2, ozon O3, vodorod peroksid H2O2, molekular xlor Cl2, ftor F2, kaliy permanganat KMnO4 va boshqalar kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy moddalar
Turkum:Oksidlar
Oksidlanish zonasi

Oksidlanish zonasi (geologiyada) — sulfidli konlarning yer yuziga yaqin qismini oʻz ichiga olgan va yer osti suvlari sathidan yuqorida joylashgan qismi. Oksidlanish zonasida yer yuzasidan chuqurroq qatlamlarga oʻtayetgan suv va unda erigan kislorod, karbonat angidrid va kislotalar taʼsirida turli minerallar yemirilib, muayyan sharoitda past bosim va temperaturaga mos yangi kristalli va kolloid birikmalar hosil boʻladi. Bu birikmalar kimyoviy tarkibi jihatidan yemirilayotgan mineral va jinslarga yakin boʻlib, kislorod va suv molekulasining koʻpligi bilan ajralib turadi.

Oksidlanish zonasi uchun turli gillar, temir va marganetsning kislorodli va suvli birikmalari turgʻun hisoblanadi. Mazkur zonada oltingugurtli metall rudalari hamda oltingugurt, tuz va toshkoʻmir konlari tez oʻzgaradi. Bunda metallarning sulfidli birikmalari oksid, gidroksid, karbonat, sulfatlar bilan oʻrin almashadi. Oltingugurt oʻrnida alunit va gips uyumlari hosil boʻla-di, tosh tuzi qatlamlari boʻlgan joyda gips toʻplanadi. Oksidlanish zonasi yer yuzasidan grunt suvlarigacha, odatda, bir necha m dan yuzlarcha m gacha boʻlgan joyni egallaydi. Oksidlanish zonasi geologiyasi va mineralogiyasini oʻrganish temir va marganets rudalari, boksit, turli gillar va boshqa foydali qazilma boyliklarni topish va razvedka qilishda muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi bu oksidlanish va qaytarilish reaksiyalaridir. butunlay yoki qisman oʻtishi bilan bogʻliq kimyoviy reaksiyalar. Elektronlar chiqarilishi oksidlanish, elektronlar biriktirib olinishi qaytarilish deyiladi. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari atamalari dastlab metall oksidlarining hosil boʻlish va parchalanish reaksiyalarida qoʻllanadi. Cu+’/2O2=CuO metallarning oksidlanishiga, CuO+H2=Cu+H2O metall oksidlaridan metall hosil boʻlishi (qaytarilishi)ga misol boʻladi.

Atom yoki ionlari reaksiya jarayonida elektron biriktirib oladigan moddalar oksidlovchilar,elektron beradigan moddalar esa qaytaruvchilar deb ataladi.Oksidlovchi reaksiya vaqtida oksidlanadigan moddadan elektronni tortib olib,oʻzi qaytariladi,qaytaruvchi esa elektronlar yoʻqotib, oʻzi oksidlanadi. Har qanday oksidlanish qaytarilishsiz boʻla olmaydi, chunki kimyoviy reaksiyada atomlar oksidlanish dara-jasi (p)ning yigʻindisi doimiydir. N2+S12=2NS1 reaksiyasida p (N) 0 dan + 1 gacha oʻzgaradi, binobarin, vodorod (N) oksidlanadi; p(S1) 0 dan — 1 gacha oʻzgaradi, binobarin, xlor S1 qaytariladi.

Oksidlanish-qaytarilish jarayoni keng tarqalgan kimyoviy reaksiyalar jumlasiga kiradi, uning tabiatda va texnikada ahamiyati katta. Barcha turdagi yoqilgʻilarning yonishi, turli metallarning rudalardan ajratib olinishi oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari jarayoniga asoslangan. Metallarning korroziyaga uchrashi, koʻpgina muhim kimyoviy mahsulotlarning hosil boʻlishi ularning oksidlanishi tufaylidir. Elektr-kimyo sanoati O.-q.r.ga asoslangan. Mis, nikel, oltin, rux va boshqa eritmalardan elektrolitik qaytarilish yoʻli bilan olinadi yoki tozalanadi. Kimyoviy tok i — akkumulyatorlar va galvanik elementlar O.-q.r. tufayli ishlaydi va hokazoOʻzME.. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidlar

Oksidlar, tabiiy oksidlar (yun. oxys — nordon) — elementlarning kislorod bilan tabiiy kimyoviy birikmalari, minerallar sinfi. 300 tacha mineralni oʻz ichiga oladi. Tabiatda eng koʻp uchraydigan oksiddan biri — suv (vodorod oksidi). Silikat angidrid (SiO2) koʻpgina togʻ jinslari tarkibiga kiradi. Eng keng tarqalgan oksid hosil qiluvchi elementlar: Si, Fe, Mn, Al, kamroq miqsorida — Cu, U. oksidning aksariyati — ion aloqali birikmalar, ammo kremnezyom (Si), nemetall (As, Se, Te) va xalkofil (Si, Pb, Zn, Sn, Hg, Cd, In, Bi, Sb) elementlar minerallari kovalentli aloqalar bilan tavsiflanadi. Odatda, oksid tarkibida gidroksid va oksigidratlar (bir paytda O2~ va ON~) birlashmalari mavjud. Normal oksid molekulasi tarkibidagi barcha kislorod atomlari faqat oʻsha element atomlariga birikkan boʻladi, lekin oʻzaro birikmaydi. Peroksid, superoksid va ozonidlar tarkibiga kislorod atomlari faqat element atomlariga birikib qolmay, bir-biri bilan ham birikadi (mas, SnO2 — normal oksid, VaO2 — peroksid). Normal oksid elementlarning kislorod bilan bevosita birikishidan, elementlarning gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat va boshqa kislorodli kislotalar tuzlarining ajralishidan hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Oksidlar
Oksidlar (birikma)

Oksidlar — elementlarning kislorodli birikmalari. Normal oksid molekulasi tarkibidagi barcha kislorod atomlari faqat oʻsha element atomlariga birikkan boʻladi, lekin oʻzaro birikmaydi. Peroksid, superoksid va ozonidlar (peroksid va peroksid birikmalar) tarkibida kislorod atomlari faqat element atomlariga birikib qolmay, bir-biri bilan ham birikadi (mas, SnO2 — normal oksid, Na2O2 — peroksid). Normal oksidlar elementlarning kislorod bilan bevosita birikishidan, elementlarning gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat va boshqa kislorodli kislotalar tuzlarining ajralishidan hosil boʻladi.

Oksidlarning nomlanishi quyidagicha: a) agar element kislorod bilan faqat 1 ta kislorodli birikma hosil qilsa, u oksid deb ataladi. Masalam, Al2O3 — alyuminiy oksid, MgO — magniy oksid; b) elementning bir necha oksidlari maʼlum boʻlsa, uning oksidlanish darajasi eʼtiborga olinadi: CuO mis (-oksid, CuO — mis (II)-oksid, Cr2O3 — xrom (III)-oksid, CrO3 — xrom (VI)-oksid va hokazo; v) elementning oksidi suv taʼsirida kislotaga aylansa (yoki kislotadan yoxud uning tuzidan olinishi mumkin boʻlsa) ayni oksid oʻsha kislotaning angidridi deb ataladi: SO3— sulfat angidrid, SO2 — sulfit angidrid.

Normal oksidlar — asosli, kislotali amfoter (oraliq) va befarq oksidlar deb, 4 guruhga boʻlinadi. Mendeleyev davriy sistemasida davr ichida chapdan oʻngga utgan sari oksidlarning xossalari asoslilikdan amfoterlilikka, soʻngra kislotalikka aylanadi. Mas, III davr elementlari ok-sidlaridan Na2O, MgO asosli O; Al2O3 — amfoter oksid; SiO2, P2O5, SO3 va S12O7— kislotali oksidlardir. Elementning oksidlanish darajasi ortgan sari oksidlarning asoslik xossalari kuchsizlanib boradi: MpO — asos xossasiga, Mg>02 — amfoter xossaga, Mp2O7 — kislota xossasiga ega.

Baʼzi oksidlar tuzlar hosil qilmaganligidan ularga indifferent yoki befarq oksidlar nomi berilgan (mas, CO va NO). Koʻpchilik oksidlar tabiatda uchraydi. Tabiatda eng koʻp uchraydigan oksidlar dan biri suv — vodorod oksiddir. Silikat angidrid (SiO2) koʻpgina togʻ jinslari tarkibiga kiradi.

Oksidlar turmush va texnikada keng qoʻllanadi. Masalan, soʻndirilmagan ohak CaO — qurilishda, NO2, SO2 — nitrat va sulfat kislota ishlab chiqarishda, baʼzi metallarning oksidlaridan iborat aralashmalar esa katalizatorlar sifatida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Oksidlar
Oksidlash

Oksidlash (nem. Oxydierung) — metall buyumlar sirtini oksidlovchi eritmalar yordamida kimyoviy, elektrkimyoviy yoʻl bilan havoda qizdirib korroziyadan saqlash yoki koʻrkamlashtirish usuli. K imyoviy O.ning keng tarqalgani ishqorli va ishqorsiz O.dir. Ishqorli O.da buyum kaynab turgan natriy yoki kaliy ishqori eritmasi muqitidan oʻtkaziladi. Ishqorsiz O.da esa buyum fosfat kislota, kaliy yoki bariy nitrat va marganets fosfat aralashmasida 100° temperaturada qizdirib oksidlanadi. Kimyoviy O.da buyum sirtida 3 |x cha oksid qatlam xreil boʻladi. Bu qatlam loklanganidan yoki moylanganidan soʻng metall korroziyaga bar-doshli boʻladi. Bu usullar poʻlat, choʻyan va rux buyumlarni O.da qoʻllanadi.

Elektr-kimyoviy O. (anodlash) tok taʼsirida utkaziladi. Bu usul kimyoviy O. ga nisbatan yaxshiroq nati-ja beradi. Mas, 20—60 min. davomida 30° isitilgan 20% li sulfat kislota (tok kuchi 1,5—2,5 a va kuchlanishi 10— 20 v) tok bilan O. natijasida buyum sir-tida 20 s qalinlikda oksid parda hosil boʻladi. Oksidlangan buyum sirti loklanadi. Anodlashda oksid qatlam qalinligini 600 s gacha yetkazish mumkin. Bu usul, asosan, alyuminiy, mis va boshqa metall qotishmalarini O.da qoʻllanadi. Havoda O. poʻlat buyumlarini kizdirib, sirtini moylashdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oksidlar
Oksidoreduktazalar

Oksidoreduktazalar (yunoncha: „oksido“ — nordon va reducto — orqaga qaytaraman) — tirik hujayralardagi oksidlanish-qaytarilish reaksiyasini katalizlaydigan fermentlar. Hamma tirik hujayralarda uchraydi. Hujayrani energiya bilan taʼminlashda muhim rol uynaydi. Oksidoreduktazalarning eng muhimlari - degidrogenazalar (nafas olganda va fotosintez jarayonida vodorod va elek-tronlarni bir moddadan ikkinchi moddaga oʻtkazadi), oksidazalar (ularda O2 oksidlovchi), peroksidazalar (oksidlovchi — N2O2), gidrolazalar (moddaga O2 ning bir atomini beradi), oksige-nazalar (moddaga O2 ning ikkala atomini beradi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksikislotalar

Oksikislotalar, oksikarbon kislotalar — tarkibida ham karboksil (—COOH), ham gidroksil (— OH) guruhi boʻlgan organik birikmalar. Oʻsimliklar olamida koʻp tarqalgan. Kupchiligining optik izomerlari bor. Tarkibida 1 ta karboksil va 1 ta gidroksil guruhi boʻlgan oksikislota O.ning eng oddiysi hisoblanadi. Gidroksil guruhining karboksil guruh birikkan ugleroddan kancha uzoklikdagi uglerod bilan birikkanligiga qarab a-, r-, u va 5-O. farqlanadi. O.ning soddalari qovushoq suyuqliklar yoki kristall moddalar boʻlib, suvda yaxshi eriydi. O. spirt va kislotalarning umumiy xossalarini namoyon qiladi. O.ning yana oʻziga xos boshqa xossalari ham bor. u va 5-O. ichki efirlar — laktonlar xreil qiladi. O. usimlik va hayvon organizmlarida (mas, sut, olma, limon kislotalar) uchraydi. Aromatik O. dori va azoboʻyagichlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kislotalar
Oksiprolin

Oksiprolin (gidroksiprolin, 4-gidroksipirolidin -2-karbon kislota) — aminokislota, rangsiz kristall modda. Molyar massasi 131,13. 4 ta optik faol stereoizomerlari mavjud. L-O.ning suyuqlanish temperaturasi 274°. Suvda, etanolda oz eriydi. Biriktiruvchi toʻqimalardagi oqsillar — kollagen (13% gacha), shuningdek, elastin tarkibiga kiradi. L-O — almashtirib boʻlmaydigan aminokislota, biosintez jarayonida peptid zanjirga qushilmaydi, prolin krldiklarining fermentativ gidroksillanishida hosil buladi. Oksiprolinning organizmdagi metabolizm maqsulotlari — pirrol -2-karbon va glutamin kislotalar. Kollagen va boshqa oqsillarning gidrolizatorlaridan olinadi. Oksiprolinni ilk bor 1902-yilda nemis oli-mi E. Fisher jelatindan ajratib olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Oksitotsin

Oksitotsin (Oxytocinum), pitotsin — neyrogipofizial gormon; gipofiz orqa boʻlagi gormonlarndan biri; 9 ta aminokislota qoldigʻidan tuzilgan siklik peptid. Oksitotsin tuzilishi va taʼsiriga koʻra, boshqa neyrogipofiz gormoni — vazopressinga yaqin turadi. Bir kator tabiiy analoglari mavjud, sintetik yoʻl bilan ham olinadi. Bachadon (ayniqsa, homilali bachadon) va sut bezining silliq muskullarini qisqartiradi. Dard tutishi susayganda, bachadondan atonik qon ketganda buyuriladi. Ampulalarda 1 ml dan chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gormonlar
Oksixinolin

Oksixinolin (oksin, 8-gidroksixinolin) — rangsiz, oʻziga xos hidli kristall modda. Mol. m. 145,15, suyuqlanish temperaturasi 75—76°, qaynash temperaturasi 266,6°. Spirt, atseton, xloroform, benzol, kislota va ishqorlarda eriy-di, suvda va efirda erimaydi. 40 dan ortiq kimyoviy elementlarni (mas, mis, rux, magniy va boshqalar) ajratish va aniqlashda, alyuminiy, rux, vanadiy va hokazo elementlarni kolorimetrik aniklashda qoʻllanadi. Baʼzi hosilalari fungitsidlar va antiseptiklar si-fatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Oktan soni

Oktan soni — karbyuratorli yoki injektor ichki yonuv dvigateli yonilğilarining detonatsiyaga turğunligini ifodalaydigan koʻrsatkich. Yonilğining Oktan soni etalon yonilği aralashmasiga taqqoslab aniqlanadi. Etalon yonilgi sifatida izooktan (2, 2, 4-uch metilpentan) va geptan aralashmasi qabul qilingan. Izooktanning detonatsiyaga turgʻunligi 100, normal geptanniki nol deb olingan. Etalon yonilgʻi aralashmasidagi izooktanning foizlardagi miqdori sinaladigan yonilgʻining Oktan sonini belgilaydi. Yonilgining Oktan soni qancha katta boʻlsa, detonatsiyaga moyilligi shuncha kichik boʻladi. Avtomobillarda Oktan soni 66—98 ga teng benzin, siqish darajasi yuqori boʻlgan dvigatellarda Oktan soni yuqori benzinlar ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oktanlar

Oktanlar (yun. okto — sakkiz), CgH18 — toʻyingan uglevodorod. Mol. m. 114,22 18 ta izomer Oktanlar bor. N-O. — SN3(SN2)6SN3 ning suyuqlanish temperaturasi — 56,8°; qaynash temperaturasi 125,67°; zichligi 702,5 kg/m3. Neftda, benzinda boʻladi. Oktanlardan izooktanning O. soni yuqori (97) boʻlgani uchun etalon yonilgʻi sifatida ishlatiladi. n-oktanning O. soni juda kichik (17—19).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Oktant

Oktant (lotincha ) — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Yulduz kattaligi 3,8. Oʻzbekistondan koʻrinmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Turkum:Astronomiya
Oktaedr

Oktaedr (yun. okto — sakkiz va hedra — yoq) — 1) matematikada — sakkizta uchburchak bilan chegaralangan jism, sakkizyoklik. O.ning 6 ta uchi, 12 ta qirrasi va 8 ta yogʻi boʻladi. O. yoklari muntazam uchburchaklardan iborat boʻlib, har bir uchidan 4 tadan qirra chiqadi. Agar O. qirrasi a ga teng boʻlsa, hajmi V = formula bilan hisoblanadi (qarang Koʻpyoklik); 2) kristallografiyada — elektroliz va kimyoviy reaksiyalar natijasida eritma, gaz va qattiq jismlardan hosil boʻladigan kristallar shakllaridan biri (bunda O.dan tashkari diedr, romboedr, tetraedr va boshqalar) shakllar ham hosil boʻladi (qarang Kpuctallanish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Okulyar

Okulyar (lot. ocularus — koʻzga oid) — murakkab optik asbob (kuzatish trubasi, mikroskop, durbin)ning kuzatuvchi qaraydigan qismi. Bitta linza yoki linzalar tizimidan iborat boʻladi. Obyektiv boshqa optik tizimlar (mas, prizma, kollimator) bilan hosil qilgan tasvir Okulyar yordamida koʻriladi. Dastlab (1609-yil) Okulyarlar astronomik koʻrish trubalarida ishlatilgan (Galiley Okulyarlari). Keyinchalik niderland olimi X. Gyuygens (17-asr) va ingliz olimi J. Ramsden (18-asr) ikki xil Okulyar kashf qilishgan. Ular amalda hozirgacha ishlatiladi. Bunday Okulyarni obyektiv bilan birga yasab buyumning tasviri olinadi.

19-asr oxirlaridan, ayniqsa, harbiy optika rivojlanishi munosabati bilan durbin, periskop va boshqalarda takomillashtirilgan Okulyarlar ishlatiladi. Okulyarlar musbat va manfiy linzali boʻlishi mumkin. Musbat linzali Okulyar oʻzidan oʻtayotgan yorugʻlik nuri dastasini toʻplaydi (toraytiradi), manfiy linzali Okulyar nur dastasini sochadi (kengaytiradi). G. Galiley Okulyarlari manfiy linzali oddiy (kuzatish burchagi kichik), X. Gyuygens va J. Ramsden Okulyarlari musbat linzali boʻlgan (rayem). Ularda kuzatish burchagi katta (kengrok)ligi uchun hozirgacha ishlatiladi. Okulyarlarning asosiy optik xossasi fokus masofasi (linzaning bosh fokusidan uning optik markazigacha boʻlgan masofa), odatda, 15–25 mm bilan ifodalanadi. Okulyarning aniq koʻrsati-shi shu masofaga bogʻliq boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ol

Ol (aldamoq soʻzidan) — oʻrta asrlarda Movarounnaxrda dushmanni chalgʻitish maqsadida qoʻllangan hiyla, taktik usul. Kichik bir qismni chekinishga buyurib, uni taʼqib qilib, hujumga oʻtgan dushmanni pistirma iskanjasiga olingan. O. usullaridan biri toʻlgʻama deb atalgan. O.dan Chingizxon, Amir Temur va Abdullaxon II oʻz yurishlarida ustalik bilan foydalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olabuta eshakshoʻra

Olabuta eshakshoʻra — shoʻradoshlarga mansub bir yillik oʻtsimon yoki yarim buta oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda O.ning maydagul O. , tatar O.si , yelpigʻichsimon O. uchraydi. Poyasi tik, shoxlanib oʻsadi, boʻyi 1 m yoki undan ortiq. Barglari bandli, unsimon, kumushrang gʻubor bilan qoplangan, pastdagilari doirasimon shaklda, yuqoridagilari esa uzunchoq — nashtarsimon. Toʻpguli boshoqsimon. Mevasi — tekis yumaloq xaltacha. Urugʻi yasmiqsimon, qora, yaltiroq, kattaligi 1 — 1,5 mm. Iyuldan sentabrgacha gullaydi va meva tugadi. Bir oʻsimlik 100 mingga yaqin urugʻ beradi, toʻkilgan urugʻlari bahorda yana unib chiqadi. Begona oʻt sifatida yoʻl yoqasida, ekin-zorlar orasida va tashlandiq yerlarda oʻsadi.
thumb|Atriplex tularensis

Kurash choralari: almashlab ekish, kultivatsiya; urugʻlarni saralab ekish, gerbitsidlardan ekish vaqtida kotoraya, prometrin yoki kotofor qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Turkum:Kseromorfizm
Olabugʻasimonlar

Olabugʻa baliqlar (Perciformes), okunsimonlar — suyakli baliklar turkumi. Uzunligi 1 sm dan 5 m gacha, vazni grammning bir necha ulushidan 900 kg gacha. Kupchiligining suzgich pufagi bor. Suzgichlari tikanli, orqa suzgichi 2, qorin suzgichlari 6 yoki kamroq nurli. Tangachalari ktenoidli, baʼzan sikloidli, ular modifikatsiyasidan iborat yoki boʻlmaydi. 149 oila, 1200 urugʻ va 6500 ga yaqin turi bor. Barcha dengiz, okean va chuchuk suvlarda tarqalgan. Olabugʻa baliqlar baliqlarning eng yirik turkumi, barcha maʼlum turlarning 40%ini uz ichiga oladi. Barcha dengizlarning sohil boʻyi suvlarida stavridalar, dengiz itchalari, xoʻkizchalar, serransimonlar, gubanlar; ochiq dengizlarda tunetslar, yelkanlilar, korifenlar va boshqa kengtarqalgan. Yevrosiyo va Shim. Amerika suvlarida olabugʻalar, Afrika va Jan. Amerikada sixlidalar, Shimoliy Amerikada sentdarxidlar, Jan. Osiyo va Afrikada labirintlilar koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda Olabugʻa baliqlarning 4 oilasi (buka baliqlar, aterinlar, olabugʻalar, toshbuqalar), 9 urugʻi va 13 turi tarqalgan. Oddiy olabugʻa va oq yela Amu va Sirdaryoning quyi oqimlarida, Orol dengizida yashaydi. Koʻpchilik Olabugʻa baliqlar Orol dengizi bilan bogʻliq boʻlgan. Bir qancha Olabugʻa baliqlar sanoat miqyosida ovlanadi, sunʼiy suv havzalarida koʻpaytiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Olay vodiysi

Olay vodiysi - Qirgʻizistonning Pomir-Olay togʻlari orasidagi botiq. Gʻarbdan sharqqa (Olay va Orqa Olay tizmalari orasida) 150 km ga yoʻnalgan. Eni 8–25 km. Maydoni 1700 km² ga yaqin. Balandligi gʻarbida 2240 m, sharqida 3536 m (Tomurun dovoni). Olay vodiysi tagi allyuvial va prolyuvial jinslardan tuzilgan, jan.da va qisman oʻrta qismida morenali past-baland qator tepalar mavjud. Togʻ yaylovi, gʻarbida — Qizilsuv daryosi boʻylarida sugʻorib dehqonchilik qilinadigan yerlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vodiylar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Olay tizmasi

Olay tizmasi  — PomirOlay togʻlari sistemasidagi tizma. Qirgʻiziston va qisman Tojikistonda. Eng baland joyi 5539 m. Uzunligi 400 km. Jan.da Fargʻona vodiysi bilan chegaralanadi. Qum-gilli jinslar va kristalli slanetslardan tuzilgan. Shimoliy yon bagri qiya va bir necha koʻndalang vodiylarni oʻz ichiga oladi. Janubiy yon bagʻri Olay vodiysiga tik tushgan. Choʻqqilarida, ayniqsa, gʻarbiy qismida qor va muzliklar (568 km²) bor. Togʻ etaklarida chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi, yon bagʻirlari quruq chalov-betaga dashtlaridan ibo-rat. 2000–3200 m balandlikda oʻtloqdasht oʻsimliklari va archa oʻrmonlari, undan yuqorida alp oʻtloklari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Olakoʻzan

Olakoʻzan (lotincha) – suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Urugʻning yagona turi.

 Tavsifi 
Gavdasining uzunlig oʻrtacha 26 sm dan 35 sm gacha boʻladi, dumining uzunligi taxminan 11—20 sm atroflarida boʻladi . Tanasi xipcha va uzun, oyoqlari kalta, dumi baroq. Rangi qora, sargʻish ola, sargʻish yoki kulrang dogʻli. 3 tadan 8 tagacha bola tugʻadi. Koʻrsichqon, sichqon va boshqa mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi.

Olakoʻzanning eng faol davri asosan sutkaning ertalab va kechqurun boʻladi.83 Uning koʻrish qobiliyati ancha past boʻlib, faqatgina yaxshi rivojlangan hid bilish qobilayatiga tayanadi. Ular yolgʻiz yashashadi va ular 0,5–0,6 km² oraligʻida hudud belgilab oʻsha hududda keng harakatlanadi. Odatda oʻtroq tarzda hayot kechiradi va bir marta qurgan uyasida umrbod yashab qoladi. Agar Olakoʻzanlar oʻzining hududida boshqa bir Olakoʻzanga duch kelsa, unga hujum qiladiRoberts, T. J. (1977). The mammals of Pakistan. London: Ernest Benn Limited..

Xavfni sezgan Olakoʻzan oyoqlarida tik koʻtarilib, dumi tikka-tikka boʻladi. Bundan tashqari, oʻzidan kuchliroq begona hayvonga duch kelganda tishlarini koʻrstagan holda irillashi mumkin. Agar tahdid qilinsa, u dumi ostidagi kattalashgan anus bezlaridagi sassiq hidli gazni chiqarib yuborishi mumkin.

 Soni 
Qishloq xoʻjaligi maqsadida yerlarning jadal oʻzlashtirilishi bilan bogʻliq ravishda tur areali keskin ajralib qolgan va soni keskin kamaygan. Mirzachoʻl, Qarshi choʻlining katta qismi va Turkiston togʻining yonbagʻirlarida ushbu tur jonivorlari yoʻqolib ketgan. Mamlakatimizdagi taxminiy soni – 5 mingta atrofida. Angren yassi tekisligidagi yuqori togʻ qismida – taxminan 500 ta.

 Tarqalishi 
Janubiy—Sharqiy Yevropa va Osiyoda, asosan, dasht va choʻllarda tarqalgan. Qora dengiz yaqinidagi choʻllarda, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Oltoy va Tuvada uchraydi. Oʻzbekistonda Qizilqum choʻli, Ustyur yassi tekisligi (Qoraqalpogʻiston), Mirzachoʻl va Qarshi choʻli, Gʻarbiy Tyan-Shan va Pomir-Oloy togʻ tizmalarining togʻ yonbagʻirlari va yuqori kamarlari, Surxondaryoning quyi qismi, Ohangaron daryosining yuqori qismida arealning ajrab qolgan yuqori togʻ qismi joylashgan boʻlib bu tarixan sugʻur va relikt yumronqoziq makonlari bilan bogʻliq. Qoʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi tufayli soni keskin kamayib ketgan. Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Muhofaza choralari 
Qizilqum qoʻriqxonasi va Zarafshon Milliy tabiat bogʻida muhofaza ostiga olingan. Angren yassi tekisligida qoʻriqlanadigan hududlar, shuningdek, saqlanib qolgantur yashovchi tekislik joylarda kichik buyurtmaxonalar tashkil qilingan.

 Kichik 
Vormela peregusnaning kichik turiga quyidagilar kiradi:

Vormela peregus alpherakyi

Vormela peregus euxina

Vormela peregus negans

Vormela peregus pallidor

Vormela peregus peregusna

VVormela peregus syriacaBen-David, M. (1988). The biology and ecology of the Marbled polecat, Vormela peregusna syriaca, in Israel. Tel Aviv: Tel-Aviv University.

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Yirtqichlar
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Olakoʻl

Olakoʻl — Krzogʻistondagi oqmas shoʻr koʻl. Balxash-Olakoʻl soyligining sharqida, 343 m balandlikda. Maydoni 2200 km². Chuq. 45 m gacha. Yanvardan aprelgacha muz bilan qoplanadi. O.ga Emel daryosi quyiladi. Baliq ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qozogʻiston koʻllari
Olam oʻqi

Olam oʻqi — osmon sferasintg markazidan oʻtuvchi va Yerning aylanish oʻqiga parallel deb tasavvur qilinadigan toʻgʻri chiziq. Olam oʻqi osmon sferasini olamning shim. va jan. qutblarida kesib oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olam qutblari

Olam qutblari — olam oʻqi bilan osmon sferasining kesishgan nuqtalari. Ular olamning shimoliy va janubiy qutblaridir. Olam qutblarida osmon jismlari joylashmagan, lekin olamning shimoliy qutbi yaqinida (Uzoqlikda) qutbyulduzi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olamiy ruh

Olamiy ruh — neoplatonizm falsafasidagi markaziy tushunchalardan biri. Platonning koinotni harakatga keltiruvchi ibtido boʻlgan Olamiy ruh toʻgʻrisidagi taʼlimotidan kelib chiqqan; ideal (jismeiz) dunyo bilan olamiy ruh yaratgan hissiy dunyo oraligʻida turadi. Olamiy ruh haqidagi taʼlimot Uygonish davri panpsixizmi (italyan neoplatoniklari, J.Bruno), nemis romantizmi va XIX asr idealistik falsafasi (F.V.Shelling, G.T.Fexner, E.Gartman) tomonidan qabul qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olamning geliotsentrik sistemasi

Olamning geliotsentrik sistemasi — Yer va Kuyosh sistemasidagi boshqa sayyoralar Quyosh atrofida aylanib turadi, degan taʼlimotga asoslangan sistema; N.Kopernik yaratgan (k,. Geliotsentrik sistema). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Quyosh tizimi
Olamning geotsentrik sistemasi

Olamning geotsentrik sistemasi – olamning markazi Yer boʻlib, uning atrofida boshqa barcha osmon jismlari harakatlanadi, degan qadimgi dunyoqarash. Olamning geotsentrik sistemasi haqidagi taʼlimotni dastlab Aristotel miloddan avvalgi IV asrda ishlab chiqqan. Uning fikricha, Yer qoʻzgʻalmas Oy, Merkuriy, Venera, Quyosh, Mars, Yupiter va Saturnga tegishli yettita osmon bilan oʻralgan. Sakkizinchi osmon qoʻzgʻalmas yulduzlarga tegishli. Toʻqqizinchi osmonda esa barcha osmon sferalarini harakatlantiruvchi „ruh“ joylashgan, deb tushuntiradi. Ana shu taʼlimotni Ptolemey (milodiy 2-asr) „Almagest“ asarida quyidagi 4 farazga asoslanib keltirgan: 1) Yer koinotning markazi; 2) Yer qoʻzgʻalmaydi; 3) barcha osmon jismlari Yer atrofida aylana boʻylab harakatlanadi; 4) osmon jismlari tekis bir tezlikda harakatlanadi. Olamning geotsentrik sistemasiga asosan barcha sayyoralar, Oy, Quyosh va yulduzlar Yer atrofida bir sutkada tekis aylanib chiqadi, sayyoralar epitsikllar boʻylab, epitsikllarning markazi esa deferent deb atalgan aylana boʻylab harakatlanadi. Oy va Quyosh esa faqat deferentlarda harakat qiladi. Olamning geotsentrik sistemasi taʼlimoti to 16-asrgacha xukm-ron boʻlib keldi. 16-asrdan olamning geotsentrik sistemasi oʻrnini geliotsentrik sistema egalladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olamushuk adiri

Olamushuk adiri - Fargʻona botigʻining janubi-sharqiy qismi (Andijon viloyati hududi)da joylashgan adir. Janubiy va janubiy-sharqda Oʻsh-Aravon adirorti botigʻi, gʻarbda Aravon — Shahrixon yoyilma konuslari orasida. Gʻarbda Andijon adiri bilan tutashgan, shimolida Qoradaryoga yaqinlashadi. Olamushuk adiri janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 15 km masofaga choʻzilgan, eni 300–700 m, eng baland joyi 919 m. Atrofidagi tekisliklardan 300–400 m ga koʻtarilgan, janubi-sharqiy yon bagri tikroq.. Yon bagʻirlari koʻplab quruqsoylar va jarliklar bilan kesilgan. Tektonik jihatdan braxiantiklinal struktura. Paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr konglomerati, loytosh, qumtosh, qumoq jinslardan tashkil topgan. Ular quyi yerlarda qalin lyossimon jinslar bilan qoplangan, relyefi tekisroq. Adirning quyi qismi toʻrtlamchi davrda sodir boʻlgan yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Iklimi qurgʻoqchil, yozi issiq, yillik yogʻin 20–300 mm. Tuprogʻi boʻz tuproq. Rang, koʻngʻirbosh, shaytonkovush kabi oʻsimliklar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan qoʻshoyoq, boʻrsiq, jayra, tulki, kalamush, kaltakesak, ilonlar va boshqa uchraydi. Tabiiy boyliklardan neft, tabiiy gaz, oltingugurt bor. Olamushuk adiri yerlari yaylov sifatida ham foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olapoʻchoq

Olapoʻchoq — kechpishar qovun navi. Shakli choʻziq, tuxumsimon, yirik, uchi ingichka, uzunligi 28—35 sm, ogʻirligi 4–6 kg. Dum tomoni biroz tilim-tilim, uch tomoni gʻadir-budur, toʻr bilan qoplangan, tusi toʻqsariq. Sirtining gullari qoʻshaloq, keng, toʻq yashil dogʻlari bor. Poʻsti qattiq, eti toʻq yashil, qalinligi 5,5—6 sm, sersuv, shirin. Tarkibida 9,8% qand, shu jumladan, 6,5% saharoza, 11,7% quruq modda bor.

Olapoʻchoqning urugʻxonasi unchalik katta emas, urugʻi yirik. Ekilgan urugʻi unib chiqqanidan keyin, hosili 95—110 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Qishda asrashga va uzoq joylarga olib borishga yaroqli. Boʻz tuproqli unumdor yerlarda moʻl hosil beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qovun navlari
Olatov qoramol zoti

Olatov qoramol zoti - sut goʻsht yoʻnalishidagi qoramol zoti. 20-asrning 30—50-yillarda Qirgʻiziston va Qozogʻistonda mahalliy zotli qoramollarni shvits va Kostroma zotlari bilan chatishtirish va olingan duragaylar mahsuldor guruhlarini oʻz ichida urchitish orqali yaratilgan. 1950 yilda yangi zot sifatida tasdiklangan. Tana tuzilishi baquvvat, boshi katta, koʻkragi, yagʻrini keng, yelini kosasimon, tuyey qoʻngʻir. Buqalarining vazni 850–1000 kg, sigirlariniki 450–550 kg. Sigirlari yiliga 3200–4200 kg (ayrimlari 8—10 ming kg gacha) sut beradi. Sutining yogʻliligi 3,8—4,0%. Goʻshtdorlik sifati yaxshi. Axta novvoslari jadal yetishtirilib, boʻrdoqi qilib boqilganda 18—20 oyligida vazni 500–550 kg ga boradi. Goʻsht chiqimi 55—62%. Togʻ sharoitiga yaxshi moslashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uy hayvonlari
Olatogʻ

Olatogʻ, Olatov – koʻp yillik qrr va muzliklari xdmda balandlik mintaqalari boʻlgan togʻlar. Baland togʻlarda doimiy qorlar oppoq, yalangʻoch qoyalar esa qoramtir, oʻtloqlar yam-yashil boʻlib koʻrinadi. Olatogʻ togʻlar nomini ham bildiradi. Masalan, Jungʻariya Olatovi, Orqa Ili Olatovi, Kungay Olatov, Terskay Olatov, Talas Olatovi, Qirgʻiziston Olatovi, Olatogʻ soʻzidagi „ola“ turkiy tillardagi ala (ola, ola bula, gulli) soʻzidan kelib chiqqanligi aniq seziladi. Lekin moʻgʻulcha ola („togʻ“) soʻzidan kelib chiqqan degan taxminlar ham bor. Boshqa variantida „ola“ arabcha „oliy“ (baland) soʻzidan olingan fikrlar ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Onomastika