Xalqaro oʻquvchilarni baholash dasturi

thumb|right

Xalqaro oʻquvchilarni baholash dasturi  — turli davlatlarda 15 yoshli oʻquvchilarning savodxonligini (oʻqish, matematika, tabiiy fanlar) hamda bilimlarini amaliyotda qoʻllash qobiliyatini baholovchi dastur.

PISA testlari maktab oʻquvchilarining haqiqiy hayotda kerak boʻladigan hodisalarni tahlil qilish, ulardan xulosa chiqarish va muloqotga kirishish koʻnikmalarini qay darajada egallayotganini, taʼlim tizimining bu oʻzgarishlarga qanchalik moslashayotganini aniqlash maqsadida oʻtkaziladi. Ushbu dastur 1997-yilda joriy etilgan boʻlib, har uch yilda bir marta oʻtkaziladi, birinchi marta 2000-yilda oʻtkazilgan. Har uch yilda bitta fan yoʻnalishiga afzallik berilib, jami testlar majmuasining deyarli 50% shu fanga mansub boʻladi. 2000-yilda ilk bor oʻqish savodxonligiga urgʻu berilgan.

Test Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) tomonidan yetakchi xalqaro ilmiy tashkilotlar bilan konsorsiumda, milliy markazlar ishtirokida tashkil etiladi. Tadqiqotda Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga aʼzo boʻlgan davlatlar, shuningdek, OECD bilan hamkorlik aloqalari boʻlgan davlatlar ishtirok etadi.

PISA tadqiqoti monitoring tadqiqoti boʻlib, u turli mamlakatlardagi taʼlim tizimlarida sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarni aniqlash va solishtirish, taʼlim sohasidagi strategik qarorlar samaradorligini baholash imkonini beradi. 2000-2015-yillar oraligʻida oʻtkazilgan tadqiqot natijalari boʻyicha bugungi kunda Sharqiy Osiyoda — Xitoy, Koreya, Singapur, Yaponiya, Yevropada — Finlandiya, Estoniya, Shveysariya, Polsha va Niderlandiya kabi mamlakatlarning oʻrta taʼlim tizimi yaxshi rivojlangan.

 PISA test tarkibi 
PISA testlari 5 ta yoʻnalish boʻyicha oʻqish, matematik savodxonlik, tabiiy-ilmiy fanlar, hamkorlikda muammolarni hal qilish va moliyaviy savodxonlik oʻtkaziladi. Testlarda asosiy eʼtibor oʻquvchilarning mazkur yoʻnalishlar boʻyicha eng asosiy tushunchalarni bilishi, bazaviy bilim va koʻnikmalarni egallagani, ulardan hayotiy vaziyatlarda foydalana olishiga qaratiladi.

PISA sinovlarida toʻrt xil sinov usulidan foydalaniladi:

 Bir javobli testlar;
 Bir nechta javobli testlar;
 Qisqa yoki batafsil javob yoziladigan savollar;
 Biror muammoning yechimi boʻyicha oʻquvchi fikri (odatda bunday savollarda tekshiruvchida umumiy javoblar boʻladi, oʻquvchi javobi test tuzivchi javobiga aynan mos kelishi talab qilinmaydi, oʻquvchi ijodkorligi qoʻllab quvvatlanadi).

Bundan tashqari testlar bilan bir vaqtda oʻquvchilardan anketalar ham olish nazarda tutilgan.

 PISA asosiy yoʻnalishlar 
Oʻqish savodxonligi: Insonning matn shaklida berilgan maʼlumotlarni tushina olish va ularga reaksiya bera olish koʻnikmasi, jamiyat hayotida faol qatnashish jarayonida oʻqigan maʼlumotlaridan oʻz maqsadlari yoʻlida foydalana olish, bilim va imkoniyatlarini oshira olish layoqati.

Bu yerda, oʻqish savodxonligi tushunchasi keng maʼno kasb etadi. Bu yoʻnalish maqsadi oʻquvchining berilgan badiiy asardan parcha, biografiya, xat, hujjat, gazeta va jurnallardan olingan maqolalar, turli qoʻllanmalar, geografik kartalar kabi rangba-rang tematikadagi, tarkibida matnni ochib berishga moʻljallangan diagrammalar, rasmlar, kartalar, grafik va jadvallar berilgan matnni tushinishi, mazmuni haqida fikr yurita olish, matn mazmuniga baho berish va oʻqiganlari haqida oʻz fikrini bera olishi kabi kompetensiyalarini aniqlash hisoblanadi.

Matematik savodxonlik: Insonning matematikaning oʻzi yashayotgan olamdagi oʻrnini bilishi, matematik jarayonlarni toʻgʻri va toʻliq asoslay olishini tekshiradi. Shaxsning matematikadan yaratuvchan, qiziquvchan va fikrlovchi insonning hozirgi va kelajakdagi matematik bilimlarga boʻlgan ehtiyojini qondira oladigan darajada foydalana olishini taʼminlash bu boʻlimning asosiy maqsadidir.

Bu boʻlimdagi savodxonlik terminidan bu boʻlim maqsadi odatda maktab dasturida beriladigan bilimlarni qay darajada oʻzlashtirganini aniqlash emasligni koʻrsatish uchun foydalanilgan. Asosiy eʼtibor matematik bilimlardan turli xil hayotiy vaziyatlarda fikrlash va intiutiv qaror qabul qilish talab qilinadigan turli uslublaridan qoʻllagan holda foydalana olish nazarda tutiladi. Lekin bu turdagi savollarga javob berishda maktab dasturida beriladigan bilim va koʻnikmalar zarur boʻlishi mumkin.

Bu yoʻnalish sinovlarida odatda hayotning turli sohalarida (tibbiyot, turar joy, sport va hokazo) duch kelinishi mumkin boʻlgan matematikaga oid vaziyatlar taklif qilinadi.

Tabiiy-ilmiy fanlar savodxonligi: Hayotiy hodisalarda ilmiy usulda hal qilinishi mumkin boʻlgan muammolarni aniqlash, kuzatuv va tajribalar asosida xulosalar chiqarish kompetensiyasi. Bu xulosalar atrofimizdagi olamni tushinish va inson faoliyati natijasida unda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarni anglab yetish, shunga koʻra kerakli qarorlar qabul qila olish koʻnikmasini rivojlantirish bu boʻlimning asosiy maqsadidir.

Bu savodxonlik asosi bizning maktablarimizda fizika (astronomiya elamentlari bilan birga), biologiya, kimyo va geografiya fanlari oʻqitilish jarayonida berilishi koʻzda tutilgan.

 2000-yil 
2000-yilda 32 davlatdan 265 000 oʻquvchilar test sinovidan oʻtgan. Ushbu yilda asosiy mavzu — oʻqish va oʻqilgan narsalarni tushunish qobiliyati tanlangan boʻlib, test savollarining uchdan ikki qismi aynan shu mavzuga bagʻishlanganoecd.org.pdf.

 2003-yil 
PISA-2003 da 43 mamlakatdan 275 000 dan ortiq oʻquvchi ishtirok etdi. Oʻqish boʻyicha Finlandiya 543 ball bilan birinchi oʻrinni egalladi. Rossiya — 442 ball, AQSh — 495 ball, Serbiya — 412 ball olganoecd.org.pdf.

Matematika yoʻnalishida Gonkong 550 ball bilan birinchi oʻrinda, AQSh 483 ball, Italiya 466 ball, Rossiya 468 ball toʻplaganoecd.org.pdf.

Tabiiy fanlar yoʻnalishi boʻyicha Finlandiya yetakchilik qilgan (549 ball).

 2006-yil 
2006-yilda oʻqish savodxonligi boʻyicha 57 davlat orasida Janubiy Koreya 556 ball bilan birinchi oʻrinni egallagan.

Matematika yoʻnalishida Taybey 549 ball bilan yetakchilik qilgan. AQSH 468 ball, Isroil 442 ball toʻplagan.

Tabiiy fanlar savodxonligi boʻyicha Finlandiya 563 ball bilan birinchi oʻrinda, Italiya 475 ball, AQSh 489 ball toʻplagan.

 2009-yil 
2009 — yilda tadqiqotda 74 davlat ishtirok etgan. Oʻqish savodxonligi boʻyicha Xitoyning Shanxay shahri 556 ball bilan yetakchilik qilgan. Koreya 539 ball bilan ikkinchi va Finlandiya 536 ball bilan uchunchi oʻrinni egallaganoecd.org.pdf.

Matematika yoʻnalishida ham Xitoyning Shanxay shahri 600 ball bilan yetakchi, MDH davlatlaridan Rossiya 468 ball, Qozogʻiston 405 ball, Qirgʻiziston 331 ball toʻplagan.

 2012-yil 
2012-yilda PISA da 65 ta davlat, jumladan, OECDga aʼzo 34 ta davlati ishtirok etdiVostok delo umnoe Mejdunarodniy reyting shkolnogo obrazovaniya vozglavili aziati.

Ishtirokchilarga anʼanaviy testlar bilan bir qatorda tadqiqot tarixida birinchi marta yangi turdagi masala, yaʼni — interaktiv masalalar (interactive problems) taklif qilindi.

 2015-yil 
2015-yilda tadqiqotda 70 ta davlat ishtirok etdipisa-2015-results-in-focus.pdf. Shu yili anʼanaviy testlar bilan bir qatorda, moliyaviy savodxonlik boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazildi.

Singapur davlati oʻqish savodxonligi, matematik va tabiiy-ilmiy fanlar savodxonligi PISA tadqiqotining barcha yoʻnalishlari boʻyicha birinchilikni egallagan. MDH davlatlaridan oʻqish savodxonligi boʻyicha Qozogʻiston 427 ball (53 — oʻrin), matematik savodxonlik boʻyicha Rossiya 494 ball (23-oʻrin) va tabiiy fanlar boʻyicha Moldova 428 ball (50-oʻrin) toʻplaganpisa-worldwide-ranking-average-score-of-math-science-reading/.
+ Oʻqish savodxonligi boʻyicha natijalar Mamlakat Oʻrtachaball1. 5352. , (KNR) 5273. 5274. 5265. 5216. 5197. Janubiy Koreya 5178. 5169. 513 10. 509 11. 509 12. , (KNR) 509 13. 506 14. 505 15. 503 16. 503 17. 500 18. 500 19. 499 20. 499 21. 498 22. 498 23. Tayvan 497 24. 497 25. 496 26. 495 27. 494 28. 492 29. 488 30. 487 31. 487 32. 487 33. 485 34. 485 35. 482 36. 481 37. 479 38. , (BA) 475 39. 472 40. 470 41. 467 42. 459 43. 453 44. 447 45. 443 46. 437 47. 434 48. 434 49. 432 50. 431 51. 428 52. 427 53. 427 54. 427 55. 427 56. 425 57. 423 58. 416 59. 409 60. 408 61. 407 62. 405 63. 402 64. 401 65. 398 66. 397 67. 361 68. Dominikan Respublikasi 358 69. Shimoliy Makedoniya 352 70. 350 71. Kosovo 347 72. 347
+ Matematik savodxonlik boʻyicha natijalar Mamlakat Oʻrtachaball1. 5642. , (KNR) 5483. , (KNR) 5444. Tayvan, (KNR) 5425. 5326. 5317. Janubiy Koreya 5248. 5219. 520 10. 516 11. 512 12. 511 13. 511 14. 510 15. 507 16. 506 17. 504 18. 504 19. 502 20. 497 21. 495 22. 495 23. 494 24. 494 25. 494 26. 493 27. 492 28. 492 29. 492 30. 490 31. 488 32. 486 33. 486 34. 482 35. 479 36. 478 37. 477 38. 475 39. 470 40. 470 41. 464 42. 460 43. *, (BA) 456 44. 454 45. 446 46. 444 47. 441 48. 437 49. 427 50. 423 51. 420 52. 420 53. 418 54. 418 55. 417 56. 415 57. 413 58. 408 59. 404 60. 402 61. 400 62. 396 63. 390 64. 387 65. 386 66. 380 67. 377 68. Shimoliy Makedoniya 371 69. 367 70. Kosovo 362 71. 360 72. Dominikan Respublikasi 328
+ Tabiiy-ilmiy fanlar savodxonligi boʻyicha natijalar Mamlakat Oʻrtachaball 1. 556 2. 538 3. 534 4. Tayvan, (KNR) 532 5. 531 6. , (KNR) 529 7. 528 8. 525 9. , (KNR) 523 10. 518 11. Janubiy Koreya 516 12. 513 13. 513 14. 510 15. 509 16. 509 17. 509 18. 506 19. 503 20. 502 21. 502 22. 501 23. 501 24. 498 25. 496 26. 495 27. 495 28. 493 29. 493 30. 493 31. 490 32. 487 33. 483 34. 481 35. 477 36. 475 37. 475 38. *, (BA) 475 39. 473 40. 467 41. 465 42. 461 43. 455 44. 447 45. 446 46. 437 47. 435 48. 435 49. 433 50. 428 51. 427 52. 425 53. 425 54. 421 55. 420 56. 418 57. 416 58. 416 59. 411 60. 411 61. 409 62. 403 63. 401 64. 397 65. 386 66. 386 67. Shimoliy Makedoniya 384 68. Kosovo 378 69. 376 70. Dominikan Respublikasi 332

 2018-yil 
PISA 2018 tadqiqotida Pekin, Shanxay, Tszyansu va Chjeszyan (Xitoy) va Singapur davlatlari oʻqish savodxonligi boʻyicha boshqa mamlakatlar qaraganda ancha yuqori ball toʻpladi. OECD mamlakatlari orasida Estoniya, Kanada, Finlandiya va Irlandiya oʻqish boʻyicha eng yaxshi natijalarni koʻrsatdi.

+ Oʻqish savodxonligini boʻyicha natijalar Mamlakat Oʻrtacha ball1. 5552. 5493. (KNR) 5254. (KNR) 5245. 5236. 5207. 5208. 5189. Janubiy Koreya 514 10. 512 11. 506 12. 506 13. 1 505 14. 504 15. 504 16. 503 17. Tayvan (Taybey) 503 18. 501 19. 499 20. 498 21. 495 22. 493 23. 493 24. 492 25. 490 26. 485 27. 484 28. 484 29. 479 30. 479 31. 479 32. 476 33. 476 34. 476 35. 474 36. 474 37. 470 38. 470 39. 466 40. 466 41. 458 42. 457 43. 452 44. 448 45. 439 46. 432 47. 428 48. 427 49. 426 50. 424 51. 424 52. 421 53. 420 54. 420 55. 419 56. 415 57. 415 58. 412 59. 408 60. 407 61. 405 62. 403 63. 402 64. 401 65. 399 66. 393 67. Shimoliy Makedoniya 393 68. (Baku) 389 69. 387 70. 380 71. 377 72. 371 73. 397 74. 353 75. Kosovo 347 76. Dominikan Respublikasi 342 77. 440
+ Matematik savodxonlik boʻyicha natijalar Mamlakat Oʻrtacha ball1. 5912. 5693. (XXR) 5584. (XXR) 5515. Tayvan (Taybey) 5316. 5277. Janubiy Koreya 5268. 5239. 519 10. 516 11. 515 12. 512 13. 509 14. 509 15. 508 16. 507 17. 502 18. 502 19. 501 20. 500 21. 500 22. 499 23. 499 24. 496 25. 495 26. 495 27. 494 28. 1 492 29. 491 30. 488 31. 487 32. 486 33. 483 34. 481 35. 481 36. 481 37. 578 38. 472 39. 472 40. 464 41. 463 42. 454 43. 453 44. 451 45. 451 46. 448 47. 440 48. 437 49. 436 50. 435 51. 430 52. 430 53. 430 54. 423 55. 421 56. (Baku) 420 57. 419 58. 418 59. 417 60. 414 61. 409 62. 406 63. 402 64. 400 65. 400 66. 398 67. Shimoliy Makedoniya 394 68. 393 69. 391 70. 384 71. 379 72. 379 73. 373 74. 368 75. Kosovo 366 76. 353 77. 353
+ Tabiiy-ilmiy fanlarsavodxonligi boʻyicha natijalar Mamlakat Oʻrtacha ball1. 5902. 5513. (KNR) 5444. 5305. 5296. 5227. Janubiy Koreya 5198. 5189. (XXR) 517 10. Tayvan (Taybey) 516 11. 511 12. 508 13. 507 14. 505 15. 503 16. 503 17. 503 18. 502 19. 499 20. 499 21. 497 22. 496 23. 495 24. 493 25. 493 26. 492 27. 490 28. 490 29. 487 30. 483 31. 482 32. 481 33. 478 34. 477 35. 475 36. 472 37. 471 38. 469 39. 468 40. 468 41. 464 42. 462 43. 457 44. 452 45. 444 46. 440 47. 439 48. 438 49. 434 50. 431 51. 429 52. 428 53. 426 54. 426 55. 426 56. 424 57. 419 58. 419 59. 417 60. 416 61. 415 62. 413 63. Shimoliy Makedoniya 413 64. 404 65. 404 66. 404 67. 398 68. (Baku) 398 69. 397 70. 396 71. 386 72. 384 73. 383 74. 377 75. Kosovo 365 76. 365 77. 357

 2022-yil 
2022-yilda Oʻzbekiston ilk bor PISA xalqaro tadqiqotda ishtirok etadiOʻzbekiston ilk bor 2022-yilda xalqaro tadqiqotlarda ishtirok etadi. Oʻzbekiston PISA tadqiqotlarida qatnashish orqali rivojlangan mamlakatlar tajribalarini Oʻzbekiston taʼlim tizimida qoʻllash, oʻz natijalarini boshqa davlatlar natijalari bilan qiyosiy taqqoslash imkoniyatlariga ega boʻladi. Tadqiqot Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Taʼlim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi bilan hamkorlikda amalga oshiriladi.

 

Turkum:Taʼlim