Sulton al-Nosir Muhammad ibn Qalavun masjidi

Sulton al-Nosir Muhammad ibn Qalavun masjidi 14-asr boshlarida Misr, Qohira qalʼasidagi masjiddir. U Mamluk sultoni Al-Nasr Muhammad tomonidan 1318-yilda Qohira sultonlari juma namozlarini oʻqigan Qalʼaning qirollik masjidi sifatida qurilgan. Masjid Muhammad Ali masjidiga hovlidan kirish yoʻlining qarshisida joylashgan. Sulton shahar markazida otasi Qalavunning qabri yonida diniy majmua qurdirdi.

 Tarix 
alt=|left|thumb|250x250px| Qal’aning bugungi rejasi, uning markazida masjid bilan.

 Sulton an-Nosir Muhammad ibn Qalavun 
Sulton an-Nosir Muhammad Sulton Qalavunning oʻgʻillaridan biri (vaf. 1290). Xabarlarga koʻra, u past boʻyli, oyogʻi choʻloq, bir koʻzida ham katarakta bor edi. Biroq, u aqlli va baquvvat boʻlgan. U boshqa davlatlar bilan ham yaxshi munosabatda boʻlishga muvaffaq boʻldi. Tarixiy yilnomachi Ibn Batutaning aytishicha, u „olijanob xarakter va buyuk fazilat“ egasi edi.Lane-Poole, Stanley. The Story of Cairo. London: J. M. Dent, 1906. p 215.

An-Nosir hayratlanarli darajada mashhur boʻlishiga qaramay, hayoti davomida oʻz shahrini nazorat qilmadi. Koʻp narsa uning toʻqqiz yoshida sulton boʻlishi bilan bogʻliq. Shaharda hokimiyat savdogarlari toʻlib-toshganligi sababli, oʻqituvchisi Kitbuqa uni mamlakatni boshqarish masʼuliyatini engishga qodir boʻlganida, katta boʻlishi va uyiga qaytishi uchun yubordi. Koʻp oʻtmay Kitbuqa oʻldirildi va uning oʻrniga boshqa hukmdorlar keldi. Nihoyat, sultonga sodiq maslahatchi Lagin nazoratni oʻz qoʻliga oldi va yosh sultonga qoʻrqadigan hech narsa yoʻqligini va Qohiraga qaytishi mumkinligini aytdi.Lane-Poole, Stanley. Cairo. London: J. S. Virtue, 1898. p 89. Qayta tiklanganidan keyingina Nosir oʻzining ulkan qurilish loyihalarida ishlay boshladi.Watson, C. M., and H. C. Kay. „The Mosque of Sultan Nasir Muhammad Ebn Kalaoun, in the Citadel of Cairo.“ Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 18 (1886): 477-82. p 478.

Oʻsha paytda Qohira hukmdorlari shaharga obroʻ-eʼtibor va ish oʻrinlari yaratadigan yirik qurilish loyihalariga homiylik qilish orqali shaharni qoʻllab-quvvatlardi. Al-Nosirning shon-shuhratga daʼvosi Mamluklar imperiyasi hukmronlik qilgan Qalʼaning hududini qurish edi. Qalʼa kundalik odamlar bozoridan tashqarida istiqomat qilar edi. Al-Nosir oʻzidan oldingi rahbarning kutubxonasi va auditoriya zallarini vayron qildi va ularning oʻrniga shaxsiy foydalanish uchun katta saroy, suv oʻtkazgich va masjid qurilishiga homiylik qildi.Parker, Richard B., Robin Sabin, and Caroline Williams. Islamic Monuments in Cairo: A Practical Guide. Cairo: American University in Cairo, 1988. p 235.

 Masjidning dastlabki kunlari 
thumb| Al-Nosir Muhammad masjidining quyosh soati
Taxminan 1318-yilda, masjid qurib bitkazilgandan soʻng, Sulton al-Nosir uni kundalik namozi uchun ishlatgan. Murakkab temir buyumlar bilan oʻralgan yon xona band boʻlgan sultonning shaxsiy namoz joyi boʻlib xizmat qilgan. Azon shimolga eshittirildi, u yerda saroy qoʻshinlari uni eshitishlari mumkin edi.Parker, Richard B., Robin Sabin, and Caroline Williams. Islamic Monuments in Cairo: A Practical Guide. Cairo: American University in Cairo, 1988. p 239. Butun tarixda noyob boʻlgan bu masjidni qurish uchun mablagʻlar uning haqiqiy xarajatlaridan oshib ketgan. Bu mablagʻlar masjidni shahardagi eng boy muassasalardan biriga aylantirish uchun koʻproq yer va doʻkonlar sotib olishga sarflangan.Watson, C. M., and H. C. Kay. „The Mosque of Sultan Nasir Muhammad Ebn Kalaoun, in the Citadel of Cairo.“ Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 18 (1886): 477-82. p 479.

Moliyaviy barqarorlik ham, Sultonning obroʻ-eʼtibori ham „Qalʼa“ masjidini ishlash uchun qulay joyga aylantirdi. Sulton shahardagi barcha muazzinlar, voizlar va kitobxonlarni oldiga chaqirib, ularni imtixon qildi. Shunday qilib, qirol oʻz masjidida xizmat qilish uchun eng yaxshi va eng yorqin diniy rahbarlarni tanlab oldi.

 Britaniya istilosidan keyin masjid 
Inglizlar Qohiraga etib kelganlarida, Qalʼadagi masjid oʻzining sharafli kunlaridan ancha oʻtib ketgan edi. Usmonlilar Qohirani egallab olishganda, ular masjidni talon-toroj qilishdi va uning koʻp qismini marmar qoplamalarini olib tashlashdi.Watson, C. M., and H. C. Kay. „The Mosque of Sultan Nasir Muhammad Ebn Kalaoun, in the Citadel of Cairo.“ Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 18 (1886): 477-82. p 477.

Havaskor arxeolog boʻlgan Britaniya armiyasidan CM Uotson oʻzining qoʻmondoni kapitan Uilyam Frimandan masjidda taʼmirlash ishlarini boshlashga ruxsat soʻradi. U janubiy va sharqiy devorlarni tozalashga muvaffaq boʻldi.Watson, C. M., and H. C. Kay. „The Mosque of Sultan Nasir Muhammad Ebn Kalaoun, in the Citadel of Cairo.“ Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 18 (1886): 477-82. p 477.

 Bugun masjid 
Qalʼaning masjidi koʻp taʼmirlangan boʻlsa-da, 1300-yildagi koʻrinishiga oʻxshaydi. Sayyohlar kamdan-kam tashrif buyurishsa ham, u hamma uchun ochiq. Binoning gipsli devorlarga tayangan qismlari mustahkamlangan. Shiftning ochiq-koʻk rangini tiklashga urinishlar ham boʻlgan. 

 Tavsif 

 Tuzilishi 
thumb| Masjidning ichki qismi mehrab va minbardan iborat.
Gipostil masjidi ichki hovli atrofida 63x57 m oʻlchamdagi mustaqil toʻrtburchak shaklida qurilgan boʻlib, qibla tomonida ziyoratgoh va qolgan uch tomonida galereyalar joylashgan. Asosiy kirish eshigi gʻarbiy devorning yuzidan chiqib turadi. Shimoli-sharqiy va janubiy tomonida yana ikkita kirish joyi bor. Qohiraning boshqa masjidlaridan farqli oʻlaroq, uning tashqi devorlari panelli emas va tepalari yumaloq toʻrtburchaklardan iborat boʻlgan kreneldan tashqari hech qanday bezakga ega emas.

Ikkita minora bor, ikkalasi ham butunlay toshdan qurilgan, biri shimoli-sharqiy burchakda, ikkinchisi shimoli-gʻarbiy portalda asosiy kirish eshigi tepasida joylashgan; birinchisi eng yuqorisi. Ikkinchisining tepasi Qohirada noyobdir, chunki u sarimsoq shaklidagi lampochkaga ega. Yuqori struktura yashil, oq va koʻk sirlangan mozaikalar (fayans) bilan qoplangan. Bu uslubni an-Nosir Muhammad davrida Qohiraga kelgani maʼlum boʻlgan Tabrizlik hunarmand olib kelgan boʻlsa kerak. Boshqa barcha Mamluk masjidlaridan farqli oʻlaroq, har ikkala minoraning poydevori masjid tomi darajasidan pastroqdir. Bu shuni koʻrsatadiki, 1335-yilda devorlar balandroq qilinganda minoralar allaqachon turgan. Devorlarning balandligi ham binoga oʻziga xoslik bagʻishlovchi ravoqli derazalar qatoriga sabab boʻlgan.

1335-yildagi taʼmirlashda masjid balandlashtirilib, tomi qayta qurildi va maqsura (namoz uyasi) ustiga yashil koshinlar bilan qoplangan gipsli yogʻoch gumbaz qoʻshildi. Asrlar davomida Qalaʼun masjidi Qohiradagi eng jozibali masjid hisoblanib kelindi, to XVI asrda namoz uyi ustidagi gumbaz qulab tushdi va baland marmar dado Usmonli bosqinchisi Sulton Salim I tomonidan Istanbulga olib ketildi. Hozirgi gumbaz zamonaviy boʻlib, qadimgi Misr ibodatxonalaridan olingan granit ustunlar tomonidan koʻtarilgan.
thumb| Masjid hovlisi. Uning orqasida Muhammad Ali masjidi koʻrinadi.

 Vizual jihatlar 
Masjid 206x186 kvadrat shaklda qurilgan.Watson, C. M., and H. C. Kay. „The Mosque of Sultan Nasir Muhammad Ebn Kalaoun, in the Citadel of Cairo.“ Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 18 (1886): 477-82. p 479

Masjidning asosiy kirish eshigi uning shimoliy tomonidagi eshikdir. Janub eshigi Sultonning shaxsiy kirish eshigi boʻlardi, lekin oʻsha paytda inglizlar sharqiy va janubiy kirish eshigini axlat bilan toʻla edi.Watson, C. M., and H. C. Kay. „The Mosque of Sultan Nasir Muhammad Ebn Kalaoun, in the Citadel of Cairo.“ Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 18 (1886): 477-82. p 480.

Eshiklar ustidagi arab alifbosidagi yozuvda shunday deyilgan: „Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan bu masjidni qurishga amr etgan muborak va bahtli Allohning nomi bilan! Rabbimiz va ustozimiz, sulton va podshoh, dunyo va iymon fathchisi, Robbimiz Sulton Kalaun es Solih oʻgʻli Nosir Muhammad, Paygʻambarimiz sallallohu alayhi vasallamning hijrat oylarida va yilida yetti yuz oʻn sakkizinchi“.Watson, C. M., and H. C. Kay. „The Mosque of Sultan Nasir Muhammad Ebn Kalaoun, in the Citadel of Cairo.“ Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland 18 (1886): 477-82. p 479

Boshqa eshiklarda ham xuddi shunday xabarlar mavjud. Bino atrofidagi skript koʻproq diniy tuygʻularga ega. Binoning yuqori qismini ichki tomondan shisha mozaikalar bilan qoplangan. Nosir Qohiraning soʻnggi sultoni boʻlib, bunday bezakni keng qoʻllagan.Flood, F. B. „Umayyad Survivals and Mamluk Revivals: Qalawunid Architecture and the Great Mosque of Damascus.“ Muqarnas 14 (1997): 57-79. Print.p 66.

Masjid devorlari piramidalardan talon-toroj qilingan ohaktosh yordamida qurilgan.Parker, Richard B., Robin Sabin, and Caroline Williams. Islamic Monuments in Cairo: A Practical Guide. Cairo: American University in Cairo, 1988. p 235. Masjiddagi oʻnta qizil granit ustun ham oʻgʻirlangan buyumlar boʻlgan.Mathews, Karen R. „The Mamluks and the Pharaohs.“ The Ostracon 16.1 (2004). p 235
thumb| Minoralardan birining koʻrinishi

 Minoralar 
Bu masjidning eng hayratlanarli va betakror jihati uning ikkita minorasidir. Birinchisi masjidning shimoli-sharqiy burchagida qoʻshinlarni azonga chaqirishi mumkin boʻlgan joyda oʻrnatiladi. Ikkinchisi ham asosiy kirish eshigi yaqinida joylashgan. Bu minoralarning oʻziga xosligi ularning nozik oʻyilgan bezakli piyozsimon qismlaridir. Oʻsha davrdagi boshqa minoralar unchalik keng bezatilgan emas.Lane-Poole, Stanley. Cairo. London: J. S. Virtue and, 1898. Print. Lane-Poole, Stanley. Cairo. London: J. S. Virtue and, 1898. p 86. Ayrim olimlarning fikricha, Sulton an-Nosir oʻsha paytda moʻgʻullar bilan doʻstona munosabatda boʻlgan va oʻz masjidining minoralarini qurish uchun Tabrizlik usta yollagan boʻlishi mumkin.Lane-Poole, Stanley. Cairo. London: J. S. Virtue and, 1898. Print.

 Yana qarang 

 Bahri sulolasi
 Al-Nosir Muhammad – 1295-1341)
 Islom arxitekturasi

 Masjidlar roʻyxati
 Afrikadagi masjidlar roʻyxati
 Misrdagi masjidlar roʻyxati

 

 Qoʻshimcha oʻqish 

 Behrens-Abouseif, Doris (1989) „Bahri Mamluklar arxitekturasi“. Qohiradagi islom arxitekturasida: kirish. Leiden/Nyu-York: EJ Brill, pp. 94 – 132.
 90-04-10124-1

 

 Archnetdagi Sulton al-Nosir Muhammad ibn Qalaun masjidi.
 Sulton Al-Nosir Moh Smit masjidi, Martyn. „Qal’a masjidi“. Muhammad Ibn Qalaʼun Abadiy Misrda
 Qal’a masjididagi Maqrizi sayti sahifasi