Gidrosfera

thumb|right|220px|Gidrosferada suvning aylanishi
Gidrosfera (qadimgi yunoncha:  – „suv“, and  – „shar“)ὕδωρ, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Perseusσφαῖρα, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Perseus – Yer kurrasidagi barcha suv – okean va dengizlar, daryo, koʻllar va botqoqliklar, doimiy qorlik va muzliklar, tuproqdagi namlik hamda yer osti suvi majmui. Koʻpincha, gidrosfera deganda okean va daryolar tushuniladi, lekin bu – xato. Gidrosferaning umumiy hajmi 1 491 049 ming km3.

Ggidrosfera Yer massasining atigi 1/4100 qismini tashkil etadi. Gidrosferaning eng asosiy qismi – Dunyo okeani Yer kurrasi umumiy maydoni (510 million km2) ning 361 million km2 ni, yoki 71% ni gidrosfera qoplab olgan, koʻl va daryolardagi suvlar esa quruqlik maydonining 6% chasini egallab turadi. Yer kurrasidagi barcha abadiy qor va muzliklarning umumiy maydoni 21 million km2, bu esa Yer yuzasi umumiy maydonining 4% ini, quruqlik maydonining 14% ini tashkil etadi. Gidrosferaning kimyoviy tarkibi dengiz suvining oʻrtacha kimyoviy tarkibiga juda yaqin, undagi eng muhim kimyoviy elementlar: kislorod – 85,8%, vodorod – 10,8%, xlor va natriy – 2,95%. Gidrosfera suvlari uzluksiz va tez harakat qilib, tabiatda aylanib turadi va atmosfera, litosfera va biosfera bilan chambarchas bogʻlanishda boʻladi. Gidrosfera gidrologiya, okeanologiya, geologiya, geokimyo kabi qator geografik fanlarning tadqiqot predmeti hisoblanadi.
 75-sessiyasida
 1969-yilda Y. A. Kurajkovskiy
 N. F. Glazovskiy 1998-yil
 Geotizim
 60% dan
 Geotizim
 talabalarda tabiatdan togri yoki notogriligini belgilovchi mezonni aniqlash, tabiatdan foydalanishni togri amalga oshirishda, umumiy geografik qonuniyatlarga asoslanish malakalarini shakllantirisdan iborat
 Biota
 3 guruhga
 V. B. Sochava
 Xavo va suv
 Ekologiyalashuv
gumanitarlashuv
globallashuv
 Osimlik va hayvonot dunyosi
 Tabiiy resurslar
 60-70-yillaridan
 1990-yillardan
 XX-asrning 70-yillari
 Ozgarmaydiagn
 250-oyatida
 Tabiat dialektikasi
 B. I. Kochurov
 70-yillaridan
 1972-yili
 M.Strong
 1820-1860-yillarni
 5 ta
 Envayromentalogiya
 Texnosentrizm
 5 ta
 Industrial bosqich
 Atrof-muhitni boshqarish
 17 ta maqsad, 169 ta vazifa
 G,Marshga
 3 ta
 Komponent
 Landshaft
 Tabiatdan foydalansih
 Geoekologik holat
 3,9 mlrd
 Ifloslanish
 Antropogen yuk
 65%
 3,2 sm
 13% ga
 50% ga
 Landshaftlarning barqarorligi
 3 guruhga
 3 yonalishda
 Landshaftlarning ekologik potensiali
 2 guruhga
 kuchli va surunkali stress
 bevosita va bilvosita
 3 ta
 iqlim, tuproq, relief va flora
 Antropogen tasir
 Malum bir vaqtdagi atrof-muhitning xolati yoki xususiyati
 2 xil
 tog jinslari
relyef
tuproq
 biotik omillar
 Antropogen tasir
 lotincha, yaratuvchi, bunyod etuvchi kuch, sabab,
 lotincha
 Indikator
 Yu. Izraelga
 Ekologik potensial
 Landshaftlarning barqarorligi
 A. G. Isachenko
 1810-yilda
 A.Gumboldt
 1963-yil
 Mintaqaviy yondahsuv
 2 gektar
 80% dan
 Tabiat resurslari
 yordamchi vosita
 genetik klassifikatsiya
 biologik
 resurs zahiralarining tugashi va qayta tiklanuvchanlik belgilariga
 qazilma, yoqilgI boyliklar
 muqobili mavjud va mavjud bolmagan
 resurs aylanishi
 resurslar bilan taminlanganlik
 3 ta
 chollashish
 1000 mlrd
 1,4 mlrd
 Osiyo
 Avstraliya
 82%
 1,5%
Butun jahon turistik tashkiloti
350 mln
2015-yil
35-maqsadida
Ozbekiston boylab sayohat qiling
12 mln
9 mln
-fransuzcha tourisme- sayohat qilish, dam olish
1963-yilda
sayyoh
-ozi yashab turgan joydan 12 oydan ortiq bolmagan vaqt davomida ish bilan band bolmasdan tarixiy va turistik obyektlar xizmatidan foydalangan kishi
Ottava, Kanada
-polyakcha rekreasia-dam olish

3
rejali va rejasiz
Ierusalim,
18-20 mlrd $
250 dan ortiq
Gozal ota ziyoratgohida
1980-yil G. S. Laskur
Fizik, Kimyoviy, Fizik-kimyoviy, biologik
20%
5,5 mln kishi
Xitoy va Hindiston
1 mln 600 ming
1,5 mlnga yaqin
300 mingga yaqin
muhitning tabiiy parametrlarini ozgarishi bilan bogliq
haroratning kotarilishiga
inson organizmi uchun noqulay bolgan biomoddalarni hududda kopayishi bilan hosil boladi
Bakteriologik ifloslanish
Biotik va mikrobiologik
Sayyora miqyosida ifloslanishga aytiladi
Mahalliy ifloslanish
7 mingdan ziyod
3
0,42 l/s
3
Azot qosh oksidi
Saraton kasalligi
E.Gekkel
3 mlrd
Shahar, tuman yoki kichik hududlarga tegishli ekologik muammolar
64800 km kv
21100 km kv
8730 km kv
300 km
20
100 ming gektar
1970-yillar ortalarida
Tabiiy va ijtimoiy
30-35%
11,2 mln t
Azot oksidlari, oltingugurt dioksidi, uglerod dioksidi, ammiak, ozon
Muhitning kislotaliligini ozgartiradi, organizmlarga tasir etadi, oziq-ovqat zanjiri orqali uzatiladi
Teri saratoni, koz kataraktasining kopayishi, immunitetning pasayishiga
60%
1 mlrd
96,5%
10 mln tonnadan 100 mln tonnaga oshdi
Resurslarni isrof etuvchi va atrof-muhitni ifloslantiruvchi texnologiyalardan voz kechish va eng maqbul ekologik texnologiyalarga otish
Joylashgan orni, qiyofasi, yashash sharoiti mavjudligi
Har qanday istalgan hududagi modda va energiya almashinuvini buzmagan holda u yoki bu darajadagi antropogen bosimga bardosh berish qobiliyati
Ekologik jihatdan ruxsat etiladigan antropogen bosim
Lotincha korsatkich
Fizik, kimyoviy, fizik-kimyoviy, biologik
20
3
1987-yil
10%
1950-yillardan
15-25
Antarktida osmonida
80%
0,4-2,5 mlrd t
14,5⁰C
15,2⁰C

Burkino-Faso
1,4-2,2
10⁰ shimolga siljiydi
30%
2024-yil 12-17-fevral
London
Fargona vodiysi
METH tushunchasini
3-4-moddalarida
2024-2026
2030
Yovvoyi hayvonlarning kochib yuruvchi boyicha
Qor qoplonini saqlash va ekotizimlarini himoya qilish
6
4
22,2
BLX,reprezentiv lik, noyoblik, bir -birini toldirish, maydon kattaligi

6
Maydonining kattaligi turlichaligi bilan

1 mln ga

10-100

lotincha indico korsatkich

Reprezentativlik

 Geoekologik-iqtisodiy-ijtimoiy muammolarni birgalikda va bir paytning oʻzida muayyan davlatlar yoki maʼmuriy boʻlinmalar doirasida emas, aynan tabiiy geografik birliklarda hal qilishni tavsiya etmoqda.
 Yoʻqolib ketayotgan oʻsimliklar va hayvonot ning roʻyxati
 Tabiiy obʼektlar va majmualarni muhofaza qilishning qattiq rejimiga ega boʻlgan, tipik ekologik tizimlar, oʻsimliklar va hayvonlarning irsiy fondini saqlab qolish hamda oʻrganish uchun moʻljallangan, umumdavlat ahamiyatiga molik muhofaza etiladigan hududlardir
Yuqori mahsuldorlik,
inson hayoti uchun qulay ekologik sharoitning boʻlishi
va yuqori iqtisodiy samaradorlik
 0,05 mg/m3
 Jamiyatning barqaror rivojlanishini taʼminlashda tabiiy va madaniy landshaftlarning funksional birligi asosida qulay geoekologik muhitni saqlash, boyitish va optimallashtirishga qaratilishida
 Tabiiy geotizimlarni va ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarni bir butun holda oʻrganishga

 Tabiiy va antropogen geokomplekslarni tarixiy rivojlanishi va dinamikasini tadqiq qilishga
 Tabiat bilan jamiyatni bir butun va oʻzaro uzviy aloqadagi geokompleks sifatida tadqiq etilishida
 Har bir hududning tabiati va hoʻjaligining individual xususiyatini aniqlashga
 Tabiat va jamiyat aloqalarining geografik jihatlari
 Tuproqdagi isiqlik va namlik rejimi iqlim omiliga bogʻliq boʻlib, togʻ jinsini nurashi, mikroorganizmlarni hayot faoliyatiga, oʻsimliklarga taʼsir koʻrsatadi
 Ona togʻ jinsi va uning xarakteri tuproqning mineral, mexanik va kimyoviy tarkibini belgilab beradi
 *Биосфера қўриқхоналари ЮНЕСКОнинг «Инсон ва биосфера» дастури асосида айрим географик минтақалар учун типик бўлган, табиати ўзгаришга учрамаган ҳудудларда ташкил этилади
 Ayrim tabiiy obʼektlar va geomajmualarni saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash boʻyicha moʻljallangan vazifalariga koʻra turlicha boʻlgan hududlardir
 Plastiklik

 Biota (oʻsimlik va hayvonat dunyosi)

 Iqlim va suv
 Hayvonot dunyosi-oʻsimlik-tuproq-suv-iqlim xususiyati-relef va togʻ jinslari
 1,2,3,4,5,6
 1,2,3,4
 1. Tabiat komponentlarining bir-birlari bilan oʻzaro bogʻliqlik va aloqadorlik qonuniyati;
2. Landshaftlarning barqarorligi;
3. Tabiiy komplekslarning inson xoʻjalik faoliyati tasirida oʻzgaruvchanlik darajasi;
4.Tabiiy geografik jarayonlarning oʻzgarish yoʻnalishlari;
5. Landshaft komplekslarining xilma-xillik qonuniyatiga;
 6.Табиий мухитнинг инсон омили таьсирида ифлосланиш хусусияти ва даражасига
 1. Egalogik muvozanat xarakteri;
2.Biologik xilma-xillik darajasi;
3. Oʻsimliklar xususan daraxt va butalarning zichligi;
4. Bioresurs-larning
inson xoʻjalik faoliyati natijasida oʻzgaruvchanlik darajasi;
5. Ekologik
vaziyat xolati va oʻzgarish yoʻnalishi;
6. Ekotizimlar-ning xarakatchanligi;
7. Geo- va ekotizimlarning bir-biraga mos kelish xolati
 Landshaftlarni optimallashtirish landshaft melioratsiyasining eng qulay variantini tanlab olish jarayoni boʻlib, tabiatdan foydalanish jarayonida tabiatni muhofaza qilish
A)*Geografik determinizm
A)*Shari Lui Monteskening
A)*er avv 460-370-yillarda
A)*Tarixiy toqqiz
A)*Gippokrat
A)*Tabiiy holatning odamlarning salomatligiga tasirini oʻrganib, tabiiy ekologik tadqiqotlarning boshlanishiga
A)*nemis faylasuf olimlari
A)*1724-1804-yillari
A)*Immanuel Kant
A)*Immanel Kantga
A)*Karl Ritter
A)*Fransiyalik
A)*Fridrix Ratsel
A)*fransuzcha mumkinchilik, imkoniyat
A)*E Xanting-tonning
A)*Pol Vidal de la Blash

A)*Adaptatsiya mexanizmi
A)*Urbanizatsiyaa
A)*1930-yilda
A)*tabiiy, texnik va ijtimoiy
 Geografik determinizm
 Shari Lui Monteskening
 er avv 460-370-yillarda
 Tarixiy toqqiz
 Gippokrat
 Immanuel Kant
 Immanel Kantga
 Fridrix Ratsel
 fransuzcha mumkinchilik, imkoniyat
 E Xanting-tonning
 Pol Vidal de la Blash
 Adaptatsiya mexanizmi
 1930-yilda
 tabiiy, texnik va ijtimoiy
1956-yilda
Koinotni ozlashtirish
Kundalik turmushning qulayligi
4 hissaga
9 hissaga
2 hissaga
Moddiy va maʼnaviy talablarning yuqori darajada qondirilishi
Koinotni ozlashtirish, yangi materiallar yaratish
Iqlimning isib ketishiga
Tabiatni muhofaza qilish va undan foydalanish
Xalqaro global ekosiyosat
Yer yuzi tabiiy resurslarining potensiali va ularning global joylashishini hisobga olish
Kontinental va subkontinental hududlar
Hududlarning tabiiy resurs potensiali va ekologik holatini boshqarish
Kichik hududiy birlashmalar
1992-yilda
Huquqiy
Xalqaro huquqiy siyosat va tashqi siyosat aksiyalarini oʻtkazish
Qitʼa, subkontinent va er yuzining yirik regionlarida tabiatni muhofaza qilish
 100 ga yaqin
 Organizmga tasir etuvchi jonsiz tabiatning elementlari
 Tirik mavjuduodlarning organizmga tasiri
 Yer sharsimonligi
 Yerning ayni shu qismida moddalar bir vaqtning oʻzida qattiq, suyuq va gazsimon xolatda bolib, doim bir- biriga otib va oʻzaro taʼsir etadi
 Dehqonchilik va chorvachilik
 Maqsadsiz
 Alyuminiy sanoati
 Bir butunligi
 Er osti boyliklarini qazib olinishi
 Tuproqlarni shoʻrlanishi
 Foydali qazilmalar
 Geotermik resurslar
 Kserofitlar
 Turizm va aholining ommaviy dam olishini tashkil etish uchun qulay geografik va iqlimiy sharoitlarga ega bolgan hududlar kiradi
 Tuzlar, fosforitli va oltingugurtli minerallar, qurilish materiallari
 Grekcha soz bolib, yashayman, joylashaman maʼnosini bildirib, yer yuzining aholi yashaydigan qismi demakdir
 Erning oz oqi atrofida aylanishi tufayli
 Tabiatning tobora qashshoqlashishiga
 Inson hayoti va faoliyati davomida bevosita foydalaniladigan barcha turdagi tabiat neʼmatlariga
 Tugaydigan va tugamaydigan
 Tiklanadigan
 Parnikoviy effekti (issiqxona samarasi)
 Geoekologik-iqtisodiy-ijtimoiy muammolarni birgalikda va bir paytning oʻzida muayyan davlatlar yoki mamuriy boʻlinmalar doirasida emas, aynan tabiiy geografik birliklarda hal qilishni tavsiya etmoqda
 90 kg qattiq zarrachalar, 22 kg sulfit angrid va azod oksidi
 11.3 kg qattiq zarrachalar, 2.72 kg oltingugut oksidi, 1.8 kg azot oksidi
 YOruglik, harorat, namlik, shamol, substrakt, havo, suv va boshqalar
 10 mlgd aholini oziq ovqat bilan taminlash mumkin edi
 Buyrakda
 Organizmlar bilan muhit ortasidagi uzviy aloqadorlik va organizmlarni muayan muhitga moslashuvi
 Ozon
 3 mlyard yil ilgari proterozoy erasida
 5000 – 6000 litr
 YUNEP
 Fatsiya, urochishe, joy, landshaft, rayon, okrug, kichik provinsiya, provinsiya, zona, olka, materik va geografik qobiq

 Geomorfologik va litogen, gidroiqlimiy va biogen, antropogen
 Yer yuzasining posti yosh, harakatdagi seysmiklik darajasi yuqori va vulqon harakatlari davom etadigan hududlarda
 Inertlik

 Quyosh radiatsiyasining er yuzasida notekis taqsimlanishi sababli
 AQSH va Rossiya
 Eketensiv
 Hayvonot
 AQSH, Kanada, Avstraliya, Rossiya, Qozogiston, Hitoy, Braziliya, Ozbekiston
 Tabiiy obyektlar va majmualarni muhofaza qilishning qattiq rejimiga ega bolgan, tipik ekologik tizimlar, oʻsimliklar va hayvonlarning irsiy fondini saqlab qolish hamda oʻrganish uchun moʻljallangan, umumdavlat ahamiyatiga molik muhofaza etiladigan hududlardir
 Ekotizimlar oʻrtasida, tabiiy geografik jarayonlarning birmuncha faollashganligi, ekologik sharoitlarning rang-barangligi va shu tufayli, tirik moddaning yuksak faolligi bilan tasvirlanuvchi eniga keng bolmagan va boyiga choʻzilgan hudud
YUqori mahsuldorlik,
inson hayoti uchun qulay ekologik sharoitning boʻlishi

va yuqori iqtisodiy samaradorlik
 Insonning xoʻjalik faoliyati taʼsirida ozining tabiiy sifatini yoqotish arafasida turgan hudud va obyektlarni himoya qilish, tabiiy resurslarni qayta tiklash va boyitish, qulay tabiiy muhitni saqlash va taminlash
 Shoʻrga chidamli oʻsimliklar ekilmoqda
 Suvdan foydalanishni ilmiy asosda rejalashtirilmadi va uzoq davrga bashorat qilinmadi
 Turizm va aholining ommaviy dam olishini tashkil etish uchun qulay geografik va iqlimiy sharoitlarga ega boʻlgan hududlar kiradi
 YAshillar/ Grinps
 Rossiya, Kanada, AQSH, Argentina, Avstraliya, Hitoy, Fransiya, B.Britaniya
 Biogen, antropogen, texnogen
 Organik moddalarni parchalab mineral moddalarga aylantiradi
 Tabiiy sharoit va resurslardan togri foydalanish, atrof muhitni muhofaza qilish, tabiatni oʻzgartirish
 Jamiyatning barqaror rivojlanishini taminlashda tabiiy va madaniy landshaftlarning funksional birligi asosida qulay geoekologik muhitni saqlash, boyitish va optimallashtirishga qaratilishida
 Tabiiy geotizimlarni va ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarni bir butun holda oʻrganishga

 Tabiiy va antropogen geokomplekslarni tarixiy rivojlanishi va dinamikasini tadqiq qilishga
 Tabiat bilan jamiyatni bir butun va ozaro uzviy aloqadagi geokompleks sifatida tadqiq etilishida
 Har bir hududning tabiati va xoʻjaligining individual xususiyatini aniqlashga
 Togʻ jinslari
 Texnogen
 Ona tog jinsi va uning xarakteri tuproqning mineral, mexanik va kimyoviy tarkibini belgilab beradi
 Qishloq xoʻjaligida
 Oliy majlis
 Eroziya va defolyasiya
 Saxroi Kabir, Namib, Atakama, Tar
 *Biosfera qoriqxonalari YUNESKOning «Inson va biosfera» dasturi asosida ayrim geografik mintaqalar uchun tipik bolgan, tabiati ozgarishga uchramagan hududlarda tashkil etiladi
 Ayrim tabiiy obektlar va geomajmualarni saqlab qolish, takror kopaytirish va tiklash boyicha moʻljallangan vazifalariga kora turlicha boʻlgan hududlardir
 Plastiklik

 1,4-2,2 m
 Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar
 Biota (osimlik va hayvonat dunyosi)

 Iqlim va suv
 Hayvonot dunyosi-osimlik-tuproq-suv-iqlim xususiyati-relef va tog jinslari
 Landshaftlardagi tabiiy tiklanish jarayonlari antropogen „tazyiq“dan hosil bolgan ozgarishlar tezligi va intensivligiga mos kelmasligi
 Landshaftlarni tashkil qiluvchi turli komponentlar va kichik tabiiy hududlarning xilma-xilligiga bogliqdir
 1,2,3,4,5,6
 1,2,3,4
 1. Tabiat komponentlarining bir-birlari bilan oʻzaro bogʻliqlik va aloqadorlik qonuniyati;
2. Landshaftlarning barqarorligi;
3. Tabiiy komplekslarning inson xojalik faoliyati tasirida ozgaruvchanlik darajasi;
4.Tabiiy geografik jarayonlarning ozgarish yonalishlari;
5. Landshaft komplekslarining xilma-xillik qonuniyatiga;
 6.Tabiiy muxitning inson omili tasirida ifloslanish xususiyati va darajasiga
 1. Egalogik muvozanat xarakteri;
2.Biologik xilma-xillik darajasi;
3. Oʻsimliklar xususan daraxt va butalarning zichligi;
4. Bioresurs-larning
inson xojalik faoliyati natijasida ozgaruvchanlik darajasi;
5. Ekologik
vaziyat xolati va ozgarish yonalishi;
6. Ekotizimlarning xarakatchanligi;
7. Geo- va ekotizimlarning bir-biraga mos kelish holati
 Landshaftlarni optimallashtirish landshaft melioratsiyasining eng qulay variantini tanlab olish jarayoni bolib, tabiatdan foydalanish jarayonida tabiatni muhofaza qilish
 Detroet, Chikago, Boston, Nyu-York, Klivlend, Vashington, Birmingem

 Yana qarang 
 Biosfera
 Kriosfera
 Atmosfera

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.

Turkum:Suv
Turkum:Geografiya