Multifoil kamar

thumb| Aljaferia, Saragosa, Ispaniyadagi multifoil kamar
Multifoil kamar shuningdek, qiyshiq kamar, koʻp qavatli kamar yoki qisqichbaqasimon arch sifatida ham tanilgan, bir nechta ravoq yoylar yoki barg shakllari hisoblanadi. Foil atamasi qadimgi fransuzcha „barg“ soʻzidan kelib chiqqan. Muayyan folga soni prefiks bilan koʻrsatilgan: trefoil (uchta), quatrefoil (toʻrtta), cinquefoil (beshta) kabi boʻladi. Multifoil yoki scalloped atamasi beshdan ortiq plyonkali kamar uchun maxsus qoʻllanadi. Koʻp qatlamli kamar islom sanʼati va meʼmorchiligiga xosdir.

 Kelib chiqishi 
Birinchi koʻp qirrali arklar Umaviylar tomonidan ishlab chiqilgan va ularni hozirgi Iordaniyadagi Umayyad choʻl qal’alaridan biri Qasr al-Hallabatdagi kichik masjidda topish mumkinAlexander Sarantis, Enrico Zanini, Luke Lavan. (2008). Technology in Transition A.D. 300-650, Brill, p. 513.Diana Darke. (2020). Stealing from the Saracens: How Islamic Architecture Shaped Europe, Hurst, p. 166.. Ushbu inshootning meʼmorlari eshiklar ustidagi boʻshashtiruvchi kamarlarda ham ichi boʻsh qavariq boʻlaklar, ham chiqadigan qavariq loblar bilan tajriba oʻtkazdilar. Koʻp qatlamli arklar hozirgi Iroqning Samarra shahridagi Qasr al-Oshiq va Misrning Qohira shahridagi Ibn Tulun masjidida ham erta bezak uyalari sifatida paydo boʻladi, ularning ikkalasi ham Abbosiylar (va Tulunidlar) hukmronligi davrida qurilgan. Koʻp qatlamli arklarning boshqa dastlabki namunalari Andalusiyadagi (hozirgi Ispaniya) Kordovadagi Buyuk masjidda, xususan, 10-asrda al-Hakam II tomonidan masjidga qoʻshilgan maqsura maydonining arklarida topilgan. Ettingxauzen va Grabar, bu kamarlarning shakli, ehtimol, Andalusiyada mahalliy darajada rivojlanganligini taʼkidlab, Kordovada ular strukturaviy elementlar sifatida, sharqiy islom dunyosida esa ular asosan bezak elementlari sifatida paydo boʻlganligini taʼkidlaydilar.  Shuningdek, Kordovadagi Buyuk masjidning kesishgan qirrali arklari mahalliy rivojlanish boʻlgan, ehtimol, 785-yilda masjidning bir qismi boʻlgan ikki qavatli dumaloq arklar qasddan ishlab chiqilgani natijasidir.

 Keyinchalik rivojlanishi 

 Islom dunyosi 
Andalusiya va Shimoliy Afrikaning keyingi binolarida paydo boʻladigan odatiy koʻp qavatli kamarlar Ifriqiya va Misrdagi Fotimiylar arxitekturasida, masalan, Bab Zuveylada (1091-yilga oid) pretsedentlarga ega. Jorj Marseisning taʼkidlashicha, Kordovadagi Buyuk masjid ham, Ifriqiyadagi Fotimiylar meʼmorchiligi ham islom dunyosining gʻarbiy mintaqalarida koʻp qatlamli kamarlarning qabul qilinishi va rivojlanishiga olib kelgan eng dolzarb pretsedentlar boʻlgan. Ular, masalan, Tlemsen (hozirgi Jazoirda) Buyuk masjidi va Tinmal (hozirgi Marokash) masjidida paydo boʻladi. Misrda uchburchak yoki uchburchak arch Fotimiylar arxitekturasi va Mamluklar arxitekturasida (taxminan 12—16-asrlar) portallarning oʻziga xos bezak xususiyatiga aylandi . Keyinchalik, koʻp qirrali arklar 17-asrda Hindiston yarimorolidagi Mugʻal meʼmorchiligining oʻziga xos xususiyatiga aylandi.

 Yevropa 
Yevropa meʼmorchiligida koʻp qatlamli ka, arlar Romanesk meʼmorchiligida vaqti-vaqti bilan paydo boʻladi. Fransiyada Le Puy-en-Velay shahridagi Sent-Mishel-d’Aiguilye ibodatxonasi (10-11-asrlar) va Fransiyadagi baʼzi dastlabki misollar hisoblanadi. Ushbu ilk Iberiya namunalari Andalusiyadagi zamonaviy islom va mavriy arxitekturasining koʻp qatlamli arklariga juda oʻxshash edi va, ehtimol, toʻgʻridan-toʻgʻri ikkinchisidan olingan boʻlishi mumkin. Olimlar Fransin Giz va Sara Kellerning taʼkidlashicha, musulmon arxitekturasidan olingan dastlabki mablagʻ oʻsha paytdagi islom al-Andalus ustidan gʻalaba va ustunlik tuygʻusini ifodalash uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin, ammo 12-asr davomida bu motiv Romanesk sanʼatiga oʻrganib qolgan. Keyinchalik xristian Iberiyada ham, Fransiyada ham al-Andalusdan mustaqil ravishda rivojlandi. Natijada, 12-asrning oxirida koʻp qatlamli kamar keng tarqalgan va bu hududlarning Romanesk meʼmorchiligida bir nechta oʻzgarishlarni ishlab chiqdi. Toledoda, 1085-yilda Kastiliya tomonidan zabt etilganidan soʻng, 12-asrda va undan keyin qurilgan yangi cherkovlar va sinagogalar Mudéjar uslubida yaratilgan boʻlib, ular koʻpincha oʻzining vizual repertuarining bir qismi sifatida polilobli kamarlarni oʻz ichiga oladi.

 Yana qarang 

 Qadimgi Sharq meʼmorchilik sanʼati

 

Turkum: Arxitektura