Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Panorama

thumb|300px|360 darajali panorama (stereografik proyeksiyali)
Panorama (yun. πᾶν „barcha“ + ὅραμα „koʻrinish“) deb keng burchakdan koʻrinishli har qanday tasvirga aytiladi. Atamani XVIII asrda yashab, ijod qilgan irland musavviri Robert Barker yaratgan. U oʻzi chizgan Edinburg va London keng rasmlarini panorama deb atagan.

Panorama (pan… va yun. horama— koʻrinish) – tasviriy sanʼat turi; aylana tarxli zal devoriga gorizontal qoplab ishlangan kartina. Illyuziya yordamida vokeani jonli gavdalantirish maqsadida kartina oldiga butafor va real narsalar (binolar, joylar, turli maketlar, kishilar, hayvonlar, narsalarning shakllari) joylashtiriladi. P. sunʼiy yoritishga moʻljallanadi. Tomoshabinlar P.ni zal markazidagi maxsus maydonchadan koʻradilar. Dastlabki P. XVIII-asr oxirida (irland rassomi R.Barker tomonidan) yaratilgan, XIX-asrdan keng tarqalgan, batal janridagi P. ommalashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ratsional tenglama

Ratsional tenglama — ratsional ifodalardan tuzilgan tenglama. Agar f(x) va g(x) ratsional ifodalar boʻlsa, 

tenglama ratsional tenglama deyiladi. Bunda agar f(x) va g(x) butun ifodalar boʻlsa, tenglama butun tenglama deyiladi. Agar f(x), g(x) ifodalardan hech boʻlmaganda biri kasr ifoda boʻlsa, f(x)=g(x) ratsional tenglama yoki kasr tenglama deyiladi. Chiziqli, kvadrat tenglamalar butun tenglamalardir.

 Yechish 

Ratsional tenglamani yechish uchun:
 Barcha kasrlarning umumiy maxraji topiladi;
 Berilgan tenglamaning ikkala tomonini umumiy maxrajga koʻpaytirib, butun tenglamaga keltiriladi;
 Hosil qilingan butun tenglama yechiladi;
 Uning ildizlari ichidan umumiy maxrajni nolga aylantiradiganlari chiqariladi (tashlab yuboriladi).

Turkum:Tenglamalar

 
 JSXGraph bilan ratsional funksiyalar tasviri
Kvadrat tenglama

thumb|right|250px|Real qiymatga ega funksiyasining har bir koeffitsiyentini alohida oʻzgartirib chizilgan grafiklar

Kvadrat tenglama — matematikada koʻp hadli, bir oʻzgaruvchili va ikkinchi darajali tenglama. Umumiy koʻrinishi odatda quyidagicha ifodalanadi:

 

Bu yerda — haqiqiy sonlar va . Agar boʻlsa, kvadrat tenglama keltirilgan tenglama, agar boʻlsa, keltirilmagan tenglama deyiladi. , , sonlari quyidagicha ataladi:
 — birinchi (bosh) koeffitsiyent;
 — ikkinchi koeffitsiyent;
 — ozod had.
 D=b²-4ac

 Kvadrat tenglamalarni yechish 
I. kvadrat tenglama ildizlari

 

formula boʻyicha topiladi.

II. kvadrat tenglamani to'la kvadratga keltirish usuli bilan ham yechish mumkin.

 Tenglamaning ikkala tarafini ga bo'lib yuborib, ga erishish mumkin.
 Tenglamaning ikkala tarafidan ayirib yuboriladi: 
 Tenglamaning ikkala tarafiga ning kvadrati qo'shib yuboriladi: 
 Natijada: ga erishiladi.
 Tenglamaning ikkala tarafidan ildiz olgan holda, topiladi.

Misol:

I. 

II. 

 Kvadrat funksiyani ko'paytuvchilarga ajratish 
 tenglama ildizlari va bo'lsa, kvadrat tenglamani ko'rinishida yozish mumkin. Bu usul kvadrat funksiyani ko'paytuvchilarga ajratishda keng qo'llanilinadi

 Diskriminant 
 

kvadrat tenglamaning diskriminanti deyiladi. 

Agar boʻlsa, kvadrat tenglama ildizlarga ega boʻlmaydi. 

Agar boʻlsa, tenglama bitta ildizga ega boʻladi. boʻlgan holda baʼzan kvadrat tenglama ikkita bir xil ildizga ega ham deyiladi.

Agar boʻlsa, tenglama ikkita ildizga ega boʻladi.

 

belgilashdan foydalanib,

 

formulani

 

koʻrinishda qayta yozish mumkin.

 Chala kvadrat tenglamalar 
Agar

 

kvadrat tenglamada ikkinchi koeffitsiyent yoki ozod had nolga teng boʻlsa, tenglama chala kvadrat tenglama deyiladi. Chala kvadrat tenglamani ajratib koʻrsatishdan maqsad uning ildizini topishda kvadrat tenglama ildizlari formulasidan foydalanish shart emasligida — chala kvadrat tenglamani uning chap tomonini koʻpaytuvchilarga ajratib yechish qulaydir.

 Yana qarang 
 Bikvadrat tenglama
 
 Kvadrat tenglama MathWorld saytida 
 Kvadrat tenglamaning 101 foydasi 

Turkum:Tenglamalar
Bikvadrat tenglama

Bikvadrat tenglama — toʻrtinchi darajali tenglama. Umumiy koʻrinishi quyidagicha ifodalanadi:

 

Bu yerda a≠0.

 Yechish 
Bikvadrat tenglama yangi oʻzgaruvchi kiritish usuli bilan yechiladi. 

 

deb

 

kvadrat tenglamaga kelamiz.

 
 Bikvadrat tenglama MathWorld saytida 
 Bikvadrat tenglama PlanetMath saytida 

Turkum:Tenglamalar
Burchak

thumb|200 px|Burchak oʻlchovi θ s ning r ga nisbatiga teng.
Burchak deb bir nuqtadan chiqqan ikki nur orasida hosil boʻlgan geometrik shaklga aytiladi.

Burchak — bir nuqtadan chiqqan ikki nur (yarim toʻgʻri chiziq)dan tashkil topgan shakl. Nurlar burchak tomonlari, ular chiqadigan nuqta burchak uchi deb ataladi. Uchidagi harf yordamida burchak /LA shaklida, uchi va tomonlarida yotgan nuqtalar yordamida. VAS shaklida belgilanadi. Burchak tomonlari orqali tekislik oʻtkazilsa, u tekislikni ikki qismga ajratadi. Agar burchak tomonlaridan nurlarni burchak uchidan qarshi tomonga davom ettirganda u tekislikning qaysi qismini kesmasa, shu qism Burchakning ichki tomoni deb ataladi. Tomonlari bir toʻgʻri chiziqni tashkil qilgan burchak yoyiq, uning yarmi esa toʻgʻri burchak deb ataladi. Toʻgʻri Burchakdan kichik burchaklar oʻtkir, kattalari oʻtmas burchak deyiladi. Bir tomoni umumiy, qolgan ikki tomoni bir toʻgʻri chiziqni tashkil qiluvchi burchak qoʻshni burchaklar, ikki toʻgʻri chiziqning kesishishidan hosil boʻlgan burchaklar vertikal burchaklar deb ataladi. Tekislikdagi burchakning ichki qismi gradus yoki radian (=57°)larda oʻlchanadi. Maye, yoyiq burchak 180° yoki p, toʻgʻri burchak 90° yoki p/2 ga teng boʻladi.

Burchakni teng ikkiga boʻluvchi nur uning bissektrisas

Shuningdek tekislikning ushbu nurlar orasidagi barcha nuqtalaridan hosil boʻlgan shaklga ham burchak deyiladi. Umuman aytganda, bu ikki nur ikkita burchak hosil qiladi, chunki ular tekislikni ikkiga boʻladi. Shu burchaklardan biri ichki, boshqasi esa tashqi deyiladi.

Burchakq belgisi bilan ifodalanadi, bu belgini 1634-yili fransuz matematigi Pierre Hérigone taklif qilgan.

Matematik ifodalarda α, β, γ, θ, φ va hokazo yunon harflari bilan belgilanadi. Pi bilan adashtirmaslik uchun π belgisi bilan burchak belgilanmaydi.

 Yana qarang 

 Trigonometriya
 Geometriya
 Figura
 Radian

 

Turkum:Matematika
Turkum:Geometriya
Gazeta.uz

Gazeta.uz oʻzbek va rus tillarida faoliyat olib boruvchi axborot saytidir. 2008-yili 11-avgustda ishga tushgan.

Bosh muharrir — Azamat Atajanov. Muassis — Afisha Media. Oʻzbekiston Respublikasi Matbuot va axborot agentligi roʻyxatidan OAV sifatida oʻtgan.

Saytda senzura balandligi sababli koʻpchilik kommentarorlar sababsiz bloklanmoqda. Sayt maʼmuriyati esa Oʻzbekiston qonunchiligiga 20 santimetr qoʻtogʻini qoʻygan.

 Yana qarang 
 Kun.uz
 LexUz
 Xabar.uz
 Gov.uz

 

 
 Rasmiy sayti

Turkum:Oʻzbekiston internet ommaviy axborot vositalari
Emilio Butragueño

Emilio Butraguenyo dos Santos (1963-yil 22-iyulda tugʻilgan) – sobiq ispaniyalik professional futbolchi, hujumchi ampulasida oʻynagan. Ikkita jahon chempionati ishtirokchisi. Ramziy FIFA 100 roʻyxatiga kiritilgan. Hozirda u „Real Madrid“ning vitse-prezidenti. 80-yillarda Butraguenyo Meksika terma jamoasi aʼzosi Ugo Sanches bilan Real Madrid jamoasining hujum chizigʻida birga oʻynagan. Emilioning hujumdagi sheriklaridan yana biri Michel boʻlgan.

 

 

 
 
 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Ispaniyalik erkak futbolchilar
Turkum:Futboldagi erkak hujumchilar
Turkum:Real Madrid Castilla futbolchilari
Turkum:Real Madrid CF futbolchilari
Turkum:La Liga oʻyinchilari
Turkum:Segunda División futbolchilari
Turkum:FIFA Jahon chempionati 1986 oʻyinchilari
Turkum:FIFA Jahon chempionati 1990 oʻyinchilari
Turkum:UEFA Yevropa Ligasida gʻolib boʻlgan futbolchilar
Turkum:FIFA 100
Turkum:Pichichi Trophy sovrindorlari
Irratsional tenglama

Irratsional tenglama — tarkibida ildiz belgisi ostida oʻzgaruvchi boʻlgan tenglama.

 Yechish 
Irratsional tenglamalarni yechishning ikkita usuli keng tarqalgan. Bular tenglamaning ikkala tomonini bir xil darajaga koʻtarish va yangi oʻzgaruvchilar kiritish usullaridir.

Tenglamaning ikkala tomonini bir xil darajaga koʻtarish usuli quyidagichadir:
 a) berilgan irratsional tenglama

koʻrinishga keltiriladi;
 b) hosil qilingan tenglamaning ikkala qismi n-darajaga koʻtariladi:

 c)

ekanini eʼtiborga olib,

tenglama hosil qilinadi;

 d) bu tenglama yechiladi va tekshiriladi, chunki tenglamaning ikkala qismini bir xil juft darajaga koʻtarish chet ildizlarning paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin.

 

 
 Irratsional tenglamalar Ditutor saytida 
 Irratsional yoki radikal tenglamalar Nabla saytida 

Turkum:Tenglamalar
Koʻrsatkichli tenglama

Koʻrsatkichli tenglama yoki darajali tenglama — matematik darajasi koʻphaddan iborat tenglama. Koʻrsatkichli tenglamani odatda

 

(bu yerda a>0, a≠1) koʻrinishga keltirish mumkin. Bu tenglama

tenglamaga teng kuchlidir. Zm

 Yechish 
Koʻrsatkichli tenglamani yechishning ikkita asosiy usuli mavjud:
1. koʻrsatkichlarni tenglashtirish, yaʼni berilgan tenglamani

 

koʻrinishga keltirish;

2. yangi oʻzgaruvchi kiritish.

 
 Koʻrsatkichli tenglamalar Yosh matematik virtual maktabi saytida 
 Koʻrsatkichli tenglamalarni yechish, Sosmath 

Turkum:Tenglamalar
Logarifmik tenglama

Logarifmik tenglama — tarkibida logarifmlar boʻlgan tenglama. Logarifmik tenglama odatda

 

(Bu yerda a >0, a≠1) koʻrinishga keltiriladi.

 Yechish 

 

tenglamani yechish uchun:
 1. 

tenglamani yechish kerak;
 2. topilgan ildizlar ichidan f(x) >0 va g(x) >0 tengsizliklarni qanoatlantiradiganlari tanlab olinadi; f(x)=g(x) tenglamaning qolgan ildizlari

 
tenglama uchun chet ildizlardir.

Umuman olganda, logarifmik tenglamalarni yechishning ikkita asosiy usuli mavjud:
 1. berilgan tenglamani

 

soʻngra 

 

koʻrinishiga keltirib yechish usuli;

 2. yangi oʻzgaruvchi kiritib yechish usuli.

 
 Logarifmik tenglamalarni yechish, SosMath 
 Logarifmik tenglamalar va tengsizliklar Yosh matematik virtual maktabi saytida 

Turkum:Tenglamalar
Jambul (tuman, Shimoliy Qozogʻiston viloyati)

Jambul tumani — Shimoliy Qozogʻiston viloyatining shimoli-gʻarbida joylashgan hudud. Avvalgi Presnov va Jambul tumanlarini biriktirishi natijasida (1997) tashkil topdi. Maydoni 7,46 ming km2. Aholisi 23,397 kishi (2013), oʻrtacha zichligi 1 km2-ga 3,1 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Tuman markazi — Presnovka qishlogʻi. Tuman hududidan gʻarbdan sharqqa tomon davlat ahamiyatiga ega Qoʻstanay — Petropavlovsk avtomobil yoʻli, shimoldan janubga tomon Qorgʻan — Novoishim temir yoʻli oʻtadi.

 Aholisi 
Tuman aholisi 23,397 kishi (2013), oʻrtacha zichligi 1 km2-ga 3,1 kishidan toʻgʻri keladi (2013)

Tuman aholisining milliy tarkibi (1-yanvar 2010-yil):
 qozoqlar — 14 984 kishi (47,85 %)
 ruslar — 11 639 kishi (37,17 %)
 ukrainlar — 2 458 kishi (7,85 %)
 olmonlar — 975 kishi (3,11 %)
 tatarlar — 399 kishi (1,27 %)
 beloruslar — 211 kishi (0,67 %)
 chechenlar — 107 kishi (0,34 %)
 armanlar — 92 kishi (0,29 %)
 polyaklar — 50 kishi
 boshqalar — 330 kishi (1,05 %)
 Umumiy — 33 313 kishi (100,00 %)

 Iqlimi 
Iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq, yozi issiq. Yanvar oyidagi oʻrtacha harorat −18 — 19 °C, iyulda 20 °C. Ayrim yillarda qishda −40 °C qahraton, iyulda esa 40 °C-dan yuqori darajada issiq boʻladi. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 300 mm-dan 350 mm-gacha boʻladi. Uning asosiy qismi yilning iliq mavsumida yogʻadi. Tumanda doimo shamol esib turadi. Yozda shimoliy va gʻarbiy shamollar, qishda janubi-gʻarbiy shamollar esadi. Ularning oʻrtacha tezligi 4 — 4,5 m/s, yozda esa issiq kunlari esadigan shamolning tezligi. 6 – 10 m/s.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Presnovka

Presnovka — Shimoliy Qozog'iston viloyati Jambul tumanidagi qishloq, Tuman markazi.Qozogʻiston ensiklopediyasi, VII-tom Viloyat markazi — Petropavlovsk (Qiziljar) shahridan janubi-gʻarbga tomon 147 km uzoqlikda joylashgan. Aholisi 5,481 kishi (2012). Poydevori 1752-yili Rossiya Qozogʻistondagi mustamlaka siyosatiga asoslangan holda qurilgan. Presnovka orqali „Petropavlovsk — Qoʻstanoy“ avtomagistrali oʻtadi.

 

Turkum:Qozogʻiston qishloqlari
0 (son)

0 (nol, lotincha nullus — „hech“) sonlar oʻqida manfiy va musbat sonlarni ajratuvchi butun son. Baʼzan natural sonlar qatoriga qoʻshiladi.

 Xossalari 
 Har qanday sonning 0 bilan yigʻindisi oʻsha sonning oʻziga teng.
 Har qanday sonning 0 ga koʻpaytmasi 0 ga teng.
 Nol manfiy yoki musbat belgiga ega emas.
 Nolni ikkiga boʻlganda butun son (0) chiqqani uchun 0 juft sondir.
 Nolni har qanday songa boʻlganda 0 chiqadi (0/0 dan tashqari, bu holda natija noaniq).
 Kompleks sonlarni nolga boʻlish mumkin emas.

 
 Nol tarixi (inglizcha)

0000
Abbos Atoyev

Abbos Abdurazzoqovich Atoyev 1986-yil 7-iyun kuni Buxoro viloyati, Vobkent tumanida tugʻildi. 2008-yil Buxoro davlat universitetini tamomlagan.

 2004-yilda Janubiy Koreyada boʻlib oʻtgan yoshlar orasida jahon chempionatida bronza medali sovrindori, 2004-yilda Turkiyada boʻlib oʻtgan talabalar orasida jahon chempionatida kumush medali sovrindori.
 2007-yilda Moʻgʻulistonda boʻlib oʻtgan Osiyo chempionatida, 2007-yil Amerika Qoʻshma Shtatlari jahon chempionatida oltin medalni qoʻlga kiritgan.
 2005-2012-yillar mobaynida Qozogʻiston, Ukraina, Chernogoriya, Xitoy Taypey, Turkiya, Finlandiya davlatlarida boʻlib oʻtgan xalqaro musobaqalarda oltin medallarni qoʻlga kiritgan. Rossiya, Bolgariya, Germaniya, Armanistonda boʻlib oʻtgan xalqaro musobaqalar sovrindori.
 2009-yil Italiyada boʻlib oʻtgan jahon chempionatlarida oltin medalni qoʻlga kiritgan.
 2010-yilning 13-16-noyabr kunlari Xitoyning Guanchjou shahrida XVI-Osiyo oʻyinlarida 2-oʻrinni egalladi
 2012-yil Qozogʻistonning Osiyo Olimpiya saralash musobaqasida oltin medal sohibiga aylandi va shu bilan London Olimpiyadasiga yoʻllanmani qoʻlga kiritdi.
 2012-yilda Angliyaning London shahrida oʻtkazilgan XXX Olimpiada oʻyinlarida muvaffaqiyatli ishtirok etib bronza medalini qoʻlga kiritdi.

 Mehnat faoliyati 
 2004-2008 — Buxoro davlat universiteti talabasi
 2004-2009 — Buxoro viloyati 2-son iqtisoslashtirilgan bolalar olimpiya zahiralari sport maktabida boks boʻyicha murabbiy
 2009-h.v. — Markaziy harbiy sport klubida harbiy xizmatchi

 Mukofotlari 
Boks boʻyicha xalqaro toifadagi sport ustasi.
 2005-yil „Oʻzbekiston belgisi“ koʻkrak nishoni;
 2007-yil „El-yurt hurmati“ ordeni;
 2009-yil „Oʻzbekiston iftixori“ faxriy unvoni;
 2012-yil Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi.

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Oʻzbeklar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak bokschilar
Turkum:Oʻzbekistonlik Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etgan bokschilar
Turkum:Oʻzbekistonning Olimpiada oʻyinlarida bronza medali olgan sportchilari
Turkum:AIBA boks boʻyicha jahon chempionati sovrindorlari
Turkum:Oʻzbekiston uchun Osiyo oʻyinlari kumush medali sohiblari
Turkum:Boks boʻyicha Osiyo Chempionlari
Tayinsha (tuman)

Tayinsha tumani — Shimoliy Qozogʻiston viloyatining janubiy qismida joylashgan. Oqmoʻla viloyati bilan chegaradosh. Maydoni 11,43 ming km2. 2011-yili 1-yanvarda tuman aholisi 48,816 kishini tashkil qildi. Aholi zichligi 5,0 kishi/km2. Maʼmuriy markazi — Tayinsha shahri. Tuman Viloyat markazidan 150 km masofada joylashgan.

 Aholisi 
Tuman aholisi koʻp millatli hisoblanadi, ayniqsa bu tumanda polyaklarning koʻpchiligi istiqomat qilshadi. 2011-yilgi statistika boʻyicha tumanda 48,816 kishi istiqomat qilmoqda.Демоскоп
Tuman aholisining 2009-yildagi milliy tarkibi:
 qozoqlar — 26,8 % (15,7 ming)
 polyaklar — 22,4 % (13,2 ming)
 ruslar — 21,7 % (12,7 ming)
 ukrainlar — 12,7 % (7,4 ming)
 olmonlar — 9,9 % (5,8 ming)
 beloruslar — 3,2 % (1,9 ming)
 tatarlar — 0,7 % (0,3 tis.)
 boshqa millatlar — 2,6 % (1,5 ming)

2010-yil 1-yanvardagi tuman aholisining milliy tarkibi:
 qozoqlar — 15 748 kishi (27,84 %)
 polyaklar — 12 350 kishi (21,83 %)
 ruslar — 12 189 kishi (21,55 %)
 ukrainlar — 7 046 kishi (12,46 %)
 olmonlar — 5 540 kishi (9,79 %)
 beloruslar — 1 792 kishi (3,17 %)
 tatarlar — 382 kishi (0,68 %)
 ingushlar — 277 kishi (0,49 %)
 armanlar — 199 kishi (0,35 %)
 chechenlar — 149 kishi (0,26 %)
 oʻzbeklar — 106 kishi (0,19 %)
 ozarbayjonlar — 104 kishi (0,18 %)
 chuvashlar — 69 kishi (0,12 %)
 mordvalar — 54 kishi (0,10 %)
 boshqalar — 564 kishi (1,00 %)
 Umumiy — 56 569 kishi (100,00 %)

 Tarixi 
Krasnoarmeyskiy tumani 1934-yilda tashkil topdi. 1997-yil 2-maydagi Qozogʻiston Respublikasi Prezidentining farmoniga binoan Krasnoarmeyskiy tumanining nomi, Tayinsha tumani deb qayta nomlandi.Указ Президента Республики Казахстан от 2 мая 1997 года № 3482 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Кокшетауской области».

 Iqtisodii 
Tumanda 2010-yili 1-yanvarda 475 ta korxona roʻyxatdan oʻtgan, shulardan 8 — yirik, 60 — oʻrta, 407 — kichik korxonalar.
Tumanda viloyat qishloq xoʻjaligining yalpi mahsulotining 13,5 %-i (32 237,5 mln. tenge) tashkil qilgan. Asosiy kapitalga investitsiya koʻlami 3 825,3 mln. tengeni tashkil qildi. Foydalanishga 7,7 ming m2 turar-joy berildi.
Tumanning iqtisodida 34,2 ming kishi ishlaydi. Oʻrtacha oylik maoshi (xususiy kichik korxonalarni hisobga olmaganda) oʻtgan yil bilan taqqoslagnada 13,1 % oʻsib, 35 807 tengeni tashkil qildi. Oylik 5,7 % oʻsti.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Tayinsha

Tayinsha — (qoz. Тайынша, تايىنشا) Qozogʻistondagi shahar (1962-yildan buyon). Shimoliy Qozogʻiston viloyati Tayinsha tumanining maʼmuriy markazi (1932-yildan buyon), temir yoʻl stansiyasi. Viloyat markazi sanlmish — Petropavlovsk shahridan janubga tomon 120 km masofada, Shagʻalali daryosining soʻng qirgʻogʻida joylashgan. Aholisi 11,647 kishi (2013). Tayinsha orqali Koʻkchatov — Petropavlovsk temir yoʻli oʻtadi.

 Tarixi 
1997-yilgacha Krasnoarmeysk shahri deb nomlandi va avvalgi Koʻkchatov viloyatining Krasnoarmeysk tumanining markazi boʻldiУказ Президента Республики Казахстан от 2 мая 1997 года № 3482 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Кокшетауской области»..

 Sanoati 
1996-yilgacha Tayinshada sozlash-mexanik, sut-non zavodlari, qurulish materiallari kombinati, jihoz fabrikasi, v.h. faoliyat yuritgan. Narx iqtisodiga oʻtishiga binoan ularning barchasi xususiylashtirilib, AJ-lar va MChB-larga biriktirildi. Shaharda 2006-yil bioetanol ishlab chiqaruvchi kompleks „Bioxim“ tashkil etilgan.

 Ijtimoiy soha 
Tayinshada umumiy bilam beruvchi 5 maktab, kasibiy-texnik litsey, kinoteatr, madaniyat uyi, tuman kasalxonasi, tuberkulez kasalxonasi, oilaviy-shifokorlik ambulatoriya, v.h. faoliyat yuritmoqda.

 

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Turkum:Tayinsha tumani aholi punktlari
Munitsipalitet

Munitsipalitet (, dan) — aniq belgilangan hududga va unda yashovchi aholisiga ega oʻzini-oʻzi boshqaruvchi maʼmuriy-hududiy birlik (odatda aholi punktlari guruhi, shahar, shahar tipidagi qishloq yoki qishloq). Ayrim mamlakatlarda (masalan, AQSH, Buyuk Britaniya) shahar boshqaruv organlarigina munitsipalitet deb ataladi. Moskva shahrida mahalliy oʻzini oʻzi boshqaruvchi organ munitsipalitet deb ataladi, u munitsipal yigʻilish va mahalliy maʼmuriyat boshligʻi (munitsipalitet rahbari)ni oʻz ichiga oladi. munitsipalitet tegishli maʼmuriyhududiy birlik aholisi tomonidan saylanadi va unga konstitutsiyaviy huquqda xalq-huquqiy korporatsiyalari sifatida qaraladi. Odatda, munitsipalitet mer, burgomistr va shahrik. boshchiligidagi saylab qoʻyiladigan rayosat hamda ijrochi mulozimlar devonidan iborat boʻladi. Munitsipalitet munitsipal korxonalar, turar joy fondi va boshqa mulklar egasi boʻlishi mumkin; u davlat maktablari, sanitariya xizmati idoralari, mahalliy politsiya, bir qancha mamlakatlarda esa tibbiy xizmat va ijtimoiy taʼminot boʻyicha turli muassasalarni boshqaradi. munitsipalitetning asosiy daromad manbai aholidan yigʻiladigan mahalliy soliqlardir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Odatda, har xil davlatlarda ikki xildagi maʼmuriy birlikni munitsipalitet deb ataydilar:
 Shahar munitsipalitetlari — (odatda yirik) shahar va oʻsha darajadagi mavjud boʻlgan asosan qishloq tumanlarini oʻz ichiga oluvchi maʼmuriy birliklar. Bunday holatda boshqaruv organlari odatda mer va shahar kengashi (yoki munitsipal kengash) hisoblanadi.
 Ayrim mamlakatlarda yagona aniqlangan darajadagi (odatda 2- yoki 3-) maʼmuriy birlik, undagi shaharlarning mavjudligi va ularning soniga qaramasdan munitsipalitet deb hisoblanadi. Koʻpchilik bunday mamlakatlarda munitsipalitet — saylov organlari tomonidan boshqariladigan eng kichik maʼmuriy birlik.

 Boshqa mamlakatlarda 
Munitsipalitet quyidagi mamlakatlar maʼmuriy birligi hisoblanadi:

 2-daraja 
 Ozarbayjon munitsipalitetlari 
 Angola munitsipalitetlari 
 Braziliya munitsipalitetlari 
 bermud munitsipalitetlari  — 2 shahar
 Venesuela munitsipalitetlari 
 Gvatemala munitsipalitetlari 
 Gonduras munitsipalitetlari 
 Gruziya munitsipalitetlari 
 Dominika Respublikasi munitsipalitetlari 
 Indoneziya shahar munitsipalitetlari 
 Kamboja munitsipalitetlari (кронг) — shaharlar

 3-daraja 
 Argentina munitsipalitetlari 
 Boliviya munitsipalitetlari 
 Zimbabve munitsipalitetlari 
 Ispaniya munitsipalitetlari 

 Sifat 
Munitsipal sifati shuningdek Rossiya, Ukraina va boshqa Sovet davridan keyingi mamlakatlarda davlat mulkchiligi obʼyektlariga nisbatan qoʻllanadi.

 Yana qarang 
 Nomunitsipal hudud
 Mahalliy oʻzini-oʻzi boshqarish

 
 «Муниципалитет » Rossiya jurnali
 Положение о муниципалитете внутригородского муниципального образования Отрадное в городе Москве 

 

Turkum:Maʼmuriy birliklar
Turkum:Mahalliy oʻzini-oʻzi boshqarish
Parametrli tenglama

thumb|300px|right|Parametrli tenglama bilan ifodalangan eskiz misoliga Kapalak grafigini keltirish mumkin.
Parametrli tenglama — matematikada biron-bir bogʻlanishni parametrlar yordamida ifodalagan tenglama. Parametrli tenglamaga sodda misol sifatida kinematikadan vaqt parametri bilan harakatdagi jismning joyini, tezlanishini va boshqa xususiyatlarini ifodalovchi tenglamani keltirish mumkin. Abstrakt maʼnoda parametrli tenglama deb tenglamalar toʻplamini aytish mumkin.

 Matematik taʼrif 
x, a oʻzgaruvchilar qatnashgan
 
tenglama berilgan bo’lsin. Agar a ning har bir haqiqiy qiymati uchun bu tenglamani x ga nisbatan yechish masalasi qo’yilsa,
 
tenglama x oʻzgaruvchili va a parametrli tenglama deyiladi. a parametrli tenglamani yechish bu — parametr aning har bir qiymati uchun xning bu tenglamani qanoatlantiruvchi qiymatlarini topish demakdir.

 
 Tekislikda parametrli chiziqlar chizuvchi 

Turkum:Tenglamalar
Shal aqin (tuman)

Shal aqin tumani — Shimoliy Qozogʻiston viloyatidagi maʼmuriy hudud. 1928-yil 3-sntyabrda asos solingan. Markazi — Sergeevka shahri. Tuman maydoni 4,84 ming km². 2011-yil 1-yanvarda aholisi 22,216 kishini tashkil qildi. Aholining zichligi 5,4 kishi/km².

 Tarixi 
1928-yili Shal aqin tumanining hozirgi hududida Rikov va Toʻnkeris tumanlari tashkil topdi. 1930-yili Toʻnkeris tumaniga Rikov tumanining yarim hududi qoʻshildi. 1940-yili tuman nomi oktabrskiy boʻlib oʻzgartildi, 1963-yilda esa Sergeev va 1999-yilgi 15-dekabrda Shal aqin tumani boʻlib qayta nomlandi.

 Geografiyasi 
Viloyat markazi Petropavlovsk shahridan tuman chegarasigacha 138 kilometr, Sergeevka shahrigacha 174 kilometr. Shimoliy tomonidan — Jambul, gʻarbiy tomonidan — Yesil, sharqiy tomonidan — Timiryazev, Janubidan esa Ayirtav va Musirepov tumanlari bilan chegaradosh. Tuman hududi orqali Yesil daryosi oqib oʻtadi, uning yoqasida Sergeev suv ombori joylashgan.

 Aholisi 
Tuman aholisi 2011-yilgi statistika boʻyicha 22,216 kishini tashkil qildi. Tuman aholisi koʻp millatli hisoblanadi,
tuman aholisining milliy tarkibini quyidaga jadvaldan koʻrishingiz mumkin (2010-yil 1-yanvar):
 qozoqlar — 12 033 kishi (45,81 %)
 ruslar — 10 646 kishi (40,53 %)
 ukrainlar — 1 339 kishi (5,10 %)
 olmonlar — 1 126 kishi (4,29 %)
 beloruslar — 271 kishi (1,03 %)
 tatarlar — 222 kishi (0,85 %)
 armanlar — 59 kishi (0,22 %)
 litvalar — 59 kishi (0,22 %)
 ozarbayjonlar — 56 kishi (0,21 %)
 tojiklar — 51 kishi (0,19 %)
 polyaklar — 48 kishi (0,18 %)
 boshqalar — 355 kishi (1,35 %)
 Umumiy — 26 265 kishi (100,00 %)

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Sergeyevka

Sergeev, Ayutas — Qozogʻistondagi shahar (1969-yildan buyon), Shimoliy Qozogʻiston viloyatining Shal aqin tumanining markazi. Yesil daryosining oʻng qirgʻogʻida, viloyat markazi — Petropavlovsk shahridan 170 km masofada joylashgan. Aholisi 7,426 kishi (2012).

 Tarixi 
Sergeevka hududi 18 asrda Abilay xonga yaqin Kuleke botirning urugʻiga tegishli joy boʻlgan. 19 asrda Vali xonning yesiri Aygʻanimga tegishli yer boʻldi. 20 asrning boshigacha Ayutas deb nomlandi. 1896-yili Ukrainadan va Rossiyadan koʻchib keluvchilar koʻpayib, Sergeevka shahrining poydevori qurildi.

 Sanoati 
Shaharda temirbeton, azotli-kislarodli, qurgʻoq sut, non mahsulotlari zavodlari, turli korxonalar, v.h. faoliyat yuritmoqda.

 Ijtimoiy soha 
Shaharda 3 ta oʻrta maktab, kasibiy-texnik maktab, tarixiy-davlat muzeyi, 2 kutubxona, kinoteatr, madaniyat uyi, sport kompleksi va stadion, markaziy tuman va tuberkulez kasalxonalari faoliyat yuritmoqda.

 

 
 Неофициальный сайт Сергеевки
 Новый неофициальный сайт Сергеевки
 Сергеевские известия, интернет-газета г.Сергеевка и района Шал Акына 

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Timiryazev (tuman)

Timiryazev tumani — Shimoliy Qozogʻiston viloyatining gʻarbiy qismida joylashgan. 1963-yilda tashkil topgan. Tuman maydoni 4,51 ming km2. 2011-yil 1-yanvarda aholisi 13,542 kishini tashkil qildi. Aholi zichligi (bir sharshi kilometrge) 3,8 kishi/km2. Iqlimi keskin kontinentli. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −18 °C, iyulda 20 °C. Tuman markazi — Timiryazev qishlogʻi, viloyat markazi bilan oraliq masofasi 236 kilometr.

 Aholisi 
Tuman aholisining milliy tarkibi (1-yanvar 2010-yil):Natsionalniy sostav naseleniya Kazaxstana po perepisi 2009
 qozoqlar — 6 986 kishi (40,82 %)
 ruslar — 6 786 kishi (39,65 %)
 ukrainlar — 1 260 kishi (7,36 %)
 beloruslar — 379 kishi (2,21 %)
 tatarlar — 351 kishi (2,05 %)
 olmonlar — 350 kishi (2,04 %)
 ozarbayjonlar — 207 kishi (1,21 %)
 polyaklar — 89 kishi (0,52 %)
 boshqirdlar — 86 kishi (0,50 %)
 chuvashlar — 84 kishi (0,49 %)
 litvalar — 67 kishi (0,39 %)
 boshqalar — 471 kishi (2,75 %)
 Umumiy — 17 116 kishi (100,00 %)

Tuman aholisi 2011-yil 1-yanvarda 13 542 kishini tashkil qildi, shulardan: qozoqlar — 5800 kishi (43 %), ruslar — 5600 kishi (41,5 %), ukrainlar — 1200 kishi (9,0 %), polyaklar — 300 kishi (2,2 %), olmonlar — 200 kishi (1,4 %), tatarlar — 200 kishi (1,4 %), beloruslar — 100 kishi (0,7 %) va boshqalar — 100 kishi (0,7 %).

 Ijtimoiy soha 
Tumanda umumiy bilim beruvchi 26 maktab, 1 kasibiy-texnik maktab, 9 klub, 22 kutubxona faoliyat yuritmoqda.

 Iqtisodi 
Tumanda 2010-yili 1-yanvarda 190 ta korxona roʻyxatdan oʻtdi, shulardan 1 — katta, 10 — oʻrta, 179 — kichik korxonalar. Shularning 97 davlatniki, 93 — xususiy.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Timiryazevka

Timiryazevka — Shimoliy Qozog'iston viloyati, Timiryazev tumanining markazi, qishloq. Viloyat markazi — Petropavlovsk shahridan janubi-gʻarbgacha 240 km, Suli temir yoʻli stansiyasidan gʻarbga tomon 1,5 km uzoqlikda va Shigʻanaq koʻlining yoqasida joylashgan. Aholisi 4,567 kishi (2012). Poydevori 1954-yili qurilgan. 1962-yili Timiryazev tumanining markazi boʻldi.

 Ijtimoiy soha 
Timiryazevkada davlat mahkamalari, tuman aloqa filiali, umumiy bilim beruvchi oʻrta maktab-gimnaziya, 20-kasibiy-texnik maktab, madaniyat uyi, kutubxona, tuman kasalxona va shifoxonalari faoliyat yuritmoqda. Timiryazevkada tumandagi avtomobil yoʻllarining asosiy qismi hisoblanadi.
Qozoq milliy ensiklopediyasi, 18 tom

 

Turkum:Qozogʻiston qishloqlari
Savmalkoʻl (Volodar qishloq okrugi)

Savmalkoʻl qishlogʻi (qoz. Саумалкөл, ساۋمالكول) — Shimoliy Qozogʻiston viloyati Igirtov tumanidagi qishloq, tuman markazi. Viloyat markazi Petropavlovsk shahridan 92 km oraliq masofada joylashgan. Aholisi 9,709 kishi (2012).

 Tarixi 
Poydevorini 1854-yili Rossiya va Ukrainadan koʻchib kelganlar quradi. 1993-yili Volodar tumani Igirtov deb nomlanganda, Volodar qishlogʻi Savmalkoʻl qishlogʻi boʻlib oʻzgartirildi.

 Ijtimoiy soha 
Qishloqda 4 ta oʻrta maktab, 2 ta toʻliqsiz oʻrta maktab, cherkov, machit, madaniyat uyi v.h faoliyat yuritmoqda.

 

Turkum:Qozogʻiston qishloqlari
Turkum:Igirtov tumani aholi punktlari
Cherkov

thumb|Sankt-Peterburgdagi Nikolay sulolasining cherkovi

Cherkov — xristian dinining urf-odatlari va ibodatlari uchun barpo etilgan imorat. Xristian dinining koʻp asrlik rivojlanish tarixida har bir xalqda har turli cherkov shakillangan. Umumiy cherkovga oʻrtoq belgi Sharqqa yoʻnaltirilgan mixrabli qismi va unga qo'shimcha ibodat qiluvchilarga atalgan xonasi boʻladi. Cherkov undan boʻlak Kapella, Kripta, Pridel, Trapeznaya va boshqa boʻlaklardan tashkil topgan. Shaharning bosh cherkovi „Sobor“ deb ataladi. Lyuteranli cherkov — kirxa, polyaklarda katolik cherkovi — kastel deb ataladi.
thumb|left|Alekseyevskiy cherkovi (Guliston)

Cherkov (yunoncha. kyriake — xudoning uyi) — 1) xristianlikdati maxsus diniy tashkilot. Oʻz diniy aqidalari va marosimlari tizimiga ega. Cherkov iyerarxik tarzda boshqariladi. Cherkovga mansub kishilar ruhoniylar va oddiy dindorlarga boʻlinadi. Xristianlik cherkovni "Isonning ilohiy tanasi", unga eʼtiqod qiluvchilar shu tana aʼzolaridir, Iso esa shu tananing boshi deb taʼlim beradi. Cherkov dindorlar uyushmasi bo'lib, sirli marosimlar (xususan, non va vino totish marosimi)da inson bilan xudoning birgalikdagi ishtiroki orqali ularning birlashib ketishi amalga oshiriladi, deb tasavvur qilinadi. Yirik xristian cherkovlari — pravoslav cherkovi (qarang: Pravoslaviye), katolik cherkovi (qarang Katolitsizm), protestant cherkovi (qarang Protestantizm) va boshqa; 2) xristian dinida ibodat qilish uchun maxsus qurilgan bino. U mehrobli qism va unga tutash zal — dindorlar ibodatga tuplanadigan xonadan iborat. Turli xalqlarda cherkov binolarining turli tiplari vujudga kelgan. Shahar yoki monastirning bosh cherkovi sobor deb ataladi. Lyuterchilar cherkovi, odatda, kirka yoki kirxa, polyak katolik cherkovi kostyol deyiladi. Oʻzbekistonda 160 ta xristian cherkovi faoliyat ko'rsatadi (2004-yil). 

Turkum:Xristianlik

hu:Egyház
Mamlyut (tuman)

Mamlyut tumani — Shimoliy Qozogʻiston viloyatining shimoli-gʻarbiy hududida joylashgan. Mamlyut tumani 1932-yili tashkil topdi. Tuman maydoni 4,10 ming km2. 2011-yil 1-yanvarda tuman aholisi 20,900 kishini tashkil qildi. Aholining zichligi 5,1 kishi/km². Tuman gʻarbida Jambul tumani bilan, Shimolida Rossiyaning Qoʻrgʻan viloyati, sharqida va janubi-sharqida Qiziljar tumani, janubida Yesil tumani bilan chegaradosh. Tuman markazi Mamlyutka shahri, viloyat markazigacha oraliq masofa 41 kilometr.

 Aholisi 
2011-yil 1-yanvarda tuman aholisi 20,9 ming kishini tashkil qildi (viloyat aholisining 3,5 %). Aholining zichligi 5,1 kishi/km².

Tuman aholisining milliy tarkibi (1-yanvar 2010-yil)

 ruslar — 14 291 kishi (56,80 %)
 qozoqlar — 6 841 kishi (27,19 %)
 tatarlar — 1 523 kishi (6,05 %)
 olmonlar — 922 kishi (3,66 %)
 ukrainlar — 731 kishi (2,91 %)
 beloruslar — 206 kishi (0,82 %)
 ozarbayjonlar — 70 kishi (0,28 %)
 litvalar — 69 kishi (0,27 %)
 polyaklar — 51 kishi (0,20 %)
 boshqalar — 458 kishi (1,82 %)
 Umumiy — 25 162 kishi (100,00 %)

 Iqlimi 
Iqlimi oʻrta kontinentli, qishi sovuq. Yanvar oyining oʻrtacha harorati — 18 °C, qahraton kunlari −50°S-gacha pasayadi. Yozi iliq, iyul oyining oʻrtacha harorati 19 °C, ayrim vaqtda 40 — 41°S-gacha koʻtariladi. Yillik yogʻingarchilikning oʻrtacha miqdori 300 mm. Tumanda 500-ga yaqin koʻllar bor, ularning 14-tasi tuzli, qolganlari chuchuk suvli.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Baden-Vyurtemberg

Baden-Vyurtemberg — (olm. Baden-Württemberg) Olmoniya yerlaridan biridir. U Olmoniyaning janubi-sharqida joylashgan boʻlib, maydoni 35.751,46 km²ni tashkil etadi. Aholisi 10 807 000 nafar (31. Mai 2012). Poytahti Stuttgart shahri.

Maʼmuriy boʻlinishi

Baden-Vyurtemberg oʻttiz besh tumanga (Landkreise) va to'qqizta mustaqil shaharga (Stadtkreise) bo'lingan, ikkalasi ham Frayburg, Karlsrue, Shtutgart va Tübingenning to'rtta ma'muriy okrugiga (Regierungsbezirke) birlashtirilgan.

400px Xarita

 Alb-Donau-Kreis
 Biberach
 Bodenseekreis
 Böblingen
 Breisgau-Hochschwarzwald
 Calw
 Konstanz (Constance)
 Emmendingen
 Enzkreis
 Esslingen
 Freudenstadt
 Göppingen
 Heidenheim
 Heilbronn
 Hohenlohe
 Karlsruhe
 Lörrach
 Ludwigsburg Main-Tauber
 Neckar-Odenwald-Kreis
 Ortenaukreis
 Ostalbkreis
 Rastatt
 Ravensburg
 Rems-Murr-Kreis
 Reutlingen
 Rhein-Neckar-Kreis
 Rottweil
 Schwäbisch Hall
 Schwarzwald-Baar-Kreis
 Sigmaringen
 Tübingen
 Tuttlingen
 Waldshut
 Zollernalbkreis

Shuningdek, Baden-Vyurtembergda biron bir tumanga tegishli boʻlmagan toʻqqizta qoʻshimcha mustaqil shahar mavjud:

Code City (Stadtkreise) Area(km2) PopulationRegion (Regierungs-bezirk) 1997 2007 2017 A Baden-Baden 140.1852,67254,85354,718 Karlsruhe B Freiburg im Breisgau 153.06200,519219,430229,636 Freiburg C Heidelberg 108.83139,941145,311160,601 Karlsruhe D Heilbronn 99.88120,987121,627125,113 Stuttgart E Karlsruhe 173.46276,571288,917311,919 Karlsruhe F Mannheim 144.96310,475309,795307,997 Karlsruhe G Pforzheim 98.02118,079119,423124,289 Karlsruhe H Stuttgart 207.35585,274597,176632,743 Stuttgart I Ulm 118.69115,628121,434125,596 Tübingen

Boshqa davlat organlari
Baden-Vyurtemberg Bosh Audit boshqarmasi davlat idoralarining davlat mablagʻlaridan toʻgʻri foydalanishni nazorat qilish uchun mustaqil organ sifatida faoliyat yuritadi.

 Galereya 

 

 
 Baden-Vyurtemberg rasmiy sahifasi

Turkum:Olmoniya yerlari
Qiziljar (tuman)

Qiziljar tumani — Shimoliy Qozogʻiston viloyatining shimoliy qismida joylashgan hudud. Qiziljar tumani 1997-yili Beskoʻl va Sokolov tumanlarini biriktirish natijasida tashkil topdi. Tumanning maʼmuriy markazi – Beskoʻl qishlogʻiQozoq milliy ensiklopediyasi 4 tom .

 Geografiyasi 
Tuman maydoni 6,15 ming km2. Tuman markazi — Beskoʻl qishlogʻi. Viloyat markazi bilan oraliq masofasi 12 kilometr.
Qiziljar tumani shaharga yaqin va Yesil daryosining yoqasida joylashgan. Janubida Yesil va Magʻjan Jumabaev, sharqida Oqqayin, gʻarbida Mamlyut tumanlari bilan va shimolida Rossiyaning Tumen viloyati bilan chegaradosh.

 Aholisi 
Tuman aholisi 2010-yil 1-yanvardagi maʼmulot boʻyicha 49 393 kishini tashkil qiladi.

Tuman aholisining milliy tarkibi (1-yanvar 2010-yil):
 ruslar — 30 885 kishi (62,53 %)
 qozoqlar — 6 841 kishi (24,49 %)
 olmonlar — 1 891 kishi (3,83 %)
 ukrainlar — 1 587 kishi (3,21 %)
 tatarlar — 862 kishi (1,75 %)
 beloruslar — 521 kishi (1,05 %)
 polyaklar — 267 kishi (0,54 %)
 armanlar — 160 kishi
 chuvashlar — 111 kishi
 ozarbayjonlar — 110 kishi
 litvalar — 84 kishi
 mordvalar — 84 kishi
 boshqirdlar — 72 kishi
 oʻzbeklar — 62 kishi
 chechenlar — 51 kishi
 boshqalar — 550 kishi (1,11 %)
 Umumiy — 49 393 kishi (100,00 %)

 Aholi punktlari 
Tumanning katta qishloqlari:
 Beskoʻl
 Sokolov
 Arxangel
 Novokamen
 Novonikol
 Rassvet
 Yakor
 Bogolyubov
 Peterfeld

 Transporti 
Tuman boʻyicha Qozogʻistonning (Petropavlovsk — Almati), Rossiyaning Janubiy Ural temir yoʻli; Petropavlovsk — Esim (RF), Petropavlovsk — Koʻkchatov, Petropavlovsk — Qoʻrgʻon, Petropavlovsk — Omsk (RF) avtomobil yoʻllari, Ufa — Petropavlovsk — Omsk neft quvuri oʻtadi.

 Taʼlim 
Tumanda 67 ta umumiy bilim beruvchi maktab, 2 ta kasibiy-texnik maktab, Novonikol „Yosh oʻspirimlar uyi“, 2 ta bolabogʻcha, viloyat yosh oʻspirinlar va bolalarning velosport sport maktabi, bolalar va yosh oʻspirinlarning jismoniy tarbiya maktabi, Arxangel korreksiya bolalar uyi, yetim bolalar uchun Sokolov maxsus maktab-internati, 9 ta madaniyat uyi, 6 ta klub, 15 ta kutubxona, 3 kinoteatr faoliyat yuritmoqda.

 Tibbiyot 
Tumanda markaziy kasalxona, qishloq kasalxonasi, 9 oilaviy-shifokorlik ambulatoriya, 8 feldsher-akusherlik punkt, 47 feldsher punkt, 14 dorixona, 1 sanepidstansa bar. 1989-yili Pribrejniy qishloq okrugining hududida radon suvi topildi, bu qaynar koʻzi asosida davolash profilaktoriyasi faoliyat yuritmoqda. 1991-yili Mixaylov qishlogʻida er osti mineral suvlarini ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi.

 OAV 
Qiziljar tumanida 1967-yildan boshlar rus tilida „Mayak“, 2003-yildan qozoq tilida „Qiziljar“ gazetalari chiqariladi.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Beskoʻl (Shimoliy Qozogʻiston viloyati)

Beskoʻl qishlogʻi — Shimoliy Qozogʻiston viloyati, Qiziljar tumanining markazi. Petropavlovsk shahrining janubigacha 15 km masofada, Yesil daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Aholisi 13 598 kishi (2012).

 Tarixi 
Beskoʻl qishlogʻi 1938-yili Petropavlovsk MTS-ning markazi boʻlib tashkil topdi. Nomi atrofidagi koʻllarga bogʻliq. 1967-yildan buyon tuman markazi.

 Sanoati 
Beskoʻlda qush fabrikasi, "Romantik" aksioner jamoasi, "Molservis" konsorsiumi, tuman nashrlari, oziq-ovqat kombinati va boshqalar faoliyat yuritmoqda.

 Ijtimoiy soha 
Shimoliy Qozogʻiston mol chorvachiligi ilmiy-tadqiqot institutining filiali, oʻrta maktab, madaniyat uyi, kasalxona, shifoxona, sanitar-epidemiologiyalar faoliyat yuritmoqda50 let Severo-Kazaxstanskomu NII jivotnovodstva i rastenievodstva. Beskoʻl orqali Petropavlovsk — Koʻkshetov, Petropavlovsk — Novoishim avtomobil yoʻllari oʻtadi.„Qozoq Ensiklopediyasi“, II-tom

 

Turkum:Qozogʻistonning aholi yashash punktlari
Turkum:Qozogʻiston qishloqlari
Turkum:Qiziljar tumani aholi punktlari
Oʻbit Musirepov (tuman)

Oʻbit Musirepov tumani (qoz. Ғабит Мүсірепов ауданы, عابيت مۇسىرەپوۆ اۋدانى)— Shimoliy Qozogʻiston viloyatining janubi-gʻarbida Yesil daryosining yoqasida joylashgan. Tuman 1969-yili tashkil topdi. Tuman maydoni 11,1 ming km2. 2010-yil 1-yanvarda tuman aholisi 48,2 ming kishini tashkil qildiNatsionalniy sostav naseleniya Kazaxstana po perepisi 2009. Tuman aholisining zichligi 4,3 kishi/km². Maʼmuriy markazi — Novoishimka qishlogʻi, Viloyat markazi bilan oraliq masofasi 270 kilometr.

 Tarix 
1969-yil 28-mayda Koʻkchatov viloyati tarkibida Kuybishev tumani tashkil topdi. 1997-yil 2-mayda Tselinniy tumani deb qayta nomlandi. 1997-yil 3-mayda Koʻkchatov viloyati tarkibidan, Shimoliy Qozogʻiston viloyati tarkibiga qoʻshildi. 2002-yil 11-iyundan boshlab Oʻbit Musirepov tumani deb qayta nomlandiКокчетавская областьСКО. История АТД.

 Aholisi 
Tuman aholisining milliy tarkibi (2010-yil 1-yanvar):
 ruslar — 19 257 kishi (39,92 %)
 qozoqlar — 16 405 kishi (34,01 %)
 ukrainlar — 5913 kishi (12,26 %)
 olmonlar — 2 126 kishi (4,41 %)
 beloruslar — 1 510 kishi (3,13 %)
 tatarlar — 749 kishi (1,55 %)
 ozarbayjonlar — 305 kishi (0,63 %)
 polyaklar — 268 kishi (0,56 %)
 ingushlar — 243 kishi (0,50 %)
 chechenlar — 152 kishi (0,32 %)
 chuvashlar — 143 kishi (0,30 %)
 mordvalar — 138 kishi (0,29 %)
 armanlar — 101 kishi (0,21 %)
 oʻzbeklar — 87 kishi (0,18 %)
 litvalar — 54 kishi (0,11 %)
 boshqalar — 632 kishi (1,31 %)
 Umumiy — 48 233 kishi (100,00 %)

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Magʻjan Jumabaev (tuman)

Magʻjan Jumabaev tumani — Shimoliy Qozogʻiston viloyatining shimoli-sharqida joylashgan. Tuman maydoni 7,81 ming km². 2010-yili 1-yanvarda tuman aholisi 41,8 ming kishini tashkil qildi. Tuman aholisining zichligi 5,4 kishi/km². Tuman markazi Bulayev shahri 1893-yili tashkil topgan, 1969-yili shahar maqomini oldi. Bulayevdan viloyat markazigacha oraliq masofa 106 kilometr. Shimoli-sharqiy tomonidan Rossiyaning Omsk va Tumen viloyatlari bilan, gʻarbidan - Oqqayin va Qiziljar, janubidan - Tayinsha va Aqjar tumanilari bilan chegaradosh.

 Tarixi 
Tuman 1928-yilda tashkil topdi. 1997-yili Vozvishen tumani bilan qoʻshib yuborildi. 2000-yil Bulayev tumani Magʻjan Jumabaev nomi bilan qayta nomlandi.

 Aholisi 
Tuman aholisi 2010-yili 1-yanvarda 41 789 kishini tashkil qildi.

Tuman aholisining milliy tarkibi (1-yanvar 2010-yil):
 ruslar — 22 737 kishi (54,41 %)
 qozoqlar — 12 441 kishi (24,49 %)
 olmonlar — 2 292 kishi (5,48 %)
 ukrainlar — 2 152 kishi (5,15 %)
 tatarlar — 569 kishi (1,36 %)
 beloruslar — 430 kishi (1,03 %)
 ozarbayjonlar — 221 kishi (0,53 %)
 polyaklar — 215 kishi (0,51 %)
 chechenlar — 138 kishi (0,33 %)
 chuvashlar — 91 kishi (0,22 %)
 litvalar — 69 kishi (0,17 %)
 boshqirdlar — 51 kishi (0,12 %)
 boshqalar — 383 kishi (0,92 %)
 Umumiy — 41 789 kishi (100,00 %)

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Valixanov (tuman)

Valixanov tumani — Qozogʻiston Respublikasi Shimoliy Qozogʻiston viloyatining janubi-shaqiy qismida joylashgan hudud. Tuman markazi Kichkinakoʻl qishlogʻi. Valixanov tumani 1928-yili Qiziltu nomi bilan tashkil topdi . Tuman maydoni 12,88 ming km2. 2010-yili 1-yanvarda tuman aholisi 23,2 ming kishini tashkil qildi. Aholi zichligi 1,8 kishi/km². Viloyat markazi sanalmish Petropavlovsk shahrigacha oraliq masofa 340 kilometr.

 Georafiyasi 
Tuman Shimoliy Qozogʻiston viloyatining janubi-sharqida joylashgan. Shimoliy tomoni va shimoliy sharqida Rossiyaning Omsk viloyati bilan, sharqida Pavlodar viloyati, janubiy va janubiy-sharqida Oqmoʻla viloyati bilan, gʻarbidan esa Aqjar tumani bilan chegaradosh.

 Aholisi 
Tuman aholisining milliy tarkibi (1-yanvar 2010-yil):
 qozoqlar — 20 294 kishi (87,47 %)
 ruslar — 1 439 kishi (6,20 %)
 ukrainlar — 453 kishi (1,95 %)
 tatarlar — 370 kishi (1,59 %)
 olmonlar — 232 kishi (1,00 %)
 beloruslar — 127 kishi (0,55 %)
 chechenlar — 43 kishi (0,19 %)
 boshqalar — 244 kishi (1,05 %)
 Umumiy — 23 202 kishi (100,00 %)

 Taniqli shahslari 
 Musipov Qajim (1912—1982) — Ijtimoiy mehnat qahramoni.
 Junusov Saken (1934) — Xalq yozuvchisi.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Smirnovo

Smirnovo — Rossiyaning Oltoy oʻlkasi,Zarin tumani, Novokopilovskiy aholi yashash punktidagi qishloq . 2013-yilda aholi soni 263 kishi ediЧисленность населения по муниципальным образованиям на 1 января 2011, 2012, 2013 гг. (в том числе по населённым пунктам) по данным текущего учёта.Ko'chalar soni 4 ta.

 Geografiya 
Smirnovov avtomobil yoʻlida Zarinskdan (tuman maʼmuriy markazi) 25 km gʻarbda joylashgan. Novokopilovo - eng yaqin qishloqРасстояние от Смирнова до Заринска.

 

Turkum:Zarinskiy tumanidagi qishloqlar
Mamlyutka

Mamlyutka — Qozogʻistondagi shahar (1969-yildan buyon), Shimoliy Qozogʻiston viloyati Mamlyut tumanining markazi (1932-yildan buyon, temir yoʻl bekati). Viloyat markazi — Petropavlovsk shahrining gʻarbigacha 40 km, oʻrmonli hududda joylashgan. Aholisi 7,338 kishi (2012). Rossiyadan koʻchib keluvchilarga atab 1814-yili poydevori qurildi.

 Ijtimoiy soha 
Mamlyutka shahrida 3 ta umumiy bilim beruvchi maktab, litsey-maktab, 3 kutubxona, madaniyat uyi, tuman kasalxonasi, 2 dorixona va hokazolar faoliyat yuritmoqda.

 Sanoati 
Mamlyutka orqali Omsk-Qorgʻon temir yoʻli, Qoʻstanoy — Petropavlovsk avtomobil yoʻli oʻtadi. Mamlyutkada tegirmonlar, agro sanoat kompleksining „Golden Greyn“ filiali, oʻrmon xoʻjaligi korxonasi va hokazolar faoliyat yuritadi.
Qozoq ensiklopediyasi 6 tom

 

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Turkum:Mamlut tumani aholi punktlari
Novoishimka

Novoishimka — Shimoliy Qozog'iston viloyati Gʻabit Musirepov tumanining maʼmuriy markazi (1969-yildan buyon), qishloq, temir yoʻl stansiyasi, okrug markazi. Viloyat markazi — Petropavlovsk shahridan janubi-gʻarbga tomon 270 kilometr masofada, Yesil daryosining yoqasida joylashgan. Aholisi 11,583 kishi (2012).

 Tarixi 
Qishloq 2000-yilgacha Kuybishevskiy deb nomlandi . Poydevori 1914-yili qurildi. Avvallari qishloq Kozirnoye deb atalgan. Keyin atrofidagi Ashanino, Peski, Tselinnoe va Trudovoe qishloqlari bilan biriktirilib, hozirgi kundagi nomi bilan nomlandi.

 Ijtimoiy soha 
Tumanda kasalxona, shifoxona, sanepidstansa, 3 ta maktab, kasibiy-texnik maktab, madaniyat uyi, v.h. faoliyat yuritmoqda. Novoishimka orqili Petropavlovsk — Koʻkshetov avtomobil magistrali oʻtadi.

 

Turkum:Qozogʻiston qishloqlari
Kichkinakoʻl

Kichkinakoʻl  — Shimoliy Qozog'iston viloyati Valixanov tumanining markazi, qishloq. Aholisi 6,956 kishi (2012). Viloyat markazi sanalmish Petropavlovsk shahridan 364 km masofada joylashgan. Kichkinakoʻl qishlogʻi 1928-yili tashkil topdi.

 Sanoati 
Qishloqda moy, asfalt zavodlari, elevator, tegirmon, mexkolonna, avtobaza, v.h. faoliyat yuritmoqda.

 Aholisi 
1999-yili qishloq aholisi 7,790 kishini, (3,976 nafari erkaklar va 4,014 nafari ayollar) 2009-yilda esa qishloq aholisi 6,814 kishini tashkil qildi (3,322 nafari erkaklar va 3,492 nafari ayollar).

 

Turkum:Qozogʻiston qishloqlari
Bulayev

Bulayev — Shimoliy Qozogʻiston viloyatidagi shahar, Magʻjan Jumabaev tumanining markazi (1928). Aholisi 8 ming kishi (2012). Viloyat markazi — Petropavlovsk shahridan sharqqa tomon 90 km masofada, Transsibir (Janubiy Sibir) temir yoʻl magistralining yoqasida, „Qamistisay“ deb nomlanuvchi uzun, keng soyda, oʻrmonli hududda joylashgan. 1894-yilda asos solingan.

 Tarixi 
Poydevori 19 asrning 90-yillarida Transsibir temir yoʻl magistralini barpo etish maqsadida temir yoʻl stansiyasi boʻlib qurildi. 1936-yildan buyon tuman markazi. Bulayev 1940-yilda qishloq, 1969-yildan buyin tuman tarkibidagi shahar."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Sanoati 
Shaharda elevator, „non zavodi“, „Yogʻ ishlab chiqarish zavodi“ aksioner jamoatlari, qurulish va avtomabil korxonalari, v.h. faoliyat yuritadi„Qazaq Ensiklopediyasi“, ||-tom. Sinch uysozligi zavodi, tikuvchilik fabrikasi, oziq-ovqat korxonalari bor.

 Ijtimoiy soha 
Bulayevda 4 oʻrta maktablar, 3 ta kutubxona, 2 madaniyat uyi, kasalxona, silga qarshi dispanser, sanitar-epidemiologiya stansiyalari, dorixonalar, v.h. faoliyat yuritmoqda. Bulayev orqali respublika ahamiyatga ega Petropavlovsk — Omsk avtomobil yoʻli oʻtadi.http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm

 

 
 Сайт библиотеки района 
 Булаевская узкоколейка. Возможный эпилог
 Неоффициальный сайт города Булаево

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Lebyaji (tuman)

Lebyaji tumani 1939-yili tashkil topgan, Pavlodar viloyatining janubiy-sharqida joylashgan va janubiy-sharqida rossiyaning Oltoy oʻlkasi bilan, shimolida Sherbaqti tumani bilan chegaradosh, gaʼrbda tuman chegarasi Irtish orqali oʻtadi. Tuman maydoni 806,1 ming km2. Pavlodar shahrigacha oraliq masofa 120 km.
Tuman markazi — Aqqu qishlogʻi.

 Geografik sharoiti 
Shimolida Pavlodar va Sherbaqti tumanlari bilan, sharqida — Oltoy oʻlkasi bilan, janubida — Sharqiy Qozogʻiston viloyati bilan, gʻarbida — May tumanlari bilan chegaradosh. Tuman hududidan Pavlodar — Semey avtomobil yoʻli oʻtadi.

 Iqlimi 
Tuman iqlimi jiddiy kontinentalli. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −17º-18 °C, iyulniki — +20º+21 °C. Yogʻingarchilikning yillik miqdori 250–300 mm tashkil qiladi.

 Aholisi 
Tuman aholisining milliy tarkibi (2010-yil 1-yannvar):
 qozoqlar — 11 306 kishi (80,9 %)
 ruslar — 1 582 kishi (11,32 %)
 ukrainlar — 215 kishi (1,54 %)
 olmonlar — 241 kishi (1,72 %)
 tatarlar — 200 kishi (1,43 %)
 chechenlar — 123 kishi (0,88 %)
 boshqirdlar — 59 kishi (0,42 %)
 beloruslar — 65 kishi (0,46 %)
 boshqalr — 181 kishi (1,29 %)
 Umumiy — 13,972 kishi (100,00 %)

 Tarixi 
Tuman Qozoq KSR Oliy Kengash Prezidiumining 1939-yilgi 16-oktabrdagi farmoniga binoan Lebyaji qishlogʻi markazi bilan Besqaragʻay, Qaganovich va Pavlodar tumanlarini kengaytirish natijasida tashkil topgan. Qozoq KSR Oliy Kengash Prezidiumining 1963-yilgi 2-yanvardagi farmoni bilan Lebyaji tuman tarqatildi, uning hududi esa Pavlodar tumanining tarkibiga qoʻshildi. Qazaq KSR Oliy Kengash Prezidiumining 1964-yilgi 31-dekabrdagi farmoniga binoan Lebyaji tumani qayta tashkil topdi. Qozogʻiston Respublikasining 1992-yilgi 18-dekabrdagi „Semey yaderli poligonidagi yaderli tajribadan zarar koʻrgan fuqorolarga ijtimoiy himoyalash haqidagi“ qonunga muofiq tuman radiatsiyali xavfli hudud hisoblanadi.

 Hududiy boʻlinishi 
Tuman tarkibida 11 qishloq bor: Lebyaji, Baymoʻlda, Jambul, Qazin, Qizilagʻash, Kizilasker, Mayqaragʻay, Malibay, Shaqi, Sharbaqti, Yamishevo.

 Taʼlim 
Tuman hududida 27 ta bilim beruvchi mahkamalar bor, shulardan 1 maxsus oʻrta, 18 oʻrta, 4 asosiy, 1 boshlangʻich, 3 maktab yoshigacha. Shu jumladan 6 filiali bor 305 kishi ishlaydigan bolalar-yosh oʻspirimlar sport maktabi bor.

 Tibbiyot 
Tibbiyot obʼektlari 24, uning 1 markaziy tuman kasalxonasi, 1 silga qarshi kasalxona, 8 shifokorlik ambulatoriya, 14 tibbiyot punkti.

 Madaniyat 
Tuman boʻyicha 18 madaniyat obʼektlari, 24 kutubxona va 1 „Bulaq“ kompleksi faoliyat yuritadi.
„Aqqu kuyi“ tuman nashri chiqadi. (1940-yildan buyon).

 Taniqli shaxslar 
Ijtimoiy mehnat qahramonlari:
 B.Aydarxanov,
 J.Jangʻojin,
 B. Ospanov,Uaqap Sizdiqov, Q. Sharbaqbaev

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Aqqu

Aqqu — Pavlodar viloyatining Lebyaji tumanidagi qishloq, pristan, tuman markazi. 1996-yilgacha „Lebyaje“ deb nomlangan. Pavlodar viloyatining janubi-sharqida, Irtish daryosining oʻng yoqasida, Pavlodar — Semey avtomobil yoʻlining yoqasida joylashgan. 1744-yili tashkil topgan. 1939-yildan buyon tuman markazi. Qishloqda oʻrta maktab, tuman nashriyoti, bolabogʻcha, kasalxona, shifoxanalar faoliyat yuritmoqdaVs. Ivanov // Po sledam fakira Sivolota.

 

Turkum:Qozogʻiston qishloqlari