Birlashgan millatlar tashkiloti Taraqqiyot dasturi

BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP, inglizcha: United Nations Development Programme) — Birlashgan Millatlar Tashkilotining global tarmog‘i bo‘lib, a’zo davlatlarga rivojlanish sohasida beg‘araz va siyosiylashmagan yordam ko‘rsatadi. UNDP 177 ta mamlakat va hududda faoliyat yuritadi hamda uchta asosiy yo‘nalishda ishlaydi: (1) barqaror rivojlanish, (2) demokratik boshqaruv va tinchlikni mustahkamlash, (3) iqlim o‘zgarishi va tabiiy ofatlarga chidamlilik. Dastur, shuningdek, rivojlanish uchun ajratiladigan yordamni samarali jalb etish va undan foydalanishga ko‘maklashadi. UNDP o‘z faoliyatining barcha yo‘nalishlarida gender tengligi va inson huquqlarini himoya qilishga alohida e’tibor qaratadi.

2015-yildan buyon UNDP faoliyatining asosiy huquqiy asoslarini quyidagilar tashkil etadi: (1) 2015-yilda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish kun tartibi (Agenda 2030), (2) 2017-yilda Dastur Ijroiya kengashi tomonidan to‘rt yil muddatga qabul qilingan va Agenda 2030 bilan uyg‘unlashtirilgan UNDP Strategik rejasi, (3) UNDPning ijtimoiy va ekologik standartlari, (4) “MAPS — Agenda 2030ni joriy etish, tezlashtirish va siyosiy qo‘llab-quvvatlash” strategiyasi.

1990 -yildan buyon UNDP har yili o‘z faoliyatini umumlashtiruvchi ikki asosiy hujjatni e’lon qilib keladi. Ular Dastur loyihalari va amaliyotlari bo‘yicha muvaffaqiyatli tajribalarni yoritadi hamda moliyalashtirish i va xarajatlar haqida batafsil ma’lumot beradi. Bu hujjatlar: (1) Inson taraqqiyoti to‘g‘risidagi hisobot va (2) “UNDP in Focus” onlayn hisobotidir.

 Tashkil etilish tarixi 
BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) 1965 yil 22 noyabrda BMTning Kengaytirilgan texnik yordam dasturi va Maxsus jamg‘armasi birlashtirilishi natijasida tashkil etilgan. Bu qaror BMT Bosh Assambleyasining tegishli rezolyutsiyasi bilan mustahkamlangan.

BMTning Kengaytirilgan texnik yordam dasturi esa avvalroq — 1949 yil 15 avgustda BMT Iqtisodiy va ijtimoiy kengashi rezolyutsiyasi asosida tuzilgan va keyinchalik Bosh Assambleya tomonidan tasdiqlangan. Uning maqsadi kam rivojlangan mamlakatlarga iqtisodiy va siyosiy jihatdan ko‘maklashish, milliy iqtisodiyotlarni mustahkamlash hamda aholi farovonligini barqaror oshirish edi.

BMTning Maxsus jamg‘armasi 1958 yil 14 oktabrda tashkil etilgan bo‘lib, u ham kam rivojlangan davlatlarga texnik yordam ko‘rsatishga qaratilgan edi. Jamg‘arma resurslar va sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, aloqa, qurilish va boshqa sohalardagi loyihalarni amalga oshirishni qo‘llab-quvvatlagan.

 Byudjet 
UNDP loyihalari va operatsiyalari BMTga a’zo va kuzatuvchi davlatlar, ko‘p tomonlama institutlar, xususiy sektor hamda boshqa ning ixtiyoriy badallari hisobidan moliyalashtiriladi. Mablag‘lar umumiy badallar yoki muayyan hudud, loyiha yoki rivojlanish yo‘nalishiga mo‘ljallangan maqsadli xayriyalar ko‘rinishida ajratiladi.

Masalan, 2017 yilda UNDP byudjetining 66 foizi a’zo davlatlar hukumatlari hissasiga, 33 foizi xalqaro va ko‘p tomonlama institutlar hissasiga, 1 foizi esa xususiy sektor hissasiga to‘g‘ri kelgan.

Har yili UNDPga tushadigan badallar va xayriyalar hajmi o‘rtacha 5 milliard AQSh dollarini tashkil etadi. Bu BMT tizimidagi barcha badallar va xayriyalarning taxminan beshdan bir qismiga teng.

Doimiy badallar UNDP byudjetining asosini tashkil etadi va Dastur faoliyati samaradorligida muhim rol o‘ynaydi. Ular eng himoyasiz qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash, inqirozlarga tez va moslashuvchan javob berish imkonini beradi. 2017 yil holatiga ko‘ra, UNDPga eng ko‘p doimiy badal kiritgan davlatlar qatoriga AQSh, Buyuk Britaniya, Shvetsiya, Yaponiya va Norvegiya kirgan. Rossiya esa shu yili 1,1 million dollar badal bilan 24-o‘rinni egallagan.

 Shaffoflik 
UNDPning 2018–2021 yillarga mo‘ljallangan Strategik rejasi doirasida Ijroiya kengashi resurslar va natijalarni baholashning yangi asosiy dasturini ham tasdiqlagan. Bu tizim tashkilot mablag‘larining taqsimlanishi va erishilgan natijalarni ochiq ko‘rsatib beradi hamda manfaatdor tomonlarga UNDP faoliyatini kuzatish, o‘rganish va zarur hollarda javobgarlik masalasini ko‘tarish imkonini yaratadi.

2015 va 2016 yillarda Yordam shaffofligi indeksi UNDPni dunyodagi eng shaffof rivojlanish agentligi deb e’tirof etgan. AidData tashkiloti ham Dastur qabul qiluvchi hukumatlar bilan eng ko‘p hamkorlik qiladigan rivojlanish hamkorlari qatorida ekanini ta’kidlagan.

2011 yilda UNDP Ochiq ma’lumotlar platformasini ishga tushirdi. Unda har kuni Dastur byudjeti va natijalari haqidagi ma’lumotlar yangilanib boradi. Platforma 155 mamlakat va hududdagi minglab loyihalar hamda operatsiyalarni qamrab oladi.

 Xalqaro darajadagi faoliyati 

 Administrator 
Xalqaro darajada BMT Taraqqiyot dasturiga (UNDP) Administrator rahbarlik qiladi. Bu lavozim darajasi BMT Bosh kotibining o‘rinbosari maqomiga teng hisoblanadi. Administrator BMT Bosh kotibi tomonidan tayinlanadi va Bosh Assambleya tomonidan to‘rt yil muddatga tasdiqlanadi. BMTning rivojlanish sohasidagi faoliyatini muvofiqlashtirish maqsadida UNDP Administratori bir vaqtning o‘zida BMTning Rivojlanish masalalari bo‘yicha guruhiga ham hamraislik qiladi.

2025 yildan buyon UNDP Administratori lavozimini Aleksandr De Kro egallab kelmoqda. Dastur tarixidagi ilk Administrator esa Pol Xoffman bo‘lib, u avval AQShning Iqtisodiy hamkorlik boshqarmasiga rahbarlik qilgan va Marshall rejasini amalga oshirishda muhim rol o‘ynagan.

UNDP Administratorlari (1966 yildan hozirgacha):

• Pol Xoffman (1966–1972)

• Rudolf Peterson (1972–1976)

• Frank Bredford Mors (1976–1986)

• Uilyam Genri Dreyper (1986–1993)

• Jeyms Gustav Spet (1993–1999)

• Mark Mallok-Braun (1999–2005)

• Kemal Dervish (2005–2009)

• Helen Klark (2009–2017)

• Axim Shtayner (2017 — 2025)

• Axim Shtayner (2025 — hozirgacha)

 Ijroiya kengashi 
UNDP Ijroiya kengashi 1993 yil 20 dekabrda BMT Bosh Assambleyasining tegishli rezolyutsiyasi bilan tashkil etilgan. U Dastur va uning Administratorining faoliyati ustidan nazoratni amalga oshiradi hamda a’zo davlatlarning o‘zgarib borayotgan ehtiyojlariga o‘z vaqtida javob berilishini ta’minlaydi.

Ijroiya kengashi 36 ta davlat vakillaridan iborat bo‘lib, har yili uchta sessiya — bitta yillik va ikkita muntazam sessiya o‘tkazadi. Sessiyalar zamonaviy “qog‘ozsiz” formatda tashkil etiladi. Kengash a’zolari BMTning Iqtisodiy va ijtimoiy kengashi tomonidan uch yil muddatga saylanadi.

Geografik taqsimot quyidagicha belgilangan:

• Afrika davlatlari — 8 o‘rin

• Osiyo–Tinch okeani mintaqasi — 7 o‘rin

• Sharqiy Yevropa — 4 o‘rin

• Lotin Amerikasi va Karib havzasi — 5 o‘rin

• G‘arbiy Yevropa — 12 o‘rin

Ijroiya kengashi qarorlari odatda amaliy yo‘naltirilgan bo‘lib, qisqa shaklda qabul qilinadi va odatda muqaddima qismiga ega bo‘lmaydi. 1994 yildan buyon barcha qarorlar konsensus asosida qabul qilib kelinadi.

Ijroiya kengashi Prezidiumi bir nafar Rais va to‘rt nafar Rais o‘rinbosaridan iborat bo‘ladi. Ular har yili Kengashning birinchi sessiyasida adolatli geografik vakillik tamoyili asosida saylanadi. Prezidiumning asosiy vazifalari — sessiyalarni tayyorlash va tashkil etish, qaror qabul qilish jarayonining shaffofligini ta’minlash hamda muzokaralar va muloqotni qo‘llab-quvvatlashdir.

Ijroiya kengashi kotibiyati Kengash ishining barcha jihatlarini muvofiqlashtiradi: a’zolarni zarur axborot bilan ta’minlaydi, sessiyalar va norasmiy maslahatlashuvlarni tashkil qiladi, tashriflarni muvofiqlashtiradi hamda UNDPning boshqa tuzilmalari, shuningdek BMT Aholishunoslik jamg‘armasi (UNFPA) va BMT Loyihalarga xizmat ko‘rsatish boshqarmasi (UNOPS) bilan samarali hamkorlikni ta’minlaydi. Kotibiyat, shuningdek, Kengash hujjatlarini tahrir qiladi va uning rasmiy veb-saytini yuritadi.

BMTning Rivojlanishga investitsiyalar jamg‘armasi

Xalqaro darajada BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) tarkibida BMTning Rivojlanishga investitsiyalar jamg‘armasi ham faoliyat yuritadi. Ushbu jamg‘arma 1966 yildan buyon rivojlanayotgan mamlakatlarga iqtisodiyotini rag‘batlantirishda yordam berib keladi. U mavjud moliyaviy yordam ini turli grantlar va imtiyozli kreditlar bilan to‘ldirish orqali qo‘llab-quvvatlaydi. UNDP Ijroiya kengashi ayni paytda mazkur jamg‘armaning ham Ijroiya kengashi vazifasini bajaradi.

Global siyosat markazlari

UNDPning Global siyosat markazlari Dasturga xalqaro maslahat va tahliliy funksiyalarni bajarishda yordam beradi. Ular quyidagi yo‘nalishlarda tadqiqot va ekspert ko‘magini taqdim etadi:

• global rivojlanish ustuvor yo‘nalishlarini aniqlash va innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqish;

• UNDP faoliyati natijalarini o‘lchash;

• xatarlarni baholash va boshqaruvni takomillashtirish.

2018 yil holatiga ko‘ra, UNDP tizimida oltita Global siyosat markazi faoliyat yuritgan:

• Davlat xizmatchilari malakasini oshirish bo‘yicha global markaz — Singapur

• Barqaror ekotizimlar va cho‘llanish bo‘yicha global markaz — Keniya

• Rivojlanishda xususiy sektor bo‘yicha global markaz — Turkiya

• Boshqaruv bo‘yicha global markaz — Norvegiya

• Rivojlanish bo‘yicha hamkorlik global markazi — Koreya Respublikasi

• Barqaror rivojlanish global markazi — Braziliya

“BMT ko‘ngillilari” global dasturi

UNDP “BMT ko‘ngillilari” global dasturini ham boshqaradi. Ushbu dastur har yili 130 ga yaqin mamlakatda faoliyat yuritib, ko‘ngillilik orqali tinchlikni mustahkamlash va barqaror rivojlanishni ilgari surishga xizmat qiladi.

Dastur 1970 yil 7 dekabrda BMT Bosh Assambleyasi rezolyutsiyasi bilan tashkil etilgan. Uning ikki asosiy vazifasi mavjud:

• BMT tizimi uchun ko‘ngillilarni safarbar etish;

• rivojlanish jarayonida ko‘ngillilikning ahamiyatini butun dunyoda targ‘ib qilish.

Mintaqaviy darajadagi faoliyat

Mintaqaviy byurolar

Mintaqaviy darajada UNDP Nyu-Yorkda joylashgan beshta mintaqaviy byuro orqali faoliyat yuritadi: Afrika, Osiyo va Okeaniya, Yaqin Sharq, Yevrosiyo hamda Lotin Amerikasi va Karib havzasi. Bu byurolar mamlakat vakolatxonalarining ehtiyoj va ustuvorliklariga mos ravishda tezkor va samarali yordam ko‘rsatadi. Zarur hollarda ular boshqa mintaqaviy byurolar, mamlakat ofislari yoki BMT tizimidagi boshqa agentliklarning ekspert yordamini safarbar qiladi.

Har bir mintaqaviy byuroga BMT Bosh kotibi tomonidan tayinlanadigan direktor rahbarlik qiladi. U bir vaqtning o‘zida rivojlanish masalalari bo‘yicha Bosh kotib yordamchisi va UNDP Administratori yordamchisi hisoblanadi.

2018 yil holatiga ko‘ra mintaqaviy byurolar direktorlarining ayrimlari quyidagilar edi:

• Afrika mintaqaviy byurosi — Teguenvork Gettu (Efiopiya)

• Osiyo va Tinch okeani mintaqaviy byurosi — Kanni Vignaraja (Hindiston)

• Yaqin Sharq mintaqaviy byurosi — Murad Vahba (Misr)

• Yevrosiyo mintaqaviy byurosi — Cihan Sultonoglu (Turkiya)

• Lotin Amerikasi va Karib havzasi mintaqaviy byurosi — Lenni Montiel (Venesuela)

Mintaqaviy hablar

Bundan tashqari, UNDP ayrim mintaqalarda Efiopiya, Tailand, Iordaniya, Istanbul va Panamada beshta mintaqaviy hab tashkil etgan. Ular joylardagi mamlakat loyihalarini amalga oshirishga ko‘maklashadi, xususan moliyaviy resurslarni safarbar etishga yordam beradi. Har bir habga rahbarlik qiluvchi shaxs tegishli mintaqaviy byuro direktorining o‘rinbosari sifatida ham faoliyat yuritadi.

Huquqiy asoslar

UNDPning har bir mintaqaviy habi faoliyatining huquqiy asosini odatda Mintaqaviy dastur hujjati tashkil etadi. Ushbu hujjat Dastur Ijroiya kengashi tomonidan to‘rt yil muddatga qabul qilinadi.

 Mamlakat darajasidagi faoliyat 
Mamlakat vakolatxonalari

Mamlakat darajasida BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) 177 ta mamlakat va hududda faoliyat yuritadi hamda BMTning Doimiy koordinator tizimiga integratsiyalashgan. Doimiy koordinator tizimi 1977 yil 20 dekabrda BMT Bosh Assambleyasining tegishli rezolyutsiyasi bilan tashkil etilgan bo‘lib, u mamlakatda faoliyat yuritayotgan barcha BMT tashkilotlarini qamrab oladi va BMT operatsiyalari hamda loyihalarini muvofiqlashtirishda markaziy rol o‘ynaydi.

Doimiy koordinator BMT Bosh kotibi tomonidan tayinlanadi va mamlakatdagi BMT tizimi hamda uning diplomatik missiyasiga rahbarlik qiladi. Uning maqomi xorijiy davlat elchisi darajasiga teng hisoblanadi. Odatda, mamlakatdagi BMT Doimiy koordinatori bir vaqtning o‘zida UNDPning Doimiy vakili vazifasini ham bajaradi.

Doimiy vakil lavozimiga tasdiqlanish uchun nomzod quyidagi talablarga javob berishi kerak:

• BMT tizimidagi bo‘linmalardan birining rasman qo‘llab-quvvatlashi;

• rivojlanish, xalqaro munosabatlar, siyosatshunoslik, iqtisodiyot, ijtimoiy fanlar, inson huquqlari yoki shu kabi yo‘nalishlarda magistr darajasi;

• ichki nomzodlar uchun kamida P5 darajasidagi lavozim tajribasi yoki tashqi nomzodlar uchun kamida 15 yillik xalqaro ish tajribasi;

• ingliz tilini va BMTning boshqa rasmiy tillarini professional darajada bilish;

• BMT Bosh kotibi topshirig‘iga ko‘ra istalgan mamlakatda ishlash imkoniyati va boshqalar.

Huquqiy asoslar

UNDPning har bir mamlakat vakolatxonasi faoliyati odatda quyidagi huquqiy hujjatlar asosida amalga oshiriladi:

• mamlakat hukumati va UNDP o‘rtasidagi yordam va hamkorlik to‘g‘risidagi asosiy bitim (SBBA);

• UNDP Ijroiya kengashi tomonidan to‘rt yil muddatga tasdiqlanadigan Mamlakat dasturi hujjati (CPD);

• hukumat va BMT o‘rtasida CPD asosida kelishiladigan va to‘rt yil davomida amalga oshiriladigan Yordam ko‘rsatish bo‘yicha hamkorlik doiraviy dasturi (DAF);

• hukumat va UNDP o‘rtasida kelishiladigan hamda to‘rt yil davomida bajariladigan Mamlakat dasturi harakat rejasi (CPAP).

 Xususiy darajadagi faoliyat 
BMT Taraqqiyot dasturining (UNDP) mandati unga xususiy darajada — ya’ni alohida shaxslar, nodavlat notijorat tashkilotlar yoki tijorat kompaniyalariga bevosita moliyaviy yordam ko‘rsatishga ruxsat bermaydi. UNDP faqat hukumatlar bilan hamkorlikda ishlaydi. Masalan, 2018 yil holatiga ko‘ra, Dastur qashshoqlik va ochlikni kamaytirish, umumiy farovonlikni ta’minlash, tengsizlikni qisqartirish va atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan minglab alohida loyihalar va operatsiyalarni amalga oshirgan.

, loyihalarni mahalliy aholi ehtiyojlari va ustuvorliklariga moslashtirish hamda barqaror va uzoq muddatli natijalarga erishish maqsadida UNDP biznes sektori, fuqarolik jamiyati institutlari va alohida shaxslar bilan yaqindan hamkorlik qiladi. Jumladan, o‘zaro manfaatli davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini rivojlantirishga e’tibor qaratadi.

Yaxshi niyat elchilari

Odamlarni o‘z hayoti va jamiyat farovonligini yaxshilash yo‘lida faol harakat qilishga undash, shuningdek Barqaror rivojlanish maqsadlariga (BRM) erishishni tezlashtirish maqsadida UNDP mashhur va nufuzli shaxslarni Yaxshi niyat elchilari sifatida jalb etadi.

UNDPning ayrim Yaxshi niyat elchilari:

• Antonio Banderas — kambag‘allikni kamaytirish va ayollar huquq hamda imkoniyatlarini kengaytirishga e’tibor qaratadi.

• Bob Veyr — iqlim o‘zgarishi masalalariga e’tibor qaratib, sayyorani kelajak avlodlar uchun asrash g‘oyasini ilgari suradi.

• Kodi Simpson — okeanlarning sayyora va inson salomatligidagi muhim roliga oid xabardorlikni oshirishga hissa qo‘shadi.

• Konni Britton — qashshoqlikni kamaytirish va ayollar imkoniyatlarini kengaytirish tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlaydi.

• Didye Drogba — qashshoqlikni qisqartirish, sog‘liqni saqlash va ta’lim masalalarini targ‘ib qiladi.

• Norvegiya valiahd shahzodasi Hokun — boy va kambag‘al o‘rtasidagi tafovutni kamaytirish tashabbuslarini ilgari suradi.

• Iker Kasilyas — rivojlanayotgan mamlakatlarda yoshlar masalalari, ta’lim va sog‘liqni saqlash imkoniyatlarini yaxshilashga e’tibor beradi.

• Misako Konno — qizlar va ayollar imkoniyatlarini kengaytirish hamda BRMni global miqyosda targ‘ib qiladi.

• Mishel Yeoh — eng zaif qatlamlar, jumladan qashshoqlikda yashayotgan ayollar va inqirozlardan jabr ko‘rgan aholining huquqlarini qo‘llab-quvvatlaydi.

• Nikolay Koster-Valdau — ayniqsa gender tengligi va iqlim o‘zgarishi masalalarida BRMga oid xabardorlikni oshiradi.

• Joan, Jozef va Jordi Roka — barqaror oziqlanish amaliyotlarini targ‘ib qiladi.

• Ronaldo va Zinedin Zidan — 15 yildan ortiq vaqt davomida “Qashshoqlikka qarshi futbol uchrashuvi”ni tashkil etishga ko‘maklashgan.

• Mariya Sharapova — Chernobil AES avariyasidan keyingi tiklanish tashabbuslarini o‘n yildan ortiq qo‘llab-quvvatlagan.

 Natijalar 
Oraliq natijalar (2014–2016)

Barqaror rivojlanish

• Dunyoning 119 mamlakatida 24,7 million kishi (ulardan 51 foizi ayollar) turmush sharoitlarini yaxshilash imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bu UNDPning iqtisodiy islohotlar, tabiiy resurslarni samarali boshqarish va iqtisodiy inqirozlardan tez tiklanishga qaratilgan tashabbuslari orqali amalga oshirildi.

• 98 mamlakatda 2 milliondan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratildi (ularning 36 foizi ayollar uchun).

• 35 mamlakat Mingyillik deklaratsiyasida belgilangan, ammo to‘liq bajarilmagan rivojlanish vazifalarini yakunlash va Barqaror rivojlanish maqsadlariga o‘tish bo‘yicha milliy harakat rejalarini ishlab chiqdi.

• 94 mamlakat issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish va iqlim o‘zgarishiga moslashish choralarini joriy etdi.

Demokratik boshqaruv va tinchlikni mustahkamlash

• 40 mamlakatda qariyb 40 million yangi saylovchi ro‘yxatga olindi.

• 35 mamlakatda 3,2 milliondan ortiq kishi (51 foizi ayollar) bepul yuridik yordam xizmatlaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ldi.

• 22 mamlakatda 2 million kishi antiretrovirus davolash xizmatlariga kirish imkonini oldi.

• 24 mamlakatda 27,6 million kishi OIV/OITS xavfi bilan bog‘liq xulq-atvorni o‘zgartirishga qaratilgan UNDP tashabbuslarida ishtirok etdi.

Iqlim va tabiiy ofatlarga chidamlilik

• 58 mamlakatda tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish va ularga moslashish bo‘yicha 1239 ta milliy reja joriy etildi.

• 38 mamlakat iqlim o‘zgarishi va tabiiy ofatlar xavflarini kamaytirishga qaratilgan normativ hujjat va qoidalarni qabul qildi.

• 50 mamlakatda 5,3 milliondan ortiq kishi elektr energiyasiga ulanish imkoniga ega bo‘ldi.

• 30 mamlakatda jamiyatning barcha darajalarida tabiiy ofatlar haqida 240 ta erta ogohlantirish tizimi joriy etildi.

• 36 mamlakatdagi 481 ta dastur doirasida milliy va mahalliy darajada xavfli hududlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan tabiiy ofatlar xatari haqida oldindan ogohlantirish berildi.