Oʻzbek tili

Oʻzbek tili (Oʻzbekcha) — Oltoy-mongol tillari oilasining monhol-turkiy tillar turkumiga kiruvchi til. Ushbu til Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga koʻra davlat tili hisoblanadi. Dunyo boʻylab oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar soni 50 milliondan ortiq (2025).

Oʻzbek tili ham barcha mongol-turkiy tillar kabi agglyutinativ tildir. Oʻzbek tili 3 etnik guruh tizimida shakllangan va 3 dialektdan iboratdir: qarluq, qipchoq, barlos va oʻgʻuz shevalari.

Davlat tili toʻgʻrisidagi Qonun 1989-yil 21-oktabrda qabul qilingan. 1995-yil 21-dekabrda qayta ishlanib ancha toʻliqlantirildi.

 Oʻtmishi 
Oʻzbek adabiy tili oʻtmishi quyidagi davrlarni oʻz ichiga oladi:

Miloddan avvalgi davrlardan to X yuzyillikgacha boʻlgan davr. Bu davrdagi til fanda qadimgi turk tili deb yuritiladi. Qadimgi xalq ogʻzaki ijodi misollari, Oʻrxun-Enasoy yodgorliklari (VI-VII asrlar) shu tilda yaratilgan.

XI—XIV yuzyilliklarda amalda boʻlgan til eski turkiy til deb ataladi. Mahmud Qoshgʻariyning „Devonu-lugʻatit-turk“ („Turk soʻzliklari toʻplamii“), Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilig“ („Qutga etuvchi bilim“), Ahmad Yugnakiyning „Hibatul haqoyiq“ („Haqiqatlar armugʻoni“), Xorazmiyning „Muhabbatnoma“, Rabgʻuziyning „Qissasi Rabgʻuziy“ asarlari shu tilda yaratilgan.

XV yuzyillikdan XIX yuzyillikning ikkinchi yarmigacha qoʻllangan til eski oʻzbek adabiy tili deb otlangan. Atoyi, Sakkokiy, Sayfi Saroyi, Lutfiy, Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab, Turdi, Maxmur, Gulxaniy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy va boshqa koʻplab ijod etganlarning asarlari shu tilda yaratilgan.

Oʻzbek xoni Muhammad Shayboniy (1451-1501) oʻzbek tilida gʻazal, ruboiylar ham bitgan. Uning ana shunaqa gʻazal, ruboiylaridan ayrimlari va „Baxrul xudo“ otli dostoni, oʻgʻli Muhammad Temur sultonga atab yozgan oʻgitlardan tuzulgan kitobi (birdan-bir nusxasi Turkiyada saqlanadi) bizgacha yetib kelgan.A. J. E. Bodrogligeti, „MuÌammad Shaybænî’s Bahru’l-huda : An Early Sixteenth Century Didactic Qasida in Chagatay“, Ural-Altaische Jahrbücher, vol.54 (1982), p. 1 and n.4

XIX yuzyillikning ikkinchi yarmidan hozirgi davrgacha ishlatilib kelinayotgan til hozirgi oʻzbek adabiy tili deb ataladi. „Turkiston viloyati gazeti“ chiqa boshlagan vaqtdan (1870-yildan) to hozirgi kungacha yaratilgan barcha asarlar hozirgi oʻzbek adabiy tilining ishlariga kiradi.

Oʻzbek tili XI yuzyillikdan boshlab mustaqil til kabi koʻrinishni boshladi va XIII yuzyillikda eski oʻzbek adabiy tili shakllanib boʻldi.

Eski oʻzbek tilining oʻsishi va saqlanishi buyuk Alisher Navoiyning oti bilan bogʻliqdir. Navoiy eski oʻzbek tilidan bilinmagan yetukligidan qoʻllanib qaytarilmas asarlar yaratadi, bu tilni ilmiy tomondan chuqur oʻrganadi va „Muhokamat-ul-lugʻatayn“ otli yirik ilmiy asar ham yozadi va unda oʻzbek tilining boshqa tillardan kemtik emasligini ishonarli koʻrsatishlar bilan isbotlab beradi.

 Grammatikasi 
 Kelishiklar 

Oʻzbek tilida 6 ta kelishik bor.
 Kelishiklar Kelishik koʻrsatkichlari Kelishik savollari Misollar 1 Bosh kelishik  – Kim? nima? qayer? Dono, kitob, Toshkent 2 Qaratqich kelishigi -ning Kimning? nimaning? qayerning? Dononing, kitobning, Toshkentning 3 Tushum kelishigi -ni Kimni? nimani? qayerni? Dononi, kitobni, Toshkentni 4 Chiqish kelishigi -dan Kimdan? nimadan? qayerdan? Donodan, kitobdan, Toshkentdan 5 Joʻnalish kelishigi -ga Kimga? nimaga? qayerga? Donoga, kitobga, Toshkentga 6 Oʻrin-payt kelishigi -da Kimda? nimada? qayerda? Donoda, kitobda, Toshkentda

 Soʻzlar tuzulishi 
Hozirgi oʻzbek adabiy tilining soʻzlari tuzulishi asosan, 5 irmoq negizida tuzulgan:
 Eski turk tili (kunimizdagi Turkiya davlati tili emas) soʻzlari;
 Arab tili soʻzlari;
 Fors tili soʻzlari;
 Ikki turli soʻzlar;
 Ovrupa tillari soʻzlari;
 Rus tili soʻzlari;

Eski turk tili (eski oʻzbekcha yoki chigʻatoy tili) bugungi oʻzbek tilining asos irmogʻidir. Chunonchi: kishi, ot, qoʻl, oyoq…

Arab soʻzlari oʻzbek tiliga VII—VIII yuzyilliklardan kirib kela boshlaydi. Bu arablarning shu chogʻda Oʻrta Osiyoni bosib olishlari bilan bogʻliq. Arab soʻzlari birinchi oʻrinda din sababi orqali oʻzbek tiliga kirgan. Chunonchi: vaqt, fursat, daqiqa, soniya…

Oʻzbek tiliga Fors tili soʻzlarining kirib kelishi forslarning bosqinchilik yurishlari, savdo aloqalari va oʻrta chogʻdagi barcha fors geografiyasiga yaqin davlatlarning oʻz ichki davlat ishlarida fors tilini qoʻllaganligi, shu yuzdan Oʻzbekiston tuproqlarida bor boʻlgan davlatlar, bilan bogʻliq. Chunonchi: dasturxon, hamroh, parda, poyabzal, oftob…

Ikki turli soʻzlar: ikki tildan, eski turk bilan forscha, eski turkcha bilan arabcha va arabcha bilan forscha soʻzlarning ulanishidan va yoki baʼzida bu 3 tildan soʻz va qoʻshimchalar ulanishidan yasalgan. Chunonchi: ishxona, bebosh, koʻzoynak; qabilaboshi, bezbet, musiqachi; mayxoʻr, darvoqe, baquvvat; odamgarchilik…
 
Rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar. Oʻzbek milliy tilining shakillanishi va rivojlanishida rus millatining tili gʻoyat katta rol oʻynaydi. Rus xalqi bilan oʻzbek xalqi orasidagi yaqin aloqa, ayniqsa ruslarning iqtisodiy va madaniy taʼsiri rus tilidan ruscha va yevropa tillariga oid soʻzlarning oʻzbek tiliga kirib kelishiga sabab boʻlgan. Rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar: fabrika, gimnaziya, doktor, shapka…

 Yozuvi 

Tarixda oʻzbek tilini yozish uchun koʻp alifbolardan qoʻllangan. 1928-yilgacha savodli kishilar oʻzbek tilini arab yozuvida yozishgan. 1928-yildan 1940-yilgacha oʻzbek tili lotin yozuvida yozilgan. 1940-yil Iosif Stalinning buyrugʻi bilan majburan kirill yozuviga oʻtilgan. 1992-yilgacha oʻzbek tili shu yozuvda yozilgan. 1993-yil Oʻzbekiston rasman lotin yozuvini yana qaytadan kirgizdi. Hozirda Oʻzbekistonda taʼlim joylarida lotin yozuvidan qoʻllanadi. Shunday boʻlsa ham yoshi kattalar va Oʻzbekiston tashqarisida yashaydigan oʻzbeklar hali ham kirill yozuvidan foydalanishadi.

Alifbodagi oʻzaro farqlar (Alifbodagi oʻzaro farqlar)Arabcha (Arabcha)Lotincha (Lotincha)Kirillcha (Kirillcha)Lotincha (Lotincha)Xalqaro Fonetik Alifbosi (Xalqaro Fonetik Alifbosi) —1929 1936—-1940 1940—-1992 1992— ﺍ, ه -{Ə ə A a A a a, æ}-A ﺏ -{B b B b B b b}-Б ﺩ -{D d D d D d d̪}-Д ې -{E e E e E e e}-Е ﻑ -{F f F f F f f}-Ф گ -{G g G g G g gʲ}-Г ﺡ,ﻩ -{H h H h H h h}-Х ی -{I i I i I i ɪ}- ﺝ, ژ -{Ç ç, Ƶ ƶ J j J j ʤ}- ﻙ -{K k K k K k kʲ}- ﻝ -{L l L l L l l}- ﻡ -{M m M m M m m}- ﻥ -{N n N n N n n}- ﺍ -{A a O o O o ɔ}- پ -{P p P p P p p}- ﻕ -{Q q Q q Q q q}- ﺭ -{R r R r R r ɾ}- ﺙ,ﺱ,ﺹ -{S s S s S s s}- ﺕ,ﻁ -{T t T t T t t̪}- ﻭ -{U u U u U u u}- ﻭ -{V v V v V v v, w}- ﺥ -{X x X x X x χ}- ی -{J j Y y Y y j}- ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ -{Z z Z z Z z z}- ۉ -{O o Oʻ oʻ Oʻ oʻ o}- ﻍ -{Ƣ ƣ Gʻ gʻ Gʻ gʻ ʁ}- ﺵ -{Ş ş Sh sh Sh sh ʃ}- چ -{C c Ch ch Ch ch ʧ}- ء, ع -{' Ъ ’ ʔ, ː}-
 Arab yozuvi 
Oʻzbekistonda 1929-yilgacha arab yozuvidan foydalanilgan. 1920-yillarning oʻrtalaridan Oʻzbekistonda arab yozuviga keng hujum boshlandi. Arab yozuvi qoloqligimizning, savodsizligimizning, dindorligimizning sababchisi deb eʼlon qilindi. 1929—1930 oʻquv yilidan Oʻzbekiston lotin yozuviga oʻtdi va biz oʻzbek xalqining asrlar davomida yaratilib kelingan hamda chop etilgan ilmiy, badiiy va falsafiy adabiyotdan uzilib qoldik.

 Yanalif 
1929-yildan boshlab arab yozuvidan yangi lotin yozuviga (yanalif) oʻtilgan. Undan 1940-yilga qadar foydalanilgan.
 -{A a B b C c Ç ç D d E e Ə ə F f G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n Ꞑ ꞑ O o Ө ө P p Q q R r S s Ş ş T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ '}-

 Kirill yozuvi 
1940-yilda Oʻzbekistonda kirill yozuviga oʻtildi. Buning natijasida 1929-1940-yillar oraligʻida chop etilgan ilmiy, badiiy, pedagogik, oʻquv dan uzilib qoldik.

1940-yildan 1991-yilgacha oʻrta hisob bilan oʻzbek tilida 50 ming nomda 50 million nusxada kitoblar chop etilganini (bunga shu yillari nashr etilgan jurnal, gazetalar kirmaydi) hisobga olsak, biz yana lotin yozuviga oʻtishda qanchadan-qancha adabiyotdan yiroqlashishimiz mumkinligi ayon boʻladi.

 Lotin yozuviga koʻchish 
1993-yil Turkiya lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosi ishlab chiqilgan, 1995-yil bu alifbodagi „ö“, „ğ“, „ş“, „ç“ harflari „oʻ“, „gʻ“, „sh“, „ch“ga oʻzgartirilib, hozirgi holga keltirilgan.

 Rivojlanish 

 1900: 20-asr boshlarida 

 Gapiruvchilar soni: Taxminan 2–4 million. Oʻzbek tilida gapiruvchilar asosan Markaziy Osiyoda, Rossiya imperiyasi tarkibidagi hududlarda (hozirgi Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Turkmanistonning ayrim qismlari) jamlangan edi.
 Global reyting: Taxminan 30–40-oʻrin. Oʻzbek tili dunyo miqyosida keng tan olinmagan edi, chunki asosan qishloq va mintaqaviy hududlarda ishlatilgan.

 1950: Sovet davri 

 Gapiruvchilar soni: Taxminan 7–8 million. Aholi tabiiy oʻsish va Sovet Ittifoqi davrida urbanizatsiya tufayli koʻpaydi. Oʻzbek tili Oʻzbekiston SSRning rasmiy tillaridan biri sifatida tan olindi.
 Global reyting: Taxminan 25–30-oʻrin. Sovet Ittifoqidagi mintaqaviy til sifatida oʻzbek tili taʼlim va ommaviy axborot vositalarida qoʻllab-quvvatlandi va Markaziy Osiyoda taʼsiri oshdi.

 1991: Mustaqillikdan keyin 

 Gapiruvchilar soni: Taxminan 16–20 million. 1991-yilda Sovet Ittifoqidan mustaqillikka erishgach, Oʻzbekistonda oʻzbek tili davlat tili deb eʼlon qilindi. Bu oʻzbek madaniyatini tiklash va taʼlim hamda hukumatda rus tilining taʼsirini kamaytirishga olib keldi.
 Global reyting: Taxminan 20–25-oʻrin. Sovet Ittifoqi qulagach, oʻzbek tili milliy til sifatida obroʻ-eʼtiborga ega boʻldi, va gapiruvchilar soni aholi oʻsishi tufayli oshdi.

 2024: Hozirgi holat 

 Gapiruvchilar soni: Taxminan 35–40 million. Oʻzbek tili asosan Oʻzbekistonda, shuningdek, qoʻshni davlatlarda (Afgʻoniston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Turkmaniston) hamda dunyoning turli mamlakatlaridagi oʻzbek diasporalari orasida gapiriladi.
 Global reyting: 18–20-oʻrin. Bugungi kunda oʻzbek tili dunyodagi eng koʻp gapiriladigan 20 ta til qatoriga kiradi. Bunga Oʻzbekiston aholisi sonining koʻpligi (36 milliondan oshiq) va qoʻshni davlatlardagi oʻzbek tilli ozchiliklar sabab boʻlmoqda. Shuningdek, raqamli platformalar, ommaviy axborot vositalari va akademik sohada uning mavqei ortib bormoqda
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"