Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Taxtaqoracha

thumb|Taxtaqoracha dovoni
Taxtaqoracha — Zarafshon tizmasida joylashgan dovon. taxtaqoracha dovoni (eng baland joyi 1788 metr) Oʻzbekiston respublikasining janubiy hududlarini shimoliy qismi bilan bogʻlsha vazifasini ham bajaradi. Dovon boʻylab M-39 magistral avtomobil yoʻli qatnovi mavjud. Dovon Kitob tumani hududida joylashgan.

 Nomlanishi 
Amir Temur va temuriylar hukumronlik yillarida Samarqand va Shahrisabz shaharlari orasida koʻplab koʻshklar va bogʻlar bunyod etilgan. Mana shu koʻshklar nomi Taxti Qarocha deb nomlangan. Shu hududlar nomlari keyinchalik dovon nomiga oʻtib uning nomi Taxtaqorachaga aylanib ketgan. Ayrim yozma da uning nomi Kesh dovoni (aqbai Kesh) shaklida ham uchraydi

 Joylashuvi 
Taxtaqoracha dovoni Samarqand viloyati bilan Qashqadaryo viloyati oraligʻida joylashgan. Uning dengiz sathidan balandligi 1670-1780 metrni tashkil etadi. Zarafshon tizmasining (aynan Qoratepa togʻlari joylashgan qismi) dovondan sharqdagi qismi balandroq boʻlib, Chaqilikalon togʻi deb yuritiladi. Qoratepa togʻi gʻarbga tomon pasayib borib, Zirabuloq va Ziyovuddin togʻlariga tutashadi. Taxtaqoracha orqali Samarqanddan Kitob va Shahrisabzga karvonlar qatnagan (hozir ham qisqa yoʻl sifatida foydalaniladi). Dovonning Samarqand (Omonqoʻton) tomoni nisbatan qiya. Kitob tomoni esa nisbatan tikroq.

 Geografiyasi 
Taxtaqoracha dovonining tabiati moʻtadil. Dovon boʻylab qurilgan taomxonalarda Qashqadaryo tandir goʻshti tayyorlanadi.

 Bogʻlar 
Amir Temur hukmronlik davrida Samarqanddan Kesh (Shahrisabz)ga borishda Taxtaqoracha dovonigacha boʻlgan hududlarda uchta bogʻ bunyod etilgan. Bular: Bogʻi Davlatobod, Bogʻi Qarotoʻba, Bogʻi Taxti Qarocha. Ayni Bogʻi Taxti Qarochadan to Taxtiqoracha dovonigacha boʻlgan oraliqda Qutlugʻ Yurt nomli aholi punkti boʻlgan

 Faoliyati 

Mazkur dovon orqali M-39 magistral yoʻli qatnovi amalga oshiriladi. M-39 Olmaota—Bishkek—Toshkent—Shahrisabz—Termiz xalqaro avtomobil yoʻli hisoblanadi. Lekin magistral yoʻldan avtobuslar harakati yoʻlga qoʻyilmagan.

Ayrim yillarda, jumladan 2020-yil va 2022-yillarda qishning kuchli ekanligi va qor yogʻishi vaqtida yoʻlda muzlamalar paydo boʻlganligi sababli, dovon yoʻli bir necha kunga yopilgan. Ammo ayrim vaqtlarda kuz va bahor oylarida ham davonda qor yogʻish holatlari kuzatiladi. Magistral yoʻlning 1100-1200-kilometrlarida turli favqulotta holatlar yuzaga kelishi sabbali ham avtomobillar harakati cheklanadi.
 
 
 

Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Dovonlar
Tatsit

thumb|

Tatsit, Publiy (?) Korneliy (P.Cornelius Tacitus) (taxminan 56 — taxminan 117) — Rim tarixchisi. Imperator Vespasian tomonidan senatorlar tabakasiga utkazilgan; bir qancha yirik lavozimlarni egallagan: pretor (88), konsul (97), Osiyo prokonsuli (112/ 113). T. "Agrikola" (97—98), "Germaniya" (98), "Notiqlar haqida dialog"(102— 106), shuningdek, "Tarix" (105—111) va "Aknallar"(112—117) tarixiy asarlar muallifi. "Tarix" asari Rim imperiyasining 69—96 yillardagi tarixiga, "Annallar" 14—68 yillardagi vokealar bayoniga bagʻishlangan.
Tashbih

Tashbih (arab. — oʻxshatish) — sheʼriy sanʼatning biri, soʻzlarda ifodalangan ikki yoki undan ortiq narsa, hodisa yoki xususiyatni ular oʻrtasida mavjud boʻlgan biror oʻxshashlik, umumiylik nuqtai nazaridan qiyoslash. T. 4 qismdan — mushabbah (oʻxshatilgan narsa), mushabbahunbeh (oʻxshatayotgan narsa), adoti tashbih (oʻxshatish vositalari), vajhi tashbih (oʻxshatish sababi)dan iborat. Mas., "Alisher shijoatda arelondek edi" jumlasida Alisher — mushabbah, arelon — mushabbahunbeh, dek — adoti T., shijoat — vajhi T.dir. Oʻxshatilayotgan narsa yoki hodisalarning bir-biri bilan kay darajada moye tushishiga qarab tashbihi tom (toʻliq T.) va toʻliq boʻlmagan T.ga boʻlinadi. T. tuzilishi va xususiyatlariga koʻra tashbihi sarih (ochiq oʻxshatish), T.i mashrut (shartli oʻxshatish), T.i tafzil (chekinish yoʻli bilan oʻxshatish), T.i aks (teskari oʻxshatish), T.i tasviya (barobar oʻxshatish), T. i musalsal (ketma-ket oʻxshatish), T. i kinoyat (kinoya yoʻli bilan oʻxshatish), T. i moʻʼkad (taʼkid yoʻli bilan oʻxshatish), T.i muzmar kabi koʻrinishlarga ega.

T. koʻpincha boshqa sanʼatlar bilan aralash holda keladi. Bir qator sheʼriy sanʼatlar esa bevosita T. zaminida paydo boʻladi. T. faqat soʻz oʻyini sifatida emas, balki ijodkor gʻoyalarini badiiy yorqin ifodalashga xizmat kiladi. 

 

 

 

Turkum:Sheʼriyat
Tashxis

Tashxis (arab. — shaxslantirish) — jonlantirish badiiy sanʼatining bir turi; turli narsalar, hayvonlar, qushlar, oʻsimliklar va boshqalarga insoniy xususiyatlarni koʻchirish sanʼati. T. ogʻzaki nutqda ham, badiiy asarlarda ham keng qoʻllanadi. T. badiiy tasvirning aniqroq, yorqinroq, boʻlishiga xizmat qiladi. Oʻzbek folklori, mumtoz adabiyoti hamda hozirgi sheʼriy va nasriy asarlarda T.ning goʻzal namunalari uchraydi. Mas:Bahor elga ayshu manga iztirob, Kulub holima barq, yigʻlar sahob. Ushbu baytda barq (chaqmoq) va sahob (bulut) jonlantirilmoqda.Hojiahmedov A., Mumtoz badiiyat malohati,T., 1999; Rahmonov V., Sheʼr sanʼatlari, T., 2001.
Tashqari

Tashqari, tashqi hovli — Oʻrta Osiyo xalq meʼmorligida oʻtroq aholi uyjoyining maxsus bir boʻlagi; koʻcha darvozaga yaqin tomondagi qismi. Mehmonxona, xoʻjalik uchun zarur xonalar, xizmatchilar xonasi, otxona va boshqa joylashgan. T. hovli erkaklar uchun, ichkari hovli esa xotinxalaj va bolalar uchun maxsus qurilgan. Uylar xonadon egalarining mavqeiga qarab oʻziga xos koʻrinishda boʻlgan. Masalan, savdogar va amaldorlar xonadoni hunarmanddehqonlar xonadonidan keskin farq qilgan (qarang Ahmadbekhoji mehmonxonasi). Hunarmandlar uyining T. sida ustaxona, omborxona va koʻchaga qaragan savdo doʻkoni boʻlgan.

 

Turkum:Arxitektura
Taʼbirnoma

Taʼbirnoma – tush taʼbirini bayon qiluvchi kitoblar majmui. Taʼbirnomada tush va uning , tush koʻrish holati va paytlari, taʼbir aytish usuli va shartlari bayon qilinadi. Taʼbirnoma asosida tush yoʻyuvchilarni taʼbirchi, muabbir, roʻyochi deb atashgan. Taʼbirchidan folbinlik (tush koʻrgan odamning agʻvoli, mijozi va ismini yaxshi bilish, koʻrilgan narsani yaxshi va yomon fol ochib, soʻngra taʼbirini aytish) talab qilingan.

Eng qadimiy taʼbirnoma xitoycha „Itszin“ nomli asardir. Turkiy tildagi dastlabki taʼbirnoma XVIII asr oʻrtalari – IX asr boshlarida Sharqiy Turkistonda yaratilgan, asl nomi „Irq bitigi“dir. U moniylik va shamanlik gʻoyalarini oʻzida mujassamlashtirgan. Kitobning maqsadi odamlarni ezgulikka chorlash, muayyan axloqiy prinsiplarni targʻib va tashviq qilishdir.

Qadimiy turkiy davrdagi yana bir „Irq bitigi“ moniy yozuvida bitilgan boʻlib, taxminan IX asr boshlariga mansub. Unda qadimiy turkiylarning maʼlum bir detallar yoki hodisalarga asoslangan holda olamni anglashga intilishi ayon boʻladi. Ushbu kitobda buddaviylik oqimining taʼsiri ham bor, chunonchi, odam har qanday vaziyatda, yaʼni koʻrgan tushi yaxshi yoki yomon natija keltirishidan qatʼiy nazar, ezgu ishlar qilishi va burhonlar xizmatida boʻlishi lozim. Umuman, ezgulik va xayrli ishlar toʻgʻrisidagi oʻgitlar barcha taʼbirnomalarning tub mohiyatini tashkil etadi.

Taʼbirnomalar ichida fors tilidagi „Komil uttaʼbir“ oʻzining mukammalligi bilan ajralib turadi. Bu kitob XX asr boshlarida toshkentlik Mullo Azimxonkrri binni Mullo Yusufxon tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan („Komil uttaʼbiri turkiy“, 1916).

 Yana qarang 

 Irq bitigi
Taʼziya

Taʼziya ( — yupatish, hamdardlik bildirish) — azador kishiga tasalli berish, ahvol soʻrash odati. Taʼziyada marhumning oila aʼzolari va yaqinlariga qarindoshlari, doʻst-yorlari, qoʻshnilari, hamkasblari tomonidan hamdardlik bildiriladi. Islomda taʼziya bildirish savob ishlardan hisoblanadi. Vafot etgan birodarga eng kerakli va foydali narsa uni duo qilishdir. Janoza va taʼziyadan maqsad aynan shunday duodir. Taʼziyaning muddati va adadi 3 kun ichida bir bor taʼziya bildirish, mabodo buning iloji boʻlmasa, soʻng bildirsa ham boʻladi. Kimsaning vafoti haqidagi yozma xabar — taʼziyanoma (nekrolog), motam marosimi oʻtkazilayotgan xonadon — taʼziyaxona, motam tutgan, azador kishi — taʼziyachi deyiladi.

 Yana qarang 
 Aza
 Motam marosimlari

 

 

Turkum:Ashuro
Turkum:Husayn ibn Alining madaniy tasvirlari
Taʼliq

Taʼliq (arab. — osish, osib quiish) — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. 14-asrda tavqe va riqo xatlari asosida ixtiro qilingan, ixtirochilari Tojiddin Salmoniy va Xoja Abulʼol. Tez yozish uslubida harflar bir-biriga osilib yoki ilinib turganday koʻrinadi (nomi ham shundan). Harflarning 5 qismi egri va 1 qismi toʻgʻri chiziklardan iborat. T. asosan insho va maktublarga tegishli boʻlib, munshiylar uni yuqoridan chapga qiyaroq qilib choʻzib yozgan. Shu jihati bilan shikasta xatiga oʻxshab ketadi. Dastlab munshiylar, idora kotiblari tomonidan ishlatilgan, rasmiy va shaxsiy yozishmalar, turli hujjatlarda qoʻllangan. Xoja Abdulhay Munshiy, Xoja Ixtiyor ushbu xat ustasidir. 

 

Turkum:Arab alifbosi
Taʼsir etuvchi massalar qonuni

Taʼsir etuvchi massalar qonuni — kimyoviy muvozanat sharoitida uzaro reaksiyaga kirishuvchi moddalar va reaksiya mahsulotlari, massalari orasidagi bogʻlanishlarni ifodalovchi qonun; u massalar taʼsiri qonuni deb ham yuritiladi. Bu qonunni birinchi bor 1865-yilda Nikolay Beketov qoʻllagan va 1867-yilda norvegiyalik olimlar K.Guldberg va P. Vaagelar rivojlantirgan. Taʼsir etuvchi massalar qonuni turli hisoblashlarda keng qoʻllanadi.Kimyoviy reaksiya tezligiga konsentratsiyani tasirini 1867-yil norvegiyalik olimlar; K.Mguldberg va P.Vagelar tomonidan kimyoviy kinetikaning asosiy qonuni massalar tasiri qonuni kashf etildi. Bu qonunga ko’ra: kimyoviy reaksiya tezligi reaksiyaga kirishayotgan moddalar konsentratsiyalari ko’paytmasiga proporsional va reaksiya tenglamasidagi modda formulasi oldidagi koefitsent konsentratsiya darajasiga bog’liq. Masalan; NH3 ni hosil bo’lish reaksiyasi uchun to’g’ri va teskari reaksiya tezliklari quyidagicha ifodalanadi. N2 + 3H2 ↔ 2NH3 V1 = k N2 H2 3; V2 = NH3 2 Bu formulalarda N2 H2 va NH3 lar tegishlicha N2 va NH3 larning molyar konsentratsiyalari; k1 va k2 lar proporsionallik koefitsentlari bo’lib, reaksiyaning tezlik doimiysi deb ataladi. tezlik doimiysi reaksiyada qatnashuvchi moddalar tabiatiga, temperaturaga, katalizatorning bor-yo’qligiga bog’liq, lekin konsentratsiyaga bog’liq bo’lmaydi. Agar reaksiyaga kirishayotgan moddalardan biri qattiq holatda bo’lsa, masalan, uglerodning yonishi: C + O2 = CO2 Bu reaksiya tezligi faqat kislorod konsentratsiyasiga bog’liq. v = kO2
Tayanch burgʻilash

Tayanch burgʻilash - Yer poʻstining geologik tuzilishini chuqur burgʻi quduklari (oʻrtacha 2,5—3,0 km va undan chuqur) qazish bilan oʻrganish usuli. Quduq kesimini geofizik, geokimyoviy, gidrogeologik va boshqa metodlar majmuasi orqali mufassal oʻrganilishi bilan burgʻilashning boshqa dan farq qiladi. T.6., asosan, hududlarning umumiy geologik sharoitini oʻrganish, neftgazliligini bashoratlash va baholash uchun ishlatiladi. Regional geofizik tadqiqotlar (seysmorazvedka, aeromagnitrazvedka, gravirazvedka va boshqalar) maʼlumotlariga tayanib, strukturalar mavjudligi taxmin qilingan joylarda amalga oshiriladi. Burgʻilash ishlari, odatda, kristallik poydevorigacha, ular chuqur joylashgan joylarda esa, burgʻilash qurilmasining texnik imkoniyatidan kelib chiqib bajariladi. Burgʻilash, asosan, kern olish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Tayanch burgʻilashda bajarilgan tadqiqotlar yordamida qatlamlarning geologik va litologik tuzilishi, ularning yoshi, kollektorlik xususiyatlari, kesimda neft, gaz va boshqa foydali qazilmalarning mavjudligi aniklanadi. Tayanch burgʻilash maʼlumotlariga asoslanib, kelgusidagi bajariladigan regional va lokal geologik qidiruv ishlari loyihalanadi. Xorijda tof jinslari stratigrafiyasi va neftgazliligini oʻrganish maqsadida Tayanch burgʻilashdan foydalaniladi, baʼzan ular stratigrafik quduklar deb ham ataladi (yana qarang Oʻta chuqur burgʻilash). Hozirgi vaqtda Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston hududlarida oʻrta masshtabli (1:200000) geologik sʼyomkalar oʻtkazilganligi munosabati bilan Tayanch burgʻilashdan kam foydalaniladi.
Tayanch yulduz

Tayanch yulduz — koordinatalari aniqlanishi kerak boʻlgan osmon obʼyektlari (mayda sayyora, kometalar, Yer sunʼiy yoʻldoshlari) atrofida tanlab olingan va koordinatalari maʼlum boʻlgan yulduz. Kosmik navigatsiya masalalarini hal qilishda (astronomik usul) moʻljal vazifasini bajaradi. Quyosh, sayyoralar va eng yorugʻ yulduzlar Tayanch yulduz boʻla oladi. Masalan, eng qulay Tayanch yulduz osmonning janubiy yarim sharidagi Kanopus yulduzidir; u ekliptika tekisligiga perpendikulyar boʻlgan chiziq yaqinida joylashgan.

 

Turkum:Astronomiya
Taqvo

Taqvo ( — saqlanish, xudodan qoʻrqish), taqvodorlik — barcha dinlarda oʻta dindorlikni ifodalovchi tushuncha. Qurʼon va hadislarda Allohdan qoʻrqish, doʻzaxdan saqlanish, parhezkorlik va boshqa mazmunlarda keladi. Dinga juda berilgan, xudojoʻy, oʻzini harom va shubhalardan saqlab yuruvchi odam taqvodor deb atalgan.

 

 

Turkum:Islom
Taqdir

Taqdir ( — oldindan belgilangan hayot yoʻli), qismat — inson hayoti va faoliyatini hamda olamdagi barcha hodisalarni Alloh irodasiga bogʻliq deb hisoblovchi diniy tasavvur. Taqdirga ishonish barcha dinlarda bor. Lekin ularning har birida oʻziga xos xususiyatlar bilan talqin etiladi. Islomda rasman eʼtirof etilgan aqidalardan biri. Xristianlikda va islomda taqdir xudoning azaliy ilmi va qudrati tarzida izohlanadi.

Tarix davomida odamlar taqdir haqidagi qiziqarli va eskirmaydigan g'oyaga maftun bo'lib kelgan. Bu bizning hayotimiz qat'iy, muqarrar yo'nalishda davom etishi haqidagi tushunchaga ishora qiladi. Taqdir g‘oyasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib, ko‘plab madaniyatlar va e’tiqodlarga moslashgan bo‘lsa-da, uning sir va sehr uyg‘unligi inson tafakkuri va tasavvurini o‘ziga jalb etishda davom etdi.

 Dinlarda 
Taqdir g‘oyasi vaqt o‘tishi bilan diniy va falsafiy g‘oyalar o‘zgarib bordi. Insonning bu hayotdagi va avvalgi hayotidagi qilmishlari ularning kelajagiga ta'sir qiladi, deb hisoblaydigan karma tushunchasi hinduizm va buddizm kabi bir qancha diniy tizimlarda paydo boʻlgan. 

Taqdirga ishonish barcha dinlarda bor. Lekin ularning har birida oʻziga xos xususiyatlar bilan talqin etiladi. Xristianlikda va islomda taqdir xudoning azaliy ilmi va qudrati tarzida izoxlanadi. Islomda taqdir — Alloh irodasiga bogʻliq deb hisoblovchi diniy tasavvur, rasman eʼtirof etilgan aqidalardan biri. 

 
 Taqdirning rolini yaxshiroq tushunish uchun qadimgi tsivilizatsiyalar yunonlar va rimliklar kabi afsonalar va hikoyalar haqida tez-tez fanatizatsiya qilishgan. Ular Moirai kabi kuchli xudolar hayot to'qimasini to'qib, har bir inson hayotining hikoyalarini yozib, bizning taqdirimizni aniq belgilab qo'ygan degan fikrga ega edilar. Bunday sharoitda taqdir hamma narsani qamrab oluvchi kuch sifatida qaraldi, uni o'zgartirishga urinishimizga qaramay, odamlar tomonidan nazorat qilib bo'lmaydi. Keyinchalik Shekspirning fojialari yoki turli odamlarning oldindan belgilab qo‘ygan yo‘llarida bosib o‘tgan sinovlari va g‘alabalarini tadqiq etuvchi “Beovulf” dostoni kabi asarlar bilan taqdir ham adabiyot va san’atda takroriy mavzu bo‘ldi. Ushbu badiiy ijodlar ko'pincha taqdirga nisbatan kengroq madaniy nuqtai nazarni aks ettiradi, bu bizning insoniy tabiatimizga boʻlgan jozibadorlikni, hikoya qilishga jalb qilishni va kelajagimizni boshqarishga urinishdagi qiyinchiliklarni tasvirlaydi. Bugun biz taqdirni voqealarning oldindan belgilab qo'yilgan ajralishi, shu jumladan o'z hayotimiz qanday davom etishi va oxir-oqibat biz bosib o'tadigan yo'llar sifatida belgilaymiz.
Taqinchoqlar

Taqinchoqlar — zargarlik sanʼatida yaratiladigan bezak buyumlari; q. Zebziynat buyumlari. 

 

*Taqinchoq
Turkum:Kiyim
Taqir tuproqlar

Taqir tuproqlar - choʻl zonasi daryolarining qadimgi deltalari va vodiylari, allyuvial terrasalar, shuningdek, prolyuvial yotqiziqli qiyaliklar tuprogʻi; tuproqning mayda yoriklar bilan qoplangan, 1,52 sm qalinlikdagi pushti yoki och kulrang qavati. Oʻzbekistonda Amudaryo bilan Qashqadaryo deltalari, Zarafshon va Surxondaryo vodiylarida uchraydi. Taqir tuproqlar Oʻzbekiston tuproqshunoslari (Gorbunov B.V., Kimberg N.V.) tomonidan 4tatipchaga ajratilgan (1962): taqir— oʻtloqi tuproqdar, taqirsimon tuproklar, taqirlar, taqirsimon qoldiq — botqoq tuproklar. Yuzasining poligonal yoriqli qobiq (qatqaloq) bilan qoplanganligi Taqir tuproqlarning xarakterli belgisidir. Sugʻoriladigan Taqir tuproqlardagi mavjud agroirrigatsion qavat sugʻorib dehqonchilik qilish davriga, yerga solingan mahalliy oʻgʻit va chiqindilarga, shuningdek, oqar suvning loyqalik darajasiga qarab, 30—40 sm, 1 yoki 2 m qalinlikda boʻladi. Agroirrigatsion qavat rangi, mexanik tarkibi, qovushqokligi va kimyoviy xossalari bir xil boʻlgan yaxlit gorizont hosil qiladi. Bunday tuproqlar Buxoro viloyatida, Qarshi va Sherobod choʻllarida uchraydi. Qarshi choʻlidagi Taqir tuproqlar haydalma (0—30 sm) qavatning har gektarida 22—40 t chirindi, 2—3 t azot, 4—7 t fosfor bor. Taqir tuproqlar har xil darajada shoʻrlangan.

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Taqlid soʻzlar

Taqlid soʻzlar — maʼno va shakliy xususiyatlariga koʻra, alohida guruhni tashkil qiluvchi, kishilar, hayvonlar va boshqa jonli, jonsiz narsalarning tovushini, harakat-holat obrazini taqlidan ifodalovchi soʻzlar. Taqlid soʻzlarning baʼzilari tovushga taqlidni bildiradi, baʼzilari esa harakat-holat va hodisa obraziga taqlidni koʻrsatadi. Shunga koʻra taqlid soʻzlarning 2 turi farqlanadi: tovushga taqlidni bildiradigan soʻzlar (shuningdek onomatopeya deb ham ataladi); obraz (tasvir)ga taqlidni bildiradigan soʻzlar. Tovushga taqlid soʻzlar eshitish bilan, obrazga taqlid soʻzlar koʻrish bilan aloqadordir, yaʼni tovushga taqlid soʻzlar ifodalagan tovushni faqat eshitish mumkin (qars-qurs, taq, duk-duk, gʻiyq, miyov kabi); obrazga taqlid soʻzlar ifodalagan holat, harakatni faqat koʻrish mumkin (jivir-jivir, lip-lip, yalt-yult, hang-mang kabi).Taqlid soʻzlarga illa,Ulla, ira, la qoʻshimchalari qoʻshilganda feʼl yasaladi. Masalan:Lovulla, taqilla, shaqilla, dupurla, hiqilla, yarqira, sharqira. Va ot bilan sifat ham yasash mumkin:sharshara, qahqaha, jizza, qarsak, varrak, tarsaki bularda ot yasalgan."Jizzaki"da esa sifat yasalgan. Asosi „jiz“ taqlid soʻzi.

 

Turkum:Tilshunoslik
Taqsim

Taqsim — naqqoshlikda naqshning maʼlum tartibda takrorlanuvchi boʻlagi. Oʻrta Osiyo naqshlari, jumladan, oʻzbek milliy naqshlari, asosan, ana shunday takrorlanuvchi T.lardan tarkib topadi. Bezatiladigan sathT. yuzi deb ataladi. Us t a (naqqosh)lar T. yuzini qogʻozga belgilab, naqsh mujassamotining bir qismini chizib oladi, chizma asosida naqshning axtdsini tayyorlaydi. Takrorlanadigan T. asosida bezatilayotgan yuza toʻldirib chiqiladi va bezatiladi. T. : aylanma T. — doyra yoki gumbazga moʻljallanib, naqsh mujassamotining 1/4, 1/6, 1/8 ... 1/12 va hokazo qismini tashkil etadi va doyra boʻylab yonmayon takrorlanadi; toʻgʻri T. toʻgʻri chiziq boʻylab takrorlanadi; chapu rost T. axtasi toʻgʻri va teskari almashinib takrorlanadi. Anʼanaviy naqqoshlikda T.ning bu , ayniqsa, islimiy va girih naqshlarda keng qoʻllanadi.
Taqsimlash qurilmalari

Taqsimlash qurilmalari - 1) telefon aloqada — telefon styasidan keluvchi telefon kabeli simlarini magistral (asosiy) liniyadan taqsimlash (tarqatish) tarmogʻiga ulash uchun moʻljallangan taqsimlash kugilari (shkaflari). Shu yerdan abonentlarga alohidaalohida simlar jufti tortib ketiladi. Taqsimlash qurilmalarining kichik (10 juft telefon simi tortishga moʻljallangan); oʻrtacha (10, 20, 30 juft simga moʻljallangan) va katta (300, 600 va 1200 juft simga moʻljallangan) xillari bor. Telefon Taqsimlash qurilmalari yopiq (eshikli) quti tarzida yasaladi; quti ichida simlar juftiga moye sonli ulash qisqichlari (klemmalari) boʻladi; 2) elektr energetikasida — elektr toki ishlab chiqarish. i (elektr styasi generatorlari, transformatorlar, tok oʻtkazuvchi qismlarn ing izolyatsiyasi sifatida chinni izolyator va havo, shuningdek, epoksid izolyatsiyadan foydalaniladi. Kuchlanish 60 kV va bundan yuqori boʻlganda ixcham germetik KRU qoʻllanadi. Bunda izolyatsiya sifatida elegaz (SF6) ishlatiladi (bosim bir necha atmosfera).
Taqchillik

Taqchillik (iqtisodiyotda) – ilgari belgilangan, rejalashtirilgan yoki zarur darajadagi mablagʻ, resurs, tovarlarning yetishmasligi, tanqisligi. Taqchillikning yalpi milliy mahsulot taqchilligi, tovarlar takchilligi, byudjet taqchilligi, taqchil moliyalashtirish, taqchil iqtisodiyot kabi koʻrinishlari mavjud. Taqchillik har qanday darajada iqtisodiy muvozanatni buzadi, qarzlarning toʻplanib borishiga sabab boʻladi. Tovarlar va xizmatlar taqchillikligi xalq isteʼmol mollari va xizmatlarining aholi talab ehtiyojlarini qondirish uchun yetishmasligi, ularni yetarli darajada ishlab chiqarmaslik oqibatida yuzaga keladi. Tovar taqchilligi iqtisodiyotning beqarorligi, undagi mutanosiblikning buzilishi, takror ishlab chiqarishning izdan chiqishi oqibatidir. Uni bartaraf etish uchun tovar ishlab chiqarish, tovar importi bozor talabiga qarab koʻpaytiriladi. Byudjet xarajatlari daromaddan ortib ketsa byudjet takchilligi yuzaga keladi. Bunday taqchillik makroiqtisodiyot darajasida inflyatsiya jarayonining rivojlanib borayotganini, davlat moliyasining inqiroz holatida ekanligini koʻrsatadi. Davlat byudjetida taqchillik byudjetning daromad qismida 20%gacha yoki yalpi milliy mahsulotning 7—8% gacha boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.
Taqyatuzi

Taqyatuzi, taqyadoʻzi (arab, taqya — doʻppi) — zargarlik buyumi; xorazmlik ayollarning bosh kiyimiga mustahkamlanadigan taqinchoq. T., asosan aylana, shuningdek murabba, 6, 8 qirrali shakldor plastinadan tuzilgan, plastina atrofi gir aylanasiga metall, marjon va qimmatbaho tosh munchoq va yaproqchalar bilan yakunlanadigan uzun metall zanjirli shokilalar bilan oʻralgan. T. yuzasi bosma, kandakori va shabaka usulida naqshlar bilan, ayrimlari atrofi feruza koʻzlar bilan xrshiyalangan yirik va mayda qimmatbaho toshlar qadab bezatiladi, markazida par oʻrnatiladigan naychasi ham boʻladi. T. plastinasi atrofi 2 qator feruza koʻzlar yoki zigʻiraklar bilan hoshiyalanadi. T. bosh kiyimini butunlai qoplab berkitib turadi. Qizlarning sepiga kirgan T. xorazm ustalarining yuksak mahoratini namoyish etadi.

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Tbilisi davlat universiteti

Tbilisi Davlat Universiteti - Ivan Javaxishvili nomidagi Tbilisi universiteti Gurjistondagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biridir. 1918-yilda tarixchi olim va akademik I.A.Javaxishvili boshchiligidagi gruzin olimlari tashabbusi bilan tashkil etilgan. 1930-yillarda Tbilisi Davlat Universiteti negizida qishloq xoʻjaligi, politexnika, pedagogika, tibbiyot institutlari, shuningdek bir qancha ilmiy tayyorgarlik muassasalari tashkil topgan. 1990-yili mustaqil ilmiy oʻquv muassasasi sifatida qayta tashkil etilgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, psixologiya, geologiya, falsafa, geografiya, tarix, filologiya, iqtisodiyot, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 millionga yaqin asarlar bor. 35 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Turkum:Gruziyadagi universitetlar
Aleksandr Tvardovskiy

Tvardovskiy Aleksandr Trifonovich 1910.8(21).6, Smolensk viloyati Pochinkov tumani – 1971.18.12, Moskva viloyati – rus shoiri va jamoat arbobi. Moskva tarix, falsafa va adabiyotini tugatgan (1939). SSSR Yozuvchilar uyushmasi boshkaruvi kotibi (1950–54, 1959–71). "Novoʻy mir" jurnali bosh muharriri (1950–54; 1958– 70). Yevropa yozuvchilari jamiyatining vitseprezidenti (1963–68). "Muqaddima" (1933) dostoni va "Kolxoz raisi kundaligi" (1932) qissasida qishloq qayotidagi oʻzgarishlar aks etgan. "Muraviya mamlakati" dostoni (1936) gʻoyaviy-badiiy jihatdan Tvardovskiy ijodida muhim oʻrin egallagan. 

Ikkinchi jahon urushi yillarida Tvardovskiy front gazetalarida ishlagan. (1941–45). "Vasiliy Tyorkin" (1941–45), "Yoʻl chetidagi uy" (1946), "Yiroqyiroklarda" (1953–60), "Shu yillar lirikasidan" (1967) va boshqa rus sheʼriyatida katta voqea hisoblangan. Tvardovskiy rus adabiyotining, rus yozuvchilari ijodining muhim muammolariga bagʻishlangan adabiytanqidiy asarlar ham yaratgan ("Vasiliy Tyorkin" kanday yozildi?", 1951–56; "Adabiyot haqida maqolalar va mulohazalar", 1961; "Blok haqida", 1955; "Pushkin gʻaqida soʻz", 1962; "Bunin toʻgʻrisida", 1965 va boshqalar). Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Front sheʼrlari", 1941, "Vasiliy Tyorkin", 1962 va boshqalar). Oʻzbekiston hayotidan sheʼrlar, maqolalar yozgan.

 

Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzolari
Tver

Tver (1931—90 yillarda Kalinin) — Rossiya Federatsiyasi Tver viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Tverda daryosining Volgaga kuyilish joyidagi dare porti. Transport yoʻli stansiyasi. Moskvadan 167 km shimoli-gʻarbda. Aholisi 457,0 ming kishi (1998).

Tver toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar solnomalarda 1164-yilda keltirilgan. 1247-yildan Tver knyazligining markazi. Rusning iqtisodiy siyosiy va madaniy markazlaridan biri. 14-asrning 1yarmida moʻgʻullarga qarshi harakatning yetakchisi boʻlgan. 1327-yilda shaharda moʻgʻullarga qarshi katta qoʻzgʻolon koʻtarilgan. 1466-yilda tverlik sayyoh Afanasiy Nikitin Hindistonga sayohat qilgan. 1485-yildan T. Moskva davlati tarkibida. 1775-yildan Tver namestnichestvosi, 1796-yildan gubernyasi markazi. 1941 oktabr-dekabr oylarida nemis fashistlari shaharga jiddiy shikayet yetkazgan.

Tverda mashinasozlik (vagonlar, ekskavatorlar, elektr apparaturasi va boshqalar), yengil (ipgazlama, kamvol kombinatlari va boshqalar), kimyo (kimyo tolasi, sunʼiy charm mahsulotlari va boshqa ishlab chiqarish.), poligrafiya, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari bor, qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), Z teatr, filarmoniya, muzeylar (tarixiymeʼmoriy va adabiy, Tver turmushi, Saltikov — Shchedrin va boshqalar), kartinalar galereyasi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan "Belaya Troitsa" cherkovi (1564), Uspeniye sobori (1722), klassitsizm stilidagi turarjoy va jamoat binolarining ansambllari (18—19-asrlar) saqlangan."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Tvorog

thumb|Tvorog
Tvorog — sutni sut achitqi bakteriyalar bilan ivitib, zardobini ajratib tayyorlanadigan mahsulot. Qaymogi olingan yoki olinmagan sutdan tayyorlanishga qarab yogʻli (18%), kamyogʻ (9%) va yogʻsiz boʻladi. Qabul qilingan standartga koʻra yogʻli tvorog tarkibida koʻpi bilan 65% suv, 11% oqsil, 2,4% sut qandi boʻladi, 100 g kaloriyasi 230 kkal (960 kj)ga teng, 1 kg bunday tvorog uchun yogʻliligi 3,0—3,5% boʻlgan 5,9—6,9 kg sut sarflanadi. Tvorogda sut tarkibidagi foydali moddalar saqlanadi. Tvorog oqsilida inson hayoti uchun zarur barcha aminokislotalar bor.

Tvorogni uy sharoitida tayyorlash uchun 3—4 l qaynatilgan iliq sutga 1 stakan qatiq qoʻshib aralashtirib kastryulkaga solinadi (baʼzan pepsin yoki kaltsiy glyukonat tuzidan foydalaniladi). Hosil boʻlgan quyqa boʻlaklanadi va kastryulkani suvli togʻoraga solib past alangada isitiladi (qaynab ketmasligi kerak). Quyqa bir xil isishi, zardobi ajralib chiqishi uchun aralashtirib turiladi. Boʻlaklar yuzaga qalqib chiqqach, elak yoki gʻalvir ustiga ikki qavat toza doka solib suziladi. Zardob toza oqib tushgach, sovitiladi va dokaga siqib oʻrab ustiga taxta qoʻyib, yuk bostirib qoʻyiladi. Poʻlat Tursunxoʻjayev.

 Yana qarang 

 Sut
 Sut sanoati
 Qaymoq

Turkum:Sut mahsulotlari
Turkum:Sut mahsulotlari haqidagi chala maqolalar
Teatr musiqasi

Teatr musiqasi – 1) keng maʼnoda – barcha musiqali (opera, balet, operetta, musiqali drama, musiqali komediya, vodevil, myuzikl va boshqalar) hamda dramatik spektakllar uchun yozilgan musiqa; 2) tor maʼnoda – dramatik teatr spektakl (drama, komediya, tragediya) lari musiqasi. Odatda, vokal, cholgʻu, xor va orkestr musiqiy lavhalaridan iborat.

Musiqa katta oʻrin egallagan drama sanʼati shakllari qadimdan maʼlum. Oʻzbekistonda qiziqchi-masxaraboz va qoʻgʻirchoqboz tomoshalari va boshqa musiqa bilan ijro etilgan. Kompozitorlik sanʼati rivoji natijasida teatr musiqasi yangi pogʻonaga koʻtarildi, erkin almashinuvchi musiqiy lavhalar oʻrniga muayyan spektakllarga maxsus musiqa asarlari yozila boshlandi (Wolfgang Amadeus Mozart, Y. Gaydn, Ludwig van Beethoven, keyinchalik F.Mendelson, R.Shuman, M.Glinka, G.Berlioz, E.Grig, J.Vize va boshqalar). XX asrda teatr spektakllaridagi musiqaning mavqei yanada kuchaydi, baʼzi musiqa (kantata, oratoriya kabi) janrlarining sahnaviy yuzaga keldi (K.Orf, Igor Stravinskiy, A.Onegger va boshqalar), yangi sintetik janrlar paydo boʻldi (I.Stravinskiyning „Shoh Edip“, „Askar tarixi“ va boshqalar). Teatr musiqasi sahna raqs harakatlarini ifodalovchi, dramatik holatlarga izoh beruvchi, ramziy yoki majoziy maʼnoga ega lavhalar, shuningdek, qahramonlarning ichki his-tuygʻularini bayon etuvchi epizodlardan iborat boʻladi. Ayni paytda, u asar sahnalarini oʻzaro bogʻlab, dramaturgik vazifalarni ham bajaradi. Oʻzbekistonda Hamza, Xurshid, Gʻ.Zafariy va boshqa dramaturglar oʻz spektakllarida oʻzbek musiqa merosidan keng foydalanishgan; ilk professional (maxsus yaratilgan) Teatr musiqasi namunalari 1940-yillar oxiri – 1960-yillarda paydo boʻlgan („Alisher Navoiy“, M. Burhonov 1948; „Yoʻlchi yulduz“, I.Akbarov, 1957; „Hamza“, 1960, „Mirzo Ulugʻbek“, 1964, M.Leviyev va boshqalar). Keyinchalik, A.Malaxov („Varshava kuyi“, „Sevgi uchun 10 kecha-kunduz“, 1968), Feliks Yanov-Yanovskiy („Iztirob va umid kunlari“, 1974), A.Berlin („Otello“, 1972), 1980—2000-yillarda A.Ergashev („Ufq“, 1995, „Oʻtgan kunlar jangnomasi“, 2003), A.Ikromov („Qirol Lir“, 1998), D.YanovYanovskiy („Malikai Turandot“, 2000, „Rezina sotuvchilar“, 2004), A.Kim („Iso va Yaxuda“, 2002) va boshqa kompozitorlar teatr musiqasi sohasida ijodiy muvaffaqiyatlarga erishgan.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Mirhaydarova Z., Muzika v dramaticheskom teatre, Toshkent, 1986-yil.

Turkum:Musiqali teatr
Tevtonlar

Tevtonlar — german qabilalari. Mil. av. 2-asrda kimvrlar bilan birga Rim yerlariga kirishgan, mil. av. 102 y. Rim sarkardasi G. Mariy tomonidan tormor etilgan. Keyinchalik baʼzan T. deyilganda umuman germanlar tushunilgan. 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Tevton ordeni

thumb|150px
Tevton ordeni, Nemis ordeni — katolik diniy-ritsarlik harbiy tashkiloti (qarang Orden). 12-asr oxirida salib yurishlari chogʻida Falastinda asos solingan. 13-asr — 1525-yilda Boltiqboʻyida, orden tomonidan pruslar, litvalar, polyaklardan tortib olingan yerlarda Tevton ordeni davlati mavjud boʻlgan. Orden 1410-yil Gryunvald jangida tormor etilgan. 1466-yildan Polsha vassali. 1525-yil uning Boltiqboʻyidagi mulklari dunyoviy Prussiya gersogligiga aylantirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

thumb|400px|center|Gryunvald jangi, 1410
Tez tibbiy yordam

Tez tibbiy yordam — inson hayoti hamda sogʻligʻi uchun xavfli holatlar roʻy berganda kechasiyu kunduzi shifoxonagacha koʻrsatiladigan tibbiy yordam turi va tizimi. Ilk bor Tez tibbiy yordam 1918-yil Toshkent shahrida punkt sifatida tashkil etilib, 1926-yil mustaqil Tez tibbiy yordam stansiyasiga, 1974-yil Tez tibbiy yordam klinik kasalxonasi bilan birlashtirilib, boʻlimga aylantirildi. 1983-yil kasalxonadan ajratilib, mustaqil shahar tez va shoshilinch tibbiy yordam stansiyasi deb ataldi. Oʻzbekiston Respublikasi Farmoni bilan F-2107. Shoshilinch tibbiy yordam xizmati taʼsis etilib 2001-yildan shoshilinch tibbiy yordam va tez tibbiy yordam tushunchalari ikki xil maʼnoga ega. Tez tibbiy yordamning vazifasi hodisa yuz bergan joyda, uyda, bemorni kasalxonaga olib keta turib shoshilinch, shu jumladan mutaxassis vrach tomonidan yordam koʻrsatish, lozim boʻlsa, bemorlarni kasalxonaga yetkazishni taʼminlashdan iborat. Bundan tashqari, Tez tibbiy yordam xizmati koʻzi yoriydigan ayollarni yoki uyida koʻzi yoriganlarni vrach talabiga koʻra davolash muassasalariga olib boradi. Tez tibbiy yordam xodimlarini chaqirish uchun yagona 103 joriy etilgan. Tez tibbiy yordamyo. stansiyalari xodimlari mehnatga qobiliyatsizlik varaqalari, sudtibbiy eksperti xulosalari, shuningdek, bemorlarga yo ularning qarindoshlariga yozma maʼlumotnoma berish huquqiga ega emas. Qishloq joylarida kunning istagan paytida Tez tibbiy yordamyo. koʻrsatish vrachlar va oʻrta tibbiyot xodimlari zimmasiga yuklangan. Olis va borish qiyin boʻlgan joylarga sanitariya aviatsiyasi vositalari bilan shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatiladi. Tez tibbiy yordamyo. mashinalari radiolashtirilgan boʻlib, ikki tomonlama telefon aloqasi bilan taʼminlangan, nafas va narkoz berish apparatlari, kislorod ingalyatorlar, elektrokardiograf va boshqa zaruriy asboblar bilan jihozlangan. Yirik shaharlar, jumladan Toshkentda ham ixtisoslashtirilgan maxsus reanimatsion, kardiologik, nevrologik, toksikologik, pediatriya, intensiv terapiya brigadalari va boshqa tashkil etilgan. Bu uyda va yoʻlda keta turib ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam koʻrsatishga imkon beradi.

Rivojlangan mamlakatlarda tez tibbiy yordam brigadasi tashrif buyurganda 80 foizdan ortiq holatda bemorlarga shoshilinch ravishda davo choralarini koʻrish uchun shifoxonalarga yetkaziladi. Oʻzbekistonda esa bu koʻrsatkich 15-25 foizni tashkil etadi .
 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tez tibbiy yordam
Max Theiler

Max Theiler (1899.30.1 - 1972.11.8) — Janubiy Afrika vrachi va mikrobiologi. 1922-yildan AQSH da. Tibbiyotni Keyptaun universitetida oʻqib (1917—18), 1922-yilda Londonda tugatgan. 1957-yildan Rokfeller fondi (NyuYork) qoshidagi sogʻliqni saqlash va xalqaro tibbiyot boʻlimi laboratoriya rahbari, ayni vaqtda (1964-yildan) Yelsk universiteti tibbiyot maktabida professor Ilmiy faoliyati infeksion kasalliklarni oʻrganishga doir. Sariq isitma qoʻzgʻatuvchisini aniqlagan va shu kasallikka karshi odamlarni emlash uchun 2 ta vaksina kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1951)."TEYLER (Theiler) Maks" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1972-yilda vafot etganlar
Turkum:11-avgustda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Teylorizm

Teylorizm — ishlab chiqarishni boshqarish, mehnatni tashkil etish va moddiy ragʻbatlantirish hamda biznes samaradorligi nazariyasi; amerika menejment nazariyasining bir yoʻnalishi. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida AQSH muhandisi va olimi F.U. Teylor (1856—1915) tomonidan ishlab chiqilgan. Teylor mehnatni ratsional tashkil etish qonuniyatlariga asoslangan qatʼiy ilmiy bilimlar tizimini taklif etdi. Uning tashkiliy unsurlari: tannarxni hisoblashning matematik usuli; mehnatga haq toʻlashning tabaqalashgan tizimi; vaqtni va mehnat harakatlarini oʻrganish usuli (xronometraj); mehnat jarayonini qismlarga boʻlish va ratsionalizatsiyalash; funksinal maʼmuriyat; instruksion kartochkalar va boshqa (keyinchalik ular amerikacha "ilmiy menejment" tarkibiga kirdi). Teylorning fikricha, ishlab chiqarish.ning samaradorligini oshirishga faqatgina mehnat jarayonini, usullarini, asboblarini standart lashtirib erishish mumkin. Ishchilar oʻz vazifalarini mutlaqo mexanik tarzda bajarishlari lozim, ishlab chiqarish. boshqaruvi esa yetarli bilim va malakaga ega boʻlgan tashabbuskor maʼmuriyat tomonidan amalga oshirilishi kerak. Teylor moddiy manfaatdorlik tamoyilini oʻz nazariyasiga asos qilib oldi, yaʼni ish haqi yordamida ishchi mehnatini maksimal ravishda intensivlashtirish mumkin, degan fikrni olgʻa surdi. Teylor ijtimoiyfalsafiy konsepsiyasining markaziy tamoyiliga koʻra ish haqi oxiroqibat ishchining ishlab chiqarish.ga qoʻshgan hissasiga moye boʻlishi hamda ishlab chiqarish.ni kengaytirishga olib kelishi lozim. Oʻz konsepsiyasini ishlab chiqarish.da Teylor tadqiqot oʻtkazishning aniq usullari — intervyu, anketa, kuzatish usullaridan foydalandi.

Teylorizm asosida 4 ta ilmiy tamoyil (boshqaruv qonunlari) yotadi: eski, oʻta amaliy ish uslubini, mehnat faoliyatining har bir alohida turini ilmiy boshqaruv uslubiga almashtirish; ishchi va menejerlarni ilmiy mezonlar asosida professional tanlash; mehnat jarayonini ilmiy tashkil etish masalalari boʻyicha maʼmuriyatning ishchilar bilan hamkorligi; ishchilar va menejerlar oʻrtasida masʼuliyatning tekis va adolatli taqsimlanishi.

Teylorizm tamoyillari dastlab AQShda, soʻngra Buyuk Britaniyada mehnatni tashkil etish tarzida amaliyotga joriy qilingan. T. keyinchalik amerikacha menejment falsafasining asosiy idan biriga aylandi.

 Adabiyot 
 Teylor F.U., Nauchnaya organizatsiya truda, 2 izd., M., 1925; Uoll N., Markuze Ya.,Laynz D., Martin B., Ekonomika i biznes, per. s angl. M., 1999.

Farhod Akbarov.
Edward Tatum

Edward Tatum (1909.14.12, Boulder, Kolorado shtata, AQSH — 1975.5.11) — amerikalik biokimyogar va genetik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1952). Chikago va Viskonsin untyni tugatgan (1931), biokimyo doktori (1934). Viskonsin, Utrext (Niderlandiya), Stanford (1937—45, 1948—56) va Yelsk (1945—48) universitetlarida ishlagan (1946-yildan professor). 1957-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller tibbiyot institutida professor Ilmiy ishlari mikroorganizmlar genetikasiga oid. Bakteriyalarda genetik rekombinatsiya hodisasini kashf etgan (1947). Molekulyar genetikada "bitta gen — bitta ferment" degan fundamental konsepsiya mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1958, J.U.Bidl va J.Lederberg bilan hamkorlikda)"TEYTEM (Tatum) Eduard Lori" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Turkum:5-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Tekeli

Tekeli  — Qozogʻiston Respublikasi Olmaota viloyatidagi shahar. Qoratol daryosi boʻyida. Jungʻariya Olatovi etaklarida, dengiz sathidan 950–1600 m balandlikda joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 30,3 ming kishi (2013).

 Tarixi 
1911-yil tashkil topib, 1927-yil kent darajasiga koʻtarildi. 1933-yili injener-geologlar M. Yudichev va M. Qadilbekovning ilmiy-tadqiqod ishlarining natijasida Tekeli daryosining oʻng qirgʻogʻidan qoʻrgʻoshin, rux, kumush, kadmiy, germaniy konlari topildi. 1937-yil Tekeli qoʻrgʻoshin-rux boshqarmasining qurulishi boshlanib, 1942-yil qoʻrgʻoshin-rux kombinati qurildi. 1939-yil shifoxona barpo etildi, 1941-yil birinchi oʻrta maktab qad rostladi.

 Sanoati 
Shaharda Qoʻrgʻoshin-rux kombinati, gʻisht zavodi, trikotaj va tikuvchilik fabrikasi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

 Iqlimi 
Tekelining iqlimi kontinental, qishi sovuq, yozi iliq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati −11-13 °C, iyulniki — 20-22 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 650–1900 mm. Shaharning atrofida, Qoʻra daryosining yonida balandligi 90 metrni tashkil qiluvchi Burxonbuloq nomli sharshara mavjudQozoq ensiklopediyasi, 8-tom.

 Galeriya 

 

 
„Jetіsu ensiklopediyasi“. „Aris“ nashriyoti. Almati. 2004

 
 Официальный сайт акима города 
 Узкоколейная железная дорога в Текели

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Tekis bosma

Tekis bosma — matn va tasvirlarni matbaa usulida koʻpaytirishning asosiy dan biri. Bunda bosma qolipning bosma elementlariga quyuq boʻyoq surkaladi, oraliq (probel) elementlariga esa suv beriladi. Bunga erishish uchun qolip sirtiga kimyoviy ishlov beriladi. Tekis bosma krlipining bosma va oraliq elementlari amalda bir tekislikda yotadi. Bosish jarayonida qolip navbatmanavbat suv bilan hoʻllanadi va boʻyokda dumalatiladi, soʻngra qolipdan qogoz (yoki boshqa material) ga bosim ostida nusxa koʻchiriladi. Tekis bosmaning maxsus turi fototipiya hisoblanadi. Tekis bosmaning eski usuli — litografiya oʻrnini hozir ofset bosma usuli egallagan.
Tekislik (maydon)

thumb|368x368px|Shvetsiyada Tekislik
Tekislik — qurukliklarda, dengiz va okeanlar tubidagi yassi yoki biroz oʻrqir boʻlgan katta maydonlar. Quruqlikda dengiz sathidan past boʻlgan botiq Tekislik (mas., Kaspiyboʻyining shim. va sharki), bal. 0 dan 200 m gacha boʻlgan payettekislik (Gʻarbiy Sibir), 200 dan 500 m gacha boʻlgan baland (Ustyurt) va 500 m dan ziyod yassitogʻliklarga (Eron togʻligining ichki qismlari) boʻlinadi. Tekislik yuzasining yotiq (Betpakdala choʻlining gʻarbiy qismi), qiya (togʻ oldi shleyflari) va botiq (Qashqar tekisligi) shakllari mavjud. Mezorelyefiga koʻra yassi, pogʻonasimon, toʻlqinsimon, sertepa, oʻydimchuqur va hokazo Tekisliklar farq qilinadi. Tekisliklarning kelib chiqishi, geologik strukturasi va rivojlanish tarixi turlicha. Ekzogen jarayonlarning taʼsir etishiga koʻra denudatsion (dastlabki togʻlarning yemirilishidan hosil boʻlgan) va akkumulyativ (choʻkindi jinslar toʻplanishidan yuzaga kelgan) Tekisliklarga boʻlinadi. Tekisliklar Yer yuzasining katta qismini egallaydi. Quruqlikdagi Tekisliklarda katta daryo havzalari, koʻllar joylashgan, ularning inson tomonidan oʻzlashtirilishi qulay. Eng yirik tekisliklar: Shimoliy Amerikadagi Buyuk va Markaziy tekisliklar, Janubiy Amerikadagi Amazonka va Gviana pasttekisliklari, Yevropadagi Sharqiy Yevropa, Osiyodagi Gʻarbiy Sibir, Turon, Buyuk Xitoy, HindGang Tekisliklari, Afrikadagi Sahroi Kabir va Sudan, Avstraliyadagi Markaziy pasttekisliklar.
Tekstil

Tekstil (lot. textile — gazlama, teks) — tolalar va iplardan tayyorlanadigan mahsulotlar: gazlamalar, trikotaj, notoʻqima materiallar, gilam, kigiznamat mahsulotlari, momiq paxta, toʻqimachilikattorlik buyumlari, gʻaltak iplar, arqonlar va boshqa Baʼzilari toʻquvchilik va trikotaj mashinalarida toʻqish, baʼzilari bosish, baʼzilari yigirish va pishitish yoʻli bilan tayyorlanadi (qarang Gilamchilik, Yigirish, Kigiz bosish, Trikotaj, Toʻqimachilik).
Tekstolit

Tekstolit — plastik material. Ipgazlama qatlamlariga sintetik smolalar shimdirish va 150° trada katta bosimda presslash yoʻli bilan tayyorlanadi. Mexanik mustahkamlik va dielektrik xossalari yuqori; suvdagi organik eritmalarga chidamli. Solishtirma ogʻirligi 1,36—1,4. Brinell boʻyicha qattiqligi 20–40 kg/mm2; egilishga mustahkamligi 130—170 MPa, elektrik mustahkamligi 27—45 kV/mm. Mexanik ishlov berish oson. Ipgazlama asosidagi T.dan tashqari, shishaT. (shisha tolali), asbotekstolit (asbest tolali), organotekstolit (sintetik tolali) T.lar ham bor. T. list, sterjen va quvurlar koʻrinishida ishlab chiqariladi. T. roliklar, shovqinsiz shesternyalar, podshipniklarning vkladshilari, shkivlar, qistirmalar va boshqa tayyorlashda, kemalar korpusini yasashda, raketalarning issiklik izolyatsiyasi sifatida ishlatiladiChoyshab va novda tekstolit.
Tektonik bukilmalar

Tektonik bukilmalar - Yer poʻstining tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan chiziq shaklidagi har qanday pasayishi yoki bukilishining umumiy nomi. Tektonik bukilmalar Yer pusti evolyutsiyasining turli davrlarida har xil kuchlar taʼsiri ostida paydo boʻladigan koʻpgina turlitumanlik bilan tavsiflanadi. Ular, odatda, oʻzlari bilan bir vaqtda paydo boʻlgan tektonik koʻtarilmalar bilan bogʻliq boʻladi. Tektonik bukilmalar orasida shartli ravishda bir necha guruhlar ajratilishi mumkin: geosin klinalli Tektonik bukilmalar — chuqur bukilishning tor zonalari boʻlib, choʻkindi va vulkanogen jinslarning kalin katlami bilan toʻlgan va keyinchalik burmalanishga uchragan (qarang Geosinklinal); ular, odatda, Yer poʻstining kuchli choʻzilishi sharoitida vujudga keladi. Uzun novsimon geosinklinal bukilmalar baʼzan tektonik troglar deb ataladi (N. S. Shatskiy, 1946). Odatda, ularning oʻrnida burmalanish jarayonida yirik sinklinoriylar shakllanadi. Burmalangan oblastlarning ichki (evgeosinklinal) zonasida joylashgan geosinklinal Tektonik bukilmalar okean osti Yer pusti tipida rivojlangan (mas., Uraldagi Magnitogorsk, Tagil bukilmalari); burmalangan oblastlarning tashqi (miogeosinklinal) zonasida joylashgan geosinklinal Tektonik bukilmalar kontinental (qurukdik) Yer poʻstining tagiga joylashadi. Chekka yoki old Tektonik bukilmalar togʻlar zanjirining oʻsish oldi tomondan siqilish sharoitida platformalar chetida togʻ hosil boʻlish va burmalanish epoxasida vujudga keladi (mas., Uraloldi, Aloʻyuldi, Mesopotamiya va boshqalar) va ularning yemirilish mahsuloti, asosan, molasslar bilan tuldiriladi; ularning bukilishi maʼlum miqdorda yondosh burmali togʻlarning koʻtarilishini taʼminlaydi. Geosinklinal rivojlanishining orogen etapida burmalangan oblastlarning orqa qismida togʻlararo bukilma hosil boʻladi, ular koʻtarilmalar (togʻ tizmalari) oraligʻidagi tektonik depressiyalardan iborat va chekka Tektonik bukilmalar singari molasslar bilan toʻlgan. Platforma ichki Tektonik bukilmalar ham mavjud boʻlib, bular orasida riftli bukilmalar qad. avlokogenlar kabi alohida oʻrin egallaydi. Epiplatformali orogenez jarayonida molass yotqiziklari bilan toʻldirilgan, lekin vulkanizm hodisasisiz togʻ oldi Tektonik bukilmalar vujudga keladi. Tektonik bukilmalar oldingi bukilmalar oʻrnida katta tanaffussiz vaqt davomida paydo boʻlgan va ancha qad. strukturalarda uzoq tanaffusdan keyin vujudga kelgan, nomuvofiq holda yotgan qoplamali bukilmalarga boʻlinadi. Tektonik bukilmalar qiya sinklinal, sinklinoriy, grabenlar shaklida boʻladi; baʼzi hollarda Tektonik bukilmalarning choʻkindi jinslari tektonik qoplam koʻrinishida chetga siqib chiqariladi.

 

Turkum:Geologiya
Tektonik val

Tektonik val — nisbatan kambar (eni bir necha oʻn km) va uzun qiya (100– 300 km), asosan, asimmetrik koʻtarilma; platformalar uchun xos. Bal. 100 m gacha (oʻrtacha maydoni 200 dan 6000–10000 km² gacha). Tektonik vallar braxiantiklinal burmalar (plakantiklinal)ning zanjiri yoki zanjirlari (murakkab vallar)dan iborat. Tektonik valning katta qismi antekliza va sineklizalar oʻrtasidagi chegara zonasida yoki fundamentning yoriqlari ustida rivojlanadi. Yoshroq platformalarda Tektonik val, odatda, burmali asosga ega boʻlgan antiklinal zonalarning kuchli zaiflashgan koʻrinishini takrorlab, ularning oʻrnini egallaydi. Aksari Tektonik val doirasida joylashgan mayda koʻtarilmalar neftgaz toʻplamlari bilan bogʻliq. Odatda, qad. platformalar plitalarida Tektonik vallar fleksuralar bilan chegaralangan va koʻpincha koʻtarilmalar va fundamentni botqokligini chegaralovchi yoriqlar zonasini kuzatib boradi. Ular chokli Tektonik vallar deb ataladi. Tektonik vallarning inversion, megaval yoki yirik, murakkab mavjud. Tipik Tektonik vallarga Rossiya plitasidagi OkaTSna, DonMedveditsa, Vyatka vallari kiradi.
Tektonik sikllar

Tektonik sikllar (bosqichlar) — umumgeologik va tektonik voqealarning maʼlum ketma-ketligi bilan tavsiflanadigan, Yerning katta davr (100 mln. yildan ortiq)dagi geologik tarixi. Tektonik sikllar geosinklinalni platformaga aylantiradigan tektonik jarayonlarning maʼlum ketma-ketligi boʻlib, burmalanish davrlari bilan yakunlanadi. Geosinklinallarda juda aniq namoyon boʻlgan. Bunda sikl oʻta asosli intruzivmagmatik va asosli togʻ jinslari hosil boʻlishi va suv osti vulkanizmi, kalin choʻkindi qatlamlarning yigʻilishi va chuqur dengiz havzalarining hosil boʻlishi bilan boshlanadi. Orollar yoyi paydo boʻlib, andezitli vulkanlar hosil boʻladi, dengiz havzalari parchalanib boʻlaklarga ajraladi va burmali, surilmali deformatsiyalar boshlanadi. Soʻngra, molasslar — togʻlarning yemirilish mahsulotlari bilan toʻldirilgan togʻlararo toshqotgan, togʻ oldi va togʻ orasi bukilmalari bilan ajralgan burmali va burmaliqoplamli togʻ inshootlari shakllanadi. Bu jarayon regional metamorfizm, granit hosil boʻlishi yer yuzasiga liparitbazaltli vulkanlar otilib chiqishi bilan davom etadi. Voqealarning oʻxshash ketma-ketliligi: kontinental sharoitlarning, dengiz transgressiyasi bilan, soʻngra yana regressiya bilan almashinuvi, kontinental rejimning oʻrnatilishi va nurash poʻsti hosil boʻlishi platformalarda ham kuzatiladi. Bu jarayonda choʻkindilar tipi ham tegishlicha oʻzgarib boradi — avval kontinental, soʻngra laguna choʻkindilari, koʻpincha tuzli va koʻmirli qatlamlar, soʻngra dengiz chaqiq jinslari, sikl oʻrtasida karbonatli yoki kremniyli choʻkindilar, sikl oxirida esa yana dengiz, laguna yotqiziqlari (tuzlar) va kontinental (baʼzan muzlanish) yotqiziqlari hosil boʻladi. Bir geosinklinal zonasida intensiv burmalanish — siljish deformatsiyalari va togʻ hosil boʻlishi, asosan, shu zona ichkarisida yangi geosinklinal choʻkish zonasi paydo boʻlishi va platformada riftlar sistemasi avlokogenlar shakllanishiga koʻpincha muvofiq keladi. Tektonik sikllarning fanerozoydagi oʻrtacha davomiyligi 150— 180 mln. yil (tokembriyda Tektonik sikllar chamasi koʻproq davom etgan). Ushbu sikllar bilan bir qatorda yanada yirikroqlari (megatsikllar) — yuz mln. yillab davom etadi. Yevropada, qisman Shimoliy Amerika va Osiyoda kechki tokembriy va fanerozoyda quyidagi sikllar aniklangan: grenvil (oʻrta rifey); b aykal (kechki rifey — vend); kaledon (kembriy—devon); gersin (devon—perm); kimmeriy (trias — yura); alp (yura—boʻr—kaynozoy).

 

Turkum:Geografiya