Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Relyativizm

Relyativizm (lot. relativus — nisbiy) — bilimning nisbiyligi, shartliligi, subyektivligini eʼtirof etuvchi, mutlaq axloq meʼyorlari va qoidalarini inkor etuvchi falsafiy qarash. Bilishda koʻpincha agnostitsizmga olib boradi. R.ni birinchi marta yunon faylasufi, sofist Gorgiy (Horgiy) (mil. av. taxm, 483—375) bayon etib, barcha bilimlarning nisbiyligini taʼkidlagan. Relyativistlar bilimlarni uzluksiz davom etib va oʻzgarib borishini asos qilib olib, ularni haqiqiy emas deb isbotlamokchi boʻladilar, bu bilan bilimlarning obyektivligini umuman inkor etadilar. Bilimlarimiz voqelikni asosan toʻgʻri aks ettiradi, lekin birdaniga, toʻla aks ettirmaydigan nisbiy haqiqatlardan soʻng boyitilgan va konkretlashtirilgan bilim — obyektiv haqiqatning toʻla va tugal shakli boʻlgan mutlaq haqiqat tomon boradi. Mutlaq haqiqatni esa qotib qolgan, oʻzgarmaydigan bilim deb, nisbiy bilimni fakat nisbiy deb tushunmaslik lozim. Mutlaq haqiqatda nisbiy haqiqatning zarralari boʻladi. Masalan, fanda bir nazariya oʻrniga ikkinchisi kelganda, eskisi butunlay uloqtirib tashlanmaydi, undagi ijobiy, toʻgʻri tomonlari rivojlantiriladi. Ilmiy nazariyalarning almashinishi uzluksiz taraqqiyotining natijasi ekanligini bildiradi. Nisbiylik nazariyasitj R. bilan hech qanday aloqasi yoʻq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Relyativistik mexanika

Relyativistik mexanika - fizika boʻlimi; tezliklari yorugʻlikning vakuumdagi tezligiga yaqin boʻlgan jismlar harakatini oʻrganadi. R.m: yoki "katta tezliklar mexanikasi" 1905-yilda A. Eynshteyn yaratgan nisbiylikning maxsus nazariyasida fazo va vaqt tushunchalarini qayta koʻrib chiqilishi natijasida vujudga kelgan. Relyativistik mexanikada berilgan jism massasi uning harakat holatiga bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Remarka

Remarka (frans. remargue — belgi, izoh) — 1) gravyuraning ochiq hoshiyasiga ishlangan kichik hajmdagi tasvir; koʻp hollarda asar syujeti bilan bogʻliq boʻlmaydi. Muallif gravyura taxtachasi yuzasida ish boshlashdan avval "asbobni sinash" maqsadida yuza chekkasida ishlagan tasvirlar baʼzan mustaqil mazmun kashf etishi va tasvirning asosiy gʻoyasini chuqurroq his etish va anglashga xizmat qilishi mumkin; 2) dramatik asarda muallif tomonidan beriladigan izohlar. R.da asar ishtirokchilarining tashqi qiyofasi, yoshi, xulqi, xattiharakati, qiliqlari, intonatsiyasi, sahna manzarasi va hokazo yoritiladi; 3) kitob, qoʻlyozma, xat va boshqa matnga muallif tomonidan (aniqlash, toʻldirish maqsadida) kiritilgan izohlar, mulohazalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reminissensiya

Reminissensiya (lotincha: Reminiscentia — eslash) (psixologiyada) — eses xotirlash; inson ilgari hayotda uchratib oʻrgangan narsa va hodisalarni, fikrlar, soʻzlar, voqealarni tusmollab eslashi. Bunda eslashning toʻlikligi, anikligi xotiraning individual xususiyatlariga, materialni esda olib qolingan yoki yodlangan paytdan keyin utgan vaqtga, materialning mazmuniga, insonning psixik holati va yoshiga, shuningdek, boshqa omillarga bogʻliq boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ren

Ren, Renn — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. IliVilen departamentining maʼmuriy markazi va Bretan tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 212,4 mingkishi (1999). Transport yoʻllarining yirik tuguni, kanallar orqali LaMansh boʻgʻozi bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi va elektrotexnika mashinasozligi, avtomobilsozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. 2 unt, muzeylar bor. R. gallarning qad. shahri. 11—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklaridan Adliya saroyi, ratusha binosi saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renaturatsiya

Renaturatsiya (re... va lot. natura — tabiiy xususiyat) — denaturatsiyaga uchragan biopolimer (Mas, oqsil yoki nuklein kislota) molekulasining biologik nativ (faol) holatga oʻtishi (qarang Denaturatsiya). Agar denaturatsiyada oqsil molekulasi ixcham taxlangan (tartibli) holatdan tartibsiz holatga oʻtadigan boʻlsa, R.da buning teskarisi sodir boʻladi, yaʼni oqsil molekulasining polipeptid zanjirida aminokislotalarning ketmaketligi tartibi orqali ifodalanadigan birlamcha strukturasi qayta tiklanadi. 2 zanjirli DNK molekulasini 100° ga qizdirilganida asoslar oʻrtasidagi vodorod bogʻlar uziladi va komplementar zanjirlar birbiridan ajralib, DNK denaturatsiyaga uchraydi. Biroq, asta-sekin sovitilganda DNKning komplementar zanjirlari yana tiklanishi, yaʼni R. sodir boʻlishi mumkin. DNKning bu xususiyatidan sunʼiy gibrid DNK olishda foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rene Alen

Rene Alen (1922.3.6, Vann) — fransuz kinorejissori. "Yangi toʻlqin" (fransuz kinosidagi oqim) vakili. Oliy kino maʼlumot institutida oʻqigan. Kinopublitsistikaning fashizmga qarshi oliy namunasi boʻlgan "Gernika", "Tun va tuman" nomli hujjatli filmlarni yaratdi. "Xirosima, muhabbatim mening", "Urush tugadi", "Oʻtgan yili Mariyenbadda", "Uyga ketishni xohlayman" singari badiiy filmlari 6n shuhrat qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renegat

Renegat (lot. renego — voz kechaman) - oʻz maslagidan kaytib, dushman tomoniga oʻtib ketgan odam; murtad, xoin, sotqin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renetlar

Renetlar, ranetlar (frans. reinette) — kishki olma navlari guruhi. Mevasi sentyabr— oktyabrda. terib olinadi, xreilini bahorgacha saqlash mumkin. Oʻzbekistonda Simirenko, Landsberg, Mantauner, Vaynsep va boshqa navlar yetishtiriladi (qarang Olma).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reniy

Reniy (lotincha Rhenium), Re — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 75; atom massasi 186, 207. Reniy tabiatda ikki izotop holida uchraydi; biri — barqaror izotop 185Re (37,07%) va ikkinchisi — kucheiz radiaktiv izotop l87Re(62,93%, Tu^YU11 yil)dir. Reniy elementini Reniy va Reniy Noddaklar 1925-yilda kolumbit mineralidan topdilar. Reniy nomi Germaniyadagi Reyn daryosining lotincha nomi (Rhenus^aH olingan. Reniy Yer poʻstining massa jihatidan 710~8% ini tashkil etadi. U tarqoq element, koʻpincha molibden, volfram, tantal, platina, mis rudalarida, ayniqsa, molibdenit mineralida koʻp.

Reniy och kulrang ogʻir metall, suyuqlanish temperaturasi 3180°, kaynash temperaturasi 5900°, zichligi 21,03 g/sm³. Reniy oddiy temperaturada havoda oʻzgarmaydi, suyultirilgan kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Havoda yuqori temperaturada qizdirilsa, uning bir necha oksidlari (ReO3, Re2O7) hosil boʻladi. Reniyning oʻz birikmalaridagi valentligi —1 dan +7 gacha. Reniy ning valentligi 4, ayniqsa, 7 boʻlganida barqaror birikmalar hosil boʻladi. Reniy qizdirilganida oltingugurt va galogenlar bilan birikadi, vodorod bilan birikmaydi, u vodorodni yutishi mumkin. Konsentrlangan HCI, HF va H2SO4 da eriydi. Reniyning ftoridlari (ReF7, ReF6, ReF5,) Reniyga ftor taʼsir ettirib olinadi. Reniyning xloridi ReCI5, metall Reniyga xlor taʼsir ettirib hosil qilinadi. Reniyning 3 ta oksidi maʼlum: ReO2— qora tusli, ReO3 — qizil va koʻk tusli, Re2O7 — sariq tusli kristall modda. Reniy (VI) oksid ReO3 va reniy (UP)oksid ReO7 — kislotali oksidlar jumlasiga kiradi. ReO3 ga muvofiq keladigan kislota H2ReO4 olingan emas; lekin uning beqaror tuzlari maʼlum. Re2O7 ga muvofiq keladigan perrenat kislota HReO4 faqat suvdagi eritma holida mavjud. Bu eritma rangeiz, Perrenat kislotaning barqaror tuzlari (Mas, KReO4NH4ReO4) maʼlum.

Reniyning past valentli (+1, +2) birikmalari nihoyatda beqaror boʻlib, faqat kuchli qaytaruvchilar ishtirokida hosil boʻladi. Reniyning ReS2 va Re2S7 tarkibli sulfidlari olingan.

Reniy komplekslar hosil qilishga nihoyatda moyildir. U har qanday valentli holatda ham komplekslar hosil qila oladi. Masalan, ReCl5 ni konsentrlangan NS1 ga solinsa, H2ReCl6 tarkibli kompleks hosil boʻladi.

Reniy ammoniy (yoki kaliy) perrenatni yoxud Reniy oksidlarini vodorod oqimida qaytarish yoʻli bilan olinadi. Undan tashqari, Reniy galogenidlarini yuqori temperatura davolfram simda parchalab ham sof Reniy olish mumkin.

Reniy elektrotexnika, kimyo texnologiyasi, vakuum texnikasi va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi. Tarkibida Reniy boʻlgan katalizatorlar ammiak va metanni oksidlash, etilenni gidrogenlash kabi reaksiyalarni tezlashtiradi. Reniy turli aniq asboblar yasashda, metallarning sirtini krplashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Renta

Renta (nem. rente, lot. reddita — qaytarib berilgan) — 1) keng maʼnoda — mulk egalarining tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanmasdan yer, mol-mulk, kapitaldan muntazam oladigan daromadi; ssudaga berilgan kapitaldan foiz, yer egalarining ijaraga berilgan yer uchastkasidan, uy-joy egalarining ijaraga berilgan binolardan muntazam oladigan daromadi. Tor maʼnoda R. — qatʼiy daromadli pul kapitali va qimmatli qogʻozlar egalari foiz shaklida oladigan daromad. Aksariyat hollarda R. tushunchasi yerni ijaraga berish natijasida olinadigan daromadga nisbatan qoʻllanadi (qarang Yer rentasi); 2) sugurta polney boʻyicha sugʻurta tashkiloti tomonidan sugʻurtalangan shaxsga har yili toʻlanadigan pul summasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renta shartnomasi

Renta shartnomasi – fuqarolik-huquqiy shartnomalaridan biri, unga koʻra bir tomon (renta oluvchi) boshqa tomon (renta toʻlovchi)ga mulkni foydalanish uchun beradi, renta toʻlovchi esa olingan mulk oʻrniga renta oluvchiga muayyan pul mablagʻi shaklida renta toʻlab turish yoki uni taʼminlash uchun boshqa shaklda mablagʻ berish tarzida renta toʻlash majburiyatini oladi. Renta shartnomasi boʻyicha rentani muddatsiz (doimiy renta) yoki renta oluvchining umri davomida (umrbod renta) toʻlash majburiyatini belgilash mumkin. Renta shartnomasi notarial tasdiqlanishi, koʻchmas mol-mulkni renta toʻlash sharti bilan boshqa shaxsga berishni nazarda tutuvchi shartnoma esa bundan tashqari davlat roʻyxatidan ham oʻtkazilishi kerak. Renta munosabatlarini tartibga soluvchi huquqiy holatlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi (32 bob)da bayon qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Renta aynan koʻchmas mulklarga nisbatan emas balki transport vositalari shuningdek mayda mulklarga nisbatan ham foydalaniladi. Renta shartnomasida renta oluvchi foydasiga garov qoʻyishi kerak. Bu kelajakda yuz berishi mumkin boʻlgan fors-major holatlarida zararni qoplash uchun beriladi. Renta oluvchi renta toʻlovchiga shartnomaning bandlariga oʻzining talablarini ham qoʻyishi mumkin. Xususan koʻchmas mulk boʻlsa xona ichini oʻzgartirmaslik, taʼmirlamaslik, daraxtlarni kesmaslik, buzmaslik kabi oʻzining shartlarini qoʻyishi mumkin yoki aksincha boʻlishi mumkin ushbu shartlar. Renta shartnomasining qiymati mulkning umumiy bahosidan kelib chiqib qoʻyiladi va bu shartnomada keltirib oʻtiladi. Renta shartnomasida shuningdek toʻlovni toʻlash muddati ham keltiriladi. Agar nizo kelib chiqqan taqdirda Fuqarolik kodeksiga asoslanib Fuqarolik va Iqtisdoiy sudlarda koʻrib chiqiladi. Bu holat ham shartnomada keltirib oʻtiladi.

 

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik KodeksiFuqarolik huquqi
Fuqarolik kodeksi
Rentabellik

Rentabellik (nem. rentabel — daromadli, foydali) — korxona yoki tadbirkorlikning daromaddorligi, samaradorligi; mikroiqtisodiy miqyosdagi iqtisodiy faoliyatning samaradorligi. R. korxona yoki tadbirkorlik faoliyatining moliyaviy natijalarini baholashda qoʻllanadigan asosiy koʻrsatkich. R. foyda olib ishlashning qiyosiy, yaʼni sarf-xarajatlarga nisbatan aniqlanadigan koʻrsatkichi boʻlib foizlarda ifodalanadi. Uzoq muddatli va joriy xarajatlar (mashinauskuna, binolar, inshootlar, xom ashyo, yoqilgʻi, materiallar, butlovchi qismlar, ish kuchi va boshqa sotib olish) mazmunan har xil boʻlganidan ular qanday natija berganligini bilish uchun R.ning 4 ta asosiy koʻrsatkichlari qoʻllanadi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida iqtisodiy oʻsishning intensiv omillarini kuchaytirish asosida R.ni oshirishga, foydani maksimumlashtirishga zarur shart-sharoitlar yaratiladi. Bozor talab qilgan xaridorgir tovarlarni ishlab chiqarish, i.ch.ni modernizatsiyalash, xom ashyo va materiallar sarfini qisqartirish, resurslarni tejab-tergab ishlatish asosida joriy harajatlarni kamaytirish, mehnat unumdorligini muttasil oshirib borish, kapital tarkibini shakllantirish (aylanma kapital), mehnat motivatsiyasini kuchaytirish (ishchi-xizmatchilar mehnatini ragʻbatlantirish mehnat unumdorligini oshirishga, tejamkorlikni taʼminlashga intilishni paydo etadi) R.ni oʻstirishning asosiy omillaridir. Bu omillarni qoʻllash korxona darajasida boshqarib boriladi. Shu maqsadda R. monitoringga yuritiladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Wilhelm Röntgen

Vilgelm Konrad Rentgen (nemischa: Wilhelm Conrad Röntgen)"Röntgen". Random House Webster's Unabridged Dictionary. ; 27-mart 1845-yil10-fevral 1923-yil) was a German (1845.27.3, Lennep, Dyusseldorf yaqinida — 1923.10.2, Myunxen) — nemis fizigi. Syurixdagi (Shveysariya) Oliy texnika maktabida oʻqigan (1865— 68). Vyursburg (1870-yildan) va Strasburg (1872-yildan) universitetida ishlagan. Xoenxaymdagi Oliy qishloq xoʻjaligi maktabi (1875-yildan), Strasburg universiteti (1876-yildan), Gisen universiteti (1879-yildan), Vyursburg universiteti (1888-yildan, 1894-yildan rektor). Myunxen universiteti (1900-20) professor R. yangi nurlanishni kashf qilib, ularni „X nurlar“ deb atadi (1895) (keyinchalik bu nurlar rentgen deb atala boshlandi). Rentgen nurlari tibbiyot, fan va texnikaning turli sohalarida keng qoʻllanila boshlandi. R. birinchi rentgen trubkasini yaratdi. 1897-yildan boshlab u kristall arnin g pyezoelektr va piroelektr xususiyatlarini oʻrgangan, kristallardagi elektr va optik hodisalarning oʻzaro bogʻliqligini aniqlagan, harakatdagi muqitlar elektrodinamikasi masalalari bilan shugʻullangan. R.ning magnetizm boʻyicha tadqiqotlari X. A. Lorents elektron nazariyasining yaratilishida katta ahamiyatga ega boʻlgan. R. fiziklar ichida dunyoda birinchi boʻlib Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (1901)
.
 Hayoti 
 Taʼlim 
 Ish faoliyati 
 Shaxsiy hayoti 
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1845-yilda tugʻilganlar
Turkum:1923-yilda vafot etganlar
Turkum:27-martda tugʻilganlar
Turkum:10-fevralda vafot etganlar
Turkum:Rektorlar
Rentgen

Rentgen — rentgen va gammanurlanishlar ekspozitsiya dozasining birliklar tizimiga kirmagan birligi; ular havoni ionlash taʼsirini ifodalaydi. V. K. Rentgen sharafiga qoʻyilgan. R bilan belgilanadi. 1 R rentgen va gammanurlanishda ishtirok etuvchi elektronlar 0,001293 g havoda bir xil ishorali barcha ionlarning yigindi zaryadi 4’YU Kl ga teng boʻlgan ionlarni hosil qiladigan doza. 1 R 1 sm³ havoda 2,083109 juft ion yoki 1 g havoda 1,61 10’2 juft ion borligini anglatadi. Rentgen Xalqaro birliklar tizimidatk ekspozitsiya dozasi (Kl/kg) bilan kuyidagicha bogʻlangan: 1 R=2,57976104 Kl/kg . Dozimetriyada rentgenning fizik ekvivalenti RFE va biologik ekvivalenti RBE degan doza birliklar i mavjud. RFE turli ionlovchi nurlanishni ifodalaydi; unda 1 g moddada yutilgan energiya miqdori 1 R dozali rentgen yoki gammanurlanish 1 g havoni ionlash uchun sarf qilgan energiyasi miqdoriga teng . 1 RFE = 85 erg/g . RBE turli ionlovchi nurlanishning biologik toʻqimada yutilgan shunday mik,doriki, uning biologik taʼsiri 1 R dozali rentgen yoki gammanurlanishning taʼsiriga ekvivalent. Rentgen texnika, tibbiyot va boshqa sohalarda keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Rentgen apparati

Rentgen apparati — rentgen nurlarini hosil qilish va ulardan foydalanish uchun moʻljallangan qurilma. Rentgen apparati rentgenodiagnostika, rentgenoterapiya va rentgen analizida ishlatiladigan turlarga boʻlinadi. Rentgen apparatining muqim (rentgen kabinetlarida, lab. va boshqa maxsus xonalarda ishlaydigan va boshqalar) va koʻchma (qoʻlda olib yuriladigan) xillari boʻladi. Rentgen apparati rentgen trubkasi, transformator va toʻgʻrilagichdan, Rentgen apparatini boshkarish va nazorat qilish pulti, oʻrganiladigan obyekt va rentgen trubkasi urnatiladigan shtativdan iborat. Rentgen trubkasi (rasmga q.) elektrovakuum asbob; unda rentgen nurlari hosil qilinadi. Asosiy qismlari: anod (rentgen nurlari manbai), katod (elektronlar manbai) va qobiq (kolba). Anodga yuqori kuchlanish berilganda anod sirtida tezlashgan elektronlar oqimi tufayli bombardimon sodir buladi. Hosil boʻlgan kinetik energiyaning bir qismi rentgen nurlariga, kup qismi issiqlik energiyasiga aylanadi. Rentgen apparati ishlayotganda xavfsizlikni taʼminlash uchun yuqori kuchlanish ostidagi qismlari muhofaza qilib qoʻyiladi, signalizatsiya tizimi buladi; Rentgen apparatining baʼzi qismlari va apparat oʻrnatilgan xona blokirovka qilinadi, rentgen nurlaridan himoya qilish vositalaridan foydalaniladi.

Tibbiyotda Rentgen apparati yordamida organlarni koʻrish, suratini olishdan tashqari, flyuorografiya oʻtkazish mumkin. Muqim Rentgen apparatiga organlarni qavatmaqavat kuzatish (tomografiya), yurak va qon tomirlarini kontrast tekshirish (antiografiya) uchun alohida moslamalar oʻrnatiladi. Rentgen apparatidagi elektronoptik oʻzgartirgich tekshirilayotgan obyektdagi eng mayda organ va boshqalarni ham koʻrish, uni kinoga olish hamda televizion yoʻl bilan kuzatish imkonini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rentgen astronomiyasi

Rentgen astronomiyasi — astrofizika boʻlimi; toʻlqin uz. 0,1 dan 50 angstremgacha boʻlgan kosmik rentgen nurlanishini tekshiradi. Kosmik asboblarni Yer atmosferasi (rentgen nurlarini yutadigan) dan tashqariga chiqaruvchi kosmik texnikaning rivojlanishi Rentgen astronomiyasini vujudga keltirdi. Rentgen nurlanishi birinchi marta 1948-yilda Quyoshnn kuzatish vaqtida aniqlangan. Uning rentgen spektrida koʻp marta ionlashgan va tralari 106—107 K boʻlgan elementlarning chizikdari borligi sezilgan Quyosh chaqnaganda rentgen nurlanishi jadalligi keskin ortadi. 1962-yildan Quyosh sistemasidan tashqarida rentgen nurlanishi kuzatildi. Izotrop fonli rentgen nurlari va 500 ga yaqin rentgen nurlarining diskret i kashf etildi. Ular orasida boshqa galaktikalarda kuzatiladiganlari ham bor. Mas, Andromeda tumanligida 10 ga yaqin rentgen manba kuzatiladi. Bizning Galaktikamizda Galaktika diskida joylashgan 103—104 ta rentgen i kuzatiladi va ularning bir qismi oʻta yangi yulduz qoldiqlari bilan bogʻliq. Masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik markazida pulsatsiyalanish davri 0,033 sek. davom etadigan rentgen pulsarlari topilgan. Qoʻshaloq yulduz sistemasiga kiruvchi rentgen i kashf etilgan. Rentgen astronomiyasi osmon jismlarining yaratilishi va evolyusiyalari masalalarini oʻrganish bilan bogʻliq boʻlgan Koinotdagi faol jarayonlarni tekshirishning yangi samarali yoʻnalishidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rentgen nurlari difraksiyasi

Rentgen nurlari difraksiyasi — rentgen nurlarining kristallarda yoki suyuk/shk va gaz molekulalarida sochilishi natijasida ekranda hosil boʻladigan difraksion manzara. Rentgen nurlarining toʻlqin tabiatini nemis olimlari M. Laue, V. Fridrix va P. Knippinglar kashf etgan (1912).

Rentgen nurlarining toʻlqin uzunligi bilan kristall panjaralar doimiysining bir-biriga yaqinligi rentgen nurlarining kristallardagi difraksiyasini kuzatishga imkon beradi. Rentgen nurlari kristallar orqali oʻtganda koʻp oʻlchamli panjaralar difraksiyasi sodir boʻladi. Difraksion maksimumlarni linzasiz kuzata olish uchun rentgen nurlari dastasi gʻoyat ingichka qilib olinadi. Kristall panjaradagi maʼlum toʻlqin uzunligiga tegishli maksimumlarni hisoblash usulini rus fizik kristallografi G. V. Vulf va U. L. Bregg bir-biridan mustaqil ravishda taklif etganlar (1913). Bu usul Bregg—Vulf sharti deb ataladi.

Rentgen nurlari difraksiyasi d.dan kristall panjara tipini va uning doimiysini aniqlashda kristall panjara tipi va doimiysi maʼlum boʻlsa, rentgen nurlarining toʻlqin uzunliklarini aniqlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rentgen rasadxonasi

Rentgen rasadxonasi — Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) sifatida orbitaga chiqarilgan apparatlar; kosmik yoritqichlarni ulardan chiqadigan rentgen nurlarda tekshirishga moʻljallangan. Quyosh va boshqa rentgen nur ini tekshirishda qoʻllanadi. 1970-yildan boshlab turli davlatlarda bortiga Rentgen rasadxonasi oʻrnatilgan 10 dan ortiq YESY uchirilgan. Masalan, CAC, Skylab, XEAO, GOES (AQSH), Haqutyo, Yphkoh (Yaponiya), Astron (SSSR), SoHO (AQSH va Yevropa) tipidagi yoʻldoshlar.

Rentgen rasadxonasiga rentgen teleskoplar oʻrnatiladi. Bular osmon va Quyoshning barcha sohalarining rentgen suratlarini olib, Yerga uzatib turdi. Bu suratlarga asoslanib, kosmik rentgen i (Galaktikada 100 ga yaqin, Magellan bulutlarida 30 dan ortiq va Andromeda tumanligida 10 dan ortiq) topildi va oʻrganildi. Quyosh atmosferasidagi rentgen tuzilmalar va jarayonlar magnit tabiatga ega ekanligi ochildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rentgenkontrast moddalar

Rentgenkontrast moddalar — organizmga kiritilganda tekshiriladigan obyekt tasvirini aniq koʻrsatadigan kimyoviy moddalar. Ular rentgen nurlari yutilishini yoʻnaltirib yoki kamaytirib, kontrast tasvir hosil qiladi. "Ogʻir" Rentgenkontrast moddalarm. (bariy sulfat, yod preparatlari) bilan bir qatorda "engil" Rentgenkontrast moddalar m. havo, kislorod, azot (1)oksid va boshqa ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Rentgenkontrast moddalar bilan tekshirish usullari. 
Biror a’zo yoki sistemaning tuzilishi va hajmiga ko‘ra atrofidagi a’zolar yoki to'qimalardan farq qilib bo’lmasa, ularni kontrast moddalar yordamida turli usullar bilan tekshirish mumkin. Kontrast moddalarning qoilanilishi odam organizmidagi hamma a’zo va sistemalami rentgenologik tekshirishga imkon berdi va bu usullar rentgen diagnostikada oldingi o‘rinni egalladi.

Rentgenologik tekshirishlarda qo'llanadigan kontrast moddalar ikki guruhga bo‘linadi: Birinchi guruhga atom og‘irligi katta bo’lgan, rentgen nurlarini singdirish xususiyatiga ega va ekran yoki rentgenogrammada intensiv soya beradigan kontrast moddalar (og‘ir metallar tuzi — bariy va yod birikmalari) kiradi. Rentgenologik tekshirishlarda qo’llaniladigan kimyoviy toza bariy sulfat 100g dan maxsus paketlarda chiqariladi. U mutlaqo zararsiz, organizmdagi suvlarda erimaydi, shilliq pardaga ta’sir etmaydi, o‘zgarmasdan chiqib ketadi. Bunga 50% li bariy sulfat pasta preparati "Rekon" kiradi, uni ichish juda oson. "Rekon” pastasi ovqat hazm qilish yo‘li, nafas naylari tarmoqlari va boshqa a’zolarni rentgenologik tekshirishda qo’llanadi. Suvda yoki yog‘da eritilgan yod birikmalari har xil konsentratsiyada va tabletkada juda keng qo’llanadi. Murakkab yod tuzlarining suvdagi eritmasi ampulalarda chiqarilib, ular tarkibida 30 — 90% yod bo’ladi. Bularga quyidagilar kiradi: triombrast, triyodtrast, yodamid, bilignost. Ikkinchi guruhga rentgen nurlarini yutmaydigan, o‘rtacha og’irligi past bo’lgan kontrast moddalar kislorod, azot oksidi, uglerod oksidi kiradi.
 
2. “Biofizika” Bazarbayev M.I., Mullajonov I. va boshq. Darslik. Toshkent. 2018 y. 

3. “Tibbiy va biologik fizika” Remizov A.N., Darslik. Toshkent, 2015 y

4. “Amaliy tibbiyotdagi yangi texnologiyalar” G.J.Jarilkasinova, D.R.Adizova. Toshkent. 2012-yil
Rentgenografiya

Rentgenografiya {rentgen va ... grafiya) — obyekt (Mas, organizmning biror qismi) tasvirini rentgenogramma yordamida tekshirish; rentgenodiagnostikashshg asosiy usullaridan biri. R. paytida obyekt rentgen nurlari manbai bilan rentgenoplyonka yoki plastinkali kasseta orasida turadi. Ayrim xrllarda quyuq soya bermaydigan va atrofdagi aʼzo va toʻqimalardan yaqqol ajralib koʻrinmaydigan aʼzolarga rentgen kontrast moddalar yuborib, rentgenogrammasi olinadi. Olingan surat davolash muassasasida saqlanadigan hujjat boʻlib, bundan keyingi rentgenogrammalar bilan taqqoslashga xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rentgenodiagnostika

Rentgenodiagnostika (rentgen va diagnostika) — rentgenologik tekshiruvga asoslanib, kasalliklarni aniqlash. Rentgenoskopiya va rentgenografiya usullari bor (rentgenografiyaning yana bir turi flyuorografiyadir). Rentgen nurlari odam tanasidan oʻtayotganda turli zichlikdagi toʻqimalarga turlicha yutiladi. Shu sababli, ekran yoki rentgenogrammada tasvir turlicha, yaʼni kora fonda oq dog, oq fonda qora dog boʻlib aks etadi, koʻkrak qafasi rentgen apparatida tekshiril ganda uning tasviri ekranga uch xil — suyak (qovurgʻa, oʻmrov va umurtka suyaklari) quyuq soya, yumshoq toʻqima (teri, yogʻ hujayralari, muskul, nerv, tomirlar) krramtir soya, oʻpka toʻqimasi oqish soya boʻlib tushadi, yalligʻlanish, oʻsma hosil boʻlgan joy qorayib, oʻpka toʻqimasining yemirilgan joylari (Mas, oʻpka kavernasi) oqarib koʻrinadi.

Rentgenologning vazifasi shu tasvirlarni taxlil qilib, kasalliklarni aniqlashdir. R.da baʼzi aʼzolar (Mas, suyak, yurak, oʻpka) tabiiy holicha, alohida tayyorgarlik koʻrmasdan tekshirilaveradi, baʼzi aʼzo va sistemalar (Mas, meʼda, qiziloʻngach, ichak va boshqalar)ni tekshirishda esa sunʼiy kontrastlik hosil qilinadi, yaʼni tekshirilayotgan organga rentgenkontrast moddalardan yuboriladi.

R. usuli kasalliklarni aniqlash va profilaktik tekshirishda keng tarqalgan. Oʻzbekistonning shahar va qishloklaridagi koʻpchilik kasalxona va poliklinikalar R. apparatlari bilan jihozlangan. Respublikadagi tibbiyot intlarining tegishli kafedralari va Oʻzbekiston rentgenologiya va radiologiya markazi R.ga oid ishlarga tashkiliymetodik rahbarlik qiladi. Hozirgi Oʻzbekisitonda oʻta zamonaviy yangi kompyuter va yadromagnitli tomografiya usullari keng qoʻllanmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rentgenologiya

Rentgenologiya (rentgen va … logiya) – tibbiyot sohasi; aʼzolar va sistemalar tuzilishi hamda funksiyalarini tekshirishda, kasalliklar rentgenodiagnostikasida rentgen nurlaridan foydalanish masalalarini oʻrganadi. Rentgen nurlari kashf etilishi bilan yuzaga kelgan. Rentgenologiya odam morfologiyasi, fiziologiyasi va patologiyasiga oid bir qancha masalalarni ishlab chiqishda, shuningdek, sogʻliqni sakdashni amaliy rivojlantirishda muhim rol oʻynadi. Rentgenologik metod kasalliklarni aniqlashda yetakchi usullardan hisoblanadi (qarang Rentgenodiagnostika). Rentgenologiyaning 20-asrning ikkinchi yarmidagi fan rivoji va texnika taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliq. Hozirgi rentgenologiya oldida tibbiyot sohasidagi rentgen texnikasini va kasalliklarni tekshirish metodikasini takomillashtirish, kasalliklarni rentgen nurlari bilan aniqlash nazariyasini rivojlantirish, turli organlarning rentgenogrammasi va flyuorogrammasini hosil qiladigan avtomatik qurilmalarni yaratish, angiografiya va limfografiyani rivojlantirish, elektrorentgenografiyani amalda tatbiq etish, bemorlarni rentgenologik tekshirishdan oʻtkazishda ularni rentgen nurlaridan muhofazalashni kuchaytirish kabi muqim masalalar turibdi.

Rentgenologiya bilan radiologiya tarixan oʻzaro jips bogʻlangan boʻlib, bu bogʻligʻlik, institutlar, ilmiy jamiyatlar, jurnal va boshqa (rentgenoradiologiya tarzida) nomlanishida oʻz aksini topgan. Koʻpgina mamlakatlarda rentgenologiya maʼnosini „radiologiya“ termini ishlatiladi. Rentgenologiya fani tibbiyot institularining rentgenologiya va radiologiya kafedralarida oʻqitiladi.

Oʻzbekistonda ilk bor 1921-yil Oʻrta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetida rentgen kabineta, 1923 yildan bu kabinet negizida alohida Rentgenologiya boʻlimi tashkil etildi. Keyinchalik birinchi oʻzbek rentgenologiyalaridan Z. Egamberdiyev, S. Nosirov va boshqa shu sohada faoliyat koʻrsata boshladilar. 1958-yil Toshkentda Oʻzbekiston Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituta tashkil etilishi, Toshkent tibbiyot akademiyasi, SamTI, Pediatriya tibbiyot instituti, Andijon tibbiyot instituti, Respublika vrachlar malakasini oshirish institutida Rentgenologiya kafedrasi ochilishi munosabati bilan rentgenologiya fani rivojlandi. Bunda J. M. Abdurasulov, J. N. Maxsumov, Sh. Mirgʻaniyev, A. R. Mansurov, K. Otabekova kabi olimlarning xizmati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rentgenometriya

Rentgenometriya (rentgen va... metriya) — jiyemga yoki tirik organizmga yutilgan rentgen va gammanurlar miqdori (dozasi) ni hisoblash va oʻlchash bilan shugʻullanadigan soha. R. da koʻllaniladigan usul va asboblar (rentgenometrlar) rentgen va gammanurlanishning ionlovchi taʼsiriga asoslangan. R. usullari tibbiyot, harbiy ish, sanoatda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rentgenoskopiya

Rentgenoskopiya (rentgen va ... skopiya), flyuoroskopiya — obʼyektning rentgen tasviri rentgenoskopik ekranda kuzatiladigan rentgenologik tadqiqot; rentgenodiagnostikannt asosiy usullaridan biri. Odatdagi R. qorongʻi xonada olib boriladi. Televizion R.da tasvir elektronoptik oʻzgartirgich bilan kuchaytirilib, televizionekranga uzatiladi. Koʻp hollarda R. rentgenografiya bilan birga qoʻllanadi.

R.da organlarni harakatda va har xil proyeksiyada osongina kuzatish mumkin. Mayda detallarni aniqlashda rentgenografiya usuli R.ga Karaganda afzalroqdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renting

Renting (ing. renting) — mashina va uskunalarni keyinchalik sotib olmaslik sharti bilan qisqa muddatga (1 yilgacha) ijaraga olish. Lizingta Karaganda ijara haqi qimmat turadi, bu esa R. kompaniyalarining ijara harajatlari va xatari yuqori boʻlishi bilan bogʻliq (yana qarang Xayring). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reologiya

Reologiya (yun. rheos — oqish, oqim va .logiya) — moddalar jismlarning oquvchanligi va deformatsiyalanishi bilan bogʻliq jarayonlarni oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Realogiyada turli qovushqoq, plastik materiallarning qaytmas qoldiq deformatsiyasi va oqishi bilan bogʻliq jarayonlar hamda siljish (elastiklikning keyingi taʼsiri va kuchlanish relaksatsiyasi) hodisalari koʻriladi. R. iborasini ilk bor amerikalik olim Yu. Bingam kiritgan va rasman 1929-yilda qabul qilingan. R. muammolari texnikada turli i.ch. jarayonlari texnologiyasini yaratishda, har xil materiallar (metall, polimer, grunt, beton, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqalar)ga taalluqli loyihalash va konstruktorlik hisoblash ishlari va boshqalarda koʻp uchraydi.

Realogiyaning bir necha boʻlimlari mavjud. Nazariy realogiya . (fenemologik realogiya. yoki makroreologiya) ni tutash muhitlar mexanikasining bir qismi deb karash mumkin. U gidromexanika va deformatsiyalanuvchi qattiq jismlar mexanikasi orasidagi oʻrinni egallaydi. R. jiyemga taʼsir etuvchi mexanik kuchlanishlar bilan ular hosil qilgan deformatsiyalar orasidagi munosabatlarni va ularning vaqt boʻyicha oʻzgarishlarini aniqlaydi. Tutash muhitlar mexanikasidagi materiallarni bir jmneli va tutash, degan farazlarga binoan nazariy Realogiyada qattiq, suyuq va boshqa jismlarning deformatsiyalanishi va oqishiga taallukli turli chegaraviy masalalar yechiladi. Materiallarning reologik holatini ifodalash uchun mexanik modellar tuzilib, ulardan polimerlarning mexanik xususiyatlarini, qattiq jismlardagi ichki ishqalanishni va real jismlarning boshqa xususiyatlarini oʻrganishda foydalaniladi. Eksperimental Realogiya (reometriya) moddalarning turli reologik xususiyatlarini maxsus asboblar va sinash mashinalari yordamida urganadi. Mikroreologiya mikrohajmlar (Mas, dispers tizimlardagi dispers fazasi zarrachasi) dagi deformatsiya va oqish jarayonlarini urganadi.

Bioreologiya odam va hayvonlardagi har xil biologik suyuqlik (Mas, qon va boshqalar) ning oqishi, turli toʻqimalar (mushak, suyak, kon tomirlari) dagi deformatsiyalarni urganadi.

Realogiya asosida I. Nyutonning qovushqoq suyuqliklar harakatiga qarshilik qonunlari, NavyeStoks, J. Maksvell, U. Tomson va boshqalarning tadqiqotlari yotadi. Bu fanning rivojlanishiga oʻzbek olimlari H. Rahmatullin, J. Fayzullayev (suyukliklar)T. Rashidov, T. Shirinquyaov, Gʻ. Hojimetov (qattiq jism va gruntlar R.si) va boshqa hissa qoʻshishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Reometr

Reometr (lot. reos — oqim va metro — oʻlchayman) — gaz sarfini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi kapillyar naychadagi yoki boshqa drossellovchi (bosimni pasaytiruvchi) qurilmadagi gazning sarfi bilan chizikli (bevosita) bogʻliq boʻlgan gaz bosimining pasayishi (bosimlar farqi) ni oʻlchashga asoslangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reomyur gradusi

Reomyur shkalasi — normal bosimda muzning erish temperaturasi nol gradus, suvning qaynash temperaturasi esa 80 gradus deb olinadigan temperatura shkalasi. Reomyur shkalasi birligi — Reomyur gradusi (°R). U atmosfera bosimida muzning erish nuqgasi va suvning qaynash temperatura intervalining 1/80 qismiga teng, yaʼni 1°R=1,25°, fransuz olimi R. A. Reomyur (1683 — 1757) taklif etgan (1730). Yana k Gradus.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fan
Turkum:Harorat oʻlchov birliklari
Turkum:Harorat shkalalari
Reofil hayvonlar

Reofil hayvonlar (yun. rheos oqim va ... fil) — oqar suvlarda: daryo, soylar, dengizning suv koʻtarilib qaytadigan sayoz va doimiy oqim taʼsirida boʻlgan qismida yashashga moslashgan organizmlar. Ayrim Reofil hayvonlar butun hayotini, boshqalari faqat muayyan rivojlanish davrini oqar suvlarda oʻtkazadi. Mas, ayrim kunliklar, buloqchilar, ninachilar, oʻtkinchi baliqlar lichinkasi oqar suv bilan bogʻliq. Reofil hayvonlarning koʻpchiligi kam harakat, filtrlab oziqlanadi (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, koʻp tukli halqalilar, moʻylovoyoq qisqichbaqasimonlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reparatsiya

Reparatsiya (genetikada) – fizikkimyoviy omillar taʼsirida zararlangan DNK molekulasi tabiiy (nativ) strukturasining oʻz-oʻzidan qayta tiklanishi. Reparatsiya barcha organizmlar hujayrasi uchun xos boʻlib, hujayraning maxsus fermentlari ishtirokida amalga oshiriladi. Reparatsiya ultrabinafsha va ionlovchi nurlar taʼsirida zararlangan bakteriyaning DNK molekulalarida yaxshi oʻrganilgan. Reparatsiyaning 3 xil asosiy mexanizmi: fotoreparatsiya (fotoreaktivatsiya), ekssizion reparatsiya va postreplikativ reporatsiya aniqlangan. Fotoreparatsiya ultrabinafsha nurlar taʼsirida DNK molekulasida hosil boʻladigan siklobutan dezoksiribopirimidin – fotoliaza fermenti yordamida parchalanishidan iborat. Ekssizion reparatsiya – DNKning zararlangan joyini aniqlash, uni kesib tashlash va matritsa asosida kesilgan joyni qayta sintez qilib, DNK zanjirining izchilligini tiklash. Postreplikativ reparatsiya replikatsiyagacha DNKda paydo boʻlgan, lekin ekssizion replikatsiyada barcha jarohatlangan joylarni tiklash imkoniyati boʻlmagan takdirda ishga tushadi. Bunday hollarda jarohatlangan molekulalarning yangilanishi bir zanjirli kemtik (nuqsonli) molekulalarning paydo boʻlishiga olib keladi; nativ (tabiiy) strukturani tiklash esa rekombinatsiya orqali amalga oshiriladi.

Reparatsiya jarayonining fermentlari reduplikatsiya, rekombinatsiya va mutatsion jarayonlar reaksiyalarini kataliz qilishda ham ishtirok etadi. Mutatsion jarayonda hujayrada xatolikka yoʻl qoʻyishga moyil boʻlgan induksion reparatsiyaning oʻziga xos tipi ishga tushadi. Natijada DNK ning tabiiy strukturasi tiklanadi, ammo undagi genetik axborotda xatoliklar paydo boʻladi. Reparatsiyaga toʻsqinlik qiluvchi mutatsiyalar koʻpincha mutatsion jarayonning tezligini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. Bir qator irsiy kasalliklar (pigmentli kseroderma, ataksiya – teleangiektaziya, progeriya) reparatsiyasi sistemasi nuqsonlari bilan bogʻliq. reparatsiyada nuqsonlarga ega boʻlgan va jarohatlovchi omillarga nisbatan juda sezgir bakteriya va zamburugʻ shtammlaridan genetik toksikologiyada indikatorlar sifatida foydalaniladi. Radiobiologiyada reparatsiya tushunchasi ultrabinafsha va ionlovchi nurlardan zarar koʻrgan biologik obʼyektlarning qayta tiklanishidan iborat. Koʻp hujayrali organizmlarda reparatsiya nurlanishidan zararlangan organ va toʻqimalarning regeneratsiyasi shaklida namoyon boʻladi.

Abdukarim ZikiryoyevOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sarqand tumani

Sarqand tumani — Almati viloyatining shimoli-sharqiy qismida joylashgan maʼmuriy hudud. Maydoni 24,4 ming km2. Aholisi 40,533 kishi, oʻrtacha zichligi 1 km2-ga 1,6 kishidan toʻgʻri keladi (2013).Qozoq ensiklopediyasi 7 — tom, QR tabiati tumanning maʼmuriy markazi — Sarqand shahri.

 Aholisi 
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 40,533 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (2010):
 qozoqlar — 32 601 kishi (78,00 %)
 ruslar — 8 027 kishi (19,21 %)
 tatarlar — 449 kishi (1,07 %)
 olmonlar — 238 kishi (0,57 %)
 chechenlar — 182 kishi (0,44 %)
 boshqalari — 299 kishi (0,39 %)
 Jami — 41 696 kishi (100,00 %)

 Iqlimi 
Oqsuv tumanining iqlimi kontinental. Qishi sovuq. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −7 — 10 °C, iyulmiki 20 — 22 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 450 – 550 mm, togʻli hududlarda 700 – 800 mm.

 Ijtimoiy soha 
Umumiy bilim beruvchi 31 maktab, kasbiy-texnik maktab, gumanitar kolledj, bolalar bogʻchasi, 2 kutubxona, 2 muzey, 4 madaniyat uylari faoliyat yuritadi. Tibbiyot sohasidan 3 kasalxona (shuning ichida tuman markaziy kasalxonasi), 9 qishloq shifokorlik ambulatoriya, 21 feldsher-akusherlik punkt, 2 san.-epidemioligik stansiya aholiga xizmat qiladi. Tuman hududi orqali Almati — Oʻstkemen avtomobil magistrali va Turkiston — Sibir temir yoʻli oʻtadi.

 

Turkum:Qozogʻiston tumanlari
Turkum:Almati viloyati
Reparatsiya (xalqaro huquq)

Reparatsiya (lot. raparatio — qayta tiklash) (xalqaro huquqda) — moddiy xalqarohuquqiy javobgarlik turi; davlatning boshqa davlatga yetkazgan zararini pul bilan yoki boshqacha shaklda qoplashi. R. ni natural shaklida, pul yoki boshqa moddiy kompensatsiya shaklida yoki bir vaqtning oʻzida restitutsiya (gʻayriqonuniy egallab olingan va olib ketilgan mol-mulkni qaytarish) va zararlarni qoplash shaklida qoʻllash mumkin. R.ni amalda 1919-yilgacha mavjud boʻlgan kontributsiyapgm farqlash kerak. Hozirgi xalqaro huquqqa koʻra, davlatning agressiv urush boshlanganligi uchun moddiy javobgarligi, yaʼni harbiy R. muhim ahamiyatga ega. Jumladan, 1945-yilgi Qrim (Yalta) konferensiyasi va Berlin konferensiyasi qarorlarida Germaniyaning R. toʻlashi, 1947-yil sulh shartnomalarida esa, Ikkinchi jahon urushida Germaniya ittifoqchilari boʻlgan davlatlarning R. toʻlashi nazarda tutilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Repatriatsiya

Repatriatsiya ( — vatanga qaytish) — urush oqibatida vatanidan tashqariga chiqib qolgan harbiy asirlar va fuqarolarni, shuningdek, fuqarolik huquqi tiklangan muhojirlarni oʻz vataniga qaytarish. Repatriatsiya odatda, xalqaro shartnomalar asosida amalga oshiriladi (masalan, harbiy asirlarni repatriatsiya qilish). Shuningdek, shartnomadan tashqari asosda ham boʻlishi mumkin. Bu holda repatriatsiya qilish imkoniyati manfaatdor davlat yoki davlatlar qonunlarida nazarda tutilgan boʻlishi kerak.

 

 

Turkum:Aholi migratsiyasi
Turkum:Repatriatsiya
Repellentlar

Repellentlar (lot. repellens — oʻzidan qochiruvchi, qaytaruvchi) — pestitsidlar guruhiga kiradigan kimyoviy preparatlar. Hasharotlarni ular oziqlanadigan oʻsimliklardan, shuningdek, hayvonlar va odamlardan qochirishda qoʻllanadi. R., asosan, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini zararkunandalardan, odamlarni va hayvonlarni qon soʻruvchi xasharotlardan himoya qilishda ishlatiladi. Hayvonlar va oʻsimliklardan olingan R. (hidli oʻtlar, oʻsimlik moylari va boshqalar)dan qadimdan foydalanib kelingan. Hozir amaliyotda, asosan, uzoq muddat taʼsir etadigan kimyoviy (sintetik) preparatlar — oddiy va murakkab efirlar, spirtlar, aldegidlar, efir moylari va boshqa qoʻllanadi. R. hasharotlarning hid sezish, sanchishsoʻrish organlariga taʼsir etib, ularni izdan chiqarish, shuningdek, oʻsimliklarning hasharotlarni jalb etadigan hidlarini yoʻqotish (Mas, limon moyi) asosida taʼsir koʻrsatadi. R. issiq qonli hayvonlar uchun kam zaharli qisoblanadi va shuning uchun amalda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reper

Reper (frans. gerege — belgi, nishon, dastlabki nuqta) — 1) (geodeziyada) — asosiy sathiy yuzaga nisbatan nivelirlash orqali balandligi anik,langan nuqtani mahkamlash belgisi.

Reperning fundamental va oddiy xillari bor. Fundamental reper 1 darajali nivelir yoʻllarida har 50—80 km oraliqda, 2darajali yoʻlning muhim joylarida va dengiz hamda okeanlar suvi sathini oʻlchash joylarida, gruntlar qatlamiga tik oʻrnatilgan temirbeton ustunlar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Oddiy reper (devoriy reper) barcha nivelir yoʻllarida har 5 — 7 km da gruntlar qatlamiga, mustahkam bino yoki inshootlar devoriga oʻrnatiladi. Reper balandligining uzoq muddatga oʻzgarmay saqlanishini taʼminlashda ularning asosi, gruntining mavsumiy muzlash chuqurligini hisobga olgan holda oʻrnatiladi. Oʻzbekiston hududida reper balandligi Kronshtadt futshtogi (koʻpriktoʻsinida maxkamlab qoʻiylgan mis plastinkaga tushirilgan gorizontal shtrix)ga nisbatan hisoblanadi va maxsus "Balandliklar roʻyxati"ga yozib qoʻyiladi.

Mamlakat hududida oʻrnatilgan fundamental va oddiy reper jami davlat nivelir tarmogʻini tashkil qiladi. Davlat nivelir tarmogʻining reperlari topografik sʼyomkalarni bajarishda, qurilishda va turli tadqiqot ishlarida yer nuqtalarining balandligini aniqlashda boshlangʻich nuqta (tayanch) boʻlib xizmat qiladi. 2)artilleriyada — moʻljalga olinadigan nishonga toʻgʻrilashda foydalaniladigan qoʻshimcha nuqta. Bevosita nishonni moʻljalga olishning imkoni boʻlmagan yoki noqulay boʻlgan hollarda reperdan foydalaniladi; 3)matematikada — maʼlum tartibda olingan va umumiy bosh nuqtadan chiquvchi hamda bir tekislikda yotmaydigan chizikli bogʻlanmagan vektorlar. Ularning soni fazo oʻlchoviga teng boʻlishi kerak. Chiziqli algebra reper bazis deb yuritiladi. Differensial geometriyada fazoviy egri chiziqning har bir nuqtasi bilan bogʻlangan qoʻzgʻaluvchan reper muhim. Bu egri chiziqning qaralayotgan nuqtasidagi urinmasi, bosh normali va binormali boʻyicha yoʻnalgan birlik vektorlaridan iborat. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Repertuar

Repertuar (frans. repertoir, lotincha repertorium — roʻyxat, izohlash) — drama teatri, musiqali teatr, estrada konserti yoki ayrim artist tomonidan ijro etiladigan asarlar majmui. R. uslubi va janriga koʻra ham farqlanadi (romantik R., komediya R.i), "zamonaviy R.", "mumtoz R." tushunchalari boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reperforator

Reperforator (re... va lot. perforare — burgʻilash, teshiklar ochish) — telegraf apparatidan kelayotgan elektr signallarini qabul qilishda qogʻoz lentaga oʻsha signallarga mos ravishda avtomatik tarzda teshiklar ochib turadigan telegraf qurilmasi. R. lentada uni tortib turish uchun moʻljallangan teshiklarni ham ochib turadi. Teshiklar ochish bilan birga lentaga telegramma kodi belgilarini ham bosib turadigan R. ham bor. U telegrammaning manzilini oʻqishni osonlashtiradi. R. telegrammalarni kayta qabul qilishuzatish bilan shugʻullanuvchi telegraf st-yalarida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Repetek qoʻriqxonasi

Repetek qoʻriqxonasi — Sharqiy Qoraqumning markaziy qismidagi qoʻriqxona. Turkmanobod (sobiq Chorjoʻy) shahridan 70 km janubda. Qumli choʻlning tabiiy majmuini qoʻriqlash va oʻrganish uchun 1928-yilda Repetek qumli choʻl st-yasi (1912) negizida tashkil etilgan. Oʻrta Osiyoning issiq joylaridan biri (eng baland harorati 50°; yillik yogʻin 114 mm). Maydoni 34,6 ming ga. Boshqa qoʻriqxonalardan joʻyakjoʻyak, doʻng barxanlar va ular majmui, shuningdek, Qoraqum choʻlida oʻsadigan asosiy oʻsimlik turkumlari (oq va qora saksovul, qandim, cherkez, quyonsuyak, borjok, quyonquyruq, yaltirbosh, choʻlkuchala, lolaqizgʻaldoq, sassiqquray, ilonchoʻp, tuyayaproq, shirach va boshqalar) bilan ajralib turadi. Hayvonot dunyosi ham xilmaxil. 1000 turdan ortiq hasharot (qoʻngʻizlar, kapalaklar, kanalar, chumolilar va boshqalar), sudraluvchilardan 13 tur kaltakesak (agama, gekkon, echkiemar va boshqalar), 8 tur ilon (charxilon, oʻqilon, koʻlbor ilon va hokazo), dasht toshbaqasi, 196 tur qush (xoʻjasavdogar, qizilishton, qargʻa va boshqalar), sut emizuvchilardan 20 tur (quyon, yumronqoziq, qoʻshoyoq, jayron, qoraqol va q.k.) yashaydi.

 Adabiyot 
 Rustamov A. K., Repetekskiy zapovednik. M., 1971.

Abdushukur Xonazarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Repetitsiya

Repetitsiya (lot. repetitio — qaytarish) — 1) teatr, estrada, sirk tomoshalari, konsert das, ayrim chiqishlar, sahnalarni (rej. rahbarligida) koʻp marta (butunlay yoki qisman) takrorlash orqali tayyorlashning asosiy shakli; 2) klavishli va boshqa musiqa asboblarida bir tovushning tez takrorlanishi; 3) fortepiano mexanizmi xususiyati, u bir tovushning oʻzini tez takrorlash imkoniyatiga ega; oddiy (sekundiga 6—8) va murakkab (sekundiga 12) zarbli R. qilish mumkin boʻlgan fortepianolar mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Replikatsiya

thumb|DNK Replikatsiya
Replikatsiya DNK — nuklein kislotalarning oʻz-oʻzidan hosil boʻlish jarayoni, R. tufayli genetik axborotning aniq koʻchirilishi va naslga utishi taʼminlanadi. R. mexanizmining asosida DNK molekulasining DNK matritsasi (qolipi)da yoki RNK molekulasining RNK matritsasida fermentativ reaksiyalar yordamida sintezlanishi yotadi. Bu reaksiyalarni amalga oshiradigan fermentlar orasida 1 sek.da 1000 tagacha nukleotidni sintezlaydigan (bakteriyalarda) DNK polimeraza fermenti muhim oʻrinni egallaydi. DNK molekulasi yarim konservativ xususiyatga ega, yangi hosil boʻlayotgan 2 ta DNK molekulasidagi zanjirlarning biri "eski", boshqasi "yangi" boʻladi. R. birligi replik o n hisoblanadi. Termin F. Jakov va S. Brenner tomonidan taklif qilingan. Prokariotlar genomi, odatda, bitta, eukariotlar genomi juda koʻp replikonlardan tashkil topgan. Tirik organizmlarda in vivo sharoitida boradigan R. oʻta aniq jarayon hisoblanadi. Nuqgali mutatsiyalarni vujudga keltiradigan xatoliklar juda kam boʻlib, avlodga nisbatan har bir nukleotid uchun 10’ dan yuqori boʻlmaydi. Eukariotlarda R. birmuncha sekin (sekundiga 100 nukleotid), ammo bir vaqgning oʻzida bir DNK molekulasining bir necha nuktasida amalga oshadi. R.ni xromosomalar sonining 2 baravar ortishi ham deyiladi. Bu jarayon asosida DNK R.si yotadi.2ta bir hil qosh spiralli malekulani hosil bolishiga olib keladigan DNK malekulasidan aniq nusxa kochirish jarayoni replikatsiya deb ataladi

 Yana qarang 

 Mitoz
 Meyoz
 DNK

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reportaj

Reportaj (ing. report — yetkazmoq, xabar qilmoq) — jurnalistikaning informatsion janr turi. Bu janrda jurnalist (reportyor) bevosita oʻzi ishtirok etgan, shohidi boʻlgan, koʻrgan voqeahodisalar haqida zudlik bilan yorqin, atroflicha xabar beradi. Bunda, odatda, muallif voqealarni oʻz tilidan bayon etadi. R.da barcha informatsion janrlar (lavha, hisobot, suhbat va sh.k.) unsurlari qoʻshilib ketadi. Unda badiiy obrazlar, tarixiy dalillardan keng foydalaniladi.

Ommaviy axborotaloqa vositalari turiga (matbuot, radioeshittirish, telekoʻrsatuv) qarab materiallarni R. orqali yoritishning ayrim oʻziga xos xususiyatlari bor. Matbuotda (asosan, gaz.da) R. vokeaband va mavzuli (turli vaqtda boʻlgan voqealar bir mavzuga birlashtirilib bayon etiladi) boʻlishi mumkin. Bunday R.lar, odatda, voqealar boʻlib oʻtgan joylardan olingan fotosuratlar bilan bezatiladi. Matbuotda fotoreportajlar ham keng tarqalgan. Radio orkali beriladigan R.da voqealar obrazli, jonli soʻzlar bilan tavsiflanib, hamma vaqt xronologik izchillik saqlanadi. Telekoʻrsatuvlardagi R.da ekranda namoyish etilayotgan voqealar sharhlab beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Repressor

Repressor (lot. repressor — cheklovchi, toʻxtatib turuvchi) — operondagi genlar transkripsiyasini, hujayrada fermentlar taʼsirini toʻxtatadigan regulyator oqsil. Natijada tegishli RNKning sintezi, binobarin, operon kodlayotgan fermentlarning hosil boʻlishi toʻxtaydi. R. regulyator gen nazorati ostida har bir hujayrada 10— 20 ta molekuladan, faol, yaʼni operator bilan bevosita bogʻlanish imkoniyatiga ega boʻlgan yoki nofaol holatda sintezlanadi. Faol R.ning xrsil boʻlishi indutsital (hujayraga maxsus past molekulali moddalar — induktorlar tushganida sintezlanadigan) fermentlar uchun xos. Induktor R. ga bogʻlanganida R.ning faolligi kamayishi tufayli tegishli fermentning sintezi boshlanadi (induksiya). Nofaol R.lar (aporepressorlar) hosil boʻlishi esa repressobel fermentlar uchun xos. Aporepressor hujayraga past molekulali moddalar (korrepressorlar) tushib qolganida faollashadi. Bunda operon kodlaydigan ferment sintezi toʻxtaydi (repressiya). Odatda, indikator bilan korepressor birgalikda bitta umumiy termin — effektor deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reprivatizatsiya

Reprivatizatsiya (re... va lot. privatus — xususiy) — ilgari davlat ixtiyoriga olingan korxona, bank, aksiya va boshqalarni qaytadan xususiylashtirish. Bu bilan davlatlashtirilgan i.ch.dan xususiylashgan va sogʻlom raqobatga tayangan iqtisodiyotga oʻtiladi. R. iktisodiyotni erkinlashtirib, iqtisodiy oʻsishga yoʻl ochib berishi bilan bozor iqtisodiyoti talablariga mos tushadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil