Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nevralgiya

Nevralgiya ( – „nerv“ +  – „ogʻriq“) – sezuvchi nerv tolalarining zararlanishi hisoblanadi. Nerv tolalari boʻylab tarqaladigan kuchli ogʻriq; nerv vaqti-vaqti bilan sanchib, zirqirab yoki tortishib ogʻriydi. Uch shoxli nerv, quymich nervi, qovur-gʻalararo nerv nevralgiyasi koʻproq uchraydi. Uchlik nerv shamollaganida yuz, koʻz va tishlarda kuchli ogʻriq boʻladi. Infeksion kasalliklar, intoksikatsiya, shikastlanishlar, moddalar almashinuvining buzilishi, ateroskleroz, organizmning sovuq qotishi, kasbga aloqador zararlar sabab boʻladi. Nevralgiya qaysi soha nervida boʻlsa, oʻsha soha nervining poyasi, qobigʻi taʼsirlanadi, nerv poyasi shishadi, atrofidagi muskullar tortishadi (Masalan, uch shoxli nerv nevralgiyasida yuz muskullari tortishishi), baʼzan nervda struktur oʻzgarishlar kuzatiladi.

Nevralgiya xurujida ogʻriyotgan joyda teri oqarishi yoki qizarishi, terlash, koʻz yoshlanishi yoki soʻlak oqishi, baʼzan toshmalar paydo boʻlishi mumkin.

Davo nevralgiyaning kelib chiqish sababiga bogʻliq. Ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishiga qarshi, umumiy quvvatga kirgizuvchi dorilar, fizioterapiya, sanatoriy va kurortlarda davolanish buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Nevrasteniya

Nevrasteniya (nevr — asab va yun. astheneia — darmonsizlik), astenik nevroz, asab toliqishi, asab ojizligi — asab tizimining uzoq vaqt oʻta toliqishi, yaʼni ruhiy iztirob natijasida kelib chiqadigan kasallik, nevrozlarning bir turi N.ga intoksikatsiya (koʻpincha alkogoldan), infeksiya, oʻta toliqish, toʻyib ovqatlanmaslik, bosh miya shikastlanishi, shuningdek, tez-tez asabga tegadigan va darmonni quritadigan vaziyatlar, kechasi kam uxlash va boshqalar sabab boʻladi. N.da, asosan, asteniya sindromiga xos alomatlar yuzaga keladi. Bunda bemor salbiy taʼsurotlarga oson beriluvchan, serzarda, jahldor, tez charchaydigan boʻlib qoladi, madori quriydi, yotganida tez uxlab qolib, salgina shovqinga uygʻonib ketadi. Bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi faoliyatining buzilishi tufayli oliy nerv faoliyatida qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining munosabatlari buzilib, avval birinchisi, keyinroq ikkinchisi ustunlik qiladi. N. alomatlari ham ana shunday kelib chiqadi, dastlab bemor taʼsirchan, jahldor, bezovta, keyinchalik charchagan, boʻshang, horgʻin, uyquchan, kayfiyati buzuq, xotirasi pasaygan ahvolga tushadi. Hissiyot ojizligi, sezgilarning oshishi, teri sezuvchanligining ogʻriqli darajagacha ortishi, betoqatlik, shu vaqtning oʻzida ruhiy va jismoniy toliqish, diqqat va xotiraning pasayishi kuzatiladi. N.ga xos alomatlardan biri uyquning buzilishi va tez-tez bosh ogʻrib turishidir. Uyqu juda yuzaki boʻlib, aksariyat hollarda betoʻxtov davom etib, tush koʻrish bilan kechadi. Kunduzi esa uyqu bosadi, bemor uyqudan turganida kuchli charchagan, horgʻin boʻladi. N.da koʻp uchraydigan belgilar — bu turli-tuman somato-vegetativ va nevrologik buzilishlardir. Bunga ishtahaning buzilishi, ogʻiz qurishi, kekirish, koʻngil aynishi, ich dam boʻlishi, qabziyat, koʻp terlash, tomir urishi va arterial bosimning oʻzgaruvchanligi, koʻz qovoqlari va barmoqlarning titrab turishi (tremor), pay reflekslarining kuchayishi, jinsiy faoliyat susayishi va hokazo kiradi. Bu alomatlar bemorning umumiy ahvoli yaxshilanishi bilan tezda oʻtib ketadi. N.da mehnat qilish va dam olishni toʻgʻri uyushtirish, sport bilan shugʻullanish, sayr qilish, suv muolajalaridan foydalanish, vitaminli ovqatlar isteʼmol qilish, oilada, ishda tinch va xotir-jam boʻlish bemorning tezda sogʻayib ketishiga olib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nevrinoma

Nevrinoma (nevr... va yunoncha: ota – oʻsma), shvannoma — nerv poyasi pardalaridan (Shvann pardalaridan) rivojlanadigan xavfeiz oʻsma. N. oyok,-qoʻl, shuningdek, boʻyin, yuz, meʼda, teri va boshqa periferik nerv tolalari boʻylab oʻsadi. Eshituv nervi N.si ekstratsereb-ral miya oʻsmasining eng koʻp uchraydigan xil i, bunda qulokda shovqin, karlik, bosh aylanishi, nistagm va boshqa kuzatiladi. Xirurgik usulda davolanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Nevrit

Nevrit (nevr... va yun. itis — yalligʻla-nish) — harakatlantiruvchi nervlarning shamollashi natijasida kelib chiqadi.Nevrit kaslligida yuz muskullari harakatsiz shol boʻlib qolishi oqibatida yuzning bir tomoni va ogʻizning chakkasi tortilib qoladi.Shuningdek periferik nervlarning yal-ligʻlanishi, bunga infeksion kasalliklar, tana toʻqimalariga shikast yetishi, moddalar almashinuvining buzilishi, nervning qon bilan taʼminlanishidagi yetishmovchiliklar (Mas, aterosklerozla) va boshqa sabab boʻladi. Yalligʻlangan nervlar atrofida ogʻriq, muskullar atrofiyayesh yoki falaji, darmonsizlik, sezuvchanlikning buzilishi, harakatning cheklanishi kuzatiladi. Yuz, eshitish, bilak, tirsak va oraliq nervlar N.i koʻp uchraydi. Yuz nervi N.i, odatda, sovuq qotish, oʻrta quloqning yalligʻlanishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda mimika muskullari falajlanadi; koʻz yumilmaydi,ogʻiz burchagi qiyshayadi vah. k. Eshitish nervi N.ida oʻrta quloqda asta-sekin shovqin paydo boʻlishi bilan birga kundan-kun quloq ogʻirlashib boraveradi. Bilak, tirsak oraliq nervlar N.i umumiy intoksikatsiya, yalligʻlanish, jarohat va shikastlar oqibatida kelib chiqadi.

Bunda qoʻl panjasi, barmoqlarni yaxshi qimirlata olmaslik, sezuvchanlikning oʻzgarishi, muskullar atrofiyasi kuzatiladi.

Davo kasallikning kelib chiqish sabablariga bogʻliq; bemor qanchalik erta davolansa, shunchalik tez tuzalib ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kasalliklar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nevrozlar

Nevrozlar (nevr... asabiylik -uzoq davom etgan ruhiy iztiroblar natijasida nerv sistemasi faoliyatining buzilishidan kelib chikadigan asabiyruhiy kasalliklar; oʻzaro yaqin funksional ruhiy kasalliklar (nevrasteniya, isteriya, psixasteniya), emotsional yoki aqliy jihatdan toliqish natijasida, koʻpincha infeksion va boshqa kasalliklar taʼsirida yuzaga keladi. Nevrozlar ancha keng tarqalgan kasallik boʻlib, asosan, nerv sistemasi tugʻma yoki hayotda orttirilgan zaif kishilarda kuzatiladi. Nevrozlarda markaziy nerv sistemasida ham, ichki aʼzolarda ham jiddiy organik oʻzgarishlar boʻlmasada, bosh miyada kechadigan asosiy jarayonlar — qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining oʻz-aro munosabatlari buziladi. Nevrozlarda psi-xozlardan farqli oʻlaroq, bemorlar oʻz kasalliklariga nisbatan tanqidiy munosabatda boʻladilar. Nevrozlarning, asosan, 3 ta — isteriya, nevrasteniya va psixasteniya (miyadan ketmaydigan holatlar) turi farqlanadi. Ayrim "aʼzolar nevrozi" (yurak, meʼda, oʻpka) hozirgi vaqtda Nevrozlarning alohida turi emas, balki uning somato-vegetativ belgilari deb hisoblanadi. Nevrozlar koʻp uchraydi va yildan-yilga koʻpayib borish qonuniga ega. Nevrozlardan nevrozga oʻxshash qolatlarni ajratmoq zarur, bu belgilari jihatdan Nevrozlarga aynan oʻxshab ketsada, biroq ular ruhiy iztiroblar oqibatida emas, balki boshqa xastalik, Masalan, xafaqon, miya qon to-mirlari aterosklerozi, shizofreni-yaning boshlangʻich belgisi sifatida namoyon boʻladi. Nevrozlarning ayrim kelib chiqishida kishi shaxsining kasallik oldi xususiyatlari (premorbid) katta ahamiyatga ega. Shuningdek, oliy nerv faoliyati ojizroq kishilar shunday faoliyati kuchli kishilarga nisbatan Nevrozlarga koʻproq moyil boʻladilar. Bundan tashqari, birinchi signal sistemasi yuqoriroq boʻlgan kishilarda — isteriya, ikkinchi signal sistemasi kuchliroq boʻlganlarda esa miyadan ketmaydigan holatlar nevrozi koʻproq uch-rashi isbotlangan. Bular aralash nevrotik holatlar koʻrinishida ham namoyon boʻlishi mumkin. Nevrozlarni davolashda psi-xogen omillarni bartaraf etish zarur. Dori-darmonlar bilan birga psixoterapiya ham muhim ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nevroma

Nevroma (nevr.. va yun. ota (lotincha) — oʻsma) — nerv toʻqimasidan rivojlanadigan xavfsiz oʻsmalarning umumiy nomi. Atrofidagi toʻqimalardan ajralib turadigan boʻlakchali qattiq tugunlardan iborat. Ganglionevroma, nevri-noma, neyrofibramatoz va boshqa kiradi. Baʼzan Nevroma xavfli xiliga oʻtishi ham mumkin. Retroperitonial boʻshliq, koʻkrak oraligʻining orqa qismi, boʻyin va buyrak usti bezida uchraydi. Xirurgik usulda davolanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negativ

Negativ (lotincha negativus — manfiy, salbiy) — 1) oq-qora yoki rangli qismlari obʼyektning asliga qaramaqarshi boʻlgan fototasvir. N.da oq joylar qoramtir, qora joylar oqish boʻlib koʻrinadi. Rangli N.datasvirni suratga olinayotgan obʼyektning qoʻshimcha rangi bilan, Mas, yashil rang qizil bilan, zangori rang sariq va boshqa bilan beriladi; 2) teskari tasvirli foto- yoki kinoplyonka, fotoplastinka; N.ni maxsus eritmada ochiltirib, mustahkamlab, yuvib, quritib, N. tasvir hosil qilinadi. N. maxsus eritmada ishlab, pozitiv tasvir, yaʼni ochiltirilgan toʻgʻri tasvir olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negativizm

Negativizm — oliy nerv faoliyatining buzilishi belgilaridan biri. Bunda bemor oʻrinsiz ravishda tashqi taassurotlarga qarshilik koʻrsatadi. Passiv va aktiv negativizm farq qilinadi. Passiv negativizmda bemor talab qilinayotgan harakatni oʻjarlik bilan bajarmaydi. Aktiv negativizmda kishi talab qilinayotgan harakatning aksini qiladi. negativizm aksariyat shizofreniyaning katatonik shaklida kuzatiladi. Baʼzi bolalar va oʻsmirlarda notoʻgʻri tartib oqibatida yuzaga keladigan negativizmni patologik negativizmdan farq qila bilish kerak. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (
Negiz

Negiz — soʻzning shaklini hosil qilish uchun asos boʻlib xizmat qiladigan til birligi; soʻzning "oʻzak + yasovchi qoʻshimcha" shaklidagi qismi (ish — oʻzak, chi — soʻz yasovchi qoʻshimcha, demak: ishchi — negiz), undan keyin qoʻshiladigan qoʻshimchalar soʻzning grammatik shaklini hosil qiladi. N.ning hosil boʻlishi yangi lugʻaviy birlik bilan aloqador. Oʻzbek tilida qoʻshimchalar oʻzakdan keyin qoʻshiladigan xususiyatga ega boʻlganligidan, N. asosan "oʻzak + yasovchi qoʻshimcha" shak-lida boʻladi, lekin boshqa tillardan kirgan old qoʻshimchalar mavjudligi va bu qoʻshimchalarning soʻz yasovchilarga mansubligi N.ning "old qoʻshimcha + oʻzak" (badavlat), shuningdek, "old qoʻshimcha + oʻzak + yasovchi" (notinch) shakllari ham borligini koʻrsatadi. Demak, N. morfemalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi, yaʼni qoʻshimcha or-qali oʻzakdan N. yaratiladi yoki bir N.dan boshqa N. hosil qilinadi (Mas, temirchilik soʻzida temir + chi = birlamchi N., temirchi + lik ikkilamchi N. N. va yasama soʻz tushunchalari oʻzaro aloqador, lekin boshqa-boshqa hodisalardir. Baʼzi da asos, oʻzak-negiz terminlari ham N. soʻzining si-nonimi sifatida qoʻllanadi.

Nemat Mahkamov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tilshunoslik
Negri missiyasi

Negri missiyasi (1820) - Erondagi rus elchixonasining katta maslahatchisi A. F. Negri (1784—1854) rahbarligida savdo shartnomasi tuzish uchun Buxoroga yuborilgan missiya. Tar-kibi polkovnik Ye.K. Meyendorf, paleontolog X. G. Pander, zoolog va botanik E. A. Eversman, topograflar Val-xovskiy va Timofeyev, tarjimon Yakovlev va boshqalardan iborat boʻlgan. Negri missiyasi biror aniq bitimning imzolanishiga erisha olmagan boʻlsada, kelajakda Buxoro bilan Rossiya oʻrtasidagi aloqalarning tiklanishiga, savdo-sotiqning yoʻlga qoʻyilishiga hamda har ikki davlat diplomatik munosabatlarida iliq vaziyatning vujudga kelishiga sabab boʻldi.Ular josuslik harakteridagi maʼlumotlarni ham toʻplashgan. Negri missiyasi aʼzolaridan Ye. K. Meyendorf va E. A. Eversman ana shu safar xotiralari asosida materiallarga boy bir necha kitob yozib qoldirganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negrill irqi

Negrill irqi (Markaziy Afrika irqi) — katta ekvatorial (negr-avstraloid) irqiga mansub. Past boʻylik, serjunlik, uzun burun, yupqa lablik ularga xos. Ekvatorial Afrikaning tropik oʻrmonlarida tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negritoslar

Negritoslar (ispancha negritos) -Osiyo pigmeylarn, Jan.-Sharqiy Osiyodagi bir qancha pakana negroid etnik guruhlar (andamanlar, semanglar, ae/yaalar)ning nomi. Melaneziya irqiga mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negrlar

Negrlar (ispancha negro — qora) — negroid irq vakillarining nomi. Ular musulmon Sharqi mamlakatlarida zanjilar deb ham ataladi. Hozirda, Amerikaning qora tanli aholisi bu terminni haqorat deb bilmoqda va oʻzlarini afro-amerikaliklar deb atashmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negroid irq

Negroid irq — Katta ekvatorial (negr-avstraloid) irqqa kiradi. Tanasining qoraligi, jingalak sochligi, burnining kengligi, lablarining qalinligi, prognatizm (jagʻ suyaklarining oldinga turtib chiqishi) xosdir. Afrikada, Sahroi Kabirning jan.da tarqalgan. "Negroid irq" termini baʼzan ekvatorial irqining sinonimi sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negros

Negros — Filippin arxipelagining markaziy qismidagi orol. Maydoni 12,7 ming km². Relyefi, asosan, togʻli. Eng baland joyi 2460 m (Kanlaon vulkani). Gʻarbiy va shim.-gʻarbiy qismida vulkan tuproqli unumdor tekisliklar bor. Iklimi subekvatorial, mussonli iqlim. Togʻlar doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, tekisliklarda savannalar uchraydi. Shakarqamish, sholi, makkajoʻxori ekiladi. Mis rudasi konlari bor. N.da Bakolod, Duma-gete, San-Karlos shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Negrul Aleksandr Mixaylovich

Aleksandr Mixaylovich Negrul (1900.25.12, Poltava — 1971.25.7, Moskva) — uzum genetikasi va seleksiyasi sohasidagi olim, qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1938), professor (1940). RSFSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965). Odessa qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1925). 1926—44 yillarda Odessa vinochilik st-yasida, Uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida (Tbilisi shahri), Butunittifoq oʻsimlikshu-noslik institutida (Sankt-Peterburg shahri) uzum seleksiyasi boʻlimi boshligʻi. 1944-yildan Moskva qishloq xoʻjaligi akademiyasi vinochilik va subtropik ekinlar kafedrasi mudiri. N. tokning genealogik tasnifini tuzdi. Oʻrta Osiyoda xoʻraki uzumchilikni rivojlantirishga katta hissa koʻshdi, tokning 16 yangi na-vini yaratdi (M. S. Juravel bilan hamkorlikda). Bu navlar Oʻzbekistonda va qoʻshni davlatlarda katta maydonlarga ekiladi (Goʻzal qora, VIR muskati, Joʻrauzum, Ertagi VIR, Tarnoye, Oʻzbekiston muskati, Oktabrsiy, Pobeda va boshqalar). VASXNIL uzumchilik seksiyasining raisi, Italiya uzumchilik va vinochilik akademiyasining muxbir aʼzosi boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Louis Néel

thumb|Louis Néel (1970)
NEYEL (Neel) Lui Ejen Feliks (1904.22.11, Lion – 1970) – fransuz fizigi, Fransiya fanlar akademiyasi aʼzosi (1953-yildan). Strasburg (1937-yildan) va Grenobl (1945-yildan) universitetlari professori. Yadro tadqiqotlari markazi direktori (1956—71), Grenobl politexnika instituti prezidenti (1971-yildan). Ilmiy ishlari magnetizm nazariyasiga oid. Xususan, antiferromagnetiklarning mavjudligi toʻgʻrisidagi farazni aytdi (L. D. Landaudan mustaqil tarzda; 1932), ferromagnetizm nazariyasini ishlab chiqdi qamda ferritlarning kuchli magnetizm xususiyatiga ega ekanligini tushuntirib berdi, oʻta paramagnetizm hodisasini kashf etdi. Louis Néel antiferromagnetiklarning maʼlum temperaturadan yuqori temperaturada oʻziga xos magnit xususiyatlarini yoʻqotishni topdi. Bu temperatura uning nomi bilan ataladi (qarang Neyel nuqtasi). Nobel mukofoti laureati (1970)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:22-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Lionda tugʻilganlar
Neyel nuqtasi

Neyel nuqtasi, Kyuri antiferrmagnit nuqtasi — antiferromagnetik jismning oʻziga xos magnit xususiyatlarini yoʻqotib, paramagnetik holatga oʻtish temperaturasi (TN). Antiferromagnit jismlarning magnit va boshqa fizik xossalari temperaturaga bogʻliq ravishda oʻzgaradi. Magnit kirituvchanlik temperatura ortishi bilan ortib boradi va maʼlum temperaturadan, yaʼni Neyel nuqtasidan yuqori temperaturada antiferromagnetikning magnit tuzilishi buziladi va jism paramagnit boʻlib qoladi. Antiferromagnetiklarning nomagnit xossalari (issiklik oʻtkazuvchanligi, issiklikdan kengayish koeffitsiyenta, elektr oʻtkazuvchanligining temperatura koeffitsiyenti va boshqalar) ning buzilishi eng yuqori qiymatga yetadi. Turli antiferromagnetik moddalar uchun Neyel nuqtasi turlicha boʻlib, mutlaq noldan 1000 K gacha yetadi. Masalan, FeCO3 uchun Neyel nuqtasi 57 K, CrSr uchun esa 725 K. TN temperaturani aniqlagan L. Neyel nomi bilan ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neyro...

Neyro..., nevro... (yun. neuron — nerv) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi; nerv sistemasiga aloqadorlikni bildiradi (Mas, neyroxirurgiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi 
Turkum:Nevrologiya
Neyrogliya

thumb
Neyrogliya, gliya ( - nerv va - elim) — nerv toʻqimasining hujayra elementlari; nerv hujayrasi (neyron), oʻsimtalari va miya kapillyarlari oraligʻini toʻldirib turadi. Neyrogliyada makrogliya va mikrogliya hujayralari tafovut qilinadi. Makrogliya ektodermadan rivojlanadi; ependima gliyasi, astrotsitlar va -gogliyadan iborat. Ependima hujayralari birbiriga zich taqalib turadigan yumaloq shaklga ega; ular bosh miya qorinchasi va orqa miyaning markaziy kanali oraliq qismini toʻldirib, mexanik, tayanch va trofik vazifasini oʻtaydi. Astrogliya — yulduzsimon qujayralar oʻz oʻsimtalari bilan chigallashib, miya poyasini hosil qiladi. Uning asosiy elementi gematoense-falik baryer boʻlib, suv-tuz almashi-nuvini nazorat qiladi. Oligogliya hujayralari mayda, kalta oʻsiqchalari bor, neyron va aksonlar tanasini oʻrab turadi, akson miyelin qobigʻining hosil boʻlishida ishtirok etadi, neyronlarga moddalar tashilishini taʼminlaydi. Mikrogliya hujayralari oʻsiqchalari ham mayda hujayralar boʻlib, mezenximadan rivojlanadi; fagotsitoz, shuningdek, nerv sistemasida himoya vazifasini bajaradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neyrogormonlar

Neyrogormonlar (neyro... va gormonlar), neyrosekretlar — neyrosekretsiya hujayralari ishlab chiqaradigan biologik faol moddalar. N. nerv uchlarida mediatorlaryaan hosil boʻladi, biroq gormonlar kabi, qon yoki toʻqima suyuqligiga oʻtadi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, koʻpchilik N. peptidlar (vazopressin, kortikolbrin va boshqalar), baʼzilari katexolaminlardir. Sut emizuvchilarda N. manbai bosh miyadagi gipotayumusning neyrosekretor hujayralari hisoblanadi. N. baʼzi endokrin bezlarning (qarang Ri-lizing gormonlar) hujayralari faoliya-tini boshqaradi, shuningdek, boshqa aʼzolar hujayralariga ham taʼsir etadi (qarang Neyrosekretsiya). Peptid N. biosintezi neyron tanasidagi endoplazmatik toʻrda sodir boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neyro-gumoral regulyasiya

Neyro-gumoral regulyasiya (neyro... va lot. humor — suyuqlik) — odam va yuqori rivojlangan hayvonlar organizmining aʼzo, toʻqimalari faolligi va fiziologik jarayonlarini nerv sistemasi va gumoral omillar (kon, limfa va toʻqima suyukligidagi biologik faol moddalar) taʼsi-rida boshqarilishi. N.g.r. sistemasi organizmning oʻzgaruvchan muhit sharo-itida normal ishlashini taʼminlab beradi.

Nerv regulyasiyasi filogenetik nuqtai nazardan gumoral regulyasiyat nisbatan ancha yosh. Tuban organizmlarda alohida hujayralar va aʼzolarning oʻzaro aloqasini almashinuv jarayonlarida ishlab chiqariladigan kimyoviy moddalar (metabolitlar) amalga oshi-radi. Evolyusiya davomida toʻqima, aʼzolarning murakkablashishi va differensiyalashishi natijasida yangi gumoral omillar (mediatorlar, gormonlar va sitokinlar) hosil boʻldi va gumoral sistema nerv sistemasi bilan oʻzaro bogʻlanib bordi, natijada, N.-g.r. sistemasi vujudga keldi. Bunda nerv sistemasi biologik faol moddalarning sintez qilinishiga taʼsir etadi (Mas, gipotalamusgipofiz gormonlarining hosil boʻlishiga taʼsir koʻrsatadi, bu omillar qalqonsimon bez, jinsiy va buyrak usti bezlarini faollashtira-di). Oʻz navbatida gumoral omillar nerv sistemasiga ikki xil taʼsir koʻrsata-di: 1) reflektor, yaʼni qon, limfa va toʻqima suyuqliklaridagi biologik faol omillar nerv sistemasining interoretseptorlarini "qitiqlaydi"; 2) bevosita taʼsir, bunda biologik faol moddalar toʻgʻridan-toʻgʻri nerv hujayralariga taʼsir koʻrsatadi (Mas, almashinuv jarayonida hosil boʻladigan SO2 bosh miyaning nafas olish sistemasiga taʼsir koʻrsatib, uni faollashtiradi).

 Adabiyot 
 Majidov N. M., Troshin V. D., Profilakticheskaya nevrologiya, 1—4 t.. T., 1995-98.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neyrodermit

Neyrodermit (neyro... va yun. derma — teri) — terining nerv-allergik ka-salligi. Qattiq qichishish, tugunchali toshmalar — papulalar toshishi, zararlangan soha terisining qalin tortishi bilan kechadi. N.ga, asosan, nerv sistemasining funksional oʻzgarishlari, irsiy omillari, meʼda-ichak kasalliklari, ichki sekretsiya bezlari fao-liyati hamda moddalar almashinuvining buzilishi va hokazo sabab boʻladi. N.ning cheklangan, diffuz (tarqoq) va atipik shakllari bor.

Cheklangan N.da terining maʼlum bir sohasi qattiq qichishadi. Zararla-nish oʻchogi boʻyinning orqa va yon kismi, jinsiy aʼzolar, dumbalar orasidagi burmalar va katta boʻgʻimlarning bo'quvchi yuzasida boʻladi. Qichishish kuchayganda terida mayda tugunchalar paydo boʻlib, yuzasi kepakli tangachalar bilan qoplanadi. Keyinchalik tugunchalar bir-biri bilan qoʻshilib, kattaginajoyni egallashi mumkin. Toshmalar och pushti, qoʻngʻir tusda, yassi va yumalok, shaklda boʻladi. Teri asta-sekin kalin tortib zichlashadi. Oʻtkir yalligʻlangan oʻchoqlarda shilinishlar kuzatiladi. Hadeb qashlana berish natijasida chiqqan qon qotib, qora qoʻtir boʻladi. Ka-sallik uzoq davom etadi.

Diffuz N.da, asosan, yuz, boʻyin, qoʻl va oyoq bukilmalari, jinsiy aʼzolar va sonning ichki yuzasi zararlanadi. Dastlab och pushti rangli tugunchalar paydo boʻladi va infiltratlanadi. Teri quruq, usti mayda kepakli tangachalar bilan qoplanadi. Tananing tabiiy burmalarida yoriklar yuzaga keladi.

Terining kuchli qichishishi, toshmalar toshishi, nerv sistemasi faoliya-tining buzilishi va boshqa N.ga xos belgilardir. Kuchli qichishish bemor uyqusining buzilishiga, nevrotik holatga olib keladi. Kasallik koʻpincha faslga bogʻliq, u, asosan, qishda zoʻrayib, yozda remissiya xrlatida boʻladi. N. bronxiol astma, vazomotor rinit va boshqa allergik kasalliklar bilan birga kechishi mumkin. Ekssudatli N. ham bor, bunda toshmalar namlanib turadi, ular tushib ket-gach, oʻrni anchagacha qizarib turadi.

Vitaminlar, gormonlar, tinchlantiradigan dorilar, maz va boshqa, shuningdek, fizioterapevtik muolajalar buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neyroleptik moddalar

Neyroleptik moddalar - q. Psixotrop moddalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nevrologiya
Neyrolingvistika

Neyrolingvistika (lot neuron -nerv va lingua — til) — psixologiya fani sohasi, afaziyaning psixolingvistik jihatlarini oʻrganadi. N.ning fan sifatida vujudga kelishi, bir tomondan, neyropsixologiyaning, ikkinchi tomondan, lingvistika va psixolingvistikaning rivojlanishi bilan bogʻlangandir. Hozirgi zamon neyropsixologiyasida N. soʻzlashga miyaning sistemali funksiyasi sifatida, afaziyaga esa sistemaning buzilishi sifatida karaydi. N.ning rivojlanishi psixolog A. R. Luriya (1902—77) va uning shogirdlarining ilmiy ishlari bilan bogʻliqdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neyron (nerv hujayrasi)

thumb|Neyron (1 - Dendrit, 2 - Hujayra yadrosi, 3 - Akson)
Neyron, nevron (neyro... ) - nerv hujayrasi, Nerv sistemasining asosiy strukturaviy va funksional birligi, kalta dendritlar va uzun aksondan iborat (sxema). Hayvon xujayrasiga xos organizmlardan tashqari, Neyron sitoplazma (neyroplazma)sida neyrofibrillalar (tigroid modda) boʻladi. Sezuvchi, qoʻshuvchi va effektor Neyron farq qilinadi. Neyron nerv impulslarini retseptorlardan markaziy nerv sistemasiga (sezuvchi Neyron), markaziy nerv sistemasidan ijrochi aʼzolarga (harakatlanuvchi Neyron) oʻtkazadi, boshqa bir qancha nerv hujayralarini oʻzaro biriktiradi (qoʻshuvchi Neyron) Neyronlar oʻzaro va ijrochi aʼzolar hujayralari bilan sinapslar orqali aloqada boʻladi. Bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi, miyacha, markaziy nerv sistemasining boshqa baʼzi boʻlimlari neyroni murakkab tuzilgan. Neyronlar oʻlchami va soni turli hayvonlar va odamda turlicha. akson bn dentrid yoki dentrid bn akson tutashgan joy sinaps deyiladi sinapslardan mediator suyuqligi chiqadi. suyuqlikning vazifasi nerv impulslarini utkizb berish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Bosh miya nervlari

 

Turkum:Nerv sistemasi
Neyrosekretsiya

Neyrosekretsiya (neyro... va lot. secretio — ajratma) — ayrim nerv hujayralari (neyrosekretorlar)ning fiziologik faol moddalar — neyrogormonlar ishlab chiqarishi va uni qon yoki toʻqima suyuqligiga ajratishi; odam va umurtqali hayvonlarda N. funksiyasini, asosan, gipotalamus bajaradi. Nerv impulslarining kimyoviy oʻtkazuvchi omillar (mediatorlar)ni ishlab chikaruvchi oddiy nerv hujayralaridan farqli oʻlaroq, neyrosekretor hujayralar sitoplazmasida neyrogormonlar sintez qilinadi. Bu gormon nerv xujayralarining aksonlaridan gemolimfa, qon, toʻqima va orqa miya suyukligiga ajralib, markaziy nerv sistemasi, vis-seral aʼzolar (jumladan, endokrin bezlar) faoliyatiga taʼsir koʻrsatadi. Tuban umurtqasiz hayvonlarda neyrosekretor hujayralar nerv sistemasida tarqoqjoylashgan. Filogenezda neyrosekretor hujayralar neyrosekretor markazlarga toʻplana boshlaydi. Umurtqalilarda bu hujayralar oraliq miyaning gipotalamik zonasida joylashgan. Neyrosekretor hujayralarni klassik neyronlar nazorat qiladi. Oʻz navbatida neyrosekretor hujayralar, oddiy neyronlar kabi taʼsir potensialini generatsiya qiladi, impuls aksonlardan ularning uchlarigacha boradi va uning taʼsirida neyrogormon atrof muhitga ajraladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neytrallash

Neytrallash, neytrallanish reaksiyasi, neytralizatsiya — kislota xossasiga ega boʻlgan moddalarning asos xossasiga ega boʻlgan moddalar bilan oʻzaro taʼsir etishishi natijasida ikkala birikmaning oʻziga xos xususiyatlarini yoʻqotishi. N. reaksiyasi kimyo sanoatida, baʼzi korxonalar chiqindilarini qayta ishlashda, lab. amaliyotida, xususan, kimyoviy analizda qoʻllanadi (qarang Kislota va asoslar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neytrino

Neytrino ( — neytroncha) — elektr zaryadi nolga, spini 1/2 ga va tinch holatdagi massasi nolga yaqin boʻlgan elementar zarra (v). Lep-tonlar guruhiga kiradi. Elektron Neytrinosi (ve) va myuon Neytrinosi (v^) nomlari bilan ham ishlatiladi. Neytrino har ikki koʻrinishning oʻziga xos antineytrinosi bor (elektronniki v_, myuonniki v^ ).

Elektron va myuon zarralar birbiridan kvant sonlari (lepton zaryadlari) Le va L bilan farq qiladi, yaʼni L = + 1, L=b. Neytrino oʻzaro kuchli taʼsirda ham, elektromagnit oʻzaro taʼsirda ham qatnashmaydi va faqat oʻzaro kuchsiz taʼsirda ishtirok etadi. Shuning uchun Neytrinoni bevosita kuzatish qiyin. Quvvatli atom reaktorlari va tezlatkichlar qurilganidan soʻnggina, Neytrinoning oʻta intensiv oqimini olish va uni kuzatish imkoni tugʻildi.

Neytrino massasi juda kichik, lekin oʻtuvchanlik qobiliyati katta. 1930-yilda V. Pauli beta-yemirilish jarayonini oʻrga-nishda juda kichik massali va spini yarimga teng boʻlgan neytral zarra bor-ligini taxmin qilgan edi. Lekin 1932-yilda J. Chedvik neytronni kashf qilganidan soʻng, E. Fermi beta-yemirilish jarayonida ishtirok etadigan bu zar-rani "Neytrino" deb atashni taklif etdi. V. Pauli taxmin qilgan zarra 25 yildan soʻng kuzatildi va fanda yangi — Neytrino fizikasi, Neytrino astronomiyasi kabi sohalar paydo boʻldi. Aniqlanishicha, Yerning har bir kilogramm massasida uz-luksiz ravishda sekundiga 7330 ta antineytrino chiqadi. Bu Neytrinolarning man-bai Yerdagi radioaktiv moddalardir. Quyosh, yulduzlardagi termoyadro reak-siyasining mahsulotlari Koinotdagi Neytrino (antineytrino) manbai hisoblanadi. Tajribalar natijasida Neytrino massasi ekani maʼlum boʻldi. Neytrinoning magnit momenti juda ham kichik m(v)=10~7 sv, bu yerda sB — Bor magnetoni. Antineytrino Neytrinoning antizarrasi boʻlganidan uning magnit momenti s(u) dan ishorasi bilan farqqiladi. Hozirgi vaqtda Kuyosh Neytrinosi, yuqori energiyali kosmik Neytrinoni qayd qilish va tekshirish yanada keng amalga oshirilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neytron bomba

Neytron bomba — kichik quvvatli termoyadro zaryadi bilan taʼminlangan qurol. Ommaviy qirgʻin qurollari jumlasiga kiradi. Neytron bombada asosiy dastlabki modda deyteriy va tritiy aralashmasi hisoblanadi. Parchalanish va sintez yadro reaksiyasi (bir necha oʻn mln. °S qizish) natijasida tez neytron oqimlari vujudga keladi. Ana shu neytron oqimlari shikastlovchi taʼsir koʻrsatadi. Neytron bomba faqat odamlarni ommaviy qirish uchun moʻljallanadi, bino va inshootlarga, tanklarga ziyon yetkazmaydi. Chet ellarda (Mas, AQSH da) 20-asr 70-yillarida yaratilib, sinovdan oʻtkazilgan, amalda qoʻllanilmagan (qarang Yadro qurollari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neytron fizikasi

Neytron fizikasi - fizikaning neytronlar xossalari (massasi, radioaktiv yemirilishi, magnit xossalari va hokazo) va ular bilan bogʻliq boʻlgan turli jarayonlarni oʻrganadigan boʻlimi. Neytron fizikasi neytron kashf qilingandan soʻng (1932) uning xossalarini oʻrganish asosida vujudga keldi va rivojlandi. Sovuq va issiq neytronlar bilan oʻtkazilgan tajribalarda ularning toʻlqin xususiyatlari namoyon boʻlib, koʻpgina optik hodisalar kashf qilindi. Bunday neytronlar xossalari optika usullari va asboblari yordamida oʻrganiladi. Issiq neytronning moddada yutilishi katta boʻlganidan ularning har xil modsalar bilan oʻzaro taʼsiri natijasida elastik sochilish hodisasi va radiatsion tutuv (p, u) kabi ekzotermik reaksiyalar ketishi mumkin. Neytronlar taʼsirida yadrolarning, ayniqsa, ogʻir yadrolarning boʻlinishi va boʻlinishning zanjirli reaksiyasi kabi muhim yadro reaksiyalari vujudga keladi. Bunday reaksiyalarning ketishi ham neytronlar energiyasiga bogʻliq. Ana shunday boglanishlar harakterini va ulardan foydalanish yoʻllarini (Mas, yadro texnikasida) Neytron fizikasi oʻrganadi va aniklaydi.

Yuqori energiyali neytronlarning modda atomlari bilan oʻzaro taʼsiri yadro reaksiyalariga olib keladi. Bu jarayonlar murakkab boʻlib, ularni oʻrganishda maxsus asbob va usullar zarur. Oʻta yuqori energiyali (relyativistik) neytronlar kosmik nurlar tarkibiga kiradigan zarralardan hisoblanadi. Bunday neitronlarni (ularning oqimini) aniklash, oʻrganish va katta energiyali boshqa zarralarga taqqoslashga, neytronlarning yangidan-yangi harakteristikalari (kvant sonlari, oʻlchash usullari, tuzilishi va boshqalar)ni bilishga im-kon beradi. Bu ishlar ham Neytron fizikasida qaraladigan muhim masalalardan biridir.

Tadqiqot ishlarini bajarishda neytron i bilan bir qatorda oʻlchash usullari, qurilma va asboblari (spektrometrlar, indikatorlar, filtrlar, monoxromatorlar va boshqalar)ni ishlab chiqish bilan bogʻliq boʻlgan turli masalalarni hal etish ham Neytron fizikasidagi asosiy masalalar hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neytron yulduzlar

Neytron yulduzlar - katta massali yulduzlar evolyusiyasida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan oxirgi bosqichlardan biri. Neytron yulduzlar moddasi, asosan, neytrondan va qisman elektron, proton va ogir yadrolardan tashkil topgan. Neytron yulduzlarning koinotda boʻlishi mumkinligini birinchi marta L. D. Landau aytgan (1932). 1934-yil esa amerikalik astronomlar U. Baade va F. Svikki Neytron yulduzlar oʻta yangi yulduzlarning chaqnashlarida xosil boʻlishi mumkin, deb taxmin qildilar.

Yulduzlar evolyusiyasi nazariyasida koʻrsatilishicha, katta yulduzlarning yadro "yonilgʻisi" tugagach, ularning markaziy qismlarida falokatli suratda tez yuz beradigan gravitatsion siqilish (gravitatsion kollaps) kuzatiladi. Kollaps paytida modda zichligi shu qadar koʻp ortadiki, bunda neytronlar protonlarga nisbatan turgʻunroq boʻlib qoladi. Bunday sharoitda protonlar va turgun atom yadrolari neytronlarga va koʻp neytronli atom yadrolariga aylanadi. Neytron yulduzlarning oʻrtacha zichligi moddaning yadro zichligiga teng yoki undan ham katta boʻladi, shu sababli, Neytron yulduzlarning tuzilish xususiyatlari, asosan, yadro kuchlariga bogʻliq. Neytron yulduzlar uchun gravitatsion energiya (~1053 erg) ham harakterli. Bu ikki omil Neytron yulduzlarning ichki tuzilishini oʻrganishda katta ahamiyatga ega. 1967-yilda ayrim Neytron yulduzlar (pulsarlar) kashf etildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduzlar
Turkum:Astronomiya
Neytronografiya

Neytronografiya (neytron va ...grafiya) — neytronlarning sochilishi asosida molekula, suyuklik va kristallarning tuzilishini oʻrganish usuli. Kristallarning atom va magnit tuzilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar neytronlar difraksiyasini kuzatishdan, molekula va kristalldagi atomlarning issiqlik tebranishlari haqidagi maʼlumotlar esa neytronlarning sochilishini kuzatishdan olinadi. Neytronlar elektr zaryadsiz zarra boʻlganligi tufayli ularning moddalarda sochilishi rentgen nurlari va elektronlarga nisbatan boshqacharoq boʻladi. Magnitlanuvchi moddalar N.sini maxsus boʻlim — magnit N.si oʻrganadi. Baʼzi hollarda N. rentgenografiya va boshqa usullarga nisbatan sa-maraliroq natija beradi. Masalan, H. yoʻli bilan yengil va ogʻir elementlardan tashkil topgan kristallardagi vodorod va boshqa yengil element atomlarining oʻrnini bevosita lash mumkin. N. sohasiga oid dastlabki ishlar (1946—48) E. Fermi nomi bilan bogʻliq boʻlib, uning asosiy yoʻnalishlari amerikalik olimlar E. Uollan va K. Shall tomonidan yoritilgan (1948).

N.da asosiy vosita yadro reaktorlari devorlaridan maxsus tirqish orqali chiqarilgan issiklik neytronlari (sekin neytronlar) dastasidir. Dasta roʻparasiga tekshiriladigan nishon — modda qoʻyiladi. Nishondan sochilgan neytronlar maxsus hisoblagichlar yordamida qayd qilinadi. Yadro reaktorlari energiya spektri 0,06 eV sohasida maksimumga ega issiklik neytronlari manbai hisoblanadi. Ushbu energiyaga mos de Broyl toʻlqin uz. A. ~ 1A kondensirlangan moddalardagi atomlararo maso-falar bilan qiyoslanadi. Neytronlar bu moddadagi atomlarning oʻzaro joylashishini difraksiya yordamida tadqiq qilishga imkon beradi. Issiklik neytronlari energiyasining atomlarning issiklik tebranishlari energiyasi bilan qiyoslanishi moddaning dinamik xossalarini oʻrganishga imkon beradi. Neytronning atomlarning magnit momentlari bilan oʻzaro taʼsirlasha oladigan magnit momenti mavjudligi atomlarning kattaligini, joylashishini va magnit momentlarning oʻzaro yoʻnalishini tadqiq qilishga imkon beradi.

Sochuvchi modda (nishon) sifatida polikristall va monokristallar ishlatiladi. N. yordamida vodorodli birik-malar (xususan, osh tuzi, organik bi-rikmalar), tartib raqamlari bir-biridan keskin farq qiluvchi elementlar birikmalari (PbS, ThO2, WO2 va hokazo.), tartib raqamlari bir-biriga yaqin elementlar birikmalari (GʻeSO,, Ni3Mn va hokazo.), bir elementning maʼlum izotoplaridan tuzilgan birikmalar va boshqa koʻpgina murakkab birikmalarning tuzilishi oʻrganiladi. Birik-malar tuzilishini oʻrganish uchun struktura N.si mavjud. Suyuq moddalarni tahlil qilishda qam N. juda qoʻl keladi. Bunda tahlil qilinadigan modda solingan idish devorlaridan neytronlar deyarli susaymasdan oʻtadi va rentgen nurlariga nisbatan 103 — 104-marta kam yutiladi. Tajribalarning keng temperatura (1 dan 1500 K gacha) va bosim oraligida olib borilishi va boshqa omillar N. usulining boshqa usullardan afzalligini koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neytrofillar

Neytrofillar (lot. neuter - u ham, bu ham emas va yun. phileo — sevaman) — umurtqali hayvonlar va odam qoni leykotsitlarining bir xili. N. protoplazmasi rangsiz yoki och pushti, qizgʻish-binafsha rangda, donador. Oʻrtacha kattaligi 9—12 mkm. N. yetilib borishiga qarab quyidagilarga ajratiladi: miyelotsitlar, yosh N., tayoqcha oʻzakli N. va segment oʻzakli N. N. promiyelotsitlardan yetilishiga qarab oʻzga-rib boradi, asosiy oʻzgarishlar oʻzagida kuzatiladi: dastlab oʻzakda botiq hosil boʻladi, keyin oʻzak bukilgan tayoqchani eslatadi, soʻngra orasida ingichka koʻprikchalari bor segmentlarga (3 tadan 5 tagacha) boʻlinadi. N. fagotsitoz qilish va gumoral omillar ishlab chiqarish xususiyatiga ega, shuning uchun mikrofaglar guruhiga kiritilgan. Katta yoshli odamlarda tayoqcha oʻzakli N. 1—6% ni, segment oʻzakli N. 47—72% ni tashkil qiladi. Sogʻlom odam qonida yosh N. uch-ramaydi. Har xil patologiyalarda segment oʻzakli N.ning segmentlanmagan N.ga nisbati oʻzgaradi. Mas, bu koʻrsat-kich kamaysa, N.ning chap tomonga sil-jishi (koʻpgina yalligʻlanish jarayonlari, leykotsitozda), koʻrsatkich koʻpaysa, oʻng tomonga siljishi, leykopeniya kuzatiladi (ogʻir kechuvchi anemiyada). Har xil kasalliklarda N.ning xajmi, protoplazmasi va donadorligi oʻzgarishi mumkin. Qrnda N. miqdorining koʻpayishi neytrofillyoz deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nekrobakterioz

Nekrobakterioz, nekrobatsillyoz — uy hayvonlari va koʻpgina yovvoyi hayvonlarda uchraydigan yuqumli kasallik. Kasallikni Bakterium nevrophorum bakteriyasi qoʻzgʻatadi. Bakteriya tashqi muhitga chidamsiz, quyosh nuri taʼsirida tez oʻladi. N. bilan koʻproq qoʻy, sigir, ot, tovuq (aksariyat joʻjalar) kasallanib, odamga ham yuqishi mumkin. Kasallik manbai — kasal hayvonlar. Bakteriya nafas yoʻli va shikastlangan teri yoki shilliq pardalar orqali organizmni zaharlaydi, natijada toʻqimalarda moddalar almashinuvi bu-ziladi va mayda kon tomirlarida tromblar, ichki organlarda esa metastazalar paydo boʻladi. Kasallik katta yoshdagi hayvonlarda surunkali, yoshlarida esa shid-datli oʻtadi. Koʻpincha tuyoqoraligʻi, tuyoqning yumshoq qismlari, qoʻzilarning lablari, burun qanotlari, ogʻiz shilliq pardalari shishib, yara boʻladi. Keyinchalik shu joylarda qon aralash yiringli suyuklik toʻplanib, toʻqimalar iriydi. Kasal hayvon ozadi, oʻladi.

Kasallik epizootologik va klinik maʼlumotlarga asoslanib, bakteriologik tekshirish bilan aniqlanadi.

Oldini olish: hayvonlarni bo-qishda veterinariya-sanitariya qridalariga rioya qilish; ularni toʻlaqonli ozuqalar bilan taʼminlash; mollarni botqoqlangan yaylovlarda boqmaslik. Kasal hayvonlar ajratib olinadi va davolanadi, tuzalishi qiyin boʻlganlari soʻyiladi. Zararlangan organ va toʻqimalar yoʻqotiladi. Goʻshtini cheklovlarsiz isteʼmol qilish mumkin.

Davolash: zararlangan joylar xirurgik yoʻl bilan davolanadi, antibiotiklar, sulfanilamidlar, kasallikning boshlanish davrida kaliy permanganatning 3% li spirtli eritmasi qoʻllanadi. Kasallik tarqalgan xoʻjalikda karantin eʼlon qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nekrobioz

Nekrobioz (yun. nekros — ulik va biosis — hayot) — hujayra va toʻqimalarda ular nobud bulishidan oldin yuz beradigan oʻzgarishlar. N. moddalar almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq holda hujayrada yogʻ va yoki b. moddalarning aynishiga olib kelishi va aksincha, boʻlishi mumkin (qarang Distrofiya). Hujayra yadrosidagi oʻzgarishlar (ka-riopiknoz, karioreksis, kariolizis), sitoplazmalar yopishqoqligining buzilishi N.ning asosiy belgilaridandir. Kasallik qoʻzgʻatadigan omillarning uzoq vaqt taʼsir etishi va orga-nizmdagi noxush holatlar distrofik oʻzgarishlarning nekroz bilan tugallanishiga olib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nekroz

Nekroz (yun. nekrosis – oʻlish) – 1) tirik organizmdagi hujayra, toʻqima, butun aʼzo yoki uning bir qismi nobud boʻlishi. Kimyoviy yoki fizik taʼsirlar (harorat, elektr toki, kuchli kislota yoki ishqorlar, nur energiyasi va boshqalar), shikastlanish, toksinlar (bakte-rial infeksiyalarda) sabab boʻladi. Koʻpchilik hollarda mahalliy qon aylanishining (tromb, emboliya, infarkt, gangrena), shuningdek, toʻqimalar innervatsiyasining buzilishi nekroz uchun qulay sharoit tugʻdiradi. Nekrozda oʻziga xos oʻzgarishlar hujayralar (yadro va sitoplazma burishib qoladi) va hujayralararo moddada kuzatiladi. Nekroz atrofi ajralib tushadi (hujayra yadrosi va sitoplazmasi bujmayadi) yoki yiringlab iriydi; hujayra kemtigi oʻrnida chandiq paydo boʻladi. Nekrozning quruq yoki koagulyatsion (oʻlgan hujayra quriydi), hoʻl yoki kollikvatsion (nobud boʻlgan hujayra iriydi) xili ajratiladi. Organizmning biror yerida nekroz vujudga kelishi uning umumiy holatiga noxush taʼsir koʻrsatadi. Tana yuzasidagi toʻqimalar nekrozga uchrab iriganda, aksari ularda patogen mikroblar koʻpayadi. Shuning uchun irigan toʻqimalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

Oʻsimliklarda toʻqima yoki organlar ayrim qismlarining nobud boʻlishiga noqulay fizik, mexanik (muzlash, kuyish, shikastlanish va boshqalar) va kimyoviy taʼsirotlar (oʻsimliklarni purkalgan yoki changitilgan preparatlardan kuyishi) yoki mikroorganizmlar bilan kasallanish (barglardagi bakterial va zamburugʻli dogʻlar va boshqalar) sabab boʻladi. Nekroz mahalliy, shuningdek, oʻsimlikning umumiy kasallanishidan paydo boʻlishi mumkin. Gʻoʻza barglaridagi nekrozni patogen zamburugʻ (makrosporioz va vilt) yoki bakteriyalar (gommoz) vujudga keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hujayraviy jarayonlar
Nekropol

Nekropol (yun. nekros — oʻlik, polls — shahar) — qadimgi qabriston.

 Antik va ilk oʻrta asrlarda 
Bu atama antik va ilk oʻrta asrlar davridagi qabristonlarga taalluqli. Nekropollar shakli, tuzilishi, koʻmish odati, ijtimoiy-etnik buyumlari bilan bir-biridan ajralib turadi. Nekropollar toshdan va tuproqdan koʻtarmali yoki koʻtarmasiz qilib qurilgan. Ular yer osti va yer usti maqbaralarga ajraladi. Nekropollar katakomba, oʻra shaklida boʻlib, tosh, yogʻoch yoki gʻisht bilan oʻralgan. Sagʻana, mugʻxona, ehrom va maqbaralar toshdan, pishiq yoki xom gʻishtdan ishlangan. Nekropolga murdalar kuydirilib yoki oʻz holicha koʻmilgan. Murdani kuydirmasdan koʻmishning turli xillari boʻlib, murdalar qay holatda yotqizilishi qoʻshib koʻmiladigan asboblarga koʻra, bir-biridan ajralib turadi. Kuydirib koʻmishda murdani kuydirgandagi kulni qabrga toʻkib yoki biron idishga solib, baʼzan, har xil buyumlar qoʻshib koʻmilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Musulmon nekropollari 
Musulmon nekropollari IX—X asrlardan paydo boʻla boshlagan. Ularni paydo boʻlishi asosida, odatda, mozorlar yoki qadamjolar turgan.

 Buxoro nekropollari 
Buxoroda nekropollar pushta deb nomlangan. XX asrning boshlarida ulardan baʼzilarining yoshi 1000 yildan oshgan. Soʻnggi tadqiqotlarga koʻra, Buxoroda 70 dan ortiq katta va kichik nekropollar boʻlgan. 1910-yillarda ularning umumiy maydoni Buxoroda — 19,5 gektarni (shahar umumiy maydonining 12%) va shahar qalʼasining tashqarisida 44 gektrni tashkil etgan. 1928-yilda Buxorodagi qabristonlarning barchasida va shahar qalʼasi tashqarisidagilarning bir qismida dafn etish man etib qoʻyilgan. 1940—1970-yillarda esa ularning deyarli barchasi buzib tashlangan.

 

 
 

Turkum:Atamalar
Nektarxoʻrlar

Nektarxoʻrlar (Nektariniidae) -sayroqi chumchuqsimonlar oilasi. Uzunligi 9,5—25 sm. Tumshugʻi uzun, ingichka, koʻpincha pastga egilgan, narining patlari modasiga nisbatan chiroyli, yaltiroq. 8 urugʻi, 104—115 turi subtropik va tropik mintaqalar (Afrika, Janubiy Osiyo, Shim.-Sharqiy Avstraliya) da tarqalgan. Oʻsimlik gullagan davrda oziq qidirib koʻchib yuradi. Buta va daraxtlarda yashaydi, togʻlarda 4000 m gacha balandlikda tarqalgan. Koʻpchilik chiroyli sayraydi. Uyasini daraxtlar shoxining uchiga quradi. 1—3 ta tu-xum qoʻyadi. Hasharotlar, nektar va me-valar bilan oziqlanadi. Nektarni daraxt shoxiga yoki gulga qoʻnib olib soʻradi. Kolibrlar qanot qoqib bir joyda ucha turib, nektar soʻradi. N. oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. 1 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Horatio Nelson

thumb

NELSON (Nelson) Goratsio (1758. 29.9, Byornem-Torp, Norfolk grafligi — 1805.21.10, Trafalgar burni yaqinida, Ispaniya) — ingliz floti sarkardasi, ingliz vitse-admirali (1801), vikont (1801). Fransuz va is-pan flotlariga qarshi kurashda qator gʻalabalarga erishgan, shu jumladan, Abikur va Trafalgar yonida (shu jangda ogʻir yaralanib qalok boʻlgan). N. ma-nevrli taktika usuli qoʻllash va qatʼiy harakat qilish tarafdori boʻlgan. N.ning flot sarkardasi sifatidagi faoliyati maʼlum darajada Buyuk Britaniyaning dengizdagi qudratini oshishiga imkon bergan. Londonda dafn etilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nelson gʻoʻzasi

Nelson gʻoʻzasi (Gossypiutn nelsonii Frux.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Birinchi marta 1974-yilda amerikalik olim P. Friksel taʼriflab bergan. Avstraliyaning shim.-gʻarbiy qismida, tog massivining shim. tomonidagi qoyalar bagʻrida tarqalgan. N.gʻ. boʻyi 2 m gacha yetadigan, qalin tuklar bilan qoplangan tik oʻsuvchi buta. Barglari dumaloq tuxumsimon shaklda, uchi toʻmtoq, baʼzan barg boʻlaklari zoʻrgʻa seziladi. Barg shira bezlari yirik, qizil. Gullari oʻrtacha kattalikda, barg qoʻltigʻida yoki hosil shoxlarida toʻpgul koʻri-nishida boʻladi. Gulbarglari pushti, asosida aniq koʻrinadigan toʻq qizil dogʻlar bor. Ochilmaydigan mayda gullari ham uchraydi. Gulyonbargchalari juda mayda, qilichsimon shaklda, tukli, toʻkilib ketmaydi. Koʻsaklari 3—5 chanoqli, tuxumsimon, uchi tekis, sirti qora smolali juda koʻp bezchalar bilan qoplangan. Chigitlari konussimon, ustida 5 mm cha tuklari bor. Bu tur gʻoʻza tezpisharligi va hosildorligi bilan ajralib turadi. Biologik xususiyatlari yetarli oʻrganilmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neman

Neman, Nemunas yoki Memel (; ; ) — Belarus, Litvadagi daryo (qisman Rossiya Federatsiyasining Kaliningrad viloyati hududidan oqadi). Uzunligi 937 km, havzasining maydoni 98200 km². Minsk qirlarining jan.dan boshlanadi. Boltiq dengizining Kurshskiy qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Neman quyi qismida ikki tarmoqqa boʻlinadi: Rusne (asosiy) va Giliya. Neman havzasida kichik koʻllar koʻl. Krr, quyi qismida yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sar-fi 678 m³/sek. Dekabrda muzlaydi. Mart oxirida, ayrim vaqtda fevral yoki aprelda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoklari: oʻngdan — Berezina, Myarkis, Nyaris, Nyavejis, Dubisa, Yura, Mi-niya; chapdan — Shchara, Shyashupe. Bir-shtonasdan quyilish joyigacha muntazam ravishda kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. Nemanda Kaunas, Grodno, Druskininkay, Alitus, Prenay, Birshtonas, Yurbarkas kabi shaharlar joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Belarusdagi daryolar
Turkum:Россиядаги дарёлар
Turkum:Litvadagi daryolar
Nematodirozlar

Nematodirozlar — kavsh kaytaruvchi hayvonlarda uchraydigan gelmintoz kasalliklar. Hayvonlarning ingichka ichaklarida parazitlik qiluvchi Nematodirus avlodiga mansub nematodalar qoʻzgʻatadi. Asosan, yosh mollar (qoʻzilar) kasallanadi. Kasallik, asosan, yaylovlarda alimentar yoʻl bilan yuqadi. N. qurgʻoq, keskin oʻzgaruvchan iqlimli, tuproqda mis va kobalt yetishmaydigan, lekin bor va molibden ortiqcha boʻlgan xrllarda muayyan hududlarda uchraydi. Hayvon organizmida gijja 21—26 kun davomida jinsiy yetiladi, 5 oygacha parazitlik qiladi va tashqi muhitga koʻplab miqdorda tuxum chiqarib turadi. Kasal hayvonlar holsizlanadi, oriqlab, ichi ketadi, koʻp suv ichadi, nafas olishi tezlashadi.

Davolash: nilverm, naftamon, panakur, farantel beriladi.

Oldini olish: hayvonlarni madaniy oʻtloqlarda boqish, mineral qoʻshimchalar qoʻshilgan toʻyimli ozuqalar berish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nematodozlar

Nematodozlar — odam va hayvonlarda yumaloq gijjalar — nematodalar qoʻzgʻatadigan invazion kasalliklar (gelmintozlar). Parazitlar barcha turdagi umurtqalilar organizmining koʻpgina aʼzo va toʻqimalarini (aksariyat ovqat hazm qilish aʼzolarini) shikastlaydi. Hayvonlar nobud boʻladi yoki mahsuldorligi kamayadi, bu bilan N. chorvachilikka katta ziyon keltiradi. Qulay iqlim sharoiti (harorat, namlik, oraliq xoʻjayin boʻlishi, chorva mollarini saqlash qoidalariga rioya etmaslik, shuningdek, ularni davolash va profilaktika qilish tuzuk yoʻlga qoʻyilmaganligi) N. rivojlanishiga imkon beradi. Kattalarga nisbatan bolalar koʻproq kasallanadi va ularda kasallik ogʻir kechadi. Odam, parazitning yetuk tuxumlari meʼda-ichak yoʻliga yoki lichinkalari teriga tushganda zararlanadi. N.ning quyidagi farqlanadi: askaridoz, ankilostomidoz, enterobioz, trixotsefalyoz, trixinellyoz va boshqa

Boshqa gelmintozlarga oʻxshash N. ham, asosan, ozodalikka eʼtibor bermaslik oqibatida kelib chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil