Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Genotsid

thumb|Ikkinchi jahon urushi davrida yahudiylarning genotsidi
Genotsid ( genos — urugʻ, qabila va — oʻldiraman) — xalqaro jinoyatlarning bir turi: irqi, millati, dini, etnik tarkibiga koʻra, aholi guruhlarini yoppasiga yoki qisman jismonan qirib yuborishga qaratilgan harakat. BMT Bosh Assambleyasining genotsid jinoyatlarining oldini olish va ularni amalga oshirganligi uchun jazolash toʻgʻrisidagi konvensiyasiga (1948) koʻra, genotsid qattiq qoralanadi, aybdor shaxslarga nisbatan xalqaro jinoiy javobgarlik belgilanadi. Bunda mazkur shaxslarning ijtimoiy mavqei, genotsid tinchlik yoki urush vaqtida sodir etilganligi hisobga olinmaydi. Konvensiyani imzolagan davlatlar oʻz hududlarida genotsidni amalga oshiruvchi va unga undovchi shaxslarni jazolash boʻyicha huquqiy meʼyorlarni ishlab chiqish majburiyatini oʻz zimmalariga oladilar. Irqiy kamsitishning barcha shakllarini yoʻq qilish toʻgʻrisidagi BMT konvensiyasida (1965) ham genotsid qattiq qoralanadi. Ikkinchi jahon urushi davrida gitlerchilar Germaniyasining yahudiy millatiga mansub aholi (taxminan 12 mln. kishi)ni ommaviy qirgʻin etishi (qarang Fashizm), Pol Pot va Iyeng Sari toʻdasining Kampuchiya xalqiga qarshi vahshiyona jinoyatlari (ular oqibatida 3 mln. kishi yoʻq qilib yuborildi) va hokazolar genotsidning eng ashaddiy koʻrinishi hisoblanadi.

 Yana qarang 
 Jung`or genotsidi
 Irqchilik
 Aparteid

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Turkum:Huquq
Turkum:Huquq va iqtisodiyot
Turkum:Jinoyat
Turkum:Urush haqidagi chala maqolalar
Turkum:Urush va mojarolar bilgiqutilari
Turkum:Urushlar
Turkum:Jinoyatchilar
Turkum:Jinoyatchilik
Joseph Henry

GENRI (Henry) Jozef (1797.17.12, Olbani — 1878.13.5, Vashington) — amerikalik fizik. AQSH Milliy FA aʼzosi va prezidenti (1868 yildan). Elektromagnetizm taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. 1828 yilda birinchi marta katta quvvatli elektromagnitlar va elektr dvigatellar yaratgan, oʻzinduksiya hodisasini kashf etgan (1832, M. Faradeydan mustaqil holda), kondensator razryadining tebranma tabiatini aniqlagan (1842). Induktivlik birligi — genri uning nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Amerikalik olimlar
Genri (birlik)

Genri yoki Henry — xalqaro birliklar tizimi SIda induktivlik birligi. Jozef Genri sharafiga shunday nomlangan. Konturdagi tok 1 A ga oʻzgarganda 1 s da berk zanjirda 1 V oʻzinduksiya elektron yurituvchi kuch hosil qiladigan induktivlikka teng. Gn bilan belgilanadi. 1 Gn=1V-s/A=1Vb/A=10"sm (SGSM birligi)=1,1110-’2 SGSE birligi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻlchov birliklari
Turkum:SI hosilaviy birliklari
Genri qonuni

Genri qonuni - oʻzgarmas temperatura va pastroq bosimlarda gazning biron suyuqlikda eruvchanligi shu gazning eritma ustidagi bosimiga toʻgʻri proporsional; bunda gaz eriyotgan suyuqlikka nisbatan ogʻirlik konsentratsiyasida ifodalanadi. Bu qonunni ingliz olimi U. Genri yaratgan (1803). G. q. ideal eritmalar uchungina oʻrinli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genrix

Genrix (Henry) — Angliyada: Genrix I (1068, Selbi - 1135.1.12, Lionla Fore) qirol (1100 y.dan). Vilgelm I Istilochining kichik oʻgʻli. Ingliz baronlarini oʻz tarafiga ogʻdirib, taxtni qonunsiz egallagan. Qirollikni ancha mustahkamlagan. Uning davrida boshqaruvning markaziy organi — qirollik kuriyasi (jangchi erkaklar uyushmasi) tashkil etilgan.

Genrix II Plantagenet (Genrix Anjuyskiy) (1133.5.3, Leman - 1189, Shinon) qirol (1154 y.dan). Plantagenetlar sulolasining birinchi vakili. Fransiyada katta mulklari boʻlgan. Qirollikni mustahkamlaydigan islohotlar oʻtkazgan. Genrix II davrida (1169) Irlandiya bosib olina boshlangan.

Genrix III (1207.1.10, Uinchester — 1272.16.11, London) — qirol (1216 y.dan), Plantagenetlar sulolasidan. Genrix III ning chetellik avantyuristlar va Rim kuriyasiga tayangan holda mamlakatni boshqarishga intilishi baronlarning noroziligiga sabab boʻldi. Baronlarni shaharliklar va dehqonlarning yuqori tabaqasi qoʻllab-quvvatladi (Fuqarolar urushi, 1263—67). Genrix III davrida 

Genrix IV (taxminan 1366. aprel, Bolingbrok qasri, Linkolnshir grafligi — 1413.20.13, London) — qirol (1399 y.dan). Lankasterlar sulolasining asoschisi. Richard II tomonidan agʻdarilgan. Genrix IV davrida parlament huquqi kengaytirilgan.

Genrix V 1387.16.9 (?), Monmut -1422.31.8, Bua-de-Vensenn| — qirol (1413 yildan). Lankasterlar sulolasidan. Genrix V Yuz yillik urush (1337—1453) davrida Azenkurda fransuzlarni tor-mor qilgan (1415) va Fransiyaning shimolini (Parij bilan birgalikda) bosib olgan.

Genrix VI (1421.6.12, Vindzor — 1471.21.5, London) — qirol (1422— 61), Lankasterlar sulolasidan. 9 oylik chaqaloqligida taxt tepasiga kelgan. Qizil va oq gullar urushi davrida yengilgan. Taxt tepasiga qisqa muddatli kelishi (1470 y. oktabr — 1471 y. aprel) dan soʻng yana taxtdan agʻdarilgan va Tauerda oʻddirilgan.

Genrix VII (1457.28.1, Pembruk -1509.21.4, Richmond) — qirol (1485 y.dan). Tyudorlar sulolasi asoschisi. Bosvort jangi (1485 y. 22-avgust)da Richard III ni yengib, taxtni egallagan. Genrix VII davrida ingliz absolyutizmiga asos solingan.

Genrix VIII (1491.28.6, Grinvich -1547.28.1, London) — qirol (1509 y.dan). Tyudorlar sulolasidan. Genrix VIII davrida Reformatsiya oʻtkazilgan. 1534 yil anglikan cherkovi rahbari deb eʼlon qilingan. 1536 va 1539 yillar monastir yerlari musodara qilinib zodagonlarga berilgan. Genrix VIII i.ch. vositalaridan mahrum qilingan dehqonlarga qarshi qator qonunlar chiqargan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genrix (qirollar)

Genrix (Heinrich) — Germaniya qirolligi va "Muqaddas Rim imperiyasi"dagi qirollar. Eng mashhurlari:

Genrix I (taxminan 876 — 936.2.7. Memleben, Saksoniya) — Germaniya qiroli (919 yildan). Saksoniya sulolasining asoschisi. Shvabiya va Bavariya gersoglarining isyonini yon berishlar yoʻli bilan bostirgan. Lotaringiyani qoʻshib olgan (925), polab slavyanlari yerlarini bosib olishni boshlab bergan.

Genrix III (1017.28.10 — 1056.5.10) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1039-yildan). Italiyaga qilgan yurishida (1046—47) u bilan raqobat qilgan papalar papalik taxtidan tushirilgan.

Genrix IV (1050.11.11 — 1106.7.8, Lyens) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1056-yildan). Frankonlar sulolasidan. Cherkov hokimiyati unvonlari uchun Rim papalari (Grigoriy VII va b.) bilan kurash oli b borgan.

Genrix V (1081.8.1 — 1125.23.5, Utrext) — Germaniya qiroli, "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1106-yildan). Frankonlar sulolasidan. Cherkov hokimiyati unvonlari uchun papalar bilan boʻlgan urushni Vorms konkordata bilan tugatgan. Genrix V vafoti bilan frankonlar sulolasi barham topgan.

Genrix VI (1165, Nimvegen — 1197.28.9, Messina) — Germaniya koroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1190-yildan). Shtaufenlar sulolasidan. Sitsiliya taxti merosxoʻriga uylanishi bilan Sitsiliya qirolligini shtaufenlar mulkiga qoʻshib olgan.

Genrix VII (taxminan 1275 — 1313.24.8, Siyena yaqinida Buonkonvento) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1308-yildan). Lyuksemburglar sulolasidan. Oʻgʻli (Yan Lyuksemburg)ning chex qiroli boʻlib saylanishiga erishgan. Italiyani qaytadan imperiyaga boʻysundirish uchun 1310-yil uning hududiga bostirib kiradi, biroq muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qirollar
Genrix (Fransiya qirollari)

Genrix (Henri) — Fransiya kirollari. Eng mashhurlari:

Genrix II (1519.31.3, Sen-Jermenan Le—1559.10.7, Parij) — qirol (1547-yildan). Valua sulolasidan. "Alangali palata"ni taʼsis etgan (1547). Genrix II qoʻshinlari 1552-yil Mes, Tul, Verden ("Muqaddas Rim imperiyasi"dagi yepiskopliklar)ni egallashgan. Italiya urushi (1494—1559)ga yakun yasagan, KatoKambreziya sulhini imzolagan (1559).

Genrix III (1551.19.9, Fontenblo — 1589.2.8, Sen-Klu) - qirol (1574-yildan). Valua sulolasining soʻnggi vakili. Genrix Navarrskiy va Gizlar bilan kurash olib borgan. 1588-yil mayda Parijdagi xalq qoʻzgʻoloni ("Barrikadalar kuni") tufayli Shartrga qochgan. Qoʻzgʻolonchi parijliklar Genrix III ni taxtdan agʻdarilgan deb eʼlon qilganlar. Genrix III Genrix Navarrskiy bilan kelishib u bilan Parijga yurish qilgan. Gizlar tarafdori boʻlgan rohib tomonidan oʻldirilgan.

Genrix IV (1553.13.12, Po, Bearn -1610.14.5, Parij) — qirol (1588-yildan, rasman 1594-yildan). Burbonlar sulolasining birinchi vakili. Antuan Burbonning ugʻli. 1562-yildan Navarra qiroli Genrix Navarrskiyil Diniy urushlar davrida gugenotlar rahbari. 1593-yil katolik dinini qabul qilgandan soʻng, 1594-yil Parij uni qirol deb tan olgan. Genrix IV 1598-yil Nant ediktini eʼlon qilgan. Uning olib borgan siyosati absolyutizmni mustahkamlashga xizmat qildi. Katolik mutaassib Ravalyak tomonidan oʻldirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qirollar
Gent

Gent, Gan — Belgiyaning shim.gʻarbidagi shahar, Lis va Shelda daryolari qoʻshilgan joyda. Sharqiy Flandriya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi shahar atrofi bilan 230,2 ming kishi (1992). Gent yozma da VII asrdan boshlab tilga olingan.

Transport yoʻllarining tuguni. Gent ahamiyati jihatidan mamlakatda 2-oʻrindagi dengiz porti (yuk ortish va tushirish yiliga 25 mln. t). Kanal orqali Shim. dengizga chiqiladi. Gent Belgiyaning asosiy sanoat markazlaridan biri. Toʻqimachilik (ip gazlama) sanoati qadimdan (X asrdan) rivojlangan. Mashinasozlik, metallsozlik, elektrotexnika, kimyo, oziq-ovqat, qogʻoz sanoati korxonalari bor. Qadimdan toʻr (krujeva) toʻqish bilan mashhur. Eksport uchun gul yetishtiriladi, gullar koʻrgazmasi oʻtkaziladi. Chetdan paxta va zigʻir tolasi, kumir, neft mahsulotlari keltiriladi. Urta asr meʼmoriy yodgorliklaridan gotika sobori (XII—XVI asrlar), shahar minorasi (XII—XIV asrlar) saqlanib qolgan. Gent flamand xalqi madaniyatining markazi. Universitet (1817), muzeylar bor. Turizm rivojlangan. Shaharga VII asrda asos solingan. Gent oʻrta asr flamandlar shahri qiyofasini saqlab qolgan.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genuya

Genuya (, ) — Italiya shimolidagi shahar, Liguriya dengizining Genuya qoʻltigʻi sohilida. Genuya provinsiyasining maʼmuriy markazi, Liguriya viloyatidagi eng katta shahar. Aholisi 700 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy jihatdan yoʻldosh shaharlari bilan birga Katta Genuya deb ataladi. Genuya miloddan avvalgi 1-asrda ligurlar turar joyi boʻlgan, 3-asrda rimliklar bosib olgan. 16-asrdan Ispaniya, soʻngra Avstriya qoʻl ostida. 1805 yilda Franiiyaga qoʻshib olingan. 1815 yildan Sardiniya qirolligi tarkibida. Genuya mamlakatning yirik porti va muqim sanoat markazlaridan. Italiya shimolidagi sanoat rayonlari tashqi savdo aloqalarini Genuya orqali olib boradi. Mamlakatdagi barcha eksport va importning 1/5 qismi Genuyadan oʻtadi (yuk ortish va tushirish yiliga qariyb 50 mln. t). Genuya orqali chetdan koʻproq neft, koʻmir, temir, paxta tolasi, yogʻoch-taxta, don keltiriladi; chetga tayyor sanoat mahsulotlari chiqariladi. Genuya yoʻlovchilar tashiladigan yirik port, temir yoʻl, avtomobil va havo yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Katta Genuyada Italiyadagi yirik kemasozlik, samolyotsozlik, aviatsiya va kema motorlari, turbinalar, qozonlar ishlab chiqarish, lokomotivsozlik, traktorsozlik, elektr uskunalari, harbiy sanoat, aniq mexanika, metallurgiya va neftni qayta ishlash sanoatlari joylashgan. Toʻqimachilik, jut, kimyo, oziqovqat va b. sanoat korxonalari ham bor. Shaharda bir necha issiqlik elektr markazi, universitet (15-asr), oliy oʻquv yurtlari, Nafis sanʼat akademiyasi, Shahar muzeyi (1892 yildan), suratlar galereyasi, opera va drama teatrlari va b. ishlab turibdi. Genuyaga turistlar koʻp keladi.

Meʼmoriy yodgorliklari koʻp, jumladan Santamariya di Kastello cherkovi (11-asr), San-Lorenso sobori (11-asr), 16—17-asrlarda qurilgan saroylar va b. bor. Genuya Xristofor Kolumbning vatani.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Geo...

Geo... (yunoncha: ge — Yer) — qushma suz tarkibiy qismi boʻlib. Yerga aloqadorlik maʼnosini ifodalaydi (mas, geologiya, geodeziya, geografiya va b.)GEOAKUSTIKA(geo... va akustika), yer akustikasi — akustikaning yer qobigʻi tuzilishi va xossalarini oʻrganish maqsadida elastik toʻlqinlarning yer qobigʻida tarqalishini oʻrganadigan boʻlimi. Yer ostida sodir boʻladigan portlash, infratovush va ultratovush hodisalarini oʻrganadi; zilzilani oldindan aytib berish, yer yuqori qatlamlarining tuzilishi va xususiyatlarini aniqlash uchun elastik toʻlqinlar bilan bogʻliq hodisalarni oʻrganish (seysmik razvedka, seysmik zondlash, seysmik modellash va ultratovush exolokatsiyasi) masalalari bilan shugʻullanadi. Seysmik razvedka usuli tovush toʻlqinlarining sinish va qaytish xususiyatlariga asoslangan holda yer poʻstlogʻida foydali qazilma qatlamlarining joylashishi va chuqurligini aniqlash uchun qoʻllanadi, toʻgʻon, gidrostansiya, koʻprik va b. inshootlar quriladigan joyning qattiqligi va tarkibi haqida zarur maʼlumotlar beradi. Yer qimirlashini oldindan aytib berish uchun seysmik modellashda ultratovushdan foydalaniladi. Shu maqsadda ultratovush seysmoskopi yasalgan; u seysmik masalalarni va ayrim seysmik razvedka masalalarini hal qilishda ishlatiladi. Mas, Oʻzbekiston FA Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida, Seysmologiya institutida bajariladigan ilmiy tadqiqot ishlarida G. metodlaridan keng foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geoantiklinal

Geoantiklinal (geo..., anti... va antiklinal) — Yer poʻstining geosinklinal sistemasi doirasidagi alohida koʻtarilgan qismi. Uzunligi bir necha yuz km ga, kengligi oʻnlarcha km ga yetadi. Geoantiklinalkoʻpincha bir qancha geologik davrlar davomida mavjud boʻlgan. Geosinklinalning rivojlanish davri oxirgi bosqichida burmalangan togʻliklarning yadrosiga aylanadi. G.ga Kuril orollari yoyi, Markaziy Qozogʻiston, Ural va b. misol boʻladi. Geoantiklinalgeosinklinallardan uni tashkil etgan jinslar qalinligining kamligi va baʼzi bir choʻkindi jins gorizontlarining yoʻqligi bilan farqlanadi. G.da intensiv burmalanishlar sodir boʻladi. G.dagi togʻ jinslari kam oʻzgaradi. Ayrim rayonning tektonik tuzilishi va Yerning geologik rivojlanishi tarixini oʻrganishda G.ning ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geobotanika

Geobotanika (geo… va botanika) — yer yuzida oʻsimlik jamoalarining muhit bilan bogʻliq holda joylanishini, tarkibini va taqsimlanish qonuniyatlarini oʻrganadigan fan. U fitotsenologiya, ekologiya va oʻsimliklar geografiyasi boʻlimlardan iborat. Fitotsenologiya tarixiy taraqqiyot jarayonida muayyan tashqi muhitga moslashgan usimliklar tuplamini oʻzaro va muhit bilan chambarchas bogʻlangan holda oʻrganadi. Shunday qilib, tashqi muhit oʻsimlik jamoasiga va oʻz navbatida oʻsimlik jamoasi tashqi muhitga taʼsir koʻrsatadi. Masalan, oʻsimliklar tuproqdan ozuqa moddalari va suv olib, oʻsish va rivojlanishga sarflaydi, oʻsimliklarning qurib qolgan qoldiqlari tuproqqa tushib, uni organik moddalarga yoki har xil tuzlarga boyitadi. Jamoani tashkil qilgan oʻsimliklar oʻrtasidagi murakkab bogʻlanishni tashqi muhit (yorugʻlik, namlik, havo, ozuqa moddalar)ni tasavvur etib boʻlmaydi. Oʻsimliklar jamoasi bir tur yoki bir necha tur oʻsimlikdan tarkib topadi va har xil pogʻonalarni hosil qiladi. Buni Oʻzbekiston togʻlaridagi yongʻoqzorlarda ham koʻrish mumkin: yuqoridagi birinchi pogʻonani yongʻoq daraxti, undan pastki ikkinchi pogʻonani olma va doʻlana, uchinchi pogʻonani raʼnogul kabi butalar, pastki toʻrtinchi pogʻonani esa oʻtlar tashkil etadi. Oʻsimliklar jamoasida hukmronlik qiluvchi (koʻp uchrovchi) oʻsimlikka (turga) dominant (ustun turuvchi), boshqa oʻsimliklar (turlar)ga yoʻldosh oʻsimliklar deyiladi. Bir xil dominant va unga yoʻldosh turlarga ega boʻlgan oʻsimliklar jamoasi assotsiatsiyani hosil qiladi. Turlicha muhitda oʻsadigan, faqat yoʻldosh bilan farqlanadigan assotsiatsiyalar oʻsimliklar formatsiyasiga birlashadi. G.ning eng yuqori birligi oʻsimliklar tipi — bir-biriga oʻxshash formatsiyalarni oʻz ichiga oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik bashorat

Geografik bashorat - tabiiy muhit va xududiy i. ch. sistemalarining oʻzgarish yoʻnalishlariga ilmiy asoslangan holda oldindan koʻra bilish. G. b. tadqiqot predmeti yoki jarayonning oʻzgarishi mumkinligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yigʻish va tahlil qilishdan iborat. Bashorat muddatlari maqsadga qarab 1 sutkadan 15 yilgacha, goho 15 yildan ham koʻp bulishi mumkin. G. b.da umumilmiy (mantiqiy, sistemali, mutaxassislar bahosi va b.) va maxsus geografik (sistemalararo, sistemali, davriylik, landshaft indikatsiyasi, paleogeografik va hokazo) usullar keng qoʻllanadi. G. b. da global (sayyoraviy) miqyosdagi bashoratlashtirish amaliy ahamiyatga ega, chunki inson xoʻjalik faoliyati natijasida turli xil chiqindilar chiqarilayotganligi tufayli havo va suv havzalarining ifloslanish darajasi tobora xavfli boʻlib bormoqda. Havoga koʻplab uglevodorod, oltingugurt, chang va b. kimyoviy chiqindilarning chiqarilishi sababli Yer yuzida havoning oʻrtacha temperaturasi 1890-yildagi 14,5" dan 1980-yil 15,2° gacha oshishiga sabab boʻldi, bu miqsor 2001-yilda 1,2° va 2050-yilda 4° gacha koʻtarilishi bashorat qilinmokda. Bu hol, odatda, dunyo "issiqxona effekt" bilan bogʻliq. Havo temperaturasi ortib borishi qutblardagi muzliklarning erishini tezlashtiradi va Dunyo okeani sathining koʻtarilishiga taʼsir etadi. Havoda uglerodning ortib borishi nam tropik oʻrmonlarning ayovsiz kesilishi, organik yoqilgʻilarning kuplab yoqilishi va avtomobil transporta faoliyati bilan bogʻliq. Ayniqsa, ozon qatlamining yupqalanishi, choʻl zonalarining kengayib borayotganligi, dunyo okeanining ifloslanishini tadqiq qilishda sayyoraviy bashoratning ahamiyati nihoyatda katta. Oʻlka miqyosidagi bashorat natijalari maʼlum hududlar boʻyicha amalga oshiriladi (Oʻrta dengiz, Kaspiy dengizi, Orol dengizi, "ishqorli" yomgʻir muammolari). Mahalliy bashorat ayrim sanoat korxonalari, suv havzalari, shaharlar, vohalar boʻyicha tayyorlanadi. G. b. natijalariga koʻra oldindan tegishli chora-tadbirlarni qoʻllash ehtimol tutilayotgan noxush hodisa va jarayonlarning oldini olish imkonini beradi.

Asomiddin Rafiqov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik zonallik

Geografik zonallik — Yer geografik (landshaft) qobigʻining differensiatsiya qonuniyati. G. z. turli landshaft tiplarining qutbdan ekvatorga tomon almashinib, turli geografik mintaqalar, geografik zonalar va zonachalar hosil boʻlishida oʻz aksini topgan (qarang Tabiiy geografik zonalar). Ular birinchi navbatda geografik kenglikka bogʻliq ravishda Yer yuzasiga tushayotgan quyoshning nurli energiyasi miqdorining oʻzgarishiga bogʻliq. G. z. iqlimiy, gidrologik, geokimyoviy va geomorfologik jarayonlarga, tuproq va oʻsimlik qoplamiga va hayvonot dunyosiga, qisman choʻkindi jinslar hosil boʻlishi kabi koʻpchilik komponentlar va tabiiy-hududiy majmualarga xos. Ekvatordan qutblarga tushayotgan quyosh nurlari burchagining kamayishi kenglik radiatsion mintaqalarni — issiq mintaqa, 2 moʻʼtadil va 2 sovuq mintaqani vujudga keltiradi. Har bir geografik mintaqa va sektorga zonalar toʻplami va ularning izchilligi xos. G. z.ning yirik tabiiy majmualari asosiy differensiatsiyasi qonuniyat sifatida dastlab 1898-yil V. V. Dokuchayev tomonidan aniqlandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik landshaft

Geografik landshaft - Yer geografik qobigʻining tabiiy taraqqiyot davomida vujudga kelgan va oʻz tabiati bilan boshqa joylardan farq qiladigan qismi. Keng maʼnoda geografik yoki tabiiy hududiy majmua (mas, tayga zonasi, shu zonaning ayrim provinsiyasi yoki rni, botqoqlik hudud va hokazo); baʼzan geografik landshaft terminiga tipologik maʼno ham beriladi (tayga landshaf-ti, botqoklik landshafti deganda oʻz tabiatiga koʻra oʻxshash, lekin bir-biridan uzoqda boʻlgan joylar tushuniladi). Tor maʼnoda geografik landshaft kelib chiqishi va taraqqiyot tarixiga koʻra bir xil, geologik fundamenta bir butun, relyefi bir tipda, iqlimi umumiy, gidrotermik sharoiti, tuproqlari, biotsenozlari oʻxshash boʻlgan muayyan hudud. Shu maʼnoda geografik landshaft tabiiy geografik rayonlashtirish idan biri. Landshaftlar haqidagi taʼlimotni rivojlantirishga L. S. Berg salmoqli hissa qoʻshgan geografik landshaftni oʻrganish katta amaliy ahamiyatga ega, chunki kishilik jamiyatining xoʻjalik faoliyati umuman geografik muhitda emas, balki muayyan geografik landshaftda oʻtadi (qarang Madaniy landshaft). Har bir geografik landshaftning tuzilishini moddalar va energiya almashinishi jarayonlari aniqlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik majmua

Geografik majmua - barcha tabiat komponentlari (togʻ jinsi, relyef, iqlim, yer osti va yer usti suvlari, tuproq, oʻsimlik va hayvonot dunyosi) oʻzaro qonuniy uzviy aloqada va aks taʼsirda boʻlib turadigan, muayyan makon va zamonda uygʻunlashgan tabiiy hosila. Obyektiv mavjud regional va zonal taksonomik birliklar (geografik qobiq, qitʼa (quruqlik), okean (suv muhiti), yoritilish va iqlim mintaqalari, tabiat zonalari, oʻlka, rayon, landshaft, joy tipi, fatsiya) Geografik mahmua. Eng yirik Geografik majmua geografik qobiq boʻlsa, eng kichigi fatsiya hisoblanadi. Geografik majmualar oʻzaro va uning komponentlari oʻrtasida modda va energiya doimo almashinib turadi. Geografik majmua (landshaft)ning birorta komponenti uzgarsa, boshqa komponentlari ham oʻzgaradi, sifat va miqdor jihatdan yangi Geografik majmua shakllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik muhit

Geografik muhit - tabiatiing insoniyat jamiyati mavjud boʻlgan, odamning butun hayoti va i. ch. faoliyati roʻy beradigan qismi. Inson oʻziga kerak boʻlgan barcha narsa — suv, havo, oziqovqat, turar joy va b. qurilishlar uchun zarur boʻlgan materiallar, butun sanoat uchun xom ashyolarni geografik muhitdan oladi. Jamiyat rivojlanib borgan sari geografik muhit doirasi oʻzgarib, kengayib boradi. Jamiyat taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida kishilar aso-san hayot uchun zarur tabiiy (yovvoyi usimlik mevalari va hayvonlar, unumdor tuproq va hokazo)dan foydalangan. Keyinchalik ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanishi bilan tabiiy boyliklar (metall, yogʻoch, issiqlik i va hokazo) mehnat vositalariga aylanib, ahamiyati orta boradi. Geografik muhit jamiyat taraqqiyoti va farovonligining doimiy, zarur shartlaridan biri, u mehnat taqsimotiga va i. ch. tarmoqlarining toʻgʻri joylashtirilishiga faol taʼsir koʻrsatadi. Chunonchi, Oʻzbekiston iqlimi issiq va tuprogʻi unumdor boʻlgani uchun oʻzbeklar kadimdan paxtachilik va bogʻdorchilik bilan, qozoqlar esa qulay yaylovlarga ega boʻlganligi uchun chorvachilik va gʻallakorlik bilan shugullanib kelmoqda. Keyingi davrda yer osti boyliklarini oʻzlashtirish ham salmoqli oʻrin egalladi.

Geografik muhit kishilarning madaniyati, ruhiy holati, turmushi, urf-odatlariga, kiyinishiga ham taʼsir koʻrsatadi va bularning tarkib topishida katta ahamiyat kasb etadi. Oʻz navbatida jamiyat ham geografik muhitga taʼsir koʻrsatadi. Kishilarning tobora oʻsib boradigan ehtiyojlarini qondirish uchun tabiatiing yangi hududlari va b. tabiiy boyliklari xoʻjalikka jalb qilinadi. Insonning taʼsiri oqibatida geografik muhit ancha oʻzgaradi. Masalan, choʻllarda vohalar vujudga keldi, dashtlar ekin dalalariga aylantirildi, bir necha oʻnlab suv omborlari qurildi, quritilgan botqoqliklar oʻrnida oʻtloklar paydo boʻldi. Bular mahalliy iqlimga ham taʼsir koʻrsatadi. Chunonchi, vohalarda havo temperaturasi kunduzi atrofdagi choʻldan 4—5° past, tunda esa yuqori boʻladi. Inson geografik muhitdagi hayvonlar va oʻsimliklarga ham kuchli taʼsir koʻrsatadi. Ayrim turlar yoʻqoladi, yangi turlar vujudga keladi. Qurilgan suv omborlari daryolar oqimini oʻzgartirib yuboradi. Bunday oʻzgarishlar texnogen (antropogen) oʻzgarishlar deyiladi. Inson geografik muhitga yoki uning biror elementiga taʼsir etayotganda uning keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan salbiy oqibatlarni yaxshilab oʻrganishi zarur. Aks holda salbiy oʻzgarishlar geografik muhitga ham, insonga ham katta zarar yetkazishi mumkin. Geografik muhit inson faoliyati taʼsiridan tashqari tabiiy jarayonlar taʼsirida ham oʻzgaradi. Bular koʻpincha davriylik xususiyatiga ega. Inson bularni chuqur oʻrganishi va hayot faoliyatida doim nazarda tutishi kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik nomlar

Geografik nomlar, toponimlar – Yer yuzasidagi geografik obyektlarning atoqli nomlari. Toponimlar orasida
 hududlar nomi – xoronimlar (Osiyo, Movarounnahr, Orolboʻyi),
 suv – gidronimlar (Orol dengizi, Amudaryo),
 relyef – oronimlar (Zarkosa togʻi, Qamchiq dovoni),
 aholi turar joylari – oykonimlar (Toshkent shahri, Samarqand shahri, Goʻzalkent qishlogʻi) va boshqa nomlar farq qilinadi.

Geografik nomlar vujudga kelgan vaqti, qaysi tilga mansubligi, mazmuni va tuzilishiga koʻra bir-biridan farq qilgani holda juda barqarordir. Geografik nomlarda geografik sharoitlar, tarix, til, madaniyat, sivilizatsiya va boshqa omillar aks etgan boʻladi. Geografik nomlarni toponimika tadqiq qiladi.O'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilHasanov H. H., Yer tili, T., 1977; Hasanov H. H.., Oʻrta Osiyo joy nomlari tarixidan, T., 1965; Qorayev S, Geografik nomlar maʼnosi, T., 1978.

 

Turkum:Geografiya
Geografik tadqiqot metodlari

Geografik tadkiqot metodlari — geografiya fanlari predmetini bilishning uslub va usullari majmuasi. Geografik tadkiqot metodlari yordamida turli xil geografik maʼlumotlarni dan va bevosita dala sharoitida tadqiqot jarayonida toʻplab tahlil qilinadi hamda ulardan fanning metodologiyasini yaratish, nazariy-ilmiy va amaliy maqsadlarda foydalanish yoʻl-yoʻriqlari aniklanadi. Geografik tadkiqot metodlari ilm-fan taraqqiyotini (taʼlimot va gʻoyalarni) taʼminlaydigan, tadqiqotchining maqsad va vazifalarini maqsadli yoʻnalishda amalga oshiradigan eng muhim tadbir. Geografik tadkiqot metodlari ikki yoʻnalishda — tabiiy va yqtisodiy geografik tadqiqot metodlari bilan olib boriladi:Tabiiy geografik metodlar — tabiatda sodir boʻladigan narsa va hodisalarni, tabiat bilan jamiyat oʻrtasidagi munosabatlarni ilmiy bilishda qoʻllaniladigan usullar majmuidir. Asosiy metodlari: ekspeditsiya, statsionar, kuzatish, qiyoslash, haritagrafik, aerofotografik, kosmik, matematik, rayonlashtirish va hokazo. Ushbu metodlar yordamida asosan geografik majmua va komponentlar hamda geografik muhit tadqik etiladi.

Iqtisodiy geografik metodlar — jamiyatda sodir boʻladigan iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy oʻzgarishlarni namoyon qilishda qoʻllaniladigan usullar majmuidir. Asosiy metodlari: statistik maʼlumotlar tahlili, haritagrafik, konstruktiv, modellashtirish, majmua, kuzatish va hokazo.

Mazkur metodlar yordamida xoʻjalik tarmoqlarini oqilona hududiy tashkil etish va ularni joylashtirish, kishilarning qulay yashash sharoitlarini barpo etish, ishlab chiqarish sohasida iqtisodiy samaradorlikni oshirish chora va tadbirlarini taklif etish kabi masala (muammo)lar yechiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik uzoq shakllarni duragaylash

Geografik uzoq shakllarni duragaylash — har xil geografik tur, turkum va ulardan yuqori taksonomik birliklarga mansub boʻlgan oʻsimliklarni chatishtirish; duragaylash dan biri. G. u. sh. d. tur ichida, turlararo va turkumlararo duragaylashga boʻlinadi.Tur ichida G.u.sh.d. — bir tur miqyosida ekologik-geografik uzoq navlarni yoki turning madaniy va yovvoyi vakillarini chatishtirishdan iborat. Bu duragaylash kongruyent (ota-onalar bir xil genomga ega) chatishtirishga kiradi (nusxalarni chatishtirish oson boʻladi va olingan duragaylar nayel beradi). Bundam duragaylashdan qishloq xoʻjaligi ekinlari seleksiyasida navlarning kasalliklarga chidamli va b. qimmatli xoʻjalik belgilarini yaxshilash ishlarida foydalaniladi. Chunonchi bir yillik peru goʻzasini Perudan olingan koʻp yillik gʻoʻza bilan chatishtirib ingichka tolali gʻoʻzaning fuzarioz viltga chidamli navlari yaratilgan. Meksika gʻoʻzasi navlarini uning yovvoyi kenja turi — meksikanum nervozum bilan chatishtirib, vertitsillyoz viltga chidamli Toshkent navlari yaratilgan. Turlararo G. u. sh. d. har xil turga mansub oʻsimliklarni chatishtirish, yangi nusxalar olishda muhim manbadir. Bu usul madaniy oʻsimliklar seleksiyasida samarali qoʻllanadi. Bugʻdoy, kungaboqar, kartoshka, tamaki, gʻoʻza va b. ekinlarning kuplab navlari shu usulda yaratilgan. Turlararo duragaylash inkongruyent (ota-ona nusxalar xromosomalari yigʻindisining mos kelmasligi, ular sonining har xilligi yoki sitoplazmaga bogʻliq boʻlgan tafovutlar mavjudligi) chatishtirishlar guruhiga kiradi va bunday duragaylashda (genetik va fiziologik nomutanosiblik tufayli) urugʻ kam hosil boʻladi. Bu hodisa negizida koʻpayish organlari tuzilishidagi nomuvofiqliklar tufayli chang naychalari bilan urugʻchi tumshuqchasi toʻqimasining nomutanosibligi, turlarning taraqqiyoti jarayonida xromosomalar strukturasining oʻzgarishi va genetik nomutanosiblikning kelib chiqishi, rivojlanishining turli bosqichlarida murtakning nobud boʻlishi singari turli-tuman sabablar yotadi.

Turkumlararo G. u. sh. d. — bir oilaga mansub ayrim turkumlar vakillari chatishtiriladi. Duragay uruglar olish usullari ishlab chiqilmagani sababli G. u. sh. d.ning bu xili oʻsimliklar seleksiyasida qoʻllanilmaydi (qarang Duragaylash).

Sultonmurod Norimov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik qobiq

Geografik qobiq, landshaft qobigʻi, epigeosfera — Yerning litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferalar oʻzaro tutashadigan va bir-biriga taʼsir etadigan qobigʻi. Geografik qobiqning tarkibi va tuzilishi juda murakkab. Uning yuqorigi va pastki chegaralari ham shartlidir. Atmosferada geografik qobiq stratopauza bo'ylab oʻtadi deb hisoblaydilar, chunki Yer yuzasining atmosfera jarayonlariga boʻlgan issiqlik taʼsiri shu chegaragacha davom etib, litosferada esa gipergenez oblasti quyi qismigacha boradi. geografik qobiq butun gidrosferani, Yer poʻstining yuqori qavatini va atmosferaning quyi qismi (25–30 km qalinlikdagi qatlam)ni oʻz ichiga oladi. Geografik qobiqning eng qalin qismi 40 km ga yaqin.

Geografik qobiqning Yerdagi boshqa qobiqlardan farqi: geografik qobiq Yerdagi va kosmosdagi jarayonlar taʼsirida shakllanadi; litosfera, atmosfera tutashib, oʻzaro taʼsir etib turadi — turli xil erkin energiyalarga nihoyatda boy, unda moddalarning barcha agregat holati uchraydi; Quyoshdan keladigan issiqlik toʻplanadi; insoniyat jamiyati mavjud.

Yer poʻstini tashkil etadigan tog jinslari relyef bilan birga, havo massalari, suv, tuproq qatlami va biotsenozlar, qutbiy kengliklarda va baland togʻlik joylarda toʻplangan muzliklar geografik qobiqning asosiy moddiy komponentlaridir. Gravitatsion energiya, sayyoraning ichki issiqligi, Quyoshning nur energiyasi va kosmik nurlar energiyasi esa asosiy energetik komponentlaridir.

Geografik qobiq quyidagi muhim xususiyatlarga ega: 1) tarkibiy qismlari oʻrtasida betoʻxtov modda va energiya almashinishi tufayli geografik qobiq yaxlit bir butunni tashkil etadi; 2) moddalar (ular bilan bogʻliq holda energiya) aylanma harakat qilib turadi. Tabiatda moddalarning aylanib yurishi turlicha: ulardan baʼzilari mexanik harakatlardir (atmosfera sirkulyatsiyasi, dengiz oqimlari), boshqalarida moddaning agregat holati oʻzgaradi, uchinchilarida uning kimyoviy tarkibi ham oʻzgaradi (biologik aylanma harakat); 3)ritmiklik, yaʼni jarayon va hodisalarning vaqt oʻtishi bilan takrorlanishi. Bu, asosan, astronomik va geologik sabablarga bogʻliq. Sutkalik (kun va tunning almashinishi), yillik (yil fasllarining oʻzgarishi), asr ichida (mas, har 25—50-yilda) iqdim, muzlik, koʻl sathi, daryolardagi suv miqdori va b.ning takroriy oʻzgarib turishi, asrdan koʻp (mas, har 1800—1900-yillarda va salqinsernam iqlimli davrning quruq va issiq iqlimli davr bilan almashib turishi), geologik ritmlar (kaledon, gersin, alp togʻ hosil boʻlish bosqichlaridan har birining 200—240 mln. yil davom etishi) va hokazo ritmlar farq qilinadi; 4) ekzogen va endogen kuchlarning oʻzaro taʼsiri ostida geografik qobiqniig yaxlit sistema sifatida betuxtov rivojlanishi; 5) Yerning shakli va Quyosh energiyasining Yer yuzasida taqsimlanishidan kelib chiqadigan zonallik hamda regionallik xususiyati.

G. k.ni tabiiy geografiya oʻrganadi. Geografik qobiq gʻoyasiga dastlab P. I. Brounov (1910) va R. I. Abolin (1914) yondashdi. Geografik qobiq terminini A. A. Grigoryev (1932-yildan) asosladi.

Fotixkamol Gʻulomov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik qutblar

thumb|geografik qutblar (A1, A2) va magnit qutblar (B1, B2)
Geografik qutblar (Shimoliy qutb va Janubiy qutb) — Yer aylanishidan hosil boʻlgan xayoliy oʻqning Yer yuzasi bilan kesishgan nuqtalari. Geografik qutblarda Yer meridianlarining hammasi tutashadi. Unda odatdagi dunyoda tomonlari yoʻq, kun va tun almashinmaydi. U yerda Quyosh yarim yil chiqmaydi va yarim yil botmaydi (qarang Qutb tuniva Hutbkuni). Geografik qutblar nuqtasi Yer yuzasida murakkab ztri chiziq boʻylab siljib yuradi, yaʼni tomonlari 26 m boʻlgan kvadrat ichida oʻz holatini oʻzgartirib turadi. Yer shaklining sharga deyarli oʻxshash boʻlgani tufayli, qutblarga Quyosh nuri yotiq (23 ʻ/2° dan yuqori boʻlmaydi) tushadi, natijada geografik qutblar atrofida juda keng maydonning iqlimi sovuq, kuchli shamol va izgʻirinlar boʻladi. Shimoliy geografik qutblar Shimoliy Muz okeanining muz bilan qoplangan suvi ustida joylashgan. Shimoliy geografik qutblar (89°55’ sh. k.)ga birinchi boʻlib amerikalik qutbshunos R. Piri (1909 yil 6 aprel) yetib borgan. Janubiy geografik qutblar (88°23’ j. k.) Antarktida materigining Tinch okean sohiliga yaqin muz qoplami ustidadir, birinchi boʻlib unga norvegiyalik tadqiqotchi R. Amundsen (1911 yil 14 dekabr) borgan.

 Yana q. 

 Shimoliy qutb
 Janubiy qutb
 Geomagnit qutblar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografiya jamiyati muzligi

Geografiya jamiyati muzligi — Vanch daryosi yuqori oqimidagi vodiy muzligi. Fanlar Akademiyasi nomidagi va Darvoz tizmalari orasida (Tojikiston Respublikasi). G. J. m.ga atrofdan juda koʻp kichik-kichik muzliklar kelib qoʻshiladi. Uzunligi 24 km, eni 800–1300 m, mayd. qariyb 64,4 km². Muzlikning oxirgi uchi 2660 m balandlikda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tojikiston
Turkum:Muzliklar
Turkum:Glyatsiologiya
Geodezik azimut

Geodezik azimut - berilgan nuqtadan oʻtgan haqiqiy meridian tekisligi bilan muayyan nuqtadan referens-ellipsoidga normal (tik) oʻtgan tekislik orasidagi ikki yokli burchak. Qiymati meridianning shim. yoʻnalishidan soat mili harakati boʻyicha 0° dan 360° gacha hisoblanadi (qarang Azimut).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geodezik asboblar

Geodezik asboblar - geodezik qidiruv va tadqiqot ishlarida hamda qurilishda qoʻllanadigan oʻlchov vositalari, qurollari majmui; astronomiya-geodeziya tarmoqlarini, nivelir toʻrlarini yasashda, planlarni suratga tushirish (sʼyomka)da, muhandislik inshootlari, radioteleskoplarning antenna qurilmalari va b.ni qurish, tiklash va ulardan foydalanishda masofalarni, burchaklarni, past-balandliklarni oʻlchash uchun ishlatiladigan mexanik, optik-mexanik, elektr-optik va radioelektron qurilmalar va hokazo.

Masofalar (chiziqlarning uzunliklari)ni oʻlchashda poʻlat oʻlchash lentalari (20–50 m), invar lentalar, osma invar simlar (24 m), optik kuzatish trubali masofa oʻlchagichlar, radiomasofa oʻlchagichlar, elektr-optik masofa oʻlchagichlar va b.dan foydalaniladi. Yoʻnalishlarni aniqlash va burchaklarni oʻlchashda astrolyabiya, bussol, teodolit va b. ishlatiladi. Past-balandliklarni oʻlchashda asosan optik-mexanik nivelirlar, nivelirlash reykalaridan foydalaniladi. Grafik suratga olishda asosan menzul suratga olish usuli qoʻllanadi. Bunda asosiy kurol kipregel va menzula hisoblanadi.

Oʻzbekistonda qadimdan astronomiya va meʼmorlikda usturlab (astrolyabiya) dan keng foydalanishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geodezik astronomiya

Geodezik astronomiya - amaliy astronomiya boʻlimi; astronomik kuzatish natijalarini geodeziya va haritagrafiyada qoʻllash usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Xususan, haritagrafiya ishlarida yer sirtida tayanch sifatida birorta astronomik punktni aniqlash G. a.ning eng muhim vazifalaridan hisoblanadi. Astronomik punktning geografik uzunlamasi va kenglamasi juda katta aniqlik bilan astronomik kuzatishlar yordamida topiladi. Topografik suratga tushirishlarda ham bunday punkt hisob boshi va tayanch nuqta deb olinib, undan koʻp yillar davomida geodezik ishlarda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geodeziya
Turkum:Astronomiya
Geodezik belgilar

Geodezik belgilar - joylarda geodezik punktlarni belgilash va mahkamlash uchun quriladigan yer usti inshootlari (ustunlar, piramidalar, yogʻoch yoki metall moslamalar va b.) hamda yer osti qurilmalari (beton monolitlar va b.). Oʻlchash ishlarida asbob G. b.ga qarab vizirlanadi. Teodolit G. b. ustiga yerdan maʼlum darajada baland qilib oʻrnatiladi. Agar teodolit 10 m gacha baland oʻrnatilishi kerak boʻlsa, unda piramida, undan ham balandda oʻlchash ishlari olib boriladigan boʻlsa, murakkab signal tarzida quriladi. G. b.larning balandligi haritada gorizontallar yordamida aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geodezik yoʻldoshlar

Geodezik yoʻldoshlar - Yerning maxsus sunʼiy yoʻldoshlari. Yer sirtidagi bir-biridan uzoq (bir necha ming km) nuqtalarning aniq geografik koordinatalarini topish maqsadida optika yoki radiotexnika usullari bilan kuzatish uchun uchiriladi. Kuzatish olib borayotgan punktlarning, mas, 2 ta punktning geografik koordinatalari aniq boʻlsa, G. y.ni shu punktlar bilan bir vaqtda kuzatgan va geografik koordinatalari nomaʼlum boʻlgan ixtiyoriy punktning vaziyati kosmik triangulyatsiya yordamida topiladi. Kuzatish barcha punktlarda bir vaqtda olib borilgani sababli, u sinxron kuzatish deb ataladi. Bu kosmik usul yer sirtidagi bir-biridan olis qitalar, orollar va oddiy geodezik oʻlchashlar uchun noqulay boʻlgan boshqa punktlarning koordinatalarini aniqlashda juda qoʻl keladi. Bundan tashqari Yer shaklini va gravitatsiya maydonini ham shunday kuzatishlar yordamida aniqlasa boʻladi. G. y. passiv yoki aktiv boʻlishi mumkin. Passiv G. y. hech qanday signal yubormaydi, yerdagi kuzatuvchi apparat ularni Quyosh nuri yoritganda fotosuratini oladi. Aktiv G. y. esa radiosignal yuboradi yoki maʼlum aniq vaqtda yonib-oʻchib turadigan signal lampalari bilan taʼminlangan boʻladi. G. y. 4—6 ming km balandlikda harakatlanadi. "Anna", "Sekor", "Geos" va "Pageos" yoʻldoshlari AQShda chiqarilgan G. y.lardir. Impuls lampalar bilan taʼminlangan birinchi amerika yoʻldoshi "Anna-IB" 1962 yilda uchirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geodezik punkt

Geodezik punkt — koordinatalari maʼlum boʻlgan biror nuktaga nisbatan vaziyati geodezik usullar bilan anikdanadigan nukta. G. p. koordinatalari (vaziyati)ni aniqlashda koordinatalari maʼlum nuqta sifatida baland joylashgan nuktalar tanlanadi. G. p. koordinatalari asosan triangulyatsiya usullari bilan belgilanadi. G. p.lardan uzoq muddat foydalanish maqsadida ularning yer sirtidagi oʻrni geodezik markaz deb ataladigan maxsus beton - quyma (monolit) bilan belgilab qoʻyiladi. Bundan tashqari G. p.da piramida shaklidagi minora (geodezik signal) quriladi (rayemgak,.). G. p. majmui geodezik tayanch shoxobchalari deyiladi. Bular davlat geodezik, mahalliy geodezik va plan olish shoxobchalariga boʻlinadi. Geodezik tayanch shoxobchalari topografik planlar olish uchun tayanch punkt boʻlish bilan birga xalq xoʻjaligi va mudofaasiga doir geodezik va muhandislik-texnik masalalarni hal qilishda ham asos hisoblanadi. Masalan, davlat geodezik tayanch shoxobchalari maʼlumotlaridan foydalanib, Yer shakli va oʻlchamlari, Yer qobigʻining harakati, qitʼalarning siljishi, okean va dengizlar sathining farqi va b. aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geodezik tarmoq

Geodezik tarmoq - yer yuzasida triangulyatsiya, trishteratsiya va poligonometriya asosida barpo etiladigan tarmoq. Aniqligi boʻyicha 4 darajaga boʻlinadi; tarmoqlari 20–25 m dan bir necha yuz metrgacha boʻlishi mumkin. Asosan uchburchak shaklida barpo etiladi. Tarmoqning nuqtalari joyda markazlar bilan belgilanadi. Markazlar esa beton, temir-beton, metalldan yasalishi mumkin. Ular 2—2,5 m chuqurlikdan boshlab quriladi. Markazning ustida yogʻoch yoki metalldan piramidalar oʻrna-tiladi. G. t. burchaklari esa aniqteodolitlar bilan oʻlchanadi. Oʻlchash aniqligi (0,7) dan 2" gacha, baʼzi hollarda aniqlik bundan ham yuqoriroq boʻlishi mumkin. G. t. nuqtalarining koordinatalari geodezik va astronomik oʻlchashlardan, balandliklari esa boshlangʻich deb olingan dengiz sathiga nisbatan nivelirlanib topiladi.

G. t. Yer sunʼiy yoʻldoshi texnologiyasi asosida barpo etilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geodezik uzoqlik oʻlchagich

Geodezik uzoqlik oʻlchagich — masofani oʻlchaydigan optik asbob. U bilan masofani oʻlchash tarzi teng tomonli uchburchak ABC (rayem) balandligi S bilan asosi (AS) qarshisida f burchakning oʻzaro bogʻlanishi formulasiga asoslanadi. Oʻzgarmas bazisli optik asboblar orasida geodeziyada qoʻsh tasvirli asboblar keng qoʻllanadi. Bular geodezik asboblar (teodolit, kipregel)ning kuzatish trubasiga kiydirib ishlatiladi. Ular orqali reykabazaga qaralganda bir-biriga nisbatan maʼlum oraliqqa siljigan qoʻsh tasvir koʻrinadi. Ana shu siljish kattaligi asbobdan reykagacha boʻlgan masofaga bogʻliq; uni oʻlchab zarur masofani aniqlash mumkin. Ipli geodezik uzoqlik oʻlchagich engsodda asbob boʻlib, geodezik asboblarning kuzatish trubasidagi iplar toʻriga parallel qilib bir xil oralikda oʻtkazilgan ikkita gorizontal yoki vertikal chiziqdan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Masofa oʻlchash asboblari
Turkum:Optik asboblar
Geodezik chiziq

Geodezik chiziq - yer sirtida istalgan joyda olingan ikki nuqta orasidagi chiziq. Shar yuzasida — katta doyra yoyi, silindr yon tomonining yuzasida — burama chiziq yoʻli, ellipsoid sirtida — ikkilanma egri chizigʻi boʻlib, uning har nuqtasiga tegib oʻtgan tekislik shu nuqtadagi yuzaga normal (tik) chiziqdan oʻtadi.

Yer shari va ellipsoid yuzasidagi bir nuqta paralleli radiusi g ning shu nuqtadagi geodezik azimuti sinusiga koʻpaytmasi shu G. ch. uchun oʻzgarmas miqdor boʻladi, yaʼni r6sina=c.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geoid

Geoid (geo... va yun. eidos — koʻrinish) — okean suvlari tinch va muvozanatda turgan paytda yuzasini quruqlik tagidan fikran davom ettirishdan hosil boʻlgan Yer shakli. Geoid sirti Yer yuzasining har bir nuqtasida shovun chiziqqa perpendikulyar boʻladi. Geoid ustidagi quruqlik massasining tuzilishi va zichligini bilmay turib geoid yuzasining shaklini aniqlab boʻlmaydi. Shu bois geoid yuzasi oʻrniga unga juda yaqin boʻlgan kvazigeoid (soxta geoid, geoidsimon) ishlatiladi. Kvazigeoid yuzasini aniq-lashda geoid ustidagi quruklik massasining zichligini apiqlash shart emas. Bunda yuzalar farqi 2 m dan oshmaydi va geoid yuzasi deb yuritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy anomaliya

Geokimyoviy anomaliya — Yer poʻstining muayyan kimyoviy elementlar yoki ular birikmalarining konsentratsiyasi klarksan koʻpligi yoki kamligi bilan farq qiladigan va foydali qazilmalarda yigʻilgan joyiga nisbatan (ruda jismi, neft yoki gaz uyumi va b.) qonuniyatli joylashgan uchastkasi (yer yuzasi).

Geokimyoviy anomaliya manfiy va musbat boʻladi. Musbat geokimyoviy anomaliyada togʻ jinslarida elementlar klarkdan 2-3 marta koʻp, manfiy geokimyoviy anomaliyada esa aksincha boʻladi. Geokimyoviy anomaliya musbat yoki manfiy boʻlishidan qati nazar geologik qidirish va suratga tushirish (sʼyomka) ishlarida qoʻllanadi. Masalan, Oʻrta Osiyoda uran konlarini qidirishda manfiy geokimyoviy anomaliya, oltin konlarini qidirishda esa margimushning musbat geokimyoviy anomaliyasi muhim rol oʻynaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Geokimyoviy davrlar

Geokimyoviy davrlar- geologik tarix bosqichi. Togʻ jinslarida qandaydir kimyoviy element yoki elementlar guruhining toʻplanishi va koʻpincha ularning muayyan tipli va tarkibli konlarining hosil boʻlishi. G. d. bir necha yuz mln. yilga teng boʻlishi mumkin. Har qaysi G. d.da maʼlum metallning yigʻilish sharoitini aniqlaydigan maʼlumotlar boʻladi. Masalan, dunyo miqyosida temirli fatsiyalari tabiritlar, temir rudali konlar va temirli kvarsitlarning jadal hosil bulishiga, ehtimol, hayotning ilk paydo bulishi. Yer atmosferasining kislorod bilan boyishi va buning natijasida Dunyo okeani suvi muhiti harakterining jiddiy oʻzgarishi sabab boʻlgan. Har bir element yoki elementlar guruhlari (xalkofil, biofil, litofil va boshqalar) uchun Yerning geologik rivojlanish jarayonida G. d. aniqlangan. Mas, Yer pustila kora slaneslarni hosil qiluvchi biofil elementlari (30 dan ziyod) uchun ketgan vaqt katarxeydan golotsengacha boʻlib, 3,5 mlrd. yilga teng va 15 G. d.dan iborat. Yirik, jahonga molik hisoblangan Vitvatersrand (Janubiy Afrika), Muruntov oltin konlari, Germaniya, Polsha va b. joylardagi mis konlari oʻsha davrlarda hosil boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy jarayonlar

Geokimyoviy jarayonlar - togʻ jinslari, minerallar, shuningdek ularni hosil qilgan eritma va qorishmalarning kimyoviy tarkibini oʻzgarish jarayonlari. Geokimyoviy jarayonlar natijasida kimyoviy elementlar migratsiyasi (baʼzilarining yoʻqolishi, boshqalarining kelib qolishi va konsentratsiyalanishi), ularning valentlik nisbatini oʻzgarishi sodir boʻladi. Geokimyoviy jarayonlar litosfera, gidrosfera va atmosferaning pastki qatlamlarida yaxshi oʻrganilgan. Yerning yuqori mantiya sida buladigan geokimyoviy jarayonlar toʻgʻrisida maʼlumotlar juda kam. Yerning quyi mantiya va yadrosidagi geokimyoviy jarayonlar toʻgʻrisida faqat gipotezalar maʼlum. Geokimyoviy jarayonlar geologik tarix oldi, endogen, ekzogen va metamorfogen xillariga boʻlinadi. Geologik tarix oldi geokimyoviy jarayonlar Yerning hosil boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan jarayonlarni qamrab olgan. Endogen geokimyoviy jarayonlar magmaning Yer yuqori mantiyasidan kelib chiqishi, gazeizlanishi va turli kismlarga ajralishi bilan boshlanadi. Magmaning differeniiyasi natijasida undan turli tarkib va tuzilishli minerallar hosil boʻladi. Asosli va oʻta asosli magma soviganda undan birinchi navbatda temir, magniy, kalsiy, xrom, titan, platina va platina guruxining elementlari qattiq fazaga oʻtadi. Soʻngra oʻta asosli va asosli togʻ jinslari va ular bilan birgalikda magnetit, xromit va b. rudali minerallar hosil boʻladi.

Ekzogen geokimyoviy jarayonlar Yerning yuza qismida kislorod ishtirokida sodir boʻladi va togʻ jinslari va ulardagi minerallarning nurashini hamma (parchalanish, gidrotatsiyalanish, karbonatlanish va b.)ni oʻz ichiga oladi. Ekzogen geokimyoviy jarayonlar 10 xilga: tub gipergenez, pedogenez, singenez, diagenez, katagenez, galogenez, gidrogenez, mexanogenez, biogenez va texnogenezga boʻlinadi. Baʼzi elementlarning hosil bulishi uchun alohida geokimyoviy jarayonlar boʻlishi shart. Mas, galogenez jarayoni — kaliy, natriy, magniy, xlor sulfata; biogenez — uglerod, azot, fosfor, yod, brom, oltingugurtning paydo bulishida muhim rol uynaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy provinsiya

Geokimyoviy provinsiya - Yer poʻstining togʻ jinslarida muayyan kimyoviy elementlarning koʻp yoki kam (klarkka nisbatan) miqdorda uchraydigan alohida qismi. Magmatik togʻ jinslarida ayrim element klarkdan koʻp uchrasa u holda togʻ jinslari shu elementga boy hisoblanadi. G. p.ni oʻrganish regional geokimyoning koʻpgina vazifalarini hal etishga yordam beradi. Koʻp miqdorda uchragan elementlar kimyoviy tarkibining oʻziga xosligini oʻrganib, G. p.da konlarning geokimyoviy qidirish ishlarini maqsadga muvofiq rejalashtirish mumkin. Klarkdan element qancha koʻp uchrasa, foydali qazilma konini topishga imkoniyat yaratiladi. Magmatik jinslarning rudaga boy komplekslarida kimyoviy elementlar rudasiz jinslarga nisbatan meʼyorsiz tarqalgan boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy toʻsiqlar

Geokimyoviy toʻsiqlar — Yer poʻstining ayrim uchastkalarida muayyan kimyoviy elementlar migratsiya imkoniyatining keskin kamayish zonalari. Aralashmada ayni vaqtda kimyoviy elementlarning choʻkishi kuzatiladi va ular konsentratsiyasining keskin oshishiga, jumladan, sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan konlarning vujudga kelishiga olib keladi. Ruda qatlamlarining vujudga kelish omillariga qarab texnogen va tabiiy xillarga boʻlinadi. Tabiiy G. t. oʻz navbatida fizik-kimyoviy, mexanik, biogeokimyoviy tusikdarga bulinadi. Fizikkimyoviy G. t. ahamiyatli boʻlgani uchun yaxshi oʻrganilgan. G. t. ruda hosil boʻlish jarayonlarida muhim rol oʻynaydi. Foydali qazilma konlarini ishga solishda sunʼiy (texnogen) G. t.ni hosil qilishning muhim ahamiyati bor. Bunda G. t. atrof muhitni ifloslanishdan saqlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil