Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ilyosxoja

Ilyosxoja (forscha va ; XIV asr) – Moʻgʻuliston xoni (1363—65). Tugʻluq Temurxonning oʻgʻli. Ilyosxojaga Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Tyanshan etaklari, Irtish va Emil daryolari atrofidagi yerlar qaragan. 1361-yil kuzida otasi Movarounnahrga zafarli yurish qilib, Ilyosxoja ga Movarounnahr hukumatini boshqarib turishni topshirgan. Moʻgʻullarning Movaro-unnahrdagi hukmronligini saqlab qolish maqsadida bir necha marta Amir Temur va Husaynga qarshi jang qilgan. 1364-yil hozirgi Shahrisabz tumanining Namaton qishlogʻi yaqinida Ilyosxoja Temurbek hamda amir Husayn boshliq qoʻshin bilan boʻlgan jangda asirga tushgan. Biroq, asir olgan sipohlar uni bir nechta beklari bilan qoʻyib yuborgan. Koʻp sonli lashkar bilan takroran Movarounnahrga harbiy yurish qilgan Ilyosxoja 1364-yil yozida Toshkent va Chinoz oraligʻida Amir Temur va amir Husayn bilan qayta jangga kiradi va harb tarixidan „Jangi loy“ („Loy jangi“) deb nom olgan ushbu toʻqnashuvda gʻalaba qozongan va Samarqandga yurish qilgan, biroq sarbadorlar va shahar aholisi qarshiligiga uchrab Movarounnahrni tashlab qochgan). 1365-yil Ilyosxoja Qaboqin mavzeida Amir Temur va amir Husayn bilan boʻlgan navbatdagi jangda magʻlub boʻlgan va Jeta tomonga qochgan. U yerda Ilyosxoja dugʻlat aymogʻining sardori, taxt daʼvogari Qamariddin tomonidan oʻldirilgan. Ilyosxojani Chigʻatoy ulusi poytaxti boʻlgan Olmaliq (Yettisuvdagi koʻhna shahar)da otasi Tugʻluq Temurxon qabri yoniga dafn qilishgan.
Ili

Ili — Xitoy va Qozogʻistondagi daryo. Sharqiy Tyanshandan Tekes va Kunges daryolari nomi bilan boshlanib, Sinszyanda (Xitoy) birga qoʻshiladi va Balxash koʻliga quyiladi. Uzunligi (Tekes bilan birga) 1439 km, Kunges va Tekesning qoʻshilgan yeridan hisoblansa 1001 km. Havzasining mayd. 140 ming km². Oʻngdan yirik Qosh irmogʻi qoʻshilgandan keyin I. kengayadi va sersuvroq boʻlib oqadi. Quyilish joyida uzun va tor delta hosil qilgan. Qor va muzliklardan suv oladi. dekabr da muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv capfi quyilish joyida 329 m³/sek. Qapchigʻay GES va suv ombori qurilgan. I. katta irrigatsiya ahamiyatiga ega. Asosiy irmoqlari: Qosh (Xitoyda), Xoʻrgoʻs (oʻngdan), Chilik, Charin, Talgʻar, Qaskelen, Kruti (chapdan). Gʻulja sh. dan Qozogʻistonning Baqanas pri-stanigacha kema qatnaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Ili inqilobi

Ili inqilobi (1944-49) - uygʻur xalqining milliy ozodlik harakati. Gomindan hukumatining 10 ming ot yetkazib berish haqidagi farmonidan gʻazabga kelgan Nilqa tumanining chorvadorlari 1944 y. kuzida Gʻani va Akbar botirlar rahbarligida tuman markaziga qujum qilib, uni ishgʻol qildi. Qoʻzgʻolonni Ili viloyatining barcha aholisi qoʻllabquvvatladi. Tez orada Gʻulja gomindanchilardan tozalandi. Gʻuljada 12 noyabr da Alixontoʻra boshchiligida muvaqqat hukumat tuzildi. Yangi hukumat ChanKayshi hukuma-tini tanimasligini, xitoycha "Sin-szyan" nomini bekor etib, Sharqiy Turkiston respublikasi tuzilganligini eʼlon qildi. 1945 y. 5 yanvar da 9 mod-dadan iborat dastur qabul qilinib, unda Sharqiy Turkistonda Xitoy istibdodi asoratini yoʻqotish, millatlarning teng huquqliligiga asoslangan respublika tuzumini joriy etish, demokratik islohot oʻtkazish, sogʻliqni saqlash, maorifni rivojlantirish, milliy kadrlar yetishtirish va-zifalari qoʻyildi. Inqilobiy hukumat muntazam milliy armiya tuzdi (1945). Milliy armiya Ili, Tarbagʻatoy va Oltoy viloyatlarini gomindanchilardan ozod etdi (1945 y, oxiri). Shundan soʻng Chan Kayshi hukumati yon bosishga majbur boʻldi. 1946 i. 6 iyunda xalq vakillari bilan markaziy hukumat vakili oʻrtasida 11 moddadan iborat tinchlik bitimi imzolandi. Sharqiy Turkiston aholisining demokratik xuqukdarini eʼtirof etgan bitimning tuzilishi I. i. ning katta gʻalabasi edi. 1946 y. ning iyulida bitimga muvofiq koalitsion hukumat tuzildi. Xalq saylash va saylanish huquklarini oldi. Lekin, 1947 y. mayda Chan Kayshi bitimni buzib, Maxsud rahbarligida Sinszyan hukumatini tashkil etdi. Ammo, Sharqiy Turkiston respublikasi 1949 y. Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etilgunga qadar mustaqil siyosat olib bordi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uygʻurlar tarixi
Ili sultonligi

Ili sultonligi - Ili qoʻzgʻoloni davrida Sharqiy Turkistonda tashkil topgan uygʻur-tungan davlati. Tunganlardan Toji oxun, uygʻurlardan Muazzamxon hukumat boshligʻi qilib tayinlandi. Ikkalasi kelishib, farmon chiqarish huquqiga ega boʻlishdi. Kengashda davlatning quyi organlariham saylandi. I. s. da maxsus harbiy idora va muntazam qoʻshin boʻlmagan, urush harakatlari boshlanganda, aholi oʻz ot-ulovi, oziq-ovqat va qurollari bilan yetib kelgan. Hukumat manjur mansabdorlari va Xitoy askarlarining yerlarini dehqonlarga bepul taqsimlab berdi, kambagʻal dehqonlarni urugʻlik uchun gʻalla, yem-xashak va ot-ulov bilan taʼminladi. Koʻp soliklarni bekor qildi. 1871-yil Ili oʻlkasini Yettishahar hukmdori Yoqubbek tomonidan ishgʻ-ol etilishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida, bu yerni podsho Rossiyasi egalladi. Shu bilan I. s. tugatildi. 1881-yil gi Peterburg shartnomasiga muvofiq, Ili oʻlkasi Xitoyga qaytarib berildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ili qoʻzgʻoloni

Ili qoʻzgʻoloni (1864-66) - Xitoydagi taypin qoʻzgʻoloni taʼsirida Sharqiy Turkistondagi tungan va uygʻurlarning milliy ozodlik harakati. 1863-yil oxirida Ili jonjuni (volisi) ga tunganlarni qirib tashlash haqida Pekindan yuborilgan maxfiy koʻrsatma qoʻzgʻolonga sabab boʻldi. Qoʻzgʻolon tezda bostirilib, uning rahbarlari qatl etildi. Biroq, xalq harakati toʻxtamadi. 1864-yil oktabrda Ili aholisi ustma-ust soliklarga qarshi Abdu-rasul Hakimbek rahbarligida yana qoʻzgʻolon koʻtardi. Qoʻzgʻolonchilar Gʻul-janing xitoylar yashaydigan mahalla-siga toʻsatdan kechasi hujum qilib, koʻp qurol-aslahalarni oʻlja oldi. Tezda Tikas, Chilpanza qoʻrgʻonlarini ishgʻ-ol qildi. 1865-yil 20 dekabrda Bayandoy qalʼasi portlatildi. 1866-yil boshlarida manjur askarlarining asosiy qismi joylashgan Gʻulja qalʼalari ham qoʻlga olindi. Shunday qilib, 1866-yil 23 yanvarda Ili oʻlkasining barcha tumanlari manjurlardan tozalandi. Ili qoʻzgʻoloni davomida uygʻur va tunganlarning mustaqil davlati — Ili sultonligi tuzilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Iliamna

Iliamna — Alyaskadagi eng yirik koʻl. Mayd. 2100 km, uz. 125 km, kengligi 30 km. Aleut tizmasining shim. tar-mogʻida, muzlik-tektonik qarakatlar natijasida yuzaga kelgan soylikda joylashgan. Shim. va gʻarbiy qirgʻoqlari past, jan. va sharqi tik. Bering dengizining Bristol qoʻltigʻiga Kvichak daryosi orqali quyiladi. Baliq ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ion Iliescu

Ion Iliyesku (1930.3.3, Oltenitsa) — Ruminiya davlat va siyosat arbobi. Buharest politexnika institutini tugatgan. 1946—67 yil larda Ruminiya Kommunistik yoshlar ittifoqi MK, talaba kommunistlar assotsiatsiyasi ittifoqida turli lavozimlarda ishlagan. 1957 yildan Oliy milliy majlis deputati. 1967—71 yil larda Ruminiya kommunistik yoshlar ittifoqi MK birinchi kotibi va yoshlar ishlari boʻyicha vazir. 1968 yildan Ruminiya KP MK aʼzosi. 1971 yildan Ruminiya KP MK kotibi. 1974—79 yil larda uyezd partiya komitetlarida ishlagan. 1979—84 yil larda suv xoʻjaligi milliy kengashi raisi, hukumat aʼzosi. N. Chaushesku siyosatiga karshi chiqqanligi uchun 1984 yil Ruminiya KP MK tarkibidan, Oliy milliy majlis deputatligidan chiqarilgan. Ilmiy-texnika i nashriyoti direktori boʻlib ishlagan. 1989 yil 26 dekabr dan N. Chaushesku agʻdarilgandan keyin tuzilgan Milliy qutqarish fronti kengashi raisi, 1990 yil 13 fevral dan Muvaqqat milliy kelishuv kengashi raisi. 1990—96 yil va 2000 yil dekabr dan Ruminiya prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Ilikxonlar

Ilikxonlar, elokxonlar - Movarounnahrni idora qilgan (999—1212) Qoraxoniy hukmdorlarining umumiy nomi (qarang Krraxoniylar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Illinoys (maʼnolari)

Illinoys:

 Illinoys - {{AQSh Shtati
 | Shtat_nomi = Illinois
 | Shtat_nomi_o`zbekcha = Illinoys
 | Bayrog` = Flag of Illinois.
 Illinoys (shtat) - AQSH shim.
Illiriy tili

Illiriy tili - mil. av. Za. da yashagan Illiriylar yozma yodgorliklari tili. Hind-yevropa tillari oilasiga mansub. Bu til haqida yozma yodgorliklarda saqlanib qolgan koʻpgina geografik nomlar, shaxs ismlari va glossalarga asosan, shuningdek, Apennin yarim orol janubidan topilgan messap (bu yozuvni mutaxassislar Illiriy tili deb hisoblaydilar) yozuv yodgorliklari asosida maʼlumotberiladi. Shuningdek, qad. yunon, kelt, german va, ayniqsa, alban tillarida Illiriy tili unsurlari uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Illiriylar

Illiriylar — Hind-yevropa tillariga mansub qad. qabilalar. Bolqon yarim orolning Shim.-Gʻarbida (dalmatlar, ardiyeylar, pannoniyaliklar va boshqalar) va Apennin yarim orolning Janubi-sharqida (yapiglar, messaplar va boshqalar) yashaganlar. I. miloddan avvalgi 3-asrning oxiri — miloddan avvalgi 1-asr oxirlarida rimliklar tomonidan boʻysundirilgan va romanlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Illit

Illit (AQShdagi Illinoys shtati nomidan) — noaniq slyuda yoki gilli mineral. Illinoys shtatidagi paleozoy davri gil yotqizikdarida topilgan. Xorij, ayniqsa ingliz adabiyotida gidroslyuda I. deb yuritiladi. Dioktaedrik va trioktaedrik boʻlishi mumkin. Qattikligi 2,6—2,9. Rangi turli xil. Kimyoviy va termik analiz bilan qamda oʻrganilayotgan namunaga organik suyukdiklar bilan avval va keyinchalik ishlov berilgandan soʻng rentgenometrik usulda aniqlanadi. Gilli slanets va argillitlarda uchraydi. Dala shpatlarining nurashidan, boshqa gilli minerallarning diagenezi jara-yonida kolloidlarni kristallanishidan hosil boʻladi. I. Oʻzbekistonda koʻp joylarda topilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Illyuzionizm

Illyuzionizm, illyuziya sanʼati — 1) dirk va estrada sanʼati turi. Asosiy ifoda vo-sitasi — fokus. Maxsus apparatlar, qurilmalar (tagi ikki qavatli sandiq, idishlar, optika asboblari) yordamida fokus kursatish, tomoshabin koʻzini chalgʻitib, epchil harakatlar bilan "moʻʼjiza" yaratish. Qadimdan Misr, Yunoniston, Rim, shuningdek, Sharq mamlakatlarida I. tomoshalari namoy-ish etilgan. Hozir fan va texnika yutuklari yordamida murakkab tomoshalar koʻrsatishga imkon yaratildi. I. sanʼati bilan shugʻullanuvchi illyuziyachi deyiladi. I. sanʼatini rivojlantirishda G. Gudini, D. Kopperfild (AQSH), P. Sorkar (Hindiston), E. Kio, oʻgʻillari I. va E. Kiolar, Alli Vad, A. Akopyan (Rossiya) va b. ning xizmatlari katta. Oʻzbekistonda ham I. qadimdan mavjud boʻlib, oʻzbek dirkida illyuziyachilar nayrangboz, koʻz bogʻlovchi deb nomlangan. Ular suv ichib, olov purkagan, ogʻziga qogʻoz, uvada ti-qib, rangli ip yoki lentalar chiqargan, "sehrli kosa" ga buyruq qilib, suv ulashgan, "Kashmir kitobi"ning oq sahifalarida turli yozuv hamda suratlar paydo qilgan, tuproqdan palov pishirgan, xanjar yutgan, shogird quloklaridan ip oʻtkazgan, quyon, qargʻa, ilon ishtirokida turli fokuslar koʻrsatishgan. Oʻzbek nayrangbozlarining noyob sanʼati Navoiy, Vosifiy asarlarida aks etgan. Hoz. kunda I. oʻyinlari Toshkent dirki va "Sahnadagi dirk" tomoshalarida alohida oʻrin egallaydi. Oʻzbek illyuzionistlaridan F. Rajabov, P. Egamberdiyev, T. Toji-boyev va b. rangbarang fokuslardan tu-zilgan qiziqarli dasturlar koʻrsati-shadi. Ular Germaniya, Misr, Xitoy, Livan, Birlashgan Arab Amirliklari, Vyetnamda oʻz sanʼatlarini namo-yish etishgan. Oʻzbek milliy anʼanaviy dirkida nayrangbozlardan shohimardonlik L. Usmonov, namanganlik D. Umarov, A. Mamatov, xorazmlik A. Rahimov va B. Yusupov, qoʻqonlik M. Toshtemirovlar barakali ijod qilmoqdalar; 2)tasviriy sanʼat asarlarida borliqni xuddi oʻziga oʻxshatib koʻrinadigan darajada tasvirlash; I. da mavjud narsalar va borliq bilan uning tasviri orasidagi chegarafarqni yoʻq qilish nazarda tutiladi. I. antik davr rangtasvirida paydo boʻlgan, Uygʻonish davrida muhim oʻrin egallagan, barokko sanʼatining asosiy tamoyillaridan biriga aylangan (mahobatli bezak sanʼatining barokko uslubidagi instituteryerlarida mavjud meʼmoriy boʻshliq cheksizlikka intilayotgan tasviriy boʻshliqb-n qoʻshilib ketadi). Shudavrda ishlangan tasvirlarda rassomlar perspektiva imkoniyatlaridan foydalanib murakkab kompozitsiyalar yaratdilar, devor, shiplarga ishlangan rasmlar goʻyo borliq bilan qoʻshilib ketayotgandek tasavvur hosil qiladi, tasvirlar devorlarni oʻpirib cheksizlikka oʻtib borayotgandek, xonadagi ustun va devorlar shu cheksizlikning boshlanishidek tuyuladi. I. koʻproq mahobatli rassomlikka xos boʻlsa ham, ayrim rassomlar dastgoxli sanʼat (mas, rangtasvir, kam hollarda grafika natyur-mortlari) da ham I. dan foydalanishga intiladi.

Poʻlat Toshkanboyev, Neʼmash Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sanʼat
Illyuziya

Illyuziya (lot. illusio — yanglish tasavvur, yanglishish) — voqelikni notoʻgʻri, yanglish idrok etish. Ikki xil illyuziya farq qilinadi: a) sezgi va idrokning muayyan qonunlari tufayli roʻy beradigan illyuziyalar. Koʻpincha, narsa va hodisalarni yaxlit idrok qilish kishida yanglish tasavvur hosil etadi. Masalan, ogʻirligi aynan teng, ammo kattaligi har xil boʻlgan ikki buyumni ketma-ket koʻtarib koʻrilsa, kattasi yengilroq, kichigi ogʻirroqdek tuyuladi. Buning sababi shundaki, kishi hajmi kattaroq buyumning hajmi kichikroq buyumdan ogʻir ekanligini oʻz tajribasida doimo sinab kelgan, binobarin, hajmi har xil buyumlarni koʻz bilan idrok qilganda beixtiyor shu tajribasiga tayanib, kattaroq buyumlarni ushlaganida koʻproq zoʻr beradi, kichikroq buyumni qoʻliga olganda uncha zoʻr bermaydi.

Illyuziya koʻp hollarda koʻzning chalgʻishi bilan bogʻliq. Bu xil illyuziyalar optik illyuziya deyiladi. Optik illyuziya muayyan sharoitda turli kesmalar uzunligi, burchaklar kattaligi, narsalar oʻrtasidagi masofalar va shu kabilarni oʻzaro taqqoslanganda kuzatiladi. Bu xil illyuziyalar turmushda koʻp uchraydi. Shuningdek, eshitish illyuziyasi (birovning nutqidagi ayrim so'zlar boshqacha bir maʼnoda aytilgan soʻzdek eshitiladi), harakat illyuziyasi (poyezd juda ham tez yurganda vagondagi kishiga goʻyo u harakat qilmayotgandek tuyiladi) va boshqa insondagi psixofiziologik, koʻpincha hayajonlanish, charchash, qoʻrqish holatlarida roʻy beradigan subyektiv illyuziyalar. Masalan, oʻrmondagi toʻnka qoʻrqoq odamning koʻziga bironta yirtqich qayvonga oʻxshab koʻrinadi. Sogʻlom odamlarda illyuziya oʻtkinchi holat; ayrim psixik kasalliklar (makropsiya, metamorfopsiya, giperpatiya va hokazolar) natijasida paydo boʻladigan illyuziya esa ancha turgʻun. Illyuziyani yoʻq narsalar bordek boʻlib tuyuladigan holat — gallyusinatsiyadan farq qilish kerak.

Illyuziya xususiyatlarini bilish ulardan toʻgʻri foydalanish imkoniyatini beradi. Masalan, toʻla kishilar uzunasiga yoʻl-yoʻl kiyim kiyishga harakat qiladilar. Chunki bu xil kiyimlarda kishi illyuziya tufayli nisbatan ixcham boʻlib koʻrinadi. Optik illyuziyadan tasviriy sanʼatda, meʼmorchilik va harbiy maskirovkada, bosmaxona shriftlarini tayyorlashda keng foydalaniladi; 

Mirkomil Mirboboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Illyuminator

Illyuminator (lot. illuminator -yoritqich) — yoritish va shamollatib turish maqsadida kema, suv osti kema-si, samolyot korpusiga ishlangan oynali tuynuk. Dumaloq va toʻrt burchak, ochilmaydigan va ochiladigan xillari boʻladi. Koʻpincha, nam oʻtkazmaydigan qilib yasaladi. Suv ostida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladigan apparatlar, vertolyot, kosmik kema va b. dagi dumaloq tuynuk ham I. deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Illyustratsiya

Illyustratsiya (lot. illustratio — yoritish, koʻrgazmali tasvirlash) — tasviriy sanʼatning adabiy asar (kitob, jur., gaz.) ning obrazli talqini bilan bogʻliq sohasi. Matnga qoʻshimcha tarzda uning mazmunini obrazli yoritishga, toʻldirishga xizmat qiladi. Ilk qoʻlyozma kitoblar paydo boʻlgan davrlarda yuzaga kelgan. Dastlab qoʻlyozmalar mi-niatyuralar bilan bezatilgan, kitob nashr etish va ksilografiyaning yuzaga kelishi illyustratsiyani grafshapshnt yetakchi sohasiga aylantirdi. Xitoyda VI—VII-asrlarda dastlabki ksilografiyaga oid illyustratsiya, XVI asr oxirida rangli gravyura yuzaga kelgan. Yaponiyada kitob grafikasi XVII asr boshlarida paydo boʻlgan, gullab yashnagan davri XVIII—XIX asr boshlariga toʻgʻri keladi. Yevropada (XV asr) illyustratsiya miniatyura sanʼati bilan uzviy bogʻliq boʻlgan, diniy, didaktik, keyinchalik insonparvar gʻoyalarni tarqatuvchi vositaga aylangan. XVI asr oxiriga kelib illyustratsiya mustaqil kompozitsiya ga aylandi, alohida varaqqa ishlanib, matnga yopishtirilgan. XVIII asr da illyustratsiya bilan kitobning aloqasi mustahkamlandi, rang-barangligi ortdi, usul va uslublari kengaydi, turkum bezaklar yaratish qoidalari rivojlandi. XVIII—XIX asrlar chegarasida tasviriy vosita — koʻndalang , kesmali gravyura va litografiya yuzaga keldi; XIX asr uchun tugallangan illyustratsiya — alohida varaqlardagi kompozitsiyalar hamda matndagi yengil chizgilar xos boʻldi. XX asr ga kelib rassomlar bir adabiy matnga turlicha yondoshib, uni turlicha talqin eta boshladilar.

XX asr 20-yillaridan illyustratsiya gʻoyaviy va estetik tarbiya vositalaridan biri sifatida muhim rol oʻynadi, texnik imkoniyatlari kengaydi; ksilografiya, rasm taraqqiy etdi, fotomontaj yuzaga keldi, plakatchilik xususiyatlari na-moyon boʻldi, kitob va illyustratsiya birligi kuchaydi, bolalar kitobi illyustratsiyasi rivojlandi. Koʻpvaraqli turkumlarni yaratilishi illyustratsiyani dastgohli grafika bilan yaqinlashtirdi.

Sharqda, jumladan oʻzbek sanʼatida illyustratsiya ishlash qadimdan mavjud boʻlgan. Oʻrta ayerlarda klassik shoirlarning asarlariga illyustratsiya ishlash keng tarqalgan. Ka-moliddin Behzod, Mahmud Muzahhib, Murod Samarqandiy va b. mohir rassomlar shu sohada samarali ijod qilib, Alisher Navoiy, Bobur va b. klassik shoirlarning asarlarini nafis miniatyuralar bilan bezagan. Biroq oʻzbek illyustratsiyasining haqiqiy rivoji XX asr ga toʻgʻri keladi. Bu davrda oʻzbek illyustratsiyasi uslub va usul jihatidan boyidi, tur va janrlari kengaydi. Us to Moʻmin (A. Nikolayev), Kaydalov, L. Abdullayev, V. Kedrin, Ch. Ahmarov, I. Ikromov, Q. Basharov va b. rassomlar shu sohada samarali ijod qildi. Oʻzbekistonlik rassomlar badiiy, siyosiy va bolalar adabiyoti asarlarining zamonaviy va goʻzal be-zalishiga samarali hissa qoʻshmoqda.

Ilmiynazariy matn (maqola, kitob va risola) larning mazmunini obrazli yoritadigan, maʼruzalarda fikrni tasavvur qilishga yordam beradigan koʻrgazmali tasvirlar (reproduksiya, fotosuratlar, turli chizmalar) ham I. deb ataladi.

Neʼmat AbdullayevOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ilmadoʻzlik

Ilmadoʻzlik — kashtadoʻzlikaya buyumlarga yoʻrma chok usulida (qalqaga oʻxshatib) gul tikish kasbi (qarang Yoʻrmadoʻzlik). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmi iyqo

Ilmi iyqo (arab — iyqo haqidagi ilm) — ilmi musiqiyning tarkibiy qismi. Yaxlit va tugal nazariya sifatida Abu Nasr Forobiyning asarlari ("Kitobul musiqa al-kabir", "Kito-bul iyqoʼot", "Kitob fi ixsouliyq-oʼot" va b.)da ilk marotaba ilmiy asoslab berilgan va keyinchalik, Ibn Sino ("Kitob ash-shifo") va Qutbiddin ash-Sheroziy ("Durratut-Toj li gʻurratid-diboj") risolalarida rivojlantirilgan. I.i. taʼlimotining asosiy un-suri — naqr (nuqta, eng kichik va boʻlinmas zamon)dir. Davr tarkibidagi naqrlar soni va sifati jihatidan iyqolar ikki sinfga boʻlinadi: muvas-sal (ulangan, uzluksiz) va mufassal (boʻlingan, ayrilma). Har bir sinf, oʻz navbatida, bir necha turlardan iborat. 10-asr badiiy ijodiyotida qoʻllangan jami ritmik shakllarni Forobiy 12 asl (usul)ga asoslangan yaxlit iyqolar tizimi sifatida bayon etgan. Mazkur 12 usullar musiqiy amaliyotda doimo yangicha badiiy estetik sifat ("vujud al-afzal") darajasida namoyon boʻladi. Iyqo usullariga turli ritmik, akustik, dinamik vositalar yordamida kerakli badiiy mazmun kiritish maʼdulot (tenglamalar) yoki tagʻiyrot (oʻzgartuvlar, almashtiruvlar) deb ataladi. I.i.ning taʼlimoti "Forobiy jahonda birinchi boʻlib ilgari surgan geni-al goya edi" (J.D.Sava). Badiiy vaqt ("al-on")ning yaxlitligi haqidagi Forobiyning fikriga Gʻarbiy Yevropa olimlari 20-asrning 2-yarmidagina (Klod Levi Stross, Susanna Langer va b.) yetib kelishdi va tan olishdi.

 Adabiyot 
 Nazarov A., Forobiy va Ibn Sino musiqiy ritmika xususida (mumtoz iyqo nazariyasi), T., 1995.

Abdumannon Nazarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmi musiqiy

Ilmi musiqiy (arab. - mussha ilmi) — Oʻrta va Yaqin Sharq xalqlari madaniyatida musiqashunoslik fanining 20-asrgacha ishlatilib kelingan nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmi ramal

Ilmi ramal (arab. — bashoratchilik ilmi) — folbinlik, astrologiyaning bir turi. Sharq mamlakatlari, xususan, Oʻrta Osiyo, Eron, Hindiston, Arabiston xalqlarida keng tarqalgan edi. Kishilarning tabiat va jamiyat hodisalarini, kelajakni oldindan bilishga intilishi natijasida kelajakni koʻra bilishning ilmiy va gʻay-riilmiy koʻrinishlari paydo boʻldi. Kishilar olam haqidagi tasavvur va tu-shunchalari ibtidoiy boʻlgan davrlarda yulduzlar harakati va holati, osmondagi sirli hodisalar — sayyoralar, Oy, Quyoshlarning harakatlari, Quyosh va Oylarning tutilishi, daryolarning toshishi, soʻyilgan molning ichakchavoqlari holatiga qarab, tomir ushlab yoki yerga tosh-danaklar sochib rom ochganlar. Podsholar safarga otlanishdan oldin yoki biror muhim ishni boshlashdan oldin saroydagi maxsus rammol (rom ochuvchi) larga murojaat qilganlar. Romchilarning fikrlariga qarab, biror qarorga kelganlar. I.r. gʻayriilmiy boʻlib, hozirgi zamon fani uni qatʼiy rad etadi. Ilmiy bashoratning I. r. bilan hech qanday aloqasi yoʻq (yana q. Bashorat). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmi taʼlif

Ilmi taʼlif (arab. — yaratish ilmi) — oʻrta asrlar Sharq musiqa nazariyasida ilmi musiqiyning muhim tarmogʻi. I.t. kuy yaratishga taallukli barcha masalalardan bahs etgan: nagʻma, boʻʼd, jins, jam, maqom (lad), alhon (kuy)ning turli xillarini yuzaga keltirish, musiqa asboblarining tuzilishi, ularda turli balandlikdagi tovushlar hosil qilish usullari, umuman ijrochilik masalalari, oʻsha davrdagi musiqaviy hayot, musiqa estetikasi va b. I. t. Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Safiuddin al-Urmaviy, Mahmud ashSheroziy, Muhammad al-Omuliy, Xoʻja Abdulqodir, Abdurrahmon Jomiy, Zaynulobidin alhusayniy asarlarida keng sharhlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy bashorat

Ilmiy bashorat - tabiat va jamiyatning ayni paytda nomaʼlum, lekin kelajakda yuzaga kelishi yoki oʻrganilishi mumkin boʻlgan voqea va hodi-salarini, jarayonlarni ilmiy qonu-niyatlar asosida oldindan aytib berish, koʻra olish. I.b. ijodiy jarayon boʻlib, tabiat, jamiyat taraqqiyoti obyektiv qonunlarining fanda oʻrganilgan asoslariga suyanadi. I.b. voqelik haqida toʻplangan bilim va tajri-balarga, voqelikning oʻzgarishi va rivojlanishi qonuniyatlariga tayangan holda chiqariladigan, ilmiy jihatdan asoslangan xulosalardir. Bunda voqelikdagi zaruriy aloqadorlik, davriy oʻzgarishlar hamda tasodifiy ehtimolliklar hisobga olinadi. Olimlar osmon yoritqichlarining davriy harakatlarini oʻlchash natijasida Quyosh va Oyning tutilish vaqtlarini oldindan aytishgan, sayyoralarning harakatlanish jadvallarini tuzishgan (mil. av. 585 y. yunon olimi Fales Quyosh tutilishini bashorat qilgan. Ulugʻbek tuzgan yulduzlar jadvali esa osmon yoritqichlarining davriy harakatini aniq aks ettirgan). Tabiatdagi davriy oʻzgarishlarni kuzatish natijasida yil fasllarining almashinishi, shamolning yoʻnalishi va bulutlarning hola-tiga qarab obhavoning oʻzgarishini oldindan ayta olishgan, bunday bilimlar dehqonchilik va chorvachilikda muhim ahamiyat kasb etgan. Bashorat qilishning ayrim elementlari joni-vorlarda ham uchraydi. Qushlar, baʼzi hasharotlar obhavoning oʻzgarishini oldindan payqar ekan.

I.b. oʻz mohiyatiga koʻra, bir qancha turlarga boʻlinadi. Bularga dinamik va statistik qonuniyatlarga tayanib aytiladigan I.b.larni misol qilib koʻrsatish mumkin. Quyosh va Oy tutilishlarini oldindan aytib berish dinamik qonuniyatlarga tayanib aytiladigan I.b. boʻlsa, meteorologik hodisalarni yoki demografik jarayonlarni prognozlash I.b. qilishning 2turiga kiradi. Ijtimoiy hodisalarning rivojlanish qonuniyatlariga tayanib jamiyat taraqqiyotining kelajagini bashorat qilish I.b.ning 3turidir. Ijtimoiy I.b.ni, oʻz navbatida, iqtisodiy, demografik, siyosiy va b. turlarga ajratish mumkin. I.b. voqelikni, uning kelajagini oldindan bilib olishga imkon beradigan murakkab ilmiy bilish shakli hisoblanadi. I.b.ning toʻgʻriligi uni ilgari surishda tayaniladigan bilimlarning puxtaligiga, koʻlamiga, aniqligiga, haqqoniyligiga bogʻliqdir.

I.b. paygʻambarlar va avliyolarning karomatlari, folbinlik yoki astrologik usulda kelajakni bashorat qilishlardan farqlanadi.

 Adabiyot 
 Predvideniye kak forma nauchnogo poznaniya sb. statyey, T., 1985.

Baxtiyor Toʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy daraja

Ilmiy daraja - muayyan fan sohasidagi mutaxassisning ilmiy malakasi darajasi. Oʻzbekistonda fan nomzodi va fan doktori I.d. taʼsis etilgan. I.d. yuqori malakali ilmiy xodimlarga fanni boyituvchi tadqiqot ishlari, ilmiy muammolarni amaliy yoki nazariy jiqatdan hal qila oladigan mustaqil ilmiy tadqiqoti yoxud yangi muammolarni ilmiy asoslanganligiga bagʻishlangan dissertatsiyalarning maxsus ilmiy kengashlarda ochiq himoya natijasi asosida ilmiy kengash va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) eksport ken-gashi tavsiyasiga binoan, oliy maʼlu-motga ega boʻlgan shaxslarga OAK tomonidan beriladi. Oʻzbekiston Respublikasida boshqa davlatlarning muayyan muassasalari tomonidan berilgan I.d. muvofiklashtirilgandan soʻng haqiqiy hisoblanadi. Shuningdek, Oʻzbekistonda chet davlatlardagi ilmiy muassasalar tomonidan berilgan faxriy I. d.larga ega muta-xassislar ham bor. Bunday I. d.lar Oʻzbekistonda fan, texnika va madaniyat sohasidagi yutuqlari uchun chet ellik olimlarga ham beriladi. Chet el oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot muassasalarida litsensiat, bakalavr, magistr, fan d-ri I. d.lari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy ishlanmalar bozori

Ilmiy ishlanmalar bozori -ilmiy-texnikaviy ishlanmalar va turli loyihalar oldi-sotdi qilinadigan bozor, bozorning yirik segmenti. I.i.b. tenderlar oʻtkazish, kontraktlar tu-zish, grantlar tanlovini oʻtkazish, yarmarka va koʻrgazmalar tashkil etish, yangiliklarni innovatsiya firmalari va birjalardan sotib olish shaklida yuz beradi. Bu bozorda sotuvchi sifatida universitetlar, ilmiy tadqiqot muassasalari, konst-ruktorlik, texnologik, loyihalashtirish firmalari faoliyat koʻrsatadi. Ular oʻzi ishlab chiqqan gʻoyalar va lo-yihalarni taklif etadilar. Haridor vazifasini esa turli i.ch. va xizmat koʻrsatish firmalari va davlat idoralari bajaradi. Sotuvchi va haridorlar I.i.b.ning subʼyekti boʻlsa, ilmiy-texnikaviy ishlanmalarni oʻzida mujassam etgan patentlitsenziya va nouxaular uning obʼyekti hisoblanadi. Ishlanmalar butunlay sotilganda egasining intellektual mulkidan haridor mulkiga aylanadi. Ular qisman sotilganda mulkiy egalik huquqi mulk egasi qoʻlida qoladi, ammo ulardan maʼlum muddatda foydalanish huquqi haridorga oʻtadi. I.i.b.da avval ulardan foydalanib, soʻngra ularni toʻla-toʻkis sotib olish yuzasidan ham bitimlar tuziladi. I.i.b. fan-texnika ta-raqqiyotining muhim omili hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy kengash

Ilmiy kengash - ilmiy tadqi qot muassasalari va oliy oʻquv yurtlari tarkibida ilmiy tadqiqot va oʻquv ishlarini tashkil etuvchi hamda uni bajarilishini nazorat qiluvchi organ. Uning ishiga direktor (rektor) rahbar (rais) lik qiladi. I.k. kafedra, boʻlim va lab.larda olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari yuzasidan hisobotlarni, muassasa xodimlari tomonidan bajarilgan ilmiy asarlarni muhokama qiladi, turli mavzularda ilmiy anjumanlar oʻtka-zadi, muassasaning ilmiy yoʻnalishi boʻyicha ilmiy munozaralar uyushtiradi, kafedra, boʻlim mudirlari, prof.-oʻqituvchi va ilmiy xodimlarni lavozimga tasdiqlash boʻyicha tanlovlar oʻtkazadi, xodimlarni ilmiy unvonlarga tavsiya etadi, shuningdek, kadrlar malakasini oshirish, oʻquvmetodik masalalarni muhokama etadi va hokazo.

Aspirantura va doktorantura mavjud boʻlgan hamda fanning ayrim sohalari boʻyicha yetarli darajada ilmiy salohiyatga ega oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari qoshida ular boʻysunadigan vazirliklar yoki Oʻzbekiston FA tavsiyasiga koʻra, Oʻzbekiston Vazirlar Maxkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan nomzodlik va d-rlik dissertatsiyalari himoya qilinadigan maxsus ilmiy ken-gashlar tashkil etiladi. Zarur hollarda fanning ayrim sohalari boʻyicha bir nechta muassasa olimlaridan tarkib topgan birlashgan I.k. tashkil etilishi mumkin. Bunday I.k.lar tarkibi rahbariyati va himoya qilish mumkin boʻlgan fan ixtisosliklari soni tav-siyaga koʻra OAK tomonidan belgilanadi. I.k.lar tarkibida kamida 9, kupi bilan 21 aʼzo boʻlishi mumkin, unda rais, rais muovini va ilmiy kotib boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy kino

Ilmiy kino – ilmiy kinematografiya turi. Kinotexnikadan ilmiy faoliyat jarayonida, sanoatda va qishloq xoʻjaligida kinohujjat olish hamda kinotadqiqot oʻtkazishda foydalaniladi. Amaliy vazifa bajarishi bilan oʻquv kinosi, ilmiy ommaviy filmdan farq qiladi, ilmiy tadqiqot vositasi hisoblanadi. Harakatni tezlashtirish va sekinlashtirish imkoniyati bilan ham muhim.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Film janrlari
Turkum:Jangari film
Ilmiy tadqiqot

Ilmiy tadqiqot — yangi bilimlarni ishlab chiqish jarayoni, bilish faoliyati dan biri. Ilmiy tadqiqot mavjud bilimlarni oshirishga qaratilgan kreativ va tizimli ish. Unga obʼyektivlik, ishonchlilik, aniqlik xos. Ilmiy tadqiqot hamma shartlarga amal qilib takrorlanganda hamisha birdek natija berishi, bahs etilayotgan masalani isbotlashi lozim. Ilmiy tadqiqot bir-biri bilan bog‘langan ikki kiyim — tajriba va nazariyadan iborat. Ilmiy tadqiqotning asosiy komponentlari: mavzuni belgilash, mavjud axborotni, tadqiqot sohasidagi shart-sharoit va metodlarni, ilmiy farazlarni oldindan tahlil etish, tajriba oʻtkazish, olingan natijalarni taxlil etish va umumlashtirish, kelib chiqqan farazlarni olingan dalillar asosida tekshirish, yangi fakt va qonunlarni ifodalab berish, ilmiy bashorat yuritish. Ilmiy tadqiqotlarni fundamental va amaliy, miqdoriy va sifatiy, noyob va kompleks tadqiqotlarga ajratish keng tarqalgan. Ilmiy tadqiqotlarning metod va tajribalari fanning oʻzidagina emas, balki koʻpgina iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni hal qilishda ham keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ilmiy tadqiqot (izlanish) uchta tarkibiy qism: insonning maqsadli faoliyati, ilmiy mehnat predmeti va ilmiy mehnat vositalaridan iboratdir. Insonning maqsadli ilmiy faoliyati tadqiqot obyekti haqida (bo‘yicha) yangi bilimlarga yoki obyekt haqidagi (bo‘yicha) mavjud bilimlarni to‘ldirishga erishishda anglab yetishni bilishning aniq usullaridan va ilmiy uskunalardan (o‘lchov, hisoblash texnikalari) mehnat vositalaridan foydalanishga tayanadi. Ilmiy mehnat predmeti tadqiqotining faoliyati yo‘naltirilgan tadqiqot obyekti va u haqidagi (oldingi) bugungacha bo‘lgan bilimlar. Tadqiqot obyektiga moddiy dunyoning har qanday materiali (elektrotexnik uskunalar, elektrlashtirilgan qurilmalar, mashina va mexanizmlar), jarayonlar (texnologik, energetik, agrotexnik, elektromagnit, moddiy materiallar elementlari va h.k.lar) kiradi.

 Yana qarang 

 Fan
Ilmiy tadqiqot institutlari

Ilmiy tadqiqot institutlari — fan, texnika, i.ch. sohalarida ilmiy tadqiqot olib boradigan muassasa. Dastlab 19-asr oxiri 20-asr boshlarida vujudga kelgan. 1888.y. Parijda Paster instituti, 1909-yil Radiy instituti tashkil etilgan. 20-asrning boshlaridan nazariy masalalar bilan birga texnika, qishloq xoʻjaligi, sogʻliqni saqlash boʻyicha muhim muammolar ustida tadqiqotlar olib boruvchi turli I.t.i. paydo buldi. 20-asr ning oʻrtalariga kelib I.t.i. koʻp mamlakatlarda ilmiy faoliyatni tashkil etishning asosiy shakli boʻlib qoldi. Oʻzbekistonda asosiy nazariy muammolar ilmiy tadqiqot ishlarining muvofiklashtirish markazi — Oʻzbekiston Fanlar akade-miyasida tadqiq etiladi. Bilimning muayyan sohalarini tadqiq etuvchi va bevosita vazirliklar, davlat qoʻmitalariga buysunuvchi tarmoq I.t.i.lari ham mavjud. Oʻzbekistonda birinchi ilmiy tadqiqot muassasasi — Toshkent astronomiya va fizika observatoriyasi (hoz. Astronomiya instituti) 1873-yil tashkil etilgan. 2000-yil Oʻzbekistonda 100 dan ortiq I.t.i. ishladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy unvon

Ilmiy unvon — oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilari va ilmiy tadqiqot institutlari ilmiy xodimlariga beriladigan unvon. Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlarida dotsent va professor, ilmiy tadqiqot muassasalarida katta ilmiy xodim, professor I.u.lari joriy etilgan. Professor, dotsent va katta ilmiy xodim unvoni ilmiy darajasi boʻlgan va oliy oʻquv yurti yoki ilmiy tadqiqot muassasasida pedagogik yoki ilmiy tadqiqot ishlarini bajarish jarayonida yetarli malaka koʻrsatgan shaxslarga oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institut ilmiy kengashlari tavsiyasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan beriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy xodim

Ilmiy xodim — ilmiy tadqiqot muassasalari yoki oliy oʻquv yurtlarida fanning biror sohasi boʻyicha tadqiqotlar olib boruvchi mutaxassis. Oʻzbekistonda katta ilmiy xodim unvon va lavozimi hamda kichik Ilmiy xodim lavozimi bor. Katta Ilmiy xodim ilmiy unvoni fan doktori yoki fan nomzodi ilmiy darajalariga ega, ilmiy ishlari eʼlon qilingan va ilmiy tadqiqot muassasalarida mustaqil ilmiy tadqiqot ishlari olib boruvchi shaxslarga beriladi. Bu unvonni talabgor ishlab turgan muassasa ilmiy kengashi tavsiyasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy-badiiy adabiyot

Ilmiy-badiiy adabiyot - adabiyotning fan, ilmiy izlanishlar haqida, fandagi "gʻoyalar dramasi" va uning ijodkorlari taqdiri haqida hikoya qiluvchi alohida turi; unda badiiy, hujjatli-publitsistik va ilmiy-ommabop ga xos xususi-yatlar oʻz ifodasini topgan boʻladi. Bilim orttirish va oʻquv-tarbiyaviy va-zifalarga eʼtibor beriladigan ilmiy-ommabop adabiyotdan farqush ravishda I.-b.a.da koʻproq fanning insoniy tomoniga, uning ijodkorlari maʼnaviy qiyofasiga, ilmiy ijodning ruhiy jihatlariga, ilmiy kashfiyotning falsafiy i va uning oqibatlariga eʼtibor beriladi. Didaktik adabiyotnshg ayrim janlarini (mas, Abu Rayhon Beruniyning "Yodgorliklar"i, Gesiodning "Mehnatlar va kunlar"i, Gyotening "Oʻsimliklarning oʻzgarishi" va boshqalar), shuningdek, 19-asrdagi bir qator olimlarning tarjimai hollarini uning ilk namunalari qisoblash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Adabiyot
Ilmiy-yordamchi bibliografiya

Ilmiy-yordamchi bibliografiya — bibliografiya turi; ilmiy va ixtisosli ilmiy yordamchi faoliyatiga yordam berishga xizmat qiladi. Alohida xizmat kŏrsatish sohalari bilan uzviy bogʻliq, shu tufayli u hamisha aniq kitobxonlar guruhiga ega. I.-yo. b. mutaxassis, ilmiy xodimlarga ularni qiziktirgan masalalarga oid haqida toʻliq maʼlumot beradi; zarur hollarda asarning mazmunini ham (annotatsiya, referat yordamida) yoritib beradi. I.-yo. b.da bibliografiyaning universal, retrospektiv; tarmoq kundalik yoki retrospektiv; oʻlkashunoslik kundalik yoki retrospektiv va b., shaxsiy I.-yo.b. jamlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy-ommabop adabiyot

Ilmiy-ommabop adabiyot -xalq ommasini fan va texnika masalalari, yutuqlari hamda fan arboblari tarjimai xollari bilan tanishtirish uchun moʻljallangan nashrlar (kitob, risola, jurnal va boshqalar). Bu nashrlar ilmiy masalaning mohiyatini toʻla saqlagan holda uni keng omma uchun tushunarli uslubda bayon etadi, oʻquvchining gʻoyaviy-ilmiy saviyasini oʻstirishga, dunyoqarashini kengaytirishga yordam beradi.

I.-o.a. tarixi kitob bosish ixtiro qilinganidan koʻp asarlar muqaddam (Xitoyda mil. av. 12—10-asrlardan, qad. Misrda mil. av. 2ming yillikning oʻrtalaridan) boshlangan. Oʻrta Osiyoda Abu Nasr Forobiy ("Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi"), Abu Rayhon Beruniy ("Mineralogiya"), Abu Ali ibn Sino ("Donishnoma", "Tib qonunlari"), adabiyotshunos Olim Sha-rafiddinov ("Navoiy hayoti va ijo-di") asarlari I.o.a.ning ayni namunalari boʻla oladi.

Oʻzbekistonda I.-o.a. nashr etish ishi keyingi 60—70 yilda keng avj oldi. Respublikada bunday kitob va risolalarni "Oʻzbekiston", "Fan", "Oʻqituvchi", Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti, "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti chiqaradi. Mazkur nashriyotlarda "Fan haqida suhbatlar", "Salomatlik— tuman boylik", "Yosh faylasuflar kutubxonasi" kabi turkumlarda I.-o.a.lar nashr etiladi. Respublikada "Fan va turmush", "Tafakkur" jur.lari ilmiy-ommabop vaqtli nashrlar sanaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilmiy-ommabop kino

Ilmiy-ommabop kino – ilmiy kino turi. Barcha ilm jabhalari – fan, texnika muvaffaqiyatlari targʻib qilinadi, ijtimoiy-siyosiy va madaniy qayotning turli jihatlarini aks ettiradi. Ilk bor 1897-yilda koʻrsatilgan. Ilmiy publitsistika va kinojurnal shaklida boʻladi. Tabiat va jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini xulosalab koʻrsatadi, murakkab ilmiy muammolarni ommaga tushunarli qilib yetkazadi. Oʻzbekistonda imiy-ommabop kino ishlab chiqaruvchi Oʻzbekiston Respublikasi ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasi bor. „Gʻoʻza zararkunandalariga qarshi kurash“ (rejissyor N. Saidov), „Xalqobod“ (rejissyor I. Gibalevich), „Oʻzbek atlasi“ (rejissyor S. Davlatov), „Suv keldi“, „Turnalar choʻli“ (rejissyor D. Salimoye) va boshqalar filmlar shu studiyada ishlab chiqarilgan.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Film janrlari
Ilova

Ilova — 1) bayon etilgan asosiy fikr yoki rasmiy hujjatga qoʻshimcha izoh, tafsilot. Masalan, qarorning ilovasi; 2) kitob, gazeta yoki jurnalga qoʻshib chiqarilgan alohida nashr. Masalan, "Mushtum" jurnalining, "Afandi" gazetasining ilovasiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Dastur
Turkum:Informatika
Turkum:Ilovalar
Turkum:Internet
Turkum:Tarmoq
Iloilo

Iloilo — Filippindagi shahar. Iloilo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 366 ming kishi (2000). Panay o.ning jan.-gʻarbiy sohilidagi port. Shakar eksport qiladigan markazlardan. Kema remonti, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari bor.

16—17-asrlarga oid (Ispaniya mustamlakachiligi davridagi) meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iloklar

Iloklar (ilokanlar) — Filippindagi xalq. Aholisi 7,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ilokan tilida gaplashadilar. Dindorlari — katoliklar. Asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanishadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilon (yulduz turkumi)

Ilon (lotincha ) — ekvatorni kesib oʻtuvchi yulduzlar turkumi. Belgisi . Uni Ilon eltuvchi yulduzlar turkumi kesib, bosh va quyruq qismga aj-ratadi. Mezon, Sunbula, Hoʻkizboqar, Shimoliy Toj, Gerkules, Burgut, Qalqon va Qavs yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzi 2kattalikda. Bahor va yozda koʻrish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Ilon zahari

Ilon zahari — zaharli ilonlarning zahar bezidan chiqadigan sargʻish yoki och yashil, hvdsiz tiniq suyuklik. Quritilgan I.z.ning 70—90% i murakkab oqsil moddalar, qolgani anorganik moddalardan iborat. Zahar tarkibida erkin aminokislotalar, yogʻlar, yogʻ kislotalar, har xil tuzlar bor; natriy, kalsiy, kaliy, rux, magniy, fosfor, kremniy, temir, kumush kabi elementlar ham uchraydi. I.z.da 15 ga yaqin oqsil moddalar borligi elektroforsz usulida aniqlanib bu moddalarning biologik xossalari turlicha ekanligi qayd qilingan. Ulardan biri odam yoki hayvonni oʻldirsa, ikkinchisi qonni ivi-tadi, uchinchisi qizil qon tanachalarini yemiradi, boshqasi esa organizmga hech qanday taʼsir koʻrsatmaydi. Koʻzoynakli ilon zaharidan nervga taʼsir etadigan modda — neytrotoksin, koʻlbor ilon va charx ilon zaharidan bir qancha fermentlar ajratib olingan. Ilon chaqqan odamning zaharlani-shida ana shu maxsus toksinlar va baʼ-zi- fermentlar asosiy rol oʻynaydi. Yaxshilab quritilgan va havo kirmaydigan qorongʻi joyda saqlangan I. z. 15—20 yilgacha barcha xossalarini saqlab qoladi.

Oʻrta Osiyodagi zaharli ilonlar zaharining organizmga taʼsiri ham bir xil emas, mas, koʻzoynakli ilon zahari, asosan, nerv sistemasiga, koʻlbor ilon, charx ilon va boʻsh ilon zahari esa, asosan, kon tomir devori va qonga taʼsir etadi. Bu ilonlar chaqqanda jarohatlangan joy va uning atrofi zahardagi gemorragik moddalar taʼsirida shishadi va qattiq ogʻriq paydo boʻladi. I. z.ning taʼsiri odamning kaysi jo-yini ilon chaqqaniga ham bogʻliq. Koʻkrak yoki boʻyinni chaqsa, juda xavfli, chunki bu qismda yirik qon tomirlar koʻp.

Ilon chaqqanda koʻriladigan eng asosiy choralardan biri organizmga kirgan zahar miqdorini kamaytirishdir. Buning uchun ilon chaqqan joy mahkam ushlanadi va qattiq siqib, jarohatdan qon chiqariladi. Qonni ogʻiz bilan ham soʻrib olish mumkin, lekin ogʻiz boʻshligʻida yarachaqa boʻlmasligi kerak. Ilon oyoq yoki qoʻlni chaqsa, zahar badanga tez tarqalmasligi uchun, ularni mutlaqo qimirlatmaslik kerak. Qaysi ilon chaqsa, organizmga oʻshaning zaharidan tayyorlangan maxsus zardob yuboriladi. Bunday zardoblar Toshkentdagi Vaksina va zardoblar ilmiy tad-qiqot institutida tayyorlanadi.

I.z.dan tayyorlangan preparatlar shi-fobaxsh dori sifatida ishlatiladi, mas, vipraksin, nayasin va viprosallar yalligʻlanishga qarshi va ogʻriqsizlantiruvchi xossalarga ega boʻlib, revmatizm va nerv kasalliklarini davolashda qoʻllanadi. I. z.dan ajratib olingan fermentlar nuklein kislotalar va oqsil moddalar strukturasini, organizmning baʼzi ferment sistemalarini, oqsillar almashinuvida oraliq moddalar hosil boʻlishini oʻrganishda koʻllanilmoqda. Oʻzbekiston FA Biokimyo institutipa. Oʻrta Osiyodagi zaharli ilonlar zaharining kimyoviy tarkibi va taʼsiri oʻrganiladi.

Ilonlardan har 25—30 kunda bir marta zahar olinadi. Oʻzbekistonda uchraydigan ilonlardan kuzoynakli ilon (kapcha ilon) va koʻlbor ilon (gyurza)da koʻp, charx ilon va boʻsh ilon (qalqontumshuq ilon)da kamroq, choʻl qora iloni (gadyuka)da juda kam zahar boʻladi. Har galda koʻpi bilan 0,1 g quruq zahar olish mumkin.

 Adabiyot 
 Karimov 3. N., Ilon zahari tibbiyot xizmatida, T., 1967.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilon yili

Ilon yili — muchal yil hisobida oltinchi yil nomi (qarang Muchal).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilon eltuvchi

Ilon eltuvchi (lotincha ) — ekvatorning ikki tomonida joylashgan katta yulduzlar turkumi. Belgisi . Ilon yulduzlar turkumini kesib oʻtgani va Yerdan qaraganda goʻyo uni koʻtarib ketayotgandek koʻringani uchun shunday ataladi. Ilon, Gerkules, Burgut, Qavs va Aqrab yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzi 2kattalikda. Yoz paytlarida yaxshi koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Ilon oʻyin

Ilon oʻyin — ilonlar bilan tomosha koʻrsatiladigan qadimiy sirk janri. Hindistonda paydo boʻlgan. Zaharli ilon surnay chalib oʻynatiladi, ogʻzi, qulogʻiga "kiritadi", yelka va qoʻllarida oʻrmalatadi; boʻgʻma ilonni badaniga oʻrab, "bellashadi". Hozir ham Xindiston, Pokiston, Bangladesh, Myanma, Shri Lanka kabi sharq mamlakatlarida surnay chalib zaharli ilon oʻynatiladi. Markaziy Osiyoda ham I.oʻ. qadimdan maʼlum. Arxeologik qazilmalarda Dalvarzintepa (Surxondaryo)dan ilonlar bilan oʻralgan bolaning , Oltintepa (Turkmaniston)dan sochlari oʻrnida ilonlar tasvirlangan maʼbuda hay-kalchalariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sanʼat
Turkum:Pokiston madaniyati
Ilonbosh

Ilonbosh ( yoki ) – olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliq. Tanasining uzunligi 15–120 sm, vazni 7 kg gacha. Asl vatani tropik Afrika, gʻarbiy va janubiy-sharqiy Osiyo, Amur daryosi havzasi. Yassilashgan boshi tangachalar bilan qoplangan boʻlib, ilon boshiga oʻxshaydi. Orqa va anal suzgichlari uzunligi ilonboshning atmosfera havosidan nafas olishga imkon beradigan jabra usti organi bor.

Ilonbosh Amur daryosi havzasida tarqalgan. Tanasining uzunligi 85 sm gacha, vazni 7 kg gacha. Botqoqlashgan va hatto ifloslangan kulmak suv havzalarida yashay oladi, suvsizlikka bir necha kun chidaydi. 3 yoshida voyaga yetadi, iyun–iyul oylarida urchiydi. Urgʻochilari suv yuzasida poya va barglardan yasalgan uyaga oʻrtacha 7300 uvildiriq tashlaydi, erkagi bu tuxumlarni qoʻriqlaydi. Yirtqich, XX asrning 60-yillarida Oʻzbekiston suv havzalariga ovlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Ilonburgut

Ilonburgut (Circaetus gallicus) — yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaylar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 67—72 sm, vazni 1,5—2 kg . Tanasining ustki tomoni xira qoʻngʻir, ostki tomoni oqish, yirik qoʻngʻir xollari bor. Koʻzlari sariq va yirik.

Yevropa, Osiyo va Shim. Afrikada uch-raydi. Oʻzbekistonda daraxt va qoyalarga uya quradi. Bitta oqtuxum qoʻyadi. Urgʻochisi 45 kun tuxum bosadi. Joʻjasi 70—90 kunda uchirma boʻladi. Ozigʻining asosiy qismini har xil ilonlar, kaltakesaklar tashkil etadi. Noyob tur boʻlgani uchun Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilonboʻyin toshbaqalar

Ilonboʻyin toshbaqalar, ter rapinlar (Chelidae) — toshbaqalar oilasi. Uzun boʻyni va boshini yon tomondan egib, kosasining ostiga yashiradi. Avstraliya I. t.i (Cheloﬁ na longicollis) boʻynining uz. tanasining uz.ga teng keladi. Kosasi, odatda, bir oz yassi. 10 urugi, 30 dan ortiq turi maʼlum, Jan. Amerika, Avstraliya va Yangi Gvineyada tarqalgan, Etxoʻr. 15— 20 dona tuxum qoʻyadi. Ayrim ovlanadi. Bir turi Tabiatni Muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilonkaltakesaklar

Ilonkaltakesaklar (Ophiomo rus) — ssinklar oilasiga mansub kal-takesaklar urugʻi. Gavdasi ilonsimon, oyoqlari kuchsiz rivojlangan yoki boʻlmaydi. Uzunligi 20 sm gacha. Pastki harakatchan qovogʻida tiniq tuynukchasi ooʻladi. 9 turi maʼlum, Yevrosiyoning togʻ va choʻl mintaqalarida tarqalgan. Tuproqni kavlab qurgan inlarida yashaydi, yer yuzasiga kam chiqadi. Turkmanistonda uchraydi, Qizil kitobga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilonlikoʻl

Ilonlikoʻl — Toshkent viloyati Bekobod tumanidagi koʻl. Sirdaryoning oʻng sohilida, Dalvarzin choʻlida, Yangixayot qishlogʻidan 5 km jan.sharqda. Mayd. (180 ga) va chuq. (3–4 m) oʻzgarib turadi. Sirdaryoning qoldiq oʻzani oʻrnida hosil boʻlgan. I.ga ekinzorlarning tashlama suvlari va sizot suvlar quyiladi. Qoʻlda qamish, qoʻgʻa va b. suv oʻtlari oʻsadi. Suvi nisbatan shoʻr. I.da baliqchilikni rivojlantirish imkoniyatlari katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilonsoy

Ilonsoy — Samarqand viloyati Samarqand tumanidagi soy. Zarafshon togʻ tizmasining tarmogʻi — Qoratepa togʻlarining shim. yon bagʻridan boshla-nuvchi 40 ga yaqin irmoqlarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Samarqand sh.dan oʻtuvchi Dargʻom kanaliga (chapdan) quyiladi. Uzunligi 24 km. Ilonsoy, asosan, yomgʻir va buloqlardan toʻyinadi. Baxrr oylarida sersuv boʻladi, etak qismi yozda koʻpincha kurib qoladi. Ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Galereya 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Ilonsoy rasmlari

thumb
Ilonsoy rasmlari - Zarafshon tizmasining shim. yon bagʻridagi Ilonsoy darasidan topilgan qoyatosh rasmlari (soyning chap qirgʻogʻi boʻylab joylashgan). Samarqanddan 15–16 km jan. da. 1938-yilda I. Suharev, 1965—70-yillarda G. Shatskiy, R. Ravshanov, M. Xoʻjanazarovlar tomonidan oʻrganilgan. Ilonsoy rasmlari mil. av. 1mingy.likning 2-yarmi, mil. 1ming yillikka mansub, shuningdek, keyinchalik yaratilgan rasmlar ham uchraydi. Rasmlar tosh va metall qurollar yordamida sharpa, shakl va chizma tarzda chekma usulda oʻyib ishlangan. Hayvonlardan togʻ echkisi, kiyik, ilon, it, ot, tuya va b., chavandozlar, odam shakli, turli narsa (oʻq-yoy)lar tasvirlangan, shuningdek, arab yozuvlari ham uchraydi. Ilonsoy rasmlari shu hududda yashagan elatlar madaniyati, tarixini oʻrganishda qad. sanʼat obidasi sifatida katta badiiy qimmatga ega.

 Galereya 

 Adabiyot 
 Shatskiy G. R., Risunki na kamne, T., 1983.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil