Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Prolyuviy

Prolyuviy (lotincha proluo — yuvaman, oqim bilan chiqaraman) — togʻ jinslarining yogʻingarchilik taʼsirida yuvilishidan hosil boʻlgan gʻovak jinslar. P. togʻ etaklaridagi tekislikka oqim taʼsirida kelib, devorga oʻxshash turli toʻsiqlar holida choʻkib joylashadi. P. turli kattalikdagi chaqiqjins parchalaridan iborat boʻlgan, oralari se-mentlovchi material sifatida qum va loy bilan toʻlgan holda fanglomerat yoki juda kichik zarrachalardan iborat boʻlgan lyoss choʻkindilarini hosil qiladi. "P." terminini A. P. Pavlov (1914-yil) kiritgan. P. Oʻrta Osiyoning togʻ yon bagʻirlarida hamda arid zonalarda, jumladan, mavsumiy suv oqimlari boʻladigan joylarda koʻp uchraydi. P.lar bilan koʻpincha sochma konlarning baʼzi , noruda qurilish mate-riallari konlari bogʻliq boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prometey

thumb|200px|right|Prometheus Brings Fire by Heinrich Friedrich Füger. Prometheus brings fire to mankind as told by Hesiod, with its having been hidden as revenge for the trick at Mecone.
Prometey — yunon mifologiyasida Olimp togʻidagi ma`budlardan olovni oʻgʻirlab, odamlarga hadya qilgan maʼbud. Buning uchun u Zevs buyrugʻi bilan togʻ qoyasiga kishanlanib, muttasil qiynoqqa solingan: har kuni burgut uchib kelib, P.ning tuni bilan yarasi bitgan jigarini choʻqib turgan. Gerakl P.ni ozod qilib, burgutni oʻldirgan. P. ob-razi adabiyot (Volter, I. V. Gyote, J. Bayron, P. B. Shelli, L. Meshterxazi), tasviriy sanʼat va musika (L. Betxoven, A. N. Skryabin)da aks ettirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Prometiy

Prometiy (Prometium), Pm — Mendeleyev davriy sistemasining III guru-higa mansub radioaktiv kimyoviy element, lantanoidlarga kiradi. Tartib raqami 61, eng uzoq mavjud boʻluvchi izotopining massa soni 145. Suyuqlanish temperaturasi 1080°, zichligi 7,26 g/sm³. 16 ta izotopi maʼlum. Prometiy tabiiy sharo-itda topilmagan, yadro reaksiyalarida olinadi. Ilk bor 1947-yilda amerikalik olimlar Prometiy Marinskiy va Prometiy Glen-denin boshqa elementlarning radioaktiv izotoplari aralashmasidan bir necha mg|47Rt izotopini ajratib olganlar. Prometiy afsonaviy bahodir Prometey nomi bilan atalgan. Kimyoviy xossalariga koʻra neodimga yaqin. Birikmalarida 3 valentli. Oksidlari bor. Atom bombasi portlaganda hosil boʻladigan l47Pm uzoq mavjud boʻluvchi (T1/2=2,7 yil) radioaktiv zaharli modda. Prometiyning oksidi Rt2O3, sariq rangli xloridi PmCIj, qizgʻish rangli nitrati Pm(NO3)3, shuningdek, oksalati Rt2(S2O4)3-10N2O sof holda olingan. Erimaydigan gidroksidi Rt(ON)3 och-jigarrang jelatinasimon qoldiq. 247Rt — katta amaliy ahamiyatga ega. Bu izotopning r - parchalanishi u - nurlanish (yuqori dara-jada kirishuvchan) natijasida roʻy bermaydi. Shu sababli 247Rt bilan ishlaganda himoya ekrani zarur emas. 247Rt lyuminoforlar tayyorlashda, davomli taʼsir etuvchi nur i hosil qilishda qoʻllanadi, radioizotop qalinlik oʻlchagichlarda ishlatiladi. 247Pm asosida bir necha yil ishlaydigan mitti atom batareyalari yasash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Prometrin

Prometrin, selektin, pro-gellan, gezagard 50 (CI6HI9N5S) — tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid, 50%li hoʻllanuvchi kukun. Bir yillik gʻallasimon va ikki pallali begona oʻtlarni yoʻqotishda qoʻllanadi. Taʼsiri, ayniqsa, yetarli namlik va yuqori haroratda 3 oygacha davom etadi. Preparatni OVX-14 traktor agregati yordamida bahorgi boronalashdan oldin yoki urugʻlik ekilgandan soʻng, urugʻ unib chiqqunga qadar, shuningdek, ekish bilan barobar lenta usulida 25—30 sm kenglikda tuproq yuzasiga purkaladi. Sarf normasi 1,3 —2,5 kg/ga, ish suyukdigi 100—150 l/ga. Zahari kuchsiz. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Promille

Promille — biron-bir sonning mingdan bir ulushi yoki foizning oʻndan bir qismi, %s alomati bilan belgilanadi. Suvning shoʻrligini aniklashda suvning 1000 ogʻirlik ulushiga necha ulush tuz toʻgʻri kelishini bildiradi. Shoʻrligi 1‰ gacha boʻlgan suv ichishga yarokli hisoblanadi. Dunyo okeani suvining oʻrtacha shoʻrligi 35%". Ayrim joylarda 42‰ gacha, qutbiy oʻlkalarda 33—34‰ boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Promotorlar

Promotorlar (lotincha: promoveo — ol-dinga siljitaman), aktivatorlar — katalizatorlarning faolligini oshi-radigan moddalar (qarang Kataliz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Propan

Propan, CHCHCH – toʻyingan uglevodorod, rangsiz, hidsiz yonuvchi gaz; suyuqlanish temperaturasi – 187,7 °C; Propan erituvchi sifatida, qurum olishda, metall qirqishda, avtomobillar uchun tutunsiz yonilgʻi, butan bilan aralashmasi maishiy gaz sifatida ishlatiladi. Sanoatda propanni katalitik degidrogenlab propilen, nitrolab esa nitrometan olinadi. 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Alkanlar
Propiley

Propiley, propilon (yun. propylaion — eshik oldi, kirish) — shaharga, yirik meʼmoriy ansambllarga kiriladigan markaziy darvo-za, serhasham yoʻlak. Ikki tomoni portik va kolonnadalar bilan bezatilgan boʻladi. Dastlab Yunonistonda muqad-das dargohlar va akropol kiraverishiga qurilgan. Afina akropoli (miloddan avvalgi 437—432, meʼmori Mne-sikl), Myunxen (1846—60, meʼmori L. Konse), Sankt-Peterburgdagi Smolniy (1923—24, meʼmorlari V. A. Shchuko, V. G. Gelfreyx) P.lari mashhur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Propilen

Propilen, propen, SN2=SNSN3— kuchsiz hidli, rangsiz yonuvchi gaz. Mol. m. 42,078. Suyuqlanish temperaturasi — 185,25°, qaynash temperaturasi — 47,7°, alangalanish temperaturasi 455°. Neftni kay-ta ishlash gazlarida, sintetik kauchuk zavodlari gazida boʻladi. Reaksiyaga kirishish xususiyati oʻta yuqori. Polipropilen, etilen-propilen kauchuklar, glitserin, akrilonitril va boshqa koʻpgina mu-him kimyoviy xom ashyolar, shuningdek, motor yonilgʻilari olishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proporsionallik

Proporsionallik, mutanosiblik — 1) matematikada — miqdorlar orasidagi eng sodda funksional bogʻlanish. Masalan, odamning qaddi-qomati kelishgan (mutanosib) boʻlishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proporsiya

Proporsiya (lot. proportio — munosabat), mutanosib — 1) matematikada — a, b, c, d toʻrt kattalikning ikki nisbati orasidagi tenglik: a:b=c:d. Bunda a, b, c, d — proporsiya hadlari; a va d — chetki, b va c — oʻrta hadlar deyiladi. Proporsiyaning asosiy xossasi: oʻrta hadlari koʻpaytmasi chetki hadlar koʻpaytmasiga teng bc=ad. Bu asosiy xossasi orqali proporsiyaning toʻgʻriligi tekshiriladi va uning biror hadini boshqa hadlar orqali ifodalash mumkin; karrali va butun sonli nisbatli proporsiyadan tashqari, irratsional nisbatlarga keladigan mutanosiblashtirish sistemalari keng tarqalgan (masalan, oltin kesim); 2) sanʼat va meʼmorlikda — badiiy asar yoki bino (inshoot) elementlarining bir-biriga nisbatan uygʻunligi; 3) keng maʼnoda — qismlarning oʻlchamlarining oʻzaro nisbati, umuman, narsalar oʻrtasidagi miqdoriy munosabatproporsiya tuzishda, a-d ga, b esa c ga ro'para qilinadi.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Matematikaga oid chala maqolalar
Turkum:Matematik tushunchalar
Prorektor

Prorektor (lotincha: pro — oʻrniga va rektor) — oliy oʻquv yurti yoki malaka oshirish institutida rektor oʻrinbosari. Oliy oʻquv yurti shakli va taʼlim oluvchilarning sonidan kelib chiqib oʻquv ishlari boʻyicha, ilmiy ishlar va maʼmuriy xoʻjalik ishlari boʻyicha, sirtqi taʼlim boʻyicha va boshqa sohalardan prorektor lavozimi belgilanadi. Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari va malaka oshirish institutlarida maʼnaviyat va maʼrifat ishlari boʻyicha prorektor lavozimi ham mavjud. Unga 1-prorektor maqomi berilgan. Oʻzbekistondagi kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash institutlarida ham 3 yoʻnalish boʻyicha Prorektor lavozimlari mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Prostata bezi

Prostata bezi (yun. prostatus — oldinda turuvchi), prostata — erkak jinsiy aʼzosidagi tok, bez. Kichik chanoq boʻshligʻida qovuq ostida boʻlib, qovuq boʻyinchasi va siydik chiqarish kanalining boshlangʻich qismini oʻrab turadi. Prostata bezi bez va muskul qismdan iborat. Bez qism urugʻ suyultiradigan suyuqlik (sekret) ajratadi. Bu suyuklik spermaga qoʻshilib, spermatozoidlarni faollashtiradi. Muskul qism esa siydik chiqarish kanalining sfinkteri (muskul qisqich) hisoblanib, shahvat va siydik chiqishini rostlab turadi, shuning uchun shahvat va siydik aralashib ketmaydi.

Prostata bezining orqa yuzasi toʻgʻri ichakka tegib turadi, shunga koʻra, vrach toʻgʻri ichakka barmogʻini kiritib bezning turli kasalliklarini aniqlaydi. Prostata bezining yalligʻlanishi prostatit deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Prostata fiziologiyasi:

Prostata bezi ajratgan suyuqlik tarkibida immunoglobulin,fermentlar, vitaminlar,limon kislotasi va boshqalar mavjud. Bu suyuqlik shahvatni suyultirishda qatnashadi. Prostata funksiyasi  gipofiz bezi gormonlari,androgenlar,estrogenlar,hamda steroid gormonlar tomonidan boshqariladi. 

Prostata funksiyasi:

 Shahvat tarkibida boʻlgan suyuqlik ishlab chiqarish
 Jinsiy taranglik paytida siydik yo'lini yopib klapan vazifasini o'taydi.
Prostatit

Prostatit — prostota bezining yalligʻlanishi. Koʻpincha siydik chiqarish kanali (uretra) yalligʻlanganda, soʻzak, uretrit va boshqalarda infeksiya prostata beziga qon va limfa orqali yoki siydik chiqarish kanalidan oʻtishi na-tijasida kelib chiqadi. Prostatitga sovqotish, koʻp jinsiy aloqa qilish, zax joyda oʻtirish, kam harakat qilish kabi omillar sabab boʻlishi mumkin.

Oʻtkir va surunkali boʻladi. Oʻtkir prostatitda bemor tez-tez siyadi va siyganida shu soha sanchib ogʻriydi, oraliq achi-shadi, siydik jildirab tushadi; hojat vaqtida toʻgʻri ichak sohasida ogʻriq paydo boʻladi, harorat koʻtariladi. Prostata bezida abssess paydo boʻlganda, u oʻz holicha teshilishi va toʻgʻri ichak yoki siydik chiqarish kanalidan yiring oqishi mumkin. Prostatitni mutaxassis vrach davolaydi. Oʻz vaqtida davolanmasa, infeksiya atrofidagi aʼzo va toʻqimalarga oʻtishi, sepsis, kasallik surunkali tuye olishi, jinsiy zaiflik, bepushtlik kabi ogʻir asoratlar yuzaga kelishi mumkin. Kasallikning zoʻraygan va tuzalish davrlari uzoq davom etib, siydik chiqarish kanali, oralik, sohasidagi achishish; siyganda yoki hojatdan keyin bir oz suyuklik ajralishi, shu vaqtda bezovtalanish, toli-qish surunkali prostatitga xos belgilardir.

Surunkali prostatit boʻlgan bemorlarga dori-darmonlar, fizioterapiya, shuningdek, sanatoriy va kurortlarda davolanish tavsiya etiladi. Kasallik zoʻriqqanda achchiq, shoʻr ovqatlar, spirtli ichimliklar, jinsiy aloqa taqiqlanadi. prostatitning oldini olishda siydik chiqarish kanali, qovuqning yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida aniqlab, batamom davolash va ichni ravon yurgizib turishga ahamiyat berish lozim. Uzoq oʻtirib ishlaydigan kishilar piyoda sayr qilishlari, yugurish, suzish, tennis va sportning boshqa bilan shugʻullanib turishlari kerakOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Protagor Abderalik

PROTAGOR (Protagoras) Abderalik (miloddan avvalgi taxminan 480—410) — yunon faylasufi, sofistlarning mashhur vakili. Asarlari bizgacha yetib kelmagan. U talabalarga falsafa, notiklik va bahs sanʼatidan saboq bergan. P. falsafa-sining asosiy qoidasi "inson barcha mavjud boʻlgan va mavjud boʻlmagan narsalarning mezonidir" degan tezisda oʻz ifodasini topgan. Uning fikricha, barcha narsa nisbiydir. P. oʻzini "sofistlar va odamlarning ustozi" deb atagan. U xudolarning mavjudligini ham, mavjud emasligini ham bilib boʻlmay-di, deb hisoblagan. P. "Xudolar haqida" kitobi uchun daxriylikda ayblangan, asari yoqib yuborilgan, oʻzi Afinadan badargʻa qilingan. Janubiy Italiyadan Si-siliyaga ketayotib, Messina boʻgʻozida suvga choʻkib halok boʻlgan. Platon unga bagʻishlab "Protagor" asarini yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yakov Protazanov

Yakov Aleksandrovich Protazanov 1881.23.1 (4.2) - Moskva - J945.8.8 — rejissor, Rossiyada (1935) va Oʻzbekistonda (1943) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Rus kinematografiyasi asoschilaridan. Ijodini 1907-yil dastlab sse-nariychi, keyinchalik rejissor sifatida boshlagan. "Qargʻa motkasi" (1916), "Sergiy ota" (1918) filmlari rejissorlik va operatorlik madaniyatining yuksakligi, aktyorlar oʻyinining mu-kammalligi bilan ajralib turadi. "Aelita" (1924), "Torjoklik bichiqchi" (1925), "Kirq birinchi" (1927), "Don Diyego va Pelageya" (1928), "Avliyo Yor-gen bayrami" (1930) kabi ovozeiz kinoning eng yaxshi namunalarini yaratdi. Hajviy filmlari satira, yumor va qiziqarli syujetlarga boydir. Ovozli kinoda yaratgan "Sepsiz qiz" (1937) filmi mumtoz kino fondidan oʻrin oldi. P. uzbek milliy kino sanʼatining shakllanishi va rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Urush yillari Toshkentda yashab, "Nasriddin Buxoroda" (1943) filmini yaratdi. Bu film uzbek kinematografiyasida komediya janrining shakllanishi va N. Gʻaniyev, R. Pirmoʻhamedov, A. Ismatov kabi ma-halliy kino arboblarining ijodiy kamolotida muhim rol oʻynadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Protaktiniy

Protaktiniy (yun. protos — birinchi va aktiniy; lotincha, Protactinium), Pa — radioaktiv kimyoviy element. Tar-tib raqami 91, atom massasi 231,0359, aktino-idlarga kiradi. Turgʻun izotopi yoʻq. 12 ta radioaktiv izotopi maʼlum, eng uzoq mavjud boʻluvchi izotopi 23|Ra (T’/2=32400-yil) 1917-yilda shved mineralogi va kimyogari Yu. Gan bilan avstraliyalik fizik va radiokimyogar Protaktiniy Meytner, ularga bogʻliq boʻlmagan holda ingliz radiokimyogarlari Protaktiniy Soddi va Kranstonlar tomonidan uran rudasi chiqindisidan topilgan. 23|Ra a — zarracha chiqarib aktiniyga aylana-di: 23|Ra -> 227As+Ne+.

Yer poʻstining massa jihatidan 110"10% initashkil etadi. Sof Protaktiniy kumush rang-oq, yaltiroq, bolgʻalanuvchan metall, havoda oksidlanib qorayadi. Zichligi 15,4 g/sm³. Birikmalarda 3 va 5 valentli. Kimyoviy xossalariga koʻra, Ta, Nb, Ti va Zr ga oʻxshaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Petr Protasov

Petr Vasilyevich Protasov (1902.26.10, Qozon guberniyasi Tetyushi shahri — 1985.1.2, Toshkent) — agrokimyogar olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1964), professor (1965). Timiryazev nomidagi Moskva qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1932). Janubiy Qozogʻistondagi Otaboyev tajri-ba styasida ilmiy xodim (1932—33), SoyuzNIXI Oʻgʻitlar va agrotuproqshunoslik markaziy styasida laboratoriya mudiri (1933—36), 1949—60 yillarda direktor oʻrinbosari. Soyuz NIXIda laboratoriya mudiri (1936-39, 1960-70). 1970-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi institutining agrokimyo kafedrasi mudiri.

Ilmiy ishlari, asosan, qishloq xoʻjaligida oʻgʻitlarni qoʻllash, karbonatli tuproqlarda kaliy miqdorini aniklash usullari, oziq moddalari balansi, almashlab ekishda oʻgʻitlar sistemasi masalalariga bagʻishlangan.

 
 Primeneniye kaliynix udobreniy pod xlopchatnik v Sredney Azii, T., 1953; Azot v xlopkovodstve Sredney Azii, T., 1961; Primeneniye udobreniy v xlopkovodstve, T., 1980 (hamkorlikda).

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:26-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:1-fevralda vafot etganlar
Protez

Protez (yunoncha: prothesis — qoʻshish, ulash) — qoʻl-oyoqlarning yoʻq qismlari yoki gavda va aʼzolarning boshqa mayib qismlari oʻrnida vaqtincha yoki doimiy ishlatiladigan mexanik moslama. Kosmetik nuqsonni yashirish (masalan, koʻz protezzi) yoki oʻzgargan funksiyani tiklash (masalam, panja protezi, tishprotezi) uchun xizmat qiladi.

Kosmetik, ishchi hamda davo protezlari farq qilinadi. Aktiv, harakatlanuvchan va ushlash funksiyasini bajaradigan ishchi protezlar korxonalarda ishlash imkonini beradi. Odatda, bu xil protezning ichiga ishlash moslamalari joylashtiriladi. Kosmetik (anatomik) protez yoʻqotilgan aʼzo (masalan, qoʻl-oyoq, koʻz, tish, quloq chigʻanogʻi, koʻkrak bezi va boshqalar) shakli va qisman funksiyasini tiklash uchun ishlatiladi. Davo protezi biror aʼzo funksiyasini tiklash maqsadida vaqtincha qoʻllanadi (mas, ortopedik poyabzal, skoliozda tanaga kiydiriladigan korset, bandaj, ortopedik apparatlar va hokazo). Qoʻl va oyoq protezlari bir necha xil boʻladi. Oyoq panjasi kesilganda panja, toʻpikdan tizzagacha kesilganda boldir, boldirdan chanoq boʻgʻimigacha kesilganda son va umuman oyoq boʻlmaganida chanoq son protezidan foydalaniladi. Qoʻl protezining esa panja, bilak, yelka va boshqa xillari boʻlib, bu koʻproq amputatsiya qilingan soha choʻltogʻiga moslanadi. Protez polietilen, xlorvinil, termoplast va boshqa materiallardan yengil, qulay va chidamli, gigiyenik talablarga javob beradigan qilib tayyorlanadi. Oʻzbekistonda protezlar ochiq turdagi "Ortopediya" aksiyadorlik jamiyati zavodida tayyorlanib, nogironlarga bepul beriladi va vaqt-vaqti bilan almashtirib turiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proteza

Proteza (yun. prothesis — oldindan joylash) — talaffuzni qulaylashtirish uchun soʻzning eng boshida to-vush (odatda, unli) orttirilishi. Uzbek tilida oʻkuz—hoʻkiz, ogʻoch—yo-gʻoch singari tarixiy taraqqiyot ja-rayonidagi ayrim holatlarni hisobga olmaganda (bu yerda undosh orttirilgan), P. hodisasi, asosan, arab va fors tillaridan oʻzlashgan yoki rus tili orkali yevropa tillaridan kirgan soʻzlar talaffuzida uchraydi. Bunday soʻzlarning boshida, u, oʻ yoki i unlisi orttirib talaffuz qilinsada, bu holat yozuvda aks etmaydi: roʻmol — oʻramol, roʻza — oʻraza, ray-hon — irayhon; stol — istol, stul — ustul, istul, shtraf — ishtraf, stansiya — istansa kabi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protezlash

Protezlash — tibbiy-texnik fan; gavdaning mayibmajrux. boʻlgan aʼzolari yoki qismlari shakli va funksiyalarini tiklashga qaratilgan tibbiytexnik tadbirlar sistemasi. P. tibbiyot bilan texnika oʻrtasidagi fan boʻlib, ortopediya, travmatologiya va tiklash jarroxligi bilan bogʻliq. P.ga xos maʼlumotlar juda qadimdan maʼlum, P.da, asosan, protez va protez-ortopedik buyumlar, apparatlar, poyabzallar va boshqa maxsus moslamalardan foydalaniladi. Eshitish apparatlari ham P.ning bir turi hisoblanadi. Shuningdek, P.da bemor va mayib kishilarning harakatlanishi uchun maxsus vositalar; hassa, qoʻltiq tayoq, aravacha va hokazo qoʻllanadi. Oʻzbekistonda P. — qoʻl-oyoklari va boshqa aʼzolarining anatomik nuqsoni boʻlganlarni moddiy taʼminlash dan biri; mayiblarga maxsus moslamalar, odatda, bepul ijtimoiy sugʻurta va ijtimoiy taʼminot hisobidan beriladi. P. ortopediya va travmatologiya ilmiy tadqiqot institutlari hamda protez zavodlarida amalga oshiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proteidlar

Proteidlar (yun. protos — birinchi), oddiy oqsil — protein va oqsil boʻlmagan komponentlardan ibo-rat murakkab oqsillar. Koʻpincha pros-tetik guruh deb ataladi. Oqsil boʻlmagan komponentlarning tabiatiga koʻra, P. quyidagi guruhga: glikoproteidlar, lipoproteidlar, nukleoproteidlar, metalloproteidlar, fosfoproteidlar, xromoproteidlarga boʻlinadi. Organizmning hayot faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Koʻpincha fermentlar, oqsillar, toʻqimalar, hujayralar, qon zardobi, sut, tuxum, viruslarning anchagina qismi, koʻpgina gormonlar va boshqa P.ga mansub (yana qarang Oqsillar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proteinoterapiya

Proteinoterapiya (yun. protos -birinchi va terapiya) — immunoterapiya turi. Davo maqsadida teri ostiga, muskul orasiga yoki venaga oqsilli moddalar (mas, sut, zardob va boshqalar) yuborish. P. koʻpincha surunkali infeksion va infeksion allergik kasalliklarda, yara kasalligida, trofik yara va hokazoda qoʻllanadi. P.da qon (qarang Gemoterapiya), kazein eritmasi va boshqa oqsilli moddalar yuboriladi. P.da bemor krnidagi leykotsitlar koʻpayib, qonning fermentativ faolligi ortadi, orga-nizmning umumiy quvvati kuchayadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proteylar

Proteylar (Proteidae) — dumli amfibiyalar oilasi. Uzunligi 16—40 sm. Gavdasi choʻziq, dumi uzun, eshkaksimon, suzgich burmalari bor. Oyoklari kuchsiz rivojlangan, oldingi oyoqlarida 3 tadan, keyingisida 2 tadan barmogʻi bor. Tashqi jabralari 3 juft. P. uchun neoteniya xos, metamorfoz xususiyatini yoʻqotgan. 2 urugʻi, 2 turi (boshqa maʼlumotlarda 5 turi) Gʻarbiy Yevropa, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Yevropa P. gʻor suvlarida uchraydi; koʻzi reduk-siyaga uchragan, terisi pigmentsizlashgan, och qizgʻish; tirik tugʻadi. Amerika P.ining 4 kenja turi maʼlum. Ichki urugʻlanadi. Bir nechta tuxum qoʻyadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proteksionizm

Proteksionizm (lotincha: protectio -panalash, xrmiylik) – davlatning ichki bozorni chet el raqobatidan himoya qilish va tovar ishlab chikaruvchilarning tashqi bozorga chiqishini ragʻbatlantirishga qaratilgan iqtisodiy siyosati. Yevropada kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davri (XVI-XVIII asrlar)da paydo boʻldi va yuzaga kelayotgan sanoatni rivojlantirishga yordam koʻrsatdi. Oʻsha davrda Proteksionizm import sanoat mahsulotlari uchun yuqori boj va oʻz sanoat mahsulotlari uchun eksport mukofotlari belgilashda yaqqol koʻrinadi. Ayni paytda tanqis xom ashyo importi uchun bojlar bekor qilingan holda, shunday muhim xom ashyo va mahsulotlar uchun eksport bojlari joriy qilingan. Dastlabki bosqichda Proteksionizm mamlakatlarni industriyalashtirishga xizmat qilgan va ijobiy rol oʻynagan. I va II jahon urushi yillarida va, ayniqsa, 1929—33-yillardagi jahon iqtisodiy tangligi davrida Proteksionizm siyosati kuchaydi. Urushdan keyingi yillarda iqtisodiyotning baynalminallashuvi sharoitlarida rivojlangan mamlakatlarda oʻta Proteksionizmdan voz kechish va tashqi savdoni erkinlashtirishga oʻtish yuz berdi, lekin jahon iqtisodiyotida Proteksionizm hamon davlat tomonidan tartibga solishning taʼsirchan quroli boʻlib qolmoqda. Jahonda iqtisodiy integratsiyaning borishi jamoaviy Proteksionizmni paydo etdi (Yevropa Ittifoqi, OPEK va boshqalar). Rivojlangan mamlakatlarda oʻz fermerlarini koʻllab-quvvatlash va ichki oziq-ovqat bozorini himoya qilishga qaratilgan agrar Proteksionizm keng qoʻllanadi. Jahon savdo tashkiloti Proteksionizm tadbirlarini bir qadar cheklashga qaratilgan siyosat olib boradi. Bu tashkilotga aʼzo mamlakatlar bojxona boji miqdorini import qilinadigan tovarlar qiymatining 10% dan oshirmaslik tartibiga rioya qilishlari kerak. Jahon xoʻjaligida globallashuv jarayonlari milliy bozorlarning jahon bozoriga integratsiyalashuviga olib kelmoqda. Milliy bozorlarning erkinlashtirilishi milliy iqtisodiyotning yuksalishini taʼminlaydi va Proteksionizm siyosatining ahamiyatini pasaytiradi. Oʻzbekistonda ham tashqi savdoni davlat tomonidan tartibga solishda Proteksionizm siyosati qoʻllanadi. Bu siyosat asosida import oʻrnini bosuvchi va eksport bop mahsulotlar ishlab chiqarishni ragʻbatlantirish, eksport toʻlovlarini kamaytirish, ichki bozorni sifatli tovar bilan taʼminlash, tashqi savdoni mamlakat iqtisodiyoti manfaatlariga toʻla boʻysundirish strategiyasi turadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Proterozoy

Proterozoy (yun. proteros — ancha erta va goye — hayot) — tokembriynknt yuqori (arxeydan soʻnggi) stratigrafik guruhi (qarang Geoxronologiya). taxminan 640—560 mln. yil avval 80 mln. yil ichida hosil boʻlgan yotqiziklarni qamrab olgan. "P." terminini amerikalik geolog E. Emmons (1888-yil) arxey va kembriy oraligʻidagi yotqizikdarni belgilash uchun taklif qilgan. P.ning umumiy qabul qilingan stratigrafik boʻlinish sxemasi yoʻq. Keyingi yillarda P.ni stratigrafik boʻlimlarga ajratishda tari-xiy geologik jinslarning absolyut yoshini aniqlash va paleontologik me-todlar qoʻllanilmoqda. Ayrim mutaxas-sislar P.ni 2, boshqalar 3 yoki 4 boʻlimga ajratadilar. Rossiyada P. 3 boʻlimdan iborat, deb qabul qilingan. Ular stromatolit va mikrofitolitlar gu-ruxlarining tarqalishi bilan farqlanadi. P. yotqiziqlari ayrim rayonlar uchun alohida sxemalar (svita, seriya)ga boʻlinadi. P. yotqiziklari turli tartibli va har xil darajada metamorfizm ga uchragan jinslardan tarkib topgan. Granitlashgan, magmatitlashgan jin-slar ham uchraydi. P. yotqiziqlarining yuqrri qismida organik qoldiqlar — yashil suvoʻtlar va bakteriyalarning mahsuloti: stromatolit va mikrofi-tolit (onkolid, katagrafiya va boshqalar) uchraydi. Aniq nomlangan va toʻla oʻrga-nilgan hayvonot qoldiklari P. yotqi-ziqdarining yuqori boʻlimi bilan kembriy davri chegaralaridagina uchraydi. Ular siyrak tarqalgan chuvalchang va meduzasimonlardan iborat. Foydali qazilmalardan P. yotqiziklarida, asosan, temir, marganets, nikel, kobalt, mis, xrom, polimetall, uran, oltin rudalari hamda olmos uchraydi. Oʻzbekistonda P. yotqiziqlari Hisor, Tomdi, Sulton Uvays va boshqa togʻlarda tarqalgan. Bu jinslarda koʻpgina qazilma boyliklar uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geologiya
Protest

Protest (lotincha: protestor — oshkora isbotlayman) — prokurorning norozilik hujjati. Oʻzbekiston Respublikasida P. qonunga zid boʻlgan hujjatni qabul qilgan organga yoki mansabdor shaxsga, shuningdek, yuqori organga yoxud yuqori mansabdor shaxsga, sudning hukmi, hal qiluv qarori, ajrimi va qarori ustidan protsessual qonunda belgilangan tartibda beriladi. P. berilgan vaqtdan boshlab 10 kundan kechiktirmay koʻrib chiqilishi shart. Qonunbuzarlikni darhol bartaraf etish talab qilingan alohida hollarda prokuror P.ni koʻrib chiqishning qisqartirilgan muddatini belgilashga haqli. P.ni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisida 3 kun ichida prokurorga yozma ravishda maʼlum qilinadi. P. kollegial organ tomonidan koʻrib chiqiladigan hollarda majlis kuni haqida prokurorga maʼlum qilinadi va u majlisda ishtirok etishga haqlidir. P. shu hujjatni qabul qilgan yoki yuqori turuvchi organ (mansabdor shaxs) tomonidan rad etilganda, shuningdek, P. qonunda belgilangan muddat ichida koʻrib chiqilmagan taqdirda, prokuror ana shu hujjatni gʻayriqonuniy deb eʼtirof etish toʻgʻrisidagi ariza bilan 1 oy ichida sudga murojaat etishga haqli. Ariza sudda koʻrib chiqilgunga qadar berilgan hujjatning amal qilishi toʻxtatib turiladi. Sudning hukmi, hal qiluv qarori, ajrimi va qaroriga nisbatan keltirilgan apellyasiya, kassatsiya, xususiy va nazorat tartibidagi P. ishni sudda koʻrish boshlangunga qadar P. bergan prokuror tomonidan, shuningdek, yuqori turuvchi prokuror tomonidan oʻzgartirilishi, toʻldirilishi yoki chaqirib olinishi mumkin.

Gʻafur Abdumajidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protestantizm

Protestantizm ( norozi boʻlish, kelishmaslik) – xristianlikdagi 3 asosiy oqimdan biri (katolitsizm va pravoslaviye bilan birga). Reformatsiya davri (16-asr)da katolitsizmdan ajralib chiqqan. Protestantizm asoschilari – M. Lyuter, J. Kalvin, U. Svin-gli. Protestantizm cherkov, sektalarni, kalvinchilik, lyuteranlik, anglikan cherkovlari, metodistlar, baptistlar, adventistlar-ni, shuningdek, koʻpgina mustaqil oqimlarni birlashtiradi. Protestantizm ruxoniylarning inson bilan xudo oʻrtasidagi vositachilik rolini inkor etadi. Protestantizm da ruxoniylar bilan oddiy dindorlar farqlanmaydi. Murakkab cherkov iyerarxiyasi yoʻq, toat-ibodat soddalashtirilgan, monaxlar boʻlmaydi, ruhoniylarning oila qurishi man etilmaydi. Protestantizm, asosan, AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Skandinaviya mamlakatlarida, Niderlandiya, Shveysariya, Avstraliya, Kanada, Boltiqboʻyi mamlakatlari (Estoniya, Latviya)da tarqalgan. Protestantlarning umumiy soni 750 mln. ga yaqin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana 

 Katolitsizm
 Xristianlik
 Reformatsiya
Gazniqob

thumb|right|250px|1970—1980-yillarga oid gazniqob.
Gazniqob (gaz va niqob soʻzlaridan) — nafas organlari, yuz va koʻzni zaharli radioaktiv moddalar va bakterial vositalar taʼsiridan himoya qiluvchi asbob. Filtrlovchi va izolatsiyalovchi turlarga boʻlinadi. Filtrlovchi gazniqobni 1915-yili Nikolay Zelinskiy ixtiro etgan. U gazni tozalaydigan quticha, niqob-shlem va ularni tutashtiruvchi naychadan iborat boʻlgan. Bunday gazniqob atrofdagi zaharli havoni tozalab beradi. Izolatsiyalovchi gazniqob regenerativ patron, nafas olish qopchasi, karkas, niqob-shlem va tutashtiruvchi naychadan iborat. Bunday gazniqob komplektida ampulali quticha, sumka va boshqalar boʻladi. Izolatsiyalovchi gazniqobda tashqaridagi havodan foydalanilmaydi, uning regenerativ patronidagi kislorod bilan nafas olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protiy

Protiy — vodorodning eng yengil (massa soni 1) va eng koʻp tarqalgan turgʻun izotopi. P. atomining yadrosi 1 ta protondan tashkil topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protistologiya

Protistologiya (yun. protistos — eng birinchi va ... logiya) — biologiyaning bir hujayrali organizmlar — protistlarni oʻrganadigan boʻlimi. "Protistlar" terminini 1866-yilda nemis olimi E. Gekkel kiritgan va koʻp hujayrali oʻsimliklar va hayvonlar bilan bir katorda bakteriyalar, eng sodda hayvonlar, bir hujayrali suv-oʻtlar va tuban zamburugʻlarni oʻz ichiga olgan Protistlar dunyosini taklif etgan. Hozir ayrim olimlar Protistlar dunyosiga faqat eukariot organizmlar: eng sodda hayvonlar, ayrim suvoʻ-tlar va zamburugʻlarni kiritishadi. Boshqa bir guruh olimlar Protistlar dunyosiga yadroli barcha suvoʻtlar va tuban zamburugʻlarni ham kiritishni taklif etishadi. "Protsitlar" termini baʼzan protozoologiya sinonimi sifatida ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proto...

Proto... (yun. protos — birlamchi, ilk) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, birlamchilik, dastlabki asos maʼnolarini (mas, protoplazma, prototip) yoki cherkovning asosiy mansab va unvonlaridagi yuqori darajani bildiradi (mas, protoirey). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protobolgarlar

Protobolgarlar — turkiy xalq. 4-asrda Sharqiy Yevropa dashtlarida yashashgan. 7-asrning 2yarmida P.ning bir qismi Kama daryosi va Oʻrta Volgaga tarqalgan (Volga—Kama bulgʻorlari); boshqa qismi (Asparux boshchiligida) Bolqon yarim orolga kirib borib, slavyan qabilalari bilan birga 681 yil Birinchi Bulgʻor podsholiginj barpo etishgan. Keyinchalik slavyanlar bilan aralashib ketib, hozirgi bolgarlarttt etnogenezida katnashganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protozoologiya

Protozoologiya (lot. protozoa — eng sodda hayvonlar va ... logiya) — zoologiyaning bir hujayrali hayvonlarni oʻrganadigan boʻlimi (qarang Protistologiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protonefridiylar

Protonefridiylar (proto... va nefridiylar) — yassi va toʻgarak chuvalchanglar, nemertinlar, ayrim halqali chuvalchanglar, lansetniklar, foronidlar va baʼzi mollyuskalar lichinkasi uchun xos boʻlgan ayirish organlari. P. 1 ta yoki bir necha shoxlangan naychalar va ular ichida joylashgan bir tutam kipriklarga yoki 1 ta (yoki bir nechta) xivchinga ega boʻlgan hujayradan iborat. Moddalar almashinuvi mahsulotlari filtrlanib uchki hujayralar boʻshligʻiga oʻtadi va kipriklar yoki xivchinlar yordamida naylarga haydaladi. Kipriklar va xivchinlarning bir meʼyorda ishlashi tufayli suyuklik P.ning naychalari orqali oqib oʻtib turadi. Naychalarda hosil boʻlgan siydik asosiy nayga tushadi va u yerdan maxsus teshiklar orqali tashqi muhitga chiqariladi. Soʻrgʻichlilar, ogʻiz aylangichlilar va ayrim b. hayvonlarda P. siydik toʻplanadigan maxsus organ — qovuqqa ochiladi; siydik u yerdan qovuq devori qisqarishi tufayli tashqi muhitga, tikanboshlilar va priapulidlarda esa jinsiy naylarga chiqariladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protoplazma

Protoplazma (yun. protos — birinchi va plazma) — tirik hujayraning sitoplazma va yadrodan tashkil topgan tarkibiy qismi. Protoplazma tushunchasi koʻpincha sitoplazma bilan bir xil maʼnoda, notoʻgʻri ishlatiladi. Protoplazma terminini birinchi marta chex olimi Ya. Purkinye (1839) fanga kiritgan. Elektron mikrospokda tekshirishlar natijasida Protoplazma faqat suyuqlikdan emas, balki murakkab tuzilishga ega boʻlgan organoidlar va hujayraning ichki membranalaridan tashkil topganligi aniklandi. Hozirgi bu termin kam qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protoplastlar

Protoplastlar (proto... va yun. plastos — hosil boʻlgan, shakllangan) — oʻsimliklarda uchraydigan, poʻstsiz, faqat hujayra membranasi bilan oʻralgan hujayralar. Hujayra membranasi sitoplazmani oʻrab turadi. P.ni hujay-ra injeneriyasida foydalanish uchun sunʼiy hosil qilinadi. Oʻsimlik hujayralarini klonlash va yaxlit oʻsimlikni regeneratsiya qilishda ham foydalaniladi. Poʻstsiz boʻlgani tu-fayli P.dan har xil oʻsimlik hujayralarini duragaylashda foydalanish mumkin. P. mikroorganizmlarda mutatsiyalar natijasida, antibiotiklar va zararli omillar taʼsirida ham hosil boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protorenessans

Protorenessans (yun. protos - bi-rinchi, frans. Renaissance — uygʻonish) — Uygʻonish davri sanʼatiga zamin yaratgan Italiya madaniyatining ilk bosqichi (13—14-asr boshlari). "P." atamasi shveysariyalik tarixchi Ya. Burkhard tomonidan ilk bor qoʻllangan. P. erkin shaharlarning jadal rivojlanib kengayishi, ishlab chikaruvchi kuchlar va savdosotiqning oʻsishi bilan bogʻliq. Sanoat va madaniyat gurkirab taraqqiy eta boshladi, dunyoviy fanlarga qiziqish va antik merosga eʼti-bor ortdi. Bu oʻzgarishlar Florensiya, Piza, Siyena, Genuya, Milanda, ayniqsa, Venetsiyada juda sezilarli boʻldi. Yangi davr sanʼatining ilk belgilari adabiyot (Dante, Petrarka, Bokachcho), meʼmorlik (Arnolfo di Kambio va boshqalar), xaykaltaroshlik (N. Pizano va boshqalar), rassomlik (P. Kavallini, Jotto) sanʼa-tida namoyon boʻla boshladi. Jumladan, Kavallini gotika shakllariga xotir-jamlik va muvozanat kiritsa, Jotto di-niy mavzularni hayotiy aks ettira boshladi, fazoviy kenglikni oʻzlashtirib tasvirlanuvchilarning salobatli va ulugʻvor qiyofalarini yaratdi, insoniy munosabatlar — xudbinlik va olijanoblikni ishonarli aks ettirdi (Jottoning Paduyadagi del Arena kapellasiga ishlagan devoriy rasmi, 1303—1305).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prototip

Prototip (proto ... va tip) — badiiy obraz (tip)ga asos boʻlgan real shaxs. Avtobiografik va memuar asarlarda, lirika va hujjatli nasrda, shuningdek, portret sanʼati va haykal-taroshlikda boshqa janrlardagiga nis-batan kengroq foydalaniladi. Oshkora shartlilikka asoslangan fantastika, romantizm va boshqa uslublarga Karaganda realizmda P. sanʼatkorga voqelikni ba-diiy oʻzlashtirish uchun hayotiy material boʻlib xizmat qiladi. Badiiy asar qahramoni bir yoki bir necha P.li boʻlishi mumkin. P. bilan badiiy obraz orasidagi farq har xil. Bu, asar janri va yoʻnalishi, muallifning indi-vidualligi bilan bogʻliq. Romantik asarlarda muallif koʻproq badiiy toʻqimagaerk berib, P. xayotiga oid faktlarni yo keskin kamaytiradi yoki jiddiy oʻzgartiratsi (Abdulla Qodiriy "Oʻtgan kunlar" va boshqalar). Hujjatli nasrda esa, aksincha, obraz P.ga eng yuqori darajada yaqinlashtirilib, muallif real (hayotiy) shaxsga oid asoslardan koʻp uzoklashmaydi, ayrim hollarda, hatto joy va qahramon nomlarini ham aslidagiday saqlaydi (B. Polevoyning "Chin inson qissasi", N. Safarovning "Uzoqni koʻzlagan qiz" asari va boshqalar). Bunday hollarda P. haqida gapirishning oʻzi shartlidir. Ammo har ikki holatda ham badiiy obraz P.ga nisbatan ancha keng va sermaʼno boʻladi. Chunki muallif P. hayoti va harakteriga oid fakt va xususiyatlarni hayotdagi boshqa shunday kishi (yoki P.)lar harakteri va turmushidagi faktlar bilan, shuningdek, oʻz qarashlari va ideallari bilan ham boyitadi. P.li obrazda ham muallif hayot hodisalarini tipiklashtirish va umumlashtirishda badiiy toʻqimadan foydalanadi. Bu esa unga hayotda oʻzi koʻrgan-bilgan voqeahodisalardan, real shaxs (P.)lar hayoti faktlaridan samarali foydalanib, haqqoniy va toʻlaqonli badiiy obrazlar yaratish imkonini beradi. Badiiy obraz P.lari tadqiqotchilarni sanʼatkor ijodxonasi va asarning yaratilishi tarixi bilan qiziktiradi. Bu ishtadqiqotchidan oʻziga xos nazokat talab etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protrombin

Protrombin (yun. pro — ilgari va trombin) — qon plazmasidagi murakkab oqsil (glikoproteid). P. jigarda K vitamin ishtirokida sintezlanadi. Qon ivish jarayonida P.dan trombin fermenti hosil boʻlib, u tromb shakllanishini tezlashtiradi. P. yetishmaganda gemorragii, diatez kasalligi kelib chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protuberans

Protuberans (lot protubero -boʻrtmoq) — Quyosh gardishi yaqinida osmon sahnida kuzatiladigan choʻgʻlangan gaz buluti. Quyosh gardishiga proyek-siyalanganda P. qora tolalar tarzida koʻrinadi. Tola gardish chetida boʻlganda, uning bir qismi osmon sahnida yorugʻ P.ga aylanadi. Quyosh toʻla tutilgan paytlarda P.ni oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin. P.dagi modda zichligi taxminan 1sm³ da 1010 atom, kinetik temperaturasi 8000—15000°, mutlaq turbulent tezligi 4 – 10 km/s, magnit maydoni kuchlanganligi 100—200 gauss. P.ning fizik xususiyati Quyosh xromosferasiga oʻxshash. P.lar tashqi koʻrinishi va hara-kat tasnifiga koʻra, sokin, eruptiv, faol turlarga boʻlinadi. P.ning oʻrtacha uz. 200 ming km, balandligi 50 ming km, qalinligi 5 ming km gacha, ichki qatlamlarining tezligi ~ 10 km/s; 1 — 2 kundan bir necha oygacha mavjud boʻladigan P.lar sokin P.lardir. Eruptiv P.lar esa sokin P.lardan birdaniga paydo boʻlib, ichki qatlamlarining Quyosh sirtidan tashqariga chiqish tezligi bir necha km/s ga tenglashadi. Natijada eruptiv P.larning rivojlanishi bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etadi. P.larning xossalari hali toʻliqaniklanmagan. Lekin P.larning zichligi Quyosh toji zichligidan taxminan 100-marta koʻp, temperaturasi esa 20-marta kam. temperaturaning bunday farqi Quyosh tojidan P. ga proton va ionlarning intensiv oʻtishiga sabab boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Profag

Profag (yun. pro — ilgari va ... fag) — bakteriya hujayrasida xromosoma bilan bir vaqtda replikatsiya kilinadigan urta miyona bakteriofag genomi; bakteriofagning latent (yashirin) infeksiyasiz shakli. Odatda, bunday fag genomi P. holatga utishdan oldin bakteriya xromosomasining muayyan qismiga birikib oladi, baʼzan birikmasdan bakteriya hujayrasida DNK halqasi shaklida joylashadi. Fag genomi bilan birikkan bakteriya lizogen bakteriya deyiladi. P.ning hujayrani yemiradigan geni repressiya qilinganligi (taʼsiri tuxtatilgani) tufayli bakteriya uchun zararsiz boʻlib qoladi. P. holatga oʻtgan fag genomi bakteriya xromosomasi bilan birga replikatsiya qilinadi. Ammo lizogen bakteriyalardan ayrimlari (mln. dan bittasi)da induksiya yuz berishi, yaʼni P. yana bakteriya hujayrasini zararlaydigan formaga oʻtib qolishi mumkin. P. induksiyasi tezligi ayrim omillar (mas, ultrabinafsha nurlar) taʼsirida tezlashishi mumkin. P.faggeno-mi kodlashtiradigan fermentlar yorda-mida katalizlanadi. P. induksiyasida fag genomiga bakteriya xromosomasining ayrim qismlari (P. xromosomaga birikkanida) yoki bakteriya DNK si parchalari (P. xromosomaga qoʻshilmaganida) kirib qolishi mumkin. Bunday faglardan maxsus va umumiy trans-duksiya sohasidagi tajribalarda foy-dalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Profilaktoriy

Profilaktoriy — davolashpro-filaktika muassasasi. Aholini ishdan ajralmagan holda davolaydi, dam olish uchun sharoit yaratadi. Yirik ishlab chiqarish korxonalari qoshida kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan tashkil qilinadi. Profilaktoriyga kunduzgi (kechasi ishlaydiganlar uchun), tungi (kunduzi ishlaydiganlar uchun) sanatoriylar, parhez oshxonalari va boshqa kiradi. Profilaktoriy ish qobiliyatini saqlashga, kasalliklar kamay-ishiga imkon beradi. Umumiy terapiya (ichki kasalliklarni davolaydigan) va, maxsus ixtisoslashtirilgan (asosan, maʼlum bir kasalliklar, mas, silni davolaydigan) profilaktoriylar bor. Profilaktoriyda davolanish uchun beriladigan yoʻllanma bepul yoki chegirilgan miqdorda boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aleksandr Proxorov

thumb|220px|Alexander Prokhorov
Aleksandr Mixaylovich Proxorov (1916(11.7), Aterton shahri, Avstraliya – 2002.8.1 Moskva) — rus fizigi, kvant elektronika asoschilaridan biri, akademik (1966-yil). Ikki marta Mehnat Kaxramoni (1969, 1986). Leningrad universitetini tugatgan (1939). Ilmiy ishlari paramagnit mazer, ochiq rezonator, gazodinamik va qattiq jismli tezlatkichlar, plazmalar fizikasi va boshqalarga oid. Nikolay Basov bilan hamkorlikda (Charles H. Townes | dan mustaqil ravishda) birinchi kvant generator – ma-zerni yaratgan (1954). Xodimlari bilan paramagnit mazerlarni yaratish usullarini rivojlantirgan (1957–58). Lazer texnikasida keng qoʻllanila boshlagan ochiq rezonatorlar gryasini (1958) va gazodinamik lazer gʻoyasini (1967) ilgari surgan. U infraqizil va koʻrinadigan nurlanishlarning qudratli lazerlarini yaratish, bu lazer nurlanishlarning moddalar bilan oʻzaro taʼsirlari toʻgʻrisidagi fundamental ishlar muallifi. Katta Sovet Ensiklopediyasining 3-nashri (1969–1978), Katta Rossiya Ensiklopediyasi (1996-yildan) Bosh muharriri. Nobel mukofoti laureati (1964; Nikolay Basov va Charles H. Townes bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Rossiya fiziklari
Turkum:SSSR fiziklari
Turkum:2002-yilda vafot etganlar
Turkum:11-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-yanvarda vafot etganlar
Protsessual muddatlar

Protsessual muddatlar (OʻzRda) — JPK da koʻrsatilgan protsessual harakatlarni bajarish muddatlari. Protsessual muddatlar protsess ishtirokchilarining huquq va qonuniy manfaatlarini taʼminlashga qaratilgan. Mas, jinoyat sodir etishda gumon qilingan shaxs uzogʻi bilan 72 soat ushlanib turishi, ehtiyot chorasi sifatida qamoqda saqlash mudsati oʻta murakkab ishlar boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining ruxsati bilan 1 yilgacha uzay-tirilishi, sud hukmi ustidan shikoyat 10 kun ichida berilishi mumkin (JPK 226, 245, 500moddalar). Protsessual muddatlar soat, sutka va oylar bilan hisoblanadi, ularning oʻtishi oqibatlari, uzaytirish va tiklash tartiblari JPK 39-bobida bayon etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Protsessual huquq

Protsessual huquq (OʻzRda) -huquq tizimi normalarining bir kismi; sudda ishlarini yuritish jarayonida, shuningdek, surishtiruv va dastlabki tergovda ishtirokchilar va boshqa manfaatdor shaxslarning FPK, XPK, JPK va MJKda nazarda tutilgan huquklari. Protsessual huquq Oʻzbekiston Respubli-kasining Konstitutsiyasida belgilangan shaxsiy huquq va erkinliklarni zaruratsiz va asossiz cheklanmasligiga xizmat qiladi. Protsessual huquqlar demokratik harakterda boʻlib, daʼvo va nizolar-ni, xuquqbuzarlik, shu jumladan, jinoyat ishlarini tez va toʻgʻri tekshirish, ularni asosli, qonuniy va odilona hal qilishni kafolatlaydi. Protsessual huquq yuridik shaxslarga ham oʻz manfaatlarini himoyalash vositasi sifatida beriladi.

Jinoyat ishlari boʻyicha gumon ostidagi shaxs va ayblanuvchiga tegishli Protsessual huquqlarning eng muhimi himoyalanish va himoyachining yordamidan foydalanish huquqidir. Keng maʼnoda Protsessual huquq fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlarini hal etish tartibidan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquq
Protsion

Protsion — Kichik It yulduz turkumining eng yorugʻ yulduzi. Vizual yulduz kattaligi 0,4. Quyoshdan uzoqligi 3,5 parsek, yorituvchanligi undan 7,7-marta katta. Protsion qoʻshaloq yulduz OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Yulduzlar
Turkum:Koinot
Prujina

thumb
Prujina — qisilganda hosil boʻladigan elastik kuch hisobiga mexanik energiya hosil qiladigan va turtkilarni yumshatadigan detal. Taʼsir qiluvchi kuch turiga qarab, egiluvchan (Prujina oʻqiga perpendikulyar kuchlarni qabul qiluvchi, buraluvchi, choʻziluvchi, siqiluvchi va boshqalar), plastinkasimon, spiralsimon, vintsimon, tarelkasimon, halqasimon va boshqa xillarga boʻli-nadi. Prujina oʻramining kesim yuzi shakliga qarab, doyra, kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak, bir necha simlar oʻralgan xillari bor. Prujina, asosan, tarkibiga uglerod va marganets, kremniy, xrom qoʻshilgan poʻlat, plastmassa, latun, bronza va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Prujina soat mexanizmlarida, temir yoʻl buferlari, tirkash qurilmalari, amortizator va texnikaning boshqa sohalarida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Ressora
Prus tili

Prus tili — boltiq tillaridan biri, baʼzan uni nemis tilining prus shevalaridan farqlash uchun qad. prus tili deb ham atashadi. Prus tili Boltiqboʻyining janubi-sharqida, Visla daryosining sharqida tarqalgan; 2-ming yillikning boshlarida uning tarqalish hududi to-rayadi. 18-asr boshida esa Prus tili ulik tilga aylanib, pruslarning avlodlari nemis tilida soʻzlasha boshlaganlar.

Prus tilining 14—16-asrlardan saqlanib qolgan yodgorliklari — 800 soʻzli nemischa-pruscha, 100 soʻzli pruscha-nemischa lugʻatlar, bir qator hujjatlar, sheʼriy parchalar hamda nemis tilining prus shevalari va polyak tilidan oʻtgan oʻzlashmalar bu til haqida muayyan tasavvur uygʻotadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qara 

 Pruslar
 Prussiya

 

 

Turkum:Tillar
Pruslar

Pruslar — boltiq qabilalari guruhi. Boltiq dengizining jan. sohilida yashashgan. 13-asrda Tevton ordeni tomo-nidan boʻysundirilgan. Pruslar nomidan Prussiya atamasi kelib chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qara 

 Prus tili
 Prussiya
 Germanlar
Prussiya

thumb
Prussiya (, ) — davlat, soʻngra Germaniyadagi yer (federativ maʼmuriy birlik; 1945-yilgacha). Prussiyaning asosiy tarixiy oʻzagi — Brandenburg 1618-yil Prussiya gersogligi (Tevton ordeni tomonidan 1525-yil bosib olingan prus yerlarining bir kismida vujudga kelgan) bilan birlashgan. Brandenburg Prussiya davlati 1701-yil Prussiya qirolligiga aylangan (poytaxti — Berlin shahri). Prussiyaning iqtisodiy va siyosiy hayotida yunkerlar rahbarlik rolini oʻynaganlar. Gogensol-lernlar sulolasidan chiqqan Prussiya qirollari (Fridrix II va boshqalar) 18-asr — 19-asrning 1yarmida davlat hududini sezilarli darajada kengaytirgan. 1871-yil prus yunkerlari Bismark boshchiligida "temir va kon" bilan Germaniyani prus-militaristik asosda birlashtirilishini yakunlashgan; Prussiya qiroli ayni vaqtda Germaniya imperatori boʻlgan. Germaniyadagi 1918-yil noyabr inqilobi nati-jasida Prussiyadagi monarxiya barham topgan. Prussiya Germaniya yerlaridan biriga aylangan. Ikkinchi jahon urushida fashistik Germaniya tormor keltirilgach, Prussiya hududi ayrim yerlarga taqsimlangan (1945); 1947-yil Germaniyadagi Kontrol kengash Prussiya davlatini militarizm va reaksiya ning beshigi sifatida yoʻq kilinganligi haqida qonun qabul qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prustit

Prustit (fransuz kimyogari J. L. Prust nomidan), och qizil kumush rudasi — mineral, kimyoviy tarkibi Ag3AsS3. Trigonal singoniyali. Donador agregatlar, kristallar va yaxlit massalar holida uchraydi. Rangi och qizil, olmosdek yaltiroq. Kattikligi 2—2,5; zichligi 5570–5670 kg/m³. Moʻrt, elektr oʻtkazmaydi. Asosan, qoʻrgʻoshinruxkumush rudali gidrotermal konlarda hosil boʻladi. Rossiya (Oltoy, Uzoq Sharq), Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Germaniya, Kanada, Boliviya va boshqa joylarda uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Minerallar
Prut

Prut (; ) — Ukrainadagi va qisman Moldovaning Ruminiya bilan boʻlgan chegara-sidatlaryo. Dunayning chap irmogʻi. Uzunligi 989 km, havzasining maydoni 27,5 ming km². Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m³/sek. Sharqiy Karpat togʻlaridan boshlanadi. Yanvarda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: chapdan — Rakovets, Chugur; ungdan — Cheremosh, Jijiya, Baxluy. Dare etagidan Leovo shahrigacha kema qatnaydi. Prut boʻyida Yaremcha, Kolomiya, Chernovsi, Snyatii, Ungeni, Leovo shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ruminiyadagi daryolar
Turkum:Ukrainadagi daryolar
Turkum:Moldovadagi daryolar
Dmitriy Pryanishnikov

220px|right
Dmitriy Nikolayevich Pryanishnikov (1865.25.10(6.11), Kyaxta shahri -1948.30.4, Moskva) — rus agrokimyo maktabi asoschisi. SSSR fanlar akademiyasi akademik (1929), VASXNIL akademik (1935), Mehnat Qahramoni (1945). Pryanishnikovning ilmiy ishlari oʻsimliklarni oziqlantirish va dehqonchilikda oʻgʻitlardan foydalanish, agrokimyo, qishloq xoʻjaligini kimyolashtirish masalalariga bagʻishlangan. Olimning "Agrokimyo" (1940) asari dehqonchilikda oʻgʻitlarni qoʻllashning ilmiy asosi hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1865-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1948-yilda vafot etganlar
Turkum:30-aprelda vafot etganlar
Psammitlar

Psammitlar (yun. psammites — kumli, psammos — qum) — qumli jinslar. P. tarkibida 50%, baʼzan undan koʻproq 0,05 – 1 mm oʻlchamli mineral zarrachalar va chaqiqtogʻ jinslari boʻladi. Yumshoq (uvalangan) P. — kum va jipslashgan (sementlashgan)lari — kumtoshlar deb yuritiladi. P. monomi-neralli (asosan, kvarsli), oligomiktli (kvarsdala shpatli va boshqalar) va poli-mineralli (arkoz va grauvak) jinslarga ajratiladi. Ular, asosan, togʻ jinslari yemirilib, chaqiq boʻlaklari koʻchirilib joylashganda hosil boʻladi. Baʼzi P. ning oʻzi foydali qazilma (no-ruda qurilish materiallari) yoki neft hamda gaz uyumlari oʻzida saqlaydi, kam hollarda olmos, oltin, platina va boshqa sochma konlar hosil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil