Alisher Navoiy aruzi

ALISHER NAVOIY ARUZI

Reja:
1. Alisher Navoiygacha turkiy sheʼriyatda aruz tizimi.
2. Navoiy devonlaridagi bahrlar miqdori. Muxlislar tartib
bergan devonlarning vazn xususiyatlari.
3. „BadoyV ul-bidoya“ va „Navodir un-nihoya“ devonlarida
qoʻllangan bahrlar.
4. „Xazoyin ul-maoniy“ kulliyotining vazn xususiyatlari.
Kulliyotning vazn koʻrsatkichlari.
5. Ruboiy vaznlari.
Aruz sheʼr tizimi Sharq xalqlari sheʼriyatining asosiy sheʼriy
oʻlchovi sifatida ming yillardan beri turkiy sheʼriyatimizda
keng qoʻllanilib kelayotgan sheʼriy vaznlardan biridir. Uning
sheʼriyatimizga kirib kelishi va mustahkam oʻrin olishi tasodifiy
boʻlmay, islomdan oldingi sheʼriy merosimizda ham misralardagi
choʻziq va qisqa hijolar oʻrtasida muayyan mutanosiblik
mavjud boʻlgan. Olimlarimizning aniqlashlaricha, Mahmud
Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit ''turk“ asaridan oʻrin olgan
224 sheʼriy parcha aruzdagi — V ----, V — V — , — V V — , V V
 , V --------, — V V -----turoqlariga mos keluvchi oʻlchovda
yaratilgan (A.Hojiahmedov). Kuzatuvlarga koʻra, turkiy xalqlar
ilk bor aruz tizimida qalam tebrata boshlaganlarida, barmoq
vazn tizimiga yaqin turuvchi vaznlardan foydalanganlar. Aruz
muomalaga kirgan ilk davrlarda yaratilgan Yusuf Xos Hojibning
„Qutadgʻu bilig“ asari ’’Shohnoma" vaznida, yaʼni mutaqorib
bahrida yozilgan. Yusuf Xos Hojibning aynan shu oʻlchovni
tanlashiga sabablardan biri sifatida mutaqorib bahrining turkiy
xalqlar sheʼriy tizimi boʻlmish barmoqning eng faol shakllaridan
boʻlgan oʻn bir boʻgʻinli vazniga juda ham uygʻun ekanligini
keltirish mumkin. Adib Ahmadning „Hibat ul-haqoyiq“ asarida
ham ushbu oʻlchov toʻrtliklar shaklida ifoda etilgan.
XIV-XV asrlar turkiy xalqlar adabiyotida aruz tizimidan
foydalanishning yangi bosqichi boʻldi. Bu davrda Nosiruddin
Rabgʻuziyning „Qisasi Rabgʻuziy“ asaridagi 600 misraga ya-
366
qin sheʼriy parchalar, Xorazmiy „Muhabbatnoma“si va boshqa
nomalar, Qutb, Sayfi Saroyi, Haydar Xorazmiy, Sayyid Qosimiy
dostonlarida aruz tizimining ramal, hazaj, sari’, muzori’ kabi
bahrlari istifoda etildi.
Navoiygacha boʻlgan turkiy sheʼriyatda aruz tizimining
xushohang vaznlaridan foydalanish va ularni turkiy sheʼriyatga
olib kirishda Sakkokiy, Gadoiy, Atoyi, Hofiz Xorazmiy, Lutfiy
kabi shoirlarning xizmatlari katta boʻldi. Sakkokiy oʻzining 40
ga yaqin gʻazali va 11 (baʼzi maʼlumotlarga koʻra 13) qasidasida
aruz tizimining 5 bahridan foydalangan boʻlsa, Atoyi va Gadoiy
sheʼriyatida 6 bahr, Lutfiy va Hofiz Xorazmiy devonlarida esa
9 tadan bahr istifoda etilganligini koʻramiz. Ushbu bahrlar
va ularga mansub boʻlgan vaznlarni quyidagi jadvalda koʻrish
mumkin:
T.r. Mumtoz ijodkor nomi
Qoʻllanilgan
bahrlar soni
Vaznlar miqdori
1. Sakkokiy 5 ta 11 ta
2. Gadoiy 6 ta 15 ta
3. Atoyi 6 ta 18 ta
4. Lutfiy 9 ta 38 ta
5. Hofiz Xoramiy 9 ta 54 ta
Turkiy aruzning ham nazariy, ham amaliy jihatdan rivojlanishi
va taraqqiyoti bevosita Alisher Navoiy ijodi bilan
bogʻliq. Buyuk mutafakkir shoir oʻzining aruz qonun-qoidalariga
bagʻishlangan „Mezon ul-avzon“ asarida 19 bahr, 160 vazn haqida
maʼlumot bergan boʻlsa, lirik va epik sheʼriyatida 13 bahr,
1 0 0 ga yaqin vazndan keng foydalandi va bu bilan aruz tizimi
turkiy sheʼriyatning ajralmas qismiga aylanganligini asoslash
bilan birga bu sheʼriy tizimning turkiy til qonuniyatlariga har
tomonlama mos kelishini isbotladi.
Alisher Navoiy bolalik chogʻlaridanoq fors-tojik va turkiy
tilda yozilgan gʻazallarni yod olgan va oʻzi ham sheʼrlar bitib,
Mavlono Lutfiy, Sayyid Hasan Ardasher kabi ustozlarning
eʼtirofiga sazovor boʻlgan edi. Uning dastlab yozgan sheʼrlarida
fors-tojik va turkiy salaflari gʻazallarining ohangi, bu ohang
orqali esa ularning sheʼriyatida qoʻllangan vaznlarning taʼsiri
bor. Zero odatda yosh shoir sheʼr yozar ekan, odatda uni oʻz
xotirasi yoki shuurida saqlanib qolgan ohang asosida yaratadi.
367
Shu maʼnoda yosh Alisherning dastlabki sheʼrlari ramal, hazaj
yoki muzori’ kabi mustaʼmal bahrlarda yozilgan deb aytish
mumkin. Navoiyning oʻzi „Holoti Sayyid Hasan Ardasher“
asarida yoshlik yillaridayoq baʼzi sheʼrlari Xurosonda shuhrat
qozonganligi va Sayyid Hasan Ardasher ularni takrorlab yurishni
xush koʻrganligi haqida maʼlumot beradi. Ular orasida
Furqatingdin zaʼfaron uzra toʻkarmen lolalar,
Lolalar ermaski, bagʻrimdin erur pargolalar…
Ul parivashkim, oChiЪtep zor-u sargardon anga,
Ishqdin olam manga hayron-u men hayron anga
matlaʼlari ramal bahrida yaratilgan boʻIsa,
Labing koʻrgach, iligim tishlaram har dam tahayyurdin,
Ajab holatki, tutmay bolni barmoq yalaydurman
baytida hazaj bahri qoʻllanganligini koʻrish mumkin.
Alisher Navoiyning ijodiy faoliyatiga nazar tashlaydigan
boʻlsak, buyuk mutafakkir oʻzbek tilining jonli muloqot tilidan
ilm-fan, adabiyot va sanʼat tili darajasiga yuksalishi uchun barcha
imkoniyatlarni ishga solishga harakat qilganligi, tilning rivoji
uchun nazariy asoslar yaratib, amalda tatbiq etganligiga guvoh
boʻlamiz. Aruz — tilning fonetik tovlanishlarini saqlash uchun eng
maqbul vosita ekanligini anglagan Navoiy bu sheʼriy oʻlchovni turkiy
tilda tatbiq etishda quyidagi jihatlarga alohida eʼtibor qaratdi:
Navoiy sheʼriyatida arab va fors tilidan oʻzlashtirilgan
soʻzlar asl talaffuz holatini saqlab qoldi. Arabiy va forsiy soʻzlar
aruz vazniga solib oʻqilganda jonli muloqotda qoʻllangan
shaklda emas, balki asliyatga mos holatda keltirildi. Masalan,
qasr soʻzi Navoiy sheʼriyatida bitta oʻta choʻziq (-V) hijodan
iborat, holbuki biz jonli muloqotda bu soʻzni qas(i)r shaklida
(V -) talaffuz qilishga oʻrganib qolganmiz. Yor, dor, zor kabi
asli arabcha yoki forscha boʻlgan soʻzlar ham forsiy va arabiy
aruz oʻlchoviga mos ravishda bitta oʻta choʻziq (-V) hi jo hisoblanadi.
Ammo asli turkiy boʻlgan va „o“ unlisi ishtirok
etgan quyosh, tufroq, yosh, sori, dogʻi kabi soʻzlar matn va
aruz talabiga muvofiq turli shaklda — bitta qisqa (V), bitta
choʻziq ( —) yo bitta oʻta choʻziq (-V) tarzida talaffuz qilinishi
mumkin. Masalan, „Navodir ush-shabob“ devonidagi quyidagi
368
baytga diqqat qilaylik:
Yoshdin angla yuzum, gar siymgundur, gar qizil,
Toshdin angla tanimni: gar koʻk oʻlmish, gar qaro.
Baytning boshida kelgan „yosh“ bitta oʻ ta choʻziq boʻgʻinni
(-V) tashkil qiladi. Mana bu baytda esa, ayni shu soʻz bitta
qisqa boʻgʻindan iborat boʻ lmoqda:
Daf’a-daf’a gul sochilmaydur gulafshon bogʻida
Kim, mening gulgun yoshimdin qatra-qatra qon erur.
Quyidagi baytda esa, „ tufroq“ soʻ zi ikki xil taqti’ qilinadi:
Faqr koʻyi tufrogʻin shah mulkiga bermas faqir,
Mulk, koʻrkim, teng emas tufrogʻ ila qiymat anga.
Birinchi misradagi „tufrogʻin“da „ro“ boʻgʻini qisqa talaffuz
qilinsa, ikkinchi misrada choʻziq talaffuz qilinadi.
Bilamizki, ayrim turkiy shevalarda „o“ tovushi umuman
qoʻ llanilmaydi (tosh- tash, bosh — bash, qora — qara). Navoiy
oʻz sheʼriyatida ikkala variantni ham teng qoʻllab, ham aruz
imkoniyatlarini kengaytirgan, ham shevalardagi rang-baranglikni
saqlab qolishga erishgan. Turkiy shevalardagi talaffuz
rang-barangligi faqat „o“ va „a“ tovushlarida emas, balki "oʻ ", „i“, „e“ unlilarida ham kuzatiladi. Navoiy aruz vazni talablaridan
tashqari, ana shu talaffuz turlichaligidan hosil boʻ ladigan
maʼno tovlanishlarini ham hisobga olgan. Bu holat ayniqsa,
tajnis sanʼati qoʻllangan baytlarda yaqqol koʻzga tashlanadi.
Navoiy aruzining forsiy va arabiy aruzdan farqlanuvchi
yana bir jihati — bu dimog* orqali talaffuz etiladigan „ng“ tovushidir.
Forsiy aruzda „ng“ tovushi yoʻqligi sababli, soʻzlar
taqti’i odatda ikki choʻziq (—) yoki bitta choʻziq va bitta qisqa
(-V) boʻgʻinlarga boʻlinadi (sangin---- ; tanga — V).
Navoiy sheʼriyatida esa, -ga qoʻshimchasi „n“ undosh bilan
tugaydigan sof turkiy soʻzlar tarkibida kelganida taqti’ bitta
qisqa boʻgʻin bilan boshlanadi. Masalan:
Koʻrgali husnungni zoru mubtalo boʻldim sango,
Ne baloligʻ kun edikim, oshno boʻldim sango.
Dimogʻ bilan talaffuz qilinadigan „ng“ tovushi barcha
wlievalarda ham qoʻllanilmasligini bilgan Navoiy har doim ham
369
bu qoidaga rioya qilmaydi. Masalan, mashhur ruboiysidagi „El
anga shafiq-u mehribon boʻlmas emish“ misrasini oʻqiganimizda
„ng“ tovushini dimogʻ bilan emas, balki alohida-alohida talaffuz
qilishimizga toʻgʻri keladi. Maʼlum boʻladiki, Navoiy turkiy
tilni aruz qoidalargiga zoʻrlab moslashtirmasdan, balki aruz
tizimini ona tili tabiatiga uygʻunlashtirishga harakat qilgan va
shu tariqa talaffuz tabiiyligini taʼminlashga erishgan.
Navoiy devonlarida qoʻ llanilgan vaznlarni oʻrganish jarayonida
shoir sheʼrlarining devondan devonga bahr jihatdan
oʻzgarib borganligini, vazn koʻrsatkichlari o ʻsib borganligini
kuzatish mumkin. Xususan, shoirning yoshlik lirikasi jamlangan
„Ilk devon“ (1465-1466)dagi sheʼrlari vaznini oʻrganish yosh
shoirning aruz tizimidan foydalanish mahoratini aniqlashga
yordam beradi.
Maʼlumki, „Ilk devon“da jami 434 sheʼr boʻlib, shundan
391 tasini gʻazal janridagi sheʼrlar tashkil etadi. Bularning
vazn xususiyatlariga nazar tashlasak, yosh Alisherning 24-25
yoshgacha boʻlgan sheʼrlarida aruz tizimining 8 bahri va 47 ta
vazni qoʻllanganligini kuzatamiz44. Buni quyidagi jadvalda
koʻrish mumkin:
T.r. Bahr nomi 6 ʻazallar
Boshqa
janrdagi
sheʼrlar
Jami
sheʼrlar
soni
1. Ramal 255 1 256
2. Hazaj 59 42 101
3. Muitass 45 — 45
4. Muzori’ 13. 13
5. Mutaaorib 12 — 12
6. Raiaz 4. 4
7. Munsarih 2. 2
8. Sari’ 1 — 1
Jami 391 43 434
Shoirning yoshlik davri lirikasini vazn nuqtai nazaridan I
oʻrganish shuni koʻrsatadiki, Navoiy oʻ z sheʼrlari uchun vazn
tanlar ekan, ularni sheʼrning mavzusi, gʻoyaviy mazmuni, qahramonlar
ruhiyatini ochib berishga xizmat qildirgan. Agar ishq
44 „Ilk devon“ shoirning oʻzi tomonidan tartib berilmaganligi uchun Navoiyning
yoshlik lirikasida qoʻllangan vaznlar koʻrsatkichi haqidagi xulosa nisbiylik
kasb etadi, zero, bu muxlislarning shoir gʻazallariga oʻziga xos yondashuvlari
va ehtiyojlari nahsuli boʻlib, ushbu devonga shoirning oʻsha davrgacha
yozilgan barcha sheʼrlari kirmaganligi tabiiy.
370
iztiroblari, lirik qahramon kechinmalari vazmin va salobatli
ohanglarda taʼsirchan ifodalangan boʻ lsa, yor taʼrif-u tavsifi,
uning goʻzalligi madh etilgan baytlar yengil, oʻynoqi vaznlar
vositasida tarannum etilganligini koʻramiz.
Agar eʼ tibor qaratilsa, shoirning yoshlik lirikasiga xos
sheʼrlarining yarmidan koʻprogʻi turkona ohangga mos keluvchi
ramal bahrida yaratilgan. Xususan, uning 161 gʻazali ushbu
bahrning ramali musammani mahzuf (afoyili va taqti’i: foilotun
foilotun foilotun foilun, — V ---- / ~ V ------/ — V ---- / — V -)
vaznida yozilganligini koʻ rish mumkin. Ulardan ayrimlarining
matlaʼlarini keltiramiz:
Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulroʻ kelmadi,
Koʻzlarimgʻa kecha tong otquncha uyqu kelmadi…
Koʻrgali husnungni zor-u mubtalo boʻldum sango,
Ne baloligʻ kun edikim, oshno boʻldum sango…
Navoiyning yoshlik davri lirikasida hazaj bahri ikkinchi
oʻrinni egallaydi. Shoir gʻazallarining 59 tasi ushbu bahr vaznlarida
yaratilgan boʻlib, ular orasida hazaji musammani solim
vazni jozibali ohangi bilan alohida ajralib turadi:
Tun oqshom boʻldi-yu kelmas mening sham’i shabistonim,
Bu anduh oʻtidin har dam kuyar parvonadek jonim…
Bir oy oʻtti meni mahzungʻa bir oy intizorinda,
Ki ne koʻnglum erur hushinda, ne hushum qarorinda.
Devondan oʻrin olgan 41 ruboiy ham anʼanaviy hazaj bahri
vaznlarida boʻlib, ularda Navoiy mazkur janrga xos 24 vaznning
13 tasidan mahorat bilan foydalangan. Ushbu vaznlardan 8 tasi
axrab, qolgan 3 tasi esa axram shajarasiga mansub vaznlar hi-
.soblanadi. Quyidagi ruboiyda axrab va axram shajarasi aralash
tarzda qoʻllangan (jami 3 vazn):
Qoʻrqutma meni tamugʻdin, ey zohidi yax,
— — V / V — V — / V — — V / V -
Jannat manga boʻlgʻusi debon urma zanax.
V / V ----- V / V ----- V / V -
Kim, doʻzax aning uodi bila iannat erur,
V V ----- V / V ----- V / V —
371
Jannat bori sening biladur doʻzax.
 / — V — / V -------- / -
„Ilk devon“da ramal va hazajdan keyin istifoda etilish darajasiga
koʻra uchinchi oʻrinni mujtass bahri egallaydi. Shoirning
jami 45 gʻazali ushbu bahr vaznlarida bitilgan.
Qaro koʻzum, kelu mardumlugʻ emdi fan qilgʻil,
Koʻzum qarosida mardurn kibi vatan qilgʻil…
Agarchi yoʻq talabingdin dame qaror manga,
Irodat emgagidur bu, ne ixtiyor manga…
matlaʼli gʻazallar shular jumlasidandir.
Shoirning yoshlik lirikasiga mansub sheʼrlarida muzori’ bahri
vaznlariga ham murojaat mavjud boʻlib, uning 13 gʻazalida ushbu
bahr istifoda etilgan. Umuman olganda, muzori’ bahri ohanglari
shoir shuuriga ancha erta kirgan boʻlib, olimlarimiz Navoiyning
ilk yod olgan gʻazali deb eʼtirof etadigan Qosim Anvorning
Rindem-u oshiqem-u yahonsoʻz-u sota chok,
— — V / — V — V / V — — V / — V -
Bo davlati gʻami tu zi fikri sakop chi bok
— — V / — V — V / V — — V / — V -
matlaʼli gʻazali ham ushbu bahrda yaratilgan edi.
Shoirning muzori’ bahrida yaratilgan gʻazallaridan namunalar:
Ravshandururki mehr yuzungdin olur safo,
Yoʻqsa, ne vajh ila qamar andin topar ziyo…
Boʻynumgʻa qayd qilgʻay ul oy qoʻlini moyil,
Kim basdurur qulogʻa it boʻynigʻa hamoyil…
El dardi yordin kam oʻlur menda u or yoʻq,
Koʻnglumda yuz tuman gʻamu bir gʻamgusor yoʻq.
Shoirning yoshlik davrida yaratilgan gʻazallari orasida
asosan epik sheʼ riyat uchun xos boʻlgan mutaqorib bahrida
yaratilgan gʻazallar ham borki, ularning soni 12 ta. Navoiy
mazkur bahrning 4 vaznidan mahorat bilan foydalanib, ularda
372
Qachon otsa ul gʻamza novak manga,
V / V ----- / V ----- / V —
Kelur gar ming oʻlsa yako-yak manga…
V V ----- / V ----- / V —
Zihi, ahli din qatli oyin sanga,
V / V ----- / V ----- / V -
Ne oyindur, ey kofiri Chin, sanga…
V — — / V — — / V — — / V -
matlaʼ li gʻazallarini bitgan edi.
„Ilk devon“dan vazmin va salobatli ohangga ega boʻlgan
rajazi musammani solim (afoyili va taqti’ i: mustaf’ilun mustaf’ilun
mustaf’ ilun mustaf’ ilun,----V — / ----- V — / ----- V -
/ ----V —) vaznida yaratilgan sheʼrlar ham oʻ rin olgan boʻ lib,
unda shoirning 4 gʻazali yaratilgan. Ulardan ayrimlarining
matlaʼlarini keltiramiz:
Ey, yetti manzar tarhigʻa meʼmori sunʼungdin bino,
Masnu’lar foniy, vale maslubi soni’din fano…
Mir’oti husnung tiyradur bu ohi dardolud aro,
Ravshanligʻi mumkin emas, chun sham’ qoldi dud aro.
Navoiyning yoshlik lirikasi orasida munsarih bahrida bitilgan
gʻazallar ham mavjud. Munsarih bahri turkiy sheʼriyatimizda
Alisher Navoiygacha deyarli qoʻ llanilmagan (faqat Hofiz Xorazmiy
da uchraydi) bahr boʻ lib, Navoiy uning vazn imkoniyatlarini
oʻrganib, ushbu bahrning turkiy til qonuniyatlariga toʻ la mos
ekanligini isbotladi va yoshlik davridayoq ushbu bahrda 2 gʻazal
yaratdi. Ulardan birining matlaʼini keltiramiz:
Koʻnglum ochilmas dame bu badani zordin,
— V V — / — V — / — V V — / — V -
0 ʻylaki mahkam tugun inchkaroq tordin.
— V V — / — V — / — V V — / — V -
Shoirning ilk lirikasida sari’ bahrida yaratilgan bittagina
gʻazal ham mavjud boʻ lib, bu bahr ham turkiy g ʻazaliyotda kam
qoʻllangan edi.
Yor labi aksi tushub jom aro,
373
— V V — / — V V — / — V -
Bodagʻa jon taʼmi berur kom aro.
— V V — / — V V — / — V -
Alisher Navoiyning 1465-yildan 1471-yilgacha yaratilgan
sheʼrlari uning muxlislar tomonidan tartib berilgan ikkinchi
devoni — „Oqquyunli muxlislar devoni“dan oʻrin olgan boʻ lib,
uning tarkibida 229 ta sheʼr bor, bu „Ilk devon“dagi sheʼrlardan
qariyb ikki baravar kam demakdir. Bu miqdor bevosita devondan
oʻrin olgan sheʼrlarning vazn koʻrsatkichlariga ham taʼ sir
koʻrsatadi, albatta. Devondagi sheʼrlarni aruz nuqtai nazaridan
tadqiq etish natijasida ularda 6 bahr, 22 vazndan foydalanilganligi
maʼlum boʻldi. „Ilk devon“da istifoda etilgan munsarih
va sari’ bahrlari ushbu devonda qoʻllanilmaganligini koʻramiz.
Shuningdek, „Oqquyunli muxlislar devoni“da ruboiy janridagi
sheʼ rlarning ham mavjud emasligi undagi vaznlar sonining
nisbati kamroq boʻ lishiga olib kelgan. Devondagi sheʼrlarning
bahrlar bilan bogʻ liq holdagi vazn ko ʻrsatkichlarini quyidagi
jadvalda koʻrish mumkin:
T.r. Bahr nomi Gʻazallar Boshqa
janrdagi
sheʼrlar
Jami sheʼrlar soni
1. Ramal 159 3 162
2. Muitass 26 26
3. Hazai 22 2 24
4. Muzori’ 12 12
5. Mutaaorib 3 3
6. Rajaz 2 2
Jami 224 5 229
Agar diqqat qaratilsa, ushbu devonda awalgi devondan farq
qilib, ramal bahridan soʻng mujtass bahri yetakchilik qilayotganligini
kuzatish mumkin („Ilk devon“da 2-oʻrinni hazaj bahri
egallagan edi). Mujtass bahrining 4 tagacha ritmik variatsiyaga
ega ekanligi va bu orqali shoirda bir gʻazal tarkibida xilma-xil
ohanglarni almashtirish imkoniyati mavjudligi, mujtass vaznlarining
„Shashmaqom“ kuylariga mos tushishi Navoiyning bu
davrda yozilgan sheʼrlarida ushbu bahrga koʻp murojaat qilishiga
sabab boʻlgandir. „Oqquyunli muxlislar devoni“ni aruz
tizimi nuqtai nazaridan „Ilk devon“dan ajratib turuvchi yana
bir jihat unda awalgi devonda mavjud boʻlmagan baʼ zi vaznlarning
istifoda etilganligidir. Navoiy bu yillardagi ijodida ramal
374
bahrining ramali musammani mashkul, rajaz bahrining rajazi
musammani matviyi maxbun kabi vaznlaridan ham foydalanib,
oʻz poetik mahoratini namoyish etdi. Xususan, adabiyotimizda
juda kam qo^lanilgan — ramali musammani mashkul (afoyili va
taqti’i: failotu foulotun failotu foilotun, V V — V / — V — / W
— V / — V ----)ga murojaat qilib, oʻzining bir gʻazalini yaratdi.
Ushbu vazn tarkibida 8 ta qisqa va 8 ta choʻziq hijoning failotu
va foulotun tarzida oʻ zaro almashinib takrorlanishi murakkab
va ohang jihatidan ogʻir, kuyga oson tushmaydigan oʻlchovni
hosil qiladi, shu sababli mazkur vazndan sheʼriyatimizda kam
foydalanilgan.
Talabim sening huzurung, dilagim sening jamoling
Necha kun dirikligimdin gʻarazim sening visoling.
deb boshlanuvchi gʻazal shoirning ushbu murakkab vazndan
mohirlik bilan foydalanganligini koʻrsatadi.
Awalgi mavzularda aytib oʻ tilganidek, ushbu devondagi
sheʼrlar oʻgʻuz lahjasiga moslashtirilib, baʼzi soʻzlarning oʻrni
almashtirilib koʻchirilgan. Yuqoridagi gʻazalda ham „tilagim“
soʻzi „dilagim“, „tirikligim“ soʻ zi „dirikligim“ tarzida qoʻ llanilganligini,
„talabim“ va „dilagim“ soʻzlarining oʻrni almashinib
kelganligini kuzatish mumkin. „Badoyi:’ ul-bidoya“ nashrlarida
ushbu bayt quyidagi shaklda kelgan:
Tilagim sening huzurung, talabim sening jamoling
Necha kun tirikligimdin gʻarazim sening visoling.
Alisher Navoiyning oʻzi tomonidan tuzilgan birinchi rasmiy
devoni „Badoyi’ ul-bidoya“ning vazn xususiyatlarini oʻrganish
shoirning aruz tizimidan foydalanish imkoniyatlari sheʼrdan
sheʼrga takomillashib borganligini koʻrsatadi. Mazkur devonda
endi aruzning 9 bahridan foydalanganlikni koʻramiz. Bu
bahrlarni jadvalda quyidagicha aks ettirish mumkin:
T.r. Bahr nomi Sheʼrlar miqdori
1. Ramal 532
2. Hazai 284
3. Mujtass 137
A. Muzori’ 43
5. Mutaaorib 25
<>. Raiaz 16
7. Sari’ 2
375
8. Komil 1
9. Xafif 12
Jami 1046
Jadvaldan koʻrinadiki, shoir bu davrda avvalgi devonlarida
foydalanmagan ikki bahrga — komil va xafif bahrlariga ham
murojaat qilgan va turkiy aruzni yangi bahrlar bilan boyitgan.
Maʼlumki, komil bahri arab sheʼriyatiga xos bahrlardan
boʻlib, bir rukn tarkibidagi 5 tagacha hijoning mavjud boʻlishi
muayyan murakkablikni vujudga keltiradi va bu bahr turkiy
sheʼriyatda Alisher Navoiygacha istifoda etilmagan edi. Navoiy
fors-tojik sheʼriyatida sinovdan oʻtgan ushbu oʻlchovni ilk bor
turkiy sheʼriyatga olib kirdi. Uning komil bahrida yaratgan
yagona gʻazali keyinchalik „Xazoyin ul-maoniy“ning „Navodir
ush-shabob“ (339-gʻazal) devoniga kiritilgan. Gʻazalning matlaʼ
si quyidagicha:
Ne xayol edi yanakim koʻngul qushi saydini havas aylading,
V V — V — / W — V — / V V — V — / V V — V -
Badanimgʻa har saridin xadang urubon anga qafas aylading.
V V — V — / W — V — / V V — V — / V V — V -
Shoirning bu davrda yaratilgan sheʼrlari orasida xafif bahrida
yaratilgan gʻazallar ham mavjud. Maʼlumki, ushbu bahr koʻp
vaznlilik imkoniyati (ritmik variatsiya)ga ega boʻ lib, uning
birinchi va uchinchi ruknlarida choʻziq va qisqa hijolar oʻ rin
almashinib qoʻllanaverishi mumkin. Masalan,
Lab uza xatti anbaroludi,
Otashin laʼlining erur dudi,
deb boshlanuvchi gʻazalning beshinchi baytida dastlabki misraning
birinchi va uchinchi ruknlari qisqa hijolarning yetakchilik
qilishi bilan xarakterlanadi:
Tan-u jon rishtasi gʻaminggʻa libos,
V V ---- / V — V — / V V ~
Bu biri tori, ul biri pudi.
V / V — V — / —
Koʻrinadiki, „Badoyi’ ul-bidoya“ devonidagi sheʼrlar avvalgi
devonlarda istifoda etilmagan ikki bahr vaznlarida ham bitilgan
boʻ lib, shoirning ilk davri lirikasida mahorat bilan qoʻllangan
munsarih bahridan ushbu devonda foydalanilmagan ekan.
376
Umuman olganda, 1465-1480-yillar oraligʻini Navoiy aruzi
takomilining birinchi bosqichi, deb aytish mumkin. Bu davrda
shoir bir qator yangi bahr va vaznlarni turkiy sheʼriyatga olib
kirdi va turkiy til imkoniyatlarining kengligini isbotladi.
Navoiy sheʼriyatida aruz takomilining ikkinchi bosqichini
1480-1490-yillar oraligʻ i tashkil qiladi. Shoirning shu davrda
tartib berilgan „Navodir un-nihoya“ devonidagi sheʼrlar aruz
tizimining 11 bahrida yaratilgan (A.Hojiahmedov). Devonning
yigirma jildlik „Mukammal asarlar toʻplami“dan oʻrin olgan
nashri asosida (jami 862 gʻazal) gʻazallarning vazn xususiyatlarini
oʻrganib chiqsak, quyidagi manzara hosil boʻladi:
T.g. Bahr nomi Gʻazallar miqdori
1. Ramal 599
2. Hazai 104
3. Muitass 102
4. Muzori’ 18
5. Mutaaorib 22
6. Raiaz 9
7. Munsarih 1
8. Mutadorik 2
9. Komil 1
10. Xafif 2
11. Tavil 1
12. Ariz 1*
Jami 862
Agar devonda qoʻllangan bahrlarni awalgi devonlar bilan
qiyoslasak, „Navodir un-nihoya“da awalgi devonlarda mavjud
boʻlmagan tavil, mutadorik hamda ariz bahrlari qoʻllanganligi,
awalgi devonlarda istifoda etilgan sari’ bahridan esa foydalanilmaganlikni
kuzatamiz.
Devonning oʻziga xos bahrlarini koʻ rib chiqsak. „Navodir
un-nihoya“da ilk tajriba sifatida qoʻllangan mutadorik bahri
Alisher Navoiygacha boʻlgan turkiy sheʼriyatda uchramaydi.
Navoiy mazkur bahrning ikki vaznini sheʼriyatimizga olib kirib,
ularning turkiy til imkoniyatlariga qanchalik mos kelishini
tajribadan oʻtkazdi. Xususan, mutadoriki musammani solim
(afoyili va taqti’ i: foilun foilun foilun foilun, — V — / — V — / -
(Footnotes)
1 Keyingi izlanishlar natijasida devonda ariz bahrida yaratilgan bir gʻazal
ham borligi maʼlum boʻldi (Bu haqda qarang: Yusupova D. Alisher Navoiy
va Zax, iriddin Muxammad Bobur: ariz bax, riga munosabat / / Shars yulduzi,
2014. -№ 5).
377
V — / — V —) vaznida shoirning quyidagi matlaʼ li gʻazali bitilgan:
Jong"a laʼling mayi jomidur multamas,
Ne Xizr suyi, ne jomi Jamdir havas.
Ushbu bahrning yana bir vazni — mutadoriki musammani
maqtu’ (afoyili va taqti’ i: faʼ lun faʼ lun faʼ lun faʼlun, — / —
/ ---- / ----- da ham shoirning bir gʻazali yaratilgan:
Borgʻil, ey hamdam, har yoni,
Koʻnglum itmish, topqil oni.
Devondan arab sheʼriyatiga xos yana bir bahr — tavil bahrida
yaratilgan bir gʻazal ham oʻrin olgan boʻlib, Navoiy mazkur
vaznning tilimiz xususiyatlariga mos kelishi, yengil va serjilo
ohangga ega ekanligini tajribada sinab koʻradi va keyinchalik
ushbu vazn asosida yana ikki gʻazal yaratadi. Ushbu bahr fauvlun
va mafoiylun ruknlarining ketma-ket takroriga asoslanadi
va sheʼriyatda faqat musamman shaklida uchraydi. „Navodir
un-nihoya“ga kiritilgan gʻazal matlaʼsini koʻ rib chiqsak:
Yuzungdek qamar yoʻqtur, qadingdek shajar yoʻqtur,
V — — / V ------- / V — — / V --------
Shajar boʻlsa ham anda labingdek samar yoʻqtur.
 -----------------
Devonga ariz bahrida yaratilgan bir gʻazal ham kiritilgan.
Ariz bahri forsiy aruzshunoslarning kashfiyoti boʻ lib, arab
sheʼ riyatida qoʻ llanilmagan. Tavil bahriga oʻxshab mafoiylun
va fauvlun ruknlarining takroriga asoslanganligi uchun
aruzshunoslikda maqlubi tavil (tavilning aksi) deb ham ataladi,
chunki unda avval mafoiylun, keyin fauvlun ruknlari keladi.
Devonga kiritilgan gʻazal hamd mavzusida boʻ lib, quyidagi
matlaʼ bilan boshlanadi:
Sanoyi zoting ichra topib ajz, ahli idrok,
V / F _ _ / F ----------------------/ u —
Gahi lo uhsi aytib zamone mo arafnoh.
V / V ----- / V ----- ~ / V —
Navoiy aruzining choʻqqisi „Xazoyin ul-maoniy“ kulliyoti
devonlarida aks etgan. Kulliyotda aruz tizimining jami 13
bahr, 100 ga yaqin vazn qoʻllangan. Ushbu bahr va vaznlarni
quyidagi jadvalda koʻrish mumkin:
378
T.r. Bahr nomi Vaznlar miqdori Sheʼrlar miqdori
1. Ramal 20 1827
2. IIa?aj 35 (shundan 15 tasi
ruboiy vazni) 668
3. Muitass 5 348
4. Muzori’ 7 105
5. Mutaqorib 8 75
6. Raiaz 4 24
7. Munsarih 3 12
8. Mutadorik 3 3
9. Komil 1 1
10. Sari’ 2 3
11. Xafif 5 62
12. Tavil 3 3
13. Ariz 1 1
Jami 3132
Navoiy ushbu kulliyotida avvalgi devonlarida kuzatilmagan
baʼzi vaznlarda sheʼrlar bitib, turkiy aruz rivojini yangi bosqichga
olib chiqdi. Ruboiy vaznlarining yangi oʻlchovlari, munsarih,
mutaqorib bahrlarining sheʼriyatimizda qoʻllanilmagan vaznlaridan
ilk bor foydalanib, ularning turkiy til imkoniyatlariga
mos ekanigini amaliy jihatdan isbotladi. Xususan, munsarih
bahrining munsarihi musammani matviyi mavquf (afoyili va
taqti’ i: muftailun foilotu muftailun f&’ , — V V — / — V — V / — V
V — / -) vaznida shoir quyidagi matlaʼli gʻazalini bitdi:
Koʻnglum aro bir a jab muhol havastur,
— V V — / — V — V / — V V — / -
Lablaridinkim, husuli mumkin emastur.
— V V — / — V — V / — V V — / —
Mutaqorib bahrining mutatavval (koʻp ruknli) vazni — oʻn
olti ruknli mutaqoribi maqbuzi aslamm turkiy sheʼriyatga olib
kirish shoirning ushbu bosqichdagi muhim xizmatlaridan boʻ ldi.
Navoiy ushbu oʻ lchovda ikki gʻazal yaratdi. Ulardan birini taqti’
i bilan koʻ rib chiqamiz:
Ne pok Majnunki, bir parichehra pok husnigʻa zor boʻlgʻay,
V — V / — — / V — V / — — / V — V / — — / V — V / — -
Bu pok ishq ichra pok jon tarki etsa, ne ixtiyor boʻlgʻay.
V — V / — — I V — V / — — / V — V / — — / V — V / — -
(„Favoyid ul-kibar“ , 634-gʻazal)
„Xazoyin ul-maoniy“ kulliyoti tarkibidagi sheʼrlarning vazn
koʻrsatkichi dastlab aruzshunos olim Sodiq Mirzayev tomonidan
379
1948-yilda „Navoiy aruzi“ nomli nomzodlik dissertatsiyasi ilova
qismida aks ettirilgan va bunda olim kulliyotdagi har bir sheʼming
bahri va vaznini alohida belgilab bergan edi. Keyinchalik bu koʻrsatkich
navoiyshunos olim Hamid Sulaymonov tomonidan nashrga
tayyorlangan „Xazoyin ul-maoniy“ning akademik nashri (toʻrt jild)
dan oʻrin oldi hamda Navoiy ixlosmandlari uchun aruz nazariyasi
va amaliyotini oʻzlashtirishlarida muhim hissa boʻldi. Oradan bir
oz vaqt oʻtib, aruzshunos olim A.Hojiahmedov ham ushbu koʻrsatkichlami
tadqiq etib, ulami qayta koʻrib chiqish va toʻldirish zarurati
borligini aniqlab, oʻzimng „Navoiy aruzi nafosati“ tadqiqotida
tuzatilgan va toʻldirilgan holatda qayta eʼ lon qildi.
Alisher Navoiyning aruz nazariyotchisi sifatidagi faoliyati
uning „Mezon ul-avzon“ nomli nazariy risola bitganligi
bilan bogʻliqki, biz bu risolaning nazariy ahamiyati, turkiy
aruzshunoslikdagi oʻrni haqida kitobimizning birinchi qismida
maʼlumot berib oʻtganmiz.
Ruboiy vaznlari. Maʼlumki, mumtoz adabiyotimizda ruboiy
janri alohida oʻ rin tutib, uning oʻ ziga xos shartlaridan biri
maxsus vaznda yozilishidir. Bu hazaj bahrining axrab va axram
shajarasi boʻ lib, bu haqda Navoiy „Mezon ul-avzon“ asarida
shunday yozadi:
"Ruboiy vaznikim, oni „dubaytiy“ va „tarona“ ham derlar,
hazaj bahrining „axram“ va „axrab“idin istixroj qilibdurlar va
ul vaznedur asru xushoyanda va vaznedur bagʻoyat raboyanda".
Hazaj bahrining axrab shajarasi 12 vaznni, axram shajarasi yana
12 vaznni oʻz ichiga oladi va ushbu jami 24 vazn ruboiy vaznlari
hisoblanadi. 
Tayanch tushunchalar
aruz
vazn
bahr
ramal
hazaj
rajaz
mutaqorib
mujtass
muzori’
munsarih
sari’
xafif
mutadorik
komil
tavil
ariz
ruboiy vaznlari
axrab shajarasi
axram shajarasi1. Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy (Ilmiy-tank;idiytekst asosida nashrga tayyorlovchi X-Sulaymonov). 4 jildlik.1-4-jildlar. — T.: Fan, 1959-1960.2. Alisher Navoiy. Ilk devon. 1466-yilda kuchirilgankulyozmaning faksimil nashri. Nashrga tayyorl. X.Sulaymon. — T.:Fan, 1968.3. Alisher Navoiy. Ovduyunli muxlislar devoni. 1471-yildakuchirilgan ^ulyozmaning faksimil nashri. Nashrga tayyorl.A.Erkinov / All Shir NavaʼL Divan of the Aq qoyunlu Admirers(1471). Tokyo, 2015.4. Alisher Navoiy. Badoeʼ ul-bidoya. MAT. 20 jildlik. — T.:Fan, 1987. 1-j.5. Alisher Navoiy. Navodir un-shщoya. MAT. 20 jildlik. — T.:Fan, 1987. 2-j.6. Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy. MAT. 20 jildlik. T.:Fan, 1988-1990. 3 −6 -j.7. Alisher Navoiy. Xazoyinul maoniy. TAT. 10 jildlik. — T.:Rafur Gulom nomidagi NMIU, 2011. 1 −4 -j.8. Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy. Nashrga tayyorl.O.Davlatov. Turt jildlik. — T.: TAMADDUN, 2011. 1 −4-j.9. Alisher Navoiy: somusiy lugat. 1-2-jildlar /Masʼulmux, arrir Sh.Sirojiddinov. — T.: Sharq, 2016.10. Isxodov Yo. Alisher Navoiyning ilk lirikasi: Filol. fan.nomzodi diss… — T., 1963.11. Rustamov A. Navoiyning badiiy maxorati. — T.: Adabiyotna sanʼat, 1979.12. Erkinov A. Navoiyning muxlislari tomonidan tuzilganyana bir devoni / / Uzbek tili va adabiyoti. — T.: Fan, 2012. — № 1.13. Yusupova D. Aruz alifbosi (Navoiy poetikasi fanidan saboqlar).T.: Akademnashr, 2015.14. Xojiax;medov A. Navoiy aruzi nafosati. — T.: Fan, 2006./:Main va :Ilmiy-nazariy : 

Turkum:Alisher Navoiy