Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Aerofotosuratga olish

Aerofotosuratga olish — samolyot, vertolyot, Yer sunʼiy yoʻldoshi yoki raketalarga joylashtirilgan maxsus aerofotoapparat yordamida joyning fotosuratini yuqoridan olish va shu fotosuratlar yordamida joyning plani va geografik xaritani tuzish. Aerofotosuratga olish joyning baʼzi tafsilotlarini yoki inshootlarning fotosuratlarini olib, soʻngra tayyor xaritasiga tushirish uchun ham qoʻllanadi. Baʼzan, Aerofotosuratga olishning vazifasi faqat joyning tutgan oʻrni chegaralarini aniqlash bilan cheklanadi (kontur Aerofotosuratga olish), baʼzan topografik oʻlchashlar natijasida olingan relef haqidagi maʼlumotlar Aerofotosuratga olish yordamida olingan xaritaga tushiriladi (murakkab kombinasiyalangan Aerofotosuratga olish). Aerofotosuratga olish vositasida xarita tuzib, fotogrammetrik oʻlchashlar natijasida relyefni shu xaritalarga tushirish ham mumkin (fotogrammetriya). Uchish, fotosurat olish va tayyor fotosuratlarni oʻlchash natijasida joyning plani — xaritasi tuziladi. Aerofotosuratga olish topografik xaritalar tuzishda, geologiya, tuproqshunoslik tadqiqotlarida, oʻrmonchilik va yer tuzish ishlarida, yoʻl va yer gidrotexnika inshootlari qurish, harbiy ish va boshqalarda qoʻllanadi. Aytib oʻtilgan ishlarda qoʻllanadigan Aerofotosuratga olishning eng muhim qismi olingan fotosuratlarda joyning hamma tafsilotlarini topa bilish (deshifrlash — shifrni echish) va ularni xaritaga aniq tushirishdir. Aerofotosuratga olish qaysi sohada ishlatilishiga qarab, fotosuratdagi tafsilotlarni aniqlash — topografik, gidrotexnik, gidrogeografik deshifrlash ga boʻlinadi. Harbiy maqsadda olib borilgan deshifrlash dushmanning mudofaa tizimini aniqlash, uning kommunikasiyam, aerodromlari va kechuv joylarini oʻrganishdan iborat. Bundan tashqari, harbiy ishda yerdan turib aniqlab boʻlmaydigan obyektlar (narsalar)ning koordinatalari topiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://www.paramotors.ru/services_foto.php 

Turkum:Astronomiya
Aerostat astronomiyasi

thumb|200px|Ikkinchi jahon urushi davridagi zagraditel aerostatlari
Aerostat Astronomiyasi — Astronomiyaning kosmik jismlarni aerostatga oʻrnatilgan teleskop va boshqa ilmiy apparatlar yordamida kuzatishga asoslangan boʻlimi. Yer sirti yaqinida atmosfera bir tekis isimaganligi sababli, Turbulensiya hodisasi roʻy beradi, natijada kuzatilayotgan yoritqich nuqta emas, balki yorugʻroq dogʻ shaklida koʻrinadi. Bunga yulduzlarning miltillashi misol boʻla oladi. Bundan tashqari, atmosferaning quyi qismi kosmik jismlardan keladigan ultrabinafsha (X 7600 A) nurlarni kuzatishga ham xalaqit beradi. Atmosferadagi turbulensiya miltillash effekti bilan bogʻliq muammolarni oʻrganish va kosmik jismlardan keladigan nurlarni kuzatish uchun 20 — 30 km balandlikka koʻtariladigan stratosfera aerostatlaridan foydalanilgan. Aerostat Astronomiyasi bizga eng yaqin Yulduz — Quyoshning infraqizil nurlarini oʻrganishdan boshlandi. Ultrabinafsha nurlarni kuzatish uchun aerostatlar koʻtariladigan balandlik kifoya qilmaydi. Shuning uchun hozir Yer sunʼiy yoʻldoshlari yoki 60 km gacha balandlikka koʻtariladigan raketalardan foydalaniladi.
 

 
 http://raax.ru/tag/%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0/ 

Turkum:Astronomiya
Turkum:Havo kemalari
Coca-Cola

thumb|190px|Rasmiy logotip
thumb|Coca-Cola Canada Ltd. (1941-yil 8-yanvar, Monreal, Kanada).
thumb|right|150px|K+s

Coca-Cola yoki Coke — The Coca-Cola Company kompaniyasi tomonidank chiqariladigan alkogolsiz gazli ichimlik. „Coca-Cola“ 2005–2011-yillar oraligʻida Interbrend xalqoro tekshirish agentligi reytingi boʻyicha dunyodagi eng qimmat brend deb topilgan. Bugungi kunda bu ichimlik dunyodagi 200 dan ortiq mamlakatlarda sotiladiElmore, 2013, 717-bet.

 Tarixi 
thumb|120px|„5 centga „Coca-Cola““ – „Coca-Cola“ reklamasi (1890–1900-yillar)
thumb|120px|„Coca-Cola“ butilkasi (1915-yilda ixtiro qilingan)

Ichimlik 1889-yil 8-mayda (Jorjiya shtati, AQSh) Atlantada oʻylab topilgan. Uning muallifi farmatsevt John Stith Pemberton (afsonalarga qaraganda ichimlikning retseptini bir fermer ixtiro qilgan va Pembertonga $250 ga sotadi, bu haqida Pemberton oʻzining intervyularining birida aytgan emish). Ichimlikni nomini Pembertonning hisobchisi Frank Robinson kalligrafiya bilan chiroyli qilib „Coca-Cola“ soʻzini yozadi. Bu soʻz hozirgi kungacha ichimlikning logotipi boʻlib qoʻllanilib kelyapti. „Coca-Cola“ning tarkibida koka oʻsimlik (kokain) bor.

 ikbol 
Shuni hisobga olish kerakki, har bir variantda ichimlik tarkibi har xil. Quyida ichimlikning oddiy varianti koʻrsatilgan
Ichimlikning tarkibida:

 Oʻsimlik shakari
 Boʻyoq modda: qand boʻyogʻi (E150)
 Ortofasfor kislotasi (E338)
 Kofein (5:57)
 Tabiiy xushboʻy hid beruvchi
 Uglerod ikki oksidi (E290)

 Qogʻoz butilka sinovi 

„Coca-Cola“ kompaniyasi qogʻoz butilkalarni sinovdan oʻtkazishni boshladi. Butilkalarning ilk naʼmunalari Daniya kompaniyasi tomonidan taqdim etilgan va u toʻligʻicha qogʻoz tolalaridan tayyorlangan. Faqat qopqoq va qogʻozning suyuqlikka tegishidan saqlovchi ichki membrana plastikdan ishlangan.

Tajribadan maqsad, butilkani 100 foiz qayta ishlanadigan, butunlay plastikdan xoli va gazlangan ichimlikning bosimiga dosh bera oladigan qilib ishlab chiqarish hisoblanadi. „Coca-Cola“ 2030-yilgacha butunlay chiqindisiz ishlab chiqarishga oʻtmoqchi. Oziq-ovqat sanoatining gigantlari esa bu tashabbusni qoʻllab-quvvatlagan.

2019-yil „Break Free From Plastic“ („Plastikdan xalos boʻlamiz“) xayriya jamgʻarmasi „Coca-Cola“ jahondagi chiqindi generatorlaridan biri boʻlganligini maʼlum qilgan. Undan keyingi oʻrinlarda esa, „Pepsi“ va „Nestle“ joylashgan .

 Yana qarang 
 Fanta
 Pepsi

 

 

 

Turkum:Ichimliklar
Ilyos Mallayev

Ilyos Mallayev (12-yanvar 1936-yil, Marv, Turkmaniston – 2-may 2008-yil, Nyu-York, AQSH) — oʻzbek-yahudiy shoiri, xonanda, dramaturg, soʻz ustasi va bastakor. Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist. Oʻzbekiston xalq artisti Muhabbat Shamayevaning turmush oʻrtogʻi.

Ijodi
Ilyos Mallayev (Ilyamani Malayev) Turkmaniston SSRning Marv shahrida yahudiy oilasida dunyoga kelgan. Uning ota-onasi Efraim va Yelizaveta Malayevlar.

Shoir, dramaturg, bastakor, mohir sozanda va soʻz ustasi, Shashmaqom bilimdoni, yahudiy ziyolisi Ilyos Mallaev oilasi bilan Oʻzbekistondan AQSHga 1992-yilda doimiy yashash uchun koʻchib ketgan. Nyu-Yorkda u rasman “Shashmaqom” ansamblini tuzadi. Uning rafiqasi, Oʻzbekiston xalq artisti Muhabbat Shamayeva ansambl solistlaridan biri boʻlgan. 

Turkmaniston SSRning Marv shahrida tugʻilgan boʻlsa-da, Ilyos Mallaev oʻzining koʻplab qoʻshiqlarida oʻzbek xalqini madh etgan. U oʻzbek xalqining cheksiz mehrini qozongan, el-u yurtga tanilgan sanʼatkor edi: katta-yu kichik uning muxlisi boʻlgan.

Uning sheʼriyat borasidagi ijodi “Shiru shakar/Sut va shakar/Devon” oʻzbek va tojik tillarida yozilgan sheʼrlar toʻplamida oʻz aksini topgan. 

Ilyos Mallaev rus, fors, arman, ozarbayjon, tojik, oʻzbek va buxoro-yahudiy tillarini bilgan.

Ilyos Mallaev 2-may 2008-yilda Nyu-Yorkda pankreatik bez saratonidan vafot etdi. Shoir 4-may kuni Nyu-Yorkning Queens yahudiy “Mount Carmel” qabristonida dafn etildi.

Asarlari
 Mallayev, Ilyos. Shiru shakar. She'rlar. Nyu-York shahrida, 1994.
 Mallayev, Ilyos. Sadoi dil/Qalb sadosi/Devon. She'rlar. Nyu-York shahrida, 1996.
Turkum:Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artistlar
Adad

Adad  – oʻlchov birligi son, raqam va miqdorni ifodalaydi. Oʻzbekistonda koʻproq 30-yillargacha ishlatilgan. Oʻzbek tili davlat tili mavqeiga ega boʻlgach „tiraj“ soʻzi (gazeta, kitob nusxalari soni) oʻrnida ham adad atamasi qoʻllanila boshlandiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Turkum:Poligrafiya
Adad (xudo)

Adad — momaqaldiroq, shamol va yomgʻir xudosi (Shumerda — Ishkur, Bobil va Ossuriyada — Adad, Shom arameylarida — Xadad, Qadimgi Falastin xananeylarida — Addu). Qadimgi Sharqning bir qancha xalqlari dinida mavjud. Bir qoʻlida bolgʻa, ikkinchi qoʻlida yashin bogʻlami koʻrinishida tasvirlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Xudolar
Turkum:Osmon va ob-havo xudolari
Turkum:Mifologik qahramonlar
Aerofagiya

Aerofagiya (aero - havo… va yunoncha phagein — yutmoq) — havo yutish. Ovqat yeyeyotgan paytda qisman havo yutish tabiiy hol. Lekin quruq havo yutishga odatlanish kasallikka sabab boʻladi. Odatda shoshib va gaplashib turib ovqat yeyish, baʼzan koʻp soʻlak ajralishi natijasida aerofagiya roʻy beradi. Surunkali gastrit, kolit, meʼda yarasi va gipotoniyasi, koronar tomirlar kasalligi, aorta anevrizmasida ham paydo boʻlishi mumkin. Emadigan bolalarning quruq teshik soʻrgʻich soʻrib yurishi ham aerofagiyaga sabab boʻladi. Yutilgan havoning bir qismi kekirganda chiqib ketadi, qolgani meʼdani shishiradi, ichakka oʻtib, faoliyatini izdan chiqaradi, peristaltikasi buziladi, bemor qayt qilib, qorni ogʻriydi; bola ishtahasi yoʻqolib, ozib ketadi. Psixiatriyada aerofagiya nevrozning ayrim da kuzatiladi. Davosi: psixoterapiya, soʻlak, balgʻam yutmaslik, ovqatlanayotganda gapirmasdan oz-ozdan ovqat yeyish, meʼdada koʻp turib qoladigan ovqat emaslik, gazli ichimliklar ichmaslik tavsiya etiladi. Bolalarga soʻrgʻichni quruq soʻrdirmaslik, havo yutishga odatlanishga yoʻl qoʻymaslik, qorin shishib ogʻriganda bolaning holatini oʻzgartirib, havoni chiqarib yuborish chorasi koʻriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Gastroenterologiya
Aerofiltr

Aerofiltr (aero… va …filtr) — oqindi suvlar biologik jihatdan tozalanadigan inshoot. Filtrlovchi qatlamning ancha balandligi (4 m gacha) va majburiy shamollatish qurilmasi (Aerofiltrning oksidlash quvvati oshishini taʼminlovchi qurilma) borligi bilan biofiltrdan farq qiladi. Hajmi 1 m3 li Aerofiltrga sutkasiga 5 m3 oq suv tozalash uchun qabul qilinadi.
 

Turkum:Ventilyatsiya
Turkum:Mexanika
Aeroterapiya

Aeroterapiya — Organizmni chiniqtirish va davolash maqsadida ochiq havodan foydalanish usuli. Aeroterapiyadan koʻpincha bolalar organizmini chiniqtirish va tashqi muhitning noxush omillariga nisbatan chidamini oshirish, shuningdek oʻpka, suyak, teri, boʻgʻim sili, kamqonlik, nerv va yurak-tomir sistemasining funksional kasalliklarini davolashda foydalaniladi. Aeroterapiyaning havo vannalari bilan davolash turi keng qoʻllanadi.
 

Turkum:Fizioterapiya
Turkum:Kurortologiya
Aerozolterapiya

Aerozolterapiya – biologik faol kukun dorilarni aerozol holida, yaʼni maxsus purkagich yordamida kuchli havo oqimi bilan purkab, nafas oldirib davolash; asosan bemorning nafas yoʻllariga, organizmning turli boʻshliqlariga yoki tananing shikastlangan joylariga purkaladi. Bunda nafas yoʻllarida dori yetarli konsentrasiyada toʻplanadi. Nafas aʼzolari kasalliklari (surunkali bronxit, bronxoektaziya, oʻpka, shuningdek bronx sili va boshqalar)da qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Tibbiyot terminlari
Afagiya

Afagiya ( — inkor qoʻshimchasi va  — yeyish) — rivojlanishning ayrim davrlarida va yilning noqulay mavsumida hayvonlarning oziqlanmasligi. Afagiya hayvon tanasida zaxira oziq (asosan yogʻlar) toʻplanganida turli davrlarda sodir boʻlishi mumkin. Masalan, digenetik soʻrgʻichlilar miratsidiy lichinka, hasharotlar gʻumbak davrida, oʻtkinchi baliqlar (losossimonlar) jinsiy voyaga yetish va tuxum qoʻyishga tayyorgarlik davrida, kunliklar, koʻpchilik kapalaklar, buloqchilar voyaga yetgan davrida oziqlanmaydi. Afagiya oldidan koʻpincha ovqat hazm qilish organlarining regressiv oʻzgarishi kuzatiladi. Afagiya uyqu, karaxtlik va diapauza bilan birga boradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 Afagiya v BSE
 Afagiya v Biologicheskom slovare

Turkum:Gastroenterologiya
Afidofaglar

Afidofaglar (lotincha aphis — oʻsimlik biti va yunoncha phagos — yeyuvchi) — Asosan bitlar bilan oziqlanib yashovchi yirtqich va parazit hasharotlar turkumi. Oʻsimliklarni himoya qilishning biologik usullarida keng qoʻllanadi (qarang Foydali hasharotlar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Biologiya
Afoniya

Afoniya (yunoncha a – inkor qoʻshimchasi va phone – ovoz) – shivirlab gapirish qobiliyati saqlangani holda ovoz chiqmay qolishi. Afoniya turli kasalliklar: hiqildoq, nerv sistemasi, shuningdek organizmning umumiy kasalliklari belgisi boʻlishi mumkin. Chin paralitik funksional va spastik xillari bor. Ovoz boylamlarining yetarli yumilmasligi yoki tebranmasligi bilan kechadigan kasalliklarda (yalligʻlanish, rak va hokazo) chin Afoniya roʻy beradi. Hiqildoq nervi faoliyatining bir tomonlama buzilishi (qalqonsimon bez operatsiyasi va boshqalar), nerv kasalliklari paralitik Afoniyaga sabab boʻlishi mumkin. Odatda, asabiy bemorlarda ovoz boylamlarini harakatlantiruvchi nerv mexanizmlarining vaqtincha tormozlanishi, ruhiy iztirob, qoʻrqish va boshqa natijasida funksional Afoniya yuzaga keladi. Halqum va hiqildoq shilliq qavatiga oʻyuvchi kimyoviy moddalar taʼsir etishi va boshqa spastik Afoniyaga sabab boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kasallik alomatlari
Turkum:Logopediya
Afrika qoʻnogʻi

Afrika qoʻnogʻi (Pennisetum tuphoidum) — bir yillik don va yem-xashak ekini. Tashqi koʻrinishidan makkajoʻxori va sorgo (oqjoʻxori, qoʻqon joʻxori)ga oʻxshaydi. Osiyo, Afrika, qisman Janubiy Yevropaning quruq iqlimli zonalarida yetishtiriladi. Doni oziq-ovqatga va hayvonlarga yem uchun ishlatiladi. Bargi va poyasidan koʻk ozuqa va pichan tayyorlanadi. 100 kg donida 89 ozuqa birligi, 10 kg hazm boʻladigan protein, 100 kg pichanida 50 ozuqa birligi va 8,2 kg hazm boʻladigan protein bor. Afrika qoʻnogʻi issiqsevar, yorugʻsevar va qurgʻoqchilikka chidamlidir. Qumloqlarda va qoʻngʻir tuproqlarda yaxshi rivojlanadi. 1 gektar yerga 5-10 kg urugʻlik sarflanadi, urugʻlar 5-6 sm chuqurlikka ekiladi. Hosildorligi koʻk massa boʻyicha 80- 500 s/ga, sugʻoriladigan maydonlarda 800-1000 s/ga, don boʻyicha 11-40 s/ga teng. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Afrika qoʻnogʻini Oʻzbekiston sharoitlarida oʻstirish tavsiyalari ishlab chiqilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent-2000-yil.

 

Turkum:Biologiya
Arixoʻrlar

thumb
Arixoʻrlar (Pernis) — Yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub urugʻning nomi. Ularning ikki turi boʻlib, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Arixoʻrlar qishlash uchun Afrika va Osiyoning janubga uchib ketadi. Oʻzbekistonda bitta turi har zamonda (bahor yoki kuzda) uchrab qoladi. Arixoʻrlar baland daraxtli oʻrmonlarda yashaydi. Uyasini daraxtlarga quradi. Baʼzan ikkita tuxum qoʻyadi va tuxumini urgʻochisi bosadi. Joʻjalarini boqishda erkagi ham yordamlashadi. Bu kush ari, qovoqari, asalari kabi hasharotlar bilan oziqlanadi. Ana shu hasharotlar tarqalgan joylarda uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Biologiya
Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Armaniston qoʻy zoti

300px|thumb
Armaniston qoʻy zoti — Yarim dagʻal junli zot, Armanistondagi „Aragat“ naslchilik xoʻjaligida murakkab chatishtirish (balbas zoti sovligʻi x linkoln zoti qoʻchqori) x balbas zoti sovligʻi yoʻli bilan yaratilgan. 1984-yilda zot sifatida tasdiqlangan. Qoʻylarning koʻz atrofi va oyoqlarida qora rangli dogʻlar boʻlishi bilan ajralib turadi. Zot mustahkam konstitutsiyali, gavdasi yirik, goʻshtdorlik sifati yuqori, qoʻchqorlarining tirik vazni 80-90 kg, sovliqlariniki 50-55 kg, 4-4,5 oylik qoʻzilariniki 28-32 kg. Asosan oq, yarimdagʻal kokil tuzilishidagi yaltiroq jun qoplamiga ega. Qoʻchqorlaridan oʻrtacha 2,5-3,5 kg, sov-liqlaridan 1,5 −1,9 kg jun olinadi, jun kokili uzunligi 16-20 sm, sovlikdarida 14-18 sm, tivit qismining uzunligi 10-12 sm, toza jun chiqimi 68 — 72 %. Qoʻylar sharoitga tez va yaxshi moslashib, laktatsiya davrida 100-120 litr sut beradi, sutining yogʻlilik darajasi 5,9 %OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 (Arxiv.uz/ Maʼlumotlar ombori) 

Turkum:Qoʻylar
Armur gʻoʻzasi

Armur gʻoʻzasi (Gossypium armourianum Kearney) — Yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi D2_,, xromosomalar soni 2p=26. Birinchi marta T. Kerni taʼriflab bergan (1933). San-Markoye o.da va Kaliforniya qoʻltigʻi sohillarida uchraydi. Armur gʻoʻzasi — koʻp yillik, tarvaqaylab oʻsadigan buta; boʻyi 2 m gacha, oʻsuv shoxlari koʻp. Hosil shoxlari nimjon. Koʻsaklari mayda, dumaloq-uzunchoq, yonlari boʻrtib chiqqan, 3-4 chanoqli. Har bir chanogʻida 1-4 ta chigit boʻladi. Chigiti oʻrtacha kattalikda, toshchigit, yashil-kulrang tuklar bilan qoplangan. Armur gʻoʻzasi qurgʻoqchilikka nihoyatda chidamli, bakterioz bilan kasallanmaydi. Fotodavr oʻzgarishidan kam taʼsirlanadi. Armur gʻoʻzasi gulyonbargchalari tabiiy toʻkilib ketadigan gʻoʻza navlari yaratishda noyob tur hisoblanadi. Bunday gʻoʻza Argentinada olinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 (Arxiv.uz/ Maʼlumotlar ombori) 

Turkum:Biologiya
Ashersoniya

Ashersoniya (Ashersonia) – Takomillashmagan zamburugʻlar avlodi; oqqanotlar oilasiga mansub zararkunanda hasharotlarning tabiiy kushandasi. Zararkunanda hasharotlarning 1 – 3 yoshdagi lichinkalarini shikastlaydi. Ashersoniyaning oqqanotlarga qarshi qoʻllaniladigan juda koʻp formalari mavjud (Vyetnam qizil va sariq Ashersoniyasi, kuba zargʻaldoq va qizil Ashersoniyasi, Yaponiya, Hindiston Axi va boshqalar).

Ashersoniyani shiradorligi 10–11 % agar suyuqligida tayyorlangan ozuqali muhitda koʻpaytiriladi. Purkash uchun konsentratsiyasi 1 millilitrda 2–5107 boʻlgan zamburugʻ sporali suspenziyasi ishlatiladi. 1 ga maydonga 2–6 l sporali suspenziya sarflanadi. Purkash ertalab yoki kechqurun lichinkalarning tuxumdan chiqish paytida amalga oshiriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Biologiya
Askaniya qoʻy zoti

300px|thumb|Askaniya qoʻy zoti
Askaniya qoʻy zoti – Mayin tolali, juni va goʻshti uchun boqiladigan zot. Bu zotni 1925 – 34 yillarda Ukraina chorvachilik ilmiy tadqiqot instituta (Xerson viloyatidagi „Askaniya-Nova“ xoʻjaligi)da akademik M. F. Ivanov Ukraina mahalliy merinos qoʻylarini tanlab borish va Amerikaning rambulye qoʻchqorlari bilan chatishtirish orqali yetishtirgan. Askaniya qoʻy zoti mayin junli qoʻylar ichida oʻzining yirikligi bilan ajralib turadi, quruq iqlimga yaxshi moslashadi, jun va goʻsht mahsuldorligi yuqori. Qoʻchqorlarining tirik vazni 120 – 140 kg, sovliqlariniki 60 – 70 kg. Mayin, ingichka jun qoplamiga ega. Qoʻchqorlaridan 12 – 15 kg gacha, sovliqlaridan 6 – 6,5 kg jun olinadi (1 sm2 terida 4900 dona jun tolasi bor), jun kokili uzunligi 7,5 – 8 sm, toza jun chiqimi 40 – 50 %. 100 qoʻydan 150 gacha qoʻzi olish mumkin, oddiy sharoitda 125 – 130 qoʻzi olinadi. Askaniya qoʻy zoti ishtirokida Kavkaz, ozarbayjon, Krasnoyarsk merinoslari yaratilgan. Oʻzbekistonda 50-yillarda mahalliy jaydari qoʻylarning juni sifatini yaxshilash maqsadlarida Askaniya qoʻy zoti qoʻchqorlaridan foydalanilgan va yaxshi natijalar olingan. Oʻzbekistonning Jizzax va Toshkent viloyatlari xoʻjaliklarida tarqalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Qoʻylar
Qabila

thumb|Efiopiyadagi, Mursi qabilasi
Qabila — urugʻaymoq, bir ota-onadan tarqalgan bir necha guruh uyushmasi, etnik birlik. Naslnasab jihatidan bir хil boʻlgan kishilar toifasi, guruhi. qabila aʼzolari oʻrtasidagi qonqarindoshlik aloqalarining mavjudligi, urugʻ va boʻgʻinlarga birikishi uning asosiy belgisidir. Shuningdek, qabilaning boshqa belgilari ham mavjud boʻlib, bular uning maʼlum bir hududga ega ekanligidan, qabiladoshlarning iqtisodiy birligi, yagona qabilaviy tili va nomi, qabila kengashi va harbiy boshliqlarning oʻzini oʻzi boshqarishdan iboratdir. Qabila ittifoqlarining tuzilishi, bir qabilaning 2 sini boʻysundirishi, qabilalarning boshqa turkumi hisoblanadi. 
 
Qabila (arab.) — urugʻaymoq, bir ota-onadan tarqalgan bir necha guruh uyushmasi, etnik birlik. Naslnasab jihatidan bir xil boʻlgan kishilar toifasi, guruhi. Qabila aʼzolari oʻrtasidagi qonqarindoshlik aloqalarining mavjudligi, urugʻ va boʻgʻinlarga birikishi uning asosiy belgisidir. Shuningdek, Qabilaning boshqa belgilari ham mavjud boʻlib, bular uning maʼlum bir hududga ega ekanligidan, qabiladoshlarning iqtisodiy birligi, yagona qabilaviy tili va nomi, Qabila kengashi va harbiy boshliqlarning oʻzini oʻzi boshqarishdan iboratdir. Qabila ittifoqlarining tuzilishi, bir Qabilaning 2 sini boʻysundirishi, Qabilalarning boshqa yerlarga koʻchib oʻtishi, ularning oʻzaro qoʻshilib ketib yanada yirikroq etnik birlik — elatlarning vujudga kelishiga olib kelgan. Urxun yozuvlarida mustaqil Qabila barpo etish uchun 700 kishi boʻlishi lozimligi aytilgan. Yerlarga koʻchib oʻtishi, ularning oʻzaro qoʻshilib ketib yanada yirikroq etnik birlik — elatlarning vujudga kelishiga olib kelgan. Urхun yozuvlarida mustaqil qabila barpo etish uchun 700 kishi boʻlishi lozimligi aytilganOʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. 
 

 
 

Turkum:Etnologiya
Qabriston

thumb|250px|right|Suriyaning Halab shahridagi, Musulmonlar qabristoni
Qabriston yoki mozor marhumlar dafn etiladigan maхsus joy. Qabriston va ularni muhofaza qilish tartibi dafn marosimi, muayyan хalq, din, mazhab, ijtimoiy guruh va boshqalar, shuningdek, hokimiyat organlari tomonidan oʻrnatilgan maʼmuriy va sanitariya normalari bilan belgilanadi.

Qabriston, mozor — marhumlar dafn etiladigan maxsus joy. Qabriston va ularni muhofaza qilish tartibi dafn marosimi, muayyan xalq, din, mazhab, ijtimoiy guruh va boshqalar, shuningdek, hokimiyat organlari tomonidan oʻrnatilgan maʼmuriy va sanitariya normalari bilan belgilanadi. Dafn etish joylari antik davrda va qadimiy Sharqda nekropol deb atalgan. Oʻzbekistonda Qabristonlarga qadimdan alohida eʼtibor berilgan. Qabriston uchun koʻpincha tepalik joylar tanlangan, atrofi devor yoki panjaralar bilan oʻralgan. Mashhur kishilar uchun esa maqbaralar qurilgan. Oʻrta Osiyoda yashovchi boshqa dinga mansub xalqlarning alohida Qabristonlari boʻlgan (mas, Buxoro yahudiylari qabristoni, eroniylar qabristoni (shialar uchun), yevropaliklar qabristoni va boshqalar).

Dafn etish joylari antik davrda va qadimiy Sharqda nekropol deb atalgan.

Dunyodagi eng katta qabriston Iroqda joylashgan Vodiy as Salom hisoblanadi.

Oʻzbekistonda qabristonga qadimdan alohida eʼtibor berilgan. Qabriston uchun koʻpincha tepalik joylar tanlangan, atrofi devor yoki panjaralar bilan oʻralgan. Mashhur kishilar uchun esa maqbaralar qurilgan. Oʻrta Osiyoda yashovchi boshqa dinga mansub хalqlarning alohida Qabrlari boʻlgan (mas., Buхoro yahudiylari qabristoni, eroniylar qabristoni (shialar uchun), yevropaliklar qabristoni va boshqalar)Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi.

 Mashhur qabristonlar 
 Baqi qabristoni - Saudiya Arabistonidagi qabriston.
 

 

Turkum:Dafn marosimlari
Qavarish

thumb|Oyoqning tag qismlarini qavarishi.
Qavarish — turli mexanik taʼsirlar natijasida badanning biror sohasi terisiga shikast yetishi. Koʻpincha oyoq barmoqlari va tovon qavaradi. Oyoq terlashi, poyabzalni notoʻgʻri tanlash, teri parvarishiga rioya qilmaslik va boshqalar qavarishga ga sabab boʻladi. Qavarish qoʻl kaftida (yer chopganda va boshqalar xil jismoniy mehnat qilganda), qoʻltiq osti va boʻyinda (qattiq yoqali, kraxmallangan, choklari notekis ich kiyim kiyish oqibatida) ham uchrashi mumkin. Qavargan joy achishib ogʻriydi, doim namlanib turadi, terisi shilinib qizaradi, bir oz shishadi, soʻnfa ichida suyuqlik toʻla pufakcha (suvli qadoq) hosil boʻladi, keyinchalik pufakcha yorilib, yuza yaraga aylanadi; shu joy terisi suvlanib turadi. Qavargan joyni kaliy permanganatning nimrang eritmasi bilan yuvish yoki vanna qilish, soʻngra avaylab artish; pufakchalar paydo boʻlsa, brilliant yashili yoki metilen koʻki surtib, steril bogʻlov qoʻyish zarur. Qavargan joy katta boʻlsa yoki u yiring boylasa, darhol vrachga uchrashish lozim. Agar Qavarishning oldi olinmasa, teri ichiga mikroblar oʻtib, terining yiringli kasalliklari yuzaga kelishi mumkin. Qavarishning oldini olishda oyoqqa mos poyabzal tanlash, koʻp terlashni davolash, ich kiyimlarni tez-tez almashtirib turish, terini toʻfi parvarish qilish alohida ahamiyatga ega. Jismoniy ish qilganda (xaskash, bel, ketmon bilan ishlaganda) qoʻlqop kiyib olish kerak.

 

Turkum:Jarohatlar
Askaridalar

300px|thumb
Askaridalar (Ascarididae) — Toʻgarak chuvalchanglar oilasi. Umurtqali hayvonlar va odam ichagida parazitlik qiladi. 9 ta urugʻni oʻz ichiga oladi. Tipik urugʻi (Ascaris)ra18 -turiga kiradi. Odatda odam askaridasi (A. Lumbricoides) va choʻchqa askaridasi (Askaridalar suyam) koʻp uchraydi. Odam askaridasi erkagining uzunligi 15 — 25 sm, urgʻochisi 20 — 40 sm. Erkak askaridaning dumi ilmoqqa oʻxshash egilan. Askarida gavdasi tashqi tomondan pishiq va qalin poʻst — kutikula bilan qoplangan. Yopishuv organlari (soʻrgʻichlar) rivojlanmangan, uning elastik tanasi ichak devoriga taqalib turganidan ichakdan tashqariga chiqib ketmaydi.

Askaridaning hazm qilish sistemasi ikki uchi ochiq uzun nayga oʻxshaydi. Bu nay ogʻiz teshigidan boshlanadi, qisqa halqum, qiziloʻngach, oʻrta ichak hamda keyingi ichak orqali chiqaruv (anal) teshigi bilan tugaydi. Tanasi oldigi uchida joylashgan ogʻiz teshigi 3ta lab bilan oʻralgan. Askarida ichakda hazm boʻlayotgan oziqni soʻrib oladi. Oziqning hazm boʻlmagan qismi uning anal teshigi orqali chiqarib yuboriladi.

Ayirish sistemasi tana boʻylab oʻtgan 2ta uzun naydan iborat. Naylar tananing oldingi tomonida birlashib, yagona teshik bilan tashqariga ochiladi. Tanasining oldingi tomonidagi nerv halqasi halqumni oʻrab olgan. Bu halqadan tana boʻylab keyingi va oldingi tomonga nervlar ketadi.

Jinsiy sistemasi bir uchi berk ingichka naychaga oʻxshash boʻladi. Tana boʻshligʻida buralib joylashgan. Urgʻochisining jinsiy organdi 2ta tuxumdondan, erkakniki esa bitta urugʻdondan iborat. Askarida juda serpusht, u 1 kecha-kunduzda 240mingtagacha tuxum qoʻyadi. Urugʻlangan va qalin poʻst bilan qoplangan tuxumlarini xoʻjayini ichagiga qoʻyadi. Tuxumlar axlat bilan tashqariga chiqib ketadi. Tuxumlar iflos qoʻl yoki yuvilmagan meva va sabzavotlar orqali odamning ichagiga tushganida nam muhitda ulardan lichinkalar chiqadi. Lichinkalar qon orqali oʻpkaga boradi, soʻngra balgʻam bilan ogʻizga tushadi. Ular ogʻizdan yana ichakka qaytib tushgach, rivojlanib voyaga yetadi va tuxum qoʻyishga kirishadi.

Askaridani yuqtirganda belgilar. Askarida bilan kasallangan odam ozib ketadi, rangi siniq boʻladi. Uning qorni muntazam ogʻrib turadi. Ichakdagi askaridalar maxsus dorilar yordamida haydaladi. Askaridani yuqtirmaslik uchun sabzavot va mevalarni yaxshilab yuvib isteʼmol qilish kerak hamda maxsus gigiyena qoidalariga rioya qilish kerak.
 
Hayvonot dunyosi ensiklopediyasi va 7-sinf biologiya darsligi (2017) Laziz Hamidov

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Qurtlar
Askaridoz

300px|thumb
Askaridoz – toʻgarak chuvalchanglar (askaridalar) keltirib chiqaradigan gijja kasalligi. Askaridalar ancha yirik boʻlib, odamning ingichka ichagida parazitlik qiladi. Bolalarda koʻproq uchraydi. Bemor askaridoz tarqatuvchi manba hisoblanadi. Kasallik askarida tuxumlari bilan ifloslangan sabzavotlar, qaynatilmagan suv, kir qoʻl orqali yuqadi. Kasallikning ilk davri koʻpincha umumiy alomatlar bilan kechadi: darmonsizlik, yoʻtal, harorat koʻtarilishi, eshakyemi toshishi mumkin. Keyinchalik bosh aylanishi, bosh ogʻrigʻi, meʼda-ichak faoliyatining buzilishi (koʻngil aynishi, qusish, koʻp soʻlak oqishi), oʻta toliquvchanlik, kechasi qoʻrqish alomatlari namoyon boʻladi; bolalar uyquda tishini gʻijirlatadi, ularda kamqonlik, asabiylashish va boshqa kuzatiladi. Askaridalarning oʻt yoki meʼda-ichak yoʻllariga kirishi natijasida yiringli xolesistit, jigar abssessi, peritonit, sepsis, oʻtkir pankreatit, appenditsit, ichak tutilishi va boshqa asoratlar yuzaga kelishi mumkin. Askaridozga vrach nazorati ostida davo qilinadi. Kasallikning oldini olishda ozodalik va sarishtalikka amal qilish lozim.
 

 
 http://referat.arxiv.uz 
 Askaridoz 
 Askaridoz (forumi) 
 Askaridoz (Ascaridosis) 

Turkum:Nematodozlar
Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Turkum:Tibbiyot
Hanna (Alberta)

Hanna Kanadaning Alberta viloyatidagi shaharchadir.

 Aholisi 
2011-yil maʼlumotlariga koʻra Hanna'da 2673 kishi istiqomat qiladi.

 Iqtisodiyoti 
Shaharcha daromadi asosan ziroat (dehqonchilik), yogʻ ishlab chiqarish, sayyohlik va koʻmir qazishdan keladi.

 Mashhur kishilari 
Shirley McClellan, moliya vaziri
Lanny McDonald, xokkeychi
Nickelback guruhi aʼzolari
Blake Nill, futbolchi
Jim Nill, xokkeychi
Marjorie Willison, yozuvchi

 

 
Hanna shahri sayti

Turkum:Alberta shaharlari
Chad Kroeger

Chad Robert Kroeger (Chad Kroeger pronunciation: How to pronounce Chad Kroeger in English, forvo.com 15-noyabr, 1974) kanadalik qoʻshiqchi, shoir va gitarachidir. Nickelback guruhi bosh vokalchisi. Shuningdek Kroeger boshqa artistlar va kinofilmlar uchun ham ashulalar yozgan.

 

 
 Chad Kroeger biografiyasi 

Turkum:Nickelback
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:XXI asr kanadalik erkak qo‘shiqchilari
Turkum:Yilning eng yaxshi qoʻshiqlar muallifi uchun Juno mukofoti g‘oliblari
Turkum:Kanadalik erkak qoʻshiqchilar
Asosiy oʻgʻit

Asosiy oʻgʻit – Ekinlari kilishidan oldin tuproq qas olinadigan oʻgʻit. Asosiy deb atalishining sababi shuki, uning tarkibida ayni uchastkaga moʻljallangan oziq moddalarning koʻp qismi boʻladi. Asosiy oʻgʻit butun vegetatsiya davrida oʻsimlikning oziqlanishini taʼminlaydi. Asosiy oʻgʻitni tuproq-ikdim sharoiti, oʻgʻitlarning xususiyati, xoʻjalikda mavjudligi va boshqalarga qarab kuzda yoki bahorda solish mumkin. Odatda fosforli oʻgʻitlar umumiy miqdorining yarmidan koʻpi yoki 65 – 75 %, kaliyli oʻgʻitlarning 50 % va organik oʻgʻitlarning deyarli hammasi Asosiy oʻgʻit sifatida solinadi. Shudgorlashdan oldin faqat superfosfatni emas, ammofosni ham solish mumkin. Shoʻr yerlarga oʻgʻitlar yer shoʻri yuvilganidan keyin solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Minerallar
Aspergillar

300px|right|thumb|Aspergillar
Aspergillar (Aspergillus) – Askomitsetsimonlar sinfining mogʻor zamburugʻlar turkumi. Konidiyalar, yaʼni jinssiz yoʻl bilan hosil boʻladigan sporalar yordamida koʻpayadi. Sporalari turli xilda va odatda mayin tukchalar bilan qoplangan boʻladi. Tuproq, devorlar, asrab qoʻyilgan yemishlar va boshqa nam joylarda yashaydi. Baʼzi kasallik (aspergillyoz va mikoz) keltirib chiqaradi. Ayrim Aspergillardan limon kislota, glyukonat kislota va pishloq ishlab chiqarishda hamda antibiotiklar olishda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Eurotsiomitsetlar
Turkum:Tekinxoʻr zamburugʻlar
Aspergillyoz

300px|right|thumb|Aspergillyoz
Aspergillyoz (Aspergillosis) – Odam va hayvonlarda parazit zamburugʻi(aspergillar) qoʻzgʻatadigan kasallik. Aspergillyozda qaysi aʼzo zararlanganligiga qarab kasallik belgilari turlicha namoyon boʻladi. Masalan, teri Aspergillyozida asosan teri zararlanadi, unda tuguncha, yara va infiltratlar paydo boʻladi. Aspergillyoz bilan asosan parrandalar, qisman sut emizuvchilar kasallanadi. Bu kasallikka parrandalar ichida oʻrdak va gʻoz koʻproq, tovuq, kurka, kaptar, qirgʻovul kamroqchalinadi. Sut emizuvchilardan Aspergillyoz bilan koʻproq quyon kasallanadi. Kasallik nafas orqali zamburugʻ sporalarini ichga yutib yuborish va bu kasallik bilan zararlangan ozuqani isteʼmol qilish natijasida yuqadi. Kasallangan hayvonlar ancha lohas boʻladi, nafas olishi qiyinlashadi, ishtahasi pasayadi, ichi buziladi, ozib ketadi, bir necha kundan keyin oʻladi. Aspergillyozning oldini olish choralari: bino ichida sanitariyagigiyena qoidalariga rioya qilish, ozuqa va toʻshamalarni zamburugʻlardan xoli tutish, inkubatorlarni dezinfeksiya qilish, shamollatish va boshqalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 Galeriya 

 

 
 USGS National Wildlife Health Center 
 Aspergillus – Aspergillus website 
 Aspergillosis at DoctorFungus.org 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Zamburugʻli kasalliklar
Turkum:Yuqumli kasalliklar
Assit

Assit (yunoncha askos – qorin) – qorin istisqosi. Qorin boʻshligʻida tiniq rangsiz yoki och sariq suyuqlik yigʻilishi. Assitga yurak xastaliklari, jigar sirrozi, nafas yoʻllari va oʻpkaning surunkali kasalliklari, buyrak kasalliklari (nefroz va nefrit), qorin boʻshligʻi aʼzolari oʻsmasi, sil va boshqalar sabab boʻladi (yana qarang Istisqo)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 
 

Turkum:Kasalliklar
Asteniya

Asteniya (yunoncha astenia – darmonsizlik) – asabiy-ruhiy quvvatsizlik; bunday bemorning kayfiyati oʻzgaruvchan boʻlib, tez toliqadi, ozib ketadi, uyqusi buziladi. Yigʻloqi boʻlib qoladi; vegetativ nerv sistemasining vazifasi izdan chiqadi, uzoq vaqtgacha bosh ogʻriydi. Boshdan kechirilgan kasalliklar, shikastlanishlar, ruhiy toliqish, ichki aʼzolar xastaligi (meʼda yara kasalligi, gastrit, kolit, xoletsistit va boshqalar), miya shikastlanishi va boshqa asteniyaga sabab boʻladi. Asteniya yuqumli kasalliklardan tuzalish davrida kuzatiladigan holatlardan biri (yana qarang Nevrasteniya)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 Patalogik fiziologiyasi 

Mushak hujayralari miyadan elektr impulslari oqimini aniqlash orqali ishlaydi, bu esa sarkoplazmik retikulum tomonidan kaltsiyni chiqarish orqali qisqarishiga signal beradi. Charchoq asab yoki mushak hujayralarining oʻzida paydo boʻlishi mumkin. Kolumbiya universiteti olimlari tomonidan olib borilgan yangi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, mushaklarning charchoqlari mushak hujayralaridan kalsiyning kamayishi tufayli yuzaga keladi. Bundan tashqari, Kolumbiya tadqiqotchilari ushbu ajralib chiqqan kalsiy tomonidan faollashtirilgan ferment mushak tolalarini halok qilishini aytmoqdalar.

 

Mushaklarning charchoqlari markaziy, nerv-mushak va periferik mushaklarda kuzatilishi mumkin. Markaziy mushaklarning charchoqlari umumiy energiya tanqisligi sifatida namoyon boʻladi va periferik mushaklar kuchsizligi, mushaklarning oʻziga xos ish qobiliyatini yoʻqotish sifatida namoyon boʻladi. Neyromuskulyar charchoq markaziy yoki periferik boʻlishi mumkin. Jismoniy mashqlar paytida asabiy qoʻzgʻalishning pasayishi, agar ish bir xil intensivlikda davom ettirilsa, organlar yetishmovchiligining oldini olish uchun himoya mexanizmi boʻlishi mumkinligi taxmin qilingan. Markaziy charchoqning aniq mexanizmlari nomaʼlum, ammo serotonergik yoʻllarning roliga katta qiziqish mavjudNewsholme, E. A., Acworth, I. N., & Blomstrand, E. 1987, 'Amino acids, brain neurotransmitters and a functional link between muscle and brain that is important in sustained exerciseʼ, in G Benzi (ed.), Advances in Myochemistry, Libbey Eurotext, London, pp. 127-133..

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Nevrologiya
Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Turkum:Tibbiyot
Atirqovun

Atirqovun (Melodudaim) – Qovun (Melo) turkumiga, qovoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 30 – 80 sm. Bargi toʻgarak yoki tuxumsimon. Guli bir yoki ikki jinsli. Mevasi dumaloq, diametri 5,5 – 6 sm. Xushboʻyligi bilan boshqa qovunlardan ajralib turadi. Atirqovun ekilishiga qarab iyul – sentabr oylarida gullaydi. Yer yuzida keng tarqalgan. Uni Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Eron, Afgʻoniston, Kichik Osiyo, Oʻrta dengiz boʻyi, Amerika va boshqa yerlarda uchratish mumkin. Atirqovun Oʻzbekistonning deyarli hamma viloyatlarida, ayniqsa, Surxondaryo va Xorazm viloyatida manzarali oʻsimlik sifatida ekiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Qovoqdoshlar
Issiqkoʻl (koʻl)

Issiqkoʻl — Qirgʻiziston shimoli-sharqidagi katta oqmas koʻl. Tyan-Shan togʻ tizmasida joylashgan. Issiqkoʻl dengiz sathidan 1607 metr balandlikda joylashgan. Maydoni 6326 km² (baʼzi da 6330 km²). Koʻlga koʻp daryolar oqib keladi, ammo birorta daryo ham oqib chiqib ketmaydi. Koʻlning suvi musaffo va shoʻr

Issiqkoʻl dunyodagi eng yirik togʻ koʻllaridan biri. Issiqkoʻl Issiqkoʻl soyligida, shimolda Kungay Olatov va janubda Terskay Olatov tizmalari orasida joylashgan. Koʻlning uzunligi 178 km, eni 60 km, chuqurligi 668 m gacha (baʼzi da 702 m gacha), oʻrtacha chuqurligi 278 m, suv hajmi 1738 km³. Koʻl atrofidagi yerlarda sugʻorish ishlarining oʻsishi koʻlning hajmini kamaytirgan. 1850-yildan beri koʻlning sathi 10 metr pasaygan"Ysyk-Köl." Microsoft® Student 2009 DVD. Redmond, WA: Microsoft Corporation, 2008. Koʻlning kichrayishiga odamlarning ham, iqlim oʻzgarishining ham taʼsiri boʻlgan.

Issiqkoʻlga 50 dan ortiq daryo quyiladi. Eng yirik daryolari: Jirgʻalan, Tup (sharq tomondan quyiladi), maydalari — Qoraqoʻl, Qizilsuv, Juka, Oqsuv, Koʻksuv. Issiqkoʻl havzasining maydoni 21,9 ming km². Iqlimi iliq, quruq, moʻtadil. Sohilda iyulning oʻrtacha temperaturasi 16-17°, yanvarniki gʻarbda -2° dan -3° gacha, sharqda -4° dan -7° gacha. Issiqkoʻl ustiga yiliga 250 mm, gʻarbda 110 mm, sharqda 470 mm yogʻin tushadi. Issiqkoʻldan 700 mm cha suv bugʻlanadi. Gʻarbida va sharqida tez-tez kuchli shamollar boʻlib turadi. Shamol esganda toʻlqinlar balandligi 3-4 m gacha boʻladi. Suv sathi yiliga 10-50 sm oʻzgarib turadi. Suv yuzasining temperaturasi yanvarda 2-3°, iyul va avgusda 19-20°, 100 m dan chuqurda yil boʻyi 3,5-4°. Issiqkoʻl qishda muzlamaydi. Qattiq qishda faqat qoʻltiqlar muzlaydi. Suvi yashil rangda (tiniqligi 12 m dan ortiq), shoʻrroq (5,8 %), ichish va sugʻorish uchun yaramaydi.

Issiqkoʻlda 20 dan ortiq baliq turi bor. Issiqkoʻl qoʻltiqlarida va gʻarbida yiliga 20-50 ming suzuvchi parrandalar qishlaydi. 1958-yilda Issiqkoʻl qoʻriqxonasi tashkil etilgan. Issiqkoʻlda muntazam yuk va yoʻlovchi tashuvchi kemalar qatnab turadi. Asosiy portlari: Baliqchi, Qoraqoʻl pristani. Aholisi qishloq xoʻjaligi (dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik), shuningdek, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Issiqkoʻlning shimoliy sohilida Choʻlponota, janubiy sohilgʻida esa Tamgʻa kurortlari joylashgan. Issiqkoʻlga boshqa mamlakatlardan dam olgani sayyohlar kelishadi. Koʻl atrofida turistlar uchun koʻplagan bazalar bor.

 

Turkum:Issiqkoʻl viloyati
Turkum:Qirgʻiziston koʻllari
Turkum:Tyan-Shan
Turkum:Togʻ koʻllari
Atoniya

Atoniya (yunoncha a – inkor qoʻshimchasi va tonos – tonus, taranglik) – Biror aʼzo muskullari normal tonusining yoʻqolishi; ozib ketish, nerv va boshqa kasalliklarda kuzatiladi. Atoniya tugʻma boʻlishi ham mumkin. Atoniyada aʼzo yoki toʻqima boʻshashib, ilgarigidek ishlay olmay qoladi. Meʼda Atoniyasi, ichak Atoniyasi, bachadon Atoniyasi va boshqa farq qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Patologik fiziologiya
Atreziya

Atreziya (yunoncha a – inkor qoʻshimchasi va tresis – teshik) – Biror tabiiy teshik, kanal (masalan, qiziloʻngach)ning tugʻma boʻlmasligi yoki shikastlanish, yalligʻlanish va boshqa sabablarga koʻra bitib qolishi. Baʼzan bolaning orqa chiqaruv teshigi yoki jinsiy qini ochilmay tugʻilishiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

Xoana tareziyasi- burun boʻshligʻini burun halqumga ochilish qismini toʻliq yoki qisman,bir tomonlama yoki ikki tomonlama berk boʻlishi. Agar ikki tomonlama toʻliq atreziya boʻlsa chaqaloq koʻp vaqt oʻtmay nobut boʻlish ehtimolligi yuqori. Agar zudlik bilan operatsiya oʻtkazilsa yashab ketishi mumkin (Mirzahamid Mirzalatipov)

 

Turkum:Biomorfologiya
Turkum:Biologiya
Turkum:Morfologiya
Atrofiya

Atrofiya (yunoncha "atropheo" – ozayapman) – toʻqimalar oziqlanishining buzilishi natijasida aʼzolarning kichrayib, hujayralar sifatining oʻzgarishi. Fiziologik va patologik atrofiya bir biridan farq qilinadi. Fiziologik atrofiya aʼzolar funksiyalarining toʻxtashi natijasida roʻy beradi. Organizm oʻsishdan toʻxtaganda, ayrisimon bez atrofiyalanib, yogʻ toʻqimasi koʻpayadi. Odam qarigan sari aʼzolar faoliyati susayishi natijasida bezlar va ichki aʼzolar hajmi kichrayadi, teri elastikligi yoʻqolib, ajin paydo boʻladi. Patologik Atrofiyaga turli kasalliklar (sil, oʻsmalar, zaharlanish va boshqalar) sabab boʻladi. Bunda aʼzolar hajmi kichrayadi. Atrofiya sabablari yoʻqotilsa, aʼzolar asli holiga qaytishi mumkin, jumladan singan suyak bitgandan soʻng atrofiyalangan muskullar tiklanib, harakat normallashadi. Atrofiyaning oldi olinmasa, hayot uchun xavf tugʻdirishi mumkin, masalan, koʻz nervi atrofiyasi koʻrlikka, muskullar astrofiyasi falajlikka, jinsiy bezlar atrofiyasi jinsiy qobiliyatning susayishi (farzand koʻra olmaslikka) sabab boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

Tadqiqot

Sinovda o'tkazilgan bir dori moslamani yo'qotishning turini oldini olgan. Sut emuzuvchilarda o'tkazilgan sinovlar natijasida mushak atrofiyasida ishtirok etuvchi mushakda mavjud boʻlgan proteinning faoliyatini blokirovka qilganligini ko'rsatdi. Biroq, dori yurakga uzoq muddatli ta'sir qilishi odamlarda uning muntazam foydalanilishini taqiqlaydi va boshqa foydali dorilar kashf qilinmoqda.

 

Turkum:Patologiya
Turkum:Tibbiyot
Atropin

Atropin (lotincha Atropinum) – ituzumdoshlar oilasiga mansub o`simliklar: belladonna (Atropa belladonna), mingdevona (Hyoscyamus niger), bangidevonaning ba'zi (Datura stramonium) tarkibida mavjud bo`lgan o`simlik alkaloidi. 

Sinonimi - Atropinum sulfuricum.

 Fizik-kimyoviy xossalari 
Hidsiz, oq rangli donador yoki kristallchalardan iborat bo`lgan kukun. Suv va spirtda oson eriydi. Eritmalari neytral xossaga ega. In'eksion eritmalariga, stabilizatsiyalash uchun, pH 3,0-4,5 bo`lgan xlorid kislota qo`shiladi. 30 daqida davomida +100oC temperaturada sterillanadi.

Atropin optik jihatdan harakatsiz: fiziologik faol levorotatoriya va fiziologik faol bo'lmagan dekstrorotatsion izomerlar aralashmasi. Leyvorotator izomeriga giotsiamin deyiladi va atropindan 2 baravar faolroq. O'simliklarda uchraydigan tabiiy alkaloid bu giotsiamin; alkaloidni kimyoviy izolatsiyasi bilan u asosan rasemik shaklga - atropinga aylanadi.

 Organizmga ta'siri
Atropinning asosiy farmakologik xususiyati uning m-xolinergik retseptorlarini blokirovka qilish qobiliyatidir; u shuningdek n-xolinergik retseptorlarga ta'sir qiladi (juda zaif bo'lsa ham). Shuning uchun atropin selektiv bo'lmagan m-xolinergik retseptorlari blokerlariga tegishli.

Atropin ta'sirida qorachiqlarning kuchli kengayishi kuzatiladi. Midriatik effekt parasempatik tolalar bilan innervatsiya qilingan dumaloq mushaklar tolalarining bo'shashishiga bog'liq. Suyuqlikning kameralardan chiqishi buzilganligi sababli qorachiqlarning kengayishi bilan bir vaqtning o'zida ko'z ichki bosimining oshishi mumkin. Siliyer tanasining siliyer mushaklarini bo'shashishi akkomodiya falajiga olib keladi.

 Chiqarilish shakli 

 1 ml liampula va shprits-tyubiklarda 0,1% li eritma ko`rinishida
kukun ko`rinishida
0,0005 grammli tabletkalar (0,5 mg)
ko`z uchun 1% li surtma va plastmassa penallar yoki shisha flakonlarda ko`z plyonkalari ko`rinishida (har bir plyonkada 1,6 mg atropin sulfati — Membranulae ophthalmicae cum Atropini sulfatis bo`lgan 30 dona plyonka)
atropin sulfatining 1% li ko`z tomchilari ko`rinishida, 5 ml li flakonda 
 
 

 

Turkum:M-Xolinolitiklar
Auksospora

250px|thumb
Auksospora (yunoncha aixo – oʻstiraman va spora) – Diatom suv oʻtlarida qalqonsiz ikki vegetativ hujayraning oʻzaro qoʻshilishidan hosil boʻladigan diploid hujayra – spora. Auksospora zigotaning bir koʻrinishi; reduksion boʻlinadi va hosil boʻlgan gaploid hujayralar yangi qalqon paydo boʻlguncha toʻxtovsiz oʻsa beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Diatomli suv oʻtlari
Qadimgi Ahd

250px|thumbnail|right
Qadimgi Ahd - Bibliyaning bir qismi. Iudaizmda ham, хristianlikda ham muqaddas yozuv deb eʼtirof etiladi. Uning tarkibiga 39 ta kitob kiradi. Хristianlikda Qadimgi Ahd nomi Bibliyaning 
qadimiy kitoblarini ifodalash uchun хristian cherkovi tomonidan qoʻllangan. 
Qadimgi Ahd miloddan avvalgi IX asrdan milloddan avvalgi II asrning 60-yillari ichida vujudga kelgan. Qadimgi Ahd asarlarining asosiy originali qadimiy yahudiy tilida, faqat ayrim parchalari oromiy tilida yozilgan. 
Miloddan avvalgi II asr davomida Qadimgi Ahd yunon tiliga tarjima qilingan. Milodiy IV asrning 
oхiri — V asr boshlarida lotin tiliga oʻgirilgan. Qadimgi Ahdning dastlabki asosiy 
qismi Tavrotdir. Qadimgi Ahdda qadimgi хalq rivoyatlari, turli afsonalar, solnoma, 
jangnomalar, sheʼr, shuningdek, duolar, turli diniy marosimlar bayoni va boshqalar ifoda etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xristianlik
Qoʻgʻirchoq teatri

250px|thumb|right|Qoʻgʻirchoq va qoʻgʻirchoq teatrining aktyorlari
Qoʻgʻirchoq teatri - teatr sanʼa ti turi, chodir ichida yoki parda ortida yashiringan aktyor-qoʻgʻirchoqbozlar tomonidan harakatga keltirib koʻrsatiladigan qoʻgʻirchoqlar tomoshasi. Qoʻgʻirchoqlarning turi (toʻla, yassi, shartli yoki natural), boshqarish tizimi (ip bilan boshqariladigan, qoʻlga kiyiladigan, soyasi tushiriladigan, simli va mexanik) va katta-kichikligi (bir necha santimetrdan tortib odam boʻyidan ham yuqori qoʻgirchoqlar) bilan bogʻliq holda xilma-xil shakllari yuzaga kelgan.Milliy anʼanalar, shart-sharoit, dramaturgik va sahnaviy maqsadlar ham qoʻgʻirchoq teatri tomoshalarining shakli va mazmuniga taʼsir koʻrsatadi. Inson xarakteri, jamiyat hayotini yorqin va umumlashma tarzda aks ettirish, majoz, sahnaviy boʻrttirma qoʻgʻirchoq teatrida satirik hamda qahramonlik yoʻnalishlar qaror topishini taʼminlagan. Qoʻgʻirchoq teatri tabiatni ilohiylashtirish kabi marosimlarga borib taqaladi. Gerodot, Ksenofont, Aristotel, Goratsiy, Avreliy va boshqalarning maʼlumotlari boʻyicha 5—6-asrlardayoq qoʻgʻirchoq teatri paydo boʻlgan. Sharqda qoʻgʻirchoq teatrining barcha shakllari mavjud boʻlgan, biroq shundan soya teatri (Oʻzbekiston hududida "Fonus xayol" deb yuritilgan) keng tarqalgan. Indoneziyada 11—12-asrlarda simlar bilan boshqariladigan qoʻgirchoq tomoshalari boʻlgan. Sharqda hamon qoʻgʻirchoq teatrining anʼanaviy va shakllari yashab keladi. Gʻarb mamlakatlarida esa 19-asrning oʻrtalaridan boshlab xalq qoʻgʻirchoq teatri inqirozga uchrab, uning oʻrnida yangi tipdagi, yozma drama asosida ish olib boruvchi havaskorlik va yarim profes-sional truppalar maydonga kela boshladi. 20-asr boshida Rossiyadagi xalq qoʻgʻirchoq teatri davr talablariga javob berolmay qoldi. Biroq uning anʼanalari, tajri-basi yangi shakldagi qoʻgʻirchoq teatrining yaratilishida muhim ahamiyat kasb etdi. 1924-yil Ye.S.Demmeni rahbarligidagi Leningrad qoʻgʻirchoq teatri, 1931-yilda S.V. Obraz-sov rahbarligidagi Markaziy qoʻgʻirchoq teatri tashkil qilindi.

Oʻzbekistonda qoʻgʻirchoq teatri oʻtmishda taraqqiy etgan boʻlib, uning "chodir xayol", "chodir jamol", "fonus xayol" faoliyat koʻrsatib kelgan. Mustamlaka va sovet davrida ham xalq qoʻgʻirchoqbozlarining 40 ga yaqin toʻdasi (har toʻdada qoʻgʻirchoqboz, korfarmon, 2—3 sozanda boʻlgan) ish olib borgan. Yangi shakldagi qoʻgʻirchoq teatri havaskorligi 20-asrning boshlaridan boshlangan. 1939-yil Toshkentda Respublika qoʻgʻirchoq teatri, 1968-yil Andijonda "Lola" teatri tashkil topdi. Oʻzbekistonda 10 ta davlat tasarrufidagi va koʻplab havaskor qoʻgʻirchoq teatrlari faoliyat koʻrsatadi (2005).

 Adabiyot 
 Gavrilov M.F., Kukolniy teatr Uzbekistana, T., 1928; Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoq teatri, T., 1972; Uzbekskiy traditsioniy teatr kukol, T., 1979; Smirnova N. I., Iskusstvo igrayushix kukol, M., 1983.

Muhsin Qodirov.

 

Turkum:Teatr
Aureliyalar

Aureliyalar – Dengiz likopchalari (Aurelia) – sifomeduzalar sinfi diskomeduzalar turkumiga mansub meduzalar urugʻi. Tanasi soyabon shaklida, diametri 5–10 sm, baʼzan 40 sm gacha. Soyaboni atrofida juda koʻp kalta paypaslagichlari, ular asosida 8 ta statotsistlari joylashgan. Ogʻzi soyabonining ostki qismida, kvadrat shaklida. Ogʻiz atrofidan 4 ta ogʻiz boʻlaklari osilib turadi. Aureliyalarning shaffof tanasi orqali oshqozon devorida joylashgan 4 ta qizgʻish taqasimon jinsiy bezlari koʻrinib turadi. Aureliyalar soyaboni devori muskullarining qisqarishi tufayli sekin suzadi. U hayot siklida jinsiy meduza bosqichini jinssiz polip bosqichi bilan almashtirib turadi. 7 turi maʼlum. Qora, Boltiq, Barens, Oq dengizlarda Aureliyalar aurita keng tarqalgan, baʼzan suv yuzasida juda koʻp miqdorda paydo boʻladi. Uzoq Sharq dengizlarida bu tur bilan birga aureliyalar limbata uchraydi. Aureliyalar baliklarga oziq boʻladigan mayda plankton organizmlar va baliq chavoklari bilan oziqlanib, baliqchilikka ziyon keltiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Auskultatsiya

thumb|300px|Laennek stetoskop bilan bemorni studentlar ishtirokida davolaydi Kartina Teobalda Chartrana
Auskultatsiya (lotincha auscultatio – eshitish) – Ichki aʼzolarda yuzaga keladigan tovushlarni eshitib, ular faoliyatini va holatini tekshirish usuli. Masalan, yurak urishini eshitib, uning sogʻ yoki kasalligini aniqlash. Auskultatsiyada badanning tegishli qismiga shifokor quloq tutadi (bevosita Auskultatsiya) yoki maxsus asboblar (stetoskop, fonendoskop yoki stetofonendoskop) qoʻyib eshitib koʻradi (bilvosita Auskultatsiya). Auskultatsiya tibbiyot amaliyotida yurak, oʻpka, qon tomir kasalliklarini, shuningdek qon bosimini aniqlashda muhim diagnostik ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 Ссылки 

 Аускультация 
 Схема проведения аускультации

Turkum:Tibbiy tashxis qoʻyish