Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Repriza

Repriza (frans. repris — takrorlash, qayta ijro etish) — 1) sirk va estradada — komik adabiy yoki pantomima nomeri (baʼzan hazil; latifa); 2) ot sirkida muayyan vaqt davomida otning bir xil chopishi; 3) sirkning boshqa janrlarida R. deb bir necha marta ketmaket qaytariladigan tryuklar ataladi. Sirk sanʼatida R. termini 19-asrning 1-yarmidan boshlab yuritilgan. Oʻzbek masharaboz va qiziqchilari hamda sirk klounlari (K. Zarifov, A. Yusupov, N. Nurmatov, E. Parpiyev, O. Hakimov, G. Zastavnikov, P. Borovikov va boshqalar) repertuaridan R.lar keng oʻrin egallagan; 4) musiqada — mavzuning (uning rivoj bosqichidan keyin) yoki musiqa asari biron boʻlimining (boshqa boʻlimlaridan soʻng) takrorlanishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reprografiya

Reprografiya repoʻo(duksiya) va ... grafin — matnlar va grafik tarzdagi asl dan fotografiya va boshqa usullarda nusxalar olish. R. da poligrafiya usulidagidek bosma krliplar tayyorlashning hojati yoʻq. R.da nusxalar asl manbaga anik, oʻxshab chiqadi, nusxalarini istalgan masshtabda olish mumkin, texnologik sikl juda qisqa boʻladi. R. usullari va vositalaridan korxonalar, kutubxonalar, arxivlar, loyihalash tashkilotlari va boshqa joylarda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reproduktiv organlar

Reproduktiv organlar (lot. re tiklanish, takrorlanish maʼnosida, produco — yarataman) — oʻsimlik va hayvonlarning koʻpayish funksiyasini bajaradigan organlari. Oʻsimliklarda P.O. — vegetativ jinssiz va jinsiy koʻpayishni amalga oshiradigan har xil tuzilmalar. Jinsiy jarayon va nayel gallanishi boʻlmaydigan prokariotlarda Reproduktiv organlar tinim davridagi sporalar, gormogoniyalar va boshqalardan iborat. Koʻpchilik zamburugʻlar, suvoʻtlar va nayel gallanishi (sporofit va gametofit) orqali rivojlanadigan sporali oʻsimliklarda Reproduktiv organlar jinssiz koʻpayishda sporangiylar, jinsiy koʻpayishda gematangiylardan iborat. Urugʻli oʻsimliklarda nayel gallanishi yashirin oʻtadi va qizlik sporofit (urugʻkurtak) ona sporofitda rivojlanadi; Reproduktiv organlardagi mikro va megasporotsitlar, changdon va tuxumning generativ hujayralari hisoblanadi. Koʻpincha Reproduktiv organlar termini keng maʼnoda qoʻllanadi; ularga gullar, mevalar (yopiq urugʻlilar) va strobilalar, yaʼni erkak va urgʻochi qubbalar (ochiq urugʻlilar) va boshqa generativ strukturalar kompleksi qoʻshiladi. Vegetativ koʻpayish organlari ham Reproduktiv organlarga klritiladi. Hayvonlarda Reproduktiv organlar jinsiy organlar deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reproduksion texnika

Reproduksion texnika — tasviriy matnrasmli asl nusxalar (rasmlarplakatlar va boshqalar)dan nusxalar koʻchirish bilan bogʻliq boʻlgan texnika vositalari. Fotografiya apparatlari, fotokattalashtirgichlar, kontakt usulida nusxa koʻchirish apparatlari, fotografiya formalari — negativlar, diapozitlarni retushlash uchun moʻljallangan maxsus stollar, nusxa koʻchirish ramalari Reproduksion texnika jumlasiga kiradi. Fotosuratlarni ochiltirish, fotografiya formalarining nusxalariga kimyoviy ishlov berish qurilmalari, ofset bosma krliplarini tayyorlash potok liniyalari, namuna nusxalarini olish dastgoxlari, bosma mashinalar va boshqa ham Reproduksion texnika hisoblanadi. Reproduksion texnikaning elektron vositalari ham yaxshi rivojlangan; Mas, koʻp rangli tasvirlarni hosil qilishda qoʻllanadigan elektron rang ajratkichlar, elektrgravyura apparatlari (elektrongravyura avtomatlari). Bular bosma krliplar tayyorlash jarayonini ancha soddalashtirish va tozalashtirishga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reproduksiya

Reproduksiya (re... va lot. produco — yarataman) — 1) tasvirlar (tasviriy sanʼat asarlari, bosma matn, xarita, hujjatlar, fotosuratlar va boshqalar) ni fotografiya yoki poligrafiya usulida hosil qilish; 2) poligrafiya usulida hosil qilingan surat, rasm, fotosurat va boshqa asl nusxaning barcha xususiyatlari aniq hosil qilinadigan R. faks i mal R. deb ataladi; 3) psixologiyada — xotirada qolgan narsani aniq yaratish jarayoni; 4) biologiyada — organizmning oʻziga oʻxshash organizmlarni yaratishi, koʻpayishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Rerix

thumb

Nikolay Konstantinovich Rerix 1874.27.9 (9.10), Peterburg — 1947.13.12, Nagar, Hindistonning Panjob shtati — rus rassomi, arxeolog, jamoat arbobi. Peterburg Badiiyot akadimyasida oʻqigan (1893—97), Parijda malakasini oshirgan (1900—01). Rassomlarni ragʻbatlantirish jamiyati kotibi (1901-yildan) va uning qoshidagi racm maktabi direktori (1906—18). Peterburg Badiiyot akadimyasi akademik (1909-yildan). "Sanʼat dunyosi" birlashmasi aʼzosi (1910—19 yillar uyushma raisi). 1918-yildan xorijda (AQSH va Hindistonda) yashagan. R. ijodi mavzuini uning arxeologiya hamda slavyan va Skandinaviya mamlakatlariga, 20-yillardan buddizmga boʻlgan qiziqish belgiladi ("Dozor", 1905; "Tibet. Monastir", 1942; ikkalasi ham Rus muzeyida); dastlab tarixiy mavzularda asarlar yaratgan Rerix ijodida keyinchalik manzara, tabiat koʻrinishlari yetakchi oʻrinni egallay boshladi: "Chopar" (1897), "Dengiz ortidan kelgan mehmonlar" (1901), "Shahar qurmoqdalar" (1902) va boshqa

Rerix, shuningdek, teatr dekoratsiyasi (I.V.Stravinskiy, "Muqaddas bahor" baleti, 1913; A.P.Borodin, "Knyaz Igor" operasi, 1914 va boshqalar) va monumental sanʼatda ham ijod qilgan. Markaziy va Sharqiy Osiyoda yirik ekspeditsiyalar uyushtirgan (1924—28 va 1934—35) hamda qimmatbaho arxeologik va etnografik materiallar toʻplagan.

20-yillardan maʼrifatparvarlik faoliyati olib borgan R. jahon ax/1ining diqqatini jahon madaniy yodgorliklarini saqlashga qaratdi; u ilgari surgan ("Rerix pakti" deb atalgan) yoʻnalish asosida 1954-yilda koʻp mamlakatlar tomonidan maʼqullangan "Harbiy toʻqnashuvlar chogʻida madaniy yodgorliklarni himoya qilish" Xalqaro Gaaga konvensiyasi imzolangan.

Rerixning oʻgʻli rassom Svyatoslav Nikolayevich (1904—1991) 1919-yildan Londondagi Qirollik akademiyasida, soʻng AQShning Kolumbiya va Garvard untlarida meʼmorlikdan taʼlim olgan; 1926. yilda ilk bor Hindistonga borgan, 1936-yildan esa oʻsha yerda muqim yashagan. Otasi R.ning ijodiy anʼanalarini davom ettirgan, portret (otasi Rerix portreti, 1937 va boshqalar), ramziy va janrli asarlar, ayniqsa, manzaralar ("Himolay, quyoshning botishi", 1971 va boshqalar) yaratgan. Oʻzbekistonda R. asarlari koʻrgazmalari tashkil qilingan (1999)."RERIX Nikolay Konstantinovich" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Moskvada xalqaro R.lar markazi tashkil qilingan (1991).

 

Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:1947-yilda vafot etganlar
Turkum:13-dekabrda vafot etganlar
Resife

Resife yoki Pernambuku — Braziliyadagi shahar, Janubiy Amerikaning eng sharqiy chekkasida. Pernambuku shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,4 million kishi (2000). Braziliyaning Atlantika okeani sohilidagi muhim porti (chetga shakar, tropik mevalar, paxta, teri xom ashyosi, yogʻoch chiqariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning shimoli-sharqidagi muhim iqtisodiy markaz. Oziq-ovqat (asosan, shakarqand, tamaki), toʻqimachilik, mashinasozlik, sement, kimyo, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari mavjud. Untlar, Filologiya akademiyasi, shtat muzeyi bor. Shaharga 1548-yilda balikchilar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. Mustamlakachilik davriga oid koʻplab meʼmoriy yodgorliklar (monastir, qalʼa, cherkovlar) saqlangan. Turizm markazlaridan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Respublika

Respublika (lotincha: respublica, res — ish va publicus — ijtimoiy, umumxalq, xalq) — xalq ishi, davlat boshqaruvi shakli, unda barcha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar. Tarixan Respublika antik davrda monarxiyaning ziddi sifatida vujudga kelgan (Afinadagi quldorlik demokratiyasi). Mil. av. V-IV asrlarda Sparta va mil. av. II asrda Rim davlati aristokratlar qismi manfaatlarini ifoda etgan. Oʻrta ayerlarda Respublika boshqaruv shaklini qoʻllagan Venetsiya va Genuya singari shahardavlatlar bor edi.

Hozirgi vaqtda jahondagi 190 davlatdan 140 dan ortigʻi Respublika hisoblanadi. Boshqaruvning Respublika shakli quyidagi turlarga ajratiladi: 1) prezidentlik Respublikasi (AQSH, Meksika va boshqalar), bunda prezident umumxalq saylovida saylanib, bir vaqtning oʻzida davlat va ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi hisoblanadi; 2) parlamentar respublika (Italiya, GFR, Vengriya va boshqalar), bunda parlament toʻliq hokimiyatga ega boʻlib, uning oldida hukumat siyosiy javobgar hisoblanadi. Parlament prezidentni saylaydi. Bunda prezident faqat davlat boshligʻi boʻlib, ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi hisoblanmaydi; 3) aralash tipdagi respublika (yarim prezidentlik; Fransiya, Portugaliya, Finlandiya, Yevropadagi totalitar tuzumdan xalos boʻlgan yangi mamlakatlarning aksariyati), bunda prezidentlik respublikasi bilan parlamentar respublika xususiyatlari qoʻshilib ketadi. Yaʼni prezident umumxalq saylovlarida saylanib, yuridik va real keng vakolatlarga ega boʻladi. Biroq hukumat parlament tomonidan tashkil etiladi va u nafakat prezident oldida, balki parlament oldida ham siyosiy javobgar boʻladi. Bunda prezident hukumatga umumiy rahbarlik qiladi, lekin uni bosh vazir boshqaradi. Prezident maʼlum holatlar yuz berganda parlamentni tarqatib yuborish huquqiga ega.

Oʻzbekiston Respublikasi — suveren demokratik respublika boʻlib, mamlakatimizda prezidentlik Respublikasi boshqaruv shakli amal qiladi.

 Yana qarang 
 Monarxiya
 Parlament
 Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi
 Davlatlar boshqaruv shakllari ro'yxati
Ressora

thumb
Ressora ( — qayishqoqlik) — transport mashinalari (avtomobil, vagon, traktor va boshqalar)da yoʻlning notekisligidan hosil boʻladigan silkinishlarni yumshatib beradigan qayishqoq (elastik) moslama. Metall, gidravlik va pnevmatik xillari bor. Metall Ressora keng tarqalgan; u listli, prujinali va torsion xillarga bulinadi. Listli Ressora turli uzunlikdagi maxsus pulat polosalardan yasaladi. Asosan, avtomobil, traktor, vagon va boshqalarda ishlatiladi. Prujinali Ressora vintsimon silindrik prujinalardan iborat. Yengil avtomobillar, temir yoʻl transporti va boshqalarda ishlatiladi. Torsion Ressora uzun elastik poʻlat sterjendan iborat;.u buralishga xizmat qiladi. Vir uchi ramaga mahkamlanadi, ikkinchi uchi ramadagi maxsus vtulkadan utkaziladi. Shu uchidagi richag gʻildiraklardan tushadigan kuchlarni ramaga yumshatib utkazadi.

Asosan, avtomobillarning old gʻildiraklariga oʻrnatiladi. Gidravlik Ressorada suyuklik silindrning bir bushligʻidan ikkinchi boʻshligʻiga kalibrlangan teshik orqali oʻtadi. Pnevmatik Ressorada gaz yoki havoning qayishqoklik xususiyatidan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Prujina
Restavratsiya

Restavratsiya (— tiklash) — buzilgan, shikastlangan yoki vayron boʻlgan tarixiy va madaniy yodgorliklar (alohida meʼmoriy inshootlar va ularning majmualari, tasviriy va amaliy bezak sanʼati asarlari, arxeologik topilmalar va boshqalar)ni asliga oʻxshatib yoki asliga yaqinlashtirib qayta tiklash va mustahkamlash (qarang Taʼmirlash).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana 

 Rekonstruksiya
Resurslar

Resurslar ( — yordamchi vosita) — pul mablagʻlari, boylik, zaxira, imkoniyatlar; davlat byudjetida daromad i, tabiiy, iqtisodiy, mehnat, valyuta va boshqa Resurslar boʻlishi mumkin. Keng maʼnoda — jamiyat hayotida i.ch.ni taʼminlashning vositalari, ini ifodalaydigan iqtisodiy Resurslar muqim oʻrindaturadi. Iqtisodiy Resurslar tabiiy (xom ashyo, suv, oʻrmon P.), mehnat ("inson kapitali"), aylanma mablagʻlar (materiallar), axborot, moliya (pul kapitali) Resurslariga boʻlinadi. Top maʼnoda — iqtisodiy P. xoʻjalik faoliyatida foydalaniladigan, shu jumladan, yuqorida sanab oʻtilgan Resurslarni ham qamraydigan omillar majmuini bildiradi. Resurslar tiklanadigan, yana qayta hosil qilish mumkin boʻlgan (ish kuchi, jihozuskunalar) va tiklanmaydigan (Mas, xom ashyolar — neft, koʻmir, gaz, rudali konlar) Resurslarga hamda ishlab chiqarishva mahsulot isteʼmoli chiqindilari boʻlgan ikkilamchi Resurslarga (dastlabki ishlatishdan keyin i.ch.da asosiy xom ayosh yoki mahsulot tarzida foydalaniladigan materiallar va buyumlar)ga boʻlinadi. Bunday Resurslar qoʻshimcha moddiytexnika Resurslar manbai hisoblanadi. Valyuta Resurslari, yaʼni erkin almashtiriladigan chet el valyutasi zaxiralari va uning tushum i ham Resurslarga kiritiladi OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Tabiat resurslari
Resurslar kamyobligi

Resurslar kamyobligi — jamiyat hayotida ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladigan resurelarning cheklanganligi va tiklanmaydigan resurslarning tobora kamayib borishi. Resurslarning kamyobligi umumiy hodisa boʻlib, inson ehtiyojlarining cheksizligi bilan resurelarining cheklanganligi oʻrtasidagi nomutanosiblik iqtisodiyotning azaliy muammosidir. Ekiladigan yerlarning, yer osti va yer usti boyliklarining, mehnatga yaroqli aholi sonining cheklangan boʻlishi, energiya resurelarining yetishmasligi va boshqalarda koʻrinadi. Masalan, keyingi 200 yil ichida Yer kurrasida isteʼmolchilar soni 5 marta koʻpaydi, ammo yer sathi, tabiiy boyliklar koʻpaygani yoʻq. Yer kurrasining 72% okeanlardan iborat, ammo quruqlikning talay qismida yashab boʻlmaydi. Resurslar kamyobligi hodisasi i.ch.da resurslarni tejovchi texnologiyalarni yaratishga turtki beradi, resurelar sarfining eng tejamli usullari tanlanadi, mahsulot birligini yaratish uchun ketadigan resurs sarflari qisqartiriladi, ehtiyojlarni qondirishning oqilona darajasiga amal qilinadi (qarang Ehtiyojlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retardantlar

Retardantlar (lot. retardatio — kechikish, sekinlashish) — oʻsimliklar poyalari va novdalarining ortiqcha oʻsib ketishini toʻxtatadigan va yotib qolishiga chidamini kuchaytiradigan turli kimyoviy xususiyatli sintetik moddalar (qarang Gibberellinlar, Auksinlar, Oʻsishni boshqaruvchi moddalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retikulendotelial sistema

Retikulendotelial sistema (makrofot sistema) — odam va umurtqali hayvonlar organizmidagi himoya xujayralari (biriktiruvchi toʻqimalar gistiotsitlari, kon monotsitlari, kapillyarlar endoteliysi, jigarning Kupfer hujayralari) majmui. Retikulendotelial sistema bakteriyalar va turli yot yoki toksik zarralarni qamrab oladi va hazm qiladi, yaʼni fagotsitoz xususiyatiga ega; kon yaratilishi va antitelolarning vujudga kelishida, shuningdek, moddalar almashinuvida qatnashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retinit

Retinit (lotincha: retino — toʻr parda) — koʻz toʻr pardasi (retina)ning yalligʻlanishi. Bunda koʻzning koʻrish quvvati pasayib, koʻrish maydoni torayadi. Organizmdagi umumiy kasalliklar (infeksion kasalliklar, moddalar almashinuvining buzilishi, qandli diabet, buyrak, qon va tomir kasalliklari) oqibatida paydo boʻladi. Koʻz toʻr pardasining baʼzi kasalliklari, Mas, pardaning bolalikdan boshlangan pigmentli regeneratsiyasi, shabkoʻrlik yoki koʻrish maydonining toraya borishi natijasida koʻzning atrofni koʻra olmay qolishi, keksalarda uchraydigan koʻz toʻr pardasi tomirlarining aterosklerozi va hokazo ham R.ga sabab boʻladi.

Davo mutaxassis vrach maslahati bilan olib boriladi. Kasallikka sabab boʻlgan asosiy omillar bartaraf qilinadi. Koʻzni zoʻriqtirmaslik tavsiya etiladi; oftobdan himoya qilinadigan koʻzoynak (qora) taqish buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retinol

Retinol (A vitamin) — q. Vitaminlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Retif de la bretonn Nikola

RETIF DE LA BRETONN (Retif de la Bretonne) Nikola (1734.22.11, Sasi — 1806.3.2, Parij) — fransuz adibi. J.J. Russonmsh izdoshi. Parij mehnat ahli toʻgʻrisidagi asarlari, ayniqsa, "Fanshettaning oyogʻi" (1769), "Buzilgan dehqon yoki shaharning xavfxatarlari" (1775) romanlarida jamiyatdagi ayollarning ahvoli, davlat muassasalarini qayta qurish, tarbiya masalalari koʻtarilgan. Davrning muhim muammolariga bagʻishlangan "Gʻalati gʻoyalar" kitoblar seriyasi (5 j.li, 1769—89), "Janob Nikola yoki fosh etilgan inson qalbi" (16 j.li, 1794—97) avtobiografik romanida fransuz xalqining 18-asr hayoti, urfodati tasvirlangan, psixologiyasi ochib berilgan. R.de la B. jahon adabiyotida sermahsul adiblardan biri sanaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reto-roman tillari

Reto-roman tillari — roman tillarining Shveysariya hamda Shimoliy Italiyada tarqalgan nisbatan qad. guruhchasi. Ushbu termin Qad. Rim viloyati Raetia — Retiya nomidan hosil boʻlgan. Reto-roman tillarida retoromanlar (romanshlar, lidinlar, friullar) soʻzlashadi. Reto-roman tillarida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 750 ming kishidan ortiqroq; jumladan, boy adabiyotga ega boʻlgan friul tilida 700 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Reto-roman tillari asosan, 3 ga boʻlinadi: shveysar (graubyunden) Reto-roman tillari (Shveysariyaning Graubyunden kantoni), tirol (ladin) Reto-roman tillari (Italiya) va friul (Italiya). Baʼzi da har uchala til yagona retoroman tilining variantlari deb ham qaraladi. Baʼzi belgilariga koʻra, Reto-roman tillari tipologik jaxatdan fransuz tiliga yaqin boʻlib, italyan tiliga qarshi qoʻyiladi.

Shveysar Reto-roman tillari 1938-yildan federatsiyaning 4milliy tili deb eʼlon qilingan. Uning yuqori engadin va surselv variantlari mavjud: ular italʼyan va nemis tillari bilan bir qatorda bir yil oralatib navbatlashib, kantonning milliy tili sifatida qoʻllanadi. Shveysariyada Reto-roman tillarining badiiy adabiyot va matbuot tiliga aylantirishga harakatlar boʻlgan.

German lahjalari tarqalgan hudud bilan chegaradosh joylarda roman va german lugʻaviy unsurlarining aralash qoʻllanish hollari kuzatilsa, baʼzi boshqa joylardagi Reto-roman tillarida xalqona lotin tilining ayrim alomatlari saqlanib qolgan.

Abduvahob Madvaliyev, Isroil Poʻlatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retoromanlar

Retoromanlar — Italiya (ladinlar va friullar, 740 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Shveysariya (romanshlar, 60 ming kishi) dagi xalqlar guruhi. Retoroman tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar va protestantlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retranslyator

Retranslyator (re... va lot. Translator — koʻchiruvchi) — radioaloqa (yoki telealoqa), kosmik aloqada oraliq punkt sifatida foydalaniladigan qurilma, sunʼiy muhit (Mas, sunʼiy yoʻldosh) yoki osmon jismi. Faol (aktiv) va suyet (passiv) xillarga boʻlinadi. Faol R. — radioaloqa liniyalarining oraliq punktlariga oʻrnatiladigan qabul qiluvchiuzatuvchi radiotexnik qurilma; qabul qilingan signallarni kuchaytirib uzatadi. Bunday R. antenna, radiopriyomnik, radiouzatkich, boshqarish qurilmasi va elektr manbaidan iborat. U maʼlum sondagi aloqa liniyalaridan iborat aloqa tarmogʻi uchungina xizmat qila oladi. Aloqa yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY), Mas, "Molniya1, 2, 3" (SSSR), "Telestar", "Intelsat" (AQSH) va boshqa

Sust R. — maʼlum shakldagi mexanik konstruksiya; sunʼiy yoʻl bilan hosil qilingan elektr oʻtkazuvchi muhit yoki samoviy jism; radiosignallar energiyasini sochadi yoki qaytaradi. Radioaloqa liniyalarida oralik, punkt sifatida ishlatiladi. R. har xil chastotali radiosignallarga moʻljallangan koʻp sondagi aloqa liniyalaridan tashkil topgan radiotarmoqqa xizmat qila oladi. Mas, aloqa YESY — "Exo" (AQSH), ionlashgan zarralar buluti, Oy yuzasi va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retush

Retush ( — tasvirni tuzatmoq) — tasvir (rasm, fotosurat, naqsh va sh.k.)ni qalam, tush, boʻyoq bilan tuzatish, yaxshilash. Retushchi rasm, fotosurat, negativning ayrim joylarini ravshan koʻrinadigan qiladi, tuzatadi, dogʻlarini yoʻqotadi. Shu maqsadda qayta chizadi, boʻyaydi, qirib tashlaydi. Retush, ayniqsa, poligrafiya texnikasida keng qoʻllanadi. Bosmaxona qoliplari tayyorlash uchun ishlatiladigan original, negativ va diapozitivlar retush qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tasviriy sanʼat
Turkum:Grafik dizayn
Referat

Referat (lot. refero — axborot beryapman) — biror ilmiy asar, maqola, oʻqilgan kitob va hokazo mazmunining qisqacha yozma yoki ogʻzaki bayoni; oʻrganilgan ilmiy masalaning natijasi haqida axborot; tegishli adabiyot va boshqa ning qisqartirilgan sharxli tahlilini oʻz ichiga olgan maʼlum mavzudagi maʼruza. R., odatda, ilmiy axborot vazifasini oʻtaydi. Unda muayyan mavzu yoritilishi bilan birga, tegishli ilmiy nazariyalar, ilmiy xulosalar taxlil etilishi va tanqid qilinishi mumkin. Oʻzbekistonda R. ilmiy tadqiqot muassasalari, oliy oʻquv yurtlari, akademik litseylar, kasbhunar kollejlari, umumiy taʼlim maktablarida koʻp qoʻllaniladigan didaktik vositadir. Umumiy oʻrta taʼlim maktablari, kasbhunar kollejlari, akademik litseylar oʻquvchilari hamda oliy oʻquv yurtlari talabalarining fakultativ mashgʻulotlardagi maxsus axborotlari ham R. deyiladi. Dissertatsiya yuzasidan tayyorlanadigan R. (avtoreferat)da dissertatsiyaning asosiy mazmuni va xulosalari ifodalanadi.

Roʻzmon KeldiyorovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Referent

Referent (lotincha: referens — xabar qiluvchi, maʼlumot beruvchi) — 1) referat tayyorlovchi, uni oʻqib beruvchi, maʼlumot, xabar beruvchi shaxs 2) Muayyan masalalar yuzasidan axborot, maʼlumot, maslahat beruvchi masʼul shaxs Turli vazirlik, konsern, muassasa va hokazoda R. lavozimi boʻlib, uni egallab turgan shaxs muntazam tarzda sohaga oid maʼlumotlar toʻplab boradi hamda uni referat tarzida oʻz rahbariga taqdim etadi. Ayrim vazirliklarda vazir yordamchisi lavozimida ishlayotgan masʼul shaxs ham R. deb nomlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Referi

Referi (lotincha refero — bildiraman) — maydon, maydoncha (futbol, basketbol va sh.k.), ring (boks), gilam (kurash), vishka (voleybol) va boshqalardagi sport hakamining anʼanaviy xalqaro nomlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Refleks

Refleks (lot. reﬂ exus — orqaga qaytgan, shuʼla) (tasviriy sanʼatda) — rangtasvir (baʼzan grafika)da biror narsadan qaytgan rang va nur shulasi; narsalarga uni oʻrab turgan obʼyektlar (qoʻshni narsalar, osmon va hokazo)dan qaytayotgan nurning aksi tushishidan hosil boʻladi. "R." terminini ham naturaning oʻziga; ham uning tasviriga birday qoʻllash mumkin. R.ning aniq va nozik ifodalash bilan hajmni, ranglar boyligini va tasvirlanayotgan naturaning tuslarini ularning oʻzaro murakkab munosabatlarida yaratishga erishiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reflekslar

Reflekslar — organizmning markaziy nerv sistemasi orqali ichki yoki tashqi muhit omillari taʼsiridan retseptorlar qoʻzgʻalishiga javob reaksiyasi. R.ning tuzilish mexanizmi reflektor yoydan iborat. Bunda retseptorlar taʼsirotni qabul qilib, sezuvchi (afferent) nervlarga, ular miya markaziga, markaziy nerv sistemasi qoʻzgʻalishi miyadan harakat organlariga uzatuvchi (efferent) nervlarga, ulardan effektorlar — muskullar, bezlar hamda ichki aʼzolarga oʻtkazadi. R. aʼzolar ishini va ularning oʻzaro taʼsirini tartibga keltirishda (qarang Gomeostaz), organizm bir butunligini sak,lash hamda yashash sharoitiga moslanishda katta ahamiyatga ega.

R. haqidagi dastlabki tasavvurlarni fransuz filosofi va tabiatshunosi R. Dekart ilgari surgan. 18-asrda R. va reflektor apparat toʻgʻrisidagi taʼlimotga shveysariyalik A. Galler, chex Y. Proxaska, shotland Ch. Bell, fransuz F. Majandi va boshqa oʻz hissasini qoʻshdi. 19-asrning 2-yarmiga kelib, reflektor (avtomatik, ixtiyorsiz), shuningdek, ixtiyoriy harakatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar toʻplandi. I. M. Sechenov oʻz asarlarida "hayotdagi barcha ongli va ongsiz aktlar butun mohiyati bilan R.dir" degan edi. Bu tushunchani I. P. Pavlov oliy nerv faoliyati toʻgʻrisidagi taʼlimotda rivojlantirdi. I. P. Pavlov barcha R.ning kelib chiqishi, mexanizmi va biologik ahamiyatini hisobga olib, tugʻma R.ni shartsiz reflekslar va hayot davomida orttirilgan R.ni shartli reflekslarta ajratdi.

R. turiga qarab, millisekunddan bir necha sekundgacha davom etadi. Qoʻzgʻalish reflektor yoyda faqat bir yoʻnalishda — afferent neyrondan efferentga tomon oʻtkaziladi. Bu xususiyat neyronlararo qoʻzgʻalishni uzatish paytida ajralib, sinaptik tutashishni vujudga keltiruvchi kimyoviy moddalar (mediatorlar)ta bogʻliq. R. aloxidaalohida kechmasdan, maʼlum funksional hamda biologik ahamiyatga ega boʻlgan murakkab reflektor aktlarga birlashadi (Mas, ogʻriqni sezish natijasida hosil boʻladigan reflektor R. da bir muskul qisqarsa, ikkinchisi boʻshashadi, nafas hamda yurak faoliyati oʻzgaradi va hokazo). Ichki aʼzolar kasalliklari natijasida patologik R. roʻy berishi mumkin. Mas, oʻpka arteriyasi ichki pardasining maʼlum kiyem iga yot tana taʼsirida yurak ishi toʻxtaydi (shartsiz patologik R.), obhavo yomon paytda toqqa koʻtarilayotganda yurak toj tomirlarida spazm roʻy beradi, xuddi shu holat obhavo yaxshi vaqtda ham xuddi oʻsha joyda takrorlanishi mumkin (shartli patologik R.). Shartli patologik R. takror taʼsirot bilan mustahkamlanmasada, uzoq vaqtgacha saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Refleksologiya

Refleksologiya (refleks va ... logiya) — psixologiyadagi tabiiyilmiy oqim. Odamning butun psixik faoliyati tashqi muhit taʼsirida paydo boʻladigan reflekslar majmuidan iborat deb hisoblaydi. V. M. Bexterev asos solgan. 1900—20 yillarda Rossiyada tarqalgan. Bosh miya faoliyati bilan bogʻliq barcha reflekslarni tadqiq etib, ongning psixik faoliyatdagi oʻrnini inkor etdi, organizmning obyektiv ravishda kuzatish mumkin boʻlgan reaksiyalarini oʻrganish bilangina cheklandi. R. uzining ayrim yutuqdariga qaramay, psixik jarayonlarni mexanistik talqin etdi. 20-asrning 20-yillari oxirida oʻz mavqeini yoʻqotdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reflektor

Reflektor (lot. reﬂ ecto — bukaman, qaytaraman) — 1) yorugʻlik, tovush, issik/shk toʻlqinlari, gidrostatik, elektromagnit energiya oqimlari yoʻnalishi va jadalligini, shuningdek, qayishqoqlik xossasiga ega boʻlgan kattik, jismlar harakati yunalishini oʻzgartirish uchun moʻljallangan qaytargich qurilma; R.ning qaytaruvchi sirti bir yoki bir necha koʻzgudan iborat. Toʻlqinlar yoki oqimlarni tuplash uchun R. sirti botik, (sferik, paraboloidal va boshqalar) boʻlishi lozim. R. akustika, radiotexnika (antenna), uyroʻzgʻorda ishlatiladi; 2) astronomiya da — koʻzguli obyektiv bilan jixrzlangan teleskop. R.da tasvir okulyar orqali kuzatiladi, boshqa yorugʻlik qabul qiluvchi qurilma bilan suratga olinadi yoki qayd qilinadi. R.da asosiy koʻzgudan tashqari abberatsiya hodisasini kamaytiradigan qoʻshimcha koʻzgu yoki linza ham boʻlishi mumkin. R.da yulduzlar, sayyoralar, Quyosh va boshqalarning tasviri asosiy botiq koʻzguda va qoʻshimcha qavariq yoki yassi koʻzgularda hosil boʻladi. R.ning Nyuton, Kassegren, Gregori va boshqa tizimli bor (racmga k,.). Dunyodagi eng katta R. asosiy koʻzgusining diametri 6 m (Rossiya). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutidagi R. koʻzgusining diametri 1,5 m.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reformatsiya

Reformatsiya ( oʻzgartirish, isloh qilish) — 16-asrda Gʻarbiy va Markaziy Yevropada tarqalgan ijtimoiy harakat. Asosan, zamindorlarga qarshi harakterda boʻlib, katolik cherkovi (zamindorlarning asosiy gʻoyaviy tayanchi)ga qarshi kurash tusini oldi. 1517-yil Germaniyada M. Lyuterning katolik cherkoviga qarshi chiqishi bilan boshlangan. Protestantizm mafkurachilari katolik cherkovi, uning iyerarxiyasi va umuman ruxoniylarning zarurligi amalda inkor qilingan gʻoyalarni ilgari surdilar; katoliklarning Muqaddas rivoyati rad qilindi, cherkovning yer boyliklari va boshqalarga boʻlgan huquklari inkor etildi. Protestantizmning asosiy oqimlari: byurger oqimi (Lyuter, J. Kalvin, U. Svingli); katolik cherkovini yoʻqotish talabini tenglik urnatish uchun kurash bilan bogʻlagan xalq oqimi (T. Myunser, anabaptistlar); uz hokimiyatini mustahkamlash va cherkovga tegishli yerlarni tortib olishga intilgan, dunyoviy hokimiyat manfaatlarini ifodalovchi qirolknyazlik oqimi. Protestantizmning gʻoyaviy bayrogʻi ostida 1524—26 yillarda Germaniyada Dehqonlar urushi, Niderlandiya va Angliya inqiloblari boʻlib utdi. Protestantizm protestantizmta asos soldi (Protestantizm tor maʼnoda — protestantizm ruhida diniy islohotlar utkazish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Protestantizm
 Xristianlik
Reformizm

Reformizm — kapitalizm doirasida reforma (islohot)lar oʻtkazish yordamida sotsializmga oʻtish uchun asos yaratishga intiluvchi siyosiy oqim. XIX asrning soʻnggi choragida vujudga kelgan (E. Bernshteyn, G. Folmar, A. Milyeran va boshqalar). Sotsial-demokratik partiyalar orasida tarqalgan. Oktyabr toʻntarishi va Birinchi jahon urushidan keyin siyosiy oqimga aylanib, demokratik sotsializm tamoyillarini eʼlon qilgan, kommunistik partiyalarga qarshi turgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Https://t.me/UzGlobeTv
Refraktometriya

Refraktometriya (lotincha: refractus – singan va ...metriya) — optik texnika boʻlimi. Qattiq, suyuq va gazsimon moddalar yorugʻlik spektrining turli sohalaridagi sindirish koʻrsatkichini oʻlchash asosida ularning fizik-kimyoviy xossalarini tadqiq qilish usullari bilan shugʻullanadi. Refraktometriya – miqdoriy kimyoviy analiz usullarining eng qulay usuli hisoblanib, kam miqdordagi (0,001 g) moddani katta aniqlikda (0,001%) tez analiz qilishga imkon beradi.

Kimyoda murakkab organik birikmalarning tuzilishini aniqlashda foydalaniladi. R. shaxtalardagi xavoni analiz qilishda, ayniqsa, metanning (portlaydigan gazlarning) konsentratsiyasini bilishda muhimdir. R. geologiyada minerallar konsentratsiyasini, oziq-ovqat sanoatida mahsulotlarning sifatini, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining pishib yetilganlik darajasini aniqlashda, tibbiyotda esa meʼda shirasi va boshqa analizida, texnikada turla texnologik jarayonlarni boshqarish hamda avtomatik nazorat qilishda koʻllaniladi. Yorugʻlikning sindirish koʻrsatkichini aniqlash refraktometrlar yoki maxsus interferometrlar yordamida bajariladi.

Ad:. Ioffe B. V., Refraktometricheskiye metodi ximii, 2 izd., L., 1974OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Refraktometrlar

Refraktometrlar — qattiq va gazsimon moddalarning yorugʻlik sindirish koʻrsatkichi aniqlanadigan asboblar. Lab. va sanoat R.i mavjud. Sanoat R.i refraktometrik datchik ham deyiladi. Lab. R. i moddaning yorugʻlik sindirish koʻrsatkichi p va dispersiyasi D (sindirish koʻrsatkichi p ning yorugʻlik toʻlqin uzunligi X ga bogʻlikligi) ni uzlukli ravishda oʻlchashda, R.i fraktometri ishlab chiqarish jarayoni dinamikasini avtomatik qayd qilishda qoʻllanadi. Fizik va kimyoviy tadqiqotlarda, lab.da (suyuklikning yorugʻlik sindirish koʻrsatkichini aniqlashda) Abbe refraktometri koʻp ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Tohirmalik Fayzullayev.
Refraktor

Refraktor — obyektivi linzali boʻlgan teleskop. Osmon yoritqichlaridan kelayotgan nurlar R. obyektividan sinib oʻtib, uning fokus masofasida tasvir hosil qiladi. Birinchi marta G. Galiley 1609-yilda astronomiyada qoʻllagan. R.ning vizual va fotografik xillari bor. Vizual R. obyektiv va okulyardan tuzilgan. Fotografik R. (astrograf ham deyiladi) katta fotoapparatdan iborat boʻlib, uning fokal tekisligiga fotoplastinkali kasseta oʻrnatiladi.

R.ning obyektivida kamida 2 ta linza — biri (musbat) yengil va optik zichligi kam shisha — krondan, ikkinchisi (manfiy) ogʻir shisha (flint)dan yasalgan linza boʻladi. Bunda bir yoʻla R.da boʻladigan xromatik va sferik aberratsiyalar kamaytiriladi. Obyektivi ikki linzali R.da komani ham toʻgʻrilash mumkin, lekin astigmatizm va maydon egriligini tuzatish mumkin emas, chunki uning koʻrish maydoni burchagi (gradus)dan ortmaydi, bunda D — obyektiv diametri (mm da). Qoldiq sferik aberratsiyaning toʻlqin uzunligiga bogʻlikligi tufayli yulduz tasviri atrofida radiusi tax. 40" boʻlgan binafsha gardish hosil boʻladi (odatda, foydalaniladigan R.da teshik nisbati 1:15 boʻlganda). Xromatik aberratsiyaning kattalashishini kamaytirish uchun R. obyektiv linzalari bir-biriga yopishtiriladi.

R.da sifatli tasvir hosil qilish uchun maxsus shishalar ishlatiladi va linzalar soni koʻpaytiriladi. Kichik R.larda obyektivlarga linzalar yopishtirilib, oq dogʻ (qoʻshimcha tasvir) va yorugʻlik kamayishi qisqartiriladi. Dunyoda eng katta R. Yerks astronomik rasadxonasida (AQSH, £)=1,02 m) oʻrnatilgan. R. vizual, fotografik, kamdankam spektral yoki fotoelektrik kuzatishlarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Refrijerator

Refrijerator (lot. refrigero — sovitaman) — tez buziladigan mahsulotlar (goʻsht, sut, mevalar va boshqalar) tashiladigan transport vositasi. Masalan, P.kema, R.avtomobil, R.poyezd va boshqalarda sovitish qurilmalari boʻladi. R.ning ichi va sirti dyuralyuminiy listlar yoki ruxlangan temir bilan krplanadi. Izolyasiya materiali sifatida penoplast va alyuminiy zar qogʻozi (orasida havo qatlami qoldirgan holda) ishlatiladi. R.ning kompression sovitish mashinasi mustaqil karbyuratorli ichkl yonuv dvigatelidan ishlaydi. R.dagi havo temperaturasi +9 dan — 18°gacha boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rexta

Rexta (fors. — sochilgan, quyilgan) — Oʻrta asr Sharq madaniyatida yuzaga kelgan adabiymusiqiy janr. Dastlab ikki (Mas, forsurdu yoki arabturk) tilda bitilgan sheʼr, keyinchalik oʻziga xos vokal musiqa shakli sifatida rivoj topgan. R. asosan yengil (ufar kabi) usullarga boglanib, sarxona, miyonxona va bozgoʻy kabi tarkibiy qismlardan tashkil topgan, forscha matnga qoʻshiladigan arab, hind yoki turkcha sheʼrlar bilan aytilgan. Kavkabiy, Darvishali Changiy, Noiniy, Davri Sufrocha Karamiy va boshqa musiqiy risolalarida taʼkidlaganidek, R. 16-asrga kelib Movarounnahr, Xuroson va Hindistonda keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retsept

Retsept (francuzcha. recipio — qabul qilayapman, olayapman) — Vrachning dorixonaga maʼlum shakldagi yozma murojaati, unda dorini tayyorlash va berish, shuningdek, undan qanday foydalanish haqidagi koʻrsatmalar boʻladi. Retsept siyoh bilan yozilishi shart. Unda bemorning ism-sharifi, yoshi koʻrsatilib, tashkilot va vrachning muhri boʻlishi lozim. Yuridik hujjat boʻlib, dorilarning toʻgʻri tayyorlanganligi, muddati va boshqalarni tekshirish imkonini beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Retseptorlar

Retseptorlar ( — qabul qiluvchi) — tashqaridan (eksterotseptorlar) yoki organizmning ichki muhitidan (interotseptorlar) taʼsirotni qabul qilib va uni nerv impulslariga aylantirib, markaziy nerv sistemasiga oʻtkazib beradigan sezuvchi nerv tolalari uchlari yoki maxsus hujayralar.

Eksterotseptorlar odam yoki hayvon tanasining tashqi yuzasida joylashgan boʻlib, tashqi muhit taʼsirotlari (Mas, yorugʻlik, tovush toʻlqinlari va boshqalar)ni, monomodal Retseptor faqat bir xil (Mas, mexanik taʼsir yoki yorugʻlikni), polimodal Retseptor esa har xil (Mas, kimyoviy va mexanik) taʼsirotni bir vaqtda qabul qiladi. Shuningdek, interoretseptorlar, birlamchi Retseptor va ikkilamchi Retseptor bor. Birlamchi Retseptorning tashqi taʼsirni qabul qiluvchi negizi sensor (sezuvchi) neyronda boʻlib, u taʼsirotdan bevosita (birinchi) qoʻzgʻaladi. Ikkilamchi Retseptorda esa taʼsirlovchi bilan sensor neyron oraligʻida tashqi taʼsirot energiyasini nerv impulslariga oʻzgartiruvchi qoʻshimcha maxsus hujayralar mavjud. Retseptor taʼsirlanishidan hujayra membranasida bioelektr potensiallari retseptor potensiallariga oʻzgaradi. Bunda retseptor hujayra ritmik impulslarni bevosita hosil qiladi yoki ularni boshqa neyronda sinapslar vositasida paydo boʻlishiga olib keladi. Taʼsirotning uzoq davom etishi tufayli Retseptordan boshlanuvchi nerv tolasida impulslar chastotasi kamayib ketadi, natijada fiziologik adaptatsiya vujudga keladi. Har xil Retseptor funksiyasi (Mas, vestibulyar apparatdagi va boshqa Retseptor) oʻzaro bogʻliq. Ular faoliyatini markaziy nerv sistemasi boshqaradi. Retseptor funksiyasi bioelektr potensiallarini bevosita Retseptordan yoki u bilan bogʻliq nerv tolasidan, shuningdek, Retseptor qoʻzgʻalishidan hosil boʻlgan reflektor reaksiyalarni qayd etish yoʻli bilan oʻrganiladi.

Farmakologik (hujayraviy yoki toʻqima) retseptor effektor hujayra membranasida joylashgan. Bular nerv va endokrin sistemaning boshqaruvchi hamda ishga tushiruvchi signallarini, koʻpgina farmakologik preparatlarning shu hujayraga tanlab taʼsir etishini kabul qiladi, koʻrsatilgan taʼsirni uning oʻziga xos biokimyoviy yoki fiziologik reaksiyaga oʻzgartiradi. Nerv sistemasining farmakologik Retseptor vositasida yuz beradigan ishi fanda yaxshi oʻrganilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Fiziologiya
Turkum:Nevrologiya
Retsessivlik

Retsessivlik (lotincha: recessus — chekinish, olib tashlash) — geterozigota, yaʼni 1 genning 2 ta har xil alleliga ega boʻlgan organizmlarda gen allellaridan birining fenotipik namoyon boʻlmasligi. Retsessiv allellar yozma kichik harflar: a, v, s va boshqa bilan belgilanadi. Retsessiv allel gomozigota (aa) yoki gemizigota (a) holatga oʻtganida fenotipik namoyon boʻladi (yana qarang Dominantlik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retsidiv

Retsidiv (lotincha: recidivus — qaytalanuvchi, takrorlanuvchi) (tibbiyotda) – biror kasallikka uchragan bemorda mazkur kasallikning qaytalanishi. Ich terlama, paratiflar, virusli gepatitlarda kuzatiladi. Bemor oʻzini yengilroq his qila boshlagan va kasallik alomatlari yoʻqola borayotgan davrda kasallik qaytadan avj ola boshlaydi. Bemorning umumiy ahvoli yomonlashadi. Yuqumli kasalliklarga nisbatan olinsa, pasaya boshlagan gavda haroratining qaytadan koʻtarilishi R. boshlanishining darakchisi hisoblanadi. Odatda, R. dastlabki kasallikdan ogʻirroq oʻtadi, chunki bemor betoblikdan soʻng hali kuchquvvatini toʻla tiklamagan boʻladi. R. alomatlari paydo boʻlishi bilan vrach bemor ahvoliga mos keladigan rejim tayin qiladi va qoʻshimcha doridarmon va muolajalar buyuradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Norvegiya 
Norvegiya dunyoda eng past retsidiv jinoyatlarni sodir etgan mamlakat sifatida 2010-yil 20%, 2014 yilda 24%, 2015 yilda 23%, 2016 yilda 22%, 2017 yilda 19% va 2018-yilda 18% koʻrsatgich bilan oʻz oʻrniga ega boʻldi. Norvegiyada 2017-yildan boshlab 5 yillik davrda takroriy jinoyatlar darajasi har qanday ayblangan jinoyat uchun 38,7%, mulkni oʻgʻirlash uchun 49,6%, jinoiy zarar uchun 45,2%, zoʻravonlik va shafqatsizlik uchun 46,8%, jinsiy jinoyatlar uchun. 31,7%, giyohvandlik va alkogolizm bilan bogʻliq jinoyatlar uchun 48,1%, yoʻl harakati qoidalarini buzganlik uchun 27,8% tashkil qildi.Norvegiyadagi qamoqxonalar va Norvegiya jinoiy adliya tizimining asosiy maqsadi mahkumlarga jazo tayinlashdan koʻra, ularni qayta tarbiyalsh va reabilitatsiya qilishga qaratilgan.
Retsidivist

Retsidivist (lotincha: recidivus — qaytalanuvchi, takrorlanadigan) — ilgari sudlanib, aynan shunday yoki oʻxshash jinoyat sodir etgan shaxs R. Jamiyat uchun xavfli boʻlgani sababli birmuncha ogʻir jinoiy javobgarlikka tortiladi. Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat huquqida alohida xavfli R.ni javobgarlikka tortishning maxsus tartiblari nazarda tutilgan. Shaxsni oʻta xavfli R. deb topishga faqat sud haqlidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Retsipiyent

Retsipiyent (lot. recipients — oluvchi, qabul qiluvchi) — boshqa biror organizmdan koʻchirib olingan aʼzo, toʻqima yoki hujayralar oʻtkaziladigan odam yoki hayvon. Davo (qon quyish, yurak va boshqalarni koʻchirib oʻtkazish) aʼzo va hujayralar funksiyalarini eksperimental tekshirish, baʼzan kosmetika maqsadlarida amalga oshiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rechitativ

Rechitativ (ital. recitare — ovoz chiqarib oʻqimoq) — oddiy yoki badiiy nutk, intonatsiyasn va ritmikasini ifodalashga asoslangan vokal musiqa turi. Odatda, R. matn tuzilishini aks ettirib tugal musiqa shaklini tashkil etmaydi. Uning kelib chiqishi xalqmusiqiy epik janrlari (doston, qissaxonlik kabi) bilan bogʻliq. Kompozitorlik ijodiyotida R. avvalo opera janrida keng qoʻllanadi. Uning imkoniyatlari, shuningdek, kantata, oratoriya, romans va boshqa janrlarda oʻz aksini topgan. Oʻzbek musiqa merosining doston, katta ashula, ramazon, zikr, marsiya kabi janrlarida R. unsurlari ustuvor oʻrin tutadi. Oʻzbek kompozitorlari yaratgan musiqali drama, opera va boshqa asarlarning yetuk namunalarida doston, katta ashula kabi janrlarga xos R. xususiyatlar ham uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Reshetov

Viktor Vasilevich Reshetov (1910-yil 10.3, Toshkent — 1979-yil 3.3) — sovet filolog-turkologi, turkiyshunos olim, filologiya fanlari doktori (1952-y), professor (1953-y).

1959-yil 10-dekabrdan RRSFSR Pedagogika fanlari akademiyasining akademigi. 1967-yil 9-avgustdan SSSR Pedagogika fanlari akademiyasining akademigi. Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964-yil).

 Tarjimai holi 
Viktor Reshetov 1910-yil 3-oktabrda tugʻilgan.
 1926-yildan SAGUda tahsil olgan.
 1931-yilda SAGU Sharq fakultetining adabiy-lingvistik (turkshunoslik) boʻlimini tamomlagan.
 1959-yilgacha SAGU filologiya fakulteti dotsenti.
 1933-1934-yillarda Madaniy qurilish ilmiy tadqiqot instituti aspiranturasida oʻqigan.
 1934-1960-yillarda A. S. Pushkin nomidagi Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida ilmiy kotib, tilshunoslik boʻlimi mudiri, direktor oʻrinbosari va direktor lavozimlarida faoliyat yuritgan.

Professor Reshetov shuningdek, 1935-1959-yillarda Toshkent davlat pedagogika institutining Chet tillari kafedrasini ham boshqargan.
 1960-1963-yillarda Moskvadagi RSFSR APS Milliy maktablar instituti direktori va „Russkiy yazik v natsionalnix shkolax“ jurnalining bosh
muharriri lavozimida ishlagan.
 1963-yildan Oʻzbekiston Respublikasi rus tili va adabiyoti instituti rektori boʻlgan.
Viktor Reshetov 1979-yil 3-martda Toshkent shahrida vafot etgan va markazdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan.

 Ilmiy ishlari 
Ilmiy ishlari turkiy tillar, asosan, oʻzbek tili va uning fonetikasi, grammatikasi, dialektologiyasi, oʻzbek va rus tillarini oʻqitish metodikasi va boshqa masalalarga bagʻishlangan. R. respublika oliy va oʻrta maktablari uchun koʻplab oʻzbek tili darsliklari va oʻquv qoʻllanmalarini yaratgan.

 Oʻzbek tili grammatikasi. l boʻlim, T.— Samarqand, 1934
 Qisqacha oʻzbekcharuscha lugʻat, T., 1936
 Fonetika. Oʻzbek tili fonetikasiga doir baʼzi masalalar, T., 1953
 Uzbekskiy yazik. ch. 1 (Vvedeniye. Fonetika), T., 1959
 Oʻzbek dialektologiyasi (hamkorlikda), T. 1962, 1978.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Turkum:Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:3-martda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Filologiya fanlari doktorlari
Reeksport

Reeksport (re... va lot. exporto — chiqaraman) — ilgari mamlakatga chet eldan keltirilgan tovarlar (asosan, xom ashyo)ni ishlov bermay yoki qisman ishlov bergan holda chetga chiqarish. Xalqaro savdoda qoʻllanadi. Koʻpincha paxta tolasi, jun, teri, kauchuk, neft va boshqalar reeksport qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Reya

Reya — Saturn sayyorasining yoʻldoshi. Diametri 1530 km. Sayyora markazidan urtacha uzokligi 527 ming km; siderik aylanish davri 4 sutka 12 soat 16 min. R.ni 1672-yilda fransuz astronomi J. Kassini kashf etgan. Yuzasi kraterlardan iborat, lekin geologik faol emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rjankalar

Rjankalar (Charadriidae) — balchiqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 160 turi Oʻzbekistonda 47 turi, 22 urugi (loyxoʻraklar, yakantovuqlar, moshaklar, bigiztumshuklar, qiziloyoklar, torgʻoqlar, balchiqchilar va boshqalar) bor. 2-4 ta tuxum bosadi. Ayrim sport ovi obʼyekti. 9 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Arkadiy Ribakov

Arkadiy Andreyevich Ribakov (1897.23.2, Belorussiya, Polotsk uyezdi — 1991.20.6, Toshkent) — mevashunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1958), q.h. fanlari doktori (1950), professor (1951). Timiryazev nomidagi Moskva qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1923). Belorussiyada (1923—31) ishlagan. 1931—45 yillarda Oʻzbekiston bogʻdorchilik szlari tresti ("Uzsadsovxoztrest") planlashtirish bulimi boshligʻi va bosh agronom, 1945— 51 yillarda Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida boʻlim mudiri va ilmiy ishlar boʻyicha direktor muovini. 1951—82 yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi institutining mevachilik va uzumchilik kafedrasi mudiri boʻlgan. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda bogʻdorchilik va tokchilik, ularni rivojlantirishning amaliy va nazariy masalalariga bagʻishlangan.

 
 Promishlennoye plodovodstvo UzSSR, T., 1954; Biologicheskiye osnovi kulturi plodovoyagodnix rasteniy, T., 1956; Oʻzbekiston mevachiligi (Darslik), T., 1967 (hamkorlikda).

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-fevralda tugʻilganlar
Turkum:20-iyunda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Joachim von Ribbentrop

Joachim von Ribbentrop (1893—1946) — Germaniya tashqi ishlar vaziri (1938—45). Olmon fashistlarining bosh harbiy jinoyatchilaridan biri sifatida Nyurnbergdagi Xalqaro harbiy tribunal hukmiga koʻra qatl etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil va Joachim von Ribbentrop 1941 yilda Pact molotov-Ribbentrop
Ribinsk

Ribinsk (1946-yildan 1957-yilgacha Shcherbakov, 1984—89 yillarda Andropov) — Rossiya Federatsiyasi Yaroslavl viloyatidagi shahar (1777 yildan). Ribinsk stansiyasi. Ribinsk suv ombori yonida, Volga boʻyidagi port. Aholisi 243,6 ming kishi (1998). Mashinasozlik (kemasozlik, motorsozlik, "Poligrafmash" ishlab chiqarish birlashmalari; dizel, optikamexanika, stanoksozlik, "Verxnevoljskkabel" va boshqa zavodlar); neft kimyosi korxonalari mavjud. Mebelyogʻochsozlik kombinati, gugurt fabrikasi va boshqa ishlab turibdi. Aviatsiya texnologiya instituti, 2 teatr, tarixiymeʼmoriy va badiiy muzeyqoʻriqxona bor. 1071-yildan Ust-Sheksna, 1504—1779-yillarda Ribnaya Sloboda nomlari bilan maʼlum. 18–19 asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlanib qolgan."" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Ribinsk suv ombori

Ribinsk suv ombori — Volga va Sheksna daryolaridagi suv ombori. Rossiyaning Yaroslavl, Vologda va Tver viloyatlari hududida Ribinsk gidrouzeli toʻgʻoni qurilishi bilan paydo boʻlgan (194147). Maydoni 4580 km², suv xdjmi 25,4 km³, urtacha chuq. 5,6 m. VolgaBoltiq eye yoʻlining bir qismi. Ribinsk suv omborio. atrofida Cherepovets, Vesyegonsk, Uglich, PoshexonyeVolodarsk va Ribinsk sh.lari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Suv omborlari
Turkum:Rossiya geografiyasi
Ribo Teodyul Arman

RIBO (Ribot) Teodyul Arman (1839.18.12, Gengan, Shimoliy Fransiya — 1916.9.12, Parij) — fransuz psixologi va psixopatologi, Fransiyada oliy psixik jarayonlarni eksperimental tadqiq qilishning boshlovchisi. Fransiyadagi 1psixologik lab. direktori (1889). Xotira, asossiz diqqat, sezgilar muammolari va boshqalarga oid asarlar yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ribo

Ribo (arab tilida — sudxoʻrlik) — pulga foyda (foiz) olish; sudxoʻrlik. Islomdan ilgari arablar orasida Ribo keng tarqalgan edi. Ilk islomda savdo qilish va u orqali foyda koʻrish keng ragʻbatlantirilgani holda, pulga foiz foyda olish qatʼiyan taqiqlangan va bu taqiq Qurʼonda ham o'z ifodasini topgan (2:276). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Va bu haqida “Baqarah” surasida dalil ham keltirilgan 
2 : 275,276
Riboza

Riboza — monosaharid; barcha tirik hujayralardagi RNK tarkibida boʻladi. R. hosilasi — spirt ribit koʻpgina vitaminlar va kofermentlar tarkibiga kiradi. D va L shaklidagi optik faol va nofaol ratsemat holida boʻladi. R. kristall modda, suvda yaxshi eriydi; suyuqlanish temperaturasi 86—87° (D shakldagisi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rivera Diyego

RIVERA (Rivera) Diyego (1886.8.12, Guanaxuato — 1957.25.11, Mexiko) — meksikalik rassom; Meksika monumental rangtasvir maktabi asoschilaridan. Mexiko (18961902), Madrid (1907) Badiiyot akadimyasida oʻqigan. Parij (1909—21)da ishlagan. Italiyada boʻlgan (1920—21). 1930—34 va 1940-yillar AQShda yashagan. R.ning monumental rangtasviri tashviqiytargʻibot va maʼrifiy mazmunga ega; siyosiy va falsafiy gʻoyalar osongina idrok qilinadigan portret yoki ramziy tasvirlarda aks ettirilgan. R. Italiyada Uygonish davri anʼanalari hamda qad. Meksika sanʼatiga boʻlgan qiziqishi asosida oʻzining uslubini ishlab chiqqan. Mexikodagi Milliy saroyning yuqori qismidagi Qad. Meksika koʻrinishini aks ettirgan devoriy rasmlarda Yevropa va Meksika sanʼati uygʻunlashgan (1940—50 yillar). Soʻnggi yillarda yaratgan asarlari (freska, mozaika va boshqalar) rang-barang, axborotlarga boy, undagi lavha, ramz va boshqa yagona bir maʼnoga birlashgan. Binolar tarziga sintetik materiallardan ishlangan rangtasviri (mozaika, relyeflarni oʻz ichiga olgan) umumiy bezak gʻoyasiga boʻysundirilgan ("Insurxentes teatri", 1951—53; Mexikodagi Olimpiya stadioni, 1952—53 va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil