Cucurbita pepo

Cucurbita pepoframelessCucurbita pepo navlarilink=|alt=|framelessLeast Concern  (IUCN 3.1)Castellanos Morales, G., Sánchez de la Vega, G., Aragón Cuevas, F., Contreras, A. & Lira Saade, R. 2019. Cucurbita pepo. The IUCN Red List of Threatened Species 2019: e.T20742885A20755901. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T20742885A20755901.en. Downloaded on 25 October 2021.Ilmiy tasniflash O‘simliklar Yuksak oʻsimliklar Gulli oʻsimliklar Ikki urugʻpallalilar RosidsCucurbitalesQovoqdoshlarCucurbitaC. pepoBinar nomi Cucurbita pepoL.Sinonimlar Citrullus variegatus Schrad. ex M.Roem.
 Cucumis pepo (L.) Dumort.
 Cucumis zapallo Steud.
 Cucurbita aurantia Willd.
 Cucurbita ceratoceras Haberle ex Mart.
 Cucurbita clodiensis Nocca
 Cucurbita courgero Ser.
 Cucurbita elongata Bean ex Schrad.
 Cucurbita esculenta Gray
 Cucurbita fastuosa Salisb.
 Cucurbita grisea M.Roem.
 Cucurbita hybrida Bertol. ex Naudin
 Cucurbita lignosa Mill.
 Cucurbita mammeata Molina
 Cucurbita mammosa J.F.Gmel.
 Cucurbita marsupiiformis Haberle ex M.Roem. Invalid
 Cucurbita melopepo L.
 Cucurbita oblonga Link
 Cucurbita polymorpha Duchesne
 Cucurbita pomiformis M.Roem.
 Cucurbita pyridaris Duchesne ex Poir.
 Cucurbita pyxidaris DC.
 Cucurbita subverrucosa Willd.
 Cucurbita succado Nägeli ex Naudin
 Cucurbita succedo Arn.
 Cucurbita tuberculosa Schrad.
 Cucurbita urnigera Schrad.
 Cucurbita variegata Steud.
 Cucurbita venosa Descourt.
 Cucurbita verrucosa L.
 Pepo citrullus Sageret
 Pepo potiron Sageret
 Pepo vulgaris Moench
Cucurbita pepo - Cucurbita turkumiga mansub madaniy o'simlik. Undan keng tarqalgan qishki qovoq va qovoq navlari olinadi.

Amerikada ming yillar davomida xonakilashtirilgan. Ba'zi olimlar C. pepo C. texanadan olingan deb ta'kidlaydilar, boshqalari esa C. texana shunchaki yovvoyi C. pepo deb ta'kidlaydilar. Ular, ayniqsa, oziq-ovqat manbai sifatida va tibbiy maqsadlar uchun keng qoʻllanadi. C. pepo C. fraterna bilan chambarchas bog'liq bo'lib tuyuladi, ammo bu aloqaning aniq tabiati ma'lum emas.

Turning asosiy zararkunandalari qovun qurti kuya, qovoq tok qurti va bodring qurti. O‘simlikning asosiy changlatuvchisi qovoq asalarilari.

 Taksonomiya 
C. pepo turidagi morfologik farqlar shunchalik kattaki, uning kenja va navlari alohida turlar sifatida noto'g'ri aniqlangan. Bu katta farqlar uning geografik tarqalishiga asoslanadi. C. pepo eng qadimgi xonakilashtirilgan turlardan biri hisoblanadi. O‘simlik yetishtirilganligi ma'lum bo'lgan eng qadimgi joy Meksikaning janubidagi Oaxaka 8,000-10,000 yil oldin va Okampo, Tamaulipasda taxminan 7000 yil oldin yetishtirilgan.

Yevropaliklar kelishidan oldin C. pepo, C. moschata bilan birga, Shimoliy Amerikaning barcha qismlari bo'ylab yetishtirilganVictor E. Boswell and Else Bostelmann. "Our Vegetable Travelers." The National Geographic Magazine. 96.2: August 1949.. C. peponing qadimiy hududi shimoldan Texasgacha va Katta Missisipi daryosi vodiysi boʻylab Illinoysga, sharqdan Floridaga va hatto Meyngacha choʻzilgan. Missurida kamida 4000 yil oldin paydo bo'lganligi ma'lum. Ba'zi navlar qurg'oqchil mintaqalarda, ba'zilari nam hududlarda o'sadi. Bu xalqlarning ko'pchiligi, ayniqsa g'arbda, hali ham savdo bozorlarida uchramaydigan turli xil qattiq qovoq va qovoqlarni yetishtirishadi. Shunga qaramay, C. pepo ham, C. moschata ham xuddi shu umumiy mintaqada paydo bo'lgan loviya kabi Janubiy Amerikaga olib kelingan.

C. peponing kelib chiqishi haqidagi bahslar 1857-yildan beri davom etmoqda. Uning kelib chiqishi haqida ikkita qarama-qarshi nazariya keltirilgan: 1) C. pepo - C. texananing bevosita avlodi va 2) C. texana - yovvoyi C. pepo. Yana yangi nazariya shundan iboratki, C. pepo C. fraterna avlodi boʻlib, C. texana bilan gibridlangan.

Opsimlik dengiz sathidan dan biroz balandroqda o‘sadi. Barglari uch-besh bo‘lakli ega, kengligi 20-35 sm.

Yovvoyi C. pepo hali ham Meksikadagi C. fraterna bilan bir xil hududlarda uchraydi. Ularning izofermenlari juda o'xshash. C. pepo C. fraterna bilan C. texanaga qaraganda ko'proq o'xshashliklarga ega. Barcha o'rganilgan C. fraterna allellari C. pepoda ham uchraydi. C. fraterna C. peponing eng yaqin qarindoshi hisoblanadi. C. pepo va C. texana bilan yaxshi chatishadi. Uning odatiy o‘sish joyi quruq tog' butazorlaridir. 1989-yilda C. pepo ning kelib chiqishi va rivojlanishi bo'yicha o'tkazilgan tadqiqotda, asl yovvoyi namunaning kichik dumaloq mevaga ega ekanligi va zamonaviy qovoq uning bevosita avlodi ekanligini aytildi.

Bir nechta taksonlar taklif qilingan, ammo 2012-yilgacha kelib ularning hech biri universal qabul qilinmagan. 2002-yilda Decker-Walters tomonidan taklif qilingan takson konventsiyalari quyidagicha edi:

 C. pepo subsp. pepo - o'stiriladigan qovoq, ilik, apelsin qovoqlari ("Apelsin to'pi" va "Apelsin siğil")
 C. pepo subsp. ovifera var. ovifera - o'stiriladigan qiyshiq bo'yinbog'lar, boshoqlar, boshoqlar, ko'pchilik manzarali qovoqlar
 C. pepo subsp. ovifera var. ozarkana - Katta Missisipi vodiysi va Ozark platosidagi yovvoyi populyatsiyalar
 C. pepo subsp. ovifera var. texana - Texasdagi yovvoyi populyatsiyalar
 C. pepo subsp. fraterna - Meksika shimoli-sharqidagi yovvoyi populyatsiyalar

2003-yilgi tadqiqotdan keyin uchta kichik tur tan olindi:

 Cucurbita pepo subsp. birodar
 Cucurbita pepo subsp. pepo
 Cucurbita pepo subsp. texana

1986-yilda botanik Parij C. peponing navlarini sakkizta iste‘mol qilish mumkin bo'lgan guruhdan iborat taksonomiyasini taklif qildi. Bu guruhlarga bir nechta C. pepo navlaridan tashqari barchasini kiritish mumkin:
Kultivalar guruhi Botanika nomi Rasm Tavsif Acorn C. pepo var. turbinata100x100px qishki qovoq, ham butasimon, ham sudraluvchi o'simlik, obovasimon yoki konussimon shaklli Kokozel C. pepo var. uzoq100x100px yozgi qovoq, choʻqqisi bir oz piyozsimon boʻlgan uzun yumaloq ingichka mevaga ega Bo'yinbog' C. pepo var. tortikolliya100x100px yozgi qovoq, butasimon o'simlik, sariq, oltin yoki oq mevali, uchi uzun va kavisli, odatda verrukoza (siğil bilan qoplangan) qobig'iga ega, masalan: Sariq qiyshiq qovoq Qovoq C. pepo var. pepocenter|113x113px qishki qovoq, sudraluvchi o'simlik, yumaloq, tekis yoki tasvirlar shakli va uchlari yumaloq yoki tekis , masalan: Qovoq tarkibiga C. pepo subsp kiradi. pepo var. styriaca, Shtiriya qovoq urug'i yog'i uchun ishlatiladi Chig'anoq C. pepo var. clypeata ; Linney C. melopepo deb atagan100x100px yozgi qovoq, yarim butasimon yashash muhitini afzal ko'radi, tekislangan yoki bir oz diskoidal shaklda, to'lqinli yoki ekvator qirralari bilan, masalan: Pattypan qovoq To'g'ri bo'yin C. pepo var. rektikollis100x100px yozgi qovoq, buta o'simlik, sariq yoki oltin mevali va verrukoza qobig'i bilan, varga o'xshash. torticollia, lekin poya uchi torayib ketadi, m.: Sariq yozgi qovoq Sabzavot iligi C. pepo var. fastigata100x100px yozgi va qishki qovoqchalar, sudraluvchi belgilar va yarim buta, kremdan to quyuq yashil ranggacha, cho'qqisi biroz keng bo'lgan kalta dumaloq mevalar, masalan: spagetti qovoq (qishki nav) Qovoq (AQSh)Qovoq (Buyuk Britaniya, IE) C. pepo var. silindrsimon100x100px yozgi qovoq, hozirgi kunda eng keng tarqalgan navlar guruhi, kelib chiqishi yaqinda (XIX asr), yarim butasimon Dekorativ guruchlar C. pepo var. ovifera117x117px yeyilmaydigan, dala qovoqlari C. texana bilan chambarchas bog'liq, tokning yashash joyi, ingichka poyasi, mayda barglari, uchta kichik guruhi: C. pepo var. ovifera (tuxumsimon, noksimon), C. pepo var. aurantia (to'q sariq rang) va C. pepo var. verrucosa (yumaloq siğilli guruchlar), manzarali qovoqlar Texasda uchraydi va var deb ataladi. Texasdan tashqarida (Illinoys, Missuri, Arkanzas, Oklaxoma va Luiziana) topilgan texana va manzarali guruchlar var deb ataladi. ozarkana.

 Tavsif 
Turli xil genetik kelib chiqishi tufayli C. pepo a'zolarining tashqi ko'rinishi, mevalari bilan farqlanadi. O'simliklar odatda sariq rangda gullaydi. Xonakiklashtirilgan turlarning mevalari va urug'lari kattaroq, ammo kamroq. Partenokarpiya C. peponing ayrim navlarida paydo bo'lishi ma'lum.

 
C. pepo navlari va navlarining keng assortimentini o'z ichiga oladi:

 Acorn qovoq
 Delicata qovoq
 Dodi iligi, Janubiy Osiyoda yetishtiriladi
 Gem qovoq
 Oltin qovoq yuragi
 Kamo kamo, shuningdek, kumi kumi deb ataladi, Yangi Zelandiyadagi Maori xalqi tomonidan yetishtiriladigan yoz va qishki qovoq
 Bir necha turdagi manzarali qovoqlar (ko'pincha "qovoq" deb ataladi)
 Patisson
 Spagetti qovoq
 Shirin chuchvara qovoq
 Sariq bo'yinbog'li qovoq
 Sariq yozgi qovoq
 Zuchchini, shuningdek, qovoq (yoki sabzavot ilik navi) sifatida ham tanilgan.

 Foydalanish 
Yangi qovoq spiral chiziqlar bilan kesiladi, xanjarlarga o'raladi va qishda ishlatish uchun quritiladi. Gullar yog'da pishiriladi  va boshqa oziq-ovqatlar bilan birgalikda delikates sifatida ishlatiladi. Yangi qovoq, butun yoki bo'laklangan holda, kulda qovuriladi va oziq-ovqat uchun ishlatiladi. Qovoqlardan piyola yasash va bo‘tqa tayyorlash kabi maqsadlarda foydalanish mumkinStevenson, p. 67. Ulardan qimmatbaho buyumlarni saqlash uchun idishlar ham tayyorlanadiStevenson, p. 88.

 Galereya