Cavendish Laboratoriyasi

Cavendish laboratoriyasi Kembrij universitetining fizika boʻlimi boʻlib, Fizika fanlari maktabining bir qismidir. Laboratoriya 1874-yilda Yangi muzeylar saytida eksperimental fizika laboratoriyasi sifatida ochilgan va ingliz kimyogari va fizigi Henry Cavendish nomi bilan atalgan. Laboratoriyada fizika va biologiya fanlari boʻyicha tadqiqotlar olib borilgan.

Laboratoriya 1974-yilda Gʻarbiy Kembrijdagi hozirgi joyiga koʻchirilgan.

2019-yil holatiga koʻra, 30 ta Cavendish tadqiqotchisi Nobel mukofotiga sazovor boʻldi. Cavendish laboratoriyasida amalga oshirilgan muhim kashfiyotlar orasida elektron, neytron va DNK tuzilishining kashfiyoti kiradi.

 Tashkil etilishi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Cavendish_Laboratory_door.jpg/150px-Cavendish_Laboratory_door.jpg|right|thumb|300x300px| Free School Lane -dagi asl Cavendish laboratoriyasiga kirish
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Sir_Ernest_Rutherfords_laboratory%2C_early_20th_century._%289660575343%29.jpg/220px-Sir_Ernest_Rutherfords_laboratory%2C_early_20th_century._%289660575343%29.jpg|thumb| Ser Ernest Rutherfordning fizika laboratoriyasi — XX asr boshlari
Cavendish laboratoriyasi dastlab Kembrij markazidagi Free School Lane, New Museums saytida joylashgan edi. U ingliz kimyogari va fizigi Henry Cavendish fanga qoʻshgan hissasi uchun va uning qarindoshi, universitet rektori boʻlib ishlagan va laboratoriya qurilishi uchun mablagʻ ajratgan Devonshire 7-gersogi William Cavendish nomi bilan atalganThe Times, 4 November 1873, p. 8.

Elektromagnit nazariyani ishlab chiquvchi professor James Clerk Maxwell laboratoriya asoschisi va birinchi fizika Cavendish professori ediDennis Moralee, „Maxwell’s Cavendish“ , from the booklet „A Hundred Years and More of Cambridge Physics“. Devonshire gersogi Maxwellga laboratoriya boshligʻi sifatida Henry Cavendishning nashr etilmagan „Elektrotexnika ishlari“ qoʻlyozmalarini bergan edi. Bularni tahrir qilish va nashr etish Maxwellning laboratoriyada boʻlgan davridagi asosiy ilmiy ishi edi. Cavendishning ishi Maxwellda katta hayrat uygʻotdi va u Laboratoriyani (ilgari Devonshire laboratoriyasi sifatida tanilgan) Cavendish laboratoriyasi deb atashga qaror qildi. Shu tariqa Gersog va H. Cavendish xotirasini nishonlashga qaror qildi.

 Fizika 
Bu yerda bir qancha muhim ilk fizika kashfiyotlar qilingan. Jumladan, JJ Thomson elektronni kashf etgan (1897), John Sealy Townsend tomonidan Townsend razryadi va CTR Wilson tomonidan bulut kamerasini ishlab chiqildi.

Ernest Rutherford 1919-yilda Kavendish laboratoriyasining direktori boʻldi. Uning rahbarligida neytron 1932-yilda James Chadwik tomonidan kashf etilgan va oʻsha yili uning rahbarligida ishlaydigan talabalar (John Cockroft va Ernest Walton)tomonidan yadroni toʻliq nazorat ostida parchalash boʻyicha birinchi tajriba oʻtkazilgan.

 Fizik kimyo 
Fizik kimyo (dastlab Eric Rideal boshchiligidagi aralashma fan boʻlimi) eski Cavendish saytini tark etib, keyinchalik Fizika kimyo boʻlimi (RG Norrish ostida) oʻsha paytdagi kimyo boʻlimi (Lord Todd boshchiligidagi) bilan yangi kimyo binosida joylashgan edi) Lensfild yoʻlida ikkala kimyo kafedrasi 1980-yillarda birlashtirildi.

 Yadro fizikasi 
Ikkinchi jahon urushida laboratoriya Britaniya Tube Alloys loyihasining bir qismi boʻlgan MAUD qoʻmitasi uchun atom bombasi boʻyicha tadqiqotlar olib bordi. Tadqiqotchilar orasida Nicholas Kemmer, Alan Nunn May , Anthony French, Samuel Curran va fransuz olimlari, jumladan Lew Kowarski va Hans fon Halban bor edi. Bir nechta olimlar 1943-yilda Kanadadagi Monreal laboratoriyasi va baʼzilari keyinchalik Chalk River Laboratoriesga koʻchirildi. Uran-238 ni neytronlar bilan bombardimon qilish orqali plutoniy va neptuniy ishlab chiqarilishi 1940-yilda mustaqil ishlaydigan ikkita jamoa (Cavendishdagi Egon Bretscher va Norman Feather va Berkeley Kaliforniya universitetidagi Berkely radiatsiya laboratoriyasida Edvin M. Makmillan va Filipp Abelson) tomonidan bashorat qilingan.

 Biologiya 
Cavendish laboratoriyasi biologiyaga ham muhim taʼsir koʻrsatdi, asosan rentgen kristallografiyasini biologik molekulalarning tuzilmalarini oʻrganish uchun qoʻllash orqali. Francis Crick allaqachon Maks Peruts boshchiligidagi Tibbiy tadqiqotlar kengashining boʻlimida ishlagan va Cavendish laboratoriyasida joylashgan, James Watson Qoʻshma Shtatlardan kelganida va ular DNK tuzilishini kashf qilishda yutuq yaratgan. Cavendish laboratoriyasida olib borgan ishlari uchun ular 1962-yilda London Kingʻs kolleji xodimi Maurice Wilkins bilan birgalikda Fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlishdi.

Kashfiyot 1953-yil 28-fevralda qilingan; Birinchi Watson/Crick qogʻozi 1953-yil 25-aprelda Nature jurnalida paydo boʻldi. Uotson va Krik ishlagan Cavendish laboratoriyasi direktori ser Lourens Bragg 1953-yil 14-may payshanba kuni Londondagi Guy gospital tibbiyot maktabida nutq soʻzladi, natijada 15-juma kuni London News Chronicle jurnalida Ritchi Kalderning maqolasi chop etildi. 1953-yil may, „Nega sensan. Hayotning yaqinroq siri.“ Bu xabar ertasi kuni The New York Times oʻquvchilariga yetib bordi; Viktor K. MakElini oʻzining „ Uotson va DNK: ilmiy inqilobni amalga oshirish“ nomli tarjimai holini oʻrganishda Londondan yozilgan va 1953-yil 16-mayda chop etilgan „Hayot birligining shakli“ sarlavhali olti paragrafdan iborat „ Nyu-York Tayms“ maqolasidan parcha topdi. Hujayra skanerlangan." Maqola dastlabki nashrda chop etilgan va keyin muhimroq deb hisoblangan yangiliklar uchun joy ochish uchun tortib olingan. (Keyinchalik Nyu-York Tayms 1953-yil 12-iyunda uzunroq maqola chop etdi). Kembrij universiteti bakalavriat gazetasi Varsity ham 1953-yil 30-may shanba kuni kashfiyot haqida oʻzining qisqa maqolasini chop etdi. 1953-yil 8-aprelda Belgiyada boʻlib oʻtgan Solvay konferentsiyasida Braggning kashfiyot haqidagi dastlabki bayonoti ingliz matbuoti tomonidan eʼlon qilinmadi.

 Hozirgi sayt 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/CavendishLab.jpg/220px-CavendishLab.jpg|thumb| Laboratoriyaning hozirgi joyidagi janubiy tomoni, „Payneʼs hovuzi“ boʻylab koʻrilgan
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Cavendish_Laboratory_III.jpg/220px-Cavendish_Laboratory_III.jpg|thumb| 2020-yilda qurilayotgan Cavendish laboratoriyasining uchinchi iteratsiyasi JJ Tomson prospektidagi yangi joylashuvi
Eski binolarning haddan tashqari koʻpligi tufayli u 1970-yillarning boshlarida Gʻarbiy Kembrijdagi hozirgi joyiga koʻchib oʻtdi. U yana Gʻarbiy Kembrijda qurilayotgan uchinchi uchastkaga koʻchiriladi.

 Kavendishdagi Nobel mukofoti laureatlari 
 

 John William Strutt, 3rd Baron Rayleigh (Fizika, 1904)
 Sir J. J. Thomson (Fizika, 1906)
 Ernest Rutherford (Kimyo, 1908)
 Sir William Lawrence Bragg (Fizika, 1915)
 Charles Glover Barkla (Fizika, 1917)
 Francis William Aston (Kimyo, 1922)
 Charles Thomson Rees Wilson (Fizika, 1927)
 Arthur Compton (Fizika, 1927)
 Sir Owen Willans Richardson (Fizika, 1928)
 Sir James Chadwick (Fizika, 1935)
 Sir George Paget Thomson (Fizika, 1937)
 Sir Edward Victor Appleton (Fizika, 1947)
 Patrick Blackett, Baron Blackett (Fizikz, 1948)
 Sir John Cockcroft (Fizka, 1951)
 Ernest Walton (Fizka, 1951)
 Francis Crick (Psixologiya va tibbiyoy, 1962)
 James Watson (Psixologiya va tibbiyoy, 1962)
 Max Perutz (Kimyo, 1962)
 Sir John Kendrew (Kimyo, 1962)
 Dorothy Hodgkin (Kimyo, 1964)
 Brian Josephson (Fizka, 1973)
 Sir Martin Ryle (Fizka, 1974)
 Antony Hewish (Fizka, 1974)
 Sir Nevill Francis Mott (Fizka, 1977)
 Philip Warren Anderson (Fizka, 1977)
 Pyotr Kapitsa (Fizka, 1978)
 Allan McLeod Cormack (Psixologiya va tibbiyoy, 1979)
 Mohammad Abdus Salam (Fizika, 1979)
 Sir Aaron Klug (Kimyo, 1982)
 Didier Queloz (Fizika, 2019)

 Kavendish fizika professorlari 
Kavendish professorlari ser Brayan Pippard lavozimida boʻlgunga qadar kafedra mudirlari boʻlgan, bu davrda rollar ajratilgan.
 

 James Clerk Maxwell FRS FRSE 1871-1879
 John William Strutt, 3rd Baron Rayleigh 1879-1884
 Sir Joseph J. Thomson FRS 1884-1919
 Ernest Rutherford FRS, 1st Baron Rutherford of Nelson 1919-1937
 Sir William Lawrence Bragg CH OBE MC FRS 1938-1953
 Sir Nevill Francis Mott CH FRS 1954-1971
 Sir Brian Pippard FRS 1971-1984
 Sir Sam Edwards (physicist)|Sam Edwards FRS 1984-1995
 Sir Richard Friend FRS FREng 1995-hozirgacha

 Kafedra boshliqlari 
 

 Professor Sir Alan Cook FRS FRSE 1979-1984
 Professor Archie Howie CBE FRS 1989-1997
 Professor Malcolm Longair† CBE FRS FRSE 1997-2005
 Professor Peter Littlewood FRS 2005-2011
 Professor James Stirling† CBE FRS 2011-2013
 Professor Michael Andrew Parker 2013 -

† Jacksonian Professors of Natural Philosophy
 

 Cavendish xodimlari 
2015-yil holatiga koʻra laboratoriya Andy Parker va Cavendish Fizkika Professori Sir Richard Friend tomonidan boshqariladi.

 Taniqli yuqori martabali ilmiy xodimlar 
2015-holatiga koʻra katta akademik xodimlar

 Jeremy Baumberg FRS, nanofan professori va Jesus kolleji, Kembrij xodimi
 Jacqui Cole, molekulyar muhandislik professori
 Athene Donald FRS, eksperimental fizika professori, Cherchill kolleji, Kembrij magistri
 Ser Richard Friend FRS, FREng, Cavendish fizika professori va Sent-Jon kolleji, Kembrij aʼzosi
 Stephen Gull, Universitetning fizika professori
 Ser Michael Pepper FRS, Kt, Otago universiteti farmatsevtika fanining faxriy professori, Yangi Zelandiya
 Didier Queloz FRS, Battkok eksperimental astrofizika markazi professori
 James Floyd Scott FRS, professor va tadqiqot direktori
 Ben Simons FRS, Herchel SmitFizika professori
 Henning Sirringhaus FRS, Hitachi elektron qurilmalar fizikasi professori va mikroelektronika va optoelektronika guruhi rahbari
 Sarah Teichmann FRS, asosiy ilmiy xodim va Trinity College, Kembrij ilmiy xodimi

Cavendishda rasmiy nafaqaga chiqqandan soʻng laboratoriyada oʻz tadqiqot ishlarini olib borayotgan bir qator faxriy olimlar yashaydi.

 Mick Brown FRS, emeritus professor
 Volker Heine, FRS, emeritus professor
 Brian Josephson, FRS, emeritus professor
 Archibald Howie, FRS, emeritus professor

 Boshqa taniqli bitiruvchilar 
Nobel mukofoti laureatlaridan tashqari, Cavendishning koʻplab taniqli bitiruvchilari bor, jumladan:

 Louis Harold Gray

 Richard Edwin Hills

 Olga Kennard

 Andrew D. Maynard, Arizona Davlat Universitet

 John Rodenburg

 Henry Snaith

 Evan James Williams

 Richard Jones