Qiziloʻrda (viloyat)

Qiziloʻrda viloyati - Qozogʻiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 226 ming km2. Aholisi 712,992 kishi (2012), asosan, qozoqlar, shuningdek, ruslar (asosan, shaharlarda), koreys va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 63%. Qiziloʻrda viloyati 6 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 3 shahar, 10 shaharcha bor. Markazi — Qiziloʻrda shahri. Yirik shaharlari: Qiziloʻrda, Aralsk, Gʻazali.

 Tabiati 
thumb|right|250px|Sirdaryo oʻzani, Qiziloʻrda.
Viloyat Orol dengizidan sharqda Sirdaryoning quyi oqimida, asosan, Turon pasttekisligida (balandligi 50– 200 m) joylashgan. Sirdaryoning chap sohilida Qizilqumning qum tepalari; oʻng sohilida qirlar, uncha chuqur boʻlmagan soyliklar bor. Shimolda Kichik Boʻrsiq va Orol boʻyi Qoraqumi, chekka janubi-sharqda Qoratov tizmasining shimoli-gʻarbiy tarmoqlari (eng baland joyi 1419 m) joylashgan. Iqlimi keskin kontinental va juda quruq. Iyulning oʻrtacha harorati shimoli-gʻarbida 25,9 °C, janubi-sharqida 28,2 °C, yanvarniki shimoli-gʻarbida — 3,5 °C, janubi-sharqida —19,8 °C. Yillik yogʻin 175 mm. Vegetatsiya davri 198 kun. Qiziloʻrda viloyati hududiga Orol dengizining shimoli-sharqiy yarmi kiradi. Yagona yirik daryosi — Sirdaryo. Shoʻr suvli koʻl koʻp. Qumlarda shuvoq-betaga, shoʻra, bahorda esa efemer oʻsimliklar; pastliklarda astragal, juzgʻun oʻsadi. Oq saksovul, yulgʻun, teresken, biyurgʻun, shuvoq qumlarni shamolda uchishiga yoʻl qoʻymaydi. Sirdaryo qayirida allyuvial oʻtloq, shoʻrlangan tuproqlarda oʻtloq oʻsimliklar, toʻqayzor va butazorlar, delta va qirgʻoq boʻylarida qamishzorlar bor. Choʻlda yirtqichlar va tuyoqli hayvonlar, shuningdek, kemiruvchilar, qushlar uchraydi. Sirdaryo deltasida ondatra iqlimlashtirilgan. Orol dengizi, Sirdaryo va mayda koʻllarda turli baliqlar bor. Borsakelmas orolida qoʻriqxona (saygʻoq, jayran, qulon) mavjud.

 Aholisi 
Viloyatning aksar qismini qozoqlar tashkil qiladi.
+Viloyatdagi halaqlar tarkibi:Agentstvo Respubliki Kazaxstan po statistike. Arxiv : Natsionalniy sostav naseleniya Respubliki Kazaxstan i ego oblastey (tom 1) Aholi soni 1989-yil % Aholi soni 1999-yil % Aholi soni 2010-yil % barchasi 574464 100,00 % 596215 100,00 % 689749 100,00 % Qozoqlar 504126 87,76 % 561630 94,20 % 659906 95,67 % Ruslar 37960 6,61 % 17155 2,88 % 13952 2,02 % Koreyslar 12047 2,10 % 8982 1,51 % 8100 1,17 % Tatarlar 4538 0,79 % 2309 0,39 % 1873 0,27 % Turklar 821 0,14 % 284 0,05 % 1145 0,17 % Oʻzbeklar 1752 0,30 % 1051 0,18 % 1074 0,16 % Chechenlar 1475 0,26 % 742 0,12 % 733 0,11 % Ukrainlar 3139 0,55 % 844 0,14 % 564 0,08 % Ozarbayjonlar 262 0,05 % 187 0,03 % 245 0,04 % Boshqurtlar 524 0,09 % 204 0,03 % 197 0,03 % Olmonlar 1960 0,34 % 376 0,06 % 203 0,03 % boshqalar 5860 1,64 % 2451 0,83 % 1757 0,25 %
 

 Hududiy boʻlinishi 
thumb|400x400px
Viloyatda 7 tuman bor
 Orol tumani, markazi — Aralsk
 Qazali tumani, markazi — Aytike Biy qishlogi
 Qarmaqshi tumani, markazi — Josali qishlogʻi
 Jalagʻash tumani, markazi — Jalagʻash qishlogi
 Sirdaryo tumani, markazi — Terenoʻzek qishlogʻi
 Shiyeli tumani, markazi — Shiyeli qishlogʻi
 Janaqoʻrgʻon tumani, makazi — Janaqoʻrgʻon qishlogʻi

 Qishloq xoʻjaligi 
Qishloq xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi xom ashyosi va baliqni qayta ishlash bilan bogʻliq oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari bor. Asosan, obikor dehqonchilik va yaylov chorvachiligi rivojlangan. Viloyatda sholikorlik, qoʻychilik, shuningdek, baliqchilik va baliqni qayta ishlash salmoqli oʻrin tutadi.

 Sanoati 
Sanoatining asosiy tarmogʻi — oziq-ovqat sanoati (baliq, sholi oqlash, araq, pivo zavodlari, goʻsht, sut va non, uysozlik kombinatlari, tegirmon). Sellyuloza-karton kombinati, poyabzal, trikotaj, mebel va tikuvchilik fabrikalari bor. Metallsozlik, kimyo va qurilish materiallari sanoatlari rivojlangan. Deyarli hamma korxonalar Qiziloʻrda shahrida. Pichanzor va yaylovlar bor, yem-xashak ekinlari ham ekiladi. Chorvachilikda, asosan, qorakoʻlchilik (90% qorakoʻl qoʻylari), shuningdek, mayin junli qoʻychilik, oz miqdorda goʻsht-sut chorvachiligi rivojlangan. Qoramol, qoʻy va echki, yilqi, tuya, parranda, choʻchqa boqiladi. Temir yoʻl uzunligi 763 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 1223 km. Pedagogika instituti, tarixiy oʻlkashunoslik muzeyi, drama t-atri bor.

 

Turkum:Qozogʻiston viloyatlari