Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Murodjon Ahmedov

Murodjon Ahmedov (1-yanvar, 1918-yil; Qoʻqon yaqinidagi Afgʻon qishlogʻi — 18-may, 1988-yil; Qoʻqon) — aktyor va xonanda (dramatik bariton). Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Hamroqul qori, Rahmon hofizlardan ashula yoʻllarini, 3. Mir-zatovdan sahna sirlarini oʻrgangan. Qoʻqondagi yosh tomoshabinlar teatri (1933—1934), Qoʻqon (1940—1955), Fargʻona (1956—1981) teatrlarida ishlagan. Drama, musiqali drama va komediyalarda rang-barang obrazlar yaratgan. Tohir („Tohir va Zuhra“), Haydar, Ravshan („Nurxon“, „Ravshan va Zulxumor“), Bahodir („Bur-gutning parvozi“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Aziz („Aziz va Sanam“), Navroʻz („Gul va Navroʻz“), Karl Moor („Qaroqchilar“), hofiz („Oʻtkan kunlar“), Oʻktam („Kumush toʻy“) kabi jami 70 dan ortiq xilma-xil qahramonlar qiyofasini gavdalantirgan. Asar qahramonlarini jasoratli, olijanob, yuksak tuygʻular egasi qilib yorqin tasvirlagan. „Oltin vodiy kuychisi“ telefilmi va „Oʻtkan kunlar“ badiiy filmida („Oʻrtar“ni aytib) suratga tushgan. Murodjon Ahmedov maqom ustasi, baland avjlarni ham bemalol ayta oladigan kuchli, shirali ovozga ega boʻlgan. „Bu oqshom“, „Oʻrtar“, „Toza lutf“, „Bayot-3“, „Nasri Uz zol“, „Buxoro irogʻi“ kabi maqom yoʻllari, ashula va katta ashulalar Ahmedov repertuaridan oʻrin olganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:1988-yilda vafot etganlar
Turkum:18-mayda vafot etganlar
Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Qoʻqonda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:Xonandalar
Nosir Ahmedov

Nosir Komilovich Ahmedov (1922.5.12, Toshkent) — anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan shifokor (1967), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1967). Urush qatnashchisi (1942-43). Mirzachoʻl tumani sogʻliqni saqlash boʻlimining mudiri va tuman bosh sanitariya shifokori (1943), Toshkent tibbiyot akademiyasi anatomiya kafedrasining assistenti (1947-55). Toshkent tibbiyot akademiyasi (1957-yildan) normal anatomiya kafedrasining dotsenti, professor (1969). Toshkent tibbiyot akademiyasida shu kafedra mudiri (1990—1997), 1997-yildan professor konsultanti. Ahmedov odam anatomiyasi, operativ xirurgiya va topografik anatomiyaga oid ilmiy ishlar, shuningdek, 2 jildli „Odam anatomiyasi“ darsligi, 2 jildli „Odam anatomiyasi“ atlasi muallifi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992). „Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Tibbiyot fanlari doktorlari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Jasorat medali sohiblari
Soli Ahmedov

Soli Ahmedov (15-iyul 1907-yil; Fargʻona viloyati Beshariq qishlogʻi) — aktyor va rejissyor, O‘zbekiston SSR xalq artisti (1964). Fargʻona teatri tashkilotchilaridan. Fargʻona xotin-qizlar klubida tuzilgan yarim professional truppada rejissyor (1929). Fargʻona teatrida aktyor va rejissyor (1931–1946, bosh rejissyor 1955–1967), Qoʻqon teatrining bosh rejissyori (1946–1955). Qahramonlarning ichki dunyosi, xatti-harakati va kechinmalarini ishonarli ifodalash Ahmedov ijodiga xos. Asosiy rollari: Gʻulom („Nomus va muhabbat“), Rustam („Rustam“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Mavlon („Shohi soʻzana“), Majididdin („Alisher Navoiy“), general Rahimov („General Rahimov“) va boshqa Sahnalashtirgan asosiy spektakllari: „Farhod va Shirin“ (Xurshid), „Maysa-raning ishi“, „Xolisxon“, „Boy ila xizmatchi“ (Hamza), „Hamza“, „Muqimiy“ (S. Abdulla) va boshqalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:15-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi)da tugʻilganlar
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Tursun Ahmedov

Tursun Ahmedov (1917.7.11, Toshkent — 1983.16.9) — naqqosh, kulol, ganj oʻymakori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kursida tahsil koʻrgan (1935–38). Navoiy teatrini taʼmirlashda qatnashgan. 1969–78-yillar Toshkentda qurilgan koʻpgina yangi inshootlar (jumladan, hozirgi Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi binosi)ni bezashda faol ishtirok etgan. Toshkent uslubida naqshlagan mebellari, islimiy naqshlar bilan bezagan laganlari va boshqa asarlari bilan xalqaro va respublika koʻrgazmalarida ishtirok etgan. Asarlari Oʻzbekiston sanʼat muzeyi („Namoyon“, 1958, yogʻoch, tempera) va Amaliy sanʼat muzeyida (mas, 8 qirrali kursi) saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:16-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:11-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Toʻxtasin Axmedov

Toʻxtasin Axmedov (1915-yil 15-iyun, Fargʻona viloyati Rishton tumani — 2000-yil 30-may) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi; boʻlinma komandiri boʻlib xizmat qilgan. Oder daryosidan kechib oʻtishda koʻrsatgan mardlik va jasorati uchun Axmedovga Qahramon unvoni berilgan (1945-yil 10-aprel). Urushdan keyin qishlogʻiga qaytib, turli xoʻjalik ishlarida rahbar boʻlib ishlaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-iyunda tugʻilganlar
Turkum:30-mayda vafot etganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Umrzoq Ahmedov

Umrzoq (1887-yil - 1954-yil) — margʻilonlik yogʻoch oʻymakori. Qoʻqon va Margʻilon oʻymakorlarining anʼanalarini rivojlantirdi. Oʻyma bezakli eshik, darvoza va boshqa meʼmoriy qurilmalar ustasi sifatida shuhrat qozondi, „ustoi xudrod“ („mustaqil ishlovchi usta“) laqabini olgan. U loʻla pardoz uslu-bida yogʻochga naqshlar solgan, ilk bor yogʻoch oʻymakorligida qora lok bilan ish-lashni qoʻllagan. A.ning ayrim asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi va respublika Amaliy sanʼat muzeyida saqlanmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1877-yilda tugʻilganlar
Turkum:1954-yilda vafot etganlar
Fayzulla Ahmedov

Fayzulla Ahmedov (28-avgust 1936-yil; Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasining xalq artisti (1999). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1958-yildan Muqimiy teatrining aktyori. Eng yaxshi rollari:
 Sulton („Jon qizlar“)
 Samandarov („Ujarlar“)
 Gersog Arsenio („Un ikkinchi kecha“)
 Jaynob Botir („Ravshan va Zulxumor“)
 Toshbolta („Toshbolta oshiq tadbirkor“)
 Haqquli („Nodirabegim“), Boltaboy („Quyovlar konkursi“)
 Otajon moryak („Super qaynona“) va boshqa video-filmlarda ham Bobo („Navoiy“), Darvesh Gov („Bobur“), Orif ota („Koʻngil koʻchalari“) kabi obrazlar yaratdi. „Akbarning sarguzashti“ (Jabbor), „Yolgʻiz yodgorim“ (Rahmonberdi) singari filmlarda suratga tushgan. Mingdan ortiq film dublyajida qatnashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-avgustda tugʻilganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Shokir Axmedov

Shokir Axmedov (25-fevral 1943-yil, Toshkent) – baletmeyster. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Toshkent davlat xoreografiya bilim yurtini (1962), Moskva davlat teatr sanʼati institutining baletmeysterlik fakultetini (1972) tugatgan. 1962—1965-yillar Oʻzbek davlat Katta ashula va raqs ansamblida, 1972—1974-yillar „Shodlik“ ansamblida, 1974-yildan Muqimiy teatrida bosh baletmeyster. Axmedov sahnalashtirgan eng yaxshi raqslar: „Erkaklar katta raksi“, „Uchrashuv“; spektakllarda – „Jonim fido“, „Nurxon“, „Arshin mol olon“, „Super qaynona“, „Dilafroʻzga toʻrt oshiq“, „Taqdir“, „Ur, toʻqmoq!“, „Paranji sirlari“ va boshqa Axmedov Oʻzbekistonda oʻtkaziladigan tantanali bayramlarda bosh baletmeyster sifatida ishtirok etgan. Raqslarida zamonaviy-ijtimoiy ruh asosiy oʻrin tutadi. Mumtoz raqslarga ham yangicha sayqal berish, doimo originallikka, oʻziga xos raqslar yaratishga intilish Axmedov ijodiga xosdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1943-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Baletmeysterlar
Turkum:Oʻzbekistonlik baletmeysterlar
Gʻulom Ahmedov

Gʻulom Ahmedovich Ahmedov (1916.11.8, Turkiston shahri, Qozogʻiston) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), yuridik fanlari doktori (1973), professor (1986). 1937-1941-yillarda Toshkent yuridik instituti va Moskva harbiy yuridik akademiyasida taʼlim olgan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Falsafa va huquq instituti jinoyat huquqi sektorining mudiri (1959-1996), 1997-yildan — ilmiy xodim. Ilmiy asarlari jinoyat huquqini takomillashtirish, xususan, giyohvandlik va ichkilikbozlikka qarshi kurash muammolariga bagʻishlangan. Huquqshunoslikka doir lugʻatlar tuzgan, oʻzbek tilidagi yuridik atamalarning shakllanishiga hissa qoʻshgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Huquqshunoslar

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:Huquqshunoslik
Hojiakbar Ahmedov

Ahmedov Hojiakbar (1906.1.6, hozirgi Namangan tumani Xonobod qishlogʻi – 1980.5.3, Namangan) – oʻzbek xonandasi (bariton) va aktyor. Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Hamnafaslari Jaʼfarxon Umarov va Jamolqori Gʻiyosovlar bilan birga Katta Fargʻona kanali, Shimoliy Toshkent kanali qurilishlarida qatnashgan. Namangan musiqali drama teatrida (1934—1941), Muqimiy teatrida (1941—1962) ishlagan. Sardor („Tohir va Zuhra“), Hisrav („Farhod va Shirin“), Dehqon ota („Oftobxon“), Hoji, Goʻroʻgʻli („Nurxon“, „Ravshan va Zulxumor“), Rais („Oltin koʻl“), Madumar („Vatan ishqi“) va boshqa obrazlarni yaratgan. Repertuaridan katta ashula, ommabop oʻzbek qoʻshiqlari oʻrin olgan: „Hormangiz“, „Kanalimga keling“, „Ey, koʻngil“, „Ilgʻor suvora“, „Bir qamar“, „Mehnat ila“, „Hur diyorim“, „Oʻzingdandir“, „Oʻrgandim“ va boshqalar. Namangan tumanidagi bolalar musiqa maktabiga Hojiakbar Ahmedov nomi berilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Namangan tumanida tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Turkum:5-martda vafot etganlar
Turkum:Namanganda vafot etganlar
Turkum:Xonandalar
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Turkum:Oʻzbekiston xalq hofizlari
Malika Ahmedova

Malika Muhamedovna Ahmedova (1950-yil Chimkent viloyati Sayram qishlogʻi) — raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1984). Toshkent xoreografiya bilim yurtining mumtoz raqs boʻlimini (1968), Toshkent davlat jahon tillari institutini (1972) tugatgan. Ijrosidagi raqslar milliy boʻyoqlarga boyligi, shoʻxchanligi, serjilva va nazokatliligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi raqslari: „Koʻzim shaxloga tushdi“, „Tamanno“, „Ey dilbari jonon“, „Namangan tanavori“, „Maqom“, „Muhabbat“, „Zarafshon malikasi“, „Nargiz“, „Xayolim senda“ va boshqa „Maysaraning ishi“ (Sulaymon Yudakov), „Zebuniso“ (S. Jalil) operalarida balet partiyalarini ijro etgan. Shuningdek, repertuaridan arab, afgʻon, ispan, turk, eron, hind va boshqa xalqlar raqslari oʻrin olgan. Ahmedovaga bagʻishlab „Bu sehrli raqs dunyosi“ videofilmi suratga olingan. Keyingi yillarda baletmeysterlik qilmoqda. Angliya, Avstraliya, AQSH, Italiya, Yugoslaviya, Yaponiya kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1950-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-aprelda tugʻilganlar

Turkum:Chimkent viloyatida tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston raqqosalari
Matbua Ahmedova

Matbua Amirsaidovna Ahmedova (14-yanvar 1933-yil; Toshkent) — faylasuf olima. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), falsafa fanlari doktori (1977), professor (1978). Moskva davlat universiteti falsafa fakultetini tugatgan (1955). Toshkentdagi oliy oʻquv yurtlarida falsafa, siyosatshunoslik, xalqaro munosabatlar tarixidan dars bergan. Toshkent madaniyat instituti rektori (1985). Oʻzbekiston Madaniyat vaziri (1985–1987). Toshkent sharqshunoslik institutida kafedra mudiri (1994-yildan). Ilmiy ishlari Oʻzbekiston va umuman Oʻrta Osiyoning 20-asrdagi ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotini falsafiy baholashga bagʻishlangan. As: Osnovi filosofii (soavt.), T., 1998.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston faylasuf ayollari
Turkum:Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti oʻqituvchilari
Maʼsuma Ahmedova

Maʼsuma Ahmedova (1921—1972; Buxoro) — zardoʻz, Oʻzbekiston xalq rassomi. Yoshligidan Buxoro zardoʻzlik fabkasining ishchisi. Buxoro zardoʻz ustalari Rasul Vosiyev, Gʻaybulla Muhamedovlardan taʼlim olgan, N. Aminov, R. Mirzayevlar tajribasidan oʻrgangan. Zardoʻzlik sanʼati va badiiy usullarini mukammal egallagan. Badiiy buyumlarga naqshlar ishlagan, nodir zardoʻzi soʻzanalar yaratishda qatnashgan: „Buzilmas ittifoq“ (1957), „Girih“ (1962, ikkalasi ham V. Stolyarov chizgisi asosida), „Anor“ soʻzanalari va boshqalar. Ayniqsa, „Bayram“ soʻzanasi (1958, chizgisini V. Stolyarov bilan hamkorlikda chizgan, hammasi Amaliy sanʼat muzeyida) zardoʻzlik sanʼati anʼanalarining yorqin namunasidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Shaxsiyatlar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:1972-yilda vafot etganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Turkum:Buxorolik kishilar
Nazira Ahmedova

Nazira Ahmedova (5-iyun 1913; Namangan — 25-fevral 1964; Toshkent) — oʻzbek opera xonandasi (lirik-koloraturali soprano). Oʻzbekiston xalq artisti (1951). Moskva oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan (1927—1930). Oʻzbek ishchiyoshlar teatri (1930), Hamza teatri artisti (1931). Oʻzbekiston radio qoʻmitasi (1932), Oʻzbek musiqa teatri (1935—1939), Navoiy teatri (1939—1964) yakka xonandasi. 

Oʻzbek, qardosh xalqlar operalari va chet el hamda rus klassik operalarida 20 dan ortiq rollar ijro etgan: Norgul (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“, (1939—1943); Nodira („Buyuk kanal“, 1941); Tana (Yevgeniy Brusilovskiy, „Er Targʻin“, 1939—1943); Asal (R. Glier, T. Sodiqov, „Gulsara“, 1949—1954); Layli („Layli va Majnun“, 1954—1958); Mikaela (J. Vize, „Karmen“, 1944—1947) va boshqa qator oʻzbek xalq qoʻshiqlari va kompozitorlarning romanlari (Doni Zokirov, „Koʻrmadim“; M. Burhonov, „Ishqida“; T. Sodiqov, „Sarvigul“)ni mahorat bilan ijro etgan.

 
 https://press.natlib.uz/ru/editions/100481

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Turkum:25-fevralda vafot etganlar
Turkum:Xonandalar
Turkum:Namanganda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Sirojiddin Ahmetov

Ahmetov Sirojiddin (1928-yil 9-dekabr, Chimboy tumani — 1996-yil Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi. Oʻzbekiston (1975) va Qoraqalpogʻiston (1973)da xizmat koʻrsatgan fan arbobi, filologiya fanlari doktori (1966), professor (1970). Nukus davlat pedagogika institutini tugatgan (1947). Shu institutda Ukituvchi, kafe-dra mudiri, dekan (1948—50, 1954-76), Qorakalpogʻiston davlat untida dekan (1976—81), kafedra mudiri (1981 ydan). Ilmiy ishlari qoraqalpoq adabiyotining taraqqiyot bosqichlari, turli janrla-ri va ularning rivoji kabi mavzular-ga bagʻishlangan. „Adabiyot va tanqid“ (1978), „Qoraqalpoq adabiy tanqidi va adabiyotshunosligi tarixidan“ (1980) va boshqa asarlar, shuningdek darslik, oʻquv Koʻllanmalari muallifi. Berdaq nomi-dagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:Chimboy tumanida tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:Nukusda vafot etganlar
Turkum:9-dekabrda tugʻilganlar
Aholi daromadlari

Aholi daromadlari — barcha aholiga tegishli pul va natural (mahsulot shaklida) tushumlar hamda koʻrsatilgan bepul xizmatlar summasi; aholining milliy daromaddagi hissasi. Aholining jami turdagi daromadlari manbai — ish haqi, pensiya, stipendiya, nafaqalar, mu-kofot, foyda, dividend, zayom va lotereya yutugʻi, bank toʻlagan foiz puli, koʻchmas mulkdan kelgan renta toʻlovi va ija-ra puli, sugʻurta qoplamalari va boshqalardan iborat. Bozor sharoitida Aholi daromadlarining eng katta qismi pul shakliga ega. Qishloq aholisi oʻzining tomorqa xoʻjaligidan ham mahsulot olib daromad koʻradi va u natural daromadga kiradi. Shuningdek, aholining yordamga muhtoj qatlamlariga bepul mahsulot beriladi va xizmatlar koʻrsatiladi (bepul ovqatlanish, kiyim-kechak, doridarmon, transport va kom-munal xizmati va hokazo); bular natural daromadlar hisoblanadi. Aholi daromadlari nominal va real daromadlarga boʻlinadi. Nominal daromad aholi muayyan pul summasi shaklida olgan daromad boʻlib, inflyatsiya taʼsirida uning xarid qobiliyati pasay-ishi mumkin. Real daromad — pul shaklidagi daromadga amalda qanday miqdorda isteʼmol buyumlari va xizmatlar xarid etish mumkinligini koʻrsatadi. Aholi jon boshiga hisoblangan real daromad aholi turmush darajasining umumlashgan va yaxlit koʻrsatkichi hisoblanadi. Iqtisodiyotda aholi yalpi pul daro-madlaridan barcha majburiy va ixtiyoriy toʻlovlar (soliqlar, qarz puli, badallar) chegirib tashlangandan soʻng uning qoʻliga tegadigan daromad ham muhim ahamiyatga ega. Aholi qoʻliga tegadigan daromad miqdoriga soliqlar kuchli taʼsir etadi. Rivojlangan mamlakatlarda ish haqi daromadning 2/3 qismini tashkil etadi. Agar mamlakatda xususiy mulk ustivor, renta, aholi pul jamgʻarmasi koʻp boʻlsa, bank toʻlaydigan foiz puli salmoqli boʻladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida Aholi daromadlari tarkib jihatidan mehnatdan, tadbirkorliqdan, mulkdan olingan daromadlar va transfert (nochorlarga byudjetdan beriladigan nafaqa va yordam puli) kabi daromadlardan shakllanadi. Transfertlar nobozor daromadi, qolganlari bozor daromadi hisoblanadi. Bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida Oʻzbekistondagi Aholi daromadlarida bozor tizimiga xos yangi daromad (tadbirkorlik, mulk daromadi kabilar)ning koʻpayib bo-rishi kuzatiladi. Ahmadjon Oʻlmasov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aholi xarajatlari

Aholi harajatlari — aholining tirikchilik oʻtkazish uchun qilgan pul sarflari; aholi pul daromadlarining ishlatilishi. Aholining pul daromadi uning ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Daromadlar isteʼmol tovarlari va xizmatlarni xarid etish, turli toʻlovlarni toʻlash, jamgʻarma hosil etish uchun sarflanadi. Aholining obʼektiv chegarasi daromad boʻlsa, uning subʼektiv chegarasi daromad egasining didi, erki, nimani afzal koʻrishidir. Shu tufayli daromad bir xil boʻlsada, harajatlar tarkibi turlicha boʻladi. Daromad qanchalik koʻp boʻlsa, oziq-ovqat uchun sarflar qisqarib, sanoat mollari va xizmatlarni xarid etish harajatlari, chunonchi, uzoq muddat xizmat qiluvchi qimmatbaho tovarlar xaridiga pul koʻproq sarflanadi. Shu jihatidan aholi turli toifalarining harajatlari bir-biridan farqlanadi. Kambagʻal oilalarda ovqatlanish harajati ustivor boʻlsa, toʻq va boy oilalarda kiyinish, dam olish, sayohat qilish, qimmatbaho tovar xarid etish sarflari ustun turadi. Iqtisodiyoti rivojlangan va xalqi farovon yashaydigan mamlakatlarda aholining oziq-ovqat uchun sarflari qisqarib, minimal darajaga tushadi. Oʻzbekistonda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida Aholi tarkibida oʻzgarishlar paydo boʻldi. Aholi harajatlarida oziq-ovqat sarflari bilan bir qatorda, nooziq-ovqat tovarlarini xarid etish, pul jamgʻarish va qimmatbaho qogʻozlarni orttirishga qaratilgan harajatlar ham kuzatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aholi
Aholi xaritasi

Aholi xaritalari – aholining joylanishi va aholini joylashtirish, uning tarkibi va qayta tiklanishi, aholini koʻchirish va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlarni koʻrsatadigan xaritalar. Aholi xaritalari hududni iqtisodiy geo-grafik baholash, xalq xoʻjaligini reja-lashtirish, ijtimoiy xizmat va madaniy qurilish masalalarini hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Aholi xaritalari – ni tu-zishda har xil xaritagrafik usullardan: belgilar, xaritadiagramma, hari-tagramma, chiziqli belgilar (epyuralar), nuqtalar, areallar va boshqalarlardan foydalaniladi. Aholi xaritalari mazmuniga koʻra aholining joylanishi va uni joylashtirish hari-talariga, demografik, etnografikan-tropologik va ijtimoiy-iqtisodiy xa-ritalarga boʻlinadi. Oʻzbekiston aholisi 1980-yilda Oʻzbekistonning oʻquv-oʻlkashunoslik atlasida, 1985-yilda 2 jildli Oʻzbekistonning ilmiy-maʼlumotnoma-li atlasida oʻz ifodasini topgan. Toshkentning 2000-yilligiga bagʻishlab nashr etilgan maxsus geografik atlasda Aholi xaritalari berildi. 1992-yil Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Geografiya boʻlimi 1:1 mln. mas-shtabli Oʻzbekiston aholisining milliy tarkibi xaritasini nashr etdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aholi
Ahroriy

Ahroriy, Xoʻja Ahroriy — xalq seleksiyasida yaratilgan ertapishar oʻrik navi. Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali, shoxlanishi oʻrtacha, bargi yirik, si Irak tukli va uchli. Guli oʻrtacha, oq. Mevasi yirik (40- 45 g), och sariq, qizil, baʼzan zargʻaldoq, eti qalin, sershira (12,3% ga qadar qand, 0,8% kislota bor), eti danagidan yaxshi ajralmaydi. Magʻzi shirin. Shoʻrlangan va yer osti suvlari yuzaroq joylarda ham oʻsadi. Sovuqqa chidamli. Koʻchati eqilganidan keyin 5-6- yili hosilga kiradi. 20-25 yoshida 60-70 kg meva beradi. Mevasi iyunning oʻrtalarida pishadi va tez toʻkilib ketadi. Hoʻlligida isteʼmol etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Turkum:Oʻrik
Axura Mazda

thumb|300px|Axura Mazda (oʻngda). m.av. III asr
Axura Mazda (avestocha: 𐬨𐬀𐬰𐬛𐬁 𐬀𐬵𐬎𐬭𐬀, ahura-mazdā, არმაზი, qadimgi-forscha:ahuramazdā, , Արամազդ, Aramazd, , Xurmast),  – Ormazd, Ormuzd, (paxlaviycha: ʾwhrmzd'), avestocha: (Hurmuzd) – juda qadim zamonlarda tasavvur etilgan ezgulik xudosi. Axura Mazda yorugʻlik, obodonlik, salomatlik, tinchlik, farovonlik kabi barcha ezguliklarni yaratuvchi va boshqaruvchi, deb tushunilgan. Unga qarshi zulmat-qorongʻulik, ochlik, vabo, ayoz, jang, zaharli jonivorlar kabi barcha yovuzliklarni yaratuvchi va boshqaruvchi An-xramaynu (keyinchalik oʻzgargan shakli Ahriman) boʻlib, doimo Axura Mazda bilan kurashadi. Kurash Axura Mazdaning gʻalabasi bilan tugaydi. Bu dualistik qarash zardushtiylik taʼlimotining asosi Avesto uchun zamin boʻlgan. Uning keyingi davrlarda yozilgan sahifalarida Axura Mazda yakka xudo darajasiga koʻtarilib, tavhid taʼlimotining asosi ni tashkil etgan. Turon va Eron xalqlarining qadimgi epik asarlarida Hurmuzd – ezgulik uchun kurashuvchi, Ahriman – yovuz timsol tarzida tasvirlanadi.

Zardushtning vafotidan soʻng bir necha asrlar oʻtgach, barcha diniy marosimlar, madhiyalar va duolar zardushtiylar uchun muqaddas boʻlgan bu kitobga jamlanadi. Bu kitob „Avesto“ boʻlib „qatʼiy belgilangan qonun qoidalar“ degan maʼnoni anglatadi. Ahuramazda zardushtiyalrning ulugʻ va donishmand oliy xudosi hisoblangan.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Patriarxat
Turkum:Zardushtiylik
Turkum:Mifologik qahramonlar
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Vavellit

Vavellit (birinchi topgan U. Uey-vell nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi A1,|ON)31(RO4),. 5N2O. Rombik singoniyali. Prizma shaklidagi ignasimon, tolasimon kristallar va yelpigʻichsimon agregatlar. Rangi oq, yaltirashi shishasimon. Qattiqligi 4. S. og . 2,4. V. oltin va feruza konlari nurash zonasida hosil boʻladi. Kam uchraydi. Oʻzbekistonda Koʻkpatos (Markaziy Qizilqum) va Feruza konida (Qurama tizmasi) topilgan. V. RF da Ural (Sisert), Angliyada (Sent-Ostell) va b. joylarda bor. Fosfor olinadigan ruda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bezak toshlari
Nikolay Vavilov

Nikolay Ivanovich Vavilov (1887. 25. 11, Moskva—1943. 26.1, Saratov) — biolog, genetik, geograf, jamoat ar-bobi, Akademigi (1929), Ukraina FA Akademigi (1929), VASXNIL prezidenti (1929— 35) S. I. Vavilovning akasi. V. Saratov universiteti prof. (1917). 1921-yildan Petrograddagi Amaliy botanika va seleksiya boʻlimi mudiri, 1930 y.dan 1940-yil ning avgusttigacha Butunittifoq oʻsimlikshunoslik instituti direktori. V. seleksiyaning hozirgi zamon biologik asoslari toʻgʻrisidagi taʼlimotni, madaniy oʻsimliklarning kelib chikish markazlari, ularning geografik tarqalishi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratdi, oʻsimliklarning yuqumli kasalliklarga immuniteta toʻgʻrisidagi taʼlimotni asosladi. Bir-biriga yakin turlar, turkumlar va hatto oilalarda irsiy oʻzgaruvchanlikning gomologik qatorlar qonunini ifodalab berdi. V. Yevropa, Osiyo, Afrika, Shim. Markaziy va Jan. Amerikadagi 60 ga yaqin mamlakatlar oʻsimlik resurslarini oʻrgandi, koʻpgina ilmiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qildi va Oʻrta Osiyo oʻsimlik olamini batafsil tadqiq etdi. Oʻzbekistonda V. tashabbusi bilan sobiq Ittifoq oʻsimlikshunoslik instituti (VIR) ning Oʻrta Osiyo tajriba st-yasi (1924; hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot instituti) ochilgan. T. D. Lisenkoning gʻayriilmiy taʼlimotiga qarshi kurashda genetikani mardonavor himoya qilgan. V. ilmiy asarlari (350 ortiq) jahon biologiya fani xazinasiga katta hissa boʻlib qoʻshiddi. Koʻpchilik mamlakatlar, jumladan, Angliya, Hindiston, Argentina Akademigiemiyalarining faxriy aʼzosi boʻlgan. 1940-yil avgustda qamoqqa olinib qatagʻon qilingan.

 
 Izb. trudi, t. 1-5, M.-L., 1959-65; Izb. proizvedeniya, t. 1—2, L., 1967.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Voyko V. V., Vi lenskiy Ye. R., Nikolay Ivanovich Vavilov (stranitsi jizni i deyatelnosti), M., 1987.
Sergey Vavilov

thumb
Sergey Ivanovich Vavilov 1891.12(24).3 — Moskva — 1951.25.1 — rus fizigi, jamoat arbobi. Fizik optika ilmiy maktabi asoschisi, sobiq Ittifoq FA akad. (1932) va prezidenti (1945 y. dan). Katta sovet ensiklopediyasi (BSE) 2-nashri bosh muharriri (1949 y. dan). N. I.Vavilovning ukasi. V. lyuminessensiya — yorugʻlik tushirilgan baʼzi moddalarning uzoq yorugʻlanishini oʻrgangan, yorugʻlik texnikasida keng qoʻllaniladigan kunduzgi va oq yorugʻlik sochadigan lyuminessent lampalar i. ch. texnologiyasini ishlab chiqqan. V. yorugʻlikning kvant fluktuatsiyalarinm topishga doir nozik tajribalar oʻtkazib, yorugʻlikning kvant tabiatini yaqqol isbotlagan. P. A. Cherenkov bilan birga Cherenkov — Vavilov nurlanishi deb nomlangan yangi fizik hodisani kashf etgan. V. fizika tarixi boʻyicha yirik mutaxassis hisoblanadi, xususan I. Nyutonning optikaga oid barcha ishlarini rus tiliga tarjima qilgan va uning eng yaxshi biografiyalaridan birini yozgan. V. fan targʻibotchisi. "Koʻzlar va Quyosh", "Issiq" va "Sovuq", "Yorugʻlik haqida" nomli ilmiy ommabop kitoblar muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-martda tugʻilganlar
Turkum:1951-yilda vafot etganlar
Turkum:25-yanvarda vafot etganlar
Vaginizm

Vaginizm (lot. vagina — qin), erzadalik — qin va chanoq tubi muskullarining tortishib qisqarishi; bu hol jinsiy aloqaga putur yetkazadi. V. da ayolning tashqi jinsiy aʼzosida roʻy beradigan ortiqcha ogʻriq sezuvchanlik er bilan yaqinlik qilish imkonini bermaydi. Shu sababdan ayol jinsiy aloqadan bezillab qoladi. Odatda bunday hol birinchi jinsiy aloqada qoʻpollikni sezgan ayoldagi ruhiy iztirob, qoʻrquv, erni xush koʻrmaslikda va ayrim hollarda tashqi jinsiy aʼzosida yalligʻlanish, jarohat boʻlgan ayollarda kuzatiladi. Baʼzan erkakning jinsiy zaifligi V. ga sabab boʻlishi mumkin. V. ning oldini olishda turmush qurayotgan yoshlarning mutaxassis tibbiy koʻrigidan oʻtishlari muhim. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaginit

Vaginit (lot. vagina — qin) — qin shilliq pardasining yalligʻlanishi; qinga turli mikroblar — gonokokk, trixomonadalar tushishi sabab boʻladi (qarang Kolpit).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagn

Vagn, fagn, bagn — "Avesto"da ibodatxona nomi. 10—13-asrlardagi koʻpgina tarixchilarning asarlarida Soʻgʻddagi koʻpgina qishloqlar atamasi tarkibiga "fagn" ("bagn", "vagn") qoʻshimchasi ham kirganligi qayd etilgan. Mas., Miyonbagn (Vobkentda), Vanufag(n) (Buxoro atrofidagi Tavovis yaqinida), Astavagn va Hurbagp (Gʻijduvonda), Rustfagn va Krasvagn (Samarqand atrofida), Xushufagn (Kattaqoʻrgʻon va Samarqand atroflaridagi ikki qishloq), Kukshibagn (Urgut yaqinida) va b. "Xushufagn" ning maʼnosi "olti ibodatxona" dir. Ibodatxona rahbari — (kohini) "vagnpat" deb atalgan, bu atama Mugʻ qalʼasi hujjatlarida ham uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Vagner

thumbnail|1910
Adolf Vagner (Adolph Wagner) (1835. 25.3, Erlangen — 1917. 8.11, Berlin) — nemis iqtisodchisi, 23 yoshidan Freyburg, Gamburg, Vena, Berlin universitetla-rida moliya va siyosiy iqtisod kafedra professor Siyosiy iqtisoddagi ijtimo-iy-huquqiy maktab asoschilaridan biri. V. tovar qiymati bilan isteʼmol qiyma-ti urtasidagi ziddiyatni rad etadi va "umumiy qiymat tushunchasi"ni taklif qiladi. U iqtisodiy inqirozlarni kapitalizm tabiatidagi ziddiyatlar bilan emas, balki texnikadagi oʻzgarishlar, ob-havo taʼsirida hosildorlik-ning pasayishi, moda va did oʻzgarishlarn, shuningdek siyosiy beqarorlik va boshqa orqali izo\laydi. V. tarixiy maktab gʻoyalari taʼsirida xoʻjalik hayotida huquqiy munosabatlar (mas., xususiy mulk) belgilovchi oʻrinda turadi deb hisoblagan va davlatning xoʻjalik hayotiga faol aralashuvi tarafdori boʻlgan. Ishchilar ahvolini yaxshilash boʻyicha qonunchilik tadbirlarini ish-lab chiqish maqsadida tuzilgan "Ijtimoiy siyosiy ittifoq" ning asoschilaridan biri (bu tadbirlarni u dav-lat sotsializmi deb atagan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1835-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-martda tugʻilganlar
Turkum:1917-yilda vafot etganlar
Turkum:8-noyabrda vafot etganlar
Vladimir Vagner

Vladimir Aleksandrovich Vagner 1849.17 (29).3—1934. 8.3 - rus biologi va psixologi. Qiyosiy psixologiya namoyandalaridan biri. Peterburg, keyinchalik Leningrad universiteti professor (1906—31). V. tadqiqotning obʼektiv usulini genetik psixologiyaga birinchi marta joriy qilib, hayvonotning ruhiy qobiliyatlari evolyutsiyasini koʻrsatib bergan. Hayvonlarning instinktli faoliyatiga doir asarlar yozgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1849-yilda tugʻilganlar
Turkum:1934-yilda vafot etganlar
Turkum:29-martda tugʻilganlar
Turkum:8-martda vafot etganlar
Julius Wagner-Jauregg

thumb|Julius Wagner-Jauregg
Julius Wagner-Jauregg (7-mart 1857 – 27-sentyabr 1940) — Avstriya psixiatri.U avjlanib borayotgan falajni davolashda piroterapiyani asoslab bergan (1918) va amaliyotda tatbiq etgan shaxs hisoblanadi. Julius Wagner-Jauregg Nobel mukofoti laureati bo'lib ham hisoblanadi (1927)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1857-yilda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda vafot etganlar
Turkum:7-martda tugʻilganlar
Turkum:27-sentyabrda vafot etganlar
Vagon agʻdargich

Vagon agʻdargich - temir yoʻl yuk vagonlaridan sochiluvchan yuklarni mexanik tarzda boʻshatadigan inshoot. V. a. yukni vagonlarni toʻnkarib, boʻylama yoki koʻndalang qiyalatib boʻshatadi. V. a. soatiga 20—30 vagondagi yukni boʻshatishi mumkin. V. a. ning afzalligi — omborlarda, ruda maydonlarining istalgan (lekin temir yoʻl izlari oʻtkazilgan) joylarida foydalanish mumkinligi. V. a. dan koks-kimyo zavodlari, metallurgiya korxonalari, yirik qurilish korxonalari, portlarda samarali foydalanish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagon parki

Vagon parki - 1) biror temir yoʻl boʻlinmasi (st-ya, temir yoʻl boʻlimi va b.) ning barcha temir yoʻl tarmogʻidagi vagonlar soni. Vazifasiga koʻra, yoʻlovchilar va yuk tashiydigan V. p. ga boʻlinadi; texnik koʻrsatkichlari boʻyicha vagon turiga (berk vagon, yarim vagon, platforma), vagon oʻqlariga, oʻlchamlariga, yuk koʻtaruvchanligi va b.ga koʻra tasniflanadi. Muayyan temir yoʻl hisobidagi barcha vagonlarni oʻz ichiga oluvchi inventar va temir yoʻl izlarida qatnab turgan haqiqiy vagonlardan (qayerning hisobida boʻlishidan qatʼi nazar) iborat mavjud (real) V. p. boʻladi. Bulardan tashqari zaxiradagi V. p. ham koʻzda tutiladi; 2) vagonlar saqlanadigan, joriy taʼmirlanadigan, boʻyaladigan, yuviladigan binolar, maydonlar, ustaxonalar majmui (vagonlarningmukammal, yaʼni kapital taʼmirlanishi maxsus vagon taʼmirlash zavodlari— depolarda amalga oshiriladi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagonetka

thumb
Vagonetka ( — kichik vagon) — tor izli yoʻllarda yaqin masofalarga yuk tashiydigan kichik (0,5—6 m3) hajmli transport vositasi. Vagonetkalar qurilish, sanoat korxonalari va omborlar, kumir va ruda konlarida, karyerlarda ishlatiladi. Bulardan tashqari maxsus (yogʻoch, suv, yoqilgʻi tashishga), odamlar (mas., konchilar) tashishga moʻljallangan xillari ham bor. Vagonetkalar motovozlar, elektrovozlar va parovozlar bilan tortiladi, qiya izlarda oʻzini gʻildiratib yuboriladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagotomiya

Vagotomiya (lotincha: vagus — adashgan va yun. tome — kesish) — adashgan nervni qirqish yoki qisman kesib tashlash. Yara kasalligini (meʼda, oʻn ikki barmoq ichak yarasi va b.) jarroxlik usuli bilan davolash usullaridan; koʻproq meʼdani operatsiya qilish chogʻida qoʻllanadi. Tajribada 16—17-asrlarda adashgan nerv faoliyatini oʻrganish uchun oʻtkazilgan. Tibbiyot amaliyotida ogʻir operatsiyalarni koʻtara olmaydigan bemorlarda Vagotomiya operatsiyasi qilinadi. Kasallangan aʼzoning qaysi qismi operatsiya qilinishi lozimligiga qarab agotomiyaning maʼlum bir xili qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagranka

Vagranka — shaxtali pech. Quyish sexlarida choʻyan (baʼzan, rangli metall) eritiladi. V. silindrik shaklda bo'lib, ichki devori o'tga chidamli shamot gʻishtdan 150—250 mm qalinlikda teriladi. Pechning sirtqi yuzasi qalinligi 6— 10 mm pulat list bilan qoplanadi. V. da asosan eritish koksi yoqiladi. V. ning ish unumdorligi 1—60 t/soat. Baʼzan, havoni isitish uchun V. rekuperator (pechdan chiqib ketayotgan gazlar issikligidan foydalaniladigan qurilma) bilan jihozlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xitoy ixtirolari
Vad

Vad — psilomelan guruhiga mansub mineral. Suvli MpO2 ning tuproqli va qurumli agregatlarining umumlashma nomi. Marganes va b. elementlar (Sa, Mg, Fe, SO va b.) oksidlarining kukunsimon aralashmasi. K, Va, Si, Zn, Fe, Pb, W, Li, CO, Ni qoʻshimchalari miqdori oʻzgaruvchan. Turli nomlarda (marganesli qurum, marganesli tola va b.) tavsiflangan. Shartli kimyoviy formulasi MpO2 -p N2O. Amorf. Struk-turasiz, goho yupqa tolasimon, yoʻl-yoʻl yoki tangachasimon, kukunsimon va dendrit shaklida uchraydi. Rangi qora, qoʻngʻir-qora. Psilomelanning yumshoq turi ham V. deyiladi. Qattikligi 1—4, goho 6,5. S. ogʻ. 2,8—4,4. Turi koʻp. Asosiylari balchiq V., asbolan, lampadit va b. Turli marganesli minerallarning nurash mahsuloti sifatida tabiatda koʻp tarqalgan. Choʻkindi marganes rudalari tarkibiga kiradi. Dengiz va koʻl osti choʻkindilarida ham hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Olmaliq, Lochinxona, Lashkarak va b. konlarda uchraydi. Shuningdek Tojikiston, RF (Ural togʻlari) va b. joylarda topilgan. Marganes, kobalt va rux olinadigan ruda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vadodara

Vadodara, Baroda — Hindistonning gʻarbidagi shahar, Gujarot shtatida. Aholisi 1,1 mln. kishi (1991). Transport yoʻllari tuguni. Ip gazlama sanoatining yirik markazlaridan biri. Kime, metallsozlik, farmatsevtika, sement, elektrotexnika sanoati korxonalari bor. Gugurt, trikotaj varezina buyumlari ishlab chikariladi. V. yaqinida neftni qayta ishlovchi yirik zavod bor. V. zarbof toʻqish bilan mashhur. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hindiston shaharlari
Vadoz suvlari

Vadoz suvlari (lot. vadosus — sayoz) — Yer poʻstining yuqori qismidagi gʻovak, yoriq va boʻshliqlarida joylash-gan yer osti suvlari. Atmosfera suvlarining shimilib yigʻilishidan hosil boʻladi. Baʼzan aeratsiya zonasidagi yer osti suvlarini ham V. s. deb ataydilar. Q. x. da ayniqsa quruq iklimli rayonlarda V. s. dan sugʻorishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaduts

Vaduts — Lixtenshteyn knyazligining poytaxti. Reyn daryosining oʻng sohilida, Retikon togʻi etagida joylashgan. Aholisi 4,8 mingdan ko‘proq kishi (1990-yillar oʻrtalari). V. mamlakatning savdo-moliya markazi. Shaharda mayda sanoat korxonasi koʻp; sanoat mahsulotiningdeyarli hammasi chetga chikariladi. V. va uning atrofida aniq mashinasozlik, asbobsozlik, samolyotsozlik, raketasozlik, sanoati uchun detallar tayyorlovchi korxonalar, Yevropadagi eng katta "Neolitsa" sunʼiy (chinni) tish fabrikasi bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Vadutsda yirik bank, kollej, muzeylar, pochta markalari bozori, meʼmoriy yodgorliklardan 9-asrda qurilgan kalʼa bor. Turizm rivojlangan. Shahar 1342 yilda vujudga kelgan.

 Galereya 
+center|250pxcenter|250pxcenter|250pxcenter|240pxShahar manzarasi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaja Pshavela

thumb|right|Vaja Pshavela

Vaja Pshavela (taxallusi; asl ismi Luka Pavlovich Razikashvili) 1861. 14 (26). 7, Chargali qishlogʻi — 1915.27.6 (10.7), Tbilisi — gruzin yozuvchisi. Ijodi 80-yillarning oʻrtalaridan boshlangan. "Aluda Ketelauri" (1888). "Mehmon va mezbon" (1893), "Baxtrioni" (1892), "Ilonxoʻr" (1901) dostonlarida zamonasining umuminsoniy ahamiyatga molik falsafiy va axloqiy muammolari oʻz ifodasini topgan. Vaja Pshavela 40 ga yaqin doston, 400 ga yaqin sheʼr, bir necha pesa, hikoyalar, etnografik, ilmiy va publitsistik maqolalar yozgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1861-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1915-yilda vafot etganlar
Turkum:10-iyulda vafot etganlar
Atal Bihari Vajpayee

Atal Bihari Vajpayee (1924. 25. 12, Guvalyor, Madhya-Pradesh shtati) — Hindiston Respublikasi davlat va siyosat arbobi. 1942-yil mustaqillik harakatida faol qatnashganligi uchun qamalgan. V. 1957—86 yillarda Jana Sangx, Bharatiya Jana Sangx, Janata, Bharatiya Janata partiyalari taʼsischiaʼzosi va rahbari. 1980—84 yillarda, 1986 yil va 1993— 96 yillarda Bharatiya Janata parlament partiyasi yetakchisi. 1977—80 yil larda Hindiston Tashqi ishlar vaziri. 1966-70 yillar, 1986 yil va 1988-96 yillarda Hindiston parlamenti qoʻmitalarida ishladi. 1996 yil 16—31 may va 1998 yil 19 martdan Hindiston bosh vaziri. Bir qancha sheʼrlar hamda nutklar toʻplami bosilib chiqqan. Falsafa d-ri faxriy unvoniga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vaza

thumb|241x241px|xitoy vazasi
Vaza (frans. vase, lot. vas — idish) — meva, gul va boshqa narsalar uchun ishlatiladigan badiiy buyum. Sopol, shisha, chinni, metall va b. xom ashyolardan turli shakllarda yasaladi, boʻyama, oʻyma, chizma va boʻrtma naqsh, tasvirlar bilan bezatiladi. Vaza tayyorlash va bezash antik sanʼatda muhim oʻrin egallagan: kora va qizilga boʻyalgan tayyor Vazaga rassom naqsh, tasvir ishlagan, keyin kora lok bilan boʻyagan; qoliplar yordamida ham V. tayyorlangan. Yunonlarning bu sanʼati Yevropada Vazani tayyorlash va bezash sanʼati uchun namuna boʻlib xizmat qilgan. Oʻrta Osiyoda ham qadimdan Vaza turi (koʻza, koʻra, amfora va boshqa) tayyorlangan, ular naqsh, tasvirlar bilan bezatilgan, arablar istilosidan soʻng esa uslublashtirilgan oʻsimliksimon va girih naqshlar bilangina bezalgan. Hozirda OʻzRdagi chinni zavodlarda, kulollik ustaxonalarida bezatilgan, badiiy qimmatli (tasvirlar, mashhur kishilarning portreti ishlangan) Vaza koʻplab ishlab chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazamar

Vazamar (3-asr 1-yarmi) — soʻnggi siyovushiylar sulolasidan boʻlgan xorazmshoh. Arsamux I ning vorislaridan. V. davrida Xorazmda kumush tangalar zarb qilingan. Tangalarda shoh uzun soqolli, burgut koʻrinishidagi temir qalpoq kiygan holda tasvirlangan. Tangalardagi siyovushiylarning S shaklidagi tamgʻasi Xorazmning kushonlarpyaya siyosiy mustaqil davlat boʻlib ajralib chiqqanidan dalolat bergan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giorgio Vasari

Giorgio Vasari (1511.30.7, Aresso — 1574. 27.6, Florensiya) — italyan meʼmori, rassom, sanʼat tarixchisi. Manerizm vakili. Asosan Florensiyada ishlagan: Palatsso Vek-ko devoriga ishlangan suratlar, 1555—71; Uffitsi meʼmoriy ansambli, 1560 (hozir muzey) va b. "Mashhur rassom, haykaltarosh va meʼmorlar tar-jimai holi" asari (1550) da italyan rassom va meʼmorlari hayoti va ijodi, shuningdek Uygʻonish davri sanʼati rivoji haqida qimmatli maʼlumotlar yoritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazir

Vazir (arab. — yuk koʻtaruvchi) – Yaqin va O‘rta Sharq davlatlarida, shu jumladan, O‘rta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshlig‘i. Vazirlar Vaziri a’zam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shug‘ullangan. Mustaqillik davrida O‘zbekistonda sobiq sho‘rolar davridagi boshqaruv organlari ministr, ministrlik so‘zlari vazir, vazirlik istilohlari bilan almashtirildi.

 Etimologiyasi 
Vazir so‘zi arab tilidan ,,وزير” – so‘zidan olinib, ,,yuk ko‘taruvchi” degan ma’noni anglatadi. Bu soʻz Qurʼoni karimda tilga olingan boʻlib, unda Horun Musoning vaziri (yordamchisi) sifatida tasvirlangan. Keyinchalik u shia yetakchilari al-Muxtor va Abu Salama tomonidan vazir al-Muhammad (,Muhammad (s.a.v.) oilasining yordamchisi”) shaklida unvon sifatida qabul qilingan. Arab xalifaligida vazir lavozimini birinchi bo‘lib xalifa al-Mansur (754-775) joriy etgan va ushbu lavozim butun musulmon olamiga tarqaldi. Abbosiy xalifalari vazir unvonini ilgari qotib (kotib)larga berishgan. Avvaliga shunchaki yordamchi boʻlgan vazirda keyinroq Sosoniy podshohlarning vakolatlari paydo boʻlgan. XI asr huquq nazariyotchisi al-Mavardiy vazirlarning ikki turi: cheklangan vakolatlarga ega boʻlgan vazir al-tanfid (,qatl vaziri”) va xalifaning siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan fuqarolik va harbiy ishlar bo‘yicha hokimiyatga ega bo‘lgan va xalifa bilan bir xil vakolatlar sohibi vazir al-tafvid (,vakolat berilgan vazir”) haqida yozgan. Al-Mavardiy taʼkidlashicha, ikkinchisi samarali noib sifatida shariatni yaxshi bilgan musulmon boʻlishi kerak. Holbuki, birinchisi musulmon bo‘lmagan yoki hatto qul ham bo‘lishi mumkin edi, garchi ayollarning bu lavozimga kirishlari taqiqlangan.

 O‘zbekistonda 
O‘zbekiston hududlarida o‘rta asrlarda vazirlar podshoh, xon, viloyat hokimligiga tayinlagan shahzoda va xonzodalarning yordamchilari hisoblangan. Somoniylar davrida 10 devon bo‘lib, ularni xo‘jayi buzurg, sohib barid, mushrif, vakil, muxtasib va boshqa vazirlar boshqargan. Amir Temur va uning vorislari zamonida saltanatning markaziy ma’muriyatini bosh vazir –  devonbegi boshliq 7 nafar vazirdan iborat arkoni davlat boshqargan. Ular:

1) mamlakat va raiyat ishlari;

2) harbiy ishlar;

3) tijorat;

4) moliya ishlari bo‘yicha vazirlar sanalib,

5) 3 nafar maxsus vazir chegara viloyatlari va tobe mamlakatlardagi ishlarni nazorat qilib turgan. Mazkur yetti vazir devonbegiga bo‘ysungan va ular bilan maslahatlashib davlatning muhim moliyaviy ishlarini olib borishgan. Xiva xonligida vazir yuqori mansabdor shaxs sanalib, vazifasi soliq to‘plash, qo‘shni xonliklar bilan aloqa qilish, amaldorlarni tayinlash va hokazolardan iborat bo‘lgan.

Tarixdagi mashhur vazirlardan Horun ar-Rashidning vaziri Yahyo ibn Xolid, G‘aznaviylar sulolasida vazir Hasanak, Saljuqiylar tarixida Malikshoh I ning vaziri Nizom ul-Mulk, Usmonli imperiyasining Pargali Ibrohim poshosi kabilarni eslash mumkin.

 

Turkum:Hukumat rahbarlari
Turkum:Unvonlar
Vazir (qalʼa)

Vazir — Xorazm vohasining oʻrta asr shahar-qalʼalaridan biri. Tarixiy ga koʻra, shayboniylardan Mustafoxon tomonidan 15-asr oʻrtalarida asos solingan. Koʻhna Urganchdan 60 km masofada. Shayboniylarning Xorazmdagi mulki markazi. 15-asr Da Husayn Boyqaroga qarshi koʻtarilgan xalq harakati markazi. 16-asr da Eron shohi Ismoil I Safaviy istilosiga qarshi V. da koʻtarilgan harakat Xorazm mustaqilligini tikladi. Xonlik taxtiga Burka Sulton oʻgʻli Elbars oʻtqazilishi bilan Xorazmda 200 y. hukmronlik qilgan shayboniylar sulolasiga asos solindi. Shayboniy sultonlarning 16-asr dagi oʻzaro kurashlarining kuchayishi V. ning vayron boʻlishiga olib keldi. Mas., 1537 y. da Buxoro xoni Ubaydullaxon, 1593—98 y. larda Abdullaxon Xorazmga bir necha marta yurish qilib, V., Hazorasp qalʼalarini vayron qildi. Shuning uchun ham 17-asr da Abulgʻoziy Bahodirxon xonlik markazini Yangi Urganchga oʻtkazib, V. aholisini ham koʻchirtirib keltirdi. Anushaxon davrida, taxminan 1681 y. ga kelib V. va Kat sh. lari kimsasiz huvillab qoldi. Arxeologik qazishlar natijasida Devkeskan kalʼada V. harobalari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Xorazm
Turkum:Turkmaniston
Vaziri aʼzam

Vaziri aʼzam — ulugʻ vazir vazirlar boshligʻi. Oʻrta asrlarda hukumatning oliy idoralarini boshqargan yuqori mansabdagi shaxs. Hoz. bosh vazir (bosh ministr) lavozimiga toʻgʻri keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaziriston

Vaziriston - Gʻarbiy Pokistondagi tarixiy viloyat, mayd. 30 ming kv. km. Tarixiy markazi — Kaniguram sh. V. da pushtun qabilalari — vazirlar, davarlar va bitanlar yashaydi. 19-asr ning 2-yarmigacha V. oʻzining mustaqilligini saqlagan. V. 1893-yilda Britaniya mustamlaka imperiyasi tarkibiga kiritilgan. 1947 i. avgustdan Pokiston tarkibida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazirlik

Vazirlik — muayyan davlatlarda alohida bir sohaga rahbarlik qiladigan ijrochi organ. Vazirlik rahbari, odatda, hukumat tarkibiga kiruvchi davlat arbobi hisoblanadi. Vazirlik lar qonun chiqaruvchi oliy organlar (masalan, AQShda) yoki davlat rahbari (masalan, Fransiyada) tomonidan, qonunlar yoxud hukumat aktlari asosida (masalan, Buyuk Britaniyada) tashkil qilinadi.

Oʻzbekistonda vazirlik tizimi
Oʻzbekiston Respublikasida Vazirlik davlatning markaziy boshqaruv organi, davlat mahkamasining muhim qismidir. 

Asosiy vazifasi — iqtisodiyot muayyan tarmogʻiga, ijtimoiy-madaniy qurilish va maʼmuriy-siyosiy faoliyatga rahbarlik qilishdan, oʻziga topshirilgan tarmoqning har jihatdan rivojlanishini taʼminlashdan iborat. Vazirliklar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi rahbarligida ish olib boradi va tarmoqqa oid barcha masalalarni oʻz huquqi doirasida hal etadi. Vazirlikni hukumat tarkibiga kiradigan vazir boshqaradi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenta Vazirlar Mahkamasi aʼzolarini tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi, keyinchalik bu masalalarni Oliy Majlisning tasdigʻiga kiritadi ("Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi", 93-modda). 

 Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
 Vazir

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:O‘zbekiston Vazirliklari
Najafbek Vazirov

Najafbek Vazirov (Fataliboy oʻgʻli) 1854. 5(17). 2, Shusha - 1926. 9. 7, Boku— ozarbayjon dramaturgi, publitsist, jamoat arbobi. Ozarbayjon zamonaviy teatrining asoschilaridan. Ilk bor Bokuda (ozarbayjon tilida) Mirza Fatali Oxundovning "Lenkoron xonining vaziri" va "Hoji Qora" komediyalarini sahnalashtirishda ishtirok etgan (1873). "Eti sizniki, suyagi bizniki" (1873), "Uy tarbiyasining bir shakli" (1875) komediyalarida eski oʻqituv usuli, ibtidoiy taʼlim shakli tanqid qilinadi. "Baxtsiz" (1874) dramasida ayollarning qismati, turmushdagi huquqsizligi tasvirlanadi. "Musibati Faxriddin" (1896) ozarbayjon dramaturgiyasidagi birinchi fojiaviy dramadir. "Uy tarbiyasining bir shakli", "Musibati Faxriddin" asarlari Abdulla Avloniy tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilinib, Toshkentdagi "Turon" teatr truppasi tomonidan sahnalashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1854-yilda tugʻilganlar
Turkum:1926-yilda vafot etganlar
Turkum:9-iyulda vafot etganlar
Turkum:17-fevralda tugʻilganlar
Vazn

Vazn (arab. — oʻlchov)— sheʼrda tovush tuzilishini uyushtirish usuli. Sillabik sheʼr tuzilishicha boʻgʻin va turoq soni, tonik sheʼr tuzilishi stopalar oʻlchovi va soni bilan aniklanadi. Sheʼriy ritm, ohangdorlik hamda musiqiylikning hosil boʻlishi Vazn. va uning xususiyatlariga bogʻliq. Vazn sheʼr bandi bilan aloqador boʻlgan ritm unsuri hisoblanadi. Oʻzbek sheʼriyatida koʻp qoʻllaniladigan barmoq tizimida misralardagi boʻgʻinlarning bir miqdorda va mutanosib holda, turoqlarning bir tekis, ham muayyan tartibda takrorlanib kelishiga asoslanadi. Bunda Vazn. lar tuzilishi va musiqiylikni tashkil etishdagi xususiyatlariga koʻra, sodda, qoʻshma va erkin Vazn. larga boʻlinadi. Sodda Vazn. da sheʼr miyeralarining umumiy boʻgʻin soni teng boʻladi. Qoʻshma Vazn. da sheʼrlar bandidagi miyeralarning biri ikkinchisidan biror boʻgʻin ortiq yo kam, biror turok, oz yoki koʻp boʻladi. Qoʻshma Vazn. da yozilgan sheʼrlarda 1-va 2- misralardagi turok, tartibi 3- va 4- misralarda takrorlanadi, shu tarzda ritm vujudga keladi. Erkin Vazn. vazndan vaznga oʻtib turadi. Barmoq tizimida uch boʻgʻinlidan, yaʼni uchlikdan oʻn yettilikkacha Vazn. lar turkumi uchraydi. Aruz Vazn. ida musiqiylik, ritm misralardagi choʻziq va qisqa boʻgʻinlarning , ruknlarning bir tekisda takrorlanishi orqali hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

 

Turkum:Sheʼriyat