Kola yongʻogʻi

thumb| Kola yongʻogʻi
Kola yongʻogʻi atamasi odatda Sterculiaceae kakao oilasiga, keyin Gulxayridoshlar (Sterculioideae kenja oilasi) tarkibiga kiruvchi Cola turkumi oʻsimliklarining ayrim ning urugʻlarini anglatadi. Ushbu kola Afrikaning tropik tropik oʻrmonlarida oʻsadigan daraxtlar. Ularning tarkibida kofein boʻlgan urugʻlari turli xil gazlangan alkogolsiz ichimliklarga qoʻshiladi.
thumb| Kola acuminata gulda : Köhlerning Medizinal-Pflanzen dan rangli plastinka
thumb| Kola acuminata mevali, shuningdek Köhlerning Medizinal-Pflanzen mevasidan
thumb| Kola yongʻoqlari Burkina-Fasoning Uagadugu shahridagi markaziy bozorda sotuvga yoyilgan
Kola yongʻogʻi kofeinli yongʻoq boʻlib, Cola turkumining doimiy yashil daraxtlari, birinchi navbatda Cola acuminata va Cola nitida dan iborat. Cola acuminata, balandligi taxminan 20 metr boʻlgan doimiy yashil daraxt boʻlib, uzun, tuxumsimon barglari bor. Daraxtlar binafsha-jigarrang chiziqli krem rangli gullar va odatda 5 ta boʻlakdan iborat yulduz shaklidagi mevalarga ega. Har bir follikulaning ichida oʻnga yaqin prizmatik urugʻlar oq urugʻ qobigʻida rivojlanadi. Yongʻoqning xushboʻy hidi shirin va atirgulga oʻxshaydi. Kofeinni olish uchun yongʻoqni qaynatish mumkin. 

Kola yongʻoqlarida tarkibida taxminan 2-4% kofein va teobromin, shuningdek taninlar, alkaloidlar, saponinlar va flavonoidlar mavjudE. I. Adeyeye & O. O. Ayejuyo, Chemical composition of Cola acuminata and Garcinia kola seeds grown in Nigeria, International Journal of Food Sciences and Nutrition,
Volume 45, 1994 – Issue 4..

 Foydalanish 
Kola yongʻogʻi achchiq taʼmga ega va tarkibida kofein mavjud. U koʻplab Gʻarbiy Afrika mamlakatlarida isteʼmol qilinadi. U koʻpincha tantanali marosimlarda ishlatiladi, boshliqlar yoki mehmonlarga taqdim etiladi. Xalq tabobatida kola yongʻogʻi maydalanganda va asal bilan aralashtirilganda ovqat hazm qilishni yaxshilash uchun foydali hisoblanadi va yoʻtalga qarshi vosita sifatida qoʻllanadi.

 Kola retsepti 
1880-yillarda Jorjiyadagi farmatsevt Jon Pemberton kola yongʻogʻidan olingan kofein va koka barglaridan ekstrakt olib, uni shakar, boshqa xushboʻy moddalar va gazlangan suv bilan aralashtirib, birinchi alkogolsiz ichimlik boʻlgan Coca-Colani ixtiro qildi. 2016-yildan boshlab, kola retsepti tarkibiga haqiqiy kola yongʻogʻi kirmaydi.

 Zararkunandalar va kasalliklar 
Kola oʻsimligi yongʻoqlari Balanogastris kola tomonidan zararlantiriladi. Kakaoni zararlovchi kuya Characoma strictigrapta lichinkalari yongʻoqni yorib kirib boradi. Savdogarlar baʼzan koʻchatlarga zarar yetmasligi uchun Rauvolfia vomitoria poʻstlogʻining ekstrakti yoki Xylopia va Capsicumning maydalangan mevalaridan foydalanadilar.

 Asosiy ishlab chiqaruvchilar 
+Kola yongʻogʻi ishlab chiqarish, 2020 Mamlakat Ogʻirligi (tonna)Nigeria 166 895 57 923 47,126 24,296 8097 613 Dunyo 304 950
2020-yilda dunyoda jami 304.950 tona kola yongʻogʻi ishlab chiqarilgan. Jami hosilning 55% Nigeriya hissasiga toʻgʻri keldi.

 Kimyoviy tarkibi 
Kola yongʻogʻidagi fitokimyoviy moddalarning dastlabki tadqiqotlari quyidagi tarkibiy qismlar mavjudligini koʻrsatadi:

 kofein (2-3,5%)
 teobromin (1,0-2,5%)
 teofillin
 metilliberin
 polifenollar
 flobafens (kola qizil)
 epikatexin
 D- katexin
 tanin kislotasi
 uglevod
 sellyuloza
 suv

 Jamiyat va madaniyat 
Igbo xalqining madaniy anʼanalarida kola yongʻoqlarini mehmonlarga yoki anʼanaviy yigʻilishda taqdim etish yaxshi niyatni bildiradi.

Kola yongʻogʻi marosimi Chinua Achebening 1958-yilda yozilgan "Things Fall Apart" romanida qisqacha tasvirlangan. Things Fall Apart asarida kola yongʻogʻi haqida aytilgan gaplardan biri: „Kola olib kelgan kishi hayot beradi“Achebe, Chinua (1958). Things Fall Apart. Johannesburg, South Africa: Heinemann. p. 6. .. Shuningdek, u Kris Abanining 2004-yilda nashr etilgan GraceLand romanida ham koʻzga tashlanadiAbani, Chris (2005). GraceLand: A Novel. Farrar, Straus and Giroux. .Walker, Alice (1992). The Color Purple. Houghton Mifflin Harcourt. p. 160. ..

 Galereya 

 

Turkum:O‘simlik va qo‘ziqorin stimulyatorlari