Pong’oz (Asht tumani)

Pongʻoz   — Tojikiston Respublikasining Asht tumani, Pongʻoz jamoatiga qarashli deha.
Dehadan jamoat markazigacha 15 km.

 Geografiya 
Pong‘oz Asht tumanining shimoliy qismida joylashgan bo‘lib, Tojikiston Respublikasining eng chekka qishlog‘i hisoblanadi. Qishloq markazi dengiz sathidan 1450 metr balandlikda joylashgan. Shamol va ob-havo stantsiyasining tadqiqoti yoki tashxisiga koʻra, u 41 ° kenglik va 71 ° uzunlikda joylashgan boʻlib, qishloqning maydoni 250 km / kv.

Kurama togʻ tizmasi Tyanshan togʻining asosiy tarmoqlaridan biri boʻlib, u qishloqning shimoliga choʻzilgan. Pongʻoz, Chorbu, Qandir dovonlari orqali Oʻzbekiston Respublikasi bilan chegaradosh.
Aholisi 25,5 ming kishi (2010 yilda), 6181 oila istiqomat qiladi. Ushbu statistik maʼlumotlar nisbiy boʻlib, Pongʻazi aholisining respublikaning boshqa shahar va tumanlaridagi va undan tashqaridagi aholisini oʻz ichiga olmaydi.
Pongazning geografik joylashuvi juda murakkab, agar yozda Pongazning janubiy qismi issiq boʻlsa, baland togʻlarda sovuq havo hukm suradi. Pongʻazning past va baland togʻlarining aksariyati qashshoq boʻlib, eroziyaga uchragan. Soy va buloqlar boʻyida oʻrmonlar, chakalakzorlar, hayvonot dunyosi boy.

Kurama togʻ tizmasining togʻ tizmasi Tyanshanning asosiy tarmogʻidan boʻlib, u 170 km ga choʻzilgan va alp iqlimiga ega. Chorbu dovoni orqali Oʻzbekiston Respublikasi bilan chegaradosh. Uning asosiy mahallasi MASHAD. Aholi 1400-1700 metr balandlikda joylashgan.

Pong‘oz qishlog‘i tog‘ etaklari bilan o‘ralgan. Qishloqning janubiy qismi Shaydon shahri bilan Majidobod hududi bilan tutashgan. 9 iqlim darajasidan iborat boʻlib, u oʻziga xos xususiyatlarga ega va qishloq xoʻjaligiga hech qanday taʼsir koʻrsatmaydi. Gʻarbda Sangʻburron togʻlari orqali Oshoba qishlogʻigacha, Pongʻaz togʻ tizmasi orqali Xoʻja va Mullomir koʻllari bilan chegaradosh. Havodan, suv yoʻlidan, temir yoʻldan uzoqda. U boshqa qishloqlar orasida dehqonchilik, chorvachilik va bogʻdorchilik hududlari sifatida mashhur.
Pongʻozda Tojikistonning boshqa togʻ qishloqlari singari maktab, kasalxona, aloqa va elektr punktlari, klublar, bozorlar va boshqalar bor.

 Tabiat 
Pongʻoz togʻlar bilan oʻralgan boʻlib, Fargʻona vodiysining bir qismidir. Togʻlar tekislikka qarab tushadi, bu hududning iqlimiga taʼsir qilmaydi. Kurama — Tojikiston shimolidagi eng baland togʻlar. Baba Ob choʻqqisi uning eng baland nuqtasi boʻlib, dengiz sathidan 3769 metr balandlikda joylashgan. Bu qism qalinligi 60 dan 160 metrgacha boʻlgan toʻrtinchi davrdagi tektonik harakatlar ostida choʻzilgan. Ularning tarkibi loy, qum, tuz, tosh, gips, qoʻpol singan choʻkindilardan iborat.

 Relyef 
Pongʻozning relyefi juda murakkab boʻlib, togʻlararo soylarning paydo boʻlishiga, buloqlar va yer osti suvlarining paydo boʻlishiga sabab boʻlgan.

Pongʻozning relyefi uch qismga boʻlingan.

 Shimoliy qismi: choʻkindi eroziya relefi
 Markaziy qismi: akkumulyativ-eroziv relef
 Janubi qismi: akkumulyativ relyef, qishloqning quyi qismida boshqa relyef mavjud.

Choʻkindi jinslar atmosfera yogʻinlari taʼsirida boʻlib, baland togʻlardan tekisliklarga choʻkindi.
Tog‘-konchi olimlar Pong‘azning shimoliy qismini murakkab relef sifatida baholadilar. Shu nuqtai nazardan, geologik davrlarning barcha turdagi jismlari kuzatilgan. Yerning tektonik harakatlari hali ham davom etmoqda. Mezozoy erasining yura davrining oxirida, 140 million yil oldin, bu togʻlar va oʻrmonlar paydo boʻlgan. Angren konining kelib chiqishi shu geologik davr bilan bogʻliq. Bu hududdagi togʻ jinslarining kelib chiqishi paleozoy erasining karbon davriga oʻxshaydi.

Uglerod aylanishi uch qismga boʻlinadi:

 Quyi uglerod: Bu qism Kurama turi bilan qoplangan, rangi toʻq koʻk, uni Pongʻoz qishlogʻining hamma joylarida uchratish mumkin.
 Oʻrta uglerod: Qatlamlarni oʻzgartirish faolligi sodir boʻladi. Bu davrda Pong‘oz qishlog‘ining bir qismini suv bosgan, suv cho‘kindilarni hosil qilgan va ular o‘z navbatida uch qatlamga bo‘lingan. A) Uzun tog 'qatlami; B) Sunichok qatlami; C) Muz qatlami.
 Uglerodning yuqori qatlami turli xil suv taqsimlovchi moddalar hisoblanadi.

Ketma-ket suv toshqinlari kelib, qishloq xo‘jaliklariga katta zarar yetkazadi. Baʼzan baland tog‘li hududlarda havo isishi bilan qor, muz va qor ko‘chkilari erib, suv sathini ko‘taradi. Yozda suv tanqisligi va qurgʻoqchilik bor. Ammo bu har doim ham sodir boʻlmaydi. 1999 yilgi suv toshqini katta zarar keltirdi.
Tuproq ham u yoki bu hududning geografik sharoitini belgilovchi muhim omillardan biridir.

 Tuproqshunoslik 
Tuproqning shakllanishi relef, iqlim, fauna va flora, tirik va tirik boʻlmagan organizmlar bilan bogʻliq.

 5-6 metr chuqurlikgacha boʻlgan qoramtir boʻz tuproq shagʻallardan iborat. Bu tuproqda 0,6% gacha chirindi mavjud. Shuningdek, tarkibida 0,8% fosfor mavjud.
 Oʻtloq va botqoq tuproq. Bu yuqori namlik tufayli sodir boʻladi. Pongʻaz iqlimida uchraydigan tuproqlar shagʻal va shagʻalli qumli tuproqlardan iborat. Har qanday tuproqqa mahalliy, mineral oʻgʻitlar qoʻshiladi. Togʻlar, togʻ oldilar, tekisliklarning aksariyat yerlari eroziyaga uchragan. archa daraxtlari hududida archa oʻrmonlari tuproqlari mavjud. Uning tashqi koʻrinishi toza jigar tuprogʻiga oʻxshaydi.

 Aholi 
Statistik maʼlumotlarga ko‘ra, Pong‘oz qishlog‘i tuman aholisining 20 foizini tashkil qiladi. Har bir km2 ga 30-60 kishi toʻgʻri keladi. 1 km2 ga oʻrtacha 45 kishi yashaydi. Aholisi, asosan, oʻrta togʻ va togʻ oldi hududlarida joylashgan.
1907-yilda — 3542 kishi;
1914-yilda — 4242 kishi;
1989-yilda — 15300 kishi;
2001-yilda — 20600 kishi;
2005-yilda — 22,9 ming kishi;
2010-yilda — 25,5 ming kishi.
Aholining tabiiy oʻsishi dunyo aholisining oʻsishiga teng. Demograflarning hisob-kitoblariga koʻra, Pongʻoz aholisi 2031-yilda ikki baravar koʻpayadi. Aholining oʻsishi migratsiya, qashshoqlik, bepushtlik va boshqa omillarga olib keladi.

 Hayvonlar va oʻsimliklar 
Dorivor oʻsimliklar dunyosi yovvoyi mevalar va togʻ oldi va tekisliklarda oʻsadigan togʻ oʻsimliklaridan iborat. 1500 turdagi qutulish mumkin boʻlgan dorivor oʻsimliklardan 150-200 tasi yuqori magmatik iqlimda uchraydi: grandiorit — porfir, kvarts-porfir, felsit-porfir. Bu davrlarda tektonik hodisa avjiga chiqdi.

Saro, Rovakonning qizil toshlari shu davrlarga tegishli. Pong‘az tog‘larini tadqiq etish va o‘rganishda xazina izlovchilarning hissasi; S.Boboxo‘jaev, R.Nurmatov, S.Abdurahimov, N.Muhiddinov, Z.Saifiddinovlar kattalardir.

 Iqlim 
Pongʻoz moʻtadil iqlim zonasida joylashgan. Bu shuni anglatadiki, yoz issiq va quruq, qish moʻtadil. Iqlimining quruq boʻlishiga sabab dengiz va daryodan uzoqda joylashganligidir. Viloyatimiz quruqlikda joylashgan va kiruvchi havo massasi quruq. Havo massasi Atlantika okeanidan keladi va baʼzan yomgʻirga sabab boʻladi. Shamolning katta qismi gʻarbdan sharqqa qarab esadi, 15-20 m/s tezlikda kuchli shamol esadi. Ammo shamol tezligi Kurama togʻlari va uning shoxlari tomonidan kamayadi. Keyingi qishda mintaqaga shimoli-gʻarbiy tomondan arktik havo massasi keladi. Bu shamollar mintaqada sovuq havo haroratini keltirib chiqaradi. Havo harorati −200-250 C° gacha tushadi. Eng issiq oy iyul, harorat +240 — +280, baʼzan +350 — +400C° ga etadi. Eng sovuq harorat yanvarda boʻlib, u −8 dan −170 C° gacha tushadi. Togʻli va oʻrta togʻlarda yogʻingarchilik 300 mm ga etadi. Yomgʻir notekis boʻlib, bahor va qishda sodir boʻladi. Shaydon shahridan Kurama togʻlarigacha boʻlgan hudud iqlimi 9 ta subiqlimga boʻlingan. Havoning harorati, bosimi, namligi, relyefi oʻzgaruvchan.

 Suvlar 
Pongaz viloyatining suvlari qor va muz zaxiralari, buloq suvlari, yer osti suvlari, Pongaz oqimi va uning irmoqlarini oʻz ichiga oladi. Bir paytlar Pong‘az soyi Sir daryosiga oqib kelardi. Keyinchalik, sugʻorish bilan u Katta Ashtiga yetguncha asta-sekin kamayadi. Suv sathi yildan-yilga pasayib bormoqda. Mavsumiy yomgʻirlar Pongaz suvining asosiy rezervuari hisoblanadi. Kamchilik va moʻl-koʻllik oʻrtasidagi munosabat odamlarning ehtiyojlariga asoslanadi. Bir necha yillar qurgʻoqchilik boʻlgan. Tarix shuni koʻrsatadiki, 1917, 1940, 1953, 1991 va 2011 yillarda daryo va uning irmoqlari taqchilligi sezilgan. Yomgʻirning koʻpayishi suv sathining koʻtarilishiga olib keladi.

 Qishloq xoʻjaligi 
Kurama togʻlarida rustiklar oʻsadi. Sabzavot va mevalar ham yetishtiriladi. Dengiz sathidan 3467 metr balandlikda Pongʻozning dorivor oʻsimliklari, meva, rezavorlar, quritilgan mevalar oʻsadi. Dehqonlar asosan olma va o‘rik yetishtirish bilan shug‘ullanadi, ekologiya nuqtai nazaridan talabga javob beradi va asosan xorijga eksport qilinadi. Oʻrmon xoʻjaligida ular dorivor oʻsimliklar yigʻadilar. Uning himoyasi odamlarning gʻamxoʻrligini talab qiladi.
Pongʻozilar tabiiy dehqonlar edi. Ular yerni yaxshi o‘rganib, parvarishlab, mo‘l hosil olishdi. Sardobalar ochilib, sug‘orildi. Mirabon kechayu kunduz suv va quruqlikni nazorat qilib, ularning rizqini topdi. Pongʻozlar Koʻkurok, sobiq Engels nomidagi kolxoz, Gulshan, Shakarkoʻl yerlarini sugʻorishda qatnashgan. Paxtachilik, bogʻdorchilik, uzumchilik, chorvachilik, pillachilik, asalarichilik, koʻcha tayyorlash, dehqonchilik va boshqalar xalqning asosiy kasbi hisoblanadi. Asht dasht yerlarida uzumchilik 1985-yildan boshlangan. Odamlar doimo uzumga muhtoj. Har xil uzum yetishtiriladi. Chorvachilik pongʻozilarning asosiy mashgʻuloti edi. Mahalliy aholining mayda va yirik chorva mollari bor, ular goʻsht, sut, yogʻ va jun bilan taʼminlangan, barcha qishloq xoʻjaligi xoʻjaliklarida pilla yetishtirish yoʻlga qoʻyilgan, ammo tut yetishtirish masalalari hal etilmagan. Tutzorlar yil sayin kamayib bormoqda. Asalarichilik va uning oilalari ko‘paymoqda.

 Eslatma 

 
 Tojikiston Respublikasining maʼmuriy boʻlinishi — 2017. — 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-2