Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Qayumars

Qayumars — turkiy va forsiy xalqlar ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida keng tarqalgan afsonaviy obraz. Q. haqidagi afsonaning turli variantlari qadimiy yozma dan "Avesto", "Tarixi Tabariy" (Tabariy), "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" (Beruniy) va boshqalar asarlarda bor. Q. "Avesto"da Gaya Maretan, Gaya Martan deb yuritilgan. S.P. Tolstovning fikricha, Q. — "Gavomard" soʻzidan kelib chiqib "Buqa odam", maʼnosini anglatgan va u Xorazmda yashagan.

Beruniy Q.ning "Girshoh" (Togʻ shohi) hamda "Gilshoh" (Loyshoh) degan laqablari boʻlganini yozadi va Q. soʻzining tarjimasi "tirik", "soʻzlovchi" ekanini bildiradi. Q. haqidagi afsonaning Beruniy asaridagi bayoniga koʻra, Ahrimanning qilmishlaridan xudo hayratda qoladi va uning peshonasidan ter chiqadi. Terni artib tashlaganda, ter donasidan Q. paydo boʻladi. Xudo Q.ni Ahriman yoniga joʻnatadi. Q. Ahriman yoniga kelib, uning yelkasiga minib oladi va shu holda dunyoni aylana boshlaydi. Ahriman hiyla bilan Q.ni yelkasidan uloqgirib tashlaydi va ustiga minib olib, bosh tomonidan yeya boshlaydi. Beliga yetganida Q urugʻdonidan yerga ikki dona urugʻ tushadi. Ulardan oʻsimlik unib chiqadi. Oʻsha oʻsimliklardan bir qiz va bir oʻgʻil (Meshi va Meshona) paydo boʻladi. Ularni forslar Odamato va Momohavo deb, xorazmliklar Mard va Mardona deb ataydilar. Bu afsonaning boshqa variantlari ham koʻp. Q. haqidagi barcha afsonalarda Q adolat uchun qurashuvchi, kishilarni jamiyat boʻlib yashashga oʻrgatuvchi, hayot va yaxshilik timsoli sifatida namoyon boʻladi, doimo yovuzlikka (devlar va insjinslarga) qarshi kurashadi.

Q obrazi tasviriy sanʼatda ham aks etgan; 1932-yil Tallibarzu (Samarqand yaqini)da Q.ning yarim hoʻkiz, yarim odam shaklidagi tasviri chizilgan sopol buyumlar topilgan.

 Adabiyot 
 Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.

Turkum:Mifologiya
Turkum:Mifologik qahramonlar
Azizxon Qayumov

Azizxon Poʻlatovich Qayumov (1926-yil 19-yanvar, Qoʻqon, Fargʻona viloyati, Oʻzbekiston SSR – 2018-yil 16-fevral, Toshkent, Oʻzbekiston) – oʻzbekistonlik olim, adabiyotshunos, filologiya fanlari doktori (1961), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995), "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni (2014).
 Biografiyasi 
Azizxon Qayumov 1926-yil 19-yanvar Qoʻqonda davlat arbobi Poʻlat Qayumov oilasida tugʻilgan. 1933—1943-yillarda Qoʻoqn shahridagi 3-sonli oʻrta maktabda oʻqigan. 1944—1949-yillarda Oʻrta Osiyo davlat universitetining sharq fakultetida tahsil olgan. 1949—1957-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ilmiy xodim, 1957—1958-yillarda Oʻzbekiston SSR Ministrlar Sovetida fan va oliy oʻquv yurtlari boʻyicha katta referent, 1958—1961-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti direktori, 1961—1963-yillarda Oʻzbekiston KP MK fan, oliy oʻquv yurtlari va maktablar boʻlimi, soʻng fan va madaniyat boʻlimi mudiri, 1963—1964-yillarda Oʻzbekiston Madaniyat vaziri, vazirning birinchi oʻrinbosari, 1964—1974-yillarda Oʻzbekiston SSR Ministrlar Soveti huzuridagi Kinematografiya davlat qoʻmitasi raisi, 1974—1979-yillarda Toshkent madaniyat instituti rektori, 1979—1998-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar instituti direktori, 1998—2018-yillarda Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida yetakchi ilmiy xodim vazifasida faoliyat koʻrsatgan. 1995-2000-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. 2018-yil 16-fevral Toshkentda 92 yoshda vafot etdi, 17-fevralda Minor qabristoniga dafn etilgan.

 Asosiy ilmiy ishlari 
Qoʻqon adabiy muhiti mavzusida. „Maxmur“ (1956), „Hoziq“ (1957), „Gʻoziy“ (1959), „Saddi Iskandariy“ (1975), „Alisher Navoiy“ (1976, 1991), „Hayrat ulabror“ (1977), „Farhod va Shirin“ sirlari" (1979), „Nodir sahifalar“ (1991), „Bu ohang ila boʻlgʻaysen Naqshband“ (1993) kabi asarlari Alisher Navoiy hayoti va ijodiy merosini oʻrganishda muhim hissa boʻlgan. A.Q. matnshunoslik sohasida ham samarali ish olib borib, bir qancha oʻzbek mumtoz shoirlarining asarlarini nashrga tayyorlagan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti loureati (1980). „Shuhrat“ medali (1996), „Elyurt hurmati“ ordeni (2003) bilan taqdirlangan.*Nazm va tafakkur quyoshi, T., 1992; Sheʼriyat jilolari, T., 1996; Jemchujina mudrosti i taynm semi morey (B. Hasanov bilan hamkorlikda), T., 2000; Akademik Gʻafur Gʻulom, T., 2002; Akademik Vohid Zohidov, T., 2004; Akademik Oybek, T., 2005.

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Laziz Qayumov

Laziz Poʻlatovich Qayumov (1930-yil 23-aprel, Qoʻqon – 2004-yil 11-yanvar, Toshkent) – adabiyotshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), filologiya fanlari doktori (1963), professor (1965).

 Biografiyasi 
Laziz Qayumov 1930-yil 23-aprelda Qoʻqon shahrida oʻqituvchi Po‘latjon Qayumov oilasida tugʻilgan. Oʻrta Osiyo davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1952). Shu universitetda oʻqituvchi (1953—56), dotsent (1956—65), dekan (1960—62), SSSR xalklari adabiyoti kafedrasining mudiri (1963—85; 1988-yildan). „Oʻzbekiston madaniyati“ (1962— 81), „Sovet Oʻzbekistoni“ (1984—88) gazetaning bosh muharriri.

U asosiy ishidan tashqari, ijtimoiy faoliyat bilan ham shugʻullangan. Osiyo va Afrika mamlakatlari bilan doʻstlik jamiyati raisi, Xalqaro adabiyotshunoslar uyushmasi aʼzosi, OʻzSSR „Bilim“ jamiyati til va adabiyot boʻlimi raisi, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi va SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi. 1974-yilda yilning eng yaxshi tanqidiy asarlari uchun SSSR Yozuvchilar va Jurnalistlar uyushmasining Butunittifoq mukofoti bilan taqdirlangan.

Hamza ijodiga bagʻishlangan „Inqilob kuychisi“ (Hamza Hakimzoda biografiyasi) (1962), „Inqilob va ijod“ (1964), „Inqilobiy drama“ (1970), „Hamza“ (1973, 1989) kitoblari nashr etilgan. „Shoira Zulfiya“ (1965, 1975) „Olmos isteʼdod“ (1965), „Zamondoshlar“ (1972), „Asr va nasr“ (1975) va boshqalar asarlarida adabiyotshunoslik va oʻzbek adabiyotiga oid muammolar ochib berilgan. „Oʻqituvchi“ (1954), „Gulistoning sening“, „Mehri daryo“ (1975) voqeiy hikoyalar va „Meridiandagi uchrashuvlar“ (1976) publitsistik maqolalar toʻplamlari ham bor. „Barhayot Hamza“ (1967), „Hamza teatri“ (1968), „Farzandingman, Oʻzbekiston!“, „Gul sayli“ (1972) kabi hujjatli filmlar ssenariysi muallifi.

 Mukofotlar 
 „Hurmat Belgisi“ ordeni
 „Mehnatda oʻrnak koʻrsatganlik uchun“ medali
 Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti (1973)
 Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980)

 

 Adabiyot 
 Olimov M., Laziz Qayumov; Adabiy portret, T, 1980; Laziz Qayumov Xotiralar, T, 2005.

Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:2004-yilda vafot etganlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbekiston adabiyotshunoslari
Rahim Qayumov

Rahim Qayumov (1939.17.8, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1964). 1959-yildan Qibray tumanidagi 32maktabda, 1967—96 yillarda 39maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Temur Qayumov

Temur Abdunabiyevich Qayumov (1941.11.11, Toshkent) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Butunittifoq kinematografiya instituti (VGIK)ni tugatgan (1985). 1958—66 yillar Toshkent televideniye studiyasida teleoperator, 1966—2002-yillar "Oʻzbekfilm"da operator. "Bir kun va bir umr", "Toʻquvchi", "Buloqlar", "Qahrabo don haqida soʻz" kabi hujjatli, "Qoʻrqmas avtomobil poygachilari", "Sen mening qoʻshigʻimsan", "Shum bola", "Ilondan saqlaning!", "Leningradlik jigarbandlarim", "Oltin moʻyna", "Togʻlar uzra uzokdan kelgan akssado", "Jazirama quyosh ostidagi uy", "Qandahorda toblanganlar", "Bir qadam oʻngga, bir qadam chapga", "Taqdir eshigi", "Olmos kamar", "Qahramon" kabi badiiy filmlarni suratga olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Sharif Qayumov

Sharif Gʻaniyevich Qayumov (1905.25.1, Buxoro 1973, Toshkent) – aktyor va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1952). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1927). Faoliyatini Buxoro muallimlar tayyorlash bilim yurtida oʻqib yurgan paytidan drama toʻgaragida qatnashishdan boshlagan va Hoji Muin Shukrulloning „Mazluma xotin“ pyesasidagi Tansiqoy rolini oʻynagan. Keyin Buxoro teatriga ishga oʻtgan (1923), 1927—73 yillar Hamza nomidagi teatrda ishlagan. Q. kichik rollar ustasi sifatida tanilgan. Ferdinand, Shpigelberg (F.Shiller, „Makr va muhabbat“, „Qaroqchilar“), Goratsio (U.Shekspir, „Hamlet“), Robinzon, Kuligin (A.Ostrovskiy, „Sepsiz qiz“, „Momaqaldiroq“) kabilar shular jumlasidan.

Milliy dramaturgiyada Naziriy (K.Yashin, A.Umariy „Hamza“), Piri Zindoniy (M.Shayxzoda, „Mirzo Ulugʻbek“), Odilov (Abdulla Qahhor, „Shohi soʻzana“) kabi obrazlar yaratgan. „Uylanish“ (N.Gogol), „Uygʻonish“ (N.Safarov), „Qoʻzibuloq qishlogʻi“ (Lope de Vega), „Xatarli yoʻl“ (Shukrullo), „Parvona“ (Uygʻun), „Tartyuf“ (Molyer), „Meshchanlar“ (M.Gorkiy), „Yuliy Sezar“ (U.Shekspir) va boshqalar spektakllarni sahnalashtirgan. Q Oʻzbekistonda radioteatr yaratilishiga ham katta hissa qoʻshgan. E. Xemingueyning „Chol va dengiz“ asari, N.Gogolning „Oʻlik jonlar“ romani asosida radiopostanovkalar yaratgan.

 

 
 Nekrolog

Turkum:25-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Hamza nomidagi oʻzbek drama teatri kishilari
Turkum:Sovet aktyorlari
Turkum:SSSR rejissyorlari
Xanifaxon Qayumova

Xanifaxon Ahmadaliyevna Qayumova (1950.1.5, Bagʻdod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1973). 1970-2000-yillarda Bagʻdod tumanidagi 5maktabda geografiya oʻqituvchisi.

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qaqshaltov tizmasi

Qaqshaltov tizmasi — Tyanshan togʻlari janubiydagi togʻ tizmasi. Qirgʻiziston bilan Xitoy chegarasida joylashgan. Uzunligi 400 km chamasida. Qaqshaltov tizmasining sharqiy, Sarijaz darasigacha boʻlgan qismini Boʻzqir deb ham ataydilar. Xontangri togʻ tuguni janubi-gʻarbidan boshlangan. Tizma shimolida sirtlardan 1000–1500 m koʻtarilgan. Oʻrta va sharqiy qismidagi muzliklar (600 dan ortiq) maydoni 983 km². Qaqshaltov tizmasi butun Tyanshan togʻlar guruhining yirik orografik birligi hisoblanadi. Balandligi 4000–6000 m. Eng baland joyi Gʻalaba choʻqqisi (7439 m). Gilli slanets, qumtosh, ohaktoshlardan tuzilgan, ular orasidan granitlar yorib chiqqan. Sarijaz, Qaqshal, Uzengegush daryolari tizmani tor daralar hosil qilib kesib oʻtgan. Janubiy yon bagʻri dasht oʻsimliklari bilan qoplangan, baland qismlarida esa oʻsimlik siyrak, qurum va toshloq togʻ tundrasidan iborat. Shimoliy yon bagʻri — baland togʻ oʻtloqlari va dashtlari.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Moʻtabarxon Qahhorova

Moʻtabarxon Qahhorova (1949.14.4, Namangan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1972). Q Namangan tumanidagi 35maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi (1972—93 va 2001— 03), oʻquv boʻlimi mudiri (1993—98), direktor oʻrinbosari (1998—2001). 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Raʼnoxon Qahhorova

Raʼnoxon Qahhorova (1946.15.1, Urganch shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971-yildan Hazorasp tumanidagi 1maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qibtiylar

Qibtiylar (koptlar) — xristian diniga eʼtiqod qiluvchi Misr arablarining etnokonfessional guruhi (asosan, monofisiylar, uniylar va protestantlar ham bor). Yuqori Misrdagi shaharlarda, shuningdek, Yaqin Sharqning boshqa mamlakatlarida yashaydi. 4 mln. kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Misrning arablargacha boʻlgan qadimiy aholisi avlodlari.Qibtiy tilida (qad. misr tilining soʻnggi bosqichi; asosan ibodat tili hisoblanadi) soʻzlashadiOʻzME.

 

Turkum:Din
Turkum:Misr
Qiyom

Qiyom — shakarni suvda qaynatib tayyorlangan quyuq sharbat. Q.ga sabzavot, meva, rezavor mevalar va boshqalar (sabzi, yantoq guli, ravoch, olcha, togʻolcha, limon va boshqalar) solib qaynatib murabbo tayyorlanadi (ayrim murabbo ni tayyorlashda shakar sepib qoʻyilgan mevadan ajralgan sharbatdan avval Q. qaynatiladi va soʻngra unga mevalar solib, qaynatish davom ettiriladi). Chakchak uchun asal yoki shakardan maxsus Q. tayyorlanadi.
Qiyos

Qiyos (arab. — taqqoslash) — shariat idan biri (Qurʼon, sunna, ijmo bilan birga). Q.da dastlabki 2 manba — Qurʼon va sunnada berilmagan biror huquqiy masala ulardagi shunga oʻxshash masala boʻyicha berilgan koʻrsatmaga taqqoslash yoʻli bilan sharh etilgan. Mas, aroqning shayton ishi ekanligi, urush-janjal, adovat chiqarishi sababidan u Qurʼoni karimda man etilgan. Aroqdan boshqa mast qiluvchi ichimliklar haqida biror narsa aytilmagan. Lekin mujtahid ulamolar mast qiluvchi ichimliklarning hammasida ham aroq kabi salbiy natijalar boʻlishini hisobga olib, unga Qiyos. qilganlar va harom deb hukm chiqarganlar. Qiyos faqihlar huquqini kengaytirib, shariatni turmushning turli tomonlariga tatbiq etishga imkoniyat bergan. Qiyos islom dinini zamon va taraqqiyot ila yon-mayon yurishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Qiyosning manba sifatida kiritilishi shariatning huquq tizimi sifatida shakllanishi va ruhoniylar, faqihlarning mavjud munosabatlarni himoya qilishdagi mavqei oshishidan dalolat berar edi. Islom huquqshunosligida hozirgi ham Qiyosga amal qilinadi.

 

Turkum:Islom diniga oid chala maqolalar
Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslik

Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslik — adabiyotshunoslikda 19-asrning 2-yarmida pozitivizm taʼsiri ostida Yevropada paydo boʻlgan maktablardan biri, adabiyot tarixining xalqaro adabiy aloqalar va munosabatlarni, turli mamlakatlardagi adabiy-badiiy voqea-hodisalarning oʻxshash va farqli jihatlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. namoyandalari asosiy eʼtiborni adabiy oqimlar, milliy va ayrim asarlar, obraz va syujetlar oʻrtasidagi oʻxshashlikni aniqlashga qaratadilar, syujetlar migratsiyasini, yaʼni xalqdan xalqqa koʻchishini adabiy rivojlanishning omili deb qaraydilar. Shuni aytish kerakki, adabiy voqea-hodisalarning oʻxshashligi, bir tomondan, xalqlarning ijtimoiy va madaniy rivojlanishidagi oʻxshashlikka, ikkinchi tomondan esa, ular oʻrtasidagi madaniy va adabiy aloqalarga asoslanadi; shunga muvofiq ravishda adabiy jarayonning tipologik oʻxshashliklari hamda "adabiy aloqalar va taʼsirlar" farqlanadi. Odatda, ular oʻzaro taʼsir, aloqada boʻlsada, biroq bu narsa ularning qoʻshilib, qorishib ketishini tasdiqlamaydi. Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslikning dastlabki belgilari nemis olimlari I.G.Gerder, J.Benfey, ingliz olimi J.Denlon va rus olimi F.I.Buslayev asarlarida namoyon boʻlgan boʻlsada, uning asosiy prinsiplari yevropalik X.M.Poznett va rossiyalik A.N.Veselovskiy asarlarida uzilkesil taʼriftavsifga ega boʻladi. Komparativistlar, yaʼni Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. namoyandalari insoniyatning badiiy taraqqiyotiga oid maʼlumotlarni yigʻish, turli mamlakatlar i va folklori oʻrtasidagi ayrim oʻxshashlik va aloqalarni aniqlash ishiga katta hissa qoʻshdilar. Biroq ular badiiy voqealarni aksar hollarda qaramaqarshi tabaqalar kurashidan holi tarzda oʻrganib, asarlarning ijtimoiy mazmuniga yetarlicha eʼtibor qaratmadilar, asosan, syujet, obraz, motiv, koʻchim (trop)lar kabi shakliy unsurlarga hamda ularning "oʻzlashtirilishi"ga ahamiyat berdilar. Bu holat maʼlum darajada sxematizm va subʼyektivizmga, milliy oʻziga xosligini inkor etishga, "oʻzlashma" syujetlar rolini boʻrttirib koʻrsatishga olib keladi. 20-asr rus adabiyotshunoslaridan N.I.Konrad, V.M.Jirmunskiy, V.Ya.Propp, I.G. Neupokoyeva va boshqalar, Gʻarbiy Yevropa va Amerika komparativistlaridan farqli ravishda, va folklorni qiyosiy oʻrganishda oʻxshashliklarni nafaqat syujet yoki motivlarning oddiy koʻchishi sifatida, balki tipologik hodisalar sifatida izohlaydilar. Oʻzbek olimlaridan F.Sulaymonova, B.Sarimsoqov, K.Imomov, H.Homidiy, M.Joʻrayev va boshqalarlarning asarlarida u yoki bu darajada Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. unsurlari uchraydi.Vzaimosvyazi i vzaimodeystviye natsionalnnx literatur. Material1 diskussii, M., 1961; Neupokoyeva I . G., Problemn vzaimodeystviya sovremennnx literatur, M., 1963; Konrad N.I.,Zapad i Vostok. Stati, 2izd., M., 1972; Sulaymonova F., Sharq va Gʻarb, T., 1997; Joʻrayev M., Shomusarov Sh., Oʻzbek mifologiyasi va arab folklori, T., 2001.
Qiyot

Qiyot — oʻzbek urugʻlaridan biri; XI—XII asrlarda Moʻgʻulistonda yashab koʻchmanchi chorvachilik bilan shug‘ullanganlar. 

XIV asrda qiyotlar Chingizxon yurishlarida ishtirok etganlar va XIII asr boshida Joʻjixon bilan Dashti Qipchoqqa keladilar. Oltin Oʻrda yemirilgach, XV asrda qiyotlar, Abdulxayrxon tuzgan Oʻzbek ulusi davlatiga kiradilar. Keyin qiyotlarni bir qismi Shayboniyxon bilan Movarounnahrga, qolgan qismi Elbarsxon bilan Xorazmga koʻchib oʻtishadi. Qiyotlar Buxoro va Xiva xonliklarida yuqori mansablarni egallashgan. Xorazmdagi qiyotlarni bir qismi qoraqalpoqlar tarkibiga kirganlar, Qiyotlar 3 ga boʻlingan: uch tamgʻali, taroqli, bolgʻali. Qashqadaryoning yuqori oqimi, Xorazm va Buxoro vohalari, shuningdek, Zarafshonning oʻrta oqimida qiyotlar XIX asr oxirlarida, XX asrning boshlarida, asosan, oʻtroqlashib, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Xorazmdagi qiyotlar XVII asr oxiri XVIII asr boshida Xorazmning gʻarbi-shimoli tomoniga chiqib yashaydi. Bu qiyotlar qoraqalpoq qiyotlari deyilgan. XVII asr oxirida Xorazm xonligining urush aslaha vaziri Qoraxon qiyot oʻgʻli Jolmatning qilmishi sababli Xorazmdan surigun qilinadi. Qoraxon qiyot oilasi va 3 oʻgli bilan Amudaryo orqali sharqqa tomon yoʻl oladi. Amudaryo shoxchasi Kofarnihon daryosi yoqasidagi Qabodiyon bekligiga kelib qolishadi.

 
 Shoniyozov Karim, Oʻzbek xalqining shakllanishi jarayoni, T., 2001.

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Qiyoq (cholgʻu asbobi)

Qiyoq (qad. turkiycha — qiya, egri), qil qiyoq — Koʻbizga yaqin qirgʻiz torlikamonli musiqa cholgʻusi. Choʻmichsimon kosaxonasi, sal egilgan dastasi, ot qilidan chiyra tilmasdan tortilgan 2 tori mavjud. Kosaxonaning pastki qismi teri bilan qoplanadi. Umumiy uz. 60—70 sm. Q.da xalq qoʻshiqlari va doston kuylariga asoslangan asarlar hamda dasturli kuylar ijro etiladi. U, shuningdek, qirgʻiz oqin dostonchilariga joʻrnavoz soz vazifasini ham bajaradi.

 

Turkum:Torli asboblar
Qizbibi majmuasi

Qizbibi majmuasi — Jondor tumani (Buxoro viloyati)dagi meʼmoriy yodgorlik (16—18-asrlar). Buxoro shahridan 30 km gʻarbda joylashgan. Majmua "Bibi Maxsumai pok" nomiga sazovor boʻlgan Ogʻoyi Buzurg — Qizbibi nomli mashhur qizning nomi bilan bogʻliq. Qizbibi ziyoratiga, dardlariga shifo izlab, asosan, ayollar kelgan. Qizbibi majmuasi keng qamrovli vazifalarni oʻtagan, anchagina murakkab tuzilishga ega boʻlgan meʼmoriy majmua namunasidir.

Qizbibi majmuasi

 Meʻmorchiligi 
Majmuaning umumiy tarhi toʻrtburchakka yaqin, umumiy maydoni 0,5 ga. Shimoliy va janubiy hovlilar atrofida joylashgan darvozaxona, hujralar, ayvonli masjidxonaqoh, maqbara, quduq, hammom hamda shimoldagi xoli turgan binolardan iborat; hovli sahni pishiq gʻishtlar bilan qoplangan. Majmuaga peshtoqgumbazli darvozaxona (tarhi 4,3x4,4 m) orqali kiriladi; darvozaxona old tomonining ikki yoniga simmetrik yordamchi xonalar (2,1x1,8 m) qurilgan; darvozaxona yoʻlak (0,8x3,1 m) orqali gʻarbiy tomondagi xonalar bilan bogʻlangan: ularning biri maqbara, ikkinchisi chillaxona vazifasini oʻtagan; darvozaxonadan keng hovli (19x17 m)ga oʻtiladi.

Hovlining shimoliy tarafida kichikroq, darvozaxonaning chap yonida yirikroq hujralar joylashgan. Gʻarbiy tomondagi hujralar oʻrtasida keng supa, hammom, quduq mavjud. Hovlida majmuaning bosh mahobatli binosi — masjidxonaqoh (8,2x8,2 m) qad koʻtargan, u peshtoqgumbazli boʻlib, uning bosh peshtogʻi hovlining sharq tarafidagi Qizbibi maqbarasiga qaragan. Tashqi tarafidan masjidxonaqohning 3 ta burchaklariga guldastalar ishlangan; mehrob tomondagi 2 oʻtish ravogʻi uni hammom bilan bogʻlagan. Xonaqohning jan. da 9 ustunli ayvon (10,7x 11,6 m) joylashgan.

Majmuaning shimolidagi hovli (33x9 m) sahni masjid sahni bilan barobar. Masjid bilan maqbara oʻrtasidagi hovli (23x9 m) shimoliy hovlidan 60 sm past. Hovlining sharqiy tomoni (masjid roʻparasi)da qurilgan Qizbibi maqbarasi ikki xonadan iborat: shim. xona (4x2,8 m) balxiy gumbaz, sagʻanali xona (4,8x4,9 m) oddiy gumbaz bilan yopilgan, bezaksiz; faqat tashqi tarzining baʼzi joylari ganch suvoqqilingan; maqbaraning gʻarbiy tomoniga ayvon tutash.

Majmuadagi binolardan faqat masjid ayvonigina yogʻoch oʻymakorligi, yigʻma boʻlaklar orasiga qadalgan shishalar, tekis shiftdagi girih naqshlar bilan ziynatlangan. Majmuaning shimoliy sharqiy qismida darvozaxona bilan maqbara oraligʻiga keyinchalik oshxona, otxona va boshqalar yordamchi xonalar qurilgan (ular saqlanmagan). Majmuadan tashqarida, darvozaxonadan oldinroqda ham bir bino boʻlib, u chillaxona vazifasini oʻtagan. Unda ruhiy kasallikka chalinganlar davolangan. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra majmua (ayniqsa, chillaxona)ga faqat ayollar kirishi mumkin boʻlgan.

 

 
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Qizdirish asboblari

Qizdirish asboblari — moddalar, narsalar va muhitni qizdirish, binolarni isitish uchun moʻljallangan issiklik texnikasi asboblarining umumiy nomi. Issiqlik ishlab chiqaruvchi (generatsiyalovchi) va issiqlik almashinuvchi turlarga boʻlinadi. Birinchisida turli xil energiya, mas, kimyoviy (yoqilgʻi yonganda ajraladigan) energiya issiqlik energiyasiga aylanadi, ikkinchisida har xil issiqlik eltuvchilar (mas, qaynoq suv, bugʻ) issiqligi atrofga tarqatiladi (qarang Isitish). Qizdirish asboblari, asosan, kimyoviy (gaz asboblari, kalorifer va boshqalar) va elektr asboblarga ajraladi. Gaz Qizdirish asboblarining asosiy qismi — gaz gorelkasi. Elektr Qizdirish asboblarining asosiy qismi — elektr energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirib beradigan qizdirish elementi. U nixrom, fexral yoki elektr qarshiligi yuqori, mustahkam va yuqori trada oksidlanmaydigan, issiqqa chidamli qotishmalardan sim yoki lenta tarzida tayyorlanib, izolyatsiyalovchi va issiqqa chidamli material — chinni, slyuda (mikonit), shamot va boshqalardan iborat karkas ustiga oʻrnatiladi. Elementning ochiq va berk bor. Ochiq element issiqlikni konveksiya va yorugʻlik tarqatish yoʻli bilan oʻtkazadi.
Qizil (shahar)

Qizil (1918 yil gacha — Belotsarsk, 1926 yil gacha — Xem Belder) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Tuva Respublikasi poytaxti (1991 yildan). Tuva soyligining sharqiy qismida, Katta Yenisey va Kichik Yenisey daryolarining quyilish joyida. Us a traktining oxirgi punkti. Aholisi 104,1 mingkishi (2002). Qizil 1914-yilda vujudga kelgan. 1921—44 yillarda Tuva Xalq Respublikasi poytaxti. 1944-yilda Tuva (Tiva) Xalq Respublikasi bilan birga SSSR tarkibiga kirgan. 1944-yilgacha shaharda faqat mayda sanoat korxonalari bor edi. Qurilish detallari, tikuvchilik ktlari; avtomobil maxsus jihozlari, koʻn, gʻisht, taxta tilish, pivo va sut zavodlari, mebel fabrikasi ishlab turibdi. Qizil yonida toshkoʻmir qazib olinadi. Til, adabiyot va tarix ilmiy tekshirish instituti, pedagogika instituti, musiqali drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Qizilda Osiyoning geografik markazi joylashgan boʻlib, bu nuqtaga obelisk oʻrnatilgan."Qizil" OʻzME. Q-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Tiva
Turkum:Rossiya shaharlari
Qizil (daraxt)

thumb
Qizil — qizildoshlarga mansub daraxt va butalar turkumi, mevali va manzarali, dorivor oʻsimlik. Shimoliy yarim shar mamlakatlarida 4 turi tarqalgan. 250 yilgacha yashaydi. Gʻarbiy Ukraina, Moldova va Kavkaz oʻrmonlarida ochiq qiyaliklarda va toʻqayzorlarda, Oʻzbekistonning togʻli hududlarida bir turi — erkak yoki oddiy Q. oʻsadi. Daraxtining boʻyi 9 m (butasi 4–5 m), poʻstlogʻi kulrang, sur yoki jigarrang. Barglari uzun, gullari mayda, sariq, ikki jinsli, barglari yozilguncha (martapr.) gullaydi. Asalarilar yordamida changlanadi. Sentabrda pishadi. Mevasi qizil, etli, choʻzinchoqroq, danakli. Tarkibida oshlovchi moddalar bor. Mevasi xomligicha ovqatga ishlatiladi, kompot, murabbo, marmelad va boshqalar turli konditer mahsulotlari tayyorlanadi. Yogʻochidan turli yogʻoch buyumlari tayyorlashda foydalaniladi. Togʻ qiyaliklarini oʻzlashtirish uchun ekiladi. Yaxshi asal beruvchi oʻsimlik.

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Mevalar
Turkum:Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Qizil volchanka

Qizil yugurik- etiologiyasi noaniq boʻlgan, patogenezi murakkab kasallik boʻlib, klinik alomatlarining hilma-hilligi bilan ajralib turadi. Ushbu kasallik ayollarda erkaklarga nisbatan koʻproq kuzatiladi, quyosh nurlariga sezuvchanligi oʻta yuqori boʻlib, toshmalar koʻpincha terining quyosh nuridan himoya qilinmagan ochiq joylarida uchraydi. Kasallikni birinchi marotaba P. Rayer 1827-yili “flux sebace” nomi bilan bayon qilgan. 1851-yili A. Cazenave “qizil yugurik” iborasi bilan atashni taklif qildi. Koʻpchilik olimlar bu nomni kasallikni toʻgʻri ifoda etaolmaydi deb hisoblaydilar, shuning uchun A.I. Kartamishev (1952) va Yu.K. Skripkin (1972) bu kasallikni “eritematoz” deb atashni taklif qilganlar. 1972-yili M. Kaposi, bu kasallikning ogʻir kechuvchi, oʻtkir (sistemali) shaklini bayon qildi, natijada kasallik jarayoni kechishi boʻyicha ikki xil tipda – oʻtkir va surunkali ekanligi ma’lum boʻldi. Kasallik barcha mamlakatlarda uchraydi, umumiy teri kasalliklarining 1,5-1,8% ni tashkil qiladi, ammo oxirgi paytlarda kasallikning, ayniqsa uning oʻtkir shaklining koʻpayishi kuzatilmoqda. Rossiyaning ayrim hududlarida sistemali qizil yugurik kasalligi 100000 aholiga 7,5 bemor nisbatida uchrasa (Lesik O.M.,1992), AQShda 500 ayoldan 1 tasi va 5000 erkakdan 1 tasi qizil yugurikka chalingan (D.L. Tuffanelli, 1981).
Hozirgi kunga qadar kasallikning etiologiyasi va patogenezi noaniqligicha qolmoqda. Dastlabki paytlarda olgʻa surilgan, streptokokk, sil tayoqchasi, stafilokokk kabi mikroorganizmlar tomonidan chaqiriladi degan qarashlar hozirgi kunda faqat tarixiy ma’lumot sifatidagina inobatga olinadi. Keyincha, M. Favre 1935-yili dermatologlarning 9- Halqaro kongressida qizil yugurikning viruslar tomonidan chaqirilishi konsepsiyasini olgʻa surdi.

Yoqubova M.A., Muhammadjonova L.A. “KOLLAGENOZLAR” (Tibbiyot oliy oʻquv yurtlari davolash, tibbiy pedagogika, pediatriya va stomatologiya fakultetlari 4-kurs talabalari uchun oʻquv qoʻllanma) Andijon – 2018, 102 b.
Qizil dengiz

Qizil dengiz — Hind okeanining materiklar oraligʻidagi dengizi. Afrika va Arabiston yarim orol oraligʻida. Misr, Sudan, Eritreya, Isroil, Iordaniya, Saudiya Arabistoni va Yaman davlatlari qirgʻoqlariga tutash. Bob ulMandab boʻgʻozi orqali Hind okeani, Suvaysh kanali orqali Oʻrta dengiz bilan tutashgan. Maydoni 460 ming km². Eng chuqur joyi 3039 m. Dengizning qirgʻoq chizigʻi tekis, shakli tektonik uzilma chegarasiga mos. Shimolida Suvaysh va Aqaba qoʻltiqlari, ular orasida Sinay yarim orol bor. Eng yirik oroli — Dahlak. Dengiz tubi relyefi xilmaxil, katta qismi soylik (chuq. 1000 m), uning oʻrta qismida tor va chuqur novlar bor. Chuq. 200 m gacha boʻlgan joylarda marjon va materik oroli koʻp. Dengiz tubining katta qismi kristalli zamindan iborat boʻlib, ustini 1–4 km qalinlikdagi ohaktosh va evaporitlar qoplagan. Iqlimi mussonli, biroq dengiz Arabiston yarim orol va Shimoliy Afrikadagi choʻllar oraligʻida joylashganligi uchun ancha quruq. Tez-tez changli tuman va saroblar boʻlib turadi. Qizil dengiz suvi iliq (32° gacha) va shoʻr (38—42%o) dengizlardan. Sababi Qizil dengizda bugʻlanish nihoyatda kuchli boʻlib, chetdan daryo quyilmaydi. Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (balandligi 0,6 m gacha). Chuqurlikdagi shoʻr suv Bob ulMandab boʻgʻozi orqali Hind okeaniga oʻtib turadi.

Qizil dengizda oʻsimlik turi kam, biroq hayvonot dunyosi xilmaxil. Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Muhim portlari: Suvaysh (Misr), PortSudan (Sudan), Jidda (Saudiya Arabistoni), Hudayda (Yaman) va boshqalar Dengizda suvoʻtlar toʻplanib, unga qizgʻish rang berishi sababli shunday nomlangan, degan taxmin bor.

 

Turkum:Dengizlar
Turkum:Suvaysh kanali
Qizil suvoʻtlar

Qizil suvoʻtlar — suvoʻtlar tipi. Bir hujayrali va koʻp hujayrali shakllari bor. Xromatoforida xlorofilldan tashqari, koʻkyashil pigment — fikotsian va qizil pigment — fikoeritrin mavjud. Qizil suvoʻtlarning harakatchan xivchinli davri boʻlmaydi. Tanasi ipsimon, shoxlangan (qalin), plastinkasimon, baʼzilari poya va barglarga boʻlingan. Rangi toʻq qizildan, qora, pushti, sargʻish va baʼzan koʻkimtir kulranggacha. Qizil suvoʻtlarning 600 turkumga mansub 3750 turi bor, ular bangiyalar va floridlar sinfiga boʻlinadi. Bu sinflar bir-biridan koʻpayish organlarining tuzilishi bilan farq qiladi.

Qizil suvoʻtlar koʻpincha dengizlarda (chuqur joylarida), kamdankam chuchuk suvlarda va tuproqda yashaydi. Qazilma formalari boʻr davri qatlamlaridan topilgan.

Anfeltsiya, gelidium, fillofora, furselyariya dan agaragar, karragen, agaroid va boshqalar olinadi. Baʼzi , mas., porfira isteʼmol qilinadi.

 

Turkum:Organizmlar
Qizil yassi temiratki

Qizil yassi temiratki — terining surunkali kasalligi; bunda bilak, bilakkaft usti, boldir panja boʻgʻimi sohalariga, kamdankam shilliq qavatlarga mayda yaltiroq och pushtiqizgʻish tugunchalar toshadi, ular qattiq qichishadi.

Qizil yassi temiratkit.ni (1869-yil) aniqlab, unda uchraydigan birlamchi elementni batafsil ifodalagan. Kasallikning kelib chiqishi toʻliq aniqlangan emas, ilmiy da uning kelib chiqishida turli nazariyalar (virusli yoki infeksion, nevrogen, irsiy, toksik, immunologik) mavjud. Koʻpgina olimlar kasallikning vujudga kelishini nerv sistemasi faoliyatining buzilishiga (hayajonlanish, stress va boshqalar) bogʻlaydilar, chunki bunda toshmalar nerv tolalari boʻylab joylashishi kuzatiladi.

Kasallikning asosiy belgisi toshmalar toshishi; ular aksariyat qoʻl va oyoqning bukiladigan sohalarida yuzaga kelib, soʻng butun badanga tarqaladi. Toshmalar baʼzan jinsiy aʼzolarning shilliq qavati, ogʻiz boʻshligʻi, koʻproq lunjlarda oqimtir tasmalar shaklida uchraydi va bir-biri bilan qoʻshilib pilakchalar hosil qiladi.

Kasallikning avj olgan davrida, yangiyangi toshmalar toshadi va ular kattalashib boradi. Keyin kasallik statsionar davrga oʻtadi, bunda toshmalar astasekin soʻrilib, oʻrnida toʻq jigarrang dogʻ qoladi. Kasallik qattiq qichishish bilan kechadi. Qizil yassi temiratkit.ning gipertrofik, atrofik, pufakli, oʻtkir uchli, halqasimon va boshqalar xillari farq qilinadi.

Qizil yassi temiratkit. roʻyirost namoyon boʻlganda unga darhol toʻgʻri diagnoz qoʻyish mumkin.

Davosi. Birinchi navbatda, kasallikni keltirib chiqaruvchi omillarni bartaraf etish, infeksiya oʻchoqlarini sanatsiya qilishdan iborat; fizioterapiya, gipnoz bilan davolash, tuzalinqiragan (remissiya) davrida Chimyon, Chortoq va boshqalar sanatoriylarda davolanish yaxshi naf beradi.
Qizil gʻozlar

Qizil gʻozlar, flamingolar — qushlar turkumi. Baʼzan laylaksimonlar turkumi tarkibiga kenja turkum maqomida ham kiritiladi. 6 turi maʼlum. Janubiy Gʻarbiy Yevropa, Afrika, Janubiy Gʻarbiy Osiyo, Janubiy va Markaziy Amerika hamda Shimoliy Amerikaning jan. qismida tarqalgan. Tanasi 91 — 120 sm, qanoti 43—49 sm, ogʻirligi 3–4 kg. Tumshugʻi katta, pastga qayrilgan. Jagʻining chetlarida shoxsimon plastinkachalar joylashgan boʻlib, suv yoki suyuqroq balchiqdan oziq moddalarni suzib olishiga yordam beradi. Oyoq va boʻyni uzun, barmoqlari orasida suzgich parda bor. Pushti, oq, yirik patlari qora. Dengiz va shoʻr koʻl qirgʻoqlariga koloniya boʻlib (baʼzan bir necha mingtasi birga) uya quradi. Oddiy qizil gʻoz Kaspiy dengizining shim.sharqiy qismi va Qozogʻistonning shoʻr koʻllari atrofi (odam borishi qiyin joylar) da yashaydi. Konussimon, balandligi 10—60 sm li uyasini balchiq yoki qumdan yasaydi. 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini nari va modasi navbat bilan 30—32 kun bosadi. Qizil gʻozlar urugʻ, suvoʻtlar, qisqichbaqasimonlar, mollyuska va suv hasharotlari bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Qizilarvot

Qizilarvot (1999-yildan 2022-yil 9-noyabrgacha Serdar) — Turkmanistonning Bolqon viloyatidagi shahar. Kopetdogʻ togʻi etagida. Temir yoʻl stansiyasi. Ashxoboddan 219 km shimoli-gʻarbda joylashgan. Aholisi 34,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Vagon taʼmirlash va yogʻ-sut zavodlari, gilam fabrikasi, tarixiy oʻlkashunoslik muzeyi bor. Qizilarvot Toshkent — Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) temir yoʻl qurilishi munosabati bilan shaharga aylangan.

 

Turkum:Bolqon viloyati shaharlari
Qizilart

Qizilart — Orqa Olay tizmasidagi dovon. Tizmaning sharqiy qismida. Qirgʻiziston va Tojikiston Respublikalari chegarasida. Balandligi 4280 m. Dovon orqali Olay vodiysidan Pomirga avtomobil yoʻli oʻtgan (Oʻsh—Xorugʻ trakti).

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Dovonlar
Turkum:Tojikiston dovonlari
Qizilboshlilar

Qizilboshlilar, Qizilboshlar — Erondagi koʻchmanchi turk qabilalari birlashmasi. Safaviylar davlatida shoh Ismoil I ning asosiy harbiy kuchi. Qizilboshlilar Kichik Osiyo, Suriya va Ozarbayjonda ham boʻlgan. Ular 12 shia imomi sharafiga 12 qizil yoʻllik matodan salla oʻrab yurishgan. Qizilboshlilar shialikdagi safaviya tariqatining asosiy harbiy tayanchi boʻlib, safaviya shayxlari boshchiligida qoʻshni, musulmon boʻlmagan mamlakatlarga (Gruziya, Trapezund imperiyasi va boshqalar) hujumlar qilib turishgan. 1502 yil ular Ismoil 1 Safaviy rahbarligida Oq qoʻyunlilar davlatini tormor qilib, Ismoilni shoh deb eʼlon qilishgan. Safaviylar davlatida Qizilboshlilar qisqa vaqt davlatni boshqarganlar. Saroy amaldorlari, viloyat noiblari va harbiy boshliqlar Qizilboshlilar zodagonlaridan tayinlangan, yirikyirik yerlar Qizilboshlilarga qaragan. Shoh Abbos I oʻtkazgan harbiy islohotlar (16-asr oxirida muntazam qoʻshin tuzilgan) dan soʻng Qizilboshlarning siyosiy mavqei pasaygan.

 

Turkum:Turkiy xalqlar
Turkum:Osiyo tarixi
Qizilgaza gʻori

Qizilgaza gʻori — Toytalash togʻining (Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmogʻi) shimoliyyon bagʻridagi gʻor. Qashqadaryo viloyati Qamashi tumanidagi Qiziltom qishlogʻidan 7 km sharqda, oʻrtacha 2430 m balandlikda joylashgan. Yuqori yura davriga oid gips qatlamlarida hosil boʻlgan. Gʻorning ikki kirish qismi mavjud. Birinchisi janubi-gʻarbda (eni 5 m dan ziyod, balandligi 1,5 m ga yaqin), ikkinchisi shimoli-gʻarbga qaragan (eni 3 m, balandligi 5 m ga yaqin). Gʻor murakkab tuzilishga ega. Bir necha xonalar va yoʻlaklardan tashkil topgan. Ularning eni 1,5 m dan 8 m gacha, balandligi 0,8 m dan 4 m gacha. Gʻor ichidagi temperatura 14°, yer yuzasiga yaqin joyda 28°, nisbiy namlik 96% (avgust). Q.gʻ.ning umumiy uz. 50 m, maydoni 300 m2, hajmi 700 m3ga yaqin.

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Qamashi tumani
Qizilirmoq

Qizilirmoq  — Turkiyaning shim. qismidagi daryo, Qizildogʻ togʻlaridan boshlanadi va Anadolu yassitogʻligi hamda Pontiya togʻlarini kesib oʻtib, Qora dengizga delta hosil qilib quyiladi. Uzunligi 1151 km, havzasining maydoni 77,1 ming km². Bahorda sersuv, yozda suvi kamayadi. Oʻrtacha suv sarfi 170 m³/sek. Suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Oʻrta oqimida Xirfanli gidrouzeli (GES, uz. 75 km li suv ombori) qurilgan. Daryo vodiysida Sivas, Bafra shahrilari joylashgan.

 

Turkum:Turkiyadagi daryolar
Qizilishtonlar

Qizilishtonlar (Picidae) — qushlar oilasi. 224 turi maʼlum. Madagaskar, Avstraliya, Yangi Gvineya, Yangi Zelandiya va Polineziyadan boshqa hamma joida tarqalgan. Oʻzbekistonda 15 turi uchraydi. Tanasi 8—50 sm. Qizilishtonlar, asosan, daraxtda yashashga moslashgan. Oyogʻi kalta, barmoqlari oʻtkir tirnoqli. Koʻpchiligi mustahkam tumshugʻi, boʻynining kuchli muskulaturasi va baquvvat dum patlari yordamida daraxtga oʻrmalab chiqib, oziq izlaydi (bunda u daraxt poʻstlogʻi yoki yogʻoch qismini tumshugʻi bilan teshadi va uzun, chuvalchangsimon tili bilan hasharot yoki lichinkani tortib oladi). Sahroda hayot kechiruvchi yerda oziqlanadi, baʼzilari daraxt shirasini soʻradi. Qizilishtonlar daraxt yoki gigant kaktuslarga, ayrimlari toshlar orasidagi iniga 3—7 ta tuxum qoʻyadi. Qizilishtonlar oʻrmon xoʻjaligiga hasharot va lichinkalarni yeb foyda, daraxt tanasini teshib zarar keltiradi.
 Galereya 

 

 Oʻqish uchun 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 Qizilishtonlarga oid suratlar va videolar — Internet Bird Collection 
 

Turkum:Qushlar
Qizilolmasoy oltin koni

Qizilolmasoy oltin koni — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi kon. Angren shahridan shim.sharqda, Chatqol togʻlarining jan. yon bagʻrida joylashgan. Qizilolmasoy oltin konik. 1959-yilda ochilgan. 1975-yildan foydalanilmoqda. Konning umumiy maydoni 4 km, uz. 10 km chamasi boʻlgan kuchli minerallashgan (qalinligi 350 m gacha) zonadan iborat. Qamrovchi jinslar andezitdatsit formatsiyadagi vulkanitlarning yupqa (150 m cha) gʻilofidan va zamini slanetslarning ksenolitlari boʻlgan granitoidlardan tashkil topgan. Sanoatbop rudalanish, asosan, 3 ta yirik ruda tanalarida rivojlangan boʻlib, oʻlchamlari yoʻnalish boʻyicha uz. 200 dan 600 m gacha, yotish qiyaligining uz. 1500 m ga yetadi; oʻrtacha qalinligi 15–20 m. Oltinkumushli rudalanish konning vulkanogengidrotermalli turiga mansub boʻlib, koʻp bosqichlarda shakllangan. Qizilolmasoy oltin konik.da 100 dan ortiq mineral va ularning aniqlangan, ulardan 70 tachasi rudali hisoblanadi. Rudali tanalar kvars (rudali tana hajmiga nisbatan 50—85%) va ularning — ametist (safsar), xalsedon hamda kaltsit (15—45%)dan tuzilgan. Seritsit, muskovit, kaolinit, ortoklazlar kamroq. Rudali minerallar, asosan, piritdan, kamroq xalkopirit, galenit, sfalerit hamda rudali tana hajmining 3 — 5 dan 35%gacha tashkil qilgan xira rudalardan iborat. Mineral tarkibiga koʻra, rudalanish oltinkvarsli kam sulfidli formatsiyaga tegishli, kam boʻlsada, bir qancha tugʻma elementlar (Ai, A§, Si, V1, R) va slanetslar mavjud. Rudalanish kvarsli tomirlarda va kvarslangan qamrovchi jinslarda chegaralangan boʻlib, oltinning oʻrtacha miqdori 8,2 g/t, kumushniki 59 g/t ni tashkil qiladi. Rudali tanalar 2 ta shaxta yordamida 615 m gacha chuqurlikda ochilgan. Qizilolmasoy oltin konik.dan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Qizilsoy

Qizilsoy – Toshkent viloyati Parkent va Yuqori Chirchiq tumanlaridagi soy.
 Tavsifi 
Uzunligi 54 km. Havzasining maydoni 363 km. Chatqol tizmasining gʻarbiy tarmogʻidan, Chatqol biosfera qoʻriqxonasi hududidagi Qizilnura togʻidan yarim km janubi gʻarbda, dengiz sathidan 3080 m balandlikda boshlanadi. Yuqori oqimi (chap irmogʻi Oqtoshsoyning quyilishigacha) Boshqizilsoy deb ataladi. Quyi qismida suvi sugʻorishga sarflanadi, Krasnogorskdan gʻarbroqda Toshsoy yaqinida esa butunlay qurib qoladi.

Asosan, qor, qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi quyilishidan 1,46 m³/sek. Suvga toʻlosh davri fevral—mart, eng kam suv sarfi avgust—sentabrda kuzatiladi 2,22—0,11 m³/sek.
 Irmoqlari 
Qizilsoygs Supatoshsoy, Tegirmontoshsoy, Tariqlar, Minorasoy, Oqtoshsoy, Kulpaksoy, Soʻxtasonsoy, Gauxana (Gauxansoy), Qoznakoʻksoy, Mudroqsoy, Taxtaxoʻjasoy irmoqlari kelib quyiladi. Krasnogorsk yaqinida Qizilsoyga Chavlisoy irmogʻi quyiladi.
 Arxeologik yodgorliklar 
Daryoning yuqori oqimining, oʻng qirgʻogʻida (Nevich qishlogʻi hududida) Boshqizilsoy rasmlari sifatida tanilgan, qadimgi asrlarga oid 600 dan ortiq petrogliflar topilgan. Chizmalarda odamlar, uy va yovvoyi hayvonlar, dumaloq quyosh ramzlari, shuningdek, ovchilik, chorvachilik, diniy marosimlar tasvirlangan. Qoya rasmlaridan uncha uzoq boʻlmagan togʻ tizmasining tepasida saklarning ibodatxonalari joylashgan.

Boshqizilsoyning chap qirgʻogʻida, Namdonak qishlogʻidan 4 km janubi-gʻarbda, nomsiz tepa bor. 1969-yilda SSSR FA Geografiya institutining Pritashkent geomorfologik otryadi tomonidan kashf etilgan. Yaqin atrofda, Boshqizilsoy va Yettiriksoy oraligʻida Eskiteps nomi bilan mashhur qal’a izlari boʻlgan katta aholi punkti saqlanib qolgan. Yigʻilgan materiallar eramizning birinchi asrlaridan XIII asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Yodgorlik 1963-yilda Chotqol-qurama otryadi tomonidan rasman qayd etilgan. Xuddi shu otryad Eskitepa roʻparasida, daryoning chap qirgʻogʻida joylashgan Challaktepa aholi punktini qayd etgan. Challaktepa balandligi 45 m, diametri 60 m. Bu yodgorlikdan topilgan materiallar milodiy IV-VI asrlarga toʻgʻri keladi. Yana bir nomsiz tepa 1969-yilda Qizilsoyning chap qirgʻogʻi boʻylab quyi oqimda, Oʻrtasaroy sovxozidan 1 km janubda topilgan. Bu yodgorliklar koʻpchiligi toʻliq oʻrganilmagan.

Bundan tashqari, Qizilsoy va Qorasuv qoʻshilishi yaqinida ikkita aholi punkti joylashgan boʻlib, oqimdan 400 m pastda va janubi-sharqda 500 m masofada joylashgan: birinchisi nomsiz tepalik, ikkinchisi Qirqboʻron nomi bilan mashhur. Ikkala yodgorlik ham 1940-yilda A. I. Terenojkin tomonidan topilgan. Nomi nomaʼlum aholi punkti 2 m qalinlikdagi madaniy qatlamga ega boʻlib, uning ustiga toshlar va lyosslar qoʻyilgan. Undan topilgan tarixiy materiallar milodiy I-III va X-XII asrlarga taaluqli. 1973-yilgacha hech qanday qazish ishlari olib borilmagan. Qirqboʻron toʻrtburchak shaklidagi xaroba boʻlib, shimoliy qismida qalʼa qoldiqlari, eramizning IV-VII va X-XII srlariga oid madaniy qatlamlarga ega.

 Galereya 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Parkent tumani daryolari
Turkum:Yuqori Chirchiq tumani daryolari
Qizilsoy (Qashqadaryo viloyati)

Qizilsoy — Qashqadaryo viloyatidagi soy. Havzasida qizgʻish tusli gil yotqiziqlari tarqalgani uchun Qizilsoy deb ataladi. Uzunligi 15 km. Hisor togʻlarining jan.gʻarbiy yon bagʻridan (2600 m) boshlanadi. Ohaktosh, qumtosh, gips, gil va lyossimon jinslardan tuzilgan. Qizilsoy vodiysining yon bagʻirlari qiya va tekis, qoyali yon bagʻirlari juda kam. Vodiysida archa oʻrmonlari, zirk va itburun butalari, bugʻdoyiq, shuvoq va efemerlar oʻsadi, oʻtloqlar bor. Bahorda suvi koʻpayadi. Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi. Soy vodiysi chorva uchun yaylov.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Qizilsuv (daryo, Tojikiston)

Qizilsuv — Tojikiston Respublikasi Xatlon viloyatidagi daryo. Panj daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 230 km, havzasining maydoni 8630 km. Vaxsh tizmasi tarmogʻining jan. yon bagʻrida, 2840 m balandlikda boshlanadi. Oʻng irmogʻi (Shakildara daryosi) ning quyilishigacha Mullokoni, pastroqda, oʻng irmogʻi Safedobning quyilish joyigacha Safedsangob, undan keyinroq, oʻng irmogʻi Talxobning quyilishigacha — Shoʻrobdaryo (Surxob) nomlari bilan maʼlum. Qizilmozor shahri dan quyiroqda daryo suvi uning chap irmogʻi Yaxsuv bilan birga (Panjga quyilgungacha) sugʻorishga sarflanadi. Buning uchun keng tarmoqlangan kanal, kollektorlar sistemasi tashkil etilgan. Asosiy irmoqlari: chapdan — Tira, Obimozor, Kaliksoy, Shoʻrak, Yaxsuv, oʻngdan — Safedob, Talxak, Toirsuv (oxirgisi shoʻr). Qor, qisman yomgir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri fevral— martda boshlanib iyun—iyulda tugaydi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Boboxonshoid qishlogʻi yonida 82 m3/sek. dan (koʻp suvli yilda) 15,1 m3/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Samanchi qishlogʻi yonida 146 m3/sek. dan 66 m3/sek. gacha.

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Qizilsuv (daryo)

Qizilsuv — Qirgʻiziston va Tojikiston Respublikalaridagi daryo. Uzunligi 235 km, havzasining maydoni 8380 km². Qirgʻizistonning Orqa Olay tizmasidan boshlanib, Olay vodiysi boʻylab oqadi. Aylama daryosi quyilgungacha Qorasuv deb ataladi. Tojikistonda Muksuv bilan qoʻshilib Vaxsh daryosining oʻng irmogʻi — Surxobni hosil qiladi. Quyilish joyidan 86 km da oʻrtacha suv sarfi 40,6 m³/sek.

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Qizilsuv gʻori

Qizilsuv gʻori — Qashqadaryo viloyati Qamashi tumani hududidagi gʻor. Toshqoʻrgʻon qishlogʻidan 6 km shimoli-sharqsa, Qizildaryo vodiysida, 2160 m balandlikda. Yuqori yura davriga mansub gips qatlamlarida hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi gʻarb tomonida (eni 6 m, balandligi 2 m dan ziyodroq). Gʻorning tuzilishi yoʻlak shaklida, eni 2 m dan 7 m gacha, balandligi baʼzi joylarida 0,4—0,8 m, ayrim joylarida 3–6 m ga yetadi. Sahnida shipdan qulab tushgan tosh parchalari uyumlari bor. Gʻor sahni ichkariga tomon koʻtarilab boradi. Shipi va devorlaridan suv tomib turadi. Havo temperaturasi kirish qismida 18°, ichkarisida 8°, nisbiy namligi 99% (iyul oyida). Gʻorning umumiy uz. 110 m, sahni 230 m², hajmi 700 m³ ga yaqin.

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Qamashi tumani
Qizilurugʻ

Qizilurugʻ, Qizilurugʻ — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavotkartoshkachilik tajriba st-yasida yaxshilangan (V.F.Kuznetsova, M.I. Sinda, P.N.Dudko). Shakli tuxumsimon, oʻrtacha kattalikda (ogʻirligi 2,5—3,6 kg, uz. 26—28 sm). Sirti tekis, toʻri yirik, och yashil, uch tomoni sargʻimtir. Poʻsti qattiq, etining qalinligi 4—4,5 sm, toʻq sa*riqqizil, poʻstiga yaqin qismi yashil, shirin, hidsiz. Tarkibida qand miqdori 10,1 — 12,2%, saxaroza 6,7 — 8,9%, quruq modda 12,9—14,4%. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik. Urugʻi unib chiqqandan keyin hosili 80—92 kunda pishadi. Hosildorligi 200—260 s/ga.

Uzoq joylarga yuborishga yaroqli. Qoqi solinadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Toshkent vohasida keng tarqalgan.

 
Turkum:Qovun navlari
Qizilqiyoq

Qizilqiyoq (sichqonchoʻp) – boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Poyasining boʻyi 25-60 sm. Barglari yapaloq. Toʻpguli kumushsimon oq silindrik tigʻiz roʻvakka yigʻilgan. Mevasi don. Mart-aprel boshlarida oʻsa boshlaydi, bahordan kuzgacha gullab, mevalaydi. Urugʻlari oson sochiladi va shamol bilan tarqaladi. Ildizpoyalari tuproqqa 30-40 sm gacha kiradi. Uzun novdalari qishlaydi. Bedapoyalarda, gʻoʻza, gʻalla va boshqa sugʻoriladigan ekinlar orasida uchraydi. Shuningdek, ariq yoqalari va juda sernam joylarda ham oʻsadi. Kurash choralari: yerni 15-30 sm chuqurlikda haydaladi, ildizpoyalar yoʻqotiladi, dalapon sepiladi.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Qizilqiya

Qizilqiya — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi shahar (1938-yildan). Fargʻona vodiysining jan. chekkasida. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 31,8 ming kishi (1999). Qirgʻizistonning koʻmir (qoʻngʻir koʻmir) qazib olish markazlaridan biri. Tamaki fermentatsiyasi, yogʻmoy zdlari, goʻsht, qurilish materiallari (oʻtga chidamli buyumlar ishlab chiqariladi) ktlari, poyabzal f-kasi ishlab turibdi. Konchilik oʻrta maxsus, tibbiyot bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Qirgʻiziston shaharlari
Turkum:Oʻsh viloyati
Qizilquyruq

Qizilquyruq – gultojixoʻrozdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi (baʼzi yovvoyi holda oʻsadi). Boʻyi 30—120 sm. Iyun iyulda gullab, iyul sentabrda meva tugadi. Chorvachilikda sifatli yemxashak. Gektaridan 250—300 s gacha silosbop koʻkpoya, 10—12 s gacha urugʻ olinadi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Turkum:Gullar
Turkum:Manzarali o‘simliklar
Turkum:Bargli sabzavotlar
Turkum:Janubiy Amerika o‘simliklari
Turkum:Janubiy Amerika bog‘ o‘simliklari
Qizilqum halqa yoʻli

Qizilqum halqa yoʻli — (D191, oldingi kod 4R57) davlat ahamiyatiga molik avtomobil yoʻli. Navoiy viloyatining Karmana shahridan boshlanib, Qalqonota — Deboland — Nurota shahri — Qoʻshquduq — Boymurot — Uchtepa — Utemurot — Tomdibuloq aholi punktlari orqali oʻtib Zarafshon shahrida Navoiy— Uchquduq magistral yoʻli (A379)ga tutashgan. Yoʻl qurilishi 1969-yilda boshlanib, _" 1976-yilda toʻliq foydalanishga topshirilgan. Qurilish sarfxarajatlari Respublika Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan mablagʻ bilan taʼminlangan (oʻsha davrda "Hayot yoʻli" deb nomlangan). Umumiy uz. 477 km, shundan 22 km asfaltbeton toʻshamali, 455 km qora toʻshamali, toifasi: 3 km — I darajali, 2 km — II darajali, 26 km — III darajali, 446 km — IV darajali. Yoʻl hozirgi davrda Navoiy avtoyoʻl birlashmasiga qaraydi. Yil boʻyi barcha transport ning uzluksiz harakati taʼminlangan. Qizilqum halqa yoʻli yil, ayniqsa, qish faslida chorva mollarini yemxashak bilan taʼminlashda, qorakoʻlchiliyut rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Yoʻlda sanoat, qishloq xoʻjaligi, qurilish yuklari tashiladi, yoʻlovchilarga avtotransport xizmatlari koʻrsatiladi.
 

Turkum:Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari