Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mulla Gʻoyib

Mulla Gʻoyib, Koʻr Gʻoyib, Gʻoyib — xalq ijodida yaratilgan afsonaviy obraz, baxshilar piri. Fozil Yoʻldosh oʻgʻlidan 1934-yilda yozib olingan. Dostonda tasvirlanishicha, M. Gʻ. buxorolik boʻlib, shu yerda taxsil olgan. Us tozi Eshon Namoz imomlik qilayotganda, orqada imomga iqtido qilib namoz oʻqiyotgan qizlarga ikki bor nazartashlagani uchun koʻr qilingan. Eshon M.Gʻ.ga koʻzining xuni evaziga baxshilarning dastlabki ilhom makoni Murodbaxsh gʻoriga borib tunashga ruxsat bergan. Murodbaxsh gʻori haqidagi afsonaga koʻra, gʻor oldida buloq boʻlib, gʻorning toʻrida vassa (toqi) yoʻnib turgan usta (dev) bor. Agar boʻlajak baxshi gʻor oldida tunab, buloq suvidan ichib, unga kira olsa, usta doʻmbira yasab berib, juda oz fursatda baxshilik yoʻllarini oʻrgatar ekan. Murodbaxsh gʻori oldida tunagan M. Gʻ. ham bexosdan shoirlik salohiyatiga ega boʻlib, Buxoro koʻchalarida qoʻshiq aytib yurganda, sheʼriyatni gunoh sanagan amir uni zindonga tashlatadi. M. Gʻ. zindonda ham soʻz va sozning qadimiyligini, uning Odam Atodan qolganligini kuylab, zindondan qutulib ketadi. Dostonchilikni ilohiy, sirli sanʼat sifatida tushunishdagi qad. tasavvurlarga koʻra, baxshilar M. Gʻ. ni oʻz pirlari hisoblaydilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mullaboy Mansurov sirki

Mullaboy Mansurov Sirki - birinchi professional oʻzbek sirk truppasi. Mullaboy Mansurov 20-asrning boshida koʻchma sirk va turli tomoshalarni uyushtirishda dong taratgan. Oʻzining tashkilotchiligi va xalq sanʼatini yaxshi bilishi tufayli, tarqoq sirk toʻplarini birlashtirib, 1903-yil Toshkentda Yevropa shaklidagi dastlabki oʻzbek sirk truppasini tuzdi. Truppada aka-uka Rahmon va Parzin Abduxalilovlar (chigʻiriqchi va muallaqchilar), Muhammad (Chaqqon) Xoʻjayev bilan Qodir bola (akrobat), Karim Zaripov bilan Ortiq qiziq (bambuk; biri 4—5 metrli yogʻochni qorniga qoʻyib, ikkinchisi oʻsha yogʻoch ustiga chiqib oʻynagan), Muqiddin Shokirov ("besuyak"), Kal Shokir (jonglyor), Said-afgʻon (qilichboz), Yusufjon qiziq Shakarjonov, Sobir qori va Rafiq qiziq (qiziqchilar), Zokirjon Ovulov (jarchi), Ashirmat va Kenja-boy (surnaychi) singari 20 dan ortiq kishi uyushgan. Mullaboy Mansurov oʻzi boshliq va badiiy rahbar boʻlgan hamda oʻrgatilgan otlar bilan manejga chiqqan.

1904—06 yillarda M.Mullaboy Mansurov Sirki Turkiston oʻlkasi, Buxoro amirligi, Xiva xonligi, hattoki Sharqiy Turkiston (Sinszyan) shahar va qishloklarida oʻz tomoshalari bilan gastrolda boʻlgan. 1908—09 yillar M.Mullaboy Mansurov Sirki yana bir nechta mayda toʻplarga boʻlinib ketdi. Oʻzbek sirk artistlari uchun M.Mullaboy Mansurov Sirki professional maktab vazifasini oʻtadi va ular bu yerda faoliyat koʻrsatib, oʻz mahoratlarini birmuncha oshirishdi va murakkab mashklarni oʻzlashtirib, repertuarni kuchaytirishdi. M.Mullaboy Mansurov Sirkining tashkil boʻlishi tarqoq sirk oʻyinchilari birlashib, yaxlit dastur bilan maydonga chiqishida muhim ahamiyat kasb etdi.

Poʻlat Toshkanboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shoista Mullajonova

Mullajonova Shoista Rubinovna (1925.3.9, Dushanba) — opera xonandasi (lirik soprano), Tojikiston xalq artisti (1957). Nihoyatda keng nafasli, kuchli, ayni paytda oʻziga xos va yoqimli ovoz sohibasi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1953). 1941—43 yillar (yana 1958-yildan) Tojik filarmoniyasida, 1944—58 yillar Tojik opera va balet teatrida ishlagan. Eng yaxshi partiyalari: Mohim (Lenskiy, "Tohir va Zuhra"), Guluzor (Balasanyan, "Vose qoʻzgʻoloni"), Marfa (Rimskiy—Korsakov, "Shoh qayligʻi"), Gulchehra (U. Hojibekov, "Arshin mololon") va boshqa M. tojik xalq qoʻshiklari, Tojikiston va Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlari va boshqa xalqlar qoʻshiklarining mohir ijrochisi sifatida tanilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:Dushanbeda tugʻilganlar
Mullanafas Qodirberdi oʻgʻli

Mullanafas Qodirberdi oʻgʻli (1810, Seraxs yaqinida (hozirgi Ashxobod viloyati) – 1862) – turkman shoiri, musiqachi. Madrasada tahsil olgan. Insoniy sevgi, mehr-muhabbat Mullanafas lirikasining bosh mavzusi hisoblanadi.

Asarlarida oʻz davrining ilgʻor kishisi sifatida ayollarni, ularning aql-u zakovati, goʻzalligi va samimiyligini aks ettirgan („Sevgilim“, „Kelaqol“, „Unutma“, „Durdaxonga“ va boshqalar). Mullanafas sheʼriyati hayotiy voqealarga boy. Sheʼrlarida xalqning hayoti va urf-odatlari tasvirlangan. Ayrim sheʼrlari baxshilar repertuaridan yozib olingan. „Zuhra va Tohir“ ijtimoiy-romantik dostoni mashhur. Sharq xalqlari oʻrtasida mashhur syujet asosida yozilgan mazkur doston turkman sheʼriyatining eng salmoqli asarlaridan biridir. Bu doston asosida musiqali drama va opera yaratilgan.

Asarlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan, hofizlar repertuaridan oʻrin olgan.

 Adabiyot 
 Kekilov A., Velikiy lirik, Ashxabad, 1963.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Musiqachilar
Turkum:Turkmaniston kishilari
Mullaqandovlar

Mullaqandovlar — aka-uka maqomchi xonanda va sozandalar. Oʻzbekiston xalq artistlari (1936). Mixail Aronovich (1896—Samarqand — 1956). Ota Jalol Nosirov, Levina hofiz Boboxonovlardan maqomlarning cholgʻu va ashula yoʻllarini urgangan. Akalari Nasim, Abo, Shalamo, Manashi va ukasi Gabriel M. bilan birgalikda maqom ijrochiligida tanilgan. Samarqanddagi turli madaniyat va teatr muassasalari (1923—41 va 46—48), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1941—46), Oʻzbekiston radiosi krshidagi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri (1949—52) da xonanda va sozanda (tanbur, doyra). Maqomlarning cholgʻu va, ayniqsa, ashula yoʻllarini mahorat bilan ijro etgan. U ijro etgan Talqini Uz zol, Nasri Uz zol, Talqini Ushshoq, Nasri Ushshoq, Savti kalon, Moʻgʻulchai Navo va boshqa murakkab ashula yoʻllarini Yu. Rajabiy notaga olib, Shashmaqom nashrlarida keltirgan. Repertuaridan oʻzbek, tojik ashulalari keng urin olgan. Gabriel Aronovich (1900— Samarqand — 1971). Samarqanddagi buxoro yahudiylari klubi (1921—23), Oʻzbek davlat musiqali teatri (1932— 35)da xonanda va sozanda (tor, tanbur, dutor, doyra), Samarqanddagi yahudiylar teatrida aktyor, xonanda va sozanda (1935—41), Oʻzbek davlat filarmoniyasida (1941—50) xonanda va sozanda. Repertuaridan Samarqand Ushshogʻi, Qoʻqon Ushshogʻi, Oromijon, Qashqarchai Buzruk, Iroq, Toshkent Irogʻi kabi maqom yoʻllari bilan birga oʻzbek bastakorlari ashulalari ("Bebokcha", "Guluzorim" va boshqalar), tojik ("Diliman", "Xokistari dil" va boshqalar), ozarbayjon ("Qurbon oʻlam" va boshqalar) ashulalari oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mullit

Mullit — 1) silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi doim bir xil emas (ZA12O3- 2SiO2). Romb singoniyali. Qattiqligi 6—7; zichligi 3,2 g/sm3. Erish temperaturasi 1810°. Sof M. rangsiz; temir va titan oksidi qoʻshilganlari pushti va koʻk rangda. M. A12O3 ning SiO2 bilan yagona birikmasidir; yukori t-para bardoshli. Tabiatda kam uchraydi. Tabiiy sharoitda yukori temperaturada kaolin va sillimanit guruhidagi minerallardan hosil boʻladi. Mall (Mull, Shotlandiya) o.dagi toʻrtlamchi davr lavalarida yuqori temperaturada erigan gilli qoʻshimchalarda topilgan. Elektr pechlarda giltuprok va kvarsning, shuningdek, kianit, sillimanit va andaluzit aralashmasini eritib olinadi. Oʻzbekistonda M. Angren qoʻngʻir koʻmirkaolin konida uchraydi. U konda sodir boʻladigan yer osti yongʻinlari (gliyej) natijasida hosil boʻladi; 2) sintetik M. olovbardosh material lar, chinni va boshqa tex. mahsulotlar olishda muhim qoʻshilma hisoblanadi; elektr pechlarda alyuminiy silikatlarini eritib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muloyimat

Muloyimat (arab. — munosiblik, hamohanglik) — musulmon Sharq musiqasi nazariyasida yoqimli, hamohang tovushlar va boʻʼd (interval)lar. Aksi — munofirat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muloqot (jurnal)

"Muloqot" — milliy, ijtimoiy-siyosiy va tarixiy-badiiy jurnal. Muassisi: Oʻzbekiston xalq demokratik partiyasi Markaziy kengashi.

1991-yil yanvardan nashr etila boshlagan. Jur. sahifalarida Oʻzbekiston Respublikasining ijtimoiy-siyosiy, madaniy-iqtisodiy, maʼnaviy-maʼrifiy hayoti yoritib boriladi. Mustakillik zamonida xalq va yurt hayotida sodir boʻlgan oʻzgarishlar, islohotlar ilmiy-ommabop ravishda tahlil kilingan maqolalar bosiladi. Jur. sahifalarida turli jamoa tashkilotlari, jamgʻarmalar faoliyatining dolzarb muammolari yuzasidan tanqidiy taxlillar va amaliy takliflar oʻrtaga qoʻyiladi. Adadi 5.190 (2003). Bosh muharriri Barot Boyqobilov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Jurnallar
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Mulda

Mulda (nem. mulde — togʻora) (geologiyada) — qiya sinklinal burmalanish yoki tektonik choʻkish natijasida shakllangan tovoqsimon yotqiziklar. Baʼzan sinklinal burmalarning pastki qismi ham M. deb ataladi. Geosinklinal-orogen va platforma strukturalarining oraligʻida qoʻshimcha deformatsiya natijasida vujudga kelgan va koʻpincha qoʻngʻir koʻmir havzalari paydo boʻlishi bilan bogʻliq M.lar farq qilinadi.

Konlarni qazib olish natijasida paydo boʻladigan va taʼsiri yer yuzasigacha tarqaladigan jinslarning siljish hollari choʻkish yoki siljish M.si deb yuritiladi. Yer ostidan foydali qazilmalar kazib olinadigan hududlarda choʻkish ehtimoli boʻlgan, yaʼni siljish M.sida bino va inshootlar qurilishi taqiklanadi, bu maydonlar konga ajratilgan hudud deb hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Multi...

Multi... (lotincha multum — koʻp, ancha) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi boʻlib, biror narsaning koʻpligini, koʻp kaytarilishi (karraliligi)ni bildiradi (mas, multivibrator).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Multivibrator

Multivibrator (multi... va lot. vibro — tebrataman) — ikki kuchaytirgich (lampa) li elektr tebranishlar generatori. Ikkala kuchaytirgich oʻzaro musbat teskari aloqa bilan bogʻlangan. M.ning elektron lampalar, tranzistor, tiristor va integral sxemapardan yasalgan bir necha variantlari bor. M.da tebranish birdaniga bir holatdan (lampa L1 — ochiq, lampa L2 — berk) ikkinchi teskari holatga (lampa L, — berk, lampa L2 — ochiq) oʻtadi (1rasm). M.da Gs dan minglarcha kGs chastotali toʻlqinlar hosil qilish mumkin. Tranzistorli M. keng qoʻllanadi. Agar bir tipdagi (r—p—r yoki p—r—p) tranzistorlardan foydalanilsa, kuchaytirgichlar galmagal uygʻonadi (G, vaqtda bir kuchaytirgich, T2 vaqtda ikkinchi kuchaytirgich uygʻongan holatda boʻladi, 2rasm). Bunday M. ikki fazali M. de-yiladi. Koʻp fazali (p fazali) M.lar ham bor. M. televideniye, radiolokatsiya va boshqalarda aloqa impulyelari olish, chastotani koʻpaytirish va boʻlish hamda elektr zanjirlarni kontaktsiz almashlab ulashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Multiplikator (iqtisodiyot)

Multiplikator ( — „koʻpaytiruvchi“, „oshiruvchi“) — iqtisodiyotdagi moliyaviy okimlarning ikki (baʼzan ikkitadan koʻprok) koʻrsatkich (parametr)lari oʻrtasidagi bogʻlanishlarni mas, davlat byudjeta xarajatlarining oʻsishi bilan yalpi ichki mahsulot (YIM) ning hajmi, depozitlar hajmi bilan muomalada boʻlgan pul massasi oʻrtasidagi) tavsiflovchi koʻrsatkich. Akselerator (ishlab chiqarish hajmini oshirish natijasida ishlab chiqarishga jalb etiladigan yangi investitsiyalar necha marta koʻpayishini aks ettiradigan makro-iqtisodiy koʻrsatkich) bilan birgalikda qoʻllanadi. „Multiplikator“ tushunchasini iqtisodiy amaliyotga birinchi marta John Maynard Keynes kiritgan. Paul Samuelson va boshqa tomonidan rivojlantirilgan. Harajatlar, daromadlar, investitsiyalar yoki boshqa moliyaviy okimlarning kaysi to-ifasi boshlangʻich asos tarzida olinishiga qarab multiplikatorlarning investitsiya xarajatlari Multiplikator, hukumat xarajatlari Multiplikator, xarajatlar Multiplikator va boshqa bor. Multiplikativ samara (Multiplikator samarasi) asosida iktisodiyotning bir subyekti xarajatlari boshqa subʼyektning daromadini hosil kilish hodisasi yotadi. Masalan, davlat byudjetining xarajatlari (ijtimoiy ehtiyojlar, sogʻlikni saqlash, yangi kurilishlar, harbiy texnika sotib olish, davlat apparatini saqlash va hokazo) turli korxonalar, muassasalar daromadlarini (sogʻliqni saqlash muassasalari va tibbiyot xodimlari, qurilish tashkilotlari, harbiy qurol-yarogʻ ishlab chiqaruvchi korxonalar) hamda, umuman, fuqarolar (pensionerlar, davlat muassasalari xodimlari va boshqalar) daromadlarini yaratadi. Oʻz navbatida bu korxonalar, tashkilotlar va fuqarolarning xarajatlari ular bilan texnologik zanjir boʻyicha bogʻliq boʻlgan korxonalar daromadini hosil qiladi; byudjet hajmining bir birlikka ortishi YIM hajmini 2, 3 va undan ortiq birlikka koʻpayishiga olib kelishi mumkin. Xuddi shunga oʻxshash davlat xarajatlari koʻlamining kamayishi multiplikatorga, YIM hajmini tegishlicha pasayishiga olib keladi. Bu davlat xarajatlari multiplikatori deb ataladi. Soliq multiplikatori — soliq toʻlovlari hajmi oshganda (kamayganda) YIM hajmining pasayishi (koʻpayishi) koʻlamini koʻrsatadi. Muvozanatli byudjet multiplikatori — davlat xarajatlarining koʻpayishi (qisqarishi) soliqlarni oshirish (pasaytirish) bilan qoplanadigan sharoitlarda YIM oʻsishi (pasayishi)ni tavsiflaydi. Pul multiplikatori — pul bazasining (bevosita Markaziy bank tomonidan muomalaga chiqariladigan pullar) oʻsishi natijasida pul massasining koʻpayishini tavsiflaydi. Pul multiplikatori umuman iqtisodiyotning, xususan bank tizimining muomaladagi pul massasini koʻpaytirish imkoniyatlarini aks ettiradi. Pul multiplikatori baʼzan kredit multiplikatori, depozitlar multiplikatori yoki bank multiplikatori deb ham ataladi.

 
 Oʻlmasov, Ahmadjon. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Multiplikator

Multiplikator:

 Multiplikator (iqtisodiyot) — iqtisodiyotdagi moliyaviy oqimlarning ikki koʻrsatkich (parametr)lari oʻrtasidagi bogʻlanishlarni tavsiflovchi koʻrsatkich.
 Multiplikator (qurilma) — mashina valining aylanishlar chastotasini (sonini) oshirish uchun moʻljallangan qurilma.
 Multiplikator-rassom — multiplikatsion filmlar uchun kadrlar ishlovchi rassom.
Multiplikator (qurilma)

Multiplikator - 1) mashina valining aylanishlar chastotasini (sonini) oshirish uchun moʻljallangan qurilma. Kuchaytiruvchi tishli uzatmalardan iborat. Alohida mexanizm tarzida tayyorlanadi. Mashina valining aylanishlar chastotasi muayyan opera-siyani bajarish uchun yetarli boʻlmagan hollarda M.dan foydalaniladi. M. asosan turli sinov ishlarida, lab.da qoʻllanadi; 2) suyuklikning bosimini oshirish uchun moʻljallangan gidravlik qurilma. Birbiriga tutashtirilgan ikki silindrdan iborat (rayem). Silindrlardan biri yuqori bosimga, ikkinchisi past bosimga moʻljallanadi. Past bosim silindrida katta diametr (D) li porshen joylashgan. U yuqori bosim silindrida joylashgan kichik diametr (d) li plunjer bilan biriktirilgan. Ish silindriga boradigan bosim R dan -g- marta (40—60-marta) katta boʻladi. M. gidravlik presslarda, pnevmogidravlik kuchaytirgichlarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Multiprogrammalash

Multiprogrammalash (multi... va programma) — turli masalalarga taalluqli bir necha dastur (programma)ni raqamli hisoblash mashinasi (RHM) da bir vaqtda bajarish usuli. Koʻp dasturli rejimda RHM xotirasida bir yoʻla bir necha masala dasturi boʻladi. Bir dastur tugashi bilan (yoki bir dasturni bajarish kechiksa) M. 2das-turga oʻtishga imkon beradi. Agar RHM bir vaqtda bir necha abonentning dasturi bilan band boʻlsa, u koʻp dasturli rejimda, bir abonentning dasturi bilan band boʻlsa, bir dasturli rejimda ishlayotgan hisoblanadi. M.dan asosiy maqsad — RHM qurilmalarining boʻsh turib qolishiga yoʻl qoʻymaslik, ish unumdorligini oshirish. Boshkaruvchi dastur (monitor) bir dastur tugashi bilan 2-dasturning bajarilishini taʼminlaydi. M. apparat va dastur vositalari bilan amalga oshiriladi. Apparat vositalariga xotira muhofazasi va toʻxtatishlarni tashkil qilish kiradi. Dastur vositalari dispetcherdasturlar va programmalash tillaridan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
• Hisoblash texnikasi

 

Turkum:Dastur
Turkum:Dasturlash
Mulchalash

Mulchalash (ing. mulch — qoplash) — tuproq betini kalin mulchaqogʻoz yoki havol (poxol, torf, chirindi, goʻng va boshqalar) materiallar bilan yoppasiga yoki qator oralatib yopish. M. oʻsimlikning oʻsishi sharoitiga ijobiy taʼsir etadi; yer betidan namning bugʻlanishini kamaytiradi, sutka davomida haroratning oʻzgarish amplitudasi muqobil boʻlishini taʼminlaydi, yer betini suv yuvib ketishi va shamol uchirib ketishidan himoya qiladi, tuproq strukturasini saqlash va yaxshilash imkonini beradi, tuprokda kechadigan biokimyoviy foydali jarayonlarni kuchaytiradi; natijada oʻsimlikning oziqlanishi yaxshilanadi, yer betini qatqaloq bosishdan saqlaydi.

Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan yengil mexanik tarkibli va qumoq tuproklari sharoitida ekinlarni yetishtirishda, tuproqning ustki qismini mustahkamlovchi va uni yuvilishi hamda shamol koʻtarib ketishidan saklovchi oraliq ekinlar angʻizi mulcha vazifasini bajaradi. M. kuchli shamol eroziyasi kuzatiladigan yerlarda cheklangan maydonlarda qoʻllanadi. 20-asrning 90-yillar oxirida Oʻzbekistonda chigitni Andijon texnologiyasi asosida plyonka ostiga ekishda M.ning yangi usuli katta maydonlarda amalga oshirilmok,da. Bunda chigit ekish bilan bir vaqtda pushta ustiga seyalkaga oʻrnatilgan maxsus moslama yordamida plyonka toʻshalib, har bir uyaga 3—4 tadan chigit ekiladi, uya ustidagi plyonka teshib ketiladi. Gʻoʻza qiygʻos shonalangandan keyin plyonka yigʻishtirib olinadi.

Ziyomiddin Artukmetov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mulyaj

Mulyaj (frans. mouler soʻzidan — qoliplamoq, quymoq) — birorbir obʼyektdan gips, mum, papyemasheda olingan nusxa; odatda boʻyalgan, asosan, koʻrgazmali qurol vazifasida xizmat qiladi (tabiiy yoki patologik oʻzgartirilgan tana aʼzolari, tana boʻlagi, sabzavotlar, baliklar va boshqalar). M. naturadan olingan qolipda quyiladi yoki oʻlchovlar asosida koʻldatayyorlanadi. Haykaltaroshlikda baʼzan murdaning yuzidan (niqob), mashhur kompozitorning kulidan olingan, oʻquv maqsadlarida mumtoz asarlardan turkumli takrorlab qilingan nusxa ham M. deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mum

Mum — 1) hayvon yoki oʻsimlik mahsuloti boʻlgan yogʻsimon modda, asosan, yuqori yogʻ kislotalarning murakkab efirlari va yuqori molekulyar spirtlardan iborat. M. — amorf, plastik, qizdirilganda oson yumshaydigan modda, 40—90° orasida suyuklanadi. M.ning qazilma xillari ham boʻladi. Asalari mumi, qoʻy juni yuvilganda chiqadigan M., kashalot yogʻidan olinadigan spermatset hayvon mahsuloti M.iga, Braziliya palmasi bargidan olinadigan karnauba, kandelil, palma mumi va boshqa oʻsimlik mahsuloti M.iga, ozokeritni tozalab olinadigan serezin, qoʻngʻir koʻmir yoki torfdan ajratiladigan montan M.i qazilma M.iga kiradi. Sanoatda sintetik M. ham ishlab chiqariladi. Hayvon mahsulotidan olingan, qazilma va sintetik M.lar texnikada ishlatiladi. Oʻsimlik M.i oʻsimliklarda suv rejimini tartibga solishda muxim biologik funksiyani bajaradi. M. dan amaliy va tasviriy sanʼatda ham foydalaniladi; 2) asalari mum bezlarida ishlab chikariladigan yogʻsimon suyuklik (qarang Asalari mumi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mum rassomligi

Mum rassomligi - bogʻlovchi moddasi mum boʻlgan boʻyokda ishlanadigan rangtasvir usuli. Kimyoviy aktivligining sustligi va namga chidamliligi tufayli bu usulda yaratilgan asarlar koʻp asrlar davomida oʻzining dastlabki koloriti, sofligi, pishiqligi va boʻyoq qatlamining sifatini saqlabturadi. Miloddan avvalgi 14-asrdan Qad. Misrda ibodatxonalarni boʻyashda qoʻllangan. Miloddan avvalgi 5-asrda Yunonistonda issiqusul deb ataluvchi (enkaustika) eng mustahkam Mum rassomligi texnologiyasi yaratilgan: bunda qizdirilgan mum boʻyoklar qizdirilgan jez kurakcha yordamida asosga surtiladi. Bu usul, asosan, dastgoh sanʼatida qoʻllangan, shuningdek, ma-hobatli rasmlarda noqulay tashqi sharoitga chidamli mustahkam boʻyoq qatlami talab qilinganda ishlatilgan. Fay-yum portretlari va Vizantiya ikonalarida (12-asrgacha) enkaustika oʻrnini uncha pishiq boʻlmagan hamda ishlanishi osonroq skipidarli mum boʻyoqlar (sovuq usul deb ataladi) va mumli tempera (uchuvchan moyli emulsiya aralashmasi) egallay boshlagan. Mum rassomligi hozir asosan rasmlarni taʼmirlashda, yoʻqotilgan boʻyoq qatlamini toʻldirish va uni mustahkamlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mumdaraxt

Mumdaraxt (Hoya carnosa) — pechakdoshlar oilasiga mansub chirmashib usadigan doim yashil buta. Bargi etli, yaltiroq, guli xushboʻy, pushti, mumdan yasalganga oʻxshaydi, toʻpguli soya-bonsimon. Jan.-Sharqiy Osiyo va Sharqiy Avstraliyaning nam subtropik oʻrmonlarida usadi. Xonada tuvakda ham oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mumiyo

Mumiyo (arabcha, lotincha mumia), mumiyoyi asl, togʻ balzami, brag-shun, bargshun, chaotun – fiziologik funksiyalarni kuchaytiradigan murakkab biologik tabiiy mahsulot, kryalarning yoriklaridan sizib chiqadigan smolasimon modda. Umuman Mumiyoni biologik, geologik va biomineralogik oʻzgarishlar mahsuloti deyish mumkin.

Tabobatda qadimdan ishlatib kelingan. Abu Bakr-ar Roziy bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, yuz nervi falaji, tutqanoq, yurakqon tomir sistemasi, nafas yoʻllari va boshqa aʼzolar kasalliklarida mumiyo ishlatgan. Abu Ali ibn Sino oʻzining „Tib qonunlari“da mumiyoni meʼdani mustahkamlaydigan, nafas olishni yengillashtiradigan, binobarin eng takomillashgan universal dori deb tavsiflagan. Mumiyoning kelib chiqishi haqida juda koʻp fikrlar mavjud.

Mumiyo hamirday muloyim, taʼmi achchiq, suvda eriydi. Tarkibida turli organik moddalar va mikroelementlar bor. Oʻrta Osiyo hududida mumiyoning i koʻp. Tilla rang (qizil), kumush rang (oqish), mis rang (koʻkish) va temir rang (qoramtir-qoʻngʻir) mumiyo boʻladi. Temir rang mumiyo koʻproq tarqalgan. Asosan, tibbiyotda qoʻllanadi. Mumiyo yiringlatuvchi mikroblarni oʻldiradi, jarohat, yara va singan suyaklarni tez tuzatadi. Lat yegan, singan suyaklarni davolashda mumiyodan foydalanish sir-asrorlarini Oʻzbekistonda professor O. Sh. Shokirov ilmiy jihatdan asoslab berdi.

Mumiyoni membrana orqali tozalash, purkash usulida quritish va kukunga aylantirish, tabletkasini qobiqlash texnologiyasi, tarkibidagi mikroelementlar, aminokislotalar, yogʻ kislotalarining sifat va miqdor analizi, standartlash usullari Toshkent farmatsevtika institutida ishlab chiqildi (S. N. Aminov, V. Ye. Kim, L. M. Soliyeva). Hozirgi mumiyo Oʻzkimyofarm OAJ da tabletka holida (M. Usubboyev) ishlab chiqariladi.

Mumiyodan oʻz bilganicha foydalanish yaramaydi, uni faqat vrach tavsiya etgan hollardagina qoʻllash mumkin.

 Adabiyot 
 Shakirov A. Sh., Mumiyo asil v kompleksnom lechenii perelomov kostey, T., 1976; Burdi kin B., Mumiyo. SanktPeterburg, 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Mumli palmalar

Mumli palmalar - mum beradigan palmalar turkumiga mansub oʻsimliklar. Eng mashhurlari — braziliya va and mumli palmalardir. Braziliya Mumli palmalar yoki karnaubaning boʻyi 10– 12 m, bargi yelpigʻichsimon (diametri 2 m gacha). Braziliya, Boliviya va Paragvay savannalarida uchraydi. Mum kotlami (0,5 sm cha) yosh barglarni nam yoʻqotishdan saqlaydi. Bargidan boʻyra va boshqa buyumlar toʻqiladi. Mumi turmushda va texnikada ishlatiladi. And Mumli palmalarning tanasi mum bilan krplanganidan oppoq, boʻyi 30 m, bargi patsimon, uz. 6–7 m. Kolumbiya And togʻlarining yon bagʻirlaridagi oʻrmonlarda (dengiz sathidan 2500 m balandlikda) usadi. Bitta palmadan yiliga 10 kg mum olish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Mumtoz adabiyot

Mumtoz adabiyot - milliy va jahon badiiy madaniyati xazinasini tashkil etgan, koʻpchilik tomonidan tan olingan mashhur asarlar silsilasi (qarang Klassika, klassitsizm). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mumtoz raqs

Mumtoz raqs — oʻzbek milliy raqs turkumi; avloddan-avlodga o'tib, sayqal topib, asosan professional raqs ustalari tomonidan ijro etib kelingan, shakli va harakatlari tartiblashgan raqslar. Mavzu ramziy vositalar, timsollar va shartli-umumlashma harakatlar bilan ifoda qilinishi, illyustrativ harakatlar, maishiy unsurlar deyarli ishlatilmasligi mumtoz raqsning eng muhim xususiyatidir. Mumtoz raqs markazida — inson, uning ehtiroslari, his-tuygʻulari turadi. Mumtoz raqs bir kishi yoki guruh boʻlib ijro etiladi. Tarkibiga quyidagilarni kiritish mumkin: 1) maqom raqsi (maqom ohanglarida ijro etiladigan raqslar); 2) katta oʻyin (Fargʻona raqslari); 3) sozanda va mavrigixonlarning raqslari; 4) lazgi (Xorazm turkum raqslari). Oʻzbekiston hududida Mumtoz raqs islomgacha boʻlgan davrlardayoq (I-VII asrlar) shakllangan. Buxoro, Samarqand, Toshkent va Shahrisabzdan chiqqan raqqosalarning Xitoy imperatori saroyida Mumtoz raqslarni namoyish etganligi haqida maʼlumotlar saqlangan. Uygʻonish davrida (IX-XII asrlar), ayniqsa Amir Temur va temuriylar hukmronligi davrida Mumtoz raqs ravnaq topdi. XX asrda zamonaviy sahnalarda namoyish qilina boshladi. Bunda Mirza Hamdam. Makaylik (Usta Muhammadxon), Tamaraxonim, Mahkam hofiz, Mukarrama Turgʻunboyeva va boshqalarning xizmatlari katta. "Dilxiroj", "Pilla", "Rohat", "Tanavor", "Bahor" kabi sahnaviy raqslarni mumtoz raqs tushunchasiga kiritish mumkin.

 Adabiyot 
 Avdeyeva L., Oʻzbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001.

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Munabbat

Munabbat (arab. — oʻstirmoq) — toʻgʻri toʻrtburchak shaklli asosga ega boʻlgan naqsh taqsimi. M.ning toʻrt tomonga qarab takrorlanishidan naqsh mujassamoti yaratiladi. Naqqosh M.ning toʻrtdan bir qismini chizib oladi, sungra shu chizmadan foydalanib naqsh axtasi (ulgi)ni tayyorlaydi. Axta yordamida bezatiladigan sathga tushirilgan M. buyama, uyma, tirnama usullarda ishlanadi. M. Oʻrta Osiyo naqqoshligida, ayniqsa, katta yuzadarni bezashda kup qoʻllanadi. Mujassamotiga kura, M.ning usimliksimon (islimiy M., M.i gulzor), xandasiy (girih M.), ramziy va boshqa bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Munda

Munda (oʻzlarini xoroko — odamlar deyishadi) — Hindistondagi xalq. Asosan, Bihar shtatida 2 mln. dan ortiq (1990-yillar oʻrtalari), Bangladeshda taxminan 20 ming kishi, Gʻarbiy Bengaliya, Orissa va Madhya-Pradeshda yashaydi. Xindistonning eng qadimgi aholining ajdodi. Ularni dravidlar, soʻngra oriy qabilalar Markaziy Xindistonning togʻli, oʻrmon rayonlariga surib chiqarganlar. M. 18-asr oxiridan inglizlarning mustamlaka asoratiga tushgan. 1818—20, 1855—95 yillarda M.larning yirik milliy ozodlik qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan. M.lar munda tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hin-duizm, xristian va anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qilishadi. M. dehqonchilik, baliq ovlash, ovchilik, hunarmandchilik va terimchilik bilan mashgʻul, bir qismi konlarda va metallurgiya sano-atida ishlaydi. Goʻshtni kam isteʼmol qilishadi, sut ichish man qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Munda tillari

Munda tillari — avstraloosiyo tillari oilasining gʻarbiy guruhi. Hindistonning sharqiy va gʻarbiy hududida (asosan, Bihar, Gʻarbiy Bengaliya, Orissa shtatlarida) tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 9 mln. kishidan ortiq. Santali — Munda tillari ichida eng koʻp kishi soʻzlashadigan til (5,5 mln. dan ortiq). Munda tillari 17 ta deb taxmin qilinadi, lekin ular hanuz toʻla tasnif etilmagan. Shimoliy va markaziy-janubiy guruhlarga boʻlinadi.

Bir qator fonetik (jarangli va jarangeiz undoshlarning, nafasli va nafas ishtirokisiz undoshlarning oʻzaro qarshi qoʻyilishi, oʻziga xos burun undoshlarining mavjudligi, baʼzi undoshlarning soʻz boshida uchramasligi) va grammatik (soʻz oʻzgarishi va soʻz yasalishida prefiks va infikslarning faolligi, reduplikatsiya, oʻzaklarni qoʻshish usullari borligi, gapda boʻlaklarning alohida tartib bilan joylashishi) xususiyatlari bilan shu oiladagi boshqa guruh tillaridan ajralib turadi.

Koʻpchilik Munda tillari uchun lotin alifbosi asosidagi yozuv mavjud boʻlsada, u cheklangan qolda qoʻllanady. Bu tillar uchun devanagari yozuvi asosida qoʻshimcha belgilar qoʻshib yaratilgan alifbo ham bironbir muvaffaqiyat qozonmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tillar
Mundigak

Mundigak - Qandahor shahri (Afgʻoniston)dan 55 km shim.-gʻarbdagi eneolit, jez va ilk temir davriga oid qaror-goh qoldigʻi. Fransuz ekspeditsiyasi tomonidan kavlangan (1951—58). M.ning yuqori qatlamidan terrakotadan yasalgan haykalchalar va tosh muhrlar, oʻrta qatlam (miloddan avvalgi 3ming yillik oʻrtalari) dan mis va jezdan yasalgan quyma idishlar, jamoa uchun moʻljallangan dafn xonalari topilgan. Quyi qatlamlardan (4ming yillik oxiri) oʻtroq aholi yashagan turar joy qoldiklari va kulolchilik charxida tayyorlangan guldor sopol idishlar (Eron sopol idishlariga oʻxshash) topilgan. 3ming yillik oxiri va 2-ming yillik boshlarida mahalliy madaniyat gullab yashnagan. Hashamatli meʼmoriy yodgorlik (eqrom, mahalliy hukmdorning qaror-gohi) va tosh haykallar topilgan. To-pilmalardan M.da yashagan qabilalar Shim. Balujiston (Kvetta madaniyati), Oʻrta Osiyo (Qoratepa), Eron (Hisor) va Hindiston (Harappa madaniyati) xalqlari bilan madaniy aloqada boʻlganligini koʻrsatadi. Miloddan avvalgi 2-ming yillikda M. inqirozga uchragan (turar joylar kamaygan, sopol idishlar qoʻlda yasalgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Afgʻoniston
Munjon

Munjon, Minjon — Badaxshon tarixiy viloyatidagi rustoq. Hindukush togʻlarida, Badaxshonning Kofiriston bilan chegara hududida joylashgan. M. rustogi Ibn al-Faqih asarida 826—827 yillarda tohiriylardan Abdulloh ibn Tohirga xiroj toʻlagan Tohariston viloyatlari qatorida almizjon yoxud alMuttajon shaklida qayd etilgan.

"M." atamasi Badaxshondagi eng qad. nomlardan hisoblanadi. Miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalarida qad. hind adibi Panini Munjayon mamlakati va "Munji" qabila birlashmasini qayd etib oʻtgan. 7-asrning 1-yarmida Syuan-Szan bu mulkni Munki-yen shaklida keltirgan. Uning maʼlumotiga koʻra, M. Xu mulki (yaʼni Qunduz)dan sharqsa joylashgan.

M. rustogʻi oʻzining qad. nomini hozirgacha saqlab qolgan boʻlib, u Kishm va Jirm oʻrtasida joylashib, maʼmuriy jihatdan Zeyboqqa qaraydi. M.ning iqlimi sovuq, aholisi oq yuzli, asosan, toʻqimachilik bilan shugʻullanadi. 19-asrda M. aholisi Kofiristondan Badax-shonga muntazam suratda bosqinchilik qilib turgan "kofirlar" bilan urush olib borganlar. M. chegarasida rabot qurilgan boʻlib, u M. vodiysini dushmanlar hujumidan muhofaza qilib turgan.

Javli Tursunov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Munjonlar

Munjonlar — Pomir xalqlari tarkibidagi etnik guruh. Afgʻoniston Badaxshoni, Panj daryosining yuqori oqimlari havzasida yashagan. 1ming yillik boshida Hindukush, Pomir, hozirgi Tojikistonning togʻli rayonlarida yashagan baqtriyaliklarning ajdodlari. M.ning umumiy soni haqida maʼlumot yoʻq. Qishloklarda yashaydi. Tojik tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Afgʻoniston xalqlari
Munk (shahar)

Munk, Mink — oʻrta asrlardagi (10-asr) Xuttalon viloyatining eng yirik shahri. Qizilsuv daryosi (Tojikiston)ning yuqori oqimida, Obimozor daryosining oʻng qirgʻogʻida, Hovaling qishlogʻidan 1 km shimoli-gʻarbda joylashgan shahar Ming harobasi oʻrnida boʻlgan. M.da hayot Kushon podsholigi davri (1—4-asr)dan moʻgʻullar istilosigacha (13-asr boshi) davom etgan.

M. dastlab Avestoda va "Shohnoma"da tilga olingan. Ilk oʻrta asrlarda M. kichik shahar boʻlsada, keng rustoqqa ega boʻlgan. M. obod, chiroyli shahar boʻlib, aholisi jangovarligi bilan ajralib turgan. V. V. Bartold M.ni hozirgi Baljuvon oʻrnida boʻlgan deb hisoblaydi. M.ning qabristoni hozirgi Xonaqo qishlogʻi yonida boʻlgan, mayyitlar yogʻoch tobutlarda, shim.ga qaratib dafn qilingan. Mayyitlarning bir qismi (10—14-asr) mongoloid irqiga mansub boʻlgan, 10—12-asrlarda M.da hunarmandchilik taraqqiy etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Tojikiston tarixi
Munkar va nakir

Munkar va nakir - islomiy tasavvurga koʻra, oʻlganlarni Rabbing kim, dining nima, paygʻambaring kim, deb qabrda dastlabki soʻroq qiluvchi farishtalar. M. va N. taqvodor boʻlgan mayyitlarni to qiyomat boʻlgunga qadar tinch qoʻyadi, gunohkorlarni esa, aksincha, Alloh qancha xohlasa, shuncha azoblaydi. M. va N. nomlari hadislarda eslatiladi, Qurʼonda esa bu farishtalar tilga olinmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Munkachi

Munkachi (Mynkacsy), asli Lib (Lieb) Mixay (1844.20.2, Ukrainaninghoz. Munkachevo shahri — 1900.1.5, Germaniyaning Bonn shahri yaqinida) — ven-ger rassomi, 19-asr venger tasviriy sanʼatida realizm asoschilaridan. E. Samoshi (1862—6E), Vena va Myunxen Badiiyot akadimyasi (1865—68), Dyusseldorfda L. Knaus (1868—69)da tahsil koʻrgan. Dyusseldorf va barbizon maktablari rassomlari hamda G. Kurbedan ilhomlangan. Dastlabki asarlari romantik oxanglarga boy ("Dashtda momaqaldiroq", 1867 va boshqalar). 1870-yillarda inqilobiy demokratik gʻoyalar taʼsirida ijtimoiy tanqidiy ruxdagi oʻtkir psixologik ishonchliligi va yorqin xalq vakillari bilan ajralib turgan asarlar yaratdi. "Oʻlimga hukm qilinganlar kamerasi" asari rassomga olamshumul shuhrat keltirdi. Koʻp shaklli lavhalar ustida ishlagan M. asarlarida dramatik qudrat va kompozitsiya yaxlitligiga erishdi. 1870-yillardan oʻtkir ifodali manzara va portretlar ("Laslo Paal", taxminan 1876—77 va boshqalar) bilan bir qatorda salon va akademizm xususiyatlariga ega boʻlgan asarlar ("Mana odam", 1896 va boshqalar) ham ishladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Munke

Munke, Mangu (1208-1259) -Moʻgʻullar davlatining 4-buyuk xoni (kroni), Chingizxonning nabirasi, Tulixonning toʻngʻich farzandi. 1251 yil Qoraqurumt boʻlgan qurultoyda Botuxonning qaroriga binoan qoonlik shohsupasiga oʻtirgan. Qurultoy paytida M.ning hukmdor etib saylanishiga qarshi chiqmoqchi boʻlgan Oʻqtoyxon tarafdorlari hibsga olinadi. 77 kishi qurultoydan keyin qatl etiladi, Sheramun va boshqa xonzodalar afv etiladi va mamlakatning turli chekka viloyatlariga joʻnatiladi. M. dushmanlik ruhida boʻlgan Chigʻatoy va Oʻqtoy uluslarini boʻysundirish hamda tasarrufidagi yerlar chegarasini Botuxonga tegishli boʻlgan Joʻji ulusi sarhadlarigacha yetkazishga muvaffaq boʻladi. Chigʻatoy ulusiga Ergana xotun (Orqina xotun) hukmdor etib tayinlanadi. Chingiziylar imperiyasida Chingizxon asos solgan yakka hokimlik oʻrnida Botuxon va M. rahbarligidagi ikki hokimlik vujudga keladi. Sharqiy Turkiston, Quljin, Yettisuv M. tasarrufiga kiradi. Movarounnahr Botuxonga boʻysunadi. M. davriga muayyan viloyat yoki yurtning millati va dinini eʼtibordan qochirmagan holda boshqarishga katta eʼti-bor qaratiladi. Shu bois qoon devonida barcha millat vakillari faoliyat koʻrsatar, birorbir yurt, elat xalqiga qarata qabul qilinadigan qaror yoki murojaatnomalar shu xalqning tilida va yozuvida bitilar edi.

M. soliq undirishning Oʻqtoyxon vaqtida oʻrnatilgan tartibini qayta joriy etadi va bu boradagi mavjud boshboshdoqlikka chek qoʻyadi. Soliqning miqdori aniq belgilangan, asosan, pul shaklida yigʻilgan. Rashiduddinning fikricha, jonbosh soligʻi Xitoy va Movarounnahrda eng kupi 15 dinor, Xuroson va Eronda eng koʻpi 7 dinor, eng kami esa, 1 dinorni tashkil qilgan.

M. Chingizxon vafotidan soʻng qabul qilingan barcha yorliq va payzalarni bekor etadi. Natijada xonzodalar barcha amallarini buyuk qoonning noiblari bilan maslahatlashgan holda amalga oshirishga majbur boʻldilar.

Mo'g'ullarga qarshi Xitoyliklar 40 yildan ortiq jang qildilar. Sun sulolasi generallari o'ta darajada mohirlik bilan jang qilib qarshilik korsatdgan.Bu jang Mo'g'ullar yurushidagi eng og'ir va murakkab jang bo'lgan, Mo'g'ullar oldin bosib olingan hududdlarda juda katta kuchlarni Xitoy bilan urushga sarflagan bu esa juda katta yo'qotishlarga olib kelgan ,hukumdorning o'zi ham bu urushda halik boldi.Munkexoning Xitoyga yurushi juda qimmatga tushdi.Uning o'limi ikki xil versyaga ega. birinchisi: Xitoyliklar bilan jangda Xitoyliklar tomonidan yarador qilingan va vafot etgan.Ikkinchi versa :1259-yil Xitoyga qarshi olib borilayotgan urush chogʻida vabo kasaliga chalinadi va 8 kunlik xastalikdan soʻng vafot etadi. Uning jasadi oʻgʻli Asutoy tomonidan Moʻgʻulistonga keltiriladi. M. Burhon Xoldun mavzeida Chingizxon va Tulixon qabrlari yaqiniga dafn etiladi.

 Adabiyot 
 Rashid ad din, Sbornik letopisey, t. 2, M. —L., 1960; Bartol d V. V., Sochineniya, t. 1, M., 1963; Abulgʻozi, Shajarayi turk, T., 1992; Mirzo Ulugʻ-bek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1208-yilda tugʻilganlar
Turkum:1259-yilda vafot etganlar
Munojot

Munojot (arab. — maxfiy suxbat, iltijo) — islomdagi farz namozlardan tashqari, ixtiyoriy ravishda oʻqiladigan namozlar. Har qanday dindorning ixtiyoriy xudoga iltijo va ibodat qilishi ham munojot hisoblanadi. Bunday namoz va ibodatlar koʻpincha kechalari ado etilgan. Munojot faqat namoz ichida boʻlishi shart emas. Munojotni Allohga iltijo qilib, duo koʻrinishida hamma vaqt ham qilish mumkinOʻzME Wikipedia https://n.ziyouz.com/kutubxona/category/11-o-zbekiston-milliy-ensiklopediyasi|1
Veb brauzeringizda oching va kitobning(PDF) birinchi jildidan maʼlumot oling."M" harfi.
Toshkent 2000-yil.
Munojot (adabiyot)

Munojot — sharq mumtoz adabiyotining anʼanaviy unsurlaridan biri. Odatda, M.da najot umidi, tavba va iltijolar tangriga otashin murojaat shaklida ifodalanadi. M. koʻproqepik hamda liro-epik asarlarning bosh — muqaddima qismida Allohga hamd va paygʻambarimiz Muhammad (sav)ga naʼtdan oldin keltiriladi. M. dastlab musulmon kishining Allohga murojaat etib, oʻz hojatlarini soʻrashi, yalinib-yolvorishi tarzida yuzaga kelgan. 9— 10-asrlardan boshlab badiiy adabiyotda M. yozish anʼana tusini olgan. M. baʼzan nasriy shaklda va mustaqil asar tarzida ham yozilgan. Alisher Navoiyning shu nomdagi asari va "Hamsa" dostonlari tarkibidagi M.lari xayratlanarli asarlardir. M. Namunalari oʻzbek epik dostonlarining qariyb hammasida uchrab, asar mualliflarining tasavvufiy mayl va eʼtiqodlarini ifodalaydi. M. liro-epik asarlar oxirida berilishi ham mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Munojot (kuylar turkumi)

Munojot (arab. – yalinish, yolvorish) – yirik shakldagi oʻzbek mumtoz cholgʻu kuylar turkumi. 3 asosiy qismdan tashkil topgan:

 „Munojot“
 „Savti munojot“
 „Ufari munojot“.

Turkumli ijroda baʼzan „Savti munojot“dan keyin „Oromijon“ nomli kuy ulanib, soʻngra „Ufari munojot“ yangraydi. Umumiy parda tuzilishi hamda bosh kuy mavzui boʻyicha ular dugoh va chorgoh maqom yoʻllariga mos keladi. Munojot turkumining tarkibiy qismlari bir-biridan asosan usul negizi bilan farqlanadi (Saraxbor, Qashqarcha, Ufar). oʻzbek musiqa merosida „Moʻgʻulchai munojot“, „Muxayyari munojot“, „Qashqarchai munojot“ nomli cholgʻu kuylar ham mavjud.

Oʻtmishda munojot Allohdan najot, madad tilab kilinadigan tungi yoki yashirin ibodat, uning ruhiy holati bilan bogʻliq holda yuzaga kelgan boʻlsada, munojot kuylari keng dunyoviy mohiyatga ega, lirik kayfiyatni aks ettiradigan jozibali, maftunkor, badiiy yetuk asarlardir. Shuningdek, I. Ikromov 1940-yillarda Navoiy qalamiga mansub „Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulroʻ kelmadi“ gʻazalini munojot kuyiga mohirona bogʻlab, ashula yoʻlini yaratgan. Uni A. Haydarov, B. Dovidova, B. Ishoqova kabi atoqli xonandalar oʻziga xos ijro uslublari bilan keng ommaga tanitgan. Munojotning „Oromijon“ qismi esa „Qoshlari qalamlar“ xalq soʻzlari bilan aytilib kelinadi. Munojot kuylaridan oʻzbek bastakorlari va kompozitorlari tomonidan har xil shakl va janrlarda unumli foydalanilgan (mas, F. Mamadaliyev – koʻp qismli yangicha „munojot“ turkumi, D. Soatqulov – „Fargʻonacha kvarteti“, M. Tojiyev – 3, 11-simfoniyalari va boshqalar).

Munojot atamasi boshqa sharq xalqlari (masalan, uygʻur, eron, tatar va boshqalar) musiqa merosida ham turli (diniy aytim, qoʻshiq va boshqalar) maʼnolarda uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Munozara

Munozara — 1) bahs, fikrlar tortishuvi; 2) mumtoz adabiyotda keng tarqalgan janr. Fikrlar kurashi shaklida yozilgan badiiy asar. Munozarada turli narsa, hodisa, tushuncha, holat va boshqalar konfliktga kirishadi. Obrazlar koʻpincha ramziy mohiyat kasb etib, munozara qiladilar. Baʼzan munozarada maqtov (panegerik) qism ham boʻladi. Unda mazkur asarni yozishga turtki bergan odam maqtaladi. Ammo bu hamma asarlarda ham boʻlavermaydi. Munozaraning qissadan qissa chiqarish yoki muallifning muayyan masala haqidagi xulosasi bilan tugallangan shakllari ham boʻladi. Asadi Tusiyning (XI asr) „Kecha va kunduz munozarasi“, „Nayza va yoy munozarasi“, Amiriyning „Bang va Chogʻir orasidagi munozara“ (XV asr), Yaqiniyning „Oʻq va yoy orasidagi munozara“ (XV asr). Fuzuliyning „Bangu boda“, „Sihat va maraz“ asarlari munozaraning namunalaridir. Hozirgi zamon oʻzbek sheʼriyatida ham bu janrda asarlar yaratilgan (Sulton Joʻra, „Tinish belgilar majlisi“).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Munozara
Munosabat

Munosabat (falsafada) — muayyan tizimdagi elementlarning joylanish xarakteri va ularning oʻzaro bogʻliqligini ifodalovchi falsafiy tushuncha; biror narsa yoki hodisaga nisbatan shaxs mavqeyining ifodasi; turli obyektlarni yoki biror obyektning turli tomonlarini fikran taqqoslash.

Munosabatlar tegishli elementlardan turli darajadagi murakkab tizimlarni keltirib chiqaradi. Masalan, har qanday qonun narsalar, hodisalar oʻrtasidagi muhim munosabat hisoblanadi va aksincha, ayni bir narsa boshqa narsalar bilan turli munosabatda boʻlishi mumkin. Bu esa u yoki bu narsaning koʻp xossaga ega ekanligini bildiradi. Har qanday narsani uni tashkil etuvchi elementlarning oʻzaro nisbati deb qarash mumkin. Bu nisbatning oʻzgarishi bilan narsalar ham oʻzgaradi. Jamiyatda kishilarning faoliyati jarayonida yuzaga kelgan oʻzaro munosabatlar ijtimoiy munosabatlar sanaladi.

Mantiqda munosabat tabiiy tillardagi birdan ortiq egasi (yoxud bir ega yoki bir necha toʻldiruvchisi) boʻlgan gaplar kesimi bilan ifoda qilinadi. Gap egalari (ega va toʻldiruvchilar)ning soniga qarab binar (2 oʻrinli, 2 boʻlakli), ternar (3 oʻrinli, 3 boʻlakli) va umuman, p—ar (p — oʻrinli, p — boʻlakli) M.lar boʻladi. Bu turdagi munosabatlarni munosabatlar mantiqi oʻrganadi. Matematik mantiqning formallashtirilgan tillarida munosabat tushunchasi oʻrnida predikat tushunchasi qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Falsafa
Munofirat

Munofirat, munofarat (arab. — nomunosiblik, hamohangsizlik) — musulmon Sharq musiqa nazariyasida yoqimsiz eshitiladigan tovushlar va boʻʼd (interval)lar nomi. Aksi — muloyimat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Munofiqlik

Munofiqlik – soʻzi bilan ishi birbiriga toʻgʻri kelmaslik, nosamimiylik, ikkiyuzlamachilikni, soʻzidan qaytishni ifodalovchi salbiy axloqiy sifat. Halollik, toʻgʻrilik, samimiylik tushunchalariga zid. Qurʼonda tilida imon keltirib, dilida kofir boʻlib qolgan kishilarning munofiq ekanliklari taʼkidlanadi. (Munofi-qun surasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arab tilida munofiqlikni anglatuvchi soʻzlarning oʻzagi boʻlmish „nifoq“ soʻzi ichi boʻsh, tashqi koʻrinishi oʻzgacha narsaga ishlatiladi. Misol uchun, yumronqoziq yoki tulkining uyasiga ham „nifoq“ soʻzi ishlatiladi. Chunki ular ustidan oddiy yerga oʻxshaydi, bir tarafdan kirsa, ikkinchi tarafdan chiqib ketaveradi. Hozirgi kunda ajnabiy tillarda „tonnel“ deb nomlanayotgan inshootlar ham arab tilida „nafaq“ deyiladi.Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Ruhiy tarbiya. Poklanish. 1-juz. 306-bet.

Agar bu maʼnoni diniy-aqiydaviy istilohda ishlatiladigan boʻlsa, sirtdan musulmonlikni eʼlon qilib, ichidan unga loyiq boʻlmaslikka „munofiqlik“ deb aytiladi.Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Ruhiy tarbiya. Poklanish. 1-juz. 306-bet.

 Munofiqlikning 
Munofiqlik ikki xil boʻladi:
 Jurjoniy Ta'rifotda nifoqni "Nifoq til bilan iymonni izhor qilib, dildagi kufrni berkitishdir", deb taʼrif qilgan. Bu "katta nifoq" deb ataladi.
 Quyidagi nifoq amaliy – „kichik nifoq“ deb ataladi.
 Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinadi: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: "Uch narsa qay kishida bo'lsa, xolis munofiq bo'lur: gapirsa, yolg'on gapiradi, va'da bersa, xilof qiladi, omonat ishonilsa, xiyonat qiladi. Kimda shu xislatlardan bittasi bo'lsa, uni tark qilgunicha nifoqdan bitta xislati bo'ladi". Ahmad rivoyat qilgan.Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Ruhiy tarbiya. Poklanish. 1-juz. 307-bet.

Imom Buxoriy qilgan rivoyatda Huzayfa ibn Yamon roziyallohu anhu: „Bugungi munofiqlar Nabiy sollallohu alayhi vasallamning davrlaridagidan yomondir. Chunki ular munofiqlikni maxfiy qilardilar, bular esa oshkora qilmoqdalar“, degan ekanlar.

 Munofiqlikning zararlari 
 Alloh taolo munofiqning amalini qabul qilmaydi.
 Munofiqning qalbida marazi boʻladi. U musulmonlarga yetgan musibatdan masrur va nusratdan mahzun boʻladi.
 Munofiq baxil boʻladi. Molni faqat riyo uchun sarflaydi.
 Munofiqning eʼtiqodi, ilmi va amali zalolatdadir.
 Munofiq riyokordir. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Ruhiy tarbiya. Poklanish. 1-juz. 308-bet.
Muntazam koʻpburchak

Muntazam koʻpburchak – barcha tomonlari va ichki burchaklari teng boʻlgan yassi, qavariq koʻpburchak. Muntazam koʻpburchak lar cheksiz koʻp boʻlib, ularning hammasini sirkul va chizgʻich yordamida yasab boʻlmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Tegishli taʼriflar 
Muntazam koʻpburchakning markazi uning ichiga chizilgan va chegaralangan doiralarning markazlariga toʻgʻri keladigan massa markazidir.

Muntazam koʻpburchakning markaziy burchagi uning yon tomoniga boʻysungan aylanasining markaziy burchagidir. Muntazam -burchakning markaziy burchagi qiymati 2 ga teng.
Muntazam koʻpyoq

Muntazam koʻpyoq — hamma yoqlari muntazam teng koʻpburchaklar va hamma koʻp yokli burchaklari teng boʻlgan qavariq koʻpyoq. Muntazam koʻpyoqning har bir uchidan chiquvchi qirralari soni bir xil.

Yevklid Muntazam koʻpyoqning faqat 5 turi bor ekanini isbot etgan: muntazam tetraedr, kub, muntazam oktaedr, muntazam dodekaedr, muntazam ikosaedr. Muntazam koʻpyoqlarning har birini kubni tekisliklar bilan kesish orqali hosil qilinadi. Muntazam tetraedrdan boshqa hamma Muntazam koʻpyoqlarning simmetriya markazi bor. Har qanday Muntazam koʻpyoqka tashqi yoki ichki sfera chizish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
• Koʻpyoqlik

•Koʻpyoqli burchak

 

Turkum:Geometriya
Turkum:Planimetriya
Muntazam qoʻshinlar

Muntazam qoʻshinlar - qatʼiy belgilangan shtat asosida tashkil etiladigan, qonun va ustavga koʻra komplektlanadigan, muayyan xizmat va oʻquv muddatini oʻtaydigan doimiy armiya qoʻshinlari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muntazir

Muntazir (taxallusi; ismi Yusufqori) (1831, Qoʻqon — 1889, Andijon) — shoir. Qoʻqondagi "Madrasai oliy"ni tugatgach, mudarrislik qilgan. U Nizomiy, Hofiz, Navoiy, Bedil asarlarini chuqur oʻrgangan. Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Pisandiy, Muhay-yir, Rojiy Margʻinoniylar bilan yaqindan tanishgan, adabiy hamkorlik qilgan. Xudoyorxon oʻgʻli Nasriddinbekni Andijonga hokim etib tayinlaganda, M.ni unga maslahatchi qilib yuboradi (1860). Shu sababli umrining oxirigacha Andijonda yashab ijod qiladi.

M. oʻzbek va forstojik tillarida yozgan zullisonayn shoir sifatida shuhrat qozongan. Mumtoz sheʼriyatning anʼanaviy janrlarida ijod qilgan, koʻproq gʻazal, muhammas, muvashshah, ruboiylar yozgan. Ularda zamonadan shi-koyat, erk va maʼrifat gʻoyalari ifodalangan. M.ning "Bayozi Muntazir" sheʼ-rlar toʻplami bizgacha yetib kelgan. Bayo-zga 800 misradan koʻproq sheʼrlari kirgan.

Ad:. Asrlar nidosi, T., 1982; Ahmadjo-nova F., Adabiyotimizning oʻchmas siymolari, T., 1983.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Muntaxab

Muntaxab (arab. — ajratib olingan, tanlangan) — 1) biror ijodkorning tanlangan asarlari toʻplami; 2) fan, adabiyot va sanʼatga oid masalalarning eng muhimlarini qisqacha tushuntirib beruvchi asar. Odatda, bir necha muallifning asarlaridan olingan parchalardan tuziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Munchoq

thumb|Munchoq
Munchoq — qimmatbaho va rangbarang tosh, shisha va shahrik. narsalardan turli (dumaloq, uzunchoq va boshqalar) shaklda tayyorlanadigan donachalar. Donachalarni ipga tizib yasaladigan hamda boʻyinga taqiladigan taqinchoq (marjon)lar ham M. deb ataladi. Oʻzbekistonda ayollar va bolalarning bezak buyumi boʻlgan koʻzmunchoq turi boʻyin va qoʻlga taqiladi, kiyim (koʻylak, nimcha, doʻppi va boshqalar) ga tikiladi. M. qadimdan koʻpgina xalqlar orasida keng tarqalgan. Tosh (neolit) va suyakdan, jez davrida metallardan ishlangan. Qad. Misrda shi-shaning ixtiro qilinishi bilan shisha M.lar keng tarqaldi. Oʻrta asrlarda Italiya, Rossiya, Oʻrta Osiyo va boshqa joylarda ham shisha M. paydo boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kiyim