Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Spessartin

Spessartin Germaniyadagi Fapbiy Bavariyaning Shpessart (Spessart) platosi nomidan — granatlar guruxiga mansub mineral, tarkibida marganets boʻlgan alyumogranat. Kimyoviy formulasi Mn3Al2Si043 boʻlib, izomorf aralashmalar (Fe2+, Mg2+, Sa2+ hamda Y 3+)ga ega. S.ning ferrospessartin, kalsiyli va berilliyli (VeO 0,4% gacha) maʼlum. Kub singoniyali kristallari boshqa granatlarnikidek, lekin zich donador agregatlar holida ham uchraydi. Rangi och pushtidan qoʻngʻirqizilgacha. Kattikdigi 7—7,5; zichligi 3,8—4,2 g/sm³. S. koʻpincha granitli pegmatitlar da, metamorfik togʻ jinslari va skarnlarda, qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladigan olovrang qizgʻish, pushtisargʻish pegmatitlarda uchraydi. Oʻzbekistondagi pegmatit va slanetsli maydonlarda keng tarqalgan.

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik
Spika

Spika — Sunbula yulduz turkumining eng ravshan ayulduzi. Yulduz kattaligi 1,0. S. deyarli ekliptikada joylashgan; u gigant yulduz emas, ammo diametri boʻyicha Quyoshdan 5 marta katta, 740 marta yorugʻ va uvdan 58,28 parsek (190 yorugʻlik yili) uzokda joylashgan. 

 

Turkum:Yulduzlar
Spin

Spin (ing. spin – aylanmoq) – kvant tabiatga ega boʻlgan elementar zarralar impulsining xususiy momenti. Elementar zarralarning xususiy magnit momenti S. magnit momenti deb ataladi. Atom yadrosi (va baʼzan atom) harakat miqdorining xususiy momenti ham S. deb ataladi. „S.“ tushunchasini 1925-yilda amerikalik fiziklar J.Ulenbek va S. Proton Gaudsmitlar kiritgan. „S.“ terminining qoʻllanilishiga sabab, dastlab elektronni oʻz oʻqi atrofida ailanuvchi zaryadlangan sharcha deb tasavvur kilingan. Impulsning xususiy momenti va xususiy magnit momenti ana shu harakat tufayli mavjud, deb hisoblangan. Zarralar S. i shu zarralar boʻysunadigan statistika bilan bir qiymatli bogʻlangan. Kvant mexanikada „S.“ toʻgʻrisidagi tushunchalar V. Pauliga tegishli. Pauli koʻrsatganidek (1940) maydonining kvant nazariyasiga asosan butun Sli zarralar Boze— Eynshteyn statistikasita (bozonlar), yarimbutun Slilar esa Fermi— Dirak statistikasiga (fermionlar) boʻysunadi. Fermionlar, mas, elektronlar uchun Pauli prinsipi toʻgʻri, bozonlar uchun esa oʻrinsizdir.

Zarralar Si relyativistik effektdir (buni P. Dirak isbotlagan). Elektronda S. va S. magnit momentining mavjudligi Dirak tenglamasidyan kelib chiqadi.

Ad. L.Bogolyubov N. N., Shirkov D. V., Kvantovie polya, M., 1980.

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 Sin-Itiro Tomonaga, The Story of Spin, 1997

 

 
 Goudsmit on the discovery of electron spin.
 Nature: " Milestones in 'spin' since 1896."
 ECE 495N Lecture 36: Spin Online lecture by S. Datta

Turkum:Spintronika
Turkum:Kvant sonlar
Spirillalar

Spirillalar — spiralsimon yoki yoysimon bakteriyalar. Oʻlchami har xil (eni 0,6—0,8 dan 2—3 mkm gacha, uz. 1—3,2 mkm dan 30—50 mkm gacha). Spora hosil qilmaydi; grammusbat, harakatchan. Baʼzi lab. muhitida yaxshi unib chikmaydi. S. saprofit, chuchuk va shoʻr suv havzalari, oqmaydigan iflos suvlar va hayvonlar ichagida yashaydi. Ayrim S. kasallik paydo qiladi. Egilgan spiralsimonlarga 
vibrion(vabo vibrioni)
spiroxetalar
borreliya
treponema
leptospiralar
Spiroxetalar

Spiroxetalar (Spirochaetalos) -bakteriyalar tartibi. Hujayrasining diametri 0,2—10,0, uz. 5—500 mkm, spiral buralgan protoplazmatik silindr va uning devoridan iborat. Sirtdan koʻp qavatli qobiq, yaʼni qin bilan oʻralgan. Silindr bilan qin oʻrtasida bitta yoki bir necha fibrillalar joylashgan. Fibrillalar silindrning 2 uchiga birikkan, oʻrta qismi erkin. Ularning tarkibi va tuzilishi bakteriyalarning xivchinlariga oʻxshash boʻlganidan suzish vazifasini bajarishi mumkin. S. boʻlinish orqali koʻpayadi. Grammanfiy, spora hosil qilmaydi; fakultativ aerob yoki anaerob. 1 oilasi, 8 tartibi maʼlum. Koʻpchilik erkin yashovchi saprofitlar; bir kancha mollyuskalar va termitlarga kommensal yoki hayvonlar va odamda parazitlik qiladi (zaxm, leptospiroz va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi).
Spitak zilzilasi

Spitak zilzilasi - 1988-yilning 8-dekabr ertalab Armanistonning togʻli rayonida sodir boʻlgan dahshatli zilzila hisoblanadi. Magnitudasi 7,0 ball, kuchi 9 balldan ortiq boʻlgan. Zilzila oʻchogidan ajralib chiqqan energiya 10" joulga teng boʻlib, yer yuzasida yoriqlar, koʻchki va oʻpirilmalar hosil qilgan. Baʼzi yoriqlarning uzunligi 4—5 kilometrga choʻzilgan. Kuchli seysmik tebranishlar imoratlarni tiklab boʻlmas darajada xonavayron qilgan. Natijada Spitakdan tashqari 20 ga yaqin shahar, 342 ta qishloq juda katta zarar koʻrgan. 170 dan ortiq sanoat korxonalari ishdan chiqqan. Imoratlar tagida 25 ming kishi halok boʻlib, 19 ming kishi jarohat olgan va 514 ming kishi uysiz qolgan. Kommunikatsiya inshootlari buzilgan. 
 Nomi Spitak Zailzilasi Sodir boʻlgan vaqt 1988-yil, 8-dekabr, 11:41 Magnituda 7,2 Gipomarkaz chuqurligi 10 km Jabr koʻrgan mamlakat va region SSSR, Armaniston.SSR Jabr koʻrganlar 25 ming kishi halok boʻlgan
514 ming kishi uysiz qolgan
Split

Split — Xorvatiyadagi shahar. Adriatika dengizi sohilidagi port. Aholisi 190 ming kishi (1998). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Atrofidagi shaharlar bilan yirik sanoat tugunini tashkil qiladi. Kemasozlik, sement, kimyo, oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, GES mavjud. S.da Biologiyaokeanografiya ilmiy tadqiqot instituti, dengiz, arxeologiya va boshqa muzeylar, badiiy galereya bor. Turizm markazi va iqlim kurorti. Qad. Rim meʼmorligi — imperator Diokletian saroyi (taxminan 300 y.) va renessans meʼmorligi yodgorliklaridan ratusha, cherkovlar (11—16-asrlar) saqlangan. S. yakinida Salona antik shahar (mil. av. 2-asr — mil. 4-asr) krldiklari topilgan.

 

Turkum:Xorvatiya
Spodumen

thumb|Giddenit
Spodumen (yun. spodumentos — kulga aylangan, spodos — kul) — zanjirli silikatlarning kichik sinfiga, piroksenlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi LiAlSi2O6. Monoklin singoniyali; 1 — 10 sm, baʼzan 1 m va undan ortiq uzunlikdagi prizmatik kristallar hosil qiladi. Kulrang, sargʻish, yashil, pushti, baʼzan rangeiz boʻladi. Shishasimon yaltiraydi. Tiniq pushti va binafsha rangpushti tusdagilari k u n s i t, zumrad rangyashili giddenit deb ataladi. Qattiqligi 6,5—7; zichligi 3,1—3,2 g/sm³. S. boshqa piroksenlardan nur sindirish koʻrsatkichining kichikligi bilan farqlanadi. Granitli pegmatitlarda kvars, mikroklin, albit, berill, lepidolit, tantalit, baʼzan pollutsitlar bilan birga uchraydi. Tez oʻzgaruvchan boʻlib, evkripit agregatlariga (LiAlSiO4) yoki albit bilan seritsitga aylanadi. Nurash poʻstida gilli minerallar hosil qiladi. S. litiy rudalarining asosiy minerallaridir; kunsit bilan giddenit qimmatbaho toshlar hisoblanadi. Xorijda Madagaskar o., AQSH, Braziliya, Myanma va Afgʻonistonda maʼlum. Oʻzbekistonda Chatqol, Ketmonchi, Lolabuloq, Oltintogʻ, Sulton Uvays togʻlari, Kirqbuloq pegmatitlarida oʻrganilgan. S. xorijda elektr keramikasi ishlab chiqarish.da foydalaniladi. Tiniq, chiroyli rangli bezak toshlar va hatto qimmatbaho toshlar sifatida ham ishlatiladi.

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik
Spondilyoz

Spondilyoz (yunoncha: spondylos — umurtqa) — umurtqa pogʻonasining surunkali kasalligi. Umurtqalarning suyak toʻqimalari yuzasida oʻsimtalar oʻsib ketishi tufayli umurtqalar shaklining oʻzgarishi. Moddalar almashinuvining buzilishi organizmda ohak tuzlarining koʻp yigʻilishiga sabab boʻladi. Koʻpincha, keksalarda umurtqa pogʻonasiga koʻp yil davomida ogʻirlik tushib borishi va yosh ulgʻayishi bilan moddalar almashinuvining buzilishi oqibatida roʻy beradi. Erkaklarda ayollarga nisbatan koʻp uchraydi. Yoshlarda S.ning vujudga kelishiga umurtqa pogʻonasining qiyshayishi sabab boʻladi, chunki bunda ogʻirlik umurtqa pogʻonasiga bir xilda tushmaydi. Baʼzan S. ich terlama yoki revmatizm kasalligi oqibatida ham vujudga kelishi mumkin.

Sda umurtqa pogʻonasi ogʻrib, ayniqsa, uning boʻyin va bel qismida harakatlanish buziladi. Ogʻriq, asosan, uyqudan turganda roʻy beradi, bunday hollarda harakat qilish ancha qiyin boʻladi, bel ogʻriydi, baʼzida qirsillaydi. Bemor kerishgandan soʻng harakat qilish osonlashadi, ogʻriq yoʻqoladi. Ogʻriq koʻpincha huruj bilan kechib, obhavo oʻzgarganda koʻpayadi, bunda boʻyin, koʻkrak va bel umurtqalarining surunkali radikulita paydo boʻlishi mumkin.

S.ning oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, dam olish va mehnat rejimiga rioya qilish, fizkultura va sport bilan muntazam shugʻullanish kerak.

S.ni davolashda massaj, davo gimnastikasi, ratsional ovqatlanish va har xil fizioterapevtax muolajalar buyuriladi.

 

 

Turkum:Biologiya
Spondilit

Spondilit — umurtqa pogʻonasining surunkali yalligʻlanishi. Koʻpincha sil kasalligi sabab boʻladi. Zaxm, aktinomikoz, stafilokokk infeksiyasi (umurtqa pogʻonasining oʻtkir va surunkali osteomiyelitm), revmatizmga aloqador artrit va boshqa kasalliklarda S. kamroq uchraydi.

Sil S.ida umurtqa pogʻonasining koʻkrak boʻlimida, zaxm S.ida boʻyin boʻlimida, revmatizmga aloqador S.da bel va koʻkrak boʻlimlarida oʻzgarish roʻy beradi. Sil Si aksari 10 yoshgacha boʻlgan bolalarda, zaxm S.i 40—50 yoshlarda, revmatizmga aloqador S. 20— 30 yoshlarda boshlanadi. Kasallik, odatda, astasekin, bemorga bilinmasdan rivojlanadi.

S.da umurtqalar tanasi yemirilib, umurtqa pogʻonasining shakli oʻzgaradi. Umurtqa pogʻonasining burchak hosil qilib qiyshayishi — bukrilik S.ning eng tavsiflovchi belgisidir. Umurtqalar tanasi bir tekis yemirilganda yon tomonga qiyshayish (skolioz) roʻy berib, koʻproq umurtqa pogʻonasining bel boʻlimida kuzatiladi (qarang: Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi).

S.da umurtqa pogʻonasi va uni oʻrab turgan muskullardagi tinimsiz kuchli ogʻriq umumiy sil intoksikatsiyasi belgilari: lanjlik, holsizlik, gavda temperaturasining koʻtarilishi va oriqlab ketish bilan birga kechadi. Kasallik ogʻirlashganda umurtqa pogʻonasining shakli oʻzgaradi (bukrilik), koʻpincha uni oʻrab turgan toʻqimalarda oqma yaralar paydo boʻlib, orqa miyaning zararlanishi kuzatiladi. Jarayon soʻngandan keyin ogʻriq yoʻqoladi, bemorning umumiy ahvoli yaxshilanadi. Biroq buni sogʻayish deb boʻlmaydi. Odatda, infeksiyaning "yashirin" oʻchoqlari boʻlib, ular kasallikning qaytalanishiga olib kelishi mumkin.

S.ga kliniklab. va rentgenologik tekshiruvlar asosida diagnoz qoʻyiladi. Bemor antibakterial preparatlar, ortopedik metodlar (gips karavot, korset va umurtqa pogʻonasini fiksatsiya qilishning boshqa metodlari) bilan, shuningdek, sanatoriykurortda davolanadi. Baʼzan operatsiya qilishga toʻgʻri keladi.
Spontan nurlanish

Spontan nurlanish ( – erkin) – atom, molekula va boshqa kvant tizimlarining oʻz-oʻzidan elektromagnit toʻlqinlar nurlanishi; ular uygʻongan yuqori energetik holatdan quyi energetik holatlarga oʻz-oʻzidan oʻtishi jarayonida vujudga keladi. Xususan, atomlarning uygʻongan holatdagi soni ye marta kamayguncha oʻtgan vaqt uygʻongan holatning yashash vaqti deb ataladi va u 10^8 – 10~9 s oraliqda boʻladi.

Spontan nurlanish chastotasi tizimning i- va k- darajalari energiyalari farqi bilan aniqlanadi:
 

Majburiy nurlanishlardan farqli ravishda, spontan nurlanish kvant tizimga taʼsir etayotgan tashqi elektromagnit nurlanishga bogʻliq boʻlmaydi. Yorugʻlik ining koʻpchiligi, masalan, issiqlik taʼsirida choʻgʻlangan lampa spontan nurlatgich hisoblanadi. Spontan nurlanishda turli yoʻnalishdagi tebranishlar bir-birini juda tez va tartibsiz ravishda almashtirib turadi. Shu sababli spontan nurlanish monoxromatik, kogerent va qutblangan boʻlmaydi.

Turkum:Elektromagnetik nurlanish
Sporada orollari

Sporada orollari, Tarqoq orollar — Egey dengizidagi orollar. Gretsiya hududi. Janubiy Sporada va Shimoliy Sporada o.lari guruhiga boʻlingan. Umumiy maydoni 4 ming km² dan ziyod. Yirik orollari — Rodos, Samos (Janubiy Sporada o.lari) va Skiros (Shim. Sporada o.lari). Yer yuzasi doʻngtepalar va past togʻlardan iborat. Kserofit butalar oʻsadi. Aholi chorvachilik, baliq ovlash bilan shugullanadi. Sitrus mevalar, tamaki yetishtiriladi. Zaytunzor va tokzorlar bor. Yirik shaharlari: Rodos, Samos. Yunon madaniyati yodgorliklari saqlangan. Turizm rivojlangan.

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Yunoniston
Sporalilar

Sporalilar (Sporozoa) — bir hujayralilar kenja dunyosiga mansub hayvonlar tipi. Xivchinlilardan kelib chiqqan. S. turli hayvonlar va odamning hujayra, toʻqima va organlarida parazitlik qilib, ogʻir kasalliklarni keltirib chiqaradi. Parazit hayot kechirish taʼsirida tana tuzilishi birmuncha soddalashgan. Harakatlanish organoidlari, qisqaruvchi va ovqat xazm qiluvchi vakuollari rivojlanmagan. Hayot sikli spora xosil qilish bilan tugallanadi; spora qobigʻi parazitni noqulay muhit taʼsiridan himoya qiladi. S. hayot siklida jinssiz, jinsiy va sporogoniya jarayonlari almashinib turadi. Jinssiz koʻpayish hujayraning koʻp marta boʻlinishi (shizogoniya), jinsiy koʻpayish esa koʻpchilik sporalilarda ikki xil tipdagi gametalar (anizogametalar)ning kopulsiyasidan iborat. Faqat fegarinalar bir xil tipdagi gametalar (izogametalar) hosil qiladi. Zigotasi, odatda, qalin po'st bilan o'ralgan boʻlib, oosista deyiladi. Oosista ichida sporogoniya natijasida sporozoitlar hosil boʻlishi bilan parazitning rivojlanish sikli tugallanadi. S. tipiga 400 dan ortiq tur kiradi. S. tipi fegarinalar va koksidiyasimonlar sinflariga ajratiladi. Ayrim S.ning rivojlanishi bitta xo'jayinda oʻtadi (koʻpchilik koksidiyalar) va oosistlari yordamida tarqaladi. Boshqa S.ning rivojlanishi ikkita xoʻjayinda, yaʼni jinssiz koʻpayishi bir xoʻjayinda, gametogenez va sporogoniya davrlari boshqa xoʻjayinda oʻtadi. Bunday S. hayvonlar va odamga alimentar yoʻl bilan (zararlanmagan hayvon zararlangan hayvonni yeyishi) yoki qon soʻruvchi hasharotlar orqali (bezgak parazitining chivin orqali yuqishi) oʻtadi.

 

11.04.2022
Sporofit

Sporofit (spora(lar) va ... fit) — rivojlanish davrida jinsiy va jinssiz nayeli gallanib turadigan oʻsimliklarning jinssiz nayeli; sporalar hosil qiladi. S. urgʻochi va erkak gaploid jinsiy gametalar qoʻshilib hosil qilgan zigotadan oʻsib chiqadi. S.ning har bir hujayrasi zigota singari diploid xromosomali. Tuban oʻsimliklar (volvokssimonlar, ulotrikslar va boshqalar) Si gaploid yoki diploid boʻlishi mumkin (qoʻngʻir, qizil va baʼzi yashil suvoʻtlar). S.da jinssiz koʻpayish organi — sporangiylar shakllanadi. Sporangiylarda reduksion boʻlinish (qarang Meyoz) orqali gaploid meyosporalar hosil boʻladi. Meyosporalardan gaploid jinsiy boʻgʻin gametofit shakllanadi. Oʻsimliklarning har xil guruhi hayot siklida S. bir xilda namoyon boʻlmaydi. Tuban oʻsimliklarning izomorf nayel almashinuvida S. morfologik jihatdan gametofitdan farq qilmaydi (ayrim yashil va qoʻngʻir suvoʻtlar). Geteromorf nayel almashinuvida S. tobe (monostrom, kutleriyev suvoʻtlar) yoki ustunlik qilishi (sifonsimon va qoʻngʻir suvoʻtlar) mumkin. Yuksak oʻsimliklar sikli geteromorf boʻlib, yusinsimonlardan boshqa barchasida S. ustunlik qiladi. Yoʻsinsimonlarda S. gematofitning ustida hosil boʻladi va uning hisobidan oziqlanadi.

 

Turkum:Botanika
Sport anjomlari va jihozlari

Sport anjomlari va jihozlari — jismoniy tarbiya va sport mashgʻulotlari, musobaqalari uchun moʻljallangan aslahalar, maxsus qurilma va asbob-uskunalar. Xalqaro yoki milliy (sportning milliy uchun) sport federatsiyalari tasdiqlagan standartlar (qoidalar, normalar)ga muvofiq tayyorlanadi va standartlar boʻyicha xalqaro yoki davlat tashkilotlari tomonidan roʻyxatga olinadi. Sport anjomlari (snaryadlari), sport jihozlari, poyabzal va kiyimlari mavjud. Sport oʻyinlari uchun toʻplar, chavgonlar, raketkalar; kamon, rapira, qilich, shamshir; yengil atletikada nayza, lappak, boskrn, yadro, langarchoʻp; gimnastika anjomlari; ogʻir atletikada — shtanga, toshlar; konki, changʻi va boshqa sport anjomlari hisoblanadi. Eshkakli (akademik qayiq, baydarkalar, kanoe) va yelkanli (yaxtalar) qayiqlar, chanalar, velosipedlar (trekka, shossega, tandemga muljallangan), turli mototsikllar, sport avtomobillari, kartlar, planyorlar va sport samolyotlari kabi snaryad apparatlar alohida guruhni tashkil etadi. Sport jihozlari qatoriga sport arenalarining uskunalari: darvozalar, toʻrlar, qalqonlar (shchitlar): toʻsiqlar, bokschilar ringi, gimnastika gilami va boshqa; sport musobaqalari va mashgʻulotlarda ishlatiladigan maxsus texnika (fotofinish, elektr tablo, turli trenajerlar va boshqalar) kiradi. Sport kiyimi va poyabzali har bir sport turi uchun xalqaro sport federatsiyalari tomonidan qoʻyilgan texnik, gigiyenik va estetik talablarga muvofiq boʻlishi kerak. Ayrim sport da kiyim himoya vositasi vazifasini bajaradi (shlemlar, niqoblar, koʻzoynaklar, qoʻlqoplar va hokazo). Poyabzal maxsus moslamalar (tishlar, zarbani yumshatuvchi amortizatorlar, qoplamalar va boshqalar)ga ega boʻladi.
Sport gimnastikasi

Sport gimnastikasi – sportning asosiy dan biri. Ayollar va erkaklarning maxsus gimnastika anjomlarida va yengil mashqlar boʻyicha oʻtkaziluvchi musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Katta jismoniy kuch, chaqqonlik, qoʻrqmaslik, harakatlarni muvofiqlashtirishda aniqlikni talab etadi. 

 

Turkum:Sport
Sport zali

Sport zali — sport oʻyinlari (voleybol, basketbol, tennis), sportning gimnastika, boks, kurash, ogʻir atletika, qilichbozlik boʻyicha mashgʻulot va musobaqa oʻtkazishga muljallangan maxsus bino (qarang Sport inshootlari).
Sport federatsiyalari

Sport federatsiyalari - jismoniy madaniyat, jismoniy tarbiya va sport sohasidagi xalqaro (jahon va mintaqaviy) hamda milliy nodavlat tashkilotlar. 1xalqaro federatsiya 1881-yil gimnastika boʻyicha tuzilgan. Eng yirik sport federatsiyasi futbol boʻyicha xalqaro federatsiya (FIFA) hisoblanadi.

Oʻzbekistonda sportning olimpiada , olimpiada dasturiga kirmaydigan va milliy boʻyicha jami 63 ta federatsiya faoliyat olib boradi (2004).
Sport oʻyinlari

Sport oʻyinlari — musobaqalar ; uning asosida nishon (raqib darvozasi, maydonchasi va hokazo)ni sport anjomi (odatda, toʻp) bilan turli texnik va taktik usullar va vositalar yordamida egallash yotadi, belgilangan qoidalarga muvofiq oʻtkaziladi va maxsus koʻnikmalarni talab qiladi. Sport oʻyinlarida tabiiy harakatlar va jismoniy mashklar (yugurish, sakrash, uloqtirish va hokazo) kompleksi qoʻllanadi. Sport oʻyinlarining 3 asosiy turi bor: jamoaviy sport oʻyinlari (basketbol, voleybol, gandbol, futbol, xokkey, regbi, suv poloso va boshqalar), shaxsiy sport oʻyinlari (shashka, shaxmat va boshqalar) va shaxsiy hamda juftlik sport oʻyinlari (tennis, badminton). Katta jismoniy kuchni talab qiladigan sport oʻyinlari, odatda, faqat erkaklar oʻrtasida oʻtkazishga moʻljallanadi.
Sportcha yurish

thumb|David Regy
Sportcha yurish — yengil atletika turi; odatdagi yurishdan tik holatda tayanilayotgan oyoqni, albatta, toʻgʻri qolda, tizzani bukmasdan yurish bilan, yugurishdan — harakatning betayanch bosqichi boʻlmasligi (tovonni bosish shartligi) bilan ajralib turadi. Syu. tezligi odatdagi yurishdan 2—2,5 baravar yuqori boʻladi, bunga katta (105— 115 sm) va teztez (minutiga 180—200 ta) qadam tashlash bilan erishiladi. Musobaqalar stadion yoʻlkasida va asfalt yoʻllarda oʻtkaziladi. Erkaklar 10–50 km (rasmiy xalqaro musobaqalarda — 20 va 50 km), oʻsmirlar — 3– 10 km; ayrim mamlakatlarda ayollar — 3–20 km masofada musobaqalashadilar. Syu. musobaqalari 19-asr 2-yarmida avval Buyuk Britaniyada, keyin Kanada, AQSH, Shvetsiya, Fransiya, Germaniya va boshqa mamlakatlarda oʻtkazila boshladi. 1908-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi.

 

Turkum:Yengil atletika
Gulparshin Srimbetova

Gulparshin Srimbetova (1945, Moʻynoq tumani) — qoraqalpoq xonandasi (lirikdramatik soprano), Qoraqalpogʻiston (1973), Oʻzbekiston (1974) va Boshqirdiston (1977) xalq artisti. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Nafasi keng, jarangdor ovoz sohibasi. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1961—63 va 1970-yildan). Repertuaridan xalq qoʻshiklari ("Dembermes", "Bibisanam", "Eshvoy", "Adingnan" "Ellarim bordi" va boshqalar), kompozitor ("Nukus gullari", "Yor-yor aytayin", N. Muhammaddinov) va bastakorlar asarlari ("Dutorim mening", X. Turdiqulov) oʻrin olgan. Qozon, Ufa, Moskva kabi shaharlarda gastrolda boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1945-yilda tugʻilganlar
Turkum:Boshqirdiston ASSR xalq artistlari
Turkum:Qoraqalpogʻiston ASSR xalq artistlari
Srinagar

Srinagar (kashmircha — muqaddas shahar) — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Jalam daryosi boʻyida, Kashmir vodiysida, 1600 m balandlikda joylashgan. Jammu va Kashmir shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 910 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Toʻqimachilik sanoati rivojlangan: pillakashlik, shoyi toʻqish, jun gazlama f-kalari bor. Yogʻochsozlik, oziqovqat, mashinasozlik, koʻnteri sanoati korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Hunarmandchilik rivojlangan: gilam, kashmiri shol roʻmol, ipak gazlama toʻqiladi, kumush va zargarlik buyumlari tayyorlanadi, yogʻoch oʻymakorligi bilan shugʻullaniladi. 2 universitet, yirik aeroport bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (15-asr), Boburiylar davridan qolgan bogʻparklar saqlangan. S Jalam daryosining har ikki sohili boʻylab choʻzilgan va 9 koʻprik orqali bogʻlangan. Shaharda ichki aloqalar, asosan, qayiqlar orqali amalga oshiriladi, shu sababli S.ni "Osiyo Venetsiyasi" deb ham ataydilar.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Hindiston shaharlari
Ssuda

Ssuda — moddiy boyliklar garovi hisobiga foiz toʻlash va qaytarib berish sharti bilan muayyan muddatga qarzga beriladigan pul yoki moddiy boylik. Ssuda juda qadimdan mavjud boʻlib, natural ishlab chiqarish hukmron boʻlgan jamiyatda, asosan, moddiy mahsulot tarzida berilgan. Pul paydo boʻlgach, Ssudaning pul shakli keng qoʻllandi. Kredit munosabatlarida pul mablagʻlari kredit shartlari asosida qarzga berilsa, ssuda munosabatlarida boshqa turdagi boyliklar tegishli shartlarga muvofiq qarzga beriladi. Aksariyat banklar muayyan maqsadlarni moliyalash uchun maqsadli ssuda beradi. Qisqa (1 yilgacha) va uzoq (bir necha yilga) muddatli ssudalar bor. Ssuda muddatida qaytarilmasa bank garov mulkni musodara qilishi va uni sotib, ssuda boʻyicha uzilmagan qarzni qoplaydi. Qimmatli qogʻozlarni ham garovga qoʻyib, ular evaziga ssuda olish mumkin. Qarz toʻlangach, qogʻozlar qaytarib beriladi. Ssuda munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi bilan tartibga solinadi.
Ssuda kapitali

Ssuda kapitali — vaqtincha foydalanib qaytarish, maʼlum foiz haq toʻlash sharti bilan qarzga beriladigan pul kapitali. Sk.ning iqtisodiy maʼnodagi oʻziga xos xususiyati shundaki, u foiz koʻrinishida foyda keltiradi. Ssuda kapitali egasi tomonidan ishlab chiqarish.ga qoʻyilmaydi, balki foiz koʻrinishida foyda olish uchun vaqtincha boshqa ishbilarmonga beriladi. Ssuda kapitali "oʻz-oʻzidan koʻpayish" qobiliyatiga ega. Uning tovar resurslari qiymatini ifodalovchi puldan farqi ham shunda.

Kreditga beriladigan Sk.ning muddati boʻyicha farqlanadigan bir qancha mavjud. Masalan, pul kapitallari bozorida, asosan, firmalar, banklar va boshqalarning aylanma mablagʻlarga boʻlgan ehtiyojlariga xizmat koʻrsatiladi; bu bozorda puldan tashqari qisqa muddatli Ssuda kapitalining manbai sifatida veksellar, depozit sertifikatlari, bank akseptlari singari qisqa muddatli kimmatli qogʻozlar muomalada boʻladi, yaʼni sotib olinadi va sotiladi; uzoq muddatli Ssuda kapitali bozorida (qarzga olinadigan mablagʻlar bozori, kapitallar bozori) uzoq muddatli qarz kapitalini jalb etish boʻyicha operatsiyalar oʻtkaziladi, mas, uzoq muddatli obligatsiyalarni sotishdan tushgan mablagʻlar koʻchmas mulk (ipoteka) bozori orqali Ssuda kapitali bozorida qatnashadi.

Ssuda kapitaliga boʻlgan talab (shuningdek, taklif) mamlakat xoʻjaligi holati va kelajagini koʻrsatuvchi indikator boʻlib xizmat qiladi. Uzoq muddatli kapitalga boʻlgan talabning oʻsishi mamlakatning iqtisodiy rivojlanish davriga kirganligidan darak beradi. Kiska muddatli ssudalar beqaror iqtisodiyot davrida, ayniqsa, koʻp foyda (ularga boʻlgan talab keskin oshadi) keltiradi. uzoq muddatli va kiska muddatli. Ssuda kapitali orasidagi zarur balansni saqlash uchun (umuman mamlakatdagi xoʻjalik munosabatlarini barqarorlashtirish ana shunday balansga bogʻliq boʻladi) davlat bu ishni oʻz vaqtida va maqsadli yoʻnaltirgan hodda boshqarib turadi.

Ssuda kapitali bozori turli kredit muassasalari hamda fond bozorlari orkali faoliyat koʻrsatadi.

Ahmadjon Oʻlmasov.
Stabilitron

Stabilitron ( — turgʻun, doimiy va elektron) — elektr zanjirining maʼlum qismidagi kuchlanishni birday tutib turish (barqarorlash) uchun ishlatiladigan ikki elektrodli gaz razryadli yoki yarim oʻtkazgichli asbob (diod). Ishi undan oʻtadigan tokning oʻzgarishiga qarab kuchlanishning qisman oʻzgarishiga asoslangan. Yarimoʻtkazgichli, toj razryadli va tutovchi razryadli xillari bor. Yarimoʻtkazgichli stabilitron uchun barqarorlovchi kuchlanish 3-180 V, toj razryadli stabilitron uchun 300 V-30 kV, tutovchi razryadli stabilitron uchun 70-160 V. stabilitronlar elektron asboblarda qoʻllanadi.
Stavrolit

Stavrolit (yunoncha: stauros — but va lithos — tosh), but tosh — silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Gʻe2A138YU44O7(ON)boʻlib, unda GʻeO15,8%, A12O355,9%, SiO2—26,3%, N2O —2%ni tashkil qiladi. S.ning ruxS. (ZnO— 7,5%gacha), lyusakit (So—8,5%gacha va NiO—0,9%gacha), nordmarkit (Mp2O3— 11,6%gacha) xillari maʼlum. Monoklin singoniyada kristallanadi. Kristallari donador agregatlar boʻlib, butsimon qoʻshaloqlik xos. Qattiqligi 7—7,5; oʻrtacha zichligi 3,7 g/sm³. Moʻrt. Yaltiroqligi shishasimon. Rangi qizilqoʻngʻirdan qoʻngʻirroqqoragacha, kamdankam shaffof boʻladi. S. baʼzi kristalli slanetslarning jins hosil qiluvchi minerali hisoblanadi. S. metamorfik jinslarning oʻziga xos minerali boʻlib, asosan, kristalli slanetslarda regional metamorfizmning amfibolitli fatsiyasida (muskovitSli, kianitS.li, sillimanitS.li) hamda gneyslarda tarqalgan. Kam uchraydigan shaffof kristallari baʼzan bezak tosh sifatida ishlatiladi. S. Rossiyada Ural, Shimoliy Kareliya, Oltoy sochmalarida; shaffof kristallari Baykaloldida, AQSH, Avstriya va Germaniyada uchraydi.

 
 

Turkum:Fan
Turkum:Kimyo
Stagnatsiya

Stagnatsiya (— qo'zg'almas, stagnum — turib qolgan suv so'zidan) — iqtisodiyotda pasayishdan oldin yuz beradigan, pasayish bilan birga kechadigan turgʻunlik holati bo'lib, ishlab chiqarish, savdoda ham kuzatiladi. Rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda 1930—1939-yillarda, II jahon urushi (1939—1945)dan keyin yuz bergan. Oʻzbekistonda 1991—1995-yillarda kuzatildi. Stagnatsiya investitsiya jarayonlarining, ishlab chiqarish. quvvatlarining toʻliq band etilmasligi, surunkali ishsizlik, iqtisodiy oʻsishning sekinlashuvi yoki nol darajasi va boshqa hollarda koʻrinadi. Stagnatsiyada real yalpi ichki mahsulot hajmi turgʻun holatda saqlanadi, baʼzan pasayib ketadi. Stagnatsiya davomiyligi turgʻunlik va tanglikning naqadar chuqurligi va davlat tadbirlari (tadbirkorlarga imtiyozlar, soliklarni, eksport bojlarini kamaytirish, davlat buyurtmalarini tiklash, hisob stavkalarini kamaytirish va boshqalarning) taʼsirchanligiga bogʻliq.

Stagnatsiya holatida dastlab talabning kamayishi natijasida ishlab chiqarish qisqaradi, taklifning qisqarishi bilan narx oʻsadi, bu esa foydani oshirib, ishlab chiqarishga qoʻshimcha investitsiyani ragʻbatlantiradi. Natijada ishlab chiqarish jonlanib, davlat faol tartiblagan sharoitda stagnatsiya davri qisqarib, iqtisodiyot stagnatsiyadan chiqib ketadi.
Staz

Staz (yun. stasis — dimlanib qolish, harakatsizlik) — naysimon aʼzolar (kapillyarlar, venalar, limfa tomirlar va boshqalar)da ulardan oʻtadigan fiziologik suyuqlik, mas, qon (gemostaz), limfa (limfostaz) va boshqalarning dimlanib, toʻxtab qolishi. Kimyoviy va fizik omillar, bakteriyalar zahari taʼsirida, tomirlar innervatsiyasining buzilishi va boshqa oqibatida roʻy beradi. Tibbiyot amaliyotida "S." termini koʻproq kapillyarlar yoki venada qon toʻxtab qolishini ifodalaydi.
 Staz - kapillyarlar, mayda arteriyalar va venalarda qon oqimining sekinlashishi va to'xtashi.
Stazning asosiy variantlarini va ularning sabablari:
 Ishemik, venoz va haqiqiy (kapillyar) turg'unlik mavjud.
 Ishemik va venoz staz ishemiya va venoz giperemiya natijasida rivojlanadi va shuning uchun bu mahalliy qon aylanishining buzilishi bilan bir xil sabablarga ega.
 Haqiqiy turg'unlikning sababi jismoniy (sovuq, issiqlik), kimyoviy (zaharlar, natriy xlorid va boshqa tuzlarning konsentrlangan eritmasi, turpentin) va biologik (mikroorganizmlarning toksinlari) omillar bo'lishi mumkin.
 Haqiqiy turg'unlik patogenezida ikkita omil katta ahamiyatga ega:
1) eritrotsitlarning intrakapillyar agregatsiyasi, ya'ni. ularning yopishtirilishi va qon oqimiga to'sqinlik qiladigan konglomeratlarning shakllanishi; 
2) qonning qalinlashishi tufayli kapillyarlarda qon oqimining sekinlashishi. Ikkinchi holda, etakchi rol staz zonasida joylashgan tomirlar devorlarining o'tkazuvchanligini oshirishga tegishli.

A.B.Ataman.2000
William Howard Stein

William Howard Stein (1911.25.6, Nyu-York 1980.2.2) - amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1960-yildan). Garvard universitetini tugatgan (1933). 1938-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller tibbiyot tadqiqotlari institutida ishlagan. Ilmiy ishlari oqsillar tuzilishini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1972, Stanford Moore va K. B. Anfinsen bilan hamkorlikda).Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Turkum:2-fevralda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Stalagmitlar

Stalagmitlar (yun. stalagma — tomchi) — gʻorlar va boshqa yer osti karst boʻshliqlari tubidagi ustunsimon, konussimon va boshqa shaklli oqiqtomchi (asosan, ohaktoshli) hosilalar. Minerallashgan (asosan, kalsiy karbonat) tomchilarning choʻkmaga tomib, undan toʻyingan karbonat gazining chiqib ketishidan hosil boʻladi. S. Oʻlchamlari karst boʻshligʻi hajmiga bogʻliq ravishda turlicha boʻladi (diametri 5 m, balandligi bir necha sm dan 30 m gacha yetadi) va u doimiy ravishda oʻsib boradi. Oʻrta Osiyodagi yirik gʻorlarda (Qarluq, Amir Temur, Chilustun, Hazrat Dovud va boshqalar) keng tarqalgan (yana qarang Gʻorlar).

 

Turkum:Geologiya
Stalaktitlar

Stalaktitlar (yun. stalaktos tomchilab oqish) — karst gorlarining shifti va devorlarida naycha, uzunchoq muz, shokila shaklida oqib tushib qotgan (koʻpincha ohaktoshli) hosilalar. X,osil boʻlishi va mineral tarkibi stagagmitlarnnshta aynan oʻxshash. Faqat S. yuqoridan pastga qarab oʻsadi. Yer ostiga sizib kirgan suv togʻ jinslari — ohaktoshlarni eritib, minerallashadi va gʻor shipidan tomib turadi. Suvning bugʻlanishi natijasida is gazi chiqaradi, qolgan qoʻshimcha monokarbonat Ca(Mg)Co3 S.ni hosil qiladi va oʻsib borish jarayonida stalagmitlar bilan oʻzaro qoʻshilib ustun (stalakton) hosil qiladi. Sharqiy Yevropa mamlakatlarida (Chexiya, Vengriya, Serbiya va Bolgariya) S, stalagmit va stalaktonli yirik gʻorlar juda koʻp uchraydi. Vengriyadagi mashhur Agtelek gori bir necha kavatli galereyadan iborat. Bu gʻordagi S, stalagmit va stalaktonlarning koʻpligi, ularning gʻaroyib shakllari, sunʼiy yorugʻdan tovlanishi, gʻordagi havoning toza va salqinligi sayohatchilarni jalb etadi. S. Oʻrta Osiyoda Qarluq, Amir Temur, Gʻunjak va boshqa gʻorlarda mavjud (yana qarang Gʻorlar).

 

Turkum:Geologiya
Konstantin Stanislavskiy

220px|right
Konstantin Sergeyevich Stanislavskiy (Alekseyev) (1863.1.1 — Moskva — 1938.7.8) — aktyor, rejissyor, pedagog: teatr nazariyotchisi. Xalq artisti (1936). Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy akademik Rus teatrining yirik islohotchisi. 1898-yil (Vladimir Nemirovich-Danchenko bilan) Moskva Badiiy akademik teatriga asos solgan. Teatr ijodiy faoliyatini boshlab berishi bilan sahna realizmi rivojlanish bosqichini ham boshlab, jahon geatriga katta taʼsir etdi (qarang Stanislavskiy sistemasi). Anton Chexov, Maksim Gorkiy pyesalarini saxnalashtirib, Stanislavskiy va Nemirovich-Danchenko rejissyorlik va aktyorlik sanʼatining yangi yoʻllarini ochdi. "Doktor Shtokman" (Genrik Ibsen)da Doktor Shtokman, "Tubanlikda" (Maksim Gorkiy) Satin, "Vanya togʻa" (Anton Chexov)da Astrov, "Uch opasingil" (Anton Chexov)da Vershinin, "Akdlilik balosi" (Aleksandr Griboyedov)da Famusov, "Har toʻkisda bir ayb" (Aleksandr Ostrovskiy)da Krutitskiy kabi rollari klassik dramaturgiya imkoniyatlarini ochishga ijtimoiy teran yondashish namunasi boʻldi. 1918-yildan Katta teatrning opera studiyasi (keyinchalik Stanislavskiy nomidagi opera teatri)ni boshqargan. "Yevgeniy Onegin" (Pyotr Chaykovskiy), "Shoh qalligʻi" (Nikolay Rimskiy-Korsakov) kabi operalarni sahnalashtirgan. 1935-yil Operadramatik studiyasini tashkil etdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyalik erkak aktyorlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Turkum:SSSR xalq artistlari
Stanislavskiy sistemasi

Stanislavskiy sistemasi — teatr sanʼatining Konstantin Stanislavskiy tomonidan ishlab chiqilgan sahna nazariyasi va uslubining nomi. Stanislavskiy sistemasi rus va jahon teatri ilgʻor anʼanalari hamda Moskva badiiy akademik teatri (MXAT) amaliy faoliyati asosida, Stanislavskiyning ijodiy va pedagogik tajribasi mahsuli sifatida yuzaga kelgan. Seda bir marta ijodiy jarayonni ongli oʻzlashtirish muammosi hal qilinadi, aktyorning obrazga uzviy kirish yoʻli tekshiriladi. Teatr sanʼatida realistik yoʻnalishning nazariy asosi boʻlib, bu yoʻnalish „kechinma sanʼati“ deb ataladi. Stanislavskiy sistemasi sahnada hissiyotni tashqi tomonidan koʻrsatib, aktyor ijrochiligini kasb (hunar) ga, qolipga aylantiruvchi, aktyor ijodiga ilhomning oʻzi yetarli deb qarovchi sanʼatga qarshi qaratilgan. Sahna xattiharakati xususidagi taʼlimoti Stanislavskiy sistemasining asosini tashkil qiladi. Stanislavskiy diqqatini asosiy masalateatrda aktyorning tabiiy, ijodiy kayfiyati va sahnaviy obraz yaratish masalasiga qaratib, oʻz sistemasini 2 kiyemga: aktyorning oʻz ustida hamda rol ustida ichki va tashqi tomonidan ishlashiga ajratadi. Stanislavskiy sistemasi aktyor oldiga kagor vazifalar qoʻyadi. Ana shu vazifalar orasida eng muhimi aktyorning pyesa mazmunini toʻliq tushunishi, tavsiya etilgan muhitda oʻzini unga mos va uygʻun his eta bilishidir. Mazkur tamoyilni amalga oshirish maqsadida Konstantin Stanislavskiy „jismoniy harakat metodi“, „qalb koʻzi bilan koʻra bilish“, „harakat tahlili“ va „oliy maqsad“ qoidalarini ishlab chiqdi. Aktyor oʻz oldiga „oliy maqsad“, yaʼni aniq goyaviyijodiy niyat qoʻysagina, uning ijodi badiiy yetuk va taʼsirli boʻladi.

Oʻzbek professional teatri 20-asrning 30-yillaridan eʼtiboran Stanislavskiy sistemasiga amal qilib keladi. M. Uygʻur nomidagi Toshkent davlat sanʼat institutida aktyor va rejissorlarni tayyorlashda Stanislavskiy sistemasi qoʻllanib kelinadi.
Stannin

Stannin (lot. stannum — qalay), qalay kolchedani — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu2FeSnS4, unda: Si—29,5%, Fe 13%, Sn 27,5%, S29,9% hamda Zn, Sb, Cd, Pb va Ag aralashmalari mavjud. Pegmatitlar, kvarsdala shpatlari tomirlari va greyzenlar bilan bogʻliq yuqori trali S. kub simmetriyali boʻlsa, kasseteritsulfid konlarida keng tarqalgan past trali S. tetragonal simmetriyaga ega, uning kristall strukturasi xalkopiritnikiga oʻxshash. Oʻziga xos yashil tovlanuvchan, kulrang. Qattikligi 3— 4,5; zichligi 4,3 — 4,5 g/sm³. Moʻrt, elektrni yaxshi oʻtkazadi. Qalay rudalarining zararli aralashmasi. S. gidrotermal konlarda hosil boʻladi, volframqalay konlarida kasseterit (SnO2), xalkopirit, arsenopirit, volframit va boshqa minerallar bilan assotsiatsiyada uchraydi. S.ning yirik toʻplamlari Rossiya Federatsiyasi (Dalnegorskiy, Xeta, Saxa), Tojikiston, Kanada, Buyuk Britaniya, Boliviyada maʼlum. Oʻzbekistonda ChatqolQurama togʻlari — Navgarzon, Lashkarak, Sargardonda; Oʻzbekiston gʻarbida — Qizqoʻrgʻonda dolomitlarning metasomatik oʻzgarishi natijasida yuzaga kelgan tillit, frankent, sfalerit va pirit bilan assotsiatsiyada uchraydi. Konsentratsiyasi yuqoriroq boʻlsa qalay rudasi sifatida foydalanish mumkin.

 

Turkum:Minerallar
Stanovoy tizmasi

Stanovoy tizmasi - Sharqiy Sibirdagi togʻlar. Olyokma daryosining oʻrta oqimidan boshlanadi va Uchur daryosi (Aldan havzasi)ning boshigacha choʻzilib boradi. Uz. 700 km, eni 100– 180 km, oʻrtacha bal. 1500 m, eng baland joyi 2412 m (Kasta Toko kulidan janubi-gʻarbda), Shimoliy va Janubiy tizmalardan iborat. Gumbazsimon baland qismlarida qoyali choʻqqilar uchraydi. St. Shimoliy Muz okeani va Tinch okeanga kuyiladigan daryolar oʻrtasidagi suvayirgichdir. Asosan, kristalli slanets va gneyslardan tuzilgan. 1300 m gacha balandlikda tilogʻoch va qaragʻay oʻrmonlari oʻsadi, balandrokda (1650–2700 m) yer bagʻirlab oʻsadigan kedr, qayin, zirk changalzorlari uchraydi. Baland qismlarida tog tundrasi joylashgan. Oltin, toshkoʻmir, slyuda konlari bor.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Stanok

Stanok — metall, yogʻoch, tosh, suyak va boshqalarga ishlov berish, gazlama toʻqish uchun moʻljallangan mashina. Vazifasiga koʻra, tokarlik, silliqlash, parmalash, frezerlash, toʻqish S.lari va boshqa xillarga bulinadi. Ishlov berish anikdigiga kura, normal (N), yuqoriroq (P), yuqori (V), juda anik, (S) va juda yuqori aniq (A) stanoklar boʻladi. Ogʻirligi jihatdan 100 kN (10 t) dan ortiq (ogʻir), 100 kN (10 t) gacha (oʻrtacha ogʻir) va 10 kN (1 t) gacha (yengil) xillarga boʻlinadi. Koʻpchilik stanoklar avtomatik boshqarish tizimlari bilan jihozlanadi. Oʻzbekistonda qad. toʻquv stanoklari dastgoh yoki doʻkon deb atalgan.
Starazagora

Starazagora — Bolgariyadagi shahar, Sredna-Gori togʻlarining jan. yon bagrida. Aholisi 143,9 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Mashinasozlik (stanoksozlik, sanoat robotlari, oziqovqat sanoati uchun uskunalar, elektron hisoblash texnikalari ishlab chiqarish.), toʻqimachilik, tikuvchilik, oziqovqat, tamaki, mebel sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinida yirik kimyo kombinati qurilgan. S. qadimda Beroye, AvgustTrayan, Eski Zafa (turkcha) deb atalgan. 1877—78 ylardagi Rossiya— Turkiya urushida vayron boʻlib, keyinchalik qayta tiklangan.

 

Turkum:Bolgariya shaharlari
Staraplanina

Staraplanina (bolgar tilida — keksa togʻ), Bolqon togʻlari — Bolgariyadagi togʻ tizmasi. Gʻarbdan sharqqa 555 km ga choʻzilgan bir necha burmali togʻ tizmalaridan iborat. Eng baland joyi 2376 m (Botev togʻi). Togʻ choʻqqilari tekis, shim. yon bagʻirlari yotiq, jan. esa nisbatan tik. Slanets, granit, ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. Karst rivojlangan. Bosh tizma shimolga tomon Dunay tekisligigacha pasayib boradi. Iqlimi moʻtadil nam. Yillik yogʻin 800—1000 mm. Shim. yon bagʻriga yogʻin koʻp tushadi. Qishda togʻlar qor bilan qoplanadi. S.P. dan Dunay va Maritsa daryolari irmoqlari boshlanadi. Yon bagʻirlarida 1700 m balandlikkacha dub, qoraqayin, yuqori qismida igna bargli daraxtlar oʻsadi. Eng baland qismi oʻtloq. Foydali qazilmalardan koʻmir, mis, temir, qoʻrgʻoshin, rux rudalari bor. Mineral buloqlar va kurort koʻp.

 

Turkum:Togʻlar
Sergey Starodubsev

Sergey Vasilyevich Starodubsev (1914.24.10, Ashxobod 1967.19.3, Toshkent) — fizik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Texnika fanlari doktori (1946), professor (1947). 1935-yildan Toshkentda. Leningrad universitetini tugatgan (1935), Oʻrta Osiyo universitetida oʻqituvchi (1935—41). Toshkent toʻqimachilik institutida kafedra mudiri (1938— 42). 1942-yildan Leninfadda ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1956—66), Yadro fizikasi instituti direktori (1966-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, fizik elektronika, atom yadrosi fizikasi, yadro va radiatsiya fizikasi, radioaktiv izotoplar va nurlardan texnikada foydalanish, sof materiallar texnologiyasiga oid. Oltingugurtli kadmiy kristallari asosida zaryadli zarralar hisoblagichini yaratgan, gamma nurlanishlarning moddalar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrgangan. S. vakuum elektronikasi boʻyicha Toshkent maktabining shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika instituti, Toshkent koʻchalaridan biri S. nomi bilan atalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1967-yilda vafot etganlar
Turkum:19-martda vafot etganlar
Statika

Statika ( ststike — jismlarning ogirligi va muvozanati haqidagi taʼlimot) — mexanika boʻlimi; jismlarning ularga qoʻyilgan kuchlar taʼsirida muvozanatda boʻlish sharti oʻrganiladi. Qattiq jismlar statikasi, suyukliklar statikasi (gidrostatika) va gazlar statikasi (aerostatika) ga boʻlinadi. Qattiq jismlar Statikasi esa analitik va geometrik statikaga boʻlinadi. Analitik statika asosida mumkin boʻlgan koʻchishlar prinsipi yotadi; bu prinsip yordamida ixtiyoriy mexanik tizimning muvozanat shartlari aniklanadi. Geometrik statika mexanikaning asosiy qonunlaridan kelib chiquvchi, tajriba kuzatishlar natijasida aniklangan quyidagi aksiomalarga asoslanadi:

 inersiya aksiomasi — jiyemga qoʻyilgan kuchlar tizimi oʻzaro muvozanatlashsa, jism tinch holatda boʻladi yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakat qiladi. 
 muvozanat aksiomasi — erkin jiyemning istalgan 2 nuqtasiga miqdorlari teng, yoʻnalishi esa shu nuqtalardan oʻtuvchi toʻgʻri chiziq boʻyicha qaramaqarshi tomonga yoʻnalgan 2 ta kuch taʼsir etsa, buqday kuchlar oʻzaro muvozanatlashadi; 
 parallelogramm aksiomasi — jiyemning biror nuqtasiga qoʻyilgan turli yoʻnalishdagi 2 kuchning teng taʼsir etuvchisi miqdor jihatdan shu kuchlarga qurilgan parallelogrammning ular qoʻyilgan nuqtadan oʻtuvchi diagonaliga teng va shu diagonal boʻyicha yoʻnaladi; 
 taʼsir va aks taʼsir aksiomasi — 2 jiyemning birbiriga har qanday taʼsiri oʻzaro taʼsirga ega boʻlib, bu taʼsirlar har doim kattaligi jihatdan teng va yoʻnalishi jihatdan qaramaqarshidir. Bu qonunni birinchi boʻlib I. Nyuton taʼriflagan. 

Geometrik Statika uslublaridan foydalanib qattiq jismlarning muvozanat holatlari oʻrganiladi. Bunda, asosan, quyidagi 2 turdagi masalani yechish koʻriladi: 

 jismga qoʻyilgan kuchlar tizimini oddiy koʻrinishga keltirish; 
 jism muvozanatda boʻlishi uchun unga qoʻyiladigan kuchlar tizimi qanday shartlarni qanoatlantirishini aniqlash. 

Statikaning asosiy tushunchalariga moddiy nuqta, mutlaq qattiq jism, sanoq tizimi, erkin jism, kuch, biror nuqtaga yoki ukda nisbatan kuch momenti, juft kuchlar kiradi. Kuchlarni va ularning momentlarini qoʻshish vektorlarni qoʻshish qoidasi boʻyicha amalga oshiriladi. Berilgan jismga taʼsir etuvchi barcha kuchlar Gʻ ning geometrik yigʻindisiga teng boʻlgan R kattalikka bu kuchlar tizimining bosh vektori, shu kuchlarning Omarkazga nisbatan momentlari t0 (Gʻk) ning geometrik yigʻindisiga teng boʻlgan My kattalikka esa markazga nisbatan kuchlar tizimining bosh momenti deyiladi: R q ʼGʻ^Mq1.ta(Gʻk). Demak, mutlaq qattiq jismga qoʻyilgan kuchlar tizimi bitta bosh vektor va bitta bosh momentga keltirilar ekan. Har qanday kuchlar tizimining muvozanatda boʻlishi uchun bu kuchlar tizimining bosh vektori va ixtiyoriy keltirish markaziga nisbatan bosh momenti nolga teng boʻlishi zarur va yetarlidir. Statika masalalarini grafik uslublardan foydalanib yechish kuchlar koʻpburchagini va arqonli koʻpburchakni yasashga asoslangan.

 Adabiyot 
 Oʻrozboyev M.T., Nazariy mexanikaningasosiy kursi, T., 1966; Shohaydarova P. va boshqa, Nazariy mexanika, T., 1991; 3 o i rov J., Nazariy mexanika, T., 1998.
Stator

thumb|Rotor (chapda) va stator (o'ngda)
Stator (ing. stator, lot. sto — turaman):

1) elektr mashinada — magnit oʻtkazgich vazifasini bajaruvchi qoʻzgʻalmas qism. Oʻzak va staninadan iborat. Oʻzak lok bilan izolyasiyalangan elektrotexnika poʻlati listlaridan (0,35—0,5 mm qalinlikda) paket (tahlam) tarzida yasaladi. U quyma yoki payvandlab yasalgan korpus — staninaga mahkamlangan; 

2) gidrotexnikada — gidroafegat massasidan nagruzkani va suv bosimini GES binosiga uzatuvchi qism; gidroturbinashtg poydevor qismi. U spiralsimon beton kamerali qilib yasaladi. Yirik turbinalar uchun moʻljallangan S, odatda, payvandlab tayyorlanadi.
Status

Status (lot. status — holat, vaziyat) — huquq subʼyektlarining huquq va majburiyatlari majmuini ifoda etuvchi, huquq normalari bilan belgilangan holatga aytiladi (qarang Matsom).
Status quo

Status quo ({;  — „muayyan paytdagi holat“) mavjud boʻlib turgan yoki muayyan fursatda mavjud boʻlgan va saqlab qolish yoki tiklash toʻgʻrisida soʻz borayotgan siyosiy, huquqiy yoki boshqa holatdir. Xalqaro huquq amaliyotida, shuningdek, „status quo“ ante bellum termini ham ishlatiladi, u urush boshlanishidan avval mavjud boʻlgan holatni anglatadi.

 Yana qarang 

 ante bellum
 de-fakto
Stafilinlar

Stafilinlar (Staphylinidae) -kalta ustqanotli qoʻngʻizlar oilasi. 30 mingdan ortiq turi maʼlum. Tanasi ingichka va choʻziq (1,5–40 mm); ust qanoti kalta, boshi, koʻkragi va korni oʻzaro birikkan, harakatchan. Qanotlari yaxshi rivojlangan. Lichinkasining boshi yirik, oyoqlari harakatchan. S. keng tarqalgan. Hazon, daraxt poʻstloqlari ostida, qush va boshqa hayvonlar hamda chumolilar inida yashaydi. S.ning koʻpchiligi entomofaglar, shuningdek, parazit, saprofag (chirigan hayvon qoldiqlari bilan oziqlanadi), nekrofag (oʻlimtikxoʻr)lari ham mavjud. Yirtqichlaridan oleoharlar (Aleocharabilineata, A. bipustulata) maʼlum. Ularning voyaga yetgan qoʻngʻizlari karam pashshasining tuxum va lichinkasi bilan, Oligota oviformus Cas. qoʻngʻizi oʻrgimchakkana va boshqa bilan oziqlanadi. Baʼzi qishloq xoʻjaligi. ekinlarining ikkinchi darajali zararkunandasi. Paederus turkumiga kiradigan S. qonida zaharli modda boʻlib, ezilganda kishi terisida yalligʻlanish paydo qiladi.

Alovuddin Hamroyev.
Stafilokokk

Stafilokokk (yunoncha staphyle — shingil va kokklar) (Staphylococcus) — Micrococcaceae oilasiga mansub sharsimon bakteriyalar turkumi; Stafilokokkni R. Kox (1878-yil) va L. Pasterlar (1880-yil) birinchi boʻlib aniqlashgan. F. Rozenbax (1884-yil) bemorlarning yiringli yalligʻlangan oʻchoqlaridan Stafilokokkni ajratib olib, uning biokimyoviy xossalarini oʻrgangan. Stafilokokk yumaloq shaklda boʻlib, surtmalarda, asosan, uzum shingiliga oʻxshab koʻrinadi. Stafilokokk harakatsiz, fakultativ, anaerob, grammusbat, xivchin va spora hosil qilmaydi, patogen da mikrokapsulasi bor. Stafilokokk tabiatda keng tarqalgan mikroorganizmlar boʻlib, ularning saprofit, shartlipatogen va patogen mavjud. Odam terisi va shilliq qavatlarida 14 turi uchraydi.

S, asosan, havoda, suvda, odam va hayvonlarning normal mikroflorasi tarkibida, patogen mikrob tashuvchi odam, hayvonlarda uchraydi va ularda kasallik qoʻzgʻatadi. Stafilokokk organizmga, asosan, teri, havotomchi, chang, alimentar yoʻllar orqali kiradi. Hozirgi Stafilokokk qoʻzgʻatadigan juda kup kasallik anikdangan. Koʻp hollarda Stafilokokk ikkilamchi infeksiyaning rivojlanishiga sabab boʻladi.

Patogen Stafilokokk tushgan sut va sut mahsulotlari, tort, muzqaymoq va boshqa oziqovqat mahsulotlari isteʼmol qilinganda zaharlanish (toksikoinfeksiya) kuzatiladi.
Kadiyivka

Kadiyivka (1937-40-yillarda Sergo, 1937-yilgacha va 1940—78-yillarda Kadiyivka, 1978-2016-yillarda Staxanov) — Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar. Luganskdan 53 km gʻarbda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 113,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kadiyivka 19-asrning 40-yillarida toshkoʻmir koni ishga tushirilishi bilan vujudga kelgan. Donbassning ogʻir sanoat markazlaridan biri. Shahar yaqinidan koʻmir qazib olinadi. Koks kimyosi, kimyo, metallurgiya, mashinasozlik, vagonsozlik, ferroqotishma, qurum, gidrojihozlar zavodlari, kumir boyitish fabrikalari, bir qancha oʻrta maxsus bilim yurtlari, tarixiy-badiiy muzey mavjud. Shaxtyor A.G.Staxanov nomiga qoʻyilgan.

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Stearin kislota

Stearin kislota (oktadekan kislota-CH3-(CH2)16-COOH) – alifatik qatorning bir asosli toʻyingan karbon kislotasi. Rangsiz kristall modda. Molyar massasi-284,47. Suyuqlanish temperaturasi-69,6°, kaynash temperaturasi-376,1°, 13,3 kPa bosimda (100 mm sim. ust.), zichligi 849 kg/m³ (70°da). Suvda erimaydi, organik erituvchilarda oz eriydi. Stearin kislota tabiatda keng tarqalgan yuqori yogʻ kislotalaridan biri. Stearin kislotaning glitseridlari koʻpchilik yogʻ va moylarning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Stearin kislotani stearindan choʻktirish va distillash usulida, olein kislotani gidrogenlab va boshqa usullarda olish mumkin. Stearin kislotaning ishqorli tuzlari – sovun. Stearin kislota organik sintezda, analitik kimyoda, vulkanizatsiyada va rezina tayyorlashda ishlatiladi. Natriy, litiy, kalsiy, qoʻrgʻoshin va boshqa metallarning stearinatlari plastik surkamalar komponenti sifatida kosmetik moddalar olishda qoʻllanadiPubChem, US National Library of Medicine "Stearic Acid".

 

Turkum:Kislotalar
Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Turkum:Organik kimyo
Turkum:Organik birikmalar