Kuba

Kuba (ispancha: Cuba), Kuba Respublikasi (ispancha: República de Cuba) – Vest-Indiyadagi davlat. Kuba orol va Katta Antil orollari guruhiga kiruvchi 1600 dan ortiq mayda orolda joylashgan (Yuventud orollarida va Katta Antil orollari guruhi (Sabana arxipelaglari, Los Kanarreos, Los Kolorados, Kamaguey, Jardines de la Reina; San-Felipe orollari va boshqalar) joylashgan. Sharqda Atlantika okeani, janubda Karib dengizi bilan yuviladi. Shimoliy Amerikadan gʻarbda Yukatan boʻgʻozi va shimolda Florida boʻgʻozi bilan ajratilgan. Kuba 10 millionga yaqin aholisi boʻlgan Karib dengizidagi Gaiti va Dominikan Respublikasidan keyin uchinchi oʻrinda turadi. Maydoni boʻyicha Karib dengizidagi eng katta davlatdir. Maydoni – 110 860 km². Aholisi – 10 958 142 kishi (2025). Poytaxti – Ganava shahri Maʼmuriy jihatdan 14 viloyat (provincia)ra, viloyatlar munitsipiyalarga boʻlingan.

Hozirgi Kuba hududi miloddan avvalgi 4-ming yillikda yashagan, Guanaxatabey va 15-asrda Ispaniya mustamlakasi davrida Taíno xalqlari yashagan. 1886-yilda qullikni bekor qilish orqali u Ispaniyaning mustamlakasi edi, 1898 -yilgi Ispaniya-Amerika urushigacha , Kuba Qoʻshma Shtatlar tomonidan bosib olindi va 1902-yilda mustaqillikka erishdi. 1940-yilda Kuba yangi konstitutsiyani joriy qildi, ammo kuchayib bormoqda. Siyosiy tartibsizliklar 1952 yil Kuba davlat toʻntarishi bilan yakunlandi Fulgensio Batistaning keyingi diktaturasi . Batista hukumati 1959-yil yanvar oyida Kuba inqilobi paytida 26-iyul harakati tomonidan agʻdarildi. Oʻsha inqilob Fidel Kastro boshchiligida kommunistik boshqaruvni oʻrnatdi. Mamlakat Sovet Ittifoqi va Qoʻshma Shtatlar oʻrtasidagi Sovuq urush davrida tortishuv nuqtasi boʻlgan va 1962 yildagi Kuba raketa inqirozi Sovuq urushning yadro urushiga aylanishiga eng yaqin kelgan deb hisoblanadi . 1970-yillarda Fidel Kastro Afrikadagi marksistik hukumatlarni qoʻllab-quvvatlash uchun oʻn minglab qoʻshinlarni yubordi. Markaziy razvedka boshqarmasining maxfiylashtirilgan hisobotiga koʻra , Kuba 1984 yilga kelib Sovet yordami sifatida 33 milliard dollar olgan. Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin Kuba 1990-yillarda „ Maxsus davr“ deb nomlanuvchi jiddiy iqtisodiy tanazzulga duch keldi. 2008 yilda Fidel Kastro 49 yildan keyin nafaqaga chiqdi; Raul Kastro uning vorisi etib saylandi. Raul Kastro 2018 yilda prezidentlik lavozimini tark etdi va Migel Dias-Kanel parlament saylovlari natijasida Milliy assambleya tomonidan prezident etib saylandi. Raul Kastro 2021 yilda Kommunistik partiyaning birinchi kotibi lavozimidan nafaqaga chiqdi va Dias-Kanel saylandi.

Kuba sotsialistik davlat boʻlib, unda Kommunistik partiyaning roli Konstitutsiyada mustahkamlangan . Kubada siyosiy muxolifatga ruxsat berilmagan avtoritar hukumat mavjud. Senzura keng tarqalgan va mustaqil jurnalistika qatagʻon qilingan; Chegara bilmas muxbirlar Kubani matbuot erkinligi boʻyicha eng yomon davlatlardan biri deb taʼriflaydi. Madaniy jihatdan Kuba Lotin Amerikasining bir qismi hisoblanadi. Kuba Birlashgan Millatlar Tashkiloti, G77 , Qoʻshilmaslik harakati , Afrika, Karib havzasi va Tinch okeani davlatlari tashkiloti , ALBA va Amerika Davlatlari Tashkilotining asoschisi hisoblanadi . U dunyodagi bir necha rejalashtirilgan iqtisodlardan biriga ega va uning iqtisodiyotida turizm va malakali ishchi kuchi, shakar, tamaki va qahva eksporti ustunlik qiladi. Kuba tarixan – kommunistik boshqaruvdan oldin va davrida – savodxonlik, goʻdaklar oʻlimi va umr koʻrish davomiyligi kabi bir qancha ijtimoiy-iqtisodiy koʻrsatkichlar boʻyicha mintaqadagi boshqa mamlakatlarga qaraganda yaxshiroq natija koʻrsatgan . Kubada barcha Kuba fuqarolariga bepul tibbiy yordam koʻrsatadigan universal sogʻliqni saqlash tizimi mavjud, biroq muammolar orasida shifokorlar uchun past maosh, yomon sharoit, jihozlar bilan taʼminlanmaganlik va muhim dori-darmonlarning tez-tez yoʻqligi kiradi. Kuba Inson huquqlari observatoriyasi (OCDH) tomonidan 2023 yilda oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, aholining 88 foizi oʻta qashshoqlikda yashaydi. Anʼanaviy parhez mikroelementlar etishmasligi va xilma-xillik yoʻqligi sababli xalqaro tashvishga solmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Butunjahon oziq-ovqat dasturi (WFP) tomonidan taʼkidlanganidek, ratsionli oziq-ovqat koʻplab kubaliklar uchun kunlik ozuqaviy ehtiyojning faqat bir qismini qondiradi, bu esa sogʻliq muammolariga olib keladi.

 Davlat tuzumi 
Kuba – sotsialistik davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1976-yil umumxalq referendumida maʼqullangan, unga 1992-yilda tuzatishlar kiritilgan. Davlat hokimiyatining oliy organi va qonun chiqaruvchi organ – Xalq hokimiyati milliy assambleyasi; uning deputatlari orasidan Davlat kengashi raisi, uning birinchi oʻrinbosari va 5 oʻrinbosari, kotibi va 23 aʼzosi saylanadi. Davlat kengashining raisi (Raul Kastro) davlat va hukumat boshligʻi hisoblanadi, milliy mudofaa kengashiga boshchilik qiladi. Oliy ijroiya organi – Vazirlar kengashi (hukumat). Uning aʼzolari Xalq hokimiyati milliy assambleyasi tomonidan tasdiqlanadi.

 Tabiati 
Kuba hududi, asosan, tekislik Kuba Qir va togʻlar Kubaning 1/3 qismini egallagan. Kuba orolining markaziy qismida Guamuaya togʻi bor (balandligi 1156 m). Eng baland togʻlar mamlakatning janubi-sharqida joylashgan.
Janubiy sohili boʻylab Syerra-Maestra togʻlari choʻzilgan (balandligi 1974 m li Turkino choʻqqisi Kubaning eng yuqori nuqtasi). Mis, marganets, asbest, tosh tuz, fosforit, neft, gaz, xromit konlari va boshqalar uchraydi, Xuventud (Pinos) orolida nikel, kobalt, temir, marganets, volfram rudalari, qurilish materiallari, jumladan, marmar va kaolin konlari bor.

Iqlimi – tropik, yil davomida havo harorati va nisbiy namlik yuqori darajada boʻladi, yomgʻirli mavsum – may – oktabr Yanvarning oʻrtacha temperaturasi −22,5 °C, avgustniki +27,8 °C. Minimal temperatura 5° dan yuqori, maksimal temperatura +40° C ga yetadi. Yillik yogʻin tekisliklarda 1000– 1200 mm, togʻlarda 2200 mm gacha. Qurgʻoqchilik mavsumi noyabrdan aprelgacha, asosan, Kubaning janubidagi tekisliklarida roʻy beradi, dahshatli dovul va tropik siklonlar boʻlib turadi. Daryolarining koʻpi qisqa, serostova va kam suv. Eng katta daryosi – Kauto (uzunligi 370 km) Syerra-Maestra togʻlaridan boshlanadi. Daryolari, asosan, yomgʻir suvidan toʻyinadi.

Kuba hududining 10% chasi oʻrmon. Togʻ etaqlarida va tekisliklardagi qizil, qizil-jigarrang nam tuproqli yerdarda keng bargli va doim yashil oʻsimliklar, jumladan, palma hamda kan daraxtlari, quruq va toshloq yerdarda qaragʻay oʻrmonlari, sananvalar, mayda bargli tikanli butalar, kaktus va aga-valar oʻsadi. Yer oʻzlashtirish davrida koʻproq tekisliklardagi daraxtlar kesilgan. Bunda baʼzi daraxtlar, jumladan, palmalar qoldirilgan. Shuning uchun Kubaning hozirgi tekislik landshafti tashqi koʻrinishdan palmazorlarga oʻxshab ketadi. Hayvonot dunyosida umurtqalilar kam, koʻpchilik hayvonlar endemiklardir. Koʻrshapalakning 23 turi bor. Qushlarning 300 dan ortiq turi maʼlum. Ularning koʻpi faqat qishlash uchun uchib keladi. Mahalliy  – kolibri, toʻtilar va mayda tasqaralar uchraydi. Kaltakesaklar, toshbaqa, timsoh, boʻgʻma ilonlar yashaydi. Hasharotlardan termit va kokuyolar uchraydi. Quruqlikda yashovchi krab va qisqichbaqalar bor. Qoʻriqxonalar: El-Kabo, Koʻpell va boshqalar; rezervatlar: Syevaga-de-Sapata, Syevagade-Lanyer.

Aholisining 98% dan koʻprogʻi kubaliqlar; xitoy, yapon va gaitiliklar ham yashaydi. Mahalliy aholi – indeyslarning avlodi ham uchraydi. Dindorlari xristian dinining katolik va protestant mazhabiga eʼtiqod qiladilar. Rasmiy tili – ispan tili. Aholining 72% shaharlarda yashaydi. Yirik shaharlari: Ganava, Santyago-de-Kuba, Kamaguey, Guantanamo, Olgin, Matansas, Sʼyenfuegos, Pivar-del-Rio, Bayamo, Santa-Klara va boshqalar hisoblanadi.

 Kuba tarixi 
Miloddan avvalgi 4-ming yillikdan ilgariroq ham Kubada indeys qabilalari yashagan. 7—9-asrlarda Kubaga Janubiy Amerikadan mayarlar, subtaino va tayno qabilalari koʻchib kelgan. Bu qabilalar ovchilik, baliq ovlash va dehqonchilik bilan shugʻullangan. 15-asr oxirlarida orolda 200 mingdan ortiq kishi yashagan. Orolga 1492-yil oktabrda Xristofor Kolumb ekspeditsiyasi yetib kelgan. Oʻsha vaqtda Kubada aranak indeys qabilalari yashardi. 1510-yil uni ispanlar bosib olib, aholini qirib tashlay boshladi. Indeyslar oʻz sardorlari – Atuey va Guam rahbarligida bosqinchilarga qarshi qattiq kurashdi. Ogʻir mehnat, ochlik va kasallik oqibatida 5 ming indeys tirik qoldi, xolos. Shuning uchun mustamlakachilar konlar va shakarqamish plantatsiyalarida ishlatish uchun Afrikadan negr-qullar keltirdilar.

Iqtisodiy va madaniy munosabatlar rivojlanishi natijasida (18-asr oxirlarida) Kuba xalqi shakllana boshladi. Ispaniya mustamlakalarining 1810—26 yillardagi mustaqillik uchun olib borgan urushi vaqtida Kuba yer egalarining ilgʻor qismi F. Arango-i-Parreno rahbarligida iqtisodiy va siyosiy oʻzgarishlar qilish uchun kurashdi. Natijada Ispaniya bir oz yon berishga (tamaki monopoliyasini bekor qilish, erkin savdoga ruxsat berish va boshqalar) majbur boʻldi va bu narsa Kubaning iqtisodiy yuksalishiga olib keldi. 19-asrning 20-yillaridan Kubada gazlar chiqa boshladi, yashirin jamiyatlar paydo boʻldi. Ular oʻz oldiga mustaqillik uchun kurashni maqsad qilib qoʻydi. 1844-yil negr-qullarni ozod qilish uchun harakat qatnashchilari qattiq jazolandilar.

19-asrning 30-yillarida Kubada dastlabki tamaki va sigara fabrikalari paydo boʻldi. 60-y, lardan kapitalistik munosabatlar rivojlana boshladi.

1868-yil 10-oktabrda Oryente viloyatida Kuba M. de Sespedes rahbarligida Kuba vatanparvarlarining qoʻzgʻoloni boshlandi. Ular eʼlon qilgan manifest Kuba xalqining ispan mustamlakachilariga qarshi 10 yil lik milliy ozodlik kurashini boshlab berdi. Qoʻzgʻolonning maqsadiga toʻla-toʻkis erishilmagan boʻlsada, ammo 1886-yil quldorlik bekor qilindi. Ispan hukmronligiga qatʼiy zarba berishga tayyorgarlik ishlari olib borildi. Bu ishga X. Marti rahbarlik qildi. 1892-yil X. Marti AQSHda Kuba inqilobiy partiyasi (KIP)ni tuzdi. 1895-yil 24-fevralda Oryente viloyatida Kuba mustaqilligi uchun qurolli qoʻzgʻolon koʻtarildi. 1895-yil sentabrda Kuba Respublikasining inqilobiy hukumati tuzildi. Yangi konstitutsiya ishlab chiqildi. 1897-yil noyabrda Ispaniya Kubaga muxtoriyat berdi, ammo kurash davom ettirilib, yilning oxirida Kubaning koʻp qismi ispanlardan ozod qilindi. 1898-yilaprelda AQSH Ispaniyaga qarshi urushga qoʻshilib, Ispaniyani tor-mor keltirdi va oʻsha yili Parij tinchlik bitimi tuzildi. Bitimga koʻra, Kuba rasman mustaqil deb eʼlon qilingan boʻlsa ham, haqiqatda 1898-yildan 1902-yilgacha AQSH tasarrufida boʻldi.

1903-yilgi adolatsiz shartnomaga binoan, AQSH Guantanamo harbiy-dengiz bazasini nomaʼlum muddatgacha ijaraga oldi.

1925-yil mayda davlat tepasiga kelgan X. Machado terrorchi diktatura oʻrnatdi. 1934-yil yanvarda hukumat F. Batista qo’liga oʻtdi, u harbiy-politsiya rejimini oʻrnatdi. 1935-yil martda umumiy ish tashlash boshlandi, bunda Batista rejimini bekor qilish, yangi demokratik konstitutsiya tuzish talab etildi. 1944—1948 yillarda R. Grau San-Martina hukumatga boshchilik qildi. Mavjud siyosatga qarshi norozilik mitinglari, ish tashlash va hokazo hukumatni demokratik tashkilotlarga yon berishga majbur etdi.

1952-yil 10-martdagi davlat toʻntarishi natijasida hokimiyatni yana F. Batista egalladi. Shu sharoitda F. Kastro Rus boshliq inqilobchi yoshlar guruhi Batista hokimiyatiga qarshi qurolli kurash boshladi. 1953-yil 26-iyulda guruh Santyagode-Kubadagi Monkada kazarmasiga hujum qildi. Lekin bu hujum muvaffaqiyatsiz yakunlandi. F. Kastro va uning safdoshlari hibsga olinib, 15 yillik qamoq jazosiga hukm qilindi. 1955-yil keng jamoatchilik tazyiqi natijasida hukumat mahbuslarga afv eʼlon qildi. F. Kastro AQSH ga, soʻng Meksikaga ketdi va u yerda F. Batista hokimiyatiga qarshi qurolli kurash rejasini ishlab chiqdi. 1956-yil 2-dekabrda F. Kastro boshchiligidagi guruh „Granma“ yaxtasida Kubaga kelib tushdi. Shu paytdan mamlakatni F. Batista rejimidan ozod etish uchun kurash boshlandi.

1957-yil 13-martda talabalarning „Inqilobiy direktorat“ degan siyosiy tashkiloti Batista hukumatini yuqotish maqsadida prezident saroyiga bostirib kirdi. 1959-yil 1-yanvar kechasi Batista hokimiyati agʻdarildi. 1959-yil fevralda F. Kastro boshliq hukumat tuzildi. O. Dortikos Torrado prezident boʻldi. Kuba – 1945-yildan BMT-aʼzosi. 1992-yilda Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligini tan olgan. Milliy bayramlari: 1-yanvar – Ozodlik kuni (1959), 26-iyul – Milliy qoʻzgʻolon kuni (1953).

 Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari 
Kuba kommunistok partiyasi, 1961-yilda 3 tashkilot: Kuba xalq sotsialistax partiyasi, „26-iyul harakati“ va „13-mart inqilobiy direktorati“ning birlashuvi natijasida vujudga kelgan. Kuba mehnatkashlari kasaba uyushma markazi 1939 i. da tuzilgan, 19 ta tarmoq kasaba uyushmasini birlashtiradi.

 Xoʻjaligi 
Kuba – agrar-industrial mamlakat. Davlat sektori sanoat ishlab chiqarishning hammasini, qurilish va savdoni, transportning 98% ni, qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerdarning 80% ni oʻz ichiga oladi. Yalpi milliy daromadni hosil qilishda sanoatning ulushi 46%, qishloq, oʻrmon xoʻjaligi va baliq ovlash ulushi 15,9%..

Qishloq xoʻjaligining asosi – shakarqamish yetishtirish. Ekinzorlarning yarmiga (1,5 mln. ga yerga) shakarqamish ekiladi. Tamaki, kofe, mango, don va dukkaklilar, sholi, ildizmevalilar, meva, sitrus, moyli ekinlar, paxta va boshqalar, yil boʻyi sabzavot va poliz mahsulotlari yetishtiriladi. Ananas, banan, qovun daraxti, kokos palmasi, kanop anchagi va maydonni egallaydi. Chorvachiligi, asosan, goʻsht-sut yoʻnalishida hisoblanadi. Qoramolchilik, choʻchqachilik, parrandachilik rivojlangan. Dengizdan baliq va dengiz jonivorlari ovlanadi.

 Sanoati 
Qand-shakar ishlab chiqarish – Kuba sanoatining yetakchi tarmogʻi hisoblanadi. Eng katta va texnik jihatdan yaxshi uskunalangan zavodlar Santyago-de-Kuba va Kamaguey viloyatlarida rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati (qanddan tashqari) un tortish va non yopish korxonalaridan, goʻsht kombinatlari, sut-sariyogʻ, moy zavodlari va boshqa dan iborat. Soya moyi va aralash yem, yer yongʻoq, palma moylari va boshqa ishlab chiqariladigan zavodlar bor. Tamaki mahsulotlari ishlab chiqariladigan fabrikalar mavjud. Kimyo sanoati, asosan, chetdan olinadigan xom ashyo va yarim fabrikat asosida ishlaydi. 1 yilda oʻrtacha 15,8 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi.

Gazlama va toʻqimachilik buyumlariga boʻlgan ehtiyoj 50—60% taʼminlanadi. Toʻqimachilik kombinati va fabrikalari bor. Koʻn poyabzal sanoati mamlakat ehtiyojini asosan taʼmin etadi. Kubada yirik sement zavodi, temir-beton konstruksiyalar, gʻisht va boshqa zavodlar, uysozlik kombinati, oyna-shisha kombinati bor.

Konchilik sanoati va rangli metallurgiya nikelli, misli va boshqa ruda qazib olish va ularni boyitish korxonalaridan iborat. Nikel qazib chiqarishda Kuba dunyoda 3-oʻrinda turadi. Qishloq xoʻjaligi mashinalari, dizel motorlari zavod, elektrodlar fabrikasi, kema qurish va taʼmirlash korxonalari mavjud. Soʻnggi vaqtlarda xalqaro sayyohlik rivojlanib, valyuta tushumlari i orasida 1-oʻringa chiqdi.

 Transporti 
Ichki aloqalar uchun avtomobil transporti muhim ahamiyatga ega. Temiryoʻllarning uzunligi – 4,8 ming km. Avtomobil yoʻllari uzunligi – 14,5 ming km. Eng yirik portlari – Ganava va Santyago-de-Kuba.

Kuba chetga shakarqand, ruda va ruda konsentratlari, nikel, sitrus mevalar, ichimlik, tamaki va tamaki mahsulotlari chiqaradi. Chetdan asbob-uskuna, transport vositalari, neft va neft mahsulotlari, gʻalla, oziq-ovqat, yogʻoch va hokazo olinadi. Tashqi savdoda Rossiya Federatsiyasi, Lotin Amerikasi va Yevropadagi baʼzi mamlakatlar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi – Kuba pesosi.

 Tibbiy xizmati 
Vrachlar universitetlarning tibbiyot fakultetlarida, hamshiralar bilim yurtlarida tayyorlanadi. Kubada San-Visente, San-Diyego-delos-Banʼos, Santa-Fe va boshqa mashhur kurortlar bor.

 Maorifi, ilmiy va madaiiy-maʼrifiy muassasalari 
1961-yilgi qonunga binoan, maorif davlat ixtiyoriga olindi va oʻqish bepul qilindi, 9 yil lik (6 yil lik boshlangʻich va 3 yil lik asosiy oʻrta) majburiy taʼlim joriy etildi. Hamma oʻquv yurtlarida stipendiya beriladigan boʻldi. Oliy oʻquv yurtlari: Ganava universiteti, Santyago-de-Kuba, Santa-Klara, Kamaguey universitetlari, Ganava yaqinida Oliy pedagogika instituti, Milliy sanʼat maktabi, chet tillar oliy instituti va boshqa Eng yirik kutubxonalari: Xose Marti nomidagi Milliy kutubxona, Ganava universiteti kutubxonasi. Ganavada Milliy muzey, Xalq sanʼati muzeyi, Inqilob muzeyi, Antropologiya muzeyi va boshqa bor.

 Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi 
Asosiy gaz. va jurnallari: „Granma“ (kundalik gaz., 1965-yildan), „Trabaxadores“ („Mehnatkash“, haftalik gaz., 1970-yildan), „Tribuva de la Ganava“ („Ganava minbari“, haftanoma, 1980-yildan), „Adelante“ („Olgʻa“, gaz., 1959-yildan), „Vanguardia“ („Ilgʻor“, gaz., 1962-yildan), „Venseremos“ („Biz yengamiz“, gaz., 1972-yildan), „Viktoria“ („Gʻalaba“, gaz., 1967-yildan), „Muxeres“ („Ayollar“, oylik jurnal, 1961-yildan), „Xiron“ (gaz., 1960-yildan), „Eskambray“ (gaz., 1979-yildan) va boshqa Milliy axborot agentligi – hukumatning rasmiy agentligi, 1974-yilda tuzilgan; Prensa Lativa, Lotin Amerikasi axborot agentligi, 1959-yilda asos solingan, Ganavada joylashgan. Kuba radioeshittirish va telekoʻrsatuv instituti davlat muassasasi boʻlib, u 1962-yilda tuzilgan, mamlakatdagi radioeshittirish (1922-yildan boshlangan) va telekoʻrsatuvlarni (1950-yildan boshlangan) nazorat qiladi. 1997-yil mamlakatda 5 ta milliy, 1 ta xalqaro, 14 viloyat va 31 ta munitsipal radiostansiya ishladi. Kuba televideniyesi Ganavada joylashgan.

 Adabiyoti 
S. Bilbaoning „Sabr koʻzgusi“ dostoni (1608) Kuba adabiyotining birinchi mashhur asarlaridan sanaladi, unda mahalliy aholining turmushi aks ettirilgan. 18-asr boshlaridan kitob nashr etila boshlashi, Ganava universiteti ochilishi, davriy nashrlar paydo boʻlishi Kuba adabiyotining rivojlanishiga yordam berdi. 18-asr oxirlarida Fransiyadagi burjua inqilobi va Shimoliy Amerikadagi mustaqillik uchun urushlar taʼsirida Kuba yozuvchilari (M. de Sekeyra-i-Arango, M. X. de Ruvalkana, B. P. Ferrer va boshqalar) Ganava vatanparvar jamiyati (1793) atrofiga toʻplanib, maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qildilar. 17—18-asrlarda kreol va negr xalqi sheʼriyati rivojlandi. 19-asrda romantizm yoʻnalishida, mustamlakachilikni qoralash ruhida asarlar yaratildi. X. Marti „Urush shoirlari“ kitobida shoirlarning vatanparvarlik ruhidagi sheʼrlarini toʻpladi. Romantik prozaga X. A. Echeverria asos soldi. S. Vilyaverde, R. Mesa, N. Eredia romanlarida realistik tamoyillar aks etdi.

Zavonaviy ilgʻor adabiyotga asos solgan X. Marti ijodi inqilobiydemokratik romantizmdan realizmga rivojlanib bordi. Uning „Erkin sheʼrlar“, „Oddiy sheʼrlar“ turkumlariga kiritilgan sheʼrlari mustamlakachilikka vafrat, erksevarlik ruhi bilan sugʻorilgan edi. Ispaniyaga qarshi urush (1895—98) taʼsirida ijtimoiy sheʼriyat vujudga keldi. R. E. Boti, A. Akosta ishqiy lirikaga murojaat qilishdi. R. Pedroso, M. Vanarro Luva va boshqa shoirlar oʻtkir ijtimoiy mavzularni qalamga oldilar. 1920-yillar oxirida X. S. Talyet va R. Girao Afrika-Kuba poeziyasi (negr folklori va raqslari zaminida asar yaratish)ga asos soldilar. Lotin Amerikasi adabiyoti tarixida A. Karpentyer ijodi katta oʻrinni egallaydi. Uning „Aroziy saltanat“, „Yoʻqolgan izlar“, „Maʼrifat asri“ romanlari mashhur. Isteʼdodli shoir N. Gilyenning adabiy faoliyati 30-yillar avvalida boshlandi. Kubaning zavonaviy adabiyotida shoirlardan A. Auxyer, F. Hamis, R. Retamar, prozachilardan X. Poʻng, S. Mante, M. Kofino va boshqa barakali ijod qilmokdalar.

Kuba adiblaridan Baragono Xosening „Pentagonda“, ◇Gilyen Nikolasning „Ballada“, Kostelyanos Xesusning „Bayroq“, Vanarro Luva Manuelning „Biz yengamiz“, Hamis Fayyatning „Ozodlik uchun“ kabi asarlari oʻzbek tili ga tarjima qilingan.

 Meʼmorligi 
Qishloq joylarda indeyslar sinchli kulbalar („boyo“), qoziqoyoqlar ustiga omborlar qurishi 20-asrgacha davom etdi. 16-asrda Ganava, Santyago-de-Kuba, Trinidad va boshqa shaharlar qurildi. Ularda salobatli binolar, toʻgʻri koʻchalar, markaziy maydonida cherkov va ratoʻshalar barpo etildi. 18-asrda binolar ispancha va me-sikacha barokko hamda klassitsizm uslubida kolonnalar, ravoklar, rangdor naqshlar bilan bezatildi. 18-asr oxiri – 19-asr boshlarida Ganava va Trinidadning bosh maydonlarida meʼmorlik majmualari paydo boʻldi. 20-asr boshlarida Gavanada eklektika ruhida va modern uslubida, 1920—30 yillarda Yevropa va Amerika zamonaviy meʼmorligi uslubida koʻp qanatli binolar qurila boshladi (Telefon kompaniyasining binosi, Milliy Kapitoliy, Nafis sanʼat saroyi va boshqalar). 1960-yillardan bir xil koʻrinishdagi ommaviy turar joylar qurish avj oldi. Yangi uy-joy dahalari qurildi. Soʻnggi yillarda keng xiyobonlar va temir-betondan koʻp qanatli zavonaviy uylar barpo etildi. Bunday uylarning yon-atrofida maktablar, bolalar bogʻchalari, savdo va madaniy markazlar, sport maydonchalari, suv havzalari va gulzorlar paydo boʻldi. Sanoat va transport in-shootlari, oʻquv binolari, kasalxonalar, tibbiyot markazlari, poliklinikalar, sport majmualari va dam olish zonalari qurildi. K. meʼmorlari orasida mashhurlari: R. M. Franko, F. Salinas, R. Porro va boshqalar.

 Tasviriy sanʼati 
Indeyslarning kad. sanʼati namunalaridan gʻorlardagi suratlar, sopol idishlar, yogʻoch va toshdan ishlangan sanamlar saqlangan. 18-asr oxiri – 19-asr boshlarida diniy mavzudagi rasmlar va tarixiy voqea manzaralari, mashhur arboblarning portretlari, xalq turmushini ifodalovchi suratlar dunyoga keldi. X. N. dela Eskalera, V. Eskobar, X. B. Vermay, V. P. de Landaluse, F. Miale kabi rassomlar xalq turmushiga xos manzaralarni tavsirladilar. Mamlakat Ispaniya zulmidan qutulgandan keyin tarixiy voqealar, jangu jadallar tasvirlangan vatanparvarlik ruhidagi suratlar koʻpaydi. Haykaltaroshlikda ham realizm, millat turmushiga eʼti-bor namoyon boʻldi (X. Sikre, T. Ramos Blanko, E. Betankur). Novator rassomlar V. Garsia, A. Gattorno, X. Arche, E. Avela, K. Enrikes va boshqa xalq turmushini zoʻr ehtiros bilan tasvirladilar. Keyingi yillarda umumlashma ramziy obrazlar yaratishga intiluvchi K. Gonsales, A. Posse, S. Moreno, A. Benites kabi rassomlar tarixiy va zamonaviy mavzularda asarlar yaratdi.

Musiqasi Yevropa, birinchi navbatda, Ispaniya va Afrika musiqasi asosida tarkib topdi. Afro-Kuba musiqasida ispancha ohanglar negrcha raqs bilan uygʻunlashgan. 16—18-asrlarda cherkov xonishchilar maktablari musiqa madaniyatining rivojlanish markazi boʻlgan. 1776-yil Ganavada „Koliseo“ teatri qurildi. 1816-yil „Santa Sesiliya“ musiqa akademiyasiga asos solindi. 19-asr boshlarida K. xalq musiqasi janrlari va milliy mavzular bilan bogʻliq opera-buffa shakllandi. 19-asr oʻrtalarida milliy kompozitorlik maktabi vujudga keldi. 1898-yil E. Sanches de Fuentesning milliy mavzudagi birinchi operasi —"Yumuri" sahvalashtirildi. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida klassik va xalq musiqasi jamiyatlari, Gavana konservatoriyasi va simfonik orkestrlar paydo boʻlib, kompozitorlik ijodiyoti ravvak, topdi. K. inqilobi (1959) dan soʻng ijodiy jamoalar qayta tuzilib, yangilari tashkil etildi, ommaviy ashula janri rivojlandi. A. D. Kartaya „26-iyul marshi“ning matnini va musiqasini yaratdi. Kompozitorlardan N. Rodriges, K. Puebla, K. Farinyas, T. Kastelyanoslar mashhur boʻldi. Oʻzbekistonda oʻtkazilayotgan Xalqaro simfonik musiqa va „Ilhom-XX“ kamer musiqa festivallarida K. kompozitorlarining asarlari ham ijro etilmoqda.

 Teatri 
K.da qadimdan indeyslarning areito deb ataladigan teatr tomoshalari koʻrsatib kelingan. 16-asrda teatr sanʼati ispan diniy teatri taʼsirida rivojlandi. 17-asrda dastlabki dunyoviy teatr truppalari vujudga keldi. 18-asrning 1-yarmida kubalik muallifning (S. Pite deb taxmin qilinadi) „Shahzodabogʻbon yoki soxta Kloridano“ degan dastlabki asari paydo boʻldi. 1838-yil Ganavada 3 ming oʻrinli „Takon“ teatri ochildi. Unda drama, opera va balet spektakllari qoʻyildi. 1910-yilda teatr jamiyati tuzildi, jurnallar nashr etildi, yangi truppalar, jumladan, „Kueva“ teatri (1936) tashkil topdi. 1941-yil Ganavada aktyorlar va rejissorlar tayyorlash uchun Dramatik sanʼat akademiyasi va Gavana universiteti qoshida teatr maktabi ochildi. 40—50 yillarda P. Alfonso, K. Felipe va boshqa dramaturglar turli mavzularda asarlar yaratdi. Teatrlarning repertuarlaridan jahon mumtoz dramaturgiyasining namunalari oʻrin oldi. Gavanada K. milliy teatri (1959), Eksperimental teatr (1961), Milliy qoʻgʻirchoq teatri (1963), Teatr uyi (1964), Bolalar va oʻsmirlar birlashgan milliy teatri (1966) bor. Ular milliy dramaturglardan V. Pinyera, X. Triana, A. Estorino, R. Ferrer, E. Kintero pyesalarini, jahon klassikasi asarlarini sahnalashtirgan.

 Kinosi 
K.da kinoxronika va hujjatli filmlar 1897-yildan suratga oliva boshlagan. 1910—20 yillarda rejissorlardan E. D. Kesela va R. Peon muntazam kino ishlab chiqarishga asos soldilar. 30—40-yillarda ayrim kinofilmlardagiva K. hayoti koʻrsatildi. Ekranlarda, asosan, AQSH kinofilmlari namoyish etildi. 1959-yil Ganavada K. kino sanʼati va kino sanoati instituti barpo etilgandan keyingi va chinakam milliy kino sanʼati vujudga keldi. Koʻpgiva hujjatli filmlarning rejissorlari S. Alvares, X. Espinosa, T. Alea, A. Roldan badiiy kinematografiyaning yetakchi arboblari boʻlib qolishdi. Multiplikatsi-on filmlar ishlab chiqarish rivojlandi. K. da 450 dan ortiq kinoteatr bor. 1961-yildan „Sine Kubano“ („Kuba kinosi“) jurnal nashr etildi. Keyingi yillarda „Xuan Kinkin sarguzashtlari“ (rejissor X. G. Espinosa), „Lyusiya“ (rejissor U. Solas), „Melya“ (rejissor E. P. Barnet), „Rancheador“ (rejissor S. Xiral) va boshqa kartivalar tomoshabinlarga manzur boʻldi. Ganavada Lotin Amerikasi kinosi xalqaro festivali oʻtkazib turiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Shimoliy Amerika mamlakatlari
 
Turkum:BMT aʼzolari