Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Eri kanal

Eri kanal — AQShning shim.sharqiy qismidagi suv yoʻli. 1817—25 yillarda qazilgan. Bir necha marta rekonstruksiya qilingan. Eri kanal Buyuk koʻllar sistemasi (Eri koʻli)ni Gudzon daryosi orqali Atlantika okeani bilan tutashtiradi. Umumiy uz. 1107 km, shu jumladan, Buffalo shahridan Troy shahrigacha 547 km, Olbani shahrigacha 560 km, eni 50 m, chuq. 3,7 m. Kanalda daryo transporti bilan, asosan, qurilish materiallari, gʻalla, neft mahsulotlari tashiladi.

 

Turkum:Kanallar
Eritema

Eritema (yun. — qizillik) — terining maʼlum bir joyi yoki anchagina qismining qizarishi. Kishi juda uyalganida yoki kuchli gʻazablanganida ham (reflektor) E. kuzatiladi, lekin bu holat tezda oʻtib ketadi. Turli fizik va kimyoviy omillar (ishqalanish, issiq, sovuq, ultrabinafsha nur), ayrim yuqumli kasalliklar (qizamiq, skarlatina, ich terlama), teri kasalliklari (dermatitlar va hokazo), intoksikatsiya, qon aylanishining buzilishi va boshqalarda E. paydo boʻladi. Davolash E.ga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat. Yoki Eritema - bu shilliq pardalar yoki terining qizarishi, odatda terining shikastlanishi, yallig'lanish yoki infektsiyadan kelib chiqadi. Eritemaning ba'zi , masalan, asabning qizarishi, bu holatdan umuman kelib chiqmaydi. Eritemaning asosiy sababi yuzaki kapillyarlarda giperemiya: terining yuzasiga yaqin qon tomirlarida qon oqimining ko'payishi. Eritemaning turli xil mavjud. Ko'pincha quyosh yonishi, allergik reaktsiyalar yoki ekzema kabi keng tarqalgan muammolar. , eritemaning bir nechta noyob va aniqroq mavjud.
Eritish

Eritish (metallurgiyada) — materiallar (choʻyan, poʻlat, rangli metallar, shisha va boshqalar) ni maxsus pech (Eritish pechi) da qayta ishlab, suyuq holatdagi mahsulot olish jarayoni. Eritish pechi qattiq va suyuq yoqilgʻi, gaz va elektr energiyasi bilan qizdiriladi. Eritish uchun xom ashyo materialni uning erish trasidan yuqoritragachaqizdirish kerak (qarang Erish). Eritish natijasida suyuq holatga oʻtgan metall yoki shisha maxsus qoliplarga quyiladi yoki undan biror buyum (mas, quvur, oyna va boshqalar) tayyorlanadi. Eritish rudalardan metallar ajratib olish, qattiq yoki suyuq metall shixtanm qayta ishlash, rangli metallar, ferroqotishmalarni tozalash, qotishmalar olish, qattiq metallarni suyultirib quymalar olish va boshqalar maqsadlarda ishlatiladi. 

 

Turkum:Metallurgiya
Eritrin

Eritrin (yunoncha: — qizil), kobalt gullari — arsenatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi So3A8048N20. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi pushtiqizil; tarkibidagi M§, Sa, N1 miqdori oshishi bilan rangsizlanib oq ranggacha oʻzgarib boradi. Oʻta shaffof. Qattiqligi 1,5—2,5, zichligi 3—3,1 g/sm3. Moʻrt. Eritrin— kobalt va nikelkobaltli arsenidlarning va sulfoarsenidlarning nurash mahsuli. Oksidlanish jarayonida qora rangli kobaltning gidrooksidlari (geterogenit)ga aylanadi. Eritrin kobalt rudalarining darakchisi hisobanadi. Eritrin Uzbekistonda Toshqazgan grafit konida topilgan.

Turkum:Minerallar
Erish

thumb|200px
Erish – moddalarning issiqlik taʼsirida qattiq (kristall) holatdan suyuq holatga oʻtish jarayoni. Sof moddalarning erish jarayoni erish haroratiga bogʻliq. Erish vaqtida qattiq holatdagi atomlarning joylashish tartibida fazoviy kristall panjara buziladi. Kristallda atomlar muvozanat vaziyatlari atrofida tebranadi. temperatura koʻtarilgan sari tebranishlar amplitudasi ortib boradi va muayyan kritik kattalikka yetadi, shundan keyin panjara buziladi. Qattiq qotishmalar maʼlum temperatura oraligʻida eriydi. Amorf qattiq moddalar temperatura orta borishi bilan yumshab, asta-sekin suyuq holatga oʻtadi. Modda eriganda hajmi kengayadi, bosim oshishi bilan erish temperaturasi ham ortib boradi. Ayrim moddalar (muz, metall va metalloid) eriganda hajmi kichrayadi va bosim ortishi bilan erish temperaturasi pasayadi.

Molekulyarkinetik tasavvurlarga binoan, moddaning qattiq holatdan suyuq holatga oʻtishida kristall panjaraning buzilishi uchun yetarli miqdorda energiya berilishi zarur. Erish jarayonida moddaga tashqaridan beriladigan energiya uning temperaturasi ortishiga emas, balki kristall panjarasini buzishga sarflanadi.

Erish tabiatda (Yer sirtida qor va muzlarning, Yer qaʼrida minerallarning erishi), fan va texnikada (sof metall va qotishmalar ishlab chiqarishda) katta ahamiyatga ega.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Fizika
Erk qalʼa

Erk qalʼa — koʻhna Marv shahri xarobasini tashkil etgan qalʼalardan biri. Turkmanistondagi Murgʻob daryosining oʻrta oqimi boʻyida, Bayramali shahri yaqinida joylashgan. Erk qalʼa Marvning eng qadimiy qismi hisoblanadi. Erk qalʼaning tarhi ovalsimon (400×500 m — 20 ga) boʻlib, Gavr qalʼa mudofaa devorlarining shim. qanotiga tutashgan. Erk qalʼaning markazida./ bal. 25 m dan ziyod ark (50×50 m) joylashgan. Arkning shim.da pastak maydoncha boʻlib, unda harbiy garnizon va toshotar qurollar oʻrnashgan. Erk qalʼada dastlabki qazishmalar 1890-yil Rossiya Arxeologiya komissiyasi aʼzosi V.A. Jukovskiy tomonidan oʻtkazilgan. 1904-yil R.Pampelli boshchiligidagi amerikalik ekspeditsiya, 1937-yil B.B.Piotrovskiy, A.A.Marushchenko va 1947-yil S.A.Vyazigin, 1950—1992-yillarda M.Ye.Masson rahbarligi ostida Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar Erk qalʼaning miloddan avvalgi 1-ming yillikning 2-choragida bunyod etilganini koʻrsatdi. Sosoniylar davrida (3—5-asrlar) markaziy tepalikda maʼmuriy bino qad koʻtargan, u keyinchalik arablar tomonidan xalifa Maʼmunning Marvdagi qarorgohi sifatida foydalanilgan. Yozma ga koʻra, Erk qalʼa 10-asrdan xarobaga aylangan. Erk qalʼa dan koʻplab sopol va shisha idishlar, sosoniylar tangalari, jez pichoqlar, toshqolip, jez paykonlar topilgan.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Alijon Erkayev

Alijon Erkayev (1933.10.10, Oltiariq tumani) – Oʻzbekiston xalq hofizi (2003). Toshkent chet tillar intini tugatgan (1956). Falsafa fanlari nomzodi (1969). Fargʻona pedogogika instituti (1957–60), Toshkent pedagogika instituti (1969–72)da oʻqituvchi, Toshkent madaniyat instituti dotsenti (1974-yildan), professor (2004). Xonandalik sanʼati sirlarini J.Sultonovsan oʻzlashtirgan. Yoshligidan havaskor musiqa toʻgaraklari qatnashchisi boʻlib, 1961-yildan radio va televideniyeda xonanda sifatida faoliyat koʻrsatadi. Shirali ovoz sohibi. E. Fargʻona–Toshkent musiqa anʼanalariga tayanib, xalqchil ijro yoʻllarini qoʻllaydi. Repertuaridan Fargʻona– Toshkent maqom yoʻllari ("Ushshoq", "Dugoh", "Chapandozi Gulyor", "Bayot" va boshqalar), mumtoz ashulalar ("Girya", "Fargʻona tong otguncha", "Aylansin" va boshqalar), zamonaviy bastakorlar asarlari ("Gʻazalim", N.Hasanov; "Dilbarim", T.Hasanov; "Mubtalo qilib", R.Tursunov va boshqalar) oʻrin olgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonotekasi, 2 gramplastinka ("Alijon Erkayev kuylaydi", 1969, 1976)ga yozilgan. E. Ogahiy, Atoiy, Habibiy, J.Jabbor sheʼrlariga ashulalar bastalagan ("Fargʻona", "Mening tilagim", "Bulbul" va boshqalar). 

 

Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:Farg`onada tug`ilganlar
Turkum:O`zbekiston xalq hofizlari
Turkum:Falsafa fanlari nomzodlari
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Erkinlik

Erkinlik — kishining oʻz istagi boʻyicha ish tutishi. Erkinlik tushunchasi huquqshunoslik, siyosatshunoslik, etika, estetika kabi ijtimoiy bilim sohalarida keng ishlatiladi. Masalan, vijdon erkinligi, soʻz erkinligi, matbuot erkinligi va hokazo. Erkinlik — boshboshdoqlikni emas, jamiyatdagi muayyan tartibni ifodalaydi. Erkinlik insonning jamiyat oldidagi vazifani bajarishni erkin, ixtiyoriy tanlashidir. Erkinlik insonning siyosiy, maʼnaviy taʼqibdan, zoʻravonlikdan himoyalanganligini bildiradi. Erkinlik oʻz baxtini oʻzi yaratish vositasi boʻlib, insonning oʻzligini anglash darajasini ifodalaydi.

Inson erkinligi obyektiv shart-sharoit va vaziyatga bogʻliqdir. U mavhum emas, u doimo aniqdir. Shaxs muayyan sharoit va vaziyatda tayin imkoniyatga tayanib aniq maqsadiga erishadi. Ammo, sharoit, vaziyat va imkoniyatlarga hamma ham bir xilda ega boʻlmasligi mumkin. Maqsadga erishishda kimgadir shart-sharoit, kimgadir maqsadga erishish vositasi, kimgadir imkoniyat yetishmay qoladi. Muayyan vaziyatda va shart-sharoitda kimdir maqsadga erishish uchun erkinlikka ega boʻlishi yoki kimdir undan mahrum boʻlishi mumkin. Shaxsning erkinligini oshiruvchi omillarga u egallagan bilim va tajriba kiradi. Islom taʼlimotida insonga erkin boʻlishi uchun aql-idrok berilgan deb aytiladi. Abu Mansur Moturidiy islomdagi iroda erkinligini sharhlab, insonga berilgan aql-idrok unga oʻz xatti-harakatida yaxshilik va yomonlikni, halol va haromni, savob va gunohni, toʻgʻri yoki egri yoʻlni tanlash erkinligini berdi, bizning kelajagimiz shu yoʻllardan qay birini tanlay olishimizga bogʻliq, deb uqtirgan. Inson erkin ongli faoliyati bilan hayvondan farq qiladi. Hayvonlar shart-sharoit va vaziyatga qaramdir. Inson esa ongli ravishda maqsadga erishish yoʻlini izlaydi.

 

 

Turkum:Atamalar
Joseph Erlanger

thumb|200px|right|Joseph Erlanger (1944)

Erlanger Jozef (1874.5.1, San-Fransisko — 1965.5.12, Missuri shtati) — amerikalik fiziolog, elektrofiziologiya asoschilaridan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya universitetini tugatgan (1895). Jons Xopkins universitetida (190006) ishlagan. Viskonsin shtati universiteti (1906—10), SentLuis (Missuri) Vashington universiteti fiziologiya boʻlimi boshligʻi va professor (1910—46). E. elektron ossillograf yordamida nerv hujayralari va tolalaridagi bioelektrik hodisalarni oʻrgangan, yuraktomir fiziologiyasi sohasiga munosib hissa qoʻshgan; "Yurak blokadasi" (miokard biror boʻlagining qoʻzgʻalishni oʻtkazish xususiyatining yomonlashuvi yoki toʻla yoʻqolishi) tabiatini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1944)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:1965-yilda vafot etganlar
Turkum:5-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:5-dekabrda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Paul Ehrlich

Paul Ehrlich 1854.14.3, Shtrelen, Sileziya — 1915.20.8, Gamburg — nemis vrachi, bakteriologi va biokimyogari; kimyoterapiya va immunologiya asoschilaridan biri. Breslavl, Strasburg va Leypsig universitetilarida oʻqigan. Berlin klinikasi, Robert Koch instituti, Shteglitsdagi zardoblarni oʻrganish instituti, FrankfurtMayn eksperimental terapiya instituti (1878—1901)da turli lavozimlarda faoliyat koʻrsatgan. 1901-yildan xavfli oʻsmalar ustida tadqiqot olib borgan. Immunologik reaksiyalarning 1kimyoviy izohi — "yon bogʻlar nazariyasi"ni taʼriflab bergan. Kimyoviy terapevtik moddalarni maqsadga koʻra sintez qilish mumkinligini isbot etgan. Zaxm kasalligini davolashda qoʻllaniladigan salvarsan preparatini kashf etgan. Ilmiy ishlari onkologiya, gistologiya, gematologiyaga oid. Nobel mukofoti laureati (1908, I.I.Mechnikov bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1854-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-martda tugʻilganlar
Turkum:1915-yilda vafot etganlar
Turkum:20-avgustda vafot etganlar
Eros (sayyora)

Eros — Quyosh sistemasidagi kichik sayyora. 1898-yil nemis astronomi G.Vitt kashf etgan. E. Quyosh atrofini 1,76 yilda toʻliq bir marta aylanib chiqadi. Sayyora orbitasining choʻziqligi (ye=0,233) katta boʻlgani uchun uning koʻrinma yulduz kattaligi — 6,7 dan 11,3 gacha oʻzgarib turadi. E. gantel shaklida boʻlib, uning eng uzun qismi 40 km, eng qisqasi 14 km. Orbitasining ekliptikaga ogʻmaligi 10°, 83, Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 1,458 astronomik birlikka teng. Har 37 yilda Yerga juda yaqin keladi va E. kuzatilib, Quyosh parallaksi aniklanadi. E. Yerga 1975-yilda yaqinlashgan va Yer bilan orasidagi masofa 28 mln. km ga teng boʻlgan.OʻzME

 

Turkum:Sayyoralar
Erot

Erot, Eros — yunon mifologiyasidagi sevgi xudosi. Gesiodning „Teogoniya“ asarida aytilishicha, Erot xaosdan; qadimiy miflarga koʻra, Germes va Artemidadan yoki Ares va Afroditadan dunyoga kelgan. Odamlar va xudolarning yuragiga kamondan oltin oʻqlar otib ularda sevgi uygʻotgan. Erot qanotli goʻzal yigitcha yoki qanotchalari bor, kamon koʻtarib yurgan shoʻx bola qiyofasida tasvirlangan.

Koʻchma maʼnoda Eros — sevgi. Erotizm, erotika, erotik sheʼriyat Erotdan olingan. Rim mifologiyasidagi Amurga toʻgʻri keladi.

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Kenneth Arrow

thumb|200px|right|Kenneth Joseph Arrow (1996)
Errou Kennet Jon (1921, NyuYork) — amerikalik iktisodchi, iqtisod doktori (1951). Chikago universitetida professor assistenti (1948-49), Stanford (1949-68) va Garvard (1968-74) universitetlarida professor AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi, Ekonometrika jamiyati va boshqalar tashkilotlar aʼzosi. E.ning tadqiqot doirasi nihoyatda keng boʻlib, uning asarlarida boshqarish nazariyasi, ilmiytexnika taraqqiyoti iqtisodiyoti va ayniqsa, iqtisodiyotda matematik usullarni qoʻllash bilan bogʻliq masalalar qoʻproq tahlil etiladi. E. Debryo bilan birga umumiy iqtisodiy muvozanat modelini ishlab chiqqan (ErrouDebryo modeli). J.Xiksning individual kutilmalarga asoslangan nazariy konsepsiyasi E. va F.Xan tadqiqotlarida davom ettiriddi va takomillashtiridsi, keyinchalik shu asosda adaptiv va ratsional kutilmalar nazariyalari (R.Lukas) yaratildi. E. umumiy iqtisodiy muvozanat va farovonlik nazariyasiga muhim hissa qoʻshdi. Asosiy asarlari: „Zaxiralar va ishlab chiqarishning matematik nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar“, 1958; „Ijtimoiy tanlov va yakka qadriyatlar“, 1951; „Xatarlar nazariyasi ocherklari“, 1970; „Raqobatning umumiy tahlili“ (hamkorlikda), 1971. Nobel mukofoti laureati (1972; J. R. Xiks bilan hamkorlikda)Abduxalil RazzoqovOʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:2017-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Ersari

Ersari — yirik turkman qabilalaridan biri. Ersarining kelib chiqishi haqida maʼlumotlar juda ozdir. ga koʻra, Ersari qabilasi 14-asrda paydo boʻlgan. Rivoyatlarga qaraganda, qabila Ersari boy nomiga qoʻyilgan. Abulgʻoziy Bahodirxon maʼlumoticha, Ersarilar 16—17-asrlarda salor qabilasi tarkibida Bolxon togʻlari yaqinida va Uzboyda yashaganlar. 17-asrning 1-yarmida Ersarilarning katta bir qismi Xorazmga kelib oʻrnashgan. 17-asrning 70-yillarida Xorazmdagi siyosiy voqealar natijasida Ersarilar bir qancha turkman qabilalari bilan birga Amudaryoning oʻrta oqimida hozirgi Lebap (Chorjuy) viloyati, Sayot tumanidan boshlab Janubiy Afgʻoniston chegarasigacha boʻlgan hududlarga oʻrnashganlar. 18-asrning oxiri — 19-asrning boshlarida Ersarilarning bir qismi turkmanlarning sariq va taka qabilalari bilan Murgʻob vohasiga joylashgan. Ersarilar quyidagi yirik va kichik urugʻlarga boʻlingan: qora (quraysh, chekich, gagan, qozon, mamish, boy, islom, yaban), bekovul (sirli, ushakan, kultoq, lambe, yermi, togʻochi), uludepe (esonmetli, qoracha, surx, oq teri, qizil oyoq, etbosh, chortoq, mesir, qorabagʻish, aji, gaburdi, surxi, qurama), gunesh (qorasoqol, sulaymon, umar, chokir, koʻzoʻlcha, qurama). 1924-yil maʼlumotlariga qaraganda, Oʻzbekistonda Ersarilar Buxoro, Qarshi, Sherobod vohalarida ham yashashgan. Ersarilar turkman xalqi tarkibiga singib ketgan.

 

Turkum:Turkman qabilalari
Ersted Xans Kristian

Ersted Xans Kristian (1777. 14.8, Rudkyobing 1851.9.3, Kopengagen) — daniyalik fizik, Daniya Qirollik jamiyati kotibi (1815-yildan). Kopengagen universitetini tugatgan (1797), shu universitet professor (1806-yildan) va Kopengagen politexnika maktabining direktori (1929-yildan). Ilmiy ishlari elektr, akustika, molekulyar fizika sohalariga oid. 1820-yilda Erstedning elektr tokining magnit miliga taʼsirini aniqlashga doir ishi fizikaning yangi sohasi — elektromagnetizmning yuzaga kelishiga sabab boʻldi. Termoelektr effektni qayta kashf qilgan (J. Furye bilan), birinchi termoelementni yasagan. Magnit maydon kuchlanganligi birligi — ersted uning nomi bilan ataladi.

Turkum:Daniyalik fiziklar
Ersted

Ersted – SGSM birliklar tizimidagi magnit maydon kuchlanganligi birligi. E. bilan ifodalanadi. X. K. Ersted sharafiga qoʻyilgan. 1 E vakuumdagi magnit induksiyasi 1 gauss (Gs) boʻlgan magnit maydon kuchlanganligiga teng.

== Ersted-Oersted
 ==
CGS birliklar tizimidagi qoʻshimcha magnit maydon birligi H

CGS va SI tizimlari oʻrtasidagi farq

CGS tizimida h-maydon birligi Ersted, b ‑ maydon birligi esa gaussdir . Si tizimida har bir metr uchun amper birligi (A / m), ga teng Nyuton / weber, H maydoni uchun ishlatiladi va Tesla birligi b maydoni uchun ishlatiladi.

 Tarix 

Birlik IEC tomonidan 1930 yilda sharafiga tashkil etilgan Daniya fizik Xans Kristian Oersted . Ersted magnetizm va elektr toki oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqladi, bu yerda oʻtkazuvchan mis tayoq tomonidan yaratilgan magnit maydon maʼruza namoyishi paytida magnitlangan ignani burib yubordi.

 Taʼrif 

Oersted dekan sifatida aniqlanadi qutb . Ersted si birliklarida ifodalangan metr uchun 1000 / 4π (≈79,5774715) amperni tashkil qiladi.

1 A oʻtadigan simning har bir metriga 79,58 burilish bilan oʻralgan uzun solenoid ichidagi H-maydon kuchi taxminan 1 erstedni tashkil qiladi. Oldingi bayonot, agar koʻrib chiqilayotgan elektromagnit uning yuzasida bir tekis taqsimlangan oqim bilan cheksiz uzunlikda boʻlsa, toʻgʻri keladi.

Oersted Gauss bilan chambarchas bogʻliq, bu CGS magnit oqim zichligi birligi. Vakuumda, agar magnitlangan maydonning kuchi 1 E boʻlsa, u holda magnit maydonning zichligi 1 G ni tashkil qiladi, Mr oʻtkazuvchanligi boʻlgan muhitda (vakuum oʻtkazuvchanligiga nisbatan) ularning nisbati:
thumb|1-rasm

thumb|2-rasm

Erstedlar magnitlangan maydon kuchini oʻlchash uchun ishlatilganligi sababli, ular bitta oʻralgan simli pastadirdagi oqimning magnit harakatlantiruvchi kuchi (MMS) bilan ham bogʻliq.

 

Turkum:Santimetr-gramm-sekund birliklar tizimi
Turkum:Magnit induksiya birliklari
Ertapisharlik

Ertapisharlik, tezpisharlik — oʻsimliklarning tez oʻsishi, tez rivojlanishi va mevalarning erta yetilishi xususiyati. Oʻsimliklarda biologik va xoʻjalik jihatidan pishish holatiga yetish tezligi bilan belgilanadi. E. muayyan ekinlar va navlari (salat, ismaloq, rediska, chillaki uzum, kuzgi va bahori bugʻdoy, makkajoʻxori, karam, bodring, kartoshka va boshqalarning ayrim navlari)ga xos irsiy belgi hisoblanadi. E. oʻsimliklarni oʻstirish texnologiyasi sharoitlariga ham bogʻliq. Fiziologik nuqgai nazardan E. oʻsimliklar rivojlanishida vegetatsiya fazalarining jadal oʻtishi bilan tavsiflanadi. Fotosintezning intensivligi, toʻqima va organlarda moddalarning faol harakati va oʻzgarishi oʻsimlikning oʻsishi, rivojlanishini tezlashtiradi va mevani erta yetiltiradi. E. iqgisodiy ahamiyatga ega: ertapishar ekin va navlari ekilganda yerdan unumli foydalanish, bir yilda bir dalaning oʻzidan 2—3-marta hosil olish mumkin.
Ertoʻgʻrul

Ertoʻgʻrul (taxminan 1206-1281) - harbiy sarkarda, oʻgʻuzlarning kayi urugʻidan, usmonlilar sulolasi bobokaloni. 13-asrning 20-yillari — moʻgʻullar istilosi davrida Ertugrul oʻz urugʻdoshlari bilan Movarounnahr va Xurosondan Kichik Osiyoga kelib oʻrnashgan. Bu paytda Kichik Osiyodagi Saljuqiylar davlati bir-biridan mustaqil 12 ta beklik (beylik)ka ajralib ketgan edi. Ana shunday bekliklardan biri Kichik Osiyoning shim.gʻarbiy qismida — Koʻniya sultonligi hududida tashkil topgan boʻlib, bu beklikning asoschisi Ertugrul hisoblangan. U chegara hududlarida xizmat qilgan va saljuqiylardan iqto sifatida mazkur mulkni olgan va ularga tobe boʻlgan. Bu beklik Syogyut (Sugut) atrofi (Biljiq va Eskishahar oʻrtasi)dagi hududni oʻz ichiga qamrab olgan. Ertugrul Eskishahardan to Yangishahargacha boʻlgan 50 km lik hududni ham oʻziga boʻysundirgan. Oʻgʻuz turklarining qay urugʻi Eskishahar va Anadolu atroflariga kelib oʻrnashgan. Ertugrul boshchiligidagi turkiylar qoʻshini salibchilarga kuchli zarbalar bergan. Ertugrul uzoq umr koʻrib, baʼzi da yozilishicha, 75 yoshida olamdan oʻtgan. U tiriklik payti — 1281-yilda oʻgʻli Usmon I ga mazkur beklik boshqaruvini topshirgan.

LL:Miller A.F., Kratkaya istoriya Tursii, M., 1948; Raxmanaliyev R., Imperiya tyurkov, M., 2002.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Usmonlilar imperiyasining tarixi
Turkum:1206-yilda tugʻilganlar
Turkum:1281-yilda vafot etganlar
Turkum:13-asr Usmoniylar imperiyasidan boʻlgan shaxslar
Leo Esaki

right|200px|thumb|Clinton Davisson.jpg
Esaki Leo (1925.12.3, Osaka) — yapon fizigi, Yaponiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1975). Tokio universitetini tugatgan (1947). Ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi, yarimoʻtkazgichli elektronika, oʻta oʻtkazuvchanlik, tunnellash va magnetizmga oid. Yarimoʻtkazgichlarda tunnellashni eksperimental kashf etdi va tunnel diodni yaratdi (1957). Elektr maydonning aniq bir qiymatida magnit qarshilikning keskin ortishi hodisasi (Esaki effekti)ni kashf etdi (1962). Yarimoʻtkazgichlarda oʻta oʻtkazuvchan energetik tirqishlar mavjudligini aniqladi (1966). Nobel mukofoti laureati (1973)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-martda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Eskadra

Eskadra (frans.) — 1) turli darajadagi harbiy kemalarning operativ-taktik qoʻshilmasi (birlashmasi); 2) ayrim xorijiy mamlakatlar armiyalarining harbiy havo kuchlarida samolyotlar yoxud raketalar birlashmasi (qarang Eskadrilya).

 

Turkum:Harbiy tuzilmalar
Eskadrilya

Eskadrilya (frans.) — bir necha zvenolardan iborat harbiy va fuqaro aviatsiyasi (9—25 samolyot, vertolyot) boʻlinmasi. Bir necha E. aviapolk (aviaguruh, aviaqanot)ni, fuqaro aviatsiyasida — otryadni tashkil qiladi. Zamonaviy harbiy havo kuchlarida E. — asosiy taktik va oʻt ochish boʻlinmasi. 

 

Turkum:Harbiy tuzilmalar
Turkum:Harbiy-havo kuchlari
Eskadron

Eskadron (frans.) — 1) XX-asr oʻrtalariga qadar muntazam kavaleriyadagi taktik boʻlinma; 2—4 vzvoddan iborat boʻlgan; kazaklar otliq qoʻshinida sotnya deb atalgan. Turli davlatlar armiyalarida Eskadron 120—200 kishidan tashkil topgan. 4—6 ta Eskadrondan kavaleriya polki tuzilgan; 2) ayrim xorijiy davlatlar (mas, Buyuk Britaniya) qurolli kuchlarida tank polkidagi taktik boʻlinma (101 kishi); boshqaruv guruhi, 4 tank va xizmat koʻrsatish vzvodlaridan iborat. Tank polkida, shuningdek, shtab Eskadroni (100 kishi) va xizmat koʻrsatish Eskadroni (111 kishi) ham mavjud.

 

Turkum:Kavaleriya
Turkum:Harbiy tuzilmalar
Eskalator

Eskalator (lotincha — zinapoya) — uzluksiz harakatlanuvchi,30 -35 ° õrnatilgan qiya zinapoyalardan iborat polotnoli koʻtarish tashish qurilmasi; konveyer. Odamlar va yuklarni pastdan yuqoriga va, aksincha, eltish hamda tashish uchun xizmat qiladi. Eskalator metropoliten stansiyalari (tunnel E.) va koʻp qavatli jamoat binolari: magazin, teatr va vokzallarda (qavatlararo E.) ishlatiladi.Bugungi kunda eng ommabop ishlab chiqaruvchilar OTIS , Schindler, Sigma,KoNe ,Mitsubishi, SJEC .
Eski anhor

Eski angor, Eski Anhor -Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida qurilgan magistral kanal. Dargʻom kanalitn suv oladi. qadimiy kanal, miloddan avvalgi 1-asrda qazilgan va Manas nomi bilan yuritilgan. Dastlabki uz. 300 km dan ortiq boʻlgan. 6—8, 8—13-asrlarda, moʻgʻullar istilosi davrida vayron qilingan. Temuriylar davrida tiklangan. Soʻntti 4-asr davomida qarovsiz qolgan.

1954-yilda uni rekonstruksiya qilish boshlanib, 1955-yilda ishga tushirildi. Kanal trassasi janubi-gʻarb yoʻnalishida choʻl yerlardan oʻtadi. Umumiy uz. 184 km, bosh qismida suv sarfi 45– 48 m³/sek., bosh va oxirgi qismlaridagi balandlik farqi 300 m. Kanal kam suvli Qashqadaryo havzasini iyul—avgust oylarida Zarafshon daryosining suvi bilan toʻyintiradi. Qashqadaryoga Qarshi shahridan yuqoriroqda quyiladi. Kanalga yiliga 550 mln. m³ gacha suv olinadi va uning 220—280 mln. m³Qashqadaryoga tashlanadi.

1974-yil 56 km da uning davomi sifatida sharq yoʻnalishida Moskva (hozirgi Mustaqillik) kanali qurildi. Eski Anhordan sugʻoriladigan Koson tumani etagidagi ekinzorlar Pistoli kanalidan mashina yordamida suv olinib, sugʻorila boshlandi. Mustaqillik kanalining trassasi Zarafshon togʻ tizmasi etaklarini aylanib, 57 soyni dyuker va akveduklar yordamida kesib oʻtadi. Trassa koʻtarma (20 m gacha) va qazma (46 m gacha) oʻzandan iborat. Kanal oʻzani toʻliq beton toʻshama bilan qoplangan. Uning suv oʻtkazish imkoniyati 60 m³/sek. Kanal 76 km da Chiroqchi shahridan yuqoriroqda Qashqadaryoga suv tashlaydi. Kanalning qurilishi Chiroqchi tumanida 15 ming, Shahrisabz va Yakkabogʻ tumanlar etaklaridagi bir necha ming gektar ekinzorlarning suv taʼminotini yaxshiladi.

 

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati kanallari
Turkum:Samarqand viloyati kanallari
Eski dunyo

thumb|Eski dunyo
Eski dunyo — qadimiy dunyo va oʻrta asr kishilariga maʼlum boʻlgan 3 qitʼa — Yevropa, Osiyo va Afrikaning umumiy nomi. Bu nomning aksi Yangi dunyodir.
Eski machit

„Eski machit“ – Qarshi shahridagi teatr. 1992-yil „Muloqot“ teatr studiyasidan ajralib chiqib, teatr studiyasi sifatida ish boshlagan. Abdunabi Bobojonov, Isʼhoq Toʻrayev, Oygul Xalilova, Botir Qurbonov, Gulnoza Rahmatova, havaskor sozanda va xonandalar truppa asosini tashkil etgan. „Eski machit“ teatrining birinchi asari „Mehribonginam“ (Sh. Shomanadze asari) spektaklidayoq truppaning muhim ijtimoiy muammolarni yangi uslubdagi teran sahnaviy talqinlarda yorqin va taʼsirchan ijrolarda aks ettirishga boʻlgan intilishi koʻrindi. Spektakl „Navroʻz-95“ festivalida 1-oʻrinni oldi. Teatr yangicha fikrlaydigan novator rejissyorlarni taklif etib, shu paytgacha hech kim eʼtibor bermagan asosida murakkab sahna asarlari yaratish, yangi talkin uslubi va vositalar izlab topish, tomoshabinni voqealarning ishtirokchisiga aylantirish yoʻlidan bordi. 1995-yil rejissyor Farrux Qosimov Farididdin Attorning „Mantiq uttayr“, Navoiyning „Lison uttayr“ asarlari asosida „Shayx Sanʼon“ va „Tarso duxtar“ni sahnalashtirdi. 1998-yil Ukrainaning Xarkov shahrida oʻtgan „Sharq ekspressi“ xalqaro teatr festivalida „Ayol alvasti yoki haroratli ayiq“ spektakli 1-oʻrinni olgan. 1999-yil Ch. Aytmatovning „Asrga tatigulik kun“ asari asosida sahnalashtirilgan „Nayman ona qissasi“ spektakli „Navroʻz-99“ respublika festivalida alohida sovrin, Bishkek (Qirgʻiziston)da oʻtgan „Ch.Aytmatov va teatr“ xalqaro festivalida eng oliy sovrin – Granprini qoʻlga kiritdi. Shuningdek, „Qobil va Hobil“, „Raqsu samoʼ“ kabi spektakllar ham turli mukofotlarga sazovor boʻldi. „Chiyali bozordagi hangoma“, „Moʻjizaviy daraxt“, „Manqurtlarga bermang dunyoni“ kabi teatrlashgan tomoshalari ham muvaffaqiyat qozondi.

Teatrning badiiy rahbari va bosh rejissyori – Isʼhoq Toʻrayev.

 

Turkum:Qarshidagi teatrlar
Eski Yakkabogʻ

Eski Yakkabogʻ — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanidagi shaharcha (1989-yildan). Yaqin transport yoʻli bekati — Yakkabogʻ. Aholisi 10,7 ming kishi (2003). Shaharchada umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, avtokorxona, qurilish va sanoat korxonalari, kichik korxona va firmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Kutubxona, madaniyat muassasalari, tibbiy punkt, dorixona, aloqa boʻlimi bor.

 

Turkum:Yakkabogʻ tumani shaharchalari
Eskiyer suv ombori

Eskiyer suv ombori — Namangan viloyatining Yangiqoʻrgʻon tumanida qurilgan suv ombori. 1978-yilda ishga tushirilgan. Toʻliq hajmi 18,5 mln.m3. Gʻirvonsoy va Namangansoy suvlarini quzqish mavsumida toʻplaydi. Toʻgʻonining balandligi 23 m. Maksimal suv chiqarish imkoniyati 10 m³/sek. Chortoq, Yangiqoʻrgʻon, Namangan tumanlaridagi yerlarni sugʻorishda foydalaniladi.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Yangiqoʻrgʻon tumani
Eskimos tili

Eskimos tili — paleoosiyo tillarining eskimosaleut guruhiga mansub til; Rossiya Federatsiyasida Chukot muxtor okrugida va Magadan viloyatining janubi-sharqida, AQShda Alyaska yarim oroli va unga yaqin orollarda, Kanada va Grenlandiyaning shim. hududlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 115 ming (AQShda — 38 ming, Kanadada — 28 ming, Grenlandiyada — 47 ming, Rossiya Federatsiyasida — 1,5 ming) kishidan iborat. Eskimos tili Grenlandiyada orol muxtoriyatining tili, qolgan mamlakatlarda esa oddiy soʻzlashuv tili hisoblanadi. Bir qancha belgilariga qoʻra oʻz qarindoshi — aleut tilidan keskin farq qiladi. Umuman Eskimos tilida 2 ta — yuit va inuit lahjalari, Rossiya Federatsiyasidagi Eskimos tilida 3 ta — chaplin, naukan, sirenik lahjalari ajratiladi. Koʻp asrlar mobaynida eskimoslarning maʼlum hududlar doirasidagina ajralib yashashi tufayli Eskimos tilining bir qator lahjalari mustaqil til belgilariga ega boʻlgan.

Eskimos yozuvi birinchi marta Grenlandiyada 19-asr oʻrtalarida (lotin grafikasi asosida), Rossiya Federatsiyasida 20-asrning 30-yillarida (1932—37 yillarda lotin grafikasi, 1937-yildan rus grafikasi asosida), AQSH va Kanadada 20-asrning 70-yillarida (lotin grafikasi asosida) shakllangan."" OʻzME. E-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Eskimoslar

thumb|right|250px|Eskimos oilasi (Noatak, Alyaska, 1930).

Eskimoslar (oʻzlarini inuit deb atashadi) — xalqlar guruhi. Alyaska (AQSh, 38 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari), Shimoliy Kanada (28 ming kishi), Grenlandiya oroli (grenlandlar, 47 ming kishi) va Rossiya (Magadan viloyati va Vrangel oroli, 1,7 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari)da yashaydi. Eskimos tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristian boʻlsalarda, amalda animizm, shomoniylik saqlanib qolgan. Asosiy mashgʻulotlari — ovchilik va baliq ovlash. 

 

 
 
 
 Nuttall, Mark. Encyclopedia of the Arctic. New York: Routledge, 2005. .
 

 Kirill 
 

 

Turkum:Xalqlar
Eskishehir

Eskishehir — Turkiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Eskishehir viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 482,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi va muhim savdosanoat markazi. Harbiy, oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement va yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Transport mashinasozligi rivojlangan. Shahar yaqinidan xrom rudasi qazib olinadi.

 

Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkum:Turkiya shaharlari
Eskorial

Eskorial — Ispaniyadagi aholi punkti. Gvadarrama togʻida, Madrid shahri yaqinida joylashgan. Eskorial oʻzining SanLorenso del Eskorial ibodatxona saroyi bilan mashhur (1563—1584, meʼmorlar X.B.Toledo va X.B.Errera loyihasi asosida qurilgan). Saroy ansambli havo rang va kulrang granitdan qurilgan boʻlib, tashqi bezaklardan xoli. Ichki xonalari qimmatbaho sanʼat asarlari: El Greko, Velaskes, Riber, Titsian, Veroneze, haykaltarosh B.Chellini va boshqalarning haykal va tasviriy rasmlari bilan bezatilgan. Kasita del Prinsipe (1772) paviloni saqlangan. Ispaniya qirollari qarorgohi. Turizm rivojlangan. Kurortlar bor.
Eson Davlat begim

Eson Davlat begim (? 1505) — Moʻgʻuliston (Yettisuv va TyanShan), keyinchalik Toshkent va Sayram hokimi Yunusxonning (1415—87) xotini. Oqila, dono va mehribon Eson Davlat begim saltanatni boshqarishda faol qatnashgan. U Yunusxondan 3 qiz koʻrgan. Toʻngʻich qizi Mehr Nigorxonim Movarounnahr hukmdori Sulton Ahmad Mirzo ibn Sulton Abusaid mirzoga uzatilgan, farzand koʻrmagan. Ikkinchi qizi Qutlugʻ Nigorxonim (? — 1505/06, Kobul) 1475 yil Umarshayx Mirzoga turmushga berilgan. Undan bir qiz (Xonzoda begim) va bir oʻgʻil (Bobur) koʻrgan. Kenja qizi Xub Nigorxonim 1494 yil Toshkentda 10 yil davomida koʻhna Ustrushona (Oʻratepa)ga hokimlik qilgan Muhammad Husayn koʻragonga nikoh qilingan. Xoʻb Nigorxonim 2 qiz va 2 oʻgʻil qoʻradi. Toʻngʻich oʻgʻli Muhammad Haydar mirzo „Tarixi Rashidiy“ asarining muallifi tarzida shuhrat topgan.

Bobur Samarqandni Shayboniyxonga tashlab chiqqanda (1501) Eson Davlat begim shaharda bir muddat qolib, keyin Bobur huzuriga qarindosh urugʻlari bilan kelgan. Boburning yozishicha, Andijon atrofida Eson Davlat begimning bogʻi boʻlib, u Qoʻshtegirmon deb atalgan.

 Adabiyot 
 Zahiriddin Muhammad Bobur, Boburnoma, T., 1960; Mirza Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi, T., 1996.

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Temuriylar
Turkum:1505-yilda vafot etganlar
Esparset

Esparset, bargak — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, yemxashak ekini. 130 dan ortiq yovvoyi turi maʼlum, 75 taga yaqin turi Rossiyaning Yevropa qismida, Oʻrta Osiyo, Kavkazda oʻrmon, choʻl, togʻ mintaqalarida koʻp oʻsadi. Oddiy yoki ekma E., qumloq E.i va Zakavkazye E.i ekiladi. Deyarli hamma chorva mollari uchun yaxshi ozuqa. Oddiy E. ildizi oʻqildiz, tuproqqa 3–6 m chuqurlikkacha kirib boradi. Poyasi oʻtsimon, tik oʻsadi, boʻyi 50—150 sm, egatchali, tukli, ichi, kovak, kam shoxlanadi, 5 — 8 ta boʻgʻimli. Barglari murakkab toq patsimon, ikkita pardasimon yon barglari bor. Guli pushtiqizil, koʻp gulli uzun shingilga yigʻilgan, chetdan changlanadi, mevasi bir urugʻli dukkak, dumaloq, chatnamaydi. Urugʻi loviyasimon, och jigarrang. 1000 ta urugʻi vazni 12—15 g. E. keng tarqalgan ozuqabop oʻsimlik, 100 kg pichanida ga qarab 53,5—54 ozuqa birligi va 11,9—12,6 kg protein mavjud. E. gulshiraga boy, 120–170 kg/ga asal yigʻish mumkin. Ekilgan dalalarda tuproqni azot bilan boyitadi (100–200 kg/ga azot toʻplaydi). Sugʻoriladigan yerlarda 150 s/ga pichan olish mumkin.
Esse (asar)

Esse ( — urinish, sinash, ocherk) — erkin kompozitsiyali, uncha katta boʻlmagan nasriy asar. Esse orqali narsa va yoki shaxsga oid subyektiv fikr bildiriladi. Esselar falsafiy, tarixiy-biografik, publitsistik, adabiy-tanqidiy, ilmiy-ommabop yoki sof belletristik xarakterda boʻladi. Esse uslubi obrazliligi, aforistikligi, jonli tilga yaqinligi bilan ajralib turadi. Mazmuni muayyan sabab yoki masalaga oid tugal tafsilotni yoki aniqlikni talab qilmaydigan individual taassurot va mulohazalardan iborat boʻladi. Mustaqil janr sifatida A. Montel ijodida tarkib topdi. O‘zbek adabiyotida XX-asrning 90—110-yillaridan 
Esse yaratila boshlandi.

 Yana qarang 

 Pamflet
Eston tili

Eston tili (eesti keel) — fin-ugor tillari oilasi tarkibidagi boltiqboʻyi-fin guruhiga mansub til; asosan, Estoniyada, qisman RF, Shvetsiya, AQSH, Kanada, Avstraliya va boshqalar mamlakatlarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 1,1 mln. kishidan ortiqroq (jumladan, Estoniyada 970 ming kishidan ortiq, Rossiya Federatsiyasida — 46 ming, Shvetsiya — 25 ming, AQSH — 25 ming, Kanada — 25 ming, Avstraliya — 6 ming). Quyidagi lahja guruhlari bor: shim. eston (orol lahjasi, gʻarbiy, oʻrta gʻarbiy va sharqiy shevalar), jan. eston (mulk, tartu, virus lahjalari) va shim.sharqiy soqilboʻyi lahjasi. Boshqa boltiqboʻyifin tillaridan farqli ravishda Eston tilida barcha choʻziq unlilar, diftonglar, undoshlar hamda undosh qoʻshilmalaridagi choʻziqlik darajalarining almashinib kelishi kuzatiladi. Birinchi boʻgʻindagi urgʻu — asosiy, uchinchi boʻgʻindagi urgʻu esa ikkinchi darajali hisoblanadi. Barcha unlilar va diftonglar soʻzning birinchi boʻgʻinida bemalol qoʻllanadi, boshqa boʻgʻinlarda esa ayrim unlilar (diftonglar)gina qoʻllana oladi. Eston tilining morfologik qurilishi flektivagglyutinativ xususiyatga ega.

Eston tilidagi dastlabki yozma materiallar 13-asrga mansub boʻlsada, nisbatan kattaroq matnlar 16-asr boshlaridan maʼlum. Bosma kitob 1535-yilda paydo boʻlgan. 16-asrda shim. eston va jan. eston lahjalari asosida 2 ta adabiy til, 19-asr dan boshlab barcha hududlarda shim. eston adabiy tili qoʻllana boshlagan. 19-asrning 2-yarmidan yagona adabiy til shakllana boshlab, uning meʼyorlari 20-asrning 1-yarmidagina barqarorlashdi. Yozuvi lotin grafikasi asosida."" OʻzME. E-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Turkum:Eston tili
Estrada

Estrada (ispancha — taxtasupa), estrada sanʼati — 1) keng maʼnoda — koʻngilochar, ommabop badiiy (abadiy, musiqiy, raqs, tomoshaviy va boshqalar) janr va shakllarning umumiy ifodasi; 2) tor maʼnoda — sahnaviy professional sanʼat turi. Rossiya va boshqalar baʼzi mamlakatlarda E., Angliyada myuzikxoll, Fransiyada varyete, kafeshantan, kabare, AQShda shou, revyu kabi atamalar bilan yuritiladi. E.ning kelib chiqishi xalq ogʻzaki ijodi bilan bogʻliq boʻlsada, u muayyan (tijoratommabop) sanʼat turi sifatida 19-asrda Yevropa yirik shaharlarining demokratik ijtimoiymadaniy muhitida yuzaga kelgan. E.ning asosiy shakli — maxsus joylarda, muntazam ravishda oʻtkaziladigan E. konsertidir. U bir nechta (yoki yakka) artist (soʻz ustasi, xonanda, raqqos, aktyor va boshqalar)ning badiiy tugal, turfa mazmundagi kichik chiqishlaridan iborat boʻlib, ifoda vositalarining loʻnda va yorqinligi, oʻziga xosligi, ishtirokchilarning tomoshabin bilan bevosita muloqotda boʻlishi bilan ajralib turadi. E. tomoshalari baʼzan konferansye birlashtirgan mavzuli dastur asosida tuziladi. Yevropada E. tomoshalari dastlab kafe va restoranlarda, keyinchalik moslashtirilgan teatr binolari va boshqalar joylarda oʻtkazilgan. Ularda soʻz ustalari, qoʻshiqchilar, raqqos va raqqosalar, shuningdek, akrobat, koʻzbogʻlovchilar ishtirok etgan. Hozirda estrada sahnalarida monolog, felyeton, hajviy hikoya kabi nutq janrlari, E. (milliy, bal va boshqalar) raqsya, kuplet va E. qoʻshigʻi, koʻpgina sirk (akrobatika, jonglyorlik, fokus va boshqalar), teatr miniatyurasi, qoʻgʻirchoqbozlar chiqishlari, pantomima va boshqalar mavjud.

Oʻzbekistonda (boshqa Sharq mamlakatlarida boʻlgani kabi) E.ning rivojlanishi quyidagi koʻrinishlarda boʻlgan: bir tomondan unda anʼanaviy sanʼat namunalari sahna talablariga moslashtirib oʻzgartirilgan (mas, Tamaraxonim va M.Qoriyoqubov ijrosidagi xalq lalarlarining sahna talqinlari, Yusufjon qiziq\shsh askiya anʼanalariga asoslangan konferansyelik chiqishlari va boshqalar) yoki milliy janrlar negizida yangi sahna yaratilgan (M.Turgʻunboyeva Usta Olim bilan birga ijod qilgan "Paxta", "Pilla" kabi ommaviy sahna raqslari). Ikkinchi tomondan Oʻzbekiston E.si chet el sanʼati shakl va uslublari (mas, jaz, estrada orkestri, myuzikxoll)ni oʻzlashtirishi bilan boyidi. 1956-yildan Oʻzbek estrada teatri, keyinchalik Oʻzbek davlat estrada birlashmasi (1996-yilgacha) faoliyat koʻrsatgan.

Hozirda Oʻzbekistonda E. sanʼatini rivojlantirish, E. jamoalari hamda yakka ijrochilar faoliyatini muvofiqlashtirish kabi vazifalar "Oʻzbeknavo" birlashmasiga yuklatilgan. E. oʻquv yoʻnalishi sifatida maxsus taʼlim tizimiga kiritilgan. 1996-yildan Toshkent estrada kolleji, Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi va boshqalar sanʼat (musiqa) oʻquv yurtlarida E. ftlari faoliyat koʻrsatmoqda (yana qarang Miniatyuralar teatri, Ommabop musiqa).

 Adabiyot 
 Klitin S, Estrada, L., 1987.

Olimjon Bekov.
Etan

thumb|251x251px
Etan (C2H6) — rangsiz, hidsiz gaz. Molekulyar massasi — 30,7. Suyuqlanish temperaturasi — 183,23°, zichligi 572 kg/m3(—100°da). Suvda oz, etanol va uglevodorodlarda yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, etan toʻyingan uglevodorodlarning yaqqol vakili. Radikal mexanizm boʻyicha turli almashinish reaksiyalariga kirishadi. 550—650° da termik degidrogenlanganda etilenga aylanadi, 800°da atsetilen hosil qiladi. 300—450° da xlorlanganda etil xlorid, oksidlanganda CN3CNO va CN3COON aralashmasi, gaz fazada nitrolanganda nitroetan va nitrometan aralashmasini beradi. Etan — tabiiy va yoʻlakay gazlar komponenti (hajmiga koʻra 10%) boʻlib, ulardan past trada rektifikatsiyalash yoʻli bilan ajratib olish mumkin. Neft xom ashyosini krekinglashda koʻp miqdorda etan hosil boʻladi. Laboratoriya sharoitida etan metil yodid SN31 dan Vyurs reaksiyasini qoʻllab, SN3S001Cha dan Kolbe reaksiyasiga koʻra, etilbromid S,N5Vg dan Grinyar reaksiyasidan foydalanib, etilenni (Ryo katalizatorligida) yoki atsetilenni (№K.ye ishtirokida) gidrogenlab olinadi.

Etan — etilen va vinilxlorid olishda xom ashyo. Etanning havo bilan aralashmasi portlash xususiyatiga ega. Chaqnash temperaturasi 152°, oʻz-oʻzidan alangalanish temperaturasi 472°.
Etatizm

Etatizm ( — davlat) — davlatni jamiyat taraqqiyotining yuqori natijasi va maqsadi hamda oʻz navbatida, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning asosiy, hal qiluvchi omili deb hisoblovchi ijtimoiy tafakkur yoʻnalishi. "Etatizm" terminini shveysariyalik siyosatshunos N.Dro 19-asrda qoʻllagan. Etatizm iqtisodiy va siyosiy hokimiyatning oʻta markazlashishi va byurokratlashishini, davlatning jamiyat hayotining barcha sohalari (iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va hokazo)da zoʻravonligini anglatadi. Etatistik mafkuraning erkinlashuv va demokratiyaga qarshi xarakteri davlatning avtoritar, totalitar va fashistik shakllarida yaqqol namoyon boʻladi. 20-asrning 30-yillarida Turkiyada Etatizm milliy iqtisodiyotning real modeli sifatida rasman tan olingan edi. Turkiya Respublikasining birinchi prezidenti M.K.Otaturk Etatizm siyosatini eʼlon qilgan va bu siyosat mamlakatning 1937-yilgi konstitutsiyasida mustahkamlab qoʻyilgan. Turli mamlakatlarning iqtisodiy tizimlari oʻz taraqqiyotining ayrim davrlarida amalda etatistik modelga muayyan darajada yaqinlashgan. Uning asosiy belgilari fashistlar Germaniyasi singari totalitar davlatlarda amalga oshirilgan. SSSR, Sharqiy Yevropa, shuningdek, Janubi-Sharqiy Osiyo va Lotin Amerikasi mamlakatlarida davlat iqtisodiyoti aslida etatistik iqtisodiyot boʻlgan edi. Iqtisodiyot etatistik modelining samarasizligi SSSR va Sharqiy Yevropa mamlakatlari iqtisodiyotining sinishida ayniqsa yaqqol koʻzga tashlandi.

 

 

Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosatshunoslik nazariyalari
Loránd Eötvös

Baron Loránd Eötvös de Vásárosnamény ( yoki Loránd Eötvös,; 27-iyul 1848 – 8-aprel 1919), Ingliz adabiyotida Baron Roland von Eötvös bilan mashhur,L. Bod, E. Fishbach, G. Marx, and Maria Náray-Ziegler: One hundred years of the Eötvös experiment, – Acta Physica Hungarica 69/3-4 (1991) 335–355 Vengriyalik fizik. Vengriya Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1873) va prezidenti (1899-1905). Budapesht, Kyonsberg va Geydelberg untlarida oʻqigan. Budapesht untida ishlagan (1871-yildan) hamda 1872-yildan boshlab professor vazifasida faoliyat yuritgan. Ilmiy ishlari molekulyar fizika, favitatsiya va geofizikaga oid. Molekulyar sirtqi energiyaning traga bogʻliqligini aniqlagan (Eötvös qonuni, 1886). Buralma tarozi yasab (1888), unda gravitatsion va inert massalarning yuqori darajada anikdikda oʻzaro tengligini eksperimental koʻrsatgan va shu bilan ekvivalentlik prinsipini tasdiklagan. Harakatlanayotgan obʼyektdagi (Yerning aylanishi natijasida) jismning ogʻirligi harakatning tezligi va yoʻnalishiga bogʻliqligini aytgan (Eötvös effekti).

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Vengriyalik fiziklar
Etil spirti

Etil spirti (vino spirti, etanol), C2H5OH — bir atomli alifatik spirtlarning muhim vakili. Molyar massasi - 46,069. Rangsiz, oʻtkir taʼmli, spirtlarga xos hidli suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi — 114,5°, qaynash temperaturasi - 78,39°, zichligi - 789,27° kg/m3(20°da). Suv bilan cheksiz aralashadi va tarkibida 95,57% spirt, 4,43% suv boʻlgan azeotrop aralashma hosil qiladi. Absolyut sof spirt olishda 2 usuldan foydalaniladi. 1usulda suvli spirtga ozroq benzol qoʻshiladi va hosil boʻlgan aralashma fraksiyalab haydaladi. Bunda avval suv, spirt va benzol aralashmasi, keyin spirtning benzol bilan aralashmasi va nihoyat, oxirida sof spirt haydaladi. 2usulda 96% li spirtni kaltsiy (P)oksid yoki qizdirilgan mis (P)sulfat bilan isitiladi. Bunda suvning asosiy massasi chiqib ketadi, spirt tarkibida ushlanib qolgan 0,2— 0,3% suvni spirtga metall holdagi kaltsiy yoki magniy qoʻshib haydash yoʻli bilan ajratiladi.

Etil spirti sanoatda tarkibida qand (shakar) boʻlgan moddalardan enzimlar va achitqilar taʼsirida quyidagi reaksiya orqali olinadi: S6N1206>2S2N5ON+2S02Xom ashyo sifatida glyukoza yoki uzum sharbatidan foydalanilganda tarkibida 8 dan 16% gacha Etil spirti boʻlgan uzum vinosi hosil boʻladi. Koʻpincha polisaxaridlar (kraxmal yoki sellyuloza) xom ashyo sifatida qoʻllanadi. Etil spirtini umumiy formulasi (S6N10O5)pboʻlgan polisaxaridlardan ham olish mumkin. Bunda ular toʻla gidrolizga uchratilib glyukozaga, soʻngra spirtga aylantiriladi. Kraxmalli xom ashyolar sifatida boshokli oʻsimliklar — bugʻdoy, arpa, sholi, joʻxoridan, shuningdek, kartoshkadan foydalaniladi.

Etil spirti sanoatda bir necha yoʻllar bilan sintez qilinadi. Yogʻoch gidrolizatini achitish yoʻli bilan gidroliz spirt i olinadi. Uning tarkibida 2% gacha zaharli modda — metil spirti (metanol) boʻladi. Sulfat kislota ishtirokida etilenni gidratatsiya qilish reaksiyasidan ham Etil spirti olishda keng foydalaniladi.

Baʼzi mamlakatlarda Etil spirti atsetilendan olinadi. Bu usulda Kucherov reaksiyasi asosida atsetilen avval sirka aldegidga oʻtkaziladi, keyin uni gidrogenlab Etil spirtiga aylantiriladi. Mazkur reaksiya mis yoki palladiy katalizatori ishtirokida yuqori trada olib boriladi:ns=ns+n2o > sn3sno > sn3sn2onE.s. dunyoda eng koʻp sintez qilinadigan va qoʻllanadigan mahsulotlardan biri hisoblanadi.

Ishlab chiqarilgan Etil spirtining asosiy qismi divinil olishda, etil efir, xloroform, xloral, oʻta sof etilen, etilatsetat, murakkab efirlar va erituvchilar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Etil spirti tibbiyotda, farmatsevtikada, atirupa sanoatida, boʻyoqchiliqda, antiseptik vositalar tayyorlashda ishlatiladi. Etil spirti — muhim antifrizlardan biri. Undan oziq-ovqat sanoatida, turli spirtli ichimliklar va dorivor damlamalar tayyorlashda ham foydalaniladi.

E. narkotik modda. Uzoq vaqt isteʼmol qilinsa, nerv, meʼdaichak, yuraktomir sistemalari, jigar qattiq zararlanadi.

 

 

Turkum:Kimyo
Etil efir

Etil efir, dietil efir, C2H5OC2H5— oddiy efirlarning muhim vakili; oʻziga xos hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi — 116,3°, qaynash temperaturasi 34,5°, zichligi 714 kg/m3. Organik erituvchilarda eriydi, oʻzi ham koʻpgina organik moddalarni eritadi. Etil efir rezinani shishiradi. Sanoatda etil spirtiga 140° da sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Etil efir tibbiyotda umumiy narkoz (narkoz efiri) uchun, shuningdek, erituvchi sifatida ishlatiladi. Yonuvchi va portlovchi modda boʻlgani sababli sanoatda kam qoʻllanadi. Zaharli, uning havodagi miqdori 300 mg/m3dan koʻp boʻlmasligi kerak.

 

{{stub}
formulasi-(C2H5)2O
Etilenoksid

Etilenoksid, oksiran, - 1,2 epoksietan, XV efir hidi keladigan rangsiz gaz yoki suyuqlik. Molyar massasi - 44,05. Suyuqlanish temperaturasi — 112,5°, qaynash temperaturasi - 10,7°, zichligi - 870 kg/m3. Suv, etanol, uglevodorodlar va boshqalar organik erituvchilarda yaxshi eriydi. 300° gacha barqaror, 400° dan yuqori trada azotli aralashmasi izomerlanib atsetaldegidga aylanadi yoki etilen (Etilinoksid koʻproq boʻlsa) hosil qiladi. Kumush nitrat Ayog>YU3ning suvdagi eritmasida kislorod ishtirokida oksidlansa glikol kislota, oksid va kumush katalizatorligida oksidlansa S02 va suv, nikel katalizatori ustida 30°da gidrogenlansa etanol beradi. Etilinoksid oson polimerlanadi, initsiatorlarning tabiatiga qarab mol. m. turlicha boʻlgan polietilenoksid olish mumkin. Diamerlanganda 1,4dioksan hosil boʻladi. Sanoatda etilenni oksidlash usulida sintez qilinadi. Organik sintezning muhim mahsuloti hisoblanadi. Etilinoksid etilenglikollar, galogengidrinlar, etanolaminlar, dioksan, feniletanol, ionogensiz sirt faol moddalar ishlab chiqarishda, shuningdek, tibbiyotda asbobuskunalar, bir marta qoʻllanadigan shpritslarni sterilizatsiya qilishda ishlatiladi.Etilinoksid — yonuvchi, portlovchi va zaharli modda. Chaqnash temperaturasi < — 18°. Teriga va shilliq pardalarga taʼsir etadi. Havodagi miqdori 1 mg/m3dan oshmasligi kerak.

 

Turkum:Kimyo
Etilsellyuloza

Etilsellyuloza, etotsel – sellyulozaning oddiy etil efiri. Taʼmsiz va hidsiz oq kukun. Umumiy formulasi S6N702(ON),_x(OS2N5)xp. Benzol bilan metanol, toluol bilan etanol aralashmalari va piridinda eriydi. Ishqoriy sellyulozani etil xlorid bilan eterifikatsiyalab olinadi. Plastmassa, lok, tasmalar, elektr izolyatsiya materiallari va boshqalar tayyorlashda ishlatiladi.
Etiologiya

Etiologiya (yun. — sabab va...logiya) — patologiyanit bir boʻlimi. Kasallikning yuzaga kelish sabablari va shartsharoitini oʻrganadi (mas, gripp E.si — virus). E.ni oʻrganish kasallikning oldini olish va davolashda muhim ahamiyatga ega (yana qarang Kasallik).
Etna

right|frameless
Etna (yunoncha: — alangalamoq) — Sitsiliya orolning shim.sharqiy qismidagi harakatdagi vulkan, Italiyada. Balandligi 3340 m (Yevropada eng baland vulkan). Shakli yassi konussimon. Yon bagʻrida juda koʻp mayda krateri, bazalt va andezitli lava oqimlari hamda qalin vulkan kuli qatlami bor. Etna faol vulkan. 1669-yilda quchli, 1983-yilda soʻnggi bor otilgan. 800–900 m balandlikkacha bogʻ va tokzor hamda dalalardan, undan yuqorisi butazor va oʻrmonlardan iborat. Turizm rivojlangan.

Turkum:Vulqonlar
Etnik antropologiya va irqshunoslik

Etnik antropologiya va irqshunoslik — antropologiyaiing odamzod irqlarining kelib chiqish tarixi, sabablari va Yer yuziga tarqalishi hamda xalqlarning antropologik tarkibini oʻrganuvchi sohasi. Millat va irq, odamzod ning birligi, monogenizm va poligenizm, odamzod guruhlari va uning tarkiban antropologik bir xillik darajasini aniklash, irqlarning klassifikatsiyasi, dunyo xalqlarining antropologik sostavi, paleoantropologiya va politsentrizm hamda monotsentrizm nazariyalari, irqlarning hozirgi davrda tarqalishi va odamzod birligi, irqiy belgilarning oʻzgaruvchanligi, irqlarning qorishuvi masalalari ustida ish olib boradi.