Amorphophallus titanum

Murda guliframelesslink=|alt=|framelessEndangered  (IUCN 3.1)Yuzammi & Hadiah, J.T. (2018). "Amorphophallus titanum". IUCN Red List of Threatened Species. 2018: e.T118042834A118043213. doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T118042834A118043213.en.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (link)Ilmiy tasniflashOʻsimliklarYuksak oʻsimliklarGulli oʻsimliklarBir urugʻpallalilarAlismatalesAraceaeAmorphophallusA. titanumBinar nomiAmorphophallus titanum(Becc.) Becc. ex ArcangSinonimlar Amorphophallus selebicus Nakai
 Conophallus titanum Becc.
Amorphophallus titanum, titan arum, Araceae oilasiga mansub gulli oʻsimlik. U dunyodagi eng katta shoxlanmagan toʻpgulga ega. Talipot palmasi, Corypha umbraculifera undan kattaroq gullaydi, lekin uning gullari shoxlangan. A. titanum Indoneziyaning Sumatra orolidagi tropik oʻrmonlar uchun endemik hisoblanadi.

Chirigan oʻlik hidiga oʻxshab hid taratgani uchun, titan arum oʻlik gul yoki oʻlik oʻsimlik deb ham ataladi ( — bunga gul degan maʼnoni anglatadi, bangkay esa jasad, jasad yoki oʻlik deb tarjima qilinishi mumkin).

Titan arum rezavorlari silindrsimon qafas ichidagi sharlarning oʻramiga oʻxshab joylashgan. Ushbu tuzilmalar kristallar deb ham ataladi.

 Etimologiya A. titanum oʻz nomini qadimgi yunoncha dan olingan. Amorphos, „shaklsiz, notoʻgʻri“ + phallos, " phallus " va Titan, „titan, gigant“.

 Tavsif 
left|thumb| A. titanum : Bu 2003-yil may oyida Bonn universitetining (Germaniya) botanika bogʻlarida gullaydigan titan arumining eng yirik ilmiy hujjatlashtirilgan inflorescence edi. Uning balandligi tuberdan 306 sm, tuproq yuzasidan 274 sm
Titan arumning toʻpgulining balandligi dan ortiq boʻlishi mumkinBarthlott, W. & W. Lobin (Eds.) (1998): Amorphophallus titanum. Barthlott, W., Szarzynski, J., Vlek, P., Lobin, W., & N. Korotkova (2009): A torch in the rainforest: thermogenesis of the Titan arum (Amorphophallus titanum). . Kuku pinti va kalla nilufar kabi, u katta gulbargga oʻxshab koʻrinadigan spathe bilan oʻralgan xushboʻy gullardan iborat. Titan arum guloʻrini tashqi tomondan quyuq yashil rangda va ichki tomondan quyuq bordo qizil rangda boʻlib, chuqur oʻralgan tuzilishga ega. Yuqori halqada erkak gullar bor, pastki halqa yorqin qizil-toʻq sariq karpellar bilan qoplangan. Titan arumining hidi („xushboʻyligi“) chirigan goʻshtga oʻxshaydi, uni changlatuvchi oʻlik qoʻngʻizlar va goʻsht chivinlari (Sarcophagidae oilasi) oʻziga jalb qiladi. Toʻpgul quyuq qizil rangi va tuzilishi bilan goʻsht boʻlagi koʻrinishiga oʻxshab ketadi. Gullash davrida toʻpgulning uchi taxminan inson tanasining harorati boʻlib, bu hidning tarqalishiga yordam beradi. Bu issiqlik, shuningdek, tana goʻshtini isteʼmol qiluvchi hasharotlarni oʻziga tortadigan illyuziyaga yordam beradi, deb ishoniladiBarthlott, W., Szarzynski, J., Vlek, P., Lobin, W., & N. Korotkova (2009): A torch in the rainforest: thermogenesis of the Titan arum (Amorphophallus titanum). 

Erkak va urgʻochi gullar bir xil toʻpgulda oʻsadi. Avval urgʻochi gullar ochiladi, bir yoki ikki kundan keyin erkak gullar gullaydi. Bu holat godatda ulning oʻzini changlatishiga qarshilik qiladi.
thumb|Amorphophallus titanum
Gul qurib ketgandan soʻng, yer osti qobigʻidan kichik daraxtning oʻlchamiga etgan bitta barg oʻsadi. Barg yashil poyada oʻsadi, uning tepasi uchta boʻlakka boʻlinadi, ularning har birida koʻplab varaqalar mavjud. Barglarning uzunligi gacha yetishi mumkin. Har yili eski barg qurib, oʻrniga yangisi oʻsadi. Korm etarlicha energiya toʻplaganida, u taxminan toʻrt oy davomida harakatsiz holatga keladi. Keyin jarayon takrorlanadi.
thumb| Ogʻirligi 117 kg boʻlgan A. titanum tuber: Keyinchalik u 2006-yil may oyida Bonn botanika bogʻida bir vaqtning oʻzida uchta inflorescences hosil qildi.
Uning qobigʻi ogʻirligi ga yaqinTitan Arum in the, Botanical Gardens Bonn — http://www.botgart.uni-bonn.de/o_samm/titan/amor.php . Uels malika konservatoriyasidagi Kew Gardensdagi namuna uyqu holatidan keyin koʻchirilganda, vazni deb qayd etilganLobin, W., Neumann, M., Radscheit, M. & W. Barthlott (2007): The cultivation of Titan Arum (Amorphophallus titanum) — A flagship species for Botanic Gardens, Sibbaldia 5: 69-86 https://journals.rbge.org.uk/rbgesib/article/view/8/8. 2006-yilda Germaniyaning Bonn shahridagi botanika bogʻida ogʻirlikdagi oʻsimlik urugʻi qayd etilgan. 2010-yilda Nyu-Xempshir shtatining Gilford shahrida doktor Lui Rikkardiello tomonidan yetishtirilgan A. titanining vazni ni tashkil etganGilford Steamer (newspaper) July 1, 2010 pp. . Biroq, hozirgi rekord Edinburg Qirollik botanika bogʻida oʻstirilgan ogʻirlikdagi boshoqqa tegishli. Hujjatlangan eng baland gullash 2013-yil may oyida Bonn botanika bogʻida (Germaniya) qayd etilgan va toʻpgul uzunligi 3,20 m ga yetganBarthlott, W., Szarzynski, J., Vlek, P., Lobin, W., & N. Korotkova (2009): A torch in the rainforest: thermogenesis of the Titan arum (Amorphophallus titanum). Titan Arum in the, Botanical Gardens Bonn — http://www.botgart.uni-bonn.de/o_samm/titan/amor.php .

 Tarqalish A. titanumning'' vatani faqat Gʻarbiy SumatraBarthlott, W. & W. Lobin (Eds.) (1998): Amorphophallus titanum. boʻlib, u yerda ohaktosh tepaliklardagi yomgʻir oʻrmonlaridagi teshiklarda oʻsadi. Biroq, oʻsimlik butun dunyo boʻylab botanika bogʻlari va bir nechta xususiy kollektorlar tomonidan yetishtiriladiBarthlott, W. & W. Lobin (Eds.) (1998): Amorphophallus titanum. .

 Kultivatsiya 
Titan arum yovvoyi tabiatda faqat Sumatra, Indoneziyaning ekvatorial yomgʻirli oʻrmonlarida oʻsadi. Birinchi marta 1878-yilda italiyalik botanik Odoardo Bekkari tomonidan ilmiy taʼriflangan. Yovvoyi tabiatda oʻsimlik kamdan-kam gullaydi. U birinchi marta 1889-yilda Kyu, London, Buyuk Britaniyadagi Qirollik botanika bogʻida oʻstirilgan. Qoʻshma Shtatlardagi birinchi hujjatlashtirilgan gullash 1937 va 1939-yillarda Nyu-York botanika bogʻida boʻlgan. Bu gullash 1939’yilda titan arumni Bronksning rasmiy guli sifatida belgilashga ham ilhomlantirdi, oʻsimlik oʻrnini 2000-yilda kun nilufari egalladi. Bonn botanika bogʻlarida titan arum 1932-yildan boshlab yetishtirila boshlandi va eng katta kollektsiya Vilgelm Bartlot tomonidan 1988-yildan keyin qurilgan, shundan beri 30 ga yaqin gul qayd etilgan va tadqiq qilinganTitan Arum in the, Botanical Gardens Bonn — http://www.botgart.uni-bonn.de/o_samm/titan/amor.php . Soʻnggi yillarda madaniy oʻsimliklar soni koʻpaydi va butun dunyo boʻylab bogʻlarda bir yilda besh yoki undan koʻp gullash hodisasi sodir boʻladi, chunki bugungi kunda bogʻlar uchun yetishtirish talablari batafsil maʼlumLobin, W., Neumann, M., Radscheit, M. & W. Barthlott (2007): The cultivation of Titan Arum (Amorphophallus titanum) — A flagship species for Botanic Gardens, Sibbaldia 5: 69-86 https://journals.rbge.org.uk/rbgesib/article/view/8/8. Ilgʻor changlatish texnikasi shuni anglatadiki, bu oʻsimlik kamdan-kam hollarda havaskor bogʻbonlar tomonidan yetishtiriladi. Biroq, 2011-yilda birinchi marta Roseville High School (Roseville, California) maktabida, titan arum gullaganGilford Steamer (newspaper) July 1, 2010 pp. .
left|thumb|302x302px| A. titanium: Erkak (yuqorida, sariq) va urgʻochi (pastda, jigarrang-binafsha rang) gullari spadiks, Bot. Gard, Universitet. Bonn, 1987-yil mart
2003-yil may oyida ekilgan eng baland toʻpgullarning balandligi, taxminan 3,20 m (10)fut 5 dyuym) ga yetgan (tuproq yuzasidan 3,07 m balandda). Oʻsimlik Germaniyadagi Bonn botanika bogʻida oʻstirilgan. Toʻpgullar tahlil qilingan, suratga olingan va hujjatlashtirilganBarthlott, W., Szarzynski, J., Vlek, P., Lobin, W., & N. Korotkova (2009): A torch in the rainforest: thermogenesis of the Titan arum (Amorphophallus titanum). Titan Arum in the, Botanical Gardens Bonn — http://www.botgart.uni-bonn.de/o_samm/titan/amor.php . Voqea Ginnesning rekordlar kitobi tomonidan eʼtirof etildi.Lui Rikkardielloga tegishli AQShdagi eng katta gulning uzunligi ga yetgan. Bu voqea ham Ginnesning rekordlar kitobiga kiritilganTallest bloom. Koziol, J. 2010. .

 Gullash 
 
Titan arum birinchi marta gullashdan oldin odatda 5 yildan 10 yilgacha vegetativ oʻsadi. Oʻsimlikning dastlabki gullashidan keyin uning gullash chastotasida sezilarli oʻzgarishlar boʻlishi mumkin. Oʻstirish sharoitlari batafsil maʼlumLobin, W., Neumann, M., Radscheit, M. & W. Barthlott (2007): The cultivation of Titan Arum (Amorphophallus titanum) — A flagship species for Botanic Gardens, Sibbaldia 5: 69-86 https://journals.rbge.org.uk/rbgesib/article/view/8/8. Baʼzi oʻsimliklar yana 7-10 yil davomida gullamasligi mumkin, boshqalari esa har ikki yoki uch yilda bir marta gullashi mumkin. Bonn botanika bogʻlarida optimal etishtirish sharoitida oʻsimliklar har ikkinchi yilda muqobil ravishda gullashi kuzatildiBarthlott, W. & W. Lobin (Eds.) (1998): Amorphophallus titanum. Titan Arum in the, Botanical Gardens Bonn — http://www.botgart.uni-bonn.de/o_samm/titan/amor.php . Kopengagen botanika bogʻida oʻsimlik har ikki yilda (2012-yildan 2022-yilgacha) gullaganEastern Illinois University’s Three Titan Arum Blooms 2012 Retrieved 2013-08-11. Bir yil ichida ketma-ket gullash hujjatlashtirilgan'Big Bucky' 5/2009 and 6/2009, University of Wisconsin-Madison. Bundan Germaniyaning Bonn shahrida oʻsimlik bir vaqtning oʻzida uchta gul hosil qildiBarthlott, W., Szarzynski, J., Vlek, P., Lobin, W., & N. Korotkova (2009): A torch in the rainforest: thermogenesis of the Titan arum (Amorphophallus titanum). University of Bonn Botanic Garden, Bonn, Germany Three blooms from one corm Retrieved 2013-08-11. 2020-yil may oyida Chikagodagi botanika bogʻida „Baxmal qirolicha“ deb nomlangan gul uch marta gullagan, biroq COVID-19 tufayli tomoshalar omma uchun yopiq edi.
thumb| Amorphophallus titanum Mayami, FL, Fairchild tropik botanika bogʻida gullaydi. 2001-yilda olingan surat.
Guli odatda tushdan keyinEastern Illinois University’s Three Titan Arum blooms 2012. va kechgacha ochiladi va tun boʻyi ochiq qoladi. Bu vaqtda urgʻochi gullar changlanadi. Garchi koʻpchilik gullar 12 soat ichida soʻliy boshlasa-da, baʼzilari 24 dan 48 soatgacha ochiq qolishi maʼlum. Gul soʻlib ketganda, urgʻochi gullar changlanish qobiliyatini yoʻqotadi.

Bir paytlar oʻz-oʻzini changlatish imkonsiz deb hisoblangan, ammo 1992-yilda Bonndagi botaniklar oʻz oʻsimliklarini erkak gullardan olingan oʻz gulchanglari bilan qoʻlda changlatdilar. Jarayon muvaffaqiyatli oʻtdi, natijada meva va yuzlab urugʻlar paydo boʻldi, koʻplab koʻchatlar ishlab chiqarildi va tarqatildiBarthlott, W. & W. Lobin (Eds.) (1998): Amorphophallus titanum. Titan Arum in the, Botanical Gardens Bonn — http://www.botgart.uni-bonn.de/o_samm/titan/amor.php Lobin, W., Neumann, M., Radscheit, M. & W. Barthlott (2007): The cultivation of Titan Arum (Amorphophallus titanum) — A flagship species for Botanic Gardens, Sibbaldia 5: 69-86 https://journals.rbge.org.uk/rbgesib/article/view/8/8. Bundan tashqari, 2011-yilda Minnesota shtatidagi Gustavus Adolf kollejidagi titan arum kutilmaganda oʻz-oʻzini changlatish yoʻli bilan yashovchan urugʻ hosil qildiGustavus Adolphus College Self-pollination 2011. .

 Hid 
Gul asta-sekin ochilganda, gulbarglar ga qadar qiziydi va oʻlik hayvonlar bilan oziqlanadigan yoki chirigan goʻshtga tuxum qoʻyadigan changlatuvchilarni, hasharotlarni jalb qilish uchun kuchli hidlarni ritmik ravishda tarqatadiBarthlott, W., Szarzynski, J., Vlek, P., Lobin, W., & N. Korotkova (2009): A torch in the rainforest: thermogenesis of the Titan arum (Amorphophallus titanum). . Hidning kuchi kechki paytdan yarim tungacha, oʻlik qoʻngʻizlar va goʻsht chivinlari changlatuvchi sifatida faol boʻladi, ertalabgacha susayadi. Gul tomonidan chiqarilgan kimyoviy moddalarning tahlillari shuni koʻrsatadiki, hidga dimetil trisulfid (masalan, limburger pishloqi), dimetil disulfid (sarimsoq), trimetilamin (chirigan baliq), izovalerik kislota (terli paypoq), benzil spirti (shirin gul hidi), fenol (xloraseptik kabi) va indol (najas) kiradiAmerican Chemical Society. Cornell University. .

 Galereya 
 

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar