Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Limfogranulematoz

Limfogranulematoz (limfa va lotincha granulyoma) — limfa toʻqimasida uchraydigan xavfli oʻsma. Asosan, limfa tugunlari va ichki aʼzolar: jigar, oʻpka, taloq, shuningdek, meʼda-ichak yoʻli, nerv sistemasi, teri va boshqa zararlanadi. Birinchi marta ingliz vrachi T. Xojkin tavsif etganligi uchun (1832-yil) Xojkin kasalligi deb ham ataladi. Hamma yoshdagi kishilarda uchraydi. Kelib chiqish sababi toʻliq oʻrganilmagan. Kaysi aʼzo va limfa tugunlari zararlanganligiga karab, kasallik har xil kechadi. Oʻtkir Limfogranulematozda haro-rat koʻtariladi, limfa tugunlari, jigar, taloq kattalashadi, kamqonlik avj oladi, bemorning darmoni quriydi. Koʻpincha, Limfogranulematoz surunkali kechadi. Rentgenologik tekshirishlarga qarab tashxis qoʻyiladi. Kasallikning oldini olish uchun oʻz vaqtida vrachga murojaat qilish zarur. Davosi: jarroxlik, kimyoterapiya yoki nur buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lim-ford boʻgʻozi

Lim-ford boʻgʻozi, Limf-ord – Daniyaning shimolidagi boʻgʻozlar sistemasi, Shimoliy dengizni Kattegat boʻgʻozi bilan bogʻlaydi. Uzunligi 180 km. Tor ilon izi oʻzanlar bilan bogʻlangan koʻlsimon kengliklardan iborat. L.-f.b. Vennyussel o.ni Yutlandiya yarim oroldan ajra-tib turadi. Chuq. 3—5 m. L.-f.b.da 90 dan ortiq orol bor, yiriklari – Mors va Fur. Olborg portiga sharq tomondan katta kemalar ham kira oladi, do-imiy ravishda tozalanadigan va ayrim joylari kanallashtirilgan farvater mavjud. L.-f. b.da baliq va ustritsa ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Boʻgʻozlar
Linariya

Linariya (Linaria) — sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub bir yoki kup yillik oʻtlar turkumi. Koʻproq Oʻrta dengiz rayonlarida oʻsadigan 150 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 4 turi usadi. Oddiy L.ning boʻyi 60—90 sm. Poyasining yuqorisi bir oz shoxlangan. Barglari nashtarsimon, bandsiz, ketmaket. Gullari och sariq; toʻpguli shingilsimon. Mevasi koʻsakcha, koʻp urugʻli. Qumli yerlar, urmon chekkalari, qiyaliklar va yoʻl yoqalarida oʻsadi. Yer ustki qismida alkaloidlar, flavoin glikozidlari, vitamin S va boshqa bor. Suyuq ekstrakti surgi sifatida hamda bavosir kasalligida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lingafon kabineti

Lingafon kabineti (lot. linqua — til va yun. phone — tovush, nutq) — tovush texnikasi, proyeksion va kinoproyeksion apparatlar bilan jihozlangan maxsus auditoriya (sinf). Oʻquvchi (talaba)larga audiovizual usul bilan oʻzga til nutqini, talaffuz shaklini, oʻrganilayotgan til muhitini yaratish, ona tilining nutq madaniyatini oʻrganish ustida mustaqil ishlash, shuningdek, teatr va sanʼat oʻquv yurtlarida mutaxassislik boʻyicha professional-ijrochilik mahoratini egallash uchun qulay sharoit yaratadi. Lingafon kabineti apparaturasi (magnitofonlar, elektrofonlar, mikrofontelefon kuchaytirgichi va boshqalar) oʻqituvchiga har bir oʻquvchining muay-yan oʻquv materiali ustida mustaqil ish olib borish va buni nazorat qilish, bir vaqtning oʻzida muayyan oʻquvchilar guruhi uchun bir nechta oʻquv dasturini kiritish, oʻquvchilarning nutqlarini yozib olish va qaytadan yodga tushirish, kino filmlarni sharhlash va shahrik.ga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lingvistik atlaslar

Lingvistik atlaslar, dialektologik atlaslar – maxsus dastur- soʻroqlik asosida tayyorlangan, maʼlum bir yoki bir necha oʻzaro yaqin tillarga xos dialektal xususiyatlarning hududiy tarqalish chegarasini aks ettiradigan dialektologik xaritalarning albom shaklida tartibga solingan toʻplami. Lingvistik atlaslar tuzish ishlari maʼlum tilning asosiy dialektik xususiyatlari oldindan maʼlum boʻlgandan soʻng boshlanishi mumkin. Material tuplashga muljallangan dastur-soʻroklikning xususiyati, materialni toʻplash va yozib olish usuli, haritalashtirish tartibi atlas tuzuvchilarning maqsadi, ish hajmi, mavjud imkoniyatlariga karab belgilanadi. Dastur tilning barcha sathlarini yoki ulardan birini – leksika yoki fonetikani – qamrab olishi mumkin. U yoki bu til hodisa-sini aniqlashga qaratilgan savollar miqdori 40—50 tadan bir necha mingtagacha buladi. Lingvistik atlaslar tuzish har bir milliy til dialektologiyasining rivojlanishidagi muhim bosqich boʻlib, u tilni lingvistik geografiya usuli bilan oʻrganish uchun asos vazifasini bajaradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lingvistik geografiya

thumb|til guruhlari
Lingvistik geografiya yoki Dialektografia — dialektologiyaning bir boʻlimi, unda lahja va shevalarga xos lisoniy unsurlar va hodisalarning hududiy tarqalishi oʻrganiladi. Lingvistik geografiya maʼlum hududda tar kalgan til xrdisalari (tovushlar, grammatik shakllar, soʻzlar)ni aniqlaydi, hududiy til xususiyatlarini xalq tarixi, til tarixi bilan bogʻliq holda qiyoslab, tushuntirib, maʼlum til qodisalarining oʻrni va tarqalish chegarasini atlas va xaritalar orqali ifodalaydi. Xarita ham, atlas ham lingvistik geografiyaning ifoda vositasi boʻlib, uning asosiy maqsadi tilning taraqqiyot qonuniyatlari va yoʻllarini, aniq bir lahjaning paydo boʻlishi va mavjudligining sabablarini, shuningdek, sheva xususiyatlarining adabiy tilga boʻlgan munosabati va oʻzaro munosabati masalalarini tushuntirib berishdir. Lingvistik geografiya XIX asrning oʻrtalarida paydo boʻldi. Oʻzbekistonda esa lingvogeografik usulda shevalarni oʻrganish 1940-yillarda boshlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tilshunoslik
Turkum:Geografiya
Lingvistik tipologiya

Lingvistik tipologiya yoki Tilshunoslik tipologiya (yun typos — nusxa, andoza, shakl, iz va logos — soʻz, taʼlimot) — tillar oʻrtasida genetik munosabatlardan katʼi nazar, ularning tuzilmaviy va funksional xususiyatlarini qiyosiy urganuvchi tilshunoslik sohasi. Ilmiy jihatdan Lingvistik tipologiya tillardagi farqli va uxshash alomatlarni guruxlarga, andozalarga va tiplarga ajratish yuli bilan tatbiq etish metodi hisoblanadi. Vazifasiga kura, funksional (ijtimoiy tilshunoslik) va sturuktural (tilning ichki qurilishi va tarkibi) tipologiya farqlanadi. Tillarning morfologik (tipologik) tasnifi amorf (affikslari bulmagan), agglyutinativ, flektiv, polisintetik tillarni ularning grammatik shakli (tipi) asosida farqlaydi. Lingvistik tipologiya esa bu tillar guruhlaridagi alomatlarni yoki turli tuzilmaviy belgilarning leksik-semanik, fonologik, grammatik va stilistik satxlardagi ifodalanishi sifatida tadqiq etadi va, binobarin, tilning har bir sathiga xos tipologiya farqlanadi. Til tiplarining rivojlanishi va qad. tillarni rekonstruksiya qilish tarixiy tipologiyaning vazifasidir. Bu tipologiyaning ichida (baʼzan unga maʼnodosh qoʻllanuvchi) diaxronik tipologiya tillardagi tuzilmaviy oʻzgarishlarni oʻrganadi. Tillarning hozirgi holatini qiyoslash sinxronik tipologiya ga tegishlidir. Lingvistik tipologiya kengmi-qyosda tillar universaliyalari bilan bogʻlanadi.

Lingvistik tipologiya tillardagi xususiyatlarning sturuktural qonuniyatlarini topishga intilsa, til universaliyalari bu alomatlar jahondagi qaysi tillarda qanday tarqalganini oʻrganadi.

Alisher Navoiyning "Muhokamat ullugʻatayn" asari Lingvistik tipologiyaga tegishli boʻlib, unda genetik jihatdan bir-biridan farqlanuvchi tillardagi semantika, qisman fonetika qiyoslangan. Hozirgi davrda ikki yoki undan ortiq tillarni oʻrganuvchi qiyosiy yoki cho-gʻishtirma tilshunoslik ham Lingvistik tipologiya ga asoslangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Tillar tasnifi
Lingvistik falsafa

Lingvistik falsafa, lingvistik tahlil falsafasi — analitik falsafadagi oqim. Falsa-faning dunyoqarashlik ahamiyatini inkor etib, jamiyatdagi barcha il-latlar tilning tafakkurga salbiy taʼsir koʻrsatishi natijasida sodir boʻladi, deb uqtiradi. Unga koʻra, tah-lilning maqsadi til ifodalari ni aniqlashtirishdan iborat. Lingvistik falsafa bilishning mohiyatini uning tilda -gi shaklidan ajratib qoʻyib, falsafiy va lingvistik tadqiqotlarni qorishtirib yuboradi. Bu oqim 1930-yillarda avstriyalik faylasuf va man-tiqchi L. Vitgenshteyn (1889—1951) va ingliz faylasufi J.Mur (1873—1958) gʻoyalari taʼsirida paydo boʻlib, Buyuk Britaniyada rivojlantirildi (G.Rayl, J.Ostin, J.Uisdom, P.Strouson).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lingvistik qonun

Lingvistik qonun - biror tilga yoki bir necha turli tillarga xos boʻlgan umumiy qoida, qonuniyat; muayyan til birliklari oʻrtasidagi u yoki bu munosabatlarning muntazam va izchil aks etishi. Lingvistik qonun ichki va tashqi qonunlarga ajratiladi. Tildagi mumkin qadar ustuvor va mustaqil rivoj-lanish uning ichki krnunlari nomini olgan. Bu krnunlar umumiy va xususiy turlarga boʻlinadi. Barcha tillarga va ulardagi bosqichlarga tegishli boʻlgan qonun va tamoyillar ichki umumiy, baʼzi tillar va til guruhlariga tegishli qonun va tamoyillar ichki xususiy krnunlar deb yuritiladi. Keyingi davrda tildagi ichki umumiy krnunlar oʻrnini jahon tillariga xos universaliyalar ola boshladi. Tildagi ichki xususiy krnunlarga baʼzi tillarga xos xususiyatlar, maye. german va turkiy tillariga xos umlaut va singarmonizm kabilar kiradi. Tilning tashqi qonunlari uning mazmun jihati bilan bogʻlanadi va ular umumiy hamda xususiy turlarga boʻlinadi. Umumiy tashqi qonunlar til tarixining jamiyat tarixi bilan bogʻlanishida namoyon boʻladi. Xalqlarning davomiy aloqalari tilda oʻz aksini topadi, koʻpgina soʻzlar oʻzlashadi. Tashqi xususiy til qonunlariga boshqa tildan oʻzlashgan fonemaning shu tilga moslashuvi misol boʻla oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astrid Lindgren

Astrid Lindgren Anna Emiliya (1907.14.11, Vimmerbyu) – shved yozuvchisi. Lindgrenning birinchi kitoblari – „Britt-Mari yurakka taskinlik baxsh etadi“ (1944) va „Uzunpaypoq Peppi“ (1945–52). Shvetsiya bolalar adabiyotidagi didaktik sentimental anʼanalarni oʻzgartirdi. 

Bolalar uchun atalgan „Mio, bolajonim Mio“ (1954), „Kichkintoy va tomda yashaydigan Karlson“ (1955), „Tomda yashaydigan Karlson yana uchib keldi“ (1962), „Tomda yashaydigan Karlson yana paydo boʻldi“ (1968) kabi kitoblari bor. Bu uch qissa 1988-yil oʻzbek tilida „Mittivoy va Karlson“ nomi bilan toʻplam oʻlaroq chop etilgan. „Mashhur izquvar Kalle Blyumkvist“ (1946), „Daydi Rasmus“ (1956) kitoblarida bolalar qarovsizligi bilan bogʻliq muammolarni koʻtargan. Lindgrenning „Lyonneberglik Emil“ (1963–72), „Qaroqchining qizi Ronya“ (1981) kitoblari ham mashhur. Lindgren insonparvarlik ruhidagi ijodi uchun X. K. Andersen nomidagi Xalqaro oltin medal bilan taqdirlangan (1958). Nobel mukofoti laureati (1994).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

Uning "Mio, bolajonim Mio" va "Uzunpaypoq Peppi" asarlari 2022-yil Zabarjad media nashriyoti tomonidan o'zbek tilida chop etilgan.
Jek Lindsey

Jek Lindsey (Jack Lindsay) (1900.20.10, Melburn, Avstraliya — 1990.10.3, Cambridge, Birlashgan Qirollik) — ingliz yozuvchisi, tanqidchi. Ijodi 30-yillardan boshlangan. "1649. Bir yilning tarixi" (1938), "Biz kaytamiz" (1942), "Qirq sakkizinchi yil odamlari" (1948), "Smitfilddagi gulxanlar" (1950) va boshqa tarixiy romanlar muallifi. L. hujjatli voqealarni rivoyat va afsonaviy mav-zular bilan omixtalashtirgan. "Britaniya yoʻli" epopeyasidan oʻrin olgan "Sotilgan bahor" (1953), "Sening uying" (1957), "Niqob va qiyofalar" (1963) romanlarida Ikkinchi jahon urushidan ke-yingi Britaniyadagi turli aholi qatlamlarining hayoti aks ettirilgan. Hayotdagi qarama-qarshiliklar, tinchlik va urush masalasi, axloqiy munosabatlar yozuvchining asosiy mavzui boʻlgan. L. olim sifatida adabiyotning hayotdagi oʻrniga yuksak baho bergan. Oʻz salaflari — ijodkorlar merosini kengtadqiq etishga intilgan. Ch. Dikkens, J. Benyan, J. Meredit haqida kitoblar yozgan. Tarix ("Vizantiya va Yevropa", 1950; "UotTayler", 1964), sanʼatshunoslikka oid ("Jekson Terner", 1966; "Pol Sezann", 1969; "Gyustav Kurbe", 1973) asar va monografiyalar, madaniyat tarixiga bagishlangan ("Kleopatra", 1971) kitobi bor. Asarlari jahonning koʻplab tillariga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Linza

Linza (nemischa: Linse, lotincha: lens — yosmiq; ikki tomoni qavariq shisha) — 1) optikada — ikkala tomoni sferik (yoki boshka shakldagi) sirtlar bilan chegaralangan shaffof jism; yorugʻlik oqimi shaklini oʻzgartirib beradi. Asosan, optik sistemalarning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. Linza, koʻpincha, shishadan tayyorlanadi; infraqizil nurlar yoki ultrabinafsha nurlar uchun shaffof moddalar (kvars, flyuorit va boshqalar) dan tayyorlanadi. Linza sirtining koʻrinishi koʻpincha sferik, maxsus Linzalarda esa sferik boʻlmasligi ham (mas, silindrik) mumkin. Odatda, sferik sirtlar bilan yoki bitta sferik sirt va bitta yassi sirt bilan chegaralangan Linzalar keng qoʻllanadi. Shak-liga koʻra, Linzalar qavariq va botiq xillarga boʻlinadi. Sferik sirtlarning S va S2 markazlari orqali oʻtgan MM, toʻgʻri chiziq Linzaning bosh optik oʻqi, O nuqta optik markazi deb ataladi. Linzaning optik markazi orqali burchak ostida oʻtuvchi har qanday toʻgʻri chiziqlar Linzaning qoʻshimcha optik oʻqlari deyiladi.

Linzani koʻplab prizmalarning yigʻindisi deb tasavvur qilish mumkin (4-rasm). Qavariq Linzalar parallel nurlar dastasini yigʻib beradi ularni yigʻuvchi (musbat) Linzalar deyiladi; Botik Linzalar yorugʻlikni har tomonga tarqatib yuboradi ularni tarqatuvchi (manfiy) Linzalar deb ataladi. Parallel nurlarni musbat Linzalarda bir nuqtada — Linzaning bosh fokusida, manfiy Linzalarda esa (tarqalayotgan nurlarni) Linzaning mavhum bosh fokusida yigʻish mumkin. Manfiy Linzalarda buyumning mavhum tasviri, musbat Linzalarda haqiqiy, ammo teskari tasviri oli-nadi. Linzaning optik markazidan foku-sigacha boʻlgan masofa Linzaning fokus masofasi deyiladi. Optik asboblarda, Linzalarning optik aberratsiyasi tufayli, bir necha Linzalar ishlatiladi; 2) akustikada— tovush yoʻnalishini oʻzgartira oladigan (tovushni fokuslaydigan) qurilma. Optik Linza kabi akustik Linza ham ikki ish sirti bilan chegaralanadi. Bu ikki sirtning sindirish koʻrsatkichi asosiy tav-sifi boʻladi. Shu sababli Linza materiali shaffof boʻlganida uning toʻlqin qarshiligi muhitning toʻlqin qarshili-giga yaqin boʻlishi shart. Akustik Linza kattiq, suyuq, gazsimon moddadan iborat boʻlishi mumkin. Havoli Linzalar radioapparaturalarda, qattiq va suyuq Linzalar defektoskopiyada, tibbiyot diagnostikasida qoʻllanadi, shuningdek, ultra-tovushdan foydalanish (texnika va biologiya)da uni konsentratsiyalash (yigʻish) uchun ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Liniment

thumb|right|228px| Liniment 

Liniment ( — surtaman) — suyuq surtma. Sirtga surtish uchun qoʻllanadigan dori shakli. Ular atalasimon yoki yelimshaksimon massa boʻlib, surtganda tana haroratida erib badanga singib ketadi. Salqin joyda saqlanadi. Koʻproq teri kasalliklarida tavsiya etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Dori shakllari
Linkoln qoʻy zoti

Linkoln qoʻy zoti - goʻshti va juni uchun boqiladigan yarim mayin junli toʻqol qoʻylar. 18—19-asrlarda Angliyaning Linkoln grafligida jaydari qoʻylarni leyster qoʻchqorlari bilan chatishtirib chiqarilgan. Qoʻchqorlari 130–190 kg , sovliqlari 80– 90 kg . Qoʻchqorlari yiliga 9–10 kg , sovliklari 6—6,5 kg jun beradi. Junining uz. 20—30 sm, bir xil, rangi oq, ipakdek tovlanuvchan, pishiq, 55—65% sof jun chiqadi. Tolasining ingichkalik sifati 36—44. 100 sovlikdan oʻrtacha 120 qoʻzi olinadi. 20-asrning 60-yillarida Oʻzbekistonda Parkent va Ohangaron tumani xoʻjaliklarida Linkoln qoʻy zotiz. ishtirokida jaydari qoʻylar negizida goʻsht-jun yoʻnalishidagi duragay va mu-rakkab duragay (Linkoln qoʻy zotiz.ni merinoslar bilan chatishtirishdan olingan duragaylardan foydalanib) qoʻylar olindi va koʻpaytirildi, goʻshtdor-jundor Oʻzbekiston qoʻy zotini yaratish va uni takomillashtirish ishlari boshlandi. Bu duragay qoʻy jaydari qoʻylarga Karaganda 2—2,5-marta koʻp jun beradi, uz. 13—16 sm (qarang Mayin junli qoʻylar).

Ad.; Tapilskiy I.A., Toshkent viloyatida goʻshtdor-jundor qoʻylarni koʻpaytirish, T., 1969; Kiyatkin P.F., Protsess porodoobrazovaniya ovets, T., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yuriy Linnik

Yuriy Vladimirovich Linnik (1914.26.12 (1915.8.1), Belaya Serkov — 1972.30.6, Leningrad — rus matematigi, akademik (1964), Leningrad universitetini tugatgan (1938), shu universitetda professor (1944). Asosiy ishlari ehtimollar nazariyasi ustunlarining sonlar nazariyasiga tatbiqi, analitik sonlar nazariyasi va matematik statistikaga oid. U sonlarni kvadratik formalar orqali ifodalagan, Berej — Fisher mu-ammosi va boshqa qiyin masalalarni tek-shirgan. Uning katta turlar usuli tub sonlarning arifmetik progressiyalardagi taqsimoti va sonlar nazariyasining boshqa additiv masalalarini yechishga imkon berdi. L. oʻzi yaratgan dispersion usul bilan Hardi — Litlvud muammosini hal qilib, yetarlicha katta butun son tub son bilan ikki aniq kvadrat yigʻindisi shaklida ifodalanishini koʻrsatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Linogravyura

Linogravyura {linoleum va gravyura) — linoleumga boʻrttirib ishlangan gravyura (ksilografiya usuliga oʻxshash). 20-asr boshlarida yuzaga keldi. Badiiy ifodaning aniqligi, tasvir bajarilayotgan materialning yumshoqligi tufayli oq va kora rangning keskin kontrastligiga, chiziqlarning aniq va ifodaliligiga erishilishi, tezkor ishlanish imkoniyati, katta hajmdagi qogʻozlardan foydalanish mumkinligi, tirajining koʻpligi kabi badiiy xususiyatlari bilan bosma grafikada keng oʻrin egalladi. Rangli bosmada koʻp qoʻllanadi. Ksilografiyaga uslub jihatdan yaqin boʻlsa ham mustaqil rivojlandi. 20-asr oʻrtalarida bir necha L. maktablari shakllandi. Lotin Amerikasi ("Xalq grafikasi ustaxonasi", Meksika; "Gravyura doʻstlari klubi", Braziliya va boshqalar), AQSH, Fransiya, Daniya, Rossiyada keng taraqqiy etdi.

Oʻzbekistonda rassomlardan G. Chiganov, K. Basharov, A. Siglinsev, V. Parshin va boshqa birinchilardan boʻlib L.ga murojaat qildilar. Dastgoh rasmlari va kitob bezaklarida L. usulidan keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Linol kislota

thumb|Linol kislota
Linol kislota — ikki qoʻsh bogʻli bir asosli karbon kislota, CH3(CH2)3-(CH2CH=CH)2(CH2)7COOH. Molar massasi 280,5. Suyuqlanish temperaturasi — 5°, qaynash temperaturasi 149°, zichligi 903 kg/m3 (20°da). Linol kislota normal hayot faoliyat uchun zarur, almashtirib boʻlmaydigan yogʻ kislotalari jumlasiga kiradi. Odam va hayvon organizmiga oziq-ovqat orqali, asosan, murakkab lipidlar — triglitseridlar va fosfatidlar holida oʻtadi . Triglitserid holida koʻpgina oʻsimliklar moyi va hayvonlar yogʻida, mas, soya, paxta, kungabo-qar, zigʻir, nasha urugʻi moyi, kit yogʻida 40—60 % gacha boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Yogʻ

 

Turkum:Kislotalar
Linolen kislota

Linolen kislota — uch qoʻsh bogʻli bir asosli karbon kislota, CH3(CH2CH=CH)3(CH2)7COOH. Molar massasi 278,4. Suyuqlanish temperaturasi — 11,3°, qaynash temperaturasi 184°, zichligi 916 kg/m3 (20° da). Linolen kislota almashtirib boʻlmaydigan yogʻ kislotalariga mansub. Linolen kislota triglitserid holida koʻpgina oʻsimlik moylarida, mas, zigʻir (30 % gacha), perilla (55 % gacha) va soya moyida boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kislotalar
Linoleum

thumb|300px|Linpleum strukturasi
Linoleum ( — zigʻir mato, polotno va oleum — moy) — polimer rulon (oʻram) material. Asosli (zigʻir toladan toʻqilgan matoli, pergalinli yoki issiqlik-tovush izolyasiyali) hamda asossiz (bir va koʻp qavatli), polivinilxloridli, gliftalli (alkidli), kolloksinli (nitrolinoleum) va rezinali (relin) xillarga boʻlinadi. Linoleum 1,5—4 mm qalinlikda, eni 2 m gacha, uzunligi 6—20 m boʻlgan rulon (oʻram) va koʻp rangli qilib ishlab chiqariladi. Bino va avtomobil pollariga qoplash va b. maqsadlarda ishlatiladi.

Linoleum dastlab 1864-yil Angliyada ishlab chiqarilgan. U jut matoga (asosga) oʻsimlik (zigʻir, kungaboqar va b.) moyi, poʻkak kukuni va b. qoplangan gliftalli materialdan iborat boʻlgan.

Linoleum tekis asosga (taxta yoki sement polga, shpaklepkalab tekislangan avtomobil poliga) polimer mastika yoki maxsus yelim yordamida yopishtiriladi. Standart oʻlchamli xonalarga moʻljallab muayyan oʻlchamda ishlab chikariladigan yaxlit polivinilxlorid linoleum gilamlari ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Pardozlash materiallari
Linotip

thumb|Frankfurtdagi kitob yarmarkasidagi linotip (2005)
Linotip ( — chiziq va yun. typos — nusxa) — matnning tutash satrlarini terib, quyish uchun moʻljallangan harf terish mashinasi. Linotipning yarim avtomat, dasturli boshqariladigan linotip avtomat xillari bor. Linotip 3 ta asosiy apparat: harf terish, quyish va matritsalarni joyiga tarqatish apparatlaridan iborat. Linotipdan bosmaxonalarda deyarli foydalanilmayapti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kenigsbergni ozod qilganlik uchun medali

Fayl:SU Medal For the Capture of Koenigsberg ribbon.svg,200pxnomi:Kenigsberg ishg‘ol qilingani sharafiga medalimamlakat:SSSRTuri:medalKimlarga berilishi:Kenigsberg shahri olinishi va ishg‘ol qilinishida bevosita ishtirok etganlar uchun hamda shu shahar ishg‘ol qilinishi tashkilotchilari, jang operatsiyalari boshliqlari va shu shaharning olinishi uchun xizmat ko‘rsatganliklari uchun ushbu medal bilan taqdirlanishgan.mukofotlanish asosi:Germaniya ustidan g‘alabaga erishish uchun ko‘rsatgan botirligi,, turg‘unlik va mardlik hamda harbiy hizmatlari, jangovor operatsiyalardagi harakatlari bilan yordam koʻrsatganligi va o‘zinining muvaffaqiyatliligi uchun.Holat:qo‘llanilmaydiTaʼsis sanasi:9-iyun 1945-yilOxirgi taqdirlanganlar soni:760 ming. ortiqOrdenlar orasidagi ahamiyatiYuqori mukofot: medalidankichik mukofot: medalidan
Kenigsbergni ozod qilganlik uchun medali — bu medal SSSRning yuqori hukumat prezidumi ko‘rsatmasi tomonidan 1945-yil 9-iyunda taʼsis etilgan. Medal Germaniyaga qarashli Kenigsbergni ishg‘ol qilinishida bevosita ishtirok etganlarga, ishg‘olning tashkilotchilariga va jang operatsiyalari rahbarlariga berilgan. SSSRning nishonlari orasida Budapeshtni ozod qilganlik uchun medaldan keyingi o‘rinni egallaydi. 1987-yilgi maʼlumotlarga ko‘ra, ushbu medal bilan taqdirlanganlar soni deyarli 760,000 nafarni tashkil etgan.

 Medal haqida 
„Kenigsberg ishg‘ol qilinganligi uchun medali“ 32 mm diametrli to‘g‘ri doira shaklida latun metalidan tayyorlanadi. Medalning tashqi yuzi tomonida, o‘rtaga „Kenigsberg ishg‘ol qilingani uchun“ yozuv tushirilgan va yozuv ustida besh qirralik yulduz nur sochib turganligi tasvirlangan. Medalning orqa tomonida Kenigsberg shahri ishg‘ol qilinish sanasi „10-aprel 1945-yil“ yozilib, uning ustida besh qirrali yulduzcha aks etganhttp://mondvor.narod.ru/MVzKenig.html.

 

Turkum:Sovet Ittifoqi medallari
«Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi» yubiley medali

Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali -Sovet Ittifoqi Yuqori Kengash prezidiumi koʻrsatmasiga binoan 1948-yil 22-fevralda taʼsis etilgan. Ushbu medal bilan oʻsha davrda SSSR Qurolli Kuchlari kadrlari tarkibidagi barcha harbiy xizmatchilar, askarlar, Ichki ishlar vazirligidagilar, Sovet Itttifoqi Davlat havfsizligida ishlaydigan shaxslar mukofotlangan. Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi medali koʻkrakning chap yoniga Sovet Ittifoqi medallarining boshqa nishonlari orasida „"Ishchi-Dehqon Qizil Armiyasi XX yilligi" yubiley medalidan keyin joy egallaydi.
 

 Medali i ordena SSSR

Turkum:Medallar
BBC

British Broadcasting Corporation (inglizchadan tarjimasi: Britan Tarqatuv Korporatsiyasi), qisqartmasi: BBC , Buyuk Britaniya ijtimoiy tarqatuv korporatsiyasidir"What is the BBC? ." BBC. Retrieved 6-yanvar 2010-yil. "British Broadcasting Corporation Broadcasting House, Portland Place, London, W1A 1AA.".Birlashgan Qirollikda radioeshittirish olib borish uchun tuzilgan. 23 ming nafar xodimi bilan jahondagi eng yirik tarqatuvchi boʻlib turipti . BBC shtab-kvartirasi Londondagi Broadcasting House binosida joylashgan.

 BBC 
1927-yil Londonda tashkil etilgan. 5 dastur (siyosat, iqtisod, biznes, madaniyat va sport) boʻyicha radioeshittirishlar berib boriladi; 1936-yildan 2 kanal boʻyicha teleeshittirish ham (umumiyommabop va madaniy-maʼrifiy sohalarda) beriladi. Chet elga eshittirishlar (BBC Umumjahon xizmati) kechayu kunduz (24 soat) ingliz va 40 dan ortiq xorijiy tilda berib, BBC Oʻzbek tahririyati 1994-yil noyabr oyida tashkil etilgan, eshittirishlar oʻzbek tilida olib boriladi. 1996-yil mart oyigacha faqat qisqa toʻlqinda eshittirishlar berilgan boʻlsa, keyinchalik oʻrta va oʻrta qisqa toʻlqinlarda berilmoqda. BBCʼning Oʻzbekiston tahririyati Oʻrta Osiyo va Kavkaz xizmati tarkibiga kiradi, mazkur xizmat oʻzbek tilidan tashqari qozoq, qirgʻiz, ozarbayjon va rus tillarida eshittirishlar beradi. BBC jahondagi koʻpchilik davlatlarda keng yoyilgan muxbirlik tarmogʻiga ega.

Amerikaliklar orasida so'rov otkazilganida BBC ga koproq ishonishi aytilgan.

 Logolari 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 BBC oʻzbekcha xizmati
Lint

Lint (ing. lint), momiq — jinlangan (tolasi ajratilgan) chigitda krlgan kalta tola. Oʻrta tolali gʻoʻza chigitida (seleksion navi va paxtasining sanoat naviga koʻra) dastlabki vaznining 11—17% miqdorida, uzun tolali gʻoʻza chigitida esa 2,4—5,0% miqdorida kalta tolalar boʻladi. Paxta tozalash zavodlarida L. maxsus arrali linter (mo-miq ajratgich) mashinalarda ajratib olinadi va bu jarayon linterlash deb ataladi.

Oʻrta tolali gʻoʻza chigitlari 1 —2-marta linterlanadi va jami ajratilgan tola 3,8—6,3%ga boradi, uzun tolali gʻoʻza chigitlaridan 1-marta L. ajratib olinadi. 1997-yildan chigitdan 2-marta L. ajratish texnologiyasi qabul qilingan (birinchisida 2,7—4,2%, ikkinchisida 1,2—2,3% L. olinadi). L. shtapel uzunligiga koʻra, A (uz. 6–7 mm va undan ortiq), B (6–7 mm dan kam) tiplarga boʻlinadi. Yetilgan L.da 90% gacha sellyuloza, shuningdek, pektin, pektozanlar, moy-mumli, azotli moddalar va oqsillar boʻladi. Sellyuloza, sunʼiy tola, plastmassa, plyonka, lok, portlovchi modsalar va boshqa tayyorlash uchun ishlatiladi. Tabiiy xrlda undan notoʻ-qima mato, momiq, paxta vatin va boshqa ishlab chikariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lins

Lins — Avstriyadagi shahar. Yuqori Avstriya yerining maʼmuriy markazi, yirik sanoat shahri. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, Dunay daryosidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aholisi 188 ming kishi (2000). L.da mamlakatda eng yirik "Fyost" metallurgiya kti qurilgan. Mashinasozlik, elektronika, kimyo, oyna-shisha, qogʻoz, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Oliy oʻquv yurtlari, konservatoriya, muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 16—20-asrlarda qurilgan Yangi va Eski soborlar, imperator saroyi va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Avstriya shaharlari
Linchyoping

Linchyoping - Shvetsiyaning jan. qismidagi shahar, Vettern va Venern koʻllarini mamlakatning sharqiy sohillari bilan bogʻlovchi Gyotakanal boʻyida. Estergyotland lenining maʼmuriy markazi. Aholisi 126,2 ming kishi (2000). Mashinasozlik, asosan, aviasozlik, radioelektronika, harbiy sanoat korxonalari ("SAAB" konserni), universitet bor. Shaharga 12-asrda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lion

Lion — Fransiyadagi shahar. Rona departamentining maʼmuriy markazi va Lionne tarixiy viloyatining bosh shahri. Rona va Sena daryolarining quyilish joyidagi port. Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Axolisi 453,1 ming kishi (1999).

Lion qadimda gallar manzilgohi sifatida yuzaga kelgan. Miloddan avvalgi 43 yildan rimliklar koloniyasi, V—VI asrlarda Burgundiya qirolligi poytaxti. 6-asrda franklar tomonidan ishgʻol qilingan, XI —XII asrlarda "Muqaddas Rim imperiyasi" tarkibida boʻlgan. 14-asrda Lion Fransiya qiroli mulkiga oʻtgan va Kommuna maqomini olgan. 1942-yilda nemis fashistlari bosib olgan. 1944-yilda ulardan ozod qilingan.

Lion — mamlakatning muxim sanoat, savdo, moliya va madaniy markazi. Asosiy sanoat tarmoqlari — mashinasozlik va stanoksozlik; elektrotexnika, toʻqimachilik, kimyo (mineral oʻgʻitlar, boʻyoq, sintetik kauchuk, plastmassa ishlab chiqarish, farmatsevtika) sanoati korxonalari mavjud. Shahar chetida neftni qayta ishlash zavodi qurilgan. Ipakchilik va ipak matolar, trikotaj va boʻyoqlar ishlab chiqarishning Yevropadagi qadimgi markazlaridan (15-asrdan). Universitetlar, muzeylar, jumladan, tarix, arxeologiya, matolar muzeylari, qadimgi Rim davri teatri bor.

Metropoliten qurilgan. 15—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Har yili Yevropa savdo-moliya yarmarkalari oʻtkaziladi (15-asrdan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Rhône shaharlari
Liotrop qatorlar

Liotrop qatorlar (yun.luo - eritaman va trope — burilish, oʻzgarish), Gofmeyster qatorlari — biror erituvchida eritilganida oʻsha eri-tuvchi muhitida oʻtadigan kimyoviy re-aksiyalar tezligi va chuqurligiga, shuningdek, erituvchining xossalariga qarab muayyan tartib bilan joylashtirilgan ionlar qatori. Suvdagi eritmalarda faollashtirilgan koʻmir yoki boshqa ad-sorbentlar bilan adsorbsiyalana olish xususiyatining kuchayib borishiga qarab qator qilib joylashtiriladigan, zaryadi birga teng anorganik anionlar F-, SN3SOO , NSOO , S1 , Br-, NO,-, I-, CNS- va ishqoriy hamda ishqoriy - yer metallarning zaryadi bir va ikkiga teng kationlari Li+, Na+, NH+4, K+, Rb+, Cs+; IT, Ag+, UO2+2, Be2+, Mg2+, Cd2+, Ca2+, Sr2+, Ba2+ ning Liotrop qatorlari tavsifli. Turli kimyoviy-texnologik va biokimyoviy jarayonlarni tushunish va yoʻnalishli boshqarishda Liotrop qatorlar tushunchasi muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Liotropiya

Liotropiya (yun. 1uo - eritaman va trope — burilish, oʻzgarish) — erigan moddalarning erituvchining xossalari (yopishqokligi, sirt tarangligi, eritish qobiliyati va boshqalar)ga koʻrsatadigan taʼsiri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Liofil va liofob kolloidlar

Liofil va liofob kolloidlar (yun. 1uo — eritaman, phileo — yaxshi koʻraman, phobos — qoʻrquv) — dispersion muhiti suyukdikdan iborat boʻlgan dispers sistemalar. Dispers faza zarrachalari bilan dispersion muhit zarrachalari orasidagi bogʻlanishga qarab, L. va l.k. farq qilinadi. Agar dispersion muhit suv boʻlsa, "liofil" va "liofob" terminlari oʻrnida "gidrofil" va "gidrofob" soʻzlari ishlatiladi.

Liofil kolloidlarga mol. m.lari juda katta boʻlgan yuqori mole-kulyar moddalar hamda oqsil, jelatina, pepsin kabi birikmalarning eritmalari misol boʻla oladi. Rus olimi P. A. Rebinder taklifiga koʻra, dispers fazasi maʼlum sharoitda oʻz-oʻzicha kolloid zarrachalari darajasigacha (1 — 100 nm) parchalangan muvozanat holatdagi kolloid sistemaga liofil kolloid deb aytiladi. Bu sistemada dispers faza zarrachalari kolloid kat-taligida boʻlib, dispersion muxit mo-lekulalari bilan mustahkam bogʻlanib, muhitga nisbatan liofil xususiyatga egadir.

Liofob kolloidlarda dispers faza dispersion muhit bilan kuchsiz bogʻlanganligi sababli ularning zarrachalari alohida molekulalardan iborat boʻlmay, bir qancha molekulalar agregatini tashkil qiladi. Bu sistemalarda kolloid zarrachalarining oʻlchami dispersion muhit molekulalarining oʻlchamiga nisbatan bir necha marta katta boʻlganligi uchun kolloid zarracha bilan suyuklik orasida chegara sirti hosil boʻladi. Shu sababli bun-day mikrogeterogen sistemalar tipik kolloidlar deb ataladi. Tipik, yaʼni chegara sirtlarga ega boʻlgan liofob kolloidlar faqat molekulyar yoki elektrolit-stabilizatorlar ishtirok etganda hosil boʻladi. Katta miqdorda dispers faza saklovchi liofob kolloidlarini olish ancha murakkab. Liofob kolloidlarga oltin, platina, kumush zollari, metall sulfidlarning gidrolizlari va boshqa misol boʻla oladi (yana qarang Dispers sistemalar, Kolloidlar).

Hozirgi kolloid sistemalar L. va l.k. deb ajratilmaydi, lekin dispers faza va dispersion muhit zarrachalari orasidagi bogʻlanishlarni tavsiflash maqsadida "liofil", "liofob" terminlari saqlab qolingan.

Sayfullo Hamroyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lipa

Lipa — joʻkadoshlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil– Lipa daraxti (Tilia) – dorivor xususiyatlarga ega bo‘lgan o‘simlik turi. Uning gullari choy tayyorlashda ishlatiladi.
Lipaza

Lipaza, lipazalar (yun. lipos — yogʻ) — gidrolazalarga mansub fermentlar; glitserin va erkin yogʻ kislotalariga qadar triglitseridlarning parchalanishini katalizlaydi. Hayvon va odam ichagi devorida (ichak L.si), meʼda osti bezi shirasida (pankreatik L.), qon plazmasida (lipoproteidlipaza), shuningdek, baʼzi oʻsimliklarning urugʻlarida va vegetativ organlarkda, mikroorganizmlarda boʻladi. Farmakologiyada, oziq-ovqat sanoati va koʻnchilikda L.dan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lipari orollari

Lipari orollari - Tirren dengizidagi bir guruh vulkan orollari. Italiya hududi, Sitsiliya o.dan shimolda. 7 ta yirik (Lipari, Salina, Vulkano, Filikudi, Stromboli, Aliku-di, Panarea) va 10 kichik orollardan iborat. Umumiy maydoni 117 km². Asosan, bazalt va tuflardan tashkil topgan. Vulkano va Stromboli o.larida harakatdagi vulkanlar (balandligi 926 m) bor. Iklimi va oʻsimliklari Oʻrta dengiz tipli. Zaytun, tok, anjir oʻstiriladi. Oltingugurt konlari bor. Vino eksport qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Liparit

Liparit (Italiyaning Lipari orollari nomidan) — kaynotip effuziv togʻ jinsi. Kimyoviy tarkibi granitga oʻxshash. L. lava oqimi, vulkan gumbazi, vulkan kuli yigʻindisi va ignimbrit qatlamlari koʻrinishida uchraydi. L.ning shishaga boy, deyarli toʻla kristallangan, porfir xolli xillari bor. Rangi kulrang, oqish-kulrang, baʼzi bir qizgʻishroq. L. qattiq, zichligi 2140—2590 kg/m3. Mineralogik tarkibi — 42% kaliy shpati (sandi-na), 23% — plagioklaz (ortoklaz), 33% — kvars, 2% — biotit. Aksessor mi-nerallardan apatit uchraydi.

Italiya (Lipari va Sardiniya o.lari), AQSH (San-Fransisko, Arizona, Janubiy Kolorado, Alyaska), Meksika, Fransiya (Overn), Yangi Zelandiyada tarqalgan. Oʻzbekistonda Qurama, Boysun togʻlarida uchraydi. Yoʻllarni asfaltlash va qurilish materiali sifatida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Petrologiya
Irena Lipene

Irena Yuozo Lipiene (1939.25.12, Kaunas) — rassom, vitrajchi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Vilnyus badiiy institutini tugatgan (1965). Oʻz ijodi bilan respublika mahobatli bezak sanʼati rivojiga hissa qoʻshdi. "Shamollar guli" (1984, Toshkent teleminorasidagi "Koinot" restoranining sharq zalida), "Yonish" (1986, Qoʻqon musiqali drama teatri-da) va boshqa kompozitsiyali vitrajlar, chiroqdonlar, qandillar (Toshkent metropolitenining "Mustaqillik maydoni", "Hamid Olimjon", "Pushkin" bekatlarida), "Quyoshga madhiya", "Oy", "Sayyoralar paradi" (1987, Toshkent viloyati "Kuyosh" ilmiy ishlab chiqarish bir-lashmasida) va boshqa asarlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Oʻzbekistonlik ayol rassomlar
Lipetsk

thumb|right|250px
Lipetsk - Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1779-yildan), Lipetsk viloyati markazi. Voronej daryosi sohilida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 477,7 ming kishi (1998). Qora metallurgiya (Novolipetsk metallurgiya kombinati, quvur zavodlari), mashina-sozlik (traktorsozlik, metall qirq-uvchi stanoklar ishlab chiqarish), kimyo (mineral oʻgʻitlar), oziqovqat sanoati korxonalari bor. Kurilish materiallari ishlab chikariladi. 2 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 2 muzey (jumladan, oʻlkashunoslik muzeyi) mavjud. Balneobalchiq kurorti (1803-yil asos solingan) joylashgan. Lipetsk 13-asr solnomalarida tilga olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Lipetsk viloyati

Lipetsk viloyati – Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1954-yil 6-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 24,1 ming km². Aholisi 1247,8 ming kishi (1998), asosan, ruslar yashaydi. Shaharliklar 64%. 18 tumanga boʻlingan, 8 shahar, 5 shaharcha bor (2001). Markazi – Lipetsk shahri.

Lipetsk viloyati Sharqiy Yevropa tekisligining markazida. Don daryosining yuqori havzasida joylashgan. Yer yuzasi toʻlqinsimon tekislik. Daryo vodiylari va jarliklar bilan oʻyilgan. Foydali kazil-malari: temir rudasi, flyus va texnologik ohaktoshlar, oʻtga chidamli gil, kvars qumlari, torf. Lipetsk yaqinida mineral buloklar va shifobaxsh balchiqlar bor. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 10°, iyulniki 19°. Yillik yogʻin 500 mm. Vegetatsiya davri 180–185 kun. Asosiy daryosi Don va uning irmoklari: (Sosna, Krasivaya Mecha, Voronej). Tuproqlari qoratuproq, sur va toʻq sur oʻrmon tuproqlari, botqoq va torf tuproqlar.

Lipetsk viloyati sanoatining asosiy tarmoqlari: qora metallurgiya (choʻyan, poʻlat, prokat), mashinasozlik va metallsozlik (metall qirquvchi stanoklar, traktorlar, sanitariya-texnika jihozlari), kimyo (smola, lok, azot oʻgʻitlari), oziq-ovqat (shakarqand, spirt, kraxmal, konserva, oziqovqat konsentratlari, sabzavot quritish, sut-yogʻ, goʻsht-parrandachilik kombinatlari) sanoatlari. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Temir-beton buyumlari zavodi (Yelets, Lipetsk, Dankov, Gryazi) va boshqa bor. Mebel (Yelets), poyabzal (Lipetsk), tikuvchilik (Yelets, Lipetsk, Usman) korxonalari va boshqa mavjud.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla ekinlari, kungaboqar, qand lavlagi, kartoshka yetishtirishga va sut-goʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Bugdoy, javdar, grechixa, maxorka, sabzavot ekinlari ekiladi. Koramol, choʻchqa, qoʻy, parranda boqiladi. Transport yoʻli, avtomobil transporti bor."" OʻzME. L-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Turkum:Alifbo boʻyicha maʼmuriy birliklar
Lipidlar

Lipidlar (yunoncha:lipos — yogʻ) — barcha tirik hujayralar tarkibida boʻladigan yogʻsimon moddalar. Tirik organizm hayot faoliyatida lipidlar muhim ahamiyatga ega. Lipidlar biologik membrananing asosiy komponentlaridan biri boʻlib, hujayralarning oʻtkazuvchanligiga, koʻpgina fermentlarning faolligiga taʼsir koʻrsatadi, nerv impulsini uzatishda, muskullar qisqarishida, hujayralararo kontaktlarni yuzaga keltirishda va immunokimeviy jarayonlarda qat-nashadi. Lipidlarning yana bir funksiyasi energiya rezervi, hayvon va oʻsimliklarda suv qochiruvchi himoya va termoizolyasiya qoplamasi hosil qilish, shuningdek, turli organlarni mexanik taʼsirlardan saqlashdan iborat.

Koʻpchilik lipidlar yuqori yogʻ kislotalari, spirtlar yoki aldegidlarning hosilalaridir. Kimyoviy tarkibiga koʻra, Lipidlar bir necha sinfga boʻlinadi. Oddiy Lipidlar yogʻ kislotalari (yoki aldegidlar) va spirtlar qoldigʻidan tarkib topgan moddalardan iborat. Bularga yegʻlar (triglitseridlar va boshqa tabiiy glitseridlar), mum (yogʻ kislotalari va yogʻ spirtlari efirlari) va diol Lipidlar (yogʻ kislotalari va etilenglikol yoki b. ikki atomli spirtlar efirlari) kiradi. Murakkab Lipidlar ortofosfat kislota hosilalari (fosfolipidlar) hamda qand qoldiqlari (glikolipidlar)dan tarkib toptan moddalardan iborat. Murakkab Lipidlar molekulalarida koʻp atomli spirtlar — glitserin (glitserin-fosfatidlar) yoki sfingozin (sfingolipidlar) ham boʻladi. Koʻpchilik Lipidlar sirt faol moddalar hisoblanadi. Lipidlar organizmda lipazalar taʼsirida fermentativ gidrolizga uchraydi. Bu jarayonda ajralib chiqayotgan yogʻ kislotalar (adenozintrifosfat kislotalar — ATF) va koferment A bilan taʼsirlashib faollashadi, soʻngra oksidlanadi. Koʻpchilik Lipidlar hujayralarda oqsillar bilan kompleks murakkab moddalar (lipoproteidlar) holida boʻladi.

Lipidlar ekstraksiya usuli bilan olinadi. Oziq-ovqat sifatida, tibbiyotda kasallarni davolashda hamda turli sanoat tarmoqlarida ishlatiladi (yana qarang Yogʻ).

 

Turkum:Lipidlar
Semyon Lipkin

Semyon Izrailovich Lipkin 1911.6(19).9, Odessa — rus shoiri, tarjimon. Qalmogʻiston xalq shoiri (1968). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1968). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Ijodi 1920-yillarda boshlangan. Dastlab sheʼrlar yozgan. 1934-yildan, asosan, tarjima bilan shugʻullangan. U qalmoq xalq eposi "Jangar" (1940), qirgʻiz eposlari "Manas" (1941), "Rahmdil Manas" (1947), kabardin xalq eposi "Nartlar" (1951), hind xalq eposi "Mahabharata" (1969), Navoiyning "Layli va Majnun", "Sabʼai sayyor", Firdavsiyning "Shohnoma", Haydar Xorazmiyning "Gul va Navroʻz" dostonlarini, shuningdek, Oybek, Gʻ. Gʻulom, H. Olimjon, Mirtemir, Shayxzoda, Zulfiya kabi oʻzbek adabiyeti namoyandalarining baʼzi asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. "Kabardin epik poeziyasi" (1956), "Olti asr ovozi" (1960), "Oltin zanjir. Sharq poemalari" kabi toʻplamlar L. tarjimasida nashr etilgan. (1967), "Bahodir Shovshurning sar-guzashtlari" (1947), "Zulmat shahri malikasi" (1961) kabi qissalar, "Sho-hid" sheʼrlar toʻplami (1967) va bir qancha ocherklar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:31-martda vafot etganlar
Turkum:2003-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Turkum:Sovet yozuvchilari
Gabriel Lippmann

200px|right
Gabriel Lippmann (1845.16.8, Xollerix, Lyuksemburg — 1921.12.7, "Fransiya" paroxodi) — fransuz fizigi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1886). Yorugʻlik interferensiyasiga asoslangan rangli fotografiya usulini (1891) va integral fotografiya usulini ishlab chiqqan (1908). Yer magnetizmi, mexanika masalalariga bagishlangan juda koʻp ishlar uning nomi bilan bogʻlangan. Elektr-kapillyar hodisasini, mayatnik va kamerton tebranishini, kvarsda pyezoelektrik effekt qaytuvchanligi hodisasini, galvanik elementlar qutblanishini tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1908).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:1845-yilda tugʻilganlar
Turkum:1921-yilda vafot etganlar
Turkum:16-avgustda tugʻilganlar
Turkum:12-iyulda vafot etganlar
Fritz Albert Lipmann

Fritz Albert Lipmann (1899.12.6, Kenigsberg, hozirgi Kaliningrad — 1986) — amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1950-yildan). Asosiy ilmiy ishlari toʻqimalardagi moddalar almashinuviga oid. Uglevodlar metabolizmida fosfatlar fosfat guruxlarini yoʻqotib, nisbatan oz, baʼzan koʻp miqdorda energiya ajratib chiqarishi mumkin. Shunga asoslanib energiyasi kam va energiyaga boy fosfatlar mavjudligini, ular har qaysisining tavsifli strukturasini aniqladi. Kabutar jigaridan fermentativ reaksiyalarda atsil guruxlarini tashishda ishtirok etadigan birikmani ajratib oldi va unga A konforment deb nom berdi (1947), uning tuzilishini tekshirdi va biologik rolini aniqladi. Nobel mukofoti laureati (1953)."Lipman Frits Albert" OʻzME. L-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1986-yilda vafot etganlar
Turkum:24-iyunda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Lipoma

Lipoma (yun.lipos — yogʻ, oma — oʻsma) — yogʻ toʻqimasidan rivojlanadigan xavfsiz oʻsma. Har xil kattalikda boʻladi. Koʻpincha teri osti yogʻ qavati, char-vi, fassiyalar, boʻgʻimlarda, baʼzan pay pardalari, shuningdek, orqada, boʻyinda, qorinning oldingi devori va boshqa joylarda uchraydi. L. biriktiruvchi toʻqimali kapsula bilan oʻralgan boʻlib, sekin oʻsadi. Organizm funksiyalariga zarar yetkazmaydi, jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lipoproteidlar

Lipoproteidlar, litoproteinlar (roH.lipos — yogʻ va proteidlar) — tarkibida lipidlar boʻlgan murakkab oqsillar guruhi. Oʻsimlik va hayvon organizmidagi barcha biologik membrana, plastinkasimon strukturalar tarkibida (nervlarning miyelin qobigʻida, oʻsimliklarning xloroplastlarida, koʻz toʻr pardasi retseptor hujayralarida) va erkin holda qon plazmasida boʻladi. L. kimyoviy tuzilishi hamda tarkibidagi lipid va oqsil komponentlari nisbatiga koʻra bir-biridan farqqiladi. Qonda L. miqdorini aniqlash muhim diagnostik ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lipoqsoy

Lipoqsoy, Lipoksais — skiflar bobokaloni Targʻitoyttt toʻngʻich oʻgʻli. Gerodotpnnt yozishicha, rivoyatlarga koʻra, L.dan skiflarning avxatlar qabilasi tarqalgan. Bu qabilalar podsho-skiflar qavmidan boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lipps Teodor

LIPPS (Lipps) Teodor (1851.28.7, Vallxalben, Pfals —1914.17.10, Myunxen) — nemis faylasufi, psixologi. Myunxen psixologiya maktabi asoschisi. V.Vundt va G. Ebbingauz bilan bir qatorda L. 19-asr oxiridagi nemis psixologiyasini tizimga soluvchi hisoblanadi. L. psixologiyani falsafa fanlari — mantiq, axloq va estetikaning asosi deb bildi. Keyinchalik E. Gusserl fenomenologiyasi taʼsirida psixologizmni yengib chiqishga urindi. Sanʼat psixologiyasini ishlab chiqdi. Asosiy asarlari: "Axloqning asosiy masalalari" (ruscha nashri, 1905), "Psixologiya qoʻllanmasi" (ruscha nashri, 1907) va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nemis psixologlari
William Lipscomb

William Nunn Lipscomb Jr (1919.9.12, Klivlend — 2011.14.4) — amerikalik fizik-kimyogar, AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1961-yildan). Garvard universiteti professor (1959-yildan). Asosiy ilmiy ishlari molekulalarning fazoviy va elektron strukturalari orasidagi bogʻlanishni, ularning fizik, kimyoviy va biologik xossalari orasidagi bogʻlanishni oʻrganishga ionlaridagi 2 ta bor ionini ikkita uglerod atomlariga almashtirib karboranlar olish mumkinligini isbotlagan (1961). Past temperaturali rentgen strukturaviy analiz usulini rivojlantirgan. Fermentativ katalizni tadqiq qilgan. Nobel mukofoti laureati (1976).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:9-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-aprelda vafot etganlar
Turkum:2011-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Lira

Lira (ital. lira — funt) — 1) Italiya pul birligi. 1 L.= 100 chentizimo. Xalqaro ifodasi ITL. 1862-yilda muomalaga kiritilgan. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 2192,71 L.; Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kurs boʻyicha 100 L. = 30 soʻm 94 tiyin (2002-yil fevral); 2) Turkiya Jumhuriyati pul birligi. 1 L.= 100 kurush. Xalqaro ifodasi TRL. 1861-yilda piastra oʻrniga muomalaga kiritilgan. Xalqaro valyutalar kursi buyicha 1 AQSH dollari= 1335000,0 L. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kurs boʻyicha 1000 L.=0,53 tiyin (2002, fevral).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Valyutalar
Lira (cholgʻu asbobi)

Lira (yun. lyra) — qad. torli tirnama yunon musiqa cholgʻusi. 7—11 torli boʻlgan. Chap qoʻl barmoklari bilan torlarni tirnab chalinadi. Epik va lirik sheʼrlar ijrosiga joʻr boʻlgan L. (lirika soʻzi shundan) Apollonning safdoshi hisoblangan. L.ga oʻxshash sozlar qadimdan Yaqin Sharq va Misrda, hozirda baʼzi Afrika xalqlari orasida uchraydi. L.ning takomillashgan turi kifara deb ataladi. Keyingi davrlarda Yevropada turli torli sozlar ham L. deb atalgan. L.ning tasviri jahon madaniyatida musiqa sanʼati ramzi sifatida qabul qilingan. Toshkentda 1896—1918-yillar "Lira" nomli xor musiqasi jamiyati faoliyat koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lira (yulduz turkumi)

Lira — osmon sferasining shim. sharqidagi yulduz turkumi. Uning Vega deb ataluvchi yorugʻ yulduzi, Oqqush yulduz turkumining Deneb va burgutning At-tohir yulduzlari bilan "yozgi uchburchak" deyiluvchi uchburchakni hosil qiladi. L. Oʻzbekiston hududida bahor, yoz va kuz oylarida koʻrinadi. Yoz kechalari Oʻzbekistonda "yozgi bu uchburchak" uchida kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Liradumlilar

Liradumlilar, lira qushlar (Minuridae) — chumchuqsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 1 urugʻi, 2 ta turi maʼlum. Jan.-Sharqiy Avstraliya oʻrmonlarida yashaydi; 1934-yildan Tasmaniyaga keltirilgan. Uzunligi 75—130 sm (dumi bilan birga). Yerda hayot kechiradi, daraxtlar shoxida tunaydi. Nari yaxshi sayraydi, har xil tovushlar, jumladan, hayvonlar ovoziga taqlid qila oladi. Yerga uya qurib, 1 ta tuxumini 6—7 hafta bosib yotadi. Joʻjalarini faqat modasi boqadi. Oʻrmon toʻshalmasini oyogʻi bilan titkilab, chuvalchanglar, hasharotlar va umurtqasiz hayvonlarii topib oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil