Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Zebra

thumb|right|200px|Zebra
thumb|Zebra 
Zebra, Afrika yovvoyi otlari (Equus) hamda otlar kenja urugʻi. Tanasining uzunligi 200—240 sm, boʻyi yagʻrinidan 120—140 sm, dumi 47— 54 sm, vazni 350 kg gacha. Tanasining rangi — oq va qora koʻndalang yoʻlyoʻl chiziqli (himoya rangi). Yoli kalta va tik, dumining uchida uzun qillardan iborat popugi bor.Ochiq dashtlarda 10—30 tadan poda boʻlib yuradi. Juda ehtiyotkor, tez yuguradi. 1—1,5 yoshida voyaga yetadi. Homiladorlik davri 346—390 kun. Qoʻlga oʻrganadi, tutqinlikda koʻpayadi. Ot va eshak bilan chatishadi. Zebralarning 4 turi bor. Togʻ zebrasi (Ye. zebra) Janubi-Gʻarbiy Afrikada tarqalgan, koʻrinishi eshakka oʻxshaydi, 3. orasida eng kichigi.Burchellov zebrasi (Ye. burchelli) Sharqiy va Markaziy Afrikada tarqalgan. Grevi zebrasi (Ye. grevyi) Sharqiy Afrika (Janubiy Efiopiya, Somali, Keniya)da tarqalgan, ancha yirik, toychasining yelkasidan dumigacha tik va toʻq qizil juni boʻladi. Bu belgi otlar qad. ajdodlarining yoli faqat boʻynida emas, orqasida ham boʻlganligini koʻrsatadi. Bugungi kunda qirib yuborilgan kvaggi zebrasi Janubi-Sharqiy Afrikada yashagan, koʻrinishi otga oʻxshagan. Qimmatli terisi uchun koʻplab ovlanishi tufayli 3. soni keskin kamayib ketgan. Togʻ va grevi zebralari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan (yana qarang Toq tuyoqlilar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Fotogalereya
Zevar

Zevar (fors. — bezak) — 1) poyabzaldoʻzlikda mahsining boshligʻi bilan sogʻi birikkan joyga va kavush qirgʻogʻiga rangdor ipak bilan tikiladigan chok; 2) tigʻkashlikda tigʻning luxi; gulabardorlikda gulaning javzasiga bogʻlangan ip.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

 

Turkum:Toʻqimachilik sanoati
Turkum:Tekstil
Zevarsoy

Zevarsoy — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy, yuqori oqimida Divlonsoy, oʻrta oqimida Divloqsoy deb ham ataladi. Kishtut soyining oxirgi chap irmogʻi. Hisor tizmasining jan. tarmogʻi — Qoldirgʻa togʻining shim.gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 20 ta irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻlib, gʻarbiy yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 18 km, havzasining mayd. 95 km. Qor, yomgʻir va buloklardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,8—2,0 m3/ sek. Zevarsoyda fevral oxiridan suvi koʻpaya boshlaydi, may—iyunda eng sersuv boʻlib, kuz va qishda suvi kamayadi. Zevarsoydan Zevar qishlogʻi suv ichadi va uning atrofidagi yerlar sugʻoriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Zevarxon

"ZEVARXON" — oʻzbek xalq dostoni. Mavzui va uslubi jihatidan yozma adabiyotdagi sarguzasht asarlarga yaqin. Dostonda muhabbat, sadoqat va doʻstlik gʻoyalari tarannum etiladi. Unda Bogʻdod shahzodasi Zevarxon ov vaqtida Shamshod podshosining qizi Malikai Xubonni uchratib, unga oshiq boʻlib qolishi, ikki yosh birbirlariga yetishgunga qadar boshdan kechirgan sarguzashtlar hikoya etiladi. Malikai Xubon timsolida goʻzal, aqlidrok, fahmu farosatda va kuchquvvatda erkaklardan qolishmaydigan ayollar obrazi mujassamlangan. "Zevarxon" ning turli variantlari Oʻzbekiston FA Til va adabiyot instituti arxivida saqlanadi. Fozil Yoʻldosh oʻgʻli aytgan variant nashr etilgan (1970).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zevs

thumb|Zevs
Zevs — yunon afsonalarida oliy xudo; xudolar va odamlar hukmdori. Kronos va Reyaning oʻgʻli. Xudolarning uchinchi avlodiga mansub. Tartarda oʻz otasi va boshqa titanlarni yengib, Olimp togʻida hukmron boʻlgandan keyin zevs astasekin olamni qaytadan tuzadi, xudolarni yaratadi, qonunlar chiqaradi, tartib oʻrnatadi, fan, sanʼat, axloq meʼyorlari va hokazoni joriy etadi. Zevs xudolarning irodasini va yaxshi niyatlarini roʻyobga chiqaruvchi koʻplab qahramonlar (Gerakl, Persey) ning otasi. Ayni vaqtda zevs — dahshatli jazolovchi kuch. U bir necha marta odam zotini yoʻq qilib, undan ham mukammal insonni yaratishga urinadi. Zevs toʻgʻrisidagi afsonalarning ayrim qismlari "Iliada", "Odisseya" va b. antik asarlarda bor. Qad. Rim afsonalarida zevs Yupiterga toʻgʻri keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Seebeck effekti

Seebeck effekti — ketma-ket ulangan turli oʻtkazgichlardan iborat elektr zanjirda elektr yurituvchi kuch — termoelektr yurituvchi kuch hosil boʻlishi; bunda oʻtkazgichlar oʻrtasidagi kontaktlar har xil temperaturalarda tutib turiladi. „Termoelektr effekt“ deb ham ataladi. Nemis fizigi Thomas Johann Seebeck 1821-yilda kashf etgan. Termoelement yoki termoparalar 3. e. ga asoslangan. 3. e. yuqori temperaturalarni oʻlchash hamda juda kuchsiz temperatura farqlarini aniklashga tatbiq qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Pieter Zeeman

Pieter Zeeman (1865.25.5, Zonnemayre — 1943.9.10, Amsterdam) — niderland fizigi. Ilmiy ishlari optika, magnitooptika, atom spektroskopiyasiga oid. Magnit maydon taʼsirida spektral chiziklarning ajralish hodisasini ochdi (qarang Zeyeman effekti). Bu kashfiyoti elektron nazariyasini asoslash va rivojlantirishda muhim rol oʻynadi. Magnetizm hodisasining radiatsiyaga taʼsirini oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (X. A. Lorens bilan hamkorlikda, 1902)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:25-mayda tugʻilganlar
Turkum:9-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:1865-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Boris Zeydman

Boris Isaakovich Zeydman (1908-yil 10-yavar, Peterburg; 1981-yil 30-dekabr, Toshkent) – kompozitor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1978), Ozarbayjon (1956) va Oʻzbekiston (1964) da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi, professor (1949). Leningrad konservatoriyasini va aspiranturasini (1936) tugatgan. Saratov (1931—33) va Leningrad (1933— 39) musika bilim yurtlarida oʻqituvchi, Ozarbayjon (193957) va Toshkent (1957—81) konservatoriyalarida kompozitsiyadan dare bergan. Shogirdlari – F. Amirov, S. Aleskerov, N. Muxatov, M. Kajlayev, Oʻzbekistonda – R. Hamrayev, T. Qurbonov, N. Zokirov, E. Solihov, Sh. Shoymardonova, D. Omonullayeva va b. 8 opera – „Maskarad“ (1958), „Zaynab va Omon“ (T. Sodiqov, D. Zokirov va Yu. Rajabiy bilan hamkorlikda, 1958) va b.; 5 balet – „Oltin kalitcha“ (1959), „Kulib turadigan odam“ (1962) va b.; 2 musikali drama – „Oʻgʻil uylantirish“ (S. Yudakov, Yu. Rajabiy bilan), „Qari qiz“ (F. Toshmatov bilan); 5 simfoniya, konsert va kamercholgʻu asarlar, romans va qoʻshiqlar muallifi. Ijodida rus mumtoz musiqa anʼanalariga tayangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jan-03-1982-3572427/

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Jahongir Zeynalov

thumbnail|Jahongir Zeinalov
Zeinalov Jahongir Rizo oʻgʻli (1865 — Boku — 1918.4.11) — ozarbayjonlik aktyor. Milliy teatr asoschilaridan. Ijodini 1885-yildan boshlagan. Hajviy va harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Uning ijrosi inson his-tuygʻularini ifoda etishda chuqur psixologik tahlili, badiiy jihatdan sodda va samimiyligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Vazir („Lenkoran xonligining vaziri“), Hoji Samad („Baxtsiz yigit“), Hoji Qambar („Yomgʻirdan qochib, jalaga tutildi“), Shamdanbek („Shamdanbek“), Keksa Moor („Qaroqchilar“) va boshqalar. Zeynalov Arablinskiy, Ruxullo Sidqiy kabi dramatik sanʼat asoschilarining ustozi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ozarbayjonlik teatr aktyorlari
Turkum:4-noyabrda vafot etganlar
Turkum:1865-yilda tugʻilganlar
Turkum:1918-yilda vafot etganlar
Zelandiya

Zelandiya, Shellann — Boltiq dengizidagi eng katta orol, Daniya tarkibida. Maydon 7 ming km dan ziyod. Qirgʻoqlari, asosan, pasttekislik, qoʻltiq koʻp. Yer yuzasi bal. 126 m gacha boʻlgan sertepa tekislik, ohaktosh va gildan tashkil topgan. Koʻl koʻp (jumladan, Daniyadagi eng katta Arresyo koʻli). Qishloq xoʻjaligida yemxashak ekinlari, bugʻdoy, qand lavlagi ekiladi, sut chorvachiligi rivojlangan. Orol temir yoʻl paromlari orkali Fyun orol va Shvetsiya bilan bogʻlangan. Zelandiyaning sharqiy qismi va Amager orolda Daniya poytaxti — Kopengagen shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Orollar
Turkum:Tinch okeanidagi orollar
Zeleniy mis

Zeleniy mis (Yashil burun) - Gruziyaning Ajariya Muxtor Respublikasidagi ikdim va dengiz boʻyi kurorti. Batumidan shim.sharqsa. Davolash vositalari: quyosh va havo vannalari, dengizda choʻmilish (may oyidan noyabr gacha). Nafas organlari, kamqonlik kasalliklari davolanadi. Sanatoriylar, dam olish uylari, pansionatlar bor. Dunyodagi yirik botanika bogʻlaridan biri 3. m. xududida (tropik va subtropik oʻsimliklarning nodir bor).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zelenograd

Zelenograd — Rossiya Federatsiyasining Moskva viloyatidagi shahar (1963 yildan). Moskva maʼmuriy okrugi markazi. Kryukovo temir yoʻl stansiyasi yaqinida joylashgan. Aholisi 270 ming kishi. Elektron texnika instituti, Zelenograd yaqinida (Mendeleyevo shaharchasida) fizikatexnika va radiotexnika oʻlchovlari instituti bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Moskva
Turkum:Rossiya shaharlari
Zelyonagura

Zelyonagura - Polshaning gʻarbidagi shahar. ZelyonaGura voyevodasining maʼmuriy markazi. Aholisi 118,2 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (teplovoz, vagon, elektrotexnika uskunalari, toʻqimachilik mashinalari, poʻlat konstruksiyalar), toʻqimachilik, farmatsevtika, oziqovqat, mebel va b. korxonalari bor. Shaharga 13-asr asos solingan. 15— 17-asr larga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Zamonaviy qoʻshiqlar festivallari oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Zelenskiy

Nikolay Dmitriyevich Zelenskiy (1861.6.2 — 1953.31.7) — kimyogar. Akademik (1929), organik kataliz haqidagi taʼlimot asoschilaridan. Moskva universiteti professori (1893). Siklopentanli va siklogeksanli uglevodorodlarni sintez qilgan. Siklogeksan va uning gomologlarini platina va palladiy katalizatorlari ishtirokida degidrogenlash yoʻli bilan aromatik uglevodorodlar olgan, shu usul bilan benzin va kerosin fraksiyalaridagi siklogeksanli uglevodorodlar miqdorini aniqyaagan, shuningdek, neftdan aromatik uglevodorodlar olgan. Zelenskiy va uning shogirdlari shu sohadagi keyingi tadqiqotlarga asoslanib, siklopentanli uglevodorodlarning gidrogenoliz reaksiyasini kashf etishdi.

1918—19 yillarda Zelenskiy alyuminiy xlorid va alyuminiy bromid ishtirokida solyarmoyi moyi va neftdan kreking yoʻli bilan benzin olish usulini ishlab chiqib, sanoatga tatbik, etgan. G. Stadnikov bilan birga aldegidlar va ketonlardan aminokislotalar sintezlash usulini kashf etgan (bu usul 3elinskiy — Stadni kov reaksiyasi deb ataladi). Zelenskiy adsorbsiya va koʻmirli protivogaz yasash sohasida ish olib bordi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1861-yilda tugʻilganlar
Turkum:1953-yilda vafot etganlar
Turkum:31-iyulda vafot etganlar
Yakov Zeldovich

thumb
Yakov Borisovich Zeldovich (1914.8. 3, Minsk — 1987) — rus nazariyotchi fizigi, akademik (1958). Sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasigga qarashli Kimyo fizikasi institutida (1931—64), Amaliy matematika institutida (1964-yildan) ishlagan. Fizikaviy kimyo, yonish, detonatsiya va zarba toʻlqinlarining zamonaviy nazariyasi yaratuvchilaridan biri. Yadro fizikasi, elementar zarralar fizikasi, astrofizika, hozirgi zamon relyativistik kosmologiyasiga oid asarlar muallifi. 1939-yilda uranning boʻlinishidagi zanjir reaksiyasini birinchi boʻlib hisoblab chiqdi (Yu. B. Hariton bilan hamkorlikda). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:2-dekabrda vafot etganlar
Turkum:Uch karra Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Zandlar

Zandlar — Gʻarbiy va Jan. Erondagi qabila, shuningdek, Eronda 1760—94 y. larda hukm surgan sulola. Karimxon ismli qabila boshligʻi 3. sulolasiga asos solgan. 3. sulolasi 1794 y. da qojarlardan yengilgach, barham topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Erondagi musulmon sulolalar
Turkum:Usmonlilar Iroqi
Turkum:Eron imperiyalari va qirolliklari
Zenit

Zenit (arab. — yoʻl, yoʻnalish) — osmon gumbazining kuzatuvchi tepasida joylashgan nuqtasi; shoqul (vertikal) yoʻnalishining osmon gumbazi bilan kesishish joyi. Bu nuqga osmonda kuzatuvchining oʻrniga bogliq ravishda oʻzgarib boradi. 3. ning ufqdan bal. 90° ga teng . Osmon gumbazining 3. ga qaramaqarshi nuqtasi nadir deb ataladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zenit artilleriyasi

Zenit artilleriyasi - havo hujumiga qarshi ishlatiladigan qurol turi (qarang Artilleriya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zenit masofasi

Zenit masofasi - osmon yorit qichi yoki yerdagi buyumning zenitdan burchak uzunligi; yoritqichning osmon gumbazidagi koordinatalaridan biri; yoritqich va zenit orasidagi yey uzunligiga teng . h bilan belgilanadi. Osmon gumbazining zenit, osmon yoritqichi va nadir orqali oʻtadigan katta yarim doirasi boʻyicha 0 dan 180° gacha hisoblanadi. Balandlik h bilan z=90° — h nisbatda bogʻlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zenitteleskop

Zenitteleskop - zenit atrofidagi yulduzlarning zenitdan uzoqliklarini oʻlchashda qoʻllaniladigan astronomik asbob. Joyning kengligini aniklash uchun ishlatiladi. Teleskop azimutal qurilmaga oʻrnatilgan boʻlib, uning fokal tekisligiga okulyar mikrometr mahkamlangan. Z.t. ning ufqqa nisbatan holati 2 ta maxsus vaterpas (shayton) bilan nazorat qilinadi. Joyning kengligi ±0,10’ — ±0,15’ anikdikda topiladi. Oʻzbekistonda Astronomiya institutining Kitobdagi filialida Bamberg va ZTL180 rusumli Z.t. ishlatiladi. Uning obyektiv diametri 180 mm, fokus masofasi 2360 mm. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zenker

Zenker (nem. Senker) — silindrik teshiklarning devorlariga va ularning shakldor qismlariga ishlov berish (zenkerlash) uchun qoʻllaniladigan koʻp tigʻli metall kesish quroli. Parmadan 3—6 kesuvchi qirrasi borligi bilan farq qiladi. Yaxlit, oʻrnatma, aralash va ikki peroli 3. lar bor. 3. parmalash va tokarlik stanoklariga oʻrnatib ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zenon Kitionlik

thumb|Zenon Kitionlik

ZENON (Zenon) Kitionlik (mil. av. taxminan 336—264) — yunon faylasufi, stoitsizm falsafiy maktabining asoschisi. Kipr o. dagi Kition sh. da savdogar oilasida tugʻilgan. U falsafani 3 qismga — mantiq, etika va fizikaga boʻlgan. U Geraklit izidan borib, borliqning asosida olov yotadi; barcha narsalar olovdan paydo boʻlgan, asrlar oʻtgach, yana olovga aylanadi, olovning quyuqlashuvi va siyraklashuvidan havo, suv va tuproq paydo boʻladi, deb hisoblagan. 3. fikricha, jamiyatdagi illatlarning boisi faqat bilimlar yetarli emasligidir. Jamiyat toʻgʻrisidagi taʼlimotida 3. kosmopolitik karashlarni rivojlantirdi, borabora jahon davlati qaror topadi, barchaning farogʻati ayrim shaxslar farogʻatidan yuqori turadi, deb hisobladi. Uningcha, hamma xalklar uchun umumiy boʻlgan va butun dunyoni qamrovchi qonun davlatga ham taalluqdi boʻladi. 3. gʻoyalari psixologiya va etikaning rivojlanishiga muayyan taʼsir koʻrsatgan. Uning asarlaridan ayrim parchalar yetib kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zenon Eleyalik

Zenon Eleyalik (miloddan avvalgi taxminan 490—430, Eleya, Janubiy Italiya) — Suqrotgacha boʻlgan yunon faylasufi boʻlgan.

 Biografiyasi 
Zenon Parmenidning shogirdi va Eleyalik shaxslardan biri boʻlgan. Eleya shahrida tugʻilgan. Zenon oʻqituvchisining monizmga boʻlgan eʼtiqodini, yaʼni butun voqelikni tashkil etuvchi faqat bitta mavjudot mavjudligi haqidagi gʻoyasini maʼqullaydi. Zenon falsafasi bugungi kunda ham muhokama qilinmoqda va faylasuflar Zenonning paradokslariga hech qanday yechim topishmagan. Zenonning paradokslari qadimgi va yangi davrda falsafa va matematikaga taʼsir koʻrsatgan.

 Ijodi 
Zenon makon, vaqt va harakatning mavjudligini rad etgan. Ushbu tushunchalarni rad etib, Zenon nimaga bu mumkin emasligini koʻrsatish uchun bir qator paradokslarni ishlab chiqdi. Uning asl yozuvlari yoʻqolgan. Zenonning asl fikrlaridan parchalar mavjud emas. Platon, Aristotel, Diogen Laertius va Kilikiyalik Simplisiuslarning taʼriflari Zenonning gʻoyalarini oʻrganishga imkon berdi. Eleya maktabi namoyandasi. Parmenidning oʻzgarmas, boʻlinmas borliq haqidagi taʼlimotini rivojlantirdi, oʻzining 45 paradoksi (aporiya)ni olgʻa surdi. Aristotel Zenonni dialektika asoschisi deb hisobladi. Zenonning fikricha, haqiqatga bahs yuritish yoki qarama-qarshi fikrlarni talqin etish orqali erishiladi (u oʻz taʼlimotini suhbat shaklida ifoda etgan). Zenon „Axilles“, „Oʻq“ kabi paradokslari bilan mashhur boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Zenon taxminan miloddan avvalgi 460-yillarda faqat bitta kitob yozgani maʼlum. Bu kitob Parmenidning yozganlarida keltirilgan. Aflotunning yozishicha, kitob Zenonning ruxsatisiz oʻgʻirlangan va nashr etilgan. Zenon paradokslarini Aristotel oʻzining „Fizika“ kitobida qayd etgan. Zenon falsafasi bugungi kunda ham muhokama qilinmoqda va faylasuflar Zenonning paradokslariga hech qanday yechim topishmagan. Zenonning paradokslari qadimgi va yangi davrda falsafa va matematikaga taʼsir koʻrsatgan.

 Yana qarang 
 Zenon aporiyalari
 

Turkum:Faylasuflar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Zeru bam

Zeru bam, Zir (zil) u bam (fors. — past va baland) — 1) oʻrta asrlarda Turkiston, Eron, Ozarbayjon xalklari musika amaliyoti va nazariyasida eng ingichka (zer) va yoʻgʻon (bamm) tovush beradigan torlar; 2) musika tovushqatorining baland va past qismlari ifodasi; 3) ayrim sozlar (mis va yogʻoch naylar; koʻs nogʻora, rez nogʻora bilan doʻl nogʻora) ham 3. b. deyilgan. Oʻzbek mumtoz sheʼriyatida 3. b. atamasi va ayni musiqiy maʼnosidan keng foydalanilgan: Navoiy :Mugʻanniy, Navoiy figʻonin eshitKi, sozing aro zer ila bamda yoʻq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zercha

Zercha — har xil buyumlarni teshish uchun ishlatiladigan ostlik moslama. Poʻlat yoki temirdan oʻrtasi teshik qilib doyra yoki toʻrtqirra shaklda yasaladi. Buyumlarga teshik ochishda ularning ostiga qoʻyiladi. Chunonchi taqagar 3. si takani teshishda, tunukasoz 3. si tunukani teshishda, nahalgar 3. si etik va kavushga qoqiladigan nahalni teshishda, miskar 3. si buyumning mis qismi yoki mis buyumni teshishda, pichoqsoz 3. si pichoq dumi (sopi) ni teshishda ishlatiladi va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Zefir

alt=Zefirning eng keng tarqalgan ko'rinishi|thumb|Zefir (shirinlik)
Zefir — 1) Ensiz boʻylama yoʻllari boʻlgan, yupqa va nafis ip gazlama. Boʻylama yoʻllarni yoʻgʻon tanda iplari yoki rangli iplar hosil qiladi. Zefirdan, asosan, erkaklar koʻylaklari tikiladi;

2) Meva sharbatiga shakar qoʻshib pishirilgan quyuq shirinlik; meva qiyomi. Turli hoʻl mevalarga qiyom, pektin moddalar, ovqatga ishlatiladigan kislotalar, xushboʻy va rang beruvchi moddalar qoʻshib tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zeya

Zeya — RF Amur viloyatidagi daryo, Amur daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1242 km, havzasining maydoni 233 ming km. Stanovoy tizmasining jan. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 1910 m3/sek. Oʻngdan Bryanta, Gilyuy, Urkan, chapdan Dep, Selemja, Tom kabi irmoqlar quyiladi. Koʻproq yomgʻirdan suv oladi. noyabr boshlarida muzlab may boshlarida muzdan boʻshaydi. Suvi keskin koʻpayganda toshadi. Zeya GES dan quyiroqda va suv omborida kema qatnaydi. 3. boʻyida Blagoveshchensk, Zeya, Svobodniy sharsharalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Muhamed Ziangirov

Muhamed Sultangirovich Ziangirov (1923, Yangiyoʻl tumani — 1943.30.9, Dnepropetrovsk viloyati Solyonoye tumani Voyskovoye qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942 yildan frontda. 198alohida oʻqchi otryadi (Janubiy Gʻarbiy frontning 6-armiyasi)ning avtomatchisi, yefreytor. Dnepr daryosini kechib oʻtishda jasorat koʻrsatgan. 1944 yil 19 martda (vafotidan soʻng) Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:30-sentabrda vafot etganlar
Ziviye

Ziviye — Eronning shim.gʻarbidagi qad. manzilgoh (mil. av. 8-asr oxiri — 7-asr oʻrtasi). 3. dan oltin, kumush, jezdan yasalgan buyumlar xazinasi topilgan (1947). Fransuz arxeologi R. Girshman tomonidan 1950—60-yil larda tadqiq etilgan. 341 ta buyumdan 43 tasi oltin, 71 tasi kumush, 103 tasi fil suyagidan ishlangan. 3. tepaligi ustida kichik qalʼa harobalari saqlangan (mil. av. 8-asr oxiri — 7 a. oʻrtasi). R. Girshmanning fikricha, 3. tepaligi skiflar podshosi (Partatuy) ning oʻgʻli, skiflar yoʻlboshchisi Madiyning qabri boʻlgan (mil. av. taxminan 624-yil vafot etgan). Koʻplab qurolaslaha, hokimiyat belgisi sanalgan diadema, oltin kamar, pektoral — koʻkrakka taqiladigan bezak va b. topilgan. Oltin buyumlardan birida podiyu oʻziga hamla qilayotgan sherga shamshir urayotgani, sopol buyumlarda oyoqlarini yigʻishtirib olgan shoxli bugʻu, qoplon, togʻ echkisi, grif (afsonaviy yirtqich qush), quyon va b. tasviri skiflarning "hayvoniy uslubida" ishlangan.

Koʻchmanchilarning jangovar qoʻshinlari dastlab mil. av. 8-asr ga oid Yaqin Sharq yozma (bizga maʼlum boʻlgan eng kadimiysi — ossuriyalik josuslarni Urartudan 720y. larda yozgan xabarnomasi)ida: "umman manda (manda qabilasi)", "gummaru" (kimmeriylar), "ashkuzay", "ishkuzay" (skiflar), "saka" (saklar) uchraydi. 7-asr ning 70y. lari bu qabilalar Old Osiyo tashqi siyosatida faol qatnasha boshlaydilar va keyinchalik hatto Jan. Ozarbayjonda, Mana davlatining yaqin atrofida uzoq mavjud boʻlmagan (28 yil) "skif podsholigi" ni barpo etganlar. == Adabiyot ==
 Lukonin V. G., Drevniy i rannesrednevekoviy Iran, M., 1987.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zigmashina

thumbnail
Zigmashina, zikmashina (nem. Sieskenmaschine) — yupqa list materiallarda chuqurcha va chiqiqlar (ziglar), ariqchalar hosil qiladigan, shuningdek, ularni tekislaydigan va kalibrlaydigan mashina; dastaki va mexanik xillari bor. 3. da profillangan aylanuvchi ikkita rolik mavjud; roliklar orasida material bukiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Richard Adolf Zsigmondy

150px|right
Richard Adolf Zsigmondy (1865.1.4, Vena — 1929.23.9, Gyottingen) — avstriyalik fizikkimyogar. Gyottingen universiteti organik va kolloid kimyo kafedrasi professor (1903—07), Gyottingen universiteti Anorganik kimyo instituti direktori (1908—29). Immersion ultramikroskopni ixtiro qilgan (1913), kolloid eritmalarning mikrogeterogen tabiatini aniqlagan. Adsorbent gʻovaklarida suv bugʻi kapillyar kondensatsiyasi nazariyasini olgʻa surgan (1911). Yorugʻlik nuri analizatori, membranali (1918) va oʻta mayda filtrlar (1922) ixtiro qilgan. Boʻyagichlar va rangli shishalar olish usullarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1925).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1865-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1929-yilda vafot etganlar
Turkum:23-sentabrda vafot etganlar
Zigomitsetlar

Zigomitsetlar (Zygomycetes) -zamburugʻlar sinfi. Tanasi yaxshi rivojlangan koʻp yadroli mitseliy. Hujayra devori xitin va xitozan, baʼzan glyukandan iborat. Jinsiy jarayoni — zigosporalar hosil qiladigan zigogamiya (nomi shundan olingan). 75% turi geteratillik. Jinssiz koʻpayish organlari morfologik jihatdan xilmaxil. Sporalari harakatsiz, endogen usulda sporangiylarda yoki ekzogen usulda konidiylarda rivojlanadi. 4 tartib: mogʻorlar (Mucorales), endogonallar (Endogonales), entomoftorlar (Entomophtorales), zoopagallar (Zoopagales) ga 500 dan ortiq tur kiradi. Keng Tapkalgan. Tuproq va goʻngda saprotrof yashaydi, bir qancha yuksak oʻsimliklar, boʻgʻimoyoqlilar va b. hayvonlar, odamlar paraziti; oziqovqat mahsulotlarida koʻpincha oq mogʻor shaklida uchraydi. Mogʻor, fikomitses va b. urugʻlarning ayrim dan mikrobiologiya va oziqovqat sanoatida, entomoftoral dan esa zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zigomorf gul

Zigomorf gul (yun. zugon — juft, morphe — shakl) — faqat bitta chiziq bilan simmetrik qismlarga boʻlinadigan gul (qarang Gul).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zigota

thumb|odam zigotasi
Zigota ( - zigotos — birga qoʻshilgan) — har xil jinsli gametalarning qoʻshilishi natijasida hosil boʻlgan hujayra; urugʻlangan tuxum. "Zigota" tushunchasini fanga nemis botanigi E. Strasburger (1844—1912) kiritgan. Zigotaning vujudga kelishi qoʻsh urugʻlanish bilan bogʻliq. Oʻsimliklarda chang nayi orqali murtak xaltasiga kirgan ikki spermaning biri tuxumhujayrani, ikkinchisi esa murtak xaltasining markaziy hujayrasini urugʻlantiradi. Zigotadan keyinchalik murtak, urugʻlangan markaziy xujayradan esa endosperm rivojlanadi. Gaploid ikki hujayra qoʻshilganida Zigotada oʻsha tur uchun xos boʻlgan xromosomalarning diploid toʻplami (2 ya) (biri onalik, biri otalik xromosomalari toʻplami) paydo boʻladi. Ayrim oʻsimliklar (mas, baʼzi suv oʻtlari va zamburugʻlar) va hayvonlarda (mas, koloniyali bir hujayralilar, boʻshli_qichlilar) Zigotaqalin poʻst bilan oʻralib noqulay sharoitni oʻtkazadi. Zigota orqali avlodlar oʻrtasidagi bogʻlanish taʼminlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Embrion
Ziddiyat qonuni

Ziddiyat qonuni (mantiqda) — ikki qaramaqarshi fikr ayni bir vaqtda va ayni bir nisbatda toʻgʻri boʻlishi mumkin emasligini koʻrsatuvchi qonun. Predmetlar va hodisalar oʻrtasidagi obyektiv munosabat toʻgʻri fikrlash jarayonida inson miyasida bir fikr bir vaqtning oʻzida ikki maʼnoda ishlatilmasligini taqozo qiladi. Bu toʻgʻri fikrlash va chin muhokamalarning ajralmas xossalaridan biridir. 3. q. tafakkur rivojida qaramaqarshi fikrlar toʻqnashuvini inkor etmasdan, bir vaqtning oʻzida bir predmet xaqida ikki zid fikrga yoʻl qoʻymaslikni talab qiladi, yaʼni vaqt, predmet, nisbat jihatdan birlikni nazarda tutadi. Maye, yomgʻirni umuman zararli yoki foydali deb boʻlmaydi, u maʼlum davrda maʼlum oʻsimliklar uchun zararli, boshqa bir davrda foydali boʻlishi mumkin. 3. q. ning buzilishi tafakkurda chalkashliklarga va notoʻgʻri xulosalarga olib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Mantiq
 Aksioma
Ziddiyatsizlik

Ziddiyatsizlik - tafakkur, mu hokama, isbot va nazariyada mantiqiy qarama-qarshilik boʻlmasligi. 3. ningmohiyatini tafakkur qonuni ochib beradi. Misol: "Chirchiq — dare" va "Chirchiq — dare emas". Bu zid fikrlarning har ikkalasi ham bir vaqtda toʻgʻri boʻlishi mumkin emas. Birinchi fikrning toʻgʻriligi ayon. Buning isboti uz navbatida ikkinchisining xatoligiga dalildir. 3. ning buzilishi mantiqiy ziddiyatga olib keladi. Mantiqiy ziddiyat muqokama, isbot, nazariyaning asosiga putur yetkazadi. Mantiqiy ziddiyatni dialektik ziddiyatdan farq qilishi lozim (yana q. Ziddiyat).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ziya Gökalp

thumb|200px
Mehmet Ziya Gökalp (1876-yil 23-mart, Diyorbakir – 1924-yil 25-oktyabr, Istanbul) – turkiyalik faylasuf va sotsiolog. Turkiya Respublikasida milliy mafkura va sotsiologiya faniga asos solgan. Yoshligidan boshlab Turkiyada sultonlik tuzumiga qarshi kurashdi. „Yosh qalamlar“ jurnaliini nashr qildirdi (1908-yildan). Gökalp barcha turkiy xalklarni turkchilik asosida birlashtirish tarafdori, turkiy dunyo birligi gʻoyalarini nazariy jihatdan ishlab chiqdi. Buning uchun Usmonlilar sultonligi tomonidan taʼqib va quvgʻinga uchradi, surgun qilindi va qamoqqa tashlandi (1918). Keyinchalik Mustafa Kemal Atatürk tomonidan Turkiya Respublikasining masʼul lavozimlariga tayinlandi. Yosh Turkiyaning milliy mafkurasini ishlab chiqdi. Turkiyada 9 jildlik kulliyoti chop qilindi (1952—1982). Gökalpning tarixga oid asarlarida Turkiya va turkiy xalqlarning demokratik va milliy mustaqillik, taraqqiyot yoʻliga oʻtishining tarixiy, siyosiy tafsilotlari, nazariy muammolari, tajribasi va eng muhimi, turkiy tamaddunning kelgusi taraqqiyot yoʻllari bayon etilgan.

 
 Zohidiy A., Umumbashariy turkiy sivilizatsiya: muammolar va yechimlar, Toshkent, 1994-yil.
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob (Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida), Toshkent, 2000-yil.
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1876-yilda tugʻilganlar
Turkum:1924-yilda vafot etganlar
Turkum:Faylasuflar
Ziyo Naxshabiy

Ziyo naxshabiy, Ziyouddin Naxshabiy (13a, oxiri, Qarshi yaqinidagi Naxshab sh.; hozirgi Shulliktepa — 1350, Hindiston, Badoyun sh.) — shoir. Fors va turkiy tilida ijod qilgan. Asarlarida insonparvarlik gʻoyalari talqin etilgan. Hindlar orasida mashhur boʻlgan "Toʻtining yetmish hikoyasi" asarini qayta ishlab, "Toʻtinoma" dostonini yaratgan (1330). Unda soflik, ezgulik, odoblilik, vafodorlik kabi insoniy fazilatlar ulugʻlangan, tubanlik kabi xususiyatlar qoralangan. (Asarning bir necha qoʻlyozma nusxalari OʻzFASHIda saqlanadi, inv. № 4666/4395). 3. N. "Lazzat unniso" ("Ayol lazzati"), "Juzviyot va kulliyot" ("Butun va boʻlaklar"), "Gulrez", "Silk ussuluk" ("Izlovchilar yoʻli"), "Sharhi surai Zabur" ("Zabur suralarining sharhi") va b. asarlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1350-yilda vafot etganlar
Turkum:Qarshida tugʻilganlar
Ziyo Saidov

Ziyo Said (taxallusi; asl ism-sharifi: Qosim Solihov) (1902, Toshkent - 1938) - oʻzbek jurnalisti, dramaturgi va tanqidchisi.

 Taʼlimi 

Eski usul maktabida savod chiqargan.

 Mehnat faoliyati 

Dastlab „Ishtirokiyun“ (1918 - 20), „Yosh Sharq“ (1920 - 22) gazetalarida, „Oʻzgarishchi yoshlar“ (1922 - 24) jurnalida ishlagan. „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasida sarkotib (1926 - 27), „Mushtum“ jurnalining muharriri (1927 - 31), Oʻzbekiston radioeshittirish qoʻmitasi raisi (1937 - 38).

 Ijodi 

Ijodi 1922-yildan boshlangan. „Qonli kun“ (1926, Moʻminjon Muhammadjonov bilan hamkorlikda) dramasi 1916-yildagi Toshkent qoʻzgʻoloni haqida. „Tarix tilga kirdi“ (1931, Nazir Safarov bilan hamkorlikda) dramasida 30-yillardagi keskin mafkuraviy kurashlar tasvirlangan. „Toʻralik sirtmogʻi“ (1935) pyesasida xalqning dardu tashvishlaridan yiroq amaldorlar qiyofasi aks ettirilgan. Z. Said ijodining asosiy qismini hajviyalar tashkil etadi. Bundan tashqari, u oʻzbek dramaturgiyasi va kino sanʼati muammolari tahlil etilgan koʻplab maqolalar muallifi.

Z. Said ijodiy merosida 1927-yilda nashr etilgan „Oʻzbek vaqtli matbuoti tarixiga oid materiallar“ (1870 - 1927) risolasi alohida ahamiyatga molik. Risola oʻzbek matbuotining shakllanish tarixini oʻrganishda muhim manbadir.

 Vafoti 

Qatagʻon qurboni boʻlgan. 1938-yil 4-oktyabr kuni Bo‘zsuv kanali yonida “xalq dushmani” ayblovi bilan otib tashlangan.

 Nomini abadiylashtirilishi 

Toshkent shahrining Uchtepa tumani xududida joylashgan hozirgi Beshqayragʻoch koʻchasi 1972-yil 15-dekabrdan 2009-yil 21-aprelga qadar „Ziyo Said“ nomi bilan atalgan.

Shuningdek, Yunusobod tumanidagi 240-o'rta maktab Ziyo Said nomiga qo'yilgan.

 

 
 Tanlangan asarlar, T., 1974.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Ziyo Samadiy

Ziyo Samadiy (1914.15.4, Toldiqoʻrgʻon viloyati, Panfilov qishlogʻi) — uygʻur yozuvchisi, davlat va jamoat arbobi, zamonaviy uygʻur adabiyoti asoschilaridan. Qozogʻiston xalq yozuvchisi (1986). Sharqiy Turkistonda yashagan (1931—60). Gomindan hukumatiga qarshi ozodlik kurashida qatnashgan, qamalgan (1937—44). XXR Shinjon (Sinszyan) uygʻur muxtor respublikasi madaniyat ishlari vaziri, yozuvchilar uyushmasi raisi (1950—57). 1957 yil Xitoy Kompartiyasi rahbarlarining siyosatiga qarshi chiqqani uchun hamma lavozimlardan boʻshatilgan va Qurla viloyatiga ogʻir jismoniy mehnat jabhasiga yuborilgan. 1961 yil Qozogʻistonga qaytgan. Sheʼrlari 1934 yildan "Ili gazeti" da bosilgan. Pyesalari ("Qonli dogʻ", 1934; "Xitoy zindonlarida", 1947; "Loshmon", 1950; "Zulmga zavol", 1952), tarixiy romanlari ("Moyimxon", 1965; "Yillar siri", toʻrt kitobdan iborat, 1967—96; "Gʻani botir", 1979; "Ahmad afandi", 1977) da uygʻur xalqining milliy ozodlik kurashi oʻz ifodasini topganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Moyimxon, T., 1972; Yillar siri, roman, T., 1986.

 
Turkum:Uygʻur yozuvchilari
Ziyovuddin togʻlari

Ziyovuddin togʻlari - Samarqand va Navoiy viloyatlaridagi togʻlar. Zarafshon tizma togʻlarining eng chekka gʻarbiy qismi. Kenglik boʻyicha yoʻnalgan. Eng baland joyi 866 m. 3. t.ning ayrim qismlari sharqda Katarmaya (807 m), Qoratov (723 m), Qizbibi (818 m), markaziy qismida Tusitov (866 m), Turekbobo (841 m), Qirtov, gʻarbda Qoratov, Xoʻja Boltatogʻ (740 m), Azkamar platosi deb ataladi. 3. t. sharqda Qarnob beli orqali Zirabuloq togʻlari, shimoli-gʻarbda Azkamar platosi orqali Zarafshon vodiysi, shimolida Malik choʻli va janubida Qarnob choʻli bilan chegaradosh.

3. t. shimoliy va nisbatan balandroq (670–860 m) janubiy tizimlardan iborat. Janubiy yon bagʻirlari tik koʻtarilgan va qisqa soy va oʻzanlar bilan kuchli parchalangan. Qoyali, yalangʻoch tub jinslar qatlamlari Qarnob choʻliga tik tushgan. Tor va chuqur togʻ daralari jinslar qatlamlarini kesib oʻtgan. Suvayirgʻich qismlarida kuesta relyef shakllari uchraydi. Togʻlarning suvayirgʻich kismi oʻtkir qirrali va nayzasimon shaklda. 3. t. yirik antiklinaldan iborat, uning zamini quyi silurning kristalli slanets, oqaktosh, gilli qumtoshli slanetslaridan iborat. Yogʻin miqdorining kamligi (yiliga oʻrtacha 200–225 mm) va togʻlar baland boʻlmaganligidan soylarda faqat baxrr va yoz boshlarida suv oqadi. Togʻ etaklari va yon bagʻirlari nuragan jinslarning parchalari bilan band. Tuproqlar yaxshi rivojlangan yon bagʻirlarda efemerlar (rang, qoʻngʻirbosh), togʻ shuvogʻi, toshlok tuproqlarda turli oʻt butalar (tikanli bodom) tarqalgan. 3. t.ning shimoliy etaklarida Navoiy va Ziyovuddin sh. lari, janubiy etagida Qarnob qishlogʻi joylashgan. 3. t.da sement ishlab chiqarish uchun xom ashyo, qurilish materiallari i mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Ziyod zirasi

Ziyod zirasi (arab. Azzira alZiyadiya) — qad. uzunlik oʻlchov birligi. Musulmon mamlakatlarining koʻpchiligida qoʻllangan. Qiymati 66,5 sm ga teng boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ziyod ibn solih al Xuzaʼiy

Ziyod ibn solih al Xuzaʼiy (? taxminan 754) — Abu Muslimning yaqin safdosh (naqib)laridan biri va sarkardasi. Arablarning xuzaʼa qabilasidan. Abu Muslim uni 10 ming kishilik qoʻshin bilan Buxorodagi Sharik ibn alMaxriy harakatini bostirish uchun yuborgan (750/751). Sharik bilan Z.i.S. qoʻshinlari oʻrtasidagi urush 37 kun davom qilgan. Sharik jangda halok boʻlgan. Buxoro amiri Abdujabbor ibn Shuayb shaharni qattiq mudofaa etgan. Z.i.S. Buxoroni ololmay shaharga oʻt qoʻyishni buyurgan: 3 kun ichida shaharning katta qismi kuyib kul boʻlgan. Oxiri jang shaharning jan. qismidagi Attoron darvozasi oldida boʻlgan, juda koʻp aholi qirilib ketgan. Qolgan mudofaachilarni shahar darvozasiga osishgan. Z.i.S. Samarqanddagi gʻalayonni ham bostirgan. 751-yil Talas jangada Oʻrta Osiyoda oʻz mavqeini kuchaytirmoqchi boʻlgan xitoy qoʻshinini butkul tormor keltirgan. 754-yil xalifa Mansur buyrugʻi bilan Abu Muslimga qarshi chiqqan. Z.i.S.ga qarshi boʻlgan Buxoro hokimlari Abu Muslimni qoʻllabquvvatlashgan. Z.i.S. Samarqand atrofidagi Barkas qishlogʻida yashovchi zodagon dehqon uyiga yashiringan, lekin dehqon uni oʻldirib, boshini barkashga solib Abu Muslim oldiga olib kelgan.

Manba: Istoriya atTabari, T., 1987. Abu Sayd Gard izi, Zayn alaxbor. Ukrasheniye izvestiy, T., 1991; Bartol d V. V., Sochineniya, t. II (I), M, 1963; Oʻzbekiston xalklari tarixi, 1j., T., 1992.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hamid Ziyoyev

Hamid Ziyoyev (15-iyun 1923, Toshkent - 15.7.2015, Toshkent) – tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), tarix fanlari doktori, professor (1968), Toshkent pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutiilmiy xodimi (1950—63), yangi tarix shoʼbasi mudiri (1964—65), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1965–85). 1996 yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutida yetakchi ilmiy xodim. Ziyoyevning ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo, Rossiya va Sharkiy Turkiston tarixi, 14–20-asrlardagi Oʻzbekiston tarixini oʻrganishga oid. Ziyoyev Turkiston mustamlaka davri tarixi muammolari bilan bogʻliq tadqiqotlar olib bormoqda. „Jasorat“ medali bilan taqdirlangan (1994)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash (18—20-asr boshlari), T., 1998; Istiqlol maʼnaviyat negizi, T., 1999; Tarix – oʻtmish va kelajak, T., 2000; Oʻzbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi, T., 2001.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Ziyolilar

Intellektuallar -quyidagilarga murojaat qilishlari mumkin:

 Aholi punktlari 

 Tillo - Siirt tumani, hozirgi nomi Tillo.
 Aydinlar, Adıyaman - Adıyaman viloyati markaziy tumanidagi qishloq.
 Aydinlar, Bartin - Bartin viloyati markaziy tumanidagi qishloq.
 Aydinlar, Yayladere - Bingoʻl viloyatining Yayladere tumaniga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Gerede - Bolu viloyati Gerede shaharchasiga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Iznik - Bursa viloyatining Iznik tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Cherkes Chanqiri viloyati Cherkes tumaniga qarashli qishloq
 Aydinlar, Xonaz - Denizli viloyatining Xonaz tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Elazigʻ - Elazigʻning markaziy tumanidagi qishloq
 Aydinlar, Mihalichjik - Eskishehir viloyatining Mihalichchiq tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Espiye - Giresun viloyati Espiye tumaniga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Goʻrala - Giresun viloyatining Goʻrala tumaniga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Chatalja - Istanbul viloyatining Chatalja tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Kaman - Qirshehir viloyatining Kaman tumanidagi qishloq.
 Aydinlar, Oltintosh - Kütahya viloyatining Oltintosh tumaniga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Tavshanli - Kütahya viloyati Tavsanli tumaniga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Saruhanli - Manisa viloyati Saruhanli tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Derik - Mardin viloyati Derik tumani mahallasi
 Aydinlar, Erdemli - Mersin viloyati Erdemli tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Ulubey - Ordu viloyatining Ulubey tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Kadirli - Usmoniy viloyatining Kadirli tumaniga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Erfelek - Sinop viloyati Erfelek tumanidagi qishloq.
 Aydinlar, Qoʻyʻulhisor - Sivas viloyatining Koʻyulhisor tumaniga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Harran - Shanliurfa viloyatining Harran tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Hayrabolu - Tekirdagʻ viloyatining Hayrabolu tumanidagi mahalla
 Aydinlar, Karadeniz Ereğli - Zonguldak viloyatining Qoradengiz sohilidagi Ereğli tumanidagi qishloq.
 Aydinlar Goʻkçebey - Zonguldak viloyatining Goʻkçebey tumaniga qarashli qishloq.
 Aydinlar, Chankaya - Anqara viloyatining Chankaya tumanidagi mahalla

 Shaxslar 

Turkum:Koʻp maʼnoli atamalar
Sadriddin Ziyomuhamedov

Sadriddin Muhiddinovich Ziyomuhamedov (1940.12. 2, Toshkent) – teatr va kino rassomi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). 1966-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida rassom. „Sevishganlar“ (1969), „Olovli sohil“ (1975), „Chinor ostidagi duel“ (1979), „Ehtiyot boʻling, ilon!“ (1980), „Sevgi afsonasi“ (1983), „Vodillik kelin“ (1984), „Ajdaxr ovi“ (1985), „Tangalik bolalar“ (1991), „Bomba“ (1994), „Kichkina tabib“ (1998) kabi badiiy filmlar, „Sertashvish yoshlik“ (1971), „Qoʻqon voqeasi“ (1977), „Daxlsiz tepalik“ (1989), „Gʻalabaning achchiq taʼmi“ (1990), „Boychechak“ (1998) kabi televizion badiiy filmlarga rassomlik qilgan. Shuningdek, Sadriddin Ziyomuhamedov Yosh tomoshabinlar teatri („Iqbol“, 1968), A.Hidoyatov nomidagi drama teatri („Besh kunlik kuyov“, 1970; „Oʻlimlarni qoldirib dogʻda“, 1970) kabi teatrlarning spektakllarini ham badiiy bezadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-fevralda tugʻilganlar
Ziyorat

thumb|Ziyoratchi
Ziyorat — muqaddas joylargl, mozor va qabristonlarga borib muayyan rasm-rusumlarni bajarib kelish. Islom dini aqidasiga koʻra, aziz avliyolarning maqbaralariga ziyorat uchun borganda ularning ruhlaridan madad soʻrashlik, hojatlar ravo qilinishi, dardlarga shifo berilishi, farzand ato etilishi kabi iltijolar nojoizdir. Chunki bu kabi amallarni roʻyobga chiqarish faqat Allohning ixtiyoridadir. Ziyorat qilinuvchilar paygʻambar boʻladimi, avliyo yoki tariqat shayxi boʻladimi, ulardan najot soʻrash oʻrniga haqlariga duoyi xayr qilish, sadaqa-ehson savoblarini ularning ruhlariga hadya etish oʻrinlidir. Islomda shaxsga sigʻinish shirk sanaladi. Muhammad (sav) oʻzlarining bir hadisi shariflarida aytganlar:Qabristonlarni ziyorat qilib turingizlar, zero u oxiratni eslatadi.Oxiratni eslash esa kishini yovuzlikdan uzoqlashtirib, ezgulikka yaqinlashtiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ziyoratxona

Ziyoratxona — maqbara (daxma, sagʻana) oldida ziyoratchilar uchun moʻljallab qurilgan maxsus xonaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Arxitektura
Ziyoriylar sulolasi

Ziyoriylar — Eronda hukmronlik qilgan sulola (928—1042). Asoschisi qad. aslzodalar avlodidan boʻlgan Mardovij ibn Ziyor (928—935). U somoniylar lashkar boshisi Asfar isyonidan foydalanib, Tabariston, Jurjonni ishgʻol qilgan va mustaqil Z. davlatini tuzgan. Keyinchalik Isfahon, Hamadonni egallagan, 928—931 yillarda Z. davlatining chegarasi Mesopotamiyadagi Xulvon sh.gacha kengaygan. Mardovij abbosiylar vassal i hisoblanardi. Uning vafotidan soʻng Z.ga qarashli hudud boʻlinib ketgan. Mardovijning ukasi Vashmgir (Vushmgir) davrida (935—967) Z. ixtiyorida faqat Kaspiy boʻyi yerlarigina qolgan, bu vaqtda ular somoniylarga tobe boʻlgan. Z. buvayhiylar bilan somoniylar oʻrtasidagi Shim. Eron uchun boʻlgan kurashda muhim rol oʻynagan. 11-asr boshlarida Z. gʻaznaviylarga boʻysungan. 1041 y. saljuklar Jurjon va Tabaristonni bosib olgach, Z.ning soʻnggi shohi Kaykovus Gʻaznaga qochgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Eron tarixi
Muhammad Ziyoul-Haq

Muhammad Ziyoul-Haq (12-avgust 1924 — 17-avgust 1988) — Pokiston Prezidenti (1977—88), general. 1976-77 yillarda armiya shtabi boshligʻi. Ziyoul-Haq 1977 yildagi harbiy toʻntarishga rahbarlik qilib, hokimiyat tepasiga kelgan harbiy maʼmuriyatni boshqargan. Aviatsiya halokatida halok boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:1988-yilda vafot etganlar
Turkum:12-avgustda tugʻilganlar
Turkum:17-avgustda vafot etganlar
Ziji koʻragoniy

"ZIJI KOʻRAGONIY", "Ziji jadidi Koʻragoniy" ("Koʻragoniy yangi astronomik jadvali"), "Ulugʻbek ziji" — Samarqand yaqinidagi rasadxonada Mirzo Ulugʻbek rahbarligida yaratilgan (1437) ilmiy asar. Ikki boʻlimdan (batafsil yozilgan muqaddima va vaziyatlari elliptik sistemada berilgan 1018 ta yulduzning jadvalidan) iborat. Muqaddima 4 qismga ajratilgan. lqism — xronologiyada Sharq xalqlarining yil hisoblash usullari bayon qilingan. Arab, yunon, eron, xitoy va uygʻurlarda yil hisoblash tartiblari, bularning biridan ikkinchisiga oʻtish yoʻllari va u xalk,larning oʻziga xos milliy bayramlarini hisoblash usullari ifodalangan. 2qism amaliy astronomiya masalalariga bagʻishlangan. Bunda ekliptika va ekvator orasidagi burchakni aniklash, osmon jismlarining koordinatalarini topish usullari, meridian chizigʻini oʻtkazish, qibla azimutini aniqlash, geografik koordinatalarni topish, yil davomiyligini aniklash va osmon sferasida differensial oʻlchashlar oʻtkazish masalalari yoritilgan. 3qismda sayyoralarning koʻrinma harakatlari geotsentrik sistema asosida sharhlangan. 4qismda goroskop haqida maʼlumotlar (qarang Astrologiya) keltiriladi. "3. K."da keltirilgan yulduzlar jadvali Samarqandda olib borilgan kuzatishlar asosida tuzilgan. Jadval yulduzlar soni va kuzatishlarning originalligi jihatdan astronomiya tarixida Gipparx — Ptolemey jadvalidan keyin (2-asr) ikkinchi oʻrinda turadi. Optik asboblar ixtiro qilinguniga qadar tuzilgan zijlar orasida "3. K." eng mukammal hisoblanadi. Undan vaqtni aniklash va geografik koordinatalarni oʻlchashda, shuningdek, turli astronomik masalalarni hal qilishda 17-asrga qadar Sharqda va Yevropada foydalanib kelindi. Asarda boshqa jadvallar ham bor. 683 ta punkt uchun geografik koordinatalarni oʻz ichiga oluvchi jadval, asosan, turli dan foydalanib tuzilgan. Sinus va tangeslarning trigonometrik jadvallari Samarqand olimlari ishlab chiqqan yangi usullar yordamida hisoblangan; ular oʻsha davrga qadar hisoblangan jadvallarga nisbatan ancha aniq.

"3. K." fors tilida yozilgan; keyinchalik, arab va turk tillariga tarjima qilingan. Ulugʻbekning shogirdi Ali Kushchi zij qoʻlyozmalarining keng tarqalishiga katta hissa qoʻshdi.

"3. K." Yevropada birinchi marta 1648-yilda (Angliya) nashr qilindi; keyinchalik, koʻpgina Yevropa tillariga tarjima qilindi. "3. K."ning qoʻlda koʻchirilgan nusxalari Angliya, Fransiya, Turkiya va Hindiston kutubxonalarida, fors tilida yozilgan eng eski nusxalaridan biri Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intida saqlanadi.

 Adabiyot 
 Kari Niyazov T. N., Astronomicheskaya shkola Ulugbeka, Izbr. trudi, t. 6, T., 1967; Geveliy Ya n, Atlas zvyozdnogo neba, T., 1970.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Astronomiya boʻyicha kitoblar
Turkum:Astronomik rasadxonalar
Zizifus

Zizifus (Zizyphus) — jumrutdoshlarga mansub daraxt yoki butalar turkumi, ekiladigan meva daraxti. Osiyo, Afrika va Avstraliyaning tropik va subtropik hududlarida 100 ga yaqin turi oʻsadi. Oʻrta dengiz va Sharqiy Osiyoda Mavritaniya Z.i (Z. mauritiana) va chin yuyubu yoki unabi (Z. jujuba) ekiladi. Qurgoqchilikka, issiqqa va sovuqqa chidamli. Yengil tuproklarda yaxshi usadi. Mevasida (jiydasida) kand, S vitamini koʻp, yangiligida yeyiladi, quritiladi. Sukatlar, kompot, pastila tayyorlanadi. Oʻrta Osiyoda unabi turi oʻstiriladi (qarang Chilonjiyda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ziynat toshlari

Ziynat toshlari - sanʼat buyum lari (vaza, quticha, qadama naqsh va sh. k.) va zebiziynatlar (uzuk, isirgʻa, toʻgʻnogʻich va b.) tayyorlanadigan rangli mineral va togʻ jinslari. 3. t. fizikmexanik xossalariga qarab qattiq (5 va undan qattiqroq — mineral shkalasi boʻyicha, mas, nefrit, yashma, agat va b.) va yumshoq (qattiqligi 4 va undan yumshoqroq mas, malaxit, marmar oniksi, flyuorit va b.) boʻladi. 3. t. qiymatiga koʻra, 3 sinfga boʻlinadi: birinchi sinfga nefrit, lojuvard, sodalit, rodonit, malaxit, avantyurin va b.; ikkinchiga — lepidolit, serpentin, obsidian, diatomit, flyuorit, kahrabo va b.; uchinchiga — tosh tuzi, gips, marmar, angidrit, porfirlar va b. kiradi. Agat, kahrabo va baʼzi bir boshqa minerallarning yaxshi qimmatbaho toshlar hisoblanadi. Z.t. konlari Yer kurrasining koʻp joylarida bor. Oʻzbekistonda Z.t. Samarqand, Navoiy viloyatlarida (marmar), Zirabuloq, Chatqol togʻlari, Kumushkonda (marmar oniksi), Qizilqum, Sulton Uvaysda (feruza), Qurama, Chatqol (xalsedon, flyuorit, agat) va Piskom togʻlarida (ametistsafsar, malaxit, togʻ billuri) topilgan. Xorijda 3. t.ning konlari RF (Ural, Sibir, Oltoy va b.), Ukrainada (Donbass, Karpat togʻlari, Qrim va b.), Qozogʻiston, Afrika, Jan. Amerika, Avstraliya va b. joylarda bor. 3.t.ning kup texnikaning turli sohalarida ham ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sanʼat
*Ziynat toshlari
Lyudmila Zikina

thumb
Lyudmila Georgiyevna Zikina (1929.10.6, Moskva — 2009.1.7) — rus xonandasi, Rossiya (1968), Oʻzbekiston (1980) xalq artisti, Mehnat Qahramoni (1987), professor (1989). Pyatnitskiy nomidagi Rus xalq xori (1947—51), Butunittifoq radiosi krshidagi Rus qoʻshigʻi xori (1951—60), Moskonsert (1960— 77)da yakka xonanda, "Rossiya" davlat akademik xalq ansamblining badiiy rahbari (1977-yildan), Rossiya madaniyat akademiyasi prezidenti (1992-yildan). Kuchli, nihoyatda boy va jozibali ovoz sohibasi. Ijrosi milliy mumtoz kuylash uslubini mukammal bilishi, yuksak mahorati, keng nafasi va alohida kuychanligi bilan ajralib turadi. Repertuaridan rus xalq qoʻshiqlari ("Orenburg roʻmoli", "Uzoqlardan oqib kelmoqda Volga" va b.) keng oʻrin olgan. Yevropa, Osiyo (jumladan Oʻzbekistonda ham) va Amerika mamlakatlarida bir necha marta gastrolda boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1-iyunda vafot etganlar
Turkum:2009-yilda vafot etganlar
Turkum:SSSR xalq artistlari