Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vanadiy qotishmalari

Vanadiy qotishmalari - vanadiyning alyuminiy (A1), volfram (W), titan (Ti), sirkoniy (Zr), niobiy (Nb) bilan hosil qilgan maxsus qotishmalari. Su v va koʻp kislotalar taʼsiriga chidamli boʻladi. Toʻqimachilik, lok-boʻyoq, shisha sanoatida keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadinit

thumb|Vanadinit
Vanadinit (vanadiy element" nomidan) — vanadatlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi Pb5(VO4)3Cl. Geksagonal singoniyali. Prizma va piramida shaklidagi kristallar, kollomorf, dogsimon va buyraksimon, tolasimon ag-regatlar. Rangi qoʻngʻir, sariq-qoʻngʻir, qizil. Yaltiroqligi olmossimon. Qattiq-ligi 3. S.ogʻ. 6,8—7,1. Qoʻrgʻoshin-vanadiy va polimetall konlari nurash zonasida hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda Chatqol togʻlarida (Sijjak, Lochinxona), xorijiy mamlakatlarda Avstriya (Obir), Meksika (Simopan), Argentina (Venera), Angliya, AQSH (Oldyuma) va b. joylarda topil-gan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Van Anshi

thumb|

Van anshi (Van Sze-fu) (1021 — 1086) — xitoylik islohotchi; 1070—74 va 1075—76 yillarda birinchi vazir. Dehqonlarga davlat tomonidan qarz berish tizimini joriy qilgan, yollanma qoʻshin oʻrniga harbiy majbu-riyat yoʻli bilan jamlanadigan muntazam armiya tuzishni taklif etgan, bozor narxlarini tartibga solishga uringan. Islohotlarning aksariyat qismi 1085 y. bekor qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van vey

Van Vey, Mo-sze 摩詰 (699 yoki 701, Tayyuan — 759 yoki 761, Sian) — xitoylik rassom, shoir va bastakor. Xitoy monoxrom (bir rangda ishlanadigan) manzara rassomligi asoschisi. Shoyi mato, devorga rasmlar ishlagan, bunda tushning rang tuslari, shaffoflik imkoniyatidan, chizgi chiziqlardan foydalangan. Goʻzal manzaralarida tabiatning koʻtarinki umumlashma obrazlarini yaratgan. Asarlari ("Qor ostidagi dars", "Szinanlik Fu Shen", "Qor yogʻganidan soʻng") nusxalarda saqlangan. Sheʼrlarida ham tabiatning nozik boʻyoq va tuslarini aks ettirgan. Ijtimoiy mazmundagi sheʼrlarida ideal davlat haqidagi orzu-oʻylari tarannum etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vandalizm

Vandalizm ( — qadimgi sharqiy german qabilalaridan birining nomi) — moddiy va madaniy boyliklarni oʻylamay-netmay shafqatsizlarcha yoʻq qilib tashlash. Vandalizm tushunchasi 455-yilda german qabilalari Rimni talon-toroj qilib, koʻplab antik madaniyat obidalarini vayron etganligi tarixiga borib taqaladi. Keyinchalik u johillik, madaniyatsizlik maʼnolarida ham keng qoʻllanila boshlagan.
thumb|266x266px|Daraxtga inson tomonidan qasddan shikast yetkazilishi (Vandalizm)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vandalizm
Turkum:Jinoyatlar
Turkum:Mulkka qarshi jinoyatlar
Vandallar

Vandallar — qadimgi german xalqlarining sharqiy tarmogʻiga mansub kabila boʻlib, dastlab Yutlandiya yarim orolda, mil. av. 1-asrdan esa — Oder va Visla daryolari, shuningdek Sudet va Karpat toglari oraligʻidagi hududlarda yashashgan. Vandallar ikki qavmga (silinglar va xasdinglar) boʻlingan. Mil. 2-asrda Markoman urushida qatnashib, hozirgi Vengriya hududiga qadar siljiganlar. 4-asrda Pannoniyada oʻrnashib olgan vandallar Rimga yollanma askarlar yetkazib berishgan, ular orasidan iqtidorli sarkardalar ham (Stilixon) yetishib chiqqan. Vandallar alanlar va svevlar bilan birga Gʻarbga yurish qilib (406-yil), Reyn daryosidan kechib oʻtishgan va butun Galliyani bosib oʻtib Ispaniyaga qadar borishgan (409-yil). Bu toʻgʻrida hozirgi Andalusiya (Vandalusiya) provinsiyasiping nomi hanuzgacha eslatib turadi. Silinglar Ispaniyada vestgotlar tomonidan deyarli tor-mor etilganlar, xasdinglar esa Geizerix rahbarligi ostida 429—439-yillarda Rim imperiyasiga qarashli Shimoliy Afrikani bosib olganlar va hozirgi Tunis hududida oʻrnashganlar. Vandallar qirolligi Rim imperiyasiga tobe yerlarda barpo etilgan birinchi german qirolligi edi. Vandallar floti Oʻrta dengizda hukmron boʻlib olgan. Vandallar 455-yil Rimni talon-toroj qilishgan, Balsar orollari, Sardiniya va Korsikani egallashgan. Vizantiya sarkardasi Velizariy 533—534-yillarda vandallar qirolligini zabt etgan. Vandallar tarixda oʻzlarining talonchilik, bosqinchiliklari bilan mashhur boʻlishgan. Shu tufayli madaniy qadriyatlarni bekordan bekorga yoʻq qilinishini anglatuvchi vandalizm tushunchasi paydo boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vandeya urushlari

Vandeya urushlari - 18-asr oxiridagi Fransiya inqilobi va Direktoriya davrida mamlakatning garbiy viloyatlaridagi isyonga qarshi Fransiya hukumatining olib borgan urushlari. 1793 ydagi isyonning asosiy oʻchogʻi boʻlgan Vandeya departamenti nomidan olingan. Isyonlarda dvoryanlar va ruhoniylar bilan bir qatorda dehqonlarning bir qismi ham ishtirok etgan. V. u. 1793-yilda oʻzining yuqori choʻqqisiga yetgan. V. u.dagi muhim voqea — 1795-yildagi Kiberon ekspeditsiyasi boʻlgan. Bu urushlar fransuz xalqiga qimmatga tushgan: har ikki tomondan 600 mingdan ortiq kishi halok boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van Deyk Antonis

VAN DEYK (van Dyck) Antonis (1599.22.3, Antverpen— 1641.9.12, London) — flamand rassomi. 1609 y.dan X. Van Balendan taʼlim olgan, yoshligidan portret bilan shugʻullangan. 1616—20 yillarda P. Rubens ustaxonasida yordamchi boʻlib ishlagan, uning ijodidan taʼsirlangan. Angliya qiroli Yakov I saroyida ishlagan davri (1620—21)da barokko tipidagi portretini nihoyasiga yetkazdi ("Oilaviy portret", "P. Snay-dersning rafiqasi bilan portreta", 1621 va b.). Genuyaning zodagonlari tasvirlangan hashamdor portretlaridagi ajoyib kompozitsiyasi, teran qoramtir tuslarning goʻzalligi, zaminning tantanavorligida Venesiya maktabining taʼsiri seziladi. 1632 y.dan Londonda qirol Karl I saroyida rassom boʻlib ishladi. Qirol va uning oilasi ("Karl 1 ovda", taxminan 1635; "Karl I bo-lalari", 1637 va b.), saroy zodagonlari portretlarini yaratdi, ularda diqqatni holat, qomat va ranglar uygʻunligiga qaratdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Johannes Diderik van der Waals

right|200px|thumb|Johannes Diderik van der Waals
Johannes Diderik van der Waals (1837.23.11, Leyden — 1923.9.3, Amsterdam) — niderland fizigi. Johannes Diderik van der Waals real (ya'ni, ideal boʻlmagan) gazlar uchun holat tenglamasi (Van-der-Vaals tenglamasi)ni chiqargan. Nobel mukofoti laureati (1910).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:1837-yilda tugʻilganlar
Turkum:1923-yilda vafot etganlar
Turkum:23-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:9-martda vafot etganlar
Van-der-vaals kuchlari

Van-der-vaals kuchlari - q. Molekulalararo oʻzaro taʼsir kuchlari.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanj

Vanj — (Vanch) Tojikiston Respublikasi Togli Badaxshon muxtor viloyatidagi daryo. Panj daryosining oʻng irmogʻi hisoblandi. Daryoning uzunligi va havzasi maydoni esa ni tashkil qiladiВанч, Great Soviet Encyclopedia. Vanj, Yazgʻulom va Fanlar Akademiyasi tizmalaridagi doimiy qor va muzliklardan boshlanadi. Ikki irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi: ulardan chap irmoq Vanj tizmasining shimoliy yon bagʻrida 5500 m balandliqdagi muzlikdan, oʻng irmoq Fanlar Akademiyasi tizmasi gʻarbiy yon bagʻridagi muzligidan boshlanadi. Gʻarbiy Pomir togʻlari, Vanj va Darvoz tizmalari orasidan oqib oʻtadi. Vanjga Vanj va Darvoz tizmalaridan ham juda koʻp sersuv soylar keladi. Vanj daryosi 5—6 oy toʻlib oqadi, eng koʻp suv sarfi iyul—avgust, eng kam suv sarfi qish oylariga toʻgʻri keladi. Oʻrtacha suv sarfi 50 m³/sek. Vanjda GES qurilgan.
 

 
"Tajikistan 2002: Vital Maps and Graphics on Climate Change" . Tajikistan Met Service. Retrieved August 18, 2005.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Vanj tizmasi

Vanj tizmasi — Pomirdagi togʻ tizmasi. Uzunligi 80 km, eni 15 km. Vanj tizmasi Vanj va Yazgʻulom daryolari havzalari orasidagi suvayirgʻich. Sharqiy qismi baland (4500—5600 m), gʻarbiy qismi kambar. Vodiylari juda chuqur va tor. Vanj tizmasi, asosan, quyi paleozoyda hosil boʻlgan granit, gneys, kvarsit, marmar, shuningdek qumtosh, konglomerat kabi jinslardan tarkib topgan. Vanj tizmasida oʻsimlik siyrak; archa, naʼmatak, doʻlana oʻsadi, baʼzi yerlarida yaylovlar uchraydi. 4000 m dan yuqoridagi togʻ tepalari doimiy qor va muzlik bilan qoplangan. Muzliklarning umumiy mayd. 221,1 km². 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Vanilin

Vanilin (3-metoksi, 4-gidrooksibenzaldegid), SHN8O, — vanil hidi keladigan rangsiz, achchiq kristall modda. Mol. m. 152,15. Suyuqlanish temperaturasi 81—83", qaynash temperaturasi 284-285° (SO2 muhitida). temperatura koʻtarilganda parchalanmay, sublimatlanadi. Suvda oz eriydi, spirt, efir, xloroform va b. erituvchilarda yaxshi eriydi. V. vanil mevalarida glikozid holida uchraydi. Sintetik V. lignindan, gvayakol hamda evgenoldan olinadi. Oziq-ovqat, atir-upa sanoatida va tibbiyotda ishlatiladi. V.ning qand kukuni bilan aralashmasi "vanil shakari" muzqaymoq va turli qandolat mahsulotlari i.ch.da qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanil

Vanil — tropik mamlakatlarda oʻsadigan Vanilla oʻsimligi mevasi (qoʻzogʻi) dopini maxsus fermeitatsiyalash usuli bilan olinadigan oʻtkir xushboʻy modda, ziravor. Rangi oq, kukun holida ishlab chiqariladi. Murabbo, tort, muzqaymoq, kisel va b. tayyorlashda oz miqdorda (uy sharoitida "pichoq uchida") V. qoʻshib mahsulotning taʼmini yaxshilash va xushboʻy qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ziravorlar
Turkum:Meksika oshxonasi
Vanini Julio Chezare

thumb|Uning o'limi joyda Giulio Cesare Vanini uchun hurmat.
VANINI (Vanini) Julio Chezare (taxallusi Lyuchilio), (1585, Taurizano, Neapol yaqinida — 1619.9.2, Tuluza) — italiyalik faylasuf, ruhoniy. V. oʻz asarlarida qad. ateistlarni tanqid qilish bahonasida ulariing asl qarashlarini ochiqdan-ochiq bayon etgan. Unga koʻra, xudo tabiat bilan cheksiz borliq sifatida qoʻshilib, bir butunlikni tashkil qiladi. V.ning taʼkidlashicha, tabiat oʻz mohiyatiga koʻra harakatdan benasib, u oʻzidan tashqaridagi faol ilohiy kuchga muhtojdir. Xudo va tabiatning birligi ularning xech biriga putur yetkazmaydi. Olam yagona va abadiydir, lekin uning muayyan koʻrinishlari doimiy oʻzgarishda boʻladi. Ruh bilan modda ajralmasdir. Ruh abadiy emas, uning ibtidosi va intihosi bor. Har qanday moʻʼjizaviy hodisa mohiyatini inson aql-farosati orqali asoslab berish mumkin. V.ning fikricha, insondagi har qanday ruhiy jarayon iqlim, nasl-nasab, fazoviy jismlarning taʼsirida sodir boʻladi. Odamlar jussasidagi tafovut ulardagi maʼnaviy fazilat yoki illatlarni keltirib chiqaradi. V. ateizm va bidʼatda ayblanib, inkvizitsiya tomonidan gulxanda yoqib yuborilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vankel dvigateli

Vankel dvigateli - rotorporshenli ichki yonuv dvigateli. F. Vankel (F. Wankel, Germaniya) 1957-yilda loyi-halagan. V. d.da ish sirti maxsus egri shakl (epitroxoida shakli) da yasalgan silindr ichida koʻpyok/sh rotor (porshen) aylanadi. Rotorning valiga mahkamlangan tishli gʻildirakning ichki tishlari qoʻzgʻalmas shesternya bilan ilashgan. Rotor tishli gʻildirak bilan birgalikda shesternya atrofida dumalaydi. Shunda rotorning yoklari silindrning ichki epitroxoidasimon sirti boʻylab sirpanib, hajmi oʻzgaruvchi kameralar hosil qiladi. Jumladan, uch yoqli porshen silindr ichida qisish va kengayish (ish takti) kameralarini hosil qiladi. Qisish takti oxirida sham yordamida oʻt oldiriladi, ish takti oxirida ishlangan gazlar chiqarib yuboriladi, soʻrish takti boshlanadi. V. d.da gaz taqsimlash mexanizmisiz toʻrt taktli sikl bajariladi. Yonuvchi aralashma tayyorlash, oʻt oldirish, moylash, suv bilan sovitish, ishga tushirish ishlari oddiy ichki yonuv dvigatellarinikidan farq qilmaydi, lekin ulardan 2—3 marta yengil va ixcham boʻladi. Shesternya va tishli gʻildirak radiuslarining nisbati r:R=2:l. Amalda uch yoqpi V. d. avtomobillar, qayiqlar va b.ga oʻrnatiladi. Germaniya, Yaponiya va AQSH da koʻplab ishlab chiqariladi.
thumb
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vankuver

Vankuver — Shim. Amerikaning gʻar-biy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Kanadaga qarashli. Mayd. 32,2 ming km. Yirik shahri va porti — Viktoriya. V. quyi mezozoyda vujudga kelgan. Relefi togʻli, bal. 2200 m gacha. Temir rudasi, tosh-koʻmir va b. foydali qazilmalar bor. Gʻarbiy qirgʻoqlarida ford koʻp. Iqlimi moʻtadil, dengiz iqlimi. 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar bor. Orolda Pasifik — Rim milliy parki joylashgan. Baliq ovlash va oʻrmonchilik rivojlangan. V. uni kashf etgan ingliz dengizchisi J. Vankuver (1758—98) nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vancouver

Vankuver — Kanadaning janubi-gʻarbidagi shahar, Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasida. Aholisi 631,486 kishi (2016). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, xalqaro aeroport bor. Mamlakatning yirik sanoat, savdo-moliya markazi. Vankuver provinsiyada ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining qariyb yarmini beradi. Kanadaning Tinch okean sohilidagi eng yirik porti. Vankuver orqali chetga bugʻdoy, oʻrmon mahsulotlari, baliq va rangli metallar chiqariladi. Yogʻochsozlik, oziqovqat, neftni qayta ishlash, metallsozlik, kemasozlik sanoatlari rivojlangan. Oʻrmon, kon va oziq-ovqat sanoati uchun mashinalar ishlab chiqariladi. Universitet, konchilik muzeyi bor. Shaharga 1886-yilda asos solingan va ingliz dengiz sayyohi J. Vankuver nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kanada shaharlari
Turkum:Aholi punktlari
Vanna

Vanna (nem. Wanna) — ichiga suyuq muhit (suv, eritma, erigan metall) solinadigan idish, shuningdek asosiy qismi shunday idishdan iborat boʻlgan apparat. Detallarga suyuq muhitda termik ishlov beriladigan qizdirish V.si, elektrolitik jarayonlar amalga oshiriladigan galvanik V., bemorlarni mineral suvlar bilan davolashda (qarang Vannalar), gigiyena maqsadlarida (maishiy korxonalar, turar joylarda) ishlatiladigan xillari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanshli pech

Vanshli pech — 1) materiallar suyuq muhit (xlorli, uglerod oksidli, azot oksidli tuzlar va b.) li vannada qizdiriladigan pech. V.p.ning alangali va elektr xillari bor. Alangali V.p.da tigel (vanna) forsunka yoki gorelka alangasi bilan qizdiriladi. Elektr V.p.ning ikki turi bor: birinchisida issiklik vanna tashqarisida joylashgan qizdirish elementida, ikkinchisida issikdik suyuq muhitning oʻzida generatsiyalanadl. Suyuq muhitda qizdirishning afzalligi shuki, buyum tez va bir tekis qiziydi, sirti oksidlanmaydi. V.p. termik sexlarda metall detallarni toblash, boʻshatish, normallash, qattiq qizdirish va b. uchun ishlatiladi; 2) ish boʻshligʻi gorizontal yoʻialishda choʻziq vanna shaklida boʻlgan metall eritish pechi (mas., marten pechi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jacobus Henricus van 't Hoff

Jacobus Henricus van 't Hoff (1852.30.8, Rotterdam —1911.1.3, Berlin) — golland kimyogari, fizik kimyo va stereokimyo asoschilaridan biri. Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1895-yildan). Amsterdam (1878-yildan) va Berlin (1896-yildan) universitetlarining professor 1874—75 yillarda uglerod atomining toʻrttala valent kuchlari tetraedrning uchlariga yoʻnalgan degan fikrni olgʻa surdi va organik birikmalarning molekulalarida atomlarning fazoviy joylashuv nazariyasini birinchi boʻlib bayon etdi. V.-G. kimyoviy reaksiyalarning kinetikasi va termodinamikasi, suyultirilgan eritmalar nazariyasi sohasida yirik ishlar qildi. 1885—87 yillarda gaz qonunlarini suyultirilgan eritmalarga tatbiq qilish mumkinligini isbot etdi, eritmalardagi osmotik bosim qonunini taʼriflab berdi (1887), bu qonun V.-G. qonuni deb ataladi. V.-G. suv-tuz sistemalaridagi muvozanatni tadqiq etdi. Nobel mukofotining laureati (1901).Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Vantli konsgruksiyalar

Vantli konsgruksiyalar - q. Osma konstruksiyalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Vantli koʻprik

Vantli koʻprik - daryolar ustiga quriladigan osma koʻprikning bir turi. Poʻlat arqon — vantlardan yasalgan osma (vant) ferma V. k.ning koʻtaruvchi elementa hisoblanadi; qulochi 300 m ga yetadi. Fermani poʻlat yoki temir-beton balkalar, balkalarni esa qiya vantlar va pilon (ustun)lar tutib turadi. V. k. daryolar ustidan oʻtadigan avtomobil yoʻllari uchun quriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vantuz

Vantuz (lot. ventosis — shamolli) — vodoprovod, isitish quvurlarida yigʻilib qolgan havo chiqarib yuboriladigan klapan. V. havo yigʻiladigan joylarga, odatda, suv quvurlarining yuqori nuqtalariga oʻrnatiladi. Vodoprovod tarmoqlari, isitish tizimlarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Hasbrouck Van Vleck

thumb|200px|right|John Hasbrouck Van Vleck (1974)
John Hasbrouck Van Vleck (1899.13.3, Midltaun - 1980) - amerikalik nazariyotchi fizik. Ilmiy ishlari magnetizm va qattiq jismning kvant nazariyasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, F. Anderson va N. Mott bilan birga)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vanxon Toʻgʻril

Vanxon toʻgʻril (12-13-asrlar) -hoz. Moʻgʻuliston, Yettisuv va Oltoy oʻlkasida hukmronlik qilgan kerey (kerait) qabilasi rahbari. Markaziy Osiyoning koʻpchilik qabilalari, shu jumladan moʻgʻullar ham V. T. qoʻl ostida boʻlgan. Shu paytlarda Markaziy Osiyoda oʻzaro ichki qabilalararo va qoʻshni davlatlar bilan mojarolar yuz berayotgan edi. Ayniqsa kerait va nay-manlar orasidagi ziddiyat kuchli edi. Moʻgʻullar naymanlarni qoʻllab-quvvatlashgan. V. T. bir oz vaqt Chingizxon bilan ittifoq tuzib, birga jang qilgan, lekin keraitlar va moʻgʻullar oʻrtasida bir-birlariga nisbatan dushmanlik tugilgan. Bunda naymanlar rahba-ri Tayonxon (V. T.ga ona tomondan qarindosh) moʻgʻullarga yordamlashgan. Nekunuysin mavzeida boʻlgan jangda V. T. oʻldirilib, kallasi Tayonxonga joʻnatilgan. V. T. avlodlari 13-asr boshlarida nayman va b. qabilalar bilan birga asosan Qozogʻiston yerlariga oʻrnashib, mahalliy turkiy xalqlar tarkibiga kirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Chingizxon
Van Chun

Wan-chun (yoki Wanjun) - 1990-yilda Ping Sin-tao va uning Yi Ren Communications Co. (y Ren Communications Co.) kompaniyasi tomonidan Xitoy televizion tizimi bilan birgalikda Chiung Yao (Pingning rafiqasi) 1964 yilgi novell filmi asosida ishlab chiqarilgan Tayvan teleseriali. Van-chunning “Uch sevgi” filmi respublika davridagi Pekinda boʻlib oʻtadi.

Bu materik Xitoyda suratga olingan birinchi Tayvan teleseriali bo‘lib, Tayvan hukumati axborot idorasi tomonidan qog‘ozbozlikdan aziyat chekkan. Oldindan ma'qullanganiga qaramay, spektakl "Xitoy kommunistlari bilan hamkorlik qilish", "materik mablag'larini olish" va "materik aktyorlarini haddan tashqari ko'p namoyish etish" (ko'pchilik aktyorlar Tayvandan bo'lsa ham) ayblangan. Chiung Yao tsenzura talablarini bajarishdan bosh tortdi va "ortiqcha materik aktyorlari" tasvirlangan sahnalarni o'chirishdan bosh tortdi va faqat siyosatchi Jav Shou-kongning aralashuvidan so'ng serialni efirga uzatishga ruxsat berildi. (Chiung Yao va Ping Sin-tao kompaniyasi bir necha qoidabuzarlik uchun jarimaga tortildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volt-amper reaktiv

Var (rus. volt-amper reaktivniy — reaktiv volt-amper) — oʻzgaruvchan tok reaktiv quvvat birligi: Q=IUsmq, bunda f — sinusoidal oʻzgaruvchan tok zanjirida tok / va kuchlanish (/orasidagi fazalar siljishi. V. var yoki var bilan belgilanadi. V. bilan vatt (elektr quvvati birligi) orasidagi farq fazalar siljishi f ga bogʻliq ravishda aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bap

Bap (sugʻdcha — qoʻrgʻon) — qad. Turkistonda mavjud boʻlgan istehkom turi; toʻrt tomoni mudofaa devorlari bilan oʻralgan qoʻrgʻon. Odatda sayhon yerda qurilib, asosan chorva mollari va uy parrandalarini dushmandan himoya qilishga moʻljallangan. Avestolati maʼlumotlarga koʻra, V.larning har bir tomoni bir ot chopimi (3 km) uzunligida boʻlgan. Dastlabki V.lar taxminanmil. av. 1-mingyillikning 1-yarmida vujudga kelgan va keyinchalik katta-kichik qalʼali yirik qishloq yoki shaharlarga aylangan. V. soʻzi koʻpgina qad. shahar va qishloqpar nomlari tarkibiga kirgan. Mas., Dalvarzin, Varaxsha, Vardonze va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Varanasi

thumb|right|Varanasida Nag Nathaya bayraminda Kaliya iloninda qadam tashlagan Krishna.
Varanasi (Banoras) — Hindistondagi qadimgi shaharlardan. 10—12-asrlardan boshlab Sharqda, jumladan Oʻrta Osiyoda Banoras nomi bilan mashhur.
Hindistonning Uttar-Pradesh shtatidagi shahar. Gang daryosi irmoqlari boʻlmish Varan va Asi oraligʻida (nomining kelib chiqishi shundan), hindlarning diniy markazi va ziyoratgohi. Aholisi 926 ming kishi (1991). Qadimda Kashi va taxminan 10—12-asrdan Varanasi deb atalgan. Shimoliy Hindistondagi muhim transport yoʻllari tuguni. B.da hindu va buddaviylarning 1500 ga yaqin ibodatxonasi bor, baʼzilari oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari hisoblanadi. B. 7-asrda ilmu fanning yirik markazlaridan biri boʻlgan. Shaharda Jay Singh qurdirgan (1700) rasadxona bor. B. 18-asrning boshida ingliz Ost-Indiya kompaniyasining tasarrufiga oʻtgan. Mamlakatning tarixiy, madaniy va diniy markazi. B.da koʻp tillarda badiiy, siyosiy, ilmiy nashr etiladi. Hind tilidagi kitoblarning yirik kutubxonasi bor. Oʻtgan asrlarda fors va arab tillarida chiqarilgan asarlar Turkistonga ham tarqalgan. Ipgazlama, oyna, poligrafiya, oziq-ovqat, kimyo korxonalari; teplovoz zavodi bor. B.da shoyi ishlab chiqariladi; tilla va kumush iplardan zarbofkimxob matolar, zargarlik buyumlari tayyorlashda Sharq mamlakatlarida mashhur boʻlgan. Turkistonda maʼlum boʻlgan banoras gazlamasi ham oʻsha yerda toʻqilgan. Universitet bor. "Shiva oltin ibodatxonasi" (1750-yillar), 16 — 19-asrlarning mahobatli saroylari (shu jumladan "Man-Mandir", 1600 yil) saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varaqa

Varaqa — ijtimoiy-siyosiy tashviqot vositalaridan biri. V.lar dastlab qoʻlda yozilgan, keyinchalik bosma usulidan foydalanib tayyorlangan. Ular muayyan bir maqsadni koʻzlab chiqarilgan. Masalan, Ikkinchi jahon urushi yillarida fashizmga qarshi targʻibotda V. keng qoʻllangan. Keyingi yillarda V.dan saylov oldi tadbirlarida, bozor iqtisodiyoti sharoitida reklama sifatida foydalaniladi. V.lar odamlar gavjum joylarda — metro va b. shahar transporti bekatlarida, bozorlarda tarqatiladi. Gaz. va jur.lar, radio, televideniye va b. axborot vositalari keng ommalashganligi bois ijtimoiy-siyosiy maqsaddagi V.larga ehtiyoj tobora kamaymokda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varaqi

Varaqi — xamir, goʻsht va piyozdan tayyorlanadigan taom. Yupqa (1-2 mm) yoyilgan xamir yuzasiga yogʻ surkab, eni 7—8 sm li tasmalar kesiladi. Tasmalardan 3—4 tasi ustma-ust qoʻyilib, eni 7—8 sm qilib kesiladi va 3—4 qavatli jildlar hosil boʻladi. Har bir jild oʻrtasi joʻva bilan nafisroq yoyiladi. Yogʻda qovurib olingan qiyma jildlarni buklab tugiladi va qizarguncha yogʻda qovuriladi. V.ni tandir varaqi somsa turi ham bor. U ham shu tarzda tayyorlanadi, faqat somsa kabi tandirga yopib yoki duxovkada pishiriladi (qarang Somsa).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Taomlar
Varaqisimonlik

Varaqisimonlik - togʻ jinslarining parallel yupqa qatlamlar hosil qilib joylashishi. Zarb bilan urganda qatlamlar parallel tekisliklar boʻyicha ajralib ketadi. V. mexanik togʻ jinslari anizotropiyasi boʻlib dinamometamorfizm jarayonida togʻ jinslaridagi plastinkasimon va choʻziq minerallar (slyudalar, rogovaya obmanka, xloritlar)ni qayta kristallanishi va aylanishi natijasida bir xil oriyentirda joylashadi. V. regional (katta maydonlarda) va mahalliy (tektonik yoriqlar boʻylab siljishlar natijasida) boʻladi. V. koʻpincha burmalanish paytida vujudga keladi. Odatda V. burma oʻqdari tekisligiga subparallel yoʻnalgan. Shuningdek, V. klivajla hosil boʻlishi mumkin, bunda siqilish oʻk,iga perpendikulyar boʻlgan tekislikda kristallar yassilanib, jins yassi parallel yoʻnalgan ichki tuzilishga ega boʻladi. Slaneslar uchun harakterli. Baʼzi bir geologlar V.ni klivajning sinonimi deb hisoblaydilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otto Heinrich Warburg

Otto Heinrich Warburg (1883.8.10—1970.1.8) — nemis biokimyogari va fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi. Berlindagi Hujayra fiziologiyasi instituti direktori (1930-yildan). Otto Heinrich Warburgning asosiy ishlari tirik hujayrada sodir boʻladigan oksidlanish-qaytarilish jarayonlari, fermentlar taʼsirida hujayraning nafas olishini oʻrganishga bagʻishlangan. Bundan tashqari, Warburg Flavin moddasini ham kashf etgan (1932), flavin-adenindinukleotid (FAD, 1938) va nikotinamidadenindinukleotidning (NAD) tuzilishini ham aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1931).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1883-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:8-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:1-avgustda vafot etganlar
Varburg apparati

Varburg apparati - bosim va temperatura oʻzgarmay turadigan sharoitda oz miqdordagi gazni aniqlash uchun moʻljallangan qurilma; respirator. Gaz ajraladigan yoki yutiladigan jarayonlar — bijgish, ayrim fermentativ reaksiyalar va b.da yuz beradigan jarayonlarni oʻrganishda qoʻllanadi. Nemis fiziologi O. G. Varburg nomi bilan atalgan. V. a.ning asosiy qismi manometrga biriktirilgan 12— 14 ta shisha idishchalardan iborat. Idishchalarga bufer-tuzli muhitda maydalangan toʻqima yoki toʻqima fraksiyalari va b. sinaladigan obyekt solinadi. Idishchalar suvli vannaga botirib qoʻyiladi. Vannada termorostlagich va tebranuvchi mexanizm boʻladi. Ajralayotgan yoki yutilayotgan gaz miqdorshianometi/koʻrsatishlariga qarab aniqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varvarizmlar

Varvarizmlar (yunoncha: barbaros — aynan ajnabiy) — maʼlum bir tilga chet tillardan kirib kelgan, tilda toʻla oʻzlashmay, yotligi bilinib turadigan soʻz va iboralar. Varvarizmlar asosan soʻzlashuv uslubiga xos, tilning adabiy meʼyorini buzadi va uning asosiy lugʻat tarkibiga kirmaydi. Varvarizmlardan baʼzan badiiy adabiyotda mahalliy muhitni berish, obrazlarni xoslashtirishda foydalaniladi. Masalan, varvarizmlar iyemni ("Xanka", "Tanka"), pulni ("koʻkidan" bormi — dollar bormi), lavozim va shaxsni ("mer", "shef", "bos", "baron") va hokazoni anglatadi, shuningdek mazax qilishda foydalaniladi. Oʻzbek tili davlat tili maqomini olgach, turli tillardan, ayniqsa rus tilidan kirgan varvarizmlardan ("madam", "bratan", "zemlyak", "paxan", "dedulya" va boshqalar) oʻzbek soʻzlashuv tili faol tozalana boshladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varvarlar

thumb
Varvarlar — yunon va rimliklar tomonidan ularga nisbatan tushunar-siz tilda soʻzlovchi va begona madani-yatga mansub barcha oʻzga yurtliklar (germanlar va b.)ga berilgan nom. Antik davrdagi Varvarlar tushunchasi xristianlar Vizantiyasi va Gʻarbiy Yevropada ham oʻzlashib ketib, bu yerlarda "xudosiz" degan maʼnoni anglatgan. Majoziy maʼnoda — qoʻpol, madaniyatsiz, bagʻ-ritosh kishilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Berberlar

 

Turkum:Xalqlar
Turkum:Eksonimlar
Vard

Vard (sugʻdiycha — buta, shox-shabba) — dare oʻzanlari va ulardan boshlangan yi-rik tarmoqlar oqimini toʻsib, kanallarga suv chiqarishda foydalaniladigan shox-shabba oʻrami. V. atamasi Xorazmda "navard", Zarafshon vodiysida "navola", Fargʻona vodiysida "oʻluk", Chirchiq hamda Sirdaryo vohalarida esa "qorabura" shakllarida talaffuz etiladi. Bu atamalar "shox-shabba oʻrami" maʼnosini anglatib, ulardan suv xoʻjaligida qadimdan keng foydalanib kelingan.

V.lar, orasi tosh, chim va shagʻal bilan toʻldirilgan silindr shaklidagi shoxshabba va qamish oʻrami boʻlib, yulgʻun navdalaridan eshilgan belbogʻlar bilan uch yoki toʻrt yeridan mahkam bogʻlab yasalgan. da taʼriflanishicha, V.lar oʻramining aylanasi 3—4 kishining quchogʻiga teng boʻlib, ogʻirligi 50 kg dan 2—3 t gacha yetgan. Muhammad Yusuf£ayonmmning yozishicha, Amudaryoning yirik tarmoqlari: Chumanoy, Changlibosuv va Tersoqar oʻzanlarini bogʻlash uchun tashlangan har bir navardning uz. 60 gaz, aylanasi 20—30 gazga yaqin boʻlgan. Navard yoki qoraburalardan bosh toʻgʻonlarni qurishdan tortib, qirgʻoqlarning suv oʻpirib ketgan joylarini tiklash-gacha boʻlgan ishlarda keng foydalanil-gan. Chunki ular irrigatsiya xoʻjaligi uchun texnikaviy jihatdan juda qulay va suvga chidamli uskuna hisoblangan.

Ad:. Muhammadjonov A., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vardonze

Vardonze (Varzonze, Vardona, Vardanzi) — Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Shofirkon tumanidagi "Qoʻrgʻoni Vardonze" nomi bilan mashhur yodgorlik (VI—XIX asrlar). Qoʻrgʻonning uzunligi 110 metr, kengligi 60—70 metr, balandligi 45—50 metr. 

Vardonxudotlarning maxsus qarorgohi boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, Shopurkom atamasi Sosoniylar shahzodasi Shopur ismidan olingan. Shopur Buxoroga kelib, Buxorxudotdan yer olib qasr va qishloq qurdirgan va unga ariq keltirgan. Narshaxiyning yozishicha, bu katta bir qishloq boʻlib, koʻhandizga, katta va mustahkam hisorga ega. U Turkistonning chegarasida joylashgan. U joyda har haftada bir kuni bozor boʻlib savdogarlar koʻp kelar edi. Arablar hujumi arafasida (VIII asr boshi) Vardonze Buxorodan alohida mustaqil podsholik poytaxtiga aylangan. Vardonze hukmdori Vardonxudot arablar uchun Buxorxudotlardan xavfliroq boʻlgan. X asrda Vardonze obod shahar edi. Amir Temur Turonda hokimiyatni egallashdan avval opasi va boshqa yaqinlarini Vardonze va Zandonachida qoldirgan. Vardonzeda toʻqilgan kaʼbapoʻsh Makkaga olib borilgan. Akademik Yahyo Gʻulomovning arxeologik va etnolografik kuzatishlari Vardonzening XX asr oxirlarigacha obod savdo-hunarmandchilik shaharchasi boʻlib kelganligini koʻrsatadi. XVIII—XX asr boshlarida Vardonze Buxoro amirligining Shofirkon tumani markazi boʻlgan. XVIII—XIX asrlarga kelib Buxoro amirligi va Xiva xonligi oʻrtasidagi ichki nizolardan Vardonze ancha jabrlangan. Sadriddin Ayniy guvohlik berishicha, 1880-yillarda Vardonze va uning atroflarini qattiq shamol natijasida kuchli qum bosadi. Shunday boʻlishiga qaramasdan, Vardonze XX asrning boshida ham obod boʻlib, savdo va hunarmandchilik markazi sifatidagi oʻz mavqeini saqlab qoldi. Mulla Qurbonjon Fitrai Vardonzehiy Buxoriy (vafoti 1888-yil) Vardonzeda tugʻilib oʻsgan boʻlib, tojik va oʻzbek tillarida sheʼrlar yozgan, Buxoroning mashhur qozilaridan biri boʻlgan. Vardonze va uning atroflari Buxoro amirligi, qizil askarlar tomonidan tugatilgach, BXSRda boshlangan mujohidlar harakatining asosiy markazlaridan biriga aylandi (1920—1924-yillar). Aholi 1954-yilgacha Vardonze qoʻrgʻonida yashagan, soʻnggi qum bosishdan keyin uni tark etishga majbur boʻlgan. Bugungi kunga kelib Vardonze oʻrnida qoʻrgʻon tepalik mavjud. Qoʻrgʻonning ustida marmartosh saqlanib qolgan. Hozirgi paytda qoʻrgʻon atrofi nurab, ancha yemirilib, ayrim joylari oʻpirilib ketgan. Bu hududda Qoʻrgʻoni Vardonze, Koʻhna Vardonze qishloqlari bor. Vardonze davlat tabiat yodgorligi tashkil qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Istoriya at-Tabari, T., 1987.

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Buxoro viloyati
Vardonze davlat tabiat yodgorligi

Vardonze davlat tabiat yodgorligi — davlat muhofazasida boʻlgan noyob tabiat yodgorliklaridan biri. Buxoro viloyati Shofirkon tumanida joylashgan. Dastlab 1975-yilda qoʻriqxona sifatida tashkil etilgan. Choʻllarning jadal oʻzlashtirilishi bilan qoʻriqxonalik ahamiyatini yoʻqotdi va 1983-yildan davlat tabiat yodgorligiga aylantirildi. Mayd. 300 ga. Uning hududida qumliklar, qad. Vardonze (Qoʻrgʻoni Vardonze) yodgorligi bor. Noyob saksovul daraxtlari, Rixter cherkezi, yulgun va b. oʻsadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Vardonxudot

Vardonxudot — hozirgi Buxoro vohasining shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan kichik davlat (6-asr oxiri —8-asr boshi) — Vardonze podshoxlarining unvoni. V. Zarafshon vodiysidagi hukmdorlar ichida eng kuchlisi boʻlgan. Shuning uchun ham 8-asr boshida Turkistonga kelgan arab fotihi Qutayba ibn Muslim V. bilan boʻladigan toʻqnashuvga alohida eʼtibor bergan. Buxoro tarixchisi Narshaxiyning yozishicha: "... Bir vazir Turkistondan kelgan edi: nomi Vardonxudot: Vardona yerlari unga tegishli edi. Qutaybaga u bilan koʻp urush qilishga toʻgʻri kelgan edi...". "Tarixi Tabariy"da hikoya qilinishicha, jangda arab qoʻshinlari V.dan yengilgach, Qutayba hiyla ishlatib V.ga yordamga kelgan sugʻd hokimi Tarxun bilan sulh tuzib, dushmanni zaiflatib, soʻngra uning ustidan gʻalaba qilgan (708—709 yillar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Buxorxudotlar
Vari

Vari (Lemur varius) — makilar (lemurlar) urugʻining bir turi. Madagaskar oʻrmonlarida katta poda boʻlib yashaydi. Boʻyi 0,6 m, dumi 0,6 m cha. V. bu uruqqa kiradigan turlar ichida eng yirigi. Tanasi qalin oq-qora jun bilan qoplangan. Boshi va boʻynining ikki yonida uzun junlari bor. Rangi har xil: baʼzilarida oq jun, boshqalarida esa qora jun koʻp, hatto, tamomila oq yoki qora junlilari ham uchraydi. Turli mevalar bilan oziqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variator

Variator (lot. vario — uzgartiraman) — yuritma (harakatlantirgich) bilan ish bajaruvchi mexanizm orasidagi uzatish nisbatini bir tekis oʻzgartiradigan qurilma. Pogʻonasiz uzatma V.ning asosiy qismi hisoblanadi. Turli sharoitlarda mashina va mexanizmlarning maqbul (optimal) tezliklarda ishlashini taʼminlaydi. Mas., metropoliten eskalatorlarida V. yordamida dasta bilan zinalarning harakat tezliklari baravarlashtiriladi (eskalatorda ketayotganingizda qoʻlingizni dastaga qoʻyib tursangiz, dasta zinalarga nisbatan tezroq surilayotganligini sezasiz. Bu hol V.ning yaxshi ishlamayotganligini bildiradi). V.ning mexanik sirti ikkinchisining yon tomoniga tegib harakat qiladigan ikkita diyekdan iborat friksion uzatmadir. Yetaklanuvchi (vertikal) valning harakatini oʻzgartirish uchun birinchi disk oʻz oʻqida suriladi. V. mashina, mexanizmlarda, kimyo, toʻqimachilik sanoati va transportda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsion statistika

Variatsion statistika — matematik statistikaning amaliy tarmogi; statistik tuplam (majmua)larda belgilarning taqsimlanishini oʻrganadi. Statistik toʻplam biron bir jihatdan uxshash juda koʻp obʼektlar yoki yalpi hodisalardan tashkil topadi. V.s. barcha biologik obʼektlarga xos boʻlgan oʻzgaruvchanlik koʻp uchraydigan biologiya, genetika va qishloq xoʻjaligi ekinlari seleksiyasida keng qoʻllanadi. V.s. matematik statistikaning nazariy xulosalariga asoslanadi va asosan kuzatilayotgan obʼektdagi miqdoriy belgilarning oʻzgarishini oʻrganishda qoʻllanadi. Bir guruhga mansub belgilarning u yoki bu darajada variatsiyalanishm tashqi muhit omillarining ayrim kuzatish obʼektlariga turlicha taʼsiri hamda ularning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq. Belgilarning turli sharoitda oʻzgarishini oʻrganib, mazkur belgining qanchalik tashqi omillar taʼsiriga uchraganligini aniqlash mumkin. Ayniqsa miqdoriy belgilar juda oʻzgaruvchan. Seleksion-genetik materialni miqdoriy belgilar boʻyicha baholashda zaruriy ulchash, hisoblash, tarozida tortish, biokimyoviy tahlil ishlari amalga oshiriladi. Natijada hali tartibga kelmagan, „xom“ maʼlumot toʻplanadi. Toʻgʻri maʼlumot olish va real mavjud boʻlgan qonuniyatlarni topish uchun toʻplangan faktik maʼlumotlar V.s. usullari bilan ishlanadi. Bu usullarda sifat va miqdor oʻzgaruvchanlikning asosiy koʻrsatkichlari: oʻrtacha arifmetik (x), dispersiya (st2), oʻzgaruvchanlik koeffitsiyenti (v,%) va oʻrtacha arifmetik xato (Sx) kabilar aniqlanadi. Dispersion analiz eng mukammal usul boʻlib, populyatsiyaning umumiy yoki fenotipik oʻzgaruvchanligini asosiy omil yoki asosiy omillar hamda muhit sharoiti taʼsiri bilan bogʻliq komponentlarga ajratish imkonini beradi. Bundan tashqari tadqiqotlarda belgilarning irsiylanishi va populyatsiyaning tanlashga koʻrsatadigan reaksiyasini baholashda genetik-statistik usullar ham qoʻllanadi. Shuningdek, organizm belgi va xususiyatlarining korrelyativ bogʻlanish (qarang Korrelyatsiya) yoʻnalishi hamda kuchini, belgining muhit sharoitiga bogʻliq holda korrelyatsion oʻzgaruvchanligini aniqlashga imkon beruvchi korrelyatsion, regression va kovariatsion tahlillardan ham foydalaniladi.

Natalya Simongulyan. Tolibjon Turgʻunov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsion hisob

Variatsion hisob -matematikaning funksional (funksiya yoki bir necha funksiyaning tanlanishiga bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchi kattalik)larning eng katta va eng kichik qiymatlarini topish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Egri chiziqning uzunligi funksionalga misol boʻlishi mumkin. Agar egri chiziq oʻzgarsa, uzunligi ham oʻzgaradi. V.h.ning eng sodda masalasi = J F(x,yu,y’)dx funksionalningekstremumini topishdan iborat. V.h-Da brahistoxrona masalasi; biror sirtda yotuvchi ikki nuqtani birlashtiruvchi egri chiziqlar ichida eng qisqa egri chiziq (geodezik chiziq)ni topish masalasi; tekislikdagi barcha yopiq egri chiziqlar ichida eng katta yuzni chegaralaydigan egri chiziqni aniqlash (izoperimetrik masala) kabi masalalar tekshiriladi. V. h. qadimdan maʼlum. Ayniqsa I. Bernullining brahistoxrona masalasi (1696) V.h- rivojlanishida muhim rol oʻynagan. Bu masala yechimini topishda Ya. Bernulli, I. Nyuton va G. Lopita ishtirok etgan. L. Eyler va J. Lagranj variatsion masalalarni umumiy shaklda ifodalab, ularni yechish usullarini koʻrsatdilar va V.h.ni matematikaning mustaqil sohasiga aylantirdilar. V.h.ning keyingi taraqqiyoti funksional analiz bilan bogʻliq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsiya

Variatsiya (lot. variatio — oʻzgarish) (genetikada) — maʼlum bir majmuani tashkil qiluvchi birliklar oʻrtasidagi modifikatsion yoki genotipik farqlar; gen (belgi)ning sifat yoki miqdor jihatidan oʻzgarishi (qarang Oʻzgaruvchanlik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsiyalar

Variatsiyalar — musiqa shakli. Unda asosiy musiqiy mavzu (mavzular) oʻzining bir yoki bir qancha unsurlari (ritm, surʼat, faktura, ohang va b.) oʻzgartirilgan holda takrorlanadi va V. turkumini tashkil qiladi. Oʻzgarish darajasiga koʻra, qatiy (mas., basso ostinato) va erkin V. farqlanadi. Qatiy turkumda mavzu va uning V.i bir xil tuzilishga ega. Erkin turkumda har bir variatsiyada asosiy mavzu ohanglaridan kelib chiqqan yangi mavzular shakllanadi. V. mustaqil asar yoki simfoniya, sonata, opera kabi asarlarning bir kismi boʻlishi mumkin.

V. Yevropa musiqasida 16-asrdan maʼlum. 19-asrgacha ularning asosan qatʼiy turi qoʻllangan (G. Pyorsell, G. Gendel, I. Bax, V. Motsart, L. Betxoven va b.). Romantizm uslubida erkin V. keng tarqaldi (R. Shuman, P. Chaykovskiy va b.). V. shakli Oʻzbekiston kompozitorlari (Ik. Akbarov, S. Yudakov, T. Kurbonov, S. Karimhoji, S. Varelas, R. Abdullayev, A. Nabiyev va b.) ijodidan ham salmoq"li oʻrin olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varikap

Varikap (ing . vari (able) — oʻzgaruvchan va car (acitu) — sigʻim) — yarim-oʻtkazgichli elektr kondensator. Elektr sigʻimi qoʻyilgan kuchlanishga bogʻliq boʻladi. V. kremniy, germaniy va galliy arsenid asosida tayyorlanadi. Tashqi elektr maydoni V.dagi zaryadni va elektr sigʻimni oʻzgartiradi. V.ning ikkinchi turi fotovarikapdir. U yarimoʻtkazgichli fotoelement. Unda elektr sigʻimi sirtga tushayotgan yorugʻlik oqimi intensivligiga bogʻliq boʻladi. Shu qonuniyatga asoslanib, V.dan yorugʻlik taʼsirida boshqariladigan elektr sigʻim sifatida foydalanish mumkin. V. hisoblash texnikasida, radioelektronika va b. sohalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varikond

Varikond (ing . vari (able) - oʻzgaruvchan va cond (enser) — kondensator) — tashqi elektr maydoni taʼsirida sigʻimi oʻzgaradigan kondensator. V. segneto-elektriklarning dielektrik singdiruvchanligi tashqi elektr maydoniga bogʻliqligiga asoslangan. V. tayyorlanadigan material (mas., bariy titanat)ga turli aralashmalar qoʻshib, uning xususiyatini oʻzgartirish mumkin. V. dielektrik kuchaytirgichlarda vakuum lampalar oʻrnida ishlatiladi. Uzoq, muddat ishlaydi, yengil, zarbalarga chidamli. V.ning quvvatni kuchaytirish koeffitsiyenti katta. V. elektr signallarni oʻzgartiradi va kuchaytiradi, tok va kuchlanishni bir meʼyorda ushlab turadi, quvvatni oshiradi va b. Avtomatika, elektronika, hisoblash texnikasi, radioelektronika qurilmalarida qoʻllanadi.
thumb

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varikotsele

Varikotsele (lotincha: varix — kengaygan vena va yun. kele — oʻsma) — erkaklar urugʻ tizimchasi venasining kengayishi va uzayishi. Koʻproq urugʻ tizimchasi venasining buyrak venasiga burchak hosil qilib qoʻshilishidan vujudga keladi. Baʼzan ogʻir jismoniy ish qilish sabab boʻladi. V.da asosan urug tizimchasining chap tomoni kasallanadi; 17—30 yoshli kishilarda uchraydi, bolalar va keksalarda ahyon-ahyonda kuzatiladi. Urugʻ tizimchasi venasidagi morfologik oʻzgarishlarga, shuningdek kasallikning klinik koʻrinishiga qarab, V.ning 3 bosqichi farq qilinadi. Bemorlarning koʻpchiligida (71% i da) 1-bosqich kuzatiladi; ular oʻzlarini deyarli sogʻlom his qiladilar. Kasallikning 2-bosqichida (20%) chap tomondagi moyak va yorgʻoq pastroq turadi. Kishi jismoniy toliqqanda moyak sohasi simillab ogʻriydi va ogʻirlashgandek seziladi; yorgʻoqni koʻtaruvchi muskul boʻshashadi. urug tizimchasi yoʻgʻonlashadi. Bemorlarning 9% ida 3-bosqich kuzatiladi; moyak shishadi va burishib qoladi, moyak, bel va dumgʻaza sohasi ogʻriydi, jinsiy faoliyat susayadi. Davo kasallikning kechishi va bosqichiga qarab olib boriladi. V.ning asosiy sababi bartaraf etiladi, Venani bogʻlash yoki embolizatsiyalash operatsiyasi qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varing muammosi

Varing muammosi - sonlar nazariyasi taraqqiyotida muhim rol oʻynagan masala: har qanday l>2 koʻrsatkich uchun shunday g=Qp) mavjudki, ixtiyoriy butun N>0 sonni g ta butun sonlar l-darajalari yigʻindisi sifatida yozish mumkin. E. Varing 1770 yilda taʼriflagan. Xususan, p=2 boʻlganda g=4 boʻlishini, yaʼni har qanday butun musbat sonni toʻrtta son kvadratlari yigʻindisi (mas., 30=52+22+12+0=42+32+22+12) shaklida ifodalash mumkinligini J. L. Lagranj isbotlagan (1740). Bu masala 19-asrda toʻla hal qilinmay qoldi, ammo sonlar analitik nazariyasida bir qancha usullarning shakllanishiga sabab boʻldi. V.m.ni birinchi marta 1909 yilda D. Gilbert toʻla ochdi. 1942 y. V. Yu. Linnik V.m.ning elementar, yaʼni oliy matematika metodlari qoʻllanilmagan isbotini topdi. Akad. I. M. Vinogradov esa oʻzi-ning yangi usulidan foydalanib, yetarli katta L’lar uchun g=g(p)<ʼp(1p i+3) ekanini koʻrsatdi (1959). V.m. yechimlarini izlash sonlar nazariyasi va matematika ning boshqa boʻlimlari uchun muhim boʻlgan yangi usullarining yaratilishiga olib keldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varinyon Pyer

VARINYON (Varignon) Pyer (1654— 1722.22.12, Parij) — fransuz mexanigi va matematigi. Parij FA aʼzosi (1688). Ilmiy ishlari nazariy mexanika, cheksiz kichik miqdorlar tahlili, geom. va gidromexanikaga doir. Geometrik statikaga oid ishlari juda muhim. V. kuchlar parallelogrami qonunini aniq taʼriflagan, kuchlar momenti tushunchasini rivojlantirgan va Varinyon teoremasinm isbotlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varinon teoremasi

Varinon teoremasi - muayyan sistemaning kuch momentlari bilan ularning teng taʼsir etuvchilari orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan teorema, mexanika teoremalaridan biri. Fransuz olimi P. Varinon taʼriflagan va isbotlagan (1687). V.t.ga muvofiq, agar kuchlar tizimi Fi teng taʼsir etuvchi kuch R ga ega boʻlsa, istalgan markaz D (yoki oʻq z) ga nisbatan teng taʼsir etuvchi kuch momenti Ma(L) oʻsha markaz O (yoki oʻq z)ra nisbatan tashkil etuvchi kuchlar momentlari M0(Gʻ) yigʻindisiga teng boʻladi. Matematik tarzda quyidagicha ifodalanadi: L/0(L)=XL/„(Gʻ0 yoki M,(K)=M,{Gʻ). V.t. mexanik (ayniqsa, statika), materiallar qarshiligi, inshootlar nazariyasi va b. sohalar masalalarini yechishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variometr

thumb
Variometr ( — oʻzgartiraman va ... metr) — 1) aviatsiyada — uchish balandligining oʻzgarishi tezligini koʻrsatadigan nazorat-oʻlchash asbobi. Ichi berk korpus (gʻilof) ichida joylashgan manometrik qutidagi atm bosimi bilan kapillyar orqali atmosferaga tutashgan shu korpusdagi bosim orasida paydo boʻladigan farqni oʻlchashga asoslangan. Uchish balandligi oʻzgarganda havoning kapillyar orqali oʻtishi tormozlanganligi oqibatida bosimlar farqi vujudga keladi va balandlik bir meʼyorda turganda bosimlar farqi yoʻqoladi; 2) radiotexnikada — radiopriyomnikning tebranish konturini sozlash, yaʼni zarur toʻlqinni qidirib topish uchun moʻljallangan oʻzgaruvchan induktivlik gʻaltagi. Gʻaltak qoʻzgʻalmas tashqi seksiya (stator) va qoʻzgʻaluvchi ichki seksiya (rotor)ga boʻlinadi. Radiopriyomnikni zarur toʻlqinga sozlash uchun rotorni stator ichida burish lozim boʻlardi. Hozir chulgʻamining ichida magnitodi-elektrik sterjen (oʻzak) harakatlanadigan induktivlik gʻaltagi qoʻllanadi. Bunda zarur toʻlqinni topish uchun oʻzakni chulgʻam ichida surish kerak; 3) magnit V. yer magnit maydonining vaqt mobaynida oʻzgarishlarini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. V.da sezgir magnit millar (strelkalar), magnitga toʻyingan yoki kvant datchiklardan foydalaniladi (qarang Magnitometr, Magnitograf); 4) tortishish (tortish) kuchini oʻlchashga moʻljallangan asbob (qarang Gravitatsion variometr).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varis burmalanishi

Varis burmalanishi - togʻ jinslarining paleozoy erasi ikkinchi yarmida sodir boʻlgan burmalanishi (qarang Tersin burmalanishi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varistor

Varistor (ing . vari (able) — oʻzgaruvchan va (resi) stor — qarshilik) — yarimoʻtkazgichli inersiyasiz rezistor. Elektr oʻtkazuvchanligi qoʻyilgan kuchlanishga bogʻliq boʻladi. Kuchlanish koʻpayishi bilan V.ning qarshiligi kamayadi, zanjirdan oʻtayotgan tok oshib boradi. V. kremniy karbid (SiC) kukunidan yasaladi. V.ga kumush (Ag), alyuminiy (A1) va mis (Si) elektrodlar oʻrnatiladi. V.dan elektron-hisoblash mashinalarida, aloqa liniyalarida foydalaniladi. Past voltli V. kuchlanish stabilizatori sxemasida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Harold E. Varmus

thumb|200px|NobelHarold Eliot Varmus
Harold Eliot Varmus (18-dekabr 1939) — Amerika molekulyar biologi, virusologi. Asosiy ilmiy ishlari oʻsma paydo qiladigan viruslarning molekulyar biologiyasi va ularning hujayralar bilan oʻzaro taʼsiriga oid. D. M. Bishop va fransuz olimi D. Steelen bilan hamkorlikda retrovirus onkogenlar hujayraviy tabiatga ega ekanligini isbotlab berdi. Nobel mukofoti laureati (1989; D.M. Bishop bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1939-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Varna (Bolgariya)

Varna— Bolgariya sharqidagi shahar, Varna viloyatining maʼmuriy markazi. Mamlakatning Qora dengiz boʻyidagi yirik porti. Bolgariya eksport va importining qariyb yarmi V. orqali oʻtadi. Xalqaro aeroport bor. V. mamlakatning turli tumanlari, boshqa shaharlari bilan temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan. Aholisi 316 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). V. mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat va ip gazlama sanoati markazi. Kemasozlik, kema remonti korxonalari bor. V. va uning atrofi mashhur kurort joy. Dengizdan baliq ovlanadi. Shaharda soha institutlari, turli ilmiy tadqiqot institutlari, muzeylar, opera va drama teatri bor. Qad. yodgorliklar saqlangan. Shahar mil. av. 6-asrda rimliklarning Odessos koloniyasi sifatida vujudga kelgan, 7-asrdan V. deb atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bolgariya
Varnalar

Varnalar ( — sifat, rang) — Qadimiy Hindistondagi 4 asosiy tabaqa. Jamiyatda brahman va kshatri tabaqalari yuqori mavqeni egallashgan. Mehnatkash xalq vayshilar va shudrlar Varnalarga mansub boʻlib, ularning mavqei pastroq hisoblangan. Varnalarga mansub boʻlmaganlar aholining eng quyi, xoʻrlangan, huquqsiz qismini tashkil etgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qadimgi Hindiston