Maria Mutola

Maria de Lurdes Mutola (1972-yil 27-oktabrda tugʻilgan) — 800 metrga yugurishga ixtisoslashgan Mozambiklik sobiq yengil atletika sportchisi. U Olimpiya oʻyinlarida olti marta ishtirok etgan toʻrtinchi ayol yengil atletikachi hisoblanadi. U ushbu yoʻnalishda uch karra jahon chempioni va bir marta Olimpiya chempioni boʻlgan.

Garchi Mutola oʻzining sevimli musobaqasi boʻlmish 800 metrga yugurishda hech qachon jahon rekordini yangilamagan boʻlsa-da, u koʻplab sport mutaxassislari va muxlislar tomonidan ushbu yoʻnalishdagi eng buyuk ayol yuguruvchilardan biri deb hisoblanadi. Bunga uning yirik musobaqalardagi barqaror natijalari va 20 yil davomida eng yuqori darajada ishtirok etgan uzoq sport faoliyati asos boʻlgan. U, shuningdek, bir xil musobaqada Olimpiya, Jahon, Jahon yopiq inshootlar, Hamdoʻstlik oʻyinlari, qitʼa oʻyinlari va qitʼa chempionati gʻolibi boʻlgan yagona sportchidir. U, shuningdek, Caster Semenyaning asosiy murabbiyi va ustozidir.

Faoliyati

Ilk yillari
Mutola 1972-yilda Portugaliya Mustamlakasi boʻlgan Mozambik poytaxti Lourensu Markish (hozirgi Maputu) chekkasidagi kambagʻal Chamankulo mahallasida tugʻilgan. Uning otasi temiryoʻllarda ishlagan, onasi esa bozorda savdo qilgan. Yoshligida u futbol boʻyicha alohida isteʼdod koʻrsatgan. Qizlar uchun jamoalar boʻlmagani sababli u faqat oʻgʻil bolalar bilan oʻynagan. Atigi 14 yoshida uni yengil atletikaga kirishga Mozambikning mashhur adiblaridan biri, sport ishqibozi boʻlgan shoiri José Craveirinha undagan.https://olympics.com/en/athletes/maria-mutola Craveirinhani oʻzi ham uzoq sakrash boʻyicha milliy rekordchi boʻlgan oʻgʻli Stelio — 1980-yilgi Olimpiadada qatnashgan — Mutolaning ilk murabbiyi boʻlgan.

Portugaliyaga tashrifdan soʻng, uni Lissabonda joylashgan Benfika yengil atletika klubiga qoʻshish rejasi tuzilgan edi, ammo soʻnggi pallada Mozambik hukumati bunga ruxsat bermadi. Keyingi yili u bir necha oylik mashgʻulotlardan soʻng 1988-yil Afrika chempionatida 800 metr masofaga yugurishda kumush medalni qoʻlga kiritdi. Shundan koʻp oʻtmay, u 1988-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etdi. U 2:04.36 natija bilan oʻz shaxsiy rekordini yangiladi, ammo ilk bosqichda ettinchi boʻlib marraga yetib keldi va yarim finalga chiqa olmadi. Mutola u paytda atigi oʻn besh yoshda edi.

AQSHda o‘qish va mashg‘ulotlar
Keyingi bir necha yil ichida Mutola eng yaxshi natijasini yaxshilay olmadi, biroq 1990-yilda Qohirada bo‘lib o‘tgan Afrika chempionatida oltin medalni qo‘lga kiritdi.1 U Mozambikda deyarli raqobsiz edi va faqat yirik musobaqalardan oldin jiddiy mashg‘ulot olib borardi. Uni chet elda mashq qilish uchun stipendiyalar bilan ta'minlashga urinishlar bo‘ldi, ammo faqat 1991-yilda Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasining birdamlik dasturi orqali AQSHda o‘qish va mashq qilish uchun stipendiya oldi. Oregon shtatidagi Springfield o‘rta maktabi unga mezbonlik qildi, chunki u yerda portugallarcha gapiradigan xodim bor edi (Mutola ingliz tilini bilmas edi).

U ko‘pchilikni hayratda qoldirib, 1991-yilda Tokioda bo‘lib o‘tgan Jahon chempionati finalida to‘rtinchi o‘rinni egalladi; u yerda ko‘rsatgan 1:57.63 natijasi yoshlar o‘rtasidagi jahon rekordi bo‘ldi. Mutola medalga erisha olmadi, chunki u so‘nggi metrlarda Ella Kovach tomonidan ikki marta tirsak bilan to‘siqqa uchradi. Finish chizig‘ida Kovach yiqilib Mutoladan oldin chiziqni kesib o‘tdi, g‘oliba Liliya Nurutdinovani ham qulatdi. Norozilik bildirilgan bo‘lsa-da, bu e’tiroz qanoatlantirilmadi. 1992-yilda Barselonada bo‘lib o‘tgan yozgi Olimpiya o‘yinlarida Mutoladan Mozambik tarixidagi ilk Olimpiya medali kutildi. U kuchli yugurdi, biroq oxirgi to‘g‘ri yo‘lakda keskin orqada qoldi va yakunda g‘oliba Ellen van Langen ortidan beshinchi o‘rinni egalladi. Shu Olimpiadada Mutola kamdan-kam ishtirok etgan 1500 metr masofasida ham qatnashdi va finalda to‘qqizinchi bo‘ldi. O‘sha yili u Gavannada bo‘lib o‘tgan 1992-yilgi IAAF Jahon kubogida 800 metr masofasida g‘olib chiqdi va butun yil davomida Ellen van Langenga yutqazmagan yagona ayol sportchi bo‘ldi.

800 metr yugurish tarixidagi o‘rni
Mutola ko‘pincha barcha davrlarning eng buyuk 800 metr yuguruvchilaridan biri, ayrimlar tomonidan esa eng zo‘ri sifatida baholanadi. U bu masofada hech qachon jahon rekordini o‘rnatmagan, ammo yirik musobaqalardagi barqaror natijalari, yuqori darajadagi sportda yigirma yil davomida qatnashganligi beqiyosdir — 2008-yilgi Olimpiya o‘yinlari uning ketma-ket oltinchi Olimpiadasi bo‘lgan. Shunga qaramay, u raqibi Ana Kirotga qarshi Jahon va Olimpiya musobaqalarida 0–4 hisobida yutqazgan. Kirot ikki marta 1:55 dan past natijani ko‘rsatgan bo‘lsa, Mutolaning eng yaxshi ko‘rsatkichi 1:55.16 edi. Biroq umumiy jahon chempionatlari oltin medallari bo‘yicha Mutola ustun: Olimpiya chempionati bo‘yicha 1–0, ochiq maydondagi Jahon chempionatida 3–2 va yopiq inshootlardagi chempionatlarda 7–0 hisobida oldinda. Mutola va Kirot hozirgacha yaxshi do‘st bo‘lib qolishgan va ko‘pincha bir-birlariga xatlar yozishadi. Mutola Kirotga og‘ir kuyish hodisasidan so‘ng sportga qaytishda ruhiy ko‘mak bo‘lishi uchun rag‘batlantiruvchi maktublar yozgan.

Mutola 1997-yilda Jahon chempionatida bronza, 1999-yilda esa kumush medalni qo‘lga kiritgan. U, shuningdek, 1997-yilda yopiq inshootlardagi Jahon chempionatida g‘alaba qozongan — bu musobaqa faqat bir necha hafta oldin otasi avtohalokatda vafot etganidan so‘ng bo‘lib o‘tgan. U musobaqada qora lenta taqib yugurgan va g‘alabasini otasining xotirasiga bag‘ishlagan. U jami to‘qqizta jahon chempionligini, shu jumladan ochiq va yopiq inshootlar bo‘yicha qo‘lga kiritgan. Mozambik 1995-yilda Hamdo‘stlikka qo‘shilgach, Mutola bu o‘yinlarda ikki marta g‘olib chiqqan. U shuningdek, Afrika jamoasi vakili sifatida Jahon kubogida ketma-ket to‘rt marta g‘alaba qozongan.

Mutolaning eng buyuk daqiqasi 2000-yil Sidneydagi Olimpiadada bo‘ldi. U nihoyat oltin medalni qo‘lga kiritdi va o‘zining asosiy raqiblari Stefanie Graf va Kelli Xolmsni ortda qoldirdi. U yurtiga qaytganida, katta olomon uni kutib oldi va Maputoda bir ko‘chaga uning nomi berildi.

2001-yilgi mavsumda u yana g‘alabalarni davom ettirdi — Edmonton shahrida jahon chempioni bo‘ldi va 2003-yilda Parijda yana ushbu unvonni qo‘lga kiritdi. 2003-yilgi musobaqada Mutola sekin temp bilan yugurib, o‘zining mashg‘ulotdagi sherigi Kelli Xolmsga kumush medal olishga yordam bergani haqida fikrlar bo‘lgan. O‘sha yili Mutola mag‘lubiyatsiz seriya bilan IAAF Oltin ligasining barcha olti musobaqasida g‘alaba qozonib, bir million AQSH dollari miqdoridagi mukofotni yolg‘iz o‘zi qo‘lga kiritgan. U bu mukofotning bir qismini o‘z nomidagi Mozambikdagi fondiga yo‘naltirgan.

Mutola 2004-yilda, o‘zining beshinchi Olimpiadasida, 800 metr masofasida unvonini himoya qilgan birinchi ayol sportchi bo‘lishni maqsad qilgan edi. Ammo u to‘rtinchi o‘rinda qolib ketdi. Son mushaklaridagi jarohatiga qaramay, u poyga davomida g‘oliblikka yaqin edi, lekin so‘nggi metrlarda uch nafar raqibi, jumladan, sobiq sherigi Kelli Xolms uni ortda qoldirdi. 2005-yilda jarohatlar unga hanuz ta’sir ko‘rsatdi va u odatda yengadigan raqiblariga yutqaza boshladi. Mutola 2005-yil Helsinki shahridagi Jahon chempionatida 800 metrda to‘rtinchi bo‘ldi. Musobaqaning uchinchi o‘rin sohibasi Tatyana Andrianova 2015-yilda doping qoidasini buzgani uchun diskvalifikatsiya qilindi. Uning 2005-yil 9-avgustdan 2007-yil 8-avgustgacha bo‘lgan natijalari bekor qilindi. Biroq 2016-yil 14-aprelda Sport arbitraj sudi Andrianovaning ikki yillik chetlatilishini bekor qildi, chunki namunasi sakkiz yillik da’vo muddati o‘tgach qayta tekshirilgan edi.

Mutola murabbiyi Margo Jennings bilan do‘stona tarzda xayrlashdi va 2006-yilda yana yuqori sport formasi bilan qaytdi. U yopiq inshootlardagi Jahon chempionatida rekord yettinchi bor g‘alaba qozondi. 2007-yilgi Jahon chempionatida u finalda medalga da’vogarlik qilayotgan edi, lekin poyganing so‘nggi metrlari oldidan musobaqani tark etdi.

2008-yilda, Mutolaning 800 metrga yugurishdagi Afrika rekordi Keniya sportchisi Pamela Jelimoni tomonidan yangilandi. Mutola 2008-yilgi Pekin Olimpiadasini o‘zining so‘nggi yirik musobaqasi deb e’lon qildi va u yerda 800 metr finalida beshinchi o‘rinni egalladi. Olimpiadadan keyin o‘tkazilgan Cirixdagi musobaqada u faoliyatiga rasman yakun yasadi — 1:58.71 ko‘rsatkich bilan to‘rtinchi bo‘ldi va yana Jelimo tomonidan mag‘lub etildi. Jelimo o‘sha poygada Mutolaning 1994-yildan beri saqlanib kelayotgan musobaqa rekordini yangiladi.

2008-yilgi Olimpiadada ishtirok etgan Mutola, yengil atletika bo‘yicha olti Olimpiya o‘yinlarida qatnashgan to‘rtinchi ayol sportchiga aylandi. Undan oldin bu yutuqqa disk otuvchi Lia Manoliu, nayza uloqtiruvchi va yetti kurashchi Tessa Sanderson hamda ettita Olimpiadada qatnashgan sprinter Merlen Otti erishgan edi.

Yutuqlar

Xalqaro musobaqalar

 Yil Musobaqa Joylashuv Natija Masofa Vaqt 1988 Afrika chempionati Annoba, Jazoir 2-oʻrin 800 m 2:06.55 Yozgi Olimpiada Seul, Janubiy Koreya 21-oʻrin (saralash) 800 m 2:04.36 1990 Afrika chempionati Qohira, Misr 1-oʻrin 800 m 2:13.54 Afrika chempionati Qohira, Misr 1-oʻrin 1500 m 4:25.27 1991 Jahon chempionati Tokio, Yaponiya 4-oʻrin 800 m 1:57.63 Butun Afrika oʻyinlari Qohira, Misr 1-oʻrin 800 m 2:04.02 1992 Yozgi Olimpiada Barselona, Ispaniya 5-oʻrin 800 m 1:57.49 Yozgi Olimpiada Barselona, Ispaniya 9-oʻrin 1500 m 4:02.601993 Jahon qishki chempionati Toronto, Kanada 1-oʻrin 800 m 1:57.55 Afrika chempionati Durban, Janubiy Afrika 1-oʻrin 800 m 1:56.36 (rekord) 1Jahon chempionati Stuttgart, Germaniya 1-oʻrin 800 m 1:55.43 Gran-pri finali London, Buyuk Britaniya 1-oʻrin 800 m 1:57.35 1995 Jahon qishki chempionati Barselona, Ispaniya 1-oʻrin 800 m 1:57.62 Jahon chempionati Geteborg, Shvetsiya Diskvalifikatsiya 800 m DQ Butun Afrika oʻyinlari Harare, Zimbabve 1-oʻrin 800 m 1:56.99 Gran-pri finali Monako 1-oʻrin 800 m 1:55.72 1996 Yozgi Olimpiada Atlanta, AQSH 3-oʻrin 800 m 1:58.71 1997 Jahon qishki chempionati Parij, Fransiya 1-oʻrin 800 m 1:58.96 Jahon chempionati Afina, Gretsiya 3-oʻrin 800 m 1:57.59 Gran-pri finali Fukuoka, Yaponiya 2-oʻrin 800 m 1:56.93 1998 Afrika chempionati Dakar, Senegal 1-oʻrin 800 m 1:57.95 Hamdo‘stlik o‘yinlari Kuala-Lumpur, Malayziya 1-oʻrin 800 m 1:57.60 1999 Jahon qishki chempionati Maebashi, Yaponiya 2-oʻrin 800 m 1:57.17 Jahon chempionati Seviya, Ispaniya 2-oʻrin 800 m 1:56.72 Butun Afrika oʻyinlari Yoxannesburg, Janubiy Afrika 1-oʻrin 800 m 1:59.73 Gran-pri finali München, Germaniya 1-oʻrin 800 m 1:59.10 2000 Yozgi Olimpiada Sidney, Avstraliya 1-oʻrin 800 m 1:56.15 2001 Jahon qishki chempionati Lissabon, Portugaliya 1-oʻrin 800 m 1:59.74 Jahon chempionati Edmonton, Kanada 1-oʻrin 800 m 1:57.17 Gran-pri finali Melburn, Avstraliya 1-oʻrin 800 m 1:59.782002Afrika chempionatiRadès, Tunis1-oʻrin800 m2:03.11Hamdoʻstlik oʻyinlariManchester, Buyuk Britaniya1-oʻrin800 m1:57.352003Jahon qishki chempionatiBirmingem, Buyuk Britaniya1-oʻrin800 m1:58.94Jahon chempionatiParij, Fransiya1-oʻrin800 m1:59.89IAAF Jahon finaliFontvieille, Monako1-oʻrin800 m1:59.592004Jahon qishki chempionatiBudapest, Vengriya1-oʻrin800 m1:58.50Yozgi OlimpiadaAfina, Gretsiya4-oʻrin800 m1:56.512005Jahon chempionatiHelsinki, Finlyandiya4-oʻrin800 m1:59.712006Jahon qishki chempionatiMoskva, Rossiya1-oʻrin800 m1:58.90Hamdoʻstlik oʻyinlariMelburn, Avstraliya3-oʻrin800 m1:58.77Afrika chempionatiBambus, Mavritaniya2-oʻrin800 m2:01.082007Jahon chempionatiOsaka, Yaponiya — (yakunlamadi)800 mDNF2008Jahon qishki chempionatiValensiya, Ispaniya3-oʻrin800 m2:02.97Afrika chempionatiAddis-Abeba, Efiopiya2-oʻrin800 m2:00.47Yozgi OlimpiadaPekin, Xitoy5-oʻrin800 m1:57.6840px Afrika vakili sifatida19921992 IAAF Jahon kubogiGavana, Kuba1-oʻrin800 m2:00.4719941994 IAAF Jahon kubogiLondon, Buyuk Britaniya1-oʻrin800 m1:58.2719981998 IAAF Jahon kubogiYoxannesburg, Janubiy Afrika1-oʻrin800 m1:59.8820022002 IAAF Jahon kubogiMadrid, Ispaniya1-oʻrin800 m1:58.60

Shaxsiy rekordlar

 Tur Masofa Natija Sana JoyOchiq stadion (tashqi)200 m 23.86 20-iyul 1994 Langental, Shveytsariya400 m 51.37 2-avgust 1994 Monako600 m 1:22.87 27-avgust 2002 Lyyej, Belgiya800 m 1:55.19 17-avgust 1994 Tsyurix, Shveytsariya1000 m 2:29.34 25-avgust 1995 Bryussel, Belgiya1500 m 4:01.50 12-iyul 2002 Rim, Italiya1 mil (1609 m) 4:36.09 21-iyun 1991 Yujin, AQSH2000 m 6:03.84 1-yanvar 1992 —3000 m 9:27.37 8-iyun 1991 Springfild, AQSH5000 m 18:15.10 18-iyul 1990 —Zal (ichki)600 m 1:25.79 7-mart 1999 Maebashi, Yaponiya800 m 1:57.06 21-fevral 1999 Lyeven, Fransiya1000 m 2:30.94 25-fevral 1999 Stokgolm, Shvetsiya1500 m 4:17.93 1-fevral 1992 Portlend, AQSH

800 metr yutuqlari
 Olimpiya o‘yinlari: 1988 – 1-bosqichda chiqib ketdi; 1992 – 5-o‘rin va 1500 m da 9-o‘rin; 1996 – 3-o‘rin; 2000 – 1-o‘rin; 2004 – 4-o‘rin; 2008 – 5-o‘rin
 Jahon chempionati: 1991 – 4-o‘rin; 1993 – 1-o‘rin; 1995 – yarim finalda diskvalifikatsiya qilindi; 1997 – 3-o‘rin; 1999 – 2-o‘rin; 2001 – 1-o‘rin; 2003 – 1-o‘rin; 2005 – 4-o‘rin; 2007 – finalni tark etdi
 Jahon yopiq inshootdagi chempionati: 1993 – 1-o‘rin; 1995 – 1-o‘rin; 1997 – 1-o‘rin; 1999 – 2-o‘rin; 2001 – 1-o‘rin; 2003 – 1-o‘rin; 2004 – 1-o‘rin; 2006 – 1-o‘rin; 2007 – 3-o‘rin
 Jahon kubogi: 1992 – 1-o‘rin va 4×400 m estafeta 3-o‘rin; 1994 – 1-o‘rin; 1998 – 1-o‘rin; 2002 – 1-o‘rin va 4×400 m estafeta 4-o‘rin
 Butun Afrika o‘yinlari: 1991 – 1-o‘rin; 1995 – 1-o‘rin; 1999 – 1-o‘rin
 Afrika chempionati: 1988 – 2-o‘rin; 1990 – 1-o‘rin va 1500 m da 1-o‘rin; 1993 – 1-o‘rin; 1998 – 1-o‘rin; 2002 – 1-o‘rin; 2006 – 2-o‘rin; 2008 – 2-o‘rin
 Hamdo‘stlik o‘yinlari: 1998 – 1-o‘rin; 2002 – 1-o‘rin; 2006 – 3-o‘rin