Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Issiqbardoshlik

Issiqbardoshlik - konstruksion materiallar (metallar, keramika, polimer va b.) ning yuqori tralarda mexanik zoʻriqishlar taʼsirida deformatsi-yalanish va yemirilishiga qarshilik koʻrsatish xossasi. Asosan, yoyiluvchanlik chegarasi va uzoq muddat mustahkamligini yoʻqotmasligi bilan belgilanadi. Ma-teriallarning kimeviy tarkibini tanlab, ularga kerakli struktura berib (termik yoki termomexanik ishlov berib), I. xossasiga erishiladi. Olovbardoshlik bilan bir katorda I. materiallarning asosiy yaroqlilik mezoni hisoblanadi. Poʻlat, nikel, temir, kobalt asosidagi qotishmalar, qiyin eriydigan metallar va ular asosidagi qotishmalar I. xu-susiyatiga ega boʻladi. Masalan, poʻlat 200° dan yuqori temperaturada boʻshatilganda (boʻshatish — kritik temperaturagacha qizdirib, key-in asta-sekin sovitish) poʻlatning qat-tiqligi tez pasayadi. Agar poʻlatga max-sus karbid hosil qiladigan miqdorda biror element (Gr, V, Mo, W) qoʻshil-ca, poʻlatning I. xossasi yaxshilanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqdan himoya qilish

Issiqdan himoya qilish - yuqori trali sharoitda ishlovchi qurilma va apparatlarda myoʼyoriy temperatura sharoitini taʼminlash vositalari majmui. Uchish apparatlari va kosmik apparatlar atmosferaning zich katlamlarida harakatlanganda ularni aerodinamik qizishdan saqlash, havo-re-aktiv dvigatellar va raketa dvigatellarining yonish kameralarini hamda soplolarini asrash uchun aviatsiya va raketa texnikasida keng kullaniladi. I. h. q. ning faol (aktiv) va sust (passiv) usullari bor. Faol usulda gazeimon yeki suyuq sovitkich himoya qilinadigan sirtga yuboriladi va u sirtga keluvchi issiqlikning asosiy qismini oʻziga qabul qilib oladi. Bunga konvektiv, qurshama (oʻrama), plyon-kali, gʻovakli sovitish usullari kiradi. Sust usulda issiqlikoqimining taʼsirini maxsus konstruksiya tashqi qobiq yordamida yoki asosiy kon-struksiyaga surkalgan maxsus qoplama yordamida qabul qiladi. Bunga issiqlikni yutuvchi konstruksiyalar, "Radi-atsion" qurilmasi, yemiriluvchi qop-lamalar yordamida I. h. q. kiradi. I. h. q. suv osti ishlarida, metallurgiya, aviatsiya, raketa texnikasi va b. sohalarda kullaniladi. Raketa texnikasida I. h. q. uchun ballistik raketa va kosmik apparatlarning bosh qismi va qiziydigan qismlari issiqlik oʻtmaydigan material bilan qoplanadi. Qurilma yoki apparatlar loyihalanganda I. h. q. choralari koʻzda tutiladi. Kuchli issiq sharoitda ishlaydigan kishilarga maxsus kiyim-bosh beriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqkoʻl soyligi

Issiqkoʻl soyligi - Tyanshandagi soylik (Qirgʻizistonda). Issiqkoʻl soyligini shimolida Kungay Olatov tizmasi (balandligi 4771 m gacha), janubida Terskay Olatov tizmasi (balandligi 5216 m gacha) oʻrab turadi. Tubini Issiqkoʻl (dengiz sathidan 1608 m) egallagan. Issiqkoʻl soyligi kenglik boʻylab choʻzilgan. Uzunligi 240 km, eni 90 km gacha. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Issiqkoʻl tubida va sohillarida qadimgi koʻl terrasalari (balandligi 35—40 m) bor. Koʻlga togʻdan 50 dan ortiq daryo oqib keladi. Issiqkoʻl soyligi gʻarbiy qismining iqlimi quruq (yillik yogʻin 200 m dan kam), choʻl va chala choʻl landshaftiga ega. Sharqi dasht (yiliga 500 mm, togʻlarda 800 mm yogʻin yogʻadi). Togʻ yon bagʻirlarida tyanshan qoraqaragʻayi, undan yuqorida subalp va alp togʻ oʻtloqlari, 3500 m dan yuqorida qor va muzliklar bor. Sharqida toshkoʻmir koni (Jirgʻalan), janubi-sharqida qay-noq mineral buloqlar va kurortlar (Jetioʻgʻuz, Oqsuv), Issiqkoʻl qirgʻoqlarida Choʻlponota, Tamgʻa kurortlari mavjud. Issiqkoʻl soyligi Qirgʻizistonning muhim gʻallakorlik va chorvachilik rayoni. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Issiqlik

Issiqlik — materiya harakati shakli; jismlar oʻrtasidagi issiqlik almashinish jarayonining energetik ifodasi. Materiyani tashkil qiluvchi mikrozarralar (molekula, atom, elektron va b.) ning betartib harakatlari miqdori issiqlikni ifodalaydi. Issiqlik va issiqlik miqdori atamalari bir xil maʼnoni bildiradi.

Issiqlik haqidagi maʼlumotlar juda qadimdan maʼlum. Qadim zamonlarda issiqlikni jismlarning har xil holatiga bogʻliq boʻlgan qandaydir asos, negiz deb qaralgan. XVI asr gacha jismlarning qizish darajasi sezgi organlari yordamida aniqlangan. XVI asr da G. Galiley birinchi marta termometr yasab, jismlarning qizish darajasini (temperaturani) aniqlagan. XVII asr dan boshlab, issiqlik holatini materiya tarkibidagi zarralar harakatiga bogʻlab tushuntira boshlangan (F. Bekon va R. Dekart). XVIII asr birinchi yarmida D. Bernulli, M. F. Volter bu taʼli-motni yana ham rivojlantirdi. XVIII asrda metallurgiya va bugʻ kuchiga asoslangan texnika juda taraqqiy qildi. Bu esa issiqlik hodisalarini yana ham anikroq tekshirishni talab etdi. Ayniqsa, temperatura (termometriya) ni, issiqlik miqdorini oʻlchash (kalorimetriya) usullari taraqqiy qildi. XVIII asr oʻrtalarida M. V. Lomonosov berk idishda moddalarning kuyishini tajribada tekshirib, molekulyar-issiqlik nazariyasini kashf etdi. Nemis tabiatshunosi Yu. R. Mayer issiklik va mexanik ishning ekvivalentligini asoslaganidan keyin (1850—60) J. Jdulʼ va fransuz olimi Girni tomonidan molekulyarkinetik nazariya qayta tiklandi va R. Klauzius hamda J. Maksvell tomonidan rivojlantirildi. Bu nazariyaga asosan issiqlik jismlar tarkibidagi atom va molekulalarning betartib qarakatiga bogʻliq. Jismning temperaturasi koʻtarilsa, tarkibidagi molekula yoki atomlarning betartib harakati tezlashadi. Agar har xil trali ikki sistema birbiriga yaqinlashtirilsa (I. kontaktiga keltirilsa), ularning ichki energiyasi oʻzgaradi; ikki sistemada makroskopik (koʻzga koʻrinadigan) ish bajarilmasdan issiqlik almashinadi. Sistema makroskopik ish bajarmasdan tashqi muhit bilan issiqlik almashganda tashqi muhitning ichki energiyasi oʻzgarishi sistema olgan issiqlik deyiladi va bu issiqlik sistemaning issiqlik harakati miqdori ortishiga olib keladi. Issiqlik almashishda makroskopik ish bajarilmasada, mikroskopik (koʻzga koʻrinmaydigan) ishlar bajariladi, yaʼni tashqi muhit molekulalari, atomlari molekulyar kuchlar bilan sistemaning molekulalari va atomlariga taʼsir qilib ish bajaradi. Mas, jism bilan qizdirilgan gaz issiqlik kontaktiga keltirilganda gazdan jismga energiyaning oʻtishi gaz molekulalarining jism molekulalari bilan bevosita toʻqnashishi (mikroskopik ish bajarishi) orqali sodir boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

Yer yuzida iqlim keskin o'zgarmoqda. Xususan Turkiya va Suriyadagi zilzila bunga yaqqol misoldir. Issiqlik sabab ko'plab davlatlarda qirg'oqchilik, suv tanqisligi, haroratning keskin oshishi kuzatilayapti.
Issiqlik (kasallik)

Issiqlik, issiqlik toshishi — qattiq terlash va terning sekin bugʻlanishi natijasida paydo boʻladigan teri kasalligi. Koʻproq issiq kunlarda goʻdaklar va yosh bolalarda, shuningdek, koʻp terlaydigan semiz kishilarda kuzatiladi (qarang Terlash). Isitmalaganda, koʻp terlaganda va isituvchi kompress qoʻyilganda ham I. toshishi mumkin. Issiqlik badanning yopiq joylariga — bolalarda koʻpincha orqa, dumba, boʻyin terisiga, dumba orasi va qoʻltiq ostidagi teri burmalariga, kat-talarda, odatda, qoʻltiq va koʻkrak bezlari ostidagi teri burmalariga yoyilib yoki toʻp-toʻp boʻlib toshadi. Toshmalar ichida tiniq suyuqligi bor pufakchalardan iborat boʻlib, mayda, baʼzan kattaligi toʻgʻnogʻich boshchasidek keladi. Toshmalar bir-biriga qoʻshilib ke-tadi. Pufakchalar birmuncha tez quriydi, pust tashlaydi va keyin iz qoldirmay yoʻqolib ketadi. I. toshgan joy qattiq qichishadi: qashilganda infeksiya tushib, terining yiringli kasalliklari paydo boʻlishi mumkin. Ayniq-sa bu holat nimjon bolalarda boshning sochli qismiga issiqlik toshganida koʻproq kuzatiladi. Issiklik toshganda vrach tavsiyasiga koʻra davo qilinadi.

Oldini olishda kizib ketishga sabab boʻladigan omillarni barta-raf etish muhim. Ochik havoda koʻproq boʻlish, xonani bot-bot shamollatib turish, margansovkaning nimrang erit-masidan vanna kabul qilish yaxshi naf beradi. Issiq kunda ip gazlamadan tikilgan kiyimlar kiyish maqsadga mu-vofiq. Yosh bolalarni haddan tashqari issiq kiyintirish, ortiqcha oʻrabchirmash yaramaydi, ularga muntazam ravishda havo va suv vannalari qabul qildirib turish foydali. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqlik almashinish

Issiqlik almashinish, issiqlik uzatish — issiqroq jismdan sovuqroq jismga issiqlik uzatilishi bilan bogʻliq boʻlgan oʻz-oʻzidan yuz beruvchi qaytmas jarayon; mikrozarralarning tartibsiz harakati bilan bogʻliq boʻlgan, energiyasining bir jismdan ikkinchi jismga mikroskopik ish bajarmasdan uzatilishiga olib keluvchi jarayonlar majmui. I. a. issiklik oʻtkazuvchanlik, konveksiya va radiatsiya yoʻli bilan sodir boʻladi. Isituvchi sirt issiklik uzatuvchi sirt deb ataladi. I. a. da suyuqlik yoki gaz (bugʻ) ish muhiti hisoblanadi. I. a. nazariyasi energiyani uzatish haqidagi taʼlimotning bir qismi boʻlib, texnik termodinamika bilan birga issiklik texnikasining nazariy asosini tashkil qiladi. Bugʻ qozonlarida, bugʻ va gaz turbinalarida, pechlarda I. a. hodisasi roʻy beradi. Tabiatda uzluksiz I. a. yuz berib turadi. I. a. ning nazariy va amaliy masalalari issiqlik texnikasida oʻrganiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Issiqlik asosan 3 xil usulda tarqaladi:

 Issiqlik oʻtkazuvchanlik
 Konveksiya
 Issiqlik nurlanish
Issiqlik bilan taʼminlash

Issiqlik bilan taʼminlash — kommunal xoʻjalik va texnologik ehtiyojlar uchun isteʼmolchilarga issiklik yetkazib berish. Markaziy va mahalliy Issiqlik bilan taʼminlash tizimi yordamida amalga oshiriladi. Bunda suv (temperaturasi 150° gacha) yoki bugʻ (bosimi 0,5 — 4,0 MPa) issiqlik eltgich vazifasini bajaradi. Markazlashtirilgan Issiqlik bilan taʼminlashi-zimi sanoat yoki turar joylarning koʻplab isteʼmolchilarini (bir necha oʻnlab km da joylashgan), mahalliy Issiqlik bilan taʼminlash tizimi bir yoki bir necha binoni (bir necha oʻnlab m. da joylashgan) issiklik bilan taʼminlaydi. Markaziy Issiqlik bilan taʼminlash da bir yoki bir necha issiqlik manbai, issiklik tarmoklari va issiklik qabul qiladigan qurilmalardan foydalaniladi. Issiqlik bilan taʼminlash manbai — qozonlar, sanoat korxonalari va issiklik elektr markazlaridan ortgan issiqlikdan foydalanadigan qurilmalar. Issiqlik tarmoqlari — suv yoki bugʻ yuradigan quvurlar, binolarga suv yoki bugʻ kiritish va chiqarish moslamalari hamda izolyasiya materi-allari. Issiqlik qabul qiladigan qurilmalar — radiatorlar, reyestrlar, qovurgʻali trubalar va b. Issiklik isteʼmolchilari qancha koʻp, yaʼni Issiqlik bilan taʼminlash tizimi qancha yirik boʻlsa, tejamlilik shuncha ortadi, ishlarni mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish shuncha yengillashadi. Issiqlik bilan taʼminlash tizimida temperaturani yoki issiqlik eltuvchi miqdorini rostlab turish mumkin. Yirik tizimlarda bu ish avtomatika va uzokdan boshqarish asboblari vositasida bajariladi. Isteʼmolchilar sarf qilayotgan issiklik miqdori va parametrlarini qayd qilib turish uchun boshqarish uzellariga issiklik oʻlchagichlar va qayd qilgichlar (registratorlar) oʻrnatiladi. Oʻzbekistonda Issiqlik bilan taʼminlash tizimi 20-asr 30-yillar oxirlarida paydo boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqlik dvigateli

thumb
Issiqlik dvigateli - issiklik energiyasi mexanik energiyaga aylantiriladigan qurilma. Birlamchi dvigatellar ichida I. d. eng katta guruhni tashkil etadi. I. d. da kimyoviy yoki yadro yoqilgʻisi koʻrinishidagi tabiiy energetik resursdan foydalaniladi. I. d. ning porshenli (qarang Porshenli mashina), rotorli (qarang Vankel dvigateli) va reaktiv (qarang Reaktiv dvigatel) xillari bor. Ular ichki yonuv dvigatellariga va tashki yonuv dvigatellari (qarang Bugʻ mashinasi, Yadro kuch qurilmasi) ga ham boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqlik muvozanati

Issiqlik muvozanati - modda almashinuvisiz sistemalar issiklik kontaktiga keltirilganda ularning tralari oʻzgarmaydigan termodinamik xolat. Agar ikki termodinamik muvozanatli sistemalarni modda alma-shinuvsiz issiklik kontaktiga keltirilganda issiklik almashinuvi sodir boʻlmasa, ularning holatlari oʻzgarmay-di va ular I. m. da boʻladi; issiklik almashinuvi sodir boʻlsa, ularning muvozanatli holatlari buziladi (biri qiziydi, ikkinchisi soviydi) va bir qancha vaqtdan keyin ikkala sistema boshqa I. m. li holatga keladi.

Termodinamikaning asoslaridan biri: sistemaning harorati darajasini va uning oʻzgarishini aniqlaydigan I. m. li holatning funksiyasi — temperatura mavjudligidir. Jismning har bir I. m. li holati (haroratning har bir darajasi) ga shu jism xossasining (mas, hajm oʻzgarishi, elektr oʻtkazuvchanlik, nurlanish) birgina qiymati mos keladi; jism xossasining oʻzgari-shiga mos uning temperaturasi qiymatlari aniqlanadi. Bu etalon jism (termometr) ni boshqa sistema bilan issikdik kontaktita keltiriladi va I. m. ga kelganda ularning tralari aniqlanadi; ikki jism I. m. da boʻlsa, ular bir xil temperaturaga ega boʻladi.

Agar V va S sistemalar bilan A sistema I. m. da boʻlsa, tajriba koʻrsatadi-ki, Vva S sistemalar oʻzaro I. m. daboʻladi. Bu tranzitiv xossaga, asosan, termometrdan foydalanib, sistemalarning tralari aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqlik nasosi

Issiqlik nasosi - issiklik energetika kurilmasi. Vazifasi — past trali issiqlik bergich (mas, suv) issiklik energiyasini yuqori trali issiklik qabul qilgichga uzatish. Issiqlik nasosi ning ishlashi uchun tashqi energiya (mexanik, elektr, kimyoviy) sarf boʻlishi kerak. Issiqlik nasosida sodir boʻladigan jarayonlar sovitish mashinasida ish jismi amalga oshiriladigan jarayonlarga oʻxshash; lekin sovitish mashinasida sovuq, issiqlik nasosida issiklik bilan ish koʻriladi. Issiqlik nasosi, asosan, yuqori bosimli kondensator, past bosimli buglat-kich, kompressor va drosselli ventildan iborat. Rasmda isitish uchun moʻljallangan issiqlik nasosi sxemasi berilgan. Past temperaturada qaynovchi suyuklik (xlorometil, freon, ammiak) temperaturasi uncha yuqori boʻlmagan suv havzasi issiqligi hisobiga bugʻlanadi. Ajralgan bugʻ kompressorda siqiladi va isitish ti-zimidagi issiklik eltuvchi (ishlatilgan suv) sovitiladigan yuqori bosimli kondensatorda kondensatlanadi. Suyuklik drosselli ventildan oʻtib, bosimi pasayadi va bugʻlatkichga kiradi. Sikllar shu tarzda takrorlanaveradi. Issiklik qabul qilgich ajratkichdan oʻtgan issiklikdan tashqari sarflangan energiyaga teng issiqlikni ham olgani uchun Issiqlik nasosi elektr, mexanik yoki kimyoviy energiyani bevosita issiqlikka aylantiradigan qurilmalarga nisbatan ancha samarali hisoblanadi. Issiqlik nasosi binolarni isitishda va texnologiya jarayonlarida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Issiqlik nurlanish

Issiqlik nurlanish, temperaturaviy nurlanish — jismning ichki energiyasi hisobiga chiqariladigan elektromagnit nurlanish.

Masalan, choʻgʻlangan metallar sirtidan, yer atmosferasi va boshqalardan. dan issiqlik nurlanadi.Quyoshdan kelayotgan issiqlikning 98 foizi infra qizil nurlanishdir. Issiqlik nurlanish moddaning mikroskopik jarayoniga, uning mutlaq temperaturasi va optik xossalariga bogʻliq. Issiqlik nurlanishning asosiy tavsiyalaridan biri — jismning nurlanish qobiliyati; u Issiqlik nurlanish paytida jism yorituvchanligining spektr zichligiga teng . Qizigan jism bilan termodinamik muvozanatda boʻlgan Issiqlik nurlanish uchun Kirxgof nurlanish qonuni, mutlaq qora jism uchun Plank nurlanish qonuni, Stefan— Bolsman nurlanish qonuni va b. bajariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Issiqlik reaktori

Issiqlik reaktori – yadro yoqilgʻisining boʻlinish reaksiyasi koʻpincha issiqlik yoki sekin neytronlar bilan vujudga keladigan yadro reaktori. I. r. ning tez reaktorlardan farqi I. r. ning faol (aktiv) zonasida neytronlarni samarali sekinlashtirgich (suv, ogʻir suv, grafit va b.) borligidir. Bu muhitda yadro yoqilgisi tabiiy uran yoki 235U, 239U, yoxud 233U ham boʻladi. Oʻzaklarida yadro yoqilgʻisi boʻlgan issiqlik ajratuvchi elementlardan tashqari bu zonada yutuvchi elementlari boʻlgan boshqarish sterjenlari joylashtiriladi. Aktiv zonali neytronlar qaytargich (berilliyli, grafitli va b.) bilan oʻraladi. Yadro yoqil-gʻisini sovituvchi issiklik eltgichlar sifatida, asosan, suv (ogʻir suv), geliy, karbonat angidrid, organik suyuqliklar ishlatiladi. Atom yadrolarining boʻlinishi, asosan, tez neytronlar hisobiga yuz beradigan tez reaktorlarga nisbatan issiqlik (sekin) neytronli reaktorlarda yadro yoqilgʻi-sining kritik massasi kichik, konst-ruksiyasi sodda boʻlib, dunyoning barcha mamlakatlarida qoʻllanadi. I. r. ning energetik va tadqiqot xillari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kimyo
Issiqlik tashuvchilar

Issiqlik tashuvchilar - issiqroq jismdan sovuqroq jismga is-siklik uzatishda qoʻllaniladigan harakatlanuvchi muhit. I. t. issiklik bilan taʼminlash, isitish, shamollatish (ventilyasiya) tizimlarida, texnologik issiklik va b. qurilmalarda sovitish, quritish, termik ishlov berish va b. uchun xizmat qiladi. Yoqilgʻi oʻchoq (tu-tun) gazlari, suv, suv bugʻi, suyuq me-tallar (kaliy, natriy, simob), freon va b. eng keng tarqalgan I. t. hisoblanadi. I. t. issiklikni uzatish jarayo-nida agregat holatini (qaynayotgan su-yuqlik, kondensatlanayotgan bugʻ) oʻzgartirishi yoki bu holatni oʻzgartirmay saqlab qolishi (qaynamayotgan suyuqlik, oʻta qizdirilgan bugʻ, kondensatlanmaydigan gaz) mumkin. Birinchi holda I. t. ning temperaturasi oʻzgarmay qoladi, chunki faqat fazaviy oʻtish issiqligigina uzatiladi; ikkinchi holda esa temperatura oʻzgaradi (pasayadi yoki koʻtariladi). Yadro reaktorida I. t. ga alohida talablar qoʻyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqlik texnikasi

Issiqlik texnikasi - issiq lik olish, taqsimlash, tashish, undan xoʻjalik va roʻzgʻorning turli tarmoqlarida foydalanish bilan shugʻullanadigan texnika tarmogʻi; yoqilgʻining kimyoviy energiyasini issiklik, mexanik, elektr energiyasiga aylantirishning asosiy qonuniyatlarini, shuningdek, energetika qurilmalarida ishlatiladigan ish jismlarining xossalarini, I. t. qurilmalarining ishlash tarzini va ularni qurishni oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Termodinamika, issiklik uzatish, yonish nazariyalari I. t. ning nazariy asoslari hisoblanadi. I. t. da tabiiy organik yoqilgʻi asosiy issiklik manbai boʻlib xizmat qiladi. Bulardan tashqari, yadro yoqilgʻisi, quyosh energiyasidan (qarang Geliotexnika, Geliokurilma ham foydalaniladi. Shuningdek, ikkilamchi issiklik resurslaridan (mas, metallurgiya pechlarining gazlaridan), elektr energiyasini boshqa turdagi energiyaga aylantirish natijasida hosil boʻladigan issiqlikdan (qarang Joul-Lens qonuni) foydalaniladi. Issiklikdan foydalanish usuli boʻyicha I. t. ning asosiy yoʻnalishlari — issiklikdan foydalanish va issiklik energetikasiga boʻlinadi. Issiqlikdan foydalanish da issiqlik boshqa turdagi energiyaga aylantirilmay isteʼmol qilinadi; metallurgiya, kimyo, oziq-ovqat sanoatlarida, neftni qayta ishlashda va ishi issiklikni keltirish hamda olib ketishga, jismlar orasida issiklik almashinishiga asoslangan apparatlar, mashinalar va qurilmalar qoʻllaniladigan xoʻjalikning boshqa tarmoklarda katta ahami-yatga ega. Issiqlik energetikasi issiqlikni mexanik energiyaga (issiqlik dvigatelya apuna), elektr energiyasiga (magnitogidrodinamik generatorlar, termoelektr generatorlarda) aylantirish bilan, shuningdek, hosil qilingan mexanik energiyani boshqa turdagi energiyaga aylantirish bilan bogʻliq. Issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradigan qurilmalar bilan birga ishlatiladigan issikdik-kuch kurilmalari stansiyalar deb ataladi (mas, kompressor stansiyasi, nasos stansiyasi, elektr stansiya va b.). Issiklikdan texnologik va maishiy maq-sadlarda foydalanish turli isitish, issiklik bilan taʼminlash tizimlari yordamida amalga oshiriladi. I. t. da sunʼiy sovuq hosil qilish texnikasi ham muhim oʻrin tutadi (qarang Sovitish texnikasi). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqlik elektr markazi

thumb
Issiqlik elektr markazi (IEM) — elektr energiyasi bilan birga issiq suv va bugʻ ishlab chiqaradigan isiqlik elektr st-yasi. Asosiy energe- ) tik agregatlari qatoriga suv yuradigan quvur (truba) lar batareyasidan iborat qozon tizimi, bugʻ turbinalari, turbogeneratorlar va bugʻ turbinalarida ish bajargan issiklikni is-teʼmolchilarga yuboradigan qurilmalar kiradi. IEM larda qattiq, suyuq yoki gaz holatdagi organik yoqilgʻilar aj-ratgan issiklik qozon tizimida suvni yuqori bosimli bugga aylantiradi. Bugʻ bosimi tatlirida turbinalarning ; parraklari generatorlarni harakatga keltiradi, natijada issiklik energiyasi turbina (bug dvigateli) vositasida mexanik energiyaga aylanadi, generator esa uni elektr energiyasiga aylantiradi. IEM ning f. i. k. issiklik elektr st-yalarinikiga nisbatan keskin yuqori, yaʼni t|=60—70% ga teng . Bunga erishish uchun IEM turbinalaridan oʻtib ish bajargan bugʻning bir qismigina sovitkichlar vositasida qayta suvga aylantirilib qozon tizimiga yuboriladi, qolgan qismi esa sanoat korxonalari ehtiyojlariga hamda uyjoylarni isitishga sarflanadi. IEM butun shahar, tuman mikyosida sanoat korxonalarini, turar joy binolarini, maishiy muassasalarni elektr energiyasi, issiq suv bilan taʼminlash va isitishga xizmat qiladi. Faqat elektr energiyasi ishlab chikaradigan issiklik elektr st-yalariga nisbatan IEM iqtisodiy jihatdan ancha tejamli, unda 20—25% yoqilgʻi kam sarflanadi, qulay. Turbinalardan sanoat korxonalariga beriladigan bugning mutlaq bosimi 8—16 at, isitish uchun beriladiganiniki 0,5—2,5 at. IEM da yoqilgʻi sifatida koʻmir, gaz, mazut va b. ishlatiladi. Ularda temperaturasi 565°, bosimi 130 at. gacha boʻlgan bugʻdan foydalaniladi.

IEMning ishi avtomatlashtirilgan. Gaz turbinalari va yadro elektr styalarini ham IEM tipida qurish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Energetika
Turkum:Korxona
Turkum:Qozonxona
Turkum:Bug' turbina
Turkum:Maydalagich qismi
Turkum:Issiqlik sig'imi
Turkum:Issiqlik boshqaruvi
Issiqlik harakati

Issiqlik harakati - moddani tashkil etgan zarralar (molekulalar, atomlar, elektronlar va b.)ning tartibsiz (xaotik) harakati. Termodinamik muvozanatli holatdagi zarralarning barcha yoʻnalishlaridagi teng ehtimolli tartibsiz harakati xaotik harakat deyiladi.

Real gaz molekulalari bir toʻqnashishdan keyin ikkinchi toʻqnashishgacha toʻgʻri chizikli tekis harakatlanadi. Gazdagi molekulalarning bu ilgarilanma harakatlari barcha yoʻnalishlarda xaotik harakatdir. Molekula ilgarilanma harakatining oʻrtacha kinetik energiyasi energiyaning teng taqsimlanishi qonuniga binoan, =3-(kT/2). Issiqlik harakatining intensivligi miqdoriy jihatdan temperatura T orqali aniqlanadi (k — Bolsman doimiy-si). Siyrak gaz molekulalarining Issiqlik harakati tufayli uning idish devoriga bosimi quyidagicha ifodalanadi: r=pkT, bunda p — hajm birligidagi molekulalar soni (zichligi). Oʻzgarmas bosimda gaz temperaturasi T pasayishi va zichligi p ortishi bilan erkin yugurish yoʻli kamayadi va ilgarilanma harakat bilan bogʻliq tartibsiz harakat susayadi.

Suyuq holatdagi modda molekulasi oʻz atrofidagi molekulalar bilan aylanma va tebranma harakatda doimo toʻqnashishda boʻladi; molekula amorf jis-mlar, jumladan, suyuqliklarda molekulalarning Issiqlik harakati — vaqtincha muvozanatli holatlari atrofida tartibsiz joylashgan molekulalarning tebranma harakatlaridan va bu harakatlar davomida ularning baʼzan bir muvozanatli tebranish holatlaridan boshqalariga sakrashlaridan iborat. Kuchli yopishqoq suyuqliklarda, ayniqsa, amorf jismlarda, jumladan, shishalarda bunday sakrashlar nihoyatda oz boʻladi. Suyuklik molekulalarining Issiqlik harakatidagi tartibsiz ilgarilanma harakati shu sakrashlar tufayli sodir boʻladi. Temperatura ortishi bilan Issiqlik harakatini ifodalovchi tebranma harakatlar va sakrab oʻtishlar kuchayadi.

Qattiq jismda Issiqlik harakati — undagi atomlarning muvozanatli holatlari atrofida kichik tebranishlaridan iborat; temperatura ortishi bilan tebranishlar am-plitudalari kattalashadi. Kristallanish temperaturasida kristall va suyuklikning issiklik sigʻimlari bir-biridan kam farqlanadi; binobarin, ulardagi Issiqlik harakatilar bu temperaturada taxminan bir xil xususi-yatga ega boʻladi. Kristall qattiq jismda Issiqlik harakatining susayishi tufayli, maʼlum oʻtish tralarida, mas, paramag-nitning ferromagnitga yoki antiferromagnitga oʻtishida tartibsiz aylanma harakat tartibli holatga oʻtadi. Kristall qattiq jismlar atomlarining Issiqlik harakati, kvant statistikaga asosan, fononlar gazi orqali tavsiflanadi; issiklik qattiq jismda fononlar yordamida uzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiqlikdan kengayish

Issiqlikdan kengayish - jismlarni isitganda ularning chiziqli oʻlchovi oʻzgarishi. Turli jismlar is-siqlikdan turlicha kengayadi: qattiq jismlarda molekula va atom (ion) lar orasidagi oʻzaro taʼsir juda kuchli boʻladi, shuning uchun issiqlikdan qattiq jismlar kamroq, suyuqliklar koʻproq, gazlar esa yanada koʻproq kengayadi.

I. k. hajm va chizikli kengayish koeffitsiyentlari bilan ifodalanadi. Maʼlum hajmdagi jism bir daraja isi-tilganda uning hajmi ortishi hajm kengayish koeffitsiyenti,malum bir ʼlum uzunlikdagi jism bir daraja isitilganda uning uzunligi ortishi chiziqli kengayish koeffitsiyenti deb ataladi. Bu koeffitsiyent temperatura oʻzgarishi bilan oʻzgarib turadi. Hamma suyukliklarning hajm kengayish koeffitsiyenti taxminan bir xil boʻlib, 1,273 ga teng. Baʼzi jismlar (suv, choʻyan, vismut va b.) maʼlum temperaturagacha qizdirilganda hajmi kichiklashadi. Masalan, 4° da suvning hajmi eng kichik boʻladi. Hayotda I. k. hisobga olinadi. Mas, temir yoʻl izlarida chok qoldirib ke-tiladi, elektr simlari salqiroq qilib tortiladi va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Issiqxona ekinlari

Issiqxona ekinlari - issiqxonalarda oʻstiriladigan oʻsimliklar. Issiqxona ekinlariga, asosan, pomidor va bodring, qisman limon, gullar, barra piyoz, rediska, koʻkat sabzavotlardan ukrop, salat, petrushka, shuningdek, shampinon zamburugʻi, ovqatga yangiligida ishla-tiladigan ziravorlar, salalir va manzarali oʻsimliklar kiradi. Issiqxona ekinlarini oʻstirish usullari: doimiy joyga ekish, koʻchat qilib oʻtqazish, yetiltirish, oʻsishni tezlatish. Issiqxona ekinlari yorugʻni koʻp talab etadi. Salatbop sachratki va shampinon qorongʻida oʻstiriladi. Issiqxona ekinlarining haroratga talabchanligi har xil. Bodring, qovun, tarvuz, pomidor, baklajon, qalampir, piyoz, petrushka, selderey yuqori harorat (18—28°) da; gulkaram, rediska, salat, kolbari, ukrop va b. moʻtadil harorat (12—16°) da oʻstiriladi. Bahor-yoz oylarida bodring, pomidor, salat, gulkaram va b.; kuzqish oylarida pomidor, koʻk piyoz, gulkaram, salat, selderey, petrushka va b. yetishtiriladi. Bodring tugishi va mevalarning oʻsishi uchun fotosintetik aktiv radiatsiyaning (FAR) minimal oʻrtacha kunlik yigʻindisi 28 kkal/sm2 ni, pomidor uchun esa 38 kkal/ sm2 ni tashkil etishi lozim. Oʻzbekistonda FARning Dekabr—yanvar oylaridagi yigʻindisi 2620—3390 kkal/sm2 tashkil etadi. Kuzqish davrida bodring yetishtirish uchun tuvakchalarda yetishtirilgan kuchatlar sentabr da issiqxonaga oʻtkaziladi, oktabrning ikkinchi yarmidayoq ulardan hosil olinadi. Kishki issikxonaga bodring urugʻi Dekabrning oxirida ekiladi, 40—45 kunlik koʻchati esa yanvarning ikkinchi yarmi—fevralning boshlarida oʻtkaziladi. Bahorgi issiqxonalarga koʻchat martning boshlarida oʻtqaziladi. Kuzqish davrida pomidor yetishtirish uchun urugʻi iyulda tuvakchalarga ekilib, kuchatlarni avgustda issiqxonaga oʻtkaziladi. Qish-koʻklam davridagiga esa urug Dekabrning boshida sepilib, koʻchati fevralning boshlarida issiqxonaga oʻtkaziladi. Bahorgi issiqxonalarga faqat martning boshlarida koʻchat oʻtqazish mumkin boʻlganligi sababli, urugʻ yanvar boshlarida ekiladi. Issiqxona ekinlarining hosili oʻsimliklarning isteʼmol qilinadigan qismlari (barg, poya, ildizmeva, meva, tugunak va b.) yetilishiga qarab yigʻishtirib olinadi.

Botir AzimovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Istanbul zirasi

Istanbul zirasi, (arab, azziral-Istanbuliya) — qad. uzunlik oʻlchovi; qiymati 67,57 sm deb olingan. Musulmon mamlakatlarining koʻpchiligida qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Istanbul universiteti

Istanbul universiteti – Turkiyadagi qadimgi universitetlardan biri. 1453-yil tashkil etilgan, 20-asrgacha oliy musulmon maktabi boʻlgan. Turkiya Respublikasi eʼlon qilingach (1923), qayta tashkil etilgan (1933; 1946) va dunyoviy oliy oʻquv yurtiga aylangan. Filologiya, huquqshunoslik, iqtisod, oʻrmonchilik, tibbiyot, dorishunoslik, kimyo va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 30 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkiyadagi universitetlar
Turkum:Istanbul
Turkum:Mehmed II
Turkum:Universitetlar
Istaxriy

Istaxriy, Abu Ishoq al-Forisiy al-Istaxriy (taxminan 850—934) — geograf olim, Eronning Fors viloyatida yashagan. Eronzamin, Movarounnahr, Arabiston ya. o., Misr, Ispaniya, Magʻrib (Shim. Afrika) mamlakatlariga sa-yohat qilgan.

I. ning geografiya sohasidagi ilmiy merosi 930—933 yillarda arab tilida yozilgan "Kitob masolik va-l-mamolik" ("Yoʻllar va mamlakatlar kitobi; boshqa nomi "Kitob al-aholim" — "Iqlimlar kitobi") asarida oʻz aksini topgan. Mazkur asar Abu Zayd ibn Sahl Balxiyning "Suvar ul-aholim" asari asosida tuzilgan va 10-asr oʻrtasida ommalashgan. I. asarida rubʼi mas-kun (yer yuzining obod choragi) ning umumiy tavsifi va oʻlkalar haqida geografik maʼlumotlar (chegaralari, shahar va qishloqlari, jome masjidlar soni, manzillar, nahr (kanal)lar, karvon yoʻllari, xoʻjaligi, elatlari va hokazo) berilgan. Jumladan: Arab diyori, Magʻrib, Shom, Iroq, Xuziston, Fors, Kermon, Ozarbayjon, Huroson, Movarounnahr va b. qayd etilgan. Oʻlkalar tavsifiga ularning haritalari ham chizib ilova qilingan. Movarounnahr tavsifi va haritasida Oʻrta Osiyoning suvlari (Orol dengizi, Amudaryo, Sir-daryo, Zarafshon, kanallar), aholi mas-kanlari kabilar toʻgʻrisida maʼlumot bor. I. ning ushbu asarini 976 yil Ibn Havqal tuzatib, toʻldirib yangi asar tuzdi va uni "Kitob al-masolik va-l-mamolik" deb atadi. I. asarining bir necha forsiy tarjimalari bor, arabchasi Yevropada ilmiy nashr qilingan (1870).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:850-yilda tugʻilganlar
Turkum:934-yilda vafot etganlar
Turkum:Geograflar
Turkum:Arab geograflari
Turkum:X asr eronlik geograflar
Istaxr

Istaxr — qad. Persepolning oʻrta asrlardagi nomi. Shahar harobasidan 5 km narida joylashgan. Istaxr arablar tomonidan 2 marta (643, 649-yil) bosib olingan. Oʻrta asrlarda Istaxr jome masjidi atrofi ustunlar bilan oʻrab olingan boʻlib, Maqdisiynpng yozishicha, har bir ustunning tepasida sigir tasviri tushirilgan; masjid ilgari otashpa-rastlarning ibodatxonasi boʻlgan. Istaxr sosoniylar davrida Fors viloyatining asosiy shahriligicha qolgan. Istaxr Somsom ad-davla davri (989—998) da amir Qutulmush tomonidan shunchalik talon-toroj etilganki, keyinchalik faqat qishloq sifatida tiklana olgan xolos. 12-asr boshida Istaxr da atigi 100 ta erkak qolgan (Ibn alBalxiy).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Eron milliy asarlari
Turkum:Shohnomadagi joylar
Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari
Istborn

Istborn — Buyuk Britaniyadagi shahar. Lamansh boʻgʻozi sohilida. Shar-qiy Susseks grafligida. Aholisi 85 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ish bilan band aholining 3/5 qismi maishiy xizmat koʻrsatish sohasida mehnat qiladi. Dengiz boʻyidagi kurort shahar. Iqlimi nam va iliq. Qishi qisqa, yumshoq, yozi salqin; yanvar ning oʻrtacha temperaturasi 5°, iyulniki 16°. Yiliga oʻrtacha 700 mm yogʻin yogʻadi. Badiiy galereya bor. Turizm rivojlangan. Turli konferensiyalar oʻtkaziladigan joy.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari
Isteriya

Isteriya (yun. hystera — bachadon; yunonlar I. ni bachadonning zararlanish oqibati deb bilishgan) — asabiy-ruhiy kasallik; nevrozlar guruhiga kiradi, ruhiyat, harakat, sezuvchanlik va ichki aʼzolar faoliyatining funksional buzilishlari bilan ifodalanadi. I. P. Pavlov taʼbiricha, asabi zaif kishilar I. ga moyil boʻladi. Bosh miya poʻstlogʻidagi tormozlanish va qoʻzgʻalish jarayonlarining buzilishi va ishdan chiqishi asab faoliyatining turli buzilishlariga olib keladi; ular baʼzan isterik reaksiyalar koʻrini-shida kechadi. I. belgilari 3 guruh simptomlar bilan ifodalanadi: harakat, sensor (sezgi) va vegetativ buzilishlar.

Harakat buzilishlari — giperkinezlar (qaltirash, silkinish, tutqanoq tutishi, falajlanish, maʼlum guruh muskullarining uchishi, sezuvchanlikning buzilishi) bilan namo-yon boʻladi.

Sensor (sezgi) buzilishlarga — anesteziya, gipo- va giperesteziya hamda isterik algiyalar kiradi. Isterik anesteziyalar — qoʻlqop, paypoq koʻrinishida boʻladi. I. algiyalarda bemor tanasining turli joylarida ogʻriq sezadi, baʼzi aʼzolar faoliyatining yoʻqolishi, mas, koʻrlik, karlik, soqovlik kuzatiladi.

Vegetativ buzilishlar — koʻpincha yuqorida aytib oʻtilgan alomatlar, mas, tomoqdagi yoki hiqildoqdagi spazmlar, nafas olishning tezlashishi, havo yetishmasligi bilan bir vaqtda bronxial astmaga oʻxshash (psevdoastmatik), baʼzan yurak oʻynashi yoki yurak atrofida noxush ogʻriqlar paydo boʻlishi kuzatilib, bu koʻkrak qisishi (stenokardiya) yoki miokard infarqti hurujini eslatadi. Bemorning yuzaki fikr yuritishi, boʻlar-boʻlmasga isho-nuvchanligi, xayolparastlikka moyilligi, kayfiyatning beqarorligi (salga kulib, salga yigʻlashi), oʻzgalar eʼti-borini jalb qilishga urinishi, olif-taligi I. ga xos belgilardir. Kasallik uzoq kechganda tegishli davo qilinma-sa, bemorning harakteri va xulqi oʻzgarib qolishi — psixopatiyaga olib kelishi mumkin.

Oldini olish oilada, maktabda va jamoat tashkilotlarida tarbiyani toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, shuningdek, nerv sistemasiga yomon taʼsir qiladigan hamma omillarni bartaraf etish, muntazam mehnat qilish, sport bilan shugʻullanish, sayr qilib turishdan iborat. I. ning dastlabki alomatlari paydo boʻlishi b-noq mutaxassis shi-fokorga borish zarur. Psixoterapiya, tinchlantiruvchi va tetiklantiruvchi vositalar qoʻllanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isteʼdod

Isteʼdod, talant — nihoyatda zoʻr qobiliyat, biror sohada yuksak darajadagi layoqat. U idrok, tasavvur, tafakkur, xotira, kuzatuvchanlik benihoya oʻsganligida, voqeahodisalarning yangi qirralarini, ularning zamiridagi murakkab aloqadorlikni kashf etishda koʻrinadi. Kishining bilimlarni oʻzlashtirishi, nazariy va amaliy masalalarni hal etishi, ijodi, oʻz bilimi va malakalarini turmushga tatbiq qila bilishidan uning I. ini bilish mumkin. I. haqida turli nazariyalar mavjud. Ularga koʻra, I. xudo tomonidan beriladi; irsiyat orqali oʻtadi; tarbiya orqali paydo qilinadi; insondagi tabiiy, tugma anatomik-fiziologik layoqat muayyan faoliyatda shakllanadi va rivojlanadi.

I. insonning maʼlum faoliyati turida oʻzini namoyon etadi. Bilim, koʻnikma, malaka, tajribalar I. rivojida katta rol oʻynaydi. Qobiliyat yoki layoqat oʻsishiga ijtimoiy sharoit yaratilganda, uni tarbiyalab kamolga yetkazilgandagina I. yuzaga chiqadi, I. ga shaxsning mehnatsevarligi ham qoʻshilgan taqdirda yangilik va kashfiyot paydo boʻladi. Daho I. ning yuksak namunasi hisoblanadi. Daho egasi ba-tamom yangilik ijod etib, oʻz sohasida original yoʻnalish yaratadi.

 Adabiyot 
 Mahmudov T., Talant xudojnika i obshestvo, T., 1972.

Tilab Mahmudov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isteʼmol

Isteʼmol — iqtisodiy ehtiyojlarni qondirish jarayonida moddiy va maʼnaviy neʼmatlardan foydalanish, takror ishlab chiqarish jarayonining oxirgi bosqichi. Isteʼmol turiga koʻra, ishlab chiqarish isteʼmoli va noishlab chiqarish Isteʼmol ga boʻlinadi. Ishlab chiqarish isteʼmoli ishlab chiqarish jarayonida xom ashyo, mashina, yoqilgʻi, yordamchi materiallar va b. ishlab chiqarish vositalarining hamda ishchi kuchi (jismoniy va maʼnaviy energiya)ning sarflanishini bildiradi. Shu sababli ishlab chiqarish isteʼmolchi bevosita ishlab chiqarish jarayoniga kiradi. Noishlab chiqarish isteʼmoli ishlab chiqarish doirasidan chetda yuz beradi. Bu jarayonda isteʼmol buyumlaridan foydalaniladi yoki ular tamomila Isteʼmol etiladi. Bunday Isteʼmol aholi Isteʼmol (yoki shaxsiy Isteʼmol) va ijtimoiy Isteʼmol (umumiy ijtimoiy Isteʼmol)ga boʻlinadi. Shaxsiy Isteʼmol jarayonida kishilarning oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, dam olish, salomatlikni saqlash kabi bevosita shaxsiy ehtiyojlari qondiriladi. Umumiy ijtimoiy Isteʼmol ga boshkarish, fan, mudofaa va b.ga boʻlgan ehtiyojlarni qondirish kiradi.

Isteʼmol ning asosini moddiy neʼmatlarni ishlab chiqarish tashkil qiladi va ishlab chiqarish ning asosiy maqsadi Isteʼmol ga xizmat qilishdan iborat. Oʻz navbatida Isteʼmol ham ishlab chiqarish ga taʼsir koʻrsatadi. Isteʼmol ch. bilan Isteʼmol oʻrtasidagi bogʻlanish taqsimot va ayirboshlash orqali amalga oshadi. U yoki bu mamlakatda, u yoki bu tarixiy davrlarda Isteʼmol ning umumiy darajasi, aholi farovonligining oʻsishi ishlab chikaruvchi kuchlarning rivojlanganlik darajasi bilan belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Isteʼmol meyorlari
Isteʼmol bozori

Isteʼmol bozori — isteʼmol buyumlari va xizmatlar oldi-sotdi qilinadigan, alohida shaxs yoki uy xoʻjaliklari shaxsiy isteʼmol uchun tovar va xizmatlarni sotib oladigan bozor. I. b. ning subʼyekti (ishtirokchilari) tovar sotuvchi firmalar, yakka sotuvchilar, aholi, davlat va jamoat idoralaridan iborat haridorlar. Uning obʼyekti esa shu yerda sotiladigan isteʼmol buyumlari va ijtimoiy-maishiy xizmatlar hisoblanadi. Bularning puldagi ifodasi I. b. ning hajmini tashkil etadi. I. b. xalqaro, milliy, mahalliy va hududiy I. b. larga boʻlinib, boshqa bozorlardan koʻp segmentliligi bilan farqlanadi. Bu segmentlardan eng yiriklari oziqovq-at, kiyim-kechak, uy-xoʻjalik tovarlari, maishiy va ijtimoiy xizmatlar bozori hisoblanadi. I. b. segmentlari haridorning mavqeiga qarab yoshlar, bolalar, qariyalar, erkaklar va ayollar tovar bozoriga ajraladi. Haridorning qurbiga qarab nufuzli tovarlar bozori, hammabop tovarlar bozori va arzon tovarlar bozorlariga boʻlinadi. Oʻzbekistondagi I. b. supermarketlar, magazinlar, salonlar, doʻkonlar, deh-qon bozorlari va sanoat mollari bo-zorlari, pullik maishiy xizmat korxonalari, pullik ijtimoiy xizmat tashkilotlari va muassasalari faoliyatda namoyon boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isteʼmol byudjeti

Isteʼmol byudjeti - joriy isteʼmolni qondirish uchun xonadon yoki ayrim shaxs tomonidan sarflanadigan pul mablagʻlari (qarang Oila byudjeti).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isteʼmol krediti

Isteʼmol krediti - isteʼmol ehtiyojlarini qondirish uchun qaytarishlik sharti bilan aholiga beriladigan pul mablagʻlari yoki tovarlardan iborat kredit. Odatda, aholining qimmatbaho tovarlarni xarid etishi uchun ajratiladi. Uzoq foydalanadigan tovarlar (avtomashina, uy, dala-hovli, yaxta va hokazo) borki, ularni xarid etish uchun joriy daromadlar yetishmay qoladi, ularni narxi yuqori boʻlganidan nasiyaga olish zarurati paydo boʻladi. I.k. bevosita (bunda tovar egasi uni xaridorga oʻz nomidan nasiyaga sotadi va xaridorni oʻzining qarzdoriga aylantiradi) va bilvosita (bunda kreditni bank beradi, yaʼni tovar haqini toʻlab yuboradi va xaridor tovar egasidan emas, balki bankdan qarz boʻlib qoladi) kredit berish orqali amalga oshiriladi. I. k. berilganda xaridor uchun tovar narxi oshadi, chunki u kelajakda kaytariladigan pul tarkibida tovar naqdiga sotiladigan narxdan tashqari qarz uchun foiz ham toʻlaydi. Ammo tovarlarni sotish mushkullashganda va aholining muayyan qatlamini qoʻllab-quvvatlash zarur boʻlganda foizsiz kredit ham ochiladi. Mas, talabalarga oʻqish haqini toʻlash uchun I. k. ochilganda foiz undirilmasligi mumkin. Firma oʻz ishchisi yoki xizmatchisiga tovar olish, oʻqish yoki davolanish uchun arzon yoki foizsiz kredit beradi. I. k. isteʼmolchini zamonaviy, lekin qimmatbaho tovarlardan bahramand etish, kishilarda kelajakda yaxshi daromad topishga intilish hosil qilish (chunki qarzni toʻlash qoʻshimcha daromad talab qiladi) va ichki milliy bozorni kengaytirish hisobiga tovarlar sotuvini oshirib, kapital oborotini tezlashtiradi. Koʻpchilik xorijiy davlatlar, xususan, AQShda aholiga I. k. berish keng rivojlangan. Ularda isteʼmolchilar kundalik ehtiyoj uchun zarur boʻlgan oziq-ovqat mahsulotlaridan tortib, hatto uzoq foydalaniladigan maishiy texnika, shuningdek, avtomobillar va b. ni ham nasiyaga olishi mumkin. Mahsulot yoki tovar haqi isteʼmolchining kelgusida ishlagan haqidan undirib olinadiIste'mol krediti: tushunchasi, , qabul qilish.

I. k. hamma yerda emas, balki toʻyingan bozor (daromad topib qarzni toʻlash imkoni bor) yerda amal qiladi. Oʻzbekistonda 90-y. larning 2-yarmidan boshlab "Oʻzuyjoyjamgʻarmabank" davlat-aksiyadorlik uy-joy jamgʻarma banki aholiga kvartiralar sotib olish uchun I. k. ajratadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Isteʼmol kreditini naqd pul koʻrinishida berishga yoʻl qoʻyilmaydihttps://depozit.uz/news/istemol-krediti-nima.

Isteʼmol kreditini taqdim qilishda Banklar mijozlarga tovar yoki xizmatlarni bankning hamkor-kompaniyalaridan sotib olishni taklif qilishi mumkin. U yerdan xarid qilganda kredit foiz stavkasi pastroq boʻladihttps://depozit.uz/news/ozbekiston-bozoridagi-istemol-kreditlariga-umumiy-tavsif.
Isteʼmol meʼyorlari

Isteʼmol meʼyorlari - aholi ning sihat-salomatligini taʼminlash va ish qobiliyatini saqlashda muhim ahamiyatga ega boʻlgan oziq-ovqat va xizmatlarni isteʼmol qilishning miqdoriy meʼyorlari (oʻlchami, hajmi va b.). I. m. aholi isteʼmolini eng maq-bul darajaga keltirib, inson kamolotini taʼminlashga xizmat qiladi, miqdoran oʻlchash mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlarga nisbatan ishlatiladi. Har bir mamlakatda iqtisodiy holat, tabiiyiqlim sharoitlaridan kelib chiqqan holda ilmiy tadqiqot muassasalari tomonidan maksimum va minimum I. m. tarzida ishlab chiqiladi. Maksimum I.m. eng koʻp isteʼmol etish meʼyori boʻlib, inson shaxsini har tomonlama kamoloti uchun, eng koʻp isteʼmol chegaralarini belgilaydi. Oziq-ovqat is-teʼmoliga nisbatan fiziologik meʼ-yorlar qabul qilingan boʻlib, bu insonning qanday mehnat faoliyati bilan shugʻullanishi va qayerda yashashidan qati nazar qanday oziq-ovqatlar ni qanday miqdorda isteʼmol eti-shini bildiradi. Bu meʼyorlar tibbiyot nuqtai nazaridan qaralib, inson ovqatlanishdan bir kechayu-kunduzda 3200—3400 kilokaloriyaga teng energiya olishini va bunga maʼlum miqdoriy nisbatdagi mahsulotlar (mas, oqsil, yogʻ, vitamin va uglevodlar) is-teʼmoli orqali erishishni koʻzda tu-tadi. Bunda haddan tashqari koʻp va kam isteʼmol qilish inson sogʻligʻiga za-rarli ekanligi inobatga olinadi. Is-teʼmolning quyi meʼyori inson uchun zarur minimal isteʼmoldan kelib chiqadi. BMT ning Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti ishlab chiqqan meʼyor buyicha bu koʻrsatkich 2300 kilokaloriyaga teng . Umuminsoniy meʼ-yorlar mamlakatlar, mintaqalar va hududlardagi tabiiy sharoit va isteʼmol koʻnikmalarini hisobga olib, aholini yoshiga, ish harakteriga qarab tabaqalashtiriladi. Bu meʼyor mas, Xitoyda 2150, Oʻzbekistonda 2500 kaloriya qilib belgilangan. I. m. aholi yoshiga qarab tabaqalashganda 16 dan katta yoshlilar 1 shartli isteʼmolchi boʻlsalar, bolalar 0,2, 0,3, 0,5, 0,7, 0,9 is-temolchi deb qabul qilinadi, shunga qarab maxsus meʼyorlar belgilanadi. Nooziq-ovqat tovarlariga I. m. belgilanmaydi, chunki ularni tabiiy oʻlchami yoʻq, ularning isteʼmoli did, moda va daromadga qarab tez oʻzgarib turadi. Ammo kommunal xizmatlariga nisbatan I. m. ni qoʻllash mumkin, bunda jon boshiga qancha elektr energiyasi, issiqlik, gaz, suv isteʼmol etilishi hisobga olinib, bu resurelar isteʼmolining optimal boʻlishi koʻzda tutiladi. I. m. totalitar-rejali tizimda keng qoʻllanilib, tabiatan yakka isteʼmol ni bir qolipga solish, isteʼmolni tenglashtirishga qaratilgan. Bozor iqtisodiyotida I. m. moʻljal sifatida boʻlib, bozor talabi qanday chegarada oʻzgarishi mumkinligini bildiradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Isteʼmol
Isteʼmol savati

Isteʼmol savati - muayyan vaqt (oy, yil) da isteʼmol etiladigan mahsulotlar turi va toʻplamining oila yoki jon boshiga hisoblangan miqdori. Kishi yoki oila oylik (yillik) hisobiy tovarlar (xizmatlar) isteʼmolining tipik darajasi va tuzilmasini tavsiflaydi. Moddiy oʻlcham va pul shaklida hisoblanadi. Bunday toʻplam amaldagi narxlarga koʻra I. s. dan kelib chiqib minimal isteʼmol byudjeta (tirikchilik minimumi)ni hisoblab chiqishga xizmat qiladi. I. s. foydalanish maqsadiga koʻra, oziq-ovqat mahsoʻlotlari (mas, goʻsht va goʻsht mahsulotlari, tuxum, sut va sut mahsulotlari, un, guruch, non va yorma, shakar, oʻsimlik moyi, meva-sabzavot va b. mahsulotlar), nooziq-ovqat tovarlari (kiyim-kechak, gazlama, poyabzal, mebel, uy jihozlari, xoʻjalik buyumlari, madaniy tovarlar va b.) va madaniy-maishiy xizmatlar, shu jumladan, pulli ijtimoiy xizmatlar (maishiy texnikalar tizimi, kir yuvdirish, kimyoviy tozalash, tomoshalar koʻrish, pulli davolanish, pulli oʻqish va b.) ga ajraladi.

I. s. ga kiritiladigan mahsulotlar avval miqdoran belgilanadi, soʻngra pulga chaqilib, qiymati aniqlanadi. Odatda, minimal I. s, yaʼni eng zarur isteʼmol belgilanadi. I. s. milliy xu-susiyatga ega boʻlib, muayyan mamlakatning iqtisodiy darajasi, isteʼmol tarkibini inobatga olgan holda ishlab chiqiladi. I. era turli miqdordagi tovarlar va xizmatlar kiritiladi. I. s. mamlakatning iqtisodiy qudrati va aholi isteʼmol xususiyatlariga koʻra, har bir davlatda har xil boʻlishi mumkin (mas, Oʻzbekistondagi I. s. qiymati 1998 yil dekabrda jon boshiga 2480 soʻm 12 tiyinni tashkil etdi). Shuningdek, I. s. hisobiy va real isteʼmol darajasini qiyoslash bazasi boʻlib, iqtisodiy ahvolga baho berishga ham xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isteʼmol tovarlari

Isteʼmol tovarlari - inson ehtiyojini qondirishga moʻljallangan isteʼmol buyumlarining tovar shakli; pulga sotib olib, isteʼmol etiladigan moddiy mahsulotlar va har xil xizmatlar. I. t. shaxsiy isteʼmolni krndiradi, investitsiya tovarlaridan inson tirikchiligini taʼminlashi bilan farqlanadi, mehnat resurslarini qay-tadan hosil etilishiga sharoit hozirlaydi. Isteʼmol vazifasiga koʻra, I. t. oziq-ovqat tovarlari, nooziq-ovqat tovarlari va pulli xizmatlarga boʻlinadi. Bular, uz navbatida, kichik gu-ruhlarga ajratiladi. I. t. ichida nooziq-ovqat tovarlari turi kup (ular kimga moʻljallangani, qaysi ehtiyojni qondirishi, isteʼmol etishga qulaylik yaratishga qarab gʻoyat xilma xil buladi va individual did hamda modani nazarda tutadi). Xizmatlardan iborat I. t. ham, shartli ravishda, madaniy, maishiy va ijtimoiy xizmatlar kabi turlarga ajratish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isteʼmol fondi

Isteʼmol fondi — muayyan vaqt (mas, bir yil) da yaratilgan mahsulot va xizmatlarning aholi joriy isteʼ-moliga sarflanadigan qismi; maqsulot va xizmatdar vazifasiga kura isteʼmol buyumlari va ishlab chiqarish vo-sitalari (resurelar) dan iborat buladi. Birinchi qism hisobidan I. f. shakllanadi. Ammo, uning pul-qiymat shakli ham boʻlib, bu isteʼmolga moʻljallangan mahsulot va xizmatlarning bozor narxidagi qiymatidir. I. f. gʻoyat xilmaxil va tenglashtirib bulmaydigan tovarlardan iborat boʻlganidan, moddiy oʻlchamlarda emas, balki qiymat shaklida hisoblanadi. I. f. hajmi mamlakatning i.ch. qudrati va yalpi milliy mahsulotning taqsimlani-shiga bogʻliq (mas, 1996-yil AQSH mahsuloti 7,4 trln. dollar, Yaponiyaniki 5,1 trln. dollarga teng buldi. Ammo, I. f. AQShda shu mahsulotning 7,8%, Yapo-niyada esa 65% dan iborat buldi, chunki bunda investitsiya ulushi katta.) I. f. jon boshiga hisoblangan hajmi aholi farovonligining asosiy kursatkichi hisoblanadi. Bu koʻrsatkich milliy investitsiya hajmiga bogʻliq. Agar mamlakatga xorijiy investitsiyalar qancha koʻp kirib kelsa, milliy investitsiyani qisqartirish hisobidan I. f.ni oshirish ehtimoli shuncha katta buladi. I. f., qamrov darajasiga kura, umummamlakat darajasidagi I. f. (davlat byudjeti vositasida shakllanadi va ijtimoiy fondlar shaklini oladi), firma va xujaliklar darajasidagi I. f. (korporativ guruhiy fondlar shaklida) va xonadon darajasidagi I.f. ga (individual fondlar shaklida boʻlib, xonadonning isteʼmol byudjetida namoyon boʻladi) ajraladi. Oila daromadi I.f. (oila daromadining ehtiyojni qondirishga ketgan qismi) va jamgʻarish fondi (oila daromadining jamgʻarma qismi)ga bulinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil