Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ignalar mintaqasi

Ignalar mintaqasi - yer sunʼiy yoʻldoshi yordamida maʼlum balandlikka konteynerda chiqarilib, Yer atrofiga sochib yuboriladigan kalta mis yoki volfram tolalardan iborat kat-lam. I. m. radiorele aloqalarida maxsus yoʻnalishga ega boʻlmagan toʻlqin tarqatish uchun passiv retranslyator vazifa-sini bajarishi mumkin. Yer sirtining istalgan nuqtalari orasida radioaloqa bogʻlash uchun 4000 km balandlikka ekvatorial qutb tekisligidagi ikkita I. m. yetarli. Undan bir necha yil foydalanish mumkin. U arzon va ishonchli, lekin radiosignallarni hamma tomonga sochgani uchun qabul qilinayotgan signal kuchsiz boʻladi, xabarlar sekin uzatiladi. I. m. yer sunʼiy yoʻldoshlari uchun xavfli boʻlishi mumkin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ignaterililar

thumb
Ignaterililar -umurtqasiz hayvonlar tipi. Tanasining uzunligi bir necha mm dan 5 m gacha, yulduz, bodring, dumaloq va b. shaklda. Voyaga yetgan Ignaterililar tanasi odatda 5 nurlik simmetriyaga ega. Skeleti ohak plastin-kalardan va koʻpincha tanasi yuzasiga boʻrtib chiqib turadigan ohaq pixlar, yaʼni ignalardan iborat. Ignaterililarda ambu-l a kral sistema boʻladi. Bu sistema suv bilan toʻlgan naychalardan tashkil topgan. Naychalar harakatlanish organlari — juda koʻp ambulakral oyoqchalar bilan bogʻlangan. Ignaterililarning ayrim sinflarida bu oyokchalar paypaslagichlarga oʻxshash boʻlib, nafas olish, qisman tuygʻu vazifasini bajaradi. Ignaterililarning tana boʻshligʻi ikkilamchi. Asosan, jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Lichinkasi dipleurula deyiladi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Oʻsimlik, detrit, mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. Shuningdek, dengiz yulduzlari, baliqlar, mollyuskalar, yirik qisqichbaqasimonlar va b. hayvonlar bilan oziqlanib, bir-muncha ziyon keltiradi. 6 mingtacha turi maʼlum, asosan, suvi juda shoʻr dengizlarda yashaydi. 5 sinf (dengiz yulduzlari, ofiuralar, dengiz tipratikanlari, dengiz bordinglari (goloturiyalar), dengiz nilufarlari) ga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ignatyev missiyasi

Ignatyev missiyasi — rus podsho hukumati tomonidan Xiva xonligi va Buxoro amirligi bilan siyosiy hamda savdo munosabatlari oʻrnatish bahonasida, aslida josuslik maqsadida polkovnik N. P. Ignatyev boshchiligida yuborilgan elchilar missiyasi (1858). Ignatyev missiyasi 1858-yilning mayida 50 kishilik qoʻriqchi otryad bilan Orenburgdan chiqib, Amudaryo yoqalab, iyul oyida Xivaga keladi va xon hukumati bilan savdo shartnomasi tuzadi. Soʻngra Buxoroga kelib imtiyozli savdo shartnomasi tuzishga, zindonda yotgan rus fuqaro va asirlarni ozod etishga erishadi. Ignatyev missiyasi toʻplagan maʼlumotlar Turkistonning Rossiya tomonidan istilo etilishida muhim rol oʻynagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ignitron

Ignitron (lot. ignis — olov va (elektr) ron) — simob katod va boshqariladigan yoy razryadyam bir anodli ion asbob. Ishi gazlardagi yoy razryadga asoslangan. I. da kremniy karbidi yoki bor karbididan qilingan qoʻshimcha elektrod — yoqqich ishlatiladi. Yoqqichga kuchlanish berilganda yoqqich bilan simob katodning tutashgan qismida uch-kun chiqadi. Shunda asosiy anod yoy razryadini xrsil qiladi. Yoqish kuchlanishi fazasini asosiy kuchlanish fazasiga nisbatan oʻzgartirib, I. dan oʻtuvchi tok miqdorini boshqarish mumkin. I. metall va shisha qobiqii qilib ishlab chiqariladi. Metall qobiqli I. tok kuchining oʻrtacha qiymati 20—700 a (anoddagi kuchlanish amplitudasi 5 kV gacha), shisha qobiqli I.da — 100 a gacha (5 kV) boʻladi. I. kuchli toʻgʻrilovchi qurilmalar, elektr yuritmalar, elektr payvandlash qurilmalari, temir yoʻl lardagi kichik elektr st-yalari va b. joylarda ishlatiladi. I. oʻrniga yarim oʻtkazgichli qurilmalar ham ishlatilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Igor

Igor (? - 945) - Kiyevning ulugʻ knyazi (912 y. dan). Ryurikovichlar sulolasining dastlabki knyazi. I. oʻzidan oldingi knyaz Olegning ishini davom ettirib, Dnestr va Dunay daryolari oraligʻidagi jan. slavyan qabilalarini boʻysundirgan, drevlyanlar qoʻzgʻolonini bostirgan. 913 y. I. qoʻshinlari Kaspiy qirgʻoqlari boʻylab Bokugacha borgan, 941 va 944 y. larda Vizantiyaga yurish qilib gʻalaba qozonolmagach, shartnoma tuzgan. I. drevlyanlardan ikkinchi marta solik, undirish paytida oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ingliz tilidagi filmlar
Turkum:878-yilda tugʻilganlar
Igor Svyatoslavich

Igor Svyatoslavich (1150-1202) — Novgorod-Seversk (1178 yildan) va Chernigov (1198 yil dan) knyazi. Qad. rus adabiy yodgorligi — Igor polki jangnomasi qahramoni. 12-asr da Kiyev Rusi taxti uchun oʻzaro kurashlarda qipchoqlar (polovetslar) yordamida ishtirok etgan va bu bilan Janubiy Rusni talon-toroj boʻlishiga imkon yaratib bergan. Qipchoqlarning tazyiqi kuchaygach, I. S. boshqa knyazlar bilan ittifoq boʻlib qipchoklar ustiga yurish qilgan (1185). Ruslar Don va Sala daryolari boʻylarida joylashgan qipchoqlar qarorgohiga toʻsatdan hujum qiladilar. Bu paytda qarorgoxda chollar, ayollar, bolalardan boshqa hech kim yoʻq edi, erkaklar safarda boʻlishgan. Ruslar qarorgohni talon-toroj etib, katta oʻlja bilan qaytayotganlarida Qoyali (Ka-galnik) sohilida qipchoqlar tomonidan oʻrab olinib tor-mor keltirilgan, knyazlar, shu jumladan I. S asir tushgan, oʻgʻlini qoldirib oʻzi qochgan. I. S ning ushbu yurishi keyinchalik "Igor polki jangnomasi" asosiy mazmunini tashkil qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iguanalar

Iguanalar (Iguanidae) — kaltakesaklar oilasi. Tanasining shakli va rangi har xil. Uzunligi bir necha sm dan 2 m gacha (Iguana iguana). Boshi juda koʻp mayda qalqonchalar bilan qoplangan. Agamalarga oʻxshaydi, ulardan tishlarining jagʻiga ichki tomondan yopishganligi bilan farq qiladi. Oyoqlari yaxshi rivojlangan. 500 ga yaqin turi maʼlum. Shimoliy va Janubiy Amerika, Madagaskar va ayrim Polineziya orollarida tarqalgan. Koʻpchiligi oʻrmonlarda daraxtlar shoxida, choʻl va togʻlarda yashaydi, ayrim umrining bir qismini suvda oʻtkazadi. Asosan, hasharotlar va b. mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, ayrim oʻsimlikxoʻr. Tuxum qoʻyib koʻpayadi, bir qancha tuxumdan tirik tugʻadi. Goʻshti, tuxumi va te-risidan foydalaniladi. 13 turi va koʻpchilik kenja Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kaltakesaklar
Iguasu

Iguasu — 1) Jan. Amerikadagi dare, Braziliya hududida, Parananing chap irmogʻi. Uzunligi 1320 km, havzasining maydoni 62 ming km. Quyi qismida Braziliya bilan Argentina chegarasidan oqadi. Serostona, sharsharalar bor; 2) Jan. Amerikadagi sharshara, Iguasu daryosida. Iguasu daryosining Parana daryosiga quyilish joyidan 26 km yukrrida. Ikkita tik bazalt zinadan oʻzaro orollar bilan ajralgan 275 dan ortiq katta va kichik sharsharalardan iborat boʻlib, tor daraga 72 m balandlikdan tushadi. Kengligi 4000 m gacha. I. atro-fida shu nomda Argentina va Braziliyaga qarashli milliy park tashkil etilgan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idalgo

Idalgo, Idalgo-ikostilya, Migel (1753.8.5, Korralexo — 1811.31.7, Chiuaua) — Meksikaning milliy qahramoni; Ispaniyaga qarshi milliy ozodlik urushiga aylangan xalq qoʻzgʻoloni (1810—11) rahbari. Valyadolid (hoz. Moreliya) dagi Diniy seminariyani tugatgan, u yerda avval oʻqituvchi, soʻng rektor boʻlgan. Fransuz ensiklopedistlarining gʻoyalarini tarqatgani uchun oddiy qishloq cherkovi ruhoniysi darajasiga tushirilgan. I. mamlakat mustaqilligi, indeys xal-qining iqtisodiy va huquqiy ahvolini yaxshilash yoʻlidagi chiqishlarini davom ettirgan. I. Dolores sh. da xa-lqqa murojaat qilib ispanlarga qarshi ozodlik urushini boshlashga chaqirgan ("Dolores daʼvati") va dehq-on-indeyslar, kon ishchilari va pe-onlardan iborat inqilobiy armiyaga bosh boʻlgan. Noyabrda Gvadalahara sh. da I. boshchiligidagi hukumat tuzilgan. Hukumat qulchilikni bekor qilinganligini eʼlon qilgan, indeyslarga jamoa yerlarini qaytarish va soliqlarni kamaytirish haqidagi qonunlarni chiqargan. 1811-yil 17yanv. dainq-ilobiy armiya magʻlubiyatga uchragan. I. asirga olinib, sudlanib, otishga hukm qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rektorlar
Idalgo (tabaqa)

Idalgo (ispancha hidalgo) — oʻrta asrlarda Ispaniyadagi ritsarlarning mayda va oʻrta tabaqasi. "I." istilohi 12-asr ning oxirida paydo boʻlgan. Rekonkista davrida I. lar muhim harbiy kuch sanalgan. 15-asr dan I. lar qashshoqlasha boshlagan. 16-asr da I. lar Amerika qitʼasini bosib olishda — konkistala faol ishtirok etganlar. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idalgo (shtat)

Idalgo — Meksikadagi shtat. Mamlakatning markaziy qismida, Meksika yassitogʻligining janubi-sharqida. Maydoni - 20,9 ming km. Aholisi - 2,2 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Pachuka shahri. Aholi, asosan, vodiylarda yashaydi. Yer yuzasi plato boʻlib, oʻrtacha balandligi 2000 m; alohida choʻqqilari 3000 m va undan ziyod. Sharqiy Syerramadre togʻ sistemasi Idalgo hududini Meksika qoʻltigʻidan ajratib turadi. Oʻrtacha oylik temperatura 16—20°. Yiliga 300–600 mm yogʻin yogʻadi, tez-tez qurgʻoqchilik boʻlib turadi.

Aholisining koʻp qismi qishloq xoʻjaligida band. Asosan, mevali daraxtlar oʻstiriladi, sabzavot ekinlari va shakarqamish ekiladi. Shtatning sharqiy qismida yaylov chorvachiligi rivojlangan.

Oltin va kumush konlari bor. Mashinasozlik (vagonlar, yuk mashinalari, toʻqimachilik mashinalari), ne-ftni qayta ishlash, sement, rangli metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Yirik sanoat shaharlari: Syudad-Saagun, Tula"Idalgo" OʻzME. I-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ideal (tushuncha)

Ideal (yun. idea — timsol, gʻoya, tu-shuncha) — biror narsa, voqea va hodi-saning oliy namunasi, kamoloti; ay-rim shaxs, shaxslar guruhi, tabaqa va jamiyat intiluvchi oliy maqsad. Ijtimoiy-siyosiy I. — mukammal ijti-moiy tuzum; axloqiy I. — barkamol inson sifatlari, insoniy munosabatlar; estetik I. — har taraflama kamolga yetgan goʻzal koʻrinish, xislat, tavsif. I. muayyan tarixiy sharoitda ijtimoiy hayotning barcha jabhalari bilan chambarchas bogʻliq holda shakllanadi. I. ning amalga oshishi yoki oshmasligi uning voqelik bilan bogʻliqligiga, ta-raqqiyotni qanchalik toʻliq va toʻgʻri inʼikos ettirishga bogʻliq. Kishilar tarixda estetik va axloqiy I. ni orzu qilib, bu orzularni ertak va dostonlarda ifodalaganlar. Mas, Rustam va Farhod, Layli va Shirin faqat jismoniy jihatdan baquvvat hamda goʻzal boʻlib qolmay, ular yuksak odamiylik fazilatlariga ham ega.

I. real mavjud boʻlib, goʻzallikning yuqori darajada namoyon boʻlishidir. U hayotdagi, sanʼatdagi obyektiv goʻzalliklar haqida mukammal, toʻliq subyektiv tushunchalarimizdan iborat. I. deganda, birinchi navbatda, inson goʻzalligi tushuniladi. Har tomonlama yetuk, goʻzal kishi bizning estetik I. imizdir. Har bir millat goʻzallik haqida oʻz milliy I. iga ega, chunki i. ch. usuli, yashash sharoiti, geografik muhit, psixologiyasi turlichadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hayot falsafasi
Ideal gaz

Ideal gaz — molekulalari oʻzaro mutlaqo taʼsirlashmaydigan gaz; bunda gazni tashkil etuvchi molekulalarning xususiy hajmlari eʼtiborga olinmaydi. Har qanday real gaz zichligi juda kichik boʻlgan hollarda u oʻzining tabiati boʻyicha ideal gazga yaqinlashib boradi. Temperaturaning katta qiymatlarida, yaʼni molekulalarning oʻrtacha kinetik energiyalari molekulalarning oʻzaro taʼsirlashishi natijasida vujudga kelgan oʻrtacha potensial energiyalaridan juda katta boʻlganda ham real gazlarni ideal gazlar deb qarash mumkin. Ideal gazning ichki energiyasi shu gazni tashkil etuvchi barcha molekulalarning xaotik (tartibsiz) ilgarilama va aylanma harakat kinetik energiyalari bilan molekulalardagi atomlarning xaotik tebranma harakati kinetik va potensial energiyalarining yigʻindisiga teng . Aniq massa t ga ega boʻlgan ideal gazning muvozanatli holatini bosim r, hajm V va temperatura T dan iborat makroskopik parametrlar orqali toʻla ravishda ifodalaniladi. Bu parametrlarning oʻzaro bogʻlanishini ifodalovchi ideal gazning holat tenglamasi pV=~kT odatda Klapeyronmendeleyev tenglamasi deb ataladi, bunda M — gazning molyar massasi. Koʻpgina amaliy masalalarni hal etishda real gazlarga ideal gazlar uchun keltirib chiqarilgan, oddiy koʻrinishga ega boʻlgan qonuniyatlarni katta aniqlik bilan tadbiq etish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyo
Ideal kristall

Ideal kristall — zarralari (atomlar, molekulalar, ionlar) fazoda qatʼiy muayyan tartibda joylashgan va fazoviy simmetriya xossasiga ega boʻlgan mukammal strukturali qattiq jism; kristallarning ideallashtirilgan modeli. Tuzilishi jihatdan tabiiy kristalldan farq qiladi. Tabiiy kristallda turli nuqsonlar — dislokatsiya, boʻsh joylar, kirishmalar va hokazo mavjud boʻlib, qatiy muayyan strukturali boʻlmasligi ham mumkin. Kristall panjara tebranishlari ham zarralar strukturasi tartibini buzadi. Ideal kristall tushunchasi kristallografiya va qattiq jismlar nazariyasida keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kristallar
Ideal suyuqlik

Ideal suyuqlik - goʻyoki mutlaq yopishqoqlik, qisilish va issiqlik oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlmagan suyuqyaik; suyukliklarning ideallashtirilgan modeli. Kichik tezlikda oqadigan suyuqliklarga doir tushuncha. I. s. gidromexanika va aerodinamikoyu. keng qoʻllanadi. Yopishqoklik va b. xossalar asosiy omillar deb karalmaydigan va ularni hisobga olmaslik mumkin boʻlgan nazariy ishlarda, real su-yuqliklar va gazlarning harakatiga doir baʼzi masalalarni yechishda I. s. tushunchasidan foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ideal shahar loyihasi

Ideal shahar loyihasi - Uygʻonish davrida Italiya meʼmorlari tomonidan yaratilgan. Mil. av. 1-asr ning 2-yarmida yashagan Rim meʼmori va muqandisi Vitruviyning yunon va qad. Rim meʼmorlari tajribalarini umumlashtirib yozgan "Meʼmorlik haqida oʻn kitob" risolasiga rioya qilib, oʻz davrida ilm va texnika yutuklariga, davr estetik ideallariga tayanib I.sh.l. ni yaratdilar (1450—1615). Loyihalarda shahar xududini turar joy, maʼmuri-yat, savdo, i. ch., jamoat majmualariga ajratib qurish, shaharliklarni kasbikori, tabaqasiga ajratib joylashtirish koʻzda tutilgan. I.sh.l. ga rioya qilib Terra del Sole (1564), La Valetta sh. (1566) va Palma Nuova (1593— 95) qalʼalari, Grammikele sh. (1693) va b. bir necha shaharcha qurilgan.

Sharqda Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Nizomiy, Saʼdiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va b. oʻz ijodida I.sh.l. masalasiga toʻxtalgan. Forobiyning "Ideal shahar aholisining maslagi" asarida "Haqiqiy baxtga erishish maqsadida oʻzaro yordam qiluvchi qismlarni birlashtirgan shahar ideal shahardir, baxtga erishish maqsadida birlashgan kishilar jamoasi ideal jamoadir. Baxtga erishish maqsadida oʻzaro yordam bergan xalq ideal xalqdir", deyilgan. I. sh. l. da ilgari surilgan asosiy gʻoyalar, koʻzda tutilgan muhim maqsadlar keyingi davrlar meʼmorlik sanʼatida muhim ahamiyat kasb etdi. Shaharlarni aholiga qulay, koʻkalamzor, zonalarga ajratish va sh. k. fikrlar keyingi asrlar meʼmorlari loyihalarida rivojlantirildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idealizm

Idealizm ( — idea soʻzidan) — falsafadagi asosiy oqimlardan biri; ong, ruh, tafakkur birlamchi, materiya, tabiat, borliq ikkilamchi deb talqin etuvchi qarashlar tizimi. Materializmning muqobili. I. ning obyektiv va subʼyektiv shakllari bor. Obyektiv I. dunyoning asosida inson ongidan tashqarida va unga bogʻliq boʻlmagan holda gʻayritabiiy ruhiy ibtido (gʻoya, olamiy aql) yotadi, deb hisoblaydi. Bunday taʼlimotning yirik namoyandalari antik falsafada Platon, Plotin, Prokl; yangi davrda — G. V. Leybnits, F. V. Shelling , G. V. F. Gegel boʻlgan. Subʼyektiv I. inson ongidan tashq-aridagi obʼyektiv reallikni inkor etib, fakat subʼyektiv sezgilar mavjud, deb biladi. Bu gʻoya J. Berkli, D. Yum, I. G. Fixte taʼlimotida yaqqol ifodalangan. Ruhiy ibtido kanday tushunilishiga qarab I. ning xilma-xil koʻrinishlarini bir-biridan ajratish mumkin; olamiy aql (panlogizm) yoki olamiy iroda (volyuntarizm), yagona ruhiy substansiya (idealistik monizm) yoki koʻpdan-koʻp ruhiy birinchi unsurlar (plyuralizm), aklan, mantiqan anglanadigan ibtido (idealistik ratsionalizm), sezgilarning hissiy xilma-xilligi (idealistik empirizm va sensualizm, fenomenalizm) ilmiy bilish obʼyekti boʻla olmaydigan, qonuniyatga boʻysunmaydigan, mantiqqa zid ibtido (irratsionalizm).

Odatda, „idealist“ (ideal soʻzidan) tushunchasi olijanob maqsadlarga intiluvchi begʻaraz odamga nisbatan ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Materializm
Ideallashtirish

Ideallashtirish (yun. ideya soʻzi-dan) — 1) badiiy ijodda biror narsa hodisa, voqea va shaxsni aslidagidan koʻra mukammalroq tasavvur qilish, tasvirlash. Mas, Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonidagi Farhod, Shirin; Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" romanidagi Otabek, Kumush obrazlari; 2) aslida boʻlmagan, lekin mavjud olamda timsoli bor boʻlgan (mas, absolyut kora jism, ideal gaz va b.) obʼyektlar, jarayonlar va hodisalar haqidagi tushunchalarni fikran modellash. I. qonunlarni taʼriflash, hayotiy jarayonlarning mavhum shakllarini tuzish imkonini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ideogramma

Ideogramma (yun. idea - gʻoya, obraz va .... gramma) — yozuv belgisi (shartli tasvir). Ideogramma nutqtovushlariga emas, balki soʻz yoki morfemaga teng keladi. Mas, Qad. Misr, Xitoy iyerogliflarn.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Ideografik yozuv
Ideografik yozuv

Ideografik yozuv yun. idea - ideya (gʻoya), obraz va grapho — yozaman — belgilar (ideogrammalar) butun bir soʻzni yoki tushunchani bildiradigan yozuv turi. Qad. yozuv sistemalaridan Misr yozuvi, Xitoy yozuvi va b. ayrim yozuvlar ideografik yoʻsinda boʻlgan. I. yo. juda mu-rakkab; koʻpgina xalqlarda nisbatan soddaroq yozuvlar — boʻgʻinli yozuv va harfli yozuv taraqqiy etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ideografik lugʻat

Ideografik lugʻat - lugʻat turi. Bunda lug-atlar alifbo tartibida emas, balki mavzu boʻyicha tuziladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idiku Ibn Qutlugʻ Qabo

Idiku Ibn Qutlugʻ Qabo (rus solnomalarida — Edigey, Yedigey) (1352— 1419) — Noʻgʻay Oʻrda xoni (1396 yil dan), Oltin Urdada amiri lashkar (1397 yil dan), uning amaldagi hukmdori (1399—. 1412). Mangʻit biy (bek)laridan boʻlmish I. 1377 yil Oltin Oʻrda xoni Oʻrusxon taʼ-qibidan qochib Amir Temur huzuriga kelgan va uning qoʻshinida amirlik qila boshlagan. 1391 yil Amir Temurning Toʻxtamishta qarshi yurishida ishtirok etgan. Soʻng, 1396 yil Idil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryolari oraligʻidagi hududda Oltin Oʻrdadan mustaqil Noʻgʻay Oʻrda davlatini tashkil qilgan. 1397 yil Oltin Oʻrdani zabt etib, Oʻrusxonning nabirasi Temur Qutlugʻni rasman taxtga oʻtqazgan boʻlsada, amalda davlatni oʻzi idora qilgan, hokimiyatni qoʻldan chiqarmaslik maqsadida 20 ta oʻgʻlini Oltin Oʻrdaning turli vilo-yatlariga noib etib tayinlagan. Temur Qutlugʻ vafot etgach (1399), I. taxtga uningoʻgʻli Shodibekni oʻtqazgan. Ammo, Shodibek Toʻxtamish bilan til biriktirib I.ga qarshi jang qilgan, yengilgach, Darbandga qochgan. Shundan keyin I. Oltin Oʻrda taxtiga Shodibekning oʻgʻli Poʻlod Sultonni oʻtqazib, Litva knyazi Bumoem (1350—1430) va uning panohiga qochib borgan Toʻxtamishga qarshi yurish qilgan hamda ularning birlashgan qoʻshinini Vorskla daryosi boʻyidagi jangda tormor keltirgan (1399). 1408 yil I. Oltin Oʻrdaga xiroj toʻlamay qoʻygan Rusga bostirib kirib, uning koʻplab shaharlari (Serpuxov, Dmitrov, Rostov, Pereyaslavl, Nijniy Novgorod va b.) ni vayron qilgan, Moskvani esa qurshab olib, katta tovon evazigagina vayron etmay or-tiga kaytgan. I. 1410—12 yillarda Oltin Oʻrda shahzodalari oʻrtasida boʻlgan taxt uchun kurash oqibatida hokimiyatdan ajrab, Xorazmga qochgan, lekin Shohrux tomonidan u yerdan quvib chiqarilgan (1414). Soʻng, u Toʻxtamishning oʻgʻillari Karimberdi va Qodirberdi bilan boʻlgan jang (1419) da oʻldirilgan. Oʻzbek, qozoq, turkman, noʻgʻay, tatar va b. turkiy xalqlar orasida tarqalgan "Idiku" ("Edigey") dostoni I. xususidadir.

 Adabiyot 
 Grekov B. D., Ya kubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1964; Ibn Arabshoh, Amir Temur tarixi, T., 1992.

Nashi Norkulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Idiku

"IDIKU" — amir Idiku Qutlugʻ Qabo (rus yilnomalarida — Edigey, Yedigey) (1352—1419) haqida XV—XVI asrlarda turkiy xalqlar tomonidan yaratilgan doston. Mangʻitlar amiri Idikuning tarix maydonida paydo boʻlishi va uning Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishga qarshi (XIV asr 90-y.lari) Temur ishtirokida kurashi bilan bogʻliq voqe-alar "I." dostonining asosini tashkil etadi. Dostonda, ayniqsa Idikuning yordam soʻrab Samarqandga — Amir Temur huzuriga kelishi, Sohibqironning unga oʻz yaqinidek yordam berishi tasvirlab berilgan. Dostonda va b. ri-voyatlarda Idikuning ajdodi Xoja Ahmad Yassaviyga bogʻlanishi aytilgan.

"I.", asosan, Volga boʻyidagi turkiy xalqlar orasida mashhurdir. Doston Qozonda 1990 yilda kitob holida nashr etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Adabiyot
Idil

thumb|Atil xaritada
Idil yoki Itil, Atil — 8— 10-asrlarda Xazar xoqonligining poytaxti. Hozirda Astraxon shahardan yuqorida, Edil daryosining har ikkala qirgʻogʻida va kichik orolda joylashgan. Idilda xazarlar, turklar, slavyanlar, yahudiylar yashagan. Aholisi chorvachilik, dehqonchilik, baliqchilik, hunarmandchilik va savdo bilan shugʻullangan. Idilda xoqon saroyi, ibodatxonalar, maktablar, hammomlar va bozorlar boʻlgan. Turar joylari chaylalar, kigiz oʻtovlar va yertoʻlalardan iborat boʻlgan. 965-yilda Kiyev knyazi Svyatoslav I Igorevich tomonidan vayronaga aylantirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Xazar xoqonligi
 Ashtarxon xonligi

 

 

Turkum:Tarix
Turkum:Rossiya shaharlari
Itil

thumb|324x324px| Zef va Amfion
Itil (  — Beotiya tsiklidan boʻlgan yunon afsonasining qahramoni boʻlib, u Zef va Aedonning oʻgʻli hisoblangan. Eridan qasos olish maqsadida o‘z onasi tomonidan o‘ldirilgan.

 Mifologiyada 
Gomerning soʻzlariga koʻra, Itil kritlik Aedonaning (Pandareyaning qizi) fiva qahramoni hisoblanuvchi Zefaning yagona farzandi edi. Uning onasi erining koʻp bolali ukasi Amfionning xotini Niobaga hasad qilardi va shu sababli, uning katta oʻgʻlini uxlab yotganida uni oʻldirishga qaror qiladi. Ammo, Aedona xato qilib, oʻz farzandini („mis bilan urib“) oʻldiradi.

Saqlanib qolgan boshqa dagi afsona bunday boʻlmagan. Biroq, Antonina Liberals „Metamorfozlar“ida muqobil taxminni taqdim etgan, unga koʻra Aedona Efesda yashagan va Kolofonlik maʼlum bir Politexchi bilan turmush qurgan. Uning eri singlisi Xelidonidani zoʻrlagan; shunda opa-singillar qasos olish maqsadida Itilni o‘ldirib, go‘shtini pishirib, Politexnikaga yedirishadi va qochib ketishadi. Afsonaning ikkala turida ham Aedona bulbulga aylanadi va oʻshandan buyon oʻgʻliga motam tutadi.

Ushbu hikoya Prokna va Tereyning oʻgli Itis haqidagi afsonaning bir turi hisoblanadi, u ham qasos olish maqsadida, oʻz onasi tomonidan oʻldiriladi. Katull oʻz sheʼrlaridan birida Terey va Proknaning oʻgʻlining ismi Itil boʻlgan deb nomlagan.

 

 Adabiyot 

 
 
 
 Kroll. Itylos // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1916. — Bd. IX, 2. — Kol. 2379.

 

Turkum:Yunon mifologiyasi
Idioadaptatsiya

Idioadaptatsiya (yunoncha: Idios - maxsus, oʻziga xos va adaptatsiya), allomorfoz — organizmlar yashash tar-zining tashqi muhitning muayyan sharoitiga xususiy moslashuvi. Evolyusiyaning I.ga mos keladigan yoʻnalish allogenez deyiladi. "I." terminini rus olimi A. N. Seversov (1925) taklif etgan. I. organizmlar guruxining tuzilish darajasiga kuchli taʼsir koʻrsatmasligi bilan aramorfoz va regressiv oʻzgarish — katamorfoz (morfofiziologik degeneratsiya)dan farq, qiladi. I. muayyan tuzilish darajasida adaptiv radiatsiyani taʼminlaydigan oʻzgarish boʻlganligidan quyi taksonomik guruhlar (urugʻ, oila, tur) uchun xos. I.ga misol tariqasida oziqlanish usuli va oziq turiga binoan qushlar tumshugʻi tuzilishidagi farq qiluvchi belgilarni, oʻsimliklar gulining har xil usulda (shamol, suv yoki hasharotlar orqali) changlanishi, oʻsimliklar urugʻining har xil usulda (shamol, qushlar, sut emizuvchilar b.) tarkalishini koʻrsatish mumkin. I. aramorfozga nisbatan qisqa muddat davom etadi va tez-tez sodir boʻlib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idiogamiya

Idiogamiya (nem. Idiogamie) — gulli usimliklarning oʻzidan changlanishi. I. autogamiya, yaʼni bir gulning oʻz changi bilan changlanishi hamda geytenogamiya, yaʼni bir tugshagi gulning shu oʻsimlikdagi boshqa gul changi bilan changlanishi kabi tushunchalarni oʻz ichiga oladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idioma

Idioma ( — „xususiyat“, „oʻziga xoslik“) — frazeologizmlar turi; muayyan bir tilga xos boʻlib, boshqa tillarga aynan tarjima qilib boʻlmaydigan nutq birligi yoki ibora: „dumi hurjun“, „semizlikni qoʻy koʻtaradi“, „tili bir quloch“ kabi. Idioma soʻz birikmalaridan: („ikki qoʻlini burniga tiqib“, „butun mahallani boshiga koʻtarmoq“), etimologik va tarixiy maʼlumot talab etuvchi soʻzlardan („gap desang qop-qop, ish desang Koʻhi Qofdan top“, „Daqqi Yunusdan qolgan“ va hokazo), etimologik isbotlash, asoslash qiyin boʻlgan soʻz va iboralardan („oyogʻini qoʻliga olib“, „biti toʻkildi“) iborat boʻlishi mumkin. Idiomalar, odatda, koʻchma maʼnoga ega boʻladi va badiiy adabiyotda kinoya, krchi-riq maʼnoli obrazlilikni yaratuvchi vositalardan biri sifatida qoʻllanadi. Idiomalarni boshqa tilga oʻgirishda ularning oʻsha tildagi muqobilini topish kerak boʻladi. Masalan, rus tilidagi „Kak ni kormi volka, on vsyo v les smotrit“ idiomasi oʻzbek tilidagi „Qazisan, qartasan, oxir aslingga tortasan“ idiomasiga mazmunan mos keladi. Tilda bunday muqobil idioma topilmasa, uning mazmuni erkin yoki soʻzma-soʻz tarjima qilinadi. Masalan, „I na nashey ulitse budet prazdnik“ — „Bizning koʻchada ham bayram boʻlajak“ kabi.

 
 Salomov F., Maqol va idiomalar tarjimasi, Toshkent, 1961.
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-.

Turkum:Frazeologiya
Idiomatika

Idiomatika — leksik idiomalar majmui; tilshunoslikning idiomalarni oʻziga xos til birligi sifatida leksik-grammatik tarkibi, maʼnolari tavsifi, sintaktik va ekspressiy-uslubiy xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi (qarang Frazeologiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idiomorfizm

Idiomorfizm (yun. idios — oʻziga xos va morphe — shakl) — minerallarning oʻziga xos kristallografik shaklga ega boʻlishi. I.ni fanga nemis petrografi G. Rozenbush (1887) kiritgan. Togʻ jinslarida koʻpincha granatlar, dala shpatlari, amfibollar, avgit, kvars, nefelin va b., rudalarda esa pirit, arsenopirit va b. idio-morf, qisman shakli yoʻqolgan boʻlsa gipidiomorf va butunlay shaklsiz boʻlsa ksenomorf deb ataladi.

Mineralning I. darajasi uning kri-stallanish xususiyati va magmadan ajralib chiqishi vaqtiga bogʻliq. Idiomorf minerallar magmadan birinchi boʻlib kristallanadi. Minerallarni aniqlashda M.ning ahamiyati muhim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idiosinkraziya

Idiosinkraziya (yun. idios - oʻziga xos va synkrasis — aralashuv) — odam organizmining baʼzi ovqatlarga (sut, qulupnay, tuxum va b.) va dori moddalarga (penitsillin, sulfanilamid preparatlar, piramidon, xinin, yod, brom va b.) ortiq darajada sezuvchanlik holati. I. allergik holatlardan biri (qarang Allergiya). I.ning rivojlani-shida irsiy moyillik katta rol oʻynaydi. U shilliq pardalarning qizarishi, eshakem toshishi va burun, badan qichishib achishishi, temperatura koʻtarilishi bilan namoyon boʻladi. Ogʻirroq hollarda nafas qisishi, astmaga oʻxshash hurujlar, qusish, ich ketishi mumkin. Betoblik holati bir lahzada yoki bir necha kundan keyin oʻtib ketadi. I.ning rivojlanish mexanizmi allergik reaksiyadan farq qilib, bunda antitelo va sensibillashgan hujayralar paydo boʻlmaydi (qarang Sensibilizatsiya); kishi oʻta sezuvchan boʻlgan modda organizmga kirishi bilan unga javob reaksiyasi vujudga keladi. I. paydo boʻlganda uni keltirib chiqargan ovqat yoki dorilarni tark etib, vrachga murojaat qilish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idiotiya

Idiotiya (yun. idioteia – nodonlik), tentaklik, telbalik – tugʻma oligofreniyaning eng ogʻir shakli, aql, nutq va tafakkurning mutlaq rivojlanmaganligi bilan ifodalanadi. Ona qornidaligidayoq bola miyasining rivojlanmay qolishi idiotiyaga sabab boʻladi. Bemorning diqqat-eʼtibori beqaror boʻlib, atrofdagi voqelikni toʻliq idrok eta olmaydi, odatdagi taʼsirotlarga beradigan javoblari ham nomunosib boʻladi. Nutq esa gʻalati tovushlar chiqarish yoki ayrim oddiygina soʻzlarni takrorlayverish bilan chegaralanadi, atrofdagilarning soʻzlarini deyarli tushunmaydi. Harakatlar ham poyma-poy, baʼzan esa bir maromdagi oddiy harakatlarni muntazam takrorlayverishdan iborat boʻladi. Hissiyot beqaror, oddiy ehtiyojlarning qondirilishi yoki qondirilmasligiga bogʻliq boʻlib, bemor salga gʻazablanishi, oʻziga yoki atrofdagilarga nisbatan tajovuz qilishi ham mumkin; u isqirt, toza yoki iflos narsalarning farqiga bormaydi. Bundan tashqari, ularda bir qancha jismoniy kamchiliklar ham uchraydi. Bunday bemorlar atrofdagilar (qarindosh-urugʻlari, yaqin kishilari va davolash muassasalari xizmatchilari) nazoratiga va parvarishiga muhtoj boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasalliklar
Idiofonlar

Idiofonlar (yun. idios — oʻziga xos va phone — tovush) — bevosita oʻzi sado beruvchi materiallardan yasaladigan musiqa cholgʻulari. I., odatda, tabiatan muayyan sadoli materiallar (metall, yogʻoch, shisha, tosh)ning oʻzidan iborat boʻladi; baʼzan ulardan cholgʻuning sado manbai yasaladi. Sadolantirish usuliga koʻra, I. quyidagilarga boʻlinadi: chertma I. (changqoʻbiz), friksion (ishqab sadolantiruvchi) I. (shisha garmonika va b.), urma I. (gong, zang, ksilofon, qayroq, qoʻngʻiroq, lappaklar va b.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idish

Idish — yahudiylar bir qismi tili. Olmon tiliga yaqin. Hind-yevropa tillari (german guruhi) oilasiga mansub. Bu tilda soʻzlashuvchilar jahonning koʻpchilik mamlakatlari (Yevropa davlatlari, Olmoniya, Amerika, Jan. Afrika, Isroil va b.)da istikrmat qiladi. Yozuvi lotincha va qad. yahudiy alifbosi asosida (qarang Yahudiy yozuvi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idora

thumb|Idora

Idora — 1) maʼlum bir ijtimoiy, davlat, xoʻjalik, savdo va sh.k. tarmoqlarni boshqarish uchun shtatli xodimlari va maʼmuriyati boʻlgan tashkilot, muassasa, boshqarma va ular oʻrnashgan bino. Mas, xoʻjalik I.si., I. xizmatchilari; 2) belgili tartibda boshkarib, yoʻlga solib borish, boshqarish tartibi. Mas, I. usuli, I. qilmoq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idris

Idris – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Rivoyat qilishlaricha, Idris yer yuzida 365 yil yashagan. Bu olijanob, taqvodor insonni Alloh „yuksak martabaga koʻtargan“:

Islomshunoslar Idrisni Bibliyadagi Enoh, baʼzan Ezdra kabi shaxslar bilann taqqoslaydilar. U ajal farishtasini aldab, jannatga kirgan va Allohga sadoqati uchun qiyomat kunigacha oʻsha joyda yoki yetti osmonning birida krldirilgan. Idris islom rivoyatlaridagi Ilyos va Xizr hazratlari singari „abadiy barhayot“ hisoblanadi. U xat va yozuvni, kiyim tikib, kiyinib yurishni boshlab bergan, yulduzlarga qarab taqdirni aytib berishni, vaqt hisobini bilgan paygʻambardir. Tikuvchilar piri hisoblanadi.

 

 

Turkum:Islom paygʻambarlari
Idrisiy

thumb|Seutadagi al-Idrisiy haykali
Idrisiy (1100, Seuta (Sibta), Marokash — 1165 yoki 1161, Sitsiliya) — arab geografi va sayyohi. Toʻliq ismi al-Idrisiy Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad.

Ispaniyadagi arab xalifaligining poytaxti Qurtuba (Kordova) shahrida tahsil olgan. Portugaliya, Fransiya, Angliya va Kichik Osiyo yarim oroliga sayohat qilgan. Idrisiy Yevropada eng mashhur sayyoh hisoblangan. taxminan 1138-yil Sitsiliyaning Palermo shahriga kelib, Sitsiliya qiroli Rojer II saroyida yashagan. Qirol topshirigʻi bilan 1154-yil oʻsha davrda dunyoning ilm ahliga maʼlum boʻlgan qismi xaritasini tayyorlagan, uni kumush yassi sharga oʻyib chizgan va qogʻozga ham tushirgan. Xaritaga “Nuzxat al-mushtoq fi-ixtiroq al-ofoq” (Sayohatga mushtoq boʻlganning ufqlarga sarguzashtlari) izohnomasini yozgan (baʼzan uni “Rojer kitobi” ham deyishadi). Idrisiy asarlarining nusxalari koʻp, biroq birorta ham toʻla nusxasi saqlanmagan; 16-asrdan boshlab Yevropada bir necha marta nashr qilingan. Jumladan, lotin tilidagi tarjimasi 1593-yil Rimda nashr qilingan.

Idrisiy xaritasining asli yoʻqolgan, nusxasi bilan izohnomasigina saqlanib qolgan. Idrisiy yerni 7 iqlimga boʻlgan (har bir iqlim 10 qismdan iborat). Idrisiyning barcha iqlimni oʻz ichiga olgan asarlari va unga ilova qilingan xaritalar (70 ta) oʻrta asrlarda geografiya fanida eng mukammal asar hisoblangan, Yevropa va Afrika tarixi hamda tarixiy geografiyasini oʻrganishda muhim manba boʻlgan. Unda musulmon sharqidan tashqari Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa mamlakatlari haqida turli-tuman qiziqarli maʼlumotlar bayon qilingan. Idrisiy asarlarini shaxsan oʻzi koʻrgan-bilganlari, sayohatchilar, savdogarlar, ziyoratchilar va turli mamlakatlarni oʻrganish uchun yuborilgan kishilar axboroti asosida yozgan. U Ibn Hurdodbeh, Ibn Havqal, Masʼudiy kabi arab geograflari va sayohatchilari asarlaridan ham foydalangan. Ammo Idrisiy xaritasi xatoliklardan holi emas: Afrika olisdagi Hindixitoy yarim oroli bilan tutash, Hind okeani koʻl tarzida koʻrsatilgan, yaʼni Klavdiy Ptolemey dunyo xaritasidan aynan koʻchirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sayyohlar

Turkum:Geograflar
Turkum:Arab geograflari
Turkum:XII asr geograflari
Turkum:Oʻrta asrlar Islom dunyosi geograflari
Idrisiylar

Idrisiylar — Marokashda hukmronlik qilgan arab sulolasi (8—10-asrlar). Idris ibn Abdulloh sulolaga asos solgan. Idris II (792—828) vafotidan keyin Idrisiylar davlati mayda mulklarga (I. boshqargan) boʻlinib ketgan. Qurtuba xalifaligi qoʻshinlari tomonidan tugatilgan (974 yoki 985).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Musulmon sulolalari
Turkum:Idrisiylar sulolasi
Turkum:Alilar sulolasi
Idrok

Idrok — tirik organizmning maʼlumotlarni qabul qilib, qayta ishlash jarayoni; organizmga obyektiv reallikni aks ettirish va tashqi olamdagi yangidan-yangi vaziyatlarni baholab, shunga yarasha harakat qilish imkonini beradi.

Idrok ongning , miyaning ijodiy jarayonidir. Idrokning fiziologik asosi bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining analiz va sintez faoliyatidan iborat. Bu faoliyat sezgi aʼzolarimizga taʼsir qilib turgan narsalarning bitta xususiyati bilan emas, balki jami xususiyatlarining taʼsiri bilan bogʻliq. Idrok ana shu barcha xususiyatlar oʻrtasidagi muvaqqat bogʻlanish (qarang Assotsiatsiya) natijasida yuzaga keladi. Inson miyasining umumlashtiruvchi faoliyatiga asoslangan idrok jarayoniga kishining tajribasi, bilim, abstrakt tafakkurning faoliyati va boshqalar ham ishtirok etadi (qarang Appersepsiya). Shuning uchun kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari, maʼlumotlari, turmush tajribalari, kasblari, ijtimoiy kelib chiqishlari, xarakteri, qobiliyati va qiziqishlarida koʻrinadigan shaxsiy xususiyatlariga qarab har xil idrok qiladilar. Masalan, tegishli ixtisosi boʻlmagan kishining birorta yangi mashinani idrok qilishi ixtisosi bor odamning idrokiga qaraganda tor va yuzaki boʻladi.

Idrokning muhim xususiyatlaridan biri barqaror (konstant)ligidir. Inson bir vaqtda idrok qilgan narsani oʻz xotirasida saqlab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatiga ega. Bir narsaning ana shunday qayta tiklangan timsoli (qarang Tasavvur) idrok jarayonining ajralmas qismi. Idrokning xususiyati koʻp jihatdan hissiy kechinmalarga (shodlik, gʻamginlik, tajanglik va hokazo) ham bogʻliq. Masalan, kishining taʼbi xira vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday soʻniqdek koʻrinsa, taʼbi chogʻ vaqtida u butunlay boshqacha koʻrinadi.Gʻayrat Shoumarov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iyezuitlar

Iyezuitlar (lotincha „Societas Jesu“ – „Iso jamiyati“) – katoliklar monaxlik ordeni aʼzolari. Bu jamiyatni 1534-yilda mayda ispan dvoryani Ignatiy Loyola Parijda tuzgan va 1540-yil papa Pavel III tomonidan tasdiqlangan. U oʻz oldiga katolitsizmni himoya qilish va yoyish, papalik hokimyatini mustahkamlash vazifasini qoʻydi. Kontrreformatsiyaning asosiy quroli boʻlib qoldi. Faqat Yevropa davlatlarida emas, Hindiston, Yaponiya, Xitoy, Filippinda ham tarqaldi. 1610—1768-yillarda Paragvayda „Iyezuit davlati“ mavjud boʻldi.

Iyezuitlar ordenning asosiy tamoyillari: katʼiy markazlashish, mavqeiga qarab kichiklarning kattalarga soʻzsiz boʻysunishi, orden boshligʻining mutlaq nufuzi. Har qanday jinoyatni, agar u xudo yoʻlida qilingan boʻlsa, oqlaydi. 20-asrda klerikalizmning yetakchi guruhiga aylandi
Iyena

— Yaponiyaning rasmiy pul birligi. Bu valyuta bozorida AQSh dollari (AQSh dollari) va yevrodan keyin uchinchi eng koʻp sotiladigan valyutadir. U AQSh dollari va yevrodan keyin uchinchi zahira valyutasi sifatida ham keng qoʻllanadi.

1871-yilgi yangi valyuta qonuni Yaponiyaning zamonaviy valyuta tizimini joriy qildi, Iyena deb belgilangan. oltin yoki kumush va oʻnlik 100 sen yoki 1000 ringa boʻlingan. Yen avvalgi Tokugava tangalarini hamda feodal xan (fiefs) tomonidan chiqarilgan turli xil hansatsu qogʻoz valyutalarini almashtirdi. Yaponiya banki 1882-yilda tashkil topgan va unga pul massasini nazorat qilish monopoliyasi berilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Iyena urushdan oldingi qiymatini yoʻqotdi. Yaponiya iqtisodiyotini barqarorlashtirish uchun iyenaning kursi Bretton-Vuds tizimining bir qismi sifatida bir iyena 360 AQSh dollari etib belgilandi. 1971-yilda bu tizimdan voz kechilgach, iyena past baholandi va suzib yurishiga ruxsat berildi. Iyena 1973-yilda bir AQSh dollari 271 ¥ ga teng boʻldi, keyin 1973-yilgi neft inqirozi tufayli iyena qadrsizlanish davrini boshdan kechirdi va 1980-yilga kelib bir AQSh dollari uchun 227 ¥ deb belgilandi.
Iyerarxiya

Iyerarxiya (yunoncha hierarchia, hieros — avliyo va arche — hukmronlik, hokimiyat) — bir butun narsa yoki hodisalar ayrim qismlari yoki elementlarining yuqoridan quyiga tomon bir tartibda joy olishi. Fanga I. tushunchasi 19-asrning 2-yarmida kirib keldi. Dastlab I. jamiyatning sinfiy tabaqalanishini va hokimiyat tuzilishini tavsif etish maqsadida qoʻllangan. 20-asrdan boshlab esa har qanday obyekt sistemasini tavsif etishda qoʻllanila boshlandi.

Biologiyada I. termini bir guruhga mansub hayvonlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni, yaʼni ularning oziqqa, qaramaqarshi jinsga yoki qulay pana joyga ega boʻlish borasidagi faoliya-tini boshqarib turadigan xattiharakatlarni ifodalaydi. I. turgʻun boʻlmasdan vaziyatga qarab oʻzgarib turishi (nisbiy dominantlik) yoki mutlaq boʻlishi (mutlaq dominantlik) mumkin. Mutlaq dominantlik koʻpincha toʻgʻri chiziqli (yoʻnalishli) xususiyatga ega (mas, A individning B ustidan, B ning esa V ustidan va hokazo tarzda ustunlik qilishi) boʻlib, har bir individning guruhda oʻz mavqei bor. Chiziqsiz I.da uning tarkibiy qismlari oʻrtasida munosabatlar sharoitga qarab oʻzgarib turadi: mas, uchinchi individ boʻlganida A individ B dan, u boʻlmaganida B individ A dan ustunlik qiladi (tobe mavqelar). Koʻpincha guruxda erkak va urgʻochi hayvonlar mustaqil oʻz I. sistemasiga ega boʻladi. Boshqa hollarda esa erkak xayvonlar urgʻochilari ustidan, voyaga yetgan hayvonlar yosh hayvonlar ustidan dominantlik qiladi. Erkaklari koʻp boʻladigan primatlar toʻdasida I. sistemasi juda murakkab. Guruh boʻlib yashamaydigan hayvonlarda individlar soni oshib ketganida nisbiy dominantlik yuzaga keladi. Guruxdagi hayvonlar soni kam boʻlganida esa ular oʻrtasida maydonga egalik qilish xattiharakatlari namoyon boʻladi. Jamoa boʻlib yashaydigan yoki murakkab guruhlar hosil qiladigan hayvonlarda dominantlik konsepsi-yasi oʻrniga boshqacha munosabatlar, masalan, individlarning vazifasiga binoan oʻzaro munosabatlari asosiy ahamiyatga ega boʻladi. Biologiyada I. tushunchasi har xil obyekt va jarayonlarga tavsif berishda keng qoʻllanadi (masalan, tabiiy jamoalar I. strukturasi, organizm regulyator sistemasi I.si, taksonlar I.si va hokazo).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dasturlashda murakkab, ya'ni chiziqli bo'lmagan ma'lumot tuzilmalarining bir biriga bog'lanishi Iyerarxiya asosida bo'ladi. Bu daraxt shaklidagi tuzilmadir. Ya'ni ma'lumotlar o'ziga tegishli bo'lgan bir nechta boshqa ma'lumotlarga bog'lanadi. Bunga Graph, Tree kabi tuzilmalarni misol qilish mumkin.
Iyerixon

Iyerixon — Oʻlik dengizning shim.-gʻarbida, Iordan daryosi vodiysida joylashgan shahar. Mil. av. 7—2ming yillikda Falastindagi qad. manzilgoh. Neolit va jez davriga oid manzilgoh qoldiqlari, mustahkam qoʻsh devori boʻlgan shahar harobasi (mil. av. 18—16-asrlar), maqbaralar ochilgan. Mil. av. 2ming yillikning oxirlarida yahudiy qabilalar tomonidan vayron qilingan. Bibliya rivoyatiga koʻra, I.ning devorlari dushman karnaylari sadosidan ("iyerixon karnaylari") qulab tushgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gʻarbiy Sohil
Iyerogliflar

Iyerogliflar ( — „muqaddas“ va  — „oʻyiq“) — bir soʻz, boʻgʻin yoki tovushni ifodalashga xizmat qiluvchi fafik ifoda. Iyerogliflarning eng qadimgisi Misr yozuvi belgilari boʻlib, miloddan avvalgi 4-ming yillik oxirida qoʻllangan. Hozirda 5 mingga yaqin Misr iyeroglifi maʼlum. Misr iyerogliflari orasida quyidagilar farqlanadi: 1) bir konsonatli belgilar (30 ga yaqin); bular misr tilidagi undosh tovushlarni ifoda etgan; 2) morfemalarni fonetik ifodalash uchun ikki va uch konsonantli belgilar; 3) bir butun soʻzni ifodalash uchun ideogrammalar; 4) determinatlar — soʻz maʼnosini aniqlashtiruvchi yordamchi (talaffuz etilmaydigan) ideografik belgilar.

Iyerogliflar termini yozuvning boshqa tizimlariga nisbatan ham ishlatiladi. Masalan, qadimgi (miloddan avvalgi 2 minginchi yillar) va hozirgi Xitoy yozuvi, xat yozuvining (miloddan avvalgi 2—1-ming yillar) turli tasviriy (mixxat boʻlmagan) belgilari va boshqalarga nisbatan qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Xitoy yozuvi
 Yapon yozuvi
Iyerogliflar nazariyasi

Iyerogliflar nazariyasi - gno seologik nazariya; unga koʻra, sezgilar — narsalar real xossalarining shartli belgilari (simvollar, iyerogliflar)dir, sezgilarning narsalar hamda ularning xossalari bilan hech qanday umumiyligi yoʻq. I. n. ni 19-asr oxirida nemis fiziologi G. Gelmgols ishlab chiqqan. Bunda u nemis fiziologi I. Myuller ifodalab bergan "sezgi organlarining oʻziga xos energiyasi qonu-ni"ga asoslangan. Mazkur konunga koʻra, sezishning oʻziga xos xususiyati sezgi aʼzolarining oʻziga xos tuzilganligi bilan belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijara

Ijara (arab. — ijora) — 1) tarixiy-etnografik atama. Islom dini Tapkalgan davlatlarda yer egalari tomonidan yerni ishlash uchun dehqonlarga berish shartlaridan biri; yer egasining haqini pul bilan toʻlash. Yer egasi haqi hosildan ulush (natura tarzida) beriladigan boʻlsa muzoraʼa deb atalgan. 20-asrning 20-yillariga qadar Oʻrta Osiyoda ham keng rasm boʻlgan (qarang Korandalik); 2) mol-mulkni yollash va undan foydalanish boʻyicha shartnoma. Unga koʻra, bir tomon (I. beruvchi) ikkinchi tomon (I. oluvchi)ga maʼlum toʻlov, yaʼni I. haqi evaziga mol-mulkni vaq-tincha foydalanish uchun beradi. I. haqi mol-mulkning qiymati va keltiradigan daromadiga bogʻliq boʻlib, oʻzaro kelishuv bilan belgilanadi.

I.chi ayrim jismoniy shaxs, yuridik shaxs va hatto davlat boʻlishi mumkin. Mehnat jamoalari oʻz korxonalaridan, korxonalar esa bir-biridan I. shartnomasiga binoan asosiy i.ch. va no-ishlab chikarish vositalarini maʼlum muddatga qonun hujjatlarida taqiqlanmagan faoliyatlarda samarali foydalanish va qoʻshimcha daromadga erishish maqsadida oladi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida I.ning mukammallashgan shakllaridan biri lizingair. Tadbirkorlik faoli-yatida bir necha marta foydalanishga moʻljallangan va bunda uzoq vaqt mo-baynida oʻzining dastlabki xrlatini caiyia6 qolib, davriy eskirib boradigan uskuna-jihozlar, mashinalar lizing obʼyekti boʻlishi mumkin.

Qishloqxoʻjaligida I. va I. munosabatlari oʻziga xos xususiyatlarga ega va I. obʼyekti sifatida yer resurelari asosiy oʻrnida turadi. Xorijiy mamlakatlarda yer nafaqat birlamchi, balki ikkilamchi I.ga ham berilishi mumkin. Oʻzbekistonda yer davlat mulki, umu-milliy boylik hisoblanib, u faqat birlamchi I.ga beriladi. Iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida Oʻzbekiston Respublikasida yer oila pudrati boʻyicha 3 yildan kam boʻlmagan, fermer xujaliklariga 50 yilgacha, lekin 10 yildan kam boʻlmagan, bog va tok-zorlar 10 yildan kam boʻlmagan muddatlarga I.ga beriladi (2002).

I. va I. munosabatlari bilan bogliqmasalalar Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeksi (1998) va Fukarolik kodeksi (1996) hamda "Ijara toʻgʻrisida" (1991 yil 19 noyabr), "Qishloq xoʻjaligi koope-rativi (shirkat xoʻjaligi) toʻgʻrisida" (1998 yil 30 aprel), "Fermer xujaligi to'g'risida" (1998 yil 30 aprel), "Dehqrn xujaligi toʻgʻrisida" (1998 yil 30 aprel) va b. qonunchilik hujjatlariga asosan tartibga solinadi va hal etiladi.

Qurbon Choriyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijara shartnomasi

Ijara shartnomasi, mulk ijarasi shartnomasi — fukarolikhuquqiy shartnoma. Unga koʻra, ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga haq evaziga molmulkni vaqtincha egalik qilish va foydalanish yoki foydalanish uchun topshirish majburiyatini oladi. I. sh. bir yildan ortiq muddatga moʻljallangan boʻlsa, taraflardan birontasi yuridik shaxs boʻlgan hollarda esa — muddatidan qatʼi nazar, yozma shaklda tuzilishi shart. Kuchmas mulk ijarasi shartnomasi davlat ruyxatidan oʻtkazilishi lozim. I. sh.da mulk huquqining kelgusida ijarachiga utishi nazarda tutilgan boʻlsa, u bunday mulkning oldi-sotdi shartnomasi uchun moʻljallab, unda belgilangan muddatga tuziladi. Mulk ijarasi muddati shartnomada belgilanmagan boʻlsa, shartnoma nomuayyan muddatga tuzilgan hisoblanadi. Bunda taraflardan har biri boshqa tarafni — bir oy oldin, koʻchmas mulk ijarasida esa — 3 oy oldin yozma ravishda ogohlantirib, istagan paytda shartnomadan voz kechishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi FK 535, 539—540-moddalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ijevsk

Ijevsk (1984-87 yillarda Ustinov) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1918 yildan), Udmurtiya Respublikasi poytaxti. Kama daryosidan 40 km narida, Ij daryosi sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 653 ming kishi (1990 yillar oʻrtalari). Mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, shu jumladan, "Ijmash" ishlab chiqarish birlashmasi (yengil avtomobillar, mototsikllar, ov miltiqlari, stanoklar va boshqalar), "Ij-neftemash" zavodi, radiozavod, "Ij-stal" ishlab chiqarish birlashmasi, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, 4 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Udmurtiya universiteti), oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari, 4 teatr mavjud. I.ga 1760 yil asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Ijmo

Ijmo (arab. — yakdillik, yakdillik bilan qabul qilingan qaror; ijmo al-umma — diniy jamoaning yagona fik-ri) — Qurʼon va hadislarda aniq koʻrsatma berilmagan huquqiy masalani hal qilishda faqih va mujtahidlarning toʻplanib, yagona fikrga kelgan holda hukm chiqarishi (fatvo berishi). Shariat dasga keyinchalik kiritilgan 3-manba. Shariatda shunday yoʻl bilan chiqarilgan hukm sharʼiy (qonuniy) deb qabul qilingan. I.ga shariat manbai sifatida qarash arab xalifaligi (8-asr oxiri — 9 -a.)da kelib chiqqan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil