Qandahor markaziy qamoqxonasi

Qandahor Markaziy Qamoqxonasi, shuningdek Sarpuza qamoqxonasi nomi bilan ham tanilgan, Qandahor, Afg‘oniston hududida joylashgan past xavfsizlik darajasiga ega qamoqxona hisoblanadi. U shaharning Sarpuza mahallasida, Qandahor–Hirot avtomagistrali yaqinida, Chilzina majmuasi va Dand Chavk (Dand maydoni) oraligʻida joylashgan. Uning amaldagi boshligʻi Sayed Axtar Muhammad Ogʻa Husayniy hisoblanadi.

Qandahor Markaziy Qamoqxonasi tarixan Qandahor viloyatidagi oddiy jinoyatchilarni saqlash uchun foydalanilgan, ularning ayrimlari keyinchalik aybsiz deb topilib, ozod etilgan. Soʻnggi ikki oʻn yillik davomida ushbu muassasa Tolibon va boshqa qoʻzgʻolonchi guruh aʼzolarini saqlash uchun ham foydalanilgan. 2017-yilda qamoqxonada taxminan 1 900 nafar mahbus boʻlgan. Qamoqxona ikki marta yirik qochish hodisalariga guvoh boʻlgan: birinchisi 2008-yil may oyida muvofiqlashtirilgan hujum natijasida, ikkinchisi esa 2011-yil aprel oyida tunnel qazish orqali amalga oshirilgan. Qandahor Markaziy Qamoqxonasini Daman tumaniga, yaʼni Qandahor tumanining janubi-sharqida joylashgan hududga koʻchirish masalasi ham muhokama qilingan. 2021-yil avgust oyida 2021-yilgi Tolibon hujumi doirasida Tolibon kuchlari shahar ustidan nazoratni qoʻlga kiritgach, qamoqxonadan 1000 dan ortiq mahbus ozod etilgan .

 Tarix 

left|thumb|upright|Podshohnoma asaridagi miniatyura tasviri boʻlib, unda 1638-yilda Safaviylarning Shoh Jahon boshchiligidagi Boburiylar imperiyasi armiyasiga taslim boʻlishi aks etgan. Bu voqea hozirda Eski Qandahor deb ataladigan hududda sodir boʻlgan. Oʻsha paytda garnizon yoki harbiy baza sifatida foydalanilgan Sarpuza qamoqxonasi yuqori qismda aniq koʻrinadi.
Sarpuza qamoqxonasining ilk bor qachon qurilgani aniq maʼlum emas. Ayrim ga koʻra, u dastlab miloddan avvalgi III asrda Mauriya imperatori Ashoka tomonidan qurilgan. Ashokadan avval esa Iskandar Zulqarnayn hozirgi Eski Qandahor hududida Aleksandriya Araxosiya shahriga asos solgan.

Sarpuza qamoqxonasi keyingi koʻplab imperiyalar va hukmdorlar tomonidan garnizon yoki harbiy baza sifatida foydalanilgan. 1960-yillarda u Qandahor viloyatidagi oddiy jinoyatchilarni saqlash uchun qayta taʼmirlangan. 1972-yilda Fransiyadan boʻlgan toʻrt nafar sayyohni oʻgʻirlab, oʻldirgan ikki mahbus osib oʻldirish yoʻli bilan qatl etilgan. Oʻsha davrda giyohvand moddalar bilan qoʻlga olingan ayrim gʻarb sayyohlari ham sud jarayonini kutish davomida shu yerda saqlangan. Ular uchun sharoit nisbatan erkin boʻlgan, chunki qamoqxona ichida gashish chekishga ruxsat berilgan. Hatto mahbuslar foydalanishi uchun daraxt ostida katta kalyan (hookah) oʻrnatilgan edi. 1980-yillarda esa ushbu muassasa KHAD tomonidan Afg‘on mujohidlari aʼzolarini hibsga olish va qiynoqqa solish uchun ishlatilgan.

Amerika razvedka tahlilchilarining maʼlumotlariga koʻra, Tolibon ushbu qamoqxonadan „siyosiy qamoqxona“ sifatida foydalangan. Tolibon 1999-yilda Ismail Khanni qisqa muddat Sarpuza qamoqxonasida saqlagan. Guantanamo mahbusi Abd Al Rahim Abdul Raza Janko esa Tolibon tomonidan qiynoqqa solingach, ushbu qamoqxonada saqlanganini bayon qilgan.

Maʼlumotlarga koʻra, qamoqxona Islom Respublikasi davrida ham hibsga olish va soʻroq qilish uchun foydalanishda davom etgan. Guantanamo mahbusi Sultan Sari Sayel Al Anaziga nisbatan qoʻyilgan ayblovlardan biriga koʻra, u Guantanamoga yuborilishidan oldin ushbu qamoqxonada saqlangan paytda:u boshqa mahbuslar bilan hamkorlik qilib, pul mablagʻlarini matraslar va krovat karkaslari ichiga yashirishda ishtirok etgan mahbuslar qatorida boʻlgan.

Bir qator mahbuslar keyinchalik 2012-yil may oyida suddan tashqari hibs tartibida Kubadagi Guantanamo qo‘ltig‘i qamoqxona lagerlariga, soʻngra esa Kobulning shimolida joylashgan Bagram aviabazasi yaqinidagi Parvan qamoqxona muassasasiga koʻchirilgan.

 Qandahorda AQSh nazoratida saqlangani xabar qilingan mahbuslar 
 Abdul Bin Mohammed Bin Abess Ourgy Guantanamoga koʻchirilishidan oldin Kobul, Kandahor va Bagramda saqlanganini tasdiqlagan Qisqacha bayon qilingan stenogrammalar (.pdf), Abdul Bin Mohammed Bin Abess Ourgyning Jangchi maqomini ko‘rib chiqish tribunali — 34–42-betlar. Abdul Hai Mutmaen Tolibonning soʻnggi tashqi ishlar vaziri Wakil Ahmed Muttawakilning sobiq yordamchisi.
 Fazal Mohammadning maʼlum qilishicha, u 2002-yilda Kandahorda saqlanayotgan paytda Muttavakil va uning boshqa yordamchilari, jumladan Khirullah Khairkhwaga nisbatan zoʻravonlik qilinganiga guvoh boʻlgan. Fazal Mohammad Sobiq Tolibon qoʻmondoni deb gumon qilinadi; uning taʼkidlashicha, Qandahordagi rasmiylar mahbuslarga ochlik darajasidagi oziq-ovqat bergan, ularning jarohatlarini davolamagan, ularni kaltaklash, jinsiy tahqirlash va yovuz itlar bilan hujum qilish orqali qiynoqqa solgan. Khirullah Said Wali Khairkhwa 2000 va 2001-yil boshlarida Tolibonning Hirot viloyati hokimi boʻlgan.
 Fazal Mohammad uning 2002-yilda Qandahorda saqlanayotgan paytda zoʻravonlikka uchraganini koʻrganini bildirgan.
 Keyinchalik Guantanamoga koʻchirilganmahbuslar roʻyxati (.pdf) , AQSh Mudofaa vazirligi, 15-may, 2006. Murat Kurnaz Germaniyada yashovchi shaxs boʻlib, Germaniya parlamentida guvohlik berib, uning amerikalik qoʻriqchilari Kandahorda nemis maxsus kuchlariga uni kaltaklash va tahdid qilishga ruxsat berganini bildirgan.
 Oxir-oqibat Guantanamoga koʻchirilgan. Sayed Nabi Siddiqui 2004-yilda AQSh nazoratida oʻtkazgan 40 kun davomida zoʻravonlikka uchraganini daʼvo qiluvchi afgʻon politsiya xodimi.
 Gardez, Qandahor va Bagramda saqlanganini maʼlum qilgan. Wakil Ahmed Muttawakil Tolibonning soʻnggi tashqi ishlar vaziri.
 2001-yil 11-sentabr voqealari oldidan AQShni ogohlantirgan.
 2001-yil oktabr oyida, qoʻlga olinishi oldidan Tolibondan ajralib chiqqan.
 Fazal Mohammad uning 2002-yilda Qandahorda saqlanayotgan paytda zoʻravonlikka uchraganini koʻrganini bildirgan.
 2008-yilgi qamoqxona hujumi 

2008-yil may oyida taxminan 200 nafar mahbus ayblov qoʻyilmasdan ikki yilgacha qamoqda saqlanganiga norozilik bildirib ochlik eʼlon qildiTime jurnali, „Tolibon jangarilari afgʻon qamoqxonasiga bostirib kirdi“, 13-iyun, 2008. Yana koʻplab mahbuslar oʻzlariga nisbatan adolatsiz deb hisoblagan soddalashtirilgan sud jarayonlariga duch kelgan 47 nafar mahbus hatto ogʻizlarini tikib qoʻygan. Afgʻoniston parlamenti ularning hibsga olinishi masalasini qayta koʻrib chiqishga rozi boʻlgach, ochlik aksiyasi yakunlangan.

2008-yil 13-iyunda Tolibon asosiy darvozalarni portlatish uchun yonilgʻi tashuvchi yuk mashinasida joylashgan ikki nafar xudkush hujumchi yordamida hujum uyushtirib, taxminan 1200 mahbus, jumladan 350 nafar Tolibon aʼzosining qochishini tashkil qilgan. Shundan soʻng, mototsikllarda kelgan 30 nafar qurollangan shaxs 15 nafar qoʻriqchini oʻldirib, barcha kameralar qulflarini buzib ochgan.

 2011-yilgi Tunnel orqali qochish 

2011-yil 24-aprel kuni avtomobil yoʻli ostidan va qamoqxona devorlari tagidan qazilgan, uzunligi 350 metr boʻlgan tunnel orqali taxminan 475 nafar Tolibon mahbusi qochib ketgan. Ushbu qochish hodisasi Ikkinchi jahon urushi davridagi Stalag Luft III qamoqxonasidan tunnel orqali qochish bilan taqqoslanganquote:Kandahor qamoqxonasi Stalag Luft III boʻlmasligi mumkin, ammo zukkolik, tashkilotchilik va sof hiylakorlik nuqtai nazaridan dushanba tongida kamida 480 nafar Tolibon mahbusining muvaffaqiyatli qochishi mashhur nemis qamoqxonasidagi britaniyalik harbiy asirlar amalga oshirgan har qanday qochish bilan tenglashadi.. Qochish toʻrt soat davomida aniqlanmagan, shu vaqt ichida mahbuslarning aksariyati boshqa joylarga olib chiqib ketilgan. Keyinchalik kamida 71 nafar qochqin yana qoʻlga olingani maʼlum qilingan.

 2021-yildagi qoʻzgʻolon va mahbuslarning ozod etilishi 
2021-yilgi Tolibon hujumi tarkibiga kirgan Kandahor jangi davomida qamoqxonada qoʻzgʻolon yuzaga kelib, unda bir mahbus halok boʻlgan va yana 10 nafari jarohatlangan. 2021-yil 12-avgust kuni shahar ustidan nazoratni qoʻlga kiritgach, Tolibon 1000 dan ortiq mahbusni ozod qilgan.