Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Njamena

Njamena — Chad poytaxti. Shari daryosining oʻng sohilida, unga Logone daryosi quyilishida joylashgan. ShariBagirmi prefekturasining maʼmuriy markazi. Iqlimi ekvatorial, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 27,7°. Yiliga 648 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 530,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Shaharga 1900-yilda Fransiyaning Markaziy Afrikadagi hududlarining maʼmuriy markazi sifatida asos solingan va komandir Lami nomi bilan 1973-yilgacha Fortlami deb atalgan. 1920—58 yillarda Fransiyaning Chad mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1958-yildan Chad muxtor Respublikasi, 1960-yildan mustaqil Chad davlati poytaxti. N.da prezident qarorgohi, Milliy majlis, hukumat muassasalari va boshqa joylashgan. Mamlakatning muhim iqtisodiy, savdo-moliya va madaniy markazi. Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Paxta, chorva bilan savdo qilinadi. Universitet, milliy muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Katta masjid, sobor va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Niagara sharsharasi

thumb|Sharshara majmuasi koʻrinishi (chapda – „Amerika“ va „Fata“, oʻngda – „Taqa“)
Niagara sharsharasi – Shimoliy Amerikadagi sharshara majmuasi. Uch sharsharadan – „Taqa“ („Kanada sharsharasi“ deb ham nomlanadi), „Amerika sharsharasi“ hamda „Fata“ sharsharalaridan iborat. Eri va Ontario koʻllarini birlashtirib turuvchi Niagara daryosida.

Niagara sharsharasi bundan 8—9 ming yil oldin dolomitli ohaktosh va gilli slanetslardan tuzilgan jarlikda hosil boʻlgan. Niagara sharsharasi orol bilan ikki qismga (chap tomonda – Kanada hududidagisining kengligi 800 m, balandligi 48 m, oʻng tomonda – AQSH hududidagisining kengligi 300 m, balandligi 51 m) boʻlingan. Yirik GES qurilgan. Niagara sharsharasi yonidan, Kanada tarafida, kema qatnaydigan kanal qazilgan. Turistlar koʻp keladi.

 

Turkum:Sharsharalar
Niamey

200px|right Niamey — Niger poytaxti. Mamlakatning muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Niamey departamentining maʼmuriy markazi. Niamey shahrining umumiy maydoni 239,30 kmni tashkil etadi. Niger daryosi sohilida, 163 m balandlikda joylashgan. Iqlimi subekvatorial iklim, oʻrtacha yillik temperatura 25°. Yiliga 350 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 1 058 847 million kishi (2012).

19-asr oxirlarida Niamey oʻrnida qishloq boʻlgan. 1926-yilda Niger fransuz mustamlakasining maʼmuriy markazi Zinder shahridan Niameyga koʻchirilgan. 1960-yil avgustdan Niger Respublikasi poytaxti.

Muhim transport yoʻllari tuguni, Niger daryosidagi pristan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qishloq xoʻjaligi rayonning savdo markazi. Toʻqimachilik fabrikasi, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari, mebel, qishloq xoʻjaligi anjomlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan (kulolchilik buyumlari, teri, kumush, oltin va yogʻochdan turli buyumlar tayyorlanadi). Issiklik elektr stansiyasi ishlab turibdi. Prezident saroyi, mehmonxonalar, universitet (1973), Sogʻliqni saqlash milliy maktabi, Geologiya va konchilik ishlari boʻyicha byuro, tropik oʻrmonchilik texnika markazi, qishloq xoʻjaligi instituti kabi ilmiy muassasalar, milliy muzey bor.

Turkum:Niger
Nival iqlim

Nival iqlim — qor erib va bugʻlanib ulgurmaydigan iqlim. Abadiy qor qatlami hosil boʻlib, muzlik boshlanishiga sabab boʻladi. Qor iqlimi ham deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Iqlim
Nival mintaqa

Nival mintaqa, mangu qorlar mintaqasi — togʻlardagi eng yuqori tabiiy balandlik mintaqasi; odatda, qor chizigʻidan yuqorida joylashgan boʻladi. Qutbiy va undan quyiroqdagi oʻlkalarda dengiz sathiga qadar yoyilgan. Qor boʻronlari va qor koʻchkilari sababli hamda muz tillarining yanada quyiroqqa siljishidan Nival mintaqa elementlari qor chizigʻidan ham pastroqqa tushishi mumkin. Markaziy Osiyodagi togʻlarning choʻl zonasida Nival mintaqa chegarasi eng yuqori (ayrim joylarda 6500 m dan baland )dan oʻtadi. Nival mintaqa landshafti uchun qor uyumlari va muzliklar, qoya va qurumlar xos. Sovukdan fizik nurash jarayonlari jadal kechadi. Organik hayoti yaxshi rivoj topmagan. Oʻsimlik qoplami (mox, lishaynik va baʼzi yuksak oʻsimliklar) juda siyrak, hayvonlar kam uchraydi; faqat qush va hasharotlarning ayrim muqim yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nivelirlash

Nivelirlash — geodezik oʻlchashning bir turi; yer nuqtalari balandliklari farqi (nisbiy balandligi) aniklanib, ular orqali ushbu nuqtalarni qabul qilingan boshlangʻich sathdan hisoblanadigan balandliklari topiladi. Oʻzbekiston hududida bajariladigan asosiy geodezik-topografik ishlarda nuqtalar balandligini Kronshtadt (Sankt-Peterburg) futshtogining nol chizigʻi (shtrixi)ga nisbatan hisoblash qabul qilingan (qarang Mutlaq balandlik). N.ni bajarish uslubiga qarab geometrik N., trigonometrik N., fizik (gidrostatik, barometrik va aero) N. va stereofotogrammetrik N. ga boʻlinadi. Geometrik N. gorizontal vizir nur, trigonometrik N. esa kiya vizir nur yordamida bajariladi. Stereofotogrammetrik N. bir joyning ikkita qoʻsh aerosuratlarini maxsus optik asbob (Mas, stereoskop)da kuzatib hosil qilinadigan joy rel-yefi modelida oʻlchab bajariladi. Geometrik N. nisbatan sodda va anikligi yuqori boʻlib, amalda juda keng qoʻllanadi; trigonometrik N. esa aniqligi nisbatan past, u togʻli hududlarda qoʻllanadi. Katta hududlarning topofafik haritalarini tuzishda stereofotogrammetrik N. asosiy hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nivxlar

Nivxlar (oʻzlarini — nivx deb atashadi; eski nomlari — gilyaklar) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq, Amur daryosi quyi oqimi boʻylari (Xabarovsk oʻlkasi) va Saxalin o.ning tub aholisi. 4,6 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Nivx tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar; anʼanaviy diniy eʼtikrdlar mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niger (daryo)

Niger — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, Gvineya, Mali, Niger va Nigeriya hududlaridan oqadi. Uzunligi 4160 km, havzasining maydoni 2092 ming km². Kattaligi jihatidan Afrikada Nil va Kongo daryolaridan keyin 3-oʻrinda turadi. LeonLiberiya qirlaridan Joliba nomi bilan boshlanib, yuqori qismida togʻlar orasidagi tor vodiylardan, soʻngra Sudan tekisliklaridan oqadi. Tekislikda koʻplab tarmoq va oʻzanlarga boʻlinadi, Tombuktu shahri yaqinida ular yana yagona oʻzanga birlashadi. Quyi oqimida keng vodiydan oqib, delta hosil qilib (maydoni 24 ming km²) Atlantika okeanining Gvineya qoʻltigʻiga quyiladi. Yirik irmoqlari: oʻngdan — Bani, Milo, chapdan — Sokoto, Kaduna, Benue. Iyun— oktabrda, quyi oqimida fevral—aprelda sersuv buladi. Dare yozgi musson yomgʻirlaridan suv oladi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 9300 m³/sek. (maksimal 35 ming m³/sek). Dare yiliga 300 km suv, 67 mln. t loyqa keltiradi. Ayrim qismida kema qatnaydi, GES kurilgan. Baliq ovlanadi. N. sohilida Kurusa, Bamako, Tombuktu, Niamey, Jobba, PortHarkort shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Benindagi daryolar
Turkum:Nigeriyadagi daryolar
Turkum:Nigerdagi daryolar
Turkum:Malidagi daryolar
Turkum:Gvineyadagi daryolar
Niger-kongo tillari

thumb
Niger-kongo tillari – nigerkordofan tillari makrooilasiga mansub til oilasi. Afrikaning Sahroi Kabir jan.rogʻidagi katta hududda (Markaziy Sudan, Sharqiy va Janubiy Afrikaning baʼzi mintaqalari bundan mustasno) keng tarqalgan. Umuman, bu tillarda 300 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi. Son-sanoqsiz katta-kichik tillardan iborat. Niger-kongo tillari amerikalik tilshunos J. Grinberg tasnifi boʻyicha 6 ta kichik oilaga boʻlinadi: 1) gʻarbiy atlantika tillari; 2) mande tillari; 3) gur (volta) tillari; 4) kva (gvineya) tillari; 5) benue-kongo tillari; 6) adamaua-sharqiy (adamaua-ubangi) tillari (oilachalar gʻarbdan sharqqa qarab sanalgan). Boshqa olimlarning fikricha, bu tasnif shartli, taxminan xususiyatga ega, chunki gʻarbiy atlantika va mande tillari oilachalari boshqalaridan sezilarli farqutanadi; aksincha, kva tillari benua-kongo tillariga juda yaqin turadi. Niger-kongo tillaridan akan, bamana, volof, zande, igbo, yoruba, lingala, malinke, nyanja, rundi, sango, suaxili, fula, shona, eve kabilar 2,5 mln.dan 20 mln.gacha soʻzlashuvchisi boʻlgan tillardir. Niger-kongo tillarining baʼzi xususiyatlari va yozuvlari haqida (qarang Nigerkordofan tillari.)"" OʻzME. N-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Nigerkordofan tillari

Nigerkordofan tillari (kon-gokordofan tillari) — afrika tillari makrooilasi. Amerika tilshunosi J. Grinberg tasnifiga kura, 2 oilaga boʻlinadi: niger-kongo tillari va kordofan tillari. Niger-kongo tillari Gʻarbiy va Janubiy Afrikaning katta qismida, kordofan tillari esa Sudanning sharqidagi va Kordofan togʻli oʻlkasidagi kichkina hududda tarqalgan. Ushbu til oilalarining genetik birligi bir qancha lugʻaviy oʻxshashlik va morfologik mosliklar asosidagina isbotlangan boʻlsada, aslida ular lu-gʻaviy, morfologik, sintaktik jihatlardan farqlanib turadi. Niger-kongo tillari oʻz navbatida 6 ta kichik oilaga boʻlinsa, kordofan tillari 5 guruhga boʻlinadi va 30 dan ortiq tilni oʻz ichiga oladi (kordofan tillari juda kam oʻrganilgan). N.-k. t.da soʻzlashuvchilar taxminan 350 mln. kishidan ortiqroqdir. Bu tillarning koʻpchiligi yozuvga ega emas. Bir kanchasi Yevropa mustamla-kasigacha moslashtirilgan arab yozuvlaridan foydalanib kelgan. Baʼzilari esa (akan, volof va boshqalar) lotin alifbosiga qoʻshimcha harf va belgilar qoʻshgan holda oʻz yozuvlariga ega boʻlganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Niger-kongo tillari
Nigrosporoz

Nigrosporoz — makkajoʻxori soʻtalari va gʻoʻza koʻsaklari kasalligi.

Nigrospora oruzae, Nigrosporoz spaerica (makkajoʻxori soʻtalarida), Nigrosporoz gossypii (gʻoʻza koʻsaklarida) chala zamburugʻlari qoʻzgʻatadi. Kasallangan organlarda qora dogʻlar hosil qiladi. Kuchli zararlangan soʻtalar rivojlanmaydi, zoʻgʻatasi oʻrtasidan yorilib ketadi. Zararlangan soʻtalardagi makkajoʻxori donining unuvchanligi pasayadi. Zararlangan urugʻlik maysasi koʻpincha unib chiqishi bilan nobud boʻladi. Nigrosporozga chalingan koʻsakning barcha yoki baʼzi chanoqlari toʻliq ochilmaydi. Kasallangan tola qora-qizgʻish rangga kiradi. Nigrosporozga qarshi oʻsimliklarning boshqa zamburugʻli kasalliklariga qarshi kurash choralari qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Niderland maktabi

Niderland maktabi - 15-16-asrlar musiqasidagi ijodiy yoʻnalish, Uygʻonish davrining yetakchi kompozitorlik maktabi. Niderlandiya (tarixiy viloyat) ilgʻor musiqa madaniyati yuksak professionalizm, badiiy yutuqlar va xalq anʼanalari zaminida shakllanib, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlariga tarqalgan. Niderland maktabi vokal-xor polifoniya ta-raqqiyotini belgilab berdi va uning umumiy asos va usul (imitatsiya, murakkab kontrapunkt va boshqalar)larini ishlab bergan. Yetuk namoyandalari: G.Dyu-fai, Y.Okegem, Ya.Obrext, Josken Depre, Lasso. Niderland maktabi ijodkorlari diniy va dunyoviy musiqa (messa, motet, madrigal, polifonik qoʻshiqlar), 16-asrda murakkab cholgʻu pyesalar ham yaratdilar. A kapella xor messalari Niderland maktabining ulkan yutugʻi boʻldi. Niderland maktabi ishlab chiqqan koʻp ovozlilik qonunlari va yangi ifoda vositalari kompozitorlik musiqaning keyingi taraqqiyotini taʼminla-di; uslub sifatida Yevropa musiqa sanʼatida cherkov vokal-xor janrlari va ularda ifoda topgan diniy dunyoqa-rashining koʻp asrlik hukmronligini yakunladi. Niderland maktabi koʻp badiiy xususiyatlari musiqaning keyingi rivoji (polifoniya, gomofoniya, dodekafoniya)da oʻz ahamiyatini saqlab qoldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Maktablar
Niderland sanʼati

Niderland sanʼati - Niderlandiya hududi (hozirgi Belgiya, Gollandiya, Lyuksemburg va qisman Fransiyaning shimoli-sharqi)da oʻrta asrlarda mavjud boʻlgan yagona badiiy maktab; 14-asrdan to Niderlandiya inqilobi gʻalabasi (16-asr) ga qadar boʻlgan davrda bu yerlarda Gʻarbiy Yevropa Oʻrta asrlar va Uygʻonish davri sanʼati shakllangan. Niderlandiya hududida Karolinglar davrida bazilika tipidagi cherkovlar, baʼzan markaziy kapellalar qurilgan, 11 —13-asrlarda roman uslubi rivojlangan. Dastlabki turar joy binolari paydo boʻlgan; qasr va bozor maydonlari atrofida aylana tarxli ratusha, gildiya uylari va ustaxonalari boʻlgan shaharlar qad koʻtardi, shaharning mi-norali devorlari, koʻpriklari mustah-kam qilib qurildi. Maas vodiysi meʼmorligida roman va gotika uslublari uygʻunlashgan. Shimoliy Niderlandiyada gʻishtli gotika keng tarqalgan, binolardagi hashamatli bezaklar binoning mahobatli shakliga boʻysundirilgan. Niderland sanʼatida haykaltaroshlik va rangtasvirda yutuklarga erishildi. 11-asrdan miniatyura (Stavlo "Injil"i, 1093—97), badiiy bronza buyumlar tayyorlash, zar-garlik sanʼati, 13—15-asrlarda gotika haykaltaroshligi ("Momo Havo", Lyejdagi Sen-Jan cherkovida), monumen-tal ("Xochga mixlash", Utrextdagi Sint-Piterskerk cherkovida) va dastgoxli (rassomlar J.Maluel, A. Bel-shoz, M.Bruderlam) rangtasvir rivojlangan; haykaltarosh K. de Verve, miniatyurachi rassomlardan aka-uka Limburglar mashhur boʻlgan. 15-asrdan Niderland sanʼati Shimoliy Yevropa sanʼatida yetakchi oʻrin tutdi, inson va tabiatga yangicha muno-sabatlar shakllandi, inson va tabiat orasidagi uygʻunlikni aks ettirish shu davrlarda yaratilgan asarlarga betak-ror ruh baxsh etdi. Jumladan, Ya. van Eyk asarlarida kundalik hayot rang-barangligi va koʻtarinki ruxi uz ifo-dasini topdi, rang va nur alohida plastik kuch va ifodalilik kashf etib, Yevropa rangtasvirining keyingi rivojida muhim rol oʻynadi, rassomning uzi Shimoliy Yevropa Uygonish davri sanʼati asoschisiga aylandi.

15—16-asrlar Niderlandiya Uygʻonish davrida altar kartinalari, portretlar, miniatyuralarda rassomlar (R.Kampen, Ya. van Eyk, Rogir van der Veyden, X.van der Gus, X.Bosx va boshqalar) dunyoviy hayotni haqqoniy aks ettir-dilar. 16-asr 2-yarmida dunyoviy rangtas-virning portret (A.Mor, D.Yakobus), manzara (I.Patinir), maishiy janr (Luka Leydenskiy, P.Breygel Katta) taraqqiy etdi. Niderland sanʼati amaliy be-zak sanʼatida mujassamoti kup shaklli shpalerlar ishlab chiqarish, zargarlik sanʼati, sopol buyumlar tayyorlash, kashtachilik, 16-asrdan badiiy tur tuqish kj-sak darajaga koʻtarildi.

Niderlandiya burjua inqilobi gʻalabasidan sung Niderland sanʼati ikki mustaqil — Gollandiya va Flamand maktablariga ajraldi va oʻziga xos tarzda rivojlan-di va talqin qilindiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niderland tili

Niderland tili yoki golland tili — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhiga mansub, Niderlandiya, Belgiya, Vest-Indiyada, qisman AQShda tarqalgan. Niderlandiya Qirolligining rasmiy tili, Belgiya qirolligining rasmiy tillaridan biri (fransuz tili bilan birga). N. T.da 20 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Niderland tili oʻrta asrlarda salik franklari qabilaviy lahjalarining friz va sakson qabilaviy lahjalari bilan oʻzaro taʼsirlashuvi jarayonida shakllangan. Oʻz tarixida 3 rivojlanish bosqichini oʻtgan: qad. niderland (9—11-asrlar), oʻrta niderland (12—15-asrlar) va yangi niderland (16-asrdan boshlab; bu davr hozirgi niderland tiliga oʻtish bosqichidir).

1650-yilda shim. niderlandlar tili "golland tili" deb atalgan. 19-asrda Niderlandiya Qirolligi vujudga kelgach, "niderland tili" termini barkarorlashib qoladi. Yagona adabiy til meʼyo-riy asoslari, til taraqqiyoti markazining shimolga koʻchishi munosabati bilan 17-asrda vujudga keladi. Adabiy tilning ogʻzaki va yozma koʻrinishlarida, shuningdek, shim. va jan. variantlarida fonetik va grammatik sathlarda, leksikada muayyan hududiy farqlar mavjud.

Niderland tili dialektal jihatdan shim.-markaziy, shim.-gʻarbiy, jan.-markaziy, jan.-gʻarbiy, shim.-sharqiy, jan.-sharqiy lahja guruhlariga ega. Fonetikasi jarangsiz portlovchi undoshlarning mavjudligi, diftonglarga boyligi, urgʻuning, asosan, oʻzakka tushishi bilan ajralib turadi. Til xususiyatlariga va grammatik qurilishiga koʻra, Niderland tili analitik tipdagi tillardandir. Koʻp jiqatdan nemis tiliga juda yaqin, le-kin sifatlarning turlanmasligi, gapdagi soʻz tarkibining oʻziga xosligi jixatdan farqlanadi. Niderland tili yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.

 
 Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar, M., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Niderland tili
Niderlandiya (tarixiy viloyat)

Niderlandiya – oʻrta asrlarda Yevropaning shimoli-gʻarbida joylashgan tarixiy viloyat (hozirda Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, shimoli-sharqiy Fransiyaning bir qismi). 17 viloyat (janubiy viloyatlar – Flandriya, Brabant, Lyuksemburg, Artua, Gennegau va boshqalar; shimoliy viloyatlar – Gollandiya, Zelandiya, Frislandiya va boshqalar)dan tarkib topgan. 15-asr oxiridan Gabsburglarga (1556-yildan – ispan Gabsburglariga) tegishli boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niderlandiya inqilobi

Niderlandiya inqilobi (1566—1609) — Niderlandiya tarixiy viloyatida sodir boʻlgan inqilob. Kalvinizm bayrogʻi ostida oʻtgan va ispanlar hukmronligini batamom tugatish va feodallarning zoʻravonligiga qarshi qaratilgan. Konservativ ruxdagi byurgerlar oppozitsiyadagi dvoryanlar (Vilgelm Oranskiy rahbarligida) bilan ittifoq tuzib ispanlar asoratiga qarshi chiqqanlar. Asosiy voqealar: 1566-yildagi Ikonalarga qarshi qoʻzgʻo-lon, 1572-yil shim. viloyatlarda koʻtarilgan ommaviy qoʻzgʻolon, 1576-yil jan. vi-loyatlardagi qoʻzgʻolon, Utrext uniyasi (ittifoqi) ni barpo etilishi (1579). Shimoliy viloyatlarni ispanlar hukmronligidan ozod boʻlishi (hozirgi Niderlandiya davlati hududi) va Birlashgan viloyatlar respublikasi barpo etilishi bilan yakunlangan (jan. viloyatlarni 1585-yilga kelib Ispaniya kayta bosib olgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Niderlandiya qirolligi

Niderlandiya qirolligi - 1814—15 yillarda Vena kongressi tomonidan Niderlandiya va Belgiya tarkibida tuzilgan davlat. Qirol Vilgelm I hukmronligi ostida boʻlgan. Niderlandiya qirolligida amalda Niderlandiya gegemonligi oʻrnatilib, Belgiya viloyatlarining iqtisodiy va siyosiy manfaatlari kamsitilgan. 1830-yilgi Belgiya inqilobi Belgiyani ajralib chiqishi va Niderlandiya qirolligini parchalanishiga olib kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Niderlandiya
Niderlandiya qirollik fanlar akademiyasi

Niderlandiya qirollik fanlar akademiyasi, Niderlandiya fan va sanʼat qirollik akademiyasi — Niderlandiyaning oliy ilmiy muassasasi. 1808-yil Amsterdam shahrida fan, adabiyot va sanʼat qirollik instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1938-yildan hozirgi nomda. Matematika va tabiiy fanlar qamda filologiya, adabiyot, tarix va falsafa boʻlimlari mavjud. 180 dan ortiq haqiqiy va 50 xorijiy aʼzosi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Niyoz Muhammad Hoʻqandiy

Niyoz Muhammad Hoʻqandiy, Mullo Niyoz Muhammad Hoʻqandiy Niyoziy bin Mullo Ashur Muhammad (taxminan 1802/03—1878-yildan soʻng) — qoʻqonlik tarixchi, shoir. 1860-yil Niyoz Muhammad Hoʻqandiy Qanoatshoh boshliq Qoʻqon qoʻshinlarining Pishpak, Uch Olmati va Uzun Ogʻochga, 1861—62 yillarda esa Turkiston atrofiga qilgan yurishida ishtirok etgan. Shundan soʻng harbiy xizmatdan ketib, Qoʻqonda oʻz mahallasida tinch mehnat bilan band boʻlgan. „Tarixi jadidai Toshkand“ muallifi Muhammad Solihxoʻja Toshkandiy uni attorlik mollari bilan savdo qiluvchi savdogar deb ataydi. „Niyoziy“ taxallusi bilan sheʼrlar bitgan. Niyoz Muhammad Hoʻqandiy „Tarixi Shoxruxiy“ asarini Xudoyorxon topshirigʻiga koʻra yozgan (1871—72). Asar Shohruxbiy davridan boshlab 1872-yilgacha Qoʻqon xonligida sodir boʻlgan siyosiy, iqtisodiy, madaniy oʻzgarishlarni qamrab olgan. Ayniqsa, muallifning oʻzi ishtirok etgan voqealar bayoni ilmiy jihatdan qimmatli. Asar Qoʻqon xonligi tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

 Adabiyot 
 Bobobekov H., Qoʻqon tarixi, T., 1996; Beysembiyev T. K., „Taʼrixi Shaxruxi“ kak istoricheskiy istochnik, AlmaAta, 1987.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1878-yilda vafot etganlar
Niyozbek qalʼasi

Niyozbek qalʼasi - Chirchiq daryosining oʻng qirgʻogʻidagi qalʼa harobasi. Toshkent va uning atrofini suv bilan taʼminlovchi qadimgi irrigatsiya inshooti - Boʻzsuvni dushmandan himoya qilish uchun qurilgan. Niyozbek qalʼasini 1935-yilda Vsevolod Jukov tekshirgan, lekin arxeologik qazish oʻtkazilmagan. Qalʼa toʻgʻri toʻrtburchak shaklida boʻlib, 2 m balandlikdagi koʻtarma xandaq bilan oʻralgan. Niyozbek qalʼasining ustki qismidan Qoʻqon xonligi (XIX asr) davriga oid materiallar topildi. 1865-yilda General Mixail Chernyayev boshchiligidagi podsho qoʻshinlari Toshkent shahrini qamal qilgan paytda xarobaga aylantirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qalʼalar
Niyozjonxoʻja

Niyozjonxoʻja (18-asr 2-yarmi — 19-asr boshlari, Xiva) — xorazmlik maqomchixonanda, sozanda va bastakor. 19-asr boshlarida Buxoroga borib, Shashmaqomning ashula va cholgʻu yoʻllarini oʻrgangan, ularning Xorazmda keng tarqalishida muhim rol oʻynagan. Xorazm Buzruk maqomidagi Saqili Niyozjonxoʻja va boshqa bir qancha kuylar muallifi. N.ning ishini shogirdlari (Mahsumjon Qozi, Us t a Muhammadjon Sanduqiy, Komil Xorazmiy, Ahmadjon Tabibiy va boshqalar) davom ettirib, Xorazm maqomlariga yangi kuy va ashula yoʻllarini kiritgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niyoziy

Niyoziy (taxallusi; ismi Otaniyoz Xoʻjaniyoz oʻgʻli, 1844 — Shovot tumani — 1928) — shoir, bastakor. K. Otaniyozovning otasi. Xivadagi Arabxon madrasasida oʻqigan. Arab, fors tillarini oʻrgangan, aruz ilmini puxta egallagan. Xivadagi Abdullaxon madrasasida mudarrislik qilgan (1920). Mumtoz sheʼriyatning turli janrlarida ijod qilgan. Sheʼrlaridan 3063 baytli devon tuzgan. Ularda xalq hayotining turli tomonlari aks etgan. N. Xorazm maqomlari uchun chiziqli nota tizimini yaratishda Komil Xorazmiyta yaqindan yordam bergan. Oʻzi ham bir qancha kuylar yaratgan. Hasan Jabarutiyning "Ajoyib ul-osor" ("Ajoyib yodgorliklar") asarining 7—9-daftarlarini arab tilidan forschaga tarjima qilgan (1907). N.ning adabiy merosidan namunalar turli majmua va bayozlarga kirgan, ular Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №120, 121, 192)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Arab Muhammadxon madrasasida tahsil olganlar
Turkum:Xorazm madrasalarida mudarrislik qilganlar
Turkum:Abdullaxon madrasasida mudarrislik qilganlar (Xiva)
Niyoziy Muhammad Niyoz Abdulgʻofurbek

Niyoziy Muhammad Niyoz Abdulgʻofurbek (19-asr) — uygʻur tarixchisi, shoir, tarjimon va xattot. 1851-yil umumiy tarixga bagʻishlangan "Qisas ul-gʻaroyib" asarini turkiy tilda yozgan. Asar muqaddima, xotima va 3 qismdan iborat. Asarning 1-qismida Chingizxon davrigacha boʻlgan voqealar bayoni; 2-qismida Chingizxon va uning avlodlari, Humoyungacha boʻlgan boburiylar tarixi bayoni; 3-qismda dastlabki 2 qismda zikr qilingan muhim voqealar tafsiloti yoritilgan. Asarga muallifning sheʼrlari ham kiritilgan. Shar-qiy Turkistonda koʻchirilgan bir nus-xasi Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining SanktPeterburg boʻlimida saqlanmoqda (inv. № 106). N. Mirza Muhammad Haydarning "Tarixi Rashi-diy" asarini forschadan uygʻurchaga tarjima qilgan (1837). Tarjimaga nasriy, sheʼriy bosh soʻz va xotima kiritilgan. Tarjimaning muallif qoʻlyozmalari Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining Sankt-Peterburg boʻlimida saqlanmoqda (inv. № 120, №121, №192). N. fors tilidan koʻpgina sheʼrlarni uygʻur ti-liga tarjima qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Uygʻurlar tarixi
Ibodulla Niyozmatov

Ibodulla Abdullayevich Niyozmatov (1942.17.10, Xiva tumani-2003. 20.9, Urganch) — rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1971-yildan Xorazm musiqali drama teatrida ishlaydi. Niyozmatov sahnalashtirgan spektakllar chuqur psixologik talqini, dramatik toʻqnashuvlarning oʻtkirligi, voqealar rivoji va boshqa bilan diqqatga sazovor. "Abu Rayhon Beruniy" (Uygʻun), "Birovning tashvishi" (Oʻ. Hoshimov), "Monserro" (E. Robles), "Ibn Sino" (A. Shalomayev), "Nurxon" (K. Yashin va T. Jalilov), "Ajdodlar qilichi" (E. Samandarov), "Layli va Majnun" (Xurshid), "Marvarid taqqan ayol", "Feruz" (K.Avaz, O. Ibrohimov) va boshqa spektakllarni sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Bahodir Niyozov

Bahodir Boboyevich Niyozov (1959-yil 15-avgust, Beshkent) – usta kulol, kulollar sulolasining vakili, Oʻzbekiston xalq ustasi (2003). Hunarni ota-bobosidan oʻrgangan. P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1984). Qarshi sanʼat bilim yurtida badiiy bezash boʻlimi boshligʻi (1984—97). 1997-yildan Qashqadaryo viloyati „Hunarmand“ uyushmasi rahbari. Niyozov qadimy kulollik maktablaridan biri – Kasbi kulollik maktabini tiklash va rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi; anʼanaviy uy-roʻzgʻor buyumlari (xum, koʻza, oftoba, tuncha va boshqalar)ni oʻziga xos usulda yaratadi, binolar bezagi uchun sopol, terrakotadan samarali foydalanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1959-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-avgustda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston xalq ustalari
Muhammad Niyozov

Muhammad Ibrohimovich Niyozov (1908, Chimkent — 1980, Toshkent) — kimyogar olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), professor (1964). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgach (1934), shu universitetda dekan va prorektor (1934—40), Oʻzbekiston Maorif vaziri oʻrinbosari (1940— 46), Toshkent politexnika instituti rek-tori (1947—63), kimyo texnologiyam ja-rayonlari va qurilmalari kafedrasi mudiri (1953—80). Shu kafedra qoshida polimerlar muammolari laboratoriyani tashkil qilgan. Asosiy ilmiy ishlari adsorbsiya, distillash, ekstraksiya, kuritish va boshqa jarayonlarni intensivlash masalalariga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 https://press.natlib.uz/ru/editions/102970

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Nijnevartovsk

Nijnevartovsk - Rossiya Federatsiyasi XantiMansi muxtor okrugidagi shahar (1972-yildan). Ob daryosidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 235,7 ming kishi (1998). Neft qazib olinadi. Neft-gazni qayta ishlash, oʻrmon, qurilish materiallari, oziq-ovqat sanoati rivojlangan, oʻlkashunoslik muzeyi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Nijniy Novgorod

Nijniy Novgorod (1932—90-yillarda Gorkiy) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Nijniy Novgorod viloyati markazi. Oka daryosining Volgaga quyilish joyida. Yirik daryo porti, temir yoʻl tuguni. Aholisi 1367,6 ming kishi (1998). Mashinasozlik va metallsozlikning (avtomobilsozlik, stanoksozlik, „Metallist“ va boshqa ishlab chiqarish birlashmalari, „Krasnoye Sormovo“, dizelsozlik, aviasozlik, aloqa apparaturasi, televizor va boshqa zavodlar) yirik markazi. Qora va rangli metallurgiya, kimyo va neft kimyosi, kimyo-farmatsevtika, yogʻochsozlik, qurilish materiallari, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bor. 1985-yildan metropoliten ishlab turibdi. 9 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 5 teatr, badiiy, Maksim Gorkiy, Nikolay Dobrolyubov muzeylari, tarixiy-meʼmoriy qoʻriqxona bor. Shaharga 1221-yilda asos solingan. 1341—92-yillarda Nijniy Novgorod Suzdal knyazligining poytaxti. 1611—12-yillarda Nijniy Novgorodda Kuzma Minin va knyaz Dmitriy Pojarskiyning xalq lashkari tuzilgan. Nijniy Novgorod 1719-yildan gubernya markazi. 19—20-asr boshlarida Nijniy Novgorod ulgurji bugʻdoy savdosining muhim savdo-moliya markazi. Shaharda podsho Rossiyasi davridan deyarli har yili yarmarka oʻtkazilib kelinmoqda. Meʼmoriy yodgorliklardan Kreml (16—17-asrlar), Blagoveshchensk monastiri (17-asr), Pechyora monastiri (17-asr), Smolenskaya (17-asr oxiri) va Rojdestvenskaya cherkovlari saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari‎
Nijniy novgorod viloyati

Nijniy novgorod viloyati -RF tarkibidagi viloyat. 1929-yil 14-yanvarda tashkil etilgan (1932-yilgacha Nijniy Novgorod oʻlkasi, 1936 yilgacha Gorkiy oʻlkasi, 1990 yilgacha Gorkiy viloyati). Rossiya Yevropa qismining markazida, Volganing har ikkala sohilida joylashgan. Volga-Vyatka iqti-sodiy rayoniga kiradi. Maydoni 76,9 ming km². Aholisi 3657,0 ming kishi (2000). Shahar aholisi 78,2%. 1 km² ga 48,1 kishi toʻgʻri keladi. Viloyat aholisining aksari qismi ruslar (94,7%), shuningdek, tatar (1,6%) mordva (1,0%), ukrain (0,9%), chuvash (0,3%) va boshqa yashaydi. 48 maʼmuriy tuman, 26 shahar, 71 shaharcha bor. Markazi — Nijniy Novgorod. N.Nijniy novgorod viloyati Sharqiy Yevropa tekisligining markaziy qismida joylashgan. Asosan, oʻrmonli oʻr-qir dashtdan iborat. Volga daryosi viloyat hududini oʻrmonli Chap sohil (Zavoljye) payettekisligi va Oʻng sohil balandligiga boʻladi. Relyefning karst shakllari rivojlangan. Qurilish materiallari, torf, fosforitlar, temir rudalari konlari bor.

Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —12°, iyulniki 19°. Yillik yogʻin miqsori 500 mm. Vegetatsiya davri 165—175 kun. Asosiy daryolari: Volga va uning irmoklari. Gorkiy suv havzasi, koʻllar (asosan, Zavoljyeda) bor. N.Nijniy novgorod viloyati jan. tayga, aralash va keng bargli oʻrmonlar mintaqasida joylashgan. Tuproklari asosan, chimli podzol va podzollashgan tuproqlar. Viloyat hududining 40% ga yaqin maydoni oʻrmon. Yassi suvayirgʻich va pastqamliklarda botqoklik koʻp. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, qoʻngʻir ayiq, silovsin, boʻrsiq, chipor yumron-qoziq, olaxurjun va boshqa bor. Los qoʻriqlanadi. Viloyat xududida Kerjen qoʻriqxonasi mavjud. Sanoatning asosiy tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik (avtomobillar, dare va dengiz kemalari, samolyotlar, avtomobil va kema dvigatellari, stanoklar, pribor va asboblar, kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar, televizorlar ishlab chiqariladi), kimyo va neft kimyosi (organik sintez mahsulotlari, plastmassa va sintetik smolalar, organik shisha, boʻyoq, lok, zaharli kimyo-viy preparat va boshqalar), oʻrmon va sellyuloza qogʻoz, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari ishlab turibdi. Badiiy hunarmandchilik buyumlari ham ishlab chiqariladi. K-xning yetakchi tar-mogʻi — chorvachilik. Koramol (sutgoʻshtli zotlari), bugʻu, parranda, choʻchqa boqiladi. Bugʻdoy, qand lavlagi, sabzavot (shu jumladan, piyoz), javdar, arpa, suli, grechixa, kartoshka, yem-xashak ekinlari ekiladi. Transport yoʻli bor. Volga, Oka, Vetluga va Sura daryolarida kema katnaydi. Asosiy dare porti — Nijniy Novgorod. 10 oliy oʻquv yurti, 5 teatr, 9 muzey mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Nijniy tagil

Nijniy tagil - Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1917-yildan). Oʻrta Ural togʻlarining sharqiy yon bagʻrida, Tagil daryosi (Ob havzasi) boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 399,6 ming kishi (1998). Qora metallurgiya (metallurgiya kombinati va boshqalar), mashinasozlik, vagonsozlik, shuningdek, kimyo va koks-kimyo sanoatlari („Uralximplast“ ishlab chiqarish birlashmasi) rivojlangan, harbiy texnika ishlab chiqariladi. Mis rudasi qazib olinadi. Pedagogika instituti, 2 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat va boshqa muzeylar bor. N.T.ga 1722-yilda asos solingan. Oʻsha yerda konchilik rivojla-nishi bilan vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nizak tarxon

Nizak tarxon, Abul Xayyoj (? —706) — Koʻhistondagi Bodxiz shahrining merosiy hokimi (7-asr oʻrtasi). Balxdagi Navbahor ibodatxonasining bosh kohini Barmakni (qarang Barmakiylar) oʻldir-gach (652), Balx va Toharistonning amaldagi hokimi. Mahalliy hokimlarning arab bosqinchilariga qarshi ku-rashiga rahbarlik qilgan. Balxdan jan. dagi Dara-i Gaz vodiysidagi togʻ tepasida qurilgan tosh qalʼa (Barbar yoxud Farazdaz) Nizak tarxon tomonidan arablarga qarshi mudofaa maqsadida bunyod etilgan. 701 yil Nizak tarxon Sugʻd podshosi Tarxunning chaqirigʻiga koʻra, Termizga, Xalifalikdan ajralib chiqqan Sobit ibn Qutba va Muso ibn Abdullohga yordam berish uchun kelgan. 706 yil Qutayba ibn Muslim bilan sulh bitimi imzolagach, arablarning Movarounnahr shaharlariga qilgan harbiy yurishlarida qatnashgan. Biroq arablarning muvaffaqiyatlaridan xavfsirab, ularga qarshi kurashga otlangan. Nizak tarxon Balx sipohbadi, Marvarud shohi Bazam, Toliqon shohi Saxrek (Suxrob ?), Foryob shohi Tursul va Juzjon shohi al-Juzjoniyga noma yoʻllab, ularni kurashga daʼvat etgan va roziligini olgan. Xulm yoʻlagi (tor dara)da boʻlgan jangda Qutayba gʻolib chiqqach, Nizak tarxon Bagʻlon yaqinidagi Fanj Joh bulogʻi boʻyiga chekingan. Qutayba unga qarshi ukasi Abdurahmonni ilgʻor qilib joʻnatgan, Nizak tarxon togʻdagi al-Kurza qalʼasiga joylashib mustah-kam istehkom barpo etgan. Qalʼaga fa-qat birgina tor soʻqmoq yoʻl orqali chiqilgan. Qutayba qalʼani 2 oy qamal qilgan. Qalʼadagilarning oziqovqat zaxirasi tugagan, kishilar orasida chechak kasali tarqalgan. Qutayba Nizak tarxon oldiga elchisini yuborib unga omonlik, daxlsizlik berish haqida yolgʻon vaʼda qilgan. Bunga ishongan Nizak tarxon qalʼadan chiqib kelganda uni hibsga olgan va 700 ta safdoshi bilan qatl ettirgan.

 Adabiyot 
 Istoriya at-Tabariy, T., 1987; Ka-mal iddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po arabo-yazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Tarixiy shaxslar
Nizomiddin ahmad hirotiy

Nizomiddin Ahmad Hirotiy (1549—1594) – hind tarixchisi. Akbar davrida yuqori harbiy lavozimlarni egallagan, 1585-yil Gujarotda baxshi (armiyaning bosh intendanti), 1593-yildan davlat baxshisi. „Tabaqoti Akbariy“ nomli katta asar muallifi (1593-yil yozib tugatilgan), unda 30 ga yaqin turli dan foydalanilgan. Asarda boburiy podshoh Akbar hukmronligi tarixi bilan bir qatorda Gʻazna, Gʻur, Dehli sultonlari, Bahmaniylar davlati, Gujarot sultonligi, Malva, Bengaliya, Sind, Kashmir va Hindistondagi boshqa musulmon davlatlari tarixi bayon etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Tarixchilar
Turkum:Akbar
Nizomiddin Shomiy

Nizomiddin Shomiy (? - taxminan 1412) — Temuriylar davri tarixchi olimi.

Oʻrta Osiyo hamda Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlarining 14-asrdagi hayotiga oid maʼlumotlarni yozib qoldirgan. da Shomiy nisbasi bilan mashhur boʻlsada, baʼzan Shanbi Gʻozoniy nisbasi bilan qam uchraydi (Shom, Shanb yoki Shanbi Gʻozon — Tabriz yaqinidagi mavze). N.shahrining hayoti va tarixnavislik faoliyati haqida toʻliq maʼlumot yoʻq. Ilmiy ada-biyotda mavjud boʻlgan juda oz maʼlumot esa uning Amir Temur farmoni bilan yozilgan asari "Zafarnoma"dan olingan. N.shahrining "Zafarnoma" asari anik, va muallif oʻz koʻzi bilan koʻrgan voqealar asosida yozilgan.

Ad.: Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma.., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Temuriylar davlati tarixchilari
Gollandiya (tarixiy davlat)

Gollandiya (Holland) - oʻrta asr grafligi, soʻngra tarixiy Niderlandiya tarkibidagi viloyat, 17—18-asrlarda Birlashgan viloyatlar respublikasi (viloyat nomi bilan uni koʻpincha Gollandiya, Gollandiya respublikasi deb qam atashadi) tarkibida. Hozirgi Niderlandiya (uni, shuningdek, norasmiy ravishda G. deb ham atashadi) tarkibi 2 viloyatga — Shimoliy G. va Janubiy G.ga boʻlinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Niderlandiya
Nizomiy Aruziy Ibn Samarqandiy

Nizomiy Aruziy Ibn Samarqandiy (11-asrning 90-yillari — Samarqand — 1160) — adib, adabiyotshunos olim. Kotib, shoir, munajjim, tabib sifatida ham tanilgan. Aruzni puxta egallagani uchun Aruziy nomi bilan ham mashhur boʻlgan. 1111-yilda Sharq mamla-katlari boʻylab sayohat qilgan. Balx, Hirot, Tuye, Nishopur shaharlarini kezib, Afgʻonistonning Gʻur va Bomiyon viloyatlarida shansabiylar sulolasida 45 yil xizmat qilgan. Bizgacha "Majmaʼ unnavodir" ("Nodirlar majmuasi") yoki "Chahor maqola" ("Toʻrt maqola", 1156— 57) deb nomlangan asarigina yetib kelgan. Asar muqaddima va 4 maqoladan iborat. Muqaddimada kitobning yozilish sabablari, maqsadi aytilgan. Asosiy qismidagi maqolalarda dabirlik ilmining mohiyati va yetuk dabir si-fatlari; sheʼr ilmining mohiyati va shoirning salohiyati; ilmi nujumning mohiyati va munajjimning bilimi, tibbiyot ilmining mohiyati, tabiblik, tabibning vazifalari haqida fikr yuritilgan. Har bir maqola muallif tomonidan ilgari surilgan gʻoya va fikrlarni aks ettiruvchi 10—12 hikoyat bilan ziynatlangan. N. A. har bir kasbga taʼrif berganda, shu kasb egasining maʼnaviy qiyofasi va bilimi qanday boʻlishi lozimligini uqtiradi. Ayniqsa, kitobdagi ikkinchi ma-qola — "Sheʼr ilmining mohiyati, shoir saloqiyati"da ijodkor burchi, masʼuliyati, uning oʻziga talabchan, hamisha izlanishda, oʻrganishda boʻlishi, yosh ijodkorlarga gʻamxoʻrlik qilishi kerakligi aytilgan. Badiiy asarda shakl va mazmun birligi, sheʼriyatning inson tafakkuriga taʼsiri, badiiy-estetik, taʼlim-tarbiyaviy ahamiyati, uning inson kamolotiga, estetik di-diga taʼsiri borasida ham qimmatli fikrlar bor. Asar Oʻrta Osiyo va Xuro-son xalqlari ilm-fani, madaniyati, yozuvchishoirlar hayoti va ijodini oʻrga-nishda muhim manbadir. "Majmaʼ unnavodir"ning dunyo qoʻlyozma xazinalarida 12 ta qoʻlyozma va bir necha toshbosma nusxalari mavjud. Istanbul nusxasi eng moʻʼtabar nusxa hisoblanadi. Ingliz olimi Eduard Braun xuddi shu nusxani ingliz tiliga tarjima qilgan (1899). Eron olimi M. Muinning tanqidiy matni asosida asarni S. Bayevs-kiy va 3. Vorojeykina rus tiliga (1963), asl forsiy nusxadan M. Hasaniy oʻzbekchaga (1985) qisqartirib tarjima qilganlar.

 

 Nodir hikoyalar, T., 1985.

 Adabiyot 
 Bertels Ye.E., Izbrannie trudi, t. 1, Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M, 1960 Abdull ayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969.

Begali Qosimov.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Kishilar
Turkum:Adiblar
Turkum:1160-yilda vafot etganlar
Nizomiy Hoʻqandiy

Nizomiy xoʻqandiy (taxallusi; asl ism-sharifi Nizomiddin Muhammadaminxoʻja oʻgʻli) (17-asr oxiri — 18-asr boshi) — shoir. Buxoroda tahsil koʻrgan. N.X.dan falsafiy mazmundagi "Majmuat ul-maqosid" ("Maqsadlar majmuasi") nomli kitob, 300 ga yaqin gʻazal va muhammaslardan iborat sheʼrlar toʻplami qolgan. Uning ayrim sheʼrlari toshbosma usulda bosilgan bayozlarda ham uchraydi. N.X. asarlarida oʻz zamonidagi illatlarga nafrat koʻzi bilan qaraydi, insoniy tuygʻularni, muhabbat va sadoqatni uluglaydi. Sheʼrlari ravon, sodda tidda yozilgan.

 Adabiyot 
 Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Raʼno Nizomova

Raʼno Hoshimovna Nizomova (1935.25.12, Qoʻqon) — raqqosa, baletmeyster, pedagog. Oʻzbekiston xalq ar-tisti (1974). Toshkent xoreografiya bilim yurtini mumtoz raqs boʻlimini (1954), Toshkent madaniyat institutining rejissyorlik boʻlimini (1982) tugatgan. 1954—57 yil Navoiy teatrida, 1957—78 yillar "Bahor" ansamblida yetakchi raqqosa (ayni vaqtda 1956-yildan repetitor-baletmeyster va badiiy rahbar oʻrinbosari). "Nargiz" bolalar ashula va raqs ansamblining tashkilotchisi (1978), badiiy rahbari va baletmeyster (1989-yilgacha). 1980-yildan Toshkent madaniyat institutining xoreografiya boʻli-mida oʻqituvchi (1992-yildan professor).

Raʼno Nizomova ("Pomircha raqs Navoiy teatrining "Oqqush koʻli", "Uyqudagi goʻzal", "Yetti goʻzal", "Esmeralda", "Jizel" va boshqa spektakllarida balet partiyalarini ijro etgan. N.ning ijodi serqirra boʻlib, Far-gʻona, Buxoro, Xorazm uslubidagi oʻzbek mumtoz, xalq zamonaviy raqslarini, qardosh va xorijiy xalqlar raqsini bir maromda mahorat bilan ijro etgan. N. repertuaridan "Bahor" ansamblida "Pilla", "Jonon", "Rohat", "Tanavor", "Fargʻona ruboiysi", "Asta qiyolab oʻtdi", "Oʻyna Raʼno", "Buxorocha raqs", "Togʻli Badaxshon raqsi", "Zav-qim kelur", "Shoʻx qiz", "Oʻynasin" kabi hamda afgʻon, hind, pokiston, polyak va boshqa xalqlar raqslari oʻrin olgan. Baletmeyster sifatida "Lolalar", "Yoshlik valsi", "Soqiynomai Bayot", "Dilxiroj", "Oʻzbekiston qizlari", "Duxtari zebo" va boshqa raqslarni sahnalashtirgan. Avstriya, Chexoslovakiya, Indoneziya, Yaponiya, Hindiston, Pokiston, Kanada, Misr va boshqa mamlakatlarda gastrolda boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 Havaskorlik bolalar va raqs ansambllarini tashkil qilish va ularning faoliya-ti (hamkorlikda), T., 1985.

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Nizomulmulk

Nizomulmulk (1017-yil, Tuye – 1092-yil, Nahovand) – Saljuqiylar davlati arbobi Abu Ali al-Hasan ibn Ali ibn Ishoq at-Tusiyning unvoni, „Nizomulmulk“, yaʼni mulkning nizomi, tartibi nomi bilan shuhrat qozongan. Nishopur va Marvda oʻqib, voyaga yetgach, Balxga borib, Ali ibn Shodon xizmatiga kiradi. Keyinchalik u Dovud ibn Mikoilga dabir boʻladi. Saljuqiylar shohi Alp Arslon saroyida vazirlik mansabigacha koʻtariladi. 1072-yil Alp Arslon oʻldirilgach, uning oʻgʻli, 17 yoshlik Malikshoh (1072–1092-yillar) saroyida Nizomulmulk vazirlik qilib, qariyb davlatning hamma ishlarini oʻzi olib borgan. Malikshox uni oʻz homiysi – otabek deb atagan. Nizomulmulk mamlakatda yirik mulkdorlar va qabila boshliqlarining ayirmachilik (separatistik) harakatlariga qarshi kurashib, davlatni boshqarish ishlarini markazlashtirish siyosatini oʻtkazgan. 1067-yil Bagʻdodda „Nizomiyya“ aqoid va huquq madrasasini qurdiradi. 1091-yil „Siyosatnoma“ („Siyar ul-muluk“) asarini yozadi. Unda davlat boshqaruviga aloqador qariyb hamma qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona ishlari, qoʻshin va sarbozlar, xizmatchi va shaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagi soqchilaru posbonlar vazifalari, ularning maoshlari, pochta va aygʻoqchilik (razvedka) ishlari, ularning moddiy jihatlari, hatto shohning oilaviy ishlari, soliq va hiroj, zakot va vaqf masalalari ham oʻrin olgan. Asarning asosiy gʻoyasi shundan iboratki, vazir Nizomulmulk shoh va hokimlarni adlu insofga, sulh va muruvvatga, davlatni oqilona boshqarib, qatʼiy qoida va tartib oʻrnatishga, amaldorlarni vijdonli, pok, halol va iymonli boʻlishga, mamlakat obodonligi, uning ahli farovonligi, tinchlik va totuvligini taʼminlash uchun harakat qilishga daʼvat qiladi. Nizomulmulk Bagʻdod safari yoʻlida yollangan qotil tigʻidan halok boʻladi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Nizomulmulk, Siyosatnoma yoki Siyar ul-muluk, Toshkent, 1997-yil.

Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:1017-yilda tugʻilganlar
Turkum:1092-yilda vafot etganlar
Turkum:Gʻaznaviylar davlati kishilari
Jamol Nizomxoʻjayev

Nizomxoʻjayev Jamol (1921.15. 12 -Toshkent – 1992.26.9) – opera xonan-dasi (bariton), Oʻzbekiston xalq artista (1964). Moskva Oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan (1938—39), Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1950). Navoiy teatrida solist (1939— 83), shuningdek, Toshkent madaniy-oqartuv bilim yurtida oʻqituvchi (1961— 87). N. musiqali dramalarda Qodir (Yashin, M.Muhamedov; R.Glier, „Gul-sara“) va boshqa, oʻzbek operalarida Nav-fal (R. Glier va T. Sodiqov, „Layli va Majnun“), Boʻron (S. Vasilenko va M.Ashrafiy, „Boʻron“), Farhod (V. Uspenskiy va G.Mushel, „Farhod va Shirin“), Niyozmatbek, Ardasher (M. Ash-rafiy, „Shoir qalbi“, „Dilorom“), shuningdek, mumtoz operalarda Eska-milo (J. Bize, „Karmen“), Tomskiy (P. Chaykovskiy, „Qargʻa motkasi“), Gryaznoy (N. Rimskiykorsakov „Shoh qayligʻi“) kabi partiyalarni ijro etgan. Opera ijrochiligida milliy ashula ijro uslubini uygʻunlashtirishga intilgan. Oʻzbek xalq ashulalari („Laylodin ortiqsan“, „Qoshlari qalamlar“ va boshqalar), maqom yoʻllari („Dugoh“, „Dugoh taronasi“, „Ushshoq“ kabi) va zamonaviy qushiklar („Vatanga mehr“, „Illy tong hamdam“, „Assalom“ va hokazo) N. ijodida muhim oʻrin tutadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:15-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:SSSRda tugʻilganlar
Turkum:26-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Turkum:Alisher Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri kishilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzolari
Nizomshohlar

Nizomshohlar - Shim.-Gʻarbiy Dekandagi Ahmadnagar davlatini boshqargan sultonlar sulolasi (1490—1633). Asoschisi — Malik Ahmad Bahriy, bahmaniylar lashkarboshisi. U oʻzini mustaqil deb eʼlon qilib nizomshoh unvonini qabul qilgan. Burhon 1 (1509— 53) davrida N. nihoyatda kuchaygan, boburiylar bilan kurash olib borganlar. Akbar N.dan Berar viloyatini tortib olgan. 1633-yil soʻnggi nizomshoh Husayn-shoh III (1630—33) boburiylarga asir tushgan va ular 1636-yil Ahmadnagarni oʻz davlatlariga qoʻshib olganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Sulolalar
Niigata

Niigata — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.ning gʻarbiy sohilida, Sinano da-ryosi quyilishida. Niigata prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 501,3 ming kishi (2000). Yirik dengiz porti (yiliga 20 mln. t yuk ortib-tushiriladi). Neft qazib olish va uni qayta ishlash hamda neft kimyosi markazi. Metallurgiya, elektronika va transport mashinasozligi, toʻqimachilik (ipak va sunʼiy matolar ishlab chiqarish), taxta tilish, qogʻoz, sement sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi, universitet bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Nikaragua (koʻl)

Nikaragua — Markaziy Amerikadagi eng katta koʻl, Nikaragua davlati hududida. Maydoni 8430 km, uz. 160 km, eni 70 km gacha. Eng chuqur joyi 70 m. Tektonik botikda, dengiz sathidan 32 m balandlikda joylashgan. Suv sathi yil davomida oʻzgarib turadi. Tinitapa daryosi orqali Managua koʻli bilan bogʻlangan. N. suvi San-Xuan daryosi orqali Karib dengiziga oqadi (qadimda N. qoʻltiq boʻlgan deb ham tax-min qilinadi, chun-ki dengiz faunasi saqlangan). Qirgʻoqlari pasttekislik. Koʻlning gʻarbiy qismida Ometepe vulkani (1556 m) bor. Kema qatnaydi, baliq ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikaraguanlar

Nikaraguanlar - xalq, Nikaraguaning asosiy aholisi (3,5 mln. kishi). Umumiy soni 3,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar va kreollar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar, bir kismi — protestantlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nikelin

Nikelin, qizil nikel kolchedan i — arsenidlar sinfiga man-sub mineral. Kimyoviy tarkibi NiAs. Aralashma sifatida So, Fe, Sb, S va boshqa boʻladi. Geksagonal singoniyali kri-stallari kam uchraydi, koʻpincha dona-dor yaxlit yoki tayoqchasimon massalar hosil qiladi. Rangi och qizil, metal-lsimon yaltiroq. Qattiqligi minera-logik shkala boʻyicha 5,5—6,0. Zichligi 7600–7800 kg/m3. Elektr tokini yaxshi oʻtkazadi. N. magmatik va gidrotermal mis-nikel-kumush va uran-vismutli rudalarda uchraydi. Yer yuzasidagi qatlam sharoitlarida osongina ikkilamchi mineral annabergitga aylanadi. Germaniya, Rossiya Federatsiyasi, AQSH, Kanada va boshqa mamlakatlarda uchraydi. Kattaroquyumlari toʻplangan joyda nikel olish uchun muhim ruda hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikellash

Nikellash — metall buyumlar sir-tiga nikel qoplash. Odatda, nikel 1 — 2 mkm dan 40—50 mkm gacha qalinlikda qoplanadi. Elektrolit, kimyoviy va kontakt usullari bor. Eng koʻp tarqalgani elektrolit usuli (qarang Galvanotexnika). Bunda uchta asosiy kompo-nentdan iborat elektrolitlar: buyum sirtida elektrsizlanuvchi ionlar man-bai hosil qilish uchun sulfat kislo-tali nikel (70—280 g/l); katod katla-mida kislota katlamini rostlash uchun borat kislota (30 g/l); anodlarning normal erishini osonlashtiruvchi osh tuzi (5—15 g/l) dan foydalaniladi. Kimyoviy usulda natriy gipofosfatdan foydalaniladi. Elektrolit usulida N. qiyin boʻlgan sirtlar shu usulda nikellanadi. Kontakt usulida 40 g/l borat kislota qoʻshilgan nikel xloriddan foydalaniladi. Vaqt oʻtishi bilan nikellangan buyumlar sirti xiralashib krladi. Shuning uchun, koʻpincha, nikel katlami ustiga xrom qatlami ham qoplanadi (qarang Xromlash). N.dan tibbiyot asboblari, avtomobil, velosiped va boshqa mashina qismlarini bezash yoki korro-ziyadan saqlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi