Katta toʻrtlik (roman)

Katta toʻrtlik – Agatha Christiening detektiv asari boʻlib, dastlab 1927-yil 27-yanvarda Buyuk Britaniyada William Collins & Sons nashriyoti tomonidanThe Publishers' Circular and Booksellers Record 15 January 1927 (Page 1), soʻngra shu yilning oʻzida AQShda Dodd, Mead and Company tomonidan nashr etilgan. Asarda Hercule Poirot, Arthur Hastings va Inspektor Japp obrazlari mavjud. Buyuk Britaniya nashrining narxi yetti shilling va olti pens (7/6), AQSh nashrining narxi esa 2,00 dollar boʻlgan.

Romanning tuzilishi Poirotning boshqa hikoyalaridan farqli oʻlaroq, avval alohida nashr etilgan oʻn ikkita (AQShda oʻn bitta) qisqa hikoyadan shakllangan. Bu xalqaro fitna va josuslik haqidagi voqea boʻlib, Christiening kelajakda koʻproq josuslik janridagi asarlar yozish ehtimolini koʻrsatadi.

 Rivojlanish 
1926-yilda Christie onasining vafoti va Archibald Christie bilan nikohining buzilishidan qattiq taʼsirlangan edi. Erining ukasi Campbell Christie, butunlay yangi roman yozish mashaqqatini boshdan kechirmasdan, Christiega shunchaki Poirotning soʻnggi hikoyalar turkumini toʻliq hajmli kitobga aylantirish taklifi bilan chiqdi. Campbell unga The Sketch jurnali uchun yozilgan hikoyalarni kitob nashr etish uchun yanada izchil shaklga keltirishda yordam berdi. Uning yordami asosan hikoyalarning boshi va oxirini qayta koʻrib chiqishdan iborat boʻlib, ularni romanga yaxshiroq moslashtirishga qaratilgan edi. Har bir hikoyaning mazmuni qisqa hikoya va roman variantlari oʻrtasida oʻzgarmay qoldi. Keyinroq yozilgan „Partners in Crime“ (1929) asaridan farqli oʻlaroq, hikoyalarning tartibi saqlab qolindi.

Shu paytlarda The Bodley Head nashriyotiga bir roman taklif etilgan va rad qilingan edi. Bu roman haqida boshqa maʼlumotlar yoʻq, biroq Zemboy uning „Katta toʻrtlik“ boʻlishi mumkinligini taxmin qiladi. Uning taxminlari Christiening yangi nashriyotchisi William Collins & Sons bilan munosabatlarida davom etadi. Christie „Katta toʻrtlik“ yetarli darajada yaxshi roman emasligini tushunib, yangi nashriyot uchun „Rojer Ekroydning qotili“ asarini yozishga kirishgan boʻlishi mumkin.

Kitob Christie gʻoyib boʻlib, qayta paydo boʻlganidan bir necha hafta oʻtgach nashr etildi. Uning nomi bilan bogʻliq shov-shuvlar yangi romanning sotuvda muvaffaqiyat qozonishiga sabab boʻldi. Sotuvlar „Rojer Ekroydning qotili“ kitobining muvaffaqiyatini ikki barobardan ham oshirib yubordi. Garchi anʼanaviy qotillik siri emas, balki xalqaro fitna va josuslik haqidagi hikoya boʻlishiga qaramay, kitob yaxshi sotildi va Christiedan koʻproq josuslik janridagi asarlar kutish mumkinligini koʻrsatdi.

1942-yilda Christie oʻz agenti Edmund Cork of Hughes Massiega xat yozib, undan bir qoʻlyozmani (ehtimol, Uyqudagi qotillik asari qoʻlyozmasi) zaxirada saqlashni soʻradi va shunday dedi:

„Men bir marta shunday ahvolga tushib qoldimki, faqat pul uchun yozishni xohladim, ammo bunday qila olmasligimni his qildim. Bu asabni qaqshatadigan holat. Agar oʻsha paytda yonimda qoʻlda tayyor turgan bitta zaxira qoʻlyozma boʻlganida, hammasi butunlay boshqacha boʻlardi. Oʻsha payt men oʻsha boʻlmagʻur „Katta toʻrtlik“ni yozishga majbur boʻldim, keyin esa oʻzimni majburlab The Mystery of the Blue Trainni yozgan edim.“

 Tahlili 
Jerry Speir romanning Hercule Poirot seriyasidagi anʼanaviy qolipdan chetga chiqqanini taʼkidlaydi. Asarning voqealari, avvalgi koʻplab kitoblardagi kabi, aslzodalar uyida yoki qishloq joyda emas, balki boshqa muhitda kechadi. Qahramonlar ham Britaniya zodagonlari emas. Yovuzlar xalqaro jinoyatchilardan iborat guruh boʻlib, ular yashirin, global tashkilotni boshqaradi. Ularning maqsadlari orasida insoniyat tamaddunini parchalash ham bor. Ular nomaʼlum „ilmiy kuch“ deb ataluvchi qurolni nazorat qiladi. Speirning taxminicha, bu qurol gravitatsiya yoki yadro energiyasi sirlarini oʻz ichiga olishi mumkin.

 

 
 

 
 The Big Four at the official Agatha Christie website

Turkum:Agata Kristi romanlari