Urning shohlik o'yinlari

Urning Royal Game – bu qadimgi Mesopotamiya mil. avv. Oʻyin, barcha Yaqin Sharqda odamlar orasida mashhur edi va uni oʻynash uchun stollar Mesopotamiyadan uzoqroq joylarda, jumladan Krit va Shri Lanka topilgan. Bir taxt, British Museum tomonidan saqlanadi, taxminan 2600 – 2400 yillar avvalga tenglashtirilgan, bu dunyodagi eng qadimgi oʻyin taxtlaridan biriga aylanadi.

Urning Royal Game, baʼzan boshqa qadimgi oʻyinlar bilan tenglashtiriladi, u juda oʻxshash, yigirma kvadratli oʻyindir.

Oʻyin oʻyinining mashhur boʻlishi oʻyin maʼnaviy ahamiyatga ega boʻldi va oʻyindagi voqealar oʻyinchining kelajagini aks ettirishi va xudotarslik yoki boshqa gʻayritabiiy mavjudotlardan xabarlarni yetkazishi mumkin deb hisoblangan. Ur oʻyini qadimgi zamongacha mashhur boʻlib qoldi, u oʻynashni toʻxtatdi va ehtimol stol oʻyinining shakliga aylandi yoki oʻrniga oʻtdi. Oxir oqibat u Hindistonning Kochi shahridagi Yahudiy aholisi orasida emas, balki hamma joyda unutilib ketdi, ular 1950 yillarga qadar „Asha“ deb nomlangan versiyasini oʻynashni davom ettirgan.

Ur oʻyinining nomi, 1922 va 1934 yillar orasida Urdagi Qirol qabristonida qazish ishlari paytida ingliz arxeolog Ser Leonard Woolley tomonidan birinchi marta kashf etilganligi sababli. Oʻyin nusxalari oʻsha paytdan boshlab Yaqin Sharq boʻylab boshqa arxeologlar tomonidan topilgan. Ur oʻyinining ikkinchi asrda oʻynash qoidalarining qisman nusxasi yozuvchisi Itti-Marduk-balāṭu tomonidan yozilgan Bobilgi loy qalamida saqlanib qolgan.

Ushbu planshet va oʻyin doskasining shakli asosida Britaniya muzeyi kuratorlari Irving Finkel, oʻyin qanday oʻynash mumkinligi toʻgʻrisidagi asosiy qoidalarni qayta tikladi. Oʻyin maqsadi – stolning yurish-turishi va barcha qismlarni raqibning oldida olib yurishdir. Zamonaviy backgammon kabi, oʻyinda strategiya va omad kabi elementlar birlashadi.

 Tarix 
thumb|Sargon II saroyidan (Londondagi Britaniya muzeyi) oʻyinning graffito versiyasi 
thumb|Senet va yigirma kvadrat oʻynash uchun oʻyin qutisi, milodiy 1635-1458 yillar
Ur oʻyini Markaziy Sharqda mashhur edi va undagi doskalar Iroq, Eron, Suriya, Misr, Lubnan, Shri Lanka, Qibris va Kritda topilgan. Tutankhamun qabrining ichida, Qirollikning Ur shahzoda oʻyini bilan juda oʻxshash toʻrt doska topildi. Bu doskalar zar va oʻyin qismatlari saqlash uchun kichik qutilar bilan kelgan edi va koʻpgina doskalar qayta tomoni senet doskalari bilan qoʻriqlanib, shunday qilib, shu doska ikkala oʻyinni oʻynash uchun ishlatilishi mumkin edi va faqatgina burilishi kerak edi.

Oʻyin barcha ijtimoiy sinflar orasida mashhur edi. Oʻyinning eng qadimgi varianti, ehtimol, Xorsabad shahridagi Sargon II saroyidagi insonga boshlangʻich qilgan qanotchi boʻri’ycha darvozalaridan birida topilgan grafitga asoslangan.

Ur oʻyini oxir-oqibatda eng qadrli ahamiyatga ega boʻldi va Itti-Marduk-balāṭu tablisi oʻyinchilarning kelajagi uchun aniq prognozlarni berdi. Agar ular muayyan joylarga tushsa, „Doʻst topasiz“, „Arslon kabi qudratli boʻlasiz“ yoki „Siz yaxshi pivo chizasiz“ deb taʼriflashdi. Odamlar oʻyindagi oʻyinchining muvaffaqiyati va haqiqiy hayotdagi muvaffaqiyati oʻrtasidagi munosabatlarni koʻrdilar. Tasodifiy hodisalar, masalan, muayyan maydonda tushib qolish, xudolardan, oʻtgan ata-bobolarning ruhi yoki insonning oʻz ruhidan kelgan xabarlar sifatida talqin qilindi.

2013-yilda Yaqinda Sharqda yuzga yaqin yaxshi eskirgan oʻyinlar pillalarini oʻrganish, pilladagi kvadratlarning joylashuvidagi 1200 yil davomida muhim oʻzgarishlarni koʻrsatdi. Bu oʻyin qoidalari va oʻyin oʻyinlari vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib, oʻzgarmaganligini koʻrsatadi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdi ki, oʻyin Mesopotamiyadan milodiy 1800 yilga yaqin Levantga, 1600 yilga yaqin Misrga oʻtkazildi. Shuningdek, raft dizaynda koʻplab muvaffaqiyatsiz innovatsiyalar paydo boʻldi (yaʼni arxeologik qaydnomadan faqat bitta aniq raft dizaynining namunasi maʼlum).

Ur oʻyinining oxirgi qadimgi davrda oqibatda pasayishiga nima sabab boʻlgani aniq emas. Bir nazariyada bu backgammonga aylangan deb aytiladi; boshqa bir nazariyada esa, backgammonning ilk shakllari Ur oʻyinini mashhurlik bilan oʻzgartirgan, bu esa oʻyinchilarni oxir-oqibat qadimgi oʻyinni unutishga olib keldi. Oʻyin Yaqin Sharqda mashhurlikdan tushishdan oldin, u, ehtimol, yahudiy savdogarlar guruhi tomonidan Hindistonning Kochi shahriga taqdim etilgan.

Koʻchi yahudiy aholisi oʻyin shaklini oʻynashgan va unga Aasha deb nom bergan edi. 1950-yillarning Ikkinchi jahon urushi keyingi vaqtida ular Isroilga koʻchib keldilar. Koʻchi versiyasida, dastlabki Mesopotamiya versiyasiga oʻxshash ravishda yigirma kvadrat mavjud edi, lekin har bir oʻyinchida yetti emas, balki oʻn ikki qism bor edi va yigirma kvadrat joylashuvi biroz farq qilardi.

 Zamonaviy qayta kashf etish 
Britaniyalik arxeolog Sir Leonard Woolley 1922 va 1934 yillar oʻrtasida Urdagi Royal Cemetery qazish chogʻida Ur oʻyinining besh oʻyin tabolini kashf etdi. Bu oʻyin Urdagi Qirol maʼbadida birinchi marta kashf etilganligi sababli, u „Urning qirol oʻyini“ deb nomlangan, ammo keyinroq arxeologlar oʻyining boshqa nusxalarini Oʻrta Sharqning boshqa joylaridan topdilar. Woolley tomonidan kashf etilgan lavhalar milodiy 2,600-2400 yillarga tengdir.

 Oʻyin 

 Tiklanish 
Ur oʻyini birinchi marta kashf etilganda, uni qanday oʻynashni hech kim bilmagan edi. Keyin, 1980-yillarning boshlarida, Britaniya muzeyining kuratorisi Irving Finkel, Iddin-Bēl nomli boshqa yozuvchining qoidalari ilgari tasvirlanganini koʻrib, oʻyin oʻynashni tasvirlaydigan Bobil yozuvchisi Itti-Marduk-balāṭu tomonidan taxminan milodiy 177-yilda yozilgan loy qalamini tarjima qildi. Ushbu qalam Bobil sivilizatsiyasining soʻnib borayotgan kunlarida yozilgan edi. Ur oʻyinlari birinchi marta oʻynashdan ancha oʻtgandan keyin.

Bu qalam 1880 yil Bobil xonadonida topilgan va soʻngra Britaniya muzeyiga sotilgan edi. Finkel, shuningdek, Konte Aymar de Liedekerke-Beaufortning shaxsiy toʻplamida boʻlgan, lekin Birinchi jahon urushi davrida yoʻq qilingan qoidalarni tasvirlaydigan boshqa plitkadan foydalanishga imkon beruvchi fotosuratlar bilan ham ishlagan.

Ushbu ikkinchi qalam sanalamagan, ammo arxeologlar Itti-Marduk-balāṭu tomonidan yozilgan va Uruk shahridan kelib chiqqan deb hisoblanadi. Ikkala tabletning ham orqasida oʻyinbordining diagrammalari koʻrsatilgan boʻlib, ular qaysi oʻyinni tasvirlayotganini aniq koʻrsatadi. Bu qoidalarga asoslangan holda Finkel, oʻyin qanday oʻynash mumkinligini qayta tuzishga qodir edi.

 Asosiy qoidalar 
 
Ur oʻyini, musobaqa oʻyinlari oilasi va ehtimol bugungi kunda ham oʻynaladigan, va backgammon oʻyini bilan ham yaqin bogʻliqligi bor. Ur oʻyinida ikkita setdan iborat yetti oʻyin qismidan foydalaniladi, bu oʻyinlar draft yoki chakerlarda ishlatiladiganlarga oʻxshash. Bir setdagi qismlar besh qora nuqta bilan oq, boshqa setda esa besh oq nuqta bilan qora. Oʻyin panelini ikkita toʻgʻrima qirrali qutilar toʻplami tashkil etadi, biri har biri toʻrt qutidan iborat uch qatorni, ikkinchisi esa har biri ikkita qutidan tashkil topgan uch qatorni oʻz ichiga oladi, ular bilan ikkita quti „qisqa koʻprik“ bogʻliq.

Oʻyin oʻyinida omad va strategiya elementlari mavjud. Harakatlar toʻrt tomonli, tetraedron shaklidagi zarlar aylantirish orqali aniqlanadi. Har bir oʻyinning toʻrtta burchagidan ikkitasini belgilab qoʻyilgan va qolgan ikkalasi yoʻq, bu har bir oʻynaning belgisiz yoki belgisiz burchagini yuqoriga koʻtarib, yerga tushish imkoniyatini beradi. Qizmalarning oʻqishdan keyin yuqoriga koʻtariladigan belgilab qoʻyilgan oxirlar soni oʻyinchi oʻsha burilish davomida qancha boʻshliqlarni harakat qilishi mumkinligini koʻrsatadi. Bir martalik oʻyin yarim soatgacha davom etishi mumkin va juda kuchli boʻlishi mumkin. Oʻyinlar koʻpincha kutilmagan va oxirida yaqin.

Oʻyinning maqsadi oʻyinchilarining oʻzlarining yetti qismini kurs boʻylab (ularning ikkita versiyasi oʻngda koʻrsatilgan) va raqibidan oldin doskadan chiqarishdir. Barcha omon qolgan oʻyinlar boʻyicha, jadvalning ikki tomoni har doim bir-biriga oʻxshash, bu esa jadvalning bir tomoni bir oʻyinchisiga, boshqa oʻyinchiga qarshi tomoni tegishliligini anglatadi. Qopishma oʻyinchining oʻz kvadratlaridan birida boʻlganda, u ushlab qolishdan xavfsiz.

Ish stoli oʻrtasida joylashgan sakkiz kvadratdan birida boʻlganda, raqibning buyumlari uni xuddi shu joyga tushirib, qismni stoldan qaytarib yuboradi va u kursni boshdan boshlash kerak. Bu shuni anglatadiki, olti „xotirjam“ va sakkiz „qoʻshni“ kvadratlar mavjud. Bir vaqtning oʻzida bitta kvadratda hech qachon birdan ortiq qism boʻlishi mumkin emas, shuning uchun jadvalda bir vaqtning oʻzida juda koʻp qismlar boʻlishi oʻyinchining harakatlanishiga toʻsqinlik qilishi mumkin.

Agar oʻyinchi zarlardan foydalangan boʻlsa, u oʻz qismlaridan birinibordda koʻchirishni yoki yangi qismni qoʻshishni tanlashi mumkin. Oʻyinchi har safar imkoniyat boʻlganda bir qismni ushlab turishi shart emas.1 Shunga qaramay, oʻyinchilar imkon qadar bir qismni harakatga chiqarishlari kerak, hatto bu salbiy natijalarga olib kelsa ham.

 Qimor oʻyinlari 
Bir arxeologik qazishda Ur oʻyinining bir setining yonida yigirma bir oq toʻplam topildi. Ushbu toʻplar ehtimol garovlar oʻrnatish uchun ishlatilgan deb hisoblanadi. Itti-Marduk-balāṭu qalamiga koʻra, har safar oʻyinchi roseta bilan belgilangan kutublardan birini qoldirsa, u idishga belgi qoʻyish kerak. Agar oʻyinchi rosetga tushsa, u qadoqdan belgini olishlari mumkin.

 Oʻyin yigirma 
Yigirmalik oʻyin yoki yigirmalik kvadratlar oʻyini, Urdagi Royal Game-ga oʻxshash yana bir qadimgi stol oʻyinidir. Misr oʻyinlari qutisi koʻpincha Senat oʻyinining oʻziga qaraganda boshqa tomonda oʻyin uchun bir taxtga ega. Bu taxminan milodiy 1500 yildan miloddan avvalgi 300 yilgacha boʻlgan davrga tegishli va Bobil, Mesopotamiya va Fors, shuningdek Misrni oʻz ichiga olgan hududda oʻynash haqida maʼlumot bor. Plakat ikki alohida qismdan iborat; Ur oʻyinidagi kabi 3 × 4 kvadratli kvadrant va kvadrantning markaz qatoridan koʻtariladigan 8 kvadratli qator yoki „qurt“dan iborat. Unda besh ta rozeta bor. Qoidalar aniq maʼlum emas, ammo oʻyinchilar oʻzlarining 5 ta qismini qoʻlga kiritgan va ularni kvadrantning tomonlaridan olib ketishni maqsad qilgan boʻlishi mumkin.

 Maʼlumotnomalar 

 Qayta oʻqish 

 Botermans, Jek (1988). "L’Monde des jeux" jurnalining muhbiri. Parij: Le Chêne. ISBN 978-2851085122 va boshqa maʼlumotlar 
 Crist, Walter, Anne-Elizabeth Dunn-Vaturi va Alex de Voogt (2016) Qadimgi misrliklar oʻynashda: Chegaralar boʻylab stol oʻyinlari. Buyuk Britaniya: Bloomsbury.
 Finkel, Irving (2007), „Urning qirol oʻyinida“ „Ancient Board Games in Perspective“ da, tahrir. Irving Finkel. London: British Museum Press, 16-32 sahifalari. 
 Finkel, Irving (1991) tableti. Jouer dans l’Antiquité, Katalog de l’Exposition. Marsiliya: Mediteraniya arxeologiyasi muzeyi.
 Finkel, Irving (2005) 1995. Oʻyinlar: Beshta mashhur qadimgi oʻyinni kashf et va oʻynang (3-son). London: British Museum Press. ISBN 978-0714131122
 Lhôte, Jean-Marie (1993) Ijtimoiy oʻyinlar tarixi. Parij: Flammarion. ISBN 978-2080109293 va boshqa maʼlumotlar 
 Parlett, David (2018) 1999. Brattleboro, VT: Echo. ISBN 978-1-62654-881-7

 Tashqi bogʻlar 

 Dunyodagi eng qadimgi qoidalar kitobini kashf etish – Irving Finkel – Britaniya muzeyi
 Tom Skot va Irving Finkel: Urning shohlik oʻyini – Britaniya muzeyi
 GouziGouza-da Urning shoʻrlik oʻyinini oʻynang