Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Teso

Teso — (yoki iteso) asosan Uganda va Keniya hududida yashovchi nilotlar guruhining xalqlaridan biridir.Sudanda kichik aholi punktlari ham mavjud. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, jami aholi 1,98 million kishi tashkil etadi. Ular teso dialektlarida (Nyangeya, Orom, Lokatan) gapirishadi (Balezin 1999:217). 2002-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Ugandada 1,568,763 iteso qayd etilganjoshuaproject.Тесо в Уганде2002 Uganda Population and Housing Census.

 Anʼanaviy faoliyat 
Teso xalqlarining anʼanaviy mashgʻulotlari qoʻlda dehqonchilik (Sorghum ,Elevsin, paxta, batat), yogʻoch oʻymakorligi va chorvachilikdir (Balezin 1999:217).

 Turar joy 
Teso xalqining joylashuvi „Kraal“ deb ataladi. Kraal-tomlari oʻt bogʻlamlari bilan qoplangan, dubulgʻali kulbalar bilan oʻrab olingan zonadir (Chulov 2001:145).

 Anʼanaviy kiyim 
Anʼanaviy teso libosi koʻplab qobiq va mis bezaklari bilan charmdan qilingan kamardir. Odatda Teso xalqining vakillari ikkita pastki old tishni uzaytirganlar. Ayollar oʻzlarini murakkab tatuirovka bilan bezashadi (Balezin 1999:217).

 Anʼanaviy taom 
Anʼanaviy oziq-ovqat-sabzavot, goʻsht kamdan-kam hollarda oziq-ovqat uchun ishlatiladi (Tixonov 1981:23).

 Oila tashkiloti 
Qabilaviy tashkilot va yosh sinflari — Teso xalqi vakillarining anʼanaviy ijtimoiy boʻlinishidir. Katta, patriarxal, poligin, patriarxal oila (Balezin 1999:218) bilan ajralib turadi.

 Din 
Teso xalqining vakillari anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qilishadi, ularning baʼzilari xristianlardir  — (Olderogge, Potekhin 1954:203).istianlardir (Olderogge, Potekhin 1954:203).

 

 
 Балезин А. С. Тесо // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.- С.217-218
 Ольдерогге Д. А., Потехин И. И. / Гл. ред. Смирнов С. Р. // Народы Африки. — М.: Академия наук СССР, 1954. — 341 с.
 Чулов Д. В. Кенийские контрасты // Вокруг Света. 2001. № 4 (2727). С. 145—146.
 Reader J. Africa: A Biography of the Continent. L., 1997.
Turkum:Nilotik
Turkum:Keniya xalqlari
Turkum:Uganda xalqlari
Teterev

Teterev — Ukrainaning Jitomir va Kiyev viloyatlaridagi daryo. Dneprning oʻng irmogʻi. Uzunligi 365 km. Havzasining maydoni 15100 km². Dnepr boʻyi qirlaridan boshlanadi va Polesye boʻylab oqib, Kiyev suv omboriga quyiladi. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 136 km da 18,4 m³/sek. Dekabrda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Quyi qismida kema qatnaydi va yogʻoch oqiziladi. T. boʻyida Jitomir, Korostishev, Radomishl sh.lari joylashgan.

 

 

Turkum:Ukrainadagi daryolar
Tetis

Tetis yunonlarning dengiz maʼbudasi (Thetis) nomidan — mezozoykaynozoy boshlarida Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasida mavjud boʻlgan qad. dengiz havzalari sistemasi. "T." termini 19-asrning oxirlarida E. Zyuss tomonidan taklif qilingan. Ilgari T. egallagan oblastlar avstraliyalik paleontolog M.Neyman tomonidan Markaziy Oʻrta dengiz deb atalgan. Natijada "T." termini oʻsha hududning paleozoy okeanida Paleotetis nomi bilan tarqalgan. Neogenda T. oʻrnida Alp—Himolay togʻ mintaqasi vujudga kelgan. Paleogenneogen dengizlari — mezozoy T.ining qoldiqlari Paratetis; uning relikti hozirgi zamon Oʻrta, Qora va Kaspiy dengizlari va Fors qoʻltigʻidir.
Tetraftoretilen

Tetraftoretilen, perftoretilen, CF2qCF2 — rangeiz, hidsizgaz, zaharsiz. Mol. m. 100,02. Qaynash temperaturasi — 76,3°, muzlash temperaturasi — 142,3°; zichligi 1519 kg/m3 (qaynash temperaturasida). Suvda erimaydi, organik erituvchilarda eriydi. Diftorxlormetanni pirolizlab olinadi. Politetraftoretilen (qarang Ftoroplastlar) ishlab chiqarish. da qoʻllanadi.
Tetraedr

thumb|Tetraedr
Tetraedr ( - tetra va - hedra — yoq, asos) — uch burchakli piramida. Tetraedrning yoqlari muntazam uchburchaklardan iborat boʻlsa, u muntazam Tetraedr deyiladi. Muntazam Tetraedr — muntazam koʻpyoklarning 5 ta turidan biri; uning 4 ta (uch burchakli) yoqlari, 4 ta uchi va 6 ta qirrasi bor. Muntazam Tetraedr qolgan 4 ta muntazam koʻpyoqlilardan farqli ravishda simmetriya markaziga ega boʻlmaydi. Muntazam Tetraedr ning 6 ta simmetriya tekisligi boʻlib, bu tekisliklarning har biri Tetraedr ning bir qirrasi va bu qirra bilan uchrashmaydigan qirrasining oʻrtasidan oʻtadi.

Hajm - 

Yuza - 

 Yana qarang 
 Geometriya
Tetuan

Tetuan — Marokashning shim. qismidagi shahar. Martil daryosi boʻyida. Tetuan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 364 ming kishi (1990-yildar oʻrtalari). Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik, yogʻochsozlik, sement sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda gilam, ipak matolar toʻqiladi, koʻnteri va metall buyumlar tayyorlanadi. Marokash sanʼati va arxeologiya muzeylari bor. Shaharga 9-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan shahar devori, qalʼakasaba (14—18-asrlar), Katta masjid, saroy (17-asr) saqlangan. 1912—56 yillarda Ispaniyaning Shimoliy Marokash zonasining maʼmuriy markazi.

 

Turkum:Marokash shaharlari
Texnik gazlama

Texnik gazlama — mashinalar, qurilmalar, inshootlarning qismlari, turlituman texnika buyumlari tayyorlashda ishlatiladigan toʻqimachilik matolari. Deyarli barcha toʻqimachilik tolalari va iplaridan toʻqiladi. T.g. sifatida baʼzi maishiy matolar (mas., doka, mitkal, sarja) ham ishlatilishi mumkin. Bulardan chizmachilik kalkalari, qistirmalar, mashina oʻrindiklarining gʻiloflari tayyorlanadi. T.g.larga maishiy gazlamalarga nisbatan yuqoriroq talablar quyiladi. Koʻpchilik T.g.lar polotnoli oʻrilishda (qarang Oʻrilish) bir va koʻp qatlamli qilib tayyorlanadi, chunki bu oʻrilishda arqoq bilan tanda orasidagi bogʻlanish mustahkamroq boʻladi (qarang Toʻkimachilik). Eng keng tarqalgan T.g.lar: brezent, kirza, kordbop, tasmabop, transportyorbop matolar, oʻt oʻchirish yenglari tayyorlanadigan mato, presslash va filtrlash (suzish) matolari. Bulardan tashqari, parashyutlar, puflama inshootlarning qobiklari, tentlar (soyabonlar), sunʼiy charm, elaklar tayyorlanadigan matolar ham T.g. jumlasiga kiradi. Baʼzi sanoat tarmoqlarida T.g. oʻrniga sintetik plyonkalar ishlatiladi. Oʻzbekistonda T.g.larning barcha ishlab chiqariladi.
Texnik diagnostika

Texnik diagnostika - mashinalar, qurilmalar, texnik tizimlar, ularning qismlari, elementlari va boshqalarda nuqsonlar va buzilishlar mavjudligini ifodalovchi alomatlarni aniqlash va oʻrganish. Mashinalar, qurilmalar va texnik tizimlarning risoladagi ish maromlari yoki holatlaridan muayyan darajadagi ogʻishlarni oldindan bilish, oldini olish va bartaraf qilish maqsadida oʻtkaziladi. Texnik diagnostika nazorat qilinayotgan obyekt (mashina, qurilma, televizor va boshqalar)ni tashqi koʻzdan kechirish, maxsus diagnostika apparatlari yoki diagnostika dasdan foydalanish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Harakatlanuvchi obyektlar (avtomobillar, mototsikllar, traktorlar va boshqalar) maxsus ustaxonalar yoki taʼmirlash korxonalaridagi diagnostika punktlarida, muqim (qoʻzgʻalmas) obyektlar (stanoklar, texnik tizimlar va boshqalar) turgan joyida Texnik diagnostikadan oʻtkaziladi. Nazorat qilinayotgan obyekt va uni tekshirish vositalari (apparatlari va boshqalar) birgalikda diagnostika tizimini tashkil qiladi. Ular oʻzaro taʼsirlashib, diagnostika algoritmini amalga oshiradi. Natijada obyektning texnik holati toʻgʻrisidagi xulosa tuziladi (mas., "mashina buzuq emas", "stanok ishga yaroqsiz", "televizorda chastotalar detektori ishdan chiqqan" kabi xulosalar qayd qilinadi). Texnik diagnostikani amalga oshirish uchun obyektning matematik modeli (uning risoladagi va buzuq holatlari bayoni) ni tuzib olish usulidan ham foydalanish mumkin. Mas., shovqin bilan yoki titrab ishlovchi obyektlarni tekshirishda shovqin yoki titrash egri chiziqlari (akustik Texnik diagnostika usuli), mikroelektron texnologiya yoki payvandlash jarayonida obyektlarni rentgen nurlarida tasvirlash model vazifasini oʻtashi mumkin.

Diagnostika vositalarini apparatli, dasturli va dasturapparatli turlarga boʻlish mumkin. Hozir Texnik diagnostikaning kompyuterli va raqamli vositalaridan keng foydalaniladi. Texnik diagnostika texnik obyektlarning ishonchliligini taʼminlash va risoladagidek tutib turishda juda muhim tadbirlardan biri hisoblanadi. Uslubiy jihatdan Texnik diagnostikaning tibbiy diagnostika bilan umumiy tomonlari mavjud (qarang Diagnostika, Diagnostika vositalari).
Texnik shartlar

Texnik shartlar — sanoat korxonasida ishlab chiqarilgan mahsulot (buyum, mashina va boshqalar) uchun tuziladigan texnik hujjatlar toʻplamiga kiruvchi hujjat. Unda oʻsha mahsulotga qoʻyiladigan texnik talablar, uni qabul qilish va joʻnatish qoidalari, nazorat qilish usullari, tashish, foydalanish va saqlash shartlari koʻrsatiladi. Texnik talablar mahsulotning asosiy koʻrsatkichlari, oʻlchamlari, xossalari va foydalanish tafeilotlari, sifat koʻrsatkichlari, butliligi va boshqalarni belgilaydi. Qabul qilish va joʻnatish qoidalar i da maxsulotni tayyorlagan korxona uni buyurtmachiga (yoki sotishga) topshirishi va buyurtmachi (yoki xaridor) ning uni qabul qilib olishi paytida mahsulotni sinash tartibi va shartlari oʻz aksini topadi. Nazorat qilish (sinash, analiz qilish, oʻlchash va boshqalar) boʻlimida mahsulotning barcha koʻrsatkichlari va tafeilotlarini aniqlash usullari; namunalarni tanlab olish, sinash jihozlari, asboblari, ashyolari va reaktivlarni tanlash qoidalari; sinovlar, analiz qilish, oʻlchash va natijalarni ishlashga tayerlanish va ularni bajarish uslubiyati belgilab qoʻyiladi. Mahsulotdan foydalanish, uni tashish va saqlash boʻlimida maxsulotni yigʻish, oʻrnatish va qoʻllashga doir koʻrsatmalar, uni idishga joylash (oʻrash) va tashish kridalari; saqlash joyi, shartlari va muddatiga doir koʻrsatmalar boʻladi. Texnik shartlarning alohida mahsulot (buyum) yoki bir necha turdagi mahsulot (mahsulotlar guruhi) ga doir (guruhiy Texnik shartlar) boʻladi. Texnik shartlar muayyan standartlar boʻyicha ishlab chiqiladi. Texnik shartlarlar maxsulotni ishlab chiqargan korxonada tuziladi. Oʻzbekistonda Texnik shartlarni nazorat qilishga doir masalalar bilan "Oʻzstandart" agentligi shugʻullanadi (yana qarang Standart, Standartlash).
Texnika xizmati koʻrsatish

Texnika xizmati koʻrsatish — texnik obyektlar (avtomobillar, texnologik agregatlar va boshqalar) dan foydalanish jarayonida amalga oshiriladigan texnikaviy va tashkiliy tadbirlar majmui. Obʼyektlarning meʼyordagi samaradorlik bilan ishlashini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi. Barcha mavjud texnika vositalari Texnika xizmati koʻrsatish k.ni talab qiladi. Ishlab (yoki yurib) turgan texnika vositalari ham, sak,lab turilganlari ham, sak,lash yoki tashib keltirishdan keyin ishga tayyorlanadigan vositalar xam Texnika xizmati koʻrsatish k.ga muhtoj boʻladi. Murakkab texnika obyektlari (mashinalar, stanoklar va boshqalar) uchun yagonaT.x.k. meʼyorlari belgilab qoʻyiladi. Bular Texnika xizmati koʻrsatish k. tizimini hosil qiladi va texnik hujjatlarda oʻz aksini topadi. Texnika xizmati koʻrsatish k. tizimini shartli ravishda oldini olish (profilaktika) va tiklash (tuzatish, taʼmirlash) kabi turlarga ajratish mumkin. Texnika xizmati koʻrsatish k. ga doir tadbirlar maxsus jihozlangan ustaxonalar (Texnika xizmati koʻrsatish k. styalari) da ham, obyekt (agregat, stanok) oʻrnatilgan joyning oʻzida ham bajarilishi mumkin. Ikkala holda ham zarur qurol va asboblar, materiallar, nazoratoʻlchash asboblari, diagnostika apparatlari (qarang Texnik diagnostika), malakali mutaxassislar chilangarlar, elektr ustalari, dvigatel tuzatuvchilar, payvandlovchilar, vulkanizatsiya kiluvchi (balon yamovchi)lar va boshqa boʻlishi talab kilinadi. Texnika xizmati koʻrsatish k. toʻgʻri tashkil qilinsa, obyektdan foydalanish harajatlari kamayadi, uning texnik imkoniyatlari oshadi, xizmat muddati uzayadi.
Texnikum

Texnikum — bu professional taʼlim boʻlib, oʻrta maxsusdan yuqori, Oliy taʼlimdan past hisoblanadi. Texnikum 2 yillik oʻquv yili sanalib, 4 semestrdan iborat.
Texnologik xarita

Texnologik xarita - ayrim turdagi qishloq xoʻjaligi. mahsulotini yetishtirish bilan bogʻliq texnologik ishlar majmui. Ishlab chiqarish. resurslariga boʻlgan ehtiyojlar, ulardan foydalanish va boshqa ishlab chiqarish koʻrsatkichlari, shuningdek, belgilangan ishlab chiqarish. dasturini bajarish boʻyicha tashkiliy iqtisodiy tadbirlar aks etgan normativ reja hujjati. Texnologik xarita jadval shaklida boʻlib, unda ketma-ketlikda (odatda xronologik tartibda) barcha turdagi ishlar (qabul qilingan texnologiyaga muvofiq), asosiy agrotexnik tadbirlar, mashina, mexanizm va agregatlar tarkibi, urugʻlik materiallar sarfi normalari, bajariladigan ishlar hajmi, baholari va boshqa koʻrsatiladi, shuningdek, mahsulot tannarxini hisoblashda qishloq xoʻjaligida qabul qilingan uslubiyat boʻyicha xarajatlar aks ettiriladi. Texnologik xarita asosida barcha mahsulotlar boʻyicha bevosita xarajat (sarf)lar, boʻlinmalardagi doimiy va mavsumiy xodimlar soni, texnika, urugʻlik, ozuqa va boshqa moddiy resurslarga boʻlgan ehtiyojlar aniqlanadi. Texnologik xarita yordamida boʻlinmalar ishlab chiqarish. topshiriklari shakllantiriladi, zarur xarajatlar limiti hisob kitob qilinadi, mahsulotning reja tannarxi hisoblanadi, mahsulot birligiga narx belgilanadi, rejalashtirilgan ishlarni bajarilishi ustidan nazorat amalga oshiriladi.

Texnologik xarita barcha ekin , chorva yoki turdosh ekinlar va chorva mollari guruxlari yoki ayrim ish (oʻtloq va yaylovlarni yaxshilash va boshqalar) boʻyicha tuziladi. Texnologik xaritalarni xoʻjalik mutaxassislari (iqtisodchi tashkilotchilar, agronomlar, zootexniklar, muhandismexaniklar va boshqalar) xoʻjalikdagi konkret sharoitlarni xisobga olgan holda namunaviy shakllar asosida ishlab chiqadilar. Texnologik xaritalar operativ (muayyan mavsum uchun), yillik (bir yil uchun) va istiqbol (eng ilgʻor progressiv texnologiya va mashinalar sistemasini oʻzlashtirish, mehnatni tashkil etish va unga haq toʻlashda yangi usullarni joriy qilish va boshqa nazarda tutiladi) turlarga boʻlinadi. Fantexnika taraqqiyotining ilgʻor yutuqlarini qoʻllashni eʼtiborga olib tuzilgan Texnologik xaritalardan texnika, texnologiyadagi yangiliklarni, oʻzgarishlarni kiritish bilan bir necha yil foydalanish mumkin (yana qarang Biznes reja).
"Texnologik xarita" atamasi pedagogikaga texnik, aniq ishlab chiqarishdan kirib kelgan.
Yo'nalish- mahsulotni qayta ishlashning butun jarayonini tavsiflovchi texnologik hujjat shakli operatsiyalar va ularning tarkibiy qismlari, materiallar, ishlab chiqarish uskunalari, asboblar, texnologik rejimlar, mahsulotni ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan vaqt, ishchilarning malakasi va boshqalarni ko'rsatadi.
Texnologik darslar xaritasi- o'qituvchi va talabalar o'rtasidagi pedagogik o'zaro munosabatni rejalashtirishning zamonaviy shakli.
Yo'nalish- bu yangi tur boshlang'ich maktabda o'quv kurslarini samarali va sifatli o'qitilishini va ikkinchi avlod FSESga muvofiq boshlang'ich ta'lim bosqichida asosiy ta'lim dasni o'zlashtirishning rejalashtirilgan natijalariga erishish imkoniyatini ta'minlaydigan uslubiy mahsulotlar.

TDPU. Talabasi 
Asadbek Yuldoshev 
Alimardonovich

08.12.2022
15:30
Joʻra Teshaboyev

Joʻra Teshaboyev (1933-yil 4-mart, Andijon — 2023-yil 3-dekabr) — kinoshunos, ssenariychi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Sanʼatshunoslik fanlari doktori, professor (1991). Kiyev universitetini tugatgan (1956). 1956—58 yillar Andijon maorif boʻlimida ishlagan. 1958— 60 yillar "Oʻzbekfilm"da muharrir. 1960-yildan Sanʼatshunoslik institutida avval aspirant, ilmiy xodim, 1987-yildan kino va televideniye boʻlimining boshligʻi. Ayni vaqtda 1968-yildan Toshkent davlat Sanʼat institutida dare beradi. Asosiy ilmiy ishlari kino sanʼati nazariyasi va tarixiga oid masalalar, shuningdek, oʻzbek ekran sanʼati arboblari ijodiga bagʻishlangan. 30 hujjatli kino, 2 multfilmga ssenariy yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

2023-yil 3-dekabr sanasida vafot etgan.

 

 
 Kamil Yarmatov, M., 1964; Kinoiskusstvo Uzbekistana, M., 1968; Puti i poiski, T., 1972; Geroy krupnoʻm planom, T., 1975; Raxim Pirmuxamedov, T., 1978; Uzbekskoye kino; traditsii i novatorstvo, T., 1980; Uzbekskiy ekran: poiski i nadejdoʻ, M., 1982.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:4-martda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik ssenariychilar

Turkum:Andijonda tugʻilganlar
Turkum:3-dekabrda vafot etganlar
Tehron universiteti

Tehron universiteti — Eronning birinchi va eng yirik oliy oʻquv yurti hamda ilmiy tadqiqot markazi. Universitet Tehron shahrida joylashgan. 1934-yilda tashkil etilgan. Adabiyot va gumanitar fanlar, qishloq xoʻjaligi, stomatologiya, nafis sanʼat, huquq, tibbiyot, farmatsevtika, tabiiy fanlar, texnologiya, teologiya, veterinariya tibbiyoti, oʻrmon xoʻjaligi, pedagogika, iqtisodiyot va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqot institutlari, kutubxonalari (400 mingga yaqin asar) bor. 25 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

 
 Rasmiy sayti 

Turkum:Eron universitetlari
Tibbiyot genetikasi

thumb|right|228px| 

Tibbiyot genetikasi — odam organizmidagi irsiy kasalliklar, ularning kelib chiqishi, klinikasini oʻrganadiCooper RS, "Genetic factors in ethnic disparities in health," in Anderson NB, Bulatao RA, Cohen B, eds., Critical perspectives on racial and ethnic differences in health in later life, (Washington DC: National Academy Press, 2004), 267–309.. Odam organizmida kechayotgan barcha hayotiy jarayonlar, belgilarning nasllanishi, irsiy kasalliklar tarqalishi va kelib chiqish mexanizmlari genetik qonuniyatlarga asoslangan .
Irsiyat toʻgʻrisidagi dastlabki tushunchalar Gippokrat, Aristotel, Anaksagor va Abu Ali ibn Sinolar tomonidan aytilgan.
XIX asr boshlarida irsiyat qonuniyatlarini chex olimi I.G.Mendel kashf etdiKittles RA, Weiss KM, "Race, ancestry, and genes: implications for defining disease risk," Annu Rev Genomics Hum Genet (2003) 4: 33–67..

1970-yillardan boshlab Oʻzbekistonda genetika fani rivojlana boshladi. Bu rivojlanishga akademiklardan X.Toʻraqulov, J.H.Hamidov, J.A.Musayev, professor A.T.Oqilovlar katta hissa qoʻshishdi. Olimlardan Majidov va Shomansurovlar asab kasalliklari patogenezida irsiy omillarning rolini oʻrgandilar. 1971-yilda Toshkent Davlat tibbiyot institutida Markaziy Osiyoda birinchi marta Hamidov va Oqilovlar rahbarligida tibbiy genetik maslatxona tashkil etildi.

 

Turkum:Tibbiyot
Tibbiyot deontologiyasi

Tibbiyot deontologiyasi — tibbiyot xodimlarining kasbga aloqador etikasi, doridarmon, umuman davoning taʼsirini oshirishga karatilgan xulqatvor taomillari. Deontologiya, yaʼni kishining xulqi, odobi haqidagi tushuncha 16-asrning boshlarida ingliz faylasufi va iqtisodchisi I. Bentam tomonidan taomilga kiritilgan. Tibbiyot deontologiyasiga oid maʼlumotlar uzoqtarixga ega. Aslida, Tibbiyot deontologiyasi keng falsafiy mazmunga ega boʻlib, bir qancha yoʻnalishlardan iborat:— shifokor bilan bemor oʻrtasidagi;— shifokor bilan bemorning yaqin kishilari oʻrtasidagi munosabat;— shifokorning hamkasblari bilan munosabati va hokazo.

Tibbiyot deontologiyasiga vrachning sir saqlashi, bemorning hayoti va sogʻligʻi uchun tibbiyot xodimining javobgarligi, tibbiyot xodimlarining oʻzaro munosabati masalalari va boshqa kiradi. Tibbiyot deontologiyasiga muvofiq, tibbiyot xodimi bemorga katta eʼtibor berishi, uning sogʻligʻini tiklash yoki azobini yengillatish uchun butun bilimini sarflashi, bemorga uning sogʻligʻi haqidagi faqat foyda keltira oladigan maʼlumotlarni aytishi (qarang Psixoterapiya), bemorning vrach bilan sirdosh boʻlishiga erishuvi zarur. Bemorning kasalligi haqida uning ishtirokida hamkasblari bilan soʻzlashishi yaramaydi.

Tibbiyot deontologiyasining tibbiyot amaliyotida toʻgʻri joriy qilinishi, shifokorning ongi, saviyasi, madaniyati, dunyoqarashi, bilim va qaysi jamiyatda yashayotganligi bilan chambarchas bogʻliq. Kishilik jamiyatining turli davrlarida deontologik munosabatlar turlicha kechgan, u zamon talabiga moye ravishda oʻzgarib borgan.

Tibbiyot deontologiyasi tibbiyot xodimlaridan yuksak insoniy fazilatlar, sofdillik, ziyraklik, odamiylik va boshqalarga ega boʻlishni taqozo etadi. Tibbiyot deontologiyasi xalqaro kodeksini Xalqaro vrachlar jamiyati tasdiqlagan (1949, Jeneva). Oʻzbekiston Respublikasida tibbiyot oliygohlarini bitiruvchilar „Oʻzbekiston shifokori“ qasamyodini qabul qiladilar (1996-yildan).

 
 Qosimov E. Y., Shifokorning nutq madaniyati va bemor bilan muloqot sanʼati, Toshkent, 2002.
Tibbiyot ilmiy kutubxonasi

Tibbiyot ilmiy kutubxonasi – Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining tibbiyot ilmiy kutubxonasi — Oʻzbekistondagi yirik ilmiy kutubxonalardan biri. Toshkent shahrida 1935-yil tashkil etilgan. Hozirgi Oʻzbekiston biotibbiy ning eng koʻp kitob saqlagichi sifatida faoliyat koʻrsatadi. Fondida qariyb 1 mln.ga yaqin asar bor, bular kitoblar, vaqtvaqti bilan chiqadigan tibbiyotga oid nashrlar, avtoreferatlar, shuningdek, 160 ming nusxadagi chet el idir. Bundan tashkari, Abu Ali ibn Sinoning "Tib qonunlari", Gippokrat asarlari, 17— 19-asrlarda chop etilgan noyob kitoblar va tibbiyot fani hamda sogʻliqni saqlash asoschilari, Oʻzbekiston tibbiyot olimlarining asarlari mavjud. 25 mingga yaqin kitobxonga xizmat qiladi, 900 mingdan ziyod kitob tarqatadi. Kutubxona sogʻliqni sakdash, tibbiyot va uning sohalariga oid biografik koʻrsatkichlar nashr etadi. Oʻzbekistondagi barcha tibbiyot kutubxonalariga amaliy va uslubiy yordam beradi. Kitobxonlarga xizmat uy abonenti, oʻquv zali, nostansionar shakllar va boshqa usullarda amalga oshiriladi. Kutubxona soʻrovqidiruv apparati alifboli, sistematik va fanlar kataloglari, umumiy hajmi 7 mln.dan ortiq roʻyxatga olish va mavzuiy kartotekalarga ega. 1996-yildan Tibbiyot ilmiy kutubxonasik. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining Oʻzbekistondagi hujjatlar markazi vazifasini bajarmoqda, shuningdek, materiallarni keng targʻib qilishni amalga oshirmoqda. 2002-yildan Tibbiyot ilmiy kutubxonasik.da Oʻzbekistondagi kitobxonlarni oʻz sohasiga koʻra internet orqali axborotlar bilan taʼminlay oladigan katta yigʻma elektron kataloglar bor. Tibbiyot ilmiy kutubxonasik. tibbiy kutubxonalar Yevropa assotsiatsiyasining byurosi bilan hamkorlik olib boradi.
Tibbiyot parazitologiyasi instituti

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining Isayev nomidagi Oʻzbekiston tibbiyot parazitologiyasi ilmiy tadqiqot instituti — parazitar kasalliklar (rishta, bezgak, spiroxetoz va boshqalar)ning kelib chiqish sabablari, ularning oldini olish va davolash masalalarini oʻrganadigan ilmiy muassasa. Buxoro tropik instituti nomi bilan 1923-yilda tashkil qilingan. 1925-yilda Oʻzbekiston tropik tibbiyot instituti degan nom berildi va 1931-yilda Samarqand shahriga koʻchirildi. 1940-yildan Oʻzbekiston bezgak va tibbiyot parazitologiyasi instituti, 1958—69 yillarda Oʻzbekiston eksperimental tibbiyot parazitologiyasi va gelmintologiyasi ilmiy tadqiqotlar instituti nomi bilan yuritiladi. Institutga 1924—64 yillarda professor L. M. Isayev rahbarlik qilgan.

Ilgari,keng tarqalgan rishta, bezgak, spiroxetoz kabi kasalliklar, keyinchalik ichki organlar va shahar tipidagi teri leyshmaniozi institut xodimlarining samarali mehnati tufayli batamom tugatildi. Institut olimlari gelmintozlar, leyshmaniozlar va boshqa kasalliklarning kelib chiqish sabablari, ularning oldini olish va yoʻqotish ustida tadqiqot olib bormoqdalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Turkum:Oʻzbekiston ilmiy institutlari
Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti — OʻzRdagi ilmiy tashkiliy-metodik va konsultativ markaz. 1919-yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab kurortologiya va fizioterapiya instituti deb nomlangan. Institut kurort i va yangi fizik omillardan davo va profilaktika maqsadida foydalanish, ularni oʻrganish hamda shu sohada ilmiy, amaliy mutaxassislar tayyorlashda yetakchi ilmiy muassasa hisoblanadi. 1925-yildan oʻlkaga xos kasalliklarni fizik usullar bilan davolash ustida ish olib borib, Urta Osiyo hududida kurort iklimli joylar, mineral suvlar, shifobaxsh balchiq va boshqa ni oʻrgana boshladi. 1932-yil kurortologiya boʻlimi ochildi, shundan buyen 100 dan ortiq mineral suv va shifobaxsh balchiq manbai va iqlimi kurortbop joylar oʻrganilgan va kurortsanatoriy (Chortoq, Toshkent mineral suvi, Chimyon, Polvontosh va hokazo) hamda dam olish uylari (Shohimardon, Oqtosh, Chimyon, Sitorai Mohi Xosa, Shaxand, Miroqi, Vandob) tashkil etilgan. Institutda bemorlar sogʻligʻini tiklashga qaratilgan usullar amaliyotga tadbiq etilmoqda. Institutda 8 ilmiy boʻlim, laboratoriya, vivariy, kutubxona va muzey mavjud; ilmiy xodimlar orasida 6 fan doktori va 17 fan nomzodi bor (2004). 160 oʻringa moʻljallangan boʻlimlar (kardiologiya, artrologiya, nevrologiya, gastroenterologiya, ginekologiya, umumiy terapiya, fizioterapiya va boshqalar) da kattalar va bolalar oʻz sogʻligʻini tiklaydilar. Institutda gipertoniya va yurakning ishemik kasalliklari hamda reproduktiv yoshdagi ayol va erkaklar sogʻligʻini tiklash markazlari ishlab turibdi. Institut xodimlaridan 12 fan doktori va 89 fan nomzodi yetishib chiqdi, 46 ilmiy ishlar toʻplami, 50 monografiya, 142 metodik qoʻllanmalar nashr etildi. 1990-yilda Termiz shahrida institut filiali ochildi. Institut faoliyati Yo. K. Moʻminov, Z.A. Dolimov, R. A. Katsenovich, N. Majidov, K. Y. Yoʻldoshev va boshqa olimlarning nomlari bilan bogʻliq.OʻzME
 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Turkum:Oʻzbekiston ilmiy institutlari
Tiberiy

Tiberiy (Tiberius) (Miloddan avvalgi 42-yil — milodiy 37-yil) — Rim imperatori (14 yildan). Yuliylar — Klavdiylar sulolasidan. Avgustnnng oʻgay oʻgʻli. Pretorianlarga tayanib avtokratik siyosat yurgizgan. Provinsiyalardagi soliq tizimini tartibga solishga harakat qilib, oʻz mansabini suiisteʼmol qilgan noiblar va olibsotarlarni taʼqib ostiga olgan, jamoat binolari qurilishi va turli tomoshalarga sarflanadigan mablagʻlarni, shuningdek, plebeylarga tarqatiladigan pul va gʻallani qisqartirgan. Imperiyaning moliyaviy ahvolini yaxshilanishiga erishgan.

 

Turkum:Rim imperiyasi
Tibet tibbiyoti

Tibet tibbiyoti (Sova Rigpa) (Tibet tilida: བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པ་, Viyleda: bod kyi gso ba rig pa)- davolash tizimi, qadimgi hind tabobati (Ayurveda -आयुर्वेद) va xitoy (Zhong yi - 中醫) tibbiyotiga asoslangan. Asosiy va tayanch manbasi Ayurveda Hakimi Vaghbataning Astāngahrdayasamhitā asari hisoblanadi. V—VI asrlarda Tibet hududida tarqalgan. Tibet tibbiyoti boshqa tib tizimlari kabi 3 mizojga asoslangandir. Unda bemorlar, asosan, veneseksiya (Fasd usulida qon olish), moksa bilan kuydirib davolash (Ilmi Kay/Kai), Kompressiya terapiyasi, Shifoli vannalari (Obzan), Uqalash, hamda murakkab tarkibli oʻsimlik (poligerbal) va hayvon, mineral, metal mahsulotlaridan (1000 dan ziyod) tayyorlangan dorilar bilan davolanilgan, shuningdek, parhez buyurilgan. Zamonaviy tibbiyot fanida Tibet tibbiyotiga turlicha qaraladi.
Tibet tili

Tibet tili — xitoy-tibet tillari oilasidagi tibet-birma tarmogʻiga mansub tillardan. Lama ibodatxonasi (dini)ning tili hisoblangan yozma adabiy Tibet tili asosan Xitoyning Sinxay va Ichki Mongoliya hududlarida, Mongoliya Respublikasida, qisman RFning Buryatiya va Tuva respublikalarida tarqalgan. Unda soʻzlashuvchilar 5 mln. kishiga yaqin. Yozma Tibet tili va lxasa lahjasi butun Tibet hududida qabilalararo aloqa hamda ish yuritish tillari hisoblanadi. Oʻrta asrdagi Tibet tili bilan hozirgi Tibet tili oʻrtasida soʻz yasalishi va morfologiya sohasida birmuncha farqlar bor. Adabiy tilning paydo boʻlishi yozuvning paydo boʻlishi (eng qad. yozma yodgorlik 7-asrga mansub) va Tibetga buddaviylikning kirib kelishi bilan bogʻliq. Adabiy til sanskritdan muqaddas diniy kitoblarni tarjima qilish jarayonida (8-asr) shakllanib, keyinroq boy tarixiy, diniy, badiiy adabiyot yaratilishi bilan rivojlanib borgan. Tibet tili fonetik jihatdan oʻzaro farqlanuvchi bir necha lahjaga ega. Tovush tizimida 16 unli va 36 undosh fonema mavjud. Soʻzlar oʻzaklarning qoʻshilishi va takrorlanishi orqali hosil qilinadi. Soʻzlar va iboralar oʻrtasidagi grammatik munosabat yuklamalar, yordamchi soʻzlar va gapdagi soʻz tartibi bilan ifodalanadi. Hozirgi adabiy Tibet tili qad. davrlardan boshlab anʼanaviy imloni saqlab qolgan, grammatika ham aytarli oʻzgarmagan, oʻzgarish va yangiliklar, asosan, leksikada sodir boʻlgan. Tibet yozuvi qad. hind yozuvi brahmidan kelib chiqqan (5-asr).

 

Turkum:Tillar
Tibet-birma tillari

Tibet-birma tillari – xitoy-tibet tillari oilasining 2 asosiy tarmogʻidan biri; asosan, Myanma (sobiq Birma), Xitoy, Hindiston va Nepalda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 70 mln. kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Bir necha asosiy guruhlarga boʻlinadi (u yoki bu guruhga mansub bulmagan tillar ham bor): lolobirma guruhi Xitoy va Myanmada tarqalgan birma, i, lisu, xani, laxu, nasi va boshqa tillarni oʻz ichiga oladi; tibet guruhi tibet tili va uning laxjalari, tamanggurung tillarini kamrab oladi; kukin aga guruhi manipuri, lushey kabi tillardan iborat, karen guruhi bodo, garo, tipera, kachin kabi koʻplab tillarni qamrab oladi; sharqiy himolay guruqiga Nepal sharqidagi limbu, sunvar kabi tillar, gʻarbiy himolay guruhiga esa Shim. Hindistondagi kanauri, rangkas va boshqa tillar kiradi.

Tibet-birma tillarit. boʻgʻinli amorf tillardan boʻlib, muayyan darajada agglyutinatsiyaga moyilligi bor. Morfemalar, odatda, bir boʻgʻinli boʻlsa ham, baʼzan istisnolar uchraydi. Boʻgʻinlar barqaror qurilishga ega, soʻz boshida qoʻshaloq undoshlar boʻlishi mumkin. Soʻz yasalishida oʻzaklarni qoʻshish ustunlik qiladi. Gapda soʻzlar oʻrtasidagi munosabatlar soʻz tartibi asosida va yordamchi morfemalar orqali ifodalanadi. Yordamchi morfemalar kupincha postpozitiv holatda boʻladi; kesim gapning oxirida keladi.

Ayrim Tibet-birma tillarit. ideografik yoki boʻgʻinli yozuvga ega boʻlsa (nasi, i va ulik tangut), baʼzilar qad, hind yozuvidan kelib chiqqan alifbolardan foydalanadi (tibet, birma, nevar, rong , karen tillari). Xitoydagi va Myanma shim.dagi baʼzi tillar uchun yakindagina lotin alifbosi asosida yozuvlar yaratilgan. Tibet va birma tillaridan boshqa Tibet-birma tillarit. yaxshi oʻrganilmagan.

 

 

Turkum:Tillar
Turkum:Geografiya
Turkum:Davlatlar
Turkum:Fan
Turkum:Madaniyat
Tibetlar

Tibetlar, tibetliklar (oʻzlarini — pyoba deb ataydilar) — xalq, Tibetnnsh: asosiy tub aholisi. Tibetlarning deyarli barchasi XXR (Tibet avtonom respublikasini, Gansu, Sinxay, Sichuan, Yunnan viloyatlari)da, bir qismi Hindiston, Nepal, Butanda yashaydi. Umumiy soni 4,83 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tibet tilining turli shevalari mavjud. Dindorlari, asosan, buddaviylar. Milodiy 7-asrning 1yarmidan Tibetlar yozuvga ega. Qadimdan kitob bosib chiqarish (ksilografiya) mavjud. Tibetlarning ajdodlari jun va syan qabilalari (mil. av. 2-ming yillik oxiridan maʼlum) boʻlgan; syanlar Tibetlar etnogenezining asosiy negizini tashkil kilib, turli davrlarda xitoylar, turkiylar, saklar va boshqalarga mansub etnik guruxdarni oʻziga singdirgan. Mashgʻulot turiga qarab tibetlar togʻlik oʻtroq dehqonlar (tibetlar ning yarmidan ortigʻi), yarimoʻtroq dehqonchorvadorlar va koʻchmanchichorvadorlarga (asosan, yak, ot, qoʻy va echkilar) boʻlinadi. Hunarmandchilik (kulolchilik, toʻqimachilik, metallni qayta ishlash) taraqqiy etgan. Tibetlar orasida yakin vaqtlargacha poliandriya va poliginiya saqlanib qolgan.
Tibr

Tibr — Apennin yarim oroldagi eng katta dare. Uzunligi 405 km, havzasining maydoni 16,5 ming km². Apennin togʻlaridan boshlanib, Maremma tekisligidan oqadi. Maydoni 250 km²ga teng delta hosil qilib, Tirren dengiziga quyiladi. Asosan, yomgʻirdan toʻyinadi. Qishda toʻlib oqadi, baʼzan toshadi. Oʻrtacha suv sarfi 260 m³/sek. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Bir nechta GES qurilgan. Quyi oqimida kema qatnaydi. T. boʻyida Italiya poytaxti — Rim sh. joylashgan.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar‎
Turkum:Italiyadagi daryolar
Tivalar

thumb|Tivalar
Tivalar, tuvalar (oʻzlarini tiva deb atashadi; eski nomlari — soyotlar, uryanxaylar, tannu — T.) — xalq. Tivaning asosiy aholisi (198,4 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida jami 206,2 ming kishi. Umumiy soni 207 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari); shuningdek, Mongoliya va Xitoyda ham yashaydi. Tiva tilida soʻzlashadi. Dindorlari — lamaistlar. T. — chorvachilik, dehqonchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Tivit

Tivit — qoʻy, echki, tuya, quyon va moʻynali hayvonlarning ingichka va mayin juni. Aksariyat jun qatlamining teriga yaqin qismida hosil boʻladi. T. tolasi ingichkaligi 15—30 mikron. Baʼzi qoʻy (merinos), echki va quyon zotlari juni faqat T.dan iborat boʻladi. T. hayvonlar junini qirqish (yiliga 1—2 marta), tarash yoki tullash paytida sidirish yoʻli bilan olinadi. Qoʻy T.idan eng yaxshi jun mato toʻqiladi, echki T.idan, asosan, roʻmol, tuya va quyon T.idan esa gilam, trikotaj buyumlar tayyorlanadi (yana qarang Jun). 

 

Turkum:Zoologiya
Tivitxoʻrlar

Tivitxoʻrlar, yungxoʻrlar (Trichodectidae) — parxoʻrlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Uzunligi 10 mm gacha. Qanotsiz tanasi qora qalin qobiqqa oʻralgan. 200 dan, jumladan, Oʻzbekistonda 10 dan ortiq turi bor. Sut emizuvchilar yungida parazitlik qiladi. Terini muguz qismi bilan oziqlanib jarohatlaydi. Ayrim (mas., it T.i, mushuk T.i) muayyan hayvonda parazitlik qilishga moslashgan. T. — tasmasimon chuvalchanglar oraliq xoʻjayini.
Tigel

Tigel — 1) turli materiallar (metall, shisha va boshqalar) ni qizdirish va eritish uchun ishlatiladigan maxsus idish. Tigel silindr yoki kesik konus shaklida boʻladi. Kiyin eriydigan metallarni eritishda ishlatiladigan Tigel shamot, grafit va oʻtgan chidamli gildan; baʼzi rangli metallarni eritishda poʻlat va temirdan; lab. Tigeli esa chinni, platina va boshqalardan yasaladi; Tigel metall qotishmalar va oyna (shisha) quyishda, metall buyumlarni termik ishlashda, lab.larda moddalarni qizdirishda qoʻllanadi; 2) bosmaxonada bosma stanok yoki bosma mashinaning metall plitasi (yostigʻi). Qogʻozni boʻyokli bosma qolipga siqish uchun ishlatiladi.

 

Turkum:Metallurgiya
Tizimguldoshlar

Tizimguldoshlar, tizimgullilar (Verbenaceae) – ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta va oʻtlardan iborat 90 turkumi va 2900 ga yaqin turi bor. Asosan, tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turkumga mansub 4 turi usadi. Poyasi 4 qirrali, barglari qaramaqarshi yoki halqasimon oʻrnashgan; yonbargsiz, gullari zigomorf, toʻpgulli barg qoʻltigʻi yoki poya uchida joylashgan; gultojbarglari bir-biri bilan qoʻshilib, tubi nay, uchi esa ikkita lab hosil qiladi; changchilari 4 ta, urugchisi bitta; tugunchasi ustki, 4 xonali; mevasi 4 ga boʻlinadigan danak. Dorivor, efir moyli, ziravor, qimmatbaho yogʻoch beradigan va oziq-ovqat (sabzavot) sifatida ishlatiladigan bor.
Tiyin

Tiyin — tanga shaklidagi pul birligi. Qiymati sujning yuzdan bir ulushiga teng. 1994-yil 1 iyuldan milliy valyuta — sum muomalaga kiritilgan kundan boshlab 1, 3, 5, 10, 20, 50 T.lik tangalar chiqarildi. Tangalar poʻlatdan tayyorlanib, qiymati 1, 3, 5 T. boʻlganlari jez bilan (sariqrangda) va qiymati 10, 20, 50 T. boʻlganlari esa, nikel bilan (oq rangda) qoplangan.

Barcha nominaldagi tangalarning yuzi (aversi) markazida tanganing qiymati va zarb qilingan yili rakamlar bilan koʻrsatilgan, uning tagida bir xil kattalikdagi bosma harflar bilan "TIYIN" soʻzi yozilib, tagiga chiziq tortilgan. Tangalarning orqa tomonida (reversida) Oʻzbekiston Respublikasi gerbi, gerb atrofida 12 ta yulduzcha va doyra boʻylab "Oʻzbekiston Respublikasi" yozuvi tushirilgan.

Tiyin dunyodagi eng past qiymatli tanga boʻlib, 2020-yil 1-martgacha qonuniy toʻlov vositasi boʻlib kelgan boʻlsa-da, amalda muomalada kamdan-kam uchraganThe most worthless coin in the world - BBC News, 26 February 2013.1 2024-yil holatiga koʻra, bir penni 1,000 tiyinga teng.

Turkum:Oʻzbekiston puli
Tiyul

Tiyul, tiul (qad. turkiycha tegmak feʼlidan) — Eron, Ozarbayjon va Armanistonda yer egaligi shakli (15— 19-asrlar). Movarounnahrda tanho deb atalgan. Abdurazzoq Samarqandiyning yozishicha, harbiy arboblarga oziq-ovqat uchun berilgan maosh T. deb atalgan. 16-asrda Safaviylar davlatipya davlat xizmatchilariga maʼlum hududdan soliq (toʻliq yoki qisman) olish huquqi berilishi T. deb atalgan. 16-asrning 2yarmidan T. yerni inʼom etish maʼnosida tushunilgan. T. baʼzan maʼlum mansabdorlarga ularning muayyan xizmatni bajarib turgan davrlari mobaynida, boshqa hollarda esa shaxsiy xizmati uchun umrbod berilgan. 18-asrda shaxsiy T.lar amalda merosiy mulkka aylanib ketgan.

 

Turkum:Osiyo tarixi
Tikan

Tikan, tikanak (oʻsimliklarda) — oʻsimlikdagi uchi oʻtkir qattiqoʻsimta; barg, ildiz va boshqalarning metamorfozga uchrashi natijasida vujudga keladi. T.ning ichida yogoch kiyem bor. T. bargdan (zirkda), barg tomiridan (baʼzi astragallarda) yoki gulyonbargchadan hosil boʻladi. Poyaning pastki qismidagi qoʻshimcha ildizdan ham hosil boʻlishi mumkin (baʼzi palmalarda). T. quruq va issiq iklimli oʻlkalardagi oʻsimliklarda koʻproq uchraydi.

 

Turkum:Botanika
Tikandumlilar

Tikandumlilar (Uromastix) -agamasimonlar oilasi urugʻi. 15 (baʼzi ga koʻra 8) turi bor. Shimoliy Afrika, Osiyoning jan.gʻarbida tarqalgan. Tanasining uz. 75 sm gacha (dumi bilan birga). Dumi oʻtkir uchli va katta tikanli tangachalar bilan qoplangan (nomi qam shundan). 4 m gacha uzunlikda in qaziydi. 4— 20 tuxum qoʻyadi. Sahrolarda yashaydi. Oʻsimlik bargi, guli, urugʻ va mevalari bilan oziqlanadi. Goʻshtini mahalliy xalq isteʼmol qiladi.
Tikanli oʻsimliklar

Tikanli oʻsimliklar - metamorfoz natijasida baʼzi organlari oʻtkir uchli qattiq hosila, yaʼni tikanga aylangan oʻsimliklar (maye., doʻlana, zirk, yovvoyi olma, yovvoyi nok va boshqalar). T.oʻ. quruq va issiq iqlimli yerlarda koʻp uchraydi. Koʻpincha barg va novdasi tikanga aylanib, suv bugʻlatuvchi yuzani, yaʼni transpiratsiyani kamaytiradi.

 

Turkum:Botanika
Tikuvchilik

thumb|Quirijn van Brekelenkam (1661)

Tikuvchilik — kasb-hunar turi; kiyim-kechak: koʻrpa-toʻshak va boshqa buyumlarni tikish kasbi. Tikuvchilik vositalari, material va texnikasi turli davrlarda turli xalqlarning moddiy va madaniy saviyasi, iqlim sharoiti, ehtiyoj va imkoniyatlari, urf-odatlari zaminida taraqqiy etgan (qarang: Kiyim). Arxeologik qazishlar natijasida jaxonning turli mamlakatlari hududidan topilgan tikuvchilik vositalari, kiyim-kechak va uy-roʻzgʻor buyumlari bu kasbning barcha xalqlarda qadimdan mavjudligi, oʻziga xos taraqqiyot bosqichlarini oʻtaganligini koʻrsatadi. Tikuvchilik buyumlari dehqonchilik bilan shugʻullanadigan xalqlarda koʻproq oʻsimlik tolalaridan toʻqilgan gazlamalardan, chorvador xalqlarda aksariyat jun gazlama va teridan tikilgan.

19-asrgacha barcha xalqlarda, jumladan, Oʻrta Osiyo xalqlarida ham tikuvchilik ishlari qoʻlda bajarilgan. Baʼzi sohalarda bu kasb namunalari yuksak sanʼat darajasiga koʻtarilgan (mas., gulkoʻrpa, zarbof toʻn, choyshab, jiyak va hokazo). Turli davrlarda tikuvchilikdan mustaqil kasb sifatida etikdoʻzlik, mahsidoʻzlik, poʻstindoʻzlik, doʻppidoʻzlik, kashtadoʻzlik, gilamchilik va boshqa koʻplab kasb ajralib chiqqan. 19-asr 2-yarmidan Yevropa mamlakatlarida tikuvchilikda maxsus tikuv mashinalari keng qoʻllanila boshladi, keyin boshqa hududlarga, shu jumladan, Oʻzbekistonga ham tarqaldi (qarang: Tikuv mashinasi). Tikuvchilik taraqqiyotining hamma davrlarida bichiqchilik uning ajralmas qismi boʻlgan. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan, Oʻzbekistonda tikuvchilik hunarmandchilikdan yengil sanoatning yirik tarmogʻiga aylandi. Zamonaviy texnika bilan uskunalangan korxonalar tashkil etildi, mahalliy tikuvchi, kosib va boshqa hunarmandlar tikuvchilikning yangi texnikasini oʻzlashtirdilar (qarang: Yengil sanoat).

 

 

Turkum:Kasblar
Til va adabiyot instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
Til Va Adabiyot Instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Alisher Navoiy Nomidagi Til Va Adabiyot Instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Alisher Navoiy Nomidagi Til Va Adabiyot Instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
O`zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
O`zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Alisher Navoiy Nomidagi Til Va Adabiyot Instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
O'zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Alisher Navoiy Nomidagi Til Va Adabiyot Instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti
Tilenxidlar

Tilenxidlar (Tylenehida) -toʻgarak chuvalchanglar {nematodalar) sinfiga mansub hayvonlar turkumi. Uzunligi 0,8 mm dan — 3 sm gacha. Sanchib soʻruvchi organi — stiletining uz. bir necha mkm dan 11 mm gacha, 10 dan ortiq oilasi, bir necha ming turi bor. Koʻpchilik T. — oʻsimlik parazitlari; ayrim yirtqich yoki hasharotlarda parazitlik qiladi. Sabzavot va poliz ekinlariga boʻrtma nematodalar, gʻalla ekinlari (bugʻdoy, sholi)ga angvinalar, kartoshkaga geteroderalar va kartoshka poya nematodasi katta ziyon yetkazadi. T. stileti yordamida oʻsimlik hujayralari (asosan, yer osti qismi) shirasini soʻrib oziqlanadi. Oʻsimlik toʻqimasi ichida yoki organlar sirtida parazitlik qiladi. Maxsus tuxum xaltachasiga, tuproqqa yoki oʻsimlik toʻqimalariga tuxum qoʻyadi. Lichinkalari tuproq, suv va oʻsimliklar niholi orqali tarqaladi.
Tilla kampir

Tilla kampir (18-asrning oxiri — Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumani Qoʻrgʻon qishlogʻi — 19-asrning 1yarmi) — oʻzbek dostonchishoirasi, Ergash shoirning otasi Jumanbulbulning momosi. Asarlari yozib olinmagan. U haqida ayrim nakdlar, asarlaridan baʼzi parchalar bizgacha yetib kelgan. Aytishlaricha, Tilla kampir "Oysuluv" dostonini yuksak sanʼatkorlik bilan kuylagan. Bir naklga koʻra, shoira yosh vaqtida eri oʻlgan, qoʻlida yosh bolasi qolgan. Xuddi shu vaqtda uning koʻliga kuydirgi yarasi chiqqan. Shunda shoira shunday kuylagan ekan:Kuydirgi meni kuydirdi, Koʻzimning yoshin quydirdi, Qaddimni yoyday eydirdi, Eli-xalqimni jiydirdi, Koʻkdan kiyim kiydirdi.

Jumanbulbul oʻgʻli Ergashga shunday degan ekan: "Biz bilmay qolibmiz, qishlogʻimizda ikki chechan kampir bor ekan, oʻlib ketdi. Ulardan soʻzni oʻrganib qolmabmiz. Yoshlik qildik, Tilla kampirdan gap — qoʻshiq oʻrganmadik. Birimiz — Jissoq, shoirlarning ustodi, birimiz — Bulbul, Bulbul bilan qoʻshiq aytishganda, oʻrtadagilar biznikini qiladi maʼqul, Tilla kampirning ham topgani shul, — deb berdik. Soʻng bilsak, biz toy ekanmiz, u — tulpor, biz jilgʻa ekanmiz, u — buloq, biz daryomiz deganda, u dengiz ekan".

 Adabiyot 
 Bulbul taronalari 5 j.li, 5j., T., 1973.

Toʻra Mirzayev.
Tillakoʻz pashshalar

thumb|Chrysops caecutiens thumb|Chrysops caecutiens
Tillakoʻz pashshalar — soʻnalar oilasiga mansub pashshalar urugʻi. Uz. 1—2 sm. 200 tacha, jumladan Oʻzbekistonda 7 turi maʼlum. Koʻpchilik oʻrmon mintaqasi uchun xos (ayniqsa Sibirda koʻp uchraydi). Lichinkalari, asosan, suv havzalari qirgʻogʻida yashab, organik qoldiqlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi yirik sut emizuvchilar qonini soʻradi; erkagi gul shirasi bilan oziqlanadi. Tillakoʻz pashshalar uy hayvonlari va odamlarga tulyaremiya, kuydirgi va boshqa kasallik qoʻzgʻatuvchilarini yuqtiradi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tillar tasnifi

Tillar tasnifi — tillarning muayyan belgilar asosida hamda tadqiqotning umumiy maqsadidan kelib chiqadigan qarashlarga moye keluvchi maʼlum tasnifiy boʻlimlar boʻyicha guruhlarga ajratilishi. Tillar tasnifi muammosi ularni qiyosiy oʻrganish vaqtida paydo boʻladi va baʼzan qiyosiy oʻrganishning pirovard maqsadi deb tasavvur etiladi. Tillar tasnifining 2 asosiy turi mavjud: tillarning genealogik tasnifi va tillarning tipologik tasnifi. 

 Tillarning genealogik tasnifi 
thumb|Tillarning genealogik tasnifi

Tasniflarning genealogik tasnifi tillarning qarindoshligi tushunchasiga asoslanadi; u qiyosiytarixiy tilshunoslik paydo boʻlgandan keyingina roʻyobga chiqqan. Bunda qarindosh tillar qarindoshlik darajalariga qarab oilalarga (masalan, hindevropa, finugor, turkiy, somhom va boshqa tillar oilalari), bir oila doirasidagi yaqin qarindosh tillar esa guruh va guruhchalarga (masalan, hindevropa oilasining slavyan guruhidagi sharqiy slavyan tillari guruhchasi yoki turkiy tillar oilasining sharqiy va gʻarbiy guruhlari) biriktiriladi. Oiladan kattaroq tasnifiy birliklar (til oilalari toʻplami, makrooila va boshqalar)ni aniqlash, belgilashga urinishlar ham mavjud.

 Lingvistik tipologiya 

 Tillarning morfologik tasnifi 

Tillarning morfologik tasnifi esa tipologik va grammatik xususiyatlarga asoslanadi. U uzgarmas lugʻaviy birliklarga ega boʻlgan tillar hamda oʻzaro birikib, oʻzgarishlarga uchrovchi lugʻaviy birliklari boʻlgan tillarni kiyoslash asosida paydo boʻlgan. Nemis olimi A.V.Shlegel Tillar tasnifining ushbu prinsipini tillarni fammatik qurilishli tillar va grammatik qurilishsiz tillarga ajratgan holda rivojlantirdi. Tillarni amorf tillar, agglyutinativ tillar, flektiv tillar va polisintetik tillarga ajratish ham shu tasnifga asoslanadi. Mazkur turlarning birortasi ham sof holda uchramaydi: dunyodagi barcha tillarning xususiyatlari biridan ikxinchisiga utuvchan xarakterga ega. Nemis olimi G.Shteyntal, avstriyalik F. Misteli va amerikalik E. Sepirning 19-asrda morfologik (tipologik) tasnifni takomillashtirish yoʻlidagi urinishlari birmuncha sodda, umumiy tarzda boʻlgan.

 Fonologiya 

Tilshunoslikning til tovush qurilishining strukturaviy (tuzilmaviy) va funksional (vazifaviy) qonuniyatlarini, tilning eng mayda, maʼno bildirmaydigan birliklari — boʻgʻinlar, fonemalarning tuzilishi va amalda qoʻllanishini oʻrganuvchi boʻlimi.

 Soʻz tartibi 

 Lingvistik geografiya 

Tillar tasnifining uchinchi xili — areal yoki geografik tasnif xam mavjud. Bu tasnif mazkur ikki tasnifga nisbatan qoʻshimcha, yordamchi mavqeda boʻlib, tillarning yoki bir til doirasidagi lahja va shevalarning geografik joylashuvidan kelib chiqadi. Umuman, Tillar tasnifi dunyodagi koʻplab xilmaxil tillarni yaxshiroq oʻrganish, tadqiq etishda katta yordam beradi.

 

 Adabiyot 
 Teoreticheskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, ch. 1—2, M., 1980—82; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M, 1998.
Tillarning genealogik tasnifi

thumb|327x327px|Tillarning genealogik tasnifi
Tillarning genealogik tasnifi — tillarning kelib chiqishi va qarindoshligini aniklashga asoslangan tasnif. Dastlabki, ilk asos tildan kelib chiqqan tillar oʻzaro qarindosh tillar hisoblanadi (masalan, hozirgi 20 dan ortiq turkiy tillar dastlabki qadimgi turkiy tilning, hozirgi slavyan tillari esa dastlabki umumslavyan tilining makon va zamondagi variantlaridir). Tillarning genetik qarindoshligi tillar oʻrtasidagi fonetik, grammatik va leksik uxshashliklar tizimini aniklash orqali belgilanadi. T.g.t.ning ilk i, asoslari sifatida M. Qoshgʻariyning turkiy lahja(til)lar boʻyicha, bir qancha arab olimlarining som tillari boʻyicha izlanishlarini koʻrsatish mumkin. T.g.t.ning maydonga kelishi qiyosiytarixiy tilshunoslikning paydo boʻlishi (19-asr) bilan bogʻliq. Bu tasnifda qarindosh tillar kichik guruhchalarga, guruhlarga, oilalarga, baʼzan esa undan kattaroq birliklarga — makrooilalarga yoki til formatsiyalariga (mas., uraloltoy tillari) birlashtiriladi (mas., T.g.t.ga koʻra, oʻzbek tili turkiy tillar oilasining sharqiy guruhiga, rus tili esa hindevropa tillari oilasining slavyan guruhidagi sharqiy slavyan guruhchasiga mansub). Aksariyat tillarni genealogik jihatdan tasnif qilish va ularni u yoki bu oilaga kiritish koʻpincha munozarali boʻladi. Masalan, Kavkaz tillari oilasining mavjudligini hamma olimlar ham tan olgan emas. 

 Yana qarang 

 Tillar tasnifi
 Lingvistik geografiya
 Tillarning morfologik tasnifi

 Adabiyot 
 Benvenist E., Klassifikatsiya yazikov V kn.: Novoye v lingvistike, voʻp. 3, M., 1963; Teoreticheskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, ch. 1—2, M., 1980—82; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.

Abduvahob Madvaliyev.