Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nanay tili

Nanay tili — tungus-manjur tillariaan biri. Rossiya Federatsiyasining Xabarovsk va Primorye oʻlkalari va qisman Xitoyda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 8 mingdan ortiq. 3 lahjaga boʻlinadi: amur (ussuri), ku-rurmi, sungari. Amur laxjasining nayxin shevasi adabiy Nanay tiliga asos boʻlgan. Nanay tili fonetikasi unlilarning koʻpligi, sintaksisi esa sodda gaplarning qoʻshma gaplarga nisbatan koʻp qoʻllanishi hamda aniklanmish — aniklovchi moslashuvining yoʻkligi bilan ajralib turadi.

Rossiya Federatsiyasidagi Nanay tili uchun 1931-yilda lotin grafikasi asosida, 1963. yilda rus grafikasi asosida yozuv yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Nanaylar

Nanaylar (oʻzlarini nani deb atashadi; eski nomi — goldlar) — asosan, Rossiya Federatsiyasining Xabarovsk va Primorye oʻlkalarida yashovchi xalq. Rossiyadagi umumiy soni 10,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xitoyda 2 ming kishiga yaqin N. yashaydi. Nanay tilida soʻzlashadi. Dindorlari rasman pravoslavlar, anʼanaviy eʼti-qodlar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nandular

Nandular, amerika tuyaqushlari (Rheiformes) – koʻkrak tojsuyaksiz qushlar turkumi. Oyoqlari uch barmokli, qanotlari rivojlangan, lekin nandular ucholmaydi. Patlari gʻovak, yaxshi yuguradi va suzadi. 1 oila 2 turi: oddiy nandu (balandligi 170 sm gacha, ogʻirligi 25 kg gacha) va darvin nandusi, yaʼni uzun tumshuqli nandu maʼlum. Janubiy Amerika pampaslari va yarim choʻl hududlarida tarqalgan. Poligam. Tuda boʻlib yashaydi. Toʻdasida 3— 8 ta modasi bitta uyaga 30 ta yoki undan koʻproq tuxum qoʻyib, uni 35—40 kun bosadi, joʻjalarini narlari ergashtirib olib yuradi. N. oʻsimlik barglari, novdalari va mayda umurtqasiz xayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti va pati uchun koʻp ovlanishi, tuxumlari yigʻib olinishi tufayli soni kamayib ketgan. Asosan, chekka hududlarda saqlanib qolgan. Darvin nandusi Xalqaro Qizil kitobga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Qushlar
Turkum:Uchmaydigan qushlar
Nankin

Nankin (xitoycha Nanszin — jan. poytaxt) — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Szyansu provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,3 mln. kishi (1998). Yanszi daryosi quyi oqimidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Dengiz kemalari kira oladigan port. Mamlakatning yirik iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazlaridan. Stanoksozlik, elektr va radio apparaturalari ishlab chiqarish, avtomobilsozlik va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, metallurgiya, kimyo, sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan.

N.da Xitoy Fanlar akademiyasining filiali, tuproqshunoslik va geografiya institutlari, universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, kutubxona, muzeylar, botanika va hayvonot bogʻlari, rasadxona bor.

N.ga miloddan avvalgi 472 yilda asos solingan. Turli davrlarda shahar nomi har xil atalgan. 1368—1421-yillarda mamlakat poytaxti. 1421 — 1911-yillarda Szyannan noyibligining markazi. 1853—64 yillarda Taypinlar davlati poytaxti. 1911 — 12 yillarda Sun Yatsen boshliq Xitoy Respublikasi hukumatining qarorgoxi. 1912-yildan Szyansu provinitsiyasining maʼmuriy markazi. Maʼmuriy va tarixiy yodgorliklardan „Imperator shahri“ (14—15-asrlar), shahar devori (uz. 34 km), ibodatxonalar, mak, baralar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Fridtjof Nansen

Fridtjof Nansen (1861.10.10 – Kristianiya (hozirgi Oslo) yaqinida – 1930.13.5) – norveg sayyohi, okeanograf, jamoat arbobi. 1880—82 yillarda Kristianiya universitetida oʻqigan. 1897-yildan oʻsha universitetda zoologiya professor, Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1898). 1888-yilda birinchi boʻlib changʻida Grenlandiyaning janubiy qismini kesib oʻtib, uning ichki rayonlari butunlay muz bilan qoplanganligini aniqladi. 1893-yil maxsus qurilgan „Fram“ kemasida Shimoliy qutbni zabt etish maqsadida yoʻlga chiqadi va Shpitsbergen o.gacha yetib bordi. 1895-yilda N. ekspeditsiya qatnashchisi F. Ya. Iogansen bilan „Fram“ni tark etib, ilmiy tadqiqot oʻtkazish uchun qutb tomon yurdi, lekin 86°14’ shahrik.dan orqaga qaytishga majbur boʻldi.

„Fram“da okeanografik, meteorologik kuzatuvlar olib borildi, Shimoliy Muz okeani sayoz emasligi aniklan-di, suzib yurgan muzlar harakatiga Yerning sutkalik aylanishi taʼsiri kashf qilindi. N. 1902-yilda Kristianiyada Markaziy okeanografik laboratoriya tashkil etdi. 1913-yilda Shimoliy Muz okeani qirgʻogʻi boʻylab suzib, Yenisey daryosi quyilish joyigacha yetib bordi, undan Sharqiy Sibirning janubiy qismi va Uzoq Sharqqa sayohat qildi. 1914—18 yillarda Millatlar ligasining harbiy asirlar masalasi boʻyicha Bosh komissari boʻlgan. N. nomiga Arktika va Antarktikada bir qancha obʼyektlar qoʻyilgan. Insonparvarlik faoliyati uchun N.ga Nobel Tinchlik mukofoti berilgan (1922).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1861-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:1930-yilda vafot etganlar
Turkum:13-martda vafot etganlar
Nansi

Nansi — Fransiyaning shim.sharkiy qismidagi shahar. Myort va Mozel departamentining maʼmuriy markazi. Myort daryosi va Marna—Reyn kanali boʻyidagi port. Aholisi 106 ming kishi (1999). N. — Lotaringiya sanoat rayonining iqtisodiy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Elektrotexnika, transport mashinasozligi, poyabzal, tikuvchilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shisha va chinnidan badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Un-tlar, institutlar, konservatoriya, nafis sanʼat muzeyi bor. Shahar chetida temir rudasi konlari va metallurgiya zavodi mavjud. N. 16-asrdan maʼlum. 13—18-asrlarda Lotaringiya gersoglarining qarorgohi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (1703—42), cherkov (15-asr), Gersog saroyi (16-asr) va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nantes

Nant — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Atlantika Luarasi departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 277,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Luara daryosi boʻyidagi port (yiliga 20 mln. t dan ortiq yuk ortib-tushiriladi): chetdan neft, fosforit, oʻrmon mahsulotlari va boshqa keltiriladi; neft mahsulotlari, mashinalar, gʻalla, un, oʻgʻitlar chetga chiqariladi. Metallurgiya, mashinasozlik, xususan, kemasozlik va samolyotsozlik rivojlangan. Kimyo, qogʻoz, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, nafis sanʼat, xalq va Bretani sanʼati muzeylari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—19-asrlarda qurilgan binolar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fransiya shaharlari
Nant (sabzi navi)

Nant — oʻrtapishar sabzi navi. Butun-ittifoq sabzavot ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida yakka tanlash usuli bilan chiqarilgan (1943). Oʻzbekistonda 1946-yildan rayonlashtirilgan. Bargi yashil, kam tukli. Sabzisi shakli silindrsimon, uchi toʻmtoq, uz. 15—16 sm, diametri 3,0—4,0 sm, yuzasi tekis, bir donasi 60—120 g. Eti tiniq, qizgʻish toʻk, sariq, sersuv, shirin, mayin, oʻzagi ingichka. Tarkibida qand 5,9%, quruq modda miqdori 11,9%, karotin 72 mg %. Hosili urugʻi unib chiqqanidan keyin 80—90 kunda yetiladi. Hosildorligi 110—120 s/ga. Yangiligida isteʼmol qilinadi, konserva tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha vi-loyatlarida ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nannin

Nannin — Xitoyning janubiy qismidagi shahar. Guansi-Chjuan muxtor rayonining maʼmuriy, muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Aholisi 2,8 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Yuszyan daryosi boʻyidagi port. Qishloq xoʻjaligi rayoni va qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini taqsimlash markazlaridan. Metallurgiya, mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi institutlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Nanchan

Nanchan — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Ganszyan daryosi buyida. Szyansi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 4,1 mln. kishi (1998). Poyanxu koʻli sistemasidagi suv yoʻllari tuguni. Yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Asosiy sanoat tarmogʻi — toʻqimachilik (xususan, ip gazlama sanoati). Stanoklar, avtomobil va qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish korxonalari, sellyuloza-qogʻoz, farforkeramika, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Napoleon III

Napoleon III, Lui Napoleon Bonapart (1808—73) — Fransiya imperatori (1852—70). Napoleon Ining jiyani. N. III Shveysariya, Italiya va boshqa mamlakatlarda quvgʻinlikda hayot kechirgan (1848). 1836 va 1840-yillarda Fransiyada hokimiyatni qoʻlga olishga urinib koʻrgan. 1840-yilda Gam kalʼasiga bir umr qamoqqa hukm qilingan. 1846-yil Buyuk Britaniyaga qochgan. 1848-yil fevral inqilobidan soʻng Fransiyaga qaytib kelgan hamda yirik sarmoyadorlarning diktatorlik rejimiga intilishidan foydalanib, 1848-yil 10-dekabrda respublika prezidenti qilib saylangan. 1851-yil 2-dekabrda inqilobga qarshi davlat toʻntarishi qilib, qonun chiqaruvchi majlisni tarqatib yuborgach, butun hokimiyat prezident qoʻliga oʻtgan. N.III nomi bilan imperator deb eʼlon qilingan (1852-yil 2-dekabr). Fransiya N.Sh hukmronligi davrida Qrim urushida, Avstriya-Italiya-Fransiya urushi (1859) da, Hindixitoy (1858-62), Suriya (1860—61), Meksika (1862—67) va boshqa mamlakatlarga qilingan intervensiyalarda qatnashgan. Fransiya-Prussiya urushi (Sedan jangi)da prusslarga asir tushgan (1870.2.9.) Parijdagi 1870 yil sentyabr inqilobi natijasida taxtdan agdarilgan. Umrining oxirigacha Angliyada yashaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Napoleon urushlari

thumb|Austerlits jangi, Berlinning egallanishi (1806), Fridland jangi, Aspern–Essling jangi, Moskvaning fransuzlar tomonidan bosib olinishi, Leipzig jangi va Parij jangi (1814).
Napoleon urushlari - Napoleon Skonsulligi (1790—1804) va imperatorligi (1804—14, 1815) davrida Fransiya olib borgan urushlar. Napoleon urushlari bosqinchilik harakterida boʻlgan. Fransiya Napoleon harbiy diktaturasi oʻrnatilgan vaqtda (1799) 1789—99 yillarda tuzilgan 2-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Turkiya, Neapol qirolligi va boshqalar) bilan urush holatida edi. 1800-yil Rossiya ittifoqchilar bilan kelisha olmay koalitsiyadan chiqqan. Natijada 2-koalitsiya rasman oʻz faoliyatini tugatgan. Faqat Buyuk Britaniya urushni davom ettirgan. 1805-yil 3-antifransuz koalitsiyasi (Buyuk Britaniya, Avstriya, Shvetsiya, Rossiya) tashkil topgan. Shu yili ingliz floti admiral Nelson rahbarligida birlashgan ispan-fransuz flotini tormor qilgan. Biroq Napoleon quruklikda katta muvaffaqiyatga erishgan. U Austerlits yaqinidagi jangda (1805-yil 2 dekabr) Rossiya-Avstriya qoʻshinlarini ogʻir talafotga uchratdi. Avstriya Fransiya bilan sulh tuzishga majbur boʻlgan (1805-yil 26 dekabr). Rossiya va Buyuk Britaniya, Prussiya bilan Shvetsiya qoʻshilib 4-antifransuz koalitsiyasi vujudga kelgan (1806-yil sentabr). 1806-yil oktabrda Prussiya fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. 1807-yil iyunda Napoleon I Fridland ostonasida rus qoʻshinlarini yenggan. 1809-yil Buyuk Britaniya bilan yana ittifoq tuzgan (5-antifransuz koalitsiyasi) Avstriya qushinlarini tor-mor keltirgan. Napoleon imperiyasiga xal qiluvchi zarba Rossiyada berilgan. M. I. Kutuzov qoʻmondonligida rus armiyasining kurashi natijasida Napoleonning "Buyuk armiyasi" magʻlub boʻlgan. Rossiyadan chekinayotgan fransuzlarga qarshi Yevropa mamlakatlarida ozodlik urushi boshlanib ketgan. 1813-yil fevralda Prussiya Rossiya bilan ittifoqtuzgan. Bu ittifoq 6-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Prussiya, Shvetsiya, Avstriya va boshqalar)ning tashkil topishiga asos boʻlgan. Shu yili Leypsig jangida Germaniya ozod qilindi. 1814-yil mart oxirida ittifoqchilar armiyasi Parijni ishgʻol qilgan. Aprelda Napoleon 1 taxtdan voz kechishga majbur boʻlgan (6-aprel) va u Elba o.ga surgun qilingan. 1815-yil 1-martda Napoleon I 1000 kishilik otryad bilan oroldan chiqib Parijga yurish qilgan va 20-martda qayta taxtga oʻtirgan. Lekin, Yevropa davlatlari uni tan olmaganlar. 25-martda Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Prussiya oʻrtasida Napoleon Fransiyasiga qarshi ittifoq (7-anti-fransuz koalitsiyasi) tuzilgan. 18-iyunda Napoleon armiyasi Vaterloo jangida ingliz-pruss qoʻshinlari tomonidan tor-mor keltirilgan. 22-iyunda Napoleon taxtdan voz kechgan. 1815-yil 20-noyabrda ittifoqchilar bilan Fransiya oʻrtasida Parij sulh shartnomasi im-zolanib, unga koʻra Burbonlar hokimi-yati yana qayta tiklangan.

Shodmonqul PirimqulovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Napaleon qatnashgan janglar
Nara

Nara — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning janubida. Nara prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 366,1 ming kishi (2000). Shahar-muzey, xalqaro ahamiyatdagi turizm markazi. Stanoksozlik, elektrotexnika, oziq-ovqat, yegʻochsozlik, trikotaj sanoati korxonalari mavjud. Badiiy buyumlar, yogʻoch oʻyinchoklar ishlab chiqariladi. Universitet, badiiy, milliy muzeylar bor. N. — Yaponiyaning qad. shaharlaridan. Mamlakatning 710—784 yillardagi birinchi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan (7—8-asrlarga oid) yogʻochdan qurilgan monastir majmualari, ibodatxonalar va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Turkum:Muqaddas shaharlar
Naramsin

Naramsin (Naram-Suen) - Akkad podshohi (miloddan avvalgi taxminan 2236—2200). Sargonning nabirasi. Oʻzini xudo deb eʼlon qilib, mustabid hokimiyat oʻrnatgan. Naramsinning Gʻarbiy Erondagi lullubeylar qabilasi ustiga yurishi sharafiga oʻrnatilgan stela — Akkad sanʼati yodgorligidir (Luvrda saqlanadi). Naramsin davrida gutiylar (kutiylar)ning Akkadga bosqini boshlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narayan Pritxvi

200px|thumb|right
Narayan Pritxvi (1723—75) — Nepal qiroli (1769-yildan). Gʻarbiy Nepalda 1742—69-yillar mobaynida Gorkxva knyazligini idora etgan. 1743—1769 yillarda Katmandu vodiysidagi Kantipur, Bhantapur, Lamitaur, Banspur yerlarini, soʻngra Kirat, Morang hamda Shimoliy Nepalga qarashli Ilam yerlarini oʻziga boʻysundirgan. 1769-yil poytaxtni Katmandu shahriga koʻchirgan va u yerda yagona Nepal qirolligiga asos solganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1723-yilda tugʻilganlar
Turkum:1775-yilda vafot etganlar
Narva

Narva — Estoniyadagi shahar. Narva daryosining chap sohilida, uning Fin qoʻltigʻiga quyilish joyidan 14 km uzoqlikda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 57 650 kishiEesti statistika 2012 Статистика Эстонии 2012 Идавирусцев осталось всего 153 642. Shahar sanoatining asosiy tarmoqlari — energetika, toʻqimachilik, qurilish materiallari ishlab chiqarish. Narva yaqinida mahalliy slanetsda ishlaydigan Boltiq boʻyi GRES, Estoniya GRES ishlab turibdi. GES bor. Yirik ip gazlama korxonasi — Krengolm manufakturasi, yogʻochsozlik, mashinasozlik, metallsozlik, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Narva koʻprik orqali Ivangorod (Leningrad viloyati) bilan bogʻlangan. Politexnikum, tarix muzeyi mavjud. Shahar ilk bor 1171-yilgi Novgorod solnomasida Rugodiv nomi bilan tilga olingan. Daniya, Shvetsiya Livon ordeni tasarrufida boʻlgan. 1704-yilda rus qoʻshinlari tomonidan ishgʻol qilindi. 1919-yildan Narva Estoniya tarkibida. Shaharda tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan: qasr (13—15-asrlar), shahar istehkomlari (14-asr), ratusha (17-asr) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Estoniya aholi punktlari
Narval

Narval (Monodon monoceros) — delfinlar oilasiga mansub dengiz sut emizuvchisi. Shu urugʻning yagona turi. Uzunligi 6,1 m, vazni 1 — 1,5 t gacha. Boshi yumaloq. Terisining rangi oqish, qrra dogʻlari bor. Erkaklari, baʼzan urgʻochilarining yuqori jagʻi chap tomonida 3 m gacha uzunlikda bitta tishi rivojlanadi (shuning uchun baʼzan "bir shox-li" deb ataladi). Bu tishi yordamida zarur boʻlganida muzni teshishi mumkin. Tishlari boʻlmaydi. Arktikada yashaydi. Baʼzan Yangi Yer, Frans-Iosif yeri va Chukot dengizida ham uchraydi. Boshoyokli mollyuskalar va baliklar bilan oziqlanadi. Rossiya Qizil kitobiga kiritilgan. Oldin u shunchaki hayolot debo'ylangan keyinchalik, uning haqiqiy deb topilgan OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nargis

thumb
Nargis, narsiss (Narcissus L.) – chuchmomadoshlar oilasiga mansub oʻtlar turkumi. Piyozboshi koʻp yillik. Bargi nashtarsimon. Guli, odatda, sariq yoki oq, yakka yoki gulband uchida bir nechtadan joylashgan. Gulqoʻrgʻoni silindrsimon nayli, qoʻngʻiroqsimon yoki kosachasimon tojli. Mevasi etli koʻsakcha. Koʻpincha, Oʻrta dengiz rayonlarida usa-digan 30 ga yaqin (boshqa maʼlumotga koʻra 60 tacha) turi bor. Oʻzbekistonda 2 ta turi uchraydi: N. pseudonarcissus L. – soxta yoki sariq N., gulqoʻrgʻon barglari oq. Bachki (soxta) toji sariq, chin tojbarglariga nisbatan ancha qisqa. N. poeticus L. – nafis yoki oq N. Har ikkala turi koʻp yillik, piyozli, manzarali usimlik hisoblanib, aprel oyida gullaydi. Baʼzi ning gullarida xushboʻy efir moyi, piyozboshida alkaloidlar mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Gullar
Turkum:Zaharli o‘simliklar
Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Narekatsi

Narekatsi — kechpishar xoʻraki uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Echkiemar va Parkent navlarini chatishtirib yaratilgan. Gʻujumi yirik, choʻziq, toʻq binafsha rang. Pusti kalin, eti sersuv, mazasi xushxoʻr. Hosildorligi 165— 190 s/ga. Kasallik va zararkunandalarga chidami, sovuqqa bardoshi past. Yangiligida isteʼmol etiladi, qishda uzoq saqlashga chidamli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Narzan

Narzan — karbonat angidridli, sulfat gidrokarbonatli, kalsiy-magniynatriyli mineral suv. Yurak-tomir sistemalari, meʼda-ichak yoʻllari kasalliklarida, moddalar almashinuvi buzilganda va boshqa kasalliklarda foydalaniladi. Kavkaz (Mas, Kislovodsk)da, Qrimda va boshqa joylarda chiqadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Hoshim Narziqulov

Hoshim Narziqulov (1900 - Samarqand — 1963.9.1) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Nasim Hoshimov otasi. Ijodiy faoliyatini 1918-yilda Abdulla Badriy rahbarligidagi "Samarqand" musulmon truppasida boshlagan. 1927—1930 yillar "Koʻk koʻylak" teatrida, 1930-yildan Hamid Olimjon nomidagi Samarqand davlat oʻzbek drama teatrida aktyor, truppa boshligʻi, rejissyor 1944—1948 yillar Samarqand viloyat madaniyat boshkarmasining boshligʻi, 1948—1957 yillar Madaniyat ishlari vazirligida teatr boʻyicha masʼul xodim boʻlib ishlagan. Mirkomilboy (A.Badriy, "Shoʻring qursin, Mirkomilboy!"), Muslim (F. Zafariy, "Halima"), Ibrohim (Komil Yashin, M. Muhamedov, "Ichkarida"), Xusrav (Xurshid, "Farhod va Shirin"), Xon Boboxon, Qorabotir (S. Abdulla, "Toxir va Zuxra"), Sultonbek (U. Hojibekov, "Arshin mol olon") singari obrazlari bilan oʻzbek teatri sanʼatiga munosib hissa koʻshdi. "Arshin mol olon", "Farhod va Shirin", "Poʻrtana" (S. Abdulla), "Gʻunchalar" (Z. Fatxullin) kabi spektakllarni saxnalashtirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1963-yilda vafot etganlar
Normurod Narzullayev

Normurod Narzullayev (taxallusi Narziy) (1934.7.7, Kasbi tumani) – Oʻzbekiston xalq shoiri (2000). Oʻzbekistonda xizmat kursatgan madaniyat xodimi (1984). Oxunboboyev nomidagi Qarshi pedagogika bilim yurti (1948), Samarqand pedagogika institutining til va adabiyot fakultetini tugatgan (1956). Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisining birinchi oʻrinbosari (1974), shu uyushmada kotib (1976—81), „Yosh gvardiya“ nashriyotida bosh muharrir (1981), „Kamalak“ nashriyot-matbaa birlashmasining bosh muharriri (1991—96), shu nashriyot direktori (1996—97). Oʻzbekiston Respublikasi yoshlari „Kamolot“ jamgʻarmasining „Yangi asr avlodi“ nashriyot-matbaa markazida bosh muharrir (1997-yildan).

Ijodiy faoliyati 1954-yildan boshlangan. Ilk sheʼriy toʻplami – „Suyunchi“ (1965). Normurod „Zarafshon zarlari“ (1970), „Ufklarda koʻzlarim“ (1973), „Lahza va larza“ (1973), „Yogʻdu“ (1974), „Nigohlar“ (1976), „Sevgi sehri“ (1981), „Yaxshilik deb yashayman“ (1987), „Anik vaqt“ (1989), „Qalbim qatralari“ (1994), „Oq farishtam, oppoq farishtam“ (1995) va boshqa sheʼriy toʻplamlar muallifi. „Amir Temur haqida qoʻshiq“ asari tarixiy mavzuga bagʻishlangan.

N.ning bolalarga atab yozgan „Vatan seni erkalab“ (1966), „Shamol ushlagan bola“ (1985), „Bosh maydon“ (1990) asarlari bolalar dunyosi, ularning begubor olami hakida. N. asarlarida zamon va makon birligi, dunyo va davr tushunchasi ulugʻlanadi, yuksak fuqarolik, samimiyat, burchga sadoqat, vatanga muhabbat, jonajon oʻlka tabiatiga maftunkorlik tuygʻulari yetakchi oʻrinni egallaydi. Normurodning koʻp sheʼrlari qoʻshiqqa aylangan. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1998).

 
 Saylanma 2 j.li, 1981—85; Yurt ishqida yonaman, T., 1996; Bola koʻzi bilan koʻring dunyoni, T., 1998; Xalqim, sen bilan qalbim, T., 2000.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Turkum:Oʻzbekiston xalq shoirlari
Turkum:Shuhrat medali sohiblari
Turkum:1934-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Kasbi tumanida tugʻilganlar
Axmat Narzulloyev

Axmat Imidovich Narzulloyev (1956.15.3, Surxondaryo viloyati Denov tumani) — muhandis-texnolog, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1979). Mehnat faoliyatini 1979-yildan Sariosiyo tumanidagi Shargʻun gʻisht zavodida katta ustalikdan boshlagan. 1981—1986 yillarda shu zavod direktori, Denov eksperimental ishlab chiqarish korxonasi direktor oʻrinbosari (1986—90), 1991-yildan Denov tumanidagi chorvachilikka ixtisoslashgan "Lochin" fermer xoʻjaligi boshligʻi. Yaylovlari 100 gektar boʻlgan fermer xoʻjaligida 2000—2003-yillarda koramollar soni 1100 boshdan 1800 boshga yetkazildi. Goʻsht va sut yetishtirishda katta muvaffaqiyatlarga erishildi. Shuningdek, xoʻjalikda zamonaviy texnologiya bilan jihozlangan molxonalar, sutni qayta ishlovchi kichik zavodlar qurildi. 2000-yilda rentabellik darajasi 63%ni, 2003-yilda 175%ni tashil etdi. Axmat Narzulloyev tashabbusi va koʻmagi bilan hududda bolalar sporti majmualari, zamonaviy vrachlik punktlari va kichik korxonalar qurilishi, kam taʼminlangan oilalarga moddiy yordam kabi xayrli ishlar amalga oshiriddi. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2001)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:1956-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-martda tugʻilganlar
Narim tizmasi

Narim tizmasi — Oltoyning janubidagi togʻ tizmasi (Qozogʻistonning Sharqiy Kozogʻiston viloyati). Uzunligi 120 km. Eng baland joyi 2533 m. Paleozoy kumtoshlari, konglomerat, slanets, tuflardan tarkib topgan boʻlib, ularni granit intruziyalari yorib chikkan-Tik shimoliy yon bagʻrida 1300 m balandlikkacha qayin, undan yuqorida tilogʻoch, daryo vodiylari boʻylab koraqaragʻay-okkaragʻay-kedr oʻrmonlari oʻsadi. Janubiy yon bagʻir betagachalov va oʻtloq dashtlar, butalar bilan koplangan. 1800 m dan yuqorida siyrak subalp oʻrmonlari, alp oʻtloklari uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Hamidulla Narimonov

Hamidulla Narimonov (1910.1.1 -Toshkent – 1982.6.4) – Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1930). Buxoro teatrida, 1933-yildan Hamza teatrida ishlagan. Narimonov ijodiga nuroniy, tabarruk, xalq hurmatini kozongan kishilar obrazi yakin boʻlib, aktyor ularni yorkin, ha-yotiy va ishonarli yaratishga intilgan. Asosiy rollari: teatrda – ijro etgan Yaichnitsa (N. Gogol, „Uylanish“), Madaminbek, Nurbobo (I. Sultan, „Burgutning parvozi“, „Nomaʼlum kishi“), Xolmat (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Xotam, Choʻli bobo (Uygʻun, „Qotil“, „Ibn Sino“), Shokir (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Shayxulislom (M. Shayxzoda, „Mirzo Ulugʻbek“); kinoda – Hasanali („Utgan kunlar“), Yokub ota („Uzgalar tashvishida“) va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1982-yilda vafot etganlar
Turkum:6-aprelda vafot etganlar
Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar
Narkobiznes

Narkobiznes (yun. pagke biznes) -narkotik moddalarni olish va sotish bilan shugʻullanadigan jinoiy uyushma faoliyati. Narkobiznesdan katta foyda koʻrayotgan turli guruh va shaxslar faoliyati xalqaro konvensiyalar, alohida mamlakatlarning qonunlari bilan man etilgan. Shunga qaramay 20-asr oxiri va 21-asr boshida bunday faoliyat avj oldi.

Narkobiznes keltirib chiqarayotgan global oqibatlar insoniyatga xavf sola boshladi. Shu bois BMT doirasidagi hamda turli mintaqaviy uchrashuvlarda Narkobiznesga qarshi kurashda xalqaro jamoatchilik kuch-gʻayratini birlashtirish taʼkidlab kelinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narkoz

Narkoz (yun. narkosis — karaxtlik) — sunʼiy yoʻl bilan (baʼzi kimyoviy moddalar va boshqa omillar taʼsirida) hosil qilinadigan chuqur uyqu holati, bunda kishi hech narsani sezmaydi, ixtiyoriy harakat qila olmaydi, es-hushi butunlay yoki qisman yoʻqoladi. Tibbiyotda xirurgik operatsiya vaqtida ogʻriqsizlantirish (anesteziya) maqsadida qoʻllanadi. Amerikalik xirurg Uorren birinchi bor efir Narkozi bilan operatsiya qilgan (1846). Dastlab Narkoz uchun faqat efir va xloroformszm foydalanib ke-lingan. Kimyo fanining rivojlanishi tufayli Narkoz xrlatini paydo qiladigan turli xil moddalar kashf etildi.

Narkozni vujudga keltiradigan narkotik moddalarning bemor organizmiga yuborilish usuliga qarab ingalyasion (nafas yoʻllari orqali), noingalyasion (nafas yoʻllaridan boshqa yoʻllar bilan) va kombinatsiyey Narkoz (narkotik moddalar ikki va undan koʻp usul bilan yubo-rilganda) farq qilinadi. Ingalyasion Narkozda efir, flyuotan, siklopropan va boshqa moddalarning bugʻi xidlatiladi, bunda maxsus apparatlardan foydalaniladi. Narkotik moddalarni kislorod bilan aralashtirib yuborish nafas yoʻllarini har xil asoratlardan saqlaydi. Venaga yuborib paydo qilinadigan Narkozda, asosan, uyqu dorilari — barbiturat kislota hosilalari ishlatiladi. Bu usulning afzalligi shundaki, bemor tez uxlab qolib, hech nimani sezmaydi. Suyak ichiga, toʻgʻri ichakka, teri ostiga, muskul orasiga qilinadigan Narkoz kamdan-kam qoʻllanadi.

Koʻpincha vena Narkozi bilan ingalyasion Narkoz birga amalga oshiriladi. Bunda Narkoz. berish narkotik moddalarni venaga yuborishdan boshlanadi, bemor uxlab qolgach, ingalyasion Narkoz. berishga oʻtiladi. Narkoz vaqtida nafasni vaqtincha toʻxtatib turadigan dori-darmonlar va nafas olishni bajaradigan maxsus Narkoz apparatlarining qoʻllanishi Narkoz. berayotgan vrach — narkotizator (aneste-ziolog)ga bemor organizmining barcha funksiyalarini idora etish imkoni-yatini beradi. Shu tufayli oʻpka, yurak, yirik tomirlar va bosh miyani bema-lol operatsiya qilish mumkin. Turli kimyoviy moddalar yuborib paydo qilinadigan Narkozdan tashqari maxsus koʻrsatma bilan elektronarkoz qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narkotik oʻsimliklar

Narkotik oʻsimliklar - tarkibida odamning markaziy nerv sistemasiga taʼsir koʻrsatadigan har xil sinfga kiruvchi organik moddalar (alkaloid, efir moyi, organik kislotalar, glikozidlar, saponin va boshqalar) mavjud oʻsimliklar. Koʻpchilik N.oʻ.dan olinadigan moddalar tibbiyot va vete-rinariyada davolash va ogʻriqsizlantirishda ishlatiladi. Taʼsir qiluvchi moddalari, asosan, alkaloidlar. Koʻpchilik N.oʻ. zaharli va ulardan olinadigan preparatlarning koʻp kabul qilinishi giyohvandlikka olib keladi. N.oʻ.ning koʻpchiligi yuksak oʻsimliklarga kiradi. Koʻp Janubiy Amerika tropiklarida, Shimoliy Amerika va Markaziy Osiyoda uchraydi. Ularning ayrimlari dorivor ekinlar sifatida ekib oʻstiriladi (afyunli koʻknor, hind nashasi, maxorka, tamaki, xin daraxti, koka butasi), ayrimlari zaharli oʻsimliklar boʻlib, yovvoyi holda oʻsadi (bangidevona, afsonak, maral-quloq, shuvoqning baʼzi ). Yana q. Giyohvandlik vositalari.

Xolima Otaboyeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Narodnoye slovo

Narodnoye slovo (tarjimasi: „Xalq soʻzi“) – Oʻzbekistonda rus tilida chop etiladigan ijtimoiy-siyosiy gazeta. Oʻzbek tilida chop etiluvchi „Xalq soʻzi“ gazetasi bilan bir nashriyotda chiqariladi.
Narpay dostonchilik maktabi

Narpay dostonchilik maktabi — repertuar birligi, ustoz-shogird munosabatlari, ijro usullari bilan boshqa baxshilardan ajralib turgan dostonchilar guruhi.

Narpay dostonchilik maktabi. Ernazar shoir, Rajab shoir, Toʻxtamish, Abduxoliq, Islom Nazar oʻgʻli, Nurmon Abduvoy oʻgʻli, Zohir Qoʻchqor oʻgʻli, Ziyodulla Islomov kabi baxshilarni oʻzida birlashtirgan. Bu maktab vakillari Narpay, Kattaqoʻrgʻon, Jom, Kogon, Muborak, Qarshi atroflarida mashhur boʻlganlar. Ulardan "Orzigul", "Sohibqiron", "Erali va Sherali", "Kuntugʻmish", "Tohir va Zuhra", "Alpomish", "Hasanxon", "Zulfizar bilan Avazxon", "Gulixiromon", "Xirmondali" kabi dostonlar yozib olingan. Ularning aksa-riyati nashr etilgan.

Anʼanaviy repertuarning chuqur xalqchilligi va zamonaviyligi Narpay dostonchilik maktabi m. ning oʻziga xos xususiyatlaridan hisoblanadi. Bu maktab vakillari xalq dostonlarining demokratik asoslarini yanada kengaytirdilar. Shunga koʻra, Narpay dostonchilik maktabim. vakillaridan yozib olingan dostonlarda Oytoʻra, Xolyor, Qingʻir chol, Dono choʻpon, Hamro bogʻbon, Usta Olim, Umar, Qulmaloyik kabi keng mehnat-kashlar ommasining turli tabaqalariga oid xilma-xil obrazlar yaratilgan. Boshqa maktablarning vakillarida bu xil obrazlar (Kayqubod, Janjalkal, kambagʻal chol, oʻtinchi va boshqalar) anʼanaviyligi bilan ajralib turadi.

 Adabiyot 
 Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, T., 1979.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbek dostonchilik maktablari
Narpay kanali

Narpay kanali - Zarafshon vodiysidagi qad. va yirik kanallardan biri. Qoradaryo (Zarafshon tarmogʻi)dan toʻgʻonsiz suv oladi. Suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s. Sugʻorish maydoni 42,2 ming ga; o'rtacha chuqurligi 1-2 metr Samarqand viloyatining Narpay tumanida 18,6 ming ga, Paxtachi tuma-nida 17,9 ming ga, Kattaqoʻrgʻon tumanida 4 ming ga, undan quyiroqda 1,7 ming ga yerlarni sugoradi. Kanal trassasi daryoga parallel holda Zarafshon tizmasining gʻarbiy tarmoklari etaklari boʻylab oʻtgan. 370 shoxobchasi bor. 1929-yilgacha uning uz. 30 km, suv oʻtka-zish imkoniyati 8–10 m³/s boʻlgan. 1929—32 yillardagi rekonstruksiyada uzaytirildi, suv oʻtkazish imkoniyati 48 m³/s yetkazildi. Ortiqcha suvni tashlab yuboradigan 4 shoxobcha qurildi. 1950-yilda Narpay kanali Kattaqoʻrgʻon suv omboriga ulandi. Qayta rekonstruksiya qilingandan keyin suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s ga yetdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Samarqand viloyati kanallari
Narx indeksi

Narx indeksi — muayyan davr davomida narxlarning nisbiy oʻzgarishlari koʻtarilishi yoki pasayishi, dinamikasi koʻrsatkichi. Narx indeksi yakka va yigʻma Narx indeksiga boʻlinadi. Yakka Narx indeksi kuzatiladigan (hisobot) yildagi muayyan tovar narxining bazis davrdagi narxga nisbatiga, yigʻma Narx indeksi hisobot davrida amaldagi narxlarda sotilgan tovarlar guruhi qiymatining bazis davri narxlaridagi qiymati nisbatiga teng va foizlarda hisoblanadi.

Ayrim mamlakatlarda, Mas, Buyuk Britaniyada tovarlar va xizmatlarning chakana narxlari indeksi taxminan 130 mingdan ortiq turli tovarlar narxlari asosida Markaziy statistika byurosi tomonidan hisoblab chiqiladi va har oyda eʼlon qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narx pariteti

Narx pariteti — bir tovar narxining boshqa tovar narxiga nisbati. Narx pariteti bir tovarning boshqa tovarga qanday miqdorda tenglashuvini, bir tovarni sotishdan tushgan pulga qancha boshqa tovar berilishini bildiradi. Narx pariteti oʻzgarishi bozor holatiga bogliq boʻlganida unga talab-taklif nisbati, harajatlar, narx bilan raqobatlashuv taʼsir etadi. Davlat narxning ortishi yoki pasayishini cheklab qoʻyganda bu bozor holatidan kelib chiqmaganligi sababli Narx paritetida sunʼiy siljish roʻy beradi. Narx pariteti oʻzgarishiga inflyasiya taʼsir etadi. Iqtisodiyot uchun eng maqbuli Narx paritetining bozor holatiga qarab oʻzgarishidir, chunki bu talab va taklifning oʻzgarishini, bozor nimani talab qilishini, nimani ishlab chiqarish nafli boʻlishini bildiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Biznes
Narx-franko

Narx-franko — tovarni haridorga tashib yetkazib berish sarflarini ham oʻz ichiga olgan ulgurji narx. U odatdagi narxdan transport sarflarining kiritilganligi bilan farqlanadi. Tovarni sotuvchi tashib yetkazish manzili — temir yoʻl st-yasi, kemalar porti, om-bor yoki davlat chegarasi boʻlishi mumkin. Manzilning uzoq-yaqinligiga, to-varning ortib-tushirib berilishiga qarab N.-f. har xil boʻladi. N.-f. haridor uchun qulay boʻlib, transportni tashkil etish muammolaridan ozod qiladi.

Xalqaro savdoda N.-f.ning SIF, FAS, FOB singari tijorat shartlari bor. SIF (ing. Cost, Issurance, Freight — qiymat, sugʻurta, fraxt) — tovarning sotilish narxiga tovar qiy-mati, sugʻurta va manzilgacha transport harajatlari ham kiradi; FAS (Free Alongside Ship — kema boʻylab erkin) — sotuvchi oʻz tovari uchun kema yollay-di, tovarini kemagacha oʻzi hisobidan yetkazib va ortib beradi; FOB (Free on Board — kemada erkin) — kemani xa-ridor yollaydi, sotuvchi oʻz tovari uchun kemaga yuklash davriga qadar javobgar boʻlib, tovar narxi bevosita tovar qiymati va uni yuklashgacha boʻlgan harajatlardan tagi kil topadi (yana qarang Franko).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narshax

Narshax, Narjak, — Buxoro viloyati Vobkent tumanidagi qadimgi qishloq. Ilk oʻrta asrlarda Narshaxda katta hisor (qoʻrgʻon) boʻlgan.

Muqanna qoʻzyulonittg markazlaridan biri shu qishloqda joylashgan. 776-yil aprelda Muqanna tarafdorlari bilan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz lashkari oʻrtasida Narshaxda katta jang boʻladi. Xalifa Maxdiyning vaziri Jabroil ibn Yaqyo arablarga yordamga kelib, Narshaxni qamal qiladi. Toʻrt oylik janglarda Hosim Ahmad boshchiligidagi Muqanna tarafdorlari boʻlgan oq kiyimliklar gʻalaba qozonishgan. Biroq, arablar hiyla yoʻli bilan Narshaxni egallab, qoʻzgʻolon rahbarlarini xoinlarcha oʻldirishadi. Bu paytda Narshaxning hokimi boʻlgan ayol kishi (erining nomi Sharaf boʻlib, u Abu Muslimning lashkarboshisi boʻlgan)ni ham Jabroil oʻldirtirgan.

Narshaxdan mashhur tarixchi olim Narshaxiy chiqqan. Narshax haqida Abu Saʼd asSamʼoniyning "Kitob al-ansob" asarida ham muhim maʼlumotlar mavjud (XII asr). Hozirgi Narshax Narchoqtepa nomi bilan mashhur.

 Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi. T., 1966; Kamaliddinov Sh., "Kitob alansab" Abu Saʼda Abdalkarima ibn Muhammada as-Samʼani kak istochnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, T., 1993.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Qishloqlar
Naryan-mar

Naryan-mar —RF Arxangelsk viloyatidagi shahar (1935-yildan), Nenetslar muxtor okrugi markazi. Dengiz va dare porti va Pechoraning oʻng sohilidagi pristan. Barens dengizidan 110 km uzoklikda. Aholisi 187 ming kishi (1998). Taxta tilish va moy zavodlari, Pechora baliq, goʻsht kombinatlari, oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 1933-yilda sanoat korxonalari qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasab

Nasab ( — qon-qarindoshlik) — bir ota-bobodan tarqalgan avlod; umuman avlod-ajdod, nayelOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Avlod 

 

 
 Nasab / Rosenthal, F. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed: in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005.
 

 * 

Turkum:Arabcha ismlar
Nasaviy

Nasaviy (toʻliq ismi Abulhasan Ali ibn Ahmad an-Nasaviy) ( Nasa shahri — taxminan 1030) — oʻrta osiyolik matematik. Avval buvayhiy sultonlari, soʻngra Mahmud Gʻaznaviy saroyida xizmat qilgan. U "Hind arifmetikasi xaqida yetarlicha maʼlumot" ("Al-muhiʼ filhisob al-hind") nomli asar hamda Meneley va Arximed asarlariga sharxlar yozgan. Nasaviyning asari butun sonlar, oʻnli kasrlar ustida amallarga, oltmishli kasrlarga bagʻishlangan toʻrtta maqoladan iborat. Asardagi taqribiy kvadrat va kub ildiz chiqarish qoidalari, ayniqsa, diqqatga sazovordir. Bu qoidalar hozirgi belgilashlarda quyidagicha:OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Matematiklar
Nasaviy (tarixchi)

Nasaviy, Shihobiddin Muhammad annasaviy (? —1249) — tarixchi, Ashxobod yaqinidagi Xuran-diz qalʼasi hokimi (1219—21). N 1220—24 yillarda moʻgʻullar istilosiga qarshi kurash olib borgan. 1224-yildan Jaloliddin Manguberdining shaxsiy kotibi boʻlgan, uning harbiy yurishlarida qatnashgan. 1241-yil arab tilida „Siyrat as-sulton Jaloliddin Manguberdi“ („Sulton Jaloliddin Manguberdining hayoti tafsiloti“) nomli asar muallifi. Asarda Movarounnaxrni bosib olinishi bilan bogʻliq vo-qealar bayon etilgan. Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarining ijtimoiysiyosiy ahvoli toʻgʻrisida qimmatli maʼlumotlar bor. Asar 13-asr oxirlarida fors tiliga tarjima qilinib, Tehronda, uning arabcha nusxasi Parij, Qohirada, ruscha tarjimasi Bokuda va oʻzbek tilida Toshkentda (1999) nashr etilgan.

 
 Shahobiddin Muhammad annasaviy, Sulton Jaloliddin Manguber-di hayoti tafsiloti, T., 1999.

Turkum:Tarixchilar
Nasaiy

Nasaiy, Abu Abdurrahmon Ahmad ibn Ali ibn Shuayb ibn Ali ibn Sinon ibn Bahr al-Xurosoniy (827, Naso/ Niso shahri — 915) — muhaddis, eng ishonchli 6 ta hadis toʻplamidan biri ("Sunani Nisoiy")ning muallifi. 15 yoshida Xijoz, Iroq, Shom, Misr va boshqa mamlakatlarga borib diniy fanlarni puxta oʻzlashtiradi. Damashqda umaviylarga yon bosmagani sababli tazyiq ostida qoladi. Bir rivoyatga koʻra, Makkada, boshqasiga koʻra, Baytil-Maqdis (Quddus)da vafot etadi. "As-Sunan al-kubro" ("Katta sunan") toʻplami uning shoh asari hisoblanadi. Bundan tashqari, "as-Sunan as-sugʻro" ("Kichkina sunan") yoki "al-Mujtabo" ("Saylanma"), "al-Xasois" ("Xususiyatlar"), "Fazoil as-saxrba" ("Saxrbalarning fazilatlari"), "al-Manosik" ("Marosimlar") va boshqa kitoblarni ham yozib krldirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nasaf (tarixiy viloyat va shahar)

Nasaf, Naxshab — Qarshi vohasida, Qashqadaryoning quyi oqimi boʻylarida joylashgan oʻrta asr shahri va viloyati nomi. N. shahri Karshi shahridan 8 km shim.gʻarbdagi Shulluktepa shahar harobasi oʻrnida boʻlgan. 7—8-asrlarda N.da ot tasviri, G — belgisi va turkiy chehra hokim rasmi tushirilgan mis tangalar zarb qilingan. 8-asrning 2-yarmidan bu tangalar fels deb atalgan. Arablar istilosidan soʻng N. viloyatning maʼmuriy markazi boʻlgan. N. oʻrta asrlarda 3 qismdan — ark, shahriston va raboddan tashkil topgan, mudofaa devori bilan oʻralgan, 4 ta darvozasi — Buxoro, Samarqand, Kesh va Gubdin darvozalari boʻlgan. 10-asrda ark harobaga aylanib, hayot keng rabodda davom etgan. Hokim uyi va qamoqxona daryo boʻyidagi Rasal qantara — koʻprik boshi degan yerda joylashgan, jome masjidi rabodda, Gubdin darvozasi oldida boʻlgan, shahar bozor bilan hokim uyi oraligʻida joylashgan. 14-asrda N. Qarshi nomini olgan.

 Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qashqadaryo viloyati
Nasafiy

Nasafiy, Abu al-Mutiʼ (? - Nasaf — 930) — shoir. Nasafiy xayoti va ijodiga oid maʼlumot juda kam. Shoir arab tilida ijod qilgan. Bizgacha "Al-Luʼluiyyot fil-mavoiz" ("Mavʼizalar durdonalari") asarigina yetib kelgan. Asar ibratomuz hikoyatlar, pand-nasihat, axloq mavzusidagi sheʼrlar, hikmatlardan iborat. Ularda toʻgʻrilik, halollik, rostgoʻylik, yaxshilik, ilmga intilish gʻoyalari ulugʻlangan. Bu asar badiiy adabiyotda didaktik yoʻnalishning shakllanishida, axloqiy-siyosiy yoʻnalishdagi "Siyosatnoma" (Nizomulmulk), "Qobusnoma", "Qutadgʻu bilig", "Xibat ul-haqoyiq", "Qissai Rabgʻuziy" kabi asarlarning yaratilishida muhim rol oʻynagan. Uni 1935-yil Maʼmud ibn Hasan ibn Qozi Oraj "Mayamin ut-tarjuman va munis ul-inson" ("Tarjimon saodati va inson doʻsti") nomi bilan fors tiliga tarjima qilgan. 1868-yilda forsiydan oʻzbekchaga "Munis ul-inson" ("Insonlar doʻsti") nomida oʻgirilgan nusxalari Sankt-Peterburgdagi Rossiya milliy kutubxonasida saqlanadi.

 Adabiyot 
 Ravshanov P., Adabiy sahifalar, T., 1985.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:930-yilda vafot etganlar
Nasafiy (mufassir)

Nasafiy, Abul Barakot Abdulloh ibn Ahmad ibn Mahmud an-Nasafiy (? —1310, Bagʻdod) – mufassir, muhaddis, fiqhshunos. Ustozi Muhammad ibn Abdusattor al-Kardariy boʻlgan. Nasafiy fiqhga doir koʻplab asarlar yozgan. Olimning „Kanz ud-daqoiq“ („Daqiq masalalar xazinasi“) asari ayniqsa mashhur. Unda musulmon huquqshunosligi asoslari, hanafiylik va shofiʼiylik mazhablarining oʻziga xos qiyosiy jihatlari aks etgan. Bu risola Nasrulloh ibn Muhammad ibn Jammod al-Irdi Kermoniy tomonidan fors tiliga tarjima qilingan. Nasafiyning „Madorik at-tanzil va haqoyiq at-taʼvil“ („Nozil qilingan Qurʼon maʼnolari va tafsir qilish haqiqatlari“) tafsir kitobi ham mashhur. Uni taʼlif etishda imom Zamaxshariyning „Kashshof“ tafsiridan foydalangan. Nasafiy tafsiri hozirgacha ulamolar va ilmi toliblar oʻrtasida shuhrat topib kelmoqda va undan islom oʻquv yurtlarida qoʻllanma sifatida foydalanilmoqda. Nasafiy hayotining soʻnggi yillarida Bagʻdodda mudarrislik qilgan. Nasafiy asarlari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondida, boshqa kitob xazinalarida saqlanmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qarshida tugʻilganlar
Turkum:1310-yilda vafot etganlar
Turkum:Shayx ul-islomlar
Turkum:Qurʼon tafsirchilari
Turkum:Qurʼon tarjimonlari
Turkum:Hanafiy fiqh ulamolari
Turkum:Moturidiylar
Turkum:Sunniy musulmon ulamolar
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Tojikiston tarixi
Turkum:Eron tarixi
Nasafiy Nurmuhammad

Nasafiy Nurmuhammad (toʻliq nomi Muhammad Amin ibn Nurmuhammad Nasafiy) (18-asr, Qarshi) — tazkiranavis. Tazkirachilikda Navoiy anʼanalarini davom ettirgan. N.N.dan bizgacha "Mazhar ulmusannifin" ("Adiblar bayonida", 1759) asarigina yetib kelgan. Asar tarixiy voqealar bayonidan iborat boʻlib, unda tazkiraga xos xususiyatlar mujassam. "Mazhar ul-musannifin"da Buxoro amirligi hududlarida kechgan tarixiy voqealarning bayoni bilan birga buxorolik, samarqandlik, qarshilik shoir, olim, adiblar haqida ham soʻzlanib, ularning kasb-kori, shaxsiyati, badiiy ijod sohasidagi iqtidori haqida qaydlar keltiriladi. Undagi maʼlumotlar 18-asr adabiy muhitini chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Muallif, ayniqsa, kosibhunarmandlar tabaqasiga mansub — poʻstindoʻz, kordrap, qogʻozfurush, tirgar (oʻq yasovchi) shoirlar haqida soʻz yuritadi, ularning sheʼrlar ijod qilishdagi qobiliyatlarini ham munosib baholaydi.Muhammad Nosir, Nasaf va Kesh allomalari, T., 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:18-asrda yashaganlar
Turkum:Qarshida tugʻilganlar
Doʻsjon Nasirov

Doʻsjon Sipatdinovich Nasirov (1927.3.1, Moʻynoq tumani – 1992.20.12, Nukus) – qoraqalpoq tilshunosi. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), filologiya fanlari doktori (1976). Qoraqalpogʻiston pedogogika institutini tugatgan (1949), shu institutda prorektor va kafedra mudiri (1955—1959), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali Iqtisodiyot va madaniyat institutida boʻlim boshligʻi (1954— 1955), Tarix, til va adabiyot instituti direktori oʻrinbosari, sektor mudiri, direktor (1959—1991), Qoraqalpoq untida kafedra mudiri (1991—1992). Doʻsjon Nasirovning tadqiqotlari qoraqalpoq tili tarixi va dialektologiyasiga bagʻishlangan. U „Qoraqalpoqcha-ruscha lugʻat“ (1958), „Ruscha-qoraqalpoqcha lugʻat“ (1967), „Qoraqalpoq tilining dialektologik lugʻati“ (1983), „Qoraqalpoq tili“ (1985), „Matematik terminlarning ruscha-krraqalpoqcha lugʻati“ (1992) va boshqalarni tuzishda ishtirok etgan.

: Qoraqalpoq tilida koʻplik kategoriyasi, Nukus, 1961; Qoraqalpoq tilida koʻmakchi feʼl, Nukus, 1964; Qoraqalpoq umumxalq soʻzlashuv tilining shakllanishi va uning dialektal tizimi, Nukus, 1976OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:20-dekabrda vafot etganlar
Nasl

Nasl (arab.) —1) bir populyasiyaga mansub individlarning bevosita avlodi; 2) maʼlum belgi-xususiyatlarga ega, bir turga mansub oʻsimliklar va bir zotga mansub hayvonlar guruhi. Fiziologik, biologik voyaga yetgan hayvonot yoki oʻsimlik olamidagi individlar oʻzidan N. qoldiradi. N. avlod davomchisi hisoblanadi. (qarang Naslchilik). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasl uchun gʻamxoʻrlik

Nasl uchun gʻamxoʻrlik – hayvonlarning oʻz naslini yashab kelishi va rivojlanishini taʼminlash uchun eng qulay sharoit yaratishidan iborat faoliyati. Oddiy holda Nasl uchun gʻamxoʻrlikga pana joy tanlash va oziq toʻplashdir. Masalan, ayrim pardaqanotlilar falajlangan hasharot tanasiga tuxum qoʻyadi. Hasharot tuxumdan chiqqan lichinka uchun oziq boʻladi. Nasl uchun gʻamxoʻrlikning nisbatan mukammal shakli naslni passiv va aktiv parvarish qilishdan iborat. Birinchi holda ona yoki ota organizm tuxumlari yoki yosh naslini terisidagi maxsus chuqurchalari, teri burmalari, xaltalarida olib yuradi. Nasl uchun gʻamxoʻrlikning bu shakli ayrim ignaterililar, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, chayonlar, oʻrgimchaklar, baliqlar (dengiz otchasi, igna baliq), suvda va quruklikda yashovchilar (doya qurbaqa, pipa), tuban sut emizuvchilar (yexidna, xaltalilar) uchun xos. Aktiv Nasl uchun gʻamxoʻrlikda voyaga yetgan organizmlar panada joy quradi; bolalarini oziqlantiradi, isitadi, himoya qiladi va parvarishlaydi. Koʻpchilik qushlarning modasi yirtqich hayvonni turli yoʻllar bilan aldab, bolalari va tuxumlari turgan joydan uzoqroqqa olib ketishga harakat qiladi. Tuyoqli hayvonlar podasi yosh hayvonlarni oʻrab olib, ularni yirtqichlardan himoya qiladi. Evolyutsiya jarayonida Nasl uchun gʻamxoʻrlik naslning yashab qolish imkoniyatini oshiradi; ortiqcha serpushtlikka barham beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Hayvonlar fiziologiyasi
Turkum:Hayvonot
Naslchilik

Naslchilik — qishloq xoʻjaligi hayvonlari zotlarini takomillashtirishga qaratilgan tashkiliy-zootexnik tadbirlar majmui. Insoniyat hayvonlarni xona-kilashtirgan davrlardan beri davom etib keladi. N.ning asosiy vazifasi mavjud qishloq xoʻjaligi hayvonlari, parrandalari, asalari, baliklar va ipak qurti zotlarini muttasil takomillashtirish, mahsuldorligini oshirish, nasldorlik sifatlarini yaxshilash, yangi tiplar, zot guruhlari, liniyalari, oilalari, zotlari, krosslari, partenoklonlarini yaratishdan iborat.

N. ishlari N. zavodlari, N. xoʻjaliklari, N. fermalari va oddiy xoʻjaliklarda olib boriladi. N. ishida qoʻlla-niladigan asosiy usul urchitish uchun eng yaxshi erkak va urgʻochi hayvonlarni tanlash va ularni saralash (juftlash)dir. Oʻzbekistonda "Naslelita" il-miy-ishlab chiqarish birlashmasi qoramol, noqorakoʻl qoʻylar, yilqi, echki, asalari; Qorakoʻlchilik va choʻl ekologiyasi instituti va "Oʻzbek qorakoʻli" kompaniyasi qorakoʻl qoʻylari va tuya (bir oʻrkachli yoki ikki oʻrkachli)lar; "Oʻzbaliq" kor-poratsiyasi va Akvakultura ilmiy tadqiqot instituti baliq zotining zogʻora baliq, oʻtxoʻr baliklarning zotlari boʻlgan karp, doʻng peshona, oq amur; "Oʻzbek ipagi" uyush-masi va Ipakchilik ilmiy tadqiqot instituti 20 tadan ziyod ipak qurti zotlari, Oʻzbekiston parrandachilik ilmiy markazi parranda zotlarini takomillashtirish boʻyicha ilmiy tajribalar hamda N. ishlarini olib boradi. "Naslxizmat" respublika naslchilik uyushmasi N. ishlari boʻyicha barcha xizmatlarni muvofiqlashtiradi. Davlat naslchilik korxonasi xoʻjaliklardagi qoramol zotlarini takomillashtirishda qatnasha-di va ularni eng yaxshi mahsuldor bu-qalar avlodlarining sifat boʻyicha ba-holangan urugʻlari bilan taʼminlaydi.

Respublikada N. ishlariga Qishloq va suv xoʻjligi vazirligining Chorvachilikda naslchilik ishlari bosh davlat inspeksiyasi rahbarlik qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi N. ishlariga oid har qanday munosabatlar 1995-yil 21 dekabrda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Naslchilik toʻgʻrisida" qonuni bilan tartibga solinadi.

Izatulla Eshmatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi