Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Dalma tizmasi

Dalma tizmasi — Hisor tizmasi tarmogʻi, Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqidagi Uzun tumani hududida joylashgan. Uz. 10 km ga yaqin, kambar. Oʻrtacha bal. 2500-2800 m, eng baland nuqtasi 3360 m. Asosan kristalli jinslar, qumtosh, granit, slanetslardan tarkib topgan. Tizma shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga choʻzilgan. Togʻ choʻqqilari qirrali, kambar va qoyatoshlardan iborat, togʻ yon bagʻirlari tik (15—45°). Togʻ etaklari esa koʻchib tushgan tosh, harsang uyumlari, toʻkilmalar bilan band. Togʻ vodiylari ensiz (0,2—0,3 km), baʼzi joylarda dara shaklida. Iqlimi kontinental, vertikal zonallik mavjud. Qor koʻchkilari boʻlib turadi. Yogʻinning eng koʻp qismi bahorda tushadi. Yoz qisqa, issiq va quruq, oktabrdan boshlab qor yogʻishi mumkin. Yogʻin miqdori 700-800 mm. Dalma tizmasidan buloqlar, sersuv soylar boshlanadi. Tuprogʻi togʻ jigarrang tuproq, baland togʻ och qoʻngʻir oʻtloqi-dasht tuproqlar. 1500-3000 m balandlikda butalar (naʼmatak, uchqat, zirk va boshqalar), keng bargli daraxtlar (zarang, olma, nok, olcha, doʻlana, yongʻoq va boshqalar), archa oʻsadi. Hayvonot dunyosi ham xilma-xil. Dalma tizmasi Oʻzbekistonning gʻoyat xushmanzara, shifobaxsh tabiat goʻshalaridan biridir. Xoʻjalikda asosan yaylov sifatida foydalaniladi."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Dalmatsiya orollari

Dalmatsiya orollari - Adriatika dengizidagi arxipelag, Bolqon ya. o. qirgʻoqlari yaqinidagi 1000 dan ortiq katta-kichik (Krk, Brach, Sres, Xvar, Korchula, Vis va b.) orollardan iborat. Mayd. 2500 km. Xorvatiya tarkibida. D.o. quruklikni dengiz suvi bosishi natijasida vujudga kelgan. D.o. ohaktoshlardan tuzilgan, karst keng tarqalgan. Pasttogʻlar (500–700 m) koʻp. Qish oylarida oʻrtacha temperatura 5°, yozda esa 20—25°. Yillik yogʻin 500–1000 mm, asosan qish va kuzda yogʻadi. D. o.ga Oʻrta dengiz tipidagi oʻsimliklar xos. Togʻ yon bagʻirlarida va vodiylarda uzum, zaytun va sitrus mevalar yetishtiriladi. Qoʻy boqiladi va baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan. Kornat va Mlet milliy parklari tashkil etilgan.

Dalmatiya orollari (xorvat. Dalmatinski otoci) — Adriatik dengizidagi orollar guruhi, Xorvatiyaning Dalmatiya sohilida joylashgan. Dalmatiya orollari o'zining go'zal manzaralari, boy tarixi va maftunkor shaharlari va qishloqlari bilan mashhur.

Dalmatiya arxipelagida 1200 dan ortiq orollar mavjud bo'lib, ularning o'lchamlari kichik, yashamaydigan orollardan tortib minglab aholisi bo'lgan katta orollargacha. Guruhdagi eng katta orollarga quyidagilar kiradi:

Hvar

Brač

Korčula

Mljet

Vis

bet

Dugi Otok

Lastovo

Dalmatiya orollari ming yillar davomida yashab kelgan va ular turli xil imperiyalar va tsivilizatsiyalar, jumladan yunonlar, rimliklar, vizantiyaliklar, venetsiyaliklar va avstriyaliklar tomonidan boshqarilgan. Ushbu imperiyalarning har biri orollarda o'z izini qoldirgan va Dalmatiya orollari boy tarixiy va madaniy boyliklarga ega.

Dalmatiya orollari mashhur sayyohlik maskani bo'lib, ular tashrif buyuruvchilar uchun keng ko'lamli tadbirlarni taklif etadi. Mehmonlar suzish, quyoshda cho'milish, suzib yurish, baliq ovlash, piyoda sayr qilish va velosipedda sayr qilishlari mumkin. Orollar shuningdek, bir qator tarixiy joylar va madaniy diqqatga sazovor joylarga ega, masalan:

Splitdagi Diokletian saroyi

Brakdagi Oltin shox plyaji

Korkuladagi Marko Polo muzeyi

Mljet milliy bog'i

Bishevodagi Moviy g'or

Dalmatiya orollari go'zal va xilma-xil mintaqa bo'lib, ular hamma uchun nimanidir taklif qiladi. Plyajda dam olishni, faol sarguzashtni yoki madaniy tajribani qidiryapsizmi, uni Dalmatiya orollarida topishingizga ishonchingiz komil.

Qo'shimcha ma'lumot:

Dalmatiya orollari yaxta va suzib yurish uchun mashhur joy.

Orollarda bir qancha uzumzorlar va zaytunzorlar mavjud.

Dalmatiya orollari dengiz mahsulotlari, qo'zichoq va sabzavotlarni o'z ichiga olgan an'anaviy oshxonalari bilan mashhur.

Orollarda bir qator an'anaviy festivallar va tadbirlar ham o'tkaziladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Yevropa
Turkum:Xorvatiya
Daloil ul-xayrot

"DALOIL UL-XAYROT" ("Yaxshi amallarga hujjat") — daloilxonada oʻqilgan asosiy kitob. 15-asr da musulmon aqoidshunosi Muhammad ibn Jazuliy (?—1466) arab tilida yozgan. Muhammad (sav)ga atab oʻqiladigan salavot va madhiyalardan iborat. 7 qismga boʻlingan boʻlib, har bir qism haftaning maʼlum kunida oʻqishga moʻljallangan. Kitobda musulmonlarga tavsiya etilgan kundalik salavot aytish uslublari koʻrsatib berilgani uchun dindorlar undan muntazam foydalanadilar. Uning sharhlari va turkiy tilga qilingan tarjimalari ham mavjud. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tasavvuf adabiyoti
Dalolatnoma

Dalolatnoma — muayyan shaklda tuzilgan rasmiy yozma yuridik hujjat.

Dalolatnomalar:
 normativ hujjatlar (ular umumiy huquq meʼyorlarini belgilaydi),
 individual hujjatlar (ular aniq hollarga taalluqli boʻladi, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjatlar, sud qarorlari)
 sharhlovchi (qonunlarni rasmiy izohlashga oid) hujjatlarga boʻlinadi.

 Notarial dalolatnomalar 
Qonunda koʻzda tutilgan tartibda tuzilgan, muayyan huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradigan turli hujjatlar ham (mas., fuqarolik holati hujjatlari) dalolatnoma deb ataladi. Dalolatnomaning yana bir turi notariat ishlarda foydalanaluvchi dalolatnomalardir. Bu dalolatnomalarda hodisa (savdo almashinuv, jinoiy yoki boshqa hodisalar) asosida amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarda vaqt yani sana oy yil, kamida 2 nafar ishtirokchilar yani guvohlarning ism familyasi soʻroq davomida berilgan koʻrsatmalari aynan keltirilgan imzolangan holda keltiriladi, keltirilgan korsatmalar asosida tekshiruvlar korsatuvlar amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarni tuzish va qonuniy asosda amalga oshirilishi tegishli qonunlar asosida amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining tegishli moddasida quyidagi fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilishi kerakligi koʻrsatilgan:

 tugʻilish;
 oʻlim;
 nikoh tuzilganligi;
 nikohdan ajralish.

Mazkur dalolatnomalar fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish idoralari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari (Fuqarolar yigʻini)da yuritiladi.

 Qonuniy aktlar 
Qonunda nazarda tutilgan tartibda tuzilgan hamda muayyan yuridik oqibatlarni yuzaga keltiruvchi turli xil boshqa hujjatlar ham dalolatnoma hisoblanadi. Ular muassasa yoki ayrim shaxslar faoliyati bilan bogʻliq biron-bir boʻlib oʻtgan (sodir boʻlgan) voqea, hodisa, ish-harakatni yoki mavjud holatni tasdiqlash, unga guvohlik berish maqsadida bir necha kishi tomonidan tuziladi. Bunday dalolatnomalar deyarli barcha hollarda pul mablagʻlari va moddiy boyliklarga bogʻliq boʻladi, binobarin ular koʻproq tadbirkorlik, moliya-xoʻjalik faoliyatida, hisob-kitob, oldi-sotdi va savdo sohalarida keng qoʻllanadi.

Ular:
 tegishli taftish oʻtkazilgandan keyin,
 rahbarlik almashinayotganda,
 moddiy boyliklarni bir xususiy yoki yuridik shaxsdan ikkinchisiga oʻtkazishda,
 qurib tugallangan inshootlarni qabul qilishdan oldin va keyin,
 mashina va uskunalarning yangi nusxalarini sinovdan oʻtkazish chogʻida,
 qimmatdor buyumlarni hisobdan oʻtkazish yoki hisobdan chiqarishda,
 tovarlarni miqdor va sifat boʻyicha qabul qilib olishda,
 baxtsiz hodisalar yoki tabiiy ofatlar oqibatlarini tekshirishda,
 sud-tergov ishlari va tibbiyot sohasida,
 xodimlarning moddiy, yashash sharoitlarini oʻrganishda va boshqa hollarda tuziladi.
 

Turkum:Hujjatlar
Turkum:Hujjat andozalari
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Dalon

Dalon — usti berk yoʻlak. Odatda, boʻyi eniga nisbatan bir necha marta uzunroq boʻladi. Oʻzbek xalq meʼmorligida, koʻpincha hovlining ichkari va tashqari qismlari oʻrtasida oʻtish joyi — yoʻlak sifatida qurilgan. Xorazm viloyatida keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Xorazm
Vladimir Dal

Vladimir Ivanovich Dal adabiy taxallusi — Kazak Luganskiy; 1801.10 (22).11, Lugansk shahri.— 1872.22.9(4.10), Moskva — rus leksikografi, etnograf va yozuvchi. Peterburg FA muxbir aʼzosi (1838), faxriy akademik (1863). Derpt (hozirgi Tartu) universiteti tibbiyot fakultetini tugatgan (1829). Asosiy asari — „Jonli velikorus tilining izohli lugʻati“ (1–4 jildlar; 1863–1866) 200 mingga yaqin soʻzni oʻz ichiga olgan. Dal birinchi boʻlib rus tili shevalarini tasnifladi („Rus tili lahjalari haqida“, 1852). „Rus xalqi maqollari“ni toʻplab nashr etdi (1861–1862). Unda 30 mingdan ortiq maqol, matal va qochirim gaplar jamlangan. Bulardan tashqari, Dal qissa, hikoya, ocherk va ertaklar muallifi.Viladimir Ivanivich Dal 1872-yil Moskvadagi Katta Gruzin Ko'chasida so'nggi hayotini oilasi bilan o'tkazgan

 
 Polnoye sobr. soch., t. 1 — 10, Sankt-Peterburg , 1897—98; Tolkoviy slovar jivogo velikorusskogo yazika, t. 1—4, M., 1981; Poslovitsi russkogo naroda, M, 1957.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1801-yilda tugʻilganlar
Turkum:1872-yilda vafot etganlar
Turkum:22-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:4-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Folklorshunoslar
John Dalton

thumb|Dalton Jon
DALTON (Dalton) Jon (1766.6.9, Iglsfild, Angliya,— 1844.27.7, Manchester) — ingliz kimyogari va fizigi. Atomistik nazariya asoschisi. London Qirollik jamiyatining aʼzosi (1822 yildan), D. gazlar xossalarini oʻrganib, gazlarning parsial bosimi qonunini (1801), gazlarning eruvchanligi parsial bosimiga bogʻlikligini (1803), kimyoning asosiy qonunlaridan biri — karrali nisbatlar qonunini (1803) aniklagan. D. kimyoviy elementlarning birinchi nisbiy at. m.lari jadvalini tuzgan (1803), meteorologiya masalalari bilan ham shugʻullangan. 1794 yilda ilk bor koʻrish nuqsoni — rang ajrata olmaslik (daltonizm) haqida yozgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalyan (Muğla viloyati)

Dalyan — Turkiyaning janubi-gʻarbiy sohilidagi Marmaris va Fethiye tumanlari oʻrtasida joylashgan Mugʻla viloyatiga qarashli shaharcha. Shahar mustaqil munitsipalitet boʻlib, Ortaca tumani tarkibiga kiradi.

Dalyan 1987-yilda yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan dengiz toshbaqalarining koʻpayish joyi boʻlgan Iztuzu plyajida hashamatli mehmonxona qurish masalalari sababli xalqaro eʼtiborga tushgan. Bu voqea Devid Bellami, Iyun Xaimoff, Piter Gyunter, Nergis Yazgan, Lili Venizelos va Keyt Korbett kabi tabiatni muhofaza qiluvchilarning sharofati bilan xalqaro eʼtirozlarni keltirib chiqardi. Qurilish loyihasi shahzoda Filipp moratoriyga chaqirganidan keyin vaqtincha toʻxtatildi va 1988-yilda plyaj va uning ichki qismi qoʻriqlanadigan hudud deb eʼlon qilindi, yaʼni Köyceğiz-Dalyan maxsus atrof-muhitni muhofaza qilish hududi.

 Etimologiyasi 
left|thumb| Dalyan daryosi
Dalyan turkchada „baliq ovlash“ degan maʼnoni anglatadi. Bass, Mullet va Seabream dengizdan yuqori oqim boʻylab, mintaqaning yana bir yirik shahri Köyceğiz joylashgan. Bu hududda Köyceğiz ko‘li joylashgan. Baliqlar u yerda tuxum qo‘yadi, dengizga qaytganida esa „dalyanlarda“ tutiladi. Turkcha etimologik lugʻat Nişanyan Sözlük maʼlumotlariga koʻra, dalyan (ta aliana) yunoncha „baliq ovlash“ degan maʼnoni anglatuvchi aliia (alieia) soʻzidan olingan. 

 Iqtisodiyoti 
thumb| Dalyan shahridagi mehmonxona
Dalyan atrofidagi hudud sayyohlik maskani sifatida jozibadorligidan tashqari, unumdorligi yuqori qishloq xoʻjaligi zonasidir. Ilgari paxta intensiv ekilgan boʻlsa, hozir asosan anor oʻrnini egalladi. Köyceğiz atrofida koʻplab boshqa mevalar (sitrus mevalar) va sabzavotlar yetishtiriladi.

 Turizmi 
right|thumb| Dalyan daryosining narigi tomonidagi Dalyan yaqinidagi Likiya qabrlari
thumb| Kaunos akropolidan manzaralar
right|thumb| Dalyan yaqinidagi qadimgi Kaunos teatri
Daryoning qoyalari tepasida eramizdan avvalgi 400-yillarda toshdan oʻyilgan Likiya qabrlarining fasadlari joylashgan .

Dalyanning janubida, Oʻrta yer dengizi sohilida joylashgan Iztuzu plyaji xuddi shu nomdagi qishloq yaqinida quyosh botishini kuzatish va suzish uchun mo‘ljallangan mashhur joy. Plyajga muntazam qayiq va mikroavtobus (dolmush) xizmatlari mavjud. 2011-yilda Dalyan va Iztuzu plyaji Gollandiyaning Zoover taʼtilni baholash sayti tomonidan Yevropaning eng yaxshi plyaji deb eʼlon qilinganDalyan heeft beste stranden, De Stentor, 06-07-2011.

 Toshbaqalarni saqlash 
Plyaj taxminan 45 million yil davomida mavjud boʻlgan yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan Caretta caretta (Logerhead dengiz toshbaqasi) bilan mashhur. Xalqaro hayvonlarni himoya qilish tashkilotlari Turkiyadagi toshbaqalarning uyalarini kuzatadi va himoya qiladi. Plyaj toshbaqalar tuxum qoʻyadigan va baliqlar dengizga chiqadigan davrda (maydan oktyabrgacha) soat 20:00 dan 8:00 gacha yopiladi. 

 Yana qarang 

 List of cities founded by Alexander the Great

 

Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Turkum:Muğla viloyati mahallalari
Henrik Dam

DAM Xenrik (Henrik) Karl Peter (1895.21.2 - 1976.24.4) - daniyalik biokimyogar. Daniya fanlar Qirollik jamiyati aʼzosi (1948-yildan). Kopengagen politexnika instituti professor (1941). Asosiy ishlari sterinlar, K va Ye vitaminlari biokimyosi, shuningdek, yogʻlarga oid. Joʻjalarda xolesterin metabolizmini oʻrgana turib, K vitaminni va qon ivishida bu vitamin rolini aniklagan (1929). Uni ajratib olish va tozalash usullarini ishlab chiqqan (1928—30), shuningdek, tibbiyot amaliyotida qoʻllanish yoʻllarini koʻrsatib bergan. Nobel mukofoti laureati (1943)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

.

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:24-aprelda vafot etganlar
Dam olish

Dam olish, hordiq chiqarish — charchoqni yozadigan (qarang Charchash), kuchquvvatni asliga keltiradigan, ish qobiliyatini tiklashga yordam beradigan faoliyat yoki orom holati. Mehnat va Dam olish odamning oʻqish, ichib,chekish. va b. faoliyatlari bilan uzviy bogʻlangan. Yetarli dam olmaslik — ish qobiliyatining pasayishi va hatto yoʻqolishi, organizmning himoya kuchi susayishi, turli kasalliklar paydo boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin. Mehnat va Dam olishni toʻgʻri tashkil etish salomatlik va ish qobiliyatini uzoq vaqt saqlab qolishga imkon beradi.

Fiziologik maʼnoda Dam olish — faoliyatning alohida holati boʻlib, bunda ishlamay turgan hujayralar oʻz normal tarkibini tiklaydi. Dam olishning ahamiyatini I.M. Sechenov va b. fiziolog olimlar isbotlab bergan. Uyqu Dam olishning eng taʼsirli turi boʻlib, uyqu paytida birinchi navbatda miya hujayralarida tiklanish jarayoni jadal boradi. Bir xil ishdan boshqasiga oʻtish, aqliy faoliyatni yengil jismoniy mehnat bilan navbatlash charchoqni yoʻqotadi; bu ham Dam olishning oʻziga xos turi hisoblanadi. Ogʻir jismoniy yoki aqliy mexnatdan keyin ish qobiliyatini mumkin qadar tezroq tiklash uchun passiv Dam olishni (tamomila tinch holatda) aktiv Dam olish bilan navbatlash lozim.

Dam olishning 3 turi (kundalik, bir haftalik va yillik Dam olish) mavjud. Kundalik Dam olishga ish kuni davomida qisqa muddatli tanaffuslarda bajariladigan i. ch. gimnastikasi kiradi. Ovqatlanishga ajratilgan vaqtning bir qismini toza havoda oʻtkazish maqsadga muvofiqdir. Kundalik Dam olish tiniqib uxlash bilan yakunlanadi. Haftada 5 kun ishlab 2 kun Dam olish sof havoda uzoqroq boʻlish, sport bilan shugʻullanish imkonini beradi. Yillik Dam olish taʼtil davomida taʼminlanadi. Yillik mehnat taʼtilida tabiat quchogʻida boʻlish, havo va quyosh vannalari organizmni chiniqtirishda nihoyatda foydali. Oqilona Dam olish tartibi koʻpgina omillar, xususan, mehnat sharoitlari, kishining yoshi va b.ga qarab tanlanadi.

 Adabiyot 
thumb|Dam olish
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daman va Diu

right|250px|thumb|Hindiston xaritasida Daman va Diu
Daman va Diu (, ) — Hindistonning gʻarbiy qismidagi ittifoqdosh hudud. Kambey qoʻltigʻiga kiraverishda, uning har ikki sohilida joylashgan. Daman Gujarot shtati bilan chegaradosh. Diu Katxiyavar yarim orolining janubida joylashgan orol boʻlib, koʻpriklar orqali materik bilan bogʻlangan. Maydoni 112 Km², aholisi 158 ming kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Daman.

 Tarixi 
1509, 1521 va 1531 yillarda portugallar gujarotlar qalʼasi boʻlmish Diuni bosib olishga harakat qilishgan. 1535 yilda Gujarot hokimi Bahodir qalʼani portugallarga topshirdi, chunki buning evaziga portugallar Gujarotni boburiylardan ozod qilishga yordam berishga vaʼda qildilar. Biroq bu yordam amalga oshmaganligi uchun Bahodir yana Diuni qaytarib olishga harakat qilgan, aksho portugallar tomonidan oʻldirilgan. 1558—59 yillarda portugallar Diu qarshisida Kambey qoʻltigʻi sohilida joylashgan Damanni bosib oldilar. Milliy ozodlik harakatlari tufayli bu hudud 1961 yilda portugallardan ozod qilindi va markaziy xukumat tomonidan idora qilinadigan boʻldi, unga Goa, Daman, Diu ittifoqdosh hudud maqomi berildi. 1987 yilda Goa alohida shtat maqomiga ega boʻldi va oʻsha vaqtdan Daman va Diu ham alohida maʼmuriy birlik.

 Iqtisodiyoti 
Iqtisodida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrin tutadi. Umumiy sugʻoriladigan ekin maydoni 51,7 ming ga (24,4 ming ga — Damanda, 27,3 ming ga — Diuda). Qishloq xoʻjaligi asosini bogʻdorchilik (mango, banan, kokos yongʻogʻi va boshqalar) tashkil etadi. Makkajoʻxori, noʻxat, bugʻdoy, shakarqamish, dukkakli oʻsimliklar yetishtiriladi. Hududda qariyb 550 ta kichik sanoat korxonalari mavjud boʻlib, ular Riganvada, Dabel, Bximpur va Kodayya shaharlarida joylashgan. Aholining bir qismi baliq ovlash va uni qayta ishlash bilan shugʻullanadi.
Damanhur

Damanhur — MARdagi shahar. Mamlakatning shim.da, Nil daryosi deltasida, Iskandariya sh.dan 50 km janubda joylashgan. Buhayra muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 212,2 ming kishi (1996). Muhim temir yoʻl, avtomobil va suv yoʻllari tuguni. Savdohunarmandchilik, oziq-ovqat va yengil sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik sanoati korxonalari, yogʻ zavodlari, paxta tozalash, gugurt, gilam toʻqish fabrikalari, teatr bor.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Misr shaharlari
Turkum:Misrning metropolitan hududlari
Turkum:Misrning oʻrta asr shaharlari
Damachi aksiyadorlik jamiyati

"DAMACHI" AKSIYADORLIK JAMIYATI — OʻzRdagi dastlabki tashkil qilingan baliqchilik xoʻjaliklaridan biri. Toshkent viloyati Zangiota tumanida joylashgan. 1941—1946-yillarda tashkil etilgan va 1946-yildan ish boshlagan. 1994-yilgacha baliq boqiladigan "Damachi" baliqchilik kombinati, 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 12 semirtirish hovuzi, 6 oʻstirish hovuziga va 1 tutilgan baliklar saqlanadigan hovuzga ega. Jami maydoni 550 ga; shundan 249 ga maydonni baliq, boqiladigan hovuzlar tashkil etadi. Gektaridan 35—37 s, baʼzi hovuzlardan 40 s gacha baliq ovlanadi. Yiliga 600— 650 t baliq yetishtiriladi. Xoʻjalikda tutilgan baliq maxsus "Tirik baliq" avtomashinalarida Toshkent viloyati shaharlari va Toshkent shahar savdo shoxobchalariga joʻnatiladi. Xoʻjalikda dudlangan baliq yetkazib beradigan maxsus sex ishlaydi. Xoʻjalikning pogʻonali qilib qazilgan hovuzlarida kollektor va hokazo ekinlaridan boʻshagan oqova suvlardan foydalaniladi.

Jahongir Hoshimov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damashq podsholigi

Damashq podsholigi – Suriyadagi qadimgi davlat. Ossuriya-Bobil va Misr i hamda Bibliyada koʻproq tilga olingan. D. p.ni mil. av. 11 — 10-asr boshlarida oromiylar tuzgan. Mil. av. 10-asr boshlarida Isroil podsholigiga boʻysungan, keyinchalik mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Shoh Tabrimmon va Ben-Adad I (mil. av. 914—880) davrida Suriya (Shom), Falastinni ham oʻziga qaratib olgan. D.p. bir necha davlatlardan iborat ittifoqqa rahbarlik qilgan. Shoh Gʻazail (mil. av. 844—804) davrida D.p. Ossuriyaga boj toʻlab turgan. Mil. av. 8-asrda D. p. qudratli davlatga aylangan. Bu vaqtda unga Suriyadagi 17 podsholik boʻysungan, ossuriyaliklar hujumiga bardosh bera olgan. Lekin ichki ziddiyatlar va qoʻshni davlatlarning hujumlari tufayli D. p. Ossuriya davlatining viloyatiga aylanib qolgan (mil. av. 732).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oromiylar davlatlari
Damashq xalifaligi

Damashq xalifaligi — Umaviylar hukmronligi davri (661—750)da Arab xalifaligi (poytaxti — Damashq)ning da uchraydigan nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xalifaliklar
Damdam chashma

Damdam chashma — yuqori paleolit va ilk jez davriga oid manzilgoh. Katta Bolxon togʻining jan. yon bagʻri (Turkmaniston) dagi dara gʻorlaridan topilgan. Ikki gʻori oʻrganilgan. Ularning har biri bir necha madaniy qatlamdan iborat. 1-gʻor (D—I) dan prizma shaklidagi nukleus, chaqmoqlangan tosh boʻlaklari, tosh pichoq, bigiz, azil tipidagi qisqich, yoʻnuvchi tosh qurol (quyi qismidan) va chaqmoqtosh qurollar, hayvon suyaklari, sopol siniqlari (yuqori qismidan) topilgan. 2-gʻor (D-P) 23 madaniy qatlamni oʻz ichiga oladi. Eng pastki qatlamlaridan faqat tosh qurollar (qisqich, oʻroqsimon randa, nukleus, parma, pichoq va pardozlangan qisqichlar) topilgan. Yuqori qatlamlarida mehnat qurollari chiqqan, pardozlangan chaqmoqtosh qurollari va suyak ignalar 4 qavatdan koʻp topilgan. 1— 3qavatlarda tosh qurollar bilan birga sirti silliqlanib, uch burchakli, oʻyma va toʻgʻri chiziqli naqshlar solingan sopol idishlar ham uchraydi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Turgʻunpoʻlat Daminov

Turgʻunpoʻlat Obidovich Daminov (1941.25.04. Toshkent - 2022.07.02) — pediatr-infeksionist olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1980), tibbiyot fanlari doktori (1986), professor (1987), Toshkent tibbiot akademiyasini tugatgan (1964). Bolalar yuqumli kasalliklari kafedrasi assistenti, dotsenti (196982), mudiri (1982— 84), Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi pediatriya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1984— 90), 1-Toshkent tibbiot akademiyasi rektori (1990-yildan). D. bolalarda uchraydigan gepatitning davomli va surunkali xillari shakllanishini klinik-patogenetik nuqtai nazardan oʻrgandi. Bolalarda uchraydigan V virusli gepatitning davomli xilini samarali davolash usulini ishlab chiqdi va amaliyotga tatbiq etdi. Koʻpincha chaqaloqlar oʻlimiga sabab boʻladigan nafas yoʻllari kasalliklari belgilarini aniqladi. 1997-yildan Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati. Oʻzbekiston "Adolat" sotsialdemokratik partiyasi (SDP) Siyosiy kengashining birinchi kotibi (1995-yildan). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" bosh tahrir hayʼati aʼzosi (1997-yildan). Polsha tibbiyot fanlari akademiyasi akademik (1999). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dammom

Dammom — Saudiya Arabistonidagi shahar. Sharqiy viloyatning maʼmuriy markazi. Aholisi 600 ming kishidan ziyod. Fors qoʻltigʻidagi port. Mamlakatga keltiriladigan yukning 70%i shu port orqali oʻtadi. Arriyod — Dammom temir yoʻlning oxirgi stansiyasi. Kimyo, poʻlat eritish, oyna-shisha, qogʻoz, sement sanoati korxonalari, universitet bor. Baliq ovlanadi.

D.— Fors qoʻltigʻi gaz-neft havzasining gaz-neft koni (1938 yilda ochilgan) markazi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Saudiya Arabistoni shaharlari
Turkum:Fors koʻrfazi port shaharlari va shaharchalari
Dan tili

Dan tili — danlar tili. German tillari guruhining Skandinaviya (Shim. Germaniya) shoxobchasiga kiradi. Daniyaning rasmiy tili boʻlib, unda 5,0 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. 16— 19-asrlarda dan tili Norvegiyada ham rasmiy va soʻzlashuv tili boʻlgan. Tarixda dan tilining 3 davri farqlanadi: umumskandinaviya asos tili (3—9-asr lar), eski D. t. (9—16-asrlar) va yangi D. t. (16-asr dan keyingi davr). Dan tilidagi qad. yozma yodgorliklar "runik" yozuvda boʻlib, 9-asrga taalluqyai. Bu vaqtga kelib eski D. t. boshqa skandinav tillardan farq qila boshlagan. 18-asrga kelib, hozirgi adabiy dan tili shakllandi. Adabiy dan tili zeland dialekti asosida yuzaga kelgan. Hoz. adabiy dan tili uchun analitik qurilish xos, fonetikasida choʻziq va qisqa unlilar mavjud (10 juft). Undoshlar faqat qisqa. Grammatikasida otlar birlik va koʻplikda keladi, umumiy va qaratqich kelishigida turlanadi. Gap qurilishi uchun 2 tarkiblilik va asosiy boʻlaklar — ega va kesimning aniq oʻringa egaligi xos. Yangi soʻzlar turli soʻz yasovchi qoʻshimchalar, shuningdek, soʻzlarni qoʻshish yoʻli bilan yasaladi. Yozuvi lotin alifbosi asosida"" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Tillar
Dana Jeyms

DANA (Dena) Jeyms (1813.12.2, Yutika, Nyu-York shtati — 1895.14.4, Nyu-Xeyven, Konnektikut shtati) — amerikalik geolog va mineralog . NyuXeyven universitetining professor (1855—92). 1837 yilda minerallarning kimyoviy tarkibiga asoslangan tasnifni ishlab chiqqan. 1873 yilda D. "geosinklinal" va "geoantiklinal" terminlarini taklif etdi. D. Yer poʻstidagi yirik bukilmalar va burmalar Yerning sovishi natijasida Yer poʻstining qisqarishidan hosil boʻladi deb hisoblagan. Organik dunyoning tadrijiy rivojlanishida empirik prinsipni ilgari surdi. Bunday tushunchalar hozirgi faqat fan tarixi uchungina ahamiyatli. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:AQShlik geologlar
Danburit

Danburit — bor silikatlarining kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaB2Si2O8. AQShning Danburi koni (Konnektikut shtati) nomidan. Romb singoniyali. Kristallari prizma shaklida. Qattikligi 7—7,5. Zichligi 3,0 g/sm3. Rangi sargʻish, och jigarrang , qoramtir va rangeiz. Skarnlarda datolit, aksinit, piroksen va granatlar bilan birga, choʻkindi togʻ jinslarida esa dolomit, osh tuzi, gips, angidrit, gidroboratsit, kotoitlar bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama, Olay toglari va Hisor togʻining jan. etaklarida uchraydi. Q.x.da mikroele-mentli oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Germaniya (Brandenburg), Shveysariya, AQSH (Nyu-York shtati), Meksika, Yaponiya, Rossiya (Primorye oʻlkasi)da topilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dang

thumbnail|300px|Dang 1351-1356, Oltin O'rda, xon Jonibek.

Dang — 1) ogʻirlik oʻlchovi yoki pul birligi. Ulugʻbek akademiyasining namoyandalaridan Gʻiyosiddin Jamshid alKoshiy (Koshoniy) oʻzining "Arifmetika kaliti" asarida oʻrta asrlardagi Oʻrta Osiyo va Eron xalqlarining ogʻirlik oʻlchovi va pul birligi boʻlgan D., tassuj va ashoir atamalaridan kasr sonlarni ifodalashda foydalangan. Bunda dinorni 1 ga teng deb olinsa, D. 1/6 ga, tassuj 1/24 ga, ashoir 1/96 ga teng boʻlgan. Chunki bir D. oltin bilan oʻlchansa 1/6 dinorga, kumush bilan oʻlchansa 1/6 dirhamga va ixtiyoriy ogʻirlikdagi 1/6 misqolga teng. Tassuj D. bilan quyidagicha bogʻlangan: 1 tassuj 1/4 D. = 1/24 dinor, dirham yoki misqol. 1 ashoir 1/4 tassuj = 1/16 D.= 1/96 dinor, dirham yoki misqol; 2) rus tilidagi "denga" soʻzining oʻzagi shu "dang" dan olingan, dastlab u pul birligi boʻlib, 1/2 tiyin yoki 1/16 oltinni bildirgan. D. koʻpgina da, mas, Mirzo Ulugʻbekning "Toʻrt ulus tarixi", B. Ahmedovning "Tarixdan saboqlar"ida dong koʻrinishida ham uchrab turadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Muomaladan chiqqan pullar
Turkum:Oltin Oʻrda pullari
Dandanakon

Dandanakon — Marv sh.dan 33 km jan.-sharq (hoz. Toshrabot shaharchasi oʻrni)da oʻrta asrlardan qolgan shahar harobasi. Old Osiyodan Jan.-Sharqiy Osiyoga boradigan qad. savdo yoʻli ustida joylashgan. Arxeologik qazilma va yozma ga qaraganda, D. 9— 11-asrlarda ancha rivojlanib, mustahkam imoratlar va qalin mudofaa devori qurilgan (10-asr). D. yonida 1040-yil 23-mayda Masʼud Gʻaznaviy bilan saljuq sultoni Toʻgʻrulbek oʻrtasida boʻlib oʻtgan jang tarixda mashhur (qarang Dandanakon jangi). Maqdisiy D.da naqshlar (oʻymakorlik, ganchkorlik) bilan bezatilgan hashamatli binolar borligini yozadi. D. saljuqiylar davlatining tashkil topishida muhim rol oʻynagan. 1158-yilda u oʻgʻuzlar tomonidan vayron qilingach, asta-sekin tashlandiq holga tushib qolgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Arxeologiya
Dandiboy sagʻanasi

Dandiboy sagʻanasi - soʻnggi jez davriga mansub sagʻana (mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmi — 1-ming yillikning boshi). Qaragʻanda (Qozogʻiston) sh.dan 60 km jan.-gʻarbda, Sherboy-Nur daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan Dandiboy ovulidan topilgan. Sagʻana murabba shaklli tosh devor bilan oʻralgan bir qancha qabrlardan iborat. Qabrlar ancha chuqurlikda, toʻrtburchak shaklda; devorlari harsang tosh boʻlaklaridan tiklangan, usti yogʻoch gʻoʻlalar bilan yopilgan. Ulardan qoʻlda yasalgan qadahsimon sopol idishlar, paykonlar, suyak tugmalar va tosh qurollarning turli xillari topilgan. Idishlarning sirti silliqlangan, rangi sargʻish, tirnash usulida geometrik shaklda naqsh solingan. D. s. yodgorligi Andronovo madaniyati — Qorasuq madaniyatiga oʻtish davri xususiyatlarini aks ettiradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Arxeologiya
Arnaud Denjoy

thumb|Arnaud Denjoy
Arnaud Denjoy (1884.5.1, Osh, Jer departamenta — 1974.27.1) — fransuz matematigi, Parij fanlar akademiyasi aʼzosi (1942), Parij universiteti professor (1922). Sobiq Ittifoq fanlar akademiyasi xorijiy aʼzosi (1971). Asosiy ishlari haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasiga oid. Primitiv funksiya (qarang Boshlangʻich funksiya) haqidagi klassik masalaning toʻla yechimini bergan. Oʻzi topgan yangi tushuncha — integral Denjoy integrali deb ataladi. Kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyalariga, kvazianalitik funksiyalarga, topologiyaga oid asarlar muallifi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Matematiklar
Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Danlar

Danlar, daniyaliklar (oʻzlarini danskere deb ataydilar) — xalq. Daniyaning asosiy aholisi (5 mln. kishiga yaqin). Shuningdek, Shvetsiya, Norvegiya, Germaniya, AQSH, Kanada va boshqalar mamlakatlarda yashaydilar. Umumiy soni 5,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Dan tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, lyuteranlar, protestantlar, katoliklar ham bor. Kadimda Daniyaning hozirgi hududida german qabilalari (kimvrlar, yutlar, angllar, sakslar) joylashgan; 5—6-asrlarda Janubiy Shvetsiyadan german qabilalaridan boʻlgan danlar bostirib kirgan. 6—8-asrlarda bu qabilalarda ibtidoiy tuzum parchalanish jarayoni sodir boʻlgan; 10—11-asrlarda ulardan yagona dan elati vujudga kelgan; ilk davlat tuzilgan. 19-asrda dan millati shakllangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — dehqonchilik va chorvachilik, shuningdek, hunarmandchilikning temirchilik, zargarlik, kulolchilik, yogʻoch oʻymakorligi, kashtachilik, gilam toʻqish va boshqa ham rivojlangan. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Millatlar
Dangʻara

Dangʻara — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1979-yildan). Dangʻara tumani markazi. Tumanning janubi-sharqida joylashgan. D. nomi "don gʻarami" soʻzidan degan rivoyat bor. D. Qoʻqon sh.dan shim.da, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon (8 km). Aholisi 8,8 ming kishi (2000). Konserva zdi, tikuvchilik fabrikasi, avtokorxona, kasalxona, poliklinika, dorixona, madaniyat saroyi, umumiy taʼlim maktablari, litsey, kutubxona, taʼmirlash, qurilish tashkilotlari, savdo shoxobchalari mavjud. D.dan Toshkent — Qoʻqon—Oʻsh—Qashqar avtomobil yoʻli oʻtgan."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Dangʻara tumani
Daosizm

Daosizm (dao soʻzidan) — 1) qad. xitoy falsafasidagi yoʻnalishlardan biri; dao haqidagi taʼlimot. Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda vujudga kelgan. Asoschisi Lao-szi hisoblanadi, uning gʻoyalari „Dao de szin“ kitobida bayon etilgan. daosizm vakillari — miloddan avvalgi 4— 3-asrlarda yashagan Yan Chju, In Ven, Chjuan-szi. Daosizmga koʻra, tabiat va inson hayoti „ilohiy samoviy qonun“ga bogʻliq emas, balki narsalarning tabiiy yoʻli, qonuni — „dao“ga asoslanadi. Yan Chju fikricha, hayotning tabiiy qonunlari — „dao“ga rioya qilish insonga „oʻz tabiatini butunlikda saqlab qolishga“ imkon beradi. Daosizm dunyodagi hamma narsalarda qaramaqarshiliklar kurashi yotadi, ular oʻzgarishda, harakatda: „bir xil narsalar ketib, boshqa xil narsalar keladi, baʼzi narsalar gullaydi, baʼzilari soʻnadi“, deb hisoblaydi. Daosizm taʼlimotida insonga oʻzidagi majburiyat va burch kishanlarini uloqtirib tashlab, tabiatga yaqin boʻlgan hayotga qaytish daʼvati bor.

2) Xitoyda tarqalgan 3 dindan (konfutsiychilik, buddizm bilan bir qatorda) biri. Daosizm falsafiy taʼlimoti asosida paydo boʻlgan. 1—3-asrlarda vujudga kelgan. Chjan Daolin asos solgan (2-asr ning 1-yarmi). daosizm urf-odatlari animizmga va sehrgarlikka ishonishga asoslangan. Konfutsiychilik, buddizm elementlari ham bor. Daosizm dinida 3 xudo — Shandi, Laotszi hamda dunyoning yaratuvchisi Pan gu boshchiligida xudolar panteoni shakllangan. 5-asrdan daosizm diniy taʼlimoti, marosimlari rasmiylashgan va davlat dini boʻlib qolgan. 12-asrga kelib daosizmning toʻplami — „Dao szan“ vujudga keldi. daosizm boshqa dinlar kabi koʻplab sektalarga ajralib ketgan. Daosizm kohinlari shaxsning axloqiy oʻz-oʻzini takomillashtirish gʻoyasini targʻib qilib, dindorlarga uzoq umr koʻrishning muayyan usulini ham taklif qiladilar, bu usul parhezni, jismoniy mashqlar tizimi va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Ayni vaqtda kohinlar yovuz ruhlarni haydash, fol ochish bilan ham shugʻullanadi. Keyinchalik daosizm Xitoyda oʻzining ilgarigi mavqeini yoʻqotib oʻrnini boshqa dinlarga boʻshatib bergan. Hozir uning tarafdorlari nisbatan ozchilikni tashkil qiladi.

Turkum:Dinlar
Turkum:Falsafa
Dara

Dara — Afgʻonistondagi qishloq boʻlib, Hirot va Kobul oʻrtasidagi qishloqPeshi Kala at Geographical names..

 Yana qarang 

 Shakar Dara
 Momand Dara
 Anor Dara tumani
 Olim Dara

 

Turkum:Afg‘onistondagi qishloqlar
Darai gaz

Darai gaz, Deregez, Darai Jaz — oʻrta asrlarda Afgʻonistonning shimolida mavjud boʻlgan qad. togʻli tuman va shahar. Balxob daryosi vohasida, Balxdan 5 farsax (1 farsax — 6—7 km) jan. da joylashgan. 10-asrda bu togʻlar Jabal Koʻh nomi bilan mashhur edi. "D. G." atamasi qadimdagi afsonaviy Gaziston mamlakati nomidan olingan. Rivoyatlarga koʻra, afsonaviy Rustam Semurgʻ bergan kamon dastasini Isfandiyorta shu yerdan turib uloqtirgan. 17-asr ga oid "Subxonqulinoma" asarida qam D. G. tarixi afsonaviy davrlarga borib taqaladi. 17-asrda D. G. vohasi Ayni Iskandariya (Iskandar bulogʻi) nomi bilan mashhur katta chashma bor edi. Bu chashma yaqinidagi, atrofi suv bilan oʻralgan balandlikdagi maqbaraga goʻyo Aleksandr (Iskandar Maqduniy) dafn etilganmish. Xitoy iga koʻra, D. G. vohasida ilk oʻrta asrlarda Kiyotchi mulki joylashgan, Syuan Szanning yozishicha, uning iqlimi sovuk, lekin yeri juda unumdor boʻlib, oʻsimlik va mevalar oz, lekin sabzavot va bugʻdoy moʻl-koʻl edi. Aholisi serjahl va beshafqatliligi bilan ajralib turgan. 7-asr da bu yerda 10 ta budda monastiri, 300 ga yaqin rohib boʻlgan. Oʻrta asrlarda D. G. vohasida shu nomda bir shahar bor edi, koʻplab qishloqlar unga tobe edi. 11-asrda D. G. Gʻaznaviylar shikorgohi va harbiy karorgohi boʻlib, unda ikki mingdan ziyod turkiy va hindlardan iborat otliq qoʻshin urnashgan. D. G. vohasi 16—17-asrlarda ham Balx viloyati harbiy kuchlarining toʻplanish yeri va bosh harbiy qarorgoh hisoblanib, u yerda hukumat qoʻshinlarining doimiy turar joylari joylashgan. Bu yerdagi Oqjilgʻa yaylovining kengligi 2 farsaxga (12—14 km) yetgan. Balx aholisi yoz faslida shu yerda dam olgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ahmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Darakchi (gazeta)

Darakchi — oʻzbek va rus tillarida chiqadigan haftalik axborot gazeta. Ilk soni 1999-yil mart oyida Samarqandda chop etilgan. Darakchi qisqa muddatda ommalashib, Oʻzbekistondagi eng koʻp nusxali gazetasiga aylandi. Unda yoshlar mavzusi, ularning dunyoqarashi, oʻy-fikrlarini, xalqaro miqyosdagi voqealarni, sport xabarlarini yoritishga katta oʻrin beriladi, jiddiy mavzudagi muammoli maqolalar ham keng yoritiladi. Gazeta tahririyatining xatlar, axborot va sport, tanlov boʻlimlari bor. Internet orqali jahon axborot tarmogʻiga ulangan. Adadi 200 mingdan ziyod (2002).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Gazetalar
Daralitogʻ

Daralitogʻ — Kalif-Sherobod qator tepalari (gryadasi)ning bir qismi, Sherobod dashtiga tutashgan. Surxondaryo viloyatida. Eng baland joyi 823 m. D. Talxobdaxana darasidan (jan.-gʻarbdan) Shoʻrbuloqqacha 30 km ga choʻzilgan. Boʻr davrining gil, qumtosh, alevrolit va mergellaridan, paleogenning qumtosh va ohaktoshlaridan tuzilgan. Paleogenning ohaktoshlari (buxoro yarusi) D.ning oʻq qismiga toʻgʻri keladi. Ohaktoshlar zich va qattiq boʻlganligi tufayli suvayirgʻich qismida qalqonsimon relyef shakllari vujudga kelgan.

D.ning janubi-sharqiy yon bagʻri ancha tik. Quruq soylar bilan kuchli parchalangan va vaqtincha oqar soylarning pro-lyuvial tekisliklari togʻ oldida keng hududni egallagan. Dagʻal toʻq boʻz tuproqlarda shuvoq, biyurgʻun, shoʻra, gulxayri, oqquray, qoʻngʻirbosh, rang va boshqa efemerlar keng tarqalgan, bahor va kuzda pichan oʻrib olinadi. D. yaylov chorvachiligida foydalaniladi."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Daraxt

thumb|250px|Sekvoyadendron (Sequoiadendron giganteum) 60—80 m balandlikkacha oʻsadi.
desno|thumb|250px|Martinka orolidagi kokos palmasi
Daraxt - yogʻochli koʻp yillik oʻsimlik. Daraxtlar boʻyiga qarab 3 guruhga: 1) 35 m dan baland (chinor, terak, qora qayin, qaragʻay); 2) 25–35 m (qayragʻoch, yongʻoq, oq qayin, tol, qatrangʻi); 3) 25 m gacha (zarang, chetan, shumurt) boʻlinadi. Mevali daraxtlar ham shakliga qarab 3 guruhga: 1) shoxshabbasi koʻp, baland boʻlib oʻsadigan (nok, gilos, yongʻoq, olmaning ayrim navlari); 2) tanasi koʻrimsiz, ildiz bachkilaridan ham koʻpayadigan boʻyi past (shaftoli, olmaning pakana xillari, olcha va olxoʻrining ayrim ); 3) birinchi va ikkinchi guruh oraligʻidagi oʻrta boʻyli daraxtlar (olma va oʻrikning koʻpchilik xillari va navlari, nok, olchaning ayrim )ga boʻlinadi.

Daraxtlarning doim yashil va barglarini har yili kuzda toʻkadigan xillari ham bor. Doim yashil daraxt barglari vaqt-vaqti bilan toʻkilib, oʻrniga yangisi chiqaveradi.

Daraxtlar yoshi ularning kesilgan toʻnkasidan yoki oʻsib turgan ildiz boʻgʻzidan (parmalab olingan oʻzagigacha), yogʻochligidagi yillik halqalar soniga, shuningdek, daraxtlarning tashqi belgilari (bargining rangi, tanasining shakli, poʻstlogʻining tusi va tuzilishi)ga qarab aniqdanadi.

Masalan, katta yoshdagi igna bargli daraxtlar bargining rangi ochroq, oʻsishdan toʻxtagan daraxtning shoxshabbasi yumaloq telpak gumbaz shaklida, tanasining pastki qismi yorilgan, qalin, oʻlik poʻstloq toʻqimalari bilan qoplangan, baʼzan poyasi sirtida yashil, sariq va boshqa tusli buqoqlar paydo boʻladi. Yosh daraxtlar tik oʻsadi, shox-shabbasi choʻziq konussimon, poʻstlogʻi silliq, yaltiroq, igna bargli daraxtlar bargi sersuv, toʻq yashil. Daraxtlarni oʻgʻitlash yoki hosil berishini toʻxtatish bilan hayotini uzaytirish mumkin. Shaftoli daraxti 15—20, saksovul 50—60, terak 70—80, tok 100, tol 300, xandon pista 350, tut va yongʻoq 400, qaragʻay, shumtol, zarang 700—1000, chinor 1000, eman 2000, shamshod 3000, mamont daraxti 6000-yil yashaydi.
Daraxt insonlar uchun juda katta ahamiyatga ega. Masalan, daraxtlar karbonat angidrid (CO2)yutib kislorod chiqaradi, insonlar esa kislorod yutib karbonat angidrid chiqaradi. Mana shu tariqa tabiat va inson oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik shakllanadi.

 Oila va 
Eng koʻp daraxt boʻlgan oilalar va turlar 2017-yil holatiga koʻra shular ma'lum bo'ldiki, daraxtlarning 60065 ta mavjud va ularning eng koʻp taksonlari quyidagilardir:
OilasiDaraxt turiBurchoqdoshlar (Fabaceae)5405Roʻyandoshlar (Rubiaceae)4827Миртовые|(Myrtaceae)4330Lavrdoshlar (Lauraceae)2930200818341677163012821280 UrugʻDaraxt 1069884747727726624616598589468

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Oʻrmon
Daraxt (naqsh)

Daraxt — naqsh turi va mujassamoti. Amaliy bezak sanʼatida keng tarqalgan. Badiiy buyumlar bezagi (kashtachilik, chitgarlik, kulollik, naqqoshlik va boshqalar)da qoʻllanadi. Jumladan, toshkentlik kulollar daraxtni laganlarning oʻrtasiga chizishadi, Samarqand, Gʻijduvon, Rishton, Shahrisabzda bu naqsh hoshiya bezaklarida keng ishlatiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Naqshlar
Daraxt butash

Daraxt butash - q. Butash. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Daraxt yelimi

Daraxt yelimi, gummi - koʻpchilik daraxt va butalar poʻstlogʻining shikastlangan joyidan oqib chiqadigan qotuvchi shira, polisaharidlar kompleksi (qarang Aqoqiyo, Gummiarabik, Yelim oqish).

 

Turkum:Daraxtlar
Daraxtlarga shakl berish

Daraxtlarga shakl berish - bogʻdorchilik va manzarali bogʻdorchilikda qoʻllanadigan agrotexnologik usullardan biri, daraxt va butalar shox-novdalarini butash, siyraklatish, qisqartirish yoʻli bilan ularni muayyan bir koʻrinishda oʻstirish. D.sh.b. daraxtning havo, yorugʻlikdan yaxshi bahramand boʻlishi, oziq moddalarning hosilli novdalarda toʻplanishi, hosildorlikni oshirish va mevalar sifatini yaxshilashga imkoniyat yaratadi. Shakl berilmagan daraxtlar kam yashaydi va kam hosil beradi. Daraxtni oʻstirish shakli joyning tuproq-iqlim sharoitlariga, meva turi va navining biologik xususiyatlariga qarab tanla-nadi. Dastlabki shakl berish ishlari koʻchatzorning ikkinchi dalasida boshlanadi, soʻngra bogʻda 6—8 yil davom ettiriladi.

Dunyo mamlakatlari bogdorchiligida D.sh.b.ning gʻoyat xilma-xil qoʻllanadi. Oʻzbekistonda meva daraxtlarining koʻpchiligiga past tanali (asosiy tana bal. 50—70 sm) qilib shakl beriladi, natijada meva daraxtlari hosilga erta kiradi, ularni parvarish qilish, butash, zararkunandalarga qarshi kurash, hosilni yigʻib-terib olish osonlashadi. Xiyobonlarga, yoʻllarning chetlariga oʻtkaziladigan daraxtlarga baland tanali (150—200 sm), anjir, anor, koʻpgina past boʻyli payvandtag daraxtlarga asosan buta (tana bal. 50 sm) koʻrinishida shakl beriladi.

Markaziy tana va asosiy shoxlarning joylashishiga qarab D.sh.b. pogʻonali, siyrak pogʻonali, kosasimon, butasimon va b. boʻlishi mumkin. Pogʻonali shakl (olma, gilos, nok va b. qoʻllanadi)da asosiy shoxlar tanada pogʻonalab joylashtiriladi, pogʻonada 3—5 tadan shoxboʻladi. Siyrak pogʻonali shaklda (koʻpchilik meva uchun qabul qilingan) daraxtda 5—8 ta asosiy va 1—2 qoʻshimcha shoxlar qoldiriladi. Kosasimon shaklda koʻchat boqqa oʻtkazilishi bilan tanadan chiqqan 3—5 ta shox 20—30 sm uzunlikda krldiriladi, markaziy tana qirqib tashlanadi. Bu shaklda koʻproq shaftoli, olcha oʻstiriladi. Butasimon shaklda (ildizidan rivojlanadigan oʻsimliklar — anor, anjir, turkman olmasi, smorodina, malina va b.) markaziy tana boʻlmaydi, ildizdan 2—3 ta mustaqil tana va ulardan shoxshabba chiqariladi, tanalar qariganidan keyin ildizdan chiqqan yangi tana bilan almashtiriladi. 1970-yillardan boshlab Oʻzbekistonda Italiyada (prof. Baldosari) kashf etilgan sunʼiy shakl berish usullaridan biri — palmetta shakli (past boʻyli payvandtaglardagi meva daraxtlari — olma, nokni shox-shabbaga yassi shakl berib, soʻri yoki simbagʻazlarda oʻstirish) sinab koʻrildi, lekin sermehnatligi tufayli keng yoyilmaydi. D.sh.b.ning asosiy tizimlari rasmda berilgan. Tokka shakl berish haqida tok maqolasiga q. == Adabiyot ==
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Oʻzbekiston mevachiligi, T., 1967; Sobirov M., Tomorqa bovdorchiligi, T., 1991. Sulton Xolnazarov.
Darband

Darband – Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston Respublikasi janubi-sharqidagi shahar. Kaspiy dengizi boʻyidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 128 ming kishi. Darband – Dogʻistonning yirik sanoat markazlaridan biri. "Elektrosignal", metall silliqlash stanoklari zavodlari, oziq-ovqat (jumladan vino tayyorlash, meva konservalash), jun yigirish va gilam fabrikalari, teatr, oʻlkashunoslik, tarix-meʼmorlik muzeylari bor. Darbanddan Grozniyga neft quvuri oʻtkazilgan.

Darband 438 yilda tog yon bagʻridagi tepalikka qurilgan Norinqalʼa harbiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. Keyinroq qalʼadan dengizgacha parallel qurilgan 2 noyob tosh devor oraligʻida shahar kengaya bordi. Xusrav I Anushirvon 6-asr oʻrtalarida qurdirgan bir necha darvozali, minorali devorlar Kavkaz togʻlari bilan dengiz oraligʻidagi kambar (3 km) yoʻlakni shimoliy va janubidan toʻsib turgan va oʻrta asrlarda muhim harbiystrategik ahamiyatga ega boʻlgan.

Darbandda uylar toshdan qurilgan. Keyinroq bozor maydonida jome masjidi barpo qilingan. Darband nomi 7-asrdan boshlab uchraydi. 627 yil qalʼani xazarlar egallagan. Shahar 7–9-asrlarda Arab xalifaligiga kirgan va musulmon olamining eng chekka qalʼasi hisoblanib, Kaspiy dengizi sohilidagi yirik port shahar sifatida maʼlum boʻlgan. Tashqariga zigʻir gazlama va roʻyan chiqarilgan. 10-asrda sultonlik poytaxti. 13-asrda moʻgʻullar vayron qilgan. Bu davrda shahar moʻgʻulcha Qahlagʻa, turkcha Temir Qapigʻ deb atalgan. Toʻxtamishxon Darbandda oʻz nomidan tanga zarb qildirgan. Amir Temur Toʻxtamishxonga qarshi urushganda va orqaga qaytishda Darbandda boʻlgan (1395–96). Shahar 15-asr oʻrtalarida tushkunlikka uchragan. 1509-yildan Eron tarkibida, 1578–1606-yillarda Turkiya tarkibida boʻlgan; Eron shohi Abbos davrida dengizda tosh minora qurilgan. 1722-yilda Rossiya bosib olgan, 1735-yilda yana Eronga oʻtgan. 1747-yildan Darband xonligining poytaxti. 1765-yildan Kuba xoni Fatxalining qarorgohi. 1796-yil Darbandni yana Rossiya egallagan, 1806-yil qayta bosib olgan. Darband eski va yangi (19–20-asrlarda qurilgan) dahadan iborat. Meʼmoriy yodgorliklaridan Jome masjidi majmuoti (8– 14-asrlar) va Madrasa (15–19-asrlar), Minorali masjid (14–19-asrlar), Qirqlar masjidi (17-asr), qad. karvonsaroylar, ravoq gumbazli hammomlar (17–18-asrlar), xon maqbarasi (18-asr), Norinqalʼa qoldiklari, devorning ayrim qismlari va b. saqlangan.Abdurahimov, Abduqayum. "" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Xan-Magomedov S. O., Derbent, M, 1958.

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Turkum:Dogʻiston
Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Turkum:Kaspiy dengizi aholi punktlari
Darband (yoʻl)

Darband (fors, dar — eshik, dara; band — mustahkam, berk, tugun, toʻsiq) — 1) ikki togʻ orasidan, daradan oʻtgan yoʻl. Surxondaryo viloyatidagi Boʻzgalaxona darasi Darbandi ohanin (qarang Darvozai ohanin) deb atalgan. Dogʻiston Respublikasidagi Darband sh. nomi ham D. soʻzidan olingan; 2) eski da: chegara, had, baʼzan qalʼa, chegaradagi istehkom.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darband devorlari

Darband devorlari - Darband sh. (Dogʻiston Respublikasi) va qalʼasini oʻrab olgan 2 qad. tosh devor harobasi. Devorlaridagi paxlaviy yozuvlariga koʻra, mil. 567 yilda bino etilgan. Janubiy tomondagi devordan 4 darvozasi va 3 burji boʻlgan kichik bir kiyom saqlanib qolgan. Shimoliy tomondagi devor esa 3 darvozasi va 30 burji bilan qariyb toʻla saqlangan. Devorlarning uz. 40 km dan ortiqroq, oʻrtacha bal. 6,5 m boʻlgan. D. d. gʻarb tomondan Norinqalʼa istehkomiga borib ulanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Dogʻiston
Darboziy

Darboziy, darbozi — xona sinchkori shifti tuzilishining fazoviy hajmli bir turi. Bir necha ustma-ust pogonadan tashkil topgan murakkab hovuzakli shift. Bunda yogʻoch harilarni turli shaklda terib, asosi toʻrtburchak va koʻpburchakli piramida shaklida yukrriga qarab torayib boruvchi gumbazsimon shift hosil qilinadi, tepasidan yorugʻlik va xavo uchun teshik — tuynuk krldiriladi. D. usulidagi gumbazsimon shiftlar togʻlik joylardagi binolarda koʻproq uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxitektura
Darvesh Ali

Darvesh ali (15-asr) — shoir, xattot, tabib. Fors tilida ijod qilgan. Muammo, qasida va ruboiylar yozgan. Sheʼrlar devoni hali topilmagan. Navoiy "Majolis un-nafois"da D.A. haqida "...tabobatqa mashgʻuldur va bu fanning hoziq va mohirlari aning tabʼin taʼrif qiladurlar. Muolijasin ham koʻrganlar ukodurlar. Tabʼi ham yaxshidur. Ammo muammogʻa koʻprak mashgʻuldir", deydi. D. A. Jomiy "Bahoriston"i, Navoiy "Chor devon"ining 1-va 2-kitoblarini, Muhammad Tohir Gʻazzoliining "Maʼrifat ul-mazohib" risolasini nastaʼliq xatida koʻchirgan. Bu dastxatlar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. № 2227, 4007, 7701, 3376).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar