Yupiterning yo'ldoshlari

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Jupiter_family.jpg/290px-Jupiter_family.jpg|thumb|240x240px| Yupiter va uning to'rtta eng katta yo'ldoshi 
Yupiterning ichki yoʻldoshlaridan paydo bo'lgan yoʻldoshlarini hisobga olmaganda 80 ta yoʻldoshi maʼlum. Ularning barchasi birgalikda Yovian tizimi deb ataladigan sun'iy yo'ldosh tizimini tashkil qiladi. Oylarning eng massivlari to'rtta Galiley yo'ldoshidir: Io, Yevropa, Ganimed va Kallisto, ular 1610-yilda Galileo Galiley va Simon Mariy tomonidan mustaqil ravishda kashf etilgan va Yer va Quyosh bo'lmagan jismni aylanib chiqadigan birinchi jismlar bo'lgan.1892 yildan boshlab, o'nlab ancha kichikroq Yovian yo'ldoshlari aniqlandi va ular sevishganlar (yoki boshqa jinsiy sheriklar) yoki Rim xudosi Yupiter yoki uning yunoncha ekvivalenti Zevsning qizlarining ismlarini oldilar. Galiley yo'ldoshlari Yupiter orbitasidagi eng katta va eng massiv jismlar bo'lib, qolgan 76 ta ma'lum bo'lgan yo'ldoshlar va halqalar umumiy orbita massasining atigi 0,003% ni tashkil qiladi.

Yupiterning yo'ldoshlaridan sakkiztasi muntazam yo'ldoshlar bo'lib, ular Yupiterning ekvator tekisligiga nisbatan unchalik moyil bo'lmagan prograd va deyarli aylana orbitalariga ega. Galiley sun'iy yo'ldoshlari sayyora massasi tufayli deyarli sharsimon shaklga ega va shuning uchun ular Quyosh atrofida to'g'ridan-to'g'ri orbitada bo'lganlarida, mitti sayyoralar deb hisoblanadilar. Boshqa to'rtta muntazam sun'iy yo'ldoshlar ancha kichikroq va Yupiterga yaqinroq; bular Yupiter halqalarini tashkil etuvchi chang i bo'lib xizmat qiladi. Yupiterning qolgan yo'ldoshlari tartibsiz sun'iy yo'ldoshlar bo'lib, ularning prograd va retrograd orbitalari Yupiterdan ancha uzoqda joylashgan va yuqori moyillik va ekssentrikliklarga ega. Ehtimol, bu yo'ldoshlar Yupiter tomonidan quyosh orbitalaridan olingan.

 Xususiyatlari 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/The_Galilean_satellites_%28the_four_largest_moons_of_Jupiter%29.tif/lossy-page1-290px-The_Galilean_satellites_%28the_four_largest_moons_of_Jupiter%29.tif.jpg|thumb| Galiley oylari. Chapdan o'ngga, Yupiterdan masofani oshirish tartibida: Io ; Yevropa ; Ganimed ; Kallisto .
Oylarning fizik va orbital xususiyatlari juda xilma-xildir. To'rtta Galileyning hammasi diametri; eng katta Galiley, Ganimed, Quyosh tizimidagi to'qqizinchi yirik obyekt bo'lib, Quyosh va ettita sayyoradan keyin, Ganimed Merkuriydan kattaroqdir. Ularning orbital shakllari deyarli mukammal dumaloqdan yuqori eksantrik va eğimligacha o'zgarib turadi va ko'pchiligi Yupiterning aylanishiga teskari yo'nalishda aylanadi ( retrograd harakat ). Orbital davrlar etti soatdan (Yupiterning o'z o'qi atrofida aylanishiga qaraganda kamroq vaqt talab etadi), taxminan uch ming marta ko'proq.

 Kelib chiqishi va evolyutsiyasi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Relative_Masses_of_Jovian_Satellites.png/290px-Relative_Masses_of_Jovian_Satellites.png|thumb| Yovian oylarining nisbiy massalari. Yevropadan kichikroqlar bu miqyosda ko'rinmaydi va birlashtirilganda faqat 100 × kattalashtirishda ko'rinadi.|left
Yupiterning muntazam sun'iy yo'ldoshlari aylana diskidan, to'plangan gaz halqasidan va protoplanetar diskga o'xshash qattiq qoldiqlardan hosil bo'lgan deb hisoblaniladi. Ular Yupiter tarixining boshida paydo bo'lgan Galiley massasidagi sun'iy yo'ldoshlarning qoldiqlari bo'lishi mumkin.

Simulyatsiyalar shuni ko'rsatadiki, har qanday vaqtda disk nisbatan yuqori massaga ega bo'lsa-da, vaqt o'tishi bilan quyosh tumanligidan olingan Yupiter massasining katta qismi (bir necha o'n foiz) u orqali o'tgan. Biroq, mavjud sun'iy yo'ldoshlarni tushuntirish uchun Yupiterning proto-disk massasining atigi 2% talab qilinadi. Oylarning har bir avlodi diskdan tortilishi tufayli Yupiterga aylanib o'tgan bo'lishi mumkin, yangi oylar esa quyosh tumanligidan olingan yangi qoldiqlardan hosil bo'lgan. Hozirgi avlod paydo bo'lganda, disk yupqalashib, oy orbitalariga katta xalaqit bermay qo'ydi. Hozirgi Galiley yo'ldoshlari hali ham Io, Yevropa va Ganimed uchun mavjud bo'lgan orbital rezonansga tushib, qisman himoyalangan holda ta'sirlangan.

Tashqi, tartibsiz yo'ldoshlar qoldiq asteroidlardan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi, holbuki protolunar disk hali ham ularning impulslarining katta qismini o'zlashtirib, ularni orbitaga olib chiqish uchun etarlicha katta edi. Ko'pchilik mexanik stresslar yoki keyinchalik boshqa kichik jismlar bilan to'qnashuv natijasida parchalanib, bugungi kunda biz ko'rayotgan oylarni hosil qilgan deb ishoniladi.

 Kashfiyot 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Jupiter-moons.jpg/220px-Jupiter-moons.jpg|thumb| Yupiter va Galiley yo'ldoshlari Meade LX200 teleskopi orqali .
Xitoylik tarixchi Si Tszzongning ta'kidlashicha, Yovian oyining (Ganimed yoki Kallisto) eng qadimgi yozuvi xitoylik astronom Gan De tomonidan miloddan avvalgi 364-yilda "qizil yulduz" bilan bog'liq kuzatuvlar haqidagi eslatmalarda ham keltirilgan. Biroq, Yupiter sun'iy yo'ldoshlarining birinchi aniq kuzatuvlari 1609 yilda Galiley Galileyning kuzatuvlari edi. 1610-yil yanvariga kelib, u oʻzining 20 marta kattalashtiruvchi teleskopi bilan toʻrtta ulkan Galiley oyini koʻrdi va natijalarini 1610-yil martida eʼlon qildi.

Simon Mariy Galileydan bir kun o'tib oylarni mustaqil ravishda kashf etdi, garchi u 1614 yilgacha bu boradagi kitobini nashr etmagan. Shunga qaramay, Mariy tomonidan berilgan ismlar bugungi kunda ishlatiladi: Ganimed, Kallisto, Io va Yevropa. E. E. Barnard 1892 yilda Amalteyani kuzatguniga qadar bo'lgan davrda hech qanday qo'shimcha sun'iy yo'ldoshlar topilmadi.

Teleskopik fotografiya yordamida 20-asr davomida qo'shimcha kashfiyotlar tezda amalga oshirildi. Gimaliya 1904 yilda, Elara 1905 yilda, Pasifa 1908 yilda, Sinope 1914 yilda, Liziteya va Karme 1938 yilda, Ananke 1951 yilda va Leda 1974 yilda kashf etilgan. Voyajer-1 kosmik zondlari Yupiterga yetib borgunga qadar, taxminan 1979-yilda, 1975-yilda kuzatilgan Themistoni hisobga olmaganda, 13 ta yoʻldosh topildi, ammo dastlabki kuzatish maʼlumotlari yetarli boʻlmagan. Voyajer kosmik kemasi 1979 yilda qo'shimcha uchta ichki yo'ldoshni kashf etdi: Metis, Adrastea va Thebe .

Yigirma yil davomida qo'shimcha yo'ldoshlar topilmadi, ammo 1999 yil oktyabridan 2003 yil fevraligacha tadqiqotchilar sezgir yerga asoslangan detektorlar yordamida yana 34 ta yo'ldoshni topdilar.Gazetteer of Planetary Nomenclature Planet and Satellite Names and Discoverers International Astronomical Union (IAU) Bular uzun, eksantrik, odatda retrograd orbitalarda joylashgan va o'rtacha kichik oylardir. Ushbu yo'ldoshlarning barchasi asteroid yoki kometa jismlari bo'lib, bir necha bo'laklarga bo'lingan deb taxmin qilinadi.

2015 yilga kelib jami 15 ta qoʻshimcha yoʻldosh topildi. Yana ikkitasi 2017-yilda Karnegi fan institutida Skott S. Sheppard boshchiligidagi guruh tomonidan topilib, ularning umumiy soni 69 taga yetdi 2018-yilning 17-iyulida Xalqaro Astronomiya Ittifoqi Sheppard jamoasi Yupiter atrofida yana o‘nta yo‘ldoshni kashf etganini va ularning umumiy soni 79 taga yetganini tasdiqladi Ular orasida Valetudo ham bor, u prograd orbitasiga ega, biroq retrograd orbitalariga ega bo'lgan bir nechta yo'ldoshlar bilan yo'llarni kesib o'tadi va oxir-oqibat bir nuqtada to'qnashuvga olib keladi.

 Nomlash 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Galilean_moons_around_Jupiter.gif/220px-Galilean_moons_around_Jupiter.gif|right|thumb|261x261px| Yupiter atrofidagi Galiley yo'ldoshlari
Yupiterning Galiley yoʻldoshlari (Io, Yeropa, Ganimed va Kallisto) 1610-yilda kashf etilganidan soʻng koʻp oʻtmay Simon Mariy tomonidan nomlandi Biroq, bu nomlar 20-asrgacha e'tibordan chetda qoldi. Astronomiya adabiyoti buning o'rniga oddiygina "Yupiter I", "Yupiter II" va hokazo yoki "Yupiterning birinchi sun'iy yo'ldoshi", "Yupiterning ikkinchi sun'iy yo'ldoshi" va boshqa yo'llardan foydalanib keldi. Io, Yevropa, Ganimed va Kallisto nomlari 20-asrning o'rtalarida mashhur bo'ldi, qolgan oylar esa nomsiz qoldi va odatda V (5) dan XII (12) gacha rim raqamlari bilan raqamlangan. Yupiter V 1892 yilda kashf etilgan va mashhur bo'lsa-da, norasmiy konventsiyaga ko'ra Amalteya nomi berilgan, bu nom birinchi marta fransuz astronomi Kamil Flammarion tomonidan ishlatilgan.

 Yupiter yo'ldoshlar jadvali 
 Belgilar* Ichki yo'ldoshlar ♠Galiley yo'ldoshlar †Guruhlanmagan yo'ldoshlar ♣Gimaliya guruhi ♦Ananke guruhi ♥Karme guruhi ‡Pasifaye guruhi
 №Order refers to the position among other moons with respect to their average distance from Jupiter. BelgiLabel refers to the Roman numeral attributed to each moon in order of their naming. NomiTalaffuziTasvir Abs.magn. Diametr (km)Diameters with multiple entries such as "60 × 40 × 34" reflect that the body is not a perfect spheroid and that each of its dimensions has been measured well enough. Massa( kg)The only satellites with measured masses are Amalthea, Himalia, and the four Galilean moons. The masses of the inner satellites are estimated by assuming a density similar to Amalthea's , while the rest of the irregular satellites are estimated by assuming a spherical volume and a density of . Yarim katta o'q(km) Orbital davr (d)Periods with negative values are retrograde. Nishab(°) Eksantriklik Kashfiyot yili Kashfiyotchi Guruh"?" refers to group assignments that are not considered sure yet.1 Metida 50px|center 0.060 0.0002 1979 Synnott(Voyager 1) Ichki 2 Adrasteya 50px|center 0.030 0.0015 1979 Jewitt(Voyager 2)Ichki 3 Amalteya 50px|center 0.374 0.0032 1892 Barnard Ichki 4 Fiba 50px|center 1.076 0.0175 1979 Synnott(Voyager 1) Ichki 5 Io♠ alt=|center|50px 0.050 0.0041 1610 Galileo Galiley6 Yevropa♠ 50px|center 0.470 0.0090 1610 GalileoGaliley7 Ganimed♠ center|50x50px 0.200 0.0013 1610 GalileoGaliley8 Kallisto♠ 50px|center 0.192 0.0074 1610 GalileoGaliley9 Femisto† 50px|center 43.8 0.340 1975/2000 Koval va Roemer/Sheppard et al. Femisto10 Leda♣ 50px|center 28.6 0.162 1974 Koval Gimaliya11Ersa♣ 50px|center 29.1 0.116 2018 Sheppard et al. Gimaliya12 Gimaliya♣ 50px|center 28.1 0.160 1904 Perrine Gimaliya13Pandiya♣ 50px|center 29.0 0.179 2017 Sheppard et al. Gimaliya14 Lisiteya♣ 50px|center 27.2 0.117 1938 Nikolson Gimaliya15 Elara♣ 50px|center 27.9 0.211 1905 Perrine Gimaliya16 Diya♣ 50px|center 29.0 0.232 2000 Sheppard et al. Gimaliya17 Karpo† 50px|center 53.2 0.416 2003 Sheppard et al. Karpo18 Valetudo† 50px|center 34.5 0.217 2016 Sheppard et al. Valetudo19 Evporiye♦ 50px|center 145.7 0.148 2001 Sheppard et al. Ananke20 S/2003 J 18♦ 50px|center 145.3 0.090 2003 Gladman et al. Ananke21 Evfeme♦ 50px|center 148.0 0.241 2003 Sheppard et al. Ananke22 S/2010 J 2♦ 50px|center 148.1 0.248 2010 Veillet Ananke23 S/2016 J 1♦ 50px|center 144.7 0.232 2016 Sheppard et al. Ananke24 Mneme♦ 50px|center 148.0 0.247 2003 Gladman et al. Ananke25 Evante♦ 50px|center 148.0 0.239 2001 Sheppard et al. Ananke26 S/2003 J 16♦ 50px|center 148.0 0.243 2003 Gladman et al. Ananke27 Garpalike♦ 50px|center 147.7 0.232 2000 Sheppard et al. Ananke28 Ortoziye♦ 50px|center 144.3 0.299 2001 Sheppard et al. Ananke29 Gelike♦ 50px|center 154.4 0.153 2003 Sheppard et al. Ananke30 Praksidike♦ 50px|center 148.3 0.246 2000 Sheppard et al. Ananke31 S/2017 J 3♦ 50px|center 147.9 0.231 2017 Sheppard et al. Ananke32 S/2003 J 12♦ 50px|center 150.0 0.235 2003 Sheppard et al. Ananke33 S/2017 J 7♦ 147.3 0.233 2017 Sheppard et al. Ananke34 Telksinoe♦ 150.6 0.228 2003 Sheppard et al. Ananke35 Tione♦ 50px|center 147.5 0.233 2001 Sheppard et al. Ananke36 S/2003 J 2♦ 50px|center 150.2 0.225 2003 Sheppard et al. Ananke37 Ananke♦ 50px|center 147.6 0.237 1951 Nikolson Ananke38 Iokaste♦ 50px|center 148.8 0.227 2000 Sheppard et al. Ananke39 Germippe♦ 50px|center 150.2 0.219 2001 Sheppard et al. Ananke40 S/2017 J 9♦ 155.5 0.200 2017 Sheppard et al. Ananke41 Filofrosine‡ 146.3 0.229 2003 Sheppard et al. Pasifaye42 Pazifeye♥ 50px|center 164.6 0.270 2001 Sheppard et al. Karme43 S/2017 J 8♥ 50px|center 164.8 0.255 2017 Sheppard et al. Karme44 S/2003 J 24♥ 164.5 0.259 2003 Sheppard et al. Karme45 Evridome‡ 50px|center 149.1 0.294 2001 Sheppard et al. Pasifaye46 S/2011 J 2‡ 151.9 0.355 2011 Sheppard et al. Pasifaye47 S/2003 J 4‡ 50px|center 148.2 0.328 2003 Sheppard et al. Pasifaye48 Xaldene♥ 50px|center 164.7 0.265 2000 Sheppard et al. Karme49 S/2017 J 2♥ 50px|center 164.5 0.272 2017 Sheppard et al. Karme50 Isonoye♥ 50px|center 164.8 0.249 2000 Sheppard et al. Karme51 Kallixore♥ 164.8 0.252 2003 Sheppard et al. Karme52 Erinome♥ (?) 50px|center 164.4 0.276 2000 Sheppard et al. Karme53 Kale♥ 50px|center 164.6 0.262 2001 Sheppard et al. Karme54 Eirene♥ 164.6 0.258 2003 Sheppard et al. Karme55 Aitne♥ 50px|center 164.6 0.277 2001 Sheppard et al. Karme56 Eukelade♥ 50px|center 164.6 0.277 2003 Sheppard et al. Karme57 Arxe♥ 50px|center 164.6 0.261 2002 Sheppard et al. Karme58 Taygete♥ 50px|center 164.7 0.253 2000 Sheppard et al. Karme59 S/2011 J 1♥ 164.6 0.271 2011 Sheppard et al. Karme60 Karme♥ 50px|center 164.6 0.256 1938 Nikolson Karme61 Gerse♥ 164.4 0.262 2003 Gladman et al. Karme62 S/2003 J 19♥ 164.7 0.265 2003 Gladman et al. Karme63 S/2010 J 1♥ 50px|center 164.5 0.252 2010 Jacobson et al. Karme64 S/2003 J 9♥ 50px|center 164.8 0.263 2003 Sheppard et al. Karme65 S/2017 J 5♥ 164.8 0.257 2017 Sheppard et al. Karme66 S/2017 J 6‡ 149.7 0.336 2017 Sheppard et al. Pasifaye67 Kalike♥ 50px|center 164.8 0.260 2000 Sheppard et al. Karme68 Gegemone‡ 152.6 0.358 2003 Sheppard et al. Pasifaye69 Pasifaye‡ 50px|center 148.4 0.412 1908 Melotte Pasifaye70 Sponde‡ 50px|center 149.3 0.322 2001 Sheppard et al. Pasifaye71 S/2003 J 10♥ 50px|center 164.4 0.264 2003 Sheppard et al. Karme?72 Megaclite‡ 50px|center 149.8 0.421 2000 Sheppard et al. Pasifaye73 Killene‡ 146.8 0.419 2003 Sheppard et al. Pasifaye74 Sinope‡ 50px|center 157.3 0.264 1914 Nikolson Pasifaye75 S/2017 J 1‡ 50px|center 145.8 0.328 2017 Sheppard et al. Pasifaye76 Aoede‡ 155.7 0.436 2003 Sheppard et al. Pasifaye77Autonoe‡ 50px|center 150.8 0.330 2001 Sheppard et al. Pasifaye78 Kallirroe‡ 50px|center 145.1 0.297 1999 Scotti et al. Pasifaye79 S/2003 J 23‡ 50px|center 144.7 0.313 2003 Sheppard et al. Pasifaye80 Kore‡ 50px|center 141.5 0.328 2003 Sheppard et al. Pasifaye