Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Notrdam maktabi

Notrdam maktabi - 12-13-asrlarda Parijdagi Bibi Maryam ibodatxonasidya faoliyat koʻrsatgan kompozitorlar, xonandalar va musiqashunoslar ijodida qaror topgan ijodiy yoʻnalish. Yirik vakillari — Leonin, Perotin, Y. Garlandia, Kyolnli Franko va boshqa N.-Notrdam maktabi vakillari avvalgi bir ovozli grigorian xorali negi-zida koʻp ovozli musiqa uslubini rivojlantirdi, vokal musiqaning yangi (kondukt, motet kabi) janrlarini yaratdi, bu janrlarda mukammal asarlarni ijod qilib, nota yozuvini isloh qildi (ritmik modus — qoliplar oʻrniga menzurali yozuvni kashf etdi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nottingem

Nottingem — Buyuk Britaniyaning markaziy qismidagi shahar, Nottingemshir grafligining maʼmuriy markazi. Trent daryosi boʻyida. Aholisi 282,4 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Nottingem — mamlakatning yengil sanoat markazi. Toʻqimachilik (xususan, ip gazlama), tamaki, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat, farmatsevtika sanoati korxonalari mavjud. Velosiped va mototsikllar ishlab chiqariladi. Nottingem yakinida koʻmir havzasi joylashgan. Universitet bor. XI-XIX asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shahar IX asrdan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari
Notoʻqima materiallar

Notoʻqima materiallar – yigirish va toʻquvchilik usullarini qoʻllamagan holda tolalar yoki iplarni turli yoʻllar bilan biriktirib olinadigan matolar va boshqa toʻqimachilik mah-sulotlari; toʻqimachilik mahsulotlarining asosiy dan biri. Notoʻqima materiallar olishning fizikaviy-kimyoviy va mexanik usullari bor. Fizikaviy-kimyoviy usulda tolalar yoki iplar yopishtiruvchi moddalar (Mas, yelimlar) bilan biriktiriladi, qizdirib presslanadi, qogʻoz olish mashinalaridan foydalaniladi. Filyerli usulda yigiruv mashinasi filyeri (teshik-teshik moslamasi)dan chiqayotgan sintetik tolalar maxsus kanallar orqali oʻtib, havo yordamida choʻziladi, keyin harakatlanib turgan transportyorda matoga aylanadi. Bunda ham yopishqoq moddadan foydalanish mumkin. Bulardan boshqa usullar ham bor.

Mexanik usulda matolar xolst (dagʻal tolalardan toʻqiladigan mato) tikish, iplarni tikib biriktirish, jun tolalarni namatga oʻxshab bosish va boshqa yoʻllar bilan olinadi. Notoʻqima materiallardan tayerlanadigan mahsulotlar: gilamlar, adyollar, popukli sochiqlar, sunʼiy charm, linoleum, kleyonka tayyorlanadigan matolar, filtr materiallar, texnik movut, issiklik-tovush izolyasiyasi materiallari va boshqalar.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nou-xau

Nou-xau (ing. know how – qandayligini bilaman), ishlab chiqarish siri – hali hammaga maʼlum boʻlmagan va keng tarqalmagan yangi ilmiy-texnikaviy, ishlab chiqarish-texnologik, boshqarish, moliyaviy-iqtisodiy, tijoratga oid bilimlar majmui va ularni amaliyotda qoʻllash tajribalari; ularga tanho ega boʻlish. U korxona uchun ham, shaxs uchun ham muayyan ustunlikni taʼminlaydi. N.-x. turli shakllarda: chiz-malar, sxemalar, yoʻriqnomalar, mah-sulotlar namunalari, ishlab chiqarish texnologiyasi va uni tashkil etish, xodimlarni tayyorlash toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va boshqa boʻlishi mumkin. Odatda, N.-x.da patentlangan mahsulotga taalluqli maʼlumotlar emas, balki undan foydala-nishni tashkil etish yoki uni ishlab chiqarish va oʻzlashtirish xususiyatlariga doir maxsus axborot boʻladi. N.-x. maxfiyligi bilan ajralib turadi va tijorat siri oshkor etilmasligini talab etadi. N.-x. patentlanmaydi, shuninguchun ham N.-x. boʻyicha shartnomada berilayotgan maʼlumotlar sir saqlanishi va bu shart buzilgan taqdirda koʻriladigan zararni qoplash haqida alohida band boʻladi. Muayyan ishlab chiqarish jarayonidagi N.-x. u yoki bu firmaning mulki hisoblanadi va shu sababli oldi-sotdi qilinadi. Odatda, Nou-xau tovar sifatida patentlar va litsenziyalar bilan birgalikda sotiladi, lekin N.-x. mustaqil sotilishi ham mumkin. N.-x.ni litsenziya bilan birga sotib olish (narxi arzon boʻladi) ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishni, ishlab chiqarish sirlarini toʻla-roq qoʻlga kiritishni, ishlab chiqarish ni ishga tushirishda sotuvchi firma mutaxassislari ishtirokini osonlashtiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noqis

Noqis (taxallusi; asl ism-sharifi Abdulqodir Muhammadshokir oʻgʻli) (1860 — Kattaqoʻrgʻon — 1929) — oʻzbek shoiri. Kattaqoʻrgʻon, Buxoro madrasalarida oʻqigan. 1895-yilda Kattaqoʻrgʻonga qaytib, madrasada mudarrislik qilgan, dehqonchilik bilan shugʻullangan. Saʼdiy, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy va boshqalarga ergashgan, ular gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. Ayniqsa, Muqimiy ijodiga ehtirom bilan qaragan, tazmin muhammaslar yozgan ("Dogmen", "Kel ertaroq", "Nozaninim" va boshqalar).

1905-yildan N. ijodida ijtimoiy mazmun kuchaygan. Sheʼrlarida ijtimoiy adolatsizlikka, nodonlikka qarshi nafrat ifodalangan. Gʻazallari "Bayozi Mahdiy", "Armugʻoni Hislat", "Bayozi Miriy", "Bayozi Joʻrabek" va boshqa bayozlarga kiritilgan. N. qoʻlyozmalari — "Bayozi Noqis" Tojikiston Fanlar akademiyasi Sharq-shunoslik instituti (inv. №1005)da, "Devoni Noqis" Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshu-noslik instituti (inv. №97)da saqlanadi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Buxoroda tuzilgan tazkiralarda N. ijodiga yuqori baho berilgan. Shoir "Layli va Majnun" syujeti asosida doston yozganligi haqida maʼlumot mavjud. Ammo u hali topilmagan. N.ning bayozlari va 6 ming misraga yaqin sheʼrlari saqdangan. Fa-zal va muhammaslari hofizlar tomonidan kuylab kelinadi ("Hajringda dardu gʻam bilan hasratda dogʻman..." va boshqalar).

 Adabiyot 
 Orzibekov R., Abduqodir Noqis, XIX asr oʻzbek adabiyoti tarixiga doir materiallar, Samarqand, 1985.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Samarqand madrasalarida mudarrislik qilganlar
Nogʻora bazm

Nogʻora bazm — oʻtmishda nogʻorachilar, sozandaxonandalar, raqqoslar ishtirokida bayram sayli, toʻylarda oʻtkazilgan katta musiqiy kecha, yigʻin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nogʻora va bayroq

Nogʻora va bayroq - qadimda turkiy xalqlarda hokimiyat belgisi, ram-zi. N. va boshqalarni olgan shaxs maʼlum mamlakatning oliy hukmdori deb tanilgan. Masalan, Amir Temur 1370-yil Balxhrkimi amir Husaynga qarshi qoʻshin tortib borayotganda, Termiz yaqinidagi Biyo qishlogʻida makkalik shariflardan Sayyid Baraka unga oliy hrkimiyat, saltanat ramzi katta nogʻora — tabl va yalov — bayroq tortiq qiladi. Barokxon 1423—27 yillarda Ulugʻ Muhammad ustidan gʻalaba qilib, Oq Oʻrdada hokimiyat tepasiga kelgach, Ulugʻbek unga qimmatbaho sovgʻalar, shuningdek, N. va boshqa yuborganligi maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Hofopaxoha

Hofopaxoha (naqqoraxona) - oʻrta asrlarda hukmdor saroyida musiqa cholgʻu asboblari (nay, karnay, surnay, nogʻora va hokazo) saqlanadigan va shu as-boblar ijrochilariga moʻljallangan maxsus joy. Xorazmshohlar davrida N. oʻrnida talbxona istilohi qoʻllanishda boʻlgan.

Harbiy harakatlar chogʻida N. oliy bosh qoʻmondonning baland yerga oʻrnatilgan hirgohi oldidan joy olgan, jangchilarni ruhlantiruvchi kuylarni tinmay ijro etib turgan. N.dan eshitiluvchi musiqa ovozining tinishi muayyan darajada magʻlubiyatdan darak bergan.

Saroylarda N. darvoza ustidagi xonaga joylashgan. N.da mavjud cholgʻu asboblaridan saroyda oʻtadigan turli tantanalar, bayramlar, xalq tomoshalarida foydalanilgan. N.dagi cholgʻuchilarga mehtar boshchilik qilgan. Bu chol-gʻuchilar repertuarida xalq ogʻzaki ijo-di anʼanalaridagi professional musiqa asarlari, shuningdek, surnay, (nafir), nogʻora (naqora, koʻs, tabl, ko-vurga) va naylarda chalinadigan turfa janrlardagi ommabop kuylar alohida oʻrin egallagan. Hukmdor N. sozandalari xizmatidan teztez uyushtirilib tu-radigan ov (chorga) paytida ham foydalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nuakshot

Nuakshot — Mavritaniya poytaxti. Mamlakatning iqtisodiy va madaniy markazi. Atlantika okeani sohilida. Iqlimi tropik choʻl iqlimi. Yanvarda oʻrtacha temperatura 21°, iyulda 28°. Yillikyogʻin 150 mm. Aholisi 667 ming kishi (1999), asli barbar arablaridan kelib chiqqan mavrlar.

Nuakshot 17-asrda portugal mustamlakachilarning harbiy qalʼasi yonida vujudga kelgan. Keyinrok, fransuzlarning Mavritaniyani bosib olishda asosiy tayanch bazalaridan boʻldi. 1950-yilda Senegal daryosining kuchli toshqinidan Nuakshot butunlay vayron boʻlgan. 1957-yilda undan 1 km shim.roqda shu nomda yangi shahar bunyod etildi. 1958-yilda mamla-kat poytaxti Sen-Luidan (Senegal) Nuakshotga koʻchirildi.

Nuakshot — dengiz porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Sanoati oziq-ovqat, yogʻochsozlik, metallsozlik, kichikroq kemalar quruvchi verflar, ishqor fabikasi, bosmaxona, dengiz suvini chuchu-tuvchi qurilma, mayda hunarmandchilik korxonalari va ustaxonalaridan ibo-rat. Universitet, Milliy kutubxona, issiqlik elektr stansiyasi bor. Meʼmoriy binolardan Prezident saroyi, Adliya saroyi, Milliy majlis binolari qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nubiy tili

Nubiy tili - Nil-Sahroi Kabir tillari makrooilasi tarkibidagi sharqiy sudan tillari tarmogʻiga mansub va Nil vodiysida (Misr va Sudan hududi), Kordofan platosi, Darfur togʻlarida, Atbara daryosi zonasida Tapkalgan til; 2 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi. 6—14-asrlarda kad. Nubiyaning rasmiy tili boʻlgan. Nubiy tili nil va togʻ (kordofan, darfur) lahjalariga boʻlinadi. Nubiy tili agglyutinativtil; qad. Nubiy tilida suffiksal soʻz yasalishi ustunlik qilgan boʻlsa, keyinchalik prefiksatsiya rivojlangan. Qad. Nubiy tili lugʻattarkibida misr va grek tillaridan kirgan soʻzlar koʻp boʻlgan, hozirgi Nubiy tilida esa arabcha oʻzlashmalar katta bir qatlamni tashkil etadi. Nubiy tili qadimda (8—11-asrlar) oʻziga xos alifboli yozuvga ega boʻlgan, biroq hozir oʻz yozuviga ega emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Nubiylar

Nubiylar (oʻzlarini — nuba deb ata-shadi) — Misrning janubidagi (350 ming kishi; 1990-yillar oʻrtalari) va Sudanning shimolidagi (2,2 mln. kishi) xalq. Nubiyaning tub ahrlisi. Nubiy tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sun-niy musulmonlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nubiya

Nubiya — Nil daryosining 1- va 5- os-tonalari oraligʻidagi vodiyda, hozirgi Misr va Sudan hududida joylashgan tarixiy viloyat; 7—14-asrlarda nubiylarning xristian davlati mavjud boʻlgan. Poytaxti — Koʻhna Dongola shahri 14-asr oxirida arab qabilalari kelib joylashgach, aholisi islom diniga oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nubiya choʻli

Nubiya choʻli — Afrikadagi choʻl. Koʻp qismi Sudan hududida, Nil daryosi bilan Qizil dengiz oraligʻida. Yer yuzasi platodan iborat boʻlib, sharkdan gʻarbga zinapoyasimon pasayib borgan. Sharqida balandligi 1000 m, gʻarbida 350 m. Eng baland joyi 1240 m. Qizil dengiz boʻyida kambar pasttekislik bor. Qirgʻoq yaqinida marjon orol koʻp. Nubiya choʻlining sharqiy Femida Nubiya—Arabiston qalqonining qad. kristalli jinslari, qumtoshlar yer yuzasiga chiqib qolgan. Gʻarbiy qismida qumliklar bor. Platoni quruq oʻzanlar — vodiylar kesib oʻtgan. Yer osti suvlari kam. Yillik yogʻin 25 mm ga yaqin. Oʻrtacha temperatura yanvarda 15°, iyulda 30°. Oʻsimliklari siyrak. Kserofit gʻallagullilar, tikanli butalar oʻsadi. Aholi buloklar atrofida yashaydi, chorvachilik bilan shugʻullanadi. Choʻlni temir yoʻl va avtomobil yoʻllari kesib oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Choʻllar
Turkum:Afrika
Nubiya-arabiston qalqoni

Nubiya-arabiston qalqoni -Afrika platformasi tokembriy fundamentining shim.-sharqiy qismidagi turtib chiqqan joyi. Qizil dengiz riftining N.-Nubiya-arabiston qalqoni oʻq qismini kesib oʻtishi tufayli qalqonning gʻarbiy qismi Afrika (Nubiya choʻli)da, sharqiy qismi esa Arabiston yarim orolning gʻarbiy hududida joylashgan. Yoshi jihatdan yuqori proterozoyga mansub boʻlgan gneyslarning juda qalin va mustahkam oʻrnashgan qatlami va kvarsit hamda marmarlarning bir necha qatlaridan tuzilgan kristallik va metamorfik slanetslardan hosil boʻlgan. Jinslarning bu qalin qatlami granitlar institutruziyasi (bir necha generatsiya) tomonidan yorib chiqilgan. Bazaltlarning yosh otqindilari ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuvayriy Shihobiddin Ahmad Ibn Abd Al-Vahhob

Nuvayriy Shihobiddin Ahmad Ibn Abd Al-Vahhob (1279.6.4 - 1332.17.6, Qohira) — arab olimi. Misrda, mamluklar saroyida yashagan. N. 31 jilddan iborat "Nihoyat al-arab fi funun aladab" ("Adabiyot haqida arabcha yetuk kitob") nomli yirik (9 ming betdan oshiq) asar muallifi. Asarning yarmi tarixga oid boʻlib, Misr, Oltin Oʻrda, musulmonlar Ispaniyasi (Andalusiya) tarixi batafsil bayon etilgan. Asar bir necha Yevropa xalqlari tillariga tarjima qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1279-yilda tugʻilganlar
Turkum:1332-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuzxa

Nuzxa, nuzhat (arab. — koʻngil ochuvchi, lazzatbaxsh) — qonun turidagi qadimiy koʻp torli musiqa cholgʻusi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukat

Nukat — oʻrta asr shahri. Toshkentdan Tunkatga va Fargʻonaga boradigan savdo yoʻlida joylashgan. Nukat 11 —12-asrlardagi Sharq yoʻlnomalarida qayd etilgan. 9—10-asrlarda kattaligi jihatidan Ilokda Tunkatdan keyingi oʻrinda turgan. Nukatning keyinchalik Ulkan Toʻytepa deb atalgan shahar harobasini 1928-yilda M.Ye.Masson Toshkent yaqinidagi Toʻytepa qishlogʻidan topgan. Nukatning markazi toʻgʻri burchak shaklidagi shahriston boʻlib, maydoni 18 gektarni tashkil qiladi. U toʻrt darvozali ulkan devor bilan oʻralgan. Shimoliy qismida toʻrtburchakli 0,75 ga kattalikdagi qalʼa boʻlgan. Nukatning rabodi 100 gadan ortiq maydonni egallagan. Shaharning sharqiy qismida oʻliklar ossuariylar (ostodon)da dafn qilingan qabriston joylashgan. Nukatdan 8—12-asrlarga oid tangalar, sopol, oltin, mis va jez idishlar, temir oʻroq, pichoq, shuningdek, chiroyli qandil va murakkab bosma naqshlar bilan bezalgan idishlar topilgan. Topilmalarning eng qadrlisi 6—7-asrlarga oid. 9—10-asrlarda shahar tez rivojlangan. Idrisiyning maʼlumotiga koʻra, 12-asrda Tunkat tanazzulga uchrashi munosabati bilan Iloq davlatining poytaxtiga aylangan. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida xarobaga aylanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukleazalar

Nukleazalar — nuklein kislotalar (NK)ni parchalaydigan gidrolitik fermentlar. Barcha biologik obʼyektlarda borligi maʼlum. Nukleazalar fosfodiesteraza boʻlib, ribonuklein kislotani parchalaydigan ribonukleaza (RNKaza), dezoksiribonuklein kislotani parchalaydigan dezoksiribonukle-aza (DNKaza), ayrimlari har ikki nuklein kislotalar (NK)ga nisbatan faol boʻlgan (nomaxsus) Nukleazalar deb ataladi. Ekzonukleazalar nuklein kislota molekulasining bir uchini, endonuklea-zalar polinukleotid zanjirni oralaridan gidrolizlaydi. Ovqatdagi NKni hazm qilishda, organizm uchun yot boʻlgan NKni chiqarib yuborishda, hujayralarda NKning sintezlanishi va parchalanishini boshqarishda qatnashadi. Nukleazalardan NK strukturasini tadqiq qilishda va baʼzi virusli kasalliklarni davolashda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kislotalar
Nuklein kislotalar

thumb|Nuklein kislotalar RNK (chapda) va DNK (o'ngda).
Nuklein kislotalar, polinukleotidlar — nukleotidlar qoldigʻidan hosil boʻlgan yuqori molekulali organik birikmalar. Nuklein kislotalar tarkibiga qanday uglevod — dezoksiriboza yoki riboza kirishiga qarab dezoksiribonuklein kislota (DNK) va ribonuklein kislota (RNK)larga boʻlinadi. Nukleotidlarning Nuklein kislotalardagi ketma-ketligi ularning birlamchi strukturasini belgilaydi. Nuklein kislotalar barcha tirik organizmlarning hujayralarida mavjud boʻlib, irsiy (genetik) informasiyani saqlash va nasldannaslga oʻtkazishdek eng muhim funksiyani baja-radi, hujayra oqsillarining bu in-formatsiyani voqe qiluvchi sintezi jarayoniga taʼsir koʻrsatadi. Organizmda erkin holda boʻladi, oqsillar bilan bir kompleks (nukleproteidlar)ni tashkil etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kislotalar
Nukleozidlar

Nukleozidlar — tarkibida purin yoki pirimidin asosi va riboza yoki dezoksiriboza uglevodi boʻlgan glikozidlar. N. nukleotidlarning nukleotidaza fermenti bilan parchalanishidan kelib chiqadi. Barcha tirik organizmlardagi nuklein kislotalar va nukleotidlar tarkibida boʻladi. N.ning nomi uning molekulasiga kiradigan asosga karab, Mas, adenin boʻlsa, adenozin, guanin boʻlsa, guanozin va hokazo deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukleoproteidlar

Nukleoproteidlar - nuklein kislotalarning oqsillar bilan birgalikdagi kompleksi. N. tarkibiga kirgan nuklein kislotalarning xiliga qarab, dezoksiribonukleoproteidlar (DNP) va ribonukleoproteidlar (RNP) farqlanadi. DNP barcha hujayralar yadrolarida va mitoxondriyalarida, shuningdek, spermatozoidlarning boshchasida boʻladi. DNP oqsillari gistonlar va protaminlar koʻrinishida boʻlib, DNK ikki-tali spirali tarnovlarida joilashadi, ular DNK tuzilishini muvofiklashti-rib, faolligini oshiradi. Koʻpgina viruslar, informosomalar RNPdan tashkil topgan. Organizmda N.ning biologik ahamiyati nuklein kislotalar (NK) ning funksiyasiga bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukleotidlar

thumb|276x276px
Nukleotidlar, nukleozid-fosfatlar — nukleozidlarning fosforli efirlari. Nukleotidlar — nuklein kislotalar, kofermentlar va boshqa biologik faol birikmalarning tarkibiy qismidir. Ular tirik hujayrada erkin holda boʻlib, moddalar almashinuviaa muhim rol oʻynaydi. N. tarkibiga uglevod (riboza yoki dezoksiriboza), fosfor kislota va azot asoslari qoldiqlari kiradi. Adenin, guanin, gipok-santin, sitozin, uratsil va timinlar tabiatda keng tarqalgan purin va pirimidin asosli tabiiy N.dir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukleus

thumb|right|250px|Ilk tosh qurollarining koʻrinishi
Nukleus (lotincha nucleus – yadro) (arxeologiyada) – tosh qurollar yasash uchun chaqmoqtosh yoki boshqa tosh parchalaridan uchirib olinadigan tosh boʻlagi, u tosh asboblar tayyorlashda ishlatilgan bir ashyoni anglatadi. Toshdan qurollar yoki asboblar yasash jarayonida, asbobning kerakli shaklini olish uchun markaziy yadro (nukleus) dan turli qismlarni parchalashgan. Bu yadro aslida asosiy tosh boʻlib, undan kichikroq boʻlaklar ajratib olingan.
Nukleus tarixiy nuqtai nazardan tosh asboblar yasash uchun foydalanilgan toshning markaziy yadrosini anglatadi Nukleuslardan qirgʻich va nayzasimon qurollar yasalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:ArxeologiyaTurkum:Qurollar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuklidlar

Nuklidlar — bir-biridan yadrosining tarkibi bilan (yoki bir xil sondagi nuklonlari bilan yoxud nuklonlari soni bir xil boʻlgan holda proton va neytronlar sonining har xilligi bilan) farq qiladigan atomlar. Masalan, bironbir kimyoviy elementning izotoplari N. hisoblanadi. Ular bir-biridan yadrosidagi neytronlar soni bilan farqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuklonlar

thumb
Nuklonlar, nukleonlar — atom yadrosini tashkil qiladigan zar-ralar — proton va neytronlarning umumiy nomi. Proton va neytron massasi deyarli birbiriga teng (tr=938,2 MeV va tp=939,5 MeV) boʻlgani, proton va neytron spini boʻlib, oʻzaro kuchli taʼsirlarda bir xil zarradek taʼsirlangani uchun proton va neytron bitta zarra (nuklon)ning ikki elektr xrlati deb qaraladi. N., asosan, uchta kvant soni — barion zaryadi (V=1), ajiblik kvant soni (^=0) va izotopik spin (/ = j) bilan ifodalanadi.

Spinlari biror yoʻnalish boʻyicha joylashgan N. oqimi N.ning qutblangan dastasi deyiladi. N.ni qutblashning bir necha usuli mavjud. Mas, sekin harakatlanuvchi pro-tonlarning qutblangan dastasini maxsus ion manbai yordamida olish; yadro va elektromagnit sochilish hodisasi nati-jasida nuklonlarni qutblash va hokazo.

N.ning turli xil sochilishi nuklon spinining yoʻnalishiga va taʼsir qiluvchi kuchlarga bogʻliq. Shuning uchun sochilishigacha nishonga tushuvchi qutblanmagan dastani qutblangan va qutblanmagan N. oqimidan iborat deyish mumkin. Nishondan sochilgandan keyin esa bu ikki komponentning institutensivligi birbiridan farq qiladi, demak, N.ning qutblangan dastasini ajratib olish mumkin boʻladi. Radio-toʻlqinlar zarralarida ham qutblangan dastani hosil qilish mumkin. Bu zar-ralar energiyasi va intensivligi cheklangan (107—10’ nuklon/yexter dan kam) boʻlishiga qaramay, tez neytronlar dastasini olishda eng qulay vositadir. N.ning qutblangan dastasidan koʻpgina tadqiqot ishlarida, yadro kuchlarining oʻzaro taʼsirlashuvchi zarralarning spinlariga bogʻlikligini aniqlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukualofa

Nukualofa — Tonga davlati poytax-ti, Tongatapu o.da. Axrlisi 21 ming kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Tinch okean sohilidagi port; chetga kopra va banan chikariladi. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tonga
Nukuz

Nukuz, nekuz, nekus — qoʻngʻirotlar hamda qoraqalpoklarning kena-gas kabilalari tarkibidagi uruglaridan biri. N. aslida moʻgʻul qabilalaridan birining nomi. Moʻgʻullar istilosi davrida (13-asr) N.larning bir qismi Dashti Kipchoqqa, keyinchalik boshqa oʻzbek qabilalari bilan birga Mo-varounnahrga kelib oʻrnashgan boʻlishlari mumkin. Bularning koʻpchilik qismi vaqt oʻtishi bilan mahalliy xalqlar — oʻzbeklar, qoraqalpoqlarga aralashib ketgan. Rashiduddinning "Jome at-tavorix", Abulgʻoziy Bahodirxonning "Shajarai turk" (nuguzlar, noʻguzlar, nukuzlar), rus tadqiqotchisi N. Xanikovning "Buxoro xonligining tavsifi" (nukuz), Vamberining "Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat" (noʻkis, nukus, nukuz) asarida N.lar qayd etilgan. N.larning juda oz qismi yaqin vaqtlargacha (asosan, quyi Qashqadaryoda) yirik qabilalar tarkibida urugʻ boʻlib, oʻz nomlarini saqlab kelganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukus (maʼnolari)

Nukus:

 Nukus — Qoraqalpogʻistondagi shahar (1932-yil).
 Nukus (tuman) — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi tuman (1968-yil) 
 Nukus (avtomagistral) — TOSHHOVUZ AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston hududidan oʻtgan xalqaro ahamiyatli yoʻl.
 Nukus (avtomobil yoʻli) — GʻUZOR AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasidagi xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli.
 Nukus (koʻcha) — Toshkent shahridagi koʻcha nomi.
Nukus (avtomagistral)

Nukus yoki Toshhovuz avtomagistral – Oʻzbekiston va Turkmaniston hududidan oʻtgan xalqaro ahamiyatli yoʻl. 1950—53 yillarda qurilgan. Umumiy uzunligi 152 km. Nukus (avtomagistral) Nukus, Taxiatosh, Xoʻjayli, Koʻhna Urganch va Toshhovuz shaharlarini oʻzaro bogʻlab, Oʻzbekiston va Turkmaniston oʻrtasidagi iqtisodiy alo-qalarni rivojlantirishda muhim oʻrin tutadi. Ioʻlning respublikamiz hududidagi qismi asfaltbeton boʻlib, uzunligi 36 km, transport harakatining oʻrtacha sutkalik qatnov jadalligi 3096 avtomobilga teng (2002)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Nukus (avtomobil yoʻli)

Nukus - GʻUZOR AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasidagi xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli. 1956—70 yillarda qurilgan. Gazlidagi gaz konining ochilishi va Buxoro — Ural gaz quvurining qurilishi uchun zaruriy yuklarni yetkazib berish, Amudaryoning quyi qismida joylashgan tumanlarni iqtisodiy rivojlantirish maqsadida qurilgan. Yoʻl Qashqadaryo, Buxoro, Xorazm viloyatlari va Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududidan oʻtgan, Nukus, Beruniy, Toʻrtkoʻl, Gazli, Qarshi va Gʻuzor shaharlarini oʻzaro bogʻlaydi. N.-Nukus (avtomobil yoʻli) orqali qoʻshni Turk-manistondan mamlakatimizga kirib kelayotgan barcha xalqaro tranzit yuklar ham tashiladi. Bugungi kunda Yevropa mamlakatlari chiqadigan "Astraxon — Oqtoʻba" avtomagistraliga bogʻlanish uchun yoʻlning Mangʻishloq viloyatiga olib chiquvchi 407 km uzunlikdagi qismi zamonaviy andozalar talabida taʼmirlanmoqda.

Yoʻlning umumiy uz. 770 km. Shundan 408 km asfaltbeton, 362 km qora krplamali. Yoʻldagi transport harakatining oʻrtacha sutkalik katnov jadalligi Nukusda 1670, Xorazmda 1944, Buxoroda 6289, Qashqadaryoda 4945 avto-mobilga teng (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nullifikatsiya

Nullifikatsiya (lotincha: nulliﬁ catio -yoʻqotish) — biror hujjatni yuridik kuchdan, qonuniylikdan mahrum etish. Qimmatli qogʻozlarga va pul belgilariga nisbatan Nullifatsiya ularning davlat tomonidan bekor qilinishini bildiradi. Baʼzan amalda devalvatsiyam toʻgʻri keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Nul

Nul (lotincha nullus — hech narsa), nol — 1) musbat sonlar bilan manfiy sonlar chegarasidagi son. Asosiy xossalari: a) a+0=a; b) ya-0=0; v) ikki sonning koʻpaytmasi N.ga teng boʻlishi uchun koʻpaytuvchilardan kamida bittasi N.ga teng boʻlishi zarur; 2) oʻnli sanoq sistemasida yozilgan sonning biror xonasida birliklar olinmaga-nini koʻrsatuvchi rakam; 3) fizikada biror asbob shkalasining boʻlimlari boshlanadigan nuqta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Numea

Numea — Yangi Kaledoniya (Fransiya mulki)ning maʼmuriy markazi va eng katta shahri. Yangi Kaledoniya o.ning jan.-sharqiy sohilidagi port. Nikel, xromit va kobalt eritish zavodlari bor. N. porti orkali chetga nikel, temir rudalari, kopra chiqariladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Fransiya shaharlari
Turkum:Okeaniya mamlakatlari poytaxtlari
Numidiya

Numidiya (lotincha Numidia) - Shimoliy Afrikadagi qad. viloyat (hozirgi Jazoirning sharqiy qismi). Aholisini numidiylar tashkil etgan. Miloddan avvalgi 201 yil N. ning butun hududi yagona Masinissoy podshoxligiga birlashtirilgan. Miloddan avvalgi 46 yil Rimning N. Afrika provinsiyasiga aylantirilgan. Milodiy 429/430 yil — vandallar, 533 yil— vizantiyaliklar, 7-asrda — arablar tomonidan bosib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Mil. av. 202
Numijkat

Numijkat — qadimda Buxoroga yaqin, lekin undan alohida bir shahar boʻlib, soʻng bu ikki shahar bir-biriga qoʻshilib ketgan. Shuning uchun Buxoro goho "Numijkat" deb ham atalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Buxoro

 

Turkum:Qadimiy shaharlar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Numizmatika

thumb
Numizmatika ( – tanga) – tangalar haqidagi fan; tangalarning tasvirlari, yozuvlari, ogʻirligi, qanday metalldan yasalganligi, pul muomalasidagi darajasi va tanga zarb qilinish tarixini oʻrganadi. Numizmatika xronologiya, moddiy madaniyat, ichki va tashqi savdo tarixi masalalarini tekshirishga imkon beradi, tarix, arxeologiya, paleografiya, sanʼat tarixi, iqtisod, etnografiya fanlari uchun katta ahamiyatga ega. Numizmatika tushunchasiga yana qogʻoz pullarni oʻrganish (bonistika) va medal, jeton, orden hamda nishonlarni oʻrganish (faleristika) ham kiradi. Metall pullar paydo boʻlgunga qadar pul vazifasini har xil tovarlar: hayvonlar, taqinchoklar, metall qurollar va quymalar bajargan. Jamiyatning iqtisodiy rivojlanishi, savdoning oʻsishi pulga boʻlgan ehtiyojni keltirib chiqargan. Faqat davlat boshliklarigina tanga chiqarish huquqiga ega boʻlgan. Birincha metall tangalar miloddan avvalgi 7-asrda Kichik Osiyoning Lidiya davlatida zarb qilingan.

Oʻrta Osiyoda birinchi tangalar (kumushdan) miloddan avvalgi 3-asrda chiqarilgan. Uning yuza qismi (aversi)ga podshoning surati, orqa tomoni (reversi)ga esa har xil xudolar, muqaddas hayvonlar tasviri solingan yoki podsholarning nomi yozilib, tamgʻasi tushirilgan.

Numizmatika numizmatik kolleksiyadan farq qiladi. Tangalarni kolleksiya kilish 14—15-asrlarda Italiyada paydo boʻlgan. Ilmiy Numizmatika fani 18-asrning 2-yarmida venalik Y. X. Ekkel tomonidan asoslangan.

Numizmatika shartli ravishda Antik davr, Vizantiya, Sharq (Osiyo va Afrika mamlakatlarida, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrim, Volga boʻyida oʻrta asrlarda chiqarilgan tangalarni oʻz ichiga oladi), Gʻarb (Gʻarbiy Yevropa hamda AQSH, Kanada va Lotin Amerikasida chiqarilgan tangalar) va rus Numizmatikasiga boʻlinadi.

Sharq Numizmatikasiga X. D. Fren asos solgan. Oʻrta Osiyo davlatlari tangalarini oʻrganishda rus olimlari P. S. Savelyev, V. T. Tizengauzen, Ye. A. Davidovich, O. N. Smirnova, oʻzbekistonlik olimlardan M. Ye. Massoy, Sh. R. Pidayev, E. V. Rtveladze, T. S. Yernazarova, Ye. V. Zeymal, B. D. Kochnev, A. A. Musakayeva, I. T. Toʻxtiyev va boshqalarning hissasi katta.

 Adabiyot 
 Smirnova O. I., Katalog monet s gorodisha Pendjikent, M., 1963; Davidovich Ye. A., Istoriya monetnogo dela Sredney Azii XVII—XVIII vv., Dushanbe, 1964; Yernazarova T. S, Denejnoye obrasheniye Samarqanda po arxeologo-numizmaticheskim dannim (do nach. IX v.). v sb. „Afresiab“ . vip. 3., T., 1974; Rtveladze E. V., Pidayev Sh . R., Katalog drevnix monet Yujnogo Oʻzbekistana, T., 1981; Numizmatika Oʻzbekistana, T., ,1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Tangalar
Nunavut

Nunavut — Kanadadagi maʼmuriy hudud. Mamlakatning shim.-sharqiy qismi va atrofdagi orollarni oʻz ichiga oladi. Maydoni 2,0 mln.km². Maʼmuriy markazi — Ikaluit shahri Aholisi 28,1 ming kishi (2002).

N. 1999-yil 1-aprelda Shim.-Gʻarbiy hududlarning bir qismidan ajratib olingan yerlardan tashkil etilgan. N. maydoni Kanada hududining 25% ni tashkil qiladi. Hududning 85% axoliyey Arktikaning tub axrlisi — kana-dalik eskimoslar, yaʼni inuitlardan iborat. Ularning tilida "nunavut" — "bizning yer" degan maʼnoni anglatadi.

Foydali qazilma, shu jumladan, razvedka qilinmagan konlarga boy. Materik sayozligida neft va tabiiy gaz konlari, Baffin Yerida polimetall rudalar, mis-nikel va temir rudalari, nodir yer elementlari va hokazo bor. Biroq transport alokasi yaxshi yoʻlga qoʻyilmaganligi sababli ulardan toʻliq foydalanilmaydi. Xoʻjaligida yetakchi tarmoq — konchilik, quruklik va dengiz hayvonlarini ovlash; qisman baliq ham ovlanadi. Oziq-ovqat (xususan, konserva qilish) sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda tosh oʻymakorligi, haykaltaroshlik, grafika rivojlangan, anʼanaviy es-dalik buyumlari tayyorlanadi. Turizm rivojlanganligi sababli aholining koʻp qismi xizmat koʻrsatish sohasida band. N.da 28 turar joy (qishloq) bor. Faqat Ikaluit (avvalgi Frobisher-Bey) shahar maqomiga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nunavut
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nur (fizikada)

Nur — (fizikada) yorugʻlik manbaidan ingichka tola tarzida tarqala-digan yogʻdu; toʻlqinli jarayon (Mas, yorugʻlik, tovush, elektron tarqalishi) da toʻlqin frontida tarqalayotgan energiya oqimi; geometrik optikada nurlanish energiyasi, geometrik akusti-kada tovush energiyasi tarqaladi, deb qaraladigan chiziq. Bir jinsli muhitda toʻgʻri chiziq holida, optik xossalari oʻzgaruvchan muhitda esa egri chiziq holida tarqaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nur bilan isitish

Nur bilan isitish - xonalar asosan issiqlik nurlanishi va baʼzan konveksiya orqali isitiladigan isitish turi. Bunda isitish asboblari xona shipiga, polga, devorlarga oʻrnatiladi. Shu asboblardan tarqaladigan issiqlik nuri oqimi (koʻzga koʻrinmaydigan nurlar) xonani, shu jumladan, xonadagi kishilarni isitadi. N. bilan i.da issiqlik eltgich (tashuvchi) sifatida issiq suv, bugʻ, qaynoq suv, elektr energiyasi ishlatiladi. Isitish asboblari, kabel (elektr bilan isitishda) ship, devor yoki pol ichiga joylashtiriladi. Xonadagi kishilar oʻzini yaxshi his qilishi uchun ship, devor yoki pol temperaturasi 25° dan oshmasligi lozim. Yezda N. bilan i. tizimidan xonalarni sal-qin qilishda ham foydalaniladi. Buninguchun isitish asboblari orqali sovuq suv qaydaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nur optikasi

Nur optikasi — yorugʻlik nurining tarqalish, chegara sirtdan qaytish va sinish qonuniyatlarini oʻrganuvchi optika boʻlimiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yana qarang
 Geometrik optika
 

Turkum:Optika
Nur Saidbek

Nur Saidbek (?—1467) — temuriylardan Ulugʻbek va Abu Said Mirzolarning nufuzli amirlaridan biri. Amir Temur, Shohrux va Ulugʻbekning amirlaridan boʻlgan Shohmalikning oʻgʻli, mashhur tarixchi, "Shayboniynoma" asari muallifi Muhammad Solihning otasi. Bilqut qabilasidan. Dastlab, N. S. Ulugʻbek xizmatida boʻlib, uning oʻli-midan soʻng (1449), boshqa chigʻatoy beklari qatori padarkush Abdullatifga, soʻngra temuriylarning yangi hukmdori Abu Saidga (1451—60 yillarda hukm-ronlik qilgan) boʻysunishdan bosh tortgan. N.S. Buxoroning Hyp qishlogʻi yaqinidagi togʻlarni maskan tutib, Samarqand va Buxoro atroflariga chop-qunlar qilib turgan. Uni murosaga keltirish uchun Abu Sayd bir necha marta oʻz vakillarini, jumladan Xoja Ahrorni yuborgan. Biroq N. S. ularga boʻysu-nishdan voz kechgach, Samarqand qoʻshinlari uni Nurdan quvib yuborgan. N. S. qisqa fursatdan soʻng Abu Sayd huzu-riga bosh egib kelgach, afv qilinib, tumanboshi etib tayinlangan. 1460-yil N. S. qoʻshini Xorazm orqali Xurosonga bostirib kirgan Husayn Boyqaroga qarshi yuborilgan. Biroq Sabzavor yoʻlida u Movarounnahrga qaytib, Shohruxiya yaqinida Abu Saidga qarshi isyon koʻtargan Muhammad Joʻgiy (Ulugʻbekning nabirasi) bilan qoʻshilgan. Mu-hammad Joʻgiy koʻchmanchilar yordamida Turkiston, Sayram, Toshkent va Shoh-ruxiyani egallab olgan edi. 1462-yil gacha N. S. uning xizmatida boʻlgan. Abu Sayd faqat Xoʻja Ahrorning yordamidagina Shoxruhiyani egallab (1462-yil 5 oktabr), isyonni bostirgan. Afv etilgan amir N. S. Xorazm hokimi (voliysi) etib tayinlangan. Husayn Boyqaro Dashti Qipchokdan Xorazmga bostirib kirganda N. S. viloyatni mudofaa etishda koʻp xatoliklarga yoʻl qoʻygan. Natijada taxtdan tushirilib, Hirotga chaqirtirilgan va qatl etilgan. Muhammad So-lihning soʻziga koʻra esa N. S. birmuncha payt Marvda yashagan va Husayn Boy-qaro farmoniga koʻra shu yerda qatl qilingan.

 Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t. II (2), M., 1964; Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XIV—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nur tezligi

Nur tezligi (astronomiyada) — osmon jismi (Mas, yulduz) fazoviy tezligining kuzatuvchidan shu jismga oʻtkazilgan toʻgʻri chiziqqa, yaʼni koʻrish nuri yoʻnalishiga proyeksiyasi. Dopler effekti boʻyicha anikdanadi. Unga koʻra, yorugʻlik manbai kuzatuvchidan uzokdashayotgan boʻlsa, nurlanishning toʻlqin uzunligi uzayadi, yaqinlashayotgan boʻlsa, qisqaradi. Nur tezligini aniqlash uchun osmon yoritqichidagi nurlanish (yoki yutilish) toʻlqin uzunligi spektri bilan qoʻzgʻalmas yorugʻlik manbai toʻlqin uzunligi spektrining oʻzaro farqi rasmta olinadi va ularni bir-biriga taqqoslanadi. Shu usulda necha ming yulduzning Nur tezligi aniqlangan. Koʻpchilik yulduzlarning Nur tezligi necha oʻn km/s, baʼzilariniki bir necha ming km/s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nura

Nura, ( Nura) – Keregetas, Qarashoʻqi, Baygʻoʻja Qozogʻiston Respublikasining Qaragʻanda va Okmoʻla viloyatlaridagi dare. Qarqarali togʻlari etagidan boshlanadi va shimoli-gʻarbga oqib borib Tengiz koʻliga quyiladi. Uz. 978 km, havzasining maydoni 60,8 ming km². Toʻlib oqqan davrlarda Nuraning anchagina suvi Muxor tarmogʻi orqali Ishim daryosiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish joyidan 369 km da 19,5 m’/sek. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Bir oycha (asosan, aprel oyida) toʻlibtoshib, qolgan vaqtlarda esa jildirab oqadi. noyabr da muzlab aprelda muzdan boʻshaydi. Nura Qaragʻanda va Temirtovni suv bilan taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. Nurada suv omborlari qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli

Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli, Layzongul (1882— Qoʻqon —1969) — xalq qiziqchisi, askiyachi, nayrangboz, ertakchi. Toshkentlik Orif nayrang, qashqarlik Ismoil Hojidan nayrang va chinnilar (lagan, taqsimchalar va boshqalar) bilan tomosha koʻrsatishni oʻrgangan. 1909—1914 yillarda Yusufjon qiziq bilan askiya va qiziqchilikda tortishgan. Asosan, tomoshalarni yakka oʻzi koʻrsatgan. Repertuaridan kulgi-hikoyalar, lof, nakd va latifalar oʻrin olgan. Nurali qiziq Nurmat oʻgʻlining iplar yerdamida harakatga keltiruvchi Layzongul degan qoʻgʻirchogʻi boʻlib, uni taʼriflab qoʻshiq aytgan. "Layzongul" laqabi shundan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning koʻpgina shaharlarida tomoshalar koʻrsatgan, hikoyalari, taʼriflarini oʻzbek, qozoq, tojik, uygʻur tillarida olib borgan. Asosan, Fargʻona vodiysi va Toshkentda ijod etgan. Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli tilidan oʻnlab qiziqchilik va ertaklar yozib olingan, shundan bir qismi 1990-yilda "Luqmoni Hakim" nomi bilan nashr qilindi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Akramjon Nuraliyev

Akramjon Hojiqoʻziyevich Nuraliyev (1948.5.6, Andijon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1975). 1967-yildan Andijon tumanidagi 28-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 2001-yildan 52-maktab direktori. Maktabda fan kabinetlarini tashkil etish va ularni zamonaviy oʻquv qurollari bilan jihozlashda alohida oʻrnak koʻrsatdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-mayda tugʻilganlar
Oltinbek Nuraliyevich Nuraliyev

Oltinbek Nuraliyevich Nuraliyev (1912.28.4, Qozogʻiston Respublikasi Qiziloʻrda viloyati Tumanariq qishlogʻi — 2002.19.8, Toshkent) — paxtani qayta ishlash sohasidagi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1972). Toshkent toʻqimachilik institutini tugatgan (1938). Samarqand va Xorazm viloyatidagi paxta tayyorlash trestlarida bosh muhandis (1938—45), Oʻzbekiston Yengil sanoat vazirligi paxta bosh boshqarmasi boshligʻi (1945—46), SSSR Yengil sanoat vazirligi Paxta tozalash sanoati Markaziy ilmiy tadqiqot instituti direktori (1946—74), laboratoriya mudiri va katta ilmiy xodim (1974—94), ayni paytda Oʻzbekiston paxtachilik vaziri oʻrinbosari (1953— 1954), "Xlopkovaya promishlennost" ("Paxta sanoati") jurnal bosh muharriri (1954—74). Oltinbek Nuraliyevich Nuraliyevning ilmiy asarlari va ixtirolari paxtani, ayniqsa, mashina terimi paxtasini qayta ishlashning yangi texnika va ilgʻor texnologiyasini yaratish (Nuraliyev paxta quritgichi, parrakli quritgich, OVP va ZOVP tola tozalagichlar, panjarali arrali CHX-3 paxta tozalagich va boshqalar), paxta tozalash sanoati uchun yangi texnika va texnologiyani joriy etish ma-salalariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994). NOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston olimlari
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-aprelda tugʻilganlar
Turkum:Shuhrat medali sohiblari
Haydarali Nuraliyev

Haydarali Nuraliyev (1944.10.12, Toshkent) — naqqosh, Oʻzbekiston xalq ustasi (1998). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1969). 1969—1978 yillarda Toshkentdagi "Suvenir" fabrikasida naqqosh, bosh usta lavozimida ishladi. 1978-yildan "Us to" birlashmasida naqqosh usta. Koʻp yillar davomida ustozi Hakim Jalolov guruhi bilan Oʻzbekistonning koʻplab madaniy, maʼmuriy binolari shift va devorlariga kurkam bezaklar ishlashda mahorat koʻrsatdi. Ayniqsa, "islomiy" naqshlar ishlashda yutuklarga erishdi. Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oliy Majlis binosi interyerlari va boshqaga ishlagan naqshlari naqqoshlik sanʼati namunalari hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq ustalari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:1944-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-oktyabrda tugʻilganlar
Muhabbat Nuraliyeva

Muhabbat Nuraliyeva (1954.10.5, Sariosiyo tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Dushanba pedagogika institutini tugatgan (1977). 1973-yildan Denov tumanidagi 41-maktabda, 1976-yildan 42-maktabda matematika fani oʻqituvchisi sifatida ishlaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1954-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-mayda tugʻilganlar
Nuralixon

Nurali xon (qoz. Nurmuhammedali Bahodurxon, hukumronlik yillari 1748 —1786-yillar) qozoq xonlaridan biri. Abulxayrxon vafotidan soʻng, 1748-yilda uning oʻgʻli Nuralixon Kichik juzda xonlik taxtiga oʻtirgan. Ushbu qarorni Rossiya qirolichasi Yelizavetta Petrovna tasdiqlaganАртыкбаев Ж. О. История Казахстана. — Астана, 2004. — 159 с.. Nuralixon Rossiya imperiyasi tomonidan tasdiqlangan birinchi qozoq xoni boʻlgan. Bu harakat bilan podshoh hukumati qozoq xalqi tomonidan xon deb tan olingan sultonni xonlikka tasdiqlash yoki tasdiqlamaslik oʻz ixtiyorida ekanligini bildirgan. Bu qozoq xalqining mustaqil davlatchiligini yoʻq qilishga qaratilgan birinchi qadam boʻlgan.

 Hayoti 
1740-yilda Orol qozoqlarining xonlaridan biri boʻlgan Nuralixon. Keyingi yili eronlik Nodirshoh homiylik qilgan Xiva xoni Tohirxonni oʻldirib, Xiva xoni taxtini oʻzi egallagan. Biroq Nodirshoh Nuralixonni hokimiyatdan chetlatib, Elbarsxon II ning oʻgʻli Muhammad Abulgʻoziyni xon etib tayinlagan. Bundan soʻng esa Nuralixon qozoq dashtiga qaytishga majbur boʻlganЛапин Н.С. Описание обряда утверждения казахского хана Нуралы в 1749 году. Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История, филология. 2022;21(1):125-136..

1748-yilda otasi Abulxayrxon vafotidan keyin Kichik juz xoni etib saylangan. Keyingi yili Rossiya hukumati uning unvonini rasman tasdiqlagan.

1755-yilda u Botirshox boshchiligidagi boshqirdlar qoʻzgʻolonini bostirishda qatnashgan va 1771-yilda Nadvoljyedan Jungʻoriyaga qochgan qalmoq qoʻshinini taʼqib qilgan Kichik juz xonligining qoʻshiniga rahbarlik qilgan.

Pugachyov qoʻzgʻaloni davrida qozoq xoni Nuralixon ikki tomonlama siyosat olib borgan. Kichik juz oqsoqollari oʻz xoniga bir necha bor norozilik bildirishgan. Nuralixonning oʻzi bir necha bor Rossiya hukumatiga eng kuchli qozoq oqsoqollarining kuchini repressiv choralar bilan zaiflashtirishni taklif qilgan. Nuralixonning Orenburg maʼmuriyatining koʻmagiga asoslangan siyosati oddiy xalqning noroziligini keltirib chiqargan va qozoqlarning Botir Sirim Datula (1783—1797) boshchiligidagi ozodlik kurashi sabablaridan biriga aylangan.

1786-yil aprel oyida Nuralixon hokimiyatni yoʻqotgan va dashtdan Orenburgga qochib ketgan. Oʻsha yilning iyun oyida Rossiya imperatori Yekaterina II Qozoq xoni Nuralixonni rasman hokimiyatdan chetlatgan. Nuralixon 1790-yilda Ufaga koʻchib oʻtgan va shu yerda vafot etgan.

 
Turkum:Xorazm hukmdorlari

Turkum:Qozoq xonlari
Turkum:Xiva xonligi
Turkum:Qozoq xonligi
Nurash

Nurash — atmosferaning fizik-kimyoviy, yer osti va yer usti suvlari hamda organizmlarning taʼsirida yer yuzidagi tog jinslari va minerallarning buzilish va yemirilish jarayoni. Nurashning fizik, kimyoviy va organik maʼlum. Sodir boʻlish muhitiga koʻra, atmosfera va suv osti N. farqlanadi. Fizik N. temperaturaning keskin oʻzgarib turishi va tog jinslarining quyosh nuridan har xil qizishi sababli katta-kichik boʻlaklarga boʻlinishidir. Bunda nuragan tog jinsini tashkil etuvchi minerallarning kimyoviy tarkibi deyarli oʻzgarmaydi. Togʻ jinslarida koʻplab yoriklarning boʻlishi va suvning muzlab qolishi fizik N.ni tezlashtiradi. Suv muzlaganda hajmi kengayib, yoriq devorlarining 1 sm2 yuzasiga taʼsir etgan kuchi 870 kg ga yetadi. Bunday Nurash yalang togʻ jinslarida, baland togʻlarda yilning hamma faslida sodir boʻladi. Natijada chaqiq jinslar uyumi hosil boʻladi. Yemirilgan jinslar zarrachalarining kattaligi 0,01 mm gacha yetishi mumkin.

Kimyoviy N.da togʻ jinslarining kimyoviy tarkibi oʻzgarib yer yuzasida barqaror minerallar hosil boʻladi. Togʻ jinslari yoriklaridagi erkin kislorod, karbonat, sulfat va organik kislotalarga boy boʻlgan suv oksidlanish va qaytarilish reduksiyalariga sabab boʻladi. Kimyoviy N. natijasida turli togʻ jinslari, gillar hosil boʻladi.

Organik (biologik) N. oʻsimlik va organizmlarning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida sodir boʻladi. Bunda yer yuzasidagi oʻsimliklar asosiy omillardan hisoblanadi. Oʻsimliklarning ildizi togʻ jinslari orasiga yorib kirib, ularni turli boʻlaklarga ajra-tadi va darzlarni kengaytiradi. Chirigan ildizlardan kirgan suv togʻ jinslarida muzlab, N. jarayonini tezlashtiradi. Yerdagi mikroorganizmlar gil va lyoss jinslari orasida koʻp miqdorda gʻovaklar hosil qilib ularni yemi-radi. N. jarayoni natijasida turli choʻkindi jinslar va koʻpgina foydali qazilmalar (kaolin, oxra, oʻtga chidamli tuproklar, qum, temir, alyuminiy, marganets, nikel, kobalt, oltin, platina sochmalari va boshqalar) hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nurash konlari

Nurash konlari - Yer yuzasiga yaqin togʻ jinslarining nurash katlamida suv, uglekislotalar, kislorod hamda organik va noorganik kislotalar (kimyoviy nurash) taʼsirida parchalanishidan paydo boʻlgan foydali qazilmalar koni. Nurash konlari avvalgi geologik davrlarda shakllangan boʻlib, hrz. davrda esa chuqurlikdan yer yuzasiga chiqa-rilgan va yangi termodinamik sharo-itlarda barqaror boʻlmagan togʻ jinslardan tashkil topgan. Nurash jarayonlari natijasida tog jinslari murakkab tarkibli silikatlardan sod-daroq tarkibli oksid va gidroksidlarga oʻtadi. Yangi hosil boʻladigan birik-malar erigan holda yer osti suvlari bilan koʻtarilib qaytadan choʻkindi hosil qiladi va infiltratsion konlarni tashkil etadi. Bu turdagi konlarga uran, mis rudalari, oltingugurt konlari kiradi. Boshqa qiyin eriydigan birikmalar yer yuzasi yaqinida yigʻilib qoldiq konlar deb ataluvchi konlarni tashkil etadi. Bu guruhga silikatli nikel rudalari, temir, marganets, boksit, magnezit, kaolin konlari mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nurash poʻsti

Nurash poʻsti — togʻ jinslarining nurashi natijasida yer yuzasida hosil boʻladigan kontinental geologik formatsiya. Oʻzgargan nuragan jinslar oʻz joyida qolsa, qoldiq Nurash poʻsti, tub jins bilan aloqasi uzilmay qandaydir masofagasiljisa koʻchirilgan Nurash poʻsti deb ataladi. Baʼzi bir geologlar ak-ku mul yati v Nurash poʻsti (yuvilib keltirilgan gil-tuproq va qoldiq Nurash poʻsti oʻzgargan nuragan jinslari)ni alohida ajrata-dilar. Yotish shakliga koʻra, Nurash poʻsti maydonli (katta hududlarda hosil boʻla-di, qalinligi 10 m gacha va undan or-tiq) va chiziqli boʻladi (bir yoʻnalishda choʻzilib, togʻ jinslari yoriklari boʻylab 100–150 m ichkariga kirib boradi).

"Nurash poʻsti" terminini fanga shveysariyalik geolog A. Geym kiritgan (1879). Nurash poʻstining hosil boʻlishi joyning iklimi, togʻ jinslarining tarkibi, gidrogeologik sharoiti, relyefi, tektonik tuzilishi, hosil boʻlish vaqti va boshqa omillar bilan bogʻliq. Bunda asosiy omil iklim hisoblanadi. Yerning geologik tarixida bir necha marta (tokembriy, yuqori paleozoy, trias-yura, boʻr-paleogen, paleogen-toʻrtlamchi davr) katta qalinlikda Nurash poʻstining shakllanish davri boʻlgan. Nurash poʻstining hosil boʻlishida dastlab ishuriy, keyin nordon muhit yuzaga keladi. Har muhitda oʻziga xos minerallar hosil boʻladi. Natijada Nurash poʻstida pastdan yuqoriga qarab ayrim zonalar (dezintefatsiya, dresva, gidroslyudamontmorillonit va kaolinit minerallari zonasi) paydo boʻladi. Nurash poʻsti zonalarining hosil boʻlishida jinslarning tarkibi katta rol oʻynaydi. Masalan, yogʻin-sochin koʻp sharoitda nordon jinslar nurash natijasida kaolinit, gidroslyuda, dezintegratsiya zonalari, asosli va oʻta asosli jinslardan esa temir, marganets, baʼzan alyuminiyning suvli, yarim oksidli zonasi hosil boʻladi. Nurash poʻsti bilan alyuminiy, temir, titan, marganets, stronsiy, nikel, galluazit, olovga chidamli gil, sochma olmos, oltin, platina, qimmat-baho toshlarning konlari bogʻliq. Oʻzbe-kistonda Ohangaron vodiysi, Zirabuloq-Ziyovuddin togʻlari yon bagʻirlari va Markaziy Qizilqumda 2 m dan 150 m gacha kaolin qatlamlari hosil boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi