Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Differensiatsiya (fizik-kimyoviy jarayon)

Differensiatsiya, magma differensiatsiyasi — fizik-kimyoviy jarayonlar natijasida magmadan kimyoviy tarkibi turlicha yoki turli nisbatdagi bir xil minerallardan tashkil topgan jinslarning hosil boʻlishi. D.ni likvatsion (yoki asl magmatik) va kristallanish (yoki gravitatsion) boʻladi. Likvatsion D.ning togʻ jinslarini hosil boʻlishidagi roli juda cheklangan boʻlib, bunda magma silikat angidrid (SiO2), karbonapiar, temir silikatla-rp, temir oksidlari va shunga oʻxshashlardan tashkil topgan qatlamlarga boʻlinib ketadi. Kristallanish D.si temperatura va bosimning pasayishidan sodir boʻladi. Magma oʻchogʻida minerallar birin-ketin, avval qiyin eriydiganlari (olivin, piroksen va b.), keyin oson eriydigan (amfibollar, slyudalar, dala shpatlari, kvars va b.)lari kristallanib asta-sekin choʻkadi. Bazalt magmasidan kristallanish D. natijasida maʼlum togʻ jinslarining deyarli hamma xillari hosil boʻladi deb hisoblaydilar. Magma D.sida turli togʻ jinslaridan tashqari magmatik ruda konlari ham qosil boʻladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diffuzor

Diffuzor — 1) quvur yoki kanalning havo, gaz yoki suyuqlik oqimi sekinlashadigan va bosimi oshadigan qismi. Havo oʻtkazish quvurlarida, gaz, neft tozalash va haydash uskunalarida, oʻlchash asboblarida diffuzor boʻladi. Avtomobil dvigatellari karbyuratorlarida diffuzor silindrlarga yuboriladigan yonilgʻi aralashmasining hosil boʻlish sharoitlarini (toʻla bugʻlanishi va changishini) yaxshilaydi, havo tezligini oshiradi; 2) elektrotexnikada — radiokarnay mexanik tebranuvchi tizimining bir qismi; havoda tovush toʻlqinlari hosil qilish uchun moʻljallangan; 3) fototexn ikada — kontrasti kamaytirilgan (yumshoq) rasmning fotografik tasvirini olish uchun moʻljallangan moslama; 4) alyuminiy olishda — maydalangan boksit boʻlaklari ishqor eritmasida ishlanadigan apparat. Odatda, 12—14 ta shunday apparatni ketma-ket biriktirib, batareya hosil qilinadi. Batareyaning bir tomonidan issiq suv berilib, ikkinchi uchidan konsentrlangan natriy alyuminat eritmasi olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Diqqat

thumb|181x181px|Diqqat
thumb|175x175px|vaza yoki ikkita bosh
Diqqat — subyekt faoliyatining biror obyekt yoki hodisaga jalb qilinishi. U har qanday ongli faoliyat samaradorligining zarur shartidir. Bosh miya poʻstlogʻining muayyan joylaridagi optimal qoʻzgʻalish i Diqqatning fiziologik asosini tashkil qiladi. Diqqat ikki turga boʻlinadi: ixtiyorsiz (passiv) Diqqat va ixtiyoriy (aktiv) Diqqat Ixtiyorsiz Diqqat biron tashqi sabab taʼsirida kishi xohishidan qatʼi nazar hosil boʻladi. Bunday Diqqat odamdan iroda kuchini talab qilmaydi. Diqqatni jalb qilish uchun qoʻzgʻatuvchining kuchi katta ahamiyatga ega; mas, narsaning chi-royliligi, yorqinligi, oʻtkir hidliligi va b. xususiyatlari Diqqat ni beixtiyor tortadi. Ixtiyoriy Diqqat da psixik faoliyat oldindan belgilangan maqsad bilan muayyan narsaga ongli ravishda jalb etiladi. Diqqatning bu turi iroda kuchini talab qiladi; shuning uchun bu Diqqat irodaviy Diqqatdeb ham ataladi. Insonning butun ongli faoliyati asosan ixtiyoriy Diqqat vositasida amalga oshiriladi.

Diqqatning barqarorlik, koʻchuvchanlik, boʻlinuvchilik kabi xususiyatlari, koʻlami bor. Diqqatning barqarorligi uning yagona, umumiy (masalan, kitob oʻqish, masala yechish kabi) ishga xizmat qiluvchi narsa yoki hodisaga uzoq muddat jalb boʻla olishidan iborat. Bunda harakat obyektlari (masalan, kitob matni, masalada berilgan sonlar va shu kabilar) hamda harakatning oʻzi (masalan, masalani yechish yoʻllari) oʻzgarib turishi mumkin, lekin faoliyatning umumiy yoʻnalishi oʻzgarmay saqlani-shi lozim. Koʻchuvchan Diqqat bir faoli-yatdan yoki narsadan boshqa faoliyat yoki narsaga tez jalb boʻladi. Bu xususiyat Diqqatning avvalgi narsaga qay darajada qaratilganligiga va yangi faoliyatning xususiyatiga (uning Diqqatni qanchalik qarata olishiga) bogʻliq. Diqqatning boʻlina olish xususiyati bir vaqtning oʻzida 2 yoki undan ortiq ish-harakat bajarishda aks etib, koʻp kasb egalari (masalan, oʻqituvchi, shofyor, uchuvchi) uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Bu xususiyat bir faoliyatni bajarish xiyla avtomatlashib, ikkinchi faoliyat bir qadar tanish boʻlib qolgandan ke-yin tarkib topadi.

Diqqat koʻlami uning eng qisqa vaqt ichida (goʻyo birdaniga) oʻz doirasiga sigʻdira olishi mumkin boʻlgan narsalar soni bilan belgilanadi. Shu jihatdan Diqqat keng yoki tor boʻlishi mumkin. Odatda, keng koʻlamli Diqqat yaxshi Diqqat hisoblanadi. Diqqat koʻlami idrok qilinayotgan narsalarning hamda ularni idrok qilayotgan kishi faoliyatining vazifasi va xususiyatiga bogʻliq.

Diqqatning aksi parishonxotirlikayar. Bunda odam Diqqatini biror narsaga toʻplay olmay, hamma vaqt boshqa narsalarga chalgʻiyveradi. Shunday holat kishi qattiq charchaganda, uning uchun ahamiyatsiz juda koʻp qoʻzgʻatuvchilar mavjudligida yoki, aksincha, bitta ham qoʻzgʻatuvchining odam uchun ahamiyati boʻlmaganda roʻy beradi. Mashq qilish bilan parishonxotirlikka barham berish mumkin.

Diqqatning va xususiyatlari odamning juda yoshlik davridan boshlab rivojlanadi va hayoti davomida oʻzgarib, murakkablashib boradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dmitriy Donskoy

thumb|Dmitriy Donskoy
Dmitriy Donskoy, Dmitriy Ivanovich (1350.12.10 — Moskva — 1389.19.5) — Moskva (1359-yildan) va Vladimir (1362-yildan) ulugʻ knyazi. Ivan II Krasniy (1326—59)ning oʻgʻli. Otasi oʻlgach (1359), Oltin Oʻrda xoni Murod unga ulugʻ knyazlik yorligʻini bergan. Dmitriy Donskoy Moskvada oq harsangdan Kreml bunyod ettirgan (1364). U 1372-yil Tver shahrini qamal qilib, uning knyazi Mixailni sulh tuzishga va ulugʻ knyazlik daʼvosidan butunlay voz kechishga majbur etgan. Soʻng, shu yili Ryazan knyazligini ham oʻziga boʻysundirgan. Shu tariqa Dmitriy Donskoy barcha qoʻshni knyazliklarni itoat ettirib, Oltin Oʻrdaga qarshi urushga hozirlik koʻra boshlagan. Ammo, 1377-yil Koʻk Oʻrda xoni Arabshoh (1376—77) D. D. qoʻshinini tor-mor keltirib, Suzdal, Nijniy Novgorod va Ryazan knyazliklarini ishgʻol qilgan. 1380 yil D. D. Oltin Oʻrda tumanboshilaridan biri — Mamay qoʻshinlari bilan jang qilib, uni yenggan (qarang Kulikovo jangi). 1381-yil Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishxon Dmitriy Donskoy qoʻshinini butunlay tor-mor keltirib, Moskvani ishgʻol qilgach, Rus yana Oltin Oʻrdaga qaram boʻlib qolgan.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dnepr

Dnepr yoki Dnipro (yun. Borisfen) — Sharqiy Yevropadagi daryo, RF, Belarus va Ukraina xududida. Uzunligi 2201 km. (Yevropada uzunligi boʻyicha Idel (Volga) va Dunaydan keyin 3-oʻrinda), havzasining mayd. 504 ming km. Valday qirlaridan boshlanib Qora dengizning Dnepr limaniga kuyiladi. Dneprning oʻng va chapdan irmogʻi koʻp; yiriklari — Drut, Berezina, Pripyat, Soj, Desna, Suda, Psyol, Vorskla, Samara, Ros. Oʻrta oqimida dneprning vodiysi keng (6–18 km), qad. terrasalar bor. Quyi oqimida dnepr Qora dengiz boʻii pastgekisligidan oqib oʻtadi. Qor va funt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1700 m3/sek. dekabrdan mart oxirigacha muzlaydi. Dneprda kuyilish yeridan 1677 km masofada kema qatnaydi. Asosiy pristanlari va portlari: Mogilyov, Kiyev, Kanev, Cherkassi, Kremenchug , Dnipro, Zaporojye, Nikopol, Xerson. Dnepr sunʼiy suv sistemalari orqali Boltiq dengizi havzasining daryolari: Daugava bilan Berezina sistemasi, Neman bilan Dnepr-Neman, Gʻarbiy Bug bilan DneprBug kanallari orqali bogʻlangan. GESlar qurilgan.

 Yana qarang 

 Dnipro (shahar)

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ukrainadagi daryolar
Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Belarusdagi daryolar
Kamianske

Kamianske — Ukrainadagi shahar (1926-yildan), Dnipro viloya-tida, Dnepr daryosidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 240 ming kishi (2024). Metallurgiya kombinati, kimyo, koks kimyosi, mashinasozlik (vagonsozlik va b.) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari (shu jumladan sement) ishlab chiqariladi. Issiqlik elektr markazi, GES ishlab turibdi. Industriya instituti, shahar tarixi muzeyi mavjud. D. 1750-yildan maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 The murder of the Jews of Dniprodzerzhynsk during World War II, at Yad Vashem website.

Turkum:Ukraina aholi punktlari
Dnepropetrovsk viloyati

Dnepropetrovsk viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932 yil 27 fevralda tashkil etilgan. Dnepr daryosining oʻrta va quyi oqimi havzasida. Maydon 31,9 ming km. Aholisi 3811 ming kishi (1997), asosan ukrainlar; shuningdek, rus, yahudiy, belorus va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Dnepropetrovsk viloyati 20 tumanga boʻlingan, 19 shaqar, 54 shaharcha bor. Dnepropetrovsk viloyatining yer yuzasi baland-past tekislik, gʻarbida Dnepr boʻyi qirlari, markaziy qismida Dnepr boʻyi pasttekisligi bor. Iqlimi moʻʼtadil konti-nental iqlim. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 5° dan (Nikopol) – 6,5° gacha, iyulniki 21,8° dan (Nikopol) 22,6° gacha (Pavlograd). Yillik yogʻin shimoilda 450 mm, janubida 400 mm. Eng yirik daryosi – Dnepr. Tuprogʻi qoratuproq. Dare vodiylari va orollarida oʻrmonlar uchraydi."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dnepropetrovsk viloyatida sanoat yetakchi oʻrinda. Viloyat sanoati temir rudasi va temirli kvarsit (Krivoy Rog havzasi), marganets rudasi (Nikopol koni), titan, nikel, boksit, toshkoʻmir (Gʻarbiy Donbass) va qoʻngʻir kumir (Dnepr qoʻngʻir koʻmir havzasi), tabiiy gaz (Sarichanka tumani), mineral qurilish materiallari (granit, kaolin, dolomit), oʻtga chidamli gil zaxiralari asosida ishlaydi. Krivoy Rog xavzasi, Nikopol va Marganets sh.lari va janubi-sharqiy qismida konchilik sanoati rivojlangan. Dnepropetrovskda qora metallurgiya, quvur zavodlari, Krivoy Rogda qora metallurgiya, mashinasozlik zavodlari va boshqalar bor. Koks kimyosi va kimyo sanoatlari, qurilish materiallari, yogʻochsozlik sanoati ham rivojlangan. Oziq-ovqat va yengil sanoat tarmoqlari muhim oʻrin egallaydi. Dnepr boʻyi, Krivoy Rog va Dneprodzerjinsk GRESlari, Dneprodzerjinsk GES ishlab turibdi. Shebelinka – Dnepropetrovsk – Krivoy Rog – Odessa, Pereshchepino – Dnepropetrovsk gaz quvurlari, Kremenchug – Krivoy Rog – Xerson neft quvurlari bor.

Qishloq xoʻjaligida tovar mahsulotlari ham yetishtiriladi. Donli ekinlardan kuzgi bugʻdoy, makkajoʻxori, bahori arpa, texnika ekinlaridan kungaboqar, qand lavlagi, soya ekiladi. Bogʻdorchilik, mevachilik va tokchilik rivojlangan. Chorvachiligida qoramol, choʻchqa, qoʻy-echki boqiladi. Parrandachilik, asalarichilik, ipakchilik va baliq ovlash (Dnepr va uning irmoqlarida) ham muhim oʻrin tutadi. Transportning asosiy turi – temir yo'l, avtomobil va daryo transportlari, Dnepr daryosi katta ahamiyatga ega. Yirik portlari: Dnepropetrovsk, Dneprodzerjinsk, Nikopol. 11 oliy oʻquv yurti, 7 teatr, 6 muzey bor.

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Dnestr

Dnestr (, , ; ) — Sharqiy Yevropadagi daryo, Ukraina va Moldavada. Uzunligi 1352 km. Havzasining mayd. 72,1 ming km. Karpat togʻlarining shim. yon bagʻridan boshlanib, Kara dengizning Dnestr limaniga quyiladi. Quyi oqimida oʻrtacha suv sarfi 310 m3/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi, yuqori oqimida yogʻoch oqiziladi. Soroki sh.dan Dubossari GES gacha va GES dan quyilish joyigacha muntazam kema qatnaydi. Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik oqim qariyb 8 km. Dnestr qish iliq kelganda muzlamaydi. Dnestr boʻyida Benderi, Tiraspol sh.lari joylashgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Moldovadagi daryolar
Turkum:Ukrainadagi daryolar
Dobilov Abbos

Dobilov Abbos (1898, Taxtakoʻpir tumani — 1970.11.1, Nukus) — qoraqalpoq shoiri va oqini. Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1944), Oʻzbekiston xalq shoiri (1957). Qoraqalpoq xalq ogʻzaki ijodi va dostonchiligining taniqli namoyandasi. Ijodi 1915-yildan boshlangan. Vatan, vatanparvarlik, doʻstlik, oddiy insonning yaratuvchilik mehnati D. ijodining asosiy mavzularidir. Ikkinchi jahon urushi yillarida D. ijodi yuksak choʻqqiga koʻtarilgan ("Dushmanni yanch", "Nomard yigit nega darkor?", "Jangchilarga zarar yetkazmadingmi?" va b.). "Bahodir" (2 kitob, 1946—56) dostonida qoraqalpoq xalqining koʻp asrlik hayoti keng koʻlamda tasvirlangan. D.ning 10 ga yaqin sheʼriy toʻplami va 2 jildli "Tanlangan asarlar"i (1959) chop etilgan. Sheʼrlaridan namunalar oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Sheʼrlar", 1956). Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).

 
 Svetliy den. Stixi, Nukus, 1956; Shgʻarmalari, 1—2-j., Nokis, 1959; Arnaular (Krsiklar), Nokis, 1966.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Niyetullayev S, Abbos Dabilovtin tvorchestvolik joli, Nokis, 1966.

Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Nikolay Dobrolyubov

Nikolay Aleksandrovich Dobrolyubov 1836.24.1(5.2), Nijniy Novgorod - 1861.17(29).11, Sankt-Peterburg - rus adabiyotshunosi, publitsist, Peterburgdagi Bosh pedagogika institutini tamomlagan (1857). 1856-yildan vaqtli matbuotda ilk maqolalari eʼlon qilingan. 1857-yildan "Sovremennik" jurnalning rahbarlaridan biri, jurnalning "Hushtak" ("Svistok") hajviy boʻlimi muharriri (1859). Dobrolyubovning asosiy tadqiqotlari, taqrizlari, maqolalari "Sovremennik"da chop etilgan. 1860-yil may, 1861-yil iyul oyiga qadar chet ellar (Fransiya, Italiya)da davolanadi. Dobrolyubov butun umrini inqilobiy yoʻnalishdagi gʻoyani targʻib qilishga bagʻishladi. Asarlarida ham, ijtimoiy faoliyati davomida ham monarxiya tuzumini, krepostnoylik huquqini, aslzodalarga xos boʻlgan liberalizmni qoraladi va dehqonlar inqilobi gʻoyasini ilgari surdi. U. N. Chernishevskiy bilan 19-asr oʻrtalarida Rossiyadagi inqilobiy harakatning gʻoyaviy rahnamosi boʻldi. Dehqonlar sotsializmi tarafdori si-fatida kapitalistik ijtimoiy-iqtisodiy, sarmoyaga asoslangan tuzumni ayovsiz tanqid ostiga oldi. Dobrolyubov oʻz maqolalarida jamiyat tarixi mehnatkashlar bilan sarmoyadorlar oʻrtasidagi kurash tarixidan iborat, tarixiy taraqqiyotni xalq belgilaydi, shaxsning tarixdagi oʻrnini ham inkor etib boʻlmaydi, deb hisoblaydi. Aslida, u falsafiy idrok etilgan borliq gʻoyasini qoʻllab-quvvatlaydi, idealizmni, dinni tanqid qiladi. Estetika asoslari toʻgʻrisida asarlar yaratgan. Adabiyot va adabiyotshunoslik realistik tamoyillarga suyanishi lozimligini taʼkidlagan. "Jaholat saltanati", "Oblomovchilik nima?", "Qachon haqiqiy kun keladi?", "Jaholat saltanati ichra nur" (1859—60) kabi tadqiqotlarida ruslarning hayotida va adabiyotida yangi shaxs — arbob, kurashchan qahramon paydo boʻlishi gʻoyasini ilgari surgan. Hajviy sheʼrlarida ijtimoiy ziddiyatlarni, zulm ostida ezilgan xalq hayotini tasvirlaydi, dehqonlar in-qilobini quvvatlaydi ("Olenin tobuti ustidagi oʻylar", "Rozentalga" va boshqalar). D. pedagogika masalalari toʻgʻrisida ham asarlar yozgan ("Tarbiya jarayonida obroʻ-eʼtiborning ahamiyati", 1857; "Butun Rossiyaga xos boʻlgan xom xayollar...", 1858 va boshqalar).

 
 Tanlangan adabiytanqidiy maqolalar, T., 1954.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dovgostov oltin koni

Dovgostov oltin koni - Navoiy viloyatida joylashgan kon, Zarafshon sh.dan 40 km jan.da. 1967-yilda Ovminzatov — Beltovning markaziy qismidagi tepalikda topilgan, razvedka va baholash ishlari 1970—73 yillarda bajarilgan. 1977—82 yillarda konda mukammal razvedka ishlarining 2-nav-bati olib borilgan. Konning geologik tuzilishida yuqori rifey terrigen (alevrolit, qumtosh, slanetslar) yotqiziqlardan iborat besopan svitasi ishtirok etgan. D.o.k. uzunligi 2,5 km, kalinligi 100—450 m minerallashgan zonadan iborat. Ruda jismlari tomirsimon, uzunligi bir necha oʻn m boʻlib, 150—500 m chuqurlikkacha davom etgan. 16 ta ruda jismi aniklangan. D.o.k. asosiy rudali minerallari pirit, oltin bilan arsenopirit, antimonit; noruda minerallar — kvars, kalsit, seritsit; ikkinchi darajalilari — markazit, sfalerit, argentit. D.o.k.— zaxiradagi kon.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Mixail Dovidov

Mixail Dovidovich Dovidov 1913.12(25).5, Andijon - 1981.16.6, Toshkent — opera xonandasi (lirik tenor), aktyor va pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1978). Moskvadagi Oʻzbek opera studiyasini tugatgan (1939). 1933-yildan Oʻzbek davlat musiqali teatrida artist, 1939-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni. Mayin va shirali ovoz sohibi D.ning ijro uslubi yevropa va milliy xonandalik anʼanalarining mutanosibligi bilan ajralib turadi. Oʻzbek operalaridan Naziriy (S. Boboyev, "Hamza"), Olimjon (T. Sodiqov, D. Zokirov va b., "Zaynab va Omon") va ayniqsa Hidoyat (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), shuningdek, Lenskiy (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin"), Shuyskiy (M. Musorgskiy, "Boris Godunov"), Almaviva (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi") kabi partiyalarni mahorat bilan ijro etgan. Konsert repertuaridan oʻzbek, tojik, tatar va ozarbayjon xalq koʻshiqlari oʻrin olgan. 1966-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berta Dovidova

Berta Dovidova (20-dekabr 1922, Margʻilon – 11-avgust 2007, Toshkent) – xonanda, maqom yoʻllari mohir ijrochisi. Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Toshkent tibbiyot bilim yurtini tugatgach (1938), hamshira boʻlib ishlagan (1938 – 43). Avval havaskor xonanda sifatida tanilgan, keyinchalik Yu. Rajabiy, Sh. Sohibov, M. Yusupov, I. Ikromov, Yo. Dovidovlar yordamida xonandalik mahoratini oshirgan. Oʻzbekiston radiosi qoshidagi xor jamoasida (1943), oʻzbek va tojik ansambllarida (1944—60), „Maqom ansambli“da (1960—87) yetakchi xonanda. Maftunkor, mayin va shirador ovoz sohibasi D.ning ijro uslubida chuqur falsafiy mazmun nafis oxangdorlik bilan uygʻunlashgan. D. repertuaridan oʻrin olgan „Munojot“ (I. Ikromov), „Bayot I, II, V“, „Navo“ maqomidagi „Talqini Bayot“, „Nasri Bayot“, Rost maqomidagi „Nasri Ushshoq“, „Ufari Ushshoq“, Dugoh maqomidagi „Saraxbori Oromijon“, „Ufari Oromijon“, shuningdek, „Samarqand Ushshogʻi“, „Figʻon“, „Dugoh“ va b. mumtoz ashulalar uning ijrosida nozik, ichki hissiyotlarga boy, yuksak badiiy ifodasini topgan. D. ning ijro dasturidan oʻzbek va tojik xalq qoʻshiqlari, bastakorlar ashulalari („Dilnavozim“, S. Kalonov; „Koʻnglima“, O. Qosimov; „Qiz sevgisi“, N. Hasanov va b.) ham oʻrin olgan. Moskvada oʻtkazilgan Oʻzbek adabiyoti va sanʼati dekadasi (1959) ning qatnashchisi. D. ijro etgan koʻpgina maqom yullari gramplastinka („Berta Dovidova“, 1969 va b.) va Oʻzbekiston radiosida magnitofon tasmalariga yozib olingan. Xonanda haqida telefilm („Munojot“, 1975) yaratilgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Toshkentda dafn etilganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik qoʻshiqchilar
Turkum:O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Dovkampir koʻli

Dovkampir koʻli - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Boʻzatov tumanidagi koʻl. Amudaryo tarmogʻi Okdaryoning oʻng sohilida, Dovulboyoʻzak tarmogidan va sizot suvlaridan toʻyinadi. Suv yuzasining maydoni (suvga toʻlganda 300 gektar) va chuqurligi (eng chuqur joyi 1 m) oʻzgarib turadi. Tubi tekis, maydonining katta qismi qamishzor va turli utlar bilan qoplangan. Suvi tiniq va chuchuk. D. k.da churtan, chavoq, qizilqanot, taran, tangabaliq, olabugʻa baliqlari bor. Amudaryoda suv kam boʻlgan yillari suv sathi pasayib, baʼzan deyarli qurib qoladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Qoraqalpogʻiston koʻllari
Turkum:Boʻzatov tumani
Dovon

thumb
thumb
Dovon — togʻning oshib oʻtish qulay boʻlgan joyi. Oʻzbekistonda Dovon soʻzi bilan birga bel, oshuv atamalari ham ishlatiladi. Tarixiy da uchraydigan art, aqba, koʻtal soʻzlari ham. Dovonning sinonimlaridir. Ilgarilari Dovondan piyoda yoki ot-ulovda oshishgan. Hozir Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda bir qancha Dovonlardan avtomobil yoʻli oʻtadi. Mas, Qamchiq Dovonidan Toshkent—Qoʻqon yoʻli, Taxtaqoracha Dovonidan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtadi va hokazo

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geografik terminlar
Dovud

Dovud – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Yahudiy va xristian diniy ida David nomi bilan maʼlum boʻlgan. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Dovud miloddan avvalgi XI asrda Isroil va Iudeyani birlashtirib, yagona yahudiy davlatini tuzgan podsho. Qurʼonda yozilishicha, Dovud Jolut (falastinliklar lashkarboshisi) ustidan gʻalaba qozongan.

Dovudga Musodan soʻng samoviy kitob – Zabur tushirilgan. Dovud temirchilikning asoschisi hisoblanadi, oʻz qoʻl mehnati bilan tirikchilik oʻtkazgan: temirdan har xil asboblar yasab, uni sotib kun koʻrgan. Ayni chogʻda Dovudning nihoyatda xushovoz boʻlganligi, togʻlar-u qushlar unga qoʻshilib „tasbeh aytishi“, daʼvolashuvchi tomonlarni murosaga keltirish, odilona hukm qilish qobiliyatiga ega ekanligi haqida koʻp rivoyatlar bor. Dovud vafotidan soʻng, barcha mulk va paygʻambarlik oʻgʻli Sulaymonga meros boʻlib qolgan
.
Gurjistonlik David IV

David IV – (1073-yil– 1125-yil 24-yanvar)– Bagrationlar sulolasining vakili boʻlib, Gurjiston qirolligini 1073-yildan 1125-yilgacha boshqargan. Gurjiston knyazliklarini markazlashgan yaxlit davlatga birlashtirishga asos solgan yirik davlat arbobi. D. "Q." 1097-yil saljuqiylarga soliq toʻlashni toʻxtatib, Gruziyaning mustaqilligini tiklagan. 1104-yil Kaxeti, Ereti va b. shaharlarni oʻz hududiga qoʻshib olgan. 1122-yil Tbilisini ishgʻol qilgan va poytaxtni Kutaisidan Tbilisiga koʻchirgan. D. "Q." cherkovdagi yuqori lavozimni nasldan-naslga oʻtkazishga barham berib, unga hukumat mansabdorlaridan saylash tartibini joriy qilgan. U zodagonlarning koʻngilli lashkarlaridan tashqari, bevosita podshoga qaram boʻlgan doimiy qoʻshin tuzgan (1118—20). D "Q.". qipchoqlar ulugʻ xonining qizi — Guranduxtga uylanib, 45 mingdan ortiq qipchoqni askariy xizmatga jalb etgan. Bundan tashqari u shahar, katta (shoh) koʻchalar, koʻpriklar, qasr (saroy)lar, karvon saroylar qurishga, maorif ishlarini rivojlantirishga katta ahamiyat bergan. Gelati sh.dagi akademiyaga asos solgan. Uning taraqqiyparvarligini nazarda tutib "Quruvchi" deb nom berilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dovudbek

Dovudbek, Chagʻribek (? -1061) - Marv va Xuroson hokimi (1037—1061). Saljuqiylardan. Jand hokimi Mekoyilning oʻgʻli, Saljuqning nabirasi. Dovudbek otasi vafotidan soʻng amakisi Yobgʻu (Paygʻu) va akasi Toʻgʻrulbek bilan 985-yil somonishshr huzuriga kelib, Hyp qishlogʻi atrofida istiqomat qilgan. 1029-yil qoraxonishshrayan boʻlgan Buxoro hokimi Alitegin bilan saljuqiylar oʻrtasida nizo kelib chiqqan; Aliteginning farmoniga koʻra uning lashkarboshisi Alp qora (Saljuqning nabirasi) Yusufni oʻldirgan. Ilgari Aliteginning oʻzi Yusufni Inonch-Paygʻu unvoni bilan oʻzining xizmatidagi turklar ustidan rahbar qilib tayinlagandi, 1030-yil marhumning amakivachchalari Toʻgʻrul va Dovudbek qoʻzgʻolon qilib, Alp qora va uning 1000 jangchisini qatl etadilar. Alitegin farzandlari bilan ularga qarshi chiqqan, aholi ham ularni qoʻllab-quvvatlagan. Turkmanlar toʻla magʻlubiyatga uchrashgan, ularning mol-mulklari musodara qilingan, ayollari va bolalarining bir qismi asir olingan; noilojlikdan Dovudbek akasi bilan Xorazm hokimi Horun ibn Oltuntosh panohiga oʻtgan. Horun Masʼud Gʻaznaviy uyushtirgan fitna oqibatida oʻldirilgach (1035), Dovudbek akasi bilan Xuroson tomonga oʻtib ketgan. Dovudbek va Toʻgʻrulbek boshchiligidagi turkmanlar Masʼud Gʻaznaviy ustidan jangda gʻolib chiqqach, Nishopurda imzolangan shartnoma (1035)ga koʻra Toʻgʻrulbek Nisoga, Yobgʻu Faravaga va Dovudbek Dahistonga hukmdor (voliy) qilib tayinlandilar. Ularga dehkon unvoni va voliylik mansabiga munosib sovgʻalar berildi. 1037-yilda Marvda Dovudbek nomi bilan tanga zarb qilinadi. 1040-yil Dandanakon jangidan soʻng saljuqiylar Xurosonni, 1043-yil Xorazmni zabt etdilar. 1059-yil gʻaznaviylardan Ibrohimbek bilan Dovudbek oʻrtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq, Balx Dovudbek qaramogʻiga oʻtgan. Dovudbek vafotidan soʻng saljuqiylar davlatining Sharqiy qismiga uning oʻgʻli Alp Arslon hukmdor boʻlib qoldiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Saljuqiylar
Doʻl

Doʻl – yumaloq yoki turli shakldagi muz parchalaridan iborat atmosfera yogʻini. Kattaligi 5–55 mm va undan ortiqroq, baʼzan tovuq tuxumidek ham boʻladi. Yilning iliq vaqtlarida (t-ra 20° dan yuqori boʻlganda), odatda, toʻp-toʻp yomgʻirli bulutlardan kunduzi jala bilan birga yogʻadi. Yogʻinning jadalligi 0,21 dan 60 mm/s oʻrtasida oʻzgarib turadi; 1 soniyadan to 50 daqiqagacha davom etishi mumkin. Choʻl mintaqalarida doʻl, odatda, mart—aprel, vodiylarda esa may—iyun oylarida yogʻadi. Doʻl qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi; ekinzor, tokzorlar, bogʻlarni nobud qiladi. Doʻl keltiradigan zarar hajmi uning jadalligi va davom etish vaqtiga, doʻl donalarining kattaligi, zichligi va tezligiga, shamolning kuchi va selning koʻlamiga, oʻsimlikning turi va rivojlanish fazasiga bogʻliq boʻladi. Doʻl ayniqsa gʻuza maysalari unib chiqqan va shonalash davrida, hosildor mevali bogʻlar va uzumzorlarga koʻproq zarar keltiradi. Koʻpgina mamlakatlarda doʻlga qarshi maxsus operativ kurash xizmati tashkil qilingan. Zenit artilleriyasi, raketalar va boshqa vositalar yordamida doʻl hosil qiluvchi bulutga kimyoviy reagent (odatda, kumush yod, karbonat kislota) sochiladi. Reagent uta sovugan tomchilarni muzlatadi va ularni mayda donachalarga aylantiradi. Mayda doʻllar esa oʻz navbatida atmosferaning yerga yaqin qatlamlarida erib, yomgʻir tomchilari koʻrinishida yer yuzasiga yogʻadi. Reagent yetkaziladigan joy (doʻl oʻchogʻi) radiolokator yordamida aniqlanadi. Doʻlga qarshi kurashning zamonaviy vositalarini amalda qoʻllash qishloq xoʻjaligi ekinlari hosiliga yetkaziladigan zararni birmuncha kamaytirishga imkon tugʻdiradi. Oʻzbekistonda „Boshgidromet“ tarkibida gidrometeorologik jaryonlarga faol taʼsir koʻrsatish boshqarmasining maxsus xizmati Fargona vodiysi, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlarida Doʻl xavfi boʻlgan 1 mln. gektarga yaqin maydondagi qishloq xoʻjaligi ekinlarini doʻldan himoya qiladi (2002)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Meteorologiya
Turkum:Tabiiy ofatlar
Najim Dovqorayev

Dovqorayev Najim (1905.5.10, Qoʻngʻirot tumani — 1953.20.7, Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi, dramaturg va adib. Filologiya fanlari doktori (1951). Olmaota pedagogika institutini tamomlagan (1926—30). Ural pedagogika institutida oʻqituvchi (1932), Toʻrtkoʻl oʻqituvchilar tayyorlash institutida kafedra mudiri (1934), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasida masʼul kotib (1939—42), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashining badiiy havaskorlik ishlari boʻyicha boʻlim mudiri (1942— 44), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1946—48), Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston boʻlimi tasarrufidagi madaniyat va iqtisodiyot instituti direktori (1948—53). D. "Adabiyot xrestomatiyasi" (I. Sagitov bilan hamkorlikda, 1937), "Qoraqalpoq xalq ertaklari" (1949), "Berdaq shoir" (1950) kabi risolalar muallifi. "Qoraqalpoq adabiyoti tarixi ocherki" qoʻllanmasi D. vafotidan soʻng nashr qilingan (1959— 61). "Ravshan", "Xizmatchi yuragi" kabi sahna asarlari, ayniqsa, "Alpomish" (1940) musiqali dramasi qoraqalpoq dramaturgiyasining yetuk namunalaridan biri hisoblanadi. "Koʻp kunlardan biri" (1929), "Bibixon" (1936), "Baxtli mehnat" (1949) va b. qissa qamda hikoyalari bor. Badiiy tarjima bilan ham shugʻullangan. Oʻzbekiston Respublikasi FA Qoraqalpogʻiston boʻlimi Til va adabiyot institutiga D. nomi berilgan. 3 jildli "Tanlangan asarlar"i chop etilgan (1970—81).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:1953-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 2-chaqiriq deputatlari
Doga Yeujeniu

DOGA (Doga) Yeujeniu (Yevgeniy Dmitriyevich) (1937.1.3, Moldova, Mokra qishlogʻi) — moldovan kompozitori. Moldovada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974), Moldova xalq artisti (1982), Moldova FA akad. (1991). "Luchaferul" baleti, kantatalar, simfonik va kamer asarlar, teatr spektakllari va 200 ga yaqin kino va videofilmlar uchun musiqalar yozgan. Musiqa uslubiga yorqin ifodaviylik, ohangdorlik, joʻshqinlik va milliylik xosdir. Moldovan xalq ohanglari zaminida yaratgan qoʻshiqlari ("Gullar ummoni", "Shahrim haqida qoʻshiq", "Dnestr — mening faxrim" va b.) va ayniqsa, kinofilmlar "Lautarlar", "Tabor koʻkka intiladi", "MariyaMirabella", "Mening nozik va yoqimtoy qoplonim", "Yov-voyi" ("Oʻzbekfilm"), "Jamila" va b. uchun yozgan musiqalari mashhur. Moldova Davlat mukofoti laureati (1980). Xalqaro musiqali filmlar festivali (Brno, 1991) da kino musiqasi sohasida erishgan buyuk xizmatlari uchun Gran-pri sovrini bilan mukofotlangan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dodekaedr

thumb|Plato 12
Dodekaedr (yun. dodeka — oʻn ikki va hedra — tomon) — oʻn ikki yoqli geometrik shakl. Muntazam koʻp yoqlilarning besh turidan biri. Muntazam D.ning 12 yogʻi, 20 uchi va 30 qirrasi boʻladi. EtgiapH — muntazam besh burchaklar.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dodoma

thumb|Gaddafi Mosque in DodomaDodoma — Tanzaniya Birlashgan Respublikasining poytaxti. Mamlakatning markaziy qismida. Aholisi 204 ming kishi (1998). Dorussalom— Kigoma temir yoʻl va Buyuk Shimoliy avtomobil yoʻlidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat (vino, meva kon-servalari, moy ishlab chiqarish va boshqa) sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yogʻochsozlik korxonalari mavjud. Geologiya va konchilik ishlari‎ ilmiy tadqiqot instituta, geologiya muzeyi bor. Mamlakat poytaxti 1993-yildan Dorussayaomsan Dodomaga koʻchirila boshlandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tanzaniya
Doza

Doza ( – porsiya, boʻlak, ulush; berish) – 1) tibbiyotda – dori (preparat) ning muayyan miqdori. Dozani vrach bemorning yoshiga, organizmning individual xususiyatlariga, shuningdek, kasallikning xiliga va kanday oʻtayotganiga qarab aniqlaydi. Doza dorini organizmga kiritish usuliga ham bogʻliq. Bir mahal ichishga moʻljallangani gallik doza, bir kecha-kunduzga moʻljallangani sutkalik doza deb ataladi. Gallik va sutkalik doza farmakopeya tomonidan belgilab qoʻyilgan. Lekin baʼzan ogʻir kasalliklar (masalan, yuqumli kasalliklar) ning rivojlanishini tez toʻxtatish uchun vrach dorini gallik dozadan ortiq (zarb) dozada buyurishi ham mumkin. Suyuq dorilar dozasi qoshiq (osh qoshiq – 15 ml, desert qoshiq – 7,5 ml, choy qoshiq – 5 ml) va tomchilar hisobida, quruq dorilar gramm hisobida koʻrsatiladi. Gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar va ayrim boshqa dorilar uchun maʼlum taʼsir birlik (TB) qabul qilingan; 2) fizikada ionlovchi nurlanish dozasi – moddaning massa birligiga uzatish uchun moʻljallangan ionlovchi nurlanish (u- va rentgen nurlar, elektronlar, protonlar, neytronlar, a-zarralar va hokazo) energiyasi. Moddaning massa birligi tomonidan yutilgan energiya yutilish dozasi deyiladi. Xalqaro birliklar tizimi SI da yutilish dozasi J/kg da; tizimga kirmagan birligi rad (1 rad = Yu-2 J/kg)da oʻlchanadi. u- va rentgen nurlanishning ionlash harakteristikasiga ekspozitsion doza deyiladi. Bunday doza havoning massa birligida hosil boʻlgan bir xil ishorali elektr zaryadlari soni bilan aniklanadi. Ekspozitsion dozaning SI dagi birligi Kl/kg va tizimga kirmagan birligi rentgen. Nurlanish doza si organizmga zararli taʼsir etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Doim yashil oʻsimliklar

Doim yashil oʻsimliklar - yil davomida bargi toʻkilmay yam-yashil boʻlib turadigan oʻsimliklar. Ularning qari barglari uzoq vaqt oz-ozdan toʻkilib, oʻrniga asta-sekin yangi yosh barglar chiqaveradi. Tropik mamlakatlarda keng tarqalgan. Bu tipdagi oʻsimliklarga dafna, sambitgul, zaytun, magnoliya kabi keng bargli, archa, qaragʻay singari igna bargli daraxtlar kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Botanika
Edward Adelbert Doisy

Edward Adelbert Doisy (1893—1986) — amerikalik fiziolog va biokimyogar. AQSH Milliy fanlar akademiyasi akademik (1938), Garvard universiteti professor (1954). Vitaminlar, jinsiy gormonlar va oʻt kislotalari kimyosi ustida tadqiqot olib borgan. Estron (1930), shuningdek, estrol va estradiol 17 V ni (1936) kristall holda olgan. K, vitamin (follixinon)ni sof holda ajratib olib, uning kimyoviy tuzilishini aniqlagan (1939). Gormonlar va oʻt kislotalarining almashinu-vini oʻrganib, oʻzigacha nomaʼlum boʻlgan oʻt kislotalarini kashf etgan, ularning kimyoviy tuzilishini urgangan va sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1943)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Turkum:1986-yilda vafot etganlar
Turkum:13-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:23-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Doyche bank

Doyche bank (Deutsche Bank), Nemis banki — GFRdagi aksiyadorlik banklar konserni, jahondagi eng yirik 10 ta bank qatoriga kiradi. Bosh idorasi Frankfurt-Maynda joylashgan. 1870-yilda Berlinda tashkil etilgan, aksiyadorlik kapitali 15 mln. marka boʻlgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin 1947-yilda D.b. filiallari negizida Gʻarb mamlakatlari yordami bilan 10 mintaqaviy voris banklar tashkil etilgan. 1957-yilda bu banklar yagona bank boʻlib birlashtirildi. Bank Germaniya va chet ellarda yuridik va jismoniy shaxslardan iborat mijozlariga universal banklarga xos jami xizmatlarni (kreditlar berish, depozitlarni saqlash, qimmatli qogʻozlar savdosi, loyihalarni moliyalash, sugʻurtalash, maslahat xizmatlari va b.) koʻrsatadi. 2494 boʻlimi, shu jumladan chet ellarda jahon moliya markazlarida ochilgan 803 boʻlimi bor. Shulardan 550 tasi Yevropa mamlakatlarida joylashgan. 286 ming aksiyador bank mulkdori hisoblanadi, ustav kapitalida xususiy shaxslar hissasi — 38% yoki 2,5 mlrd. nemis markasi (1970-yilda 640 mln. marka). Balans summasi 722 mlrd. marka, oʻz kapitali 39,9 mlrd. nemis markasi (1995). Balans miqdorining yarmidan kupi chet ellarda joylashtirilgan. D.b.ning Oʻzbekistondagi vakolatxonasi Toshkent sh.da 1994-yil 2 fevral da ochilgan.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doka

Doka — paxta ipidan polotno oʻrilishda juda yupqa, siyrak qilib toʻqiladigan gazlama. Ilgari (19-asr 2-yarmigacha) Hindiston, Eron va b. mamlakatlardan keltirilgan. Mahalliy D.lar xonaki doʻkonlarda toʻqilgan. D.larning koʻpchiligi asosan oq, baʼzilari koʻk tusda boʻlib, salla, roʻmol, pashshaxona va b. tikilgan. Hozir toʻqimachilik korxonalarida toʻqiladi. D. uy-roʻzgorda, tikuvchilikda, haritalarni yopishtirishda, ayniqsa, tibbiyotda keng ishlatiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Matolar
Doktorantura

Doktorantura — oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar (fan doktorlari) tayyorlash shakli. Oʻzbekistonda uzluksiz taʼlim tizimining tarkibiy qismi va oliy bosqichi. Doktorantura Oʻzbekiston Respublikasi FA, vazirlik va idoralar tasarrufidagi ilmiy muassasalar, oliy oʻquv yurtlari va tashkilotlarda ochiladi. Obroʻli ilmiy maktablar, yetarli ilmiy salohiyat hamda zarur lab.tadqiqot bazalariga va Ixtisoslashgan ilmiy kengashga ega ilmiy tadqiqot institutlari, oliy oʻquv yurtlari, ilmiy muassasa va tashkilotlar qoshida fan va texnikaning eng muhim mutaxassisliklari boʻyicha fundamental tadqiqotlarni rivojlantirish, respublika va uning mintaqalarida ilmiytexnika taraqqiyoti hamda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni taʼminlovchi davlat ilmiy-texnika dasni amalga oshirish maqsadida tashkil etiladi.

Doktoranturaga, odatda, himoya qilingan nomzodlik dissertatsiyaga mos mutaxassisligi boʻyicha doktorlik dissertatsiyasiga kamida 50% xajmda asos boʻla oladigan, ilmiy natijalari bilan salmoqli yutuqlarga erishgan, oʻzini qobiliyatli hamda istiqbolli ilmiy yoki ilmiy-pedagog xodim sifatida namoyon qilgan, fundamental tadqiqotlarni yuksak saviyada olib borish va xalq xoʻjaligi hamda ijtimoiy-iqtisodiy muhim ilmiy muammolarni hal qilish qobiliyatiga ega boʻlgan 45 yoshdan oshmagan fan nomzodlari qabul qilinadi. Doktoranturada oʻqish muddati tabaqalashtirilgan tarzda belgilanadi (1—3 yil) va u ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ish stajiga qoʻshiladi. Idora ichida va idoralararo maqsadli doktorantura ham mavjud. Maqsadli doktoranturaga tuzilgan shartnoma asosida muassasa va tash-kilotlar tomonidan yuboriladigan fan nomzodi ilmiy darajasiga ega boʻlgan shaxslar qabul qilinadi.

Doktorantura asosan ilmiy tadqiqot ishlari natijalarini, yaʼni doktorlik dissertatsiyasini Ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarda himoya qilish bilan yakunlanadi. Dissertatsiyani muvaffaqiyatli himoya qilganlarga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi qarori bilan tegishli fan sohasi boʻyicha „fan doktori“ ilmiy darajasi berilib, davlat tomonidan tasdiklangan namunadagi diplom topshiriladi.
Doktrina

Doktrina 
Doktrina (lot. doctrina — “ta’limot”, “o‘rgatish”, “bilim”) — muayyan soha, tashkilot, mafkura, din yoki davlat tomonidan qabul qilingan asosiy tamoyillar, qarashlar, g‘oyalar va qoidalar majmuasi. Doktrina tizimli ravishda shakllantirilgan va uzoq muddatli amaliyot yoki siyosat uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Doktrina odatda rasmiy hujjatlar sifatida e’lon qilinadi va qarorlar qabul qilishda asos bo‘ladi. U strategik yo‘nalish, maqsad va vazifalarni belgilab beradi.

 Etimologiya 
“Doktrina” so‘zi lotincha “doctrina” atamasidan olingan bo‘lib, “bilim”, “o‘qish”, “ta’limot” ma’nolarini anglatadi. Ushbu so‘z qadimgi Rimda ilmiy va falsafiy ta’limotlarga nisbatan qo‘llangan.

 Doktrinaning asosiy xususiyatlari 

 Rasmiylik – davlat, diniy tashkilot yoki ilmiy maktab tomonidan qabul qilingan.
 Uzoq muddatlilik – qisqa vaqt ichida o‘zgarmaydigan strategik g‘oyalar.
 Normativlik – muayyan qoidalarga amal qilishni talab qiladi.
 Nazariy asos – amaliy faoliyatga metodik va nazariy yo‘l ko‘rsatadi.
 

 Doktrina 

 1. Harbiy doktrina 

 2. Siyosiy doktrina 

 3. Diniy doktrina 

 4. Huquqiy doktrina 

 5. Ilmiy doktrina 

 Doktrinaning ahamiyati 
 Shakirov Shokirjon Umidbek o'g'li © 2024-2025
Vasiliy Dokuchayev

thumb|V. V. Dokuchayev, 1888

Vasiliy Vasilyevich Dokuchayev (1846.1.3, Milyukove qishlogʻi, hozirgi Smolensk viloyati Sichyovskiy tumani — 1903.8.11, Peterburg) — rus tabiatshunos olimi, Peterburg universiteti professor (1883—96). 

"Rossiya qora tuprogʻi" (1883), asarida genetik tuproqshunoslik asoslarini yaratdi, tuproqshunoslik fanining asosiy qoidalarini taʼriflab berdi. "Bizning dashtlar oʻtmishda va hozir" (1892) asarida qurgʻoqchilikka qarshi kurash majmuining ilmiy yechimlarini koʻrsatib bergan. Rossiyada birinchi tuproqshunoslik kafedrasiga asos solgan (1895). 

Dokuchayev gʻoyalari tabiiy geografiya, oʻrmonshunoslik, melioratsiya va b. rivojlanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Rossiya Qishloq xoʻjaligi FA Tuproqshunoslik instituti va b. ilmiy muassasalar Dokuchayev nomi bilan ataladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1846-yilda tugʻilganlar
Turkum:1903-yilda vafot etganlar
Nuʼmonbek Dolimov

Nu'monbek Dolimovich Dolimov (1906.1.2. - Toshkent - 1977.10.7) - geograf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Toshkent kechki pedagogika institutini tugatgan (1940). Geografiya fanlari nomzodi (1944), dotsent (1945). Oʻrta Osiyo davlat universiteti (keyinroq Toshkent Davlat Universiteti deb atalgan) geografiya fakulteti dekani (1945—68). Ilmiy faoliyati Oʻzbekiston tabiatini oʻrganishga, lugʻatlar, tabiiy geografiyadan darsliklar, oʻquv geografik haritalari, atlaslar yaratishga bagʻishlangan. Oʻquv ini oʻzbek tiliga tarjima qilishda qatnashgan.

 
 Geografik terminlarning qisqacha ruscha-oʻzbekcha lugʻati, T., 1953; Oʻzbekiston geografiyasi, T., 1962 (hammuallif); Oʻzbekiston tabiiy geografiyasi, T., 1986 (hammuallif).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:1-fevralda tugʻilganlar
Turkum:10-iyulda vafot etganlar
Subutoy Dolimov

Usmonbek (Subutoybek) Dolimovich Dolimov (1907.23.1 - Toshkent — 1991.24.5) — adabiyotshunos-pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1939). Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, shoʻba mudiri (1943—1957). Toshkent Davlat Universitetida oʻqituvchi (1957—1962), dotsent (1963-yildan). Oliy va oʻrta maktablar uchun darslik ("Vatan adabiyoti", 1965) va uslubiy qoʻllanmalar ("Oʻzbek adabiyoti tarixini oʻqitish metodikasi", 1976; "Adabiyot oʻqitish metodikasi", 1978) muallifi. Ogahiy (Gʻ. Karimov bilan hamkorlikda), Almaiy, Lutfiy ("Gul va Navroʻz"), Gulxaniy ("Zarbul-masal") asarlarini, folklorga oid "Keng uyning kelinchagi"ni (1976) nashrga tayyorlagan. "Qobusnoma"ni oʻzbek tiliga tarjima qilgan (1986).

 
 Umr saboqlari, T., 1982.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:24-aprelda tugʻilganlar
Sulton Dolimov

Sultonbek Aminovich Dolimov (1915.5.5 — Toshkent — 1992.12.11) — topograf anatom, xirurg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1962), tibbiyot fanlari doktori (1969), professor (1969). Tosh MI ni tugatgan (1937), Surxondaryo viloyati kasalxonasining bosh vrachi va xirurg (1937—39). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. ToshMI operativ xirurgiya kafedrasi dotsenti (1948—69), professor, ayni vaqtda oʻquv ishlari (1962—65) va davolash ishlari (1967— 72) buyicha prorektor, 1972-yildan Oʻrta Osiyo pediatriya tibbiyot instituti (hozirgi Toshkent pediatriya tibbiyot instituti) prorektori. Surunkali meʼda yarasining modeli va morfologiyasi ustida tadqiqot olib borgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-mayda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:12-aprelda vafot etganlar
Toʻrabek Dolimov

Toʻrabek Nu'monovich Dolimov (1936.18.8 — Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995). Geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1981), professor (1985) N. Dolimovning oʻgʻli. ToshDUni tugatgan (1960). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutida aspirant (1962), ilmiy xodim (1965 — 83). 1973—74 yillarda Oʻzbekiston Geologiya vazirligi qoshidagi Oʻrta Osiyo geologiya va mineral xom ashyo institutida shoʻba mudiri. 1983 yildan ToshDU geologiya fakultetida kafedra mudiri, dekan (1985-87). ToshDU ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1987—95), 1995 yildan hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti rektori. Ilmiy ishlari burmalangan oʻlkalardagi vulkan jinslarining petrologiyasi va Tyanshanning geodinamikasiga bagʻishlangan.

Oʻzbekiston "Xalq birligi" harakati raisi (1995 yildan), Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati (1995 yildan). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Bosh tahrir hayʼati aʼzosi (1997 yildan), "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (1998). Uning rahbarligida 1ta fan doktori va 5ta fan nomzodi tayyorlandi. Hozirgi kunda shogirdlari Ya.M.Rafiqov, I.N.Ganiyev, X.D.Ishbayev, A.I.Usmanov, F.K.Divaevlar Gʻarbiy Tyanshanda petrologik tadqiqotlar olib borishmoqdalar. 

 
 Fatsialnost granitnix formatsiy, T., 1972; Vulkanogennie formatsii Oʻzbekistana, T., 1971; Riftogenez v istorii razvitiya paleozoid, T., 1988; Kisliy vulkanizm skladchatix oblastey na primere Sredinnogo i Yujnogo TyanShanya, T., 1981; Istoriya magmatizma Tyan-Shanya, T., 1989.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Dolomit

thumb
Dolomit (fransuzcha. mineralogi Dolomit Dolomye nomidan) — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaCO3•MgCO3 Oz miqdorda temir, marganes, kobalt, baʼzan mis, bariy, qo'rg'oshin va b. bo'ladi. Oʻzbekistonda Dolomit gidrotermal, polimetall konlarida (Xondiza, Uchquloch, Qoʻrgʻoshinkon va b.) kvars, barit, pirit, sfalerit, galenit bilan yertomirlar hosil qilgan. Zirabuloq va Ziyovuddin togʻlarida silur davri, Chatqol, Qurama va Nurota togʻlarida devon davri choʻkindi jinslarida Dolomitning qalin qatlamlari mavjud. Dolomit metallurgiya, kimyo sanoatida flyus, termoizolyasiya materiali sifatida va qurilishda ishlatiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Dolmenlar

thumb|Poulnabrone Dolmen, Irlandiya
Dolmenlar (bretoncha tol — stol va men — tosh) — soʻnggi neolit va ilk jez davriga oid dafn inshootlari. Marhumlarni "doimiy uy" bilan taʼminlash maqsadida har biri bir necha tonna ogʻirlikdagi katta tosh boʻlaklari va toshtaxtalar tik holda yerga oʻrnatilib, usti katta xajmdagi bir yoki bir necha massiv toshtaxtalar bilan yopilgan. D.ning ichiga alohida boʻlmalar yasab marhum oʻtirgan holda dafn etilgan. D.ning ichki devorlariga va shiplariga qabartirib naqshlar va boʻyoq bilan suratlar ishlangan. D.ning ichiga ulik koʻmish, dafn etilgan murdalarga "oziq-ovqat olib kirish" va qaytib chiqish uchun janub yoki sharq tomonlarida maxsus toshtaxtadan qilingan "eshik"lari boʻlgan. D.ning ichiga yuz yillar davomida oʻlik koʻmilgan. "Jon" va "ruh"larning kiribchiqib turishi uchun "eshik"lari teshib qoʻyilgan. D. Yevropa, Osiyo va Afrika qitalarida topilgan. D. Krim, Kavkazning Qora dengiz sohillarida, Oʻzbekistonda topildi. 1955 yilda Oʻzbekiston FA ning akad. Ya. F. Gʻulomov boshchiligidagi arxeologiya otryadi Jizzax sh. yaqinidagi Qulfsar degan qad. qabristonda D.ni topdi. Uning ikki tomoni ochiq, atrofi tosh terib oʻrab qoʻyilgan, tepasidagi toshtaxtada qurbonlik qilingan hayvon qoni izi bor. Qulfsar qabristonida topilgan D. jez davriga oid degan xulosaga kelindi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerhard Domagk

thumb|Gerhard Domagk
DOMAGK (Domagk) Gerhard (1895.30.10, Lagov, Brandenburg — 1964.24.4, Kyonigsfeld, Shvarsvald) — nemis patologi va mikrobiologi. Bakteriyalar qoʻzgʻatadigan kasalliklarni kimyoviy preparatlar bilan davolash ustida tadqiqot olib borgan. Soʻzakni davolash uchun birinchi samarali dori — dolmigon (dimetilaminosulfo-akridin) ishlab chiqqan (1934), sil va oʻsmalarni kimyoviy usulda davolash uchun yangi preparatlar topgan. Sulfanilamid preparatlarning bakteriyalarga qarshi taʼsir koʻrsatishini asoslab bergan va davolash amaliyotida joriy etgan. Nobel mukofoti laureati (1939)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Turkum:30-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:24-aprelda vafot etganlar
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Dominanta

Dominanta ( — ustuvor) — major-minor tizimidagi tovushqatorning beshinchi pogʻonasi va shu pogʻonada tuzilgan akkord turi. V raqami yoki lotincha D harfi bilan belgilanadi. Yevropa koʻpovozlik tonal musiqasida muhim garmonik funksiya boʻlib, musiqa bayonining tonika (asosiy tayanch parda) ga intilishini kuchaytiradi.
Dominika (orol)

Dominika — Kichik Antil o.lari arxipelagidagi Shamolli o.lar guruhiga mansub vulkanik orol. Orolda Dominika davlati joylashgan. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Orollar
Turkum:Shimoliy Amerika
Domla Halim

Domla halim, Ibodov Domla Halim (1878, Buxoro – 1940, Toshkent) – ustoz xonanda va sozanda. Oʻzbekiston xalq hofizi (1931). Toʻquvchi oilasida tugʻilgan. 10 yoshidan doyra chertib, xalq qoʻshiqlarini aytgan. Dastlab Sharafxon Ustozdan, keyin Ota Jalol, Ota Gʻiyos kabi atokli sanʼatkorlardan taʼlim olgan. 19 yoshidan noyob, nihoyatda keng diapazonli (b—g2 orasidagi), kamyob lirik ovozi, ijro mahorati bilan xalq orasida shuxrat qozongan. 1921 yildan Buxoro musiqa maktabida (bu maktab keyinchalik Domla Halim Ibodov nomida) oʻqituvchi. Oʻzbek musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot instituta (1928, Samarqand) da T. Sodiqov, M. Ashrafiy, M. Burhonov kabi kompozitorlar, Sh. Sohibov, F. Shahobov singari maqomdon xonandalarga taʼlim bergan. 1931 yildan umrining oxirigacha Oʻzbekiston radiosida xizmat qildi. Ijro uslubi nafisligi, kuylarni aniq va erkin kuylashi, ayniqsa keng nafasi bilan ajralib turgan. D. H. Buxoro Shashmaqomi yoʻllaridan asosan savtlar (Qashqarchai Moʻgʻulchai Segoh, Savti Sarvinoz, Iroq, Moʻgul-chai Dugoh, Nasrulloyi, Qashqarcha, Ushshoq va b.)ni baland (katta) avjlar bilan kuylagan. Shu bois, xalq va sanʼat axli orasida „Avjlar ustasi“, „Savtxon“ deb nom chiqargan. 1937 yil Moskvada oʻtkazilgan Oʻzbek sanʼati dekadasining qatnashchisi. Uning repertuaridagi asarlar gramplastinkalarga, folk-lorshunos Ye. Romanovskaya tomonidan notaga yozib olingan (1935) va musiqa-shunoslar tomonidan oʻrganilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1878-yilda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Xonandalar
Turkum:Sozandalar
Turkum:Oʻzbekiston xalq hofizlari