Hasan al-Basriy

Abu Said al-Hasan ibn Abi'l-Hasan Yasor al-Basriy ( Abū Saʿīd al-Ḥasan b. Abī’l-Ḥasan Yasār al-Baṣrī; ), Basralik Hasan nomi bilan mashhur ( romiylashtirilgan), ilk sunniy musulmon voiz, zohid, ilohiyotchi, tafsirchi, olim, qozi va tasavvufchi edi. 642 yilda Madinada tugʻilganMourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Hasan musulmonlarning ikkinchi avlodiga mansub boʻlib, ularning barchasi keyinchalik sunniy islom taqvosida tabi’un deb atalar edi.Mourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Darhaqiqat, Hasan tobeinlarningMourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. „eng mashhurlaridan“ biriga aylandi va „taniqli ilmiy martaba va islom ilmida vafotidan keyin yanada ajoyib meros“ qoldirdi..Mourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.

Oʻzining qattiqqoʻlligi va „taslim boʻlish“ (zuhd) tarafdoriligi bilan hurmatga sazovor boʻlgan Hasan Umaviylar xalifaligining ilk davrida dunyoviylik va moddiyatparastlikka qarshi targʻib qilgan, joʻshqin vaʼzlari bilan „zamondoshlarida chuqur taassurot qoldirgan“.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. SahobaRitter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. bir qancha koʻzga koʻringan sahobalari bilan yaqin munosabatlari uning islom ilmlari ustozi va olimi sifatidagi mavqeini yanada mustahkamladi.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. U zoʻr boʻlgan deb aytiladigan maxsus fanlar qatoriga Qur’on tafsiri (tafsir)Mourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. kiradi, shu sababli uning nomi mumtoz va oʻrta asrlardagi muqaddas bitikning tafsirlaridaMourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson., shuningdek, ilohiyot va tasavvufda „nomi doimo uchraydi“.Mourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.S. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), pp. 168-169 Bularning oxirgisiga kelsak, shuni taʼkidlash kerakki, Hasan soʻfiylik rivojida gʻoyat muhim shaxs boʻlib qoldiS. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), pp. 168-169 uning nomi „Muhammadga qaytib boradigan koʻplab tasavvufiy silsilalarda (ustozlar va ularning shogirdlari zanjirlarida)“ uchraydi. IX asrdan boshlab sunniy tasavvuf olimlarining yozuvlari.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Bir alloma taʼbiri bilan aytganda, Hasan ilk tasavvufning „buyuk patriarxi“ hisoblanadi.S. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), p. 168

Olimlar taʼkidlaganidek, Hasanning asl asarlaridan juda oz qismi saqlanib qolgan, uning turli mavzudagi hikmat va hikmatlari, asosan, koʻplab shogirdlari tomonidan ogʻzaki ijod orqali yetkazilgan.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Uning mashhur vaʼzlaridan parchalar keyingi mualliflarning asarlarida saqlanib qolgan boʻlsa-da, uning nomi bilan atalgan yagona toʻliq qoʻlyozmalar „Risolat al-qadar ila Abdulmalik“ (Abd al-Malikka oldindan taqdirchilarga qarshi maktub) kabi apokrifik asarlardir.Mourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. IX yoki X asr boshlariga mansub psevdopigrafik matnMourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. va Umar II ga (vaf. 720 yil) yoʻllangan „asket va bogʻlovchi xarakterdagi“ boshqa xatMourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. ham xuddi shunday soxta deb hisoblanadi.Mourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.

Anʼanaga koʻra, Hasan barcha sunniy mazhablar tomonidan atoqli shaxs sifatida eʼtirof etilganRitter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. va

Abu Tolib al-Makkiy kabi muhim sunniy mutafakkirlarning keyingi asarlarida koʻpincha ilk islom jamoatchiligining hurmatli kishilaridan biri sifatida qayd etilgan. (vaf. 996),Abū Ṭālib al-Makkī, Ḳūt al-ḳulūb, Cairo 1310, passim Abu Nuʻaym (vaf. 1038),Abū Nuʿaym al-Iṣfahānī, Ḥilyat al-awliyāʾ wa-ṭabaqāt al-aṣfiyāʾ (Beirut 1967-8), 2:131-61 Ali Hujviriy (vaf. 1077),Ḥud̲j̲wīrī, Kas̲h̲f al-maḥd̲j̲ūb, tr. R. A. Nicholson, GMS xvii, 86 f. Ibn al-Javziy (vaf. 1201),Ibn al-Jawzī, Adab al-shaykh al-Ḥasan b. Abī l-Ḥasan al-Baṣrī, ed. Sulaymān M. al-Ḥarash, Riyadh 1993 va Nishopurlik Attor (vaf. 1221).al-ʿAṭṭār, Tadhkirat al-awliyāʾ, ed. Reynold A. Nicholson (London 1905-7), 1:24-34Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Abu Tolib al-Makkiy Basron sunniy tasavvufining eng muhim asari boʻlgan mashhur "Hut al-Hulub " asarida Hasan haqida shunday deydi: "Biz vakillik qilayotgan bu taʼlimotda Hasan bizning imomimizdir. Biz uning izidan yuramiz va Uning yoʻllaridan va Uning chiroqlaridan kelib chiqamiz " Natbaʼu va min Mishkonihi Nastaiy.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online.

 Hayoti 
Hasan 642 yilda Madinada tugʻilgan.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Uning onasi Xayra Muhammad paygʻambarning xotinlaridan biri Ummu Salamaning (vaf. 683) choʻrisi boʻlgan, otasi Peroz esa asli Iroq janubidan boʻlgan fors quli boʻlgan. Anʼanaga koʻra, Hasan Siffin jangidan keyin oilasi Basraga koʻchib oʻtishidan oldin, hayotining katta qismini Madinada oʻsgan.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Ayrim olimlarning fikriga koʻra, „birinchi navbatda Madina bilan boʻlgan aloqasi va u yerda Muhammadning koʻplab taniqli sahobalari va xotinlari bilan tanishishi Hasanning musulmon diniy va tarixiy nasabnomasida obroʻli shaxs sifatidagi ahamiyatini oshirgan“.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online.

Bizgacha yetib kelgan turli tarjimai hollarda Hasanni bir paytlar Ummu Salama emizganligiRitter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. va onasi uni tugʻilgandan keyin xalifa Umarning (vaf. 644) huzuriga olib borganligi, u kishi Hasanga duo bilan duo qilganliklari haqida hikoya qiladi: „Ey Allohim. ! Iltimos, uni imonda dono va hamma odamlarga suyukli qilgin“Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. U oʻsib ulgʻaygan sari, Hasan Muhammadning oʻrnaklariga murosasiz sodiqligi bilan koʻpchilikning hayratiga tusha boshladi.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Hasan hayotiga oid turli dastlabki da u bu davrda Ali (vaf. 661) oyoqlarida tez-tez saboq olgani, aytilishicha, Hasan hali „oʻsmirlik chogʻida“ saboq bergan.Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104 Abdalning metafizik gʻoyasi borligiga dalil sifatida — qirqta asosiy avliyolar, ularning soni, anʼanaviy sunniy tasavvufiy eʼtiqodiga koʻra, qiyomat kuniga qadar doimiy boʻlib qoladi, har bir qirq guruh yer yuzida vafot etganidan keyin boshqasi bilan almashtiriladi. — oʻsha davrda keng tarqalgan ediSee, for example, Ahmad ibn Hanbal, Musnad 1:112: "The people of Syria were mentioned in front of `Ali ibn Abi Talib while he was in Iraq, and they said: „Curse them, O Commander of the Believers.“ He replied: „No, I heard the Messenger of Allah say: The Substitutes (al-abdal) are in Syria and they are forty men, every time one of them dies, Allah substitutes another in his place. By means of them Allah brings down the rain, gives (Muslims) victory over their enemies, and averts punishment from the people of Syria.“ Hasanning baʼzi zamondoshlari uni haqiqatan ham oʻsha davrning abdallaridan biri deb taʼriflaganliklari haqida rivoyatlar mavjud.See, for example, al-Tabarani, al-Awsat: „We do not doubt that al-Hasan is one of them.“ (narrated by Qatāda)

Hasan yoshligida Sharqiy Erondagi bosqinchilik yurishlarida qatnashgan (taxminan 663 yil) va zargarlik savdosi bilan shugʻullanganRitter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online., sof zohid va olim uchun tijorat va harbiy hayotni tark etgan.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Aynan mana shu keyingi davrda u Iroqdagi valiylarning siyosatini ochiqdan-ochiq tanqid qila boshladi, hatto hukumatni shu darajada qoʻzgʻatdiki, Hasanning gʻazabi Hasan rahimahullohning gʻazabiga uchragan Hajj̲aj davrida hayoti xavfsizligi uchun qochishga majbur boʻldi. Hajj̲ajning 705-yilda Vositga asos solganini ochiqdan-ochiq qoralagani tufayli uygʻongan ediRitter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Hasanning bu davrdagi eng yaqin hamrohlaridan biri uning safdoshi, asket va tasavvufchi Farqad as-Saboxi (vaf. 729) boʻlib, islomni qabul qilgan nasroniy arman edi.Historical dictionary of Sufism By John Renard, p. 87 Hasan as-Saboxiy va Robiya Basriy (vafoti 801) kabi arboblar bilan birgalikda boylarning boylik toʻplashini ochiqchasiga qoralay boshladi; va shaxsan oʻzi boylikni shu darajada mensiganki, hatto „boyligi bilan mashhur boʻlgan qizining qoʻliga sovchini ham faqat boyligi tufayli rad etgani“ aytiladi.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Qolaversa, ayni shu davrda Hasan tasavvufda koʻplab shogirdlar olgani aytiladiS. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), pp. 168-169, masalan, Habib al-Ajamiy (vafoti 8-asr), ularning Hasan bilan aloqalari turli xagiografiyalarda qayd etilgan.Historical dictionary of Sufism By John Renard, p. 87 Hasan 728 yili Basrada sakson olti yoshda vafot etdi.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Oʻrta asrlar anʼanachisi Qushayriy (vaf. 1074) keltirgan anʼanaga koʻra, "al-Hasan al-Basriy vafot etgan kechada… mahalliy odam tushida jannat eshiklari ochilganini va faryodchini koʻrdi. „Albatta, al-Hasan al-Basriy Undan rozi boʻlgan Alloh taolo huzuriga kelyapti“, deb eʼlon qildi"Qushayri, Risala, trans. A. Knysh (Reading, Garnet Publishers: 2007), p. 397

 Yana qarang 
Bir olim tushuntirganidek, Hasan risolatining mohiyati „oʻzga dunyoviylik, oʻzini tutmaslik, faqirlik va Allohdan taqvo qoʻrqishdan iborat boʻlgan, garchi u Alloh taoloning ilmi va muhabbati haqida gapirgan boʻlsa-da, uni dunyoga muhabbat va ilm bilan qarama-qarshi qoʻygan“.S. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), p. 169

 Tasavvuf 
Hasanning tasavvufga oid birorta toʻliq asarlari saqlanib qolmagan boʻlsa-da, u „bir necha avlod talabalariga ham diniy ilmlar, ham yaqinda soʻfiylik deb nomlanadigan ilmlarni oʻrgatgani“ eʼtirof etiladi.S. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), p. 168 Shunday ekan, u Gʻarb olimlari tomonidan ham soʻfiylikning „buyuk patriarxi“S. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), p. 168, ham „musulmon tasavvufining patriarxi“Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1975), p. 30 deb atalgan. Darhaqiqat, Hasan hech qachon bu mavzuda toʻliq asar yozmagan boʻlishi mumkin, chunki uning boshqa fanlardagi asarlari ham saqlanib qolmagan; balki, olimlar taʼkidlaganidek, ehtimoldan ham koʻproq narsa shundaki, u oʻz taʼlimotini ogʻzaki ravishda yetkazgan.S. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), pp. 168-169 Uning keyingi islomiy asarlarda bizgacha yetib kelgan vaʼzlaridan parchalardan maʼlum boʻladiki, Hasan tasavvufining birlamchi jihatlaridan biri uning zohidlik va oʻzga dunyoviylikni kuchli qoʻllab-quvvatlaganligidir.S. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), pp. 168-169 Bu xususiyat uning eng mashhur epigrammalarida taʼkidlangan, masalan: „Bu dunyoda goʻyo bu yerga qadam qoʻymagandek, narigi dunyoda esa uni tark etmagandek boʻl“.S. H. Nasr, The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition (San Francisco: HarperOne, 2008), p. 169 Uning hamma joyda keng tarqalgan yana bir gapi: „Xudoni tanigan Uni sevadi, dunyoni bilgan undan oʻzini tiyadi“Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104 boʻlib, bir olimning fikricha, oʻsha paytda Basradagi „tasavvufning oʻta quintessensi“ni ifodalaydi..Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104 Hasan oʻzining yana bir mashhur iborasida shunday degan: „(Vatanchi) koʻrgan odam oʻzini kasalman deb oʻylaydi, lekin bu xalqni hech bir kasallik yuqmagan. Yoki, agar xohlasang, ular eziladilar: oxirat zikri koʻpchilikni magʻlub qiladi“Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104, bir olimning fikriga koʻra, „bu holda turib keyingi hayotni aniq koʻrish imkoniyatini eslatib oʻtadi va buning abadiy izini tasvirlaydi. oldindan tatib koʻring.“Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104 Olimlar taʼkidlaganidek, Hasan oʻzini ulardan biri deb bilishiga qaramay, „bunday koʻruvchilar“ haqida xolis gapirgan.Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104 Bir olimning soʻzlariga koʻra, Hasanning mashhur tasavvufiy tovlamalari koʻp asrlar oʻtgandan keyin ham „ fors, turk va pushtu tasavvufiy misralarida aks-sadosini saqlab kelmoqda“.Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1975), p. 30

Hasan soʻfiylar tarixida „ajoyib vositachi“ sifatida taʼriflanganMartin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104, chunki "u havoriylar davrida sahaba asrida ulgʻaygan boʻlsa-da,Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104 ilk islomda tasavvufiy tananing tabiati bor edi. „86 yoshida oʻlimiga qadar“Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104 oʻzgardi, shu paytgacha „islom tasavvufchilari alohida tabaqaga aylandi“.Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104 Anʼanaviy sunniy tasavvuf asarlariga koʻra, Hasan oʻzining ichki bilimlarining koʻp qismini Alidan oʻrgangan, shuning uchun ham „koʻpgina soʻfiylik tariqatlari oʻzlarining ruhiy nasl-nasabini Hasan orqali Aliga va shuning uchun Paygʻambarga bogʻlaydilar“.Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104

 Taqvosi 
Hasan Allohni zikr qilishda munchoqlardan (arabcha misbaha ; forscha, turkcha va urducha: tasbīh) foydalanishni targʻib qilgani aytiladi.Al-Suyuti, al-Hawi li al-Fatawa As-Suyutiy (vaf. 1505) rivoyat qiladilarki, Hasan munchoqlardan foydalanish haqida shunday degan: „Yoʻlning boshida qoʻllagan narsamizni oxirida qoldirishni istamaymiz. Men Allohni qalbim, qoʻlim va tilim bilan zikr qilishni yaxshi koʻraman“Al-Suyuti, al-Hawi li al-Fatawa. Bu haqda as-Suyutiy shunday fikr bildirgan: "Boʻlmasa, qanday boʻlsinki, zikrlar Alloh taoloni eslatib tursa-yu, odam zikrni kamdan-kam koʻradi, magar Allohni zikr qiladi, bu uning eng katta foydalaridandir. "Al-Suyuti, al-Hawi li al-Fatawa Hasan kabi ilk oʻqituvchilarning misoli natijasida, sunniy va shia islomida namozlardan foydalanish juda keng tarqalgan; Biroq, bu amaliyot koʻpincha salafiylik va vahhobiylik tarafdorlari tomonidan dindagi bid’at bid’ati ekanligi sababli qarshilik koʻrsatadi.

 U bilan bogʻliq dalillar 
Islom olamida Hasan Basriy bilan bogʻliq koʻplab keng tarqalgan hikoyalar va ibratli rivoyatlar mavjud.Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online. Ulardan eng mashhurlaridan biri uning diniga qaytishi haqidagi hikoya boʻlib, unda „buyuk zohid oʻzining kattalar hayotini muvaffaqiyatli zargarlik savdosi sifatida boshlaganligi haqida hikoya qiladi“.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 46 Hagiografik olim Jon Renard bu hikoyani quyidagicha umumlashtiradi: „Bir kuni Hasan Vizantiya imperatorining saroyiga tashrif buyurdi va vazir uni sahroga sayohatga taklif qildi. Hasan oʻsha yerda hashamatli chodirni koʻrdi, unga birin-ketin katta qoʻshin, toʻrt yuzta olimlar, oqsoqollar va toʻrt yuz nafar goʻzal choʻrilar kelishdi. Vazirning tushuntirishicha, imperatorning chiroyli yosh oʻgʻli kasallikdan vafot etganidan keyin har yili Vizantiya fuqarolari oʻlgan shahzodani hurmat qilish uchun kelishgan. Bu barcha toifadagi qirol fuqarolari kirib-chiqib ketgandan soʻng, imperator va uning bosh vaziri chodirga kirib, oʻz navbatida marhum bolaga na kuchlari, na bilimlari, na donoliklari va na boyliklari haqida qaygʻurishlarini tushuntirdilar. Uning umidli umrini uzaytirish uchun na goʻzallik, na hokimiyat yetarli edi. Bu hayratlanarli manzara Hasanni oʻz oʻlimini doimo yodda tutish zarurligiga ishontirdi va u gullab-yashnagan tadbirkordan dunyodan voz kechuvchi zohidning haqiqiy arxetipiga aylandi“John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 47

 Hasan Basriyning Muhammad s.a.v bilan munosabati 
da Hasan Basriyni Muhammad s.a.v (paygʻambar) bilan goʻdakligida uchrashgani yozilgan.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 26 Anʼanaga koʻra, „Ummu Salamaning uyiga chaqaloq borligida tashrif buyurgan“ Muhammad „kichkina Hasan uchun duo qildi va yana duo qildi“.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 26 Yana bir marta Hasan Basriy Muhammad alayhissalomning koʻzasidan suv ichganligi aytiladi.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 26 Paygʻambar Hasanning suvni ichganini bilgach, „bola undan ichgan suvga mutanosib ravishda ilm olishini eʼlon qilgan“, deyiladi.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 26

 Hasan Basriyning xislatlari 
Turli tarixiy da aytilishicha, Hasan oʻzining kelishgan qiyofasi bilan zamondoshlari tomonidan hayratga tushgan.Ibn al-Qayyim, Rawda al-Muhibbin wa Nuzha al-Mushtaqin, p. 225 Shu munosabat bilan Ibn Qayyim al-Javziyya (vaf. 1350) qadimiy rivoyatni rivoyat qiladi, unda shunday deyiladi: "Bir guruh ayollar hayit kuni tashqariga chiqib, odamlarga qarab yurishdi. Ulardan: „Bugun siz koʻrgan eng chiroyli odam kim?“ deb soʻrashdi. Ular: „Qora salla oʻragan domla“, deb javob berishdi. Ular al-Hasan al-Basriyni nazarda tutganlar"Ibn al-Qayyim, Rawda al-Muhibbin wa Nuzha al-Mushtaqin, p. 225 Uning shaxsiyatiga kelsak, rivoyat qilinadiki, Hasan tez-tez yigʻlab yurar, atrofidagilar uni „gunohlariga achinib toʻkkan koʻz yoshlari bilan“ tanib qolishgan.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 47 Anʼanalardan birida aytilishicha, u bir kuni tomida namoz oʻqiyotganda shunchalik yigʻlaganki, uning koʻz yoshlari „suv tozami yoki yoʻqligini soʻragan oʻtkinchidan pastga oqib tusha boshlagan“.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 47 Hasan shu zahoti pastdagi odamni chaqirib, unga: „Yoʻq, chunki bular gunohkorning koʻz yoshlari edi“, dedi.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 47; see source in notes, with p. 286 Shunday qilib, „u oʻtkinchiga darhol yuvinishni maslahat berdi“.John Renard, Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 47; see source in notes, with p. 286 Qushayriy ham xuddi shunday tarzda Hasan haqida shunday deydi: „Al-Hasan al-Basriyni endigina dahshatli fojiaga duchor boʻldi, deb oʻylamasa, hech qachon koʻrmaydi“.Qushayri, Risala, trans. A. Knysh (Reading, Garnet Publishers: 2007), p. 157 Bu urf-odatlarga kelsak, bir olimning taʼkidlashicha, Hasan „barcha dinlarning zohidlariga xos boʻlgan qaygʻu va qoʻrquvga chuqur singib ketgan“.Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1975), p. 30

 Yana qarang 
 Tasavvuf
 Chishti ordeni
 alaviylik
 Bektoshi

 

 Asosiy 
 Ibn al-Murtado, tabodat al-Muʼtazila, tahr. Susanna Uilzer (Injil. Isl. 21), 18-v.
 Ibn Hutayba, ʿ Uyun al-ak̲h̲bar, Qohira 1925-yil, indeks
 Ibn K̲h̲allikon, №. 155
 S̲h̲ahrastoniy, al-Milol va l-nihol, tahrir. Kureton, 32
 Abu Tolib al-Makkiy, Xut al-Xulub, Qohira 1310, Passim
 Abu Nuaym, Xilyat al-avliyoʻ, Qohira 1932-8, passim
 Ḥud̲j̲wīrī, Kas̲h̲f al-maḥj̲ūb, tr. RA Nikolson, GMS xvii, 86 f.
 Farid al-Din ʿAthor, T ad̲h̲kirat al-avliyoʾ, tahr. Nikolson, i, 24 ff.
 Ibn al-Javziy, Adab Hasan al-Basriy, Qohira 1931-yil
 Ak̲h̲bār Hasan al-Basriy, ms. Ẓāhiriyya, Damashq, qarang. Fihris (Taʾrīk̲h̲), 306 (koʻrinmas)
 Jāḥiẓ, al-Bayan va l-tabyin, Qohira 1949, indeks
 Jamharat rasaʼil al-'Arab, tahrir. Ahmad Zaki safvat, Qohira 1937, i, 378-89.

 Ikkilamchi 

 L. Massignon, Essai sur les origines du lexique technique de la mystique musulmane, Parij 1922, 152-75
 HH Schaeder, „Hasan al-Basri“, Isl ., xiv (1925), 42 ff.
 H. Ritter, „Studien zur Geschichte der islamischen Frŏmmigkeit, i, Hasan al-Basri“, Isl ., xxi (1933), 1-83
 J. Obermann, Islomning ilk davridagi siyosiy nazariya, Amerika Sharq jamiyati nashrlari, Offprint seriyasi №. 6, 1935-yil
 J. Renard, Xudoning Doʻstlari: Islomiy taqvo, sadoqat va bandalik tasvirlari, Berkeley 2008, indeks

 

Turkum:642-yilda tugʻilganlar
Turkum:728-yilda vafot etganlar
Turkum:Basra kishilari
Turkum:Mujaddid
Turkum:Umaviylar xalifaligidan chiqqan olimlar
Turkum:Sunniy imomlar
Turkum:Sunniy soʻfiylar
Turkum:Musulmon avliyolari
Turkum:Sunniy musulmon ulamolar