Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Panjara

Panjara — meʼmoriy boʻlak; kataksimon toʻqima shakl, toʻsiq. Binolarning eshik, darcha, tuynuk, zinapoyalarida, ayvonlarda toʻsiq va ayni paytda bezak vazifasini oʻtaydi. Turar joy, bogʻlarda, koʻchalarda, uyroʻzgʻor buyumlarida, amaliy sanʼat va hunarmandlik buyumlarida ham bezak sifatida foydalaniladi. Panjara yogʻoch taxtachalarni, gʻishtni qalab, ganch va metallni quyib va oʻyib, toshni qalab va oʻyib oʻsimliksimon, handasiy shakl hosil qilib tayyorlanadi. Sodda va murakkab bor. Panjara tayyorlash usuli panjaraning xom ashyosiga, vazifasiga, oʻrni, ustaning malakasi va mahoratiga bogʻliq. Panjaraning keng Tapkalgan turi yogʻoch panjara uchun oldin rom tayyorlanib, chizma boʻyicha hozirlangan taxtachalar uning ichiga qalabyigʻib chiqiladi (yogʻoch boʻlaklarining porsi qilingan, tish chiqarilgan joylari birbiriga bolgʻacha bilan urib jipslashtiriladi). Bu ustadan koʻp mehnat, ma-horat, aniqlik talab qiladi. Taxtani parma va iskana bilan oʻyib ham panjara tayyorlanadi. Ganch panjara ganchning eng yaxshi navidan qolipga quyib yoki tayyor ganch taxtani oʻyib hosil qilinadi, soʻng pardozlanadi. Shakli oldin ganchdan yoki gʻishtdan qalab tayyorlanib, ustiga koshin qoplangan panjara ham bor. Metall Panjaralar kamdankam boʻlib, quyib yoki mis taxtani oʻyib tayyorlangan (hozir koʻpincha choʻyandan quyilib tayyorlanmoqda). Zamonaviy meʼmorlikda metall va beton panjaralar keng qoʻllanadi.

Arxeologik materiallar panjara sanʼati qadimdan mavjudligini, ayniqsa, Sharq mamlakatlarida keng tarqalganligini koʻrsatadi. Tuproqqalʼa (II asr) saroylarida ham xom gʻishtni qalab, Varaxsha (8-asr) binolarida ganchni oʻyib ishlangan panjara qoldiqlari bor, Ismoil Somoniy maqbarasida pishiq gʻishtni qalab panjara hosil qilingan. Temuriylar davrida jozibador ishlangan Panjara namunalari yaratilgan Shohi zinda majmuasi (XIV asr)da mahorat bilan ishlangan yogʻoch panjara va boshqa meʼmoriy yodgorliklarda marmardan ishlangan panjara namunalari saqlangan.

Mir Arab, Abdullaxon (XVI asr Buxoro), Sherdor (XVI asr, Samarqand) madrasalarida rangli koshinlardan mozaika panjaralarining ajoyib namunalari, Sitorai Mohi Xosa majmui (1913), Xivadagi Toshhovli, Samarqanddagi Imom al-Buxoriy majmui, Toshkentdagi Navoiy teatri, Oʻzbekiston tarixi muzeyi, Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi, "Koʻk gumbaz" kafe va choyxonasi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, "Oʻzbekiston" mehmonxonasi va boshqa binolarda panjaraning jozibador namunalarini koʻrish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxitektura
Panjgoh

Panjgoh (fors. – besh parda, besh pogʻona) – 1) Oʻrta asr Oʻn ikki maqom tizimida muayyan shoʻba nomi; 2) Shashmaqom tarkibidagi Rost maqomi mushkilot boʻlimida „Muhammasi Panjgoh.“ nomi bilan yetib kelgan cholgʻu qism. Uning oʻziga xos ijod yoʻllaridan biri Rosi Panjgoh deb ataladi; 3) Xorazm maqomlarining biri. Turkumda soʻnggi oʻrin egallagan boʻlib, faqat cholgʻu qismlardan iborat. Parda tuzilishi hamda kuy mavzulari Rost maqomiga tutash boʻlgani sababli Panjgoh mustaqil maqom darajasida tan olinmagan; 4) uygʻur oʻn ikki muqomlarshganlardan biriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Panjob

( Pandjob ; , ) — Tojikistondagi qishloq. Xatlon viloyatining Hamadoniy tumanida joylashgan bo'lib jami jamoada 2015-yil hisobiga ko'ra jami aholi soni 10418 nafarni tashkil etganJamoat-level basic indicators, United Nations Development Programme in Tajikistan, accessed 15 October 2020.
Panjob (viloyat)

Panjob – Pokistonning shimoliy-sharqiy qismidagi viloyat. Hind daryosining Chinob va boshqa irmoqlari havzasida. Maydoni 205,3 ming km². Aholisi 72,6 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi – Lohur shahri Yer usti allyuviy jinslardan tuzilgan. Daryolar yozgi musson davrida toshib, oʻzanini oʻzgartirib turadi. Relyefi bir oz qiya, jarlar bor. Iqlimi quruq tropik iqlim. Oʻrtacha temperatura yanvarda 13—16°, mayniki 35°. Yillik yogʻin 150 mm.

Panjob – mamlakatning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan qismi. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi sugʻorma dehqonchilik. Mamlakat hududining 1/4 qismi, aholisining yarmidan ortigʻi Panjob hissasiga toʻgʻri keladi. Panjob Pokistonda yetishtirilayotgan bugʻdoy, sholi, paxta va shakarqamishning asosiy qismini, sanoat mahsulotining deyarli yarmisini beradi. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari – bugʻdoy, grem, bajra, sholi, jovar, makkajoʻxori, paxta, shakarqamish va moyli ekinlar. Chorvachilik bilan viloyatning shimoliy. va gʻarbiy rayonlarida shugʻullaniladi, asosan, qoʻy, echki boqiladi. Koʻmir, surma, toshtuz, tabiiy gaz, neft qazib chiqariladi. Layalpur va Moʻlton shaharlarida ip gazlama sanoatining nisbatan yirik korxonalari joylashgan. Oziq-ovqat, koʻnteri, mashinasozlik, metallsozlik, kimyo, qogʻoz, sement, paxta tozalash korxonalari bor. Hunarmandchiliqsa metall va sopoldan uy roʻzgʻor buyumlari, fil suyagidan badiiy buyumlar tayyorlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Pokiston viloyatlari
Panjob (shtat)

Panjob — Hindistonning shim.gʻarbiy qismidagi shtat. Satlaj daryosi havzasida. 1956-yilda tuzilgan. Maydoni 50,4 ming km². Axrlisi 24,3 mln. kishi (2001); panjobi va hindi tillarida soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Chandigarx shahri Hindgang tekisligining shim. qismida. Daryolari yozgi musson davrida toshadi. Relyefi bir oz qiya, jar koʻp. Iqlimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 15°, mayniki 35° gacha. Yillik yogʻin 700 mm gacha. Barg toʻkuvchi, doim yashil va igna bargli oʻrmonlar bor.

Panjob — xind madaniyatining qad. markazlaridan. Hindistonning chegara viloyati boʻlgan Panjob qadimda va oʻrta asrlarda qoʻshni mamlakatlar bilan boʻladigan savdo ishlarida muhim rol oʻynagan va bu mamlakatlar bilan iqtisodiy va madaniy aloqalarga ega boʻlgan (qarang Panjob tarixiy viloyatiga).

Iqtisodiyotida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Mamlakatning bugdoy va ingichka tolali paxta yetishtiriladigan asosiy qishloq xoʻjaligi rayonlaridan. Ishlanadigan yerlarning yarmiga yaqini sugʻoriladi.

Asosiy oziq-ovqat ekini — bugʻdoy (mamlakatda olinayotgan bugʻdoy hosilining 1/4 qismi), dukkakli ekinlar, arpa, makkajoʻxori, tariq, kartoshka va sholi. Texnika ekinlaridan paxta, shakarqamish ekiladi. Kangrada choy plantatsiyalari bor. Chorvachilikda qoramol, qoʻy va echki, tuya boqiladi. Sanoati qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Toʻqimachilik (ip gazlama, shoyi, movut) korxonalari, shakarqand, sement, mineral oʻgʻit, ogʻir suv zavodlari, taʼmirlash us-taxonalari, qogʻoz, choy fabrikalari va boshqa bor. Hunarmandchilikda gilam, poyab-zal, yogʻoch buyumlar ishlab chiqariladi. Panjob orqali Hindistonni Pokiston bilan bogʻlovchi asosiy transport yoʻllari oʻtgan. Chandigarh shahrida aeroport bor. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panjob tili

Panjob tili yoki panjobiy — hind (hind-oriy) tillaridan biri. Hindistondagi Panjob shtatining rasmiy tili; shuningdek, Pokistonning ayni nomdagi viloyatida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 90 mln. kishidan ortiq (Hindistonda 30 mln.ga yakin, Pokistonda 60 mln.dan koʻproq). Asl P. (sharqiy P.) bir qancha laxjalarga boʻlinadi; ularning asosiylari: majhi (adabiy tilga asos boʻlgan) va dogri (alohida xususiyatlarga ega boʻlib bormoqda). Unga lingvistik da "lahnda (lendi)" degan umumiy nom olgan gʻarbiy panjob tillari va lah-jalari qoʻshilib ketadi.

Tuzilishiga koʻra, P. hindiy va urdu tillariga yaqin. Aslida agglyutinativ til boʻlgan P.da keyinchalik fleksiya ham rivojlangan. Leksik, grammatik jihatlari hindiy tiliga oʻxshasada, fonetik jihatdan undan keskin farq qiladi. P.da choʻziq va qisqa unlilar, oʻziga xos undosh tovushlar bor; soʻz urgʻusi kuchli. Otlar 2 jins va 6 kelishik shakllari bilan oʻzgaradi. Lugʻat tarkibining taxminan 60%ini qad. hind tiliga mansub soʻzlar tashkil etadi. Unda arab, fors, turkiy va ingliz tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina.

P.da yaratilgan dastlabki badiiy asarlar 12—13-asrlarga taalluqli boʻlsada, u asosan 16-asrdan rivojlangan. P. Hin-distonda hindiy tili, Pokistonda urdu tili taʼsirida rivojlanmoqda. P. Hin-distonda sikxlar tomonidan 16-asrda yaratilgan gurmukhi yozuvi hamda devanagaridan, Pokistonda arab alifbosi asosidagi urdu yozuvidan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Nom 
Panjob soʻzi "Panj-āb" soʻzidan olingan. Fors tilida bu "Besh suv" degan maʼnoni anglatadi, Hind daryosining beshta asosiy sharqiy irmogʻiga ishora qiladi. Mintaqaning nomi Janubiy Osiyoning turk-fors bosqinchilari tomonidan yaratilgan va mintaqaning Sanskrit tilidagi Panchanada nomining tarjimasi boʻlib, bu "Besh daryo mamlakati" degan maʼnoni anglatadi.

 

Turkum:Tillar
Panjobilar

Panjobilar — Pokiston (Panjob viloyati, 81 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Hindiston (Panjob shtati, 8,9 mln. kishi)dagi xalq. Umumiy soni 90 mln.ga yaqin kishi. Panjobi tilida soʻzlashadi. Hindistondagi P., asosan, hinduizmga, Pokistondagilar esa, islom diniga (asosan, sunniylar) eʼtiqod qiladi. Panjob, madaniyatning eng qad. beshiklaridan biri hisobla-nadi. Miloddan avvalgi 3-ming yilliqsa bu hududda Xapanna madaniyati tarqalgan. P. et-nik va til jihatdan Oʻrta Osiyo va Eronning eng qad aholisi bilan qardosh. Panjobni bosib olgan forslar, yunonlar, saklar va parfiyaliklar, kushonlar, arablar, turkiylar, moʻgʻullar P.ning tarixiy etnogenezida maʼlum rol oʻynagan. Bobur Hindistonni zabt etgandan soʻng (1526) Panjobga afgʻonlar va oʻzbeklar ham koʻchib kelgan. P. xalqsifatida 17—18-asrlardashakllangan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, hunarmandchilik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panjhir

Panjhir — ilk oʻrta asrlarda Tohariston viloyati shahri (hozirgi Afgʻonistonning Nuriston viloyatidagi Panjshir shahri). 10-asrda Panjhir atrofida boy kumush koni boʻlgan. Panjhir shahri togʻ tepasida joylashgan boʻlib, uning yonidan Andarob va Koson daryolari oqqan. Bu yerda bogʻlar koʻp boʻlsada, yerlar haydalmagan, ishlov berilmagan. Samongshning maʼlumotiga koʻra, urush vaqtida Panjhir 10 ming jangchi yetkazib bera olgan. Panjhirning barcha aholisi Panjhir dokimi egalik qilgan Kumush togʻdagi konda ishlaganlar. Kondan qazib chiqarilgan kumush maʼdani 3 qismga taqsimlangan: bir qismini sulton vakili, 2-qismini uni qazib olgan konchi olgan, 3-qismi esa konchilik bilan mashgʻul boʻlgan mahalliy aholiga tekkan, ular uni savdogarlarga sotishgan. Muqaddasiyning yozishicha, 10-asrda Panjhirda koʻplab dirhamlar zarb qilingan. Panjhir zarbxonasi 8-asrning 2-yarmida ham mavjud edi. 10-asrda somoniylar davrida Panjhirda harbiy qarorgoh joylashgan boʻlib, uning oʻz zarbxonasi boʻlgan.

 Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharista-na po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XSH vv., T., 1996.

Shamsiddin KamoliddinovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Panzootiya

Panzootiya (pan... va yun. zoon — hayvon) — hayvonlar oʻrtasida yuqumli kasallikning gʻoyat tez va keng tarqalishi. P.da yuqumli kasallik bir yoki bir necha mamlakatda, butun qitʼada keng tarqalib, deyarli hamma hayvon kasallanadi. Oqsil kasalligi, oʻlat va boshqa shunday kasalliklardan. Bu kasalliklar tez yuqadi, inkubatsiya davri qisqa, kasal hayvon tuzalgandan keyin kuchli immunitet hosil boʻlmaydi.

Ijtimoiy-iqtisodiy omillar, birinchi navbatda, xoʻjaliklarning mamlakat ichida va oʻzaro tez-tez aloqada boʻlib turishi, shuningdek, mol boqish sharoitining oʻzgarishi P. rivojlanishiga maʼlum darajada sabab boʻladi. P.ga qarshi muvaffaqiyatli kurashish kasalliklar qay darajada oʻrganilganligiga, diagnostikaning samarali usullariga va profilaktikaning oʻziga xos vositalari, shuningdek, epizo-otik tadbirlarning toʻla amalga oshirilishiga bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anatoliy Panin

Anatoliy Nikolayevich Panin (1949.12.3, Rossiya Federatsiyasi Tula viloyati Uzlovskiy tumani) — kon ekskavatori mashinisti, Oʻzbekiston Qahramoni (1995). Mehnat faoliyatini 1967-yilda Tula viloyati Novomoskovsk shahridagi qurilish boshqarmasida ekskavator mashinisti boʻlib ishlashdan boshlagan. 1970-yildan Navoiy viloyati Uch-quduq shahridagi Shimoliy kon boshqarmasiga qarashli oltin rudalari ochiq usulda qazib olinadigan konlarda ekskavator mashinisti yordamchisi, ekskavator mashinisti, 1983-yildan shu boshqarmaga qarashli ochiq usuldagi "Sharq" konida ekskavator mashinistlari brigadiri.

P. oltin rudalarini ochiq usulda qazib olishda samarali va ilgʻor tajribalardan unumli foydalanib, ishlab chiqarishda yuksak natijalarga erishdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Panislomizm

Panislomizm (pan... va islom) — turkiyaqo'l ostida 19-asr oxirida butun musulmon olamini mustamlakachilarga qarshi kurashda birlashtirish toʻgʻrisidagi harakatga Rossiya va Angliya imperiyalari, shuningdek. SSSR tomonidan berilgan sunʼiy nom.

19-asrda Kursaviy, Marjoniy, Ahmad Donish kabi yirmk ulamolar va maʼrifatparvarlar islom dinini isloh qilish fikri bilan chiqib. muayyan dasturlar tuzishgan. Ularnish bu fiqolari Buxoroda ayrim mutaassib jamolarning jiddiy qarshiligiga uchragan. Afgon maʼrifatparvari, diniy va siyosiy arbob Jamoliddin al-Afgʻoniy 19-asrning 70-yillaridan boshlab bu qarashlarni yaxlitlashtirib, islomchilik nazariyasiga asos solgan. Keyinchalik uni rivojlantirishda Muhammad Abdu, Ikrom domla, Gasprinskiy, Fitrat, Behbudiy, Abdurashid Ibrohimov, Munavvarqori kabi siymolarning muayyan darajada xizmatlari boʻlgan.

Fitrat oʻzining "Rahbari najot" ("Najot yoʻli"; 1914) asarida millatni mustamlakachilik zulmi va koloklik girdobidan qutqarishda Qurʼoni karimni musulmonlarning rahbar va rahnamosi — najot dasturi (yoʻli) deb tushunadi. Bu muqaddas kitob va islom dini gʻoyalari atrofida millatni jipslashtirishga daʼvat etadi.

Islomchilik gʻoyasi Turkistonda mintaqa jamoatchiligi ongida islom dini va jamiyatni isloh qilish, uni yangilash, boshqa sivilizatsiyalarning ilgʻor ilmiy, texnikaviy va madaniy yutuklaridan foydalanish, fan, taʼlim sohalarini rivojlantirish gʻoyalari bilan uygʻunlashgan tarzda kuchayib borgan.

Turkiston oʻlkasi general gubernatori S.M.Duxovskiy "Turkistondagi islom" (T., 1899) nomli maxsus maʼruzasida Rossiya imperiyasida yashovchi musulmonlarning ijtimoiy-siyosiy faolligi kuchayganligini eʼtirof etib, maʼmurlarni Panislomizmga karshi kurashga chaqiradi.

Islomchilik gʻoyasi Turkiston mintaqasida sovet rejimiga karshi olib borilgan qurolli kurashda maʼlum rol oʻynagan. Shuningdek, u Turkiya, Eron, Afgʻoniston va boshqa Sharq mamla-katlarida boʻlgan inqiloblarda musulmon xalqlarini birlashtiruvchi gʻoya sifatida maydonga chiqqan. Ikkinchi jahon urushipgm keyin mustamlakachilik tizimining yemirilishida uning ham hissasi boʻlgan.

Biroq islomchilik gʻoyasi vujudga kelgan paytidan boshlab Rossiya va Angliya hukmron doiralari tomonidan panislomizm (ulugʻ islomchilik) tarzidasoxtalashtirilgan edi. Xususan, Rossiya bolsheviklarining fikricha, bu gʻoya butun islom xalqlarini yagona davlat — xalifalik tuzish uchun kurashga daʼvat qilar emish.

Sovet Rossiyasi va SSSR rahbariyati Panislomizmga qarshi kurashda xuddi turkchilik va turonchilikka nisbatan boʻlga-nidek qatiy choralar koʻrgan. Ular Panislomizm va Panturkizmpp jadidchilik va bosmachilik harakatining asosiy mafkurasi deb hisoblashgan.

 Adabiyot 
 Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Fitrat, Najot yoʻli, T., 2001; Goldsiyer I., Islom haqida maʼruzalar, T., 2001; Rajabov K,., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mixail Pankov

Mixail Aleksandrovich Pankov (1902, Qozogʻiston Respublikasi Qoʻstanay viloyati — 1975.11.1, Toshkent) — tuproqshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1946), professor (1949), Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan. (1929). Tuproqshunoslik va geobotanika institutida (1927—37), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi da ilmiy xodim (1937—47); Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti tuproqshunoslik kafedrasi mudiri (1945—67), 1968-yildan shu kafedrada professor Oʻrta Osiyoning koʻpgina hududlarida tuproqlar tadqiqoti ishlariga rahbarlik qilgan. Ilmiy ishlari, asosan, tuproq eroziyasi va shoʻrlanishi hamda ularning melioratsiyasi masalalariga bagʻishlangan.

Ac: Tuproqshunoslik (darslik), T., 1963; Meliorativnoye pochvovedeniye, T., 1974.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Pankreatik shira

Pankreatik shira, meʼda osti bezi shirasi — meʼda osti bezida ishlanadigan hazm shirasi; ishqoriy reaksiyali rangsiz suyukdik. Tarkibida oqsil, yogʻ hamda uglevodlarni parchalaydigan fermentlar, bir necha oqsillar (asosan, globulinlar), kreatinin, mochevina, siydik kislota, mikroelementlar va boshqa bor. Odamda bir sutkada 1,5—2 l Pankreatik shira ajraladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Pann

Aleksandr Mixaylovich Pann (1914.25.3, Ukraina, Lozovaya shahri — 1993.21.2, Sankt-Peterburg) — operator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1966). Butunittifoq davlat kinematografiya instituti (VGIK)ni tugatgan (1940). 1946-yildan "Oʻzbek-film"da operator boʻlib ishlagan. "Amudaryo boʻylab", "Samarqand", "Far-gʻona vodiysi", "Insoniyat besh qoʻli" kabi 15 ga yaqin hujjatli, "Stadionda uchrashamiz", "Qutlugʻ qon", "Ulugʻ-bek yulduzi", "Yettinchi oʻq", "Achchiqda-nak", "Ertangi dare", "Yetti umid kamalagi", "Ringga chaqiriladi", "Oʻzgalar tashvishida" va boshqa badiiy filmlarga operatorlik qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:21-fevralda vafot etganlar
Panna olmos rayoni

Panna olmos rayoni - Hindistonning Madhya-Pradesh shtatidagi qimmatbaho toshlar konlari joylashgan mintaqa. Umumiy maydoni 1700 km². Tub jinslarda joylashgan mashhur Majga-on va bir nechta sochma olmos konlari bor. Majgaon kimberlit konining maydoni 500x350 m boʻlib, 270 m chuqurlikgacha zaxiralari 4,5 mln. karat miqdorida ba-holangan; bu konda miloddan avvalgi davrlarda ham olmos qazib olinganligi maʼlum, hozirgi vaqtda yiliga 12 ming karat atro-fida olmos qazib olinadi (oʻrtacha 100 t kimberlit jinslaridan 10,7 karat olmos olinadi). Bundan tashqari, Panna olmos rayonir.da turli kimmatbaxr va zebu ziynat buyumlari yasashda ishlatiladigan toshlar (zumrad, akvamarin, sapfir, yoqut, oytosh, ametist, safsar, granat, aqiq) sochma konlardan olinadi. Aqiqning yirik sochma konlari Gujarot, Maqarashtra va Bihar shtatlarida joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panno

Panno (frans. panneau — mato boʻlagi) — 1) atrofi naqsh chiziqyoki boʻrtti-rib ishlangan qoshiya bilan chegaralangan tasvir, boʻrtma tasvir, nakshli devor boʻlagi; 2) maxsus joyga moʻljallab ishlangan rangtasvir asari yoki boʻrtma tasvir (relyef). Jumladan, Navoiy teatri foyesidagi Oʻ. Tansiqboyev, M. Arinin, Cheprakovlar birga ishlagan Oʻzbekiston tabiatini aks ettiruvchi manzara P. hamda Ch. Ahmarovning Navoiy dostonlari asosida yaratgan devoriy rasmlari, Sanʼatshunoslik i.-t. instituti devoriga ishlangan asarlari; 3) naqsh mujassamoti (qarang Namoyon).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pannoniya

Pannoniya (Pannonia) — 8-asrda bar-po etilgan Rim viloyati (provinsiyasi). Hozirgi Vengriya hududining gʻarbiy qismi, sobiq Yugoslaviyaning shim. kis-mi va hozirgi Avstriyaning sharqiy qismidan iborat boʻlgan. P. atamasi illiriylarta mansub pannonlar qabilasi nomidan olingan. Rimning 400 yillik huk-mronligi natijasida P. juda romanlashgan P.ga muttasil koʻchib kelayotgan varvarlar hisobiga qishloq aholisining nufusi ortgan va bu holat viloyat iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi tarmogʻi ustuvorligini taʼminlagan. Milodiy 2—5asrlarda chegara hududlarida yashovchi qabilalar (kvadlar, markomannlar, sarmatlar, gotlar, gunnlar va boshqalar) bilan boʻlgan doimiy urushlar oqibatida P.dagi Rim hukmronligi 5-asr boshiga kelib barham topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panorama kino

Panorama kino — kinofilmlarni suratga olish va namoyish qilish usullaridan biri. Kinofilmlar maxsus apparatlar bilan kinoga olinadi va juda katta (bir necha yuz m2 yuzali) doiraviy ekranga tushiriladi. Kinoga olishda bir biriga nisbatan 48° burchak ostida joylashgan 3 obʼyektivli apparat ishlatiladi. Kadrlar 35 mm li 3 ta kinoplyonkaga olinadi (har kaysi plyonkaga umumiy panorama kadrining 1/3 qismi tushiriladi). Kinoplyonkalar kinoga olish apparatlarida 712,5 mm/s tezlik bilan harakatlanadi. Filmlar juda botiq silindrik ekranli (eni 20–30 m li) kinoteatrlarda 3 ta kinoproyektor bilan namoyish kilinadi. Bunda tasvir gorizontal boʻyicha 150°—170°, vertikal buyicha esa 55° burchak ostida hosil boʻladi.

Ovoz stereofonik usulda 35 mm li plyonkaga qayd qilinadigan 7 yoki 9 ta kanalga yozib olinadi va eshittiriladi. Harakat bilan olingan film kadrlari namoyish kilinganda tomoshabinlar oʻzlarini goʻyo ekranda boʻlayotgan voqealar qatnashchisidek sezadilar. Bunda stereoskopik effekt (kinoga olingan asosiy obʼyektlarning yonida joylashgan narsalarni koʻrish taassuroti) hosil boʻladi, bu esa filmni tushunishni osonlashtiradi.

Birinchi Panorama kino tizimini fransuz rejissyori Abel Gance ("Napoleon") 1927-yil yaratgan. Panorama kino murakkabligidan 20-asr 60-yillar boshidan boshlab uning oʻrniga kinoga olish va koʻrsatishda bir obʼyektivli usuldan va 70 mm li standart kinoplyonkadan foydalaniladigan tizim qoʻllanila boshladi. Baʼzi shaharlarda (mas, Moskvada) hozir ham bor (2003)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Panpsixizm

Panpsixizm (pan... va yun. psyche — ruh, jon) — tabiatni umuman jonli deb hisoblovchi tasavvur. Panpsixizmning tarixiy shakllari xilma-xil boʻlib, ibtidoiy eʼtiqod boʻlgan animizm va yunon falsafasidagi gilozoizmdan tortib to ruh va psixikani dunyoning haqiqiy mohiyati deb talqin etuvchi rivojlangan taʼlimot (G.V.Leybnitsning monada konsepsiyasi, G.T.Fexner, K.G.Yung va boshqalarning falsafiy gʻoyalari)gacha oʻz ichiga oladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pansionat

Pansionat (frans. pensionnat) — dam olish uyining bir turi yoki kurortda dam oluvchilar mehmonxonasi. Asosan, shahar tashqarisida, xushman-zara joylarga quriladigan bino va inshootlar majmui. P. xonalari 1 kishiga, oilaviy va keksa kishilarga moʻljallanganligi bilan dam olish uylaridan farqdanadi. P.da yotoq korpusi, oshxona, kinokonsert zali, maʼmuriy, xoʻjalik va boshqa yordamchi xonalar boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pansod masjidi

Pansod masjidi — Shahrixondagi meʼmoriy yodgorlik (XX asr boshlari). Andijon shahridan 27 km uzoqlikdagi joylashgan.

Masjid tarhi toʻgʻri toʻrtburchakli (31x12 m). 4 ustunli xonaqoh, jan.dan taqab qurilgan uzun ayvondan iborat. Xonaqoh devoriga choʻqqisimon ravoqlar ishlangan, shiftini salobatli shakldor yogʻoch ustunlar koʻtarib turadi, tanasiga oʻyma naqshli gullar ishlangan, kallagi muqarnasli. Sharafaning yogʻoch chizigʻi pogʻonali. Toʻsiqlar balandroq oʻrnatilgan. Pansod masjidi sirti loy-suvokdi, ichi ganch suvoqli, izorasi toʻgʻri burchakli bezaklar bilan, devorining yuqori qismi toʻq yashil parcha gulli araqi sarrovlar bilan oʻralgan. Qurʼondan suralar bitilgan, koʻk va yashil rangda girih naqshlar ishlangan. Shiftdagi yashil zaminda odmi rangdagi yulduzsimon turunjlar koʻzga tashlanadi. Toʻsinlarning jimjimador hoshiyalariga islimiy naqshlar ishlangan. Pansod masjidini mahalliy ustalar qurgan, bezagini qoʻqonlik ustalar bajargan. Pansod masjidi oʻzining noyob bezaklari bilan diqqatga sa-zovor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Masjidning bunyod etilishi shahrixonlik Matisa Ponsod nomi bilan bogʻlanadi. U oʻzining saxovatpeshaligi, dinparvarligi bilan xalq orasida hurmat qozongan Matisa Ponsod 1825-yilda Shahrixon shahrida tugʻilgan. Matisaning otasi Mirzo ogʻaliq Qoʻqon shahrining hurmatli kishilaridan boʻlgan. Unga nisbatan ogʻalik unvoninining berilganligi sababi u Madalixonga yaqin maslahatchi boʻlgan. Matisa harbiy sohani mukammal egallagan qoʻmondon boʻlgan. Shu sababli Ponsod unvonini olgan. Ponsod — beshyuzboshi degan maʼnoni bildiradi. Muhammad Is’hoq Ponsod 63 yoshida haj ziyoratini amlga oshiradi. Safardan qaytgandan soʻng mablagʻ ajratib islom diniga hissa qoʻshish maqsadida Ponsod masjidini qurdiradi. Masjid 1888-yilda qurib bitkazilgan. Masjid fargʻona tarixida koʻp voqealarning shohidi boʻlgan. 1916-yilgi Shahrixon qoʻzgʻoloni shu masjid yonida boʻlgan. 1919-yilgi Inqilobiy qoʻmita Refkomga saylovlar, keyinroq, Oʻzbekiston SSRning birinchi taʼsis qurultoyiga saylovlar shu masjid binosida boʻlgan. Keyinchalik masjid ateizm taʼsirida qarovsiz qolib ketdi. XX asrning 30-yillarida kimdir masjidning ichkari devoriga masjidning buzilib ketishiga yoʻl qoʻymaslikni daʼvat qilib yozgan ekan. Bu yozuvning rasm nusxasi hozirda Shahrixon muzeyining eksponatlaridan biri sanaladi.

Ponsod masjidi respublika ahamiyatidagi madaniy meros obyekti sifatida davlat muhofazasiga olingan. Masjidda 10 yil davomida taʼmirlash va qayta tiklash ishlari olib borilgan. Namozgoh, xonaqoh bilan ayvon qismi birlashtirilgan. Eskirgan yaroqsiz tomlari toʻla qaytadan qurilgan. Balandligi 21 metrli minora, arkasimon sharqona usuldagi ravoq, darvoza va tahoratxon aqurilgan. Ponsod masjidi YUNESKO roʻyxatiga olingan.

Ponsod masjidi tashqi devorlari keramika bilan oʻralmagan, ammo qurilishlar paytida ular Fargʻona vodiysidagi boshqa masjidlarga oʻxshash uslub — gʻishtlarga ishlangan xattotlik yozuvlaridan foydalanilgan. Masjid imom xatibi — Abdurazzaqov Anvarjon (2023-yil iyun).

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Diqqatga sazovor joylar
Turkum:Andijon viloyati masjidlari
Turkum:Shahrixon
Panspermiya

Panspermiya (pan... va sperma) — keng maʼnoda — kosmik boʻshlikda hayotning bir joydan ikkinchi joyga utishi toʻgʻrisidagi gipoteza; tor maʼnoda — hayotning Yerga kosmosdan kelib qolganligi toʻgʻrisidagi gipoteza. P.ni nemis olimi G.Rixter (1865) taklif etgan; shved olimi S.Arrenius (1895) asoslab bergan. Bu gipotezaga binoan, Yerga tirik organizmlar meteoritlar va kosmik chang bilan birga kelib qolgan. Bu taxmin ayrim mikroorganizmlar va ular sporasining radiatsiya, kuchli vakuum va uta sovuklikka juda chidamli bulishiga asoslangan. Lekin hozirgacha mikroorganizmlarning Yerdan tashqarida paydo boʻlishi toʻgʻrisida hech qanday dalil yoʻq (yana qarang Ekzo-biologiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panteizm

Panteizm (pan — hamma va yun. theos — xudo) — xudo bilan tabiat bir narsa, ular bir butunni tashkil qiladi deb hisoblovchi diniy va falsafiy taʼlimot. Panteizm atamasini fanga J. Toland kiritgan (1705). Bu tushuncha Sharqda vujudiyun nomi bilan ataladi. Panteistik tamoyillar oʻrta asrlardagi yereslik mistikasida koʻzga tashlangan. Panteizm Uygʻonish davri naturfalsafasi va boshqa Spinoza („xudo“ va „tabiat“ tushunchalarini bir narsa deb bilgan) hamda I.G.Gerder, I.V.Gyote va nemis klassik falsafasiga xosOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Panteon

"Panteon" (yunoncha pantheion — ibodatxona) — 1) Qadimgi Rimdagi "barcha xudolar ibodatxonasi" (II asr). Panteon yarim doira shaklidagi qirrador gumbazli (diametri 43 m dan oshiq) inshoot. Markazida instituteryerni yoritib turuvchi tuynuk bor (diametri 9 m ga yaqin). Ichki gumbazi hovuzaklarga (kataksimon shaklda) boʻlingan. Kirish tomoni peshtoqli, 16 ta korinf ustunlari (8 tasi peshtoq oldida, qolgani ichkariroqda) bezab turadi. Oʻrta ayerlarda Panteon cherkovga aylangan. Hozir milliy muzey, unda buyuk italyan sanʼati vakillari (Rafael, B.Perutssi va boshqalar) dafn etilgan; 2) mashhur shaxslar maqbarasi (Rim va Parijdagi Panteonlar, Londondagi Vestminster abbatligi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pantograf

Pantograf (pan... va graf) — 1) bir masshtabdagi chizma plan va haritalar-. ni boshqa (odatda, kichik) masshtabda va, aksincha, koʻchirib chizadigan asbob. Turli oʻlcham va konstruksiyalarda yasaladi. Uning osma gʻildirakchali va boshqa xillari boʻladi. Asl nusxa masshtabi bilan koʻchirilayotgan nusxa masshtabi nisbatini xohlagancha uzgaotirish mumkin; 2) motorli vagon yoki elektrovoz tomiga oʻrnatilib, kontakt tarmogʻi simidan tok oladigan qurilma. Prujinalar yordamida kontrakt tarmogʻiga qisib turadigan polzun (changʻilar va kontakt quymalar) dan iborat. P. yuqori tezlikda sim bilan yaxshi kontakt hosil qilishga imkon beradi, transprotning yoʻnalishi oʻzgarganda qayta oʻrnatishni talab qilmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pantomima

Pantomima (yun. pantomimos — fa-kat tana harakati bilan oʻynovchi aktyor, taklid) — sahna sanʼati turi. Unda badiiy obraz soʻzsiz, mimika, imo-isho-ra, gavdani har maqomga solish orqali yaratiladi. P.Yevropada Yunoniston va Rimda, Osiyoda Xitoy, Hindiston, Xo-razm, Baqtriyada miloddan avvalgi 5—4-asrlarda yuzaga kela boshlagan. Oʻrta asrlarda P. katta bir sanʼatga aylanib, koʻpgina janrlarda (drama, fojia, ertak, pamflet kabi) qoʻllandi. Baʼzan musiqa, ashula, hatto deklamatsiya (suxanpardozlik) bilan qoʻshib olib boriladi. 20-asrda P.da Marsel Marso mashhur boʻldi.

Oʻzbek xalqining qad. masxa-rabozlik teatrida ham P. sanʼati katta oʻrin egallagan. Taqlid deb atalgan uzbek P.si, xususan, Amir Temur va Temur iylar saltanatida yaxshi taraqqiy etgan. 19-asr 2yarmi va 20-asr boshida Buxoro amirligi va Xiva xonligi hududida yashovchi masharabozlar, Turkiston oʻlkasidagi qiziqchilar tomonidan yaratilgan 3 toifa P.lar rasm boʻlgan: qush va hayvonlar takdi-di — ramziy P.lar va ijtimoiy hayot voqealarining umumlashma inʼikosi — hajviy P.lar. Sovet davrida P.ga kam eʼtibor berildi. Shunga karamay, Xorazm, Fargʻona vodiysida P. ustalari hamon uchraydi. Rej. va dramaturg L. Boboxonov uzbek P.sini tiklash boʻyicha birmuncha ishlar qildi: badiiy dastur tuzdi, "Qoʻgʻirchoqboz" degan film yaratdi. Soʻnggi yillarda P. mavqeini tiklash boʻyicha qiziqchi Mirzabek Xolmedov faoliyati eʼtiborlidir.

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panturkizm

Panturkizm (pan... va turk) — turkiy xalqlarni birlashtirish gʻoyasiga Rossiya va Angliya imperiyalari, shuningdek, SSSR tomonidan berilgan rasmiy nom.

Bu harakat ildizlari ancha chuqur boʻlsa ham, biroq u XIX asr oxirlari XX asr boshlarida Usmonli turk sultonligi va chor Rossiyasining turkiy xalqlar yashaydigan hududlarida keng tarqalgan. Yosh turklarncht partiyasi "Ittihod va taraqqiy" bu qarashni oʻz gʻoyasi sifatida qabul qilgan. Keyinchalik Turkistondagi jadidchilik hara-katining namoyandalari, Yosh buxoroliklar va Yosh xivaliklar ham uni oʻz dasturiy qarashlari sifatida eʼtirof qilishgan. Turkistonda podsho Rossiyasining zulmiga qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻolonlari, turli norozilik chiqishlarini mustamlakachi maʼmurlar P. va panislomizm oqimlari taʼsirida uyushtirilgan, deb daʼvo qilishgan. Birinchi jahon urushi davrida Usmonli turk sultonligining Germaniya tomonida turib urushga kirishi Rossiyaning rasmiy doiralarida bu harakatga qarshi kompaniya kuchayishiga olib kelgan. Chorizm maʼmurlari Turkiston va Kavkazdagi milliy ozodlik harakatlarining ishtirokchilariga P. tamgʻasini bosishgan. Xususan, Rossiyada Oktabr toʻntarishidan soʻng sovet rejimi va kommunistik mafkura bu qarashni bu-tunlay soxtalashtirgan. Rossiya kommu-nistlarining yetakchilari oʻz nutklarida turkiy xalqlarni birlashtirish gʻoyasini "panturkizm" qabilida notoʻgʻri talqin qilib, bolsheviklarni unga qarshi barcha vositalar bilan kurash olib borishga toʻxtovsiz chaqirib turganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ivan Panfilov

Ivan Vasilyevich Panfilov (1892.20.12 Saratov viloyati Petrovsk shahri — 1941.19.11 Moskva ostonasi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiya generalmayori. Gitlerchilar Germaniyasi SSSRga qarshi urush boshlashi bilan Olmaotada shakllantirilgan 316-oʻqchi diviziya qoʻmondoni etib tayinlangan. Panfilov oʻz diviziyasi bilan Moskva ostonalaridagi shiddatli janglarda jasorat kursatgan. Diviziya tarkibida uzbek, qozoq, qirgʻiz, rus, qoraqalpoq va boshqa xalklarning vakillari boʻlib, ular Moskvani mardonavor himoya qilishgan. Panfilov diviziyasiga gvardiyachi nomi berilib, 8-gvardiyachi diviziyaga aylantirilgan. Panfilov Moskva uchun olib borilgan janglarda halok boʻlgan. Oʻlimidan soʻng Qahramon unvoni berilgan (1942-yil aprel). Panfilov qoʻmondonlik qilgan diviziya uning nomi bilan ataladigan boʻlgan. Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va boshqa mamlakatlarda kuplab qishloq va qoʻrgʻonlar, maktab va xiyobonlar Panfilov nomi bilan ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 12 апреля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 24 апреля (№ 13 (172)). — С. 1.

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1892-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1941-yilda vafot etganlar
Turkum:19-noyabrda vafot etganlar
Panfilovchilar

Panfilovchilar - Ikkinchi jahon urushi davrida Moskva mudofaasida jasorat kursatgan I.V.Panfilov qoʻmondonlik qilgan 316-oʻqchi diviziyasi askarlari. Asosan, Oʻrta Osiyo xalkdari (jumladan, oʻzbeklar)dan tashkil topgan diviziya 16-noyabrda Volokolamsk tosh yoʻli orqali Moskvaga yorib oʻtmoqchi boʻlgan fashistlarning bir necha hujumlarini qaytargan. Shu kuni Dubosekovo razʼyezdi yonida turli millat vakillaridan iborat 28 jangchi 50 ta nemis fashistlari tankiga qarshi jang qilgan. 4 soatlik jangda dushmanning 18 ta tanki va koʻplab askarlari yanchib tashlangan, dushman Moskvaga oʻta olmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pancha shila

Pancha shila (hindcha — 5 prinsip) — q. Tinch-totuv yashashning besh prinsipi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Panchatantra

Panchatantra (sanskritcha „Besh kitob“) — sanskrit yozma adabiyoti yodgorligi. 3—4-asrlarda yaratilgan. Nisbatan soʻnggi variantlari saqlanib qolgan. Donishmand Vishnusharman podshohning johil oʻgʻillarini tarbiyalash uchun yaratgan, deb hisoblanadi. 

Panchatantra hayvonlar haqidagi masal va hikoyatlardan iborat 5 kitobni oʻz ichiga olgan, har bir kitob hikoya ichida hikoya usulida tuzilgan. Asarda hayvonlar obrazida inson qiyofalari namoyon boʻladi. Panchatantrada hind jamiyati hayoti istiora yoʻli bilan tasvirlanadi, nohaqlik fosh etiladi, insoniylik, yaxshi xulqlar targʻib qilinadi. Asar diniy tusdan xoli va shunisi bilan boshqa qadimiy hind yodgorliklaridan farq qiladi.

Panchatantra keng tarqalgan boʻlib, jahon adabiyoti rivojiga katta taʼsir kursatgan. 6-asr oʻrtalarida pahlaviy, undan arab tiliga tarjima qilingan; arab tiliga qilingan tarjimasi „Kalila va Dimna“ nomi bilan shuhrat topgan. U 12-asrda fors tiliga, 13-asrda esa oʻzbekchaga oʻgirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Panchatantraning 60 dan ziyod tilda 200 dan ortiq tarjimalari maʼlum.

 Nashrlar 
 Panchatantra, per. s sanskrita i prim. A.Ya. Sirkina, M, 1958; Panchatantra (I.Gʻafurov tarjimasi), T., 1993.
Papalik

Papalik — katolik cherkovi rahbariyati; Rim papasi tomonidan boshqariladigan diniy markaz. Papalik Rim yepiskopligi asosida vujudga kelgan. V asrda Rim yepiskoplari oʻzlariga "papa" nomini qoʻyib olib, Rim imperatorlaridan boshqa yepiskoplarning oʻzlariga boʻysunishi toʻgʻrisida farmon olishga muvaffaq boʻldilar. VIII asrda Papa viloyatining tuzilishi papalar dunyoviy hokimiyatiga asos soldi. Ikkinchi jahon urushidan keyin, ayniqsa, 60-yillardan boshlab papalik cherkovni aqidalar, marosimlar, tashkilotlar va siyosat sohasida hozirgi davrga moslashtirish yoʻliga oʻtdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ivan Papanin

250px|rightIvan Dmitriyevich Papanin (1894.14.11, Sevastopol – 1986) – qutb tadqiqotchisi, geografiya fanlari doktori (1938). Kontr-admiral (1943). Ikki marta Qahramon (1937, 1940). 1932—35 yillarda Arktika ilmiy styalarining boshligʻi. Rossiyaning bi-rinchi koʻchib yuruvchi „SP— 1“ styasiga boshchilik qilgan (1937—38). Shimoliy dengiz yoʻli boshqarmasi boshligʻi (1939— 46). Fanlar akademiyasining Dengiz ekspeditsiyasi ishlari boʻlimi boshligʻi (1951), 1952— 72 yillarda Fanlar akademiyasi Ichki suvlar biologiyasi instituti direktori. Geografiya jamiyatining faxriy aʼzosi (1938). Taymir yarim oroldagi burun, Antraktidadagi togʻlar, Tinch okeandagi suv osti togʻi P. nomiga qoʻyilgan."Papanin Ivan Dmitriyevich" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Jizn naldine, M., 1938; Lyod i plamen, M., 1977.

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:26-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1894-yilda tugʻilganlar
Turkum:1986-yilda vafot etganlar
Turkum:30-yanvarda vafot etganlar
Papuas tillari

Papuas tillari - Yangi Gvineya o.da va Tinch okeanning boshqa bir qancha o.larida tarqalgan til guruxlari va yakkayakka tillarning umumlashma shartli nomi. Ushbu atama mazkur tillar oʻrtasida genetik oʻxshashlik bor yoki yoʻqligidan qatʼi nazar, shu mintakadagi avstronez tillaridan farqlanish uchun ishlatilgan. Shuning uchun baʼzan ular neavstronez (avstronez boʻlmagan) tillar deb ham ataladi. Papuas tillarining umumiy soni 750 dan 1000 gacha yetadi, ularda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 5 mln. kishiga yaqin. Papuas tillarining genetik qardoshligi haqida ishonarli maʼlumotlar yoʻq; ularning malay-polinez (avstronez) tillari hamda Avstraliya tillari bilan aloqadorligi tax-min qilinadi.

Dastlabki maʼlumotlar boʻyicha Papuas tillari 12 ta til guruxiga ajraladi. Ulardan eng yiriklari: Yangi Gvineya hududini qamrab oluvchi fila (yun. phyle — qabila; avstraliyalik olim S. Vurm taklif etgan ushbu termin "tillar makrooilasi" tushunchasiga toʻgʻri kela-di) — 491 tilni kamrab oladi, bu tillarda soʻzlashuvchilar 4 mln. kishiga yaqin; Gʻarbiy Papua filasi 24 tilni kamrab oladi, unda 500 mingdan or-tiq kishi soʻzlashadi; Sepik-Ramu filasi 97 tilni qamrab oladi, soʻzlashuvchilar 300 ming kishidan ortiq; Torrichelli filasi 47 tilni kamrab oladi. 120 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi; Sharqiy Papua filasi 28 tilni qam-rab oladi, 80 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi va boshqa

Papuas tillari agglyutinativ tillardan. Undosh tovushlar tizimi rivojlangan. Morfologik satxda feʼl turkumi murakkab. Ot turkumida turlanish yoʻq. Papuas tillari oʻz yozuviga ega emas, bu tillar maktablarda deyarli taʼlim-tarbiya tili hisoblanmaydi. Turli Papuas tillari uchun lotin yozuvi asosida alifbolar yaratish ishlari boshlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Papuaslar

Papuaslar (malayyacha papuwa — jingalak) — xalklar guruhi, Gʻarbiy Melaneziyaning tub aholisi. Yangi Gvineya o. va Timor o.ning sharqiy qismi tub joy aholisining katta qismini umumlashgan nomi (enga, chimbu, xagen, kamano, xuli va boshqalar). Umumiy soni 4,8 mln. kishi (1987). Melaneziya irqiga mansub. Papuas tillarida soʻzlashadi. Dindorlari ajdodlar kulti, magiya va totemizmga eʼtiqod qiladi. 19-asr oxiridan missionerlar taʼsiri ostida xristianlik tarqalgan, hozirgi koʻpchilik P. rasman uni qabul qilishgan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, choʻchqachilik, baliq ovlash, qisman ovchilik. P.ni etnografik jihatdan oʻrganishga rus tadqiqotchisi N.N. Mikluxomaklay katta hissa qoʻshgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Papyemashe

Papyemashe (frans. papier mache —ezilgan qogʻoz) — q. Magʻzi soxta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Par

Par — qushlar patining bir xili, pat oʻzagining juda qisqa boʻlishi, yelpigʻichining boʻlmasligi bilan boshqa patlardan farq qiladi. P.ning oʻsiqchalari pat oʻqp uchki qismida gʻuj boʻlib joylasha i Voyaga yetgan qushlarda P. qoplovchi ostida joylashgan. Ayrim q) in.uip (mas, tasqara) P.i boʻyni va boshida ochiq joylashgan. P., odatda, suvda yashovchi qushlar (gʻozsimonlar, eshkak oyoklilar)da yaxshi rivojlangan boʻlib, patlar ostida bir tekis tarqalgan (gʻozlar, oʻrdaklar, laylaklar, toʻtilar va boshqalar) yoki fakat tananing pteriliy yoki apterilii qismida toʻplangan boʻladi. Ayrim qushlar (koʻkrak tojeizlar, kaptarlar)ning voyaga yetgan davrida P. boʻlmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Zoologiya
Para...

Para... (yunoncha: para — yonida, yaqinida) — 1) oʻzlashma qoʻshma soʻzlar boʻlagi, biror narsaning yonida boʻlish, shuningdek, biror narsadan chetlashish, uzoqlashishni, oʻzgalikni bildiradi (mas, paramagnetizm); 2) orto-meta-para (kimyoda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parabioz

Parabioz (para... va ... bioz) — 1) tirik toʻqimaning qoʻzgʻatuvchi taʼsiriga javoban kechiradigan davriy holati. Nerv (muskul)ning oʻzgargan qismi taʼsirchanligi pasayishi tufayli beriladigan qoʻzgʻalish ritmini oʻtkazmaydigan boʻlib qoladi. P. haqidagi tushunchani rus olimi N. Ye. Vvedenskiy ishlab chiqqan. P.ning rivojlanishi bir necha fazalar orqali oʻtadi. Provizor, yaʼni tenglashtirish fazasida nerv (muskul)ning davriy impulslarni oʻtkazish xususiyati har qanday qoʻzgʻalish kuchiga nisbatan bir xilda pasaygan boʻladi. Paradoks al faza — kuchli qoʻzgʻalishlar nervning oʻzgargan qismi orqali oʻtkazilmaydi, kuchsiz qoʻzgʻalishlar esa muskullarning kuchli qisqarishiga olib keladi. T o r mozlovchi faza — nervning qoʻzgʻalishni oʻtkazish xususiyati butunlay yoʻqoladi. P. — qaytar hodisa, lekin zararlovchi omilning kuchayishi hayotiy faoliyatning butunlay izdan chiqishi va oʻlimga olib kelishi mumkin. Vvedenskiy P.ni turgʻun, yaʼni oʻzgarmas qoʻzgʻalishning oʻziga xos holati, kelayotgan qoʻzgʻalishlar toʻlqini turgʻun qoʻzgʻalishlar bilan birga qoʻshilib chuqurlashtirishi hamda nerv markazlarida qoʻzgʻalishni tormozlanishga oʻtish modeli sifatida qaragan. Zamonaviy ada-biyotlarda "P." termini, asosan, eks-tremal va patologi k vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi.

2) Bir organizmning ikkinchisi bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish maqsadida 2 ta (baʼzan 3 ta) hayvonni qon aylanish sistemasi yoki ular terisini tikib qoʻyish orqali sunʼiy birlashtirish. Tuban tuzilgan organizmlarda (boʻshliq-ichlilar, chuvalchanglarda), shuningdek, dumli suvda va quruqlikda yashovchilarda P.ni amalga oshirish ancha oson, is-siqqonli hayvonlarda bu juda mushkul.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parabola

Parabola (yun. parabole – qiyos, cho-gʻishtirish, oʻxshatish) – badiiy adabiyotda ramzga moyil kinoyaviy obraz. Ramziy hikoyaga, majozga yaqin boʻlsada, ulardan farq qiladi. Baʼzan Parabolani ramz va ramzli hikoya oraligʻidagi tur deb ham yuritishadi. Ramziylikka yaqinlik Parabolaning kinoyaviy obraz si-fatidagi vazifasini susaytirmaydi. Mazmunni atroflicha keng va chuqur ifodalash imkoniyatining mavjudligi tufayli Paraboladan koʻp yozuvchilar unumli foydalanganlar: F. Kafka „Sud jarayoni“, E. Xeminguey „Chol va dengiz“, Garsia Markes „Yuz yil tanholikda“, Abe Kobo „Qumdagi xotin“ va boshqa Oʻzbek yozuvchilaridan A. Muxtor, Sh. Xolmirzayev, N. Eshonqul va boshqa oʻz asarlarida Paraboladan foydalanganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Giperbola
Parabola (chiziq)

thumb
Parabola (yun. parabole) – 2-tartibli yassi egri chiziq; har bir nuqtasidan fokus deb ataladigan nuqta va direktrisa deb ataladigan toʻgʻri chiziqqacha masofalari teng boʻladi (rasm, a). Fokusdan oʻtib, direktrisaga tik boʻlgan FN toʻgʻri chiziq Parabolaning oʻqi, oʻq bilan Parabolaning kesishish nuqtasi uchi deyiladi. Parabola oʻz oʻqiga nisbatan simmetrik chiziq. Havo qarshiligi hisobga olinmasa, boshlangʻich tezligi vertikal boʻlmagan, erkin harakatlanayotgan jiyemning trayektoriyasi Parabola chizadi. Parabolani oʻz oʻqi atrofida aylantirib hosil qilingan sirt (aylanma paraboloid) parallel nurlarni bir nuqtaga yigʻadi va, aksincha, fokusidan tarqalayotgan nurlar paraboloiddan qaytib, parallel dasta hosil qiladi. Parabolaning bu xossasidan projektor va avtomobil faralari yasashda, quyosh energiyasini qoʻllash (konsentratorlar)da foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Giperbola
 Geometriya
 Konus kesimlari
Paraboloidlar

thumb
Paraboloidlar — 2-tartibli yopiq boʻlmagan sirtlar. Bir parabolani ikkinchisi boʻyicha ilgarilama harakatlantirib, Paraboloid hosil qilish mumkin. Buning uchun parabolalar yotgan tekisliklar oʻzaro tik, oʻqlari parallel, birinchi parabolaning uchi ikkinchi parabola boʻylab sirpanishi kerak. Bunda parabolalar bir tomonga yoʻnalgan boʻlsa, elliptik paraboloid, turli tomonga yoʻnalgan boʻlsa. giperbolik paraboloid hosil boʻladi. Elliptik paraboloid tekislik bilan kesilsa, kesimda ellips va parabolalar; giperbolik paraboloid kesilsa, parabola, giperbola va oʻzaro kesishuvchi toʻgʻri chiziq,lar yuzaga keladi. Giperbolik paraboloidni toʻgʻri chiziqni harakatlantirib ham hosil qilish mumkin. Uning bu xossasidan meʼmorlikda foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Geometriya
 Parabola
 Giperbola
Paragangliylar

Paragangliylar (yunoncha: para... va gangliy) — umurtqali hayvonlar va odamning endokrin bezi. Asosan, katexol-aminlarni ishlab chiqaradi, nerv sistemasining xemoretseptorlik vazifasini bajaruvchi qoʻshimcha organi hisoblanadi. Eng kuchli P. buyrak usti bezi magʻiz moddasidan, bel va aortadagi P. sekretor xromaffin hujayralar, qoʻshimcha hujayralar (qoplama tipdagi neyrogliyalar) va biriktiruvchi toʻqimalardan tashkil topgan. Embriogenezda ular simpatik nerv sistemasi neyroblastlari bilan birga hosil boʻladi va koʻchib oʻtadi. Boshqa P. — noxromaffinlar (asosan, parasimpatik nerv sistemasi tarmoklangan joylarda), jumladan, koʻz ichidagi P., oʻpka, koʻmik, miya poʻstlogʻidagi P., karotidli P., tana va qoʻl-oyoq nervlaridagi P. hisoblanadi. Ular IX va X juft orqa miya nervining embrional asoslaridan hosil boʻladi.

P. dastlab tuban umurtqali hayvonlarda paydo boʻlgan va, asosan, retseptorlik vazifasini bajargan. Filogenezda P. asta-sekin endokrin organ sifatida shakllana boshlagan. Umurtqali hayvonlarda P. tabaqalashgan: xromaffin hujayralarning sitoplazma-tik toʻrlari tarkibida noradrenalin (noradrenotsitlar) yoki mayda fanulalarda koʻp miqdorda adrenalin (adrenotsitlar) boʻladi; noxromaffin qujayralar katexolamin boʻlmagan polipeptid gormonlarni sintezlaydi deb taxmin qilinadi. Ayrim P.da (karotidli yurak usti gangliylari) kislorod yetishmasligini seza oladigan va unga javoban sekret ajrata oladigan xusu-siyat rivojlangan. Koʻpchilik P. hujayra yoki qon tomiri devorlariga yopishib turadi yoki oʻsha joyda hosil boʻladi. P. streyesga qarshi organizm faoliyatini bir meʼyorda ushlab turish uchun barcha sistemalarni faollashtirishdan ibo-rat. Organizmda P.ning ishlab chiqarilishini xususiy va umumiy fiziologik reaksiyalar nazorat qilib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paragvay (daryo)

Paragvay yoki Paraguay — Janubiy Amerikadagi daryo, Parananing oʻng irmogʻi, Braziliya va Paragvay hududlarida, ayrim qismlari Paragvay, Braziliya va Argentina oʻrtasidagi davlat chegarasidan oqadi. Uzunligi 2621 km, xavzasiningmayd. 1,2 mln. km². Braziliya yassitogʻligining shim.-gʻar-biy qismidan boshlanib, jan.ga tomon Pantanal botqokliklari, Granchako pasttekisligi boʻylab oqadi. Daryoning kengligi oʻrta oqimida 350–600 m, quyi oqimida 1000–1500 m, chuq. 10– 20 m. Yogʻingarchilik davrida toshadi. Oʻrtacha suv sarfi Asunson shahri yonida 2940 m³/s, quyilish joyida 4000 m³/s Paragvay — Paragvayning asosiy transport yoʻli. Korumba shahrigacha kema qatnaydi, Asunson shahrigacha dengiz kemalari kira oladi. K. boʻyida Asunson, Konsepson shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Braziliyadagi daryolar
Turkum:Argentinadagi daryolar
Turkum:Paragvaydagi daryolar
Paragvaylar

Paragvaylar — xalq, Paragvayning asosiy aholisi (4,12 mln. kishi). Umumiy soni 4,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar. Ispan tili va guarani tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil