Thiền

alt=Truc Lam temple in Da Lat|thumb|280x280px| Trúc Lâm ibodatxonasi, Dà Lạt kurort shahri tashqarisidagi Thiền ibodatxonasi, Vetnam.
 
Thiền Buddizm (, IPA: tʰîən tewŋm) — Zen buddizmining Vyetnamcha nomidir. Thiền — oʻrta xitoycha chán (chán) soʻzining xitoy-vyetnamcha talaffuzi, sanskritcha dhyāna (" meditatsiya ") soʻzining transliteratsiyasi boʻlgan chánnà soʻzining(chánnà) qisqartmasi hisoblanadi.

 Tarix 

 Erta davr 
Xitoy Chan buddizmi Vyetnamdagi Xitoyning dastlabki hukmronligi davrida, mill.avv 111 yildan 939 -yilgacha joriy etilgan boʻlib, u mahalliy animizm va Cham taʼsirini ham qamrab olgan.Johnston, William M. (editor), Encyclopedia of Monasticism, p. 276. Anʼanaviy maʼlumotlarga koʻra, 580-yilda Vinītaruci ismli hind rohibi Thiền asoschisi hisoblangan, Channing uchinchi Patriarxi Sengcan bilan oʻqishni tugatgandan soʻng, Vyetnamga sayohat qiladi. Biroq, Chan kelishidan oldin allaqachon mamlakatda boʻlgan. "Tien buddizmi Vinitaruchi kelishidan oldin Vyetnamda allaqachon paydo boʻlgan, chunki Fap Xien u yerda oʻqigan edi.Keith Weller Taylor, The Birth of Vietnam 1983, p. 157

Vinītaruci va uning yolgʻiz vyetnamlik shogirdi asos solgan sekta Thiềnning eng qadimgi boʻlimi sifatida tanilgan. Bir muncha vaqt nomaʼlumlikdan soʻng, Vinītaruci maktabi (Diệt Hỉ Thiền phái; chàngāngì) 10-asrga kelib, Vyetnamdagi eng nufuzli buddist guruhlardan biriga aylanadi, ayniqsa patriarx Vạn-Hdi (Vạn-H18) davrida. Bu davrda boshqa Thin maktablari, masalan, Pháp Van ibodatxonasining avlodi tashkil etilgan edi.K. W. Taylor, John K. Whitmore; Essays Into Vietnamese Pasts, Cornell University Press, 2018, p. 103. Boshqa ilk Vyetnam Tian maktablari orasida Mazu Daoyi taʼlimoti bilan bogʻliq boʻlgan vyetnamda Vô Ngôn Thông deb nomlangan xitoylik rohib Vu Yantongning maktablari mavjud edi.K. W. Taylor, John K. Whitmore; Essays Into Vietnamese Pasts, Cornell University Press, 2018, p. 81.

Kuong Tu Nguyen tomonidan birlamchi ni sinchkovlik bilan oʻrganish shuni koʻrsatadiki, Vinītarucining afsonasi va Vô Ngôn Thông haqidagi maʼlumotlar, ehtimol, uydirma boʻlib, Vyetnam buddist tarixining „oʻz-oʻzidan qurilgan Thiền uyển tarkibi bilan tuzilgan“ nomidir.K. W. Taylor, John K. Whitmore; Essays Into Vietnamese Pasts, Cornell University Press, 2018, pp. 102, 107.Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thiền uyển tập anh, University of Hawaii Press, 1997, p. 21.

Cuong Tu Nguyenning taʼkidlashiga koʻra, Vyetnamdagi Xitoy istilosi davrida va Thiền uyển yozilgunga qadar amalda boʻlgan buddizm „juda dunyoviy mashgʻulot“ boʻlgan " taumaturgiya, asketizm va marosimlaridan biri edi.K. W. Taylor, John K. Whitmore; Essays Into Vietnamese Pasts, Cornell University Press, 2018, pp. 102, 107.

 Vyetnam sulolalari 
right|thumb|220x220px| Trần Thai Tongning buddist inshosining birinchi sahifasi, taxminan. 1260. Chữ nho skripti.
Buddistning madaniyati, adabiyoti, sanʼati va meʼmorchiligi toʻrtta Vyetnam sulolalarining oldingi Lê, Lý, Trầnlaening va keyingi Lê (980-1400) davrida tinchlik va barqarorlik davrida rivojlangan.Thích Quảng Liên, „A Short Introduction of Buddhism in Vietnam“, 1968.

Ilk Lê va Lining davrlarida buddizm saroy siyosatida taʼsirchan kuchga aylangandi va sulola elitalari buddist ruhoniylarnining homiylik evaziga taqdim etilgan siyosiy kun tartibida foydali yordamchi sifatida koʻrganlar. Ular oxir-oqibat imperator davlati tarkibiga qoʻshilganlar.Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thiền uyển tập anh, University of Hawaii Press, 1997, p. 13-14.

Li va Trầnning sulolalari davrida Xitoy Chan bilan birlashgan va Channing adabiyoti taʼsirida boʻlgan elitalar orasida „yangi“ saroy buddizmi ham paydo boʻlgan.Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thiền uyển tập anh, University of Hawaii Press, 1997, p. 19. Tran hukmdorlarining baʼzilari Thin buddizmining rivojlanishida juda faol qatnashganlar. Trần Thai Tong (1218-77) „Buyuk rohib podshoh“ sifatida tanilgan va turli xil muhim buddistning asarlarini, jumladan, "Boʻshlikdagi saboqlar", asarini yozgan .

Birinchi chinakam Vyetnam Tian maktabiga rohib boʻlgan diniy imperator Trần Nhan Tong (1258-1308) tomonidan asos solingan. Bu Konfutsiy va Taoizm falsafasining chuqur taʼsirini koʻrsatgan Trúc Lam yoki „Bambuk bogʻi“ maktablari edi.Johnston, William M. (editor), Encyclopedia of Monasticism, p. 276. Bu aristokratlar uchun elita dini boʻlganga oʻxshaydi va u Vyetnamga dars berish uchun borgan xitoylik rohiblar tomonidan targʻib qilingan.Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thiền uyển tập anh, University of Hawaii Press, 1997, p. 21.

17-asrda Nguyen Thiều boshchiligidagi bir guruh xitoylik rohiblar Chan va toza yer buddizimini aralashtirgan Linji maktabiga asoslangan yangi kuchli maktab — Lâm Tế ni tashkil etadilar.Johnston, William M. (editor), Encyclopedia of Monasticism, p. 276. Lâm Tếning koʻproq xonakilashtirilgan filiali Liễu Quánn ni 18-asrda Liễu Quán ismli rohib tomonidan asos solingan.Powers, John, A Concise Encyclopedia of Buddhism, Oneworld Publications, 2013, p.238

Vyetnamning buddizmi fransuz Indochina mustamlakachilik davrida siyosiy zulmdan aziyat chekadi, ham konfutsiy tarafdori mandarinlar, ham fransuz mustamlakachilik siyosatidan.Johnston, William M. (editor), Encyclopedia of Monasticism, p. 276.

Zamonaviy Vyetnam Thiền buddizmni gʻayritabiiy nuqtai nazardan emas, balki ijtimoiy va shaxsiy oʻzgarishlar nuqtai nazaridan koʻrilgan Taixu va DT Suzuki kabi shaxslarning buddist modernizmidan taʼsirlangan.Borup, Jørn; Qvortrup Fibiger, Marianne; Eastspirit: Transnational Spirituality and Religious Circulation in East and West, BRILL, 2017, p. 168. 1930-yillarda " mashgʻul buddizm " ning intellektual ruhoniylari boshchiligidagi buddist islohot harakatlari tinchlik oʻrnatish, inson huquqlarini targʻib qilish, atrof-muhitni muhofaza qilish, qishloqlarni rivojlantirish, etnik zoʻravonlikka qarshi kurashish, urushga qarshilik kabi zoʻravonliksiz ijtimoiy va siyosiy faoliyatga eʼtibor qaratishadi. Ayollar huquqlarini qoʻllab-quvvatlash. modernizatsiya harakati ham buddizmni „xurofotdan tozalash“ kerakligini taʼkidlab, xalq fidoyiligiga qarshi chiqadi.Hanna Havnevik, Ute Hüsken, Mark Teeuwen, Vladimir Tikhonov, Koen Wellens (ed.), Buddhist Modernities: Re-inventing Tradition in the Globalizing Modern World, Taylor & Francis, 2017, p. 189. 1963-yilda dushman hukumatga javoban Vyetnam Mahayana va Teravada buddistlari Birlashgan Buddist Sanghani tuzadilar.Johnston, William M. (editor), Encyclopedia of Monasticism, p. 276. Thích Tri Quang Janubiy Vyetnamning buddistlarini 63 yilgi " Buddist inqirozi " paytida Janubiy Vyetnam hukumatining buddistlarini repressiya qilishiga norozilik sifatida kelib chiqqan.
thumb| Deer Park monastiri (Kaliforniya) meditatsiya zali, Thích Nhất Hạnhning olxoʻri qishlogʻi anʼanasining bir qismidir.
left|thumb| Thích Nhất Hạnh, Vyetnamlik Thiền ustasi