Sălaj okrugi

Sălaj okrugi (rumincha: saˈlaʒ) (shuningdek, Silvaniya yeri, silva, -ae „oʻrmon“ degan maʼnoni anglatadi) – Ruminiya okrugi (județ), mamlakat shimoli-gʻarbida, Crişana va Transilvaniya tarixiy hududlarida joylashgan. Shimolda Satu Mare va Maramureş, gʻarb va janubi-gʻarbda Bihor, janubi-sharqda Kluj okrugilari bilan chegaradosh. Zalău okrug markazi va eng katta shahridir.

 Geografiyasi 
Sălaj okrugi 3,864.38 km² (mamlakat maydonining 1,6 % i), shundan 239613 ga qishloq xoʻjaligi yerlari, 105833 ga oʻrmonlar va 41000 ga aholi yashaydigan hududlar. Okrug mamlakatning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan boʻlib, asosan Sharqiy Karpat va „Someş platosi“ deb nomlanuvchi Apuseni togʻlari oʻrtasidagi birlashgan hududida joylashgan.

 Relyefi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/RO_SJ_M%C4%83gura_Priei_6.jpg/200px-RO_SJ_M%C4%83gura_Priei_6.jpg|thumb|200x200px| Magura Priei, okrugning eng baland nuqtasi

Relyefi asosan tepalikli, janubi-gʻarbda togʻlar kichik qismini egallagan. Tepalik hududi Someș platosi va Silvaniyaning togʻ tepaliklaridan iborat. Togʻli hudud Apuseni togʻlarining ikkita shimoliy qismlarida: Meseş bilan Magura Priei (996 m) va Plopiş choʻqqilari joylashgan. Tekisliklar okrug boʻylab keng tarqalgan va aholi punktlari toʻplangan muhim qishloq xoʻjaligi hududlarini ifodalaydi.

 Iqlimi 
Iqlim nuqtai nazaridan, Sălaj okrugi oʻzining geografik joylashuvi boʻyicha moʻtadil kontinental iqlimga toʻgʻri keladi, gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy siklonlar aylanishi ustunlik qiladi.

Havoning isishi relyefning balandligi, parchalanishi va yoʻnalishi, shuningdek, mahalliy omillarga bogʻliq. Oʻrtacha harorat 8° C atrofida.  Zalăudagi oʻrtacha harorat (1961—1990-yillarda hisoblangan) 9,5 °C. Zalău meteorologik stansiyasida eng maksimal harorat +38 °C boʻlib 1952-yil 16-avgustda va eng minimal harorat −23,5 °C boʻlib 1954-yil 25-yanvarda qayd etilgan.

Yillik yogʻingarchilik rejimi ikki omil bilan hosil boʻladi: umumiy atmosfera sirkulyatsiyasi, mos ravishda fizik va geografik sharoitlar. Yozda gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy yoʻnalishdagi moʻtadil okean havosining, qishda shimoldan yoki shimoli-sharqdan va sharqdan moʻtadil kontinental sovuq havo massalarining tez-tez kirib kelishi, shuningdek, janubi-gʻarbiy va janubiy dengiz tropik havosi, bu hududda seziladigan atmosfera taʼsir markazlarining barcha taʼsiri bilan ifodalanadi. Ushbu elementlarni, shuningdek, relyef taʼsirini hisobga olgan holda, atmosfera yogʻinlari okrug boʻylab notekis tarqaladi. Oʻrtacha yogʻingarchilik miqdori 600-700 mm boʻlib, Zalăuda esa 634,2 mm ni tashkil etadi (1961—1990-yillarda hisoblangan). Eng koʻp yogʻingarchilik yozda tushadi, bunda frontal jarayonlardan tashqari, miqdoriy jihatidan boy yomgʻir keltirib chiqaradigan kuchli termal konveksiya sodir boʻladi. Qish mavsumida yogʻingarchilik miqdori kamroq boʻladi, ammo yogʻinli kunlar soni ham oz emas. Umuman olganda, pluviometrik maksimal may-iyun oylariga toʻgʻri keladi va pluviometrik minimal yanvar-fevralda qayd etiladi.

 Gidrografik tarmoq 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/RO_SJ_Raul_Somes_la_Letca_%282%29.JPG/200px-RO_SJ_Raul_Somes_la_Letca_%282%29.JPG|thumb|200x200px| Letcadagi Someș daryosi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Varsolci_v%C3%ADzt%C3%A1roz%C3%B3.JPG/200px-Varsolci_v%C3%ADzt%C3%A1roz%C3%B3.JPG|thumb|200x200px| Vărșolț suv ombori

Tumanning gidrografik tarmogʻi uzunligi 1263,7 km, shundan Someș okrug ichida 95 km, Almaș 68 km, Agrij 48 km, Crasna 71 km, Barcau 54 km. Suvli hudud 57,8 km², okrug hududining 1,5 % ni tashkil qiladi.

 Florasi 
Sălaj landshafti antropogen landshaftlar bilan almashinadigan tok, mevali daraxtlar, gʻalla ekilgan eman, oʻtloq, qoraqayin va boshqa bargli oʻrmonlar, yaylovlar va qishloq xoʻjaligi yerlari bilan ajralib turadi.

 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Catholic_Church%2C_2006_Zilah_019b.jpg/200px-Catholic_Church%2C_2006_Zilah_019b.jpg|thumb|200x200px| Zalău, Sălaj okrugidagi eng katta shahar
Sălaj okrugi aholisi 224 384 kishi (2011-yil oktyabr) va zichligi 58 kishi/km². Sălaj okrugi aholisi eng kam boʻlgan okruglari orasida uchinchi oʻrindadir. Tumanning urbanizatsiya darajasi 39,3 % ni tashkil qiladi. Shaharlarda 88 259 kishi, qishloqlarda esa 136 125 kishi istiqomat qiladi.

2011-yilda okrugning etnik tarkibiga ruminlar (148396), vengerlar (50177), loʻlilar (15004), slovaklar (1118) va boshqa millatlar (9689) kiradi. Xuddi shunday, 9467 nafari oʻz millatini oshkor qilmagan.
Aholini roʻyxatga olish Etnik kelib chiqishi Yil Aholi ruminlar vengerlar loʻlilar nemislar slovaklar yahudiylar boshqalar aniqlanmagan 1930 240 778 167 936 55 611 4446 204 4539 7749 249 44 1956 271 989 199 900 66 935 2092 40 2154 772 83 13 1966 263,103 194 790 63 850 1779 72 2357 88 130 37 1977 264 569 194 420 64 017 3920 122 1929 40 120 1 1992 266 797 192 552 63,151 9224 146 1608 24 92 - 2002 248 015 176 671 57,167 12 544 102 1366 12 140 13 2011 224 384 148 396 50,177 15 004 57 1118 5 160 9467
99,8 % aholi dinga mansubligini oshkor qildi, ateist yoki dinsiz odamlar bor-yoʻgʻi 0,2 % hisoblanadi.
Din Aholi Foiz pravoslav 138 032 64,4 % kalvinistlar 42,128 19,6 % pentikostal 10 358 4,8 % baptistlar 8293 3,9 % Yunon katolik 5,726 2,7 % rim-katolik 5340 2,5 %

 Iqtisodiyoti 

 Sanoati 
Sălaj okrugi quyidagi sohalarda jamlangan boy xom ashyo resurslariga ega:

 qoʻngʻir koʻmir – Cristotel;
 lignit – Ip va Sărmășag;
 uglerodli shifer – Zimbor;
 gips – Treznea;
 alebaster – Gălășeni va Stâna;
 diorit – Moigrad;
 kristall slanes – Marca;
 boʻr – Cuciulat, Glod, Prodăneşti va Răstoci;
 gil – Crasna, Cuciulat, Nușfalau va Zalău;
 kaolin qumi – Jac va Var;
 silika qumi – Jac, Creaca, Surduc va Var;
 kvars qumi – Var;
 kaolin – Ruginoasa;
 tuf – Mirsid;
 daryo agregatlari – Benesat, Var, Rona, Almașu, Băbeni, Cuciulat, Glod, Gâlgău, Ileanda, Românași, Rus, Someș – Odorhei, Surduc va Tixau.

 Taʼlimi 
10 yoshdan oshgan jami doimiy aholining 47,8 foizi past maʼlumotga ega (boshlangʻich, gimnaziya yoki maktabni tamomlamagan), 41,4 foizi oʻrta darajaga (aspirantura va kasb-hunar, oʻrta yoki kasbiy maktab va shogird) va 10,8 foizi yuqoriroq darajaga ega.

Oliy maʼlumotlilar soni 2011-yilda 2002-yilga nisbatan 2,3 barobar koʻpaygan, taʼlim darajasi past aholi esa 24,9 foizga kamaygan. 2011-yil 20-oktabrda 10 yosh va undan katta aholi umumiy sonidagi savodsizlarning ulushi 1,8 % ni tashkil etgan, ushbu holat 2002-yilgi aholini roʻyxatga olishdan 1,2 % ga kam koʻrsatkich hisoblanadi.

 Siyosatchilar 
2020-yilgi mahalliy saylovlarda yangilangan Sălaj okrugi kengashi quyidagi partiyaviy tarkibiga ega 30 maslahatchidan iborat:
     Partiya Oʻrinlar Hozirgi okrug kengashi   Milliy Liberal Partiya (PNL) 11                         Sotsial Demokratik Partiya (PSD) 10                         Vengerlar Demokratik Ittifoqi (UDMR/RMDSZ) 7                         Save Romania Union (USR) 2                      

 Maʼmuriy boʻlinmalari 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/RO_SJ_Simleu_Silvaniei_004.jpg/200px-RO_SJ_Simleu_Silvaniei_004.jpg|thumb|200x200px| Șimleu Silvaniei
Sălaj okrugida 1 ta munitsipalitet, 3 ta shahar va 57 ta kommuna mavjud boʻlib, ular 281 ta qishloqqa boʻlingan.

Munitsipalitetlar

 Zalău – markaziy shahar; Aholisi: 56 202 kishi

Shaharlar

 Cehu Silvaniei – aholisi: 7,214 k.
 Jibou – aholisi: 10 407 k.
 Șimleu Silvaniei – aholisi: 14,436 k.

 Muhim shaxslar 

 Cristofer Bathory (1530—1581), Transilvaniya vodiysi
 Stephen Bathory (1533—1586), Transilvaniya shahzodasi va Polsha qiroli
 Miklos Wesselenyi (1796—1850), davlat arbobi
 Simion Bărnutiu (1808—1864), siyosatchi, tarixchi, faylasuf, professor va inqilobchi
 Ioan Maniu (1833—1895), jurnalist va Iuliu Maniuning otasi
 Alimpiu Barboloviciu (1834—1914), yunon katolik arxpriyoyi, vikar va publitsist
 Iuliu Maniu (1873—1953), Ruminiya Bosh vaziri
 Bela Kun (1886—1938), inqilobchi
 Jo Pasternak (1901—1991), rejissyor
 Miklós Nyiszli (1901—1956), shifokor va yozuvchi
 Corneliu Coposu (1914—1995), siyosatchi va siyosiy mahbus
 Augustin Deac (1928—2004), tarixchi
 Ioan Pušcaš (1932—2015), rentgenolog
 Florian Pop (1952-y. t.), matematik
 Vasile Pușcaș (1952 y. t.), professor, diplomat va siyosatchi
 Codruț Șereș (1969-y. t.), Iqtisodiyot vaziri
 Dacian Cioloş (1969-yilda tugʻilgan), Ruminiya Bosh vaziri
 Eduard Helvig (1974-yilda tugʻilgan), Yevroparlament deputati, turizm vaziri va Ruminiya razvedka xizmati direktori
 Cosmin Seleși (1977-yilda tugʻilgan), aktyor va televidenie yulduzi
 Ramona Farcau (1979-yilda tugʻilgan), gandbolchi
 Talida Tolnai (1979-y. t.), gandbolchi

 Tarixiy okrugi 
220x124px|thumb|right|alt=Okrugning tarixiy gerbi|Okrugning tarixiy gerbi
Tarixan okrug Buyuk Ruminiyaning shimoli-gʻarbiy qismida, Vengriya bilan chegarada joylashgan. Hududining sharqiy yarmi tarixiy Transilvaniya mintaqasida, gʻarbiy yarmi esa Crishana mintaqasida joylashgan edi. 1925-yilda qabul qilingan maʼmuriy birlashish toʻgʻrisidagi qonundan soʻng okrugning nomi avvalgidek saqlanib qolgan, biroq hudud qayta tashkil etilgan. Janubda Bihor va Kluj okruglari, sharqda Someş okrugi, shimolda Satu Mare okrugi, gʻarbda Vengriya bilan chegaradosh edi. Urushlararo okrug hududiga hozirgi Sălaj okrugi, hozirgi Bihor okrugining shimoliy qismi va hozirgi Satu Mare okrugining janubi-gʻarbiy qismi kirgan.

 Maʼmuriyati 
Okrug dastlab sakkiz tumandan iborat boʻlgan (plăşi):

 Carei
 Cehu Silvaniei
 Krasna
 Jibou
 Șimleu Silvaniei
 Tășnad
 Valea lui Mihai
 Zalău

Keyingi maʼmuriy tuzatishga koʻra ikkita tuman qoʻshildi:

 Buciumi
 Supurul de Jos

Okrugda uchta shahar kommunasi bor edi: Zalău (markazi), Carei va Șimleu Silvaney.

 Aholisi 
1930-yildagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, okrug aholisi 343 347 kishini tashkil etdi, shundan 56,2 % ruminlar, 31,4 % vengerlar, 4,7 % nemislar, 3,9 % yahudiylar, shuningdek, boshqa ozchiliklarni tashkil etganRecensământul general al populației României din 29 decemvrie 1930, Vol. II, pag. 384-385. Diniy jihatdan aholi 52,6 % yunon-katolik, 25,4 % islohotchi (kalvinist), 12,2 % rim-katolik, 4,0 % yahudiy, 4,4 % sharqiy pravoslav, shuningdek, boshqa ozchiliklardan iborat ediRecensământul general al populației României din 29 decemvrie 1930, Vol. II, pag. 713-717.

 Shahar aholisi 
1930-yilda okrugning shahar aholisi 31 830 kishini tashkil etdi, ulardan 46,1 % vengerlar, 31,6 % ruminlar, 13,4 % yahudiylar, 5,6 % nemislar, shuningdek, boshqa ozchiliklar tashkil etgan. Shahar aholisida ona tili sifatida venger tilida aholining 62,0 %, undan keyin rumin (27,5 %), yahudiy (8,0 %), nemis (1,2 %), shuningdek, boshqa ozchilik tillarda soʻzlashgan. Diniy nuqtai nazardan shahar aholisi 28,6 % islohotchilar, 27,2 % yunon katoliklari, 24,2 % rim katoliklari, 13,8 % yahudiylar, 4,9 % sharqiy pravoslavlar, shuningdek, boshqa ozchiliklardan iborat boʻlgan.

 

 

 http://www.cjsj.ro/index.php
 http://www.salaj.insse.ro/main.php
 http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap2.pdf
 http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/ro066_geo.htm 
 https://www.flickr.com/photos/mipepitoida/2869382695/

Turkum:Ruminiya okruglari