Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Usmonlilar sulolasi

thumb|250px|Usmonogʻlu oila aʻzolari, jumladan, shahzoda Oʻmer Faruk va malika Rukiye Sabiha.
Usmonlilar sulolasi – Kichik Osiyo, Bolqon, Sharqiy Yevropa, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, qisman Kavkaz va Qrimda hukmronlik qilgan turk sultonlari sulolasi (1299—1922). Usmonli turk imperiyasi davlatini boshqargan. Sulola nomi uning asoschisi Usmon I ibn Ertoʻgʻrul nomidan olingan.

Movarounnahr va Xurosonda yashovchi oʻgʻuz turklarining qay (qayigʻ) urugʻiga mansub qavm Ertoʻgʻrul boshchiligida XIII a. 20-yillari – moʻgʻullar istilosi davrida Kichik Osiyoga borib, oʻrnashib qolishgan. Ular saljuqiylarning Koʻniya sultonligi hududida mustaqil beklik tashkil qilishgan. Ertoʻgʻrul beklik boshqaruvini 1281-yilda oʻgʻli Usmon I Gʻoziyga topshirgan. Bu beklik 1299-yilda uzini mustaqil davlat deb eʼlon qilgan. Keyinchalik bu davlat Usmonli turk sultonligi nomi bilan dunyoga tanilib, oʻrta asrlarda jahondagi eng qudratli davlatga aylangan.

Sulola vakillari oʻzlarini avval bek (bey), soʻngra sulton (Murod I dan boshlab) deb ataganlar, keyinchalik eng yuqori diniy unvon – xalifa unvonini ham oʻzlariga qoʻshib olganlar (Salim /dan boshlab). Usmonlilar sulolasi sultonlari quyidagilardan iborat:

Usmon I (1299—1324), Urxon (1324— 1359), Murod I (13591389), Boyazid I (1389—1402), Boyazid I oʻgʻillari Sulaymon Chalabey, Muso Chalabeylar, Mehmed Chalabeylarning taxt uchun kurashi (1402—13), Mexmed I (1413—21), Murod II (1421—44; 1446—51), Mehmed II Fotix (1444—46; 1451—81), Boyazid II (1481-1512), Salim I (1512—1520), Sulaymon I Qonuniy (1520—66), Salim II (1566—74), Murod III (1574-95), Mehmed III (1595— 1603), Ahmad I (1603—17), Mustafo(1617—18; 1622—23), Usmon II (1618— 22), Murod IV (1623—40), Ibrohim (164048), Mehmed IV (1648-87), Sulaymon II (1687—91), Ahmad II (1691-95), Mustafo II (1695-1703), Ahmad III (1703 – 30), Mahmud I (1730-54), Usmon III (1754-57), Mustafo III (1757—74), Abdulhamid I (1774-89), Salim III (1789-1807), Mustafo IV (1807—08), Mahmud II (1808 – 39), Abdulmajid (1839—61), Abdulaziz (1861-76), Murod V (1876), Abdulhamid II (1876-1909), Mehmed V Rashid (1909—18), Mehmed VI Vaqiduddin (1918—22), Mustafo Kamol (Otaturk) tashabbusi bilan Turkiyada sultonlik tugatilgach (1922-yil 1 noyabr), soʻnggi sulton Mehmed VI xorijga joʻnab ketishga majbur boʻlgan.

 
 Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971; Stenli Len —Pul, Musulmanskiye dinastii, Moskva—Tashkent—Bishkek, 1966.

 

Turkum:Turkiy sulolalar
Botir Usmonov

Botir Maqsudovich Usmonov (1984.15.4, Samarqand) – ogʻir atletikachi, xalqaro toifadagi sport ustasi (2001), „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). Samarqand shahri respublika Olimpiya zaxiralari bilim yurtini tugatgan (2002). Oʻzbekistonda sport ustasi unvoniga sazovor boʻlgan eng yosh ogʻir atletikachi (1998). Yoshlar oʻrtasida Osiyo (1999, Uxan; 2000, Chenju; 2001, Nanchan; 2003, Bali), kattalar oʻrtasida Oʻzbekiston (2002, 2003, 2004) chempioni. Koʻplab nufuzli musobaqalar sovrindori. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasida oʻqiydi (2004). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligida sport yoʻriqchisi (2001-yildan)"Usmonov Botir Maqsudovich" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik erkak ogʻir atletikachilar
Islom Usmonov

Islom Usmonov 1922, Toshkent viloyati, Kalinin tumani (hozirgi Toshkent shahri, Chilonzor tumani hududi) — 1944.13.1, Zaporojye —Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kichik serjant. 1942-yildan frontda. 1118-oʻqchi polki (3-Ukraina fronti, 6-armiyaning 333-oʻqchi diviziyasi) boʻlinma komandiri. 1943-yil 26 noyabrga oʻtar kechasi birinchilardan boʻlib, Dneprning oʻng qirgʻogʻiga oʻtgan. Zaporojye viloyatidagi Kanavskoye qishlogʻi uchun boʻlgan janglarda jasorat koʻrsatgan. 1944-yil 2 fevralda (vafotidan soʻng) Qahramon unvoni berilgan. Toshkentdagi u yashagan mahallada byusti oʻrnatilgan hamda koʻchalardan biriga nomi qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Turkum:13-yanvarda vafot etganlar
Mahmud Usmonov

Mahmud Usmonov (1910-yilda Toshkentda tugʻilgan, 1997-yil 7-yanvarda vafot etgan) – ganchkor usta, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademik (1997), Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1977). Hunarni otasi usta Usmon Ikromovdan, keyinchalik Usta Shirin Murodovdan oʻrgangan. Usmonov ijodida Toshkent ganchkorligi sanʼati anʼanalarini rivojlantirdi, uni yangi mazmun bilan boyitdi; islimiy va girih naqshlarni mahorat bilan qoʻllab jozibador naqsh mujassamotlari yaratdi; u ishlagan naqshlar nafis, aniq va loʻnda, oʻymalari mukammalligi bilan diqqatga sazovor. Usmonov Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi (sobiq Polovsev uyi)ni taʼmirlashda, Navoiy teatri va Muqimiy teatrini bezashda faol qatnashgan; Hamza teatri (1967—1968), Alisher Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi (1968), Samarqand aeroporti (1969), Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi (1969—1970), Oʻzbekiston sanʼat muzeyi (1973), "Buyuk ipak yoʻli" metro bekati (1980) va boshqa, shuningdek, xorijdagi (Donetsk, Kiyev, Toshhovuz, Chimkent va boshqalar) jamoat binolarini ganchkorlik bn bezashda ustalarga rahbarlik qilgan. U. pedagog sifatida faoliyatini bolalar uyida boshlagan (1935—1948), Toshkentdagi bolalar va oʻquvchilar uylari, saroyida ganch oʻymakorligi toʻgaragiga rahbarlik qilgan (1948—1968); Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan (1952—1960). Usmonov koʻplab shogirdlar tayyorlagan, ular (Abdurahim Umarov, A. Sultonov, M. Sultonov, farzandi Mirvohid Usmonov va boshqalar) ustozlarining ishlarini davom ettirmoqda.

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).

Asarlari: Sanʼatim – saodatim, T., 1983.

 
 https://newspaperarchive.com/celebrity-clipping-sep-30-1980-3573645/

Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:1-iyulda vafot etganlar
Turkum:Toshkentlik kishilar
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Mirvohid Usmonov

Mirvohid Usmonov (1946.9.5, Toshkent) — ganchkor usta, Oʻzbekiston xalq ustasi (2001). Toshkent politexnika institutining meʼmorlik ftini tugatgai (1972). Us t a Maxmud Usmonovning oʻgʻli, sulola davomchisi. U ijodiy faoliyatini Navoiy teatri binosining ichki bezaklarini taʼmirlashdan boshlagan (1966); Oʻzbekiston tarixi muzeyi, Toshkent metropolitenining "Buyuk ipak yoʻli" va "Amir Temur" bekatlarini hamda Toshkent, Andijon, Samarqand, Buxoro, Termiz sh.laridagi yirik maʼmuriy binolarni bezatishda mualliflik ishlarini bajargan. Xorijiy mamlakatlarda ham yirik binolardagi bezaklarni oʻzbek amaliy bezak sanʼati anʼanalarida bajargan (mas, Malayziyadagi yirik muzey binosi).

 

Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-mayda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston xalq ustalari
Mutallib Usmonov

Mutallib Ahmedovich Usmonov (1924.10.12, Andijon viloyati, Izboskan tumani — 1994.18.12, Toshkent) — islomshunosfaylasuf olim. Falsafa fanlari doktori (1979), professor (1993). Urta Osiyo universitetining sharkshunoslik ftini (1952), Moskvadagi Ijtimoiy fanlar akademiyasini (1961) tugatgan. Andijondagi tuman va viloyat gazetalari muharriri, viloyat madaniyat ishlari boshkarmasi boshligʻi (195257). 1961—65 yillarda partiya organlarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida boʻlim mudiri (196581; 198490), sobiq SSSRning Afgʻonistondagi elchixonasida maslahatchi (1981—84), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida yetakchi konsultant (1991 — 1994). Ayni vaqtda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida Qurʼoni karimni tarjima qilish guruhining va shu intdagi islomshunoslik boʻlimining boshligʻi (1990—1994). U.ning ilmiy faoliyati islom dini, uning aqidalari, marosimlariga, Qurʼon sharhlariga bagʻishlangan. U. ateizm hukmronlik qilgan sovetlar tuzumi davrida Oʻzbekistonda birinchilardan boʻlib Qurʼoni karim tarjimasi va ilmiy sharhiga qoʻl urgan, bu borada koʻplab ilmiy ommabop kitoblar nashr etgan. U.ning masʼul muharrirligida "Islom" maʼlumotnomasi (1986; 1nashri), "K,urʼoni karimning oʻzbek tilidagi ilmiy izoxli tarjimasi"ning akademik nashri chop etilgan (2004).

 
 Diniy aqidalar va ularning mohiyati, T., 1972; Islom aqidalari va marosimlari, T., 1975; Qurʼoni karim va janobi Rasulullohning amallari, T., 1992.
Saidmahmud Usmonov

Saidmahmud Nogʻmonovich Usmonov — sovet olimi, davlat va siyosat arbobi.

 Biografiyadi 
1929-yilda tugʻilgan. 1955-yildan KPSS(b) aʼzosi.

1951-yildan ilmiy, ijtimoiy va siyosiy faoliyatda:

 Butunittifoq paxtachilik ilmiy-tadqiqot instituti aspiranti, iqtisodiyot kafedrasi texnigi, kichik, katta ilmiy xodimi,
 Surxondaryo viloyat partiya qoʻmitasi kotibi,
 Surxondaryo viloyat ijroiya qoʻmitasi raisi,
 Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti kotibi,
 Oʻzbekiston SSR qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish va tayyorlash vazirining 1-oʻrinbosari
 KPSS Samarqand viloyat qoʻmitasining 1-kotibi,
 Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti ilmiy-tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari,
 Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasining vitse-prezidenti, prezidenti, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodchilar uyushmasi prezidenti.

VASXNIL iqtisod fanlari doktori (1980-yil), professor (1981-yil), muxbir aʼzosi (1983-yil) va akademigi (1988-yil).

SSSR Oliy Kengashining 7 va 8-chaqiriqlari deputati etib saylangan.

 

 centrasia.ru 
 knowbysight.info

Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-mayda tugʻilganlar
Turkum:Chimkentda tugʻilganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Turkum:18-martda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Turkum:Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkum:Lenin ordeni sohiblari
Turkum:Surxondaryo viloyat ijroiya qo‘mitasi raislari
Turkum:Oʻzbekiston Kompartiyasi Samarqand viloyat qoʻmitasining birinchi kotiblari
Turkum:Ittifoq kengashining Samarqand viloyatidan saylangan deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti kotiblari
Fayzulla Usmonov

Usmonov Fayzulla Asadullayevich (1935.30.4, Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995). Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1998). Geologiya va mineralogiya fanlari doktori (1979). Oʻrta Osiyo politexnika institutini (1957), Toshkent universitetini tugatgan (1969). Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutida ilmiy xodim va guruh rahbari (1957—84), boʻlim mudiri (19841992), institut direktori (1992—2001), shu intda matematik geologiya lab. mudiri (1992-yildan). Ilmiy faoliyati geologik tadqiqotlarni matematikalashtirish va kompyuterlashtirishta qaratilgan. U. Ye.E.Rahimova bilan hamkorlikda birinchi marta Yer yoʻldoshlaridan olingan maʼlumotlar boʻyicha geologik obʼyektlarda minerallarni miqdoriy aniqlashning nazariyasi va uslublarini yaratdi. U. statistik nazariy taxlil asoslarini va konlarni bashorat qilish uchun yangi matematik usullar tavsiya qildi va ular asosida kompyuter dasturlar majmuasini va "Geoanaliz" nomli kompyuter axborot tizimini yaratdi. U. Oʻzbekiston geologlari milliy qoʻmitasining vitse-prezidenta, "Geologiya va mineral resurslar" jurnali bosh muharriri.

 
 Osnovi matematicheskogo analiza geologicheskix struktur, T., 1977; Matematicheskiye metodi v regionalnoy geologii i metallogenii, T., 1984.

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻktam Usmonov

Oʻktam Usmonov (25-iyul 1938 Qibray tumani Baytqoʻrgʻon qishlogi — 3-yanvar 1990) — yozuvchi, jurnalist. Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutining tarixfilol. ftini tugatgan (1959). "Lenin uchquni", "Sovet Oʻzbekistoni" gaz.larida adabiy xodim va boʻlim mudiri (1959—72). Respublika partiya MKda masʼul xodim (1972— 82), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida kotib (1983—86), "Sovet Oʻzbekistoni" gaz.da Bosh muharrir (1987—90). Dastlabki hikoyalari 50-yillarning oxirlarida eʼlon qilingan. Birinchi hikoyalar toʻplami — "Guldasta" (1964). Shundan keyin "Bas boylashgan bola" (1965), "Bahor chaqmoqlari" (1970), "Notinch kecha" (1976), "Sirli sohil" (1981), "Kishan" (1984), "Qismat" (1988) hikoyalar va qissalardan iborat kitoblari chop etilgan. U. ijodida "Girdob" (1979) romani muhim oʻrin tutadi. Roman asosida yaratilgan videofilm xalq orasida shuhrat qozongan. Asarda ziyolilarning mashaqqat va izlanishlarga toʻla hayoti, haqiqat va nohaqlik oʻrtasidagi shiddatli kurashlar, ziddiyatlar mahorat bilan tasvirlangan. Aziz, Mahamatchatoq obrazlari qayotiy, samimiy boʻyoqlarda chizilgan. T. Drayzerning "Amerika fojiasi" romanini, A. Shirvonzodaning "Nomus" qissasini oʻzbek tiliga tarjima qilgan."Usmonov Oʻktam" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1938-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Turkum:3-yanvarda vafot etganlar
Qahramon Usmonov

Qahramon Usmonov (1940.15.9. Buxoro viloyati Jondor tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Jondor tumanidagi maktablarda matematika oʻqituvchisi, tarbiyaviy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktor, 1999—2001-yillarda 20 - ixtisoslashgan iqtidorli bolalar internat maktabida matematika oʻqituvchisi sifatida faoliyat olib borgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-sentabrda tugʻilganlar
Hamdam Usmonov

Hamdam Usmonovich Usmonov (1916.16.10 Toshkent 1994.5.7) - kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1966). Kimyo fanlari doktori (1954), professor (1955). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1937). Urush qatnashchisi (1941—45). Universitet fizik kimyo kafedrasi dotsenti (1946—54), laboratoriya mudiri (1954—73). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo instituti direktori (1952 — 56), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Usimlik moddalari kimyosi instituti direktori (1956—59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Polimerlar kimyosi instituti direktori (1959—62). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi va kimyo fanlari boʻlimi akad.kotibi (1962—64). Paxta sellyulozasi kimyosi va texnologiyasi ilmiy tadqiqot instituta direktori va laboratoriya mudiri (1963—82), bosh maslahatchi (1982-yildan). Ilmiy ishlari sellyuloza kimyosi va fizikasi, paxta tolasi, linti, chiqindilari va ftorpolimerlarni oʻrganishga oid.

U. rahbarligida paxta sellyulozasi olishning jahon standartlari talablariga javob beradigan bir qancha texnologik tizimlari ishlab chiqilgan. Gʻijimlanmaydigan gazmol ishlab chiqarish texnologiyasi, tibbiyot polimerlari, ftorli polimerlar va boshqa amaliyotga joriy qilingan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1977).

 
 Elektronnaya T., 1962; Perspektivi ximicheskoy pererabotki otxodov xlopkovodstva (v soavtorstve), M., 1964; Svetovaya i elektronnaya mikroskopiya strukturnix prevrasheniy xlopka (v soavtorstve), T., 1974; Nadmolekulyarnaya struktura gidratsellyuloznix volokon ( v soavtorstve), T., 1974.

 Adabiyot 
 Axmerov K,., Oʻzbekiston kimyogarlari, T., 1974; Hamdam Usmonovich Usmonov (biobibliografiya), T., 1976.

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-iyulda vafot etganlar
Koʻpaysin Usmonova

Koʻpaysin Usmonova (1952.2.11, Zangiota tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1974). 1970-yildan Toshkent tumanidagi 84, 1972—2003-yillarda Asaka tumanidagi 7maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Maktabda namunali ona tili va adabiyot xonasini jihozlab, uni turli koʻrgazmali qurol va texnik vositalar bilan boyitgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Halim Usmonxoʻjayev

Halim Haydarovich Usmonxoʻjayev (1919.20.11 Toshkent 1993.9.4) - mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Toshkent toʻqimachilik institutini tugatgan (1950). Shu intda ilmiy tadqiqot sektori boshligʻi (1950—52), assistent (1951 — 52), oʻqituvchi (1954—57), dekan (1958-61), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida oʻzi tashkil qilgan mexanizm va mashinalar nazariyasi laboratoriya mudiri (1961-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, mashina agregatining dinamikasi, paxta terish va tozalash mashinalari, toʻqimachilik mashinalari nazariyasiga doir. Usmonxoʻjayev rahbarligida paxta terish mashinalarining ish unumini oshiruvchi va paxtaning toʻkilishini kamaytiruvchi tarkibiy shpindel yaratilgan va ishlab chiqarishga joriy qilingan. Usmonxoʻjayev shpindel tishlari trayektoriyasiga qarab tezlik rejimini aniklashga imkon beruvchi "Universal epigipotsiklograf" asbobni yaratgan, paxta terish mashinasi unumdorligini oldindan aniqlash formulasini ishlab chiqqan. Usmonxoʻjayev gazlama toʻqish avtomat stanogi mokisi naychalarini almashtirishdagi energiyani aniklash asbobi va boshqa ixtirolar muallifi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1989).

 
 Mexanizm va mashinalar nazariyasi Darslik, T., 1970; Kinematika i dinamika mexanizmov i mashin (v soavtorstve), T., 1969; Tayni xlopka i chudesnie mexanizmi, T., 1979; Teoriya mexanizmov i proizvoditelnost xlopkouborochnix mashin, T., 1990.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:9-aprelda vafot etganlar
Usoma Ibn Munqiz

Usoma Ibn Munqiz (1095.24.6, Shayzar sh. chasi, Suriya shim. — 1188, Damashq) — arab yozuvchisi, tarixchi, sarkarda. Turli xrkim va amirlarning xizmatida boʻlib, hayotining koʻp kismi jangu jadallar, sarguzashtlarda kechgan.

Usoma Ibn Munqiz M. ning "Kitob ulmavoqif valmasokin" ("Manzillar va maskanlar kitobi", 1182) esdaliklari mashhur. Ushbu kitobning yagona qoʻlyozmasi 1880-yilda Eskurial (Ispaniya) kutubxonasidan topilgan. Oʻzbek tilida "Ibratli kitob" (1980) nomi bilan nashr etilgan. Salib yurishlari haqida yaratilgan koʻplab tarixiy va adabiy asarlarning mualliflari Yevropa tarixchi va yozuvchilari boʻlgan va ular bu jarayonni oʻz qarashlari va manfaatlariga muvofiq holda yoritganlar. "Ibratli kitob" esa salib yurishlarining bevosita shohidi boʻlgan arab yozuvchisi qalamiga mansubdir. Usoma Ibn Munqiz M. ning ushbu kitobi qiziqarli badiiyavtobiografik asar boʻlish bilan birga muhim tarixiy manba ham hisoblanadi: unda 12-asrda yashagan arablarning turmush tarzi, oʻrta asr arab sharqining hayoti, arablarning salibchilarga munosabati aks ettirilgan.

Turli da U.i M. ning sheʼriy devoni va "Ibratli kitob" dan tashqari 10 ga yaqin asari borligi qayd etilgan. Lekin bizgacha ulardan faqat 2 tasi yetib kelgan. Birinchi asari sheʼriy uslub haqida boʻlib, unda badiiy sanʼatlar tavsiflangan. Ikkinchi asari "Kitob ul ukkoz" ("Hassalar haqida kitob") deb atalib, unda Iso paygʻambar (as) aso (hassa) sidan boshlab, hamma afsonaviy, moʻʼjizakor hassalar haqidagi rivoyatlar va Usoma Ibn MunqizM. qarigan chogʻida tutgan hassasi haqida hikoya qilingan.
Viktor Uspenskiy

Viktor Aleksandrovich Uspenskiy 1879.19(31).8, Kaluga 1949.9.10, Toshkent — kompozitor, etnograf, pedagog, musiqa jamoat arbobi, sanʼatshunoslik doktori (1943). Oʻrta Osiyo musiqiy folkloristikasi asoschilaridan.

Turkmenistan (1929) va Oʻzbekiston (1937) xalq artisti. Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1913). 1917-yildan Toshkentda. Turkiston xalq konservatoriyasi (1918), Maorif xalq komissarligi huzuridagi musiqiy etnografiya seksiyasi (1920) tashkilotchilaridan. Toshkent xalq konservatoriyasining Eski shahar boʻlimi rahbari (1919—22), Buxoro Sharq musiqa maktabida oʻqituvchi (1923), Oʻzbek musiqa texnikumi (hozirgi Toshkent musiqa kolleji)da millim musiqa boʻlimi rahbari (1928—34), Sanʼatshunoslik institutida musika kabineti mudiri (1932—49), Toshkent konservatoriyasida pedagog (1936-yildan), professor (1943—49).

Uspenskiy 1919—23 yillar Oʻrta Osiyo xalklarining etnofafik konsertlarini uyushtirgan. Ota Jalol, Ota Gʻiyoslardan Shashmaqomning cholgʻu va ashula boʻlimlarini (1923), Sh. Shoumarovdan Fargona — Toshkent maqom yoʻllari (1934)ni notaga olgan. Folkloretnofafik ekspeditsiyalarini uyushtirib, yuzlab ashula, katta ashula, cholgʻu kuy va xalq qoʻshiqlarini (Fargʻona vodiysi, 1927, 1931), 350 dan ortiq turkman qoʻshiq va cholgʻu kuylarini (Turkmaniston, 1925, 1927, 1929) yozib olib nashr ettirgan: "Shashmaqom" (M., 1924), "Turkman musiqasi" (M., 1928), "Oʻzbek vokal musiqasi" (T., 1950) va boshqa

Uspenskiy "Farhod va Shirin" (Xurshid pyesasi, 1936; 2tahriri G. Mushel bilan hamkorlikda, 1937) musiqali dramasi, "Muqanna" simfonik syuitasi, "Turkmancha kaprichchio", "Oʻzbekcha poema rapsodiya", "Lirik poema" (1947, Navoiy xotirasiga bagishlangan) kabi simfonik asarlar, spektakl ("Yoriltosh", G. Mushel bn), kinofilmlar ("Ravot qashqirlari" va hokazo)ga yozilgan musiqalar va boshqa muallifi. Bularda U. uzbek, turkman xalklari folkloriga tayangan. U. bir necha oʻzbek xalq qoʻshiq va kuylarini qayta ishlagan ("Oʻrta Osiyo xalklarining 4 kuyi" va boshqalar). Toshkentdagi maxsus musika internatmaktabi va musika litseyiga U. nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Pekker Ya., Viktor Aleksandrovich Uspenskiy, T., 1959; Viktor Aleksandrovich Uspenskiy (Nauchnoye naslediye...), T., 1980.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Fyodor Mixaylovich Uspenskiy

Fyodor Mixaylovich Uspenskiy (1902.8.2, Kostroma gubernyasi, Berisyachka qishlogʻi — 1984.15.5, Toshkent) — entomolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori. Leningrad amaliy zoologiya va fitopatologiya institutini tugatgan (1929). Samarqand oʻlka va Xorazm okrug, Namangan viloyati oʻsimliklarni himoya qilish stansiyalari va tayanch punktlarida yoʻriqchi (1929— 38), SoyuzNIXI oʻsimliklarni himoya qilish stansiyasida katta ilmiy xodim (J938—44), laboratoriya mudiri (1945—58), Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish institutida laboratoriya mudiri (1958—62), direktor oʻrinbosari (1962—69), katta ilmiy xodimmaslahatchi (1970—84). Ilmiy ishlari oddiy turkiston oʻrgimchakkanasi biologiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. U. ishtirokida bu hasharotga qarshi kurash tadbirlari tizimi yaratilgan; ekinlar zararkunandalariga qarshi kurash va kimyoviy ishlov berish muddatlarini aniklash usullari ishlab chiqilgan.

 
 Obiknovenniy pautinniy klesh oroshayemix rayonov Sredney Azii, T., 1960; Pautinniy klesh biotsenoza xlopkovix poley i sistema priyomov integrirovannoy borbi s glavneyshimi vreditelyami xlopchatnika v Uzbekistane, T., 1970.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ussuri

Ussuri — Rossiya Federatsiyasi Primorye va Xabarovsk oʻlkalarining Xitoy bilan boʻlgan chegarasidagi dare. Amurning oʻng irmogi. SixoteAlin toglaridan boshlanadigan Ulaxe va Daubixe daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi 588 km. Ulaxe daryosi bilan birga 897 km. Havzasining maydoni 193 ming km. Yomgʻir, qor va yer osti suvlaridan tuyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyi oqimida 1150 m³/sek., eng koʻp suv sarfi — 10520 m³/sek. Baliq koʻp. Quyilish joyidan 622 km masofada kema qatnaydi. Yuqori oqimida Lesozavodsk shahrigacha yogʻoch oqiziladi. Ussurining quyilish joyida Xabarovsk shahri joylashgan.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Usta

Usta — 1) kasb-hunar egasi; malakali mutaxassis: pichoqchi usta, miskar usta, kashtadoʻz usta va hokazolar; 2) kasb-hunar, ilm va shu kabilarni oʻrgatuvchi, ustoz.

 Azimkor usta 
Azimkor usta — ijodiy va amaliy ishlarining miqyosi keng, koʻlami baland meʼmor, muhandis, usta.
Usta Shirin Murodov

Usta Shirin Murodov (1879-yil 18-avgust, Buxoro, Buxoro amirligi – 1957-yil 2-dekabr, Toshkent, OʻzSSR, SSSR) – sovet oʻzbek azimkor ustasi – naqqosh-rassom, ganch oʻymakori, xalq meʼmori; Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi (1943), Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Birinchi darajali Stalin mukofoti sovrindori (1948).
thumb|200px|left|Usta Shirin Murodov byusti. Sitorai mohi xossa. Buxoro.
Hunarni otasi usta Murod va bobosi usta Nosirdan oʻrgangan, yoshligidan amakisi usta Hayot qoʻlida qolgan va undan taʼlim olgan. Mustaqil usta sifatida Buxoro amirligi hukmdorining Karmanadagi saroyi, Sitorai Mohi xossa yozlik saroyining Oq zalini bezashda qatnashib, tanilgan. Usta Shirin ijodida ganch oʻymakorligi anʼanalarini mahorat bilan qoʻllagan, ularni yangi mazmun va shakllar bilan boyitgan, ilk bor ish faoliyatida (ganch oʻymakorligida) naqsh zaminida koʻzgudan foydalandi, yaʼni koʻzgu ustiga ganchkori naqshlar ishlab, jozibadorlikka, ajoyib naqsh jilvasiga erishdi.

Usta Shirin koʻplab klublar, maʼmuriy binolarni nafis ganchkorlik naqshlari bilan bezadi: Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasidagi Oʻzbekiston SSR, Turkmaniston SSR pavilyonlari (1938), Toshkent kuranti, Navoiy teatri (Buxoro zali), Muqimiy teatri, Alisher Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi va boshqa; meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda qatnashgan: Somoniylar maqbarasining buzilgan qismi, Mir Arab madrasasi, Abdulazizxon madrasasi gumbazlarini, Magʻoki attori masjidi peshtogʻining koshinkori naqshlarini tikladi va boshqalar.

1957-yil 12-fevral kuni vafot etgan. Toshkentdagi Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

Usta Shirin koʻplab shogirdlar yetishtirgan: Samarqand taʼmirchilar maktabi, Toshkent qurilish sanʼati maktabi (1940—1942), Moskva badiiy sanʼat bilim yurti (1942—1943), P. Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtida (1952—1957) dars bergan. Respublikadagi (jumladan, Toshkent, Buxoro va boshqalardagi) maktab, koʻchalarga Usta Shirin nomi qoʻyilgan; Buxorodagi Sitorai Mohi xossa hovlisida uning byusti oʻrnatilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (2001)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Nekrolog

Turkum:Kishilar:Madrasalar
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Ustazoda

Ustazoda — ustaning farzandi; otabobolarining hunarini egallagan farzand, yaʼni sulola davomchisi.

 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Ustaxona

Ustaxona — 1) kasbhunar egalari — ustalar ishlashi uchun maxsus jihozlangan joy, ishxona. Sharq (jumladan, Oʻrta Osiyo)da ustalar, asosan, koʻcha yuziga qaratib, uylaridan maxsus joy ajratib, U. qilganlar; shu tarzda zargarlik, temirchilik va boshqa U.lar mahalla (rasta)lari yuzaga kelgan. Shuningdek, U.da ustalar ishlash bilan birga "ustashogird tizimi" asosida shogirdlar ham tayyorlagan; bu anʼana hozir ham saqlangan; 2) sanoat korxonalarida tuzatish ishlari olib boriladigan boʻlim; 3) ijodkor, jumladan, rassom, haykaltarosh va boshqalarning ish (ijod) xonasi (yana k. Studiya).

 

Turkum:Arxitektura
Usto Respublika maxsus ijodiy ishlab chiqarish uyushmasi

"USTO" Respublika maxsus ijodiy ishlab chiqarish uyushmasi — respublika xalq amaliy sanʼati ustaparining birlashmasi. 1978-yilda Oʻzbekiston Badiiy fondi qoshida amaliy bezak sanʼatini qaytadan tiklash va rivojlantirish, xalq ustalari bilan ishlash, ularga ijodiy ishlarida har taraflama yordam berish maqsadida tashkil qilingan. Oʻzbekistonda tasviriy va amaliy sanʼatni yanada rivojlantirishga oid 1997-yil 23 yanvar qaroriga binoan hozirgi nomida qaytadan tuzildi. "U." ning asosiy maqsad va vazifalari — xalq amaliy sanʼatini rivojlantirish, uning yoʻqolib borayotgan ni qaytadan tiklash, xalq ustalarining faoliyatiga yordam berish, ustoz — shogird oʻquv tizimini rivojlantirish, milliy amaliy sanʼatni respublika va xorijda keng targʻib qilish, amaliy sanʼat, monumentol rangtasvir va monumental haykaltaroshlikni milliy meʼmorlikla hamda xorijdagi zamonaviy binolarda qoʻllash. "U." tarkibiga respublika hududidagi 16 korxona birlashgan boʻlib (2004), ularda 50 ga yaqin amaliy sanʼat turi (kulollik, koshinkorlik, ganch oʻymakorligi, yogʻoch oʻymakorligi, zargarlik, kandakorlik, naqqoshlik, gilamchilik, zardoʻzlik, kashtadoʻzlik, lokli miniatyura, matoga gul bosish va boshqalar) boʻyicha ustalar ijodiy mehnat qiladi. Birlashmaning malakali ustalari respublikada (Oliy Majlis, Oʻzbekiston konservatoriyasi, Oʻzbek milliy akademik drama teatri, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, "Qatagʻon qurbonlari xotirasi" muzeyi va boshqalar) va chet mamlakatlarda yirik meʼmoriy inshootlarni bezaganlar. "U." aʼzolarining badiiy asarlari respublika va xalqaro koʻrgazmalarda keng namoyish qilinib, yuksak baholarga sazovor boʻldi: Xalqaro "Oltin globus" (1993), "Sifat asri" oltin mukofoti (2002, Shveysariya) va boshqa
Usto moʻmin

Usto moʻmin (taxallusi; asli Nikolayev Aleksandr Vasilyevich) (1897.30.8, Voronej 1957.27.6, Toshkent) — rangtasvir ustasi, grafik rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskvadagi Bichkuri rassomlik studiyasida (1916—18) va erkin ustaxonalarda taʼlim olgan. 1920-yildan Oʻzbekistonda. Koʻpgina asarlarini levkasga tempera usulida ishlagan. U.M. ijodining maʼlum davrida miniatyura sanʼati taʼsirida asarlar yaratgan ("Kuyov", "Sallali yigit", "Bedanabozlar" — 20-yillar). U.M. ijodi uchun realistik rasmning aniq va tugallanganligi xos, obrazlarning badiiy ifodasida mayin chiziklar, jonli shakllar muhim ahamiyat kasb etgan: "Bahor" (1924), "Boy" (1932), "Xoʻja Nasriddin bozorda", "Uygʻur raqsi" (1944) va boshqa Abdulla Qodiriyning "Obid ketmon" (1935), M. Kozimiyning "Koʻrqinchli Tehron" va boshqa asarlarni badiiy bezagan. "Pravda Vostoka", Us to Moʻmin (A. Nikolayev). "Bahor" (1932).

"Qizil Oʻzbekiston" gazetalari, "Mushtum" jurnalda ishlab, rayem va karikaturalari bilan qatnashgan, plakatlar yaratgan.

 

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Ustod Qulmuhammad Udiy

Ustod qulmuhammad udiy (15-asr) — sozanda (ud, gʻijjak, qoʻbiz), shoir va bastakor, Navoiy "Majolis unnafois" asarida U. Q. U.ning sozandalik sanʼatiga yuqori baho bergan. Boshqa da "Peshravi Udiy", "Amali Udiy", "Savti Udiy" kabi asarlariga doir maʼlumotlar mavjud.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Ustritsalar

Ustritsalar (Ostreidae) — dengiz ikki pallali mollyuskalari oilasi. Chigʻanogʻining bal. 45 sm gacha, toʻgarak yoki oval — ponasimon shaklda, tishsiz. Odatda, germafrodit, baʼzi ayrim jinsli. Urugʻ hujayralari suv oqimi bilan mantiya boʻshligiga oʻtib, tuxumlarni urugʻlantiradi. 0,3—6 mln. tuxum qoʻyadi. Lichinkasi suvda rivojlanadi. Bir necha 10 ta turi bor. Sohil chizigʻidan boshlab 60 m chuqurlikkacha tarqalgan. Harakatsiz, chigʻanogʻi chap tomoni bilan substratga yopishib yashaydi. U. dengiz tubida koʻp qavat boʻlib joylashgan minglab mollyuskalardan iborat "ustritsa bankalari"ni hosil qiladi. Suvni filtrlab oziqlanadi; tanasida ogʻir metallar va zaharli moddalarni toʻplash xususiyatiga ega. Muskullari yeyiladi. Maxsus dengiz plantatsiyalarida (asosan, Yaponiya, Amerika, Fransiyada) koʻpaytiriladi.
Ustun

Ustun — binoning tayanch qismi. Asosan, tomni koʻtarib turishga xizmat qiladi. Ustun deyarli hamma xalqlarning meʼmorligida qadimdan mavjud. Meʼmorlik sanʼati yuksak darajaga koʻtarilgan Qadimgi Misr, Yunoniston, Rimda, shuningdek, budda dini tarqalgan mamlakatlarda ustunning shakli, hajmi, bezaklariga asoslangan meʼmorlik orderlariga kolonna va kolonnada parnit turli tasvir va naqshlar bilan bezatilgan oʻziga xos vujudga kelgan.

 Oʻrta Osiyoda 
thumb|right|Ustun qismlari: 1-dandana; 2-manglay; 3-piromon taxta; 4-qalamcha; 5-qosh; 6-toqya; 7-bosha; 8-urya; 9-madohil; 10-koʻzagi; 11-xumorcha; 12-zuanga/marginak; 13-urya tosh boshi; 14-boʻyin; 15-imjak; 16-urya tosh; 17-koʻkrak; 18-lali.
Oʻrta Osiyoda geografik muhit taqozosi bilan ustunlar xalq meʼmorligida, asosan, tik va toʻgʻri oʻsgan daraxt (tol, terak, qayragʻoch) tanasidan yasalgan xillari keng tarqalgan. Ustunlar qosh, toqya, bosha, urya, madohil, koʻzagi, xumorcha, zuanga/marginak, poyustun kabi qismlarga boʻlingan. Ular badiiy talqinda odam gavdasiga qiyos etiladi. Ustunlar tayanch vazifasidan tashkari bezak sifatida ham muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Yogʻoch oʻymakorligida pardozlangan ustunlar xaqiqiy sanʼat asari hisoblanadi. Ustunlar aylana, murabba, 6 va 8 qirrali shakllarda ishlanadi.

Ustunlar xozirgi kunda kun meʼmorligida ham keng qoʻllanadi. Pishiq gʻisht, tosh, metall, temirbeton kabi ustunlarning oʻziga xos zamonaviy qurilishda keng tadbiq etilmoqda.

 Xorazmda 
Xorazm ustunlari mustahkamligi, bezaklarga boyligi, balandligi (7,8 metrgacha) bilan ajralib turadi (Juma masjid, Toshhovli va boshqalar).

 

Turkum:Arxitektura
Ustungusha

Ustungusha — burchak tayanchi, ustun. Bino burchaklaridagi ustunsimon bezak. Bino mustahkamligini taʼminlagan va bezak sifatida peshtok, ravoq, mehrob chetiga ustun, hoshiya, morpech shaklida ishlangan. Ismoil Somoniy maqbarasi, Ali Nasafiy makbarasi, Turkan ot maqbarasi, Amirzoda maqbarasi, Oqsaroy, Amir Temur maqbarasi, Sherdor Madrasa va boshqalarning U.lari turli shaklda, oʻziga xos bezakdor qilib pardozlangan.

 

Turkum:Arxitektura
Usul al-Fiqh

Usul al-Fiqh (arab. — fiqh asoslari, ildizlari) — islom shariatida asosiy manba hisoblangan Qurʼon, sunna, ijmo va qiyosni oʻrganadigan ilm. Shu 4 manba barcha islom maktablari tomonidan eʼtirof qilingan boʻlsada, soʻnggi 2 manbaning ahamiyati va imkoniyatini turli mazhab namoyandalari turlicha tushuntiradilar. Ayrim faqixlar huquqiy masalalarni oqilona bir tizimga solish va shaxsiy fikr (ray) asosida hal etishga intilsa, boshqalari barcha fiqh meʼyorlarini pirovard natijada xudoning vahiysi deb hisoblaydilar. U. alf.ning rivojlanishi Muhammad ibn Idris Shoriʼiy nomi bilan bogʻliq. U "Kitob alumm" toʻplamiga kirgan "arRisola" asarida fiqhshunoslik asoslarini bayon etdi. U. alf.ga koʻra, Qurʼon va sunna fiqhning asosiy manbaidir, chunki ular aniq feʼlatvor qoidalarini oʻz ichiga oladi yoki ularni ilohiy vahiylardan anglab olishning oqilona usullarini koʻzda tutadi. Ijmo 3manba hisoblanib, u Qurʼon va sunnada hal etib berilmagan masalalar yuzasidan mujtahidlarning yakdil fikri deb tushuniladigan boʻlgan. Qurʼon va sunnada aniq javob berilmagan savollarni oʻxshashligiga qarab hal etish usuli — qiyos fiqhning 4 manbai deb eʼtirof qilinadi. Bundan tashqari, U. alf. huquqiy yechimlarni izlashning boshqa oqilona usullaridan qoʻshimcha fiqh i sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyadi. Qiyos kabi ular ham manba va ijtixrdga kiritilgan aniqlik deb hisoblanadi.
Usuli savtiya

Usuli savtiya (arab. — tovush usuli) — xatsavod oʻrgatish usullaridan. Bu usulda soʻzning eng kichik boʻlagi, yaʼni nutq tovushlarini izchil idrok etish (analitik tovush usuli) va nutq tovushlarini yozuv belgilari (harflar) opkali tiklash asos qilib olinadi. Koʻp tillarda, jumladan, oʻzbek tilida savod oʻrgatish analitiksintetik tovush usuliga, yaʼni analitik va sintetik tovush usullarini uzviy bogʻlab olib borish tamoyiliga asoslanadi. Analitik tovush usulini dastlab fransuz pedagogi J.Jakoto (19-asrning 30-yillarida), sintetik tovush usulini nemis pedagogi G. Stefani (19-asr boshlarida) qoʻllagan. Analitiksintetik tovush usulining eng maqbul variantini Rossiyada K.D. Ushinskiy, Gʻarbiy Yevropada F. Disterveg, K. Fogel va boshqa yaratgan. Tovush usuli Oʻrta Osiyodagi mahalliy maktablarda, jumladan, oʻzbek maktablarida 19-asrning oxiri — 20-asr boshlarida paydo boʻlgan. Uning tarqalishida oʻlkadagi rustuzem maktablari va tatar muallimlari ochgan maktablar asosiy manba boʻlgan. Shu maktablar taʼsirida ilgʻor mahalliy ziyolilar, jadidlar maktabxonalardagi taʼlim usuli (usuli hijoya)da savod urgatish qiyinligini anglab, oʻzlari ochgan maktablarida Usuli savtiyada dare bera boshladilar. 1902-yil S. Saidazizov sintetik tovush usulida "Us todi avval" oʻzbekcha dareligini tuzgan. Bu darelik uzoq yillar yangi usuldagi bir nechta maktablarda asosiy alifbe kitobi sifatida oʻqitilib kelingan. Musulmon ukituvchilarning Toshkentda boʻlib oʻtgan 1qurultoyi (1918-yil avgust) barcha oʻzbek maktablarida tovush usulida dare berish haqida qaror qabul qildi. Davr oʻtishi bilan bu usul pedagogika va psixologiya maʼlumotlari asosida takomillashib borgan.
Usunlar

Usunlar - Markaziy va Oʻrta Osiyodagi koʻchmanchi qabilalar. U. xitoy iga kura, mil. av. 3-asrda yueyjilar bilan birga Dunxuan (Doʻngxuang) bilan Tangritogʻning sharqi, Qorongʻu togʻ (Kunlun)ning shimolidagi Chilan togʻi orasidagi kichik bir davlat aholisi boʻlgan. Mil. av. 177 yil ular yueyjilarning tazyiqi natijasida sharqqa siljib, xunlar orasiga (hozirgi Gansu oʻlkasining shim.sharqidagi Ersin yaylovi) borib joylashgan. U. gunmosi (kunbeyi, xoni) Nandubey oʻldirilgan. Mil. av. 160 yil uning oʻgʻli LiyeJiaobek hunlar yordamida yueyjilarni magʻlub etib, ularning hududini egallab gʻarbga siljiganlar. Yettisuvda ular kuchli davlat tashkil etgan. Uning markazi xitoy ida Ili daryosining janubidagi Chigu (Qirgʻizistondagi qad. Kizil koʻrgʻon sh.) deb yuritilgan. Mil. av. 3-asrda Usun xonligi Fargʻonaning shim.da, Kangqiya (Kangyuy, Kangʻ) ning gʻarbida boʻlib, uning hududiga Issiqkoʻlning shim., Balxash koʻlining janubidagi yerlar kirgan. U.ning bir kismi kuchmasdan uz yurtlarida qolgan. Arxeologik maʼlumotlarga kura, 5-asrda U. yueyjilar bilan birga Xesi yulagida yashashgan. U.ning Xitoy bilan ittifoq boʻlib hunlarga qarshi uzoq muddat kurashi ularning parchalanishiga olib kelgan. Natijada Usun xonligi avar (jujan)lardan yengilib, mil. 404—410 ylarda Pomir togʻlari atrofiga borib joylashgan. 420—854 yillarda Usun xonligi aholisi 630 ming kishini tashkil qilgan. 938 yil mazkur xonlik qoraxitoylar xoniga bojxiroj toʻlaganligi haqida xitoy ida maʼlumot berilgan.

U. chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanishgan, ularning davlat tuzilishi, urfodatlari hunlar bilan uxshash boʻlgan.

Turkiy xalqlar, jumladan, o‘zbek, qozoq, qirgʻizlar tarkibiga kirgan uyshun qabilasi U. bilan aynan bir deb taxmin etiladi.

 

Turkum:Qabilalar
Utamaro Kitagava

Utamaro Kitagava 1753, Kavagoe — 1806.30.10/19.6, Edo (hozirgi Tokio) -yapon rassomi, rangli ksilografiya ustasi. Ukiyoe maktabining yirik vakili. Edoda ijod qilgan. U. asarlari koloritida rang (mas, qogʻozning oq tuyey va boshqalar)dan mahorat bilan foydalangan, yapon ksilografiyasida ilk bor ayollarning koʻkrakkacha boʻlgan portretlarini yaratgan, ayollarning ruhiy holatlarini mayin oquvchan chiziq „ larda yuksak mahorat bn tasvirlagan. U. hunarmandlar hayoti mavzuida asarlar, manzaralar yaratgan, oʻsimlik va hayvonot dunyosini tasvirlagan ("Hasharotlar haqida kitob" gravyuralar albomi, 1788 va boshqalar); biroq u bidzinga (goʻzal ayollarni tasvirlash) janrida yaratgan asarlari bilan shuhrat qozongan ("Tikayotgan ayollar", 1790-yillar; geyshalarga bagʻishlangan "Yosivar yashil uylari yilnomasi" gravyuralar albomi, 1804 va boshqalar).
Utbiy

Utbiy, Abu Muhammad ibn Abduljabbor alUtbiy (961, Ray — taxminan 1036, Gʻazna) — tarixchi olim. Badavlat va nufuzli zodagon oilasida tugʻilgan. Yoshligidan Xurosonda yashagan. Somoniylarning Xurosondagi noibi Abu Ali Simjuriy, soʻngra Xurosonda surgunlikda yashagan ziyoriylar hukmdori Qobus ibn Vushmagirning shaxsiy kotibi (sarkotibi), Gʻaznaviylar (Sabuktegin, Mahmud Gʻaznaviy, Masʼud Gʻaznaviy) saroyida yirik amaldor. U. sulton Mahmud Gʻaznaviyning elchisi sifatida Garchiston viloyatiga borgan (999) va Bodhizning sharqiy qismidagi Ganj rustak viloyatida sohib barid boʻlib turgan. Saolibiyning yozishicha, U. arab tilida "Tarixi Yaminiy" ("Yaminiy tarixi"), "Latoif alkuttob" ("Kotiblarning latif soʻzlari") va boshqa tarixiy asarlar yozib krldirgan. "Tarixi Yaminiy" asari Sabuktegin va Mahmud Gʻaznaviy davrida Gʻaznaviylar davlati tarkibiga kirgan Xuroson, Xorazm va qisman Movarounnahrning 975—1021y.lardagi ijtimoiysiyosiy tarixini oʻz ichiga olgan. Mazkur asar "Yamin uddavla" ("Davlatning oʻng qoʻli") unvoniga sazovor boʻlgan sulton Mahmud Gʻaznaviyga bagʻishlanganligi uchun ham "Tarixi Yaminiy" deb atalgan. Asarda /(oraxoniylarnit Movarounnahrga hujumi (922—996) haqida nodir maʼlumotlar mavjud. Bu asar oʻrta asrlar tarixshunosligiga xos ogʻir uslub — sajʼ bilan yozilgan. "Tarixi Yaminiy"ning arabcha matni Dexli (1847), Bulok, (1874) va Lohur (1883) da chop etilgan. Bu asarning forscha tarjimasi Tehronda 3 marta nashr etilgan (1856, 1955, 1966). Inglizcha tarjimasi ham bosilgan (London, 1858). Undan ayrim parchalar fransuz, nemis, rus, oʻzbek tillarida nashr qilingan.

Manba:Saolibiy, Yatimatuddahr 4jild T., 1976.

 Adabiyot 
 Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X — XIX vv. T., 1988; Axmedov B. A., Oʻzbekiston xalklari tarixi i, T., 1991.

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Gʻaznaviylar davlati
Allaniyoz Uteniyozov

Allaniyoz Uteniyozov (1936-2006 yy.) – Oʻzbekiston Qahramoni (2001)Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-2918-sonli Farmoni, Oʻzbekiston xalq oʻqituvchisi (1992), Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1986), „Mehnat shuhrati“ ordeni (1995).

 Tajimai holi 
Allaniyoz Uteniyazov 1936-yil 8-fevralda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Kegeyli tumani Qazayaqli ovulida tugʻilgan. 1949- yilda onasi bilan togʻasining yoniga – hozirgi Nukus tumani Uzunkoʻl ovuliga koʻchib kelishadi. Allaniyaz Nukus shahridagi maktabda oʻqish bilan bilrga uyida poliz va sabzavotlar yetishtirgan. 1958 – 1962-yillarda Qoraqalpogʻiston pedagogika institutining (hozirgi Nukus davlat pedagogika instituti) chet tillar fakultetida oʻqigan. 1962-yildan Nukus tumanidagi 4-umumiy oʻrta taʼlim maktabida ingliz tili oʻqituvchisi sifatida boshlab, 42 yil davomida dars berdi.

 Faoliyati 
Fidoiy ustoz oʼquvchilarga dars oʼtish bilan bir qatorda qishki va yozgi taʼtil paytlarida yolgʼiz boshli, yordamga muhtoj 42 nafar qariyaga uy qurib berib, bu mehnatlari uchun haq olmaganNukuslik-muallim. Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasidagi maʼlumotlarga koʻra Allaniyoz Uteniyazov 40 ta turar joy, 2 ta maktab, 2 ta bolalar bogʻchasi, 2 ta shifoxona va bitta kutubxona qurgan. Undan tashqari 174 ta xonadonning uylarini kapital taʼmirlagan. Hamma qurgan uylari uchun shaxsan oʼzi hech qanday texnikalarning yordamisiz 860 ming dona gʼisht quyganSaxovatda oʻtgan umr yoki qoraqalpoq hotamtoyi.

1999-yili Nukus tumanida „Saxovat“ fermer xoʻjaligini tashkil etib, olma, oʻrik, shaftolizorlar barpo etdi. Bu bogʻlarning mevalaridan Xoʻajayli tumanidagi Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari birinchi navbatda bahramand boʻlishgan. Xoʻjalik hududidagi ishsiz aholini bandligini taʼminladi. 

Allaniyoz Uteniyazovning taʼlim samaradorligini oshirib borishdagi zarur metodlaridan biri bu – zamonaviy texnologiyalar vositasida dars oʻtish, elektron darsliklardan foydalanish, internet termoqlari maʼlumotlari bilan darslarni boyitish, lingafon, kompyuter xonalaridan samarali foydalanish.

Allaniyoz Uteniyozov 2006 yil 27 yanvarda Toshkentda vafot etdi.

 Mukofotlari 
 Oʻzbekiston Qahramoni (2001)
 Oʻzbekiston xalq oʻqituvchisi (1992)
 "Mehnat shuhrati" ordeni (1995)
 Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1986)

 Allaniyaz Uteniyazov haqida iqtiboslar 
Ingliz tili muallimining mehr-saxovatli ishlari haqida xabar topgan nafaqat yurtdoshlarimiz, xorijiy gazetalarda oʻqigan millioner, madaniyat va fan arboblari, dunyoga tanilgan chempion, estrada yulduzlari, taniqli insonlar unga ehtirom, minnatdorchilik xatlari yoʻllaganlarː

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:Qoraqalpog'istonlik qahramonlar
Utopiya

Utopiya ( — „yoʻq“ va  — „joy“, yaʼni „yoʻq joy“, „xayoliy joy“, boshqa taxminlarga koʻra,  — „farovon“ va  — „joy“, yaʼni „farovon joy“) — ilmiy asoslab berilmagan ideal ijtimoiy tuzum tasviri; ilmiy fantastika janri; ijtimoiy katta oʻzgarishlarning noreal rejalari aks etgan barcha asarlarning atalishi. „Utopiya“ termini Thomas Morening „Utopia“ asari nomidan olingan. Bu tushuncha keyinchalik adolatli ijtimoiy tuzum timsoli — bir xayoliy mamlakat tavsifi sifatida qoʻllaniladigan boʻldi.

 Yana qarang 
 Xayoliy sotsializm
Uttar-Pradesh

Uttar-Pradesh (; ) — Hindistonning shimoliy qismidagi shtat. Himolay togʻlarining janubiy etagida. Maydoni 240,9 ming km². Aholisi 166 mln. kishi (2001), aksari qismi hindu va musulmonlar. Asosiy tili — hindi, aholisining bir qismi urdu tilida soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Lakhnau shahri. Yirik shaharlari: Agra, Kanpur, Varanasi, Aligarh, Ilohobod.

 Geografiyasi 
Yer yuzasi, asosan, tekislik (HindGang tekisligi), 1/5 qismi Himolay togʻlarining janubiy tarmoqlari (eng baland joyi Nandadevi choʻqqisi, 7816 m). Iqlimi tropik, mussonli iqlim. Tekislik qismida may oyida oʻrtacha harorat 32°, iyulda 16°. Yillik yogʻin 700— 1200 mm. Qurgʻoqchilik ham boʻlibturadi. Eng yirik daryolari: Gang va uning irmoqlari. Sugʻorish kanali koʻp. Iyul — avgustda daryolar toʻlib oqadi, baʼzan toshqinlar boʻladi. Haydalmagan yerlarda palmazorlar va butali, seroʻt savannalar bor. Shtat hududining 12% dan ziyod qismi oʻrmon.

 Iqtisodiyoti 
Xujaligida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Asosiy ekinlari: sholi, bugʻdoy, dukkaklilar, arpa, shakarqamish, paxta, kunjut, tariq, yeryongʻoq, kartoshka. Chorvachilikda sut chorvachiligi rivojlangan. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalardan iborat. Oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, qogʻoz, tamaki, aniq priborlar, elektr uskunalari korxonalari, mexanika va temir yoʻl ustaxonalari bor. Agrada shisha buyumlar ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda gazlama, kalava ip, poyabzal, mebel, zargarlik buyumlari tayyorlanadi. Shtatda untlar va boshqa oliy oʻquv yurtlari bor. Uttar-Pradesh — qadimiy hind madaniyati markazi. Agrada mashhur Toj Mahal saroyi bor. Turizm rivojlangan.
Ufa

Ufa Rossiyaning Chelyabinsk va Sverdlovsk viloyatlari hamda Boshqirdiston Respublikasidagi daryodir. Oq Idil daryosining oʻng irmogʻi (Kama havzasi). Uzunligi 918 km, havzasining maydoni 53,1 ming km². Oʻrta Uraldagi uncha katta boʻlmagan Ufa koʻlidan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 32,9 m/sek. (Pavlov GES yonida). Eng kup suv sarfi 3740 m’/sek. dekabr boshlarida muzlab, may boshlarida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoklari: Ai, Yuryuzan (chapda), Bisert, Tyuy (oʻngda). Dare havzasida karst rivojlangan. Yogʻoch oqiziladi. Daryoda Pavlov GES qurilgan. GESdan yuqorida 135 km va quyida 170 km qismida kema qatnaydi. Ufa sohilida Krasnoufimsk shimolidq, quyilish joyida Ufa shahri joylashgan.

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Ufar

Ufar, ufor — qad. doyra (shuningdek, nogʻora) usullaridan biri. Oʻtmish musiqa risolalarida U.ning bir kancha keltirilgan. Ularning hozirda keng tarqalgan shakli — bumbak; 2) xalq va mumtoz musiqada shu usul joʻrligida ijro etiladigan cholgʻu va ashula yoʻllari U.lar 3/4 va 6/8 takt oʻlchovidagi 2 xil usulda ijro etiladi (bumbakabakbumbak yoki bumbakobumbak); Shashmaqom ashula boʻlimining 1 va 2guruh shoʻbalari turkumi U.lar bilan tamomlanadi. Ular 1 guruh shoʻbalarida Ufari Uz zol (Buzruk makrmida), Ufari Ushshoq (Rostda), Ufari Bayet (Navoda), Ufari Chorgoh, Ufari Segoq (Segohda), Ufari Iroq (Iroqda) deb nomlanadi. 2guruh shoʻbalarida esa Savt, Moʻgʻulcha yoʻllaridagi shoʻbalar nomi bilan qoʻshib ataladi. Mas, Ufari Moʻgʻulchai Buzruk, Ufari Savti Ushshoq kabi. Shoʻʼbalardagi U.lar u yoki bu shoʻba asosiy qismining U. usuliga tushirilgan ritmik variantidir. U. larning surnay yoʻllari ham yaratilgan. Ayniqsa, turkumli surnay yoʻllarida kuylarning oxirgi qismi U. usulida ijro etiladi. U.lar jozibali, yengil kuy va ashulalar boʻlib, yoqimli va ravon yangraydi. Koʻpincha ular joʻrligida turli raqslar ijro etiladi. U.lar uzbek, tojik va koʻpgina boshqa Sharq xalklari musiqasida keng tarqalgan.
Ufq

Ufq (yun. horizo — chegaralayman) — ochiq joyda Yer yuzasining koʻrinadigan chegara qismi yoki Yer yuzasining osmon sferasi bilan kesishadigan qismi. Koʻrinma U. va matematik U. farqlanadi. Kuzatuvchiga osmon sferasi Yer yuzasi bilan tutashib ketadigandek boʻlib koʻrinuvchi egri chiziqni koʻrinma Ufq deyiladi. U.ning koʻrinma uzoqligi quyidagicha ifodalanadi: d~ 3,83VA, bu yerda d —masofa, km larda; h — kuzatuvchining Yer yuzasidan (dengizda esa suv sathidan) turgan balandligi, m larda ifodalanadi. Balandlik ortishi bilan U.ning koʻrinma uzokligi, shuningdek, U.ning pasayishi ortib boradi. Mas, dengiz qirgʻogʻida turgan odam 5–6 km, 10 m balandlikda esa 12,1 km uzoqdagi buyumlarni koʻrishi mumkin. Kuzatuvchi turgan nuqtada shovun chizigʻi osmon sferasini zenit va nadir nuqtalarida kesadi (qarang Osmon sferasi). Shovun chizigʻiga perpendikulyar boʻlgan tekislik bilan osmon sferasining kesishishidan hosil boʻlgan katta doyra matematik yoki haqiqiy U. deyiladi. Koʻrinma U., odatda, matematik U.dan pastda yotadi. Shunga kura, koʻrinma U. haqiqiy U.dan kichik boʻladi. Joyning meridiani haqiqiy U. bilan ikki nuktada: shim. nuqta N va jan. nuqta S da kesishadi. N va S lar oʻrtasida shim.ga qarab turgan kuzatuvchining oʻng tomoni sharq Ye va chap tomoni gʻarb Jboʻladi. U. osmon ekvatori bilan xuddi shu Ye va W nuqtalarda kesishadi. N, S, Ye va I^lar U.ning asosiy (bosh) nuqtalari boʻlib, unga dunyo tomonlari ham deyiladi.