Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Balandlik mintaqalari

Balandlik mintaqalari - togʻlarda mutlaq balandlikning ortib borishi bilan tabiiy xususiyatlarning qonuniy oʻzgarishi. Geomorfologik, gidrologik, tuproq hosil boʻlish jarayonlari, oʻsimlik va hayvonot dunyosi tarkibining oʻzgarishida kuzatiladi. Balandlik mintaqalari ning xususiyatlari yon bagʻirlarning ekspozitsiyasi (roʻparaligi), ularning hukmron havo massalariga nisbatan joylashganligi va okeanlardan uzoqligi bilan aniqlanadi. Mintaqalar soni odatda baland togʻlarda ekvatorga yaqinlashgan sari ortadi.

Atmosfera bosimi troposferada 133 n/m2 ga (har 11 – 15 m balandlikda 1 mm simob ustuniga) pasayadi. Jami suv bugʻining yarmi 1,5 – 2 km dan quyida toʻplangan boʻlib, yuqoriga koʻtarilgan sari bugʻ va havodagi chang kamayadi. Shunga koʻra quyosh radiatsiyasining institutensivligi togʻlarda yuqoriga koʻtarilgan sari ortadi, togʻ yon bagʻirlari yuzasidan atmosferaga tushayotgan uzun toʻlqinli nurlar va atmosferadan tushayotgan muqobil nurlar kamayadi. Atmosferada radiatsiyaning yutilishi va qaytarilishi sharoitlarida va havoning vertikal almashishida havo temperaturasi, odatda, troposferada har kilometr balandlikda oʻrtacha 5 — 6° kamayadi.

Kishilarning xoʻjalik faoliyati tabiat bilan bogʻliq boʻlganligi sababli madaniy landshaft ham oʻzgaradi. Togʻlardagi eng quyi mintaqa landshafti shu togʻ joylashgan zona landshaftiga oʻxshaydi. Masalan, choʻldagi togʻlarning quyi mintaqasi choʻlga oʻxshash. Balandlik mintaqalari yuqoriga koʻtarilgan sari tekislik zonalari tabiati almashingan tartibda oʻzgara borsa ham lekin aynan takrorlanmaydi. Masalan, togʻlardagi tundra va muzlik mintaqalarida qutb kun-tunlari boʻlmaydi, bu narsa tabiatning boshqa omillarida ham oʻz aksini topadi. Mintaqalarning tabiatiga mahalliy sharoit, shamol, relyef, togʻ yon bagʻirlari ham taʼsir koʻrsatadi. Balandlik mintaqalari ikki guruhga — dengiz boʻyi Balandlik mintaqalari va quruqlik Balandlik mintaqalari ga boʻlinadi. Oʻrta Osiyo togʻlarining etagida choʻl mintaqasi, soʻngra togʻ dashtlari, undan yuqorida togʻ oʻrmonlari, soʻngra togʻ oʻtloqlari, yana ham yuqorida baland togʻ choʻllari va, nihoyat, qor-muz mintaqalari joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik tayanch nuqtalari

Balandlik tayanch nuqtalari (geodeziyada) – joyda oʻrni maxsus belgi – reper yoki marka bilan belgilanib, mutlaq balandligi juda aniq topiladigan nuqtalar (punktlar). Qurilishda, okean va dengiz sathi farqini aniqlashda, topografik planlarni tuzishda, yer qobigʻining koʻtarilganligi yoki pasayganligi (choʻkkanligi) ni bilish va boshqalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik shkalasi

Balandlik shkalasi — gravitatsion maydondagi bir jinsli atmosferaning fizik koʻrsatkichlaridan biri. Osmon yoritqichi atmosferasining izotermik qatlami qalinligini ifodalaydi; Balandlik shkalasi balometrik formulada qoʻllanadi va chegaralarida bosim va zichlik 2,7-martaga farq qiladigan izotermik qatlamning qalinligini koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik oʻlchagich

Taʼrifi 
Balandlik oʻlchagich, altimetr – uchish apparati (mas, samolyot) ning qancha balandlikda uchayotganini koʻrsatadigan asbob. Barometrli va radio Balandlik oʻlchagichlar yuqoriga koʻtarilgan sari bosimning pasayib borishiga asoslangan; bu asbob shkalasidagi darajalar oraligʻi bir-biriga teng. Balandlik oʻlchagich 20 ming m va undan balandliklarni oʻlchaydi. Balandlik oʻlchagich bir milli yoki ikki milli boʻlishi mumkin; ikki milli balandlik oʻlchagichda millarning biri yuz metrlarni, ikkinchisi ming metrlarnn koʻrsatadi. Bir milli Balandlik oʻlchagich oʻlchash aniqligi ±50 dan ±100 m gacha, ikki milliniki ±5 dan ±10 m gacha. Radio Balandlik oʻlchagich uchish balandligini 1 m gacha aniqlikda oʻlchashga imkon beradi1. „“ OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

2. Muxammad Olim H. U. Aviatsiya asboblari va uchish-navigatsiya uskunalari. TDTrU: – Toshkent, 2022. 92 b..

 Tuzilishi 
Barcha barometrik balandlik oʻlchagichlar (altimetrlar) deyarli bir xil tuzilishga ega. Lekin samolyot turiga qaram tashqi koʻrinishi har xil boʻlgan variantlari qoʻllanishi mumkin.
alt=Altimetning ichki tuzilishi|thumb|775x775px|Altimetning ichki tuzilishi

Avvalgi samolyotlarda qoʻllangan ilk altimetrlar anchagina noqulay boʻlgan. Ularning koʻrinishi avtomobil spidometriga oʻxshagan boʻlib, bitta strelkali boʻlgan va 0 metrdan 1000 metrgacha boʻlgan qiymatlarni koʻrsatgan. Mazkur strelka ostida esa xuddi avtomobilning odometriga oʻxshagan raqamli darcha boʻlib, faqta u bosib oʻtilgan masofani emas, balki balandlikning minglarga teng qiymatini koʻrsatgan. Yaʼni, uchuvchi strelkaga qarab oʻn va yuz metrlarni aniqlasa, raqamli darchaga qarab esa ming metrlarni aniqlagan.
Baland-pastlik

Baland-pastlik (musiqada) - tovushning oʻz manbai tebranishi (chastotasi) ga binoan interval, lad, gamma, tovushqator, inson ovozi, musiqa asboblari registri va boshqa tarkibidagi muayyan oʻrni.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandchaqir

Balandchaqir — Jizzax viloyatidagi Yangiobod tumani markazi hisoblanadi. Togʻ yon bagʻrida joylashgan. Yangiobod tumanining maʼmuriy markazi (1999-yil apreldan). Balandchaqirda tuman hokimiyati idoralari va boshqa davlat idoralari joylashgan maishiy xizmat koʻrsatish punktlari bor.

Ichki turimz uchun juda qulay joy togʻ yon bagʻrida joylashgan hudud .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yangiobod tumani
Balanjar

Balanjar – Shimoliy Kavkazdagi oʻrta asr shahri. Shimoliy Dogʻistondagi Suloq daryosi boʻyidagi Andreevo (Enderi, Jdere) qishlogʻi oʻrnida boʻlgan deb taxmin etiladi. Rivoyatga koʻra, Balanjarga afsonaviy Balanjar ibn Yofas asos solgan. Tarixiy (Yaʼqubiy, IX asr) Balanjarni VI asrdagi voqealar munosabati bilan tilga olganlar. Unga koʻra, Balanjarni sosoniylar qoʻshini bosib olgan. Masʼudiyning yozishicha, Balanjar VIII asr gacha Xazar xoqonliginiit poytaxtlaridan biri boʻlgan. VII – VIII asrlarda Xalifalik qoʻshinlariga qarshi qattiq qarshilik koʻrsatganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiya tarixi
Turkum:Shaharlar
Turkum:Arxeologiya
Turkum:Vayron qilingan aholi punktlari
Balanit

Balanit, balanopostit (yunoncha balanos – jinsiy olatning bosh qismi; itis; balanoposthitis) – jinsiy olat (zakar) bosh qismi terisi (balanit) va chekka kertmagi ichki qavatining yalligʻlanishi boʻladi(balanopostit). Koʻproq bolalarda olat boshi qisilib, chiqmay qolgan hollarda kuzatiladi (qarang Fimoz). Birlamchi va ikkilamchi balanit uchraydi. Olat chekka kertmagining kambar boʻlishi, unda siydik tomchisi yoki smegma toʻplanib qolib, unga mikroblar tushishi, shuningdek uretrit, qand kasalligi va boshqa natijasida vujudga kelishi mumkin. Soʻzak, zaxm asoratlari, fimoz ham balanitga sabab boʻladi. Olat boshi sohasi shishib, qizaradi, maddalaydi, achishish, qichishish alomatlari paydo boʻlib, bu ayniqsa bemor siygandan keyin zoʻrayadi. Lohaslik, bosh ogʻrigʻi, haroratning koʻtarilishi, baʼzan chov sohasidagi limfa tugunlarining kattalashishi kuzatiladi. Balanitning oddiy, diabetik, gangrenoz, halqasimon, eroziyali, yiring-yarali xillari bor. Kasallikning ilk alomatlari paydo boʻlganda, darhol urolog-vrachga (siydik aʼzolari mutaxassisi) uchrashish zarur. Kasallikning kechishi va xiliga qarab davo tayinlanadi, asosan yalligʻlanishga qarshi dorilar (antibiotiklar, dezinfeksiyalovchi eritmali vanna va boshqalar) buyuriladi. Ogʻirroq hollarda jarrohlik usuli qoʻllanadi. Balanitning oldini olish uchun oʻgʻil bolalar gigiyena qoidalariga amal qilishlari, agar fimoz boʻlsa, oʻz vaqtida davolatishlari lozim boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Balanoforalar

Balanoforalar (Balanophorales) - ikki pallali oʻsimliklar tartibi, oʻsimliklar ildizida parazitlik qiladigan etdor oʻtlar. Gullari mayda, bir jinsli yoki poligam, toʻshulda joylashgan. Urugʻi endospermli. Mevasi yongʻoqsimon yoki danaksimon. 2 oplaga boʻlinadi. Sinomorsimonlar (Cynomoriaceae) oilasi bitta turkum va 2 turni oʻz ichiga oladi, shu jumladan jungor sinomori (Cynomorium songaricum) Markaziy Osiyoda tarqalgan. Balanoforadoshlar (Balanophoraceae) oilasiga 18 turkum, 120 ga yaqin tur kiradi. Tropik va qisman subtropik mintaqalarda, asosan nam tropik oʻrmonlarda tarqalgan. Boshqa parazitlar singari balanoforalar organlari ham juda soddalashgan: barglari tangachasimon yoki boʻlmaydi, ayrim turkumlari gullarining gulyon-barglari rivojlanmagan. Balanoforalar gullari rangli kolba yoki shar shaklida boʻlib, tuproq yuzasiga chiqib turadi. Baʼzi sham uchun ishlatiladigan mumsimon qatronga, boshqalari kraxmalga boy boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Balansomer

Balansomer – yer sirti yoki atmosferadagi istalgan nuqtaning radiatsiya (nur) balansini (yutilgan radiatsiya bilan qaytgan radiatsiya orasidagi farqni) oʻlchaydigan asbob. Balansomerning koʻp xillari bor. Lekin termoelektrik ialansomer koʻproq ishlatiladi. Uning asosiy ish qismi qoraytirilgan ikkita mis plastinkadan iborat. Ulardan biri Quyosh va atmosferaning yuqori qatlamlaridan keladigan radiatsiyani, ikkinchisi yer sirtidan qaytgan va atmosferaning past qatlamlaridan keladigan radiatsiyani qabul qiladi. Plastinkalar temperaturalari farqiga qarab radiatsiya balansi aniqlanadi. Oʻzbekistonlik olimlar M. Lyutershteyn va T. Skvorsovlar birinchi boʻlib (1930-yil) Toshkentda oʻzlari ixtiro qilgan balansomer yordamida yer sirtining radiatsiya balansini uzluksiz yozib borish usulini ishlab chiqishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Balantidium

Balantidium (Balantidium) – teng kiprikli infuzoriyalar turkumining avlodi. Tanasi oval, loviyasimon, yumaloq shaklda, sirtdan mayda, bir xil uzunlikdagi kipriklar bilan qoplangan. Kipriklari harakatlanish va ozigʻini haydash vazifasini bajaradi. Tanasining uzunligi 40 – 150 m km, eni 20 – 70 m km, 30 dan ortiq turi bor. Bir qancha umurtqasizlar va koʻpchilik umurtqalilar (kalamush, choʻchqa, odamsimon maymunlar) hamda odamning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiladi. Choʻchqa va odamlarning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiladigan Balantidium yugʻon ichak toʻqimalarini yemirib, eritrotsitlar bilan oziqlanadi, ichakni yalligʻlantirib, xavfli – qonli ichburugʻ kasalligini paydo qiladi. Balantidium sistalari hayvonlar goʻngi orqali tashqariga chiqariladi. Balantidium bilan zararlangan kishi bu parazitni boshqalarga ham yuqtirishi mumkin. Choʻchqalar va choʻchqaboqarlar orasida ayniqsa koʻp uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Balanus

Balanus, dengiz yongʻoqlari (Balanamorpha) – oʻtroq yashovchi moʻylov-oyoqli qisqichbaqasimonlar urugʻi. Tanasi kesilgan konusga oʻxshaydi, bir necha boʻlak plastinkasimon ohakli chigʻanoq ichiga joylashgan. Chigʻanogʻining uz. 20 sm gacha. Uning ostki qismi dengiz tubidagi toshlar, mollyuskalar chigʻanogʻi va har xil hayvonlar tanasiga, jumladan kitlar terisiga yopishib, koʻpincha kemalarning korpusiga koʻplab yopishib olib, harakatini sekinlashtiradi. Chigʻanoqning harakatchan ustki qopqogʻi bosh tomonidagi maxsus muskullar vositasida ochilib-yopilib turadi. Chigʻanoqning mantiya boʻshligʻi deb ataladigan ichki boʻshligʻida ogʻiz oʻsimtasi va besh juft ikki ayrili ipsimon oyoqlari joylashgan. Chigʻanoq ochiq boʻlganida bu oyoqlar doim bir maromda harakat qilib mantiya boʻshligʻiga oziq zarralari (mikroblar, mayda hayvonlar va chirindilar)ni haydab turadi. Biror xavf paydo boʻlganida chigʻanoq darhol bekiladi. Balanusning 400 ga yaqin turi bor. Koʻpchilik germafrodit. Kaspiy va Orol dengizlaridan tashqari hamma dengizlarda uchraydi. Balanus lichinkasi dengiz qirgʻogʻi planktoni hisoblanadi, ular baliqlarga oziq boʻladi. Bir necha turi (Balanus psittacus, Balanus nubilis) oziq-ovqat sifatida isteʼmol qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Balanchivadzelar

thumb|
Balanchivadzelar - jahonga tanilgan gruzin sanʼatkorlar oilasi. Meliton Antonovich (1862.12/ 24.12, Chxaltubo tumani Banoja qishlogʻi — 1937.21.11, Kutaisi) — kompozitor, opera xonandasi, jamoat arbobi, musiqa folklorshunosi. Gruziya xalq artisti (1933). Gruziya kompozitorlik sanʼatining asoschilaridan, birinchi gruzin operasi ("Darejon", 1897), ilk gruzin romanslarining muallifi. Tbilisida etnografik xor (1882), Peterburgda mashhur "gruzin konsertlari"ni (1895 — 1917), Kutaisida musiqa bilim yurtini (1918) tashkil qilgan. Andrey Melitonovich (1906.19.5/1.6, Peterburg — 1992, Tbilisi) — kompozitor, pedagog , jamoat arbobi. Meliton Antonovichning oʻgʻli. Tbilisi (1927) va Leningrad (1931) konservatoriyalarini bitirgan. 1935-yildan Tbilisi konservatoriyasi (1942-yildan professor, 1962-yildan kompozitsiya kafedrasi mudiri), Gruziya Kompozitorlar uyushmasi (1953-yildan raisi, 1973-yildan faxriy raisi)da ishlagan. Birinchi gruzin baleta ("Togʻlar qalbi", 1936; Navoiy teatrida ham qoʻyilgan, 1940) va simfoniyasi (1944) ning muallifi. Shuningdek, "Mziya" operasi (1950), 2 ta simfoniya, "Karsanis jangi", "Dengiz", "Dnepr" simfonik lavhalari, 4 ta fortepiano konserta va boshqa asarlarni yaratgan. Georgiy Melitonovich (1904.9Gʻ22.1, Peterburg - 1983, Nyu-York) — amerikalik xoreograf va balet artisti. Zamonaviy balet sanʼatining asoschilaridan. Dunyoga Jorj Balanchin nomi bilan mashhur. Meliton Antonovichning oʻgʻli. Peterburg teatr bilim yurtini (1921) bitirgan. 1921 — 1924-yillarda Petrograd akademik balet teatrining yakkaxon artisti, "Yosh balet" truppasining tashkilotchisi. 1924-yildan chet el (Yevropa va Amerika) da yashagan. Dyagilev teatri (Parij)da qator baletlarni sahnalashtirgan. 1934-yilda AQShda balet maktabini va Amerika balet truppasini, 1948-yilda "Nyu-York siti balet" truppasini tashkil etgan. London, Parij, Milan, Kopengagen va boshqa Yevropa shaharlarida 100 dan ziyod baletlarni sahnalashtirgan, shu jumladan mumtoz cholgʻu, simfonik va opera (I. S. Bax, G. F. Gendel, V. A. Motsart, J. Vize, I. Stravinskiy va boshqalar) asarlariga balet yaratgan. "Mashhur baletlarning batafsil tarixi" kitobining muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balapantov

Balapantov - Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Tomditovning sharqiy qismi. Mutlaq balandligi 493 m. Shimolda Shoʻshaqtov togʻlaridan tektonik botiq orqali ajralgan. Sharqiy va janubiy etaklari Yomonqum choʻliga tutash. Balapantov karbon davrining slanes va konglomeratlaridan tarkib topgan, yon bagʻirlari yassi. Balapantovning suvayirgʻich qismi yassi tekislik, janubiy yon bagʻri tik. Janubiy yon bagʻridagi soylar u qadar chuqur emas, vodiylari ancha keng , soylar slanes sharchalari bilan qoplangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balaton

Balaton — Vengriyadagi koʻl. Oʻrta Dunay pasttekisligida, 105 m balandlikda. Maydoni 596 km², uz. 78 km. Oʻrtacha chuq. 3 m (eng chuqur joyi 11 m). Balaton koʻlining oʻrni tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan. Shimoliy-gʻarbiy qirgʻoqlari baland, tik va parchalangan, qirgʻoqlarining qolgan qismi past, qumloq, baʼzan botqoqlik. Balatonga bir necha daryo quyiladi, eng kattasi — Zala. Shio daryosi oqib chiqadi va u kanallar orqali Dunay daryosiga quyiladi. Kema qatnaydi. Yozda suvning temperaturasi 20°. Balaton atroflari Vengriyadagi yirik kurort va turizm rni. Mineral buloq koʻp.

Kema qatnovi va baliq ovlash yoʻlga qoʻyilgan. Balaton sohilida Kestxey va Shiofok shaharlari joylashgan. Tixan landshaft qoʻriqxonasi (zakaznik), Kish-balaton rezervati bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Nikolayevich Balashev

Balashev Nikolay Nikolayevich (1902, Xabarovsk shahri- 1977.25.9, Toshkent) — agronom olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1962), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1952), professor (1952). Oʻrta Osiyo davlat universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini bitirgan (1923). 1930 — 41 yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida dotsent, dekan, ayni paytda Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasida (1925 — 35), Oʻzbekiston sabzavotchilik, kartoshkachilik tajriba stansiyasida boʻlim boshligʻi (1935— 41; 1944 — 46). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida sabzavotchilik kafedrasi mudiri (1946 — 77). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda kartoshka va sabzavot ekinlari agrotexnikasi, urugʻchiligining amaliy va nazariy masalalariga bagʻishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Balbas qoʻy zoti

Balbas qoʻy zoti — goʻshti, juni va suti uchun boqiladigan qoʻy zoti. Vatani Turkiya. Bu qoʻy zoti qoʻshaloq quyrugʻi bilan boshqa zotlardan ajralib turadi. Goʻsht sifati yaxshi. Koʻchqorlarining tirik vazni 85–90 kg , sovliqlariniki 55 – 60 kg . Qoʻchqorlarining dumbasi 12 kg gacha, sovliqlarida 5–6 kg . Qoʻchqorlaridan 3,0—4,0, sovliqlaridan 2,5—2,8 kg dagʻal jun olinadi. Jun kokili uz. 11—17 sm, 60—65% sof jun chiqadi. Oʻrtacha 124– 130 kg sut beradi. 100 sovliqdan — 120 qoʻzi olinadi.

Armaniston, Ozarbayjon, Shimoliy Eron, Turkiya va boshqa mamlakatlarda boqiladi. Oʻzbekistonda kam tarqalgan. Baland togʻli yaylovlarda boqishga yaxshi moslashgan. Junidan gilam, kamvol gazlamalar tayyorlanadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Qo‘y zotlari
Balear orollari

Balear orollari - Oʻrta dengizning gʻarbiy qismidagi orollar toʻdasi, Ispaniyaning Baleares muxtor viloyatini tashkil etadi. Ikkita katta orol — Malorka va Menorka orollari hamda Pitius orollari arxipelagidan iborat. Maydoni 5 ming km². Aholisi 686 ming kishi (1992), aksariyati katalonlar. Maʼmuriy markazi — Palma-de-Malorka shahri Eng baland joyi 1445 m. Karst relyef shakllari keng tarqalgan. Iqlimi Oʻrta dengiz atrofiga xos iqlim. Yillik yogʻin 400 – 600 mm. Tosh dub, halab qaragʻayi va chakalakzorlar uchraydi. Aholisi subtropik dehqonchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi. 15-asrdan Ispaniya tarkibida. Menorka orolda aeroport va gʻarbiy dengiz bazasi bor. Turistlar koʻp keladi, iqlim kurortlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxipelaglar
Balerina

thumb
Balerina (– raqsga tushaman) – balet truppasidagi raqqosa.

 Tarixi 
Balerina atamasi jahon sanʼatiga XIX asrning ikkinchi yarmida kirib kelgan. Italiyalik mohir raqqosa (balerina)larning butun dunyo sahnasidagi muvaffaqiyatli chiqishlari bilan bogʻliq. XX asr boshidan barcha balet raqqosalariga nisbatan ishlatiladi.
Baletmeyster

thumb
Baletmeyster ( — balet ustasi) — balet spektakllari, xoreografik chiqishlar, opera, operetta, dramatik spektakllardagi raqs sahnalarining muallifi va sahnalashtiruvchisi yoki rejissyori. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Ozarbayjonda milliy musiqali drama spektakllari uchun raqslarni sahnaga qoʻyuvchilar ham baletmeyster deyiladi.

Baletmeyster baletda butun spektaklning xoreografik shaklini libretto asosida, musiqa ritmi va ohanglariga mos qilib ishlab chiqadi va raqqos(a)larga oʻrgatadi. Baletmeyster baletda bosh ijodkor boʻlsa, boshqa janrlarda yordamchi hisoblanadi.

Oʻzbekistonda Qunduz Mirkarimova, Galiya Izmaylova, Bernora Qoriyeva, Kodir Moʻminov, Yulduz Ismatova, Viloyat Oqilova va Maʼmura Ergashevalar kabilar yetakchi baletmeysterlar hisoblanadi.

 

 

Turkum:Balet
Balj

Balj (ing . bulge — qavariqlik) — Galaktikamizning yadrosi atrofidagi qavariqsimon koʻrinishdagi qobiq. Tarkibi asosan qizil gigantlar, mittilar, Liraning RR yulduzi kabi qari yulduzlardan iborat. Massasi Galaktikamizning oʻz markaziga nisbatan aylanishi funksiyasi yordamida hisoblanib chiqilib, 30 mlrd. Quyosh massasiga teng ekani aniqlangan. B. qator boshqa normal spiral galaktikalarda ham kuzatiladi. Uning xususiyatlari har safar elliptik galaktikalarni eslatadi. B.ning paydo boʻlishi galaktikaning katta masshtabdagi global evolyutsiyasi bilan tushuntiriladi, aniqrogʻi uning kollaps bosqichi oqibatidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bali

Bali — Malayya arxipelagidagi orol. Indoneziyaga qarashli Kichik Zond o.lari toʻdasida. Maydoni 5,6 ming km². Aholisi 2 mln. kishidan ortiq. Yirik shahri — Denpasar. Orolning yer yuzasi togʻli, sharqiy qismida Agung vulkani (balandligi 3142 m) bor. Iqlimi tropik, musson iqlimi. Yozi seryogʻin (yiliga 1500 mm va undan ortiq). Tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Plantatsiyalarda sholi, kofe, kakao yetishtiriladi. B. Indoneziya madaniyati va sanʼatining qad. markazi. B.da meʼmoriy yodgorlik koʻp, jumladan "Qirollar mozori" (11-asr) — qoyaga oʻyib ishlangan fasadlar, "Fil gʻori" (13-asr) va boshqa Orolga koʻplab turistlar kelib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Orollar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Baliqesir

Baliqesir — Turkiya gʻarbidagi shahar. Baliqesir elining maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishi (1990). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, sement, yogʻochsozlik, qogʻoz va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jabay Balimanov

Jabay Balimanov (1893, hozirgi Qozogʻiston Respublikasi Oqtoʻba (Aktyubinsk) viloyati Qoraqamish qishlogʻi – 1966.6.8) – mashhur chorvador, Oʻzbekiston qorakoʻlchiligi novatorlaridan biri. 1920-yildan Qoraqalpogʻistondagi Toʻrtkoʻl oʻrmon xoʻjaligida, 1928-yildan Tomdi oʻrmon xoʻjaligida ishchi. 1933-yildan to pensiyaga chiqishiga qadar (1963) hozirgi Navoiy viloyati Tomdi tumanidagi „Oqtov“ (hozirgi Jabay Balimanov nomidagi xoʻjalik) jamoa xoʻjaligida bosh choʻpon. Koʻp yillar davomida qoʻzi yetishtirish va qorakoʻl teri topshirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishgan (1963-yil har 100 bosh sovliqdan 170 qoʻzi olgan). Qorakoʻl qoʻylarni boqish, asrash va parvarish qilish texnologiyasini zootexnika ilmi yutuqlari va toʻplangan tajribalar asosida joriy etgan. Tomdi tumanidagi Oqtov posyolkasida byusti oʻrnatilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Jabay Balimanovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Turkum:Ikki karra Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Xalq xoʻjaligi yutuqlari koʻrgazmasining oltin medali bilan taqdirlanganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 4-chaqiriq deputatlari
Baliq (naqsh)

Baliq – oʻzbek xalq amaliy sanʼatida keng tarqalgan naqsh. Ustalar qadimdan buyumlarga turli hayvon va jonivorlarni yoki ular tanasi qismlarining („mol koʻzi“, „bulbul koʻzi“,
„qush qanoti“ kabi) shaklini chizish, naqsh berishni rasm qilgan. Baliq nomi bilan bogʻliq naqshlar ham shular jumlasidandir. Kulollar baliqlar dumini eslatuvchi „Baliq dumi“, B. tumshugʻini eslatuvchi „Baliq tumshuq“ kabi naqshlarni sopol idishlarga tushiradilar. Pichoqsozlar esa pichoq dastasini, asosan B. koʻzini eslatuvchi „Baliq koʻzi“ naqshi bilan bezaydilar: bunda pichoq dastasi oʻyilib, unga oq, koʻk yoki qizil koʻzlar qadab, atrofiga jez va mis halqachalar oʻrnatiladi. Baliq naqshlar buyumga koʻrk bagʻishlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq (soʻz)

Baliq, baligʻ — qad. turkiy tilda "shahar" degan soʻz. Turkiy runik yozuvlarda, "Devonu lugʻotit turk"da qayd qilingan; eski joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi: Beshbaliq (Sharqiy Turkiston), Xonbaliq (Pekin sh.ning qad. turkiy nomi), Oʻrdubaliq va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq yili

Baliq yili - muchal yil hisobida beshinchi yil nomi (qarang Muchal).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Baliq moyi

Baliq moyi — treska, kambala, olabugʻa, sulaymonbaliq, paltus baliqlari jigaridan va dengiz sut emizuvchilarining teri osti yogʻ qatlamidan olinadigan moy. Sargʻish, tiniq suyuqlik boʻlib, baliq hidi va mazasi bor. Tarkibida koʻp miqdorda A va D vitaminlari, shuningdek yod va boshqa birikmalar boʻladi. Vitaminlashtirilgan Baliq moyi ham ishlab chiqariladi. Raxit, sil, shabkoʻrlikning oldini olish va davolashda, singan suyakning bitishini tezlatish maqsadida ishlatiladi. Bolalarga 2 — 3 oyligidan kuniga 1-marta 1 — 2 tomchidan ichirib, har kuni 1 tomchidan koʻpaytira borib, bir choy qoshiqqa yetkaziladi. Homiladorlarga ham beriladi. Yozda Baliq moyi ichmagan maʼqul. Kuygan, jarohatlangan joylarni, yarachaqalarni davolashda sirtdan ishlatiladi. Chorvachilikda buzoqlarga bir kunda 15 — 20 g , choʻchqalarga 20 — 40 g berish tavsiya etiladi. Tovuqlarga kuniga 5 g dan berilganda tuxum qilishi koʻpayadi. Baliq moyi ogʻzi berk idishlarda qorongʻi va salqin joyda saqlanishi kerak, chunki yorugʻlikda Baliq moyi dagi D vitamini zaharli toksisterolga aylanishi mumkin. Baliq sanoati chiqindilaridan texnik Baliq moyi olinadi va u teri hamda sovun ishlab chiqarish da ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Baliqli taomlar
Baliq ovlash

thumb|John George Brown: Waiting for a Bite, Central Park

Baliq ovlash — xalq xoʻjaligi sohasi. Baliq okean (dengiz), qirgʻoq boʻyi, koʻl va daryolarda ovlanadi. Baliq okean (dengiz)da uzoq vaqt suza oladigan, baliqchilik va baliqni qayta ishlashga oid asbob-uskunalar (tral, yoyma va drifter toʻr) bilan jihozlangan kemalarda tutiladi (qarang Baliqchilik asboblari). Shuningdek, qirgʻoqdan uzoq masofada Baliq ovlash da maxsus ekspeditsiya xizmatidan foydalaniladi. Baliq ovlash ekspeditsiyasiga bevosita Baliq ovlash ishlari bilan shugʻullanuvchi kemalardan tashqari baliqni joyida qabul qilib oladigan va bir yoʻla qayta ishlaydigan, qidiruv ishlarini olib boradigan kemalar, tankerlar xizmat qiladi. Baliq ovlash texnikasi ancha takomillashtirilgan, samolyot, vertolyot, projektor, radiolokatsiya yordamida Baliq ovlash usullari joriy etilgan. Oʻzbekistonda, asosan, Qoraqalpogʻistoining shoʻr koʻllarida, yirik suv omborlarida, shuningdek Sirdaryo, Amudaryo, Zarafshon va Qashqadaryo havzalarida baliq ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Baliqlar
Baliq sanoati

Baliq sanoati - baliq, kit, umurtqasiz dengiz hayvonlarini ovlaydigan va qayta ishlaydigan sanoat tarmogʻi (qarang Baliqchilik). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Baliqlar
Baliq uni

Baliq uni – baliqdan yoki baliqni konservalash chiqitlaridan tayyorlanadigan un. Baliq uni oqsil, kalsiy va fosforga boy boʻlib, qishloq xoʻjaligi hayvonlariga beriladi. Tarkibida 50 – 55% oqsil, 10 – 20% yogʻ, 30% gacha kalsiy fosfat, 5% gacha osh tuzi va A, V, D vitaminlari bor. Baliq uni organizmda juda yengil hazm boʻladi. Shuning uchun birinchi navbatda yosh hayvonlarga, joʻjalarga (kundalik yemining 10% miqdorida), tovuqlarga, baʼzan katta yoshdagi hayvonlarga ham beriladi. Sigirga kuniga 1 – 1,5 kg baliq uni berilsa, sut va goʻsht sifati buzilmay, mahsuldorligi oshadi. Baliq uni O‘zbekistonda Mo‘ynoq baliq konserva zavodida tayyorlangan. Hozirda Oʻzbekistonning bir nechta hududida baliq uni tayyorlanadi.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Baliqli taomlar
Baliq oʻstirish

Baliq oʻstirish - hovuz va boshqa suv havzalarida baliqlarga ozuqa berib boqish. Zogʻora baliq, xonbaliq, oʻtxoʻr baliq, sudak, ilonbaliq va b. baliqlarni boqish tartibi ishlab chiqilgan. Issiqsevar baliqlar (zogʻora baliq, tovonbaliq, leshch, amur va b.) boqiladigan hovuzlar oʻtloqi va botqoqli hududlarda barpo etilib, ularga daryo, kanal, kollektorlardan hamda koʻllardan suv olinadi. Salqinsevar baliqlar (xonbaliq, sulaymonbaliq va oqbaliq) boqiladigan hovuzlar organik moddalar kam boʻlgan hududlarda qurilib, ularga buloq va ariqdan suv olinadi. Baliq oʻstirish hovuziga begona baliqlar kirmasligi va hovuz ichidagi baliqlar chiqmasligi uchun suv kiradigan va chiqadigan joyiga maxsus panjara qoʻyiladi. Baliq oʻstirish hovuzi kelajakda undan boshqa maqsadda foydalanishni hisobga olib, kichik daryo qirgʻoqlariga quriladi. Baliq oʻstirish hovuzini uzoq muddat yaxshi saqlash maqsadida, uning meliorativ holatini yaxshilovchi tadbirlar amalga oshiriladi. Bu tadbirlar hovuzdan tashqarida va hovuzda oʻtkaziladi. Birinchisiga suv yigʻiladigan maydoncha qiyaligini zinapoyalarga boʻlish, hovuzga tushadigan suvni tozalash va uni kislorod bilan boyitish, toshqin suvlarni gʻamlash, hovuz ichini loyqa bosishdan saqlash ishlari kiradi. Hovuzni vaqt-vaqti bilan quritib, zarur suv-havo tartiboti yaratish, qamish, qoʻgʻa, lux kabi oʻtlar bosishining oldini olish, hovuzda torf qatlamlari hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, hovuz tubini loyqa va b. choʻkindilardan tozalash ishlari ikkinchi guruhdagi tadbirlardir. Baliq oʻstirishda kunjara, arpa, bugʻdoy va javdar kepagi, baliq uni, goʻsht uni va hokazo ishlatiladi. Baliq ovqati maxsus stolchada beriladi (stolcha suvga 0,5 — 0,75 m botirib qoʻyiladi) yoki hovuz tubiga qurilgan maxsus ovqat maydonchasiga solinadi. Baliq oʻstirishda suvning harorati ham hisobga olinadi. Masalan, zogʻora baliq suvning harorati 20 — 26, xonbaliq 15 — 18 boʻlganda yaxshi ovqatlanadi. Baliq oʻstirishda hovuzning meliorativ holati yaxshilanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Baliqlar
Baliq-ilonlar

Baliq-ilonlar (Ichthyophis) - oyoqsiz, suvda hamda quruqlikda yashovchilar urugʻi. Uzunligi 50 sm ga yaqin. Terisidagi juda koʻp (400 gacha) burmalari ichida mayda suyak tangachalari boʻladi, koʻzi teri ostidan koʻrinib turadi. Tanasining rangi qoramtir-qoʻngʻir yoki zangori, yon tomonlarida sariq yoʻllari boʻladi. 4 urugʻi, 43 turi Jan. va Jan.-sharqiy Osiyoda, Jan. Amerikada uchraydi. Seylon B. (Fchthyophis glutinosus) keng tarqalgan, voyaga yetgan davrida tuproqda 30 sm chuqurlikda yashaydi. Daryo va koʻl boʻylaridagi chim ostida hayot kechiradi, suvda nobud boʻladi. Urgʻochisi suv boʻyidagi uyasiga 15 — 25 ta tuxum qoʻyib, uni lichinkasi chiqqungacha qoʻriqlaydi. Lichinkasi oʻpka orqali nafas oladi, suvda rivojlanadi, metamorfozadan soʻng tuproq ostida yashashga oʻtadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqkoʻz

Baliqkoʻz — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar turkumi. Boʻyi 5 — 50 sm, poyasi tukli. Barglari mayda, etdor, poyada qaramaqarshi joylashgan. Mevasi qizgʻish yoki sargʻish pardasimon qanotchalarga ega. Iyun — iyulda gullaydi, oktabrda pishadi. Oʻrta Osiyo hududida choʻl mintaqalarida shoʻr (taqir) va shoʻrxok tuproqlarda oʻsadi. 10,5% protein, 11,5% kletchatka va 1,5% moi, poya va barglarida esa 1,3% limon kislota boʻladi. Oʻzbekistonda bir nechta turi tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Baliqlitov

Baliqlitov — Nurota tizmasining shim. etaklaridagi qoldiq togʻ. Qoʻytosh togʻlaridan 10 – 12 km shim.da. B.ning jan.-sharqiy yon bagʻri qiyaroq, shim.-gʻarbiy yon bagʻri yotiqroq. Uz. taxminan 17 km, eni 0,5 – 1 km. Mutlaq balandligi 581 m (Boyzagʻir togʻi). B. paleozoyning metamorfik ohaktoshlaridan tarkib topgan. Yon bagʻirlarida qiska soy koʻp. B.dan yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchi birlashmasi

Baliqchi birlashmasi - tajriba namunaviy baliqchilik birlashmasi. Toshkent viloyati Quyi Chirchiq tumanida joylashgan. 1961-yilda tashkil etilgan. Baliq boqiladigan hovuzlari maydoni 2611 ga (1999). 400 mln. dona baliq lichinkalari yetishtirish imkoniyatiga ega boʻlgan urchitish xonasi bor. Birlashmada yiliga 25 — 30 mln. dona bir yillik baliq chavoqlari, 8 ming t. gacha tovar baliq va 500 t. gacha dudlangan baliq ishlab chiqariladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchi qoʻltigʻi

BALIQCHI QOʻLTIGʻI (Ribatskiy qoʻltigʻi) — Orol dengizining jan. dagi 1979 y.gacha boʻlgan qoʻltiq. Gʻarbda Moʻynoq yarim orol va sharqda Amudaryo (Okdaryo)ning dengizga quyilgan joyidagi chiqiq bilan chegaradosh. Baliqchi qoʻltigʻi jan.da Baliqchi suv havzasi bunyod etilgan. U Oqdaryo, Madalioʻzak, Toldiq kanallari suvlari hisobiga toʻyinadi. Baliqchi suv havzasining chuq. 0,5 – 2 m, baliqchilikda foydalaniladi. Baliqchi qoʻltigʻi ning qolgan qismi zol qumlari (barxan, doʻng qumlar) va qoldiq shoʻrxoklar bilan qoplangan. Shoʻra, yulgʻun, qorabaroq, shoʻrxoklarda qorasaksovul, siyrak holda cherkez oʻsadi. Baliqchi qoʻltigʻi ning qum bosgan qismida shamolda qum koʻchishini kamaytirish maqsadida galofit va kserofit ihotazorlari barpo qilinmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qoʻltiqlar
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Turkum:Orol dengizi
Baliqchilar

Baliqchilar, chigitchilar, chaykalar (Laridae) — choʻlduqsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 45 — 46 turi bor. Bularning ichida eng kattasi (boʻyi 75 sm, ogʻirligi 2,5 kg) Murmansk qirgʻoqlariga uya soluvchi dengiz baliqchisi (Larus marinus), eng kichigi (boʻyi 20 sm, ogʻirligi 50 — 60 g) Boltiq va Oxota dengizlari qirgʻogʻiga uya soluvchi kichik baliqchi (Laras minutus)dip. Baliqchilarning tashqi tuzilishi suv-havo muhitida yashashga moslashgan boʻlib, oyoqlari toʻrt barmoqli, oldingi uchta barmogʻi orasida suzgich pardalari bor. Qanotlari uzun va keng, suv ustida yengil va tez uchishga moslashgan. Boʻyni kalta, tumshugʻi uzun va kuchli boʻlib, ustki qismi ilmoqqa oʻxshab pastga qayrilgan. Patining rangi yoshiga qarab oʻzgaradi. Pati asosan oq, faqat qanotining keyingi qismi, baʼzan boshi qoramtir, kulrang yoki qoʻngʻir boʻladi, yiliga ikki marta — bahor va kuzda tullaydi. Baliqchilar shimoliy va janubiy qutbdan ekvatorga qadar keng tarqalgan. Hayoti suv bilan bogʻliq boʻlsada, suvdan uzoqqa ham uchib ketadi. Baʼzi daryo, koʻl kabi chuchuk suv havzalarida ham yashaydi. Bir dengizdan ikkinchi dengizga daryo va koʻl yoqalab uchib boradi. Koʻp vaqtini havoda oʻtkazadi. Suvda yaxshi suzadi. Koʻp koloniya boʻlib quruqlikka uya soladi. 1—4 dona tuxum qoʻyadi. Balqichilar suv yuzasiga yaqin yuradigan kasallangan va mayda xashaki baliqlar, turli suv va quruklik hasharotlari, qisqichbaqalar va mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Zararkunanda hasharotlar va kemiruvchilarni qirib, qishloq xoʻjaligiga foyda yetkazadi. Oʻzbekistonda B.ning 6 turi uchraydi. Bulardan koʻk baliqchi (Larus canus), kumush baliqchi (L. argen-tatus), qorabosh baliqchi (L. iehthyaetus), koʻl baliqchisi (L. ridibundus) degan uya soladi. Qorabosh baliqchi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchilik asboblari

Baliqchilik asboblari - baliq ovlashda ishlatiladigan asbob-uskunalar. Baliq ovlash usuliga qarab suzib oladigan, ilintiradigan, tuzoq va qarmoq tipidagi Baliqchilik asboblari boʻladi. Suzib oladigan Baliqchilik asboblari bilan baliq suv havzalarida suzib ovlanadi. Bu xildagi Baliqchilik asboblari ga nevodlar, dengiz loyqalatgichi, xalta toʻr, yoyma toʻr, koʻtarma toʻr va boshqa kiradi. Ilin-tiradigan Baliqchilik asboblari ga ingichka ipdan toʻqilgan toʻrlar kiradi. Ular ham oʻrnatib qoʻyiladigan va suziladigan xillariga boʻlinadi. Oʻrnatib quyiladigan turlar suv havzasining maʼlum bir yeriga qoziqlar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Suziladigan xillarining bir uchi qayiq yoki kemaga biriktirilib, ikkinchi uchi suv oqimiga yoki shamol yoʻnalishiga qarab sudraladi. Oʻrnatiladigan toʻrning uz. 150 m, suzadigani 30 – 35 m, eni 18 m. Tuzoq tipidagi Baliqchilik asboblari ga venter, mereja (gardishga tortilgan toʻr) tipidagi suvga qoʻyiladigan turlar kiradi. Ularning ichiga baliq kiradi, lekin qaytib chiqolmaydi. Bu xildagi tuzoqlar ilgari qamish, novda va boshqa materiallardan toʻqilardi. Hozir faqat toʻrdan qilinadi. Qarmoq tipidagi Baliqchilik asboblari ga turli xildagi qarmoqlar kiradi. Bu xildagi Baliqchilik asboblarini havaskorlar va baliq ovlash xoʻjaliklari ishlatishadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchilik parvarishxonasi

Baliqchilik parvarishxonasi — baliqchilik xoʻjaliklari uchun yosh baliqlar yetkazib beruvchi korxona. Oʻzbekiston Respublikasining koʻpchilik Baliqchilik parvarishxonasi lari baliqchilik xoʻjaliklarining baliq boqish hovuzlarida oʻstirish uchun bir yoshli baliq chavoklari yetkazib beradi. Baliqchilik parvarishxonasi da baliq tuxumlarini urugʻlantirish, yosh baliqparni oʻstirish, qishlatish, shuningdek katta yoshdagi zotli erkak va urgʻochi baliqlarni saqlash hovuzlari hamda karantin hovuzlari boʻladi. Odatda, baliqlar bahorda tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqkan yosh baliqchalar kelasi yil bahorigacha saqlanadi. Erta bahorda bir yoshli baliq chavoqlari (baliqchalar) baliqchilik xoʻjaliklari hovuzlarida boqish uchun tarqatiladi. OʻzRdagi „Oʻzbaliq“ korporatsiyasi har yili 100 mln. donadan ortiq bir yillik baliq chavoqlari yetkazib beradi. Baliqchilik parvarishxonasi larida, asosan, zogʻora baliq, oq amur va boshqa baliqlar oʻstiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchi-ukki

Baliqchi-ukki (Ketupa reylonensis) — yapaloqqushlar oilasiga mansub qush. Boshining ikki yonida bir tutamdan uzun patlari — "quloqlari" bor. Patlari nozik va naqshdor, och qoʻngʻir rangli. Barmoqpari va uzun kafti patsiz, yalangʻoch, tirnoqlari changal boʻlib, suvda baliq tutishga moslangan. Jan.-sharqiy Osiyoda tarqalgan. Rossiyaning Uzoq Sharq oʻlkasida oʻtroq yashaydi, lekin juda kam uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balka

Balka (gollandcha balk, lotincha balcus) — 1) koʻndalang yoʻnalishda taʼsir etadigan kuchlarni qabul qiluvchi toʻsin;2) mashina va mexanizmlar detali. Asosan, eguvchi kuchlarni qabul qiladi. Poʻlatdan yasaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ball

Ball (frans. balle — soqqa, shar) — raqam bilan ifodalangan baho. Biror hodisaning (mas, shamolning) tezligini, oʻquvchilarning bilimi va ahloqini, ayrim sport da musobaqalar natijasini, chorva mollarining sifatini (koʻrgazmalarda) muayyan daraja buyicha baholashda shartli birlik sifatida qoʻllanadi. Oʻzbekistondagi maktablar va Oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida 5 B.li, oliy oʻquv yurtlarida 4 B.li tizim qabul qilingan. Shuningdek, mamlakatimizning oʻrta, oʻrta maxsus va oliy maktablarida koʻp B.li (reyting) tizimi ham joriy etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballada

thumb|Maria Wiik, „Ballada“ (1898)
Ballada (frans. ballade, soʻnggi lot. ballo – raqsga tushaman) – 1) XIV – XV-asrlar fransuz adabiyotidan qatʼiy oʻrin olgan lirik janr (F. Viyon); 2) ingliz xalq poeziyasida liro-epik janr va romantizm poeziyasidagi ayni shunday janr (R. Berne, G. Byurger, I. V. Gyote va boshqalar). Romantik B. fantastika, folklor, afsonaviy – tarixiy, maishiy mavzudagi syujetga ega sheʼriy asardir. XX-asrda Ballada qatʼiy janr sifatida oʻz qimmatini yoʻqotadi (B. Brext, N. S. Tixonov va boshqalarning ayrim sheʼrlari bor xolos). Ballada janridagi asarlar namunalari oʻzbek mumtoz adabiyoti (Sayfi Saroyi – „Suxayl va Guldursun“; Alisher Navoiy – „Xotami Toyi“) va zamonaviy adabiyot (M. Shayxzoda – „Sulh daraxti“; Shuhrat – „Mardlik afsonasi“; H. Olimjon – „Jangchi Tursun“; Gʻ. Gʻulom – „Suv va nur“)da ham uchraydi; 3) (musiqada) – B. XII – XIII-asrlarda trubadur va truverlar ijodining asosiy janri sifatida keng rivoj topdi. Uygʻonish davrida uning polifonik yuzaga keldi (Gilom de Masho). Musiqiy romantizm uslubida Ballada syujet (muayyan mavzu)li musiqa janri sifatida kamer-vokal (asosan, Avstriya va Germaniya kompozitorlari ijodida – F. Shubert, R. Shuman, F. List, I. Brams, X. Volf) va kamer-cholgʻu (asosan, fortepiano uchun: F. Shopen, E. Grig va boshqalar) asarlarida oʻz ifodasini topdi. Oʻzbekiston musiqasida Ballada koʻproq qahramonlik yoki ishqiy-qahramonlik, falsafiy talqinga ega (D. Zokirov, I. Akbarov, D. Saydaminova). M. Burhonovning xonanda va simfonik orkestr uchun „Ishq Oʻti“ B.si (1939, Mashrab gʻazali) mazkur janrning Oʻzbekistondagi ilk namunasidir. Balladaning muayyan xususiyatlari boshqa janrlarga singdirilganligi sababli bunday asarlar qoʻshma nomlar bilan ham ataladi (mas, B.-poema, Ballada simfoniya va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballari

Ballari — Hindistondagi shahar, Hagari daryosi boʻyida. Dekan yassitogʻligi janubida, Karnataka shtatida. Aholisi 245 ming kishi (1991). Ip gazlama, jun, shakarqand, metallsozlik sanoati rivojlangan. Paxta yetishtiriladigan va sotiladigan rayon markazi. Ballari yaqinidan temir rudasi qazib olinadi. Hunarmandchilik rivojlangan: fil suyagi, metall va yogʻochdan turli buyumlar yasaladi, mato toʻqiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballast

Ballast (gollandcha Ballast) — 1) lokomotiv, kema va boshqalarning ogʻirligini sunʼiy ravishda oshirish uchun ishlatiladigan yuk (suv, qum va boshqalar); 2) havodan yengil uchish apparatlari (masalan, aerostat) koʻtarilishini rostlab turadigan yuk (masalan, qum); 3) temir yoʻl shpallari ostidagi qatlam. Maydalangan togʻ jinslari (qum, shagʻal, tosh), domna toshqoli (shlagi) va boshqa materiallardan yotqiziladi. Ballast poyezddan shpallarga tushadigan zoʻriqishni iz koʻtarmasiga bir meʼyorda oʻtkazadi, shpallarning siljib ketishiga yoʻl qoʻymaydi, poyezd gʻildiraklarining relsga yumshoq urilishini taʼminlaydi; 4) koʻchma maʼnoda — ortiqcha yuk, daxmaza, maʼlum ish uchun foydasiz narsa.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballaster

Ballaster — temir yoʻl izlarini ballast ustiga koʻtarib qoʻyuvchi, ballastni sidirib tashlovchi mashina. Lokomotiv harakatlantiradi. Uch xili mavjud: 1) elektromagnit koʻtargichli elektr B.; 2) rolikli pnevmatik B.; 3) rolikli mexanik B. Eng qulay va afzali elektr B.dir. Ballaster qurish ishlarini ancha yengillashtiradi, ish unumdorligini oshiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistik galvanometr

Ballistik galvanometr - magnitoelektrik asbob; qisqa vaqt davom etuvchi tok impulslarini, yaʼni juda kichik vaqt ulushi ichida oʻtadigan tok miqdorini oʻlchaydi (qarang Galvanometr). Bu asbob yordamida tokning dastlabki eng katta impuls miqdori oʻlchanadi. Oʻlchov natijalari asbob koʻrsatkichi eng koʻp o/gan paytda qayd qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistik trayektoriya

Ballistik trayektoriya - aerodinamik koʻtarish kuchidan xoli boʻlgan jismning harakat yoʻnalishi. Yer atmosferasi chegarasida harakatlanayotgan ballistik raketalar atmosferaning qalin qatlamiga kichik ataka burchagi bilan kirayotganligi tufayli koʻtarish kuchi boshqa kuchlar (jumladan, raketaning ogʻirlik kuchi)ga nisbatan hisobga olmaslik darajasida kichik boʻlganligidan ular amalda Ballistik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi. Raketalar va kosmik apparatlar (KA) ning atmosferadan tashqaridagi harakati har doim Ballistik trayektoriya boʻyicha amalga oshadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistika

Ballistika (yunoncha: ballo — irgʻitaman) — artilleriya snaryadlari, boshqarilmaydigan raketalar, mina, bomba, oʻq va boshqalarning otilgan mahaldagi harakatini oʻrganadigan fan. Ichki, tashqi va eksperimental (tajriba) xillariga boʻlinadi. Ichki Ballistika oʻq otilganda porox gazlarining taʼsiri bilan oʻqning stvol ichidagi harakatini, poroxning yonishi oqibatida hosil boʻladigan bosimini oʻrganadi. Tashqi Ballistika oʻqning havodagi harakatini va uning moʻljallangan nishonga tegish qonunini oʻrganadi. Eksperimental Ballistika tajriba, tekshirish va sinash qonuniyatlari bilan shugʻullanadi. Ichki va tashqi Ballistika fizikamat. fanlariga suyanadi. Tashqi Ballistika uchun asos fanlar: nazariy mexanika, meteorologiya va aerodinamika. Ichki Ballistika uchun muhim fanlar — nazariy mexanika, molekulyar fizika, termodinamika, gaz dinamikasi va portlash nazariyasi fanlari. Ballistika fanining yuzaga kelishi N. Tartali, G. Galiliyey, N. Nyuton, L. Eyler va A. N. Kroʻlov nomlari bilan bogʻliq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistitlar

Ballistitlar, ballistik poroxlar — tutunsiz alangalanuvchi poroxlar; nitroglitserin bilan kolloksilin aralashmasini plastifikatsiyalash (yumshatish) natijasida hosil boʻladigan qattiq moddalar. Uzoq vaqtgacha oʻz xossalarini yoʻqotmaydi, tez tayyorlanadi. Ballistik qurollar va raketa dvigatellarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistokardiografiya

Ballistokardiografiya (yunoncha: ballo — otaman, kardia — yurak va grapho — yozaman) — yurakning gemodinamik faoliyatini tekshirish usuli. Bunda yurak qisqarishi va qonning yirik tomirlar boʻylab harakati bilan bogʻliq holda odam tanasida sodir boʻladigan mexanik harakatlar qayd qilinadi. Buning uchun maxsus asbob — ballistokardiograf ishlatiladi. B.ning umumiy, bevosita, bilvosita va boshqa xillari bor.

Ballistokardiograf va harakatlarni yozib olish chogʻida hosil boʻlgan egri chiziq— ballistokardiogramma (BKG)ga qarab yurak muskulining qay darajada qisqarayotganligi haqida bir fikrga kelinadi. Ballistokardiogrammaning oʻzgarishi yurak faoliyatida biror illat borligini koʻrsatadi, ammo aniq tashxis qoʻyishga imkon bermaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballon

Ballon (frans. ballon; ital. pallone — koptok) — gaz oʻtkazmaydigan qobiq; nimaga ishlatilishiga qarab, metall, polimerlar, gazlamalar, shisha va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Mas, avtomobil B.i (kamera), elektrvakuum asbob B.i, gazlar saqlanadigan va tashiladigan B. (idish).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballon materiallar

Ballon materiallar - rezinalangan gazlama (perkal, ipak). Gaz oʻtkazmasligi, puxtaligi va yengilligi sababli havo sharlari, aerostatlar va dirijabllarga ishlatiladi, gazgolder qobiqlari shundan qilinadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balozuriy Axmad ibn Yahyo ibn Jobir ibn Dovud

Balozuriy Axmad ibn Yahyo ibn Jobir ibn Dovud (taxminan 820 — 892) — arab tarixchisi. "Futuh ul-buddon" ("Mamlakatlarni fath etish") va "Ansob ul-ashrof" ("Iqtidorli kishilarning nasablari") kabi tarixiy asarlari bilan mashhur. Birinchi asarining qisqartirilgan nusxasi bizgacha yetib kelgan. Unda xijrat davridai boshlab to Suriya, Armaniston, Misr, Magʻrib, Ispaniya, Iroq va Eronning fath etilishigacha boʻlgan tarixiy voqealar bayon etilgan. Asarda mahalliy xalqlar va turli mashhur qurilishlarga doir juda koʻp muhim maʼlumotlar ham bor. Shuningdek, unda arab tilining fath qilingan mamlakatlarda devon ishlarida qabul etilishi, turli jarima va soliqlar, tanga va chaqa pullar, arab yozuvining tarixi xususida maʼlumotlar mavjud. Bu kitob Gollandiyada sharqshunos de Gus tomonidan 1866-yilda nashr etilgan. Ozarbayjon va Armaniston haqidagi boblari esa rus tiliga tarjima qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarixchilar
Turkum:820-yilda tugʻilganlar
Turkum:892-yilda vafot etganlar
Balogʻatga yetish

thumb|o'g'il bolalarda balog'atga etishish
thumb|qizlarda balog'atga etishish
BALOGʻATGA YETISH, balogʻat, rasida (rasta) boʻlish, boʻyiga yetish — organizmning bir qancha anatomik va fiziologik oʻzgarishlar natijasida biologik jihatdan sekin-asta voyaga yetishi hamda jinsiy jihatdan yetilib, koʻpayishga, yaʼni naslni davom ettirishga layoqatli boʻlib qolishi. Qizlar oʻgʻil bolalarga nisbatan ertaroq balogʻatga yetadi. Qizlarda bu davr aksari 12 — 14 yoshdan 16 — 18 yoshgacha, oʻgʻil bolalarda 13 — 15 yoshdan 16 — 20 yoshgacha davom etadi. Balogʻatga yetish muddati oʻsmirning irsiy xususiyatlariga, sogʻligʻiga, ovqatiga, shuningdek hayot tarzi (maishiy, ijtimoiy-iqtisodiy) va iqlim sharoitlariga bogʻliq. Turli noxush omillar: ogʻir kasalliklar, yolchib ovqatlanmaslik va boshqa odatda jismoniy va ruhiy rivojlanishning kechikishiga sabab boʻladi. Nimjon, kasalmand bolalar sogʻlom bolalarga nisbatan kechroq balogʻatga yetadi. Kech yoki erta Balogʻatga yetish jinsiy bezlar, buyrak usti bezlari va gipofiz funksiyasining buzilishiga aloqador boʻlishi mumkin. Balogʻatga yetish davrida jinsiy instinkt ancha tez shakllanadi. Qizlar hayz koʻradi, bolalarda ixtilom (pollyutsiya) kuzatiladi, shuningdek organizmda chuqur oʻzgarishlar roʻy beradi: oʻsmirning boʻyi choʻzilib, ikkilamchi jinsiy belgilari paydo boʻladi; oʻgʻil bolalarda soqol-moʻylov koʻrinib, ovozi doʻrillab qoladi, qizlarning badani yumaloq tortib, birinchi galda soni va dumbasida yogʻ toʻplanib boradi, sut bezlari kattalashib, chanoq suyaklari eniga kengayadi. Qonda jinsiy gormonlar koʻpayib, bir jins ikkinchi jinsga koʻproq eʼtibor bera boshlaydi. Balogʻatga yetish davrida oʻsmirning psixikasi ham oʻzgarib, nerv tizimining faoliyatida bir qator oʻzgarishlar roʻy beradi. Gormonlar, avvalo jinsiy bezlar (moyak, tuxumdon) gormonlari Balogʻatga yetishda muhim ahamiyatga ega.

Balogʻatga yetishda jismoniy rivojlanishning eʼtiborli xususiyatlaridan biri tana qismlari nisbati, yaʼni proporsiyasining vaqtincha buzilishidir. Qoʻl-oyoqlar tanaga nisbatan koʻproq oʻsadi, shu sababdan harakatlari qoʻpolroq, kelishmagan boʻlib qoladi. Oʻgʻil bolalarda muskul kuchi zoʻr berib ortib boradi, muskullar massasi kattalashadi.

Rastalik davrida oʻsmirlar organizmining rivojlanib borishida boʻladigan xususiyatlar haqida otaonalar va pedagoglar oʻsmirlarga toʻgʻri maʼlumot berishlari kerak, bu esa baʼzi yigit-qizlarning behuda qoʻrqishi va asabiylashishining oldini oladi. Balogʻatga yetish davrida oʻsmirning jismoniy jihatdan toʻgʻri rivojlanishi ham katta ahamiyatga ega. Buning uchun bekamu koʻst ovqatlanish, shuningdek sport va jismoniy mashqlar bilan shugʻullanib turishga alohida eʼtibor berish zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil