Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vulqon gazlari

Vulqon gazlari — vulqon otilayotganda va tinchigandan soʻng ajralib chiqadigan gazlar. Vulqon otilayotganda ajralib chiqadigan gazlar eruptiv va vulqon otilishi tinchigandan keyin kuch bilan va burqirab ajralib chiqadigan gazlar fumarol, mofet va solfatar gazlar deb ataladi. Vulqon gazlari vulqon krateri, vulqon yon bagʻirlari yoriqlaridan, lava oqimlari va piroklastik jinslardan ajralib chiqadi. Eruptiv gazlar tarkibida H2O, H2, HCl, HF, H2S, CO, SO2 va boshqalar aniqlangan. Vulqon gazlari yer osti suvlari zonasidan oʻtganda issiq buloqlar hosil qiladi. Eruptiv gazlar portlab vulqon qay tarzda otilishlarini belgilaydi va lavani oqishiga taʼsir etadi. Fumarol gazlar lavadan va piroklastik jinslardan ajralib chiqqan gazlarning atmosferadagi gazlar va lava ostidagi organik mahsulotlar bilan reaksiyaga kirishishidan hosil boʻlgan gazlar aralashmasidan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vulqonlar
Vulqon togʻ jinslari

Vulqon togʻ jinslari, vulkanitlar — vulqonlarning otilishidan paydo boʻlgan togʻ jinslari. Otilishi tarziga koʻra, vulqon togʻ jinslari 2 xilga boʻlinadi: effuziv va vulkanogen-boʻlakli jinslar. Effuziv vulqon togʻ jinslari lavaning yer yuziga oqib chiqib qotishidan hosil boʻladi (bazaltlar, andezitlar, diabazlar, vulqon shishasi va b.). Vulkanogen- boʻlakli jinslar vulqonning portlab otilishidan vujudga keladi. Bular ikkiga boʻlinadi: boʻsh (vulqon kuli, qumi va b.) va zichlashgan, sementlashgan (vulqon tuflari, tuf brekchiyalari va b.). Effuziv jinslarning shakli lavaning yopishqoqligi va vulqon oblastlari relefiga bogʻliq. Kam yopishqoq bazalt lavalari qoplam va oqimlar hosil qiladi. Oqib chiqqan yopishqoq lavalardan gumbaz va ignasimon shakllar hosil boʻladi. Kanallardan oqib chiquvchi lava qotib, dayka va nekklar tarkib topadi. Vulqon togʻ jinslari qadimiy va zamonaviy vulqon oblastlarida koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda qadimgi vulqon togʻ jinslari Qurama, Chatqol, Hisor va Oʻzbekistonning gʻarbidagi togʻlarda mavjud. Vulqon togʻ jinslari bilan oltin (Qoʻshbuloq) polimetall va boshqa rudali konlar bogʻliq. Vulqon togʻ jinslari qurilish, abraziv materiali sifatida ham koʻp ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vulqonlar
Vulqon shishasi

Vulqon shishasi — amorf vulqon togʻ jinsi. Yopishqoq nordon lavani tez sovishidan hosil boʻladi. Nordon (liparit), baʼzan asosli (bazalt) effuziv jinslarining hammasi vulqon shishasidan tashkil topgan boʻlishi mumkin. Obsidian, smola toshi, perlit, pemza, taxilit va sordavalitlar vulqon shishasidan iborat boʻlib, faqat ayrim xususiyatlariga qarab bir-biridan farqlanadi. Koʻp suvli vulqon shishasi lavaning dengiz ostida qotishidan hosil boʻladi. Sergovak vulqon shishasi pemza deb ataladi. Pemza qurilish sanoatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama (Gʻovasoy) tizmalaridagi vulqon jinslarida vulqon shishasi uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vulqonlar
Vulkanizatsiya

Vulkanizatsiya - 1) kauchukni rezinaga aylantirish jarayoni. V. agentlari (oltingugurt, organik peroksidlar, baʼzi sintetik smolalar) ishtirokida yoki ionlovchi radiatsiya taʼsirida amalga oshiriladi. V.da plastik kauchukning barcha fizik-mexanik xossalari yaxshilanib, rezinaga aylanadi. Kauchukni oltingugurt bilan ishlash natijasida toʻrsimon tuzilish (struktura) hosil boʻladi. V.ni turli xil organik moddalar va tezlatkichlar (aktivatorlar — ZnO, MgO va b.) bilan tezlatish mumkin. Bu jarayon 140...200° da bajariladi. V. qoraquya ishtirokida olib borilsa, tezligi ortadi. Kauchukka 0,5—5% oltingugurt qoʻshilsa, kamera va pokrishka yasaladigan yumshoq rezina hosil boʻladi. Oltingugurt miqdori 30—50%ga yetkazilsa, elastik boʻlmagan qattiq rezina (ebonit) olinadi. Kauchukni oltingugurt bilan V. issiq V. deyilib, uni birinchi marta 1839 y. Ch. Gudir (AQSH) ochgan. 1846 yilda A. Parke sovuq V. jarayonini taklif kildi. Keyingi vaqtlarda oltingugurtsiz va qizdirmay V. reaksiyasini oʻtkazish mumkinligi aniqlandi. Ionlovchi radiatsiya (kobaltning radioaktiv gammanurlanishi, tezlatilgan elektronlar oqimi) yordamida olib boriladigan V.ga radiatsion V. deyiladi. Bu usulda kimyoviy taʼsirlarga va issiqqa chidamli rezinalar olinadi; 2) avtomobil, velosiped, mototsiklning rezina kameralari va pokrishkalarini yamash. Maxsus apparat — vulkanizator yordamida amalga oshiriladi; 3) qogʻozga kimyoviy ishlov berib, uning pishiqligini, qovushoqligini, elektr izolyatsiya xossalarini yaxshilash; 4) qogʻoz va b. tolali materiallardan pishiq charmsimon material— vulkanfibra olish. Vulkanfibradan tasmalar, jomadonlar, izolyatsiya plastinalari va b. buyumlar tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vulkanizm

Vulkanizm — magmaning yer qaʼridan yer yuzasiga otilib chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan hodisalar majmui. Vulkanizm natijasida harakatga kelgan magma Yer poʻstida qotgach, intruziv jinslarni va yer yuzasiga otilib chiqib vulkan jinslarini hosil qiladi. Vulkanizm jarayonlari Yer poʻstining chuqur qismlarida boʻlganda magma oʻchoqlari va kanallari hosil boʻladi, ularning atrofidagi togʻ jinslari yuqori harorat va magmaning taʼsir etishidan oʻzgaradi. Yer yuzasida vulkan konuslari (qarang Vulkanlar), vulkan gumbazlari, kalʼderalar, lava oqimlari, pemzali qoplamlar, geyzerlar, issiq buloqlar va sh. k. hosil boʻladi. Turli xil Vulkanizm jarayonlari sodir boʻlishi natijasida Yer poʻstidagi togʻ jinslarining hajmi har yili 5 km ga koʻpayadi. Vulkanizm jarayonida atmosferaga koʻp vulkan gazlari, suv bugʻlari ajralib chiqadi va yerning gaz hamda gidrosfera qobigʻini hosil qiladi. Vulkanizm bilan koʻpgina yirik metall (oltin, kumush, surma, margimush va b. rudalar) va nometall (oltingugurt, alunit, boratlar, qurilish materiallari va b.) hamda qimmatbaho toshlar konlari bogʻliq, jumladan Oʻzbekistonda Qurama tizmasidagi alunit konlari. Vulkanizm kuchli planetar jarayon; vulkanlar, kalderalar, lava oqimlari va maydon-lari Oy, Mars, Merkuriy va Io (Yupiter yoʻddoshi)da aniqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vulqonlar
Vulkanogen choʻkindi jinslar

Vulkanogen choʻkindi jinslar — vulkan va choʻkindi materiallardan tashkil topgan togʻ jinslari. Vulkanlarning portlab otilishidan hosil boʻlgan qattiq, boʻlakli va kimyoviy (suvda erigan) boʻlishi mumkin. Boʻlakli yoki piroklastik materiallar (suyuq lava mahsulotlari, vulkan qattiq va b. jinslarning maydalangani) boʻsh, palaxsalar, vulkan bombalari, lapillalar, vulkan qumlari va kullari toʻplamini tashkil etadi. Choʻkkan joylarida sementlashishidan yoki boshqa joyga olib borib yotqizilganda toza, koʻpincha bir xil tarkibli, ozroq choʻkindi mahsulotli (10% dan koʻp emas) V.ch.j.— vulkan tuflari hosil boʻladi. Koʻproq qoʻshimchalar aralashganda tuffitlar va juda oz tuf komponenta qoʻshimchasi boʻlgan choʻkindi jinslar hosil boʻladi. Boʻlaklarning katta-kichikligiga koʻra V.ch.j. dagʻal boʻlakli (10 mm dan katta), yirik (0,1–2 mm), oʻrtacha (0,1–2 mm), mayda (0,01—0,1 mm) va juda mayda (0,01 mm dan kichik) boʻlakli turlarga boʻlinadi. Mineral tarkibi boʻyicha, eng avvalo vulkan komponentining tarkibiga qarab farqlanadilar. Issiq va suyuq holda otilgan jinslar suv ostida yoki quruklikda yotqizilsa xemogen V.ch.j. hosil boʻladi. Masalan, koʻpchilik yashmalar, baʼzi bir temir, marganes rudalari, fosforitlar va b, Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlarida vulkan jinslari tarqalgan joylarda V.ch.j. uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Vulqonlar
Vulkanologiya

Vulkanologiya — dinamik geologiyaning boʻlimlaridan biri. Vulkanlarning vujudga kelish jarayonlari va sabablari, tuzilishi va otilib chiqqan jinslar tarkibi, yer yuzida joylanish qonuniyatlarini oʻrganadi. V.ning amaliy maqsadi vulkan otilishini oldindan aytish metodlarini ishlab chiqish, vulkan jinslari (issiq suv, bugʻ va hokazo) dan xoʻjalikda foydalanishdan iborat. V.ga oid dastlabki maʼlumotlar mil. av. 1 -ming yillik oʻrtalariga toʻgʻri keladi. 1842-yilda Vezuviy vulkani yon bagʻrida maxsus ilmiy muassasa — vulkanologik rasadxona tashkil qilindi. V. boshqa fanlar (geologiya., geotektonika, geofizika, fizika, kimyo, petrologiya va geokimyo) bilan uzviy bogʻliq. Shu bilimlar yutuqlaridan foydalanib V. geologiya fanlarining nazariy masalalarini (vulkan energiyasining i, magma evolyutsiyasi sharoitlari, Yer poʻstila chuqur va magma oʻchoqlarining joylashishi, vulkanizmning Yer poʻstini hosil boʻlishidagi roli) hal etishda ishtirok etadi. V.ning paleovulkanologiya sohasi qad. vulkanlarni oʻrganadi. V. sohasidagi ilmiy tadqiqotlar Rossiya Federatsiyasi (Petropavlovsk-Kamchatsk vulkanologiya instituti, Saxalin vulkanologiya laboratoriya), Oʻzbekiston, Armaniston, Gruziya ilmiy tadqiqot institutlarida bajarilmoqda. Rossiya Fanlar akademiyasining "Kamchatka vulkanologiya stansiyasi" (1935-yilda tashkil qilingan) dunyoda eng yirik tadqiqot markazlaridan biridir. V.ni rus olimlaridan F. Yu. Levinson-Lessing, A. N. Zavaritskiy, amerikalik Makdonald, fransiyalik G. Taziyev, shveysariyalik Ritman va b. rivojlantirdilar. V. sohasidagi maʼlumotlar jahonda vulkanologiya va seysmologiyaga tegishli jurnallarda, "Oʻzbekiston geologiya jurnali" va b. jurnallarda nashr etiladi. V. sohasidagi tadqiqotlarni Vulkanologiya va Yer qaʼri kimyosi Xalqaro assotsiatsiyasi (1967-yildan) muvofiqlashtirib turadi. Ushbu tashkilot rahnamoligida dunyo vulkanlari haritasi nashr qilingan (1979).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vulqonlar
Vulvit

Vulvit (lot. vulva — ayollarning tashqi jinsiy aʼzolari) — ayollar tashqi jinsiy aʼzolarining yalligʻlanishi; odatda qin yalligʻlanishi bilan birga kechadi (yana q. Kolpit).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vulfenit

thumb|Vulfenit

Vulfenit avstriyalik mineralog F. Vulfen (1728—1805) nomidan — volframatlar va molibdatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi RMoO4. Tetragonal singoniyali, kvadratchalar shaklidagi kristallar. Rangi sariq, boʻz rang , qoʻngʻir, goho rangsiz, olmossimon yaltiroq. Qattiq-ligi 3,5. C.of. 6,3—7,0. Qoʻrgʻoshin-qalay konlarining oksidlanish zonasida hosil boʻladi. Qoʻrgʻoshin va ozroq miqdorda molibden olinadigan ruda. Ja-zoir, Avstraliya, AQSH, Yugoslaviya va b. joylarda yirik konlari bor. Oʻzbekistonda qoʻrgʻoshin va qalay konlarida (Olmaliqda va b. joylarda) topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vunderkind

Vunderkind (aynan — ajoyib bola) — zoʻr va favqulodsa noyob qobiliyatlarini, faoliyatning biror turiga layoqatini barvaqt namoyon etuvchi bola. Vunderkind soʻzi kinoyali maʼnoda ham ishlatiladi.

 Yana qarang 

 Isteʼdod
Wilhelm Wundt

VUNDT (Wundt) Vilgelm (1832.16.8, Mangeym — 1920.31.8, Grosboten, Leypsig yaqinida) — nemis psixologi, fiziologi, faylasufi va tilshunosi. Eksperimental psixologiya asoschilaridan biri. Leypsig sh.da V. tomonidan 1879-yilda yaratilgan dunyodagi birinchi psixologik lab. xalqaro eksperimental psixologiya markazi boʻlib qoldi; unda sezgilar, "reaksiya vaqti", assotsiatsiyasi, diqqat, sodda hissiyotlar oʻrganilgan. V. ruhiy hayotda irodani markaziy omil deb hisoblagan. "Analitik introspeksiya" gʻoyasi (oʻz-oʻzini kuzatish)ni ilgari surgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nemis psixologlari
Yevgeniy Vuchetich

Vuchetich Yevgeniy Viktorovich (1908.15(28).12, Yekaterinoslav – 1974.12.4, Moskva) – rus haykaltaroshi. Badiiy akademiyaning haqiqiy aʼzosi (1953). 1931-yil Samarqandga kelib, Tasviriy sanʼat f-kasida ishlagan va Leningrad BAda oʻqib (1931-33), 1933-yildan yana Samarqandga qaytib kelgan. Rostovda Samarqandda yaratgan asarlarining koʻrgazmasini oʻtkazgan. „General Chuykov“ (1947), „Nazarali Niyozov“ (1948), venger haykaltaroshi J. Shtrobl (1955), yozuvchi Ye. V. Vuchetich. „Qilichlardan omoch yasaymiz!“ (1957). Bronza, granit (Nyu-Yorkdagi BMT binosi oddiga oʻrnatilgan), M. Sholoxovlarning (1958) real obrazlarini yaratgan. Urushda qahramonlik koʻrsatgan jangchilar xotirasiga bagʻishlangan yodgorlik haykallari Vyazma (1946), Berlin (1946—49), Volgograd (1957—67) shaharlarida oʻrnatilgan. Uning „Qilichlardan omoch yasaymiz“ nomli mashhur asari Bryusselda Gran pri mukofotini olgan (1958).

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dniproda tugʻilganlar
Turkum:Sovet haykaltaroshlari
Turkum:Lenin mukofoti laureatlari
Turkum:Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzolari
Turkum:KPSS XXIV syezdi delegatlari
Ventyan

Ventyan – Laos poytaxti, Mekong daryosining chap sohilidagi port. Alohida maʼmuriy birlik qilib ajratilgan. Aholisi 531,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ventyanga XIII asrda asos solingan. XVI-XVII asr boshlarida Lansang davlatining poytaxti, 1899-yildan Fransiya Laosi maʼmuriy markazi, 1946—75-yillarda Laos qirolligining poytaxti boʻlgan. 1975-yil dekabrdan Laos Xalq Demokratik Respublikasi poytaxti. Ventyanda davlatning asosiy oliy organlari joylashgan. Mamlakatning muhim savdo markazi. Avtomobil yoʻllari va Mekong daryosi orqali qoʻshni mamlakatlar bilan bogʻ-langan. Aeroport bor. Mamlakatning deyarli barcha import va eksporti Ventyan orqali oʻtadi. Sanoati sholi oqlovchi, koʻn, ip gazlama va shoyi, kimxob, mebel ishlab chiqaruvchi mayda korxonalardan iborat. Universitet, institutlar, Milliy kutubxona, muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklari: Fra-Keo (1565), Sisaket (1820) ibodatxonalari, qirol saroyi va boshqalar.
 Etimologiya 
Shahar nomi pali tilidan (Theravada buddizmi tili) „sandal daraxti shahri“ degan maʼnoni anglatadi. Bu nomning etimologiyasini aks ettiruvchi qadimgi yozuvlar laos tilida yozilgan bilan tasdiqlangan. Zamonaviy Lao tilida shahar nomi uning talaffuziga qarab yoziladi, bu esa noaniq talqinlarni keltirib chiqaradi. Laosliklar Ventyanni „oy shahri“ deb tarjima qilinishini daʼvo qilishadi (sanskrit tilidan चन्द्र - chandra).
 Tarixi 
Laosning tarixiy iga koʻra Ventyan shahzodasi Thattaradtha tomonidan Ventyan shahriga asos solingan. Thattaradtha dastlab Mekongning gʻarbiy qirgʻogʻida Maha Thani Si Phan Phao nomli shaharga asos solgan. Bugungi kunda Tailandning Udon Tani shahri joylashgan yer.

1354-yilda Fa Ngum Lan Xan qirolligiga asos solgan va Ventyan muhim maʼmuriy markazga aylantirilgan. 1563-yilda qirol Settatirat Birma bosqinining tahdidi ostida poytaxt koʻchirgan. 1707-yilda Lan Xan qiroligi qulagandan soʻng, Vyentyan mustaqil Vyentyan qirolligining poytaxtiga aylandi.

1827-yilda qirol Anouvongning qoʻzgʻolonidan soʻng, Ventyan yoqib yuborilgan va Siam armiyasi tomonidan talon-taroj qilingan. XIX asrning oxirida fransuzlar kelganida, shahar butunlay boʻsh va oʻrmon bilan qoplangan edi. Fransiya hukmronligi Vyentyan ustudan 1893-yilda oʻrnatilgan. 1899-yilda Vyentyan Fransiyaning Laos protektoratining poytaxtiga aylandi. Fransuzlar shaharlarni va buddist ibodatxonalarini tiklaganlar va koʻplab mustamlaka binolarini qoldirganlar.

Ikkinchi jahon urushi paytida, qisqa muddatli qarshiliklardan soʻng, shahar Sako Masanori qoʻmondonligi ostida Yaponiya armiyasi tomonidan bosib olingan. U 1945-yil 24-aprelda shahar fransuz armiyasi tomonidan ozod qilingan. 1949-yildan beri Ventyan mustaqil Laos Qirolligining poytaxti hisoblanadi.

Laosdagi fuqarolar urushi (1960-1973) paytida Ventyan asosiy urush nuqtasi boʻlgan. 1975-yil 2-dekabrda Patet Lao kommunistik harakati Ventyan ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olgan. Shu kuni Laos Xalq Demokratik Respublikasi tuzilganligini eʼlon qildi va Laosdagi fuqarolar urushi tugatildi.
thumb|center|900px|Ventyan

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyetnam axborot agentligi

Vetnam axborot agentligi (VAA) — Vetnam matbuot agentligi,1945-yilda asos solingan. Shim. va Jan. Vetnam hududlari qoʻshilgach, Jan. Vetnamni Ozod qilish matbuot agentligi (1961-yilda tashkil boʻlgan) bilan birlashgan (1976). VAA Vetnamdagi bir qancha shaharlarda, shuningdek dunyoning koʻpchilik mamlakatlarida oʻz muxbirxonalariga ega. Markazi — Xanoy sh.da.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyetnam tili

Vyetnam tili — avstroosiyo tillari oilasiga mansub til. Vyetnamning rasmiy tili. Bu tilda 61 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). Yozuvi lotin alifbosi asosida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vyetnam tili
Vyetlar

Vetnamlar (oʻzlarini kin, vet deb ataydilar) — xalq, Vetnamlarning umumiy soni — 73,5 mln. kishi. (2006-yilgi koʻrsatgich), shulardan Vyetnamda — 70,8 mln kishi, Kambodjada — 597 ming kishi, Tailandda — 103 ming kishi, Laosda — 94 ming kishi, Malayziyada — 83 ming kishi, Xitoyda — 30 ming kishi, AQSh — 1,2 mln kishi, Kanadada — 151 ming kishi, Avstraliyada — 174 ming kishi, Fransiyada — 302 ming kishi, Germaniyada — 83 ming kishi, Ukrainada — 3,9 ming kishi, Rossiyada — 26,2 ming kishi. Vyetnam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan buddaviylar, daochilar, konfutsiychilar; bir qismi katoliklar va ajdodlar ruhiga hamda sinkretik (aralash) dinlarga eʼtiqod qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Vey chjen

Vey Chjen (580-643) - Xitoy tarixchisi. Xitoy imperatorlarining Suy sulolasi (581—618) tarixiga oid "Suy shu" ("Suy xonadonining tarixi") nomli asar (85 bobdan iborat) yozgan (Yan Shigu va Kxun Inda bilan birgalikda). Unda imperatorning iqtisodiy siyosati, armiyaning tuzilishi, mamlakatning moddiy ahvoli, xalqning urf-odati haqida maʼlumotlar keltirilgan. Shuningdek 83-bobida Markaziy Osiyo (hozirgi Janubiy Qirgʻiziston, Pomir, Toshkent va boshqalar) hamda Sharqiy Turkiston (Harashar, Kucha, Qashqar, Xoʻtan) haqida ham muhim maʼlumotlar mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xitoy tarixi
Turkum:Tarixchilar
Turkum:Suy sulolasi
Turkum:Qadimgi Xitoy tarixi
Turkum:Tarix boʻyicha kitoblar
Vyurtsit

Vyurtsit (fransuz kimyogari Sh. Vyurts nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi R—ZnS. Sfaleritning polimorf turi. Geksagonal singoniyali. Tolasimon, varaqsimon, yelpigʻichsimon, kollomorf kristallar. Rangi sariq, qoʻngʻir. Yaltiroqligi shishasimon, olmossimon. Qattikdigi 3,5—4. S. ogʻ. 4—4,5. Gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. Tabiatda kam uchraydi. Oʻzbekistonda V. Novgarzon (Qurama tizmasi)dagi qalay va Uchquloch (Oʻzbekiston gʻarbi)dagi polimetall konlarida topilgan. V. Qozogʻistonda (Qizilespe), Qirgʻizistonda (Karavon), AQShda (GrinRiver) maʼlum. Rux olinadigan ruda. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Vyursburg maktabi

Vyursburg maktabi - 20-asr boshlarida psixologiya va falsafada yuzaga kelgan yoʻnalish. Asoschisi — Vyursburg universiteti (Germaniya) prof. Oswald Külpe. Uning rahbarligida K. Byuler, N. Ax, A. Messer, O. Zels, K. Marbe, G. Uot t kabi taniqli psixologlar ijod etganlar. V. m. vakillari tafakkur va iroda xususiyatlariga taalluqli muammolar bilan mashgʻul boʻlgan. Tadqiqot uslubiyati oʻz-oʻzini eksperimental kuzatishdan iborat. Uning mohiyati qoʻyilgan savollarga sinaluvchi javob berish bilan chegaralanmasdan, balki bu jarayonda yuz bergan his-tuygʻularini ham izohdab berishini taqozo etardi. Eksperiment-tajribalar uchun ataylab mutaxassis psixologlar tanlab olingan. V. m. tafakkurni voqeiy olam hissiy timsoli, nutq bilan bogʻlanmagan ruhiy hodisa sifatida talqin qiladi. V. m. geshtaltpsixologiyagg taʼsir koʻrsatdi. V. m. 1901—09 yillarda faoliyat koʻrsatib, soʻngra tarqalib ketdi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Falsafa taʼlimi
Baliq (shahar)

Baliq, baligʻ — qad. turkiy tilda "shahar" degan soʻz. Turkiy runik yozuvlarda, "Devonu lugʻotit turk"da qayd qilingan; eski joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi: Beshbaliq (Sharqiy Turkiston), Xonbaliq (Pekin shahrining qad. turkiy nomi), Oʻrdubaliq va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balʼamiy Abu Ali Muhammad ibn Muhammad

Balʼamiy Abu Ali Muhammad ibn Muhammad (tug‘ilgan yili noma’lum, 974-yili vafot etgan) — X asrda o‘tgan buxorolik tarixnavis va davlat arbobi. Abu Ali Muhammad ibn Muhammad Bal’amiy Marvga qarashli Bal’amon qishlog‘ida tug‘ilgan. Asli arablarning Banu tamim qabilasidan chiqqan, otasi Abulfazl Muhammad ibn Ubaydullo somoniylardan Ismoil ibn Ahmad (892—907)ning vaziri bo‘lgan. Somoniy amirlaridan Abdumalik ibn Nuh (954—961) hamda Abu Solih Mansur I (961—976)larning bosh vaziri bo‘lib xizmat qilgan.

Bal’amiy yuqori darajadagi mansabdor sifatida emas, balki tarixshunos olim sifatida shuhrat topdi. U mashhur arab tarixchisi Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at-Tabariy (839—923)ning „Tarix ul-anbiyo va-r-rasul va-l-xulofo“ („Payg‘ambarlar, podsholar va xalifalar tarixi“) nomli mashhur asarini fors tilida muxtasar qilib qaytadan yozgan (963-yil yozib tamomlagan). Mazkur asar Sharqda IX asrgacha boʻlgan siyosiy voqealarni oʻzida aks ettirgan, Oʻrta Osiyoda yangi fors tilida bitilgan birinchi asar boʻlib, Tabariyning arab tilida yozilgan va Leydenda (1879—1889) nashr etilgan yuqoridagi asariga qaraganda aniq maʼlumotlarga boy va ayrim hollarda mufassalroqdir. Bal’amiy varianti shunchaki tarjima bo‘lmay, balki asarning qayta ishlangan va ayrim hollarda yangi dalil bilan boyitilgan nusxasidir. Unda, birinchidan, qisqartirilgan tahrirda uchramaydigan ma’lumotlar bor. Ikkinchidan, Bal’amiy nusxasi boshqa asosida yangi ma’lumotlar bilan to‘latilgan. Aftidan, Bal’amiy Tabariy asarining avvalgi toʻlaroq nusxalaridan foydalangan. 

Mazkur asar olamning „yaratilishi“dan to 912—913-yillargacha Arabiston, Rum (Kichik Osiyo), Eron va arab xalifaligi qo‘l ostidagi mamlakatlarda, shuningdek, Movarounnahrda bo‘lib o‘tgan ijtimoiy-siyosiy voqealar haqida hikoya qiladi. Voqealar yilma-yil, xronologik tartibda bayon etilganki, bu o‘z navbatida asardan foydalanishni birmuncha osonlashtiradi.

Asarning nusxalari Rossiya, Eron, Turkiya, Iroq, Arabiston (Quddus), Hindiston, Angliya, Gollandiya, Fransiya, AQSh va boshqa mamlakatlarning kutubxonalarida saqlanmoqda. Asardan ayrim parchalar ingliz (1798, 1811— 1821, 1824, 1903-yillar), fransuz (1836, 1867—1874), turk (1844), eski o‘zbek (1913), uyg‘ur (XVIII asr) va urdu (1870) tillariga tarjima qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Somoniylar davlati
Band (tushuncha)

Band — 1) toʻgʻon, suv ombori; mas, 10-asrda hozirgi Forish tumani Pasttogʻ darasida toshdan qurilgan Xonbandi, Nurota tumanidagi Gʻishtband (12-asr), shu tumandagi Beglarsoy darasida qurilgan Abdullaxon bandi (16- a.); 2) qum bosishni toʻxtatish uchun qurilgan toʻsiq, ihota; 3) yoʻlga gʻov solib toʻsib qoʻyish; 4) togʻ oraligʻidagi juda tor yoʻl (mas, Darband asli "Darai band" boʻlgan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nodar Bandzeladze

Nodar Ambrosyevich Bandzeladze (1937.10.11, Gruziya — 2000) — haykaltarosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). Tbilisi Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1958—63). 1963-yildan Samarqandda. Ijodini metallga zarb berib, boʻrtma tasvirlar ishlash bilan boshlagan ("Samarqandlik rassom ayol", 1964), gips, toshdan haykallar ham ishlagan: "Nasriddinni tinglamoqdalar" (babbit, 1975); "Suv keddi" (gips), "Onalik" (tosh), "Uyqudagi bola" (tosh) — hammasi 1980; xirurg, professor Zokirov portreta (bronza, 1980), "Egizaklar" (tosh, 1983), "Mirsharapov ot ustida" (mis, 1984), "Motam" (tosh, 1984) va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1937-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Barg toʻkilishi

Barg toʻkilishi, xazonrezgi - oʻsimlik barglarining tabiiy holda toʻkilish jarayoni. Barg toʻkadigan oʻsimliklar (odatda daraxt va butalar) noqulay mavsum boshlanishi bilan koʻpincha barglarini bir vaqtda, doim yashil oʻsimliklar asta-sekin toʻkadi. Qarib borayotgan barglarda kechadigan chuqur biokimyoviy va fiziologik oʻzgarishlar assimilyasiya jarayonining keskin susayishiga va parchalanish jarayonining kuchayishiga olib keladi. Barg toʻkilishi jarayonining mexanizmi barg tarkibidagi geteroauksinning keskin kamayib ketishi va etilen mahsulotlarining koʻpayishi, shuningdek barg bandidagi koʻchadigan qavatning shakllanishiga bogʻliq. Barglarning poyadan ajralib toʻkilishi shu qavat hujayrasi qobigʻining izdan chiqishi va oʻtkazuvchi naylarining uzilishi oqibatida sodir boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Botanika
Turkum:Xazonrezgilik
Baroqgom qalʼasi

Baroqgom qalʼasi - Qoraqalpogʻistondagi Oqchadaryo mansabining shim. dagi kalʼa harobasi (4 — 5- a.lar). S. P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tekshirgan (1945 — 46,1949,1956). Baroqgom qalʼasi ikki qavatli qasr (18x17 m) va hovli (100x100 m)dan iborat. Hovli markazidagi qasr binosi xom gʻisht va paxsadan qurilgan. Ikkala qavatda ham bir nechtadan xona joylashgan. Ikkinchi qavatga pandus (koʻtarma yoʻl) orqali chiqilgan. Ikkinchi qavatidagi hashamatli xona (8,10×7,60 metr)da tokchalar va keng supalar boʻlgan. Supalar sathidan rangdor jun gilam qoldiqlari topilgan. Xona oʻrtasida xom gʻishtdan ishlangan toʻrtburchak tarxli otashgoh boʻlgan. Baroqgom qalʼasi dan sopol idish (xumcha, koʻzacha va boshqalar)larning boʻlaklari, manqal topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Turkum:Xorazm
Baroqxon (Shayboniy)

thumb|
thumb|
Baroqxon (haqiqiy ismi Navroʻz Ahmadxon) (? — 1556, Samarqand) — oʻzbek shayboniylar sulolasidan boʻlgan xon. 

Abulxayrxonnmng nevarasi, Toshkent hokimi Suyunchxoʻjaxonning kichik oʻgʻli. Otasining vafotidan keyin Toshkent hokimi (1533—1551), soʻngra Movarounnahr (1551—1556) xoni. Baroqxon yoshligida Vosifiydan sheʼriyat, musiqa, ashula, vazn va nazmdan taʼlim olgan. Ayni vaqtda chavandozlik va harbiy mashqlar bilan koʻproq mashgʻul boʻlgan. Baroqxon oʻz saltanatini kengaytirish uchun koʻp harbiy yurishlar uyushtirgan. Abdullatifxon vafotidan keyin 1551-yil Samarqand taxtiga oʻtirgan va Navroʻz Ahmadxon nomi bilan Movarounnahrni boshqargan. Uning nomi bilan tanga pullar zarb etilgan. Baroqxon obodonchilik ishlariga eʼtibor bergan, Toshkentda Baroqxon madrasasini qurdirgan. Hofiz Tanish Buxoriyning „Abdullanoma“ asarida qayd etilishicha, Baroqxon 1556-yil Zarafshon daryosidan boshlangan Dargʻom kanalining bosh inshooti — Ravotxoʻja toʻgʻonini tuzattirish uchun kelgan va shu yerda toʻsatdan vafot etgan. Baroqxon davrida Movarounnahr bilan Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari, Hindiston, Xitoy, Sibir oʻrtasida savdo-sotiq, elchilik munosabatlari rivojlangan.

 
 Toshkentliklar. Baroqxon (Navro‘z Ahmadxon)
 Toshkent madrasalari. Baroqxon madrasasi
 Baroqxon madrasasi
 500 yillik kumush tanga

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Madrasa asoschilari
Baryer funksiya

Baryer funksiya - odam va hayvonlar organizmining oʻz ichki muhitini (qon, limfa va toʻqima suyukligini) tashqi taʼsirlardan himoya qilishi, shu muhitni (tarkibi, kimyoviy, fizik hamda biologik xossalarini) nisbatan bir meʼyorda saqlay olishi (qarang Gomeostaz). Organizm bu funksiyani baryerlar deb ataladigan maxsus fiziologik mexanizmlar yordamida amalga oshiradi. Ular shartli ravishda tashqi (teri, shilliq pardalar, nafas, ayirish va ovqat hazm qilish apparatlari) hamda ichki — gistogematik va gematoensefalik baryerlarga boʻlinadi. Gistogematik baryerlar aʼzo va toʻqimalarda qon bilan toʻqima oraligʻida joylashgan. Shu baryerlar orasida jigar baryeri ayniqsa muhim. Ichakda hosil boʻlib, undan qonga oʻtadigan baʼzi zaharli moddalarni jigar baryeri zararsizlantirib turadi. Baryer funksiya ham boshqa moslashuv mexanizmlari singari evolyutsiya jarayonida takomillashgan. Aʼzo va toʻqimalarning bakteriyalarga, toksinlarga, moddalar almashinuvining buzilishi natijasida hosil boʻlgan mahsulotlarga, yot moddalar va doridarmonlarga sezgirligi Baryer funksiya ga bogʻliq. Baryer funksiya dan gematoensefalik baryer (qon bilan miya oraligʻidagi), gematooftalmik baryer (qon bilan koʻz toʻqimalari oraligʻidagi), platsentar baryer (ona organizmi bilan homila oraligʻidagi) va boshqa batafsil oʻrganilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lidiya Bat

Lidiya Grigoryevna Bat (1900—1985) — rus yozuvchisi va tanqidchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1970). Ijodini hiyuya, ocherk va taqrizlar yozishdan boshlagan, keyinroq qissalar yozgan. A. I. Deych bilan hamkorlikda yozgan ikki qissasi: "Fritof Nansen" (1936), "Taras Shevchenko" (1939) dan soʻng "Buyuk isteʼdod" (1958), "Haqiqat uchun rahmat" (1961), "Dengiz hayqiradi" (1967), "Unutilmas uchrashuvlar" (1970) kabi asarlarni yaratdi. Uning oʻzbek xalqi hayoti va adabiyoti bilan yaqin aloqasi Toshkentda (1942 — 44) yashagan yillarida boshlangan. Alisher Navoiy hayoti va ijodiga bagʻishlangan "Hayot boʻstoni" (1948) qissasi B. adabiy faoliyatida muhim oʻrin tutadi. Hamza, Gʻ. Gʻulom, H. Olimjon, A. Qaxhor, Zulfiya, A. Muxtor va boshqa ijodi haqida maqolalar, ocherklar, taqrizlar yozgan. M. Qoʻshjonov bilan hamkorliqda yaratgan "Oybek" (1966) tanqidiy-biografik ocherki oʻzbek adabiyoti taraqqiyotiga salmoqdi hissa boʻlib qoʻshilgan. I. Sultonov bilan hamkorliqsa Hamzaning "Maysaraning ishi", "Paranji sirlari" (1951), V. Smirnova bilan hamkorlikda Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" (1958), "Mehrobdan chayon" (1961) asarlarini rus tiliga tarjima qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Bahor (shahar)

Bahor – Toharistondagi oʻrta asr shaharlaridan biri. Arab tarixchisi Qudoma ibn Jaʼfarning maʼlumotiga koʻra, Bahor shahri Xulmdan 7 farsax (45– 50 km) narida, choʻlda joylashgan. Bahorda suv faqat bir quduqdagina boʻlib, unga narvon bilan tushilgan. Samʼoniy (XII asr) Balx viloyatida Shobuxor qishlogʻini, Yoqut Hamaviy shu viloyatda Bahoriza qishlogʻini qayd etganlar, ularni B. bilan aynan bir deb hisoblash mumkin. „Bahor“ atamasi bu yerda islom dinidan avval vixara, yaʼni buddaviylar monastiri – ibodatxonasi boʻlganidan dalolat beradi. „Narvon bilan tushiladigan kuduq“, yaʼni sardoba boʻlgan. Atamalardan biri tarkibidagi „sho“ qadimgi „xsha“ – „podshoh“ soʻzidan, yaʼni „sho-hona vihara“ turgan yer. Ikkinchisida – „za“ qoʻshimchasi sugʻdcha „zay, zaya“ – „joy, oʻrin, yer“ maʼnosiga ega. Qiyos qiling: Toshkentda Novza mavzei – „yangi yer“ deganidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (fasl)

Bahor, koʻklam – 1-yil fasli, mavsum. Yerning Shimoliy yarim sharida ba-horgi kecha-kunduz tengligi (20 yoki 21-mart)dan yozgi quyosh turgʻunligigacha, yaʼni kunduz eng uzun, kechasi eng qisqa boʻlgan kungacha (21 yoki 22-iyungacha) davom etadi. Shartli ravishda mart, aprel va may oylarini B. deb atash qabul qilingan. Yerning Janubiy yarim sharida bu vaqtda kuz fasli boʻladi. B. qishdan yozga oʻtish mavsumi hisoblanadi. B. kelishi bilan kunlar tez isiy boshlaydi, daraxtlar barg yozadi, maysalar koʻkaradi, qushlar uchib kela boshlaydi va hokazo Bular turli joylarda har xil paytlarda roʻy beradi, Qutb kengliklarida B. qiska boʻladi, tropiklarda sezilmay oʻtib ketadi (qarang Yil fasmari); 2) qadimgi ogʻirlik oʻlchov birligi; musul-mon davlatlarida qoʻllangan. Klimata ishlatilish joyi va davriga qarab har xil boʻlgan: a) vazni 229 kg ga teng boʻlgan kichkina va vazni 422 kg ga teng boʻlgan katta B.larga boʻlinadi. B.ning 207.4 kg li turi ham bor; b) Makkada 1 B. 183,7 kg ga teng boʻlgan (16-a).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (oʻsimlik)

Bahor – ertapishar gilos navi. R. R. Shreder nomidagi bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Fransis va Savri Surxon navlarini chatishtirish yoʻli bilan chiqarilgan (1952). Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali, shakli piramidasimon, bir yillik novdalari yoʻgʻon, toʻgʻri, jigarrang. Bargi yirik, qizgʻish-yashil, choʻzinchoq, uchiga tomon ingichkalashib boradi. Guli oq, hushboʻy, kattaligi bilan boshqa navlardan farqlanadi. Mevasi yirik (8 g), dumaloq, yaltiroq, toʻq-qizil yoki qoramtir-qizil rangda, seret, sersuv, shirin (13,8% qand). Koʻchati eqilgandan keyin 3 – 4-yili hosilga kiradi. Aprelning birinchi yarmida gullaydi, mayning oʻrtalarida pishadi. Mevasi 30 kungacha sifati buzilmay daraxtda turishi mumkin. Kompot, murabbo tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha zonalarida ekiladi (qarang Gilos).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻsimliklar
Bahr ul-abʼyaz

Bahr ul-abʼyaz (arab, bahr – daryo, dengiz; abyaz – oq) – Oq Nilning Al-Gʻazal daryosi quyilgan joydan boshlab Koʻk Nilga qoʻshilgungacha atalgan arabcha nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bezash sanʼati

Bezash sanʼati — bezak sanʼati sohasi. Koʻcha, maydon, korxonalar hududini, jamoat binolari, parklarni bayramlarda yoki biror munosabat bilan vaqtincha, maʼlum muddatga moʻljallab bezatish, namoyishlarga, sayillarga, turli xalq tantanalariga badiiy ruh berish; shuningdek ekspozitsiya, vitrina, stend va shahar ko'rkini bezatish. Bezash sanʼati yeda meʼmorlik, tasviriy sanʼat, teatr sanʼati, fotografiya, yorugʻlik texnikasi vositalaridan foydalanib, sanʼatlar uygʻunligining eng ommaviy namunalari yaratiladi. Mahobatli sanʼatda bezak mustahkam xom ashyolar (tosh, metall, keramika, temir-beton)dan doimiy qilib ishlansa, B. yeda vaqtinchalik, lekin estetik taʼsir koʻrsatadigan darajada imkon boricha jozibali, be-jirim qilib tayyorlanadi. B. yeda har bir asar, har bir koʻrinish oʻziga xos tak-rorlanmas boʻlishi kerak.

Yevropa mamlakatlarida, Sharqning ayrim mamlakatlari (ayniqsa, Xitoy, Yaponiya)da Bezash sanʼati sanʼat sohasi sifatida xalq sayillari, diniy marosimlar, turli tantanalar va namoyishlar tari-xi bilan bogʻliq ravishda shakllandi, ri-voj topdi. Yevropada Uygʻonish da vridan bezatuvchilarning roli ortdi (Leonardo da Vinchi, P. Rubens kabi atoqli rassomlar Bezash sanʼati soxasida ham samarali ijod kdlganlar). Rossiyada Pyotr I davridan saroy tantanalariga maxsus bezatuvchi rassomlar jalb qilindi. Fransuz inqilobi va Parij kommunasi tantanalarida Bezash sanʼati siyosiy tashviqot vositasiga aylandi. 20-asrda B. yeda texnikaning roli ortdi, ayniqsa, elektrotexnikadan keng foydalaiiladigan boʻlindi, muzey va koʻrgazma eks-pozitsiyalarida bezash usullarini takomillashtirishga alohida eʼtibor qilindi. B. sdan koʻproq tijorat maq-sadlarida foydalaniladi, u tinchlik, ijtimoiy taraqqiyot va demokratiya uchun kurash vositasi sifatida xizmat qilmoqda.

Oʻzbekistonda Bezash sanʼati qadimdan mavjud. Tarixiy , qoʻlyozma kitoblardagi maʼlumotlarga koʻra, katta saroylar devorlari mahobatli rasmlar bilan bezatilgan boʻlib, bu rasmlar ham bezak, ham targibot vazifasini bajargan. Oʻrta asrlarda ham Oʻzbekiston hududida Bezash sanʼati yuksak taraqqiy etgan. Samarqand, Buxoro, Xiva va boshqa meʼmorlik yod-gorliklarida shu sanʼat ruhi saqpangan. Oʻzbekiston Bezash sanʼati ustalari milliy anʼanalarni rivojlantirib, zamonaviy bezash uslublaridan samarali foydalanmoqda (mas, Oʻzbekiston Mustaqilligi kuni, Navroʻz bayrami va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vissarion Belinskiy

Vissarion Grigoryevich Belinskiy (1811.30.5(11.6), Sveaborg 1848.26.5 (7.6), Peterburg) — rus munaqkidi, publitsist, faylasuf. Oilasi Penza gubernyasining Chembar (hozirgi Belinskiy) shahriga koʻchib kelgan (1816). Chembar uyezd bilim yurtida (1822 — 24), Penza gimnaziyasida (1825 — 28) oʻqidi (ammo tugatmadi). Moskva universitetining til va adabiyot boʻlimiga o‘qishga kiradi (1829). Un-t adabiy toʻgaragida qatnashgani, krepostnoylikka qarshi yozilgan "Dmitriy Kalinin" romantik dramasi uchun oʻqishdan haydaladi (1832). 1834-yilda "Molva" gaz.da B.ning "Adabiy xayolot" degan dastlabki falsafa va estetikaga doir maqolasi bosilib chiqdi. Shundan keyin B.ning tanqid va publitsistika sohasidagi samarali faoliyati boshlandi. "Teleskop" (1833 — 36), "Moskovskiy nablyudatel" (1838 — 39), soʻngra Peterburgda chiqadigan "Otechestvennoʻe zapiski" (1839 — 46), "Sovremennik" (1847 48) jur.larida ishladi. 1839 48 yillarda B. fiqolari maʼrifatchilikdan inqilobiy demokratiyaga ("Tanqid haqidagi soʻz", 1842; "Parij sirlari", 1844). F. Shelling va G. Gegel ruhidagi idealizmdan Feyerbax materializmiga ("Borodino jangi yilligi", 1839; "Mensel — Gyotening tanqidchisi" 1840; "Aqllilik balosi", 1840) tomon oʻzgardi. B. rus adabiyotidagi reachistik oqimning rahnamosiga aylandi. Sanʼat hodisasini aniq tarixiy nuqtai nazardan taxlil qilishga asoslangan estetika va adabiy tanqid qoidalarini ishlab chiqdi. Natural maktab tamoyillarini belgilab berdi. "Sof sanʼatoga, realistik ruhdagi adabiyotga zid oqimga qarshi kurashdi.

 
 Polnoye sobraniye sochineniy |t. 1 — 13J, M. L., 1953 59; Maqolalar, T., 1948; Tanlangan asarlar, T., 1955.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Polyakov M., Vissarion Belinskiy, Lichnost — idem — epoxa, M., I960; Gulyayev N. A., Belinskiy i sovremennost, M., 1964.

 

Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Bidʼat

Bidʼat ( – yangilik kiritmoq, yangitdan yaratmoq) – nomaʼqul yangilik; din aqidalariga xilof yangilik.

 Tarixi 
Dastlab xalifa Usmon dan norozi odamlar, asosan shialar va xorijiylar uni Muhammad(sav) soʻzlari va amallariga zid yangiliklar kiritganlikda, bidʼatda ayblaganlar. Keyinroq islom dunyosida diniygʻoyaviy ixtiloflar va bahslar avj olgan paytda bidʼat tushunchasi „notoʻgʻri yoki xato tasavvur“, „yanglish fikr“ degan maʼnolarni kasb etdi. Bidʼatga nimani kiritishning aniq chegarasi boʻlmagan. Muayyan amal bir fiqhiy mazhab vakillari tomonidan „nojoyiz yangilik“, yaʼni islom ahkomlariga xilof ish deb baholansa, boshqa mazhab tarafdorlari uni Qurʼon va sunnaga muvofiq keladigan „haq yoʻl“ deb bilganlar. Bu xildagi bahslar hamon uchrab turadi. Aytaylik, Imom Aʼzam mazhabiga koʻra, otabobolar mozorlarini ziyorat kilish, olamdan oʻtgan ajdodlar ruhi poklariga duoi fotiha savob ish sanaladi va shunga rioya qilib kelinadi. Ammo^nbaliyamazhabining vaxxobiypik oqimi vakillari bularni asossiz ravishda bidʼat deb hisoblaydilar. Shundan foydalanib odamlarni yoʻldan urmoqchi, jamiyatda beqarorlik vujudga keltirmoqchi boʻladilar.

Bidʼat bemaʼni ran, safsata maʼnolarini ham anglatgan. Adabiyotda bidʼat – xurofot, uydirma maʼnolarida keng ishlatiladi

 

 

Turkum:Diniy atamalar
Toʻgarak chuvalchanglar

Toʻgarak chuvalchanglar (Nematoda) – birlamchi tana boʻshlikli chuvalchanglar sinfi. Tanasi ipsimon, duksimon, baʼzan limonsimon, bochkasimon; koʻndalang kesimi toʻgarak shaklda (nomi shundan). Erkin yashovchi toʻgarak chuvalchanglar mayda (0,05 mm dan 5, baʼzan 50 mm gacha), parazit , odatda, mayda, lekin bir qancha 20 – 40 sm ga, baʼzan 8,4 m ga yetadi (kashalotlar bachadonidan topilgan gigant platsentonema).

Toʻgarak chuvalchanglar ayrim jinsli; tuxum qoʻyadi yoki ayrim tirik tugʻib koʻpayadi. Erkin yashovchi Toʻgarak chuvalchanglar bakteriyalar, suvoʻtlar, detrit bilan, ayrim yirtqichlik qilib oziqlanadi. Toʻgarak chuvalchanglar orasida koʻp hayvonlar, oʻsimlik zamburugʻlari va odamda parazitlik qiladi. 20000 dan ortiq turi bor. Yer yuzida juda keng tarqalgan; tuproq, dengiz va chuchuk suvlarda xay von va oʻsimlik toʻqimalarida uchraydi. Odam va hayvonlarga askaridolar, rishta, trixina va boshqa, qishloq xoʻjaligi. ekinlariga boʻrtma nematodalar, kartoshka, sholi, bugʻdoy nematodalari va boshqa ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda sabzavot va poliz ekinlari boʻrtma nematodalar bilan kuchli zararlanadi.

 

Turkum:Biologiya
Bogʻi Bobur

BOGʻI BOBUR — Kobul shahrida Bobur barpo etgan bogʻ (1515—20). B. B. shaharning Sherdarvoza tepaligi yon bagʻridagi bir necha ga maydonni egallagan nihoyatda xushmanzara, obod, shahar aholisining oromgoh va ziyoratgoh joyi. Har yili 21-mart (Navroʻz kuni)da koʻchat oʻtqazish marosimi shu bogdan boshlanadi. Bogʻda Bobur makbarasi, uning yonida Boburning kichik oʻgʻli Hindol, nevaralari: Ruqiya Sulton begim, Hakim Mirzo va boshqa avlodlarining qabrlari joylashgan. Bogʻ ichida oq marmardan ishlangan kichik masjid, maktab, jismoniy mashq maydonchalari, hovuz, obod choyxona va supalar bor. Mevali daraxtlar va gullar hamda Bobur davridan qolgan azim chinorlar bogʻning koʻrki. B. B.ning atrofi kungurador devor bilan qurshalgan. Bobur B. B.dan tashqari Afgʻoniston va Hindistonda Oʻrta Osiyo anʼanalari asosida oʻnlab bogʻlar bunyod etgan (Bogʻi Kalon, Bogʻi Vafo, Zarafshon bogʻ, Dilorom bogʻ, Orom bogʻ va boshqalar). Bu bogʻlardagi ariqlar tekis va toʻgʻri olinib, daraxtlar tartib bilan oʻtqazilgan. Gullar ekilib, atrofiga mayda rangdor toshlar terilgan. Hindiston va Afgʻonistonda boʻlmagan oʻsimlik va daraxtlar Movarounnahrdan olib borilgan. Afgʻonistonda uzoq yillar davomida boʻlayotgan fuqarolar urushi tufayli B. B.ga birmuncha zarar yetdi.

Andijon shahrining janubi-sharqida — Bogʻishamolda B.B.ning ramziy shaklida maxsus bogʻ bunyod etildi. Ushbu bogʻ ham Kobul shahridagi bogʻga taqlidan B.B. deb yuritiladi (qarang Bobur milliy bogʻi majmuasi).

 

Turkum:Afgʻoniston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Temuriylar maqbaralari
Turkum:Afgʻoniston geografiyasi
Bozor islohotlari instituti (muassasa)

Bozor islohotlari instituti, Bozor islohotlarini chuqurlashtirish ilmiy tadqiqot instituti — ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasiga qaraydi. Qoʻmitaning koʻp ukladli iqtisodiyotni shakllantirish muammolari ilmiy tadqiqotlar markazi negizida 1997-yilda Toshkentda tashkil etilgan. Institut ilmiy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari: Oʻzbekistonda bozor islohotlari jarayonlarini tahlil qilish, iqtisodiyotni isloh qilishning jahon tajribalarini oʻrganish, respublikada bozor islohotlarini yanada chuqurlashtirish boʻyicha ilmiy asoslangan takliflar tayyorlash; iqtisodiyot xususiy sektorining jadal rivojlanishini ragʻbatlantirish va mulkdorlar huquqlarining kafolatini kuchaytirish, qimmatli qogʻozlar va koʻchmas mulk bozorlarini rivojlantirish boʻyicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqish va b.dan iborat. Institut tarkibida quyidagi boʻlimlar bor (2000): institutsional oʻzgarishlar va bozor islohotlarini chuqurlashtirishning ilmiy asoslari; xususiylashtirish va xususiylashtirishdan keyin korxonalarni qoʻllab quvvatlash; kichik va oʻrta tadbirkorlikning rivojlanishini ragʻbatlantirish; bozor infratuzilmalarini rivojlantirish; qishloq xoʻjaligida institutsional oʻzgarishlar; xorijiy sarmoyalarni jalb etishni ragʻbatlantirish; davlat mulkini boshqarishni tashkil qilish; hisoblash va kompyuterlashtirish tizimlari; axborot taʼminoti. Institutda professor va fan dlari, 4 fan nomzodi va 50 dan ortiq yuqori malakali ilmiy xodim va mutaxassislar ishlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Bozor konyunkturasi

Bozor konyunkturasi — muayyan davrdagi bozor holati; bozorda muvozanatning mavjudligi yoki buzilganligi bilan harakterlanadi. Shunga koʻra Bozor konyunkturasi ijobiy va salbiy, qulay yoki noqulay boʻlishi mumkin. Bozor konyunkturasi talabning oshishi bilan harakterlansa, sotuvchi uchun qulay, chunki u tovarini qimmatga sotib, ortiqcha daromad koʻradi. Agar bozorda taklif oshib ketsa, konyunktura xaridor uchun qulay boʻladi — tovarni arzonga olib, naf koʻradi.

Bozor konyunkturasini oʻrganishda tahlil etiladigan asosiy masalalar: ishlab chiqarish, talab va taklif; tovar va uni sotish; xalqaro savdo; narxlar holatlari; 1—1,5 yil uchun oldindan ayrim taxminlar. Bozor konyunkturasi ayrim tovar ishlab chiqarish miqyosiga va sotib oluvchilarning xarid qobiliyatiga, narx-navoga, modaning oʻzgarishiga qarab har xil boʻladi. Bozorning kelajakdagi holatini — tovarlar taklifini ishlab chiqarishning texnikaviy ahvoli, unga sarflangan qoʻshimcha resurslar va ularning qaytim berish muddatlari, tovar zaxiralari oʻsishi, eksport va import, shuningdek narx-navodagi oʻzgarishlar yoʻnalishiga qarab aniqlash mumkin, ikkinchi tomondan, investitsiya summasi va tarkibiga korxona, tashkilotlar pul sarfining yoʻnalishiga qarab, shuningdek aholi xarid qobiliyatini, uning tovarlar bilan taʼminlanishi darajasini hisobga olib tovarlar talabi oʻrganiladi. Bozor konyunkturasini oʻrganish marketingning zaruriy shartlaridan biridir. Buning uchun dastlab oʻrganilishi lozim boʻlgan obyekt aniqlanib, konyunktura maʼlumotlarini beruvchi va asosiy koʻrsatkichlar bilan tanishib chiqiladi, toʻplangan maʼlumotlarga tayanib bozor konyunkturasi ning haqiqiy holati aniqlanadi va istiqbollar belgilanadi.

Bozor konyunkturasi taxminlari milliy, mintaqaviy va jahon bozorlariga, ayrim tovarlarga nisbatan aniklanadi. Bozor konyunkturasini oldindan koʻra bilish iqtisodiy tanglikka yoʻliqmaslik, bozor muvozanatiga erishish sharti hisoblanadi.

 
 Oʻlmasov, Ahmadjon. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bozor (jurnal)

"BOZOR, PUL VA KREDIT" ("Rinok, dengi i kredit") — Oʻzbekistondagi bank xodimlari, tadbirkor va ishbilarmonlarning ilmiyamaliy oylik jurnali. Toshkent shahrida 1996-yil sentabrdan oʻzbek va rus tillarida nashr etiladi. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki, "Oʻzagrosanoatqurilishbank", "Paxtabank", "Tadbirkorbank", "Oʻzsavdogarbank", Oʻzbekiston Respublikasi Xalq banki, "Oʻzaviabank", "Trastbank", "Gʻallabank", "Turon" banki, "Aloqabank", "Zamin" banki va boshqa Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki va boshqa banklar hamda ularning mijozlari faoliyatini yoritadi. Asosan, Oʻzbekiston pulkredit tizimining shakllanishi, tijorat banklarini boshqarish, investitsiya faoliyatini faollashtirish, bank xizmatlarining yangi shakllarini joriy etish, kreditlardan samarali foydalanish, shuningdek soliq, xususiylashtirish, koʻchmas mulk kabi iqtisodiy masalalarda turli sharhlar va xabarlar, maslahatlar hamda boshqa material lar beradi. Adadi rus va oʻzbek tilida 4300 nusxa (2000).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Bozorqalʼa

Bozorqalʼa — Beruniy shahridan 40 km sharkda, Amudaryoning oʻng sohilidagi shaharqalʼa harobasi (miloddan avvalgi 6— 4-asrlar). S. P. Tolstoyerahbarligidagi Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyam topib oʻrgangan (1938). Shahar toʻgʻri toʻrtburchak tarhli; binolar paxsa va xom gʻishtdan qurilgan, nishon tuynukli (tirkash) va burjli qoʻsh mudofaa devori bilan oʻralgan. Devorlar oraligʻidagi yoʻlakning eni 3 m. Gʻishtlar 40×10 sm hajmda, maxsus tamgʻali boʻlgan. Qalʼa (100×120 m) shaharning sharqiy burchagida joylashgan. B. hududidan turar joy va kulolchilik ustaxonalarining qoldiqlari, sirli sopol idishlar, ogʻzi keng, chambari jimjimador, tagi yassi xum, tosh yorgʻuchoqlar, ostodonlar, qad. Misr xudosi Bes, odam va hayvonlar haykalchalari, zebziynat buyumlari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Maʼmur Boymurodov

Maʼmur Boymurodov (1942, Koson tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1993). Qarshi pedagogika institutining geografiya fakultetini tugatgan (1968). 1968-yildan Koson tumanidagi 62-maktabning geografiya oʻqituvchisi. Boymurodov geografiya fanini chuqurlashtirilgan dastur asosida oʻqitib, oʻquvchilarning maʼnaviy tarbiyasiga alohida ahamiyat beradi, boy milliy qadriyatlarni ularga singdirishda dars va darsdan tashqari tadbirlardan unumli foydalanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1942-yilda tugʻilganlar
Turkum:Koson tumanida tugʻilganlar