Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Polimeriya

Polimeriya (yun. polymereia — koʻp murakkablik) — genlarning oʻzaro taʼsiri tiplaridan biri. Polimeriyada bir belgining rivojlanishi bir xilda taʼsir etuvchi 2 va undan ortiq, allel boʻlmagan genlarga bogʻliq. Polimeriya 1909-yilda shved olimi N.G. Nilson-Ele tomonidan kashf etilgan. Xoʻjalik nuqtai nazaridan qimmatli boʻlgan belgilar masalan: gʻoʻzaning boʻyi, tola chiqimi, tola uzunligi, koʻsagining ogʻirligi, chigitining yogʻliligi va boshqa belgilari Polimeriya tipida irsiylanadi. Shartli ravishda kumulyativ va nokumulyativ Polimeriya ajratiladi. Kumulyativ Polimeriyada belgining fenotipda kuchli yoki kucheiz namoyon boʻlishi genotipda ishtirok etadigan dominant allellarning soniga bogʻliq. Miqdoriy belgilar kumulyativ Polimeriya tipida irsiylanadi. Nokumulyativ Polimeriyada belgining fenotipik namoyon boʻlishi dominant allellar soniga bogʻliq emas. Dominant belgining namoyon boʻlishi uchun genotipda birgina dominant allelning boʻlishi kifoya. Biokimyoviy darajada Polimeriya asosida belgining rivojlanishiga taʼsir qiluvchi biosintez reaksiyalari yotadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polimerlanish

Polimerlanish — quyi molekulali modda (monomer)larning kovalent bogʻ orqali birikib, yuqori molekulali birikma (makromolekula)lar hosil qilish jarayoni. Makromolekulaning elementar tarkibi (uning chek-ka guruhini nazarga olmaganda) monomerning tarkibidan farq qilmaydi. P.ning polikondensatlanishdan mu-him farqi ham ana shunda.

Makromolekulada initsiatorlar ishtirokida faol markaz (•) hosil qilish P.ning asosiy bosqichi hisoblanadi. Bu markaz reaksiyaning oʻsishini boshlab yuboradi va monomer molekulasini faol markazga qoʻshadi. Agar bu markaz turgʻun (uzoq vaqt mavjud boʻluvchi) boʻlsa, P. bosqichsimon deyiladi. Agar oraliq mahsulot turgʻun boʻlmasa (qisqa vaqt mavjud boʻla olsa), P. zanjirsimon deyiladi. P.da qatnashuvchi faol markazlar tabiatiga koʻra, P. radikalli va ionli boʻladi. P.da bir vaqtda 2 yoki undan ortik, turli monomerlar qatnashishi mumkin.

Radikalli P. faqat zanjirli mexanizm boʻyicha boradi. Erkin radikallar oraliq faol mahsulotlarning funksiyasini oʻtaydi. Etilen, vinil-xlorid, vinilatsetat, vinilidenxlorid, ftoretilen, akrilonitril, me-takrilonitril, metilakrilat, metil-metakrilat, stirol, butadiyen, xlorop-ren va boshqa radikalli P.ga kirishadigan monomerlarga mansubdir. Radikalli P.ni xona harorati va quyi temperaturalarda amalga oshirish uchun oksidlanishqaytarilish initsiatorlashdan foydalaniladi. Lab. amaliyotida fotokimyoviy initsiatorlash qoʻllanadi. Radikalli P.ni u-nurlari, tezkor elektronlar, x-zarrachalar, neytronlar va hokazo taʼsirida hosil qilish ham mumkin. Bu usuldagi initsiatorlash radi -atsion kimyoviy initsiatorlash deyiladi.

Radikalli P.da zanjir uzatilish re-aksiyasining ahamiyati muhim. Buning mohiyati shundaki, oʻsuvchi radikal biror molekula (zanjir uzatuvchi molekula)ning atomi yoki bir guruh atomini uzib oladi. Natijada oʻsuvchi radikal toʻyingan valentli molekulaga aylanib, kinetik zanjirni davom ettirishga moyil yangi radikal hosil qiladi.

Ionli P.da oraliq faol mahsulotlar ionlar, ionlar jufti yoki qutblangan komplekslardan iborat. Ionli P. zanjirli mexanizm boʻyicha ham, bosqichli mexanizm boʻyicha ham borishi mumkin. Zanjirsimon ionli P. kationli va anionli P.ga boʻlinadi. Kationli P.da oʻsuvchi zanjir uchidagi reaksiya ga kirishuvchi ionlar musbat zaryadli boʻladi. Izobutilen, propilen, metilstirol, vinilalkil efirlar, izopren va hokazo monomerlar kationli P.ga oson kirishadi. Kationli P.ni past temperaturada amalga oshirishda katali-zatorlar bilan komplekslar hosil qiluvchi sokatalizatorlar (suv, proton kislotalar, spirtlar, galogenalkillar, efirlar va hokazo) ishlatiladi.

Sianid viniliden, nitroetilen, akrilonitril, metakrilonitril, akril va metakril efirlar va hokazo anionli P.ga oson kirishadi. Koordinatsion-ionli P. olinayotgan mahsulotlarning xossalarini aniq tekshirishga imkon beradi. Butun dunyoda ishlab chikariladigan polimerlarning 3/4 ga yaqin qismi P. jarayoni asosida olinadi.

 Adabiyot 
 Asqarov M. A., Jalilov A. T., Rashidova S. Sh., Trubitsina S. N., Regulirovaniye protsessa radikalnoy polimerizatsii, T., 1975; Ismoilov I. I., Rafikov A. S, Donorno-ak-septorniy mexanizm polimerizatsii, T., 2003.

Isroil Ismoilov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polimetall rudalar

Polimetall rudalar (poli... va metall) — qoʻrgʻoshin, pyx, mis va ku-mush sulfidlaridan iborat kompleks rudalar. Qaysi metallning kupozligiga qarab qurgʻoshin-ruxli, kumushqoʻrgʻoshinli rudalar deb ataladi. Polimetall rudalar endogen sharoitda gidrotermal eritmalarning kristallanishidan hosil buladi. Polimetall rudalar slanets, gneys, ohaktosh, tuf-slanets, granitoidlar orasida joylashib, turli kattalikdagi qatlamlar, tomirlar, shtok, rudali ustunlar va boshqa shakllarda buladi. Polimetall rudalar tarkibiga pirit, sfalerit, xalkopirit, galenit, baʼzan kumush, vismut va boshqalarning sulfidlari kiradi. Atmosferadagi havo va namlikning taʼsirida baʼzan birlamchi (sulfid) Polimetall rudalar ikkilamchi (oksidlangan) Polimetall rudalarga utishi mumkin. Bunday rudalarga serussit, anglezit, piromorfit, smitsonit, kalamin va boshqa minerallar kiradi. Oʻzbekistonda Polimetall rudalar konlari Chatqol, Qrramozor, Qurama togʻlarida, mamlakatning gʻarbiy va jan. qismida (Xondiza polimetall ruda koni) joylashgan. Shuningdek, RF (Ural, Oltoy), Qirgʻiziston, AQSH, Kanada, Avstraliya, Peru, Yaponiya, GFR, Ispaniyada Polimetall rudalar konlari bor. Polimetall rudalar qoʻrgʻoshin, pyx, mis, kumush va boshqa me-tallar olish uchun asosiy manba hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Polimetilmetakrilat

Polimetilmetakrilat - metilmetakrilatning chiziqli termoplastik polimeri. Rangsiz, shaffof modda, yorugʻlikni 91% dan ortiq oʻtkazadi. Fizikkimyoviy xossalari yuqori: oson kesiladi, yelimla-nadi, kavsharlanadi. Metilmetakrilat atseton dixloretan va benzolda yaxshi eriydi. Suv, ishkorlar, benzin va moylar taʼsiriga chidamli. P. turli ini-siatorlar taʼsirida blokli yoki emul-sion usulda olinadi. P. blokli usulda monomerni mineral shishadan ishlangan qoliplarda 45—125° temperaturada 24—30 soat mobaynida polimerlab hosil qilinadi. P. emulsiyali usulda me-tilmetakrilatni nikelli reaktorlarda suvli muhitda initsiatorlar (peroksidlar) va emulgatorlar ishtirokida 75—85° da 4—6 soat mobaynida polimerlab olinadi. P. organik shisha (MDH mamlakatlari), pleksiglas (AQSH, Germaniya, Fransiya), perspeks (Angliya) deb yuritiladi. P. rangsiz va turli rangli, tiniq va xira, plastifikatlangan, plastifi-katlanmagan, yupqa taxta va bloklar holida chiqariladi. Aviatsiyada, kemasozlikda, avtomobil sanoatida, tib-biyotda, qishloq xoʻjaligida va boshqalarda qoʻllanadi. Dis-persiyali va suvli eritmalari yorugʻlik nuriga chidamli, hidsiz lok-boʻyoq qoplamalar va yelimlar tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polimikt jinslar

Polimikt jinslar - boʻlakli materiallari turli togʻ jinslaridan (choʻkindi, magmatik, metamorfik) va mineral donalardan tarkib topgan choʻkindi jinslar. Mas, granit, ohaktosh, slanets va qumtosh gʻoʻlaklaridan tuzilgan baʼzi konglomeratlar, gʻoʻlaktoshlar, shagʻallar, favelitlar; kvars, slyudalar, dala shpatlari, togʻ jinslari boʻlaklari va boshqalardan iborat qum va qumtoshlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polimorfizm

Polimorfizm (poli... va yun. morphe — shakl) — baʼzi moddalarning turli kristall strukturali holatlarda boʻlish xossasi. Shu xrlatlarning har biri polimorf modifikatsiya deyiladi. Har bir modifikatsiya tuzilishi va fizik xossalari jihatidan bir-biridan farq qiladi. Ular a, r, u va boshqa yunon harflari bilan belgilanadi. P. 1798-yilda kashf qilingan.

Oddiy moddalar, shuningdek, organik va anorganik birikmalar P. xusu-siyatiga ega. Mas, uglerod (S) tashqi koʻrinishi va fizik xossalariga koʻra bir-biridan keskin farq qiladigan kubik (olmos) va geksagonal (grafit) modifikatsiyalarga ega. Kimyoviy ele-mentning tuzilishi va xossalari turlicha boʻlgan ikki yoki undan ortiq oddiy modda holida mavjud boʻla olishi allotropiya deyiladi.

Har bir polimorf modifikatsiya maʼlum temperatura va bosimda turgʻun boʻladi. Modda beqaror, metastabil (tormozlangan, toblangan, oʻta sovitilgan) holatda uzoq vaqt saqlanishi mumkin. Pekin modda to maʼlum omil taʼsir ettirilguncha (muayyan temperatura va bosim soxalari chegarasida) bu holatda boʻla oladi. Ikki modifikatsiyaning turgʻun sohasi umumiy chegaraga ega boʻlsa, beqaror xrlatdan turgʻun holatga oʻtish qaytar (enantiotrop) almashinish, umumiy chegaraga ega boʻlmasa, qaytmas (monotrop) almashinish boʻladi. Masalan, rombik tizimda kristallanadigan aragonit (SaSO3) qizdirilsa, trigo-nalsingoniyada kristallangan kalsit (SaSO3) ga aylanadi. Pekin kalsitni qizdirish yoʻli bilan aragonitga aylantirish mumkin emas.

P. hodisasini oʻrganish yer osti boyliklarini izlab topishga va ularning paydo boʻlish xususiyatlarini toʻgʻri aniklashga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polimorfizm (biologiya)

Polimorfizm (biologiyada) — bir tur doirasida koʻrinishi bilan oʻz-aro farq qiladigan bir necha individlar boʻlishi. Agar bunday individlar 2 ta boʻlsa, dimorfizm (mas, jinsiy dimorfizm) deb ataladi. Koʻpchilik gidroidlar koloniyasi bitta koloniyada har xil gidrantlar rivojlanishi bilan bogʻliq. Masalan, sifonoforalarda gonofor (jinsiy), gastrozoid (oziqlanuvchi), palpon (ayiruvchi), nektofor (suzuvchi) poliplar mavjud. Zang zamburugʻlarning har xil oʻsimliklarda rivojlangan mevali tanasi, spo-ralarining koʻrinishi va fiziologiyasi bir-biridan keskin farq qiladi. Xuddi shu xildagi P. digenetik soʻrgʻichlilar lichinkasi uchun xos boʻlib, pleyomorfoz deyiladi. Ayrim jinsli hayvonlarda P. bir jinsga mansub individlarning har xil koʻrinishga ega boʻlishidan iborat (mas, shiralarning urgochilari, kok-sidlarning erkaklari orasida qanot-sizlari va qanotlilari boʻladi). Jamoa boʻlib yashovchi hasharotlarda P. koloniya yoki oilada individlarning vazifasi boʻyicha guruxlarga boʻlinishi demakdir. Chigirtkalar va ayrim ka-palaklar qurtlari sonining ortishi bilan ular rangi, tuzilishi va xulq-atvorida paydo boʻladigan farq qiluvchi belgilar populyasiyalar zichligi oʻzgarishi bilan bogʻliq P.ga misol boʻladi. Genetikada P. tushunchasi populya-siyalarda aniq fenotipik farq qiluvchi belgilarga ega boʻlgan individlarning 2 yoki undan koʻproq genotipik sinfining doimiy saqlanishini anglatadi. Bunday farqyashash muhitining bir xil boʻlmasligi bilan bogʻliq boʻlib, populyasiya genetik strukturasining moslanish orqali ixtisoslashuvini aks ettiradi. P. turli genetik mexa-nizmlar: bir jinsga mansub individlarning geterogenligi, geterozigot formalarning moslanishdagi afzalligi orkali saqlanib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Linus Pauling

Linus Carl Pauling (1901.28.2, Portlend — 1994.19.8) — amerikalik fizik va kimyogar, jamo-at arbobi. Falsafa doktori (1925; Kaliforniya (1931), Stanford (1969—74) universitetlari professor, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Amerika kimyogarlar jamiyati raisi (1948-yildan). Kristall panjaralardagi „defekt struktura“ tipi tushunchasini joriy etgan. Amerikalik fi-zikkimyogar D. Slayter bilan birga mo-lekulalar strukturasini tasvirlash va oʻrganishning kvant-mexanik bogʻlar usulini ishlab chiqqan. Ksenon birikmalarini (XeF6 va XeFg) sintez qilish usulini koʻrsatib bergan (1933). Oqsillarni strukturaviy tahlil qilish usuliga asos solgan (J. D. Benal va U. L. Bregg bilan). Oqsil molekulasining a-spiral tuzilishini ifodalab bergan (R. Korn bilan). Kamkrnlik kasalligi (ane-miya)ning kelib chiqish sabablarini oʻrgangan. Dezoksirobonuklein kislota (DNK)ning 3 ta polidezoksiribonuk-leotid zanjirdan iborat gipotetik modelini ishlab chiqqan. Paguosh kon-ferensiyasi tashkilotchilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1954).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:1901-yilda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Polinez tillari

Polinez tillari - avstronez tillari oilasining alohida guruhi; Okeaniya tillaridan (jami 30 ga yaqin). Polineziyada (tub aholi tillari), shuningdek, Melaneziya va Mikroneziyaning chekka orollarida (tashki poli-nez tillari) tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy miqdori 1 mln. kishidan ortiq. Polinez tillari tonga (tonga va niue) tillari va asl polinez tillari guruhchalariga, asl polinez tillari esa samoa-tashki (samoa, tuvalu, tokelau, futuna, uvea, pukapuka, shuningdek, barcha tashki polinez tillari) va shar-qiy polinez tillariga (maori, gavay, taiti, rarotongo, rapanui, tuamotu va boshqalar) ajratiladi.

Polinez tillari grammatik qurilishi jihatidan analitik tillardan. Fonetikasida 5 ta unli va 8 tadan 12 tagacha undosh tovush bor. Gapni tashkil etuvchi eng muhim birlik lugʻaviy maʼno bildiruvchi mustaqil soʻz hamda uning oldida yoki ortida joylashuvchi xilma-xil yordamchi (grammatik maʼno bildiruvchi) soʻzlar majmuidan iborat. Gapda soʻz tarti-bi bir qadar erkinroq: koʻp tillarda ega kesimdan keyin, baʼzilarida esa ran boshida keladi; aniqlovchi aniklanmishdan keyin keladi. Soʻz yasalishining keng tarqalgan soʻz qoʻshish va soʻz takroridir.

Polinez tillari 19-asrgacha yozuvga ega boʻlmagan; 19-asrdan bir qancha adabiy Polinez tillari lotin alif-bosi asosidagi yozuvga ega boʻldi. 20-asrning oʻrtalarigacha Polinez tillari yaxshi oʻrganilmagan. 20-asr Urtalaridan ushbu tillarni sinxron tarzda hamda qiyosiytarixiy oʻrganish boshlangan.

Anvar Ismoilov, Abduvahob Madvaliyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polineziya

thumb
thumb
Polineziya ( – orol) – Okeaniyadagi orollar. Tinch okeanning markaziy qismida, 23°30’ shahrik. – 28° j.k. va 176° shq.u. – 109°20’ gʻ.u.lar oraligʻida. Polineziya tarkibida Tonga, Gavayi, Tuvalu, Feniks, Tokelau orollari, Kuk arxipelagi, Gʻarbiy Samoa, Sharqiy Samoa, Layn, Tubuai, Markiz orollari, Pasxa orol, Jamiyat orollari, Tuamotu orollari va boshqa bor. Maydoni 26 ming km². Orollarning aksari qismi vulkan otilishi natijasida paydo boʻlgan yoki marjon orollardir. Vulkan orollari relyefi togʻlik (eng baland joyi 4205 m, Gavayi oroldagi Mauna-Kea soʻngan vulkani), marjon orollarining yer usti yassi va pasttekislik. Gavayi, Samoa va Tonga orollarida harakatdagi vulkanlar mavjud. Foydali qazilmalardan fosforit, boksit konlari bor. Orollar marjon riflari bilan oʻralgan. Iqlimi ekvatorial, tropik, passatli iqlim. Oʻrtacha yillik temperatura 22—26°. Yillik yogʻin 1500 mm dan 3500 mm gacha, kuchli dovullar boʻlib turadi. Orollar doim yashil subekvatorial va tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, shamolga teskari yon bagʻirlar savannalardan iborat. Sohillarda kokos palma-si, non daraxti, pandanuslar oʻsadi. Kofe, kakao, kauchukli daraxtlar oʻstiriladi. Shakarqamish, ananas, sholi, yams, maniok yetishtiriladi. Dengiz hayvonlari ovlanadi, marvarid olinadi. Xalqaro turizm rivojlangan. Polineziya orollari yevropaliklarga 16-asr oxiridan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polineziya kichik oblasti

Polineziya kichik oblasti -Avstraliya quruqlik zoogeografik oblastining kichik oblasti. Polineziya kichik oblastio.ga Yangi Zelandiya kichik oblastitsan shimolida joylashgan Tinch okean o.lari va arxipelaglari (Gavayi o.dan tashqari) kiradi. Polineziya kichik oblastio. faunasida barcha o. fau-nasiga oʻxshab endemik turlar koʻp, sut emizuvchilar kam. Quruqlikda sut emi-zuvchilardan qoʻlqanotlilar (shomshapalaklar, uzunqanotlilar, katta qanotlilar) hamda odamlar bilan birga kelib qolgan mayda kemiruvchilar uchraydi. Kushlar nisbatan xilma-xil, ayniqsa, kaptarlar va suvda suzuvchi qushlar (albatroslar, baliqchi qushlar va boshqalar) kup. Bu yerda katta oyokli tovuklar, toʻtilar, kakkular, asalxoʻrlar, boyqushlar, qaldirgʻochlar, salangalar, moshaklar, lochinlar ham tarqalgan. Sudralib yuruvchilar, asosan, daraxtlar tanasida suzib kelib qolgan. Ulardan gekkonlar va ssinklar, sohil yaqinida dengiz ilonlari koʻpchilikni tashkil etadi. Chuchuk suv baliklaridan utkinchi formalar (mas, ilonbaliq) keng tarqalgan. Polineziya kichik oblastio. faunasidan quruqlikda yashab, dengizda koʻpayadigan palma oʻgʻrisi qisqichbaqasi koʻp uchraydi. Polineziya kichik oblastio.ning gʻarbiy qismi (Melaneziya orollari guruhi) faunasi sharqiy qismiga nisbatan xilma-xil. Masalan, Taiti va Markiz o.da qushlar, sudralib yuruvchilar bor, lekin qoʻlqanotlilar yoʻq. Pasxa o. faunasi yana ham kam sonli boʻlib, suv qushlari va odam bilan kelib qolgan bir necha tur hasharotlar, urgimchaklar va mollyuskalardan iborat. Melaneziya faunasining xilma-xilligini ular bir vaqtlar katta quruklik bilan bogʻlanganligidan deyish mumkin. Koʻpchilik hayvonlar (echki, mushuk, chuchqa, quyon) Yevropa va Shimoliy Amerikadan odam bilan birga kelib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polinom

Polinom (poli... va lotincha nomen — nom) — koʻphadning boshqacha nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliolefinlar

Poliolefinlar — olefin katori (etilen, propilen, butilenlar va boshqalar)dagi toʻyinmagan uglevodorodlarning polimerlanishidan hosil boʻladigan sintetik polimerlar. P.ning fizik-mexanik va kimyoviy xossalari ularning tabiatiga va olinish usuliga bogʻliq. P. ishlab chiqarilish koʻlami va turli sanoat tarmoqlarida qoʻllanishi jihatidan sintetik polimerlar ichida birinchi oʻrinda turadi (yana qarang Polietilen, Polipropilen, Poliizobutilen).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polipeptidlar

Polipeptidlar — koʻp sonli aminokislotalar qoldigʻidan iborat peptidlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliplar

Poliplar (yun. polypus — koʻpoyoqli) — yakka yoki koloniya boʻlib oʻtroq yashovchi boʻshliqichlilarning umumiy nomi. Asosan, dengizlarda (gidralar — chu-chuk suvlarda) tarqalgan; oʻlchami bir necha mm dan bir necha m gacha. Gavdasi silindrsimon, yuqori tomonida pay-paslagichlar bilan oʻralgan ogʻzi joylashgan. Pastki "tovon" tomoni bilan sub-stratga (yakka yashovchi P.) yoki koloniya poyasiga (koloniya boʻlib yashovchi P.) yopishadi. Koʻpchilik koloniya boʻlib yashovchi P. tashqi yoki ichki ohak yoki organik skeletga ega. Harakatlanishi, asosan, paypaslagichlarining choʻzilishi yoki qisqarishidan iborat. Ayrim yakka yashovchi P. (gidralar, aktiniyalar) substratda sekin siljishi mumkin. Nasl gallanishi orqali koʻpayadigan boʻshliqichlilarda P. jinssiz nayel boʻlib, faqat kurtaklanish yoki koʻndalang boʻlinish orqali koʻpayadi va P. yoki meduzalar hosil qiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliplar (oʻsik)

Poliplar — surunkali yalligʻlanish natijasida shilliq pardaning maʼlum qismida paydo boʻladigan soʻrgʻichsimon oʻsiklar. Burun, ichak, meʼda, bachadon va tananing boshqa boʻshliqdaridagi shilliq pardaning gipertrofiyalanishi oqibatida vujudga keladi. Kelib chiqishiga koʻra, qon P.i (bachadonda qolib ketgan yoʻldosh parchasi atrofidagi qon individlaridan hosil boʻla-di), yoʻldosh P. i (bachadonda qolib ketgan yoʻldosh parchasidan oʻsib chiqa-di), yumshoq P. (shilliq pardaning mahalliy yalligʻlanish giperplaziyasi tufayli paydo boʻladi) farq qilinadi. Meʼda, ichakdagi P. baʼzida ogʻriqsiz kechib, faqat shu aʼzolar biror kasallik tufayli operatsiya qilingandagina uni koʻrib qolish mumkin. Baʼzan yaraga aylanib qonaydi, ovqat hazm qilish qiyinlashib qoladi. Burundagi P. nafas yoʻlini toʻsib qoʻyadi. Zaruriyat boʻlsa, operatsiya qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliploidiya

Poliploidiya (poli- Koʻp va yun.{ploidiya} eidos — koʻrinish, shakl) — tirik organizmlar hujayrasidagi xromosomalari sonining ularning gaploid miqdoriga nisbatan 3 yoki undan koʻproq marta oshib ketishi. Bunday hujayra yoki undan rivojlangan organizm poliploid deyiladi. Xromosomalar soni 3-marta oshganida triploid, 4-marta oshganida tetraploid deyiladi. Poliploid organizm otaona organizmga nisbatan yirik va kuchli boʻladi. P. oʻsimliklar orasida keng Tap-kalgan; madaniy oʻsimliklar, odatda, poliploid boʻladi. P. hayvonlar orasida ayrim qisqichbaqasimonlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, as-karidalarda uchraydi. Sunʼiy P. yuqori harorat, nurlanish, kimyoviy moddalar (kolxitsin va boshqalar) taʼsir et-tirib hosil qilinadi. P. katta amaliy ahamiyatga ega. Poliploid oʻsimliklar yirik va serhosil boʻladi. P. dan oʻsimlik navlari xususiyatini yaxshilash, yirik va serhosil navlar yetishtirishda keng foydalaniladi.

Rus olimi B. L. Astaurov tut ipak qurti ikki xil zotining duragaylaridan serpusht tetraploid zotni yetish-tirgan. Ana shu asosda Astaurov ayrim jinsli hayvonlarning poliploid formalari partenogenez va gibridizatsiya usuli bilan kelib chiqishi mumkinligini amalda isbot qildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polipropilen

Polipropilen – propilennmg termoplastik polimeri —CH2—CH2(CH3)—"; rangsiz kristall modda. Mol. m. 30000—500000. Suyuqlanish temperaturasi 172°, zichligi 920–930;kg/m3. Kislotalar, ishqorlar, erituvchilar va anorganik yemiruvchi muhitlarga chidamli. Benzol, organik erituvchilar va efirda eriydi. Polipropilen propilenni oddiy temperatura va 10—40 atm. bosimda katalizator ishtirokida polimerlab olinadi. Polipropilen mahsulotlari puxta va yeyilmaydi, dielektrik. Tolalar, plyonkalar, idishlar, agressiv muxitlar uchun quvurlar, sovitkich va radio detallari ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

 

Turkum:Plastiklar
Polipropilen tolalar

Polipropilen tolalar - polipropilen eritmasidan tayyorlanadigan sintetik tolalar. Polipropilen tolalarning elastikligi, egilishga mustahkamligi poliamid tolalarnikidan yuqori, ammo yemirilishga chidamliligi pastroq. Polipropilen tolalar kislotalar, ishkrrlar, organik erituvchilar taʼsiriga barqaror, issiqlik va elektrizolyasion xossalari yaxshi. Issiqqa va yorugʻlik nuriga nisbatan chidamsiz. Polipropilen tolalardan choʻkmaydigan arqonlar, toʻrlar, filtrlovchi va tiqma materiallar, brezentlar, gilamlar va boshqa tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliptix

Poliptix (yun. polyptychos — koʻp qavatli yoki taxtachalardan tuzilgan) — 1) koʻp tabaqali 3 dan ortiqtasvir yoki relyefli buklama: rassom yoki rassomlar guruhi tomonidan yaratilgan asar;2) umumiy gʻoya, yagona rang va kompozitsiya jiqatidan birlashgan bir nechta kartina.

Yevropa mamlakatlarida ibodatxona mexroblari uchun ishlangan ikona asarlari ham koʻp qismli boʻlib, P.ning yorqin namunasidir. P. asarlari alohida qismlarda ishlanib birlashtirilishi yoki bir yuzaga ishlanib hoshiya yoki chiziklar bilan bir necha qismlarga ajratilishi mumkin. 16-asrdan Gollandiya, Germaniya va boshqalarda ibodatxonalar uchun "Injil"dan olingan syujetlarga kompozitsiyalar, koʻp qismli asarlar ishlash keng yoyildi. Mas, aka-uka Van Eyklar P.ning yorqin namunasini yaratgan.

Oʻzbekistonda P.ning ilk namunasi 19-asr oxirlarida qurilgan ibodatxonalar meqroblari uchun yaratilgan iko-nastaslardir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polis

Polis (yun. polis, lotincha civitas) — shahar-davlat. Yunoniston va Qad. Italiyada jamiyat va davlatni ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tashkil etishning alohida shakli. P. davlat apparati toʻla huquqli erkak fuqarolarning xalq majlisi (apella, ekklesiya), kengash (gerusiya, areopag, bule, senat) va turli saylanuvchi mansabdor shaxslar (magistratlar) dan tashkil topgan. P.lar oligarxik (mas, Sparta) yoki demok-ratik (mas, Afina) boʻlgan. P.dagi shahar aholisining bir qismi (meteklar, perieklar, har qanday huquklardan mahrum boʻlgan qullar) fuqarolar tarkibiga kiritilmagan va huquqsiz boʻlgan. P. Yunonistonda miloddan avvalgi 4-asrning boshida (eng rivojlangan davri miloddan avvalgi 5-asr), Rimda miloddan avvalgi 3—1asrlarda (eng rivojlangan davri miloddan avvalgi 5—3-asrlar) inqirozga uchragan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sugʻurta shartnomasi

Sugʻurta shartnomasi - jismoniy yoki yuridik shaxs (sugʻurta qildiruvchi) bilan sugʻurta tashkiloti (sugʻurtalovchi) oʻrtasida vujudga keladigan fuqarolik huquqiy munosabatlar asosi. Sugʻurta boʻyicha majburiyatlar shartnoma tuzish yoki majburiy sugʻurtani rasmiylashtirish orqali vujudga keladi. Sugʻurta shartnomasi yozma shaklda tuzilishi lozim. Sugʻurta shartnomasi bitta hujjatni tuzish asosida yoki sugʻurtalovchi tomonidan sugʻurta qildiruvchiga uning yozma arizasi yoki ogʻzaki murojaatiga binoan imzolanadi. Sugʻurta shartnomasining shartlarini oʻz ichiga olgan sugʻurta polisi (guvohnomasi) topshirish yoʻli bilan tuzilishi mumkin. Sugʻurtalovchi shartnoma tuzish chogʻida sugʻurtaning alohida boʻyicha Sugʻurta shartnomasining oʻzi ishlab chiqqan shakllarini qoʻllashga haqli.

Sugʻurta shartnomasining muhim shartlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksida (929 modda) belgilab qoʻyilgan. Mulkiy Sugʻurta shartnomasida sugʻurta qildiruvchi bilan sugʻurtalovchi oʻrtasida: 

sugʻurta obʼyekti boʻlgan muayyan mol-mulk yoxud boshqa mulkiy manfaat toʻgʻrisida; yuz berishi ehtimoli tutilib sugʻurta amalga oshirilayotgan voqea (sugʻurta hodisasi)ning xususiyati toʻgʻrisida; sugʻurta puli miqdori toʻgʻrisida; sugʻurta tovoni miqdorini aniklash tartibi haqida, agar shartnomada uni sugʻurta pulidan oz miqdorda toʻlash mumkinligi nazarda tutilgan boʻlsa; sugʻurta mukofotining miqdori va uni toʻlash muddati; shartnomaning amal qilish muddati haqida kelishuvga erishilishi lozim. Shaxsiy Sugʻurta shartnomasida taraflar oʻrtasida: sugʻurtalangan shaxhgʻaqida; sugʻurtalangan shaxs hayotida yuz berishi ehtimoli tutilib sugʻurta amalga oshirilayotgan voqea (sugʻurta hodisasi)ning xususiyati; sugʻurta puli miqdori; sugʻurta mukofotining miqdori va uni toʻlash muddatlari; shartnomaning amal qilish muddati va boshlar a xaqida kelishuvga erishilishi lozim.

Sugʻurta shartnomasi tuzilayotganda sugʻurta qildiruvchi oʻziga maʼlum boʻlib, sugʻurta hodisasi yuz berishi ehtimolini va uning yuz berishi tufayli kutilajak zarar miqdori (sugʻurta xavfi)ni aniqlash uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan xarakatlarni sugʻurtalovchiga xabar berishi shart. Sugʻurta shartnomasi boʻyicha taraflar oʻz majburiyatlarini bajarmaganda yoki lozim darajada bajarmaganda qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan tartibda va asoslarda javobgar boʻladi. Sugʻurta shartnomasi amal qilishining boshlanishi, muddatidan oldin bekor boʻlishi yoki oʻz-oʻzidan haqiqiy hisoblanmasligi hollari qonunda koʻrsatilgan. Umrbod Sugʻurta shartnomasi 20 yoshdan 70 yoshgacha boʻlgan fuqarolar bilan tuziladi. 1guruh nogironlari bilan bunday shartnoma tuzilmaydi.

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Polisintetik tillar

Polisintetik tillar - sintetik tillarnnnt turi. Bunday tillarda barcha grammatik maʼnolar, odatda, morfemalari davomli ketma-ket joylashgan soʻz tarkibida beriladi. Polisintetik tillar, asosan, ergativ qurilishga (gapda ish-harakat bajaruvchisi hamda obʼyektning aloqida maxsus kelishikda boʻlishidan iborat sintaktik tuzilma) ega boʻlgan chukchakamchatka, eskimosaleut, abxaz-adigey tillari, shuningdek, Shim. va Markaziy Amerikadagi koʻplab indeys tillaridir. Affikslarning eng koʻp miqdordagi tizmasi (shaxs, son, zamon, mayl, harakat usuli va boshqalarni ifodalovchi qoʻshimchalar) feʼl soʻz shakllarida uchraydi. Feʼl soʻz shakli Polisintetik tillarda, odatda, toʻliq gap mazmunini anglatadi. Mas, chukcha tilida "mitvinni-ekvetirkin" feʼl soʻz shakli "biz toʻrlarni qoʻriklayapmiz" degan maʼnoni bildiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polisomalar

Polisomalar (poli... va yun. soma — tana), poliribosomalar — oqsil sintezining translyasiya bos-qichida informatsion RNK (iRNK) molekulasida ketma-ket joylashib olgan ribosomalr majmui. P.dagi har bir ribosoma bitta oqsil molekulasini sintezlaydi. Shuning uchun P. soni xujayrada oqsil biosintezi jadalligining koʻrsatkichi hisoblanadi. P. en-doplazmatik toʻr naychalari membranalari bilan bogʻlangan boʻlishi (bogʻlangan ribosomalar) yoki gialoplazmada erkin joylashishi (erkin ribosomalar) mumkin. Bogʻlangan ribosomalarda hujayradan tashqariga chiqariladigan oqsillar, erkin ribosomalarda esa hujayraning oʻz faoliyati uchun zarur boʻlgan oqsillar sintezlanadi. Oqsil sintezi tugallanga-nidan keyin P. iRNK molekulasidan ajralib, sitoplazmaga tushadi (yana qarang Ribosomalar, Biosintez).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polispast

Polispast (yun. polyspastos — koʻp arqonlar bilan tortiladigan) — bir necha qoʻzgʻaluvchan va qoʻzgʻalmas bloklar hamda shu bloklar orqali oʻtkazilgan poʻlat arqonlar (troslar)dan iborat yuk koʻtarish qurilmasi. P. yordamida koʻtariladigan yukning vazni bloklar va poʻlat arqonlar tarmogʻiga tarqaladi, shuning uchun yukni koʻtarish uncha qiyin boʻlmaydi. P. koʻpincha yuk koʻtarish mashinalari (mas, yuk koʻtarish kranlari)ning bir qismi hisoblanadi. Baʼzan, P. chigʻir (lebedka) bilan birlashtirib yasaladi. Yengil yuklarni koʻtarishda P.ning oʻzidan mustaqil tarzda foydalanish mumkin. P. qurilish, portlar va uy-roʻzgʻorda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polistirol P

POLISTIROL -SN2-SN (S6N5)-P —stirolnpng chiziqli polimeri, rang-siz yoki sargʻish shishasimon shaffof modda, mol. m. 30000—500000, zichligi 1060 kg/mh shishalanish temperaturasi 93°. Sanoatda stirolni polimerlab olinadi. Dielektrik xossasi yuqori, aromatik uglevodorodlarda, keton, efir va aldegidda eriydi; spirtda erimaydi; suv, kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli. P. ni quyish, presslash va boshqa usullar bilan qayta ishlab olish mumkin. Shnekli pressda ishlov berib yupqa elektr izolyasiya plyonkalari (stirofleks) tayyorlanadi. Karbonat angidrid gazi, azot bilan koʻpiklashtirib penoplast hosil qilinadi. Yuqori chastotali dielektriklar tayyorlashda, uy-roʻzgʻor va texnika buyumlari ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polisulfidlar

Polisulfidlar - tarkibida nisbatan koʻproq oltingugurt atomi tutgan sulfidlar. Ishqoriy metallar P.i (maye Na2S2, Na2S5) va ishqoriy-yer metallar P.i barqarorroq hisoblanadi. Tarkibidagi oltingugurtning miqdoriga qarab sariq rangdan qizil ranggacha boʻladi. Kislotalar taʼsirida P. oltingugurt ajratib chiqarib parchalanadi. P. sulfidlarning konsentrlangan eritmalariga oltingugurt kukuni qoʻshib qaynatish nati-jasida xreil qilinadi. Charm, boʻyagichlar, polisulfid kauchuklar va boshqa ishlab chiqarish da qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyo
Politeizm

Politeizm (poli… va yun. theos – xudo), koʻpxudolik – koʻp xudolarga eʼtiqod qilish. Monoteizm (yakkaxu-dolik)ning aksi. Qadimgi Misr, Yunoniston, Rimdagi dinlar Politeizmga asoslangan dinlardirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Poliuretanlar

Poliuretanlar — makromolekulalarining asosiy zanjirida takrorlanuvchi uretan guruhi —OCONH— boʻlgan yuqori molekulali birikmalar. P. xossalariga kura poliamidlarga yaqin turadi. Glikollarni diizotsia-natlar bilan birgalikda bosqichsimon mexanizm boʻyicha polimerlab olinadi. P. kislotalar, mineral va organik moylar, benzin va oksidlovchilar taʼsiriga chidamli. P. penoplast, kauchuk, yelim, plyonka, korroziyabardosh qoplama, sintetik tola olishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polifagiya

Polifagiya (poli... va ... fagiya) — 1) odamlarda, mechkaylik — ovqatni haddan tashqari koʻp isteʼmol qilish. P. sogʻlom odamda energiya va oqsilga talabning oshishi (uzoqochlikdan, ogʻir jismoniy mehnat va yuqumli kasalliklardan soʻng) yoki ayrim kasalliklar (qandli diabet, buqoq va boshqalar), shuningdek, gipotalamusdagi ovqatlanish markazining qoʻzgʻalishi tu-fayli (mas, nevrozlar, aqli zaiflik-da) paydo boʻladigan soxta ochiqish hissi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin; 2) hayvonlarda, hammaxoʻrlik (zoologiya); hayvonlar (polifaglar)ning xilma-xil oʻsimlik va hayvonlar bilan oziqlanishi. Masalan, oʻtloq parvonasi qurti 160 turga yaqin oʻsimlik, sariq oʻrmon chumolisi yuzlab tur hasharotlar va boshqa umurtqasizlar hamda ayrim oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Baqalar, qur-baqalar, kaltakesaklar, koʻpchilik yirt-qich qushlar (kalxatlar, burgutlar), sut emizuvchilar (boʻrilar, tulkilar) P. hisoblanadi. P. ovqat hazm qilish sistemasida muayyan anatomik, biokimyo-viy va fiziologik moslanishlar (mas, xilmaxil fermentlar boʻlishi) bilan bogʻliq. P. hayvonning oziq kam boʻlgan chekka shimol yoki choʻl sharoitida yashab qolishiga imkon beradi. Hayvonlarning bir xil yoki bir necha xil oziq bilan oziqlanishi monofagiya yoki stenofagiya deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polifiliya

Polifiliya (poli... va yun. phylon — avlod, qabila) — muayyan organizmlar guruhining tarixiy jarayonda yaqin qarindosh boʻlmagan bir qancha ajdod guruhlardan kelib chiqishi. P. konvergensiya asosida amalga oshadi va divergensiyaga asoslangan evolyusion prinsip — monofiliyaga qarshi qoʻyiladi. Filogenetik sistematika nuqtai na-zaridan mazkur taksonning polifilitik kelib chiqqanligini aniklash uni monofilitik guruhlarga boʻlishni taqozo etadi. Masalan, ilgari bitta turkumga kiritilgan quyonlar va kemiruvchilarning polifilikligi aniqlangan. Hozirgi bu 2 guruh kemiruvchilar va tovush-qonsimonlar turkumlariga ajratiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polifoniya

thumb
Polifoniya ( poli... va fon) — ovoz (kuy)larning ifodaviy-badiiy oʻzaro tengligiga asoslangan koʻp ovozlilik turi. Aksi — gomofoniya. Turli xalqlar musika merosida va kompozitorlar ijodida asosan 3 ta Polifoniya turi ajratiladi: kuy va unga joʻr boʻluvchi variantlarning baravar sadolanishiga asoslangan yordamchi ovozli Polifoniya; ovozdan ovozga oʻtadigan bitta kuy (mavzu)ga asoslangan imitatsiyalp Polifoniya; bir necha mustaqil kuy bir vaqtning oʻzida sadolanishiga asoslangan kontrastmavzuli Polifoniya Yevropa kup ovozli musikasida 9-asrdan maʼlum (organum, diskant, diafoniya, kontrapunkt). Tarixiy rivojida katʼiy (15—16-asrlar, yetuk misollari Niderland maktabi vakillari, Palestrina va boshqa ijodida) va erkin (17-asrdan, I.S. Bax, G. F. Gendel va boshqalar) Polifoniya davrlari ajratiladi. 20-asrda I. Stravinskiy, D. Shostakovich, Polifoniya Xindemit, O. Messian, B. Britten, V. Lyutoslavskiy va boshqa ijodida shaklan va usluban boyidi. Oʻzbekiston kompozitorlari (G. Mu-shel, T. Qurbonov va boshqalar) Polifoniya ga muhim oʻrin ajratib, uni oʻzbek musiqa merosiga xos bayon va rivojlanuv xususiyatlar bilan uzviy boglashga intilishgan. Polifoniya oʻquv fan i sifatida maxsus musika taʼlim tizimiga kiritilgan. Uzbek musiqashunoslari 20-asr oʻrtalaridan uzbek bastakorlari ijodida Polifoniya va monodiya uygʻunlashuviga asoslangan yangi —polimonodiya uslubini ham ajratadilar. Mazkur uslub muayyan sozlar temb-ri, oʻzaro farqlanuvchi sadolar yoʻnalishi, cholgʻular yoki ansambl ovozlarining oʻziga xosligi bilan belgilanadi. Dastlab u K. Jabborov, M. Mirzayev va, ayniqsa, F. Sodikov kabi bastakorlarning cholg'u kuylari va ayrim ashula asarlarida shakllangan. Keyinchalik N. Qulabdullayevning "Oʻylamang", A. Ismoilovning "Uchrashuv", "Holim soʻrma", "Favvora", "Toʻyona" kabi asarlarida yorqin ifodasini topgan.

 Adabiyot 
 Koralskiy A., Polifoniya v tvorchestve kompozitorov Uzbekistana. — Voprosi muzikoznaniya, vip. 2, T., 1971; Qurbonov T., Polifoniya, T., 1991.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polifosfatlar

Polifosfatlar — superfosfat kislota (ortofosfat va polifosfat kislotalar aralashmasi) asosida olinadigan murakkab, konsentrlangan oʻgʻitlar, umumiy formulasi Mep+2 Rp O3p+1. P. tuzilishiga koʻra, chiziqli yoki halqasiz va halqali P.ga, olinishiga koʻra, sunʼiy va tabiiy P.ga bulinadi. Sunʼiy P. (ammoniyli va kaliyli P.) superfosfat kislota asosida olinadi. Sunʼiy P. tarkibida 10 va undan ortiq fosfat kislota qoldigʻi buladi. Ammoniy polifosfat (tarkibida 16— 18% N va 58—61% suvda eruvchan R2O5) va kaliy polifosfat (48% R2O5, 26% K2O, 4% S1) ishlatiladi. Keyingi yillarda Oʻzbekistonning kimyogar olimlari sunʼiy P. asosida murakkab va kompleks ugʻitlarni ishlab chiqarishni yoʻlga quydilar.

Barcha tirik organizmlar tarkibida tabiiy P. mavjud. Adenozintrifosfat kislota ham tabiiy P.ning vakili hisoblanadi. Halqali tabiiy polifosfatlarga inozit fosfat kislotaning Sa—Mg li tuzi — fitin moddasini misol qilib koʻrsatish mumkin. Fitin sanoat mikyosida chigit tarkibidan ajratib olinadi. Tuban usimliklar, zamburugʻlar tarkibida koʻp miqdorda P. uchrashi aniklangan

Shohrux .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polixromiya

Polixromiya (poli... va yun. chroma — rang) — amaliy bezak sanʼati, haykaltaroshlik, meʼmorlik asarlarida ikki va undan ortik, ranglilik. Asar yaratishda turli xil rangdagi xom ashyolarni ishlatish yoki asarlarni turli ranglarga boʻyash orqali P.ga erishiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Politsiya

Politsiya (ing. Police, olm. Polizei, rus. Полиция) — jamoat tartibini saqlash va jinoyatchilikka qarshi kurash boʻyicha tuzilgan maxsus organlar tizimi. Politsiya huquqbuzarlikning ayrim yuzasidan tekshiruv ishlarini olib boradi. Harbiy Politsiya ayrim davlatlar (AQSH, Buyuk Britaniya, Olmoniya va boshqa davlatlarda) qurolli kuchlaridagi xizmat turi, yoʻl harakatini nazorat qiladi, qochoqlar (dezertirlar)ni ushlash, jinoyatlarni tekshirish va boshqa ishlarni amalga oshiradi, Rossiyada 1993-yilda soliq Politsiyasi tuzilgan. Oktabr toʻntarishigacha Turkiston general-gubernatorligida ham Politsiya boʻlgan. Masalan Toshkent shahrida Yangi shahar va Eski shahar Politsiya boshqarmasiga boʻlingan. Politsiya shtati 307 kishidan iborat boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasida Militsiya Politsiya funksiyasini bajaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Politsiya
Poliedr

Poliedr (poli... va yun. hedra — asos) — koʻpburchak, koʻpyoqlik tushunchalarining ixtiyoriy oʻlchovli fazolar uchun umumlashgani.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliembrioniya

Poliembrioniya (poli... va embrion), hayvonlarda — bitta zigotadan bir necha embrion (egizak)ning rivojlanishi. 1 ta tuxumdan hosil boʻlgan egizaklar 1 ta jinsga mansub boʻladi. P.ning muayyan tur uchun xos maxsus va tasodifan sodir boʻladigan sporadik xillari mavjud. Spetsifik P. mshankalar, yaydoqchi pardaqanotlilar, sovutli sut emizuvchilar uchun xos. M., ayrim yaydoqchilarning 1 ta tuxumidan 3000 ga yaqin lichinka, sovutlilarda 7— 9 tagacha embrion rivojlanadi. Spora-dik P. barcha hayvonlar uchun xos, ayniqsa, gidroid poliplar va yomgʻir chuvalchanglarida koʻp uchraydi.

Umurtqali hayvonlar va odamda sporadik P. murtakning gastrulyasiya davrida yoki undan oldin bir necha qismga boʻlinib, har bir qismning mustaqil rivojlanishidan kelib chiqadi. Odamda sporadik P. orqali 2—5 ta 1 ta jinsga mansub genetik jihatdan bir xil egizaklar tugʻilishi mumkin.

Oʻsimliklarda P. — 1 ta urugʻda bir necha murtakning rivojlanishi. Haqiqiy P.da murtak xaltasida 1 ta zigotadan bir necha murtak rivojlanadi (ayrim lolalarda). Soxta P. urugʻkurtakda bir necha murtak xaltasi (qulupnay) yoki 1 ta murtak xaltasida 4 tadan 1 ta emas, bir necha megaspora rivojlanishi bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polietilen

Polietilen, politen, polieten —CH2—CH2—l – karbozanjirli polimer. Rangsiz, yarim shaffof modda. Suyuqlanish temperaturasi olinish usuliga koʻra 105—130°, zichligi 920– 970&kg/m3. Elastikligi va choʻzilishga mustahkamligi yuqori. Ishqorlar, xlorid, sulfat, ftorid va organik kislotalar taʼsiriga chidamli; xlor va ftor taʼsirida parchalanadi. 80°dan yuqorida uglevodlar va ularning xlorli hosilalarida eriydi; radioaktiv nurlar taʼsiriga chidamli; fiziologikjihatdan zararsiz. Polietilen – jahon miqyosida termoplastlar ishlab chiqarishda birinchi oʻrinda turadigan eng arzon polimerlardan biri. Sanoatda 3 xil usulda: etilenni yuqori bosimda (1200—1500 at), oʻrtacha bosimda (30—40 at) va past bosimda (1—7 at) polimerlab olinadi. Elektr izolyasiya qoplamalari, plyonkalar, yemiruvchi muhitlardan saqlovchi materiallar, sinmaydigan idishlar va boshqa tayyorlashda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Polietilentereftalat

Polietilentereftalat - sintetik polimer; oq yoki och-qizgʻish rangli modda. Suyuqlanish temperaturasi -265°; fizik-mexanik xossalari yuqori. Atseton, etilatsetat, ksilol, muz holatidagi sirka kislota va boshqa taʼsiriga chidamli. Fenolda eriydi. 100°dan yuqorida ammiak va ishqorlarning eritmalari P.ni parchalaydi. P. dan plyonkalar, mikroorganizmlar va kuya tushmaydigan sintetik tolalar, radiodetallar, kimyo-viy jihozlar va boshqa tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliefir tolalar

Poliefir tolalar — polieti-lentereftalatdan tayyorlanadigan sintetik tolalar. Issiqqa chidamligiga koʻra, Poliefir tolalar maʼlum boʻlgan barcha tabiiy va sintetik tolalardan ustun turadi. Poliefir tolalar ishqalanishga, yorugʻlik nuri, ishqorlarning qaynoq va konsentrlangan eritmalari taʼsiriga chidamli. Texnik Poliefir tolalar konveyer va turli mexa-nizmlar uchun uzatuvchi tasmalar, ar-qonlar, filtrlovchi materiallar va boshqa tayyorlashda ishlatiladi. Toʻqimachilik iplari (krimplen, melan va boshqalar), trikotaj, turli matolar ishlab chiqarishda qoʻlla-nadi. Savdodagi nomlari: lavsan (MDH mamlakatlari), terilen (Buyuk Britaniya), dakron (AQSH), elana (Polsha), tesil (Chexiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poliefirlar

Poliefirlar — geterozanjirli yukrri molekulyar birikmalar. Oddiy va murakkab P.ga boʻlinadi. Oddiy P. — asosiy zanjirida oddiy efir boglarini tutgan makromolekulalar. Turli kislotali agentlar, spirtlar, al-degidlar, izotsianatlar va boshqa bilan reak-siyaga kirishadi. Yuqori temperaturada destruk-siyalanadi. Oddiy P. alkilenlarning beqaror oksidlarini yoki aldegidlarni polimerlab, kup atomli spirtlarni suvsizlantirib, aldegidlar bilan 2 atomli spirtlarni reaksiyaga kiritib va boshqa usullar yordamida hosil qilinadi. Oddiy P.ga mansub polioksimetilen, penton, epoksid smolalar muhim ahamiyatga ega. Ular konstruksion materiallar, napda hosil qiluvchi moddalar, emulgatorlar, dielektriklar va boshqalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Murakkab P.—umumiy formulasi —ORO OR’CO—pboʻlgan polimerlar, bu yerda R va R’ — 2 valentli radikallar. Nuklein kislotalar, dammar, shellak, akaroid, kahrabo kabi tabiiy birikmalar ham murakkab P.dir. Murakkab P. murakkab efir bogʻlarini hosil qilishga moyil birikmalarni polikondensatlash, siklik efirlarni gidrolitik polimerlash va toʻyinmagan efirlarni radikal mexanizm boʻyicha polimerlash usullari bilan olinadi. Eng muhim sintetik murakkab P.ga alkid smolalar, polieti-lentereftalat, poliakrilatlar, poli-karbonatlar, toʻyinmagan P. vab. kiradi. P. sanoatning turli sohalarida keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Polk

Polk (qad. slavyancha pʼlk — qoʻshin) — barcha qurolli kuchlarning har xil qoʻshin va maxsus qoʻshinlaridagi harbiy qism. P.ning oʻqchi, piyoda askarlar, otliq askarlar, tank, artilleriya, aviatsiya, raketa va boshqa boʻladi. Har bir P.da mustaqil shtab, bir qancha batalon (divizion, eskadrilya, rota), taʼminot boʻlinmalari va ichki boʻlinmalar mavjud. P., odatda, qoʻshilmalar (diviziya, brigada) tarkibiga kiradi. P. shaklidagi harbiy birlik, dastlab 10-asrlardayoq vujudga kelib, turli armiyalarda har xil nomlar bilan atalgan. P. tuzilish jihatdan oʻzgarib turgan. l-jahon urushida piyoda askarlar P. i 3— 4 batalon (har bir batalonda 3—4 ro-ta)dan iborat boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi arafasida tank, motorlashtirilgan aviatsiya, havo desanti va boshqa P.lar yuzaga kelgan. Piyoda askarlar P.lariga esa artilleriya, minomyot, tank, zenit pule-myotlari boʻlinmalari va boshqa kiritilgan. Hozirgi bir qancha armiyalarda (AQSH va boshqa mamlakatlarda) P. oʻrnida jangovar gu-ruxlar mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Harbiy tuzilmalar
Polkovnik

Polkovnik – bir qancha davlatlar kurolli kuchlarida zobitlik unvoni. Polkovnik unvoni rus armiyasida 17-asrdan mavjud boʻlgan. Sovet armiyasida 1935-yil 22-sentyabrda joriy etilgan. Harbiy-dengiz flotidagi 1-rang kapitani unvoniga mos kelgan; Rossiya Federatsiyasi kurolli kuchlarida saqlanib qolgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari, soliq, bojxona, chegara va boshqa qismlardagi zobitlik unvoni (yana qarang Harbiy unvonlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Harbiy unvonlar
Polovets yeri

Polovets yeri — Volga va Dunay darelari oraligʻidagi dashtlarning kad. ruscha atalishi. Buyerlarda 11 — 13-asrlarda polovetslar (qipchoqlar) koʻchmanchilik bilan mashgʻul boʻlishgan; Dashti Qipchoqnnnt gʻarbiy qismi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Polonez

thumb| (1888)

Polonez (frans. polonaise — polyakcha) — polyak xalq raqslari asosida yuzaga kelgan tantanavor bal raksi. Musiqa oʻlchovi 3/4. 18-asrdan Fransiya va boshqa Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan. Polyak milliy professional musiqasi shakllanishida muhim rol oʻynagan (Yu. Elsner, M. Oginskiy, K. Kur-pinskiy va boshqalar). F. Shopen ijodida kengaytirilgan bir qismli shakldagi konsert asariga aylangan. M. Glinka, P. Chaykovskiy va boshqa oʻz operalarida P.dan foydalanishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Poloniy

Poloniy (Polonium), Po — Mendeleyev davriy sistemasining VI guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 84, atom massasi 208,9824. Poloniy radioaktiv elementlar yemirilishida oraliq mah-sulot sifatida hosil boʻladi. Uning massa sonlari 194 dan 218 gacha boʻlgan 25 ta izotopi va yadro izomerlari maʼlum. Eng uzoq mavjud boʻluvchi izotopi 209Ro(T|/2=103 yil), sunʼiy yoʻl bilan olingan. Har bir tabiiy iztopining radioaktiv elementlar qatorida joylanishiga qarab maxsus nomi va belgisi bor, chunonchi: 2|(|Ro—RaF bilan, 2||Ro— AsS bilan, 2l2Po-ThC bilan, 2l4Po-RaC bilan, 215Ro—AsA bilan, 216Ro—ThA bilan va 2l8Po—RaA bilan belgilanadi. Poloniyning 210Ro izotopi (T1/2=138,4 kun) muhim amaliy ahamiyatga ega.

Poloniy (2|0Ro) ilk bor 1898-yilda Poloniy Sklo-dovskaya-Kyuri va Poloniy Kyuri tomonidan uran rudasida radioaktiv element sifatida kashf etilgan va Poloniy Sklo-dovskayaKyuri vatani — Polsha (lotincha Polonia) sharafiga Poloniy deb atalgan. Poloniy — kumush kabi oq va yumshoq metall, fizik xossalari jihatidan vismut va qoʻrgʻoshinni eslatadi. Suyuqlanish temperaturasi 254°, qaynash temperaturasi 962°, zichligi 9,4 g/sm3, atom radiusi 1,7 A. Yer pustila massa jihatidan 2-10 15% ni tashkil qiladi.

Poloniy birikmalarda —2, +2, +4, +6 valentli. Uning oksidi, xloridlari, sulfati va kompleks birikmalari maʼlum.

Poloniy uran rudasini qayta ishlashda hosil boʻladigan murakkab moddalarning eritmalarini elektrkimyoviy usulda kaytarib olinadi. 1 t uran rudasida 0,1 mg chamasida Poloniy boʻladi. PoS ni vakuumda 273° da qizdirish yoʻli bilan ham olinadi. Poloniyning izotopi 2|0Ro o-zarralar manbai sifatida ishlatiladi. 2|0Ro ning berilliy bilan aralashmasi turli materiallarni analiz qilishda neytronlarning manbai boʻlib xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Poltava

Poltava — Ukrainaning Poltava viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Vorskla daryosi (Dneprning chap irmogʻi) boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 287 ming kishi (2024). Poltova Ukrainaning yirik sanoat markazlaridan biri. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari (avtoagregat, kimyo sanoati uchun mashinalar, gazchiroq lampalari, turbomexanika ishlab chiqariladi), shahar yalpi sanoat mahsulotining 41,2%ni beradi. Sunʼiy olmos va olmos asboblari, tibbiy shisha, chinni va boshqa zavodlar bor. Yengil (ip-yigi-ruv, koʻnchilik, tikuvchilik, trikotaj, poyabzal va boshqa korxonalar), oziq-ovqat (goʻsht, yogʻmoy kombinatlari) va qurilish materiallari sanoatlari rivojlangan. Yogochsozlik, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Oynashisha va badiiy buyumlar ishlab chiqariladi, musiqa asboblari fabikasi mavjud. 5 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 6 muzey (shu jumladan, muzey-qoʻriqxona, "Poltava jangi maydoni", badiiy muzey, V. G. Korolenkoning adabiy-memorial muzeyi, ukrain yozuvchisi I. P. Kotlyarevskiy muzeyi) bor. Shahar qadimgi solnomalarda, 1174-yildan, "Ltava" nomi bilan maʼlum (1430-yilgacha shu nomda). 1569-yildan Polsha, 1654-yildan Rossiya davlati tarkibida. Poltovada tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan: Krestovozdvijensk monastiri sobori (17—18-asrlar), markazdagi klassitsizm uslubida qurilgan ansambl (19-asrdan boshlab), Poltava jangiga bagishlangan monumentlar (19—20-asrlar boshlari) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina shaharlari‎
Polsha fanlar akademiyasi

Polsha fanlar akademiyasi, Polsha Respublikasi Fanlar akademiyasi — Polshaning oliy ilmiy muassasasi. 1952-yil Varshavada tashkil etilgan. Oʻtmishdoshlari: Bilimlar akademiyasi (1873, Krakov) va Varshava ilmiy jamiyati (1907). Aka-demiyaning 180 dan ortiq haqiqiy, 150 dan ziyod muxbir aʼzosi bor. Tarkibida bir nechta boʻlim, 70 dan ortiq ilmiy muassasa, 100 dan koʻproq ilmiy qoʻmita mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Turkum:Polsha