Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Paroxod

thumb
Paroxod (paro... va rus. xod — yoʻl) — bugʻmashinasi yoki bugʻ turbinasi hara-katlantiradigan oʻziyurar kema. Yoʻlovchi va yuk Paroxodlari bor. Bugʻ mashinasi oʻrnatilgan birinchi yogʻoch Paroxod 1802-yilda Angliyada paydo boʻldi. Rossiyada bugʻ mashinali birinchi Paroxod 1810-yilda qurilgan. Peterburg bilan Kronshtadt orasida qatnagan (1915) "Yelizaveta" Paroxodi dunyoda birinchi dengiz kemasi hisoblangan. Hozir, asosan, teploxodlardan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 Yana qarang 

 Kema
Parpasha

Parpasha, paripasha (fors.) — nafis yoʻlli nimshoyi mato; koʻkimtir kulrang tusga ega. Tanda iplari ok, ipakdan, arqogʻi toʻq koʻk rangli ipdan qoʻl dastgohida toʻqilgan. Toʻqish jarayonida tanda iplari orasida maxsus qoldirilgan joylarda hosil boʻladigan teshikchalar orqali arqoq ipini koʻrinishi ingichka yoʻllar hosil qiladi. P. Buxoro, Samarqand, Qoʻqon, Margʻilon, Namangan va boshqa shoyi toʻkish markazlarida ishlab chiqarilgan. Buxorolik ustalar ip va ipak iplarini teng miqdorda ishlatganlar. Ipak koʻp ishlatilgan P. qimmat boʻlib, nihoyatda qadrlangan. P.dan, asosan, paranji tikilgan, shuningdek, erkaklar uchun toʻn ham tayyorlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parpi qoʻrboshi

Parpi qoʻrboshi, Parpi taxminan 1882, Andijon atrofidagi Qoʻqonqishloq (hozirgi Paxtaobod shahri) — 1921.9.4 — Fargʻona vodiysida sovet rejimiga qarshi harakat rahbarlaridan biri. 1918-yil boshlarida Fargʻona vodiysida qizil armiyaga qarshi harakat boshlagan 9 harbiy qoʻmondonning oltinchisi. Koʻqonqishloqdagi Kiziloyoq qishlogʻida qarorgohi joylashgan. Oʻz nomidan pul bosib, muomalaga chiqargan (1919-yil boshidan). Madaminbek va keyinchalik Shermuhammadbekning asosiy oʻrinbosarlaridan biri sifa-tida 3600 yigitga rahbarlik qilib, sovet rejimiga qarshi murosasiz ku-rash olib borgan. 1918—20 yillarda Andijon uyezdi Parpi qoʻrboshi yigitlari nazorati ostida boʻlgan. Jangda jasurligi va dushmanga nisbatan shafqatsizligi bois Parpi botir nomini olgan. Parpi qoʻrboshi qarorgohida koʻplab rus ofitserlari, jumladan, K. Osipov ham boʻlib, qizil armiyaga qarshi kurashganlar (yana qarang Osipov isyoni). Qoʻqonqishloq bilan Boʻtaqora oʻrtasidagi Xayrobod qishlogʻida qizil askarlar bilan boʻlgan jangda ularni magʻlubiyatga uchratgan (1920). 1920-yil 24-noyabrda Qoʻqonqishloqda qizil askarlar bilan boʻlgan jangda ham gʻolib chiqqan va dushmanning 2 ta zambarak, 4 ta pulemyot va koʻplab qurol-aslahalarini oʻlja olgan.

Qizil askarlarning 8-otliq brigadasi 1921-yil boshlarida shiddatli janglardan soʻng Parpi qoʻrboshi yigitlarini magʻlubiyatga uch-ratib, Qoʻqonqishloq va Omonchoʻrani egallashgan. Parpi qoʻrboshining 1000 kishilik guruhiga Isroil qoʻrboshi oʻz odamlari bilan koʻmakka kelsa ham, miqdor jihatdan ustun qizil askarlar Jalolobod va Uchqoʻrgʻonda boʻlgan janglarda ham gʻolib chiqishgan. 1921-yil aprel da boʻlgan ana shunday toʻqnashuvlarning birida Parpi qoʻrboshi ogʻir yarador boʻlib, vafot etgan.

 Yana q. 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

 Adabiyot 

 Uzbekistanning yangi tarixi, 2ki-tob Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917—1924), T., 2002.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:1921-yilda vafot etganlar
Turkum:9-aprelda vafot etganlar
Turkum:Qoʻrboshi
Nusrat Parpiyev

Nusrat Agʻzamovich Parpiyev (1931-yil 14-sentyabr, Toshkent — 2021-yil 27-iyul) — sovet va oʻzbek kimyogari, Oʻzbekiston Milliy universiteti professori, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi.

 Biografiyasi 
1953-yilda Oʻrta Osiyo davlat universitetini, 1956-yilda Moskva davlat universitetida aspiranturasini tamomlagan. Kimyo fanlari nomzodi (1958-yil), kimyo fanlari doktori (1974-yil). Toshkent kimyo-texnologiya instituti rektori. Oʻzbekiston Milliy universiteti professori. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995-yil) lavozimlarida ishlagan.

 Ilmiy faoliyati 
Noorganik kimyo bilan shugʻullangan, Oʻzbekistonda „Kompleks birikmalar kimyosi“ ilmiy maktabining asoschisi hisoblanadi. Rangli va nodir metallar va organik moddalar asosidagi kompleks birikmalarni oʻrgangan.

 

 

 
 

Turkum:Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:2021-yilda vafot etganlar
Turkum:27-iyulda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-sentyabrda tugʻilganlar
Parrak

Parrak (nashtarqanot) — karpsimonlar oilasiga mansub, Capoetobrama turkumidagi yagona nashtarqanotli baliqlar turi hisoblanadi.

 Tarqalishi 
U Markaziy Osiyoning chuchuk suv havzalarida (Amudaryo, Sirdaryo, Qashqadaryo) suv harorati + 16 ... + 20 ° S gacha yashaydi. Hozirgi vaqtda daryolar oqimi tartibga solingandan so‘ng, ko‘plab suv havzalarida uning soni keskin kamaydi . Hozirgi vaqtda Markaziy Osiyo uchun endemik hisoblanadi. O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. U qimmatbaliqlar sirasiga kirmaydi, savdoda ham qiymati yo‘q.

 Tavsif 
Uzunligi 25 sm ga etadi, vazni 150 grammgacha. Nashtarqanot yutish uchun mo‘ljallangan bir qatorli tishlarga ega. Jabra tirqishining yuqori chetidan dum suyagining tagiga qadar to‘q tusdagi pigmentli dog‘i mavjud. Voyaga yetayotgan erkaklarining boshida, tanasida va qanotlarida epiteliy chuqurchalari bor. Tana uzunligi 10-14 sm bo‘lgan 3 yoshida jinsiy yetuklikka erishadi. Urchishi aprel-iyun oylarida unchalik chuqur bo‘lmagan havzalarda sodir bo‘ladi. Urug‘lanish joylari yumshoq, loyli tuproqda joylashgan. Serpushtligi – 6-90 ming uvuldiriq atrofida. Loy, chirigan, quruqlikdagi o‘simliklar qoldiqlari bilan oziqlanadi.

 Kichik 
2 ta kichik turga bo‘linadi FishBase: список валидных видов рода Capoetobrama :

 Capoetobrama kuschakewitschi kuschakewitschi (Kessler, 1872)
 Capoetobrama kuschakewitschi orientalis Nikolskii, 1934

 Yashash joyi 
Daryoning chuqurligi 1-2 m, tubi qumli va toshloq joylari. Loyqa oqar suvlarda yashaydi.

 Soni 
Ilgari barcha yashash joylarida ko‘p edi. So‘nggi o‘n yilliklarda ularning soni keskin kamaydi.

 Hayot tarzi 
Kam sonli to‘dani vujudga keltirib yashovchi daryo balig‘i. 3-4 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Urchishi – aprel–iyun oylarida. Serpushtligi – 1,75–42,3 ming uvuldiriqni tashkil etadi. Jonivorlarning chiriyotgan qoldiqlari va balchiq bilan oziqlanadi. 

 Cheklovchi omillar 
Daryolar oqimining sun’iy tartiblanishi natijasida tabiiy suv rejimining keskin o‘zgarishi, suvining ifloslanishi, ko‘payish sharoitlarining yomonlashuvi; kelgindi baliqlar raqobati.

 Muhofaza etish 
Qizilqum, Surxon qo‘riqxonalarida va Quyi Amudaryo biosfera rezervatining qo‘riqlanadigan hududida muhofaza qilinadi. Turning yashash joylarida maxsus himoya choralarini joriy qilish kerakПАРРАК (НАШТАРҚАНОТ) (CAPOETOBRAMA KUSCHAKEWITSCHI) Redbook.uz.

 

Turkum:O‘zbekiston Qizil kitobi
Parrandaxona

Parrandaxona — parrandalar as-raladigan bino. Parrandalarning turi va yoshiga, xoʻjalikda foydalanish yoʻnalishiga hamda asrash tizimiga qarab har xil boʻladi. 1 — 120 kunlikkacha boʻlgan tovuq joʻjalari batareyali sexlarda (yerda yoki kataklarda) asraladi. Koʻpchilik xoʻjaliklarda 1 dan 120 kunlikkacha boʻlgan joʻjalar bitta P.da boqiladi. Oʻrdak va kurka joʻjalari, baʼzan, dastlabki 10—20 kunda batareyali sexlarda saqlanadi. Goʻsht uchun boqiladigan joʻjalar (broylerlar), 1 dan yoki 21 dan 120 kunlikkacha boʻlgan kurka joʻjalari va 1 dan yoki 10—20 dan 55 kunlikkacha boʻlgan oʻrdak joʻjalari maxsus P.da oʻstiriladi. Voyaga yetgan parrandalar yerda, sanoat maqsa-dida yetishtiriladiganlari esa yerda va kataklarda boqiladi. P. eni 12 yoki 18 m, boʻyi 72, 84, 96 va 108 m qilib quriladi. Sanoat maqsadida boqiladigan 120—150 ming bosh tovuqqa moʻljallangan 4—6 qavatli va 80 ming broylerga moʻljallangan 4 qavatli P.lar bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parsek

Parsek (parallaks va sekunda) — astronomiyada Quyosh sistemasidan tashqaridagi osmon jismlarigacha boʻlgan masofani aniqlashda qoʻllaniladigan oʻlchov birligi. Qisqacha ps (xalqaro birligi pc) bilan belgilanadi. Bir Parsek 3,26 yorugʻlik yiliga, 206 264,8 astronomik birlikka yoki 30,857–1012 km gateng. 1 kiloparsek=103 parsek, 1 megapar-sek =106 parsek. Parsekda ifodalangan masofa yillik parallaksga teskari miqdor hisoblanadi. Masalan, 10 pk ga teng masofa 0,1" parallaksga mos keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1 parsek = astronomik birlikka ≈ astronomik birlikka ≈ = = 3,2616 yorugʻlik yili
Edward Mills Purcell

right|200px|thumb|Edward Mills Purcell
Edward Mills Purcell (1912.30.8, Teylorvill, Illinoys shtati —1997) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1951-yildan). Perdyu universitetini tugatgan (1953). 1938-yildan Garvard universitetida (1949-yildan professor), Massachusets texnologiya institutining radiolokatsiya laboratoriyada ishlagan (1940—1946). Ilmiy ishlari radiospektroskopiyaga oid. F. Bloxyaan mustaqil tarzda yadro, magnit rezonansi hodisasini kashf qilgan (1946-yilda). G. Yuen bilan hamkorlikda neytral yulduzlararo vodorodning kosmik radionurlanish chikarishini topgan (1951). Nobel mukofoti laureati (1952; F. Blox bilan birga)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:30-avgustda tugʻilganlar
Turkum:7-martda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Partenogenez

Partenogenez ( – bokiralik, qizlik va …genez), bokira koʻpayish – jinsiy koʻpayish shakllaridan biri, tuxum xujayraning urugʻlanmasdan rivojlanishi. Ginogenezning ahamiyati har xil jinslarning oʻzaro uchrashuvi qiyin boʻlgan sharoitda jinsiy koʻpayishni amalga oshirilishidan va kulay sharoitda tur nayeli individlari sonini tez orttirishdan iborat.

Bunday xrlat nayeli koʻplab qirilib ketadigan turlar uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Ginogenez umurtqasiz hayvonlarning deyarli barcha tiplarida va koʻpchilik umurtqalilarda (sut emizuvchilardan tashqari) uchraydi. Sut emizuvchilarning partenogenetik embrioni embriogenezning ilk davrlaridayoq halok boʻladi. Tuxum faqat Ginogenez orqali koʻpayganida obligat Ginogenez, tuxum urugʻlanib va urugʻlanmasdan koʻpayish xususiyatiga ega boʻlganida esa fakultativ Ginogenez deyiladi. Erkagi boʻlmaydigan turlarning faqat Ginogenez orqali koʻpayishi konstaʼnt Ginogenez deb ataladi. Koʻpincha Ginogenez orqali koʻpayish ikki jinsli koʻpa-yish bilan almashinib turganida siklik Ginogenez roʻy beradi. Partenogenetik nayelning genotipi, jinsi va gomozigotaligi Ginogenez koʻpayishning mitoz orqali oʻtishi yoki oʻtmasligi hamda diploidlikning qanday usulda tiklanishi bilan bogʻliq. Naslning jinsiga binoan, amfitopiya (urugʻlanmagan tuxumdan urgʻochi va erkak individlar rivojlanishi), arrenotokiya (tuxumdan faqat erkaklari rivojlanishi) yoki telitokiya (tuxumdan faqat urgʻochilarning rivojlanishi) farq qilinadi. Pedogenez Ginogenez shakllaridan biri hisoblanadi. Koʻpayishning oʻziga xos shakllari hisoblangan ginoge-nez va androgenez ham Ginogenezga misol boʻla oladi.

Sunʼiy Ginogenezda, odatda, organizm rivojlanishning dastlabki davrlaridayoq halok boʻladi. Tut ipak qurtining urugʻlanmagan tuxumlariga yuqori va past harorat taʼsir ettirish orqali 90% tuxumlarning partenogenetik rivojlanishiga erishilgan (Astaurov, 1936). Ana shu omillarning kichik miqdori tut ipak qurtida mitotik Ginogenezni tezlashtirgan va faqat erkak gomozigot formalarning rivojlanishiga imkon bergan. Tut ipak qurtida Ginogenez orqali jinsni boshqarish katta amaliy ahamiyatga ega.

Urugʻli va sporali oʻsimliklarda konstant Ginogenez koʻproq uchraydi. Ikki uyli oʻsimliklarda Ginogenez koʻpincha erkak indi-vidlarning uchramasligi, bir uyli oʻsimliklarda esa changchilik gullarning degeneratsiyasi, changlarning xreil boʻlmasligi yoki abortivligi bilan bogʻliq. Oʻsimliklarda sunʼiy Ginogenez har xil kimyoviy va fizik omillar taʼsir ettirib xreil qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Ginogenez

 

 

Turkum:Zoologiyaga oid chala maqolalar
Turkum:Zoologiya
Turkum:Biologiya
Partenokarpiya

Partenokarpiya (lot. parlenos — bokiralik, qizlik va karpos — meva) — oʻsimliklarda gulning urugʻlanmasdan meva tugishi. Changlanmasdan meva hosil boʻlishi vegetativ (avtonom) P., urugʻchi tumshuqchasiga boshqa oʻsimlik guli changini taʼsir ettirib meva hosil qilish stimulyativ P. deyiladi.

Masalan, nok urugʻchisiga olma gul changini, baklajon urugʻchisiga pomidor guli changini taʼsir ettirib, sunʼiy stimulyativ P. paydo qilish mumkin. P. natijasida hosil boʻlgan meva urugʻsiz yoki urugʻi murtaksiz boʻladi. P. uzum, olma, nok, pomidor, mandarin va boshqa koʻpchilik oʻsimliklarda aniklangan. Sunʼiy stimulyativ P. mexanik, kimyoviy, harorat taʼsirida hosil qilinadi. Partenokarpik meva yirik va shirin boʻlganidan katga xoʻjalik ahamiyatiga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parter

Parter (frans. parterre — yer boʻylab) — 1) teatr, kinoteatr va konsert zallaridagi tomoshabinlar oʻtiradigan, sahnaga nisbatan past joy. P.ning yey shakldagi qator oʻrindikdi ilk namunalari Qad. Rim teatrlarida boʻlgan, P.lar esa dastlab Italiyada (16-asr) paydo boʻlgan. Hozir P.larda oʻrindiqlar toʻgʻri chiziq boʻylab joylashtiriladi. Sahna yoki ekran yaxshi koʻrinishi uchun P.dagi oʻrindiklar qatori orqaga tomon balandlanib boradi; 2) park yoki bogʻlarning obod qilingan ochiq qismi; maysazori, gulzori, baʼzan haykal, favvoralari boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Partitura

Partitura (ital. partitura — ajra-tish, taqsimlash) — orkestr, xor, kamer ansambl va boshqa uchun moʻljallangan koʻp ovozli musiqa asarining har bir ovoz yoki cholgʻu partiyasn koʻrsatilgan nota yozuvi. Ovozlarning bir vaqgda yangrashidagi harakat yoʻnalishini oson anglash uchun unda nota belgilari satrmasatr, ustma-ust yoziladi. P.ni vertikal yoʻnalishda oʻqiganda tovush (ak-kord)larning garmonik birligi, go-rizontal (chapdan oʻngga) oʻqiganda esa har bir nota yoʻlidagi kuy rivoji ifo-dalanadi. P.da ovozlar muayyan tartibda, balandpastligiga koʻra, yuqoridan pastga qarab joylashtiriladi. Barcha ovozlar, odatda, italyancha, nemischa (baʼzan, fransuzcha va boshqalar) nomlar bilan koʻrsatiladi. Dastlab xor P.lari (16-asr), keyinchalik cholgʻu, vokal-cholgʻu ansambllar va orkestr P.lari rivoj topgan. 19-asrgacha dirijyorlar P. bilan birga direksionash ham keng foydalanishgan. Hozirgi koʻrinishdagi P. 19-asr oʻrtalarida, kompozitorlik ijodiyoti va dirijyorlik sanʼati rivoji natijasida yuzaga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Partiya

Partiya (lotincha partio — boʻlaman, ajra-taman degan ma'noni anglatadi): 

1) gʻoyaviy jihatdan maslakdosh, manfaatlari mushtarak boʻlgan (qarang Siyosiy partiyalar), shuningdek, muayyan ishni bajarish uchun ajratilgan kishilar guruhi (mas, qidiruv Partiyasi); 

2) bir manzilga bir vaqtda joʻnatilgan tovarlar; 

3) muayyan natijagacha oʻtkaziladigan oʻyin (mas, shaxmatdagi Partiya); bir kancha oʻyinlardagi oʻyinchilar tarkibi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Siyosiy partiyalar
 Partiya (musiqa)
Partiya (musiqa)

Partiya – orkestr, xor, ansambl va boshqa asarlarning yakka sozanda yoki yakka xonanda ijro etadigan tarkibiy qismi. Musiqiy-sahnaviy asarlarda partiyalar, odatda, qahramonlar nomi bilan qoʻshib aytiladi (masalan, „Layli va Majnun“ operasida Qays partiyasi).

Shuningdek, sonata shaklidagi asarlarning asosiy mavzulari bayon etiladigan boʻlagi (masalan, bosh partiya, yordamchi partiya) ham partiya deb ataladi.

Bosh (asosiy) partiya sonata shaklining birinchi qismidagi ekspozitsiyada asosiy mavzuviy materiallarni ifodalovchi elementdir. Bu partiya asosan asosiy tonallikda boʻlib, musiqa obrazini ifoda etadi va uni aniqlashtiradi. Yordamchi partiyaga oʻtishdan oldin keladigan bogʻlovchi qismda, koʻpincha yordamchi partiya mavzusining ohanglari aks etadi. Bundan tashqari, uch qismli yoki rondo shakllarida asosiy (qaytariluvchi) qism ham bosh (asosiy) partiya deb atalishi mumkin. Bu shakllarda bosh partiya musiqa asarining asosiy gʻoyasi va uslubini bir necha marta eslatib turadi.

 

 

Turkum:Musiqiy atamalar
Partov yer dehqonchilik tizimi

Partov yer dehqonchilik tizimi — avval ekilib, soʻngra tashlab qoʻyilgan yerlarda qayta dehqonchilik qilish; ibtidoiy dehqonchilik tizi-mi, xususiy qoʻriq yer tizimi negizida vujudga kelgan. Choʻl mintaqasida tabiiy unumdorligi yuqori boʻlgan oʻzlashtirilgan qoʻriq yerlarda galla, ayrim joylarda zigʻir va poliz ekinlari 6—8—10 yil yetishtirilgan. Buning oqibatida tuproqning tabiiy unumdorligi pasayib, yerlarni oʻt bosgani va ekinlar hosildorligi kama-yib ketgandan soʻng bu dalalar 8—15 yil (va hatto 25—30 yil)gacha qarov-siz tashlab qoʻyilgan. Uning oʻrniga yangi qoʻriq yer oʻzlashtirib (qoʻriq deh-qonchilik tizimi) dehqonchilik yuritilgan. Nisbatan uzoq muddatga tashlab qoʻyilgan yer tabiiy oʻtloqzorga aylangan, bu esa uning unumdorligini qay-ta tiklanishiga olib kelgan. Natijada tashlab qoʻyilgan yerlar qayta oʻzlashtirib, ekin ekilgan. Partov yer dehqonchilik tizimid.t. Yevropa va Osiyoning choʻl tuproqlari mavjud boʻlgan bir qancha davlatlarida, ayniqsa, Rossiyaning qoratuproq, Oʻzbekistonning choʻl va dasht mintaqalarida keng qoʻllangan.

Ziyomiddin Artukmetov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parusina

Parusina (rus. parus — yelkan) — zigʻir tolali yoki yarim zigʻir tolali qalin va zalvor mato. Yoʻgʻon kalava ipdan polotno oʻrilishda toʻqiladi (qarang Oʻrilish). Dastlab, asosan, yelkanlar tayyorlash uchun ishlatilgan (nomi shundan). Hozir texnik maqsadlarda (yelkan, brezent, poyabzal va boshqa uchun), ish kiyimlari, maxsus kiyim-boshlar tikish uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parfenon

thumb|right|250px|Parfenon
Parfenon (— bokira qiz) — Akropol (Afina)dagi maʼbuda Afina ibodatxonasi, yunon meʼmorligi sanʼatining ulkan yodgorligi. Miloddan avvalgi 447—438 yillarda Iktin va Kallikrat tomonidan qurilgan. Ibodatxonada katta sellalar (di-niy haykallar uchun xonalar) va kichik xonalar (xuddi ibodatxona kabi "Parfenon" deb nomlangan) boʻlib, ularda xazinalar saqlash moʻljallangan. Bu xonalar (tarhi 30,89x96,54 m) doriy kolonnadalari bilan oʻralgan. Hashamatli oq marmarli inshoot Fidiy va yunon haykaltaroshlari ishlagan haykaltaroshlik bezaklari bilan toʻldirilgan. Bino tarzi hoshiyasi metoplarida kentavr, bahaybat odam, amazonkalarning oʻzaro kurash sahnalari, frontonlari haykaltaroshlik mujassomoti bilan bezatilgan. P. meʼmorligida yunon sanʼatining buyukligi uning gullagan davridagi garmoniyasi, goʻzalligi, hayotiyligi aks ettirilgan. 1687-yilda turklar bilan boʻlgan urushda venetsiyaliklar tomonidan vayron qilingan. 1801—03 yillar P. haykallari Angliyaga olib ketilib, 1816-yil Britaniya muzeyiga qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Parfenon ibodatxonasi hozirgi kunga qadar zo'rg'a saqlanib qolgan.
Parfiya tili

Parfiya tili, parfiy tili — hind-yevropa tillari oilasidagi eroniy tillar guruxiga mansub ulik til. Arshakiylar sulolasi xukmronligi davrida (miloddan avvalgi 3-asr —mil 3-asr) Parfiya davlatining rasmiy tili (ilk davrlarda grek va oromiy tillari bilan birga). Arshakiylar davrigacha tarixiy Parfiya viloyatida hamda Kaspiy dengizining jan.sharkida, arshakiylar davrida esa Eron, Armaniston, Iroq va Oʻrta Osiyoda ham tarqalgan. 3—6-asrlarda sosoniylar saltanatida rasmiy til paqlaviy (oʻrta fors tili) boʻlganda ham qisman qoʻllanishda boʻlgan va asta-sekin fors tiliga aralashib singib ketgan (6-asr oxirlari). Parfiya yozuvi oromiy yozuvndan kelib chiqqan. Qad. yozma yodgorliklari — sopolaklarda saqlanib qolgan xoʻjalik hujjatlari miloddan avvalgi 1-asrga mansub.

 

 

Turkum:Tillar
Parfyumeriya

Parfyumeriya (frans. parfum — yoqimli hid, atir) — teri, soch, kiyimlarni xushboʻy qiluvchi, shuning-dek, gigiyenik vosita sifatida qoʻlla-nadigan mahsulotlar. Qadimda xushboʻy moddalar sifatida faqat tabiiy mah-sulotlar (efir moylari, balzam va boshqalar) ishlatilgan. Organik kimyogtj rivojlanishi natijasida efir moylari va hayvon mahsulotlari (anbar, mushk va X..K.) bilan bir qatorda P. mahsulotlari tayyorlashda sintetik xushboʻy moddalardan foydalanila boshlandi.

Atir, upa, atir sovun, lab boʻyoklari, odekolon, xushboʻy suv, shuningdek, ter va uydagi noxush islarni yoʻqotishda qoʻllanadigan dezodorantlar, tirnoq va soch loklari ham P. mahsulotidir (yana qarang Kosmetika, Parfyumeriya-kosmetika sanoati).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parfyumeriya-kosmetika sanoati

Parfyumeriya-kosmetika sanoati — atir sovun, efir moyi, sintetik xushboʻy moddalar ishlab chiqaradigan sanoat tarmogʻi (qarang Parfyumeriya, Kosmetika).

Sharq mamlakatlarida atir, mushk, surma, mushk-anbar, upa-elik kabi mahsulotlarni tayyorlash qadimdan yoʻlga qoʻyilgan. Ulardan xotin-qizlar, erkaklar pardoz-andoz va gigiyena vositasi tarzida keng foydalanganlar. Attorlar bu mahsulotlar bilan butun Sharq mamlakatlari boʻylab savdosotiq ishlarini olib borishgan.

Parfyumeriya-kosmetika sanoat tarmogʻi tarzida 17-asr oxirida Fransiyada, keyinchalik Italiya, Buyuk Britaniya va boshqa davlatlarda paydo boʻlgan. Oʻzbekistondagi Parfyumeriya-kosmetika sanoati korxonalarida odekolon (xushboʻy suvlar), sovgʻa yigʻmalari, upa, tish poroshogi, gigiyenik va profilaktik tish pastalari, krem, loson, shampun va boshqa kosmetik mahsulotlar ishlab chiqariladi. Tarmoqdagi eng yirik korxo-na Toshkent parfyumeriya-kosmetika fabrikasi 1942-yil koʻchirib keltirilgan Krasnodar parfyumeriya fabrikasi asosida tashkil qilingan. Fabrika dastlab bir xil flakonlarda odekolon, qogʻoz pa-ketlarda upa va tish poroshogi ishlab chiqargan. Mavjud sexlarning rekonstruksiya qilinishi va yangi sexlar qurilishi ishlab chiqarish hajmini oshirishga, yuqori navli parfyumeriya mahsulotlari, sovgʻa yigʻmalari va chiroyli qulay qutichalarda buyumlar ishlab chiqarishga imkon berdi. Korxona 120 nomda parfyumeriya-kosmetika mahsulotlari ishlab chikardi. 1985-yilda fabrika "Lola" parfyumeriya-kosmetika fabrikasi deb nomlandi.

90-yillardan boshlab Oʻzbekistonda oʻtkazilgan iqtisodiy islohotlar davomida Parfyumeriya-kosmetika sanoatining ayrim korxonalari xususiylashtirildi yoki mahalliy hokimiyat organlari tasarrufiga oʻtkazildi. 1997-yil martda "Lola upa" korxonasi ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 2001-yildan Toshkent shahrida Rossiyadagi "Kalina" konsernining shoʻʼba korxonasi — "Palladavostok" faoliyat olib boradi.

Rivojlangan mamlakatlarda Parfyumeriya-kosmetika sanoati korxonalari yirik ishlab chiqarish quvvatlariga ega boʻlgan, oʻz mahsulotlarini butun dunyoga sotadi. "Eyvon prodakts", "Prokter end Gembl" (AQSH), "Oreal", "Lankom" (Fransiya), "Sardli", "Maks Fektor" (Buyuk Britaniya), "Shvarskof Xengel" (Germaniya), "Adam" (Italiya), "Siseydo" (Yaponiya) firmalari ayniqsa mashhur. Bu firmalarda 500 dan ziyod kosmetika va 700 dan ziyod parfyumeriya mahsulotlari ishlab chiqariladi.

Abdurahim Ortiqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parfyanlar

Parfyanlar, parfiyaliklar — elat, miloddan avvalgi 1-ming yillik va milodning boshlarida Kaspiy dengizining janubi-sharqida, hozirgi Janubiy Turkmaniston va Xurosonda yashaganlar (qad. Partava — Parfiya viloyati). P. eroniy tillardan birida soʻzlashgan, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullangan. Parfiyadagi irrigatsiya inshootlari miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlaridayoq maʼlum boʻlgan. P. Midiya podsholigi tarkibiga kirgan (qarang Midiya), soʻngra esa (Kir II davrida) — Axomaniylar davlati qoʻl ostida boʻlgan, ularga soliqlar toʻlab, jangchilar (otliq kamonchilar) yetka-zib berishgan. Doro I davrida Parfiya va qoʻshni Girkaniyada qoʻzgʻolon koʻtarilib, u axomaniylar qoʻshini tomo-nidan qiyinchilik bilan bostirilgan (521 yil 8-mart va 12-iyuldagi janglar). Miloddan avvalgi 4-asrning 20-yillarida P. Aleksandr tomonidan tobe etilgan, soʻngra (miloddan avvalgi 281 yildan) Salavkiylar davlati tarkibiga kirgan. Miloddan avvalgi taxminan 250 yilda mustaqil Parfiya podsholigi bar-po etilgan, uning asosiy oʻzagini P. yashagan hudud tashkil qilgan. P.ning asosiy dini — zardushtiylik; Mitra va Nanayya (Anaxita) kultlari ham keng tarqalgan. P. yozuvi oromiy alif-bosi asosida vujudga kelgan. P. dunyo-viy adabiyet obidalaridan ozginasigi -na forscha qayta ishlangan shakdda saqlanib qolgan. Parfiya tili milodiy 3—4-asrlarda sosoniylar davrida ham muomalada boʻlgan; taxminan 6-asrda u fors tili tomonidan siqib chiqarilgan. Qad. P.ning avlodlari turkman xalqi va Sharqiy Eron (Xuroson)dagi fors xa-lqi etnogenezida qatnashganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parxish

Parhish — oʻsimliklarni vegetativ yoʻl bilan koʻpaytirish usullaridan biri. P. qilishda asosiy oʻsimlikning bir necha kurtakli novdasi (poyasi) yerga yotqizilgan holda koʻmilib, kurtakli uchi yer betiga chiqarib qoʻyiladi va koʻmilgan qismi ildiz olmaguncha asosiy oʻsimliqsan ajratilmaydi. Ildiz olgandan keyin asosiy oʻsimlikdan ajratiladi, shunda u mustaqil holda oʻsadi va rivojlana boshlaydi. Bu usuldan mevachilik, tokchilik, manzarali bogʻdorchilik va oʻrmonchilikda keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parchinlash

Parchinlash — list metall hamda prokat materiallardan yasaladigan konstruksiya elementlaridan parchin mixlar yordamida ajralmas birikma hosil qilish. Parchin mix — tana va kallakdan iborat mahkamlash detali. P. quyidagi amallarni oʻz ichiga oladi: parchin mix oʻrnini ochish (parmalash yoki oʻyish); parchin mixning yashirin kallagiga uya ochish (zenkerlash yoki shtamplash); parchin mixni teshikka oʻrnatib, ikkinchi tomonidan kallak hosil qilish (presslash yoki urish). P. bolgʻalar, presslar va avtomatlar yordamida bajariladi. P. bolgʻasi — zarb beruvchi pnevmatik mashina. Parchin mixda kallak hosil qilish uchun ishlatiladi.

P. mashinasi parchinlash presslari vaavtomatlarigaboʻlinadi. P. presslarida parchin mixning ikkinchi kallagi hosil qilinadi. Parchin mix tanasi ikki shtamp orasiga oʻrnatiladi. Mashina puansoni (zarb berish detali) bir marta yurganda shtamp bir yoki bir nechta parchin mixni parchinlaydi. P. avtomatlarida barcha operatsiyalar; buyumlar sirtini tekislash, ularni si-qish, teshik parmalash va zenkovkalash, parchin mix oʻrnatish, P., buyumni sil-jitish va boshqa bajariladi; bunda mexa-nizmlar avtomatik tarzda boshqariladi. P.da qoʻllanadigan parchin mixlarning yarim doiraviy, yashirin, silindrik, konus kallakli xillari bor. Ularning oʻlchamlari davlat standartlarida belgilab qoʻyiladi. Standart parchin mixlardan tashqari maxsus: naychali, portlovchi va boshqa parchin mixlar qoʻllanadi. Poʻlat, mis, latun, alyuminiy va boshqa materialdan tayyorlanadi. Parchin mix materiali biriktiriladigan detallar materiali bilan bir xil olinadi.

P. kemasozlik, vagonsozlik, samolyotsozlik va boshqa sohalarda qoʻllanadi. Sandiqsozliksa sandiqning yuz tomo-niga gulli naqsh chiqarish, tunuka bilan ishlash ham P. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vil Parshin

Vil Semyonovich Parshin (1927.7.12, Toshkent) — grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1949) va Vilnyus Badiiy instituti (1957)ni tugatgan. P., asosan, dastgoh grafikasida ijod qiladi. P. ijodiga quvnoq kayfiyat, ochiq yumor hissi xos, kundalik dolzarb hayotiy masalalar sodda shaklda tasvirlanadi: "1966-yil 26-apreldan soʻng" (Toshkent zilzilasiga bagʻishlangan) linogravyuralar turkumi (1967); "Paxta bayramida" (1967), "Biz shu yerda yashaymiz" (1967) turkumlari; "Navoiy" albomiga ishlangan gravyu-ralar, "Ilk qadamlar" linogravyuralar turkumi (1971) va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-dekabrda vafot etganlar
Parhez

Parhez, diyeta — miqdori, kimyoviy tarkibi, kaloriyaliligi (quvvati) va pishirib tayyorlanishi jihatidan maxsus tanlangan ovqat ratsioni, sogʻlom kishilar hamda bemorlarga moʻljallangan ovqatlanish rejimi. Parhezda organizmning oziq-ovqatlarga boʻlgan fiziologik ehtiyoji qondiriladi. Bemorlarga parhez buyurilganda moddalar almashinuvi rihfszyostxrqyoki biror aʼzo funksiyasi buzilgan boʻlsa, uning faoliyatini tiklash koʻzda tutiladi. Buning uchun baʼzi oziq-ovqat mahsulotlari maxsus usullar bilan kayta ishlanadi. Yara kasalligi, kolit, yogʻ bosish va boshqa kasalliklarda parhez keng qoʻllanadi. Kasallikning davri, boskichi va fazasiga qarab, Parhezning bir necha varianti tavsiya etiladi. Kasalxonada davolanayotgan bemorga vrach kam ovqat yeyiladigan kunlar (masalan, 1-2 kun) belgilaydi. Bu kunlarda bemorni ataylab qisman och qoʻyish uchun alohida ratsiondan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Parhez bilan davolash
Octavio Paz

Octavio Paz (31-mart 1914, Mexiko shahri – 19-aprel 1998, Mexiko shahri) – meksikalik shoir. Birinchi sheʼriy toʻplami „No pasaran“ 1936—1939–yillarda Ispaniyada boʻlgan fuqarolar urushiga bagʻishlangan. „Inson ildizi“ (1937), „Sening ravshan soyang ostida“ (1937), „Dunyo chekkasida“ (1942), „Madhiya magʻzi“ (1954), „Quyoshning toshi“ (1957), „Yaxlit shamol“ (1966) va boshqa toʻplamlarida Paz milliy lirikani badiiy kashfiyotlari bilan boyitgan, fiqolarni jamlashga moyil, metaforalarga boy, yuksak ruhiyatli intellektual shoir sifatida namoyon boʻladi. U qadimgi Meksika hamda Osiyo xalqlari madaniy merosiga tez-tez murojaat etadi. „Yolgʻizlikning chalkash yoʻllari“ (1956) esse kitobida meksikaliklar ruhiyatini, Meksikaning tarixiy oʻziga xosliklarini tadqiq etadi. Pazning fikricha, shoirning hozirgi jamiyatdagi vazifasi inson va tashqi dunyo birligini tiklashdir. Paz Meksikaning Hindistondagi elchisi (1962—1964), Garvard universitetining faxriy doktori (1981). Sanʼat va siyosat sohasidagi bir necha jurnallarga, jumladan, „Plural“ („Plural“) jurnalga boshchilik qilgan. Nobel mukofoti laureati (1990)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Turkum:31-martda tugʻilganlar
Turkum:19-aprelda vafot etganlar
Pasargada

Pasargada — Qad. Erondagi shahar. Persepolsan 80 km shimolidagi qirlarda bunyod etilgan. Fors qabilalaridan pasargadlar nomidan olingan, bu qabilaga axomanishshr ham mansub boʻlgan. Miloddan avvalgi 550 yil P. yonida fors qoʻshinlari Midiya shoxi Astiag armiyasi ustidan gʻala-ba qrzongan. P.da fors moddiy madaniyatining eng qad. obidalari (Kir II saroyi va qabri, kvadrat minora koʻrinishidagi otashkada), shuningdek, Kir nomi qayd etilgan mixxat yozuvlari saqlangan. Kir II ulimidan sung P. axoma-niy podsholaritoj kiyadigan mukdd-das joyga aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Erondagi fors bogʻlari
Turkum:Erondagi Jahon merosi obyektlari
Turkum:Eron milliy asarlari
Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari
Paskal (oʻlchov birligi)

Paskal, Pa — Xalqaro birliklar tizimi SI da bosim va mexanik kuchlanish birligi. Qisqacha Pa bilan belgilanadi. 1 Pa 1 m2 yuzaga tik ravishda va bir tekisda taʼsir etayotgan 1 N kuchning hosil qilayotgan bosimiga teng. 1 Pa = 1 N/m2 = 0,102 kg kuch/sm2 = 10 din/sm2 = 9,87 10-6 atm= 7,5-10"3 mm sim. ust. B. Paskal sharafiga qoʻyilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻlchov birliklari
Turkum:SI hosilaviy birliklari
Paskal chigʻanogʻi

Paskal chigʻanogʻi - toʻrtinchi tartibli yassi chiziq. Aylananing biror O nuqtasidan chiqqan vatarlarini berilgan a kesmaga uzaytirish va qisqartirish natijasida hosil boʻlgan M va Mt nuqtalar toʻplami (rasmga q.) Paskal chigʻanogʻining Dekart koordinatalar ti-zilshdagi tenglamasi (x2+y2—2Rx)1=ahx2+y2), qutb koordinatalari sistemasida r=2L"yuf±a, bunda R — berilgan aylana radiusi. a=2R boʻlsa, Paskal chigʻanogʻi kardiodadan iborat. a>2R boʻlsa, Paskal chigʻanogʻi oʻzini oʻzi kesmaydi. Paskal chigʻanogʻi fransuz matematigi E.Paskal (1588—1651, B.Paskalnmnt otasi) nomi bilan ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paskal qonuni

Paskal qonuni — gidrostatikaning asosiy qonuni. Paskal qonuniga koʻra, tashqi kuchlarning suyuqlik sirtiga bergan bosim taʼsiri suyuqlik ichida barcha yoʻnalishlar boʻyicha bir xil uzatiladi, yaʼni tashqi kuchlarning suyuqlik sirtiga bosimi uning har bir nuqtasiga oʻzgarishsiz tarqaladi. Bu qonunni 1653-yilda B.Paskal aniklagan (1663-yilda eʼlon qilgan). Paskal qonunidan texnikada (xususan, gidravlik pressda) keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Passaj

Passaj (frans. passage — oʻtish, yoʻl) — 1) meʼmorl ikda savdosotiq yoki shu kabi maqsadlarda qurilgan bino. Ikkala tomoniga doʻkonlar yoxud xizmat xonalari qavatmaqavat va yonma-yon joylashtirilib, oʻrtadagi ochiq sahni oyna bilan yopiladi; 2) musiqada — tez oʻtib ijro etiladigan, odatda, gamma yoki arpejioga asoslangan tovushlar izchilligi. Koʻpincha virtuoz asarlarda uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Passaj asbobi

Passaj asbobi (frans. passage— oʻtish) — yoritqichlarning osmon sfe-/yusidagi vertikal doyra tekisligidan oʻtishini kuzatishda, joyning geografik kengligini aniqlashda ishlatiladiganasbob. Passaj asbobini 1689-yil daniyalik astronom O.Ryomer ixtiro qilgan. Keyinchalik (1937) rus astronomi N.N. Pavlov yoritqichlarning meridiandan oʻtishini avtomatik ravishda qayd qiladigan fotoelektr Passaj asbobini ixtiro qildi. Bu bilan kuzatish aniqligi oshirildi. Passaj asbobining kuzatish trubasi faqat vertikal tekislikda aylana oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Passakalya

Passakalya (ispancha pasar — oʻtmoq va calle — koʻcha) — 1) 16-asrdan mehmonlarni kuzatish jarayonida ijro etiladigan tantanavor yoki marshsimon ispancha raqs. Jiddiy, ulugʻvor va koʻtarinki ruxda yangraydigan musiqa asari sifatida 17—18-asrlarda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan (G.Pyorsell, K.Monteverdi va boshqalar). Fransiyada yakka raqqos yoki raqqosa ijrosidagi bal raksi (J.B.Lyulli va boshqalar); 2) organ, klavir uchun yozilgan variatsiya shaklidagi pyesa. Musiqa oʻlchovi 3/4 yoki 3/2. P., odatda, ulugʻvor, baʼzan gʻamgin, fojiaviy harakterga ega. D.Buk-stexude, F.Kuperen, I.S.Bax, G.Gendel va boshqa P. yozgan. 20-asr kompozitorlari ijo-dida P. turkumli asarlar qismi sifatida keng oʻrin olgan (M.Reger, A.Shyonberg, A.Berg, A. Onegger, B. Britten, P.Xindemit, D.Shostakovich, Q. Qora-yev va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan B.Giyenko, G.Mushel, M.Tojiyev va boshqa ijodida P. namunalari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Passat oqimlari

Passat oqimlari — okean yuzasida passatlar taʼsirida hosil boʻladigan suv oqimlari. Atlantika va Tinch okeanlarda — Shimoliy va Janubiy Passat oqimlari, Hind okeanida — Janubiy yarim shardagi Passat oqimlari mavjud. Passat shamollari esib turga-nidan Passat oqimlari sharkdan garbga tomon soatiga 1–2 km tezlikda harakat qiladi (okeanlarning gʻarbiy qismlarida bu tezlik soatiga 3 km ga yetadi). Passat oqimlari okeanlarning sharqida, antitsiklon aylanma shamollarning sovuq oqimlaridan boshlanadi; gʻarbga siljigan sari anchagina isib qoladi. Ekvatorda shimoli-sharqiy va jan.-sharqiy passatlar taʼsirida shim. va jan. Passat oqimlari oraligʻida (ekvatorial) teskari oqimlar vujudga keladi. Bu tizim Tinch okeanda yil boʻyi davom etadi; Atlantika okeanida yezda boʻladi; Hind okeanida kishki Passat oqimlari yoʻq, chunki bu okeanning shim. kismi mussonlar taʼsirida boʻladi. Okeanlarning gʻarbiy qismlarida Passat oqimlaridan iliq oqimlar boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Passatlar

thumb|xaritasi (ingliz tilida)
thumb|xaritasi (ingliz tilida)
Passatlar — tropik kengliklarda okeanlar ustida yil boʻyi barqaror esib turadigan havo oqimlari. Passatlar tezligi Yer yuzasida 5—6 m/s ni tashkil qiladi. Vertikal kalinligi 2—4 km boʻlib, ekvator tomon oshib boradi. Passatlarga meridian boʻylab ekvator tomon yoʻnalgan oqimlar qoʻshiladi, natijada Shimoliy yarim sharda Passatlar koʻproq shim.-sharqiy shamollar, Janubiy yarim sharda esa jan.-shar-qiy shamollar boʻlib esadi. Passatlar subtro-pikdagi antitsiklonlar bilan chambarchas boglangan (ular bu antitsiklonlarning ekvator tomondagi chekkalariga karab esadi). Shamol maromi tez-tez oʻzgarib turadigan tropik oʻlkalarda Passatlar ancha sust, baʼzi joylarda Passatlar oʻrnini mussonlar egallaydi. Ekvator yaqinida bu-tun troposfera va quyi stratosfera qatlamida sharqiy shamollar ustunlik qiladi. Troposferaning yuqori qatlamlarigacha koʻtarila olmagan Passatlar ustida shamollar gʻarbiy yoʻnalishga ega boʻladi. Passatlar ustidagi bu oqimlar antipassatlar deb ataladi. Passatlar va antipassatlar ekvator bilan subtropiklar oʻrtasida sirkulyasiya sistemasini hosil qiladi.

Passatlarning okeanlar yuzasida quyi kengliklarga qarab oqadigan havosi suvdan sovuqroq boʻladi. Shuning uchun bu havo tagidan iliydi va toʻp-toʻp bulutli konveksiya vujudga keladi. Lekin bu bulutlardan yogʻin yogʻmaydi va Passatlar hukmron oʻlkalarning havosi quruq boʻladi. Materiklarda Passatlar esadigan joylarda tropik choʻllar hosil boʻlgan. Lekin Shimoliy va Janubiy yarim sharlardagi Passatlar oraligʻidagi zonada konveksiya kuchi va balandligi keskin ortadi; katta balandliklargacha keng bulutlar toʻdasi yuzaga keladi, ulardan jala yomgʻirlari yogʻadi. Quruklikda bu zona nam subekvatorial va ekvatorial oʻrmonlar zonasiga toʻgʻri keladi.

Tohir Muxtorov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Passiv

Passiv, passivlik (lotincha: passivus — befarq, irodasiz, faoliyatsiz) — atrofidagi narsa va hodisalarga, kishilarga nisbatan befarq munosabatda boʻlish, faoliyatsizlik holati.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Passiv (maʼnolari)

Passiv:

 Passiv, passivlik (lotincha
 Passiv (buxgalteriya) (lotincha passivus — harakatsiz) — 1) korxonaning hamma qarzlari va maj-buriyatlari (aktivning teskari holati); 2) buxgalteriya balansinit oʻng qismi, korxona mablagʻlarining paydo boʻlishi, egaligi va maqsadlariga qarab guruhlangan (oʻz zaxiralari, boshqa muassasalardan olingan qarzlar) moliyalash ini ifoda etadi.
Passiv (buxgalteriya)

Passiv (lot. passivus — harakatsiz) — 1) korxonaning hamma qarzlari va maj-buriyatlari (aktivning teskari holati); 2) buxgalteriya balansining oʻng qismi, korxona mablagʻlarining paydo boʻlishi, egaligi va maqsadlariga qarab guruhlangan (oʻz zaxiralari, boshqa muassasalardan olingan qarzlar) moliyalash ini ifoda etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Past temperaturalar

Past temperaturalar — kriogen temperaturalar — suyuq havoning qay-nash temperaturasi (80K) dan past temperaturalar; Xalqaro sovuqlik institutining 1971-yildagi 13 kongress ida qabul qilingan tavsiyaga binoan, 120 K dan past temperaturalar. Mutlaq nol temperatura (—273° yoki OK.) dan hisoblanib, kelvinda ifodalanadi. Past temperaturalarni hosil qilish va saqlab turishda, odatda, suyultirilgan gazlardan foydalaniladi. Buning uchun maxsus qurilma — suyultirgichlar ishlatiladi. Atmosfera bosimida bugʻlanib tu-ruvchi suyuq gazlar Dyuar idishlari (suyuq gazning normal qaynash temperaturalari Tl yaxshi saqlanadigan idishlar) da saqlanadi va ularning qaynash temperaturasi TN vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmasdan qoladi. Amalda quyidagi suyultirilgan gazlardan foydalaniladi: (Tl,=90,2K), havo (Tw=80K), azot (T„=77,4K), vodorod (T„=20,4K) va geliy (T„=4,2K). Maxsus qurilmalar yordamida idishdagi bugʻlanayotgan suyuq gazni soʻrib olib, suyuqlik ustidagi bosimni kamaytirish va shu bilan uning kaynash temperaturasini pasaytirish mumkin. Shunday qilib, qaynayotgan suyuklik ustidagi bosimni oʻzgartirib, uning temperaturasini pasaytirish va shu yoʻl bilan yanada past temperaturalar olish mumkin. 1932-yilda 0,73K temperatura olingan. 0,ZK dan past temperaturalar sohasi oʻta Past temperaturalar deb qabul qilingan. Oʻta Past temperaturalarni olishda paramagnit tuzlarni adiaba-tik magnitsizlantirish usuli keng qoʻllanadi. Bu usulni 1926-yilda P. Debay va V.Jiok kashf etgan. 630,74° dan 13,81 K gacha boʻlgan temperaturalar, xususan, platinadan yasalgan qarshilik termometrlari yordamida 0,001 K gacha aniklik bilan oʻlchanadi. Bu termometrlar platina elektr karshiligining temperaturaga bogʻliklik qonuniyatiga asoslangan. 100K dan past temperaturalarni oʻlchashda toza germaniydan yasalgan karshilik termometrlari qoʻllanadi. 0,3—5,2 K soha uchun geliy toʻyingan bugʻ bosimining temperaturaga bogʻliqlik qonuniyatidan foydalanish mumkin. 1K dan past temperaturani kvant statistikasi, yaʼni energetik sathlarning elektronlar bilan toʻlganlik darajasini aniklash usullari orqali oʻlchanadi.

Past temperaturalardan gazlarni ajratib olish (mas, havoni suyultirib kislorod va azot olish)da, katta hajmdagi yuqori vakuum hosil qilishda foydalaniladi. Elektrotexnika va radiotexnika qurilmalaridagi shovqinlarni yoʻqotishda keng qoʻllanadi. Past temperaturalardan oʻta oʻtkazuvchan oʻtkazgichlar tayyorlashda va shu orqali zaryadlangan zarralarning tezlatkich uchun muhim boʻlgan kuchli magnit maydonini hosil qilishda va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

Abror Noʻʼmonxoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pastel

thumb|Pastel
Pastel (frans. pastel — xamir) — rasm ishlashda foydalaniladigan gʻilofsiz yumshoq, rangli maxsus qalam; P. bilan rasm chizish usuli; shuningdek, shu usulda ishlangan sanʼat asari. Gʻa-dir-budur qogʻoz, karton, gruntlangan mato, teri, pergamentga chiziladi, boʻyoq qatlami purkagich bilan fiksativ sepib mustahkamlanadi. Shtrixlardan keng foydalanish P.ni fafikaga yaqinlashtiradi. taxminan 15-asrning 2yarmida yuzaga kelgan, 17-asrdan tasviriy anʼanalari kuchaydi. Nafis va jozibali usuli, mayin bezagi rassomlarni oʻziga jalb qiladi. J.Fuke, J.Sharden, E.Delakrua, E.Mane va boshqa asarlari mashhur. Oʻzbekistonlik rassomlardan R. Ahmedov, J. Umarbekov, B. Jalilov va boshqa P.da samarali ijod qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pasterellalar

Pasterellalar — Pasteurella guru-higa mansub mayda grammanfiy koko-batsillalar. Bu guruhga mansub 12 tur P. aniqlangan. Ulardan odam uchun eng xavflisi P.multocida. P. hayvon va qushlarning burun-halqumidagi normal mikroflora tarkibida uchraydi. Ayrim hollarda hayvonlarda zotiljam va sepsis kasalligini keltirib chiqaradi.

P. odamga, asosan, mushuklar tishlagani yoki tirnaganida yuqadi va endokardit, osteomiyelit, zotiljam va septitsemiya kabi kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Koʻpincha yosh bolalar va qariyalar kasallanadi. P. qoʻzgʻatgan kasalliklar (mas, pasterellyoz)ni davolashda shi-kastlangan joyga jarrohlik ishlovi beriladi va antibiotiklar qoʻllanadi. Oldini olish mushuk, kuchuk kabi uy hayvonlarini veterinar koʻrikdan oʻtkazib turishdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pasterlash

Pasterlash — suyuklik va oziqovqat mahsulotlaridagi mikroorganizmlarni turlicha davomiylikda bir martalik 100° dan past (odatda, 60—70°) gacha qizdirib yoʻqotish usuli. L. Paster taklif etgan. Yuqori temperaturada sifati oʻzgarmaydigan sut, qaymoq, mevalar sharbati, jele va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari P. qilinadi. P. natijasida sporasiz bakteriyalar, mogʻor zamburugʻlari oʻladi, lekin P.dan ke-yin ham baʼzi sporalar saqlanib rivojlanishi mumkin. Ularni yoʻqotish uchun sutdan sariyogʻ va sut konservalari ishlab chiqarishda lahzalik (temperatura 85—90°da), sir va boshqa sof sut mahsulotlari ishlab chiqarishda qisqa muddatli (20—25 min. davomida 72—76°da), bevosita isteʼmol uchun sut ishlab chiqarishda uzoq muddatli (30 min. davomida 62—65°da) P. usullari qoʻllanadi. P. maxsus apparat — paste-rizatorlarda bajariladi. Mevalar, sabzavotlar yoki ulardan tayyorlangan mahsulotlar zich yopilgan banka yoki shishalarga solingan holda 85—95° da, uzum sharbati 73—85° da pasterlanadi. Natijada mahsulotlardagi mogʻor zam-burugʻlari va achitqi (drojji)lar yoʻq qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Pasternak

Pasternak Boris Leonidovich 1890.29.1(10.2), Moskva - 1960.30.5, Moskva viloyati Peredelkino qishlogʻi — rus shoiri. Sanʼatkor oilasida tugʻilgan. Bolalik va yoshlik yillarida tasviriy sanʼat va musiqa kompozitsiyasi bilan qiziqqan. 1909-yil musiqachilik kasbidan voz kechib, Moskva universitetining tarix-falsafa fakultetiga oʻqishga kirgan. 1912-yil Germa-niyaga borib, Marburg universitetida bir semestr oʻqigan. Ammo koʻp oʻtmay, faylasuflik istiqbolidan ham voz kechib, sheʼriyat bilan shugʻullana boshlagan. "Bulutlar orasidagi egizak" (1914) nomli birinchi sheʼriy toʻplami nashr etilgan. 1917-yil toʻntarishi arafasida u futuristlar bilan aloqa oʻrnatib, ular taʼsiriga beriladi. Biroq boshqa futuristlardan farqdi oʻlaroq, P. oʻtmish va "eski" madaniyatdan yuz oʻgirmay, 19-asr rus (M.Yu. Lermontov, F.I.Tyutchev) va nemis (R.M.Rilke) falsafiy li-rikasi anʼanalarini davom ettiradi. "Hayot mening hamshiram" (1917) sheʼrida P. sheʼriyatining muhim xususiyatlaridan biri — tabiat olami, hayot bilan uzviylik ilk bor koʻzga tashlanadi. 20- yillardan boshlab P. sheʼriyatida li-rikadan epos sari intilish tamoyili seziladi va u "Toʻqqiz yuz beshinchi yil", "Leytenant Shmidt" dostonlarida lirik tafakkurdan epik tafakkurga oʻta boshlaydi. P. urush va inqiloblar davridagi inson taqdiriga ba-gʻishlangan "Samoviy yoʻllar" (1924— 33) nasriy kitobi hamda "Sikorskiy" sheʼriy romanida voqeiy syujetga qarshi oʻlaroq tabiat olami va muhabbat bilan bogʻliq syujetni oʻrtaga tashlaydi. P. bu asarlarida inqilob oldida turgan yuksak maqsadni tan olgani holda maqsadga erishishning inqilobiy zulm va zoʻravonlik yoʻlini keskin inkor etadi. 30- yillarning oʻrtalarida — 40- yillarda yaratgan asarlarida ("Sanʼatkor", 1936; "Barvaqt yurgan poyezdlar", 1931) P. obrazlar tizimini soddalashtirib, rus klassiklariga xos "ravshan uslub"ga oʻta boshlagan.

P. qariyb butun ijodi davomida nasriy asarlar yaratishga ham katta eʼtibor bergan. U urushdan keyingi yillarda "Doktor Jivago" (1957, Milan) romanini yozib, unda shaxsiy hayot bilan ijtimoiy borliq oʻrtasida arosatda qolgan Sergey Sikorskiyga qondosh rus ziyolisining obrazini yaratgan. U ushbu romanda sovet davri yozuvchilari orasida birinchi boʻlib inqilob gʻoyasini rad etgan va jamiyatni ijtimoiy jihatdan qayta qurish mumkinligiga shubha bildirgan. Mazkur asar P.ning totalitar tuzum tomonidan tazyiq ostiga olinishiga sabab boʻlgan. P. 50—60- yillarda "Yayragan chogʻingda" (1956—59) sheʼrlar turkumi, "Odamlar va holatlar" (1957), "Koʻr sohib-jamol" (1969-yil nashr etilgan) drama-tik dostonlarini yozgan. Shekspir, Gyote, Shelli, Verlen, Petyofi va boshqa shoirlarning asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. Nobel mukofoti la-ureati (1958)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasi shoirlari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Pasternak

Pasternak (Pastinaca) — soyabonguldoshlar oilasiga mansub ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Pasternakning 15 turi boʻlib, shulardan 5 turi Kavkazda uchraydi. Ekma pasternak (P. sativa) turi ekiladi. Yevrosiyo, Amerikada koʻp tarqalgan. Pasternak 2 yillik oʻsimlik. 1-yili barglar va ildiz-meva hosil qiladi. 2-yili sershox novdalar berib gullaydi. Barglari patsimon tik, ildiz-mevasi etli, sargash oq, silliq. Shakli konussimon yoki yumaloq choʻziq, gullari mayda toʻpguli soyabonsimon, chetdan changlanadi. Mevasi qoʻsh pista, urugʻi mayda, oq va ji-garrang. Pasternak sovuqqa chidamli, namsevar xushboʻy oʻsimlik. Ildizini qor ostidan kavlab olib yangi sabzavot sifatida ishlatish mumkin. Il-dizida 17—18% quruq modda, 8—10% qand, vitaminlar, efir moyi mavjud. Uni ziravor sifatida ham ishlatish mumkin. Oʻstirish agrotexnikasi sabzi singari. Yaproklari oshkoʻk sifatida ovqatga ishlatiladi. Pasternak urugʻi Oʻzbekistonda erta bahorda yoki kech kuzda sepiladi, gektariga 4—6 kg urugʻ sarflanadi. Hosildorligi 400—700 s/gaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
Turkum:Ziradoshlar
Turkum:Ekinlar
Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Botanika
Pastor

Pastor (lotincha: pastor — choʻpon) — protestant cherkovining ruhoniysi. Pravoslav va katolik ruhoniylaridan farq qilib, u valineʼmat hisoblanmaydi, aloxdda ibodat kiyimi kiymaydi, oddiy kishilardek hayot kechiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pasttekislik

Pasttekisliklar - okean sathidan 200 m gacha baland boʻlgan quruqliklar. Pasttekisliklarning yer yuzasi koʻpincha yassi yoki past-baland tekisliklardan iborat. Pasttekisliklar tektonik choʻkish natijasida hosil boʻlib, dengiz choʻkindilari yoki dare allyuviylaridan tarkib topgan. Platformalarning asta pasayishi va dengiz sayozligining koʻtarilishi oqibatida ham Pasttekisliklar vujudga keladi. Baʼzi Pasttekisliklar okean sathidan past joylashgan (Kaspiy boʻyi, Janubiy Kaspiy va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil