Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vodiy

Vodiy — relyefning uzunasiga choʻzilgan botiq shakli. Hosil boʻlishiga koʻra erozion va tektonik vodiy boʻladi. Vodiylarning dastlabki shakli, asosan eroziya natijasida, vaqtincha oqar suvlar hosil qilgan jarliklardir. Bir qancha shunday jarliklar birlashib suvi havzaga quyilgungacha kattalasha boradi. Vodiy yon bagʻri baland yoki past, tik yoki qiya, yondan qaraganda (profili) botiq, toʻgʻri qavariq yoki zina shaklida (terrasalar) boʻlishi mumkin. Tub jinslarning yotishiga (strukturasiga) qarab sinklinal, antiklinal, monoklinal, uzilma va graben vodiylar boʻladi. Shakliga qarab vodiy quyidagilarga boʻlinadi: 1) dara — togʻ vodiy, yon bagʻirlari tik boʻladi, togʻli joylarda uchraydi. Tojikiston va Oʻzbekistonning bir qancha tumanlarida tangi deyiladi; 2) kanyon — tagi ancha tor, yon bashrlari juda tik, chuqur vodiy, togʻ va platolarda uchraydi. Oʻrta Osiyoda qopchigʻay deyiladi; 3) koʻndalang kesimi vodiysimon vodiy, asosan togʻlarda boʻladi; 4) tagi tekis vodiy, tekisliklarda koʻp uchraydi; 5) togʻorasimon vodiy — troglar; togʻlarda muzliklarning harakati natijasida vujudga keladi. Vodiyning yon bagʻirlarida terrasalar boʻladi. Tektonik choʻkish natijasida paydo boʻlgan baʼzi bir botiqlar — vodiylarga Oʻrta Osiyodagi Zarafshon vodiysi, Olay vodiysi, Fargʻona vodiysi, Shimoliy Amerikadagi Kaliforniya vodiysi va boshqalar bunga misol boʻla oladi. Bunday vodiylarda aholi koʻpincha zich yashaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geografik terminlar
Vodiy muzligi

Vodiy muzligi - togʻ daryosi vodiysi boʻylab joylashgan muzlik. Muzlik shakli, harakteri va harakat yoʻnalishi vodiy bilan bogʻliq. V. m. morfologik jihatdan 2 qismga boʻlinadi: yuqori — toʻyinish qismi yoki firn havzasi, unda moddalar akkumulyatsiyasi ablyatsiyadan ortiqcha boʻladi va quyi qism — unda ablyatsiya akkumulyatsiyadan koʻproq boʻladi. V. m.ning ablyatsiya qismi muzlik tili deyiladi. Muzlik vodiyning qaysi qismini egallashiga qarab sirk (kar) tipidagi, alp tipidagi murakkab (yoki polisintetik) tip va qadimgi yoki dendrit tipidagi V. m.lari boʻladi. Firn havzasi boʻlmagan va qor koʻchkisi hamda yon bagʻirlardan qulab tushadigan muzlikdan toʻyinadigan V. m. turkiston tipi, dovondagi firp dalasidan togʻ tizmasining ikkala tomoniga oqib tushadigan muzlik qarmoq muzlik deyiladi.

V. m.ning togʻ muzliklari va muzlik qoplamlari oraligʻidagi oʻtkinchi shakllari, toʻrsimon muzlik yoki Shpitsbergen tipi, togʻ oldi yoki alyaska tipi ham buladi. Muzlik qoplamlari orasidagi V. m. t a -shqariga chiqadigan muzlik deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geografik terminlar
 Vodiy
Vodiy shamoli

Vodiy shamoli — togʻli oʻlkalardagi vodiylarda kunduzi vodiy boʻylab yuqoriga, kechasi yuqoridan pastga esadigan shamol. V. sh. kunduzi siyrak atmosferadan oʻtib tushadigan quyosh nurlari togʻ yon bagʻirlarini tez qizitib yuborishi natijasida togʻda erkin atmosferadagi shu balandlikdagi bosimga nisbatan bosimning kamayib ketishi natijasida vujudga keladi. Tunda togʻlarda uzun toʻlqinli nur (issiqlik) tarqalishi kuchli boʻlganidan havo tez sovib, ogʻir havo vodiy boʻylab pastga yoʻnaladi. V. sh. togʻ brizi deb ham ataladi.

VODIY-al-ARABA — Gʻarbiy Osiyodagi uzilma vodiy, Iordaniya va Isroil davlatlari chegarasida. Hor (Al-Hor) botigʻini (Ulik dengizdan jan. ga tomon) Qizil dengizning Aqaba qoʻltigʻi botigʻi bilan bogʻlaydi. Uzunligi 125 km chamasida, kengligi 10–20 km. Choʻl landshafti ustun; yogʻin 100 mm dan kam, mavsumiy daryolar bor. Xurmozorli vohalar uchraydi. Vodiy boʻylab Eylat — Tel-Aviv neft quvuri oʻtgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodiy-madoni

Vodiy-madoni — Sudandagi shahar, Markazpy regionning maʼmuriy markazi. Aholisi 145 ming kishidan ziyod. Koʻk Nil boʻyidagi daryo porti. Mamlakatning asosiy sugʻoriladigan dehqonchilik hududining transport tuguni va savdo markazi. Paxta tozalash, oziq-ovqat sanoati korxonalari, avtomobil taʼmirlash ustaxonalari, universitet bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodil qabristoni

Vodil qabristoni — jez davrida yashagan chorvador qabilalarga mansub qabriston (mil. av. 2-ming yillikning oxiri va 1-ming yillikning boshlari). 1956-yil Olay togʻi etaklarining Vodil tumani (Fargʻona vodiysi) qismidan arxeologlar— N. G. Gorbunova va B. 3. Gamburglar topgan. V. q. hududida 273 mozor qoldigʻi bor. V. q.dagi qabrlarning 32 tasi tekshirilganda ular kimlarningdir tomonidan oldin ham ochilganligi, murda suyaklari joyidan qoʻzgʻatilganligi va ulardagi koʻp buyumlar oʻgʻirlanganligi aniqlandi. Tekshirilgan goʻrlardan faqat naqshli sopol idish parchalari, jezdan ishlangan bir necha bilaguzuk, isirgʻalar, bargsimon oʻq uchlari va b. buyumlar topildi. V. q.dagi topilmalar andronovo madaniyatigg koʻp jihatdan oʻxshab ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Fargʻona viloyati
Vodiliy

Vodiliy (taxallusi; asl ismi Soʻfiyev Abdurahmon) (1893, Fargʻona, Vodil qishlogʻi — 1965, Toshkent) — oʻzbek shoiri. Erkin fikrlilikda ayblanib quvgʻin va taʼqiblarda yashagan. V.ning „Devon“i (1963), farzandlariga yozgan oʻgitlari bor. Abdurahmon Jomiyning tasavvufga oid kitobi, Fariduddin Attorning „Mantiq ut-tayr“, Alisher Navoiyning „Lison ut-tayr“ dostonlarining qiyosiy, nasriy bayonlari hamda Muhammad Hodiyning „Alvohi intiboh“ asarlariiing oʻzbekcha tabdili V. qalamiga mansub. Sheʼrlarida ozodlik yoʻlida kurashgan erksevar vatandoshlarining fikri, niyatlari aks ettirilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodnik

Vodnik — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Xoʻjayli tumaniaya™ shaharcha (1958-yildan). Amudaryoning chap sohilida, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Xoʻjaylidan 11 km shim.-sharqda. Aholisi 6 ming kishi (2000). V.da paxta tozalash zavodi, maktab, kutubxona bor. V. bilan Taxiyatosh, Xoʻjayli va b. shaharlar orasida avtomobil qatnovi mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Xoʻjayli tumani
Vodoprovod tarmogʻi

Vodoprovod tarmogʻi (rus. vodoprovod suv quvurlari), suv quvurlari tarmogʻi — suv taminotining asosiy qismlaridan biri; isteʼmolchilarga suv yetkazib beriladigan suv quvurlari va qurilmalari majmui. V. t. tashqi va ichki qismlarga boʻlinadi. Tashqi V. t. koʻcha (hovli) tarmogʻi deb ataladi; bu tarmoq quvurlari koʻchalar, yoʻllar, hovlilarda zovur qazib koʻmiladi. Ichki V. t. tashqi tarmoqdan tortib ketiladi. Ichki tarmoqqa koʻp qavatli turar joylar, xususiy uylar, jamoat binolari, korxonalarning i. ch. binolari quvurlari va b. kiradi. V. t. magistral va tarmoqlanuvchi xillarga ham boʻlinadi. Magistral V. t. suv bilan taʼminlanadigan hududning uzoqroq joylariga suv olib ketish uchun moʻljallanadi. Tarmoqlanuvchi V. t.dan ayrim mahalliy tarmoqdarga (uylar, hovlilar, jamoat binolariga) suv beri lad i. Aholi yashaydigan punktlarda yotqiziladigan V. tdagi suv bosimi 6 at dan oshmasligi lozim. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod bombasi

Vodorod bombasi - vayron qilish kuchi katta boʻlgan portlovchi bomba. Taʼsiri termoyadro reaksiyasigya asoslangan (qarang Yadro quroli). 1952-yilda AQSHda yaratilgan ommaviy qirgʼin quroli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod bogʻlanish

Vodorod bogʻlanish – koʻpincha donor-aksektor reaksiyalarda boradigan bogʻlanish.
Masalan: H2O = HOH ga teng. Sababi suv, 2ta Vodorod 1ta Kisloroddan tashkil topgan.

Vodorod bogʻ – bir yoki ikki molekuladagi ikki yoki bir necha atom orasida vodorod atomi orqali bogʻlanish. Vodorod boshqa elementlardan atomida yagona elektroni borligi bilan farq qiladi. U bu elektronini elektr-manfiyroq elementga berib, ionli yoki qutbli birikma hosil qilganida, uning yadrosi (N+) butunlay yoki bir qadar elektrsizlanadi. N+ ionining radiusi juda kichik boʻlganligidan, u oʻz atrofida anchagina kuchli elektr maydonini vujudga ke l tirad i. Agar bunday yadro oldiga elektrmanfiyroq bir element yaqin kelsa, uning elektronlarini tortadi va natijada vodorod bogʻlanish hosil boʻladi.

 
Vodorod bogʻlanish asosan 2 xil turda boʻladi.

1.Ichki molekulyar koʻp atomli spirtlar, amino kislotalar, oqsillar, uglevodorodlar va DNK 

2.Molekulalar aro (H2O), bir atomli spirtlar, kislotalar

Vodorod bogʻlanish hosil qila oladigan elementlar➖ Ftor. Kislorod. Oltingugurt. Xlor. Fosfor. Azot.(F . O . S . CL . P . N).
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod bromid

Vodorod bromid, HBr - vodorod bilan brom birikmasi, rangeiz, havoda tutaydigan boʻgʻuvchi gaz; qaynash temperaturasi — 66,7°, suyuqlanish temperaturasi — 86,9°; suvda yaxshi eriydi. Suvdagi eritmasi (bromid kislota) oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik, juda kuchli anorganik kislotalardan biri. Havoda asta-sekin oksidlanadi. Kuchli qaytaruvchi. V. b. sanoatda yuqori temperaturada platina yoki aktivlangan koʻmir yordamida brom bugʻi bilan vodorodni oʻzaro taʼsir ettirib, lab.da esa fosfor bromidni suv bilan gidrolizlab olinadi. Bromidlar olish uchun va baʼzi organik reaksiyalarda katalizator sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod generatori

Vodorod generatori - kvant generator. Vodorod atomlari dastasi yordamida ishlaydi. Oʻta yuqori chastotalar diapazonida juda barqaror elektromagnit tebranishlar manbai hosil qilish uchun ishlatiladi. V. g .da vodorod atomlari vodorod molekulalaridan elektr razryadi vositasida olinadi, unda atomlar manbaidan tashqari saralovchi magnit tizim, rezonator va ftoroplast yoki teflondan yasalgan maxsus yigʻuvchi kolba boʻladi. Vodorod atomining spektral chiziqlari oddiy (toʻlqin uzunligi X=21 sm) boʻlgani uchun V. g . da ammiakli molekulyar generatorga (X=1,26 sm) nisbatan spektr chiziqlarining kengligini aniqroq oʻlchash mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod yodid

Vodorod yodid, HJ — vodorod bilan yod birikmasi: rangsiz, havoda tinmay tutaydigan boʻgʻuvchi gaz; qaynash temperaturasi —35,4°, suyuqlanish temperaturasi — 50,9°, zichligi 2,86 g/sm3, yuqori temperaturada parchalanib, vodorod bilan yodga ajraladi. Suvdagi eritmasi yodid kislota deyiladi. U juda kuchli kislota va qaytaruvchidir; havoda oson oksidlanib, yod ajratib chiqaradi. Sanoatda 500° da vodorodni katalizator (platina) ishtirokida yod bilan biriktirib, laboratoriyada esa fosfor yodidni gidrolizlab olinadi. Vodorod yodid yodidlar tayyorlashda, organik sintezda qaytaruvchi sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy birikmalar
Vodorod koʻrsatkich

Vodorod koʻrsatkich, rN - eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasining oʻnlik manfiy logarifmida olingan qiymati. Bu son V. k. deb ataladi va rN bilan belgilanadi: rN=— lgH+. Toza suvda yoki neytral muhitdagi suvli eritmada 25° da vodorod ionlari N+| va gidroksid ionlari N~ ning konsentratsiyalari teng: N+|=ON-=110-7. Shu temperaturadagi N+ va ON~ ionlari konsentratsiyalarining koʻpaytmasi: %KHjO=H+OH-=10-710-7=10-14.

Demak, maʼlum temperaturada N+ va ON~ ionlari konsentratsiyalari koʻpaytmasi oʻzgarmas son boʻlib, bu ionlar konsentratsiyasini ulardan birining konsentratsiyasi bilan ifodalasa boʻladi; odatda buni N+ bilan ifodalash qabul qilingan. Demak, neytral muhitda: pH=-IgH+=-gl0-7=7 boʻladi. Agar rN7 boʻlsa, muhit ishqoriy boʻladi. rN qiymati 7 dan qanchalik kichik boʻlsa, eritmadagi N+ ionlarining konsentratsiyasi shunchalik katta, muxit shunchalik kuchli kislotali boʻladi va aksincha rN qiymati 7 dan qanchalik katta boʻlsa, eritmadagi ON~ ionlarining konsentratsiyalari shunchalik katta va muhit shunchalik kuchli ishqoriy boʻladi. Tuproq muhitini aniqlashda, toʻqimachilik, boʻyoqchilik, koʻnchilik, qogʻoz, kimyo va oziq-ovqat sanoatida V. k.ning ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod peroksid

Vodorod peroksid, H2O2- vodorod bilan kislorod birikmasi, rangsiz suyuqlik, zichligi 1,46 g/ml3. Suyuqlanish temperaturasi —0,41°, qaynash temperaturasi 150,2°. Suv bilan yaxshi aralashadi. Sof holdagi V. p. turgʻun, lekin ogʻir metallar va ionlari taʼsirida suv bilan kislorodga parchalanadi. Organik moddalar va faol metallarning oksidlanishi hamda kislorodning katodda qaytarilishi natijasida hosil boʻladi. Lab.da metall peroksidlar (BaO,, Na2O,) ning suyultirilgan kislotalar bilan oʻzaro taʼsiri natijasida, sanoatda esa alkilantragidroxinonlar, birinchi navbatda 2-etil, 2-uchlamchi butil- va 2-pentilantragidroxinonlarni avto-oksidlash usuli bilan olinadi. Suvdagi 30 % li eritmasi pergidrol deyiladi. V. p. tarkibidagi kislorod atomlari ham oksidlovchi, ham qaytaruvchi xossaga ega. V. p. ipak, jun va moʻyna kabi mahsulotlarni oqartish uchun, tibbiyotda va oziq-ovqat sanoatida dezinfeksiyalovchi modda sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod sulfid

Vodorod sulfid, H2S- vodorod bilan oltingugurt birikmasi; rangsiz va zaharli gaz, palagʻda tuxum hidi keladi; qaynash temperaturasi — 60,38°, suyuqlanish temperaturasi —8,29°, suvda erib, sulfid kislota (juda kuchsiz) hosil qiladi; bu kislotaning tuzlari sulfidlar deb ataladi. Tarkibida 2 valentli oltingugurt borligi uchun V. s. juda kuchli qaytaruvchidir. V. s. texnikada neft, tabiiy va sanoat gazlarini qayta ishlash yoʻli bilan, lab.da esa metall sulfidlarga suyultirilgan sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Analitik kimyoda kationlarni aniqlashda ishlatiladi.juda tasr qiladi. Molyar massasi 34 g/mol, zichligi 1.19 . Ishlab chiqarish obyektlarida PDKsi 10 mg/m3, aholi punktlarida 0.008 mg/m3 . Vodorod sulfid gazi zaharli bo'lib, 1.4 mg/m3 o'tkir hid seziladi, 10 mg/m3 dan oshganda hid sezish kuchayadi ko'z achishi, ko'ngil aynishi, bosh og'rig'i boshlanadi. 100 mg/m3 dan oshganda hid sezish pasayib bosh og'rig'i, ko'z achishi, tomoq qichishi, holsizlik kuchayib uyqu keladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Vodorod termometri

Vodorod termometri, gaz termometri — ishi gaz (mas., vodorod) ning bosimi temperaturaga bogʻliqligiga asoslangan temperatura oʻlchash asbobi. Temperaturani oʻlchash uchun ichiga vodorod (yoki geliy, azot) toʻldirilgan ballon (kapillyar orqali manometrta tutashtirilgan) temperaturasi oʻlchanadigan muhitga joylashtiriladi. Oʻlchangan gaz hajmi yoki bosimi qiymatini uning holat tenglamasip qoʻyib, temperatura hisoblab chiqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod ftorid

Vodorod ftorid, HF — oʻtkir hidli rangsiz gaz. Vodorod ftorid 19,43° dayoq suyuqlikka aylanadi. Havoda kuchli tutab, uning namligi taʼsirida tomchisimon eritma hosil qiladi. Suyuq holdagi vodorod ftoridning zichligi 991 kg/m3, qaynash temperaturasi 19,43°, suyuqlanish temperaturasi — 83,1°. Suvda cheksiz miqdorda erib ftorid kislota hosil qiladi. Vodorod ftorid boshqa kislotalardan farqli oʻlaroq kremniy (IV)-okchh bilan reaksiyaga kirishadi: SiO2+4HF=SiF4+2H2O. Vodorod ftoridning shishalarni xiralashtirishi shu reaksiyaga asoslangan boʻlib, sanoatda undan shishalarga gul va turli belgilar chizishda foydalaniladi. Vodorod ftorid tabiiy birikma — flyuorit (CaF2) ga konsentrlangan sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Vodorod ftorid ftor, sunʼiy kreolit va ftororganik birikmalar olishda qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Kimyo
Vodorod sianid

Vodorod sianid, sianid kislota, HCN — kuchli zahar; rangsiz, uchuvchan, oʻziga xos hidli suyuqlik; qaynash temperaturasi 25,7°; suyuqlanish temperaturasi —13,1°, juda kuchsiz kislota; achchiq bodom, oʻrik, shaftoli va olcha magʻzida glyukozidlar tarzida uchraydi. Sanoatda ammiak va metanning havo bilan aralashmasini katalizator (platima) ishtirokida, lab.da esa baʼzi sianidlar (NaCN), K4Fe(CN4),,) ga suyultirilgan sulfat kislota qoʻshib, qizdirish yoʻli bilan olinadi. Vodorod sianid organizmda fermentativ jarayonlarni toʻxtatadi. Vodorod sianid qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurash, dezinfeksiyalashda ishlatiladi. Kime sanoatida polimerlar (akrilonitril, metakrilat va boshqalar) i. ch. da, sintetik sut kislota tayyorlashda, tuzlari oltinni rudalardan ajratib olishda va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod elektrod

Vodorod elektrod —vodorod atmosferasida vodorod ionlari N+ boʻlgan eritmaga yarmisigacha tushirib qoʻyiladigan platina plastinka yoki maydalangan platina qoplangan sim. Platina bilan eritma oʻrtasida quyidagi reaksiya: N2 0 2N+ +2 ye hisobiga hosil boʻluvchi potensiallar farqi vodorod ionlari konsentratsiyasi, gaz holdagi vodorod bosimi va temperaturaga bogʻliq. V- e.dan kuchli oksidlovchilar, qaytaruvchilar, toʻyinmagan organik birikmalar va baʼzi metallar (mas., qoʻrgʻoshin, mis, kumush, oltin) tuzlari bor muhitda foydalanish mumkin emas. V. e. galvanik zanjirlarning elektr yurituvchi kuchini, alohida elektrodlar potensiali va vodorod koʻrsatkich rN ni oʻlchash uchun qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorodsimon atomlar

Vodorodsimon atomlar - 1) tuzilishi vodorod atomiga oʻxshash,yadro va bitta elektrondan iborat yengil elementlarning ionlari. Bunday atomli elementlar (Ne+, Ve3+ va b.) faqat atom raqamlari bilan bir-biridan farq qiladi. V. a. energiyasi sathi va spektri vodorod atomi energiyasi sathi va spektriga oʻxshaydi, lekin energiya masshtabi va oʻtish chastotasi z2 marta (z— elementning atom raqami) ortishi bilan undan ajralib turadi; 2) yangi atomlar deb nomlanadigan beqaror zarrachalar. Ularga birinchi navbatda vodorod atomi yadrosi (proton) dan va manfiy zaryadlangan elementar zarracha (myuon M", P~ mezon, K~ mezon va b.)dan tashkil topgan mezoatomlar, keyin elektron va musbat zaryadlangan elementar zarrachalardan tashkil topgan sistemalar: pozitron, myuon M+, P+ yoki K+ mezon (tegishlicha pozitroniy, myuoniy, pioniy, kaoniy deb nomlanadigan zarrachalar)dan tashkil topgan sistemalar kiradi. Bu sistemalar modda orqali yuqorida keltirilgan elementar zarrachalar oʻtganda hosil boʻlib, kimyoviy reaksiyalarga vodorod atomiga oʻxshash kirishadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voyevoda

Voyevoda (rus.) — 1) qushin boshligʻi, slavyan xalqlarida hukmdor. Rusda 10-asrdan maʼlum. Rossiya davlatida — polk, otryad (15-asr oxiri — 18-asr boshi), shahar (16-asr oʻrtasi — 1775) va viloyat (1719—75) boshligʻi. 2) (Voyevodlik) — Polshadagi asosiy maʼmuriyhududiy birlik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voyevodina

Voyevodina— Avval Yugoslaviyada, keyinchalik Serbiya Respublikasi tarkibidagi muxtor oʻlka. Mayd. 21,5 ming km. Aholisi 2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Novi-sad. Iqlimi moʻtadil, kontinental. Iyulning oʻrtacha harorati 22-24°, yanvarniki 1,2-2,6°. Yillik yogʻin 550–750 mm. Yirik daryolari: Dunay, Tisa, Tamish.

V. da 6-asrda slavyanlar, 9-asr oxirida vengerlar yashagan. 10-asrdan Vengriya qirolligi tarkibiga kirgan, 1526-1918 yillarda V. hududi Gabsburglar monarxiyasi qoʻli ostida, 1918-yildan Serb, xorvat va slovenlar qirolligi (1929-yildan Yugoslaviya) tarkibida. 1945-63 yillar muxtor viloyat, 1963-yildan muxtor oʻlka.

V. — Serbiyaning xoʻjaligi eng rivojlangan qismi. Q. x. bogʻdorchilik va uzumchilik, goʻsht-sut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Sanoati mahalliy xom ashyoga asoslangan. V. ning sharqiy qismida neft va gaz chiqariladi. Toʻqimachilik, mashinasozlik, kimyo, elektrotexnika, sellyuloza-qogʻoz, sement, oziq-ovqat sanoati rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vojid Alixon Hindistoniy

Vojid alixon hindistoniy (19-asr, Hugli bandargohi, Bengaliya) — qomuschi olim. Otasi adib, asli tur-kistonlik boʻlgan. V. A. H. 12 yoshidayoq turli ilmlardan xabardor boʻlgan. 15— 16 yoshlarida sayohatga chiqib, bilimlarini oshirgan, soʻng mudarrislik qilgan. Asosiy asari 2 jildli "Matla ul-ulum va majma ul-funun" ("Ilmlar boshi va fanlar majmuasi", 1846) qrmusidir. 1-jild ("Matla ul-ulum") da fanlar asosi, ularning paydo boʻlishi va rivojlanish tarixi bayon qilingan. 2- jild ("Majma ul-funun") da qimmatli amaliy maʼlumotlar, jumladan Markaziy Osiyo xattotlik, musavvirlik, kandakorlik, duradgorlik, koʻnchilik, muqovasozlik va b. kasblar haqida maʼlumot toʻplangan. Har jildning maxsus bobida musiqa (xususan, hind va fors musiqa anʼanalari) haqida fikr yuritilgan. V. A. H. Xorazmga kelib mudarrislik qilgan, uning asari toshbosma tarzida (Kanpur, 1889; Lakxnau, 1908 va b.) Turkistonda keng tarqalgan. Asarlari Beruniy nomidagi Sharqshunoslik ilmiy tadqiqot institutida saqlanmokda (inv. NN 8787, 6817, 6818, 2838, 5250).

Ld.:Avedova N. A., Svedeniya o texnike jivopisi v ensiklopedii Vajida Ali, v kn.: Iz istorii jivopisi Sredney Azii. Traditsii i novatorstvo, T., 1984.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vozeh

Vozeh (taxallusi; asl ismi Qori Rahmatullo Bin Ashur Muhammad) (1817/18-1893/94, Buxoro) - oʻzbek shoiri, adabiyotshunos, xattot, geograf. Buxoro madrasalaridan birida oʻqigan (1844-yilgacha). 1853—56-yillarda Karmana hokimi xizmatida boʻldi. Saroy muhiti bilan kelisholmay, Buxoroga qaytadi va umrining oxirigacha faqirona hayot kechiradi. V. oʻzbek, tojik va arab tillarida, turli janrlarda ijod qilgan. Sheʼrlari turli bayoz va majmualarda uchraydi, devon tuzmagan. "Aqoid unniso" ("Ayollar uchun qoidalar") risolasi, "Savonih ul-masolik va farosix ulmamolik" ("Yoʻllarning qulayliklari va mamlakatlarning masofalari") va b. asarlari oʻsha davrdagi adabiy-badiiy, ijtimoiy-siyosiy muhitga oid, shuningdek geografiya va etnografiya boʻyicha maʼlumotlarga boy. "Koni lazzat va xoni neʼmat" ("Lazzat manbai va neʼmat dasturxoni") asari Turkistonda rasm boʻlgan turli nonlar va shirinliklarning inson salomatligiga foydali xususiyatlari haqida. 18— 19-asr ning 1-yarmidagi adabiy muhitni oʻrganishda qimmatli manba hisoblangan "Tuhfat ul-ahbob fi tazkirat ul-ashob" ("Suhbatdoshlar tarjimai holidan doʻstlarga tuhfa", 1871) tazkirasida Qoʻqon va Buxoro xonligida yashagan shoir va davlat arboblari haqida maʼlumotlar, ularning asarlaridan namunalar keltirilgan. Asar 29 bobdan iborat, har bir bob shoirlar taxallusining arab alifbosidagi tartibi asosida tuzilgan. V. asarlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston FA Qoʻlyozmalar (inv. №75) hamda Sharqshunoslik (№50/11, 60, 2336/1, 2304/1, 1470, 854/1, 852/1) intlarida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Vozneseniye oroli

Vozneseniye oroli - Atlantika okeanining markaziy qismidagi vulkanik orol, Buyuk Britaniya mulki. Mayd. 88 km. Aholisi 1,4 ming kishi (1989). Maʼmuriy markazi va port shahri — Jorjtaun. Yer yuzasi platodan iborat; traxit, riolit va bazalt jinslardan tarkib topgan. Oʻchgan vulkan krateri koʻp (30 dan ortiq). Eng bal. joyi 858 m (Grin-Mauntin togʻi). Iqlimi tropik passatli issiq iklim. Yillik yogʻin 700 –1000 mm. Oʻt-oʻsimliklari keng tarqalgan, oʻrmonlar bor. Sabzavot, mevalar yetishtiriladi. Orolni 1501 yilda Vozneseniye bayrami kuni portugallar kashf etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Orollar
Turkum:Buyuk Britaniya
Andrey Voznesenskiy

Andrey Andreyevich Voznesenskiy (1933-yil 12-may, Moskva — 2010-yil 1-iyun, Moskva) — rus shoiri. Sheʼrlari oʻta zamonaviylashtirilganligi, murakkab obrazliligi va ritmik tizimi bilan ajralib turadi. „Aksildunyolar“ (1964), „Vitraj ishlari ustasi“ (1976), „Adashtiruv“ (1978) toʻplamlari, „Ustalar“ (1959), „Lonjyumo“ (1963). „Oza“ (1964), „Avos“ (1972), „Choh“ (1986) va boshqa poemalar muallifi. Voznesenskiyning „Video—sheʼriyat“, „Rossiya—qimorxona“, „Chalkash shamollararo“ kabi sheʼriy va nasriy kitoblari nashr qilingan. Shoʻro tuzumi davrida Voznesenskiy haqgoʻyligi, adolatparvarligi uchun taʼqibga uchragan. 1966-yilgi Toshkent zilzilasi paytida Toshkentda boʻlib, „Toshkentga yordam bering!“ dostonini yozgan. Voznesenskiy Alisher Navoiy haqida „Alisher Navoiy — ulugʻ shoir… Navoiyning ming yillarga tatirli ahamiyati bor…“, deb unga yuksak baho bergan.

„Mangu rizq“ asari Sirojiddin Sayyid tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1990).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:2010-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiyalik shoirlar
Turkum:SSSRda tugʻilganlar
Turkum:Rossiyada vafot etganlar
Turkum:Rossiya kishilari
Voiz

Voiz (arab.) — jamoat oldida nutq soʻzlovchi, voizlik bilan shugʻullanuvchi kishi, professional notiq. Voizlar chuqur bilim, yuksak madaniyat va maxsus ijrochilik salohiyati (chiroyli va taʼsirchan ovozi, aniq va ravshan talaffuz, oʻz zamonasi uchun yetakchi tillarni mukammal bilish va boshqalar) ga ega boʻlgan. Musulmon sharqining yirik olimlari, din arbobi, adib va boshqalar koʻpincha yetuk voizlar ham boʻlganlar. Xoja Muayyad Mehnagiy, Mavlono Riyoziy, Husayn Voiz Koshifiy, Mavlono Muin Voiz Hiraviy, Bahouddin Valad, Jaloliddin Rumiy, XX asrda muftiy Ziyovuddinxon Eshon Boboxon oʻgʻli va boshqalar soʻz qudrati va jonli nutq sanʼati bilan oʻz zamonasining mashhur voizlari boʻlganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voizlik sanʼati

Voizlik sanʼati - jamoat oldida nutq soʻzlash, notiqlik sanʼati; ilmiy-siyosiy maʼruza, bahs, munozara, targʻibot va tashviqotning asosiy vositasi sifatida keng ijtimoiy mavqega ega boʻlgan sanʼat. Yunonistonda voizlik ritorika deyilgan. Qadimda Sharq mamlakatlarida hukmdor shaxsan oʻzi jamoat oldiga chiqib, oʻz siyosati, xalqaro ahvol va b. haqida nutq soʻzlagan. El oldiga chiqish, ayniqsa juma namozi, hayit, navroʻz kunlari va b.da, mamlakatlararo urush boshlangandagi yigʻinlarda odat tusiga kirgan. 9-asrga kelib, bu muhim ishni xushovoz, taʼsirchan gapiradigan, ishontira oladigan maxsus kishilar — voizlarga topshirganlar. Shunday qilib, V. s. shakllangan. Rivoji jarayonida dabirlik (davlat ahamiyatidagi yozishmalarni insho etish va oʻqib berish), xatiblik (diniy, siyosiy mayldagi notiqlik), muzakkirlik (diniy-axloqiy masalalarni sharhlab berish) kabi tarmoqlari vujudga kelgan. V. s. ning nutq matnlari, tinglovchilarning bilimi, ijtimoiy mavqei va b. xususiyatlarga koʻra turli maqom (qism) larga boʻlingan: sultoniyot (yuqori tabaqa uchun), xutubu jihodiya (jangovar nutqlar), gʻaribona maqom (oddiy xalq uchun) va b. V. s. ijtimoiy va badiiy jihatdan muhimligi tufayli asrlar davomida rivojlana bordi. Oʻrta asrlarda V. s. ning nazariyasi va talqin uslublarini yorituvchi ilmiy, uslubiy va xrestomatik asarlar yaratildi. V. s. ni oʻrgatuvchi maxsus soha — kalom ilmi, balogʻa ilmi yuzaga keldi. V. s. oʻtmishda katta ijtimoiy qudrat kasb etgan, hozirgi notiqlik sanʼati rivojida muhim rol oʻynagan.

Sotimxon Inomxoʻjayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vois kulol

Vois kulol (19-asr oʻrtalari - Xorazm viloyati Xonqa tumani Madir qishlogʻi—1913) — koshinkor (koshinpaz) usta, kulol, koʻzagar. Otasi usta Ismoil bilan birga ishlab hunar oʻrgangan. Xorazm meʼmorligiga rang-barang xom koshinlar tayyorlagan, keyinchalik elga yuqori sifatli qoplama koshinlar ishlaydigan usta sifatida taniladi. Ustaxonasida katta hajmli sopol xum va koʻzalar ishlab chiqargan; 19-asr oxiri — 20-asr boshida Xivada qurilgan koʻpgina yirik ansambllarning bosh tarzi (fasadi) ni bezashda ishtirok etgan. Jumladan Nurullaboy saroyi (1906— 12), Islomxoʻja madrasasi va minorasi (1908—10). pochta binosi (1910), kasalxona (1911—13) va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voisov Bolta

Voisov Bolta (1892—Xorazm viloyati Xonqa tumani Madir qishlogʻi—1958)— kulol, koshinkor usta, Xorazm kulolligi maktabi vakili. Hunarni otasi Vois kulol va usta Madrasuldan oʻrgangan. 20-asr boshlarida Xiva meʼmoriy ansamblidagi yirik binolarni bezashda koshinkor sifatida qatnashgan. Murakkab meʼmoriy naqsh mujassamotlari tuzgan, yodgorliklarni tiklash uchun koshinlar tayyorlagan. Naqshli sopol idishlar, ayniqsa qalami uslubida naqshlangan bodiyalar tayyorlash V. ijodida asosiy oʻrin tutadi. V. ishlaridan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voish

Voish — tok oʻstirish usullaridan biri. Qoʻsh qatorlab (qatorlar orasi 4— 5 m, qatorlardagi tuplar orasi 2,5— 3 m) ekilgan toklar bal. 2,0—2,5 m, kengligi 3 m qilib qurilgan baquvvat yogʻoch soʻriga koʻtariladi (qarang Soʻri).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ethel Lilian Voynich

Etel Lilian Voynich (1864. 11.5, Kork, Irlandiya—1960. 28.7, Nyu-York) — ingliz adibasi. Berlindagi oliy musiqa maktabini tugattan (1885). 1887—89-yil larda Rossiyada yashagan. 1920 y dan AQShda. Italiya xalq ozodlik harakati (1830—40) ga bagʻishlangan „Soʻna“ (1897) romani yozuvchiga xalqaro shuhrat keltirdi. Voynichning „Jek Reymond“ (1901), „Oliviya Latam“ (1904), „Uzilgan doʻstlik“ (1910), „Poyabzalingni yech“ (1945) romanlari Italiya, Rossiya, Polsha xalqlarining inqilobiy kurashi haqida. „Soʻna“ romani Mirzakalon Ismoiliy tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1956).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ingliz yozuvchilari
Vokal musiqa

Vokal musiqa – kuylash uchun moʻljallangan musiqa. Vokal musiqaga yakka, ansambl hamda xor tarzida, shuningdek musiqa cholgʻulari joʻrligida yoki umuman joʻrsiz (masalan, katta ashula, a kapella xorlari kabi) ijro etiladigai asarlar kiradi. Barcha da xonanda ovozi yetakchi oʻrin tutadi. Vokal musiqa, asosan, badiiy matn (sheʼriyat) bilan bogʻliq. soʻzsiz ijro etiladigan vokaliz ham vokal musiqadir.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Vokal musiqa
Vokaliz

Vokaliz (lot. vocalis — unli tovush; sadolanuvchi, kuylovchi) — soʻzsiz, unli tovushlarda kuylash uchun yaratilgan etyud yoki ovoz mashqi; ovozni shirador qilishga va xonanda mahoratini oshirishga xizmat qiladi (J. Konkone, G. Panofka, M. Glinka, A. Varlamov va b.). Konsert ijrosi uchun moʻljallangan mustaqil musiqa asari sifatida ham uchraydi (S. Raxmaninov, ovoz va fortepiano uchun "Vokaliz"; R. Glier, "Ovoz va orkestr uchun konsert"; V. Uspenskiy, "Vokaliz"; Ik. Akbarov, "Hamza" kinofilmiga yozilgan "Zulfiya vokalizi"; M. Leviyev, "Soʻzsiz qoʻshiq"; B. Giyenko, "Ovoz va orkestr uchun konsert" va b.).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vokalizatsiya

Vokalizatsiya — unli tovushlarda kuylash; vokal musiqaning asosiy badiiy (ifodaviy) usullaridan. Soʻz boʻgʻinini ikki va undan ortiq tovushlarda kuylash V. ning eng oddiy xilidir. Boshidan oxirigacha biron-bir soʻzning boʻgʻinlari kuylanadigan asarlar ham uchraydi. Mas., "Alliluyya" (V. Motsart), "Madhiya" (M. Glinkaning "Ivan Susanin" operasi epilogida). V. xalq (xususan oʻzbek) musiqa ijodida ham mavjud. (k,. Hang).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vokzal

thumb|Toshkent Vokzal
Vokzal (ing. Vauxhall — Londondagi sayrgoh bogʻning nomi) — yoʻlovchilar va transportga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan bino yoki binolar majmui. 17-asrda ingliz Jeyn xonim Voks (Jane Vaux) London yaqiniga bogʻ va koshona zal qurdirdi. Temir yoʻl kurilgandan keyin stansiyadagi bino ham "voksal" (Vokszal i) deb yuritildi. Dastlabki V. (Angliyada Stokton—Darlington liniyasidagi V.) 19-asr boshlarida qurildi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida deyarli barcha katta shaharlarda V. lar paydo boʻldi.

V. ning temir yoʻl vokzal i, aerovokzal, avtovokzal xillari bor. V.da stansiya binosi, yoʻlovchi platformalari (perron) va oʻtish yoʻllari boʻladi. V. binosida bilet kassalari, maʼlumotlar byurosi, kutish zali, pochta va telegraf, tibbiyot punkti, bolali onalar xonasi, restoran va bufetlar, yuk xonalari, qoʻl yukini saqlash kameralari; katta V. larda esa avtomatik yuk saqlash kameralari, bilet bosish va sotish mashinalari, elektr komposterlar va maʼlumot berish avtomatlari ham boʻladi. Toshkentda ikki temir yoʻl vokzal i — "Markaziy" (birinchi binosi 1901 yilda, hozirgi 1957 yilda qurilgan) va "Janubiy" (1985Y.) vokzal bor. "Markaziy" temir yoʻl vokzalida yuqoridagi qulayliklardan tashqari, perronga olib chiqadigan yer osti yoʻlagi ham bor. Avtovokzal shaharlar orasida va shahar atrofiga qatnaydigan avtobus yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan inshootlar majmuidan iborat. Toshkentdagi "Toshkent" va "Samarqand" avtovokzallarida yuqorida aytib oʻtilgan qulayliklarning kupi bor (qarang Avtovokzal). Aerovokzal havo transporti yulovchilariga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan binolar majmui; aeroportning asosiy inshooti. Aerovokzalda biletlar sotiladi va qayd qilinadi; bagajlar qabul qilinadi va beriladi; samolyotlarning kelishi va ketishi haqida maʼlumot berib turiladi; yulovchilarga pochta va tibbiyot xizmati koʻrsatiladi va hokazo. Xalqaro havo yoʻllaridagi aerovokzalda chet elga ketayotgan va chet eldan kelayotganlarning hujjatlari va bagajlari tekshiriladigan boʻlim ham boʻladi. Aerovokzaldagi barcha binolar vazifasiga qarab 3 guruhga boʻlinadi: yoʻlovchilar uchun moʻljallangan zallar (bilet sotish va kayd qilish zallari; kutish zali; kafe va restoranlarning savdo zallari); qoʻshimcha binolar (yukxonalar, bolali ayollar uchun ajratilgan xonalar, aloqa boʻlimi va b.); Yoʻlovchilarga qulaylik tugʻdirish va asosiy aerovokzalning ishini yengillatish uchun katta shaharlarda qoʻshimcha aerovokzallar tashkil qilinadi. Masalan, Toshkentdagi aerovokzali prik V.lar jumlasiga kiradi. Unaa mahalliy trassalarda qatnaydigan samolyotlar uchun moʻljallangan qoʻshimcha aerovokzal bor. Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlari markazlarida temir yoʻl vokzal i, aerovokzal va avtovokzal bor. Bir yoʻla t. i. avtobus, suv va havo transporti yoʻlovchilariga xizmat qiladigan birlashgan (kompleks) V. lar ham boʻladi. Birlashgan V. yoʻlovchilarga juda qulaylik tugʻdiradi. Masalan, bir shahardan poyezdda bir V. ga kelib tushgan yoʻlovchi oʻsha joyning oʻzida boshqa shaharga yoki atrofiga qatnaydigan avtobusga bilet olishi mumkin va aksincha. Oʻzbekyastonda birlashgan V. lar yoʻq. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vokoder

Vokoder (ing . voill coding — tovushni kodlash)—aloqa kanalidan nutq emas, balki nutqni tahlil qilish natijasida hosil boʻladigan signallar (kodlar) uzatiladigan telefon aloqa tizimi. Tovush signalining chastota spektrini (tovush toʻlqinlari yigʻindisiii) qisqartirib beradi, bir normal telefon aloqa kanali oʻrnida yuzdan ortiq aloqa kanali hosil qilishga imkon beradi. V. asosan tovush analizatori va tovush sintezatoridan iborat. Tovush analizatori parallel ishdovchi bir necha elektr filtrdan tuzilgan. U uzatilayotgan tovush signallarining ayrim xususiy belgilarini aniqlab, ularni liniyaga uzatadi. Tovush sintezatori esa shu belgilarga qarab asosiy tovushni qayta tiklaydi. V. ning kamchiligi shuki, tiklangan tovush uzatilayotgan tovushga oʻxshamaydi ("mexanik tovush" hosil boʻladi). V. maxsus aloqa yoʻllarida qoʻllanadi.

Markaziy temir yoʻl vokzali (Toshkent, 2000).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vol

Vol — qad. hind ogʻirlik oʻlchov birligi; ratsh, tuda oʻlchov birliklari bilan quyidagicha bogʻlangan:1V="Zratsh=1/32 tula = 0,3766 g .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vola

Vola (asl ismi Eshonxoʻja Mirinoyatullo oʻgʻli)) 1770-1842-yillarda Samarqand viloyati Ishtixon tumanida yashagan oʻzbek shoiri.

Volaning "Suhbatdoshlar tarjimai holidan doʻstlarga tuhfa" tazkirasida keltirilishicha Vola tugʻma koʻzi ojiz boʻlgan. Shunga qaramay u turkiy va forsiy tillarda ijod qilgan. 19-asr Kattaqoʻrgʻon adabiy muhitiga mansub Shavqiy, Nodim, Xiromiylar bilan ijodiy muloqotda boʻlgan. Navoiy, Hofiz sheʼrlariga tazmin, muhammaslar bogʻlagan. Sheʼrlari ijtimoiy, falsafiy va ishqiy mavzuda. Ularda mehnatkash xalq hayoti, turmush mashaqqatlari, oʻz qashshoqligidan norozilik, ezgu orzular ifoda etilgan. Baʼzi da sheʼrlaridan 2 ta devon tartib bergani va bayozlar tuzgani haqida maʼlumot keltiriladi, ammo ular hali topilmagan. Turli bayozlarga kirgan 3 ming misradan ortiq sheʼrlari bizgacha yetib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Turkiy shoirlar
Volga

Edil, Itil yoki Volga (, , ) – Rossiyaning Yevropa qismida joylashgan daryo.

 Nomining kelib chiqishi 
Antik vaqtlardagi va qadimda „Ra“, oʻrta asrlarda esa „Itil“ yoki „Egyel“ deb nomlangan. Slavyanlar davridagi nomlanishida „Vlga“, „Vilga“ va „Volgo“ deb nomlangan. Hozirgi paytda ushbu daryo „Volga“ deb ataladi. Turkiy xalqlar esa uni qadimdan „Idil“, „Itil“ nomlari bilan atashadi.

 Umumiy maʼlumot 
Volga – Rossiyaning Yevropa qismidagi eng yirik va sersuv daryo. Uzunligi 3530 km (suv omborlari qurilishidan oldin 3690 km). Havzasining maydoni 1360 ming km’. Valday qirlaridan boshlanib (228 m balandlikdan), Kaspiy dengiziga delta hosil qilib (maydoni 19 ming km²) quyiladi. Volgaga 200 tacha irmoq qoʻshiladi. Chap irmoqlari oʻng irmoqlariga nisbatan koʻp va sersuvroq. V. Verxit. Sterj, Vselug, Peno, Volgo kabi bir qancha koʻllardan oqib oʻtadi. Oʻng irmoq – Oka quyilish joyidan Volganing oʻrta oqimi (to Kama daryosi quyilishigacha) boshlanadi va daryoVolga boʻyi qirlarining shimoliy va sharqiy yon bagʻirlari boʻylab oqib, Jiguli togʻlarini aylanib oʻtadi va Samara yoyi deb ataladigan juda katta tirsak hosil qiladi. Volgograd shahri yaqinida V. dan uz. 520 km boʻlgan Axtuba chap tarmogʻi ajralib chiqadi. V.ning chap irmoqlaridan Mologa, Sheksna, Kostroma, Unja, Vetluga, Kama, Samara, Katta Irgiz va boshqa; oʻng irmoqlaridan Oka, Sura, Sviyaga eng yirik irmoqlardir. Volga asosan qor (yillik oqimining qariyb 60%), grunt (30%) va yomgʻir (10%) suvlaridan toʻyinadi. Yoz va qishda daryo suvi juda kamayib ketadi, baʼzan yozda ketma-ket jala yogʻganda suv sathi koʻtariladi. Volganing yuqori va oʻrta qismi noyabr oxirida muzlab, aprel oʻrtasida eriydi, quyi qismi esa dekabr oʻrtasida muzlab, mart oʻrtasida muzdan boʻshaydi. Quyilish yeridan Rjevgacha (3256 km) muntazam kema qatnaydi. Volganing suv rejimini tartibga solish, daryoni chuqurlashtirib, kemalar qatnovini yaxshilash va arzon elektr energiya olish maqsadida daryoda GESlar qurildi. Volga daryosi Volga-Boltiq suv yoʻli orqali Boltiq dengizi bilan, Shimoliy Dvina suv sistemasi va Oq dengiz-Boltiq kanali orqali Oq dengiz bilan, kema qatnaydigan Volga-Don kanali orqali Azov va Qora dengizlari bilan, Moskva sh. bilan Moskva nomli kanal orqali bogʻlangan. Volga sohilida Tver, Yaroslavl, Nijniy Novgorod, Qozon, Ulyanovsk, Samara, Saratov, Volgograd, Astraxon sh.lari joylashgan. Volgada 70 tur baliq yashaydi, bulardan 40 turi ovlanadi. Daryoda yogʻoch, yogʻochsozlik mahsulotlari, neft, tuz, ruda, binokorlik materiallari, gʻalla, meva va boshqa tashiladi. Volga havzasida Volga-Kama, Jigulevsk, Astraxon qoʻriqxonalari. Samarskaya Luka tabiat milliy bogʻi mavjud. Antropogen taʼsir natijasida Volgada ekologik vaziyat keskin yomonlashdi. V.ning tabiiy majmuasini tiklash uchun ilmiy izlanishlar olib borilmoqda.

 

Turkum:Moskva viloyati daryolari
Turkum:Nijnij novgorod viloyati daryolari
Turkum:Yevropadagi daryolar
Turkum:Geografiya
Turkum:Daryolar
AvtoVAZ

Volga avtomobil zavodi (VAZ) — Rossiyaning yengil avtomobillar ishlab chiqaruvchi yirik sanoat korxonasi. Samara viloyatining Tolyatti shahrida joylashgan. Yillik loyiha quvvati 660 ming avtomobil ishlab chiqarishga moʻljallangan. 1967-yil qurilishi boshlanib, Yillik loyiha quvvati 220 ming avtomobil boʻlgan 1-navbati 1971-yil Italiyaning "Fiat" korporatsiyasi bilan hamkorlikda qurilgan. "FIAT-124" avtomobili negizida yaratilgan "Jiguli" VAZ-2101 rusumli kichik litrajli yengil avtomobillarini ishlab chiqargan. 2-navbati 1972-yilda ishga tushirilgan (loyiha quvvati 220 ming avtomobil). Keyingi yillarda korxona "Jiguli" rusumidagi yengil avtomobillarning bir necha modifikatsiyalarini yaratdi va ishlab chiqardi (VAZ-2103, VAZ-2104, VAZ-2105, VAZ2106, VAZ-2107, VAZ-2108, VAZ-2109 vahokazo). 80-yillar oxiriga kelib korxona VAZ-2199 rusumdagi zamonaviy dizayn va turli qulayliklarga ega boʻlgan yengil avtomobillarni (5 oʻrindiqli) ishlab chiqarish ni yoʻlga qoʻydi. Hozirgi vaqtda korxona shu vaqtgacha ishlab chiqarayotgan yengil avtomobillarning baʼzi takomillashtirilgan rusumlari bilan birga butunlay yangi rusumdagi "Knyaz Vladimir" yengil avtomobillarni yetkazib bermoqda (2000). Korxona oʻz mahsulotlarini eksportga ham chiqaradi (qarang Avtomobil sanoati). 90-yillar boshigacha Oʻzbekistonda shaxsiy avtomobillarning asosiy qismini VAZ avtomobillari tashkil etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Toʻliq nomi ОАО «АвтоВАЗ» (OAO «AvtoVAZ») Asos solingan yil 1966-yil Joylashuvi , Tolyatti, (Samara viloyati) Prezident / Bo Anderson Soha Avtomobilsozlik Mahsulot Yengi avtomobillar Ishchilari soni 68 ming kishi (2013-yil) Rasmiy sayti LADA.ru

 Shuningdek 

 Sovet va Rossiya yengil avtomobillari (20 asr)
 Rossiya yengil avtomobillari (21 asr)
Volga bulgʻorlari

thumb
Volga bulgʻorlari, Volga-Kama bulgʻorlari (Kama bulgʻorlari, bulgʻorlar) — Azov boʻylarida 7-asrda koʻchmanchilik qilib yurgan, soʻngra (7-asrning 2-yarmida) Oʻrta Volga boʻylariga koʻchib borgan turkiy qabilalar. Oʻrta Volga (Idel) va Kama daryosi boʻylarida Volga bulgʻorlari ugor-fin til oilasiga mansub mahalliy qabilalar bilan aralashib ketganlar va kuchli harbiy tashkilotga ega boʻlganlari tufayli Volga-Kama havzasida siyosiy gegemonlikni qoʻlga olganlar, bu yerda turkiy tillar keng tarqala boshlagan. Volga bulgʻorlari boshqa mahalliy qabilalarni xalq boʻlib shakllanishida va davlat (qarang Volga-Kama Bulgʻoriyasi) barpo etilishida bosh rolni oʻynagan. Ularning avlodlari — chuvashlar, Qozon tatarlari va boshqalar.

 Yana qara 

 Volga-Kama Bulgʻoriyasi
 Qozon xonligi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Millatlar
Volga buyi qirlari

Volga buyi qirlari - Volganing oʻng sohili boʻylab Nijniy Novgorod shahridan Volgogradgacha choʻzilgan qirlar. Volga bilan Don daryolari havzalari orasidagi suvayirgʻich. Volga buyi qirlari Volga ustidan tik koʻtarilib, Oka-Don pasttekisligiga qiyalanib boradi. Eng baland yeri (Xvalinsk shahri yaqinida) 375 m. Eni 500 km. Volga buyi qirlarining ayrim qismlari togʻ (Zmeev togʻlari, Jiguli togʻlari va b.) deb ataladi. Ohaktosh, dolomit, gil, qum, mergellardan tarkib topgan. Shimoli-gʻarbiy va shimoli-sharqiy qismlarida karst relef shakllari uchraydi. Shimoliy keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Ayrim joylari oʻrmon-dasht, janubiy dashtdan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volga-boltiq suv yoʻli

thumb
Volga-boltiq suv yoʻli (sobiq Mariya suv yoʻli) — Volga daryosini Boltiq dengizi, Oq dengiz — Boltiq kanali orqali esa Oq dengiz bilan bogʻlovchi sunʼiy suv yoʻli. Cherepoves shahargacha Ribinsk suv omboridan, Kovja daryosi, Mariya kanali, Vitegra daryosi, Onega kanali, Svir daryosi, Ladoga koʻli va Neva daryosi orqali oʻtadi. Mariya suv tarmogʻi 19-asr boshlarida kurilgan. 1964 yilda tubdan qayta qurilgan va V.-B. s. y. nomini olgan. Umumiy uz. 1100 km. Eng sayoz joyi 4 m. 5000 t gacha sigʻimli kemalar qatnoviga moʻljallangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volga-don kema qatnovi kanali

Volga-don kema qatnovi kanali — Volga va Don daryolarini bogʻlovchi kanal. Suv yoʻlining uz. 101 km (shundan 45 km daryo va suv omborlaridan oʻtadi). Kanal 1948—52 yillarda kurilgan. V.-D. k. q. k. Volgogradning jan. qismidan boshlanib, Sarpa daryo vodiysi, Yergeni qirlari etaklari, Volga-Don suvayirgʻichi boʻylab, Chervlenaya daryosi vodiysiga chiqadi, soʻngra Varvara, Bereslav (Chervlenaya daryosida), Karpovka suv omborlari (Karpovka daryosida) orqali Kalach sh. yaqinida Simlyansk suv omboriga qoʻshiladi (Don daryosi shu yerda Simlyansk suv omboriga quyiladi). Kanalda Volga qiyaligida (20 km masofada) kemalarni 88 m balandlikka bosqichmabosqich koʻtarib beradigan bir kamerali 9 ta shlyuz, Don qiyaligida kemalarni Simlyansk suv omborigacha 44 m pastlikka bosqichma-bosqich tushirib beradigan 4 shlyuz qurilgan. Suv yoʻlining yuk tashishdagi ahamiyati katta. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kanallar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Volga-Kama Bulgʻoriyasi

Volga-kama bulgʻoriyasi – Oʻrta Volga va Quyi Kama havzasida Volga bulgʻorlari, fin-ugor xalqlari va boshqalar barpo etgan davlat (10–14-asrlar). Volga-Kama Bulgʻoriyasi 10-asrning 2-yarmigacha Xazar xoqon-ligta qaram boʻlgan. Lekin 965-yil Kiyev Rusining buyuk knyazi Svyatoslav xazarlarni tor-mor keltirgach, Volga-Kama Bulgʻoriyasi mustaqil davlatga aylangan. Poytaxtlari: Bulgʻor shahri, 12-asrdan Bilar shahri. Arab xalifaligi, Vizantiya, sharkiy slavyanlar va boshqalar bilan savdo-sotiq munosabatlari olib borgan. Kiyev Rusi, keyinchalik Vladimir-Suzdal knyazligi bilan harbiy va savdo sohasida raqobatda boʻlgan. 1241-yilga kelib moʻgʻullar tomonidan bosib olingan. 13-asr 2-yarmida Bulgʻoriya va Jukotin knyazliklari tashkil topgan. 14-asr 90-yillarida Amir Temur tomonidan tormor keltirilgan. 15-asr 30-yillarida Volga-Kama Bulgʻoriyasi yerlarini ruslar bosib olganlar. Shundan soʻng faqat Qozon shahri mustaqil boʻlib qolib keyinchalik u Hozon xonligi markaziga aylangan. Volga-Kama Bulgʻoriyasi Sharqiy Yevropaning oʻrta asr tarixida muhim rol oʻynab, tatar va chuvash xalqlari madaniyatida sezilarli iz qoldirgan"" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Volga bulgʻorlari
 Qozon xonligi

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Volgograd

Volgograd (1925 yilgacha Saritsin, 1961-yilga qadar Stalingrad) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Volgograd viloyatining markazi. Volga daryosining oʻng sohilida. Yirik daryo porti, aeroport bor. Temir yoʻl tuguni. Kema qatnaydigan Volga-Don kanalining boshlangʻich punkti. Aholisi 1005 ming kishi (1999). Shaharga 1589-yilda asos solingan. 18-asr oxiriga qadar harbiy istehkom boʻlgan. 1942-yil iyulidan 1943-yil fevralgacha Volgogradda nemis qoʻshinlari bilan shiddatli janglar boʻlgan. Volgograd Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazlaridan biri. Sanoatning yetakchi tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik (traktorsozlik, kemasozlik, neft mashinasozligi, motorsozlik va boshqalar), metallurgiya (alyuminiy, quvur, poʻlat sim-kanat zavodlari). Yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati, qurilish materiallari ishlab chiqarish, elektr energetika ham rivojlangan. Konserva, margarin, sut, pivo zavodlari, konditer fabikasi, goʻsht kombinatlari, temir-beton, uysozlik zavodlari, yengil sanoat korxonalari (koʻn zavodi, tikuvchilik fabikalari va boshqalar) bor. Volgogradda 7ta oliy oʻquv yurti (shu jumladan 3ta universitet), 5ta teatr, muzeylar (Mamay qoʻrgʻonidagi yodgorlik ansambli, oʻlkashunoslik muzeyi, tasviriy sanʼat muzeyi va boshqalar), mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Volgograd 5/95

Volgograd 5/95 — oʻrtagi pomidor navi. 1953-yil da Volgograd seleksiya st-yasida chiqarilgan. Poyasi baquvvat, shoxlanmay tik usadi, barglari tukli, shoda meva tugadi. Mevasi yirik (100—120 g .), yassi-yumaloq, yumaloq, eti qattiq. Koʻchati urugʻdan unib chiqqanidan hosil pishishiga qadar vegetatsiya davri 100—120 kun. Asosan parniklarda yetishtirilgan va pikirovka qilib oʻstirilgan koʻchatlari dalaga 10—25 aprel

da ekiladi. Dalada gullaganidan ksyin hosili 50—55 kunda pishadi. Kasallik va zararkunandalardan kam zararlanadi. Uzoqqa yuborishga gʻoyat chidamli nav. Hosildorligi 150—250 s/ga. Toshkent viloyati, Fargʻona vodiysida koʻp ekiladi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Pomidor navlari
Volgograd suv ombori

Volgograd suv ombori   - Volga daryosida Volga GES toʻgʻoni qurilishi natijasida paydo boʻlgan suv ombori. Mayd. 3117 km, hajmi 31,5 km, uz. 540 km, eng keng eni 17 km, oʻrtacha chuq. 10,1 m. Volga daryosi suvini turli mavsumlarda tartibga soladi. Energetika, suv transporti, irrigatsiya va suv taʼminoti uchun xizmat qiladi. V.yeda Saratov, Kamishii portlari ishlaydi. Baliq ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Suv omborlari
Volgograd traktor zavodi

Volgograd traktor zavodi (1961 y.gacha Stalingrad traktor zavodi, STZ) — sobiq Ittifoq traktorsozlik sanoatining eng yirik va dastlabki korxonasi. Volgograd sh.da joylashgan. 1930 y. ishga tushirilgan. 1942 y.gacha STZ-1, STZ-5. STZ-8 gʻildirakli traktorlar ishlab chiqargan. Urush davrida harbiy texnika va qurol-aslaha tayyorlagan. 1943 y. zavod butunlay vayron etilgan. 1944 yilda zavod qayta tiklanib, gusenitsali (zanjirli) traktorlar (DT-54, DT-55 va b.) i.ch.ga moslashtirilgan.

Hoz. vaqtda qishloq xoʻjaligida keng qoʻllanadigan DT-75 traktorlarini ishlab chiqaradi (qarang Traktorsozlik). 3-dda ishlab chiqarilgan traktorlar 90-y.larning oʻrtalarigacha Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi mashina-traktor parkining asosiy qismini tashkil etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voliy

Voliy (arab.— hokim, noib) — oʻrta asrlarda Sharq mamlakatlarida viloyat hokimi (noibi). V.lar xon va qirol tomonidan tayinlanib, viloyatning mutlaq hokimi hisoblangan. Mustamlaka mamlakatlarga metropoliya tomonidan tayinlangan hokimlar ham sharq ida V. deb atalgan. Masalan, Misr va Hindistonga 18—19-asrlarda yuborilgan ingliz vitse-qirollari V. deb atalgan (yana qarang Vitse-qirolliklar, noib).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Tarix