Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Dadaxon Yoqubov

Dadaxon Yoqubov (1954-yil 20-aprel, Jalaquduq(Jalolquduq) tumani) — jurnalist. Oʻzbekistonda xizmat ko‘rsatgan sanʼat arbobi (1990). 1979-yil Toshkent Davlat Universiteti (hozirda Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbeksiton Milliy universiteti)ni tugatgan. Ish faoliyatini telejurnalist sifatida boshlagan. "Hayot quvonchlari va tashvishlari" telekoʻrsatuvi, "Navroʻz" uzluksiz koʻrsatuvi bilan elga tanildi. 1992-yil may oyidan "Navroʻz" xayriya jamgʻarmasi tuzildi va shu yildan jamgʻarmaning raisi xisoblanadi. "Hayot quvonchlari va tashvishlari", "Muhabbat mavsumi" badiiy publissistik kitoblarida insonni eʼzozlash, milliy qadriyatlarni ulugʻlash, "Navroʻz" anʼanalarini keng targʻib etish, teran, ayni vaqtda oddiy ijtimoiy - falsafiy fikrlar orqali Vatanga muhabbat gʻoyalarini aks ettirgan. 1990-1995-yillar mobaynida Oʻzbekiston Oliy Kengashi deputati sifatida faoliyat olib borgan. 1999-yil "Mehnat shuhrati" ordeni bilan taqdirlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1954-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-aprelda tugʻilganlar
Isa Yoqubov

Isa Rafailovich Yoqubov (1938.21.10, Toshkent) — rejissyor Oʻzbekistonda xizmat kursatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent politexnika instituti (1956), Toshkent davlat sanʼat institutini (1965) tugatgan. Respublika qoʻgʻirchoq teatrida rejissyor (1966 yildan), bosh rejissyor (1967–90 yillar). Yo. har bir asar mazmuni va janriga moye sahnaviy shakl topishga, spektakllarning qiziqarli boʻlishiga intiladi. "Shavkatning boshidan kechirganlari" (L. Boboxonov, A. Qobulov), "Qoʻzichogʻim" (N. Roʻzimuhamedov), "Kul, kulaver, Oyxon" (M. Ushats), "Bir chigitdan ming chigit" (N. Roʻzimuhamedov, I. Yoqubov), "Farhod va Shirin" (A. Navoiy) va b. uning eng yaxshi spektakllari. Bolgariya qoʻgʻirchoq teatrida "Semurg" (Zulfiya, S. Somova), "Senimi, shoshmay tur" (A. Kurlyandskiy, A. Xait), Afgʻoniston teatrida "Olaboʻji" (M. Suponin), "Gʻaroyib musobaqa" (Ye. Speranskiy) kabi qoʻgʻirchoq spektakllarini sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Osmon Yoqubov

Osmon Yoqubov (1911-yil 21-avgust, hozirgi Shahrixon tumani — 1944-yil 22-iyun, Vitebsk viloyati, Belorussiya) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1941-yil dekabrda armiyaga joʻnagan va 1942-yilning yanvar oyidan frontga yuborilgan. Ulugʻ Vatan urushi ishtirokchisi.

 Biografiyasi 
Usmon Yoqubov Andijon viloyati hozirgi Andijon tumani, Nayman qishlog‘ida tavallud topgan. Millati qirgʻiz. 1926-yildan boshlab Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati Qorasuv tumanidagi Tugʻuz-Buloq qishlogʻida yashagan. Osmon Yoqubov urushgacha boʻlgan davr mobaynida kolxozda, Otuzodir kanali qurilishlarida ishlagan.

1941-yil dekabr oyida Qizil Armiya safiga chaqirtiriladi va 1942-yil yanvarida esa frontga joʻnatiladi. 1944-yilning yozida 1-Boltiqboʻyi fronti 6-gvardiya armiyasining 67-gvardiya miltiq diviziyasi 201-oʻqchi polki safida jang olib borgan. Osmon Yoqubov Belarussiyani ozod qilish uchun boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasorati bilan boshqalardan ajralib turgan va jangda koʻrsatgan qahramonliklari uchun „Jasorat uchun“ medali bilan taqdirlangan.

1944-yil 22-iyunda Nuts qishlogʻi (Vitebsk viloyati) yaqinida boʻlib oʻtgan jang razvedkasi paytida Yoqubov birinchi boʻlib dushman hududiga bostirib kiradi. Jang davomida pulemyotdan o‘q uzish to‘xtatilgach, Yoqubov bunkerga yaqinlashadi va u yerda ambrazuraga granata tashlanishiga bir baxya qoladi, ammo otishma nuqtasi oʻz vaqtida yoʻq qilinadi va dushmanga qarshi hujum davom ettiriladi. Xuddi shu jangda Usmon Yoqubov dushman bilan boʻlgan qo‘l jangida halok bo‘ladi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 22-iyuldagi farmoni bilan fashist bosqinchilariga qarshi frontda qoʻmondonning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun Yoqubov Usmon vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlanadi.

 Mukofotlari 

Osmon Yoqubov Sovet Ittifoqi Qahramoni „Oltin Yulduz“ medali (1944-yil 22-iyul), Lenin ordeni (1944-yil 22-iyul) va "Jasorat uchun" medali (1944-yil) bilan taqdirlangan.

 Yodgorlik 

Andijon shahrida Usmon Yoqubovning byusti oʻrnatilgan.

Andijon viloyati Moskva tumanidagi „Leninizm“ kolxoziga byusti o‘rnatilgan.

1976-yilda Vitebsk viloyati (Belarus) Shumilinskiy tumani Tropino qishlogʻining shimolida uning sharafiga arxitektor V. I. Yagodnitskiy tomonidan yodgorlik oʻrnatilgan.

Andijondagi oʻzi oʻqigan 22-maktabga Yoqubov nomi berilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilSergey Kargapolsev. Yakubov Osman. warheroes.ru.

 

 Geroi Sovetskogo Soyuza: Kratkiy biograficheskiy slovar / Pred. red. kollegii I. N. Shkadov. — M.: Voenizdat, 1988. — T. 2 /Lyubov — Yaщuk/. — 863 s. — 100 000 ekz. — ISBN 5-203-00536-2.
 Navechno v serdse narodnom / Redkol.: I. P. Shamyakin (gl. red.) i dr. — 3-e izd., dop. i ispr. — Mn.: Belorusskaya sovetskaya ensiklopediya, 1984. — 607 s. — 65 000 ekz.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Turkum:22-iyunda vafot etganlar
Poʻlat Yoqubov

Poʻlat Yoqubov (1937.1.4, Parkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Toshkent pedagogika institutining rayem va chizmachilik ftini tugatgan (1961). 1960—61 yillarda Toshkent shahridagi 73maktabda, 1961-yildan Parkent tumanidagi 1maktabda oʻqituvchi, 1988-yildan metodistoʻqituvchi, 1994-yildan oliy toifali mutaxassis. Respublika, viloyat pedagogika oʻqishlarida oʻqitishning yangi uslublari haqida oʻz maʼruzalari bilan qatnashgan. 1998/99 oʻquv yili Respublika taʼlim markazining maktablar uchun chizmachilik va tasviriy sanʼat fanlari boʻyicha sinov dasturini oʻzi ishlayotgan maktabda sinab, ushbu dasturni yaratilishiga oʻz hissasini qoʻshgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qosim Yoqubov

Qosim Beshimovich YoqubovV Ukaze o nagrajdenii zvaniem Geroya Sovetskogo Soyuza — Yakubov Kasim Bishimovich (1911-yil 15-oktyabr, Qoʻqon — 1954-yil 9-noyabr, Fargʻona) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kichik leytenant. Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944), 1323-oʻqchi polki (Markaziy front, 61-armiyaning 415-oʻqchi diviziyasi) vzvod komandiri yordamchisi boʻlib xizmat qilgan.

 Tarjimai holi 
Qosim Yoqubov 1911-yil 2 (15) oktyabrda Oʻzbekistonning hozirgi Fargʻona viloyati Qoʻqon shahrida dehqonlar oilasida dunyoga kelgan. Millati oʻzbek. 1942-yildan Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi (bolsheviklar) aʼzosi. 7 sinfni tamomlagan. Zavodda ishlagan. 1942-yil oktyabrdan Sovet Armiyasida xizmat qilgan.

1943-yil 27-sentyabrda vzvod komandirining yordamchisi kichik serjant Qosim Yoqubov xizmat qilgan Markaziy frontning 61-armiyasidan 415-oʻq diviziyasining 1323-oʻqchi polki Ilon fermasi (Repkinskiy, Chernigov viloyatining tumani) hududida Dnepr daryosiga yaqinlashgan. Kichik serjant otryadi qo‘lbola vositalar bilan daryoni kesib oʻta boshlagan. Kesib oʻtish paytida qoʻmondon yaralangan. Yoqubov vzvod qoʻmondonligini olgan. Dushman tomonidan miltiq va pulemyotning kuchli oʻqlari ostida askarlar Dneprning oʻng qirgʻogʻiga yetib kelishgan va koʻpriklar boshini egallab olishgan. Uch kun davom etgan janglarda Yoqubov qo‘mondonligidagi vzvod dushmanning 17 ta qarshi hujumini qaytargan va qo‘lga kiritilgan platsdarmni egallab olgan. Yoqubovning jangda koʻrsatgan mohir rahbarligi tufayli arzimas yo‘qotishlar bo‘lgan.

Qosim Yoqubov 1944-yilda kichik leytenant kurslarini tugatgan. 1947-yilda yengil sanoat texnikumini, 1949-yilda respublika yengil sanoat yetakchi ishchilari maktabini tamomlagan. Qosim Yoqubov urushdan keyin Fargʻonada maʼmuriy xoʻjalik ishlarida ishlagan.

Qosim Yoqubov 1954-yil 9-noyabrda vafot etgan.

 Mukofot va unvonlari 
Yoqubov 1943-yil Chernigov viloyati Repki rayonida Dneprni kechib oʻtib, platsdarmni egallash uchun boʻlgan jangda jasorat koʻrsatgani uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan (1944)Ukaz Prezidiuma Verxovnogo Soveta SSSR „O prisvoenii zvaniya Geroya Sovetskogo Soyuza generalam, ofitserskomu, serjantskomu i ryadovomu sostavu Krasnoy Armii“ ot 15 yanvarya 1944 goda // Vedomosti Verxovnogo Soveta Soyuza Sovetskix Sotsialisticheskix Respublik : gazeta. — 1944. — 23 yanvarya (№ 4 (264)). — S. 1.. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoniga koʻra (№ 2951) „jangovar vazifalarni namunali bajarganliklari“, „nemis bosqinchilariga qarshi kurash, frontidagi qo‘mondonlik va bir vaqtning o‘zida ko‘rsatgan jasorati va qahramonligi“ uchun kichik serjant Yoqubov Qosim Beshimovichga Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali berilgan.

 Xotirasi 
Fargʻona shahri koʻchalaridan biriga Yoqubov nomi qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Gʻulom Yoqubov

Yoqubov Gʻulom (1915-yil 15-may, hozirgi Asaka tumani — 1944-yil 24-iyul, Mogilyov viloyati, Belarus) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kapitan. 1942-yildan frontda xizmat qilgan. 556-oʻqchi polkining (1-Belarus fronti 3-armiyaning 169-oʻqchi diviziyasi) kapitani. Yoqubov rahbarlik qilgan rota Ludchitsi qishlogʻida dushman ichkarisiga yorib kirib katta jasorat koʻrsatgan. 1945-yil Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (vafotidan soʻng)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Biografiyasi 
Gʻulom Yoqubov 1915-yil 15-sentyabrda O‘zbekiston Respublikasi Andijon viloyatining Asaka tumanidagi Mirzaobod qishlog‘ida dehqon oilasida tug‘ilgan. Millati oʻzbek. Maktabda 6 sinfni tamomlagan. Kuybishev nomidagi kolxozda ishlagan.

Gʻulom Yoqubov 1937 — 1939-yillarda Sovet Armiyasi saflarida xizmat qilgan. Keyinchalik zahiraga o‘tkazilgandan so‘ng „Savay“ sovxozi direktorining o‘rinbosari bo‘lib faoliyat yuritgan.

Gʻulom Yoqubov 1941-yilda yana armiyaga chaqirilgan. Oʻsha yili u qoʻmondonlik tarkibini takomillashtirish kurslarini tamomlagan. Yoqubov 1942-yil sentyabrda 169-oʻqchi diviziyasining 556-oʻqchi polkiga qoʻshilgan va avtomatchilar rotasida vzvod komandiri etib tayinlangan. 1943-yildan Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi (bolsheviklar) safiga qoʻshilgan. 1944-yilning yoziga kelib kapitan Yoqubov 556-piyoda polkining pulyemyotchilar guruhiga qoʻmondonlik qilgan. Belarusni ozod qilish uchun olib borilgan janglarda qatnashgan va uning jasorati ajralib turgan.

1944-yil 24-iyunga o‘tar kechasi kapitan Yoqubovning pulyemyotchilaridan iborat bo‘lgan rotasi Ludchitsi qishlog‘i (Mogilyov viloyati, Bixov tumani) yaqinida, balandligi 150,9 bo‘lgan dushman mudofaasi chuqurligiga bostirib kirgan. Zarba dushmanni chalgʻitgan paytda polkning qolgan kuchlari boshqa sektorni yorib kirishgan. 20 soatlik jang davomida kapitan Yoqubov jangchilari dushman kuchlarining 40 dan ortiq hujumlarini qaytarishiga qaramay, katta yoʻqotishlarga duch kelgan. Rota koʻp talofat koʻrganiga qaramay, egallangan marrani saqlab qolgan. Kapitan Yoqubov ushbu jangda halok bo‘lgan. U Ludchitsi qishlogʻi yaqinidagi jang maydoniga dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajargani hamda bir vaqtning o‘zida ko‘rsatilgan jasorat va qahramonlik uchun kapitan Yoqubov Gʻulomga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan.

 Xotirasi 
Andijon viloyatining Asaka (1937 — 1991-yillarda — Leninsk) va Andijon shaharlarida Gʻulom Yoqubovning byustlari o‘rnatilgan. Minsk, Asaka va Bixov koʻchalari uning ismi bilan nomlangan. Asaka shahridagi 25-maktabga G‘ulom Yoqubov nomi berilgan.

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:1944-yilda vafot etganlar
Turkum:15-mayda tugʻilganlar
Turkum:24-iyulda vafot etganlar
Gʻulomjon Yoqubov

Gʻulomiddin Toshpoʻlatovich Yoqubov (1-mart 1950-yil, Toshkent) – xonanda, aktyor, Oʻzbekiston (1987)) va Qoraqalpogʻiston (1991) xalq artisti. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1973). Jizzax musiqali drama teatrida (1973—1974), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1967—1968 va 1974-yildan) da yakkaxon xonanda. Kuchli, va yoqimli ovozga ega. Ijrochilik uslubi emotsional koʻtarinki ruhi bilan ajralib turadi. Repertuari muhabbat, goʻzallik, Vatan mavzuidagi, shuningdek, raqsbop qoʻshiq va ashulalardan iborat. Sozanda va bastakor A. Ismoilov bilan hamkorlikda yaratgan qoʻshiklari ommaviylashgan: „Zilola“, „Sen oʻzing“, „Qaraysan“, „Oshiqnoma“ va b. Repertuaridan turli xalqlar (ozarbayjon, eron, turk, hind, uygʻur va b.) qoʻshiqlari, shuningdek, „Segoh“, „Dugoh“, Gʻ. Yoqubov ommaviy sahnada. „Guluzorim“, „Feruz“ kabi oʻzbek mumtoz ashulalar oʻrin olgan. 1990-yillardan boshlab kompozitor A. Rasulov bilan hamkorlikda zamonaviy estrada qoʻshiqchiligi uslubida ijod etmoqda: „Dilorom“, „Begoyim“, „Qomat“, „Ketolmaysan“, „Elim deb“, „Xush kelding, muborak sarvarim Navroʻz“ va b. Baʼzi qoʻshiqlar kuylarini Yo. oʻzi yaratgan: „Muhabbat“, „Unutilmasin“, „Majnuntol“, „Oʻylasam“, „Sening kulishlaring“, „Parvardigor asrasin“, „Bir qarasam“ va b. „Majnuntol“ gramplastinkasi „Melodiya“ gramyozuv firmasining „Oltin disk“ mukofotiga sazovor boʻlgan (1985)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 Mukofotlari 

„Doʻstlik“ (1996), „Elyurt hurmati“ (1999) ordenlari bilan mukofotlanganhttps://m.kun.uz/news/2020/08/27/prezident-mustaqillik-bayrami-arafasida-ijtimoiy-sohadan-166-kishini-mukofotladi-royxat.

2025-yil Toshkentdagi „Xalqlar doʻstligi“ sanʼat saroyida Gʻulomjon Yoqubov tavallud sanasi munosabati bilan konsert dasturi boʻlib oʻtadi. Unda Prezident maslahatchisi Xayriddin Sultonov Gʻulomjon Yoqubov milliy qoʻshiqchilik sanʼatini rivojlantirish borasidagi xizmatlari, ijtimoiy hayotdagi faol ishtiroki uchun „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlash toʻgʻrisida“gi farmonni oʻqib eshittiradi. Sanʼatkorga ushbu mukofotni Senat raisi Tanzila Norboyeva topshirdi .

 Filmografiya 

 Film 

 Yil Film nomi Rol 1998-2003 „Shaytanat“ (Vokal) Gʻulomjon Yoqubov 2014 „Katta hovli“ Gʻulomjon Yoqubov

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Homil Yoqubov

Yoqubov Homil Islomovich (1907.14.9 — Toshkent — 1998.3.2) — adabiyotshunos, adabiy tanqidchi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), filologiya fanlari doktori (1967), professor (1970). Leningrad davlat pedagogika institutida oʻqigan (1926—1927), Oʻrta Osiyo Rejalashtirish iqtisod institutini tugatgan (1932). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim, direktor oʻrinbosari, boʻlim boshligʻi, professor-maslahatchi (1934—1997). Shuningdek, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi (1934—1935; 1944—1945), Toshkent kechki pedagogika instituti(1939—1942) hamda Oʻrta Osiyo davlat universitetida dare bergan (194851; 195659). Yo.ning adabiytanqidchilik faoliyati 30-yillardan boshlangan. "Hamid Olimjonning ijodiy yoʻli" (1936), "Zahiriddin Muhammad Bobur. (1940), "A. Qahhor novellalari" (1946), "Gʻafur Gʻulom". (1959), "Oybek" (1959), "Adibning mahorati" (1966) kabi maqola va monografiyalari oʻzbek mumtoz va zamonaviy adabiyotining muhim masalalariga bagʻishlangan. Maktablar uchun adabiyot darsliklari, xrestomatiya va oʻquv dasni tuzish va nashr ettirishda faol qatnashgan. Yo.ning bevosita ilmiy rahbarligi va ishtirokida hozirgi zamon oʻzbek adabiyoti tarixiga oid 2 jildli (1961 — 1962) va ruscha nashri — 1 jildli (M., 1967) ocherklar toʻplamlari hamda hozirgi oʻzbek adabiyotining koʻp jildli tarixlari nashr etilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Ac: Gʻoyaviylik va mahorat, T., 1966; Saylanma, 12j., T., 198384; Choʻlpon va Navoiy, T., 1998OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Imomov B., Homil Yoqubov Adabiy portret, T., 1978.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Adabiyotshunoslar
Gulsara Yoqubova

Gulsara Yoqubova (1937.15.4, Urganch) — Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). Bolalikdan xorazm lapar, qoʻshiq va raqslarini ijro etib, turli koʻrik-tanlovlarda, shu jumladan 6 Jahon yoshlari festivalida qatnashgan (1957, Moskva). Oʻzbek davlat filarmoniyasi qoshidagi Xorazm ashula va raqs ansamblining yakkaxon xonandasi (1957—59), Muqimiy teatrida xor xonandasi va aktrisa (1959—68), "Lazgi" ansamblida yakkaxon xonanda (1968y.dan) va uning direktori (1994-yildan). Sahnada Salomat ("Toshbolta oshiq"), Jonsuluv ("Jon qizlar"), Shakaroy ("Ishking bilan") kabi rollarni ijro etgan. Konsert repertuaridan asosan xorazm lapar va qoʻshiklari, shuningdek, oʻzbek bastakorlari asarlari oʻrin olgan: "Boboyjonim" (A. Otajonov), "Yoshlar valsi", "Militsioner yorim bor", "Dalalar soʻlimsoʻlim" (M. Mirzayev), "Xiva dilbari" (M. Yusupov), "Omonomona geddik" (R. Kurbonov) va b. Gulsara Yoqubova Arka momo rolida ("Arka momoning niyat kitobi" musiqiy tomoshasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Yoqut

Yoqut — mineral, tarkibida oz miqdorda (2% gacha) xrom ionlari (СгЗ+) boʻlgan korund (Al2O3)ning qizil rangli turi. Rangi och pushtidan toʻq qizilgacha. Birinchi toifali qimmatbaho toshlar turkumiga mansub. Shimoliy Myanmaning yoqut konlari qadimdan maʼlum boʻlib, Oʻrta Osiyo va Yevropaga ham shu yerdan keltirilgan. Badaxshondagi yoqut koni juda mashhur boʻlgan. 18asrda Oʻrta va Janubiy Uraldagi sochmalarda ham topilgan. Eng katta konlari Myanma, Tailand, Shri Lankada. Yoqutning yirik shaffof xillari sunʼiy yoʻl bilan olinadi. Sunʼiy yoqut soat mexanizmlari, kvant elektronikasi hamda zargarlikda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik
Yoqut Hamaviy

Yoqut Hamaviy (toʻliq nasabi Yokut Abu Abdulloh Shahobiddin Yoqub ibn Abdulloh ar-Rumiy al-Hamaviy) (1179, Kichik Osiyo — 1229.20.8, Halab) — mashhur sayyoh, geograf, adib, tarixchi. Bolalik chogʻida asir olingan. Uni bagʻdodlik savdogar Asqar alHamaviy Suriyaning Hama (Hamot) sh.da sotib olgan va qullarga xos ismlardan Yoqut ismini berib, Hamaviy nisbasi bilan atagan. Yo. H. savod chiqargach, xoʻjasining tijorat ishlarini tartibga solib turgan. Keyinroq savdo ishlari bilan xoʻjasiga hamrohlik qilib koʻp mamlakatlarni kezgan. 20 yoshida qullikdan ozod qilingach, Bagʻdod shahriga borib, ilm oʻrganishni davom ettirgan. Xorijiylarga maslakdosh boʻlgan. 13-asr boshida Xurosonning Marv shahrida yashagan. 1213-yil safarga chiqib, 16 yil davomida Suriya, Falastin, Misr, Arabiston ya. o. janubi, Iroq, Eron, hozirgi Afgʻoniston, Movarounnahrda boʻlib, geografiya, tarix, filolalogiya, etnografiyaga oid maʼlumotlar toʻpladi. dan Yo. H.ning qariyb oʻnta asarining nomi maʼlum. Shulardan 1224-yil yozib tugatgan 14 jildli toponimik asari "Muʼjam ulbuldon" ("Mamlakatlar lugʻati")da Fargʻona vodiysi shahar va qishloqlariga oid maʼlumotlar ham bor. 7 jildli "Muʼjam uludabo" ("Adiblar lugʻati") biografik asarida 7—13-asr boshigacha yashagan va arab tilida ijod qilgan qariyb 1100 adib va olimlar haqida maʼlumot jamlagan. Asarda, jumladan, Oʻrta Osiyoning Xorazm, Buxoro, Marv, Axsikat, Samarqand, Fargʻona, Forob kabi shahar va viloyatlaridan chiqqan olimlar (Abulvafo Muhammad Axsikatiy, Abu Rashod Ahmad Axsikatiy, Abu Nasr Forobiy, Mansurash Shoshiy, Abulhasan Oʻzgandiy va b.)ning nomi zikr qilingan. "Muʼjam uludabo"da muallif buxorolik Ifriqiy ijodidan bahramand boʻlganligini taʼkidlagan. Bu ikki yirik asar qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan, ular Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlari kutubxonalarida saqlanmoqda. Yo. H. asarlari 13-asrgacha boʻlgan davr geografiyasi, adabiyoti, tili, tarixini oʻrganishda muhim manba sanaladi.

 Adabiyot 
 Krachkovskiy I. Yu.., Izb. Soch., 4 t., M.—L., 1957, S. 33042; Hikmatullayev H., Shoislomov Sh., Yoqut Hamaviy (Hayoti, ijodi va sayohati), T., 1965; Sb. materiali iz istorii Sredney i Sentralnoy Azii XXIX vv., T., 1988.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sayyohlar

Turkum:Geograflar
Turkum:Arab geograflari
Turkum:XIII asr geograflari
Turkum:Abbosiylar xalifaligi geograflari
Turkum:Oʻrta asr suriyalik geograflar
Yogʻ bezlari

Yogʻ bezlari — qushlar, sutemizuvchi hayvonlar va odamlar terisining yogʻ chiqaradigan bezlari. Oddiy alveolalar bezlarga kiradi, yogʻ chiqarish yoʻllari soch xaltalariga ochiladi. Kuniga qariyb 20 g yogʻ teri sirtiga chiqariladi. Yogʻ bezlarining mahsuli (teri yogʻi) terini yupqa qatlam kabi qoplab, uni qurib qolishdan saqlaydi. Qoʻloyoq kaftida Yog' bezlari mavjud emas. Balogʻatga (voyaga) yetish davrida Yog' bezlari kuchayish jarayoni amalga oshadi.Bunga sabab,balog'at yoshiga yetish davrida jinsiy bezlar funksiyasi ortib terining derma qavatidagi yog' bezlariga ta'sir etadi.Tananing har qaysi qismida teri apelsin po'chog'i singari chiqaruv naylari kengayadi va natijada ko'p yo'g ishlab chiqarilishi tufayli tanada husnbuzarlar va boshda qasmoq(seboreya) yig'ilishi mumkin. Teri sirtida (Epidermis) hosil bo'lgan yog' tarkibida xolestrin efirlari, yog' kislotalar, oqsil, gormonlar va boshqa moddalar mavjud. 

 

Turkum:Anatomiya
Yogʻ bosish

Yogʻ bosish, semirib ketish — organizm toʻqimalarida, asosan teri ostidagi yogʻ kletchatkasida, shuningdek, qorin boʻshligʻida ortiqcha yogʻ (koʻproq charvi) yigʻilishi. Gavda vaznining ancha ortganligi organizmda suv toʻplanishiga aloqador boʻlmasa, deyarli hamisha Yogʻ bosishdan darak beradi. Yogʻ bosishda koʻpincha organizmga zoʻr keladi: yurak ishi, qon aylanishi qiyinlashadi, kishi halloslaydi, tez charchaydi, ish qobiliyati va infeksion kasalliklarga chidamliligi kamayadi, ateroskleroz va b. baʼzi kasalliklar paydo boʻlishiga imkon tugʻiladi. Bunda kishi organizmi ehtiyoji (sarf qiladigan energiyasi)ga nisbatan ortiq ovqatni oʻzlashtiradi. Ammo koʻp kishilar koʻp ovqat yeyish bilan birga, ularda energiya ham koʻp sarflanadi, moddalar almashinu vi kuchli boʻladi, ularni yogʻ bosmaydi. Moddalar almashinuvi susayganda ham yogʻ bosishi mumkin. Ovqat koʻp yeyilganda Yogʻ bosish ichki sekretsiya bezlari bilan nerv sistemasining holatiga ancha bogʻliq. Yogʻ bosish moddalar almashinuvi buzilishidan kelib chiqadigan turli kasalliklar (podagra, diabet va hokazo) bilan birga, jinsiy bezlar faoliyati susaygan davrda koʻproq kuzatiladi. Har qanday jismoniy ish energiya sarfini oshiradi va moddalar almashinuvini kuchaytiradi. Yogʻ bosishning oldini olish uchun badan tarbiya bilan shugʻullanish, piyoda yurish, jismoniy ish qilish, ayni vaqtda ovqatni kamroq (toʻymasdan) yeyish kerak. Oson hazm boʻladigan uglevodlar (oq non, xamir ovqatlar, kartoshka, qandshakar, asal, murabbo va sh. k.) ayniqsa kam isteʼmol qilinishi lozim. Suvni ham kamroq ichish, spirtli ichimliklarni mutlaqo ichmaslik zarur. Haddan tashqari semirib ketgan kishilarga parhez ovqatlar buyuriladi. Asosan sabzavot, oshkoʻk, shirasi kam mevalar isteʼmol qilinadi. Bemor vrach nazorati ostida davolanadi. 7—9 kunda bir kun nuqul olma (1500 g) yeyiladi yoki faqat sut (5 stakan) ichiladi, yoki bir kun 3 mahal shirguruch va 800—1000 g olma yeyiladi, yoki shirasi kam meva bilan sabzavot (1500 g) 4—5 mahal isteʼmol qilinadi. Yogʻ bosish ga davo qilishda davolash badan tarbiyasi va fizioterapiya tadbirlari (suv, massaj)ning ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻ olish usullari

Yogʻ olish usullari — chigit, loviya, soya, zigʻir, kunjut, yongʻoq, kungaboqar, zaytun, maxsar va b. magʻzidan yogʻ olish. Sanoatda, asosan, presslash (ezish) va ekstraksiya (siqish) usulidan foydalaniladi. Ilgari yogʻ faqat juvozda, keyinchalik sanoatda oddiy gidravlik presslarda olingan. Yogʻ zdlari ekstraksiya batareyalari va uzluksiz ishlaydigan avtomat shnekli presslar bilan jihozlangan. Magʻzdan yogʻ ikki bosqichda olinadi. Birinchi bosqich — magʻzni presslash yoki ekstraksiyaga tayyorlash. Bunda magʻz turli aralashmalardan (chigit esa mayda tuklaridan ham), qobigʻidan ajratiladi va maxsus joʻvalash (valsovka) stanogida eziladi. Ikkinchi bosqich — presslash yoki ekstraksiyalash. Presslash usulida ezilgan magʻz bugʻli isitkichdan oʻtkazilib, shnekli presslarda eziladi. Pressdan chiqqan kunjarada 4% dan 5% gacha yogʻ qoladi. Magʻzdan ajralgan yogʻ filtrdan oʻtkaziladi. Ayrim zdlarda yogʻ oldin ezilgan magʻzni maxsus apparat—forchanda qizdirib, shnekli pressda siqib olinadi. Ekstraksiya usulidayogʻ shnekli pressdan chiqqan massadan ekstraktorlarda erituvchi (benzin yoki dixloretan) taʼsir ettirib olinadi. Ekstraksiyalangan yogʻ distillanadi va tozalanadi. Presslab olingan yogʻ oziqovqat sanoatida, ekstraksiyalab olingani texnikada ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻdu

Yogʻdu — kinostudiya. 1994-yil tashkil topgan. Tashkilotchisi va badiiy rahbari — Isamat Ergashev. "Tilla bola", (1995, rejissyor I. Ergashev), "Chapani Raj Kapurginam" (1998, rejissyor D. Abdullayev) kabi filmlar suratga olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻin oʻlchagich

Yogʻin oʻlchagich — atmosfera yogʻinlari (yomgʻir, qor, doʻl) miqdorini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Eng keng tarqalgan xili (V. D. Tretyakov Yo. oʻ.i) yogʻin yigʻiladigan chelaksimon idish (yogʻin tushadigan yuza 200 sm2, balandligi 40.sm) va maxsus himoya qurilmasi (chelak atrofiga mahkamlangan plastinalar)dan iborat. Yo. oʻ. yerdan taxminan 2 m balandlikda idish yuzasi qatʼiy gorizontal turadigan qilib oʻrnatiladi. Yogʻin miqsori oʻlchov stakani yordamida oʻlchanadi. Oʻlchov birligi — mm. Qattiq yogʻinlar — qor, doʻl erib suvga aylanganidan soʻng oʻlchanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻinlar

Yogʻinlar — 1) atmosfera (bulutlar yoki havo)dan Yer (yoki suv) yuziga tushadigan suyuq yoki qattiq holatdagi suv. Yo. bulutlardan yomgʻir, qor, doʻl va muz zarralari koʻrinishida, havo qatlamidan shudring hamda qirov shaklida tushadi. Yogʻin miqsori tushgan Yo.ning holatidagi qatlami qalinligini (mm) oʻlchab aniqlanadi. Yo. jadalligi maʼlum vaqt (sutka, soat va b.) ichida tushgan Yo. miqdori bilan belgilanadi. Yo. miqdori meteorologiya st-yalarida maxsus asboblar — yogʻin oʻlchagichlar, plyuviograflar yordamida, qor qoplamining qalinligi maxsus oʻlchash reykasi bn; zichligi zichlik oʻlchagich bilan oʻlchanadi. Har bir joy bir kunlik, oʻn kunlik, oylik, yillik va oʻrtacha koʻp yillik Yo. miqdori — Yo. yigʻindisi hisoblab chiqiladi. Joyning geografik kengligiga, dengiz va okeanlardan uzoqyaqinligiga, shamol yoʻnalishiga va joyning relyefiga qarab, yer yuzining turli joylarida Yo. miqdori har xil boʻladi. Tropiklarda yiliga 1000 mm dan ortiq, hatto 12000 mm gacha (mas, Hindistonda), moʻʼtadil kengliklarda 250 mm dan 1000 mm gacha, choʻllar va yuqori kengliklarda 250 mm dan kam (mas, Misrda) Yo. tushadi. Umuman Yer yuziga tushadigan bir yillik Yo. miqdori oʻrta hisobda 1000 mm (50 ming km dan koʻproq suv)ni tashkil etadi. Oʻzbekiston hududida yillik yogʻin miqdori 80– 90 mm dan 1000 mm gacha yetadi. Yo. tarkibida suvdan tashqari chang zarralari, mikroorganizmlar, shuningdek, radioaktiv elementlarning parchalanishidan hosil boʻladigan mahsulotlar ham boʻladi. Yo. radioaktivligi oʻrta hisobda har bir gramm yogʻin 10~" — 10~12 kyuri. Momaqaldiroq paytida yogʻayotgan Yo.ning radioaktivligi boshqa vaqtdagi Yo.nikiga nisbatan koʻproq boʻladi; 2) sunʼiy Yo. — oʻta sovigan bulutlarga maxsus kimyoviy modda (reagent)lar taʼsir ettirib, sunʼiy muz kristallari hosil qilish natijasida ulardan tushadigan Yo. Kimyoviy moddalar bulutlarga samolyotlardan yoki yerdagi maxsus qurilmalar yordamida sochiladi. Bu usul yogʻingarchilik juda kam boʻlgan mintaqalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Meteorologiya
Yogʻlarni gidrogenlash

Yogʻlarni gidrogenlash - glitserin va toʻyinmagan yogʻ kislotalarning murakkab efirlariga kataliz yoʻli bilan vodorod biriktirish. Yo. g . usulini rus olimlari Norman va S. A. Fokinlar 1902—1903 yillarda taklif etishgan. Birinchi marta 1908 yilda Rossiyada sanoatda qoʻllangan. Qotirilgan yogʻlar (salomas) olish uchun dengiz hayvonlari va baliqlarning suyuq yogʻlari va oʻsimlik moylari gidrogenlanadi, soʻngra ular fizikkimyoviy xossalariga qarab margarin, ovqatbop yogʻ va b. i. ch.da hamda texnik maqsadlar (sovun, stearin va izolyasiya materiallari i. ch.)da qoʻllanadi. Toʻyinmagan birikmalarning toʻyinishi, shuningdek, izomerlanishi tufayli Yo. g . jarayonida yogʻ qotadi. Avtoklavlarda 220° tra va 0,2 MPa bosim ostida gidrogenlab ovqatbop yogʻlar, 190—250° tra va 1,5— 2,0 MPa bosim ostida texnik yogʻlar olinadi (yana q. Gidrogenlash). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻlarni tozalash

Yogʻlarni tozalash - yoglarni zaharli (zararli) moddalar va mexanik aralashmalardan tozalash. Yogʻlarni mexanik va kimyoviy tozalash usullari bor. Mexanik tozalash yogʻlarni tindirish, suzish (filtrlash) va separatsiyalash (yot moddalardan ajratish) jarayonlarini oʻz ichiga oladi. Yogʻlarni kimyoviy tozalash ularni triglitserid boʻlmagan, ammo urugʻ (magʻiz) tarkibida uchraydigan har xil yoʻlakay moddalardan xoli qilish. Urugʻ murakkab kolloid sistema boʻlib, oʻsimlikning turi, agrotexnika usuli va saqlash sharoitlariga qarab uning tarkibida triglitseridlardan tashkari erkin holdagi yogʻ kislotalari, fosfolipidlar, oqsillar, karbon suvlar, har xil rang hamda hid beruvchi moddalar boʻladi. Yogʻ olish jarayonida yuqorida qayd etilgan moddalar ham yogʻ bilan birga chiqadi. Ovqatga ishlatiladigan yogʻlar triglitserid boʻlmagan aralashmalardan tozalanishi — rafinatsiya qilinishi shart. Aralashmalarning tarkibi va xususiyati hamda yogʻning qaysi maqsadda ishlatilishiga qarab rafinatsiya jarayoni koʻp bosqichli boʻlishi mumkin. Koʻp hollarda rafinatsiya yogʻlarni suv bilan ishlab (gidratatsiya) fosfolipid — oqsilkarbon suvlar kompleksini ajratib olishdan boshlanadi. Yogʻlarni erkin holdagi yogʻ kislotalari va b. yoʻlakay aralashmalardan tozalash uchun, mas, paxta yogʻini ishqor (NaOH) eritmasi bilan ishlanadi. Hosil boʻlgan sovunli eritma (soapstok) tindirish va suzish yoʻli bilan yogʻdan ajratib olinadi. Soʻngra yogʻ osh tuzi eritmasi va suv bilan yuviladi, quritiladi. Bunda u erkin yogʻ kislotalari, kisman rang va hid beruvchi moddalardan tozalanadi. Ayrim hollarda, mas, past navli paxta chigiti yogʻini oqartirish, yaʼni rang beruvchi gossipol va yoʻlakay moddalardan tozalash uchun turli adsorbentlardan foydalaniladi. Yogʻlardagi qoʻlansa hidni yoʻqotish (dezodaratsiya) uchun yogʻ 160—200° gacha qizdirilib, vakuumda 220—240° li suv bugʻi bilan ishlanadi. Tozalangan yogʻ oziqovqat mahsulotlari tayyorlashda, chiqindilarni esa sovun, sirt faol moddalar, doridarmonlar, fosfolipidlar va b. olishga ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻliq qora

Yogʻliq qora (Leptaleum ﬁ lifolium) — karamdoshlar (krestdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻt, efemer oʻsimlik, boʻyi 5—20 sm. Poyasi sershox, mayda tuklar bilan qoplangan. Bargi ensiz, qalami yoki patsimon qirqilgan. Guli pushti, tojbargi 1 sm. Qoʻzogʻi qalami, oʻtkir uchli, uz. 1—4 sm. Urugʻi qoʻzoqsa 2 qator joylashgan. Mart—mayda gullab mevalaydi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlaridagi choʻl va adirlarda, togʻ yon bagʻirlarida koʻp oʻsadi. Erta bahorda mollar uchun yaxshi ozuqa boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻlogʻi

Yogʻlogʻi — suv idish; tunuka yoki misdan choʻmichga oʻxshatib ishlanadi; dastali, taypoq shaklda boʻladi. Suv olish, suv koʻtarish, idishdan idishga suyuqlik quyish kabi yumushlarda foydalaniladi. Unda yogʻ ham qizdirish mumkin (nomi shundan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻoch (birlik)

Yogʻoch — qad. oʻlchov birligi; katta masofalardagi yoʻl uzunligini oʻlchashda qoʻllangan. Baʼzi adabiyetlarda farsang , sang , tosh tarzida ham uchrab turadi (farsang Yo. bn, sang esa tosh bilan bir xil boʻlib, Yo.ning 2/3 qismiga teng). Maʼlumotlarga koʻra, 12 ming qadam 1 Yo. deb qabul qilingan. Agar bir qadam 0,75 m boʻlsa, u holda 1 Yo. 9 km ga teng boʻladi (1YO= 12000 qadam=9 km). Agar bir qadam 1,5 qari, 1 qari 6 tutam, 1 tutam 9 sm ekanligi inobatga olinsa, 1YO.= 12000 qadam=120001,5 qari = 18000°6 tutam= 1800069 sm =972000 sm =9,72 km. Bu natija Boburning Samarqand bilan Buxoro oraligʻidagi masofa 25 Yo.ga teng deb bergan maʼlumotiga ancha yaqin keladi (Boburnoma, T., 1990). Lekin keyinchalik mamlakatimizning bir necha viloyatlarida bir qadamni taxminan 0,71 m ga yaqin deb qabul qilib, 1YO.ni oʻrtacha 8,5 km (aslida 8,52 km) deb qoʻllashgan. Yo.ning kullanilgan davri va joyiga qarab yana 6 km dan 9 km gacha boʻlgan boshqa qiymatlari ham baʼzi adabiyetlarda uchrab turadi. Lekin 0,75 m li qadam boʻyicha qisoblab aniklangan 9 km Yo.ning amalda eng koʻp kullanilgan qiymati qisoblanadi.

 Adabiyot 
 Ahrorov N., Qadimiy oʻlchov birliklari, T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻoch zamburugʻlari

Yogʻoch zamburugʻlari - gimenomitsetlar turkumining poʻkaklar oilasiga mansub guruhi. Daraxtlarning yogʻoch qismini, ayniqsa oʻzagini hamda turli yogʻoch qurilmalarni chiritadi. Yo. z.dan chin poʻkak (Forties fomentarius), tangachali poʻkak (Polyporus squamosus), dagʻal tukli poʻkak (Inonotus hispidus) Oʻzbekistonda koʻp tarqalgan. Yo. z.ning tanalari (mitseliysi) daraxtlarning oʻzagida yoki yogʻoch qismida hujayralar orasiga joylashib, daraxt sirtiga yirik boʻrtmalar — mevatanalar chiqaradi. Yo. z. oʻzi ajratadigan turli fermentlar taʼsirida yogʻoch tarkibidagi sellyuloza va ligninni glyukozaga aylantirib oziqlanadi. Shu tufayli daraxtlarning oʻzagi chiriydi. Yo. z., ayniqsa u y zamburugʻi (Serpula lacrymans) turli yogʻoch qurilmalar (uylarning poli, shpallar, yogʻoch koʻpriklar ustuni)da oʻsib, ularni chiritadi. Yo. z. havoning harorati 18—22° va nisbiy namligi 80—85%, yogʻochning namligi esa 28—60% boʻlganda yaxshi rivojlanadi. Yo. z. paydo boʻlmasligi va yogʻoch qismlar chirimasligi uchun ular turli antiseptik moddalar (krezet yogʻi, karbolineum, natriy ftorat va b.) bilan toʻyintiriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻoch kemiruvchi qoʻngʻizlar

Yogʻoch kemiruvchi qoʻngʻizlar (Anobiidae) — qattiqqanotlilar turkumi oilasi (qarang Parmalovchi koʻngʻizlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Yogʻoch materiallar

Yogʻoch materiallar – tabiiy yogʻochdan tayyorlanadigan taxta, hari, xoda va boshqa tabiiy yogʻochga bogʻlovchi moddalar (sintetik smolalar) shimdirib va yukrri tralarda bosim ostida ishlov berib, yelimlab olinadigan qurilish, mebelsozlik, kemasozlik materiallari. Tayyorlanish usuliga koʻra tilingan va tilinmagan, presslangan, modda shimdirilgan, qatlamqatlam qilib yelimlab yopishtirilgan yogʻochlarga, yogʻoch plastika va plitalarga boʻlinadi. Tabiiy Yo. m. – hari, xoda, gʻoʻla; yoʻnilgan, yorilgan materiallar, tilingan (taxta), payraha, faner, qipiq va b. materiallar. Modda shimdirilgan Yo. m. – antiseptik vositalar va yogʻoch smolasi shimdirilgan materiallar. Presslangan Yo. m. – tolaning koʻndalang yoʻnalishi boʻyicha ZOMN/m2 (300 kg . kuch/ sm2) bosim ostida va 100—250° trada qizdirib bir tomonlama, ikki tomonlama va kontur boʻyicha zichlab olinadigan materiallar. Bunday Yo. m.ning zichligi 1200–1450 kg/m3 boʻladi. Yelimlangan Yo. m. – fizikmexanik xossalari deyarli bir xil boʻlgan yogʻoch qatlamlarini birbiriga yopishtirib (yelimlab va presslab) olinadigan kalin, uzun va enli materiallar. Qatlamqatlam Yo. m. – shpon yoki randalangan fanerlarni sintetik smola yoki oqsil yelim bilan yopishtirib olinadigan material. Plastik Yo. m. – payraha, qipiq, maydalangan yogʻoch va b. organik yoki mineral bogʻlovchilar (10—30%) dan tayerlanadigan plitalar, yogʻoch plastika, fibroplitalar va b. Yogʻoch tolali plitalar yogʻoch massasidan presslab tayyorlanadi. Yo. m.dan qogʻozsellyuloza tayyorlash va kimyoviy mahsulotlar ham foydalaniladi. Yo. m. qurilish, kemasozlik va mebelsozlikda hamda yoqilgʻi sifatida ishlatiladi. Tabiiy Yo. m. daraxt tanasidan olinadi. Daraxt tanasi oʻzak, yogʻochlik, tola va poʻstloqdan iborat. Ayrim daraxtlarning faqat poʻstloq va oʻzak qismi ishlatiladi. Oʻzbekistonda tol, yongʻoq, tut, archa, terak, qayragʻochdan tayyorlanadi. Qayragʻoch yogʻochidan arava gʻildiragi va oʻqlari qam yasaladi.
Yogʻoch plastikalar

Yogʻoch plastikalar - yogʻochga me xanik, issiqlik va kimyoviy ishlov berib (fizikmexanik xossalarini yaxshilab) olinadigan materiallar. Yo. p. presslangan yogʻoch (plastifikatsiyalangan), yogʻoch qatlamli plastikalar (lignofol, deltayogʻoch, balinit va b.), yogʻochplastik massalarga boʻlinadi. Presslangan yogʻoch tabiiy yogʻochni 1530 MN/m2 (150300 kgkuch/sm2) bosim va 120° trada zichlab olinadi. Bunday yogʻochlar taxta, brus, plitavtulka va b. koʻrinishda ishlab chiqariladi. Ular zarbga chidamli, plastik, namga chidamli boʻladi. Yogʻoch qatlamli plastikalar yupqa yogʻoch list (shpon)ga termoreaktiv sintetik smola eritmasi shimdirib va quritib, paket holida yigʻib, 120—150° trada gidravlik pressda 10—17,5 MN/m2 (100—175 kgkuch/sm2) bosim ostida olinadi. Mustahkamligi va elastikligini oshirish uchun unga metall toʻr, zar qogʻoz, rezina va b. aralashtirib armaturalanadi. Unga grafit va moy qoʻshilsa, antifriksion (ishqalanishga qarshi) xossasi oshadi. Bunday yogʻochlar mashinasozlik va kemasozlikda konstruksion material sifatida ishlatiladi. Yogʻoch plastik massalar maydalangan yogʻoch (qipiq, payraha, tola, shponlar) ga sintetik smola eritmasi shimdirib va quritib, presskrliplarda issik,layin presslab profil buyumlar yoki plita materiallar holida ishlab chiqariladi. Bunday yogʻochlarning mustahkamligi, elektr izolyasiya va antifriksion xossalari yuqori boʻladi. Ulardan vkladishlar, podshipnik vtulkalari, tishli gʻildiraklar va b. tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻoch plitalar

Yogʻoch plitalar — yogʻoch tolasi yoki qipigʻiga ishlov berib tayerlanadigan materiallar. Yogʻoch tolali plitalar — yogʻoch (yoki boshqa tolali oʻsimlik poyasi)ning tolali massasini qolipga quyib, presslab va quritib olinadigan yogʻoch materiallar. Asosiy mahalliy xom ashyolar (qurilishga ishlatilmaydigan yogʻoch, yaʼni oʻtin, yogʻochga ishlov berishda chiqadigan chiqindilar, qogʻoz makulatura, somon, oʻsimlik oʻzaklari) ning koʻpligi va arzonligi tufayli bunday plitalar koʻplab ishlab chiqariladi. Tolali massa termomexanik, mexanik va kimyoviy mexanik usullarda olinadi. Buning uchun massa nam holatda bogʻlovchi moddalar qoʻshilmasdan, quruq holatda tolali massaga 4—8% sintetik smola qoʻshib tayyorlanadi. Plitalarning xossalarini yaxshilash uchun ularga parafin, kanifol, sintetik smola, antiseptik moddalar qoʻshiladi. Ularning suvga chidamliligini oshirish uchun tola massasiga parafin, smola, moyli emulsiyalar, alyuminiy sulfat qoʻshiladi. Plitalar quyish mashinalarida qolillanadi. Plitalarning oʻta qattiq, chala qattiq, himoyapardozlashda va izolyasiyada ishlatiladigan xillari bor. Kattik va oʻrtacha qattiq plitalar koʻp qavatli presslarda 135—180° trada, qattiq hamda oʻta qattiq plitalar 150— 170° trada "toblanib", massasiga nisbatan 5—7% namlanib presslanadi. Oʻta qattiq va qattiq plitalarning mustahkamlik chegarasi 50 MN/m2 (500 kgkuch/ sm2) gacha; uz. 1200—3600 mm, eni 1000— 1800 mm, qalinligi 3—8 mm li qilib ishlab chiqariladi. Ular turar joy va sanoat binolarida qavatlararo orayopmalar, tom hamda devorlarni issiqlik saqlaydigan qilish, xonani bezash va b. uchun ishlatiladi. Yogʻoch qipiqli plitalar — (yogʻoch qipigʻi)ni bogʻlovchi moddalar bilan issiklayin presslab olinadigan qurilish va mebelchilik materiali. Bir, uch, besh va koʻp qatlamli; bir qatlamli yaxlit hamda ichi teshikli; zichligi juda kam (350—450 kg/m3), kam (450— 650 kg/m3), oʻrtacha (650—800 kg/m3) va yuqori (700—800 kg/m3) xillari bor. Bogʻlovchi modda sifatida mochevinoformaldegid, fenolformaldegid va b. smola (qatron)lar ishlatiladi. Bir qatlamli plitalarda qipiqlarning oʻlchamlari va bogʻlovchi moddalar miqdori plitaning butun qalinligi boʻyicha bir xil boʻladi. Uch va besh qatlamli plitalarning bir yoki ikkala tomoni ichki qatlamiga nisbatan ancha mayda qipiq hamda bogʻlovchi moddalar koʻproq boʻladi. Bunday plitalarning sirti silliq va mustahkam boʻladi. Plitalarning fizik-mexanik xossalari hajmiy massasiga, qipiqlarning shakli va oʻlchamlariga, qatlamlar soniga, bogʻlovchi moddalar sifatiga bogʻliq boʻladi. Bunday plitalar yaxlit yogʻoch plitalarga karaganda biologik taʼsirlarga chidamli. Ular mebel sanoatida, qurilishda, xalq xoʻjaligining boshqa sohalarida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yogʻoch smolasi

Yogʻoch smolasi, yogʻoch qatroni — yogʻochni quruq haydab yoki gazlashtirib (qarang Gazlash) olinadigan mahsulot; yopishqoq, rangi qoʻngʻirdan tortib qoragacha, oʻtkir hidli modda. Termik qayta ishlangan yogochni suvli distillyatda tindirib olinadigan tindirilgan, shu distillyatda erigan holatda boʻladigan eritilgan, suvli distillyatda ekstraksiya yoʻli bilan olinadigan ekstraksion Yo. s. bor. Zichligi 1,0—1,15 g/sm3. Yo. sdan yogʻochga shimdirish (kreozot), rudani boyitish (flotatsiya) va b. maqsadlarda ishlatiladigan moddalar olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻoch qurilmalar

Yogʻoch qurilmalar - yogʻochdan ishlangan qurilish qismlari. Baʼzilariga metall qoʻshib tayyorlanadi. Vazifasiga koʻra, yuk koʻtaruvchi devor va yuk tushmaydigan pardevor (1rasm); turiga qarab, toʻsin, ferma, ravoq, rom, qubba, qobiq koʻrinishidagi qismlar; oʻzaro biriktirilishiga koʻra, mix, mixchoʻp va boltlar bilan hamda yelimlab biriktiriladigan xillarga boʻlinadi. Yogʻoch qurilmalar qurilish qismlarining qadimgi dan biri. Qadimda yogʻoch mix ishlatilgan yoki hech qanday mix ishlatmasdan qilingan. Mas, sinch devorlarga, ravoklarga mix ishlatilmagan. Yogʻoch qurilmalar arka va toʻsin shaklida yaxlit qilib yoki gʻoʻla, taxta, fanerdan ferma shaklida quriladi (2rasm). Hoz. zamon qurilishlarida birbiriga mixlar yordamida mahkamlanadigan va yelimlab yopishtiriladigan Yogʻoch qurilmalar koʻp qoʻllanadi. Ayniqsa birbiriga yelimlab yopishtiriladigan Yo. q.dan turli shakl va 1 rasm. Yogʻoch pardevorlarning vertikal kesimlari: A — bir qavatli taxta pardevor keyeimi; B — ikki qavatli taxta pardevor kesimi; I— brusreyka; 2— yopma toʻsini yoki pol toʻsini; 3— tovush izolyasiyasi qatlami.A 2B ‘b 2rasm. Bir va ikki nishabli tomlarning steropillarini oʻrnatish: A— bir nishabli tom steropillari; B — ikki nishabli tom steropillari; 1— oraliq tirgaksiz; 2— bir tirgakli; 3— markaziy ustunlarga ega; 4~ assimmetrik bir qator ustunlarga ega; 5— tirgak va toʻsinlarga ega; 6— ikki qator ustunlarga ega. oʻlchamdagi imoratlar hamda inshootlar qurish qoʻl keladi. Yogʻoch qurilmalardan qishloq xoʻjaligi, sanoat, jamoat binolarida, sport va koʻrgazma zallarida hamda koʻpriklar qurishda foydalaniladi. Yo. q.ni chirishdan saqlash uchun ularga antiseptik moddalar, yongindan saqlash uchun esa maxsus suyukliklar shimdiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻochga ishlov berish jihozlari

Yogʻochga ishlov berish jihozlari — yogʻochga zarur shakl va oʻlcham berishda qoʻllanadigan asbob hamda stanoklar. Ularning yordamida yogʻochdan turli xil materiallar va yarim fabrikatlar (taxta, brus, faner, qipik, plitalar, yogʻoch plitalar va boshqalar), buyum hamda qurilmalarning detallari (mebel, vagon, kema va boshqalar yasash uchun); tayyor buyumlar (deraza, eshik, muzika asboblari, mebel va boshqalar) tayyorlanadi. Yogʻochga ishlov berish jihozlari bilan yogʻoch arralanadi, tilinadi, teshiladi, frezalanadi, silliklanadi, yoʻniladi, randalanadi, oʻyiladi, kesiladi va yoriladi. Ular dastaki va mexanik xillarga boʻlinadi. Dastaki asboblarga arralar, randalar, iskana, burgi, drellar (parmalar toʻplami bilan), jilvirlar va boshqalar kiradi. Ular ustaxonalarda, qurilish maydonlarida, ishlab chiqarish korxonalarida qoʻllanadi. Mexanik yogʻochga ishlov berish jihozlari, asosan, stanokka yoki mashinaga oʻrnatib ishlatiladi. Bajaradigan ish turiga kura ular yogʻoch kesish, tilish, egish, yigish, yelimlash va pardozlash asbob hamda jihozlariga boʻlinadi. Yogʻoch detallarni yigʻish uchun dastaki, elektr va pnevmatik asboblardan foydalaniladi. Sanoatda yogʻoch kesish, tilish, randalash, egish, bukish stanoklari keng tarqalgan. Bu stanoklar bilan zarur oʻlcham va shakldagi yogʻoch zagotovka, detal hamda buyumlar tayyorlanadi. Yogʻoch kesish va tilishda arra; frezalashda — freza; randalashda — randa; parmalashda — parma; oʻyishda — oʻygich; silliklashda — jilvir va boshqalardan foydalaniladi. Yogochdan chiqqan qipiq va payrahadan boshqa materiallar (masalan, plitalar) ishlab chiqarishda foydalanish mumkin (qarang Yoyuch plitalar). Yogʻochga ishlov berish stanoklari arrali stanoklar; ilgarilanmaqaytma harakatlanadigan yoki qoʻzgʻalmas pichoqli randalash stanogi; detallarga doiraviy keskich bilan ishlov beradigan frezalash stanogi; teshik yoki oʻyiqlar ochish uchun ishlatiladigan parmalash stanogi; fanerlar, gugurt choʻplari, gugurt qutilari va boshqalar tayyorlaydigan yoʻnish stanoklari; yumaloq shaklli detallar tayyorlaydigan tokarlik stanoklari; detallarni silliklash uchun ishlatiladigan jilvirlash stanoklaridan iborat. Egish stanoklari changʻilar, mebellar yasash uchun yogʻochni egib beradi. Yelimlab yigʻish stanoklariga yelim surkash, shchit yigʻish stanoklari, uzel va buyumlarni yigʻish qurilmalari, pardozlash stanoklari ga boʻyash, qoplama (himoya va bezak) qoplash va jilolash mashinalari kiradi. Koʻp qatlamli fanerlar, yogʻoch plitalar, yogʻoch plastinalar yasash uchun yogʻochni zichlashda presslar ishlatiladi (yana qarang: Duradgorlik asboblari)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yogʻochkesar qoʻngʻizlar

Yogʻochkesar qoʻngʻizlar (Cerambucidae) — qattiqqanotlilar turkumining oilasi (qarang Moʻylovdor qoʻngʻizlar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻochni bukish

Yogʻochni bukish - yaxlit yoki qatlamqatlam (yelimlab yopishtirilgan) yogʻoch zagotovkalarni egib, shu holicha mustahkamlash; yogʻochning plastiklik (qayshqoqlik) xossasiga asoslanadi. Yogʻochning plastikligi qanchalik yuqori boʻlsa, shunchalik yaxshi bukiladi. Bukishda zagotovkaning qabariq tomoni choʻziladi, botiq tomoni qisiladi. Issiklayin va sovuqlayin bukish usullari bor. Issiqlayin bukish usuli yaxlit va yelimlab yopishtiriladigan koʻp qatlamli zagotovkalardan bukik detallar olishda qoʻl keladi. Yogʻoch zagotovka 80—120° gacha qizdirilganda plastikligi keskin oshadi. Issiqlayin bukishda yogʻoch bugʻda yoki qaynayotgan suvda tutib turiladi (yumshatiladi). Yumshatilgan zagotovka andaza boʻyicha bukiladi, qisish qurilmasida mahkamlanadi va 10—15% namlikkacha quritilib, keyin sovitiladi. Sovuqlayin bukish usuli tabiiy bukuluvchan yogʻochdan koʻp qatlamli yelimlangan detallar olishda qoʻllanadi. Zarur shakl va kesimdagi detallar olish uchun yetarli miqdorda yelim surkalgan quruq yogʻoch plastinkalar (taxta, shpon yoki faner) press qolipga paket koʻrinishida taxlanadi hamda yelim qotgunga qadar tutib turiladi. Sovuqlayin bukish usulida olingan detallarning shakli issiklayin bukish usulida olingan detallarga nisbatan turgʻun boʻladi. Yo. b. usullari vagonsozlik, kemasozlik, mebelsozlik va b.da keng qoʻllanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻochoyoq

Yogʻochoyoq — oʻzbek xalq sirk sanʼati janrlaridan. Ijrochi oyoklariga 3— 3,5 m uzunlikdagi yogʻochlarni bogʻlab ustidan uzun shim kiyib oladi va qayroq bilan raqs ("Jonon", "Andijon polkasi", "Norimnorim", "Lazgi")ga tushadi. Unga surnay, nogʻora, doyra joʻr boʻladi. Yo. oʻyinlari xalq sayillarida ayniqsa, dorboz truppalarida keng koʻrsatiladi. Mas, Andijondagi Kimsan Nazaraliyev, Toshkentdagi Toʻlqin Boltayev, Buxorodan Rabbim Sohibov, Shahrisabzdan Saʼdulla Mamadaliyev, Samarqanddan Bozorboy Qurbonovlarning shogirdlari va b. bor. Yo.chilar oʻyin paytida qoʻlida pichoklar, bulavalar, koptokchalar va ayniqsa gardishga 12 ta choynak bilan piyolani ustmaust qoʻyib piramida qilib aylantirib oʻynashadi. Shohimardonlik Ahadjon Nabiyev dorbozlari Yo.da dor ustida yurib tomosha koʻrsatadi. Yo. oʻyinlari bayram va sayillarda hozir ham koʻrsatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻochot

Yogʻochot — qad. oʻzbek sirki tomoshalaridan. Masharabozning ot va chavandoz harakatlariga parodiyasi. Yogʻochdan otning tanasi va bosh qismi yasalib, ustidan oʻyinchi sigʻadigan joy qoldirilib, yaltiroq mato bilan qoplangan. Unga dum yasalib, yugan solingan, qoʻngʻiroqchalar osilgan. Yasama soqolli, yuziga un surtgan oʻyinchi "ot"ni beliga bogʻlab olgan holda yuganni tortib, qamchin urib ot va chavandoz harakatlariga takugad qilib oʻynaydi. Oʻyinchining oyoklarini sollanib turgan mato yashirgan, "ot" ustiga esa soxta oyoklar qoʻyilgan. Oʻyinchi chinakam ot ustida oʻtirganday, barcha harakatlarni ot bajarayotganday qilib koʻrsatadi. Kulgili — parodiya turidagi Yo. hozir ham anʼanaviy sirk tomoshalarida, sayillarda, milliy bayramlarda namoyish etiladi.

Poʻlat Toshkanboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yogʻochsozlik

Yogʻochsozlik — yogʻoch tilish, yogʻochdan turli buyumlar yasash, yogʻoch oʻymakorligi kasbi. Yogʻoch buyumlar ishlovchi usta yogʻochsoz, yogʻochdan imorat quruvchi, rom eshiklar yasovchi usta duradgor deyiladi (qarang Duradgorlik). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil