Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Omsk viloyati

Omsk viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1934-yilda tashkil etilgan. Gʻarbiy Sibir iqtisodiy rayoniga kiradi. Maydoni 139,7 ming km². Aholisi 2162,5 ming kishi (2000), asosan, ruslar (80,3%), shuningdek, nemis (6,3%), ukrain (4,9%), qozoq (3,5%), tatar (2,3%) va boshqa millat vakillari (2,7%) ham yashaydi. Shahar aholisi 67,3%. Tarkibiga 32 maʼmuriy tuman, 6 shahar, 24 shaharcha ki-radi. Markazi – Omsk shahri. Boshqa yirik shaharlari – Isilkoʻl, Tara.

Omsk viloyati Gʻarbiy Sibir tekisligida Irtish daryosi havzasida joylashgan. Yer yuzasi qiya-toʻlqinsimon tekislik, balandligi 100–140 m, janubiy qismida qator tepa ("griva")lar, shimoliy qismida keng botqokliklar bor. Iqlimi kontinental, moʻʼtadil sovuq. Qishi davomli va qattiq yanvarning oʻrtacha temperaturasi –20°. Iyulniki 20°. Yillik yogʻin 300–400 mm. Vegetatsiya davri 153–162 kun. Daryolari Irtish havzasiga mansub. Koʻl koʻp, janubidagi koʻllar koʻpincha shoʻr, shimolida – chuchuk. Ulardan eng yiriklari – Ik, Tenis, Saltaim, Ebeyti. Tuproklari qora tuproq, podzol, oʻtloq, kulrang oʻrmon, chimli podzol. Oʻrmon va butazorlar viloyat hududining 1/4 qismini egallaydi. Qoraqaragʻay, oqqaragʻay, oq qayin, kedr, togʻ terak oʻsadi. Ayiq, boʻri, tulki, quyon, ondatra, gʻoz, oʻrdak yashaydi, baliq turi koʻp.

Sanoatining muhim tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik (qarangh. mashinasozligi, motorsozlik, pri-borsozlik, elektrotexnika va radioelektronika sanoatlari – "Polyot" ishlab chiqarish birlashmasi, "Omsk" motorsozlik korxonasi, "Sibkriotexnika" va boshqalar), neftni qayta ishlash, kimyo va neft kimyosi (sintetik kauchuk, texnik rezina mahsulotlari, plastmassalar, Omsk neftni qayta ishlash zavodi, "Omskkauchuk" aksiyadorlik jamiyati, texnik uglerod zavodi; avtopokrishkalar – "Omskshina" va boshqa korxonalar). Yogʻochsozlik korxonalari ishlab turibdi. Yirik sanoat markazlari – Omsk, Kalachinsk, Isilkoʻl, Tara va boshqa shaharlar.

Omsk viloyati Sibirning yirik qishloq xoʻjaligi rayonlaridan biri. Gʻalla, texnik (zigʻir) va ozuqa ekinlari, kartoshka va sabzavot ekiladi. Sut-goʻshtchorvachiligi rivojlangan. Moʻynali hayvonlar (olmaxon, ondatra va boshqalar) ovlanadi, darrandachilik bilan shugʻullaniladi. Irtish daryosida kema qatnaydi. Nijnevartovsk – UstBalik–Omsk neft quvuri oʻtkazilgan. Avtoyoʻllar zichligi 53 km/ming km². 9 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 4 teatr, filarmoniya bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Ona tili

Ona tili — har bir elatning, xalqning, millatning oʻz tili. Ona tili lugʻat tarkibi, asosan, shu tilga mansub xalqning turmushi, madaniyati va anʼanalarini ifodalaydigan soʻz va tushunchalardan iborat boʻladi. Ona tili taraqqiyoti har bir xalq va millatning ijtimoiy rivojlanishi bilan uzviy bogʻliqOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

 Yana qarang 

 Milliy til

 

Turkum:Tillar
Ong

Ong — psixik faoliyatning oliy shakli. U faqat insonga xos fenomendir. Ong, uning mohiyati masalasi eng qadimgi muammolardan biri. Ongni dastlab diniy va mifologik qarashlar doirasida tushuntirishga uringanlar. Ongni diniy tushuntirish uni ilohiy hodisa, xudo yaratgan moʻjiza tarzida talqin qilishga asoslanadi. Koʻpgina dinlarda inson ongi buyuk ilohiy aqlning namoyon boʻlish shakli tarzida tavsiflanadi. Bunday qarashlarning ildizi juda qad. boʻlsada, ular hamon oʻzining koʻplab tarafdorlariga ega. Kimki olam va odam yaratilganligini tan olar ekan, ong ham yaratganning qudrati deb hisoblaydi.

Ongning mohiyatini izohlashda 2-yoʻnalish — bu ong moddiy olamni inson miyasida aks etishi deb tushunish, uni inson tanasi faoliyati bilan bogʻlab talqin etishdir. Ayni vaqtda materialistik yoʻnalish nomini olgan bunday yondashuvlar doirasida ongning mohiyatini buzib talqin qilish hollari ham paydo boʻldi. Vulgar materializm deb nom olgan oqim namoyandalarining fikricha, xuddi jigar saf-roni ishlab chiqargani kabi, miya ham ongni ishlab chiqarar emish. Bunday yondashuv natijasida ong ideal emas, moddiy hodisa degan xulosa kelib chiqadi. Vaholanki, safroni koʻrish mumkin, ammo ongni koʻrib ham, ushlab ham boʻlmaydi. Aslida ong tarixi insonning inson boʻlib shakllana boshlashi tarixi bilan bogʻliqdir. Inson ham biologik, ham ijtimoiy mavjudot ekan, demak, ong ham biologik va ijtimoiy taraqqiyot mahsulidir. Ong insonning fikr va hislari, sezgilari, tasavvurlari, irodasi va karashlaridan tashkil topgan. Oʻz-oʻzini anglash, xotira, iroda, nutq ongning asosiy jihatlaridir.

Hozirgi zamon fani ong materiyaninguzoq davom etgan evolyusiyasining natijasi ekanligini tan oladi. Materiya, tabiat hamma vaqt mavjud boʻlib kelgan, inson esa moddiy dunyoning nisbatan soʻnggi taraqqiyotining mahsulidir. Materiya taraqqiyoti, fikrlay oladigan insonning paydo boʻlishi uchun bir necha million yillar kerak boʻlgan. Ong tabiat taraqqiyoti mahsuli, materiyaning xossasidir, barcha materiyaning emas, balki oliy darajada tashkil topgan materiyaning, yaʼni inson miyasining mahsulidir. Lekin ongning boʻlishi uchun miyaning oʻzigina bulishi yetarli emas. Ong insonni qurshab turgan tabiiy va ijtimoiy muhit bilan chambarchas bogʻlangan va shu muhitning taʼsirida faoliyat koʻrsata oladi.

Hozirgi zamonda murakkab ijodiy jarayonlarni ham amalga oshiruvchi elektron mashinalar yaratilgan, lekin ular ongning oʻrnini bosa olmaydi, chunki ong oʻta murakkab obyektiv mavjudlikdir.Aktov, Abdulla. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ongsizlik

Ongsizlik (psixologiyada) — ong ishtirokisiz sodir boʻladigan ruhiy jarayon va holatlar. Ongsizlik koʻpincha, badan harakatida, xotirasida, xayolida namoyon boʻladi. Real mavjud, lekin sezilmaydigan qoʻzgʻatgichlar vujudga keltiradigan javob taʼsirotlarida, asli ongi paydo boʻlib, takrorlanishi natijasida avtomatlashib ketgan harakatlarda va boshqa holatlarda roʻy beradi. Mas odam oʻz oʻyxayollariga choʻmgan holda uyiga qaytadi va har holda yoʻldan adashmasdan keladi. Agar u biror xavfni sezib qolsa, bu xavfning sababi va qandayligini hali anglamasdan turib ham, himoya harakatini qiladi. Bemor psixikasida vujudga keladigan alahlash, gallyusinatsiya kabi patologik hodisalar, uxlash, gipnoz vaqtida, lunatizm chogʻida yuz beradigan psixik faoliyat ham ongsizlik holatiga kiradi. Freyd ongsizlikni sof irratsionalistik tarzda talqin etadi. Uning fikricha, ong bilan ongsizlik oʻrtasida murosasiz qarama-qarshilik bor. Insonning butun xatti-harakati ana shu qarama-qarshilik bilan belgilanadi. Ongsizlikni odam anglashga va payqashga jurʼat etolmaydi, u insondagi azaliy mayllar maskanidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ondatra

thumb|right|Ondatra
thumb|Ondatra zibethicus

Ondatra, mushk kalamush  – dala sichqonlari oilasiga mansub kemiruvchi; urugʻning yagona turi. Gavdasi 35 sm gacha, dumi 28 sm gacha, vazni 1,5 kg gacha. Quruqlik hamda suvda yashashga moslashgan, qishda muzlaydigan suv havzalarida yashaydi. Dumi yon tomondan yassilashgan, tangachali, tuksiz; orqa oyoqlaridagi suzgich pardasi toʻliq rivojlanmagan. Yungi qalin, qoramtir qoʻngʻirdan qora ranggacha, qisman suv yuqtiradi. Erkagining dumi asosidagi bir juft mushk bezlari urchish davrida hidli yogʻsimon oqish suyuklik – mushk ajratadi. Vatani – Shimoliy Amerika, u yerdan Yevropa va Osiyoga, jumladan, Oʻzbekistonga keltirib iqlimlashtirilgan. Bahorda bolalaydi, yiliga 1-2 marta, janubida 2-3 marta 5-8 tadan bola tugʻadi. Suv havzalarining qirgʻoqlarini kavlab yoki shox-shabbalardan uya quradi. Ovlanadi va koʻpaytiriladi. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Sibir va boshqa joylarda ondatrachilik xoʻjaliklari tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Onega

Onega, Onego — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining shimoliy-gʻarbidagi koʻl. Rossiya Federatsiyasining Kareliya Respublikasi, Leningrad va Vologda viloyatlarida. Maydoni - 9,7 ming km² (orollarsiz). Oʻrtacha chuqurligi 30 m, eng chuqur joyi 127 m, suv hajmi 292 km. Koʻl oʻrni tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan va keyinchalik toʻrtlamchi davr materik muzliklari taʼsirida ancha oʻzgargan. Shimoliy va shimoli-gʻarbiy qirgʻoqlari baland, oʻydim-chuqur, qoyali, janubiy qirgʻoqlari esa, past va yassi. Onegada 1360 dan ortiq orol bor (maydoni 250 km²). Koʻlga 58 daryo quyilib undan Svir daryosi oqib chiqadi. Suvi noyabrda muzlab, mayda eriydi. 47 baliq turi bor. Baliqchilik rivojlangan. Onega Oqdengiz—Boltiqkanali orqali Boltiq va Oq dengizlari, Volga—Boltiq suv yoʻli orqali Volga havzasi bilan bogʻlangan. Kema qatnaydi. O.dagi Kiji orolida yogʻochdan ishlangan meʼmorlik muzey-qoʻriqxonasi bor. O. boʻyida Petrozavodsk, Kondopoga shaharlari joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
thumb|Onega

 

Turkum:Rossiya koʻllari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oniks (mineral)

Oniks ( — tirnoq) — tasmasimon aqiq mineral, aqiqtj oq va qora qatlamlari almashinib joylashgan yoʻlyoʻl turi. Koʻpincha qora tusli xalsedonni O. deb ataydilar. Oniks bezak tosh sifatida meʼmoriy inshootlar qurilishida, shuningdek, zargarlikda ishlatiladi. O.dan boʻrtma tas-virli buyum (kameya)lar tayyorlashda foydalaniladi, bunda qora qatlamlar fon uchun, oq qatlamlar esa tasvir uchun foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Bezak toshlari
Eugene O'Neill

O’NIL (O’Neill) Yujin Gladstoun (1888.16.10, Nyu-York - 1953.27.11, Boston) — amerika dramaturgi. Adabiy faoliyatini 1912 yil sheʼrlar yozish bilan boshlagan. 1914 yilda "Tashnalik" va boshqa bir pardali pyesalar toʻplami chop etilgan. 1916 yilda "Kardiffdan Sharq tomonga" pyesasi sahnalash-tirilgan. Realizm va ekspressivlik, ramz va mubolagʻa uygʻunlashib ketgan pyesalarida inson turmushining ziddiyatli tomonlari tasvirlangan. O’N. asarlarining asosiy mavzulari: ezgu orzu-umidlarning kundalik, turmush tashvishlari bilan fojiali darajada mos kelmasligi ("Ufq ortida", 1920); boylik toʻplashga intilishda va unga erishish yoʻlida odamiylik hislatlarining yoʻqola borishi ("Shoir qalbi", 1957); irqiy ziddiyatlar ("Xudoning barcha bandasida qanot bor", 1924); avlodlar urtasidagi fojiali nizolar ("Uzun kun tunga ulanadi", 1956); shaxening insoniylik mohiyatidan uzoklashuvi ("Boyroq qasrlar", 1939) va boshqa Monumental afsonaviy va majoziy tragediyalari bor ("Motam — Elektraning qismati", 1931; "Muz tashuvchi yaqin kelmokda", 1946). Nobel mukofoti laureati (1936)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Onixiya

Onixiya (yunoncha, onyx, onychos — tirnoq), onixoz — qoʻl-oyoq tirnoklarining kasalligi; bunda tirnoq plastinkasining rangi uzgarib, rang-barang dogʻ va hoshiyalar paydo buladi, tirnoqning shakli uzgaradi, qalinla-shadi yoki yupqalashadi, yuzi gʻadir-budir boʻlib qoladi, kundalangiga yoki uzunasiga ketgan egatlar vujudga kelib, tirnoq joyidan kuchadi. Onixiya tugʻma boʻlishi yoki turli sabablar bilan (mas, tirnoq plastinkasi yoki tirnoq falangasining shikastlanishi natijasida) kelib chiqishi mumkin. Trixofitiya, kal yara zamburugʻlari, shuningdek, stafilokokk va streptokokklar. O.ga sabab boʻladi. Ichki aʼzolar, nerv sistemasining turli kasalliklari, moddalar almashinuvinchng buzilishi, ichki sekretsiya bezlari kasalliklarida, shuningdek, teri kasalliklaridan baʼzilari (ekzema, psoriaz va boshqalar)da ham O. kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Onixoforalar

Onixoforalar (Onychophora), birlamchi traxeyalar (Protracheata) — umurtqasiz hayvonlar tipi. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan (13 tadan 43 tagacha), qurtga oʻxshash, uz. 15 sm gacha, yupqa kutikula bilan qoplangan. Boʻgʻimlarida 1 juftdan kalta, xitin tirnoqli sodda tuzilgan oyoqlari bor. Boshi gavdasidan aniq ajralmagan, unda ogʻzi, 1 juft uzun moʻylovlari, ular orasida 1 juft koʻzlari joylashgan. Gavda boʻshligʻi aralash, bosh miyasi 3 boʻlimdan iborat, qorin nerv stvoli 2 ta. Nafas olish organlari — kuchsiz rivojlangan traxeya naychalari. Qon aylanish sistemasi tutash emas, hazm qilish sistemasi nayga oʻxshash. Ayirish organlari oyoklari asosiga ochiladigan naychalardan iborat. Ayrim jinsli, koʻpchiligi tirik tugʻadi. 1 ta sinfi — onixoforalar, 70 ta turi bor. Janubiy yarim sharning tropik va moʻʼtadil iqlimli oʻrmonlar toʻshalmasida yashaydi. Yirtqich, ogʻiz soʻrgʻichlari ajratib chiqaradigan yopishqoq shilimshiq modda yordamida oʻlja tutadi. Ilgari O.ga halqali chuvalchanglar bilan boʻgʻimoyoklilarni bogʻlab turadigan oraliq formalar sifatida qaralgan. Hozir ular halqali chuvalchanglardan ajralib chiqqan hayvonlarning mustaqil tipi hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Onkologiya markazi

Onkologiya markazi – Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi onkologiya markazi — ilmiy-tadqiqot muassasasi. 1958-yil Toshkent shahrida Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy-tadqiqot instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1966-yildan Onkologiya ilmiy tadqiqot instituti deb atalgan. 2001-yildan hozirgi nomda. Zamonaviy tipda qurilgan va 9 ta ixtisoslashgan boʻlimi, oʻsmalarni aniqlash va davolash apparatlari bilan jihozlangan xonalari, tajribalar oʻtkazish uchun maxsus vivariysi boʻlgan markazda onkologiya sohasida keng qamrovli fundamental va amaliy ilmiy izlanishlar olib boriladi va mazkur soha mutaxassisligi boʻyicha ilmiy kadrlar tayyorlanadi. Onkologiya markazida meʼda-ichak va suyak oʻsmalarini aniqlashda rentgenotomogrammani qoʻllash, oʻpka, oʻt pufagi va taloqni skanerlash usuli bilan tekshirish, ultratovushda deyarli barcha aʼzolardagi oʻsmalarni aniqlash; eksperimental hayvonlar bosh miyasida sunʼiy oʻsmalar hosil qilish, xavfli oʻsmalar paydo boʻlishi, rivojlanishi va tarqalishida genlar rolini aniqlash, onkologik bemorlarni fizik omillar: yuqori harorat, oʻta sovuq va lazer bilan davolash usullari ishlab chiqildi. Shuningdek, oʻlkaga xos xavfli oʻsmalar, ularning dastlabki diagnostikasi, oldini olish, kompleks davolash va boshqa masalalar yuzasidan ilmiy tadqiqotlar oʻtkaziladi. Dispanser ishlarini yaxshilash, fan yutuqlarini tibbiyot amaliyotiga joriy etish bilan shugʻullaniladi. Joylarda sogʻliqni saqlash organlariga onkologiya boʻyicha ilmiy-amaliy, tashkiliy, konsultativ yordam koʻrsatiladi. Markazda 14 laboratoriya, 7 ilmiy guruh, ilmiy tibbiyot axboroti, patent guruhlari, 315 oʻrinli klinik kasalxona, aspirantura, klinik ordinatura, konsultativ poliklinika, dorixona, vivariy, kutubxona, shuningdek, maxsus preparatlar ishlab chiqaradigan "Nihol" zavodi va boshqa bor (2003). 1972-yil Onkologiya markazining Qoraqalpogʻiston filiali (Nukus shahrida) ochilgan.

Markazda 180 dan ortiq ilmiy xodim, jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi 1 akad, 4 ta professor, 9 ta fan doktori, 98 dan ziyod fan nomzodi va koʻpgina malakali onkolog shifokorlar xizmat qiladi (2003). Markazda onkologiya sohasida olib borilgan tadqiqotlar va erishilgan yutuqlar J. M. Abdurasulov, A. I. Nikolayev, N. Q. Murodxujayev, A. A. Fozilov, S. N. Navruzov, B. A. Shek, S. B. Karimova, R. R. Romanova, V. A. Alijonova, M. A. GʻofurOxunov, M. D. Joʻrayev, A. V. Xoʻjayev va boshqa faoliyati bilan bevosita bogʻliq. Markaz Oʻzbekiston Respublikasida onkologiya muammolari boʻyicha ilmiy va metodik muassasa hisoblanadi. Ilmiy ishlar nashr etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Onomastika

Onomastika ( – nomlash, nom qoʻyish sanʼati) – tilshunoslikning har qanday atoqli nomlarni, ularning paydo boʻlish va oʻzgarish tarixini oʻrganuvchi boʻlimi, shuningdek, barcha atoqli nomlar yigʻindisi. Ayrim tadqiqotlarda „Onomastika“ termini antroponimika maʼnosida ham qoʻllangan. Onomastika mavjud onomastik tizimlarni aniqlash va oʻrganishni maqsad qilib qoʻyadi.

Onomastika atoqli nomlarni olgan obʼyektlarning toifalariga muvofiq quyidagi boʻlimlardan iborat:
 Antroponimika – kishilarning atoqli nomlarini;
 Toponimika – geografik obʼyektlarning atokli nomlarini;
 Teonimika – turli diniy tasavvurlar boʻyicha xudolar, maʼbudlar, diniy-afsonaviy shaxs va mavjudotlarning nomlarini;
 Zoonimika – hayvonlarga qoʻyilgan (shartli) atoqli nomlarni;
 Kosmonimika – fazoviy boʻshliq hududlari, galaktikalar, burjlar va boshqalarlarning ilmiy muomalada va xalq orasida tarqalgan nomlarini;
 Astronimika – ayrim osmon jismlari (planeta va yulduzlar)ning nomlarini oʻrganadi
Onomastikaning yuqoridagilardan tashqari yana bir qancha boʻlimlari bor. Onomastika atoqli nomlarni realionimlar (avval yoki hozir mavjud boʻlgan obʼyektlarning nomlari) va mifonimlar (xayoliy-toʻqima obʼyektlarning nomlari)ga boʻladi.

Atoqli nomlarning lisoniy xususiyatlariga qarab onomastika adabiy va dialektal, odatdagi (amaliy) va poetik, zamonaviy va tarixiy, nazariy va amaliy turlarga boʻlinadi.

Nazariy onomastika til va nutqdagi, adabiy va dialektal sohalardagi atoqli nomlarning paydo boʻlishi, nominatsiya (nomlash) asoslari, rivojlanishi, shu jarayondagi turli xil oʻzgarishlari, nutqda qoʻllanishi, muayyan hudud va tillarda tarqalishi hamda tarkibiy tuzilishini oʻrganadi. Badiiy matnlardagi atoqli nomlarni (poetik onomastika) tadqiq etish alohida muammo hisoblanadi. Onomastika, shuningdek, tilshunoslikning qiyosiy-tarixiy, struktur, genetik, areal, onomastik xaritalashtirish va boshqa usullarini qoʻllagan holda, atoqli nomlarning fonetik, morfologik, soʻz yasalishi, semantik, etimologik va boshqa jihatlarini oʻrganadi.

Amaliy onomastika xorijiy tillarga mansub nomlarning transkripsiyasi va transliteratsiyasi, anʼanaviy (talaffuz va yozilishiga koʻra), tarjima qilinadigan va qilinmaydigan nomlarni aniqlash, „begona“ nomlarni oʻz tilda qanday yozish boʻyicha yoʻriqnomalar tayyorlash, xorijiy tillardan oʻzlashgan nomlardan yangi soʻzlar hosil qilish bilan, nom berish va nomlarni oʻzgartirish masalalari bilan shugʻullanadi.

Onomastika tarix, etnografiya, arxeologiya, genealogiya, geraldika, matnshunoslik, adabiyotshunoslik, geografiya, astronomiya, geologiya, demografiya kabi fanlar bilan oʻzaro aloqadordir.

 

Turkum:Onomastika
Onon

Onon — Mongoliya va Rossiya Federatsiyasining Chita viloyatidagi daryo. Onon Ingoda daryosi bilan qoʻshilgach, Shilka daryosi hosil boʻladi. Uzunlik 1032 km, havzasining maydoni 96,2 ming km². Xetney togʻligidan boshlanadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi etagida 191 m³/sek. Noyabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Xurax-Gol, Borzya, Unda, chapda — Agutsa, Kira, Aga. Suvi sugʻorishga sarf boʻladi va sanoatni taʼminlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Mongoliyadagi daryolar
Turkum:Rossiyadagi daryolar
Lars Onsager

right|225px|thumb|Lars Onsager (1968)
Lars Onsager (1903.27.11, Kristianiya, hozirgi Oslo — 1976.5.10, Koral-Geybls, Florida) — amerikalik fizik va fizik-kimyogar, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1947-yildan). Tronxeymdagi Oliy texnika maktabini tugatgan (1925), AQSH ga koʻchib kelganidan boshlab (1928) u yerdagi universitetlarda, 1933-yildan boshlab Iyel universitetida ishlagan (1945-yildan prossor). Ilmiy ishlari elektrolitlar nazariyasi, qaytmas jarayonlar nazariyasi, fazaviy oʻtishlar nazariyasi, kvant suyukliklar dinamikasiga oid. Eritmaning elektr oʻtkazuvchanligini uning konsentratsiyasi bilan bogʻlovchi tenglama (Onsager tenglamasi) ni keltirib chiqargan (1926); kinetik koeffitsiyentlarning simmetriklik prinsipi (Onsager teoremasi)ni kashf etgan (1931). Nobel mukofoti laureati (1968)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:5-dekabrda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Ontario (koʻl)

Ontario — Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadadagi koʻl, Buyuk koʻllar tarkibida. Maydoni 19,5 ming km². Uzunligi 310 km, kengligi 90 km, eng chuqur joyi 236 m. Ontarioga Niagara daryosi quyiladi va Shimoliy Lavrentiy daryosi oqib chiqadi. Ontario AQSH va Kanadaning ichki rayonlarini Atlantika okeani bilan bogʻlovchi muhim suv yoʻli. Uellend kanali orqali Eri koʻli bilan tutashgan. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Ontario boʻyida Toronto, Gamilton, Rochester shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ontario

thumb|Ontario (Kanada) Niagara sharsharasi
Ontario — Kanadadagi provinsiya. Maydoni 1076,3 ming km². Aholisi 12,1 mln. kishi (2002), 82% shaharlarda yashaydi. Maʼmuriy markazi va eng katta shahri — Toronto. Ontario hududida mamlakat poytaxti — Ottava shahri joylashgan. Ontario hududining katta qismi Lavrentiy kirlarida (eng baland joyi 646 m). Iqlimi moʻtadil iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6°, —24°; iyulniki 12—20°. Yillik yogʻin 500–750 mm. Foydali kazilmalarga boy daryolari katta gidroenergiya zaxirasiga ega. Provinsiya janubida Buyuk koʻllar joylashgan. Mamlakat oʻrmon boyligining 1/4 qismi Ontario (Kanada) O. — Kanadaning iqtisodiy jihatdan eng taraqqiy etgan provinsiyasi, O. mamlakatdagi ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 1/2 qismini va kon mahsulotlarining 1/4 qismini beradi. Qishloq xoʻjaligi shahar aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan taʼminlashga ixtisoslashgan. Ontario hududi orqali trans-Kanada yoʻllari oʻtgan. Sanlavrentiy daryosi orqali Buyuk koʻllarga kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ontario
Ontologiya

Ontologiya (yunoncha, ontos – borliq va logiya) – falsafa boʻlimi, borliq haqidagi taʼlimot. Borliqning umumiy asoslari, prinsiplari, uning shakllari va qonuniyatlarini tekshiradi. „Ontologiya“ terminini nemis faylasufi R.Goklenius fanga 1513-yil kiritgan, X. Volf (1679—1754) oʻz dareligida qoʻllagan boʻlsada, dastlab yunon faylasuflari uning turli talqinlarini bayon etganlar. Ular ontalogiyani haqiqiy borliqni nohaqiqiy mavjudlikdan ajratib oluvchi borliq haqidagi taʼlimot, deb hisoblashgan. Eleya maktabi namoyandalari hissiy dunyoning aldamchi koʻrinishini haqiqiy borliqqa qaramaqarshi qoʻyib, ontalogiyani mangu oʻzgarmas, yagona, sof borliq haqidagi taʼlimot sifatida qoʻllashgan. Milet maktabi vakillari va Ioniya faylasuflari dastlabki borliqning sifatiy talqini haqida bosh qotirishgan. Ulardan borliqning boshlanishida yotuvchi bunday asosni Empedokl „stixiya“, Demokrit „atomlar“, Anaksimandr „apeyron“, Anaksagor „urugʻ“ deb atagan. Platon gʻoyalar Ontologiya.sini, Aristotel empirizm O.sini yaratdi. Oʻrta yerlar falsafasida O. ilohiyot bilan chambarchas bogʻlanadi. Sharq falsafasida O. koʻproq ilohiy borliqning, xudoning mohiyatini aks ettiruvchi taʼlimot tarzida, sharq panteistik falsafasida vahdati mavjud va vahdati vujud koʻrinishidagi taʼlimotlar shaklida paydo boʻlgan. Falsafada O. monistik, dualistik va plyuralistik konsepsiyalar shaklida ham uchraydi (qarang Materiya). Yangi davr falsafasida dualistik O. namoyandasi R. Dekart boʻlgan. Oʻz falsafasining asosiga „monada“ – „ilohiy atomlar“ni qoʻygan V. G. Leybnits falsafasi – plyuralistik O.ga mansubdir. Bu konsepsiya boʻyicha olamning asosida bir qancha mohiyat yotishi mumkin. Shunday konsepsiya empiriokrititsizmda ham uchraydi. R. Avenarius, E. Max borliqning asosida sezgilar majmui yotadi, deb hisoblaydi. Hozirgi zamon falsafasida O.ning mazmuni yanada boyigan. Bu borliq haqidagi tasavvurlarning rivojlanishi bilan bogʻlangandir. Maʼlumki, borliqni mexanistik, metafizik va materialistik talqin etishda u moddiylik bilan, aktual mavjudlik bilan, reallik bilan aynanlashtirib qoʻyilgan edi. Borliqaslida barcha narsa va hodisalarni, ilgari mavjud boʻlgan, hozir mavjud boʻlib turgan va kelajakda mavjud boʻladigan realliklarni, moddiylik va maʼnaviylikni, modda va gʻoyani ham oʻziga qamrab oladi.

 Adabiyot 
 Falsafa. Maʼruzalar matni, T., 2000.

Baxtiyor Toʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oolitlar

Oolitlar (yun. oon — tuxum va lithos — tosh) — temir, marganetsning yumaloq va ellips shaklidagi oksid va silikat birikmalari. O. tarkibida, odatda, kalsit, dolomit, aragonit, rodoxrozit, leptoxlorit va boshqa minerallar ham boʻladi. Mayda (mikroskopik) zarra holidan noʻxat kattaligigacha oʻlchamda uchraydi. O.ning 2–5 mm kattalikdagilari pizol itlar deb ataladi. O.ning markaziy qismiga, koʻpincha, mayda qum zarralari yoki hayvon chigʻanoklari joylanib, ularning atrofida qat-qat O. toʻplangan boʻladi. O. okean, dengiz va kaynar buloklar tubida vujudga keladi. Rossiyada (Ural va Kerch yarim orol) temirli O. (temir rudasi xili) konlari bor. Oʻzbekistonda temirli O. paleogen gil qatlamlarida topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oomitsetlar

Oomitsetlar (Oomycetes) — zamburugʻlar sinfi (boshqa maʼlumotlarga koʻra, kenja sinf). Suvda va quruqlikda oʻsadi. Mitseliysi hujayrasiz; hujayra pusti sellyuloza va glyukandan iborat boʻlishi bilan boshqa zambu-rugʻlardan farq qiladi. Jinssiz zoospora yoki konidiya hosil qilish; jinsiy — oogamiya orqali koʻpayadi. Anteridiy koʻp yadroli, sharsimon oogoniyda 1 yoki bir nechta tuxum hujayra yetiladi. Urugʻlangan tuxum hujayralar oosporalarga aylanadi. Ulardan bahorda zoosporalar, murtak zoosporangiyli kalta oʻsish giflari hosil boʻladi. 4 ta tartibi (saprolegninsimonlar; leptomisimonlar, lagenidsimonlar, peronosporalilar), 350 turi mavjud. Tuban O. — saprotrof, organik moddalarga boy chuchuk suvlarda yashaydi. Koʻpchilik O. hayvonlar murdasi va boshqa organik krldiklarda uchraydi, ayrim baliqlar va suvda hamda quruqlikda yashovchilar uvildiriqlarida, kasallangan baliqchalar va itbaliklarda parazitlik qiladi. Quruklikdagi yuksak oʻsimliklarning obligat paraziti, toʻqima ichida yashaydi, barg ogʻizchalaridan fahat ago-rangit (konidit) hosil qiluvchi qismi chiqib turadi. Jinsiy organlari va oosporalari ham endofit rivojlanadi. Baʼzi O. (mas, perenospora tokda kul, fitoftora kartoshkada chirish) kasalligini paydo qiladi. O. hujayra poʻstida xitin boʻlmaydigan sargʻish-yashil yoki xivchinli suv oʻtlaridan kelib chiqqan boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ooforit

Ooforit (lotincha: oophoron — tuxumdon) — tuxumdonning yalliglanishi. Turli infeksiyalardan, koʻpincha abort va tuqqandan soʻng kuzatiladi. Faqat tuxumdonning yalligʻlanishi deyarli uchramaydi, u koʻpincha Fallopiy nayining yalligʻlanishi — salpingit bilan birga uchraydi 
Yana qarang 
Salpingooforit
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Opal

Opal (sanskritcha: upal — qimmatbaho tosh) — tarkibida suv saqlaydigan kolloidli kremniy oksididan iborat mineral, globulyar (sharcha) tuzilishga ega. SiO2nH2O. Kremnezyomning globulalari, asosan, 150—400 nm oʻlchovli, baʼzan kattaroq. Aksariyat O.da 2—14% suv mavjud. Odatda, rangeiz, tarkibidagi aralashmalarga koʻra, oq, sariq, qoʻngʻir va boshqa xillari boʻladi. Qattiqligi 5—6,5, zichligi 1900–2300 kg/m3. Globulyar tuzilishi bilan opalessensiya (nurni tarqatish) xossasi bogʻliq. Asli O. kristallik panjarasida globullar toʻgʻri joylashganligi uchun nur difraksiyasi natijasida rang-barang nur tarqatadi. Tarqaladigan nurlarning rangi globulalarning diametriga bogʻliq (d=150—200 nm boʻlsa rangi binafsha, 400 nm gacha — yashil, kattaroq boʻlsa — qizil). Asl O.ning rangiga karab turlarga ajratiladi: oq, qora, arlekin, olovrang, jirazol. Tabiatda O.ning oddiy koʻproq uchraydi (oniks, opalli kaxalong, prazopal, gidrofan, gialit va boshqalar). O. issiq vulkanogen suvlardagi kremnezyom choʻkindilari va nurash zonasida suv taʼsiridan silikat qatlamlar hamda karbonat kislotaning ajralishida kristallanish natijasida hosil boʻladi. O.ning katta uyumlari dengiz havzalari chekkalarida opoka, trepel va diatomit qatlamlarini hosil qiladi. Uchlamchi davr yotqiziklarida koʻp uchraydi. Rangli O. bezak toshi sifatida ham ishlatiladi. Asl O. — qimmatbaho tosh. Avstraliya, Chexiya, Meksika, Ukraina, Qozogʻiston va boshqa joylarda O.ning endogen konlari topilgan. Rossiyada 70-yillardan asl O.ni sintez qilish yoʻlga qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo
Aleksandr Oparin

thumb|Aleksandr Oparin
Aleksandr Ivanovich Oparin (1894.2.3, Uglich shahri — 1980.21.4, Moskva) — rus biokimyogari, akademik (1946). Moskva universiteti professor (1929-yildan), SSSR Fanlar akademiyasi biokimyo instituti direktori (1946— 1980).

Asosiy ilmiy ishlari Yerda hayotning paydo boʻlishi, tirik hujayralarga fermentlarning taʼsiri mexanizmlarini aniqlash va oʻsimliklar xom ashyosini qayta ishlash texnologiyasi kabi muammolarni hal qilishga qaratilgan. Yerda hayotning paydo boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan nazariyani ilgari surgan (1922). Bu nazariyaga koʻra, Yerda hayotning paydo boʻlishi moddiy tuzilma rivojlanishining qonuniy bosqichi hisoblanadi. Nazariya hozir Aleksandr Oparinning kimyoviy nazariyasi deb yuritiladi. Oparin tirik hujayralardagi fermentativ reaksiyalar qaytar harakterga ega ekanligini tushuntirib berdi (1935).Aleksandr Oparinning ishlari bir kancha biokimyoviy jarayonlar, xususan, non ishlab chiqarish, sharbatlar tayyorlash, vinochilik, choy va tamaki tayyorlash texnologiyasini ishlab chiqishda katta ahamiyatga ega boʻldi.

 
 Izmeneniye deystviya enzimov v rastitelnoy kletke pod vliyaniyem vneshnix usloviy, M., 1922; Vozniknoveniye jizni na zemli, 5 izd., M., 1980.

Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-martda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Turkum:21-aprelda vafot etganlar
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Op-art

thumb|Op Art
"OP-ART" (ing. op art — optik sanʼat) — oddiy handasiy shakl va tasvirlar bilan tomoshabinni chalgʻitish, aldashga qaratilgan, 20-asr 60-yillar yuzaga kelgan asarlar, modernizmdagi neo-avangardik oqim. 1960-yillardan rivojlanib, keng tarqalgan. Asosi geometrik abstraksionizmga borib taqaladi. Asoschisi fransuz rassomi V. Vazareli (Vasharxey), 40-yillarning 2-yarmida shu sanʼatning dastlabki namunalarini yaratgan. "O." vakillari rang-tasvirlarida oddiy geometrik shakllarning koʻp marotaba takrorlanishi hisobiga goʻyo ular oʻz oʻrnini va holatini oʻzgartirayotganga, harakatga kelayotganga oʻxshab koʻrinishini va shu holat tomoshabinda maʼlum tuygʻular uygʻotishini asoslamoqchi boʻladilar.

Rassomlar oʻz asarlari uchun shunday shakl va ranglarni tanlaydilarki, ular idrok etilganda jimirlash, egilish, yuqoriga intilish kabi taassurotini uygʻotadi. "O."ning bezak imkoniyatlari sanoat grafikasi, plakat, amaliy va bezash sanʼatida oʻz aksini topdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sanʼat
Opasiaklar

Opasiaklar — qad. Xorazm vohasidagi Jangadaryo boʻylarida yashagan sak qabilalari (miloddan avvalgi 7—2-asrlar). Miloddan avvalgi 7—5-asrlarda O. yarim oʻtroq hayot kechirib, dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik hamda baliq ovlash bilan shugʻullangan. O.ning qarorgohlari harobasidan koʻplab jez, temir buyumlar, so-pol idishlar va tosh (kvarsit) qurollar topilgan. Miloddan avvalgi 4—2-asrlarda O. mada-niyati oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqqan. Bu davrga oid mudofaa inshootlari bilan mustahkamlangan antik shahar tipidagi yirik yodgorliklar (Chirik-rabot, Bobishmulla va boshqalar)da olib borilgan tekshirishlar natijasida O. madaniyati rivojlanganligi va uning Xorazm antik madaniyatiga yaqinligi aniqlandi (yana qarang Saklar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Operativlik sanʼati

Operativlik sanʼati - harbiy sanʼatnnng tarkibiy qismi; urush harakatlari maydonlarida qurolli kuchlar ning operativ birlash-malari tomonidan birga yoki mustaqil operatsiya (amaliyot) va jangovar harakatlarni tayyorlash va amalga oshirish nazariyasi va praktikasi masalalarini oʻz ichiga oladi. Hujum, mudofaa, qoʻshinlarni operativ qayta guruhlashni tashkil etish, uni amalga oshirishni oʻrganadi va ishlab chiqadi. Operativlik sanʼati strategiya bilan taktika oraligʻidagi sanʼat boʻlib, ular oʻrtasida bogʻlovchilik rolini oʻynaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Operator

Operator (lotincha operatio — harakat) — 1) matematikada — ikki toʻplam X va Y elementlarining oʻzaro mos kelishi, yaʼni X ning x elementiga Y ning biror u elementi mos kelishini ifodalaydigan matematik tushuncha. Kvant nazariyasida O. — matematik ifoda. vj/ holat (yoki toʻlqin funksiya vektorining u, holat (funksiya) vektoriga solishtirish uchun xizmat qiladi. Kvant mexanikada O. bilan muhim amallar bajariladi. O.ni qoʻshish, koʻpaytirish, darajaga koʻtarish, ulardan qatorlar tuzish mumkin; 2) hisoblash texnikasida — raqamli hisoblash mashinasi (RHM) da axborotlarni qayta ishlashda biron bir tugal amalni berish uchun programmalash (dastur tuzish) koʻrsatmasi; 3) texnikada — murakkab qurilmani (mas, EHM ni, kompyuterni), radiolokatsion st-yani, burgʻilash qudugʻining ishini boshqarib turadigan mutaxassis; 4) kinotexnikada — kinofilmlarni suratga oluvchi, televizion eshittirishlarni uzatuvchi, apparatda ishlovchi mutaxassis — kinooperator, teleoperator (qarang Operatorlik sanʼati). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Operatorlar nazariyasi

Operatorlar nazariyasi - matematikaning operatorlar va ular xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Operatorlar nazariyasida operatorlarning umumiy xossalari oʻrganilib, bu nazariya matematika va uning tatbiklarida uchraydigan differensial, integral va boshqa tenglamalarni eng umumiy shartlarda yechishga asos yaratadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xirurgik operatsiya

Operatsiya (tibbiyotda) — toʻqima va aʼzolardagi kasallik jarayoniga xirurgning aralashuvi. Bunda operatsion jarohat vujudga keltiriladi (qonli operatsiya), baʼzan maxsus mexanik usullar tatbiq etiladi (qonsiz Operatsiya, chiqqan suyakni solish, singan suyak boʻlaklarini birbiriga toʻgʻrilab qoʻyish). Koʻpincha davolash, baʼzan esa diagnostika maqsadida (biopsiya, punksiya, laparotomiya) qilinadi.

Rejali va kechiktirib boʻlmaydigan (zudlik bilan qilinadigan) operatsiya tafovut qilinadi. Rejali operatsiyadan oldin bemor sinchiklab tekshiriladi va operatsiyaga tayyorlanadi (maye., meʼda yarasi, raki, surunkali appenditsit, kataraktada). Kasallik holati bemorning hayotiga tahdid qilib turganda (meʼda yarasi teshilganda, churra qisilib qolganda, ichak buralganda va boshqalar) kechiktirib boʻlmaydigan operatsiya qilinadi.

Operatsiya harakteri jihatdan radikal va palliativ turlarga ajratiladi. Radikal Operatsiyada patologik jarayon bartaraf qilinadi (kasallik oʻchogʻi va, hatto, butun organ olib tashlanadi). Patologik jarayon oqibatida kelib chiqqan kasallik simptomini bartaraf qilish palliativ operatsiyaning vazifasidir. Tiklash operatsiyalari alohida oʻrin tutadi (qarang Plastik xirurgiya)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Jarrohlik
Operetta

Operetta (ital. operetta — kichik opera) — musiqaviy sahna asari. Dramaturgiyasi vokal va cholgʻu musiqa, raqs qamda dialoglarning estrada sanʼati elementlari bilan uzviy bogʻlanishiga asoslangan. O.ning musiqiy jarayoni negizi naqarotli qoʻshiq va raqsdan iborat. Har bir tugal sahnaning kulminatsiyasini, odatda, muayyan ommabop raqs tashkil etadi (galop, kankan vals, chardash va boshqalar) O.da opera vokal shakl (ariya, duet, ansambl, xor kabi)lari ham qoʻllanadi, lekin ular birmuncha soddaligi va ommabopligi bilan ajralib turadi. Bosh gʻoya bayoni va rivoji asosan musiqa orqali ifodalanishi tufayli O. turli xalqlar madanyyatiga xos musiqali sahnaviy janrlar (fransuzcha vodevil, nemischa va avstriycha zingshpil va boshqalar) alomatlarini ham mujassam etgan. Mustaqil janr sifatida O. 19-asr oʻrtalarida Parijda yuzaga kelgan (J. Offenbaxning "Orfey doʻzaxda", 1858). Uning dastlabki namunalari, asosan, hajviy yoʻnalishda boʻlgan. Keyinchalik, O.ga lirik ohanglar ham kiritildi. Fransuz kompozitorlaridan Sh. Lekok, E. Odran va R. Planketlar O. janrida ijod qilishgan. Offenbax ijodi taʼsirida 19- a. oxirlarida F. Zuppe, I. Shtraus (oʻgʻli) va K. Millyoker kabi kompozitorlar tomonidan Vena O.si yaratildi. A. Salliven va S. Jons 19-asr ingliz O.sining yirik namoyandalari edi. 20-asr boshlarida venger kompozitorlari F. Legar va, ayniqsa, I. Kalman O. rivojiga katta hissa qoʻshishdi. 1920-yillarda AQShda O. taʼsirida myuzikl janri yuzaga keldi. Oʻzbekistonda O. janrining rivoji 20-yillarda Rus opera va balet teatri, Samarqand operetta teatri (1938— 40), keyinchalik esa Toshkent operetta teatri (1971-yildan) faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Bu teatrlarda, asosan, O. ning mumtoz (I. Shtraus, I. Kalman, F. Legar), shuningdek, zamonaviy (A. Jurbin, K. Listov va boshqalar) namunalari qoʻyildi. 1970-yildan boshlab maz-kur sanʼatga Oʻzbekiston kompozitorlari ham eʼtibor qaratmoqda (E. Solihovning rus tilida sahnalashtirilgan "Xoʻja Nasriddin", "Oygul pari sovgʻalari", "Parol — "Sharq yulduzi", A. Ergashevning "Mittivoy", P. Holiqovning "Krrbobo va Santa Klaus" kabi asarlari).

 Adabiyot 
 YuldashevaS, U istokov klassicheskoy operetti, T., 1976.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Opistorxoz

thumb|right|alt=Oʻsib ulgʻaygan opistoxroz|Eksperimental infeksiyalangan ogʻmaxonning oʻt yoʻllaridagi ulgʻaygan opistoxroz
Opistorxoz — gijja kasalliklari guruhiga mansub tabiiy oʻchoqli biogelmintoz. Surunkali kechadi va, asosan, jigar, meʼda osti bezi hamda oʻt pufagi zararlanadi. Trematodalar guruhiga mansub 2 xil opistorxlar qoʻzgʻatadi. Odam va hayvonlarda uchraydi. Mushuk, it, choʻchqa va odam parazitlarni tashuvchi manba boʻlishi mumkin. Gijja tuxumlari najas bilan tashqariga chiqib, suvga va u orqali chigʻanoqlar organizmiga tushadi. Oradan 2—10 oy oʻtgach lichinkalar paydo boʻlib, ikkinchi oraliq xoʻjayin — baliqlarga, ulardan odam yoki hayvonlar organizmiga oʻtadi va 2 yilgacha yashaydi. Parazitlar xom yoki chala tuzlangan, dudlangan baliqni isteʼmol qilganda odamga yuqadi. O.ning tabiiy oʻchoqlari Yevropa va Jan.-Sharqiy Osiyoda koʻp uchraydi. Yosh bolalarda ham, kattalarda ham kuzatiladi. Dengizchilar, baliqchilar, qishloq xoʻjaligi xodimlari koʻproq kasallanadi. Kasallikning yashirin davri 2—4 hafta. Aso-siy klinik alomatlari: bir oz isitmalash, xorgʻinlik, ich buzilishi, terida toshmalar paydo boʻlishi, kamqonlik, V12 vitamini yetishmasligi. Kasallik oxirida oʻt pufagi va oʻt yoʻllari, oʻn ikki barmoq ichak va meʼda osti bezlarining yalligʻlanish alomatlari yuzaga keladi. Diagnoz oʻn ikki barmoq ichak shirasi va najas tarkibida opistorxlarni laboratoriya usulida tekshirib topishga asoslanib qoʻyiladi.

Prazikvantel, xloksil, bitinol kabi preparatlar bilan davolanadi. Bemorlar 6 oygacha dispanser nazoratida boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yuqumli kasalliklar
Opoka

Opoka (geologiyada) — mustahkam, kremniyli gʻovak choʻkindi togʻ jinsi. Tarkibi, asosan, amorf krem-nezyomdan (98% gacha — opal) iborat va gil, qum, glaukonit, kvars, dala shpatlari va boshqa qoʻshilgan boʻladi. O. dastlab kremniyli mergel yoki kremniyli gil deb ham atalgan. Och va toʻq kulrang, baʼzan qoramtir. Zichligi 1000 kg/m3 chamasida. Toza yuqori adsorbsion xossaga ega. Dengiz sharoitida kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻladi. Asosan, paleogen, qisman yuqori boʻr yotqizikdarida uchraydi. Rossiyaning Yevropa, Sharqiy Ural yon bagʻirlarida mavjud. Qurilishda va adsorbent sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Opponent

Opponent (lot. opponens — eʼtiroz bildiruvchi) — 1) bahsda qarshi taraf; 2) ilmiy maʼruza yoki himoya qilinadigan dissertatsiyani tanqidiy taxlil qila oladigan, baxrlay biladigan, maʼruzachi yoki dissertantga eʼtiroz bildira oladigan shaxs. Oʻzbekistonda fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun qilinayotgan dissertatsiya himoyasida kamida 2 rasmiy opponent. (biri dissertantning ixtisosligi boʻyicha fan doktori yoki professor, ikkinchi-si fan nomzodi yoki fanning shu sohasi boʻyicha yetakchi mutaxassis), fan doktori ilmiy darajasini olish uchun qilinayotgan dissertatsiya himoyasida kamida 3 rasmiy opponent. (ular fan doktori yoki professor, mumkin qadar dissertant faoliyat yuritayotgan tashkilotdan boshqa tashkilotlardan) belgilanadi. Dissertatsiya himoyasida norasmiy opponentlarning soni cheklanmaydi. Rasmiy opponentlar dissertatsiyani chuqur va har tomonlama tahlil etishlari, shu asosda dissertatsiyaning belgilangan talabga qay darajada javob berishligini, uning ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyatini baholagan holda taqriz tayyorlashlari lozim. Oʻz qarashlari bilan opponent dissertatsiya himoyasida va uning ilmiy kengashdagi muhokamasida qatnashadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Optik aloqa

Optik aloqa — optik diapazondagi (odatda, 10’3 —10’5 Gs) elektromagnit tebranish (mas, lazer)par yordamida bogʻlanadigan aloqa. Optik aloqa liniyalari tuzilishi jihatidan radioaloqa li-niyalariga oʻxshaydi. Nurlanishni modulyasiyalash uchun taʼminlash manbaiga yoki generatorning optik rezonatoriga taʼsir qilib, generatsiya jarayoni boshqariladi yoki chiqish nurlanishini maʼlum qonun boʻyicha oʻzgartiradigan qoʻshimcha tashqi qurilmadan foydalaniladi. Chiqish optik uzeli yordamida nurlanish kam sochiluvchi nurga aylanadi va kirish optik uzeliga boradi; bu uzel uni foto oʻzgartirgichning faol sirtiga fokuslaydi. Foto oʻzgartirgichdan chiqqan elektr signallar informatsiyalarni ishlash uzeliga keladi. Signallarni qabul qilishning 2 usuli — toʻgʻri detektorlash va geterodin qabul usullari bor.

Taʼsir doirasiga koʻra, Optik aloqa quyidagi asosiy turlarga boʻlinadi: taʼsir doirasi kichik boʻlgan ochiq yer usti tizimlari (yer sirti atmosfera qatlamlaridan oʻtuvchi nurlardan foydalanadi); berk yorugʻlik kanallaridan foydalanuvchi yer usti tizimlari (shaharlararo aloqa bogʻlash, ATS, EHM orasida aloqa bogʻlash uchun); yaqin kosmik aloqa liniyalari; uzoq kosmik aloqa liniyalari. Ochiq Optik aloqa liniyalari Yer bilan kosmos orasida aloqa bogʻlash vositasi sifatida juda muhim. Masalan, lazer nuri yordamida 10s km masofaga sekundiga 10s bit tezlik bilan informatsiya uzatish mumkin (bunday masofaga mikrotoʻlqin texnikasi bilan sekundiga fa-qat 10 bit tezlik bilan uzatiladi). Yarim-oʻtkazgichli diod nurlatgichlar, yorugʻlik tolali kabellar va yarimoʻtkazgichli qabul qilgichlardan foydalanib, bir-biridan 10 km gacha masofada minglarcha telefon kanallari boʻlgan aloqa magistrallari qurish mumkin. Optik aloqa si-stemasi magistral va ichki aloqaning asosiy dan biri hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik giroskop

Optik giroskop - jismning aylanayotganligini bilishga va uning burchak tezligini aniqlashga imkon beradigan asbob. Ishi lazer nurlarining giroskopiklik xossalariga asoslanadi (qarang Giroskop). O. g.ning datchigi (qarang Datchik) vazifasini xalqasimon lazer oʻtaydi. U umumiy yoruglik kanali boʻyicha tor monoxromatik yorugʻlik dastalari tarzida tarqalib, bir-biriga roʻpara harakatlanayotgan ikki yorugʻlik toʻlqinlarini generatsiyalaydi (hosil qiladi). Halqasimon lazerning rezonatori bitta umumiy qattiq asosga biriktirilgan 3 ta (yoki koʻproq) koʻzgudan iborat. Bu koʻzgular berk sistemani hosil qiladi. Yorugʻlik dastalarining shu koʻzgulardan oʻtishi farqi boʻyicha giroskopiklik xossalari namoyon boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik kuch

Optik kuch — simmetriya oʻqiga ega boʻlgan linza yoki linzalar tizimining yorugʻlik nuri sindiruvchanlik qobiliyatini ifodalaydigan kattalik. Tizimning fokus masofasiga teskari boʻladi. Shunday qilib, linzalar tizimi (yoki bitta linza) yorugʻlik nurini qancha kuchli sindirsa (yaʼni fokus masofasi qancha kichik boʻlsa), Optik kuch shuncha katta boʻladi. Optik kuch dioptriyada oʻlchanadi. U koʻz dioptikasi va koʻzoynak optikasida keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik lokatsiya

Optik lokatsiya — optik diapazondagi elektrmagnit toʻlqinlar yordamida uzokdagi obʼyektlarni topish, koordinatalarini oʻlchash, shaklini aniklash jarayonlari majmui. Optik lokatorlar yordamida amalga oshiriladi. Ularda zondlovchi nurlagich sifatida lazer qoʻllanadi. Optik lokatorlar radiolokatorlarta nisbatan oʻlchash aniqligini bir necha marta oshirishga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik pech

Optik pech — biron bir energiya manbai (mas, Quyosh, kuchli lampochka) ning nur energiyasini qaytargichlar vositasida toʻplab, kichikroq (odatda 1 – 30 mm, yirik pechlarda 350 mm gacha) sirtga fokuslash orqali yuqori (1000—5000°) temperatura hosil qiladigan qurilma. Hyp energiyasi manbaiga koʻra, quyosh pechlari (gelioqurilma), sunʼiy energiya i (lampochkalar, grafit qizdirgichlar, yoy lampalar, ksenon lampalar, plazmaviy nurlatgichlar)dan foydalaniladigan xillarga boʻlinadi. Optik pech tarkibiga nur tarqatish manbai, nur qaytarish qurilmasi, nur oqimini rostlash qurilmasi va ish ka-merasi kiradi. Optik pech materiallarning fizikkimyoviy xossalarini tadqiq qilishda, qiyin eriydigan materiallarni suyuqlantirish, payvandlash va kavsharlashda, monokristallarni oʻstirishda, rangli metallarni aralashmalardan tozalash (rafinatsiyalash) va boshqa maqsadlarda keng qoʻllanadi. Yana q. Geliotexnika.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik prizma

Optik prizma – yassi sirtlar bilan chegaralangan va shaffof materi-allardan yasalgan jism. Bunday sirtga tushgan nur jismdan oʻtishida sinadi. Optik prizmalarning dispersion (spektral) va nur qaytarish xususiyatiga ega bor. Spektral Optik prizmalar yorugʻlik disper-siyasp hodisasiga asoslanadi va koʻpin-cha spektral qurilmalarda ishlatiladi. Yorugʻlikning toʻla ichki qaytishi hodisasiga asoslangan Optik prizmalar nur yoʻnalishini oʻzgartirish uchun optik tizimlarda qoʻllanadi. Spektral prizmadagi nur yoʻnalishlari 1-rasmda koʻrsa-tilgan; VAS – prizmaning bosh kesimi. Agar VA sirtga turli toʻlqin uzunligidagi MN parallel nur dastasi tu-shayotgan boʻlsa, nur VA va AS sirtlarda sinadi. Yorugʻlik dis-persiyasiga asosan toʻlqin uzunligi katta nur dastasi PQ yoʻnalishda, kichigi PIQI yoʻnalishda chiqadi. 2-rasmda nur qaytarish xususiyatiga ega toʻgʻri burchakli prizma koʻrsatilgan. Bunday Optik prizma yordamida birlamchi nur dastasi bilan 90° yoki 180° li burchak hosil etadigan kaytgan nur dastasini olish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Optik spektrlar

Optik spektrlar - ultrabinaf-sha (toʻlqin uzunligi 1 1 > 3800A) va in-fraqizil (1 > 7600A) nurlar, yaʼni 100 dan 0,01 mikrongacha uzunlikdagi toʻlqinlar sohasini oʻz ichiga oladigan spektrlar. Koʻpincha, spektr nurlanuvchi manba tabiatiga qarab ajratiladi. Shunga asosan, atom va molekula tash-qi elektron qobiqlari jarayonlarida, molekulalarning aylanma va tebranma harakatida hamda qattiq yoki suyuq moddani qizdirish va lyuminessensiya vaqtida chiqadigan spektrlar Optik spektrlardir. Optik spektrlar tutash (uzluksiz), chizikli va yoʻl-yoʻl xillarga boʻlinadi. Qizdirilgan qattik. yoki suyuq moddalar tutash Optik spektrlar chiqaradi; bunda uzluksiz turli (qizil, toʻq sariq, yashil, koʻk, havo rang, bi-nafsha) spektrlar paydo boʻladi. Yuqori temperaturada yaraklaydigan gaz va modda bugʻlari chiziqli va yoʻl-yoʻl Optik spektrlar chiqaradi. Chizikli spektrlar ayrim chiziklardan iborat boʻlib, atomlarga xos (qarang Atom spektrlari). Yoʻlyoʻl spektrlar molekulalar nurlanishi boʻlib, har bir yoʻl alohida chiziqli spektrlardan iborat.

Optik spektrlar nurlanish va yutilish spektrlarida ajraladi. Nurlanish spektri qattiq, suyuq, gazsimon moddaning yuqori temperatura yoki elektr razryadi taʼsirida hosil boʻladi. Maʼlum bir manbadan chiqayotgan tutash spektr biron muhitdan oʻtayotganda yutilish spektr i sodir boʻladi. Kirxgof nurlanish qonuniga asosan har qanday jism spektrli nur chiqarsa, shunday spek-trli nurni yutadi. Optik spektrlarni oʻrganish fizika, astronomiya va texnikaning koʻp sohalarida, ayniqsa, atom va molekula spektrlari qonuniyatlarini aniqlashda, ularning tuzilish nazariyasini ishlab chiqishda katta oʻrin tutadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik tasvir

Optik tasvir — biron bir obyektning shu obyekt chiqarayotgan yoki qaytarayotgan yorugʻlik nurlariga optik tizim (qarang Optik tizimlar) taʼsir qilishi natijasida hosil boʻladigan tasviri. Optik tasvir haqiqiy va tasavvurdagi xillarga boʻlinadi (rasmga q.). Haqiqiy Optik tasvir uchrashuvi nurlar dastasi kesishgan nuqtada hosil boʻladi. Bu tasvirni ekranda hosil qilish mumkin. Tasavvurdagi Optik tasvirni ekranda hosil qilib boʻlmaydi, chunki baʼzi hollarda optik tizimdan chiqqan nurlar uchrashmaydi. Optik tasvirda obyektning qiyofasi va detallari bir oz buzilib chiqadi. Bunga aberratsiya sabab boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Optik telegraf

Optik telegraf — axborotlarni semafor alifbosi yordamida vizual (koʻrib) uzatish sistemasi. 19-asr 1-yarmida keng tarqalgan. Birinchi Optik telegrafni 1794-yil aka-uka fransuzlar K. va I. Shapp Parij bilan Lill orasiga (225 km) qurgan. Qoʻzgʻaluvchan reykalardan iborat boʻlgan uzatuvchi semafor quril-ma minoraga oʻrnatilgan. Optik telegraf liniyasi birbiridan koʻrinib turadigan minoralar tizimidan iborat boʻlgan. Dunyodagi eng uzun Optik telegraf liniyasi Peterburg (Rossiya)dan Varshava (Polsha)gacha boʻlgan (1200 km) liniya 1835—54 yillarda ishlab turgan. Hozir Optik telegraf oʻrniga radiotelegraf, fototelegraf (faksimil), elektr telefaf aloqa qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil