Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mitoz

thumb|265x265px|Mitoz
Mitoz ( - mitos — ip), kariokinez — eukariot hujayralarning boʻlinib koʻpayish usuli. M.dan oldin hujayra boʻlinishga tayyorgarlik davri interfazani oʻtadi. Interfazada DNK, oqsil, ATF sintez boʻladi. Natijada xromosomalardagi DNK miqdori ikki hissa ortadi. Bu jarayon replikatsiya deyiladi. M. 4 ta faza:profaza, metafaza,anafaza,telofaza dan iborat. Profazada xromosomalar spirallashib, yiriklasha boshlaydi; yadro membranasi va yadrocha yemirilib, xromosomalar sitoplazmaga tarkalib ketadi.Profaza oxirida sentrosomalar hujayra qutblariga joylashib oladi; ular oʻrtasida mikronaychalardan iborat axromatin ipchalar paydo boʻlib, boʻlinish duki hosil boʻladi. Metafazada xromosomalarning spirallashib yoʻgʻonlashuvi davom etadi. Metafaza oxirida xromosomalar hujayra markazida boʻlinish oʻqi ekvatorida joylashib oladi. Bu fazada har bir xromosoma 2 ta xromatildan iborat boʻlib, ular sentromerasi orqali oʻzaro birikkan, xromatidlar esa boʻlinish duki iplariga ilashgan boʻladi. Anafazada xromatidlar oʻrtasidagi bogʻlanish uzilib, har bir xromosoma 2 ta mustaqil xromatidga ajraladi.Axromatin ipchalar 
ning qisqarishi tufayli xromosomalar qarama-qarshi qutblarga tarqala boshlaydi. Telofazada xromosomalar kugblarga joylashadi; spirali yoyilib ular yana uzun ipchalar — xromatidlar shakliga kiradi va yorugʻlik mikroskopda koʻrinmaydigan boʻlib qoladi; yadrocha qayta tiklanadi; yadro membranasi hosil boʻladi. Sitoplazma oʻrtasida botiqlik paydo boʻlib, chuqurlasha borishi va hujayraning teng ikkiga boʻlinishi bilan telofaza tugallanib, yana qaytadan interfaza boshlanadi.
thumb|296x296px|Mitoz sxemasi
Mitozda sodir boʻladigan jarayonlar nerv sistemasi hamda buyrak usti bezi, gipofiz, qalqonsimon bez, jinsiy bezlar va boshqa sekretsiya bezlar i ishlab chiqaradigan gormonlar orqali neyrogumoral sistema tomonidan boshqariladi. Mitozning kecha-kunduzlik maromi muhitdagi kechakuiduz davomida sodir boʻlib turadigan oʻzgarishlar va organizmlar aktivligi bilan bogʻliq. Mitozning davomiyligiga hujayraning oʻlchami, yadroning ploidligi, atrof muhit sharoiti (xususan, harorat) taʼsir qiladi. Mitoz hayvon hujayralarida 30—60 min., oʻsimlik hujayralarida 2—3 soat davom etadi. Mitozning biologik ahamiyati boʻlinishga kirishgan dastlabki ona hujayra xromosomalarining boʻlinishdan keyin xrsil boʻladigan ikkita yangi qiz hujayralar oʻrtasida teng taqsimlanishidan va bitta hujayra boʻlinib, unga aynan oʻxshash ikkita hujayraning vujudga kelishidan iborat. Mitozda organizmning oʻsishi va rivojlanishi, shikastlangan hujayralarning tiklanishi, oʻlgan hujayralar oʻrniga yangi hujayralar hosil boʻlishi taʼminlanadi. Baʼzan Mitoz tugallanmay qolishi tufayli koʻp yadroli — poliploid hujayralar paydo boʻladi yoki politen xromosomalar vujudga keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Meyoz
 Amitoz
 Endomitoz
Mitoxondriya

Mitoxondriya (yunoncha: mitos - ip, chondrios — donacha) — eukariot hujayralar organoidi. Mitoxondriya ikki qavat membrana bilan oʻralgan; ichki membranasi kristalar (burmalar) hosil qiladi. Mitoxondriyani bir qancha shakllari mavjud: yumaloq yassi silindrsimon va hatto ipsimon ham boʻladi . Ular 0,2 mkm dan 15-20 mkm gacha kattalikda boʻladi. Ipsimon shakllarini uzunligi 15-20 mkm gacha boradi.Mitoxondriyaning ichki membrana bilan oʻralgan boʻshligʻi matriks deyiladi. Hujayrada Mitoxondriya soni bir nechtadan mingtagacha yetadi. Mitoxondriyaning asosiy funksiyasi energiya hosil qilishdan iborat. Mitoxondriya energiyasi manbai biologik oksidlanish boʻlib, unda glikolizda hosil boʻlgan pirouzum kislota mitoxondriya matriksida SO2 va N2O gacha parchalanadi. Bu jarayon murakkab kimyoviy reaksi-yalardan iborat. Uning 1-bosqichida piruvat parchalanadi va uchkarbon kislotalar sikli amalga oshadi; 2-bosqichda elektronlar tashiladi va ATF sintezlanadi.

Mitoxondriya matriksida DNK, RNK, ribosomalar va oqsil sintezida qatnashuvchi fermentlar mavjud boʻlgani tufayli oʻz oqsillarining bir qismi sintezlanadi. Shuning uchun Mitoxondriyani yarim avto-nom organoid deyiladi. Mitoxondri-yalar simbiogenez gipotezasiga binoan, aerob bakteriyalardan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Mitoxondriya boʻlinish orqali koʻpayadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Mitoxondriya boʻlinishidan oldin DNKsi 2hissaga ortadi.

 Tarix 

Ehtimol, mitoxondriyani ifodalovchi hujayra ichidagi tuzilmalarning birinchi kuzatuvlari 1857-yilda fiziolog Albert fon Kolliker tomonidan nashr etilgan. Richard Altmann 1890-yilda ularni hujayra organellalari sifatida yaratdi va ularni "bioblastlar" deb atadi. 1898 yilda Karl Benda yunoncha mós , mitos , "ip" va chondino , xondrion , "granula" so'zlaridan "mitoxondriya" atamasini kiritdi . Leonor Michaelis 1900 yilda Yanus yashil rangidan mitoxondriyalar uchun supravital bo'yoq sifatida foydalanish mumkinligini aniqladi. 1904-yilda Fridrix Meves o'simliklarning oq suv hujayralarida mitoxondriyalarning birinchi qayd etilgan kuzatuvini amalga oshirdi. , Nymphaea alba , va 1908-yilda Klavdiy Regaud bilan birga ular oqsillar va lipidlarni o'z ichiga olganligini taklif qildi. Benjamin F. Kingsbury, 1912-yilda, birinchi marta ularni hujayra nafas olish bilan bog'ladi, lekin deyarli faqat morfologik kuzatishlar asosida. 1913 yilda Otto Geynrix Uorburg nafas olishni gvineya cho'chqasi jigari ekstraktidan olgan zarrachalar bilan bog'lagan va ularni "grana" deb atagan. Uorburg va Geynrix Otto Wieland ham shunga o'xshash zarrachalar mexanizmini ilgari surgan edilar, nafas olishning kimyoviy tabiati bo'yicha kelishmovchiliklar bor edi. Faqat 1925-yilda Devid Keylin sitoxromlarni kashf qilganida , nafas olish zanjiri tasvirlangan edi. 71-maktab, Samarqand

 

Turkum:Hujayra
Mitra

Mitra — qadimda Hindiston, Eronda bosh xudolardan biri. Mitraga yorugʻlik, pokizalik va haqiqat xudosi sifatida eʼtiqod qilingan. Miloddan avvalgi VI asrdan Mitragaga sigʻinish Kichik Osiyo hamda Frot va Dajla daryolari oraligʻida tarqaldi. Keyinroq Mitraga sigʻiniladigan alohida din — mitraizm paydo boʻldi. Bu din ellinlar orasida, milodiy I asrdan boshlab Rimda, II asrdan butun Rim imperiyasida mashhur ediOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Mitridat I

Mitridat I (yun. Mithridates), Arshak VI (? — taxminan miloddan avvalgi 136) — Parfiya shohi (miloddan avvalgi 170—138/137). M. I salavkiylar davlatining tanazzulga uchraganligidan foydalanib, uning sharkiy satrapiyalari — Midiya, Mesopotamiyaning katta qismi (miloddan avvalgi 140), Elam, Fors va Baqtriyani bosib olgan. Armaniston ham Parfiya siyosiy taʼsiri ostida boʻlgan. M. I davrida Parfiya yirik davlatga aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Mitropolit

Mitropolit (yun. metropolites) — pravoslav xristian cherkovidagi oliy diniy unvonOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Dastlab, bu atama tarixiy Rim viloyatining bosh shahri episkopiga taalluqli bo'lib , viloyatning boshqa yepiskoplariga nisbatan vakolati Nikea Birinchi Kengashi tomonidan tan olingan (milodiy 325). 

 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Diniy atamalar
Mitti yulduzlar

Mitti yulduzlar, karlik yulduzlar — oʻrtacha kattalikdagi yulduzlardan koʻra kichik va unchalik yorugʻ boʻlmagan yulduzlar. Mitti yulduzlarning koʻpchiligi Gersshprung — Ressell diagrammasadagi asosiy chiziqning pastki kismida joylashgan. Mitti yulduzlarning oʻrtachazichligi 1 dan 60 g/sm3 gacha. Mitti yulduzlar oq va qizil yulduzlarga boʻlinadi. Oq Mitti yulduzlarning hajmi yer xajmiga yaqin boʻlib, juda katta zichlikka ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduzlar
Peter D. Mitchell

MITCHELL (Mitchell) Piter (1920.29.9, Mitchem, Surrey grafligi, Buyuk Britaniya — 1992.10.4, Bodmin) — ingliz biokimyogari. Falsafa doktori (1950). Edinburg universitetining zoologiya kafedrasi biokimyo guruhi (1955—63), 1964-yildan Kornu-elledagi Glinnovsk ilmiy tadqiqot laboratoriya rahbari. Hujayradagi bioenergetik jarayonlarni tadqiq qilgan. Xemiosmotik nazariya (biologik membranada ATF sintezida energiyaning oʻzgarish mexanizmi)ni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1978).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:10-aprelda vafot etganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Mifologik obrazlar

Mifologik obrazlar – xalq, ogʻzaki badiiy ijodiyoti, yozma adabi-yot va sanʼat asarlaridagi mifologik negizga ega boʻlgan asotiriy personajlar. Mifologik obrazlar muayyan voqeahodisaningjonlantirilgan timsoliy ifodasi boʻlib, voqelikning mohiyatini metaforik, ramziy va istioraviy holatda oʻziga koʻchiradi va uning shakliy tajassumi hisoblanadi.

Mifologik obrazlar ibtidoiy badiiy uydirma-fantaziya mahsuli boʻlib, koinot, tabiat va jamiyatdagi turli-tuman hodisalar, kad. odam tasavvurida mavjud boʻlgan gʻayrioddiy kuchlarning kelib chiqish sabablarini izohlashga xizmat qilgan. Badiiy tafakkur shakllangach, qad. mifologiyannig tarkibiy qismi sanalgan asotiriy obrazlar adabiyot va sanʼatga koʻchgan. Oʻzbek mumtoz adabiyoti namoyandalarining asarlari, „Alpomish“, „Kuntugʻmish“, „Rustamxon“ hamda „Goʻroʻgʻli“ turkumiga mansub dostonlar, oʻzbek xalq, afsonalari va ertaklaridagi Mifologik obrazlar shular jumlasidandir. Folklor va yozma adabiyotdagi Mifologik obrazlar badiiy talqinning toʻlaqonli chiqishi hamda poetik tafakkurning keng qamrovliligini koʻrsatish vazifasini bajaradi.

Oʻzbek folklorida „Avesto“ asotirlariga aloqador Kayumars, Anaxita, Axriman, dev, pari, ajdar; suv kulti bilan bogʻliq Hubbi, Sust xotin, Suv xotin, Chala xotin; shamol „piri“ si-fatida tasavvur qilingan Haydar, Yalli momo, Yalangʻoch ota, Choymomo; xalq taqvimiga aloqador Ayamajuz, Aziz momo, AhmanDahman; momaqaldirok, va chaqmoq „egasi“ Guldur momo; afsonaviy paxdavonlar sifatida tasvirlanuvchi Odami Od, Olangʻasar, Dorokoʻz; yovuz kuchlar haqidagi qarashlarni oʻzida ifoda etgan alvasti, yalmogʻiz kabi kupgina Mifologik obrazlar mavjud.

 Adabiyot 
 Sarimsoqov B., Zpik janrlar diffuziyasi //Oʻzbek folklorining epik janrlari, T., 1981; Joʻrayev M., Shomusarov Sh., Oʻzbek mifologiyasi va arab folklori, T., 2001.

Mamatqul Joʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologiya
Turkum:Folklor
Mixail Fyodorovich

Mixail Fyodorovich (1596.12.7 – Moskva – 1645.13.7) — Rossiya tarixida romanovlar sulolasining asoschisi (1613-yil 21-avgustdan). Boyar F. N. Romanov (keyinrok, patriarx Filaret)ning oʻgʻli. Moskvadan polyak bosqinchilari haydab chiqazilgach, boyarlar tashabbusi bilan Zemstvo sobori 16 yoshli Mixail Fyodorovichni podsho qilib koʻtargan. Irodasiz, kasalmand Mixail Fyodorovich podsholik davrida davlat ishlarini idora etish uning yaqin qarindoshlari va otasi (rasmiy ravishda ulugʻ hukmdor unvoniga ega boʻlgan) Filaret (1619–33 yilgacha), keyin boyarlar qoʻlida boʻlgan. Mixail Fyodorovich hukumati mamlakatda urushni toʻxtatish maqsadida Shvetsiya bilan Stolbov sulhi (1617), Polsha bilan Deulin yarash axdini (1618) tuzgan. Lekin Smolensk va boshqa rus yerlarini qaytarib olish maqsadida 1632–34 yillarda Polsha bilan yana urush olib borgan. Mixail Fyodorovich davrida Sibirni egallash boʻyicha tadbirlar davom ettirilgan, qrim tatarlariga qarshi mudofaa istehkomlarini qurish jadal olib borilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Nikolayevich Mixaylov

Mixaylov Yevgeniy Nikolayevich (1905.15.4, Petrograd - 1999.9.10, Toshkent) — biolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1947), professor (1947). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1929). Oʻrta Osiyo ipakchilik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1929—37), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti ipakchilik kafedrasida dotsent (1937-47), kafedra mudiri (1947-59), ipakchilik va oʻsimliklarni himoya qilish fakulteti dekani (1944—59). Oʻrta Osiyo fitopatologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori muovini (1959—65), direktori (1965—72), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti ipakchilik kafedrasi mudiri (1972—85). "Ipak" ("Shyolk") jurnali bosh muharriri (1960—85). Ilmiy ishlari ipakchilikning nazariy va amaliy masalalari, tut va dub ipak qurti biologiyasi, ipak qurtini boqish, ipak qurti urugʻchiligi va naslchiligi, kasalliklari va zararkunandalariga qarshi kurash muammolariga bagʻishlangan.

 
 Shelkovodstvo Darslik, M., 1950; Qurt boqish, T., 1953; Biologiya tutovogo i dubovogo shelkopryada, M., 1958; Ekologiya i vikormka shelkopryadov, M., 1959; Infeksionnie bolezni tutovogo shelkopryada, T., 1982.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sergey Mixaylov

Sergey Mixaylov (1976-yil 3-may, Oʻsh shahrida tugʻilgan) – oʻzbekistonlik bokschi, „Oʻzbekiston iftixori“ (2002), „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi“ (2000). Andijon shahar respublika olimpiya oʻrinbosarlari bilim yurtida oʻqigan (1989—92). Andijon universitetni tugatgan (2002). „Dinamo“ sport jami-yatining boks yoʻriqchisi (2003). Oʻzbekiston chempioni (1997—2001), 3 karra Osiyo chempioni (1997, Bangkok; 1999, Toshkent; 2002, Serembran), 2-marta Osiyo oʻyinlari gʻolibi (1998, Bangkok; 2002, Pusan), 2000-yil Sidney shahrida boʻlgan olimpiadada 81 kg vaznda bronza medalini qoʻlga kiritgan. Doʻstlik ordeni (2001) bilan mu-kofotlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Biografiyasi 
1976-yilda Oʻsh viloyatida (Qirgʻiziston SSR, SSSR) tugʻilgan. 13 yoshida Andijon Respublika olimpiya zaxiralari maktabida Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustalari Aleksandr Razmaxov va Mars Qoʻchqorovlar qoʻl ostida boks bilan shugʻullana boshlagan.

 Faoliyati 
1997-yili Oʻzbekiston kubogi sohibi boʻlib, boks boʻyicha milliy terma jamoa tarkibiga kiritilgan. Shu yilning oʻzida Osiyo chempionati va Markaziy Osiyo oʻyinlarida gʻolib chiqgan.

1998-yilda Osiyo oʻyinlari chempioni boʻlgan. 1999-yilda yana Osiyo chempioni boʻlgan.

2000-yilgi Olimpiada natijalari

 Klaudiu Raskoni (Ruminiya) 15:6 hisobida magʻlub etgan.
 Ali Ismoilovni (Ozarbayjon) 23:18 hisobida magʻlub etgan.
 Oljas Orazaliev (Qozogʻiston) magʻlub etgan.
 Aleksandr Lebziak (Rossiya) yutqazgan

U 201 funtgacha koʻtarildi va 2002-yilda Osiyo chempionligini qoʻlga kiritgan. 2002-yilda Osiyo oʻyinlarining oltin medalini qoʻlga kiritgan. 2003-yilgi jahon chempionatida u chorak finalda (30:35) Shteffen Kretschmanga yutqazgan.

 Mukofotlar 

 Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2000)
 „Doʻstlik ordeni“ (2001)
 „Oʻzbekiston iftixori“ (2002) 

 

 

 Sergey Mixaylov 1998-yilgi Osiyo oʻyinlari
 Sergey Mixaylov 2002-yilgi Osiyo oʻyinlari
 Sergey Mixaylov Olimpiadada Sports-Reference.com saytida

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak bokschilar
Turkum:Oʻzbekistonlik Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etgan bokschilar
Turkum:Oʻzbekistonning Olimpiada oʻyinlarida bronza medali olgan sportchilari
Turkum:Oʻzbekiston uchun Osiyo oʻyinlarida oltin medali sohiblari
Turkum:Boks boʻyicha Osiyo Chempionlari
Sergey Mixalkov

Sergey Vladimirovich Mixalkov 1913.27.2 (12.3), Moskva – rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967), Mehnat Qahramoni (1973). Maksim Gorkiy nomidagi Adabiyot institutida oʻqigan (1935–37). RSFSR Yozuvchilar uyushmasi boshq-aruvi raisi (1970–90). Mixailovning "Bolalar uchun sheʼrlar" kitobi (1936) yoshlarni mehnatga muxabbat ruxdsa tarbiyalaydi. Ikkinchi jahon urutii yillarida bir qancha ocherk, hikoya, hajviy sheʼr va felyetonlar yaratgan. "Xushchaqchaq quyon" (1963), "Suzmoq istayman" (1965) toʻplamlari nashr etilgan. U "Tom Kenti" (1938), "Maxsus vazifa" (1945), "Maktanchoq quyoncha" (1951), "Oʻziga yod-gorlik" (1953), "Koʻpik" (1975), "Aks sado" (1980), "Puerto Muertodagi qoʻrqinchli tun" (1982) singari dramalar muallifi. Urushdan keyingi davrda yozgan "Tom togʻa va qizcha", "Billur vaza", "Oʻttiz olti va besh", "Sashaning kashasi", "Styopa amaki" va boshqa asarlarida bolalar hayoti, ularning oʻziga xos harakteri ifodalangan. SSSR gimni matnini yozgan ( G. ElRegistan bilan hamkorlikda). Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Uyimga ketaman, T., 1951.

LLAleksandrov V. P., Sergey Mixalkov, M., 1983.

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:27-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:2009-yilda vafot etganlar
Turkum:27-avgustda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiyada vafot etganlar
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Mixirakula

Mixirakula (6-asr) — oq hunlar — eftaliylar sardori (515—6-asr oʻrtasi). Shim.-Gʻarbiy Hindiston (poytaxti — Shakala shahri, hozirgi Sialkot)da hukmronlik qilgan. M. tasarrufidagi mulklar Jamna — Gang vodiysiga, Gvaliorgacha tarqalgan. 528 yil hind hukmdorlari birlashgan qoʻshini tomonidan magʻlubiyatga uchragan, bu eftaliylarning Hindistonga keyingi yurishlariga barham bergan. Ularning ixtiyorida faqat Hind daryosi vodiysigina saqlanib qolgan. Hind xalqi tarixiy anʼ-anasida M. zolim, mustabid podshoh va shafqatsiz, qahrli istilochi sifatida aks ettirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Osiyo tarixi
Mixxat

Mixxat — qadimda Old Osiyoda qoʻllangan, mix yoki ponachalarga oʻxshash chiziqcha (belgi)larni loy taxtachalarga oʻyib tushirishdan iborat ideografii yozuv turi, miloddan avvalgi 3ming yillik boshlarida shumerlar tomonidan yaratilgan. Bunda ayrim buyumlar va umumiy tushunchalarning nomi rasmlar bilan ifodalangan, mas, oyoq tasviri "yurish", "turish", "olib ketish" maʼ-nolarini anglatgan. Bunday belgilar miqdori 1000 tagacha yetgan. Shumer M.i dastlab yuqoridan pastga, keyinchalik gorizontal holda — chapdan oʻngga qarab yozilgan. Miloddan avvalgi 3ming yillikning oʻrtalarida M.ning soʻz-boʻgʻinli shakli paydo boʻlgan, belgilar miqdori 600 tagacha qisqartirilib, rasm-belgilar soddalashtirilgan. Ayni shu davrda shumer M.i akkadliklar (bobilliklar va ossuriyaliklar) tomonidan oʻzlashtirilib, somiy tillarga moslashtirilgan, belgilar soni 300 taga tushirilgan. Akkadliklar ishlab chiqqan M. keyinchalik, miloddan avvalgi 2— 1 ming yilliklar davrida bir qancha qoʻshni xalqlar tillari (xett, elam, urart, qad. fors va boshqalar)ga moslashtirilgan holda qoʻllana boshlagan. Bu davrda M.lar harftovushboʻgʻin yozuvlariga ancha yaqinlashib, shunday yozuvlarning kelib chiqishiga asos boʻlgan. Miloddan avvalgi 1ming yillik oxirlarida M.lar oʻrnini oromiy yo’zuvi egallagan.

M.da bitilgan juda koʻp yodgorliklar — tarixiy yozuvlar, turli rasmiy hujjatlar, ogʻzaki ijod namunalari, lugʻatlar, ilmiy asarlar, diniy matnlar saqlanib qolgan. Turli xalqlarga mansub M.larni oʻrganish, deshifrovkalash 19-asrdan, aniqrogʻi, 1802-yildan boshlanib, 20-asrning oʻrtalarigacha davom etgan. Nemis, fransuz, ingliz, chex, rus olimlari M.larni deshifrovkalashda faol ishtirok etib, bu sohada koʻplab ilmiy tadqiqotlar olib borganlar.

 Adabiyot 
 Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yozuvlar
Turkum:Yaqin Sharq
Turkum:Osiyo tarixi
Mitsar

Mitsar — Katta Ayiq yulduz turkumidagi yulduz. U uchta kichik yulduzdan tashkil topgan, koʻrinma yulduz kattaligi 2,0. Yorqinligi Quyoshnikidan 74-marta kuchlidir. Quyoshdan uzokligi 27 parsek. M. komponentlaridagi spektr chiziqlarining siljishi kuzatilgan (1889).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduzlar
Mitseliy

Mitseliy (yun. Mykes — zamburugʻ) — zamburugʻlarning vegetativ tanasi (tallom). M. ingichka ipchalar — giflardan iborat. Odatda, substrat ichida, baʼzan uning sirtida rivojlanadi; substratdan organik moddalarni osmatik yoʻl bilan soʻrib olish funksi-yasini bajaradi. Xitridiyli zamburugʻlar, zigomitsetlar va somitsetlarning M.si toʻsiqsiz, bitta hujayradan iborat boʻlib, uz. bir necha oʻn sm ni (mas, mogʻor) tashkil etadi. Xitridiyli zamburugʻlarda M. kucheiz rivojlangan boʻlib, rizomitseliy deyiladi. Aksomitsetlar, bazidiyali zamburugʻlar M.si toʻsikdar (sektalar)ga boʻlingan koʻp hujayrali. M.ning bir qismi orqali zamburugʻlar vegetativ koʻpayadi. M.dan zamburugʻlarning reproduktiv organlari va mevali tanasi hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adam Mickiewicz

thumb|250px|Adam Mitskevich
Adam Bernard Mickiewicz (Mitskevich) (1798.24.12, Novogrudka yaqinidagi Zaosye qishlogʻi – 1855.26.11, Istanbul) – polyak shoiri, milliy ozodlik harakati arbobi. Polyak romantizmining asoschisi. Vilen universitetini tugatgan (1819), polyak yoshlarining "Filomatlar" ("Fan doʻstlari"), "Filaretlar" ("Yaxshilik doʻstlari") tashkilotlarida faol ishtirok etgan. M.ning ilk toʻplami ("Sheʼriyat", 1-j., 1822) Polsha adabiyotida romantik oqimning manifesti boʻldi. M. "Sheʼriyat" (2-j., 1823)ga kirgan romantik ruxdagi "Grajina" liro-epik dostoni bilan Polshada "sheʼriy qissa" janriga asos soldi.

"Filaretlar" tashkiloti ishi boʻyicha qamalgan (1823) M.ni chor maʼmurlari Litvadan chiqarib yuborgan; Rossiyada yashab, A. S. Pushkin bilan yaqin aloqada boʻlgan (1824–29). Bu yillar uning gʻoyaviy va ijodiy oʻsishida mu-him davr boʻldi ("Qrim sonetlari", 1826; "Konrad Vallenrod", 1828 va boshqalar). M. 1830-yildan Parijda yashadi. "Dzyadlar" dramatik dostonining 3qismi (1832)ni va milliy mustaqillik uchun kurash ruhi bilan sugorilgan 12 qoʻshiqdan iborat "Pan Tadeush" dostoni (1834)ni nashr ettirdi. Realistik gʻoyalar, intilishlar yorqin namoyon boʻlgan "Pan Tadeush" dostoni milliy epopeyadir, u personajlari yuksak darajada tipiklashgan va individuallashgan durdona asar, eski polyak tur-mushining qomusi, serjilo soʻz sanʼ-ati sanaladi. M. lirik sheʼrlar turkumini (1838–39) yaratgan. Ijtimoiy va madaniy xayotda faol ish olib borgan: 1840–44 yillarda Parijda slavyanlar adabiyotidan maʼruzalar oʻqigan. 1848-yil Avstriya zulmiga qarshi kurashayotgan italiyaliklarga yordam berish uchun polyak legionini tuzgan. 1849-yildan demokratik ruxdagi "Xalq minbari" gazrtsda muharrirlik qilgan. M. sheʼrlari M. Shayxzoda, Shuhrat, Muhammad Ali, Sayyor va boshqa tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1798-yilda tugʻilganlar
Turkum:1855-yilda vafot etganlar
Michigan (maʼnolari)

Michigan:

 Michigan - {{AQSh Shtati
 | Shtat_nomi = Michigan
 | Shtat_nomi_o`zbekcha = Michigan
 | Bayrog` = Flag of Michigan.
 Michigan (koʻl) (mahalliy indeyslar tilida — katta koʻl) — Shim.
 Michigan — AQShning shim.
Michigan (koʻl)

Michigan (mahalliy indeyslar tilida — katta koʻl) — Shimoliy Amerikadagi koʻl, AQSH hududida, Buyuk koʻllar sistemasida. Maydoni 58 ming km², uzunligi 490 km, eni 189 km gacha. Eng chuqur joyi 281 m. Suv sathining balandligi 177 m. Qirgʻoqlari kam parchalangan, past baland. Suv qalqishi yarim sutkalik. Makino boʻgʻozi orqali Guron koʻli bilan, kema qatnaydigan Chikago-Lokport kanali orqali Missisipi daryosi sistemasi bilan bogʻlangan. Michiganning shimoliy qismi dekabr — aprelda muzlaydi. Suvining sanoat chiqindilari bilan ifloslanishi natijasida undagi jonivorlar soni keskin kamaygan. Yirik portlari: Chikago va MiluokiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Shimoliy Amerika
Michoakan

Michoakan, Michoakande-Okampo — Meksikaning janubi-gʻarbiy qismidagi shtat. Tinch okean sohilida, Lerma va Balsas daryolari havzasida joylashgan. Maydoni 59,9 ming km². Aholisi 3979 ming kishi (2000). Maʼ-muriy markazi — Moreliya shahri Michoakan hududining yarmidan ortiq qismi Meksika togʻligining janubi-gʻarbiy chekkasidagi koʻllar qavzasidan iborat. Sohil boʻylab Syerrade-Koalkoman tizmalari (eng baland joyi 2764 m) joylashgan. Seysmik faol hudud. Ikdimi togʻtropik iqlim. Meksika togʻligida oʻrtacha oylik temperaturalar 20°, yillik yogʻin 900 mm. Ichki rayonlarda chala choʻl oʻsimliklari, togʻlarda sernam barg toʻkuvchi va doim yashil tropik oʻrmonlar oʻsadi.

Iqtisodiyotning asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Sugʻoriladigan yerlarda paxta, sholi, shakarqamish, qulupnay, kartoshka, sabzavotlar, gladiolus (eksport uchun) ekiladi. Uruapan shahri atroflarida kofe, Balsas daryosi quyilish joyida tropik mevalar yetishtiriladi. Togʻlarda makkajoʻxori, dukkakli ekinlar ekiladi. Baliq ovlanadi. Kimyo, oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Sohil boʻylab portlar, kema verfi, metallurgiya kombinati qurilgan."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Michurin

Ivan Vladimirovich Michurin 1855.15(27).10, Ryazan viloyati, Pronsk tumani — 1935.7.6, Tambov viloyati Michurinsk shahri — rus amaliyotchi seleksioneri, Rossiyada mevali, rezavor mevali va boshqa oʻsimliklar ilmiy seleksiyasi asoschisi. VASXNIL akademik (1935). Maxsus maʼlumoti boʻlmagan. Dastlab temir yoʻl xizmatchisi, soatsoz boʻlib ishlab, boʻsh vaqtlarida bogʻdorchilik bilan shugʻullangan. 1875-yil Kozlov shahri (hozirgi Michurinsk)da 500m2 cha yerni ijaraga olib, oʻsimliklar kolleksiyasini toʻplash va duragaylash usuli bilan mevali, rezavor mevali oʻsimliklarning yangi navlarini yetishtirish ustida ish boshladi. 1899-yil shahar chetidan 13 ga chamasi yer olib, umrining oxirigacha shu joyda yashadi, ishladi.

1928-yilda M.ning tajriba bogi bazasida davlat seleksiya-genetika stansiyasi tashkil etildi (1934-yildan Michurin nomidagi Markaziy genetika labratoriya). Michurin chatishtirish uchun dastlabki shakllar tanlash nazariyasini, geografik uzoq shakllarni duragaylashning nazariy asoslarini, chatishtirishdagi nomuta-nosibliklarni bartaraf etish usullarini yaratdi va baʼzi amaliy usullarni qoʻlladi. 300 dan ortiq meva va rezavor mevalar navlarini yaratish va takomillashtirishga erishdi. Michurin yaratgan olma, nok, olcha va boshqa mevali daraxtlarning koʻpgina navlari Oʻzbekistonda ham rayonlashtirilgan. Michurin tok, oʻrik, gilos, behi va boshqalar janub oʻsimliklarini shim. hududlarda oʻstirish ishiga asos solgan.

 
 Itogi shestidesyatiletnix rabot, M., 1950; Tanlangan asarlar, T., 1961.

 
Azizov P. B., I. V. Michurin — buyuk rus olimi, biologi, T., 1955.

 
,

Turkum:27-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:7-iyunda vafot etganlar
Turkum:1855-yilda tugʻilganlar
Turkum:1935-yilda vafot etganlar
Miskolc

Mishkols — Vengriyaning shim.sharqiy qismidagi shahar. Shayo daryosi boʻyida, Byukk togʻi etaklarida joylashgan. Borshod-Abauy-Zemplen medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 178 ming kishi (1999). Ahamiyati jihatidan mamlakatda 2-oʻrindagi (Budapeshtdan keyin) sanoat markazi. Qora metallurgiya, mashinasozlik (jumladan, stanoksozlik, ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika, transport), sement, toʻqimachilik, oynashisha, tikuvchilik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Politexnika instituti, muzeylar, teatr bor. 13—16-asrlarda qurilgan meʼmoriy obidalari saqlangan. M. shahar yaqinidagi Lillafyured kurortlari bilan Byukk milliy bogʻi tarkibida. Shahar yaqinida qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Miya

thumb|(1) Miya (2) Markaziy nerv sistemasi (Orqa miyaMiya:
thumb|Miya
1) odam va hayvonlar nerv sistemasining markaziy boʻlimi, Miya organizmning eng murakkab hayotiy funksiyalari va muhit oʻzaro munosabatlarining boshqarilishini taʼminlaydi. Umurtqasiz hayvonlarda Miya koʻndalang va boʻylama tutashtirgichlar orqali oʻzaro tutashgan nerv hujayralari toʻplami – nerv tugunlari (gangliylar)dan iborat. Halqali chuvalchanglar, tuban mollyuskalar va boʻgʻim-oyoklilarda nerv tugunlari qorin nerv zanjirini hosil qiladi. Bu hayvonlarning koʻpchiligida qorin nerv zanjirining halqum usti va halqum osti nerv tugunlari kuchli rivojlangan boʻlib, bosh miya deyiladi. Miya qattiq, oʻrgimchak uyasisimon va tomirli parda bilan qoplangan. Boʻgʻimoyoklilar va bosh-oyoqli mollyuskalarning halqum usti nerv tugunlari 2—3 boʻlimdan tashkil topgan. Tuban xordali hayvonlar Miyasi naysimon, alohida qismlarga boʻlinmagan. Umurtqali hayvonlar va odam Miyasi bosh hamda orqa miyadgm iborat. Evolyusiya jarayonida bosh Miya oldingi, oʻrta va keyingi yoki rombsimon Miyani, bundan keyingi rivojlanish davomida oldingi Miya oxirgi va oraliq Miyani, rombsimon Miya orqa va uzunchoq miyani hosil qiladi. Bir qancha umurtqalilarda oxirgi miya (Miya katta yarim sharlari) kuchli rivojlanadi. Sut emizuvchilar va odamda organlar faoliyatini boshqaruvchi sifatida Miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi shakllanadi. Oxirgi Miyaning ostki yuzasida 2 ta hidlash piyozchasi joylashgan. Oralik, Miyada koʻrish boʻrtiklari va 2 ta oʻsimta: ustki epifiz va pastki gipofiz hosil boʻladi. Oʻrta Miya tuban umurtqalilarda yaxshi rivojlangan. Yuksak umurtqalilarning oʻrta Miyasida koʻrish, eshitish va muvozanat organlari bilan bogʻlangan 4 tepalik shakllanadi. Baliklar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlarda rombsimon Miya miyachadan iborat.
 Sut emizuvchilarda rombsimon Miyaning pastki qismida Varoli koʻprigi hosil boʻladi. Uzunchoq Miya hamma hayvonlarda bir xilda tuzilgan; orqa Miya uning bevosita davomi hisoblanadi. Umurtqali hayvonlar Miyasi Miya poʻsti bilan qoplangan. Miya poʻstlari oraligʻida orqa Miya suyukligi (likvor) boʻladi. Miya odamda tafakkur organi hisoblanadi;

2) odam va umurtqali hayvonlar suyagi boʻshliqlarini toʻldirib turadigan toʻqima (koʻmik)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana q. 

 bosh miya
 Bosh miya nervlari

 

Turkum:Anatomiya
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Nevrologiya
Miya pardasi

Miya pardasi — umurtqali hayvonlar va odamning bosh miyasi hamda orqa miyasini oʻrab turadigan membrana. Biriktiruvchi toʻqimadan iborat. Miya pardasi ustma-ust joylashgan uchta pardadan iborat; qattiq parda — kalla suyagining ichki yuzasiga, umurtqa kanali devoriga (orqa miyada) yopishib turadi va tomirlarga boy; toʻrparda — yupqa va juda koʻp teshikli boʻlib, uning ostidagi boʻshliqlarda tiniq miya suyuqligi (likvor) turadi; tomirl i parda —kontomir va nervlarga boy yupqa parda boʻlib, poʻstloq egatlarining orasiga kirib joylashgan. Parda tomirlari miya suyuqligini chiqarishda qatnashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Miyya pardasi yoki miyyalik pardasi (meninges) — bu miyaning himoya qiluvchi qavatlaridir. Ular miyaning va umurtqa miya (spinal cord)ning ustida joylashgan uchta asosiy qatlamdan iborat:

Dura mater (qattiq pardasi): Bu qatlam eng tashqi va qalin bo‘lib, miyaning himoya qilishda birinchi darajali rol o‘ynaydi. U juda kuchli va zarbalarga chidamli. Bosh suyagiga va umurtqa kanaliga zich birikkan bo’lib, miya va orqa miyaning tashqi ta’sirlaridan himoya qiladi.

Arachnoid mater (pichoq pardasi): Dura materning ostida joylashgan nozik va suyuqlikka to‘la qavatdir. Ushbu pardaning ichida ko‘plab mayda tomirlar va miyaning suyukligi (likvor) joylashgan bo‘lib, u miyaning o‘rta himoyasi hisoblanadi.

Pia mater (miyaga yaqin pardasi): Bu qatlam miyaning yuzasiga bevosita tutashadi  qatlam eng ichki qismda joylashgan bo’lib, miya va orqa miya bilan bevosita birikib turadi. Uning vazifasi asab to’qimalariga qon aylanishini ta’minlash va ularni oziqlantirishdir.va miyaning kichik tomirlarini o‘z ichiga oladi. Pia mater miyaning ozuqa bilan ta’minlanishini va zararlanishdan himoya qilishini ta’minlaydi.

Miyyalik pardalari asosan miyani jismoniy zarbalardan, infeksiyalardan va boshqa shikastlanishlardan himoya qiladi. Miyya suyuqligi (likvor) ushbu qatlamlar orasida joylashgan bo‘lib, miyaning himoyasini mustahkamlash va uning to‘g‘ri ishlashini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Miya chayqalishi

thumb
Miya chayqalishi, kommotsiya — bosh miyaning yopiq shikastlanishi; bunda bosh miyaning hammasi zararlanadi, miya toʻqimalarining yaxlitligi buzilmaydi, lekin miya hujayralari va miya boʻlaklari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliklik vaqtincha yoʻqoladi. Bu esa bosh miya faoliyatining buzilishiga olib keladi. Miya chayqalishi, odatda, chayqalishning ogʻir-yengilligiga qarab yengil, oʻrtacha va ogʻir bosqichda boʻladi.

Yengil bosqichda shikastlangan kishi hushdan ketadi (koʻpincha qisqa muddat — 1—2 min.), sal boshi aylanadi, koʻngli ayniydi, baʼzan qusadi, shikastlanish qanday sodir boʻlganini eslay olmaydi. Bunda rangi oqaradi, tomir urishi susayadi, nafas notekis boʻladi. Bu belgilar 1—2 hafta davomida asta-sekin oʻtib ketadi. Tegishli davo qilinsa, bemor tezda so-gʻayadi. Oʻrtacha bosqichda bemor 1—2 soat hushini yoʻqotadi, hushiga kelgandan keyin ham qimirlamay yotadi, atrofdagilarga befarq qaraydi. Ogʻir bosqichda kishi shikastlangan zahoti qattiq hushdan ketadi va bir necha sutkagacha oʻziga kelmaydi, nafas va yurak faoliyati oʻzgaradi. Uzoq vaqt boshi ogʻrib, aylanib turadi, koʻngli aynib, qusadi. Shikastlangan kishi 4—5 hafta oʻrinda yotishi, unga tamoman tinch holat yaratilishi zarur. Shikastlangan kishini, albatta, kasalxonaga yotqizib davolash lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Miqdor (matematika)

Miqdor yoki Kattalik (matematikada) — asosiy matematik tushuncha; kesma uzunligi, sirt yuzi, jism hajmi va massasi kabi tushunchalarning umumlashmasi. Bular skalyar miqdorlar deb ataladi. Bir xil skalyar miqdorlarni oʻzaro taqqoslash uchun oʻlchov birligi tanlab olinadi (mas, uzunlikni ifodalovchi miqdorlar uchun metr, massani ifodalovchi miqdorlar uchun gramm va boshqalar). Miqdorlar oʻlchov birligiga nisbatan son bilan ifodalanadi. Matematikada miqdorning fizik tabiatiga bogʻliq boʻlmagan xususiyatlari olinadi. Miqdorlar uchun tenglik, tengsizlik (katta, kichik), qoʻshish, ayirish va boshqa munosabatlar aniqlanadi. Maʼlum yoʻnalishdagi kesma, tezlik, kuch va boshqa tushunchalar vektor Miqdor tushunchasiga olib keladi. Geometriya, mexanika va boshqa sohalarda vektorlardan ham umumiyroq boʻlgan tenzor, kvaternion tushunchalari qoʻllanadi. Rene Dekart matematikaga izchil ravishda oʻzgaruvchi miqdor tushunchasini kiritdi. Bu tushuncha matematika taraqqi-yotida, jumladan, differensial va integral hisob yaratilishida muxim rol oʻy naydi (qarang Differensial hisob, Integral hisob). Miqdor baʼzi hrllarda qiymat deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Miqdor

Miqdor (falsafada) — obyekt ning tashqi koʻrsatkichlari (uning kattaligi, soni, hajmi, xossalarining rivojlanish darajasi va hokazo)ni ifodalovchi tushuncha. Birinchi marta miqdor masalalarini pifagorchilar taxdil qilishga urinib, sonlar tabiatini oʻrganishgan. Aristotel miqdorni alohida kategoriya deb hisoblagan. miqdor hodisalar, narsalar, jarayonlarning sifati bilan muayyan birlikni tashkil etib, bu birlik ularning meʼyori boʻladi. Narsalarning miqdoriy muayyanligi oʻzgarib maʼlum bir meʼyorga yetishi sifat oʻzgarishiga olib keladi. Yana q. Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Miqdor analizi

Miqdor analizi, miqdoriy analiz — analitik kimyoning asosiy boʻlimlaridan biri; tekshirila-yotgan namuna tarkibidagi komponentlar miqdori (massasi, konsentratsiyasi va shahrik.) yoki miqdoriy nisbatlarni aniqlash usullari. Komponentlar sifatida atomlar, molekulalar, izotoplar, funksional guruhlar, fazalar va shahrik. boʻlishi mumkin. Analiz qilish uchun olingan moddaning miqdoriga koʻra, makrousullar (namuna massasi 0,1 g dan ortiq), yarim mikro-usullar (0,01—0,1 g), mikro usullar (0,001—0,01 g), submikrousullar (0,1– 1 mg) va ultramikro usullar (0,1 mg dan kam) farq qilinadi. Analiz qilinayotgan modda komponentlarini namuna tarkibidagi miqdoriga koʻra, shartli ravishda asosiy (massasiga nisbatan 1 — 100%), asosiy boʻlmagan (0,01 — 1%) va iz yoki qoʻshimchalarga (0,01% dan kam) boʻlinadi.
Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni

Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni — dialektikaning qonunlaridan biri. Tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyotining eng umumiy tarzini ochib beradi. Uni Gegel taʼriflab bergan. Rivojlanish murakkab jarayon boʻlib, unda miqdor va sifat oʻzgarishlari sodir boʻladi. Predmet yoki hodisaning rivojlanishi avval asta-sekin roʻy beradigan miqdor oʻzgarishlaridan boshlanadi. Miqdor oʻzgarishlari maʼlum darajaga yetgach, meʼyorning buzilishi tub sifat oʻzgarishlariga olib keladi. Miqdor sifatga oʻtadi. Miqdor oʻzgarishlari turli shaklda sodir boʻladi. Miqdor oʻzgarishlari obyekt qismlari sonining oʻzgarishi shaklida, makoniy shakllarning yoki elementlar aloqadorligi tartibining oʻzgarishi va hokazo shakllarda sodir boʻlishi mumkin. Obyektiv voqelikda faqat miqdor oʻzgarishlari sifat oʻzgarishlariga olib kelmay, sifat oʻzgarishlari ham miqdor oʻzgarishlariga olib keladi, vujudga kelgan yangi sifat doirasida miqdor koʻrsatkichlari rivojlanadi. Mas, Oʻzbekiston Respublikasining mustaqillikka erishganligi — sifat oʻzgarishi. Natijada xalq xoʻjaligi, iqtisodiy taraqqiyot uchun yangi imkoniyatlar vujudga keldi, xalqning iqtisodiy, siyosiy, madaniy ravnaqi uchun keng yoʻl ochildi.

Miqdor oʻzgarishlari nisbatan sokin, uzluksiz davom etsa, sifat oʻzgarishlari uzilishli, sakrashsimon boʻladi. Rivojlanish jarayonida eski sifatning yangi sifatga aylanishi uzluksizlikning uzilishi yoki sakrash deb ataladi. Sakrash — rivojlanish jarayonida qonuniy sodir boʻladigan burilish nuqtasi, taraqqiyot zanjiridagi zaruriy halqadir. Sakrash oʻzgarishning eng intensiv shakli, rivojlanish maromining oliy nuqtasidir, uning natijasida eski narsa yemiriladi, yangi narsa vujudga keladi. Bir sifatdan ikkinchi sifatga oʻtish sakrash orqali boʻlishi umumiy qoida boʻlib, u xali bu sakrash har bir tayin vaziyatda tayin narsa va hodisalarga nisbatan qanday amalga oshishini koʻrsatib bermaydi. Hodisaning bir sifat xrlatdan boshqa holatga oʻtishi yoʻqolish va paydo boʻlishning, mavjudlik va yoʻqlikning, inkor va tasdiqning birligidan iborat (qarang Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni). Sakrashda yangi yuzaga kelayotgan hodisa eskisini inkor etadi; bunda sifat va miqdor oʻzgarishlari birbirini taqozo etadi (qarang Inkorni inkor qonuni). Dialektika sakrashlarning, bir sifatdan ikkinchi sifatga oʻtish shakllarining xilma-xilligini jiddiy hisobga olishni, har bir muayyan vaziyatda shu oʻtishning tayin shakllarini aniqlab, bilib olgan holda ish koʻrishni talab qiladi. Eng muhimi — sakrashning, oʻsishning tayin shaklini payqab olish, topish, ifodalash va shunga qarab harakat qilish kerak.

M.oʻ.s.oʻ.oʻ.q. dialektikaning boshqa qonunlari singari ilmiy bilish va amaliy faoliyat uchun katta ahamiyatga ega. U bizga obyektiv dunyoning rivojlanish jarayonini toʻgʻri tushunib olish, narsa va hodisalarning sifat jihatidan oʻzgarish tarzini anglash va undan jamiyatni yanada rivojlantirishda foydalanish imkonini beradi. Abdulla Ayupov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Miqqiy

Miqqiy (Falco tinnunculus) — lochinsimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Gavdasining uzunligi 31—38 sm, vazni 180—240 g. Qanoti kambarsimon, uchki qismi ingichkalashgan, uz. 23—27 sm. Osiyo, Yevropa, Afrikada tarqalgan. Osiyo va Afrikaning tropik va subtropik hududlarida qishlaydi. Oʻrta Osiyoda oʻtroq yashaydi. Do-imiy juft hosil qiladi. Jarlar va qoyalardagi kovaklarga hamda daraxtlarga uya quradi. 4—5 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbatlashib bosib yotadi. Tuxumlarini 25 kundan soʻng ochib chiqadi. M. mayda kemiruvchilar, hasharotlar, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Zararkunanda va kasal tarqatuvchi kemiruvchilar va hasharotlarni qirib qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mnemonika

thumb|Oydagi kunlar sonini barmoqlarda eslab qolish uchun mnemonik usul
Mnemonika ( – eslab qolish sanʼati) — sunʼiy assotsiatsiyalar hosil qilish yoʻli bilan esda olib qolishni osonlashtiruvchi va xotira hajmini kengaytiruvchi usullar tizimi. Bu yunon mifologiyasidagi xotira maʼbudasi nomi – Mnemosyne bilan bogʻliq.

Baʼzi mnemonistlar oʻzlashtirishda har xil sunʼiy usullarni qoʻllashga oʻrganganligi tufayli katta hajmdagi, hatto maʼnosiz materialni tez esda olib qolish qobiliyatiga erishadilar. Lekin xotira samaradorligini tub maʼnoda oshirish uchun sunʼiy usullardan foydalanish ikkinchi darajali hamda yordamchi boʻlib hisoblanadi. Umuman, mexanik ravishda yod olishga qaraganda maʼnosini tushunib yod olish maʼqul va samarali usuldirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Oʻzbekistonda mnemonika 
Oʻzbekiston mnemosport federatsiyasi tashkil topgandan keyin uning prezidenti Davron Turdiyev va Yoshlar ishlari agentligi tomonidan 2022-yilda Samarqand shahrida „Al Buxoriy“ nomidagi xalqaro musobaqa tashkil etilgan. Unda Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekistonning barcha hududlaridan kelgan 82 nafar ishtirokchi gʻoliblik uchun kurashgan.

 Manba 

 

Turkum:Taʼlim usullari
Turkum:Xotira
Mnemosxema

Mnemosxema — boshqariladigan obyektning boshqarish pulti, shchiti, paneli yoki signal tablosiga oʻrnatiladigan shartli tasviri. M. obyektning holatini yoki ishlab chiqarish jarayonining borishini yaqqol koʻrsatib turadi. Ishorali (belgili) va yorugʻlikli xillarga boʻlinadi. Boshqariladigan (yoki nazorat qilinadigan) obyekt elementlari umumiy qabul qilingan elektr, texnologik, transport va boshqa sxemalarda tasvirlanadi. Masalan, elektr stansiya M. sida dvigatel va generatorlar doyra bilan, viklyuchatellar kvadrat bilan belgilanadi. Kuchlanishning qandayligiga qarab, bu elementlar turli rangga boʻyab qoʻyiladi. M.ning operatorlik va dispetcherlik xillari bor. Operatorlik M.sida barcha texnologik komplekslar bir joyga jamlangan boʻladi, dispetcherlik M.sida esa koʻp obyektlar va texnik komplekslardan iborat tizim butun territoriya boʻylab taqsimlanadi. M. boshqariladigan obyekt murakkab boʻlgan, ishlab chiqarish jarayoni koʻp parametrlar boʻyicha nazorat qilinadigan va boshqa joylarda ishlatiladi. M.dan texnika koʻrgazmalarida namoyish qilinadigan modellar va oʻquv qoʻllanmasi sifatida ham foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mnemotexnika

Mnemotexnika (yun. mneme - xotira, techne — mahorat) — insonning eslab qolish qobiliyatini namoyish etuvchi sirk yoki estrada tomoshasi. Turli narsalar nomini, hujjat yoki pul kupyuralarini, sonini maxsus ishlab chiqilgan uslub yordamida eslab qolish va aniq aytib berishga asoslangan M. tomoshasini, odatda, ikki kishi ijro etadi. Birinchisi tomoshabinlarning qoʻlidagi turli narsalar (roʻmolcha, kalit, koʻzoynak, soat va hokazo)ni koʻrsatib, savol beradi, ikkinchisi esa koʻzi bogʻlangan holda koʻrsatilgan narsalarni yoki son raqamlarini bexato aytib beradi. M. asosini turli shifr (kod)lar tashkil etib, ular tomoshabinga sezilmaydigan intonatsiya, savolning tuzilishi, maxsus tovush signallari orqali birinchi ijrochidan ikkinchisiga yuboriladi. M. sanʼatiga 18-asrda fransiyalik mashhur fokuschi Pinetti asos solgan. 20-asrda M.ningrivojlanishigaArrago, I. Sun va G. Agaronovlar katta hissa qoʻshdilar. Oʻzbek sirkida Ye. va A. Shohqulovlar, F. va Sh. Rajabovlar, P. Egamberdiyev faoliyat koʻrsatib kelishmoqda. M. sanʼati anʼanaviy sirk guruxlari da-sturida ham uchraydi.

Poʻlat Toshkanbayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mobilizm

Mobilizm (lotincha: mobilis — harakatchan) — Yer poʻsti (litosfera) materik boʻlaklarining geologik davr mobaynida bir-biriga nisbatan (bir necha ming km gacha) gorizontal va qutbiy siljishi haqidagi ilmiy faraz (gipoteza). M. fiksizm, yaʼni bunday siljishini inkor etuvchi va Yer poʻsti rivojlanishini vertikal harakatlarga bogʻlovchi gipotezaga muqobil qoʻyiladi. Materiklarning siljishi haqidagi ilmiy dalillar bilan asoslangan da-stlabki gipoteza 1910—12 yillarda amerikalik olim F. Teylor va nemis geofizigi A. Vegenerlar tomonidan taklif qilingan. M.ning hozirgi zamon varianti — "yangi global tektonika" (yosh plitalar tektonikasi), asosan, okeanlar tubi tuzilishi va magnit maydonlarini oʻrganish natijalariga, shuningdek, paleomagnitizm maʼlumotlariga asoslangan. Bu tasavvurlarga muvofiq, materik boʻlaklaridan tashqari unga yondosh okean tubi Yer poʻstining mantiya yuqori qismi katta maydonlarini ham qamrab oluvchi yaxlit plita juda sekinlik bilan (yiliga oʻrtacha 1 — 5 sm) harakatlanadi. Plitalar okean oʻrta tizmalaridan yosh burmalangan mintaqalarga va orollar yoyiga qarab har ikki tomonga siljib boradi. Bu yerda oʻzaro yaqinlashayotgan plitalardan birining old chekkasi egilma siniq boʻylab ancha chuqurlikka choʻkadi, natijada katta seysmik harakatlar vujudga keladi; boshqa plitaning materik poʻstida siqilishi oqibatida burma va surilmalar hosil boʻladi. Surilgan palaxsalar ortida choʻzilish strukturalari — riftlar vujudga keladi. Plitalar ajralgan joydagi yoriqqa yuqori mantiyadan moddalar koʻtarilib rift zonalarida yangi pust shakllanadi; bu bilan okean tubi maydoni kengayadi. Bir-biridan ajralib ketgan paleozoy materiklari — Gondvana (Janubiy Amerika, Afrika, Xindiston, Avstraliya va Antarktidani oʻz ichiga olgan) va Lavraziya (Shim. Amerika, Yevropa, Osiyoning shim.yarmi)ning geologik tuzilishi va ular materik yon bagʻri chiziqlarining oʻzaro oʻxshashligidan kelib chiqib paleotektonik bir butunlik gʻoyasi taklif qilingan. Buni paleoiqlim va paleomagnit maʼlumotlari ham tasdiqlaydi. Mezozoy va kaynozoy davrlarida sodir boʻlgan siljishlar natijasida Tetis geosinklinal okeani butunlay barham topib, yangi — Hind va Atlantika okeanlari vujudga keldi. Materiklar harakatining asosiy sababchisi sifatida mantiya moddasining konvensiya oqimi koʻrsatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Lojuvard sohili

Lojuvard sohili , Fransiya Rivyerasi — Fransiyaning Oʻrta dengiz boʻyidagi togʻli sohil qismi. Sharqda Italiya chegarasidan gʻarbda Fréjus qoʻltigʻigacha davom etgan. Shim.dan Dengiz boʻyi Alp togʻlari bilan toʻsilgan. Qirgʻoqdari qoyali, manzarali qoʻltiq koʻp. Yozi issiq, quruq; qishi yumshoq, serquyosh. Iyulningoʻrtacha temperaturasi 22—23°, yanvarniki 7°. Oʻsimlik dunyosiga boy. Lojuvard sohili yirik kurort rayon boʻlib, bogʻ koʻp. Sohilda mehmonxona, pansionat, xususiy villalar qurilgan. Bogʻdorchilik, tokchilik, gulchilik rivojlangan. Asosiy kurortlari: Nice, Cannes, Menton va boshqa Lojuvard sohilida Monako davlati joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Movut

Movut — jun tolalardan va ularga boshqa tolalar aralashtirib toʻqiladigan jun yoki yarim jun gazlama. Mayin va dagʻal xillari boʻladi. Mayin movut mayin va yarim dagʻal tolalardan, dagʻal movut dagʻal tolalardan tayyorlanadi. Movut tayyorlash uchun tolalar maxsus mashinalarda bevosita kigizga oʻxshatib bosiladi yoki oldin toʻquv dastgohida xom gazlama toʻqib olib, uni mashina vallari orasidan oʻtkazib zichlanadi. Xom gazlama toʻqish uchun toʻquvchilik usullarining asosiylari —garnitura, sarja va satin oʻrilishlar qoʻllanadi. Movut, asosan, shinellar, paltolar va boshqa tikish uchun ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Matolar
Mogadisho

Mogadisho (mahalliy nomi Hamar) — Somali poytaxti. Benadir viloyatining maʼmuriy markazi. Hind okeani sohilida joylashgan. Aholisi 900 ming kishi (1996). Iklimi subekvatorial iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 28°, iyulniki 26°. Yillik yogʻin 400 mm dan ziyod. Mamlakatning asosiy porti (chetdan sanoat xom ashyolari, mashina, jihozlar, oziq-ovqat mahsulotlari keltiriladi). Aeroporti xalq,-aro ahamiyatga ega. Avtomobil yoʻllari tuguni. Mamlakatning eng yirik sanoat markazi, ishlab beruvchi sanoat korxonalarining 1/2 qismi shu yerda. Neftni qayta ishlash, yogʻochsozlik, sut mahsulotlari zavodlari, goʻsht va un tortish kombinatlari ishlamoqda. Koʻnpoyabzal, parfyumeriya, tamaki, gugurt, paxta tozalash fabikalari, kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan.

Shaharga 12-asrda arab va fors savdogarlari tomonidan asos solingan. Keyinroq Afrikaning sharqiy sohilidagi yirik savdo markazi boʻlgan. 12—17-asrlarda Mogadisho davlati poytaxti, 17-asrda Ummon sultonligi qoʻl ostida boʻlgan. 1905—60 yillarda Italiya Somalisining maʼmuriy markazi. 1960-yildan mustaqil Somali poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan shahar markazida minorali masjid (1238), Faxriddin masjidi (1269, qrldiqlari), munitsipalitet (1905) saqlangan. Yangi shahar qismida sanoat korxonalari, aeroport, port, sport va sogʻlomlashtirish zonalari joylashgan. Milliy teatr, Xalq saroyi, Milliy universitet, kollejlar, dengizda suzish va baliq ovlash maktabi, ilmiy tadqiqot muassasalari, tibbiyot va tropik gigiyena jamiyati, Milliy universitet kutubxonasi, Milliy muzey va boshqa bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Somali