Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yopishqoqlik

Yopishqoqlik, -oquvchan moddalar (suyuqliklar va gazlar)ning ulardagi bir qismning ikkinchi qismga nisbatan harakatiga (siljishiga) qarshilik koʻrsatish xossasi. Yopishqoq oqishning asosiy qonunini I. Nyuton topgan (1687). SI tizimida dinamik Yo. birligi p — Pas (SGSda — puaz)da ifodalanadi. Turgʻunlashgan laminar oqishda doimiy trada gazlar va normal (nyuton suyukliklari deb ataluvchi) suyukliklarning Yo.i oʻzgarmas kattalik; u tezlik gradiyentiga bogʻliq boʻlmaydi. Erigan metallar ham odatdagi suyukliklar kabi Yo.ga ega boʻladi. Suyuq geliy alohida Yo. xossasiga ega. 2,172 K trada u oʻta oquvchan holatga oʻtib, uning Yo.i nolga teng boʻlib qrladi. Molekulyarkinetik nazariya Yo.ni molekulalarning harakati va oʻzaro taʼsiri xususiyatlari bilan tushuntiradi.

 

Turkum:Materialshunoslik
Yopiq aksiyadorlik jamiyati

Yopiq aksiyadorlik jamiyati — aksiyalari faqat oʻzining taʼsischilari yoki oldindan belgilab qoʻyilgan boshqa shaxslar oʻrtasida taqsimlanadigan jamiyat (qarang Aksiyadorlar jamiyati).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yopiq biotexnik tizim

Yopiq biotexnik tizim (kos monavtikada) — kosmik kemaning tashqi muhit bilan modda almashinmaydigan, lekin tashqaridan energiya oladigan va uni oʻsha miqdorda sarflaydigan tizimi. Bir qancha tirik organizmlar majmuidan iborat; ularning modda almashinuv maromi birbiriga moslangan boʻladi. Zich (germetik) yopiq tizimda odamlarning yashashi uchun shart boʻlgan moddalar (oziqovqat, suv va kislorod) biokompleksga kiradigan tirik organizmlar (oʻsimlik, hayvonlar, odam va b.)ning yashash jarayonida hosil boʻladigan chiqindilarni qayta ishlab tayyorlanadi. Yo. b. t.ni tuzishda biokompleksga kiruvchilar sonini imkon boricha kam olish, modda almashinuvini tezlashtirish, bu aylanma jarayondan chetga chiqib qoladigan moddalar paydo boʻladigan jarayonlarni bartaraf qilish lozim va hokazo. Odamlarning uzoq muddat (mas, 1 yil) Yo. b. t.da yashashi mumkinligi amalda sinab koʻrilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yopiq sugʻorish tizimi

Yopiq sugʻorish tizimi -sugʻoriladigan maydonlarga suv uzatadigan quvurlar tarmogʻi. Quvurlar 0,6—1,5 m chuqurlikda (quvur ustigacha) yoki yer yuzasiga yotqiziladi. Yer osti quvurlari oʻtirmaydigan va koʻpchimaydigan qumlik, shagal va sh. k. mustahkam gruntlarga yotqiziladi. Suv tekkanda oʻtiradigan gruntlarda avval transheya qazib suv quyiladi, koʻpchiydigan gruntlarda esa quvur tagiga 20 sm dan kam boʻlmagan qalinlikda qum solinadi. Yo. s. t. uchun asbestsement, temirbeton, polietilen, metall va shu kabi quvurlardan foydalaniladi. Suv uzatish usuli boʻyicha Yo. s. t. bosimli (suv nasos yordamida beriladi) va oʻzioqar bosimli (joyning tabiiy nishabi hisobiga bosim hosil boʻladi) sugʻorish shoxobchalariga boʻlinadi, odatda, bunga nishablik 0,025 dan yuqori boʻlgan joylarda erishiladi. Quvurlardagi suvning minimal oqim tezligi loyqachoʻkindilarni oqizib ketishni, maksimal tezligi esa sugorish toʻxtatilgandan soʻng quvurlarni choʻkindilardan yuvib, chiqarib tashlashni taʼminlashi lozim. Bosimli Yo. s. t.ning asosiy elementlari: suv manbai (daryo, kanal, suv ombori, yer osti suvlari va b.); nasos stansiyasi, suv tarqatgich quvurlar tarmogʻi; yomgʻirlatish va sugʻorish mashinalari; koʻchma yoki koʻchmas suv quyish quvurlari; quvurlar yoʻlidagi inshootlar va ochib-berkitadigan qurilmalar; suv tashlama va oqova kanallari.

Oʻzioqar bosimli Yo. s. t. bosimli shoxobchadan faqat nasos st-yasining yoʻkligi bilan farq qiladi. Yo. s. t. konstruksiyasi boʻyicha koʻchmas, yarim koʻchma va koʻchma boʻladi. Koʻchmas tizimlarda suv bosim ostida doimiy gidrantlar oʻrnatilgan suv quvurlarga beriladi, ular orqali esa koʻchmas sugʻorish mashinalari yoki boshqa sugʻorish qurilmalariga oqib keladi. Yarim koʻchma Yo. s. t.da suv yomgʻirlatish qurilmalari yoki suvni tuproq ichidan tomchilab yoki egatlarga oqizib beradigan joʻmraklarga doimiy yer osti va koʻchma yer usti suv quvurlaridan beriladi. Kuchma quvurli sugʻorish tarmogʻi yer yuzasiga yotqiziladigan yigʻma suv quvurdan iborat; uni osongina boʻlaklarga ajratib, boshqa joyga koʻchirish mumkin. Sugʻorma dehqonchilik zonasida oʻzi oqar bosimli sugʻorish shaxobchalari eng koʻp qurilgan. Masalan, Mirzachoʻlda 65 ming ga, Dalvarzin choʻlida 35 ming ga dan koʻproq yer shu usulda sugʻoriladi (2001). Yo. s. t. sugʻorma dehqonchilikni kompleks mexanizatsiyalash talablariga toʻla javob beradi, unumdor sugʻorish texnikasini qoʻllashga imkon yaratadi; Yo. s. t. da f.i. k. ochiq sugʻorish tarmoqlarinikiga qaraganda ancha yuqori boʻlib (0,95—0,98), ariq va kanallar bilan band boʻladigan yerlardan ham foydalanishga imkon beradi. Yo. s. t.da yerdan foydalanish koeffitsiyenti 0,92—0,98 ga teng .

Sharif Hamdamov, Nikolai Soloxin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yopiq televizion tizim

Yopiq televizion tizim -uzatuvchi kameralari qabul qiluvchi qurilmalar bilan mahalliy aloqa kabel liniyalari yordamida tutashgan televizion tizim. Tasvir va tovush signallarini uzatuvchi televizion eshittirish tizimlaridan Yo. t. t.ning farqi shuki, unda faqat tasvir signallari uzatiladi. Uning uzatish kamerasida ogʻdirish tizimi boʻlgan uzatuvchi kamera (superortikon yoki vidikon) va videosignallarni oldindan kuchaytirgich qurilma joylashtirilgan. Kamera masofadan turib yoki avtomatik tarzda boshqariladi. Ulardan eng oddiysi bir kanalli Yo. t. t. hisoblanadi. U uzatuvchi kamera va qabul qiluvchi qurilmalardan iborat. Uzatuvchi va qabul qiluvchi trubkalarning ogʻdiruvchi tizimlariga qabul qiluvchi qurilmada joylashgan umumiy generatordan tok keladi. Yo. t. t.dan sanoatda, transportda, tibbiyot va b.da turli amaliy masalalarni yechishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yopiq toʻplamlar

Yopiq toʻplamlar (matematika) - barcha limit nuqtalarini oʻz ichiga olgan toʻplamlar. Yo. t. misollari: 1) a, b kesma; 2) sonlar oʻqi, p oʻlchovli metrik fazodagi sanokli nuqtalardan iborat toʻplam; 3) tekislik yoki fazodagi toʻgʻri chiziq yoki kesma nuqtalari toʻplami; 4) tekislikdagi aylana yoki oʻrab turgan aylanasi bilan olingan doyra.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yopiq urugʻlilar gulli oʻsimliklar

YOPIQ URUGʻLILAR (Angiospermae) gulli oʻsimliklar — yuksak oʻsimliklar boʻlimi (tipi). Urugchisining boʻlishi, qoʻsh urugʻlanishi uning oʻziga xos belgisidir. Urugʻchisi gulning markazida joylashib, tuguncha, ustuncha va tumshuqchadan iborat. Urugʻchi tugunchasidagi kovakda urugʻkurtak rivojlanadi. Urugʻlangan tuguncha mevaga aylanib, uning ichidagi urugʻkurtakdan bitta yoki bir nechta urugʻ hosil boʻladi (nomi ham shundan kelib chiqqan). 200 mingga yaqin turi boʻlib, 300 oilaga mansub 10 mingdan ortiq turkumi bor. Tasnifi 16-asrdan boshlangan boʻlsa ham fan tomonidan qabul qilingan tizimi hali ishlab chiqilgan emas. Oʻnlab tizimi taklif qilingan, shulardan ikkitasi — ikki pallalilar va bir pallalilar sinfi koʻproq qabul qilingan. Odamlar uchun foydali koʻpgina oʻsimliklar, jumladan oziqovqat oʻsimliklari (zigʻir, gʻoʻza, bugʻdoy va boshqalar), yemxashak oʻsimliklari (suli, beda va boshqalar), xushboʻy, dorivor, mevali va kauchukli oʻsimliklar yopiq urug'liga kiradi. Baʼzi dan qurilish materiallari olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoppasiga tanlash

Yoppasiga tanlash - oʻsimliklarni nav standartlariga muvofiq keladigan tashqi belgilari (fenotip)ga qarab tanlash. Oʻsimliklar seleksiyasi usullaridan biri. Tanlab olingan oʻsimliklardan olingan urugʻlik, lab. tahlili oʻtkazilib, saralangach (yaroqsizlari ajratilgach), bir paykalga ekiladi. Shunga koʻra, boʻlajak nav saralangan eng yaxshi oʻsimliklar avlodi boʻladi. Yo. t.ni baʼzan pozitiv usul deb ataladi. Bu usul AQSH va b. mamlakatlarda gʻoʻza urugʻchiligida keng qoʻllanadi. Yo. t.ning bir koʻrinishi boʻlgan negativ tanlash (notipik va aralashma oʻsimliklarni yaroqsizga chiqarish) asosan Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistonda qoʻllanadi. Yo. t.ni bir marta va koʻp marta oʻtkazish mumkin. Bir martali Yo. t. oʻzidan changlanuvchi ekinlarda, koʻp martalisi chetdan changlanuvchi oʻsimliklarda yaxshiroq samara beradi. Chetdan changlanuvchi ekinlarda qimmatli xoʻjalik belgilarini saqlab qolish uchun navi.ch.dan olinguniga qadar boʻlgan davr davomida Yo. t. oʻtkaziladi. Bunday tanlash uzluksiz tanlash deb ataladi. Populyasiyalar ekiladigan sharoitlarga yaxshi moslashgan hollardagina Yo. t. yaxshi natija beradi. Yo. t. usuli bilan turli ekinlarning xalq seleksiyasida mahalliy navlari ham yaratilgan. Yo. t.ning kamchiliklaridan biri tanlanayotgan oʻsimliklarning kelib chiqishini tekshirish imkoniyati yoʻkligidir. Bu kamchilik seleksiyada keng tarqalgan yakka tanlash usuli bilan bartaraf etiladi (yana q. Tanlash).

Yoʻldosh Uzoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yordamchi maktab

Yordamchi maktab - aqli zaif bolalar oʻqiydigan maxsus taʼlim tarbiya muassasasi. Oʻzbekistonda dastlab 1935-yil Toshkent sh.da ochilgan. Asosan aqli zaif (oligofreniyanij debillik darajasidagi) hamda keyinchalik turli kasalliklar tufayli aqli zaif boʻlib qolgan bolalar qabul qilinadi. Maxsus taʼlimga muhtoj boʻlgan bolalar tibbiy psixologikpedagogik komissiya tomonidan belgilanadi. Yo. m.dagi akli zaif bolalar uchun maxsus taʼlimtarbiya OʻzRning "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuni (1997) asosida amalga oshiriladi. Yo. m. OʻzR Xalqtaʼlimi vazirligi tizimiga kiradi. Yo. m.da akli zaif bolalarga maxsus taʼlim davlat standartlariga muvofiq maktablarning boshlangʻich sinfi hajmiga toʻgʻri keladigan va qisman umumiy oʻrta taʼlimni amalga oshiruvchi maxsus taʼlim dasturi, rejasi va darsliklar asosida olib boriladi. Oʻqish muddati — 9-yil Yo. m.da har bir sinfga 10—12 oʻquvchi qabul qilinadi. Maktabdagi oʻquv vaqtining 1/3 qismi (4sinfdan boshlab) mehnat taʼlimiga ajratiladi. Yo. m.larda duradgorlik, kashtachilik, tikuvchilik, qishloklardagi Yo. m.larda qishloq xoʻjaligi ishlari oʻrgatiladi. Yo. m.larning asosiy maqsadi bolalarni akliy jihatdan korreksiyalash (tuzatish) va jismoniy jihatdan sogʻlomlashtirish, tarbiyalash, Yo. m. hajmida bilim, koʻnikma va malakalar bilan qurollantirish, ularni amaliy faoliyatga tayyorlash, nutqidagi nuqsonlarni tuzatish hamda ijtimoiy hayotga moslashtirishdan iborat. Yo. m.da taʼlimtarbiya ishlarini oligofrenopedagog mutaxassislar olib boradi. Yo. m.da vrachpsixonevrolog , tibbiyot hamshiralari ham ishlaydi. 2000/2001 oʻquv yili boshi OʻzRda 19 Yo. m. (4769 oʻquvchi) va 32 yordamchi internat maktabi (6502 oʻquvchi) ishladi.

Lola Moʻminova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yordamchi soʻzlar

Yordamchi soʻzlar – mustaqil gap boʻlagi vazifasida kela olmaydigan, mustaqil maʼnoga ega boʻlmagan, yordamchi maʼno va funksiyada qoʻllanadigan soʻzlar. Bular gapda mustaqil boʻlak boʻlib keluvchi soʻzlarni bogʻlaydi yoki ularga grammatik (sintaktik) tavsif beradi (mas, artikl). Oʻzbek tilida vazifasiga koʻra, yordamchi soʻzlar 3 turga boʻlinadi: koʻmakchi; bogʻlovchi; yuklamaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yordamchi tarmoq

Yordamchi tarmoq (qishloq xoʻjaligida) — xoʻjalikda asosiy (bosh) tarmoqni toʻldiradigan va tovar beradigan soha. Aksariyat xoʻjaliklarda asosiy tarmoq bilan birga 2—3 Yo. t. boʻlishi mumkin. Har bir Yo. t. texnologik, tashkiliy va iqtisodiy jihatlardan asoslangan, uning hajmi birinchi navbatda asosiy tarmoq bilan bogʻlangan hamda i. ch.ning rentabelli boʻlishini taʼminlashi kerak.

Oʻzbekistonda sabzavotchilik xoʻjaliklarida pillachilik, bogʻdorchilik xoʻjaliklarida asalarichilik, paxtakor xoʻjaliklarda polizchilik, yemxashak yetishtirish, pillachilik, chorvachilik Yo. t. hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yordamchi xoʻjaliklar

Yordamchi xoʻjaliklar — korxona va tashkilotlarning asosiy faoliyatiga bevosita bogʻliq boʻlmagan, lekin ularning ichki i. ch. imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida tashkil etiladigan qoʻshimcha tarkibiy xoʻjalik yuritish boʻlinmasi. Yo. x. tashkil etishning muhim talablaridan biri korxonaning asosiy faoliyati natijasida u yoki bu qoʻshimcha mahsulot yoki buyum i. ch.ga kerakli boʻlgan chiqit va shunga oʻxshash resurslarning yetarli miqdorda doimiy mavjud boʻlishidir. Yo. x.da asosan korxonaning oʻz ishchixodimlari ishlaydilar. Noqishloq xoʻjalik korxona va tashkilotlar tarkibida Yo. x. koʻp xrllarda asosan oʻz ishchixodimlarini qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan taʼminlash maqsadida tashkil etiladi. Ishlab chiqarilgan sabzavot, meva, uzum, goʻsht, sut va b. mahsulotlar korxonaning oshxonasi, bogʻchasi, dam olish uylariga beriladi va ayrim hollarda maxsus magazinlari orqali ishchixodimlarga arzon narxlarda sotiladi. Umuman isteʼmol tovarlarini koʻpaytirish, korxona va tashkilotlarning ichki resurelaridan toʻliqfoydalanishda Yo. x. muayyan ahamiyatga ega. Qurbon Choriyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yor-yor

Yor-yor — nikoh toʻyi marosimlari jarayonida aytiladigan xalq qoʻshigʻi. Qadim zamonlardan oʻzbek, tojik, uygʻur va turkman xalqlari orasida keng tarqalgan. Ikkilik yoki toʻrtlik shaklidagi termalardan iborat boʻlib, har bandning oxiri, baʼzan oʻrtasida "Yor-yor, aylanaman" kabi soʻzlar qoʻshib aytiladi. Odatda, doira joʻrligida, kelinni kuzatayotgan ayollar tomonidan, Fargʻona vodiysi (Fargʻona, Oʻsh, Xoʻjand) va Zarafshon vohasida kelin tomonga ketayotgan yigitlar tomonidan ham ijro etiladi. Yor-yorda kelinning xususiyatlari, uning hayoti, orzu-istaklari, yaxshi tilak va qutlovlari kuylanadi. Yor-yorlarning favqulodda taʼsirchanligi ularda bir vaqtning oʻzida ham mungli yigʻi (ohangida), ham bayramona shodiyonalik (usulda) kayfiyatlari mujassam etilganligidadir. Xalq yor-yorlari taʼsirida yozma adabiyotda ham yor-yorlar yaratilgan. Alisher Navoiyning "Mezon ul-avzon", Boburning "Mufassal" asarlaridagi yor-yor matnlari teranligi va jozibadorligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekiston viloyatlari (Buxoro, Fargʻona, Namangan, Surxondaryo, Xorazm va boshqalar) ning yoryorlari oʻziga xos xususiyatlarga ega. Kuylari mungli, jozibali, oʻynoqi, mazmuni lirik, hajv, madhiya ham boʻlishi mumkin. Yor-yorlar turli folkloretnografik ansambllar repertuaridan, oʻzbek bastakor va kompozitorlari ijodidan ham salmoqli oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbek udumlari Turkum:Xalq og'zaki ijodi
Yorib oʻtish

Yorib oʻtish (harbiyda) - hujum harakatlari usullaridan biri. Dushmanning jangovar texnikasi va askariy kuchlarini tormor qilgan holda uning avvaldan tayyorlab qoʻyilgan yoki shoshilinch tashkil etilgan mudofaasini bosib oʻtish. Yo. oʻ. orqali maʼlum uchastkadagi dushman mudofaasi artilleriya oʻqi, aviatsiya zarbalari va b. vositasida yemirib tashlanadi va frontning ichkarisi tomon quruqlikdagi qoʻshinlarni shiddatli hujumi uchun qulaylik yaratiladi. Baʼzan dushman mudofaa chizigʻi ochiq qanotlar mavjud boʻlganda hujum operatsiyalari Yo. oʻ. siz hal qilinishi mumkin. Yo. oʻ. hujum operatsiyalarida asosiy va hal qiluvchi bosqich hisoblanadi. Yo. oʻ. usullari yangi qurolyarogʻlarning paydo boʻlishi va armiyalarning qurollanganligiga qarab yangi jangovar imkoniyatlar bilan boyib boradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoriltosh

"YORILTOSH" — oʻzbek xalq ertagi. Mavzui keng tarqalgan. Xorazmda "Oltin beshik", Toshkent, Buxoro, Samarqand, Fargʻonada "YO.", "Ochil, ochil qamishlar" nomi bilan mashhur. Mazkur variantlarning mavzu va gʻoyasi mushtarak, ayrim epizodlaridagina farq bor. Haqiqat va ezgulikning yomonlik ustidan tantanasi "YO."ning gʻoyaviy mazmunini tashkil etadi. Ertak qahramonlari sehrjodu taʼsirida boʻladilar. Singilning tosh va kiyikka aylanishi, ayolning suv ostida ikki farzand koʻrishi kabi hodisalar tilsim bilan bogʻliq boʻlib, sehr yechilganda ular oʻz asliga qaytadilar. Opasingillarning tabiat kuchlarini ilohiylashtirib, muqaddas bilib topinishi, madad soʻrashida ibtidoiy inson tafakkuri bilan bogʻliq boʻlgan mifologik va animistik tasavvurlar aks etgan. R. Moʻminning bu ertak asosida yaratgan asari 20y.larda kator oʻzbek teatrlarida sahnalashtirilgan. Keyinchalik Shukur Saʼdulla "YO." dramasini (1939) va kompozitor S. Boboyev bilan hamkorlikda "YO." operasini (1967) yaratgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbek ertaklari
Yoritilganlik

Yoritilganlik - 1) fizikada — yuza birligi (mas, 1 m2)ga tushayotgan yorugʻlik oqimi. 2) qishloq xoʻjaligida — oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishi, fotosintez jarayoni asosan Quyosh spektrining koʻzga koʻrinadigan qismi taʼsirida sodir boʻladi Quyosh taʼsirida Yo. noldan (Quyosh chiqishi va botishida) 100 ming lk gacha (tushga yaqin) oʻzgaradi. Bulutsiz osmonda sochma nurdan Yo. kamdankam vaqtda 15 ming lk gacha yetadi. Osmonda parsimon yoki parsimonqatlamli bulutlar boʻlganda va Quyosh tikkaga kelganda gorizontal yuzaning Yo. 70 ming lk gacha yetishi mumkin. Kalin past bulutlar, ayniqsa, momoqaldiroq hosil qiladigan bulutlar Yo.ni keskin kamaytiradi. Yo. miqdori bilan yalpi hamda sochma radiatsiya oqimi oʻrtasida uzviy bogʻliqlik mavjud. Ularning nisbati yalpi (Ka) va sochma (Kg) radiatsiyaning yorugʻlik ekvivalenta yoki oʻtkazish (oʻtish) koeffitsiyenti deb ataladi. Oʻsimliklar muhitida yalpi radiatsiyaning vertikal taqsimlanishini hamda yalpi va sochma radiatsiyaning yorugʻlik ekvivalentini bilgan holda oʻsimlik qoplamida, xususan ekinzorlarda Yo.ning taqsimlanishini anikdash mumkin. Ekinlarning Yo. Kattaligi yalpi (yoki sochma) radiatsiyaning unga muvofiq keladigan yorugʻlik ekvivalentiga koʻpaytmasi sifatida aniqlanadi. Oʻrta Osiyo hududida bulutlilik juda kam boʻlgani uchun gʻoʻza yoki boshqa ekin maydonlarida Yo. tanqisligi sezilmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Quyosh radiatsiyasi
 Lyuks
Yoritish

Yoritish — obʼyektlarning koʻrinish sezgirligini yaxshilash yoki ularni yorugʻlik sezgir materiallarga tushirishni taʼminlash maqsadida maʼlum miqsorda yoritilganlik yaratish. Yo.ning tabiiy, sunʼiy va aralash xillari bor. Tabiiy Yo. inson uchun eng qulayi boʻlib, Quyosh, osmon yoritqichlari, atmosfera elektr razryadlari va b. bilan yaratiladi. Uylar va alohida xonalarda kerakli darajada yoritilganlikni taʼminlash uchun ularning devorlari, orayopmalari yorugʻlik oʻtkazadigan materiallardan tayyorlanadi, derazalar tepasiga tuynuklar qilinadi. Yaxshisi uylarni qurishda yorugʻliktushishni toʻgʻri tanlash kerak. Sunʼiy Yo., odatda, yoritish jihozlari, yoritish qurilmalari yordamida hosil qilinadi. Uning umumiy, mahalliy (ish joyini yoritish) va aralash, ish (xdr kuni ishlatish uchun) hamda avariya holatdagi (ish Yo. oʻchganda ishlatiladigan) xillari bor. Sunʼiy Yo. aholi yashaydigan joylar, transport harakatlanadigan magistrallar, koʻchalar, maydonlar va b.ni Yo.ga tatbiq etiladi. Xonalarni tabiiy Yo. va sunʼiy Yo. qurilish normalari va qoidalariga asoslanib bajariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoritish jihozlari

Yoritish jihozlari - bino, kucha, xiyobonlar va b.ni yoritish uchun foydalaniladigan qurilmalar (yoritish asboblari va yoritish qurilmalari, yoritish armaturalari). Yoritish asboblari — yoritish, nurlatish, yorugʻlik signalizatsiyasi yoki proyeksiyalash uchun moʻljallangan asboblar; yorituvchi, nurlatuvchi, signal beruvchi va proyeksiyalovchi xillari bor. Ular optik nurlatish manbai ( Yorugʻlik i), yorugʻlik nuri oqimini fazoda berilgan yoʻnalish boʻyicha qayta taqsimlash qurilmalari, konstruksion detallardan iborat. Konstruksion detallar yoritish asboblarining barcha qismlarini birlashtiradi va nurlanish manbaini hamda yorugʻlikni qayta taqsimlaydigan qurilmalarni shikastlanishdan va atrof muhit taʼsirlaridan himoya qiladi. Yorugʻlik oqimini toʻplash darajasiga qarab, yorugʻlik oqimini optik oʻq boʻylab toʻla toʻplaydigan (projektorlar), yorugʻlik oqimini optik oʻqning baʼzi uchastkasida kichik hajmda toʻla toʻplaydigan (proyektorlar), yorugʻlik oqimini katta fazoviy burchakda qayta taqsimlaydigan (yoritish jihozlari) xillarga bulinadi. Yorugʻlik oqimini qayta taqsimlashda turli shakldagi qaytargichlardan foydalaniladi. Yorugʻlik asboblari yigʻindisidan iborat yoritqich yoritish qurilmalari deyiladi. Bular yordamida maydon, xona yoki ayrim obʼyektdar yoritiladi. Yoritish armaturalari — yorugʻlik oqimini fazoda maʼlum tomonga yoʻnaltiradigan, taqsimlaydigan va koʻzni qamashishdan saqlaydigan qurilmalar. Oʻrnatilishiga qarab, osma, shipga, devorga, polga oʻrnatiladigan, stolga qoʻyiladigan; vazifasiga qarab, oddiy va bezak xillarga boʻlinadi. Oddi y yoritish armaturalariga sanoat binolarini yoritish uchun ishlatiladigan qaytargichi emalli, zdlarning baland sexlari va xonalari, shuningdek, katta koʻchalarni yoritadigan qaytargich oynali, nam oʻtkazmaydigan va portlashdan saqlaydigan, stolga qoʻyiladigan va b. Yo. j. kiradi. Bezak yoritish armaturalariga abajur, lampalar, muzey, teatr va b. joylarga oʻrnatiladigan lyustra — kandillar, stolga oʻrnatiladigan lampalar, yotoqxonalar, yoʻlakchalar va poyezd vagonlarida ishlatiladigan lampa Koʻcha yoritqichi (Toshkent sh.). Lampalarni mahkamlashda, yorugʻlikning spektr tarkibini oʻzgartirishda, lampochkalarni changdan, namlikdan shikastlanishdan saqlashda yoki oʻtga oʻch muhitlardan ajratishda turli moslamalar qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoritqich balandligi

Yoritqich balandligi (h) - ufq tekisligi bilan yoritqich (yulduz, sayyora va b.)ga yoʻnalgan chiziq orasidagi burchak. Vertikal doyra yoyi bilan oʻlchanadi. Osmon gumbazi kurinma sutkali aylanganligi sababli Yo. b. oʻzgarib turadi va meridianda eng yuqori qiymatlarga erishadi. Yoritqich balandligining 90° ga toʻldiruvchisi zenit masofasi deyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoritqichlar

Yoritqichlar (astronomiyada) — yorugʻlik sochuvchi osmon jismlari (yulduz, sayyoralar va b.) (qarang Osmon yoritqichlari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoriq suvlari

Yoriq suvlari — intruziv, metamorfik, choʻkindi va vulkan togʻ jinslari yoriqlarida toʻplangan erkin (gravitatsion) yer osti suvlari. Asosan qor, yomgʻir, baʼzan, oqar suvlarning yigʻilishidan paydo boʻladi. Yo. s.ning quyidagi farq qilinadi: tektonik yoriqlar bilan bogʻliq yoriqtomirli (koʻpincha bosimli) suvlar, yoriqligrunt (bosimsiz) suvlar, ayniqsa nurash darzliklari bilan bogʻliq; yoriq qatlamli (odatda bosimli) — suv oʻtkazmaydigan jinslar bilan qatqatlashgan kam metamorflashgan suv oʻtkazuvchan jinslarning litogenetik yoriqlarida toʻplanadi; yoriqlikarst suvlari — bosimli va bosimsiz boʻladi. Yo. s. koʻpincha biri ikkinchisi bilan bogʻliq, ularning dinamik sharoiti murakkab, minerallashganligi va kimyoviy tarkibi turlicha. Yo. s.ning haroratlanishi filtratsiyaning choʻzikli qonuni asosida boʻladi. Yo. s ayniqsa qalqonlarda (Ukraina qalqoni), shuningdek, platforma va togʻlik rnlarda tarqalgan. Yo. sdan xoʻjalikni va sanoat korxonalarini texnik suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. Minerallashgan Yo. s. tibbiyotda ishlatiladi. Yo. s.ning konchilik inshootlarida koʻpayib ketishi foydali qazilmalarni kavlab olishni ancha qiyinlashtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoriqtishlilar

Yoriqtishlilar (Solenodontidae) — tuban hasharotxoʻrlar oilasi. Yuqori va oʻrta oligotsendan maʼlum. Oyoqlari beshbarmoqli, old oyoklari bilan tovonda, orqa oyoklari bilan barmoqda yuradi. Qoʻltigʻi va chovlari ostida kuchli hidli suyuklik ajratadigan bezlari boʻladi. Zaharli soʻlak ajratadigan jagʻ osti bezining yoʻli ikkinchi kurak tishi asosiga ochiladi. Bu tishning old yuzasida tarnovchasi (yorigʻi) boʻladi (nomi shundan olingan). Uzunligi 28—32 sm, dumi 17,5—25,5 sm, 1 urugʻ 2 turi: gaiti yoriqtishi (Solenodon paradous) va kuba yoriqtishi (S. cubanus) Gaiti va Kuba o.da tarqalgan. Oʻrmon va butali chakalakzorlarda yashaydi. Har yili 3 tadan bolalaydi. Ikkala tur ham Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan
Yorkend

Yorkend (qadimgi nomi: Sakaraoʻl, xitoycha: Shache) — Xitoyning Sinszyan-Uygʻur muxtor rayonidagi shahar, Qashqar viloyatining Yorkend tumani markazi (1980-yilgacha Qashqar viloyati markazi). Taklamakon choʻlining gʻarbiy qismida, Yorkenddaryoning oʻng sohilida, 1200 m balandlikda joylashgan. Aholisi qariyb 547,5 ming kishi, asosan uygʻurlar, qisman oʻzbeklar, xitoylar ham yashaydi. Yorkend 2 qism — musulmonlar yashaydigan Yorkend va xitoylar yashaydigan Shachedan iborat. Muhim savdo va tranzit punkti. Yorkend yirik dehqonchilik (gʻallakorlik, paxtachilik), bogʻdorchilik va ipakchilik rayonnining markazi. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda gilam, ip gazlama va shoyi toʻqiladi. Xitoy ida qayd etilishicha, miloddan avvalgi 65-yili Yorkendda 2300 dan ziyod xonadon boʻlgan, aholisi sak (yun. ida skif)lar deb koʻrsatilgan. Yorkend 1465—1759-yillarda butun Sharqiy Turkistonni oʻz ichiga olgan Yorkend xonligining markazi edi. Shahar atrofidan temir rudasi va qimmatbaho yashma toshi olingan. Yorkend orqali qadimda Oʻrta Osiyodan Sharqiy Turkistonning boshqa shaharlari va Hindistonga boradigan karvon yoʻli oʻtgan. Shahar Buyuk ipak yoʻlida joylashganligidan qadimdan hunarmandchilik (gilam, ip gazlama, shoyi toʻqish) ravnaq topgan. Shaharda qadimiy obidalardan malika hamda shoira Omonisaxon (16-asr) maqbarasi va xon daxmalari (Oltunum) saqlangan. Oʻzbek shoiri Furqat (1859—1909) umrining soʻnggi yillari Yorkendda yashab ijod qilgan, 1990-yilda shoir qabri ustiga maqbara qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Xitoy shaharlari
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Yorkend zilzilasi

Yorkend zilzilasi - Xitoyning SinszyanUygʻur muxtor rni Yorkend vohasida 1897 y. 22-avgustda roʻy bergan. Markaziy Osiyoda sodir boʻlgan eng kuchli zilzilalardan. Bu zilzila oqibatida Yorkend, Qashqar sh. va unga yaqin joylashgan boshqa shahar va qishloqlar vayronaga aylangan.

Zilzilani boshidan kechirgan odamlarning taxmini boʻyicha bu tabiiy ofat natijasida 6—7 ming kishi halok boʻlgan. Yo. z. tebranish kuchi epitsentrda taxminan 9—10 ball, magnitudasi 8,1 dan ziyod ekanligi qayd qilingan. Yer silkinishi bir yil davomida 9 marta takrorlanib, kuchi 7—8 balldan, magnitudasi 6 dan oshgan. Silkinishlar kuchi Olmaotadan tortib Andijon, Toshkent, Samarkandgacha sezilgan. Yo. z.ga Fargʻona tizmasining sharqiy qismida joylashgan TalasFargʻona yer uzilmasi sabab boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorkenddaryo

Yorkenddaryo — Markaziy Osiyodagi dare, Xitoyning shim.gʻarbida, Tarim daryosining eng uzun oʻng irmogʻi. Uzunligi 1068 km. Havzasining mayd. 81,4 ming km². Qoraqurum tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Yuqori oqimi Kunlun tizmasining gʻarbiy tarmoklarini kesib oʻtadi. Oʻrta va quyi oqimida Qashqar botigʻidan oqadi. Bu daryo Yorkend va b. vohalarni sugʻoradi. Iyul va avgustda toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi togʻlardan chiqqach 170 m³/sek. Bahorda ekinlarni sugʻorish davrida daryo Marqat sh.dan oʻtgach, suvi tugaydi. Yo. boʻyida Yorkend sh. joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Yorlaqab baxshi Beknazar oʻgʻli

Yorlaqab baxshi Beknazar oʻgʻli— (1888 – Zomin tumani – 1971) – oʻzbek dostonchisi. Dastlab Karapchi qishlogʻilik Omon baxshiga, soʻngra Soʻloq qishlogʻilik Xudoynazar shoirga shogird tushib, mohir dostonchi sifatida tanilgan. 1917—32 yillarda Fargʻona vodiysining tuman va qishloqlarida, Kirgʻizistonning Oʻsh viloyatida dostonchilik bilan shugʻullangan. 1932-yil Zominga qaytgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida yaratgan termalarida oʻzbek jangchilarining qaxramonligini madh etgan. „Bekobod“, „Farhod qurilishi“ kabi termalarida ulkan qurilishlar, oʻzbek xalqining ulugʻ yaratuvchilik mehnatini aks ettirgan. „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Intizor“, „Hasanxon“, „Murodxon“, „Shirin bilan Shakar“ kabi xalq dostonlarini mahorat bilan kuylagan. Yo. b.dan bir qancha anʼanaviy va zamonaviy termalar, „Alpomish“, „Malikai ayyor“, „Choryor“ dostonlari yozib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonlik dostonchilar
Yorma

Yorma — oziqovqat mahsuloti; koʻpincha sholi, bugʻdoy, suli, arpa, grechixa, makkajoʻxori, noʻxat singari donlarni maxsus mashinada oklab (butun) yoki maydalab tayyorlanadi. Tarikdan oklangan soʻk, sholidan guruch (oqshoq), bugʻdoydan manniy yormasi, oqlangan bugʻdoy, arpadan oklangan arpa (perlovka), oklangan oq joʻxori, maydalangan makkajoʻxori doni koʻp ishlatiladi. Tarkibida kraxmal, azotli moddalar, oqsil, yogʻ, uglevodlar, klechatka, mineral tuzlar (kaliy, kalsiy, magniy, fosfor, temir) vitaminlar mavjud. Klechatkasi kamroq boʻlgani uchun mollarga yaxshi yem boʻladi, parrandalarga ham beriladi. Donning pusti olib tashlangani sababli Yo.ning oziqovqatligi jihatidan qadri yuqori, yaxshi hazm boʻladi, toʻyimli va kaloriyali. Yo.ning ayniqsa bolalar va turli kasallik bilan ogʻrigan bemorlar uchun ahamiyati muhim. Odamning oziqovqatida Yo. uglevodlar (kraxmal) va oʻsimlik oqsillarining asosiy manbai. Pazandachilikda Yo.dan boʻtqa, suyuq oshlar, garnirlar va b. taomlar tayyorlanadi. Fiziologik asoslangan ovqatlanish meʼyorlariga koʻra, ovqat uchun 1 yilda aholi jon boshigaoʻrtacha 14–15 kg turli Yo. mahsulotlari isteʼmol etish tavsiya etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yormat maxsum

Yormat maxsum (taxminan 1882— 1929) — Fargʻona vodiysida mustabid sovet rejimi va bosqinchi qizil armiyaga qarshi kurashgan istiqlolchilarning soʻnggi bosh qoʻmondoni (1923—1929). Ulamo oilasida tugʻilib, yoshligida mukammal diniy tarbiya olgan. Yo. m. 1920 yildan boshlab qizil armiyaga qarshi janglarda qatnashib, mohir qoʻrboshi sifatida nom chiqardi. KoʻproqOʻsh uyezdida Olay vohasida harakat qilgan. 1923 y. 17-iyulda Oltiariqdagi Shunkmozor qishlogʻida boʻlgan Fargʻona vodiysi qoʻrboshilarining qurultoyida u Fargʻona istiqlolchilarining bosh qoʻmondoni etib saylandi. Unga amir lashkarboshi unvoni berildi. Ahmad polvon, Qoraboy, Umar Ali, Mama Roʻzi kabi qoʻrboshilar va ukasi Hoji ponsod uning eng yaqin yordamchilari edi. Yo. m. murakkab bir davrda istiklolchilarga rahbarlik qildi. 1923 y. avgustda Soʻx qishlogʻida boʻlgan qurultoydan keyin u oʻz harbiy kuchlarini 2 qismga ajratib, birini Soʻxda qoldiradi, ikkinchi qismini esa Olay vohasiga joʻnatadi. Yo. m. 1924 yilda boʻlgan janglarda asosiy kuchlardan ajralsa ham, u 1925—29 yillarda Margʻilon, Qoʻqon, Soʻx tomonlarda kurashni davom ettirdi. Bu paytda uning ixtiyorida 2000 yigit va 10 ta qoʻrboshi boʻlgan. 20y.larning oxirida uning asosiy qarorgohi Soʻx yaqinidagi Haydarkon qishlogʻi (hoz. Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati hududida) edi. 1929 y. Haydarkonda boʻlgan janglarning birida Yo. m. mardlarcha halok boʻldi.

 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000; Oʻzbekiston tarixi (1917— 1991), T., 2000.

Qahramon Rajabov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komil Yormatov

right|220px
Komil Yormatov (1904.2.5, Konibodom – 1978.17.11, Toshkent) – oʻzbek kinorejissyori, tojik kinosining asoschisi. Oʻzbekiston xalq artisti (1955), Tojikistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1939), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Birinchi filmi – „Muhojir“ (1934) Tojikiston kinostudiyasida suratga olingan (oʻzi ssenariy muallifi, rejissyor, bosh rol ijrochisi). „Faxriy huquq“, „Uzoq chegarada“, „Doʻstlar qayta uchrashganda“ filmlari ham „Tojikfilm“da ishlangan. Bu filmlarda uning oʻziga xos uslubi, keskin dramatizmga intilishi, murakkab dekoratsiyalardan foydalanishi koʻzga tashlanadi. 1941 yildan „Oʻzbekfilm“ning badiiy rahbari. Urush yillari „Vatan sovgʻasi“, „Front uchun konsert“ singari konsertfilmlar, „Uyqusiz yillar“ badiiy filmini yaratdi. „Alisher Navoiy“ filmi (1947) rejissyor ga katta shuhrat keltirdi. Bir qancha oʻzbek filmlarida aktyor sifatida qatnashgan.

YO.ning har bir ijodiy bosqichi yangiyangi boʻyoklar bilan sayqallasha borib, yaratgan filmlari milliy kino oldida turgan aniq va muhim vazifalarni hal eta bordi. Zamonaviy mavzuda „Opa-singil Rahmonovalar“, „Gullar ochilganda“, tarixiy mavzuda „Abu Ali ibn Sino“ kabi filmlari, „Paxtaoy“ ertakfilmi kinofestivallarda I-darajali diplomlar bilan takdirlangan. 60-yillarda Yo. kinotrilogiya yaratib, oʻzbek kino sanʼatini yangi bosqichga koʻtardi. Afsona harakteridagi „Ikki dil dostoni“ (1966; xalqaro kinofestivalning „Oltin Absora“ mukofoti, 1968), oʻzbek shoirasi hayotiga bagʻishlangan „Nodirabegim“, „Uzoq-yaqin yillar“ (kinofestivalning maxsus sovrini, Riga, 1978) kabi filmlari ham shuhrat qozondi. „Kinossenariylar“ (M. Melkumov bilan hamkorlikda) toʻplami, „Esdaliklar“i nashr etilgan. Oʻzbekiston Kinematografchilar uyushmasining kotibi (1958—78). „Oʻzbekfilm“ga Yo. nomli berilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Aliyev M., Komil Yormatov, T., 1960; Teshabayev Djura, Kamil Yarmatov, M., 1964; Teshabayev Djura, Schastye mastera, T., 1975.

 

 
 Komil Yormatovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:2-mayda tugʻilganlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:17-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Turkum:SSSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Turkum:O‘zbekiston kinorejissyorlari
Shermat Yormatov

Shermat Yormatov (17-oktyabr 1939-yil, Fargʻona tumanida tugulgan – 22-dekabr 2021-yil, Toshkentda vafot etgan, Oʻzbekistonhttps://daryo.uz/2021/12/23/ozbekiston-xalq-artisti-taniqli-kompozitor-shermat-yormatov-82-yoshida-vafot-etdi/) – xor dirijyori, kompozitor, bolalar xori sanʼatining faol targʻibotchisi. Oʻzbekiston xalq artisti (1997).

 Taʼlimi 
U 1967-yilda Toshkent davlat konservatoriyasini xor dirijyorligi mutaxassisligi boʻyicha tugatgan.

 Mehnat faoliyati 

Toshkent shahridagi 99-oʻrta maktabda musiqa oʻqituvchisi va „Boychechak“ xor studiyasining rahbari (1962–82), Uzteleradiosida xor jamoasi dirijyori (1967–70), „Bulbulcha“ bolalar xorining badiiy rahbari va bosh dirijyori (1971-yildan), Oʻzbekiston Respublikasi Maʼnaviyat va maʼrifat markazi raisi oʻrinbosari (1996–99). A. Qodiriy nomidagi Madaniyat instituti (1980–95) da oʻqituvchi, dotsent (1994).

 Ijodi 

Kompozitor ijodida vokal musiqa (ayniqsa bolalar uchun yaratgan qoʻshiqlari) asosiy oʻrin tutadi. Uning „Salom maktab“, „Gʻildiragim“, „Ikki qoʻymang, oʻqituvchi!“, „Sumalak“, „Oymomojon rom boʻldi“, „Qizaloq“, „Xon atlas“, „Bu yurtning yoshlari“, „Chitti gul“ (folkloretnografik syuita), „Assalom hayot“ kantatasi (T. Ilhomov soʻzi) kabi qoʻshiqlari turli musiqa toʻplamlarida nashr etilgan. 1970-yillar oʻrtasidan boshlab oʻzbek bolalar qoʻshigʻi hamda xor sanʼatiga bagʻishlangan doimiy „Qoʻshigʻim – jon qoʻshigʻim“, „Birgalikda kuylaymiz“ telekoʻrsatuvlarini olib boradi.

 Mukofotlari 

Shermat Yormatov 1994-yilda „Sogʻlom avlod uchun“ ordeni bilan mukofotlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Shermat Yormatov 2021-yil 22-dekabrda olamdan oʻtdi.

 

Turkum:Bastakorlar
Yorongul

Yorongul, xushboʻy yorongul (Pelargonium roseum Willd.) — yoronguldoshlar oilasiga mansub bir yillik yoki koʻp yillik oʻt yoki chala buta, efir moyli va manzarali oʻsimlik. Oʻrta Dengiz sohillarida, Zakavkazye va Oʻrta Osiyoda (21 ga yaqin turi bor) tarqalgan. Yovvoyi turi chul, adir va togʻ zonalarda uchraydi. Bargi panjasimon, baʼzida patsimon ajralgan, mayda kertikli, chiroyli. Turiga qarab guli och qizil, qavorang , nim jigarrang , toʻq qizil rangda. Yo.ning yer ustki qismida oshlovchi moddalari mavjud ham bor. Uning yashil bargidan va gulidan xushboʻy efir moyi olinadi. Ayrim xalq tabobatida dori sifatida ishlatiladi. Istirohat bogʻlarida, xonadonlarda gul sifatida oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoronguldoshlar

Yoronguldoshlar — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oila. Koʻp yillik va bir yillik oʻtlardan, baʼzan yarim butalardan iborat. Barglari boʻlmali yoki butun, baʼzan patsimon ajralgan. Koʻpchilik ning gullari toʻgri, ikki jinsli, koʻproq qizil yoki binafsha rangli boʻladi. Yer yuzida oilaning 650 ga yaqin turi va 11 turkumi maʼlum. Asosan oʻrtacha issiq va subtropik zonalarda tarqalgan. Shulardan 4 turkumiga mansub 20 turi Oʻzbekistonda oʻsadi. Janubiy Afrikada oʻsuvchi turkumiga mansub turlar va ularning duragaylari manzarali va efirmoyli oʻsimlik sifatida ekiladi. Oilaning yorongul turkumi Oʻzbekistonda keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Raʼnogulilar
Yoruqqa qaray olmaslik

Yoruqqa qaray olmaslik, fotofobiya — koʻzning tabiiy yoki sunʼiy yoruqqa oʻta sezuvchanligi. Bunda koʻzdan yosh oqadi, xuddi bir narsa kadalayotgandek koʻz qovoqlari tortishib, ogʻriqpaydo boʻladi. Odatda, kishi normal yorugʻlikka qaray oladi, agar yoruglik oshib ketsa, nohushlik seziladi, koʻrish yomonlashadi. Bu tabiiy hol boʻlib, kasallik belgisi hisoblanmaydi. Yoruqqa qaray olmaslikda kishi normal yorugʻlikka ham qaray olmaydi. Koʻzga chang , turli zarralar va b. yot jismlar tushganda, koʻz turli gazlardan taʼsirlanganda Yoruqqa qaray olmaslik roʻy beradi. Koʻzning muguz pardasi shikastlanganda, toʻr pardaga ortiqcha yorug taʼsir etganda, uning tashqi pardalari (muguz varangdor pardalar) yalligʻlanganda, baʼzi infeksion kasalliklar (gripp, qizamik va b.)dan asorat qolganda ham kishi yoruqqa qaray olmaydi. Koʻz kasalliklari — konʼyunktivit, keratit, iridotsiklit va b.da yorugʻni sezuvchanlik ortadi. Shuning uchun Yoruqqa qaray olmaslik alomati paydo boʻlganda darhol koʻz doktoriga murojaat qilish zarur. Davosi: asosiy kasallik bartaraf qilinadi, qora kuzoynak taqib yurish tavsiya etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fobiya
Yorugʻlik aberratsiyasi

Yorugʻlik aberratsiyasi - astronomik hodisa; yorugʻlik tezligining chekliligi va kuzatuvchining yoritqichga nisbatan Yer bilan birga harakatlanishi tufayli osmon jismlaridan kelayotgan yorugʻlik nuri yoʻnalishining oʻzgarishi. Kuzatuvchidan yoritqichga xayolan oʻtkazilgan urinma va haqiqiy yoʻnalishlar orasidagi burchak aberratsi on burchak a deyiladi. Yoritqichdan kelayotgan nur obyektiv O ga tushib (rayem), s tezlikda okulyar T ga kelgunicha t vaqtda Gʻ masofani oʻtadi. Shu vaqtda Yer oʻz oʻqi atrofida va Quyosh atrofida aylanishi sababli, kuzatuvchi teleskop bilan birga v tezlikda harakatlanib, D/ masofani oʻtadi. Tasvirni okulyar markazida koʻrish uchun teleskopii harakat yoʻnalishi (apeks) tomonga (a burchakka) burish kerak. Shaklda aberraion burchak o=(206 264,8" ^g )sin6.

YO. a. sutkalik, yillik va asriy xillarga boʻlinadi. Sutkalik Yo. a. Yerning oʻz oʻqi atrofida harakatlanishidan sodir boʻladi. Yillik Yo. a. Yerning Quyosh atrofida harakatlanishi natijasidir. Asriy Yo. a. Kuyosh sistemasining fazoda harakatlani aj shidan kelib chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorugʻlik bilan davolash

Yorugʻlik bilan davolash, fototerapiya — quyosh nuri yoki sunʼiy yorugʻligini profilaktika va davolash maqsadida qoʻllash; fizioterapiyanit bir boʻlimi. Sunʼiy ga choʻgʻlanma simi boʻlgan, infraqizil va koʻzga koʻrinadigan nurlar bilan nurlantiradigan apparatlar (infraqizil nurlar bilan nurlantirgich, yorugʻlik issiqligi bilan nurlantirgich — sollyuks. Minin lampasi, mahalliy elektr yorugʻlik vannalari, shuningdek, ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirish uchun simobkvarsli lampalar) kiradi. Infraqizil nurlarning fiziologik taʼsiri issiqlikning naf berishiga asoslangan. Ana shu nurlar taʼsirida haroratning koʻtarilishi toʻqimalarda moddalar almashinuvi jarayonining tezlashishiga, tomirlarning reflektor kengayishiga sabab boʻladi, bu esa toʻqimalar oziqlanishining yaxshilanishi, infiltratlarning soʻrilib ketishiga yordam beradi va hokazo. Ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirilganda terida biologik faol moddalar (gistamin, D vitamin) hosil boʻladi, ular organizmga umumiy taʼsir koʻrsatib, uning infeksiyalarga chidamliligini oshiradi. Ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirish jarayonida issiq sezilmaydi, lekin 2—6 soat oʻtgach, terining nur tekkan joyi qizaradi (eritema). Qizdirish darajasi nurlantirish tezligiga va terining sezuvchanligiga bogʻliq. Yo. b. d.da nur dozasini toʻgʻri tanlash muhim (uni tibbiyot xodimi belgilab beradi). Uy sharoitida vrach koʻrsatmasiga muvofiq faqat Minin lampasidan foydalanish mumkin, bunda nurlantirish tartibi va qoidalariga qatʼiy amal qilish kerak. Kasalxona, poliklinika, sanatoriylar va b. davolashprofilaktika muassasalarida Yo. b. d. apparatlari mavjud. Sovqotish, turli shikastlanishlarda tiklanish hamda infiltratlarning soʻrilib ketish jarayonini tezlatish; furunkulyoz, saramas, nevralgiya, artrit va b.ni davolash, shuningdek, raxitning oldini olish va davolashda Yo. b. d. qoʻllanadi. Silning faol shakli, xavfli oʻsmalar, yuraktomir yetishmovchiligining roʻyrost koʻrinishi, gipertoniya kasalliginint 2, 3bosqichi, ye’rusha karay olmaslik, qalqonsimon bez faoliyatining kuchayishi, buyrak yetishmovchiligi va b. ayrim holatlarda Yo. b. d. tavsiya etilmaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorugʻlik difraksiyasi

Yorugʻlik difraksiyasi - tor maʼnoda — yorugʻlikning noshaffof jismlar (ekranlar) chegaralarini aylanib oʻtish hodisasi (qarang Difraksiya); yorugʻlikning geometrik soya sohasiga oʻtishi (rasmga q.). Keng maʼnoda — toʻlqin optikasidan geometrik optikaga oʻtish chegaraviy sharoitlarida yorugʻlik toʻlqin xossalarining namoyon boʻlishi. Tuman tomchilarida yorugʻlikning sochilishi, optik sistemalar (mikroskop)da tasvirning shakllanishi va b. bunga misol boʻla oladi. Yo. d. yorugʻlik toʻlqin uzunligi X ga bogʻliq; u X,—"0 da yoʻqoladi. Qizil nur binafsha nurga nisbatan kuchliroq difraksiyalanadi. Bu hodisadan foydalanib, oq yorugʻlikni difraksiya spektriga ajratish mumkin. Yo. d.ningtaqribiy nazariyasini 1816-yilda O. Frenel yaratgan. Bu nazariyaga koʻra, Yo. d. ikkilamchi toʻlqinlar interferensiyasm natijasidir. Bu nazariyadan asboblar optikasida difraksion effektlarni hisoblashda keng foydalaniladi. Ekranlar sistemasi orqasidagi yoritilganlikni Frenel zonalari vositasida hisoblash usuli zonaviy plastinka Dumaloq ekran atrofida yorugʻlik nurlaridan hosil boʻlgan difraksion halqa. Frenel zonalari usuli difraksiya manzarasini faqat bir nechta zona tashkil qilgan holda samaralidir. Ushbu hollarni Frenel difraksiyasi yoki yigʻiluvchi nurlardagi difraksiya deyiladi. Agar S sirt zonaning kichik kismini tashkil qilsa yoki difraksiya uzokdan kuzatilsa (Fraungofer difraksiyasi), uni tushuntirish uchun muayyan nuqtaga yigʻiluvchi ikkilamchi toʻlqinlar fazalaridagi oʻzgarishlarni hisobga olish lozim. Yo. d.ning toʻliq nazariyasini 1882-yilda G. R. Kirxgof yaratgan. Yo. d. optika va fizikada katta ahamiyatga ega. Mas, u optik asboblar imkoniyatlari chegaralarini, mikroskoplar va teleskoplarning ajrata olish qobiliyatlarini, ochiq rezonatorlarning ayelligini va b.ni aniklashga imkon beradi. Lazerlarning yaratilishi Yo. d.ga oid yangi xrdisa va masalalarni yuzaga keltirdi. Bular jumlasiga qisman kogerent maydonlar difraksiyasi yoki nochizigʻiy optik muhitlardagi oʻzdifraksiya hodisasi va b. kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorugʻlik interferensiyasi

Yorugʻlik interferensiyasi - ikkita yoki bir nechta yorugʻlik toʻlqinlarining qoʻshilishi natijasida yorugʻlik nurlanishi energiyasining fazoda qayta taqsimlanishi toʻlqin interferensiyasining xususiy holi. Yo. i. ekran yoki b. sirtda yorugʻ yoki qorongʻi yoʻllar yoki dogʻlar (monoxromatik yorugʻlik uchun) yoxud rangdor qismlar (oq yorugʻlik uchun) yonmayon joylashgan holda koʻrinadi. Yo. i. 17-asrdaI. Nyuton tomonidan tadqiq qilingan boʻlsada, uning korpuskulyar nazariyasi ushbu xrdisani tushuntira olmadi. Uni 19-asr boshida T. Yung va O. Frenelar toʻlqin hodisa sifatida nazariy talqin qilib berdilar. Doimiy faza farqi sharoitida, yaʼni kogerent yorugʻlik dastalarining qoʻshilishi natijasida vujudga keluvchi, fazoda kuchaygan va susaygan intensivliklarning muntazam almashinuvidan iborat boʻlgan Yo. i. eng kengtarqalgan — statsionar interfere n siya dir. Yo. i. asosan yorugʻlikning kogerent dastalarini hosil qilish usullari bilan bogʻliq. Yorugʻlikning kogerent dastalarini hosil qilishning ikki usuli: toʻlqin frontini boʻlish usuli va amplitudani boʻlish usulidan keng foydalaniladi. Toʻlqin frontini amplitudaviy boʻlish tuzilmalarida birlamchi manbaning nurlanishi optik muxitlarning yarim shaffof boʻlinish chegaralari bilan boʻlinadi. Masalan, sovun pufaklari, suvdagi yogʻ pardalarida shunday tur Yo. i. vujudga keladi. Bu hollarning bar chasida ikkita sirtdan qaytgan yorugʻliklarning interferensiyasi xreil boʻladi. Amplitudani boʻlish usuli interferometrlarda keng qoʻllanilib, unda toʻlqin maydonlari maxsus yarim shaffof koʻzgular vositasida boʻlinadi. Yuqoridagi ikki nurli interferensiyadan tashqari, koʻp nurli Yo. i.lar ham mavjud. koʻp karrali qaytuvchi nurlarda ishlasa, difraksiya panjaralari va Maykelson eshelonlari koʻp elementli davriy tuzilmalarga asoslangan. Yorug'lik interferedan yorugʻlikning spektral tahlilida, masofalar, burchaklar va tezliklarni aniq oʻlchash hamda refraktometriyada keng qoʻllanadi. Yo. i. golografiya asosini tashkil qiladi.
Yorugʻlik manbalari

Yorugʻlik i – koʻrish sezgisi bilan idrok etiladigan elektromagnit toʻlqinlar (toʻlqin uzunligi, taxminan, 400 dan 750 mm gacha) i. Yorugʻlik i issiklik, elektr yoyi, elektr uchquni va gaz yoritqich ga boʻlinadi. Yuqori trada qizdirilganda nurlanadigan mutlak qora jismlar (yorugʻlik etaloni), choʻgʻlanma elektr lampalar, Quyosh, yulduzlar va b. issiklik Yorugʻlik idir. Suyuq yoki, koʻpincha, gazsimon yonilgʻi alangasi issiklik Yorugʻlik i ga yaqin. Infraqizil Yorugʻlik i hosil qilish uchun alanga va choʻgʻlanish manbai uygʻunlashtiriladi. Elektr yoyi va elektr uchqunidan iborat Yorugʻlik i spektral emission analizida muhim. Baʼzan, inert gazlar (neon, geliy, argon) muhitiga joylashtirilgan volfram sharchalar yoki volfram oʻtkazgichlar orasida elektr yoyi hosil qilinadi. Bular yoritqich lampalar sifatida ishlatiladi, ularning sirt ravshanligi juda yuqori (1800—2000 stilb). Gaz yoritqich da elektr toki gaz yoki metall bugʻlaridan oʻtganda elektr energiyasi yorugʻlik energiyasiga aylanadi. Bunday Yorugʻlik i har xil bosim ostida gazlar (koʻpincha, inert gazlar) va ayrim hollarda oz miqdorda juda elastik metall (simob) bugʻlari bilan toʻldirilgan silindr, sferik va b. shaklli shisha kolbadan iborat boʻladi. Kolba ichidagi kavsharlangan elektrodlar orasida elektr razryadi hosil boʻladi. Gaz yoritqich lampalar uchga boʻlinadi: 1) past (0,2 dan bir necha mm sim. ust.gacha) bosimda gaz yoki metall bugʻi bilan toʻldirilgan gaz yoritqich lampalar, ularda asosiy nurlanish manbai atomlar (molekulalar) yoki rekombinatsiyalanuvchi ionlar; 2) yuqori (10,2 dan 15 atm gacha) bosimda gaz yoki metall bugʻi bilan toʻldirilgan lampalar – fotolyuminessensiya lampalari, ularda asosiy nurlanish manbai gaz razryadi bilan qizdirilgan lyuminoforlar; 3) oʻta yuqori (20 dan 100 atm va undan yuqori) bosimda gaz va metall bugʻlari bilan toʻldirilgan lampalar – elektr yoritqich lampalar, ularda asosiy nurlanish manbai gaz razryadi bilan qizdiriladigan elektrodlardir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorugʻlik sezgir materiallar

Yorugʻlik sezgir materiallar— yorugʻlik nuri taʼsirida fizikkimyoviy jihatdan oʻzgaradigan materiallar (foto yoki kinoplyonkalar, foto qogʻozlar). Fotografiya va kinematografiyada Yo. s. m. tayyorlashda ishlatiladigan yorugʻlik sezgir modda sifatida, koʻpincha, kumushning galoid tuzlari (kumush bromid, kumush xlorid, kumush yodid) ishlatiladi. Fotoplastinka, fotoplyonka, kinoplyonka (selluloid, triatsetat yoki atsetilsellyuloza) va fotoqogʻozga shunday moddalar surkaladi (yana q. Fotomateriallar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil