Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Anjir shaftoli

Anjir shaftoli, yangi anjir shaftoli — xalq seleksiyasida yaratilgan shaftoli navi (R. R. Shreder nomidagi ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida bu navni Chempion navi bilan chatishtirish asosida A. S. Cherevatenko chiqargan yangi Anjir shaftoli navi koʻp tarqalgan). Tupi kuchli oʻsadi, daraxti oʻrtacha kattaliqda (4 −5 m), mart oxiri — aprelning boshida (12 — 18 kun davomida) gullaydi. Guli ikki jinsli, qizgʻish, gulining 20 — 25% ni tutadi. Oʻzidan changlanuvchi nav. Mevasi tukli, anjirsimon — yassi (diametri 5 — 10 sm), ogʻirligi 80 — 100 g. Danagi mayda ham yassiroq, koʻpincha mevaning oʻrtasida koʻrinib turadi. Eti sersuv, muloyim, shirin. Avgustda pishadi. Sovuqqa chidam-siz, qishda 15 — 18° gacha, bahorda 4-6° sovuqqa bardosh beradi. Ekilgandan key-in 2 — 3-yili mevaga kiradi, 6 — 8 yil yuqori, yaxshi agrofonda 16 yilgacha hosil beradi. Har tupidan 70 — 80 kg meva olish mumkin. Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlarida ekiladi. Anjir shaftoli Eron, Afgʻoniston va Xitoyda ham uchraydi. Mevasi yangiligida yeyiladi, tarkibida 14,7% gacha qand, 0,26% kislota bor. Kon-serva va qoqi qilinsa ham boʻladi. Rixsivoy Joʻrayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjom

Anjom (fors. — oxir, yakun) — 1) uy-roʻzgʻor, mehnat faoliyatiga man-sub buyum, narsa; 2) qurol-yarogʻlarni va jangchining oʻz buyumlarini olib yurishi uchun ishlatiladigan moslamalari (ka-mar, sumka va hokazo); shu qurol-yarogʻ va bu-yumlarning oʻzi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjoma

Anjoma (fors. — temir li-bos) — ot-ulov abzallaridagi metalli qismlarning umumiy nomi (ayil, noʻxta, uzangi, yugan, oʻmildiriq, quyushkrn kabilar). Yupqa temir tunukadan qirqib yasa-ladi. Koʻpincha A. yuziga kumush yoki ol-523tin chopila oʻrnatiladi. Buning uchun A. yuzini egovlab yoki qalamcha va bolgʻa bilan chekib, tishlar chiqariladi. Bu tishlarning oʻyiq (ariqcha)lariga mayda kumush yoki oltin simlar yotqizib, ustidan bolgʻa urilsa, simlar oʻrnashib, naqsh paydo boʻladi. Soʻngra A. yuzini silliqlab, jilo beriladi (qarang Anjomasozlik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjomasozlik

Anjomasozlik — temirchilikning anjoma yasovchi sohasi. Anjomasozlik asosan, yirik shaharlarda rivojlangan. Oʻtmishda anjoma ni bir ustaning oʻzi yoki bir necha maxsus usta yasar edi. Anjomasozlik ishlari ham pichoqchilik, taqachilik kabi bozorda maxsus ishxona (doʻkon)da olib borilardi. Anjomasozlik doʻkonida usta, korgar, devonavachcha va damgarlar ishlardi. Korgar va devonavachchalar „arvohi pir“ bergan xalfalar boʻlib, damgarlikni shogird olib borardi. Keyingi yillarda xalq hunarmandchiligiga eʼtibor kuchayib, anjomasozlik ham rivojlanmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anju

Anju — Fransiyaning shimoli-gʻarbidagi tarixiy viloyat, quyi Luara havzasida. Bosh shahri — Anje. Hozirgi A.ning aksariyat qismi Men va Luara departamentlari tarkibiga kiradi. A. 9-asrdan — graflik (markazi Anje shahri). 11-asr oʻrtalaridan A.ga Turen va 1126-yil Men qoʻshib olingan. 1154-yil A. grafi Angliya qiroli (Genrix II Plantagenet) boʻlgan, A. esa inglizlarning Fransi-yadagi mulklarining tarkibiy qismiga aylangan. 1202 — 04 yillarda A. hududi fransuzlar tomonidan qaytarib olin-gan (bu 1259-yilgi Parij bitimi bilan tasdiqlangan). 1360-yildan A. — gerso-glik. 1481-yil Lyudovik XI A.ni merosiy qirol mulkiga qoʻshib olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anju orollari

Anju orollari — Novaya Sibir arxipelagining markaziy, eng yirik orollari. Kotelniy, Faddeev, Novaya Sibir, Belkovskiy va Bunge Yeri orollarini oʻz ichiga oladi. Umumiy maydoni 29 ming km² ga yaqin. 1821 — 23 yillarda Arktika tadqiqotchisi, Rossiya admirali P. F. Anju (1796 — 1869) boshchiligidagi ekspeditsiya tomonidan tadqiq qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Anju sulolasi

Anju sulolasi — oʻrta asrlarda qator Yevropa mamlakatlarida Anju (Fransiya) graflaridan boshlan-gan qirollar sulolasi. Angliyada 1154 — 1399-yillarda (qarang Plantagenetlar), Janubiy Italiyada 1268 — 1442-yillarda hukmronlik qilgan; Sitsiliyada — 1268 — 82 (norasmiy 1266 — 1302). Sitsiliya va Janubiy Italiyadagi Anju sulolasi asoschisi — Karl Anjuyskiy (1285-yilgacha hukmronlik qilgan). Sitsiliyadagi 1282-yil qoʻzgʻoloni va Aragon sulolasi qaror topgan Sitsi-liya o. ajrab chiqqach (1302), anjuliklar qoʻlida faqat Janubiy Italiya — Neapol qirolligi saqlanib qolgan. Vengriyada-gi Anju sulolasi 1308 — 87 yillarda hukmronlik qilgan (asoschisi — Karl Robert, 1342-yilgacha taxtni boshqargan); Polshada — 1370 — 82 va 1384 — 85 yillarda mamla-katni boshqargan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjuman

Anjuman (arab. — yigʻin) — 1) keng doirada oʻtkaziladigan majlis, yigʻilish, kengash; 2) bir davrda yashab, bir sohada faoliyat koʻrsatgan atoqli shaxslar guruhi, jamiyati; 3) bir xil kasbdagi hunarmandlarning biror maslahatli ish yuzasidan vaqt-vaqti bilan yigʻilishib oʻtkaziladigan majlisi, shogirdlarni ishga oʻtkazish yigʻini, marosimi, ziyofati.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anzirat goʻshtxoʻr

Anzirat goʻshtxoʻr, tragakant (Tragacantha) — astragalning Astragalus piletacladus, A. dasyahthus, A. gummifera va boshqa dan olinadigan rangsiz yoki sargish muguzsimon yelim; suvda boʻkadi. Qadimdan Sharq, jumladan, Oʻrta Osiyo tabobatida anzarut katiro nomi bilan koʻp kasalliklarni davolashda ishlatib ke-lingan. Tulkimashoq (tulki soka)ning A. dasyahthus turidan olinadigan yelim (Sharqda katiro nomi bilan mashhur) buy-rak, yurak kasalliklari va gipertoniyani davolashda, shuningdek toʻqimachilik, koʻnchilik, qogʻoz ishlab chiqarish, qandolat, boʻyoqchilik sanoatlarida qoʻllanadi. A.g. aqoqiyo va agar-agar oʻrnida ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anzob

Anzob — Hisor tizmasidagi dovon. Tojikiston Respublikasida. Bal. 3372 m. A. dovoni orqali Dushanba — Toshkent avtomobil yoʻli Yagʻnob vodiysidan Varzob vodiysiga oʻtadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tojikiston dovonlari
Anzob (uzum navi)

Anzob — kechpishar xoʻraki uzum navi. Tojikiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot in-stitutida |(Kattaqoʻrgʻon Aleksandriya muskati) x Sultoniy)| navlarini cha-tishtirib yaratilgan (A. D. Savchenko, I. F. Kirillov). Tupi kuchli oʻsadi. Bargi yirik, bir oz choʻzinchoq, besh boʻlmali, kertikli, orqa tomoni qalin tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi va gʻujumi yi-rik, teskari tuxumsimon, koʻkimtir-sargʻish. Poʻsti qalin, seret, karsillaydi. Hosili kurtak yozilishidan faol harorat yigʻindisi 3100 — 3300°da 140 — 150 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 250 — 270 s/ga. Antraknoz, ragʻa kasalliklari va barg oʻrovchiga bardoshli; uzoq joylarga joʻnatilganda yaxshi saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Uzum navlari
Anzyus

Anzyus (ing. Australia, New Zealand, United States — ANZUS) — Avstraliya, Yangi Zelandiya va AQShdan iborat harbiy-siyosiy blok (1951-yil sentyabr). Manila shahrida (Filippin) chaqirilgan kengashda (1954-yil sentyabr) yanada kengaytirildi. Anzyusga Angliya, Tailand, Filippin va Pokiston ham aʼzo boʻlib kirgach, SEATO — „Janubi-Sharqiy Osiyo shartnomasi tashkiloti“ deb yuritila boshlandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anid

Anid (naylon) — sunʼiy polia-mid tola. Elastik, suvga chidamli, oson qoliplanadi, chirimaydi. Toʻqimachilik, mashinasozlik sanoatida, balik, toʻrlari toʻqish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi (qarang Poliamid tolalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anizogamiya

Anizogamiya (nem. anisogamie; ing. anisogami) — kattaligi, shakli va xatti-harakati boʻyicha bir-biridan farq qiladigan gametalarning konʼyu-gatsiyasi (qoʻshilishi). A.ga kirishadigan gametalar: 1 — kopulyatsiya holatdagi xatti-harakati bilan farq qiladigan; 2 — faqat gametalarning kattaligi bilan farq qiladigan; Z — gametalarning oʻlchami va shakli bilan farq qiladigan guruhlarga boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anizotrop materiallar

Anizotrop materiallar- xossalari (mexanik, optik, magnit va boshqalar) turli yoʻnalishda bir xil boʻlmaydigan materiallar. Anizotrop materiallarga monokristallar, kristallar, armaturalangan plastiklar, grafit, poʻlat va qotishmalarning za-gotovkalari (prokat, shtampov-kalar), tolali materiallar va boshqa kiradi. Tarki-bi toʻldirgich (metall tolalar, ipsimon kristallar) va bogʻlovchi materiallar (polimerlar va metallar) birikmasidan iborat kompozitsion materiallar katta ahamiyatga ega. Anizotrop materiallar mashinasozlikda mustahkamligi yuqori boʻlgan detal va konstruksiyalar, transformatorlar, gaz turbinasi kuraklari tayyorlashda ishla-tiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anizotropiya

Anizotropiya (yun. anisos — bir xil boʻlmagan va tropos — yoʻnalish) — modda fizik xossalarining har xil yoʻnalish va kesimlarda har xil boʻlishi. A., mas, kristallarning qattiqdik, issiqlik, optik, magnit, elektr va boshqa xossalari uchun xos. Disten, andaluzit, grafit kabi minerallarning qattiqligi boʻylamasiga bir xil boʻlsa, koʻndalangiga boshqacha boʻladi. Bir yoqlama bosim taʼsi-rida dastlabki tuzilishini oʻzgartirib, har xil kesimda turlicha tuzilishni hosil qilgan, tarkibidagi minerallar maʼlum qonuniyatga boʻysoʻngan togʻ jin-slariga anizotropik togʻ jinslari deyi-ladi. A. hodisasi minerallarning optik xususiyatini oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Anikushin

Mixail Konstantinovich Anikushin (1917-yil 2-oktyabr, Moskva – 1997-yil 18-may, Sankt-Peterburg) – haykaltarosh, Rossiya Federatsiyasi Badiiyot akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1962). Sankt-Peterburgdagi I.Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutida taʼlim olgan (1937-1941 va 1945).

 Hayoti 
Mixail Anikushin 1917-yil 2-oktyabrda Moskvada ishchi oilasida tugʻilgan. Parketchi otasi Konstantin Anikushin Moskva mehmonxonasining parketlarida ishlagan. 1931-yilda Mixail G.A.Kozlov rahbarligida Moskva modellashtirish va chizmachilik studiyasida oʻqishni boshladi. 1935—1936-yillarda Leningrad rassomlik, haykaltaroshlik va arxitektura institutida V.S.Bogatyrev bilan, 1936—1937-yillarda Leningrad oʻrta rassomlik maktabida G.A.Shultz bilan, 1917—1945-yillarda Leningrad rassomlik, haykaltaroshlik va arxitektura institutida T.Matveyev bilan birgalikda tahsil olgan. Urush boshidanoq militsiyaga ishga kirdi. 1941-yil noyabrdan Qizil Armiya saflarida jang qildi.

1948—1951-yillarda va 1958-yildan vafotigacha Rassomlik, haykaltaroshlik va arxitektura institutida dars berdi. I.E.Repin shaxsiy ijodiy ustaxonani boshqargan.

Haykaltaroshning eng mashhur asarlaridan biri bu 1957-yilda Leningradda oʻrnatilgan va 1958y-ilda Lenin mukofotiga sazovor boʻlgan Pushkin haykali. M.Anikushin Badiiy akademiyaning birinchi kursida oʻqib yurgan paytlarida yodgorlik dizayni uchun tanlov eʼlon qilingan edi. U Molbert va monumental haykaltaroshlikda ishlagan klassik, anʼanaviy maktab vakili, oʻz davri uchun mashhur boʻlgan bir qator mashhur obrazlar muallifi: A.S.Pushkin , A.P.Chexov , G.S.Ulyanova , N.K.Cherkasova, V.M.Bexterev, V.I.Lenin haykallari hamda Leningradning qahramon himoyachilari yodgorligi yodgorlik majmuasi muallifi hisoblanadi. SSSR Rassomlar uyushmasi Leningrad boʻlimi boshqaruvi raisi (1962—1972, 1986—1990). Rossiya Badiiy Akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1995-1997) boʻlgan.

1944-yildan KPSS(b) aʼzosi. KPSS MK MK aʼzosi (1966—1976).

Sankt-Peterburgdagi A.S.Pushkin haykali (bronza, 1957), „Leningradning qahramon himoyachilariga“ memoriali (1975) va boshqa asarlarida muallif obrazning ruhiy holatini ochib berishga va tabiiyligiga, mutanosiblikka, meʼmoriy muhit bilan uygʻunligiga erishgan. Toshkent shahridagi mashhur ishi bu Pushkin haykali hisoblanadi"ANIKUSHIN Mixail Konstantinovich" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Mashhur ishlari 
 A.S.Pushkin haykali Leningraddagi Pushkinskaya metro bekati, 1955-yil)
 Leningraddagi Sanʼat maydonidagi A.S.Pushkin haykali (bronza, granit, 1949—1957)
 Toshkentdagi A.S.Pushkin haykali (1974)

 

Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:18-mayda vafot etganlar
Turkum:Moskvada tugʻilganlar
Turkum:Sovet haykaltaroshlari
Anilidlar

Anilidlar, C6H5NHCOR – anilin va turli radikalli karbon kislotalarning hosilalari. Bu moddalar ani-linning amin guruhidagi bitta vodorod atomi kislota qoldigʻi (atsil guruhi) bilan almashinishi natijasida hosil boʻladi, masalan:C6H5NHCOCH3 – atsetanilid C6H5NHCOC6H5 – benzanilid C6H5NHCHO – formanilid anilidlar suyultirilgan kislota yoki ishqor taʼsirida anilin va karbon kislotaga parchalanadi. Koʻp anilidlar tibbiyotda dori sifatida, qishloq xoʻjaligida esa begona oʻtlarga qarshi kurashda (karsil, solan va boshqalar) ishlatiladi. Ayrim anilidlar azoboʻyoqlarning komponenti sifatida va kinofotomateriallar ishlab chiqarishda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Anilin

thumb|right|220px

Anilin (aminobenzol, amidobenzol, fenilamin) umumiy formulasi C6H5NH2 boʻlgan aromatik aminlarning eng oddiysidir. Molyar massasi 93,2. Anilin rangsiz boʻlib, suvda oz (100 g suvda 20° da 3,4 g) eriydi, oʻziga xos yomon hidli suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi – 6,15°, qaynash temperaturasi 184,4°, 20° da zichligi 1027 kg/m3.

Anilin etil spirt, efir va benzolda yaxshi eriydi. Nilin bugʻi juda zaharli. Anilinni birinchi marta 1826-yilda O. Unferdorben indigoni ohak bilan birga havosiz qizdirish yoʻli bilan olgan va „kristallin“ deb atagan. 1841-yilda Y. F. Fritsshe indigoga oʻyuvchi ishqor taʼsir ettirib olgan moddani nilin deb nomlagan. 1842-yilda esa N. N. Zinin nitrobenzolni (NH4)2 SO3 taʼsirida qaytarish reaksiyasi orqali nilinni sintez qildi va uni „benzidom“ deb nomladi. Bu usul sanoatda keng miqyosda tatbiq etildi. 1843-yilda yuqorida koʻrsatib oʻtilgan usullar yordamida olingan barcha moddalarning bir xil birikma ekanligini isbotladi va shu bilan anilin boʻyoqlar sanoatiga asos solindi. Anilin kuchsiz asos xossali boʻlib, unga tegishli reaksiyalar orasida diazotlash reaksiyasi, yaʼni nitrit kislota bilan boʻladigan reaksiya katta ahamiyatga ega, chunki bunda olinadigan diazobirikmalar koʻpchilik organik boʻyoqlarni sintez qilishda ishlatiladi. Anilin oksidlansa qora nilin va emeraldin degan boʻyoqlar hosil boʻladi. Anilin farmatsevtika moddalari, plastmassalar olishda ham ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Animalizm

Animalizm, zoolatriya (lot. animal — hayvon) — biror hayvonni ilohiylashtirish bilan bogʻliq boʻlgan eʼtiqod va tasavvurlar majmui. Animalizmning kelib chiqishi ovchilik eʼtiqodlariga (hayvonlar oʻlgandan keyin tirilishiga ishonish uning harakterli xususiyatidir), totemizmta borib taqaladi. Qadimgi odamlar ovchilik bilan tirikchilik qilgan davrlarda oʻljani qoʻlga kiritish uchun ov oldidan hayvonlarni sehrlovchi turli marosimlar qilganlar (paleolit gʻorlaridagi rasmlar shundan darak beradi). Hayvonlarni eʼzozlash koʻp xalqlarda uchraydi. U odamning hayvondan kelib chiqqanligi haqidagi miflar (keyinroq u urgʻochi hayvonlar odamlar avlodini boqib tarbiyalagan, degan tasavvurlar shaklini ham olgan) da, u yoki bu hayvonni isteʼmol yoki ov qilishning man etilishida, biron qabila, urugʻni hayvonlar nomi bilan atalishi va boshqalarda koʻrinadi. Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerikada ayiqning, Hindistonda sigirning, Avstraliyada kenguruning muqaddas hisoblanishi animalizm qoldigʻidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Animalistika

Animalistika (lot. animal — hayvon) — tasviriy sanʼatda hayvonlarni tasvirlash. Bu sohada ish-lovchi rassom va haykaltarosh anima-list deb ataladi. Tabiatning ajoyib mahsuli boʻlgan hayvonot olami — suv-da, quruqlikda yashovchilar, qushlar insonni juda qadimdan qiziqtirgan, 526hayvonot dunyosi umuman inson uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Ibtidoiy inson ibtidoiy sanat na-munalarida ov manzaralarini, hayvonlarning turli sharoitda harakat va holatini aks et-tirgan. Qadimda koʻpgina hayvonlarni ilohiy hisoblaganlar (jumladan, tur-kiy xalqlarda ona buri va, b.), tasviriy sanʼat asarlarida inson bilan hayvonni uygʻunlashtirib koʻrsatganlar (sfinks, grifonlar). Qad. Xitoy, Yaponiyada hayvon tasviri bezak va mahobatli mu-jassamotlarda koʻp uchraydi. 17-asr gol-land tasviriy sanʼatida hayvonlarni tasvirlash maxsus janrga aylandi. 18-asrdan rus tasviriy sanʼatida A. jan-ri rivojlana boshladi (I. Groot, P. Klodt). A. xalq ijodida keng tarqalgan. Ayrim Sharq mamlakatlarida, ayniqsa Myanma (Birma), Kambodja (Kampuchiya), Hindistonda meʼmoriy inshootlar qadimdan hayvonlar tasviri bilan uygʻunlashtirib bunyod etilgan. Turki-stonda, jumladan Oʻzbekiston hududida A. juda qadimdan rivojlangan. Dast-labki hayvon tasvirlari (qoyatosh rasmlari, sopol buyumlar bezagi, haykallar) ibtidoiy davrda va undan keyingi ja-miyatda yaratilgan (neolit, eneolit, jez davrida yaratilgan kulollik buyumlaridagi handasiy shakllar hayvon — si-gir, qushlar, xoldor sirtlon tasvirlari bilan toʻldirildi; Amudaryo xazinasidagi oltin buyumlarda hoʻkiz, echki, ilon va boshqa tasvirlari). Yana qarang Saklar madaniya-ti, Skiflar san’ati. Saqlanib qolgan devoriy rasmlarda (qarang Dalvarzintepa, Afrosiyob devoriy rasmlari, Tuproq qal’a devoriy rasmlari), amaliy bezak sanʼati (mato, ziynat buyumlari, bez-akli idishlar va boshqalar)da ham hayvon tas-virlari uchraydi. Arablar istilosidan keyin A. janri tushkunlikka uchrab, oʻrnini koʻproq girih, islimiy naqshlar egalladi. Shunga qaramay, miniatyura asarlarida hayvon va qushlar tasviri koʻp. Bezak sanʼatida ham mavjud: oʻyma va boʻyama naqshlarda hayvon va qushlar uslublashtirib boʻlsa hamki ifodalan-gan, oʻyinchoq haykalchalarda, asosan, hayvonlar shakli tasvirlangan; shoyi matoda afsonaviy mahduqlar (7-9-asrlar), ganch oʻymakorligida qanotli sherlar, dev va boshqa (Termizshohlar saroyida, 12-asr); shisha buyumlarda hayvon shakli (hoʻkiz boshi, Samarqand muzeyida; baliq shaklidagi billur idishcha, Ermitajda) va boshqa tasvirlar, Samarqanddagi Sherdor Madrasa peshtoqiga sher, Buxorodagi De-vonbegi madrasasi qanosiga afsonaviy semurgʻ qush, kiyik tasvirlari ishlangan. Oʻzbek haykaltaroshlari A. Boymatov, P. va M. Ivanov, E. Aliyev, I. Jabborov va boshqa ijodida ham hayvonlar tasviri uch-raydi. Oʻzbek xalq ijodida A. janri (U. Joʻraqulov, H. Rahimova, A. Muxtorov va boshqa ustalar ijodida) keng rivojlangan. Nemat Abdullayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Animizm

Animizm (— jon, ruh) — jon va ruhlar borligiga ishonish. Ibtidoiy davrda paydo boʻlgan. Ibtidoiy odamlar tabiat kuchlariga qarshi kurashda ojizlik qilgan, oʻz hayoti va tanasidagi turli hodisalar (tush koʻrish, gallyusinatsiya, oʻlim va hokazo)ni tushunmagan. Ular jon tana bilan bogʻlangan va u tanadan chiqib keta oladi, deb hisoblaganlar. Insonda asta-sekin abstrakt tafakkur rivojlanishi bilan moddiy narsalarga bogʻliq ruh toʻgʻrisidagi tasavvurlar paydo boʻlgan. Ruhlar yaxshi, saxiy hamda yomon, yovuz ruhlarga boʻlingan. Ruhlar odamlar hayotiga, turmushiga taʼsir koʻrsata oladi deb tasavvur qilingan. Shu sababli zarur paytlarda ularga qurbonliklar qilganlar.
Sözning magik-möjizaviy kuchidan foydalanib, inson ruhiyatiga taʼsir etish, uni hastalikdan ozod qilish, tabiatiga ruhiy tetiklik bağishlash animizm fazilatlari hisoblanadi. Shuning uchun xalq baxshilari deganda baxshilik, yaʼni shifo bağishlash maʼnosi saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anis aldegid

Anis aldegid, obepin, pSN^O — S6N4 — SNO — yogʻsimon modda, mol. m. 136,15, suyuqlanish temperaturasi — 0,02°, qaynash temperaturasi 248°, xushboʻy, efir moylari tarkibida uchraydi. Sanoatda Anis aldegid anetolni nitrat yoki boshqa oksidlovchilar bilan oksidlab hosil qilinadi, efir moylaridan esa alo-xdda (bisulfit) usul bilan olinadi. Anis aldegid havodagi kislorod bilan oksidlanganda anis kislota hosil qiladi, ishqor taʼsirida esa anis spirt 527va kislota hosil boʻladi. Sanoatda Anis aldegid xushboʻy modsa sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniq quyish

Aniq (Presizion) quyish — metallurgiyada mexanik ishlov berishni talab qilmaydigan quymalar olish usuli.

Qiyin ishlov beriladigan materiallar (legirlangan poʻlat, olovbardosh va qattiq qotishmalar va hokazolar)ni quyishda aniq quyish ishlatiladi. Aniq quyish quyidagi jarayonlarni oʻz ichiga oladi: buyum namunasini tayyorlash; mum modellar quyish uchun press-qolip tayyorlash; mum modellar quyish; quyma qolipini tayyorlash; mumni eritish va qolipini qizdirish; metallni eritish va qolipga quyish; quygichlarni urib chiqarish va quymani tozalash. Aniq quyish usuli sanoatning turli sohalarida keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniq ekish

Aniq ekish — urugʻlikni muayyan masofada belgilangan miqdorda uyalarga tashlab ekish. Bu usuldan maqsad urugʻ sarfini kamaytirish, oʻsimliklarning bir meʼyorda rivojlanishiga sharoit yaratib berish, ularni parvarish qilishda mehnat sarfini kamaytirishdan iborat. Oʻzbekistonda gʻoʻza, makkajoʻxori, qand lavlagi singari qator orasiga ishlov berish talab etiladigan ekinlarni yetishtirishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqlik

Aniqlik — 1) mashinasozlikda- tayyorlanadigan buyumlar (detallar, uzellar, mashina asboblari)ning oldindan belgilangan parametrlarga, chizmada berilganiga, texnik shartlarga, standartlarga mos kelish darajasi. Har qanday texnologik jarayonda muayyan xatolik boʻladi, shuning uchun mutlaq Aniqlikga erishib boʻlmaydi. Aniqlikshakli, oʻlchami, oʻzaro joylashish aniqligi kabi xillarga boʻlinadi. Yoʻl qoʻyiladigan Aniqlik(dopusklar) tizimiga muvofiq detallarning oʻlchamlariga chegaraviy oʻlchamdan ogʻish (qoʻyim) bilan Aniqlikkiritiladi; 2) avtomatik boshqarish tizimi (ABT)da — boshqarish jarayonining talab etil-ganga yaqinlashishi darajasini belgi-lovchi eng muhim koʻrsatkichlardan biri. Boshqarish jarayonining talab etilgandan ogʻishi boshqarish ob’ekti va ABT dinamik xossalaridan, ABTga kiradigan oʻlchash hamda ijro qurilmalarining xatoliklari, baʼzi elementlarning ichki shovqinlari va tashqi xalaqitlaridan kelib chiqadi; 3) oʻlchashda — oʻlchash natijalarining oʻlchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymatiga yaqinlashish darajasi; 4) oʻlchash asboblarida- oʻlchash as-boblari koʻrsatgan qiymatning maxsus asbob yordamida oʻlchangan kattalikning haqiqiy qiymatiga yaqinlashish darajasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqlik sinflari

Aniqlik sinflari — 1) mashi-nasozlikda — detallarni aniq tayyorlash mezonlari. Davlat standartlari (andozalari)da koʻrsatilgan yoʻl qoʻyiladigan xatolik (dopusk)lar qiymati bilan belgilanadi. Aniqlik sinflari buyumlarning alohida parametrlari (chiziqli oʻlchamlari, burchaklari, tishli gʻildiraklarning parametrlari)da, yaxlit buyum (metall kesish stanoklari va boshqalar)da belgilangan boʻlishi mumkin. Standart tizimlarida barcha Aniqlik sinflari dagi dopusklar nominal (meʼyoriy) oʻlchamga bogʻliq boʻlgan dopusk birligi asosida aniqlanadi. Har qaysi dopusklar tizi-mida bir necha Aniqlik sinflari mavjud boʻladi. Ular tartib raqamlari bilan belgilanadi. Dopu-sklarning oshishi bilan Aniqlik sinflari raqamlari ham oshadi. „Valteshik“ tizimi uchun 19 kva-litet belgilangan (dastlabki 6 tasi kalibrlar, qolganlari aniq buyumlar uchun qoʻllanadi). Bu aytilgan Aniqlik sinflari sobiq Ittifoqda amal qilgan, hozir Rossiyada ham amal qilmoqda. Oʻzbekistonda yangi standartlar qabul qilinishi munosabati bilan Aniqlik sinflari toifalari ham oʻzgartirilmoqda; 2) oʻlchov vositalarining umumlashtiril-gan tafsiloti; ular uchun aniqlikka taʼsir qiladigan va davlat standartlarida belgilangan asosiy va qoʻshimcha xatoli-klar hamda boshqa parametrlari chegarasi koʻrsatkichi vazifasini oʻtaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqlovchi

Aniqlovchi — Gap boʻlaklari bosh boʻlaklar va ikkinchi darajali boʻlaklarga boʻlinadi .Bosh boʻlaklarga ega va kesmlar kiradi . Ikkinch darajali boʻlaklarga esa toʻldiruvch aniqlovchi va hol kiradi .Aniqlovchi shaxs-narsa, hodisa nomiga tobelanib, uning belgisi (xususiyati, sifati) ni va kimga qarashli ekanini aniqlab keladi. Yozuvda aniqlovchining tagiga toʻlqinli chiziq chiziladi. Aniqlovchining uch turi mavjud: 1) izohlovchi aniqlovchi (boshqa nomni bildiradi ularga jinsi, mansabi, unvoni, qarindoshligi (masalan, oʻzbek shoiri Furqat); 2) sifatlovchi aniqlovchi (masalan, keksa togʻlar); 3) qaratuvchi aniqlovchi — belgili yoki belgisiz qaratqich kelishigi shaklidagi soʻz bilan ifodalanadi (masalan, suvning beti yoki suv beti). U qanday? qanaqa? qaysi? nechanchi?qancha? nechta? kimning? nimaning?,qayerning? qayerdagi? qachongi? so'roqlaridan biriga javob bo'ladi.Biz oʻz ona tilimizni bilishimiz lozim . Zero biz Oʻzbekiston rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan boʻlamiz . 

Jumaboyeva Xosiyat Soliyevna Xorazm viloyati Shovot tumani Beshmargan mahallasi 🧡 

01.12.2024 

Shior: Yo asling kabi koʻrin yo koʻringaning kabi boʻl ! J. Rumiy 

Men sizlarning oʻqishlaringizga omad tilab qolaman .
Aniqlovchi (matematika)

Aniqlovchi (determinant) — matematik tushuncha. Aniqlovchi nazariyasi ixtiyoriy chiziqli algebraik tenglamalar sistemasini yechish yo'lida vujudga kelgan boʻlib, XVIII-asr ikkinchi yarmi va XIX-asr birinchi yarmida yaratildi. Aniqlovchi iborasi K. Gauss tomonidan kiritilgan; hozirgi belgilanishi ingliz matematigi A. Keliga mansub.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqmas integral

Aniqmas integral – biror oraliqda berilgan f(x) funksiyaning F(x)+C (bu yerda C – ixtiyoriy doimiy son) koʻrinishidagi boshlangʻich funksiyalar toʻplami.

 
 
 
 
 , , 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqmas koeffitsiyentlar usuli

Aniqmas koeffitsiyentlar usuli — matematik ifodalar ilgaridan maʼlum boʻlganda koeffitsiyentlarni topish uchun ishlatiladigan usul. Bu usul matematikaning turli tarmoqlarida keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqmas tenglama

Aniqmas tenglama — bittadan ortiq nomaʼlumlarni oʻz ichiga oluvchi tenglama. Nomaʼlumlar soni tenglamalar sonidan katta boʻlgan tenglamalar sistemasini Aniqmas tenglama lar sistemasi deyiladi. Aniqmas tenglama cheksiz kup yechimga ega. Aniqmas tenglama atamasi sonlar nazariyasida ishlatiladi; unda Aniqmas tenglamaning biror arifmetik shartlarga javob beradigan yechimlari qaraladi. (Odatda, Aniqmas tenglamaning butun yoki ratsional sonlardagi yechimlari izlanadi). Bu xil yechimlarni izlash Diofant tenglamalari nazariyasining vazifasidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anka tura

Anka tura (14-asr) — Jeta (Moʻgʻuliston) xonlari Tugʻluq Temur va Ilyoshoʻjalardan soʻng Jetada yuz bergan parokandalikda taxt talab boʻlib siyosiy sahnaga chiqqan xonzodalar va amirlardan biri. 1388-yil bahorida Amir Temur Xo-razmda ekanligidan foydalanib, avvalgi bitimlarga xilof ravishda Oʻzgan tara-fidan Andijonga hujum qiladi. Lekin Umarshayx Mirzoaai zarba olib, Oloy togʻlariga chekingan. A. T.ning bu xuru-ji Amir Temurning 1389, 1390-yillarda Jeta tomon ikki marta yurishiga sabab boʻlgan. Bu yurishlar natijasida harbiy va iqtisodiy qudrati sindirilgan Jeta Amir Temur mulkiga qoʻshib olingan. A. T. Oltoy tomonga chekinib, domdaraksiz yoʻqolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anker

Anker (nem. anker — yakor) — 1) soat mexanizmining yakor (vilka) koʻrinishidagi qismi. Soat mexanizmining bir meʼyorda yurishini taʼminlaydi. Ossillyator (mayatnik yoki balans) bilan ishga tushirish gildiragi orasida-gi boglovchi zveno. Ankerli soat, anker-li yurish suzlari A.dan kelib chiqqan; 2) inshoot va mashinalar qismlarini mahkamlaydigan detal. Inshootlarda devor, poydevorlar, gumbazlarga qoʻyib ketiladi. „A“, atamasi „oraliq detal“ maʼnosida ham qoʻllanadi (ankerli plita, ankerli bogʻ va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankerit

Ankerit — karbonatlar guruhiga kiruvchi mineral. Qattiqligi 3,5-4. C. ogʻirligi 2,9-3,1. Kristallari yassi rombo-edr shaklida. Rangi shishasimon va sarg'ish, sargʻish-qoʻngʻir, qizgʻish. Nurash na-tijasida qoʻngʻir tusga oʻtganligi uchun ilgari qoʻngʻir shpat deb ham atalar edi. A. ko'pincha ruda konlarida kvars, flyu-orit, kalsit, xalkopirit, galenit, argentit, tugʻma kumush, siderit, nikelin va boshqa minerallar bilan uchraydi. A. ohaktoshning siderit (FeCO3) bilan almashinishi natijasida ham hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Ankerli birikma

Ankerli birikma — mashina detallarini, inshootlarning detal va qismlarini bir-biriga anker yordamida mahkamlab hosil qilinadigan birik-ma. Yaxlit qilib tayyorlash qiyin bul-gan baʼzi shakldor detallarni hosil qilish uchun ikki va undan ortiq detalni biriktirishda, prokat listlaridan gʻildiraklar yasashda, mashina va stano-klarning quzgʻalmas qismlarini poyde-vorga mahkamlashda ishlatiladi. Ankerli birikma asosan qizdirilgan ankerlar, ankerli boltlar va plitalar yordamida bajari-ladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankerli ustun

Ankerli ustun — qatlam-qatlam togʻ jinslarini bir-biriga mahkamlovchi element. Metall, temir-beton, kamdan-kam hollarda yogʻochdan ish-529lanadi. Togʻ jinslarini parmalab ochil-gan teshiklarga uzun metall sterjenlar (ankerlar) oʻtkaziladi. Ankerning bir uchi togʻ jinsi orasiga maxsus qulf bilan mahkamlanadi, ikkinchi (pastki) uchi ga shayba va gayka yordamida ustki tirak An-kerli ustun. biriktiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankiloz

Ankiloz (yun. ankilos — buqilgan) -boʻgʻimning bukilmaydigan va yozilmaydigan boʻlib, qimirlamay qotib qolishi. Bunga suyaklar boʻgʻim yuzasining jarohatlanishi va parchalanib sinishi, boʻgʻim hosil qiladigan togʻay yuzasining yalligʻlanishi yoki shikastlanganda boʻgʻimni uzoq vaqt qimirlatmay qoʻyib davolash, jarroxlik usuli bilan boʻgʻimni qotirib qoʻyish sabab boʻladi. Boʻgʻimdan tashqari, boʻgʻim ichi, suyakli, chandiqli (fibrozli) A. farq qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankilozavrlar

Ankilozavrlar (Ankylosauria) -dinozavrlarga mansub, qirilib bitgan sudralib yuruvchilar. Uzunligi 8-9 m gacha. Gavdasi keng, yassi, usti suyak qalqon bilan, old oyoqlari uzun tikanlar bilan, dumi esa suyak halqa yoki oʻtkir tikanlar bilan qoplangan; tishlari yoʻq yoki kam rivoj-langan. A.ning qoldiqlari Markaziy Qozogʻiston, Qizilqumda ham topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankilostoma

Ankilostoma (Ankylostoma) — juda kichkina (urgʻochisi 10-13 mm keladigan) qizgʻish gijja. Odam va sut emizuvchi hayvonlarning ingichka ichagida parazitlik qiladi. 2 turi odamning oʻn ikki barmoq ichagida yashaydi.Ankilostoma tuxumlari najas bilan tashqariga chiqadi qulay sharoitda (25° da) 1-2 sutkadayoq ular lichinkaga aylanadi. Haqiqiy Ankilostoma tuproqda hayot kechirib, ikki marta poʻst tashlagandan keyin yuqumli lichinka hosil boʻladi. Bu lichinkalar terini teshib, tana ichiga kiradi, ogʻiz orqali ham yuqishi mumkin.
thumb

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankilostomidlar

Ankilostomidlar (Ankylosto-matidae) — strongilidlar turkumiga mansub toʻgarak chuvalchanglar oilasi. Uzunligi 21 mm gacha. Orqa tomoniga siljigan keng ogʻiz boʻshligʻida joylashgan kutikula tishlari yordamida xoʻjayinining ichagi devoriga yopishib oladi. Sut emizuvchi hayvonlar va odamda parazitlik qiladi. 70 ga yaqin turi maʼlum, koʻproq tropik va subtropik mintaqalarda uch-raydi. Odamlarda oʻn ikki barmoq ichak anki-lostomasi (Ankylostoma duodenale) va amerika nekatori (Necator americanus), yirtqich sut emizuvchilarda it ankilo-stomasi (A. caninum) parazitlik qiladi. A. tuxumlari axlat bilan nam joyga yoki suvga tushganida rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi odam va hayvon tanasiga teri orqali oʻtadi yoki suv va oziq orqali ichakka tushadi. A. tropik va subtropik iqlimli janubiy hududlarda tarqalgan. Odamlarda oʻtkir kamqonlik paydo qiladi, baʼzan oʻlimga olib keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankilostomidoz

Ankilostomidoz — odam ichagida parazitlik qiladigan yumaloq chuvalchanglar — ankilostomidlar qoʻzgʻatadigan gijja kasalligi. Issiq iqlim kasalliklaridan. Asosiy belgilari kasallik yuqqanidan 2-3 oy keyin namoyon boʻladi. Asosan meʼda-ichak faoliyati buzilib, darmonsizlik, mehnatga layoqatsizlik, baʼzan ogʻir shakldagi kamqonlik, bosh aylanishi, bosh ogʻrigʻi, bolalarda jismoniy va aqliy jihatdan oʻsishning orqada qolishi va boshqalar kuzatiladi. Bemor kasalxonada davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasallik alomatlari
Turkum:Parazitologiya
Ankona

Ankona – Italiyaning sharqiy qismidagi shahar. Ankona provinsiyasining va Marke viloyatining maʼmu-riy markazi. Aholisi 103,5 ming kishi (1990). Adriatika dengizidagi port va harbiy dengiz bazasi. Mashinasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari bor. Musiqa asboblari va shisha buyumlar ishlab chiqariladi. 530Farmatsevtika sanoati mavjud. Chetga oltingugurt va asfalt chiqariladi. Baliq ovlanadi. A.da tarixiy yodgorliklar koʻp. Marmardan ishlangan Trayan zafar arki (115 yildan keyin qurilgan), 12-13-asrlarga oid sobor, Milliy muzey, rasmlar galereyasi bor. Balneologik kurort.

 Galareya 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Ankorij

Ankorij — AQShdagi shahar, Alaska shtatida. Aholisi 226 ming kishi (1990). Tinch okeanning Alaska qoʻltigʻi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Transport yoʻllari tuguni Alaskaning savdo-moliya markazi; yogʻochsozlik, oziq-ovqat (baliq qayta ishlanadi), poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 2 universitet, Arktika indeyslari va eskimoslar muzeyi bor. Ankorijga 1915-yilda asos solingan. 1964-yil halokatli zilziladan keyin qayta tiklanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Alaska shaharlari
Annoba

Annoba (ʿAnnāba; ) — Jazoirning shimoli-sharqidagi shahar, Annoba viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 305 ming kishidan ziyod. Transport yoʻllari tuguni. Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Yirik savdo markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat (tamaki, vino, konserva, un tortish va boshqalar), metallurgiya (al-Hajar majmuasi), metallsozlik, kimyo (ammiak, mineral oʻgʻitlar), toʻqimachilik sanoa-ti korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi mavjud. Universitet bor. A.ning koʻhna qismida shahar qal’asi (qasaba) va Sidi bu Meruan masjidi (1033) saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Jazoir shaharlari
Annallar

Annallar (lotincha: — yillik) — eng muhim voqealar yozib boriladigan yil-noma. Qad. Rimda bosh pontifik (kohin) buyrugʻiga binoan hamma muhim voqealar oq ganch bilan qoplangan taxtachalar ustiga yozib qoʻyilar edi. A. bizgacha saqlanmagan, ularning mazmuni annalistlar yoki ilk Rim tarixchilari asarlaridan maʼlum. „Annallar“ degan nom keyinchalik oʻrta asrlar solnomasiga oʻtgan. A. juda qadimgi zamonlardan boshlab (miloddan avvalgi taxminan 5-asr) yozib borilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Annuitet

Annuitet (frans. annuite — yillik badal) — 1) kreditorlarga qarzni uzish hisobiga foizi bilan birga har yili toʻlanadigan pul; 2) mijozga shartnomada koʻrsatilgan muayyan muddatlarda muntazam pul summasi keltiradigan investitsiyalar; 3) muddatli davlat qarzi, qarzlarning muayyan qismi har yili foizi toʻlangan holda uzib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Annulyatsiya

Annulyatsiya (lotincha annullo - yoʻq qilaman) — biron-bir hujjat, shartno-ma, huquqlar yoki vakolatlarning bekor qilinishi, ular haqiqiy emas, deb e’lon etilishi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anoa

Anoa (Anoa depressicornis), pakana buyvol — yovvoyi qoramolning bir turi. Juft tuyoqlilar turkumiga mansub. Faqat Sulavesi o.idagi tekislik va togʻ oʻrmonlarida yashaydi. A. shoxlari toʻgʻri, qisqa, buyvolga oʻxshab ketadi, lekin undan kichikroq; gavdasining uzunligi 1,7 m, boʻyi 1 m, rangi toʻq qoʻngʻir, boshi, boʻyni va oyoqlarida oq dogʻlari bor. Ilgari goʻshti, terisi uchun ovlangan. Soni keskin kamayib ketganligi tufayli Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
thumb|left|228px|Voyaga yetgan anoa va buzoq
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anov

Anov — Ashxobod (Turkmaniston) yaqinidagi Anov qishlogʻi atrofidan to-pilgan qadimgi dehqonchilik manzilgohlari (mil. av. 4-ming yillik — miloddan avvalgi 1-asr). Eneolit, jez va ilk temir davrlariga oid arxeologik madaniyat shundan olin-gan (qarang Anov madaniyati). Xom gʻishtdan qurilgan turar joy qoldiqlari, rangli naqshli sopol idishlar, metall qurollar va boshqa topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Arxeologiya
Anov madaniyati

Anov madaniyati — Ashxobod yaqinidagi Anov qishlogʻi atrofida joylashgan ilk eneolit va soʻnggi jez davrlariga oid qadimgi dehqonchilik manzilgohlari va shahar harobalari. Eneolit va jez davri manzilgohlari saqlanib qolgan shimoliy va jan. Anov te-paliklari ayniqsa dunyoga mashhur. Anov madaniyati ni dastlab amerikalik geolog R. Pompelli va angliyalik arxeolog Shmidt tekshirgan. Anov madaniyati qatlamlaridan xom gʻishtdan qurilgan binolar qoldiqlari, turli mis buyum va zeb-ziynatlar, tosh yorgʻuchoqlar, sirtiga rang-barang naqshlar ishlangan sopol idishlar hamda jamiki borliqni vujudga keltiruvchi qudrat timsoli hisoblangan ayol haykalchalari topilgan. Arxeologik qazishlar va aerofoto suratlar eneolit davridayoq Oʻrta Osiyo hududida eng ilk sugʻorish inshootlari barpo boʻlganligini koʻrsatadi. Eneolitdan jez davriga oʻtish bosqichida sopol buyumlarga naqsh ishlash bilan birga inson va hayvonlar shaklini ham chizish keng tus olgan. Anov madaniyati yodgorliklarini boshqa mintaqa topilmalari bilan qiyosiy oʻrganilishi natijasida jez davrida, mil. av. 3-2 ming yillik oxirida Oʻrta Osiyo janubida ilk shahar madaniyati, qadimgi Sharq tipidagi mahalliy madaniyat vujudga kelgan deb hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Anod

thumb
Anod (yun. anodos — koʻtarmoq, ana — yuqoriga va hodos — yoʻl, harakat) — 1) elektr toki manbaining musbat elek-trodi, mas, galvanik element yoki elektr akkumulyatorning musbat qutbi; 2) elektr tokining musbat qutbiga tutashtirilgan elektron asbob (ion asbobi) elektrodi; 3) elektrolitik vannaning musbat qutbi (qarang Elektroliz); 4) elektr yoyining mus-bat elektrodi. Qoʻllanish sohasiga qarab 532A. materiali sifatida metallar (tantal, molibden, nikel, mis, temir, volfram va boshqalar) hamda grafit ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anod batareyasi

Anod batareyasi — bir necha galvanik element yoki akkumulyatoram tashkil topgan va elektron lampalar anod zanjirini elektr energiyasi bilan taʼminlaydigan kuchlanish manbai. Kimyoviy tok ini oʻzaro ketma-ket (kuchlanishni oshirish uchun) va parallel (tok kuchini oshirish uchun) ulash mumkin. Anod batareyasi koʻpincha oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok tarmogʻi boʻlmagan joylarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anodgidravlik ishlov

Anodgidravlik ishlov — metall buyumga elektrolit (anod eritmasi) oqimida ishlov berish usuli. Metallning elektrolitda erishi (elektroliz)ga asoslangan. Murakkab shakldagi detallar (shtamplar, turbinalarning kuraklari va boshqalar)ga ishlov berishda, gravyura va hokazoda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anodlash

Anodlash, elektr-kimyoviy oksid-lash — elektroliz vositasida metall buyumlar sirtida shu metall oksidlaridan iborat parda hosil qilish. A.da elektrolitga botirilgan buyum tok man-baining musbat zaryadlangan elektrodiga (anodiga) ulanadi. Mas, mis ishqor eritmasida oksidlovchi ishtirokida anodlanganda Na2Cu03 tarkibli beqaror birikma eritmasi hosil boʻladi. Bu bi-rikma parchalanganda mis §-oksid aj-ralib chiqib, buyum sirtida kristalla-nadi. Metall buyumlar sirti elektrolit toʻldirilgan vannalarda anodlanadi. Elektrolit sifatida ishqor, kislota yoki tuz ishlatilishi mumkin. Oksid parda metall buyum sirtini korroziyadan saqlaydi va unga husn beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anod-mexanik ishlov

Anod-mexanik ishlov — metall buyumga elektrolit muhitida elektr kimyoviy va elektr erozion tarzda taʼsir etib ishlov berish usuli. Rus olimi V. N. Gusev ixtiro qilgan (1943). Ishlanuvchi detal va elektrod asbob elektrolit (anod eritmasi) ichiga botiriladi va zanjirga past kuchlanishli (25-30 V) oʻzgarmas tok ulanadi (rasm). Elektrod asbobning materiali sifatida kam ugle-rodli poʻlat olinadi. Elektrod asbob de-tal sirtidagi himoya pardasini yemirishi natijasida uning ostida tok zichligi ortib, elektrolit taʼsirida metall yemi-riladi. Anod-mexanik ishlov stanoklarida metallarni toʻgʻri va egri chiziq boʻylab kesish, qattiq qotishmali keskichlarni charxlash, silliqlash va boshqa ishlarni bajarish mumkin. Bu usul hozir ham qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anolit

Anolit — elektrolizom katodsai gʻovakli diafragma (toʻsiq) bilan ajratil-gan va anod atrofida joylashgan elektro-lit. Mas, xomaki nikelni elektrolitik usulida aralashmalardan tozalashda toza nikelning katodga oʻtirishini taʼmin-lash uchun anod muhiti katod muhitidan diafragma bilan ajratiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomal aylanish davri

Anomal aylanish davri -yoritqich orbitasining markaziy jismga eng yaqin nuqtasi (mas, perigey, peri-geliy)da ketma-ket ikki marta boʻlishi orasida oʻtgan vaqt. Masalan, anomal oy (yil) — Oy (Yer)ning, perigey (perigeliy)da ketma-ket ikki marta boʻlishi orasida oʻtgan vaqt. Anomal oy — 27,55 sutkaga, anomal yil esa 365,2596 sutkaga teng .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomal dispersiya

Yorug’lik dispersiyasi birinchi marta 1672–yilda ingliz olimi I. Nyuton tomonidan kuzatilgan. U shisha prizmadan oq yorug’lik o’tganda rangli spektr hosil bo’lishini aniqlagan. Yorug’lik dispersiyasini sindirish ko’rsatkichni aniqlaydigan har qanday usul bilan kuzatish mumkin. Masalan, prizmalardan yorug’lik o’tganda, to’la ichki qaytish hodisasi ro’y berganda va interferension asboblar yordamida. Umumiy holda, yorug’lik dispersiyasi ro’y berganda to’lqin uzunligini kamayishi bilan sindirish ko’rsatkichi orta boradi. Bunga normal dispersiya deyiladi. Lekin shunday hollar ham kuzatiladiki, bunda to’lqin uzunligini kamayishi bilan sindirish kursatkichi ham kamayadi. Bunday dispersiyaga anomal dispersiya deyiladi. Odatda anomal dispersiya yorug’likni yutilish sohasida kuzatiladi.

Moddalar sindirish koʻrsatkichining yorugʻlik toʻlqin (chastotasiga) bogʻliqligi
dispersiya deb ataladi.
Yorug’lik dispersiyasi deb, moddaning sindirish ko’rsatkichini yorug’lik to’lqin uzunligiga bog’liqligidan yuz beradigan hodisalarga aytiladi.
 
Ba'zi moddalarda ham normal, ham anomal dispersiyalar kuzatiladi.
Anomal dispersiya — yorugʻlik toʻlqinlarining chastotasi ortganda moddaning sindirish koʻrsatkichi kamayishi bilan ifodalanadigan yorugʻlik dispersiyasi. Anomal dispersiya yorugʻlik eng koʻp yutiladigan spektr sohalarida kuzatiladi. Boshqacha aytganda yorugʻlik toʻlqin chastotasi, yorugʻlik toʻlqin uzunligiga teskari proporsional. Bundan kelib chiqib, yorugʻlik toʻlqin uzunligi kamayishi bilan moddaning nur sindirish koʻrsatkichi ham kamaysa, bu moddadagi yorugʻlikning dispersiyasi-anomal dispersiya deyiladi.

;  — moddaning sindirish koʻrsatkichi ,  — toʻlqin chastotasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomal metabolitlar

Anomal metabolitlar — noqulay omillar (ionlashtiruvchi nurlar, past yoki yuqori temperatura, suvsizlik) taʼsirida tirik organizm hujayralarida moddalar almashinuvining buzilishi natijasida yigʻilib qoladigan yarim oksidlangan moddalar (peroksid, epok-sid, oksifenol, oksixinon, gistamin, xolin va boshqalar). Bunday moddalar zaharli boʻlib, organizmdagi biokimyoviy ja-rayonlarning buzilishini yanada kuchay-tiradi va koʻpincha organizmning irsi-yatini oʻzgartirib yuboradi yoki uning halokatiga sabab boʻladi (qarang Toksinlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomaliya

Anomaliya (yun. anomalia) — meʼyor (norma)dan chetga chiqish (ogʻish); umumiy 533qonuniyatga zid holat: 1) biologiya va tib-biyotda — biror aʼzo yoki butun organizm tuzilishi va funksiyasining odatdagidan koʻra boshqacharoq boʻlishi, normadan chetga chiqishi. Odam va hayvonlardagi A.lar tugʻma (ona qornidayoq) va tugʻilgandan keyin paydo boʻlishi mumkin. Tugʻma nuqsonlardan majruhlik koʻproq uch-raydi. Orttirilgan A. (eshitish va koʻrish nuqsonlari, aqliy rivojlanishdan orqada qolish) turli kasalliklar oqibatida vujudga keladi; 2) pedagogika va psixologiyada — shaxsning jismoniy va aqliy rivojlanishda normadan chetga chiqishi. Bolalar A. sini maxsus pedagogika (defektologiya) oʻrganadi. Bosh miyada biror nuqsonni toʻldirib yuborish xu-susiyati kuchli boʻlgani uchun bolalarda A. hodisasiga qarshi keng pedagogik ishlar olib borish mumkin; 3) magnit A.lar — Yer sirtidagi magnit maydon qiymatining meʼyordagidan ogʻishi, yaʼni qiymati magnit A. tarqalish hududidan ancha katta boʻlgan hududda geomagnit maydonni ifodalaydi. Qamrab olingan hudud kattaligi boʻyicha mintaqaviy, hududiy va cheklangan magnit A.lariga boʻlinadi; 4) ogʻirlik kuchi Axi — amaldagi ogirlik bilan yer sharining tuzili-shiga qarab hisoblab chiqilgan ogʻirlik kuchi oʻrtasidagi farq; bu farq yer sharining umumiy tuzilishiga va kuzatilayot-gan nuqta atrofidagi togʻ jinslarining zichligiga bogʻliq. Jinslar zichligi yer sharining oʻrtacha zichligidan farq qilsa, ogʻirlik kuchi A. si roʻy beradi. Ogirlik kuchi va magnit A.larini oʻrganish geologik tadqiqotlarda, xususan, foy-dali qazilmalarni geofizik usullar bilan qidirishda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomozamit

Anomozamit (Anomozamites) — bennettitlar oilasiga mansub qadimiy oʻsimliklar turkumi. Hozirgi vaqtda faqat barg qoldiqlari (qazilma holda) uch-raydi. Barglari yirik va patsimon, yaprogʻining oʻrta qismi segmentlarga boʻlingan. Hozirgi gacha A.ning 20 dan ortiq turi aniqlangan. Ular Pomir, Zarafshon togʻlari, Fargʻona vodiysining jan., shim., sharqiy hududlari, Hisor togʻlari, Turkmaniston, Qoratov, Mangʻishloq, Janubiy Qozogʻiston, Issiqkoʻl va boshqa joylarning yura hamda Shimoliy Germa-niya, Shpitsbergen, Grenlandiyaning boʻr qatlamlaridan topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anonim

Anonim (yun. anonymos – nomsiz) muallifi nomaʼlum xat, asar va shunga oxshash maʼlumotlar) xati yoki asarida oʻz nomini yashirgan muallif. „Abushqa“ lugʻatining muallifi Anonimdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anons

Anons (frans. annonce — omma-viy axborot, eʼlon) — spektakl haqida oldindan beriladigan eʼlon. 17-18-asrlarda koʻproq fransuz teatriga xos boʻlib, spektakl (yoki alohida pardalar) boshlanishidan oldin sahnadan turib koʻrsatiladigan tomosha, ishtirok etuvchilar, ijrochilar va boshqa haqida tomosha-binlarga beriladigan axborot. A. spek-taklning ajralmas boʻlagi hisoblanib, truppaning eng yaxshi aktyorlari tomonidan ijro etilgan. A. odatda badiha aso-sida qurilib, hazil-mutoyiba, qochirim va boshqa joʻrligida olib borilgan. Hozirgi A. spektakl, konsert, sirk tomoshasi va boshqa haqida (mufassal maʼlumotlarsiz) ol-dindan eʼlon qilinadigan afisha.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anor (kommunna)

Anor Fransiya shimolida joylashgan Shimoliy departament kommunasi.INSEE commune file U Maubeuge shahridan qirq kilometr (yigirma besh milya) uzoqlikda janubi-sharqda joylashgan.

 Qardosh shaharlar 

 Aken, Germaniya
 Gizałki, Polsha
 Momignies, Belgiya
 Příbram, Chexiya

 Yana qarang 

 Shimoliy departament kommunalari

 
2. The National Institute of Statistics and Economic Studies https://uz.wikipedia.org/wiki/Institut_national_de_la_statistique_et_des_%C3%A9tudes_%C3%A9conomiques
3. INSEE commune file

4. "Comité de jumelage "Anor-Europe"". anor.fr (in French).
Turkum:Nord shaharlari
Anor (naqsh)

Anor, anorgul — anor koʻrinishidagi islimiy naqsh turi; kulollik, naqqoshlik, kashtachilikda keng qoʻllanadi. Anor tasviri qadimdan toʻqchilik va toʻkin-sochinlikni ifodalagan. Anor gohida aynan oʻzi, gohida uslublashtirib ifodalanadi. Baʼzan uning kesimi va ichidagi donalari ham tasvirlanadi. Bunda idishning shakliga mos tushgan yorqin boʻyoqli naqsh nafis koʻrinadi, nur taʼsirida sir tovlanib, 535 jonli manzara hosil boʻladi. Har bir bezakning shakli va qayerda ishlatilishi ustalarning noziq didiga bogʻliq. Anor tasviri xalq amaliy sanʼatining boshqa da ham qoʻllanadi. Jumladan anor naqsh sifatida oʻzbek milliy toʻqimachiligida 19-asrning 2-yarmida keng tarqaldi. Masalan, dasturxon va shu kabu buyumlar guli anorsimon gul shaklida boʻyalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sanʼat
Turkum:Naqshlar
Anordoshlar

Anordoshlar (Punicaceae) — yopiq urugʻlilar boʻlimiga mansub oʻsimliklar oilasi. A. buta yoki kichikroq daraxt boʻlib, gullari ikki jinsli, toʻgʻri (ak-tinomorf), kosachasi qoʻngʻiroqsimon, tojbarglari 5-9 ta, changchilari koʻp, barglari mayda, uzun, yonbargchasiz. Shox va novdalari tikanli. A.ning faqat bir turkumi — anor bor. Oʻzbekistonda bit-ta yovvoyi tur (P. granatum L.) oʻsadi. Eki-ladigan anor navlari ham ana shu turdan kelib chiqqan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil