Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Baxshi

thumb|O'zbek baxshisi Abdunazar Poyonov
Baxshi (; ; ; bagʻsha — ustod, maʼrifatchi; sanskritcha bhikshu — qalandar, darvesh):

1) xalq dostonchisi. Qoʻshiq va dostonlarni yoddan kuylovchi, aytuvchi, avloddan-avlodga yetkazuvchi sanʼatkor. Baxshi soʻzi baʼzan shaman maʼnosida ham qoʻllanadi. Dostonchilarni esa yuzboshi, soqi, sannovchi, jirov deb ataydilar. Baxshilar, asosan, ikki toifaga — ijrochi va ijodkor Baxshilarga boʻlinadi. Ijro-ch i Baxshilar, asosan, ustozidan oʻrgangan dostonlarni juzʼiy oʻzgarishlar bilan aynan kuylasalar, ijodkor Baxshilar ogʻzaki epik anʼana asosida dostonning oʻz variantlari, hatto ular asosida yangi dostonlar ham yaratadilar. Bunday Baxshilar shoir deb ham yuritiladi. Mas, Ergash shoir, Fozil shoir, Poʻlkan shoir, Abdulla shoir, Xidir shoir va boshqa Baxshi doston va qoʻshiqdarni qoʻbiz, doʻmbi-ra, dutor kabi sozlar joʻrligida kuy-laydi. Xorazm Baxshilari dostonlarni asosan, dutor, qisman tor bilan ijro etadilar, ularga gʻijjak va boʻlamonda sozchilar joʻr boʻladilar. Doston kuylash, shogʻird yetishtirishda qatiy tartib, qonun-qoidalarga rioya qilingan (yana q. Dostonchilik); 

2) moʻgʻullar istilosi davrida budda dinidagi qalandarlarni, uygʻur alifbosi asosida turli hujjatlar tuzuvchi idora xodimlarini, moʻgʻullardajarrohlarni.Chigʻatoy ulusi, Oltin Oʻrda, Qozon va Qrim xonliklarida kotiblarni, Boburiylar davlatidagi harbiy qismlarning hisobkitob ishlarini olib boruvchi va ularga maosh toʻlovchi yirnk amaldorlarni, Buxoro xonligida maʼmuriy binolar qurishda mablagʻ (sarf-xarajat) hisobini olib boruvchi kishilarni, turkmanlarda urut oqsoqollarini ham Baxshi deb atashgan.

 Yana qarang 

 Dostonchilik
 Oqin
 Oshiq

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dostonchilik
Baxya

Baxya (fors.) — toʻgʻri chok: 1) rangli yoʻgʻon (paxta yoki ipak) ipdan tiqilgan chok. Mahsi, etik, tufli va boshqa bu-yumlarga tiqiladi; 2) kiyim-kechakning toʻgʻri chok bilan bostirilgan qirgʻogʻi, cheti; 3) chevarlikda keng tarqalgan va asosiy chok. Tayyorlanayotgan buyumlarning barcha asosiy qismlarini biriktirib tikishda qoʻllanadi; 4) meʼmorlikda gʻisht terish va boshqalarda hosil boʻladigan chok.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batsillalar

thumb|Batsillalar 
Batsillalar (lotincha bacillum — tayoqcha) — sporalar hosil qiladigan tayoqchasimon bakteriyalar. Oddiy boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi. B. saprofitlar (kasalliktarqatmaydigan, zararsiz) va patogen mikroblar (kasallik tarqatuvchilar) deb ikki guruhga boʻlinadi. Saprofitlar tabiatda koʻp uchraydi. Patogen B.ga kuydirgi, qoqshol va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatuvchi mikroblar kiradi. B. organik moddalarni mineral moddalarga aylantirishda qatnashadi. Ayniqsa pektinlar hosil boʻlishida ularning ahami-yati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bachadon boʻyni eroziyasi

Bachadon boʻyni eroziyasi – bachadon boʻyni shilliq qavatining yuza shikastlanishi. Bachadon boʻyni eroziyasi esa koʻpincha jinsiy aʼzolardagi shishlanish kasalliklari (kolpit va boshqalar) sabab boʻladi. Bu kasalliklarda bachadondan koʻp chiqindi ajraladi, bundan tashqari, bachadon boʻynidagi bezlar ham koʻp shilliq ajratadi, natijada shilliq qavat yuzasi bichilib, shilinadi. Bachadon boʻyni eroziyasi abort, tugʻruq vaqtida bachadon boʻyni shilliq qavatining zararlanishi, shuningdek , gormonal jarayonlarning buzilishidan ham yuzaga kelishi mumkin. Shilliq qavatning zararlangan yuzasi (chin eroziya) tezda bachadon boʻyni kanalidan oʻsib chiqqan silindrik epiteliy bilan qoplanadi – soxta eroziya vujudga keladi. Kasallik uzoq, vaqtgacha (oylab, yillab) hech qanday belgisiz kechishi mumkin. Uni qancha barvaqt aniqlansa, tez va oson davo qilinadi. Agar kechiktirib yuborilsa, xavfli oʻsmaga aylanib ketishi mumkin. Bachadon boʻyni eroziyasining oldini olish uchun jinsiy aʼzolarning turli yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida davolash, eng muhimi muntazam ravishda yiliga ikki marta tibbiy koʻrikdan oʻtib turish lozim."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ginekologiya
Bachadon tushishi

Bachadon tushishi – bachadon va diloqning oʻz oʻrnidan pastga siljishi bilan kechadigan kasallik; bunda bachadon toʻla (jinsiy teshikdan chiqib ketadi) yoki qisman (jinsiy teshikdan bachadon boʻyni chiqadi xolos) tu-shishi mumkin. Koʻproq yoshi kattaroq ayollarda kuzatiladi.

Ichki jinsiy aʼzolarni oʻz oʻrnida ushlab turadigan chanoq tubi muskullari faoliyatining buzilishi, qorin ichki bosimining ortishi, jinsiy aʼzolarning rivojlanmay qolishi, tugʻ-ruq asoratlari, organizm toʻqimalarining boʻshashishi va boshqa sabab boʻladi. Bachadon tushishi natijasida chanoqdagi boshqa aʼzolar: qovuq, toʻgʻri ichak devori ham siljiydi. Bachadon tushganda belda ogʻriq pay-do boʻladi, koʻp oqchil keladi, yurish qiyinlashadi. Agar bachadon toʻla tushgan boʻlsa, bemor siyishga qiynaladi, chunki siydik yoʻli bekilib qoladi, bunda kuchli ogʻriq, baʼzan bachadonning yalligʻlanish kasalliklari va bachadon boʻynida turli yarachaqalar hosil boʻli-shi kuzatiladi. Bemorning ahvoliga qarab davo tayinlanadi, zaruriyat boʻlsa operatsiya qilinadi. Hozirgi vaqtda operatsiya yangi – laparoskop apparati yordamida yengil oʻtkazilmoqda. Operatsiya qilish mumkin boʻlmasa, bachadon xalqasi (kolso)dan foydalanish tavsiya etiladi, buni faqat vrach (ginekolog) buyuradi. Bachadon tushishining oldini olish uchun, uning ilk alomatlari sezilganda dar-hol ginekologga koʻrsatish va buyurganlarini (jismonan zoʻriqmaslik, davo fizkulturasi bilan shugʻullanish, qorin devori boʻshashgan boʻlsa, bandaj taqish va boshqalar) bekam-koʻst bajarish lozim; bunda eng muhimi chilla davri tartibiga qatiy rioya qilishdir.

Bachadon tushishi hayvonlarda hamuchraydi. Bunda bachadon agʻdarilib, tashqariga chiqib qoladi. U, asosan, hayvonlarning vaqtidan oʻtib tugʻishi, buzoq va yoʻldoshning qiyinlik bilan tortib olinishi, hayvon tuqqandan keyin toʻlgʻoqning zoʻrayishi natijasida sodir boʻladi. B. tushganda jinsiy yoriqdan qizil goʻshtdor narsa chiqib, pochaning yuqorisigacha osilib qoladi. Oʻz vaqtida yordam berilmasa, bachadon qorayib, toʻq qizil rangga kiradi, soʻng nekroz hosil boʻladi. Davolash: sigirning chanoq to-monini yelkasiga qaraganda balandroq qilib qoʻyib, bachadondan yoʻldosh aj-ratiladi. Toʻlgʻoqni pasaytirish uchun 1% li novokain eritmasidan 20 – 30 ml yuboriladi. Bachadon achchiqtosh eritmasi yoki kaliy permanganatning kuchsiz (1:4000 – 6000) eritmasi bilan yuviladi. Bachadonni toʻgʻrilash uchun qin lablariga yaqinroq joyni qoʻl bilan qisib, chanoq boʻshligʻiga kirgiziladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bachadondan tashqari homiladorlik

Bachadondan tashqari homiladorlik (Ectopic homiladorlik) – urugʻlangan tuxum hujayraning bachadondan tashqarida taraqqiy etishi. Urugʻlangan tuxum hujayraning payvandlangan joyiga qarab, homila bachadon nayining oʻzida (Bachadondan tashqari homiladorlikning shu xili eng koʻp uchraydi), tuxumdon yoki qorin boʻshligʻida, shuningdek bachadonning rudimentar shoxida rivojlanishi mumkin. Bachadon naylarining (fallopiy nayi) Ampulla qismida eng ko'p uchraydi va homila yorilishi Isthmus qismida ko'p sodir bo'ladi. Bachadon naylarida yalligʻlanishga xos oʻzgarishlar (chandiq va boshqalar) boʻlishi oqibatida ular oʻzining asosiy funkiiyasi, yaʼni urugʻlangan tuxum hujayrani bachadon boʻshligʻiga oʻtkazish qobiliyatini yoʻqotadi (qarang Homshshdorlik), natijada urugʻlangan tuxum hujayra shu joyning oʻzida taraqqiy etadi. Koʻpincha ayollar jinsiy aʼzolari kasalliklari (polip, oʻsma va boshqalar), infantilizm (jinsiy aʼzolarning yetilmay qolishi), bot-bot bola oldirish, bolani uzoq vaqt emizish va boshqa sabab boʻladi. Kasallikning kechishi va belgilari uning xili, bos-qichi hamda homiladorlikning muddatiga bogʻliq. Bachadondan tashqari homiladorlikning hamma xilida ham qindan qonli chiqindi ajraladi, baʼzan qon ketishi, qorin pastida ogʻriq, boʻshashish, bosh aylanishi, koʻngil aynishi, rang oʻchishi kuzatiladi. Bachadondan tashqari homiladorlik bachadon nayida boʻlsa, homiladorlikning 4 – 6 haftasida nay yoriladi, bunda qorin pastila chidab boʻlmaydigan ogʻriq boʻlib, hatto hushdan ketish mumkin. Agar o'ng bachadon nayida sodir bo'lsa, bu belgilar Appenditsit bilan o'xshash bo'ladi. Koʻp qon ketishi tufayli qon bosimi pasayadi, tomir tez, lekin bilinar-bilin-mas u radi. Ogʻirroqhollarda shok roʻy berishi mumkin. Bachadondan tashqari homiladorlik h.ga gumon qilinganda ayol darhol kasalxonaga yotqiziladi va jarroxlik usuli bilan davolanadi. Operatsiyadan keyin maʼlum muddatgacha yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida da-volatish, vaqt-vaqti bilan muntazam tibbiy (asosan akusherginekolog) koʻrikdan oʻtib turish Bachadondan tashqari homiladorlik h.ning oldini olishda juda muhim ahamiyat kasb etadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Skyorovya I. S.Shevchenko T. K., Aktualnoʻe problemoʻ akusherskoy patologii, T., 1990.
Bachki

Bachki – 1) oʻsimlik ildizidagi kurtaklardan yoki tana ostidan oʻsib chiqadigan novdalar. Bachkilarning oʻsib chiqishi tabiiy vegetativ koʻpayishning bir usulidir. Yantoq, pechak, olcha, olxoʻri, terak, qayragʻoch, boʻztikan Bachkilar orqali koʻpayadi. Bunday koʻpayishda oʻsimliklarning tuproq orasidagi poyasi bilan birga ildizlari ham kurtaklanib, poya chiqaradi. 2) ustki kiyim (chopon, chakmon, yaktak va boshqalar)ning tagi tor kelganda oldi va orqa qismi orqasiga kiritiladigan uloq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar
Bashadar qoʻrgʻonlari

BASHADAR QOʻRGʻONLARI - Togʻli Oltoy oʻlkasining yaylov va choʻllarida yashagan (miloddan avvalgi 1ming yillikning 2-yarmi) chorvador skif qabilalarining qabristoni. Bashadar qoʻrgʻonlari Oltoyning Qorakoʻl daryo vohasida joylashgai Kulada qish-logʻi yaqinidagi Bashadar degan joydan topilgan. 1950-yilda professor S. I. Rudenko tekshirgan, 60 dan ortiq qoʻrgʻon borligi aniqlangan. Ulardan 2 tasi ochilgan. Qoʻrgʻonlar doyra shaklida. Bal. 1,5 – 2 m, diametri 40 – 60 m ga yetadi. Bashadar qoʻrgʻonlari da yogʻoch harilar toʻshalgan, tomiga 50 — 60 sm qalinlikda daraxt poʻstlogʻi toʻshamasi va 1 m qalinliqda shox-shabba yopilgan maxsus xona topildi. Xonaning shipi qora namat bilan qoplangai. Bu xonaga moʻmiyolangan murda solingan tobut qoʻyilgan. Murda va u bilan birga kumilgan buyumlar yaxshi saqlangan. Bashadar qoʻrgʻonlari urugʻ yoki qabila oqsoqollarining mo-zorlari boʻlib, ularda suyak va jezdan ishlangan yoy oʻqi, zeb-ziynat buyumlari, kiyim-kechak qoldiklari, moʻmiyolangan murda va bosh suyaklari yorilgan 10 otning skeleti topildi. Ularning egar va yuganlari oltin qoplama naqshlar bilan bezatilgan. Shuningdek, ikkita yogʻoch tobutda erkak va ayol murdasi va 14 ot skeleti ham topildi. Ikkala tobut va ularning qopqoqlari hayvon su-ratlari bilan bezatilgan. Erkak tobutiga qator ketayotgan 4 yoʻlbars va burama shoxli bugʻu surati solingan. Ayol tobuti qopqogʻiga ham 4 yoʻlbars, pastrogʻiga esa 2 bugʻu, 3 arhar va 2 toʻngʻiz surati chizilgan. Tobut devoridagi yoʻlbars suratlari ustiga gul solingan hoshiyali namat yopilgan. Murdalarning kamari va qindagi shamshiri ham saqlangan. Biroqmo-zor bir vaqtlar talangani uchun undagi qimmatbaho buyumlar, otlarning egar, yuganlaridagi oltin va kumush taqinchoqlar yoʻqolgan. Bashadar qoʻrgʻonlari da topilgan bu sanʼat buyumlari Sibirning uzoq oʻtmish madaniyatidan, Togʻli Oltoy aholisining qadimdan Yaqin Sharq va Old Osiyo bilan iqtasodiy va madaniy aloqada boʻlganidan dalolat beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Rossiya tarixi
Turkum:Osiyo tarixi
Qutlugʻ Basharov

Qutlugʻ Basharov (1925.31.12, hozirgi Olmaota viloyati Malaaksu qishlogʻi — 01.2004) — grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1975). Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi faxriy aʼzosi (1997). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1952 — 56), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1982). Asosan linogravyura, litografiya, akvarel usuli da ishlangan dastgoh va kitob grafikasi asarlari bilan tanilgan. B. asarlarida bezatilayotgan asar, badiiy asar harakternoʻy ochib berishga institutiladi, obrazlar ruhiyatini chuqur sritadi. Dastgoh grafikasiga mansub triptixlari, avtolitografiya turkumlari flomaster bilan qogʻozga ish-lagan "Oʻzbekiston musiqasi va raqslari" turkumi (1973), portretlar ("Alisher Navoiy", 1968; "Abu Rayhon Beruniy", 1972; "Akmal Ikromov" va boshqalar), rangli gravyura turkumlari ("Insonga tinchlik kerak", 1983; "Sharq ayollari", 1984)bor. Rangtasvirda ham samarali ijod qildi: "Navoiyning hayoti va ijodi (1995), Amir Temur 660 yilligiga moybuyoq asarlari turkumlari ("Amir Temur lashkarboshi", "Amir Temur portreti" va boshqa, 1996) va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Bashorat

Bashorat (arab. — xushxabar, suyunchi xabar) — ilmiy bilishning bir shakli, hali fanga toʻla maʼlum boʻlmagan, imkoniyat tariqasidagi hodisalar, turli jarayonlar toʻgʻrisida oldindan fikr aytish. Bashorat ijodiy jarayon boʻlib, tabiat, jamiyat taraqqiyoti obyektiv qonunlarining fanda oʻrganilgan asoslariga suyanadi, shundan kelib chiqadi. Har bir fan Bashorat uchun boy material beradi. Mas, astronomiyadagi bilimlar Oy va Quyosh tutilishi muddatini bir necha yil oldin aiiq qilib belgilash imkonini berdi; kimedagi bilimlar asosida hali topilmagan elementlar oldindan aytildi va hokazo. Nazariy va tajriba maʼlumotlarini umumlashtirish, hodisalar qonuniyatlari va aloqasini hisobga olish asosida oldindan aytish ijtimoiy hayotda, fan rivojida muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baya-mare

Baya-mare (Rumin tili: Baia Mare; Venger tili: Nagybanya; Nemis tili: Frauenbach) — Ruminiya shim.dagi shahar, Maramuresh judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 150 ming kishi (1989). Konchilik sanoati rayoni markazi. Rangli metallurgiya (mis, oltin, kumush, qoʻrgʻoshin) sanoati rivojlangan. Kime, mebel ishlab chiqarish, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shahar 1329-yildan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan Shtefan minorasi (15-asr) va boshqa saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayamo

Bayamo — Kubaning sharqiy qismidagi shahar, Granma provinsiyasining maʼmuriy markazi, Bayamo daryosi boʻyida. Aholisi 125 ming kishi (1990). Bayamo tugun i. Shakarkamish, kofe, kakao, don ekinlari, msvalar yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. B.da oziq-ovqat (asosan shakarqand zavodlari), toʻqi-machilik, tamaki, qurilish materiallari ishlab chiqarish sanoati korxonalari bor. Shaharga 1513-yilda asos so l in gai.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kuba shaharlari
Bayamon

Bayamon — Puerto Rikodagi shahar, Bayamon munitsipal okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming kishi (1990). Neftni qayta ishlash, mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, sement sanoati korxonalari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Puerto-Riko shaharlari
Bayan shirey

Bayan shirey, Banans, Ag shirey – kechpishar vinobop uzum navi. Vatani – Ozarbayjon. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli usadi. Bargi katta (diametri 19 – 22 sm), toʻgarak, besh, boʻlakchali, bargining usti silliq, orqasida tuklar deyarli yoʻq, cheti oʻtkir arra tishli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha kattalikda, silindr-konussimon, tigʻizligi oʻrtacha, ogʻirligi 200—250 g . Gʻujumi oʻrtacha (10 – 18 mm), yumaloq, sargʻish-yashil, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda. Mevasi faol harorat yigʻindisi 3500° boʻlganda (kurtak yozganidan boshlab 165 kunda) yetiladi. Tarkibida 18—20% qand bor. Hosildorligi 120—200 (yaxshi qaralganda 350) u/ga, kasalliklarga chidami oʻrtacha. Bu nav Zakavkazye, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Kavkaz, Ukrainada rayonlashtirilgan. Oʻzbekistonning hamma hududlarida yaxshi oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. Koʻproq novda qoldirib, uzunroq qoʻyib kesiladi. Asosan vino mah-sulotlari va sharbat olish uchun yetishtiriladi (qarang Tok).

 
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Uzum navlari
Turkum:Oq sharob uzum navlari
Teshaboy Bayandiyev

Teshaboy Bayandiyev (1931.19.12, Toshkent) — teatrshunos olim. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼ-at arbobi (1981). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1994). Toshkent davlat sanʼat institutipi tugatgan (1954). 1954—59 yillar Qoraqalpogʻiston davlat filarmoniyasida badiiy rahbar. 1968—74 yillar Toshkent davlat sanʼat institutida dotsent, fakultet dekani, oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1974-85), 1992-yildan professor vazifasini bajaruvchi oʻqituvchi. 1986—92 yillar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi Tarix, til va adabiyot institutining katta ilmiy xodimi. Ilmiy faoliyati asosan qoraqalpoq va oʻzbek teatri muammolariga bagʻishlangan. "Qoraqalpoq qizi", "Nevara" nomli pyesalarning muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anatoliy Bayanov

Anatoliy Viktorovich Bayanov (1930.20.4, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1952). 1952—88 yillarda Namangan pedagogika instituti, Lsninobod pedagog xodimlar malakasiii oshirish instituti, Chelyabinsk va Toshkent shahri hamda tumanidagi maktablarda ishlagan. 1988—98 yillarda Toshkent tumanidagi 4-maktab rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida oʻz tajribasiga suyangan holda 50 ga yaqin metodik qullanmalar yaratgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-aprelda tugʻilganlar
Baqa joʻxorisi

Baqa joʻxorisi, torol (Lepidium latifolium L.) — krestguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi tik usadi (40 —100 sm), suyet shoxlanadi. Barglari yaxlit, choʻzinchoq, arra tishli. Gullari oq, shoda toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi qoʻzoqcha (1,5 – 2 mm). Ildizi oʻq ildiz. Maydan avgustgacha gullaydi va mevalaydi, iyun va sentabrda urut-laydi. Urugʻidan va bachkisidan koʻpayadi. Urugʻlari 15 — 25° da unadi. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz, Gʻarbiy Sibirda koʻp tarqalgan. Xalq tabobatida dorivor oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda gʻallazor, bedapoya, paxtazorlarda, ariq boʻylari, partov yerlar, bogʻ va dalalarda begona oʻt sifatida uchraydi. Ekin qator oralariga ishlov berish, oʻtoq qilish bilan yoʻqotiladi (yana q. Tunbosh)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqalar

Baqalar, baqasimonlar (Ranidae) — dumsiz, suvda hamda quruqlikda yashovchilar oilasi. Tanasining uzunligi 3 sm dan 20 sm, baʼzan 32 sm gacha. Tishlari yuqori jagʻlarida joy-lashgan. Tanasi ixcham, orqa oyoqlari nisbatan uzun (sakrovchi). 46 urugʻi 555 turi maʼlum. Jan. Amerika, Janubiy Avstraliya va Yangi Zelandiyadan tashqari yer yuzining hamma qitalarida keng tarqalgan. Evolyatsiya jarayonida sodir boʻlgan adaptiv radiatsiya tufayli bu oila bir necha filogenetik guruhlarga, 8 kenja oilaga boʻlingan. Ularning asosiysi asl baqalar (Rana) urugʻi 200 turni, shu jumladan uzunligi 32 sm, ogʻirligi 3,5 kg keladigan goliaf baqasini (R. goliaph) va hoʻkiz-baqani oʻz ichiga oladi. Asl baqalarning orqa oyoqlaridagi barmoqlari orasida pardasi, tilining orqa erkin uchida ayrisi boʻladi. Oʻlja ushlayotgan baqalar tilining orqa tomonini otadi. Asl baqalar, yashil (oʻt) baqa (R. temporaria), hovuz baqasi (R. esculenta, yaʼni R. lessonae), oʻtkir tumshuq baqa (R. arvalis, yaʼni R. terrestris) Yevropaning sharqiy qismida uchraydi. Oʻrta Osiyo, jumladan Oʻzbekistonda asl baqalarning faqat bir turi — koʻl baqasi (R. ridibunda) tarqalgan. Bu tur Kavkaz, Qozogʻiston va Yevropa mamlakatlarida ham uchraydi. Koʻl baqasining suvda yashaydigan shakli yashil, quruqlikda yashaydigan shakllari esa qoʻngʻir tusda boʻladi. Baqalarning bir qancha (oʻtkir tumshuq baqa, yashil baqa), suv havzalari yaqinidagi nam joylarda yashab, faqat koʻpayish davrida suvga tushadi, boshqalari (mas, koʻl baqasi) asosan suvda yashaydi va oʻrmon hamda dasht mintaqalaridagi suv havzalarida tarqalgan. Baqalar odatda juda harakatchan boʻlib, faol hayot kechiradi. Qanotli hasharotlar, yirik baqalar esa mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Ayrim baqalar suv havzalari tubidagi balchikda, boshqalari quruqlikdagi pana joylarda yashaydi. Asosan suv havzalariga tuxum qoʻyib koʻpayadi. Urgʻochisi 500 dan 11 minggacha tuxum qoʻyadi. Koʻpchilik baqalar koʻpayish davrida har xil ovoz chiqarib sayraydi. Baqalar ovozi har bir tur va jineda oʻziga xos boʻladi. Ayrim baqalar (mas, kul baqalar) koʻpchilik mamlakatlarda pishirib isteʼmol kilinadi. Baqalar lab. tekshirishlari uchun asosiy obyekt hisoblanadi. Shim. Amerikada uchraydigan leopard baqalar Xalqaro Qizil ki-tobga kiritilgan. Baqa koʻzining orqa tomonida joylashgan nogʻora pardasi eshitish organi hisoblanadi. Erkak baqalar boshining ikki yonida tovushni kuchaytiradigan kulrang pufaklar — rezonatorlar boʻladi. Baqalar urchish davrida vaqillagan ovoz chiqaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Baqatishlar

Baqatishlar - burchaktishlilar oilasiga mansub suvda hamda qurukdikda yashovchilar urugʻi. Tanglayidagi tishlari baqalarnikiga oʻxshash koʻndalang qisqa qator boʻylab joylashgan. Oldingi oyoqlarida 4 tadan, orqa oyoqlarida 5 tadan barmoqlari boʻladi. Tanasi yashil-kulrang yoki qoʻngʻir tusda, uzunligi 25 sm gacha. B. togʻlardagi tubi toshloq soylarda 2500 m gacha balandlikda tarqalgan. Har xil hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. Kunduzi toshlar ostiga bekinib oladi, kechasi faol ov qiladi, baʼzan quruqlikka ham chiqadi. Urgʻochisi 50-100 ta tuxum qoʻyadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. 5 yilda voyaga yetadi. 2 turi maʼlum.

Xitoyda tarqalgan. Yettisuv B. uzunligi 20 sm. Jun-gʻor Olatovi (Tyanshan) endemigi qizil kitobga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Baqachanoq

Baqachanoq (Anodonta) – ikki pallalilar sinfiga mansub mollyuskalar urugʻi. Plastinka jabralilar turkumi sadafdorlar oilasiga kiradi. Chigʻanogʻining uz 20 smgacha. Chigʻanogʻida qulfli tishlar boʻlmasligi tufayli tishsiz deyiladi. Baqachanoq Yevropa, Shimoliy Afrika, Oʻrta Osiyo (jumladan Oʻzbekiston) va Sibirdagi oqmaydigan yoki sekin oqadigan chuchuk suv havzalarida yashaydi. 50 ga yaqin turi maʼlum. Chigʻanogʻi ikkita palladan iborat. Terisi tananing ikki yonida mantiya hosil qiladi, chigʻanogʻi chetida boʻrtib chiqqan naychasimon 2 ta sifoni bor. Suv tana boʻshligʻiga ostki sifondan kirib, ustki sifondan chiqib ketadi. Baqachanoq suv oqimi orqali nafas oladi va oziqlanadi. Ayrim jinsli, germafrodit ham uchraydi. Tuxumlari jabrasiga yopishib rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi (gloxidiy) sifon chiqarib, baliqlar terisiga yoki jabrasiga yopishib olib parazitlik qiladi. Lichinka suv ostiga tushib voyaga yetadi. Lichinkasi va yosh Baqachanoqlar baliqlar uchun oziq hisoblanadi. Chigʻanogʻi va goʻshti uy hayvonlariga yem sifatida beriladi. Chigʻanogʻi boshqa sadafdorlarnikiga nisbatan yupqa boʻlganidan sadaf olish uchun foydalanilmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqachinorsoy

Baqachinorsoy (Kalqonotasoy) -Navoiy viloyati Navoiy tumanidagi soy. Koratogʻning jan. yon bagʻridan 850 m balandlikdan boshlanadi va Zaraf-shon daryosiga yetmasdan, Qalqonota qishlogʻi yonida tugaydi. Uzunligi 28 km, hav-zasining maydoni 142 km². B. juda kamsuv, asosan buloq suvlaridan tuyinadi, faqat yogʻingarchilik paytlarida toʻlibroq oqadi. Bahorda B.dan koʻpincha sel keladi. Eng yirik irmogʻi Bironsoy.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Baqaqurilloqlar

Baqaqurilloqlar (Hylidae) -dumsiz amfibiyalar turkumining oilasi. 35 uruqqa boʻlingan, 580 turi bor. Yer yuzining hamma qismida uchraydi, tropik Amerika va Avstraliyada koʻproq tarqalgan. Oʻzbekistonda uchramaydi. B., asosan, daraxtlarda yashaydi. Shuning uchun ular daraxt baqasi deb ham ataladi, barmoqlarining uchidagi disksimon yumshoq bezli plastinkasi B.ning daraxt shoxi va bargiga yopishib turishiga yordam beradi. Xaltachali baqaqurilloq (Notatrema marsupiatum)miHr urgʻochisi 200 tacha tuxumini orqasidagi xaltachada olib yuradi. Tuxumidan chiqqan itbaliqpari metamorfoz davrini suvda tugallaydi. Boshqa bir turi (N. oviferum) baqaga aylangandan ke-yii ona xaltachasidan chiqadi. Temirchi-baqaqurilloq (Hyla faber) tuxumini hasharotlardan saqlash uchun koʻlmak suv yoki nam yerda "qoʻra" yasab, shunga quyadi. Fillomeduza kabi baʼzi suv tepasida osilib turgan oʻsimlik barglarini naycha qilib oʻraydi va uning ichiga yigʻilgan suvga tuxum qoʻyadi. Rossiyaning janubida, Ukraina va Kavkazda oddiy B. yoki daraxt baqasi (Hyla arborea) yashaydi. Daraxt baqasining tanasi 4 — 5 sm cha, rangi koʻm-koʻk boʻlib, oʻzgarib turadi. Yirik bargli daraxtlar va butalar ustida hayot kechiradi. Uvildiriq tashlash uchun suvga tushadi. Uzoq Sharqda yapon baqaqurillogʻi (Hyla japonica) tarqalgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqir

Baqir (turkiycha) — 1) mis maʼdani. Mis erituvchi, misdan turli as-bobanjom, idish-tovoq, jihoz buyumlari yasovchi misgar B.chi deb atalgan; 2) misdan zarb qilingan, ogʻirligi 4 g dan kam 2 tiyinlik chaqa, paqir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqiroq maymunlar

Baqiroq maymunlar (Alouatta) - gajak dumli maymunlar oilasining urugʻi. Tanasining uzunligi 37 — 72 sm gacha. Dumi tanasidan uzun (49 — 75 sm) va baquvvat, uchi gajak. Dumining ostki tomoni junsiz yalangʻoch, juda sezgir. Baqiroq maymunlar dumi yordamida shoxlarga ilashib, daraxtda oʻrmalab yuradi. Yuzida jun boʻlmaydi. Boshidagi uzun junlari iyagining ostiga osilib tushib soqol hosil qiladi. Erkaklari urgʻochilariga nisbatan yirik. Baqiroq maymunlarning hiqildoq xaltalari yaxshi rivojlangan boʻlib, tovushni kuchaytiruvchi rezonator vazifasini bajaradi, ovozi bir necha km masofadan eshitilib turadi. Shuning uchun Baqiroq maymunlar degan nom berilgan.Ularing 5 turi maʼlum. Jan. va Markaziy Amerikaning nam va togʻli (2000 m gacha balandlikda) oʻrmonlarida, asosan daryolar yaqinida tarqalgan. Hayotining koʻp qismini baland daraxtlarning shoxlarida oʻtkazadi. Kunduzlari faol hayot kechiradi. Ochiq, tekis joylarda kam uchraydi. Daraxtlarning bargi, kurtaklari va mevasi bilan oziqlanadi. 3 — 4 yilda voyaga yetadi, bitta (baʼzan ikkita) bola tugʻadi. Bolasiga onasi bilan birga bolasiz urgʻochilari va yosh hayvonlar ham gʻamxoʻrlik qiladi. 2 turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqiroqsoy

Baqiroqsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Oygaing daryosining chap irmogʻi. Piskom togʻ tizmasining yogʻin koʻp yogʻadigan va abadiy qor hamda muzliklari boʻlgan gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 12 km, havzasining maydoni 49 km². B.da suv may — iyun oylarida koʻpayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,7 m³/sek.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Baqiya

Baqiya (arab. — qoldiq, ortiqcha) — Sharq musiqa ilmida nisbati 243/256 ga teng 90 sentlik interval, diatonik yarim ton. Yunon musiqa ilmida limma deb atalgan. Yana q. Boʻd. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqo

Baqo — Buxorodagi Katta minora (Minorai Kalon)ning (1127 y.) meʼmori. Boshqa ishlari nomaʼlum. Biroq shu minoraning oʻzi uning isteʼdodli meʼmor boʻlganligidan dalolat beradi. U minoraning yuqori belbogʻidagi gʻishtin yozuvlar davomiga oʻz nomi ("amali Baqo")ni qoʻshib yuborgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Sanʼatkorlar
Turkum:Arxitektura
Baqo va fano

Baqo va fano (arab, baqo - boqiylik, barqarorlik; fano — foniylik, yoʻqolish, oʻtkinchilik) — oʻrta asr Sharq falsafasidagi tushuncha. Cheksizlik va cheklilik maʼnosida qoʻllangan. Islom dinida baqo — Alloh sifatlaridan biri. Baqo — barcha yaxshi sifatlarni oʻzida mujassam qilish deb ham tushuniladi. Fano — oʻzidagi barcha yomon sifatlarni yoʻq qilish yoʻli bilan Allohga yaqinlik hosil qilishlikdir. Sufiylikda fano maqomiga yetgach solik Allohning haqdigi va ulugʻligi toʻgʻrisidagi fikru zikrga gʻarq boʻlib, bu foniy dunyodagi jamiki narsalarni unutib yuboradi. Bu maqom "fano filloh" deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Falsafa
Baqorilar

Baqorilar (Plecoptera) — eng qadimiy hasharotlar turkumi. Perm davridan maʼlum. Qanotlari ikki juft, toʻrsimon va shaffof, yoyilganida 10 — 80 mm keladi. Boshi yirik, moʻylovlari uzun. ogʻiz organlari kemiruvchi tipda tuzilgan. Koʻpchilik ning yetuklik davrida ogʻiz organlari reduksiyaga uchraydi. Lichinkasi suvda, yetuk davrida quruqlikda yashaydi. U 1 — 3 yil davomida rivojlanib, voyaga yetadi. Yetuk davrida bir necha kundan bir necha haftagacha yashaydi. Urgʻochisi suv ustida uchib yurib, tuxumini suvga tashlaydi. Tuxumlari suv tubida rivojlanadi. Voyaga yetayotgan lichinkalar suvdan chiqib tullaydi va qanot chiqarib, yetuk hasharotga aylanadi. Koʻpchilik ning qanotlik davri bahor fasliga toʻgʻri keladi. Yetuk hasharotlar tuxum qoʻyib halok boʻladi. Baqorilar ifloslanmagan oqar suvlarda, ayniqsa togʻ daryolari va soylari tubida (bentosda) koʻp uchraydi. Suvdagi har xil mikroorganizmlar bilan oziqlanadi, ayrim yirtqich. Baqorilarning 2000 ga yaqin, jumladan Oʻrta Osiyoda 50 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik Oʻrta Osiyo faunasi uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda 25 ga yaqin turi (6 oilasi) tarqalgan. B. baliqlarning asosiy ozigʻi hisoblanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqtra

Baqtra — qad. shahar; Baqtriyannng markazi, hozirgi Vazirobod (Balx) shahri yaqinida joylashgan. Miloddan avvalgi 1ming iillik oʻrtalaridan maʼlum. Rivoyatga koʻra, zardushtiylik tarqalgan joy, keyinchalik Markaziy Osiyoda buddizmning yirik markazlaridan biri.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Afgʻoniston
Baqtrian

Baqtrian — ikki oʻrkachli tuya. Qalmoq, qozoqi va moʻgʻul zotlari bor. 35-40 yil yashaydi. Vatani Markaziy Osiyo. Juda qadimdan xonakilashtirilgan. XIX asrning oxirlarigacha Janabiy Gʻarbiy Mongoliya choʻllarida yovvoyi holda ham yashagan. Xalqaro Tabiat muhofazasi Kengashi Qizil kitobiga kiritilgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida boqiladi.

 
thumb|baqtrian
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Uy hayvonlari
Baqtriya tekisligi

Baqtriya tekisligi – Afgoniston shim.dagi togʻ oldi tekisligi; Amudaryoning chap sohilida. Uzunligi 400 km, eng serbar joyi 140 km. Balandligi shimoli-gʻarbida 250 m dan jan.da 500 m ga yetadi. Tektonik botikda boʻlib, yer yuzasi aksari qumgil va lyosedan tarkib topgan. Iqlimi quruqsubtropik iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi ZG, yanvar oyiniki 3°. Yiliga 150–250 mm yogʻin yogʻadi. Landshafta shimda kumli choʻddan iborat; Amudaryo boʻyida toʻqay va oʻtloqlar bor. Baqtriya tekisligi janubdagi Mozori Sharif viloyatida Mozori Sharif, Tosh-qoʻrgon, Shibirgʻon, Qunduz va boshqa shaharlar joylashgan. Paxta, bugʻdoy, qand lavlagi, sholi ekiladi. Qoʻychilik, yilqichilik bilan shugʻullaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Afgʻoniston
Baqqol

Baqqol (arabcha— koʻkatfurush, sabzavotfurush, gʻallafurush) – bozor, guzar va mahallalardagi doʻkonchalarda maydachuyda roʻzgʻor mollari, kundalik yegulik oziq-ovqatlar sotuvchi mayda savdogar. Baqqollar va Baqqollik doʻkonchalari Turkistonda oʻrta yerdan 20-asrning 20-yiligacha keng tarqalgan. Bozor iqtisodiyotiga oʻtilishi munosabati bilan OʻzR va boshqa qoʻshni mamlakatlarda qayta faoliyat koʻrsata boshladi. Arab mamlakatlari, Eron, Afgʻoniston va Turkiyada ham bor. Yevropa mamlakatlari, jumladan Rossiyada qoʻllaniladigan „bakaleya“ atamasi Baqqol soʻzidan olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻal

Bagʻal – meʼmoriy bezak. Gumbaz ostidagi shakl. Toʻgʻri toʻrtburchak, murabba targʻli xonalar bagʻal yordamida doira shakliga keltiriladi. Binoning ichki qismidagi gumbaz ostiga yoki poygumbazga ishlanadi. Gumbaz ogʻirligi asosan bagʻalga tushadi. Koʻpincha ravoqchalar koʻrinishida boʻladi. Vizantiya meʼmorligining asosiy konstruktiv elementlaridan biri hisoblangan (asosan xochsimon tarhli binoning gumbazlari qurilishida), keyinchalik rus meʼmorligida ham qoʻllangan. Shuningdek Uygʻonish davri meʼmorligida gumbazli binolar qurishda bagʻalning murakkab namunalari yaratilgan. Turkistonda IX–XI asrlar meʼmorligida qoʻllanila boshlagan. XIV –XV asrlarda bagʻal yuksak darajada rivojlanib, uning oʻziga xos milliy meʼmorlik anʼanalari asosida badiiy namunalari yaratilgan. Saroy, madrasa, masjid, maqbaralar qurilishida sergʻovak, charhi, ravoqli, qalqonsimon ravoqli, muqarnas ravoqli, qalqonsimon mumtoz, toʻliq boʻlmagan qalqonsimon, ravoklarda kesishgan koʻp qatlamli qalqonsimon kabi bagʻallardan foydalanilgan. Bagʻallar toʻrt, sakkiz, katta binolarda oʻn olti ravoqchali qilib ishlangan, oraligʻi gajaklar yordamida toʻldirilgan, uchburchak shaklida yupqa devor hoshiyalar terilgan. Muqarnas, iroqi, iroqi-muqarnas, pogʻonali, qolipkori uslubida bezatilgan. Keyingi yillar meʼmorligida ham uchraydi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxitektura
Bagʻdod (Oʻzbekiston)

Bagʻdod – shaharcha, Fargʻona viloyati Bagʻdod tumani markazi. Tumanning shimoli-sharqiy qismida. Katta Fargʻona kanali yaqinida. 1894-1962 yillarda Se-rovo deb atalgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Furqat. Aholisi 12,8 ming kishi (2000). asosan, paxtachilik bilan shugʻullanadi. Mebel, poyabzal f-kalari, qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash ustaxonasi, aksiyadorlik jamiyatlari, tumanlara-ro taʼminot bazalari (neft, kimyo va boshqalar), kichik va xususin korxonalar, telestudiya mavjud. 1-son Kasb-hunar maktabi 2 umumiy taʼlim maktabi, 2

litsey, 2 kutubxona. 1 aloqa boʻlimi, 1 kasalxona, 2 poliklinika, muzey va 25 dan ziyod maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Bagʻdod tumani
Turkum:Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Bagʻdod ipak qurti

Bagʻdod ipak qurti – Bagʻdod shahridan keltirilgan monovoltin zotiga mansub ipak qurti. Pillasi yirik (2 – 3 g), shakli uzunchoq, beldor, rangi oq, baʼzan sargish-yashil. Pillasidan 14 – 17% ipak chiqadi, ipakning tortilish miqdori 60 – 80%. Bagʻdod ipak qurti qurti Oʻzbekistonda qadimdan boqib kelingan. Oq pilla olishga kirishilgach, bundan voz kechilgan. Qisman seleksiya ishlarida foydalaniladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bagʻdod miniatyurasi

Bagʻdod miniatyurasi – X-XIII asrlarda arab qoʻlyozmalariga ishlangan rasm va bezaklar, arab mamlakatlarida xalifalik iiqirozidan keyingi davrlarda yuzaga kelgan oʻziga xos uslub va mazmunga ega boʻlgan tasviriy sanʼat turi. Oʻrta asrlarda Yaqin Sharq rassomligi taraqqiyotida muhim bosqichni tashkil etgan Bagʻdod miniatyurasi Misrdan koʻchib oʻtgan rassomlar (XII asr), sharqiy xristian doiralari sanʼati, Eron badiiy anʼanalari, Sharqiy Turkiston hududidagi manixey va budda sanʼatlari taʼsirida shakllangan. Bezak butunligiga institutilish, tasvirni tekis yuzali qilib ishlash xos boʻlgan. Qoʻlyozma kitoblarga ishlangan rasmlarda meʼmoriy obidalar mukammal tasvirlanib, manzaraga shama qilingan, u ramziy ifodalangan. Koʻchirilib bezatilgan qoʻlyozmalardagi Vizantiya sanʼati taʼsirida yaratilgan bezaklarda saroy hayotidan olingan dabdabali lavhalar aks ettirilgan. Ilmiy qoʻlyozmalar, risolalarga ishlangan bezaklar va oʻquv jadvallari aniq va ixcham, tasvirdagi harakat ifodali, ozgina detallar bilan joyning belgilanishi, ifodali boʻyoq dogʻlari va chiziqlari bilan diqqatga sazovor (Dioskoridning „Farmakologiya“ asariga Abdulloh ibn Fadl ishlagan miniatyuralari, 1222). Bagʻdod miniatyurasining yetuk namunalari Haririyning „Maqomlar“iga ishlangan rasmlarga (Yahyo ibn Mahmud ishlagan) shaharlik Abu Zaydning kechmishlari asos qilib olingan (1237-yilda bezalgan nusxasi Parijdagi milliy kutubxonada; XIII asr boshlarida koʻchirilgan nusxasi Rossiya Fanlar Akademiyasi Sharq-shunoslik institutining Sankt-Peterburg boʻlimida). Shahar va qishloq hayotidan ishlangan janrli lavhalar (qabul marosimi, olimlar anjumani, bayram bazmi, safardagi karvon va boshqalar) jonli, ifodali, taʼsirchan va mahorat bilan erkin ishlangan. Eron va Oʻrta Osiyo rassomligining keyingi taraqqiyotiga XIV asr musavviri Junayd Sultoniyning ijodi (Hoji Kirmoniyning „Hamsa“siga ishlangan asarlari, 1396) sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Bagʻdod miniatyurasining badiiy uslubi sodda, rasmlarda mayda va ikkinchi darajali boʻlaklar yoʻq. Mugʻullar davlatining tuzilishi tufayli inqirozga uchragan. Bagʻdod miniatyurasi maktabining keyingi taraqqiyoti yangi madaniy jarayonlar bilan bogʻliq holda kechgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bagʻdod temir yoʻli

Bagʻdod temir yoʻli – Bosfor boʻgʻozini Fors koʻrfazi bilan bogʻlaydigan temir yoʻl (uz. taxminan 2400 km)ning XX asr boshlarida kengtarqalgan nomi. Turkiya, Suriya va Iroq hududidan oʻtadi. 1888- yilda dastlab Germaniyaning „Doyche bank“i Bosfordan Izmirgacha 1871-yilda qurilgan temir yoʻlni Anqaragacha uzaytirish boʻyicha koniyessiyani Turkiya hukumatidan sotib oldi. 1899-yilda tuzilgan Fransiya-Germaniya bitimiga binoan.

Fransiya yoʻl qurilishiga sherik boʻldi. 1903-yilda temir yoʻl qurilishini davom ettirish konsessiyaning Turkiya tomonidan Germaniyaga berilishi yirik davlatlar urtasida ziddiyatlarning kuchayishiga sabab boʻlgan. Angliya-Germaniya bitimiga (1914) muvofiq, Germaniya Bagdoddan janubida Fors koʻrfazi yoʻnalishida temir yoʻl qurilishini Angliyaga berdi. Xususiy ingliz va fransuz kompaniyalari Bagʻdod temir yoʻlining soʻnggi qismlarini tugallab, foydalanishga topshirdi (1934 – 1941). Hozir Bagʻdod temir yoʻli qismlari Turkiya, Suriya va Iroqqa qaraydi. Texnika, transport va aloqa yoʻllarining taraqqiyoti tufayli Bagʻdod temir yoʻli oʻzining siyosiy-strategik ahamiyatini yoʻqotdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Transport
Turkum:Yaqin Sharq
Turkum:Osiyo tarixi
Bagʻdodi

Bagʻdodi – 1) yaxlit taxtalardan yasaladigan eng qadimgi eshik turi. Bu eshik qoʻsh tabaqali boʻlib, tabaqalarining har birida uchtadan dila boʻladi, shundan dilali eshik deb ham ataladi. Dilalar handasiy oʻyma naqshlar bilan bezatiladi. Oʻzbekiston va Tojikistonda mayda taxtachalardan yigʻib tayerlanadigan juftlama eshikdan farqlash uchun Bagʻdodi atamasi qabul qilingan; 2) zaminsiz, uch qirrali handasiy oʻyma shakllar hosil qilish usuli dilali eshik, sandiq, javon va boshqalarni bezashda qoʻllanadi; 3) kulollikda handasiy (doira, uchburchak, yulduzsimon qirrali) shakllarni yasashda qoʻllanadigan uslublardan biri. Bu uslubda ishlangan naqshlar sariq, qizil, yashil boʻyoqlar bilan bezatilgan lagan, kosa, shokosa va toʻy laganlarida uchraydi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bagʻlon

BAGʻLON (baqtriycha: bagolaggo – ibodatxona, sajdagoh) – Toharistonichnt eng qadimgi shaharlaridan biri. Milodning boshlarida u yerda "Podsho Kanishka Muzaffarning ibodatxonasi" joylashgan, uning harobalari Afgʻonistondagi hozirgi Bagʻlon shahri yaqinida. baland Surx koʻtal tepaligida saqlanib qolgan. U yerdan katta baqtriy yozuvida bitilgan toshtaxta topilgan, unga koʻra, bu ibodatxona milodiy I-asrdagi Kushon podshosi Kanishka tomonidan qurilgan. VII-asrda xitoy sayyohi Syuan Szan Toharistonda Pokyelang mulkini qayd etib oʻtadi, u ilk oʻrta asrdagi Bagʻlonga toʻgʻri keladi. Bagʻlon yaqinidagi tepalikdan kushonlarning buddaviylikka oid tosh rslyeflari topilgan. Bu yerdan sal narida murabba shakldagi Shom qalʼa tepaligidan buddaviylikka oid tosh kapitellar va ustunlarning asosi topilgan. Bular kushonlar davrida Bagʻlon Baqtriya-Toharistonning yirik liniy markazlaridan biri boʻlganidan darak beradi.

Oʻrta asr ida Bagʻlon baʼzan Baqlon shaklida ham uchraydi. Samʼoniyning yozishicha, Bagʻlon shahri ikki qismdan – yuqori Bagʻlon va quyi Bagʻlondan iborat boʻlgan, ularning har biri alohida shahar – "balda" hisoblangan. IX– X-asrlarda quyi Bagʻlonda jome masjidi boʻlgan. X-asrda yuqori Bagʻlonda mashhur istirohat yeri sa-nalgan "katta qishloq" boʻlgan. Bu yerda butun vodiy yam-yashil daraxtlarga burkangan, aholisi koʻp boʻlib, shaharga turli tomondan karvon yoʻllari kslib tutashgan; ov qilish uchun qulay joy sanalgan. Beruniygʻgʻshgʻt yozishicha, l-asrda u yerda baland bir tepalik boʻlib, uning tepasida zaharli quziqorinlar oʻsgan. Kuyi B. maʼmuriy markaz boʻlib, unda hokim saroyi joylashgan. Bagʻlon qadimgi nomini shu kungacha saqlab qolgan boʻlib Bagʻlon daryoning Kunduzdaryoga quyiladigan yeriga yaqin joylashgan. U yerda shifobaxsh Chashmai Shir bulogʻi mavjud. XIII-asr boshida Bagʻlonni moʻgʻullar bosib olgan. Moʻgʻullardan keyingi davr ida Bagʻlon yirik shahar sifatida qayd etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarix
Turkum:Tarixiy shaharlar
Bagʻlon (shahar)

Bagʻlon  – Afgʻoniston shimolidagi shahar, Surxob daryosi yaqinida, Kobul – Xonobod avtomobil yoʻli yonida. Bagʻlon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 44,6 ming kishi (1987). Qand lavlagi yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Shakarqand ishlab chiqarish kichik korxonalari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Afgʻoniston shaharlari
Bagʻlon (qabila)

BAGʻLON – oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan 92 oʻzbek urugʻqabiladan biri. "Nasabnomayi oʻzbek" asarida boshqa oʻzbek urugʻqabilalari qatorida sanab oʻtilgan. Toponim nom sifatida Oʻzbekiston, Afgʻonistonda saqlanib qolgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻonali

Bagʻonali (bagʻoqachli) – oʻzbek urugʻlaridan birining nomi. Bagʻonali avlodlari asosan qipchoq, nayman hamda bahrin qabilalari tarkibiga kirgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Baxavalpur

Baxavalpur — Pokistondagi shahar. Satlaj daryosi boʻyida. Panjob viloyatida. Aholisi 200 ming kishi chamasida (1981). Toʻqimachilik, oziq-ovqat (sholi, yogʻ, un) sanoati korxonalari bor. B.da qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (don, paxta va boshqalar) bilan savdo kilinadi. Hunarmandchilik (gilam toʻqish, kulolchilik) rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Pokiston shaharlari
Bahmaniy sultonligi

Bahmaniy sultonligi – Hindistonda oʻrta asr davlati. Bahmaniylar sulolasining asoschisi Hasan Zafarxon boʻlib, Abu Muzaffar Alouddin shoh nomi bilan taxtga chiqqan. Dastlab Gulbargani, keyin (1429-yildan) Bidorni oʻziga poytaxt qilgan. Bahmaniylar davlati Dekan mulkdorlarining Dehli sultonligiga qarshi qoʻzgʻoloni natijasida vujudga kelib (1347), hukmronlik musulmon mulkdorlari qoʻliga oʻtdi va harbiy tuzum joriy etildi. Yosh sultonlar Nizomshoh (1461–1463) va Muhammadshoh Sh ning otaligʻi (regenti) va vaziri Mahmud Xovan davrida bahmaniylar davlati anchagina qudratli edi. Mahmud Xovan asli Eron savdogarlaridan boʻlib, keyinchalik bahmaniylar saroyida vazirlik darajasiga koʻtarilgan. Mulkdorlarniig oʻzaro kurashi, ayniqsa Vijayanagar davlati bilan doimiy urushib turishi natijasida bahmaniylar zaiflashdi. XV asr oxiri – XVI asrning boshida bahmaniylar davlati Bijopur, Golkonda, Bidor, Bsror va Ahmadnagar sultonliklariga ajralib ketdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baho

Baho (baho berish) (falsafada) – ijtimoiy hodisalar, inson faoliyati, xulqiga boʻlgan munosabat, ularning ahamiyatini, muayyan axloq meʼyorlari va tamoyillariga mosligini koʻrsatish (maʼqullash yoki qoralash, rozi boʻlish, tanqid qilish va shahri k.). Insonning ijtimoiy mavqei, dunyoqarashi, madanny saviyasi. Aqliy va axloqiy kamoloti bilan belgilanadi. Boshqa tomondan esa, qilingan harakat sabablari, vositalari va maqsadlarini, uning qanday sharoitda bajarilganligini, shaxs xulqidagi oʻrnini hisobga olish bu shaxsga toʻgʻri baho berishning zarur shartidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bahodur tudun

Bahodur tudun (tutun) – Choch hokimlaridan biri. 713-yil Choch viloyati hokimi, Xitoy yilnomalarida Moxedu tutun deb berilgan. Qutayba ibn Muslim rahbarligidagi arab fotixlarining Chochga 713-yilda qilgan dastlabki hujumini qaytarishga muvaffaq boʻlgan.

Sugʻd hujjatlaridan birida Panjikent hokimi Devashtichning elchisi Fatufarn 719 it. Chochda tudun va Choch hokimi bilan uchrashgani haqida ran boradi. Bunda tudun xoqonlik tayin etgan lavozim nomi xolos. Shunga koʻra, Moxedu tudunning Choch bilan bogʻlanishi bir ilmiy taxmin deb qaralishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (shoir)

Bahor (taxallusi; asl ismi Muhammad Taqi) (1884, Mashhad – 1951, Tehron) – eronlik shoir, jamoat arbobi. 1903 – yil „Malik ush-shuaro“ (Shoirlar sultoni) nomini olgan. Tehron universiteti professor (1953). Eron milliy majlisiga bir necha bor vakil boʻlib saylangan. Boshlangʻich saboqni B. otasi Xuroson shoiri, malik ush-shuaro Muhammad Kozim Saburiydan olgan. B. „Eronga xudo yordir“, „Ser Eduard Grenga maktub“ (1909) asarlari bilan shuhrat qozonadi. U „Nai-bahor“ gazetasini nashr etadi (1905 – 11). Shoir adabiy jamiyat tuzib, „Donishkada“ („Ilmxona“) jurnalini ham chiqaradi (1918). B. sheʼrlari ichki va teskarichi guruhlarga, baʼzi mutaassiblarga qarshi qaratilgan. U monarxiyaga qarshi yozgan sheʼrlari uchun Isfahonga badargʻa qilinadi (1932). Xalqning demokratiya uchun kurashini quvvatlovchi „Jahannam“, „Zindon kundaliklari“, „Tong qushi“ kabi asarlari shu yerda yozilgan. B. 3 jildli „Stilistika“ (1958) ilmiy asarini yaratgan. B. qadimgi pahlaviy tilidan „Yodgore Zariron“ („Zarirlar yodgorligi“) dostonini fors tiliga tarjima qilgan. Uning fors sheʼriyatiga bagʻishlangan asarlari sharqshunoslik sohasida hanuz oʻz qimmatini saqpab qolgan.

 Shomuhamedov Sh., Bahor, T., 1965.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Bahor (maʼnolari)

Bahor:

 Bahor - 
Tasvir:Frühling blühender Kirschenbaum.
 Bahor (shoir) (taxallusi; asl ismi Muhammad Taqi) (1886.
 Bahor (shahar) — Toharistondagi oʻrta asr shaharlaridan biri.
 Bahor (fasl), koʻklam — 1) yil fasli, mavsum.
 Bahor (oʻsimlik) — ertapishar gilos navi.
Bahor (tarixiy shahar)

Bahor — Toharistondagi o‘rta asr shaharlaridan biri. Arab tarixchisi Qu-doma ibn Ja’farning ma’lumotiga ko‘ra, B. shahri Xulmdan 7 farsax (45— 50 km) narida, cho‘lda joylashgan. B.da suv faqat bir qudukdagina bo‘lib, unga narvon bilan tushilgan. Sam’oniy (12-asr) Balx viloyatida Shobuxor qishlog‘ini, Yoqut Hamaviy shu viloyatda Bahoriza qishlog‘ini qayd etganlar, ularni B. bilan aynan bir deb hisoblash mumkin. "Bahor" atamasi bu yerda islom dinidan avval v i x a r a, ya’ni buddaviylar monastiri — ibodatxonasi bo‘lganidan dalolat beradi. "Narvon bilan tushiladigan kuduq", ya’ni sardoba bo‘lgan. Atamalardan biri tarkibidagi "sho" qad. "xsha" — "podshoh" so‘zidan, ya’ni "sho-hona vihara" turgan yer. Ikkinchisida — "za" qo‘shimchasi sug‘dcha "zay, zaya" — "joy, o‘rin, yer" ma’nosiga ega. Qiyos qiling: Toshkentda Novza mavzei — "yangi yer" deganidir. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (soʻz)

Bahor, ko‘klam — 1) yil fasli, mavsum. Yerning Shim. yarim sharida ba-horgi kecha-kunduz tengligi (20 yoki 21 mart)dan yozgi quyosh turg‘unligigacha, ya’ni kunduz eng uzun, kechasi eng qisqa bo‘lgan kelishi bilan kunlar tez isiy boshlaydi, daraxtlar barg yozadi, maysalar ko‘karadi, qushlar uchib kela boshlaydi va hokazo. Bular turli joylarda har xil paytlarda ro‘y beradi, Qutb kengliklarida B. qiska bo‘ladi, tropiklarda sezilmay o‘tib ketadi (qarang Yil fasmari); 2) qad. og‘irlik o‘lchov birligi; musul-mon davlatlarida qo‘llanilgan. Klimata ishlatilish joyi va davriga qarab har xil bo‘lgan: a) vazni 229 kg ga teng bo‘lgan kichkina va vazni 422 kg ga teng bo‘lgan katta B.larga bo‘linadi. B.ning 207.4 kg li turi ham bor; b) Makkada 1 B. 183,7 kg ga teng bo‘lgan (16-a).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (gilos navi)

Bahor — ertapishar gilos navi. R. R. Shreder nomidagi bogdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Fransis va Savri Surxon navlarini chatishtirish yoʻli bilan chiqarilgan (1952). Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali, shakli piramidasimon, bir yillik novdalari yoʻgʻon, toʻgʻri, jigarrang . Bargi yirik, qizgʻish-yashil, choʻzinchoq, uchiga tomon ingichkalashib boradi. Guli oq, hushboʻy, kattaligi bilan boshqa navlardan farqlanadi. Mevasi yirik (8 g), dumaloq, yaltiroq, toʻq-qizil yoki qoramtir-qizil rangda, seret, sersuv, shirin (13,8% qand). Koʻchati eqilgandan keyin 3 — 4-yili hosilga kiradi. Apr.ning birinchi yarmida gullaydi, mayning oʻrtalarida pishadi. Mevasi 30 kungacha sifati buzilmay daraxtda turishi mumkin. Kompot, murabbo tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha zonalarida ekiladi (qarang Gilos).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil