Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Oʻngut

Oʻngut, oʻnqut — qadimiy turkiy qabilalardan biri. Xitoy ida ularni oq tatarlar deb atashgan. Ular qadimiy turklarning shato urugʻidan kelib chiqqan. 12—13-asr boshlarida Oʻ.lar Shimoliy Mongoliya va Xitoyda koʻchib yurishgan. Ular nasroniylik dinining nestorian mazhabiga eʼtiqod qilishgan. 15— 16-asrlarda Oʻ.lar Dashti Qipchoq oʻzbek qabilalari tarkibida qayd etilgan. Ularning bir qismi hozirgi Oʻzbekiston hududiga (koʻpchiligi Zarafshon vodiysiga) kelib joylashganlar. Oʻ.larning oʻtmishda asosiy mashgʻuloti chorvachilik boʻlgan, keyinchalik 16—17-asrlarda asta-sekin oʻtroqlashib, dehqonchilik bilan shugʻullangan va oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan. 

 Yana qarang 
 Ungut
Oʻnoyoqli qisqichbaqalar

thumb
Oʻnoyoqli qisqichbaqalar  – yuksak qisqichbaqasimonlar turkumi. Tanasining uzunligi 80 sm gacha (Madagaskar daryo qisqichbaqasi), gigant yapon krabi qisqichbaqalari yoyilganida 3 m ga yetadi. Gavdasi birlamchi bosh – prototsefalon, 3 ta koʻkrak boʻgʻimining jagʻ bilan qoʻshilishidan hosil boʻlgan gnatotoraks (boshkoʻkrak) va qorin boʻlimidan iborat. Oldingi koʻkrak boʻgʻimlari oʻsimtalari jagʻoyoqlarga, keyingi boʻgʻimlari oʻsimtalari 5 juft yurish oyoqlariga aylangan (nomi shundan). Boshi gnatotoraks karapaks (boshkoʻkrak qalqoni) bilan qoplangan. Karapaksning oldingi uchi rostrum (tumshuq)ni hosil qiladi. Koʻzlari fasetkali (murakkab), poyachada oʻrnashgan. Jabralari oyoqlari asosida joylashgan; ikki yon tomondan karapaks bilan qoplangan. Qorin boʻlimining tuzilishi yashash tarziga bogʻliq. Uzunqorinlilar – natantia (krevetkalar) va chalaqorinlilar – (daryo qisqichbaqalari, omarlar, langustlar, krablar, zohid qisqichbaqalar) kenja turkumlariga boʻlinadi. 8500 dan ortiq turi bor. Aksariyat dengizlarda, ayrim (daryo qisqichbaqalari, ayrim krevetkalar, krablar) chuchuk suvlarda yashaydi. Oʻrta Osiyo suv havzalarida ingichkabarmoq daryo qisqichbaqasi va reptantia krevetkasi tarqalgan.

Urgʻochi oʻnoyoqli qisqichbaqalar tuxumlarini qorinoyoqlariga yopishtirib olib yurishadi. Chuchuk suv oʻnoyoqli qisqichbaqalar metamorfozsiz rivojlanadi. Koʻpchilik Oʻnoyoqli qisqichbaqalar tuxumlaridan chiqqan lichinkalar zoyea va mizid davrlarini oʻtib voyaga yetgan. Tuban tuzilgan krevetkalar lichinkasi rivojlanishida naupleus va metanaupleus davrlarini oʻtadi. Ayrim oʻnoyoqli qisqichbaqalar (kamchatka krabi, omarlar, langustlar, krevetkalar) sanoat miqyosida ovlanadi.

 

Turkum:Zoologiya
Turkum:Fan
Turkum:Hayvonlar
Turkum:Dengiz hayvonlari
Oʻnhayot

Oʻnhayot — Namangan viloyati Uychi tumanidagi shaharcha. 1989-yil 30-oktabrda tashkil qilingan. Aholisi 14 ming kishi (2005). Shaharchada "Ipakchi" aksiyadorlik jamiyati, sanoat, savdo korxonalari, xususiy doʻkonlar, gʻisht zavodi, kichik korxonalar, xususiy firmalar faoliyat koʻrsatadi.

3 umumiy taʼlim maktabi (3,5 ming oʻquvchi), sport maktabi, stadion, kutubxona, madaniyat saroyi, "Ovchibuloq" ziyoratgohi bor. Kdshloq vrachlik ambulatoriyasi, xususiy shifoxona aholiga xizmat koʻrsatadi. Oʻnhayat shaharchasi yonidan Namangan — Uchqoʻrgʻon avtomagistrali oʻtadi. Mashhad mozor jome masjidi, Oʻrta masjid meʼmoriy yodgorliklari joylashgan. 

Shaharchada 3 ta maktab faoliyat koʻrsatib kelmoqda 3-maktab, 29-maktab va 35-maktab shular jumlasidandir. O'nhayot shaharchasi Namangan shahriga eng yaqin hududlardan biri
telegram - 2024/2025 o'quv yili 10-b sinf Mo'minjonov Jasurbek

 

 

Turkum:Uychi tumani
Turkum:Namangan viloyati shahar tipidagi aholi punktlari
Oʻpka abssessi

Oʻpka abssessi — oʻpkadagi yiring boylagan joy. Nafas yoʻllariga yiring paydo qiluvchi mikroblar (stafilokokk, streptokokk, pnevmokokk va boshqalar) tushishi sabab boʻladi. Oʻpkaga anaerob mikroorganizmlar tushganida oʻpka toʻqimalari irib yemiriladi, oʻpka gangrenasi paydo boʻladi. Oʻpka abssessi va oʻpka gangrenasi, asosan, oʻpkaning krupoz yoki oʻchoqli yalligʻlanishi, shuningdek, nafas aʼzolarining surunkali kasalliklari, xususan, bronxoektazlarning asorati sifatida namoyon boʻladi. Nafas yoʻllariga yot jismlar tushishi, koʻkrak boʻshligʻi yoki oʻpkaning shikastlanishi ham Oʻpka abssessiga sabab boʻlishi mumkin. Oʻpka abssessi va oʻpka gangrenasiga koʻproq kamquvvat, zaifroq (surunkali aroq ichib ozib toʻzib ketgan) kishilar chalinadi. Bemorni mutaxassis vrach davolaydi. Oʻpka yalligʻlanishini yaxshi naf beradigan vositalar yordamida asoratlarsiz tuzatib yuborish tufayli Oʻpka abssessi bir qadar kam uchraydi.
Oʻpkasiz salamandralar

Oʻpkasiz salamandralar — dumsiz suvda va kuruqlikda yashovchilar oilasi. Uzunligi 5—15 sm. Oʻpkasi reduksiyaga uchragan (nomi shundan), yuragi 2 kamerali, terisi va ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavati orqali nafas oladi. 22 urugʻi, 215 turi bor. Amerika va Janubiy Yevropada tarqalgan. Koʻpchiligi suvda doimiy (togʻdagi soylar, gʻor va oʻrmonlardagi suv havzalari, quduqlarda), baʼzi daraxtlarda oʻrmalab yuradi. Mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Gʻor Oʻpkasiz salamandralari uzun tili yordamida hasharotlarni tutib oladi. Tuxumlari va lichinkalari suvda yoki quruqlikda toshlar ostida va nam tuproqda, daraxtlar kovagida rivojlanadi. Urgʻochilari quruqlikda, odatda, tanasi bilan tuxumlarini oʻrab olib, ularni himoya qiladi. Metamorfoz orqali yoki metamorfozsiz rivojlanadi. Ayrim tirik tugʻadi.
Shavkat Oʻrazayev

Shavkat Zakariyevich Oʻrazayev (1927. 1.8, Chekmagushev tumani, Boshqirdiston) — huquqshunos olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977). Yuridik fanlari doktori (1962), professor (1965). Toshkent yuridik institutini tugatgan (1947). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi iqtisod, falsafa va huquq fanlari boʻlimi akad.kotibi (1966— 70). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (196670 va 1989-93). Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy nazorat komiteti (1990—93), keyin esa Konstitutsiyaviy sudi raisi (1994). Toshkent yuridik institutining rektori (1994—95). 1996-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasining professor Oʻ.ning ilmiy ishlari davlat va huquq nazariyasi, Markaziy Osiyo va Oʻzbekistonda milliy davlatchilikning vujudga kelishi hamda rivojlanishi masalalariga bagʻishlangan. Respublikada yuridik fanlarining rivojiga va yuqori malakali huquqshunoslar tayyorlashga muayyan hissa qoʻshgan. 1chaqiriq Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati. Oliy Majlisning inson huquqlari boʻyicha vakili (1995). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

 
 Hokimiyat va qonun, T., 1992; Mustaqil Oʻzbekistonning Konstitutsiyasi, T., 1994; Rimskoye pravo, T, 2000.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻrgimchak

thumb
Oʻrgimchaklar – bu oʻrgimchaksimonlar oilasiga mansub haqiqiy quruqlikda yashovchi boʻgʻimoyoqlilar, ogʻiz organi 2 juft: Ogʻiz organlarining birinchi jufti ustki jagʻlar hisoblanadi. Ustki jagʻlarning birinchi boʻgʻimi harakatchan tirnoqsimon oʻsimtadan iborat boʻlib, oʻljasi tanasini teshish uchun xizmat qiladi. Jagʻlarning asosida zahar bezlari joylashgan. Jagʻlar sanchilganida zahar tirnoqlar ichidagi naycha orqali oʻljasi tanasiga tushadi va uni oʻldiradi. Oʻrgimchaklarning ikkinchi juft ogʻiz organlari oyoq paypaslagichlar deb ataladi. Ular mayda sezgir tukchalar bilan qoplangan boʻlib, tuygʻu organi hisoblanadi. Paypaslagichlarning asosiy boʻgʻimlari pastki jagʻlar vazifasini bajaradi. Butli oʻrgimchakning oyoq paypaslagichlari yurish oyoqlariga nisbatan birmuncha kalta. Boshkoʻkrakda uzun va ingichka 4 juft yurish oyoqlari ham joylashgan. Qorin boʻlimining hamma boʻgʻimlari qoʻshilib ketgan. Qornining orqa tomonida butsimon oqish dogʻi boʻladi. Shuning uchun unga butli oʻrgimchak nomi berilgan. Qorin boʻlimining keyingi uchida uch juft oʻrgimchak soʻgallari (bezlar) boʻlib, ularga oʻrgimchak bezlarining yoʻllari ochiladi oʻpka orqali nafas oladi. ayrim jinsli (urgʻochi va erkakka boʻlinuvchi) organizm. Oʻrgimchaksimonlar turkumi – uzunligi 0,7 sm dan 11 sm gacha boʻladi. Koʻpchilik oʻrgimchaklar tanasi qisqa poyacha orqali tutashgan yaxlit boshkoʻkrak va qorin boʼlimidan iborat; faqat boʻgʻim qorinli oʻrgimchaklar tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan. Xelitserasiga zahar bezlari yoʻli ochiladi. Qorin boʻlimi keyingi qismida 1-4 juft toʻr bezlari joylashgan. 51000 dan ortiq turi mavjud, jumladan Oʻzbekistonda bir necha yuz turi bor. 3 kenja turkumga yaʼni: boʻgʻimqorinlilar, qushxoʻr oʻrgimchaklar va oʻpkali oʻrgimchaklarga boʻlinadi. Boʻgʼimqorinlilar tuban tuzilgan 10 ga yaqin tropik oʻrgimchaklarni oʻz ichiga oladi. Qushxoʻr oʻrgimchaklar, asosan, tropikada tarqalgan, 1500 ga yaqin yirik (10 sm gacha) turlardan iborat. Koʻpchilik oʻrgʼimchaklar murakkab toʻr toʻqib, oʻljasini toʻr yordamida tutadi. Faol hayot kechiradigan toʻr toʻqimaydi, inda yashaydi. Yirtqich oziqlanadi, ayrim uchun kannibalizm xos. Oʻrgimchaklar zararkunanda va parazit hasharotlar va boshqalar umurtqasizlar bilan oziqlanishi tufayli foydali hisoblanadi. Qoraqurt va biylar zahri odam uchun xavfli.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Oʻrgimchaksimonlar

Oʻrgimchaksimonlar — xelitseralilar kenja tipiga mansub boʻgʻimoyoqlilar sinfi. Uzunligi 0,1 mm dan 17 sm gacha. Ogʻiz organi soʻruvchi. Koʻzlari oddiy. Boshkoʻkragi ingichka poyacha orqali qorin bilan tutashgan yoki unga qoʻshilib ketgan. Qorinoyoqlari reduksiyaga uchragan yoki shaklan oʻzgarib taroqsimon oʻsimta, varaqsimon oʻpka yoki toʻr bezlarini hosil qiladi. Oʻpka yoki traxeyalar orqali nafas oladi. Ayirish organlari — malpigi naychalari va koksal bezlar. Koʻpchilik oʻrgimchaksomonlarda zahar bezlari bor. Ayrim jinsli, tuxum qoʻyadi, ayrim (chayonlar) tirik tugʻadi. 60000 ga yaqin turi bor; kanalar, chayonlar, telifonlar, frinlar, tartaridlar, palpigradlar, fitsinuleylar, soxta chayonlar, solpugalar, pichanoʻrarlar, oʻrgimchaklar turkumlariga boʻlinadi. Oʻrgimchaksimonlar keng tarqalgan, koʻpchiligi quruqlikda yashaydi; kanalar va oʻrgimchaklar orasida ikkilamchi marta suvda yashashga oʻtgan bor. Koʻpchiligi yirtqich, har xil umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Bir qancha parazit (kanalar) va oʻsimlikxoʻr (oʻrgimchakkana. Oʻzbekiston hududida kanalar, chayonlar, solpugalar va oʻrgimchaklarning bir necha yuz turi tarqalgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Oʻrda

Oʻrda, OʻRDU — 1) turkiy va moʻgʻul xalklarida hukmdor, xon qarorgohi, qalʼa. Istiloh ushbu maʼnoda ilk bor qadimiy OʻrxunEnasoy bitigi "Irq bitig"da qayd etiladi. Qoraxoniy hukmdor saroyi yoki Koshgʻar shahri Oʻrdukand deb yuritilgan. Baʼzan Oʻ. oʻrnida uning maʼnodoshi x o n t oʻ y birikmasi ham ishlatilgan. Yirik turk va moʻgʻul davlatlari hamda koʻchmanchi qabilalari ittifoqlari — Oltin Oʻ., Noʻgʻay Oʻ.ning nomi shundan kelib chiqqan. Turli tarixiy davrlarda qalʼa (5—6-asrlargacha), diz (6—8-asrlarda), ark (9— 17-asrlar) deb ham atalgan. Oʻ., asosan, balandlikda bunyod etilgan, unga qiya uzun yoʻlak (pandus) orqali kirilgan; davlat ahamiyatidagi inshootlar, maʼmuriy binolar, hukmdor saroyi va boshqalarni oʻz ichiga olib, atrofi burjlari boʻlgan devor bilan oʻralgan. Oʻ. shaharsozlik tarixida muhim oʻrin tutgan. Oʻ.lar ayrim maʼmuriy — shaharsozlik (oʻrni, oʻlchami, koʻlami, bino, hovuz va boshqalar) jihatlari bilan farqlangan (Koʻhna Ark, Xudoyorxon oʻrdasi, Toshkenpg oʻrdasi va boshqalar).

Jumladan, Toshkent hokimlarining qarorgohlari — Oʻ.lar tarixiy ga koʻra turli davrlarda turli joylarda boʻlgan: 18-asr oʻrtasi (chor hokimlik davri)da Qoratoshda, 19-asrning 1-yarmida Oʻ. oldin Tuproqqoʻrgʻonda, keyin Anhor (Oʻ.)ning chap tomonida — taxminan hozirgi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi senatining binosi oʻrnida boʻlgan. Toshkent Oʻ.lari saqlanmagan. Soʻnggi Oʻ. saqlanib qolgan tarhi boʻyicha: uz. 54 m, shim. eni 370 m, jan. eni 490 m ga yaqin boʻlgan. Oʻ. devorlariga tashqi tarafga turtib chiqqan diametri 8–9 m atrofida boʻlgan 30 dan ortiq burjlar ishlangan; Gʻarbiy va Sharqiy devorida 2 darvoza boʻlib, ular shaharning bosh koʻchasi (katta koʻcha) bilan oʻzaro bogʻlangan; bir nechta hovlili saroy Oʻ.ning janubida joylashgan. Sharqiy darvozaning tashqarisidagi sahnda sarbozlar harbiy mashqlar oʻtkazgan. Idora va saroy binolari boʻlgan Oʻ.lar Andijon, Shahrisabz va boshqalar shaharlarda ham mavjud boʻlgan; 2) qoʻshin qarorgoqi, lashkargoh. Ushbu maʼno ham qadimiy hisoblanadi. Harbiy harakatlar vaqtida Oʻ. atrofi xandaq bilan oʻralgan. Shoxshabbalar yordamida ihota qilingan, soqchilar nazoratida boʻlgan.

13-asrdan eʼtiboran, Oʻ. "xon qarorgohi" maʼnosida rus tilida qoʻllanila boshlagan. 14-asrgakelib Oʻ. "lashkar, qoʻshin" maʼnosini kasb etgan, eski oʻzbek adabiy tili, xususan, Alisher Navoiy asarlarida ham qayd etiladi. Hozirgi turk tilida ogyi "qoʻshin, armiya"ni anglatadi; 3) Chingiziylar saltanatida favqulodda tantanalar paytida bir necha yuz kishini oʻz bagʻriga sigʻdira oladigan ulkan chodir, oʻtov. Ostonasi va ustunlar oltin bilan qoplanganligi bois bunday oʻtov Oʻrdui zarrini buzurg, yaʼni Oltin Oʻ. deb nomlangan.
Oʻrdak

Oʻrdak, xonaki oʻrdak — oʻrdaksimonlar oilasiga mansub parranda. Mil.dan ming yil oldin xonakilashtirilgan. Yovvoyi oʻrdak — kryakvadan kelib chiqqan. Oʻ. deyarli barcha mamlakatlarda, ayniqsa, Xitoy (562 mln. bosh), Indoneziya (28 mln. bosh), Vyetnam (50 mln. bosh)da koʻp urchitiladi. Jahonda jami 830 mln. bosh Oʻ. boqiladi (1999). Oʻ.ning tana tuzilishi qayiqsimon, koʻkragi keng, boʻyni va boshi uzun, oyoq barmoqlari suzuvchi parda bilan qoʻshilgan. Tumshugʻi sargʻishqizil yoki toʻq sariq, bir oz qayrilgan. Patlarining rangi oqish, sargʻimtir, kulrang, qora va boshqalar Erkagining dumida bir nechta yuqoriga qayrilgan patlari bor. 24—28 haftaligida jinsiy yetiladi. Toʻdada 5—6 makiyonga bitta erkak Oʻ. qoldiriladi. Bir mavsumda (5—6 oy) 90—130 ta tuxum qiladi (sunʼiy tullatib yiliga 250 tadan tuxum olish mumkin). Tuxumi vazni 85—90 g. Tuxumidan tuxum poroshogi, melanj tayyorlashda va konditer sanoatida foydalaniladi. Tuxumdan joʻja ochib chiqish (inkubatsiya) muddati 27—28 kun. Voyaga yetgan erkak Oʻ. vazni 3—4, makiyoni 2,5—3 kg. Beradigan mahsulotiga qarab Oʻ. goʻsht, goʻshttuxum yoki tuxumgoʻsht, serpusht (sertuxum) zotlarga ajratiladi. Oʻ., asosan goʻsht uchun yetishtiriladi. Goʻshti mayin, mazali, parhez mahsulot. Xoʻjaliklarda zotli Oʻ.ning asosiy qismini p ye k i n Oʻ.lari tashkil etadi. Kichik fermer xoʻjaliklari va xususiy xoʻjaliklarda oq moskva, ukraina oq va kulrang Oʻ.i hamda xakikempbell va boshqalar zotlari boqiladi. Oʻ. goʻshti, asosan, ixtisoslashtirilgan xoʻjaliklarda intensiv texnologiya asosida yetishtiriladi. Sanoat usulida yetishtirishda Oʻ.lar goʻsht uchun maxsus kataklarda boqiladi.

Oʻ. joʻjalari goʻsht uchun (7—8 oy) har bir bosh parrandaga 8,8—9,1 kg toʻla qimmatli quruq aralash yem bilan boqiladi. Oʻ.lar suv havzalarida oʻsadigan oʻtlar, mayda jonivorlar bilan ham oziqlanadi.

Ayrim mamlakatlarda (Fransiya, Italiya, Daniya va boshqalar) sanoat parrandachiligida Janubiy Amerikada tarqalgan yovvoyi muskus Oʻ.laridan kelib chiqqan, ogʻirligi 2—5 kg gacha, goʻshti mayin, ilvasin goʻshti taʼmini beradigan, yogʻi kam muskus Oʻ. (Sashpa tokspaga) koʻproq yetishtiriladi. 

 

Turkum:Uy hayvonlari
Oʻrdaksimonlar

Oʻrdaksimonlar — gʻozsimonlar turkumiga mansub suvda suzuvchi qushlar oilasi. Tanasining uz. 29—150 sm. Tumshugʻi qirralari boʻylab joylashgan tishchalari va koʻndalang plastinkalari filtrlovchi apparatni hosil qiladi. Koʻpchilik da jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan: erkagi yirikroq va chiroyliroq, rangli boʻladi. Dum usti bezlari yirik. Panjalarida pardasi bor. Patlari tigʻiz joylashgan, parlar yaxshi rivojlangan. Ayrim ucholmaydi. Koʻpchilik Oʻ. yaxshi shoʻngʻiydi; ozigʻini suvdan yoki suv tubidan topib oladi. 47 urugʻi, 150 ga yaqin turi bor. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda oqqushlar, yaezlar, cheravalar, oqboshlar, angʻirtlar, suralaygʻozlar, asl oʻrdaklar, shoʻngʻuvchi oʻrdaklar va boshqalar urugʻlariga mansub 25 turi tarqalgan; 8 turi uya quradi, qolgan qushlar uchib oʻtishi davrida uchraydi. Oʻ. juft boʻlib yashaydi, urogʻochisi 2 tadan 16 tagacha tuxum qoʻyib, joʻja ochadi. Janubiy Amerikada tarqalgan ayrim tuxumini boshqa qushlar iniga qoʻyadi. Koʻpchilik Oʻ. ovlanadi.

Turkum:Qushlar
Oʻrdubodiy Muhammad Said

Oʻrdubodiy Muhammad Said (Mamed Hoji ogʻa oʻgʻli, 1872.24.3, Oʻrdubod – 1950.1.5, Boku) – ozarbayjon yozuvchisi va dramaturgi. Ozarbayjonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1938). 1907— 11 -yillarda Eron inqilobida ishtirok etgan. Dastlabki sheʼriy toʻplamlari – „Begʻamlik“ (1906), „Vatan va ozodlik“ (1907). Mustabid tuzum va maʼrifatparvarlik gʻoyalari aks etgan „Ikki bolaning Yevropaga sayohati“ (1908), „Baxtsiz millioner“ (1904), „Tumanli Tabriz“ (1938—48), „Kurashuvchi shahar“ (1938), „Yashirin Boku“ (1940) romanlari muallifi. „Qilich va qalam“ romani (1—2 qism, 1946—48) ozarbayjon xalqining mashhur shoiri Nizomiy Ganjaviyga bagʻishlangan. Uning dramalari, opera va operetta librettolari ham bor („Koʻroʻtli“, 1939; „Nargiz“, 1938; „Qalb oʻgʻrilari“, 1938 va boshqalar). „Andalusning soʻnggi kunlari“ tarixiy dramasi (M.Uygʻur tarjimasi, 1919) „Turon“ teatrida, „Besh soʻmlik kelin“ komediyasi esa Muqimiy nomidagi musiqali drama teatrida sahnalashtirilgan.

 
 Qilich va qalam I—2 qismlar, T., 1964.

Turkum:Ozarbayjonlik yozuvchilar
Oʻrilish

Oʻrilish — toʻqima (mato, gazlama) toʻqishda arqoq (koʻndalang ip) va tanda (boʻylama ip) ning oʻzaro birlashishi. Toʻqima siyrak yoki zich Oʻ.da toʻqilishi mumkin. Toʻqimaning tanda boʻyicha zichligi arqoq boʻyicha zichligidan farq qiladi yoki ular bir xil boʻladi. Toʻqimaning 10 sm eniga toʻgʻri keladigan tanda iplari soni tanda boʻyicha zichligi, arqoq iplari soni arqoq boʻyicha zichligi deb ataladi. Toʻquvchilik Oʻ.larining turi koʻp. Ular toʻqimaning tuzilishi (mas, zich yoki siyrakli) va xossalariga bogʻliqboʻladi. Toʻqima oʻngidagi guli, sirtining silliqligi yoki gʻadirbudurligi (relyefi), koʻndalang va boʻylama yoʻllari boryoʻqligi, tovlanib turishi tanda va arqoq iplarining U. turiga bogʻliq boʻladi. Oʻ.lar gazlamaning pishiqligiga, choʻziluvchanligiga, kirishishi yoki choʻzilishi va boshqalar xossalariga taʼsir qiladi.

Toʻquvchilik Oʻ.lari oddiy (tekis), mayda gulli, murakkab va yirik gulli turlarga boʻlinadi. Har qaysi Oʻ. turida tanda boʻyicha rapport (Oʻ. gulini hosil qiladigan iplar soni) va arqoq boʻyicha rapport farqlanadi. Tanda boʻyicha rapport Oʻ. gulini hosil qiladigan tanda iplari soni, arqoq boʻyicha rapport Oʻ. gulini hosil qiladigan tanda iplari soni. Mas, tanda boʻyicha zich toʻqimada tanda iplari soni koʻp, arqoq boʻyicha zich toʻqimada arqoq iplari soni koʻp boʻladi va aksincha. Gazlamada qanday gul hosil qilinishi rapportga bogʻliq boʻladi.

Toʻquvchilikda eng keng tarqalgan Oʻ. oddiy Oʻ. hisoblanadi. Oddiy Oʻ.ga polotno, sarja, atlas va satin Oʻ.lar kiradi (rasmga q.). Bu oʻrilishlarda arqoq ipi bilan faqat bir marta oʻrilishadi. Har doim tanda ipi boʻyicha rapport arqoq boʻyicha rapportga teng boʻladi. Oʻzbekistonda qadimdan qoʻllanib ke linadigan Oʻ. atlas Oʻ. hisoblanadi. Mas, besh ipli atlas Oʻ. Rapportdagi har qaisi tanda ip toʻrtta arqoq ipi ustida yotadi va bitta arqoq ipi tagidan oʻtadi. Demak, atlas Oʻ.li gazlamaning oʻngi asosan tanda iplaridan iborat boʻladi.

Mayda gulli, murakkab va yirik gulli Oʻ.lar bir-biridan tanda boʻyicha rapport va arqoq boʻyicha rapportning nisbati bilan farqlanadi (qarang Toʻquvchilik).

 Adabiyot 
 Olimboyev E.Sh. va boshqalar, Toʻquvchilik texnologiyasi va toʻquv stanoklari, T., 1987.
Jumek Oʻrinboyev

Jumek Asqarovich Oʻrinboyev (15-may, 1906-yil, Chimboy shahri — 23-dekabr, 1973-yil, Nukus) — pedagog olim, pedagog fanlari doktori (1967), professor (1971). Oʻzbekiston (1967) va Qoraqalpogʻistonda (1964) xizmat koʻrsatgan fan arbobi.

 Faoliyati 

 Oʻqituvchilar tayyorlaydigan kursni tugatib (1924), qishloq maktabida oʻqituvchi;
 Chimboy shahridagi internat maktab direktori (1924-1935);
 Moskvadagi oʻquvped. nashriyotida qoraqalpoq tilida darsliklar tayyorlash boʻyicha muharrir (1937-1941);
 Qoraqalpogʻiston pedagogika institutida pedagogika va boshlangʻich taʼlim metodikasi kafedrasi mudiri (1942-1973);
 1967-yilda ochilgan Oʻzbekiston pedagogika fanlari ilmiy tekshirish institutining Qoraqalpogʻiston filiali birinchi direktori hamda pedagogika nazariyasi va tarixi boʻlimi mudiri (1967-1969).

Ilmiy ishlari Qoraqalpogʻistonda xalq taʼlimi, maktab va pedagogika tarixiga bagʻishlangan. Oʻzbekiston pedagogika fanlari ilmiy tekshirish institutining Qoraqalpogʻiston filiali uning nomi bilan ataladi."Oʻrinboyev Jumek Asqarovich" OʻzME. Oʻ-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:Olim
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:O'zbek olimlari
Oʻrinboy

"OʻRINBOY"— ertapishar tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tekshirish instituti va Toshkent davlat agrar universiteti olimlari hamkorlikda yaratgan (V.I.Zuyeye, Oʻ.Karimshoyev, R.Gʻanixoʻjayeva). Palagi oʻrtacha, yon shoxlari va barglarining soni oʻrtacha. Barglari konussimon, mayin tukli. Mevasi dumaloq, yuzasi silliq. Tusi och yashil, siyrak toʻq yashil tasmalari bor, ogʻirligi 2,0—2,5 kg. Poʻsti qattiq, eti toʻq pushti rangda, sersuv, shirali, nisbatan kam tolali. Tarkibida quruq modda miqdori 6,1%, qand miqdori 5,2%. Niholi unib chiqqanidan keyin birinchi hosili 75—80 kunda pishadi. Hosildorligi 230—250 s/ga. 1997-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uchun davlat reyestriga kiritilgan.

 

Turkum:Tarvuz navlari
Oʻrmalovchi xaltalilar

Oʻrmalovchi xaltalilar, kus kussimonlar, possumalar — xaltali sut emizuvchilar oilasi. Uzunligi 6 sm dan 82 sm gacha. Dumi ilashuvchi, baʼzan rudimentar. Panjalari tutuvchi, tirnoklari kuchli egilgan. 1 ta, baʼzan 2 ta (1 va 2) barmogʻi boshqalari qarshisida joylashgan. Orqa oyoqlarining 2 va 3barmoqlari oʻrtasida pardasi bor. Ayrim ning oldingi va keyingi oyoqlari oʻrtasida teri parda tortilgan. Teri parda daraxtdan daraxtga sakrab oʻtishga yordam beradi. Xaltasining teshigi oldingi tomonga (koalada orqaga) ochiladi. Asosan, oʻsimlikxoʻr, ayrim hasharotxur yoki hamma narsalarni yeyaveradi. Yilda 1—2-marta 1—4 tadan bolalaydi.
Oʻrmon resurslari

Oʻrmon resurslari — tabiat resurslarining eng muhim dan biri; mamlakat hududidagi oʻrmon (yogʻoch) zaxiralari, yemxashak, ovchilik resurslari, yovvoyi oʻsimliklarning mevalari, dorivor oʻsimliklar va boshqalarni oʻz ichiga oladi. 20-asrning 80-yillaridagi maʼlumotlarga koʻra, Yer sharida quruqlikning 30% ni oʻrmonlar tashkil etadi. Jahon boʻyicha umumiy oʻrmon yerlari maydoni 4 mlrd.ga, shundan yalpi oʻrmonzorlar 3 mlrd.ga; jami yogʻoch zaxirasi 356,7 mlrd. m3, har yili tayyorlanadigan yogʻoch miqdori 3 mlrd. m3dan koʻproq. Oʻrmonlarda yogʻochlarning yillik oʻsishi 3,2 mlrd. m3ni tashkil etadi. Lotin Amerikasi yogʻoch zaxiralarining koʻpligi jihatidan qitʼalar ichida 1 oʻrinda turadi. Rossiya, AQSH, Kanada va Braziliya yirik Oʻrmon resurslari ga ega. Oʻrmon resurslarining asosiy qimmatli mahsuloti — bu sanoat va qurilishning koʻpgina tarmoqlarida ishlatiladigan, oʻrmon daraxtlarini kesib tayyorlanadigan yogʻochdir. Oʻrmon resurslaridan sanoat usulida foydalanishda undagi daraxtlarning tur tarkibi katta ahamiyatga ega. Oʻrmon sanoatida yogʻochi yuqori sifatli boʻlgan ignabargli, yumshoq bargli va qattiq bargli daraxt qoʻp ishlatiladi, yumshoq bargli (qayin, togʻterak, olxa va boshqalar)dan kam foydalaniladi. Yuqori sifatli qayin daraxtlari faqat faner, mebel kabilarni tayyorlashda ishlatiladi. Oʻrmon resurslarining daraxtlardan boshqa boyliklaridan muhimlari oziq-ovqat resurslari, yemxashak resurslari (pichanzor, yaylovlar)dir. Oʻzbekiston oʻrmonlarining muhim ekologik va himoya xususiyatiga ega ekanligi va yogʻoch zaxirasining kamligi (12 mln. m3) sababli sanoat asosida yogʻoch kesish ishlari olib borilmaydi. Hozirgida farmakologiya sanoatida ishlab chiqarilayotgan tibbiyot preparatlarining 40% dan oshiqrogʻi oʻrmon daraxtlari va butalar poʻstlogʻi, bargi, mevalari, turli oʻtlarning ildizidan tayyorlanmoqda. Respublikada 22 ta oʻrmon xoʻjaligi va 8 ta dorivor oʻsimliklar yetishtirishga ixtisoslashgan xoʻjaliklarda 15 turdan ortiq shifobaxsh oʻsimliklar (polpola, anzur piyoz, moychechak, totim, arslonquyruq, boʻyimodaron va boshqalar) ekib koʻpaytiriladi. Har yili mazkur xoʻjaliklarda 450—500 t dan ziyod dorivor oʻsimliklar xom ashyosi tayyorlab, isteʼmolchilarga yetkazib beriladi. Kesilgan oʻrmonlarga daraxtlar ekish, yangi oʻrmonzorlar barpo etish Oʻrmon resurslarini qayta tiklashning samarali usuli boʻlib, oʻrmonlarda ulardan uzoq muddat samarali foydalanishni taʼminlaydi. Oʻrmonlarning oziq-ovqat resurslariga qoʻziqorin, mevalar, yongʻoqlar, isteʼmol qilinadigan oʻtlar, ildizmevalar, yovvoyi hayvonlar va ovlanadigan qushlar, shuningdek, asalari mahsulotlari, ozuqabop yemxashak resurslariga tayyorlanadigan pichan, har xil oʻtlar, hayvonlar isteʼmol qiladigan mevalar kiradi. Oʻrmon asalarichilikkl rivojlantirish, turli hayvonlar va qushlarning yashashi, oziqlanishi, koʻpayishi uchun qulay muhitdir.

Abdushukur Xonazarov.
Oʻrmon xoʻjaligi instituti

Oʻrmon xoʻjaligi instituti — oʻrmonchilik sohasidagi yirik ilmiy markaz. Toshkentsh.da joylashgan. Dastlab 1932-yilda Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistondagi oʻrmon tajriba stansiyalari va tayanch punktlarini oʻz tarkibiga olgan Oʻrta Osiyo oʻrmonchilik markaziy tajriba styasi sifatida tashkil topgan. 1934-yildan Oʻzbekiston fan qoʻmitasi agrooʻrmon melioratsiyasi va oʻrmon xoʻjaligi sektori, 1940-yildan Oʻzbekiston agrooʻrmon melioratsiyasi va oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tekshirish instituti, 1948-yildan Oʻrta Osiyo oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tekshirish instituti, 1992-yildan hozirgi nomda. institut tarkibida (2005): 3 ta ilmiy boʻlim, 8 ta sektor va 2 ta guruh, laboratoriya, patent, ilmiytexnik maʼlumotlar boʻlimi va ilmiy kutubxona mavjud. 4 ta (Chatqol, Qoʻqon, Qoraqum, Mirzachoʻl) tajriba stansiyalari, Buxoro tayanch punkti hamda "Oʻrmonmash" kichik korxonasi, tajriba — ishlab chiqarish xoʻjaligi va tajriba oʻrmon uchastkasi bor. Institutda oʻrmonmeliorativ usullar bilan choʻl yaylovlari samaradorligini oshirish; qumli choʻllarda oʻsimlik (juzgʻun) urugʻi ekadigan mashinalar yaratish; sellar vujudga keladigan da oʻrmonzorlar barpo etish; xandon pistaning sanoat plantatsiyalarini yaratish; imoratbop teraklarning sanoat plantatsiyalarini yaratish texnologiyasini ishlab chiqish; oʻsimliklarning genetik resurslarini oʻrganish va respublika florasini saqlash, boyitish, ulardan foydalanish; oʻrmon xoʻjaligi uchun mashinalar sistemasini ishlab chiqish va boshqalar yoʻnalishlarda ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. Institutda togʻ oʻrmon melioratsiyasi sohasida eroziya va selga qarshi oʻrmon ihotazorlari barpo etish nazariyasi va amaliyoti ishlab chiqildi, togʻ qiyaliklarida lalmi bogʻlar barpo etish, togʻ oʻrmonlarining mahsuldorligini oshirish va qayta tiklash usullari yaratildi. Eroziyaga yoʻl qoʻymaydigan daraxtbutalar turxilini yetishtirish, oʻrmon urugʻchiligi, oʻrmon daraxtlari seleksiyasi, choʻllarni oʻrmonmeliorativ usullari bilan oʻzlashtirish, koʻchma qumlarni mustahkamlash va oʻrmon barpo etish, choʻl oʻrmonlarida xoʻjalik qumlarini mustahkamlash va oʻrmonlar barpo etish, choʻl oʻrmonlarida xoʻjalik ishlari olib borish, choʻl maydonlarida yailov ihotazorlari va meliorativ ozuqalari barpo etish agrotexnikasi, oʻrmon daraxtlarini zararkunanda va kasalliklardan himoya qilishning zamonaviy usullari ishlab chiqildi. Yongʻoq va pistaning sanoat plantatsiyalarini barpo etish maqsadida qimmatli nav va shakllarni yaratish, qora saksovul va archaning oʻrmonurugʻchilik plantatsiyalarini barpo etish va boshqalar ishlar amalga oshirildi. Mexanizatsiya boʻlimida oʻrmon xoʻjaligida qoʻllaniladigan 20 ga yaqin mashinalar yaratildi. institut faoliyati professorlar V.L.Drobov, V.M.Savich, F.K. Kocherga, V.M.Rovskiy, G.P.Ozolin, M.B. Doshchanov, A.A. Xonazarov, A. K. Qayimov va boshqalar olimlarning nomlari bilan bogʻliq. 2005-yilda institut bazasida Respublika manzarali bogʻdorchilik va oʻrmon xoʻjaligi ilmiy — ishlab chiqarish Markazi tashkil etildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston ilmiy institutlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi
Oʻrmon-dasht zonalari

Oʻrmon-dasht zonalari — moʻtadil va subtropik mintaqalarda joylashgan tabiat zonalari. Bu zonalar tabiiy landshaftida oʻrmonlar bilan dashtlar almashinib keladi. Moʻtadil mintaqalarda materiklar ichki qismida keng maydonlarni egallagan. Yevrosiyoda Dunayboʻyi pasttekisligidan Oltoy togʻlarigacha tutash zona hosil qiladi. Soʻngra Mongoliya va Uzoq Sharqda, Xitoyning shim,sharqida ham mavjud. Shimoliy Amerikaning Buyuk tekisliklari orqali 38° shahrik.gacha choʻzilgan. Bu zonalarda qish sovuq va qorli boʻladi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2° dan —20° gacha, iyulniki 18° dan 25° gacha. Yogʻin miqdori 400– 1000 mm, koʻp qismi yoz oylariga toʻgʻri keladi. Tuproqlari xilmaxil. Oʻsimliklari kichik-kichik oʻrmonzorlar va dasht oʻtloqlaridan, hayvonot dunyosi oʻrmon va dasht hayvonlaridan iborat. Moʼtadil mintaqalarning Oʻrmon-dasht zonalarida keng bargli, igna bargli, mayda bargli oʻrmonli dashtlar va preriya zonalari mavjud. Subtropik mintaqalarning Oʻrmon-dasht zonalariz. Shimoliy Amerika va Janubiy Amerika subtropiklarida joylashgan. Afrikada va Avstraliyada ham ayrim joylarda Oʻrmon-dasht zonalariz. uchraydi. Janubiy Amerika Oʻrmon-dasht zonalarining ichki oʻlkalari daraxtsiz savanna va pampa bilan band. Iqlimi subtropik mussonli, qishi iliq, yozi issiq. Eng sovuq oyning oʻrtacha temperaturasi 4—12°, eng issiq oyniki 20—24°, yogʻin miqdori 600–1200 mm. Oʻsimliklar vegetatsiyasi yil boʻyi davom etadi. Tuproqlari unumdor. Daraxt oʻsimliklari koʻproq daryo vodiylarida tarqalgan. Oʻrmon-dasht zonalariz. hududlaridan dehqonchilikda, baʼzi joylarda yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Zonalar
Turkum:Mintaqalar
Turkum:Fan
Muhammad Oʻrozboyev

Muhammad Toshevich Oʻrozboyev (1906.20.5, Qoʻqon – 1971.9.5, Toshkent) – mexanik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960). texnika fanlari doktori (1947), professor (1938), Oʻrta Osiyo davlat universitetining ishchi fakultetini (1928), Moskva oliy texnika bilim yurtini (1932), Moskva universitetining matematika-mexanika fakultetini (1934) tugatgan. Toshkent toʻqimachilik institutida kafedra mudiri va direktor oʻrinbosari (1936—1947), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Inshootlar instituti direktori (1947—1957), Ilmiy-texnika davlat qoʻmitasi raisi (1957—61), Toshkent politexnika instituti rektori (1963—1971), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi hamda Mexanika va boshqarish jarayonlari boʻlimining akademik kotibi (1970—1971), „Fan va turmush“ jurnali bosh muharriri (1970—71).

Asosiy ilmiy ishlari mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi nazariyasiga doir. Oʻzbekistonda seysmik mustahkamlikning dinamik nazariyasi va qobiqlar nazariyasiga oid ilmiy maktab yaratgan, mexanika fanining koʻp ilmiy yoʻnalishlariga asos solgan. Oʻrozboyev paxta terish mashinalariga oid ilmiy tekshirish ishlariga, seysmik mustahkam inshootlar sohasida amaliy va nazariy izlanishlarga rahbarlik qilgan. Davlat mukofoti (1952), Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti, Toshkent koʻchalaridan biri Oʻrozboyev nomi bilan atalgan.

 

 
Materiallarqarshiligi, 1—2t., 1960— 65; Seysmostoykost gidrouprugix sistem, T., 1966; Nazariy mexanika asosiy kursi, T., 1966; Materiallar qarshiligi asosiy kursi, T, 1973.

 
 Oʻrozboyevga taʼziyanoma

Turkum:Mexaniklar
Turkum:Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:Moskva davlat universiteti mexanika-matematika fakulteti bitiruvchilari
Turkum:Texnika fanlari doktorlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 5-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻroq

thumb|O'roq (Museu Valencià d'Etnologia)
Oʻroq — turli boshoqli ekinlar, beda, pichan va oʻtlarni oʻrish uchun ishlatiladigan qurol. Dastaki (qoʻl) va mashina Oʻ.lari farqpanadi. Dastaki Oʻ. ilk dehkonchilik va chorvachilik paydo boʻlganidan soʻng rasm boʻlgan. Oʻrta Osiyoda tarqalgan dastaki Oʻ. turi 3 qismdan — tigʻ (yuqori qismi, uchi ichkariga sal qayrilgan), boʻyin va dasta (metall uchiga yogʻochdan oʻrnatiladi) dan iborat. Oy shakliga yaqin tigʻli (tigʻi arrasimon tishli xili ham koʻp tarqalgan) va dastali Oʻ. xili ham bor. Tik yurib oʻrish uchun ishlatiladigan Oʻ. chalgʻi Oʻ., bel Oʻ. deb ataladi. Bunday Oʻ. uzun yogʻoch dastali boʻladi. Oʻ. dastlab neolit davrida paydo boʻlgan (yogʻoch, suyakka tigʻli tosh qadab tayyorlangan). Eneolit davrida butunlay toshdan ishlangan. Jez davrida metalldan tayyorlangan, ilk temir davridan boshlab temirdan ishlana boshlagan. Oʻ. uzoq asrlar mobaynida asosiy qishloq xoʻjaligi qurollaridan biri boʻlib keldi. Texnika taraqqiyoti tufayli Oʻ. m a shinalari paydo boʻldi. Ammo dastaki Oʻ. turi hali ham keng ishlatiladi. Oʻ. mashinasi qishloq xoʻjaligi ekinlarini, beda yoki oʻtni oʻrib, kombaynning ishchi organiga yetkazib berish (kombaynlarda) yoki ularni bogʻbogʻ qilib dalaga yoyib ketish (alohida oʻt oʻrgichlarda) uchun moʻljallanadi. Asosiy ish organlari: qirqish yoki yulish apparati, motovilo (parraksimon aylanuvchi qism), transportyor. Oʻ. mashinasi traktorlar, kombaynlar yoki oʻziyurar shassilar bilan agregatlab ishlatiladi. Mas, "Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding" kompaniyasida ishlab chiqarilgan "Umid" kir 1,5 G rusumli oʻrishmaydalash mashinasi oʻtni oʻrib, maydalab va transportga ortib boradi. Bu mashina quvvati 40—70 kVt li traktorlar bilan agregatlanadi.
Oʻrta arifmetik

Oʻrta arifmetik — bir qancha sonlar yigʻindisining shu sonlar qoʻshiluvchilarining soniga nisbati. 

O'rta arifmetik formulasi ko'rinib turibdiki 

 "Masalan"lar 
Masalan: 

Masalan: Uchta sonning o'rta arifmetigi c ga teng. Sonlardan biri 2c va ikkinchisi 9 ga teng.25ga teng.Uchinchi sonni c orqali ifodalang.
 Yana qara 
Sonlar ketma-ketligining oʻrta arifmetigi va oʻrta geometrigi orasida tengsizlik mavjud.
Oʻrta asr

Oʻrta asr — tarix fanida jahon tarixining qadimgi dunyo tarixi bilan yangi tarix oraligʻidagi davrni ifodalash uchun qabul qilingan atama. Oʻrta asr tushunchasi XV—XVI asrlarda italyan tarixchilari asarlarida vujudga kelgan, fan sifatida XVIII asrda qaror topgan. Dastlab Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari tarixiga nisbatan ishlatilgan. Oʻrta asrlar V asrdan XV asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Milodiy 476-yilda gʻarbiy rim imperiyasi qulagandan soʻng oʻrta asrlar boshlangan. Oʻrta asrlar 2 davrga boʻlinadi: ilk oʻrta asrlar va rivojlangan oʻrta asrlarga boʻlinadi. Ilk oʻrta asrlar davri V-XI asrlarni oʻz ichiga oladi. Rivojlangan oʻrta asrlar esa XI-XV asrlarni oʻz ichiga oladi. 

 

Turkum:Tarix
Oʻrta Rossiya qirlari

Oʻrta rossiya qirlari — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining markazidagi qirlar. Shimolida Oka vodiysidan janubida Donetsk kryajigacha choʻzilgan. Qirlar Kaspiy, Qora va Azov dengizlari suvayirgʻichi hisoblanadi. Uzunligi 1000 km, enining keng joyi 500 km, balandligi 220–250 m (eng baland joyi 293 m); janubi-sharqiy qismi Kalach qirlari deb ataladi. Oʻ.Oʻrta Rossiya qirlarining oʻrta qismida tokembriy kristall zamini yer yuzasiga yaqin va Don daryosi vodiysida, Pavlovsk va Boguchar shahrilari orasida yer yuzasiga chiqib yotadi. Yer yuzasida hamma joyda lyossimon qumoqlar va lyosslar uchraydi. Qirlar Rossiya platformasining anteklizidir. Bu hududda tokembriy davri yotqiqizlaridan tashkil topgan platforma poydevori yer yuzasiga yaqinlashadi. Foydali qazilmalari: Kursk magnit anomaliyasi temir rudasi (Mixaylovsk koni), qoʻngʻir koʻmir va boshqalar Qirdan yirik daryolar boshlanadi. Tuprogʻi qoratuproq (shim.da sur tusli oʻrmon tuprogʻi). Hududida Markaziy qoratuproq va Galichya gora qoʻriqxonalari joylashgan. Koʻp qismi haydalgan.

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Oʻrta taʼlim

Oʻrta taʼlim — umumiy taʼlim bosqichlaridan biri; shaxsning jamiyat ijtimoiy hayotida ongli va faol ishtirok etishiga imkon beruvchi bilim, malaka va koʻnikmalari darajasi. OʻzRda Oʻrta taʼlim oʻquvchilarning fanlar asoslari boʻyicha muntazam bilim olishlarini, ularda bilim oʻzlashtirish ehtiyojini, asosiy oʻquvilmiy va umummadaniy bilimlarni, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan maʼnaviyaxloqiy fazilatlarni, mehnat koʻnikmalarini, ijodiy fikrlash va atrof muhitga ongli munosabatda boʻlishni va kasb tanlashni shakllantirish davri hisoblanadi. U 5—9sinflarni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 29 avgustda qabul qilingan "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonunida taʼkidlanishicha, Oʻrta taʼlim bilimlarning zarur hajmini beradi, mustaqil fikrlash, tashkilotchilik qobiliyati va amaliy tajriba koʻnikmalarini rivojlantiradi, dastlabki tarzda kasbga yoʻnaltirishga va taʼlimning navbatdagi bosqichini tanlashga yordam beradi. Oʻrta taʼlim sinflari uchun oʻquv rejasi va das mavjud. Oʻrta taʼlim oʻquv rejasi asosida oʻzbek tili, ona tili va adabiyotning tizimli kursi, chet tillari, Vatan va jahon tarixi, algebra, geom., trigonometriya, fizika, astronomiya, kimyo, biologiya, chizmachilik, tabiat va geografiya, jismoniy tarbiya, informatika, musiqa madaniyati, tasviriy sanʼat, davlat va huquq asoslari, inson va jamiyat, iqtisodiy bilim asoslari, Vatan tuygʻusi, milliy istiqlol gʻoyasi va maʼnaviyat asoslari, mehnat, harbiy xizmatga chaqiriqqacha yoshlarni tayyorlash va boshqalar fanlar boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkaziladi. Oʻrta taʼlimda maktab dasturida belgilangan bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻrganish hamda hosil qilishga erishish uchun taʼlimning turli usullari, shakllari hamda vositalaridan foydalanish asosida ish olib borish talab qilinadi (yana qarang Umumiy oʻrta taʼlim maktabi). Oʻrta taʼlim tugallanganidan keyin taʼlim fanlari va ular boʻiicha olingan baholar koʻrsatilgan holda davlat tomonidan tasdiklangan namunadagi attestat beriladi.
Oʻrta togʻ jinslari

Oʻrta togʻ jinslari — tarkibida 56—65% kremnezyom boʻlgan, nordon va asosli togʻ jinslari oʻrtasidagi magmatik togʻ jinslari. Oʻrta togʻ jinslari jinsga asosan, tarkibida ozroq temir magnezialli minerallar (piroksen, shoh aldamchisi, baʼzan biotit) boʻlgan dala shpatlari kiradi; dala shpatlari orasida oʻrta plagioklazlar (oligoklaz, andezit) muhimdir. Oʻrta togʻ jinslarij. orasida moddiy tarkibi boʻyicha natriyli (dioritlar, andezitlar va porfiritlar) va kaliyli (siyenitlar va traxitlar) qatorlari farqlanadi. Oʻrta togʻ jinslarij., asosan, effuziv jinslar orasida tarqalgan, ularda andezit va porfiritlar traxit va porfiritlardan koʻra koʻproq, intruziv jinslar (diorit, siyenit) nisbatan kamroq tarqalgan boʻladi. Kvarsli dioritlar tarkibida kvars 20% gacha, diorit va siyenitlarda 5% gacha uchraydi (qarang: Magmatik togʻ jinslari).

Turkum:Petrologiya
Oʻrta Ural togʻi

Oʻrta ural togʻi — Ural togʻlarining eng past qismi. 56° va 59° shahri k.lar orasida. Shimolida Ostyanka togʻi, jan. da Ufa daryosining kenglik boʻylab yoʻnalgan vodiysi bilan chegaralangan. Balandligi 250–500 m, shimolida eng baland joyi 994 m (Oʻrta Baseg togʻi). Oʻ.Oʻrta ural togʻi gersin burmalanishida shakllangan yirik antiklinaldir. U mezozoy davrida yemirilgan va hozirgi balandligiga yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Asosan, gneys, amfibolit, kvarsit, ohaktosh va qumtoshlardan hosil boʻlgan. Relyefi yassi tepaliklardan iborat, gʻarbiy yon bagʻrida karst rivojlangan. Daryolari Volga va Ob havzalariga mansub. Koʻllar bor. Ignabarglilar va oq qayin togʻterak oʻsadi. Foydali qazilmalarga boy (yanaq. Ural).

 

Turkum:Togʻlar
Oʻrta Sharq

thumb
Oʻrta Sharq — Janubi- Gʻarbiy Osiyoning Pokiston bilan Turkiya oraligʻidagi qismining shartli nomi. Baʼzi gʻarb mualliflari Yaqin Sharq mamlakatlarini ham Oʻ.shahriga kiritadilar hamda "Yaqin va Oʻrta Sharq" deb ataydilar.

 

Turkum:Osiyo
Turkum:Geografiya
Oʻrtaovul

Oʻrtaovul — Toshkent viloyati Zangiota tumanidagi shaharcha (1974-yildan). Transport yoʻli stansiyasi. Tuman markazi Eshonguzar shaharchasidan 16 km janubida. Aholisi 17,2 ming kishi (2004). Goʻsht kti, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, xususiy, qoʻshma korxonalar, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari, madaniyat uylari, klub muassasalari bor. Toshkent — Chinoz, Toshkent — Yangiyoʻl va boshqalar yoʻnalishlardagi avtobus va marshrutli taksilar Oʻrtaovul hududidan oʻtadi. Oʻrtaovuldan Toshkentga marshrutli taksilar qatnaydi.

 

Turkum:Zangiota tumani shaharchalari
Oʻrtachashma

Oʻrtachashma — Qirgʻiziston Respublikasi Botken viloyatining gʻarbidagi daryo. Uzunligi 25 km, havzasining maydoni 229,3 km. Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi Turo dovonidan 1,5 km shim.gʻarbda joylashgan Dukenek muzligidan (3700 m balandlikda) boshlanadi. Chap irmogʻi boʻlgan Oqgubek jilgʻasi quyilgungacha Dukenek (qishloq nomi) deb ataladi. Muz va qor suvlaridan toʻyinadi. Quyilish joyida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 3,90 m3/sek. Toʻlinsuv davri aprel — sentabrda. Eng koʻp sutkalik suv sarfi iyul — avgust.

 

Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Oʻsaroʻt

Oʻsaroʻt, tilonoʻt — semizakdoshlar (semizbargdoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Yer ostki qismi tugunaksimon yoʻgʻonlashgan. Boʻyi 5—15 sm. Barglari ildiz boʻgʻzidan chiqqan, etli. Oʻzbekistonda 5 turi uchraydi. Oʻ.ning barcha manzarali oʻsimlik hisoblanadi. Oʻzbekistonda alp Oʻ. va hisor Oʻ. keng tarqalgan.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Oʻsimlik bitlari

thumb|Schizaphis graminum usda

Oʻsimlik bitlari, shiralar – tengqanotli xartumli hashortlar kenja turkumi. Mingga yaqin turi maʼlum. Tana uzunligi 0,5—6,0 mm, tuxumsimon yoki oval shaklda, rangi och yashildan qoʻngirgacha. Boshi kam harakat, sanchib soʻruvchi ogʻiz apparati xartum koʻrinishida boʻlib, boshining orqa qismidan boshlangan boʻgʻimlardan tashkil topgan. Moʻylovlari 3—6 boʻgʻimli. Koʻpincha qanotsiz. Toʻp-toʻp boʻlib yashaydi. Qanotlilari bir oʻsimlikdan boshqasiga koʻchib oʻtadi. Oʻsimlik bitlarining rivojlanish sikli: odatda, tuxum holida ikki yoki koʻp yillik oʻsimliklarda qishlaydi; bahorda tuxumdan qanotsiz urgʻochi – asoschi vujudga kelib, 50—70 lichinka tugʻadi, bular tez orada rivojlanib voyaga yetadi; ikkinchi va navbatdagi keyingi avlodining voyaga yetgan individlari ham qanotsiz (partenogenetik, tirik tugʻib koʻpayadi va qanotsiz qiz avlodni vujudga keltiradi). Rivojlanish sikli urugʻlangan tuxum qoʻyish bilan tugallanadi (mas, dukkaklilar va lavlagi Oʻ.6.). Oʻsimlik bitlarilarining rivojlanish davri havo haroratiga bogʻliq holda 3—20 kun. Mavsumda 2026 avlod beradi. Urgʻochisi yoz oyida 14 kungacha yashaydi. Qanotli urgʻochilar kuniga 1—2 lichinka, qanotsizlari esa 5—10 lichinka tugadi. Ozgina yogʻingarchilik shiralarning rivojlanishiga yaxshi sharoit yaratadi; yirik tomchili, surunkasiga yoqqan shiddatli yomgʻirlar ochiq yashovchi shiralarni yuvib, nobud qiladi. Oʻsimlik bitlari bargnovdadagi shirani soʻradi. Natijada oʻsimlik poyasi va ildizidagi uglevodlar zaxirasi keskin kamayadi. Bu esa barglarning buralishi, novdalarning qingʻirqiyshiq oʻsishi, toʻqimalarning kasallanib shish, bujgʻun va boshqalar har xil oʻsimtalar hosil qilishiga sabab boʻladi. Zararlangan oʻsimliklarning hosildorligi 15—20% ga kamayib ketadi. Bundan tashqari, Oʻsimlik bitlari kasal oʻsimlik shirasini soʻrish bilan birga xavfli kasalliklarni tarqatadi ham.

Oʻsimlik bitlarida mayda yaydoqchilarning koʻpgina , jumladan, afelinuslar, shuningdek, vizildoq pashshalar, toʻrqanotlilar lichinkasi, koʻpgina koksinellidlar parazitlik qiladi.

Kurash choralari: birlamchi xoʻjayinoʻsimlik bilan ikkilamchisini bir-biriga yaqin ekmaslik; hasharotlar shikastlashiga chidamli navlarni yetishtirish; hasharotlarning tabiiy kushandalari entomofaglar (mas, oltinkoʻz)dan foydalanish, oʻsimliklarga kimyoviy vositalar – fosfororganik preparatlar purkash.

 Adabiyot 
 Nevskiy V. P., Tli Sredney Azii, T., 1929; D avl yetshi na A. G., Tli roda ArN15 . faunm Uzbekistana, T., 1964; Muxamadiyev A. A., Tli Ferganskoy dolinn, T" 1979.

Sulton Alimuhamedov.

Turkum:Botanika
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Oʻsimliklar karantini xizmati

Oʻsimliklar karantini xizmati qishloq xoʻjaligi ekinlariga xavfli zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlarning kirib kelishi hamda tarqalishining oldini olishga yoʻnaltirilgan davlat chora-tadbirlari majmuasidir. Oʻsimliklar karantini mamlakatning oʻsimlik boyliklarini himoya qilishni maqsad qiladiBolshaya sovetskaya ensiklopediya: V 30 t. – M.: „Sovetskaya ensiklopediya“, 1969—1978..

 Yana qarang 

 Karantin
Oʻsimliklar sistematikasi

Oʻsimliklar sistematikasi — botanikaning boʻlimi; hozirgi va qirilib ketgan oʻsimliklarni tavsiflash, ularni har xil darajada taksonlar boʻyicha tasnif qilish bilan shugʻullanadi. Oʻsimliklar sistematikasi uzoqtarixga ega. Oʻsimliklar dastlab koʻzga oson tashlanadigan bir necha belgilariga binoan tasniflangan. Hozirgi Oʻsimliklar sistematikasida oʻsimliklarning anatomomorfologik belgilari bilan birga ular oʻrtasidagi oʻzaro qarindoshlik (gomologik) bogʻlanishlar hisobga olinadi. 

Oʻsimliklar sistematikasidagi dastlabki urinishlar bundan 9999 

-yil avval boshlangan. Yunon faylasufi, tabiatshunos Teofrast (miloddan avvalgi 372 — 2810) oʻsimliklarni 11111 guruh: daraxtlar, butalar, chala butalar va oʻtlarga boʻlgan. Keyinchalik nemis faylasufi Albert fon Bolshtedt 2024— 2099) oʻsimliklarni bir pallali va ikki pallalilarga ajratgan. 

Uygʻonish davrida italiyalik Andrea Chezalpino (2029) oʻsimliklarning, asosan, meva va urugʻlarining tuzilishi asosida birinchi sunʼiy tasnifini nashr etdi. 20-asr oxirida K. Baugin turkum (avlod) va tur ini fanga joriy etdi. K.Linney (1735) oʻzining changchilar soniga asoslangan sistemasini ishlab chiqdi. Bir qancha kamchiliklari boʻlishiga qaramay, bu sistema amaliy jihatdan faqat mutaxassislarga emas, balki barcha botanikaga qiziquvchilarga qoʻl keldi.

17-asrda O.P. Dekandol sistematikasi (182, 184dgsda) katta ahamiyatga ega boʻldi. U oʻsimliklar dunyosini 2 boʻlim (naychali va hujayrali, yaʼni naychasiz oʻsimliklar)ga ajratadi. Naychalilarga ikki pallali va bir pallaLi oʻsimliklar kiritildi. Angliyalik botanik R.Broun (1825) ochiq urugʻlilar va yopiq urugʻlilarni koʻrsatib berdi. Rus olimi M.A.Maksimovichning "Oʻsimliklar dunyosi sistemalari" kitobida tabiiy sistematikaning nazariy prinsiplari bayon etadi. Avstriya botanigi S.Endlixer hamma oʻsimliklarni 2 guruh (tallofitlar va yuksak oʻsimliklar)ga ajratgan. Fransuz botanigi A. Bronyar (1843) sistemasi boʻyicha oʻsimliklar kriptogam (hammasi urugʻsiz) va fanerogamlarga ajratildi. Angliyalik botaniklar J.Bentam va J.Xuker (1862—83) Dekandol sistematikasini ancha takomillashtirishdi.

Rossiyada oʻsimliklar filogenetik sistematikasining rivojlanishi, avvalo, B.M.KozoPolyanskiy va uning shogirdlari ishlari bilan bogʻliq. Keyinchalik Oʻsimliklar sistematikasi sohasida bir kancha tadqiqotlar amalga oshirildi (Godenkin, 1937; Bush 1959, 1966; Vinogradov 1958; Komarov, 1954; Ilin, 1936; Popov, 1958; Kamelin, 1973; Svelev, 1976).

Oʻzbekistonda ham bu sohada katta ishlar qilindi (Zokirov, 1955, 1961; Korovin, 1962; Vvedenskiy, 1953, 1955, 1962; Muzaffarov, 1987, 1988; Pratov, 1998 va boshqalar). 6 tomli "Oʻzbekiston florasi" (1941—1962), 10 tomli Oʻrta Osiyo oʻsimliklari aniqlagichi (1968—1993) kabi toʻplamlar nashr etildi. Hozirgi Oʻsimliklar sistematikasi katta yutuklarga erishilganligiga qaramasdan oʻsimlik dunyosi uchun koʻpchilikka maʼqul boʻlgan yagona sistematika yaratilmagan.

 Adabiyot 
 Taxtadjan A.L., O sostoyanii i perspektivax razvitiya sistematiki. "Uspexi sovremennoy biologii", M., 1972; Jizn rasteniy, t. 1—6, M., 1974—82.
Oʻsma

Oʻsma— karamguldoshlarga mansub koʻkimtir, tuksiz ikki yillik oʻt. Vohalarda madaniy va yovvoyi holda uchraydi. Ilgari Gʻarbiy Yevropada nil boʻyogʻi olish uchun ekilgan. Birinchi yili toʻpbarg hosil qiladi. Ikkinchi yili toʻpbarg boʻyi 25—100 sm boʻlgan poya chiqaradi, shoxlaydi.

Barglari choʻziq nashtarsimon, poyadagilari bandsiz, cheti tekis, poyani oʻragan, roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Aprel, sentabr oylarida gullab, mevalaydi. Gullari sariq. Mevasi ingichka, choʻziq chatnamaydigan qoʻzoqcha. Oʻsma bargining shirasida nil boʻyogʻi bor. Qadimdan oʻzbek xonadonlarida ayollar qosh, koʻzlariga qoʻyish uchun hovlilarda oʻstiriladi.