Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Diniy marosimlar

Diniy marosimlar - fuqarolarning diniy taʼlimotlardan, ularning qonun-qoidalari va aqidalaridan kelib chiqadigan diniy faoliyat va xatti-harakatlari. Diniy marosimlar diniy eʼtiqod, ibodatning amaldagi koʻrinishidir. Barcha dinning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Diniy marosimlar diniy tasavvur va sigʻinishlar orqali vujudga kelgan. Qadimda odamlar gʻayritabiiy kuchlarga turli marosimlar orqali ijobiy yoki salbiy taʼsir etish mumkin deb hisoblaganlar. Diniy marosimlarni bajarishda kohinlar, keyinchalik ruhoniylar boshchilik qilgan. Ular oʻz marosimlarini asta-sekin muayyan dinning talabi, xususiyati, aqidasi va ehtiyojiga moslagan. Islom dinida aqiqa, amri maruf, xatna, roʻza tutish va ramazon hayiti, qurbonlik qilish va qurbon hayiti, namoz, haj, janoza, sunnat, nikoh, dafn va b. marosimlar bor. Yahudiylikda — ibodat, shanba kuni, tugʻilish, liniy balogʻat, nikoh va dafn marosimlari alohida oʻrin tutadi. Xristian dini marosimlari misteriyalar (qadimgi dinlarning maxfiy marosimlari) taʼsirida shakllangan va asosan Iso Masiq shaxsi bilan bogʻliq. Xristianlikdagi pravoslav va katoliklar yetti sirli marosim — choʻqintirish, non va vino totish, xushboʻy moy surish, badanni yogʻlash, nikoh, tavbatazarru va kashishlik (rohiblikka qabul qilish)ni tan oladilar. Protestantlar esa faqat choʻqintirish, non va vino totish marosimini eʼtirof qiladilar. Buddizmda ertalabki va kechki ibodat, monaxlarga oziq-ovqat keltirish, tiyilish kuni, dunyoga kelish va balogʻat yeshini nishonlash, nikoh, yangi uyga koʻchish, ajdodlarni xotirlash va dafn marosimlari mavjud.

Oʻzbekistonda Diniy marosimlarning erkin oʻtkazilishi taʼminlanadi, ammo bunda qonunlar, jamoat tartibi buzilmasligi va shaxsga hamda fuqarolarning huquqiga daxl qilinmasligi kerak. Diniy marosimlarda qatnashish fuqarolarning xususiy ishidir va hech qanday huquqiy munosabatlarni keltirib chiqarmaydi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, diniy tashkilot muassasalarida, ziyoratgohlarda, qabristonlarda, fuqarolarning xonadonlari va uylarida oʻtkaziladi. Belgilangan joydan tashqarida Diniy marosimlar yoki ommaviy ibodatlar oʻtkaziladigan holatlarda bu hakda mahalliy hokimiyat ogoxlantirib qoʻyilishi va bunday tadbirlar qatʼiy tartibga rioya qilingan holda tashkil etilishi lozim.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Din
Diniy oʻquv yurtlari

Diniy oʻquv yurtlari – ruhoniylar tayyorlovchi maktablar. Diniy marosim va odatlar xilma-xil tusga kirib koʻpayib ketgach, ularni bilib olishga ehtiyoj tugʻilganligi munosa-bati bilan paydo boʻlgan.

Dastlabki D.oʻ.yu. mil. av. 2-ming yillikda qad. Misr va Bobil ibodatxonalarida (kohinlar tayyorlash uchun) ochildi. Mil. av. 1-ming yillikning oʻrtalarida Hindistonda va Markaziy Osiyo quldorlik davlatlarida budda monastirlarida paydo boʻldi. Hindistonda monastirlar bilan bir qatorda brahman maktablari tashkil topdi. Xristianlik paydo boʻlgach, Iskandariyada birinchi katolik maktabi (2-asr oxiri), Quddusda, Rim va Rim imperiyasining shaharlarida yepiskop maktablari, ekzegetlar („Qadimgi ahd“ va „Yangi ahd“ kitoblarini sharhlovchi) maktablari va b. yuzaga kela boshladi. Un-tlar vujudga kelishi (11 —12-asrlar) bilan ularda ilohiyot fakultetlari ochildi. Keyinroq maxsus diniy universitetlar, akademiyalar, seminariyalar, kollej va kollegiumlar paydo boʻldi.

Islom dinida madrasalar ilk D.oʻ.yu. qisoblanib, ular diniy va tarixiy asarlarda 9-asrdan tilga olina boshlagan. Ularda koʻp asrlar mobaynida ilohiyot, til va shariat darslari bilan bir katorda falsafa, amaliy fanlar ham oʻqitilgan. Keyinchalik madrasalarda asosan diniy taʼlimgina beriladigan boʻldi. Faqat ayrim musulmon dorilfununlarida taʼlim avvalgicha qoldi.

Jahondagi koʻp mamlakatlarda oliy, oʻrta va boshlangʻich maʼlumot beruvchi koʻplab D.oʻ.yu. mavjud. Islom mamlakatlarida madrasalar asosiy D.oʻ.yu. hisoblanadi. Misrda al-Azhar, Tunisda Zaytun, Hindistonda Aligarx, Pokistonda Panjob, Turkiyada Anqara diniy dorilfununlari va b. mavjud. Oʻzbekistonda ham D.oʻ.yu. faoliyat koʻrsatadi. Bular: Toshkentdagi Imom al-Buxoriy nomidagi islom instituti, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, shuningdek, Toshkentdagi Xadichai Kubro, Buxorodagi Joʻybori Kalon ayol-qizlar islom oʻrta maxsus bilim yurtlari, Namangandagi Mulla Qirgʻiz, Urganchdagi Faxriddin ar-Roziy, Nukusdagi Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy, Andijondagi Sayd Muhiddin Maxdum islom oʻrta maxsus bilim yurtlari, Toshkent pravoslav diniy seminariyasidir. Diniy mutaxassislarning malakasini oshirib borish maqsadida Oʻzbekiston musulmonlari idorasi Toshkent islom universiteteti bilan hamkorlikda maxsus kurslar tashkil qilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻquv yurtlari
Turkum:Din
Dinozavrlar

Dinozavrlar (Dinosauria) — qirilib ketgan sudralib yuruvchilar. Tanasining uzunligi 20 sm dan 30 m gacha. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda, jumladan Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda triasboʻr davrlari qatlamlaridan maʼlum. Yura davrida keng tarqalgan, oxirgi dinozavrlar boʻr davrida (65 million yil oldin) qirilib ketgan. Olimlar ayrim dinozavrlarning qirilib ketishini global katastrofa (asteroidning tushishi va boshqalar), boshqalari yer yuzida oʻsimliklar qoplami va iqlimning asta-sekin oʻzgarishi (masalan, aridizatsiya – quruqlashishi) yoki ular yashaydigan muhitdagi boshqa noqulay oʻzgarishlar bilan bogʻlashadi. 600 ga yaqin turi maʼlum.

Dinozavrlar 2 turkum: kaltakesaksimon va qushsimon dinozavrlarga ajratiladi. Ikki turkum ham bir-biridan mustaqil holda har xil psevdozuxiylardan kelib chiqqanligi, ikki oyoqda harakatlanish psevdozuxiylardan ularga oʻtganligi taxmin qilinadi. Keyinroq ikki oyoqda yurish yirtqich dinozavrlar va ornitopodlarda kuchaygan, boshqalari (stegozavrlar, zauropodlar, ankilozavrlar, shoxdor dinozavrlar)da yoʻqolib ketgan. Dinozavrlar morfologik va ekologik jihatdan xilma-xil boʻlib, yirtqichlar ajdodidan kelib chiqqan. Qushsimon dinozavrlar hamda kaltakesaksimon dinozavrlardan zauropodlar oʻsimlik bilan oziqlanishga oʻtgan va yirik suv havzalari yoki dengiz sohiliga yaqin joyda yashashga moslashgan. Ornitopodlardan boshqa barcha qushsimon dinozavrlarda yirtqichlarga qarshi himoya vositalari (stigozavrlar va ankilozavrlarda – suyak qalqonlar, shoxdor dinozavrlarda – shoxlar) rivojlangan. Dinozavrlar tuxum qoʻyib koʻpaygan. Ayrim olimlar Dinozavrlar issiq qonli boʻlgan, lekin ularning issiqni saqlaydigan teri qoplami boʻlmaganligini taxmin qilishadi. ning keng tarqalgani va tez almashinganligi ulardan Yer qatlamlari yoshini aniqlashda keng foydalanish imkonini beradi.

 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 .
 
 
 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Yirtqichlar
Turkum:Dinozavrlar
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Diogen

thumb|right|200px|Diogen haykali (Sinop, Turkiya).
Diogen , Diogen Sinoplik yoki Diogen Kinik (miloddan avvalgi 412- yoki 404-yil, Sinop – miloddan avvalgi 323-yil, Korinf)Laërtius, Diogenes (1925). „The Cynics: Diogenes“. Lives of the Eminent Philosophers. 2-jild. Loeb Classical Library. – yunon faylasufi. Kiniklar maktabining yirik vakili. Antisfen shogirdi. Sivilizatsiyani, xususan davlatni inkor etgan, jamiyatni, insoniyatni ibtidoiy holatiga qaytishga daʼvat qilgan. Oʻzini dunyo fuqarosi („kosmopolit“) deb atagan, odamlarning tabaqaga boʻlinishini tanqid qilgan. Turmushda har qanday ortiqchaliklarni rad etib, faqat zaruriy ehtiyojlarni qondirish bilangina cheklanishni oʻz burchi deb bilgan; u xotinlar va bolalar umumiy boʻlishini talab qilgan va biron axloq ustun boʻlib turishini tan olmagan. Diogen kinik sharm-hayosizlik va beboshlik timsoliga aylandi. Diogen toʻgʻrisida turli-tuman latifalar bor. Rivoyatlarga koʻra, u bochka ichida yashagan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 1-jild, Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Turkum:Qadimgi Trakiyalik yunonlar
Turkum:Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Turkum:Sozopollik odamlar
Turkum:Ijtimoiy faylasuflar
Turkum:Ijtimoiy tanqidchilar
Turkum:Ijtimoiy sharhlovchilar
Turkum:Madaniyat faylasuflari
Turkum:Astsetika
Diod

Diod-(yunoncha di-ikki martalikni bildiruvchi old qoʻshimcha va elektr od) — bir tomonlama elektr oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan ikki elektrodi asbob. Yelektrvakuumli, yarim oʻtkazgichli diod, gazotron xillari bor. Radiotexnika, elektronika, enetgetika va texnikaning boshqa sohalarida asosan, oʻzgaruvchan tokni toʻgʻrilash, detektrlash, chastotani qayta oʻzgartirish, elektr zanjirlarni almashlab ulashda ishlatiladi.
Diodor Sitsiliyalik

Diodor Sitsiliyalik (milloddan avvalgi taxminan 90–21) — yunon tarixchisi. „Tarix kutubxonasi“ asari (1—5 va 11–20 kitoblargina saqlanib qolgan) muallifi. Diodorning bu asarida Qadimgi Sharq, Yunoniston va Rim tarixi afsonaviy davrlardan to miloddan avvvalgi I asr oʻrtalarigacha tadrijiy suratda bayon etilgan. Qolaversa, Fil`ipp I va Aleksandrning hukmronligi davri ham bayon qilgan. Ushbu asar Sitsiliyadagi qullar qoʻzgʻoloni (miloddan avvalgi II asr) haqida bosh manba hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Antik davr tarixchilari
Diodot

Diodot (Diodotos) (? — mil.av. 230) — Yunon-Baqtriya podsholigi asoschisi. Mil. av. 3-asr oʻrtalarigacha Antiox II ning Baqtriyadagi noibi boʻlgan. Salavkiylarning Oʻrta Osiyodagi noibi. Mil. av. 250-yilda Baqtriyani mustaqil deb eʼlon qilib, podshoh unvonini qabul qilgan (D. I) D. davrida saltanat hududiga Soʻgʻdiyona, Areyya, Margʻiyona va ehtimol Paropamisad viloyatlari ham kirgan. D. vafotidan so'ng o'g'li Yevtidem taxtga o'tirdi.U davlatda na iz na nom qoldirgan.

 

Turkum:Kishilar
Dionis

thumb|right|200px

Dionis (yunoncha: Διόνυσος) — yunon mifologiyasidagi uzumchilik hamda vinochilik xudosi. Zevs bilan fivalik malika Semelaning oʻgʻli. Dionis sharafiga bagʻishlangan bayramlar oʻta xushchaqchaklik va kayf-safo bilan oʻtgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Dionisiy

Dionisiy — mil.av. 1-asrning 2-yarmida yashagan galikarnaslik yunon tarixchisi va notigʻi. Mil.av. 30-y.dan Rimda yashagan va grek tilida asarlar yozgan. "Rim qadimiyotlari" asari Rim tarixining afsonaviy davridan mil. av. 264 y.gacha; 20 kitob, 1—9 kitoblar (mil.av. 442 y.gacha) toʻliq saqlangan va ritorika (notiqchilik) haqida toʻplamlarning muallifi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diopsid

Diopsid (di… va yunoncha: opsis – koʻrinish) – jins hosil qiluvchi mineral. Monoklin piroksenlar guruhining silikata. Monoklin singoniyali. Kimyoviy formulasi CaMgSi2O6. Och yashil, kulrang, shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5,5—6,0. Zichligi 3,3—3,4 g/sm3. Odatda notoʻgʻri shaklli kristallar holida piroksenit, peridotit, gabbro, diabaz, diorit, siyenit, kontakt skarnlarida va boshqa otqindi va metamorfik jinslarda uchraydi. Oʻzbekistonning deyarli hamma toglaridagi intruziv jinslarda bor. Avstriya, Italiya (Alp togʻlari), Shvetsiya (Nordmark), AQSH (Konnektikut shtati), RF (Slyudyanka)da maʼlum.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dioptrika

Dioptrika (dia — orqali va opteuo — koʻraman) — geometrik optikstit sindiruvchi sirtlar va ulardan iborat sistemalardan oʻtayotgan yorugʻlikning sinishini oʻrganish bilan shugʻullanadigan sohasi. Dioptrika atamasi koʻpincha koʻzga nisbatan qoʻllanadi. Koʻz dioptrikasi koʻzni optik jism sifatida qarab, uning xossalarini oʻrganadi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dioptrimetr

Dioptrimetr (dioptriya va ... metr) — optik (koʻzoynakka ishlatiladigan) shishaning sindirish kuchini oʻlchaydigan hamda astigmatik (tas-virni buzib koʻrsatadigan) koʻzoynak shishasining asosiy meridianlari oʻrnini aniklaydigan asbob. Sindirish kuchi dioptriya D da belgilanadi. Kollimator, koʻrish trubasi, sanash mikroskopi, oʻlchanayotgan linzaga ish-lov berish mexanizmi, uning diametrini oʻlchash, linzani markazlash va belgilash mexanizmidan iborat. D. optik shishalarning sindirish kuchini ±0,12 Agacha aniqlikda oʻlchash imkonini beradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diorit

Diorit (yunoncha: diorizo — ajrataman, farq qilaman) — oʻrta asosli (SiO2 55—65%) magmatik togʻ jinsi. Aksessor minerallardan apatit, sirkon, ortit, turmalin, sfen qatnashadi. Kvarsli, kvarseiz, rogovaya obmankali, avgit va biotitli mavjud. Rangi kulrangdan yashilsimon — kulranggacha. D. kam tarqalgan va odatda granit, granodiorit, baʼzan boshqa jinslar bilan birga uchraydi. Bulardan tashqari D. shtok, yertomir, lakkolit va b. intruziv massivlar shaklida ham uchraydi. D.dan turli xil yoʻl toshlari tayyorlanadi. Yaxshi jilolanadigan, rango-rang imoratlarning poydevorlarini bezashda, turli vazalar tayyorlashda, arxitektura va haykaltaroshlikda qoʻllanadi. Qad. Misr va Mesopotamiyada D.dan turli haykallar ishlangan. Toshkent metrosining koʻp joylarida D. ishlatilgan. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol, Nurota, Molguzar va b. togʻlarda tarqalgan. D. bilan temir, mis, oltin konlari genetik bogʻliq (Ural, Sibir, Qozogʻiston).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Petrologiya
Turkum:Kimyo
Dioskuriada

Dioskuriada, Dioskuriya - Qora dengiz qirgʻogʻidagi (hozirgi Suxumi shahri oʻrnida) antik shahar. Miletlik yunonlar tomonidan miloddan avvalgi 6-asrda qurilgan. D. Kavkaz kabilalari bilan tuz, qoramol, mum, bugʻdoy, qullar bilan yirik savdo aloqalari olib borgan. Savdo markazi boʻlgan. Mil. 1-asrning boshlarida Rimga tobe boʻlib, unda Rim garnizoni oʻrnashgan; shahar Sebasto-polis deb atalgan. Mil. 2—3-asrlarda taraqqiy etgan, 4-asrdan tanazzulga yuz tuta boshlagan. 6-asrgacha qalʼa. D. joylashgan yerning choʻkishi natijasida D. harobalari Suxumi buxtasining tubida qolgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Osiyo tarixi
Diplodok

Diplodok (Diplodocus) — qazilma holida topilgan sudralib yuruvchilar urugʻi. Dinozavrlar guruhiga kiradi. Shim. Amerikaning yura qatlamidan topilgan. Boʻyi 25 m ga yaqin, boshi kichkina, gavdasi kalta, dumi va boʻyni uzun boʻlgan. Oʻsimliklar bilan oziqlangan bir qancha maʼlum. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diploid

thumb|329x329px
Diploid (diploos — ikkilangan va eidos — koʻrinish) — ikkita gomologik xromosomalar toʻplamiga ega boʻlgan hujayralar. "Diploid" termini 1905-yilda nemis botanigi Eduard Strasburger tomonidan taklif etilgan. Diploid ikkita gaploid gametalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Koʻpchilik hayvonlar va yuksak oʻsimliklarda Diploid hayotiy siklning asosiy fazasi (diplofaza, sporofit) hisoblansa, baʼzi bir hujayralilarda faqat zigota diploid boʻladi. Diploidlik evolyusion jarayonda gaploid organizmlar asosida paydo boʻlgan va gaploidlarga nisbatan bir qator ustunlikka ega boʻlgani tufayli saqlanib qolganligi taxmin qilinadi. Diploidda va retsessiv mutatsiyalar geterozigota holatida namoyon boʻla olmaganligi sababli populyasiyalarda yashirin holatda sakdanib qoladi. Shu tufayli genotipik oʻzgaruvchanlik toʻplanib boradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik agent

Diplomatik agent - davlatlar vakolatxonalarining boshligʻi, elchisi, elchixona va diplomatik missiya xizmatchisi. 1815-yildagi Vena konvensiyasiga binoan faqat vakolatxona boshliqlarigina D.a. hisoblanardi. Diplomatiyaning rivojlanishi bu tushunchani kengaytirdi. Keyingi vaqtlarda elchixona va missiya xizmatchilari, hamma darajadagi elchilar vakolatxonaning diplomatik xizmatchilari, xalqaro tashkilotlarga va konferensiyalarga yuborilgan rasmiy vakillar, shuningdek, bir mamlakatning 2-mamlakatga yuboradigan delegatsiya boshliqlari va aʼzolari ham D.a. sanaladigan boʻldi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Siyosiy harakatlar
Turkum:Siyosiy tushunchalar
Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatga oid chala maqolalar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy etika
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Xalqaro munosabatlar
Diplomatik akt

Diplomatik akt — davlatlar oʻrtasida olib borilgan diplomatik muzokara yoki maxsus konferensiya karori. Diplomatik akt shartnoma, bitim, pakt, konvensiya, protokol, deklaratsiya, ustav, statut kabi turli nomlar bilan atalishiga qaramay, yagona yuridik ahamiyatga ega xujjatdir
. Diplomatik aktning keng tarqalgan shakli — sulh, oʻzaro yordam va savdo toʻgʻrisidagi xalqaro shartnomalardir. Bayonot, memorandum ham Diplomatik akt hisoblanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Xalqaro huquq
Turkum:Xalqaro munosabatlar
Turkum:Xalqaro konvensiyalar
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat huquqi
Turkum:Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Diplomatik viza

Diplomatik viza — hukumat aʼzolari, davlatning oliy lavozimli shaxslari, xalqaro konferensiyalarning delegatlari, favqulodda diplomatik missiya vakillari, rasmiy maqsadlarda safarga joʻnatilgan tashqi ishlar idorasining diplomatik xodimlari, diplomatik kuryerlarning pasportlariga tashqi ishlar idorasi, diplomatik vakillik yoki konsullik tomonidan qoʻyiladigan maxsus belgi. D. v.larning chet mamlakatga kirish va undan oʻtishga ruxsat beradigan va tranzit mavjud. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik yozishma

Diplomatik yozishma - turli rasmiy xat-xabarlar va diplomatik tusdagi hujjatlar majmui. Davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni yuritish vositasi, davlat tashqi siyosiy va diplomatik faoliyatining asosiy shakllaridan biri. Davlatlar oʻrtasida yozishma tarzidagi muomala davlat, hukumat boshligʻi, tashqi ishlar idorasi, turli davlat va jamoat tashkilotlari hamda muassasalari yoki ularning boshliklari, diplomatik vakillar va ayrim diplomatlar nomidan yoʻlga qoʻyib turiladi. Maktublar, telegrammalar, xatlar, nota orqali yozishmalar, shuningdek, deklaratsiya, bayonot, chaqiriq, axborot agentlarining xabarlari Diplomatik yozishmalar hisoblanadi. Diplomatik yozishmalarda xalqaro hayot va tashqi siyosat, davlatlararo ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama munosabat masalalari yoritiladi. Mazkur hujjatlarni tayyorlash davlat va unga tegishli muassasalar diplomatik faoliyatining muhim sohasi sanaladi. Diplomatik yozishmalarni diplomatik kuryerlar ko'rsatilgan manzilga yetkazib beradi.
my.gov.uz

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xalqaro xavfsizlik
Turkum:Xalqaro huquq
Turkum:Xalqaro munosabatlar
Turkum:Xalqaro konvensiyalar
Turkum:Xalqaro munosabatlar tarixi
Turkum:Xalqaro shartnomalar
Turkum:Tashqi siyosat
Turkum:Diplomatiya
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy etika
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Davlat huquqi
Turkum:Davlat tashkilotlari
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Davlatlar
Turkum:Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatchilar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosatshunoslik nazariyalari
Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Siyosiy madaniyat
Turkum:Siyosiy faollik
Turkum:Siyosiy tarix
Turkum:Siyosiy tizimlar
Turkum:Siyosiy tushunchalar
Turkum:Siyosiy tuzumlar
Diplomatik immunitet

Diplomatik immunitet - chet el diplomatik vakillariga, maxsus missiyalarga, davlatlarning xalqaro hukumatlararo tashkilotlardagi vakilliklariga, ularning rahbarlari va xodimlariga beriladigan huquq va imtiyozlar majmui. D.i. chet el dip-lomatlari (elchi, elchixona kotiblari, attashe va b.) va ular egallagan binolarning daxlsizligi, mahalliy sud tomonidan sud qilinmasligi, oʻz hukumati bilan yashirin aloqa qilish huquqi va hokazodan iborat. Diplomatik vakilni maʼmuriy va sud yoʻli bilan qamashga, uning shu mamlakat fuqarolari yoki ajnabiylar tomonidan haqoratlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Vakolatxona binosi, undagi ashyolar, vakillarning turar joyi, mulki daxlsiz boʻlib, ular joylashgan binolar davlat muhofazasiga olinadi. Diplomat sud immuniteti huquqiga ham ega. Diplomatik vakillar gʻayriqonuniy xatti-harakati uchun javobgarlikka tortilmasdan, balki xalqaro diplomatik tartib asosida uni vakil etib yuborgan davlat tomonidan chaqirib olinadi. Shuningdek, ular soliklardan ozod qilinadi, bojxona imtiyozlariga ega. Diplomatik immunitetga ega shaxslar oʻzlari yashab turgan davlat qonunlarini hur-mat qilishga majbur, bu qonunlarni buzgan holda nomaqbul shaxs deb eʼlon qilinishi mumkin. Diplomatik munosabatlar xaqidagi 1961-yil Vena konvensiyasi, Konsullik munosabatlari haqidagi 1963-yil Vena konvensiyasi, BMT Bosh Assambleyasining Xalqaro himoyadan foydalanuvchi shaxslarga, jumladan diplomatik agentlarga qarshi qaratilgan jinoyatlar oldini olish va ular uchun jazolash toʻgʻrisidagi 1973-yil konvensiyasi va b. hujjatlarda D.i. tartib-qoidalari belgilangan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tashqi siyosat
Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatchilar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosatga oid chala maqolalar
Turkum:Siyosatshunoslik nazariyalari
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy hujjatlar
Turkum:Huquqiy tizimlar
Turkum:Huquqshunoslar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Davlat tashkilotlari
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xalqaro munosabatlar
Turkum:Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Turkum:Xalqaro munosabatlar tarixi
Turkum:Xalqaro xavfsizlik
Diplomatik korpus

Diplomatik korpus - keng maʼnoda — muayyan mamlakatda akkreditatsiya qilingan diplomatik vakolatxonalarning barcha diplomatik xodimlari (oila aʼzolari bilan); tor maʼnoda — fakat diplomatik vakolatxonalar boshliklari. D.k. nomidan, odatda, duayen gapiradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Davlat huquqi
Turkum:Davlat tashkilotlari
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy etika
Turkum:Huquqiy hujjatlar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Huquqiy tarix
Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatga oid chala maqolalar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosatshunoslik nazariyalari
Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Siyosiy harakatlar
Turkum:Siyosiy madaniyat
Turkum:Siyosiy tarix
Turkum:Siyosiy tizimlar
Turkum:Siyosiy tushunchalar
Turkum:Tashqi siyosat
Turkum:Diplomatik hodisalar
Turkum:Diplomatiya
Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Xalqaro huquq
Turkum:Xalqaro institutlar
Turkum:Xalqaro munosabatlar
Turkum:Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Turkum:Xalqaro munosabatlar tarixi
Turkum:Xalqaro xavfsizlik
Turkum:Xalqaro mukofotlar
Turkum:Xalqaro shartnomalar
Diplomatik munosabat

Diplomatik munosabat - xalqaro huquq meʼyorlariga va xalqaro muloqot tajribasiga koʻra davlatlar oʻrtasida rasmiy munosabatlarni yuritishning asosiy shakli. D.m. davlatlar oʻrtasida doʻstona aloqalarni rivojlantirishga, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlab turishga koʻmaklashishi zarur. Diplomatik munosabatlar to'g'risidagi 1961 yil Vena konvensiyasiga binoan davlatlararo D.m. oʻzaro kelishuv asosida yoʻlga qoʻyiladi. D.m.ni oʻrnatishda odatda biron-bir davlat va uning hukumatining boshqa bir davlat tomonidan defakto yoxud deyure tan olinishi dastlabki qadam hisoblanadi. D.m. manfaatdor davlatlar vakillari bilan bevosita yoki bilvosita, uchinchi bir davlat diplomatik vakillari bilan muzokara yuritish natijasida oʻrnatiladi hamda davlatlar va hukumatlarning boshliqlari, tashqi ishlar vazirlari, maxsus vakolatli shaxslarning oʻzaro maktub, telegramma va xatlar ayirboshlashi tarzida rasmiylashtiriladi. Tomonlar D.m. oʻrnatilishi fakti haqida, diplomatik vakilliklar darajasi (elchixona yoki missiya), bitimning kuchga kirish sanasi, uni eʼlon qilish muddati va tartibi toʻgʻrisida ham oʻzaro kelishib oladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Xalqaro huquq
Turkum:Xalqaro munosabatlar
Turkum:Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Turkum:Xalqaro munosabatlar tarixi
Turkum:Xalqaro shartnomalar
Turkum:Xalqaro xavfsizlik
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy etika
Turkum:Huquqiy hujjatlar
Turkum:Huquqiy tarix
Turkum:Huquqiy tizimlar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatchilar
Turkum:Siyosatga oid chala maqolalar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosatshunoslik nazariyalari
Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Siyosiy harakatlar
Turkum:Siyosiy tarix
Turkum:Siyosiy madaniyat
Turkum:Siyosiy tizimlar
Turkum:Siyosiy tushunchalar
Turkum:Tashqi siyosat
Turkum:Diplomatik hodisalar
Turkum:Diplomatiya
Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Davlat tashkilotlari
Turkum:Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Diplomatik nota

Diplomatik nota — diplomatik yo’zishmaga oid hujjatning bir turi. Verbal va shaxsiy diplomatik notalarga boʻlinadi. Diplomatik tajribada koʻproq verbal nota qoʻllanadi. Shaxsiy diplomatik nota muhim, jiddiy muammolarga bagʻishlanadi yoki biron-bir voqea toʻgʻrisida rasmiy axborot tarzida yuboriladi. Diplomatik nota diplomatik protokol talablariga binoan yoki shaxsiy diplomatik notaga javob tarikasida ham yoʻllanadi, u imzo chekuvchi nomidan 1-shaxs feʼlida tuzilgan xat shaklida nota blankasiga bosilib, manzil koʻrsatiladi, ammo muhr bosilmaydi. Xalqaro diplomatik amaliyotda diplomatik notalar ayirboshlash xalqaro shartnomalar tuzishning shakllaridan biri hisobladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hujjatlar
Turkum:Huquq
Turkum:Huquq faylasuflari
Turkum:Huquq nazariyalari
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy etika
Turkum:Huquqiy hujjatlar
Turkum:Huquqiy tizimlar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Davlat mafkuralari
Turkum:Davlat tashkilotlari
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Turkum:Tashqi siyosat
Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatchilar
Turkum:Siyosatga oid chala maqolalar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosatshunoslik nazariyalari
Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Siyosiy faollik
Turkum:Siyosiy harakatlar
Turkum:Siyosiy madaniyat
Turkum:Siyosiy mafkuralar
Turkum:Siyosiy tarix
Turkum:Siyosiy tushunchalar
Turkum:Siyosiy tizimlar
Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Xalqaro huquq
Turkum:Xalqaro munosabatlar
Turkum:Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Turkum:Xalqaro munosabatlar tarixi
Turkum:Xalqaro shartnomalar
Turkum:Xalqaro xavfsizlik
Turkum:Diplomatiya
Turkum:Diplomatik hodisalar
Dipol

Dipol (di... va yun. polos — qutb) )— bir-biridan d masofada joylashgan miqdor jihatdan oʻzaro teng va turli ishorali ikki nuqtaviy zaryad +q va —q dan tashkil topgan sistema. Tashqi elektrostatik maydon taʼsiri boʻlmagan holda, molekula tarkibidagi musbat va manfiy zaryadlarning ogʻirlik markazlari bir-biriga nisbatan maʼlum masofaga siljigan boʻlsa, bunday molekulaga elektr D. deb qarash mumkin. Bu esa tashqi elektr maydonga joylashtirilgan dielektriklarda sodir boʻlayotgan fizik jarayonlarni tushunishda katta qulayliklar yaratadi; 2) magnit D. — aylanma tokka va magnit xususiyatiga ega boʻlgan jism. Maʼlumki, har qanday jism atomlardan tashkil topgan. Atomlar tarkibidagi elektronlar yopiq orbita boʻyicha juda katta tezlik bilan harakatlanib, aylanma toklarni vujudga keltiradi. Aylanma tokning musbat yoki shim. qutbi deb konturdan magnit induksiya vektorining chiqish tomoni, unga teskari tomoni esa manfiy yoki jan. qutbi deb ataladi. Agar biror jiyemdagi elektronlarning orbitadagi harakati tufayli vujudga kelgan aylanma toklar oʻzaro maʼlum tartibda joylashib, ularning magnit maydonlari bir-birlarini kuchaytirib yuborsa, bunday jism magnit xususiyatiga ega boʻladi. Shuning uchun istagan magnitni qator katta va kichik boʻlakchalarga ajratib yuborilganda ham, har bir boʻlakcha shim. va jan. qutbga ega boʻlib, magnitlik xususiyatini saqlab qoladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paul Dirac

thumb|Dirac 1933

Paul Dirac (1902.8.8, Bristol — 1984) — ingliz nazariyotchi fizigi, kvant mexanika asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1930-yildan). Bristol (1921) va Kembrij (1926) universitetlarini tamomlagan. Kvant elektrodinamika va gravita-siyaning kvant nazariyasiga asos solgan. Ilmiy ishlari kvant mexanika va kvant elektrodinamikaga, maydon va elementar zarralar nazariyasiga, gravitatsiya nazariyasiga doir. Kvant statistika (Fermi—Dirak statistikasi)ni ishlab chiqqan; ikkilamchi kvantlash usulini taklif qilib, kvant nazariyasi prinsiplarini birinchi boʻlib elektromagnit maydon uchun tatbiq etgan (1927), kvant maydonning birinchi modelini topgan; elektronning kvant mexanika nazariyasini nisbiylik nazariyasip moslab ishlab chiqqan (1928), bu nazariyaga asosan pozitron topilgan; tabiatda antimoddaning mavjudligi gipotezasini bayon qilgan (1933); 1962-yilda meon nazariyasini ishlab chiqqan (unda meon elektronning tebranish holati sifatida ifodalanadi). Nobel mukofoti laureati (1933, E. Shryodinger bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:20-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Dirijabl

Dirijabl (frans. dirigeable — boshqariluvchi) — havodan yengil uchish apparati; boshqariladigan aerostat; korpusiga toʻldirilgan gaz (geliy yoki vodorod)ning koʻtarish kuchi hisobiga balandlaydi. Asosiy qismlari: korpus, qanot, stabilizator, boshqarish rullari, odamlar oʻtiradigan va dvigatellar oʻrnatiladigan qismi — gondola. D.ga bir yoki bir necha vintli dvigatel oʻrnatiladi. D.ning yumshoq, yarim qat-tiq boʻladi. D. korpusi pishiq matodan qilinadi, baʼzilarining qorin tomoniga metall ferma ham oʻrnatiladi. D.ni balandlatish uchun ballast (ortiqcha yuk)ning bir qismi tashlanadi, pastlatish uchun gazning bir qismi chiqarib yuboriladi. D.ning tezligi 100—135 km/soat dan oshmaydi, hajmi — 200 ming m3gacha. D.lar borish qiyin boʻlgan, aerodromlar yoʻq joylarga yuk va yoʻlovchilar tashishda, suv osti kemalarini qidirishda qoʻllangan. Fransuz ixtirochisi A. Jiffar bug dvigatelli boshqariladigan aerostatda birinchi boʻlib parvoz qilgan (1852). D.dan asosan 20-asr 50-yillarigacha foydalanilgan. 70-yillarda qisman tiklangan (mas, GFR, Fransiyada). Hozir D. oʻrniga vertolyot ishlatilmoqda.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lyudmila Dirkach

Lyudmila Nikolayevna Dirkach (1948.13.5, Kursk) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Samarqand universitetining kimyo fakultetini tugatgan (1972). 1972—76 yillarda Samarqand sh. Siyob tumanidagi 3-maktabda, 1976-yildan Bogʻishamol tumanidagi 37-maktabda kimyo fani oʻqituvchisi. Dirkach ilgʻor oʻqitish usullarini oʻrganib, oʻquvchilar qobiliyatini belgilashning test, reyting tizimlarini tatbiq etgan holda aniqlashga intiladi. Dirkachning "Oʻquvchilarning kimyo faniga qiziqishini kengaytirish" mavzuidagi ish uslubi keng ommalashtirilgan. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Disaharidlar

Disaharidlar yoki biozalar, S|2N22OP — molekulalari ikki monosaharid qoldigʻidan tuzilgan uglevodlar, hammasi glikozidlar tipida tuzilgan. Qaytarish xossasiga ega boʻlmagan D.ga 2 glyukoza qoldigʻidan tuzilgan tregaloza (mikoza), glyukoza va fruktoza qoldiqlaridan tuzilgan saharoza va b., qaytaruvchi xossali D.ga maltoza, sellobioza, laktoza va b. kiradi. D. kristallanadi, suvda, 45—48°li spirtda eriydi; chuchmal. Kislotalar taʼsirida gidrolizlanganda monosaharidlar hosil boʻladi. D. oʻsimlik va hayvon organizmlarida keng tarqalgan. Odatda, tabiiy dan (mas, saharoza — qand lavlagi yoki shakarqamishdan, laktoza — hayvonlar sutidan) olinadi. Kimyoviy va biokimyoviy usullar bilan sintezlanadi. Saharoza, laktoza va maltoza — qimmatli oziq-ovqat va taʼm beruvchi moddalar.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskant

Diskant (due... va lot. cantus — kuylash): 

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan; 

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano); 

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant). 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskant (due... va lot. cantus — kuylash): 

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan; 

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano); 

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant). 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskant (due... va lot. cantus — kuylash): 

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan; 

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano); 

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant). 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskant (due... va lot. cantus — kuylash): 

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan; 

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano); 

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant). 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disko

Disko - 1) 1970-yillar oʻrtasida AQSH va bir qancha Yevropa mamlakatlarida qaror topgan ommabop musiqa uslubi. D.ga raqsbop, surʼati oʻrtacha tez, ohanglari kuychan, shaklan sodda namunalar xosdir. D.ning taniqli ijrochilari: "Boney M", "Silver Conventions" (Germaniya), Geynor, Dayana Ross, Dana Sammer (AQSH) va b. 1970-yillar oxiridan D. uslubi Sharqda, jumladan Oʻzbekistonda diskotekalarda, keyinchalik estrada va telekinomusiqasida odat tusini olmoqda; 2) zamonaviy ommabop musiqaning asosiy usullaridan biri boʻlib, barcha elektron musiqa cholgʻulari (ritm-boks, orkestrator va b.) ning kompyuter dasga kiritilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dismenoreya

Dismenoreya (due… va yunoncha men – hayz, rhoira – kechish), algomenoryeya – hayz davrining ogʻriqli kechishi. Dismenoreyada, odatda, qorin pasti, bel va dumgʻaza sohasi ogʻriq boʻladi. Ogʻriq hayzdan oldin yoki uning dastlabki kunlari paydo boʻlib, butun hayz kunlari davomida kuzatiladi. Baʼzan koʻngil aynishi, qusish, bosh ogʻrigʻi, umumiy ahvolning oʻzgarishi hollari kuzatiladi. Dismenoreya birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Birlamchi dismenoreya jinsiy aʼzolarning kasalliklari bilan bogʻliq boʻlmaydi, koʻpincha tugʻmagan ayollarda uchraydi. Ikkilamchi dismenoreya turli ginekologik kasalliklar (oʻsma, endometrioz va boshqalar)ning oqibatidir. Dismenoreya mustaqil kasallik boʻlmay, balki turli kasalliklar, rivojlanish anomaliyalari va b.ning belgisi sifatida namoyon boʻladi. Dismenoreyaning yuzaga kelishida ayniqsa, nerv sistemasining funksional xususiyatlari va oʻzgarishlari, shuningdek, boshdan kechirilgan kasalliklar (infeksiya, zoʻriqish, ogʻir ruhiy kechinmalar), infantilizm, endokrin buzilishlar muhim rol oʻynaydi. Dismenoreyani davolash uni yuzaga keltirgan omillarni bartaraf etishdan iborat. Birlamchi dismenoreyada nerv sistemasi faoliyatini tartibga solish, normal hayot tarzi, toʻgʻri ovqatlanish, ruhiyatga zararli taʼsirotlarni yoʻqotish, turli somatik kasalliklarni davolash lozim. Ikkilamchi dismenoreyada yalligʻlanish kasalliklari, endometrioz va b.ni davolashga eʼtibor berish kerak.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tibbiyot
Walt Disney

Walt Disney (tugʻilgan paytidagi ismi Walter Elias Disney ; 1901-yil 5-dekabr, Chikago — 1966-yil 15-dekabr, Burbank) — amerikalik kinorejissor-multiplikatori, rassom va produser. Produser sifatida 59 nominatsiyada Oscar mukofotiga nomzod qilib koʻrsatilib, ularning 22 tasida esa gʻolib boʻlgan. Bundan tashqari, uch marotaba Oltin globus, bir marotaba Emmy mukofoti bilan taqdirlangan. Disney 1919-yildan kino sohasida ishlagan. Qisqa metrajli „Steamboat Willie“ („Willie kemasi“) (1928) ovozli multfilmi bilan AQSh kinematografiyasida tovush va harakatni sinxronlashtirish usulini ishlab chiqqan. Disney birinchilardan boʻlib qahramonlari (oʻrdak Donald Duck, sichqon Mickey Mouse va boshqalar) boʻlgan qisqa metrajli filmlarni suratga oldi. 1933-yilda AQShda birinchi boʻlib uch rangli film yaratdi. Uning yirik filmlari: „Oppogʻoy va yetti gnom“, „Bambi“, „Uyqudagi malika“, „101 ta dalmatin“ va boshqa Disney folklor va etnografiyaga, hayvonlar va oʻsimliklar dunyosiga oid hujjatli filmlarning ham muallifi. Filmlari Oʻzbekistonda ham namoyish etilgan. Disneyning Anaheim shahrida ochgan „Disneyland“ (1955) bolalar bogʻi juda mashhur. Undagi qator texnik attraksionlar Disney filmlaridagi obrazlarni aks ettiradi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:1901-yilda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik erkak aktyorlar
Turkum:Amerikalik erkak ovoz aktyorlari
Dispanser

Dispanser (frans. dispensaire — taqsimlayman) — bemorlarning ayrim guruhlariga muntazam davolash-profilaktika yordami koʻrsatadigan maxsus tibbiy muassasa. Oʻz sohasiga oid bemorlar sonini aniqlash, ularni hisobga olish, davolash, ahvollarini kuzatib borish, ish va yashash joylarining sharoitini oʻrganish, bundan tashqari, kasalliklarga qarshi kurashish, oldini olish choralari bilan bogʻliq sanitariya-maorifi masalalarini ishlab chiqish, targʻib qilish D.ning muhim vazifasidir. Sil, teritanosil, onkologik, psixonevrologik, narkologik, kardiorevmatologik, shuningdek, buqoqqa qarshi, vrachlik fizkultura (sport bilan shugʻullanuvchilarni kuzatib turadigan) D.lari boʻladi. Har qaysi soha D.lari ishining oʻziga xos tomonlari bor. Masalan, silga qarshi D. aholini yalpi flyuorografik tekshiruvdan oʻtkazadi (qarang Flyuorografiya), bemorlar bilan birga boʻlgan kishilarni hisobga oladi; psixonevrologik ekspertiza oʻtkazadi; vrachlik-fizkultura D.i vrach nazoratini amalga oshiradi. D. tar-kibida poliklinika, kasalxona, klinikdiagnostika va b. lab.lar, ixtisoslashgan davolash-profilaktika xonalari, ayrim hollarda kunduzgi va tungi sanatoriylar, mehnat bilan davolash ustaxonalari, parhez oshxona va hokazo boʻladi. Tuman D.lari oʻz hududidagi aholiga xizmat koʻrsatadi. Bundan tashqari, shahar va respublika D.lari ham boʻladi."Dispanser " so'zining fonetik va morfologik tahlili"

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Displey

Displey (ing . display — qayta koʻrsa-tish) — matn yoki grafik koʻrinishdagi maʼlumotlarni elektronnurli as-bob ekraniga chiqarish uchun moʻljallangan qurilma. Monoxrom (bir rangli) va koʻp rangli xillari boʻladi. D. bevosita videoadapter qurilmasi boshqaruvi asosida ikki rejimda — matn yoki grafik koʻrinishidagi axborot bilan ishlaydi. Matnli rejimda kompyuter ekrani belgi oʻrinlari deb ataladigan 25 qator va 80 ustunga boʻlinadi. Grafik rejimda ekran piksel deb nomlanuvchi nuqtalar toʻplamidan ibo-rat boʻladi. Bu nuqtalar soni va rang-baranglik darajasi kompyuterda ishlatilayotgan adapterlarning turiga boglik boʻladi. Ayni vaqtda EGA (Enhanced Graphic Adapter — imkoniyati keng grafik rejimli adapter), VGA (Video Graphic Adapter — videografik matritsa), SVGA (Super VGA) — turli rangli D.lar keng tarqalgan. Bu adapterlar yordamida ekranda kupi bilan 256 xil rangli 800x600 gacha boʻlgan nuqtalar hosil qilish mumkin. D.lar va ularning imkoniyat darajasi tavsifi quyidagi jadvalda keltirilgan.Smartfon ekranlarining 

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispnoe

Dispnoe (dm... va yun. pnoia — nafas) - ritmning buzilishi, halloslash, tez-tez nafas olish (giperpnoe) yoki nafas toʻxtab qolishi (apnoe). D. krnda karbonat angidrid koʻpayishi (giperkapniya) va kislorod kamayishi (gipoksemiya) natijasida kelib chiqadi. Jismoniy mehnat vaqtida nafas tezlashuvi umumiy intoksikatsiya natijasidir. D. ogʻir patologik holatdan darak beradi va nafas markazining qattiq zararlanishi natijasida kelib chiqadi. D.ni keltirib chikargan kasallik davolanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kasalliklar
Disproziy

Disproziy (Dysprosium, yun. disprositos — topilishi qiyin), Dy — Mendeleyev davriy sistemasi III guruhining lantanoidpar turkumiga mansub element; tartib raqami 66, atom massasi 162,50. Disproziyning 7 ta barqaror izotopi maʼlum: l56Dy, 158Dy, 160Dy, l("Dy, 162Dy, 163Dy va 164Dy. Radioaktiv izotoplari sunʼiy yoʻl bilan olingan. Disproziy — och kul-rang metall. Zichligi 8,56 g/sm3. Birikmalarda uch valentli. Oddiy sharoitda havo kislorodi taʼsirida sekin, qizdirilganda (100° dan yuqori haroratda) tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (HF dan tashqari) bilan oʻzaro re-aksiyaga kirishib, Dy(III) tuzlarini hosil qiladi. Ishqoriy eritmalar taʼsiriga chidamli. Azot, vodorod, xlor, brom va yod bilan qizdirilganda shiddatli reaksiyaga kirishadi.

Disproziy oksid Dy2O, — rangeiz kristall modda. Monoklin f- Dy2O3) va kubik (a- Dy2O3) panjarali modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 8,16 g/sm3, a-Dy2O3 2070° da r- Dy2O3 ga aylanadi. Suyuqlanish temperaturasi 2400°. Dy2(C2O4)3, Dy(NO3)3 va b. ni 800—1000° da parchalash usuli bilan olinadi.

Disproziy xlorid DyCl3 — rangeiz kristall modda. Monoklin panjarali. Su-yuklanish temperaturasi 654°, qaynash temperaturasi 1627°; zichligi 3,617 g/sm3; suvda yaxshi eriydi. 200° dan yuqori temperaturada Dy2(C2O4)3 ga xlor va tetraxlormetan aralashmasini taʼsir ettirib, shuningdek, Disproziyni xlorlab olinadi.

Disproziy ftorid DyF3 — ortorombik panjarali rangeiz kristallar, zichligi 7,466 g/sm3; 1030° da geksagonal modifikatsiyam aylanadi. Suyuqdanish temperaturasi 1157°, qaynash temperaturasi 2200° dan yuqori. Suvda erimaydi. Disproziy birikmalariga ftorid kislota, Disproziy ga ftor taʼsir ettirib olinadi. Disproziy DyCl3 yoki DyF, ni kalsiy, natriy yoki litiy bilan kaytarib olinadi. Disproziy nurlangan moddalarni neytron radiografik tekshirishda, DyJ, koʻcha va stadionlarni yori-tuvchi chiroqlar i. ch. da, DyO, qizil rangda shuʼlalanuvchi lyuminoforlar komponenti sifatida va maxsus shi-shalar olishda qoʻllanadi. Disproziyni 1886-yilda fransuz kimyogari Disproziy Disproziy Lekok de Buabodran kashf etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Dissimilyasiya (tilshunoslik)

Dissimilyasiya (tilshunoslikda) — nutqiy hodisa. Muayyan soʻzdagi bir-biriga oʻxshagan yoki qisman oʻxshash tovushlardan birining hosil boʻlishi oʻrniga, usuliga koʻra farq etuvchi boshqa tovushga oʻxshashi. Dissimilyasiya assimilyasiya qarama-qarshi fonetik hodisa boʻlib, u assimilyasiya darajasida keng tarqalgan emas, chunki koʻp hollarda unda sonor tovushlarga ega boʻlgan soʻzlargina dissimilyasiyaga uchraydi. Dissimilyasiya adabiy tillarga nisbatan shevalarda koʻproq. Dissimilyasiyaning ikki turi mavjud:

 kontakt dissimilyasiya (masalan, tramvay — tranvay);
 distakt dissimilyasiya (masalan, zarar — zaral, avtobus — aptobus).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tilshunoslik
Distorsiya

Distorsiya (lot. distorsio — qiyshayish) — optik sistemalarda hosil boʻladigan tasvir nuqsonlari; bunda obyekt bilan uning tasviri orasida geometrik oʻxshashlik buziladi. Distorsiya tasvirning har xil qismi turlicha chiziqli kattalashishi natijasida hosil boʻladi. Koʻpincha, tasvirning chiziqli kattalashishi har bir nuqtasida har xil boʻladi. Shuning uchun tasvir asliga oʻxshamay chiqadi. Masalan, distorsiya xossasiga ega boʻlgan optik sistemada kvadratning tasviri buzilib chiqishi mumkin. Distorsiya hodisasi kuzatish asboblari va optik sistemalarda tasvir sifatiga uncha zarar keltirmasa ham aniq masalalarda hisobga olinadi. Eng yaxshi fotoapparatlar obyektivida distorsiya 0,5% ga yaqin, aerosuratlar olish uchun ishlatiladigan obyektivlarda taxminan 0,01% boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Distribyutor

Distribyutor, distributor (ing. distributior — taqsimlash) — mintaqaviy (mahalliy) bozorlarda muay-yan turdagi tovarlarni koʻtara sotib olish va sotish bilan shugʻullanuvchi firma yoki tadbirkor. D. tovar ishlab chiqaruvchi korxona bilan tuzilgan uzoq muddatli shartnoma asosida oʻz nomidan va oʻz hisobidan ish yuritadi. Maxsus D.lik bitimida tayyor mahsulotni so-tuv oldidan koʻrsatilgan xizmat uchun tovarning koʻtara narxiga qoʻyiladigan ustamalar meʼyori, tovarning koʻtara narxidan chegirma, tovar partiyasining hajmi va uni yetkazib berish tartibi; toʻlov va b. aks etadi. Us t ama (chegirma)lar D.ning daromad manbai hisoblanadi. D. tovarni sotishdan tashqari marketing xizmatini koʻrsatadi, shuningdek, sotib olingan texnik jihozlar, uskunalar (mas, kompyuterlar va uning yordamchi jihozlari)ni oʻrnatish, ishga tushirish, ulardan foydalanishga oʻrgatish, ehtiyot qismlarni sotish, taʼmirlash va boshqa. ishlarni ham bajarishi mumkin. Bunday xizmatlar D.lik xizmati deyiladi. D. tar-mogʻining asosiy vakolatxonasi Bosh D. hisoblanadi. Bosh D. tovar ishlab chiqaruvchi korxonaning muayyan bozordagi asosiy vakili hisoblanadi va tayyor mahsulotni sotish shu vakil op-kali yoki korxonaning oʻz agentlik tarmogʻi orqali amalga oshiriladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marlene Dietrich

Marlene Dietrich (1901-yil 27-dekabr, Berlin – 1992-yil 6-may, Parij) – nemis va amerika aktrisasi va qoʻshiqchisi. Kinoda 1922-yildan, 1930-yildan Hollywoodda ishlagan. The Blue Angel („Moviy farishta“), Morocco („Marokko“), Witness for the Prosecution („Ayblovchining guvohi“), Judgment at Nuremberg („Nyurenburg protsessi“), Schöner Gigolo, armer Gigolo („Goʻzal jigalo – baxtsiz jigalo“), Shanghai Express („Shanxay ekspressi“), The Scarlet Empress („Qizil imperator ayol“) kabi filmlarda bosh rollarni ijro etgan. Estradada ham taniqli xonanda sifatida koʻpgina mamlakatlarda konsert bergan. Fashizmga qarshi ayovsiz kurashgan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:1901-yilda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik aktrisalar
Turkum:Amerikalik ayol qoʻshiqchilar
Turkum:Amerikalik televideniye aktrisalari
Turkum:Germaniyalik aktrisalar
Differensial tenglama

Differensial tenglamalar — nomaʼlum funksiyalar, ularning turli tartibli hosilalari va erkli oʻzgaruvchilar ishtirok etgan tenglamalar. Bu tenglamalarda nomaʼlum funksiya i orqali belgilangan boʻlib, birinchi ikkitasida i bitta erkli oʻzgaruvchi t ga, keyingilarida esa mos ravishda x, t va x, u, z erkli oʻzgaruvchilarga bogʻliqdir. Differensial tenglama nazariyasi 17-asr oxirida differensial va integral hisobning paydo boʻlishi bilan bir vaqtda rivojlana boshlagan. Differensial tenglama matematikada, ayniqsa, uning tatbiklarida juda katta ahamiyatga ega. Fizika, mexanika, iqtisodiyot, texnika va boshqa sohalarning turli masalalarini tekshirish differensial tenglamani yechishga olib keladi. 2. Xususiy hosilali differensial tenglama Bu tenglamalarning oddiy differensial tenglamadan farqli muhim xususiyati shundan iboratki, ularning barcha yechimlari toʻplami, yaʼni "umumiy yechimi" ixtiyoriy oʻzgarmaslarga emas, balki ixtiyoriy funksiyalarga bogʻliq boʻladi; umuman, bu ixtiyoriy funksiyalarning soni differensial tenglamaning tartibiga teng; ularning erkli oʻzgaruvchilari soni esa izlanayotgan yechim oʻzgaruvchilari sonidan bitta kam boʻladi. Bir nomaʼlumli 1-tartibli xususiy hosilali Differensial tenglamani yechish oddiy differensial tenglama sistemasini yechishga olib keladi. Tartibi birdan yuqori boʻlgan xususiy hosilali differensial tenglama nazariyasida Koshi masalasi bilan bir katorda turli chegaraviy masalalar tekshiriladi.

 Dasturiy taʼminot 
 ExpressionsinBar
 Maple: dsolve
 SageMath
 Xcas: desolve(y'=k*y,y)

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Petrovskiy I. G., Leksii po teorii obiknovennix differensialnix uravneniy, 6 izd., M., 1970
 Salohiddinov M. S, Nasriddinov Gʻ., Oddiy differensial tenglamalar, T., 1994

 

Turkum:Matematika