Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Boris Arapov

Boris Aleksandrovich Arapov (1905.12.9, Peterburg — 1992.28.1) — rus kompozitori, pedagog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). 1930-yildan Leningrad konservatoriyasida kompozitsiyadan daryo bergan, professor (1948). Leningrad konservatoriyasi bilan 1941-44 yillarda Toshkentda evakuatsiyada boʻlgan. Sharq mavzulari va kuylariga izchil murojaat etgan. „Nasriddin Buxoroda“ musiqali komediyasi (F. Gʻulom va V. Vitkovich bilan hamkorlikda, 1943; Yangiyoʻl teatri), „Jaloliddin Xorazmiy“ oratoriyasi (A. Kozlovskiy bilan, 1944) va boshqa asarlari bilan oʻzbek musiqasiga hissa qoʻshgan. Opera va baletlar, 6 simfoniya, orkestr uchun konsert, „Rus syuitasi“, skripka va orkestr uchun 2 ta konsert, qator vo-kalsimfonik, kamer-vokal va cholgʻu asarlar, kinofilmlarga musiqalar yozgan."Arapov Boris Aleksandrovich" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bastakorlar
Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:28-yanvarda vafot etganlar
Turkum:12-sentabrda tugʻilganlar
Ararat

300px|rightArarat — Turkiyaning eng sharqiy chekkasidagi vulqonli massiv, Araks daryosi oʻrta oqimining oʻng sohilida, Eron bilan Armaniston chegarasi yaqinida. Turkiyadagi eng baland choʻqqi. Zamini bir-lashib ketgan ikki boshli soʻngan vulqon konuslaridan — Katta Ararat (turkcha Buyuk Agritog; balandligi 5165 m) va Kichik Ararat (balandligi 3925 m)dan iborat. 30 ga yaqin kichik muzliklar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Arasoy vodiysi

Arasoy vodiysi — Nurota va Oqtogʻ tizmalari oraligʻidagi vodiy. Qizilqumdagi ochiq botikda joylashgan. Arasoy vodiysi Nurota vodiysi deb ham ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston vodiylari
Arauka

Arauka — Venesueladagi daryo, Orinokoning chap irmogʻi. Uzunligi 900 km dan ortiq. Kolumbiyadagi Sharqiy Kordilera togʻlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 950 m³/sek. Yogʻingarchilik davrida kichik kemalar A.ning quyilish yeridan boshlab 600 km masofada qatnay oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Venesueladagi daryolar
Araukaliklar

Araukaliklar (oʻzlarini mapu-che deb ataydilar) — Chilining indeys aholisining asosiy qismini tashkil etuvchi xalq. Umumiy soni 800 ming kishi (1992), jumladan Chilida 750 ming kishi. Arauka va ispan tillarida soʻzlashadi. Asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik va chorvachilik. Dini — katolik, qadimgi diniy eʼtiqodlar ham mavjud. Ispanlar kelgu-nigacha A. hozirgi Chilining butun hududiga tarqalganlar. A.ning bosqinchilar va mustamlakachilarga qarshi kurashi 300 yildan or-tiqdavom etgan. Hozirgi A. Mar-kaziy Chilining janubiy qismida toʻplangan; ularning anchagina qismi rezervatsiyalarda yashaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araukariyadoshlar

Araukariyadoshlar, arauka-riyalar (Araucariaceae) — ochiq urugʻli oʻsimliklarga mansub baland boʻyli da-raxtlar oilasi. Ikki turkumi (Agathis, Araucaria) va 40 ga yaqin turi bor. Aso-san, Janubiy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo, Malakka va Filippin o.larida tar-qalgan. Novdalari doira shaklida joy-lashgan. Nina bargi yassi, mevasi yirik qubba, urugʻi xomligicha yoki qovurilib va quritib, shuningdek un qilib isteʼmol qilinadi. Yogʻochidan qurilishda foyda-laniladi. Baʼzi xushmanzara da-raxt sifatida ekiladi. Oʻzbekiston hududida A.ning changi, yogʻochi va shoxchalarining izi qazilma holda topilgan. Xususan ular Fargʻona vodiysining janubiy hududlari va Qurama togʻlarining karbon, yura qatlamalarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arafa

Arafa yoki Arafa kuni (arab. يوم عرفة‎), musulmonlar bayrami va Hajning ikkinchi kuni hisoblanib 12 oyning 9-kunida (Zulhijja taqvim boʻyicha) tahminan Ramazon oyi tugashidan soʻng 70 kun oʻtib nishonlanadi. Bu kunda Hajga borgan ziyoratchilar Makka shahri yonidagi Arofat togʻiga borib namoz oʻqishadi.

 Tarixi 
Arofat kunida Odam Ato va Momo Havoning Jannatdan quvilganidan soʻng yerdagi qayta topishishgan joyi Arofat toʻgi hisoblanadi. Yana Odam Atoning Allohdan gunohlarini kechirishini soʻrab yolvoradigan joy deb ham hisoblanadi. Shu sabab Haj ziyoratiga borganlar shu voqeani eslab Haj tugashidan bir kun oldin Arofat togʻiga kelishadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arafot

Arafot — Makkadan 20 km uzoqlikda joylashgan, 11 — 12 km va kengligi 6,5 km boʻlgan vodiy. Shimoliy tomondan togʻ tepaligi bilan oʻralgan, bu tepalik ham Arofat deyiladi. Qurbon oyi (Zilhijja oyi)ning 9-kuni, yaʼni arafa kuni hojilar shu tepalikka chiqib, to Quyosh botgunga qadar ibodat bilan mashgʻul boʻladilar. Islom idagi rivoyatga koʻra, Ibrohim (as)ga Jabroil shu tepalikni koʻrsatib: „Shu joy — Arafotdir, bilib oling, haj arkonlari shu yerda kamoliga yetadi, shu yerda gunohlaringizni eʼtirof etasiz“, deganlar. Boshqa bir rivoyatda Odam Ato bilan Momo Havvo jannatdan chiqarib yuborilganlaridan keyin bir-birlari bilan shu yerda uchrashganlar, deyiladi. Arofat tepaligida bir baland joy borki, u yerni „jabali rahma“, yaʼni „rahmat togʻi“ deyiladi. Muhammad (s.a.v) vafotlaridan 81 kun oldin, hijratning 10-yili Madinadan hajga kelib, arafa kuni shu tepalikka chiqqanlar va oq tuyalarini choʻktirib, uning ustida turib „Vidolashuv vaʼz“larini aytganlar. Shu sababli bu joy uzoqdan koʻrinib turishligi uchun ustun shaklida koʻtarilib, oqqa boʻyab qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vodiylar
Turkum:Saudiya Arabistoni geografiyasi
Turkum:Islom
Arafura dengizi

Arafura dengizi — Hind okeanining chekka dengizi. Avstraliya, Yangi Gvineya, Tanimbar va Kay o.lari oraligʻida. Maydoni 1017 ming km². Koʻp qismining chuq. 200 m, shimoli-gʻarbda 3680 m gacha. Oqimlar yozda gʻarbdan sharqqa, qishda sharqdan gʻarbga yoʻnalgan. Suvining oʻrtacha temperaturasi 25 — 28°. Shoʻrligi 34 — 35‰. Eng katta qoʻltigʻi — Kar-pentariya.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Dengizlar
Araxnozlar

Araxnozlar (yun. arachne – oʻrgimchak) – hayvonlarda parazit va zaharli oʻrgimchaksimonlar (kanalar) qoʻzgʻatadigan yuqumli kasalliklar. Demodekozlar, sarkoptoz, psoroptoz, xorioptoz, notoedroz, ototsentoz va boshqa kasalliklar chorvachilikka katta zarar keltiradi. Hayvonlar araxnozlarini veterinariya araxnologiyasi oʻrganadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yuqumli kasalliklar
Araxnoidit

Araxnoidit (yun. arachne — oʻrgimchak va eidos — koʻrinish) — bosh miya va orqa miyadagi oʻrgimchak toʻrisimon pardaning yalligʻlanishi; miyaning yumshoq pardasi yonma-yon joylashganligi uchun ular odatda birga yalligʻlanadi (qarang Leptomeningit).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasalliklar
Turkum:Atamalar
Araxnologiya

Araxnologiya (yun. arachne — oʻrgimchak va logos — taʼlimot) — zoologiyaning oʻrgimchaksimonlar (Arachnoidea) sinfini oʻrganuvchi sohasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Zoologiya
Turkum:Atamalar
Araxosiya

Araxosiya – Afgʻonistondagi qadimgi viloyat. Tarkibiga Argʻindob, Argaston daryolari havzasi va Gʻazni atrofi kirgan. Markazi hozirgi Qandahor shahri atrofida boʻlgan. Araxosiyo oʻz davrida axomaniylar, Iskandar Maqduniy (qarang Aleksandr), salavkiylar, mauriyalar, Baqtriya, Parfiya, Kushon podsholari qoʻl ostida boʻlgan. Ayrim yunon, sak va Parfiya podsholari Araxosiyoda mustaqil mulk barpo etib, Araxosiyoning asosiy shaharlari – Aleksandriya Araxosiya va Aleksandropolda tanga pullar zarb etishgan. 1958-yil Araxosiyo hududida, Qandahor yaqinida Ashokannng yunon-oromiy yozuvi topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Arash (ashulachi)

Arash Labbaf (1977-yil 23 aprelda tugʻilgan, Tehron, Eron) – eronlik shved qoʻshiqchi, tomoshabin va prodyuser. 2009-yilgi Eurovision qoʻshiq tanlovida Aysel bilan birga Ozarbayjonni himoya qilib, „Always“ qoʻshigʻi bilan uchinchi oʻrinni egalladi. U, shuningdek, Britaniyaning Got Talent isteʼdodlar shousining fors franshizasi boʻlgan Persiaʼs Got Talent hakamlaridan biridir.

 

 

 Rasmiy veb-sayt
 Arash warnermusic.de saytida
 
Turkum:Ozarbayjon Eurovision ishtirokchilari
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:1977-yilda tugʻilganlar
Arashon

Arashon — Chatqol tizmasi bilan Qiziltoʻr tizmasi orasidagi dovon. A. orq-li Ohangaron vodiysidan Oqbuloq soyi vodiysiga oʻtiladi. Bal. 3112 m. Dovonning janubi-sharqiy yon bagʻri yassi, shimoli-gʻarbiy yon bagʻri tik. A. oktabrning ikkinchi yarmida qor bilan qoplanib, may oyida qori erib ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Toshkent viloyati
Turkum:Dovonlar
Arashon (buloq)

Arashon (sanskritcha arasan — obi hayot) — issiq suvli mineral buloq. A. asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. A. arasan, arshan shakllarida Sibirda va Oʻrta Osiyoda juda koʻp joy nomlari tarkibida uchraydi. Arashon, Arashonbuloq, Arashonsoy, Olmaarasan, 602Oqarasan kabilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arashonbuloq

Arashonbuloq — Toshkent viloyat Oʻrta Chirchiq tumanidagi buloq. 2500 m balandlikda. Buloq suvi granit jin-slarining tektonik yoriqlaridan oqib chiqadi, temperaturasi 37°. Suvi minerallash-ganligi, kam radioaktivligi va sof azotni ajratib chiqarish xususiyatiga ega ekanligi uchun shifobaxsh.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Toshkent viloyati
Arashonsoy

Arashonsoy — Oʻzbekiston Respublikasi Namangan viloyati Pop tumanining shimoliy qismida joylashgan soy, Ohangaron daryosining oʻng irmogʻi, Chatqol va Qiziltoʻr tizmalari qoʻshilgan yerdagi buloqlardan boshlanadi va janubi-sharqiy yoʻnalishda 2000 m dan ham baland Betagalik qoʻytosh yassitogʻligini kesib oʻtadi. Arashonsoyga jami 8 ta irmoq qoʻshilib, shulardan eng yiriklari Chingulsoy, Koʻkjal va Shoʻrbuloqsoylar hisoblanadi. Uzunligi 19 km. Arashonsoy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Iyun oyida soy suvi toshadi. Yillik suv sarfining 76 foizi mart — iyul oylarida oqadi, suvlari Namangan viloyati Pop tumani yerlarini sugʻorishda foydalaniladi.

Arashansoyning yuqori oqimida shu nomdagi ko‘llar mavjud boʻlib, ular sayyohlar uchun juda mashhur turistik manzilgohlar hisoblanadi. Oʻrta oqimda Arashansoy keng togʻ vodiysidan oqib oʻtadi. Quyi oqimida esa soyning balandligi keskin pasayib, koʻplab sharsharalar bilan tor dara boʻylab oqadi.

 Etimologiyasi 
„Arashan“ soʻzi turkiy tildan tarjima qilinganda „issiq mineral buloq“ degan maʼnoni anglatadi. Sibir va Moʻgʻulistonda „Arasan“ (arsan) soʻzi termal buloqlarga nisbatan ham qoʻllanadiSlovar po gidrogeologii i injenernoy geologii. Statya „Arsan“. Arashansoyning yuqori oqimida, koʻllardan uncha uzoq boʻlmagan qismida mahalliy aholi tomonidan shifobaxsh deb eʼzozlanadigan termal buloq (36,7 °C) mavjud.

 Tavsifi 
Yilning istalgan vaqtida Arshansoy suvining harorati +36,7 daraja boʻladi. Geologlarning fikricha, soy suvining bunday doimiy bir xil haroratda boʻlishining mahalliy geometral suvlarning kelib chiqishi yoki vulqon faolligiga hech qanday aloqasi yoʻq.

Arshansoyga tashrif buyurish uchun Toshkentdan Farg‘ona vodiysiga qarab, Ertosh qishlog‘idagi Qamchiq dovoniga yetib bormasdan A-373 „Toshkent-O‘sh“ xalqaro avtomobil yo‘lidan oʻtiladi. Shundan soʻng hujjatlarni tekshirish va chegara postida roʻyxatdan oʻtiladi. Keyinchalik tuproq yoʻllari boʻylab soatiga 30 km tezlikdan oshmagan holda yana 60 kilometr masofa yuriladi va Toshkent va Namangan viloyatlari oʻrtasidagi maʼmuriy chegara — Kelimchiq arigʻi boʻylab Arshansoyga yetish mumkin.

Soyning oʻzida bir qancha koʻllar mavjud boʻlib, juda kichik, termal buloq yonida joylashgan koʻl Xoʻja-Arashon deb ataladi. Ushbu koʻl suvi mavsumga qarab, baʼzida qurib ham qoladi. Uning orqa qismida, Arashonsoyning tosh kanalida deyarli 1 km uzunlikda Uzun koʻl deb nomlanuvchi yana bir koʻl mavjud. Koʻlning narigi tomonida botqoqlik joylashgan. Uzun koʻlning oʻng qirgʻogʻidan 200 m balandlikda Dumaloq koʻl, undan ham balandroq qismida, yaʼni dengiz sathida 2795 m balandlikdagi qirrali qoyalar orasida suvi juda sovuq boʻlgan Yuqori koʻl joylashgan boʻlib, ushbu koʻlning chuqurligi haligacha aniqlanmagan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar

Turkum:Ohangaron irmoqlari
Turkum:Namangan viloyati daryolari
Araqi

Araqi — me’moriy bezak; binolarni bezashda ishlatiladigan handasiy naqsh. Ishlanishi jihatidan muqarnas, sharafani eslatadi. Chizmasining soddaligi, kam qatlamligi va qatlamlarni bogʻlovchi handasiy shakllarning yotiq, qiya oʻyilishi (yelpigʻichsimon boʻlishi) bilan ulardan farq qiladi. Sharq, jumladan, Oʻzbekiston me’morligida keng qoʻllanadi. 5, 6, 7, 8 va undan ortiq burchakli yulduzlari boʻlishi mumkin. Muqarnas kabi yarim aylana, aylanali joylar – tokcha, taxmon va eshik tepalariga, sharafa singari tekis devor yoki taxtaga yonma-yon takrorlanib, davom ettirib ishlanadi. Araqi ganch va yogʻoch oʻymakorligida keng tarqalgan. Masalan, Usta Shirin Murodov bezagan Toshkent kuranti karnizi (1947). Hozir yogʻochga oʻyib yoki boʻyab ishlanadigan araqining sodda turi keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxitektura
Arb

Arb (hindcha) – son maʼnosini bildiradigan tushuncha (atama). Yuz kururga teng (bir kurur yuz lakka, bir lak esa yuz mingga baravar. Demak, arb bir milliardga teng). Arb atamasi Turkistonda matematikaga oid risolalarda koʻproq uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Arbalet

Arbalet (frans. arbalete; lotincha arcus — yey va ballista — irgʻitiladigan snaryad) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ishlatilgan otish quroli; yogʻoch asosga (dastgohga) mahkamlangan poʻlat kamondan iborat. Arbaletdan kalta oʻq-yoylar bilan otilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Turkum:Xitoy ixtirolari
Werner Arber

Werner Arber (1929) — Shveysariya genetigi. Bakteriyalarda restriktaza — hujayraga tushib qolgan begona DNK molekulasini oʻziga xos parchalovchi fermentlarni kashf qilgan. Daniel Nathans va Hamilton Smith bilan birga Nobel mukofoti laureati (1978)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Arbitr

Arbitr (lotincha arbiter — vositachi, hakam) — 1) vositachi, oʻzaro nizolini hal qilish uchun tomonlararo tanlangan sudya; 2) xoʻjalik idoralari oʻrtasidagi nizoli masalalarni koʻrib, bartaraf qiluvchi lavozimli shaxs, arbitraj aʼzosi; 3) sport hakami.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Arbitraj

Arbitraj (frans. arbitrage) – 1) hakamlar sudi, bunda tomonlar oʻzlari saylab qoʻyadigan yoki oʻzaro kelishuvga binoan, qonunda belgilangan tartibda tayinlanadigan arbitrlarga (hakamlarga) murojaat qiladi; 2) nizo vositachi sudya (arbitr) tomonidan hal etiladigan hakamlar sudi; xoʻjalik munosabati ishtirokchilari oʻrtasidagi mulkiy va mulk bilan bogʻliq nomulkiy nizolarni hal qilib beradigan organ; 3) davlatlar orasidagi nizolarni tinch yoʻl bilan hal etuvchi xalqaro organ (masalan, Hakamlar sudining doimiy palatasi; 4) valyuta arbitraji – bir valyuta bozorida xorijiy valyutani sotib olib, uni ayni vaqtda valyuta kurslari oʻrtasidagi farqdan foyda olish maqsadida boshqa valyuta bozorida sotish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Arbitraj sudi

Arbitraj sudi – korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻrtasidagi xoʻjalikka oid nizolarni hal etuvchi yagona organlar tizimi. Oʻzbekiston Respublikasida 1993-yildan arbitraj xoʻjalik sudi deb nomlandi. Arbitraj vazifalarini xoʻjalik sudlari Oʻzbekiston Respublikasi XPK talablariga binoan amalga oshiradi. Oʻzbekiston Respublikasi XPK 1997-yilda qabul qilinib, 1998-yil 1-yanvardan kuchga kirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sud
Arbob

Arbob (arab.– xoʻjayin, ega soʻzining koʻpligi) – 1) ijtimoiy-siyosiy va boshqa faoliyati bilan xalqqa tanilgan, el orasida obroʻ qozongan mashhur shaxslar – jamoat va davlat arboblari (masalan, Alisher Navoiy); 2) fan va sanʼatda oʻz ijodiy mehnatlari bilan tanilgan shaxslar – fan va sanʼat arboblari (masalan, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arboblari – T. N. Qori-Niyoziy, O. Sodiqov, S. Yunusov, I. Moʻminov; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari – Nabi Gʻaniyev va hokazo). Oʻzbek amaliy sanʼatida ajoyib asarlari bilan mashhur boʻlgan talantli ustalar ham arboblar deb atalgan. Masalan, xorazmlik taniqli meʼmor, oʻymakor, naqqosh usta Roʻzimat Masharipov xalq orasida arbob nomi bilan mashhur boʻlgan; 3) boshliq, rahbar, qishloq oqsoqoli; 4) 18-asr oʻrtasi – 20-asr boshlarida Buxoro amirligida qishloq miroblarining boshligʻi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Arboviruslar

Arboviruslar – qon soʻruvchi hasharotlar (chivin, iskabtopar, kana va boshqalar) orqali tarqaladigan viruslar. Ularda RNK boʻladi. Hozir 300 dan ortiq turi maʼlum. Ular boʻgʻimoyoqlilar organizmida yashab, hasharotlar chaqqanda oʻtadi. Arboviruslarning 100 dan ortiq turi odamlarda har xil yuqumli kasalliklar (masalan, gemorragik isitma, sariq isitma va boshqalar)ni qoʻzgʻatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hasharotlar
Arboritsidlar

Arboritsidlar (lotincha arbor – daraxt, caedo – oʻldiraman) – begona daraxt-butalarni yoʻqotishda qoʻllanadigan kimyoviy preparatlar. Gerbitsidlar guruhiga kiradi. Arboritsidlar yaylov va pichanzorlarda hamda yangi yerlarni oʻzlashtirishda nokerak daraxtlar, tikanli butalarni ildizi bilan quritishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Aleksandr Yerminingeldovich Arbuzov

Aleksandr Yerminingeldovich Arbuzov (1877.30.8 — 1968.20.1) — organik kimyogar, akademik (1942), Qozon universiteti professor (1911 — 30), Qozon kimyo-texnologiya instituti professor (1930 — 45), sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasining Qozon filiali raisi (1945 — 63).Fosfat kislota va uning efirlari tuzilishini aniqlagan, shu kislota oʻrta efirlarining qayta guruhlanishini kashf etgan, bu reaksiya fosfororganik birikmalar olishning muhim usullaridan biri boʻlib, Arbuzov reaksiyasi deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1877-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Turkum:20-yanvarda vafot etganlar
Arbuzov reaksiyasi

Arbuzov reaksiyasi – 3 valentli fosfor efirlari (fosfitlar, fosforitlar, fosfinlar va ular ayrim hosilalari)ning alkillovchi yoki arillovchi reagentlar taʼsirida fosfor – uglerod bogʻi hosil qilib qayta guruhlanishi natijasida 5 valentli fosfor birikmalariga aylanish reaksiyasi. Arbuzov reaksiyasida alkillovchi va arillovchi moddalar sifatida alkil va alkilengalogenidlar geterotsiklik birikmalarining galogenli hosilalari, karbon kislotalar angidridlari va boshqa ishtirok etishi mumkin. Arbuzov reaksiyasi fosfor – uglerod bogʻli birikmalar, pestitsidlar, shifobaxsh preparatlar, ekstragentlar va boshqa moddalarni olishda keng qoʻllanadi. Reaksiyani A. Ye. Arbuzov 1905-yilda kashf qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy reaksiyalar
Arvoh

Arvoh (arabcha — ruhlar) — diniy tasavvurga koʻra, oʻlgan kishining bu dunyo bilan aloqa bogʻlab turadigan aloqasiga ishonish ibtidoiy animistik tasavvurning koʻrinishlaridan biri. Bu tasavvurga binoan odam oʻlganda joni uning jis-midan ajraladi va u ruhga aylanib bu dunyo bilan, odamlar bilan aloqada boʻlib turadi. Musulmonlar oʻrtasida Arvohga atab chiroq yoqish, holvaytar pishirish, xudoyi qilish kabi urf-odatlar mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvoh kapalaklar

Arvoh kapalaklar, brajniklar (Sphingidae) — kapalaklar oilasi. Yoyilgan qanotlarining uzunligi 2 — 20 sm dan oshadi, tanasi yoʻgʻon, sigarasimon, qanotlari boshqa kapalaklarnikiga nisbatan kalta va ingichka, kuchli muskullar bilan taʼminlangan. Hartumi uzun, ayrim tropik vakillariniki 25 sm dan ortadi, bir qancha da reduksiyalangan. Qanotlari har xil kattalikda, oldingi qanotlari ingichka va choʻziq, keyingilari nisbatan kalta boʻlib, rangdor, dogʻlari yoki belbogʻlari bor. Qurtlarn yalangʻoch (tuksiz), orqa tomonida yagona shoxeimon oʻsimtasi boʻladi. Gʻumbaklari odatda tuproq ichida max-sus yoʻrgakchalarda yoki yupka tup-rokdan iborat pilla ichida qishlaydi. Arvoh kapalaklar shom paytida juda faol ucha boshlaganligi tufayli ularga arvoh nomi berilgan. Kapalaklar tez-tez qanot qoqib katta tezlikda uchishi yoki havoda osilib turib hartumlari yordamida gul nektarini soʻrishi mumkin. Arvoh kapalaklarning 1200 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 33, Oʻzbekistonda 20 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda kovil kapalagi (Colerio zugophilli), chakanda kapalagi (S. hippophaes), sachratqi kapalagi (S. hicacae), shirach kapalagi (S. centralastae) koʻp uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvohi pir

Arvohi pir (arabcha- ruhlar va forscha — ustoz) — shogirdning mustaqil usta boʻlish uchun ustozning roziligini olish va oʻtmish pirlar „arvohini shod etish“ maqsadida oʻtkazadigan ziyofati, yigʻini. Kosiblar anʼanasiga koʻra, Arvohi pirni yirikroq kasb ahllari, chunonchi ipakchilikda toʻquvchilar, boʻyoqchilar, abrbandlar, shuningdek sartarosh, duradgor, novvoy, temirchi, sozanda va boshqa beradilar. Arvohi pirda ayni kasbga tegishli hamma hunarmandlar (shogirdlar ham) va oqsoqol, devona oqsoqol, eshonbobo va payki tariyqlar qatnashadi, boshqa kasb ahllaridan 1-2 tadan vakil (mehmon tariqasida) chaqiriladi. Arvohi pir beruvchi bularning hammasiga nonushta, tushki va kechki ovqatlar berib, ziyofat qiladi. Ziyofatga ustoz yoki shogirdning yaqinlari, boshqa kasb axllari sovgʻa tariqasida yaxshi taomlar (issiq non, meva-cheva, baʼzan pishgan taomlar), kiyim-kechaklar ham olib keladilar. Ziyofat oxirida Arvohi pir beruvchining „Ustozdan fotiha olish marosimi“ oʻtkaziladi. Marosimda usta oʻz shogirdiga bir doʻkonda ish tutish uchun yetarli asboblar sovgʻa qiladi. Shogird ustoziga bosh-oyoq sarpo taqdim etadi. Shogird pirining yoʻlini qabul etadi va eshonbobo huzurida „kamarbasta“ boʻladi. Shu bilan shogird usta nomini oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argazid kanalar

Argazid kanalar (Argasidae) -parazitoform kanalar oilasi. Och kana uz. 2 — 13 mm. Tanasi yassi, bir muncha qalin qobiq bilan oʻralgan, qalqonlari boʻlmaydi. Quruqlikda yashovchi umurt-qalilar qonini soʻrishga ixtisoslashgan parazitlar. Argazid kanalar uzoq vaqt (11 yilgacha) och yashashi mumkin, lekin hayvonga yopishib juda tez va koʻp miqdorda qon soʻradi. Qonga toʻygan kananing massasi och kanaga nisbatan bir necha yuz marta ortadi. Ur-gochisi 50 — 200 tadan tuxum qoʻyadi. Ke-chasi faol hayot kechiradi. Ayrim odam va hayvonlarga spiroxetoz, virus kasalliklarini yuqtiruvchi hisoblanadi (mas, tovuq spiroxetozini eron argas ka-nasi — Argas persicus tarqatadi). Kana odam qonini soʻrganida teri qichiydi. Argazid kanalar ning 100 ga yaqin turi mavjud. Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo hududida eron argas kanasi, kaptar kanasi (A. ref-licus) va Ornithodorus urugʻining uchraydi. Argazid kanalar uy hayvonlarining qonini soʻrib katta ziyon keltiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentinlar

Argentinlar — xalq, Argentinaning asosiy aholisi. Umumiy soni 28,3 mln. kishi (1992), shundan 26,64 millioni Argentinada. Argentinlar ispan tilining argentin lahjasida soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari asosan — katolik. Argentinlar millati XIX asrning ikkinchi yarmida Yevropa (asosan Ispaniya, Italiya)dan koʻchib kelganlarning mahalliy xalq (indeys)lar bilan qoʻshilishi natijasida paydo boʻlgan. Argentinlarning shakllanishi asosan XX asr boshlarida tugallandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentit

thumb|Argentite sample|thumb|right|Argentit boʻlagi
Argentit (lotincha argentum – kumush soʻzidan) (kumushtosh) – sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Ag2S. Kub singoniyali. Qattiqligi 2-2,5. S.ogʻirligi. 7,3. Rangi qoʻrgʻoshinsimon kul rangdan qora ranggacha. Yer-tomirlarda va baʼzan choʻkindi jinslarda uchraydi. Argentit kumush olinadigan asosiy mineral. Rossiyaning Oltoydagi polimetall ruda konlarida, Sharqiy Zabaykale, Saxada hamda Ukrainada(Zakarpate, Don-bass) va boshqa joylarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Argentometriya

Argentometriya (yun. argentum — kumush va metreo — oʻlchayman) — miqdoriy analizning titrlash usuli. Kumush nitrat (AgNO3)ning titrlangan eritmasidan foydalanishga asoslangan. Bunda tekshirilayotgan eritma — kumush nitrat eritmasi yoki uning ortiqchasi natriy xlorid (NaCl) eritmasi bilan titrlanadi. Titrlashning oxirgi nuqtasini eritmaning bir tekis loyqalanishiga qarab, shuningdek har xil elektrokimyoviy va fotometrik usullardan foydalanib aniqlash mumkin. Argentometriyadan kumush, xlor, brom va boshqa elementlarning atom massasi ni aniqlashda, baʼzi mamlakatlarda esa kumush tangadagi kumush miqdorini aniqlashda va umuman anionlari kumush kationi bilan kam eruvchan quyqalar hosil qiladigan tuzlar va kislotalar miqdorini yuqori darajadagi aniqlik bilan oʻlchashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argillitlar

Argillitlar (yunoncha argillos — gil va lithos — tosh) — gil jinslarning suvda boʻkmaydigan, toshqotgan, qattiq guruhi. Argillitlar gil va gilsimon 610 choʻkindilarning zichlanishi, suvsizlanishi (degidratatsiya) va sementlanishi natijasida hosil boʻladi. Argillitlar burmalangan oʻlkalarda hamda platforma qatlamining qadimgi yotqiziqlarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Petrologiya
Argishti I

Argishti I — Urartu podshosi (miloddan avvalgi 8-asr 1-yarmi). A. podsholigi dav-rida Urartu Yaqin Sharqdagi qudratli davlatga aylangan. Shimoliy Suriya, Urmiya koʻli atrofi, janubiy Kavkazortiga egalik qilish uchun Ossuriyata qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib borgan. Kavkazortida A. davrida yirik qal’alar — Erebuni (Yerevan yaqinida) va Argishtixinili bunyod etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston: Tarix‎
Argishtixinili

Argishtixinili — Urartu pod-shosi Argishti I davrida (miloddan avvalgi 776 yil) qurilgan shahar-qal’a. Topilgan urart mixxat yozuvlaridan maʼlum boʻlishicha, Ararat vodiysini zabt etgan urartlar qal’a, saroy va ibodatxonalar bunyod etib, atrofini bogʻ-rogʻ, tokzorlarga ay-lantirganlar. Miloddan avvalgi 4-asrda Argishtixinili oʻrnida qadimgi Armaniston poytaxti — Armavir shahar qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston
Argo (yasama til)

Argo (frans. argot — jargon) — maʼlum toifa kishilargagina tushunar-li soʻzlar mavjudligi bilan umumxalq ti-lidan farq qiluvchi, biror ijtimoiy to-ifa, guruh (mas, dallollar, sportchilar, talabalar, oʻgʻrilar va hokazo)ga xos yasama til.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argonavtlar

Argonavtlar (yun. Argonautai; Argo — kema nomi va nautes — dengizchi) — yunon mifologiyasidagi qahramonlar. A. „Argo“ kemasida ajdaho qoʻriqlab tu-radigan oltin terini olib kelish uchun Yason boshchiligida Kolxidaga boradilar va sehrgar Medeya yordamida uni qoʻlga ki-ritib, Yunonistonga olib keladilar. A. haqidagi mif yunon dengizchilarining Qora dengiz qirgʻoqlariga suzib kelishlari koʻhna tarixini aks ettiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argon-yoyli payvandlash

Argon-yoyli payvandlash — metallarni himoya gazi — argon muhitida elektr yoy bilan payvandlash. Eriydigan (avtomatik payvandlashda) yoki erimaydigan (dastaki va avtomatik payvandlashda) elektroddan foydala-niladi. List koʻrinishidagi metall va qotishmalarni, poʻlat quvurlarni pay-vandlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argument

Argument (lotincha argumentum) — 1) biron bir mulohaza (konsepsiya, na-zariya)ning haqiqatligini (rostligi-ni) tasdiqlash uchun keltiriladigan mulohaza (yoki mulohazalar majmui), da-lil; 2) mantikda — isbotning asosi (qarang Asos); 3) matematikada — a) funksiya argumenta (qarang Funksiya)

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argun (daryo)

Argun — Rossiya Federatsiyasi va Xitoydagi daryo. Amur daryosini hosil qiladigan oʻng irmogʻi. Uz. 1620 km. Havzasining maydoni 164 ming km². Oʻrtacha suv sarfi 340 m³/sek. Katta Xingan tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan Xaylar nomi bilan boshla-nadi. Togʻdan chiqqach, keng vodiydan oqadi. Irmoqlari: oʻngdan Genxe, Nyu-erxe, chapdan Urov, Uryumkan, Gazimur. A. havzasida maydoni qariyb 51 km² boʻlgan 1,8 ming koʻl bor. A.da 60 ga yaqin baliq turi 611mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Argus

Argus — yunon afsonalarida-gi koʻp koʻzli pahlavon, sergak soqchi; koʻzlarining bir nechasi doim ochiq boʻlgan. Gera sigirga aylantirilgan Io (Zevsning sevgilisi)ni qoʻriqlashni A.ga topshiradi. Germes A.ning hamma koʻzlarini uxlatib oʻldiradi va Ioni ozod qiladi. Koʻchma maʼnoda — A. ziy-rak, sergak demakdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Arguslar

Arguslar — qirgʻovullarning ikkita, bir-biriga yaqin monotipik urugʻlari (Argustanus va Rheinartia). Ik-kinchi darajali oqish patlarida juda koʻp koʻzsimon dogʻlari boʻladi. Katta A. (A. argus) Myanma, Malakka, Sumatra va Kalimantan oʻrmonlarida tarqalgan, xoʻrozining uz. 1,7 — 2 m (shundan 1,2 m dumidagi oʻrta boshqaruv patiga toʻgʻri keladi). Kokildor A. Laos, Vet-nam va Malakkaning togʻ oʻrmonlarida tarqalgan. Yashirin hayot kechiradi (qarang Qirgʻovulsimonlar). Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotining Qizil kitobiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardasher Sayid Hasan

Ardasher Sayid Hasan (1418 – Hirot – 1489) – turkiy shoir, olim. Ardasherning otasi temuriylardan Boysunqur Mirzo xizmatida ov qushlarini oʻrgatuvchi boʻlib, qushbegilik lavozimigacha koʻtarilgan. Shuning uchun Aradasher oʻz ismiga „sayid“ laqabini qoʻshgan. Arab tili, badeʼ ilmi, tarix, musiqa nazariyasi, sheʼr sanʼatini chuqur bilgan. Turkiy, fors tillarida ijod qilgan. Navoiy bilan Mashhadda tanishgan (1456), uning ijodiy kamolotiga katta taʼsir koʻrsatgan. „Bu faqirgʻa ota masoba (dara-ja)sida erdi“, – deb yozgan edi Navoiy „Majolis un-nafois“da. Shu kitobida Navoiy Ardasher haqida maʼlumot beradi, uning bir qitʼa va bir baytini namuna sifatida keltiradi. Ardasher ijodidan boshqa asarlari bizgacha yetib kelmagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Temuriylar
Turkum:1418-yilda tugʻilganlar
Turkum:1489-yilda vafot etganlar
Turkum:Hirot kishilari
Turkum:Chigʻatoy tilida ijod qilgan shoirlar
Ardasher qavchin

Ardasher qavchin (14-asr) – Amir Temurning safdoshi va lashkarboshisi, qavchin urugʻining beklaridan. Amir Husaynga qarshi kurashda faol qatnashgan. 1370-yil aprelda uning ustidan gʻalaba qozonilganidan soʻng Ardasher qavchinga amiri lashkar(cherik beki) harbiy unvoni berilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Temuriylar davlati kishilari
Ardashir I

Ardashir I, Ardashir Papakon (taxminan milodiy 180 — 239 yoki 241) – Erondagi sosoniylar sulolasi asoschisi va dastlabki shohi. Ardashirning bobosi Soson 612-yilda Fors poytaxti — Istaxr shahridagi bosh ibodatxonaning kohini boʻlgan. Ardshir Parfiya podshosi Artabon V (209 — 224)ning vassali Darabgird (Forsdagi qal’a) hokimi saroyida xizmat qilgan. Taxminan 200-yilda ushbu qal’a hokimi boʻlgan; tez orada butun Fors, Kirmon va Gey (hozirgi Isfahon)ni oʻziga tobe etgan hamda zodagonlar va ruhoniylar madadiga tayanib Artabon V ga qarshi chiqqan. 224-yil 28-aprelda Ormizdagon tekisligida parfiyaliklarga qaqshatqich zarba bergan, Parfiya podsholigi shundan soʻng tugatilgan. 226/227-yil shahanshoh unvoni bilan toj kiygan. Ardashirning Mesopotamiya va Armanistonga egalik qilish uchun Rim bilan Sharkda olib borgan urushlari natijasida Sosoniylar davlati hududi ancha kengaygan.

Alisher Navoiy Ardasher aslida kayoniy malika Humoyning Soson ismli oʻgʻli avlodidan ekani, ona tomondan oʻz davrida mashhur boʻlgan bobosi Bobakka borib taqalishini yozgan. “Tarixi anbiyo va hukamo”da Ardasher ashkoniylarning soʻnggi podshohi Arduvon (Artabon V) va uning oʻgʻillari ustidan gʻalaba qozonib, Arduvonning qizini oʻz nikohiga olgani, lekin bu qiz qasos olish maqsadida unga zahar bermoqchi boʻlgani, Ardasher esa buni sezib qolib, qizni oʻlimga mahkum etgani, biroq vaziri qizning undan homilador ekanligini bilib qolgach, uni yashirincha asrab yurgani, tugʻilgan bola keyinchalik Ardasherning valiahdi boʻlgani, oʻttiz yil hukmronlik qilgani, oʻn toʻrt yil hukmi butun olamga oʻtadigan hukmdorga aylangani haqida soʻz yuritiladi. “Saddi Iskandariy”da Ardasherni baʼzi da valiy, deb bilishgani aytiladi.

 

 

 
Turkum:Tarix
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Sosoniy hukmdorlari
Ardenna ot zoti

Ardenna ot zoti — ogʻir yuk tortuvchi ot zoti. Belgiyaning janubiy va Fransiyaning shimoli-sharqidagi Ar-denna togʻligi rayonida (nomi shundan) chiqarilgan. Ardenna ot zoti zotining tirik vazni 600- 700 kg, balandligi 148-160 sm, koʻkrak ayla-nasi 190-210 sm, pochasining qalinligi 20-23 sm atrofida. Rossiyaga 19-asrning oʻrtalarida keltirilgan. Ardenna ot zoti zoti asosida rus ogir yuk tortuvchi ot zoti hamda boltiq boʻyi ot zoti yara-tilgan. Avstriya, Vengriya, Argentina, Chilida ham boqiladi. Ardenna ot zoti zoti tez yetiluv-chan, shuningdek, oʻta chidamli, ozuqa tan-lamaydigan otlardan hisoblanadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Otlar
Turkum:Ot zotlari
Turkum:Biologik turlar
Ardiston masjidi

Ardiston masjidi — Eron meʼmorligi anʼanalari asosida qurilgan bino ( XI - XII asrlar). Toʻrt tomoni ravoqli ayvon va bu ayvonlar oʻzaro ravoqlar tizmasidan iborat xonalar bilan bogʻlanadi. ravoqlardagi naqshlar kufiy xati va mehrobi naqshlar bilan serhasham tarzda bezatilgan. Burchaklaridagi minoralarda esa pishiq gʻishtdan bezak hosil qilib belbogʻlar ishlangan. Tepasi muqarnasli qubba bilan yakunlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gumbazli masjidlar
Turkum:Eron milliy asarlari
Ardlonkat

Ardlonkat — Fargʻona vodiysida joylashgan qadimgi shahar nomi (X asr). Ibn Havqomning yozishicha, Ardlonkat — Jidgil (Chatqol) viloyatining markazi. Bu shahar juda obod, mevazor, koʻrkam boʻlgan. Uning atrofida Kulishchak, Hambarak, Sitamgunjanoh kabi obod shaharchalar ham bor boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardob

Ardob (fors, ord -un, ob — suv) — 1) un yoki dondan tayyorlanadigan suyuq yovgʻon ovqat; 2) chorva mollariga berish uchun suvga un chalib tayyorlanadigan ozuqa.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areal

Areal (lotincha area — maydon, ma-kon) — oʻsimlik yoki hayvonlarning bi-ror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit (yalpi) A. va ajralgan (boʻlingan) A. farqlanadi. Agar bir A.dagi oʻsimliklarning bir te-kis, oʻz hayotiga qulayroq joylarda koʻp uchrasa — yaxlit A.; yaxlit A. ikki yoki undan ortiq oblastlarga boʻlinsa — aj-ralgan A. paydo boʻladi. Bunda oraliq maydondagi turlarga mansub individlarning bir qismi qirilib ketadi. Turlar bir qancha qitʼa, ummonlarni egallasa (mas, gʻalladoshlar oilasi, chumchuqsimonlar, delfinsimonlar tur-kumlari va boshqalar) keng miqyosdagi, kengayuvchi A. hosil boʻladi. Keng tarqalgan hayvon va oʻsimlik kosmopolit turlar yoki panendemiklar deb ataladi. A. uncha katta boʻlmasligi ham mumkin. Ayrim oʻsimlik (endemiklar) juda che-klangan, tor joylardagina (mas, orolda, gʻorda va boshqalarda) oʻsadi. A. chegarasi doimiy boʻlishi yoki odam taʼsiri bilan oʻzgarishi mumkin. A. doirasida tur individlari barobar taqsimlanmagan boʻladi, markazda koʻproq joylashib, chekkaroqlarida to-bora siyraklasha boradi. Odam faoliyati taʼsirida oʻzgargan A. sunʼiy A. (intro-duksiyalangan va iqlimlashtirilgan turlar A.) deyiladi. Mas, 19-asr oxirlarida ancha serhosil Meksika gʻoʻzasi Amerikadan Oʻrta Osiyo va Zakavkazega yoki kivi oʻsimligi Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilganidan soʻng, bu yerlarda ular-613ning sunʼiy A. barpo etildi. Tabiatda sochma A., sertarmoq A., tutash A., yondosh A., kengayuvchi A., torayuvchi A., uzilgan A. va boshqa uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areal (haritagrafiya)

Areal (haritagrafiyada) — haritada voqea va hodisalarni tasvirlash usu-li. Ularning chegarasi uzluksiz chiziq, rang yoki shtrix bilan koʻrsatiladi, baʼzan A. ichiga belgilar qoʻyilishi yoki izoh yozilishi mumkin. Bu usuldan geobotaniq zoogeografik hamda iqtisodiy haritalar va aholi haritalari tuzishda foyda-laniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arevshat

Arevshat — xoʻraki oʻrtapishar uzum navi. Armaniston uzumchilik, vi-nochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon va Parkent navlarini cha-tishtirib yaratilgan. Armanistonda eki-ladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, kertiklari chuqur, tuksiz. Guli ikki jinsli, uzum boshi yirik, choʻzinchoq, tigʻiz. Gʻujumi yirik, dumaloq, pushti. Pusti yupqa, eti sersuv, shirin. Hosili kurtak yozilishidan faol harorat yigindisi 2800° — 2900da 153 — 158 kunda pishadi. Kasallik va zararkunan-dalarga chidami oʻrtacha, sovuqqa bardo-shi past. Yangiligida isteʼmol etiladi, qishda saqlashga chidamli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Uzum navlari
Arekipa

Arekipa — Peruning Limadan keyingi ikkinchi katta shahri. Mista vulkani etagida, 2300 m balandlikda joylashgan; zilzila boʻlib turadi. Aholisi 634 ming kishi (1990). Peruning janubidagi savdo-tijorat, sanoat va madaniyat markazi; Tinch okeandan mamla-kat ichki rayonlariga boradigan temir yoʻl ustida. Toʻqimachilik, koʻn-teri, sovun, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet (1928) bor. A. inklarning qadimgi shahri oʻrnida ispanlar tomonidan 1540-yilda barpo etilgan. 16 — 18-asrlar meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Arena (maydon)

Arena (lotincha: arena — qum) — 1) qadimgi Rim tomoshaxonalarining amfiteatr oʻrtasidagi qum sepilgan aylana may-doni. Sport uyinlari, gladiatorlar urushi, oʻlimga mahkum etilganlarning yovvoyi hayvonlar bilan jang tomoshasi uchun moʻljallangan; 2) hozirgi zamon sirkida tomosha joyi, oʻyin maydoni. U hozir manej deb ataladi. Sirk A.sining dia-metri 13,5 m; 3) sport maydoni — max-sus sport buyicha uquv treni-rovka mashgʻulotlari va musobaqalari oʻtkazishga moʻljallangan, yetarlicha jihozlangan maxsus sport inshooti, oʻyingoh sahni, boks, yengil atletika, ku-rash va sh.k. musobaqalar joyi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfred Karlovich Arends

Alfred Karlovich Arends (1893, Peterburg — 1978, Toshkent) — sharqshunos olim.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Filologiya fanlari doktori (1963). Birinchi jahon urushida qatnashgan. 1936-yildan sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Oʻrta Osiyo universitetining Sharq fakultetida Eron filologiya kafedrasi mudiri (1947 — 52). 1952-yildan Oʻzbekiston Sharqshunoslik institutida ishlagan. A. „Tarixi Mas’udiy“ kitobining ilmiy-tanqidiy matni va ilmiy tadqiqoti mavzuida ilmiy ishlar olib borgan. Oʻzbekistonda sharqshunoslik fanini rivojlantirishda, yosh olimlar yetishtirish va tarbiyalash sohasida muayyan xizmat koʻrsatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:20-iyunda vafot etganlar
Areografiya

Areografiya — astrofizikaning Marsning sirt tuzilishini haritalash-tirish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Mars haritalari vizual kuzatishlarga asosan tuzilgan. Mars sirtida „dengiz“ deb ataluvchi katta-katta qoramtir dogʻlar, ular atrofida yorugʻ qitʼalar va qutblar atrofida „qutbiy doʻppilar“ deb ata-luvchi oq dogʻlar kuzatiladi. Marsning kichik qoramtir dogʻlari „koʻllar“ va „voha“lar deyiladi. Koʻpincha, Mars ka-nallari shunday „vohalarda“ kesishadi. Och qoramtir joylar — „botqoqlik“, dengizning uch-burchaksimon tur-tib chiqqan joyi „koʻrfaz“ deyiladi. Koʻpchilik „dengizlar“ Marsning janubiy yarim sharida joylashgan. Ularning eng qoramtirlari — Mare Sirenium, Mare Cimmerium, Mare Tirrenium, Syrtis Major, Sabarns sunus bir-biri bilan tu-tashgan holda 0° dan 30° gacha areografik kengliklar orasida joylashgan. Jan.614dagi koʻpchilik „koʻrfaz“larning uchi shimoliga yoʻnalgan. Marsda areografik uzunlik Sabaens sunus „koʻrfaz“idan boshlab hisoblanadi. Shimoliy yarim shardagi „dengiz“lar kamdan-kam tutash-gan boʻladi. Ularning eng kattasi Mare Acidalinr — uchi janubiy ga qaragan uch bur-chakli qora dogʻ shaklida. Mars dengizlarining rangi va qoramtirlik darajasi mavsumga qarab oʻzgarib turadi. Mars togʻlarining eng balandi 5 km dan ortiq emas. Amerika kosmik kemasi „Mari-ner-4“ yordamida 1965-yil 15-iyulda olin-gan Mars sirtining fotosuratlarida Oydagi kabi halqasimon togʻlar (kraterlar) va tizma togʻlarni koʻrish mumkin. Mars sirtida diametri 4 km dan ortiq boʻlgan kraterlar soni 10000 tacha deb taxmin qilinadi. „Mariner-4“da olin-gan rasmlarda Mars sirtining fotosu-ratlari keltirilgan. Bunda „Mariner-4“da rasmga olingan joylar ham belgi-langan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areometr

Areometr (yunoncha. araios — ingich-ka, bu yerda suyuq va metron — oʻlchov) — suyuqlik va qattiq jismlarning zich-ligini oʻlchaydigan asbob. A. tuzilishi Arximed qonunita asoslangan. Bunda A. siqib chiqargan suyuqlik ogʻirligi uning ogʻirligiga teng. A. doimiy ogʻirlikli va doimiy hajmli boʻladi. Doimiy ogʻirlikli A. (1-rasm) bilan oʻlchashda zichlik A.ning suyuklikka botish darajasiga qarab aniqlanadi. Bu xildagi A.ga densi-metrlar (shkalasi zichlik birliklarida darajalangan), eritmalarning konsen-tratsiyasini (quyuq-suyuqligini) oʻlchash uchun ishlatiladigan spirtometrlar va saharometrlar (shkalasi ogʻirlik yoki hajmiy foizlarda darajalangan) kiradi. Densimetrlar shisha yoki metalldan yasaladi. Yuqori temperaturalarda metall densi-metrlar ishlatiladi. Odatda A. maʼlum (asbobda koʻrsatilgan) temperaturada darajalan-gan boʻlib, bosh-qa temperaturalarda oʻlchangan qiymatlarga tegishli tuzatmalar ki-ritiladi. Doimiy hajmli A. (2-rasm) bilan zichlikni oʻlchashda asbob suyuklikka halqasimon tamgʻasigacha botiriladi. Shunda suyuqlik zichligi palladan olin-gan yoki unga qoʻyilgan toshlar qiymati bilan aniqlanadi. Qattiq jismlarning zichligini oʻlchashda doimiy hajmli A. korpusining pastki qismiga qoʻshimcha palla biriktiriladi (A.-tarozi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areopag

Areopag (yun. Arelos — Ares te-paligi) — 1) qadimgi Afinadagi davlat organi. A. dastlab oqsoqollar uyushmasi boʻlib, sud va liniy ishlar ustidan nazorat qilib turgan; aʼzolari asl-zoda aristokratlardan umrbodga say-langan. Keyinroq siyosiy nazoratchilik huquqidan mahrum etilib, faqat qotillarni sud qilish vazifasinigina oʻtagan; 2) (koʻchma maʼnoda) biron-bir masalani hal qilish uchun obroʻli shax-slarning yigʻilishi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Semyonovich Arjanix

Ivan Semyonovich Arjanix (1914.24.2, Kiyev — 1980.20.3, Toshkent) — matematik va mexanik olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1960), professor (1957). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Oʻrta Osiyo universitetida oʻqigan (1931 — 34), Leningrad universitetini bitirgan (1936). Toshkent Davlat Universitetida, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Matematika institutida (1943 — 60), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Prezidiumida (1960-yildan) ishlagan. Ilmiy ishlari differensial va institutegral tenglamalar, variatsion hisob, maydonlar nazariyasi, analitik mexani-ka, kvant mexanika, elastiklik nazariyasi va boshqa sohalarga doir. Ayniqsa, uning rangi noddan katta boʻlgan kanonik tenglamalar sohasidagi kashfiyoti alohida diqqatga sazovor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Matematiklar
Arjasp

Arjasp (Avestoda Arjadaspa) – 1) Afrosiyobning nabirasi, zardushtiylikning ashaddiy dushmani. Ruinadiz (Diziruin) (Mis qasr)da yashagan. Mil. 2-asrdan eʼtiboran bu kasr Poykend nomi bilan bogʻlanadi. Arjasp Zardushtiy Gushtasp (Gistasp) Ruintan (Misbadan)ning bir necha oʻgʻillarini jangda oʻldirgach, taxtni tark etib Balxda toat-ibodat bilan mashgʻul boʻlib turgan Luhrosp (Gushtaspningotasi)ni oʻldirgan. Soʻng, Gushtaspning qizlari Ofariyn va Humoyni olib qochgancha Ruinadiz qal’asiga berkinib olgan. Gushtaspning oʻgʻli Isfandiyor qasrni zabt etib, uni oʻldirgan va singillarini qutqargan. 2) Eron afsonalarida Turondagi koʻchmanchi qabilalar (Avestoning „Yasht“ V kitobida Arjadaspa), keyingi afsonalarda zardushtiylikka qarshi boʻlgan xioniylar (eftaliylar) boshligʻi. Arjaspning podshohlar (zardushtiylar homiylari)ga qarshi urushlari Parfiya dostoni „Yodgor Zareron“da keng yoritilgan. Xioniylar podshohi Arjasp Eron podshohi Vishtasp ((qarang Gushtasp)dan oʻz dinidan voz kechishni talab qiladi, yoʻqsa urush ochishini aytadi. Vishtasp rad qilgach, dahshatli jang boʻlib, unda eronliklar Vishtaspning ukasi qoʻmondon Zarera (jangda oʻlgan) va uning oʻgʻli Bastvara boshchiligida xioniylar ustidan toʻla gʻalaba qozonadilar. Arjaspni asir olib qoʻl-oyogʻini, qulogʻini kesib, koʻzini oʻyib oʻz yurtiga qaytarib yuboradilar.

 
 Turkum: Zardushtiylik
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arjon

Arjon — Sibirdagi ilk skif davriga oid mozorqoʻrgʻon (miloddan avvalgi 8-asr). Tuva oʻlkasidagi Oʻyuq daryosi vodiy-sidagi Arjon qishlogʻidan topilgan. Mozorqoʻrgʻonning diametri 120 m, balandligi 4 m. Yogʻochdan ishlangan qabr inshootining usti toshlar bilan yopilgan. 70 dan ziyod qabr chiqqan. „Shoh“ va „malika“ dafn etilgan qabr atrofiga 15 kishi va 160 ot qoʻshib koʻmilgan. Koʻplab jez qurollar (bolta, xanjarlar, paykonlar), sopol idishlar, bezak buyumlar — hayvonlar tasviri tushirilgan qadamalar, ot ab-zallari va boshqa topilgan. A. Yevrosiyo dashtlaridagi koʻchmanchi qabilalar madaniya-tining ilk namunalaridan hisoblanadi. Ad:. Gryaznov M. P., Arjan -sarskiy kurgan ranneskifskogo vremeni, M., 1980.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Rossiya tarixi
Turkum:Tiva
Arzamas

Arzamas — Rossiya Federatsiyasi Nijniy Novgorod viloyatidagi shahar. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 112,8 ming kishi (1999). Mashinasozlik, atom reaktorlari ishlab chiqarish, yengil sanoat (kigiz fabrikasi), oziq-ovqat sanoa-ti, qurilish materiallari korxonalari bor. Pedagogika instituti, Nijniy Novgo-rod politexnika institutining kechki fakulteti, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elek-trlashtirish texnikumi, kooperativ texnikumi, tibbiyot va musiqa bilim yurtlari, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. A. 1578-yilda vujudga kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arzami

Arzami — xalq seleksiyasida yara-tilgan ertapisharoʻrik navi. Oʻrta Osiyo oʻrik navlarining Zarafshon guruhiga kiradi. Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali; bargi oʻrtacha, toʻq yashil, siyrak tukli. Guli oq, chetdan changlanadi. Me-vasi yirik, dumaloq, yon tomoni chokli, och sariq, quyoshga qaragan tomoni qizgʻish, ogʻirligi 44 — 55 g, eti sershira (11 — 13% qand, 0,8% kislota), muloyim, eti danagidan yaxshi ajraladi, magʻzi shirin. Nam yetarli maydonlarda yaxshi hosil beradi, qisman shoʻrlangan yerlarda ham oʻsadi. Klyasterosporioz kasalligiga chidamli. Koʻchati eqilgandan keyin 5 — 6-yili hosilga kiradi, 8-yildan moʻl hosil beradi (20 — 25 s/ga). Martning oxirida gullaydi. Mevasi iyunning oʻrtalarida pishadi. Mevasi hoʻlligicha isteʼmol etiladi, turshak va konserva qilinadi. Oʻzbekistonning adir va togʻ oldi zonalarida ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrik
Arzirum

Arzirum – Turkiyaning shimoli-sharqidagi shahar. Arzirum elining ma’muriy markazi. Aholisi 242 ming kishi (1990). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnchilik, mebel va metallsozlik korxo-nalari bor; vagon va lokomotivlar ta’mirlanadi. Universitet bor. A. yaqinida temir rudasi koni topilgan. A. qadimda turli davlatlar tarkibida boʻlib ketgan va har xil nom bilan atalgan. 11-asrda saljuqiylar qoʻl ostiga oʻtgach, hozirgi nom bilan atalgan. 1514-yildan Usmonlilar saltanati tarki-bida. A. va uning atrofi bir necha marta urush maydoni boʻlgan. A.ni 1829, 1878, 1916–18 yillarda rus qoʻshinlari bosib olgan. Kamolchilar inqilobi davrida, ya’ni 1919-yildan inqilobchilarning aso-siy markazlaridan biri boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiya shaharlari
Arzhovli

Arzhovli — xonga arzga kelgan 616kishilar qabul qilingan joy. 1830 — 38 yillar Xivada Olloqulixon buyrugʻi bilan qurilgan Toshhovlining bir qismi. Hovlining ichki qismiga gir aylangan ayvonli boloxonalar solingan. Hovlining toʻrida esa taxt uchun max-sus ayvon qurilgan. A. oʻrtasida baland yumaloq supa boʻlib, yozda oʻtov oʻrnatilgan. Binoning koshin bilan qoplangan silliq devorlari turli rangdagi nafis naqshlar bilan bezatilgan. Xivaning Di-shan qal’asidagi Nurullaboy saroyida ham 1904-yil qurilgan A. bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil