Hans Asperger

Johann Friedrich Karl Asperger (1906-yil 18-fevral — 1980-yil 21-oktyabr) — avstriyalik shifokor edi. Atipik nevrologiya boʻyicha, xususan, bolalarda oʻtkazgan dastlabki tadqiqotlari bilan eʼtirof etilgan, u autizm spektrining buzilishi Asperger sindromi (AS) nomidir. U 1980-yillarda vafotidan keyin xalqaro shuhrat qozongan psixologik kasalliklar haqida 300 dan ortiq nashrlar yozgan. Uning „autistik psixopatiya“ deb atagan autizm tashxisi ham munozaralarga sabab boʻldi. 2010-yillarning oxirida Asperger bolalarni nogiron bemorlarni oʻldirish uchun mas’ul boʻlgan natsist nemis klinikasiga yuborganligi haqidagi daʼvolar boʻyicha keyingi bahs-munozaralar paydo boʻldi, ammo uning bilimi va ishtiroki nomaʼlumligicha qolmoqda.

 Shaxsiy hayoti 
Hans Asperger Avstriyaning Hausbrunn shahrida tugʻilgan va shahardan unchalik uzoq boʻlmagan fermada oʻsgan. Uch oʻgʻilning toʻngʻichi Asperger doʻst topishda qiynalardi va yolgʻiz, olis bola hisoblanardi. U tilda qobiliyatli edi; xususan, u avstriyalik shoir Frants Grillparzer ijodiga qiziqardi, uning sheʼrlaridan qiziqmagan sinfdoshlariga tez-tez iqtibos keltirardi. Shuningdek, u oʻzidan iqtibos keltirishni yaxshi koʻrardi va koʻpincha oʻziga uchinchi shaxs nuqtai nazaridan murojaat qiladi.

Yoshligida u Germaniya Yoshlar Harakati tarkibidagi konservativ katolik tashkiloti Bund Neulandning „Vandering Scholars“ guruhiga qoʻshildi. U buni shakllantiruvchi tajriba deb hisobladi va keyinchalik shunday dedi: „Men nemis ruhining eng olijanob gullaridan biri boʻlgan nemis yoshlar harakatining ruhida shakllanganman“.

Asperger Franz Hamburger qoʻl ostida Vena universitetida tibbiyot boʻyicha tahsil olgan va Venadagi Universitet bolalar kasalxonasida amaliyot oʻtkazgan. U 1931-yilda tibbiyot darajasini oldi va 1932-yilda Vena shahridagi universitet bolalar klinikasida maxsus taʼlim boʻlimi direktori boʻldi. 1934-yil 10-mayda, kansler Engelbert Dollfus yangi konstitutsiyani oʻzini diktator qilib qabul qilganidan toʻqqiz kun oʻtib, Avstrofashistik Vatan frontiga qoʻshildi. Asperger 1935-yilda turmushga qurdi va besh farzandli boʻldi.

 Kariyerasi 
Ikkinchi jahon urushi davrida u tibbiyot xodimi boʻlib, Yugoslaviyaning ekskupatsiyasida xizmat qilgan; uning ukasi Stalingradda vafot etdi. Urush tugashiga yaqin Asperger opa Viktorin Zak bilan bolalar uchun maktab ochdi. Maktab bombardimon qilindi va vayron qilindi, Viktorin oʻldirildi va Aspergerning dastlabki ishlarining aksariyati yoʻqoldi.

Jorj Frankl Aspergerning bosh diagnostikasi boʻlib, u Avstriyadan Amerikaga koʻchib oʻtgan va 1937-yilda Leo Kanner tomonidan yollangan.

Asperger 1944-yilda autistik psixopatiyaning taʼrifini nashr etdi, u 1926-yilda rus nevrologi Grunya Suxareva tomonidan ilgari eʼlon qilingan taʼrifga oʻxshardi. Asperger toʻrtta oʻgʻil bolaning xatti-harakati va qobiliyatini aniqladi, ular orasida „empatiya etishmasligi, doʻstlik oʻrnatish qobiliyatining pastligi, bir yoqlama suhbatlar, oʻzgacha qiziqishda shiddatli yutilish va bemaʼni harakatlar“. Asperger oʻzi autistik deb aniqlagan baʼzi bolalar oʻzlarining maxsus isteʼdodlaridan balogʻat yoshida foydalanganliklarini va muvaffaqiyatli martabaga ega boʻlishlarini payqadilar. Ulardan biri astronomiya professori boʻldi va Nyutonning talabalik chogʻida koʻrgan xatosini hal qildi.

 

Turkum: Ikkinchi jahon urushidagi nemis armiyasi ofitserlari