Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nippur

Nippur (hozirgi Niffer yoki Nuffar, Iroqdagi Bagʻdod va Basra shaharlari orasida) — qad. Shumer shaharlaridan biri, uning bosh diniy markazi (miloddan avvalgi 3-ming yillik boshi — 2-ming yillik boshlari). Miloddan avvalgi 3-ming yillikda N.da shumerlarning mahalliy maʼbudlari — "togliklar" (Enlil boshchiligida) va Eridu — "dengiz" (Enki boshchiligida) maʼbudlarini birlashtirgan bir sajdagohi (panteon) qurilgan. Miloddan avvalgi 18-asrda N. Bobil tomonidan bosib olingan. Shu munosabat bilan N. diniy markaz sifatidagi rolini Bobilga bergan. Bobilning bosh maʼbudi Marduk, oliy maʼbud Bela nomini olgan Enlil deb eʼtirof etila boshlangan.

N. diniy markaz sifatida Shumer shahar-davlatlari hayotida katta rol oʻynagan. N. kohinlari tan olmagan bironta ham podsho Shumerda tan olinmagan. N. ibodatxonasida kutubxona barpo etilgan boʻlib (miloddan avvalgi 3-ming yillik), unda tarix, geografiya, astronomiya, botanika, zoologiya, filologiya va boshqa fanlarga oid shumeriylarning risolalari ilohiyot, munajjimlik-sehrgarlikka (ularning koʻpchiligi miloddan avvalgi 1-ming yillikda Ashshurnasirpal va Ashshur banipal kutubxonasi olimlari tomonidan qayta koʻchirilgan) oid asarlar bilan birga saqlangan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshida kutubxona Elam istilochisi Kudurmabuk tomonidan yoqib yuborilgan. Miloddan avvalgi 2 - 1-ming yilliklarda N. Bobilning "erkin shahri" sifatida ichki muxtoriyat huquqiga ega boʻlgan. Ahamaniylar davrida (miloddan avvalgi 5-asr) N.da Murashu savdo-sudxoʻrlik uyi mavjud boʻlgan (unda katta arxiv hujjatlari saqlangan). Soʻngra N. kimsasiz shaharga aylanib, sosoniylar davrida nekropol boʻlgan N.da qazishma ishlari 19-asrdan olib boriladi; Enlil (Ekur) ibodatxonasi, maktab, kutubxona (80 xonadan iborat, 80 mingga yaqin mixxat hujjatlari, shundan 23 minggi kutubxonaning eng qad. davriga oid), xususiy uy-joylar va boshqa topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Muqaddas shaharlar
Marshall Warren Nirenberg

thumb|right|180px|Marshall Warren Nirenberg (2003)
Marshall Warren Nirenberg (1927.10.4, Nyu-York) - amerikalik biokimyogar. AQSH milliy Fanlar akademiyasi (1967) va Amerika sanʼat va fan akademiyasi (1966) aʼzosi. Michigan universiteti (1952—57), Artritlar va moddalar al-mashinuvi kasalliklari instituti (1957— 62) ilmiy xodimi, 1962-yildan Lingov yurak kasalliklari milliy instituti bio-kimyo genetikasi laboratoriya mudiri. Asosiy ishlari genetik kodning mazmunini ochib berishga bagʻishlangan. U poliuridil kislota polifenilalaninni sintez qilish uchun matritsa boʻlib xizmat qilishini isbotlab berdi. Nobel mukofoti laureati (1968, R. Xolli va X. G. Korana bilan hamkorlikda)."NIRENBERG (Nirenberg) Marshall Uorren" OʻzME. N-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-aprelda tugʻilganlar
Turkum:15-yanvarda vafot etganlar
Turkum:2010-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Nisbat

Nisbat, ikki son nisbati — birinchi sonni ikkinchisiga boʻlishdan hosil boʻlgan boʻlinma. Kasr sonlarning N.ini butun sonlar N.i bilan almashtirish mumkin. Ikkita bir jinsli miqdor (kesma, burchak, yuz va boshqalar)ning nisbati deb, ularning sonli oʻlchovlari tushuniladi. Ikkita kesma uzunligining nisbati ratsional son boʻlsa, ular oʻlchovdosh, irratsional boʻlsa oʻlchovdosh boʻlmagan kesmalar deyiladi. Bunday tushunchalar yuz, burchak va boshqa uchun ham ta'alluqli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbatdor masjidi

thumb|Nisbatdor masjidi

Nisbatdor masjidi – Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1901). Abduqodir Boqiyev boshchiligida qurilgan. Aka-uka Zayniddin va Shamsiddin Gʻafurovlar (gʻisht teruvchi), usta Saʼdulla (ganchkor), usta Mahmud (naqqosh)lar qatnashgan. Eski masjid oʻrnida pishiq gʻishtdan qurilgan xonaqoh va unga jan. tomondan tutashgan keng ayvondan iborat. Ayvon qarshisida uncha baland boʻlmagan qirrali minora joylashgan. Nisbatdor masjidi baland supa ustiga qurilgan. Xonaqoqning sharqiy tarzi 3 ravoqli, oʻrta qismidagisining 2 yoni guldastali. Ravoqlarning har birida eshik, tepasida tobadoni bor. Tobadoni ganchkori panjarali, girih naqshlar qirma uslubida ishlangan. Ayvoni oʻziga xos, 2 eshikli, shipi nozik ganchkori bezakda qizil va koʻk boʻyoqlar bilan pardozlangan. Gʻarbiy ayvon devoridagi mehrob va uning yon tomonlaridagi namoyonlar hashamdor koʻrinishda, mehrob tokchasida muqarnasning iroqi uslubi qoʻllangan. Ayvon oʻrtasidagi ustun boshasi madohil naqshli, tanasiga egri-bugri yoʻlli naqshlar ishlangan. Xonakoh bezagi sodda, mehrob bezagida oʻyma naqshlar saqlangan. Ayvondagi oʻymakori eshikka ishlangan nakshlar orasida bino qurilgan sana yozilgan. Nisbatdor masjidi xalq ustalari tomonidan ijodiy hamkorlikda yaratilgan noyob meʼmoriy yodgorlik hisoblanadi.

 Adabiyot 
 Zohidov P., Samarqandskaya shkola zodchix XIX – nachalo XX veka, T., 1965.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Samarqand masjidlari
Nisbiy balandlik

Nisbiy balandlik - Yer yuzasidagi ikki nukta orasidagi tik balandlik, u mutlaq balandliklar orasidagi farqqa teng. Mas, tog choʻkqisi bilan yaqin joylashgan vodiy tubi orasidagi tik balandlik yoki daryo ikki qirgʻogʻining birbiridan balandligi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiy namlik

thumb|Gigrometr
Nisbiy namlik - atmosferadagi suv bugʻining haqiqiy portsial bosimini shu temperaturadagi uning maksimal portsial bosimiga nisbatining foizlarda olingan qiymatidir. Mutlaq quruq havoda Nisbiy namlik nolga teng, toʻyingan havoda esa 100% boʻladi. Nisbiy namlik — biror bir havoning mutlaq yoki solishtirma namligining shu temperaturadagi toʻyingan holati uchun mutlaq yoki solishtirma namligiga nisbati deb ham qaralishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiy uzilish kuchi

Nisbiy uzilish kuchi - oʻsimlik ekinlaridan olinadigan tolaning pishiqligi koʻrsatkichlaridan biri, tolani uzish uchun sarflanadigan oʻrtacha uzilish kuchi (gk yoki N)ning tola chiziqli zichligi (teks)ga nisbati (k. Uzilish kuchi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiy harakat

Nisbiy harakat — moddiy nuqtaning shartli ravishda koʻzgʻalmas deb olingan asosiy sanoq sistemaga nisbatan koʻchib borayotgan harakatdagi sanok sistemaga nisbatan harakati. Inersial sanoq sistemaga nisbatan maʼlum tezlanish bilan harakatlanayotgan har qanday sanoq sistemasi noinersial sanok, sistemani tashkil etadi. Agar sanok sistemasi S ilgarilanma harakatda boʻlsa, koriolis tezlanish nolga teng boʻladi; ilgarilanma harakat inersial boʻlsa, koʻchirma tezlanish ham nolga teng boʻladi. Shu sa-babli, Nyutonning ikkinchi konuni mutlaq qoʻzgʻalmas va inersial koordinata sistemalariga nisbatan bir xil yoziladi. Agar qoʻzgʻaluvchan koordinata sistemasi inersial boʻlsa, Nyuton ikkinchi qonunining ifodasida koriolis va koʻchirma inersiya kuchlari boʻladi. Koordinata sistemasi ilgarilanma harakatda boʻlsa, koriolis va inersiya kuchlari boʻlmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiy haqiqat

Nisbiy haqiqat – borliqni asosan to’g’ri aks ettirsa-da, obraz obyektga uncha mos emasligi bilan ajralib turadigan bilim. Nisbiy haqiqat to’g’ri, biroq noto’liq, taxminiy, vaqt va joyning ma’lum tarixiy shart-sharoitlari bilan cheklangan haqiqatdir.

Nisbiy va mutlaq haqiqat bir-biri bilan chambarchas bog’liq. Nisbiy haqiqatlar bilish taraqqiyoti jarayonida rivojlanib, o’z chegarasi bo’lgan mutlaq haqiqatga yaqinlashadi.

Nisbiy va mutlaq haqiqat dialektikasi bizning bilimimiz atrofimizdagi olamni har tomonlama va aniq qamrab olishga intilib, qarama-qarshiliklarni echib, obyektiv borliqni yanada teranroq va mukammalroq aks ettirishini ko’rsatadi. 

Hozirgi zamon ijtimoiy amaliyotining barcha muammolari ong hodisasi bilan bog’liq. Ongning mohiyati va kelib chiqishi, ongning borliqqa munosabati muammosi falsafaning eng muhim masalalaridan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qolmoqda...

Ong bog’lovchi, boshlang’ich falsafiy tushuncha sifatida barcha ma’naviy va ruhiy shakllarni o’zida birlashtiradi. Ong-voqelikni aks ettirishning insongagina xos usuli- oily shakli, ijtimoiy in’ikosdir. Inikosning mohiyati va  asosiy shakllari… U inson bilan tashqi voqelikning o’zaro ta’siri natijasi, inson munosabatlarini tartibga solish va boshqarishning o’ziga xos shakli, subyektiv reallikdir.

Ong voqelikni aks etgiribgina qolmay, balki uni yaratuvchisi hamdir.

Ong — ijtimoiy — madaniy, tarixiy hodisadir.

Ong insonning amaliy — o’zgartiruvchilik faoliyati asosida vujudga keladi va rivojlanadi. Ong – tafakkur va borliqning birligidir.

Ong o’z mohiyatiga ko’ra murakkab tizim bo’lib, u xayol, xotira, iroda kabi shakllar orqali voqea bo’ladi.

Ong faoliyati bo’lgan xayol voqelikning mohiyatiga ko’ra umumlashgan holda idrok etish hodisasidir.

Xayol tabiati murakkab, serqirra bo’lib, fanda hali yetarlicha o’rganilmagan.

Xayol voqelikdan hamisha oldinda yuradi va uni olg’a etaklaydi. U fazo va vaqtda chegara bilmaydi.

Xayol odam tafakkurida muhim o’rinni egallaydi. Uning turli ko’rinishlari mavjud: tasavvur xayoli, ijodiy xayol, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xayol; real va xom (puch) xayol.

Ongimizda in’ikos etilgan narsalar, hodisalar, jarayonlarni mustahkamlash, saqlab qolish va keyinchalik esga tushirishga xotira deyiladi. Hozirgi zamon fani axborotlar miyaning muayyan joylariga o’rnashib qolishi xotiraning asosiy sharti ekanini isbotlagan. Insonni o’ylash, fikrlash qobiliyati ham xotiraga kiradi. Inson xotirasiz hech bir faoliyatni amalga oshira olmagan bo’lur edi. Xotira insonning buguni, ertasini bilishida, uning erkin bo’lishida muxim omildir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiylik prinsipi

Nisbiylik prinsipi – har qanday inersial sanoq sistemalarida bir xil sharoitlarda barcha fizik hodisalar aynan bir xilda sodir boʻlishi haqidagi asosiy qonun. Nyutonning ikkinchi qonuni ham barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil koʻrinishda yoziladi va bir xil mazmunga ega, degan xulosaga kelish mumkin. Bu xulosa Galiley nisbiylik prinsipi deb ataladi. Kuzatishlar natijasida toʻplangan maʼlumotlar, faqat mexanik hodisalar emas, balki har qanday hodisalar va ularni ifodalovchi tabiat qonunlari hamma inersial sanoq sistemalarda bir xilda sodir boʻlishini koʻrsatadi.

1887-yilda A. Maykelson yorugʻlikning boʻshliqsagi tezligi yorugʻlik manbaining harakatidan qatʼi nazar, barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil qiymatga ega ekanligini tajribada isbotladi. Fizikaning asosiy qonunlaridan boʻlgan elektrodinamika qonunlarini ifodalovchi Maksvell tenglamalari ham barcha inersial sanok, sistemalarda bir xil koʻrinishga ega. Maksvell tengla-malari Galiley almashtirishlariga invariant emas ekan. A. Eynshteyn Galiley almashtirishlarini universal harakterga ega emasligini, bunday hollarda fazo bilan vaqt orasida oʻzaro bogʻlanishlar mavjudligini eʼtiborga oluvchi Lorents almashtirishlariagsh foydalanish zarur ekanligini koʻrsatdi. Yorugʻlik nurining boʻshliqdagi tezligi barcha inersial sanok, sistemalarda bir xil qiymatga ega boʻlib, yorugʻlik manbaining harakatiga bogʻliq emasligi va Nisbiylik prinsipi asosida Eynshteyn nisbiylikning maxsus nazariyasini yaratgan.

 Adabiyot 
 Eynshteyn A., Sbor. nauch. trudov, t.t. 1—4, M., 1967; Bekjonov R., Eynshteyn va nisbiylik nazariyasi, T., 1978.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niso

Niso — antik va oʻrta asr shahar xarobasi; kad. Parfiya davlatining poytaxti (miloddan avvalgi 3—milodiy 3-asrlar). Ashxoboddan 18 km shim.-gʻarbda joylashgan. N. ikkita tepalik (Yangi Niso, maydoni 18 ga va Eski Niso, maydoni 14 ga)dan iborat. 1946—60 yillarda N.da professor M. Ye. Masson tomonidan arxeologik kazish-malar olib borilgan. Natijada juda boy va xilma-xil arxeologik materiallar topilgan. Ular orasidagi sopolga bitilgan yozuvlardan birida Eski Niso tepaligi qadimda Mixridatkirt deb atalgani maʼlum boʻldi. Yangi Niso tepaligi esa antik davrda Parfiya podsholigining poytaxti boʻlgan. N.dan ibodatxona qoldigʻi, sopol haykalli hashamatli zal, podsho xazinasi va monumental uy-joy qoldiklari ochilgan. Xonalardan biri toʻrtburchakli sanʼat koshonasi boʻlib, u ellinizm anʼanalari asosida qurilgan. Miloddan avvalgi 3— 1 -asrlarga oid bu zaldan Parfiya madaniyatiga oid marmar haykal, fil suyagiga jilo berib ishlangan qadah (riton)lar va boshqa buyumlar topilgan. N.dagi xoʻjalik arxividan Parfiya podsholigining miloddan avvalgi 1-asrga oid iqtisodiy va maʼmuriy tuzumini jahonga maʼlum qiluvchi sopol parchalariga bitilgan 200 ta hujjat, shuningdek, harbiy qurollar va bezak buyumlar, terrakota va metaldan ishlangan mayda haykalchalar, turli jihoz va boshqa topilgan. Oʻrta ayerlarda N. Xurosonning muhim markazi boʻlgan.

 Adabiyot 
 Trudi YUTAKE, tom 1-2, 4, 6. Ashxabad, 1949—58;
 Koshelenko G. A., Kultura Parfii, M., 1966;
 Pugachenkova G. A., Iskusstvo Turkmenistana, M., 1967.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Turkmaniston
Turkum:Parfiya shaharlari
Niso jangi

Niso jangi (1221 yil) - Jaloliddin Manguberdining moʻgʻullarga qarshi dastlabki zafarli janglaridan biri. Chingizxon, Muhammad Xorazm shohning farzandlari Urganchdan chekinishganidan darak topgach, Xurosonning shim. chegaralariga moʻgʻullarning kuzatuvchi qoʻshinlarini joylashtirishga farmon bergan. Niso shahrining tevarak-atrofida 700 otlikdan iborat moʻgʻul askari turgan edi. Jaloliddin Qoraqumdan oʻtib 300 otliq askari bilan toʻsatdan moʻgʻullarga shiddat bilan hujum qilgan. Moʻgʻullar sarosimaga tushib qurol-yarogʻ va oziqovqatlarini tashlab qochganlar, ulardan ozginasi qutulib qolgan. Nasaviy bu jangni moʻgʻullar bilan boʻlgan urushdagi musulmonlarning dastlabki gʻalabasi deb ataydi. Niso jangidagi gʻalaba tufayli Jaloliddin va uning safdoshlari horigan otlarini almashtirib, eson-omon Nishopurga yetib olishga muvaffaq boʻlishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Janglar
Turkum:Osiyo tarixi
Nisoriy

Nisoriy (taxallusi; asl ismsharifi Hasanxoja Podshohoja oʻgʻli) (1516 — Buxoro — 1597) — oʻzbek shoiri, tazkiranavis.

Tanikli shoir va davlat arbobi Xoja (Podshohoja)ning oʻgʻli. Buxoro madrasalarida oʻqigan. Riyoziyot, handasa, tibbiyot, musiqa ilmlarini puxta egallagan, otasidan aruz sirlarini oʻrgangan. Sheʼrlar mashqqilgan. Otasi Balxda shayxulislomlik paytida (1533—43) N. shu shahardagi Kamoliddin Qoʻnoq madrasasida handasa ilmidan dare bergan. Buxoroga qaytgach, 1545—50 yillarda Abdulazizxon, 1550— 66 yilda Miyonkol hokimlari huzurida sadrlik vazifasini bajargan. Soʻng Buxoroda umrining oxirigacha maktabdorlik qilgan, badiiy ijod bilan mashgʻul boʻlgan. "Malik ushshuaro" unvoniga musharraf boʻlgan. N. turkiy va forsiydagi sheʼrlaridan devon tuzgani maʼlum, lekin devon hali topilmagan. Faqat 16-asrda yaratilgan bir kancha asarlar orqali uning bir necha gʻazal, ruboiylari, "Bahoriyot" qasidasi hamda "Muzakkiri ahbob" (1566) tazkirasi yetib kelgan.

"Muzakkiri ahbob" Davlatshoh Samarqandiynmnt "Tazkirat ush-shuaro" va Navoiyning "Majolis unnafois" asarlaridan keyingi uchinchi tazkira deb hisoblanadi va bu asar Makrla, 4 bob va Xotimadan iborat. Makala qismi te-muriylar va shayboniylar hamda bobu-riylardan yetishib chiqqan shoirlarga bagʻishlangan. 4 bobi Movarounnaxr, Xuroson, Sharqiy Turkiston, Turkiya, Ozarbayjon va Hindistonda yashagan shoirlar ijodi haqida. Xotima qismida esa muallifning sheʼr yozgan ota-bobolari va yaqin qarindosh-urugʻlari toʻgʻrisida soʻz yuritilgan. Asarda jami 288 shoir va adib haqida maʼlumot berilgan. Asar adabiyot nazariyasi, xususan, sheʼriyat masalalari haqida, 16-asr Movarounnahr, Xuroson va Hindiston kabi oʻlkalar adabiyoti, madaniyati, tarixi va ijtimoiy tafakkuri haqida maʼlumotlar olishda muhim manba boʻla oladi.

Asarning dunyo qoʻlyozma xazinalarida 14 nusxasi mavjud. Oʻzbek tiliga Ismoil Bekjon tarjima qilgan (1993). Qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №4282, 1438, 4374, 7760).

 
 Muzakkiri ahbob, T., 1993.

 Adabiyot 
 Ismoil Bekjon, "Muzakkiri ahbob" tazkirasi va uning muallifi haqida, T., 1993.
 Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yo'nalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. Т.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
 Begali Kosimov.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Oʻzbekistonlik shoirlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Balx madrasalarida mudarrislik qilganlar
Turkum:Kamoliddin Qoʻnoq madrasasida mudarrislik qilganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik tazkiranavislar
Nistagm

Nistagm (yun. nistagmos — mudroq) — koʻz soqqasining beixtiyor ketma-ket (tez-tez va sust) ritmik harakat qilishi. Koʻz soqqasining harakatiga qarab gorizontal, vertikal, diagonal, aralash va aylanma N. farq qilinadi. N. koʻpincha ikki, baʼzan bir koʻzda boʻladi. Sogʻlom kishilar, Mas, koʻz oldidan tez oʻtayotgan narsani kuzatganda tanani tez u yoq bu yoqqa burganda, quloqqa issiq yoki sovuq suv quyganda N. paydo boʻlishi fiziologik holat. Koʻz muskuli falaji, labirintit, isteriya, intoksikatsiya, markaziy nerv sistemasi va miya kasalliklari, shuningdek, tugʻilganidan boshlab xira koʻra-diganlarda patologik N. kuzatiladi. Noqulay sharoitda ishlaydiganlarda (kon ishchilari) koʻproq kasbga aloqa-dor N. paydo boʻlishi mumkin.

Davosi N.ga sabab boʻlgan kasallikni davolashdan iborat. N. kasbga aloqador boʻlsa, bemor boshqa ishga oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitr...

Nitr…, NITRO… (yunoncha nitron – tabiiy soda; selitra) – qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; shunday qoʻshma soʻzlarning azotga, azot kislotalari tuzlariga aloqador ekanligini bildiradi (Mas, nitratlar, nitrat kislota, nitrobenzol)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitraminlar

Nitraminlar, N-nitroaminlar — molekulasidagi NO2 guruqi organik radikallarga azot atomlari orqali bogʻlangan organik birikmalar. N. birlamchi RNHNO2 va ikkilamchi RR’NNO2boʻlishi mumkin (bu yerda R,R’ — alkil yoki aril radikallari). Aro-matik N., odatda, qattiq moddalar, alifatik N. suyuklik yoki suyuqlanishi qiyin qattiq moddalardir. Birlamchi alifatik N. kislotalar taʼsirida spirt va azot (1)-oksid NO ga aylana-di, ikkilamchisi esa kislotalar taʼsiriga chidamli, ammo konsentrlangan H2SO4 taʼsirida aldegidlar va nitrit kislotagacha parchalanadi. Koʻpchilik birlamchi N. ishqorlar bilan tuz hosil qiladi. Quyi N. nihoyatda portlovchi. N. gerbitsidlar, oʻstiruvchi modda, antiseptik, fiziologik faol modda va portlovchi moddalar sifatida ishlatiladi (Mas, trinitrofenilmetilnitramin — tetril, siklotrimetilentrinitramin — geksogen, siklotetrametilentetranitramin — oktogen).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Organik birikmalar
Nitratlar

Nitratlar, metall nitratlari — nitrat kislota HNO3 tuzlari. Rangsiz kristallar; oddiy sharoitda barqaror. Yuqori temperaturada kislorod ajratib chiqarib parchalanadi. N. parchalanganida tarkibidagi metallning faolligiga qarab turlicha mahsulotlar hosil boʻladi. Mas, ishqoriy va ish-qoriy-yer metallarning N.i parchalanganida nitritlar hosil boʻladi va kislorod ajralib chiqadi; ogʻir metallarning N.i parchalanganida metall oksidi, azot (1U)-oksid va kislorod hosil boʻladi. Ammoniy nitrat NH4NO3, kaliy nitrat KNO3, kalsiy nitrat Ca(NO3)2 selitralar deb ataladi. N. nitrat kislotani metallar, oksidlar, gidroksidlar va baʼzi tuzlarga taʼsir etti-rib olinadi. Turli sanoat sohalarida, qishloq xoʻjaligida oʻgʻit sifatida, portlovchi moddalar ishlab chiqarishda, boʻyoqchilikda tezob sifatida qoʻllanadi. N. zaharli. Odam oʻpkasida shish paydo qiladi, koʻngilni behuzur qiladi, yoʻtaltiradi, oʻtkir yurak-tomir yetishmovchiligi va boshqalarga sabab boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nitratlashtiruvchi bakteriyalar

Nitratlashtiruvchi bakteriyalar — ammiak va ammoniy tuzlarini nitrat kislota tuzlari — nitratlarga aylantiruvchi bakteriyalar. Nitratlashtiruvchi bakteriyalar nitratlashuv jarayoniga sabab boʻladi. Ajralib chiqqan energiyani Nitratlashtiruvchi bakteriyalar organik moddalar sintezi uchun ishlatadi. Nitratlashtiruvchi bakteriyalar tuproqda va suv havzalarida yashaydi. Ular ishqoriy yoki neytral muhitli, yaxshi aeratsiyali tuprokdarda rivojlanadi. Shuning uchun nitratlashuv jarayoni yaxshi ishlov berilgan tuproqlarda jadalroq kechadi. Nitratlashtiruvchi bakteriyalar muhitning organik moddalariga juda sezgir av-totrof organizmlarshlr. Rus mikrobiologi S. N. Vinogradskiy 1890-yilda ammiakni nitritgacha oksidlab, hujayra sintezi uchun energiya oluvchi (qarang Xemosintez) va nitritlarni nitratlargacha oksidlovchi Nitratlashtiruvchi bakteriyalarni ajratib olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nitratlashuv

Nitratlashuv (lotincha: nitrum — azot va facio — bajaraman), nitrifikatsiya — ammoniy tuzlarining mikrobiologik yoʻl bilan nitratlarga aylanish jarayoni. Nitratlar oʻsimliklarning azot bilan oziqlanishidagi asosiy shakldir. Bu jarayon tuproq va suv havzalarida kechadi. Azotning tabiatda doiraviy aylanishi uchun muhim ahamiyatga ega. N.da ammoniylashuv jarayonida boshlangan azotli organik birikmalarning minerallashuvi nihoyasiga yetadi. N. nitratlashtiruvchi bakteriyalar taʼsirida roʻy beradi. N. jarayoni 2 bosqichdan iborat. N. jarayoni faqat suvda eruvchan organik moddalarning boʻlishiga bogʻliq. N. jarayoniga aeratsiya, tuproqning kimyoviy tarkibi va reaksiyasi (muhi-ti), harorati katta taʼsir koʻrsatadi. Nitrifikatorlarning rivojlanishi uchun tuproq, reaksiyasi rN 5—8 boʻlgani maʼqul. Tuproq nami moʻʼtadil (umumiy suv sigʻimining 40—70% i miq-dorida), muhiti yaxshi (neytral yoki kuchsiz ishqoriy), temperaturasi 28 — 30° boʻlib, shoʻrlanmagan boʻladi. N. jarayoni shunday tez kechadiki, hatto tuproqdagi minerallashgan azotning asosiy qismi nitrat shaklida qoladi. Bunda nitrat kislota oʻsimlikni faqat azot bilan taʼminlab qolmasdan, balki qi-yin eriydigan mineral tuzlar (kalsiy fosfat)ni oson eriydigan holatga oʻtkazishga va oʻzlashtiruvchanligini oshirishga katta taʼsir qiladi. Lekin nitratlar oʻzining yaxshi eruvchanligi tufayli tuproqning pastki qatlamlariga tushib va yuvilib ketadi. Yetarli aeratsiya boʻlmaganda ular yana denitratlashtiruvchi bakteriyalar yordamida molekulyar azotgacha qaytarilishi mumkin, bu esa tuproq, azotining sezilarli darajada yoʻqolishiga olib keladi (qarang Denitrifikatsiya). Jadal N.da azot yoʻqolishini kamaytirish uchun tup-roqqa organik oʻgʻitlar solish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nitratli oʻgʻitlar

Nitratli oʻgʻitlar - tarkibida nitrat shaklidagi azoti bor oʻgʻitlar (qarang Azotli oʻgʻitlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitridlar

Nitridlar — azotning elektr musbat elementlar, asosan, metallar bilan hosil qilgan birikmalari. Koʻpincha N. deganda tarkibida azot va biror metall boʻlgan birikmalar tushuniladi. N. tuzilishi va xossasiga koʻra 3 guruhga boʻlinadi: ion bogʻli, kovalent bogli va metall bogʻli N. (yoki metallsimon N.). Ishqoriy va ishkrriy-yer metallarning nitridlari, Mas, K3N, CaN2, mis va rux nitridlari ion bogʻli N.ga kiradi. V, Al, Si, Ga, Ge kabi elementlarning nitridlari (BN. A1N, SiN4, GaN, GeN4) kovalent bogli N.ga kiradi. Bular kimyoviy taʼsirlarga chidamli, qiyin suyuqlanadigan va termik barkaror moddalardir. Metall bogʻli N. azotning baʼzi elementlar bilan birikishidan hosil boʻladi. Masalan, TiN, Cr2N, TaN, Ta2N va hokazo. W2N, Ti3N, Mn4N oʻta qattiq, moʻrt, qiyin suyuklanadigan birikmalar. N. tex-nikaning turli sohalarida, jumladan, yarimoʻtkazgichlar ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nitrillar

Nitrillar — organik radikallar bilan bogʻlangan bitta yoki bir necha sian guruhi —C=N ni saqlovchi organik birikmalar. N. izonitrillar + R — N = S izomerlaridir. N. nomi, odatda, karbon kislotalarining nomidan keltirib chiqariladi, bunga misol qilib atsetonitril CH3CN ni sirka kislota nitrili, adipodinitril NC(CH2)4CN ni adipin kislota di-nitrili deb atalishini koʻrsatish mumkin. N.ni sianid kislota hosilalari sifatida ham qaraladi (SN2= CHCH2CN — allilsianid va hokazo).

N. — rangsiz suyuqlik yoki qattiq moddalardir. Suvda oz, koʻpgina organik erituvchilarda yaxshi eriydi, elektrofillar va nukleofillar bilan taʼsirlashadi, metallar tuzlari bilan kom-plekslar hosil qiladi, aproton muhitda galogenvodorodlar bilan ham taʼsirlashadi, spirtlar va tiollar bilan imidoefirlar yoki tiomidatlar tuzlarini beradi. Karbon kislotalar bilan qizdirilgan N. imidlarga aylana-di, ammiak bilan yoki birlamchi yoki ik-kilamchi aminlar bilan amidinlar beradi, gidroksilamin amidoksim, gidrazon esa amidazon hosil qiladi. N. magniyorganik birikmalar bilan birikib, magniy almashgan ketiminlarga, ular esa gidrolizlanib (kislotali muhitda) ketonlarga aylanadi. N. fos-forning galogenli birikmalari bilan fosfazobirikmalar (iminofosforanlar) beradi. Ritter reaksiyasi orqali N.ga olefinlar yoki ularning funksional hosilalarini taʼsir ettirish yoʻli bilan amidlar olish mumkin. N.dan tetrazollar, piridin xreilalari, tri-azinlar, iminonitrillar, zanjirli ketonlar, aminobirikmalar, aldegid va boshqa birikmalar olinadi.

N. amidlarni degidratlash, sianid kislota tuzlarini alkillash, uglevodorodlarni ammonoliz qilish, spirtlarga ammiak taʼsir ettirish yoki boshqa yoʻllar bilan olinadi.

N. eritmalar, radikal-zanjir reaksiyalar initsiatorlari sifatida, sunʼiy tolalar olishda xom ashyo, plastifikatorlar, dori-darmon va pestitsidlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Organik birikmalar
Nitritlar

Nitritlar — nitrit kislota tuzlari. Ishqoriy metallar va ammoniy N.i koʻproq, ishqoriy-yer metallar, qoʻrgoshin va kumush N.i nisbatan kam-roq ishlatiladi. Kaliy, natriy, bariy N.i suvda yaxshi eriydi, kumush, simob, mis N.i esa oz eriydi. N.ning aksariyati spirt, efir va boshqa organik erituvchilarda juda oz eriydigan termik bekaror birikmalar. Faqat ish-qoriy metallarning N.i parchalanmay suyuklanadi, qolganlari 25—300° da parchalanadi. N.ning ajralish jarayoni murakkab boʻlib, parallel va ket-ma-ket reaksiyalarni oʻz ichiga oladi. Asosiy gazsimon ajralish mahsulotlari — NO, NO2, N2 va O2, qattiq moddalar sifatida metall oksidi yoki elementar metall boʻladi. Neytral muhitda N. azot (N)-oksid NO gacha kay-tariladi, kislotali muhitda esa nit-ratlargacha oksidlanadi. Organik galo-genidlar bilan reaksiyaga kirishib organik N. RONO qamda nitrobi-rikmalar hosil qiladi. Sanoatda nit-rozo gazini (NO+NO2 aralashmasi) ishqoriy metallar karbonatlari yoki gidroksidlari eritmalariga yuttirish (absorbsiyalash) yoʻli bilan olinadi. Boshqa metallarning N.i NaNO2 ga metallarning tuzlarini taʼsir ettirib almashinish reaksiyasi yordamida yoki shu metallar nitratlarini qaytarish yoʻli bilan olinadi. Azo boʻyagichlar sintezida, kaprolaktam ishlab chiqarishda, oziq-ovqat konservantlari oʻrnida, rezina ishlab chiqarishda, toʻqimachilik va metallni qay-ta ishlash sanoatida oksidlovchi va kaytaruvchi, amilnitrit C5HnONO va boshqa tibbiyotda qon tomirni kengaytiruvchi modda sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Nitroammofoska

Nitroammofoska - tarkibida azot, fosfor, kaliy boʻlgan murakkab donador oʻgʻit. Unda suvda eruvchan shakldagi 12—18% N, 18—20% dan R2O5 va K2O bor. N.ni nitrat va fosfor kislotalarini ammiak yordamida neytrallab yoki apatitni nitrat kislota bilan parchalab va eritmani kaliy xlorid bilan aralashtirib olinadi. K,.x. ekinlarining ehtiyojiga qarab N:P:K nisbati oʻzgarishi mumkin. N. istiqbolli konsentrlangan oʻgʻitdir. Barcha tuproq tiplarida asosiy, ekish oldidan va oziqlantirish oʻgʻiti sifatida turli qishloq xoʻjaligi ekinlariga qoʻllanadi. N. bitum shimdirilgan qogʻoz qoplarga solinib, quruq binolarda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitroanilinlar

Nitroanilinlar - organik birikmalar. Mol.m. 138,12; sariqrangli kristall moddalar. Issik, suvda, etanolda, dietilefirda, benzol, atseton, xloroformda yaxshi eriydi. Aromatik aminlar va nitrobirikmalarning xos-salarini namoyon qiladi. Kuchli anorganik kislotalar bilan tuzlar beradi. 2- va 3- N. ishqorlar bilan birga qizdirilganda tarkibidagi NH2 guruhi NH, koʻrinishida ajralib chiqib, tegishli nitrofenollarga aylanadi. Nit-rolanganda di- va polinitroanilinlar hosil boʻladi. Bulardan 2,4- dinit-roanilin (mol.m. 183,12, suyuqlanish temperaturasi 187—188°, zichligi 1,615 g/sm3) va 2, 4, 6- trinitroanilin (mol.m. 229,12, suyuqlanish temperaturasi 188—189°, zichligi 1,762 g/sm3) ahamiyatli hisoblanadi. Mononitroanilinlar (azoaminlar) — och va toʻq sariq, qizil rangli boʻyagichlar olishda, oqartiruvchi modda, pigment va korroziya ingibitori sifatida qoʻllanadi. 2, 4-dinitroanilin dis-pers azoboʻyagichlar, pigmentlar ishlab chiqarishda, organik sintezda va boshqalarda ishlatiladi. N. zaharli. Koʻz shilliq pardasi va te-riga kuchli taʼsir qiladi, terida pig-mentlanish va ekzemaga olib keladi, yurak-tomir va markaziy nerv siste-masiga, jigar faoliyatiga salbiy taʼsir qiladi, qondagi gemoglobinni metgemoglobinga aylantiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Nitrobenzol

thumb|229x229px
Nitrobenzol, C6H5NO2 - sargʻish-yashil moysimon suyuklik, achchiq bodom hidi keladi. Mol.m. 123,11. Suyuqlanish temperaturasi 5,85°, qaynash temperaturasi 211°, zichligi 1,2037 g/sm3. Kimyoviy xossalariga koʻra, aromatik nitrobi-rikmalarning yaqqol vakili. Suvda oz eriydi, dietil efir, benzol bilan har qanday nisbatda aralashadi, boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Sanoatda N. benzolni konsentrlangan HNO3 va H2SO4 aralashmasi bilan uzluksiz nitrolash yoʻli bilan olinadi. Anilin, tarkibida azot tutgan aromatik birikmalar (Mas, benzidin, xinolin, azobenzol) ishlab chiqarishda xom ashyo, sellyuloza efirlari uchun erituvchi, organik buyagichlar va boshqa olishda boshlangʻich mahsulot sifatida qoʻllanadi. N. zaharli. Teri orkali shimiladi, markaziy nerv sis-temasiga kuchli taʼsir qiladi, moddalar almashinuvini izdan chiqaradi, qondagi gemoglobinni oksidlab, metgemoglobinga aylantiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo
Nitrobirikmalar

Nitrobirikmalar (S-nitrobi-rikmalar) — molekulasida uglerod ato-mi bilan toʻgʻridan-toʻfi bogʻlangan bitta yeki bir necha nitroguruh (NO2) saklovchi organik moddalar. Azotli va kislorodli nitrobirikmalar ham mavjud. Oddiy nitroalkanlar rangsiz suyuqliklar, aromatik N. esa och-sariqrangli, qaynash temperaturasi yuqori boʻlgan su-yuqliklar yoki qattiq moddalardir. Ular oʻziga xos hidga ega, suvda eriydi, bugʻ bilan haydaladi.

Nitroguruh kuchli elektronakseptor xususiyatga ega boʻlib, manfiy zaryadni delokallaydi. Aromatik birikmalarda induksion va mezomer effekti tu-fayli elektron zichlikning tarqalishiga taʼsir etadi. Bunda orto- va para-holatlarda lokallangan musbat zaryadning maʼlum bir qismini yadro oʻziga oladi. Organik birikmalarga nitroguruh kiritilganda ularning nukleofil reagentlarga nisbatan reaksion xususiyati oshadi, elektrofil reagentlar bilan reaksiyasini esa kiyinlashtiradi. Bu N.ni organik sintezda keng qoʻllash-ga, reaksiyalarni boshqarishga va kerakli yoʻnalishda davom ettirishga imkon beradi. N.dan tegishli tuzlar, alkillash mahsulotlari, karbonil birikmalari, gidroksam kislotalari, organik kislotalar, gidroksilamin, olefinlar, nitrenlar, aminobirik-malar, efirlar, nitrol kislotalari va boshqa olinadi. Polinitrobirikmalar portlovchi moddalar tayyorlashda, raketa yonilg'isi komponenti sifatida erituvchilar, biologik faol birikmalar, neftni deparafinlashda, insektitsid va gerbitsidlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nitroglitserin

thumb|223x223px
Nitroglitserin, glitserin trinitrat, trinitrin, O2NOCH(CH2ONO2)2 — glitserin va nitrat kislotaning murakkab efiri. Mol. m. 227,14; rangsiz yopishqoqsuyuklik, zichligi 1,591 g/sm3 (25° da), qotish temperaturasi 13,2°. Benzinda, suvda erimay-di, atseton, efir va benzolda yaxshi eriydi. Glitserinni nitrat va sulfat kislota aralashmasida eterifikatsiyalab olinadi. N.ni ilk bor 1846-yilda italiyalik olim A. Sobrero sintez qilgan. 19-asrning 60—70-yillarida A. Nobel (qarang Nobellar) taklifiga binoan, sanoat miqyosida ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. N. juda kuchli portlovchi modda. Tutunsiz porox, shuningdek, dinamit ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Tibbiyotda spirtdagi 1% li eritmasi va tabletkasi ishlatiladi. Asosan, bosh, yurak va gavdaning yuqori qismi terisidagi kon tomirlarni ken-gaytiradi. Yurak va miya tomirlari spazmida buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Nitrozobirikmalar

Nitrozobirikmalar (S - nit-rozobirikmalar) — molekulasida uglerod atomlari orqali bogʻlangan bir yoki bir nechta nitrozoguruh —N=0 tutgan organik moddalar. N., odatda, monomer va dimerlarning muvozanat holatidagi aralashmasi koʻrinishida mavjud boʻladi. Monomer N.ni nomlashda asos birikmalar nomiga "nitrozo" qoʻshimchasi qoʻshiladi. N.ning aksarisi dimer koʻrinishidagi holatda boʻladi, ammo organik qoldiqqa elektronakseptor oʻrinbosarlar kiritilishi monomerlar paydo boʻlishiga olib keladi. Dimer N.da trans-izomerlar sis-izomerlarga nisbatan barqarorroq. Eritmalarda yoki qizdirilganda dimer N. dissotsi-atsiyaga uchraydi. Monomer N. — gazlar yoki havorang yoki yashil rangli suyuqliklar, suvda yaxshi eriydi. Dimer N. — rangsiz kristallar, qutbli erituvchilarda yaxshi eriydi. N. birlamchi aminlarni Karo kislotasi taʼsirida yoki gidrooksilaminlarni organik perkislotalar bilan oksidlash usulida olinadi. Geterotsiklik birikmalar, aminokislotalar va boshqa sintezida, boʻyagichlar, dorivor preparatlar, elasto-merlar, issiqqa chidamli kauchuklar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Baʼzi N. mutagen va kanserogen faol moddalar, teri kasalliklarini paydo qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitrozolash

Nitrozolash — organik birikmalar molekulalariga nitrozoguruq — NO biriktirish. N. elektrofil va radikal mexanizmlar boʻyicha amalga oshishi mumkin. N. reaksiyalarida faol zarrachalar, nitrozoniy kationi NO+ va ra-dikali NO ishtirok etadi. Asosiy elektrofil nitrozolovchi agentlar — nitrit kislota HNO2, nitrozilsulfat kislota ONOSO3H, nitrozilgalogenidlar (Mas, NOC1), azot oksidlari (NO, N2O3, N2O4), alkil- yoki atsilnitritlar, 3-nitrozokarbazol, nitrozoniy tuzlari (asosan, NOBF4). Radikal mexanizm boʻyicha N.da, odatda, azot oksidlari, NOC1, alkilnitritlar, baʼzan N - nitrozoaminlar qoʻllanadi. N. preparativ sintezlarda, Mas, transformatsiyalashda > SN2—> >SO, —> >S = =NOH->>CHNO2, dorivor moddalar, kauchuklar uchun monomerlar olishda va boshqalarda keng qoʻllanadi. NITROLASH — organik moddalarga nitrat va sulfat kislotalar aralash-masi taʼsir ettirib, nitromahsulotlar hosil kilish reaksiyasi. Port-lovchi moddalar, boʻyoqlar va boshqa mahsulotlar olishda keng qoʻllanadi. N.da xavfsizlik texnikasining barcha qridalariga rioya qilish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitroloklar

Nitroloklar — nitrotsellyuloza asosida olinadigan loklar. Tarkibida tabiiy va sunʼiy smolalar, plastifi-katorlar, erituvchilar va boshqa boʻladi. Metall va yogʻoch buyumlar, teri va boshqalarni boʻyashda, emal boʻyoqlar (nitroemallar) tayyorlashda qoʻllanadi. N.ni ishlatishda yongin xavfsizligi qoidalariga qatʼiy rioya kilish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Nitrometan

Nitrometan, CH3NO2 — achchiq bo-dom qidi keladigan rangsiz suyuklik. Mol.m. 61,042. Suyuqlanish temperaturasi — 28,55°, kaynash temperaturasi 108,8°, zichligi 1,1371 g/sm3. Suvda oz eriydi, azeatrop aralashma hosil qiladi; organik erituvchilarda (alifatik uglevodorodlardan tashqari) yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, N. — alifatik uglevodorodlarning yaqqol vakili. Sanoatda quyi alkanlarni (Mas, propan) 50— 70% li HNO3 bilan 400—700° da kimyoviy reaktorda destruktiv nitrolash nuli bilan olinadi. N. — efirsellyuloza loklari va smolalari uchun erituvchi, dizel yonilgʻilariga qoʻshimcha, bir komponentli raketa yonilgʻisi. Zaharli. Markaziy nerv sistemasini kuchli zaharlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Nitron

Nitron — poliakrilonitrildan olinadigan sunʼiy tola. Chet mamlakatlarda orlon, akrilan (AQSH), kashmilon (Yaponiya), kurtel (Angliya), dra-lon, volpryula (GDR), anilana (PXR) degan nomlar bilan ataladi. N. mexanik jihatdan mustahkam (uzilishga pishiq-ligi 35—45 kg/mm2), issiqqa ancha chidamli. Har xil texnik buyumlar va gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb
 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Nitrofos

Nitrofos, nitrofosfat — tarkibida azot, fosfor boʻlgan murakkab mineral oʻgʻit. Unda oʻrta hisobda 20% dan N va R2O5boʻladi. Oldin apatit konsentratini yoki fosforitlarni nitrat kislota bilan, shuningdek, nitrat kislotaning sulfat yoki fosfat kislota bilan aralashmasi yordamida parchalab, keyin ammiak yoki b. asoslar bilan ney-trallab olinadi. Pretsipitat, ammiakli selitra va gipedan yoki pretsipitat, ammofos va ammiakli selitradan ibo-rat donacha (granula)lar holida ishlab chikariladi. Donadorligi bir xil, yaxshi elanadi. N. kaliyli oʻgʻit ishlatilishi talab qilinmaydigan tuproklarga so-linadi. U hamma ekinlar uchun asosiy va ekishdagi oʻgit sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo sanoati
Nitrofoska

Nitrofoska — tarkibida azot, fosfor, kaliy boʻlgan murakkab mineral oʻgʻit. Unda 12% dan azot, fosfor va kaliy bor. N. fosfor xom ashyosi (apatitlar yoki fosforitlar)ni nitrat kislota bilan parchalab, unga kaliy xlorid qoʻshib donadorlash va quritish yoʻli bilan ishlab chiqariladi. Gʻoʻzaga samaradorligi oddiy oʻgʻit aralashmasi samaradorligigayaqin. Oziqlantirishda 50– 70 kg/ga (azot boʻyicha) meʼyorlarda so-linadi. N. yopiq binolarda qogʻoz va polietilen krplarda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo sanoati
Nitrotsellyuloza

thumb|right|300px|Nitrotsellyuloza
Nitrotsellyuloza, sellyuloza nitrati — sellyuloza (kletchatka) va nitrat kislotalarning murakkab efirlari. Umumiy formulasi C6H7O2(OH)3-x(ONO2)Xn. Zichlashmagan, oq yoki sargʻish tolasimon massa. N. eng toʻngich polimer material, uni ilk bor fransuz kimyogari A. Brakonno 1882-yilda olgan. Zichligi 1,58—1,65 g/sm1, suvda erimaydi. Nitrotsellyulozaning qanday maqsadda qoʻllanishi tarkibidagi azot miqdoriga qarab belgilanadi. Amalda quyidagi qoʻllanadi (qavsda azot miqdori berilgan): kolloksilin (10,7—12,2%), prioksilin №2 (12,2— 12,5%) va piroksilin №1 (13,0—13,5%). Kolloksilin selluloid, plastmassa, fototasma, nitrolok, nitroyelim va nitroemal ishlab chiqarilishida, piroksilinlar tutunsiz porox, dinamit va boshqa portlovchi moddalar tayyorlashda qoʻllanadi. Nitrosellyulozani keyinchalik rus olimi Mendeleyiv aniqlagan. Uni Sellyulozaga sulfat kislota katalizatorligida nitrat kislota bilan tasirlashtirib olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nitratlar
Turkum:Sellyuloza
Turkum:Paxta
Nixrom

Nixrom (nikel va xrom) — nikel olovbardosh qotishmalari guruhining umumiy nomi. Tarkibida 65—80% nikel (Ni), 15—35% xrom (Gr), 1—20% temir (Fe), 0,5—2% marganets (Mp) va alyuminiy (3,5% gacha), kremniy (1,5% gacha), uglerod, oltingugurt aralashmalari boʻladi. Tarkibida Fe miqdory 20% dan ortiqboʻlgan N. ferronixrom deb ataladi. U pastroq temperaturaga chidaydi. N.ning olovbardoshligi juda yuqori (1250° gacha), solishtirma elektr qarshiligi ham anchagina yukrri (1,05—1,4 mkom.m). Qarshilik elementlari, yukrri temperaturali sharoitda ishlaydigan detallar, baʼzan, reostatlar tayyorlashda ishlatiladi (yana qarang Nikelli qotishmalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kimyo
Nish

Nish — Serbiyadagi shahar, Nishava daryosining Janubiy Moraviyaga quyilishi yaqinida. Aholisi 176 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Mashinasozlik (xususan, radioelektronika), oziq-ov-qat, toʻqimachilik, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzeylar bor. Nishdan 10 km janubi-sharqda Nishka-Banya balneologik kurorti joylashgan va qad. Vizantiya shahri — Mediana haro-balari saqlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan 4—5-asrlarda qurilgan rim qalʼasi, bazilika qoldiqlari, 15—18-asrlarga oid binolar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Serbiya shaharlari
Nish (biologiya)

Nish, oʻsish nuqtasi — oʻsimliklar novdasi va ildizining uchki ko-nussimon qismi. Yangi hujayralar hosil qiluvchi toʻqima (meristema)dan iborat. Birlamchi toʻqima va organlarning shakllanishini, ularning oʻsishini taʼminlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nishboshsoy

Nishboshsoy - Toshkent viloyatidagi soy. Qurama tizmasining shim. yon bagʻridan, 3550 m balandlikdagi uncha katta boʻlmagan qorlikdan boshlanadi. Uzunligi 30 km, havzasining maydoni 180 km². Yuqori oqimi — Qashqasoy, oʻrta oqimi Lash-karaksoy bilan qoʻshilgunga qadar Loyak-soy deb ataladi. Yuqori va oʻrta oqimida chuqur, yon bagʻirlari tik vodiyda oqadi. Quyi oqimida 2—3 koʻhna qayiri (terrasa) bor. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2,55 m³/ sek. Suvi koʻpayganda (mart—iyun) suv sarfi 3,52 m³/sek.dan 8,66 m³/sek. gacha oʻzgarib turadi. Umumiy uz. 141 km boʻlgan 75 ta irmogʻi bor. Eng yiriklari: Kichik Qashqasoy, Toʻrtkoʻl, Parak, Terakli, Beshsandiq va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Ohangaron tumani daryolari
Nisholda

Nisholda — shirinlik turi. Tayyorlash usuli: sirli idishga shakar va suv solib qaynatib, qiyom tayyorlanadi va sovitiladi. Yetmak (beh) oʻsimligining ildizi tozalanadi va maydalab suvda qaynatiladi. Yetmak qaynab chiqqandan soʻng, suvni dokadan oʻtkazib, mis qozon (yo sirli kostryulka)ga solib bir oz sovitiladi, buning ustiga tuxumnsh oqi qoʻshiladi va chilchoʻp bilan aralash tiriladi. Hosil boʻlgan oq koʻpikka ozozdan qiyom quyiladi va chilchoʻp urish uzoqdavom ettiriladi. Taʼmini yaxshilash maqsadida qiyomga limon kislota va vanilin qoʻshiladi. N.da kristallashgan shakarning qumoqlashuvi va qiyomning koʻpikdan ajralmasligi N. tayyor boʻlganini koʻrsatadi. Tayyor boʻlgan N.ning rangi oppoq boʻlib, maxsus yogʻoch kurakchani botirganda choʻzilib chiqadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nishon

Nishon — oʻq otish uchun moʻljalga olinadigan tabiiy yoki sunʼiy belgi. Harbiy mashqlarda, sport mashqlarida turli nishonlardan foydalaniladi.Nishonning doiraviy, koʻchma radiolokatsion, avtomobil kuzoviga oʻrnatiladigan, shakldor, nishon samolyot, dengizda suzuvchi va muallaq turuvchi artilleriya shchiti va boshqa xillari boʻladi. Turli mudofaa inshootlari (okop, blindaj va boshqalar) dan ham nishon sifatida foydalanish mumkin. Havodagi otish mashqlarida nishon parashyutlarni sim bilan samolyotga bogʻlab qoʻyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nishon (tibbiyotda)

Nishon (tibbiyotda) — odamning biror tashqi aʼzosi nuqsoni (Mas, tirtiq lab, boʻri jagʻ, quloqdagi or-tiq, ortiqcha barmoq va boshqalar); yana q. Mayibmajruhlik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Tibbiyot
Nishon choʻli

Nishon choʻli - Qashqadaryo viloyatining jan.-gʻarbiy qismida (Qarshi choʻlining jan.da)gi choʻl. Yer yuzasi tekislik va qirlar (Qoraqir, balandligi 500 m gacha, Doʻltalitogʻ, balandligi 510 m gacha, Alouddintogʻ, balandligi 485 m gacha) dan iborat. Qirlar vaqtincha suv oquvchi soy va jarliklar bilan parchalangan. Qoraqirning soy va jarlar bilan zich va chuqur kesilgan sharqiy qismi "Sakson-dara" deb ataladi. Tekislik qismida taqirlar ham uchraydi. Choʻlning tekislik qismi toʻrtlamchi davr, qirlar esa boʻr va paleogen davrlari togʻ jinslaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nishon tumani
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Bobojon Nishonov

Bobojon Nishonov (1930, Fargʻona viloyati Rishton qishlogʻi) — kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1973). Otasi usta Nishonboy Zoirovdan hunar oʻrgangan. 1941-yildan "Yangi hayot" artelida kulol, rassom, 1970 — 1990 yillardan Rishton badiiy kulollik buyumlari zavodida rassom. Bobojon Nishonov Rishton kulolligi maktabini rivojlantirdi, naqsh mujassamotini yangi mavzu va naqshlar bilan boyitdi, anʼanaviy buyumlarni mahorat bilan bezadi. Bobojon Nishonov ishlagan, sirlab bezagan sopol idishlar va badiiy buyumlar xalqaro koʻrgazmalarda namoyish qilingan; Bobojon Nishonov yaratgan ayrim badiiy buyumlar respublika muzeylarida saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:Rishtonda tugʻilganlar
Rafiq Nishonov

Rafiq Nishonovich Nishonov (1926-yil 15-yanvar, Gʻazalkent sh. Boʻstonliq — 2023-yil 12-yanvar, Moskva) — siyosatchi, diplomat.
 Faoliyati 
 1951-yildan tuman partiya komiteti kotibi, Toshkent shahri partiya komiteti boʻlim mudiri, Toshkent shahri ijroiya qoʻmitasi raisi.
 Oʻzbekiston KP MK kotibi (1963—70).
 1970-yildan Shri Lanka Respublikasi va Maldiv Respublikasida SSSRning Favqulodda va muxtor elchisi, SSSRning Iordaniyadagi elchisi.
 Oʻzbekiston SSR Tashqi ishlar vaziri (1985—86).
 Oʻzbekiston Oliy Soveti Prezidiumi raisi (1986—88).
 Oʻzbekiston KP MK 1-kotibi (1988—89).
 SSSR Oliy Soveti Millatlar Sovetining raisi (1989— 91)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 1991-yil sentabrdan — SSSR Prezidentining maslahatchisi.

 1991-yil noyabrdan — nafaqaga chiqqan.

 2012-yilda „Derevya zeleneyut do meteley“R. Nishanov. Derevya zeleneyut do meteley. M. Molodaya gvardiya, 2012, 416 str., 3000 ekz. ISBN 978-5-235-03584-3 nomli xotiralar kitobini nashr ettirdi.

 2015-yil 22-dekabr — Ikkinchi jahon urushidagi g‘alabaning 90 yilligi arafasida „Shon-sharaf“ ordeni bilan taqdirlandiUkaz Prezidenta Rossiyskoy Federatsii ot 22 dekabrya 2015 goda № 649 „O nagrajdenii gosudarstvennimi nagradami Rossiyskoy Federatsii“.

 2021-yil 15-yanvarda u Aleksandr Nevskiy ordeni bilan taqdirlanganUkaz Prezidenta Rossiyskoy Federatsii ot 15 yanvarya 2021 goda № 25 „O nagrajdenii ordenom Aleksandra Nevskogo Nishanova R. N.“Putin nagradil bivshego pervogo sekretarya TsK kompartii Uzbekistana.
 Rafiq Nishonov 2023-yilning 12-yanvarida 97 yoshida vafot etdi.

 

Turkum:Oʻzbekiston siyosatchilari
Turkum:15-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-yanvarda vafot etganlar
Turkum:2023-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi raislari
Hakim Nishonov

Hakim Kabirovich Nishonov (1917.5.12, Andijon) — sozanda, bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1957). Andijon bolalar teatrida aktyor (1933—1936), Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (1936—1939), Oʻzbek ashula va rake ansambli (1957—59), "Shodlik" ansambli (1971—1976) badiiy rahbari, direktor oʻrinbosari (1976—1979), Qibray tumani Doʻrmon qishlogʻi "Doʻstlik taronalari" xalq ashula va raqs ansambli badiiy rahbari (1959-yildan). "Iroda" (S. Joʻra va V. Saʼdulla), "Qahramon" (I. Axmedov) musiqali dramalar, ayrim kompozitorlar bilan hamkorlikda simfonik poema va syuitalar, shuningdek, xor va qoʻshiqlar muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:Andijonda tugʻilganlar
Turkum:5-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Bastakorlar