Piemont

Piemont (italyanchada. Piemonte pjeˈmonte; Piem. , oksitanchada Piemont pje'munt; uell tilida Piemont pjemont; fransuz tili Piemont pje.mɔ̃) — Italiyaning shimoli-gʻarbidagi viloyat. Maʼmuriy markazi — Turin shahri. Italiyaning eng g'arbiy va ikkinchi yirik mintaqasi, aholi soni bo'yicha oltinchi, kommunalar soni bo'yicha ikkinchi. "Piedmont" nomi "tog' etaklari" (Alp tog'larini nazarda tutadi) degan ma'noni anglatadi va birinchi marta 13-asrda tilga olingan.

Fiziografik xususiyatlar
G'arbda Fransiya (Overgne - Rona - Alp tog'lari va Provans - Alp tog'lari - Kot-d'Azur hududlari), shimoli-g'arbda Valle-d'Aosta mintaqasi bilan, shimolda Shveysariya (Valais va Tisino kantonlari) bilan chegaradosh. sharqda Lombardiya viloyati bilan, janubi-sharqda Emiliya-Romagna mintaqasi (uzunligi 8 km dan kam) va janubda Liguriya viloyati bilan qo'shni.

Piemont uch tomondan Alp togʻ tizmalari, jumladan, Po daryosi boshlanadigan Monte-Viso va Monte Rosa bilan oʻralgan. Fransiya va Shveysariya bilan, shuningdek, Italiyaning Lombardiya, Liguriya, Emiliya-Romagna va Valle d'Aosta hududlari bilan chegaradosh. Viloyat hududining 7,6 foizini alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar – 56 ta turli milliy bog‘lar, jumladan Val Grande va Gran Paradiso bog‘lari egallaydi.

Tarixi

Bir paytlar Suza graflariga tegishli boʻlgan Pyemont knyazligi 11-asrda qarorgohi Chamberi (hozirgi Fransiya hududi) bilan Savoy graflari sulolasiga oʻtgan. 13-asrdan 1418-yilgacha knyazlik imperator Genrix VII tomonidan knyazlik darajasiga koʻtarilgan Savoy hukmronlik uyining vakillari tomonidan boshqarilgan. Mintaqadagi bu knyazlik bilan nisbatan kichik davlatlar - Salutso va Monferrat margraviatlari (bu yerda Paleologoslarning yunon oilasi hukmronlik qilgan), shuningdek, erkin Alessandriya va Asti shaharlari birga yashagan.

1416 yilda Savoy-Pyemonte davlatining maqomi graflikdan gersoglikka ko'tarildi va 1563 yilda gersog Emmanuel Filibert o'z mulklari chegaralarini sezilarli darajada kengaytirib, doimiy qarorgohi va saroyini Chamberidan Turinga ko'chirdi. 1720 yilda gersog o'zini Sardiniya qiroli deb e'lon qildi.

Napoleon davrida (1802-1814 yillar) Pyemont Fransiya imperiyasining bir qismi edi. 1820-yillardan boshlab u Italiyaning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mintaqalaridan biri bo'lib kelgan. Pyemont burjuaziyasi va burjua zodagonlari 1821-yilgi burjua inqilobida yetakchi kuch boʻlib, 1848-1849 yillardagi inqilobiy voqealarda faol ishtirok etib, 19-asr Italiya milliy-ozodlik harakatida katta rol oʻynadi. Sardiniya qirolligi atrofida (aslida Pyemont atrofida) 1859-1860 yillarda Italiyaning birlashishi sodir bo'ldi.

Ikkinchi jahon urushi paytida Pyemont 1943-yil sentabrida nemis qo‘shinlari tomonidan bosib olingan, ammo tez orada Qarshilik ko‘rsatish harakatining eng muhim markazlaridan biriga aylangan. Asosan 1945 yil aprelda qarshilik kuchlari tomonidan ozod qilingan.

Aholisi va tili

Piemont aholisi an'anaviy ravishda o'zlarini boshqa italiyaliklardan (va boshqa frantsuzlardan, agar Piedmontning fransuz qismi haqida gapiradigan bo'lsak) farq qiladigan alohida etnik guruh yoki kichik guruh (subetnos) sifatida ko'rishadi. Piemontese alohida til hisoblanadi va italyan tilining dialekti emas; Unda kichik hajmdagi va xususan, she'rlar mavjud. "Piemontese" ning italyan va fransuz versiyalari (ya'ni Piemontese tili) o'rtasida ozgina farqlar mavjud. Biroq, Piemontda ishlatiladigan asosiy til hali ham italyan tilidir (va Italiya-Fransiya chegarasining g'arbiy qismida frantsuz tili). Piemontda ayirmachilik kayfiyati kam, lekin millatchi guruhlar mavjud va ba'zi hisob-kitoblarga ko'ra, 20-asrning so'nggi o'n yilliklarida ularning ta'siri kuchaygan.