Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kaolinlanish

Kaolinlanish — gilli minerallar (asosan, dala shpatlari va slyudalar)ning oʻzgarishi hisobiga kaolin yuzaga kelgan holda togʻ jinslarining oʻzgarishi. K. 2 xil sharoitda: alyumosilikatlarga boy magmatik va metamorfik jinslarning nurashi (ekzogen) va past temperaturali gidrotermal suvlarning alyumosilikatlarga taʼsir qilishi (endogen) yoʻli bilan sodir boʻladi. Ekzogen K. Yer tarixining toshkoʻmir, yura va uchlamchi davrlarida nam, subtropik iqlim sharoitlarida yuz bergan. K. natijasida paydo boʻlgan kaolinitning asosiy konlari ham shu davrga xos. Endogen K.da kaolinit alyumosilikatlar va b. minerallarning oʻrnini egallab, ularning shakli va qiyofasiga oʻtib, psevdomorfozalar hosil qiladi. Bu jarayon koʻproq rudali konlar atrofidagi togʻ jinslari orasida boʻladi. K. jarayoni oltingugurtli, karbonat angidridli va galoidli eritmalar hamda guminli kislotalar katnashuvi natijasida yuz beradi. Oʻzbekistonda K. juda keng tarqalgan, ayniqsa, rudali konlar atrofidagi togʻ jinslarining oʻzgarishi bilan bogʻliq holda koʻp kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kap soyligi

Kap soyligi — Atlantika okean i tubining jan.-sharqiy qismidagi keng pasaygan joyi. Afrikaning jan.gʻarbiy materik yon bagʻri bilan Atlantika okeani oʻrtaliq tizmasi va Kit tizmasi oraligʻida. Uzunligi shim.dan jan.ga 1500 km, kengligi 1000 km, eng chuqur joyi 5520 m. Yuzasi sertepa, bal. 3000 m gacha boʻlgan suv osti vulkanlari bor. Qizil rangli gil choʻkindilaridan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kap togʻlari

Kap togʻlari - Afrika jan.dagi togʻlar, JAR xududida. Uzunligi 800 km, eng baland joyi 2326 m. Soyliklar bilan ajralgan parallel tizmalardan iborat. Qumtosh va kvarsitlardan tuzilgan. Iqlimi qishi seryogʻin oʻrta dengiz tipidagi iqlim. Yogʻin bir meʼyorda yogʻadi (yiliga 600–800 mm). Qishda choʻqqilar qor bilan qoplanadi. Shamolga teskari yon bagʻirlari va ichki vodiylari landshafti chalachoʻl. Yon bagirlari aralash oʻrmonlar, doim yashil bu-talar bilan qoplangan. Bantbok milliy parki bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Kapa

Kapa, chayla — ibtidoiy jamoa davridan qolgan boshpana boʻlib daraxt shoxi, qamish, joʻxori poyasi, mato, pichandan quriladigan mavsumiy (yozlik) turar joy, oʻtov. Tuzilishi va ustiga yopiladigan toʻshamasi bilan bir xalq kapasi ikkinchi xalqnikidan farq qilgan. Oʻrta Osiyoda Kapalar konussimon yoki gumbazsimon shaklda, devorlari maxsus novdalardan toʻqilib, ustidan shox-shabba, oʻsimlik poyalari tashlangan. Eshik ogʻzi qamish yoki mato bilan yoki maxsus ishlangan guldor kigiz bilan yopilgan. Atrofi va usti qamish, bordon yoki chiy bilan berkitiladigan turi olachiq deb nomlangan, ayrim yerlarda somon suvoq ham qilinadi. Undan chorvadorlar, dehqonlar dala ishlari boshlangan vaqtda foydalanadilar. Uzumzor bogʻ, poliz ekinlari tepasidagi kapalar yerdan 2—3 m baland, toʻrt ustun tepasiga qurilgan. Iqlimi issiq mamlakatlar (masalan, Okeaniya)da hali ham turar joyning asosiy turi sifatida saqlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
José Raúl Capablanca

thumb|220px|Xose Raul Kapablanka
Xose Raul Kapablanka (isp. José Raúl Capablanca; Capablanca; 1888.19.11, Gavana, — 1942.8.3, Nyu-York) — kubalik shaxmatchi, diplomat. 3-jahon chempioni (1921—27). 4 yoshida shaxmatni oʻrganib, 14 yoshida Kuba chempioni boʻlgan va soʻng bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan: jahon chempioni E. Lasker bilan boʻlgan matchni yutgan (1921), San-Sebastyan (1911), London (1922), Nyu-York (1927), Moskva (1936)da oʻtkazilgan xalqaro turnirlarda birinchi mukofotlarni qoʻlga kiritgan. 1936-yil Nottingemda M.M.Botvinnik bilan birga turnir gʻolibi boʻlgan. Shaxmat oʻyini texnikasini mukammallashtirishda K.ning xizmatlari katta. "Mening shaxmatdagi shuhratim", "Shaxmat oʻyini asoslari", "Shaxmat oʻyini darsligi" va b. kitoblari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shaxmat grossmeysterlari
Turkum:AQSh shaxmatchilari
Kap-Aityen

Kap-aityen — Gaitidagi shahar, Atlantika okeani sohilida. Aholisi 100,6 ming kishi (1995). T.-yil stansiyasi. Dengiz porti (chetga kofe, shakarqand, xoʻl meva chiqaradi). K- x- rayoni markazi (sizal, shakarqamish, kofe, kakao, banan, tamaki va b.). Kofe, kakao, shakarqamishni qayta ishlovchi korxonalar mavjud. K.-A. yaqinida mis konlari bor. Shaharga 1670-yilda asos solingan. Mustamlakachilik davrida Kap-Franse deb atalib, San-Domingo fransuz mustamlakasining maʼmuriy markazi boʻlgan. 1807—20-yillarda "Gaiti davlati" poytaxti edi. Shahar atrofida oʻsha davrlarga oid tarixiy yodgorliklardan La-Faryer qalasi krldiqlari va SanSusi saroyi saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapalak qurti

Kapalak qurti — kapalaklar tuxumidan chiqadigan chuvalchangsimon hasharot. Oʻsimliklarning turli qismlari, baʼzi jun, mum va b. organik moddalar bilan oziqlanadi. Tuxumdan chiqqan K.q. juda kichik boʻladi. Ketma-ket tullab, gʻumbakka aylanadi; gʻumbakdan voyaga yetgan kapalak chiqadi. K.q.ning gavdasi koʻp boʻgʻimli; ogʻiz organlari kemiruvchi tipda tuzilgan. Boshqa hasharotlar qurtlaridan qorin boʻlimida kalta va toʻmtoq, boʻgʻimlarga boʻlinmagan. 8 juft soxta oyoqlar boʻlishi bilan farq qiladi. K.q. shu oyoqlari yordamida harakatlanadi; koʻkrak oyoqlari esa oziqni ushlab turadi. Soʻlak bezlarining bir qismi ipak bezlariga aylangan. Bu bezlar ishlab chiqargan suyuqlik havoda qotib, ipak iplarni hosil qiladi. Iplardan qurtlar pilla oʻraydi yoki in yasaydi. K.q. erkin yoki yashirin hayot kechiradi. Ayrim K.q. daraxtlar bargi, novdalarini oʻrab olgan toʻrsimon inlarida toʻda boʻlib yashaydi. Erkin hayot kechiradigan K.q.ning rangi va shakli atrof muhitga moslashgan boʻladi. Bir qancha K.q. turli ekinlar, mevali daraxtlar va b. oʻsimliklarga, oziq-ovqat zahiralari, jundan toʻqilgan gazlamalar va kiyimkechaklarga jiddiy ziyon yetkazadi. Tut ipak qurtining pillasidan toʻqimachilik sanoati uchun qimmatli xom ashyo — ipak olinadi (yana q. Ipakchilik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapalakgul

Kapalakgul (Viola hortensis grandi ﬂ ora Witt.) — binafshadoshlar oilasiga mansub bir va ikki yillik manzarali oʻsimlik. Yevropa va Osiyoda usadi. Poyasi tuksiz. Bargi tuxumsimon, uzun bandli. Guli koʻpincha uch tusli, ikki jinsli, gulbandi uzun. Kosachabarg va tojbarglari 5 tadan, tutashmagan. Changchisi 5 ta, urugʻchisi bitta. Mevasi — koʻp urugʻli koʻsak. Erta bahordan kech kuzgacha gullaydi. K. manzarali oʻsimlik sifatida xonadonlarda, istirohat bogʻlarida oʻstiriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapan

Kapan (1938 yildan, 1990 y.gacha Kafan) — Armanistondagi shahar. Zangezur togʻi yon bagʻrida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 42,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari); Armaniston kon-ruda sanoatining markazi. Kapan atrofida mis rudasi qazib olinadi. Shaharda mis-ruda kombinati, yorugʻlik texnikasi ishlab chiqarish zavodi, trikotaj, mebel fabrikalari, oziqovqat sanoati korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi, teatr bor. Turizm rivojlanmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Armaniston shaharlari‎
Kapachi qushlar

Kapachi qushlar (Ptilonorhynchidae) — chumchuqsimonlar turkumining bir oilasi. Tanasining uz. 23—40 sm. Patlari koʻproq sariq, koʻkimtir qora va yorqin tusli, baʼzan qoʻngʻiroq. Avstraliya va Gvineyada tarqalgan. Nam tropik oʻrmonlarda yashaydi. K.q. kuyikish davrida maxsus kuyikish maydonchasi tayyorlaydi. Uni chigʻanoqlar, mayda toshlar, mevalar, gullar bilan bezaydi. Maydonchada shox va poyalardan bal. 50 sm gacha, uz. 1 m gacha kapa ham quradi. Moda qush maydoncha yonidagi daraxtda och i q uya quradi. 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Mayda mevalar, chigʻanoqlar, hasharotlar va ularning lichinkalari, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. 8 ta urugʻi va 18 turi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapella

Kapella (ital. capella — kichik ibodatxona) — 1) katolik va anglikan meʼmorligida uncha katta boʻlmagan inshoot yoki ayrim zodagonlarning oilaviy ibodati uchun moʻljallangan kichik ibodatxona, tabarruk buyumlar saqlanadigan va xor ijro etiladigan joy. Kapella ibodatxonalarda (asosan, yon tomonida yoki xor atrofida), saroy va qasrlarda joylashgan. Shuningdek, alohida Kapellalar ham qurilgan.
Kapella (yulduz)

Kapella — Aravakash yulduz turkumining eng ravshan yulduzi. Osmon sferasining Shim. yarim sharidagi eng yorugʻ yulduzlardan biri. Quyoshdan uzoqligi 13,7 parsek. Mutlaq ravshanligi Quyoshdan 150 baravar kuchli. K. juda zich qoʻshaloq yulduz boʻlgani uchun interferometr yordamida ajratib koʻrish mumkin. Oʻrtacha kenglikda yil boʻyi koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduzlar
Kapelmeyster

Kapelmeyster (nem. Kapelle -xor, orkestr, Meister — usta, rahbar) — dastlab, 16—18-asrlarda xor yoki cholgʻu kapellasi rahbari, 19-asrda teatr, xor yoki simfonik orkestr dirijyori.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapetinlar

Kapetinlar (Capétiens) —fransuz qirollari sulolasi (987—1328). Sulola asoschisi — Gugo Kapet (987—996). Asosiy vakillari: Lyudovik VI (1108— 37), Lyudovik Vll(1137—80), Filipp II Avgust (1180—1223), Lyudovik IX Avliyo (1226—70), Filipp IV Chiroyli (12851314), Karl IV (Filipp IV ning 3-oʻgʻli) (1322-28).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapillyar suv

Kapillyar suv — togʻ jinslari zarralari oraligʻidagi boʻshliq va mayda yoriqlarni toʻldirib turuvchi suv. K. s. jinslardagi suyuq-tomchi (sizot) suvi sathidan yuqorida tarqalgan boʻlib suyuQlikning sirt tortishish kuchning taʼsiri ostida saQlanib turadi. K. s aeratsiya zonasining pastki qismini egallab, maʼlum bir qalinlikdagi namlanish zonasini hosil qiladi. Bu zona pastki qismidagi kapillyar kanallarni toʻliq, yuqori qismidagilarni esa qisman toʻyintiradi. Kapillyar namlanish zonasi balandligi kapillyar kanallar diametriga teskari proporsionaldir; kanallar diametri qanchalik kichik boʻlsa namlikning koʻtarilishi shunchalik yuqori boʻladi va aksincha. Kapillyar koʻtarilish balandligi, shuningdek, jinsning namligiga ham bogʻliq. Nam jinslarda kapillyar koʻtarilish kichik boʻladi. Kapillyar koʻtarilishi balandligi (h) quyidagi formula orqali aniQlanadi: h =2Abunda g — kapillyar kanal radiusi; A — suyuQlikning kapillyar doimiyligi, uning qiymati radiusi 1 mm boʻlgan nay qoʻllanganda suvning unda koʻtarilish balandligiga teng . Suv uchun temperatura 0° boʻlganda A—15,4; us— suyuQlik zichligi; g — ogʻirlik kuchi tezlanishi. Agar chaqiq jins zarralari diametri va darzlik kengligi 2—2,5 mm boʻlsa suvning kapillyar koʻtarilishi butunlay toʻxtaydi. Qumli jinslarda namlikning yuqoriga koʻtarilish bal. 0,3— 0,6 m, qumoq va qumloq tuproQlarda 1,2—1,6 m, gilli jinslarda 3–4 m ga yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapillyar hodisalar

Kapillyar hodisalar – birbiriga aralashmaydigan jismlar (mas, qattiq jism bilan suyuqlik)ning tegishib turgan chegara sirtida molekulyar kuchlar taʼsirida yuzaga keladigan fizik hodisalar. Masalan, suyuqlik bilan idishning oʻzaro taʼsirida suyuqlik sirti botiq yoki qavariq shaklni oladi. Jumladan, kapillyar (ingichka) naydagi hoʻllaydigan suyuqlik sirti botiq, hoʻllamaydigan suyuklik sirti qavariq boʻladi. Suyuqlik sirtining egrilanishi tufayli hosil boʻladigan kapillyar bosim natijasida idish (mas, kapillyar nay)dagi suyuqlik maʼlum balandlik h ga koʻtariladi yoki pasayadi. Bunda -£- = pgh formula oʻrinli. o —suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyenta, r — suyuqlik zichligi, g — erkin tushish tezlanishi. Balandlik h ni aniqlash uchun suyuqlik sirtining egrilik radiusini kapillyar radiusi g ga almashtiriladi:bunda: g — kapillyar radiusi, 9 — chegaraviy burchak, demak, h=2a/prg. Suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyenta qancha katta, kapillyar nayning radiusi bilan suyuqlik zichligi qancha kichik boʻlsa, kapillyar nayda suyuqlik shuncha baland koʻtariladi. K. h. tabiatda, kundalik turmushda, texnikada katta rol oʻynaydi. Oʻsimliklarning oziqlanishi, organizmda moddalar almashinuvi, tuproq va yer osti suvlarining koʻchishi, gʻovak moddalarning suv shimishi, texnikada keng tatbiq qilinadigan flotatsiya (mas, foydali qazilmalarni boyitish) jarayoni K. h.ga bogʻliq.

K.h.ni birinchi boʻlib Leonardo da Vinchi (16-asr), soʻngra B. Paskal (17-asr) va J. Jyuren (18-asr) kapillyar naychalar bilan tajribalar oʻtkazayetganda kashf etishgan. K. h. nazariyasini T. Yung (1805), P.Laplas (1806), J. U. Gibbs (1875) va I. S. Gromeka (1879, 1886) ilmiy ishlarida rivojlantirganlar.

 Adabiyot 
 Adam N. K., Fizika i ximiya poverxnostey, per. s ang ., M., 1947; Gromeka I. S, Sobr. soch., M., 1952; Fisher I. 3., Statisticheskaya teoriya jidkostey, M., 1961; S ivu xin D. V., Obshiy kurs fiziki, t. 2, M., 1975.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapillyarlar

thumb|246x246px|
Kapillyarlar ( — tola, qil), qil tomirlar — odam va hayvonlarning barcha toʻqimalari tarkibidagi eng mayda (nozik) qon tomirlar. Qon arteriyadan arteriolaga, Kapillyarlar oldi tomirlari (prokapillyar)ga, soʻngra Kapillyarlarga oʻtadi. Kapillyarlar uz. 0,5 mm boʻladi, devor boʻshliklari orqali havo va moddalar almashinuvi roʻy beradi. Kapillyarlarning boshlanish qismi arteriyaga, keyingi qismi esa venaga taalluqlidir. Qon Kapillyarlardan postkapillyarlarga, undan venulaga oʻtib, soʻngra vena tomiri boʻylab davom etadi. Natijada qon aylanish doirasi vujudga keladi. Limfa Kapillyarlari (qon Kapillyarlaridan oʻta nozikligi bilan farq qiladi) birbiriga qoʻshilib, limfa tomirlarini hosil qiladi, ular toʻqimalardan limfa suyuqligini shimib, limfa yoʻliga oʻtib, oxiri venaga quyiladi, organizmdagi yot zarralar va kasallik qoʻzgʻatuvchi bekteriyalarning limfa tugunlari orqali zararsizlanishiga yordam beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Qon aylanishi
 Venalar
 Limfa sistemasi
Kapital

Kapital ( — bosh, asosiy), sarmoya — keng ma'noda — o'z egasiga daromad keltirish xususiyatiga ega boʻlgan jami vositalar va mablag'lar; yangi qiymat keltiruvchi, o'zini o'zi koʻpaytiruvchi qiymat. Tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun kishilar tomonidan yaratilgan resurslar; tor ma'noda — ishlab chiqarish vositalari ko'rinishidagi ishga qo'yilgan, ishlab turgan daromad manbai (ashyoviy kapital). Kapitalning paydo bo'lishiga tovar ishlab chiqarish, tovar muomalasi dastlabki shart hisoblanadi. Bozorda o'ziga xos, alohida tovar — ish kuchining paydo bo'lishi bilan oddiy tovar ishlab chiqarish kapitalistik ishlab chiqarishga aylanadi, tovar ishlab chiqarishning shu davrida tovar muomalasidagi pul kapitaliga aylanadi. Kapital koʻp sikllar davomida ishlab chiqarishda ishtirok etadigan asosiy kapital va bir sikl davomida ishtirok etadigan va to'liq sarflanadigan aylanma kapitalga bo'linadi. Pul kapitali (sarmoya) — ashyoviy kapital sotib olish uchun sarflanadigan pul vositalarini ifoda etadi, ya'ni pul kapitalga aylanishi uchun ishlab chiqarishga avanslanadi. Iqtisodiy nazariyada kapital ishlab chiqarish omillaridan biri tarzida izohlanadi. Qiymatning koʻpayishi inson mehnati (ish kuchi) va ishlab chiqarish vositalari (xom ashyo, mashina, stanoklar) birlashganda, ya'ni ishlab chiqarish sharoitida yuz beradi. Kapital sanoat kapitali, savdo kapitali, ssuda kapitali, sudxoʻrlik kapitali (tarixiy) shakllarida faoliyat ko'rsatadi. Rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitlarida kapitalning korxona, firma, banklar kapitali, turli aksiyadorlik jamiyatlariga tegishli aksiyadorlik kapitali, zahira kapitali, ustav kapital singari ko'rinishlari mavjud. Tadbirkor jismoniy shaxslarga tegishli kapital dastmoya deyiladi va har gal tovar olib sotishda ishlatiladiOʻzME.
Kapital bozori

Kapital bozori, fond bozori — boʻsh turgan pul mablagʻlarini toʻplash, ularni ssuda kapitaliga aylantirish, soʻngra uni ishlab chiqarish jarayonlari ishtirokchilari (banklar, korxonalar, firmalar, shuningdek, mamlakat aholisi) oʻrtasida taqsimlash munosabatlari; qimmatli qogʻozlar, korxonalarning aksiyalari hamda davlat obligatsiyalari bilan oldisotdi operatsiyalari olib boriladi. Pul kapitalining qayta taqsimlanishida ishtirok etadigan banklar, fond birjalari va b. moliya-kredit muassasalari majmuini oʻz ichiga oladi. Kapital bozori pul bozori bilan birga iqtisodiyotning tarmoqlari va hukumat uchun tashqi kapital manbai hisoblanadi, ssuda kapitaliga talab va taklifni shakllantiradi.

Kapital bozor kompaniyalar va davlatning qisqa muddatli qimmatli qogʻozlari bilan ham shugʻullanadi. Kapital bozori qimmatli qogʻozlarni sotuvchilar va sotib oluvchilar, ixtisoslashgan fond brokerlari, savdo va tijorat banklari, markaziy bank, pensiya fondi, sugʻurta kompaniyalari, investitsiya kompaniyalari, sanoat korxonalari, xorijiy investorlar, korxonalar, tashkilotlar ishtirok etadilar. va kiritilgan sohalariga qarab xalqaro va milliy Kapital bozorlari bor (yana q. Valyuta bozori, Birja). Kapital bozor ikki asosiy vazifani bajaradi: a) birlamchi bozor yoki yangi emissiya bozori. Bunda investitsiya va b. maqsadlar uchun zarur boʻladigan kapital yangi aksiya, obligatsiya va b. qimmatli qogʻozlarni chiqarish hisobiga shakllantiriladi; b) ikkilamchi bozor. Bunda mavjud qimmatli qogʻozlar bilan operatsiyalar olib boriladi. Ikkilamchi bozor qimmatli qogʻozlarni sotuvchilardan haridorlar qoʻliga oʻtishni yengillashtiradi. K.b. mamlakat moliya tizimida muhim oʻrin egallab, aholining jamgʻarilgan mablagʻlarini investitsiyalarga va investitsiyalarni qimmatli qogʻozlar portfeliga aylantirish mexanizmi boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekistonda 200 dan ortiq brokerlik idoralariga ega boʻlgan "Toshkent" fond birjasi 1994-yildan qimmatli qogʻozlar savdosi bilan shugʻullanadi.

Sadir Salimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tahrirchi - Murodov Jamoliddin.
Kapital qoʻyilmalar

Kapital qoʻyilmalar, kapital mablagʻlar — ishlab chiqarish va noishlab chiqarishga tegishli asosiy fondlarni yaratishga, ularni yangilashga va harakatdagi fondlarni koʻpaytirishga, obʼyektlarni qurishga sarf qilinadigan, ishlab chiqarishga qoʻyilgan mablagʻ. Kapital qoʻyilmalar davlat byudjetidan ajratilgan mablagʻlar, banklarning kreditlari, korxona, firma, kompaniyalarning foydasi va amortizatsiya fondlari, aholi jamgʻarmalari hisobidan amalga oshiriladi. Kapital qoʻyilmalar ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish, ularni zamonaviylashtirish va iqtisodiy rivojlanishni taʼminlovchi muhim omil hisoblanadi. Kapital qoʻyilmalar dastlab pul shaklida boʻlib, pulga resurslar sotib olinadi va bu resurslar ishlab chiqarishning moddiy omiliga aylanadi, natijada iqtisodiy oʻsish yuz beradi.

Kapital qoʻyilmalar tarkibiga qurilish-montaj ishlariga, mashina-uskunalar, jihozlar, transport vositalari sotib olishga va b.ga yoʻnaltirilgan mablagʻlar kiradi. Kapital qoʻyilmalarning asosiy qismi kapital qurilishga — yangi obʼyektlarni barpo etish, ishlab turgan korxonalarni rekonstruksiyalash, ishlab chiqarish uskunalarini modernizatsiyalash, ishlab chiqarishni kengaytirish, montaj ishlariga safarbar etiladi. Kapital qoʻyilmalar sarfida alohida tarmoq — qurilishning ahamiyati katta. Kapital qoʻyilmalar ichki va tashqi turlarga boʻlinadi. Mamlakat daromadi (davlat byudjeti, asosiy fondlar amortizatsiyasi, aholi jamgʻarmalari) ichki kapital qoʻyilmalar manbai boʻladi. Tashqi kapital qoʻyilmalar — chetdan — chet davlatlar, xorijiy banklar, yakka investorlar hisobidan amalga oshiriladi va bevosita va bilvosita shakllarga ega. Bevosita Kapital qoʻyilmalar chet el firmalari, korxonalari va banklari, tadbirkorlar tomonidan aniq xoʻjalik subʼyektlarini barpo etish, rivojlantirish uchun bevosita sarflanadigan mablagʻlardir. Bilvosita kapital qoʻyilmalar chet el firmalari, banklarining kapital qoʻyilmalar qabul qilayotgan mamlakat hukumati tomonidan kafolatlangan loyihalarni amalga oshirishga yoʻnaltiriladi. 2001—2002-yillarda Oʻzbekistonda yalpi kapital qoʻyilmalarning 30% dan ortigʻi xorijiy investitsiyalar hissasiga toʻgʻri keldi. Xorijiy investitsiyalar ishtirokida Oʻzbekistonda Qarshiteks, Buxoroteks, Kabul-Toʻytepa, Kabul-Koʻkcha, Shoʻrtan gaz-kimyo majmui, Asakadagi "General Motors" avtomobili zavodi, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi va boshqa yirik sanoat korxonalari qurildi (qarang Investitsiyalar).

Sadir Salimov, Ergash Akromov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tahrirchi: Murodov Jamoliddin
Kapitan (qurolli kuchlar)

Kapitan (lotincha capitaneus — lashkarboshi, lotincha caput — bosh soʻzidan) — 1) koʻpchilik davlatlar, jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida ofitserlik unvoni. Oʻrta asrlarda Fransiyada vujudga kelgan; 2) kema ekipajiga boshchilik qiluvchi va kemani boshqaruvchi shaxs. Baʼzi davlatlar Harbiy-dengiz flotida 1, 2, 3-rang Kapitan, Kapitan-leytenant unvonlari bor; 3) sport komandalarida komanda boshligʻi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapitel

Kapitel (lotincha capitellum — kallak) — kolonna, ustunning tepa bezatilgan qismi (qarang Bosha). K.lar qad. meʼmorlikdagi order tizimida (qarang Meʼmorlik orderlari) takomillashtirilgan. U arxitrav (bosh ustun, hari)ni yoki ustiga qoʻyilgan yukni ushlab turadi. K. dastlab Sharqsa, keyinchalik Yevropa meʼmorligida keng qoʻllangan. Oʻrta Osiyo, Sharq, Kavkazda ham milliy naqsh va bezakli K.lar mahalliy meʼmorlikning oʻziga xos uslubida shakllangan. Oʻrta Osiyoda Kushon podsholigi meʼmorligida gandhara anʼanalari taʼsirida korinf orderi uslubidan foydalanilgan (mas, Termiz, Ayritom va Tuproqqalʼadan topilgan K.lar). 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Yevropa meʼmorligiga taqlidan Oʻzbekistonda bosh tarzini hashamatli, qator kolonnali K. (paxta, meva va b. bezaklar) bilan pardozlangan binolar qurish avj oldi Beshyogʻoch maydonidagi turar joy binosi (meʼmori M. Bulatov, 1955), Chirchikdagi kimyogarlar (meʼmori A. Petrosov, 1956) va Bekoboddagi metallurglar (meʼmori A. Boboxonov, 1950-60) madaniyat saroylari va b..3amonaviy binolar qurilishida K. ning oʻziga xos uslublari yaratilmoqda (metroning "Mustaqillik maydoni" bekati, Temuriylar tarixi davlati muzeyidagi K. bezaklari va b.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxitektura
Kapitulyasiya

Kapitulyasiya (lotincha: capitulo — kelishaman, shartnoma tuzaman) — q. Taslim boʻlish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyotr Kapitsa

right|200px|thumb|Pyotr Kapitsa
Pyotr Leonidovich Kapitsa 1894 Kronshtadt — 1984 — rus fizigi, akademik (1936). Oʻta kuchli magnit maydonlar, past temperaturalar fizikasi va texnikasi asoschilaridan biri. 1921-yil Buyuk Britaniyaga ilmiy xizmat safariga yuborilgan. U yerda E.Rezerford rahbarligida ishlagan (1921—24). Kavendish laboratoriya direktori oʻrinbosari (1924— 32). Kembrijdagi Monda laboratoriya direktori (1930—34). Kapitsa 1934-yil Moskvada Fizika muammolari institutini (hozirda K. nomidagi) tashkil qilib, 1935—46 yillar va 1955-yildan direktori. Kapitsa oʻta kuchli magnit maydonini hosil qilish usulini yaratgan, spektr chiziqlarining kuchli maydon taʼsirida ajralishini, metallarning elektr qarshiligi kuchli magnit maydon taʼsirida chiziqli oʻzgarishini aniqlagan (qarang Kapitsa qonuni). Kapitsa oʻz tajribalarida G=2,19 Kapitsadan past temperaturalarda suyuq geliyning qovushoqligi juda kamayib ketishi (geliy-Pning oʻta oquvchanligi) ni kashf etgan va uning fizik xususiyatlarini batafsil oʻrgangan. Bunday holdagi geliy 2 xil komponent — oʻta oquvchan va normal hollarda boʻladi. Nobel mukofoti laureati (1978).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:SSSR fiziklari
Turkum:1894-yilda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Kapitsa qonuni

Kapitsa qonuni - kuchli magnit laydonida polikristall metall namunalari elektr qarshiligining magnit maydoni kuchlanganligiga bogʻliqligi haqidagi empirik qonun. K. q.ga binoan, polikristall metall namunalarining elektr qarshiligi kuchli magnit maydonida magnit maydoni kuchlanganligiga proporsional ravishda chiziqli orta boradi. Bu krnunni 1928 yilda P. L. Kapitsa 350 ming e kuchlanganlik impulsiga ega boʻlgan magnit maydoniga joylashtirilgan Si, Ai va Ag namunalarida kuzatdi. Tajribalar mis, kumush, oltin monokristallari elektr qarshiligining hamma kristallografik yoʻnalishlari boʻyicha olingan oʻrtacha qiymati har xil maydonlarda chiziqli ortishini, yaʼni K. q.ga boʻysunishini tasdikladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Radik Kapkayev

Kapkayev Radik Abdullayevich (1928. 9.11, Toshkent) — dermatovenerolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), tibbiyot fanlari doktori (1970), professor (1972). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1953). Teri-tanosil kasalliklari kafedrasi mudiri (1976—99). Ilmiy ishlari zaxmni ekmonovotsillin bilan davolash chogʻida bemorlarning klinik-biokimyoviy va patomorfologik koʻrsatkichlari; ekzema va allergik dermatit klinikasi, immunologiya, elektron mikroskopiya va teri patogisto-logiyasiga oid. K. ekzema, psoriaz, vitiligo, layshmanioz, teri oʻsmalari, zaxm va b. teri-tanosil kasalliklari belgilarini chuqur oʻrgandi va ularning diagnostikasi hamda davolash usullarini ishlab chiqdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kapova gʻori

Kapova gʻori, Kapovaya gʻori, Shulgan-Tosh — Jan. Ural togʻlaridagi eng yirik gʻor. Oq Idil daryosi (Kamaning chap irmogʻi)ning oʻng sohilida (Boshqirdiston). 1959 yilda ukrainalik olim O.N.Bader oʻrgangan. Umumiy uz. 2 km dan ziyod. Yoʻlak va ungurlar ikki qavatdan iborat: 1-qavatda turli geometrik shakllar, 2-qavatda 7 mamont, 2 ot, 2 karkidonning surati bor. Kapova gʻoridagi suratlar gʻor ogʻzidan 300 m ichkarida. Geometrik shakllar va uzunligi 44 sm dan 112 sm gacha boʻlgan suratlar paleolit davriga mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gʻorlar
Turkum:Arxeologiya
Kaposhvar

Kaposhvar — Vengriyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, Kaposh daryosi sohilida. Shomod medyesining maʼmuriy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 75 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Toʻqimachilik, mashinasozlik, jumladan, elektrotexnika va priborsozlik sanoati rivojlangan. Sement, parket ishlab chiqariladi. Jun yigirish va tikuvchilik fabrikalari, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vengriya shaharlari
Kappadokiya

Kappadokiya — Kichik Osiyoning markazida (hozirgi Turkiya hududida) joylashgan qadimgi viloyat. Kappadokiyaning qad. aholisi oʻzini "xattlar" deb atashgan. Mil. av. 2-ming yillikda Kappadokiya hududida Xett podsholigishtg asosiy qismi joylashgan. Mil. av. 3-asr oʻrtasi — 1-asrlarda mustaqil podshohlik, mil. 17-yildan Rim provinsiyasi. Keyinchalik Pont podsholigi bilan birga Vizantiya imperiyasi tarkibiga kirgan. 1074-yil Kappadokiyani saljuqiylar zabt etganlar. 15-asrdan Usmonyai turk imperiyasi tarkibida. Kappadokiya oʻzining katta yerlari va minglab qullariga ega ibodatxonalari bilan mashhur boʻlgan. 19-asrning 80-yillarida Kappadokiya hududidan Ossuriyadagi qulchilik taraqqiyoti toʻgʻrisida muhim maʼlumotlar beruvchi qadimgi ossuriy mixxat hujjatlari ("kappadokiya jadvallari") topil gan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kappon

Kappon — 1) ogʻir narsalar tortiladigan bir pallali ulkan tarozi. K. gʻalla bozoriga oʻrnatilib, unda 1—2 qop gʻalla tortish mumkin boʻlgan; 2) shunday tarozi oʻrnatilgan, usti tim don bozori, gʻalla bilan savdo qilinadigan rasta. Hozir bozorda, umuman, gʻalla sotiladigan joy K. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapri

Kapri (ital. Capri — echki) — Tirren dengizidagi orol, Neapol qoʻltigʻining jan. qismida. Italiya hududi. Mayd. 10,4 km. Eng baland joyi 589 m (Solaro togʻi). Asosan, ohaktoshlardan tuzilgan. Qirgʻoqlari tik, sohillarida manzarali gor koʻp, jumladan, Moviy gʻor, Oq gʻor va b. Subtropik oʻsimliklar oʻstiriladi, bogʻdorchilik rivojlangan. Dengizdan baliq ovlanadi. Kurortlar (Kapri, Anakapri va b.) bor. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaprichchio

Kaprichchio, kapris (ital. capriccio — injiqlik) — erkin shakldagi, ohanglari toʻsatdan oʻzgaradigan virtuoz uslubidagi cholgʻu musiqa asari (N. Paganinining yakka skripka uchun "24 K." va b.). 16-asr oxiri — 17-asr boshida polifonik musika asari sifatida paydo boʻlgan. Koʻp K.lar xalq kuylariga asoslanadi (mas, N. Rimskiy-Korsakovning "Ispancha K."si, P. Chaykovskiyning "Italyancha K."si, K. Sen-Sansning "Arabcha K.si" va b.). Oʻzbekiston kompozitorlaridan M. Bafoyev "Xorazmcha K.", T. Qurbonov "M. Ashrafiy xotirasiga K.", A. Ergashev "Sharqona K." yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaprolaktam

Kaprolaktam — ye - aminokaprolaktam kislotaning laktami, oq rangli kristall modsa, suyuqlanish temperaturasi 68—69°, qaynash temperaturasi 262,5°. Suvda va organik erituvchilarda, mas, spirt, efir, benzolda yaxshi eriydi. K.ning muhim xossasi polimerlanib qimmatbaho polimerpolikaproamid hosil qilishidir. K. i.ch.ning asosiy usullaridan biri — siklogeksanni havo kislorodi bilan katalitik oksidlab siklogeksanonga, soʻngra uni gidroksilamin bilan taʼsir ettirib siklogeksanonoksimga aylantirishga asoslangan. Soʻnggi oraliq mahsulot Bekman qayta guruhlanishi orqali K.ga aylantiriladi. K. fenoldan ham sintez qilinadi. K. poliamid plastmassalar, plyonkalar, sunʼiy tolalar va lizinlar olishda qoʻllanadi. Oʻzbekistonda K. Chirchiq sh.dagi zavodda ishlab chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapron

Kapron (perlon, dederon) — polikaproamid asosida olinadigan poliamid tolalarning sotuvdagi nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Texnika
Turkum:Kimyoviy birikmalar
Turkum:Organik kimyo
Kapsa madaniyati

Kapsa madaniyati - Shim. Afrika va Oʻrta dengiz mamlakatlari xalqlarining paleolit davri oxiri va mezolit davriga oid arxeologik madaniyati. Tunisdagi Al-Mekta makoni (Gafsa yoki Kapsa) nomidan. K.m.dan chaqmoqtoshdan yasalgan koʻplab qurollar, tuyaqush tuxumi poʻchogʻidan qilingan idish siniqlari topilgan. K.m.ni yaratgan xalklar ovchilik va terimchilik bilan shugʻullangan. Kamon va nayza Shim. Yevropadagiga nisbatan oldinroq paydo boʻlgan. 2—3, hatto 5 m balandlikka yetadigan, baʼzan minglab metr joyni egallab yotgan chigʻanoqlar bilan hayvon suyaklarining birga uchrashi K.m.ning harakterli xususiyatidir. Shim. Afrika va Sharqiy Ispaniya qalʼalaridagi qad. tasvirlarni kapsaliklar yaratgan deb taxmin qilinadi. Oʻrta dengiz mamlakatlarida yashovchi xalklar madaniyatidagi umumiy xususiyatlar shu joylardagi xalqlarning oʻzaro yaqin aloqada boʻlganligini koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Kapsan

Kapsan, kafsan — 1) oʻtmishda qishloq jamoasining xizmatini bajarganligi uchun dehqonlar tomonidan ayrim shaxslar (mas, maʼmur va din arboblari, mirob va podachilar, temirchi va sartaroshlar)ga berilgan mahsulot toʻlovi. K.ning miqdori yerning hosildorligiga hamda suv taʼminotiga qarab turli joylarda turlicha boʻlgan. Dehqonlar oʻz qarindosh-urugʻlari, qishlokdagi kambagʻal oilalarga, beva-bechoralarga ham ixtiyoriy ravishda K. berganlar; keyinchalik u majburiy toʻlovga aylangan; 2) Turkiston oʻlkasida (mas, Toshkent, Fargʻonada) sayyor artistlar truppasi koʻrsatgan tomoshalarda yigʻilgan pulni kishi boshiga taqsimlaganda tekkan ulush. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapsula

Kapsula lotin tilida(lotincha capsula — quticha) — 1) biologiyada — odam va hayvonlarda turli aʼzolar va ularning ayrim qismlarini yoki patologik tuzilmalar (mas, oʻsma)ni oʻrab olgan parda (mas, jigar K.si, buyrak K.si, boʻgʻim K.si va b.). Asosan, tolali biriktiruvchi toʻqima, baʼzan yogʻli kletchatkadan tuzilgan boʻladi; 2) farmakologiyada — yutiladigan dorilar solinadigan gʻilofcha; jelatina yoki kraxmalli boʻladi. Ogʻiz shilliq pardasini taʼsirlanishdan saqlaydi, dorining yoqimsiz hidi yoki taʼmi odamga sezilmaydi. K.ni ochmasdan butunligicha yutilaveradi; 3) mikrobiologiyada — K.li bakteriya hujay-ralari atrofidagi shilliq qavat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapsula (kosmonavtika)

Kapsula (kosmonavtikada) — amerika kosmik apparatlarining Yer, Oy yoki boshqa osmon jismi sirtiga tushiriladigan va qoʻndiriladigan qismi. Rus kosmik apparatlarida tushiriladigan apparat deb ataladi. Uchuvchisiz kosmik apparatlarda turli ilmiy jihozlarni, tuproq namunalarini Yerga olib tushadigan maxsus yopiq germetik kamera.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaptaj

Kaptaj (lot. capto — ushlayman, tutaman) — yer osti suvlarini ochish, ularni yer yuzasiga chiqarish va muayyan muddat davomida turgun (optimal) koʻrsatkichlar bilan (suv sarfi, kimyoviy tarkibi, harorati va sh.k.) foydalanishni taʼminlovchi muhandislik-texnikaviy tadbirlar majmui. Jan. Sharqiy Osiyoda, Oʻrta Osiyo va Zakavkazyeda tarqalgan qadimiy K. inshootlaridan biri korizdir. Yer osti suvlarning zamonaviy K. inshootlari (asosan, burgʻi qudugʻi) oʻzining konstruksiyasi va tiplariga koʻra turli xil boʻlib, ular gidrogeologik sharoit xususiyatlarini, suv tarkibini, texnika va sanitariya talablarini, foydalanish rejimi va maqsadlari va b.ni hisobga olgan holda quriladi. Yuzaroq joylashgan suvli qatlamlardan yer osti suvlarini olishda K. ning eng sodda turi — shaxtasimon quduqlardan foydalaniladi. Favvora boʻlib chiqadigan yer osti suvlari va namakoblardan foydalanish iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaptar dum

Kaptar dum — naqsh turi; kaptar dumini eslatuvchi shakl. Koʻpincha muqarnasning devor bilan birlashadigan pastki qismida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaptarlar

Kaptarlar yoki kabutarlar (Columbidae) – kaptarsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. Gavdasining uzunligi 10—15 sm dan (mitti kaptar) 89 sm gacha (tojli kaptar). Boʻyni kalta, tanasi miqti, qanotlari baquvvat, yaxshi uchadi. Ustki tumshugʻi asosida yumshoq teri boʻrtmasi bor. 43 urugʻi va 285 turi maʼlum. Janubiy va Shimoliy qutblardan boshqa hamma hududlarda tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida asl K. va gʻurraklar urugʻiga mansub 9 tur uchraydi. Asl K. urugʻidan togʻ koʻk kaptari (Colum livia) juda keng tarqalgan; gov K. (S. palumbus) va togʻ K. i (S. rupestr) togʻli hududlarda, qora K. (S. Eversmanni) togʻ etaklari va vodiylarda, klintux (S. oenas) sharqiy hududlarda tarqalgan. Gʻurraklar urugʻidan musicha (Streptopelia senegalensis) va gʻurrak (S. turtur) koʻp uchraydi; togʻ gʻurragi (S. orientalis) togʻli hududlarda yashaydi. K. daraxtlar va ularning kovagiga, jarliklar, koyader, binolar tomiga juft-juft boʻlib uya quradi. Moda va narisi tuxumlarini navbat bilan bosadi. Bir yilda 2, baʼzan 4-5-martagacha 2 tadan tuxum bosadi. Tuxumdan yalangʻoch (patsiz) jish joʻja chiqadi. Joʻjani dastlab nari va modasi jigʻildonidan ajralib chiqadigan oqsilga boy suyuqlik – qush suti, keyinroq jigʻildonda ezilgan don bilan boqadi. Koʻk K. barcha xonaki K.ning zot boshi hisoblanadi. Koʻk K. va gov K. qisman ovlanadi.

Xonaki K. ning 200 ga yaqin zoti mavjud boʻlib, ular pochtachi, dekorativ va goʻshtdor guruhlarga boʻlinadi. Pochtachi K. uchganda oson yoʻl topadi. Qadimda ulardan xat tashishda foydalanilgan. Hozir faqat koʻngil ochish maqsadlarida koʻpaytiriladi. Dekorativ K. ajib qiyofasi va patining juda chiroyli boʻlishi (buqoq, yakobin, tovus kaptar) yoki oʻziga xos uchishi (turmanlar, baliqchi qorasimon zotlar) bilan ajralib turadi. Goʻshtdor zotlar yirik (900 g gacha) boʻladi (karno, king, rim zotlari)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kaptarning qumi

Kaptarning qumi — eneolit va jez davriga oid yodgorlik (mil. av. 3-ming yillikning 2-yarmidan 2-ming yillikning 2-yarmigacha). Buxoro viloyati, Qorakoʻl tumanining jan.gʻarbidagi Qizilqum koʻchma qumtepalari oraligʻidan topilgan. Akad. Ya. Gʻ. Gʻulomov rahbarligidagi Mohondaryo otryadi tomonidan oʻrganilgan (1960 va 1964). Tekshirishda taqir yer yuzasidan turli tosh qurollar; qumtosh, yorgʻuchoq, chaq-moqtosh, paykonlar, oʻroq va pichoq qadamalari, sopol parchalari, uy hayvonlarining suyaklari, mis va jez buyum siniqlari topilgan. K.q. dagi eneolit davri yodgorliklari jez davri yodgorliklaridan tubdan farq qiladi. Arxeologik ashyolar asosida olingan maʼlumotlarga koʻra, eneolit davriga xos manzilgoxlar kelib chiqishi jihatidan quyi Zarafshon vohasining neolit davri yodgorliklari bilan bogʻliq boʻlgan. Kaptarning qumidan topilgan idishlar va ularga ishlangan naqshlar Andronovo madaniyatiga oʻxshab ketadi.

 Adabiyot 
 Gulya mov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye oroshayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T., 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Buxoro viloyati
Kaptarsimonlar

Kaptarsimonlar — qushlar sinfining bir turkumi. 311 turi mavjud. Yer yuzining hamma mintaqalarida (chekka shim. va jan. sovuq hududlardan tashqari) tarqalgan. Oʻrmon, bogʻ, butazor, qoyalar, jarlik va binolar boʻgʻotida yashaydi. Tanasining uzunligi. 15 dan 85 sm gacha, ogʻirligi 30 g dan 3 kg gacha. Drontalarning ogʻirligi 22,5 kg ga yetadi. Kaptarsimonlarning patlari zich va qalin, boshi kichik, boʻyni va oyoklari qisqa, qanotlari uzun va oʻtkir. Narilari modalariga nisbatan yirik va rangi chiroyliroq. Yerda oziqlanganligi sababli yaxshi yuguradi. Barcha ning juftlari barqaror (monogam). Uyasini daraxtlar, qoyalar, jarlardagi kovaklarga, binolarga, yerga quradi. Asosan, 2 ta, ayrim 1 yoki 3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxum bosish davri — 14 kundan 30 kungacha. Bir yilda, odatda, 2-marta, ayrim 4—5-martagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan joʻjalari tez oʻsadi, yirik da 25 kunligida uchirma boʻladi. K. bulduruqlar (2 avlod, 16 tur), drontlar (2 avlod, 3 turi Mavrikiya, Burbon va Radriges o.laridagi oʻrmonlarda yashagan), kaptarlar (41 urugʻ, 292 tur) oilalariga boʻlinadi. Baʼzan bulduruqlar alohida turkumga ajratiladi.

Oʻzbekistonda 4 urugʻga mansub 12 turi uchraydi. Qorabovur, suvbulduruq, koʻk kaptar, govkaptar, klintux, qoʻngʻir kaptar, qumri kabi qisman ovlanadi. Goʻshti mazali. Oʻzbekistonda tarqalgan ning barchasi oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Xonaki kaptarlarning 150 ga yaqin zoti mavjud. Barcha kaptar zotlari yovvoyi koʻk kaptardan kelib chiqqan. Oq bovur, qora kaptar kabi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Kaptarxona gʻori

Kaptarxona gʻori — Jizzax viloyati, Jizzax tumanidagi gʻor. Molguzar togʻi yon bagʻrida, 700 m balandlikda joylashgan. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Fop, asosan, ikkita kattaroq xonadan iborat. Fopra kirishda sahni birmuncha tekis, ogzi toʻrtburchak shaklga yaqin. Keyingi xonaga yon tomondan eni 3—4 m li kichik xonalar tutashgan. Gʻorning oxirida uning eni 1 m li tirqishga aylanadi va yer yuzasiga teshik shaklida ochiladi. Gʻorning umumiy uz. 50 m dan ziyod, maydon 180 m2, hajmi 2700 m3. Bu yerda yovvoyi kaptarlar yashaydi, nomi shundan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Turkum:Jizzax tumani
Kaptarxona gʻori (Kitob tumani)

Kaptarxona gʻori - Qoratepa togʻ tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi (Kitob tumani) gʻor, 1050 m balandlikda joylashgan. Silur davri ohaktoshlaridan tarkib topgan. Fop ogʻzi janubi-gʻarb tomonga qaragan. Ichida bir qancha yoʻlaklar va xonalar mavjud. Sahni tosh parchalari aralashgan gillar bilan qoplangan. Devorlarida kalsiy mineralidan tashkil topgan hosilalar uchraydi. Gʻorda koʻplab koʻrshapalak va yovvoyi kaptarlar yashaydi (nomi shundan). Gʻorning umumiy uz. 54 m, maydon 310m2, hajmi 3080 m3 dan ziyod. Yoʻlakchalarning uz. 3 m, eni 1 m, balandligi 0,8 m gacha. Xonalarning uz. 29 m, eni 3,4 m, balandligi 17 m gacha.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Kitob tumani
Kapuas

Kapuas — Kalimantan o.ning gʻarbiy qismidagi daryo, Indoneziyada eng katta. Uzunligi 1040 km, havzasining maydoni 97 ming km. Boven-Kapuas togʻlaridan boshlanadi. Botqoqlashgan tekisliklardan oqib, Janubiy Xitoy dengiziga quyiladi. Yil boʻyi toʻlib oqadi, yogʻingarchilik mavsumlarida (aprel va noyabr oylarida) atrofdagi hududlarni suv bosadi. Oʻrtacha suv sarfi 5000 m3/sek. Quyilish joyidan boshlab 900 km masofada kema qatnaydi (orolni ichki rayonlar bilan bogʻlovchi asosiy transport yoʻli). Deltasida Pontianak porti joylashgan. Daryoda baliq ovlanadi, yogʻoch oqiziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Indoneziyadagi daryolar
Kapurlar oilasi

Kapurlar oilasi — jahonga tanilgan hind kino arboblari oilasi. Pritxviraj Kapur (1904.3.11 — 1972.29.5) — hind aktyori, teatr rejissyori. Lahordagi xuquqiy kollejni tugatgan. Oldin ovozsiz filmlarda, 1931-yil esa birinchi hind ovozli filmi ("Olamning goʻzalligi")da suratga tushgan. Juda koʻp tarixiy filmlarda oʻynagan. 1944-yil birinchi hind professional teatri ("Pritxvitietrs")ni tashkil etdi. "Daydi", "Oʻtmish, hozirgi kun, kelajak", "Uch dengiz osha sayohat" kabi filmlarda suratga tushgan. Butun Hindiston Tinchlik kengashining vitse prezidenti boʻlgan.

Raj Kapur, haqiqiy ismi Ranbir Raj (1924.14.12, Peshovar — 1988.2.6, Bombay) — hind aktyori, rejissyor, ssenariychi, prodyuser. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. Hind kinosida oʻziga xos maktab yaratgan sanʼatkor. Kinodagi faoliyatini "Randjit" kinostudiyasida assistentlikdan boshlagan. Dastlab "Gauri" va "Bizning ish" filmlarida kichik rollar ijro etdi. 1946-yilda "Valminki", "Moviy nilufar", "Chittoridagi gʻalaba" filmlarida suratga tushdi. 1947-yil da Bombayda "Raj Kapur filme" kinostudiyasini tashkil etdi. "Daydi", "Janov 420", "Tun qaʼrida", "Sangam", "Mening ismim — masharaboz" va b. filmlarda rejissyor va bosh rol ijrochisi sifatida jahonga tanildi. "Bobbi", "Haqiqat, muqaddaslik, goʻzallik", "Muhabbat noxushligi", "Abdulla", "Gang daryosi oqadigan yurt" va b. u yaratgan eng yaxshi filmlardandir. Uning filmlari juda koʻp xalqaro kinofestivallar (mas, Kann, Karlovo — Vari va b.)da sovrin va mukofotlar olgan. Koʻp filmlari Oʻzbekistonda namoyish etilgan. U Toshkent xalqaro kinofestivalining doimiy qatnashchisi boʻlgan.

Shammi Kapur (1930.21.3, Peshovar) — aktyor. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. "Tumsa Naxin Dekxa", "Dil Deka Dekxo", "Oʻrmonzor" singari 150 dan ortiq filmda oʻynagan.

Shoshiy Kapur (1938.18.3) -aktyor. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. Yoshligida "Pritxvi — tietrs" sahnasida rollar oʻynagan. "Daydi", "Toʻsiq" kabi filmlarda kichik rollar ijro etgan. 80-y.larga kelib eng ommabop hind aktyoriga aylandi. "Suratkash", "Jazirama va chang" kabi 100 dan or-tiq filmda suratga tushgan.

Randxir Kapur (1947) — aktyor. Raj Kapurning oʻgʻli. Dastlab "Oʻtmish, hozirgi kun va kelajak" filmida aktyor hamda rejissyor sifatida qatnashgan. Keyinchalik "Qoʻshma sayohat", "Chaqqon qoʻl", "Qasam va vaʼda", "Kasos qonuni" singari bir qancha filmlarda bosh rollarni oʻynagan.

Rishi Kapur (1951.4.6) — aktyor. Raj Kapurning oʻgʻli. Bolaligida otasining "Mening ismim — masharaboz" filmida suratga tushgan. Aktyor "Bobbi", "Qasoskor", "Sevgi — bu hayot", "Layli va Majnun", "Aktyor boʻl" kabi filmlardagi bosh rollari bilan jahonga tanildi.

Oilaning eng kichik davomchisi Karishma Kapur boʻlib, hozir Hindistonning eng yorqin kinoyulduzlaridan. Aktyorlar Randxir K. va Babitalarning qizi. "Jit", "Rakshak", "Raja Xindustani", "1-sonli qahramon" kabi 70 ga yaqin filmda muhabbat sanamlarini oʻynadi.

Saodat Xoʻjayeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Silva Kaputikyan

Kaputikyan Silva (Sirvard) Barunakovna (1919.01.20, Yerevan - 2006.08.26) — arman shoirasi. Birinchi sheʼriy toʻplami — "Shu kunlarda" (1945). "Zanga sohillarida" (1947), "Mening qarindoshlarim" (1951), "Oq yoʻl" (1954), "Samimiy suhbat" (1955), "Sheʼrlar" (1959), "Yarim yoʻldagi oʻylar" (1960), "Kutish vaqti" (1983), "Tashvishli yoʻllar" (1985) va b. sheʼriy hamda nasriy asarlar muallifi. Kaputikyan sheʼrlarida oddiy kishilarning qalb kechinmalari, sevgi iztiroblari, sadoqat tuygʻulari samimiyat bilan kuylangan ("Sevgi qoʻshiqlari", "Men va u", "Sadoqat" va boshqalar). "Karvonlar hamon yoʻlda" (1964), "Xaritalar yoki odamlar meridiani" (1976) romanlarida xorijdagi armanlar hayoti tasvirlangan. Kaputikyanning sheʼrlari Zulfiya tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan. U oʻzbek shoirlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan.

 
 Sheʼrlar, T., 1961.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston:Shoir‎
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Kapcha ilonlar

Kapcha ilonlar, kobralar — aspidsimonlar oilasiga mansub ilonlarning bir guruhi. Suv kapcha ilonlari., boʻyinbogʻli kapcha ilonlar, daraxt kapcha ilonlar, qirol kapcha ilonlar, qalqonli klapcha ilonlar, asl kapcha ilonlar kabi urugʻlarga ajratiladi. Asl kapcha ilonlarning 6 turi Afrika va Osiyoda tarqalgan. Hind kapcha ilonlar, yaʼni koʻzoynakli kapcha ilonlar Sharqiy Osiyo (jumladan, Hindiston) janubiyda tarqalgan. Oʻrta Osiyo kapcha ilonlar asl kapcha ilonlarga kiradi. Asosan, umurtqali qayvonlar, jumladan, ilonlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi 8–12 ta tuxum qoʻyib, ularni qoʻriqlaydi. Kapcha ilonlar xavf tugʻilganida tanasining old qismini yerdan dast koʻtaradi; bir necha qovurgʻalarini ikki yonga yoyib, boʻynining boshidan keyingi qismini kichik belkurak (kapcha)ga oʻxshash kengaytiradi. Ayrim kapcha ilonlar dushmaniga zahar otadi, yuqori jagʻida 2 ta zahar tishi bor, zahari odam uchun halokatli. Oʻrta Osiyo Kapcha ilonlar Oʻzbekiston va Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Kapcha ilonlar serpentariylarda boqiladi. Kapcha ilonlar zahari neyrotoksik xossaga ega boʻlib, tibbiyotda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Kar pilla

Kar pilla — qurti gʻumbak boʻlib ulgurmagan yoki gʻumbagi oʻlgan ipak qurti pillasi. Gʻumbak kasallik yoki noqulay sharoitlar tufayli oʻlishi oqibatida pilla ichki devoriga yopishib qoladi. Naslchilik maqsadlarida pilla saralashda ularni quloqqa yaqinlashtirib silkitib koʻrilganda K. p. tiqillagan ovoz bermaydi ("karligi" shundan). Ovoz bergan pillalar esa nasl olish uchun yaroqli hisoblanadi. K.p.lardan ipak nuqsonsiz pillalarniki kabi ajratib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kara dengizi

Kara dengizi (Karskoye more) — Shimoliy Muz okeani havzasida joylashgan chekka dengiz. Novaya Zemlya, Frans Iosif Yeri orallari va Severnaya Zemlya arxipelagi oraligʻida joylashgan. Maydoni (orollari bilan 893 ming km).
 Tavsifi 
Kara dengizi, asosan, shelf zonasida joylashgan. Dengizning oʻrtacha chhuqurligi 30-100 m, maksimal chuqurligi esa 600m ni tashkil etadi, suv hajmi 112 ming km ga teng. Uzunligi (janubiy-gʻarbdan shimoliy-sharqqa tomon) 1500 km ni, eni (shimoliy qismida) 800 km ni tashkil etadi. Dengizda orollar koʻp. Yirik qoʻltiqlari Ob va Yenisey. Dengizga Taymir, Pyasina, Yenisey, Ob, Kara daryolarining suvi quyiladi. Dengiz unga quyiluvchi Kara daryosining nomini olgan.
 Iqlimi 
Dengizda arktika iqlimi hukmronlik qiladi. Qishi davomli, sovuq, yozi qisqa, salqin kechadi. Yanvarning oʻrtacha harorati — 20°, — 30°, iyulniki esa —6 dan 5° gacha boʻlishi kuzatilgan. Qishda kuchli shamol va boʻronlar, yozda esa tez-tez tumanli holatlar boʻlib, iyulda ham sovuq kunlar 6 kundan 20 kungacha davom etadi. Dengiz yilning koʻp qismida muz bilan qoplanib yotadi. Havo temperaturasi dengizning shimoliy qismida 9—10 oy, janubida 7—8 oy davomida 0°dan past boʻladi. Yiliga 3—4 oy qutb tuni, 2—3 oy qutb kuni boʻladi.
 Hayvonot olami 
Dengiz hududi va uning atrofidagi odamlar har xil baliqlar (treska, muksun, nelma) va dengiz hayvonlarini (nerpa, beluxa, dengiz quyoni, oq ayiq) ovlab kun kechiradi. Asosiy porti — Dikson. Dengiz kemalari Yenisey daryosiga Dudinka va Igarka portlarigacha kira oladi"" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Dengizlar
Karavajizm

Karavajizm – 1) 17-asr Yevropa rangtasviridagi realistik yoʻnalishning ilk shakllanish davriga xos badiiy vositalar tizimi. Bu tizimga (ayniqsa, italiyalik rassom Karavajo ijodida yaqqol namoyon boʻlgan) demokratik badiiy ideallar, uni haqqoniy va hayotiy aks ettirishga intilish, asarda jonli harakat holati, tasvirlanayotgan jiyemga qiziqish, nursoya qarama-qarshiligiga urgʻu berish, mavzuga mahobatlilik baxsh etish kabi xususiyatlar xos. K. 17-asr Yevropa rassomlari (Rembrandt, P. Rubens va b.) ijodida muhim rol oʻynadi; 2) 17-asr Yevropa rangtasviridagi yoʻnalish. Gollandiya, Flandriya, Fransiya, Ispaniya, Germaniya va b. dagi Karavajo izdoshlari ijodida yaqqol koʻzga tashlanadi. Barcha markazlar (Rim, Neapol, Genuya va b.) rangtasvirida yorqin namoyon boʻldi. Jumladan, rassomlar O. Jentileski, K. Saracheni, J. B. Karachcholo va b. ijodida oʻziga xos tarzda namoyon boʻlsa, ayrim rassomlar (B. Manfredi va b.) ijodida K. ning rasmiy usul va mavzulari yuzaki qoʻllanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.