Pinyin

Pinyín (pīnyīn; rasmiy: , Hànyǔ pīnyīn, Hanyuy pinyin, yaʼni „Xitoy tili tovushlarini yozish“) — putunxua uchun romanlashtirish tizimi. Xitoy Xalq Respublikasida rasmiy maqomga ega.
Pinyin 1958-yilda qabul qilingan boʻlib, uning muallifi Chjou Youguang hisoblanadi. 1979-yildan pinyin butun dunyoda XXRdagi nomlarni lotinchaga oʻgirishning rasmiy vositasi sifatida qoʻllanadi. U avval mavjud boʻlgan Ueyld — Jaylz va chjuin transkripsiyalarining oʻrnini bosdi.
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) pinyinni xalqaro standart sifatida 1982 yilda qabul qildi. Birlashgan millatlar tashkiloti esa 1986-yilda qabul qildi.

2009-yil 1-yanvardan pinyin Tayvanda rasmiy romanlashtirish standartiga aylandi. Lekin undan taʼlim yoki kompyuterda kiritish uchun emas, xalqaro tadbirlarda foydalaniladi .
Ammo Tayvandagi baʼzi shaharlar, korxona va tashkilotlar (asosan Tayvan janubida) bu oʻzgarishni qabul qilishmadi, ular „Pinyin — XXR bilan yaqin aloqalar vositasi boʻlishi boʻlishi mumkin“, deb hisoblashdi. Shu sabab Tayvanda pinyindan boshqa romanlashtirish tizimlari saqlanib qoldi.
„Hanyuy“ soʻzi „Xan xalqining ogʻzaki tili“ degan maʼnoni anglatsa, „Pinyin“ soʻzma-soʻz tarjimada „yozilgan tovushlar“ deganidir.The online version of the canonical Guoyu Cidian defines this term as: 'a system of symbols for notation of the sounds of words, rather than for their meanings, that is sufficient to accurately record some languageʼ. See this entry online. Retrieved 14-sentyabr 2012-yil.

Pinyinda lotin alifbosining V belgisidan tashqari qolgan barcha belgilari ishtirok etadi, ularga Ü (u-umlyaut qoʻshilgan; kompyuterda yozishda V belgisi oʻrniga Ü belgisini ishlatish mumkin).
Pinyinda tovushlarni belgilash uchun diakritik belgilardan foydalaniladi. Ulardan asosan oʻquv ida foydalaniladi. Lugʻatlarda pinyinda yozilgan soʻz oxirida tovush raqami qoʻyiladi, masalan: dong2 yoki dong² (= dóng).

 Shenlar yozilishi 
Pinyin boʻyicha Xitoy adabiy tilida shenlar (initsiallar, soʻz boshidagi undoshlar) yozilishi quyidagi jadvalda koʻrib chiqiladi. Har bir katakning birinchi qatorida Xalqaro fonetik alifbo tizimi boʻyicha, ikkinchi qatorda — pinyin boʻyicha, uchinchi qatorda — oʻzbek lotin alifbosidagi koʻrinishi berilgan (ayrim tovushlarni aniq ifodalash uchun oʻzbek kirill alifbosidan ham foydalanildi).

Lab undoshlariAlveolyar undoshlarRetrofleks undoshlarPalatal undoshlarVelyar undoshlar Portlovchi undoshlarb bp pd dt tg gk k Burun undoshlarim mn n Affrikatlarz tsz (sz)c ts (s)zh chjch chj tszʼ szBundan keyingi undosh — ya/yu/ye.q tsʼ s Frikativ undoshlarf fs ssh shx sʼ sh x Approksimantlar "w" harfi shen (initsial) yoki soʻnggi boʻgʻinning boshi boʻla oladi va yoki kabi talaffuz etiladi.w vul l fonetik jihatdan (jarangli retrofleks spirant) boʻla oladi. Bu xitoy tilida gaplashuvchilar orasidagi individual farq hisoblanadi va ikki turli fonema borligini anglatmaydi.r j („ajdar“ soʻzidagi) "u" harfi shen (initsial) yoki soʻnggi boʻgʻinning boshi boʻla oladi va yoki kabi talaffuz etiladi.y ya/yu/ye Oʻzidan keyingi unliga qarab oʻzgaradi.

 Tovushlarni belgilash 
right|thumb|180px|Tovushlar oʻtrasidagi farqlar
 Birinchi tovush (normal yoki baland tovush) unli harf ustidagi makron (ˉ) bilan belgilanadi:
 
 Ikkinchi tovush (balandlagan tovush) akut (´) bilan belgilanadi:
 
 Uchinchi tovush (past tovush) gachek (ˇ) bilan belgilanadi:
 
 Toʻrtinchi tovush (pastlagan tovush) gravis (`) bilan belgilanadi:
 
 Beshinchi tovush (neytral tovush) hech qanday ustki belgiga ega emas:
 

 

Turkum:ISO standartlari