Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Naim Saidov

Naim Saidov (1902, Qoʻqon - 1939.2.6, Toshkent) - jurnalist va tarjimon. Qoʻqondagi Madrasa, "yangi usul" va "Namuna" maktablarida tahsil koʻrgach, Moskvaga borib, dastlab ishchilar fakulteti (1923—24), soʻngra davlat jurnalistika instituti (1925—28)da oʻqigan: Toshkentga qaytgach, "Qizil Oʻzbekiston" (1928—30) gaz. muharriri oʻrinbosari, soʻng "Yangi Fargʻona" gaz. masʼul muharriri (Koʻqon, 1930—31), Oʻzdavnashr bosh muharriri (1931 — 33) bulib ishlagan. N.S. tarjimonlik faoliyatida oʻzbek tiliga ruscha soʻz va atamalarni olib kirish va oʻzbek tilining shu asosda ruslashtirilishiga qarshi ona tilining sofligi uchun kurashgan. Ayni paytda u arab yozuvidan lotin yozuviga oʻtish jarayonida xalq ommasi savodsiz boʻlib qolmasligi uchun "Kattalar uchun alifbo", "Savodsizlar uchun alifbo", "Chala savodlilar uchun alifbo", "Koʻrlar uchun alifbo" (1929—30), "Savodsizlar uchun oʻqish kitobi" (1936) singari oʻquv qoʻllanmalarini yaratgan. 20—30-yillar oʻzbek matbuotida faol ishtirok etgan. N.S. "Milliy ittihod" tashkilotiga aʼzo boʻlganlik va yoshlar oʻrtasida millatchilik kayfiyatini tarqatganlikda ayblanib hibsga olingan (1938.30.1) va qamoqxonada vafot etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Hayot Naimov

Hayot Naimov (1912.21.3 — Buxoro — 1995.14.2) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Buxoro musiqa bilim yurtini tugatgan (1930). Buxoro teatrida sozanda (1930—41), aktyor (1941—78), rejissyor yordamchisi (1978—86). Hayot Naimov kuproq hajviy aktyor sifatida tanilib, oʻzbek xalq masharabozlik te-atrining ijrochilik anʼanalarini davom ettirgan. Rang-barang satirik va dramatik obrazlar yaratib, sahna sanʼatida uziga xos ijro uslubi bilan iz qoldirdi. Qozi (Hamz a, "Maysaraning ishi"), Vali (U. Hojibekov, "Arshin mol olon"), Shmaga (A. Ostrovskiy, "Aybsiz aybdorlar"), Mansur (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy"), Zargarov (Abdulla Qahhor, "Ogʻriq tishlar"), Mirzakarimboy (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Hoshim labbay (S. Gʻani; F. Soliyev, "Tuy"), Toshbolta (H.Gʻulom; M. Leviyev, "Toshbolta oshiq"), Mulla Bashir (S. Jamol, "Guli siyoh") kabi obrazlar bilan elga tanildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:21-martda tugʻilganlar
Turkum:14-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Nayza

thumb|right|alt=Qadimgi nayza|Qadimgi nayza

Nayza —

1) sanchish yoki irgʻitish uchun moʻljallangan ov va jang quroli. Paleolit davrida paydo boʻlgan. Ilk Nayza 1,5 dan 5 m gacha uzunlikdagi yogochdan uchi oʻtkir qilib yasalgan. Dastlab Nayza uchiga oʻtkir tosh, keyinchalik suyak sanchqi mahkamlangan. Jez davrida Nayza sanchqisi metalldan yasalgan. Qoʻllanilishiga qarab Nayzaning uzunligi turlicha boʻlgan: irgʻitiladigan Nayzalar kalta, piyoda askarlar Nayzasi oʻrtacha, otliq askarlar Nayzasi uzun boʻlgan. 19-asrda miltiq uchiga sanchqisimon (uchlik) va pichoqsimon (taktik) Nayzalar oʻrnatilgan. Nayza jaxrn xalqlarining deyarli hammasida keng tarqalgan;

2) yengil atletikada qoʻllaniladigan asbob.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nayza (naqsh)

Nayza (amaliy sanʼatda) — naqsh turi; naqqoshlikda uchi oʻtkir ov va jang quroli (nayza)ning uslublashtirilgan shaklining takrorlanishidan hosil boʻladi. Sopol va metall buyumlar bezak mujassamotida keng qoʻllanadi, hoshiya naqshlar orasiga ishlanadi. N. barg (oʻsimlik bargiga oʻxshash), N. boʻyin (osti boʻgʻim-boʻgʻim N. shaklida), N. gul (oʻrtada tik chiziq, yuqori va quyida ikki tomonga qarata chiqarilgan shoxlari, yonlarida novdalari boʻladigan), N. madohil (tut daraxtining kaychi bargi kabi uchli) kabi xillari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nayzabarg

Nayzabarg (Sagittaria) —bulduruqoʻtdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda uch yaproqli Nayzabarg (S.trifolia) oʻsadi. Barglari ildiz boʻgʻzidan 60—100 sm gacha oʻsadi, nayzasimon, uchi oʻtkir, bandi uzun. Gullari oq, poyaning uchida oddiy yoki shoxlangan shoda holida, asosan 3 halqa boʻlib joylashgan. Iyun-sentabrgacha gullab mevalaydi. Mevasi yongʻoqcha. Ildizpoyasidan nayzabarg, tuganakli novdalar oʻsadi. Tuganagi va urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 10 mingtagacha urugʻ tugadi. Urugʻlari shamol va suv orqali tarqaladi. 18—26° haroratda unib chiqadi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Sholipoyalarga katta zarar yetkazadi. Asosan, sugʻorish va tashlandiq ariq va kanallar boʻylarida oʻsadi.

Kurash choral ari: urugʻlikni tozalash, ekinni siyrakroq ekish; gerbitsidlar purkash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nayzabozlik

Nayzabozlik — qoʻl jangi dan biri; raqibni nayza sanchib mahv qilish. N. jang qilishning qad. usullaridan biri boʻlib, nayza paydo boʻlishi bilan vujudga kelgan. N.da himoya vositasi sifatida qalqon va sovutdan foydalanilgan. 19-asrning oʻrtalaridan boshlab, miltiqqa nayza oʻrnatilgach, N. zarur boʻlgandagina qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naylon

Naylon (ing. nylon) — polimidlardan olinadigan sunʼiy tola. Yuvuvchi moddalar va ishqalanish taʼsiriga chidaydi. Tabiiy ipakdan mustahkam (qarang Poliamid tolalar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nayman adirlari

Nayman adirlari - Fargʻona viloyatidagi adirlar. Fargona vodiysida, Karkidon suv omborining shim. gʻarbi, Qoraadir togʻlarining jan.-gʻarbida joylashgan. Balandligi 725–750 m, yuqori pliotsen-quyi toʻrtlamchi davrning alevrolit, konglomerat, gil, qumtoshlaridan tuzilgan. Adirlar oʻrtacha parchalangan. Jan.dan boshlanuvchi soy oʻzanlari ularni bir necha joyda kesib oʻtgan. Yuvilgan toʻq boʻz tuproklarda efemerlar, efemeroidlar, shuvoq keng tarqalgan. Yay-lov chorvachiligida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naymansoy

Naymansoy — Fargʻona viloyatidagi soy. Soʻx soyining Sariqoʻrgʻon gidrotugunidan boshlanadi. Dastlab shim.-gʻarbiy yoʻnalishida 12—15 km masofada adirlarni kesib oʻtadi. 40 km dan soʻng tarmoqlarga boʻlinib ketadi Uning Oʻrtaqoʻrgʻon, Kalamush, Qumbosti, Bekobod, Toʻrasoy, Shayxnazar kabi oʻnlab tarmogʻi bor. Soyda kuz va qishda suv kam boʻladi, bahor va yoz paytlarida bu soyga koʻp suv tashlanadi. N. Oʻzbekiston va Dangʻara tumanlaridagi xoʻjaliklar yerini suv bilan taʼminlaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Naypachoq

Naypachoq — yogʻochdan yasalgan puflab chalinadigan sozlarda tovush hosil qiluvchi yupqa plastinka. Ilgari qamishdan tayyorlanganligi uchun qamish til deb atalgan. Hozir boshqa materiallardan ham tayyorlanadi. Yakka (klarnet, saksofon kabi sozlarda) va juft (surnay, goboy, fagot kabi sozlarda) bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naypoya

Naypoya - soyabonguldoshlarga mansub yirik oʻtlar turkumi. 70 dan ortiq turi maʼlum. Asosan, Sharqiy yarimsharning moʻʼtadil mintaqasida tarqalgan. Oʻzbekistonda gulpar turi koʻp oʻsadi. Gulshiraga boy. Koʻpchilik ning poya va barglarini yeyish mumkin, baʼzilari chorva mollari uchun ozuqa. Terini kuydirish xususiyati bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nayrangbozlik

Nayrangbozlik - milliy oʻzbek sirk sanʼati turi; q. Illyuzionizm.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nayrobi

thumb|Nairobi
Nairobi - Keniya poytaxti, 1700 m balandlikdagi yassitogʻlikda joylashgan. Iqlimi ekvatorial, mussonli iklim. Iyul oyining oʻrtacha temperaturasi 15°, martniki 18,7°. Yillik yogʻin oʻrtacha 930 mm. Aholisi 2,07 mln. kishi (1998). N. maʼmuriy jihatdan provinsiyaga tenglashtirilgan poytaxt okrugini tashkil qiladi.

Shaharga 1899-yilda Mombasa — Kisumu temir yoʻlning qurilishi natijasida asos solingan. Keyinroq inglizlarning harbiy bazasi boʻlgan. 1963-yildan mustaqil Keniya poytaxti. Nayrobi — temir yoʻl va shosse yoʻllar tugun i. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdo-sanoat markazi. Oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, toʻqimachilik, metallsozlik, kimyo, qogʻoz, oynashisha, sement sanoati korxonalari mavjud. Milliy universitet, milliy muzey, Sorsbi badiiy galereyasi, milliy teatr, kutubxona, tad-qiqot markazlari bor. Shahar toʻgʻri burchakli reja asosida, binolar yevropacha usulda qurilgan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naytishlilar

Naytishlilar (Tubulidentata) -yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Uzunligi 1—1,5 m, dumi 45—60 sm, vazni 80 kg dan ortiq. Tumshugʻining uchi nayga oʻxshash choʻziq. Oldingi oyoqlari 4, keyingi oyoqlari 5 barmoqli boʻlib, tuyoqsimon tirnokdari bor. Tirnoklari yordamida termitlar inini buzadi yoki yer kovlaydi. Tili uzun, chuvalchangsimon. Tishlari oʻzaro qoʻshilib oʻsgan dentin naychalardan iborat (nomi shundan olingan); tish emali va ildizi boʻlmaydi; tishi doimo oʻsib turadi. Kurak va yirtqich tishlari rivojlanmagan. N.ga faqat 1 tur — Afrika naytishlisi (Orycteropus afer) kiradi. Af-rikaning Sahroi Kabirdan janubroqda joylashgan barcha hududlarida tarqalgan. Tunda faol hayot kechiradi. Uzunligi 3 m gacha in qazib, 1 yilda 1 bola tugʻadi. Asosan, termitlar va chumolilar 6-n oziqlanadi. Terisi va goʻshti uchun ovlanadi. Koʻpchilik hududlarda soni kes-kin kamayib bormoqda. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naycha

Naycha — 1) chakka (soch)ga taqiladigan ayollar taqinchogʻi; bosma usulida gullar bilan bezatilgan yupqa metall yaproqcha oʻrami (nay shakli)dan iborat; oʻrta qismiga feruza koʻzli yirik dumaloq munchoq oʻrnatilgan, naychaning 2 cheti feruza koʻzlar qatori bilan hoshiyalangan; atrofi va oʻrtasidan shokila (marjon, yaproqcha, baʼzan tanga)lar osilgan. Naychadan chakkadagi soch tolalarini qistirib qoʻyish uchun foydalaniladi; 2) zargarlikda soch-popukka. taqiladigan kumushdan yasalgan naysimon boʻlak; Naycha yuzasi bosma islimiy naqshlar bilan bezatilgan, yuqori qismi qubbali, qubba atrofi emal yoki feruza koʻzlar bilan oʻralgan; quyi qismi kengayib borib 4 ta boʻlak (parrak)ga ajraladi. Naycha orasidan oʻrilgan (eshilgan) qora iplar (soch) tutami oʻtkaziladi; 3) chakka va boshga taqiladigan taqinchoqlarning pat, ukpar oʻrnatish uchun kilingan qismlari ham naycha deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Nalbandyan Mikael Lazarevich

Nalbandyan Mikael Lazarevich (1829.2(14). 11, Rostov-Don tumani – 1866.31.3.(12.4), Kamishin shahri) – arman yozuvchisi, faylasuf. Yangi arman adabiy tilining asoschilaridan biri. 1855-1858-yillar Moskva universitetining tibbiyot fakultetida tahsil olgan, soʻng shu yerda arman tilida nashr etiladigan „Yusisapayl“ („Shimol yogʻdusi“) jurnalida ishlagan (1858-1860-yillar). „Kolokol“ va „Sovrenemik“ jurnallarining taʼsirida inqilobiy demokratizm tomoniga oʻtgan. Nalbandyan 1860-1862-yillarda Turkiya, Hindiston va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlariga sayohati davomida A. I. Gersen va N. P. Ogaryovlar bilan tanishgan. Keyinroq „Megu“ („Asalari“) jurnali qoshida yashirin inqilobiy tashkilot tuzgan, jamiyatni keskin tanqid etuvchi asarlari uchun qamoqqa olingan va keyinchalik surgunda vafot etgan. Nalbandyan falsafa, iqtisod, pedagogika, tilshunoslik bilan shugʻullangan, Feyerbax va Chernishevskiy fikrlarini rivojlantirgan. Nalbandyan falsafasi arman xalqi ijtimoiy tafakkuri rivojida muhim bosqich hisoblanadi. Asosiy publitsistik asari „Dehqonchilik haq yoʻl“ (1862). „Birovga soʻz, boshqaga kelin“ (1858), „Kundalik“ (1858-1860-yillar) romanlari bilan arman tanqidiy realizmiga asos solgan. Adabiy-estetik qarashlari „Arman yozuvi haqida soʻz“ (1854-1855-yillar), „Tanqid“ (1858) asarlarida oʻz ifodasini topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Armaniston:Yozuvchilar‎

Turkum:1829-yilda tugʻilganlar
Turkum:1866-yilda vafot etganlar
Turkum:14-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:12-aprelda vafot etganlar
Vladimir Nalivkin

Vladimir Petrovich Nalivkin (1852.15.7, Kaluga - 1918.20.1, Toshkent) — tarixchi, sharqshunos, lingvist va pedagog.
 Biografiyasi 
1852-yil 25-fevralda (boshqa ma'lumotlarga ko'ra, 15-iyul) Kaluga shahrida zodagon oilasida tug'ilgan.

1-harbiy gimnaziyani, keyin Pavlovsk harbiy bilim yurtini tamomlagan. Kollejni tugatgach, Orenburg kazak polkiga xizmat qilish uchun yuborildi.
1873-yil artilleriya bilim yurtini tugatgach, Turkistonda xizmat qilgan, Xiva va Qoʻqon yurishlarida qatnashgan. Qisqa muddat Namanganda harbiy boshliqning yordamchisi boʻlib ishlagan. Yerli aholining tili, turmushi va urf-odatlarini yaqindan oʻrganish uchun Nanay qishlogʻidan yer sotib olib, oilasi bilan shu yerda bir necha yil yashagan. Oʻzbek, tojik, arab tillarini puxta oʻrgangan. N. Turkiston oʻlkasida ochilgan birinchi rus-tuzem maktabining dastlabki oʻqituvchilaridan boʻlgan, Toshkent oʻqituvchilar seminariyasida mahalliy tillardan dars bergan (1890-yilgacha). 1890—95 yillarda Sirdaryo, Fargʻona va Samarqand gubernatorining yordamchisi boʻlgan. II Davlat dumasining deputatligiga saylangan. 1917-yilda Muvaqqat hukumatning Turkiston qoʻmitasiga raislik qilgan, mensheviklarni yoklagan.

 Ilmiy faoliyati 
Turkiston oʻlkasining tarixi, etnografiyasi, islom madaniyatiga doir koʻplab asarlar yozgan, oʻzbek ("sart"), fors tillari boʻyicha qoʻllanmalar yaratgan, "sartcha" (oʻzb.)-ruscha, ruscha-"sartcha" (oʻzb.), ruscha-forscha lugʻatlartuzgan. Akad. V. V. Bartoldnint taʼrificha, N. "ruslar orasida oʻzbek tili va turmushini eng yaxshi bilgan" olim edi. Uning xotini M. V. Nalivkina bilan birga yozilgan "Fargʻonadagi oʻtroq aholi ayollarining turmushiga doir ocherklar" hamda "Qoʻqon xonligining qisqacha tarixi" asarlari sharqshunos olimlar tomonidan yuqori baholangan. Keyingi asar 1899-yilda Parijda fransuz tilida A.Dozon tarjimasida bosilgan. 
Vafoti
Bolsheviklar Taʼsis majlisini tarqatib yuborib, zoʻravonlik bilan hokimiyatni bosib olgandan keyin N. boʻlajak qatagʻonlar va vahshiyliklarni oldindan koʻra olgan. U 1918-yil 20-yanvarda Toshkentda bolsheviklar tuzumiga norozilik sifatida xotinining qabri ustida oʻzini otib oʻldirgan.Abdullayev, Ortiqboy. "Nalivkin Vladimir Petrovich" OʻzME. N-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Russko-sartovskiy i sartovskorusskiy slovar, s prilojeniyem kratkoy grammatiki po narechiyam Namanganskogo uyezda, sost. V. Nalivkin i M. Nalivkina, Kazan, 1884; Azbuka dlya russko-musulmanskix shkol osedlogo naseleniya Turkestanskogo kraya, izd., 2, ispr, T., 1986; Sartovskaya xrestomatiya dlya Turkestanskoy uchitelskoy seminarii, T., 1896; Rukovodstvo k prakticheskomu izucheniyu sartovskogo yazika, Samarqand, 1898.

==

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Tarixchilar
Turkum:1825-yilda tugʻilganlar
Turkum:1918-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Dmitriy Nalivkin

Dmitriy Vasilyevich Nalivkin 1889.13(25).8, Peterburg, - 1982.3.3, Sankt-Peterburg — rus geologi va paleontologi, akademik (1946), Turkmaniston Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1951), Mehnat Qahramoni (1963). Ilmiy ishlari stratigrafiya, paleontologiya, paleozoy paleogeografiyasi, regional geologiya, Ural, Oʻrta Osiyo, Sharkiy Yevropa platformasi foydali qazilmalarini izlab topishga bagʻishlangan. Dmitriy Nalivkin — fatsiyalar haqidagi taʼlimotga asos soluvchilardan biri. Geologik xaritalar tuzishda qatnashgan.

 
 Ocherki geologii Turkestana, M.. 1926; Ucheniye o fatsiyax, 3 izd., t. 1—2, M.— L., 1955—56; Braxiopodi verxnego i srednego devona Turkestana, M. — L., 1930; Uragani, buri i smerchi, L., 1969.

 

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1982-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiyada tugʻilganlar
Nalchik

Nalchik (1921-yildan) – Kabarda-Balkariya poytaxti. Katta Kavkazning shimoliy etaklarida, Nalchik daryosi boʻyida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 235,7 ming kishi (1998). Nalchik Kabarda-Balkariya sanoat mahsulotining 50%ini beradi. Mashinasozlik („Sevkavelektrod“, „Telemexanika“ korxonalari, elektrovakuum, yarim-oʻtkazgichli priborlar, stanok-sozlik va boshqa zavodlari), rangli metallsozlik, kimyo oziq-ovqat, yengil sanoatlari rivojlangan. Baland togʻ geofizika ilmiy tadqiqot instituti, 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, KabardaBalkariya universiteti), 2 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari, filarmoniya faoliyat koʻrsatadi. Balneologik va togʻiqlimiy kurorti bor (Nalchikdan 3 km narida, Dolinskda 500–550 m balandlikda joylashgan). Nalchik Shimoliy Kavkazdagi turizm va alpinizm markazlaridan biri. N. 1817-1818-yillarda ruslarning harbiy istehko-mi sifatida vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nam sigʻimi

Nam sigʻimi, tuproq nam sigʻimi — tuproqning namni tutish xususiyatini tavsiflovchi kattalik; tuproq massasi yoki quruq tuproq hajmiga nisbatan foizlardagi namlik miqdori yoki suv qatlamining mm lardagi balandligida ifodalanadi. Tuproqning granulometrik tarkibi va tuzilishiga, undagi gumus tarkibiga boglik. Nam sigʻimining asosiy toʻla nam sigʻimi (tuproqning barcha govaklari suv bilan toʻlganda) tuproq singdira oladigan suv miqdori; kapillyar nam sigʻimi— grunt suvlari sathi ustidagi tuproq qatlami suv va tuproq zarralari oʻrtasidagi molekulyar tortishish kuchlari taʼsirida tutib turadigan eng koʻp suv miqdori. Meʼyoriy (chegaradagi) dala Nam sigʻimi (barcha gravitatsion suv oqib ketgandan soʻng tuproq tutib qoladigan suv miqdori, oʻsimliklar uchun asosiy namlik manbai). Meʼyoriy dala va kapillyar nam sigʻimi qishloq xoʻjaligi ekinlari optimal sugʻorish rejimini hamda melioratsiya uchun zarur suv normalarini hisoblab chiqishda katta ahamiyatga ega. Meʼyoriy dala nam sigʻimi 1 m qalinlikdagi gilli tuproq uchun, odatda, tuproq massasiga nisbatan 25%, ogʻir oʻrtacha qumoklikda 19%, yengil qumoklikda 16%, qumloqda 13% va qumlikda 10% atrofida boʻladi. Sobirjon Azimboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nam toʻplash

Nam toʻplash – qor va yomgʻir suvlarini toʻplash, oqib ketishiga yoʻl qoʻymaslik yoʻli bilan tuproqsa nam yigʻishga qaratilgan agrotexnikaviy tadbir. Tuproqning 1,5–2 m qatlamida ekinlar kelgusi yil bahorda yoki yozning boshlanishida foydalanishi mumkin boʻlgan suv zaxirasini yaratish uchun oʻtkaziladi. Nam toʻplash namgarchilik yetishmaydigan va oʻzgarib turadigan mintaqalarda muhim ahamiyatga ega. Oʻrta Osiyo xududida nam toʻplash, asosan, togʻ oldi rayonlarda olib boriladi. Nam toʻplash boshqa agrotexnikaviy tadbirlar (erta shudgorlash, kuzgi yoki qishki suv berish va hokazo) bilan qoʻshib olib borilganda yaxshi samara beradi. Nam toʻplashga kuzdan xrzirlik koʻriladi, joyning relyefi, tuproq holati va hokazoni hisobga olgan holda oldindan tayyorlangan texnologiya xaritasiga muvofiq olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Namakob suvlar

Namakob suvlar — 1) liman, shoʻr koʻllar, sunʼiy havzalar, shuningdek, yer osti suvlarining yuqori darajada minerallashgan tabiiy suvlari. Ular yer osti gidrosferasida keng tarqalgan. Namakob suvlar haroratiga qarab sovuq (20° dan past); iliq (20—35°), issiq (35—42°) va juda issiq suvlarga boʻlinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Yana qarang 
Yer osti namakoblari.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Namangan adirlari

Namangan adirlari - Namangan viloyatidagi adirlar. Namangan shahridan shim.da, jan.-gʻarbiy yoʻnalishda joylashgan. Uzunligi 35–40 km, eni 8–10 km. Adirlar pliotsen — quyi toʻrtlamchi davrning qoʻngʻir alevrolitlaridan tu-zilgan, ularga kichik qatlam holda gravelit va konglomeratlar aralashgan. Namangan adirlari meridianal yoʻnalishda oqadigan soy (Chortoqsoy, Pochchaotasoy, Namangan-soy, Kosonsoy va boshqalar)lar oʻzani bilan boʻlingan. Chekkalari atrofidagi tekisliklarga sekin-asta qoʻshilib ketgan. Bir oz tikroq yon bagʻirlarida tub jinslar yuzasi ochilib krlgan. Tuproqlari yuvilgan, dagʻal skeletli, yupqaroq, gumus miqdori 0,5—1,0%. Oddiy boʻz tuproklarda rang, qoʻngʻirbosh, efemeroidlar keng tarqalgan. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi. Keyingi vaqtlarda adirli yerlar oʻzlashtirilishi munosabati bilan tuproqlarning shoʻrlanishi, eroziya, yon bagʻirlarining oʻpirilishi kabi jarayonlarning rivojlanishi kuzatilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Namangan asnam tekstil qoʻshma korxonasi

Namangan Asnam tekstil qoʻshma korxonasi — Oʻzbekiston – Turkiya qoʻshma toʻqimachilik korxonasi. Masʼuliyati cheklangan jamiyat maqomiga ega. Taʼsischilari - „Oʻzbekyengilsanoat“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi, „Yengilsanoatinvestxomashyo“ aksiyadorlik jamiyati va Turkiyaning „Astop“ firmasi. Korxona qurilishi 1992-yil iyulida imzolangan shartnomaga asosan boshlanib, 1994—2001-yillarda qurildi va ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish 2001-yil apreldan boshlandi.

Nizom jamgʻarmasi 6,99 mln. AQSH dollari. Shundan Oʻzbekiston tomonining ulushi 42% (2,93 mln. dollar), xorijiy hamkorlar ulushi 58% (4,06 mln. dollar). Namangan asnam tekstil qoʻshma korxonasining yillik loyiha quvvati 3600 t paxta kalava ip ishlab chiqarish korxona paxta tolasidan tayyor gazlamalar, trikotaj va tikuvchilik mahsulotlari ishlab chiqaradi. Yigiruv, toʻquv, pardozlash majmuasiga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Namangan atlas aksiyadorlik jamiyati

Namangan Atlas aksiyadorlik jamiyati - Oʻzbekistondagi yirik toʻqimachilik korxonasi. „Oʻzbek ipagi“ uyushmasining „Shoyi“ aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Korxona, asosan, tabiiy ipak, sof ipakdan tayyorlangan milliy xonatlas, tandasi sof ipak va arqogʻi paxta ipli adras va beqasam gazlamalari hamda sof ipakdan qadimgi miniatyuralar tasvirlari bilan gilamlar ishlab chiqaradi. Jamiyat tarkibida pillakashlik, boʻyoqchilik, toʻquvchilik korxonalari bor.

1925-yilda mahalliy hunarmand, toʻquvchi kosiblarni birlashtirgan „Yangi rivojiya“ arteli tashkil etilgan. 1962-yilda korxona Namangan shoyi toʻqish fabrikasiga aylantirildi. 1971-yilda Namangan abrli shoyi toʻqimachilik kombinati, 1994-yildan hozirgi nomda. 1973-yillarda 202 t ipak ishlab chiqaradigan pillakashlik korxonasi, 1976—80 yilda 7,2 mln. milliy gazlama ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlgan boʻyoqchilik va toʻquvchilik korxonalari ishga tushirildi. 1994-yilda kombinat davlat tasarrufidan chiqarildi va aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi.

1998-yilda pillani qayta ishlash jarayonida chiqqan chiqindilardan ipak tayyorlashga ixtisoslashgan „Silk Road“ Oʻzbekiston—Yaponiya qoʻshma korxonasi ishga tushirildi. 2002-yilda paxta ipi ishlab chiqaradigan „Channa-Teks“ Oʻzbekiston—Xitoy qoʻshma korxonasi qurib bitkazildi. 2003-yilda esa Janubiy Koreyaning „Ay-Di-Zi“ korporatsiyasining zamonaviy pillakashlik avtomatlari oʻrnatilib, korxona quvvatlari oshirildi. Mahsulotlari xorijga eksport qilinadi.

Korxonada 1,6 mln. m tayyor gazlama (shundan 956 ming m ipak gazlama, 645 ming m ip gazlama), 65 t tabiiy ipak tayyorlandi (2002). Korxonada 3000 ga yaqin ishchimuxandis xodimlar ishlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Namangan zilzilasi

Namangan zilzilasi - Namanganda roʻy bergan zilzila. 1927-yil 12-avgustda sodir boʻlgan. Zilzila magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha M-5.2 zilzila kuchi 12 ballik MSK-64 shkalasi boʻyicha 8 ball boʻlgan. Namangan zilzilasi gipotsentri 14 km chuqurlikda, epitsentri esa Fargʻona shimolidagi fleksura-yorilmasida joylashgan. Zilzila vaqtida koʻpgina uylar shikastlangan. Oʻsha yili 19-avgustda zilzilaning eng kuchli aftershoki 7 ball kuch bilan takrorlandi. Uning magnitudasi M-5,7, chuqurligi N-20 km. Yana bir necha oy davomida zilzilaning koʻplab aftershoklari roʻy berdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar
Namangan karbonam aksiyadorlik jamiyati

Namangan karbonam aksiyadorlik jamiyati – „Oʻzkimyosanoat“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi korxona. Asosiy ishlab chiqarish mahsulotlari: texnik, tozalangan karboksil-metilsellyuloza, burgilash reagenti, shuningdek, xalq isteʼmoli mollari, gulqogʻoz yelimi va boshqa ishlab chiqaradi. Namangan kimyo zavodi nomi bilan 1942-yilda neftni qayta ishlash sanoati uchun karboksilmetilsellyuloza ishlab chiqarish maqsadida tashkil etilgan. 1983-yilda zavodda tozalangan karboksilmetilsellyuloza ishlab chiqarish boʻyicha yangi sex ochildi. 1991-yilgacha sobiq Ittifoqtar-kibiga kiruvchi respublikalarning neft-gaz sanoati ehtiyojlarini taʼminlovchi ushbu turdagi mahsulotlarning asosiy ishlab chiqaruvchisi edi. Korxona 1997-yildan „Karbonam“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 3-d texnik va tozalangan karboksilmetilsellyuloza ishlab chiqarishga ixtisoslashgan Markaziy Osiyoda yagona korxona. Fargona furan birikmalari zavodida ishlab chiqariladigan sellyuloza asosiy xom ashyo hisoblanadi. Korxona mahsulotlarining 30% ichki bozorga, qolgan qismi eksportga chikariladi. Asosiy isteʼmolchilari – neftni qayta ishlash va lok-boʻyoq sanoati korxonalari. N. „K.“ A. J. yiliga 13 ming t texnik va 2,6 ming t tozalangan karboksil-metilsellyuloza ishlab chiqarish quvvatiga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Namangan viloyati
Namangan mexmash aksiyadorlik jamiyati

Namangan Mexmash aksiyadorlik jamiyati – „Oʻzmashsanoat“ uyushmasi tarkibidagi ishlab chiqarish korxonasi. Asosan, nostandart qurilmalar, suv quvurlari zulfinlari, maxsus texnologik uskunalar, qishloq xoʻjaligi texnikalariga ehtiyot qismlar, metallkonstruksiyalar va xalq isteʼmol mollari, gilam toʻqish dastgoxlari, seyflar va boshqa mah-sulotlar ishlab chikariladi. 1974-yilda „Namangan mexanizatsiya va avtomatlashtirish vositalari mashinasozlik zavodi“ nomi bilan ishga tushirilgan, 1982-yilda ilgʻor texnologik uskunalar bilan qayta jihozlangan korxona qurib bitkazildi. 1991-yilga qadar harbiy sanoat uskunalari ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan. 1995-yildan hozirgi nomda. Korxonada bir yilda 50 dan ortiq turdagi mahsulotlar tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Namangan muhandislik-iqtisodiyot instituti

Namangan muxandislik-iqtisodiyot instituti – muhandis va iqtisodchilar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat instituti Namangan filiali negizida 1992-yil tashkil etilgan. Institut tarkibida 5 fakultet (iqtisod, empresaliya, minstituwternatiaogiya va sirtqi) bor. Institutda 17 ta kafedra, iqtidorli talabalar instituwternati, litseyi, iqtisodiy taʼlim hududiy (regional) markazi va uning qoshida ixtisoslashgan sport boʻlimi, ilmiy va xalqaro aloqalar, maʼnaviyat boʻlimlari vaa iqtidorli talabalar bilan ishlash, axborotlar texnologiyalari va masofaviy oʻqit3*ish markazi, multimedia sinflari, tayyorlov kuwrslari, markaziy kutubxona va sho#xobcha kutubxonalar (80 ming nusxa), 4 ta ilmiy laboratoriya, „Lochin“ sport-soglomlashtirish klubi, „Ziyo“ kichik bosmaxonasi mavjud. Institutda darsliklar, risola va uslubiy aQwqoʻllanmalar chop etiladi.

9 ta yoʻnalish boʻyicha bakalavrlar t oayyorlanadi, magistratura va aspirantura q se wqmavjud. Institutda 120 prof, oʻqituvchi, jumladan 7 fan doktori va professor, 61 fan nomzodi, dotsentlar ishlaydi (2003).
3
Institut 2 mutaxassislik (menejmenet vá toʻqimachilik xom ashyosini dastlabki ishlash mutaxassisliklari) boʻyicha aspirantura orkali oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagw e wogik kadrlar tayyorlaydi.

Magistraturada uzluksiz taʼlim tiziwmining yuqori malakali magistrlarini tayyorlash uchun 6 ta mutaxassislik guruhlari tashkweweeseil qilingan. Institut olimlari Moskva toʻqima a empresa A empresa z wweeeeweww aí w este chilik akademiyasi va Sankt-Peterburg texnologiya va dizayn instituti, AQSH xalqaro rivojlanish agentligi „Yevroaziya“ jamgʻarmasi va Xalqaro mehribonlik korpusi bilan hamkorlik qilib keladi. Institutda oʻtkazilgan ilmiy tadqiqotlar iqshlari natijasida 10 dan ortiq ixtiro qilindi va ularning aksariyati ishlab chiqarishga joriy etildi. Institutda 2002/2003 oʻquv yilida 2300 dan ortiq talaba taʼlim oldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi institutlar‎
Namangan neft koni

Namangan neft koni - Namangan shahrining shimoli-sharqida, Namangan antiklinal burmasida joylashgan. Namangan strukturasi dastlab 1933-yilda oʻrganilgan. Keyingi yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasiga asoslanib chuqur burgʻi qudugʻi qazildi. Paleogen yotqiziqlarining dolomitlashgan ohak-toshlardan tuzilgan turkiston qatlamlaridagi 5-gorizontda neft borligi tasdiqlandi. Umumiy qalinligi 10 m, samarali qalinligi 3–4 m, oʻrtacha gʻovakligi 10%, oʻtkazuvchanligi 30— 100 millidarsigacha. Gorizontning oʻrtacha chuqurligi 3630 m, uzunligi 5,4 km, eni 3,6 km. Boshlangʻich qatlam bosimi 600 atmosfera, gaz omili 180 m³/t.

Neftning zichligi 0,856 g/sm3. Tarkibidagi oltingugurt 0,30%, koks 3,4%, parafin 5,0%, qatronlar 8% ni tashkil etadi. Qatlam harorati 87°, yengil fraksiyalar chiqishi 100°da 3%, 200° gacha 23% va 300° gacha 41%. Neftdagi yoʻldosh gaz zichligi 0,955 (azot miq-dori 3,0% gacha va metan 63,9%). Qatlam suvlarining zichligi 1,060 g/sm3, minerallashganligi 4708 mg/ekv.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Namangan
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Namangan notoʻqimachi aksiyadorlik jamiyati

Namangan notoʻqimachi aksiyadorlik jamiyati – „Oʻzbek yengilsanoat“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi sanoat korxonasi. 1932-yilda „Besh yillik“ arteli nomi bilan tashkil etilgan. 1941—43 yilda front uchun shinel va movutlar ishlab chikarilgan. 1965-yildan korxona yigiruv toʻquv notoʻqima mato fabrikasiga, 1982-yilda Baliqchi notoʻqima mato fabrikasi ishga tushirilgach, notoʻqima mato ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi. 1994-yildan hozirgi nomda. 1995-yilda sunʼiy moʻyna ishlab chiqarish texnologiyasi oʻzlashtirildi.

Korxonada, asosan, mahsulot oʻrash uchun notoʻqima mato, paxtali vatin va sunʼiy moʻyna ishlab chiqariladi. 2002-yilda 16,5 mln. m2 notoʻqima matolar tayyorlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Namangan haqiqati

Namangan haqiqati – Namangan viloyat hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Namangan shahrida oʻzbek tilida haftada 2 marta chiqadi. Dastlab „Ishchilar qalqoni“ (1918—19), „Erkinlik“ (1919—21), „Zarbdor“ (1921-36), „Stalin haqiqati“ (1936—48) nomlarida bosilgan. 1958-yildan hozirgi nomda. Gazetada turli davrlarda Lutfulla Olimiy, Turgʻun Poʻlat, Husniddin Sharipov, Habib Saʼdulla, Hamid Nuriy, Rustamjon Ummatov kabi jurnalistlar faoliyat koʻrsatishgan. „Namangan haqiqati“da uzoq yillar samarali mehnat qilgan Ibrohim Yusupov, Fazliddin Mirzayev, Ermamat Nurmatov, Hamidaxon Mamajonova, Abdufattoh Rajabov, Gʻulomjon Akbarovlar Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi, Respublikada xizmat koʻrsatgan jurnalist faxriy unvonlariga sazovor boʻlishgan.

„Namangan haqiqati“ viloyat hayotining koʻzgusi sifatida umumiqtisodiyot, sanoat, qishloq xoʻjaligi, taʼlim va boshqa sohalardagi yangilik va oʻzgarishlarni, jismoniy tarbiya va sport masalasini keng va mufassal yoritadi. „Tadbirkor“ nomli ilovasi ham bor. Gazeta adadi 5100 (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Namanganmash aksiyadorlik jamiyati

Namanganmash aksiyadorlik jamiyati – „Oʻzmashsanoat“ uyushmasi tarkibidagi yirik korxona. 1962-yilda Namangan mashinasozlik zavodi nomi bilan bunyod etilgan. Korxona, asosan, neft va gaz sanoatida, kommunal xoʻjaligida ishlatiladigan suriluvchi shpindelli egiluvchan klinli poʻlat, titan, choʻyan zulfinlar, surilmaydigan shpindelli, parallel chuyan zulfinlar, korroziyabardosh membranali klapanlar, yuqori bosimda ishlaydigan ventillar ishlab chikaradi.

1967-yilda truboprovodli zadvijkalar ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 1973-yildan boshlab DU-150, DU-200 titan zadvijkalar tayyorlash yoʻlga qoʻyildi va 1980-yilga kelib ularning nomenklaturasi 15 xilga yetkazildi. Namanganmash aksiyadorlik jamiyati hajmlari koʻpay-ib, qoʻshimcha ish joylari yaratildi hamda mahsulotlarni eksport qilish yoʻlga qoʻyildi. Zadvijkalarning yangi ni oʻzlashtirish va choʻyan hamda poʻlat quyma texnologiyalarni joriy qilish maqsadida yangi quyuv sexi qurib ishga tushirildi.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng korxonada respublika ehtiyojlari uchun zarur hisoblangan bir necha turdagi import oʻrnini bosuvchi mahsulotlar tayyorlana boshladi. Buning uchun, metall yuzasiga polietilen qoilash va quyuv sexida poʻlat chiqindilarni eritib mahsulotlar quyish tex-nologiyalari oʻrnatildi. Natijada korxonada ishlab chiqarilgan membranali klapanlar, choʻyan va poʻlat quyma zulfinlar ichki va tashqi bozorda sotilmoqda. Mahsulotlar (payvandlangan, quyma poʻlat zulfinlar), asosan, Belarus, Kozogʻiston va Rossiya davlatlariga eksport qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Namanganskaya pravda

Namanganskaya pravda („Namangan haqiqati“) – Namangan viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Namangan shahrida rus tilida haftada 1-marta chiqadi.

Dastlab 1917-yil noyabr oyida „Izvestiya Namanganskogo Sovdepa“ („Namangan deputatlari kengashi xabarlari“, 1917— 20) nomi bilan chop etilgan. Turli yillarda „Rabochiy put“ („Ishchi yoʻli“, 1920-21), „Udarnik“ („Zarbdor“, 1934— 45), „Za kommunizm“, („Kommunizm uchun“, 1941—58) nomlari bilan nashr etilgan. 1958-yildan buyon hozirgi nomda chop etilmoqda .

Gazetada ijtimoiy-siyosiy, maʼnaviy-madaniy hamda bozor islohotlariga oid taxliliy maqolalar keng yoritiladi. Shuningdek, undagi maxsus rubrikalarda sanʼat va adabiyot haqidagi xabarlar, ijodkorlarning asarlari muntazam chop etib boriladi. Adadi 4000 ga yaqin (2024).

2019-yildan buyon gazetaning veb-sayti faoliyat yuritmoqda.

Gazetaga 2020-yildan buyon Odiljon Inomov bosh muharrirlik qilib kelmoqda.
 

Turkum:Gazetalar
Namangansoy

Namangansoy — Namangan viloyatidagi soy. Chatqol togʻlarining qorli choʻqqilaridan boshlanuvchi Pochchaotasoydan Zarkent qishlogʻi yonida suv oladi. Adirlar va adirlar orasidagi tekisliklarni kesib oʻtadi. Uzunligi 48 km. Qor va yomgʻir suvidan toʻyinadi. Yillik suv sarfining 60% bahor va.yoz oylariga toʻgʻri keladi. Yangiqoʻrgʻon va Namangan tumanlari ekin maydonlarini sugʻoradi. „Oʻzbekengilsanoat“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi yirik toʻqimachilik korxonasi. Korxonada, asosan, paxta tolasidan kalava ip, sur (xom) va tayyor gazlamalar, notoʻqima matolar hamda xaridorlar buyurtmasi asosida tikuvchilik mahsulotlari tayyorlanadi.

Korxona 1967-yilda Namangan shoyi va kostyumbop gazlamalar kombinati nomi bilan ishga tushirilgan. 1974-yilda OʻzSSR 50 yilligi nomidagi „Namangan shoyi ishlab chiqarish“ birlashmasi deb nomlandi. 1994-yilda birlashma ochiqturdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 1998-yildan hozirgi nomda. „N.“ a. j. viskoza, lavsan tolalar va ularning aralashma tolalaridan koʻylakbop, plashbop gazlamalar, sunʼiy ip gazlamalar ishlab chiqarishga ixtisoslashdi. Chetdan sunʼiy tolalarni xarid qilish imkoniyatlari cheklanganligi sababli kombinatda 1997-yildan boshlab paxta tolasidan mahsulot ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Korxona tarkibida yiliga 6,3 ming t kalava ip ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlgan 1-va 2-yigiruv fkalari, yiliga 28,1 mln. m sur va 28,5 mln.m tayyor gazlama ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlgan toʻquv fabrikasi, gul bosish-pardozlash fabrikasi, Haqqulobod shahridagi tikuv fabrikasi bor. 1997-yilda Germaniyaning „Truchler“, „Grossenxayner“, „CSM“ firmalarining zamonaviy texnologiyalari bilan jihozlangan 2-yigiruv fabrikasi ishga tushirildi va jahon bozorida raqobatbardosh ip gazlamalar tayyorlana boshladi. Janubiy Koreya va Turkiya davlatlariga paxta kalava ip eksport qiladi. Aksiyadorlik jamiyatida 5 mingga yaqin ishchixizmatchilar mehnat qilmoqda. 2002-yilda 6 ming t kalava, 22 mln. m sur gazlama, 21,9 mln. m tayyor gazlamalar, 320 ming m notoʻqima matolar ishlab chikarildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Namdin

Namdin — Vyetnamning shimoliy qismidagi shahar, Xongxa daryosi deltasidagi port. Xonamnin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 172 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik sanoati (ip gazlama va ipak gazlama ishlab chiqarish) rivojlangan. Oziq-ovqat, oynashisha sanoati korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Namib

Namib — Afrikaning jan.gʻarbiy sohillaridagi choʻl. Atlantika okeani sohili boʻylab, shim.da Namib shahri yaqinidan jan.da Olifants daryosi quyilish joyigacha 2100 km ga choʻzilgan. Eni 50–130 km. Yer yuzasi tekislik boʻlib, materik ichkarisiga zinapoyasimon koʻtarilib borgan (1000–1200 m). Sharqiy va shimoliy qismi qumli, janubiy toshloklichoʻl. Iklimiga qirgʻoq boʻylab oʻtgan sovuq Bengela oqimining taʼsiri bor. Eng iliq oyning oʻrtacha temperaturasi 17—19°, eng salqin oyniki 12—13°. Yillik yogʻin kam boʻlsada (10–100 mm), lekin havoning namligi yuqori. Namibni Kunane va Oranj daryolari kesib oʻtgan. Oʻsimliklari siyrak. Grunt suvlari yer yuzasiga yaqin joylarda baʼzi kserofit oʻsimliklar, akatsiya, aloe va boshqa oʻsadi. Olmos, uran konlari bor. Milliy boglar tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Choʻllar
Turkum:Afrika
Namlik

Namlik — havodagi suv bugʻlari va fizik jismlar tarkibidagi suv miqdori; ob-havo va iqlimni, jismlarning xossalarini belgilaydigan omillardan biri. Namlik havoning suv bugʻlariga, jismlarning suvga qanchalik toʻyinganligiga, ularning tabiatiga, zichligiga yoki gʻovakligiga, ichki va tashqi sirtlari oʻlchamlariga bogʻliq. Odatda, namlik jismning dastlabki ogʻirligiga (ogʻirlik boʻyicha namlik) yoki hajmiga (hajmiy namlik) nisbatan foizlarda belgilangan suv miqdori bilan ifodalanadi. Uni materialning quruq qismi massasi birligiga nisbatan olingan suv miqdori bilan ham ifodalash mumkin. Materiallar (Mas, paxta, taxta), maqsulotlar (don va boshqalar) ning namlik darajasini belgilab qoʻyishning xalq xoʻjaligida ahamiyati katta. Koʻp jismlar (Mas, don, sement) maʼlum namlikdagina moʻljallangan maqsad uchun yaraydi. Odam, jonivor va oʻsimliklarning hayoti ham maʼlum darajadagi namlik va muhitning nisbiy namligiga bogʻliq. Namlik miqdori maxsus asbob — namlik oʻlchagich bilan oʻlchanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Yana qarang 
Havo namligi

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Namlik oʻlchagich

Namlik oʻlchagich — gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlar (shu jumladan, sochiluvchan jismlar, masalan, tuproq, qum) namligini oʻlchaydigan asbob. Gigroskopik, elektr-kimyoviy, gigrometrik va psixometrik xillari bor. Gigroskopik namlik oʻlchagichning ishi materiallar va moddalarning atrof muhitdagi namlik (suv bugʻlari) ni oʻziga yutish xossasiga asoslangan. U gazlar va suyukliklarning namligini oʻlchashda ishlatiladi. Elektrkimyoviy namlik oʻlchagich jismlardan elektr toki oʻtkazilganda unda kimyoviy reaksiya yuz berib, namlik miqdorini oʻzgartirishga asoslangan. U bilan ham gazlar va suyukliklarning namligi oʻlchanadi. Gigrometrik Namlik oʻlchagichning ishi namlik miqdoriga qarab yogʻsizlantirilgan soch tolasining oʻz uzunligini oʻzgartirishi xossasiga asoslangan. U gazlarning namligini oʻlchash uchun ishlatiladi. Psixrometrik namlik oʻlchagichning ishi ikki termometr (biri quruq, ikkinchisining ustiga hoʻllangan mato oʻralgan) ning koʻrsatishlar farqini oʻlchashga asoslangan. Bu ham gazlar uchun moʻljallangan. Namlik oʻlchagichlarning sigʻimli, konduktometrik va yadroviy magnit rezonans hodisasiga asoslangan ham bor. Bular suyukliklar va qattiq jismlar namligini oʻlchash uchun moʻljallanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Namoyon

Namoyon (forscha — koʻrinish, manzara) — naqsh mujassamoti; atrofi hoshiya naqsh (koʻpincha zanjira, ruta) bilan oʻralgan bezak, tasvir va boshqalardan iborat. Amaliy bezak sanʼatida vokelik (chamanzor, bogʻu boʻston, daryo, gul, barglar va boshqalar)ning shartli umumlashma tasviriy obrazini oʻzida aks ettiradi. Asosan, Oʻrta Osiyo naqqoshligiga xos boʻlib, mustaqil naqsh mujassamotining eng murakkab turi. Namayaon yaratishda usta naqqoshlar girih va islimiy naqshlardan mohirona foydalanadi, N.ni uzoq va yaqindan koʻrinishini qisobga oladi. Naqshning band va tanoblarini darajalarga ajratib, bi-rinchi darajali naqsh chiziklariga alohida ahamiyat beradi. Namayonda girih asosiy, oʻsimliksimon naqsh toʻldiruvchi oʻrin tutadi va u asosiy naqsh (girih)ni bosib oʻtmaydi. Faqat girixdan tuzilgan N.da ham asosiy va toʻldiruvchi naqshlar boʻladi, yaʼni yirik girihlar ichiga maydalari chiziladi. Oʻzbekiston hududidagi har bir vohada namayon bir-biridan farq qiluvchi oʻziga xos bezak uslubiga ega: Xiva naqqoshligida Namayon bandlari birbiri bilan oʻzaro chetan kabi bogʻlanadi, barglar kam ishlatiladi, mujassamot rivojlanish xususi-yatiga ega, unda harakat, mavj koʻproq koʻzga tashlanadi; Toshkent naqkrshligida N.lar oʻsimlik gullarining koʻpligi bilan ajralib turadi; Fargʻona namayonlarida tabiatdagi gul, barg, mevalar va boshqa toʻgʻridan-toʻgʻri tabiiy shakdda tasvirlanadi. Zamonaviy meʼmorlikda, binolar bezaklarida, mustaqil amaliy bezak sanʼati asarlarida namayonlar rang-barang: mehrobi namayon, chorsi namayon, seraftor namayon, majnuntol namayon va boshqa Jumladan, Navoiy teatri binosi bezaklarida namayonning ajoyib namunalarini koʻrish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sanʼat
Namoz Pirimqul oʻgʻli

Namoz Pirimqul oʻgʻli (1879, Kattaqoʻrgʻon, Utarchi qishlogʻi — 1907) — Samarqandda milliy zulm va haqsizlikka qarshi koʻtarilgan ommaviy xalq harakati boshligʻi. Barvaqt yetim qolib (onasi uni tug'ganida vafot etadi, bu shumxabarni eshitgan yuragi kasal otasi ham qo'shilib vafot etadi) amakisinikida yashaydi. Uning Ulug'oy ismli opasi ham bo'lgan. Keyin Samarqandga kelib, xat-savodini chiqaradi. Rus podshosiga mahalliy maʼmurlar kirdikorlaridan shikoyat qilib, bir necha bor xat yozadi. Natija chiqmagach, xalqning norozilik harakatiga boshchilik qildi. Namoz Pirimqul oʻgʻli podsho amaldorlari, boy-badavlat kishilar mol-mulkini tortib olib kambagʻallarga, beva-bechoralarga ulashgan (shu sababdan uni "O'zbek xalqi Robin Gudi" deb ham atashgan). Shuning uchun u yuqori tabaqalar, mustamlakachilar orasida „Namoz oʻgʻri“, xalq oʻrtasida esa „Namoz botir“ deb nom qozongan. Namoz boshchiligidagi guruh 1905-yil 29-oktabrda qoʻlga tushib, Samarqand qamoqxonasiga qamaladi. 1906-yil 2-fevralda Namoz qamoqxona ostidan 42 quloch uzunlikda lahim qazib, 60 nafar safdoshi bilan qochishga muvaffaq boʻladi. Namoz 3 yil davomida mahalliy maʼmurlarga qarshi harakatga boshchilik qildi. Qoʻzgʻolonchilar, asosan, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon tumanlarida harakat qilganlar (1904—1907). Oʻz toʻdasidan chiqqan xoin tomonidan oʻldirilgan. Namoz Pirimqul oʻgʻlining ishlari xalq oʻrtasida doston boʻlib ketgan. Xalq baxshisi Nurmon Abduvoy oʻgʻli „Namoz“ dostonini yaratgan
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. O'zbek Adabiyotida romanchilikning asoschisi hisoblanmish Abdulla Qodiriy Namoz Pirimqul o'g'lining hayoti va ijodiga atalgan "Namoz O'gri" romanini yozish niyatida bo'lgan. 19-asrning 20-yillarida Qodiriy Samarqandga asari uchun material to'plashga boradi. Hattoki Namoz Pirimqul o'g'lining opasi Ulug'oy bilan ham suhbatlashadi. Afsuski, qisqa umr yozuvchiga ushbu romanni yozishga yo'l qo'ymadi. O'zbekiston xalq yozuvchisi Xudoyberdi To'xtaboyev tomonidan Namoz Pirimqul o'g'lining qo'zg'olonchilik harakatlariga asoslangan "Qasoskorning Oltin Boshi" nomli tarixiy roman yozilgan. Asar 1981-yilda chop etilgan va O'zbek Adabiyotida katta o'rin egallagan. 

 

Turkum:1877-yilda tugʻilganlar
Turkum:1907-yilda vafot etganlar
Namozshomgul

Namozshomgul (Mirabilis L.) - namozshomguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik va bir yillik oʻsimliklar turkumi; ekma gul turi. Vatani — tropik Amerika. Oʻzbekistonda 2 xil turi uchraydi. Hidsiz N. (M. jalopa L.), xushboʻy N. (M. odorata L.). Bir yillik manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Boʻyi 40— 80 sm, sershox, tukli. Ildizi urchuqsimon, yoʻgʻon. Bargi uzun bandli, tubi yumaloqyoki yuraksimon, uchi oʻtkir. Gullari qizil, sariq, oq. Gulqoʻrgʻoni shingilsimon toʻpgul. Iyuldan sovuq tushguncha gullab urugʻlaydi. Gullari kunduzi yopilib, kechqurun ochiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nampxo

Nampxo — KXDRning gʻarbiy qismidagi shahar. Maʼmuriy jihatdan provinsiyaga tenglashtirilgan. Aholisi 400 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tu-guni. Sariqdengizboʻyidagi port, Pxenyan avanporti. Rangli metallurgiya sanoatining yirik markazi. Mashina-sozlik, elektromexanika, oynashisha, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Baliq ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xoda Namsarayev

Xoda Namsarayevich Namsarayev (1889.27.4, Kijincha qishlogʻi, hozirgi Buryatiyaning Xorin aymogʻi — 1959.28.7, Ulan-Ude) — buryat yozuvchisi. Buryat adabiyotining asoschilaridan. Ijodi 1919-yildan boshlangan ("Qorongʻulik" pyesasi). "Orakul Dambi" (1920), "Xoʻja-yin va batrak" (1930) hikoyalarida buryat xalqining hayoti aks etgan. "Sirempil" qissasi va "Shunday boʻlgan..." hikoyalar toʻplami buryat adabiyotida yaratilgan eng yaxshi asarlardan biri. Xalq ogʻzaki materiallari asosida "Alamja Mergen" (1936), "Sogaaday se-sen", "Haraltuur xaan" asarlarini yozgan. "Tongda" romani (1950) muallifi. Urushdan soʻng N.ning "Tanlangan asarlar" (1948), "Tanlangan sheʼrlar" (1949) va 5 jildli asarlar toʻplami nashr qilingan (1957—59).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1959-yilda vafot etganlar
Turkum:28-iyulda vafot etganlar
Namud

Namud (forscha — koʻrinish, namoyon boʻlish) — maqom ashula yoʻllarida muayyan shoʻbaning boshqa shoʻbalarda ishlatiladigan kuy tuzilmasi. Har bir N. shoʻbaning bosh kuy jumlalaridan olinib, shu va boshqa maqom qismlarida avj sifatida foydalanishi mumkin. N.lar foydalaniladigan shoʻba tarkibidagi kuy va doira usuliga moslab olinadi hamda maqomlarning muhim shakllantiruvchi vositasi sanaladi. Shashmaqomda N.lar soni oʻndan ortiq boʻlib, Saraxbor, Talqin va Nasr shoʻbalari asosida yuzaga kelgan. Ular Uz zol, Ushshoq, Muxayyari Chorgoh, Bayot, Navo, Oraz, Dugoh, Segoh, Nasrulloyi va boshqa N.laridir. Bulardan Uz zol N.i — Buzruk va Rost maqomlari, Ushshoq N.i — Buzruk, Rost makrmlari, Muxayyari Chorgoh Namud — Buzruk, Rost, Segoh va Iroq maqomlari, Navo N.i va Oraz N.i — Navo va Segoh maqomlari, Segoh N.i — Rost va Segoh maqomlari, Nasrulloyi N.i — Buzruk va Segoh maqomlarining shoʻbalarida avj oʻrnida ishlatiladi. N.lardan bastakorlarning yirik shakldagi kuy va ashulalarida qam keng foydalanilgan. Asarlarda oʻrniga qarab muayyan N.ning kuy-ohanglari, vazni va hajmi boʻyicha turlicha koʻrinishlari ishlatilishi mumkin. Maqom, shuningdek, mumtoz ashula va cholgu yoʻllarida oʻxshash uslubda foydalanadigan boshqa maxsus kuy tuzil malaridan Zebo pari va Turk avjlari N.lar qatorida oʻrin tutadi.

 Adabiyot 
 Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Namudligʻ

Namudligʻ — Iloqdagi shahar harobasi (6—11-asrlar). N. Angren shahri yaqinida, Ohangaron daryosining oʻng sohilida joylashgan. 1966—67 yillarda oʻrganilgan. N.ning maydoni 70 ga,’ 5 burchakli qalʼa va keng shahristondan iborat boʻlib, dare va uning irmoklari bilan mudofaalangan. 3—4-asrlarda mudofaa devorlari bilan oʻralmagan turar joylar paydo boʻlgan. Bu davrda tirnab uchburchak naqshlar solingan, qizil oxrasimon boʻyoklar bilan yoʻl-yoʻl chiziklar tushirilgan va hayvon shaklidagi tutqichli sopol idishlardan foydalanilgan. 5—6-asrlarda N. shaharga aylangan. 9—10-asrlarga kelib kumush va boshqa rangli metallarni qayta ishlovchi hunarmandlik korxonalari rivojlanishi bilan shahar gullab yashnagan. N.da metall eritish va kulolchilik pechi, kaolin va buyok, modda saqlanadigan joylar topilgan. N.dagi idishlar qoʻlda va kulolchilik charxida yasalgan. Undan shisha, sopol idishlar, har xil tangalar topilgan. Ularga oxra va angob bilan jilo berish rasm boʻlgan Shahar 11-asrda inqirozga uchragan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nana sohib

Nana sohib (asl ismi Nana Govind Dandu Pant) (taxminan 1824—?) — 1857—59 yillardagi Hindiston xalq qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri. Ingliz Ost-Indiya kompaniyasining nafaqasida boʻlgan maratx peshvosi (hokimi) Baji Rao II ning asrandi oʻgʻli. Peshvo vafoti (1851) dan soʻng kompaniya Nana sohibga nafaqa toʻlashdan bosh tortgani sababli u xalq qoʻzgʻoloniga qoʻshilgan. 1857-yilda oʻzini peshvo deb eʼlon qilgan, Kanpur shahri va viloyatida oʻz hokimiyatini joriy qilgan. Mustamlakachilarga qarshi yirik janglarda qatnashgan. Keyinchalik qoʻzgʻolonning boshqa mulkdor rahbarlari singari xalq urushini cheklashga harakat qilgan. 1857-yil oʻrtasida Kanpur yaqinidagi magʻlubiyatdan soʻng Nana sohib Aud viloyatiga chekingan va qoʻzgʻolonning asosiy markazlari tor-mor qilinganidan soʻng Shimoliy Hindistonning changalzorlariga bekingan. Keyingi taqdiri maʼlum emas. 
 Narodnoye vosstaniye v Indii 1857— 1859, M., 1957; Novaya istoriya Indii, M., 1961OʻzME Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1824-yilda tugʻilganlar