Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Betaspektroskopiya

Betaspektroskopiya ( bepektroskopiya )—yadrolarning betayemirilishi va gammanurlarning ichki konversiyasi natijasida ajralib chiqqan elektron va pozitronlarning uzluksiz spektrlarini tekshirish. Yadrolarning betaspektroskopiyasi betaspektrometrlar yordamida tekshiriladi. Radioaktiv izotoplar spektrning oʻrtacha energiyasi bilan ifodalanadi. Betaspektrlarni tekshirish radioaktiv yadrolarning yemirilish sxemasini aniqlashga yordam beradi (qarang Radioaktivlik). Radioaktiv yadrolarning ﬂ va unurlanishini tajribada tadqiq etish ishlari dunyoda keng koʻlamda olib boriladi. Unda turli xildagi magnit Rspektrometrlar, uspektrometrlar, mos kelish qurilmalari, har xil korrelyatsiyalarni oʻrganishga moʻljallangan qurilmalardan foydalanildi. Hozirgi kunga kelib yadro spektroskopiyasi atom yadrosining tadqiqotlariga boglits boʻlgan eng muhim ilmiy yoʻnalishlar qatoriga kirdi. U koʻp yillar davomida mavjud boʻlishiga qaramay, keyingi 30 yilni uning haqiqiy tiklanish davri deyish mumkin. Buning asosiy sababi yangi texnikaning yaratilishi va, ayniqsa, yadro nurlanishini qayd qilish uslublarining takomillashishi va atom reaktorlari hamda zarralar tezlatgichlari sonining ortishidadir. Yadro nurlanishi spektrlarini oʻrganish va yadro sathlarining xossalari, energiyalari va ular oʻrtasidagi oʻtishlar intensivliklari, sathlarning yashash vaqtlari, nurlanishning burchak va vaqt boʻyicha korrelyatsiyalariga oid tajriba maʼlumotlarini toʻplash, yadrolarning sathlar sxemasi va yemirilish sxemalarini tuzish, yadro satxlarining joylashishi va xossalaridagi qonuniyatlarni nazariy tadqiq etish, sathdar spektrlariga oid tajriba natijalari asosida yadro tuzilishi haqida maʼlumotlar olish—bularning hammasi Betaspektroskopiya ning vazifalari jumlasiga kiradi.

Ad:. Solovyev V. T., Teoriya slojnix yader, M, 1971; Bekjonov R. B., Modda tuzilishi, T., 1997.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaterapiya

Betaterapiya — betazarralaraan davo maqsadida foydalanish, nur bilan davolash usullaridan biri; kasallangan aʼzoga yuborilgan radioaktiv izotopning beta nurlanish taʼsiriga asoslanadi. Betaterapiya ning applikatsion (teri va shilliq qavatlar, koʻz oqi va muguz qavatining yalligʻlanish kasalliklari, yuza joylashgan xavfli va xavfeiz oʻsmalarda), boʻshliq orasiga (plevra va qorin sohasidagi oʻsmalar, shuningdek meʼda, yoʻgʻon hamda ingichka ichak, tuxumdon va boshqa sohadagi operatsiya asoratlarining oldini olishda), toʻqimalar orasiga (xavfli melanomalar hamda limfa bezlariiing operatsiya qilib boʻlmaydigan metastazlari, rak qaytalanishi va boshqa onkologik kasalliklarda) oʻtkaziladigan xillari bor. Radioaktiv izotop ichga ham qoʻllanadi, bunda u ayrim aʼzolar (mas, qalqonsimon bez, taloq, koʻmik va boshqalar) va toʻqimalar orqali qonga soʻriladi; tireotoksikoz, qalqonsimon bez raki va metastazlari, ayrim kon kasalliklarini davolashda uning ana shu xususiyatiga asoslaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hans Bethe

thumb|right|200px|Hans Albrecht Bethe
Hans Albrecht Bethe (1906) - nemis nazariyotchi fizigi. 1933-yilda Germaniyadan koʻchib ketgan, 1935-yildan AQShda. Ilmiy ishlari kvant mexanikasi, yadro fizikasi, qattiq jismlarning kvant nazariyasi, astrofizikaga oid. Yulduzlarda termoyadroviy reaksiyalarning mavjud boʻlish ehtimolligini aytgan. Birinchi atom bombasini yaratishda ishtirok etgan. Nobel mukofoti laureati (1967).Nobel mukofoti sovrindorlari"BETE (Bethe) Xans Albrext" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:2005-yilda vafot etganlar
Turkum:2-iyulda tugʻilganlar
Turkum:6-martda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Betelgeyze

Betelgeyze, Betey gey ze—ravshanligi yarim uzgaruvchan yulduz; Orion a si. Eng yorugʻ yulduzlardan biri. Ravshanligi 5,8 yil davr bilan 0,3—1,2 koʻrinma yulduz kattaligi oraligʻida oʻzgaradi. Ravshanligi oʻzgarishiga sabab uning pulyelanishidir. Pulslanish vaqtida uning diametri 300—400 Quyosh diametri oraligʻida oʻzgaradi. Yerdan 300 yoruglik yili (941012 km) uzoqdikda. Quyoshdan 360 baravar katta, rangi qizil. B. kuchli infraqizil nurlanish (Xq2 mkm toʻlqin uzunlikdagi) manbai hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yulduzlar
Bethlehem Steel

"Betlexem stil korporeyshen" (Bethlehem Steel) – AK.LUﬂ arH metallurgiya kompaniyasi. 1904-yilda tashkil etilgan. Mellonlar va Morganlar moliya guruhiga qaraydi. Sanoat jihozlari va harbiy texnika ishlab chiqaradi, kemasozlik va harbiy sanoatda katta mavqega ega. AQSH, Kanada, Braziliya, Venesuela, Liberiya va boshqa mamlakatlarda temir ruda konlari, Braziliya va Meksikada marganes konlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum: Sanoat
Betob Abdulhaq

Betob Abdulhaq (1888—1969)—afgʻon shoiri, olim. Kobul universiteti professor (1937), malik ushshuaro (1952). Dariy tilida yozgan. Arab va fors adabiyotini chuqur oʻrgangan. Gʻazal va qasidalardan tuzilgan "Devon"i bor (1960). Asarlarida B. vatanparvarlik, turli millatga mansub fuqarolar totuvligi, tinchlikni tarannum etgan. Adabiyotshunoslikka oid asarlar yozgan. Bulardan "Qofiya va aruz" (1955) asari Afgʻoniston va Eronda daryolik sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beton yotqizgich

Beton yotqizgich (melioratsiyada)—kanal tubi, nishablari va kirgʻoqlari, damba usti va boshqa joylarga beton qrrishmasini yoyish, tekislash va zichlash uchun muljallangan mashina. Melioratsiya Beton yotqizgichlari bunkerli va bunkersiz boʻladi; vazifasiga koʻra toʻliqmas profilli (bir utishda nishablarning oʻzini yoki kanal tubining bir qismi bilan nishablarni betonlaydigan) hamda toʻliq profilli (bir oʻtishda kanalning ham tubini, ham nishablarini betonlaydigan); yurish jihozining xiliga koʻra kanal tubi va qirgʻoklariga yotqizilgan relyelarda harakatlanadigan; kanal tubi va nishablari sirtidagi sirpanma tayanch sirtlar buylab sirpanadigan (sirpanma qoliplar); zanjirli, uziyurar, tirkama vakanat tortqili (lebyodka yordamida harakatlanadigan) xillarga boʻlinadi. Bunkerli Beton yotqizgich betonni kundalangiga yotqizadigan (pozitsion ishlaydigan) hamda boʻylamasiga (harakatlana turib) yotqizadigan xillarga boʻlinadi. Birinchisida Beton yotqizgich kanal boʻylab harakatlanib, beton qorishmasi olish uchun toʻxtaydi va ish organi kanal oʻqiga perpendikulyar tekislikda harakatlanayotganda beton qorishmasini yotqizadi. Ikkinchisida mashina kanal boʻylab harakatlanayotgan vaqtda beton yotqizadi, bunkeriga beton qorishmasini olish uchun toʻxtaydi yoki yurib ketayotganda ham beton olaveradi. Ish unumdorligi — 30 m3Gʻsoatgacha, harakatlanish tezligi— 92 m/soatgacha.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betonqorgich

Betonqorgich — sement, qum, shagal va chaqiq toshni mexanik usulda aralashtirib va bu aralashmani suv bilan qorib beton qorishmasi tayyorlovchi qurilma. Asosiy ish qismi elektr dvigateli aylantiradigan aralashtirish barabani. B. muqim (statsionar) va koʻchma xillarga boʻlinadi. Muqim B. beton zavodlari va qurilishlarda ishlatiladi. Kuchma B.dan kichik hajmli ishlar uchun foydalaniladi. Ish tarziga koʻra, vaqtivaqti bilan ishlaydigan va uzluksiz ishlaydigan xillarga; qorishma tayyorlash usuliga koʻra, gravitatsion va majburiy aralashtiradigan xillarga bulinadi. Avtomobil shassisiga oʻrnatilgan B. avtobetonqorgich deyiladi. Bunday B. betonii yoʻlyoʻlakay aralashtirib ketaveradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betpaqdala

thumb
thumb
Betpaqdala — Qozogʻistondagi chul. Sarisuv daryosi quyi oqimi va Chu daryosidan Balxash kuligacha (500 km) choʻzilgan. Jan.da Chu daryosi bilan chegaralangan, shim. chegarasi 46°30’ shahri k.ka toʻgʻri keladi. Maydoni qariyb 75 ming km². B. urqirli baland tekislik; dengiz sathidan urtacha balandligi 300–350 m, garbiy qismining balandligi 250 m, sharqiy kismi esa (Moʻyinti daryosi yaqinida) 450 m. Eng baland joyi 974 m (Taroz shahri yaqinida). Tepaliklari yassi, koʻpincha granit va slaneslar yer yuzasiga chiqib yotadi. B.ning gʻarbiy qismi gilli yerlar boʻlib, shurxok, taxirshur kul koʻp. Oʻrta va jan. qismi doʻng qumliklardan iborat, yer yuzasi chaqirtosh bilan qoplangan; sharqiy qismida tepa, qir va yakka togʻlar: Boyqora (665 m), Jeltov (974 m) togʻlari bor. B. iqlimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq, qishi qattiq sovuq, yiliga 100–150 mm yopin tushadi. Yanvarning urtacha temperaturasi —12’ dan —14° gacha, iyulniki 24—26°. Doimiy oqar suv yuq, erta bahorda oqib, yezda qurib qoladigan soy, jilgʻalar bor. Oʻsimlik siyrak, shuvoqning bir necha turi, shuningdek, shoʻra usadi. Soy va botiqlarda burgan, teresken, shuvoq, betaga uchraydi. B. bahorgi va kuzgi yaylov. Sugʻorish, ekin ekish, yaylovlarga suv chiqarish sohasida katta ishlar qilinmoqda. Gips, qoʻrgʻoshin va temir rudalari, marmar, togʻ xrustali, kvarsit, yashma, tuz va boshqa fonda li kazilma konlari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Turkum:Choʻllar
Johannes R. Becher

Johannes Robert Becher (1891-yil 22-may, Myunxen – 1958-yil 10-nyabr, Berlin) – nemis yozuvchisi.

 Hayoti 
Dastlabki asarlari ekspressionizm gʻoyalari bilan sugʻorilgan. „Hammaga“ (1919), „Doimiy qoʻzgʻolonda“ (1920), „Xudo nomi bilan“ (1921) asarlarida spartakchilarning qahramonligini kuylash bilan insonga xos yaratuvchilikni va adolatsizlikka qarshi kurash gʻoyalarini ulugʻlaydi. B.ning realizmga intilishlari bosqinchilik urushlarini qoralovchi „Lyuizit“ (1926) romanida yaqqol ifodalangan. U fashizmga qarshi adabiy harakatda muhim oʻrin egallaydi. 1933—45 yillarda muhojirlikda yashaydp. „Baxt izlovchi va yetti gunoh“ (1938), „Asr oʻrtasiga qadam“ (1958) va boshqa sheʼriy toʻplamlari; „Vidolashuv“ (1940) romani bor. Bu romani oʻz biografiyasi asosida yozilgan. „Tajribalar“ (1951— 57) madaniyat muammolariga bagʻishlangan. Xalqaro mukofot laureati (1952).

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Bexterev

Vladimir Mixaylovich Bexterev (1857.20.1 (1.2), Kirov viloyatining Sorali (hozirgi Bexterevo) qishlogʻi — 1927.24.12, Moskva — rus psixonevrologi. Peterburg tibbiyjarrohlik akademiyasiii tugatgan. Harbiy tibbiy akademiya (1893), Ayollar tibbiyot instituti professor. (1897). Psixonevrologiya instituti (1908), keyinchalik oʻzi tashkil etgan Miya va ruhiy faoliyatni Urganish instituti (1918) direktori. Nerv sistemasiiing anatomiyasi, fiziologiyasi va patologiyasiga oid tadqiqotlar olib borgan, refleksologiya asoschilaridan biri. Orqa va bosh miyaning utkazuvchi yoʻllari hamda miyaning funksional anatomiyasi toʻgʻrisidagi taʼlimotni ishlab chiqqan. Alkogolizmni gipnoz bilan davolash ustida ilmiy ish olib borgan. B.ning asosiy asarlari yosh bolalar xulqi va jnnsiy tarbiyasi, shuningdek ijtimoiy psixologiya muammolariga bagʻishlangan. Markaziy nerv sistemasini tinchlantiradigan suyuq dori—mikstura topgan. Miyani anatomik, fiziologik va psixologik usullar bilan kompleks Urganish asosida kishi shaxsini tadqiq etgan."Bexterev Vladimir Mixaylovich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bexterev miksturasi

Bexterev miksturasi — markaziy nerv sistemasini tinchlantiradigan suyuq dori. V. M. Bexterev taklif etgan. Tarkibida adonis damlamasi, natriy (yoki kaliy) bromid va kodein bor. Nevroz, isteriya va markaziy nerv sistemasining boshqa kasalliklarida, shuningdek uyqusizlikda kuniga 2—3 mahal 1 osh qoshikdan ichiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bechuanalend

Bechuanalend (Bechuanaland) – Buyuk Britaniyaning janubiy Afrikadagi sobiq protektoratasi (1885—1966). 1966-yil 30-sentabrdan mustaqil davlat (qarang Botsvana) boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besh bosh

"Besh bosh" – XX asr boshlarida Turkistonning paxta tozalash va paxta moyi ishlab chiqarish sanoatida hukmronlik qilgan aksiyadorlar jamiyati. 1914-yilda tashkil etilgan. „Besh bosh“da 5 paxta firmasi – „Vl. Alekseev“, „Br. Shlossberg“, „Moskovskoye torgovopromoʻshlennoye tovarihestvo“, „Pers“, „Bolshaya Yaroslavskaya manufaktura“ birlashgan. Unga Turkistonning turli viloyatlarida joylashgan paxta tozalaydigan 39 ta va paxta moyi ishlab chiqaradigan 5 ta zavod qaragan. „Besh bosh“ Rossiyadagi „Salo.mas“ sindikatining aʼzosi boʻlgan, oʻz faoliyatida Rossiya imperiyasidagi yirik banklardan biri – Rus-Osiyo bankiga tayangan. „Besh bosh“ Turkistonda mustamlakachilik zulmi tayanchi boʻlib kelgan. „Besh bosh“ 1918-yil mart oyida natsionalizatsiya qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiston general-gubernatorligi
Beshar

Beshar (qad. Kolon Beshar)—Jazoir gʻarbidagi shahar. Beshar viloyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 107 ming kishi (1987). Beshar va avtomobil yoʻllari tuguni. Beshar mahsulotlari qayta ishlanadi. Oziq-ovqat sanoati, tikuvchilik, metallsozlik, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari bor. Konchilik sanoati markazi: toshkoʻmir (Kenadza va Abadla), marganes (VodiGattara) va temir (Ugarta) rudalari qazib olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshariq

Beshariq — Fargʻona viloyatidagi shahar (1983-yildan). Beshariq tumani markazi (1958-yilgacha Beshariq qishlogʻi, 1983-yilgacha shaharcha). Fargʻona vodiysining gʻarbida. Fargʻona shahridan 130 km, yaqin temir yoʻl stansiyasi—Rapqondan 2 km. Katta Fargʻona kanali yaqinida. Aholisi 20 mingdan ziyod (2000). Shaharda momiqfkasi (1906-yildan), paxta tozalash zavodi, hunarmandchilik kombinati, tuman tashkilotlari, „Oʻzqishloqxoʻjaliktexnika“ tuman boʻlimi, traktor taʼmirlash ustaxonasi bor. Beshariq orqali Toshkent—Qoʻqon avtomobil yuli oʻtadi. Beshariqda 5 umumiy taʼlim maktabi, 4 ommaviy kutubxona, 2 klub, madaniyat uyi, 3 kasalxona, poliklinika mavjud (2000)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Beshariq tumani
Beshariq tumani

Beshariq tumani — Fargʻona viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. Fargʻona viloyatining Oʻzbekiston va Furqat tumanlari, Tojikistonning Konibodom va Asht tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,77 ming km2. Aholisi 252 ming kishi (2024). Beshariq tumanida 1 shahar (Beshariq) va 15 qishloq fuqarolari yigʻini (Chorbogʻtoʻrongʻi, Andarxon, Qumqishloq, Beshsari, Ittifoq Beshariq, Vatan, Rapqon, Tovul, Yakkatut, Qashqar, Qorajiyda) bor. Markazi — Beshariq shahri.

 Tabiati 
Relyefi pasttekislik, qir, toshloq va qumli chala choʻllardan iborat. Jan.gʻarbida qum barxanlari, sharqida Markaziy Fargʻonaning Soʻx-Isfara massivi bor. Yer yuzasi shimolga nishabatan Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha harorati —2 °C, iyulniki 28 °C. Yiliga 200 mm yogin tushadi. Janubiy qismiga koʻproq yogʻin yogʻadi. Bahorda gʻarbdan sharqqa kuchli (baʼzan sekundiga 30 m tezlikda) shamol esadi. Vegetatsiya davri 205 kun. Tumanning shimolda Sirdaryo, janubda Isfara daryosi oqadi, gʻarbida Qayroqqum suv ombori bor. Beshariq tumani yerlari Katta Fargʻona kanalidan sugʻoriladi. Tuman hududidan Soʻx-Isfara kollektori oʻtgan. Tuman qir qismining tuprogʻi sershagʻal, tekislik qismining tuprogʻi esa sugʻoriladigan boʻz tuproq. Shuvoq, shoʻra, yantoq, qamish, qoʻgʻa, oq miya, qizil miya, yulgʻun, saksovul oʻsadi. Yumronqoziq, quyon, echkemar, boʻri, tulki, har xil ilonlar yashaydi. Tuman yerlarida faqat sugʻorib dehqonchilik qilish mumkin.

 Aholisi 
Aholisi, asosan oʻzbeklar; tojiklar, qirgʻizlar, tatarlar va boshqalar ham yashaydi. 1 km2 ga oʻrtacha 193 kishi toʻgʻri keladi. Shaharliklar 50 ming kishidan ortiq, qishloq aholisi 173 ming kishidan ortiq kishi. Jami aholi soni 223.8 ming kishi (2019).

 Xoʻjaligi 
Tumanda paxta tozalash zavodi, tibbiyot paxtasi tayyorlaydigan, yigiruvtoʻquv va mebel fabrikalari, paxta chiqindisidan karton ishlaydigan va past nav paxtani qayta ishlab tozalaydigan mahalliy sanoat kombinati bor. Tumanda 138 kichik korxona va 2 kooperativ korxona mavjud. Bulardan eng muhimlari: metall qopqoqlar tayyorlovchi, xalq isteʼmoli mollari chiqaruvchi „Navbahor“, „Bahor“ kichik korxonalaridir.
Qishloq xoʻjaligida sugʻoriladigan yerlar 21,6 ming ga, shu jumladan 12,3 ming ga yerga paxta, 0,09 ming ga yerga sabzavot, 0,9 ming ga yerga beda, 0,76 ming ga yerga makkajoʻxori, 0,04 ming ga yerga sholi ekiladi.

 Sanoati 
Beshariq tumanida 3 jamoa xoʻjaligi, 4 shirkatlar uyushmasi, 1 xoʻjaliklararo korxona, parrandachilik fabrikasi, 148 fermer xoʻjaligi va Qoʻqon oʻrmonchilik xoʻjaligining filiali bor. Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 46,7 ming krramol, 32,5 ming qoʻy va echki. 54,4 ming parranda bor. Beshariq tumani gʻarbidan Toshkent—Qoʻqon temir yoʻli oʻtadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi—Rapqon tuman markazidan 2 km. 1999/2000 oʻquv yilida 47 umumiy taʼlim maktabida 33,8 ming oʻquvchi, 2 litseyda 236 oʻquvchi taʼlim oldi. 9 kinoteatr, 46 ommaviy kutubxona, 24 klub, madaniyat uyi, muzey, 866 oʻrinli 5 kasalxona, poliklinika va 54 tibbiy punkti boʻlib, ularda 165 vrach, 654 oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi. 1932-yildan „Beshariq tongi“ tuman gazetasi chiqadi (adadi 2500).

 

Turkum:Fargʻona viloyati tumanlari
Besharcha togʻi

Besharcha togʻi — Surxondaryo viloyati Uzun tumani hududidagi Bobotogʻ tizmasining janubida. Oʻzbekiston bilan Tojikiston chegarasi tutashgan joyda. Oʻrtacha balandlikda, eng baland joyi 1766 m. Gʻarbiy yon bagʻri qiyaroq, sharqiy yon bagʻri esa tik jarlik. Yer usti juda parchalangan, kanonsimon daralar, chuqur quruq soy koʻp. Quyi boʻr, yuqori yuraning tuzli va gipsli ohaktosh yotqiziqlari keng tarqalgan sharqiy qismida karst qodisasi rivojlangan. Iqlimi quruq, keskin kontinental. Yogʻin miqdori 300-500 mm. Boʻz tuproq, jigarrang togʻ tuproqdari tarqalgan. Efemeroid oʻsimliklar, ayrim qismlarida lista, bodom, oʻsadi. Buloqdar, qish va bahor oylarida oqib yozda qurib qoladigan soylar bor. Yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Besharchasoy

Besharchasoy — Jizzax viloyati Zomin tumanidagi soy. Molguzar togʻlarining shim.sharqiy yon bagʻridan (Ingichka dovonidan 1 km sharqda) boshlanadi. Uzunligi 10 km boʻlib, ikkita irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Besharchasoy qor, yomgʻir hamda buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahor va yoz boshlarida sersuv, baʼzan sel keladi. Qolgan paytlarida esa Besharchasoy Achchisoyga stmasdan qurib qoladi. Besharchasoydan chorva mollarini va qisman ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Beshbaliq

Beshbaliq, Beshbaligʻ (turkiycha Beshshahar; xitoycha Beytin (Shimoliy shahar)) —Sharqiy Turkistondagi qad. shaharlardan (mil. 1—14-asr 1-yarmi). Xitoydagi Szimus shahridan taxminan 10 km shim. dagi Xuputszi qishlogʻi yaqinida harobalari saqlangan.

Xitoy iga koʻra shahar qad. zamonlarda (mil. 25—220 yillardagi Kichik Xan sulolasi hukmronligi davrida) mahalliy hokim qarorgohi — KaganStupa boʻlib, 7-asrga kelib Szinman va Beytin deb nomlangan; 658 yildan Beytin Xitoyning mudofaa markazi boʻlib, uni boshqarish xitoy noiblari, baʼzan turkiy xonlarga topshirilgan. 714 yil xitoylikkuGʻyavol Mochjo xoqon oʻgʻli boshchiligidagi turkiy qabilalarning hujumini qaytargan; lekin, shu asrning oxiriga borib turkiylar va tibetliklar B.da xitoy hukmronligiga chsk qoʻyganlar. B. uygʻurlar qoʻliga oʻtgan, 791 yil qarluqdar egallagan. Keyinchalik shahar yana uygʻur hokimi qarorgohi sifatida tilga olinib, manbaga koʻra, 982 yil Sun sulolasi elchisi Ban Yande B. saroyida qabul qilingan. Elchining maʼlumotnomasiga koʻra, B.da budda ibodatxonasi (637 yil qurilgan) boʻlgan, aholi bogʻdorchilik, miskarlik, zargarlik bilan shugʻullangan. "Hududulolam"aa B. Panjikat ("Besh shahar") deb qayd etilib, toʻqqiz oʻgʻuzlar qabila boshliqlarining yozgi qarorgogʻi sifatida tavsif berilgan. B. viloyati 13-asr boshida moʻgʻul istilochilari yoʻlida uchragan eng dastlabki madaniy oʻchoqlardan biri boʻlgan. Bu paytda u Qoraxoja (hozirgi Turfan yaqinida) bilan birga uygʻur xoqonligi markazi edi. Moʻgʻullar davlati paytida B. gubernatori Masʼud Yalavoch boʻlgan. 1275 yil Chigʻatoy ulusi xonlarining hujumini qaytarishga erishgan, biroq keyinchalik 1331 i.dagi Xitoy haritasiga koʻra, B. va Qoraxoja Chigʻatoy ulusi tarkibida boʻlgan. Shahar Chigʻatoy ulusidagi oʻzaro ichki urushlar natijasida vayron boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Arxeologiya
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Beshik

300px|thumbnail|right
Beshik — chaqaloqni belab va tebratib uxlatish uchun moʻljallangan yoʻrgʻa oyoqli maxsus moslama. Asosan tut, tol va boshqa yogʻochdan yasaladi. Uzunligi 1—1,05 m, balandligi 50 sm dan 60 sm gacha. 

 Tuzulishi 
Beshikning tuzilishi: toʻrttadan sakkizta ustbozi (pombozi) va takbozi (girdbozi) bilan oʻralgan; bola yotishi uchun takbozilar ustiga yupqa taxtachalar oʻrnatiladi (unda tuvak uchun maxsus joy ajratiladi). Beshikning ikki tomonidagi yarim doyra shaklidagi yoʻrgʻa (oyoq)lariga uz. 1,2 m, eni 8—10 sm boʻlgan egmoch (qosqon) oʻrnatiladi, egmochga dasta biriktiriladi. Dastaning ikkala tomoniga qubbalar yasaladi. Bolaning bosh va oyoqlarini muhofaza qilish uchun egmochlarning ichiga boshlogʻi va bagʻalak choʻplar oʻrnatiladi. Beshik naqshlar bilan bezatiladi yoki rangbarang boʻyoklar bilan boʻyaladi, soʻng baʼzan lok surtiladi. Bolani belash uchun ip yoki shoyi matodan maxsus tikilgan abzallar (qovuz toʻshakcha, taglik koʻrpacha, yostiqchalar, qoʻlbogʻlar, govrapoʻsh, choyshab va boshqalar) ishlatiladi. Beshida yotganda bolaning tagi quruq, toza turadi; Beshikning bir maromda tebranishiga ona allasining hamohangligi beshikdagi bolaga yaxshi taʼsir etadi, uning tinch osuda uxlashini, ruhan sogʻlom yaxshi rivojlanishini taʼminlaydi.

Beshik qadimdan oʻzbek, tojik, turkman, qoraqalpoq, qirgʻiz va boshqa sharq xalqlari orasida keng tarqalgan. Qad. da, xususan "Devonu lugʻotit turk" (11-asr)da tilga olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshik kerti

Beshik kerti, beshik ketdi, quloq tishlash — bolalarni beshikdaligidayoq unashtirib qoʻyish odati. Oʻtmishda bir-biriga yaqin oilalarning birida oʻgʻil, ikkinchisida qiz tugʻilsa, ular voyaga yetganlarida birga turmush qurishlari belgilab qoʻyilardi. Otaonalar kelishib, qizning boshini bogʻlab qoʻyish uchun beshik dastasiga pichoq bilan kertib—belgi qilib qoʻyganlar. Beshik kerti urugʻqabilachilik davrining qoldigʻi. Qoʻshni, urugʻ, qabilalar oʻzaro doʻstlikni mustahkamlashda Beshik kerti dan foydalanganlar. Beshik kerti qilingai farzandlar voyaga yetganlarida turmush qurishlari shart boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshik toʻyi

250px|thumb
Beshik toʻyi (yoki beşik töreni) — Yaqin va Oʻrta Sharq, Oʻrta Osiyo xalqlari, jumladan oʻzbeklar oilasida toʻngʻich farzand tugʻilishi sharafiga oʻtkaziladigan tantanali marosim. Bu udum Oʻzbekiston viloyatlarida oʻziga xos xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi.

Beshik chaqaloqning ona qarindoshlari—bobosi, buvisi, togʻa va xolalari tomonidan qilingan. Beshik udumi bilan bogʻliq chaqaloqqa kerakli barcha buyumlar tayyorlangan. Dasturxonga non, patir va anvoi shirinliklar tugilgan, shuningdek unga yana oʻyinchoqlar (qiz boʻlsa qoʻgʻirchoq) qoʻshilgan.

Koʻp yerlarda (xususan Toshkentda) chaqaloqqa atab (agar oʻgʻil boʻlsa) toy ham yasatilgan. Chaqaloqning otaonasi, bobosi va buvisiga sarpo ham qoʻyilgan. Bezatilgan beshik, sovgʻalar arava (mashina)ga yuklab, karnaysurnay va childirmachilar joʻrligida olib borilgan.

Mehmonlar kutib olinganda, niyatlari oq boʻlishi, bolaga baxt tilash ramzi sifatida ularning yuzlariga un surib qabul qilingan. Shu vaqtning oʻzida boshqa xonada doya buvi boshchiligida barcha irimsirimlar ijro etilib, chaqaloqni beshikka belash marosimi (odatda, bolani beshikka koʻp bolali ayol belagan) oʻtkazilgan.

Marosim oxirida yaqin qarindoshlar chaqaloq huzuriga, yuz koʻrarga kirib sovgʻa berib, beshik ustiga shirinlik sochib baxt tilab chiqib ketadilar."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshiktervatarlar

thumb|Rhombodera basalis
Beshiktervatarlar (Mantoptera, Mantodea)—hasharotlar turkumi. Tanasi yirik va choʻziq. Boshi tanasidan aniqajralib turadi, juda harakatchan. Boshining ikki yonida yirik fasetkali koʻzlari joylashgan. Ogʻiz organlari kemiruvchi tipda. Oldkoʻkrak boʻgʻimi juda uzun. Oldingi oyoqlari yirik va uzun, tutuvchi, ichki tomonida yirik tikanlari bor. Boshqa oyoqlari yuguruvchi. Qanotlari yaxshi rivojlangan, toʻrsimon. Oldingi qanotlari nisbatan ingichka va qalin boʻlib, tinch holatda keng orqa qanotlari ustida yelpigʻichsimon taxlanib turadi. Qorni choʻziq, yumshoq, 10 boʻgʻimli. Xavfxatar tugʻilganida yoki oʻlja poylayotganida oldingi oyoqlari va tanasining oldingi qismini dast koʻtarib tebranib turadi. Shu sababdan "beshiktervatar" deb atalgan. Urgʻochisi erkagiga nisbatan yirikroq, tuxumlarini kuzda oʻsimliklarning shoxlariga, toshlar yoki boshqa narsalar ustiga toʻptoʻp qilib maxsus tuxum xaltasi (ooteka)ga qoʻyadi. Bahorda tuxumdan chiqqan lichinkalar chala oʻzgarish orqali rivojlanadi, 5—8-marta tullab voyaga yetadi. Yil davomida bitta avlodi rivojlanadi. B. yirtqich, lichinkalari mayda hasharotlar (shira bitlari, qandalalar, pashshalar, jizildoqlar va boshqalar), voyaga yetgan davrida chigirtkalar, chirildoqlar, arilarni tutib yeydi. Oziq tanqisligida oʻz turi individlariga ham hujum qiladi. Ov qilayotgan B. oʻz joyini boshqalardan qoʻriqlaydi. B. juda foydali, lekin ularni har xil hasharotlar, qushlar (chugʻurchuq, chumchuqlar), oʻrgimchaksimonlar tutib yeydi. Dushmanlardan saqlanish uchun B.ning himoya vositalari: mimikriya, niqoblanish rangi yaxshi rivojlangan. 2000 ga yaqin turi maʼlum, asosan tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda va xususan Oʻzbekistonda 20 ga yaqin turi bor. B. turkumi empuzalar (Empusidae) va asl B. oilalariga boʻlinadi. Patmoʻylov empuza (Empusa pennicornis) yirik (50–60 mm) hasharot boʻlib, boshida konussimon uzun oʻsimtasi bor, erkagining moʻylovi patsimon, choʻl va togʻ oldi mintaqalarida yashil oʻtlar orasida uchraydi. Asl B. 5—6 urugʻni oʻz ichiga oladi. Oʻrta Osiyoda 3 turi uchraydi. Oddiy B. (Mantis religiosa) yirik (50–60 mm), yashil yoki baʼzan qoʻngʻirsargʻish tusda boʻladi. Daraxt beshiktervatari (Hierodula temidentata) Oʻrta Osiyo faunasi uchun endemik, oddiy beshiktervatardan ustki qanotida oq dogʻi (koʻzcha) boʻlishi bilan farq qiladi. Daraxt, buta va tokzorlarda yakkayakka boʻlib, yashirin hayot kechiradi. Kulrang yoki kaltaqanot beshiktervatar (Bolivaria brachyptera) choʻl va quruq togʻ oldi mintaqasida keng tarqalgan. Oʻtlar va butalar orasida 2000 m gacha balandlikda uchraydi. Quruq toshloq togʻ yon bagʻirlarida Armene urugʻiga mansub eng mayda B., xususan A. pusilla uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshinchi kolonna

"Beshinchi kolonna" — Ispaniya respublikasida 1936—39 yillardagi urush davrida general Franko agenturasining nomi. Fashist isyonchilarning 4 kolonnasi Madridga hujum qilayotgan vaqtda ular shahar ichkarisida beshinchi kolonna boʻlib jangga kirishgan, "Beshinchi kolonna " atamasi shundan kelib chiqqan.,Ikkinchi jahon urushi davrida "Beshinchi kolonna " turli mamlakatlardagi fashistlar agenturasining shartli nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ispaniya
Beshinchi Fransiya respublikasi

Beshinchi respublika — Fransiyada de Goll hukumati tayyorlagan 1958-yilgi konstitutsiya (Beshinchi respublika konstitutsiyasi) joriy etilgandan keyingi respublika. Beshinchi respublika konstitutsiyasiga muvofiq, parlament vakolati cheklanib, respublika prezidenti huquqi kuchaytirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshkapasoy

Beshkapasoy — Fargʻona viloyati Beshariq tumanidagi soy. Isfara daryosining tarmogʻi. Isfaradan ajralib chiqib shim.ga oqadi. Uzunligi 18 km. Suvi asosan sugʻorishga sarf boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Beshkashta

Beshkashta — palosga qoʻlda tikiladigan panjara gulchin bezaklar. B. rejali boʻrtma gullar solingan kashtalarga oʻxshaydi. B., shuningdek ilgak bilan ham tikiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshkent botigʻi

Beshkent botigʻi — Qashqadaryo viloyatidagi botiq. Gʻarbdan Buxoro va Chorjoʻy tektonik pogʻonalari va sharqdan Hisor togʻining jan.gʻarbiy tarmoklari bilan chegaralangan. Jan.gʻarbi Amudaryo uzilmasi, shimoli-sharqi Qashqadaryo sinklinali bilan tutashgan. Uzunligi 160 km, paleozoy zaminining chuq. 4000– 6000 m. Beshkent botigʻi ning jan.gʻarbida (gʻarbdan sharqqa) Xoʻjambas, Dugʻoba antiklinal zonalari va shimoli-sharqida Alovuddin koʻtarilmalari joylashgan. Burmalar shim.gʻarbga tomon pasaya boradi. Beshkent botigʻi ning gʻarbidagi mezokaynozoy yotqiziqlarida bir qancha katta antiklinal bukilmalar (Ayzovot, Qamashi, Shim. Qamashi) yotadi. Har qaysisining uz. 20–25 km, balandligi 200–250 m. Beshkent botigʻi ning bir necha antiklinal bukilmalarida gaz konlari topilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshmoʻylovdorlar

Beshmoʻylovdorlar, tilchasimonlar (Pentastomida, Lingualida)— parazit umurtqasiz hayvonlar sinfi. Boʻgʻimoyoqlilar tipining xelitseralilar kenja tipiga qoʻshimcha sinf sifatida kiritiladi. 70 dan ortiq turi maʼlum. Asosan tropik mamlakatlarda tarqalgan. Tana shakli chuvalchangsimon yoki tilchasimon, xitin bilan qoplangan, boʻgʻimsiz oldingi kalta va boʻgʻimli keyingi uzun boʻlimlardan iborat. Tanasining oldingi boʻlimida ogʻzi, ikki juft tikansimon ichaklari (yaqingacha moʻylovlar deb atalgan) va uzun keyingi boʻlimining oxirida chiqarish teshigi boʻladi. Ichagi naysimon, nafas olish va qon aylanish organlari boʻlmaydi. Ayrim jinsli. Voyaga yetgan davrida turli sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilarning oʻpkasida va nafas yoʻllarida parazitlik qiladi. Keng tarqalgan dan biri—burun B. (erkagining uz. 2 sm, urgʻochisi 8—13 sm) voyaga yetgan davrida it, boʻri va tulkilarning burun boʻshligʻida parazitlik qiladi. Oziq bilan oʻtxoʻr sut emizuvchilar (koramol, qoʻy, echki va boshqalar) ichagiga tushgan tuxumdan chiqqan lichinkalar ichak atrofidagi limfa bezlari, jigar va oʻpkada parazitlik qiladi. Asosiy xoʻjayinlari oraliq xoʻjayini zararlagan organlarni yeb parazitni yuqtiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshnov

Beshnov — Hisor togʻ tizmasining tarmoqdaridan biri. Jan.da va gʻarbda Qizildaryo, sharkda Tanxozdaryo oraligʻida joylashgan. Uzunligi qariyb 28– 30 km. Eng baland joyi 3446 m (Churchiq togʻi). Suvayirgʻich qismining balandligi 2600–3000 m. Shim. yon bagʻri ancha tik va soylar bilan oʻyilgan, jan. esa Qizildaryo vodiysiga astasekin pasayib boradi va nisbatan kamroq oʻyilgan.

B. tokembriy va quyi paleozoyning metamorfik slanes hamda giltosh katlamlaridan tuzilgan. Suvayirgʻich qismida oʻtkir qirrali, qoyali choʻqqilar (Arratosh, Maskara, Chakmonkuydi) bor. Soylarning aksariyati buloqlardan boshlanadi. Bahor va yozning birinchi yarmida toʻlib oqadi.

Quyi yon bagʻirlarining tuprogʻi jigarrang. Yongʻoq, doʻlana, naʼmatak, zirk, uchqat oʻsadi. 2200 m dan yuqorida archazorlar bor. Yaylov mintaqasi (subalp va alp zonalari)da yovvoyi suli, mushukquyruq, betaga, qoqioʻt, binafsha, yostiqsimon oʻsimliklar tarqalgan. Toshqoʻrgʻon qishlogʻidan sharqdagi qismi Hisor qoʻriqxonasi xududiga qarashli. Qolgan qismi yaylov sifatida foydalaniladi. B. yon bagʻridan Oqquodinsoy, Qoronkoʻlsoy, Suluvsoy, Mirquruq, Novterax va boshqa soylar boshlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshotar

Beshotar — oʻqdoni (magazini)ga beshta oʻq joylashtiriladigan miltiq. 1891-yilda rus qurolsozi S. I. Mosin ixtiro qilgan. 19-asr oxirida dunyodagi barcha davlatlarning qoʻshinlari oʻqdonli miltiqlar bilan qayta qurollantirilgan. SI. Mosin B.ga 3-marta oʻzgartirish kiritib, 1930-yilda uni kalibri 7,62 mm li B. deb atagan. Nishonga olish uzokligi 2000 m. B.da koʻrsatilgan eng yaxshi natija 400 m gacha, optik moslama oʻrnatilgandan keyingi natijasi 800 m gacha. Oʻq stvol ichidagi burama oʻyiqlardan 3-marta aylanib oʻtgan. B.da minutiga 10—12 ta oʻq otish mumkin boʻlgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin pistoletpulemyotlar, karabinlar yaratilgandan soʻng (qarang Avtomat qurol) B. oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshrabot

Beshrabot — qishloq, Navoiy viloyati Navbahor tumani markazi (1983 yildan). Navoiy shahridan 24 km shimoli-gʻarbda. Navoiy temir yoʻl stansiyasidan 28 km narida. Beshrabotdan Konimex arigʻi oqib oʻtadi. Aholisi 5000 kishiga yaqin (2000), asosan oʻzbeklar va qoraqalpoqlar. Aholisi asosan qishloq xoʻjaligi (paxtachilik, chorvachilik, polizchilik va sabzavotchilik) bilan shugʻullanadi. Beshrabotda gʻisht zavodi, marmarga ishlov berish sexi ishlab turibdi. „Farzikent“ mol bozori, savdo rastalari, 2 maktab, kattalar va bolalar kasalxonasi, 2 bolalar bogʻchasi bor."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Navoiy viloyati
Turkum:Navbahor tumani
Beshtov

Beshtov — Zirabuloq past togʻlari tarkibidagi togʻ tizmasi. Samarqand viloyatida. Eng baland joyi 955 m. Shim. yon bagʻri Zarafshon vodiysiga tik tushgan va soylar bilan oʻyilgan (chuq. 150 m gacha). Jan. yon bagʻri yotiqroq va platosimon yuzaga tutashib ketgan. Tizmaning oʻq qismi yuqori silurning ohaktoshlaridan tashkil topgan. Suvayirgʻich qismida oʻtkir nayzasimon va yalangʻoch qoyalar koʻp. Yon bagʻrining oʻrta va quyi qismlari tuproq bilan qoplangan. Togʻ etaklari boʻrpaleogen va neogen yotqiziklari—konglomerat, ohaktosh, gil va qumdan tashkil topgan. Adirsimon balandliklar qumtosh va konglomerat lardan tuzilgan. Shimoliy yon bagʻrining quyi qismidagi toʻq boʻz tuproqlarda efemershuvoq guruhiga mansub oʻsimliklar oʻsadi. Sertosh janubiy yon bagʻrida bodomzor koʻp. Yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Beshtov (togʻ)

Beshtov — Shim. Kavkazda, Pyatigorsk shahri yaqinidagi besh choʻqqili togʻ. Balandligi 1400 m. Traxit va liparitlardan tashkil topgan. Togʻ etaklari oʻrmon va dashtlardan iborat. Yon bagʻrida qora qayin, dub, shumtol va grab daraxtlari oʻsadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshtorsoy

Beshtorsoy (yuqori oqimida Joʻyaktorsoy) — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Piskom daryosi havzasiga mansub. Oygaingiint eng yirik chap irmogʻi. Piskom tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan 3500 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi. 20 ga yaqin irmogʻi bor. B.ning uz. 21 km, havzasining maydoni 172 km². B. havzasida, 3000-4200 m balandliklar oraligʻida umumiy maydoni 6,2 km² boʻlgan 12 ta muzlik bor. Eng yirigi—Qiziltor4 (uz. 2,4 km, maydoni 1,6 km²). B.ning oʻrtacha yillik suv sarfi 5 m³/sek. Yillik oqimning oʻrtacha 15% muzliklar erishi hisobiga, qolgan qismi esa qor, yomgʻir suvlariga toʻgʻri keladi. B. yozda sersuv.

 Galereya 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Toshkent viloyati
Turkum:Boʻstonliq tumani daryolari
Beshtramsoy

Beshtramsoy — Navoiy viloyati Navoiy tumanidagi soy. Yuqori oqimida Oqtoshsoy, oʻrta va quyi oqimida Shoʻrgʻasoy deb ham ataladi. Qoratogʻning jan. yon bagʻrida 1100 m balandlikdan boshlanadi. 9 ta irmogʻi bor. Uzunligi 22 km, havzasining maydoni 41 km². B. juda kamsuv. Yomgʻir, qor va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi. Baʼzan sel oqimi kuzatiladi. Yozda suvi sugʻorishga sarf boʻladi va Zarafshon daryosiga yetmasdan qurib qoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Beshurugʻ

Beshurugʻ — oʻrtapishar jaydari qovun navi. Palagi ingichka, shakli kalta, tuxumsimon (boʻyi 16—23 sm), ogʻirligi 1,5—2,5 kg, sirti och yashil, sertoʻr, sal tilim-tilim. Poʻsti qattiq, kam et (3,5—4 sm), shirin. Urugʻxonasi katta, urugʻi oʻrtacha, sargʻish. Beshurugʻ tarkibida 12—12,5% qand bor. Hosildorligi 180—220 s/ga. Hosili urugʻi unib chiqqandan soʻng 88—95 kunda pishib yetiladi. Beshurugʻ Fargʻona vodiysida koʻproqekiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qovun navlari
Beshyuz

Beshyuz, beshjuz — yuz qabilasiga mansub urugʻlardan biri. 19-asrda Zarafshon vohasida yashaganlar. Blarning avlodlari Oʻzbekistonning Zomin, Gʻallaorol va Bulungʻur, Tojikistonning Oʻratepa tumanlarida yashaydi. B.lar shevasi oʻzbek tilining qipchoq lahjasiga kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshqarsak

Beshqarsak, qarsak—erkaklar davra oʻyinqoʻshigʻi. Oʻzbek va tojik xalqlari orasida keng tarqalgan. Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlarida ayniqsa mashhur. B.da qarsak hamda qiyqiriq ovozlar yordamida oʻyin usuli hosil qilinadi. Baʼzi taxminlarga koʻra, kelib chiqishi zardushtiylik marosimlariga borib taqaladi. Navbat bilan turkum tarzida ijro etiladigan oʻyin va terma ("yak qars", "qoʻsh qars", "besh qars" va hokazo)lardan iborat. B. oʻyini yaqin oʻtmishda qishloq joylardagi toʻy va sayillarda 2— 3 soat davom etardi. Hozir asosan folkloretnografik va havaskor ansambllar (mas, Urgutdagi "Beshqarsak" ansambli) repertuaridan oʻrin olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Karomatov F, Oʻzbek xalq musiqa merosi, 2kitob, T., 1983.
 

Turkum:Qoʻshiqlar
Turkum:Oʻyinlar
Beshqiz

Beshqiz — Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. SherobodSariqamish qator tepa (gryada)lari tarkibiga kiradi. Jan.gʻarbda Sherobod daryosi vodiysi va shim.sharqsa Koʻksoy vodiysi oraligʻida. Uzunligi 12 km, eng baland joyi 956 m, chekkalarida 550–600 m gacha pasayadi. Jan.sharqiy yon bagʻirlari ancha tikroq va kambar, yuqori paleogenning ohaktoshlaridan tuzilgan. Shim.gʻarbiy yon bagʻirlari yuqori boʻr davrining qumtosh, alevrolit, ohaktoshlari va gipedan tashkil topgan. Paleogenning qattiq ohaktoshlari (buxoro yarusi) tik yon bagʻirlar hosil qilgan (Qangli tizmasi). Yon bagʻirlarni kesib oʻtgan quruq soylarda tor daralar (Qopchigʻay darasi va boshqalar) mavjud. Erta bahorda jala yoqqan paytlarda muvaqqat oqimlar vujudga keladi. Nurash qobigʻi boʻlgan joylarda toʻq boʻz tuproqlar tarkib topgan, ular asosan dagʻal mexanik tarkibga ega. Yon bagʻirlarda qoʻngʻirbosh, iloq, efemeroidlar, ular bilan birga togʻ shuvogʻi, biyurgʻun, shoʻra, gulxayri, oqquray oʻsadi. Bahor va kuzda yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beqasam

Beqasam, beqasab — yoʻl-yoʻl gulli pishiq mato; tanda ipi ipak, arqogʻi ipdan toʻqiladi. Arqoq ipi tanda ipidan yoʻgʻonroq boʻlgani uchun mato yuzasida koʻndalang chiziqlar (gʻadirbudurlik) hosil boʻladi. Toʻqish jarayonida arqoq ipi hoʻllanib turiladi. Maxsus ishlov berib kudunglangandan soʻng B.ning bir tarafi atlasdek silliq, bir tarafi tovlanib turadi. Oldindan boʻyalgan tanda iplari ishlatilishi natijasida B. guli ikki tomonlama xilmaxil va rangbarang boʻladi. Oʻrta Osiyoning yirik ipakchilik markazlarida ishlab chiqarilgan B.lar qalinyupqaligi, mato enining torkengligi, rang xillarining tanlanishi, yoʻlyoʻl gullarining tartibi jihatidan bir-biridan farq qilgan. Buxoro—Samarqand B.larining arqoq ipi yoʻgʻon, mujassamoti markazi oddiy bir meʼyorda takrorlanuvchi aniq keng (pushti, sariq, zangori yoki pushti, binafsha, sariq tusli) yoʻllardan, qirgʻogʻi esa hoshiya yoʻllardan iborat. Bundan tashqari, "zanjira" gullar, abr nusxa yoki turli kvadrat, chiziqcha, mayda gullar va boshqa tasvirlar qoʻshib bezatilgan. Mahalliy yorqin koloriti ranglarga boy. B. Buxoro—Samarqand vodiysida olacha nomi bilan ham mashhur.

Fargʻona vodiysi B.lari yupqa va mayin, chunki arqoq ipi ingichkaroq; guli, asosan, sovuq feruzabinafsha ranglardan iborat, koʻproq boʻrkoʻk tusli va turli xil yashil ranglarning bir-biriga mayin oʻtishi bilan boshqa B.lardan ajralib turadi. Baʼzi anʼanaviy gullari ("besh kashta", "Bayrok" )da yashil rangga yorqin pushti rang aralashtirilgan. Qadimda kuyov toʻnlariga ishlatilgan Namangan "oq B."i, asosan, oq, sariq, yashil tusli qilib toʻqilgan. Namangan, Margʻilon, Qoʻqon toʻqimachilik fkalarida B.ning oq, chiviq, olti katak, marmar va boshqa ishlab chiqariladi. B.dan kiyim (toʻn, kamzul, koʻylak va boshqalar)lar, koʻrpacha va boshqa tayyorlanadi.

Sayyora Mahkamova.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beh

Beh (Acanthophyllum gypsophiljides)— chinniguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizida 10—30% saponin bor. B.ning ildizidan tayyorlangan ekstrakt modda yoʻtalni qoldirib, balgʻam koʻchiradigan va jarohatlarni bitiradigan dori sifatida xalq tabobatida, shuningdek, qandolatchilik, binokorlik, toʻqimachilik sanoatida va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida ishlatiladi (qarang Yetmak).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Behzod miniatyura maktabi

Behzod miniatyura maktabi - Sharq miniatyura sanʼatida Behzod ijodi taʼsirida (15-asr oxiri — 16-asr boshlarida) yuzaga kelgan oʻziga xos yoʻnalish. Kamoliddin Behzod asos solgan va uning shogirdlari, izdoshlari (Qosim Ali, Darvesh Muhammad, Muzaffar Ali, Hoji Muhammad, Mir Sayd Ali Termiziy, Mahmud Muzahhib va boshqalar) tomonidan rivojlantirilgan. Behzod miniatyura maktabi m. Sharq tasviriy sanʼatining anʼanaviy xususiyatlari (mujassamot yechimi, badiiy uslubdagi shartlilik)ni saqdagan holda uni yangi ijodiy anʼanalar bilan boyitdi. Behzod miniatyura maktabi m. Buxoro, Tabriz va Hindiston miniatyura maktablariga ham samarali taʼsir koʻrsatgan. Hatto 20-asr boshlarida Yevropada yuzaga kelgan impressionistlar ijodida ham Behzod miniatyura maktabi m. taʼsirini koʻrish mumkin. Oʻzbek rassomlaridan Ch. Ahmarov, Us to Moʻmin (A. Nikolayev), Sh. Hasanova, J. Umarbekov, T. Muhamedov, T. Saʼdullayev, Sh. Muhammadjonov va boshqa uz ijodlarida Behzod miniatyura maktabi m. anʼanalaridan foydalangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Behi

Behi — raʼnodoshlar oilasiga mansub mevali daraxt yoki buta. Behining Ozarbayjon, Dogʻiston, Turkmaniston, Eronda yovvoyi uchraydi, turk tilida ayva nomi bilan yuritilgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida "avya" shaklida tilga olingan. Behi Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qrim, Ukrainaning jan. hamda Astraxon viloyatida keng tarqalgan. Oʻzbekistondagi Behizorlarning 80% Fargʻona vodiysida. Balandligi 5–6 m, shoxshabbalari piramida shaklida, baʼzan tarvaqaylab oʻsadi. Bargi oddiy, yashil, cheti butun. Gullari yakka holda, oq yoki och pushti, aprelda gullaydi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3—4 yili hosilga kiradi, 30—40 yil yashaydi. Katta yoshdagi daraxtlari oʻrtacha 60— 70 kghosil beradi. Mevasi sentabr—oktyabr oylarida uzib olinadi; vazni, naviga qarab 150—500 g. Behi mevalari limon rangda yoki toʻq sariq, tuk bilan qoplangan; yetilganda tuki toʻkilib ketadi, xushboʻy. Yangi uzilgan mevasi kam isteʼmol qilinadi. Behi entomofil (hasharotlar bilan changlanadigan) oʻsimlik. Behi tarkibida 74,7—83,5% suv, 8,5— 15,2% qand, 0,2—1,5% kislota bor, shuningdek oshlovchi moddalar va tosh hujayralar boʻladi. Mevasi dagʻal boʻlib, uzoq saqlangandan keyin tosh hujayralar yumshab qoladi. Behidan murabbo, kompot, marmelad, sukat, qiyom, jem tayyorlanadi, ovqatga (koʻpincha palovga bosiladi) ishlatiladi. Behi, asosan, payvandlab koʻpaytiriladi, koʻchati 6×6 yoki 5×5 m sxemada oʻtqaziladi. Behining koʻpchilik navlari nokka payvandtag boʻla oladi; unga ulangan nok pakana boʻladi. Behi issiklik va namlikka talabchan. Sugʻoriladigan unumdor tuproqlarda, shuningdek shoʻri kam yerlarda yaxshi oʻsadi. Oʻsuv davrida tuproq sharoitiga qarab 3—8-marta sugʻoriladi.

Asosiy navlari: Non Behi, Quva Behi, Shirin Behi, Samarqand yirik Behi, Xorazm olmasimon Behi N o n Behi —ertapishar, xoʻraki va konservabop, daraxti oʻrtacha. Mevasi yirik 300—400 g, olma shaklida, sariq. Eti sargʻish, oʻrtacha suvli, sal nordon, xushboʻy. Sentabrning ikkinchi yarmida uziladi, dekabrgacha saqlanadi. 50–70 kg hosil beradi; Quva Behi—oʻrtapishar, xoʻraki, daraxti katta (5–6 m), mevasi oʻrtacha (150—200 g), tilimli, olma shaklida, och sariq. Eti oq, tigʻiz, oʻrtacha suvli, shirin, xushxoʻr. Oktyabr boshlarida uziladi, yanvargacha saqlanadi. Tupi 150–200 kg hosil beradi; Shirin Behi—ertapishar, xoʻraki, daraxti oʻrtacha. Mevasi 150—180 g, tilimli, noksimon, eti och sariq, sersuv, shirinnordon, yeyishli. Sentabrning ikkinchi yarmida uziladi, uzoq saqlanmaydi.

Zararkunandalari: olma qurti, olma qon biti, nok kanasi, doʻlana kapalagi va boshqa; kasalliklari: qora chirish, zang va boshqa

Rixsivoy Joʻrayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Raʼnodoshlar
Turkum:Mevalar
Turkum:Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Turkum:Mevali daraxtlar
Turkum:Turkiya o‘simliklari
Turkum:Manzarali daraxtlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Oʻrta Osiyo o‘simliklari
Behigul

Behigul (Chaenomeles japonica)— raʼnodoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 1,5–2 m. Barglari toʻgarak yoki uzunchoqtuxumsimon. Erta bahorda barg chiqarmasdan yoki barg chiqarishi bilan gullaydi. Gullari qizil, pushti, baʼzan oq rangda toʻp boʻlib (2—6 tadan) joylashadi. Vatani—Yaponiya va Xitoy. Oʻzbekistonda B.ning erta bahorda gullaydigan turi xushmanzara oʻsimlik sifatida istirohat bogʻlariga ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Raʼnodoshlar
Turkum:Yaponiya o‘simliklari
Byombaverk Eygen

BYOMBAVERK (BohmBawerk) Eygen (1851.12.2, Brno1914.27.8, Vena) - avstriya iqtisodchisi, siyosiy iktisoddagi avstriya maktabi vakili, Insbruk va Vena untlari professor uzoq vaqt Avstriya moliya vaziri lavozimida ishlagan. Avstriya Fanlar akademiyasi prezidenti boʻlgan. B. oʻzining "Xoʻjalik neʼmatlarining nazariyasi asoslari" (1886), "Kapital va fonda" (1884—89), "Karl Marks nazariyasi va uning karashlari" (1896) kabi asarlarida ish haqi va qoʻshimcha qiymat nazariyasi toʻgʻrisidagi marksistik qarashlarning notoʻgʻriligini koʻrsatib berdi. Meʼyoriy naflik nazariyasi va foydani tahlil qilishga harakat qildi (qarang Meʼyoriy naflik nazariyasi).

B.ning qarashlariga koʻra foyda iqtisodiy emas, balki psixologik asoslarga tayangan abadiy hodisa (kategoriya) boʻlib, mavjud va kelgusi neʼmatlarning subyektiv bahosidagi farqdan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byomit

Byomit (20-asr nemis mineralogi I. Byom nomidan)—gidrooksidlar kichik guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi A1OON. Dukkaksimon shakddagi och rangli agregatlar, kamdankam hollarda juda mayda kristallar. Yaxshi shakllangan kristallari kam. B. oynasimon yaltiroq, qatgakligi 3,5—4; s. of., kariyb 3. Kislotalarda erimaydi. B. koʻpincha past trali yertomirlarda mayda kristallar holida uchraydi. Baʼzi boksitlarning asosiy minerali. Oʻzbekistonda Qizilqumdagi togʻlarda, Fargʻona tizmasida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alexander Burnes

Byorns Aleksandr (18051841, Kobul)—OstIndiya kompaniyasining siyosiy vakili. Britaniya hukumati va Hindiston generalgubernatorining maxsus topshirigʻi bilan u Hindistondan Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo va Eronga yuboriladi (1831—33). B.ning „sayohatidan“ asosiy maqsad Afgʻoniston, ayniqsa Turkistonni Angliyaning iqgisodiy va siyosiy taʼsiriga tortish, Hindiston shim.da joylashgan mamlakatlar toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplash hamda Kobul va Buxoro hukmron doiralari bilan savdo va diplomatik aloqalar bogʻlash edi. B. Buxoroda boʻlgan vaqtida Turkiston xonliklari haqida, chet davlatlardan Turkistonga keltiriladigan va bu yerdan chetga chiqariladigan mollar, savdo markazlari va karvon yullari tugʻrisida maʼlumotlar toʻplaydi.

B. Turkistondan rus savdosini siqib chiqarish va Turkiston savdogarlarini Nijniy Novgorod yarmarkasidan Hindiston savdosiga jalb etish uchun Hind daryosining urta oqimida Daragʻozixon degan joyda savdo yarmarkasi ochishni tavsiya qiladi. Kobulda koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni davrida oʻldirilgan. B. Afgʻoniston va Buxoroga qilgan sayohati toʻgʻrisida ikkita asar („Buxoroga sayohat“ va „Kobul“) yozib qoldirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Robert Burns

Byorns Robert (1759.25.1, Er shahri 1796.21.7, Damfris) — shotland shoiri. Oʻziga xos sheʼriyat yaratgan, bunda mehnatni, xalqni, erkinlikni, begʻaraz, fidoyi sevgi va doʻstlikni ulugʻlagan. "Shotlandlar uchun bryus" vatanparvarlik madhiyasi, "Quvnoq gadolar" kantatasi, fuqarolik va sevgi tarannum etilgan lirik sheʼrlar toʻplami ("Ozodlik daraxti", "Jon Arpa doni" va boshqalar) muallifi. B. oʻz ijodi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan shotland nasriy va musiqiy folklor namunalarini toʻplab nashr ettirgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilQoʻshiq va balladalar, T., 1971..

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1759-yilda tugʻilganlar
Turkum:1796-yilda vafot etganlar
Byornxem

Byornxem, Byornem (Burnham) Jeyms (1905.22.11, Chikago1987) - amerikalik sotsiolog, boshqaruv inqilobi nazariyasining mualliflaridan biri. NyuYork unta professor (1929—53). B. fikricha, hozirgi dunyoda tashkilotchilar (oliy muhandislar, maʼmurlar va boshqaruvchilar)dan iborat yangi hukmron sinf yuzaga kelmoqdaki, u butun jamiyat manfaatlari yoʻlida boshqaruv ishlarini amalga oshira oladi. B. oʻz asarlarida marksizm va sotsializmni tanqid qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil