Xulq-atvor endokrinologiyasi

Xulq-atvor endokrinologiyasi (Behavioral endocrinology) — endokrinologiyaning (endocrinology) neyroendokrin tizimni va uning xulq-atvorga ta’sirini o‘rganuvchi bo‘limidir. Xulq-atvor endokrinologiyasi xulq-atvorni yuzaga keltiruvchi biologik mexanizmlarni (biological mechanisms) tadqiq qiladi. Bu esa o‘z navbatida evolyutsion o‘tmish haqida tushuncha beradi. Mazkur sohaning ildizlari etologiya (ethology), endokrinologiya va psixologiya (psychology) fanlariga borib taqaladi.

 Neyroendokrin tizim 

Neyroendokrin tizim — bu neyronlar, bezlar va endokrin bo‘lmagan to‘qimalardan tashkil topgan integratsiyalashgan tizimdir. Ular tomonidan ishlab chiqariladigan va qabul qilinadigan gormonlar hamda neyrokimyoviy moddalar (neurochemicals) birgalikda fiziologik yoki xulq-atvor holatini tartibga soladi.

 Gipotalamus 

Gipotalamus (hypothalamus) — miyaning alohida qismi bo‘lib, u neyronlardan tashkil topgan. Uning asosiy vazifasi gomeostazni (homeostasis) saqlashdan iborat. Gipotalamus gormonal va xulq-atvor jarayonlari (masalan, ovqatlanish va tajovuzkor xulq-atvor) o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni integratsiyalash orqali turning omon qolishida ham muhim rol o‘ynaydi.

 Gipofiz bezi 

Miyada joylashgan gipofiz bezi (pituitary gland) neyroendokrin tizimning asosiy bo‘g‘ini hisoblanadi. Chunki oldingi gipofizdan gormonlar ajralishi bevosita markaziy asab tizimi (central nervous system) tomonidan tartibga solinadi.

 Xulq-atvorning neyroendokrin tartibga solinishi 
Ijtimoiy xulq-atvor, reproduktiv xulq-atvor, kayfiyat, his-tuyg‘ular, munosabatlar, rivojlanish va yashab qolish jarayonlariga neyroendokrin tizim ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jarayonlar xulq-atvor endokrinologiyasi sohasida o‘rganiladi.

 Buyrak usti bezi gormonlari 

 Kortizol 

Kortizolning (cortisol) xulq-atvorga qanday ta'sir qilishi haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Kortizol: Xotira va Stress bo'limlariga qarang.

 Adrenalin 

Adrenalinning (adrenaline) xulq-atvorga ta'siri haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Adrenalin: Hissiy reaksiya va Xotira bo'limlariga qarang.

 Jinsiy steroidlar 

 Testosteron 
Testosteron (testosterone) erkaklar moyagi va ayollar tuxumdonlari tomonidan ajratiladi. Shuningdek, uning oz miqdori buyrak usti bezlari tomonidan ham ishlab chiqariladi. U asosiy erkak jinsiy gormoni va anabolik steroid (anabolic steroid) hisoblanadi. Testosteronning xulq-atvorga ta'siri haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Testosteron: Tajovuzkorlik va jinoyatchilik hamda Testosteron: Miya bo'limlariga qarang.

 Estrogen 
Estrogenlar (estrogens) birgalikda tuxumdonlarda (ovaries) sintezlanadigan asosiy ayol jinsiy gormonlari guruhini tashkil qiladi. Xulq-atvor endokrinologiyasida estrogenning roli haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Estrogen: Miya va xulq-atvor bo'limiga qarang.

 Qalqonsimon bez gormonlari 
Qalqonsimon bez gormonlari (thyroid hormones) metabolizmni, asab tizimini, tana haroratini va reproduktiv tizim kabi bir qancha a'zolar tizimining rivojlanishini nazorat qilish uchun javobgardir.

 Kasalliklar va tibbiyot 

Giperterioz (Hyperthyroidism) va gipotireoz (hypothyroidism) qalqonsimon bez gormonlari — triiodtironin (T3) va tiroksin (T4) muvozanatining buzilishi tufayli yuzaga keladi. Bular xulq-atvor va miya kimyosidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan ikkita asosiy disfunksiya hisoblanadi.

 Tarixi 
Xulq-atvor endokrinologiyasi etologiya (ethology) faniga borib taqaladi. Shuningdek, u endokrinologiya va psixologiya fanlarining uyg'unligi sifatida ham qaraladi. Etologiya kabi xulq-atvor endokrinologiyasi ham butun organizm darajasidagi xulq-atvorga e'tibor qaratadi. Radioimmunoanaliz (radioimmunoassay) usullarining kashf etilishi xulq-atvor endokrinologiyasida inqilob qildi. Bu olimlarga gormonlarni ko'rish va ularning miqdorini aniqlash imkonini berdi. Ushbu soha tarixan reduksionistik (reductionist) fikrlashga qarshi turadi va xulq-atvorning fiziologik jihatlariga e'tibor qaratadi.

 Taniqli olimlar 
Charlz Otis Uitmen

Karl Leshli

 Yana qarang 

 Neyroendokrinologiya
 Endokrinologiya
 Gormon
 Xulq-atvor
 Endokrin kasalliklar
 Neyroendokrin hujayra
 Evolyutsion psixologiya