Plazma (qon)

thumb|Yangi muzlatilgan plazma
Plazma, qon plazmasi – qonning suyuq qismi. Unda qonning shaklli elementlari (eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar) boʻladi. Qon plazmasi tarkibidagi oʻzgarishlariga qarab, turli kasalliklar (revmatizm, qandli diabet va boshqalar)ni aniqlash mumkin. Qon plazmasidan dori preparatlar (albuminlar, fibrinogen, gamoma-globin va boshqalar) tayyorlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil |last1=E.Nuritdinov |url=https://n.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/biologiya/Odam%20fiziologiyasi%20(E.Nuritdinov).pdf |website=ziyo.uz.com |publisher=Toshkent "Aloqachi " |accessdate=16-noyabr 2022-yil |archivedate=2005 |page=36-37}}.Odam qon plazmasining hajmi 55-60% ni tashkil etadi. Qon
plazmasini shaklli elementlaridan ajratish uchun maxsus qonni ivishdan
saqlovchi moddalar qoʻshish yoʻli bilan olingan qonni sentrifugalanadi.
U ogʻir boʻlgani uchun probirka tubiga eritrotsitlar choʻkadi, uning
ustiga oq tusli leykotsitlar („leykon“-rangsiz), soʻngra yaltiroq koʻrinishli
qon plastinkasidan trombotsitlar choʻkadi. Shaklli elementlar ustida suyuq
rangsiz yoki sargʻich tusli qavat plazma ajraladi.
Qon plazmasi (qon zardobi) qonning suyuq qismi boʻlib, u murakkab aralashma.
 Tarkibi 
 oqsillar
 yogʻlar
 karbonsuvlar
 mineral tuzlar
 fermentlar
 antitelalar
 erigan holdagi gazlar (kislorod, karbonat angidrid
kabilar) boʻladi.
Plazma tarkibida oʻrtacha 90% suv, 7-8% oqsillar, 0,9% tuzlar, 0,1%
glukoza, 0.8% yogʻlar boʻladi. Plazmadagi oqsillardan-albumin-4%,
globulin 2,8% va fibrinogen-0,4%ni tashkil qiladi. Fibrinogen va albumin
muhim biologik ahamiyatga ega boʻlib, jigarda hosil boʻiad i va qonning
ivishini amalga oshiradi. Globulin esa jigar, taloq, ilik va limfa tugunlarida
hosil boʻladi. Limfa oqsillarining miqdori 0,3-0,4% ga teng.
Qon plazmasidan hamma oqsillar choʻktirilgandan soʻng filtratda modda
almashinuvining oraliq mahsulotlari-siydik kislotasi, kreatin, amiak va
boshqa moddalarni ajratish mumkin. Bu moddalar tarkibidagi azot, qoldiq
yoki oqsilsiz azot deb ataladi, uning miqdori katta odamlarda 20-40 mg% ni
yoki 20-40 mg 100 ml qon hajmiga toʻgʻri keladi.
Qon plazmasi tarkibida yogʻ kislotasi va yogʻsimon moddalar uchraydi.
Ertalab och holda odam qon plazmasida 0,5-1,0% chamasi yogʻ va
yogʻsimon moddalar topilgan.
Glukozaning qon plazmasidagi umumiy miqdori 80-120 mg% ga teng.
Ovqatlanganda uning miqdori 0,2% ga koʻtariladi. Buni ovqatianish giperglikemiyasi deb ataladi. Glukozaning plazmada 0,05% gacha
pasayishi gipoglikemiya deyiladi. Glukozaning plazma tarkibida 0,2% ga
oshib ketishi yoki 0,05 dan pasayib ketishi organizm funksiyasining kuchli
buzilishiga olib keladi va oʻlim sodir boʻlishi mumkin.
Aks holda qonda sut kislotasi miqdori 10-30 mg% ga teng.
 Mineral tuzlari tarkibi 
 natriy
 kaliy
 kalsiy
 magniy
 xlor va
 fosfatlar kiradi.

Plazma kuchsiz ishqoriy reaksiyaga ega, yaʼni PH=7.4
Qon plazmasi oqsillari va peptidlar quyidagi funksiyalari bajaradi:

1. oqsillar kolloid-osmotik bosimining paydo boʻlishida muhim rol oʻynaydi. Osmotik bosim toʻqimalar bilan qon oʻrtasidagi almashinuvini
tartibga solish uchun zarur;

2. oqsillar qonning bufer tizimi uchun eng
kerakli moddalar hisoblanadi va kislotali-ishqoriy muvozanatni saqlashda
ishtirok etadi;

3.oqsillar qon plazmasining yopishqoqligini taʼminlaydi;

4.plazma oqsillari eritrotsitlari tez choʻkishiga yoʻ1 qoʻymaydi;

5. Plazma oqsillari qon ivishi jarayonida faol ishtirok etadi;

6. qon plazmasi
immunitetning muhim omili hisoblanadi;

7. qon plazma oqsillari tashuvchi
vazifasini bajaradi;

8. oqsillar-oziq modda.

 Oqsil miqdori 
Plazmadagi umumiy miqdori 200-300 gramm Odam organizmida bir kecha-kunduzda 17 g albumin va 5g
globulin sarflanadi va shuncha oqsil hosil boʻladi. Albuminlaring yarim
parchalanish davri 10-15 kun, globulinlarniki esa-5 kun.
Albuminlar plazma oqsillarining 60% tashkil etadi. Ularing
molekulalari unchalik katta boʻlmasa ham, harakatchanligi tufayli osmotik
bosimning hosil boʻlishida yordam beradi. Masalan, albumin
qonning tashilish funksiyasiga faol ishtirok qilib, bilirubin, yogʻ kislotasi,
baʼzi bir farmakologik moddalar va boshqa antibiotiklarni qon orqali
tashilishi uchun asosiy tuzilma hisoblanadi.
 Molekulyar tuzilishi 
Albuminning bitta molekulasi
25-50 ta bilirubin molekulasi bilan birikish qobiliyatiga ega.
Globulinlar turli oqsilli fraksiyalarga boʻlinadi:
 alfa-1,
 alfa-2,
 beta-2
 gamma-globulinlar.

Alfa-l-globulinning oqsillari glikoproteinlar va mikoproteiniar deb ataladi. Ularing tarkibidagi plazmaning 60%
glukozasi organizmda aylanib yuradi. Aifa-2-globulinlar oqsillarining
tarkibida mis elementi borligi uchun ularni seruloplazmin deyishadi. Bu
oqsilning bir molekulasi 8 mis atomi bilan birikishi mumkin, yaʼni
plazmadagi 90% mis oqsil bilan birikkan.
Beta-globulinlar fosfolipid, xolesterin, stereoid gormon va metall
kationlarini tashilishi uchun xizmat qiladi. Metali bor oqsil transferin deb
ataladi, masalan, temiring qon orqali tashilishi uchun muhim.
Transferinning har bitta molekulasi temirning ikki atomini tashishi uchun
moslashgan.