Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yoy pechi

Yoy pechi — metall va b. materiallarni eritish uchun elektr yoyi issiqligidan foydalaniladigan elektr pechi. Birinchi marta 1898—1901 yillarda Fransiyada P. Eru, Italiyada E. Stassanolar sanoatda qoʻllashgan. Qizdirish usuliga koʻra, bevosita va bilvosita qizdiriladigan hamda yoyi berk pechlarga boʻlinadi. Bevosita (toʻgʻridantoʻgʻri) qizdiriladigan Yo. p.da yey elektrodlar va qizdiriladigan jism orasida yonadi (rayem, a). Bilvosita qizdiriladigan Yo. p.da yey elektrodlar orasida, qizdiriladigan materiallardan bir oz narida yonadi; bunda issiqlik yoydan nurlanish orqali uzatiladi (rayem, b). Yoyi berk pechlarda yey elektrodlarni qurshab olgan qattiq shixta qatlamlari ostida yonadi (rayem, v); bunda shixta yoydan ajralib chikadigan issikdik bn, shuningdek, shixtadan tok oʻtayotganda hosil boʻladigan joul issiqlik bilan qiziydi. Bevosita qizdiriladigan Yo. p. keng tarqalgan boʻlib, unda koʻpincha poʻlat eritiladi. Yoyi berk pechlarda rangli metallar, ferroqotishmalar, elektr korundlar va b. eritiladi. Bevosita kizdiriladigan Yo. p.ning hajmi 360—400 t boʻlib, metall va shlakni yuklash yoki boʻshatish vaqtida ogʻdiriladi. Bulardan tashqari elektrodi sarf qilinadigan (qayta eritiladigan metalldan tayyorlanadi) va elektrodi sarf qilinmaydigan (volfram yoki grafitdan tayyorlanadi) vakuumli Yo. p. bor. Bunday pechlar metall va qotishmalarni vakuumyoy yordamida qayta eritishda qoʻllanadi. YEY RAZRYAD — elektrodlar orasida (gazlarda) roʻy beradigan elektr razryad. Kumir yoki metall elektrodlar orasida hosil boʻladigan volta yoyi Yo. r.ga misol boʻlishi mumkin. Ikkita kumir elektrod orasida havoda Yo. r. sodir boʻlayotganini birinchi marta 1802 yilda rus olimi V. V. Petrov va undan mustasno 1808 yilda hind olimi G. Devilar kuzatishgan. Elektr manbaiga ulangan ikkita kumir elektrod birbiriga yaqinlashtirilganda choʻgʻlanadi va katodsan elektronlar chiqa boshlaydi. Elektrodlar birbiridan uzoklashtirilganda ular orasida yorqin yoy hosil boʻladi. Elektrodlar (asosan, katod)ning temperaturasi 3000—3600 K ga yetadi. Gaz bosimi 20 atm ga yetganda yoy temperaturasi 6000 K ga yaqinlashadi. Yoyning yuqori temperaturasi tufayli ionlanish roʻy beradi. Shuning uchun elektrodlar orasida yaxshi elektr oʻtkazuvchanlik paydo boʻladi. Bundan tashqari, elektron emissiya tufayli katodga yaqin soha qarshiligi kichik boʻladi. Bular kichik kuchlanishda ham elektrodlar orasida Yo. r. yuz berishiga sabab buladi. Elektrodlar juda (bir necha sm gacha) yaqinlashganda Yo. r. kuchlanishi 40—50 V ga yetadi. Yo. r.dan elektrotexnika, elektr payvandlash, yoy iyechlarida metall eritishda, gaz razryadli yorugʻlik manbaida, plazmatronlar, lyuminespent lampalar, gazotron va b.da foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoyilma konus

Yoyilma konus — tekislikka yoki vodiylarning kengroq qismiga oqar suvlar keltirgan jinslarning tuplanishidan hosil boʻlgan yarim konus koʻrinishidagi bir oz qabariq relyef. Yo. k. har xil kattalikdagi togʻ jinslaridan iborat buladi. Tuproklari yosh, usimliklari siyrak, maydoni bir necha 10 m2 dan oʻnlab km gacha yetishi mumkin. Yo. k. Oʻzbekistonda tog etaklaridagi tekisliklarda, vodiylarda koʻp uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geografik terminlar
Yoyiluvchanlik

Yoyiluvchanlik — qattiq jismlar (mas, metall va qotishmalar)ning mexanik kuchlanish va uzgarmas (statik) nagruzka (yuk, kuch) taʼsirida sekinasta uzluksiz plastik deformatsiyalanishi (qarang Deformatsiya). Yo. hodisasi bir necha yuz yillar oldin sezilgan. Biroq metall va qotishmalar, rezina, shishalarning Yo. xossalari 1940-yillardan boshlab izchil ravishda tekshirila boshlangan. Texnikaning rivojlanishi bilan yuqori temperatura va nagruzkada ishlaydigan mashina detallari (bugʻ va gaz turbinalari, reaktiv dvigatellar va raketalarning disk va kuraklari)ning Yo. xossalari aniklangan. Natijada bu detallarni maxsus konstruksion materiallar (olovbardosh qotishmalar)dan tayyorlashga toʻgʻri keldi. Yo. faqat yuqori tralardagina emas, balki past tralarda ham vujudga keladi. Mas, kadmiyda — 269° da, temirda — 169° da Yo. seziladi. Suyukdanish temperaturasi past boʻlgan metallar (qoʻrgʻoshin, alyuminiy), beton, yogʻoch, rezina, kauchuk, plastmassalarda Yo.ni xona temperaturasida ham kuzatish mumkin. Betonga xos Yo. uning kanchalik yangiligiga bogʻliq boʻladi. Metall va qotishmalardagi Yo.ni choʻzish, burash va egish usuli bilan aniqlash mumkin. Bulardan eng keng tarqalgani choʻzish usulidir. Bunda sinaladigan metalldan namuna tayyorlanadi va uning ikki uchini qisqichlarga mahkamlab, pechga kiritiladi va zarur tragacha qizdiriladi. Namunaga uzgarmas nagruzka uzoq taʼsir ettiriladi. Tra termoelektrik pirometr bn, deformatsiya esa maxsus asbob bilan ulchanadi. Oʻzgarmas nagruzka qancha kichik boʻlsa, Yo. shuncha sekin boradi va namuna shuncha uzoq vaqtga chidaydi. Metall va qotishmalarning uzoq davom etadigan oʻzgarmas nagruzkaga qarshilik koʻrsatish xossasi uning Yo. chegarasi deb ataladi. Metallarning yuqori tradagi mexanik xossalari ularning Yo. chegaralariga bogʻliq. Mashinalarning yuqori trada mexanik nagruzkalarda ishlaydigan detallari uchun Yo.ning ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoyiq

Yoyiq — Ural daryosining 1775 y.gacha boʻlgan nomi (daryo keng oʻzanda yoyilib oqqanligi uchun shunday nom bilan atalgan degan taxmin bor). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoyiq gul

Yoyiq gul — qorakoʻl terisining jingalaksiz, silliq junli qismi. Bu xildagi gullar yaloq yoki yassi gul deb ham yuritiladi (qarang Qorakoʻl)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Gullar
Yoyma

YOYMA.uz 
Yoyma.uz — Интернет магазин Yoyma ! Качество по низким ценам! Ваш заказ в течение 24 часов будет доставлен! Доставка 9000 сум в любую точку Ташкента. При доставке можете примерить и посмотреть. Если не понравится можете отказаться! OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
thumb
Kamalak parda

thumb
Kamalak parda , rangdor parda — koʻz soqqasi tomirli pardasining old qismi; kipriksimon tanadan boshlanadi. Rangdor parda oldinda qorachiq teshigida tugaydi, uning oldingi yuzasi koʻz soqqasining oldingi boʻshligʻiga, orqa yuzasi koʻz gavhari boʻshligʻiga qaragan. Kamalak parda rangli boʻlib, muguz (shox) parda orqali koʻrinib turadi. Parda tarkibidagi pigmentlar miqdoriga qarab koʻz har xil rangli (qora, jigarrang , koʻk va hokazo) boʻlib tovlanadi, pigment boʻlmagan rangdor parda qizil boʻlib koʻrinadi. Koʻz qorachigʻi qirralarida aylanasiga joylashgan muskul qisqarib, qorachiqni toraytirsa, uzunasiga joylashgan muskul kengaytiradi. Kamalak pardaning orqasida tiniq, ikki tomoni qavariq linza — koʻz gavhari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Koʻz
Yol

Yol — ot, xachir, eshak, shuningdek, yovvoyi qoʻchqor, boʻri, arslon singari hayvonlarning boʻynidan chiqadigan uzun qil tutamlari. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Biologiya
Yollanma mehnat

Yollanma mehnat — yollanma xodimlar mehnati. Yo.m. bozor iqtisodiyotida amal qiladigan mehnat bozoriaa oldisotdi qilinadigan asosiy tovar hisoblanadi. Ish beruvchilar (tadbirkor, korxona, tashkilot) va ish kuchi egasi (yollanuvchi) oʻrtasida maʼlum muddatga yoki aniq bir ishni bajarish uchun mehnat sharoitlari va toʻlanadigan haq toʻgʻrisida yozma ravishda shartnoma tuziladi. Bunday shartnoma vaqtincha — sinov muddati bn, maʼlum bir davrga yoki muddati belgilamasdan (umrbod) tuzilishi mumkin. Tomonlarning huquklari, majburiyatlari, mehnatga haq toʻlash va mehnatni tashkil etish sharoitlari mehnat qonunlariga muvofiq oʻzaro kelishgan holda hal etiladi. Shartnomada mehnatni qoʻshimcha ragʻbatlantirish maqsadida har xil imtiyozlar berilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida Yo.m. va umuman mehnatga oid munosabatlar 1996 y. 1 apreldan amalga kiritilgan Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi (1995.21.12) va b. mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari, jamoa shartnomalari va b. meʼyoriy hujjatlar bilan tartibga solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yollanma qoʻshinlar

Yollanma qoʻshinlar - davlatlar, shaharlar, ayrim badavlat mulkdorlar tomonidan yollangan professional jangchilardan tuzilgan koʻshinlar. Qad. Misr, Eron va b. davlatlarda keng qoʻllangan; 15— 18-asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi qurolli kuchlarning asosini tashkil etgan. Masalan, Emmu yillik urush davrida Fridrix II qoʻshinining yarmidan kupi chet elliklardan iborat boʻlgan. hozirgi bir qator davlatlar (AQSH, Buyuk Britaniya va b.) da qurolli kuchlar tarkibini Yollanma qoʻshinlar asosida toʻldirish tizimi tiklangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yolgʻon xabar berish

Oʻzbekiston Respublikasi va Turkiya davlati istanbul shahri voyaga yetmagan axloq tuzatish kalonasi su burcu yazgni oʻzbekiston respbulikasi davlatiga kelgan may oyidan shu oyga kelib oʻzbekiston respbulikasi fuqarolari oybek kamaliddinov xasan oʻgʻli Turdiyeva saidahon Akbarovna hamda Usmonova salomathon Akbarjon Qizi nomiga google akaunt ochib barcha hujatlarni qopol ravishta buzib davlat orgn hodimlarni ishni chigalashtrib jidiy manaviy moddiy zarar yetkazgani inobatga olgan hola turkiya jinoyat kodeksni 2589 va 2241 moddalariga asosan 6 oy axloq tuzatish kalonasiga yuborlsin bizgacha bolgan jinoyat ishni guvoh oʻzbeklar bergan guvohligiga asosan jarima qoʻlab berishlarni talab qilaman. Turkiya voyaga yetmagan bolalar xokimayati@istanbul memuryet.tr
Yom

Yom, jom (moʻgʻulcha — „yoʻl“) — choparlar, yoʻlovchilar qoʻnadigan va ot almashtiradigan joy, bekat. Yomda doim otlar shay turib, bir qancha kishi xizmat qilgan. 13-asrda tashkil etilgan. Yom xizmatchisi yomchi deb atalgan (ruscha yamshik shundan olingan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yombi

Yombi (xitoycha "Yuan bao" — boylik toʻplashning boshlanishi) — quyma oltin va quyma kumush boʻlagi. Xitoyda birinchi pullar mil. av. 7-asrda paydo boʻlgan; ular kumushdan emas, balki mis (yoki bronza)dan kuyib tayyorlangan. Bu pullarning qiymati juda past boʻlib, bir misqol (3,7 g) kumushga 1000, qatto 2000 dona mis (bronza) pul almashtirilgan. Bu pullarning ogirligi yarim pud kelgan, 10—20 ming mis (bronza) pullarni hamyonda emas, balki otaravada tashishga majbur boʻlingan. Mil. 7—10-asrlarga kelib "Buyuk ipak yoʻli" boʻylab xalqaro savdosotiq rivojlangan davrda Xitoyda xalqaro valyuta (oltin va kumush) pullar oʻrnida quyma Yo.lardan foydalanilgan. Yo. pul emas, balki yirik savdosotiklarda toʻlov va boylik jamgʻarish vositasi boʻlgan. Yo.larning vazni bir xil emas, balki 5 g dan 2000 g gacha boʻlib, savdo muomalasida ularni tarozida tortib olingan. Yo.larning kattalari "Tuya tuyoq", "Ot tuyoq" deb atalgan, nisbatan kichiklari "Qoʻy tuyoq", 1885 yil Xitoyda chiqarilgan yombi. "Echki tuyoq", undan kichiklari esa "Chuchvara quloq" deb yuritilgan. Sof kumushdan tayyorlanganligini tasdiqlash uchun davlat tomonidan chikarilgan Yo.larga xitoy imperatori oʻz tamgʻasini bosgan. Agar Yo.larni shaxslar chiqargan boʻlsa, uning sofligini shahar va tuman hokimlari tasdiqlab, oʻz tamgʻasini bosgan. , kumush Yo.ni tayyorlagan shaxs va firmalar ham oʻz tamgʻasini bosib kafolat bergan. Yo.lar 19-asr oxirigacha Markaziy Osiyo va Xitoy savdo muomalasida keng yuritilgan. Oʻzbekiston Respublikasi oltin konlaridan qazib olinadigan oltinlar maxsus qoliplarga quyilib, Yo. holiga keltiriladi. Uning ogʻirligi 12 kg . OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yomon jarohat

Yomon jarohat, -Borovskiy kasalligi, Toshkent yarasi, Qoʻqon yarasi — leyshmaniozning bir xili, teri leyshmaniozi. Infeksiyani tarqatuvchi iskabtoparlar bor joyda — Yevropaning Oʻrta dengiz boʻyidagi mamlakatlarida, Shim. Afrikada. Kichik va Jan. Osiyo mamlakatlarida, shuningdek, Turkmaniston, Tojikiston va Oʻzbekistonda uchraydi. Leyshmaniya yuqqan iskabtopar badanni chaqib, gʻudda (doʻmbogʻcha) qiladi, keyin bu gʻudda yaraga aylanadi. Yo.j.ning ikki xili uchraydi: 1) shaharga xos xili (quruq xili, Ashxobod yarasi) — yashirin davri 6—8 oy, kasallik 8—12 oy (baʼzan ortiq) davom etadi; infeksiya bemordan tarqaladi; 2) choʻlga yoki qishlokda xos xili (hoʻl xili, Pendi yarasi) — yashirin davri 10—12 kun, kasallik 2—4 oy davom etadi. Infeksiya leyshmaniya yuqqan kemiruvchi hayvonlar (kum sichqon, yumronqoziq va b.) dan, shuningdek, kasal kishilardan tarqaladi. Yo. j. boʻlib oʻtgan organizmda mustaxkam immunitet vujudga keladi. Yo. j. gʻuddaligida davolanmasa, yara bitgach, oʻrni chandiq boʻlib qoladi. Oldini olish. Uyjoy atrofidagi kemiruvchilar, ularning uyasi va iskabtoparlarni yoʻqotish, pashshaxona tutish, repellentlar (hasharotlardan saqlanish uchun badanning ochiq joylariga surtiladigan va kiyimboshlarga purkaladigan kimyoviy moddalar)dan foydalanish tavsiya etiladi. Yo. j. tarqalgan joyga koʻchib keluvchilar ehtiyotdan emlanadi, natijada Yo. j.ning shahar va qishloqxiliga qarshi immunitet tez vujudga keladi. Yo. j. hozir deyarli yoʻqotilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yomon qashqirtov

Yomon qashqirtov - Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Boʻkantov togʻlarining janubi-sharqiy qismida joylashgan. Eng baland joyi 578 m, uz. 14–15 km, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon yoʻnalgan. Togʻ janubi-gʻarbga, Mingbuloq botigʻi tomon pasayib boradi. Markaziy qismi baland, bu joyda yon bagʻirlari ancha tik va oʻydimchuqur, tub jinslar yer yuzasiga chiqib qolgan, qirrali, turli eroziya va nurash jarayonlari vujudga kelgan. Boshqa joylarida tub jinslar usti nuragan jinslar bilan qoplangan. Yomon qashqirtov paleozoyning kristalli jinslari (slanets, ohaktosh, konglomerat, qumtosh va b.)dan tashkil topgan. Boʻz qoʻngʻir tuproqlarda siyrak holda biyurgʻun, boyalich, shuvoq oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Yomonsoy

Yomonsoy — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ellikqalʼa tumanidagi soy koʻrinishidagi koʻl. Yo.ning asosiy havzasi Amudaryoning oʻng tarmogʻi — Koʻkdaryoning tugash joyidan 10 km sharqda. Maydoni (suvga toʻlgan paytda 168 ga) va suv hajmi oʻzgarib turadi. Koʻp qismini qamish va qoʻga bosgan, sayoz. Yo.ga Amudaryodan toshgan suvlar va ekin maydonlarining sizot suvlari quyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yomontov

Yomontov — Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Qozoktov togʻining jan.ida joylashgan. Eng baland joyi 340 m. Shimoli-gʻarbdan jang. sharqqa yoʻnalgan. Uz. 8– 10 km. Janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari qiyaroq, zinapoyasimon pasayib prolyuvial shleyfga tutashgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlari tikroq va quruq soylar bilan oʻyilgan. Yo.t. kristalli paleozoy, boʻr va paleogen davrlarining choʻkindi jinslaridan tashkil topgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlari ayrim joylarda eol qumlari bilan band. Boʻzqoʻngʻir tuproklarda biyurgʻun, keyreuk, shuvoq boyalich usadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Yomontov togʻi

Yomontov togʻi — Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Tomditov togʻlarining eng chekka janubi-gʻarbida joylashgan. Eng baland joyi 506 m (Siztov choʻqqisi). Yo.t.ning suvayirgʻich qismi keskin koʻtarilgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Yon bagʻirlarida quruq soy va oʻzan koʻp. Yo.t.ning choʻqqisi quyi paleozoyning tub jinslaridan iborat, qolgan joylar nuragan jinslar bilan qoplangan. Etaklarida boʻr va paleogenning choʻkindi jinslari (gil, alevrolit, qum va b.) keng tarqalgan. Boʻz, qoʻngʻir tuproklarda shuvoq, keyreuk, biyurgʻun, izen va b. kserofitlar oʻsadi. Yon bagʻirlaridan qorakoʻl qoʻylari boqishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Yomonqum choʻli

Yomonqum choʻli - Markaziy Qizilqumdagi choʻl. Tomditov bilan Boʻkantov togʻlari oraligʻida joylashgan. Gʻarbda Mingbuloq, sharqda Moʻlali botiqlari bilan chegaradosh. Eng baland joyi sharqida 303 m, gʻarbida 169 m. Koʻzanakli (chuqurligi 5—8 m), doʻng (balandligi 4—6 m) va marzali qum (balandligi 6—9 m) shakllari uchraydi, quduqlar atrofida barxanli qumlar vujudga kelgan. Mingbuloq botigʻi yaqinida relyef sathi pasayib, qumli qoplam qalinligi kamayib boradi. Baʼzan tub jinslar yuzasi ochilib qolgan, ayrim joylarda kichik botiklar uchraydi. Yo.ch.da Tubelek (balandligi 258 m), Tulyatosh (268 m), Qoratepa (141 m), Darvoza (248 m) kabi tepalar mavjud boʻlib, ular bur, paleogen, baʼzan neogenning choʻkindi jinslaridan tuzilgan, janubiy yon bagʻirlari tik va quruq oʻzanlar bilan parchalangan. Qumlikda choʻl oʻsimliklaridan cherkez, oqsaksovul, juzgʻun, quyonsuyak, selin, isiriq, efemerlar (qoʻngʻirbosh, rang , kovrak va boshqalar), shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar (baliqkoʻz, qorashoʻra va qizilshoʻra), yulgʻun, korabarok, kermak va boshqalar tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi. Yomonqum choʻlini Zarafshon—Uchquduq temir yoʻl va avtomobil yoʻllari kesib oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Choʻllar
Yomgʻir

thumb|right|Yomgʻir — Braziliya.
thumb|right|Meksikada yomg'ir
Yomgʻir — bulutlardan diametri 0,5 mm dan 6–7 mm gacha boʻlgan suv tomchilari holida yogʻadigan yogʻin. Qoplama bulutli Yomgʻir hamda jala Yomgʻirga boʻlinadi (qarang Atmosfera yogʻinlari, Jala). Oʻrta Osiyoning tekislik va togʻ oldi hududlarida Yomgʻir yil davomida kuzatiladi; yomgʻirli kunlar soni qorli kunlar soniga karaganda 2–3 marta ortiq. Yomgʻir mart—aprel oylarida eng koʻp, iyul—avgustda esa eng kam yogʻadi. Oʻrta Osiyoda Yomgʻirli kunlar soni oʻrta hisobda bir yilda 30–40 kunni tashkil qiladi. Joyning balandlik ortib borishi bilan (toqqa yaqinlashgan sari) Yomgʻirli kunlar soni 50–60 kunga yetadi. Choʻl hududlarida, Fargʻona vodiysi (soyligi)ning gʻarbiy va markaziy qismida yillik Yomgʻir miqdori eng kam. Mas, Orol dengizining janubidagi baʼzi joylarda oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 80–90 mm. Nam havo oqimi yoʻnalishiga qulay joylashgan togʻ oldi va vodiylar (2000 m bal. gacha boʻlgan zona)da, ayniqsa, jan.gʻarbga qaragan vodiylarda Yomgʻir katta jadallik bilan yogʻadi. Aprel va may oylarida moʻʼtadil yogʻib turadigan bulutli Yomgʻir tuprokda nam zaxirasining koʻpayishiga yordam beradi, ekinlarning yalpi koʻkarishiga qulay sharoit tugʻdiradi. Tuproq va havo temperaturasi pasaygan sharoitlarda qoplama bulutli yomgʻir unib chiqqan ayrim ekinlar, mas, gʻoʻzada iyadiz chirishi, gommoz kasalliklarining avj olishiga sabab boʻladi. Qisqa muddatli momaqaldiroq bilan aprel–may oylarida yogʻadigan Yomgʻirlar (sutkalik yogʻin miqdori 10 mm dan ortiq) tuproq yuza qatlamini tigʻizlab, qatqaloq hosil qiladi.Abdullayev, Hamidulla. "" OʻzME. Yo-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fan
Yomgʻir chuvalchanglari

thumb
Yomgʻir chuvalchanglari yoki yer chuvalchanglari (ayrim viloyatlarda loyxoʻrak deb ataladi) — kam tukli halqalilar sinfiga mansub chuvalchanglar bir necha oilasining umumiy nomi. Tanasining uzunligi bir necha sm dan tropik da 2,5 m gacha keladi. Oʻzbekistonda uchraydigan 15—20 sm dan oshmaydi. Tanasidagi halqalar soni 80 dan 450 gacha. Har bir halqasida 4 juftdan yoki undan koʻproq tuk bor. Tuklar yomgʻir chuvalchanglari oʻrmalaganida tayanch boʻladi. Maxsus sezgi organlari rivojlanmagan, biroq terisida juda koʻp sezgir hujayralari bor. Terisi orqali nafas oladi. Qon aylanish sistemasi tutash, yuragi boʻlmaydi. Qoni qizil, uning tarkibida gemoglobin bor. Nerv sistemasi bitta halqum usti nerv tugunidan va qorin nerv zanjirini hosil qiluvchi birmuncha mayda qorin nerv tugunlaridan iborat. Chiriyotgan organik qoldiqlar bilan oziqlanadi. Tuproqda yashaydi, yomgʻirdan soʻng tuproq yuzasiga chiqqanligi sababli "yomgʻir chuvalchanglari" nomini olgan. Germafrodit, tuxumini pillaga qoʻyadi. Yomgʻir chuvalchanglariin qazib tuproqni yumshatadi, uning chuqur qatlamlariga havo oʻtishi va suv shimilishiga imkon beradi; tuproq qatlamlarini aralashtiradi; oʻsimlik qoldiqlari chirishini tezlashtiradi; tuproqni gumusga boyitib, unumdor qiladi. Yomgʻir chuvalchanglari aralashoʻrmon, oʻrmonchoʻl va qora tuproqli nam iklimli mintaqalarda ayniqsa koʻp (1 m² tuproqda 300 dan ortiq) boʻladi. Yomgʻir chuvalchanglari Oʻrta Osiyo mintaqasida asosan ariqlar yaqinida, sugʻoriladigan nam tuproqli yerlarda uchraydi. Yomgʻir chuvalchanglarining 1500 ga yaqin, jumladan Oʻzbekistonda 20 dan ortiq turi maʼlum. Sugʻoriladigan yerlarda Nicodrilus caliginosus, Oxtolasium lacteum keng tarqalgan. Ayrim yomgʻir chuvalchanglari biologik gumus olish maqsadida koʻpaytiriladi.

Turkum:Chala darajali maqolalar
Yomgʻir oʻlchagich

Yomgʻir oʻlchagich - atmosfera yogʻinlari (shu jumladan, yomgʻir) miqsorini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob (qarang Yogʻin oʻlchagich).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yomgʻirlatish mashinalari va qurilmalari

Yomgʻirlatish mashinalari va qurilmalari — qishloq xoʻjaligi ekinlarini sunʼiy (yomgʻirlatib) sugʻorish agregatlari. Yomgʻirlatish mashinalari dalada traktorlarga oʻrnatib ishlatiladi yoki gidravlik yuritmali oʻz tayanchlarida harakatlanadi. Yomgʻirlatish qurilmalari yomgʻirlatish mashinalaridan mustaqil harakat qila olmasligi (muqimligi) bilan farq qiladi. Asosiy ish organlari purkagich (uchlik) va yomgʻirlatish apparatlaridan iborat (rasmga q.). Bosim kuchi va suv sarfiga koʻra, Yo.m. va q. yaqinga otar (suv 5—8 m uzoklikka otiladi), oʻrtacha masofaga (15—35 m) otar va uzoqqa (40—80 m ga) otar xillarga; ishlash tarziga koʻra, pozi 1. Yomgirlatish mashinalari va kurilmalarining ish organlari: a— yaqinga otar deflektorli uchlik (/—deflektor, 2— voronka); b— uzoqqa otar yomgʻirlatish apparati (/—stvollar; 2— soplo; 3— aylanuvchi tayanchlar; 4— quvur; 5—qanotcha). 2. Harakatlanuvchi yaqinga otar yomgʻirlatish mashinasi. 3. Pozitsion yak^nga otar yomgʻirlatish mashinasi. sion va harakatlanuvchi xillarga boʻlinadi. Pozitsion Yo.m.q. gidratli taqsimlash quvurlari va yaqinga otar uchliklari yoki oʻrtacha masofaga otar apparatlari boʻlgan ikkita yomgʻirlatish qanotlaridan iborat. Bir qanoti ishlayotganda ikkinchisi boshqa vaziyat (pozitsiya) ga oʻrnatiladi. Harakatlanuvch i Yo. m. va q. traktorga oʻrnatilgan yaqinga otar uchlikli, ikki konsolli fermadan iborat. Purkash (yomgʻirlatish) uchun muljallangan suv ariqlardan markazdan qochma nasoslar yordamida olinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yomgʻurchi

Yomgʻurchi — 1) noʻgʻay mirzasi; 1481 y. shayboniylardan Iboqxon bilan birga Katta Oʻrda xoni Ahmadga qarshi kurashda qatnashgan. 1487 y. Yo. Ivan 111 Vasilyevichdan Qozon xonligi taxtidan agʻdarilgan Alixonni rus tutqunligidan ozod etishni soʻragan. 1500 y. Qozon xoni, ruslarning vassali Abdullatifga qarshi kurashi chogʻida Qozonni qamal qilgan; 2) Astraxon (Ashtarxon) xoni (1547—54). Ivan IV Vasilyevich (Ivan Grozniy) 1554 y. Astraxon xonligiga qarshi yurishi chogʻida taxtdan tushirilgan. Yo. Azovga qochgan, uning oʻrniga taxtga bir necha yil avvalroq Astraxondan quvgʻin qilingan ruslarning vassali Darvishali oʻtqazilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yon nervlilar

Yon nervlilar (Amphineura) - tuban mollyuskalar kenja tipi. Chigʻanogʻi oʻzaro harakatchan birikkan 8 ta plastinkadan iborat yoki boʻlmaydi. Nerv sistemasi halqum atrofi nerv halqasi va undan ketadigan ikki juft boʻylama nerv poyalari, jumladan ikkitasi plevrovitseral nervlar tana boʻylab jabra (galsama) egatchalari ustida, ikkitasi (pedal) nervlar oyogʻi ustida joylashgan. Yo. n. sovutlilar va egat qorinlilar sinflariga boʻlinadi. Yo. n. orasida xitonlar dengizlarning sohilga yaqin joylarida keng tarqalgan. Xitonlar yassi oyoklari yordamida toshlarga yopishib hayot kechiradi. Egat qorinlilar sinfiga dengiz tubida yashovchi chuvalchangsimon, sodda tuzilgan yirtqich mollyuskalar kiradi. Tanasining uz. 30 sm ga yetadi. Yon nervli mollyuskalardan Neomenia va Chaetoderma urugʻlari keng tarqalgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yon tizma

Yon tizma — Katta Kavkaznchnt shimoli-sharqida Bosh tizmaga parallel joylashgan togʻ. Gʻarbda Laba daryosi havzasidan, sharkda Dyultitogʻgacha davom etadi. Yo. t. da Elbrus (5642 m), Kazbek (5033 m) va Dixtov (5203 m) choʻqqilari bor. Baland togʻ oʻtloqlari, markaziy qismida muzliklar mavjud. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Yevrosiyo
Yon chiziq

Yon chiziq (linea lateralis), yon organlar — suvda yashovchi tuban umurtqasiz hayvonlar (toʻgarak ogʻizlilar,suvda va quruqlikda yashovchilarning itbaliqdavri)dagi sezgi organlari sistemasi. Tananing har ikki yoni va bosh qismida joylashgan. Yo. ch. maxsus ion tarkibga ega boʻlgan suyuklik bilan toʻlgan naychalar — ampulalardan hamda ular sirtida joylashgan epidermal organlardan iborat. Yo. ch. organlarining asosiy qismini eshitish organi va vestibulyar apparat sensor hujayralariga oʻxshash sezgir tukli hujayralarga ega boʻlgan nevromast tashkil etadi. Afferent va efferent nerv tolalari ana shu nevromast retseptor hujayralarida shoxlangan boʻladi. Retseptorlar suv oqimi va muhitning past chastotali tebranishi taʼsirida qoʻzgʻalish paydo boʻladi. Yo.ch. organlari suv oqimi yoʻnalishi va tezligini sezadi. Hayvonlar Yo. ch. yordamida koʻrish organisiz ham suvda oʻz yoʻlini topadi, toʻsiqlarni sezib aylanib oʻtadi. Ayrim toʻgarak ogʻizlilar va koʻpchilik baliqlarning Yo. ch. organlari oʻziga xos tuzilgan juda sezgir elektroretseptorlarga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yon eroziya

Yon eroziya — oqar suvning oʻzan (dare vodiysi, jar) yon tomonini yuvishi; Yo. e. natijasida dare vodiysi, jar kengaya boradi, meandr hosil boʻladi. Yo. e. chuqurlatish eroziyasi bilan bir vaqtda davom etadi, lekin eroziya bazisi baland boʻlib, dare tekislikdan oqqanda ayniqsa kuchayadi (qarang Eroziya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yonbosh

Yonbosh — chanoq suyagining bir kismi, tayanchyonbosh suyagi. U tepadan yonbosh suyagining tepa qirrasi, pastdan chanoqson boʻgʻimi bilan chegaralanadi. Yo. suyak, muskullar, teri osti yogʻ qavati va teri bilan qoplangan. Yo. tanani oyoqqa qoʻshib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yonbosh (sportda)

Yonbosh (sportda) — oʻzbek kurashi atamalaridan biri. Yonbosh kurashchi usul qoʻllab raqibining bitta kuragini yerga tekkizganda yoki raqibi ikkinchi bor ogohlantirilganda (dakki olganda) beriladigan baho. Yonbosh yarim gʻalaba boʻlib, 5 bahoga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kurash
Yondiruvchi vositalar

Yondiruvchi vositalar - dushmanning harbiysanoat obʼyektlari, inshootlari, jangovar texnikasi, jonli kuchlarini yondirish orqali shikastlaydigan qurolaslaha va moddalar. Yo. v. juda yuqori issiqlik hosil qiladi va moʻljaldagi obʼyektlarni yondirib yuboradi. Harbiy ishda Yo. v. (porox, turli moylar) dan foydalanish qadim zamonlardan maʼlum. Birinchi jahon urushida, ayniqsa Ikkinchi jahon urushida keng qoʻllangan. Yo. v. yondiruvchi bombalar, yondiruvchi snaryadlar, yondiruvchi oʻq, yondiruvchi bak, yondiruvchi moddalardan iborat (aviatsiya, artilleriya va b. texnika yordamida ishlatiladi). Bombalar dushmanning oʻt olishi qiyin boʻlgan omborlari, jangovar texnikasi, sanoat obʼyektlarini yondirishda ishlatiladi. Bunday bombalar termitli (78—72% temir oksidi bilan 22—28% alyuminiy kukuni aralashmasi) yoki napalmli (quyultirilgan neft mahsulotlari) boʻladi. Portlaganda 1000° dan 2500° gacha issiqlik hosil qiladi. Yondiruvchi snaryadlar termit bilan toʻldirilgan artilleriya snaryadlari va minalaridir. Bunday snaryadlar portlaganda 3000° issiqlik ajraladi. Oʻq oson alangalanadigan narsalar va moddalar (benzin, yogʻoch inshootlar, pichansomon gʻaramlarini) yondirishda qoʻllanadi. Nishonga tekkanda oʻt oladigan yondiruvchi modda oʻq uchiga joylangan boʻladi. Dushmanning inshootlari, oʻqdori va yonilgʻi omborlari, qoʻshini, t.-yil tarkiblarini yoʻq qilishda yonuvchi suyuqliklar (benzin, kerosin, neft, toshkoʻmir smolasi) aralashmasi aviatsiya yordamida maxsus yondiruvchi baklardan purkaladi. Yo. v. sifatida oq fosfor bilan uglerod sulfid aralashmasi (20:1 nisbatda) ham ishlatiladi. Bunday aralashma bilan toʻldirilgan snaryad va minalar portlaganda katta maydonlarga sochilib ketadi, inshoot, texnika va odamlarga shikayet yetkazadi. Hoz. zamon armiyalari ixtiyorida Yo. v.ning turlituman xillari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yondor

Yondor, yondori — eshik yoki darvozaning kesakisi. Ostki va ustki tomonlaridan, turum (uch)lari boʻlib, eshik yoki darvoza tabaqasining ochilibyopilishini osonlashtiradi. Keyingi paytlarda Yo. bilan eshikka metalldan yasalgan oshiqmoshiq qoqiladigan boʻldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yondoʻkon

Yondoʻkon — degrezlarning choʻyan eritadigan ishxonasi. Qadim zamonlardan 20-asr boshlarigacha amalda boʻlgan. Ishxona (doʻkon)ning yonida qurilganidan shunday atalgan. Yo.da qozon, omoch tishi (poza), hovoncha va b. quyilgan (yana q. Choʻyangarlik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yonilgʻi

Yonilgʻi — ichki yonuv dvigatelitsa ishlatiladigan yonish mahsuloti (qarang Yoqilgʻi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yonilgʻi nasosi

Yonilgʻi nasosi - ichki yonuv dvigatelinij yonilgʻi bilan taʼminlash tizimidagi qurilma. Dizel dvigatelidagi Yo.n. korpus, kulachokli val, turtkich, plunjerlar jufti, haydash klapanlari joylashgan nasos kallagi, yonilgʻi miqdorini rostlab turadigan mexanizmlardan iborat. Karbyuratorli ichki yonuv dvigatelida yonilgʻi bakidan yonilgʻini karbyuratorning qalqovuchli kamerasiga zarur miqdorda uzluksiz oqim bilan uzatib turadi, dizellarda esa yonilgʻini aniq belgilangan vaqtlarda har qaysi forsunkata uzatadi va yonish kamerasiga purkash uchun yetarli bosim (12,5—17,5 MPa) hosil qiladi. Karbyuratorli ichki yonuv dvigatellarida diafragmali, dizellarda koʻp plunjerli va bir plunjerli Yo. n. ishlatiladi. Dizellarda ishlatiladigan Yo. n. yuqori va past bosimli xillarga boʻlinadi. Yuqori bosimli Yo. n. yonilgʻini forsunkaga, past bosimlisi esa nasosforsun kaga uzatish uchun xizmat qiladi. Yonilgʻi miqdorini rostlash usuliga qarab, plunjer yoʻli oʻzgaruvchan; yonilgʻi oʻtishini rostlovchi ignali; buriluvchi plunjerli xillarga boʻlinadi. Buriluvchi plunjerli Yo. n. eng keng tarqalgan. Bunda yonilgʻi miqdori richag va ekssentrik yordamida klapanning ochilish paytini oʻzgartirib rostlanadi. Dvigatelda nechta silindr boʻlsa, shuncha plunjer boʻladi. Masalan, 2, 4, 6 plunjerli Yo. n. bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yonish kamerasi

Yonish kamerasi - gazsimon, suyuq yoki qattiq yoqilgʻilarni yoqish uchun moʻljallangan boʻshliq. Davriy ishlaydigan (porshenli ichki yonuv dvigateli) va uzluksiz ishlaydigan (gaz turbinali dvigatel, turboreaktiv dvigatel) suyuklikli raketa dvigatellari va b. xillarga boʻlinadi. Porshenli ichki yonuv dvigatel i da silindr qopqogʻi bilan yuqori (eng chekka) holatdagi porshen asosi oraligʻi Yo. k. hisoblanadi. Yo. k.ning bir necha turi bor. Gaz turbinali dvigatellarda (qarang Gaz turbinasi) Yo. k. kompressor bilan turbina orasidagi gazhavo yoʻlida joylashgan. Bunda Yo. k.ga kiradigan havo ikki qismga boʻlinadi: birinchisi Yo. k.ning old tomoniga yoʻnalib, asosiy yonilgʻi massasining yonishini; ikkinchi qismi aralashish zonasida yonish mahsulotlariga qoʻshilib, boshlangʻich zonada yonmay qolgan yonilgʻining yonishini taʼminlaydi. Dvigatelning quvvati, tejamliligi Yo. k.ning shakliga, hajmiga va unda joylashgan sham (svecha)lar (karbyuratorli dvigatelda) yoki forsunkalar (dizel dvigatelida) soni va vaziyatiga bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yonlab suzarlar

Yonlab suzarlar, har xil oyoqlilar (Amphipoda) — qisqichbaqasimonlar turkumi. Tanasining uz. 1—2 sm dan 28 sm gacha, koʻpincha ikki yon tomondan siqiq. 1—2 koʻkrak boʻgʻimi boshi bilan qoʻshilib ketgan. 2 juft oldingi koʻkrak oyoqlarida qisqichlari, barcha oyoqlarida jabralari boʻladi. Qorin boʻlimida 3 juftdan ikki shoxli suzgichlari va sakrovchi oyoqlari bor. Sayoz suvda yonida suzadi (nomi shundan olingan). 4500 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchiligi dengiz va chuchuk suv havzalari tubida yoki planktonda, ayrim tuproqsa hayot kechiradi. Chuchuk suv havzalarida, ayniqsa, Baykal koʻlida Yo. s.lar koʻp (240 tur). Hammaxoʻr, faqat planktonda yashaydigan orasida yirtqichlari bor. Kit bitlari (Guamidae) kitlarda ektoparazitlik qiladi. Tuxumlari urgʻochisi koʻkragidagi tuxum xaltasida rivojlanadi. Chuchuk suvlarda Gammarus avlodi keng Tapkalgan. Yo. s. suv hayvonlari, ayniqsa, baliqlarning asosiy ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yonoq

thumb
Yonoq — yuzning bir qismi. Koʻz kosasining past, yuqori jagʻ suyagidan ust tomoni; tayanchi — yonoq suyagi. Yuz suyaklari ichida eng qattigʻi, yuqori jagʻ suyagini chakka, peshona suyaklariga hamda ponasimon suyakka birlashtiradi va kallaning yuz qismini miya joylashgan qismiga biriktirib turadi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Odam boshi va boʻyni
Yonuvchi aralashma

Yonuvchi aralashma - dvigatellarda yonilgʻi bilan havo (oksigen)ning maʼlum nisbatdagi aralashmasi. Yo. a. karbyuratorli ichki yonuv dvigateli (IYOD) da silindrdan tashqarida (karbyuratorda) benzin bugʻlari bilan havo (oksigen)dan, gaz bilan ishlaydigan IYOD da gaz bilan havodan, dizel dvigatellarida silindrga kiritilgan qisilishidan qizigan havo bilan unga purkalgan dizel yonilgʻisidan hosil boʻladi. Yo. a. tarkibidagi 1 kg yonilgʻiga toʻgʻri keladigan havo (oksigen) miqdoriga qarab, meʼyordagi (1:15), suyuq (1:18), suyuqlashgan (1:16,5), quyuklashgan (1:13) va quyuq(1:12) xillarga boʻlinadi. Bu miqdor IYODga tushadigan yuk (nagruzka)ga qarab tanlanadi. Mas, dvigatelni ishga tushirishda quyuq, ortiqcha yuk bilan ishlashda (tepalikka koʻtarilishda) quyuklashgan, tekis yoʻlda bir maromda harakatlanishda meʼyordagi (normal), pastlikka tushishda suyuqlashgan va salt ishlashda suyuq Yo. a. hosil qilinadi. Avtotraktor dvigatellarida sovuq dvigatelni ishga tushirishda soʻriladigan havo yoʻlini toʻsib (zaslonka yordamida), boshqa hollarda esa akselerator tepkisi (pedali)ni bosib boʻshatib Yo. a. miqdori rostlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yonuvchi slanetsiar

Yonuvchi slanetsiar - qattiq kaustobiolitlar guruhiga mansub foydali qazilma. Tarkibi organik (massasining 10—30 dan 50—70% gachasi sapropel yoki gumussapropel) va mineral (gilli, kremniyli va b.) qismlardan iborat. Quruq haydalganda koʻp miqdorda kimyo mahsulotlari manbai hisoblangan slanets moyi, yonuvchi gazlar va smola suvi olinadi. Yo. s, asosan, kalsit, dolomit, gidroslyudalar, montmorillonit, kaolinit hamda 10—30% organik birikmalardan tuzilgan. Suv koʻkatlari va gumuslarning miqdoriga qarab sapropelitli hamda gumitsapropelitlilarga boʻlinadi. Sapropelitli Yo. s. gumitsapropelitlilardan tarkibida vodorodning koʻpligi (8—10%) va gumin kislotalarning kamligi (0,5%) bilan farq qiladi. Smola 30% gacha boʻladi va issiklik berish quvvati 3500—4000 kkal/kg gacha. Yo. s hosil boʻlishiga koʻra dengiz, laguna va koʻl sapropelitlariga boʻlinadi, tarkibiga qarab esa gil, karbonat, kremniyli boʻlishi mumkin. Yo. s. paleozoy, mezozoy va kaynozoyning hamma geologik sistemalari yotqiziklarida mavjud. Tektonik jihatdan qaraganda Yo. s. asosan platformalarda, kamroq geosinklinal oblastlarda tarqalgan. Yer sharida Yo. s.ning umumiy potensial resurslari 450 trln. t deb baholanadi, shundan 431 trln. t. A K Shlya. Oʻzbekistonda Yo. s. Boysun va Yakkabogʻda topilgan. Eng yirik konlari Estoniya, Belarus, Rossiya (shimgʻarbi), Ukraina (Boltish), Qozogʻiston, AQSH (Kolorado, Yuta, Vayoming), Kanada, Xitoy, Braziliya, Angliya va b. davlatlarda bor. Yo. sdan sanoatda moy va gaz olishda qamda qattiq yoqilgʻi sifatida, slanetsli smolalardan kimyoviy xomashyo (fenol, plastifikator, ixtiol va b. olinadi), chiqindisi (kuli)dan qurilish materiali (sement va b.) sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tabiiy boyliklar
Yonuvchi tabiiy gazlar

Yonuvchi tabiiy gazlar - Yer poʻstining choʻkindi gʻilofida erkin toʻplamlar hamda erigan (neftda va qatlam suvlarida), tarqoq (jinslarda shimilgan) gaz kondensata va qattiq (gazogidrat uyumlarida) holda uchraydigan metan qatoridagi uglevodorodlar va uglevodorod boʻlmagan komponentlar aralashmalari. Yo. t. g .ga asosan metan (85—90%), etan, propan, butan, izobutan va pentan kiradi. Yo. t. g .dan olinadigan energiya jahrn energetika balansining 22% ni tashkil etadi. Tabiatdagi barcha gazlarnit asosiy kismi (90% dan ortiq) Yo. t. g .dan iborat. Yo. t. g . konlari 1,5 km dan chuqurda joylashganda deyarli faqat metandan, qisman uning gomologlari (etan, propan, butan), azot, argon goho karbonat angidridi va vodorod sulfidi qoʻshimchalaridan iborat boʻladi. Chuqurlik ortishi bilan metan gomologlarining miqdori koʻpayib boradi. Gaz kondensata konlarida metanga nisbatan uning gomologlari koʻproquchraydi. Baʼzi bir gaz konlarida karbonat angidridi, vodorod sulfidi va azotning koʻpligi kuzatiladi. Yo. t. g . konlari hamma geologik sistemalar yotqiziqlarida, proterozoyning oxiridan boshlab turli chuqurliklarda, koʻpincha 3 km gacha uchraydi. Yo. t. g . choʻkindi togʻ jinslaridagi organik moddalarning katagenik qayta oʻzgarishidan hosil boʻladi (qarang Yer pusti gazlari) va migratsiya yoʻllaridagi tutqichlarda toʻplanadi. Gaz uyumlari tuzilishiga koʻra massiv va qatlamli boʻladi. Katlamli uyumlarda gaz maʼlum qatlam (kollektor)da toʻplanadi, massiv uyumlarda esa maʼlum qatlamlarda toʻplanmaydi. Qatlamli uyumlarning qubbali turi koʻproq tarqalgan. Yo. t. g .ning dunyo boʻyicha zaxirasi kontinent, shelf zonalari va sayoz dengizlarda joylashgan. Yo. t. g .ning jahondagi zaxirasi 113 trln. m3 dan koʻproq (1992). Eng yirik gaz konlari Rossiya, AKSH, Eron, Niderlandiya, Jazoir, Turkmaniston, Oʻzbekiston (Shoʻrtan) da bor. Yo. t. g . iqtisodiy jihatdan eng tejamli yonilgʻi hisoblanadi. Yonish issikligi oʻrtacha 32,7 MJ/m’ (7800 kkal/m3). Elektr styalari, metallurgiya, sement va shisha sanoatida, qurilish materiallarini i.ch.da, kommunal maishiy ehtiyojlarda, xonadonlarni gazlashtirishda keng ishlatiladi. Yo. t. g . tarkibidagi uglevodorodlar metil spirti, formaldegid, atsetaldegid, sirka kislotasi, atseton va organik birikmalarni i. ch.da xom ashyo hisoblanadi.

 Adabiyot 
 Shirkovskiy A. I., Razrabotkam ekspluatatsiya gaz i gazokondensatnix mestorojdeniy, M., 1979; Sokolov V. A., Gazi zemli, M., 1966; Jijchenko B. P., Uglevodorodnie gazi nedra, M., 1984.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yongʻin

thumb
thumb
Yongʻin — bir zumda shiddat bilan roʻy beradigan va tez tarqaladigan yonish jarayoni. Moddiy boyliklarni yoʻqotadi va inson hayoti uchun xavf soladi. Yongʻinga, asosan, olovdan ehtiyotsizlik bilan foydalanishdan sodir boʻladi Ha. 

elektr va gaz asboblaridan hamda ishlab chiqarish jihozlaridan foydalanishning qoida va meʼyorlarini buzish, moddalar (materiallar) ning oʻzoʻzidan alangalanishi sabab boʻladi. Tashqi (ochiq), mas, choʻl, oʻrmon, neft va gaz favvoralari Yongʻini; ichki (berk), mas, shaxta, bino ichidagi Yongʻin xillarga boʻlinadi. Yongʻin ishgʻol qilgan fazoni shartli ravishda zonalarga: faol yonish, issiqlik taʼsir etuvchi va tutun bilan qoplash zonalariga boʻlinadi. Faol yonish zonasi (Yongʻin oʻchogʻi) yuqori issiqlik va tutun hosil qiladi. Bunda materiallar koʻpincha atmosfera havosining kislorodi bilan oʻzaro taʼsirlashib tutaydi, alangalanadi, natijada issiqlik va tutun hosil boʻladi. Yonayotgan qurilmalar va materiallar issiklik taʼsirida qiziydi va alangalanadi, yonmaydiganlari deformatsiyalanadi. Bu zonadagi eng yuqori tra tashqi Yongʻinda sodir boʻlib, qattiq materiallar 1000°—1250°, suyukliklar 1100°—1300°, yonuvchi gazlar 1250°—1350° tra chiqaradi. Faol yonish zonasini boshqa zona — issiqlik taʼsir etuvchi zona qurshab oladi. Uning issiqlik taʼsiri taxminan 60—80° pastroq boʻlib, atrofdagi obyekt va insonlar uchun xavfli boʻladi. Yongʻin vaqtida ajralib chiqadigan yonish mahsuloti (tutun) bilan qoplash zonasini hosil qiladi. Tutun tarkibida, odatda, azot, kislorod, uglerod oksidi, karbonat angidrid, suv bugʻlari, kul va b. moddalar boʻladi. Tutun tarkibiga kiruvchi toʻla va chala yonish mahsulotlari juda zaharli, ayniqsa, polimer materiallar yonganda oʻta zaharli boʻladi. Baʼzi hollarda chala yongan mahsulotlar, mas, uglerod oksidi kislorod bilan yonuvchi va portlashga xavfli aralashma hosil qilishi mumkin. Yongʻin bilan kurashishda oʻt oʻchirish texnikasidan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Yong'inga qarshi zamonaviy uskuna va vositalar
Yongʻindan saqlanish tadbirlari

Yongʻindan saqlanish tadbirlari — yongʻinning oldini olish va tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik tadbirlari majmui. Sanoat va fuqarolar obʼyektlarini loyihalash va qurishda bu tadbirlar koʻzda tutiladi, obʼyektlardan foydalanish davrida ularga rioya qilinadi. Texnologik qurilmalar va elektr uskunalar tizimining yongʻinga nisbatan xavfeizligini taʼminlash; oʻtga chidamli qurilmalarni tanlash, suv bilan taʼminlash yoʻllarini qurish; bino yoki inshootlarning bir qismidan qoʻshni qismiga yongʻin tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik uchun yongʻinga qarshi devor (brandmauer)lar, yonmaydigan yopma va pardalar qurish ishlari Yo. s. t.ga kiradi. Yongʻinga qarshi devorlar qurish mumkin boʻlmagan hollarda yongʻinga qarshi zonalar, yaʼni binoning oʻtga chidamli materiallardan qurilgan va seksiyalarga ajratilgan uchastkalari hosil qilinadi. Paxta sanoati korxonalari yongʻinga qarshi kurash qoidalariga rioya qilgan holda shamolning aksariyat yoʻnalishi boʻyicha turar joy rnlaridan keyin quriladi. Paxta omborlari va b. katta inshootlar shamolning aksariyat yoʻnalishi ularning diagonali boʻyicha oʻtadigan qilib quriladi va bu yoʻnalish boʻyicha avval yongʻin chiqish xavfi koʻproq boʻlgan obʼyektlar, keyin uchqun chiqish xavfi boʻlgan binolar joylashtiriladi. Paxta omborlari yoki buntlari orasida yoki ular bilan boshqa binolar orasida yongʻin yetib bormaydigan darajada masofa qoldiriladi. Mas, paxta omborlari orasi 30 m dan, paxta buntlari orasi 20 m dan kam boʻlmasligi kerak. Sanoat korxonalari xrvlilarida moyli lattaputtalar yigʻishtirilib, alohida ajratilgan joylarda saqlanishi lozim. Yongʻin chiqqanligini va uning oʻchogʻini aniklash uchun yongʻin signalizatsiyasi vositalari (yongʻin bildirgichlari, aloqa liniyalari va b.) oʻrnatiladi. Zamonaviy binolar yongʻinga qarshi avtomatik (drencherli yoki sprinklerli) tizimlar bilan jihozlanadi. Bunda binoning shiplariga oʻrnatilgan datchiklar xona ichidagi temperatura keskin koʻtarilganda yoki tutun konsentratsiyasi koʻpayganda signal beradi va suv yoki gazli oʻt oʻchirish tizimini ishga tushiradi. Koʻpgina samolyot va kemalar ham ana shunday tizimlar bilan jihozlanadi. Yongʻin koʻpincha kishilarning beparvoligi va ehtiyotsizligi oqibatida, mas, yongan xavfeizligi yoki xavfeizlik texnikasiga rioya qilinmaganda, gaz plitalari yoqiq holda, elektr qizdirish asboblari ulangan holda qarovsiz qoldirilishi oqibatida kelib chiqadi. Korxona va idoralarning ichiga oʻt oʻchirgichlar, oʻt oʻchirish shlanglari, hovlilarida oʻt oʻchirishga tegishli anjomlar saqlanadigan shchitlar oʻrnatiladi. Yo. ye t. va oʻt oʻchirish bilan bogliq masalalar bilan maxsus tashkilot (yongʻin muhofazasi tashkiloti) shugʻullanadi (yana q. Oʻt oʻchirish, Oʻt oʻchirish texnikasi). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yongʻoq qurti

Yongʻoq qurti (Sarrothypus rausculana Srsh.) — yongʻoqmevalilar zararkunandasi. Kapalagi 8–9 mm, qanoti yozilganda 13–23 mm. Qanoti kulrang . Tuxumi 0,5 mm. Qurti 16 mm gacha, qizgʻish yoki och yashilqoʻngʻir, uzun tuklar bilan siyrak qoplangan, boshi va koʻkrak oyoklari qoʻngʻir. Gʻumbagi 11 mm, jigarrang , usti oq, osti yaltiroq. Yongʻoq qurti, asosan, Oʻrta Osiyo va Jan. Qozogʻistonda tarqalgan. Yongʻoq mevasini va yosh novdalarini zararlaydi. Qurttushgan yongʻoq pishmasdan toʻkiladi. Yongʻoq qurti daraxt poʻstlogʻi ostida va yoriqlarida pilla oʻrab qishlaydi, erta koʻklamda gʻumbakka aylanadi, kapalaklari apr.da ucha boshlaydi. Tuxumini xom yongʻoqqa 1—2 tadan qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlar yongʻoq magʻzini yeydi. Yongʻoq qurti yiliga 2—3 avlod beradi.

Kurash choralari: daraxt tanasiga qurt ushlagich — dorilangan poxol, qop belbogʻ bogʻlab qoʻyiladi. Yongʻoq qurti kapalagi uchish davrida (birinchi avlodi may, ikkinchi avlodi iyun — iyul oylari) daraxtga zalon (2,4— 4l/ga), detsis (0,5—1,0 l/ga) kabi insektitsidlarning 0,2—0,3% eritmasi purkaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yongʻoqdoshlar

Yongʻoqdoshlar -yopiq urugʻlilar toifasiga mansub ayri tojbargli daraxtlar oilasi. Barglari yirik, toq patsimon, efir moyli. Gullari bir jinsli, changchi gullari kuchaladan iborat. Urugʻchi gullari novda uchida bittadan yoki bir nechtadan joylashgan. Gulqoʻrgʻoni oddiy, 4 bargchali. Urugʻchi guli 2 mevabargchali. Mevasi oshlovchi moddalarga boy qalin poʻst bilan oʻralgan. Magʻzi burishgan, yirik urugʻpallali. 50 ga yaqin turi bor. Osiyoning sharqida va Amerikaning tropik qismlarida koʻp oʻsadi. Oʻzbekistonda yongʻoq turkumiga mansub 1 ta turi yovvoyi holda oʻsadi. Magʻzida 77% gacha yogʻ bor. Bargidan, meva poʻstidan toʻq jigarrang boʻyoq va vitaminlar olinadi. Yogʻochi mebel tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Yongʻoqmevalilar

Yongʻoqmevalilar — yongʻoq va yongʻoqsimon meva beruvchi daraxt ning baʼzi da uchraydigan umumiy nomi. Yongʻoq, bodom, pekan, pista, leshchina, kashtan, funduk, sibir kedri kabi oʻsimlik (daraxt)lar Yo. dir Yo.m.ning deyarli barchasi kattakatta maydonlarda yovvoyi holda oʻsadi. Yo. oʻsgan tabiiy oʻrmonzorlardan yongʻoklari (mevasi) terib olinadi. YOP, Yob — Xorazm vohasidagi oʻrta va kichik kanal. Baʼzan ariq ham Yop deyiladi (Qoraqalpogʻiston va Gʻarbiy Qozogʻistonda — jap.) Tojikistonning ayrim joylari (Togʻli Badaxshon)da daryoni Yo. deyishadi. Oʻzbekiston va Turkmanistonda Yo. soʻzidan tarkib topgan nomlar koʻp: Boʻzyop, Polvonyop, Kaltaminoryop va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Daraxtlar
Yopinchiq

Yopinchiq — ayollar boshi ustidan yopadigan kiyim; ayollar qomatini kishi koʻzidan yashirib turadigan keng toʻrtburchak shaklidagi mato. Rangbarang ip (ipak) bilan kashta tikib, piston, nozik, koʻzlar qadab bezatiladi. Toʻylarda va koʻchaga chiqqanda Yo. tutilgan. Yo. kishilik kiyimi boʻlishi bilan birga kelinlar sepiga ham kiritilgan, nikoh libosining asosiy qismiga aylangan. Oʻzbekiston hududida Yo.ning paranji, sarandoz, jelak va b. mavjud. Yelkaga tashlab yuriladigan yengi uzun chopon shaklidagi turi mil. av. 1ming yillik oʻrtalarida yuzaga kelgan. Oʻzbekiston hududidan topilgan qad. davr madaniy yodgorliklari (mayda sopol haykalchalar) bu yerda qadimdan Yo. boʻlganligini koʻrsatadi; kushanlar davrida Yo. chetlari (bari va etagi) aylana shaklidagi metall nishonlar bilan hoshiyalanib, keyinroq qora magʻiz va yoqasida 1—2 uchburchakli qaytarma bilan bezatilgan. Islom dini hukmronligi davridan boshlab boshga (baʼzan qora toʻr bilan yuzni berkitgan holda) yopa boshlaganlar; shu tarzda paranjining dastlabki nusxalari paydo boʻlgan (16—17-asrlar). 18—19-asrlarda keng Tapkalgan, 20-asr oʻrtalarigacha saqlangan. 20-asr oʻrtalaridan yana Yo. urf boʻla boshladi, faqat Fargʻona vodiysida Yo. oʻrniga katta gulli (shol) roʻmollardan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kiyim
Yopishqoq bakterioz

Yopishqoq bakterioz - gʻoʻzaning bakterial kasalligi. Koʻsaqlar yetilayotgan davrda hasharotlar (beda qandalasi va b.) jarohatlagan joyida zamburugʻ va bakteriyalar taʼsirida paydo boʻladi. Natijada tola chiriydi, bijgʻiydi va koʻsakdan qoʻngʻirsargʻish yelim shira — yopishqoq modda ajralib turadi (nomi shundan). Kasallik avj olganda tola butunlay yoki qisman qoʻngʻirsariq, sanoatda foydalanib boʻlmaydigan yopishqoq holga keladi. Kasallik kuchsizroq boʻlganda tola shakli qisman oʻzgaradi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqasida Yo. b. hamma yerda uchrab, uning tarqalishida beda qandalasining ishtiroki katta. Kurash choralari: beda qandalasiga qarshi xlorofos yoki karbofos, piretroidlardan ambushning 25%li (0,6 kg/ga), sherpaning 25% li emulgirlanuvchi konsentrati (0,3 kg/ga) purkaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yopishqoq baliqlar

Yopishqoq baliqlar (Echeneidae) — olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Tanasining uz. 30—90 sm. U barcha tropik va subtropik okeanlarda tarqalgan. Orqa suzgichi bosh tomoniga surilib, soʻrgʻich hosil qilgan. Yo. b. soʻrgʻichida 14 dan 27 tagacha plastinkalari boʻladi. Plastinkalar yordamida ular turli baliqlar, dengiz toshbaqalari, kitlar terisiga va kemalar ostiga yopishib oladi. Ayrim erkin hayot kechiradi. 7 urugʻi va 7 turi mavjud. Plankton va qisman boshqa hayvonlar terisidagi parazitlar bilan oziqlanadi. Baʼzan kichik baliklarni ovlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yopishqoq oʻt

Yopishqoq oʻt — govzabondoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Guli havorang , koʻk, baʼzan oq. Mevasi gʻadirbudur, uchi ilmoqchali oʻsimtalar yoki dagʻal tuklar bilan qoplangan. Yer yuzida 50 ga yaqin turi bor. Shundan 19 tasi Oʻzbekistonda choʻl, adir va togʻ zonalaridagi quruq, ayniqsa qum va shagʻalli yerlarda, yoʻl yoqalarida oʻsadi. Ayrim ekinlar orasida begona oʻt holida uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar