Koagulyatsiya

thumb|324x324px|Koagulyatsiya „kaskad“ining ketma-ketligi
Koagulyatsiya – (qon ivishi) deb nomlanadigan bu jarayon qonning suyuq holatdan gelsimon massaga oʻtishi va qon laxtasining hosil boʻlishini ifodalaydi. (Qon hayot davomida, tomirlar ichida suyuq holatda boʻladi, ammo, qon tomirlari butunligi buzilgan holatlarda maʼlum daqiqa ichida qon suyuq holatini oʻzgartirib, jelesimon massaga, trombga aylanadi. Aynan shu holat koagulatsiya yoki qonning tromblanishi (ivishi) deyiladi). Qonning Ikkala holati ham inson hayoti uchun zarur:
Linda Costanzo: Medical physiology; 6th
edition, 2018:

 Suyuq holat qon aylanishi uchun muhim
 Tromb holati jarohatlangan tomirlardan qon ketishini oldini oladi

Qon koagulatsiyasi „kaskad“ kompleks reaksiyalaridan iborat boʻlib, nihoyada fibrinogen fibringa aylanishi bilan yakunlanadi. Fibrin esa qon hujayralarini oʻzda saqlab qoladi. Barcha jarayonlar qon ivish faktorlarining bir ikkinchisiga oʻtishi bilan amalga oshadiArtur Guyton, John Hall: Textbook of medical physiology; 14th edition, 2020.

 Qon ivish faktorlari 
Toʻqima suyuqligi va qon tarkibida oqsil tabiatli moddalar boʻlib, ularning ketma-ket aktivlanishi koagulatsiya jarayonini tashkil qiladi. Bu moddalar qon ivish faktorlari deyiladi va rim raqamlari bilan belgilanadiIndu Khurana, Arushi Khurana: Textbook of medical physiology; 2nd edition, 2009:
+Koagulyatsiyada qatnashuvchi faktorlarRaqami yoki nomiFunksiyasiFaktorga bogʻliq genetik kasallikFaktor I (Fibrinogen)Fibrin toʻrini shakllantirishoilaviy buyrak amiloidoziFaktor II (protrombin)trombotsitlarni hamda I, V, VII, VIII, XI, XIII faktorlarni aktivlashProtrombin G20210A, TrombofiliyaFaktor III (toʻqima faktori, toʻqima protrombini)VIIa omilning kofaktoriFaktor IV (kalsiy ioni)faktorlarning aktivlanishi, fosfolipidlar bilan bogʻlanishiFaktor V (proakselerin, labil faktor, Ac-globulin)X omilning kofaktoriFactor VIVa omilning eski nomiFactor VII (stabil faktor, prokonvertin, plazma protrombini (SPCA))IX, X faktorlarni aktivlaydiTugʻma VII omil yetishmovchiligiFactor VIII (antigemofil omil A, antigemofil faktor (AHF), antigemofil globulin (AHG))IX faktorning kofaktorigemofilia AFactor IX (antigemofil omil B, Kristmas omili,)X faktorni aktivlaydigemofilia BFactor X (Stuart-Prouyer omili)II omilni aktivlaydi, V omil bilan protrombinaza kompleksini hosil qiladi.tugʻma X omil yetishmovchiligiFactor XI (antigemofil omil C)IX omilni aktivlaydigemofilia CFactor XII (Xageman omili)XI, VII omillar, prekallikrin va plazminogenni aktivlaydiirsiy angiodemaFactor XIII (fibrinni stabillovchi omil)fibrin toʻri hosil qilishtugʻma XIIIa/b yetishmovchiligivon Willebrand omiliVIII omilga bogʻlanib, trombotsitlar adgeziyasini aktivlaydivon Willebrand kasalligiPrekallikrin (Fletcher omili)XII omil va prekallikrinni aktivlaydiPrekallikrin/Fletcher kasalligiKallikrinPlazminogenni aktivlaydiYuqori molekular kininogen (HMWK) (Fitzjerald omili)XII, XI omillar va prekallikrinlarni aktivlaydiKininogen yetishmovchiligiFibronektinhujayra adgeziyasini stimullaydiGlomerulopatiyaAntitrombin IIIIIa, Xa, IXa, XIa va XIIa omillarini ingibirlaydiAntitrombin III yetishmovchiligiGeparin kofaktori IIIIa omilni ingibirlaydiGeparin kofactor II yetishmovchiligiProtein CVa and VIIIa omillarni ingibirlaydiProtein C yetishmovchiligiProtein Sprotein C ni aktivlaydiProtein S yetishmovchiligiProtein Ztrombin adgeziyasini stimullaydiProtein Z yetishmovchiligiProtein Z proteaza ingibitori (ZPI)X omilni kamaytiradiPlazminogenplazminni hosil qiladiplazminogen yetishmovchiligiα2-Antiplazminplazminni ingibirlaydiAntiplazmin yetishmovchiligiα2-Makroglobulinplazmin, kallikrin va trombinni ingibirlaydiToʻqima plazminogen aktivatori (tPA)plazminogenni aktivlaydioilaviy giperfibrinolizUrokinazaplazminogenni aktivlaydiPlazminogen aktivatorining ingibitori-1 (PAI-1)tPA va urokinazani ingibirlaydi (endotelial PAI)Plazminogen aktivatorining ingibitori-2 (PAI-2)tPA va urokinazani ingibirlaydi (endotelial PAI)Oʻsma prokoagulyanti
 Faktor I (fibrinogen)
 Faktor II (protrombin)
 Faktor III (toʻqima tromboplastini) — toʻqima faktori
 Faktor IV (kalsiy-Ca)
 Faktor V (labil faktor yoki proakselerin yoki akselerator globulin)
 Faktor VI (mavjud emas)
 Faktor VII (stabil faktor yoki prokonvertin)
 Faktor VIII (antigemofil faktor-A = AHF yoki antigemofilik globulin=AHG)
 Faktor IX (Kristmas faktori yoki antigemofil faktor-B)
 Faktor X (Stuart Prauyer faktori)
 Faktor XI (plazma tromboplastini oʻtmishdoshi yaʼni antigemofilik faktor-C)
 Faktor XII (Xageman faktori yoki kontakt faktor)
 Faktor XIII (fibrin-stabillovchi faktor yoki fibrinaza yoki Laki-Lorand faktori)
 HMW-K (yuqori molekular ogʻirlikdagi kininogen yoki Fitzjerald faktori)
 Pre-Ka (Prekallikrein yoki Fletcher faktori)
 Ka (Kallikrein)
 PL (trombotsit fosfolipidlari)

 Faktor I 
Tabiatda globulinda eruvchi oqsil, molekular ogʻirligi 340 000 Da va jigarda sintezlanadi. Unda 6 polipeptid zanjir boʻlib, plazmadagi konsentratsiyasi 0,3g/dL. Trombin taʼsirida fibrinogen fibringa aylanadi.

 Faktor II 
Faktor II (protrombin) trombinning inaktiv prekursori

 Faktor III 
Faktor III (tromboplastin) — toʻqima faktori yoki toʻqima tromboplastinlari deyiladi. Protrombin aktivatori shakllanishi tashqi yoʻlida ajraladi.

 Faktor IV 
Faktor IV (kalsiy) — Koagulatsiya uchun asosiy element.

 Faktor V 
Faktor V (labil foktor) — U shuningdek, proakselerin deyiladi. Oqsil tabiatli bu modda protrombin aktivatori hosil boʻlishi va protrombinning trombinga aylanishida qatnashadi. V omil qon ivish vaqtida sarflanadi, shuning uchun qon zardobida boʻlmaydi. Uning tugʻma yetishmovchiligi gemofiliyaga sabab boʻlishi mumkin.

 Faktor VII 
Faktor VII (stabl faktor yoki autoprotrombin-1) Bu faktor jigarda vitamin K yordamida sintezlanadi. U tashqi yoʻldan X faktor aktivlanishi uchun zarur hisoblanadi. Bu omil qon ivish vaqtida sarflanmaydi, shuning uchun plazmada topiladi. VII faktor yetishmovchiligi kamdan-kam hollarda uchraydi, ammo tez-tez kumarin kabi antikoagulant dorilar berish, dozani oshirish qon ketishlarga sabab boʻlishi mumkin.

 Faktor VIII 
Faktor VIII (antigemofilik globulin) — jigarda sintezlanadigan betta-2 globulin oqsili hisoblanadi. U X faktor aktivlanishi uchun zarur, shuningdek, protrombin aktivatorining ichki yoʻldan aktivlanishini taʼminlaydi. U qon ivishida sarflanadi, shuning uchun qonda topilmaydi. Uning nasliy yetishmovchiligi klassik gemofiliya (gemofiliya A). Agar kasallik meros qilib olinsa qon ivish vaqti oshib ketadi.

 Faktor IX 
Faktor IX (Kristmas faktor) — tromboplastik komponent (PTC) yoki autoprotrombin 2 deyiladi. U K vitaminiga bogʻliq holda jigarda sintezlanadi. U Ca ishtirokida aktiv faktor XI yordamida faollashadi va ichki yoʻldan protrombin aktivatori shakllanishi uchun zarur. Uning nasliy yetishmovchiligi yoki yoʻqligi gemofiliya B ga sabab boʻladi va gemofiliya A ga oʻxshaydi. Bu kasallik dastlab Kristmas degan bemorda aniqlanganligi sabab Kristmas faktori deb nomlangan.

 Faktor X 
Faktor X (Stuart-prauyer omili) Bu faktor jigarda sintezlanadigan va qonda mavjud omil hisoblanadi. Aktivlangan X faktor aktiv V faktor, Ca va fosfolipidlar bilan birgalikda kompleks hosil qiladi va bu protrombin aktivatori deyiladi.

 Faktor XI 
Faktor XI (plazma tromboplastin) U aktiv XII faktor yordamida aktivlanadi. Bu faktor Ca ishtirokida IX faktor aktivlanishi uchun zarur hisoblanadi. Uning yetishmovchiligi gemorragik holatni keltirib chiqaradi.

 Faktor XII 
Faktor XII (Xageman omili) XII faktor manfiy zaryadlangan yuzalar, dagʻal yuzalar bilan bogʻlanib XIIa faktorga aylanadi. Uning qondagi aktivlanishi XI omil aktivlanishi orqali ichki yoʻlni boshlaydi. Aktivlangan XII faktor shuningdek, prekallikreinni kallikringa aylanishini aktivlaydi. XII faktor yetishmovchiligida qon juda sekin iviydi ammo gemorragik holat boʻlmaydi.

 Faktor XIII 
Faktor XIII (fibrin stabillashtiruvchi faktor) Bu plazma oqsili Ca ishtirokida fibrin polimerining stabillashishi uchun zarur hisoblanadi. Hmw-k (yuqori molekular ogʻirlikdagi kininogen) XII faktor aktivlangan joyga prekallikrein va XI faktor jalb qilinishi uchun javobgar. HMW-K XII faktor kabi manfiy zaryadlangan yuzaga tortilishi mumkin.

 Prekallikrein va kallikrein 
Prekallikrein XIIa orqali kallikreinga aylanadi. Aynan shu jarayon qaytar teskari mexanizmda boradi:

 Trombotsit fosfolipidlari (PPL) 
Trombotsit fosfolipidlarini belgilash uchun arab raqamlaridan foydalaniladi. Ulardan eng muhimlari trombotsitar faktor-3 (PF-3) va trombotsitar faktor-4 (PF-4) hisoblanadi. Qon ivishi quyidagi holatlarda boshlanadi:

 qon tomir devori va unga yaqin toqʻimalar shikaslanishi
 qon travmalari
 qonning shikastlangan endoteliy yoki kollagen bilan aloqasi

 Koagulatsion ketma — ketlik 

 Shikastlangan qon tomir
 Trombositlar adgeziyasi va agregatsiyasi (birlamchi gemostaz)
 Fibrin va fibrinli laxta hosil boʻlishi
 Laxtak retraksiyasi va reparatsiyasi

Koagulyatsiya jarayoni kaskad reaksiyalaridan tuzilgan boʻlib, unda bir omilning faollashishi boshqa omil faollashishiga olib keladi. Bu kaskad reaksiyasi shuningdek, shalola (sharshhara) ketma-ketligi deyiladi. Koagulatsiya jarayonini (fibrin shakllanishi) 3ta asosiy bosqichga boʻlish mumkin.

 Protrombin aktivatorining hosil boʻlishi
 Protrombinning trombinga aylanishi
 Fibrinogenning fibringa aylanishi

 Protrombin aktivatorining shakllanishi 
Koagulatsiya jarayoni protrombin aktivatori deb ataluvchi kompleks hosil qilish bilan boshlanadi. Uning hosil boʻlishi farqli ravishda ikki yoʻldan borishi mumkin:
400px|thumb|right|Koagulyatsiyaning negativ va pozitiv qaytar mexanizmlari.
 Tashqi yoʻl
 Ichki yoʻl

 Tashqi yoʻl 
Protrombin aktivatorining tashqi yoʻldan shakllanishi qon tomir devori yoki qon tomir tashqaridagi toʻqima shikastlanishi bilan boshlanadi va quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladiPallister CJ, Watson MS (2010). Haematology. Scion Publishing. pp. 336-347. ISBN 978-1-904842-39-2:

 Toʻqima tromboplastinining ajralishi: travma natijasida toʻqimadan bir qancha moddalar ajraladi, ular orasida biz bilgan toʻqima tromboplastini ham mavjud. (Faktor III). Bu toʻqima hujayralari membranasidagi fosfolipidlardan va lipoproteinlardan iborat.
 Aktivlangan X faktor hosil boʻlishi: toʻqima tromboplastini VII faktor bilan birgalikda kombinatsiya hosil qiladi, bu kompleks Ca2+ ishtirokida X omilni aktivlab, aktivlangan X (Xa) omilni hosil qiladi.
 Aktivlangan X omil (Xa)ning protrombin aktivatori hosil boʻlishiga taʼsiri: Xa faktor — toʻqima yoki trombotsit fosfolipidlari, V faktor (labil faktor) va Ca2+ bilan birgalikda protrombin aktivatori deyiladigan kompleksni hosil qiladi. 

 Qon koagulatsiyasida Ca ning roli 
Qon koagulatsiya mexanizmlarini oʻrganishdan maʼlum boʻldiki, ichki yoʻlning dastlabgi ikki bosqichidan tashqari barcha reaksiyalarni kuchaytirish uchun Ca2+ ionlari talab qilinadi. Shu sababli, Ca2+ ionlari boʻlmagan taqdirda qon ivishi boʻlmaydi. Shunday qilib Ca2+ ionlarini chiqarib tashlash orqali qon ivishi „in vitro“ usulida uzib qoʻyilishi mumkin. Oksalat va sitratlardan „in vitro“ antikoagulyant sifatida foydalanish aynan shunga asoslangan. Ammo, „in vivo“dagi gipokalsemiya (m: D vitamin yetishmasligi yoki gipoparatireodizm) qon ketishiga sabab boʻlmaydi.

 K vitamini 
K vitamini naftokuinon kompleksidan kelib chiqadi. Tabiiy K-vitaminining 2 ta fraksiyasi mavjud. U yogʻda eruvchan tabiatga ega. Shuning uchun, oral yoki intramuskular yuboriladi. Ammo, intravenoz qoʻllash uchun uni maxsus, juda mayda emulsiya holatiga keltirib tayyorlash kerak. K vitamini ovqat tarkibidan olinishi, shuningdek, ichakdagi bakterial flora orqali sintezlanishi mumkin.

K vitamini yashil sabzavotlar, don mahsulotlari va hayvon toʻqimalarida koʻproq uchraydi.Odam ichagida uchrovchi normal mikroflora (m: E.coli) tomonidan sintezlanishi mumkin. Odamdagi bakterial mikroflora organizm ehtiyojlari uchun yetarli K-vitaminini sintezlay oladi, shu sabab K-vitamini defitsiti hollari kam hollarda ovqatlanishga bogʻliq boʻladi. Ovqat orqali qaʼbul qilingan va sintezlangan vit-K ichaklar orqali soʻriladi va jigarda zahiralanadi. Uning ingichka ichak orqali soʻrilishi faqat oʻt tuzlari boʻlganda sodir boʻladi. Jigarda quyidagi faktorlar K-vitaminiga bogʻliq holda sintezlanadi:

 Protrombin
 VII, IX va X faktorlar
 Sirkulatsiyadagi antikoagulant oqsil (protein C)

 K vitamini yetishmovchiligi 
K vitamini yetishmovchiligi hollarida protrombin yetishmovchiligi, qon ivish vaqti uzayishi va jiddiy gemorragiyalar kuzatilishi mumkin. Sabablari: yuqorida aytilganidek ovqat tarkibida yetishmovchiligiga deyarli bogʻliq emas, demak, K-vitamin yetishmovchiligi quyidagi klinik hollarda kuzatiladi: 1. Mexanik sariqlik hollarida (sabab oʻt ichakka yetib bormaganligi uchun vit-K ning absorbsiyasi buziladi). 2. Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda ham vit-K yetishmovchiligi kuzatiladi (sabab, ichak normal mikroflorasi hali yetarli darajada shakllanmagan boʻladi. Shu sababli, yangi tugʻilgan chaqaloqlarga K vitaminini muntazam berish tavsiya etiladi). 3. Surunkali diareyada: Bu holatda anormal mikroflora hisobiga vit-K sintezida buzilish va/yoki absorbsiyasidagi yetishmovchilik sabab boʻlishi mumkin. Bu holat yogʻlar absorbsiyasidagi defekt tufayli ham boʻlishi mumkin. (sprueda) 4. Antibiotiklar zararli taʼsiri hisobiga. Sabab esa antibiotiklar (asosan, keng spektrga ega sefalosparinlar) normal mikroflorani ham nobut qilishidir.

 Jigarning ahamiyati 
Koagulatsiya mexanizmida jigar quyidagi muhim vazifalarni bajaradi:

 Prokoagulantlar sintezi: V, VII, IX, X faktorlar, protrombin va fibrinogen sintezlanadi.
 Aktivlangan prokoagulantlarni olib tashlash. Jigar shuningdek, aktivlangan prokoagulantlarni qondan olib tashlaydi.
 Antikoagulantlar sintezi: Jigar shunindek, geparin, antitrombin III va C-oqsil kabi antikoagulantlarni sintezlaydi.

Jigar yetishmovchiligi (gepatit, sirroz) qon ivishida yetishmovchiliklarga, shuningdek, tomir ichida nazoratsiz qon ivishlariga olib kelishi mumkin.

 Qon tomir ahamiyati 
Qon koagulatsiyasi va gemostaz mexanizmlarida qon tomirlarining endoteliysi, subendotelial toʻqima va silliq mushaklari muhim vazifalarni bajaradi. Endoteliy bir vaqtning oʻzida antikoagulatsion va koagulatsion rol oʻynaydi:

 Endoteliyning antikoagulatsion rollari 
Endoteliy subendotelial toʻqima va qon orasida bariyer hisoblanadi. U ishlab chiqargan geparin va a2-makroglobulin koagulatsiyani ingibirlab turadi, jarohatlanmagan endoteliyning silliqligi trombotsitlar agregatsiyasini oldini oladi. Endoteliy hujayralari PGI2 (prostaglandin) ishlab chiqaradi, u trombotsitlar agregatsiyasini ingibirlaydi.

 Endoteliyning koagulatsion rollari 
Endoteliy Von Willebrand faktorini (VWF) sintezlaydi. Plazma VWF i (tomir jarohatlangandan keyin) trombotsitlar va subendoteliy oʻrtasida koʻprik vazifasini bajaradi va shu bilan trombotsitlar agregatsiyasi va gemostazni boshlaydi. Jarohatdan keyin, toʻqima faktori endoteliydan ajralib chiqadi. TF qon ivishining tashqi yoʻli mexanizmlarini boshlab beradi. Plazminogenni plazminga aylantiradigan plazminogen aktivatori ham endoteliy hujayralari tomonidan ajraladi.

 Subendotelial toʻqima 
Asosan, kollagen tolalaridan tuzilgan subendotelial toʻqima koagulatsiyada quyidagi vazifalarni bajaradi: trombotsitlar agregatsiyasi — qon subendotelial toʻqima kollagenlari bilan aloqa qilganda boshlanadi. Aynan, qon subendotelial kollagenlar bilan aloqa qilganda, XII faktor aktivlanadi va ichki koagulatsiya mexanizmlari boshlanadi.

 Vaskular silliq mushaklar 
Tomir devorining silliq mushaklari koagulatsiyada (vazokonstriksiya bilan) muhim rol oʻynaydi. Vazokonstriksiya silliq mushaklar jarohati bilan boshlanadi va trombotsitlar chiqaradigan serotonin, prostaglandin hamda noradrenalin kabilar tomonidan davom etadi (yengillashadi).

 Antikoagulyant mexanizm 
Normada harakatdagi qon suyuq holatda boʻlib, normada qon ivishiga yoʻl qoʻymaydigan faktorlar:

 Qon aylanish tezligi: yurak nasos kabi qonni tomirlar ichida harakatlanishini taʼminlaydi, bu esa qonning suyuq boʻlishiga yordam beradi. Agar qandaydir sharoit sababli qon aylanish tezligi susaysa, intravaskular qon ivishiga sabab boʻlishi mumkin.
 Endoteliyning yuza effekti: endoteliyning silliq yuzasi trombotsitlar adgeziyasini ingibirlaydi va shu yoʻl bilan ichki mexanizmlarni oldini oladi. Endoteliy ichki yuzasida joylashgan glikokoliks (mukopolisaxaridlar) endoteliy yuzasiga manfiy zaryadni beradi, natijada ivish faktorlari va trombotsitlarni oʻzidan „itarilishiga“ olib keladi. Normal endoteliy subendotelial qavat va qon oʻrtasida bariyer hisoblanadi. Endoteliy hujayralari trombinni bogʻlovchi oqsil (Trombomodulin) ishlab chiqaradi, bu esa trombinni „jarayondan chiqarish“ orqali ivish mexanizmini sekinlashtiradi.
 Sirkulatsiyadagi antikoagulantlar boshqacha aytganda tabiiy antikoagulantlar quyidagilar: geparin, antitrombin III, a- makroglobulin, C-oqsil.
 Fibrinolitik mexanizm C-oqsil tabiiy ravishda V va VIII faktorlarni inaktiv holga oʻtkazadi va shuningdek, fibrinolitik xususiyatga ega boʻlgan plazminning shakllanishini oshiruvchi toʻqima plazminogen aktivatorinining ingibitorini inaktivlaydi.
 Aktivlangan ivish faktorlarini olib tashlash spontan ravishda boshlangan qon ivish jarayonida aktivlangan faktorlarni jigar olib tashlaydi va intravaskular qon ivishini oldini oladi.

Qon koagulyatsiyasi jarayoni — nerv va gormonal mexanizmlar yordamida boshqariladi.

 Nerv boshqarilish 
Qon oqimida trombin yuqori konsentratsiyasining paydo boʻlishi, asosiy refleks zonalar (sinokarotid, aorta va buyrak) trombosensitiv xemoretseptorlarining qoʻzgʻalishini va qonga geparin, geparinoidlar va antitrombin III ning refleksli chiqarilishini keltirib chiqaradi.

 Gumoral boshqarilish 
a) Qon ivish jarayonini tezlashtiradi: adrenalin, vazopressin, oksitotsin, glyukokortikoidlar, mineralokortikoidlar, jinsiy gormonlar

b) Ingibirlaydi: insulin, tiroksin (dastlab ular koagulyatsiya jarayonini ragʻbatlantiradi va keyin bostiradi).

 

Turkum:Qon