Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mensheviklar

Mensheviklar (rus. mensheviki — ozlar) — RSDRPdagi siyosiy oqim vakillari, 1917-yildan mustaqil siyosiy partiya. "M." tushunchasi RSDRPning 2-sʼyezdi (1903)da paydo boʻldi. Oʻshanda delegatlarning bir kismi partiya rahbar organlariga saylov toʻgʻrisidagi masalada ozchilikni tashkil qilib qolgandi. Asosiy gʻoyaviy rahbarlari — L. Martov, A. S. Martinov, P. B. Akselrod, G. V. Plexanov. M. partiya ishida katʼiy sentralizmga va MKga katta vakolatlar berilishiga qarshi chiqdi. 1905—07 yil inqilobida proletariat samoderjaviyega qarshi liberal burjuaziya bilan koalitsiyada harakat qilishi kerak, deb hisoblagan; dehqonlarning inqilobiy salo-hiyatini rad etgan; tinch yoʻl bilan ish olib borishni afzal deb bilgan va hokazo. Fevral inqilobidan keyin Vaqtli hukumatni qoʻllab-quvvatladi. Rossiya sotsializm uchun yetilgan emas deb hisoblab, Oktabr davlat toʻntarishini qabul qilmadi, bolsheviklar sotsialistax tajriba muvaffaqiyatsiz chiqqanligini his etib chekinadi va bo-shqa partiyalar bilan kelishishga intiladi, deb oʻyladi. Fuqarolar urushida antibolshevistik hukumatlarda, qurolli harakatlarda qatnashdi, biroq Antanta davlatlari va ular qoʻllab-quvvatlayotgan aksilinqilobiy kuchlarga qarshi chiqdi. 1924-yil M. uyushgan kuch sifatida Shoʻrolar hududida faoliyatini toʻxtatdi. 1931-yil martda menshevikcha "RSDRP MK Ittifoq byurosi" ustidan toʻqib chiqarilgan sud jarayoni boʻldi, uning aʼzolari (14 kishi) josuslik va ziyonkashlikda ayblanib, turli muddatlarga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilindi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meotlar

Meotlar — qad. qabilalar (sindlar, dandarilar, dosxlar va boshqalar)- Mil. av. 1ming yillikda Meotida dengizi (Azov dengizining miloddan avvalgi 7-asr — milodiy 4-asrlardagi yunoncha nomi; qabilaning nomi ham shundan olingan) boʻylarida yashagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Simon van der Meer

Simon van der Meer (24-noyabr 1925 – 4-mart 2011) — golland muhandisi, tezlatkichlar va elektron mikroskop boʻyicha mutaxassis. Zarralar dastasini tasodifiy tarzda sovitish usulini taklif etgan. Shu usul bilan oraliq vektor bozonlar (W* va Z°)hh kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1984; Carlo Rubbia bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:4-martda vafot etganlar
Turkum:2011-yilda vafot etganlar
Mergan

Mergan — bexato otadigan kishi. Qadimda kamon va boshqa kurollar bilan nishonni xatosiz uradigan ovchi yoki jangchi M. deb atalgan. Miltiq, toʻpponcha va boshqa oʻt sochar qurollardan bexato otuvchilar ham M. hisoblanadi. Maxsus moʻljalga olish moslamasi bilan jihozlangan miltikda otuvchi M. snayper deb yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mergel

thumb
Mergel — choʻkindi togʻ jinsi, ohaktosh va dolomitlardan gilli jinslarga oʻtishdagi oraliq holatda. Tarkibida 50 dan 80% gacha SaSO3 va MgCO3, 20 dan 50% gacha gilli material boʻladi. Gilli, ohaktoshli, boʻrsimon va dolomitli qoʻshimchalariga qarab kremnezyomli, glaukonitli, qumli, slyudali, bituminozli, koʻmirli va hokazo Mergellar farq qilinadi. Rangi har xil, koʻpincha, oqish. Tabiatda keng tarqalgan, proterozoydan boshlab barcha sistemalarda uchraydi. Karbonatli va gilli qatlamlarda koʻproqboʻladi. Baʼzi sement ni ishlab chiqarishda xom ashyo; qurilish materiali sifatida ham ishlatiladi. Ochiq usulda qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Petrologiya
Mérida (Yukatan)

Mérida — Meksikaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. Yukatan yarim orolida, Yukatan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 892 ming kishi (2016). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dagʻal tolali xeneken (agava) yetishtiriladigan yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Toʻqimachilik (xenekenni qayta ishlash, arq-on ishlab chiqarish), oziq-ovqat, metallsozlik, ip gazlama, koʻn-poyabzal, sement sanoati korxonalari mavjud. Universitet, Yukatan arxeologiyasi va tarixi muzeyi bor. Turistlar koʻp keladi. Shaharga 6-yanvar 1542-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan 16—18-asrlarda qurilgan binolar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

 Mérida shahri Bosh sahifa

Turkum:Meksika
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Meridian

thumb
Meridian ( – tush payti), yermeridiani – Yer yuzasida har ikkala qutb orqali oʻtadigan fazoviy yarim aylana chiziq. Uning barcha nuqtalari bir xil geogafik uzunlikka ega boʻladi. Meridian boʻylab geografik kenglik hisoblab chiqariladi. Ekvatordan shimolda shimoliy kenglik, ekvatordan janubda janubiy kenglik boʻladi. Krasovskiy ellipsoidiga koʻra, Meridianning toʻla uzunligi (Yer aylanasi) 40008,550 km. Xalqaro amaliyotda boshlangʻich Meridian sifatida Grinvich Meridian qabul qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Geografik koordinatalar
Meridian astrometriyasi

Meridian astrometriyasi - astrometriyatshg osmon yoritqichlari koordinatalarini aniqlash bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Osmon yoritqichlari meridiandan oʻtish vaqti va zenit masofasini meridian doira yordamida kuzatiladi va oʻlchanadi. Osmon jismlarining birinchi koordinatasi — toʻgʻri chiqish burchagi (a) ni ularning meridiandan oʻtish vaqtini belgilashga va ikkinchi koordinatasi — ogʻish burchagi (d) ni ayni vaqtdagi zenit masofasini oʻlchashga asosan hisoblanadi. Bunda refraksiya, aberratsiya, pretsessiya, nutatsiya va meridian doiraga tegishli kamchiliklar (kollimatsiya, azimut, turli deformatsiyalar va hokazo) hamda kuzatuvchining xatosi hisobga olinadi. Meridian astrometriyasining asosiy vazifasi yulduzlar koordinatalarini oʻz ichiga olgan katalog (zij)larni tuzishdan iborat. Bunday kataloglar ikki xil — absolyut yulduz kataloglari yoki nisbiy (differensial) yulduz kataloglari boʻlishi mumkin. Birinchi holda yulduzning a va d sini absolyut aniqlash uchun taxminiy koordinatalarga qoʻshimcha azimut, joyning geografik kengligi, bahorgi tengkunlik nuqtasining aniq vaziyati va hokazolar qaytadan aniqlanadi. Agar yulduz koordinatalari oldindan maʼlum boʻlgan yulduzlarga nisbatan aniqlangan boʻlsa, bunday kataloglar differensial yulduz kataloglari deyiladi. Differensial yulduz kataloglari asosida maʼlum bir davr uchun fundamental kataloglar tuziladi va ularda keltirilgan yulduz ko-ordinatalari juda aniq (+ 0,1 Gʻ) boʻladi. Turli davrlar uchun tuzilgan fundamental yulduz kataloglaridagi koordinatalarni taqqoslash yoʻli bilan har bir yulduzning xususiy harakatini aniqlash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meridian doira

Meridian doira — astronomik asbob; astronomiyaning astrometrik sohasida ishlatiladigan teleskop; obʼyektivining diametri (15—20 sm) va fokus masofasi 2,5 m. Gorizontal oʻqi atrofida oʻzi oʻrnatilgan joyning meridiani boʻylab harakatlanadi. Meridian doira yordamida osmon yoritqichlarining ekvatorial koordinatalari (a,5) aniqlanadi. Buning uchun har bir yoritqichning meridiandan oʻtish payti aniq belgilanib, zenit masofasi oʻlchanadi. Teleskopning okulyar qismiga maxsus mikrometr va uning gorizontal oʻqiga masshtabli katta doira oʻrnatilgan. Meridian doira astronomiyadagi eng qad. teleskoshtardan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Merinoslar

Merinoslar (isp. merinos) — jun qoplami bir xil mayin junli qoʻy zotlari. Vatani — Gʻarbiy Osiyo. M. bu yerda miloddan avvalgi 2—3 ming yilliklardan boqiladi, keyin Oʻrta dengiz mamlakatlariga, 18-asr oʻrtalaridan esa Gʻarbiy Yevropa, Shim. Amerika va Avstraliyada, 19-asr va 20-asr boshlarida Rossi-yada tarqalgan. Turli mamlakatlarda bir-biridan farq qiladigan infantado, negretti, rambulye, mazayev, yangi Kavkaz zotlari, shuningdek, 20-asrning 20-yillaridan SSSRda oltoy, askaniya, groznen, kavkaz, salsk, Stavropol, sovet M.i yaratilgan. M. juni ingichka (15—25 mkm), mayin, tivit tolali, uz. 6—8 sm. Qoʻchqorlaridan 8–12 kg va undan ortiq, sovliqlaridan 4–6 kg jun qirqib olinadi. Sof tola chiqimi 35— 45% . M. koʻpgina mamlakatlarda boqiladi. Ularning asosiy qismi Avstraliya (Avstraliya M.i) va Argentinaga toʻgʻri keladi.

M. Turkiston oʻlkasiga, jumladan, hozirgi Oʻzbekiston hududiga 19-asrning 70— 80-yillari Rossiya orqali kirib keldi. "Turkiston vedomosti" gaz.ning (1883-yil 1-noyabr 13son) xabar berishicha, Zarafshon oʻlkasining Kattaqoʻrgʻon boʻlimida 1882-yilda 2000-mayin junli qoʻylar boʻlgan. 20-asr boshida M.dan rambulye zoti keltirilgan. M. tipidagi mayin junli qoʻylarni Oʻzbekistonga keltirish 20-asrning 20-, 30-, soʻngra 50-yillarida ham davom etdi. 1927—31 yillarda Oʻzbekistonga 5000 merinos qoʻylari keltirilgan. 1939-yil Jizzax, Gʻallaorol, Zomin tumani k-zlarida barcha mahalliy ona sovliq qoʻylar yoppasiga askaniya va oltoy merinos qoʻchqorlari bilan qochirilgan va 45 ming bosh duragay qoʻylar olingan. 1949—58 yillarda Toshkent va Jizzax naslchilik xoʻjaliklarida keltirilgan askaniya, groznen, qirgʻiz, Stavropol merinos sovliqlari va qoʻchqorlari boqildi. M.ning Oʻzbekistonning issiq iqlim sharoitida asosiy mahsuloti boʻlgan jun va jun tolasining qator texnologik sifat koʻrsatkichlari saqlanib qoldi. M.dan olinadigan jun va goʻsht mahsulotlari sifati va miqdori, asosan, qoʻylarni yaxshi sharoitlarda asrash, boqish va parvarish qilish texnologiyasi bilan chambarchas bogʻliq (qarang Mayin junli qoʻylar).

L<E.: Amirova A. K.vab. Chorvachilik, T., 1980.

Abdusattor Amirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Merime Prosper

MERIME (Merimee) Prosper (1803.28.9, Parij — 1870.23.9, Kann) — fransuz yozuvchisi. Novella janrining mohir ustasi. M.ning Ispaniya mavzularida yozilgan "Klara Gasul te-atri" (1825) pyesalar toʻplami romantik ruh bilan yoʻgʻrilgan. "Jakeriya" (1828) dramasi va "Karl IX saltanati yilnomasi" (1829) romani tarixiy mavzularga bagʻishlangan. "Mozaika" (1833) toʻplami hamda "Karmen" (1845) novellasida xalq qahramonlarining obrazlari yaratilgan. Shuningdek, uning turli xalqdar vakillari obrazlari tasvirlangan "Mahshargoh ruhlari" qissasi, "Mateo Falkone", "Kolomba", "Tamango", "Lokis" kabi novellalari ham mashhur. "Karl IX saltanati yilnomasi" asari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1986).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meristema

Meristema (yun. meristos — boʻlinuvchi), hosil qiluvchi toʻqima — oʻsimlik toʻqimalaridan biri. Boʻlinish va yangi hujayra hosil qilish xususiyatini uzoq saqchaydi. M.ning bir guruh hujayralari — initsial hujayralar rivojlanishning embrional fazasidan boshqa fazaga oʻtmay, boʻlinaveradi va oʻsimlikning oʻsishini taʼminlaydi. Boshqa guruh hujayralari esa asta-sekin differensiatsiyalanib, turli (mas, qoplovchi, oʻtka-zuvchi, mexanik toʻqima va boshqalar) doimiy toʻqima hosilalarini paydo qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Botanika
Merkantilizm

Merkantilizm (— savdogar) — 1) iqtisodiy tafakkur tarixida mu-him yoʻnalishlardan biri, hukmron hokimiyat va savdogarlar mafkurasini nazariy asoslashga xizmat qilgan;2) kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davrida davlatning xoʻjalik hayotiga faol aralashuvini yoqlovchi iqtisodiy siyosat. M.ning vujudga kelishi va rivojlanishi Buyuk geografik kashfiyotlar va mustamlakachilik tizimining paydo boʻlishi bilan bogʻliq. M. dastlab qonuniy yoʻl bilan pulni koʻpaytirishga qaratilgan siyosatni targʻib qilgan. Xorijdan kelgan savdogarlarning pulni oʻz mamlakatiga olib ketishini taqiqlagan, savdodan tushgan pulga mahalliy sanoat mahsulotlarini xarid qilish zarur boʻlgan. M. davlatning iqtisodi-yotga faol aralashishini talab etadi. M. taʼlimotiga koʻra, boylik ishlab chiqarishda emas, balki muomala sohasida yuzaga keladi va u aynan mamlakatdagi oltin, kumush va boshqa javohirlarda oʻz aksini topadi. M. 15-asrning 2-yarmidan rivojlana boshlab, 17-asrda ravnaq topdi, 18-asrning 1-yarmiga qadar nufuzini saqlab keldi. Uning asosiy nazariyotchilari — T. Men (Angliya), A. Serra (Italiya), A. Monkretyen (Fransiya) faol savdoni targʻib qildi, yaʼni mamlakatdan tayyor sanoat mahsulotlarini boshqa joylarga olib borib sotish, bir mamlakatdan arzon bahoda tovar sotib olib, boshqa davlatga qimmat narxda sotish tamoyilini ilgari surdi. M. mo-hiyatan oʻtkinchi taʼlimot boʻlishiga qaramasdan, uning gʻoyalari tovar-pul, moliya-kredit, savdo rivojiga muhim hissa qoʻshdi.

Kapitalizmning paydo boʻlishi bilan M.ning asosiy qoidalari yangi iqtisodiy sharoitga mos kelmay qoddi. M.oʻrniga erkin iqtisodiy (proteksionizmga qarshi) faoliyatni nazariy asoslagan klassik siyosiy iqtisod maktablari vujudga keldi.

Abduxalil Razzoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Merkaptanlar

Merkaptanlar (tiollar) - vodorod sulfidning organik hosilalari. Umumiy formulasi RSH, bu yerda R— uglevodorod radikali, M.ning metilmerkaptan (SN3—SH), etilmerkaptan (S5N5—SH) va boshqa bor. M. qoʻlansa hidli, gazsimon, suyuq va qattiq moddalar. Suvda yomon, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. M. tabiatda oqsillarning chirishidan hosil boʻladigan mahsulotlarda uchraydi. M. merkaptid tuzlarini hosil qiladi, mas, simob merkaptid (RS)2 Hg (M.ning nomi shundan olingan, lotincha mercurum captaus — bogʻlovchi simob). M. va hosilalari (tuzlari, sulfidlari va disulfidlari) tabiiy va sintetik kauchuklarni vulkanizatsiyalashda, baʼzi dorivor moddalar va insektitsidlarni sintez qilishda qoʻllanadi. Toʻyingan uglevodlarning galogenli hosilalariga natriy yoki kaliy gidrosulfid taʼsir ettirib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Merkator Gerard

MERKATOR (Mercator; Kremerning lotinlashtirilgan familiyasi) Gerard (1512.5.3-1594.2.12) - flamand haritagrafi. Aniq optik asboblar tayyorlash va haritalar nashr qilish bilan shugʻullangan. 1552-yil Duysburg shahri (Germaniya)ga koʻchib oʻtgan. Mavjud haritagrafik materiallarni tanqidiy qarab chiqib, M. haritalar tuzishning yangi, matematik asoslangan prinsiplarini, xususan bir nechta haritagrafik pro-yeksiyalarni taklif etdi; bulardan eng mashhuri teng burchakli silindrik proyeksiya asosida tuzilgan dunyo haritasi (1569) (qarang Merkator proyeksiyam). Bu proyeksiya jahonda eng koʻp tarqalgan va oʻsha vaqgdan hozirgi qadar bu proyek-siyada burchaklarni aniq tasvirlovchi dengiz navigatsiya haritalari, aeronavigatsiya va boshqa haritalar tuziladi. M. Yer magnetizmini tadqiq qilib, magnit qutbi koordinatini hisoblab chiqdi. Asosiy ilmiy ishi — Yevropa mamlakatlarining "Atlas" deb atalgan haritalari toʻplami (1595, vafotidan keyin nashr qilingan). "Atlas" soʻzboshisida geografiya predmeti va vazifalari bayon qilingan.

 Adabiyot 
 Salishev K. A., Osnovi kartovedeniya. Chast istoricheskaya i kartograficheskiye materiali, M., 1948.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Merkator proyeksiyasi

Merkator proyeksiyasi — xaritagrafik proyeksiyalash usuli. Flamand xaritagrafi G. Merkator (1512-1594) taklif qilgan va amalda qoʻllagan (1569). Bunda yer sirti aylanma silindr sirtiga proyeksiyalanadi. Silindr oʻqi esa yer oʻqi bilan mos boʻladi. Merkator proyeksiyasi dengiz navigatsiyasi va aeronavigatsiyada qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Merkitlar

Merkitlar, markitlar, makritlar — Markaziy Osiyoda oʻrta asrlarda yashagan eng jangovar va koʻp sonli qabilalardan biri. 12-asr oxiri 13-asr boshlarida Selenga daryosining boʻylarida merkitlarning 3 qabilaviy ittifoqi (uduit, kaat va uvas) mavjud boʻlgan. Uduit — merkitlar 4 uruqqa boʻlingan: uykur, mudan, tudakli va jiyun. Ularning xoni Toʻqtabegi (Toʻxtabiki) boʻlgan.

Merkitlar yaqin qoʻshnilari — kerayitlar, tatarlar va moʻgʻullar bilan doim urushib turgan. Hujumlarning birida ular Chingizxonning xotini Borteni asirga olishgan. Keyinchalik kerayitlar xoni Vanxon Toʻgʻril Borteni Chingizxonga qaytarib yuborgan. Merkitlar 1204-yilda Chingizxon tomonidan butunlay tormor etilgan. Chingizxonning suyukli xotinlaridan biri — Kulon xotun merkitlardan boʻlgan.

13-asrda merkitlarning maʼlum qismi Movarounnahrga koʻchib oʻtgan va keyinchalik Amir Temur qoʻshinlari tarkibida harbiy yurishlarda qatnashganlar. Merkitlarning qolgan qismlari turli xalqlar: moʻgʻul, qozoq, qirgʻiz, oʻzbeklarning tarkibiga singib ketishgan. Merkitlar kerayitlar bilan aralashib oʻzbeklarning kenagas urugʻi tarkibiga, argʻin va baʼzi turkman urugʻlari bilan aralashib oʻzbeklarning laqay urugʻi tarkibiga qoʻshilgan. 1926-yil Turkmanistonning Chorjoʻy tumanida 2780 merkit qayd etilgan.

 
 Rashid-addin, Sobraniye letopisey,t. 1, ch.1, M., 1952;
 Sultonov T. S, Kochevie plemena Priaralya v 15—17 vv., M., 1982;
 Tataromongoli v Azii i Yevrope, M., 1977.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Merkuriy (kosmik kema)

Merkuriy — AQSHning Yerga yaqin orbita boʻylab uchish uchun moʻljallangan bir oʻrinli kosmik kemalari nomi va ularni ishlab chiqish hamda uchirish dasturi. „Merkuriy“ning asosiy vazifasi: kosmonavt boshqaradigan sunʼiy yoʻldoshni geotsentrik orbitaga chiqarish va uning Yerga muvaffaqiyatli qaytishini taʼminlash, shuningdek, insonning kosmik fazoda ishlash imkonini tekshirish. Uchishdagi maksimal massasi 1,36 tonna; kabinasining hajmi 1,5 m³. Bortida kosmonavt boʻlgan birinchi „Merkuriy“ kema yoʻldosh orbitaga chiqarilgunga qadar eksperimental namunalari uchirilgan. 1962—1963–yillarda bortida kosmonavtlari boʻlgan 4 ta „Merkuriy“ „Frendship—7“ (J. Glenn), „Avrora“ (S. Karpenter), „Sigma-7“ (U. Shirra), „Feyt-7“ (G. Kuper) uchgan. 1963-yildan keyin „Merkuriy“ uchirish toʻxtatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Astronomiya
Turkum:Kosmonavtika
Turkum:Kosmik kemalar
Turkum:Amerika Qoʻshma Shtatlari
Merovinglar

Merovinglar (lotincha Merovinqi) -Frank davlatiyaagch 1qirollik sulolasi (751 yil tugagan). Afsonaviy asoschisi — Merovey (sulola nomi shundan). M. xukmronligi davrida franklarda feodal munosabatlari vujudga kelgan. M.ning asosiy vakillari: Xilderik I (457—481), sulolaning amaldagi, haqiqiy asoschisi; Xlodvig I (481-511), Xilperik I (561-584, markazi Suasson boʻlgan franklar yerining bir qismida hukm surgan); Sigebert I (561—575, Avstraziyada); Xlotar II (584—629, Neystriyada —613 yilgacha); Dagobert I (629—639); Xilderik III (743—751; Pipin Lakana tomonidan taxti egallangan). Dagobert I vorislarini "dangasa qirollar" deyishgan, hokimiyat amalda mayordomlar qoʻlida boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meros

thumb
Meros — marhumdan vorislarga qolgan mulk. Marhumning mulk huquqi, boshqa ashyoviy huquqlar, aqliy faoliyat (kashfiyot, ixtirochilik, mualliflik) natijalariga bo‘lgan alohida huquqlar, shuningdek bu huquqlardan kelib chiqadigan majburiyatlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin (qarang Vorislik huquqi).

Shuningdek, meros tushunchasi ajdodlardan avlodlarga qolib kelayotgan oʻtmish qoldigʻi, ilmiy, adabiy, madaniy boylikni ham bildiradi.
Robert Bruce Merrifield

Robert Bruce Merrifield (1921.15.6. Fort-Uert, Texas shtati, AQSH — 2006.14.5, Kresskill, Nyu-Jersi) — amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1972). Los-Anjelesdagi Kaliforniya universitetni tugatgan (1943), 1949-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller universitetida ishlagan (1966-yildan professor). Aminokislotalar bilan taʼsirlashadigan faol guruxlar tutgan qattiq polimer tashuvchilarda peptidlar sintez qilishining geterofazoviy usulini ishlab chiqqan (1962). Bradikinin, angiotenzin va ribonukleazalarni sintez qilgan (1969). Nobel mukofoti laureati (1984).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-iyunda tugʻilganlar
Turkum:2006-yilda vafot etganlar
Turkum:14-mayda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Merserizatsiya

Merserizatsiya ingliz ixtirochisi J. Merser (1791 — 1866) nomidan — 1) toʻqimachilikda — ipgazlama yoki sellyuloza tolali materiallarga maxsus ishlov berish usuli. Oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi bilan 15—18° temperaturada amalga oshiriladi. Materiallarning pishikligini, yaltiroqligini, gigroskopikligi (nam shimuvchanligi) ni, boʻyaluvchanligini oshiradi. Maxsus M. mashinalarida bajariladi; bunda materialga oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi shimdiriladi, siqib suvi chiqarib tashlanadi va toza suvda yuviladi, quritib va preyesdan oʻtkazib tekislanadi; 2) sel-lyulozaga 15—55° temperaturada oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi bilan ishlov berish; viskoza va sellyulozaning boshqa hosilalarini tayyorlash bosqichlaridan biri. M.da uzluksiz yoki davriy ishlaydigan (press-vanna) uskunalar qoʻllanadi. Bularda sellyulozaga oʻyuvchi natriy eritmasi shimdiriladi, soʻngra siqib tashlanadi. M. natijasida sellyulozaning asosiy xossalari yaxshilanadi (pishiqlashadi, yaltiroqlashadi va hokazo).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mersin

thumb|300px
Mersin — Turkiyaning jan. qismidagi shahar. Ichel elining maʼmuriy markazi. Aholisi 544,3 ming kishi (2000). Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari bor. Tayyor qismlardan avtomobil yigʻish zavodi ishlab turibdi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Chukurova
Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkum:Turkiyadagi Oʻrta yer dengizi port shaharlari va shaharchalari
Robert C. Merton

thumb|200px|right|Robert Cox Merton (2010)
Robert Cox Merton (1944, Nyu-York) — amerikalik iqtisodchi. Kaliforniya texnologiya instituti magistri (1967), Kembrij (Massachusets texnologiya instituti) universiteti professor (1969–1980), Iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosi direktori (1979), Garvard universiteti qoshidagi Ish boshqaruvchilar oliy maktabi professor Ilmiy ishlari nomaʼlumliklar iqtisodiyoti, axborotlar, matematik iqtisodiyot va modellashtirish, moliya va investitsiya masalalariga bagʻishlangan. M. ikkilamchi qimmatli qogʻozlar yoki "derivativ"larning opsionlari qiymatini baholashda foydalaniladigan "Blek-Skoulz formula"sini yechishning yangi uslublarini yaratdi. Natijada bu formuladan keng foydalanish imkoniyati paydo boʻldi. Nobel mukofoti laureati (1997; Myron Scholes bilan birga).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Meseta

Meseta, Kastiliya yassitogʻligi — Ispaniya va Portugaliyadagi yassitogʻlik, Pirenei yarim orolning katta kismini egallaydi. Asosan, kristall jinslardan tuzilgan. Plato, uncha baland boʻlmagan massiv va togʻ oraligʻi botiqlaridan iborat, gʻarbida tektonik yoriklar bilan kuchli parchalangan. Aksari qismining balandligi 600–1200 m. M.ning oʻrta qismini egallagan Markaziy Kordilyera togʻlari (eng baland joyi 2592 m. Almansor togʻi) yassitogʻlikni Eski Kastiliya va Yangi Kastiliya yassitogʻliklariga ajratib turadi. Iklimi Oʻrta dengiz boʻyiga xos, quruq iqlim. Asosiy daryolari Duero, Taxo, Gvadiana. Oʻsimlik dunyosi kserofit butalar va dasht oʻsimliklaridan, shim.-gʻarbiy qismida siyrak keng bargli va igna bargli oʻrmonlardan iborat. Donli ekinlar ekiladi, bogʻlar va tokzorlar barpo qilingan. Yaylov chorvachiligi rivojlangan. Madrid shahri M.da joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mesit

Mesit — oʻzbek urugʻlaridan biri. M. yesit, yobu (jobu), tama uruglari birlashmasi "uch urugʻ" (uch uru) deb atalgan. M.lar 19-asr oxiri —20-asr boshlarida Buxoro vohasida, hozirgi Samarqand viloyatining Narpay tumanida, Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi Mesit qishloshda, bir qismi esa hozirgi Turkmanistonning Leban (sobiq Chorjoʻy) viloyatida yashaganlar. M.lar oʻzbek va turkman xalqlari tarkibiga singib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stjepan Mesić

thumb|Mesich (2000)

Mesich Stipe (1924.24.12, Oraxovats -2019.08.11, Zagreb) — Xorvatiya davlat arbobi. Zagreb universitetining huquq fakultetini tutatgan (1961). 1971-yildan "Xorvatiya bahori" harakati ishtirokchisi. 1990-yildan Xorvatiya demokratik ittifoki kotibi va Xorvatiya Respublikasi birinchi hukumatining bosh vaziri. 1991-yil 5 dekabrdan Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi prezidiumi aʼzosi, 1992-yildan Xorvatiya demokratik ittifoqi partiyasi ijroiya qoʻmitasi raisi, Xorvatiya milliy parlamenti prezidenta. 1994-yil Xorvatiya demokratik ittifoqi partiyasi bilan aloqani uzib, Xorvatiya mustaqil demokratlar partiyasini tuzgan. 1997-yil Xorvatiya mustaqil demokratlar partiyasining bir qismi bilan Xorvatiya milliy partiyasi asoschilaridan va uning bajaruvchi prezidenti oʻrinbosari. 2000-yil 7-fevral dan Xorvatiya Respublikasi prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Mesrop Mashtots

Mesrop Mashtots (361-440) - arman olimi, maʼrifatparvar, arman alifbosining asoschisi. Shoh saroyida mirzo boʻlib xizmat qilgan, keyinchalik ruhoniylik yoʻliga oʻtgan. 387 yilgi bitimga asosan Armaniston 2 qismga boʻlinadi. Mamlakatning katta qismi Eronga oʻtadi. Hozirgi Armaniston hududida qolgan armanlarga faqat suryoniy maktablarida oʻqish va shu tildan foydalanishga ijozat etiladi. Yunon tili taqiqlanadi. Milliy alifbo va yangi adabiyot yaratish ehtiyoji kuchayadi. Mesrop Mashtots arman tilining tovush tizimini oʻrganib, shu asosda arman alifbosini tuzadi (405—406). Bu alifbo 16 a.dan beri oʻzgarishsiz qoʻllanib kelmoqda. Mesrop Mashtots "Injil"ni arman tiliga tarjima qilgan, xristianlikning pandnasixatlari haqida kitob yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Armaniston: Tarix‎
Messa

Messa (frans. messa, mitto— yuboryapman) —1) katolik xristianlarda asosiy ibodatlardan biri (liturgiya)ning nomi. Xristianlarning eʼtikrdiga koʻra, M. jarayonida ibodat qiluvchilar Iso Masihga qoʻshilish orqali oʻz gunoxlaridan xalos boʻladilar. Injil parchalarini oʻqish, diniy aytimlarni kuylash hamda Iso Masihni hayoti va oʻlimini ifodalovchi maxsus harakatlardan iborat. M.ni oʻtkazish tartibi va tarkibi koʻp asrlar davomida shakllanib, 16-asrda hozirgi koʻrinishga ega boʻldi; 2) Uygʻonish davridan boshlab Yevropa madaniyatida eng yirik diniy mussha janri, lotin matnlariga aytiladigan vokal yoki vokal-cholgʻu turkumi. "Oddiy" (missa ordi-narium), "tantanavor" (missa solemnis) hamda "qisqa" (missa brevis) mavjud. "Oddiy" M.da asosiy qismlarning nomlari — "Kyrie eleison" ("Xudo oʻzing kechirgin"), "Gloria" ("Shon-sharaflar boʻlsin"), "Gredo" ("Ishonaman"), "Sanktus" ("Muqaddas") va "Benedictus" ("Marhamatli"), "Agnus Dei" ("Xudo arzandasi") — matnning boshlangʻich soʻzlaridan olingan. Dastlab bir ovozli, grigorian xoraln asosidagi aytimlardan iborat boʻlgan. Keyinchalik, kompozitorlar yaratgan koʻp ovozli M.lar rivoj topgan (ilk namunalaridan biri — G. de Mashoning toʻrt ovozli M.si, 1364). O. Lasso, Palestrina, keyingi davrda I.S. Bax, V. Motsart, L. Betxoven, F. Shubert, A. Brukner, 20-asrda I. Stravinskiy, B. Britten, B. Martinu, F. Pulenk, K. Penderetskiylar va boshqalarning M. lari mashhur. Motam M.si — rekviyemdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Messian Olivye Ejen Prosper Sharl

Messian Olivye Ejen Prosper Sharl (1908.10.12, Avinon - 1998, Parij) — fransuz kompozitori, organchi va pedagog , 20-asr klassik musiqasi namoyandalaridan. Parij konservatoriyasini tugatgan (1930). Ayni shu yerda va boshqa oʻquv yurtlarida dare bergan: shogirdlari orasida P. Bulez, K. Shtokxauzen, Ya. Ksenakis kabi 20-asr musiqasining yirik namoyandalari mavjud. 1936-yilda "Yosh Fransiya" kom-pozitorlar guruhini tashkil etgan. M. butkul ijodiy yoʻli jarayonida diniy qadriyatlar (fortepiano uchun "Chakaloq Iso qiyofasiga 20 nigoq", 1944; xor va orkestr uchun "Kichik liturgiyalar", 1944; Messa, 1950 va boshqalar), hind mumtoz (raga) musiqasi ("Turantalila" simfoniyasi, 1948; fortepiano uchun "4 ritmik etyud"lari, 1950 va boshqalar), dunyo qushlari ovozlarini (orkestr uchun "Qushlar uygʻonishi", 1953; fortepiano uchun "Qushlar katalogi", 1959 va boshqalar) oʻziga asos etib tanladi. Musika nazariyasiga doir dareliklar, "Mening musiqiy tilim texnikasi" kitobi muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bastakorlar
Messina

Messina — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya orolning shimoli-sharqiy sohilida. Messina provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 236,6 ming kishi (2001). Messina iqtisodiy ahamiyati boʻyicha orolda 2-oʻrindagi shahar. Transport yoʻli paromi orqali Apennin yarim orol sohilidagi shaharlar bilan bogʻlangan. Kimyo, oziqovqat, kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari mavjud. Universitet (1548), dengiz biologiyasi instituti, botanika bogʻi, muzey bor. Messinada tez-tez zilzila boʻlib turadi, eng kuchlisi 1908-yilda boʻlgan. Harbiy dengiz bazasi. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—16-asrlarda qurilgan cher-kov, sobor, favvoralar saqlangan. Shaharga miloddan avvalgi 730 yilda asos solingan. Miloddan avvalgi 493 yilgacha Zankla, oʻsha yildan Messina deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Messina boʻgʻozi

Messina boʻgʻozi — Oʻrta dengizdagi boʻgʻoz, Apennin yarim oroli bilan Sitsiliya oroli oraligʻida. Ioni dengizi bilan Tirren dengizini birlashtirib turadi. Uzunligi 40 km chamasida, kengligi 3,5—22 km. Eng sayoz joyining chuqurligi 115 m. Ssilla va Haribda girdoblari bor. Yirik portlari: Messina va Rejodikalabriya (Italiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Merkuriy (xudo)

Merkuriy — Qadimgi Rim afsonalarida Yupiterning oʻgʻli, tijorat, sanʼat, kasb-hunarlar xudosi, sayyohlar homiysi. Yunonlardagi Germes bilan qiyoslanadi. Merkuriy boshida safar qalpogʻi, oyogʻida patli shippak, qoʻlida tayoq bilan tasvirlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Messina zilzilasi

Messina zilzilasi - Italiyaning Messina shahri yaqinida roʻy bergan zilzila. 1908-yil 28 dekabrda sodir boʻlgan. Italiya tarixidagi eng kuchli va tala-fotli zilzilalardan biri. U dastlab soat 5 dan 21 min. oʻtganda uncha kuchli boʻlmagan yer silkinishlari bilan boshlandi. 10 minutcha davom etgan kucheiz silkinishlardan keyin 2 min. oʻtgach, asosiy zilzila sodir boʻldi. Bir zumda imoratlar quladi, dengizda, Sitsiliya, Kalabriya qirgʻoqlarida sunami roʻy berdi. Bir necha min.dan keyin Messina shahrining koʻp joylarida yongʻin boshlandi. Zilzila oqibatida taxminan 84 ming kishi halok boʻldi. Messina zilzilasi magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha taxminan M-7,5 ga teng boʻlgan. 12 ballik MSK-64 shkalasi boʻyicha zilzila kuchi taxminan 10 ballga teng deb hisoblandi.

 Adabiyot 
 Taziyev G., Kogda zemlya drojit, M., 1968.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zilzilalar
Messiya

Messiya (qad. yahudiycha mashiax — Xudo tomonidan tanlab olingan mumtoz shaxs, paygʻambar, maxdiy) - Yahudiy dini, Hinduiy dini, Zardusht dini, Buddaviy dini, Xristian dini, Islom dini, Bobiy dini, Bahoiy dini va boshqa din va e'tiqodlarda kelajakda kelishi kerak boʻlgan, Xudo tarafidan ilohiy xabar yetkazilib, Elchi qilinadigan odam.

Yahudiy dinida - Mashiax

Hinduiy dinida - Kalki

Zardusht dinida - Saoshyant

Buddaviy dinida - Maytreya

Xristian dinida - Xristos

Islom dinida - Mahdiy

Bobiy dinida - Mahdiy

Bahoiy dinida - navbatdagi Ilohiy Mazhar ayni shu status(Navbatdagi payg'ambar)ni bildiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mesxeti tizmasi

Mesxeti tizmasi (Ajariya -Imereti, Ajariya-Axalsixe) — Gruziyaning Kichik Kavkaz togʻ sistemasidagi tizma. Qora dengizning Ajariya sohilidan Kura daryosining Borjomi darasigacha 150 km ga choʻzilgan. Bal. 2850 m gacha (Mepisskaro). Choʻkindi jinslardan tashkil topgan. Keng bargli, igna bargli oʻrmonlar, togʻ yaylovlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Osiyo
Meta ...

Meta ... (yun. meta — orasida, keyin, oralatib) — qoʻshma soʻz boʻlagi; oraliqda ekanligini, nimadandir keyin kelishini, boshqa biron narsaga oʻtishini bildiradi (mas, metabolizm, metagenez).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meta-

Meta-, ORTO-, PARA- (qisqartmada m-, o-, n-) — ikki oʻrinbosarlarning, asosan, benzol yadrosida joylashgan holatini (1, 2-orto, 1,3-meta, 1,4-para) belgilash. Metan qatori birikmalarning nomlanishida ham shahrik. belgilashlar qabul qilingan. "Orto" va "meta" prefikslari kislotalar va ularning turli darajada gidratlangan hosilalarining trivial nomlanishida qoʻllanadi. Kislotalarning orto-shakllarida markaziy atomdagi ON guruhlarining soni eng koʻp boʻladi. Masalan, H4SiO4Si(OH)4 — ortosilikat kislota yoki baʼzi organik kislotalarning gidratlangan shakllari, mas, NS(ON)3— ortochumoli kislota, S(ON)4—ortokarbonat kislota (koʻrsatilgan kislotalar efirlar koʻrinishidagina barqaror). Kislotalarning metashakllari — ortokislotalarning degidratlangan shakllaridir, mas, H2SiO3 — metasilikat kislota. "Para" prefiksi polimerizatsiya mahsulotlarini nomlashda qoʻllanadi, mas, (CN)n — paratsian, (SN3SNO)p — paraaldegid.

"Orto" va "para" prefikslari vodorodning ikki holatini belgilashda ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metabazitlar

Metabazitlar (meta... va yun. basis — asos) — asosli magmatik jinslarning metamorfizmi natijasida hosil boʻlgan metamorfik togʻ jinslari. M.ga metamorflashgan diabazalar, gabbro, dioritlar va baʼzan slanets va amfi-bolitlar kiradi (qarang Metamorfik togʻ jinslari). M. Oʻzbekistonning Hisor, Chatqol, Kurama, Nurota, Sulton Uvays togʻlarida dayka, qatlam va tomirlar shaklida uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metabolizm

Metabolizm ( – metabole – oʻzgarish) – hujayralarda sodir boʻladigan fermentativ reaksiyalar majmui. Metabolizmda organik hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan moddalar va energiya xosil boʻladi. „Metabolizm“ termini, koʻpincha, moddalar va energiya almashinuvining hujayrada kechadigan bosqichlarini ifodalash uchun ishlatiladi. Bu jihatdan Metabolizm tor maʼnoda oraliq almashinuvni, yaʼni moddalarning xujayra ichida oxirgi mahsulotga aylanishini ifodalaydi. Oziq moddalar hujayraga tushgach, bir qator kimyoviy oʻzgarishlarga uchraydi. Bunday reaksiyalarning muayyan tartibda ketma-ket roʻy berishi metabolitik yoʻl, hosil boʻlgan oraliq mahsulotlar metabolitlar deyiladi. Metabolizm anabolizm va katabolizmdan iborat. Anabolizmda hujayralar va toʻqimalar tarkibiga kiruvchi moddalar sintezlanadi, hujayra tarkibi yangilanadi. Anabolitik reaksiyalar, asosan, qaytarilish reaksiyalaridan iborat boʻlib, ular erkin kimyoviy energiya sarf boʻlishi orqali boradi (qarang Qaytarilish reaksiyalari). Katabolitik reaksiyalar, asosan, oksidlanish reaksiyalaridan iborat boʻlib, unda murakkab moddalar birmuncha oddiy molekulalargacha parchalanadi va energiya ajralib chiqadi (qarang Oksidlanish reaksiyalari). Metabolizmning bu ikki tomoni oʻzaro chambarchas bogʻlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Hujayrada boradigan moddalarning sintezlanish jarayoni biologik sintez yoki qisqacha aytganda biosintez deyiladi. Barcha biosintez reaksiyalari energiya yutilishi bilan amalga oshadi. Hujayrada boradigan oqsil,uglevod, lipid va nuklein kislota kabilarning sintezlanishi plastik almashinuvga misol boʻladi. Biosintez reaksiyalari yigʻindisi plastik almashinuv yoki assimilyatsiya deyiladi. Fermentlar yordamida oddiy kichik molekulali moddalardan murakkab yuqori molekulali birikmalar: aminokislotalardan oqsillar, monosaxaridlardan esa murakkab uglevodlar hosil boladi. Azotli asoslari esa nukleotidlar hosil qilishda ishtirok etadi va ulardan nuklein kislotalar shakllanadi. Xuddi shu tartibda oddiy atsetat kislotalardan murakkab yogʻ kislotalari hosil boladi. Ular glitserin moddasi bilan reaksiyaga kirishib yogʻlarni va moylarni hosil qiladi. Parchalanish reaksiyalarining yigʻindisi hujayrada energiya almashinuvi yoki dissimilyatsiya deyiladi.

 Yana qarang 

 Katabolizm
 Anabolizm
 Assimilyasiya
 Dissimilyasiya
Metabolitlar

Metabolitlar — oʻsimlik va hayvonlarning hujayralari, toʻqimalari hamda organlaridagi almashinuv jarayonida (qarang Metabolizm) hosil boʻladigan moddalar. Assimilyatsiya va dissimilyatsiya jarayonlarida ishtirok etadi. Koʻpincha M. qonga tushgach, funksiyalarning gumoral regulyasiyasida qatnashib, biokimyoviy va fiziologik jarayonlarga faol taʼsir etadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metagalaktika

Metagalaktika (meta… vo galaktika) – yulduz sistema (galaktika)lari majmui. Koinotning zamonaviy teleskoplar bilan kuzatsa boʻladigan (bular mlrd.ga yaqin) galaktikalarning hammasi M.ning bir qismi. Galaktikamiz yoki somon yoʻli sistemasi M.dagi yulduz sistemalaridan biridir. Teleskoplar quvvati oshgan sari uzoq masofadagi obyektlar tadqiq qilina boshlandi. M. hech qanday obyekt boʻlmay, koinotning shartli ravishda olinayotgan qismi xolos. Galaktikalar asosan turli fizik bogʻlangan toʻdalarni va guruxlarni tashkil qiladi. Guruhlar ikki yoki undan ortiq yulduz sistemasidan; oʻnlab, yuzlab va, hatto, minglab galaktikalarni oʻz ichiga olgan toʻdalardan, oʻn minglarcha galaktikadan tuzilgan tumanliklardan iborat boʻladi. Mas, bizning Galaktika va unga yaqin joylashgan boshqa (taxminan 150 ta) galaktikalar mahalliy galaktikalar guruhi deb ataladigan toʻdaga kiradi. Bu toʻdalarning toʻdalari ham mavjud boʻlib, ularning massalari kamida bir necha ming trillion Quyosh massasiga teng. Ushbu oʻtatoʻdalar M.ning e ng yirik fizik obyektlari hisoblanadi. Ular shakli deyarli disksimon boʻlgani sababli adabiyotda „Zeldovich quymoklari“ deb ham ataladi.

Oʻtatoʻdalar gigant boʻshlikdarni chegaralab turadi. Natijada M.ning eng katta masshtabdagi tuzilishi „arining uyasi“ni eslatadi. Oʻtatoʻdadan iborat „devorlar“ orasidagi oʻrtacha masofa kamida bir necha oʻn million parsekka teng boʻladi. Galaktikalararo fazoda yakkalangan yulduzlar, kosmik elektromagnit nurlar, kosmik chang (galaktika toʻdalari orasidagi fazoda) mavjud. M.ning bizga maʼlum boʻlgan chegarasi (qismi) dagi oʻrtacha modda zichligi 10-3’+10-30 g/sm3.

M. oʻlchamini „qizilga siljish“ z qiymati orqali ifodalash qulay. Zamonaviy teleskoplar va ularga oʻrnatilgan oʻta sezgir kameralar yordamida taxminan z = 5 qiymatida ayrim kvazarlarni (tugʻilishi endi boshlangan galaktika yadrosini) kuzatish mumkin. Bu „nuqtalarda“ Koinotning kengay-ishi tezligi deyarli 280 ming km/sek ga teng boʻlib, ular M.ning shartli chegarasida kuzatiladi. Koinotning z>5 boʻlgan fazosi tarkibi va tuzilishiboʻyicha nazariyotchi astrofizik va kosmologlar yangi modellar ustida ish olib bormoqdalar (yana qarang Koinot, Kosmogoniya, Kosmologiya).

Salohiddin Nuritdinov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metagenez

Metagenez (meta... va ... genez) — avlodlarning ikkilamchi nayel gallanishi shakllaridan biri. M.da jinsiy koʻpayadigan individlar nasli jinssiz koʻpayadigan individlar nasli bilan almashinib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metagenez (jarayon)

Metagenez (yun. meta — keyin va genesis — vujudga kelish, paydo boʻlish) — choʻkindi togʻ jinslarining qayta oʻzgarishi jarayonlari majmui, jinslar litosferaning yanada chuqurroq gorizontlariga choʻkib borishi natijasida bosim va traning tobora ortishi sharoitida vujudga keladi. "M." terminini taʼriflashda olimlar oʻrtasida yagona fikr yoʻq. Bu terminni dastlab (1957) taklif qilgan geolog N. B. Vassoyevich uni togʻ jinslari regional metamorfizmining sinonimi deb hisoblagan. Agar katagenezda jin-slarning ayrim komponentlari oʻzgarsa, M.da barcha mineral oʻzgarishga uchraydi. Mas, gilsimon minerallar slyudaga, alyuminiy gidroksidi korun-dga, gidrogyotitlar gematitga aylanadi va hokazo Ayni vaqtda mineral donachalarining oʻzaro oʻsishi kuchayadi, biroq qatlamsimon teksturasi koʻpincha saqlanib qoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metakril kislota

Metakril kislota, (a-metilpropen kislota, ss-metil akril kislota), CH2=C(CH3)— COOH- Mr- 86 toʻyinmagan tarkibida 2 ta qoʻsh bogʻ mavjud.Oʻtkir hidli rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi 16°, qaynash temperaturasi 163°, zichligi 1015 kg/sm3 (20°da), suvda va organik erituvchilarda eriydi. Metakril kislota natriy amalgamasi bilan izomoy kislotagacha qaytariladi, asoslar va spirtlar bilan metakrilatlar hosil qiladi. Oson polimerlanib, polimetakril kislotaga aylanadi. Sanoatda atsetonga sianid kislota taʼsir ettirib olinadi. Metakril kislota karboksilat kauchuklar, organik shisha poliakril yelimlar, ion almashinuvchi smolalar, metakrilatlar, poliakril kislota ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kislotalar
Metall bogʻ

Metall bogʻ — kimyoviy bogʻning bir turi, metallning kristall panjara tugunlarida (uchlarida) joylashgan musbat zaryadli ionlar bilan elektron gaz (valent elektron)ning oʻzaro taʼsiri natijasida yuzaga keladi. Metallar oʻziga xos eng muhim fizikkimyoviy xossalari bilan boshqa oddiy va murakkab moddalardan farq qiladi. Bu xossalar faqat metallargagina mansub boʻlgan metall boglanish mavjudligi tufayli namoyon boʻladi. Metall atomida valent elektronlar soni oz, lekin elektronlar bilan toʻlmagan orbitallar koʻp. Valent elektronlar metall atomining yadrosi bilan ancha boʻsh bogʻlanganligi sababli kristall panjara ichida erkin harakat qiladi. Bu elektronlar harakati gaz qonunlariga boʻysunganligi uchun ularni elektron gaz deb ataladi. Demak, nisbatan ancha kam miqdordagi valent elektronlar koʻp miqdordagi metall ionlarini oʻzaro bogʻlab turadi. Metall bogʻ metallar, metall qotishmalari va intermetall birikmalar uchun tavsifli boʻlib, nafaqat ularning qattiq kristallarida, balki suyuq va amorf holatlarida ham saqlanib qoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metallar korroziyasi

Metallar korroziyasi – metallarning atrofidagi muhit bilan kimyoviy yoki elektrokimyoviy taʼsirlashuvi oqibatida yemirilishi. Asosan 3 bosqichdan iborat: reaksiyaga kirishuvchi moddalarning fazalar chegarasiga – reaksiya zonasiga kelishi; reaksiya; reaksiya mahsulotining reaksiya zonasidan chetlashishi. Bu bosqichlarning har biri, oʻz navbatida, elementar bosqichlardan iborat. Metallar korroziyasi kimyoviy va elektrokimyoviy xillarga boʻlinadi. Kimyoviy Metallar korroziyasi metallarning oksidlanishi va oksidlovchi komponentning qaytarilishidan iborat. Bunday korroziya elektr oʻtkazmaydigan agressiv mu-hitda sodir boʻladi. Elektrokimyoviy Metallar korroziyasi metallarning elektr toki utkazadigan suyuq muhitda – elektrolitlar eritmasida yemirilishi. Bunda metall zarralari elektrolit eritmasida eritmaga oʻtadi.

Metallar korroziyasi yemirilish xarakteriga ko‘ra, quyidagi turlarga boʻlinadi: tekis, mahalliy, kristallitlararo va korrozion darz. Korroziya natijasida har yili yigʻilgan va inson ishlatadigan barcha metallarning 1—1,5% i yoʻqoladi. Metallarni korroziyadan saqlash uchun baʼzi tadbirlar koʻriladi (mas, legirlovchi elementlar: xrom, nikel va boshqa qoʻshiladi).
Metallar strukturasi

Metallar strukturasi - metallarning ichki tuzilishi manzarasi; oddiy koʻz bilan yoki lupa va mikroskopda, rentgen nurlari yordamida aniqlanadi. Oddiy koʻz bilan yoki lupa orqali koʻrinadigan Metallar strukturasi makrostruktura, mikroskopda koʻrinadigani mikrostruktura, rentgen nurlari yordamida aniqlanadigani rentgenostruk-tura deyiladi. Makrostruktura ni aniqlashda namunaga reaktiv eritma (kuchsiz kislota eritmasi) taʼsir ettiriladi, yaʼni xurushlanadi, metallning ayrim komponentlariga reaktiv turlicha taʼsir etganidan namunada makrorelyef hosil boʻladi. Bunday na-muna sirti makroshlif deb ataladi. Quyma metallning makrostrukturasi dendrit tuzilishida boʻladi. Quyma metall bosim bilan ishlansa, dendritlar choʻzilib, tolalar hosil qiladi. Bunda metall makrostrukturasiga qarab, deformatsiyalanganlik darajasini va tolalarning yoʻnalishini aniqlash mumkin. Maxsus xurushlash usullaridan foydalanib, metallning bir jinsligini, ichki nuqsonlari (darz, aralashma, gʻovak va boshqalar) ni bilish mumkin. Makrostrukturani tekshirish usuli sanoatda va ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllanadi.

Metallarning mikrostruktur as i. Texnik metallarning hammasi nomuntazam shaklli mayda kristallar — donalardan tuzilgan. Bularni optik yoki elektron mikroskop yordamidagina koʻrish mumkin. Mikro-strukturani aniqlash uchun metalldan namuna qirqib olinib, bir tomoni koʻzgudek yaltiratiladi; unga reaktiv eritma taʼsir ettiriladi. Bunda namuna sirtida mikrorelyef (mikroshlif) hosil boʻladi. Mikroshlif mikroskopda kuzatilsa, mikrostrukturasi yaqqol koʻrinadi. Mikrostrukturani oʻrganish metallar sifatini baholashning asosiy usullaridan biridir.

Metallarning rentgenostruk-turasi ni aniqlash uchun rentgenografiya usulidan foydalaniladi. Bu usul metall kristall panjarasidagi bir qator atomlarning rentgen nurlarini difraksiyalashga asoslangan (qarang Kristall panjara, Metallografiya).

Ld..Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash, T., 1968.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metallar texnologiyasi

Metallar texnologiyasi - metallarni olish, ulardan turli detal va buyumlar tayyorlash usullarini oʻrganadigan fan; bunday usullar majmui. Metallar texnologiyasi tarixi juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Tosh qurollar yasashdan metall qurollar yasashga oʻtilishi insoniyat tarixida muxim ahamiyat kasb etdi. Arxeologik kuzatishlar shundan dalolat beradiki, odamlar metall qurol yasashda dastlab misdan foydalangan (choʻkich, xanjar, ixcham bolta, nayza va1927-28 yillarda V. Pauli va A. Zommerfelid metallarning paramagnit kirituvchanlik "anomaliyasi" va issiqlik sigimini elektron nazariya asosida/tushuntirdi, 1930-yilda esa L. Landau metallardagi diamagnetizm oʻq-yoy uchlari neolit davrida, yaʼtg"hodisasini asoslab berdi.miloddan avvalgi 4—3 ming yillikda yasalgan). Ibtidoiy odam dastlab tabiiy misni eritish, quyish va uni bolgʻalab har xil shakl berish, misni sovuqlayin ishlash usullarini bilgan. Inson asta-sekin tarkibida boshqa metallar boʻlgan rudalarni kulolchilik oʻchoqlarida eritib, metallar olishning yangi-yangi usullarini bilib oldi. 6-asrga kelib metall eritish oʻchogʻi 16-asrda domna pechi, 19-asrda martenʼ pechi, 20-asrda elektr metall eritish pechlari paydo boʻldi, metallga ishlov berish usullari ham asta sekin takomillashib bordi (preslar, metall kesish va qirqish sta-noklari paydo boʻldi). Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi 3 ming yillik oxirlaridan sof misni eritib, quyib, bolgʼalab, asosan, bezak buyumlar yasashgan, asta-sekin qalay, kumush, oltin va boshqa rudali metallarni eritish, quyish va qizdirib ishlash usullari oʻrganib olingan; ayniqsa, zargarlik, qurol-aslaha yasash rivojlangan. Hozir ham temirchilik ustaxonalarida puflama metall eritish oʻchoqlari va qoʻlda bolgʻalash usullari saqlanib qolgan (qarang Metallurgiya, Metallshunoslik).

Metallar texnologiyasining asosiy boʻlimlari: quymachilik, metallarni bosim bilan ishlash, payvandlash, kesib ishlash asoslari va metall
Metallar fizikasi

Metallar fizikasi - metall va krtishmalarning atom tuzilishi hamda fizik xossalarini oʻrganish bilan shu-gʻullanadigan fizika boʻlimi; qattiq jism fizikasinint tarkibiy qismi. 20-asrboshlarida nemis olimi P. Drude metallarning tuzilish modelini taklif qilib, bu model yordamida ularning elektr va issiqlik oʻtkazuvchanligini tushuntirdi. Shu modelga koʻra, metall atomlari oraligʻi "elektrongaz" bilan toʻlgan. X. Lorents bu nazariyani rivojlantirdi va unga gazlar kinetik nazariyasikya tatbiq qildi. Natijada metallar tuzilishiga oid Drude — Lorents nazariyasi yuzaga keldi.

Metallar fizikasi metallshunosliknint nazariy asosini tashkil qiladi, metallar, turli qotishmalar olishda hamda ularga mexaniktermik ishlov berish va ishlatish jarayonida paydo boʻladigan fizik jarayonlarni oʻrganadi. Bunda, ayniqsa, metallarning atom tuzilishi va kristall panjarasyani, shuningdek, elektronlar harakatini oʻrganish mu-himdir. Metallar fizikasi metall musbat ionlarini davriy (yoki kvazidavriy) elektrostatik maydonda harakatlanuvchi elektronlardan iborat, deb tushuntiradigan kvant nazariya boʻlimi; metall va krtishmalarning muvozanatlik sharti, ulardagi turli jarayonlar kinetikasi boʻlimi; turli sharoitda (nagruzka, temperatura, nurlanish taʼsirida) yangi materiallar yaratish, metall va krtishmalarning mustahkamligi hamda plastikligini oʻrganish boʻlimidan iborat.

Metallarning kvant nazariyasi da metallarning elektr, magnit, baʼzi hollarda mexanik tafeilotlari tax^il qilinadi. Bunda metallarning elektron tuzilishi rentgenoskopiya, galvanomagnetik tekshirish, termoelektr effektlar va boshqa usullar bilan oʻrganiladi.

Metall va qotishmalarning muvozanatlik shartlari (holat diagrammasini tuzish va sof metallar uchun faza oʻtish nuqtalarini aniqlash) termodinamika krnunlariga asoslanadi. Bunda yuqori (yuz ming atm gacha) bosimda fazalar muvozanati va fazalar oʻzgarishi kinetikasi oʻrganiladi. Rentgen spektral taxlili, elektron mikroskopiya va neytronografiya usullari Metallar fizikasining rivojlanishida, ayniqsa, yangi strukturali metall va qotishmalar olishda muhim ahamiyatga ega (yana q. Metallar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil