Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gula

Gula (fors. — eshilgan ip) — toʻquv dastgohi (doʻkoni) da tanda nax (ip) larini ikkiga ajratib, moki oʻtkaziladigan kom (oraliq) ochishga xizmat qiladigan asbob. G. ikki xil boʻladi: I) ipgula — jimjiloq yoʻgʻonligidagi ikkita qaragʻay choʻp hamda gulzanjiralardan iborat boʻlib, qoʻldoʻkon va mashinadoʻkonda ishlatiladi; 2) simgula — temirdan yasalgan ikkita javza hamda oralaridan nax oʻtadigan ingichka simlar; toʻquv dastgohida ishlatiladi. G.ning uzunligi toʻqiladitan tandaning eni, naxlarning bogʻi va miqdoriga bogʻliq. Tanda necha tepkili doʻkonda toʻqilishiga qarab, bir tandada ikkitadan (toʻrt qanotlida), toʻrttadan (sakkiz qanotlida), sakkiztadan (oʻn olti qanotlida) G. koʻtariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

Turkum:Toʻqimachilik sanoati
Turkum:Tekstil
Gulag

thumb|288x288px|xarita
Gulag (Glavnoye upravleniye lagerey — Axloq tuzatish-mehnat lagerlari, surgun va qamoq-joylari bosh boshqarmasi) — sobiq shoʻrolar davlatida 1934–56–yillarda axloq tuzatish mehnat lagerlari tizimiga rahbarlik qilgan NKVD (MVD) boʻlinmasi. Uning maxsus boshqarmalari turli joylar, Qaragʻandi, Dalstroy, Solovki, Belomor-Baltika, Vorkuta, Norilsk va boshqa yerlardagi axloq tuzatish mehnat lagerlarini birlashtirgan. Lagerlarda juda ogʻir sharoit oʻrnatilgan, eng oddiy insoniy huquqlarga ham rioya etilmagan, ish rejimi ozgina buzilgani uchun qattiq jazo berilgan. Sobiq Ittifoqning hamma chekkalaridan, shu jumladan, Oʻzbekistondan jazoga mahkum etilgan millionlab mahbuslar chekka Shimolda, Uzoq Sharqda va boshqa mintaqalarda joylashgan kanallar, yoʻllar va shu kabi inshootlar qurilishida haq olmay ishlagan. Ochlik, kasallik va mashaqqatli mehnat tufayli oʻlim haddan tashqari koʻp boʻlgan. A.I. Soljenitsinning „Gulag orollari“ kitobida shoʻrolar davlatidagi bu ommaviy qirgʻinlar va zoʻravonlik tizimi fosh qilindi. Kitob nashr etilganidan keyin GULAG atamasi NKVD lagerlari va turmalari, umuman totalitar tuzumning ifodasi boʻlib qoldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 ‎
Gulalvon

Gulalvon (Coreopsis) — qoqidoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Poyasi 20—100 sm. Guli sariq, toʻpgul-savatcha, savatcha atrofidagi gultojbarglari (odatda 8 ta) tilchasimon, oʻrtadagilari naychasimon. Barglari qarama-qarshi joylashgan. Oʻzbekistonda ikki turi (S. tinctoria, S. grandiﬂ ora) manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Florida ramzlari
Gulbahor

Gulbahor — Toshkent viloyatidagi shaharcha (1943 yildan), Yangiyoʻl tumanining markazi (1974-yildan). Gulbahor Yangiyoʻl tumanining janubi-sharqida. Aholisi 12,1 ming kishi (2002), asosan oʻzbeklar, shuningdek, rus, qozoq, tatar va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Yangiyoʻldan — 6 km. Gulbahordan Toshkentgacha boʻlgan masofa 40 km. Gulbahor Eski Qovunchi qishloq yigʻini hududida 1970-yillar boshida qurila boshlagan. Gulbahorda tuman hokimiyatining mahkamasi va boʻlim, boshqaruv idoralari joylashgan. Madaniyat saroyi, stadion, tez yordam markazi, kasalxona, madaniymaishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor."" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yangiyoʻl tumani aholi punktlari
Gulbeor

Gulbeor (Portulaca grandiﬂ ora), beorgul — semizoʻtdoshlar (semizoʻtgullilar oilasi)ga mansub bir yillik oʻt. Vatani — Janubiy Amerika. Poyasi nisbatan yoʻgʻon, sersuv, sershox, bri 10— 15 sm. Barglari ensiz, tuksiz. Guli ikki jinsli, yirik, shoxchalarning uchida 2—4 tadan joylashadi. Gultojbargi tuxumsimon, kosachasidan 3 barobar uzun, oq, qizil, sariq, binafsha va b. rangda. May-sent. oylarida gullaydi. Koʻsakchasi bir chanokli, koʻp urugʻli. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida eqiladi. G. urugʻidan yaxshi koʻpayadi, shu sababli beorgul deb nomlangan. Oʻzbekistonda semizoʻt deb atalgan bitta yovvoyi turi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulbur

Gulbur — zardoʻzlikda naqsh asosida axta tayyorlovchi usta; xon va amirlik ustaxonasida asosiy mutaxassis hisoblangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guldarasoy

Guldarasoy — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ va Qamashi tumanlaridagi soy. Koʻhitang togʻining shim.-gʻarbiy yon bagʻri (2800 m) dan oqib tushadigan 16 ta katta-kichik irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. G. suvi sugʻorishga sarflanishi va yer ostiga sizib ketishi natijasida Yakkabogʻdaryoning chap tarmogʻi Qizildaryoga yetmasdan, Badaxshon qishlogʻidan 1 km jan. da tugaydi. Uzunligi 40 km, havzasining mayd. 276 km. G.ning havzasi nisbatan baland, shu tufayli koʻproq qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Guldara qishlogʻi yaqinida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,17 m’/sek. Suvining 60—65% mart—iyun oylarida oqib oʻtadi, aprel—may oylarida oʻrtacha oylik suv sarfi 0,55 m/sek gacha yetadi, noyabr—fevral oylarida esa suvi kamayadi, baʼzan quyi oqimida oʻzani qurib qoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Guldasta

Guldasta — burj, tashqi devorlar tutashgan burchakda tirgak sifatida va ayni paytda, bezak maqsadida devorga qoʻshib tiklangan ustunsimon qurilma, kichik minora. Masjid, Madrasa, saroy kabi hashamatli binolarda asosan pishiq gʻishtdan ishlangan. Masjid devorlaridagi guldastalar minora shaqlida boʻlib, undan muazzin azon aytishida foydalanilgan. Guldastalar gʻishtdan shakl berib, baʼzan devorga qoʻshib koshin bilan bezatilgan, yuqori qismiga sharafa ishlangan (Samarqanddagi Tillakori Madrasa guldastasi). Jamoat binolaridan asosan bezak maqsadida ishlangani bilan burjdan farqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Islom madaniyati
Guldon

Guldon — I) gul solib qoʻyiladigan, uy va jamoat joylarida ishlatiladigan badiiy buyum. Sopol, shisha, yogʻoch, tosh, kumush, tilla kabilardan yasaladi. Jahonning koʻpgina mamlakatlarida, jumladan Oʻrta Osiyoda ham qadimdan mavjud. 6—12-asrlarda Quva. Dulbuk, Isfara sh.larida rangli shisha guldonlar yasash rasm boʻlgan. 14—15-asrlarda xon saroylariga kumush va tilla guldonlar qoʻyilgan. 18—19-asrlarda asosan naqshli sopol guldonlar tayyorlangan. Hozir guldonlar chinni va kulollik zavodlarida ishlab chiqarilmoqda (yana qarang Vaza); 2) amaliy sanʼat (naqqoshlik, miskarlik, zargarlik, kashtachilik va b.)da guldonning badiiy qiyofasi turli shakllarda tasvirlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guldursun

"GULDURSUN" — oʻzbek xalq rivoyati. Guldursun qalʼasi harobalari tarixi bilan bogʻliqholda yuzaga kelgan. 1937 yilda S. P. Tolstov tomonidan yozib olingan. Rivoyatda 13-asrda Xorazm xalqining moʻgʻul bosqinchilariga qarshi kurashi aks etgan. Rivoyatga koʻra, Guliston sh.ni moʻgʻullar uzoq vaqt qurshovda ololmay tutib turadi. Shaharda oziqovqat tugay deb qolganda, oqsoqollar maslahati bilan dushmanni chalgʻitish rejasi tuziladi. Himoyachilar soʻnggi dondunni bir necha sigirga yedirib, ularni shahar tashqarisiga haydab yubori-shadi. Sigirlarni soʻyib yegan dushman ularning ichidan chiqqan bugʻdoyni koʻrib, hali shaharda oziq-ovqat koʻp ekan, degan xulosaga keladi va qaytib ketish harakatiga tushadi. Biroq, dushman lashkarboshisini qalʼa devori tepasidan bir necha bor koʻrib, unga oshiq boʻlib qolgan shoh qizi Guldursun qalʼadan tashqariga maktub chiqarib, dushman lashkarboshisini bu sirdan voqif qiladi. Moʻgʻullar shaharga qayta hujum qilib, uni vayron qiladilar. Lashkarboshi esa oʻziga peshvoz chiqqan Guldursunni, "oʻz elingga vafo qilmading, menga vafo qilarmiding", deya qatl ettiradi. "G."da xorazmliklarning yovga qarshi kurashdagi jasorati, yurt uchun mardonavor janglari, mehnatkash va tadbirkorligi ulugʻlangan, el-yurt xoiniga boʻlgan kuchli nafrat oʻz ifodasini topgan.

Ad.:Imomov K.. Oʻzbek xalq prozasi, T., 1981.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guldursun qalʼasi

Guldursun qalʼasi – Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl shahridan 9 km shimolda joylashgan qalʼa harobasi (miloddan avvalgi II-I asr – milodiy XIII asr boshi). Bu Xorazmning eng yirik qalʼalaridan biri boʻlib, devorlarining umumiy uzunligi 1 kilometrga yaqin, ichki maydoni esa taxminan 6,4 gektar (64 ming kvadrat metr yoki 15,8 akr) ni tashkil qiladi. Toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (maydoni 35 ga), shinakli va burjli 2 qator paxsa devori boʻlgan. Hozirgi Oʻzbekistondagi „Ellik qalʼa vohasi“ tarkibiga kiradi. Oxirgi marta Xorazmshoh Muxammad II (1169, 1200—1220), Xorazmlar imperiyasining moʻgʻullar istilosi qoʻliga tushgunga qadar egallagan. Milodiy V asrda nomaʼlum sabablarga koʻra, vayrona holiga kelgan. Taxminan XII asr 1-yarmida qayta tiklanib, xorazmshohlar davlatining dasht chegarasidagi muhim istehkomi hisoblangan. XIII asr boshida moʻgʻullar tomonidan butunlay vayron qilingan. Turar joy qoldiqlari, sopol idish boʻlaklari, mis tangalar va boshqalar topilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Turkum:Eron arxeologiyasi
Guldoʻzi

Guldoʻzi – zardoʻzlikdagi asosiy tikish usullaridan. Andaza asosida kesib olingan naqsh (gul) yuzasining oʻzi zar ip bilan qoplab tiqiladi, zamini ochiq qoldiriladi. Shuning uchun guldoʻzi usulida bezatiladigan buyumning matosi, rangi, sifati hamda qoʻllaniladigan guldoʻzi choklari muhim ahamiyatga ega. Charm, karton yoki qogʻozdan tayyorlangan naqsh-nusxa matoga tikib yoki yopishtirib biriktiriladi, ustidan zar ip bilan tikib boʻrtma naqshgul hosil qilinadi. 19-asr oʻrtalarida andaza charmdan, keyinchalik karton (Rossiyadan keltirilgan „latta qogʻoz“)dan tayyorlangan, 1870—75 yillarga oid buyumlar andazasi oq mesh (zamsha) charmdan tayyorlangan. Kichik gullar tagiga baʼzan paxta qoʻyib, bir necha qavat taxlangan mato ustiga tahrir choki tikilgan

 Yana qarang 
 Zamindoʻzi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tikuvchilik
Gulyor

"GULYOR" — 1) ommabop oʻzbek xalq qoʻshiqlaridan; 2) rivojlangan shaklli oʻzbek ashula yoʻllaridan. Dastlab Toshkent, Fargʻona vodiysida mashhur boʻlgan. U saraxbor usulida 2/4 takt oʻlchovida ijro etiladi. Uygʻur xalq musiqasida ham "Gulyor" nomli qoʻshiqlar bor, bularda sheʼrning har misrasidan keyin "Gulyor" soʻzi takrorlanadi (yana qarang GulyorShahnoz). Respublikamizda "Gulyor" nomidagi bir necha ayollar folklor-etnografik ansambllari mavjud (mas, Boʻstonliq tumanidagi "Gulyor" ansambli).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulyor-Shahnoz

Gulyor-shahnoz — Rost maqomining "Ushshoq" shoʻʼbasi asosida yaratilgan besh qismli Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllaritsan. Shahnoz—Gulyor deb ham ataladi. Pardalar tuzilishi Rost maqom(lad)iga mos keladi. Uning qismlari — "Gulyor", "Shaqnoz", "Chapandozi Gulyor", "Ushshoq" va "Qashqarchai Ushshoq" ohang va ritmik xususiyatlari bilan bir-biridan ancha farq qiladi. G.-Sh.ning cholgʻu yoʻllari ham mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Shashmaqom
Guljaʼfar

Guljaʼfar (Tagetes patula) -qoqioʻtdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Boʻyi 30—70 sm, poyasi sershox. Barglari patsimon boʻlingan, uz. 2—7 sm, eni 1,5—3 sm. Gulbandi 5—7 sm. gullari savatchada oʻrnashgan, tilsimon gullari, asosan, bir qator joylashadi. Urugʻi tukli, qoʻngʻir, popugi qisqa. Iyul—sentda gullaydi. Oʻzbekistonda manzarali va dorivor oʻsimlik sifatida eqiladi. Vatani—Amerika.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulzor

thumb|Gulzor
Gulzor — gul va manzarali daraxtlar ekilgan joy. Gulzor oʻsimlik chiroyini koʻrsatish uchun maxsus bezatiladi. Hajmiga, joylashgan oʻrniga qarab, har xil shakl va kórinishda barpo etiladi. Gulzor, ayniqsa, koʻk maysa fonida joylashib, daraxt hamda butalar bilan oʻralgan boʻlsa, koʻrinishi yanada chiroyli boʻladi. Oʻsimlik tur-xillari toʻgʻri tanlanib, yaxshi parvarish qilib borilsa gulzor manzarasi koʻp yillargacha oʻzgarmay turadi. Gulzordagi gullarning tur va xillari vaqtvaqti bilan yangilanib, shaqli oʻzgartirib turiladi.Bahor juda chiroyli fasl hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Gullar
Guli salim

Guli salim (Paeonia intermedia) — ayiqtovondoshlar (ayiqtovongullilar oilasi)ga mansub koʻp yillik manzarali oʻsimlik. Dengiz sathidan 1500— 2500 m balandlikdagi yumshoq tuproqli togʻ yon bagʻirlarida daraxt va butalar orasida uchraydi. Poyasi sallagulnikiga oʻxshaydi. Faqat boʻyi past (25—75 sm). Barglari murakkab. Guli qoʻngʻir-pushti, yirik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guli sumbul

Guli sumbul, giatsint, xiatsint — piyozguldoshlar (lolagullilar oilasi)ga mansub bir yillik oʻsimlik; ekiladigan gul. Rangbarangligi, gultoʻdalarining chiroyli tuzilishi, yoqimli hidi, manzarali ekin sifatida piyozli gullar qatoriga kiradi. Guli sumbul piyozlari dumaloq, yassi, yapaloq. Barglari choʻzinchoq, lentasimon, sal bukilgan, uzunligi 35 sm, kengligi 3 sm, gul poyasining uzunligi 35—40 sm, gultoʻpi 10—25 sm, gullarining soni 25— 35 tagacha boradi. Gulining diametri 2— 3,5 sm, naysimon, qoʻngʻiroqsimon shaklda. Gul shodasining boʻlaklari bukilgan, baʼzan toʻgʻri. Okt. oyida ekilib, mart—apr.da gullaydi. Onalik piyozi atrofida hosil boʻlgan piyozchalar bilan koʻpayadi. Osiyo, Yevropa va Shimoliy Afrikada 30 turi oʻsadi. Shulardan 3 tasi Oʻrta Osiyo togʻlarida uchraydi. Guli xushbuy va oddiy qatqat turi koʻproq tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Gulia Dmitriy Iosifovich

Gulia Dmitriy Iosifovich (1874-yil 21-fevral, Suxumi, Uarcha qishlogʻi – 1960-yil 7-aprel, Abxaziya, Agudzer qishlogʻi) – Abxaziya xalq shoiri (1937), yangi abxaz adabiyotining asoschisi; Abxaz teatri truppasi tashkilotchilaridan biri (1921).

Gulia koʻplab doston, drama, roman, ballada, masal, lirik sheʼrlar yozgan. Uning asarlarida Abxaziyaning goʻzal tabiati, xalqining mehnatsevarligi, turli millatlar doʻstligi, abxazlarning turmush tarzi tasvirlangan. „Ona shahrim“, „Abxaziyada bahor“, „Choʻpon haqida qoʻshiq“ singari asarlari abxaz sheʼriyatining eng yaxshi namunalaridan hisoblanadi. Gulia abxaz nasri (hikoyachiligi)ning ham asoschisi („Begona yurtlarda“ (1919) va boshqalar). Xalq qismati haqida hikoya qiluvchi „Kamachich“ (1940) romani bilan milliy romanchilikni boshlab bergan. „Sharpalar“ (1946) dramasi abxaz teatrlari repertuaridan mustahkam oʻrin olgan. Gulia xalq ogʻzaki ijodi, tarix, til, adabiyot, etnografiyasiga oid ilmiy asarlar, shuningdek, „Abxaziya tarixi“ va boshqa qator darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi. K. Machavariani bilan hamkorlikda abxaz alifbosini tuzgan (1892).

 Mukofotlari 

 Lenin ordeni

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Guligaz qorakoʻl teri

Guligaz qorakoʻl teri (toj. guligaz — yulgʻun gulining rangi) — oq aralash jigarrang yoki malla rang junli qorakoʻl teri. Guligaz rangining toʻqochligi oq junlarning jigarrang yoki malla rang junlarga boʻlgan nisbatiga bogʻliq: oq junlar 73,4—81% boʻlsa och guligaz, 45,6—54,4% boʻlsa oʻrta yoki normal (och pushti tusli) guligaz, 20% boʻlsa toʻq (qizgʻish) guligaz boʻladi. Yarim doira oʻrta va uzun qalamgulli hamda dona gulli, juni ipaksimon, tekis, yaltiroq terilar juda chiroyli. Oʻzbekistonda hozirgi olinayotgan guligaz terilarning taxminan 84% oʻrta yoki normal guligaz, 11% och guligaz va 5% toʻq guligaz.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guligiy

Guligiy, giloʻgiy (fors— tomoqqa doir) — kuylash usuli, q. Xonandalik sanʼati.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulikura tizmasi

Gulikura tizmasi — Hisor tizmasi tarmogʻi, Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqidagi Uzun tumani hududida joylashgan. Dalma, Kichkina Bardon tizmalaridan jan.roqda. Uzunligi 8-9 km, oʻrtacha bal. 1400-1500 m, eng baland nuqtasi 2041 m. Jan.-gʻarbiy yon bagʻri nisbatan tekisroq boʻlib, Toʻpolondaryo vodiysi tomon sekin-asta pasayib boradi. Shimoliy va shimoli-sharqiy yon bagʻri tik boʻlib, Zevarsoy qirgʻoqlaridan tik koʻtarilgan. Iqlimi kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1—2°, iyulniki 22—28°. Yillik yogʻin miqdori 600-800 mm. G. t.dan koʻplab buloq va kichik soylar boshlanadi. Tuprogʻi boʻz tuproq, togʻ jigarrang tuproqlar boʻlib, ularda efemer (bir yillik), efemeroid (koʻp yillik) oʻsimliklar oʻsadi. Shimoli-sharqida archazor oʻrmonlar bor. Asosan yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Guliob

Guliob — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy. Surxondaryoni tashkil etuvchi Toʻpolondaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining jan. yon bagʻirlaridagi past togʻ va adirlardagi buloqlardan boshlanuvchi 9 ta irmoqning qoʻshilishidan qosil boʻladi. Uzunligi 27 km, havzasining mayd. 60 km. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Suvining 70—80% mart—iyunda oqib oʻtadi. Bu vaqtda suv sarfi 13,5 m3/sek ga yetadi. Kam suvli davrida quyi qismida G. oʻzani koʻpincha quruq boʻladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 190 l/sek. G.dan Guliob, Gazarak qishloqlari yerlari sugʻoriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Guliston (oʻrik navi)

Guliston (gibrid № 2125) — ertapishar oʻrik navi. P.P. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida K.V. Vasilyev va L.A. Protasevichlar tomonidan Xurmoy va № 56 navlarini chatishtirib chiqarilgan. Daraxti kuchli usadi, siyrak shoxli. Mevasi oʻrtacha (33 g), yumaloq, quyoshga qaragan tomoni qirmizi rangda. Poʻsti yupqa, etidan ajralmaydi. Eti sersuv, sershira (17,17% qand, 0,84% kislota bor), och-sariq, xushboʻy, danagi oʻrtacha (2,5 g). Aprelning birinchi oʻn kunligida gullaydi (Koʻrsodiq navidan 4—5 kun kech). Iyunning boshlarida pishadi (pishishdan 5—6 kun oldin mevalari rangga kiradi). Har yili hosil beradi. Koʻchati ekilgandan keyin 4-yilidan boshlab hosilga kiradi. Yangiligida isteʼmol etiladi, konserva qilinadi. Oʻzbekistonning jan.-gʻarbidagi adir va togʻ oldi zonalarida eqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrik
Guliston yogʻ ekstraksiya aksiyadorlik jamiyati

"GULISTON YOGʻ EKSTRAKSIYA" AKSIYADORLIK JAMIYATI - Oʻzbekiston oziq-ovqat sanoatining yirik korxonasi. Guliston shahrida joylashgan. "Yogʻmoytamakisanoat" uyushmasi tarkibiga kiradi. Asosan oʻsimlik moyi, chigit shulxasi, chigit va soya shroti, xoʻjalik sovuni, yuvish vositalari ishlab chiqaradi. Loyiha quvvatiga koʻra sutkasiga 900 t paxta chigiti, 600 t soya dukkagini qayta ishlaydi. 1980 yil may oyida Guliston yogʻ-ekstraksiya zdi nomi bilan ishga tushirilgan. 1994 yildan xrz. nomda va ochiqturdagi aksiyadorlik jamiyati. 1983 yildan forpress ekstraksiyasi usulida paxta yogʻi, gossipolsizlantirilgan va oqsil bilan boyitilgan chigit shroti olish oʻzlashtirildi. 1992 yildan import orqali olinadigan soya dukkagidan soya moyi ishlab chiqariladi. Mahsulotlari chet ellarga eksport qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guliston davlat universiteti

Guliston davlat universiteti — Oliy ta'lim muassasasi.

 Tarixi 
Oʻzbekiston Prezidenti farmoniga asosan 1992-yil 15-martda Sirdaryo pedagogika instituti (1966-yil asos solingan) negizida Guliston shahrida tashkil etilgan. 1966-yil 17 iyulda Gʻafur Gʻulom nomi berilgan. Universitetda filologiya, fizika-matematika, tarix, pedagokiga, tabiatshunoslik, iqtisodiyot, qoʻshimcha taʼlim fakultetlari, 23 kafedra, 19 ilmiy va oʻquv laboratoriya, ustaxona, gerbariy, botanika bogʻi, zoologiya, tarix va adabiyot muzeylari, maʼnaviyat xonasi, sport maydoni va zali, til oʻrganish markazi, biznes maktabi, kutubxona (330 mingdan ortiq asar saqlanadi), Xoʻjamushkent oʻquv dala amaliyotlari bazasi, Navbahor oʻquv tajriba uchastkasi mavjud (2001). Universitet qoshida 2 akademik litsey va malaka oshirish instituti, bosmaxona ham bor. Gazeta va jurnallar nashr etadi. Instituternet asosida 10 dan ortiq rivojlangan mamlakatlarning ilmiy markaz va oʻquv yurtlari bilan aloqa qiladi. Universitet 20 ixtisoslik (oʻzbek filologiyasi, rus filologiyasi, ingliz tili va adabiyoti, qozoq filologiyasi, tarix, davlat huquqi, matematika, amaliy matematika va informatika, fizika, kimyo, biologiya, ekologiya, pedagokiga va boshlangʻich taʼlim uslubi, chizmachilik va tasviriy sanʼat, umumiy texnika va mehnat, qishloq xoʻjaligini mexanizaiyalashtirish, jismoniy madaniyat, iqtisod, agrokimyo va tuproqshunoslik, buxgalteriya hisobi va audit) boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 1993-yildan aspirantura faoliyat koʻrsatadi. Universitetda 7 yoʻnalish boʻyicha aspirant, 5 yoʻnalish boʻyicha magistrlar tayyorlanadi. 2001/2002 oʻquv yili universitetda 2664 talaba taʼlim oldi, 200 dan ortiq oʻqituvchi, jumladan 10 fan doktori va professor, 100 dan ortiq fan nomzodi va dotsent ishladi. Universitet faoliyati A. Parpiyev, A. Kattabekov, U. Oʻljaboyev, A. Quljonov, H. Qarshiboyev, Sh. Niyozov, F. Samadov, R. Mahmudov, V. Rahmonov, A. Pozilov, B. Toʻychiboyev, I. Axmetov, O. Ayupov, N. Mamadiyorov kabi professor-oʻqituvchilar nomi bilan bogʻliq. Universitet SOROS, Adenauer, "Ustoz", "Umid", Aksele, Tasis kabi xalqaro jamgʻarmalar bilan hamkorlik qiladi. Universitetda turli yoʻnalishlarda ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. 2002-yilgacha universitet 19934 mutaxassis tayyorladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Fanlar majmuasi 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi universitetlar
Turkum:Universitetlar
Guliqahqah pari

Guliqahqah pari - turkiy xalqlar sehrli-fantastik ertaklarida keng tarqalgan afsonaviy-mifologik obraz. Ertaklarda tasvirlanishicha, guliqahqah pari Koʻhiqof togʻida, Eram bogʻida yashaydi va turli qiyofalarda uchib boradi. Guliqahqah pari ning boshqa parilardan farqli tomoni, u qah-qah urib kulganida ogʻzidan gullolalar sochiladi. U nihoyatda goʻzal, aqlli, donishmand, ishbilarmon, moʻʼjizalar yaratishga qodir, hatto turli kasalliklarni ham davolay oladi. Ertaklar qahramonlari podsho va b. kuchlarning guliqahqah parini keltirish yoki uning gulidan bahramand etish shartini bajarishda ogʻir, qiyin sarguzashtlarni boshidan kechiradi, turli toʻsiklarni yengib, afsonaviy makondan guliqahqah parini yoki uning gulidan olib kaytadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologiya
Gulkaram

Gulkaram (Brassica oleracea L. var botrytis L.) —karamdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, sabzavot ekini. 15—20 barg chiqargandan keyin oʻzagining yuqori qismida oqish (300— 500 g kattalikda) boshcha hosil qiladi. Boshcha juda koʻp qisqa seret gulpoyalardan iborat boʻlib, uning shaqli (kattakichikligi, oʻsish darajasi) G.ning naviga va oʻsish sharoitiga bogʻliq. Karam boshchasi shakllangandan keyin poyalarining ayrimlari oʻsishda davom etib, toʻpgul, gul va urugʻli gulpoyaga aylanadi. Guli oq yoki sariq. G. biologik xususiyati jihatidan oddiy karamga oʻxshaydi, lekin tezpishar. Koʻchati oʻtqazilgach, 50—60 kunda karam boshchasi yetiladi. Tarkibida 7— 3,3% quruq modda, 1,2—4,4% qand, 1,5—3,7% oqsil, 0,7—0,8% mineral moddalar bor. Vitamin S va A, kaliy, temir, fosfor tuzlari oddiy karamdagidan koʻp. Atalangan tuxumga botirib olib qovuriladi, shoʻrvasi mazali va parhez taom, konserva tayyorlanadi. G. sovuqqa (—3—5°) chidamli, koʻchati bahor (mart) va yoz (iyul)da 60x30, 70x35 sm sxemada eqiladi. Bahorgisi may—iyunda, yozgisi oktabr—noyabrda pishadi. Sifatli yetilishi uchun barglari uchi boshcha ustiga toʻda qilib bogʻlanadi yoki boshchasi sindirib olingan barglari bilan soyalab qoʻyiladi. Gektaridan 100—180 s hosil olinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida eqiladi.

Orip Qodirxoʻjayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulkoʻrpa

Gulkoʻrpa — soʻzana turi; matoga kashta tikib tayyorlanadigan badiiy buyum. G.ning bezak mujassamoti asosan islimiy naqshlardan iborat, markaziga yirik va burchaklariga kichik doirasimon yoki yulduzsimon gullar, hoshiyasiga mayda gul(shoxcha)lar tiqiladigan mujassamot keng tarqalgan, baʼzan mujassamotga yozuvlar (arabcha va b.) kiritiladi. G.da naqsh gulning oʻzi kashta bilan tikilib koʻp joyi (zamini) ochiq qoldiriladi. Asosan, oq yoki rangli ip gazlama, shoyi, baʼzan duxobaga ham tiqiladi. Toshkent, Shahrisabz va b. badiiy buyumlar f-kalarida ishlab chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulli oʻsimliklar

Gulli oʻsimliklar ( yoki ), yopiq urugʻli oʻsimliklar, yopiq urugʻlilar — gul chiqaradigan yuksak oʻsimliklar guruhi. Urug'chi organining mavjudligi va qoʻsh urugʻlanish xos xususiyatdir. Urugʻ kurtagi bir yoki bir nechta boʻrtgan meva barglaridan iborat berk tuguncha boʻshligʻida boʻladi. Urugʻlari meva ichida joylashgan (yopiq urugʻlilar degan nom shundan kelib chiqqan). Bunday oʻsimliklar ikki sinf (bir pallali oʻsimliklar va ikki pallali oʻsimliklar)ga boʻlinadi. Oʻz navbatida bular ham kenja sinflar, tartib, oilalar, turkumlar va ularning barcha oraliq i bilan turlarga boʻlinadi.

Guruhda 400 oila, 12 mingdan ortiq turkum va 250 mingga yaqin tur mavjud. Yer yuzidagi yuksak oʻsimliklarning yarmidan koʻprogʻini yopiq urugʻli oʻsimlik tashkil etadi. Odamlar uchun kerakli oʻsimliklar, jumladan oziq-ovqat oʻsimliklari (bugʻdoy, javdar, sholi, kartoshka, dukkaklilar va b.), tolali oʻsimliklar (gʻoʻza, zigʻir, kanop va hokazo), efir moyli va dorivor oʻsimliklar, mevalilar va kauchukli oʻsimliklarning koʻpchiligi kiradi.

 Taksonomik xilma-xillik 
Gulli o'simliklar ning soni 250 000 dan 400 000 gacha baholanadi. Taqqoslash uchun, taxminan 12 000 turdagi mohlar va 11 000 turdagi peteridofitlar mavjud. APG tizimi asosan molekulyar filogenetika yordamida oilalar sonini aniqlashga intiladi. 2009 yilda APG III tizimida 415 oila sanalgan. 2016 yilgi APG IV tizimi besh yangi tartibni (Boraginales, Dilleniales, Icacinales, Metteniusales va Vahliales) qo'shdi, shuningdek ba'zi yangi oilalarni ham qo'shib, jami 64 tartibli yopiq urug'li va 416 oila sanalgan. Yopiq urug'li o'simliklar hayvonlar tasnif tizimlaridagi tip darajasiga o'xshash bo'linish darajasidagi guruh sifatida ko'rib chiqila boshlandi, Anthophyta deb nomlandi, garchi APG tizimi buyurtma darajasidan yuqori rasmiy bo'lmagan guruhlarni tan olsa ham.

 Evolutsiya 
Botanik termin "Yopiq urug'li", yunoncha angeíon (ἀγγεῖον "butylka, idish") va spérma (σπέρμα "urug'") so'zlaridan kelib chiqqan bo'lib, "Yopiq urug'li" sifatida Pol Herman tomonidan 1690 yilda, faqat kapsulalarga o'ralgan urug'lari bo'lgan gulli o'simliklarni o'z ichiga olgan holda kiritilgan. Yopiq urug'li terminining ma'nosi 1827 yilda Robert Braun tomonidan tubdan o'zgargan, yopiq urug'li endi yopiq urug' pochkalarga ega urug'li o'simlikni anglatadi. 1851- yilda, Vilgelm Hofmaysterning embrional keselari haqidagi ishlari tufayli yopiq urug'li barcha gulli o'simliklar uchun, shu jumladan ikki pallali va bir pallali o'simliklar uchun zamonaviy ma'noni oldi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻsimliklar
Gulmoyi

thumb

Gulmoyi (gulmohi), guldor baliq, xoldor baliq, forel — chuchuk suvda yashaydigan lososlar (Salmo trutta) kenja ning umumiy nomi. Dengizlarda yashovchi kenja kumja yoki lososlar deb ataladi. Tanasi va suzgichlari mayda rangli dogʻlar bilan qoplangan. Boshqa lososlar singari urchish davrida tanasining shaqli va rangi oʻzgaradi: jagʻlari uzayadi va qiyshayadi, erkagining tanasida qizgʻish dumaloq dogʻlar paydo boʻladi. Gulmoyi rivojlanish davrida chuchuk suvlarni tark etmasligi bilan oʻtkinchi lososlardan farqqiladi. Ikkinchi kenja tur: koʻl gulmoyisi (S.t.lacustris) va daryo gulmoyisi (S.t.fario) kenja ni hosil qiladi. Koʻl gulmoyisi Rossiyaning shimoli-sharqida, Finlandiya, Shvesiya, Norvegiya hamda Kaspiy va Qora dengiz havzalaridagi kullarda tarqalgan. Ogʻirligi 8—10 kg gacha, urchish davrida urgʻochisi tanasining yon tomoni kumushrang , qorni toʻq qoʻngʻir boʻladi; erkagining yon tomonida alvon rang chiziq koʻzga tashlanadi, terisidagi dogʻlari guldor boʻlib qoladi, orqa suzgichi qorayib krrin suzgichi qizgʻish yoki alvon tusga kiradi. Koʻl gulmoyisi daryoga oʻtib uvildiriqtashlaydi. Tuxumdan chiqqan chavoqlarining bir qismi koʻlga oʻtadi, koʻpchiligi esa daryoda qolib, daryo gulmoyisiga aylanadi. Daryo gulmoyisi ancha mayda, ogʻirligi 200—500 g , baʼzan 2 kg gacha, tanasi rangdor, orqasi qora, qorni oq yoki sargʻish-tillarang , tanasi va suzgichlari qora, qizil va alvon rangli dogʻlar bilan qoplangan. Daryo gulmoyisi Yevropa va Osiyoda, jumladan Sirdaryo, Amudaryo va b. daryolarning yuqori oqimida koʻp uchraydi. Koʻl va daryo gulmoyisi akklimatizatsiya qilinadi, sunʼiy kupaytiriladi. Koʻl gulmoyisi ovlanadi, daryo gulmoyisi sanoat ahamiyatiga ega emas , faqat qarmoq bilan ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Baliqlar
Gulnobod jangi

Gulnobod jangi - Eron safaviplari va afgʻon qoʻshinlari oʻrtasida (1722-yil 8-mart) boʻlgan jang. Isfahon yaqinidagi Gulnobod qishlogʻi yaqinida safaviy qoʻshinlari butunlay tor-mor qilingan. Afgʻonlar qoʻshini rahbari Mahmud Gilzoyi (Xotaki) bundan foydalanib, safaviylarning poytaxti Isfahonni qamal qilgan. 1722-yil 22 oktabrda Eron shohi Husayn Safaviy Isfahonni afgʻonlarga topshirgan. Shu yiliyoq Mahmud Gilzoyi Eron shohi taxtiga oʻtirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Janglar
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Safaviylar ishtirokidagi janglar
Gulnoz

Gulnoz — ertagi va oʻrtagi bodring navi. Oʻzbekiston sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Oʻzbekiston 740 va Parad navlarini chatishtirib, keyinchalik tanlash yoʻli bilan yaratilgan (A. Abbosov, 1991). Oʻsimligi 4—5 palaqli, barglari beshqirralidumaloq, yashil, oʻrtacha kertikli, silliq. Barg yaprogʻining uzunasi 15 sm, eni 13 sm. Tuganagi silindrsimon, uz. 2,5—3,0 sm, yuzasi silliq. Mevasi silindrsimon, yuzasi silliq. Rangi yashil, bir dona bodring ogʻirligi 112 g ga boradi. Mazasi yaxshi (4,4 ball). Nihollari unib chiqqandan soʻng 46— 48 kunda barralari yetiladi. Hosildorligi 35—40 s/ga. 1994-yilda Qoraqalpogʻiston Respublikasida rayonlashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulob

Gulob — 1) tortish (haydash) usuli bilan atirgul gulbargidan olingan xushboʻy suyuklik, atirgul moyi. Ilgari G. xonaki usulda quyidagicha olingan: sopol yoki chinni kosa gulbarg bilan toʻldiriladi. Uning ustiga qamish naycha suqilgan qopqoq yopiladi. Qozonga suv quyib, kosa suvga qoʻyiladi. Qamish naychaning uchiga ikkinchi boʻlak qamish yotigʻiga (gorizontal), uchinchi boʻlak pastga qaratib oʻrnatiladi (qamish oʻrniga mis naychadan foydalansa ham boʻladi). Sovuq suvli chelakka gul bugʻi yigʻiladigan shisha qoʻyilib, naychaning uchi shunga tushiriladi. Kozondagi suv qaynatilganida kosadagi gulbarg suyuqligi bugʻlanib, naycha orqali oʻtib, ikkinchi idishda soviydi va yigʻiladi. Hosil boʻlgan suyuklik kosaga qayta quyilib, yana haydalsa, tiniq va xushbuy modda — G. hosil buladi. Umuman G. oʻz sifatiga koʻra 4 xil buladi. G. necha marta buglantirib olingan boʻlsa, shuncha otashli (mas, "bir otashli", "ikki otashli") deb ataladi. Toʻrt otashli G. yuqori sifatli hisoblanadi (yana q. Atirgul moyi). G. Sharq, ayniqsa fors, oʻzbek xalqlariga qadimdan maʼlum. Hindiston, Markaziy Osiyo shaharlarida G. tayyorlaydigan korxonalar boʻlgan.

G.dan yurakka foydali doridarmon sifatida tabobatda ham qoʻllangan. Nisholda, novvot, shakar kabi shirinliklarning rangi va taʼmini yaxshilashda, xushboʻy ichimliklar tayyorlashda G. ishlatilgan. Sharqxalqlari oʻrtasida nikoh kuni goʻshangaga G. sepish rasm boʻlgan. Keyingi davrlarda G. tayyorlash xalq orasida davom etib kelgan. Baʼzan rayhondan ham yuqoridagi usul bilan G. olinadi. Rayxrndan olingan G. juda xushbuy va qimmatli qisoblanadi; 2) atirgulning suvidan tayyorlangan ichimlik. Gulbarglar toza suvda yuviladi. Qozon yoki kastryulkaga solinadi va bir oz suv quyib qaynatiladi. Tagi kuymasligi uchun kovlab turiladi. Soʻngra bargni olib tashlab, qolgan suvni dokada suzib, shakar aralashtiriladi va shishaga quyiladi, shishaning ogʻzi havo kirmaydigan qilib berkitiladi. Shishadagi suyuklik 10—12 kunda qaynab chiqadi. Bir qancha kundan soʻng qaynovi bosiladi. Bunday G. spirtli ichimlik xususiyatlariga ega boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulobi

Gulobi — qovunning kechpishar navlari. Uning joʻjaburun G., qizil G., koʻk G., sariq G., qora G. xillari bor. Joʻjaburun G. urugʻidan chiqqandan keyin 100—115 kunda pishadi. Hosildorligi oʻrtacha. Shaqli urchuqsimon, uchi toʻmtoq, yirik, uz. 32—34 sm, ogʻirligi 4—6 kg. Sirti burish toʻrlagan. Tusi sariq, oftobga qaragan tomoni yashilroq. Poʻsti qattiq. Eti oq, kalinligi 5—5,5 sm, tigʻiz, kuvrak, tarkibida 8,1% qand bor. Urugʻi yirik, sariq. Asosan Buxoro viloyatida eqiladi. Qizil G. urugʻdan chiqqandan keyin 100—115 kunda pishadi, gektaridan 250—280 s xrsil beradi. Tashishga va asrashga chidamli, shaqli tuxumsimon, uz. 26—29 sm, ogʻirligi 7 kg. Sirti tekis, yashil-sariq. Poʻsti qattiq. Etining qalinligi 5—6 sm, oq, tigʻiz, tarkibida 9,5% qand bor. Urugʻi yirik, sariq. Zarafshon vodiysida va respublikaning janubiy rayonlarida koʻp eqiladi. Xorazm vohasida ham uchraydi. Koʻk G. urugʻdan chiqqandan keyin 110—125 kunda pishadi. Gektaridan 250—300 s hosil beradi. Tashishga va saqlashga chidamli. Shaqli choʻziq, tuxumsimon, uz. 24—30 sm, ogʻirligi 4—5 kg. Sirti toʻrlagan. Tusi xira sargʻish-yashil. Poʻsti qattiq. Eti oq, poʻstiga yondosh joyi koʻkish, qalinligi 5—6 sm, tigʻiz, tarkibida 9,6—11,4% qand bor. Urugʻi yirik, sargʻish-jigarrang. Zarafshon vodiysi, respublikaning janubiy rayonlari, Xorazm vohasida, Qoraqalpogʻistonda eqiladi. Sariq G. urugʻidan chiqqandan keyin 110—120 kunda pishadi, gektaridan 250—300 s hosil beradi. Tashishga chidamli, lekin uzoq turmaydi. Shaqli choʻziq, tuxumsimon. Yirik (45—56 sm), ogʻirligi 8—12 kg. Tusi yashil-sariq, sirtida och sariq dogʻlar bor. Poʻsti qattiq, eti oq, qalinligi 5—8 sm, tarkibida 8,3% qand bor. Urugʻi yirik, jigarrang. Xorazm vohasida koʻp eqiladi. Qora G. urugʻdan chiqqandan keyin 100—125 kunda pishadi, serhosil, tashishga va saqlashga chidamli. Shaqli tuxumsimon. Baʼzan choʻziqroq, yirik (34—55 sm), ogʻirligi 12—13 kg. Sirti burishgan, sertoʻr, poʻsti qattiq. Eti oq, tigʻiz, qalinligi 6—7 sm, tarkibida 8,4% qand bor. Urugʻi yirik, sariq. Xorazm viloyatining janubiy rayonlarida eqiladi.

Botir Azimov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulobod

Gulobod — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi qishloq (1985-yildan). Samarqand tumani markazi. Gulobod Samarqand shahridan 12 km, Katta Oʻzbekiston traktining oʻng yoqasida. Aholisi 10 mingdan ziyod (1998). Gulobodda Oʻzbekiston—Eron, Oʻzbekiston—Amerika va Oʻzbekiston—Germaniya qoʻshma korxonalari tashkil etilgan. Korxonalarda chinni, mebel, kiyim-kechak, sut mahsulotlari va b. isteʼmol mollari ishlab chiqariladi. Gulobodda tuman hokimiyati binosi, bank, moliya, davlat arxivi, agrokombinat, litsey, kollej, 38-oʻrta maktab, aloqa boʻlimi, savdo shaxobchalari, stadion bor. Ikkinchi jahon urushi hamda Afgʻonistondagi urushda qurbon boʻlgan shu tumanlik fuqarolar xotirasiga yodgorlik, Jomiy va Navoiylarga haykal oʻrnatilgan. Qishloq markazida xiyobonlar, atrofida 1,5 ming ga maydonda bogʻ barpo qilingan."" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Samarqand tumani
Gulsapsar

Gulsapsar (Iris sogdiana) — gulsapsardoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Gulsapsar koʻp tarqalgan oʻsimlik boʻlib, uning bir necha yuzlab navlari mavjud. Ular gullarining rangi, hajmi va shaklli boʻyicha farqlanadi. Shulardan biri duragay gulsapsardir. Uning boʻyi 30—50 sm. Barglari qilichsimon yoki keng-qalami, eni 1,3 sm. Gulqoʻrgʻoni yirik (diametri 8—15 sm), toʻgʻri, chiroyli, uzun bargsiz gulbandlarda bir nechta (5—9 ta) dan joylashadi. 2— 3 guli bir vaqtda ochiladi, xushboʻy hidli. Rangi oq, sariq, pushti, xira qizil, zangori, binafsha va b. tusda boʻladi. Koʻsagi choʻziq, 6 qirrali, uz. 2—4 sm, uchida koʻsakning yarmiga teng keladigan tumshuqchasi bor. Gulsapsar tarqalgan joyiga (dengiz sathidan qancha balandlikda joylashganiga) qarab aprel dan iyunning boshiga qadar gullaydi. Gulsapsar 3—4-yilda ildizpoyani boʻlib ekish yoʻli bilan hamda urugʻidan koʻpayadi (yovvoyi turlar). Bahorda — kuzda eqiladi. Gulsapsar adirlarda va togʻlarda, sernam yerlarda oʻsadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand va Buxoro viloyatlarida keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

en:Iris_halophila_var._sogdiana
Gulsapsardoshlar

Gulsapsardoshlar — bir pallali oʻsimliklar oilasi. Oʻtlar, baʼzan yarim butalardan iborat. Ildizi tugunak piyozli yoki piyozli. Bargi nashtarsimon yoki kalami. Guli ikki jinsli. Binafsha, koʻk, oq yoki sariq rangli, gultojbarglarining uchtasi tashki qavatni, uchtasi esa ichki qavatni tashkil etadi. Mevasi koʻsakcha. Tropik va subtropik hududlar (ayniqsa Janubiy Afrika hamda Amerikaning tropik va subtropik hududlari)da, baʼzan moʻʼtadil iqlimli mintaqalarda 60 ga yaqin turkumi va 1400 tacha turi tarqalgan. Oʻzbekistonda 6 turkumga mansub 30 dan ziyod turi bor. G. orasida manzarali (gulsapsar, zaʼfaron, gladiolus) va b. navlari kup. Baʼzi ildizidan atir-upa i.ch.da foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Gulsun

Gulsun, qoqma — mis, oltin, kumushdan yasalgan zargarlik buyumlari (bilaguzuk va b.) hamda idishlar yuziga oʻyilgan naqsh. Gulsunqalam (dastasi yogʻoch poʻlat asbob, qolip) yordamida buyum yoki muhr yuziga yotiq qilib qoʻyib, ustidan bolgʻa bilan urib turli uyma shakl (aylana, tuxumsimon, uch yoki toʻrtburchak, donacha va b.) tushiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gultojixoʻroz

Gultojixoʻroz, tojixuroz — gultojixoʻrozdoshlar oilasiga mansub bir yillik ut. Poyasi tik, buyi 10—70 sm. Barglari yirik, uz. 5—7 sm, eni 2,5 sm, uzun bandli. Tupguli har xil shaklda, asosan, barg qoʻltigʻida joylashgan. Rangi toʻq qizil yoki koʻkish sariq tusli. Gullari ikki jinsli, gulqoʻrgʻoni oddiy, changchisi 5 ta. Mevasi kup urugʻli koʻsakcha, urugʻidan koʻpayadi. Oʻzbekistonning deyarli barcha joylarida manzarali usimlik sifatida eqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Gultojixoʻrozdoshlar

Gultojixoʻrozdoshlar, machindoshlar — ikki pallalilarga oid oʻt yoki butalardan iborat oila. Barglari tekis, butun, gullari toʻp-toʻp, boshoqsimon yoki roʻvaksimon, toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi yongʻoqcha, baʼzan rezavor. Baʼzi gullari ilmoqcha yoki tukchaga aylangan. Bu oilaning 64 turkumi va 850 ga yaqin turi bor. Koʻpchiligi issiq mamlakatlarda tarqalgan. Baʼzilari (mas, machinlar) ekinlar orasida (begona oʻt) oʻsadi, boshqalari esa (mas, gultojixoʻroz) xushmanzara oʻsimlik sifatida eqiladi. Oʻzbekistonda 3 ta turkumga mansub 13 turi usadi. Shulardan 2 tasi madaniy manzarali tur hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Gultuvak

Gultuvak — 1) ichiga tuproq solib, gul koʻkartiriladigan maxsus idish. Aksari sopoldan yasalib, bezak va sir berilmaydi. Gul va oʻsimliklarga moslashtirilib turli shakllarda yasaladi. Tubi teshik boʻladi. Solingan suv tuproqqa shimilib, gultuvakning tagiga qoʻyilgan idishga tushadi;

2) bezak mujassamotida gul, buta ostidagi tuvaksimon naqsh shakli. Amaliy sanʼat (naqqoshlik, ganchkorlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guluzorim

Guluzorim – Alisher Navoiyning „Etmish meni“ radifli muhammasiga Hoji Abdulaziz Abdurasulov bastalagan ashula. Asosiy matn bandlari orasida „guluzorim voyey, rahm ayla nigorim“ kabi jumlalar takrorlanib oʻqilgani uchun „Guluzorim“ deb nomlangan. „Eshvoy“ nomli cholgʻu kuyi, shuningdek, Shashmaqomdagi Rost maqomi tarkibidagi Savti Ushshoq shoʻbasi asosida yaratilgan. 3/4 oʻlchovli harakatchan taronalar usulida ijro etiladi. Daromad qismida Uzzol shoʻbasi ohanglaridan, Dunarsdan keyin keladigan avj qismida esa turk avjidan ijodiy foydalanilgan. Turli yillarda „Guluzorim“ni Ortiqxoʻja Imomxoʻjayev, Orif Alimahsumov badiiy taʼsirchan tarzda ijro etishgan. Cholgʻu kuy sifatida ham ijro etiladi.

 

 

Turkum:Qoʻshiqlar
Gulungi luchchak

Gulungi luchchak — xalq seleksiyasida yaratilgan ertapishar oʻrik navi. Oʻrta Osiyo oʻrik navlarining Zarafshon guruhiga kiradi. Daraxti oʻrtacha, yaxshi usadi. Mevasi yirik (40 g), yumaloq, yaltiroq, och-sariq, qirmizi rang. Poʻsti tuksiz, yaltiroq, oʻrtacha qalinlikda, eti kalin (9—10 mm), oʻrtacha suvli, shirin, xushboʻy, danagi 2,3 g. Qishki va baxrrgi sovuqlarga chidami oʻrtacha, yaxshi parvarishlanganda yuqori hosil beradi. Mevasi toʻkilmaydi, shoxida uzoq saqlanadi. Hatto qurgʻoqchilik yillarida ham yaxshi usadi va meva beradi. Koʻchati ekilgandan soʻng 6—7-yili hosilga kiradi. 18—20 yilda toʻla hosil bera boshlaydi (130— 150 kg). Yil oralab meva beradi. Martning oxirida gullaydi (5—6 kun). Koʻrsodiq, Subxoniy navlaridan yaxshi changlanadi. Mevasi iyun oʻrtalarida pishadi. Hoʻlligicha isteʼmol etiladi, konserva qilinadi. Turshak solinmaydi. Tashishga chidami yaxshi. Samarqand va Buxoro viloyatlarida keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrik
Gulxayri

Gulxayri — gulxayridoshlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yevropa va Osiyoning oʻrta mintaqalarida 12 turi oʻsadi. Oʻzbekistonda gulningning bitta ekma va 7 ta yovvoyi turi bor. Gulhayridoshlar toʻqaylarda, sugʻoriladigan maydonlarda va boshqa yerlarda uchraydi. Gullari toʻgʻri, 5 boʻlaqli, ikki jinsli. Gulhayri guli dorivor, manzarali oʻsimlik, undan boʻyoq olinadi. Oʻzbekistonda G.ning turi manzarali va dorivor oʻsimlik sifatida koʻp eqiladi. Poyasi 1,5—2 m, yoʻgʻon, tuklar bilan qoplangan. Barglari 3—7 boʻlaqli, uzun bandli. Gullari yakka-yakka yoki 2—3 tadan barg qoʻltigʻida va poya ichida oʻrnashgan. Tojbarglari qat-qat joylashgan.

Iyun—avg.da gullab, iyul—sent.da urugʻlaydi. Tojbarglaridan vino, sirka va b.ga rang berishda hamda teri, shoyi va jun kabilarni boʻyashda foydalaniladi. G.ning A. ofﬁ cinalis turi dorivor oʻsimlik sifatida tibbiyotda foydalaniladi. Uning ildizidan tayyorlangan suyuq ekstrakt nafas yoʻllari kasalliklarida (ayniqsa bolalarda) balgʻam koʻchirish, koʻkrakni yumshatish uchun va yalligʻlanishga qarshi, meʼda-ichak kasalliklarida esa oʻrab oluvchi dori sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Yevropa o'simliklari
Gulxayri kuyasi

Gulxayri kuyasi (Pectionophora malvella Hb.) — oʻyiqqanotli kuyalar oilasiga mansub zararkunanda kapalak. Qanotlari yoyilganda 10–12 mm. Oldingi qanotlari qoramtir yoʻlli och jigarrang , orqa qanoti och kulrang . Qurti (9–12 mm) sargʻish, boshi toʻq jigarrang . Ikkita birinchi boʻgʻimi binafsha rang , toʻq qizil. Oʻzbekistonda G.k. karantin obʼyekti. Oxirgi yoshdagi qurtlari 3—10 sm tuproq tagida yumaloq pishiq pilla ichida kishlaydi. Yiliga ikki, baʼzan uch avlod beradi. G.k. barg orqasiga, shona va gullarga 1—2 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlari oʻsimlikning hosil organlarini zararlaydi. Zararlangan shona va gullar soʻliydi, toʻqiladi. Diapauza (bir yildan ortiq davom etishi mumkin) zarakunandaning saqlanib qolishi va tarqalishiga imkon beradi. Diapauzadagi qurtlar tuproq, urugʻ, qoplar va b.da boʻlishi mumkin.

Kurash choralari: karantin joriy qilish; 80% li texnik xlorofos yoki xlorofosning 80% li suspenziyasi (1,5—1,8 kg/ga), fozalon, sitrofosning 35% li eritmasini (2,5 kg/ga) purkash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulxayridoshlar

thumb|Gulxayridoshlar
Gulxayridoshlar  — ikki pallalilardan ayritojlilarga mansub oʻt va butalar oilasi. Barglari panjasimon oʻyma. Gullari aktinomorf, ikki jinsli, yirik, oq, sariq yoki pushti. Kosachasi ikki kavat. Changchilari juda koʻp, ipchalari tutash. Urugʻchisi bitta. Mevasi koʻpchiligida koʻsak. Yer yuzida 70 ga yaqin turkumi va 900 turi bor. Koʻp tropik va subtropik rayonlarda tarqalgan. Bulardan gulxayri, bo'ritaroq,gʻoʻza, kanop, tugmachagul, paxtagul, gulhamishabahor keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 7 turkumi va 27 turi oʻsadi. Ularning koʻpidan tola olinadi, dori tayyorlanadi. Manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Oʻzbekistonda goʻzaning 3 turi yetishtiriladi.

 Jaydari goʻza; ko'saklari mayda, tolasi mallarang,qisqa va dag'al, Vatani Afrika.
 Meksika goʻzasi yoki oddiy g'o'za
 Misr goʻzasi yoki Barbadoss g'o'zasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Gulxan

"GULXAN" — adabiy-badiiy, bezaqli bolalar jurnali. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat matbuot qoʻmitasi, Oʻzbekiston Xalq taʼlimi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakati. Oyda 1 marta chiqadi. Dastlab "Yosh kuch" (1929 — 41) nomi bilan chiqqan, 1941 — 45 yillardagi urush sababli jur.ni chop etish vaqtincha toʻxtatilgan. Soʻngra "Pioner" (1952 — 57) nomi bilan nashr qilingan. 1957 yildan hozirgi nomda. "G" sahifalarida Oʻzbekiston bolalari hayoti, ularning orzu-intilishlari, shuningdek, badiiy adabiyot, sanʼat, xalq ogʻzaki ijodi, turli sport oʻyinlari muntazam yoritilib boriladi. "Gulxan" kutubxonasi seriyasida bolalar ijodidan kitobchalar ham chiqariladi. Jur.ga turli yillarda Gʻani Jahongirov, Jumaniyoz Jabborov, Toʻlqin Kozoqboyev, Xudoyberdi Toʻxtaboyev, Abdulla Oripov, Safar Barno va b. muharrirlik qilishgan. Adadi 70000 (2002). Muharriri Omon Matjon (2002 yildan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Gulchilik

thumb
Gulchilik — gulli manzarali oʻsimliklarni bogʻ va xiyobonlarga, yoʻl yoqalariga ekish, binolar ichini bezash, guldastalar yasash maqsadlarida oʻstirish; dehqonchilik sohasi. Ochiq va isitiladigan yerdagi G.ka boʻlinadi. Ochiq yer (dala)dagi G.da bir yillik (qashqargul, itogʻiz, gulbeor, xushboʻy tamaki), ikki yillik (kapalakgul, boʻtakoʻz, chinnigul) va koʻp yillik (gulsapsar, pion, floks va b.) gullar oʻstiriladi. Isitiladigan yer (issiq,xona, oranjereya)dagi G.da nozik va chiroyli gullaydigan, yaproqlari hamisha yashil oʻsimliklar (lola, chinnigul, xrizantema, palma, fikus va b.) oʻstiriladi. G.ni ochiq va isitiladigan yerlarda qoʻshib olib borish yil davomida gul yetishtirishni taʼminlaydi.

Koʻpgina mamlakatlarda, jumladan Oʻzbekistonda G. juda qad. tarixga ega. Amir Temur, Bobur yaratgan bogʻlarda gul oʻstirishga alohida eʼtibor berilgan (qarang Amir Temur bogʻlari).

Oʻzbekistonda gul va manzarali oʻsimlik koʻchatlari, qalamcha va urugʻlari hamda tuvaklarda ustiriladigan gullar yetkazib beradigan xoʻjaliklar, gul va koʻchat sotadigan maxsus "Toshkent gullari" firmasi tashkil etilgan. G. boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlarini R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti olib boradi; malakali gulchilarni shu institut kolleji, shuningdek, Toshkent agrar universiteti tayyorlaydi. Gul urugʻlari, koʻchatlari, piyozlari yetishtiradigan maxsus gulchilik xoʻjaliklari bor (qarang Gul urutiligi).

Chet mamlakatlarda, ayniqsa, Yevropada G. rivojlangan. GFR, Niderlandiya, Italiya, Fransiya, Bolgariya va b.da G. iqtisodiyotning muhim tarmogʻini tashkil qiladi, uning mahsulotlari eksport qilinadi. Masalan, Niderlandiya lola, nilufar, sunbul piyozlarini yetishtirishga, GFR atirgul va chinnigulni sanoat usulida yetishtirishga ixtisoslashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Remiskevich I. T., Manzarali bogʻdorchilik va gulchilik, T., 1964; Ozolin P. K., Karamishina N. M., Uyda gul oʻstirish, T., 1967; Tavlinova G. K., Sveti v komnate i na balkone, L., 1985.

Lutfulla Abdurahmonov.
Gulchin

Gulchin — 1) etik, mahsi kabi oyoq kiyimlarining tovon qismi. U qattiqroq charmdan astarli qilib tikilib, soʻngra qotiriladi. Gajak G. (rangdor ip bilan gajak shaqlida tiqiladi), tumorcha G. (rangdor ipda uch yoki toʻrt burchaqli qilib tiqiladi), qora G. (qora charmdan oddiy tiqiladi) kabi xillari mavjud; 2) kavush jagining orqa tomoniga qadalgan koʻk magʻiz.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulshaniy

Gulshaniy (taxallusi; asl ismi Mulla Muhammad Sodiqxoja) (1861 — 1910) — buxorolik tarixchi, shoir. Buxoro amirligining tarixiy geografiyasiga oid "Tarixi Humoyun" asarini yaratgan. G. oʻz asarida amirlikning har bir viloyatida nechta shahar, qasaba, qishloq borligi, aholisi haqida yozadi. Masalan, Shahrisabz sh. haqida shahar ikki qator devor bilan oʻralgani, shahar devorining 3 darvozasi (Kitob, Charmgaron, Qarshi) borligi, Qarshi darvozasi yana Laʼliston ham deb atalishi, darvozadan bir yarim chaqirim yerda amirning Laʼliston deb ataluvchi chorbogʻi boʻlgani, shaharda 45 Madrasa, 64 masjid, 4 xonaqoh, ikki hammom, 15 karvonsaroy boʻlganligi aytiladi. Har viloyat, shahar, qasaba aholisining soni va ularning mashgʻuloti haqida ham maʼlumot beriladi. Asar Tojikiston Fanlar akademiyasi SHI qoʻlyozmalar fondida saqlanmoqda. Rus tiliga tarjima qilingan. G. sheʼrlari 20-asr boshlarida Buxoroda tuzilgan tazkira va bayozlarga kirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar