Gʻaznaviylarning Xorazm ishgʻoli

Gʻaznaviylarning Xorazm ishgʻoli — 1017-yilda Gʻaznaviylar davlati hukmdori Mahmud Gʻaznaviy tomonidan Xorazm hududini egallash va Xorazmshohlar (Ma'muniylar sulolasi) hokimiyatiga chek qo'yish maqsadida amalga oshirilgan yirik harbiy yurishdir. Ushbu istilo natijasida Xorazm uzoq yillar davomida G'aznaviylar imperiyasining vassaliga aylangan.

 Tarixiy holat va sabablar 
XI asr boshlarida Xorazmda Ma'muniylar sulolasi hukmronlik qilar edi. Xorazmshoh Ma'mun II ibn Ma'mun Mahmud G'aznaviyning singlisiga uylangan bo'lsa-da, ikki davlat o'rtasidagi munosabatlar murakkab edi. Mahmud G'aznaviy Xorazmni o'ziga to'liq bo'ysundirishni, uning boy resurslaridan va strategik joylashuvidan foydalanishni xohlardi.

Ishg'olga quyidagi omillar sabab bo'lgan:
 Siyosiy bosim: Mahmud G'aznaviy Xorazmshohdan o'z nomini xutbaga qo'shishni va uning ustunligini tan olishni talab qilgan.
 Ichki nizolar: Xorazm qo'shinidagi isyonchi guruhlar Ma'mun II ni o'ldirishgan (1017-yil mart), bu esa Mahmud G'aznaviyga "qarindoshining qasdi uchun" Xorazmga bostirib kirishga qonuniy bahona bergan.

 Harbiy harakatlarning borishi 
1017-yilning yozida Sulton Mahmud G'aznaviy ulkan qo'shin va o'rgatilgan jangovar fillar bilan Balx orqali Xorazm tomon yo'lga chiqdi. Xorazmliklar qarshilik ko'rsatishga harakat qildilar, biroq G'aznaviylar harbiy texnikasi va tajribasi ustunlik qildi.

Hozirgi Hazorasp yaqinida hal qiluvchi jang bo'lib o'tdi. Xorazm qo'shini mag'lubiyatga uchradi va ularning qo'mondoni asirga olindi. Mahmud G'aznaviy poytaxt Gurganj (Ko'hna Urganch) shahrini egalladi. Istilo juda qattiqqo'llik bilan amalga oshirildi: ko'plab kishilar qatl qilindi, shahar boyliklari G'aznaga olib ketildi.

 Istiloning madaniy oqibatlari va Beruniy 
Ushbu ishg'olning eng mashhur oqibatlaridan biri — buyuk olim Abu Rayhon Beruniy va boshqa ko'plab olimlarning (masalan, Abu Ali ibn Sino qochib ketishga ulgurgan) G'azna shahriga majburiy olib ketilishidir. Beruniy o'zining ko'plab kashfiyotlarini, jumladan "Hindiston" asarini aynan G'aznada, Sulton Mahmud saroyida yashab ijod qilgan vaqtida yozgan. Sulton Mahmud Xorazmning barcha ilmiy elitasini o'z poytaxtiga to'plab, G'aznani ilm-fan markaziga aylantirishni maqsad qilgan edi.

 Siyosiy natijalar 
Xorazm egallangach, Mahmud G'aznaviy u yerga o'zining ishonchli sarkardasi Altuntoshni "Xorazmshoh" unvoni bilan hokim etib tayinladi. Shu tariqa:
 Xorazmda Ma'muniylar sulolasi barham topdi.
 G'aznaviylar imperiyasi o'z hududini Orol dengizigacha kengaytirdi.
 Mintaqada markazlashgan boshqaruv o'rnatildi, biroq bu mahalliy aholining noroziliklariga ham sabab bo'ldi.

G'aznaviylarning Xorazmdagi hukmronligi 1040-yillardagi Dandanaqan jangidan so'ng Saljuqiylar kelguniga qadar davom etdi.

 
1. Abu Nasr Utbiy. "Tarix al-Yaminiy" (Sulton Mahmud G'aznaviyning rasmiy yilnomasi).
2. Abul-Fazl Bayhaqiy. "Tarixi Bayhaqiy" (G'aznaviylar davlatining eng batafsil manbasi).
3. Abu Rayhon Beruniy. "Osorul-boqiya" (Xorazm tarixi haqidagi qismlari).
4. Bartold V.V. "Turkiston mo'g'ullar istilosi davrida" (Ilmiy tahlil).
5. O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Xorazmshohlar va G'aznaviylar bo'limi.
6. Bosworth, C. E. "The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran".
7. Nizomulmulk. "Siyosatnoma" (O'rta asr davlatchiligi haqida).

Turkum:Afgʻoniston tarixi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Xorazm tarixi
Turkum:Gʻaznaviylar davlati
Turkum:Xorazmshohlar
Turkum:XI asrdagi urushlar