Teleskop

thumb

Teleskop (grekcha: τῆλε tele – „uzoq“ va σκοπέω skopeo – „qarayman“) – osmon yoritqichlarini vizual, fotografik, fotoelektrik va spektral usullarda kuzatish uchun moʻljallangan astronomik optik asbob. Teleskop Oy, sayyoralar va yulduzlarning tasvirini kattalashtirib koʻrsatadi. Ishi osmon yoritqichlari tarqatadigan elektromagnit nurlanishlarni tutishga asoslanadi. Teleskoplar gamma teleskop, rentgen, ultrabinafsha, optik, infraqizil va radioteleskop kabi turlarga boʻlinadi. Optik tizimiga koʻra, refraktor, reflektor, koʻzgulinzali tizim va boshqa deb ataladi (linzalardan yigʻilgan obyektivli teleskop refraktor, botiq koʻzgulardan yigilgan obyektivli teleskop reflektor deyiladi). Teleskop obyektivi tushiradigan tasvirning masshtabi obyektivning fokus masofasiga, yaʼni yorugʻlik yigʻuvchi obyektiv bilan yoritqich tasviri hosil boʻladigan nukta orasidagi masofaga mutanosib boʻladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutida Oʻrta Osiyoda yagona, koʻzgusining diametri 1,5 m boʻlgan teleskop va koʻp uyali yorugʻlik matritsasiga ega boʻlgan Quyosh teleskopi bor (2004).
 Tarixi 

thumb|17 asr teleskopi
Teleskop 1488-yilda Uzbekistonda Mirzo Ulug'bek hukumatida yaratilgangalileo.rice.edu The Galileo Project > Science > The Telescope by Al Van Helden: The Hague discussed the patent applications first of Hans Lipperhey of Middelburg, and then of Jacob Metius of Alkmaar… another citizen of Middelburg, Zacharias Janssen is sometimes associated with the invention. 

ob’ektiv yoki yorugʻlik yigʻuvchi element ob’ektiv oʻrniga koʻzgu boʻlishi mumkinligi haqidagi gʻoya sindiruvchi teleskop ixtiro qilinganidan keyin tez orada oʻrganilgan. Parabolik reflektordan foydalanishning potentsial afzalliklari – sferik aberatsiyani kamaytirish, shuningdek, xromatik aberatsiya yoʻqligi – taklif qilingan koʻplab dizaynlar va aks ettiruvchi teleskoplar qurishga bir necha urinishlarga olib kelgan. 1668-yilda Isaak Nyuton birinchi amaliy aks ettiruvchi teleskopni ixtiro qildi, hozirda uning nomi bilan atalgan dizayndagi Nyuton reflektori.

1733-yilda axromatik linza ixtirosi oddiy linzalarda mavjud boʻlgan rang xatoliklarini qisman tuzatdi. Koʻproq funksional sindiruvchi teleskoplar yaratish imkonini berdi. Refraktorlarda koʻriladigan rang muammolari bilan cheklanmagan holda aks ettiruvchi teleskoplar tez xiralashuvchi metall dan foydalanilgan. XVIII asr oxirlari va XIX asrning boshlarida ishlatilgan. Bu muammo 1857-yilda kumush bilan qoplangan shisha, va 1932-yilda aluminizatsiyalangan metalllarning qoʻshilishi bilan osonlashtirilgan.

Teleskoplari uchun maksimal jismoniy oʻlcham chegarasi taxminan boʻlib, 20 asr boshidan beri yaratilgan yirik optik tadqiqot teleskoplarining aksariyati reflektorlar. Eng katta aks ettiruvchi teleskoplar dan kattaroq maqsadlarga ega va bir nechta 30-40m dizaynlar ustida ish olib borilgan.

XX asrda radio dan gamma-nurlarigacha boʻlgan toʻlqin uzunliklari keng diapazonida ishlaydigan teleskoplar ham ishlab chiqilgan. Birinchi radioteleskop 1937-yilda ishga tushgan. Oʻshandan beri turli xil murakkab astronomik asboblar yaratilgan.

 

 

 

 Galileo to Gamma Cephei – Teleskop tarixi 
 Galileo loyihasi – teleskop – Al Van Helden ''