Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mahalliy shamollar

Mahalliy shamollar — tezligi, takrorlanishi, yoʻnalishi va boshqa meteoreologik elementlari bilan ajralib turadigan shamollar; Yer yuzasining maʼlum rayonlariga xos boʻladi. Mahalliy shamollarning paydo boʻlishiga sabablar: mahalliy topografiya yoki orografiyaning umumiy sirkulyasiya oqimlariga taʼsiri natijasi (fen, bora va boshqalar); umumiy sirkulyasiyasidan qatʼi nazar, mahalliy sirkulyasiyaning (brizlar, togʻvodiy shamollari) mavjudligi; baʼzida uyurma xususiyatlariga ega boʻlgan konveksiyaning (changli boʻron va boshqalar) boʻlishi; umumiy sirkulyasiya oqimini shu rayonga oidligi (kam namlik, changlanish, past temperatura va boshqalar). Oʻrta Osiyoning jan.da uchraydigan afgʻon shamoli, garmsel, Orol dengizida boʻlib turadigan dovullar va boshqa Oʻrta Osiyo uchun Mahalliy shamollar hisoblanadi. Mahalliy shamollarlar, koʻpincha, shu joy nomi bilan ataladi: Bekobod shamoli (ursatev shamoli). Boku "nord" i, Novorossiysk "bora"si va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Shamol

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Geografiyaga oid chala maqolalar
Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish

Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish — hokimiyatning bir turi; fuqarolarning joylarda davlat va jamiyat ishlarida ishtirokini taʼminlash, davlatning ayrim funksiyalarini amalga oshirish vositasi. Koʻpchilik mamlakatlarda mahalliy miqyosda davlat hokimiyati organlari tashkil etilmay, u yerda faqat Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari tuziladi. Mas, Rossiyada aholi hokimiyatning vakolatli organlari (munitsipial yigʻilishlar, kengashlar, qoʻmitalar va shahri k.), fuqarolarning tegishli boshqaruv organlari (mahalliy maʼmuriyat), yigʻinlari va boshqalar Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishni amalga oshiradi. Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari, odatda, davlat hokimiyati organlari tizimiga kirmaydi. Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlarining tuzilishini aholi oʻzi mustaqil belgilaydi. Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlariga qonun asosida ayrim davlat va-kolatlari berilishi mumkin, bu vakolatlar davlat nazorati ostida amalga oshiriladi. Oʻzbekistonda joylarda mahalliy davlat hokimiyati organlari ham, Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari ham mavjud. Shaharcha, qishloq va ovullarda, shuningdek, ular tarkibidagi mahallalarsa fuqarolarning yigʻinlari oʻzini oʻzi boshqarish organlari hisoblanadi (qarang Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mahalliy oʻgʻitlar

Mahalliy oʻgʻitlar - bevosita xoʻjaliklarning oʻzidan chiqadigan oʻgʻitlar. Ularga goʻng , goʻng shaltogʻi, koʻpgina organik moddalar, jumladan, oʻsimlik qoldiqlari, xoʻjalik chiqindilari va boshqalardan tayyorlangan turli kompostlar kiradi. M.oʻ. tuproqning fizikkimyoviy va biologik xossasini yaxshilaydi. Uning suv shimishini, fosfatlarning eruvchanligini oshiradi, suvda eriydigan tuzlar migra-siyasini kamaytiradi, oziq elementlarini yuvilishdan saqlaydi, M.oʻ. mineral oʻgʻitlar bilan birga qoʻllanganda oʻsimlik suv va oziq elementlarini yaxshi oʻzlashtiradi. M.oʻ. tarkibida oʻsimlik uchun zarur oziq elementlar (azot, fosfor, kaliy) va barcha mikroelementlar bor. M.oʻ. kuzgi shudgorlashda asosiy oʻgʻitlar sifatida goʻng sepgich mashinada gektariga 20—40 t solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻgʻitlar
Mahkam Mahametov

Mahkam Mahametov (1935.20.5, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyati Sayram tumani) — rejissor, Oʻzbekiston sanʼat arbobi (1999). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1957). 1957—78 yillar yordamchi rejissor, rejissor, bosh rejissor, 1978—82 yillar Sirdaryo teatrida, 1982—85 yillar Yosh tomoshabinlar teatrida, 1985—98 yillar Oʻzbekiston teleradiokompaniyasida bosh rejissor, 1998—2000-yillar va 2000-yildan shart-noma asosida rejissor M. rejissor sifatida birinchilardan boʻlib televizion spektakl, televizion badiiy filmni suratga olgan (1961). Shuningdek, "Oʻqituvchi" (P. Tursun), "Davr mening taqdirimda" (A. Muxtor), "Ajal shamshiri" (N. Hikmatov), "Padarkush" (Behbudiy) kabi televizion spektak-llar; "Qoʻshchinor chiroklari" (A. Qah-hor, 3 qismli), "Moziydan bir sahifa" (X. Sultonov, 2 qismli), "Amir Muzaffar" (N. Qobil, 2 qismli) kabi videofilmlar hamda "Koʻngil koʻchalari" (M. Boboyev, koʻp qismli) videoserialini yaratdi. Shuningdek, respublikaning turli teatrlarida "Oʻttiz yoshlilar" (M. Boboyev), "Richard SH" (U. Shekspir), "Oq kema" (Ch. Aytmatov), "Qizbuloq fojiasi" (T. Toʻla), "Ikkinchi tumor" (E. Vohidov), "Qalam qoshligim" (M. Karimov) kabi spektakllarni ham sahnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1935-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-mayda tugʻilganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Maharashtra

Maharashtra — Hindistondagi shtat. Hindiston yarim orolning shim.-gʻarbiy qismida. Maydoni 308 ming km². Aholisi 97 mln. kishi (2001), aksari maratxdar. Aholisining 80% hindu diniga eʼtiqod qiladi. Maʼmuriy markazi — Mumbay (Bombay) shahri Maharashtraning yer yuzasi togʻlik, sohili kambar pasttekislik. Iqlimi mussonli, sohilida issiq va sernam, ichki rayonlarida quruq iqlim. Dekan yassitogʻligida unumdor qoratuproqyaar uchraydi. Maharashtrada foydali qazilmalardan marganets, temir rudalari, xromit, ohaktosh va koʻmir qazib olinadi. Shtatning jan.-gʻarbida boksit konlari bor.

Maharashtra toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar milod boshlariga oid. Maharashtra hududi qadimda Chaluklar, Bahmaniylar, Ahmadnagar va boshqa mayda davlatlar tarkibvda boʻlgan. 17-asrning 60—70-yillarida maratxlar davlati tuzilgan. 18-asrda u mayda hokimliklarga boʻlinib ketgan. 19-asr boshida bu hokimliklarni OstIndiya kompaniyasi bosib olgan. 1950-yilgacha M.ning koʻp qismi Bombay viloyati, 1950-yildan Bombay shtati tarkibida boʻlgan. 1960-yilda Maharashtra alohida shtat qilib ajratilgan.

Maharashtra — Hindistonning eng rivojlangan shtatlaridan. Aholisining 61% qishloq xoʻjaligida band. Shtat paxta (Hindistonda yetishtiriladigan paxta hosilining 1/5 qismi) va yer yongʻoq hosili olishda mamlakatda 1-oʻrinda. Ekin maydonining koʻp qismiga jovar, bugʻdoy, sholi va boshqa donli ekinlar ekiladi. Shakarqamish ekish kengaymoqda. Ishlanadigan yerlarning 8% sugʻoriladi. Shtat gʻarbidagi 1,5 mln. ga yerda bogʻdorchilik (banan, mango, papayi, kesh yongʻogʻi va boshqa yetishtirishga ixtisoslashgan) qilinadi.

Maharashtrada mamlakat ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 1/4 qismi ishlab chiqariladi. Shtat daromadining 25% sanoatdan keladi. Sanoatining yetakchi tarmogʻi — ip gazlama sanoati (mamlakatda ishlab chiqarilayotgan kalava ipning 25%, gazlamaning 33%). Toʻqimachilik sanoatining eng yirik markazi — Mumbay shahri Shuningdek, shoyi toʻqish (sunʼiy tola ishlab chiqarish boʻyicha mamlakatda 1-oʻrinda), oziq-ovqat (shakarqand, yogʻmoy, un tortish va boshqalar), tamaki va qogʻoz sanoatlari ham rivojlangan. Mashinasozlik (stanoksozlik, elektr mashinasozligi, avtomobilsozlik), kimyo (boʻyoqlar, sunʼiy tola, doridarmon va boshqalar) va neft kimyosi sanoati korxonalari bor. Yangi sanoat tarmoqlari, asosan, Mumbay — Txana — Puna sanoat zonasida toʻplangan. Nagpur, Shalapur kabi sanoat markazlari ham mavjud.

Mumbay porti orqali Hindiston importining 1/2 qismi oʻtadi. Shtatda yana 48 port ishlab turibdi. 24 aeroport bor. Transport yoʻli uzunligi 5396 km. Shtat elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha 1-oʻrinda, Tarapurda Hindistonda birinchi atom elektr stansiyasi qurilgan. Shtatda 13 oliy oʻquv muassasasi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maharoja

Maharoja (sanskritcha — ulugʻ hukmdor), maharana, maharao — Hindistondagi mustaqil viloyat hokimlarining unvoni. M.dan kichik va tobe hokimlar roja deyilgan. M.lar hokimiyati Hindiston mustaqilligining boshlangʻich yillarida ham saqlangan. 1956-yilgi qonun boʻyicha M.lar siyosiy hokimiyatdan mahrum qilingan va ularga nafaqa tayinlangan. 1971-yilda hukumat M.lar nafaqasini bekor qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Unvonlar
Mahayana

Mahayana (sanskritcha — katta ara-va, najot topishning keng yoʻli) — buddizmtt 2 asosiy oqim (xinayana bilan birga)dan biri. Milodning boshlarida keng tarqalgan. M. ruhiy kamolot ahsiga rioya etuvchi, xudoga ilti-jo qiluvchi, rohiblarga inʼomlar berib yordam qiluvchi har qanday dindor najot topishi mumkin, deb hisoblaydi. M. taʼlimotiga koʻra, dunyo — bir roʻyo, faqat nirvana realdir. M.da jannat haqidagi taʼlimot muayyan oʻrin egallaydi. M.ga koʻra, jannat bir nechta, ular M. adabiyotida va lamalar vaʼ-zlarida mukammal va jozioali qilib taʼriflanadi, ikona va katta hajmli koʻrgazma maketlarda tasvirlanadi. M.da Budda donishmand-ustozdan tipik xudoga aylangan. M. Hindistondan tashqaridagi keyingi buddizmning, jumladan, lamaizmning bir necha maktablari va yoʻnalishlari uchun asos boʻlib xizmat qildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahbub ul-qulub

„Mahbub ul-qulub“ („Koʻngillarning sevgani“) 1500-yilda Alisher Navoiy tomonidan yozilgan asardir. Asar oʻzaro bogʻliq 3 qismdan iborat. 1-qism 40 fasl (bob)ni oʻz ichiga oladi. Bunda muallif oʻz davrining tipik vakillari hayotini tasvirlagan. 10 bobdan tashkil topgan 2-qismda yaxshi va yomon, maqtovga sazovor va nafratga loyiq hislatlar tafsiloti berilgan. 3-qismga masal va hikmatlar kiritilgan. Har bir jumla oʻzaro qofiyadosh. Asarning sajda yozilishi unga alohida badiiy nafosat bagʻishlagan. Asarga baytlar, ruboiylar kiritilib, ular ulugʻ shoir va mutafakkirning hayot haqidagi xulosalarini mujassamlashtirgan. „Mahbub ul-qulub“ Alisher Navoiy asarlari tilini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi. Uning turli vaqtda koʻchirilgan bir qancha qoʻlyozmalari Toshkent, Sankt-Peterburg, Parij va Istanbul kutubxonalarida saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alisher Navoiy asarlari
Turkum:1500-yil kitoblari
Mahbus

Mahbus — ehtiyot chorasi tartibida qamoqqa olingan shaxs. Oʻzbekistonda umumiy qoidagi binoan, shaxs ayblanayotgan jinoyati uchun 3 yildan, voyaga yetmagan boʻlsa, 5 yildan ziyod ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlash koʻzda tutilgan va unga nisbatan boshqa ehtiyot choralarini qoʻllash imkoni boʻlmagan ayrim hollardagina qamalishi mumkin (JPK, 242modda). M. qamoqda 3 oy saqlanadi. Bu muhlatda ishni tamomlash imkoni boʻlmasa, qamoq muddati tegishlicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri prokurorining ruxsati bilan — 5 oygacha, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori oʻrinbosarining ruxsati bilan — 7 oygacha, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining ruxsati bilan — 9 oygacha, alohida hollarda tergov qilinayotgan ishning oʻta murakkabligini inobatga olib, ogʻir va oʻta ogʻir jinoyat sodir etishda ayblanayotganlarga nisbatan bir yilgacha muxdatga uzaytirilishi nazarda tutilgan. Qamoq muddatini yana uzaytirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi (JPK, 245modda).

M. dastlabki qamoq joylarida saqlanadi va qonun boʻyicha cheklangan huquqlarga ega. M. unga belgilangan tartibda yuborilgan pulni olish, naqd pul toʻlamasdan qilinadigan hisob-kitob asosida oziq-ovqat mahsulotlari va eng zarur narsalarni xarid qilish, jinoyat ishiga oid hujjat va yozuvlarni oʻz yonida saqlash, qamoqxona kutubxonasidagi kitoblardan foydalanish huquqiga ega; ishini yuritayotgan tegishli organ yoki shaxsdan ijozat olib, har oy bir marta qarindosh-urugʻlari yoki boshqa shaxslar bilan koʻrisha oladi; yozishmalarga ham shu tartibda ruxsat etiladi. M. istagan vaqtida advokat bilan xoli uchrashishga haqli. M. surishtiruv, tergov, prokuratura yoki sud organlarining ruxsati hamda oʻzining roziligi bilan mehnatga jalb qilinishi mumkin. Qamoqda qonunga xilof ravishda saqlab turilgani tufayli M.ga yetkazilgan zarar qoplanadi. M. atamasi baʼzan qamoqda boʻlgan hamma shaxslarga, jumladan, sudning hukmi bilan jazo muddatini oʻtayotganlarga nisbatan ham ishlatiladi. Yuridik jihatdan bunday shaxslar mahkum deb hisoblanishi lozim.

Gʻafur Abdumajidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Huquqiy atamalar
Maxdiy

Maxdiy (taxallusi; asl ismsharifi Mulla Ahmad oʻgʻli, 19-asr oxiri — Kattaqoʻrgʻon — 20-asr boshlari) — shoir. M. Buxorodagi Jaʼfarxoʻja madrasasini bitirgach, Kattaqoʻrgʻonga qaytib, oʻz mahallasidagi bolalarni oʻkitgan, xattotlik va attorlik bilan kun kechirgan. Asarlari "Turkestanskiy kuryer" gaz. bosmaxonasida "Bayozi Maxdiy" nomi bilan nashr qilingan (1915—16). Bayozda M.ning 4 ming misradan koʻproq sheʼri, Hofiz, Navoiy, Mashrab, Muqimiy, Furqat, Gʻoziy, Amir, Shavqiy, Miriy, Vola, Vidoyi, Ahqar, Noqis sheʼrlari va ular haqida qisqacha maʼlumot hamda Abdurahmon Jomiyning "Qavoidi muammo" ("Muammo qoidalari") risolasi oʻrin olgan. M. ijodida xalqni ilmmaʼrifatga chorlash, yorqin orzu-umidlarni kuylash gʻoyasi harakterlidir. M. gʻazallari Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan qoʻlyozma bayozlarda uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Jaʼfarxoʻja madrasasida tahsil olganlar
Maxdiy (imom)

Maxdiy (arab. — Alloh tomonidan toʻgʻri yoʻlga yetaklanuvchi) — islomdagi shialik oqimida zamona oxir boʻlganda yerga qaytib kelib adolat oʻrnatadi, deb tasavvur etiladigan paygʻambar avlodlaridan boʻlgan imom. Shialikda M.ga eʼtiqod qilish katta oʻrin egallagan (yana qarang Mahdiylik). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahdiy sulton

Mahdiy sulton ibn Baxtiyor sulton ibn Xizrxon (? — 1511) — shayboniylardan. Shayboniyxonning jiyani, Muhammad Shayboniyxon Yassi va Sabronni olgach, Movarounnahrga yurish qilishdan avval turli viloyatlarga tarqab ketgan shayboniy sultonlar qatori Mahdiy sulton va uning akasi Hamza sultonni oʻz bayrogʻi ostiga chaqirtirgan (1495). Mahdiy sulton temuriylar qoʻl ostidagi Qorakoʻl viloyati hokimi edi. Taxminan 1492–1493-yillarda Mahdiy sulton va Hamza sulton Shayboniyxonni tark etib temuriylardan Sulton Mahmud Mirzo xizmatida boʻlganlar. 1495-yil ular Hisordan Andijonga Bobur xuzuriga kelishgan. Temuriylarning taxt uchun kurashida qatnashganlar. 1495-yil Mahdiy sulton Sheroz va Kanboy atrofidan Sulton Ali Mirzodan qochib Samarqandga kelgan. 1498-yil Boburning Ahmad Tanbalga qarshi kurashida unga Mahdiy sulton va Hamza sultonlar yordam berishgan. 1500-yil Shayboniyxon bilan birga Boburga qarshi Samarqandni olishda qatnashishgan. Movarounnahr shayboniylar qoʻl ostiga oʻtgach, Shayboniyxon Mahdiy sultonga Chagʻoniyon va Hamza sultonga Hisor viloyatini bergan (1503).

1509-yil oxirida Shayboniyxon Dashti Qipchoqqa qozoq xoni Qosimxonga qarshi yurish qilgan, biroq shayboniy sultonlarning intizomsizligi oqibatida magʻlubiyatga uchragan, shu tufayli u Mahdiy sulton va Hamza sultonlardan Hisorni tortib olgan va ularning oʻrniga Ubaydulla sultonni tayinlagan. Bu shayboniy sultonlarning noroziligiga sabab boʻlgan. 1510-yil Marv yaqinida Shayboniyxon Ismoil I Safaviy bilan jang qilib magʻlubiyatga uchraganida koʻpgina shayboniy sultonlar qatori Mahdiy sulton ham unda ishtirok etmagan. 1511-yil Bobur Ismoil I Safaviydan harbiy yordam olib Hisori Shodmon, Qunduz va Bagʻlonga hokimlik qilayotgan Mahdiy sulton va Hamza sultonlarga qarshi yurish qilgan va asir olingan, Mahdiy sulton va Hamza sultonlar qatl etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Mirza Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi, T., 1996;
 Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982;
 Boburnoma, T., 1993.

Turkum:Shayboniylar
Turkum:1511-yilda vafot etganlar
Mahdiylik

Mahdiylik — zamona oxir boʻlganda imom Mahdiy yerga qaytib keladi va adolatli tuzum oʻrnatishi haqidagi diniy taʼlimot. Bu taʼlimot dastlab shialar oʻrtasida kelib chiqqan, keyinchalik sunniylar orasida ham qisman tarqalgan. Islom mamlakatlarida mahdiylik gʻoyalaridan ayrim davlatga qarshi harakatlarning rahnamolari ham foydalangan. Masalan, Eronda bobiylar qoʻzgʻolonining boshligʻi Ali Muhammad (qarang Bob) va 1881-yilda Sudanda dehqonlar va koʻchmanchilarning isyoniga rahbarlik qilgan Muhammad ibn Ahmad (1848-1885) va boshqalar oʻzlarini al-Mahdiy deb eʼlon qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Mahdiylik
Turkum:Imomlar
Turkum:Islom atamalari
Mahdiyxon Muhammad Nizomiddin Muhammad Hodiy al-Husayniy

Mahdiyxon Muhammad Nizomiddin Muhammad Hodiy al-Husayniy (XVIII asr, Astrobod — 1759 va 1768-yillar orasi) — tilshunos olim.

Astrobodda tugʻilgan. Eron shohi Nodirshohning (1736-1747) shaxsiy kotibi boʻlgan. Mahdiyxonning ilmiy merosi tarix, insho, filologiya va fizikaga oid. „Tarixi Nodiriy“ va „Durrai Nodiriy“ kabi tarixiy asarlari Yevropa tillariga tarjima qilingan. Mahdiyxonning fizikaga oid „Kitobi javohir attabiiya“ („Tabiat javohirlari kitobi“) asari 1888-yilda Haydarobodda nashr qilingan. Mahdiyxon sharqshunoslikka oid „Sangloh“ („Maboni ullugʻot“) kitobida Alisher Navoiy asarlari misolida oʻzbek tili grammatikasini fonetik va morfologik jihatdan tahlil qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 
 
 

Turkum:XVIII asrda vafot etganlar
Mahdiychilar qoʻzgʻoloni

Mahdiychilar qoʻzgʻoloni — 1881–1898-yillar Sudanda ingliz mustamlakachilari, Turkiya, Misr hukmronligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon. Unga mahdiylik asoschisi Muhammad Ahmad Mahdiy (uning oʻlimidan keyin Abdulloh ibn al-Said Muhammad; 7—1899) rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolon jarayonida mahdiychilar mamlakatning koʻp qismini egallashgan. Sudanning janubidagi qabilalar ham qoʻzgʻolon koʻtarib, chet el qoʻshinlarini quvib chiqarishda qoʻzgʻolonchilarga yordam berganlar. Tez orada butun mamlakatdan chet el armiyasi siqib chiqarilgan. Qoʻzgʻolon davrida mustaqil markazlashgan davlat vujudga kelgan. Hozirgi Sudan Respublikasining deyarli butun xududi Mahdiychilar davlati tarkibida boʻlgan (1885). Bu davlat 15 yil hukm surgan. Davlat daromadlari xalqdan olinadigan soliqlar, qul savdosi, fil suyagini eksport qilish va harbiy oʻljalar boʻlgan. 1896-yilda Angliya katta kuch bilan Mahdiychilar davlatiga bostirib kirgan. 1898-yil 2-sentabrda Omdurman jangida mahdiychilar armiyasi ingliz qoʻshinlari tomonidan tormor qilingan. Sudan amalda ingliz mustamlakasiga aylanib qolganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Mahzuna

Mahzuna (taxallusi; asl ismsharifi Mehribon mulla Boshmon qizi, taxminan 1811, Qoʻqon — ?) — oʻzbek shoirasi. Qoʻqonning Qatagʻon daha Mulla Boshmon mahallasidan boʻlib, otasi mahalla masjidi imomi Mulla Boshmon Oxunddir. Ota-onasi qoʻlida savod chiqargan, arab, fors tillarini mukammal oʻrgangan. Navoiy, Jomiy, Fu-zuliy va boshqa ijodidan taʼsirlangan, oʻzbek va tojik tillarida sheʼrlar yozgan. Hayoti va ijodi haqida "Majmuai shoiron" (Fazliy), "Tazkirat ush-shu-aro" (Hashmat) tazkiralarida ayrim maʼlumotlar uchraydi. Fazliy tazkirasida Mahzunaning oqila va hozirjavobligi, Qoʻqonda mashhur shoira ekanligi aytilgan. Hashmat, Pisandiy, tarixchi Ahmadjon toʻralar ham Mahzunaning barkamol shoiraligini xabar qiladilar. Uning sheʼriy qobiliyati, shaxsiy fazilatlari haqida eng koʻp va iliq fikrlar yozib qoldirgan yagona shoir hozircha Fazliydir. Fazliy: "Garchi ul zaifa boʻlsa ham, nutqining mazmundorligi jihatidan erkaklardan ustundir", deydi. Fazliy bilan Mahzunaning mashhur mushoirasi, "Oshiq boʻlmisham" (oʻzbekcha) muhammasi, "Sahbo" (forscha) gʻazaligina bizgacha yetib kelgan. Devoni saqlanmagan.

 Adabiyot 
 Jalolov T., Oʻzbek shoiralari, T., 1980; Poʻlatjon Domla Qayyumov, Tazkirai Qayyumiy, 1daftar, T., 1998.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1811-yilda tugʻilganlar
Mahkamlash detallari

Mahkamlash detallari — mashina va qurilmalarning qismlarini qoʻzgʻalmas qilib biriktiradigan detallar. Mashinasozlikning barcha tarmoqlarida keng qoʻllanadi. Mahkamlash detallari si-fatida, odatda, rezbali birikmalar: boltlar, vintlar, shpilkalar, gaykalar, shuruplar, shaybalar, shplintlar, shtiftlar ishlatiladi. Shakli va oʻchlamlari standartga mos keladigan rezba rezbali Mahkamlash detallarining asosiy detallari hisoblanadi. Biriktiriladigan detallarga rezba qirqilib, bolt, gayka, shaybalar yordamida boltli birikma hosil qilinadi. Detallarda ochiq teshik hosil qilish talab qilinmagan hollarda vintlar va shpilkalardan foydalaniladi. Biriktiriladigan detallarni ezmaslik, qirmaslik uchun bolt va gayka ostiga shaybalar qoʻ-yiladi. Stopor shaybalari va shplintlar titrashlar va zarbalarda gaykaning oʻz-oʻzidan buralib ketishdan saqlaydi. Har qaysi mamlakat chegaralarida Mahkamlash detallarining oʻlchamlari va shakllari unifikatsiya qilinadi (birxshtlashtiriladi, yaʼni standartlashtiriladi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Meli Mahkamov

Meli Mahkamov (1939.22.11, Toshkent) — telerej. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1961-yildan Oʻzbekiston teleradiokompaniyasida ishlaydi. 1990—93 yillar "Oʻzteleradio" kompaniyasining badiiy rahbari. "Chi-nor" (A. Muxtor), "Hazrati inson" (R. Fayziy), "Xoʻrlanganlar va haqoratlanganlar" (F. Dostoyevskiy), "Soqov xotin" (A. Frans), "Hakim va ajal" (A. Oripov), "Yoqut koʻzli bilaguzuk" (A.Kuprin), "Olmos kamar" (P. Qodirov) kabi 30 dan ortiq telespektakl va videofilmlarni sahnalashtirgan. Ayniqsa, Oybekning "Qutlugʻ qon" romani asosida yaratilgan 7 qismli videofilmi badiiy yetuk va mukammalligi, aktyorlarning yuksak ijro mahorati bilan ajralib turadi. Shuningdek, M. "Teleminiatyuralar teatri", "Ekran xandasi", "Shanba, nonushtadan soʻng", "Otalar soʻzi — aqlning koʻzi" va boshqa koʻrsatuvlarning tashkilotchisi va rejissyor "Hayot quvonchlari va tashvishlari" turkum koʻrsatuvining 1990—92 yillar televideniye orqali "Navroʻz"ga bagʻishlab ilk bor oʻtkazilgan uzluksiz telemarafonga bosh rejissyorlik qilgan. Amir Temurning 660 yilga atab 21 qismli badiiy publitsistik "Temurnoma" (X. Davron bilan birga) videofilmini yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Gʻulom Mahkamov

Gʻulom Mahkamovich Mahkamov (1907-yil,7- oktabr-Toshkent—1987-yil) – gigiyenist, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967); tibbiyot fanlari doktori (1958), professor (1963). 1932-yil Toshkent tibbiyot institutini tamomlagan. Shu institutda 1936-1941-yillarda gigiyena kafedrasida assistent, 1941-1946-yillarda dotsent, 1946-yildan ovqatlanish gigiyenasi kafedrasi mudiri sifatida faoliyat olib borgan. 1941-1948-yillarda Oʻzbekiston Ichki ishlar vazirligi sanitariya boʻlimining boshligʻi, 1951-1956-yillarda Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi epidemiyaga qarshi sanitariya boshqarmasining boshligʻi, 1958-1967-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot instituti direktori lavozimlarida faoliyat olib borgan. Ilmiy ishlari, asosan, ovqatlanish masalalari, ovqatdan zaharlanish va uning oldini olishga oid mavzulardaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:Tibbiyot fanlari doktorlari
Mahkum

jinoyatni sodir etgani uchun sud tomonidan aybdor deb topilgan shaxs. Oʻzbekistonda M.ga nisbatan quyidagi jazo choralari qoʻllanishi mumkin: jarima; muayyan huquqdan yoki biror xil faoliyat bilan shugʻullanishdan mahrum qilish; axloq tuzatish ishlari; xizmat boʻyicha cheklash; qamoq; institutizomiy qismga joʻnatish; ozodlikdan mahrum qilish; oʻlim jazosi. M. jazoni sudning hukmi kuchga kirganidan soʻng oʻtaydi. Baʼzan M. aybdor boʻlsada, unga jazo tayinlanmasligi yoki uni oʻtashdan ozod etilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 69—79, 87— 90moddalar). Sud ozodlikdan mahrum qilish jazosini tayinlash vaqtida sodir etilgan jinoyatning mohiyati, ijtimoiy xavflilik darajasi va ishdagi boshqa holatlarni eʼtiborga olib, aybdorni jazo bermay ham xulqini nazorat qilish, tuzatish mumkin, degan qatʼiy fikrga kelsa, tayinlangan jazoni ijro etmaslik toʻgʻrisida qaror chiqaradi. Ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan yoki uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatni birinchi marta sodir etgan shaxs, agar u jinoyat natijasida yetkazilgan zararni oʻz ixtiyori bilan bartaraf etib, qilmishidan astoydil pushaymon boʻlsa, sud uni jazodan ozod qilishi mumkin.

M. barcha fuqaroviy huquqlardan foydalanadi. Uning huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasining JPK ida berilgan. M. fuqaroviy, mulkiy, vorislik, mualliflik, kashfiyotchilik, mehnat, uy-joy huquqlariga ega. M. jazoni oʻtash tartibi va shartlari, oʻz huquq va majburiyatlari toʻgʻrisida axborot olish, oʻquv, badiiy va boshqa turdagi materiallardan foydalanish, sogʻligʻini saqlash, shu jumladan, ambulatoriya va statsionar sharoitida davolanish, advokatlardan malakali yuridik yordam olishi mumkin. Ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotgan M. saylanishi mumkin emas va saylovda qatnashmaydi (OʻzR Konstitutsiyasi, 177modda).

Gʻafur Abdumajidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Mahmud II

Mahmud II (1784.20.7-1839.1.7, Istanbul) — Turkiya sultoni (1808—39). Markazlashgan imperiya tuzish maqsadida bir necha islohotlar oʻtkazgan. 1826-yil yanicharlar polkini tarqatib, muntazam armiya tuzish toʻgʻrisida farmon chiqargan, yangi maʼmuriy birliklar tuzgan, harbiylar tizimini bekor qilib, yevropacha usulda ichki, tashqi ishlar va moliya vazirliklarini joriy qilgan. Bu islohotlar Usmonli turk imperiyasining tanazzulga yuz tutishining asosiy sabablarini bartaraf qila olmagan. Mahmud Misr poshosi Muhammad Ali bilan boʻlgan urushlar (1831 — 33 va 1839)da yengilgan. Buyuk Britaniya va Fransiyaning mahmuddan savdo bitimlari (1838) boʻyicha olgan imtiyozlari Turkiyani Yevropa davlatlari taʼsiriga tushishini tezlashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Usmonlilar imperiyasi hukmdorlari

Turkum:Usmonli sulolasi
Turkum:19-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlari
Turkum:Mahmud II
Mahmud ibn Vali

Mahmud Ibn Vali (taxminan 1595, Balx — ?) — tarixchi, geograf olim, sayyoh. 

Mahmud ibn Vali mashhur olim, tasawwuf namoyondasi Maxdumi Aʼzam avlodidan bʻolgan.
Badavlat oilada tugilgan, yoshligida turli fanlardan saboq olgan. Hindiston, hozirgi Shri Lanka va Movarounnaxr boʻylab sayohat qilgan. Ensiklopedik tavsifdagi asosiy asari "Bahr ul-asror fi manoqib al-ahyar" ("Oliyjanob insonlar jasorati xususida sirlar dengizi") ("Geografiya") boʻlib, muallif uni yozishda arab geograflari (Ibn al-Faqih, Istaxriy, Ibn Havqal, Abu Dulaf, Ibn Fadlon, al-Gʻarnotiy, Yoqut Hamaviy, Dimishqiy), fors olimlari Zakariyo Qazviniy, Hamdulloh Qazviniy va boshqalar)ning asarlaridan foydalangan. Asarda dengiz, okean, dare, qir, togʻ, buloq, mashhur portlar (bandargoh), shaharlar, mamlakatlar va ular hududidagi tabiiy muhit, hayvonot olami, ajoyibotlar haqida bayon qilinadi.

M. ibn M. bundan tashqari, "Ravo’ix-i toyiba" ("Yoqimli hidlar"), "Muhabbatnoma", "Najmi saqib" ("Yorqin yulduz"), "Risolai bahoriya" ("Ba-hor haqida risola"), "Axloqi husayniy" ("Axloq husnlari") asarlarining muallifi. U 50 ming baytdan iborat katta devon tuzgan.

 
 More tayn otnositelno doblestey blagorodnix (Geografiya), T., 1977.
 Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yo'nalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. Т.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.

 

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Sayyohlar
Mahmud Tarziy

Mahmud Tarziy (23.8.1865, Gʻazna – 22.11.1933, Istanbul) – Afgʻoniston davlat arbobi, tarixchi. Yosh afgʻonlar harakatining gʻoyaviy rahbari. Damashq, Istanbul va boshqa shaharlarda taʼlim olgan. 1903-yilda Afgʻonistonga qaytib kelgan. 1911—1919-yillarda „Siroj ul-axbor“ („Xabarlar chirogʻi“) gazetasi noshiri va muharriri. Afgʻonistonda maʼrifatparvarlik gʻoyalari tarqalishiga munosib hissa qoʻshgan. Omonullaxon hokimiyat tepasiga kelgach, yangi hukumatda tashqi ishlar vaziri lavozimini egalladi (1919—1922, 1924—1927). Hukumat ichida bir-biriga qarama-qarshi 2 guruh boʻlib, Mahmud Tarziy taraqqiyparvar kuchlarga boshchilik qilgan. K. keskin (radikal) ichki islohotlar oʻtkazish, konstitutsion tartib oʻrnatish, tinchliksevar tashqi siyosat olib borishni yoqlab chiqqan. Bosh vazir Abdulquddusxon Ittimadiy uning bu fikrlariga qarshi turgan va konstitutsion gʻoyalarni targʻib qilayotgan kishilar qatl qilinishiga fatvo berilishini talab qilgan. 1928—1929-yillarda Afgʻonistonda Omonullaxonga qarshi Xabibulla – Bachai Saqqo (1880—1929) rahbarligida koʻtarilgan qoʻzgʻolondan keyin, Turkiyaga koʻchib ketgan. U Afgʻoniston tarixi va madaniyatiga oid asarlar yozgan. Badiiy ijod bilan ham shugʻullanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Yosh afgʻonlar

 

 Adabiyot 
 Nazarov X., Sotsialnie dvijeniya 20-x godov XX veka v Afganistane, Dushanbe, 1989.

Turkum:Pushtunlar
Turkum:19-asr afgʻon siyosatchilari
Turkum:Afgʻoniston Tashqi ishlar vazirlari
Turkum:Afgʻonistonning Fransiyadagi elchilari
Mahmud Torobiy

Mahmud Torobiy (?, Buxoroning Torob qishlogʻi —1238) – Buxoroda moʻgʻullar zulmiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1238) rahbari.

Mahmud Torobiy Hunarmand oilasida tugʻilgan. Gʻalvirchilik bilan shugʻullangan, ayni paytda tabiblik ham qilgan. U kuchli nufuzga ega, tasavvuf gʻoyalari bilan tanish shaxs boʻlgan. Buxoroda moʻgʻullarga qarshi boshlangan qoʻzgʻolonga mashhur ulamo Shamsuddin Mahbubiyning taklifi bilan rahbarlik qilgan. Buxoro atrofida moʻgʻullarga qarshi boʻlgan jangda halok boʻlgan. Qabri ustiga 13-asrda qurilgan daxma Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, qayta taʼmirlandi. Mahmud Torobiy haqida Oybek „Mahmud Torobiy“ (1944) opera librettosi va dostonini, Asad Dilmurod „Mahmud Torobiy“ (1998) tarixiy romanini yozgan. Buxoro viloyati Jondor shaharchasida haykal oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Buxoro tarixi
Mahmud Gʻijduvoniy

Mahmud Gʻijduvoniy, Joni Mahmud ibn Shayx Ali ibn Imomiddin al-Gʻijduvoniy (16-asr) — buxorolik sayyoh, geograf va tarixchi olim. Yoshligidan ustozlari — Shayx Kamoliddin Husayn Xorazmiy va Shayx Hoji Muhammad al-Xabushoniy sayohatlarida qatnashgan, soʻngra Turon va Eron oraligʻida oʻzi sayohat qilgan. Bu sayohatlar natijasida "Miftoh uttolibin" ("Ilm toliblarining kaliti") asarini yozgan (1543). Asarda 16-asr boshlarida Buxoro, Samarqand, Xiva, Marv, Mashhad, Hirot, Niso shaharlari, oʻsha davrdagi tarixiy voqealar, urf-odatlar, yirik shaxslar va boshqa toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud. M. Gʻ. Xazar (Kaspiy) dengizining sharqidagi eng yirik port — Manqishloq bandargohiga ham tez-tez borib turgan. Bu portga Kavkaz va Sharqiy Yevropa mamlakatlaridan savdogarlar kelib turgan. M. Gʻ. asarini 19-asrda Oga-hiy fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Hasanov H., Sayyoh olimlar, T., 1981.

 

Turkum:Buxoro xonligi tarixchilari
Turkum:Sayyohlar

Turkum:Geograflar
Turkum:XVI asr geograflari
Mahmud hakim yayfoniy

Mahmud hakim yayfoniy (1850—1930) – tarixchi, tabib, adib. Unga qoʻqonlik tabib Boqiyxon ustozlik qilgan. Hakimiy taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. „Devoni Hakimiy“ nomli gʻazallar devoni, „Tariq ul-iloj“ („Davolash usuli“), „Abu Ali ibn Sino qissasi“, „Maʼdan ul-adviya“ („Doridarmonlar manbai“), „Qonun ul-iloj“ („Davolash qonuni“), „Mujarraboti Mahmudiy“ („Mahmud tajribalari“), „Xullas uttavorix“ („Tarixlar sarasi“) kabi asarlar muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Tugʻilgan joyi: Fargʻona viloyati Oʻzbekiston tumani Pastkiqoʻriq qishlogʻi
Joʻra Mahmudov (rejissyor)

Joʻra Mahmudov (1942-yil 4-yanvar, Toshkent - 2022-yil 23-yanvar) — rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1992). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1971). 1971—1975-yillar Oʻsh, 1975—1978-yillar Samarqand, 1983—1994-yillar Sirdaryo teatrlarida bosh rejissyor, 1978—1983-yillar televideniyeda, 1997— 2002-yillar Yosh tomoshabinlar teatrida rejissyor, 1994—1997-yillar Madaniyat ishlari vazirligida yetakchi mutaxassis boʻlib ishlagan. Sahnalashtirgan spektakllari: "Ona" (K. Chapek), "Qiyomat qarz" (Oʻ. Umarbekov). "Insonlikka nomzod" (M. Karimov), "Ogʻriqtishlar" (A. Qahhor), "Soxta oqsuyak" (J. Molyer), "Qayerdasan, jon bolam" (M. Boboyev), "Qirol Lir" (U. Shekspir) va boshqalar Mahmudov har bir spektaklni badiiy-gʻoyaviy yuksakligi, taʼsir kuchini oshirishda tasviriy musiqiy, texnik vositalardan unumli foydalangan. Mahmudovning "Adolat kuni", "Ovsinlar", „Sohibjamol“, "Sadoqat" kabi sahna asarlari. "Osmondan tanga yoqqan kun", "Tomchi", "Alpomish", "Ikkivoy va Beshvoy" kabi kichik tomoshabinlarga bagʻishlangan ertak-pyesalari ham bor"Mahmudov Joʻra" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1942-yilda tugʻilganlar
Turkum:4-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:2022-yilda vafot etganlar
Turkum:23-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Mahtumquli Mahmudov

Mahmudov Mahtumquli Xudoyberdiyevich (1969.29.7, Angor tumani) — kurashchi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi, „Oʻzbekiston iftixori“ (2000). 10 yoshidan kurash bilan shugʻullanadi. Mahmudov Toshkent avtomobil yoʻllar institutini tugatgan (1992). At-Termiziy xotirasiga bagʻishlangan xalqaro musobaqalarning bir necha bor gʻolibi (1995, 1997, 1999). 73 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (2000, Samarqand), jahon chempionati bronza medali sovrindori (1999, Toshkent), jahon chempioni (2000, Antaliya)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston kurashchilari‎
Mirhalil Mahmudov

Mirhalil Mahmudov (1947-yil 2-yanvar, Toshkent, OʻzSSR) — oʻzbek kompozitori, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000).

 Hayoti 

Mirhalil Mahmudov 1947-yil 2-yanvarda Toshkent shahri Yunusobod tumanida tavallud topgan. 1971-yilda Toshkent konservatoriyasini tugatgan. U 1974–1978-yillarda Oʻzbek davlat filarmoniyasi ijodiy jamoalari rahbari sifatida, 1983-yildan Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida oʻqituvchi sifatida faoliyat yuritgan. 2000-yilga kelib dotsentlik unvoniga erishgan.

Simfonik asarlaridan 3 ta simfoniya (birinchisi „Navo“), skripka va simfonik orkestr uchun konsert, kamer orkestri uchun syuita, „D. Shostakovich xotirasiga“ poema, „Muhammas va ufor“ I-III; shuningdek, „Toshkent zamini“ kantatasi (Erkin Vohidov), „Ona madhi“ poemasi, „Vatan shahnozi“, „Ona Oʻzbekiston“, „Elga bahor keldi“ va boshqa qasidalar, „Toshkent sadosi“ oratoriyasi, „Sindirilgan koʻza“ (S. Jamol), „Davlat bolalari“ (Rixsivoy Muhammadjonov), „Toʻylar muborak“ (Oʻtkir Hoshimov) kabi musiqali drama va komediyalariga, 50 dan ortiq kinofilmlar („Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Oʻtgan kunlar“, „Chimildiq“, „Bulbul“, „Jaloliddin Manguberdi“ va boshqalar)ga musiqa bastalagan. Mirhalil Mahmudovning sara asarlari badiiy barkamolligi, milliy yorqinligi bilan ajralib turadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Mukofotlari 

 2000-yil — Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi.

 

 

Turkum:Bastakorlar
Obidjon Maxmudov

Obidjon Abduxoliqovich Maxmudov, Obid chatoq (1871, Margʻilon — 1936.21.11) — Turkistondagi jadidchilik harakati vakili, yirik sarmoyador, noshir va jamoat arbobi. M. Qoʻqonga koʻchib kelib, madrasa taʼlimini oldi. taxminan 1898-yilda Cheleken yarim orol (Kaspiy dengizi)ga borib, turli ishlar bilan mashgʻul boʻldi. Sherikchilikka olgan yeridan neft chikib, boyib ketadi.

Sankt-Peterburg untining togʻkon muhandisligi fakultetini tugatgan. Qoʻqonga qaytgach, togʻ-kon sanoati bilan shugʻullanib, Fargʻona vodiysida bir necha neft konlarini ochishda ishtirok etgan. Shoʻrsuvdagi oltingugurt konini sotib olgan. Fargona vodiysidagi jadidchilik harakatida qatnashgan va ularni moddiy jihatdan taʼminlab turgan. Qoʻqonda bosmaxona tashkil qilgan (1914). „Sadoi Fargʻona“ (1914), „Tirik soʻz“ (1917) va rus tilida chiqqan „Ferganskoye exo“ (1914) gaz.larining muharriri va noshiri. M. matbu-otda dolzarb maqolalar bilan chiqib, Turkiston xalqini maʼrifatli boʻlishga chaqirgan, uni ozodlik uchun kurashga daʼvat etgan.

Qoʻqon shahri Dumasi raisi oʻrinbosari (1917). Turkiston Muxtoriyati hukumatining oziq-ovqat vaziri (1917—1918). Muxtoriyat tugatilgach, Moskvaga borib, RSFSR Millatlar ishlari xalq komissarligi qoshidagi Turkiston vakolatxonasida matbuot boʻlimi mudiri va boshqa lavozimlarda ishlagan (1919—1921). Toshkentga qaytgandan soʻng, dastlab Turkiston MIQ da ishlagan (1921), soʻng Fargʻona vodiysiga borib, „Milliy ittihod“ tashkilotining boʻlimini tuzgan va sovetlarga qarshi faoliyat olib borgan. Sovet rejimi tomonidan bir necha marta qamoqqa olingan. Ogʻir xastalikdan vafot etgan.

 
 Unutilmas siymolar. Jadidchilik harakatining namoyandalari, T., 1999; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917—1924-yil), T., 2002.

Qahramon Rajabov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:12-mayda tugʻilganlar
Turkum:1871-yilda tugʻilganlar
Turkum:Margʻilonda tugʻilganlar
Turkum:1936-yilda vafot etganlar
Turkum:21-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Turkiston Muxtoriyati Muvaqqat hukumati a’zolari
Turkum:Oʻzbekiston faollari
Turkum:Oʻzbekiston huquqshunoslari
Ravshan Mahmudov

Ravshan Mahmudov (1925, Samarqand tumani – 1943) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Markaziy front 61-armiyaning 415-oʻqchi diviziyasi oʻqchisi. 1943-yil 27-sentabrda Chernigov viloyatining Repki rayonidagi Zmei xutori yaqinida birinchilardan boʻlib Dnepr daryosini kechib oʻtgan, jangchilarni 3-marta hujumga boshlagan, oʻng sohildagi platsdarmni saqlab qolish uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan. 1944-yil 15-yanvarda Qahramon (vafotidan soʻng) unvoniga sazovor boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilUkaz Prezidiuma Verxovnogo Soveta SSSR „O prisvoenii zvaniya Geroya Sovetskogo Soyuza generalam, ofitserskomu, serjantskomu i ryadovomu sostavu Krasnoy Armii“ ot 15 yanvarya 1944 goda // Vedomosti Verxovnogo Soveta Soyuza Sovetskix Sotsialisticheskix Respublik : gazeta. – 1944. – 23 yanvarya (№ 4 (264)). – S. 1..
 Biografiyasi 
Ravshan (Roʻjan) Mahmudov 1925-yilda Siyob qishlogʻida (hozirgi Oʻzbekistonning Samarqand viloyati hududi) dehqon oilasida dunyoga kelgan. Millati – oʻzbek. Maktab taʼlimini tamomlamasdan, kolxozda ishlashni boshlagan. 1943-yil fevral oyida Ravshan Mahmudov Ishchilar va Dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirilib, ikkinchi jahon urushi frontiga joʻnatilgan. Mahmudov markaziy frontda jang qilgan, 61-armiyaning 415-oʻqchi diviziyasi oʻqchisi boʻlgan. R.Mahmudov Dnepr jangidagi ishtiroki bilan ajralib turgan.

1943-yilning sentabr oyida Mahmudov Ukraina SSRning Chernigov viloyati, Repki tumani, Zmei qishlogʻi yaqinida Dneprning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan koʻprigini egallash va ushlab turish boʻyicha janglarda faol ishtirok etdi. U shaxsan oʻnta nemis qarshi hujumlarini qaytarishda qatnashgan va jangning muhim daqiqalarida oʻz safdoshlarini uch marta hujumga boshlagan. Toʻrt oylik operatsiya natijasida Ukrainaning chap qirgʻogʻi Qizil Armiya tomonidan nemis qoʻshinlaridan deyarli butunlay ozod qilindi. 1943-yil 27-sentyabrdagi hujumlardan birida Ravshan Mahmudov vafot etdi. U Repki tumanidagi Mysi qishlogʻidagi ommaviy qabrga dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga jangovar vazifalarni namunali bajarganliklari uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan nemis bosqinchilariga qarshi kurash, frontidagi qoʻmondonlik va bir vaqtning oʻzida koʻrsatgan jasorati va qahramonligi" uchun Qizil Armiya askari Ravshan Mahmudov vafotidan soʻng Sovet Ittifoqi Qahramoni yuksak unvoni bilan taqdirlandi. Shuningdek, unga vafotidan keyin Lenin ordeni berilgan.
 Xotirasi 
Samarqand shahridagi koʻchaga Ravshan Mahmudov nomi berilgan.
 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:27-sentabrda vafot etganlar
Saidahmad Mahmudov

Mahmudov Saidahmad (1909-yil 12-mart Qoʻqon — 1998-yil 2-sentabr, naqqosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Oʻzbekiston Badiiyot akademiyasi faxriy aʼzosi (1997). Naqqoshlikni otasi usta Saidmahmud Norkoʻziyevdan oʻrgangan. 1928-yildan "Quyosh" artelida naqqosh. Otasi bilan jamoat binolari (choyxona va klublar)ni bezashda ishtirok etgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1943). Navoiy teatri binosidagi Fargʻona zalini bezashda ishtirok etgani (1946—47) dan soʻng mustaqil usta sifatida faoliyat boshladi. Mahmudov Fargʻona vodiysiga xos naqqoshlik maktabi anʼanalarining rivojlanishi va boyitilishiga katta hissa qoʻshdi, uning ijodiga bezakning meʼmoriy shakl bilan, ranglarning oʻzaro uygʻunligi, naqsh mujassamoti yechimining puxtaligi xos. Mahmudov Oʻzbekiston, Tojikiston, Qirgʻizistonda koʻplab madaniyat saroylari, klub, mehmonxona, choyxonalarni bezadi: Qoʻqondagi "Baxt uyi", "Ustoz", "Guldasta" choyxonalari, Fargʻonadagi "Paxtakor" kzining klub, choyxona va mehmonxonasi, Oʻzbekiston tumanidagi avtovokzal, Qoʻqon moy-yogʻ kombinatining choyxona va profilaktoriysi, Toshkentdagi "Fargʻona" choyxonasi va boshqa Qoʻqondagi Xudo-yorxon saroyi (hozirgi shahar oʻlkashunoslik muzeyi) zallarini taʼmirlashda ustaning mahorati namoyon boʻldi. 1963-yildan Qoʻqon shahri oʻquvchilar saroyidagi naqqoshlik toʻgaragida, keyinchalik "ustoz — shogird" usulida koʻplab shogirdlar tayyorladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Qoʻqonda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Temur Mahmudov

Temur Ahmad oʻgʻli Mahmudov (1943-yil 18-yanvar, Toshkent) — sozanda (chang), bastakor, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Mulla Toʻychi Hofizniyat nevarasi. 1969-yil Toshkent konservatoriyasini tugatgan. Chang ijrochiligi sirlarini F. Sodiqov va A. Odilovlardan oʻrgangan. Muqimiy teatri musiqa rahbari (1963—1971), Oʻzteleradiokompaniyasida "Maqom" ansambli sozandasi (1973-yildan), musiqa rahbari (1976—2002). Badiiy jamoalar direksiyasi rahbari oʻrinbosari (2002-yildan). Ayni paytda Mahmudov Uygʻur nomidagi Toshkent sanʼat institutida (1982—1992) va Hamza nomidagi Toshkent musiqa kollejida (1992-yildan) oʻqituvchi. Yakkasoz va joʻrnavoz sozanda sifatida tanilgan. Zarblari nozik va mayin. Repertuaridan Shashmaqom cholgʻu va ashula turkumlari, Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari, xalq va mumtoz cholgʻu kuylari ("Fargʻonacha rez", "Rohat", "Gulbahor", "Tanavor" va boshqalar), oʻzbek bastakorlari asarlari ("Oʻzbek valsi", "Gulnor" F. Sodiqov; "Orzudili" M. Mirzayev va boshqalar) oʻrin olgan. Bastakor sifatida bir nechta qoʻshiq ("Oʻzbekistonim mening", "Koʻngil", "Vatan" va boshqalar)lar va dramatik spektakllar ("Nodirabegim", "Figʻon", Oʻzbek milliy akademik drama teatri; "Qora kamar", "Paranji sirlari", A. Hidoyatov nomidagi drama teatri) uchun musiqalar yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1943-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Bastakorlar
Oʻrxon Maxmudov

Oʻrxon Sirojiddinovich Maxmudov (1927.16.9, Toshkent) — infeksionist-pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), tibbiyot fanlari doktori (1966), professor (1968). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1948), Qashqadaryo viloyati Gʻuzor tuman kasalxonasida ordinator va bosh vrach (1948—51), xdrbiy vrach (1951—56), Toshkent tibbiyot akademiyasi bolalar infeksion kasalliklari kafedrasining klinik ordinatori (1956—57), assistenti (1957—63), dotsenti (1963—67), professor (1968), mudiri (1969-72), ayni vaqtda ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1968—71), rektori (1984—87). 1972-yildan Oʻrta Osiyo (hozirgi Toshkent) Tibbiyot pediatriya institutining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori, bolalar infeksion kasalliklari kafedrasi mudiri. Oʻzbekiston Pediatriya ilmiy tadqiqot instituta direktori (1976—83; 1990—97), Pediatriya ilmiy tadqiqot instituta bolalar ichak infeksiyasi boʻlimi rahbari (1997-yildan). UzR Sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari (1983). Asosiy ilmiy ishlari bolalarda uchraydigan infeksion kasalliklar, ularning davosi va oldini olishga oid. M. Oʻzbekistonning issiq iqlimida bolalarda uchraydigan ich terlama (qorin tifi) va paratif kasalliklarining alohida belgilarini oʻrganib, amaliyotga regidratsiya terapiyasining ratsional sxemasini tatbiq etdi. Idarajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2002). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1996).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oliya Mahmudova

Oliya Teshayevna Mahmudova (1939-yil 30-sentyabr, Buxoro) – Oʻzbekiston Respublikasi Xalq oʻqituvchisi (2002). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Jondor tumanidagi 3-maktabda matematika va chizmachilik fani oʻqituvchisi. Mahmudova darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida, texnika vositalaridan unumli foydalangan holda oʻtadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1939-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Mahmudtogʻ

Mahmudtogʻ — Samarqand viloyatidagi togʻ. Zirabuloq togʻlari tarkibiga kiradi. Uz. 10 km, eni 4 km. Eng baland joyi 962 m. Janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Yon bagʻirlari keskin koʻtarilgan. Suvayirgʻich qismi yassiroq, kam parchalangan. Togʻlar asosini yuqori paleozoy davrining metamorflashgan ohaktosh, slanets va intruziv granitlari tashkil etadi. Yon bagʻirlari kuchli parchalangan, ayniksa, slanets va ohaktoshlar kuchli nurashi natijasida quruq soylar paydo boʻlgan. Oddiy boʻz tuproklarda efemerlardan kattabosh, yettiboʻgʻin, rang, qoʻngarbosh, shuningdek, kaklikoʻt, mayda tikanli bodom va boshqa oʻsadi. Mahmudtogʻdan yaylov sifatida foydalaniladi (mahsuldorligi gektarga 1—2 s).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Mahram

Mahram (arab. — qarindosh) — shariatda oʻzaro nikoh man etilgan va eng yaqin qarindoshlik aloqasida boʻlgan erkak yoki ayol. Shaxsning eri yoki xotini, asosan, Mahram (tan Mahram) hisoblangan. Ayol kishi yuzi ochiq holda koʻrinishi mumkin boʻlgan yaqin erkak qarindoshlar shariatga koʻra, ayolning eri (tan M), otasi, oʻgʻillari, aka-uka, amaki, buva, togʻa, qaynatasi. Mahram, undan yiroq erkak qarindoshlar va yot erkaklar nomaxram hisoblanadi. Odatda, ayol kishi Mahramdan yuzini berkitmagan, ammo nikohdagi ayol erining boshqa qarindoshlaridan (qaynata qaynana va erining ruxsati bilan) qochmasligi mumkin hisoblangan. Er yoki xotin ajrashib ketsa yoki ulardan biri oʻlsa, oʻsha vaqtdan eʼtiboran ular bir-biriga nomahram hisoblangan. Ayol kishi oʻlsa uni qabrga nomaxram kishilar qoʻya olmay, balki oʻgʻil yo aka-uka, togʻa yoki marhum tiriklik vaqtida vasiyat qilingan kishi (goʻri Mahram) qoʻygan.

Mahramlik bilan bogʻliq boʻlgan koʻpgina rasmrusum va qoidalar hozirda yoʻqolib ketgan. Shuningdek, "Mahram" sirdosh, sidqidildan xizmat qiluvchi xizmatkor maʼnolarida ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahsulot

Mahsulot — iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, ilmiy tadqiqot natijalari va tajriba-konstruktorlik ishlanmalari, informatsion M.lar, adabiyot va sanʼat asarlari — intellektual M.lar yaratiladi.

Xizmat koʻrsatish sohasida yaratiladigan va moddiy koʻrinishga ega boʻlmagan M.ahsulotlarlar, odatda, moddiy-ashyo shakliga ega boʻlmaydi. Oʻziga xos xususiyati shundaki, uning foydali samarasini xizmatni yaratish, koʻrsatish jarayonlaridan ajratib boʻlmaydi. Masalan, vrachlar, oʻqituvchilar xizmati M. oraliq va pirovard M.larga boʻlinadi. Oraliq M. — ishlab chikaruvchilardan ishlab chiqaruvchilarga sotiladigan M. boʻlib, ishlab chiqarishning keyingi bosqichlarida foydalanilishi bilan lirovard M.dan farq qiladi. Mamlakatda bir yil davomida ishlab chiqarilgan va yalpi qiymati bozor narxlarida hisoblanganjami milliy iqtisodiyetning pirovard M.i yalpi ichki mahsulot (YAIM) ni tashkil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahsulot sifati

Mahsulot sifati - mahsulot xususiyatlari majmui, uning jamiyat va shaxs ehtiyojlarini qondirish darajasi bilan belgilanadi. Mahsulot sifatini yaxshilash ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va tovar raqobatbardoshligini taʼminlashning muhim sharti (yana q. Tovar sifati).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil