Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Poʻlat Saidqosimov

Poʻlat Saidqosimov (1931.8.10, – Toshkent – 2019.18.1) – O‘zbekiston SSR xalq artisti (1979). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1954). 1954— 57 yillar H.Olimjon nomidagi Samarqand teatrida, 1957-yildan Hamza (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama) teatrida aktyor. Keng koʻlamli, turli yechimdagi, psixologik murakkab rollarga moyillik, inson maʼnaviy dunyosini chuqur taxlil qilish S. isteʼdodiga xos boʻlib, obrazlari sodda va tabiiyligi, mukammal sahna nutqi, aktyorlik ifoda vositalarining loʻndaligi bilan ajralib turadi. „Xolisxon“dagi Rustam S.ning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Poʻlat (O. Yoqubov, „Yurak yonmogʻi kerak“), Abdullatif („Mirzo Ulugʻbek“), Ilyos (Ch. Aytmatov, „Sarvqomat dilbarim“), Edgar (U. Shekspir „Qirol Lir“), Karimjon (A.Qahhor, „Ayajonlarim“), Salimboyvachcha (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Avrangzeb (Uygʻun, „Zebunniso“), Sobirov (I. Sulton, „Imon“), Sagʻdiyev (O. Abdullin, „Un uchinchi rais“), Zargarov (A. Muxtor, „Saxro tor“), Bobo (U. Azim, „Bir kadam yoʻl“) kabilar teatrda yaratgan eng yaxshi rollaridir. Kinoda Mahkam („Muhabbat mojarosi“), Beruniy („Abu Rayhon Beruniy“), Zavqiy („Olovli yoʻllar“), Gʻafurov („Ilondan saqlan“), Ilyos ota („Tong otguncha“) va boshqa; telefilmda Otaqoʻzi („Diyonat“), Mirzakarimboy („Qutlugʻ qon“), Muhammad chatoq („Girdob“), Cherkashin („Ichkuyov“), Toʻgʻonbek („Alisher Navoiy“), Abdullatif („Ulugʻbek xazinasi“) kabi bir qancha rollarni ijro etgan. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan. Poʻlat Saidqosimov suratga tushgan eng su’nngi film bu Rixsiboy Muhammadjonovning „Qor yogʻmoqda oppoq qor“ filmi hisoblanadi.

2019-yil 18-yanvar kuni 88 yoshda vafot etdi. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Obidjon Sayburhonov

Obidjon Sayburhonov (1949.6, Andijon) — Oʻzbekiston xalq artisti (1991). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Andijon teatrida aktyor. Buri Bahodir ("Mehribonlar"), Dehqonboy ("Oshiq Gʻarib va Shohsanam"), Sodiq ("Kampirga sovchi keldi"), Jeroniy ("Zoʻraki tabib"), Aziz ("Duel"), Grey ("Richard III"), Bobur ("Bobur"), Suvonqul ("Momo yer"), Qodirqul ("Boy ila xizmatchi"), Edgar ("Qirol Lir"), Sultonali ("Mehrobdan chayon"), Krraxoʻja ("Nodira"), Qori ("Tobutdan tovush") kabi rollari bilan tanilgan. Sayburhonov obrazlari ifoda vositalarining anikligi, xayotiyligi, qahramonlari kuchli va salobatliligi bilan ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Saydo

Saydo — Livanning gʻarbiy qismidagi shahar. Janubiy Livan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 240 ming kishidan ziyod (1990y.lar urtalari). Urta dengiz sohilidagi port (chetga neft chiqariladi). Saudiya Arabistonidan keladigan neft quvurining soʻnggi punkti. Neftni qayta ishlash, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Dengizdan baliq ovlanadi.

Mil.av. S. oʻrnida finikiyaliklarning Sidon shahar-davlati boʻlgan. Shahar 637 yilda arablar qoʻl ostiga oʻtgan. 1517—1918-yillarda Usmonli turklar saltanati tarkibida boʻlgan. 12—17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklardan kasr, Jome ulKabir mayejidi va boshqa saqlangan. Arxeologiya muzeyi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Finikiya shaharlari
Tursunoy Tuychiyevna Saydazimova

Tursunoy Tuychiyevna Saydazimova (1954.11.5, Angren) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq uqituvchisi (1995). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1976). 1976-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 10maktabda geografiya, 1979-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi texnikumida biologiya, 1982-yildan Zangiota tumanidagi 8, 45-maktablarda geografiya va biologiya oʻqituvchisi. Maktabda "Oʻlkashunoslik" muzeyini ochgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ubaydulla Saydaliyev

Ubaydulla Asqarovich Saydaliyev (1950.18.4, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1974). 1972-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri)da rassom, bosh rassom. S. ijodida shartli, ramziy usullardan foydalanib spektakllar ruhini ochib berishga xizmat qiladigan sahna bezaklari yaratadi: "Maysaraning ishi" (Hamza), "Istehkom" (I. Sulton), "Shoshma, quyosh" (Oʻ. Umarbekov), "Kuyov" (S. Ahmad), "Oq kema" (Ch. Aytmatov) va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Fazilat Saydaliyeva

Fazilat Sharipovna Saydaliyeva (1917.2.9, Olmaota) – kashtadoʻz, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). „Oʻzbekiston rassomi“ artelida nusxa koʻchiruvchi (30-yillar), „Oʻzpromsovet“ga qarashli tajriba laboratoriyasida kashtachirassom (1945—48). S. tasviriy sanʼatning rang-tasvir, grafika, teatr dekoratsiyasi janrlarida ijod qildi, ayniqsa, badiiy kashtachilik rivojiga salmoqli hissa qoʻshdi; u tikkan palak, doʻppi, namoyonlarida kashtadoʻzning oʻziga xos uslubi koʻzga tashlanadi. „Alisher Navoiy“ (1945) portreti chevarga katta shuhrat keltirdi; „Oybek“, „S. Ayniy“, „Gʻ. Gʻulom“, „S. Eshontoʻrayeva“ – hammasi 50y.lar; „Bobur“ (1974), „Avtoportret“ (1985) kabi portretlar bilan bir katorda mavzuli namoyonlar („Oʻzbekiston boyligi“, 1958 va boshqalar) ham yaratdi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977). „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Sayyodiy

Sayyodiy, Sayyodiy oʻgʻli, Sayyodiy oʻgʻli Harobiy (taxalluslari; ismi Sayyid Muhammad; XVII asrning ikkinchi yarmi, Balx yaqinidagi Xayrobod qishlogʻi) – shoir.

 Hayoti 
Ovchi (sayyod) oilasida tugʻilgan, oʻzi ham shu kasb bilan shugʻullangan. Shoirning ayrim sheʼrlari hamda „Tohir va Zuhra“ dostonigina yetib kelgan. Dostonda xalq ogʻzaki ijodida keng tarqalgan syujet yozma adabiyot anʼanalari asosida bayon qilingan. Unda haqiqiy muhabbat va insoniylik kuylangan, zoʻrlik va adolatsizlik qoralangan. Dostonga 50 dan ortiq gʻazal shaklidagi sheʼriy parchalar kiritilgan. Doston asosida Sobir Abdulla tomonidan „Tohir va Zuhra“ musiqali dramasi (1938) va keyinchalik Nabi Gʻaniyev tomonidan shu nomli kinofilm (1950) yaratilgan.

 Asarlari 
 Tohir va Zuhra, T., 1960.

 

 
 Nishonboyeva T., Poema Sayyadi „Taxir i Zuxra“, T., 1965.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Sayyodxon va Hamro

Sayyodxon va Hamro — oʻzbek, turkman, ozarbayjon va qoraqalpoq xalqlari orasida keng tarqalgan ishqiy-romantik doston. Uning bir necha varianti Xorazm baxshilaridan yozib olingan. 19-asrning 2-yarmi — 20-asrning boshlarida qoʻlyozma va litografik nashrlari tarqalgan. Dostonda Ozarbayjon hukmdorining oʻgʻli Hamro bilan Qizilolma yurtining malikasi Sayyodxon orasidagi sevgi sarguzashtlari hikoya qilingan. Asarda sevgi, sadoqat tuygʻulari, toʻgʻrilik, rostgoʻylik, vafo kabi hislatlar ulugʻlangan. Toshkentda (1914, arab yozuvida), Turkmanistonda (1960) bosilgan. Doston 1964-yilda oʻzbek tilida nashr etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayyor syujetlar nazariyasi

Sayyor syujetlar nazariyasi, migratsion nazariya — xalq ogʻzaki poetik ijodidagi nazariya. Oʻzlashtirish nazariyasi deb ham yuritiladi. 1859-yilda nemis faylasufi, Gyottingen universitetining professor T. Benfey (1809—1881) asos solgan. Rossiyadagi tarafdorlari: A. N. Pipin (18331904), V.F. Stasov (1824—1906) va boshqa Sayyor syujetlar nazariyasin. turli xalqlar folkloridagi syujet, motiv, uslub va obrazlardagi oʻxshashliklarni ogʻzaki va kitobiy yoʻl bilan bir yoki bir necha manbadan tarqalgani bilan izohlab, ularni bir xalqdan ikkinchi xalqning shunchaki oʻzlashtirishi deb, bir yoklama talqin qilgan. Bu nazariya tarafdorlari Yevropa va boshqa xalqlar ertaklarining hind ertaklariga oʻxshashligiga tayanib, ularning asosida "Gipopadesha" va "Panchatantra" nomli qad. hind toʻplamlari yotadi, degan xulosaga kelganlar. Aniq faktlarga asoslanish, folklor asarlarining tarqalish arealini oʻrganish, syujet va motivlarning har bir xalq tomonidan qayta ishlanishini qayd etish, xalqlar oʻrtasida oʻzaro madaniy aloqalarning mavjudligini taʼkidlash Sayyor syujetlar nazariyasin.ning yutuklari boʻlgan. Ammo har bir xalq ijodidagi folklor asarlarining faqat boshqa, nisbatan qadimiyroq xalqlar poetik ijodining taʼsiri, deb koʻrsatish mazkur xalqlarning milliy yutuklarini, ijod qobiliyatini inkor qiladi. Bu kamchilikni Antropologik maktab tarafdorlari maʼlum darajada tuzatdilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayyor teatr

Sayyor teatr — oʻzining doimiy sahnasiga ega boʻlmagan, turli joylarga koʻchib yurib spektakllar koʻrsatadigan teatr. Koʻp mamlakatlarda xalq, teatrlari (mimlar, gistrionlar, skomoroxlar, jumladan, masharabozlar, qiziqchilar va boshqalar) sayyor boʻlgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlari Yevropa va Amerika mamlakatlarida Sayyor teatrlar professional tomosha sanʼatining alohida shakli sifatida keng tarqalgan. 30-yillarda St. ishchiyoshlar teatri, kolxoz — s-z teatrlari misolida rivojlandi. Ikkinchi jahon urushi yillarida Sayyor teatrlar (front teatrlari) qismlarda madaniy xizmat koʻrsatgan.

1918-yil Fargʻonada Hamza boshchiligida tashkil qilinib, 1919-yil Oʻlka siyosiy sayyor truppasiga aylantirilgan teatr ham St. edi. U "Qizil Sharq" agitpoyezdi tarkibida Toshkent, Samarqand, Andijon, Namangan, Fargʻona, Qarshi, Chorjoʻy, Ashxobod va boshqa shaharlarda tomoshalar koʻrsatish bilan birga madaniymaʼrifiy,. targʻibot va tashviqot ishlarini ham olib borgan. 60y.larga kelib Sayyor teatrlar faoliyati toʻxtatildi, ularning ayrimlari viloyat teatrlariga aylantirildi, baʼzilari davlat teatrlariga qoʻshilib ketdi. Sayyor teatrlar faoliyatining hamma bosqichlarida katta siyosiy va madaniy-maʼrifiy rol oʻynagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saiyoralararo avtomatik stansiya

Sayyoralararo avtomatik stansiya — sayyoralararo kosmik fazoni, Oy hamda sayyoralarni tadqiq etish va osmon jismlariga ilmiy apparatlarni olib chiqish uchun moʻljallangan kosmik uchish apparati. Apparat bortiga turli ilmiy asboblar oʻrnatiladi. Ularning oʻlchash natijalari radiosistemalar yordamida Yerga uzatiladi. Osmon jismlari sirtlari tasvirini Yerda qabul qilish uchun televizion sistemadan foydalaniladi. Saiyoralararo avtomatik stansiyas. bortidagi asboblar energiyani quyosh batareyasidan oladi. Baʼzi Saiyoralararo avtomatik stansiyaslarda qoʻnish apparatlari bor. Bu apparatlar yordamida ular boshqa sayyoralar sirtiga ("Venera3" — "Venera7", "Viking1" va 2") yoki parvozdan qaytgach, Yerga ("Zond5" — "Zond7") yumshoq koʻna olgan.

1972-yil AQSH gigant sayyoralar va ularning yoʻldoshlarini tadqiq etish maqsadida yangi ilmiy tadqiqot dasturini ishlab chiqdi. Bu dastur boʻyicha 1972-yilda uchirilgan "Pioner10" st-yasi Yupiter sayyorasi yaqinidagi asteroidlar mintaqalarini birinchi marta uchib oʻtib(Yupiterni tadqiq qilgan) va 3kosmik tezlik bilan Quyosh sistemasi chegarasidan chiqib ketgan (1987). 1973-yilda uchirilgan "Pioner11" st-yasi Saturn sayyorasidan uchib oʻtib, Quyosh sistemasi chegarasidan chiqib ketgan (1993).

Saiyoralararo avtomatik stansiyas. yordamida Venera sayyorasi va kosmik fazo oʻrganildi ("Venera"), Mars tadqiq qilindi ("Viking"), Yupiter, Saturn hamda ularning yoʻldoshlari tekshirildi ("Voyajer"), kosmik fazoni oʻrganish va uzoq kosmik masofalarga parvoz qilish texnikasi takomillashtirildi. Oyning teskari tomoni suratga olindi hamda Yer — Mars orasidagi kosmik fazo oʻrganildi ("Zond"), Oy tadqiq qilindi va unga apparatlar qoʻndirildi hamda Yerga Oy tuprogʻi keltirildi (Luna), Venera, Mars, Merkuriy sayyoralari va kosmik fazo tadqiq qilindi ("Mariner"), Mars va kosmik fazo oʻrganildi, Mars atmosferasi, sirtqi qatlamining temperaturasi, suv bugʻi oʻrganildi, suratlari olindi ("Mars") va unga yumshoq qoʻndirildi. Oy sirtining relyefi haqida teletasvirlar Yerga uzatildi va unga avtomatik stansiya yumshoq qoʻndirildi ("Reynjer"), Oy tuprogining kimyoviy tarkibi oʻrganildi ("Serveyer"). Amerikaning 2004-yil 4 yanvarda Marsga tushirilgan Marsda harakatlanuvchi "Spirit" ("Spirit") Saiyoralararo avtomatik stansiyas.si 200 dan ortiq rangli suratlarini Yerga uzatdi, Marsdagi jinslarni tahlil qiladi (yana qarang Sayyoralar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayyoralarning yoʻldoshlari

Sayyoralarning yoʻldoshlari — sayyoralarning tortish kuchi taʼsirida ularning atrofida aylanuvchi kosmik jismlar. Yerning 1 ta (Oy), Marsning 2 ta, Yupiterning 16 ta, Saturnning 17 ta, Urannit 15 ta, Neptunning 2 ta va Plutonning 1 ta yoʻldoshi bor. Merkuriy, Veneraning yoʻldoshlari topilmagan. Sayyoralarning yoʻldoshlari kashf etilish vaqtiga qarab ular rim rakamlari bilan belgilangan. Yupiterning eng yirik va yorugʻ yoʻldoshlari Io, Yevropa, Ganimed, Kallistolar 1610-yil Galiley tomonidan kashf etilgan.

Sayyoralarning yoʻldoshlari, asosan, ellipsga yaqin orbitalar boʻylab toʻgʻri yoʻnalishda, yaʼni sayyoraning Quyosh atrofida aylanish yoʻnalishida (ekliptikaning shimoliy qutbidan qaraganda soat strelkasiga qaramaqarshi) harakatlanadi. Uranning yoʻldoshlari, Yupiterning VIII, IX, XI, XII yoʻldoshlari, Saturnning IX, Neptunning I yoʻldoshi teskari harakatlanadi.

Sayyoralarning yoʻldoshlari sayyoraning orbital harakatiga kuchsiz boʻlsada taʼsir koʻrsatadi, natijada uning trayektoriyasida juda kam miqdorda chetlanishlar kuzatiladi. Bu chetlanishlarning qiymati Sayyoralarning yoʻldoshlari massasini hisoblashga imkon beradi. Sayyoralarning yoʻldoshlarining eng kattalari Saturnning Titan, Yupiterning Ganimed, Kallisto yoʻldoshlari boʻlib, ularning har biri massasiga koʻra, Oydan katta, diametri boʻyicha esa undan salkam 1,5 marta katta. Ulkan Sayyoralarning yoʻldoshlari diametrlarining Yerdan koʻrinish burchagiga qarab, kichiklarining diametrlari esa, oʻz sayyoralari bilan toʻsilganda, toʻsilish vaqtiga koʻra hisoblanadi. Sayyoralarning yoʻldoshlaridan faqat Titan va Tritonda (Neptunning yoʻldoshi) atmosfera borligi aniklangan. Titanning atmosferasi, asosan, metan, ammiak va qisman azotdan tashkil topgan. Katta yoʻldoshlar shar shaklida, Fobos va Deymos (Marsning yoʻldoshlari) kabi kichikroq yoʻldoshlar esa biror geometrik shaklga ega emasligi va ular ulkan tosh qoya shaklidaligi aniqlangan.

Sayyoralarning yoʻldoshlarining tuzilishi va harakatini oʻrganish kosmogoniyada katta ahamiyatga ega.

 Adabiyot 
 Ksanfomaliti L. V., Sputniki vneshnix planet, M., 1987.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayyoh

Sayyoh, Abdurahmon Sayyoh ibn Hoji Muhammad Sodiqov (1879, Toshkent — 1918, Qoʻqon) — maʼrifatparvar, noshir. Arabiston, Turkiya, Hindiston, Afgʻoniston, Yaponiya mamlakatlariga sayohat qilgani uchun oʻziga "Sayyoh" taxallusini olgan. Oʻn yoshida ota-onasi, aka-singlisi bilan Makkaga ketadi, oʻsha yerda oila aʼzolarining barchasidan ayriladi. Keyinchalik Hindistonning Rajpur shahriga kelib, 5—6 y. madrasada tahsil oladi. 1906-yilda zargarlik buyumlari bilan savdo qilib, Pekin (Xitoy)ga boradi. Xitoydan Manjuriya orqali Buxoroga kelmoqchi boʻladi. Ammo Rossiya va Yaponiya oʻrtasida urush borayotgani sababli Yaponiya hukumati uni Mukden shahrida hibsga oladi va PortArtur shahrida saqlaydi. Urush tugagach, Gonkong orqali Hindistonning Kalkutta shahriga yuboriladi. U Bombey shahriga kelib, Rossiya bosh konsuliga murojaat qiladi. Hind, xitoy, arab, fors, turk tillarini bilgani uchun 1907-yil konsulxonaga ishgaolinadi. 1908-yilda Toshkentga qaytib keladi va Turkiston harbiy okrugi shtabida ishlaydi. Shu orada Munavvarqori Abdurashidxonov bilan tanishadi. 1915—18 yillarda "Alisloh" jur.ga muharrirlik qiladi. 1912—13 yillarda noshir va muallif sifatida islom odobaxloqi, muqaddas shaharlar tarixi, shuningdek, kezib chiqqan mamlakatlari haqida koʻplab "Sayohatnomalar" chop ettirgan. Ad: Tarixi izolatal gʻayn anqissayi Zulqarnayn, T., 1913.

Sirojiddin Ahmedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonlik tarjimonlar
Sayyohlar daraxti

Sayyohlar daraxti — strelitziyadoshlar oilasiga mansub daraxt. Boʻyi 10 m gacha, barglari yirik, oʻrta tomirlarigacha boʻlaklarga boʻlingan, tovusning yoyilib turgan patlarini eslatadi. Guli boshoqsimon toʻpgulda oʻrnashgan, qushlar vositasida changlanadi. Mevasi rezavor, bodringga oʻxshaydi. Madagaskar va Reyunon orollarida oʻsadi. Choʻl va saxrolarda sayyoxlar uning soyasida oftobdan saqlanishadi; barg qoʻltigʻida shudring va yomgʻir tomchilaridan hosil boʻladigan suvdan ichib, chanqoklarini qondirishadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Manzarali daraxtlar
Turkum:Afrika bog‘ o‘simliklari
Turkum:Madagaskar florasi
Sayid Muhammadxon

Sayid Muhammadxon (1823—1864) — Xiva xoni (1856—1864). Qoʻngʻirotlar sulolasidan. Muhammad Rahimxon Ining oʻgli, Muhammad Rahimxon IIning otasi. Uning davrida Xivadagi ichki nizolarga barham berilgan, xonlikda tinchlik-osoyishtalik barqaror topgan. Sayid Muhammadxon 1858-yil Xivaga kelgan N. P. Ignatyev missiyasini qabul qilgan. Shu yili 28-avgustda Xivada rus elchixonasi ochilgan. 1863-yil venger sayyoxi G. Vamberi ham Sayid Muhammadxon qabulida boʻlgan. Sayid Muhammadxon davrida Xivadagi Koʻhna ark saroyidagi koʻrinishxona qayta tiklangan va uning shipi, ayvon ustuni xorazmcha naqshlar bilan bezatilgan. 1859-yilda Xivaning Dishan qalʼa qismida, Nurullaboy bogʻida yangi koʻrinishxona qurib bitkazilgan. Ogahiy „Gulshani davlat“ tarixiy asarida Sayid Muhammadxonning xonlik davrini taʼriflagan. Sayid Muhammadxon xonlikni boshqarishda boshqa davlatlar, ayniqsa, Rossiya bilan munosabatlarida oʻzini mustaqil va teng huquqli davlat hukmdori sifatida tutgan. Sayid Muhammadxonning jasadi Xivadagi Sayd Mohi roʻyi jahon (Sayd Mahroʻyjon) maqbarasiga qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Adabiyot 
 Bobojonov P., Atayev A., Xiva tarixiga bir nazar, Urganch, 1977;
 Abdurasulov A., Xiva, T., 1997;
 Xudoyberganov K., Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
Sayido Nasafiy

Sayido Nasafiy (taxallusi; ismi Mirobid) (1637—Nasaf — 1710) — shoir. Buxoro madrasalarida oʻqigan. Toʻquvchilik bilan kun kechirgan. Turdi bilan yaqin doʻst boʻlgan, uning taʼsirida ijodi kamolga yetgan. Dastlab asarlarida ashtarxoniy hukmdorlarni madh etgan, ularga madhiyalar yozgan. Lekin ijtimoiy tengsizlik, adolatsizliklar mohiyatini tushungach, madhiyabozlikdan uzoqlashgan. Asarlarida jabru - zulmga qarshi norozilik asosiy oʻrinni egallagan. "Shahroshub" manzumasida 212 xil kasb-hunar egasi haqida fikr bildirgan, hunar ahlini ulugʻlagan. "Bahoriyot" ("Hayvonotnoma") majoziy munozara asarida, ayrim gʻazallarida oʻz davrining ijtimoiy-siyosiy muhiti tanqid qilingan. Asarlari nafis, sodda tilda yozilgani uchun tez ommalashgan.

 Adabiyot 
 Ravshanov P., Adabiy sahifalar, T., 1985.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Sayil

Sayil — yilning maʼlum fasllarida oʻtkaziladigan sayillar, sayrtomoshalar. S.lar odatda Navroʻz va diniy bayramlar (Roʻza va Qurbon hayitlari)da va yilning qulay paytlarida tashabbuskor kishilar tomonidan tashkil etilgan. S shaharlarda, registon maydonlarida, chorsu va rastalarda, shahar tashqarisidagi sayilgohlarda, shuningdek, qadamjolarda oʻtkazilib, bir ikki hafta davom etgan. Sayilgohlarda oshxona, choyxona, nonvoyxonalar qurilgan, mevacheva, attorlik, baqqollik doʻkonlari ochilgan. Poyga, uloq, koʻpkari, kurash, chavgon musobaqalari, darvoz, hofiz, sozanda, raqqos, masharaboz, qiziqchilarning chiqishlari, ayiq, ilon oʻyinlari, tuya, qoʻchqor, xoʻroz, it urishtirish, mushakbozlik tomoshalari koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston mustaqilligidan soʻng xalq S.lari mazmunan oʻzgarib, koʻproq milliy tus oldi. Umumxalq bayramlari: Mustaqillik kuni, Oʻqituvchilar va murabbiylar kuni, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kunlarida S.lar uyushtirilmoqda. Bahorda oʻtkaziladigan Navroʻz sayli, sumalak sayli, gul sayli, boychechak sayli, chuchmoma sayli, tut sayli, yozning boshida suv sayli, oʻrik sayli, olma sayli, kuz faslida qovun sayli, uzum sayli va boshqa S.lar mavjud. 

 Adabiyot 
 Qoraboye v U., Oʻzbek xalqi bayramlari, T., 2002.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayis

Sayis (arab. — otboqar) — Oʻrta Osiyo xonliklarida harbiy va xoʻjalik ehtiyojlari uchun saqlangan otlarni parvarish qiluvchi shaxs. S.lar bevosita otxonalar yoniga qurilgan maxsus uylar — sayisxonalarda istiqomat qilishgan. S.lar boshligʻi miroxur deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayyid

thumb| Sayid Husayn Ali Xon Barha Mug'allar imperatori Farruxsiyar davrida yetakchi ma'mur bo'lgan.
Sayyid (  ˈsæjjɪd ; Persian: sejˈjed; maʼnosi “janob”, “Rabbiy”, “ustoz”;. Arabcha koʻplik: ; ayollik: ; Persian: sejˈjede) Muhammad paygʻambarning nabiralari Hasan ibn Ali va Husayn ibn Ali orqali nasl-nasabidan chiqqan kishilarning familiyasidir Muhammadning qizi Fotima va uning amakivachchasi va kuyovi Alining (Ali ibn Abu Tolib) oʻgʻillari. 

Ilk islom davrida as-Sayyid unvoni Muhammad paygʻambar (s.a.v.) qabilasi boʻlmish banu Hoshimning barcha aʼzolariga nisbatan qoʻllangan. Ammo keyinchalik bu unvon Hasaniy va Husayniy avlodlariga, birinchi navbatda Fotimiy xalifalariga xos boʻlgan.

 Tarixi 

Turkum:Pages with unreviewed translations
Turkum:Fotima
Turkum:Alilar
Turkum:Muhammadning oilasi
Sayyid Baraka

Sayyid Baraka, Mir Sayyid Baraka (?— 1404) — Amir Temurning piri.

Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, asli Makka shahridan boʻlib, Amir Temur bilan dastlab Termiz shahrida uchrashgan. Makka va Madinaning vaqflarini (Makka va Madina shaharlari islom olamida muqaddas shaharlar deb atalgani sababli islom davlatlari hukmdorlari har yili bu shaharlarga vaqf mablagʻi, yaʼni belgilangan miqdordagi mablagʻni yuborib turishni sharafli burch deb bilganlar) undirish uchun Balxga Amir Husayn huzuriga kelgan. Amir Husayn u talab qilgan mablagʻni berish u yoqsa tursin, hatto Sayyid Barakaga iltifot ham koʻrsatmaydi. U bunday sovuq munosabatdan xafa boʻlib Termizga qarab ketadi va Termiz yaqinida Amir Temur bilan uchrashadi. Amir Temur u talab qilgan mablagʻni ortigʻi bilan beradi. Sayyid Baraka Amir Temurga nogʻora bilan bayroq tortiq qiladi. Amir Temur 1370-yil saltanatni qoʻlga olgach, Andxoʻy (Afgʻoniston) viloyatini barcha qishloqlari bilan Sayyid Barakaga „iqtoʻ“ tarzida inʼom qiladi. Sayyid Baraka Sohibqironning Mozandaron, Dashti qipchoq harbiy yurishlarida unga hamroh boʻlgan, qoʻshinning ruhini koʻtargan. Sayyid Baraka harbiy safarlarga qatnashmagan paytda Samarqand va Andxoʻyda yashagan. 1404-yil qishda Sayyid Baraka ogʻir kasallikdan soʻng vafot etadi. Bu xabarni eshitgan Amir Temur Sayyid Barakaning jasadini Andxoʻyda dafn etishni buyuradi. 1409-yil Shohrux Mirzo Movarounnahr taxtini Xalil Sultondan tortib olgach, Sayyid Barakaning xokini Andxoʻydan Samarqandga keltirib, Amir Temur maqbarasiga dafn ettiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tasavvuf namoyondalari
Turkum:Temuriylar davlati kishilari
Sayyid Qosimiy

Sayyid Qosimiy (XV asrda yashagan) oʻzbek shoiridir.

 Hayoti 
Asarlaridan maʼlum boʻlishicha, Sayyid Qosimiy muhtojlikda kun kechirgan. Sharq klassiklari ijodini chuqur oʻrgangan. Shoirning bizgacha 4468 misradan iborat „Majmaʼ ulaxbor“ (1456—57), „Haqiqatnoma“ (1458—59), „Sadoqatnoma“, „Gulshani roz“ didaktik asarlari yetib kelgan. Ularda zamonasining ijtimoiy-siyosiy, axloqiy taʼlimiy masalalari aks etgan. „Majmaʼ ulaxbor“ dostoni Nizomiy va Haydar Xorazmiyning „Maxzan ulasror“iga nazira sifatida yozilib, Sulton Abdusaid Mirzo (hukmronligi: 1451—69)ga bagʻishlangan. Farididdin Attorning „Ilohiynoma“ siga javob tariqasida „Sadoqatnoma“ asarini yozgan. „Gulshani roz“ shahar hokimi Jamoliddin Sayyid Mazid haqida, unda Sayyid Mazid maʼrifatparvar, odil, xalqqa va ilm ahliga gʻamxoʻr kishi sifatida tasvirlangan. Asarda muallifning orzuumidlari bayon etilgan, uning yozishicha, inson oʻzidan soʻng ikki narsa — shirinsoʻzlik hamda toʻgʻrilik, poklik bilan qilingan ish qoldirishi kerak. Toki u oʻlgandan keyin kishilar yaxshi inson sifatida eslab yursinlar. Asarlari qoʻlyozmasi Hindistonning Rampur shahridagi „Rizo“ kutubxonasida (inv. № 753, 48, 85), fotonusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Asarlari
 “Majma’u-l-axbor”, 
 “Haqi-qatnoma”, 
 “Sado­qatnoma”, 
 “Gulshani roz”
 Masnaviylar majmuasi, T., 1992.

 

 
 Qosimxonov B., Sayyid Qosimiyning adabiy-didaktik dostonlari, T., 1987.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Sayli

Sayli — kechpishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutida yaratilgan (I. Asherov, S. Qoʻchqorov, Sh. Muhitdinov). Shakli uzunchoq, tuxumsimon. Ogʻirligi 4–5 kg, sirti burmali, tusi yashil, poʻsti qattiq, yuzasida toʻq yashil dogʻlari bor. Etining qalinligi 4—4,5 sm, och yashil, muloyim, sersuv, shirali. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda. Tarkibida 5,6% qand bor, quruq modda miqdori 7,8%. Urugʻi unib chiqqandan keyin 100—120 kunda pishadi. Bir tupi 1—2 ta meva beradi. Hosildorligi 240— 330 s/ga. 1982-yildan Sirdaryo va Samarqand viloyatlarida rayonlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qovun navlari
Saylov okrugi

Saylov okrugi — davlat boshligʻi yoki hokimiyatning vakillik organlariga saylov oʻtkazish uchun tuziladigan aholi hududiy tashkilotining asosiy boʻgʻini. So. unda qancha deputat saylanishiga qarab, bir mandatli va koʻp mandatli boʻlishi mumkin. Har bir okrugdan qonunda belgilangan miqdorda (vakillik normasi) deputatlar saylanadi. Dunyo davlatlari tajribasiga koʻra, saylovni demokratik tamoyillarga muvofiq oʻtkazilishini taʼminlash maqsadida turli xil milliy-maʼmuriy bulinishga mos ravishda saylov okruglari tuziladi. Yaʼni davlatning maʼmuriyhududiy boʻlinish boʻyicha istiqomat qilayotgan aholining oʻz vakillarini davlat hokimiyati organlariga saylash shartlari saylov okruglarida belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisning Qonunchilik palatasiga saylov va referendum toʻgrisidagi qonunlar asosida Markaziy saylov komissiyasi tomonidan saylov tayinlangandan keyin saylov okruglari roʻyxati ularning chegaralari va saylovchilar sonini koʻrsatilgan holda eʼlon qilinadi. Saylov okruglari har bir saylov vaqtida Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida saylovchilar soni teng miqdorda qilib belgilanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga saylov oʻtkazish uchun 150 ta hududiy So. tuziladi. Xalq deputatlari viloyat va Toshkent sh. Kengashlariga deputatlar saylashda 60 tadan koʻp bulmagan, xalq deputatlari tuman va shahar Kengashlariga deputat saylashda — 30 tadan kup boʻlmagan hududiy So. tuziladi. Har bir Saylov okrugidan Oliy Majlisga, tegishli xalq deputatlari Kengashiga bitta deputat saylanadi. Saylov okruglarining chegaralari viloyatlar, tumanlar va shaharlarning maʼmuriy-hududiy tuzilishini inobatga olgan holda belgilanadi.

Abdujabbor Toʻlaganov, Abduaziz Choʻliyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saylov uchastkasi

Saylov uchastkasi (OʻzR da) - saylovda ovoz berish va ovozlarni hisoblash uchun tashkil etiladigan hududiy birlik va bino. "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov toʻgʻrisida" (yangi tahriri, 2003-yil 29 avgust), "Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi toʻgʻrisida" (1991-yil 18 noyabr), "Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov toʻgʻrisida" (1994-yil 5 may), "Oʻzbekiston Respublikasining referendumi toʻgʻrisida" (yangi tahriri, 2001-yil 30 avgust), "Oʻzbekiston Respublikasida deputatni chakirib olish tartibi toʻgʻrisida" (1996-yil 26 aprel)gi qonunlarda saylov uchastkalari tuzish tartibi alohida moddada belgilab berilgan. Su. tumanlar, shaharlar, shaharlardagi tumanlarning chegaralarini inobatga olgan holda, saylovchilarga mumkin qadar koʻproq qulaylik yaratish maqsadida tashkil qilinadi. Su. harbiy qismlarda, Oʻzbekiston Respublikasining xorijiy davlatlardagi vakolatxonalari huzurida, shuningdek, olis va borish qiyin boʻlgan yerlarda ham tuziladi. Su., qoida tarikasida, kamida 20 nafar va kupi bilan 3 ming nafar saylovchidan iborat etib, okrug saylov komissiyasi tomonidan saylovga kamida 60 kun qolganda, aloxdda hollarda esa, istisno tariqasida saylovga kamida 5 kun qolganda tuziladi.

Abdujabbor Toʻlaganov, Abduaziz Choʻliyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saylov senzlari

Saylov senzlari — konstitutsiya yoki saylov to'g'risidagi qonunlarda belgilangan saylov huquqinn amalga oshirishda oʻrnatilgan shart va cheklovlar. Senzlar turli xil boʻlishi mumkin: jins va yosh senzi (ayollarning saylov huquqini amalga oshirishiga ruxsat berish yoki cheklash; muayyan yoshga toʻlganda saylov huquqini amalga oshirish); ijtimoiy va mulkiy senz, maʼlumotlilik, oʻtroqlilik, fuqarolik senzi va boshqa Sivilizatsiya rivojlana borgan sari, u yo bu senzlar inkor etila borgan. Mas, dastlab saylov xuquqi faqat erkaklarga berilgan, lekin 20-asrga kelib erkaklar va ayollar huquqi tenglashtirilgan. 19 va 20-asrlarda tabaqaviy va mulkiy senzlar keng qoʻllandi. Muayyan tabaqa vakillari (ishchilar, dehqonlar, harbiy xizmatchilar va boshqalar)ning saylovlarda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmagan, muayyan mulk va daromadga ega boʻlgan shaxslargina saylash xukuqiga ega boʻlgan. Mulkiy, jinsiy, irqiy senzlar demokratiya tamoyillariga toʻgʻri kelmasligi uchun ulardan voz kechildi. Hozirgi vaqtda har bir davlatning saylov toʻgʻrisidagi qonunlarida Ss. belgilangan doirada amalda mavjuddir.

Sadriddin Xidirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayma

Sayma — Finlandiyaning jan.sharqiy qismidagi koʻllar sistemasi. Maydoni 4400 km² (eng kattasi — Sayma koʻli, maydoni 1800 km²), eng chuqur joyi 82 m. Qirgʻoqlari kuchli yemirilgan, tik; orol koʻp. Dekabrdan maygacha muzlaydi. Vuoksa daryosi orkali Ladoga koʻliga oqadi. Orollarda milliy parklar tashkil qilingan. Kema qatnaydi, yogʻoch tashiladi. Sayma kanali orqali Fin qoʻltigʻi bilan bogʻlangan. Lappenranta, Savonlinna va boshqa portlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Finlandiyadagi koʻllar
Herbert A. Simon

Herbert Alexander Simon (15-iyun 1916, AQSH, Milluoki, Viskonsi shtati — 9-fevral 2001) — amerikalik iqtisodchi. Chikago universitetini tugatgan. Illinoys texnologik instituti va Karnegi-Mellon universitetlarida oʻqituvchi (1949-yildan). Uning ilmiy tadqiqotlari hozirgi zamon iqtisodiyot fanining tashkilot (firma)larda qarorlar qabul qilish nazariyasi, menejment, evristik dasturlashtirish sohalariga bagʻishlangan. "Maʼmuriy xulq" (1947) asarida firma nazariyasini rivojlantirdi va qarorlar qabul qilish nazariyasini asoslab berdi. Amadda zamonaviy firma boshqaruvchilar guruhi tomonidan boshqariladigan, mulk ham, nazorat ham taqsimlangan yirik iqtisodiy birliqdan iborat. Firma qarorlari, yangi davrda klassik yakka tadbirkor oʻrniga oʻzaro hamkor rahbarlar guruhi tomonidan qabul qilinadi va bunday qarorlarda har bir aʼzoning manfaati yotadi. Alohida firmalar foydani maksimallashtirishga emas, balki muammolarning maqbul yechimlarini topishga intiladilar. Qarorlar qabul qiluvchi guruh eng muqobil yechimni tanlay olmagani sababli qoniqarli muqobil qarorlar bilan qanoatlanishlari lozim. Nobel mukofoti laureati (1978).Nauka ob iskusstvennom, M., 1972"SAYMON (Simon) Gerbert Aleksandr" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-iyunda tugʻilganlar
Turkum:2001-yilda vafot etganlar
Turkum:9-fevralda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Sayo jangi

Sayo jangi (1241) - Botuxontj Vengriya qiroli Bela IV bilan qilgan jangi. Pesht sh. qamalini boʻshatib qaytayotgan moʻgʻullar yoʻlini toʻsish, Sayo daryosi koʻprigini qoʻriklash maqsadida venger qoʻshini qoʻyilgan. Botuxon qoʻshinining bir qismi ularni 7 ta manjaniqsan oʻqqa tutib quvib yuborgan va daryodan oʻtib venger qarorgohini qurshovga olgan. Vengerlar sarosimaga tushib qolganlar, ularning qurshovni yorib chiqish uchun qilgan ikki hujumi natija bermagan. Vengerlar istehkomlarini tashlab qocha boshlashgan. Moʻgʻullar ularga daxl qilmay oʻtkazib yuboraverishgan, boshqa venger jangchilari omon qolishning birdanbir yoʻli qochish deb hisoblab oldingilar ketidan qochishga tushgan. Buni koʻrgan Bela ham qarorgohni tark etgan. Moʻgʻullar ularni maʼlum yergacha kuzatib borib, ular holdan anlaridan soʻng bir hamla bilan yanchib tashlashgan. Bu jangda venger armiyasining katta qismi qirilib ketgan. Qirol oʻz otining chopqirligi tufayligina jon saqlab qolgan. Moʻgʻullar jangda tushgan oʻljalar ichidan qirol muhrini topib oladilar. Botuxon savodxon asirlar toptirib, ularga qirol nomidan uylarini tark etmasliklari haqida soxta xat yozdiradi. Vengerlar bu hiylaga uchib uylarida oʻtirib yolgʻonning qurboni boʻladilar. Bu gʻtoygalabadan soʻng moʻgʻullar Peshtga yurish qilib, uni yalpi hujum bilan qoʻlga olishgan, aholisini qirib tashlab, shaharni vayron etishgan.

 Adabiyot 
 Ivanin M., Ikki buyuk sarkarda: Chingizxon va Amir Temur, T., 1994.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Janglar
Turkum:Oltin Oʻrda
Sayra

thumb
Sayra — sargansimonlar turkumiga mansub tuda boʻlib yashovchi dengiz baligʻi. Uzunligi 36 sm gacha, vazni 200 g gacha, Tinch okeanning shimoliy kismi va Yapon dengizida tarqalgan. 5—6-yil yashaydi; 3—4 yoshida voyaga yetadi. Yanvar — iyun oylarida Yapon dengizi jan. qismiga 9—23 ming uvildiriq tashlaydi. Uvildiriklari yopishqoq iplar yordamida suv oʻtlariga ilashib qoladi. Plankton bilan oziqlanadi. Ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Baliqlar
Sayroqi qushlar

thumb|Eopsaltria australis
Sayroqi qushlar -chumchuqsimonlar kenja turkumiga mansub qushlar. 40 ga yaqin oilasi bor. Oilalar birbiridan faqat tashqi tuzilishi bilan farq qiladi. Sayroqi qushlar kekirdagi pastki qismida joylashgan ovoz paylari oʻziga xos murakkab tuzilganidan jarangdor sayrash xususiyatiga ega (bulbul, qorayaloklar, kanareykalar va boshqalar). Sayroqi qushlarning, asosan, nari, baʼzan modasi oʻz juftini jalb qilish, xavfdan ogohlantirish uchun sayraydi. Oʻzbekistonda 30 ga yaqin turi uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qushlar
Sayfi qudash

Sayfi qudash (taxallusi; asl ism-sharifi Qudashev Sayfi Fattaxovich) 1894.21.9 (3.10) Boshqirdiston Respublikasi, Chishma tumani Klyashevo qishlogʻi —1994 — Boshqirdiston xalq shoiri (1964). Ufadagi "Oliya" madrasasida tahsil kurgan. Soʻng Qozogʻistonda oʻqituvchi boʻlib ishlagan. Ijodi 1913-yildan boshlangan. Dastlabki sheʼrlarida boshqird xalqi chekkan azobuqubatlar tufayli mustamlakachilarning zulm va zoʻravonligiga qarshi norozilik ("Men yashagan muhit", "Dunyo", "Kachon tugaydi?" va boshqalar), haqsizhuquqsiz xotin-qizlar qismatiga xayrixohlik ("Salima", "Bechora Muslima" va boshqalar) ohanglari oʻz ifodasini topgan. "Ozodlik qoʻshigʻi" (1917), "Omoch qoʻshigʻi" (1926), "Kurash qahramoni" (1928), "Respublika kuylaydi" (1940), "Chin qalbdan" (1944), "Sevgim" (1956), "Yaproqlar toʻkilganda" (1960), "Mening bogʻchamda" (1964), "Sheʼrlar" (1974) singari hayotsevarlik gʻoyalari bilan sugʻorilgan sheʼriy toʻplamlar, boshqird xalqining sovet davridagi hayotini tasvirlashga bagʻishlangan "Chamanzorda" nida" (1920), "Xat" (1930) dostonlari, "Qoʻshqayin" (1936) sheʼriy romani va "Yoshlik izidan" (1964) xotiralar kitobi muallifi. "Bahorni qarshilaganda" tarixiy biografik qissasi (1954) A. Toʻqay va M. Gʻafuriyning doʻstligi tarixiga bagʻishlangan. "Xotirga kelgan daqiqalar" kitobi (1957) ushbu qissaning davomi boʻlib, undan Boshqirdiston, Tatariston va Qozogʻistonning 1910—30 yillardagi adabiy hayotiga oid xotiralar oʻrin olgan. S Q. Gʻafur Gʻulom kabi oʻzbek shoirlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Ayrim sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayfiddin Boharziy maqbarasi

Sayfiddin Boharziy maqbarasi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (XIII—XIV-asrlar). Buxoroning sharqiy qismi (eski Fathobod mavzei)da 2 maqbara — Bayonqulixon maqbarasi va Sayfiddin Boharziy maqbarasi bunyod etilgan. 
thumb|Yogʻochdan oʻyilgan Sayfiddin Boharziy dahmasi fragmenti. XIII asr. Buxoro muzeyi.
Sayfiddin Boharziy maqbarasining kichik goʻrxonasi (XIII asr ikkinchi yarmi) va ziyoratxonasi (XIV asr ikkinchi yarmi) charxi gumbazli. Bosh tarzidagi peshtoq chuqur ravoqli, 2 yoniga guldastalar ishlangan. Peshtoq va guldasta oraligʻidagi yassi mehrobiy tokchalarga tuynuklar qilingan. Peshtoq yuqorisida ravoqli darchalar bor. Ziyoratxona va goʻrxona ichidagi gumbaz osti bagʻali 8 va 16 qirrali muqarnas bezaklar bilan toʻldirilgan. Maqbaraga Shayx Sayfiddin Boharziy, uning 2 oʻgʻli Jamoliddin Muhammad va Mazhariddin Mutahhar, shuningdek, nevarasi Abu Mufaxir Yahyo, evaralari Xovand Burhoniddin, Ruhiddin Shayx Dovudlar dafn etilgan. Amir Temur Buxoroga tashrif buyurganda Shayx qabrini albatta ziyorat qilgan. Uning farmoni bilan maqbara obod qilinib, ziyoratxona va sharqiy peshtoq qurilgan. Shayx qabri ustidagi yogʻoch sagʻananing yasalish uslubi, zarhal bezaklari Amir Temur davri yogʻoch oʻymakorligi sanʼatining noyob yodgorligi hisoblanadi. Sagʻanada tugʻilgan va vafot etgan sana, Qurʼondan oyatlar, Shayxni madh etuvchi madhiyalar, rangbarang naqshlar oʻzaro uygʻunlashgan. Mustaqillikdan keyin Sayfiddin Boharziy maqbarasi qayta taʼmirlanib, yodgorlik atrofida goʻzal Fathobod bogʻi bunyod etildi.

 Adabiyot 
 Nemseva N.B., Xanaka Sayfaddina Baharzi v Buhare, Buhara, 2003.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Buxoro
Sayfiy Buxoriy

Sayfiy Buxoriy, Mavlono Sayfiy, Sayfiy Aruziy Buxoriy (14-asr 2-yarmida — Buxoro — 1503) — shoir, adabiyotshunos olim. Buxoro va Hirot madrasalarida tahsil olgan. Sulton Husayn Boyqaro Xuroson hukmdori boʻlgach, 15-asr 70y.larida Hirotga borgan va u yerdagi adabiy muhitda nom qozongan. "Sanoyeʼ ulbadoyeʼ" nomli kitobi Hirotda shuhrat qozongan boʻlib, undagi yuz gʻazalning har biri bitta kasb va sanʼat sohasiga bagʻishlangan.

S.B.ning 2 ta devoni hamda "Risolai aruz" va "Risolai musiqiy" asarlari mavjud. 1-risolada sheʼr va shoirlik, aruz qonunqoidalari, bahri va doiralari anchayin sodda va ravon til hamda uslubda tadqiq etilgan. U oʻz gʻazallarida dehqonlar va kasb-hunar egalarini madh etgan.

S.B. Movarounnaxrga qaytgach (1487), bir necha muddat Samarqand hokimi Boysunqur Mirzoga murabbiylik qilgan. 1498-yilda u Buxoroga kaytgan va shu yerda vafot etgan.

 Adabiyot 
 Alisher Navoiy, Majolis unnafois Mukammal asarlar toʻplami, 20 j.li, 13j., T, 1997;
 Bobur 3. M., Boburnoma, T., 2002;
 Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T, 1993.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Sayfuddin

Sayfuddin, Hoji Sayfuddin (? — 1401, Nishopur) — Amir Temurning yaqin safdoshi va atokli sarqardalaridan biri. Nukuz urugʻi vakili. Sohibqironnyng taxt tepasiga kelishida, moʻgʻullarni Movarounnahr sarhadlaridan quvib chiqarishda S. Joku, Abbos bahodir, Sulaymonshoh, Dovud kabi beklar qatori jonbozlik koʻrsatgan. 1365-yilda yuz bergan Jangiloysya S Amir Temur qoʻmondonlik qilgan juvangʻar — soʻl qanotning qoʻlmarkazidan oʻrin olgan. 1365-yil Sohibkironning 243 nafar safdoshi, 12 ming kishilik lashkari bilan Naxshabda turgan amir Husaynga qarshi yurish qiladi. Ushbu yurishda boshqa xos beklar qatori S ham jasorat koʻrsatgan. S.ga amiri lashkar va tavochi mansabi beriladi. 1371-yil S. Sohibqiron tomonidan Samarqand dorussaltana dorugʻasi etib tayinlangan (1371 — 75). 1377-yilning qishida haj amalini bajo keltirgan. Ilmi harb, ilmi nujum, ilmi shariatdan mukammal xabardor boʻlgan S.ni Sohibqiron diplomatik muzokaralar olib borishga jalb etgan. 1383—87 yillarda S. Eron, Ozarbayjon, Iroqqa qilingan harbiy harakatlarda Mironshoh qoʻshini safida qatnashgan. 1388-yilning noyabrda Amir Temur S.ni oʻ gʻruq(oboz)k& qoʻmondon qilib tayinlab uni Samarqandga uzatgan. 1391-yildagi Qunduzcha jangida S Mironshoh boshchiligidagi oʻng qoʻl qism qunbuliga sardorlik qilgan. Jangdan soʻng Sohibqiron oʻgʻruqni poytaxtga yetkazishni yana S.ga yuklagan. 1393-yil S. Gurjiston yurishida ishtirok etgan. S.ning sarkardalik isteʼdodi, matonati, tadbirkorligi 1395-yil Terek dape’cu boʻyidagi jangaa yaqqol namoyon boʻlgan. Boyazid Yildirimga qarshi yurish davrida, Amir Temur qoʻshiniga qoʻshilish maqsadida Samarqanddan Muhammad Sulton mirzo bilan safarga chiqqan S. Nishopurga yetgach, betob boʻlib vafot etadi.

 Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, Movarounnahr voqealari, 1360—1370, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fuat Sayfullayev

Fuat Xatipovich Sayfullayev (1911.17.8, Oqtoʻba sh., Qozogʻiston — 1989.26.2, Toshkent) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964), professor (1983). Oʻzbekiston MIK qoshidagi Sovet qurilishi va huquq institutini tugatgan (1936). S. Toshkent yuridik instituti (fakulteti)ning fuqarolik huquqi kafedrasi professor boʻlib ishladi. Uning rahbarligi va bevosita ishtirokida fuqarolik huquqiga oid bir qator qonun loyihalari tayyorlangan, darsliklar yozilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sayxun

Sayxun — Sirdaryoning qadimgi nomi, Qadimgi Turk tilidan Soy va Xun soʻzlarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Yaʼni Xunlar soyi, daryosi degan maʼnoni anglatadi. Taxminan milodiy asr boshlaridan Chingizxon istilosi davrigacha keng qoʻllangan nom sanaladi.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Sayqal

"SAYQAL" — ikki qismli, asosan, tanbur, gʻijjak va dutorda, 20-asr oʻrtalaridan sozandalar ansambli tomonidan ijro etib kelinayotgan oʻzbek mumtoz cholgʻu kuylaridan. Ufar doira usuliga bogʻlangan. Shashmakrmdagi Segoh maqomi yoʻllarining varianti boʻlib, "Segoh" va "Girya" ashulalariga hamohang. Kuy rivojida peshrav uslubi muhim rol oʻynaydi. Bastakorlar T. Jalilov va Yu. Rajabiylar musiqali drama asarlarida Sdan foydalangan. S.ning surnay yoʻllari keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sayqaliy

Sayqaliy, Hisoriy, Sobiriy (taxalluslari; ismi Sobir; 1730-yil, Hisor — 1798-yil, Hisor) – shoir.

 Hayoti 
Sobir Sayqaliy 1730-yiilda Hisorda tugʻilgan. Avvaliga xususiy muallim qoʻlida, keyinchalik Buxoro madarasalarida tahsil olgan. „Qissai Ibrohim“, „Rangnoma-i Imom Muhammad Hanafiyya“, „Ahtamnoma“, „Ravzat ush-Shuhado“ kabi diniy-didaktik asarlari bor. Ularda Sharqda mashhur ayrim syujetlar qisqa bayon etilgan. Gʻazal, muxammas, musaddas, musamman va masnaviylarida zamonasidan, haqsizlik va qashshoqlikdan shikoyat qilgan, insonni, uning sevgisini ulugʻlagan.

Sayqaliy ijodida ishqiy sarguzasht mazmundagi „Bahrom va Gulandom“ dostoni alohida ahamiyatga ega. Asar masnaviy va lirik janrlarda aralashtirib yozilgan. Kirish qismida 20 dan ortiq ishqiy syujetlarni sanaydi. Uning asarida xalq ogʻzaki ijodidagi Bahrom obrazi asosiy qahramon qilib olingan. Rum shahzodasi Bahromning Chin malikasi Gulandomga oshiq boʻlishi va ularning sarguzashtlari asarning asosiy syujetini tashkil etadi. Asarda mardlik, vatanparvarlik, sadoqat, maqsadga intilishda sobitqadamlik kabi olijanob insoniy fazilatlar tarannum etilgan.

Sayqaliy asarlari Markaziy Osiyo, Qozogʻiston, Tatariston va boshqa joylarda keng tarqalgan, bir necha bor nashr etilgan. Qoʻlyozma nusxalari Sankt-Peterburg, Toshkent, Ashxobod, Dushanba, Samarqand kabi shaharlardagi qoʻlyozmalar fondlarida saqlanadi. Sayqaliy 1798-yilda oʻz vatani boʻlmish Hisorda vafot etgan.

 Asarlari 

 „Ahtamnoma“
 
 „Qissai Ibrohim“
 „Ravzat ush-Shuhado“
 „Rangnoma-i Imom Muhammad Hanafiyya“

 

 
 
 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1730-yilda tugʻilganlar
Turkum:1798-yilda vafot etganlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Saygʻoqli davlat buyurtma qoʻriqxonasi

{
 "type": "FeatureCollection",
 "features": 
 {
 "type": "Feature",
 "properties": {
 "marker-color": "#000000",
 "marker-size": "small",
 "marker-symbol": ""
 },
 "geometry": {
 "type": "Point",
 "coordinates": 
 57.247,
 44.782
 
 }
 }
 
}
Saygʻoqli davlat buyurtma qoʻriqxonasi (zakaznigi) - saygʻoqlarni va ular koʻpayadigan hududlarni muhofaza qilish maqsadida 1991-yilda tashkil etilgan. Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot tumanida, Ustyurt platosining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasiga qaraydi. Maydoni 1 mln.ga. Buyurtmaxonaning sharqiy chegarasi Qozogʻiston Respublikasining davlat chegarasigacha, gʻarbiy chegarasi Aterov (Guryev) va Oqtoʻba viloyatlari chegaralariga qadar boradi. Ustyurtda yashaydigan saygʻoqlar Qoraqalpogʻiston hududining Ustyurt qismida koʻpayib, yozda Qozogʻiston choʻllariga koʻchadi, kuzda yana Ustyurtga qaytadi. Bu hududda Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan tuvaloq va boshqa hayvonlar ham yashaydi. Buyurtma hududida saygʻoqlarning umumiy soni 30 mingga yaqin (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sak qabilalari madaniyati

Sak qabilalari madaniyati - Osiyoning (jumladan, Oʻrta Osiyoning) dasht, choʻl va togʻ oldi hududlarida yashagan "ERONIY" koʻchmanchi aholi madaniyati. Sak tilida yozilgan eng qad. manba — Olmaota atrofidagi Issiq mozorqoʻrgʻonidan topilgan kumush idishdagi yozuv boʻlib, u mil. av. 5-asr bilan sanalanadi. Sak tillarida bitilgan hujjatlarning asosiy qismi Xoʻtan vohasidan topilgan. Ular 7—10-asrlarga oid. Bu yozuvlarni oʻrganishda G. V. Beyli, M. J. Drezden, L. G. Gersenberg, I. M. Oranskiylar katta hissa qoʻshganlar. Saklar yodgorliklaridan jez va temirdan ishlangan harbiy qurollar, zebziynat buyumlari, mehnat qurollari va sopol idishlar uchraydi. Saklarning oʻqlari bargsimon, 2 yoki 3 qirrali boʻlgan, xanjar va qilich dastasining boshi yoysimon qayirib qoʻyilgan. Gerodot saklarning yarogʻaslaha va ot anjomlari haqida aniq maʼlumotlar keltiradi. Saklarning ot anjomlari, oʻklari va xanjarlari skif yarogʻaslahalariga oʻxshaydi. Jezdan ishlangan sanʼat buyumlarida ham yaqin xususiyatlar va katta oʻxshashliklar bor. Mustahkam madaniy aloqalar koʻchmanchilarni birbirlari bilan bogʻlab turgan. Shuning uchun ham madaniy anʼanalari va urfodatlari ularning yashash sharoitidan kelib chiqib, birbiridan uncha farq qilmagan (yana qarang Skiflar madaniyati).

Bahodir Eshov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sakai

Sakai – Yaponiyadagi shahar. Xonsyu orolining janubiy qismida, aholisi 792 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Yirik port. Rangli metallurgiya sanoatining qadimgi markazlaridan. Metallurgiya va neft kimyosi, turli mashinasozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari, issiklik elektr stansiyasi bor. Sakaida qadimdan gilam toʻqiladi, metall buyumlar tayyorlanadi. Sakai qoʻlyozmalarda 716-yildan tilga olingan. Muzeylarida qadimgi yapon hunarmandchiligining nodir yodgorliklari saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Sakariya

thumb|250px
Sakariya — Turkiyaning shim.gʻarbiy qismidagi daryo. Uzunligi 790 km, havzasining maydoni 65 ming km². Anadolu yassitogʻligidan boshlanib, Qora dengizga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 200 m³/sek., qishda toshadi. GESlar qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi. S. boʻyida Adapazari sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Turkiyadagi daryolar‎
Sakatekas

Sakatekas — Meksikaning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 75 ming km². Aholisi 1,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Sakatekas sh. S. Meksika togʻligida joylashgan. Iklimi togʻtropik, quruq iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 9—25°. Yillik yogʻin 500 mm gacha. Kserofit oʻsimliklar oʻsadi. Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi yetakchi tarmoq. Mevazorlar bor. Togʻ etaklarida chorvachilik rivojlangan. Polimetall ruda konlari bor. Rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari ishlab turibdi. S. orqali Mexiko shahrini mamlakatning shim. shtatlari bilan bogʻlovchi temir yoʻl va avtomobil yoʻllari oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil