Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sind daryosi boʻyidagi jang

Sind daryosi boʻyidagi jang — Jaloliddin Manguberdi va Chingizxon qoʻshinlari oʻrtasidagi jang (1221 y. 24—26 noyabr). Parvon jangida magʻlub boʻlgan moʻgʻullar Chingizxon boshchiligida ulkan lashkar toʻplab Jaloliddinga qarshi otlangan. Son jihatdan moʻgʻullar bir necha barobar ziyod boʻlgan, shu tufayli xorazmliklar Sind (Hind) daryosi tomon chekinishgan. Jaloliddin Parvonda avval uni tark etgan Sayfuddin Igʻroq, Aʼzam malik va Muzaffar malik kabi amirlar bilan birlashib, Chingizxonga qarshi jang qilishga qaror qiladi. Ammo, oʻylangan rejaning amalga oshishiga yov imkon bermaydi. Ildam yetib kelgan Chingizxon Jaloliddinning Oʻrxon boshliq ugʻruqiga hujum qilib, uni yakson etadi. Dushmanning lashkari bilan Sind daryosi orasida qolgan Jaloliddinning jangga kirishdan o'zga chorasi qolmaydi. Sind daryosi boʻyidagi jang b.j. 1221-yilning 24-noyabr erta saharda boshlanadi va 3 kun davom etadi. Dastlabki kun Jaloliddin xos askarlari bilan yovning Chingizxon joylashgan markaziga shiddatli hujum uyushtiradi va uni 2 boʻlakka ajratib yuboradi. Ammo, 10 ming kishilik moʻgʻullar pistirmasi uning yoʻlini toʻsadi. Bu pistirma Jaloliddinning qaynotasi Amin ulMulk qoʻmondonligidagi oʻng qanotni tormor etadi, qolgan-qutganlarini esa Jaloliddin zoʻr shijoat bilan jang olib borayotgan markazgacha quvib boradi. Xorazmliklarning soʻl qanoti moʻgʻullarga bardosh berolmay yengiladi. Ogʻir ahvolda qolgan Jaloliddin 700 ga yaqin otliq askarlari bilan mardlarcha qarshilik koʻrsatadi. Chingizxon uni tiriklayin qoʻlga olishni buyuradi. Dushman sultonni qurshovga oladi, ular oʻz niyatlariga yetay deb turganda Jaloliddinning togʻavachchasi va xos amirlaridan boʻlgan Axos malik uni xalqa ichidan olib chiqishga erishadi. Jang vaqtida sultonning goʻdak oʻgʻli yov qoʻliga asir tushadi. Chingizxon uni qatl etishga hukm qiladi. Janggoxdan chiqqan Jaloliddin qarindosh-urugʻlari bilan vidolashadi va ularni Sindga gʻarq qilishga ijozat beradi, soʻngra qayta hujumga tashlanadi, noiloj ahvolda qolgach, 10 gaz balandlikdan oti bilan daryoga sakraydi. Daryoning narigi qirgʻogʻiga sogʻ-salomat oʻtib olgan sultonning bu qahramonligini koʻrgan Chingizxon Jaloliddinni taʼqib etishni man qiladi va oʻz aʼyonlari hamda farzandlariga qarata shunday deydi: "Otaga shunday oʻgʻil zarurki, u ikki girdob — olov va suv girdobidan ozodlik maydoniga chiqa oldi!" (Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994). Jaloliddin Sinddan suzib oʻtishga muvaffaq boʻlgan 4 mingga yaqin askarlari bilan birlashadi va Hindistonning shim. hududlari tomon yoʻl oladi.

 Adabiyot 
 ShixabadDin Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal adDina Mankburni. Perevod s arabskogo, predisloviye, kommentarii, primechaniya i ukazateli 3. M. Buniyatova, Baku, 1972.

Hamidulla Dadaboyev.

 

Turkum:Janglar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Xorazmshohlar davlatiga Moʻgʻul bosqini
Sindika

thumb|Sindika. Va'da qilingan yer. Vladimir Kosov|451x451pxSindika — 1) Taman yarim orol va Qora dengizning shim.sharqiy sohilidagi hudud va davlat (mil. av. 5—4-asrlar). Shaharlari: Sind gavani (poytaxt), Korokondama, Germonassa, Fanagoriya va 6.; Bospor podsholigi tarkibida (mil. av 4-asrdan); 2) Sind gavani, sindlarning qad. manzilgohi (hozirgi Anapa sh. hududi). Mil. av. 4-asrdan Gorgippiya deb atalgan.

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Sindlar

Sindlar — Taman yarim orol va Qora dengizning shim.sharqiy sohilida yashagan meot qabilasi (mil. av. 1-ming yillik). Mil. av. 5—4-asrlarda Sindika davlatini tuzishgan. Mil. av. 4-asrdan Bospor podsholigi tarkibida. Milodning boshida sarmatlar bilan aralashib ketishgan. S. dexdonchilik, baliq ovlash va hunarmandchilik bilan shugʻullangan.

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Sindh tili

Sindh, sindh tili — hind (hindoriy) tillaridan biri. Asosan, Pokistonning Sind viloyati (taxminan 10 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi) hamda Hindistonning Maharashtra, Gujarat va Rajasthan shtatlarida (2 mln.dan ortiq kishi gaplashadi) tarqalgan. 6 lahjaga boʻlinadi: vicholi, sirayki, lasi, lari, thareli, kachchhi. Adabiy til vicholi lahjasi asosida shakllangan. Bir qator inʼyektiv jarangli undoshlarning saqlanib krlganligi va boshqa xususiyatlari bilan qardosh tillardan farq qiladi. Morfologiyada boshqa zamonaviy hindoriy tillariga Karaganda flektiv shakllar koʻproq uchraydi.

S.da adabiyot 17—18-asrlardan beri rivojlanib kelmoqda. Pokistonda S. uchun anchagina yangi belgilar qushilgan arab yozuvi ishlatiladi. Hindistonda esa devanagari alifbosi qoʻllanadi."" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Sindh adabiyoti

Sindh adabiyoti – sindh xalqi adabiyoti, Pokiston va Hindiston idan biri. Sindh adabiyoti qadimiy, xalq ogʻzaki ijodi anʼanalariga ega. "Mahabharatning sindh tilidagi varianti Sindh adabiyotining eng qad. yodgorligi hisoblanadi (9—10-asrlar). Sindh yozma adabiyotining qadimiy namunalari Samar sulolasi hukmronligi davri (1051— 1351)ga toʻgʻri keladi (bu davr shoirlari orasida mashhuri Shayx Hamad bin Rashididdin Jamoliydir). Ilk sindh sheʼriyati, asosan, diniymistik ruhda boʻlib, anʼanaviy hind sheʼr tizimi (shloka)da yozilgan.

16-asrda Sindda argʻunlar, soʻngratarxonlar sulolasi hukmronlik qilib, fors tili saroy tiliga aylangan. Sindh tili esa oʻz mavqeini yoʻqota boshlagan. Adabiyot xalq ogʻzaki ijodi bilan yana ham yaqinlashgan. Hindumusulmon madaniy sintezi Shoh Abdulkarim Bulariy, Maxdum NoʻhXalakundiy kabi shoirlarning sheʼrlarida yaqqol aks etgan. 18-asrda mahalliy kalharlar sulolasi hokimiyatga kelgach, sindh tilida ijod qiluvchi shoirlarga homiylik qildi. Shu davrda sindhadabiyotining klassigi Shoh Abdullatif Bhitaining ijodi gullab yashnadi. U Sachal Sarmast, Samiy va boshqa bilan birga oʻrta asr Sindh adabiyotini yuksak choʻqqilarga koʻtardi. Asl sindhiy sheʼr shakllari kafiy va doʻha oʻrnini fors sheʼriy janrlari egallay boshladi. Inglizlar Sindni zabt etganidan keyin (1843) fors tilining taʼsiri ayniqsa kuchaydi.

19-asrning oxirlarida Sindda maʼrifatchilik harakati vujudga keldi. Fors, urdu, bengal va ingliz tillaridan tarjimalar paydo boʻldi. Sindh adabiyotida nasriy janrlar ancha kech shakllandi. Mirzo Qilichbek (1853—1929) sindh tilida dastlabki „Goʻzallik“ (1890) romanini yaratdi. U. Shekspir, R. Sheridan, G. Ibsen pyesalarini, Umar Xayyomning ruboiylarini bu tilga erkin tarjima kildi. Birok,, professional teatrning yoʻkligi dramaturgiyaning rivojiga xalaqit berdi. Havaskor truppalar, asosan, „Ramayana“ va „Maxabharata“ syujetlari asosida yozilgan pyesalarni qoʻyardi.

20-asrning 30y.larida Sindh adabiyotida taraqqiyparvar realistik yoʻnalish vujudga keldi. Unga Hind taraqqiyparvar yozuvchilari assotsiatsiyasi katta taʼsir koʻrsatdi. Hindiston taqsimlanganidan keyin (1947) shu paytgacha yagona boʻlgan Sindh adabiyoti endi 2 davlatda rivojlana boshladi. Pokistonda sindh adiblari, asosan, „Mehran“ jur., Hindistonda esa – „Hindvasiy“, „Nayi dunya“, „Kahaniy“ va boshqa jurnallar tevaragiga jipslashdi. Hindistondan Narayan Shyam, Anchal. Mahbubiy, Goʻbind Malhiy, Pokistondan Bevas, Ayoz Shayx, Murod Ali Kozim, Haydar Baxsh Jatoʻy kabi shoirlar. Jamiluddin Abroʻ, Tanvir Abbosiy, Qurbon Ali Buggiy, Rashid Bhattiy va boshqa adiblar hozirgi zamon Sindh adabiyotining yirik vakillaridir.

Ansoriddin Ibrohimov
Gao Xingjian

Sinjuan Gao (1940, Xitoy) – xitoy yozuvchisi, munaqqid, rassom. Pekinaagi chet tillar institutining fransuz boʻlimini tugatgan. Xitoyda madaniy inqilob yillari qamoqda oʻtirgan, shu sababli qoʻlyozmalarini yoqib yuborishga majbur boʻlgan. Ozodlikka chiqqach, Fransiya va Italiyaga safar qilgan (1979). Birinchi romani – „Qahraton tun yulduzlari“ (1980). Asarlari modern usullarida yozilgani uchun vatanida katta munozaralarga sabab boʻlgan, chet ellarda esa eʼtibor qozongan. Absurd usulida yozilgan „Avtobus bekati“ (1983) dramasi partiya amaldori tomonidan tankidga uchragan. 1986-yil „Begona qirgʻoq“ dramasi Xitoyda taqiqlangan, shundan soʻng birorta pyesasi sahnaga chiqaoilmagan. S. amaldorlar taʼqibidan qochib, Yanszi daryosining boshidan to oxirigacha kezib chiqqan. 1989 i. talabalarning Tyananmin maydonidagi namoyishi oʻqqa tutilgach, kommunistik partiya safidan chiqqan. Shu voqea asosida yozilgan „Qochqinlar“ dramasi Fransiyada bosilgach, chet elga ketishga majbur boʻlgan. Germaniyada yarim yil yashab, Parijga koʻchib oʻtgan va Fransiya fuqaroligini qabul qilgan. „Sirli togʻ“ romani uchun oʻzi rasmlar chizgan. Nobel mukofoti laureati (2000).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Dmitriy Sinitskiy

Dmitriy Dmitriyevich Sinitskiy (1907.18.1, Ukrainaning Kirovograd viloyati — 1970.2.7, Toshkent) — grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). 1945-yildan Oʻzbekistonda. "Mushtum" jurnal va gazetalarda bezatuvchi rassom. Sinitskiy ijodi bilan gazetajur. plakati rivojiga samarali hissa qoʻshgan; hayotda uchrab turadigan kamchiliklar, salbiy illatlar, yaramas odatlarni fosh etuvchi karikaturalari, rasmlari gazetalar va "Mushtum", "Gʻuncha" jurnal sahifalarida, "Jangovar qalam" plakatlar turkumida nashr qilingan. Zulfiya, A. Udalov, Poʻlat Moʻmin va boshqa adiblarning kitoblarini badiiy bezaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Upton Sinclair

SINKLER (Sinclair) Epton Bil (20-sentabr 1878-yil, Merilend shtati Baltimor sh. – 26-noyabr 1968-yil , BraundBruk) – amerikalik yozuvchi. Kolumbiya universitetida oʻqigan. Ilk romani – „Shoh Midas“ (1901). „Bahor va pishiqchilik“ (1901) romani, „Artur Stirlingning kundaligi“ va „Shahzoda Xagen“ pyesasi (1903)da balandparvoz patetika mavjud boʻlishiga qaramay, ulardagi ijtimoiytanqidiy ohanglar keyinchalik S. ijodida yetakchilik qilgan. S.ning „Jungli“ (1906) romani yozuvchi ijodida yetuklik davri boshlanganidan darak beradi. S. 20-asr boshlarida ijtimoiy mavzudagi „Poytaxt“ va „Sarroflar“ (1908) romanlaridan tashqari, „Sevgi sinovi“ (1911), „Silviya“ (1913), „Silviyaning turmushga chiqishi“ (1914) singari oila va muxabbat mavzuida ham asarlar yozgan. Rossiyadagi 1917-yil inqilobi taʼsirida S. „Jimmi Xiggins“ (1919) romanini yozib, unda intervensiya yillarida Amerika qoʻshinlari orasida Sovet davlati foydasiga targʻibot ishlarini olib borgan proletar, „Neft“ (1927) romanida esa amerikalik fashistlar qoʻlida halok boʻlgan kommunist obrazlarini yaratgan. S.ning bolshevizmga xayrixoxlik ruhi bilan sugʻorilgan va amerikacha hayot tarzini fosh etuvchi "Boston", 1928; „Matlubot“, 1936; „No pasapan!“ („Ular oʻtmaydi!“, 1937); „Avtomobil qiroli“, 1938 va boshqa asarlari sovet davrida Amerikadagi tanqidiy realizm adabiyotiga qoʻshilgan ulkan hissa sifatida baholanib kelingan.
Sinklinal

Sinklinal (yun. synklino — egilaman), sinklinal burma — choʻkindi va vulkanogenchoʻkindi katlamlarning botiq burmali strukturasi; egilgan qatlamlarning qabariq tomoni pastga qaragan boʻladi. S. strukturalar togʻ hosil boʻlish jarayonida tektonik harakatlar natijasida tok jinslari qatlamlarining burmalanishidan hosil boʻladi. S. yadrosi (markazi), asosan yosh qatlamlardan iborat. Strukturaning qaramaqarshi qanotlaridagi qatlamlarning yotishi S. markaziga yoʻnalgan boʻladi. S.ning botiqlik darajasi mazkur strukturani toʻldirib turuvchi togʻ jinslari katlamlarining qalinligiga muvofiqdir. Koʻpgina qazilma boyliklar S. bilan boglik. Qavariq tomoni pastga qaragan S. burmalar antiklinallar bilan almashinib keladi.

 

Turkum:Geologiya
Sinonimlar

Sinonimlar ( va — bir nomli) — bir umumiy maʼnoga ega boʻlgan (denotativ maʼnosi bir xil), qoʻshimcha (konnotativ) maʼnosi (ekspressiv,) uslubiy va boshqa munosabat kabilarni ifodalovchi xususiyatlari) bilan oʻzaro farqlanadigan til birliklari — soʻz, ibora, sintaktik birlik va boshqa, boshqatdan, qayta, qaytadan, yangidan, yana, takror kabi soʻzlari sinonim soʻzlar hisoblanadi.

Til birliklari bir xil maʼnoga ega boʻlish hodisasi sinonimiya deyiladi. Bu hodisa qanday til birliklariga xosligiga qarab, lugaviy (leksik) sinonimiya, frazeologik sinonimiya, sintaktik sinonimiya kabilarga boʻlinadi. Oʻzaro sinonim boʻlgan soʻzlar guruhi sinonimik qator deyiladi. Sinonimik qator 2 va undan ortiq soʻzlardan tashkil topadi. Mas, buloq — chashma sinonimik qator 2 soʻzdan, yuz, aft, bashara, bet sinonimik qator esa koʻp soʻzlardan tuzilgan. Koʻp maʼnoli soʻzlar muayyan maʼnosi yoki maʼnolari bilan bir yoki birdan ortiq sinonimik qatorga kirishi mumkin. Bitirmoq soʻzi bir maʼnosi bilan tugatmoq, tugallamoq, tamomlamoq soʻzlari qatoriga, boshqa maʼnosi bilan esa ado qilmoq, yoʻqotmoq, yoʻq qilmoq so'zlari qatoriga kiradi.

Sinonimik qatordagi birinchi soʻz bosh soʻz (asosiy soʻz) hisoblanadi. Bosh soʻz, odatda, hozirgi adabiy tilga mansubligi, emotsional boʻyoq, uslubga koʻra betarafligi va shu kabi xususiyatlari bilan shu qatordagi boshqa soʻzlardan farqlanadi, hamda, xuddi shu xususiyatlariga koʻra tilda boshqalariga nisbatan keng qoʻllanadi. Chiroyli, goʻzal, husnli, husndor, xushroʻy, koʻhli, zebo, suluv, sohibjamol sinonimik qatorda chiroyli soʻzi shunday belgilarga ega va bosh soʻz hisoblanadi. Qolgan soʻzlar esa har biri oʻziga xos belgi-xususiyati bilan boshqalaridan farqlanadi: goʻzal soʻzi belgini kuchli (yuqori) daraja bilan ifodalaydi; barno, zebo soʻzlari koʻproq kitobiy uslubga ega, suluv soʻzi esa nisbatan kam qoʻllanadi va hokazo. Nutqda sinonimlarning har biridan ularga xos belgi, xususiyatlarni hisobga olgan holda foydalanish muhim ahamiyatga ega.

 Yana qarang 

 Antonimlar
Sintagma

Sintagma (yun. syntagma — qandaydir birikkan, birga qoʻshilgan narsa) — 1) ogʻzaki nutq yoki yozilgan matndan tegishli ran doirasida muayyan intonatsionmazmuniy birlik sifatida ajratib olinadigan boʻlak, parcha. Ushbu maʼnoda S. bir soʻzdan, soʻzlar guruhidan va bir butun gapdan iborat boʻlishi mumkin. Ayrim tadqiqotlarda S. bilan soʻz birikmasini tenglashtirish hollari ham uchraydi. Lekin nutq jarayonini kuzatish S. va soʻz birikmasi aynan bir narsa emasligini, har doim ham birbiriga teng kelavermasligini koʻrsatadi. Masalan, "Biz, yoshlar, mustaqil vatanimizni sevamiz" gapida 3 ta S. va 2 ta soʻz birikmasi mavjud. Minimal intonatsionmazmuniy birlik boʻlgan S.lar gapning ritmik guruhlarini tashkil etadi, yaʼni gapda qancha ritmik guruh boʻlsa, shuncha S. boʻladi. Gapni S.larga boʻluvchi asosiy vositalarga nutq melodikasi, tezligi, maromi, pauza, soʻz urgʻusi kabilar kiradi. S. qismlarining biri (koʻpincha, oxirgisi) bosh urgʻu (mantiqiy urgʻu)ga ega boʻladi va bu qism S.ning intonatsion markazini tashkil qiladi. S.lar uning tarkibidagi soʻzlarning oʻzaro aloqasiga koʻra (predikativ S, atributiv S, relyativ S, obyektiv S); gapda tutgan oʻrniga koʻra (tugallanma S, boshlanma S); ularning intonatsion zanjirini shakllantirish turiga kura (tugallangan S, tugallanmagan S, kirish S, zidlovchi S, izoxlovchi S.) tavsiflanadi; 2) aniklovchi — aniqlanmish aloqasi bilan bogʻlangan ikki yoki undan ortiq til birliklarining izchilligi; soʻzlar izchilligi (tashqi S.) va morfemalar izchilligi (ichki S.) oʻzaro farutnadi. Mas, "uycha" birligi ichki S. boʻlib, undagi "uy" — aniqlanmish, "cha" esa aniklovchi qismdir; "kichkina uy" birligi esa tashqi S. boʻlib, "uy" — aniqlanmish qism, "kichkina" — aniklovchi qismdir. "S." terminini ushbu maʼnoda dastlab shveysariyalik olim F.D.Sossyur qoʻllagan. Sintagmatika til birliklarining nutq jarayonida o'zaro bog'langan holda qo'llanishini tekshiradi. Demak, lisoniy birliklarning - masalan, so'zlarning nutq faoliyatida ketma-ket kelishi, muayyan tartibda joylashishi sintagmatika sifatida namoyon bo'ladi. 

Sintagmatikada lisoniy birliklar orasidagi munosabatlar aniqligi va izchilligi bilan ajralib turadi. qiyoshlang: Men istiqlol tufayli gullab yashnayotgan Vatanning farzandiman, Ko'rinib turibdiki, nutq faoliyatida muayyan "yotiq chiziqqa" joylashib, muayyan tartibda, mantiqiy ketma-ketlikda kelgan birliklar orasidagi munosabat sintagmatik munosabatni hosil qiladi. Sintagmatik munosabatlar doimo yaqqol ta'sir qilishi - insonda lisoniy sezgi uyg'otishi bilan ham o'ziga xosdir. 

Ibodulla Mirzayev.

Sintagma soʻzi fransuz tilidan kelib chiqqan hisoblanadi. "Tartiblangan guruh", "toʻplam", "qoʻshin", yoki "sintaktik element" degan maʼnoni anglatadi.
 Muharram Qurbonova
Sintezator

thumb|Minimoog sintezatori — Moog Music tomonidan 1970–1981-yillarda ishlab chiqarilgan.
Sintezator — murakkab elektron musiqa cholgʻu asbobi. Sintezator boshqa (jumladan, elektro) musiqa cholgʻularidan farqli oʻlaroq tovushlarni chiqarish boʻyicha cheklanmagan imkoniyatlariga ega: unda barcha kuy va usullar, turli musiqa sozlari va tabiat tovushlari (masalan, shamol gʻuvillashi, qushlar sayrashi), shuningdek yangi, tabiatda mavjud boʻlmagan tovush, shovqin va tembrlarni chiqarish mumkin.

Birinchi mukammal namunalari 20-asrning 2-yarmida kashf etilgan (Ye. Murzin, R. Mug va boshqalar). Ular faqat maxsus studiyalarda, asosan, kompozitorlar tomonidan ishlatilgan (X. Veding, E. Denisov, E. Artemyev va boshqalar). Keyinchalik ixcham shaklidagi konsert va boshqa sintezatorlar paydo boʻlib, estrada va pop musiqa (masalan, Pol Maria orkestri, "Bony M" ansambli), rok musiqa ("Space", "Pink Floyd", "Zodiak" kabi guruhlar), kino musiqa, radio va telespektakllarda keng foydalanilgan.

Oʻzbekistonda turli rusumdagi sintezatorlar 1980-yillarning boshlarida paydo boʻlib ("Yalla" ansambli, Sherali Joʻrayevga joʻrnavoz guruh va boshqalar), hozirda radio va televideniye, kinostudiya va teatrlarda, musiqa studiyalarida fonogramma tayyorlashda, konsert jarayonida va to‘ylarda keng foydalaniladi jumladan Yamaha, Korg, Roland kabi sintezatorlar shular sirasiga kiradi
Sintetik kristallar

Sintetik kristallar - lab. yoki zavod sharoitida sunʼiy oʻstirilgan kristallar. Sintetik kristallar ning 10 mingga yaqini — anorganik moddalar. Ulardan baʼzilari tabiatda uchramaydi. Tabiatda uchraydigan 3 mingdan ortiq turlituman kristshtlardan hozircha faqat bir necha yuztasini sunʼiy yoʻl bilan hosil qilish mumkin. Ulardan kvars (SiO2), korund (A12O.|), germaniy (Ge), kremniy (Si), ishqoriy metallar galogenidlari (KS1, NaCl), segnet tuzi (KNaC4H4O64H2O), kaliy digidrofosfat (KN2RO4), alyumo ittriyli granat (Y(A15O|2), ittriytemirli fanat (Y,Fe5O|2), gadoliniygalliyli granat (Gd3Ga50I2), olmos (S), litiy niobat (LiNbO,), naftalin (SYUN8), kaliy biftalat (CgH5O4K), kalsit (SaSO3), kadmiy sulfid (CdS), pyx sulfid (ZnS), galliy arsenid (GaAs), galliy fosfid (GaP), nodir elementlar molibdatlari U2(MoO4)va boshqa, sirkoniy dioksid (ZrO2), gafniy dioksid (NGO2), kalsiy volframat (CaWO4), ittriy alyuminat (YA10,), alyuminiy (AI) muhim ahamiyatga ega.

Kvarsning sintetik kristali gidrotermal sharoitda olinadi. Kvars tabiatda keng tarqalgan boʻlsa ham, uning tabiatdagi zaxirasi texnika ehtiyojini qoplay olmaydi va unda turli kirishmalar koʻp. Massasi 15 kg gacha boʻlgan kvars kristallari avtoklavlarda bir necha oy mobaynida, oʻta toza kristallar (optik kvars) esa bir necha yil davomida oʻstiriladi.

20-asr boshida rubinnnit sintetik kristali hosil qilindi, lazerlar uchun diametri 20–40 mm va uz. 2 m gacha boʻlgan tayoqcha shaklidagi rubinning Sintetik kristallarini olish uchun maxsus qurilma ixtiro etildi, keyinchalik u takomillashtirildi.

50y.da Ni aralashgan grafit kukunidan olmos kristallari olindi. Aralashma 2—3 sm li disklar koʻrinishida presslanadi, soʻngra 100—200 ming atm bosimida 2000—3000° gacha qizdiriladi. Shunday sharoitda grafit olmosga aylanadi.

50y.dan naftalin, stilben, tolan, antratsen va boshqa organik Sintetik kristallar sanoati rivojlandi. Keng qoʻllanadigan yarimoʻtkazgich kristallar (Ge, Si, Ga, As va boshqalar) ham tabiatda uchramaydi. Ular sunʼiy yoʻl bilan diametri 10—20 sm va uz. 30—50 sm boʻlgan silindr shaklida oʻstiriladi.

Alyuminiy oksidiga titan, kobalt, nikel tuzlarini qoʻshib sapfir, topaz va boshqa qimmatbaho toshlar koʻrinishidagi Sintetik kristallar oʻstirish mumkin. Lab. sharoitida ferromagnetiklar va zumradlarning Sintetik kristallari oʻstiriladi. Sanoat mikyosida olmosning Sintetik kristallar ini i.ch. ham rivojlanmoqda.
Sintob oltin koni

Sintob oltin koni - Nurota togʻlarining shimolida Sintobsoyning chap sohilida joylashgan. 1934—35 yillarda ochilgan. 2000-yildan keyin keng qamrovli qidiruv ishlari boshlangan. Kon maydoni gersin davrida hosil boʻlgan Shimoliy Nurota braxiantiklinalining markaziy qismida, besapan svitasining qumtoshslanetsli yotqiziqlaridan, quyi karbonning qora uglerodli qumtosh va alevrolitli qalin qatlami bilan qoplangan quyi devonning karbonatli jinslaridan tuzilgan va bu yotqiziqlar oʻrta karbonning ohaktoshlari bilan yopilgan. Oltinsulfidli mineralizatsiya gidrotermal genezisga mansubdir. Rudalar hosil boʻlishi kvarslanish, seritsitlanish, karbonatlanish kabi oʻzgarishlar bilan bogʻliq. Rudalari qatlamlar orasida tomirlar shaklida joylashgan. Rudaning mahsuliy tarkibi: galenit, sfalerit, xira rudalar, kuprit, oltin, argentit, sof kumush, xalkopirit, pirit, limonit, malaxit, azurit, kovelin, xalkozin, serussit, rux oxrasi, sof mis, bulanjerit, arsenopirit, sheyelit. Asosiy foydali komponentlar — Ai (oʻrtacha tarkibi 4,0 g/t), Ag( 200 g/t), WO,(0,011,2%). Kon qadimdan maʼlum boʻlib, 5—7 va 9— 12-asrlarda rudaning yer yuzasiga yaqin qismlari butunlay qazib olingan.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Sintobkoʻl

thumb
Sintobkoʻl yoki Fozilmon — Oʻzbekistonning Navoiy viloyati Nurota tumanidagi koʻl. Bosh shtabning topografik xaritalariga koʻra, 1643 metr balandlikda (OʻzMEga koʻra, 1615 m). Uzunligi 300 m, eni 150 m, chuqurligi 1,5 metr. Suvi chuchuk. Ushbu koʻl faqatgina buloq hamda mavsumiy yomgʻir va qor suvlari bilan toʻladi.

 Manzili 
Sintobkoʻl koʻli Nurotov togʻlarida, tizma choʻqqisida, Kichik-Fozilman choʻqqisining shimoli-gʻarbida, yassitogʻlikda joylashgan. Sintobkoʻl aholi punktining eng baland nuqtasi boʻlgan Sentob qishlogʻi (Navoiy viloyati Nurota tumani) yerlarida joylashgan (koʻlning sharqiy qirgʻogʻiga yaqin joyda letnik va qabr, janubiy qirgʻoq qismida xarobalar mavjud). Koʻlning janubiy qirgʻogʻi boʻylab yoʻl oʻtadi. Yoʻl sharqdan Sentyab qishlogʻidan, gʻarbdan Sap qishlogʻidan chiqadi.

Koʻlning janubiy qirgʻogʻi Navoiy va Jizzax viloyatlarining maʼmuriy chegarasi bilan tutashgan.

Ertalab yo’lga chiqqan kishi tushgacha yetib bora oladi. Yana shuncha yo’l bosib ortga qaytish mumkin. Bu degani, Fozilmonni ko’rish uchun kamida bir kun kerak. Sentobliklarning aytishicha, Fozilmon ko’liga qadar qirqta tog’ va qirqta jarlikdan o’tish kerak. Albatta, yo’l mashaqqati og’ir. Ammo tabiatning mo’jizasini ko’rib, asl go’zallikdan bahra olsangiz, vujudingizni egallagan charchoq sizni bir zumda tark etadi. Qay bir faslda bormang, Fozilmon sizni o’zgacha bir shukuh, go’zallik, sirlilik bilan qarshi oladi.  

 Xususiyatlari 
Fozilman oval shaklga ega, shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa choʻzilgan. Koʻlning uzunligi 300 m, kengligi 150 m. Chuqurligi esa 1,5 metrni tashkil qiladi. Bosh shtabning topografik xaritalariga koʻra, suv qirgʻogʻining balandligi 1643,0 m; O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi maʼlumotlariga ko‘ra 1615 m.

Minerallanish turiga koʻra yangi. Yuzaki suv oqimi yoʻq. Yozning issiq kunlarida esa ko‘lning suv sathi biroz pasayadi.

 Faunasi 
Koʻl qurbaqasi ushbu koʻlda yashaydi. Koʻl hayot tarzi yovvoyilashgan kulrang gʻoz, ot, koʻl baqasi, yumronqoziq hamda shirmohi baliqlardan iborat.

Qishlash va mavsumiy koʻchish paytida, bir necha oʻnlab boshdan iborat kulrang gʻozlar suruvlari Fozilmon yaqinidagi yassitogʻlikda toʻxtaydi. Bu yerda ular dam olishadi va ovqatlanadilar.

Bu yerdan uchib o’tuvchi qushlar uchun mazkur keng maydon qishlashga juda qulay. Shu bois qish oylarida bu yerda turli yovvoyi qushlarni ham uchratish mumkin. Qish-qirovli kunlarda ko’l yuzasi qalin muz bilan qoplanadi. Bahor kelishi bilan o’t-o’lanlar unib chiqib, atrofni yam-yashil gilam qoplaydi. Suv o’tlari o’sib chiqib, ko’lning zumrad jozibasi yana o’zgacha qiyofa kasb etadi. Yozning issiq kunlarida esa ko’lning suv sathi biroz pasayadi. Fozilmon ko’liga Sentobsoy orqali faqatgina piyoda yoki eshakda (otning yurishi qiyin) borish mumkin, xolos. 

 Turizm 
Sintobkoʻl koʻli goʻzal manzaraga ega. Nurotaning boshqa tabiiy va tarixiy diqqatga sazovor joylari qatori Sentobga kelayotgan sayyohlar uchun doimiy qiziqish uyg‘otadi.

 

Turkum:Ўзбекистон кўллар
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Turkum:Nurota tumani
Sinus

Sinus ( — „egrilik“) 1) trigonometrik funksiyalardan biri bilan belgilanadi;
2) toʻgʻri burchakli uchburchakning oʻtkir burchaklari uchun  — burchak qarshisida yotgan katet uzunligining gipotenuza uzunligiga nisbatiga teng.

 Maxsus qiymatlar 
 Burchak, x sin(x) cos(x) Daraja Radian Grad Aniq Oʻnli kasr Aniq Oʻnli kasr 0° 0 0g 0 0 1 1 15° π g 0.2588 0.9659 30° π 0.5 0.8660 45° π 0.7071 0.7071 60° π 0.8660 0.5 75° π 0.9659 0.2588 90° π 1 1 0 0

 

 
 
 
 
Turkum:Matematika
Sinuslar teoremasi

Sinuslar teoremasi — uchburchakning tomonlari, burchaklari va uchburchakka tashqi chizilgan aylana radiusi orasidagi bogʻlanishni ifodalovchi teorema, a, b, c — ixtiyoriy uchburchak tomonlari uzunliklari; A, B, C — shu tomonlar qarshisidagi burchaklar; R — uchburchakka tashqi chizilgan aylana radiusi boʻlsa, u holda ushbu

munosabatlar oʻrinli. Bu munosabatlar sinuslar teoremasini ifodalaydi.

 Isbot 
Odatiy teoremaning isboti

Uchburchak yuzini burchak sinusi orqali topish formulasiga koʻra,
S=ab sinC, S=bc sinA, S=ac sinB. Bu tengliklarning dastlabki ikkitasiga koʻra,
ab sinC=bc sina, demak a/sinA=c/sinC. Shuningdek, tengliklarning birinchi hosil qilamiz. Shunday qilib,
Sinf

Sinf (biologiyada) – sistematikada yirik taksonomik dan biri. Sochi oʻzaro qarindosh turkumlar (hayvonlar) yoki tartiblarni (oʻsimliklar) birlashtiradi. Mas, kemiruvchilar, juft tuyoqlilar, toq tuyoqlilar, yirtqichlar, primatlar turkumlari sut emizuvchilar Sochini tashkil etadi. Umumiy tuzilishga ega boʻlgan va bitta umumiy ajdoddan kelib chiqqan Sochi bir tip (hayvonlar) yoki boʻlimga (oʻsimliklar) kiritiladi, mas, sut emizuvchilar, qushlar, yeudralib yuruvchilar va boshqa Sochi xordalilar tipiga, ikki urugʻpallalilar va bir urugʻpallalilar Sochi i yopiq urugʻlilar boʻlimiga kiradi. Sochi tushunchasini fransuz botanigi Turnifor 17-asr oxirida taklif etgan; keyinchalik K. Linneyning „Tabiat sistemasi“da Sochi eng yuqori sistematik kategoriya sifatida asoslab berilgan. SINF, oʻquv sinfi – 1) oʻquv yili davomida yagona oʻquv dasturi boʻyicha shugʻullanuvchi oʻquvchilar jamoasi; 2) badiiy oʻquv yurtlarida oʻquvchilarning biror oʻquv predmeti boʻyicha ixtisoslashtirilgan guruhi (mas, kompozitsiya Si); 3) maktabda oʻquvchilar shugullanadigan xona.

 

Turkum:Taksonlar
Sinfdan tashqari ishlar

Sinfdan tashqari ishlar — umumiy oʻrta taʼlim maktabi oʻquv tarbiyaviy ishining tarkibiy qismi, oʻquvchilarning boʻsh vaqtini tashkil etish shakllaridan biri. Sinfdan tashqari ishlar oʻquvchilarni barkamol shaxs sifatida shakllantirish va ularni hayotga tayyorlashda keng imkoniyatlar yaratadi. Sinfdan tashqari ishlarga oʻquvchilar bilan oʻtkaziladigan va ularga tarbiya hamda bilim berishga qaratilgan turli xil mashgʻulotlar tizimi kiradi. Bunday mashgʻulotlar pedagogik jamoa, sinf rahbari, yoshlar tashkilotlari rahbarligi va bolalarning oʻz-oʻzini boshqarish tashkilotlari tomonidan darsdan tashqari vaqtda uyushtiriladi. Oʻquvchilarning sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishda oʻquvchilar saroylari, yosh texniklar, yosh tabiatshunoslar, yosh sayyohlar klubi va maktabdan tashqari boshqa muassasalar katta yordam beradi. Sinfdan tashqari ishlarning asosiy shakllari sifatida ommaviy ishlar (maktab klublaridagi tadbirlar, kecha, munozara va tanlovlar oʻtkazish, viktorina va koʻrgazmalar uyushtirish, tabiat qoʻyniga, maktab va muzeylarga ekskursiyalarga chiqish), toʻgarak ishlari (oʻquvchilarning turli toʻgaraklar, sport seksiyalari, ansambllardagi qatnashishlari), mustaqil ishlar (oʻquvchilarning sinfdan tashqari oʻqishi, kolleksiya toʻplashi, texnika, musiqa, tasviriy sanʼat, chizmachilik va sh.k. bilan mustaqil shugʻullanishi) ni koʻrsatish mumkin.
Sinflar

Sinflar, ijtimoiy sinflar – nisbatan barqaror katta ijtimoiy qatlam, guruhlar (masalan, dehqonlar, ishchilar, burjuaziya, oʻrta sinf). „Sinf“, „Sinfiy kurash“ toʻgʻrisidagi qarashlarning paydo boʻlishi nisbatan uzoq oʻtmishga ega, lekin sinflar konsepsiyasi XIX asrda Yevropada keng yoyilgan (K. A. Sen-Simon, O. Tyerri, F. Gizo va boshqalar). Karl Marks va Fridrix Engels sinflar mavjudligini muayyan ishlab chiqarish usuli, mehnat taqsimoti va xususiy mulk bilan bogʻladi, sinflar kurashini tarixni harakatlantiruvchi kuch deb hisobladi (qarang Marksizm, Sotsializm). Ular jamiyatni mulkdorlar (ekspluatatorlar) va yoʻqsillar (ekspluatatsiya qilinuvchilar) sinfiga ajratib tushuntirgan. Bu ikki sinf oʻrtasida doimo kurash boʻladi deb hisoblab, jamiyat tarixiga sinflar kurashi tarixi sifatida qaragan. Ular sinflarning mavjudligini jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichi bilan bogʻliq, sinfiy kurash proletariat diktaturasiga olib keladi, uning maqsadi sinfsiz jamiyat qurishdan iborat, deb tushuntirishgan. Jamiyat tarixini bunday tushunish, ijtimoiy sinflarga bunday yondashuv tarixda urushlarga, inqilobiy toʻntarishlarga, jamiyatning ichdan boʻlinib ketishiga, guruhlarning bir-biriga yovuzlarcha munosabatda boʻlishiga olib keldi. Ijtimoiy taraqqiyot bu taʼlimotning ilmiy asosi yoʻqligini, maʼrifiy rivojlanishga zid ekanligini koʻrsatdi. Hozirgi sotsiologiyada jamiyatni sinflarga va boshqa ijtimoiy guruhlarga boʻlishning turli mezonlari ilgari surilmoqda. Oʻzbekistonda sinflarni ikkiga boʻlib oʻrganishga barham berildi. Mulkning xilma-xilligi yoki xilma-xil shakllardagi mulk eʼtirof etiddi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida „har bir shaxs mulkdor boʻlishga haqli…“ (36-modda), „…Xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasidadir…“ (53-modda), deb belgilab qoʻyilgan. Bu ijtimoiy sinf tushunchasini yangicha tushunish va unga yangicha yondoshishdir. Oʻzbekistonda fuqarolarga mulkdor boʻlish huquqining berilishi jamiyatni qarama-qarshi sinflarga boʻlish va boʻlib oʻrganish gʻoyasini ham inkor etadi. „Oʻrta mulkdorlar sinfi“, „oʻrta mulkdorlar qatlami“, „mulkdorlar sinfi“ degan tushunchalar sinflarni anʼanaviy tushunishdan tubdan farq qiladi. Oʻzbekistonda qurilayotgan demokratik, fuqarolik jamiyati fuqarolar oʻrtasida ijtimoiy hamjihatlik gʻoyasiga tayanadi. Jamiyatda hammaga bir xil imkoniyat yaratiladi, lekin undan har kim oʻz qobiliyati, qiziqishiga koʻra foydalanadi. Bu tabiiy jarayon boʻlib, kishilarning mulkdorlik darajasi hamda jamiyatda mulkdorlar qatlamining shakllanishida oʻz ifodasini topadiKarimov I., Oʻzbekiston XXI asr boʻsagʻasida: xavfsizlikka taadid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., J997..

 

Turkum:Jamiyat

Turkum:Sotsiologiya
Turkum:Sotsializm
Turkum:Marksizm
Turkum:Karl Marks
Turkum:Mulk
Sinch

Sinch — bino va inshootlar devorining taglik yogʻoch (tagsinch) bilan tepa yogʻoch (sarrov) oʻrtasiga qadaladigan yogʻochlar; uyning "skeleti". Uyning mustahkamligi, turgʻunligi, zilzilabardoshligini oshiradi. S.ning tagsinch, ustun, hovon, tepasinch (sarrov), bachkisinch va boshqa xillari bor. Binolar yakkasinchli va qoʻshsinchli qilib quriladi. Qoʻshsinchli devor xona iqlimini moʻʼtadil tutadi, turli tokcha, taxmonlar yasashga imkon beradi. Odatda, yuk tushuvchi tashqi devorlar qoʻshsinch, ichki devor — toʻsiqlar esa yakka sinch qilib ishlanadi. Tagsinch sarrovga S. bilan oʻyiq va tirnoklar yordamida qimirlaydigan qilib (zilzilabardosh qilish uchun) biriktiriladi. Xovonlar (tirak S.lar) imoratni mustahkam ushlab turadi. S.lar orasiga gʻisht, guvala va boshqa urib devor hosil qilinadi. Oʻrta Osiyo meʼmorligida S. devorlar keng qoʻllangan. S.lar qad. davrlar meʼmoriy yodgorliklarida ham uchraydi. Hozir ham yakka uyjoy qurilishida S. devor konstruksiyalari katta oʻrin tutadi.

Baʼzi zamonaviy maʼmuriy va sanoat binolari, imoratlar metall S.lardan karkasli qilib quriladi. Oldin metall S.lar payvandlab biriktirib olinadi (yaʼni "skelet" xreil qilinadi), keyin orasiga gʻisht urib chiqiladi.

 

Turkum:Arxitektura
Sinchalaklar

Sinchalaklar, penochkalar — chumchuqsimonlar turkumi, moyqutlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. Mayda qushlar, 10—14,5 sm, vazni 6—12 g. Patlari kulrang yoki koʻkimtir tovlanadi. Yevrosiyoda tarqalgan 30 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 12 turi baxrrda va kuzda qushlar uchish davrida uchraydi. Yerga, daraxt va butalarga uya quradi, 4—8 ta tuxum qoʻyadi; 13—15 kun tuxum bosadi. Bolalarini 15—18 kun boqadi. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, mevalar bilan oziqlanadi. 

 

Turkum:Qushlar
Sinxua

„SINXUA“ (sodda: 新华社, pinyin: Xīnhuáshè — „Yangi Xitoy“ agentligi) — XXRning rasmiy davlat axborot agentligi. 1938-yilda Yanan sh. da Xitoy KP axborot agentligi sifatida tashkil topgan. 1940-yildan Pekinda joylashgan. Mamlakat matbuoti, televideniye va radiosiga mamlakat va xorij hayotiga oid turli mazmundagi xabar va maʼlumotlar yetkazib beradi. Ayni paytda turli mazmundagi axborot, maʼlumotlarni xorijga tarkatadi.

 

Turkum:Xitoy madaniyati
Sionizm

Sionizm (Quddusdagi Sion tepaligi nomidan olingan; Bibliya rivoyatlariga koʻra, bu yerda Dovud podshoning qarorgohi va Yaxvaning uyi boʻlgan) — yahudiylarni Falastinga kelishini ragʻbatlantirish va u yerda yahudiylar davlatini tuzish orqali yahudiylarning oʻz-oʻzini anglashini tiklashga qaratilgan mafkura. 19-asr oxirida vujudga kelgan. 1897-yili Teador Harzel tomonidan birinchi sionistik konferensiya tashkillashtirilgan. 1948-yildan keyin Isroilni dunyo miqyosida har tomonlama qoʻllab-quvvatlashga moʻljallangan. Sotsialistik va liberal oqimlardan tortib to shovinistik ruhda boʻlgan bir qancha oqimlarni oʻz ichiga oladi. Sionistik tashkilotlar 60 dan ortiq mamlakatda ish olib boradi. Yetakchisi — Jahon sionistlar tashkiloti (1897-yilda tuzilgan), qarorgohi Isroil va AQShda.
Sipunkulidlar

thumb
Sipunkulidlar — dengiz umurtqasiz hayvonlari tipi. Uz. I dan 50 sm gacha. Chuvalchangsimon, segmentlarga boʻlinmagan tanasining uchi (hartumcha)da paypaslagichlar bilan oʻralgan ogʻiz teshigi bor. Ogʻzidan keyinrokda (orqa tomonida) anal teshigi joylashgan. Ichagi uzun, xalqasimon oʻralgan. Ayirish organi — nefridiylar. Qon aylanish sistemasi kuchsiz rivojlangan. Nerv sistemasi halkum usti nerv tuguni ("miya") va qorin nerv ustunidan iborat. Muskullarining qisqaribboʻshashishi natijasida harakatlanadi. Ayrim jinsli. Rivojlanishi, asosan, metamorfoz orqali (tuxumidan troxofora lichinkasi chiqadi), baʼzan oʻzgarishsiz boradi. 1 sinf (sipunkulidlar) dan iborat. Dengizlarda suv tubida, koʻpincha mollyuskalarning boʻsh chigʻanoklari, chuvalchanglar va boshqa hayvonlar inlarida yashaydi. Barens va Uzoq Sharq dengizlarida koʻp uchraydi.
Khamtai Siphandon

Sipxandon Khamtay (1924.8.2, Champasak viloyatining Xuakxongnia qishlogʻi) — Laos davlat arbobi. 1947-yildan inqilobiy harakatda. Laos Xalq inqilobiy partiyasining aʼzosi (1956). Jan. rayonlar shtabi zobiti (1947—1948), Jan. rayonlarda Laos ozodligi hukumati aʼzosi, Laos jan.da inqilobiy ozod rayonlar tuzish uchun masʼul (1948—1950), Laos ozodligi fronti MK aʼzosi (1950—1952), Markaziy rayon qoʻmitasi raisi (1952—1954). Patet Lao (Milliy front) armiyasi shtabi aʼzosi (1955— 56), partiya MK boʻlimi mudiri (1957— 59), 1959-yildan Patet Lao fronti radioeshittirish, par’viya MK harbiy sektori uchun masʼul, 1975-yildan Laos bosh vaziri oʻrinbosari va Laos xalq armiyasi bosh qoʻmondoni, 1991-yildan Laos bosh vaziri, 1992-yildan Laos Xalq inqilobiy partiyasi MKraisi. 1972-yildan Laos Xalq inqilobiy partiyasi Siyosiy byurosi aʼzosi, 1982—1990-yillarda MK kotibi, 1998-yil fevraldan Laos Xalq Demokratik Respublikasi prezidentiOʻzME.
Sirdaryo (shahar)

thumb
Sirdaryo — Sirdaryo viloyati Sirdaryo tumanidagi shahar, tuman markazi. 1971-yilgacha shahar posyolkasi. Toshkentdan 80 km janubi-gʻarbda, Toshkent — Xovos temir yoʻlidagi stansiya. Sirdaryoning chap sohilida joylashgan. Viloyat markazi Gulistondan 40 km. Aholisi 30 ming kishidan koʻproq (2002). Sirdaryoda tuman hokimiyati binosi, sanoat, transport, aloqa, qurilish korxonalari, banklar mavjud. Paxta tozalash, sut, non, gʻisht zavodlari, MTP, 3 qoʻshma, 80 xususiy va kichik korxona, 50 dan ziyod firma, qandolatchilik, kvas va limonad ishlab chiqarish korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Dehqon bozori, supermarket, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shahobchalari mavjud. Umumiy taʼlim maktablari, pedagogika kolleji, bolalar sanʼat maktabi, sport maktablari, kasb-hunar maktabi, markaziy stadion, tuman markaziy kasalxonasi, shoshilinch tibbiy yordam boʻlimi, 3 madaniyat uyi, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari bor. Yangi qurilgan avtovokzal, kasalxona, dorixona va boshqa savdo, maishiy obʼyektlar ishlab turibdi."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Shuningdek, shaharda Xitoy bilan hamkorlikda "Peng-sheng", Germaniya bilan hamkorlikda " Oyna va shisha" ishlab chiqaruvchi sanoat zavodlari, Hindiston bilan hamkorlikda farmasevtika zavodi faoliyat yuritmoqda. 

Shaharda ko'plab masjidlar mavjud. Shuningdek, xristian-katolik cherkovi va xristian-provoslav cherkovi faoliyat yuritadi. "O'zbekiston", "Qahramonlar", "Furqat", "Akademik litsey" kabi asosiy ko'chalarga bo'lingan. "Paxtakor", "Shirin", "Oqibatli", "Furqat" kabi yirik MFYlar mavjud. Shaharda fuqarolar hordiq chiqarishi uchun "O'zbekiston-Xitoy do'stlik bog'i" parki bor. 

 

 
 Sirdarinskaya oblast 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Sirdaryo tumani
Turkum:Sirdaryo boʻyidagi shaharlar
Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasi

Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasi — Oʻrta Osiyodagi yirik energetika inshooti. Yangiyer shahridan 30 km sharkda, Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasidagi Shirin shahrida kurilgan. Stya kurilishi 1966-yilda boshlangan. Quvvati 300 MVt boʻlgan birinchi energoblok 1972-yilda, oxirgisi — 10energoblok 1981-yilda ishga tushirilgan. Taganrog qozon zavodida tayyorlangan bugʻ qozonlari oʻrnatilgan, kondensatsiya turbinalari Leningrad "Elektrosila" zavodidan keltirilgan. Asosiy yoqilgʻisi — Shoʻrtan gaz konlaridan olinadigan tabiiy gaz, ehtiyot yoqilgʻisi — mazut. Sirdaryoning Farhod gidrouzeli yuqori byefidan boshlanadigan kanal orqali suv bilan taʼminlanadi.

Styada oʻrnatilgan quvvatlar 3000 MVt boʻlib, stansiya "Oʻzbekenergiya" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi elektr stansiyalar hosil qiladigan umumiy elektr energiyasining 33% ga yaqinini ishlab chiqaradi. 2003-yilda 15168 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Quvvatlar 220 va 500 kV li elektr uzatish tarmoklari orqali Markaziy Osiyo Birlashgan energetika sistemasiga beriladi. Hozirgi davrda stansiya uskunajihozlarning ishonchli va tejamkor ishlashini oshirish maqsadlarida rekonstruksiya va texnik jihatdan qayta jihozlash ishlari olib borilmoqda.
2021-yil yanvar oyi boshidan sirdaryo kanali ong tomonida sirdaryo Issiqlik elektr stansiya ga qarama qarshi tomonda yangi Saudia arabistoni va turkiya va xitoy davlatlari texnologiyalari asosida 1500 MVt elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi SYRDARYA GRES qurilishi amalga oshirilmoqda. ushbu zavod 2025-yilga qurib bitkazilishi rejalashtirilgan

 

Turkum:Elektr korxonalari
Turkum:Oʻzbekiston energetika kompaniyalari
Turkum:Oʻzbekenergo
Turkum:Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Turkum:1966-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Turkum:Oʻzbekistonda tabiiy gaz bilan ishlaydigan elektr stansiyalari
Sirius

Sirius — Katta It yulduz turkumining a yulduzi. Osmon sferasidagi eng yorugʻ yulduz, kattaligi 1,46; Quyoshga eng yaqin yulduzlardan biri (uzoqligi 2,67 parsek). Sirius qoʻshaloq yulduz boʻlib, komponentlari birbirining atrofida 50 yil davr bilan aylanib turadi. Siriusning yoʻldoshi 8 kattalikdagi oq karlik tipidagi yulduz sanaladi.
 

Turkum:Yulduzlar
Sirka kislota

thumb|249x249px
Sirka kislota (metankarbon kislota), CH3COOH — oʻtkir hidli, rangsiz, nordon, bir asosli karbon kislota. Suvsiz (aniqrogʻi 98— 99% li) Sirka kislota muzga oʻxshaganligi uchun „muz“ kislota deb ham ataladi. Suyuqlanish temperaturasi 16,75%, qaynash temperaturasi 118,1°, zichligi 1055 kg/m³ (15°da). Suv, spirt, efir va benzolda yaxshi eriydi, uglerod sulfidda erimaydi. Sirka kislota — insoniyatga qadimdan maʼlum boʻlgan kislotalardan (vino achiganda sirka holida hosil boʻladi). Atsetaldegidni oksidlab olinadi. Sirka kislota turli sohalarda, mas, atsetilsellyuloza, plastmassa, sirka angidrid, organik erituvchilar, insektitsidlar, farmatsevtik preparatlar (aspirin, fenatsetin), atseton, sintetik boʻyagichlar i.ch.da va gazlamalarni boʻyashda ishlatiladi. Sirka kislota bugʻlari nafas yoʻllari shilliq pardasini yalligʻlantiradi. 30% dan ortiq konsentratsiyali Sirka kislota terini kuydiradi.

Turkum:Kislotalar
Sirli masjid

Sirli masjid — Namanganda saqlanib qolmagan meʼmorlik yodgorlik (XIX asr). Masjid tarxiga koʻra nomutanosib boʻlib, toʻgʻri toʻrtburchak tarxli, 2 ustunli xonaqoh (11,35 x 8,0 m) va sathi undan ancha katta boʻlgan 2 tomonlama qurilgan ayvondan iborat. Ayvon va xonaqoh devorlariga choʻqqisimon mehroblar ishlangan. Xonaqoh bezaksiz, ammo ayvon turli naqshlar bilan serhasham bezatilgan (nomi ham „sirli“ — sirlangan, hallangan degan maʼnoda). Ayvon shifti havozasi va ustunlar tepasi muqarnasli qoshlar, rangorang gulli naqshlar va bezakli poyustunlar bilan ziynatlangan. Devorlarining yuqori tomonlari enli handasiy naqshlar bilan hoshiyalangan. Ayvon bezagida xalq sanʼatining eng goʻzal namunalari, fargʻonalik xalq ustalarining ijodiy imkoniyatlari keng namoyish etilgan. Masjid oldidagi chor atrofi toʻsilgan hovlida tarhi tengtomonli hovuz (10,0 x 19,0), keksa chinor va xom gʻishtdan qurilgan sinchli bino bor.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Namangan
Turkum:Namangan viloyatidagi masjidlar
Sirojiddin Sayyid

Sirojiddin Sayyid (asl ism-sharifi Saidov Sirojiddin Salohovich, 1958-yil 30-oktabr, Sariosiyo tumani Kundajuvoz qishlogʻi) – shoir.

 Taʼlim 
1979-yilda Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan.

 Qilgan ishlari 
„Toshkent oqshomi“ (1980—89), „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ (1989—90; 1991—96) gazetalari va „Mushtum“ jurnalida (1990—91) adabiy xodim, boʻlim mudiri, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruv raisi oʻrinbosari (2001—03), birinchi oʻrinbosari (2003—2018), 2018-yildan Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasining raisi sifatida faoliyat olib boradi.
 Siyosiy faoliyati 
2020-yil 18-yanvarda Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev Sirojiddin Saidovni Oliy Majlis Senatori etib tayinlash toʻgʻrisidagi farmonga imzo chekdi.

2020-yil 11-sentabrda OʻzLiDeP siyosiy kengashiga tasdiqlandi.

 Ijodi 
Ilk sheʼrlar toʻplami – „Ruhim xaritasi“ (1985). Shundan keyin uning „Salqin harsanglar kaftida“ (1987), „Sevgi mamlakati“ (1989), „Asragil“, „Mehr qolur, muhabbat qolur“ (1990), „Kuydim“ (1994), „Vatanni oʻrganish“ (1996), „Vatan abadiy“ (2001) va boshqa toʻplamlari nashr etilgan. Sirojiddin Sayyid sheʼriyatida oʻzbek mumtoz sheʼriyati anʼanalari bilan birga xalq ogʻzaki ijodiga xos xususiyatlar – xalqchillik, soddalik, tilning shiraligi, Surxondaryo shevasiga xos leksik va musiqiy tovlanishlar yetakchilik qiladi. Shuning uchun uning aksariyat sheʼrlari ashulaga aylangan. Ayni paytda Sirojiddin Sayyid oʻz ijodida oʻzbek sheʼriyatining soʻnggi badiiy yutuqlarini oʻzlashtirgan holda hozirgi voqelikda va kishilarning ruhiy olamida yuz berayotgan oʻzgarishlarni aks ettirmoqda.

 Mukofoti 
 1999-yilda „Doʻstlik“ ordeni
 2006-yilda „Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri“.
 2021-yilda „Mehnat shuxrati“ ordeni.
 2025-yilda „El-yurt hurmati“ ordeni.

 

Turkum:Oʻzbekiston senatorlari
Burhon Sirojiddinov

Burhon Hasanovich Sirojiddinov (1917.24.12, Konibodom 1994.9.4, Toshkent) — general-leytenant (1982). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi (1990). 1939-yildan armiya safida. Frunze (hozirgi Bishkek) pedagogika institutini (1939), Moskvadagi harbiy intni (1953) tugatgan. Ikkinchi jahon urushida Markaziy, Gʻarbiy, Belorussiya, 2-Belorussiya frontlarida jang qilgan. Toshkentda joylashgan artilleriya bilim yurtida oʻqituvchi (1946—49). Oʻzbekiston mahalliy havo hujumidan himoya qilish xizmati shtabi boshligʻi (1953— 60). Ichki ishlar vazirligi ichki qoʻshinlarida diviziya komandiri (1960—79), Ichki ishlar vazirligi oliy harbiy kursi boshligʻi (1985—89). Urush faxriylari Toshkent shoʻbasi raisi (1989-yildan).

 

 

Turkum:Oʻzbekiston generallari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Nasriddin Sirojiddinov

Nasriddin Abrorovich Sirojiddinov (1932.19.1, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). Kimyo fanlari doktori (1974), professor (1981). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1956). Novgorod viloyati "Proletariy" chinni zavodida bosh teplotexnik (1956—58), Toshkent izolyator zavodida sex boshligʻi (1959—60). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo instituti ilmiy xodimi (1963—75), Silikatlar kimyosi laboratoriya mudiri (1975—96), ayni vaqtda direktor muovini (1975— 91), yetakchi ilmiy xodim (1996—99). Asosiy ilmiy ishlari yuqori tralarda suyuklanadigan murakkab oksid birikmalar va silikat materiallar kimyosiga oid. S. ishkrriyer metallarning alyumosilikatlari va ularning gallogermanatli analoglarini sintez qilish jarayonidagi qattiq fazalararo reaksiyalar, ulardagi izomorfizm va geterogen muvozanatni oʻrgangan, ilk bor fazaviy muvozanat diagrammalarini tuzgan.

 
 Alyuminati i gallati shelochnozemelnix metallov (v soavtorstve), T., 1986; Regulirovaniye svoystv silikatnix materialov (v soavtorstve), T., 1987; Glushyonnie titanosoderjashiye glazuri (v soavtorstve), T., 1988.

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Saʼdi Sirojiddinov

Saʼdi Hasanovich Sirojiddinov (1920.10.5, Qoʻqon 1988.29.4, Toshkent) — matematik olim va jamoat arbobi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), fizika matematika fanlari doktori (1953), professor (1956). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1942). Moskva universitetida katta ilmiy xodim (1953—56). Oʻrta Osiyo universitetida professor (1956-yildan). 1958-yildan kafedra mudiri. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi matematika instituti direktori (1957 —67), Toshkent Davlat Universiteti rektori (1966—70; 1983—87), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1970—1983). Ilmiy ishlari koʻp oʻzgaruvchili klassik koʻphadlarning muhim xossalariga bagʻishlangan. S.ning Markov zanjirlari uchun limit teoremalarni umumlashtirish va asimptotik yoyilmalar sohasidagi tadqiqotlari 50y. larda Toshkent matematika maktabining yanada yuksalishiga olib keldi. S. ehtimollar nazariyasi sohasidagi yutuqlarni matematik statistikaga qoʻlladi. 60-yillarda S. va uning shogirdlari oʻzaro bogʻliq boʻlmagan va Markov zanjirini tashkil qiluvchi tasodifiy miqdorlar hamda tasodifiy vektorlar yigʻindisi uchun limit teoremalariga doir muhim masalalarni hal qiddilar; shu masalalar bilan bogʻliqtekis baxrlashlarga oid tadqiqotlari katta tatbiqiy ahamiyatga ega. S. ommaviy xizmat koʻrsatish nazariyasi, statistikaning turli sohalari, statsionar jarayonlar nazariyasi va boshqa sohalarda ham keng koʻlamda tadqiqot olib borgan. Oʻrta Osiyo mutafakkirlarining ilmiy merosini oʻrganishda, Oʻrta Osiyo, ayniqsa, Oʻzbekiston uchun yuqori malakali matematik mutaxassislar tayyorlashda S.ning xizmatlari katta. S, shuningdek, yosh matematiklar maktabini tashkil etish, Respublika yosh matematiklar olimpiadasini oʻtkazishda muayyan hissa qoʻshgan. S. Bernulli nomidagi xalqaro matematik statistika va ehtimollar nazariyasi jamiyati (Gollandiya)ning haqiqiy aʼzosi (1966). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973), "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2002)Predelnie teoremi dlya markovskix protsessov, T., 1955; Kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasi, T., 1970 (hamkorlikda); Additivnie zadachi s rastushim chislom slagayemix, T., 1975 (hamkorlikda)..

 

Turkum:Matematiklar
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Sirt (maʼnolari)

Sirt:

 Sirt - Tasvir:Gaussian curvature.
 Sirt (yuza) (turkiy) — 1) Tyanshan toglaridagi 3500—4000 m balandlikda joylashgan yuzasi tekis yoki salgina toʻlqinsimon yuza.
 Sirt (matematika) (matematikada) — fazoning ikki qoʻshni sohasidagi umumiy qism; geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri.