Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Qoʻl

Qoʻl, gʻoʻl (turkiycha — markaz, oʻrta):

1) Chingizxonning ming kishidan iborat shaxsiy xos qoʻriqchisi; 

2) Temuriylar qoʻshinida aksariyat oliy bosh qoʻmondon tomonidan boshqariladigan, qoʻshinning asosiy jangovar bayroqlari olib yuriladigan markaziy qism. Tarixiy da taʼkidlani-shicha, Sohibqironning 12 ming kishilik qoʻshini Q.i amir ulumaro tomonidan boshqarilgan. Lashkar soni bir necha 10 mingdan ziyod boʻlgan paytlarda Q. 40 boʻluk (polk) larga taqsimlangan va bevosita Amir Gemurning koʻmondonligida boʻlgan. Ushbu boʻluklar tajribali va saralangan jangchilardan tashkil qilingan; 12 boʻluki safning 1qatorida, qolgan 28 boʻluki esa 2- va 3qatorlarda joylashgan. Qdan istalgan paytda boshqa qoʻshin qismlariga madad berilgan. Eski oʻzbek adabiy tili obidalarida, xususan, Alisher Navoiy, Bobur asarlarida qoʻshinning "markazi" tushunchasi gʻoʻl qatori arabcha — qalb, arabcha-forscha — qalbgoh isti-lohlari bilan ifodalangan.

Hamidulla Dadaboyev.
Murod Qoʻldoshev

Murod Qoʻldoshev (1900 – Qoʻqon — 1975) — aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Qoʻqon teatri (1920-27; 1950-yildan), Oʻzbek davlat drama truppasi (Samarqand, 1927-28), Andi-jon (1928-40), Yangiyoʻl (1941 — 50) teatrlarida ishlagan. Andijon teatrini mustah-kamlashda faol ishtirok etgan. Qahramonl ar i kuchli tuygʻularini tabiiy va haroratli ifoda etish, ohangdor nutq, harakat rang-barangligi, musiqiy va sermaʼnolikka erisha olish Q. ijodiga xos. Majnun (Xur-shid; T.Sodiqov, N.Mironov, "Layli va Majnun"), Neʼmat (Gʻ.Za-fariy, "Halima"), Tartalya (K.Gotssi, "Malikai Turandot"), Asqar (U.Hojibekov, "Arshin mol olon") va boshqa rollari bilan tanilgan.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Qoʻlyozma

Qoʻlyozma:

1) keng maʼnoda — qoʻlda yozilgan yoki yozuv mashinkasida, kompyuterda koʻchirilgan matn. Taniqli shoir va yozuvchilarning oʻtmishda oʻzlari koʻchirib yozgan asarlari dastxati (avtografi);

2) qoʻlda yozilgan asar, yozma yodgorlik. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarigacha Oʻrta Osiyoda matbaa-nashriyot ishlarining sustligi sababli qoʻlyozma' holida kitob tayyorlash keng tarqalgan va bu jarayon mashhur xattotlar tomonidan amalga oshirilgan (qarang Xattotlik). Qadimiy qoʻlyozma'lar muhim adabiy, tarixiy, ilmiy hisoblanadi va ular payayeografiyada oʻrganiladi;

3) noshirlik ishida — muallif tomonidan nashriyotga taqdim etilgan matn.
Qoʻmiqlar

thumb|Qoʻmiqlar
Qoʻmiqlar — Dogʻistondagi xalq (232 ming kishi). Turkiy xalq. RFda jami 282 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Qoʻmiq tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Asosiy mashgʻulotlari dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik, shuningdek, uy hunarmandchiligi (gilam toʻqish, teri, yogʻoch, metall, tosh va boshqalarni qayta ishlash).
Qoʻmuz

Qoʻmuz — 1) qirgʻiz torli-tirnama musiqa cholgʻusi. Oʻzbek doʻmbirasiga yaqin. Qirgʻizistonning janubiy vohalarida chertmek nomi bilan mashhur. Rivoyatlarda aytilishicha, uni afsonaviy Qambarkan (Aliqambar) kashf etgan. Bir butun yogʻoch (oʻrik, archa va baʼzida yongʻoq va boshqa daraxt) boʻlagidan yasaladi. Noksimon kosaxonasi, pardasiz dasta va 3 torni ushlab turgan quloqlaridan iborat. Umumiy uzunligi 85—90 sm. Mayin tovushga ega. Qoʻmuz qirgʻizlarda eng sevimli va keng tarqalgan professional cholgʻusi boʻlib, unda xalq qoʻshiqlari ohanglariga asoslangan „obon kuylar“ („Semetey kuu“, „Qoraqoʻl boʻtam“, „Nalima“, „Kerme too“ va boshqalar), virtuoz xarakteridagi, baʼzan oʻyin-kulgu bilan bogʻliq „aytish kuylar“ („Koʻyroʻn kuu“, „Armandu chimchiq“) hamda yirik shakldagi mumtoz kuylar („Qambarkan“, „Botoy“, „Kerbez“ va boshqalar) ijro etiladi. Qoʻmuz, shuningdek, qirgʻiz oqin va ir (qoʻshiq)chilari tomonidan joʻrnavoz soz sifatida ishlatiladi; 2) qirgʻiz changqoʻbizining nomi (yogʻochqoʻmuz, temir-qoʻmuz); 3) chechen va ingushlarda 19-asrdan tarqalgan garmon nomi.

 

Turkum:Torli asboblar
Qoʻngʻizlar

thumb|Qoʻngʻizlar
thumb|

Qoʻngʻizlar — hasharotlar turkumi. 140 oilasi, 300 mingdan ortiq turi maʼlum. Qo'ng'izning tana uz. 0,25–180 mm. Yumshoqtanlilar oilasining vakillaridan boshqalarida tana qoplami sklerotlashgan. Bosh, koʻkrak, qorin qismlari bir-biridan aniq chegaralangan. Oldingi juft qanotlari qattiq ustqanot (elitra)ga aylangan boʻlib, qorin va ikkinchi - orqa juft parda qanotlarini himoya qiladi. Toʻla oʻzgarish bilan rivojlanadi (masalan hasharotlar). Ovalsimon tuxumlari silliq qobiq bilan oʻralgan. Lichinkalari 2 xil: kampodesimon - harakatchan, oyoqlari yaxshi rivojlangan, yirtqich (mas, sassiq qoʻngʻizlar, yumshoqtanlilar, bitxoʻr xonqizi qoʻngʻizlari va boshqalar) va eruksimonlar - seret, kamharakat. Qo'ng'izning koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi ekinlari, daraxt va oziq-ovqat mahsulotlarining zararkunandasi (yana qo'ng'iz Ombor zararkunandalari). Yetuk hasharotlar hamda ular lichinkalarining shikastlash xarakteriga qarab, qo'ng'iz barg kemiruvchilar (masalan, bargxoʻrlar, uzun-tumshuklar va boshqalar), poʻstloq osti yoki yogʻochda rivojlanuvchi poya-tana kemiruvchilar (tilla qoʻngʻizlar, poʻstloqxoʻrlar, uzun moʻylov qoʻngʻizlar va boshqalar), tuproqdagi ildiz kemiruvchilar (asosan, may qoʻngʻizi lichinkalari, qora qo'ng'iz qirsildoq), meva va urugʻ zararkunandalari (nay oʻrovchilar, urugʻ-xoʻrlar, donxoʻrlar va boshqalar), gʻalla mahsulotlari vateri zarar-kunandalariga boʻlinadi. Sugʻorma dehqonchilik mintaqasida foydali qo'ng'iz (xonqizi qoʻngʻizlari, sassiq qoʻngʻizlar) ham yashaydi. Goʻngxoʻr qo'ng'iz, oʻlimtikxoʻr qo'ng'iz kabi chirindi va oʻlimtiklar bilan oziqlanib, tabiyatda sanitar vazifasini oʻtaydi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Qoʻngʻir suvoʻtlar

thumb|
Qoʻngʻir suvoʻtlar - koʻp hujayrali suvoʻtlar boʻlimi. Kat-taligi va shakli har xil. 240 turkumi (1500 turi)bor, shundan 3 tasi chuchuk suvlarda, qolgʻanlari dengizlarda tarqalgan. Xromatoforasida xlorofill a va s karotin, ksanto-fill, ayniqsa jigarrang fukoksan-tin koʻp boʻlgani uchun rangi qoʻngʻir va qoramtir. Yuksak Qoʻngʻir suvoʻtlar (mas, lami-nariyasimon suvoʻtlar) oʻtkazuvchi va differensiatsiyalashgan toʻqimalarga ega. Hujayra devorida algin kislota va fukoidin bor, sirtdan pektin va shilimshiq modda bilan qoplangan. Protoplastida bitta yadro va pireno-idsiz xromatofori bor. Baʼzilarida pirenoid boʻladi. Jinsiy va jins-siz, baʼzan vegetativ koʻpayadi. Zoo-sporasi va gametalari ikki xivchinli. Yuksak Qoʻngʻir suvoʻtlarda sporofit va gametofit gallanadi. Koʻpayish organlari bir uyali yoki koʻp uyali sporangiy. Jin-siy jarayoni izogamiya, geterogamiya va oogamiya. Qoʻngʻir suvoʻtlar barcha dengizlarda, ayniqsa, sovuq dengizlarda katta oʻtzorlar hosil qiladi. Ulardan al-gin kislota, uningʻ tuzlari, yem uni va baʼzi dorivor moddalar olinadi. Ayrim Qoʻngʻir suvoʻtlar isteʼmol qilinadi.

 Yana qarang 

 Suvoʻtlar
Qoʻngʻir tuproqlar

Qungʻir tuproqlar, choʻl va dasht qoʻngʻir tuproqlari — tuproq tipi. Asosan, chala choʻllarda, Kaspiy va Orol dengizlarining shim. sohillari hamda Qozogʻiston past togʻlariningjan. qismida tarqalgan. Qungʻir tuproqlar yuvilmaydigan suv rejimiga ega boʻlgan, tuproqda nam yetarli boʻlmagan, bugʻlanish yogʻinlar miqdoriga nisbatan 4—5 marta koʻp, muhiti ishqoriy, iqlimi keskin kontinental — yozi issiq, qishi sovuq, yillik yogʻin miqdori 100 – 250 mm boʻlgan hududlarda shakllanadi. Tuproq hosil qiluvchi jinslar, asosan, lyossimon qumoqlar va turli darajada shoʻrlangan allyuvial-koʻl choʻkindilaridan iborat.

Qungʻir tuproqlar tarkibidagi gumus miqdoriga qarab 2 tipchaga boʻlinadi: tipik Qungʻir tuproqlar (gumus miqdori 1,5—2%) va och qoʻngʻir tusli Qungʻir tuproqlar (gumus miqdori 1 — 1,5%). Gumus miqdori mexanik tarkibiga koʻra yuqori qatlamlarda 1,5—2% gacha, qumoq va qumli tuproqlarda 0,4—1% atrofida. Umumiy azot tuproqning yuqori gorizontlarida 0,11-0,18, fosfor 0,06-0,2%. Qungʻir tuproqlardan, asosan, chorvachilikda qoʻylar boqish uchun yaylovlar sifatida foydalaniladi. Shamol eroziyasi kuchli rivojlanganligi sababli unga qarshi kurash tadbirlariga alohida eʼtibor beriladi. Yaylovlar holatini yaxshilashda liman usulida sugʻorishlan foydalanish mumkin.

Hodimat Maxsudov.

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Qoʻngʻirbosh

Qoʻngʻirbosh - boshoqdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; yem-xashak ekini. Asosan, sovuq va oʻrtacha iqlimli mintaqalarda 300 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda piyozli qoʻngʻirbosh, biryillik qoʻngʻirbosh, oʻzgacha qoʻngʻirbosh, qisqa tilchali qoʻngʻirbosh oʻrmon qoʻngʻirboshi, oddiy qoʻngʻirbosh, maysazor qoʻngʻirboshi, ingichkabarg qoʻngʻirbosh kabi koʻp tarqalgan. Koʻp yillik maysazor qoʻngʻirboshi muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega. Boʻyi 10—30 sm, roʻvagi 30 sm gacha, yoyiq. Boshoqchalari 3,5–6 mm, gullari 2—5 ta. May—avgustda gullab urugʻlaydi. 100 kg koʻk massasida (boshoqlanish davrida) 24—25 ozuqa birligi va 3,5 kg hazm boʻladigan protein bor. Choʻl, adir va togʻ zonalarida, ariq va daryo boʻylarida, daraxtzor va butazorlarda, oʻtloqlarda oʻsadi. Ekma madaniy yaylovlar va gazonlar barpo etishda foydalaniladi. Chorva mollari xush koʻrib yeydi.

 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Qoʻngʻirot (qabila)

thumb|250px|Xorazmda hukmronlik qilgan Qoʻngʻirotlar oʻzbek sulolasining soʻnggi vakili — Said Abdullaxon
Qoʻngʻirot — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. 

Ilk oʻrta asrlarda Oltoy shimoliy qismida yashaganlar. Markaziy Osiyoda turli koʻchmanchi turkiy qabila va urugʻlar qoʻngʻirotlar atrofida uyushib, ularning qabilaviy nomini qabul qilishgan. XIV asrda Xorazmda qoʻngʻirot zodagonlari orasidan Sufiylar sulolasi hokimiyat tepasiga kelgan. XVI asrda qoʻngʻirotlar Oʻzbek ulusidagi turkiy qabilalar tarkibiga kirgan. Ulus parchalanishi bilan qoʻngʻirotlar oʻzbek, qoraqalpoq, qozoq va boshqa xalqlar tarkibiga kirgan. XIV—XVI asrlar davomida qoʻngʻirotlarning ayrim guruhlari Xuroson, Janubiy Turkiston va Hisor-Sherobod vodiysiga kelib oʻrnashganlar. Xorazm hududiga oʻtgan qoʻngʻirotlar keyinchalik Xorazmning siyosiy hayotida faol ishtirok etishgan. XVIII asrning 2-yarmi — XIX asr boshlarida Xorazmni oʻzbeklarning Qoʻngʻirot sulolasi boshqargan. Bu sulola 1920-yil Qizil armiya tomonidan tugatilgan.

Etnograf B. X. Karmisheva qoʻngʻirotlar 5 ta katta urugʻdan: vaxtamgʻali, qoʻshtamgʻali, qonjigʻali, oyinli va tortuvlidan iborat ekanligini koʻrsatgan. Qoʻngʻirotlar orasida eng katta guruh vaxtamgʻali boʻlib, u 18 ta katta uruqqa boʻlinadi: ochamayli, boymoqli, taroqli, chan-chiqli, qozoyoqli, choʻmichli. qaychili, ishqili, qiygʻochli, jilontamgʻali, bolgʻali, qoraqoʻngʻirot, bugʻajili, uyuvli, xandaqli, irgʻoqli, aboqli kesovli.

XX asr boshida Buxoro xonligida qoʻngʻirotlarning umumiy soni 85 760 kishidan iborat boʻlgan. Ular, asosan, Boysundaryo havzasida (3525 kishi), Qoratogʻdaryo (13 140), Sheroboddaryo (18 383) va Surxondaryo (9 375) havzalarida ham Kofirnihonda (1 245), Qarshi vohasida (7 175), Gʻuzordaryoning quyi qismida (8875), Amudaryo vodiysi va Termiz atrofida (3525) yashashgan.

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qoʻngʻirotlarning aksariyati yarim oʻtroq holda yashab, xoʻjaligida chorvachilik muhim rol oʻynagan. Türkmenistan Çarşaňňy-Gowurdakda ham bular bor . Diyarym Bahritdinov yazar

 Adabiyot 
 Karmnsheva B.X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnnx rayonov Tadjikistana i Oʻzbekistana, M., 1976.

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Qoʻngʻirot soda zavodi

250px|thumb
Qoʻngʻirot soda zavodi - kimyo sanoatining yirik korxonasi. Qora-qalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot shahri yaqinida joylashgan.

"Oʻzkimyosanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Ustyurtdan qazib olinadigan xom ashyo konlari negizida natriy karbonat (Ma,SO.) - soda ishlab chiqaradi. Korxona qurilishi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 2 martdagi qaroriga muvofiq boshlangan. 2001-yildan "Oʻzkimyosanoat" kompaniyasinint shoʻba korxonasi. 3-dni loyihalash va texnologik qismining qurilishi boʻyicha asosiy sherik Xitoyning "S1T1S" kompaniyasi hisoblanadi. Loyiha boʻyicha yillik quvvati 100 ming tonna (yen-gil va ogʻir dan 50%dan) soda ishlab chiqarishga moʻljallangan. Korxona 2005-yilning noyabr oyida ishga tushirildi.

 

Turkum:Qoʻngʻirot tumani
Qoʻngʻirot sulolasi

Qoʻngʻirotlar sulolasi - Xiva xonligini idora etgan oʻzbek xonlari sulolasi (1770—1920).

Asoschisi — Muhammad Amin inoq. U yovmutlardan boʻlgan Xiva xonlariga qarshi kurashib, hokimiyatni egallagan. Muhammad Amin inoq va oʻgʻli Avaz Muhammad inoq taxtga chingiziy qoʻgʻirchoq xonlarni oʻtqazib davlatni amalda oʻzlari boshqargan. Eltuzar 1804-yil Abulgʻoziyxon V Yodgorxon oʻgʻli (1802-04)ni taxtdan tushirib oʻzini xon deb eʼlon qilgan.

Oʻzbek Qoʻngʻirot sulolasi vakillari: Muhammad Amin inoq (1770—90), Avaz Muhammad inoq (1790-1804), Eltuzarxon (1804-06), Muhammad Rahimxon I (1806—25), Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45), Muhammad Aminxon (1845 — 55), Abdullaxon (1855-56), Qutlugʻmurodxon (1856), Said Muhammadxon (1856-64), Muhammad Rahimxon II (1864-1910), Asfandiyorxon (1910-18). Said Abdullaxon (1918-20).

Yosh xivaliklar qizil armiya yordamida 1920-yil 2 fevralda Said Abdullaxonni taxtdan tushirib Xiva xonligi tugatilganini eʼlon qilishgan.

 

 
 Dzhabbarov I. Drevniy Khorezm — strana vysokoy kultury i unikalnoy dukhovnosti (Etno-istoricheskiye ocherki) Moskva : Institut etnologii i antropologii RAN, 2014.
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959; 
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; 
 Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulomov X. G., Diplomaticheskiye otnosheniya gosudarstv Sredney Azii s Rossiyey v XVIII — pervoy polovine XIX veka. Tashkent, 2005 
 Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993. 
 Istoriya Uzbekistana v istochnikax. Sostavitel' B. V. Lunin. Tashkent, 1990 
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xorazm hukmdorlari
Turkum:Turkiy sulolalar
Qoʻngʻirot-Beynov avtomobil yoʻli

Qoʻngʻirot - BEYNOV AVTOMOBIL YOʻLI (4R189) - xalqaro magistral avtomobil yoʻli. Qoʻngʻirotni Ustyurt orqali Qozogʻiston Respublikasining muhim temir yoʻl chorra-qasi hisoblangan Beynov shahri bilan bogʻlaydi. Umumiy uz. 316 km. Oʻzbekiston Respublikasini shim.-gʻarbdan Qozogʻiston Respublikasi orqali Yevropa, Rossiyaning markaziy, jan., Ural mintaqalariga bogʻlovchi, portlar, yirik transport yoʻlaklariga chiqishga imkon beradigan, tranzit kirish-chiqishni taʼminlaydigan stra-tegik muhim transport arteriyasi. 1972-yili ishga tushirilgan Qoʻngʻirot — Beynov temir yoʻl qurilishi bilan bir vaqtda barpo etilgan. Transport qatnovi jadalligi oʻsib borayotganligini hisobga olib, 4-darajali, qatnov qismining kengligi 10 m boʻlgan qora toʻshamali mavjud yoʻlni 1-darajali asfalt-beton toʻshamali qilib qayta taʼmirlash loyihasi 2002-yilda ishlab chiqilgan. Yoʻl shu loyiha asosida kengaytirilib, qurilish ishlari davom etmoqda va 2006-yilda toʻliq foydalanishga topshiriladi. Trassa turli darajada shoʻrlangan qoʻngʻir-kulrang tuproqli choʻl zonasidan oʻtgan, iqlimi keskin kontinen-tal, eng issiq harorat 46° (avgust), eng sovugʻi —40° dekabr va yanvar da kuzatiladi. Qoʻngʻirot va Jaslik st-yalarini hisobga olmaganda trassa yoʻnalishi boʻylab aholi yashamaydi.

Tohirjon Mirzayev.

 

Turkum:Qoʻngʻirot tumani
Turkum:Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Qoʻngʻiroqgul

Qoʻngʻiroqgul - qoʻngʻiroqguldoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Shimoliy yarim sharning oʻrta kengliklarida, Yevropaning janubi va Old Osiyoda 300 ga yaqin turi tarqalgan. Baʼzi manzarali. Uzbekistonda Q.ning 6 turi uchraydi, shundan Fedchenko Q.i keng tarqalgan. Boʻyi 10—25 sm, koʻp poyali, barglari keng tuxumsimon, keng el-lipssimon yoki yumaloq. Gullari toʻgʻri, baʼzan biroz zigomorf, shakli qoʻngʻiroqsimon, koʻk, zangori, oq, baʼzan binafsha rang, alohida joylashgan. Roʻvak, shingil va boshqa toʻpgullar hosil qiladi. Iyun—iyul oylarida gullab urugʻlaydi. Mevasi koʻsakcha. Togʻlarda qoyalarning yoriqla ridaoʻsadi. Manzarali turi urugʻidan, ildiz bachkilaridan va tupini boʻlish orqali koʻpaytiriladi. Baland boʻyli Q. guldasta qilish uchun, past boʻylilari esa gulzor chetlarini bezash uchun ekiladi. Ayrim ning ildiz va barglari ovqatga ishlatiladi.
Qoʻngʻiroqguldoshlar

Qoʻngʻiroqguldoshlar — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Oʻt, chala buta va kichik daraxtlardan iborat. Koʻpchiligining sut shirasi bor. Barglari butun, navbatlashib, baʼzan qaramaqarshi yoki doira boʻlib joylashgan. Gullari toʻgʻri, baʼzan zigomorf, ikki jinsli. Gultoji qoʻnqiroqsimon qoʻshilib oʻsgan. Otaligi 5 ta. Mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha yoki rezavor.

Shim. yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida hamda Janubiy yarim sharning moʻʼtadil hududlarida 70 turkumi (2000 turi) bor. Shundan Oʻzbekistonda 6 turkumi (13 turi) oʻsadi. Q.dan qoʻngʻiroqgul va lobeliya keng tarqalgan.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Qoʻrboshi

Qoʻrboshi  – tarixiy harbiy atama;

 oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo xonliklari va ayrim Sharq davlatlarida dastlab shaharni tunda qoʻriqlovchi mirshab; soʻngra qurol-yarogʻ ombori (qoʻr) mutasaddisi hamda qurol-aslaha, turli yaroqlar va toʻp yasash korxonalari (qoʻrxona) boshligʻi. Qoʻqon xoni Xudoyorxon davrida qoʻrboshi qoʻrxona, miltiqxona, toʻpxonalarga boshchilik qilib, u xom ashyo topib kelishdan to tayyor mahsulot ishlab chiqarish va ularni xon qaroriga binoan tarqatish jarayoniga boshchilik qilgan;
 Turkiston oʻlkasida Oktyabr toʻntarishigacha boʻlgan davrda mahalliy politsiya boshligʻi. Masalan, Qoʻqon va Margʻilonda 1917-yilda shahar mirshablarining boshligʻi qoʻrboshi deb atalgan;
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat harbiy rahbarlarining unvoni. Qoʻrboshilar xalqning turli tabaqalari orasidan chiqqan obroʻli shaxs hisoblangan. Qoʻrboshilar orasida hatto ayollar ham boʻlgan.

 Yana qarang 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat
 

Turkum:Atamalar
Turkum:Qoʻrboshi
Turkum:Buxoro amirligining davlat lavozimlari
Qoʻriqxona

Qoʻriqxona — belgilangan qonunlarga muvofiq, davlat tomonidan ajratilgan, alohida ilmiy yoki mahaliy ahamiyatga ega boʻlgan (tipik yoki noyob landshaft, oʻsimliklar va hayvonotning dunyosi, foydali qazilmalar va b.), tabiiy obyekt joylashgan yer (hudud) yoki suv kengliklari; i. t. va madaniy-maʼrifiy maqsadlar uchun uzoq mud-datga ajratilgan va toʻlaligicha xoʻjalik ishlaridan xoli tabiiy majmua.

20-asrning 90-y.larida BMTning "Milliy bogʻlar va ular maqomidagi qoʻriqxonalar roʻyxati"ga 2618 alohida qoʻriqlanadigan hududlar (yer may-doni 4 mln. km2dan ortiq va Yer yuzidagi quriqlikning 3% ini tashkil qiladi) kiritilgan hududi va uning atrofidagi bel-gilangan chegaradagi muhofaza qilinadigan zonalarda qo'riqxona tabiiy majmuasiga zarar yetkazadigan yoki tabiiy obyektlarga xavf tugdiradigan har qanday faoliyat (ov qilish, baliq tutish, daraxt kesish, foydali qazil-malarni kavlash, oʻt oʻrish, mol boqish va boshqalar), shuningdek, Qo'riqxona faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan sanoat va qo'shma korxonalar obyektlari qurilishi ham taqiqlanadi. Qo'riqxona 
hududiga maʼmuriyatning ruxsatisiz begona odamlar kiritilmaydi.

Oʻzbekistonda qoʻriqxonalarning tashkil qilinishi, faoliyati, taʼminoti va muhofazasi Oʻzbekiston Respublikasining 2004 y. 3 dekabrdagi "Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida"gi qonuni bilan tartibga solinadi. Qoʻriqxonalarda reja asosida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi, tabiat yilnomalari, ilmiy hisobotlar (yillik, besh yillik) tuziladi, tavsiyanomalar, qoʻriqxona hududi va milliy bogʻlarda qoʻriqxona tartibiga rioya qilish talab va qoidalari ishlab chiqiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Ovchilik xoʻjaliklari, qoʻriqxonalar va milliy bogʻlar boshqarmasi, Geologiya va mineral resurslar davlat qoʻmitasi tasarrufida 8 ta davlat qoʻriqxonasi bor: Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻriqxonasi, Badaytoʻqay davlat qoʻriqxonasi, Qizilqum davlat qoʻriqxonasi, Zarafshon davlat qoʻriqxonasi, Surxon davlat qoʻriqxonasi, Hisor davlat qoʻriqxonasi, Chatqol bio-sfera qoʻriqxonasi, Kitob davlat geologiya qoʻriqxonasi. Oʻzbekistonda, shuningdek, milliy bogʻ va buyurtma qoʻriqxonalar faoliyat olib boradi.

 

Turkum:Ekologiya
Qoʻrqitish

Qoʻrqitish — jinoyat huquqida biron-bir shaxsga yoki ijtimoiy manfaatlarga ogʻzaki, yozma shaklda yoxud boshqa usullar bilan jismoniy, moddiy yoki boshqa turdagi ziyon yetkazish niyatini ifoda etish; insonga ruhiy azob berish (qiynash usullari)dan biri. Oʻzbekiston JKning 112-moddasida oʻldirish yoki zoʻrlik ishlatish bilan Q. jinoyati va unga bel-gilangan jazo bayon etilgan. Mazkur jinoyat oʻldirish niyati yoki zoʻrlik ishlatishda namoyon boʻlib, bunday harakatlarni amalga oshirish uchun yetarli asoslar mavjud boʻlsa tugallangan hisoblanadi. Aybdorni javobgarlikka tortish uchun jabrlanuvchining tahdidning amalga oshirilishidan qoʻrqishi uchun asos hisoblanadigan maʼlum holatlarning mavjud boʻlishi lo-zim. Qonunda bunday jinoyat sodir qilgan shaxsga eng kam oylik ish haqining 25 baravarigacha miqdorda jarimadan tortib 1 yildan 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishgacha jazo belgilangan.
Qoʻrquv

Qoʻrquv – insondagi ruhiy holatlardan biri; narsa va hodisalarning asl mohiyati, koʻrinishi toʻgʻrisida aniq tasavvurning yoʻqligi tufayli bezovtalanish, hadiksirash, tashvishlanish kechinmalarining yuzaga keli-shi. Qoʻrquv koʻpincha odamlarda yurak uri-shining ortishi, badanning ter bilan qoplanishida oʻz ifodasini topadi. Qoʻrquv insonlarda tasodifiy, favquloddagi vaziyatlarda, nevrotik holatlarda, ruhiy shikastlanishda uchrab turadi. Qoʻrquvdan odam oʻzini noxush, noqulay his etsa-da, lekin koʻpincha oʻzini oʻzi nazorat qila olmaydi. Ongsizlikning onglilikdan ustunligi shunday holatni keltirib chiqaradi. Chuqur hayajonlanish oqibatida kishi ruhan qattiq azoblanadi. Psixologiyada Qoʻrquvning har xil oʻrganilgan. Qoʻrquvning asosiy koʻrinishlari: kasal boʻlib qolishdan qoʻrqish, koʻpchilikdan izza boʻlishdan qoʻrqish, qizarishdan qoʻrqish, uyda yolgʻiz qolishdan qoʻrqish, trans-port vositalaridan qoʻrqish, shifokordan qoʻrqish, nizodan qoʻrqish, mozordan qoʻrqish, hayvonlardan qoʻr-qish, jimlikdan qoʻrqish, murdadan qoʻrqish, huquq-tartibot xodimlaridan qoʻrqish va boshqa Insonni tabiat va turmushdagi voqeliklarni toʻgʻri tushunishga, idrok qilishga oʻrgatish, mashq qildirish orqali Qoʻrquvni kamay-tirish mumkin. Shaxsning sust, zaif asab tizimini jonlantirish, tana aʼzolarini mashq qildirish, noxush kechinmalarni bartaraf etish orqali Qoʻrquvning tashqi ifodasini kamaytirsa boʻladi. Psixoterapevtik taʼsir oʻtka-zish vositalari yordami bilan Qoʻrquvni asta-sekin yoʻqotish imkoniyati mavjud.

 Yana qarang‽ 
Qorquv: qoʻrquv bu 1800 yilda chiqarilgan ammo 1799 yilda nima qilishgan?

 

Turkum:Hissiyotlar
Qoʻrgʻon

Qoʻrgʻon:

1) qum, tuproqdan hosil qilingan sunʼiy tepa. Qoʻrgʻon, koʻpincha aylana, oval, toʻgʻri toʻrtburchak, kvad-rat tarhli, atrofi devor bilan oʻralib, ichini qum, tuproq, shagʻal bilan toʻldirib sunʼiy hosil qilingan. Qoʻrgʻonlar uzoq oʻtmishda mudofaa maqsadlari uchun xizmat qilgan. Oʻzbekiston hududidagi Tepaqoʻrgʻon, Chimqoʻrgʻon, Qumqoʻrgʻon, Tuproqqoʻrgʻon, Gʻishtqoʻrgʻon kabi qishloq nomlari shundan; 

2) oʻrta asrlarda qalin va baland mudofaa devori bilan oʻrab qurilgan, asosan, bir darvozali shahar qalʼa. Tabiiy tepaliklarda, baʼ-zan baland supa ishlanib ustida bunyod etilgan; 

3) baland devor bilan oʻralgan hovli, atrofi koʻpincha ekinzorlardan iborat boʻlgan; 
thumb|Mozorqoʻrgʻon
4) Mozorqoʻrgʻon - qad. qabriston turi (mozorqoʻrgʻon), Jan.-Sharqiy Osiyoda jasadni quydirish rasm boʻlgan xalqlarda marhumning xoki ustiga tulroq tashlangan, shu tarzda tuproq tashla-naverib, qoʻrgʻon hosil boʻlgan. Amerika, Yev-ropa, Shimoliy Osiyoda yogʻoch, tosh, loy-tuproqdan maxsus inshootlar qurib dafn etiladigan joylar tayyorlangan, bu inshootlar ustiga tuproq yotqizilgan, goh gumbaz bilan yopilgan. Qoʻrgʻonlarning balandligi 3–6 m, diametri 3— 4m Oʻzbekistonning Namangan viloyatidagi 1—5-alarga mansub Goʻrimiron qoʻrgʻoni (balandligi 1–2 m, diametri 4–6 m)da marhumlar sopol idishlar, temir qurollar bilan dafn etilgan. Bunday qoʻrgonlar Toʻytepa, Chirchiq, Samarqand viloyatidan hamda Lavandak qabristonidan topilgan.

 Yana qarang 

 Mozorqoʻrgʻon
Qoʻrgʻon dostonchilik maktabi

Qoʻrgʻon dostonchilik maktabi — oʻzbek folklorshunosligida baxshilik sanʼati markazlaridan. 

Qoʻrgʻon dostonchilik maktabiga mansub baxshilar Mangʻishtov, Nurota togʻi, Oqtov etaklarida, Miyonqolga qadar choʻzilgan keng hududda yashaganlar. Ularning koʻpchiligi Qoʻrgʻon qishlogʻida tarbiya topgan. Ergash Jumanbulbul oʻgʻlining ota-bobolari asos solgan bu maktab 17—20-asrlarda yashagan Yodgor Us t a Qoʻlay oʻgʻli, Us t a La-fas Yodgor oʻgʻli, Tilla kampir, Mulla Tosh Usta Lafas oʻgʻli, Mulla Xolmurod Mulla Tosh oʻgʻli, Jolmon baxshi, Sulton kampir, Qulsamad baxshi, Jumanbulbul, Jossoq Mulla Xolmurod oʻgʻli, Yorlaqab baxshi, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Darvesh baxshi, Poʻlkan shoir, Ollomurod baxshi, Egamberdi Ollomurod oʻgʻli, Us t a Xolqul, Ab-dumurod Berdixol oʻgʻli, Qurbonqul baxshi, Mardi shoir, Rahmatulla Yusuf oʻgʻli kabi oʻnlab dostonchilarni birlashtirgan. Bu baxshilar koʻproq ishqiy dostonlar kuylashgan. Oʻziga xos chuqur lirizm, chiroyli tasvirlar, noziklik va jimjimadorlik Qoʻrgʻon dostonchilik maktabim. uslubining asosiy belgilaridir. Bu hol Qoʻrgʻon dostonchilik maktabim.ning koʻproq yozma adabiyotdan anʼanalariga uygʻunlashib borganligini koʻrsatadi.

 

Turkum:Oʻzbek dostonchilik maktablari
Turkum:Ergash Jumanbulbul oʻgʻli
Boxtar

Boxtar (tojikcha: Бохтар) — Tojikiston Respublikasidagi shahar. Qo’rg’ontepa viloyati markazi. Vaxsh vodiysida, Vaxsh daryosining chap sohilida, oʻrtacha 428 m balandlikda. Dushanbe shahridan 99 km janubda joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi (Boxtar orqali Termiz — Yovon temir yoʻli oʻtgan). Aholisi 107,4 ming kishidan ziyod (2016)Кармышева Б. Х. Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана. — М.: 1976 — стр 119.

 Tarixi 
thumb|right|300px|Qoʻrgʻontepa
Yozma va arxeologik topilmalar tasdiqlashicha kushonlar davrida 1—4-asrlarda vujudga kelgan va oʻsha paytda Levakand deb yuritilgan. Arablar istilosigacha shahar obod boʻlgan. pul zarb qilingan. 7—8-asrlarda shahar xalifalik tarkibida, 13-asrdan moʻgʻullar, soʻng Temuriylar va Shayboniylar tasarrufida boʻlgan. 16-asrda shahar ancha ravnaq topdi. Qoʻrgʻontepaning hozirgi nomi tarixiy da ilk bor 17-asrdan uchraydi. Shahar yonidagi baland tepalik kushonlar davridan qolgan qoʻrgʻon xarobasi deb taxmin qilinadiРоссийские военнослужащие в Таджикистане отработают высшую степень боеготовности.

 Ijtimoiy soha 
Transformator taʼmirlash, mexanika, paxta tozalash, gʻisht, sut, pivo, mevasabzavot konserva, yogʻ-moy zavodlari, non, goʻsht, don mahsulotlari ishlab chiqarish, maishiy xizmat koʻrsatish kombinatlari, "Tojikatlas" korxonasi, tikuvchilik ishlab chiqarish birlashmasi ishlab turibdi. Pedagogika universiteti, energetika texnikumi, hunar-texnika bilim yurtlari, tibbiyot va pedagogika oʻrta maxsus bilim yurtlari. 12 umumiy taʼlim, musiqa maktablari bor. Shahar markazida Ismoil Somoniyga haykal oʻrnatilgan.

 

 
 В Курган-Тюбе открыт мемориал в честь погибших сотрудников милиции
 Достопримечательности Курган-Тюбе: фотографии 

Turkum:Tojikiston shaharlari
Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qoʻrgʻontepa suv ombori

Qoʻrgʻontepa suv ombori - Fargʻona viloyatining Oltiariq tumani jan.da, Oltiariq shaharchasidan 10 km uzoqlikda barpo etilgan gidrotexnika inshooti. Shohimardon daryosi va Fayziobodsoy suvini mavsumiy yigʻadi. 1-navbati 1975—77, 1-navbati 1980—81 yillarda qurilgan. Suv ombori yonma-yon joylashgan 2 ombordan iborat, tabiiy soyliklarning oldini toʻsib hosil qilingan. Arabtepasoyda kurilgan 1-omborning toʻliq hajmi 24,0 mln. m\ tuproqli toʻgʻoni balandligi 45 m, toʻgʻoni uz. 620 m, suv yuzasi 2,4 km\ maksimal suv chiqarish imkoniyati 5 m/sek. Kemkoʻlsoydagi 2-omborning toʻliq hajmi 8,7 mln. m3, toʻgʻoni balandligi 35 m, uz. 450 m, " suv yuzasi 1,3 km\ suv oʻtkazish imkoniyati 10 m3/sek. Janubiy Fargʻona kanalita va Soʻx-Shohimardon kanaliga suv beradi, 11 ming ga yer maydonini sugʻoradi.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Fargʻona viloyati geografiyasi
Turkum:Oltiariq tumani
Qoʻrgʻoshin rudalari

Qoʻrgʻoshin rudalari - asosiy minerallari: galenit, serussit, an-glezit; polimetall rudalarnmt tarkibiy qismi, baʼzan mustaqil toʻplamlar hosil qiladi. Xorijda Qoʻrgʻoshin rudalari qazib chiqaruvchi asosiy davlatlar: AQSH, Avstraliya, Kanada, Peru, Meksika. Oʻzbekistonda Chatqol, Qora-mozor va Qurama togʻlarida topilgan.

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Qoʻrgʻoshin-xlorid

Qoʻrgʻoshin-xlorid, RS14 -xlorid kislotaning qoʻrgʻoshinli tuzi, nihoyatda beqaror suyuqlik. Zichligi 3,18 g/sm3(0°da), —15° da qotib sar-gʻish kristall moddaga aylanadi. RS14 ishqoriy metallarning xloridlari bilan birikib barqaror kompleks birikmalar (masK2RS16 hosil qiladi.
Qoʻtos

thumb|upright=1.2|Qoʻtos Tibet
Qoʻtos,xonaki qoʻtos — hoʻkizlar kenja oilasiga mansub kavsh qaytaruvchi hayvon. vatani — Tibet yassi togʻlari (yovvoyi holda faqat Tibetda saqlanib qolgan). Yovvoyi Qoʻtoslarga qaraganda maydaroq (yovvoyi Q.ning boʻyi 2 m gacha, ogʻirligi 1 t gacha). Qoramollardan farq qiladigan belgi-xususiyatlarga ega. Buqalari vazni 400–450 kg, sigirlari vazni 200–250 kg. Boshi ogʻir, peshonasi keng, oyoqlari baquvvat, dumi kalta. Shoxlari yaxshi rivojlangan. Koʻkragi, qorni va oyoqlari 20—30 sm ga yetadigan quyuq jun tolalari bilan qoplangan. Yoz fasliga yaqin 2—9 kt jun qirqib olinadi, uning 65—70% tivitdan iborat. Tusi qoʻngʻir, koʻk va qora-ola, oʻrkachsimon yagʻrini balandligi 105—110 sm. 18—24 oyligida jinsiy yetiladi. Boʻgʻozlik davri 255—260 kun. Sigirlari yiliga bir marta bolalaydi. Yangi tugʻilgan buzoqlari vazni 21–23 kg, 15 oyligida 120–128 kg va 24 oyligida 134–139 kg. Sut mahsuldorligi yiliga oʻrtacha 300–350 kg, yogʻdorligi 6— 9%, sogʻin davri 4—5 oy. Goʻsht mahsuldorligi past. 2 yoshli novvoslari 60–62 kg toza goʻsht beradi, soʻyim chiqimi 42—46%. Baland togʻ iqlimi sharoitiga moslashgan. Yil boʻyi ochiq yaylovda boqiladi.

Qoʻtoslar goʻshti, suti, juni va ish hayvoni sifatida boqiladi (sovuq iqlim va togʻ soʻqmoqlarida 140 kg gacha yuk bogʻlamlarini bemalol koʻtara oladi, Rossiya Federatsiyasi (Oltoy), Xitoy, tibet, Mongoliya, Qirgʻiziston va tojikistonning qator xoʻjaliklarida urchitiladi. Mongoliyada 500 ming, Rossiyada 53 ming, Qirgʻizistonda 34 ming, Tojikistonda 14 ming bosh Qoʻtos boqiladi (2004). Ular Tibet va pomir hududlaridagi xoʻjaliklarda sof holda urchitib koʻpaytiriladi. Gereford, shortgorn, limuzin, shvits va boshqa zotli qoramollar bilan du-ragay mahsuldor avlodlar olingan. Qizil kitobga kiritilgan.

 Adabiyot 
 Karakul ov A. B., Yakovodstvo pamira, Dushanbe, 1993.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Qoʻchqor soyligi

Qoʻchqor soyligi - Ichki Tyan shandagi togʻ oraligʻi soyligi (Qirgʻiziston Respublikasi Norin viloyati). Qirgʻiz tizmasi sharqiy qismining janubida, Issiqkoʻldan gʻarbda, oʻrtacha 1600—2000 m balandlikda joylashgan. Chu daryosining yuqori oqimi va uning irmoqlari suvi bilan sugʻoriladi. Uzunligi 50 km, eni 15 km. Qs.ning markazi chala choʻl, chekkalari togʻ dashtidan iborat. Chu va uning irmoqlari atroflari ekinzor. Dashtlardan yaylov sifatida foydalaniladi. Sharqida Oʻrtatoʻqay suv ombori (Chu daryosida) qurilgan. Koʻmir koni bor.

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Norin viloyati
Iristoy Qoʻchqortoyev

Iristoy Qoʻchqortoyev (1936.5.7, Sayram tumani, Qozogʻiston — 2000.20.12, Turkiya; Toshkentda dafn etilgan) — tilshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Filologiya fanlari doktori (1978), professor (1981). Oʻrta Osiyo universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik ilmiy xodim (1958—60), ToshDUda aspirant (1960—63), oʻqituvchi (1964—66), katta oʻqituvchi (1966-68), dotsent (1968—81), dekan oʻrinbosari (1981—82), oʻzbek filologiyasi fakulteti dekani (1987—95), turk filologiyasi kafedrasi mudiri (1997-yildan). Turkiya untida oʻzbek tilidan dars bergan.

Asosiy ilmiy ishlari oʻzbek tilida nutq feʼllari mavzuiga bagʻishlangan. Qoʻchqortoyev Oʻzbekistonda turkiy-shunoslikning rivojlanishiga muhim hissa qoʻshgan. Oliy oʻquv yurtlari uchun "Turkiy filologiyaga kirish" (hamkorlikda, 1984), "Tilshunoslikka kirish" (hamkorlikda, 1976) kabi darsliklar yaratgan. Uning bolalarga bagʻishlangan "Bu ishing yaxshimi" (1964), "Ikki va oʻn bir" (1964), "Yaylovda" (1965) kabi hikoyalar toʻplamlari ham bor.

 
 Badiiy soʻz ustasi, T., 1967; Badiiy nutqstilistikasi, T., 1975; F. de Sossyurning lingvistik konsepsiyasi, T., 1976; Soʻz maʼnosi va uning valentligi, T, 1977; Oʻzbek tilida nutq feʼllari valent taxlili, T., 1977.

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Qoʻsh (uslub)

Qoʻsh, muqobila (qarama-qarshi, oʻzaro monand) — mahalliy meʼmorlik tarixida majmua yaratish uslubi; 14-asrdan Oʻrta Osiyoda keng qoʻllanadi. Q. uslubida bunyod etiladigan maj-muada 2 bino bosh tarzlari bilan bir-biriga roʻbaroʻ quriladi: Koʻhna Urganchdagi Najmiddin Kubro va Sulton Ali maqbaralari; Samarqand Regms/lonidagi Ulugʻbek va Sherdor mad-rasalari va boshqa Samarqanddagi Bibixo-nim ulkan meʼmoriy majmuasidagi Amir Temur jome masjidi va Bibixonim madrasasi 1399—1404 yillarda qurilgan; Buxorodagi Ulugʻbek va Ab-dulazizxon madrasalari mos ravishda 1417 va 1652 yillarda bunyod etilgan va boshqa Q. uslubida majmualar tuzish Oʻrta Osiyo meʼmorligi (shaharsozligi)da katta badiiy mujassamot ahamiyatiga ega boʻlgan.

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Tarix
Qoʻsh nisbat

Qoʻsh nisbat, angarmonik nisbat — toʻgʻri chiziqdagi 4 ta Mr M2, M3, M4nuqtaning nisbati bilan aniqlanadigan son. 4 nuqtaning Qoʻsh nisbati proyektiv geometriyaning qator teoremalarini, jumladan, Cheva va menelay teoremalarini isbot qilishda qoʻllanadi. Agar Qoʻsh nisbat — I ga teng boʻlsa, u garmonik nisbat deyiladi. Qoʻsh nisbat proyektiv geometriyada muhim ahamiyatga egaOʻzME.
Qoʻshaloq yulduzlar

Qoʻshaloq yulduzlar - tortishish kuchlari taʼsirida komponentlari massalarining umumiy markazi atrofida elliptik orbita boʻylab harakatlanuvchi, bir-biriga yaqin joylashgan 2 ta yulduz; komponentlari dinamik bogʻliq boʻlgan fizik siste-mani tashkil etadi. Qoʻshaloq yulduzlarning vizu-al, spektral, toʻsiluvchan va boshqa mavjud. Vizual Qoʻshaloq yulduzlar teleskop orqali kuzatilganda komponentlarini bir-biridan ajratish mumkin va ularning yorqinliklarida unchalik katta farq sezilmaydi.

Spektral Qoʻshaloq yulduzlarning komponentlari yaqin boʻlgani uchun teleskoplar orqali bir-biridan ajratib boʻlmaydi. Ularning qoʻshaloqligini spekt-ridagi davriy oʻzgarishlaridan (davriy siljishlari yoki spektr chiziqlarining davriy ikkiga ajrali-shidan) bilish mumkin. Agar ikkala komponent bir xil yorqinlikka ega va, ayniqsa, ikkalasi bir spektral sinfga mansub boʻlsa, unda chiziqlarning davriy ajralishi va qoʻshilishi aniq bilinadi. Agar faqat bitta komponentning chiziqlari koʻrinsa, unda ular davriy ravishda qandaydir bir oʻrtacha vaziyat atrofida tebranib turadi. Dop-ler qonuni chiziqlarning siljishi va ikkiga ajralishi komponentlari massalarining umumiy markazi atrofida orbital harakatidan kelib chiqadi deb tushuntiradi. Spektrdagi chiziqlarning siljishini oʻlchashdan komponentlarning nur tezliklari oʻzgarishini aniqlash mumkin.

Toʻsiluvchan Qoʻshaloq yulduzlarda uning orbita tekisligi kuzatuvchiga qulay boʻlgan yon tomondan koʻringanda yulduzlardan biri ikkinchisini maʼlum vaqtga toʻsib qoʻyadi. Ularning davrlari bir necha soatdan bir necha yilgacha boradi. Yorqinliklarining kamayish darajasi va nisbiyligi yulduzlarning oʻlchamlariga, ularning orasidagi masofaga, yorqinliklarining farqiga va orbitalarining qiyali-giga bogʻliq.

Ayrim holda fizik qoʻshaloqlarning komponentlari bir-biridan ancha olisda joylashgan, lekin ularning xususiy harakatlari, parallakslari va nur tezliklari yaqin boʻladi. Bunday yulduzlar keng juftlarni tashkil etadi. Fazoda ularning kompo-nentlarini minglab, hatto oʻn ming-lab astronomik birliklar ajratib turadi. Agar ularning komponentlari bir-birining atrofida harakatlanayotgan boʻlsa, aylanish davrlari millionlab yillarga teng boʻladi. Shuningdek, komponentlari bir-bi-riga juda yaqin joylashgan zich qoʻshaloq sistemalar mavjud. Ularning ajralgan, yarim ajralgan va kontaktli kuzatiladi.

 

Turkum:Astronomiya
Qoʻshilgan qiymat soligʻi

thumb|Mamlakatlar va hududlarning QQS holati boʻyicha xaritasi. (2019-yil) |260x260px
Qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) – umumdavlat soliq turi; ishlab chiqarish va muomala jarayonlarining barcha bosqichlarida yaratilgan qoʻshilgan qiymatning bir qismini davlat byudjetiga olish shakli. Tovar va xizmatlardan olinadigan bilvosita (egri) soliqlar tarkibiga kiradi. Birinchi marta fransuz iqtisodchisi Moris Lore tomonidan 1954-yilda taklif qilingan, 1958-yilda KoddIvuar Respublikasida soliq tizimiga kiritilgan. Oʻzbekistonda 1992-yildan boshlab qoʻllanadi. Tovarlar (ishlar, xizmatlar)ni sotish va import qilish aylanmasi qoʻshilgan qiymat soligʻi solinadigan obyekt hisoblanadi. Sotish boʻyicha qoʻshilgan qiymat soligʻiga tortiladigan aylanma sotiladigan tovarlar (ishlar, xizmatlar) qiymati asosida, narxlar va tariflarni, aksiz soligʻini hisobga olgan holda belgilanadi.

Qoʻshilgan qiymat soligʻiga tortiladigan aylanma mablagʻ soliq obyektining turiga qarab, oʻziga xos usulda aniqlanadi. Masalan, ishlab chiqarilgan tovarlar yuklab joʻnatiladigan qismining qiymati, amalga oshirilgan qurilish, taʼmirlash, ilmiy tadqiqot, konstruktorlik, texnologik, qayta taʼmirlash va boshqa shunga oʻxshash ishlar qiymati qoʻshilgan qiymat soligʻiga tortiladi. Xizmatlar koʻrsatilganda esa transport vositalari yordamida bajarilgan ishlar qiymati, ijara, vositachilik haqi, infratuzilma, reklama va boshqa xizmatlar qiymati shu soliq obyekti boʻladi. Aksiz toʻlanadigan tovarlarni qoʻshilgan qiymat soligʻisga tortishda uning obyekti joʻnatilgan aylanmaga aksiz soligʻining qiymati qoʻshilgan holda aniqlanadi. Oʻzbekiston Respublikasida qoʻshilgan qiymat soligʻi asosan, 12,0 % li stavka boʻyicha undiriladi. Shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan ayrim oziq-ovqat tovarlari boʻyicha qoʻshilgan qiymat soligʻi kamaytirilgan stavkalarda toʻlanishi mumkin. Stavkalar va bunday tovarlarning roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Qoʻshilgan qiymat soligʻi boʻyicha toʻlovlar soliq turi boʻyicha hisobot taqdim etilgan muddatdan soʻng 5 kun orasida davlat byudjetiga oʻtkaziladi. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ayrim toifadagi soliq toʻlovchilar uchun qoʻshilgan qiymat soligʻini toʻlashning boshqa muddatlarini ham belgilashi mumkin. Import qilinayotgan tovarlar boʻyicha qoʻshilgan qiymat soligʻi bojxonada rasmiylashtirilgunga qadar yoki rasmiylashtirish paytida toʻlanadi.

Qoʻshilgan qiymat soligʻini undirish va toʻlash tartibqoidalari Oʻzbekiston Respublikasining „Soliq kodeksi“ (65–79-moddalari) bilan tartibga solinadi.

Turkum:Soliqlar
Rumincha Vikipediya

Rumincha Vikipediya  — Vikipediyaning rumin tilidagi boʻlimi. Rumincha Vikipediya 2003-yilning iyun oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Rumincha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
Rumincha Vikipediya barcha Vikipediya boʻlimlari orasida maqolalar soni boʻyicha -oʻrinda (..).Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2 - Meta

 Statistik tarixi 
7-aprel 2004-yil: 5.000 maqola
12-dekabr 2004-yil: 10.000 maqola 
5-yanvar 2007-yil: 50.000 maqola
11-yanvar 2008-yil: 100.000 maqola
21-may 2009-yil: 125.000 maqola
5-avgust 2012-yil: 200.000 maqola

 

 

 Rumincha Vikipediyaning statistikasi 
 Rumincha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Rumincha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Rumincha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Rumin tili
Qoʻshimcha nerv

Qoʻshimcha nerv (nervus accessorius) — bosh miya nervlarining XI jufti. Bu nervning nomi uni dastlab tavsiflagan (1664) ingliz vrachi T. Villiziy nomi bilan villiziy ner-v i deb ham yuritiladi. Qo‘shimcha nervda ikkita harakatlantiruvchi o‘zak bo‘ladi. Bu o‘zaklar uzunchoq miya va orqa miyaning bo‘yin segmentlarida joylashadi. Asosan, bu nerv X juft nerv tarkibidan ajralib, adashgan nerv bilan birga bo‘yinturuq teshigi - foramen jugularae orqali kalla bo‘shlig‘idan ikkita ildiz sifatida chiqadi:
thumb|Qo'shimcha nerv-n.accessorius
a) radix cranialis (pars vagalis) - kalla qismidagi ildizi; 

b) radix spinalis (pars spinalis) - orqa miya ildizi.

Qo‘shimcha nerv poyasi - tractus nervi accessorii ichki shox - r. internus va tashqi shox -r. externus larga ajraladi.

Qo‘shimcha nerv r.r. muscularis shoxlari orqada joylashgan m. trapezius hamda bo‘yindagi 

to‘sh-o‘mrov-so‘rg‘ichsimon (m.sternocleidomastoideus) mushaklarini innervatsiya etadi. Qo‘shimcha nerv tolalari adashgan nerv (n. vagus) tolalariga qo‘shilib, halqum hamda hiqildoq mushaklarini innervatsiya etishda qatnashadi (ramus internus). 

Turkum:Nerv sistemasi
Qoʻshin

Qoʻshin — urush xavfi tugʻilganda yoki harbiy yurish oldidan shahar, viloyatlarda toʻplangan harbiy qism, lashkar; keng maʼnoda — koʻp sonli harbiy qism (korpus, armiya). 13— 14-asrlardan eʼtiboran turkiy tillarda, xususan, oʻzbek adabiy tilida qoshuntarzida qoʻllanila boshlagan. Chingiziylar harbiy istilohlari tizimidan harbiy qism, tuzilma maʼnosida oʻrin olgan. Temuriylar davrida ming yoki undan oz jangchilardan iborat askariy guruh Qoʻshin deb nomlangan. Nizomiddin Shomiyning taʼkidlashicha, bir oʻrinda Amir temur 200 kishidan 4 ta Qoʻshin tuzishni buyurgan. Yana bir joyda 600 askardan 7 ta Qoʻshin tuzilganligi aytib oʻtilgan. Abdurazzoq Samarqandiy "Matlaʼi saʼdayn va majmai bahrayn" asarida 1405-yil voqealarini tasvirlaganida Mironshoh Mirzoning oʻgʻli Umar Mirzo har biri 500 otliqdan tashkil topgan 47 Qoʻshinni koʻrikdan oʻtkazganini qayd etadi. Keyingi davrlarga kelib Qoʻshin yuqorida qayd etilgan atamalarning deyarli barchasini harbiy terminlar tizimidan siqib chiqargan va armiya maʼnosini ifodalash uchun ishlatilgan.

"Qoʻshin" atamasi zamonaviy qurolli kuchlar , Qoʻshin , maxsus Qoʻshinlar, shuningdek, operativ va hududiy birlashmalarning harbiy kuch va vositalarining umumlashgan nomlarini ifodalash uchun qoʻllanadi.
Qoʻshinlar paradi

Qoʻshinlar paradi yoki qoʻshinlar koʻrigi — rasmiy bayramlarda qoʻshinlarning jangovar texnika bilan tantanali marsh sadolari ostida maydondan saf tortib oʻtishi. Qoʻshinlar paradi Qadimgi Misr, Eron, Rim va boshqa armiyalarda ham oʻtkazilgan. Oʻrta Osiyo xalqlarida qoʻshinlarni harbiy yurish yoxud jang oldidan koʻrikdan oʻtkazish qadimdan maʼlum. Mas, Amir Temur va temuriylar davrida harbiy yurishdan oldin toʻplangan qoʻshin koʻrikdan oʻtkazilgan; jangdan oldin lashkarni koʻrikdan oʻtkazib, uning jangovar ruhi va holatini aniqlash izchillikka aylangan. Sohibqiron Boyazid I bilan hal qiluvchi jangdan avval turkiyalik elchilar koʻz oʻngida Sivasda qoʻshin koʻrigini oʻtkazgan. Amir Temur qoʻshinidagi har bir harbiy qism jangchilarining jussasi, otlarining rangi, javshan, sovutlarining yarqiroqligi, tugʻlarining bir-biridan farq qilib turishi elchilarga katta ruhiy taʼsir koʻrsatgan.
Qoʻshish

thumb|178x178px|3 + 2 = 5
Qoʻshish — arifmetik amallardan biri. a sh sonlarni Qoʻshish natijasi a+ son boʻlib, u a va qoʻshiluvchilarning yigʻindisi deyiladi. matematikada sonlarni qoʻshishdan tashqari boshqa obʼyektlar, koʻphadlar, toʻplamlar, vektorlar, matritsalar ustida bajariladigan Qoʻshish ham oʻrganiladi.

 Yana qarang 

 Ayirma
 Koʻpaytma

 

Turkum:Giperoperatsiyalar
Turkum:Asosiy giperoperatsiyalar
Qoʻshmadrasa

Qoʻshmadrasa - Buxorodagi koʻsh (muqobila) uslubida bunyod etilgan meʼmoriy yodgorlik; qadimiy koʻchaning ikki yonini egallagan Abdullaxon madrasasi (1588—90) va Modarixon madrasasi (1566—1567)dan iborat majmua.

Meʻmorchiligi
Ikkala binoning bosh tarzlari bir mujassamot oʻqi boʻylab bir-biriga qaratib qurilgan; majmua uchun ajratilgan joydan mohirona foydalanilgan. 

Abdullaxon madrasasining tarhi toʻrtburchak boʻlgan holda janubiy tomoni qisman ichkariga kirgan, gʻarbiy va shimoliy tomonlarida tashqarilariga turtib chiqqan boʻrtiq qismlari mavjud; boʻrtiq qismlarining oʻrtasida hovli boʻlib, u 2 qavatli ("yorugʻli") va gumbazlidir (gumbaz "Ablullaxon fonusi" deb yuritiladi).

Modarixon madrasasidan oʻtgan mujassamot oʻqi darvozaxonaning orqasida sinib davom etadi. Bu madrasani qibla tarafga qaratib qurish zaruratidan kelib chiqqan. Abdullaxon madrasasida ham masjid qiblaga qaratish zaruratidan madrasaning umumiy tarhiga nisbatan burchak ostida qurilgan. Qadimiy Oʻrta Osiyoning noyob meʼmoriy majmualari qatoriga kiradi.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Buxoro
Qoʻshnay

thumb|Qoʻshnay ijro etayotgan sozanda. (Turkiston general-gubernatorligi, 1872-yil)
Qoʻshnay — oʻzbek, tojik va boshqa sharq xalqlarida tarqalgan, biriktirilgan ikki nayli, puflama tilchali cholgʻu asbobi.

 Tuzulishi 
Qoʻshnay puflama musiqa cholgʻulari guruhida kiradi. U Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysi va Xorazm vohasida keng ommalashgan.

Qoʻshnay silindr shaklidagi naylarda iborat boʻlib, bir-biriga oʻzaro bogʻlangan ikkita bir xil gʻarov qamishdan ishlanadi va ular bir-biriga shoyi iplar bilan birlashtiriladi. Naychalarning uzunligi 250-300 mm, diametri 14-16 mm atrofida boʻladi. Puflash uchun uchining toʻsiq qismida tilcha ochiladi. Tilchalarning tebranayotgan qismlarini qisqartirish va uzaytirish uchun ipdan halqasi hamda uning pastida 7 ta baʼzan 8 ta barmoq teshikchasi mavjud. Tilchalar ip bilan xomut qilib yuqori va pastga sozlash uchun suriladigan qilib bogʻlangan boʻladi. Teshikchalarning uzunligi 6 mm, eni esa 3 mm boʻladi.

Diapazoni 1,5-2 oktavaga yaqin, birinchi oktava „re“ notasidan ikkinchi oktava „si“ notasigacha (baʼzan uchinchi oktava „do“ notasigacha) diatonik tovushqatorga ega.

 Ijro etilishi 
Qoʻshnayni ijro etish uchun chap qoʻlning 3 ta va oʻng qoʻlning 4 ta barmogʻi ishlatilib, unda boshqa damli cholgʻular kabi barmoqlarning uchi emas, balki ikkala naychalardagi parallel teshiklarni berkitish uchun barmoqlar tekis choʻzilgan holatda ijro etiladi. Ikkinchi oktava tovushlari asosan nafas bosimi natijasida hosil qilinadi. Lab boshqaruvi yordamida xromatik tovushqatorni ijro qilish mumkin.

Qoʻshnay cholgʻusida maqom cholgʻu kuylarini ham yakka holda ijro etish mumkin. Hozirda anʼanaviy cholgʻu ijrochiligida asosan Fargʻona-Toshkent va Xorazm vohalarida, shuningdek, xalq cholgʻulari orkestri tarkibida qoʻllanadi.

 Ijrochilari 
Oʻzbek ijrochilik amaliyotida qoʻshnay ijrochilari koʻp boʻlmagan. Lekin Fargʻonalik Ahmadjon Umurzoqov va uning shogirdi Xorazmlik Quronboy Boboxonov hamda Ziyomiddin Shokirov kabi ijrochilar oʻtgan. Hozirda Matrasul Matyoqubov, Yoʻldosh Tojiyev, Saddin Saddinov, Mirsharif Mirbaratov, Olim Xudoyberganov, Ikrom Matanov va N.Roʻziyev kabi qoʻshnaychi sozandalar faoliyat koʻrsatadi.

 

 “Xojiniyoz” — Oʻzbek xalq kuyi
 Sardor Primov ijrosida “Iztirob” kuyi
 Shavkat Matyakubov ijrosida „Aliqambar“ kuyi
 Abdurashidov Javohir ijrosida „Qoʻshnay nolasi“ kuyi

 

Turkum:Musiqa asboblari
Turkum:Oʻzbek cholgʻu asboblari
Turkum:Puflama asboblar
Turkum:Puflama cholgʻu asboblar
Qoʻshni burchaklar

Qoʻshni burchaklar – bir tomoni umumiy qolgan tomonlarini toʻgʻri chiziqqacha toʻddiruvchi nurlardan tashkil topgan burchaklar. Qoʻshni burchaklar yigʻindisi ga teng.
Qoʻshoyoqlar

Qoʻshoyoqlar, qoʻshoyoqsimonlar — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. 14 urugʻi, 30 turi maʼlum. Yevrosiyo, Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Tanasining uz. 5—26 sm; dumi tanasidan uzun, uchida bir tutam tuki bor. Orqa oyoqlari oldin-gisiga nisbatan 3—4 marta uzun, 1-va 5-barmoqlari qisqargan yoki butunlay yoʻq. Keyingi 2 oyogʻida sakrab harakat qiladi. 3 m gacha uzunlikka sakraydi. Iliq va issiq mintaqalardagi dasht, choʻl va chala choʻllarda, togʻlardagi ochiq landshaftlarda yashaydi. Yidda 2 martda 1—8 tadan bolalaydi. Hamma Q. qishki uyquga kiradi. Tunda yoki oqshomda faol. Oʻsimlikning yer ostki qismi, urugʻlari, baʼzan hasharot va ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. Oʻrta Osiyoda mitti Q., katta Q., seversov qoʻshoyogʻi, yemuranchik qoʻshoyoq, jun-oyoqli Q., turkman qoʻshoyogʻi, taroq-barmoqli Q. va boshqa tarqalgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar