Qozog'istondagi harbiy kommunizm siyosati

"Harbiy kommunizm" siyosati:Qozog'iston amaliyoti va bolshevizmning "tovar bo'lmagan" utopiyasining haqiqati Lenin sotsialistik inqilobning strategik maqsadini "barcha ishlab chiqarish vositalarini xalq manfaati uchun topshirish" bilan bog'ladi.Ленин В.И. Поли. собр. соч. Т. 35, 210-6..F. Engels ishlab chiqarish vositalarining haqiqiy egasini ko'rsatdi.“Hokimiyatni proletariat egallab olishi bilan,-deb yozadi u,- eng avvalo, ishlab chiqarish vositalari davlat mulkiga aylanadi.Маркс К., Энгельс Ф. Соч. Т. 6, 715-6..

Ishlab chiqarish vositalarini davlat tasarrufiga o'tkazish g'oyasi bolsheviklar inqilobining oltin ustuni edi.U tizimli va toʻliq amalga oshirildi.Yer resurslari kabi sanoat,transport infratuzilmasi va banklar ham deyarli butunlay davlat mulkiga aylandi.

Qozogʻistonda 300 dan ortiq sanoat korxonalari davlat mulkiga oʻtkazildi.Spas mis eritish zavodi va Chimkent eritish zavodi,Qirgʻiziston kon-aksiyadorlik jamiyatining qoʻrgʻoshin-rux zavodi,Ridder koni,Ekibastuz va Boyqoʻngʻir koʻmir konlari,Emba neft konlari shular jumlasidandir.Orenburg-Toshkent va Semirechye temir yo'llari, Orol dengizi, Irtish va Ural daryolaridagi kemalar va butun savdo floti poytaxtidan tashqari, Qozog'iston shaharlaridagi Rossiya - Osiyo, Volga - Kama, Sibir tijorat banklari va ob'ektlari. bank filiallari ham davlat mulki edi.Елагин А.С. Социалистическое строительство в Казахстане в годы Гражданской войны. Автореферат дис. д.и.н. А.-А., 1970, 15-6.; Покровский С.Н. Разгром интервентов и внутренней контрреволюции в Казахстане. А.-А., 1967, 109-6..

Oktabr inqilobi arafasida Lenin shunday deb yozgan edi:“Burjuaziyadan olingan ishlab chiqarish vositalarini umumxalq demokratik boshqaruvini tashkil qilmasdan turib,kapitalizmni tiz choʻktirib boʻlmaydi... "Ленин В.И. Полн. собр. соч. Т. 30, 71-6..“Milliy yetakchilik”ni amalga oshirish maqsadida mehnat nazorati joriy etildi,mamlakat iqtisodiyotini rejali boshqarish,uning iqtisodiyoti va moliyasini markazlashgan holda tashkil etish uchun konning vakolatli direktiv organi – Xalq xoʻjaligi Oliy Kengashi tashkil etildi..

Shu sababli,uchta ustuvor yo'nalish-davlat mulki, markazlashtirish va siyosatni rejalashtirish - davlatning iqtisodiy siyosatdagi yo'nalishini belgilaydi.

Biroq,bunday mafkura tez orada sanoatning qulashiga olib keldi.Ikkinchisi soliq tushumlarining eng muhim idan biri bo'lganligi sababli,katta kamomadni faqat mashina bosib chiqarish orqali qoplash mumkin edi.

 Sanoat va moliyadagi sohasidagi inqiroz 
Bolsheviklar sanoat va moliyaviy inqirozni,1918-yil bahor-yozidagi og'ir oziq-ovqat tanqisligini va fuqarolar urushining yangi boshlanishini rag'batlantirish orqali o'zlarini oqlashga harakat qilishdi,hatto orzu qilingan tovarsiz utopiyani amalga oshirish bilan tajriba o'tkazishdi.Kommunistik ishlab chiqarish va mavjudlik tamoyiliga bevosita o'tishni ta'minladi.Bunday siyosat “harbiy kommunizm” deb ataldi.Bu mafkuraning koʻlami bozor va tovar-pul munosabatlarini toʻliq boʻgʻib qoʻyishni,iqtisodiy institutlar va ragʻbatlantirishlarni iqtisodiy boʻlmagan direktivalar tizimiga almashtirishni,ishlab chiqarish va taqsimotni markazlashtirishni ta’minladi.Sodda qilib aytganda,bu xoʻjalik hayotini hokimiyat organlarining toʻliq nazorati ostida ushlab turish, uning barcha sohalarida teng davlat nazoratini oʻrnatish, sotsialistik muvozanat usulini joriy etish demakdir.

Bunday siyosat xoʻjalik organizmining tiklanishiga ham hissa qoʻshmadi,mehnat unumdorligining oshishiga emas,aksincha uning pasayishiga,urush yillarida allaqachon izdan chiqqan ishlab chiqarishni yanada tanazzulga olib keldi.1920-yildagi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra,Qozog'istonda 891 ta korxona ishlamagan va yillik ishchilar soni 1913-yildagi 20 ming kishidan 1920-yilda 8 ming kishiga kamaydi.Очерки истории народного хозяйства Казахской ССР. Т. 1. А.-А., 1959, 13-6..

Qishloq xo'jaligida "harbiy kommunizm" siyosatining umumiy manzarasi qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishining ahamiyatsiz tizimi shaklida o'z aksini topdi.Bolsheviklarning oziq-ovqat xavfsizligi uchun kampaniyasi qishloq kambag'al qo'mitalari (Qozog'istonda kambag'al qo'mitalar soni oz edi) va ''inqilob foydasiga'' qishloq xo'jaligi mahsulotlarini (asosan g'alla) majburan yig'ib olgan qurolli ishchilar otryadlari tomonidan amalga oshirildi.

Qozogʻistonda 1920-yildan boshlab davlat monopoliyasi va gʻallaga e’tibor bermaslik keng qoʻllangan.Joriy yilning boshidan chorvachilikda e’tiborsizlik (goʻsht koni) usuli keng qoʻllanila boshlandi.

Masalan,1921-yilda Gʻarbiy Qozogʻistonning Ural va Boʻkey viloyatlarida dehqonlar tomonidan oziq-ovqat tayyorlash idoralari tomonidan chorva mollarini musodara qilish mos ravishda 120 va 112 foizni tashkil etgan.Отчет Киркнаркомпрода с 21 қазан 1921 г. Б.м., 12-6..Bu yuksak koʻrsatkich “choʻponlarning inqilobiy gʻayrati” bilan emas, balki “proletariat vakillari”ning inqilobiy zulmi bilan izohlanadi,chunki bu faktlar yuzasidan partiya hokimiyati xabar beradi.КР ҮҒА Тарих жэне этнология институтынын колжазба коры, инв. №43, 78-п.

Xoʻjaliklardan bir don qoldirmay gʻalla tortib olindi.1920-yil may oyining oʻrtalarida oziq-ovqat komitetlariga oziq-ovqat diktaturasini,yaʼni qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirish va taqsimlashda davlat monopoliyasini oʻrnatish toʻgʻrisida yashirin partiya koʻrsatmasi keldi

Dehqonning bahorgi ekish kampaniyasi oxirida RSFSR hukumati qaror chiqardi (1920-yil 20-iyun),unga ko'ra Sibir va Qozog'iston oziq-ovqat bilan chegaralangan. 1920-yillarda g'allakorlar harbiy buyruq bo'yicha g'alla o'rib, barcha "ortiqcha" donni topshirishga majbur edilar.

Ushbu ko'rsatmaga ko'ra,1920-1921-yillardagi oziq-ovqat tayyorlash kampaniyasi davrida Sibir viloyatlaridan 110 million pud yem olingan bo'lsa,shundan 35 million pud yoki uchdan biridan ko'prog'i Qozog'istonning shimoliy-sharqiy viloyatlariga to'g'ri keldi.Va bu 1920-yilda, don hosildorligi sezilarli darajada past bo'lgan paytda amalga oshirildi.Декреты Советской власти. Т. 9. М., 1978, 240-243-6.; Продовольственный бюллетень. Омбы, 1920, 2-6..

Xalq Komissarlari Soveti Butunittifoq Kasaba uyushmalari Markaziy Kengashi (VTSSPS) huzuridagi Harbiy oziq-ovqat byurosining 6000 oziq-ovqat otryadini,Markaziy Rossiyaning 20 ochlik viloyatlaridan,Moskva,Petrograd va Uraldan 9,3 ming oziq-ovqat tayyorlovchi askarlarini yuk tashish uchun yubordi minglab ishchi va dehqonlarni yubordi.,“proletariat vakillari”ga koʻrsatma berildi:“Ortiqcha gʻallaga ega boʻlib,uni yoqilgʻi quyish shoxobchalariga tashimaganlarning hammasini xalq dushmani deb e’lon qilib, Inqilobiy sudga olib chiqib, kamida 10 yilga qamalsinlar. yillar davomida barcha mol-mulki musodara qilinib, jamiyatdan haydab chiqarildi”... »(V. I. Lenin).Декреты Советской власти. Т. 9, 240—243; Ленин В.И. Полн. собр. соч. Т. 41, 313-6..

Gʻarbiy Qozogʻistonda ham mantiqsiz vazifalar qoʻyildi.1920-yilda rivojlanmagan Ural viloyatida 1,5 million pud g'alla yig'ib olindi,buning natijasida oziq-ovqat taqchilligi 2-2,5 million pudga yetdi.Вторая Киргизская областная конференция РКП(б). Протоколы. А.-А., 1936, 71-6..Qozogʻistonning barcha viloyatlarida shunday ahvol bor edi.Mamlakatning turli hududlaridagi oziq-ovqat bilan bog'liq vaziyat haqidagi eslatmada Lenin Qozog'istonni nazarda tutgan holda shunday dedi:Hech narsa qolmadi... »Bepul emas.To'g'ri, yaqin kelajakda... Rahbar savol belgisini qo'ydi, ehtimol shubhali va yana mumkin bo'lgan shiorlarni filtrlash mumkinmi?

Urush yillarining oqibatlari,bu davrdagi tabiiy qiyinchiliklar (qurg'oqchilik va boshqalar.b.) va noratsional iqtisodiy siyosat qishloq xo'jaligida umumiy tanazzulga olib keldi.

1914-1922 yillarda ekin maydonlari 2 baravardan (3,6 million desantdan 1,6 million desantgacha) qisqardi,yalpi g'alla hosili 3 baravardan ko'proq kamaydi.Ленин В.И. Полн. собр. соч. Т. 42, 385-6.

Chorvachilik tarmogʻi ham juda ogʻir ahvolda.1914—1922-yillarda qoramollar soni 2,1 millionga,otlar 2 millionga,qoʻylar 6,5 millionga,tuyalar soni 300 boshga koʻpaydi.Oqmoʻla viloyatining bir qismi ham oziq-ovqat tangligida edi.Ushbu hududlarda erik maydoni 1917-yildan 1921-yilgacha 55% ga kamaydi (har bir fermer xo'jaligiga o'rtacha 5,5 o'ndan 2,7 o'nga).Mintaqada oziq-ovqat taqchilligi 10,7 million funtni tashkil etdi. 1,4 million kishi ochlikdan vafot etdi.Сборник статистических сведений о движении населения, скота и урожаев по КССР с 1880 по 1922 жж. Оренбург, 1925, 68-69-6. 12; Сонда, 44-45-6.. Och qolganlarga yordam berish harakatlariga qaramay (Faqat Amerikaning ARA yordam ko'rsatish tashkiloti G'arbiy Qozog'istonda ko'plab odamlarni, ayniqsa bolalarni qutqardi, oshxonalar va yurak markazlarini ochdi), minglab, hatto o'n minglab odamlar bunday halokatli ofatdan qutula olmadi.

 
Qozog'iston tarixi (qadim zamonlardan hozirgi kungacha). Besh jild.4-jild–Olmaota: “Atamura”, 2010, 752 bet, surat, xarita. ISBN 978-601-282-055-3, t. 4 ISBN 978-601-282-026-3

 

Turkum:Qozogʻiston tarixi