Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Anoreksiya

Anoreksiya (yun. an — inkor qoʻshimchasi va orexis — ishtaha) — ishtahaning yoʻqolishi, ishtahadan qolish. Bosh miyadagi ovqat markazining tormozlanishidan kelib chiqadi. Tur-li hayajonlarda bosh miyaning haddan tashqari qoʻzgʻalishi, ruhiy hamda endo-krin xastaliklar (mas, Simmonds kasal-ligi), yuqumli kasalliklar, intoksika-siyalar, moddalar almashinuvining buzi-lishi, hazm aʼzolarining kasalliklari (oʻtkir gastrit, surunkali gastritning zoʻriqishi, meʼda raki, sanchiklar va boshqalar), ovqatni muntazam bir vaqtda yemaslik, uning koʻngilga urishi, shuningdek ovqat vaqtidagi noxush vaziyat bosh miyadagi ovqat markazining tormozlanishiga sa-bab boʻladi. A. biror kasallik belgisi (simptomatik A.) yoki asosiy kasallik (anorexia nervosa) boʻlishi mumkin. A. uzoqdavom etganda organizmni quvvatdan ketkazib, turli kasalliklarga moyil qilib qoʻyadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Simptomlar
Anortit

Anortit — dala shpatlari guruhiga kiruvchi mineral. Kulrang, push-ti. Qattiqligi 6-6,5. S. ogʻ. 2,8 chamasida. Asosan magmatik yoʻl bilan kelib chiqqan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anortozit

Anortozit — gabbro guruhiga mansub magmatik togʻ jinsi. Asosli yoki oʻrta asosli plagioklazdan iborat. Tarkibida olivin, piroksen magne-tit boʻladi. Oq, kulrang, toʻq kulrang, qoramtir rangli boʻladi. Alar plagio-klazning tarkibiga qarab, labradoritlar, bitovnititlar, anortitli Alarga boʻlinadi. A. Ukrainada Volin, Rossiyada Kola yarim orolda bor. A. fizik, kimyoviy nu-rashlarga chidamli boʻlganidan haykallar yasash, imoratlarni, metropolitenlar va yodgorliklarni bezashda qoplama materi-al sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anosmiya

Anosmiya (yun. an — inkor qoʻshimchasi va osme — hidlov, hid bi-lish) — hid bilmaslik; koʻpincha burun boʻshligʻi toʻqimalarining oʻtkir va su-runkali yalligʻlanishi, shuningdek hid bilish nervining zararlanishi, mar-kaziy nerv sistemasi faoliyatining buzilishi va boshqa sabab boʻladi. Burun yoʻllarining berkilib qolishi sababli hidli moddalarning dimoqqa kirolmas-ligi natijasida respirator A. hidlov analizatorining zararlanishi natijasida nevrogen A., hidlov hujayralarining atrofiyasi oqibatida qarilikdagi A. kelib chiqadi. Tuta A. ham bor. Taʼm bi-lishda hidlovning ahamiyati katta, shuning uchun A.da taʼm bilish sezgisi ham juda pasayadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anoftalm

Anoftalm — bir yoki ikkala koʻz soqqasining yoʻqligi. Tugʻma saba-blar yoki shikastlanish va turli kasalliklar natijasida roʻy beradi. Onaning homiladorlik davridagi ogʻir kasalli-klari yoki turli zaharli moddalar, jum-ladan dorilardan zaharlanishi sabab boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyotr Anoxin

Pyotr Kuzmich Anoxin (1898.14.1, hozirgi Volgograd — 1974.6.3, Moskva) — fiziolog, akademik (1966) va Meditsina fanlari akademiyasining haqiqiy aʼzosi (1945). Ilmiy ishlari neyrofiziologiya — shartli reflekslar va ichki tormoz-lanish mexanizmi, nerv sistemasi onto-genezi va boshqa masalalarga oid. Organizmni bir butun holda oʻrganib, shu asosda funksional sistemalar nazariyasini 538(1935) kashf etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ansa

Ansa (lotincha: ANSA -Agensia Nazionale Stampa Associate; Birlashgan matbuot milliy agentligi) — Italiyaning matbuot agentligi. 1945-yil tuzil-gan; idorasi Rimda joylashgan. ANSAga 75 gaz. va noshirlar uyushmasi kiradi. Bir qancha chet el agentliklari bilan axbo-rot almashtirib turish haqida bitimlar tuzgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Najimatdin Ansatboyev

Najimatdin Ansatboyev (23-dekabr 1943 Kegayli) – qoraqalpoq aktyori va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida aktyor va rejissyor (1966-78, 1996-yildan navbatchi rejissyor), badiiy rahbari va direktori (1987-96). S. Xoʻjaniyozov nomidagi respublika Yosh tomoshabinlar teatrida bosh rejissyor (1978-79, 1987-96). Asosiy rollari: Navoiy („Navoiy Astrobodda“), Ayoz („Kaynona“), Kassio („Otello“), Gʻarib („Gʻarib oshiq“), Sharif Rahimov („Oʻz arizasiga koʻra“), Berdaq („Berdaq“), Yassaviy („Sohibqiron“) va boshqa rejissyor sifatida „Gʻarib oshiq“, „Oy tutilgan tunda“, „Yaralangan yuraklar“, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Oʻn uchinchi rais“, „Tobutdan tovush“, „Ota taqdiri“, „Sohibqiron“ kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1973).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1943-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-dekabrda tugʻilganlar
Ansorlar

Ansorlar (arab.- yordamchilar, safdoshlar) — Muhammad(sav) sahobalari bir tabaqasining nomi. 622 yil Makkadan Madinaga koʻchib borgan musulmonlar (muhojirlar)ga va Muhammad(sav)ga yordam bergan hamda Islom dinini qabul qilgan Madinalik Avs va Hazraj qabilalarining aʼzolari. Ansorlar muhojirlar bilan birga ilk musulmonlar jamoasini tashkil etgan. Ansorlar Badr jangidan eʼtiboran Muhammad(sav)ning Makkalik mushriklarga qarshi yurishlarida faol ishtirok etdilar. Keyingi siyosiy voqealarda ham Ansorlarning roli katta boʻldi. Paygʻambarimiz Muhammad(sav) vafotidan soʻng ular oʻz ichlaridan xalifa saylashga urinib koʻrdilar. Lekin Avs va Hazraj qabilalari oʻrtasidagi raqobat bunga yoʻl qoʻymadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antablement

Antablement (frans. entablement — stol, taxta) — binoning yuqorisi. Mumtoz meʼmoriy orderlarning ustun tepasida joylashgan ajral-mas qismi. Antablement 3 qismdan: koʻtarib turuvchi — arxitrav, friz va karnizyaan iborat. Fakat arxitrav va karnizdan (friz-siz) tashkil topgan — toʻliq boʻlmagan Antablement ham boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antagonizm

Antagonizm ( — bahs, kurash) — bir-biriga qarama-qarshi kuchlar, gʻoyalarning keskin kurashini ifodalaydigan ziddiyat. Antagonizm tushunchasi biologiya, tibbiyot, matematika, fizika va boshqa fanlarda ham qoʻllanadi. Masalan, mikroblar va dorilar antagonizmi, harakat va qarshi harakat, musbat va manfiy elektr zaryadi va boshqa antagonizm tabiat va jamiyat hodisalarida oʻziga xos shakl va mazmunga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antagonistlar

Antagonistlar 1) anato-miya va fiziologiyada qarama-qarshi harakatlanuvchi muskullar, mas, oyoq-qoʻllardagi yozuvchi va boʻquvchi mu-skullar, shuningdek yuqori va pastki jagʻdagi tishlar; nerv juftlari — ular qoʻzgʻalganda aʼzoga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi (mas, adashgan nerv taʼsirlan-ganda yurak ritmi hamda muskullarining qisqarishi sustlashadi va hokazo, simpatik nerv taʼsirlanganda esa buning aksi ku-zatiladi; 2) mikrobiologiyada — baʼzi mikroorganizmlar (zamburugʻ, bakteriya, achitqi)ning hayoti va rivojlanishini susaytiruvchi mikroorganizmlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antokiya

Antokiyahttp://navoi.natlib.uz:8101/uz/nasoyim_ul_muhabbat_un_ettinchi_tom/nasoyim_ul_muhabbat/101_200/  — Turkiyaning janubidagi shahar. Oʻrta dengiz yaqinida. Xatay elining maʼmuriy markazi. Aholisi 124 ming kishi (1990). Toʻqimachilik, pax-ta tozalash, yogʻ-moy va oziq-ovqat sano-ati korxonalari bor. Baliq ovlanadi. Shaharga miloddan avvalgi 300 yilda Osiy daryosi boʻyida Salavk I asos solgan va Antioxiya deb atagan. Salavkiylar davlatining poytaxti boʻlgan. 64 yildan keyin Rim tasarrufidagi Suriya provinsiyasi no-ibining qarorgohi. 6-7-asrlarda Vizantiya tarkibida boʻldi. Qadimda va Oʻrta 540asrlarda savdo-hunarmandchilik rivoj-langan shaharlardan edi. 6-asrda shaharni Eron qoʻshinlari vayron qilgan. 1516-yildan Turkiya tarkibida va oʻsha davrdan A. deb atalgan. 3-13-asr larga oid meʼ-morlik yodgorliklari saqlangan. Arxeologiya muzeyi bor.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Muqaddas shaharlar
Turkum:Hatay viloyati tumanlari
Turkum:Chukurova
Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkum:Hatay viloyati aholi punktlari
Turkum:Turkiyadagi yahudiy jamoalari
Antaliya

Antaliya, Adaliya – Turkiyaning janubidagi shahar, Antaliya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 378 ming kishi (1990). Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Kemasozlik rivojlangan, kema remont qilinadi. Metallurgiya, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Antaliya va oʻrmon mahsulotlari bilan savdo qilinadi.

Antaliyadan, shuningdek, Turkiyaning aksariyat kurortlaridan boshqa sayyohlik joylariga koʻplab ekskursiyalar mavjud. Sayyohlik agentliklarining statistik maʼlumotlariga koʻra, Antaliyadagi eng mashhur ekskursiyalar Istanbul, Kappadokia, Efes, „Likiya dunyosi“ va Pamukkalega sayohatlardirhttps://www.hierapolis-info.ru/antaliya.html.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkum:Turkiyadagi Oʻrta yer dengizi port shaharlari va shaharchalari
Turkum:Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Antalkid sulhi

Antalkid sulhi, Shohona sulh (miloddan avvalgi 386) — miloddan avvalgi 395-387 ylardagi Korinf urushidan soʻng Sarda shahrida Sparta bilan Afina va Fiva boshchiligida-gi yunon polislari oʻrtasida imzolangan. Sparta elchilari rahbari Antalkid no-midan olingan. Antalkid sulhi shartlarini amalda yunonlarga Eron davlati qoʻygan. Eron dastlab Spartaga qarshi, soʻngra Spar-ta bilan birga Afinaga qarshi urushgan. Eron tarkibiga Kichik Osiyodagi yunon shaharlari, Kipr o. va Klazomena qoʻshib olingan, yunon polislariga muxtoriyat berilgan, faqat Lemnos, Imbros va Ski-rosgina Afina qoʻl ostida qoldirilgan, barcha siyosiy ittifoklar (Peloponnes ittifokidan boshqa) tarkatib yuboril-gan. Ax. Spartaning Yunonistondagi xukm-ronlik mavqeini oshirgan. Yuno-niston yunon-fors urushlari (miloddan avvalgi 500-449) davrida erishgan yutuqlaridan mahrum boʻlgan, mamlakatda siyosiy tarqoqlik, oʻzaro nizolar kuchaygan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antananarivu

Antananarivu (Tananarive) — Madagaskar Respublikasining poytaxti. Antananarivu provinsiyasining maʼmuriy markazi. Madagaskar orolning markaziy qismidagi platoda joylashgan. Aholisi 802 ming kishi (1990). Mamlakatning iqtisodiy markazi. Antananarivu Tamatave porti va Ansirabe shahri bilan temir yoʻl orqali tutashgan. Avtomobillar yoʻllari tuguni. Antananarivudan 50 km narida xalqaro aeroport bor. Sanoati oziq-ovqat (goʻsht konservalash, sholi oqlash), charm poyabzal, kimyo, tikuvchilik, yogʻochsozlik korxonalaridan iborat. Universitet, tibbiyot va farmakologiya, adabiyot va sotsiologiya millim maktablari, Fanlar Akademiyasi, tarix va xalq sanʼati muzeylari, teatrlar, rasadxona, botanika bogʻi bor. Antananarivu 17-asr 1-yarmida bunyod etilgan. 17-19-asrlarda Madagaskar qirollarining qarorgohi. 1895-yilda Antananarivuni Fransiya qoʻshinlari egallagach, Tananarive nomi bilan Fransiyaning Madagaskar mustamlakasi maʼmuriy markazi. 1960-yil 26-iyundan mustaqil Malagasiya Respublikasining, 1975-92 yillar Madagaskar Demokratik Respublikasining poytaxti.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Madagaskar
Antanta

thumb|282x282px|Antanta (yashil)
Antanta (frans. entente — bitim)

1) Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiyaning Germaniya, Avstriya-Vengriya hamda Italiya ittifoqiga qarshi tuz-gan ittifoqi. „Uchlik bitimi“, „Uchlik ittifoqi“ deb ham yuritiladi. A. 1904-07 yillarda shakllandi. Har ikka-la ittifoqning maqsadi 19-asr oxirida boʻlingan dunyoni qayta taqsimlashdan iborat edi. Birinchi jahon urushi dav-rida A. ga Serbiya, Italiya, Yaponiya, Belgiya, Gresiya va Ruminiya, keyinchalik urushga kirgan AQSH qoʻshildi.

2) Yevropa tarixida boshqa bir kricha bloklar ham shunday nom bilan atalgan. Mas, Buyuk Bri-taniya, Avstriya-Vengriya va Italiyadan iborat Oʻrta dengiz A.si (1887-yil- 19-asr oxiri); Gresiya, Ruminiya, Turkiya va Yugoslaviya oʻrtasidagi Bolqon Axi (1934-yil- 30-yillar oxiri); Chexoslovakiya, Ru-miniya va Yugoslaviyaning Kichik Axi (1920-38).

 Yana qarang 

 Birinchi jahon urushi
Antares

thumb|upright|VLTI teleskopi tomonidan olingan Antares sirtining fotosurati
Antares — Aqrab (Chayon) yulduz turkumining 1-kattalikdagi ravshanligi oʻzgaruvchan eng yorugʻ yulduzi (asi). Uzoqligi −400 yorugʻlik yiliga teng. Diametri Quyosh diametridan 300-martacha katta. Oʻzbekistonda oʻrta kengliklarda may, iyun oylarida ufq yaqinida koʻrinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yulduzlar
Antarktida zoogeografiya oblasti

Antarktida zoogeografiya oblasti — dunyo okeani zoogeografiya oblastlaridan biri, Tinch va Atlantik okeanlarining Antarktida qitʼasi atrofidan 60° janubiy kenglikkacha boʻlgan qismini oʻz ichiga oladi, faqat ayrim joylarda (mas, Janubiy Amerikaning Tinch okeani qirgʻoqlari boʻylab) bu shartli chegaradan yuqoriroq koʻtariladi. Suv yuzasi harorati past, koʻpincha muz bilan qoplangan. Faqat sovuq va iliq oqimlar toʻqnash keladigan subantarktida suvlarida fito va zooplankton koʻpayishi uchun juda qulay sharoit vujudga keladi. Shuning uchun Antarktida zoogeografiya oblasti o.ga chegaradosh suvlarda kitsimonlarning koʻp yashaydi. Moʻylovdor kitlardan janub va pakana kitlar; quloqli tyulenlardan yoldor tyulen, janub dengiz mushugi; haqiqiy tyulenlardan yirik tyulen — dengiz qoploni, Uedella va Rossa tyuleni hamda nisbatan kichik, lekin koʻp sonli krabxoʻr tyulen endemik turlar hisoblanadi. Antarktida zoogeografiya oblasti o.da uchraydigan janub dengiz fi-lining uz. 5,5 m, ogʻirligi 2,5 t ga yetadi. Qushlardan pingvinlar koʻpchilikni 543tashkil etadi. Ular orasidan imperator va qirol pingvinlari, Adeli pingvini va boshqa, gigant boʻron qushi, kap kabutar-chasi endemik hisoblanadi. Antarktida zoogeografiya oblasti o.da al-batroslarning bir necha turi yashaydi, dengiz sudralib yuruvchilari uchramaydi. Baliqlar va umurtqasizlarning koʻp emas, lekin ulardan anchaus baligʻi, qisqichbaqasimonlarning ayrim va boshqa umurtqasizlar katta biomassa hosil qiladi. Antarktida zoogeografiya oblasti o. hayvonlari odam taʼsiriga kam uchragan. Hozir Antarktida va uning sohillari yaqinida suvlar xalqaro qoʻriqxona hisoblanadi. 

Ad..Kobishev Antarktida zoogeografiya oblasti ,Kubansev B. S, Geografiya jivotnix s osnovami zoologii, M., 1988.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antarktika (qutb)

Antarktika — Yer sharining Janubiy kutb oblasti. A.ga Antarktida materigi, Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining shu materikka tutash qismlari, shuning-dek Antarktida yaqinidagi orollar kiradi. A. tabiiy-geografik chegarasi taxminan 50 — 60° j.k.dan oʻtadi. A. maydoni 52,5 mln. km². A.da materik sayozligi boshqa materiklarga nisbatan chuqurroq (500 m), tik materik yon bagʻri chuq. 4000 — 5000 m li (eng chuquri 8428 m, Janubiy Sandvich novida) keng botikdar shaklida davom etadi. Botiqlar suv osti togʻ tizimlari bilan bulingan. Bu tizmalarning baʼzi choʻqqilari okean yuzasidan koʻtarilib, kichikroq orollarni hosil qilgan (Buve, Kroze, Kergelen, Xerd, Makuori; Janubiy Georgiya, Janubiy Sandvich, Janubiy Orkni o. guruhi).A. antarktika va subantarktika mintaqasida joylashgan. A. iqlimi uning yuqori kengliklarda joylashgan-ligi, shuningdek okean ustidagi antitsi-klonlarning oʻzaro munosabati bilan bel-gilanadi. Siklonlarning shimoliy qismida gʻarbiy shamollar, janubida esa sharqiy sha-mollar kuchli. A. oblastining atmosfera sirkulyatsiyasi okean sirkulyatsiya tizi-mini yuzaga keltiradi. A. shimoliy qismida kuchli A. oqimi, janubida aylanma siklon oqimlari hukmron. Qitadan shimoliga tomon dengiz muzlari va aysberglar iliq suvlargacha oqib chiqadi va eriydi. Qishda dengiz muzliklari 1000 km ken-glikgacha ham tarqaladi, yezda esa qirgʻoq atroflarida harakatlanadi. Yiliga ays-berglar koʻrinishida oʻrtacha 2000 km chu-chuk muzlar okeanga tushadi. A.ning ust-ki suvlari temperaturasi qishda — 1,8° dan 2° gacha, yozda 2° dan 3,5° gacha, shoʻrligi 34% atrofida. A. suvlari jonli organizmga boy. A. oʻsimlik va hayvonot dunyosi alohida Antarktika biogeografik ob-lastini tashkil etadi. Xalqaro-huquqiy shartnomaga asosan A.dan butun dunyo mamlakatlari umumiy va teng miqyosda, faqat tinchlik maqsadida foydalanishlari mumkin. Harbiy tadbirlarning barchasi (harbiy bazalar qurish, harbiy mashqlar oʻtkazish, yadro qurollarini sinab koʻrish, radioaktiv moddalar tash-lash) taqiqlanadi. Shartnoma tufayli bu yerda erkin ilmiy tadqiqot ishlari olib borish mumkin. A. xalqaro boshqaruvdan xolis.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antatsid moddalar

Antatsid moddalar (lotincha anti – qarshi, aciditas – kislota) – ishqoriy xossaga ega boʻlgan va meʼda shirasi tarkibidagi xlorid kislotani neytrallash (bartaraf etish) uchun qoʻllanadigan dorilar. Antatsid moddalardan natriy gidrokarbonati, magniy oksidi va boshqalar meʼda shirasida kislota koʻpayib ketgan (giperatsid) gastritlarda, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yaralarida qoʻllanadi.

Mg va Al li antatsidlar P ning soʻrilishiga toʻsqinlik qiladi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antverpen

Antverpen – Belgiyaning shimolidagi shahar; Antverpen provinsiyasining maʼmuriy markazi, kema qatnaydigan Shelda daryosi va Albert kanali boʻyida, Shimoliy dengiz qirgogʻidan 90 km ichkarida. Dunyodagi eng katta portlardan biri (yuk oboroti 80 mln. t.dan ziyod). Muhim savdo, moliya va sanoat markazi, 544aholisining soni jihatdan Bryusseldan keyin 2-oʻrinda. Aholisi 468 ming kishi (1991, shahar atrofi bilan 920 ming kishi). 16-asr 2-yarmida ahamiyati jihatidan Yev-ropada 1-oʻrindagi savdo va kredit mar-kazi boʻlgan. Xoʻjaligida tashqi savdo va moliya aloqalari katta rol oʻynaydi. A. xalqaro dengiz, havo va temir yoʻl aloqalari tuguni ichki suv yoʻllari orqali Kampin kumir xavzasi, Lej, Rent va Bryussel shaharlari bilan bogʻlangan. Rangli metal-lurgiya, mashinasozlik (jumladan, ke-masozlik), harbiy, kimyo (mineral oʻgʻit, boʻyoq), oziq-ovqat, toʻqimachilik (ayniqsa ipgazlama ishlab chiqarish), neftni qayta ishlash sa-noati tarmoqlari rivojlangan. Olmosga sayqal berish va brilliant savdosining jahon markazi. Shaharda VII Olimpiada oʻyinlari oʻtgan (1920). A. yaqinida GES ishlab turipti. Universitet, konservatoriya, muzeylar (jumladan, Qirollik nafis sanʼat muzeyi, 1810-yil). P. P. Rubens Uy-muzeyi va boshqa bor. A. yilnomalarda dast-lab 7-asrdan tilga olingan. 14 – 18-asrlar meʼ-moriy yodgorliklari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Belgiya aholi punktlari
Antey

thumb|Mana bu yerda Antey va Gerakl janggi tasvirlangan.
Antey — yunon mifologiyasidagi pahlavon, Liviya hukmdori, maʼbud Po-seydon bilan yer maʼbudasi Geyaning oʻgʻli. Ona-yerdan doimo kuch olib turgani uchun yengilmas boʻlgan. Gerakl uni yerdan uzib olib boʻgʻib oʻldirgan.Antey yangi kuchlarni ona-yerga tekganda oladi,u yengilmas pahkavon,u o'zi bilan jangda yutqazganlar o'ldirgan.Asosan jang saxnalari katta Kranax ning asarlarida keltirilgan,Tintoretto,Tyepolo va boshqalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Современный словарник-справочник античный мир 2000-г старница-35

Turkum:MIfologik qahramonlar
Antekliza

Antekliza (anti … va yun. klisis — ogʻish) — yotiqroq antiklinal koʻtarilma shaklidagi platforma poydevorining asosiy tektonik tuzilmasi. Antekliza yadrosi yoki asosiy platforma poydevori kembriydan oddingi kristall jinslardan tuzilgan; bu jinslar ustida esa choʻkindi jinslar qatlami yotadi. Antekliza asosan bir necha geologik davrlar ichida yuqoriga yoʻnalgan tektonik harakatlar natijasida paydo boʻladi. Bu harakatlar taʼsirida Antekliza yadrosidagi kristall jinsli poydevor har xil tezlik bilan koʻtarilishi natijasida ayrim qismlarga ajralib ketadi. Choʻkindi jinslar qalinligi Antekliza gumbazida uning yon bagʻirlaridagiga qaraganda koʻproq boʻladi. Anteklizaning koʻp joylarida choʻkindi jinslar umuman boʻlmaydi, bunday yerlarda kristall jinsli poydevor yer yuzasiga chiqib qoladi (qarang Sinekliza).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antennalar

Antennalar — oʻrgimchaksimonlardan boshqa hamma boʻgʻimoyoqlilar boshidagi bir juft moʻylovlar. Qisqichbaqasimonlarda koʻpincha sezgi organi, shoxdor moʻylovlilarda harakatlanish vazifasini bajaradi. Antennalar hasharotlarda juda xilma-xil (qilsimon, taroqsimon, yelpigʻichsimon, plastinkasimon va boshqalar) boʻlib, hid bilish, tuygʻu, taʼm bilish, eshitish, harorat, namlikni sezish va boshqa vazifani bajaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anteridiy

Anteridiy (yun. antheros — gullayotgan) — yoʻsin, qirqboʻgʻim, qirqquloq singari sporali yuksak oʻsimliklar, baʼzi suvoʻtlar va zamburugʻlarning erkak jinsiy organi (urgʻochi jinsiy organi — arxegon).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anti

Anti … (yunoncha: anti — qarshi, zid) — muayyan soʻzlarga old tomondan qoʻshilib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼno ifodasi biror narsaning qarama-qarshisi, zidliligini anglatadi. Mac., antonimlar, antifashist.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiapeks

Antiapeks — osmon sferasida apeksta qarama-qarshi nuqta. Quyoshning A.i Kabutar yulduz turkumida joylash-gan. Yerning A.i Quyoshdan 90° sharqda boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antib

thumbnail|right|Antib
Antib — Fransiya janubidagi shahar va port, iqlim kurorti. Dengiz boʻyi Alp togʻlari etagida, Moviy qirgʻoqda, Kann shahridan sharqda joylashgan. Aholisi 63 ming kishi (1990). Turizm markazi. Gulchilik va badiiy kulolchilik bilan shugʻullaniladi. Sobiq Grimaldi saroyida Pablo Picasso muzeyi, Antib hududida botanika bogʻi va Napoleon muzeyi bor. Shaharga miloddan avvalgi IV asrda yunonlarning Antipolis koloniyasi sifatida asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Fransiya shaharlari
Antivitaminlar

Antivitaminlar (anti … lotincha vitaminlar) — tirik hujayraning vi-taminlardan foydalanishiga toʻsqinlik qiladigan moddalar. Ular vitaminlarni parchalab, nofaol shaklga aylantiradi; kimyoviy tuzilishiga koʻra vitaminlarga yaqin boʻlsada, qarama-qarshi biologik taʼsirga ega. Masalan, glyukoaskorbin kis-lota askorbin kislota (S vitamin)ning antivitaminidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigelmintlar

Antigelmintlar (anti … va yun. helmins — gijja) — odam va hayvonlarda uchraydigan gijja kasalliklarining oddini olish va davolash uchun ishlatiladigan dori vositalari: pipe-razin adipinat, xloksil, vermoks va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigenlar

Antigenlar — maʼlum sharoitda immun javob berish va maxsus antitelolar ishlanib chiqishi, yot hujayralarni yemirib limfotsitlar hosil boʻlishi, immunologik holat yoki tolerantlik shak-llanishiga sabab boʻladigan turli moddalar. Antigenlarning eng muhim xususiyati antigenlik va oʻziga xoslikdir. Xususiyatiga koʻra Antigenning toʻla va qisman, shuningdek eriydigan (oqsillar yoki ular komplekslarining boshqa moddalar bilan suvdagi eritmasi), korpuskulyar (bakteriyalar, hayvon hujayralari), kuchli va kuchsiz, tabiiy va sunʼiy hamda getero-, izo-, autoantigenlar farq qilinadi. Antigenni oʻrganish (ayniqsa toʻqimalar mutanosibligini) aʼzo va toʻqimalarni koʻchirib oʻtkazish, infeksion jarayonlarning rivojlanishi, shuningdek oʻsmalarni aniqlash va davolashda juda muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigona

thumb|200px|Antigona

Antigona — yunon afsonasiga koʻra, xudolar irodasi bilan mudhish gunoh ish qilib qoʻygan Fiva davlati shohi Edipning qizi. Antigona otasi bilan quvgʻinlikda uning azob-uqubatlariga sherik boʻlib yuradi. Antigona otasi vafotidan keyin vataniga qaytib keladi. Fivaga qarshi qurol koʻtargan ukasi Polinik jasadini, shoh Kreontning taqiklashiga qaramay, dafn qiladi. Shundan keyin shoh buyrugʻi bilan Antigona maqbaraga qamab qoʻyiladi va shu yerda u oʻzini halok etadi. Sofokl va boshqa mualliflarning asarlarida Antigona obrazi ota-onaga muhabbat va olijanob fidokorlik ramzi sifatida talqin etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Antigormonlar

Antigormonlar (anti … va yun. hormon — qitiqlayman, tebrataman) — organizmga oqsil tabiatli gormonlar (mas, gipofizning oqsil gormonlari) uzoq, muddat kiritilganda ishlanib chiqadigan oʻziga xos moddalar. Ularning hosil boʻlishi yot oqsillar kiritishga javoban roʻy beruvchi immunologik re-aksiyadir. A. organizmni himoya qilib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Fiziologiya
Antigua (shahar)

Antigua, Antigua-Guatemala — Gvatemaladagi shahar, Agua va Fuego vulkanlari etagida, 1500 m balandlikda. Sakatepekes departamentining maʼmu-riy markazi. Aholisi 30 mingga yaqin kishi (1990). Muhim qishloq xoʻjaligi rayonining (shakarkamish, donli ekinlar) savdo mar-kazi. Universitet (18-asrdan) bor. Shaharga 1542 — 43 yillarda asos solingan. 16 — 18-asrlarda Gvatemalaning poytaxti va Mar-kaziy Amerikaning eng muhim madani-yat markazi boʻlgan. 1773-yilda zilziladan vayron boʻlgan. A. — shahar muzey. 17 — 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Antidepressantlar

Antidepressantlar (timo-lep-tiklar) — depressiya alomatlari bilan utadigan psixoz va nevrozlarni da-volashda ishlatiladigan moddalar (ami-triptimin, imizin, litiy karbonat, ni-alamid va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antidetonatorlar

Antidetonatorlar — motor yonilgʻilariga ularning detonatsiyaga qarshi turgunligini oshirish uchun oz miqdorda (1% gacha) qoʻshiladigan ki-myoviy birikmalar. Eng samarali A. ga qoʻrgʻoshin tetraetil R (S2N5)4, koʻrgʻoshin tetra-metil R (SN3)4, mar-ganes metilsik-lopentadiyeniltrikar-bonil SN3S5N4Mp(SO)3, temir penta-karbonil Fe(CO)5 va boshqa kiradi. Bulardan qurgʻoshin tetraetil keng qoʻllanadi, chunki boshqa A. ishlatilganda karbyu-rator dvigatellarining yonish kamerasi devorlarida koʻp miqdorda qattiq qurumlar hosil boʻlib, uning ishlashiga salbiy taʼsir etadi. Bu A. tarkibiga „qoʻrgʻoshinni biriktirib oluvchilar“ (etilbromid, dibrometan, dibrompro-pan) qoʻshiladi. Ular qoʻrgʻoshin bilan uchuvchan birikmalar hosil qilib yonish kamerasidan oson chiqib ketadi. Tarki-bida qoʻrgʻoshin tetraetil boʻlgan motor yonilgʻilar etillangan motor yonilgʻilar deb ataladi. Ular oʻta zaharli boʻlganligi uchun ishlatayotganda juda ehtiyot boʻlish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antidotlar

Antidotlar, ziddizaharlar (yunoncha: antidoton — zaharga qarshi) — organizmga har xil yoʻllar bilan kirgan zaharli moddalarni zaharsizlantiruvchi kimyo-viy moddalar. Ular xilma-xil boʻlib, zaharlangan organizmga turli (ichish, sur-tish va hokazo) yoʻllar bilan yuboriladi. Organizmga kirgan zahar qonga shimi-lib ulgurmasdan uni chiqarib yuborish yoki neytrallash chorasi quriladi: meʼda yuviladi, A. yuboriladi (mas, odam kis-lotalardan zaharlanganda natriy bi-550karbonat, magniy oksid kabi ishqorlar, ishqorlardan zaharlanganda esa limon kislota yoki limon shirasi, sirka, suyul-tirilgan sirka kislota va boshqa ichiriladi), Zahar qonga shimilib ketgan boʻlsa, ney-trallanadi yoki zaharsizlantiriladi: qonga glyukoza yuboriladi va maxsus cho-ralar koʻriladi, mas, mishyak (arsen)li moddalar (lyuizit), ogʻir metall tuzlari (sulema va boshqalar)dan zaharlanganda qonga unitiol, paratsetamoldan zaharlanganda atsetisistein, sianidlardan zaharlanganda amilnitrit, fosfororganik moddalar (xlorofos va boshqalar), zaharli qoʻziqorin (mu-skarin) dan zaharlanganda atropin yubo-riladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Antidotlar
Antidunyo

Antidunyo — antimoddalar tarkib topgan gipotetik obyekt. Antimodda va A.ning boʻlishi toʻgʻrisidagi gipoteza 1933-yilda P.Diroktomonidan aytilgan. Biroq ularning borligi kuzatishlarda tasdiklanmagan va inkor etilmagan. Mas, yulduz neytrino, antiyulduz esa antineytrino sochishi kerak; demak, ularni neytrino teleskopi ajratishi mumkin. Biroq neytrino teleskopining sezgirligi past boʻlgani uchun ular hali qayd qilinmagan (1997).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antizarralar

Antizarralar — massasi, spini, izotopik spini, juft-toqligi oʻzining „egizak“ zarrasining mos parametrlariga oʻzaro teng boʻlib, bir-bi-ridan faqat elektr va nuklon zaryadlari, ajibligi, magnit momentlarining ishoralari bilan farq qiladigan elementar zarralar. Zarra va Antizarralar ga misollar: elektron va pozitron, proton va antiproton, neytron va antineytron, neytrino va antineytrino. Bundan koʻrinadiki, Antizarralar zaryadli zarralarda ham, elektr jihatdan neytral (zaryadsiz) zarralarda ham mavjud. Antiproton ® proton ® ga nisba-tan Antizarralar: massasi, spini, zaryadi va magnit momentining mutlaq qiymatlari pro-tonning tegishli fizik parametrlariga teng. Faqat zaryadi va magnit momen-tining ishorasi bilan protondan farq qiladi. Antineytron (ya) esa neytral (elektr zaryadi nolga teng) boʻlgan ney-trondan faqat magnit momentining isho-rasi bilan farq qiladi. Zarra va Antizarralar juftining alohida xossasi — ularning bir-biri bilan uchrashganda annigilyatsiyalanib, materiyaning boshqa shakliga aylanishi. Mas, elektron va po-zitron annigilyatsiyasi natijasida ular yoʻqolib, foton (yorugʻlik kvanti) hosil boʻladi. Antiproton va antineytronlar nuklonlar bilan annigilyatsiyalanadi, bunda ya-mezonlar hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antik adabiyot

Antik adabiyot (lot. antiquus — qadimgi) — Yunonistonda yuzaga kelgan yozma adabiyot (mil. av. 9—8-asrlar). Bu adabiyotning ilk namunasi „Iliada“ va „Odisseya“ dostonlari boʻlib, bular „Go-mer dostonlari“ deb ham ataladi. Gomer-dan tashqari Esxil, Sofokl, Yevripid va boshqa ham Antik adabiyotning yirik namoyandalaridir. Yunoniston va Qad. Rim adabiyotini Antik adabiyot deb qabul qilish bir yoqlama fikr. Chunki yozma adabiyotning eng qadim namunalari Sharqda, Shumer va Akkadda, Hindiston, Misr, Bobilda yaratilgan. Shumerli-klarning Gilgamesh haqidagi dostoni yunon adabiyotidan 2000-yillar ilgari sopolga yozib qoldirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antik teatr

Antik teatr – yunon teatri va uning taʼsirida rivojlangan baʼzi (ellin madaniyati taʼsiridagi) Sharq mamlakatlari teatri hamda qadimgi Rim te-atrini umumlashtiruvchi tushuncha. Antik teatr rivoji davri (miloddan avvalgi XI asr – mil. IV-VI asrlar)da Yevropada ilk haqiqiy te-atr sanʼati yuzaga keddi, doimiy teatr inshootlari, sahna texnikasi va deko-ratsiya jihozlarining dastlabki namu-nalari paydo boʻldi

 Yana qarang 

 Yunoniston
 Qadimgi Rim

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiklinal

Antiklinal (anti … va klino — ogʻdiraman) — qavariq tomoni yuqoriga qaragan burmalangan togʻ jinsi qatlami. A.ning qavariq yeri A. markazi, yon to-monlari qanotlari deb ataladi. Mar-551kazida qadimgi jinslar, qanotlarida esa yoshroq jinslar boʻladi. A. burmalar yon qanotlarining va undagi oʻq tekisli-gining yotishiga qarab, toʻgʻri, qiyshiq, ogʻma, yotiq A. burmalarga boʻlinadi. Bur-ma oʻq chizigʻi yoyga oʻxshab qayrilgan boʻlsa braxiantiklinal deyiladi. A.lar katta yoki kichik boʻlishi mumkin. Katta A. bur-malar bir qancha kichik A. va sinklinallardan iborat boʻladi. Oʻzbekistondagi hamma togʻlar (Shimoliy Nurota, Turkiston, Zarafshon, Chatqol tizmalari) A. burmalarga kiradi. Metall rudalarining koʻp qismi, neft va gaz konlari ana shu A. tizmalarda boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geologiya
Antiklinoriy

Antiklinoriy (anti … va yun. klino — ogʻdiraman va orpos — togʻ) — Yer poʻsti geosinklinal oblastining uzoq vaqt koʻtarilishi natijasida vujudga keladigan yirik (bir necha oʻn km va yuz km ga choʻzilgan) va murakkab antiklinal shakldagi burma. A.qanot burmalarida paydo boʻlgan bir necha kator mayda bur-malar baʼzan siljimalar boʻlgani tufayli murakkablashadi. Koʻpincha, A.ning markaziy (ustki) qismida intru-ziv jinslar boʻladi. Chatqol tizmasi A.ga misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geologiya
Antikoagulyantlar

Antikoagulyantlar (anti… va lotincha coagulatio — ivitmoq) — qon ivi-shini susaytiruvchi dorilar, ular qon ivishining kuchayishi bilan bogʻliq boʻlgan kasallik holatlarining (trombozlar, tromboemboliyalar, tromboflebitlar) oldini olish va davolash maqsadida ish-latiladi. A.ning 2 xili farq qilinadi. Bevosita taʼsir etuvchi A. (geparin va geparinoidlar) organizmda ham, orga-nizmdan tashqarida ham qon ivishiga toʻsqinlik qiladi, venaga yuborilganda darrov taʼsir koʻrsatadi. Bilvosita taʼsir etuvchi A. (dikumarin, neodiku-marin, shuningdek, fenilin, omefin va boshqalar) faqat organizmda qon ivishiga toʻsqinlik qiladi. Bular ichiladi, erit-malari toʻgʻri ichakka va venaga yuboriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antil orollari

thumb
Antil orollari  — Vest-Indiyadagi arxipelag. Katta Antil orollari (Kuba, Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko) va Kichik Antil orollari (Virginiya, Shamolli va Shamolsiz orollar, Trinidad, Tobago va Barbados)ga boʻlinadi. Maydoni qariyb 220 ming km². Aholisi 30 mln. kishi. Antil orollari yer yuzasining yarmidan kupi togʻlik. Eng baland joyi 3175 m. Katta Antil orollari dagi togʻlar Markaziy Amerikadagi Kordilera togʻlarining tarmoqlaridir. Bu togʻlar Kuba oroldagi ohaktosh platosida tutashadi. Kichik Antil orollarida soʻnmagan Grand-Sufriyer, Mon-tan-Pele, Sufriyer vulkanlari bor. Ku-badagi tekisliklardan tashqari hamma yerda zilzila boʻlib turadi. Iqlimi tropik, issiq, passat iqlimi. Nam koʻp, tez-tez dovul boʻlib turadi. Koʻp yerlarni savanna va barg tashlaydigan tropik oʻrmonlar qoplagan. Shamolga roʻpara yon bagʻirlar esa doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Antil orollarida Anti-gua va Barbuda, Barbados, Gaiti, Grenada, Dominika, Dominikana Respublikasi, Kuba, Sent-Vinsent va Grenadini, Sent-Lyusiya, Sent-Kits va Nevis, Trinidad va Tobago, Yamayka davlatlari joylash-gan, shuningdek AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiyaga karashli mul-klar, Venesuela hududining bir qismi bor. 1493-yil X. Kolumb Sen-Marten orolni kashf etgan. Kyurasao va Aruba orollarini 1499-yilda ispanlar ochgan. 17-asr boshida gollandiyaliklar Aruba orolni, 1634-yilda esa Kyurasao orolni egallaganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Orollar
Antil oqimi

Antil oqimi — Atlantika okea-nida Katta Antil o.laridan shimoli-sharqdagi iliq oqim. Bagama o.lari yonidan oʻtadi. Shimoliy Passat oqimining davomi. Tezligi soatiga 0,9 — 1,9 km. temperaturasi avgustda 28°, fevralda 25". Shoʻrligi 36 — 37‰.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antilivan

Antilivan — Suriya bilan Livandagi togʻlar. Uz. qariyb 100 km, balandligi 2814 m gacha (Ash-Shayx togʻi). Yer yuzasi platodan iborat, gʻarbiy tomoni tik, sharqiy tomoni zinapoyaga oʻxshab pasayib boradi. Ohaktosh va qumtoshdan iborat. Sharqida chala choʻl oʻsimliklari, gʻarbiy togʻ yon bagʻri va vodiylarda doim yashil dub oʻsadi. A.dan Damashq — Bay-rut avtomo-552bil yoʻli va temir yoʻl oʻtgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antilogarifm

Antilogarifm — logarifmi berilgan qiymatga teng son. Odatda, A. oʻnli logarifmga nisbatan qaralib, uning jadvali oʻnli logarifmlar jadva-li bilan birga beriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antilopalar

Antilopalar — quvushshoxlilar oilasiga mansub hayvonlarning eski nomi. Ilgari A. ga echki, qoʻy va hoʻkizlardan boshqa barcha quvushshoxli hayvonlar kiritilgan. Hozir A. urugʻiga faqat bir tur — garnu antilopasi kiri-tiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimetabolitlar

Antimetabolitlar (anti… va yun. metabole — oʻzgarish) — tirik organizmlarda moddalar almashinuvi jarayonida hosil boʻladigan oraliq birikmalarning oʻzlashtirilishini izdan chiqaradigan moddalar. Organizmga yot moddalardan hisoblanadi. A. kimyoviy xossalari va tuzilishi bilan hayot uchun zarur moddalar (metabolitlar)ga yaqin turadi. Shuning uchun A metabolitlarning parchalanishi yoki sintezida ishti-rok etadigan fermentlar bilan reaksiyaga kirishib, kompleks birikmalar hosil qiladi. Natijada fermentlar faoliyati toʻxtab, biokimyoviy jarayonlar buziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimiotik moddalar

Antimiotik moddalar — koʻz qorachigʻini kengaytiradigan dorilar; ular koʻz rangdor pardasining aylanma silliq muskullarini boʻshashtiradi (pa-rasimpatik nerv impulsini toʻxta-tish hisobiga). Antimiotik moddalar ga m- xolinoblokatorlar — atropin sulfat, platifillin gi-drotartrat va boshqa kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimodda

Antimodda — antizarralardan tashkil topgan materiya tizimi. Antinu-klonlar antiyadroni, antiyadro bilan anti-elektronlar (pozitronlar) antiatomni, anti-atomlar antimolekulani hosil qiladi va hokazo Shu ravishda antizarralardan hosil boʻlgan turlicha antijismlar, antiyulduzlar, antigalaktikalar mavjud boʻlishi ehtimoldan xoli emas. Anti-elektron, antiproton, antineytron va boshqa ayrim antizarralar koʻplab tajribalarda aniqlandi. Antiproton bilan bir anti-neytrondan tashkil topgan antivodorod yadrosi va ikki antiproton bilan anti-neytrondan tashkil topgan antigeliy yadrosi borligi ham oʻgkazilgan tajri-balarda maʼlum boʻldi. Materiya va modda tushunchalari aynan tushunchalar emas. A. kabi modda ham materiya shakllaridan biri. Modda elektron, proton, neytron singari zarralardan tashkil topgan atom va molekulalar toʻplamidan iborat. Ma-teriyaning modda shaklida yashashi fanga koʻpdan maʼlum. Materiyaning A shaklida yashashi faqat 20-asr dagina aniqlandi. Yer yuzasi yoki kosmos mikyosida modda bilan Aning oʻzaro taʼsiri, jumladan, ularning annigilyatsiji natijasida rr beri-shi mumkin boʻlgan katta energiyali turli hodisalarni oʻrganish kelajak fizikasining muhim masalalaridandir. Atom va antiatom toʻqnashishda juft elektron-pozitronlarning, shuningdek, nuklon va antinuklonlarning shiddat-li annigilyatsiya jarayonlari yuz beradi. Barcha mazkur jarayonlar natijasida kat-ta miqdorda energiya ajralib chiqadi. Hozirchalik fan annigilyatsiya energiya-sidan foydalanishning samaraliligi haqida fikr yuritish imkonini bera oladigan darajada yetarli dalillarga ega emas. Bu energiyaning koʻp qismi ney-trino oqimiga hamda moddalar bilan suct oʻzaro taʼsirda boʻladigan gʻoyat qisqa toʻlqinli gamma-nurlarga toʻgʻri keladi. Shunga asoslanib aytish mumkinki, annigilyatsiyaning barcha energiyasidan toʻliq foydalanishga yaqin vaqtlarda eri-shish ehtimoddan uzoq. Agar haqiqatan bu gʻoya amalga oshadigan boʻlsa, inson gʻoyat bitmas-tuganmas energiya manbaiga ega boʻladi. Zotan, 1 kg modda va A.ning toʻliq oʻzaro taʼsirida ajralib chiqadigan energiya 3 milliard tonna toshkoʻmir yon-ganda olinadigan energiyadan 3 milliard marta, shuncha miqdordagi uranning atom reaktorida „yonishi“dan hosil boʻladigan energiyadan esa ming marta ziyod boʻladi. Ad.: Shirokov Yu. M., Yudin N. P., Yadernaya fizika, M., 1972; Bekjonov P. B., Modda tuzilishi, T., 1997.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimonidlar

Antimonidlar — surma elementining metallar bilan hosil qilgan birikmalari. Erish temperaturalari nisbatan yuqori boʻlgan qattiq moddalar. Vodorod antimonid (stibin) nihoyatda zaharli gaz. Metall Antimonidlar uz xossalari bilan nitridlarga oʻxshaydi. Davriy sistemaning birinchi, ikkinchi va qisman uchinchi guruhlaridagi asosiy guruh elementlarning Antimonidlarida surma uch valentli boʻladi. Qoʻshimcha guruh metallarining Antimonidlarida surmaning valentligi uchdan ortiq yoki kam boʻlishi mumkin. Alyuminiy, galliy va indiy metallarining Antimonidlari yarimoʻtkazgich xossasiga ega. Baʼzi metallarning Antimonidlari yumshoq materiallarning qattiqlik va moʻrtligini oshirish maqsadida sanoatda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimonit

thumb|Antimonit
Antimonit (surma yaltirogi) -sulfidlar sinfiga mansub mineral. Sb2S3. Aralashmalari: Bi, As, Ag, Ai. Qattiqligi 2 — 2,5. S.ogʻ. 4,5 — 4,6. Moʻrt. Rangi poʻlatsimon kulrang. Kristallari ignaga oʻxshash va prizmatik shaklda. Yaxlit massa tariqasida ham uchraydi. Koʻpincha, u kinovar bilan past temperaturali (epitermal) konlarda boʻladi. Surma oli-nadigan asosiy mineral. A.ning yirik konlari Yaponiya, Xitoy, Rossiya (Krasno-yarsk oʻlkasi) va Ukrainada; Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysi, Qizilqum (Qaqpatos)da uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimutagenlar

Antimutagenlar (yun. ami – qarshi va mutagenlar) – sunʼiy (indutsirlangan) yoki tabiiy (spontan) mutatsiyalarning paydo boʻlishini kamaytirish xususiyatiga ega moddalar. Antimutagen taʼsirga ega boʻlgan preparatlar turli tipdagi kimyoviy birikmalardan iborat: purinli ribozidlar; alifatik poliaminlar; akridin va uning aminli hosilalari; xinakrin va uning analoglari; benzakridin va xinolin hosilalari; antibiotiklar (streptomi-sin, xloramfenikol, aktinomitsin D); sulfanilamidli preparatlar; digidro-piridinlar va 3-oksipiridinlar; baʼzi aminokislotalar; fenolli birikmalar (gʻallatlar, ionol, parakvatlar, katexinlar); aminopropionli kislotalarning anilidlari va boshqa Basharti kimyoviy muta-genlar tabiiy (spontan) mutatsiyalarning vujudga kelishida muhim ahamiyatga ega ekan, demak hujayralarda bu mutagenlar qarama-qarshi taʼsir koʻrsatuvchi anti-mutagen kuchga ega, ammo asosiy vazifasi mutatsiyalarning tabiiy sodir boʻlish tezligini susaytirishdan iborat bufer tizim ham boʻlishi kerak. Katalaza shunday taʼsirga ega. Katalaza ishtirokida vodorod peroksidining mutagen taʼsiri tezda toʻxtaydi. Atrof muhit omillari (radiatsion, kimyoviy va boshqalar) mutagen taʼsiri xavfining tobora oshib borishi sababli, universal antimutagenlarni yaratish muammosi oʻta muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Turkum:Kimyoviy moddalar
Antineytrino

Antineytrino – neytrinotaga nisbatan antizarra; massasi neytrinoniki singari juda kichik yoki nolga yaqin. Elektr zaryadiga ega emas, neytrinoga nisbatan qarama-qarshi lepton zaryadiga ega. Ikki xil neytrino mavjud boʻlganidek, antineytrinoning ham ikki turi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Antinomiya

Antinomiya (yunoncha: „antinomia“ – qonunning ichki ziddiyati) – mantiqiy isbotlanadigan ikki qonun, mulohaza yoki xulosa oʻrtasidagi ziddiyat. Qadimgi dunyo mutafakkirlari asarlarida antinomiya aporiya shaklida ishlatilgan. 18-asrda antinomiya haqidagi taʼlimotni Kant ishlab chiqdi. Uningcha, inson aqli olamning mohiyatini bilmoqchi boʻlsa, bir-biriga zid boʻlgan xulosalarga keladi. Kant fikricha, shu tarzda toʻrtta antinomiya vujudga keladi: 1. Olam chekli va cheksiz. 2. Har bir murakkab javhar – substansiya oddiy narsalardan tuziladi va hech qanday oddiy narsa yoʻq. 3. Olamda erkinlik mavjud va determinizm hukmronpik keladi. 4. Olamning bosh sababchisi (xudo) mavjud va olamning bosh sababchisi yoʻq. Kantning bu taʼlimoti agnostitsizm bilan bogʻlangan. Antinomiya real olamning dialektik ziddiyatga ega ekanligini ifodalaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Turkum:Taʼlimotlar
Antioksidlovchilar

Antioksidlovchilar, antioksidantlar, oksidlanish ingibitorlari – moddalarning molekulyar kislorod bilan oksidlanishiga yoʻl qoʻymaydigan yoki oksidlanishini sekinlashtiradigan moddalar. Antioksidlovchilarga koʻp atomli fenollar, aromatik aminlar, dialkilsulfidlar, dialkil fosfat va diarilditiofosfatlar (rux tuzi), dialkilditiokarbamatlar (kadmiy, rux tuzlari) va boshqa kiradi. Organik birikmalarning oksidlanish jarayoni zanjir reaksiya tarzida boradi; oksidlanishning birinchi bosqichi erkin holatdagi faol peroksid radikal (RO2), alkoksil (RO) va alkil ® radikallar ishtirokida boʻladi. Antioksidlovchilar shu radikallar bilan reaksiyaga kirishib, oksidlanishning toʻxtashi yoki sekinlashishiga – zanjir reaksiyaning uzilishiga sabab boʻladi. Samarali antioksidlovchilar moddalarga juda oz miqdorda (0,01 – 0,001%) qoʻshilganda ham ularning oksidlanish tezligini keskin kamaytiradi va maʼlum vaqtgacha (toʻxtash davri, induksiya) ularda oksidlanish mahsulotlari hosil boʻlmaydi. Antioksidlovchilarning taʼsirchanligi ularni reaksiyaga kiritish paytiga bogʻliq. Ular moddalarga oksidlanish jarayoni boshlanmasdan avval qoʻshilsa, juda yaxshi natija beradi. Transformator, turbina va motor moylariga Antioksidlovchilar qoʻshilganda, ularning ishlash muddati 2 – 4-martagacha uzayadi. Antioksidlovchilar kauchuk va oziq-ovqat sanoatida ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Antiox devori

Antiox devori – qadimgi Margʻiyona (Marv) vohasi atrofini oʻragan ulkan mudofaa inshooti. U salavkiylar hukmdori Antiox I Soter (Xaloskor) (miloddan avvalgi 324 – 261) davrida koʻchmanchi day (sak qabilalaridan biri) qabilalarining hujumidan Margʻiyonani mudofaa etish maqsadida qurilgan. Antik davr tarixchilaridan Strabon (miloddan avvalgi 64/63 – mil. 23/24)ning maʼlumotiga koʻra, Antiox devori uz. 1500 stadiy (1 stadiy – 148 – 210 m), yaʼni – 315 km boʻlib, qalinligi 5,2 m. 10-asr arab geografiyasi taxriy bu devor xarobalarini „Array“ nomi bilan tilga olgan. Antiox devori qoldiqpari Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyam tomonidan (1946-yil) oʻrganilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Turkmaniston
Antipassatlar

Antipassatlar – tropik kengliklarning troposferasida passatlar ustida esadigan gʻarbiy havo oqimi. Antipassatlarning quyi chegarasi oʻrta hisobda 4 km balandda; subtropiklardan ekvatorga tomon va qishdan yozga qadar kuchayib boradi. Antipassatlar Shimoliy yarim sharda asosan janubi-gʻarbdan, Janubiy yarim sharda esa shimoli-gʻarbdan esadi (qarang Passatlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografik terminlar
Antipatiya

Antipatiya (antipatheia) — biron-bir kimsani yoxud narsani xush koʻrmaslik, yoqtirmaslik, yomon koʻrish, unga nisbatan sovuq munosabatda boʻlish. Yana qarang Simpatiya.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Antiperistaltika

Antiperistaltika (anti… va yun. peristaltikos – ichakdagi suyuqlikni suradigan kuch) – qiziloʻngach, meʼda va ichaklarning pastdan qisqarishi. Odatda ovqat moddalari, suyuqlik ogʻiz boʻshligʻidan halqum, qiziloʻngachning yuqoridan pastga qarab boʻgʻimma-boʻgʻim qisqarishi tufayli meʼdaga, soʻngra ichakka yoʻnaladi. Bunda hazm aʼzolari devoridagi halqasimon silliq muskullar yuqoridan pastga qarab navbat bilan qisqarsa, uzunasiga joylashgan muskullar esa qisqarib ichak boʻshligʻini kengaytirib, chayqaltiradi. Sifatsiz ovqat isteʼmol qilinganda halqasimon muskullar, aksincha, pastdan yuqoriga – ogʻiz boʻshligʻiga qarab qisqaradi. Uzunasiga joylashgan muskullar esa boʻshashadi. Natijada ichakdagi ovqat yuqoriga – ogʻiz bushligʻi tomon yoʻnalib, qusish jarayoni vujudga keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Turkum:Tibbiyot
Antipirenlar

Antipirenlar (anti … va yun. rug -olov) – yogʻoch, mato va boshqa organik materiallarni oʻz-oʻzidan yonib ketishdan himoya qilish maqsadida ularga shimdiriladigan modda yoki aralashmalar. Antipirenlar taʼsir xususiyatlariga qarab quyidagi xillarga boʻlinadi: 1) quyi temperaturalarda zich suyuq parda hosil qilib materialning yonishi uchun zarur boʻlgan kislorod yoʻlini toʻsuvchi antipirenlar; 2) qizdirilganda materialning oʻz-oʻzidan yonish jarayonini susaytiruvchi antipirenlar; 3) parchalanib, koʻp miqdordagi issiqlikni yutuvchi va yonmaydigan gazlar hosil qiluvchi antipirenlar; 4) gaz holidagi va kondensirlangan fazalarda oksidlanishni susaytiruvchi antipirenlar; 5) reaksiya yoʻnalishini kul va qurumsifat mahsulotlar hosil boʻlish tarafiga oʻzgartiruvchi antipirenlar. Ammoniy fosfatlari (diammoniy fosfat, monoammoniy fosfat, mono- va diammoniy fosfat aralashmalari), ammoniy sulfat, bura va borat kislota kabi A keng tarqalgan. Amaliyotda yuqorida keltirilgan antipirenlar qatorida endigina boshlangan alangadan himoya qiluvchi moddalar: DSK-P (diammoniy fosfat, ammoniy sulfat va kerosinli kontakt), PPL – potash va kerosinli kontakt asosidagi suyukliklar, Fanlar Akademiyasi – mochevina – formaldegid smola koʻshilgan furfurol-atseton aralashma asosidagi boʻyoq, PXVO – perxlorvinil smola asosidagi, MXS – xlorparafin va boshqa komponentlar asosidagi moysimon; superfosfat – ohak – loy va boshqa asosidagi surkov moylari ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antipirogenlar

Antipirogenlar (anti … va "yun rug "— olov va „genos“ – tugilish) – koʻmir, rudalar va boshqalarning oʻz-oʻzidan yonishiga toʻsqinlik qiluvchi moddalar. Antipirogenlar sifatida suv, natriy silikat eritmalari, parda hosil qiluvchi eritmalar, oksidlanish ingibitorlari va boshqa qoʻllanadi. Antipirogenlar rudalardagi yongʻinni oʻchirish uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Moddalar
Antipodlar

Antipodlar (anti … va lotincha podes – oyoq) – 1. Yer kurrasining bir-biriga tamomila qarama-qarshi nuqtalarida yashaydigan jonivorlar. 2. Urugʻli oʻsimliklarning murtak xaltachasida jinsiy apparatning qarama-qarshi tomonida joylashgan hujayralar. 3. (Koʻchma maʼnoda) qarashlari yoki mijozlari qarama-qarshi boʻlgan, bir-biridan tubdan farq qiladigan kishilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar