Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Koʻrsatkichli funksiya

Koʻrsatkichli funksiya - u = a> koʻrinishdagi funksiya, — °o ;0, a*\,a> 1 boʻlganda Koʻrsatkichli funksiya monoton oʻsuvchi, 0 < a < 1 boʻlganda monoton kamayuvchi funksiya boʻladi. Koʻrsatkichli funksiyaning muhim holi u = ye funksiyadir. Bu funksiyaning har qanday tartibli hosilasi mavjud boʻlib, bu hosilalar ye ga teng boʻladi. u = ye* Koʻrsatkichli funksiya quyidagi limit bilan aniqlanadi:e = lim (1 H—)Agar bu limitda x haqiqiy oʻzgaruvchi z = x + iy kompleks oʻzgaruvchi bilan almashtirilsa ham bu limit mavjud boʻladi. Bu limitning qiymati har qanday kompleks z uchun ye1 Koʻrsatkichli funksiyaning qiymati deb qabul qilinadi. yeg Koʻrsatkichli funksiya funksiyaning ham har qanday tartibli hosilasi oʻziga teng boʻladi va bu funksiya uchun quyidagi formulalar oʻrinli:e* = cosy + isiny (Eyler formulasi), gi+im — ez yaʼni gj; k f. davriy funksiya boʻladi va uning davri sof mavhum 2da songa teng boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrsatuv

Koʻrsatuv (huquqda) - surishtiruv, dastlabki tergov va sudla hal qilivayotgan ishga oid biror ahamiyatli holatni aniqlash uchun shaxsning soʻroqda bergan tushuntirishi. K. ishdagi faktik maʼlumotlarni izoxlash, tahlil qilish, biror voqeaga va uning ishtirokchilariga aloqador fikr-mulohaza, vaj, taxmin va iltimos tarzida ham boʻlishi mumkin. Fuqarolik va xoʻjalik ishlari boʻyicha sudda taraflar, 3-shaxslar, ularning qonuniy vakillari va guvoxlar, jinoyat ishlari boʻyicha esa — gumon ostidagi shaxs, ayblanuvchi, sudlanuvchi, guvoh va jabrlanuvchi, baʼzan ekspert soʻroq kilivadi. Soʻroqsa qonun talablariga qatiy rioya qilinishi shart. Jismoniy yoki ruhiy qiyvash, qoʻrqitish, aldash, huquq va erkinliklarini gʻayriqonuniy cheklash yoʻli bilan K. olishga jinoyat sifatida qaraladi va buning uchun jazo belgilangan (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 235-modda). Bu yoʻl bilan olingan K. dalil hisoblanmaydi. Taraflar, 3-shaxs, ularning qonuniy vakillari daʼvoni quvvatlash yoki inkor etish uchun K. beradi. Gumon ostidagi shaxs, ayblanuvchi va sudlanuvchining K.i esa ularga eʼlon qilingan gumon yoki aybga oid boʻladi. K. berish ularning majburiyati emas, balki huquqi va oʻzini himoya qilish vositasidir. Shu bois ular K. berishdan bosh tortgani yoki bilaturib yolgʻon K. bergani uchun javobgar qilinmaydi, ammo soʻroqqa chaqirilganda kelishga majbur, aks holda militsiya orqali keltiriladi. Aybga iqrorlik mazmunidagi K. sinchkovlik bilan tekshirilishi lozim va faqat toʻgotangan boshqa dalillar bilan tasdiqlanganda inobatga olinadi. Aybga iqrorlik va qilmishdan sidqidildan poʻshaymonlikni sud jazo tayinlashda eʼtiborga olishi shart. Bu xil K. bergan shaxs jabrlanuvchi bilan yarashsa, baʼzi jinoyatlari uchun javobgarlikdan ozod etilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JK 66’" modda).

Guvoh va jabrlanuvchining K. berishi — fuqarolik burchi hisoblanadi. Shu bois ular oʻzlariga maʼlum boʻlgan ish uchun ahamiyatli holatlar haqida K. berishdan bosh tortsa yoki bila turib yolgʻon K. bersa, qonunga binoan javobgarlikka tortiladi. Jismoniy yoki ruhiy nuqsonlari sababli voqealarni idrok qilishga va ular haqida K. berishga layoqatsiz shaxs, shuningdek, sudda vakil yotsi himoyachi boʻlib qatnashgan shaxs guvoh sifatida soʻroq qilinishi mumkin emas. Jinoyat ishi boʻyicha gumon ostidagi shaxs ayblanuvchining yaqin qarindoshlari faqat oʻz roziligi bilan guvoh yoki jabrlanuvchi tarzida soʻroq qilinishi va K. berishlari mumkin. Ekspert oʻz xulosasidagi ayrim nuqsonli, zid va noaniq jumla va iboralar haqida K. berishi mumkin. Barcha K.larga ishdagi dalillarga qiyoslagan holda baho beriladi.

Gʻafur Abdumajidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻrsichqonlar

Koʻrsichqonlar - kemiruvchilar turkumiga mansub hayvonlar urugʻi. Tanasi gʻoʻlasimon, uzunligi 13 sm gacha, dumi 0,5–2,2 sm. Yevrosiyoning choʻl va dashtlarida tarqalgan; togʻlarda 4000 m gacha balandlikda uchraydi. Tuzilishi yer ostida yashashga moslashgan. Juni yumshoq va silliq. Boshi katta, quloq suprasi yoʻq, koʻzi juda kichkina va jun bilan qoplangan. Koʻrak tishlari ogʻzidan chiqib turadi. Panjalari qisqa va baquvvat. Uyasi uzun, murakkab va chuqur, asosiy yoʻli 100 m gacha, undan har tomonga uzunligi 20–50 m li qoʻshimcha yoʻllar ketadi. Choʻl ko'rsichqonlaining yozda faoliyati ancha pasayib, yerni kovlashdan toʻxtaydi. Ko'rsichqonlar oʻsimliklarning yer osti qismi bilan oziqlanadi. Qishga oziq gʻamlaydi. Yiliga ikki marta 3–5 tadan bolalaydi. Bitta uyada 10–15 tasi birga yashaydi. Oʻsimlik ildizini qirqib, qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda oddiy ko'rsichqonlar tarqalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
thumb|Ellobius talpinus

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Koʻrsodiq

Koʻrsodiq — mahalliy oʻrik navi. Daraxti baland, shox-shabbasi yoyilib oʻsadi. Barglari yirik. Mevasi oʻrtacha, 35—40 g, dumaloq. Poʻsti yupqa, sertuk, eti toʻq sariq, taʼmi xushxoʻr, suvli, shirin. Mevasi tarkibida 14—16% qand, 0,6—1,09% kislota, 23,8 mg % vitamin S bor. Danagidan oson ajraladi. Danagi yirik, magʻzi shirin. Koʻchati oʻtqazilgach, 7—8-yili hosilga kiradi, mevasi iyun oxiri — iyulning boshlarida pishadi. 30—40 yoshida tupidan 200-300 kg hosil olinadi. Mevasi, asosan, quritiladi (32—33% turshak tushadi), kompot, murabbo pishiriladi. Kasalliklarga chidamli nav. Samarqand, Buxoro, Jizzax, Surxondaryo viloyatlarida, Fargʻona, Toshkent viloyatlarining togʻ oldi hududlarida ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrik
Koʻrfaz

Koʻrfaz (forscha) — okean, dengiz yoki koʻlning quruqlik ichkarisiga ancha turtib kirgan qismi, masalan, Fors koʻrfazi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

Korfaz
Koʻrshapalaklar

Koʻrshapalaklar (Microchiroptera) — qoʻlqanotli sut emizuvchilar kenja turkumi. Mevaxoʻr qoʻlqanotlilarga nisbatan kichik (tanasining oʻz. 2,5 sm dan 14 sm gacha) va uchishga koʻproq moslashgan, quloq suprasi kengroq. Keyingi oyoqlarining tovonida togʻay pix boʻlib, unga uchish pardasining keyingi uchi tutashgan. Tishlari hasharotxoʻrlarnikiga oʻxshash tuzilgan, oziq tishlarining qirralari oʻtkir. Koʻzlari yaxshi koʻrmaydi. Koʻrshapalak mukammal exolokatsiya xususiyatiga ega; atrofdagi narsalarning holatini (jumladan, oʻljasini) eshitish organlari orqali qabul qilinadigan ultratovush signallari yordamida aniqlaydi. Koʻrshapalakning eshitish organlari 0,2 ms dan 100 ms gacha davom etadigan 20—120 k/s chastotali qisqa ultratovush impulslarini qabul qiladi. Bunday signallar boʻgʻizda hosil boʻlib, ogʻiz yoki burun orqali tarqaladi. Koʻrshapalak exolokatsiya orqali diametri 0,1—0,08 mm gacha boʻlgan sim toʻsiqlarni sezishi aniqlangan. Exolokatsiya orqali sezish 10– 15 m dan oshmaydi. 650 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda 19 turi maʼlum. Tunda yoki shomda faol uchib, oziq qidiradi. Koʻpchilik , jumladan, Oʻzbekistonda tarqalgan barcha koʻrshapalak hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik tropik va suptropik iqlimda tarqalgan. Ayrim tropik mevalar, gul nektari va changi, issiqqonli hayvonlarning qoni, sut emizuvchilar, sudralib yuruvchilar va baliqlar bilan oziqlanadi. Daraxtlar kovagi, toshlar yorigʻi, gʻorlar va imoratlardagi pana joylarni oʻziga makon qilib oladi. Minglab individlardan iborat koloniya hosil qiladi. Ayrim gʻorlarda koʻrshapalak koloniyasidagi individlar soni 20 mln.ga yetishi aniqlangan. Moʻtadil va sovuq iqlimda tarqalgan Koʻrshapalaklar geteroterm boʻlib, ularning tana harorati tashqi muhit harorati taʼsirida oʻzgarib turadi. Koʻpchilik shimol Koʻrshapalaklari 7—8 oylik qishqi uyquga ketadi. Odatda, gʻorlar, tashlandiq shaxtalar va chuqur yoriqlarda qishlaydi. Bir qancha qishlash uchun janubiyga uchib ketadi. Yilda bir marta 1—2 tadan koʻzi yumuq, yungsiz bola tugʻadi. 20 yilgacha yashaydi. Koʻpchilik tungi hasharotlarni, jumladan, qishloq xoʻjaligi zararkunandalari, qonxoʻr ikki qanotlilarni kirib juda katta foyda keltiradi. Oʻsimlikxoʻr gullarni changlantiradi va urugʻlarni tarqatadi. Amerikadagi ayrim koʻpchilik odamlar orasida qutirish kasalligi virusi va ayrim infeksiyali kasalliklarni tarqatishi aniqlangan. Bir qancha muhofaza qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sutemizuvchilar
Koʻsa

Koʻsa — soqol-moʻylovi chiqmagan yoki siyrak chiqqan erkak kishi. K.lik irsiy omillarga, baʼzan esa gormoval kamchiliklarga bogʻliq boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻsak

Koʻsak, koʻsakcha — yopiq urugʻli oʻsimliklarning koʻp urugʻli mevasi. K. bir va koʻp chanoqli boʻladi. K. yetilganda teshikchasidan (koʻknorda), qopqoqchasidan (mingdevona, zubturum va boshqalar) va pallalaridan (gʻoʻza, bangidevona, binafsha, piyozgul va boshqalarda) ochiladi. Gʻoʻzada K. 3—5 chanoqli tugunchadan rivojlanadi. Meva qati (K. devorlari) markaziy urugʻchi va urugʻdan tuzilgan. Urugʻlanishdan keyin tuguncha rivojlanib, K.ka aylanadi. Urugʻlanishdan to K. yetilib ochilguncha 50—60 kun oʻtadi. Uning murakkab rivojlanishi va yetilish jarayonini 4 davrga boʻlish mumkin: tugunchaning K.ka aylanishi (10 kun); K.ning tez oʻsishi (15 kun) quruq modda toʻplanishi (15 kun); K.ning toʻliq yetilib qurishi (15 kun). Tashqi va ichki omillar taʼsirida davrlar muddati oʻzgaradi. Ertapishar gʻoʻza navlarida bu davrlar qisqa, kechpishar navlarda uzun.

Gʻoʻzaning navi, turi va boshqa belgilariga qarab bitta K.da oʻrta tolali goʻzalarda 4,2—7 g, ingichka tolali goʻzalarda 2,5—4 g gacha paxta, 20 tadan 40— 50 ta gacha chigit boʻladi. Mevasi (paxta) yetilishi davrida K.lar asta-sekin qurib, uchidan soxta choklari boʻylab chanoqlari ochiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Botanika
Koʻsak chuvish mashinasi

Koʻsak chuvish mashinasi - paxta terish mashinasi va podborshchiklar yordamida terilgan paxtani, koʻrak terish mashinasi va terimchilar terib olgan koʻsaklarni chuvib, paxtasini xas-choʻp va boshqa aralashmadan tozalab, transport vositalariga ortadigan mashina. Oʻzbekiston "Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding" kompaniyasi dala sharoitida ishlaydigan universal, zavonaviylashtirilgan UPX1,5E rusumli Koʻsak chuvish mashinasim. ishlab chiqaradi.

Koʻsak chuvish mashinasim. mexanizmlari 40—70 kVt quvvatli traktorlarning kuvvat olish vali (QOV)dan yoki 7,5 kVt quvvatli elektr dvigateldan harakatga keltiriladi. Mashina quyidagicha ishlaydi. Paxta yoki kusak pnevmatik yuklash konveyeriga uzluksiz oʻzatib turilali. Rastrubquvur orqali bu mas-salarni soʻrib, tishli baraban ga oʻzatadi va toʻr boʻylab oʻtkazib mayda xas-choʻplardan tozalaydi. Vakuum-klapan yordamida taʼminlash bunkeriga keladi. Bu yerda bir-biriga qarama-qarshi aylanayotgan taʼminlash valiklari tozalanadigan paxtalarni xas-choʻp ajratish barabaniga uzatadi, baraban esa paxtani toʻr ga ishqalab mayda xas-choʻplardan tozalaydi. Koʻsak uzatilayotganda barabanning parraklari koʻsaqlarni toʻrga ishqalab chiqadi va paxtasini chuvib, titadi. Baraban chala chaqilgan koʻsaqlarni parraqli chaqish barabaniga oʻzatadi. Paxta arrali barabandan choʻtkali baraban yordamida oladi va arrali barabanga oʻzatadi. Qaytarish barabani teskari tomonga aylanib, paxtadagi yirik xas-choʻplarni chiqindilar separatoriga urib tushiradi. Paxta arrali barabandan ajratish barabani yordamida olinib, ajratgichga tashlanadi. Barg ajratgich toʻr ichiga joylashtirilgan qoziqchali barabandan iborat. U yerda paxtadagi mayda aralashmalar ajratiladi. Tozalangan paxta ajratish barabaniga qayta tashlanadi, soʻngra vakuum-klapan orqali quvurga, keyin ventilyator hosil qilgan havo oqimi bilan transport vositasiga yuklanadi.

Arrali barabanga ilashmagan paxta boʻlaqlari aralashmalar bilan birga chiqindilar separatoridagi arrali barabanga toʻshadi; bu yerda paxta boʻlaqlari ushlab qolinadi, ishqalash choʻtkasi esa ularni yirik xas-choʻplardan ajratib chiqindilar separatoriga tashlaydi. Arrali barabandan paxta choʻtkali baraban bilan ajratib olinib, arrali barabanga tashlanadi. Bu yerda paxta qoʻshimcha tozalanadi. Arrali barabanga ilashmagan paxta xas-choʻplar bilan birga tishli kichik barabanga toʻshadi. Baraban tez aylanib toʻrga ishqalanib, paxtani choʻtkali barabanga tashlaydi. Paxta oʻz navbatida arrali baraban yordamida qisman tozalanib, arrali barabanga qaytariladi. Yerdan terilgan paxtani tozalashda baraban Koʻsak chuvish mashinasim.dan olib qoʻyiladi, toʻsiq oddiy toʻsiq bilan almashtiriladi.

Koʻsak chuvish mashinasim.ning ish unumdorligi: qoʻlda terilgan kusakni tozalashda 1,95 t/soat; koʻrak terish mashinasi bilan qushilgan holda ishlatilganda terilgan koʻrakni tozalashda 1,30 t/soat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻtal

Koʻtal — togʻlardan oshib utgan yoʻl, pastroq dovon. K soʻzi tarixiy da, mas, "Bobirnoma"da joy nomlari tarkibida uchraydi. Oʻzbekistonda Oʻzbekkutal, Qozoqkoʻtal degan joylar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geografik terminlar
 Kotal
Koʻtargich

Koʻtargich — yuk va odamlarni vertikal (baʼzan qiya) yunaltirgich yoki relyelar buyicha harakatlanadigan maxsus qurilmalarda koʻtaruvchi mashina. Davriy va uzluksiz ishlaydigan xillari bor. K.lar, odatda, elektr yoki gidravlik yuritmali; kanatli, zanjirli, reykali, vintli va plunjerli boʻladi. Asosan, qavatli K. keng qoʻllanadi. Boʻlarda yuk tashish qurilmalari shkivlarga kiygizilgan yoki koʻtarish chigʻirlarining barabaniga oʻralgan qavatlarga osiladi. K.ga lift, eskalator, funikulyor, qurilish K.lari (minorali, shaxtali va boshqalar), pnevmatik K.lar (gazlift), avtomobil-vishkadagi K.lar, kema K.lar va boshqa kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻtarilish va pasayish

Koʻtarilish va pasayish (astronomiyada) — Oy va Quyoshning tortish kuchi taʼsirida Yerdagi dengiz sathining va atmosfera bosimining davriy oʻzgarishi hamda Yer qobigʻi (litosfera) ning deformatsiyalanishi. Suv sathi 6 soat 13 min. davomida koʻtari-ladi va shuncha vaqt davomida pasayadi. Bu hodisa har 12 soat 25 min.da takrorlanib turadi. Koʻtarilishni hosil qiluvchi kuch (Gʻ) koʻtarilishni hosil qiluvchi jism (Gʻ’ jism — Oy va Quyosh) ning Yer sathidagi va markazidagi teng massali zarralarning tortishish kuchi farqiga proporsional. K. va p. kuchi gʻ=~rG formula bilan ifodalanadi. Bunda |x - zarra massasi, g -zarraning Yer markazidan uzoqligi, t - Gʻ’ jism massasi, R— Gʻ’ jismning Yer markazidan uzoqligi, /=6,67108 sm/g sek2 — butun olam tortishish do-imiysi (qarang Butun olam tortishish qonuni). Quyoshning massasi Oyga qaraganda juda katta boʻlishiga qaramay, Yer bilan Oy oʻrtasidagi masofadan 400 baranar uzoq boʻlganligi uchun Quyoshning Gʻkuchi Oynikiga nisbatan 2,17-marta kichik. Tor oʻzaygan koʻrfazlarda eng katta koʻtarilish sodir boʻladi, mas, Penjinsk gubernyasidagi Oxota dengizida K. va p. amplitudasi 13 m gacha boradi. Kanadaning sharqida (Fandi qoʻltigʻida) Atlantika okeani sathi 18 m gacha, Yerning qattiq "qobigi" esa 50 sm gacha koʻtarilishi mumkin. K. va p.ning amplitudasi hamda tasnifi Yer, Oy, Quyoshlarning oʻzaro joylashishiga, geografik kenglik va mahalliy sharoitlarga (mas, dengizning chuqurligiga) bogʻliq boʻladi. Yerning oʻz oʻqi atrofida sutkali aylanishi, Yer, Oy va Quyoshning oʻz orbitalari boʻylab qiladigan harakatlari natijasida K. va p. hodisasi Yerning har bir nuqtasida har xil kattalikda sodir boʻladi. K. va p. sathining tebranishini mareograf asbobi bilan kuzatib boriladi. Dengiz kemalariga xizmat koʻrsatish uchun maxsus "Koʻtarilish jadvallari" tuziladi. Atmosferada koʻtarilish tebranishlarining davriyligi 12 soat, atm. bosimining oʻzgarishi kam, ekvatorial zonadagina eng yuqori (1 Mbar gacha) boʻladi. K. va p. taʼsirida atmosferaning bosimi sutka va oy davomida sezilarli darajada oʻzgarib turadi. Yerning tortish kuchi taʼsirida Oyda sodir boʻladigan koʻtarilishlar Oyning oʻz oʻqi atrofida aylanishini sekinlashtirganki, oqibatda u Yerga bir tomoni bilan oʻgirilib qolgan. Oyning Yer atrofi aylanish tezligidan Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanish tezligining katta boʻlishi Yerdagi sutkalar uzunligining yil sayin ortib borishiga olib kelmokda.

Abdusalom Latipov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻtarilish suv elektr stansiyasi

Koʻtarilish suv elektr stansiyasi (PES) — dengizlarning koʻtariluvchi suv energiyasini elektr energiyaga aylantiruvchi gidroelektr stansiya. Oy va Quyosh gravitatsion kuchlarining suv massasini tortishi natijasida dengiz sathi bir sutkada ikki marta: har kuni bir vaqtda dam koʻtariladi, dam pasayadi. Qirgʻoqdan uzoqda suv sathining oʻzgarishi 1 m dan oshmaydi, qirgʻoq yaqinida esa 13 m gacha borishi mumkin. PES, asosan, dengiz qirgʻogʻiga quriladi; bunda tabiiy (koʻrfaz) yoki sunʼiy yaratilgan koʻllar qirgʻogʻiga quriladi. Suv koʻtarilish va pasayish vaqtida dengiz bilan koʻl orasida suvning bosimlari farqi hosil boʻladi. Natijada gidroturbivaning ish gʻiddiragini va u orqali elektr energiya ishlab chiqaradigan gidrogeneratorlarning rotorini aylantiruvchi bosim vujudga keladi. PES daryo st-yasining birgalikda ishlashi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻladi; bunda daryo elektr st-yasi suv kutarilish kamaygan vaqtdagi PESda ishlab chiqariladigan elektr energiya kamayishini baranarlab turadi. Birinchi PES 1966-yilda Fransiyada Rans daryosi estuariga qurilgan. Rossiyada Barens dengiziga, XXRda Shanzay shahri yaqiniga qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Elektrostansiyalar
Koʻtarilma oqim

Koʻtarilma oqim - koʻl, dengizlarda suvning yuqoriga koʻtarilib chiqishi. Shamol koʻl, dengizning yuza qismidagi suvni haydab ketib, suv sathi pasayganda pastdan suv koʻtarilib chiqadi. Moʻʼtadil mintaqalardagi koʻllarda qish boshida yuzadagi suv sovib, ogʻirlashib pastga toʻshadi va uning oʻrniga pastdan yengilroq iliq suv chiqadi. Natijada koʻtarilma va pasayma oqim vujudga keladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻtarish kuchi

thumb|samolyot qanoti
thumb|223x223px
Koʻtarish kuchi – aerodinamik (gidrodinamik) Koʻtarish kuchi— suyuqlik yoki gazlarning ularda harakatlanayotgan jismga taʼsir etuvchi kuchi. Koʻtarish kuchi jismning harakat yoʻnalishiga tik taʼsir qiladi. Muhit (gaz yoki suyuqlik)ning jism (massa, samolyot) orqali nosimmetrik oqib oʻtishi tufayli Koʻtarish kuchi vujudga keladi. Quyidagi formula orqali topiladi: , bunda, F— koʻtarish kuchi, — muhitning zichligi, va — jism tezligi, — harakterli yuzi (mas, samolyot qanotining kundalang profil yuzi), , — jism shakliga bogʻliq boʻlgan oʻlchamsiz koeffitsiyent. Samolyotda Koʻtarish kuchi quyidagicha hosil boʻladi. Samolyot qanoti havo oqimiga parallel yoki unga nisbatan kichik burchak (ataka burchagi) ostida qiyaroq oʻrnatilsa, havo oqimi qanot profilidan oʻtadi. Bunda kanotning ustki tomonidagi havo pastki tomonidagi havodan tezroq harakat qiladi va qanotning pastki tomonidagi havo bosimi ustkisidan ortiqroq boʻladi, natijada samolyot yuqoriga koʻtariladi. Ataka burchagi 15° dan ortganda Koʻtarish kuchi kamaya boradi. Koʻtarish kuchi uchish apparatlari, kemalar, oʻqaviy kompressorlar, turbina va boshqa koʻtaruvchi sirtlarining muhim harakteristikasi hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Bernulli tenglamasi
 Arximed qonuni – gidrostatik (Arximed) Koʻtarish kuchi — suyuqlik yoki gazlarga botirilgan jiyemgnna taʼsir etuvchi kuch.
Koʻchat

Koʻchat — koʻchatzorlarda, parnik va issiqxonalarda yetishtiriladigan va koʻchirib, asosiy maydonga oʻtqaziladigan nihol. K.lar oʻsimliklarning urugʻi, danagi, qalamchasini ekib va payvand qilib yetishtiriladi. Bogʻ, oʻrmon va boshqa yaratish uchun K. tayyorlashda urut, danak va novda qalamchalari (tok, anjir va boshqalar)dan, shuningdek, payvand qilish usullaridan (qarang Koʻchatzor) foydalaniladi.

Sabzavot K.lari parnikparla urugʻidan maxsus romlar ostida yetishtiriladi. Ertagi karam urugʻi dekabr—yanvarda, oʻrtagisiniki mart — aprel boshlarida, ertagi pomidor urugʻi fevral boshlarida, baqlajon, qalampir va kechki pomidor urugʻlari fevralning 2-yarmi — martning boshida parnikka, bodring urugʻi ivitilmasdan martning 2-yarmida tuvakchalarga ekiladi. 1 gektarga yetarli K. olish uchun karam va pomidor uruglaridan 300—400 g. baqlajon urugʻidan 600 g; qalampirnikidan 800—1000 g sarflanadi. Urugʻlar unib chiqib, maysalagach, niholdar maxsus joyga 5x5 sm (karam), 6 x 6 (pomidor), 4x5 va 5x5 (qalampir), 6x6 (baqlajon) sm sxemada qayta koʻchatlab chiqiladi.

Karam, qalampir va baqlajon K.lari 4—5, pomidor K.lari esa kamida 6—7 barg chiqarganda ildizlariga yopishib turgan loy — nam tuprogʻi bilan koʻchirib olinib, ob-havo sharoitiga qarab, ochiq maydonlarga (dalaga) yoki hosil yetishtiriladigan himoyali joyga ekiladi va darhol sutoriladi.

K. yetishtirib oʻstirish usulida urugʻlik sarfi bevosita dalaga ekishga nisbatan 3—5-marta kamayadi, parvarish ishlari yengillashadi, hosili 30—40 kun oldin yetilib pishadi.

Botir Azimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Koʻchatzor

Koʻchatzor — mevali, rezavor-mevali va boshqa oʻsimliklar koʻchatlar yetishtiriladigan yer uchastkasi. Odatda, K. Z boʻlimdan iborat boʻladi. Birinchi boʻlimda urugʻdan payvandtag yetishtiriladi. Buning uchun olma, nok va behi urugʻlari gektariga 30–40 kg normada ekiladi. Tok, anor, anjir, smorodina, malina va boshqa mevalar koʻchatlari ham qalamchasidan shu boʻlimda yetishtiriladi. Urugʻdan chiqqan niholdar kelgusi yil erta bahorda ikkinchi boʻlimga koʻchiriladi (qator orasini 70—75 sm, qatordagi tup orasini 20— 25 sm qilib ekiladi), tana yoʻgʻonligi 0,8—1 sm ga yetganlari iyul—sentabrda kurtak payvand qilinadi. Danakli meva niholdari urugʻli meva niholdariga qaraganda tez oʻsganidan, ularning danaklari (gektariga oʻrik danagi 180– 800 kg, shaftoli danagi 500–700 kg, olcha, gilos danagi 60–150 kg) toʻgʻridan-toʻgʻri K.ning ikkinchi boʻlimiga ekiladi, oʻsha yiliyoq urugʻli meva nihollari bilan bir vaqtda payvand qilinadi. Kelasi yili erta koʻklamda payvand qilingan joyning ustki qismi kesib tashlanadi, kurtakdan koʻkargan novdaga shakl beriladi (yana qarang Payvandlash). Shunday qilib, K.da qalamchasidan yetishtirilgan koʻchatlar bir yilda, danakli meva koʻchatlari 2 yilda va urugʻli meva koʻchatlari 3 yilda oʻtqazishga tayyor boʻladi. K.ning uchinchi boʻlimida payvandtag yetishtirish uchun urugʻ, payvandtagga ulash va vegetativ koʻpaytirish uchun qalamcha olinadigan daraxtlar va butalar oʻstiriladi. Keyingi yillarda 3-boʻlimda dusen, paradizka va jaydari behi koʻchatlari oʻstirilmoqda. Ularga payvandlangan meva daraxtlari pakana boʻlib, barvaqt hosilga kiradi. Oʻzbekistonda akademik R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining viloyatlarda joylashgan filiallarida yirik K.lar mavjud. Shuningdek, shirkat, pudrat va yakka xoʻjaliklardagi K.larda turli xil mevalar koʻchatlari yetishtiriladi.

 Adabiyot 
 Mir za yev M. M., Sobirov M. K,., Meva va tok koʻchatlari yetishtirish, T., 1982; Mirzayev M., Sobirov M. Q., Oʻzbekistonda tokchilik, T., 1979.

Reimboy Masharipov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Botanika
Koʻchiriq

Koʻchiriq – baxshi (parixon) tomonidan kishilarni goʻyo turli kasalliklardan xalos qilish maqsadida oʻtkaziladigan gʻayriilmiy amal. Ilgari ruhiy yoki asab kasalligi yovuz ruxlar – jin yoki parilarning kishiga yetkazgan zarari oqibati deb qaralgan. Ayrim kishilar jin yoki parilarni haydab chiqarish, tanadan koʻchirib tashlash orqaligiva bemorni davolash mumkin, deb hisoblaganlar. Ushbu marosim koʻp holdarda kasal kishining xonadonida oʻtkaziladi. Marosim oʻtkaziladigan kuni ziyon yetkazgan ruxlarga atab qurbonlik (asosan, qoʻy-qoʻzi, echki, uloq baʼzida tovuq) soʻyilgan; baxshi hayvon qonidan bir piyola olib kasalning peshovasiga, chakkasiga, koʻkragiga, qorniga, kaftiga, tovonining yuqori qismiga surtgan. Koʻchiriq va unga ishonish juda qad. boʻlib, „Avesto“da ham tilga olingan va dunyodagi barcha xalqlarda turli shakllarda uchraydi. Islom dini Koʻchiriqni qattiq qoralaydi. Koʻchiriq hozir kam uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻchirma gap

Koʻchirma gap — ogʻzaki va yozma nutqda leksik va grammatik xususiyatlari oʻzgartirilmay, aynan oʻzicha berilgan oʻzganing gapi. Koʻchirma gap muallif gapidan tinish belgilari yordamida ajratiladi. Koʻchirma gap badiiy asarda nutqning taʼsirchanligi, ifodaliligini oshiradi, asar qahramoni xususiyatlarini ochishga xizmat qiladi. Oʻzganing gapi har doim aynan, koʻchirma gap tarzida berilavermaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

Innocent Guy

 

 

Turkum:Oʻzbek tili grammatikasi
Koʻchki

thumb
Koʻchki —

1) togʻlarda yon bagʻirning yuqori qismida yigʻilib qolgan qorning shiddat bilan pastga otilib tushishi, tarma. Togʻ yon bagʻrida koʻplab toʻplanib qolgan qor qaytadan kristallanadi va qattiq sovuqdan torayadi; oqibatda qor qatlami ichida boʻsh qatlam paydo boʻladi. Biron tovush, salgiva mexanik kuch taʼsirida yoki qor tagi eriganda K. vujudga keladi. Kuchli K.da 1,5—2 mln. m3 gacha qor koʻchib tushadi; togʻdan tushgan qorning qalinligi 60 m gacha yetishi mumkin. Kor K.lari Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Alp, Kordilyera, Himolay togʻlarida koʻp roʻy berib turadi. Baʼzan qishloqlar, aloqa yoʻllari, togʻlardagi oʻrmonlarga katta zarar yetkazadi;

2) togʻ jinslarining ogʻirlik kuchi taʼsirida yon bagʻir boʻylab pastga surilib tushishi (qarang Surilma);

3) togʻ bir qismining qulab tushishi (qarang Togʻ qulashi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻchma maʼno

Koʻchma maʼno — soʻzning oʻz asosiy maʼnosi bilan metonimik (qarang: Metonimiya), metaforik (k,. Metafora) aloqadorlik, vazifaviy umumiylik yoki qandaydir assotsiativ (oʻzaro oʻxshash) belgilar bilan bogʻliq ikkilamchi, hosila maʼnosi. Demak, soʻzning toʻgʻri maʼnolaridan boshqalari uning Koʻchma maʼnolaridir. Ongimizda qandaydir xususiyatlari, belgilari bilan bir-biriga yaqin boʻlgan ikki predmet yoki hodisani chogʻishtirish, oʻxshatish Koʻchma maʼnoga asos qilib olinadi, yaʼni biror predmet yoki voqea-hodisa haqida aniq, yorqin tasavvur hosil qilish uchun unga boshqa biror predmet yoki voqeaning belgisi koʻchiriladi, oʻxshatiladi. Mas: kishining bolaligini "gʻuncha", yomon baho olishni "yiqilmoq" soʻzi bilan ifodalash, "Oybek asarlarini oʻqidim" deyish oʻrniga "Oybekni oʻqidim" deyish, "samovar" soʻzini choyxona maʼnosida ishlatish Koʻchma maʼnoga misol boʻla oladi. Koʻchma maʼno adabiy asarning badiiy qimmatini, ifodaviyligi va taʼsirchanligini oshiradi. Lekin lugʻat tarkibidagi barcha soʻzlar ham Koʻchma maʼnoda qoʻllanavermaydi. Mas, aksariyat kasb-hunar atamalari, ilmiy terminlar Koʻchma maʼnoda deyarli ishlatilmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ona tili
Koʻchma televizion stansiya

Koʻchma televizion stansiya -agregat va jihozlari maxsus avtomashinaga oʻrnatilgan televizion stansiya. Bir, ikki, uch, toʻrt televizion kamerali boʻladi. Oq-qora va rangli tasvirda oʻzatiladi. Koʻchma televizion stansiya s tarkibiga avtomashinaga oʻrnatilgan televizion apparatura (olib chiqiladigan oʻzatuvchi televizion kamerali) eshittirishni tovush bilan birga olib borish uchun olib chiqiladigan mikrofonli jihozlar, telemarkaz bilan aloqa qilish uchun uzatkich va boshqa kiradi. Koʻchma televizion stansiya sdan telemarkazga televizion signallar radioreleyli aloqa liniyasi boʻyicha yoki yer ostiga yotqizilgan koaksial kabellar boʻyicha oʻzatiladi. Koʻchma televizion stansiya s. teatr, muzey, kosmodrom, majlis zallari, zavod, fabrika, stadion va boshqa joylardan televizion koʻrsatuvlar olib borish uchun moslashtirilgan. Reportaj olib borishda televizion kamera va mikrofonlar reportaj olinadigan joyga oʻrvatilib, maxsus kabellar orqali avtomashinadagi kuchaytirgich va oʻzatuvchi jihozlar bilan tutashtiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

 LifeAtSky on YouTube – Step into our UHD OB Truck A tour of NEP UK's Aurora production truck
 Restoration of a 1960s OB van
 Online TV Camera museum 

Turkum:Radioeshittirish muhandisligi
Turkum:Kino va video texnologiyalari
Turkum:Televideniye terminologiyasi
Koʻchma sirk

Koʻchma sirk — doimiy turar joyi bulmagan va oʻz tomoshalarini koʻchib yurib namoyish etadigan sirk jamoasi. Koʻchma sirk tomoshalari uchun moʻljallangan bino (vaqtincha yigʻma materialdan qurilgan) "shapito" deb yuritiladi. Sirk tomoshalarining alohida turi sifatida 19-asrning 1-yarmida avval Amerikada, keyinchalik Yevropada keng tarqalgan. Turkiston oʻlkasida Koʻchma sirk tomoshalari ilk bor 19-asrning oxiri 20-asrning boshlarida koʻrsatilgan. Ularda oʻzbek sanʼatkorlari bilan bir katorda Yevropa va Rossiya sirki ustalari, shuningdek, Sharq mamlakatlari, jumladan, Xitoy, Hindiston, Yaponiyadan kelgan artistlar ishtirok etishgan. 20-asrda Koʻchma sirk tomoshalari Oʻzbekistonning turli shahar va olis qishloqlarida uyushtirilib, rang-barang sirk janrlaridan namunalar namoyish etilgan. Hozirgi kunda Koʻchma sirk tomoshalari Erkin Toshkanboyev rahbarligidigi "Sahnadagi sirk" koʻchma korxonalari direksiyasi tomonidan faol amalga oshirilmokda. Poʻlat Toshkanboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻchma elektr stansiya

Koʻchma elektr stansiya - agregat va jihozlari transport vositalari (avtomobillar, vezdexod va boshqalar) ga oʻrvatiladigan issiqlik yoki atom elektr stansiyasi. Koʻchma elektr stansiya yeda birlamchi dvigatel, generator, boshqarish pulti, kabellar, avtomatika, signalizatsiya kurilmalari va boshqa jihozlar boʻladi. Issiqlik Koʻchma elektr stansiya yeda harakatlantiruvchi dvigatel sifatida dizel (qarang Dizel elektr stansiyasi) yoki gaz turbinasi (qarang Gaz turbinali elektr stansiya)dan foydalaniladi. Atom Koʻchma elektr stansiya yeda esa bug turbivasi birlamchi harakatlantirgich boʻlib xizmat qiladi. Koʻchma elektr stansiya s.ning quvvati oʻnlab kVt dan bir necha oʻnlab MVt gacha boʻladi. Suzib yuruvchi elektr stansiyalar ham Koʻchma elektr stansiya s.ga kiradi. Koʻchma elektr stansiya sdan, koʻproq, elektr liniyalari yetmagan rayonlarni elektr bilan taʼminlashda, ekspeditsiya, qishloq xoʻjaligi vasos stansiyalari, tegirmon va qurilishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻchmanchi chigirtka

Koʻchmanchi chigirtka (osiyo chigirtkasi, toʻqay chigirtkasi, qamishzor chigirtkasi, botqoqlik chigirtkasi, Locusta migratoria L.) — gala boʻlib yashovchi chigirtka turi. Yevrosiyodan Afrika, Avstraliyagacha boʻlgan joylarda, Yevropaning janubiy qismi, Zakavkazye, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir janubiy va Uzoq Sharqda tarqalgan. Oʻrta rus (Koʻchmanchi chigirtka rossica), afrika (Koʻchmanchi chigirtka migratorioides), sharq(. m. manilensis) va asl Koʻchmanchi chigirtka (Koʻchmanchi chigirtka migratoria) kenja mavjud; asosan, hamma ekinlarni, ayniqsa, bo-shoklilarni koʻp zararlaydi. Koʻchmanchi chigirtka rivojlanishida ikki: tuda boʻlib yashovchi juda serharakat lichinkalik hamda gala boʻlib yashovchi qanotli bosqichlarni utadi. Lichinkalari toʻdasi (koʻliga) oziq qidirib maʼlum yoʻnalishda harakat qiladi va oʻz yulida uchragan koʻkatlarni yeb bitiradi. Ular soni siyraklashganda gala boʻlib yashash va koʻchib yurish xususiyatini yoʻqotib, yakka yashovchi chigirtkalar paydo boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻchmas mulk birjasi

Koʻchmas mulk birjasi, Respublika koʻchmas mulk birjasi (RKMB) — koʻchmas mulk savdosi bilan shugʻullanadigan yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994 y, 29-apreldagi qarori bilan tashkil etilgan. Asosiy vazifasi davlat mulklarini ochiq auksion, tanlov va birja savdolari orqali xususiylashtirish, zavonaviy koʻchmas mulk bozorini yaratish, mulkdorlar sinfini shakllantirish. Markaziy boshqaruv idorasi Toshkent shahrida. Qoraqalpogʻiston Respublikasi va 12 viloyatda, Toshkent shahrida filiallari bor. RKMB va uning filiallari davlat obyektlarini ochiq savdolar orqali xususiylashtirish, respublikada yaxlit koʻchmas mulk bozorini yaratish, jahon talablari darajasida ochiq savdolarni tashkil etishni yoʻlga qoʻyish bilan shugʻullanadi. 2001-yilda RKMB 2101 ta (695 ta kimoshdi, 1389 ta birja, 17 ta tanlov savdolari) savdo tadbiri oʻtkazdi. 26168 ta obyekt boʻyicha (koʻchmas mulk, qurilishi tugʻallanmagan obyektlar, uy-joy qurish uchun umrbod egalik qilib meros qoldirish xuquqi bilan yer maydonlari, uy-joylar, avto-ulovlar, undiruvga qaratilgan mulklar) jami 14502,8 mln. soʻmlik bitimlar qayd etilgan (2000-yilda 19850 obyekt; 8262,5 mln. soʻm).

RKMB chet el firmalari va kompaniyalari hamda ularning vakolatxonalari, barcha xorijlik sarmoyadorlar bilan aloqani yoʻlga qoʻygan.

Nozimbek Matqosimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻshk

Koʻshk (Koʻchik) — toʻrt ustunli, tomi gumbazli, asosan, yogʻochdan qurilgan yengil inshoot; pavilon, kiosk. Kelib chiqishi jihatidan oddiy oʻtovga borib taqaladi. Oʻrta asrlar Sharq meʼmorligida keng tarqalgan. Dastlab qadimgi koʻchmanchi xalqlarning koʻchib yurishiga qulay uy (koʻchik) sifatida paydo boʻlgan. Arava ustiga oʻrnatilgan koʻshklardan ham foydalanilgan. Keyinchalik koʻshklar badavlat kishilar, hukmdorlar uchun bezakdor qilib bogʻlar ichida qurilgan. Tarixiy da koʻshk namunalari haqida maʼlumotlar saqlangan. Vizantiya elchisi Zemarx 568-yilda Oʻrta Osiyo koʻchmanchilarining xoqoni oʻrdasida 4 tovus haykalini koʻtarib turgan koʻshkni koʻrgani haqida yozgan. 738-yilda Termiz yaqinida arab sarkardasiga oltin va kumush bilan bezatilgan 2 koʻshk taqdim etilgan va boshqa X—XV asrlarda koʻshk meʼmorligi rivojlanib, aksari bogʻ ichkarisidagi sinchkori yengil qurilmalar (koʻshklar) ustun, ayvon va boloxonali, zebu ziyvatli, hashamatli, koʻrkam imoratlari bilan koʻzga tashlangan. Amir Temur bunyod etgan bogʻlar ichidagi koʻshklar shaklu shamoyili bilan meʼmoriy taraqqiyotda yangi davr ochgan. Samarqand atrofida bunyod etilgan (XIV—XVI asrlarda) bogʻ-rogʻlar ichidagi koʻshklar haqida tarixiy aniq maʼlumot beradi. Samarqanddagi Koʻksaroy, Shahrisabzdagi Oq saroyni Bobur koʻshklar qatoriga kiritgan. Koʻshk meʼmorligi Turkiya, Xitoy, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda keng tadbiq etildi. Yevropaga ham Sharq orqali ("kiosk shaklida") kirib kelganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxitektura
Koʻhak

Koʻhak (fors. — kichik togʻ) — Zarafshon tizmasidagi kichik togʻ, tepalik. Samarqand shahri yaqinidagi hozirgi Choʻponota tepaligining qad. nomi. Dastlab Yoqut Hamaviy, Istaxriy, Ibn Havqal asarlarida Jabali Koʻhak ("Koʻhak togʻi") nomi bilan tilga olingan. K. etagidan oqib oʻtgan Zarafshon daryosi ham oʻrta asrlarda shu tepalik nomi bilan K. daryosi (obi K., K. suyi) deb atalgan. Togʻdan chiqqan gil qadimdan kulolchilikda ishlatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kuhandiz

Kuhandiz (fors. — eski, qadimgi) — koʻhna, diz-qalʼa, qasr, saroy, ark. Qalʼaband maxsus istehkom. Asosan, qalʼaning tarkibida saqlangan qad. qismi (qarang Buxoro arki, Koʻhna Ark, Samarqand koʻk saroyi, Qoʻqon oʻrdasi va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻhi Qof

Koʻhi qof — oʻzbek ertak, doston va boshqa ogʻzaki ijod namunalarida afsonaviy togʻ nomi. Rivoyatlarga koʻra, K. Q. dunyoning bir chetida boʻlib, unga eng jasoratli pahlavongina yetib bora oladi. Parilar yashaydigan Iram bogʻi ham shu yerda. U yerda Semurgʻ va Anko yashaydi. Goʻroʻgʻli, Anaz singari xalq qahramonlari Balo togʻidan oʻtib, devlarni yengib, K. Q.ga yetib borganlar. Eron mifologiyasiga koʻra, K. Q. — Semurgʻ makoni. Shuningdek, K. Q. Kavkaz togʻlarining ramziy tasavvuri, degan tushuncha ham mavjud. "Gap desang qop-qop, Ish desang Koʻhi Qofdan top" degan oʻzbek xalq maqolida K. Q.ning haddan ziyod olisda ekanligiga ishora qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mifologiya
Koʻhibobo

Koʻhibobo - Hindukush togʻlari tarkibidagi togʻ tizmasi. Afgʻonistonning markaziy qismida. Oʻz. qariyb 60 km. Eng baland joyi 5143 m (Shohpoʻloti togʻi). Herirud, Hilmand, Surxob (Amudaryoning chap irmogʻi), Kobul (Hindning oʻng irmogʻi) daryolarining bosh qismlari shakllanadigan gidrografik tugun. Togʻ dashti va choʻl landshafti xukmron.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Afgʻoniston togʻ tizmalari
Koʻhirud

Koʻhirud — Erondagi togʻ tizmasi, Oʻrta Eron togʻlari tarkibida. Shim.gʻarbdan jan.-sharqqa tomon 900 km ga choʻzilgan, bal. 2—3 ming m, eng baland joyi Xazar vulkani — 4420 m. Asosan, choʻkindi va vulkanogen qatlamlardan tuzilgan. Yiliga togʻ oldilarida 100 mm dan, togʻlarda 300 mm gacha yogʻin yogʻadi. Togʻ choʻli va chala choʻli, yuqori mintaqalarda togʻ dashti landshafti ustun. Daralarda yongʻoqzorlar bor. Yaylov chorvachiligi rivojlangan, vodiylarda uncha katta boʻlmagan vohalar uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Osiyo
Koʻhisim

Koʻhisim (fors. — kumush togʻi) — Iloq davlati hududidagi kumush koni (6—11-asrlar). Ohangaron daryosining oʻng qirgʻogʻida, Lashkarak va Loyak soylari boʻyida, Koʻhisim shahri harobasi yaqinida. 20-asrning 20-yillarida geologlar S. F. Mashkovsev va A. P. Kirikov va 60-yillarda arxeolog Yu. F. Buryakovu yerda tadqiqotlar olib borgan. Arab geograflari — Istaxriy, Ibn Havqal, Qudama va boshqalarning yozishicha, K. oʻrta asrlar sharqida eng yirik kumush konlaridan biri boʻlgan. U yerdan eng koʻp kumush qazib olingan davr 7—9-asrlarga toʻgʻri keladi. "Shosh koni" degan tamgʻa bosilgan tangalar (8-asr) zarbxonasi aynan shu yerda joylashganligi aniqlangan. K.dan kon qazuvchi qullar turar joylari va kon qazishda ishlatiladigan asboblar qoldiqlari topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻhisim (Qoʻrgʻontepa)

Koʻhisim (Qoʻrgʻontepa) - Iloq davlatidagi qad. shahar harobasi (6 — 11-asrlar). Nishboshsoyning Ohangaron daryosiga quyilish yerida, Angren shahri yaqinida. 1960-yil D. P. Varxotova va V. A. Nilsen u yerda dastlabki qazish ishlarini olib borgan. Tadqiqotlar natijasida quyidagilar aniqlangan: K. 6—7-asrlarda yirik yer egasi — dehqon qoʻrgʻoni sifatida yuzaga kelgan. 8—9-asrlarga kelib, qalʼa-shaharga aylangan va maydoni 16 ga ni tashkil etgan. Bu davrda u 3 qism — qalʼa, shahriston hamda raboddan iborat boʻlgan. Ravnaq topgan davri 9—10-asrlarga toʻgʻri keladi. 1962 va 1963-yillarda olib borilgan qazishmalar vaqtida 10—11-asrlarga oid ik-kita mis va kumush tangalar xazinasi, paleolit davriga mansub chaqmoqtoshdan qilingan mehnat qurollari, sopol haykalcha boʻlagi, 10-asrga doir sopol va shisha idishlar siniklari topilgan. Shuningdek, Nishboshsoy boʻyidan qizil porfirit (togʻ jinsi) dan yasalgan tegirmon toshi boʻlagi ham topilib, uning rudalarni maydalashda ishlatilgani maʼlum boʻldi.

 Adabiyot 
 Buryakov Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻhiston

Koʻhiston (fors. — togʻlar oʻlkasi) — Afgʻonistondagi Panjsher — Kobul daryolari xavzasida joylashgan tarixiy viloyat. Asosan, tojiklar, xazoralar, afgʻonlar va boshqa yashaydi. Qadimda K.dan Hindiston va Xitoyga boruvchi karvon yoʻli oʻtgan. K. oʻzining kumush konlari bilan mashhur boʻlgan; oʻrta asrlarda yarim mustaqil mahalliy xonlar tomonidan boshqarilgan. K. aholisi istilochilarga (arablar, moʻgʻullar) qarshi faol kurashgan. Ingliz-afgʻon urushi (1838— 42) davrida K.lik qoʻzgʻolonchilar Parvon (1840) va Chorikor (1841) yonida ingliz qoʻshinlarini magʻlubiyatga uchratishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻhiston (Eron)

Koʻhiston — Erondagi togʻli tabiiy oʻlka. Dashti Kavir va Dashti Lut choʻllari oraligʻida. Aksari meridioval yoki shim. va shim.-gʻarbdan jan. va jan.-sharqqa yoʻnalgan hamda oʻzaro keng soyliklar bilan ajralgan bir necha tizmalardan iborat. Balandligi 1500–2000 m, ayrim choʻqqilari 2500 m dan baland (Murkum togʻi, 2839 m). Togʻ oralaridagi yassi soyliklarning balandligi 800–1200 m boʻlib, shoʻrxoklar bilan qoplangan. Iqlimi keskin kontinental, choʻl iqlimi. Yozi issiq, quruq; qishi birmuncha sovuq. Yillik yogʻin 200 mm gacha. Daryo oʻzanlarida faqat yomgʻir yoqqanda suv oqadi. Oʻsimlik siyrak. Koʻp joylari toshloq, qumloq va shoʻrxokli choʻl. Yaylov chorvachiligi rivojlangan; togʻ oldilarida kichikroq vohalar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Eronning tarixiy geografiyasi
Turkum:Oʻrta asrlar Xurosoni
Koʻhistonilar

Koʻhistonilar - Pokistonning shim.da, Hindiston (Gilgit va Svat daryolari oraligʻi)da yashovchi kichik qardosh qabilalar guruhining umumiy nomi. 1947-yildan K. turgan xududning koʻp qismi Pokiston va bir qismi Hindiston tarkibida. Afgʻonistonda ham yashaydi (5 ming kishi). K.ning umumiy soni taxminan 100 ming kishi (1988). K. tili — hind tillarining dard guruhiga mansub. Asosiy mashgʻuloti — chorvachilik. K.da urugʻdoshlik anʼanalari saqlangan. Dindorlari — sunniy musulmonlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻhitang seriyasi

Koʻhitang seriyasi - yura davrining kellovey Oksford hamda bat yarusiga taalluqli togʻ jinslari kompleksi. Birinchi marta Oʻzbekistonning janubidagi Koʻhitang tizmasida oʻzbek olimlari tomonidan aniqlangan. Key-inchalik Koʻhitang seriyasi Hisor togʻlarining jan. va jan.-gʻarbiy qismida, Buxoro—Koʻhna arkning gʻarbiy devori.

Xiva hamda Tojikiston depressiyasida keng tarqalgani aniqlandi. Koʻhitang seriyasining qalinligi 200–500 m boʻlib, gil, mergel, gips, ohaktosh va dolomitlardan iborat. Oʻzbekistonning gʻarbi va jan. hamda Dushanba shahri yaqinida Koʻhitang seriyasi dan gaz olinmokda. Razvedka va qidiruv ishlarida Koʻhitang seriyasining stratigrafik ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koʻhitang tizmasi

Koʻhitang tizmasi - Pomir Olay togʻ sistemasining janubi-gʻarbidagi tizma. Oʻzbekiston va Turkmaniston xududida. Boysuntogʻning janubiy davomi. Amudaryo vodiysidan Sherobod daryosigacha qariyb 100 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 3139 m. Choʻkindi jinslardan, jumladan ohaktosh va gipsli jinslardan tarkib topgan, karst hodi-sasi rivojlangan. Togʻ etaqlarida efemer oʻsimlikli chala choʻl, yuqoriroqda togʻ subtropik dashtlari (kserofit butalar, pista) va siyrak archazorlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Koʻhna Fazli

Koʻhna Fazli, Kushki Foʻzayl — qad. shahar harobasi (miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 13-asrboshi). Qarshi shahridan 50 km jan.gʻarbda. Atrofi paxsa devor bilan oʻralgan. K.F.ning uzunligi jan.-gʻarbdan shim.sharqqa 1 km, kengligi 550 m boʻlgan; jan. qismida balandligi 20 m boʻlgan ark joylashgan; 9—12-asrlarda Bazda nomi bilan mashhur boʻlgan va kuchli qalʼa-istehkomga aylangan. K.F.da hunarmandchilik va savdo rivojlangan. Undan Buxoro—Kalif va Vasaf—Kalif karvon yoʻli oʻtgan. Moʻgʻullar hujumidan keyin harobaga aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Kasbi tumani
Koʻhnadaryo

Koʻhnadaryo, Daryoliq — Amudaryoning qurib qolgan oʻzani. Amudaryo muzlik davrida shu oʻzandan oqib,chuchuk suvli Sariqamish koʻliga quyilgan. Hozir qad. daryo oqiziqlari va shoʻrxoklar bilan toʻlgan. Urganch shahri yaqinidan boshlanib, shimoli-gʻarbga yoʻvaladi.Toshhovoʻz vohasi orqali Koʻhna Urganch shahrigacha boradi, undan gʻarbga yoʻvalib, Boʻten togʻi yaqinida ikki tarmoqqa ajraladi. Oʻz. 300 km. K.ning ikki chetida ariq, kanallarning izlari uchraydi. Amudaryo toshganda suvi K.ga kirib boradi. 1878-yilgi katta toshqinda Amudaryoning suvi K. orqali Sariqamish koʻliga quyilib, koʻl suvi sathini 8 m koʻtargan. K. atrofida barxanlar uchraydi. Uning terrasa (koʻhna qayir)larida qamish, qoʻgʻa, yulgʻun, oqbosh, yantoq va boshqa oʻsadi. Toʻqayzorlar ham bor. Keyingi yillarda K. kollektor boʻlib xizmat qilmokda. Xorazm viloyati, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Turkmanistonning Toshhovoʻz viloyatidagi sizot suvlar K.dan Sariqamishga oqizilmokda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Khulva

Khulva — Bangladeshning jan.gʻarbiy qismidagi shahar. Gang daryosining kema qatnaydigan tarmogʻi — Pusur daryosi boʻyida. Aholisi 732 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). K. — sanoati tez oʻsib borayotgan va iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakatda 3-oʻrindagi shahar. Transport yoʻllari tutuni. Jut (mamlakat jut sanoatining yarmidan ortigʻi joylashgan), ip gazlama, oziq-ovqat, metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Mashinasozlik (kabel ishlab chiqarish zavodi), yogʻochsozlik va kimyo sanoati, daryo kemasozligi korxonalari, issiqlik elektr st-yalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Л (kirill)

Л — oʻzbek kirill alifbosining oʻn uchinchi harfi. Sonor, sirgʻaluvchi, jarangli, til oldi undoshi. Soʻz boshi (lab, lavlagi), oʻrtasi (bola, baliq, buloq) va oxiri (koʻl, qoʻl)da kela oladi. Talaffuzda bu tovushning oldingi qator unlilar taʼsirida yumshoqroq, orqa qator unlilar taʼsirida esa qattiqroq varianti uchraydi (qoʻl — qol, hal — hol). Bu tovush sof oʻzbekcha soʻzlarning boshlanishida deyarli uchramaydi. Baʼzi soʻzlar talaffuzida oʻrtada kelgan bu tovush tushib qoladi (boʻlsa — boʻsa; olgan — ogan va b.). Oʻrxun-Yenisey, soʻgʻd, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, arab, lotin alifbosi asosidagi yozuvlarda oʻziga xos shakllarga ega boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Lab

Lab – anatomik tuzilma; ogʻiz boʻshligʻining kirish qismini tashkil etadigan muskul-teri burmalari. Toshbaqa, qush va kloakali yirik sut emizuvchilarda jagʻdan tumshuq vujudga kelganligi tufayli lab boʻlmaydi. Baliqlar labida taʼm bilish va tuygʻu retseptorlari koʻp boʻlib, lab oʻljani ushlab olishga yordam beradi. Suvda va quruqlikda yashovchilarning koʻpida lab nafas olishda ogʻiz boʻshligʻini ochib-yumishga xizmat qiladi. Sudralib yuruvchilarning labi rostmana shakllangan va muguz qalqoncha bilan qoplangan. Sut emizuvchilarda lab harakatchan boʻlib, bola emizishga moslashgan. Toʻgarakogʻizlilarda yuqori lab soʻrgʻich vazifasini oʻtaydi.

Odamda lab harakatchan boʻlib, ogʻiz boʻshligʻi bilan chegaralangan; u tashqaridan teri, ichkaridan mayda bezlarga boy shilliq parda bilan qoplangan, uning asosini ogʻizning aylana muskuli va mayda mimika muskullari tashkil etadi. Teri bilan shilliq parda tutashgan joy – qizil hoshiyada qon tomirlar koʻp. Labga uch shoxli nervdan sezuvchi tolalar keladi. Yuqori va pastki labning oʻzaro bir-biri bilan birikib turishi ovqatni chaynashga imkon beradi; soʻzlashda talaffuzning toʻgʻri va ravon boʻlishini taʼminlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Anatomiya
Turkum:Odam boshi va boʻyni
Turkum:Odam anatomiyasi
Lab bichilishi

Lab bichilishi, angulit – ogʻiz burchaklarida paydo boʻladigan yoriqlar va yassi qavariqlar. Infeksion kasallik, bunda ogʻiz burchagining shilliq qavati va terisi zararlanadi. Organizmda V2 vitamin yetishmasligi, milk kasalliklari, nordon va achchiq ovqatlarni muntazam isteʼmol qilish, koʻp soʻlak ajralishi, ogʻiz boʻshligʻini yaxshi parvarish qilmaslik va boshqa sabab boʻladi. Stafilokokklar, streptokokklar, ayrim takomillashmagan zamburugʻlar (qarang Bakteriyalar) qoʻzgʻatadi. Koʻpincha, labini yalab yurishga oʻrganib qolgan bolalar va oʻsmirlar, shuningdek, yasama tish qoʻydirganlarda uchraydi. Lab burchaklaridagi teri va shilliq qavat namlanib qizaradi, keyin sariq qoʻtir bilan qoplanib, yoriladi va ogʻriydi. Zamburugʻlar qoʻzgʻatgan boʻlsa, kasallik ogʻiz boʻshligʻi shilliq pardasiga oʻtishi mumkin (qarang Kandidoz). Davoni vrach tayinlaydi. Surunkali Lab bichilishi organizda vitamin yetishmasa, uzoq davom etadi, shunga qaramay toʻgʻri davo qilinsa, butunlay tuzalib ketadi. Lab bichilishining oldini olishda toʻgʻri ovqatlanish, servitamin mahsulotlarni muntazam isteʼmol qilib turish, shuningdek, ogʻiz boʻshligʻi va tishlarni doimo toʻgʻri parvarish qilish muhim ahamiyatga ega (qarang: Tish)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Labillik

Labillik (lotincha: labilis — sirpanuvchan, beqaror) (fiziologiyada) — nerv va muskul toʻqimalarining funksional harakatchanligi; bunda toʻqima taʼsirlanish ritmida eng katta chastota bilan qoʻzgʻaladi (qarang Koʻzgʻalish). Bu taʼlimotni fanga rus fiziologi N. Ye. Vvedenskiy kiritgan (1892). Uning taklifiga binoan, qoʻzgʻaluvchi toʻqimaga 1 sek.da beriladigan eng koʻp taʼsirotga toʻqimaning oʻshancha miqdorda harakat potensiallari bilan bergan javob reaksiyasi L. oʻlchovi qilib olinadi. L. toʻqimaning faoliyati jarayonida ortib-kamayib turishi mumkin, bu taʼsirotning kuchi va chastotasiga, neyro-gumoral taʼsirlarga (qarang Neyro-gumoral regulyasiya) bogʻliq. Yoʻgʻon nerv tolalari eng katta L.ka ega, ular 1 sek.da 500—600 impuls oʻtkazadi. Toʻqimalarning funksional holatini aniqlashda, shuningdek, mehnat va sport fiziologiyasida L. muhim ahamiyat kasb etadi.

Biologiya va tibbiyotda "L." harakatchanlikni, beqarorlikni (masalan, kishilarning ruhiyati, fiziologik holatini), yaʼni organizmning tashqi va ichki omillarga nisbatan oʻzgaruvchanligini anglatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil