Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yorugʻlik texnikasi

Yorugʻlik texnikasi - nur (infraqizil, ultrabinafsha va koʻrinadigan nurlar) energiyasini hosil qilish, taqsimlash va undan foydalanish hamda yorugʻlik energiyasini boshqa tur energiyaga aylantirish masalalari bilan shugʻullanadigan fan va texnika sohasi. 17-asrdan boshlab kuchli yorituvchi shamlar ishlab chiqildi. 18-asr oxiri, 19-asr boshidan kumir gazidan isitish va yoritishda foydalana boshladilar. 19-asr oxirlariga kelib, elektr lampochkalar paydo boʻldi. Avval Yo. t., asosan, koʻzga koʻrinadigan nurlar va yorugʻlikdan foydalanish bilan chegaralanib kelar edi. Yo. t.ning koʻzga koʻrinadigan nurlarni oʻlchash bilan shugʻullanadigan sohasi fotometriya, yorugʻlik spektridagi barcha nurlarni (infraqizil va ultrabinafsha, rentgen, a, rnurlarni ham) oʻlchash bilan shugʻullanadigan sohasi radiometriya deyiladi. Yoritish idan olinadigan nur energiyasi yoritishda, yorugʻlik signallari hosil qilishda, proyeksiyalash va nur berish texnikasida qoʻllanadi. Yo. t.ning eng qadimgi, yaxshi oʻrganilgan sohasi yoritish texnikasidir; bunda binolarni, ishlab chiqarish maydonlarini, sexlar, koʻchalarni, istirohat bogʻlari, teatr sahnalarini yoritish va b. masalalar ishlab chiqiladi. Yorugʻlik signallari texnikasiga koʻrinadigan turli rangli signallarni uzatishda qoʻllanadigan asboblar kiradi. Proyeksiyalash texnikasi proyeksiyalashda foydalaniladigan yorugʻlik asboblarini qoʻllash masalalarini ishlab chiqadi. Yo. t.ning bu sohasi kinoning rivojlanishi munosabati bilan toʻla kinotexnika sohasiga aylandi (qarang Kinoproyeksion apparat). Hyp berish texnikasi turli obʼyektlarni koʻrinadigan yoki koʻrinmaydigan nurlar (yoki aralash nurlar) bilan nurlatish uchun moʻljallangan asboblarga asoslanadi. Oʻsimliklarning oʻsishini kuchaytirish uchun ular, asosan, katta lampochkalar bilan nurlatiladi. Spektrning optik sohasidagi nur energiyasi tibbiyotda qoʻllanadi. Yo. t. ishlab chiqarish estetikasida juda muhim oʻrin tutadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorugʻlik etalonlari

Yorugʻlik etalonlari - yorugʻlik birliklari: ravshanlik, yorugʻlik kuchi, yorugʻlik oqimi, yoritilganlikni aniq oʻlchash uchun qabul qilinadigan namunalar. Asosiy etalon, etalonnusxa va ish etalonlari bor. Platinaning qotish temperaturasi 2042,1 K da nurlanadigan, ravshanligi 60 stilb boʻlgan mutlaq qora jism asosiy etalon deb qabul qilingan. Etalonnusxa lampalar guruhidan iborat: uning nurlanish temperaturasi 2042,1 K. Etalonnusxaga asosan nurlanish temperaturasi 2365 K va 2800 K boʻlgan yorugʻlik kuchi ish etaloni vayorugʻlik oqimi ish etalon i yasalgan. Ish etalonlari yorugʻlik texnikasida oʻlchov namunasi sifatida ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorugʻlik oʻtkazgich

Yorugʻlik oʻtkazgich – yorugʻlik energiyasini maʼlum masofaga yoʻnaltirib uzatuvchi qurilma. Metall bilan qoplangan, yaxshi silliqlangan, ichki sirti yorugʻlik nurini juda yaxshi qaytara oladigan silindr yoki konus shaklidagi naylardan iborat; ular, asosan spektrning koʻzga koʻrinadigan va infraqizil qismini oʻtkazadi. Optik tola (diametri 0,3 mm dan kichik Yo. oʻ.) deb ataluvchi shaffof dielektriklardan yasalgan, sirtiga metall qoplangan tolalar ham Yo. oʻ. sifatida ishlatiladi. Tola oʻzagi doira, olti yoqli koʻp burchak va kesik konus shaklida, qoplamasi esa oʻzakka kiydirilgan nay koʻrinishida boʻladi. Yo. oʻ.larda nurlarning isrof boʻlmasdan tarqalishi yorugʻlikning toʻla ichki qaytishi hodisasiga asoslangan. Yorugʻlik energiyasining deyarli yutilmay, toʻla qaytishi uchun Yo. oʻ.larning oʻzagi nur sindirish koʻrsatkichi katta, qoplamasi esa nur sindirish koʻrsatkichi kichik boʻlgan moddalardan yasaladi. Nurlarning tolada batamom qaytib tarqalishi uchun tola uzunligi nur toʻlqin uzunligidan bir necha baravar katta boʻlishi kerak. Shunga koʻra, tola qanday nurga ishlatilishiga qarab, uning diametri har xil boʻladi: koʻzga koʻrinadigan nurlar (h=0,38—0,77 mkm) uchun tola diametri bir necha mikrometr, infraqizil nurlar (A.=0,77— 10 mkm) uchun bir necha oʻn mikrometr, ultrabinafsha nurlar (A=0,38—0,2 mkm) uchun esa juda kichik boʻlishi kerak. Optik tolalar oʻzaro parallel qilib zich yopishtiriladi. Yo. oʻ.lar qattiq yoki egiluvchan, chilvirsimon, kogerent qilib yasaladi. Bunday Yo. oʻ. (fiberskop) lardan tasvirlar, yorugʻlik oqimi yoki boshqa koʻrinishdagi nurlarni egri chiziq boʻylab uzatishda ishlatiladi. Fiberskoplardan periskop, endoskop, gastroskoplarda, atom reaktorlarning xavfli zonalarida, raketalarning soplosini kuzatish va b. maqsadlarda foydalaniladi.

Koʻp tolali qattiq Yo. oʻ. uncha murakkab boʻlmagan tasvirlarni uzatishda, ingichka naychalarning ichki devorini, odamning qorin, quloq, tomoq va b. organlarini koʻrishda yoki quloq, koʻz, tomoq va yurak operatsiyalarini bajarishda ishlatiladi. Tolali Yo. oʻ.ning boshi va oxiridagi tolalarni anik, bir tartibda joylashtirib, tasvirning shaklini oʻzgartirish, yaʼni kadrni bitta satrga, uzun shaklni kvadratga, toʻgʻri satrni halqaga aylantirish mumkin. Bunday Yo. oʻ. yordamida tasvirni oʻzgartiruvchi kinokamera bilan kinokadrlarni bitta satrga tushirsa boʻladi. Optik tola diametri 10 mkm ga teng boʻlganda 1 m uzunlikdagi kinolentaga 100000 ta tasvir tushirish mumkin. Tolali Yo. oʻ.dan qilingan igna obʼyektivli mikroskop operatsiyasiz tashxis qoʻyishda, oʻsmalarning tuzilishini aniqlashda ishlatiladi. Tolalari chalkashtirilgan Yo. oʻ.lar yordamida shifrlangan (maxfiy) tasvirni pochta yoki televideniye orqali uzatish mumkin. Tasvir qabul qilingan joyda xuddi shunday Yo. oʻ. yordamida anik va uz holiga keltirib qabul qilinadi. Yo. oʻ.lar texnikaning koʻp sohalarida, elektronoptika asbobsozligida keng ishlatiladi. Lampalardan foydalanish oʻrinsiz boʻlgan joylar (mas, porox zavodi sexlari) odatda Yo. oʻ.lar bilan jihozlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yorugʻlik qabul qilgichlar

Yorugʻlik qabul qilgichlar -elektromagnit toʻlqinlarni, yaʼni optik nurlanishlar energiyasini boshqa turdagi energiyaga aylantiradigan, yorugʻlik oqimini qayd qilish yoki oʻlchashga imkon beradigan qurilma. Ularning xossalarini, ni ifodalaydigan muhim parametrlari boʻsagʻa sezgirligi, oʻzgartirish koeffitsiyenti, spektral koʻrsatkichlari, vakt doimiysi va b. hisoblanadi. Yorugʻlik qabul qilgichlar issiqlik, fotoelektr, fotokimyoviy va vizual xillarga boʻlinadi. Radiometrlar, pnevmatik yoki optik akustik qabul qilgichlar, termoelementlar, termoustunlar, bolometrlar issiql i k Yorugʻlik qabul qilgichlar hisoblanadi. Fotoelektr Yorugʻlik qabul qilgichlar — tashqi va ichki fotoeffektga asoslangan, ularning ishi tushayetgan yorugʻlikning kvant energiyasi hv ga bogʻliq (y — Plank doimiysi, v — yorugʻlik chastotasi). Bunday Yorugʻlik qabul qilgichlarga tashqi fotoeffektli fotoelementlar, berkituvchi katlamli fotoelementlar — ventil fotoelementlar, ichki fotoeffektli fotoqarshiliklar, fotodiodlar, fotoelektron kuchaytirgichlar va foton hisoblagichlar misol boʻladi. Fotokimyoviy Yorugʻlik qabul qilgichlar elektromagnit nur taʼsirida fotokimyoviy reaksiyalar oʻtishiga asoslangan. Bunga zamonaviy fotografiyada ishlatiladigan barcha turdagi fotoqatlamlar taalluqli. Vizual Yorugʻlik qabul qilgichlar nurlarning fiziologik taʼsiriga asoslanadi (qarang Koʻz). Yorugʻlik qabul qilgichlar texnikada, ilmiy tadqiqotlarda, kimyo sanoati va hokazolarda muhim. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorugʻlikning sinishi

Yorugʻlikning sinishi -yorugʻlik ikki shaffof muhitning boʻlinish chegarasidan oʻtayotganda tarqalish yoʻnalishining oʻzgarishi (rasmga q.). Bir jinsli izotrop shaffof muhitlarning yassi va uzun boʻlinish chegarasida yorugʻlik nurlarining sinishi Snellius — Dekart sinishi qonuni boʻyicha yuz beradi. Bu qonunga binoan yorugʻlik tushish burchagi sinusining sinish burchagi sinusiga nisbati doimiy kattalikdir. Ushbu holatnitoʻla ichki qaytish hodisas i deyiladi. Yorugʻlikning sinish qonunini 1620 yilda golland olimi V. Snellius tajribalar natijalariga asoslanib ochdi. Pekin bu qonun nashr qilinmagan edi. Fransuz olimi R. Dekart 1627 yilda arab olimi AlHasan ibn alXaysamning asarlari ustida ishlashi natijasida yorugʻlik tezligini tashkil etuvchilarga ajratish orqali oʻzining yorugʻlikning sinishi qonunini yaratadi va 1637 yilda "Dioptrika" asarida nashr etadi. Shuning uchun ham bu qonunni Snellius — Dekart qonuni deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorugʻlikning sochilishi

Yorugʻlikning sochilishi – muhitda tarqalayotgan yorugʻlik dastasining mumkin boʻlgan barcha yoʻnalishlarda ogʻishi. Muhitning har xil jinsliligi va yorugʻlikning modda zarralari bilan oʻzaro taʼsiri yorugʻlik sochilishiga sabab boʻladi. Bunda yorugʻlikning intensivligi, spektri va qutblanishi oʻzgaradi. Yorugʻlik sochilishi asosida molekulalar, suyuqliklar va hokazoning tuzilishi oʻrganiladi. Yorugʻlikning Reley sochilishi (Reley qonuni), yorugʻlikning molekulyar sochilishi, yorugʻlikning kombinatsion sochilishi va boshqa xillari mavjud.

Yorugʻlik sochilishi hodisasidan fizika, kimyo va texnikaning turli sohalarida, turli-tuman tadqiqotlarda keng foydalaniladi. Yorugʻlik sochilishi spektri yordamida moddalarning atom va molekulyar xarakteristikalari, ularning elastiklik, relaksatsion va boshqa doimiylari aniqlanadi. Zarralarning oʻlchamlari va shakllarini aniqlashning koʻpgina usullari yorugʻlik sochilishi hodisasiga asoslangan. Lazer spektroskopiya asosida yorugʻlikning majburiy sochilish jarayoni yotadi va undan lazerlarda keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yorugʻlik
Yorugʻlikning yutilishi

Yorugʻlikning yutilishi – moddadan yorugʻlik oʻtayotganda toʻlqinning elektromagnitik maydoni taʼsirida muhitning elektronlari tebranadi va bu toʻlqin energiyasining bir qismi elektronlarni tebrantirishga sarf boʻladi. Elektronlarga berilgan bu energiyaning bir qismi elektronlar tarqatadigan ikkilamchi toʻlqinlar koʻrinishida yana yorugʻlikka qaytarib beriladi, uning bir qismi esa energiyaning boshqa ga ham oʻtishi mumkin. Yorugʻlikning yutilishi — muhitdan oʻtayotgan yorugʻlik intensivligining muhitdagi zarralar bilan oʻzaro taʼsiri natijasida kamayishi. Bunda, odatda, muhit isishi, ionlanishi yoki atom va molekulalari gʻalayonlanishi mumkin. Yorugʻlik biror moddadan oʻtganda unda yorug’likning bir qismi yutiladi. Yutilish selektivlik xarakteriga ega, yaʼni turli toʻlqin uzunliklariga tegishli yorugʻlik turlicha yutiladi. Boʻyalmagan, shaffof jismlarda koʻzga koʻrinadigan nurlar intervaliga tegishli yorugʻlik toʻlqinlari juda kam yutiladi. Masalan, qalinligi 1 sm boʻlgan shisha qatlami undan oʻtayotgan koʻzga koʻrinadigan nurlarning faqat 1% ga yaqin qisminigina yutadi. Oʻsha shishaning oʻzi ultrabinafsha va infraqizil nurlarni kuchli yutadi.

Yorugʻlikning moddada yutilish hodisasini yorugʻlikning elektromagnit nazariyasi asosida quyidagicha tushuntirish mumkin: koʻzga koʻrinadigan yorugʻlik toʻlqinlarining tebranish chastotasi Hz oraligʻida yotadi. Moddada bunday chastota bilan faqat elektronlar tebranma harakat qiladi. Elektromagnit toʻlqin moddadan oʻtganda toʻlqin energiyasining bir qismi elektronlar tebranishini uygʻotishga sarf boʻladi.

Bu energiya qisman elektronlarning tebranishi natijasida yuzaga keladigan ikkilamchi toʻlqin tarzida nurlanishga aylanadi, qisman esa boshqa turdagi energiyaga, masalan, moddaning ichki energiyasining ortishiga sarf boʻladi. Shunday qilib, yorugʻlik moddadan oʻtganda yutiladi, uning intensivligi kamayadi. Tajribalar yorugʻlik moddadan oʻtayotganda uning I intensivligining modda qatlamining qalinligida dI kamayishi shu masofa va intensivlik kattaligiga toʻgʻri proporsional boʻlishini koʻrsatadi, yaʼni

bunda -yutilish koeffitsienti deb ataluvchi kattalik boʻlib, uning qiymati moddaning xususiyatiga bogʻliq boʻladi, minus ishora masofa ortishi bilan yorugʻlik intensivligini kamayishini bildiradi.

 

Turkum:Fizikaga oid chala maqolalar
Turkum:Fizika
Turkum:Geografiya
Turkum:Kimyo
Turkum:Fan
Yorug'likning yutilishi

Elektromagnit nurlanishning yutilishi – modda bilan oʻzaro taʼsir qilish natijasida elektromagnit nurlanish oqimining energiya yoʻqotish jarayoni.

 Hodisaning tavsifi 
Yutilgan nurlanish muhit tomonidan toʻliq yoki qisman qayta chiqarilishi mumkin: yutilgan nurlanish chastotasidan farqli chastotalarda. Yutishning chastotaga bogʻliqligi moddaning yutilish spektri bilan belgilanadi va soʻrilgan oqimning kattaligiga boʻlgan nisbati yutilish koeffitsienti bilan belgilanadi. Yutish jarayonining miqdoriy xususiyatlari fotometriya bilan oʻrganiladi.

Absorbsiyaga qarama-qarshi jarayon elektromagnit nurlanishning tarqalishi boʻlib, uning alohida holati elektromagnit toʻlqinlarning ommaviy axborot vositalari orasidagi chegarada qaytishidir.

Klassik nuqtai nazarga koʻra, yutilish elektromagnit toʻlqinning oʻzgaruvchan maydonidagi elektr zaryadlarining (yoki atomlarning) majburiy tebranishlari bilan bogʻliq, agar bu tebranishlar energiyasini tarqatish uchun kanal mavjud boʻlsa (masalan, ishqalanish tufayli). yoki tebranuvchi zaryadlarning bir-biri bilan toʻqnashishi, buning natijasida ularning garmonik tebranishlarining amplitudalari va fazalari, yaʼni tebranishlar energiyasi issiqlik energiyasiga oʻtadi) . Makrodunyoda bu oʻzaro taʼsir elektromagnit energiyaning boshqa energiya ga oʻtishi kabi koʻrinadi.

Kvant fizikasida yutilish kvant tizimining turli kvant holatlari oʻrtasida oʻtishlari natijasida qismlarda (kvantalarda) sodir boʻladi. Yutilgan energiya: issiqlikka aylanishi, fotolyuminsensiya jarayonida chiqishi, fotokimyoviy reaksiyalarni keltirib chiqarishi mumkin – va hokazo.

 Yutilishni oʻlchash 
Eng oddiy hollarda miqdoriy yutilish yutilish indeksi bilan tavsiflanadi. Shunday qilib, Buger-Lambert-Ber qonuniga koʻra, yutuvchi muhitda tarqaladigan yorugʻlik intensivligi qonunga muvofiq masofa bilan kamayadi:

 

bu yerda va  – nurlanish intensivligi (maʼlum bir nuqtada va nuqtada ), yutilish darajasi, va nurlanishning tarqalish yoʻnalishi boʻyicha koordinatadir.

 Ilova 
Elektromagnit nurlanish yutilishi va uni oʻlchash tamoyillarini oʻrganish quyidagi sohalarda qoʻllanadi:

 meteorologiya va iqlimshunoslik
 astronomiya (albedo)
 tibbiyotda
 radiokimyo / radiatsiya kimyosi
 optika
 biologiya

 Eslatmalar 

 Adabiyot 

 

 

 Shuningdek 

 Buger-Lambert-Beer qonuni
 Yutish koeffitsienti
 Absorbsion spektroskopiya
Turkum:Optika
Turkum:Elektromagnit yutilish
Turkum:Pages with unreviewed translations
Yorugʻlikning qaytishi

Yorugʻlikning qaytishi - sindirish koeffitsiyenti turlicha boʻlgan ikki muhit chegarasi sirtiga tushuvchi yorugʻlikning oʻzi kelayotgan muhitga qisman yoki toʻla qaytishi. Ikki muhit chegarasining xossalari qanday boʻlishiga qarab, Yorugʻlikning qaytishining tabiati ham turlicha boʻlishi mumkin. Agar chegara notekisliklari oʻlchami yorugʻlik toʻlqini uzunligidan kichik boʻlsa, bunday sirt koʻzgusimon sirt deb ataladi. Shunday sirt (mas, silliq shisha sirti, yaxshilab jilolangan metall sirti, simob tomchisining sirti va b.)ga ingichka parallel nurlar dastasi tarzida tushadigan yorugʻlik nurlari sirtdan qaytgandan keyin ham parallel nurlar dastasi koʻrinishida qoladi. Yorugʻlikning bunday qaytishi tekis qaytish deb (1rasm), yorugʻlikni tekis qaytaruvchi sirt koʻzgu deb ataladi. Bu holda tushayotgan AS nur bilan MM, sirtning nur tushayotgan S nuqtasiga oʻtkazilgan CN normal orasidagi burchaka gayorugʻlikningtushi sh burchagi deyiladi. Qaytgan S5nurbn CN normal orasidagi a’ burchak yorugʻlikning qaytish burchagi boʻladi. Singan CD nur bilan CW, normal orasidagi r burchak sinish burchagi deyiladi (2rasm). Yorugʻlikning qaytishi quyidagi qonunga boʻysunadi: 1) tushuvchi AS nur va ikki muhit chegarasida nurning tushish nuqtasidan chiqarilgan CN normal qaysi tekislikda yotsa, qaytgan nur SV ham shu tekislikda yotadi; 2) qaytish burchagi tushish burchagiga teng boʻladi, yaʼni a=a’. Qaytgan yorugʻlikning intensivligi tushayotgan yorugʻlik nurining qutblanishiga, tushish burchagiga hamda birinchi va ikkinchi muhitlarning sindirish koʻrsatkichlari l va p2 ning oʻzaro munosabatiga bogʻliq. Agar sirtdagi notekisliklarning oʻlchami yorugʻlik toʻlqini uzunligiga oʻlchovdosh yoki undan katta boʻlsa, ingichka shuʼla chegarada sochiladi. Yorugʻlik nurlari qaytgandan keyin turli yoʻnalishlarda tarqalsa, bunday qaytish tarqoq qaytish (yoki diffuz qaytish) deb ataladi (3rasm). Yorugʻlikning fazo boʻyicha taqsimoti Lambert qonuni boʻyicha aniqlanadi. Oʻzi yorugʻlik tarqatmaydigan buyumlarni ulardan yorugʻlikning xuddi shu tarqoq qaytishi tufayligina koʻramiz. Hatto juda silliq sirtdan ham yorugʻlik juda oz darajada sochiladi. Aks hrlda biz bunday jismlarning sirtini koʻra olmagan boʻlar edik. Baʼzi tabiiy hodisalar, mas, sahrodagi sarob Yorugʻlikning qaytishi hodisasiga asoslanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Fizika
Yorugʻlikning qutblanishi

Polarizatorlar faqat aks ettirilgan yorugʻlikka perpendikulyar yoʻnalishda qutblangan yorugʻlikni oʻtkazib, koʻzgu porlashni kamaytirish uchun moʻljallangan. Bundan tashqari, ular kontrastni yaxshilashga, ranglarning toʻyinganligini oshirishga va shaffof materiallardagi kamchiliklarni aniqlashga yordam beradi. MidOpt polarizatsiya filtrlari linzalar va yorugʻlik iga osongina va xavfsiz tarzda oʻrnatilishi mumkin, bu esa maksimal soʻnish yoki porlashni kamaytirishdir.

 Polarizatsiya filtrlari 

 Kontrast nisbatlari oʻrtacha 10 000:1 gacha
 Koʻrinadigan (VIS) va yaqin infraqizil (NIR) spektrlar uchun chiziqli, dumaloq va simli tarmoqli polarizatorlar mavjud.
 Yaltiroqlikni pasaytirishni aniq sozlash uchun qulflash vintli aylanuvchi oʻrnatish moslamasi
 Ajoyib sirt sifati; 40/20 chizish / qazish

 Oʻrnatish va oʻlcham variantlari :
 Polarizatsiya filtrlari va plyonkalar zaxirada mavjud va joʻnatishga tayyor. Polarizatsiya filtrlari M22,5 dan M105 gacha boʻlgan oʻlchamdagi tishli moslamalarda mavjud; Slip oʻrnatish moslamalari; yoki Ulanmagan. Polarizatsiya plyonkalari bir nechta qalinlikda mavjud va maksimal foydalanish kengligi 16,5 dyuym va uzunligi 300 ′ gacha boʻlgan har qanday yorugʻlik manbasiga mos keladigan maxsus lazer bilan kesilishi mumkin.

Metall boʻlmagan yuzadan aks ettirilgan yorugʻlik qutblanadi, natijada aynali porlash paydo boʻladi. Yaltiroq yuzaga keladigan keng tarqalgan ilovalar silliq yuzalar yoki yog ', moy yoki suyuqlik bilan qoplangan sirtlarni oʻz ichiga oladi. Ob’ektiv ustidan polarizatsiya filtri va yorugʻlik manbai ustidan polarizatsiya plyonkasidan foydalanish orqali porlashni kamaytiring va eng yaxshi tasvir natijalariga erishing. MidOpt uch turdagi polarizatorlarni taklif etadi: „PR/PL“ seriyali chiziqli polarizatorlar, „PC“ seriyali doiraviy polarizatorlar va „Pi“ seriyali infraqizil polarizatorlar. PR/PL toʻlqin uzunligi 400 dan 700 nm oraligʻida porlashni kamaytirish uchun ishlatiladigan eng keng tarqalgan polarizatorlardir. Kompyuter polarizatorlari 400 dan 700 nm gacha toʻlqin uzunligi diapazonida samarali boʻlib, fotografiyada mashhur va kamera yorugʻlikni oʻlchash yoki avtofokus funksiyasiga ega boʻlganda tavsiya etiladi. Pi Polarizatorlari – bu 700 dan 1 gacha porlashni kamaytiradigan murakkab simli chiziqli polarizatorlar,

Turkum:Elektromagnit nurlanish
Yorugʻsevar oʻsimliklar

Yorugʻsevar oʻsimliklar, geliofil oʻsimliklar — quyosh nuri tushadigan joylarda oʻsadigan, soyaga chidamsiz oʻsimliklar. Yo. oʻ.ning barglari nisbatan qalin, barg hujayralari mayda, ustunsimon va gʻovak toʻqimalarga yaxshi ajralgan, ogʻizchalari koʻp, barg toʻrlari yaxshi rivojlangan. Barg hujayralarida xloroplastlari soyada oʻsadigan oʻsimliklarga nisbatan ancha koʻp, fotosintez intensivligi juda yuqori boʻladi. Yo. oʻ.ga zubturum, akatsiya, gʻoʻza, erta bahorda koʻkarib chiqadigan va dasht oʻsimliklari kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Botanika
Yorgʻu

Yorgʻu — 1) oʻrta asrlarda (jumladan, Moʻgʻullar va Temuriylar davlatida) fuqarolarning turli daʼvo va shikoyatlariga oid yoki jinoiy ishlarni koʻrib, tegishli hukm chiqaradigan davlat organi, mahkama, sud; 2) mahkama, sud chiqargan hukm; 3) Xiva xonligshxa jazo maʼnosida qoʻllangan atama. Chingizxon Yasasn asosida chiqarilgan sud qarorini rasmiylashtiradigan yorliq — Yo. noma deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorgʻuchi

Yorgʻuchi — 1) Markaziy Osiyoda hukm surgan turkiy saltanatlarda davlat va shariat qonunqoidalari asosida ish koʻrgan amaldor shaxe. Yo. mahkamaga tushgan turli ishlarni koʻrish va hukm chiqarish bilan band boʻlgan. Yo. atamasi arab tilidan oʻzlashgan qozi istilohining faol qoʻllanishi tufayli oʻzbek tili lugʻat xazinasidan siqib chiqarilgan; 2) Moʻgʻullar davlatida (maye. Oltin Oʻrdat) Yasa boʻyicha ish koʻruvchi sudya, sud aʼzosi.

Ad:. Dadaboyev X., Obshestvennopoliticheskaya i sotsialnoekonomicheskaya terminologii v tyurkoyazichnix pismennix pamyatnikax 11 — 14 vv., T., 1991.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yorgʻuchoq

Yorgʻuchoq — donni yormalash va un qilish uchun toshni yoʻnib tayyorlangan qadimiy asbob. Yorgʻuchoq ilk neolit davri (mil. av. 4ming yillik)da paydo boʻlgan, mil. Yorgʻuchoq (Samarqand). 3—4-asrlargacha foydalanilgan. Yo. 2 yassi toshdan iborat, ostki toshi kengroq, biroq taypoq, ustkisi esa qabariq yuzli boʻlgan. Donni ustki toshdagi maxsus teshikdan pastki tosh ustiga solib, ustki tosh bilan ishqalab maydalangan. 3—4-asrlarda dumaloq toshli qoʻl tegirmoni paydo boʻlgach, Yo. deyarli ishlatilmagan. Togʻli joylar va dashtchoʻllarda yashovchi kishilar orasida 20-asr 20y.larigacha keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxeologiya
Yosin tizmasi

Yosin tizmasi — Qashqadaryo viloyatiningjanubi-sharqidagi tizma. Koʻhitang tizmasiint shimoli-gʻarbiy chekkasida joylashgan. Eng baland joyi 1401 m, tizma janubi-gʻarbga tomon (1100 m) pasayib boradi. Uz. 18 km. Yo. t.ningjanubi-sharqiy yon bagri juda tik. Suvayirgʻich qismi paleogenning qattiq ohaktoshlaridan (buxoro yarusi), yon bagʻirlari paleogen, boʻr va yura davrlarining shoʻrtob gil, ohaktosh, karbonatli qumtosh, konglomeratlaridan tashkil topgan. Dagʻal mexanik tarkibli toʻq boʻz tuproklarda efemeroidlar va shuvoq tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Yosmin

thumb|Jasminum polyanthum

Yasmin, jasmin (Jasminum) — zaytundoshlarning bir turkumi. Tropik va subtropik oʻlkalarda 200 ga yaqin turi bor. Shulardan 2 turi dorivor (J. Ofﬁ cinall — Gruziyada va J. fruticans — Kopetdogʻda) yovvoyi holda oʻsadi. Abxaziyada yirik gulli Yasmin (Jasminum grandiﬂ orum L.) ekiladi, gulidan parfyumeriya sanoatida qimmatli efir moyi olinadi (yangi terilgan gulida 0,1% gacha efir moyi bor), choyga xushboʻy hid berish uchun ishlatiladi. Oʻzbekistonda yasmin (J. fruticans) manzarali oʻsimlik sifatida (1,2x0,75 yoki 1x1 m sxemada) ekiladi. Yo. ekilgan maydonlardan 20—25 yil gul olish mumkin. Boʻyi 100—150 sm, barglari oddiy yoki 3 boʻlakli, ustki bargchalari kuraksimon. Kosachasi qoʻngʻir, bigizsimon, uzun boʻlaklarga boʻlingan. Guli sariq. May oyida qiygʻos gullaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yostiq

Yostiq — 1) bosh qoʻyib yotiladigan, yonboshlab yoki suyanib oʻtiriladigan uy ashyosi. Jildi gazlamadan tomonlari teng (murabba), toʻrtburchak yoki dumaloq (bolish) shaklida tayyorlanadi, ichiga par, paxta, jun solib tikiladi; 
2) arava gupchagiga qoqilgan yogʻoch boʻlak; 
3) objuvoz oʻqining turumi joylanadigan quyma choʻyan boʻlak, turumlarni tekis aylanishini taʼminlaydi; 
4) Yostiq shaklidagi naqsh.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

yostiq ning biriga nisbatan "Uni faqat po‘lat va paxta yaralashi mumkin". — deb yozilgan. Bu jumla aynan qaysi yostiq turiga nisbatan ishlatilgan? Agar javobini bilsela etvorila!
Yostiqpoʻsh

Yostiqpoʻsh — yostiq ustiga tashlab qoʻyiladigan yopqich. Matodan toʻrtburchak shaklli qilib tayyorlanadi, turli choklar (yoʻrma, iroqi, baxya va b.)da kashta tikib bezatiladi.

Zardoʻzi usulida bezatilgan yostiqpoʻsh.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yostiqtumor

Yostiqtumor — ziynat buyumi, ayollar boʻyniga ilib, qoʻltigʻi ostiga tushirib qoʻyadigan taqinchogʻi. Metall (asosan kumush va b.)dan yostiq shaklida yasaladi, tana qismining ustidagi zanjiri bilan boʻyinga osiladi; tana qismining ostida 6 qator panjara oyoq, ularning ostiga shokilalar oʻrnatiladi. Tananing bir tomonida ochilibyopiladigan qopqogʻi bor. Yo. ichiga xat, pul va hokazo solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yosuman

Yosuman — folklor va yozma adabiyotda makkorlik ramzi boʻlgan salbiy personaj. Yosuman odatda aldov, qiyla bilan pok insonlarning hayotiga zomin boʻladi. Qiz bilan ota, ona bilan oʻgʻil, oshiq bilan maʼshuq orasiga nifoq soladi. Mas, Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonidagi yosuman yengilmas Farhodni hiyla bilan behush qilib, Hisrav huzuriga keltiradi. Yosuman afsona, ertak va dostonlarda jodugar, ayyor, makkor, hiylagar kampir nomlari bilan ham yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ertak qahramonlari
Yot jismlar

Yot jismlar — teri, quloq, burun, koʻz va b. orqali organizmga tasodifan kirib, toʻqimalar, aʼzolar va boʻshliqlarda turib qolgan narsalar (oʻq, nina, zirapcha va hokazo). Turmushda organizmga koʻpincha mayda Yo. j. — nina yoki uning bir boʻlakchasi, zirapcha, shisha va b. kirib ketishi mumkin. Organizmga kirib qolgan, lekin infeksiya yuqmagan Yo. j. toʻqimalarda "chandiklanib", uzoq vaqt, hatto umr boʻyi ogʻritmaydigan boʻlib saqlanib qolishi yoki, aksincha, mikrobli Yo. j. atrofi maʼlum vaktdan keyin yalligʻlanishi mumkin. Terining ichiga kirgan zirapcha ogʻritadi va yalligʻlanib yiring boylaydi. Barmoqqa, tirnoq ostiga kirgan zirapcha ancha yomon, u koʻpincha xasmolta sabab boʻladi. Shuning uchun koʻz ilgʻaydigan zirapchani oʻtkir uchli igna bilan kishining oʻzi olib tashlashi mumkin. Nina va terining nina kirgan joyi spirt yoki yod eritmasi bilan artib tozalanishi kerak. Buning iloji boʻlmasa yoki Yo. j. zaharli boʻlsa (mas, kimyoviy kalam parchasi) zudlik bilan shifokorga koʻrinish lozim. Yo. j. koʻzga, burunga, quloqqa kirgan hollarda ham faqat vrach maslahati bilan ish koʻrgan maʼqul.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yotoq yara

thumb|upright=1.6
Yotoq yara – koʻpincha darmonsiz, ogʻir xastalik oqibatida uzoq vaqt koʻrpatoʻshak qilib yotib qolgan bemorlarda tananing suyak boʻrtib chiqqan joylari (dumgʻaza, tirsak, tovon, kallaning ensa qismi)da paydo boʻladigan yara. Asosan boʻrtib chiqqan suyaklar teri osti yogʻ qatlamining yupqaligi va terining doimo bosilib, mahalliy qon aylanishining buzilishi sabab boʻladi. Bunda yumshoq toʻqimalar iriydi. Uzoq vaqt bitmaydigan chuqur yotoq yara orqa miya shikastlanganda, shuningdek, orqa miyaning siqilib qolishi bilan kechadigan kasalliklarda; yirik nervlar, masalan, quymich nervi zararlanganda esa tovonda hosil boʻladi. Vitamin yetishmovchiligida, moddalar almashinuvi buzilganda yotoq yaraning paydo boʻlish xavfi koʻpayadi. Yurak-qon tomir sistemasi yetishmovchiligiga chalinib, tinka-madori qurigan bemorlarda yotoq yara tez – bir kun ichida hosil boʻlishi mumkin. Yotoq yarada yuqumli kasalliklar (toshmali terlama, ich terlama va b.) zoʻrayib ketadi. Shilliq qavatni yot jismlar qisib qoʻyganida ham yotoq yara paydo boʻlishi ehtimoli bor. Bemorni notekis toʻshakka yotqizish, choyshabning ifloslanib, yigʻilib qolishi, ich kiyimning choklari va burmalari qalin boʻlishi, uringa toʻkilgan ovqat qoldiqlari, bemorni pala-partish parvarish qilish yotoq yara hosil boʻlishiga olib keladi. yotoq yara asta-sekin rivojlanganda avvaliga chegarasi noaniq koʻkimtirqizil soha koʻzga tashlanadi, soʻngra epidermis (terining yuza qavati) koʻchib tusha boshlab, pufakchalar hosil boʻladi (bu jarayon boʻlmasligi ham mumkin). Ichkariga va yon tomonlarga yiringli shish tarqalib, muskul, pay va suyaklar usti ochilib qolib, nekroz (toʻqimalarning irishi) roʻy beradi. Yotoq yaradan saramas, flegmona, sepsis, gazli gangrena kabi asoratlar qolishi mumkin.

Oldini olish. Bemorni toʻgʻri parvarish qilish va holatini muntazam ravishda oʻzgartirib turish (agar bunga monelik boʻlmasa, miyasiga qon quyilmagan va miokard infarkti boʻlmagan boʻlsa); uni choyshab tekis qilib yozilgan maxsus toʻshakka yotqizish va hokazo. Yotoq yara hosil boʻlishi ehtimoli boʻlgan joylarga, masalan, dumgʻaza va quymich tagiga choyshab oʻralgan yoki jild kiydirilgan rezina tuvak, tovon tagiga ichiga paxta solingan doka doiralar qoʻyiladi; bemor qorni bilan yotganda esa bunday doiralar tizza qopqogʻi, doʻnglar va yonbosh suyaklari tagiga qoʻyiladi. Badanning eng koʻp botadigan joylari kuniga 1—2 mahal kamfora spirti yoki boshqa spirtli eritmalar bilan artib turiladi. Bunda yengil massaj (uqalash) ham qilib boriladi. Asosan ultrabinafsha nurlar, antiseptik vositalar, margansovka (kaliy permanganat) va hokazo bilan davolaniladi. Yotoq yara paydo boʻlganda bemorning umumiy ahvolini hisobga olgan holda doridarmonni vrach tayinlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Bemorni parvarish qilish

 

Turkum:Kasalliklar
Yotugʻon

Yotugʻon — qonunsimon koʻp torli soz. Oʻtmishda Oʻrta Sharqda, shu jumladan turkiy xalklarda mashhur boʻlgan. Yogʻochdan oʻyib (uz. 100—150 sm), toʻnkarilgan choʻziq togʻora shaklida yasalgan. Har bir tori ostida (sozlash uchun) harakatchan haragi boʻlgan. Sozanda Yo.ni oldiga yotiq holda qoʻyib ("yotiq arfa" nomi shundan), oʻng qoʻli bilan torlarni chertgan, chap qoʻli bilan torlar tebranishini toʻxtatgan. Abduqodir Marogʻiyning "Maqosid ul alhon" ("Kuylarning maqsadlari") kitobida 17 torli Yo. taʼriflangan. Gʻarbiy Sibirning baʼzi xalqlari (haqas, tuva, tofa)da Yo.ga oʻxshash chatkan, chattigan, chadagan nomli cholgʻu asboblar mavjud. 1960y.larda Qozogʻistonda 7 torli "jetigen" nomli soz yaratilgan (18-asr etnografik maʼloʻmotlari asosida) va milliy cholgʻular orkestriga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yofas

Yofas, Abu Turk (gʻarb ida Iafet, Yafet) — qadimgi diniy aqidalarga koʻra, Nuh(as)ning 3 farzandidan birlari bo'lgan (Som, Hom bilan birga). Toʻfondan soʻng omon qolganlar. Nuh(as) oʻgʻillariga Yer yuzini boʻlib bergan. Jumladan,"Shajarayi turk" manbasiga ko'ra "Yofas otasining hukmi birlan... Atil (Itil) va Yoyiq suvining yoqosigʻa bordi. Ikki yuz ellik yil anda turdi. Taqi vafot tobdi. Sakkiz oʻgʻli bor edi (Turk, Xazar, Saqlab, Rus, Ming , Chin, Qamari, Tarix)". Toʻngʻich oʻgʻli nomidan Yosafni "Abu Turk" ("Turkning otasi") deb ham atashgan. Mirzo Ulugʻbekning yozishiga qaraganda, "Yosafga Chin Mashriqining boshqa muhitlari, Qomarun togʻlari va rus yerlari oxirigacha choʻzilgan oq choʻqqilar va beshinchi iqlimning qolgan uchdan bir qismi to maʼmur yerlarning oxirigacha va Shimolning zulummotigacha yerlar baxsh etilgan edi... Aytadilarki, Turon zamin va Turkistonni Yofas(as) oʻziga asrab qoʻygan edi. Shu sababli uni Abutturk deyishgan". Qadimda turkiy oʻlkalarda yomgʻir yogʻdiruvchi tosh (qarang Yada toshi) yordamida duo oʻqib osmondan yomgʻir-qor yogʻdiruvchi kishilar boʻlgan. Mana shu yada ilmini Yosafga otasi Nuh(as) oʻrgatgan degan naql bor. Yosaf vafotidan soʻng Turk otasi oʻrniga oʻtirib yurtni boshqargan. Xalq uni Yofas oʻgʻlon deb atagan.

 Adabiyot 
 Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1995; Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992; Ibrohimov A., Sultonov X., Joʻrayev N., Vatan tuygʻusi, T., 1996.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yosh

Yosh (biologiyada) — organizmning tugʻilganidan boshlab uning oʻsishi, rivojlanishi, voyaga yetishi va qarishidan iborat hayoti tavsifi.

Odamlar Yo. i. O dam da kalendar Yo. (tugʻilgandan boshlab muayyan vaqtgacha oʻtgan davr) va biologik Yo. boʻladi. Biologik Yo. organizmdagi moddalar almashinuvi holati va bu jarayonlarning muayyan populyasiya uchun mos kelishiga qarab belgilanadi.

Umrning uzayishi va akseleratsiyaning rivojlanishi bilan Yo. chegarasi toʻgʻrisidagi tasavvur ham oʻzgarib boradi. Odam uchun Yo.ning eng yukrri chegarasi 115—125 yil hisoblanadi. Agar biologik Yo. kalendar Yo.dan ilgarilab ketsa, u holda vaqtidan oldin qarish deyiladi. Odam Yo.iga ijtimoiy va iqtisodiy sharoit ham taʼsir koʻrsatadi. Hayvonlar Yo. i. Yovvoyi hayvonlar Yo.i ularni tutqinlikda (mas, hayvonot bogʻida) kuzatish yoki halqalash, qishloq xoʻjaligi hayvonlari Yo.i ular tugʻilgan vaqtni qayd qilib qoʻyish yoki ularni nishonlash orqali, koʻpchilik sut emizuvchilar Yo.i tishlarining yedirilishi yoki shoxlarining holatiga, baliqlar Yo.i tangachalariga, qushlar Yo.i patlariga qarab aniqlanadi. Oʻsimliklar Yo.i urugʻning unib chiqishi yoki niholning rivojlana boshlashidan Yo. hisobga olinadigan davrgacha oʻtgan vaqt bilan oʻlchanadi. Oʻsimliklar umri oʻsimlik turiga va u oʻsayotgan sharoitga bogʻliq. Oʻsimliklar orasida bir necha haftadan (mas, bahor erofilasi, efemerlar) bir necha ming yilgacha umr koʻradigan (mas, avstraliya mikrozaliyasi) bor. Koʻpchilik daraxtlar uzoq yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Yosh (huquq)

Yosh (huquqda) — qonunchilikda hisobga olinadigan omil. Qonun muayyan huquqiy oqibatlar boshlanishida odamning yoshini nazarda tutadi. Chunonchi, shaxe maʼlum yoshdan muomalaga layoqashlilik, harbiy xizmatni oʻtash, pensiyalar tayinlanish va sh. k. bilan bogʻliq huquklarga ega boʻladi. Balogʻat yoshi, yaʼni 18 yoshga toʻlgan shaxe siyosiy huquq va erkinliklar (vakolatli organlarga saylash va saylanish huquqi va hokazo)dan foydalanadi. Yo.ning boshqa huquqiy munosabatlar uchun ham ahamiyati bor. Chunonchi, nikoh yoshi Oʻzbekiston Respublikasida erkaklar uchun 18 yosh, ayollar uchun 17 yosh etib belgilangan. Mehnatga oid huquqiy munosabatlarda voyaga yetmaganlar mehnati bilan bogʻliq masalalar hisobga olinadi. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida yoshlar uchun qoʻshimcha kafolatlar belgilangan. 18 yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnat huquqlari, ular mehnatidan foydalanish taqiqlanadigan ishlar, ular uchun qisqartirilgan ish vaqtining muddati, mehnat taʼtili berish va sh. k. belgilab qoʻyilgan. Oʻzbekiston Respublikasi JK ga koʻra, sodir etilgan jinoyat uchun 16 yoshga toʻlgan jismoniy shaxslar, javobgarlikni ogʻirlashtiradigan holatlarda qasddan odam oʻldirganlik uchun — 13 yoshga toʻlgan shaxslar javobgarlikka tortiladi. Odamning necha Yo.daligini fuqarolik holatlari hujjatlarini qayd etish idoralari bergan guvohnoma tasdiqlaydi. Agar bunday hujjat yoʻq takdirda, amaldagi qonunchilikda boshqa tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, Yo. toʻgʻrisidagi masala sud tomonidan koʻrib chiqiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yosh kuch

"YOSH KUCH" — oʻsmirlarning ijtimoiy, adabiybadiiy jurnali. Muassisi: Oʻzbekiston Respublikasi "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakati. Toshkent sh.da oyda 1 marta chiqadi. Dastlab Samarqand sh.da bolalarga moʻljallangan birinchi ijtimoiysiyosiy va adabiybadiiy jurnal sifatida tashkil etilgan (1929), soʻng jurnal tahririyati Toshkent sh.ga koʻchirilgan (1934). Turkistonda yosh avlodni zamon talabiga moye etib tarbiyalash maqsadida maxsus bolalar nashrlari tashkil etishga boʻlgan saʼyharakatlar 20-asrning 10y.larida boshlangan. "YO. k."ning tashkil etilishi ana shu saʼyharakatlarning hosilasi edi. "YO. k." ayniqsa bolalar va yoshlar nashrlarining tilini shakllantirishga muhim hissa qoʻshgan. Jur.ning 1940—41y.lardagi sonlarida koʻpgina adabiy asarlar, adabiytanqidiy maqolalar yoritilgan. Xususan, Navoiyning 500 yillik yubileyi munosabati bilan bir qator maqolalar, shoir adabiy merosidan namunalar berilgan. Nizomiy, Fuzuliy kabi ulkan adiblarning asarlari, sharqshunos olim Ye. E. Bertelsning bir necha ilmiy maqolalari, Toʻxtasin Jalolovning "Hamsa talqinlari" turkum maqolalari ilk bor "YO. k." sahifalarida yoritilgan. 1941 yilda urush boshlanganligi munosabati bilan koʻpgina nashrlar qatori "YO. k." faoliyati ham toʻxtatilgan. 1986 y. iyul oyida "YO. k." yana qayta tiklandi. Muharriri — Erkin Abdurahmonov (1996 yildan). Jur.da turli davrlarda Qosim Boboyev (193435), Akmal Poʻlat (193536), Jalil Qodiriy (1939—41), Xudoyberdi Toʻxtaboyev (1986—93), Xurshid Doʻstmuhammad (1993—96) va b. muharrirlik qilishgan. Adadi 25000 (2002). Abduvohid Hayitov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Yosh psixologiyasi

Yosh psixologiyasi - turli yosh dagi odamlar xususiyatlarini, bir yosh davridan boshqa yosh davriga oʻtishda ularning psixik rivojlanishini oʻrganuvchi psixologiya fani sohasi. Yo. p. odamning tugʻilganidan boshlab to keksaygunicha boʻlgan davr (ontogenez)da amalga oshadigan ruhiy rivojlanishi va shakllanishi bosqichlarini oʻrganadi. Yo. p. mustaqil fan sifatida 19-asrning oxirlarida shakllandi. Dastavval bolalar psixologiyasi sifatida yuzaga kelgan. Yo. p. uzoq vaqt bola ruhiy riyojlanishi mexanizmlarini oʻrganish bilan cheklanib kelgan, biroq insoniyat taraqqiyotining keyingi darajalari odam ontogenetik rivojlanishini yanada kengroq va chuqurroq oʻrganishni taqozo etganligi munosabati bilan bu fanning tadqiqot doirasi kengayib bordi. Hoz. vaqtga kelib Yo. p.ning bolalar psixologiyasi, yetuklik davri psixologiyasi, gerontopsixologiya (keksalik psixologiyasi) kabi sohalari farqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yosh sayyohlar va oʻlkashunoslar markazi

Yosh sayyohlar va oʻlkashunoslar markazi — Oʻzbekistonda xalq taʼlimi tizimida oʻquvchiyoshlarga toʻgarak, klub, sayyohlik guruhlari orqali qoʻshimcha taʼlimtarbiya beruvchi bolalar muassasasi. Oʻquvchi yoshlarning qiziqishlari, intilishlari, iqtidorlariga moye toʻgarak ishlariga jalb etadi, ularning boʻsh vaqtlarini mazmunli va foydali oʻtkazishni uyushtiradi, bolalar isteʼdodlarini aniqlash, uni toʻgʻri tarbiyalash orqali kasbhunar tanlashlariga yordam beradi. Markaz ekskursiya, sayohat, safar, ekspeditsiya, sayyoxlik yurishlari uyushtirib, ular orqali oʻquvchiyoshlar dunyoqarashini boyitadi, bilim doiralarini kengaytiradi va mustahkamlaydi, jismonan baquvvat, har tomonlama barkamol inson qilib yetishtiradi, tabiat bilan toʻgʻri munosabatda boʻlishga oʻrgatadi, sportchialpinistlar, qutqaruv xizmati mutaxassislari, oʻqituvchitarbiyachi kabi kasb asoslarini beradi. Oʻzbekistonda dastlabki Yo. s. vaoʻ. m. Bolalar sayyoxlik bazasi nomi bilan 1936 yilda tashkil etilgan.OʻzR Xalq taʼlimi vazirligiga karashli Respublika Yo. s. va oʻ. m. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent sh. va viloyatlardagi 43 ta Yo. s. va oʻ. m. faoliyatini muvofiqlashtiradi hamda ularga metodik yordam koʻrsatadi. Oʻzbekistondagi Yo. s. va oʻ. m.da toʻgaraklar yoʻnalishlari soni 22 ta boʻlib, ularda yiliga oʻrtacha 80 ming oʻquvchi shugʻullanadi, 285 ming oʻquvchi turli ekskursiya, ekspeditsiya, sayyohlik yurishlarida ishtirok etadi (2001).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yosh tabiatshunoslar

Yosh tabiatshunoslar -Oʻzbekistonda tabiatshunoslik bilimini boyitish, qishloq xoʻjaligining muayyan tarmogʻini amalda bilib borish va tajriba orttirish maqsadida atrof muhit, tabiatni kuzatuvchi yoshlar. Maktab va maktabdan tashqari bolalar muassasalari (oʻquvchilar saroyi, bolalar oromgohi, mehribonlik uylari)da tashkil qilinadigan toʻgaraklarda tajriba kuzatuv ishlari olib boradilar. Yo. t.ning birinchi tugaragi Oʻzbekistonda 1922 y. Toshkentdagi Karl Libknext nomidagi maktab, Almaiy nomidagi namuna ish maktabi, Chernishevskiy nomidagi maktab xuzurida tashkil etilgan. Yo. t. toʻgaragidagi mashgʻulotlarda oʻquvchi bolalar hayvonlar va parrandalarni kuzatadi, oʻsimliklar oʻstirib, parvarish qiladi, kolleksiyalar toʻplaydi, turli xil tajriba ishlarini oʻtkazadi. Oʻrta va katta yoshdagi tabiatshunoslar tabiatni, jumladan hayvonot va oʻsimliklar dunyosini, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga bogʻliq tajribalarni amalga oshiradi. Yo. t. oʻquvchilarni oʻquvtajriba maydonchalariga, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarish ekskursiyalariga, koʻrgazmali oʻquv qurollarini tayerlashga jalb etib, ularning atrof muhitga boʻlgan ongli munosabatlarini rivojlantiradi. 2001 y. Oʻzbekistonda 70963 bola Yo. t. toʻgaraklarida ishtirok etdi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yosh turkiston

Yosh Turkiston („Yas Turkistan“) – Mustafo Choʻqay tomonidan xorijda nashr etilgan ijtimoiy-siyosiy jurnal.

Parijda turkiy tilda, arab alifbosida chop etilgan (1929—39). 117 ta soni (baʼzilari qoʻshma son) nashrdan chiqqan. U muxrjirotdagi turkistonliklar mablagʻi bilan nashr etilgan. Jur.ga Mustafo Choʻqay muharrirlik qilgan. Tohir Chigʻatoy, Abduvahob Oʻqtoy, A. Toshkentli, Usmon Xoʻja va Validiy faol qatnashdi. Jur.ni tashkil etishdan maksad sovet mustabid tuzumi kirdikorlarini fosh etish, mustamlakachilik siyosati oqibatida Turkistonda yuz berayotgan fojialar xususida oshkora soʻz yuritish, shu yoʻl bilan jahon afkor ommasining eʼtiborini oʻlkaga qaratishdan iborat boʻlgan. Jur. sahifalaridan oʻrin olgan maqolalarda oʻsha kezlari oʻlkada dolzarb boʻlgan qator ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy muammolar haqida soʻz yuritilgan. Xalqni yurt ozodligi uchun kurashga daʼvat etilgan. Jur. da adabiybadiiy asarlarga ham keng oʻrin ajratilgan. Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Choʻlpon, Magʻjon Jumaboy, Elbek, Abduvahob Oʻqtoy kabi adiblar va havaskor shoirlar ijodidan namunalar berilgan. hozirgi „YO. T.“ning toʻliq taxlami NyuYorkdagi Kolumbiya universiteti, Berlin universiteti, Anqaradagi AyozTohir Turkiston IdilOʻrol vaqfi kutubxonalarida saqlanadi. Usmon Xoʻjaning oʻgʻli Temur Xoʻja „YO. T.“ning 1929—30-yillarga oid qismini bir kitob shaklida qayta nashr qildirdi (Istanbul, 1997, 1jildi).

Norali Ochilov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Turkiston milliy birligi

 

Turkum:Nashrlar
Turkum:Jurnallar
Yoshlar musiqasi

Yoshlar musiqasi - ommaviy musika turi, 20-asrning 2yarmida yoshlar orasida keng tarqalgan turli musiqiy uslublarning umumiy ifodasi. Raqsbop musiqa yoʻnalishlari (roknroll, bigbit, disko, breykdans, elektropop, reyv, trans kabi) hamda turli mavzudagi qoʻshiq asarlari (rokmusika, fank, reggey, rep va hokazo)dan tarkib topgan. Yo. m. namunalari diskoteka, yoshlar klubi, dansing (rake maydonchasi), stadion kabi maxsus joylarda zamonaviy texnika vositalari yordamida ijro etiladi, yeshlarning maʼnaviy va jismoniy ehtiyojlarini qondirib, ularning dunyoqarashi, histuygʻulari va intilishlarini aks ettiradi. Ommaviy oʻyin tarzidagi namunalari — joʻshqin, quvnoq kayfiyatli, baʼzan sershovqin oʻyin ruhida yaratiladi. Qoʻshiqlar mazmunida yoshlarga xos erkinlik, baʼzan axloqodobdan chiqib ketish, shuningdek, umuminsoniy mavzu (sevgimuhabbat, doʻstlik, vatan haqida va hokazo) oʻrin olgan. Yo. m. asoschilaridan amerika xonandasi Elvis Presli, "Bitlz" va b. mashhur. Oʻzbekistonda Yo. m. 1960y.lar oxiri — 1970y.lar oʻrtasida asosan VIA yoki rokansambl shaklida ("Sintez", "Yalla", keyinchalik "Navo", "Sado" va b. guruhlar) paydo boʻlib, ayniqsa mustaqillik davrida rivoj topdi ("Anor", "Bayram", "Bolalar", "Dado", "Nola", "Setora", "Shahzod" guruxlari va b.). 2000—2001 y.lar Oʻzbekistonning turli viloyatlarida yoshlar uchun "Hech kimga bermaymiz seni, Oʻzbekiston" mavzuidagi hamda giyohvandlikka qarshi adabiymusiqiy shoular boʻlib oʻtdi. Yosh ijodkorlar (jumladan Yo. m. ijrochilari) uchun "Nihol" (2000 y. dan) kabi Respublika mukofotlari taʼsis etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yoshlik (jurnal)

„Yoshlik“ – Oʻzbekiston yoshlarining ijtimoiy-adabiy jurnali. Toshkentda oyda 1 marta chiqadi. 

 Muassislari va tarixi 
Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi hamda Oʻzbekiston Respublikasi „Kamolot“ yoshlar ijtimoiy harakati. Dastlab 1982-yilda tashkil etilgan. 1991 yilda hozirgi nom bilan qayta tiklandi. Jur. yosh isteʼdodlarni kashf etish, oʻzbek va jahon adabiyotining eng sara asarlarini eʼlon qilish borasida bir qator xayrli ishlarga qoʻl urdi. Jur. sahifalarida yangi badiiy asarlar bilan bir qatorda bugungi yeshlarning orzu-umidlari, oʻy-tashvishlari, maʼnaviyati, dunyoqarashlari haqida baqs yurituvchi maqolalar va suhbatlar muntazam berib boriladi. Muharriri – Abduqayum Yoʻldoshev (1999 yildan) „Yoshlik“ jurnalida turli davrlarda Erkin Vohidov, Omon Matjon, Gʻaffor Hotamov, Tohir Malik, Sobir Oʻnar muharrirlik qilishgan. Adadi 10000 (2002)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Jurnallar
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Yoshlik koʻngilli sport jamiyati

"YOSHLIK" KOʻNGILLI SPORT JAMIYATI — OʻzRdagi umumtaʼlim maktab va b. oʻquv muassasalarining koʻngilli sport jamiyati. OʻzR xalq taʼlimi vazirligi huzurida tuzilgan (1998-yil 21 aprel). Maktab oʻquvchilari oʻrtasida sport ishlarini keng yoʻlga qoʻyish va sportni ommalashtirishga daʼvat etilgan. "YO". k. s. j. har oʻquv yilida "Umid nihollari" oʻyinlarini oʻtkazadi. Bu oʻyinlar kuzgi taʼtilda maktab va tuman, qishki taʼtilda viloyat, bahorgi taʼtilda mamlakat miqyosida boʻlib oʻtadi. Oʻyinlar yoshlarni foydali va mazmunli harakatga yoʻnaltirish, kurashda chiniqtirish, jamoa boʻlib harakat qilish, gʻalabaga intilish fazilatlarini tarbiyalash va sportni yeshlarning hayotiy ehtiyojiga aylantirishga xizmat qiladi. Jamiyat safida 5672482 aʼzo, shulardan 311830 razryadli sportchi, 2727 ta 1 razryadli, sport ustaligiga nomzod va 86 sport ustasi bor (2001). 4619 ta sport zali, 6157 ta basketbol, 9394 ta voleybol maydonchasi, 119 ta suzish havzasi, 27 ta stadion, 4552 ta qoʻl toʻpi maydoni, 4748 ta futbol maydoni va 1830 ta tir jamiyat ixtiyoridadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoqilgʻi

Yoqilgʻi — yonganda muayyan miqdorda issiqlik ajratadigan uglerod va uglevodorodli moddalar, energiya manbai. Qattiq, suyuq va gaz holatida boʻladi, tabiiy hamda sunʼiy xillarga boʻlinadi. Tabiiy qattiq Yoqilgʻi — yogʻoch, torf, slanets, toshkoʻmir, antratsit va b., sunʼiy Yoqilgʻi — pista koʻmir, koks, aglomerat va b. Tabiiy suyuq Yoqilgʻi — neft, sunʼiysi — benzin, kerosin, mazut va b., tabiiy gazeimon Yoqilgʻi — tabiiy gaz, sunʼiysi — domna gazi, generator gazi va b. Atom energiyasi va yarimoʻtkazgichlardan foydalanish texnikasi hamda nazariyasining rivojlanishi bilan yangi xil Yoqilgʻi — yadro Yoqilgʻisi paydo boʻldi. Iqtisodiy nuqtai nazardan eng arzon Yoqilgʻi —neft va tabiiy gaz. Dvigatellarda ishlatiladigan Yoqilgʻi (mas, benzin, kerosin, yadro Yoqilgʻisi, reaktiv Yoqilgʻi va b.) yonilgʻi deb ataladi. Har qanday Yoqilgʻi va yonilgʻi issiqlik ajratuvchanl i k xossasi bilan ifodalanadi. Jadvalda ish holatidagi, yaʼni isteʼmolchilarga beriladigan holatdagi Yoqilgʻi va yonilgilarning issiqlik ajratuvchanligi (kaloriyasi) keltirilgan: YO.ning turli xillari haqidagi maʼlumotlar tegishli maqolalarda beriladi (mas, gazlar, koʻmir, ushin, torf va q. k.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Yadro yoqilgʻisi
Yoqilgʻi balansi

Yoqilgʻi balansi — mamlakat miqyosida har xil yoqilgʻi ni qazib olish, qayta ishlash va ulardan foydalanish balansi. Oʻzbekiston yoqilgʻienergetika resurelarida yoqilgʻi hissasi 99,2% ni tashkil qiladi (2000). 20-asr boshlarida Oʻzbekistonning Yo. b.da oʻtin va qisman neft (oz daraja toshkoʻmir) asosiy oʻrinni egallagan. 20-asrning 50y.lari oʻrtalaridan boshlab yangi neft va gaz konlari ochildi va ishga tushirildi. Natijada Yo. b.da oʻtin va koʻmir hissasi kamayib, yoqilgʻi qazib olishda neft va gaz hissasi uzluksiz oshib bordi. Oʻzbekiston Yo. b.da tabiiy gazning yalpi miqdori 1958-yil dan 1965-yilgacha 4% dan 80 % ga ortdi, neft hissasi 48,8% dan 10,5% ga, kumir hissasi 46,6% dan 9,2% ga, oʻtin hissasi 0,6% dan 0,2% ga kamaydi. Oʻzbekiston Yo. b.ning chiqim qismi tarkibi ham oʻzgardi: yoqilgʻining katta qismi sanoat va transport i. ch. ehtiyojlari uchun, bir qismi aholi ehtiyojlari uchun sarflanadi. Yoqilgʻidan sanoatning qora metallurgiya, mashinasozlik, kimyo sanoati, qurilish materiallari sanoati kabi tarmoqlarida foydalaniladi. Ayniqsa sanoatda texnologiyu yoqilgʻi va xom ashyo sifatida gaz koʻp ishlatiladi. Oʻzbekistonda 2000-yilga kelib respublikaning yoqilgʻienergetika balansi asosini gaz, neft va koʻmirni qazib olish tashkil qiladi Chet mamlakatlardan AQSH va Kanada neft va gaz qazib olishda oldingi oʻrinlarda turadi. Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiyada asosan kumir qazib olinadi, lekin bu mamlakatlarda import orqali neft va gaz isteʼmoli birinchi oʻrinda turadi.

Hojiakbar Abdubekov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekjon Yoqubov

Yoqubov Bekjon (1893, Xiva — 1979) — oʻymakor usta, kandakor. Xivalik usta Karimdan meʼmorlik va naqqoshlikni oʻrgangan. Nurillaboy saroyini bezashda qatnashgan. Navoiy teatrining Xiva zalini usta Roʻzimat arbob, A. Boltayevlar bilan birga ganch oʻymakorligi bilan bezagan. Yo. yaratgan oftoba, choydish, patnis, mis kosa, qanddon, guldonlar xalq amaliy sanʼatining ajoyib namunalaridir. 1952-yildan Yo. asarlari respublika va xalqaro koʻrgazmalarda namoyish qilinadi, respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.