Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Udmurt tili

Udmurt tili — perm tillaritn biri. Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasida, qisman Boshqirdiston va Tatariston respublikalarida, Kirov va Perm viloyatlarida hamda Krzogʻiston, Ukraina, Oʻzbekiston va Belarus respublikalarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 747 ming , jumladan, Udmurtiyada 497 ming kishi (20-asrning oxirlari). Udmurt tilining 2 lahjasi bor: shim. (bir qancha shevalar hamda bessermyan etnik guruhining tili) va jan. (Udmurtiya jan.dagi shevalar hamda Vyatkaorti va Kamaorti shevalari). Udmurtiyaning oʻrta hududlarida oraliq shevalar xam uchraydi.

Udmurt tili boshqa perm tillaridan baʼzi unlilar va undoshlarning qoʻllanish oʻrni (mas, o ning soʻzning faqat birinchi boʻgʻinida kelishi), urgʻuning soʻzdagi oxirgi boʻgʻinga tushishi, 2 xil tuslanishning mavjudligi, oʻziga xos feʼl shakllari bilan farkdanadi. Leksikasida koʻplab turkiy oʻzlashmalar bor. Udmurt tilidagi dastlabki yozma yodgorliklar 18-asrning 30-yillariga mansub. Yozuvi rus grafikasi (kirillitsa) asosida 18-asrda yaratilgan. Hozirgi adabiy Udmurt tili shim. va jan. guruh shevalariga mansub grammatik belgilar va leksikaning oʻziga xos qoʻshilmasidan iborat.

 

Turkum:Tillar
Udmurtlar

Udmurtlar (eski nomi — votyaklar) — xalq, Udmurtiyaning tub aholisi (497 ming kishi). Umumiy soni 747 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Udmurt tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar. U.ning etnogenezi VyatkaKama dare oraligʻida yashagan qad. qabilalar bilan bogʻliq. Mil. 1-mingyillik oxiri — 2-ming yillik boshida udmurt kabilalariga VolgaKama Bulgʻoriyasi sezilarli taʼsir koʻrsatgan. 16-asr oʻrtalariga qadar U. maʼmuriyhududiy birlikka ega boʻlmay, shim. U. Vyatka yerlari tarkibiga, jan. U. Qozon xonligi tarkibiga kirgan. Keyinchalik Rus davlati tarkibiga toʻla kirib, yagona boʻlib uyusha boshlagan. U., asosan, dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik bilan shugullanadi.

 

Turkum:Millatlar
Udegeylar

Udegeylar (oʻzlarini udee, udeke deb ataydilar) — Primorye va Xabarovsk oʻlkalari (RF)da yashovchi xalq. 1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Udegey tilida soʻzlashadi. U.da tabiat kuchlari va hayvonlarga sigʻinish, shomonlik saqlanib qolgan. Asosiy mashgʻuloti — ovchilik, baliq ovlash, jenshen yigʻish.

 

Turkum:Millatlar
Ujgorod

thumbnail|Ujgorod
Ujgorod — Ukrainaning Zakarpatye viloyatipagi shahar, viloyat markazi. Sharqiy Karpat togʻlarining etagida, Uj daryosining har ikkala sohilida. Transport yoʻli stansiyasi. Shosse yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor. Aholisi 115,4 ming kishi (2022).

Arxeologik tekshirishlarga qaraganda U. 8—9-asrlarda barpo qilingan va oʻsha davrdan Kiyev Rusi, 11-asr oxiridan Vengriya qirolligi tarkibida. 18-asr boshlarida Avstriya (1867-yildan Avstriya-Vengriya) qoʻl ostida. 11-asrdan 1918-yilgacha Ungvar deb atalgan. 1938-yil noyabrdan Vengriya tarkibida. 1944-yildan Zakarpatye Ukrainasi tarkibida USSR ga kirgan, 1946-yildan Zakarpatye viloyati markazi. Asosiy sanoat tarmoqlari: yogʻochsozlik va mebel (faneramebel kti), mashinasozlik va priborsozlik ("Ujgorodpribor", gaz apparaturasi), yengil sanoat (poyabzal, tikuvchilik fabrikalari), uyroʻzgʻor kimyosi, furnitura zavodlari, oziq-ovqat (goʻsht, non ktlari; margarin zavodi) sanoati. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shahar atrofida tokzorlar bor. Universitet, 2 teatr, badiiy, xalq meʼmorligi va turmushi, oʻlkashunoslik muzeylari, filarmoniya mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan: kasr (11-asr), kostyol (1762—67), yepiskop saroyi (hozirgi Un-t kutubxonasi, 17-asr) saqpangan.
Ujungpandang

Ujungpandang (1970-yilgacha Makasar) — Indoneziyadagi shahar. Janubiy Sulavesi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,09 mln. kishi (1995). Indoneziyaning sharqiy qismidagi eng katta port, chetga kopra, kofe, ziravorlar, oʻrmon mahsulotlari va koʻnteri chiqariladi. Ujungpandang — Sulavesi oroldagi savdo-transport, moliya va madaniyat markazi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Kema verfi, oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda qamish va palma barglaridan, kumushdan badiiy buyumlar tayyorlanadi. Universitet, institutlar va ilmiy tadqiqot markazlari bor.

 
 

Turkum:Indoneziya shaharlari
Uzatma

Uzatma (mashinalarda) – aylanma harakatni uzluksiz uzatish uchun moʻljallangan mexanizm. Turli mashinalarning yuritmalarida U. yordamida tezlik oshiriladi yoki pasaytiriladi; tezlik pogʻonali yoki pogʻonasiz tarzda rostlab turiladi; bitta dvigateldan bir necha mexanizm harakatga keltiriladi va hokazo. Asosiy koʻrsatkichlari: uzatish momenti, burchak tezligi, uzatish soni, uzatish nisbati, foydali ish koeffitsiyenta (f.i.k.). U.ning mexanik, gidravlik va elektr bor. Mexanik U. detallarning ilashish (yoki tishlashish) xossasiga (mas, tishli U., zanjirli U., chervyakli U.) hamda ishqalanish xossasiga (mas, tasmali U., friksion U.) asoslangan. Bunday U.lar stanoklar, avtomobillar, traktorlarning tezliklar qutilari va variatorlarida qoʻllanadi. Gidravlik va elektr U.lar katta quvvatlarni uzatishga imkon beradi. Ular mashinasozlikning turli sohalarida, ayniqsa, ogʻir transport mashinalarining yuritmalarida qoʻllanadi.
Uzatmalar qutisi

Uzatmalar qutisi - oʻziyurar mashinalar transmissiyasida birlamchi va ikkilamchi vallar uzatish nisbatinm oʻzgartirish uchun moʻljallangan koʻp zvenoli mexanizm. Bu oʻzgartirish alohida yoki boshqdhxhxa mexabvzbznizmlxbxbar bilan umumiy korpusda joylashgan tishli uzatmalarni almyshshxashlab ulash natijasida amalga oshirilsijsjsadi. Yetakchi valning aylanish chastotasi xhzbsboʻzgarmagani sbdbbxholda yetaklanuvchi valning aylanish chastotasini oʻzgartiradigan Uzatmalar qutisiga tezliklar qutisi (mas, metall kesish stanoklarining asosiy yuritmalarida), metall kesish stanoklarida surishlarni oʻzgartiruvchi Uzatmalar qutisi surishlar qutisi deyiladi. Uzatmalar qutisi inki yo’nuv dvigatelli avtomobillar va boshqa transport vositalarining yetakchi gʻildiraklarini harakatlantirishda keng ishlatiladi. Uzatmalar qutisining konstruksiyasi uning vazifasiga, uzatishlarni almashlab ulash usuliga va mashina yoki stanokning texnik tafeilotiga; uzatilayotgan quvvatga, tezkorlikka, uzatish soniga (48 gacha), rostlanish diapazoniga bogʻliq. Tezlashtiruvchi uzatmalar uchun uzatish nisbati, odatda, kamida 1/2 ga teng boʻladi, sekinlashtiruvchi uzatmalar uchun esa 4 dan oshmaydi, 2 val orasidagi uzatmalar soni 6—8 ga teng boʻladi. Uzatishlarni almashlab ulash usuliga qarab sirpanuvchi tishli blokli (kulachokli va tishli muftali); sinxronizatori boʻlgan tishli muftali, friksion muftali va tormozli, erkin yurish muftali Uzatmalar qutisi farklanadi.
Uz

Uz — qadimiy turkiy qavm. VII—VIII asrlarda Yettisuv va Sirdaryoning oʻrta oqimlarida yashab, Turk xoqonligi va Qarluqlar davlati tarkibida boʻlishgan. Ularning bir qismi gʻarbga siljib, VIII asrning oxirida Orol dengizining janubi-sharqiy hududlariga borib oʻrnashgan va oʻgʻuzlar tasarrufida boʻlib kelgan. Oʻgʻuzlarga tobe boʻlishni xohlamaganlari Orol dengizining shimoli-sharqiy mintaqalariga (Ili va Emba daryolari oraligʻiga) borib oʻrnashgan. 760-yillarda oʻgʻuzlar uzlarga hujum qilib, Sirdaryo va Orol dengizi vohalarini egallab, Uzlarning bir qismini boʻysundirgan. IX asrning oxiri — X asrning boshlarida uzlar siyosiy hayotga faol aralashib ketgan. Uzlar haqidagi maʼlumotlar X asrning arab geofafi Masʼudiy, XI asr arman tarixchisi Matvey Edisskiyning asarlarida tilga olingan. Uzlar Kaspiy dengizining shimolida yashovchi xazarlar bilan ittifoq boʻlib, Volga va Ural daryolari oraligʻida joylashgan bijanaklar (pecheneglar) va qangʻlilarga hujum qilishgan va bu yerlarni bosib olishgan.

Uzlar 1030-yillarda Dnepr va Dunay daryolari oraligʻiga borib joylashgan. Bu hududni 1060-yil Rus knyazlari birlashib egallaganlar, natijada uzlarning asosiy qismi gʻarbga — Muqaddas Rim imperiyasi yerlariga koʻchgan (yunon tarixchilarining maʼlumotlariga kura, uzlar soni 600 ming kishiga yetgan), kichik bir qismi esa, Kichik Osiyoga, Usmonli turklarga qoʻshilib singib ketgan. Keyinchalik uzlarning bir qismi yana ham gʻarbga siljib, Janubiy Rus choʻllari orqali Gʻarbiy Yevropaga (Yunoniston va Vengriyaga oʻtib ketganlar. Uzlarning keyingi avlodlari — gagauzlar hozir ham Moldaviya, Ruminiya va Vengriyada yashaydi. Uzlarning Janubiy Rus choʻllari va Dashti Qipchoqda qolgan guruhlari qipchoqlar tarkibiga kirgan. XV—XVIII asrlar davomida Dashti Qipchoqdagi uzlar hozirgi Oʻzbekiston hududiga kelishgan. Ular oʻtroqdashish jarayonida oʻz urugʻ-qabila nomlarini unutib, oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketganlar. Kichik bir guruhi esa XX asrning boshlarigacha oʻzlarining etnik nomlarini saqlab qolganlar. Uxlar, asosan, chorvachilik bilan shugʻullangan, keyinchalik dehqonchilik ham ularning mashgʻulotiga aylangan. Uzlarning avlodlari, asosan, Zarafshon vohasining oʻrta oqimlarida — Payariq tumani (qora uz), Navoiy tumani, Nurobod tumanining Ulus xoʻjaligida yashaydi. Uzlarning katta qismi Qarshi choʻlidagi Koʻkdala, Harduri, Taloqtepa, Olatoʻn, Oʻtamali, Sufi, Xushali, Moylijar, Shoʻrbozor va boshqa qishloqlarda yashaydi.

 Adabiyot 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari

 __LEAD_SECTION__
Uzluklilik va uzluksizlik

Uzluklilik va uzluksizlik - materiyaning tuzilishi hamda rivojlanishi jarayonini ifodalovchi falsafiy . Uzluklilik materiyaning fazo va vaqtda tuzilishi va holati, uning elementlari, koʻrinishlari va yashash shakllari, harakati va rivojlanishi jarayonining "donadonaligi" (diskretligi)ni biddiradi. U rivojlanish jarayonidagi materiyaning boʻlinish xususiyati va maʼlum darajada ichki differensiatsiyalanishi hamda uning tarkibidagi barqaror elementlar, muayyan sifatlarga ega boʻlgan tuzilmalar (mas, elementar zarralar, yadrolar, atomlar, molekulalar, organizmlar, sayyoralar va boshqalar)ning nisbatan mustaqil mavjudligiga asoslanadi.

Uzluksizlik esa, aksincha, maʼlum darajada murakkab sistemalar tarkibidagi elementlarning birligi, oʻzaro bogʻlanishi va birbirini taqozo qilishini bildiradi va muayyan obʼyektning nisbiy barqarorligi va boʻlinmasligiga asoslanadi. Har qanday predmet yoki jarayonning strukturasi U. va u.ning birligi sifatida namoyon boʻladi. Ularning birligi turli hodisalarning rivojlanish jarayoni uchun ham xosdir. Bunda uzluklilik muayyan sistemaning yangi sifatta oʻtishini bildirsa, uzluksizlik uning nisbiy turgʻunligini, maʼlum meʼyor doirasida boʻlishini bildiradi. U. va u.ni birbiridan ajratish, ularni birbiriga qarshi qoʻyish yoki birortasining ahamiyatini boʻrttirib yuborish ularning oʻrtasidagi birlik, oʻzaro bogʻlanishning uzilishi, yoʻqolishiga olib keladi.
Uzluksiz kasr

Uzluksiz kasr (zanjir kasr) — sonlarni tasvirlash usullaridan biri. Opdj,..., an,... — natural sonlar boʻlsa, ifoda chekli Uzluksiz kasr deyiladi va a0, a{,...,ap kabi belgilanadi.

Har bir a haqiqiy songa qiymati shu a dan iborat yagona Uzluksiz kasr moye keladi. Agar aratsional son boʻlsa, unga moye Uzluksiz kasr chekli boʻladi va aksincha. Agar airratsional son boʻlsa, unga moye Uzluksiz kasr cheksiz boʻladi va aksincha.
Uzluksiz taʼlim

Uzluksiz taʼlim - oʻzaro mantiqiy izchillik asosida bogʻlangan hamda soddadan murakkabga qarab rivojlanib boruvchi va birbirini taqozo etuvchi bosqichlardan iborat yaxlit taʼlim tizimi.Oʻzbekiston Respublikasida kadrlar tayyorlash tizimining asosi, taʼlim sohasida davlat siyosatining asosiy tamoyillaridan biri. 1997-yil 29 avgustda qabul qilingan "Taʼlim toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturida alohida tamoyil sifatida qayd etilgan. Uzluksiz taʼlim milliy modelning asosiy tarkibiy kismlaridan biri (qarang Taʼlimning milliy modeli), Oʻzbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini taʼminlovchi, shaxs, jamiyat va davlatning iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiytexnikaviy va madaniy ehtiyojlarini qondiruvchi ustuvor sohadir. Uzluksiz taʼlim ijodkor, ijtimoiy faol, maʼnaviy boy shaxs shakllanishi va yuqori malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlash uchun zarur shartsharoitlar yaratadi. Uzluksiz taʼlim tizimining faoliyat olib borishi davlat taʼlim standartlari asosida, turli darajalardagi taʼlim dasning izchilligi asosida taʼminlanadi va maktabgacha taʼlim, umumiy oʻrta taʼlim, oʻrta maxsus, kasbhunar taʼlimi, oliy taʼlim, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash, maktabdan tashqari taʼlimni oʻz ichiga oladi.

Uzluksiz taʼlimning faoliyat koʻrsatish tamoyillari kuyidagilardan iborat: taʼlimning ustuvorligi — uning rivojlanishining 1darajali ahamiyatga ega ekanligi, bilim, taʼlim va yuksak intellektning nufuzi; taʼlimning demokratlashuvi — taʼlim va tarbiya uslublarini tanlashda oʻquv yurtlari mustaqilligining kengayishi, taʼlimni boshqarishning davlatjamiyat tizimiga oʻtilishi; taʼlimning insonparvarlashuvi — inson krbiliyatlarining ochilishi va uning taʼlimga boʻlgan turlituman ehtiyojlarining qondirilishi, milliy va umumbashariy qadriyatlar ustuvorligining taʼminlanishi, inson, jamiyat va atrofmuhit oʻzaro munosabatlarining uygʻunlashuvi; taʼlimning ijtimoiylashuvi — taʼlim oluvchilarda estetik boy dunyoqarashni hosil qilish, ularda yuksak maʼnaviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni shakllantirish; taʼlimning milliy yoʻnaltirilganligi — taʼlimning milliy tarix, xalq anʼanalari va urfodatlari bilan uzviy uygʻunligi, Oʻzbekiston xalklarining madaniyatini saqlab qolish va boyitish, taʼlimni milliy taraqqiyotning oʻta muhim omili sifatida eʼtirof etish, boshqa xalklarning tarixi va madaniyatini hurmatlash; taʼlim va tarbiyaning uzviy boglikligi, bu jarayonning qar tomonlama kamol topgan insonni shakllantirishga yoʻnaltirilganligi; iqtidorli yoshlarni aniqlash, ularga taʼlimning eng yuqori darajasida, izchil ravishda fundamental va maxsus bilim olishlari uchun shartsharoitlar yaratish.

Uzluksiz taʼlim taʼlim jarayonida samarali natijalarga erishish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.
Dmitriy Uznadze

Dmitriy Nikolayevich Uznadze 1886.20.12(1887.1.1), Gruziyaning Zestafon tumani Sakar qishlogʻi — 1950.12.10, Tbilisi — gruzin psixologi va faylasufi. Gruziya Fanlar akademiyasi akademik (1941). Leypsig (1909) va Xarkov (1913) untlarini tugatgan. 1915-yil Gruziyada gruzin tilida oʻqitiladigan xotinqizlar oʻrta maktabini tashkil qilgan. Tbilisi universitetining asoschilaridan (1918) biri. Uning tashabbusi bilan bu untda psixologiya boʻlimi, kafedrasi va eksperimental psixologiya laboratoriyasi ochilgan. Gruziya Fanlar akademiyasi psixologiya institutiga asos solingan vaqtdan boshlab uning direktori boʻlgan (1950-yildan Uznadze nomida). Utafakkur, nutq, idrok, faoliyat psixologiyasiga oid bir necha asarlar yozgan. Psixologiyada ustanovkaning original nazariyasi, shuningdek, psixologiya fanining turli sohalari boʻyicha darsliklar muallifi.
Uzoq Sharq

thumb|309x309px|Uzoq sharq
Uzoq sharq — Osiyoning sharqiy qismida joylashgan davlatlar va hududlarning umumiy nomi. U.shahriga, odatda, Xitoy (sharqiy qismi), Koreya (KXDR va Koreya Respublikasi), Yaponiya, Filippin, shuningdek, Rossiya Federatsiyasining eng chekka sharqiy qismi kiradi. RF Uzoq Sharqi toʻgʻrisidagi tarixiy maʼlumot hakida Sibir maqolasiga q.

 

Turkum:Osiyo
Uzoqlashtiruvchi nerv

Uzoqlashtiruvchi nerv - bosh miya nervlarining 6jufti. Miya koʻprigining orqa chekkasidan, koʻprik bilan uzunchoq miyaning piramidasi orasidagi egatdan chiqadi, soʻng koʻz kosasiga keladi va koʻzning tashqi toʻgʻri muskulini innervatsiyalaydi. Uzoqlashtiruvchi nerv zararlanganda tashqi toʻgʻri muskul falajlanganligi sababli, ichki toʻgʻri muskullar koʻz soqqasini ichki tomonga tortib ketadi va gʻilaylikka olib keladi.

 

Turkum:Nerv sistemasi
Uzoqni oʻlchagich

Uzoqni oʻlchagich – bir obyekt (punkt) bilan ikkinchi obyekt (punkt) orasidagi masofani oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ish tamoyiliga koʻra, geometrik va fizikaviy turlarga boʻlinadi. Geometrik Uzoqni oʻlchagichda oʻlchash teng yonli uchburchak (ABC) ning balandligi (I) ni oʻlchashga asoslanadi. Buning uchun uchburchakning AV tomoni (baza) uzunligi (/), shu tomon qarshisida yotgan burchak (rh radian) maʼlum boʻlishi lozim (h=l/$). Bu qiymatlardan biri (/ yoki (3) oʻzgarmas yoki oʻzgaruvchan (oʻlchanadigan) boʻladi. Shu alomati boʻyicha Uzoqni oʻlchagich oʻzgarmas burchakli yoki oʻzgarmas bazali turlarga boʻlinadi.

Obʼyektni kuzatish zonasida ikkita parallel tola boʻlgan kuzatuv trubasidan iborat tolali U.oʻ.da burchak oʻzgarmas hisoblanadi. Koʻpchilik geodeziya asboblari (nivelirlar, teodolitlar va boshqalar) tolali Uzoqni oʻlchagich bilan taʼminlangan. Ancha murakkab optik U.oʻ.lar xususiy oʻzgarmas bazaga ega boʻladi. Ular 2 guruhga: monokulyar va binokulyar (stereoskopik) guruhlarga boʻlinadi.

Fizikaviy U.oʻ.ning yorugʻlik, radio va akustik bor. Ularning ishi yorugʻlik, tovush yoki akustik signallarning obyektga boribqaytishi uchun sarflangan vaqtni oʻlchab masofani aniklashga asoslangan. Bunda yorugʻlik va tovush tezligi oʻzgarmas hisoblanadi. Bunday U.oʻ.lar kosmonavtikada, okean va dengizlar tubida masofalarni oʻlchashda ham qoʻllanadi. Masalan, „Lunoxod1“ ga lazerli yorugʻlik U.oʻ. oʻrnatilgan (1970). U Oygacha boʻlgan masofa (385000 km) ni bir necha metr aniqlikda oʻlchashga imkon bergan. „Venera7“ sayyoralararo avtomatik st-yasining parvozi paytida (1970) Yer bilan Venera orasidagi masofa (60 mln. km dan uzoq) 1 km aniqlikda oʻlchangan.

1. Geometrik uzoqni oʻlchagich sxemasi: AV – baʼza, /}— parallaktik burchak; h – oʻlchanadigan masofa. 2. Monokulyar uzoqni oʻlchagich; V{ va V2 – qaytargichlar; O va O2 – tasvir hosil qiladigan optik tizimlar; S – maxsus qaytargich (prizma); Gʻ— fokal tekislik; Ok— okulyar; a va 6— okulyarda koʻrinadigan tasvirlar.

U.oʻ. muhandislik geodeziyasida (temir yoʻl qurilishida, gidroinshootlar qurishda, elektr uzatish liniyalari oʻtkazish va boshqalarda), topografik sʼyomkalarda, harbiy ishda (nishongacha masofani oʻlchashda), navigatsiyada, astronomik tadqiqotlarda, fotografiyada, kosmonavtika va okeanshunoslikda keng qoʻllanadi.
Abdumalik Uzoqov

Abdumalik Uzoqov (1947.12.9, Shumanay tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1970). 1970-yildan Shumanay tumanidagi 1maktabda, 1971-yildan 2maktabda kimyobiol. oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Maʼmurjon Uzoqov

250px|thumb
Maʼmurjon Uzoqov (1904.20.4 Margʻilon – 1963.12.6) – Oʻzbekiston xalq hofizi (1939), "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni sohibi (2000). Mamatbuva hofiz, Boltaboy Rajabov, Hamroqul qori singari hofizlar taʼsirida ashula aytishni boshlagan. Hasan qoridan dutor chalish va yallalarni, J.Jultoiovdan katta ashulaning murakkab yoʻllarini oʻzlashtirgan. 1922 –25-yillar Xudoybergan hofiz Maqsumov, 1926—32-yillar Hasan qori, 1933—62-yillar J.Sultonov bilan hamnafaslikda kuylagan. Dastlab xalq toʻy-sayillarida, choyxonalarda xizmat qilgan. Margʻilon teatrida xonanda (1937—39), Muqimiy teatrida Tohir, Jarchi (S. Abdulla; T. Jalilov, „Tohir va Zuhra“) rollarini oʻynagan artist va xonanda (1939—50), Oʻzbekiston radio qoʻmitasi (1950—52), Oʻzbek davlat estradasi (1952—62)da yakkaxon xonanda. Baland, shirador va oʻta taʼsirli ovoz sohibi. Repertuaridan xalq ashula, yalla va katta ashulalar („Ul kun jonon“, „Nasihat“, „Keldim“, „Jonon kelur“, „Koʻzlaring“, „Bayet“, „Parvo etib ket“, „Kalam qoshing“, „Aylading“, „Yolgiz“, „Koʻp erdi hasratim jono“, „Sayding qoʻyaber, sayyod“), bastakorlar asarlari (ayniqsa, M. Mirzayevning „Yakka bu Fargʻonada“, „Surating“, „Dogʻman“, „Yor istab“, „Bahor“, „Qachon boʻlgʻay, kim“, „Bir kelib ketsin“ kabi), mumtoz ashulalar („Feruz“, „Mustahzod“, „Bayet V“) oʻrin olgan. Uzoqov Fargʻona xonandalik maktabi anʼanalarini davom ettirgan va oʻzbek musiqa madaniyati tarixida chuqur iz qoldirgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi jamgʻarmasiga, bir nechta gramplastinka va kompakt disklarga yozilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni (2000) bilan taqdirlangan. Margʻilon koʻchalardan biri, bolalar musiqa maktabi hamda shahar madaniyat va istirohat bogʻiga Uzoqov nomi berilgan. 1997-yildan Margʻilonda J.Sultonov va M.Uzoqov nomidagi xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.
Obloqul Uzoqov

Uzoqov Obloqul Oʻrazboyevich (1922-yil 10-aprel, Samarqand viloyati Urgut tumani – 1955-yil 26-iyul Samarqand viloyati) – sovet askari, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni, 16-gvardiya 62-chi gvardiya otliq polkining 1-eskadroni otryadi komandiri, 1919-yil dekabrda tuzilgan 16-gvardiya Chernigov otliqlari divizioni, Ufa shahri, 112-boshqird otliq diviziyasi, Markaziy frontning 61-armiyasining 7-gvardiya otliq korpusi, gvardiya serjanti.

 Hayoti 
Uzoqov 1922-yil 10-aprelda Oʻzbekistonning Samarqand viloyati, hozirgi Urgut tumani, Qoratepa qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan. Millati oʻzbek. 1940-yildan KPSS aʼzosi. Oʻzbekiston Davlat universitetini tamomlagan.

1941-yildan Qizil Armiyada. 1943-yil avgustidan beri faol armiyada xizmat qilgan.

62-gvardiya otliq polkining 1-eskadroni otryadi komandiri (16-gvardiya otliq diviziyasi, 7-gvardiya otliq korpusi, 61-armiya, Markaziy front) gvardiya serjanti Ablaqul Uzoqov Chernigov viloyatidagi va Dnepr oʻlkasidagi janglarda ajralib turdi. 1943-yil 19-sentyabrda Ukrainaning Chernigov viloyati, Klochkov qishlogʻi yaqinidagi janglarda 1-eskadronga fashist pulemyotchilari tomonidan oldinga siljish imkoniyati berilmadi. Gvardiya serjanti Uzoqov tinchgina dushman pozitsiyalariga yaqinlashishga muvaffaq boʻldi, dushman askarlariga granatalar otdi va ularga avtomatdan oʻq uzdi, oʻn oltita pulemyotchini yoʻq qildi va uchtasini asirga oldi.

1943-yil 20-sentyabrda „1-May“ sovxozi uchun jangda qoʻrqmas qoʻriqchi dushman pulemyotiga yaqinlashdi va unga granata otib, ekipaj bilan birga uni yoʻq qildi. Xuddi shu kuni Chernish qishlogʻidagi koʻcha janglarida fashist pulemyotchilariga yaqinlashishga imkon bergan jasur otliq askar oʻnlab dushman askarlarini yoʻq qildi.

1943-yil 28-sentyabrga oʻtar kechasi gvardiya serjanti Obloqul Uzoqov Dnepr daryosidan oʻtib, 1-eskadroni kesib oʻtishga xalaqit berayotgan ekipaj bilan dushman pulemyotini yoʻq qildi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „jangovar vazifalarni namunali bajarganliklari, nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontidagi qoʻmondonlik va koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ gvardiyasi serjanti Uzoqov Obloqul Oʻrazboyevich Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali, Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan (№ 1665).

 
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:1955-yilda vafot etganlar
Turkum:10-aprelda tugʻilganlar
Turkum:26-iyulda vafot etganlar
Uzun

Uzun — Surxondaryo viloyati Uzun tumanidagi qishloq, tuman markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Qishloq 1920-yilgacha Kultepa deb atalgan. Viloyat markazi (Termiz)dan 192 km. Oʻrtasidan Obizarang daryosi kesib oʻtgan. Aholisi 12 ming kishi (2004). Obizarang va Qorasuv daryolaridan suv oladi.

Uzun tumanida hokimiyati binosi, temir yoʻl vokzali, avtostansiya, paxta tozalash, temir-beton buyumlari, ixtisoslashtirilgan tajriba zavodlari, "UzunKomron" qoʻshma korxonasi, dehqon bozori, mehmonxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, iqtidorli bolalar internat maktabi, 2 kasb-hunar kolleji (qishloq xoʻjaligi va maishiy xizmat koʻrsatish), kutubxona, kasalxona, markaziy dorixona ishlab turibdi.

"Xotira va qadrlash" bogʻi, "Turon" stadioni, tennis korti mavjud. Uzundan Termiz, Denov va boshqa shaharlarga avtobuslar qatnaydi.

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Uzun tumani
Uzun Hasan

Uzun Hasan (asl ismi Hasanbek; taxminan 1423—1478.5.1) – Oq qoʻyunlilar davlati hukmdori (1453 yildan), sarkarda. Qora qoʻyunlilar davlatini tormor keltirib (1467), Tabriz shahrini poytaxt qilgan (1468 yildan). Koʻchmanchi turk zodagonlari separatizmiga qarshi kurash olib borgan. Uning davrida koʻpriklar, bozorlar, madrasalar, sugʻorish kanallari bunyod etilgan. Mulkchilik munosabatlari uchun U. H.dan keyin ham norma boʻlib qolgan „Qonunnoma“ chiqargan. Usmonli turk imperiyasiga qarshi kurash olib borgan. Bunda u Venetsiya bilan ittifoq tuzgan (1463); Vengriya, Polsha va boshqa Yevropa davlatlari bilan ittifoq boʻlish haqida muzokaralar olib borgan. Shirvonshohlar bilan birga temuriy Abu Saydak magʻlubiyatga uchratgan (1469). 1473 yil Uzun Hasan dastlab turk sultoni Mehmed II ni yenggan, biroq keyinchalik u tomonidan tor-mor keltirilgan. Uning saroyida boʻlgan venetsiyalik elchilar Katarino Zeno, Iosafat Barbaro, Ambrodjo Kontarinilar Uzun Hasan davrvdagi Oq qoʻyunlilar davlati haqida qimmatli yozma maʼlumotlar qoldirishgan.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1478-yilda vafot etganlar
Turkum:Madrasa asoschilari
Uzuntumshuq qoʻngʻizlar

Uzuntumshuq qoʻngʻizlar (Curculionidae) — qoʻngʻizlarning bir oilasi. 4000 turi maʼlum, shundan 400 ga yaqini koʻproq uchraydi. Boshining oldingi uchida kemiruvchi ogʻiz apparati joylashgan, boshida uzun naychasi (baʼzan Xartum deyiladi) bor. Boshidagi naychasi boshidan, ayrimlarida tanasidan ham uzun boʻladi. Shunga kura kalta xartumlilar va uzun xartumlilarga ajratiladi. Moʻylovlari, odatda boʻgʻimboʻgʻim. Koʻpchilik kalta xartumlilar qanoti reduksiyalangan, ustki qanoti birbiri bilan qoʻshilib oʻsgan. Uzuntumshuq qoʻngʻizlarning kupi oʻsimlik guli, kamdankam ning lichinkasi oʻsimlikning yer osti qismlari bilan ovkatlanadi (fitofaglar). Kalta xartumli Uzuntumshuq qoʻngʻizlar tuxumini tuproqqa, uzun xartumlilar esa oʻsimlik toʻqimalariga qoʻyadi. Lichinkasi oq yoki sargʻish, oyoqsiz, tana qoplagʻichi boʻgʻimli, oʻzi yashayotgan muqitda pilla ichida gʻumbakka aylanadi. Uzuntumshuq qoʻngʻizlar qishloq xoʻjaligi ekinlariga katta zarar keltiradi. Mas, lavlagi uzunburuni, tuganak filchalari, beda barg filchasi va boshqa

Kurash choralari: agrotexnika tadbirlariga rioya qilish va kimyoviy preparatlardan foydalanish.
Uzunqanotlilar

Uzunqanotlilar (Apodas) — uzunqanotsimonlar turkumiga mansub qushlar kenja turkumi. Oyoqlari kalta, koʻpchilik ning barmoklari daraxt shoxlarini changallab tutib turolmaydi. Tirnoklari bilan qoyalar va binolar boʻgʻotiga ilashib oladi. Qanotlari kalta va ingichka; tez uchadi, lekin yerda yurolmaydi; yerdan havoga koʻtarila olmaydi. Shuning uchun U. yerga qoʻnmasdan uchadi. Soʻlak bezlari kuchli rivojlangan. Bu bezlar suyukligidan in qurishda foydalanadi. Monogam, jish joʻja ochuvchi. 2 oilasi: popukli U. va asl U. bor. Popukli U.ning 3 turi Janubiy Hindistondan boshlab Yangi Gvineyagacha boʻlgan hududlarda tarqalgan; boshida oqish popugi (toji) boʻladi.

Turkum:Qushlar
Uzunqir

Uzunqir — shahar xarobasi. Zarafshon tizmasidan bosh olgan Shoʻrobsoy boʻyida (Kitob tumani) joylashgan. 1981-yilda ToshDU Oʻrta Osiyo arxeologiya kafedrasi ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan topib tekshirilgan. U. oʻrnida mil. av. 8—7 asrlarda qadimiy manzilgoh boʻlgan. Mil. avv. 7—6-asrlarda 70 ga maydonni egallagan. Uzunqir Kitob— Shaxrisabz vohasining iqtisodiy va maʼmuriy markaziga aylangan. Uzunqirdan Taxtakrracha dovoni orqali qad. Samarqand (Marokanda)gacha boʻlgan masofa 70 km ni tashkil qilgan. Shahar Marokanda—Baqtra karvon yoʻli boʻyida joylashib muhim savdosotiq va hunarmandchilik ahamiyatiga ega boʻlgan. Uzinqir ichki qalʼa va shahar hududidan iborat. Yodgorlikning janubiy g'arbiy tomonida uzunqir 450 m mudofaa devorining xarobalari saqlanib qolgan. Devor ham gʻishtdan qurilgan toʻgʻri burchakli burjlarga, burjli xonalarga va jangovar shinaklarga ega. Uzinqir — Oʻzbekiston hududida ilk shaharsozlik tuzilmasining shakllanishi namunasi. Uning yirik oʻtroq dehqonchilik vohasining markazi sifatida qoʻrgʻonqarorgohi, guzarlari boʻlgan. Uzinqir topilmalari — sopol idishlar, jezdan va temirdan ishlangan mehnat va harbiy qurollari shaharda hunarmandchilik kasbi yuqori darajada taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Shoʻrobsoy vohasidan topilgan madaniy oʻsimliklar (arpa, bugʻdoy), turli uzum navlari urugʻlari bu yerda dehqonchilik va bogʻdorchilikning taraqqiy etganligidan dalolatdir. Bu davrda kanal, arikdar, qazish, daryolardan suv chiqarish, yangi ekin maydonlarini oʻzlashtirish va sugʻorish ishlari keng yoʻlga qoʻyilgan. Dehqonlar atrofi devor bilan oʻralgan qoʻrgʻonli uylarda va qishloqlarda yashashgan. Arxeologlar Kitob Shahrisabz vohasiga, umuman Qashqadaryo viloyatining togʻ oldi sharqiy qismiga "Avesto"da keltirilgan Gava, Gau, Gava Sugʻdda (sugʻdiylar yashaydigan makon, "Sugʻd makoni") tushunchasi tegishli boʻlganligini taxmin qiladilar. Ushbu soʻzning oʻzi Qashqadaryoning sharqiy qismidagi koʻpgina zamonaviy atamalarda saqlanib qolgan. Mil. avv. 7—6 asrlarda Gava Sugʻdi viloyati Navtaka deb atalgan. Navtaka viloyati Zarafshon tizmasidan boshlanib Oʻradaryo vohasigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan. Viloyat markazi Uzunqir qalʼasi boʻlgan. Mil. avv. 3—2-asrlarda viloyat markazi Uzunqirdan Kitob shaxri oʻrnida asos solingan Yangi shaharga koʻchadi. Yozma da Suse deb atalgan bu nom "Sugʻda", "Sugʻud", yaʼni Sugʻdiyona tushunchalaridan kelib chiqqan.

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Qashqadaryo viloyati
Turkum:Kitob tumani
Maurice Wilkins

right|200px|thumb|Mauritius Wilkins
Maurice Hugh Frederick Wilkins (15-dekabr 1916, Pongaroa, Yangi Zelandiya – 5-oktyabr 2004, London) — ingliz biofizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1959). Birmingem universiteti falsafa doktori (1940). AQSH Kaliforniya universitetida (1941—45), London King kollejida (1946-yildan) ishlagan. Shu kollej molekulyar biologiya boʻlimi boshligʻi (1962-yildan) va biofizika professor (1970-yildan). DNK molekulasining qoʻsh spiralli ekanligi toʻgʻrisidagi Francis Crick va James Watson modelini rentgenstrukturaviy usuli yordamida tasdiqlagan. Foto va termolyuminessensiya (elektron tuzoq) nazariyasini ishlab chiqqan. Nerv sistemasi biofizikasi boʻyicha ham tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureata (1962, F. Krik va J. Uotson bilan hamkorlikda)."Uilkins Moris Xyu Frederik" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:5-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:2004-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Geoffrey Wilkinson

Uilkinson Jefri (14-iyul 1921, Todmordon – 26-sentyabr 1996, London) — ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1965-yildan). Atom energiyasi boʻyicha birlashgan Angliya—AQSH—Kanada loyihasida (1943—46), Kaliforniya universitetida (1946—50), Massachusets texnologiya institutida (1950—51), Garvard universitetida (1951—55) ishlagan, London universiteti professpr (1956-yildan). Ilmiy ishlari metallorganik birikmalar kimyosiga oid. Yengil sharoitlarda olefinlar va atsetilen uglevodorodlarni gidrogenlashda qoʻllanadigan universal gomogen katalizator — (C6H5)3P3RhCl (Uilkinson katalizatori) kashf etgan (1958). Geksametilvolfram va boshqa metallarning barqaror alkil hosilalarini sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1973, Ernst Fischer bilan hamkorlikda).Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:14-iyulda tugʻilganlar
Turkum:26-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
George Whipple

George Whipple (Jorj Uipl) (1878.28.8 — 1976.1.2) — amerikalik vrach-patolog. Yale universiteti (1900) va J. Xopkins universitetini tugatgan (1905). 1914-yildan Kaliforniya universitetida professor Rochester universiteti patologiya professor (1921 — 55). Ilmiy faoliyati anemiya, pigmentlar almashinuvi, jigar va meʼda osti bezi yalligʻlanishlari, sil va parazitar kasalliklarga oid. Gemopoezda jigarning ahamiyatini va pernitsioz anemiyada jigar preparatlarini qoʻllash usulini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1934; J. R. Maynot va U. Myorfi bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1878-yilda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:28-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1-fevralda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Walt Whitman

UITMEN (Whitman) Uolt (181931.5, UestXils, Xantington, NyuYork shtati— 1892. 26.3, Kamden, NyuJersi shtati) — amerikalik shoir. U o'zining Ijodida demokratik ideallarni mujassamlashtirgan. Uning „Maisa yaproqlari“ (1855-1891) toʻplamiga shoirning eng yaxshi asarlari kiritilgan. Bu asarning asosiy gʻoyalari transsendentalizm taʼlimoti bilan bogʻliq: koinotning uzviyligi (garmoniyasi), doʻstlik qadriyatlari, insoniyat birdamligi, cherkov aqidalariga qarshi isyon va boshqa „Yangra, nogʻora!“ (1865) deb nomlangan sheʼriy toʻplami esa Ikkinchi jahon urushiga bagʻishlangan. Koʻpgina olimlar uni dunyo demokratiyasi shoiri deb taʼriflashgan. Uning sheʼrlarida ijodkor xalqning kelajakda mukammal demokratik jamiyat qurishiga ishonch ohanglari yangraydi. uning sheʼriyatga yangi mazmun va yangi shakl zarurligi haqidagi fikrlari „Koʻrgazma haqida qoʻshiq“ (1871) nomli dostonida oʻz aksini topgan. Qolaversa, u oʻz sheʼriyatining asosiy maqsadini barcha xalqlarning tengligi va qardoshligini kuylash deb taʼkidlagan. Yozuvchi oʻz ijodida yangi, yosh millat shakllanishini aks ettirishga harakat qilgan. Bundan tashqari, Uitmen dadil novator boʻlgan hamda sheʼrga prozaik nutq unsurlarini olib kirgan. Yozuvchi vaznsiz va qofiyasiz erkin sheʼrni yanada takomillashtirgan. Uitmenning nasri ham uning sheʼriyati bilan bogʻliq. Nasriy asarlarida ham butun insoniyat birligi g'oyalarini ilgari surgan, fan va texnika taraqqiyotiga optimistik nazar bilan qaragan. Uning ayrim sheʼrlari Aziz Sayid tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 Adabiyot 
 Benediktova T.D., Poeziya Uolta Uitmena, M, 1982; Chukovskiy K.I., Moy Uitmen, M., 1969; Mendelson M., Jizn i tvorchestvo Uitmena, M., 1969.
Uy pashshasi

thumb|left|uy pashasi
Uy pashshasi, uy chivini — ikki qanotlilar turkumi haqiqiy pashshalar oilasiga mansub hasharot turi. Kattaligi 5–9 mm, keng tarqalgan sinantrop tur. Faqat odam yashaydigan joylarda uchraydi. Bir yilda 9 tagacha, jan.da 15 tagacha nayeli rivojlanadi. Urgʻochisi 2 oy yashab, 600 dan 2000 tagacha tuxum qoʻyadi. Hayot sikli (tuxumdan voyaga yetgan davrigacha) harorat va boshqa omillarga qarab 10 sutkadan 45 sutkagacha davom etadi. Qurtlari organik chirindilarda 10—45 kun davomida rivojlanadi. Uy pashshasi har xil oʻtkir ichak kasalliklari (ich terlama, ichburugʻ, vabo va gelmintlar tuxumlari)ni tarqatadi (yana q. Pashshalar).
 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Uy oʻsimliklari

Uy oʻsimliklari, xona oʻsimliklari — uylarda va jamoat xonalarida oʻstiriladigan oʻsimliklar. Tabiiy holda Yer sharining tropiklar va subtropik mintaqalarida oʻsadigan oʻsimliklar uy sharoitida oʻstiriladi.
Uy oʻsimliklari 2 guruhga: chiroyli gullaydigan oʻsimliklar va manzarali-bargli (barglari har xil koʻrinishdagi) oʻsimliklarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda aloe, amarillis, begoniya, gulisumbul, kaktus, uy limoni, atirgul, uzambar gunafshasi, xitoy atirguli, finik palmasi, fuksiya va boshqalar koʻproq oʻstiriladi.
Uy oʻsimliklari kompostli, sof tuproq, chimli tuproq aralashmasi toʻldirilgan yogʻoch, plastmassa, shisha, sopol tuvak va boshqa moslamalarda deraza tokchasida yoki deraza yonida oʻstiriladi. Ularni sugʻorib turish, yoz oylarida mineral oʻgʻitlar eritmasi bilan (10 litr suvga superfosfat, amiakli selitra, kaliy oʻgʻiti 1, 2,5, 0,5 choy qoshiq nisbatida) oziqlantirish, barglarini yuvib turish zarur. Uy oʻsimliklari xonaning yuqori haroratiga (20—25°) chidamli. Ularning yaxshi oʻsishi uchun havo namligi yuqori boʻlishi kerak. Uy oʻsimliklarining subtropik (sambitgul va boshqalar) esa qishda harorat 10—12° da yaxshi usadi. Uy oʻsimliklarining baʼzi (masalan, anjir, limon, mandarin, garmdori) mevasi uchun ham oʻstiriladi. Yaponiyada qadimdan xonalarda qaragʻay, tilogʻoch, eman, olxoʻri, olcha kabi pakana daraxtlar oʻstiriladi. Ularning oʻsishini maxsus usullar bilan sekinlashtirish natijasida pakana oʻsimliklar hosil boʻlgan.

Uy oʻsimliklari urugʻidan yoki qalamchasidan, tuganaklari, piyozi, ildiz bachkasidan koʻpaytiriladi. Asosiy zararkunandalari: oqqanotlar, yomgʻir chuvalchangi, qizil kanacha; oranjereya tripsi, shira, oqqurt. Kasalliklari: kul, xloroz va boshqalar

 
Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Uy sharoiti
Turkum:Uy o‘simliklari
Uy hayvonlari

thumb|207x207px|It
Barcha uy hayvonlari yovvoyi ajdodlaridan kelib chiqqan, lekin tashqi koʻrinishi, xulq-odati, mahsuldorligi bilan yovvoyi hayvonlardan farq qiladi. Bu farqlar odam koʻrsatgan taʼsir natijasidir. Koʻpdan-koʻp turga mansub yovvoyi hayvonlarning har xil tip, sinf, turkum, oilaga kiradigan bir qismigina xonakilashtirilgan. Uy hayvonlariga: qoramol, qoʻy, echki, tuya, ot, it, mushuk, quyon, tovuq, oʻrdak, gʻoz, kaptar, asalari, ipak qurti va boshqalar kiradi. Akvarium va hovuzlarda koʻpaytiriladigan baʼzi baliqlar, koʻrkam qushlar (kanareyka, tovus) misol boʻladi. Katakda boqilayotgan maral „xoldor bugʻu“ tulki, oq tulki, suvsar, nutriya va boshqa yovvoyi hayvonlar ham xonakilashtirilmoqda.
thumb|157x157px|Ot
thumb|159x159px|Tovuq
Dastlabki hayvonlar qachon va qayerda xonakilashtirilgani haqida, asosan, arxeologik, paleontologik maʼlumotlarga qarab xulosa chiqariladi.

Koʻpchilik hayvon zotlari odam ehtiyojiga qarab qoʻlga oʻrgatilgan. Odam dastlab ongsiz, keyinchalik maqsadga muvofiq ravishda hayvonlar mahsuldorligini oshirib bordi. Masalan yovvoyi tovuq yiliga 15 tuxum qilgan, hozir 300—365 ta gacha tuxum qiladigan tovuq zotlari bor; yovvoyi qoramol bir necha yuz kg sut bergan, hozir bir sigirdan oʻrtacha 3500–4000 kg sut sogʻib olinmoqda. Duragaylash, tanlash va saralash, mollarni ilgʻor zootexnika talablariga muvofiq parvarishlash bilan qishloq xoʻjaligi va sanoat talablarini qanoatlantiradigan yangi zotlar yetishtirilmoqda.

 Yana qarang 
 Hayvonlar

Turkum:Uy hayvonlari
Uygarak

Uygarak — saklarning mozorqoʻrgʻoni (mil. av. 7—5-asrlar). Sirdaryoning qad. irmogʻi Inkardaryo boʻyida (Qozogʻiston) joylashgan. 1961—63, 1965-yillarda 80 ta mozorqoʻrgʻon (diametri 10–14 m, bal. 0,4–2 m)dan 70 tasi oʻrganilgan. Mozorqoʻrgʻonning bal. 20 m, uz. 2 km dan iborat. U.dagi qabrlarning asosiy qismiga jasadlar yakka koʻmilgan. 3 ta juft xrlda va bitta — jamoa (3 kishi) qilib dafn etilgan, qabr ochilgan. U.dan skiflarning hayvonlar tasviri uslubida jezdan ishlangan ot abzali, qurolaslahalar (jez paykonlar, jez va temir xanjarlar va boshqalar), toshdan yasalgan kichik qurbongoh, jez koʻzgu, bezak buyumlar, sopol idishlar topilgan.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Uychi

Uychi — Namangan viloyati Uychi tumanida joylashgan shaharcha, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Chortoq (5 km). 1984-yil 10-oktabrda tashkil etilgan. Aholisi 15,6 ming kishi (2004). Uychida tikuv-yiguruv fabrikasi, „Notoʻqima“ aksiyadorlik jamiyati, shuningdek, 80 dan ortiq tashkilot, muassasa, uyushma va jamgʻarmalar faoliyat koʻrsatadi. Shaharchada 5 umumiy taʼlim maktabi (4668 oʻquvchi), qishloq xoʻjaligi va maishiy xizmat kasb-hunar kollejlar (1511 talaba) faoliyat ko'rsatib kelmoqda. Tuman markaziy „Paxtakor“ stadioni, sport maktabi, tennis korti bor. Uychida tuman markaziy kasalxonasi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi, 2 poliklinika aholiga xizmat koʻrsatadi.

 

Turkum:Uychi tumani
Turkum:Namangan viloyati shahar tipidagi aholi punktlari
Uyshun

Uyshun, usun, uysun — qadimgi turkiy qabilalardan biri. 3 ta uruqqa (oʻchoqli yoki uchoqti, qoʻshtamgʻali va erganakli) boʻlingan. Mil. av. 3-asrga oid Xitoy ida tilga olingan. Bu vaqtda Uyshunlar Xitoyning shimoli-gʻarbida yashashgan. Umumiy soni 63 ming kishi boʻlib, chorvachilik (asosan, yilqichilik) bilan shugʻullangan. Oʻzaro nizolar natijasida Uyshunlarning katta qismi (4 ming uyli Uyshunlar) mil. av. 2-asr oʻrtalarida Yettisuv va Tyanshanga kelib oʻrnashishgan. Turk xoqoshshgiga birlashgan va u yemirilgach, Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston yerlaridagi ilk davlatlar tarkibiga qabila birligi sifatida kirgan. 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida Uyshunlar oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird, noʻgʻay, xalqlarining tarkibida boʻlgan.
Uygʻur yozuvi

thumb|296x296px
Uygʻur yozuvi — Sharqiy Turkistondagi turkiy tilli xalqlar foydalangan harftovush yozuvi, soʻgʻd yozuvi asosida paydo boʻlgan (soʻgʻd yozuvi, oʻz navbatida, qoz. ilmiy taxminlarga koʻra, oromiy yozuvi shakllaridan biriga borib taqaladi). Ilk yozma yodgorliklari 8-asrga tegishlidir. Uygʻur yozuvida harflar tik (vertikal) chiziq boʻylab yuqoridan pastga qarab yozilgan, yozuv ustunlari esa chapdan oʻngga tomon joylashtirilgan. Harfning soʻzdagi oʻrniga (boshi, oʻrtasi, oxiriga) qarab tegishli oʻrinlarda uning alohida shakllari qoʻllangan. Diniy asarlar odatda qatʼiy kitobiy yozuvda, rasmiy hujjatlar esa tez yozuvga asoslangan kursivda yozilgan.

Uygʻur yozuvi 9-13-asrlarda budda diniga sigʻinuvchi turkiy qabilalar oʻrtasida keng tarqalgan. Ushbu qabilalar islomni qabul qilganlaridan keyin bu yozuv asta-sekin arab yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan, lekin Uygʻur yozuvi budda ibodatxonalarida 18-asrda ham qoʻllangan. 18-asrda Uygʻur yozuvi moʻgʻullar tomonidan oʻzlashtirilgan va hozirda ham mavjud boʻlgan moʻgʻul yozuvi shakllangan. Uygʻur yozuvi asosida Manjurlar manjur yozuvini ha
Turkum:Yozuvlar
Turkum:Markaziy Osiyo tarixi
m yaratishgan.
Uygʻursoy

Uygʻursoy — Namangan viloyati Pop tumaniaagm shaharcha. 1947-yil 31 dekabrda tashkil qilingan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (13 km). Aholisi 1,4 ming kishiga yaqin (2003). Aholisi va xoʻjaliklari Uygʻursoy kanalidan suv oladi. Umumiy taʼlim maktabi, kasbhunar maktabi, mahalliy sanoat korxonasi, kutubxona, aloqa boʻlimi, madaniyat saroyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Turkum:Pop tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Ukkilar

Ukkilar — yapaloqqushlar urugʻi. Uzunligi 30—72 sm. Boshida "quloq" deb ataladigan patlari yaxshi rivojlangan, barmoqlari patli. 12 turi maʼlum. Avstraliya va Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda uchraydi. Oddiy ukkilar Afrika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda choʻl, dasht va togʻlardagi odam bormaydigan ovloq hududlarda yashaydi. Yerda, qoyatoshlar orasida uya quradi. Baʼzan daraxtlardagi yirik qushlar tashlab ketgan uyalarni egallaydi. 2—6 ta tuxum qoʻyadi. Har xil mayda qushlar, kemiruvchilar, quyon, oʻrdak, qurlar va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Moʻyi muborak Ukkosha masjidi

Ukkosha masjidi – Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr). Chorsuning janubi-sharqida, Chorsu mahallasi Samarqand Darvoza koʻchasida joylashgan. Ukkosha masjidi Toshkentning eng mashhur hamda suvi shifobaxsh hisoblangan qadimiy Ukkosha bulogʻi nomi bilan atalgan (Chorsu mehmonxonasi qurilishi munosabati bilan Chorsu jari yon bagʻrida joylashgan buloq berkitib tashlangan). Mezanali darvozaxona (19-asr oxiri – 20-asr boshi), hovli, gʻarbda gumbazli xonaqoh, unga tutash ayvon va peshayvondan iborat (peshayvon va hovlining sharqidagi darvozaxona 20-asr oxirlarida qayta qurilgan). Xonaqoh devorlari qalin, 4 ravoqli. Gʻarbidagi ravoqqa mehrob ishlangan, qolgan ravoqlariga eshik oʻrnatilgan. Linga qismi boʻrtiqli, tashqi ravoq lingasi egri chiziqli. Gumbazi ravoqlarga tayangan. Gumbaz osti ravoqbagʻallari oʻziga xos. Ayvon ustunlari 4,8 va 16 qirrali, ustun koʻzagidagi madohillar nafis ishlangan. Ukkosha masjidi Xoja Ahror tomonidan qurilgan deb taxmin qilinadi.

Masjid 1991-yil may oyidan beri faoliyat yuritib keladi. 1998-yil 22-oktyabrda 107-sonli guvohnoma bilan Toshkent shahar adliya boshqarmasi tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Hozirgi imom-xatibi Madaliyev Ilhomjon.

 Galereya 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Shivit

Shivit, ukrop — soyabongullilar oilasiga mansub bir yillik, baʼzan ikki yillik oʻtsimon oʻsimlik; sabzavot ekini. Osiyo va Afrikada 4 turi o'sadi. Bir yillik xushboʻy shivit turi Yevrosiyo, Amerika va Afrikada, Oʻrta Osiyoda keng Tarqalgan. Oʻzbekistonda shivit qadimiy ekin hisoblanadi. Ildizi oʻq ildiz, yer ustki qismi oʻrtacha shoxlangan, balandligi 18 — 36 sm, 6 —12 ta tik turuvchi sochma barglardan iborat. Guli soyabon, ikki jinsli. Urugi mayda, och va toʻq jigarrang. U. sovuqka chidamli, yerugsevar, dastlabki rivojlanish paytida namlikka ayniqsa talabchan. Barglari tarkibida S, V,, V2, RR, R vitaminlari, karotin, folat kislota, temir, kaliy, kaltsiy, fosfor tuzlari, efir moylari mavjud. Shivit kundalik oziq-ovqat isteʼmolida, bodring, pomidor va boshqa sabzavotlarni tuzlashda ishlatiladi, tibbiyotda turli dorilar tayyorlanadi, sanoatda shivit yogʻi olinadi. Urugʻi 7—20 kunda unib chiqadi, 30—40 kunda oʻriladi, 60—70 kunda toʻliq gullaydi. Oʻsuv davri qisqa boʻlganligi uchun shivitni bir necha marta ekib, hosil olish mumkin. Qishda issiqxonalarda, ochiq dalaga erta bahorda ekiladi. Ekish chuqurligi 2 —3 sm. Oʻzbekistonda shivitning Oʻzbekiston243 va Orom navlari ekiladi.

 Adabiyot 
 Hakimov S. A., Hakimov A. S, Toshmuhamedov A. A., Ukrop, sabzavot va poliz ekinlari urugchiligi, T., 2003.

 

Turkum:Ziradoshlar
Ulamo

Ulamo ( — olim soʻzining koʻpligi, bilimdon) — islom ilohiyotchilari va faqihlari, shuningdek, diniy muassasalarga, qozilik mahkamalariga, oʻquv yurtlariga mutasaddi boʻlgan barcha islom dini olimlari.

 

 

Turkum:Islom
Turkum:Diniy atamalar
Ulan-bator universiteti

thumb|Ulan-bator universiteti

Ulan-bator universiteti - Mongoliyadagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1942-yil asos solingan. 1951 —61 yillarda Universitet fakultetlari negizida pedagog, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi institutlari tashkil etilgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, iqtisodiyot, filologiya, ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 50 mingga yaqin asar saqlanadi. Universitetda 4 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
Galina Ulanova

Galina Sergeyevna Ulanova 1909.26.12 (1910.8.1), Peterburg 1998, Moskva — balet artisti. Xalq artisti (1951). Zamonaviy eng yirik balerinalardan. Leningrad xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1928). 1928 — 44 yillar Leningrad opera va balet teatri, 1944—60 yillar Katta teatr (Moskva)da balerina. Odetta —Odilliya ("Oqqush koʻli"), Jizel ("Jizel"), Julyetta ("Romeo va Julyetta"), Zolushka ("Zolushka"), Avrora ("Uyqudagi goʻzal"), Marina ("Boqchasaroy fontani") kabi partiyalarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Uning sanʼati raqsning barcha ifoda vositalarining noyob uygʻunligi bilan alohida ajralib turadi. 1960-yildan Katta teatrda baletmeysterrepetitor boʻlgan."Ulanova Galina Sergeyevna" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ularlar

Ularlar, tog kurkalari — qirgʻovullar oilasi urugʻi. Uzunligi 60 sm gacha. Oyoklari kuchli; narining oyogʻida kalta pixi bor. Yaxshi yuradi. Togʻ yon bagʻirlari yoki daralarda yuqoridan pastga keng qanotlarini yoyib (qoqmasdan) parvoz qiladi. 5 turi bor. Kavkaz U.i — Kavkaz togʻlarida; Kaspiy U.i — Zakavkazye va Kopetdogʻda; Himolay, yaʼni qora qorinli U. — Tyanshan va PomirOloyda, tibet U.i — Sharqiy Pomirda, oltoy U.i — Oltoy va Sayanda tarqalgan. Oʻrmon zonasining yuqori chegarasida uya quradi. Alp oʻtloqlarida oziqlanadi. Kishda qor kam tushgan togʻ yon bagʻirlariga koʻchib oʻtadi. 3 turi Rossiya va boshqa mamlakatlar Qizil kitobiga kiritilgan.

Turkum:Qushlar
Uleksit

Uleksit, boronatrokaltsit — suvli boratlarning kichik sinfiga mansub mineral. NaCaB5O98H2O. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi oq, ipakdek yoki shishasimon yaltiraydi. Shaffof, yorugʻlik oʻtkazish xususiyatiga ega. Qattikligi 1—2,5, zichligi 1,9—2 g/sm5. Moʻrt, issiq suvda eriydi. Xemogen — choʻkindi genezisga ega, gipergen mineral singari koʻllardagi choʻkindilarda uchraydi. Bor rudasi. Konlari Rossiya Federatsiyasi (Inder), AQSH (Nevada), Argentina, Chili va Xitoyda mavjud.

 

Turkum:Bezak toshlari