Sham

thumb| Shamdondagi anʼanaviy sham
thumb|Rojdestvo uchun shamlar.
Sham – yoruglik kuchi birligining nomi. Hozirgi nomi kandela. Bu yoritish moslamasi (dastlabki) yoki boshqa maqsadlar uchun, koʻpincha qattiq yonuvchan materialdan yasalgan silindr shaklida boʻlib, u eritilganda tayoq yordamida olovga keltiriladi (pilik boʻylab harakatlanadi). uning markazi boʻylab).

Yonuvchan material quyidagilar boʻlishi mumkin: choʻchqa yogʻi, stearin, mum, kerosin, spermatsetiya yoki tegishli xususiyatlarga ega boʻlgan boshqa moddalar (eruvchanlik, yonuvchanlik, qattiq). Hozirgi vaqtda kerosinning stearin va turli qoʻshimchalar (boʻyoqlar va boshqalar) bilan aralashmasi koʻpincha ishlatiladi. Pilik nitrat, ammoniy xlorid, borik kislotasi eritmalari bilan singdirilgan boʻlib, sham kamayishi bilan yaxshi yonadi va juda katta olov yaratmaydi. Ilgari bu maqsadlar uchun sham qisqichlari ishlatilgan boʻlib, ular vaqti-vaqti bilan chivinli uglerodni olib tashlash uchun ishlatilgan. Shamlarni oʻchirish uchun oʻchirgich ishlatilgan. Elektr yoritgichlar paydo boʻlgandan keyin, shamlar keng foydalanishdan chiqdi. Ular marosimdagi ahamiyatini saqlab qoldilar; Bundan tashqari, turli shakl va rangdagi dekorativ shamlar keng tarqalgan.

 Tarix 
thumb|Vysoki Decani monastirida shamni yoqish
thumb|cherkovdagi yonayotgan shamGegard
thumb
Shamlar 5000 yildan ortiq vaqt davomida yorugʻlik manbai va bayramlarni yoritish uchun ishlatilgan, ammo ularning kelib chiqishi haqida juda kam narsa maʼlum. Shamlardan qadimiy foydalanish- koʻpincha qamishning yadrosini eritilgan hayvon yogʻi bilan namlash orqali qamish yoritgichlar yoki mash’alalar yasagash qadimgi misrliklarga tegishli. Biroq, chiroqlarning haqiqiy shamga oʻxshash tayoqchasi yoʻq edi.

Miloddan avvalgi 3000-yillarda misrliklar tayoq shamlaridan foydalangan boʻlsalar, qadimgi rimliklar odatda bu vaqtgacha oʻralgan papirusni eritilgan yogʻ yoki asal mumiga bir necha marta botirib, tayoq shamini ishlab chiqarishgan. Tayyorlangan shamlar uylarini yoritishda, kechalari sayohatchilarga yordam berishda va diniy marosimlarda ishlatilgan.

Tarixchilar bundan ancha avvalroq oʻsimliklar va hasharotlardan tayyorlangan mumdan foydalangan holda sham yasalganligi haqida dalillar topdilar. Qadimgi xitoy shamlari urugʻlar bilan birlashtirilgan mahalliy hasharotlardan pilik va mum uchun guruch qogʻozi yordamida qogʻoz naychalarga quyilganligi aytiladi. Yaponiyada shamlar daraxt yongʻogʻidan olingan mumdan, Hindistonda esa dolchin daraxtining mevalaridan qaynatishdan shamlar ishlab chiqarilgan.

Ilk diniy marosimlarda shamlar muhim rol oʻynaganligi ham maʼlum. Hanukka, yahudiylarning shamlarni yoqishga qaratilgan chiroqlar bayrami, miloddan avvalgi 165 yilga borib taqaladi. Injilda shamlar haqida bir nechta koʻrsatmalar mavjud va imperator Konstantin 4-asrda Pasxa xizmati paytida shamlardan foydalanishni qoʻllab-quvvatagan.

Shamning prototipi yogʻ yoki yogʻ bilan toʻldirilgan piyola boʻlib, tayoq sifatida yogʻoch boʻlaklari (keyinchalik tolalar yoki matolar ishlatilgan). Bunday lampalar yoqimsiz hid chiqarib, juda koʻp tutun chiqargan. Birinchi zamonaviy sham korinishlari Oʻrta asrlarda paydo boʻlgan va yogʻ (koʻpincha) yoki mumdan tayyorlangan. Mumli shamlar uzoq vaqt mobaynida juda qimmat boʻlgan. Katta xonani yoritish uchun yuzlab shamlar kerak edi, shamlar tutun chiqarib, shiftlar va devorlarni qorayishiga sabab boldi.