Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Qovoqdoshlar

Qovoqdoshlar — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Bir yillik va koʻp yillik oʻrmalab yoki ilashib oʻsuvchi, bir yoki ikki uyli oʻsimliklar. Bitta turkumi daraxtsimon. Barglari oddiy, navbatlashib oʻrnashgan, baʼzan boʻlaklarga boʻlingan yoki oʻyilgan. Yonbargchalari boʻlmaydi. Gullari barg qoʻltigʻida bittadan yoki toʻp boʻlib joylashadi, ayrim jinsli, koʻpincha tutash tojbargli. Mevasi rezavor yoki qovoq(tashqi qavati qattiq, dagʻal, ichi etli sersuv, serurugʻ),100 ga yaqin turkumi, 800 ga yaqin turi koʻpincha tropik va subtropiklarda oʻsadi. Koʻp ning mevasi ovqatga ishlatiladi. Shu sababdan bir qancha (bodring, qovun, qovoq(o'simlik), tarrak, tarvuz va boshqalar) hamma qitʼalarda palakli ekin sifatida qadimdan ekiladi. Ayrim (abujahl tarvuzi, sirtan) dorivor, manzarali (eshakbodring,idish-qovoq,qozonyuvg'ich,itqovun, pechakqovun va boshqalar)ham bor.

 

 

Turkum:Qovoqdoshlar
Qovunchi madaniyati

Qovunchi madaniyati - mil. av 2-asr — milodiy 6-asrga oid arxeologik madaniyat. Oʻrganilgan joy dastlab qovunchitepa xarobasi boʻlgani uchun nomi shundan. Qovunchi madaniyati Toshkent vohasi, Sirdaryoning oʻrta oqimi va Fargʻonaning shim.-gʻarbiy qismida tarqalgan. arxeolog G.V.Grigoryev 1934—37 yillarda Qovunchi madaniyati majmualarida qazish ishlari olib borgan. Shoshtepani oʻrganish natijasida 1-marta madaniy qatlamlarning aniq stratigrafiyasi belgilandi. Bu esa Qovunchi madaniyatining aniq davrini (Qovunchi I miloddan avvalgi 2—1-asrlar: Qovunchi II 2 bosqichga boʻlinib, uning 1-bosqichi milodiy 1—4-asr

lar, 2-bosqichi 5—6-asrlar) belgilashga asos boʻlgan. Qovunchi madaniyati Toshkent vohasidagi qad. dehqonchilik bilan shugʻullangan tub aholi madaniyati (qarang Burganli madaniyati) asosida "xalqlarning buyuk koʻchishi" davrida Toshkent vohasiga kirib kelgan sarmatlar. hunlar va boshqa xalqlarning etnik madaniyati taʼsirida rivojlangan. Toshkent vohasi Qovunchi madaniyati shakllanishining asosiy markazi boʻlgan. Majmualarda meʼmorlik maktabining mahalliy anʼanalariga asoslangan, yuksak mudofaa inshootlariga ega boʻlgan shaharsozlik, sopol idishlar va haykalchalar shaklining oʻziga xos xususiyatlari tarkib topgan. Qovunchi madaniyati vohada shahar madaniyati paydo boʻlishi hamda irrigatsiya tizimining takomillashishi asosida dehqonchilikning yanada rivojlanish davrida tarqalgan. Qovunchi majmualari asosida Toshkent shahri madaniyati paydo boʻlgan va rivojlana boshlagan. Oʻsha davrdagi ark va uning atrofida 1 yoki 2 qishloqdan iborat aholi punktlari boʻlib, ularning ayrimlari mudofaa devorlari bilan oʻralgan. Shaharlar hunarmandchilikning va savdo-sotiqning asosiy tayanch punkti hisoblangan. Metallga ishlov berish (temirchilik, jez asboblar quy-ish) ancha rivojlangan. Kulolchilikda sopol idishlar yasash asosiy oʻrin egallagan, ularning turi, shakli koʻpaygan. Sopol idishlarning tagi tekis boʻlgan. Qovunchi I da koʻvacha, tovoq, qizgʻish yoki boʻgʻiq qoʻngʻir rang berilgan sopol idishlar, Qovunchi II da quloqli xurmachalar, bandlari hayvon shaklidagi turli idishlar va xurmachalar uchraydi. Qovunchi madaniyatiga xos idish qopqoqlari, koʻralar, diniy marosim buyumlari, 2 boshli qoʻchqor yoki shoxli hoʻkiz boshlari shaklida yasalgan oʻchoq poytagliklari topilgan, ulardan tutatqi solinadigan va qurbonlik qilinadigan idish sifatida ham foydalanilgan. Qovunchiliklar dehqonchilik va yaylov chorvachiligi bilan shugʻullanishgan. Ular dehqonchilik maʼbudalari, olov va ajdodlarga sigʻinishgan. Milodning dastlabki asrlarida Qovunchi madaniyati janubga tomon tarqalib, Sugʻd, Qashqadaryo hududidagi mahalliy madaniy majmualarga taʼsir eta boshlagan. 6-asrga kelib, Oʻrta Osiyoning markazidagi vohalar bilan iqtisodiy va savdo aloqalarining kuchayishi hamda umumsugʻd madaniyati taʼsirida Toshkent vohasida Qovunchi madaniyati oʻziga xos alomatlarini yoʻqotgan, sekin-asta butun Movarounnahrga xos yagona madaniyat vujudga kela boshlagan.

Abdulahad Muhammadjonov.

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Qovurgʻa

Qovurgʻa — umurtqa pogʻonasi bilan birikkan, yoysimon qayrilgan juft suyaklar. Sudralib yuruvchilar, qushlar, sut emizuvchilar va odamda toʻsh suyagi bilan birlashib, koʻkrak qafasini tashkil etadi. Q.larga muskullar birikkan boʻlib, u nafas olish va chiqarishda qoʻkrak qafasining kengayib-torayib turishiga imkon beradi.

Odamda XII juft Q. bor. Har qaysi Q. ikki qismdan, yaʼni orqa qismi suyak va oldingi qismi togʻaydan tuzilgan. Q.ning orqa qismi boylamlar yordamida koʻkrak umurtqalariga tutashadi. Suyak qismi uzun, kambar, yoysimon qayrilgan plastinkaga oʻxshash. —VII juft Q. (chin qovurgʻalar) togʻay qismi orqali bevosita toʻsh suyagiga birikadi. VIII—IX—X juft Q.ning (soxta Q.) oldingi qismlari bevosita toʻsh suyagiga yopishmasdan, oʻzidan yuqorida joylashgan VII qovurgʻaning togʻayiga tutashadi. Qolgan XI—XII juft q. togʻaylari hech qayerga birikmay, qorin muskullari orasida erkin joylashgan, shu sababli u juda harakatchandir; ularni yetim Q.lar deyiladi. Q.larning oldingi, orqa uchlari va bularning oraliq qismi, tanasi bor. Koʻpchilik Q. ichki yuzasining pastki chekkasiga yaqin joyida, Q. egatchasi boʻlib, unda qon tomirlar va nerv tolalari joylashadi. Q.larning shakli va uzunligi koʻkrak qafasining tuzilishiga va shakliga bogʻliq; ularning uzunligi 1-Q.dan 7-Q.gacha ortib borib, 8-Q.dan oxirgi 12-Q. gacha qisqarib kamayadi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Osteologiya
Turkum:Anatomiya
Qovurgʻa (bino)

Qovurgʻa (Qoburgʻa, Qobirgʻa) — binolarni mustahkam turishi uchun xizmat qiladigan boʻrtma meʼmoriy qism; gumbaz ichidagi koʻndalang tirgak devorlar; sinchli devorning yogʻoch qismi; oʻtovni tashkil etuvchi asosiy konstruktiv oʻmrovi.

 

Turkum:Arxitektura
Qovgʻa

Qovgʻa — ekliptikadagi 12 burjning biri. Arabcha dalv (suvchi) deb ataladi (qarang Zodiak). 

 

Turkum:Yil oylari
Turkum:Yulduz turkumlari
Qodir baxshi

Qodir baxshi (taxallusi; asl ismi Abdi Rahimov; 1937-yil 16-aprel – Dehqonobod tumani Chalka qishlogʻi – 1986-yil 29-avgust) – oʻzbek baxshisi.

 Hayoti 
Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1966). Baxshilik sirlarini dastlab bobosi Turdi baxshidan oʻrgangan. Soʻng Umir shoir Safar oʻgʻliga shogird tushgan. 18 yoshida mustaqil dostonchi boʻlib yetishgan Qodir baxshi 1960-yillarda Qashqadaryo va Surxondaryoda, Tojikiston va Turkmanistonda yashayotgan keksa baxshilar davrasida boʻlib, ular repertuarini, doston ijrochilik mahoratini, doʻmbira chertish sanʼatini egallagan. Uning repertuari boy va rang-barang. „Alpomish“, „Yodgor“, „Kuntugʻmish“, „Shirin bilan Shakar“, „Rustam“, „Murodxon“, „Yusuf bilan Ahmad“, „Yusuf va Zulayho“, „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Zaydinoy“, „Goʻroʻgʻli va Yunus pari“, „Shahidnoma“ singari 70 ga yaqin dostonlar, koʻplab terma va ertaklarni ijro etgan. Ammo u bilgan dostonlarning juda oz qismi va bir necha termalar yozib olingan.

Qodir baxshi faqat repertuarining boyligi bilan emas, balki yoqimli, shirador ovozi, ayniqsa, musiqa asboblarini yaxshi chala olish iqtidori bilan ajralib turgan. U doʻmbiradan tashqari, dutor, rubob, tor, gʻijjak, qoʻbizda mohirlik bilan kuylar ijro etib, doston yoxud terma aytavergan yo, aksincha, boshqa cholgʻu asboblaridagi kuylarni doʻmbirada ijro etgan. Qodir baxshi respublika baxshilar koʻrik-tanlovining 5 marta gʻolibi, Moskva (1971) va Parijda (1974) oʻtgan xalq ijodkorlari xalqaro kongresslarining laureati. Qodir baxshining „Oychinor“ (1984), „Jorxun maston“ (1989) dostonlari, „Norguloy“ dostonidan parcha va qator termalari chop etilgan. Uning nomida kinoteatr, maktab bor. Dehqonobodda uymuzeyi tashkil etilgan.

 

 
 

 

Turkum:Oʻzbekistonlik baxshilar
Qodiriylar

Qodiriylar — tasavvuf tariqati. 13-asr oxirida Iroqda tashkil topgan. Abdulqodir Geloniy (1077—1166) asos solgan deb hisoblanadi. Abdulqodir Geloniyning oʻzi sufiy boʻlmagan, lekin uning mashhurligidan tasavvufiy bilish yoʻlining gʻoya va tajribalarini ommaga singdirishda foydalanilgan. Q. shtohida guruhlardan tashkil topgan, qarashlari jihatdan sunniylikka mansub. Q. tasavvuriga koʻra, tariqat asoschisining tariqatga aʼzoligi davom etaveradi, u tariqat tarafdorlarini vositachi orqali boshqaradi. Q.da hamma aʼzolar uchun majburiy boʻlgan tasavvuf yoʻli yoʻq. Tariqatni boshqarish anʼana boʻyicha nasldan naslga oʻtadi. Q.ning ijtimoiy tarkibi har xil boʻlgan. Ular jamoa boʻlib (samo, xadra, layliyo), ovoz chiqarmasdan alohida holda (zikri xafiy) hamda baland ovozda (zikri jahriy) umumiy zikr tushishgan. Tariqat aʼzolari boshlariga kigiz telpakcha kiyib yurgan. Telpakchada Q.ning timsoli — uch qator gulbargli yashil gul bor. Abdulqodir Geloniy sharafiga har yili boʻladigan tantanalar — ularning asosiy bayramidir. Abdulqodir qabri ustiga madrasa, rabot, masjid qurilgan boʻlib, Bagʻdodning asosiy qadamjolaridan biri hisoblanadi. Hozirgi vaqtda Sharqiy va Shimoliy Afrikada, Sudan, Iroq va Pokistonda Q.ning mavqei kuchli (Iroq va Pokistondagi Q. guruhi Bagʻdoddagi maskanni tariqatning markazi deb eʼtirof etadi).

 

Turkum:Tasavvuf
Qodiriya GES

thumb|250px|Qodiriya GES
Qodiriya GES — Toshkent viloyati Qibray tumani QibrayGES qishlogʻida joylashgan. Chirchiq-Boʻzsuv suv-energetika traktish qurilgan dastlabki elektr st-yalardan biri, unitar korxona. Derivatsiya tipida. 1933-yil 1 mayda ishga tushirilgan. GES ning umumiy quvvati 13,2 MVt. St-yada har birining quvvati 3,3 MVt dan iborat boʻlgan 4 ta tik gidroagregat oʻrnatilgan. GES gidrouzeli tarkibiga uzunligi 19 m, balandligi 6 m, umumiy hajmi sekundiga 100 m³ suv oʻtkazishga moʻljallangan bosh toʻgʻon, uz. 5049 m, sekundiga 65 m5 suv oʻtkazishga moʻljallangan derivatsiya kanali hamda bosim st-ya inshooti kiradi. Oʻzbekistonda birinchi ishga tushirilgan 35 kV kuchlanishli elektr uzatish tarmogʻi 1933-yilda st-yadan Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozlik zavodiga tortilgan. 2003 yilda 105,3 mln. kVt soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.

Turkum:Toshkent viloyati

Turkum:Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Turkum:Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
Turkum:Oʻzbekgidroenergo
Ayub Qodirov

Ayub Qodirov (1918.10.5, Buxoro — 1981, Toshkent) — sozanda (nay), Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956). Oʻzbek davlat filarmoniyasida xalq cholgʻu orkestri (1936-38, 1950-56, 196874), Tamaraxonim ansambli (1938—46) d; sozanda, "Shodlik" ansamblida musiqa rahbari (1956-57, 1966-68), Toshkent musiqa bilim yurtida pedagog (1978-yildan). Ijro uslubi mukammal texnikasi, asar mazmunini chuqur his qilishi, nay ifoda vositalaridan keng foydalanishi, ijro erkinligi bilan ajralib turadi. Repertuaridan "Fargʻonacha", "Subhidam", "Choʻli iroq", "Chaman yalla", "Segoh", "Qaytarma", "Tong oromi", "Chorgoh" kabi xalq va mumtoz kuylar oʻrin olgan. Osiyo va Yevropa mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Olimboyeva K. va boshqa, Oʻzbekiston xalqsozandalari, 2-kitob, T., 1974.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Vohid Qodirov

Vohid Qodirov (1925.10.1 - Toshkent — 1992.5.8) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1980). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1948). 1948—92 yillar Yosh tomoshabinlar teatrida ishlagan. "Poʻlat qanday toblandi" (A.Ostrovskiy) spektaklidagi Klimka uning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Keyinchalik Mister Tomas (V.Lyubimov, "Oppogʻim"), Chiranchoq quyoncha (S.Mixalkov, "Chiranchoq quyoncha"), Jurjon hokimi (H.Olimjon, "Oygul bilan Baxtiyor"), Mansur (I.Ahmedov, O.Tolipov, "Kim aybdor"), Qovoqvoy, Konfetvoy (P. Moʻmin, "Qovoqvoy va Chanoqvoy", "Suqatoy Konfetvoy"), Sariboy (Gʻ.Gʻulom, "Shum bola"), Ikrom (Alp jamol, "Mehribonlar") kabi turli xarakterdagi rollari bilan tanildi. Q. dramatik, komik, satirik va ertak janrlaridagi rollar ustasi sifatida hamda oʻziga xos uslubi bilan tanilgan.

Rej. sifatida "Tayyorga ayyor" (E. Rahimov), "Suqatoy Konfetvoy" (P.Moʻmin), "Mehribonlar" (Alp Jamol) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Q. kinoda ham bir qancha rollar: Pardozchi ("Maftuningman"), Sariboy ("Shum bola"), Amaldor ("Osiyo ustida boʻron"), Militsioner ("Chi-nor ostidagi duel"), Xon ("Akmal va ajdaho") va boshqa ijro etgan. "Otalar soʻzi - aqlning koʻzi", "Televizion miniatyuralar teatri", "Ekran xandasi", "Shunchaki sarguzasht" kabi televizion koʻrsatuvlarning faol ishtirokchisi boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Davlatoxun Qodirov

Davlatoxun Qodirov (1888, Andijon — 1953, Toshkent) — sozanda (dutor), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Hamza rahbarligidagi Oʻlka sayyor siyosiy truppasi (1918—1920), M.Qoriyoqubov rahbarligidagi Oʻzbek davlat sayyor konsert etnografik truppasi (1926), Oʻzbekiston radioqumitasi xalq cholgʻu asboblari orkestri (1929—1953)da sozanda. Qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasi (1923, Moskva), Oʻzbek sanʼati va adabiyoti dekadalari (1937, 1951, Moskva)da qatnashgan. Repertuaridan Toshkent-Fargʻona vohalari hamda mashhur oʻzbek, tojik va uygʻur xalq musiqa namunalari asosiy oʻrin tutgan. Qodirov, ayniqsa, "Rohat", "Oʻyin Bayoti", "Oʻyin Dugohi", "Bahor", "Saraxbori Oromijon", "Dilxiroj", "Chertmak", "Tanavor", "Fargʻonacha" kabi kuylarni mahorat bilan ijro etgan. Uygʻur maqom cholgʻu yoʻllarining koʻpini yoddan bilgan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Muhsin Qodirov

Muhsin Xalilovich Qodirov (1932.10.3, Shahrisabz) — teatrshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). Sanʼatshunoslik doktori (1976), professor (1980). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). Qashqadaryo viloyat madaniyat boshqarmasida katta mutaxassis (1955—57). Toshkentdagi Sanʼatshunoslik institutida ilmiy xodim (1957—58), katta ilmiy xolim (1961—64, 1966—76), ilmiy ktib (1964—66), 1976-yildan boʻlim mudiri. 1962-yildan Sanʼat institutida dars beradi (1996—98 yillar institut rektori). Ilmiy faoliyati oʻzbek xalqi tomosha sanʼatlari (anʼanaviy teatr, raqs, sirk, maydon tomoshalari va bayramlar)ni oʻrganishga bagʻishlangan. Q.ning "Oʻzbek xalq ogʻzaki dramasi" (1963), "Masxara-boz va qiziqchilar sanʼati" (1971), "Xalq qoʻgʻirchoq teatri" (1972), "Oʻzbek teatri anʼanalari" (1976), "Oʻzbek xalq tomosha sanʼati" (1981), "Navoiy va sahna sanʼati" (2000) kabi kitoblari alohida qimmatga ega. Q. "Tanbur nolasi" (Fargʻona teatrida qoʻyilgan), "Sehrli uzuk" (Rus yosh tomoshabinlar teatrida, Kattaqoʻrgʻon, Qashqadaryo, Surxondaryo teatrlarida qoʻyilgan), "Kenja qiz", "Sirli nay" (Respublika qoʻgʻirchoq teatrida), "Baxt qushi" (Muqimiy teatrida sahnalashtirilgan), "Susanbil" (Xorazm qoʻgʻirchoq teatrida qoʻyilgan), "Samar va qand qissasi" (Samarqand viloyat qoʻgʻirchoq teatrida sahnalashtirilgan) kabi pyesalar yozgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

 
 Yusufjon qiziq, T., 1991; Temur va temuriylar davrida tomosha sanʼatlari, T., 1996; Oʻzbek teatri tarixi, T., 2005.

 Adabiyot 
 Ilmga baxshida umr, T., 2002; Kumusheva N., Muhsin Qodirovning ilmiy tad-qiqrtchilik faoliyati, T., 2002.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Nabijon Qodirov

Nabijon Oʻlmasovich Qodirov (1957.26.2, Rishton tumani) – Rishton kulolchilik maktabining yirik vakili; Oʻzbekiston xalq ustasi (2001). 1969-yildan usta kulol Yoʻldoshali Ergashevga shogird tushib hunar oʻrgangan. 1978-yildan mustaqil usta, tumandagi kulolchilik zavodida usta-rassom. Qodirov. mahalliy kulolchilik anʼanalarida buyumlar yaratadi, Rishton kulolchilik maktabida kichik shaklli haykaltaroshlik asarlari (loydan kichik mavzuli etyudlar, oʻyinchoqlar, mujassamotlar) yaratishni boshlab berdi hamda ularni anʼanaviy (lagan, bodiya) buyumlar bilan uygʻunlashtirishga erishdi: „Hor-diq“, „Novvoy“, „Dehqon“, „Choyxona“, „Chorgul“, „Bodomgul“, „Hashtgul“, „Askiya“ kabi koʻplab kulollik mujassamotlari va boshqa Qodirov. haqida „Rishton moʻʼjizasi“ nomli hujjatli film yaratilgan (1999). Qodirov . oilaviy kulollar sulolasiga asos soldi: ukalari (Nodir, Shavkat, Ahror, Abror), singillari (Zamira, Ziyoda), oʻgʻillari (Asror, Sayyod) va boshqa shogirdlari bilan birga mehnat qilib, Rishton kulolchilik maktabini yangi anʼanalar bilan boyitmoqda."Qodirov Nabijon Oʻlmasovich" OʻzME. Q-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1957-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston xalq ustalari
Turkum:Rishton tumani kishilari
Turkum:Rishton tumanida tugʻilganlar
Tavakkal Qodirov

Tavakkal Qodirov (1926.24.4, Quva tumani — 1996.13.4, Fargʻona) — xonanda (lirik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Fargʻona musiqa bilim yurti (1961) va Fargʻona pedagogika instituti (1990) ni tugatgan. Dastlab quvalik Tursunboy Karimovdan doira va gʻijjak (skripka) chalishni, "Dugoh", "Segoh" kabi mumtoz cholgʻu kuylarini, Gʻ. va Ye.Hoshimovlardan ashula yoʻllari, ("Yolgʻiz", T.Jalilov; "Oʻltirgʻusi", J.Sultonov va boshqalar)ni oʻrgangan. Keyinchalik K.Otaniyozov, J.Sultonovdan oʻzbek mumtoz va zamonaviy bastakorlar ashulalarini oʻzlashtirgan. Quva tumani madaniyat uyida badiiy rahbar (195159), Fargʻona teatri (1959-78), Fargʻona viloyatlararo filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1978— 91), direktor (1978 — 83), Fargʻona universitetida professor (1991-yildan). Betakror, shirali, jarangdor va tiniq, nihoyatda keng va yuqori diapazonli ovoz sohibi. 1955-yildan J. Oxunov bilan hamnafaslik qilgan. repertuaridan Fargʻona-Toshkent musiqa uslubi namunalari ("Qoʻqon Ushshogʻi", "Toshkent Irogʻi", "Tanavor", "Nasrulloyi" va boshqalar), Xorazm yoʻllari ("Suvora", "Feruz", "Segoh"), zamonaviy bastakorlar ("Toʻy muborak", Faxr. Sodiqov; "Bizni tashlab", "Fargʻona tong otguncha", M.Murtazoyev; "Dogʻman", K.Otaniyozov; "Oʻlmasin", J.Sultonov va boshqalar) hamda mumtoz va zamonaviy shoirlar gʻazallariga oʻzi yaratgan ("Oʻxshaydiku", Hamza sheʼri; "Shunchamidi", O.Hakimov; "Jamollaringdan", Naqshiy; "Kecha oydin", Mirtemir; "Oʻynasin", Habibiy va boshqalar) ashula va yallalar keng oʻrin olgan. Ijro uslubi baland avjlarni keng ishlatilishi, ravonlik, keng nafas, har bir soʻzini donadona qilib aytishi bilan ajralib turadi. Ijodiga bagʻishlangan 2 telefilm (1963, 1992) va videofilm (1991) suratga olingan. Ijrolari bir necha gramplastinka va Oʻzteleradiokompaniyasi fonotekasiga yozilgan. N. Hamroqulov, N.Haydarov, S.Mannopov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist A.Karimov va boshqalarga ustozlik qilgan. Fargʻonada sanʼat kolleji hamda koʻchalardan biriga Q. nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Unvon va mukofotlari 
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

 Adabiyot 
 Mannopov S, Tavakkal Qodirov, Fargʻona, 1994.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Erkin Qodirov

Erkin Qodirov (1932.28.12, Toshkent) — sitolog, gistolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), biologiya fanlari doktori (1982), professor 0984), Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1961), Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot instituti ordinatori (1961—62), as-piranti (1963—66), katta ilmiy xodim (1968), Toshkent universiteti biologiya-tuproqshunoslik fakultetida katta oʻqituvchi (1968-79), dotsent (1979), kafedra mudiri (1983-yildan). Ilmiy ishlari koʻlboryuton zahari turli dozalarining kalamushlar ichki sekretsiya bezlari: gipofiz, qalqonsimon bez va buyrak usti bezlari hujayralari morfologik tuzilishi va vazifalariga taʼsirida roʻy beradigan morfofunksional oʻzgarishlarni oʻrganishga, shuningdek, ilon chaqqanida davolash maqsadida yuboriladigan "Antigyurza" zardobini zaharsizlantirish dinamikasini morfofunksional usullar yordamida yoritishga bagʻishlangan.

 
 Zlokachestvennny zob, T., 1967; Umumiy gistologiyadan amaliy mashgʻulotlar uchun qoʻllanma. T., 1983; Gistologiya Darslik, 1994; Odam anatomiyasi Darslik, T., 2003.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Gʻafur Qodirov

thumb
Gʻafur Qodirov (1917.1.2 - Toshkent — 1985.12.11) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1945). Toshkent musiqa bilim yurti (1945-59), Toshkent konservatoriyasida pedagog (1959-yildan), dotsent (1969), Oʻzbekiston Bastakorlari uyushmasi masʼul kotibi (1965 — 71). Simfonik orkestr uchun 2 "Raqs syuitasi", "Balet syuitasi", "Yoshlik uvertyurasi", "Soʻzana" poemasi va boshqa, oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun 4 syuita, "Yoshlar valsi", "Qizlar raqsi" va boshqa yozgan. Q. bolalar musiqasi sohasida samarali ijod qilib "Maktabjonoftobjon", "Biz yosh oʻquvchilar", "Oq oltin" va boshqa vokal-simfonik asarlar, fortepiano, violonchel, klarnet va boshqa sozlar uchun turli pyesalar yozgan. Ayniqsa, dilkash ohanglarga boy xor, estrada va bolalar qoʻshiqlari ommalashgan: "Oʻzbekistonim", "Yoshlar marshi", "Mirzachoʻl yor-yori", "Bahor", "Koyinmang, onajon", "Archa qoʻshigʻi" va boshqa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:12-noyabrda vafot etganlar
Turkum:O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Mahbuba Qodirova

Mahbuba Shamsiyevna Qodirova (1919.25.5, Toshkent) — adabiyotshunos va matnshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), filologiya fanlari doktori (1975). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1936). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va Adabiyot institutida stenografistka (1934—36), katta ilmiy xodim (1956—61), Alisher navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida katta (1967—91), yetakchi ilmiy xodim (1992-yildan). Mumtoz oʻzbek shoiralari — Zebunniso, Uvaysiy, Nodira, Dilshod Barno, Muslihabegim Miskin, Saodat Mushtariy, Anbar Otin kabi ijodkorlarning hayoti va ijodiy merosini keng koʻlamda oʻrganib, ilmiy risolalar, monografiyalar yozgan va ularning sheʼriy toʻplamlarini nashr qildirgan. "19-asr oʻzbek shoiralari ijodida inson va xalq taqdiri" asarida (1977) shu davr adabiyoti va, xususan, shoiralari haqida qimmatli maʼlumotlar berilgan.

 
 Nodira hayoti va ijodi, T., 1965; nadira, T.. 1967, 1990; Dilshod, T., 1971; Zebunniso, T., 1982; Shoira Anbar, T„ 1991: Shoira Muazzamxon, T., 1992; Sheʼriyat va muhabbat malikasi, T., 1998.

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:25-mayda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Toʻlqinoy Qodirova

Toʻlqinoy Foziljonovna Qodirova (1935.27.7, Toshkent) — meʼmor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan arxitektor (1976), professor (1996). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1959). Sanʼatshunoslik institutida kichik, katta ilmiy xodim (1959—80), Oʻzbekiston meʼmorlar uyushmasi raisi (1980— 92). 1993-98 yillar "Kamalak—TV" Amerika—Oʻzbekiston qoʻshma korxonasi bosh direktor oʻrinbosari, 1996-yildan Toshkent arxitektura va qurilish instituti meʼmoriy muhitlar dizayni kafedrasi professor; 2005-yildan meʼmorlik tarixi va nazariyasi kafedrasi mudiri. q. faoliyati shaharsozlik, meʼmorlik tarixi va nazariyasi, zamonaviy meʼmorlikda xalq anʼanalaridan unumli foydalanish masalalariga bagʻishlangan. Q. shuningdek, bir qancha turar joy, meʼmoriy binolar va shaharsozlik majmualari loyihalari muallifi, Toshkent, Namangan, Qoʻqon, Buxoro kabi shaharlar markazlari uchun oʻtkazilgan tanlovlar gʻolibi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1988). Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi deputati (1984—85, 1985-90, 1990-95).

 
 Arxitektor i vremya, T., 1982; Oʻzbekistonning istiqlol yillari meʼmorligi, T., 2004.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmorlar
Qodisiya jangi

Qodisiya jangi  – Saʼd ibn Abu Vaqqos qoʻmondonligi ostidagi arab qoʻshini (30 ming) bilan Xuroson hokimi Rustam Farruxzod qoʻmondonligidagi sosoniylar qoʻshini (200 ming askar, 33 fillar) oʻrtasida Xira(Iroq)dagi Qodisiya qishlogi yaqinida boʻlgan jang (636 yil, sentabr; boshqa maʼlumotlarga koʻra, dek. yoki may oyining oxiri, iyunning boshi).

Qodisiya jangi 3 kecha-kunduz davom etgan va islom lashkarining gʻalabasi bilan tugagan. Arablarga Suriyadan 1 ming kishilik qoʻshin yetib kelgan. Bu qoʻshinni xalifa Umar ibn Xattob Damashq shahrini egallagach yuborgan. Jangning 3-kuni har galgidek bahodirlarning yakkamayakka olishuvi bilan boshlangan, soʻngra qoʻshinlar toʻqnash kelgan. Jang tunda ham davom etgan. 4-kuni tongda gʻarbdan shamol esib fors qoʻshini ustiga changtoʻzon yogʻilgan. Arab harbiy qismlaridan biri Rustam qarorgohiga bostirib kirib uni oʻldiradi. Sarkardaning oʻlimi Eron qoʻshinini sarosimaga tushirgan va uni magʻlubiyatga uchrashiga sabab boʻlgan.

Musulmonlar qoʻliga Eronning davlat bayrogʻi tushgan. Bu bayroq qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan boʻlib, uni 1 mln. 200 ming dirhamga baholashgan. Qodisiya jangida 2 500 arab jangchisi va 80 ming fors askari halok boʻlgan. Saʼd ibn Abu Vaqqos jangdan soʻng 2 oy davomida Qodisiyada qolib xalifadan keyingi harakat rejalari haqida tegishli farmon kutgan.

 

 

Turkum:Janglar
Turkum:Islom tarixi
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Iroq tarixi
Turkum:636
Turkum:Roshidun xalifaligi ishtirokidagi janglar
Qoziaskar

Qoziaskar, qozi oʻrdu — musulmon sharqi mamlakatlarida harbiy xizmatdagilarning boshlig'i. Xiva xonligida lashkar va qoʻshindagi qonun-qoidalar ustidan nazorat qilib, sharʼiy masalalarni hal qilgan. Baʼzi hollarda iltimosiga muvofiq harbiy boʻlmagan kishilarning ishlarini ham koʻrish uchun qabul qilgan. Xon safarga chiqqanida qoziaskar unga hamroh boʻlib, oʻz vazifasiga tegishli ishlar boʻyicha xonga shaxsan oʻzi maʼlumot bergan. Qoziaskar rasmiy qabul marosimlarida xonning oʻng tomonida qozikalondan keyin, ikkinchi oʻrinda oʻtirgan;

2) Usmonli turk imperiyasida XIV asr oʻrtalaridan harbiy-sud tabaqasi boshligʻi, sulton devoni aʼzosi. Qoziaskar harbiy ishlar, XV asrda shayxulislom mansabi joriy etilguncha esa diniy ishlar yuzasidan ham devonga tushgan shikoyat arizalarini koʻrib oʻzining yakuniy qarorini chiqargan. 1481-yildan ikki ta qoziaskar boʻlgan:

 Rumeli qoziaskari (saltanatning Yevropa qismi uchun);
 Anadolu qoziaskari (saltanatning Osiyo va keyinchalik Afrika qismi uchun)

Rumeli qoziaskar rutbasi balandroq boʻlgan. Qoziaskarlarga shartli yer mulki (arpalik) va xazinadan maosh toʻlangan. Sulton Mahmud II ning harbiy islohotlari natijasida (XIX asrning 20–30-yillari) qoziaskarlar real hokimiyatdan mahrum boʻlishgan, lekin 1922-yil sultonlik barham topguniga qadar oliy diniy martaba sifatida nomigagina mavjud boʻlgan.
Qozon (buyum)

Qozon — 1) choʻyan, mis, alyuminiy va boshqa metallardan quyib tayyorlanadigan roʻzgor buyumi; taom pishirish, suv qaynatish va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Uning qopqogi (tuvogʻi) metall yoki yogʻochdan yasaladi. Arxeologik tekshirishlar qadimda Oʻzbekistonda sopol, tosh (marmar), bronza Q.lar boʻlganligini koʻrsatadi. Mas, Katta Faryuna kanali qazilganda miloddan avvalgi 1-ming yillikning oxiriga mansub bronza Q. chiqqan: Namangan viloyati oʻlkashunoslik muzeyida Axsikatdan topilgan, milodning 6—7-asrlariga oid sopol q. saqlanmoqda.

Q.ning shakli va oʻlchamiga qarab, doshqozon, osh Q, kir Q. kabi bor. Kichikrogʻi dekcha deb ataladi; 2) yoqilgʻi (koʻmir, gaz va boshqalar) yoqib suv bugʻi yoki issiq suv olinadigan qurilma. Issiqlik elektr st-yalarning bugʻ turbinasini bugʻ bilan taʼminlash, bino va inshootlarni isitish, shamollatish, issiq suv bilan taʼminlash tizimlarida foydalaniladi. Turar joy va jamoat binolarini isitishda choʻyandan ishlangan, qattiq yoqilgʻi yoqiladigan seksiyali suv isitish Qlaridan foydalaniladi. Bularda suv 115° dan yuqori temperaturagacha qiziydi. Ularning issiqlik ajratish quvvati 1,5 G kal/ soat (1 G kal/soat = 1,163 MVt), bosimi esa 0,4 MN/m2(4 kgk/sm2) gacha. Bunday Q.larning oʻchoq apparatlarini oʻzgartirib, qattiq yoqilgidan gazsimon yoqilgʻi yoqishga oʻtkazish mumkin (qarang Bugʻ qozoni, Bugʻ turbinali elektr stansiyasi).
Qozon sobori

Qozon sobori – Sankt-Peterburgdagi meʼmoriy yodgorlik (1801 — 1811); klassitsizm uslubida qurilgan (meʼmori A.N.Voronixin). Yarim aylana shaklidagi bino Neva prospek-tiga qaragan. Markazida 6 ustunli pesh-toq, ulkan gumbazli, 2 yon tomonlari hajmdor ustunlar qatori bilan oʻralgan bino salobatli maydon hosil qilgan. Sobor Neva prospektidagi ansambllar tarkibiga kiradi. Bosh tarzi oldidagi kichik maydon choʻyan panjara bilan oʻralgan. Interyeri ulugʻvor ustunli zal — saroy yechimiga ega; bosh nefning uz. 69 m, umumiy balandligi 62 m. Haykaltaroshlik bezaklari I.P.Martos, I.P.Prokofyev, F.F.Shchedrin va boshqa tomonidan bajarilgan; devoriy rasmlar va ikonalarni yaratishda V.L.Borovikovskiy, A.Ye.Yegorov va boshqa qatnashgan. Binoga 1812-yil Vatan urushida qoʻlga kiritilgan harbiy oʻljalar (Yevropaning 17 shahar va 8 qalʼ-asi kalitlari, 105 ta bayroq va boshqalar) joylashtirilgan. 1813-yilda soborga M.I. Kutuzov dafn etilgan. 1837-yil sobor oldiga M.I. Kutuzov va M.B. Barklay de Tolli haykallari oʻrna-tilgan (bronza, granit; haykaltarosh B.I.Orlovskiy, meʼmor V.P.Stasov).
 

 

Turkum:Rossiya meʼmoriy yodgorliklari
Qozon universiteti

Qozon universiteti - Rossiyadagi eng qadimiy universitetlardan biri. 1804-yili Qozon shahrida tashkil etilgan. Matematika, fizika, geologiya, kimyo, biologiya, tarix, geografiya, huquq, filologiya, ekologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tarkibida bir qancha ilmiy tadqiqot institutlari va boshqa ilmiy muassasalar, muzeylar, nashriyot, ilmiy kutubxona (5 millionga yaqin asar) bor. Universitetda 11 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi, 1000 dan ortiq oʻqituvchi va ilmiy xodim ishlaydi.
thumb|QU 1917-1928-yillarda

Turkum:Qozon
Turkum:Rossiyadagi universitetlar
Qozon xonligi

Qozon xonligi  — Oltin Oʻrda inqirozidan soʻng Oʻrta Volga boʻyi — Volga(Idel)-Kama Bulgʻoriyasi hududida tashkil topgan davlat (1438—1552).

Qozon xonlari sulolasiga Ulugʻ Muhammad (1438—45) asos solgan. Markazi — Qozon shahri Qishloq xoʻjaligi aholisi Qozon tatarlari (Volga bulgʻorlarining avlodlari), mari, chuvash, udmurd, mordva va boshqirdlardan iborat boʻlgan. Ular, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullangan.

Shaharlarida hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi Rus davlati, Sibir, Kavkaz va Sharq davlatlari bilan savdo aloqalari olib borgan. Hokimiyatni yirik zodagonlar kengashi(devon) maslahati bilan xon boshqargan. Shirin, bahrin, argʻin, qipchoq urugʻ vakillari — qarachlar, zodagonlarning oliy tabaqasini tashkil etgan. Bulardan keyingi oʻrinda sultonlar va amirlar, mirzalar, ulanlar va askarlar turgan. Musulmon ruhoniylar katta hurmatga sazovor boʻlganlar. Aholining asosiy qismini qora xalq" tashkil etgan.

Qishloq xoʻjaligi maʼmuriy jihatdan dorugʻlar (okrug) va uluslarga boʻlingan. Armiyani xonga qarashli gvardiya, alohida zodagon qoʻshinlar va soliq toʻlovchi xalq orasidan chiqqan koʻngillilar tashkil etgan.

Qozon xonligi Rus yeriga tez-tez talonchilik hujumlari uyushtirib turgan, Rus qoʻshinlari esa 1467—69 yillarda Qozon, Vyatka shaharlariga yurish qilgan. 1487-yilgi yurish natijasida Alixon taxtdan agʻdarilib, uning oʻrnini akasi muhammad Ali (Ivan III ning gumashtasi) egallagan. Shu vaqtdan boshlab 1521-yilgacha Qozon xonligi Rossiyaga qaram (vassal) davlat boʻlib qolgan. 1552-yil rus qoʻshinlari Qozonni bosib olgach, Qozon xonligi tugatilgan va Oʻrta Volga boʻyining hammasi Rossiya tarkibiga kiritilgan.

 Yana qarang 

 Volga-Kama Bulgʻoriyasi
 Bulgʻor
 

Turkum:Turkiy davlatlar
Qozonketkan

Boʻzatov PFY — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Boʻzatov tumani markazida joylashgan posyolka (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qushtungil (60 km). Q. dan Nukustacha 100 km. Aholisi 4,2 ming kishi (2005). Gʻisht zavodi, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, MTP, xususiy korxonalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, bolalar musiqa maktabi, madaniyat saroyi, tuman markaziy kutubxonasi, tuman markaziy kasalxonasi, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar mavjud. Q.dan Nukus shahriga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.
 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Boʻzatov tumani
Qozonliq

Qozonliq — Bolgariyaning markaziy qismidagi shahar, Stara-Planina togʻlarining jan. etagida, Qozon-liq soyligida joylashgan. Aholisi 54 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Musiqa asboblari ishlab chiqariladi. Frakiylarning antik yozuvli gumbazsimon sagʻanasi (miloddan avvalgi 4-3-asrlar) saqlangan. Shahar atrofida dunyoga mashhur qozonliq atirguli, la-vanda plantatsiyalari barpo qilingan. Q.da efir moyli oʻsimliklarning tajriba st-yasi bor.

 

Turkum:Bolgariya shaharlari
Qozoq milliy universiteti

Qozoq milliy universiteti, Forobiy nomidagi qozoq milliy universiteti — Qozogʻistondagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1934-yil tashkil etilgan (1993-yilgacha Qozoq davlat universiteti). Olmaota shahrida joylashgan. 1991-yil Forobiy nomi berilgan. Universitetda 14 fakultet (biologiya, fizika, mexanika-matematika, kimyo, jurnalistika, filologiya, tarix, falsafa va siyosatshunoslik, iqtisodiyot va biznes, huquq, sharqshunoslik, xalqaro munosabatlar, geografiya, tayyorlov), 104 kafedra, 7 ilmiy tadqiqotlar instituti, aspirantura, talabalar saroyi, sport inshooti, nashriyot, teleradiostudiya bor (2005). 70 ixtisoslik boʻyicha doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilinadigan 30 ga yaqin ilmiy kengash faoliyat yuritadi. Universitetda 12 mingga yaqin talabi taʼlim oladi, mingdan ortiq oʻqituvchi va ilmiy xodim, jumladan, 300 ga yaqin fan doktori va professor, 800 dan ziyod fan nomzodi va dotsent ishlaydi. Gaz. nashr etadi.

 

 

Turkum:Qozogʻistondagi universitetlar‎
Qozogʻiston past togʻlari

Qozogʻiston past togʻlari, Sariorqa, Markaziy Qozogʻiston past togʻlari — Qozogʻistonning markaziy va sharqiy qismlarida joylashgan hamda past togʻlar va tizmalari boʻlgan tekislik-qirli hudud. Shimolida Gʻarbiy Sibir, shim,-sharqda Oltoy togʻlari, Zaysan botigʻi. sharqda Tarbagʻatoy, janubiy va janubi-gʻarbda Turon tekisligi, Balxash-Olakoʻl botigʻi, Betpakdala choʻli, gʻarbda Toʻrgʻay platosi bilan oʻralgan. Ushbu hudud ilmiy da "Markaziy Qozogʻiston", "Qozogʻiston bur-mali oʻlkasi", "Sharqiy Qozogʻiston penepleni", "Sariorqa" nomlari bilan maʼlum. Gʻarbdan sharqqa 1500 km ga choʻzilgan. Eni gʻarbida 950 km, sharqiy qismida 350–400 km. Yer yuzasi tekis, faqat 2 togʻ: gʻarbida Ulugʻtov (113 m) va shimolida Koʻkchatov qirlari (Sinyuxa togʻi, 947 m) bor. Sharqiy qismi balandroq (oʻrtacha 500–1000 m) va relyefi oʻr-qirli. Qozogʻiston past togʻlarit.ning eng baland joyi — markaziy qismidagi Qar-qarali toglari (1565 m). Sharqida Chingiztov tizmasi (1077 m) joylashgan. Past togʻlar (mutlaq balandligi 500–600 m) Qozogʻiston past togʻlarip.ni oʻrab olgan. Qozogʻiston past togʻlarit. paleozoy davrining metamorfik slanets, kvarsit, qumtosh va ohaktoshlaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental, yogʻin kam, quruq. Qishi sovuq, qor qoplami qalin emas. Yozi issiq, bulut kam. Havo temperaturasi amplitudasi katta, yanvar

ning oʻrtacha temperaturasi —14°, —18°, iyulniki 20—24°. Yillik yogʻin 200–300 mm. Eng yirik daryolari: Ishim (Irtish havzasi), Nura, Sarisuv. Daryolari qishda muzlaydi. Koʻl koʻp. Qozogʻiston past togʻlarit.ning shimoliy qismi dasht zonasida boʻlib, har xil oʻt, betaga-chalov, markazi quruq dasht zonasida, toʻq kashtan va kashtan tuproklarda betaga-chalov oʻsimliklari, janubiy va sharqiy qismi chala choʻl zonasida boʻlib, och kashtan tuproqlarda dasht va choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Muhim tabiiy qazilma boyliklari koʻmir, temir, marganets, mis, rux, nikel rudalari, boksit, qoʻrgʻoshin, fosforit, kaliy va osh tuzi konlaridir. Qurgʻalji qoʻrikxonasi va Barnaul milliy bogʻi tashkil etilgan.

 Adabiyot 
 Djanaliyeva K. M., Budnikova T. K. i dr., Fizicheskaya geografiya Kazaxstana i Sredney Azii, L., 1965; Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A.. Oʻrta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002.

Murod Mamatqulov.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Qozogʻiston respublikasi milliy fanlar akademiyasi

Qozogʻiston respublikasi milliy fanlar akademiyasi — Qozogʻistonning oliy ilmiy muassasasi. 1946-yil 31 mayda SSSR Fanlar akademiyasining Qozogʻiston filiali negizida tashkil etilgan. Olmaota shahrida joylashgan. Faoliyatining asosiy yoʻnalishlari i.t,larni amalga oshirish va muvofiqlashtirish, fanning muhim tarmoqlarini rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish, ilmiy kadrlar tayyorlash, xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirish va fan tarmoqlari taraqqiyotiga xorijiy investitsiyalarni jalb etish va boshqalardan iborat. 56 Akademik, 143 muxbir aʼzosi bor (2003). Fan tarmoqlari boʻyicha 6 boʻlim (jum-ladan, 1 mintaqaviy) va 300 dan ortiq ilmiy tadqiqot institut va muassasasi, botanika bogʻi, kutubxonasi (4 mln.dan ortiq asar) bor. Akademiya "Xabarlar" (1944-yildan) va boshqa ilmiy jurnal hamda asarlar nashr etadi. Prezidenti — Murat Jurinov (2003-yildan).

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Turkum:Qozogʻiston
Qoldiq togʻ

Qoldiq togʻ — baland togʻli oʻlkaning uzoq vaqt davom etgan yemirilishidan qolgan va, asosan, qattiq togʻ jinslaridan tuzilgan yakka-yakka togʻ, qir va tepalar. Iqlim, joy relyefi, togʻ jinslariga bogʻliq ravishda nurash Qoldiq togʻ, yuvilma Qoldiq togʻ farqlanadi. Oʻzbekistonda Qizilqumdagi. Tomditov, Boʻkantov, Ovminzatov shunday Qoldiq togʻlardir (yana qarang Yetimtogʻ).

 

Turkum:Geografik terminlar
Qolipaki

Qolipaki, qolipi bosma — zargarlikda buyumlar va ularning bezaklarini qolip yordamida ishlash; shu usulda yaratilgan buyum ham Q. deb ataladi.

 

Turkum:Zargarlik
Qolipkori

Qolipkori — 1) qolip yordamida yasalgan bezak; 2) oʻzaro kesishgan radaslardan tuzilgan bezak.

 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Qon bosimi

thumb|qon bosimi o'lchovi
Qon bosimi — tomirlarda oqayotgan qonning shu tomirlar devoriga koʻrsatadigan bosimi (tazyiqi); yurak ishi va tomirlar devorining qarshiligi tufayli vujudga keladi. Arteriyalar ichida — arterial, kapillyarlar ichida — kapillyar va venalar ichida — venoz bosim boʻladi. Qon bosimi qonning tomirlar sistemasi boʻylab oqishiga imkon beradi va shu bilan organizm toʻqimalarida moddalar almashinuvini taʼminlaydi. Arterial bosimning (AB)- yuqori yoki past boʻlishi, asosan, yurak qisqarishlarining kuchi va yurakning har qis-qarganda tomirlarga haydaydigan qon miqdori, tomirlar (ayniqsa, periferik tomirlar) devorining qon oqimiga koʻrsatadigan qarshiligi va kamroq darajada vaqt birligida yurak qisqarishlarining soni bilan belgilanadi. Aylanib yuradigan (sirkulyatsiya qiladigan) qon miqdori, uning yopishqoqligi, bosimining nafas olishga bogʻliq boʻlgan qorin va koʻkrak qafasi boʻshligʻidagi oʻzgarishlari va boshqa omillar ham AB ning yuqori yoki past boʻlishiga taʼsir koʻrsatadi. Yurakning chap qorinchasi qisqarganda (sistola) AB maksimal darajaga yetadi. Bu jarayonda yurakdan 70 ml qon otib chiqariladi, bu miqdor qon birdaniga mayda qon tomirlari (ayniqsa, kapillyarlar) orqali oʻtib ketolmaydi. Shuning uchun elastik aorta kengayadi, undagi bosim (sistolik bosim) esa ortadi. Arteriya, vena va kapillyarlarda Qon bosimi turlicha boʻladi. Yurakdan uzoqlashgan sari Qon bosimi pasayib boradi (aortada ancha yuqori, kapillyarlarda birmuncha past, venalarda ancha past boʻladi). Katta odamda normal arterial bosim 100–140 mm simob ustuni (sistolik bosim) ga va 70–80 mm simob ustuni (diastolik bosim) ga teng . Bu bosimlar farqi puls bosimi deyiladi. Organizmdagi biror-bir illat tufayli Qon bosimi ushbu koʻrsatkichdan koʻtarilishi yoki pasayishi mumkin. Yurak qorinchalarining qisqarishlari orasidagi pauza (yaʼni diastola) vaqtida kengaygan qon tomirlari (aorta va yirik arteriyalar)ning devori qisqara boshlaydi va qonni kapillyarlarga haydaydi. Qon bosimi asta-sekin pasayadi va diastola oxirida minimal darajaga tushadi (aortada 90 mm simob ustuni, yirik arteriyalarda 70 mm simob ustuni atrofida boʻladi).

 

Turkum:Anatomiya
Qon soʻrarlar

Qon soʻrarlar, qon soʻrar pashshalar— doira chokli kalta moʻylov ikki qanotlilar oilasi. Qushlar va sut emizuvchilar qonini soʻruvchi ektoparazitlar (nomi shundan). Kuchli rivojlangan oyoqlari va tishchali tirnoqlari yordamida oʻz xoʻjayinining yungi va patlariga yopishib oladi. Qanotli, kalta va qanotsiz (mas, qoʻy Qon soʻrarlari) bor. 200 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik Qs. muayyan hayvonlar guruhida parazit yashashga moslashgan. Oʻzbekiston faunasida 11 turi aniqlangan. Qurtlari urgʻochisining bachadonsimon kengaygan tuxum yoʻlida rivojlanadi; 2 ta yirik qoʻshimcha bezlar ishlab chiqaradigan suyuqlik ("sut") bilan oziqlanadi; muayyan vaqt oraligʻida bittadan tugʻiladi. Qurtlari gʻu.mbakka aylanishdan oldinroq tugʻiladi. Yangi tugʻilgan qurtlar tanasi yelimsimon modda bilan qoplangan. Bir necha soat davomida qurt yelim gʻilof ichida gumbakka aylanadi. Shuning uchun Qon soʻrarlarni gʻumbaklik davrida tugʻiluvchilar guruhiga kiritiladi. Ot, eshak va sigirlarda ot Qon soʻrarlari, itlarda it Qon soʻrarlari, qoʻylarda qoʻy Qon soʻrarlari parazit holda yashaydi. Qon soʻrarlar baʼzan odamga ham hujum qiladi. Qon soʻrarlar hayvonlarni bezovta qilib, ziyon yetkazadi.
Qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar

Qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar, infuzion vositalar — davolash maqsadida qon yoki plazma oʻrniga ishlatiladigan vositalar; shok holatida, koʻp qon yoʻqotganda, kamqonlik, yiringli septik kasalliklarda, kuyganda va boshqalarda qoʻllanadi. Taʼsir etishiga koʻra gemodinamik (shokka qarshi), dezintoksikatsion va parenteral qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar ajratiladi.

Shokka qarshi preparatlarga dekstran asosidagi oʻrta molekulali poliglyukin, polifer, poliglyusol, makrodeks, intradeks, dekstran, plazmodeks, xemodeks va boshqa, shuningdek, quyi molekulali reopoliglyukin, reoglyuman, reomakrodeks, lomodeks, dekstran-40, gemodeks; jelatina preparatlari — jelatinol, gemojel, jelofuzin, plazmojel; gidrooksietilkraxmal asosidagi preparatlar — oksiamal, volekam, plazmosteril, voleks, 6—XES; polietilen glikol asosidagi polioksidinlar ishlatiladi. Dezintoksikatsion (organizmni zaharli moddalardan tozalovchi preparatlar) taʼsir etuvchilarga quyi molekulali polivinil-pirrolidon asosidagi preparatlar, asosan, gemodez, neogemodez, periston-N, subtozan, plazmozan, komidon va hokazo kiradi. Ular har xil zaharli moddalar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi va siydik orqali organizmdan chiqib ketadi. Parenteral ovqatlantirishda (ovqat sifatida) oqsil mahsulotlari (plazma, albumin), shuningdek, oqsil gidrolizatlari (kazein gidrolizati, gidrolizin, aminopeptid, fibrinosol va boshqalar) qoʻllanadi. Yogʻli emulsiyalar (infuzolipol, intralipid, lipifizian, lipofundin, lipozin, infonutrol, fatgen) ham parenteral ovqatlantirish va organizmning quvvatini oshirish uchun ishlatiladi. Kompleks taʼsir koʻrsatuvchi, shuningdek, kislorod tashish faoliyatiga ega, suv-tuz hamda kis-lota-ishqor muvozanatini boshqaruvchi qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar ham mavjud.

 

Turkum:Suyuqliklar
Qonuniylik

Qonuniylik — qonunlar va ularga muvofiq chiqarilgan huquqiy hujjatlarga barcha davlat organlari, mansabdor va boshqa shaxslarning ogʻishmay amal qilishi. Qonuniylik demokratiya va huqukiy davlatnnng elementlaridan biri. Qonuniylikning quyidagi prinsiplari bor: Qonuniylikning birligi (mamlakat hududida qonun va qonunga asoslangan hujjatlar bir xilda tushunilishi va qoʻllanishi); konstitutsiya va qonunlarning ustunligi (barcha normativ va individual \uquqiy hujjatlar konstitutsiya va qonunlar asosida qabul qilinishi hamda ularga zid kelmasligi); inson va fuqaro huquq hamda erkinliklari, burchlarining kafolatlanganligi; Qonuniylikning madaniyat bilan bogʻliqligi (jamiyat aʼzolari yuqori darajada madaniyatli, jumladan, huquqiy madaniyatli boʻlgandagina Qonuniylikka erishish mumkin); Qonuniylikning maqsadga muvofiqligi (qonun va qonun osti) hujjatlari davlat va jamiyatning manfaat, maqsadlariga mos kelishi. Bunda maqsadga muvofiqlilik bilan Qonuniylik oʻrtasida ziddiyat kelib chiqmasligi zarur).

Qonun va qonunga asoslangan hujjatlarga toʻla rioya etishni taʼminlovchi vosita va sharoitlar Qonuniylikning kafolatlari hisoblanadi. Bunday kafolatlarning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, tashkiliy, mafkuraviy, maxsus yuridik jihatlari bor. Jamiyatning iqtisodiy riuvojlanish darajasi, turli shakldagi mulkchilik. jamiyatdagi iqtisodiy erkinliklar Qonuniylikning ijtimoiy-iqtisodiy kafolati boʻladi. Siyosiy hurfikrlilik, koʻppartiyaviylik, davlat tuzumining demokratik tamoyillarga mosligi Qonuniylikning siyosiy kafolatini belgilaydi. Qonun va qonunga asoslangan hujjatlarni tatbiq etish va ularning nazoratini taʼminlovchi samarali mexanizmning mavjudligi Qonuniylikning tashkiliy kafolatidan darak beradi. Aholining huquqiy ongi darajasi, axloqiy tarbiyasi Qonuniylikka mafkuraviy kafolat beradi. Qonuniylikning taʼminlanishi uchun amaldagi qonunchilikda mavjud usul va vositalar maxsus yuridik kafolat vazifasini bajaradi.

Jamiyatda Qonuniylik amalda boʻlgan holdagina huquqiy tartibot oʻrnatiladi.

Olim Xusanooyev.

 Yana qarang 

 Qonunchilik

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Qonchoʻp

Qonchoʻp — koʻknordoshlarga mansub qisqa ildizpoyali oʻtsimon oʻsimlik turi. Poyasi serbarg, boʻyi 30-100 sm. Barglari oddiy, patsimon kungirali boʻlakchalarga boʻlingan. Toʻpgulli oddiy soyabon. mevasi koʻp urugʻli, qoʻzoqsimon koʻsakcha. May oyidan kuzgacha gullaydi. Oʻrta Osiyo, Sibir va Kavkazda uchraydi. Qonchoʻp zaharli, mollar yemaydi. Qonchoʻpning hamma qismida tarkibida 20% ga yaqin alkaloid, S va A vitaminlari, efir moylari, organik kislotalar va boshqa boʻlgan sutshira bor.

Qonchoʻpdan olingan preparatlar teri sili va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Damlamasi safro haydovchi, jigardagi ogʻriqni qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.

 

Turkum:Oʻsimlklar
Qoplon

Qoplon – panteralar urugʻiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Moʻynasi qalin, sargʻish tusda, qora halqa dogʻlari (xollari) bor. Gavdasining uzunligi 92–183 sm, dumi 66–102 sm. Tanasi choʻziq, oyoqlari qisqa. Erkaklari tanasining ogʻirligi odatda 30,9–72 kg, urgʻochilariniki esa 20,5–43 kg. 4–5 ta, koʻpincha 2–3 ta bola tugʻadi. Afrika va Osiyoda uchraydi. Asosan, tuyoqlilar va primatlarni ovlaydi. Soni keskin kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Yirtqichlar
Turkum:Mushuksimonlar
Qopqon

thumb|qo'lbola qopqon
 Qopqon — yovvoyi hayvonlar va qushlarni ovlash (ilintirish) uchun moʻljallangan moslama, qurilma va apparatlar. Ikki turi: odam ishtirok etadigan va etmaydigan (avtomatik) bor. Odam ishtirok etadigan Q.lar turli-tuman toʻrlar, tortma sirtmoqlar, matraplar, qopqogʻi arqon yordamida tortib olinadigan chuqurlar va boshqalardan iborat. Bular asosan hayvonlar va qushlarni tirik tutish uchun ishlatiladi. Odam ishtirok etmaydigan ("avtomatik") Q.lar jumlasiga tuzoqlar, sirtmoqlar, prujinali moslama va qurilmalar, tarang tortilgʻan chilvirga tegib ketilganda oʻz-oʻzidan otiladigan oʻq-yoylar, ustiga omonatgina xashak yopib qoʻyiladigan chuqurlar, ichiga hayvon kirganda eshigi "oʻz-oʻzidan" yopilib qoladigan uzunchoq yashiklar va boshqa kiradi. Sichqon va kalamushlar uchun moʻljallangan prujinali qisuvchi Q.lar keng tarqalgan. Ayrim Q.lar odam uchun ham xavfli boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonda tulki, toʻngʻiz, quyon, boʻrsiq, kaklik, bedana va boshqa uchun Q. va tuzoqlar qoʻyiladi.
Qor

thumb|Qor

Qor — havo temperaturasi 0° dan past boʻlganda bulutlardan muz kristallchalari tarzida yogʻadigan yogʻin. Muz kristallchalari shakli negizini olti burchakli plastinka yoki olti qirrali ustuncha tashkil etadi. Kristallchalarning diametri mm ning bir necha ulushidan bir necha mm gacha yetadi. Havo temperaturasi 0" atrofida boʻlganda Qor uchqunlari bir-biri bilan yopishib, diametri 1 sm keladigan yirik Qor pagʻalarini hosil qiladi. Ayrim Qor donalarining oʻrtacha massasi 0,003 g gacha, yirik Qor pagʻalariniki 0,5 g gacha boʻladi. Oʻrta va yuqori kengliklarda (shu jumladan, Oʻzbekistonda) Qor, asosan, qishda yogʻadi.

Turkum:Meteorologiya
Qora baliqlar

Qora baliqlar, marinkalar — karpsimonlar oilasiga mansub baliqlar urugʻi. Uz. 50—70 sm gacha (odatda, 25—45 sm), vazni 8 kg gacha (odatda, ancha kam). Orqa suzgichida mayda tishchali tikanlari bor; orqa chiqaruv teshigi yaqinidagi tangachalari birmuncha yirikroq. Osiyo qitʼasidagi suv havzalarida, shuningdek, Amudaryo va Sirdaryoda keng tarqalgan. Maydan avgustgacha 13,5—28 mingtagacha uvildiriq tashlaydi. Shu davrda uvildiriqlari, qorin boʻshligʻi devori pardasi zaharli boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonda togʻ daryolari va soylarda oddiy Qora baliqlar tarqalgan. Yosh baliqchalar bentos hayvonlari va oʻsimlik bilan oziqlanadi. Voyaga yetgan Qora baliqlar yirtqich.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar