Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Antisegnetoelektriklar

Antisegnetoelektriklar — dipollari parallel joylashmagan seg-netoelektriklar. A. antiferromagnitlarning oʻxshashi boʻlib, tashqi elektr maydon boʻlmaganda ionlarning ayrim kristall panjaralari noldan farqli elektr dipol momentiga ega boʻladi. Tashqi elektr maydon taʼsirisiz ham di-pollari bir xil yoʻnalgan domenlar mav-jud. Elektr maydon kuchi yoʻnalishidagi koʻshni domenlarda dipollarning ori-yentirlanishi (yoʻnalishi oʻzgarishi) na-tijasida domen oʻsa boshlaydi. Eng oxi-rida dielektrik shu yoʻnalish boʻyicha qutblanadi. Dielektriklar elektr maydon kuchi taʼsirida qancha jadal qutblansa, shu dielektrik ishlatilgan kondensatorning sigami shuncha katta boʻladi. Baʼzi A.da kuchli elektr maydon taʼsirida segnetoelektrik holatga fazoviy oʻtish sodir boʻladi, yaʼni antipa-rallel holatdan dipollari tartiblashgan pa-rallel holatga oʻtiladi. A. ga PbZ2O3, NaNbOj, PbMgWO6 va boshqa birik-malar kiradi. Ularda antisegnetik holatdan segnetik holatga fazoviy oʻtish mos ra-vishda 230°, 360° va 38°da sodir boʻladi. Baʼzi qattiq birikmalar asosidagi A.ning dielektrik va pezoelektrik koʻrsatkichlari yaxshi boʻlganligi uchun elektron texnikada keng ish-latiladi (chiziqsiz optik material sifatida lazer texnikasida; yorugʻlik nurini boshqarish uchun elektrooptik qurilmalarda, past chastotali, katta solishtirma sigʻimga ega boʻlgan konden-satorlarni ishlab chiqarishda; hisoblash texnikasida xotira elementi sifatida; dielektrik kuchaytirgichlarda, modulyatorlar va boshqa qurilmalarda ishla-tiladi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antisemitizm

Antisemitizm — milliy va diniy bid’at-xurofot, yahudiylarga dushmanlik koʻzi bilan qarash. Irqiy shovinizmning eng mudhish koʻrinishidir. Tarixda turli shakllarda — atayin yolgʻon, tuhmat tarqatish, har xil kamsitishlardan tortib, to ommaviy ravishda aholini koʻchirib yuborish va qirgʻin qilish, genotsidgacha namoyon boʻlgan. German fashizmi oʻtkazgan siyosatda ayniqsa keskin tus olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Irqchilik
Antiseptik vositalar tibbiyotda

=== ANTISEPTIK VOSITALAR (anti … va yun. septikos — chirish) tib-biyotda — teri, gavda boʻshlioʻlari, jarohat yuzasi va boshqa joylardagi kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblarga nisbatan kushandalik xususiyatiga ega moddalar. Ular odamga unchalik taʼsir qilmaydi, asosan dezinfeksiyalash, teri va shilliq pardalarga surtish, jarohatlar va gavda boʻshliqlarini chayish uchun ishlatiladi. Antiseptik vositalar tibbiyotdaga galogenli (xlor, yod va boshqalar) birikmalar, xloramin, pantotsid, Lyugol eritmasi; yodning spirtdagi eritmasi, yo-doform va boshqa oksidlovchilar (kaliy per-manganat, vodorod peroksid), simob (su-lema, simobli mazlar) va kumush (lyapis, protargol va boshqalar) birikmalari, spirtlar, fenollar (karbol kislota va boshqalar), baʼzi boʻyoqlar (rivanol, metilen koʻki, bril-liant yashili va boshqalar) kiradi. Texnikada — yogʻoch materiallarni chirishdan asrash, ularning mustahkamligini kamaytiruvchi zamburugʻlardan saqlash uchun ish-latiladigan moddalar. Antiseptik vositalar tibbiyotda moysimon, suvda eruvchan va erimaydigan xillarga boʻlinadi. Yogʻoch buyumlar yoki materiallarga, koʻpincha, antiseptik suyuqliklar shimdiriladi yoki ularning sirtiga maxsus pastalar surtiladi. Mas, bitum pastalari qurilishda keng tarqalgan. Bitum pastasi II yoki III markali neft bitumini 90 — 100° temperaturada eritib, unga neft moyi, natriy ftorid va torf yoki mineral kukunlari qoʻshib olinadi. Qurilishda ammoniy ftorid, rux xlo-rid singari materiallar koʻp ishlati-ladi. Suvda erimaydigan, ammo organik erit-malarda eritib ishlatiladigan Antiseptik vositalar tibbiyotda ga pentaxlorfenol, betanaftollar va termoplastik materiallardan petrola-tum kiradi. Antiseptik vositalar tibbiyotda temir yoʻl shpallari, telegraf ustunlari, gidrotexnika inshootlarida-gi yogʻoch qismlarga shimdiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil'Yotiq matn'
 
 ===Qalin matn
Antiseptika

thumb
Antiseptika -jaroxatga tushgan mikroblarga qarshi kurashish chora tadbirlar yigʻindisi, jarohatlarni va ularni tozalab davolashda ishlati-ladigan asboblarni kimyoviy moddalar bilan yuqumsizlantirish usuli. 1867-yilda ingliz olimi J. Lister fransuz bak-teriologi L. Paster tajribalariga asoslanib operatsion xona havosidagi, jarroh qoʻlidagi va jarohatga ishlati-ladigan narsalar (doka, jarrohlik as-boblari) dagi bakteriyalarni yoʻqotish bilan jarohatlarni koʻpgina asoratlardan saqlab qolish mumkin, degan xulosaga keldi. Buning uchun u 5% li karbol kis-lota eritmasiga hoʻllangan bir necha qavat bogʻlov ishlatdi. Antiseptik kimyoviy preparatlar yuza va chuqur qoʻllanadi. Yuza A.da jarohat va boʻshliklar xlora-min, xloratsid, vodorod peroksid, kaliy permanganat va boshqa moddalar eritmasi bilan yuviladi yoki jarohat yuzasiga antisep-tik mazlar (mas, A. V. Vishnevskiy mazi) surtiladi. Chuqur A.da esa avj olayotgan jarohat atrofidagi teri ostiga anti-septik suyuqliklar (furatsilin, riva-nol va boshqa eritmalar), teri osti, muskul orasi yoki venaga antibiotiklar singari antiseptik moddalar yuboriladi. Ikkala holda ham mikroblar yo oʻldiriladi yoki ularning hayot faoliya-ti uchun noqulay sharoit tugʻdiriladi. Hozir mexaniq fi-zik, kimyoviy va biologik A. usullari mavjud. A. jarrohlik davo usulining ajralmas tarkibiy qismidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antisfen

Antisfen (miloddan avvalgi taxminan 450 — taxminan 360, Afina) — yunon faylasufi, kiniklar maktabi asoschisi, Sokrat shogirdi. Platonning gʻoyalar toʻgʻrisidagi taʼlimoti dushmani. A. taʼlimoti asosan amaliy yoʻnalishda boʻlgan; u ehtiyojlardan voz kechishga, zohidlarcha hayot kechirishga daʼvat qilgan. Anʼana-viy din va anʼanaviy davlatni rad etgan. Uningcha, oqil kishi biron-bir davlatga tegishli boʻlmay, butun dunyo tabaasi (fuqarosi)dir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qadimgi Afinalik faylasuflar
Antitavr

Antitavr — Turkiyadagi togʻlar. Tavr togʻlarining markaziy qismi. Ik-kita parallel tizma — Taxtali (Boydogʻ togʻi, 3054 m) va Binbogʻa (Binbogʻa togi, 2830 m) tizmalaridan iborat. Asosan choʻkindi jinslardan tarkib topgan. Uzunligi 200 km ga yaqin. Shimoli-sharqida Uzun Yayla yassitoqligiga tutashgan. Shimoliy 557quruqdasht, janubiy subtropik oʻrmon va bu-tazorlardan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiya togʻlari
Antitezis

Antitezis (yunoncha: antithesis — te-zisga zid) — mantiqda, xususan, isbot-lash nazariyasida dastlabki asosiy fik-rga zid bayon qilingan mulohaza. A.da teskari fikr toʻgʻri deb faraz qilinadi va isbotlashda qoʻllanadi (qarang Isbot). Falsafada A. dialektik taraqqiyot ja-rayonining muayyan bir bosqichi, avvalgi asosiy holatning (tezisning) oʻz-oʻzidan inkor etilishi. Ammo A. mutlaq inkor emas, balki u tezisning maʼlum bir to-monini inkor etib, uning ijobiy maz-munini oʻzida saqlaydi va taraqqiyotni yuqoriroq bosqichga koʻtaradi. Bu bosqich inkorni inkor yoki sintez deb ataladi. A. uch bosqichli rivojlanish (triada)ning tarkibiy qismi sifatida birinchi marta Gegel tomonidan talqin qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitelolar

Antitanalar - immun tizimi ishlab chiqazadigan moddalar hisoblanadi. Ular tanaga tushgan begona moddalarni tanib yoki tananing ichidagi xatoga uchragan va begona sifat tanilgan moddalarni tanib immun tizimini aktivlashtirishda ishtirok etadi. Odatda, tashqi moddalar turli xil mikroorganizmlardan kelgan bo'lishi mumkin. Shular qatorida bakteriya va viruslar ham bo'ladi. Tirik bo'lmagan zarrachalar, masalan havodagi yoki gullardagi chang ham immun tizimini aktivlashtirishi mumkin. Ichki qo'zg'atuvchilarga esa saraton kabi hujayralarni va ularning mutatsiaga uchragan oqsillarini qo'sha bo'ladi.

Antitanalarning ishlash mexanizmlarni turli xil bo'lishi mumkin. Ular uchta turga bo'linadi:

 Yot moddalarga bog'lanib ularni bir-biriga yopishtirib harakatsizlantiradi.
 B yoki T hujayradagi antitanalar, antigen saqlagan jismni aniqlashda yo'naltirib turadi.
 Antigenga bog'langan antitana makrofaglarni chaqirib ularni parchalab tashlanishida belig bo'lib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitireoid moddalar

Antitireoid moddalar (ti-reostatik preparatlar) — qalqonsimon bez faoliyatini susaytiradigan dorilar; asosan shu bez faoliyati kuchayganda tavsiya etiladi. Antitireoid moddalar yodli birikmalarning oksidlanishini va tireoid gor-monlar molekulasiga yod qoʻshilishini boshqaruvchi ferment tizimlari faoli-yatini susaytirib, qalqonsimon bezda gormonlar biosintezini toʻxtatib qoʻyadi (blokada) va bu bezni kattalashtiradi. Sintetik yoʻl bilan olingan juda koʻp do-rilar, asosan tiouratsil, tiomochevina hosilalari, paraaminosalitsilat kis-lota, sulfanilamid, tiotsianatlar va boshqa Antitireoid moddalarga kiradi. Baʼzi oʻsimliklar, mas, karam, sholgom va boshqada ham anti-tireoid taʼsir koʻrsatadigan birikmalar kam miqdorda uchraydi. Sintetik Antitireoid moddalar tireotoksikozni davolashda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitoksinlar

Antitoksinlar (anti … va yun. toxikon — zahar) — 1) yuqumli kasallik davrida bemor organizmida hosil boʻladigan immun moddalar. A. patogen mikroblar zaharini zararsizlantiradi. A. hayvonlar organizmida sunʼiy yoʻl bilan hosil qilinadi, buning uchun avval mikrob zaharidan anatoksin tayyorlab, keyin u, mas, ot terisi ostiga bir necha marta yuboriladi. Natijada ot organiz-mida A. hosil boʻladi. Bunday otning qon zardobi difteriya, botulizm, qoqshol va boshqa kasalliklarni davolashda ishlatiladi; 2) oʻsimliklar hosil qiladigan va fito-patogen mikroorganizmlar ajratadigan zaharli moddalar taʼsirini susaytirish va neytrallash qobiliyatiga ega kimyoviy moddalar. Mas, gʻoʻzada A. xinonlar ti-pidagi fenolli birikmalarning fer-mentativ oksidlanishi, fitoaleksinlar va ularning xinonlari mahsuli boʻlib, oʻsimliklarda infeksiyaga javoban pay-do boʻladi. Bu moddalar taʼsirida mas, vilt toksinlaridan biri pektintran-seliminaza fermentining faolligi pasayadi. A. oʻsimliklarning kasalli-klarga tabiiy chidamli boʻlishida muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiferromagnetizm

Antiferromagnetizm — kristall moddalar (antiferromagnetiklar)ning magnit holatlaridan biri; bunda kristall panjaraning qoʻshni tugunlaridagi atom (ion) larning magnit momentlari antiparallel (bir-biriga qarama-qarshi) yoʻnalgan, shuning uchun moddaning magnitlanishi umuman kam boʻladi. A. tashqi magnit maydon yoʻqligida va temperatura uncha yuqori boʻlmaganda yuz beradi. Ferromagnetizmdan farqli ravishda tashqi maydon yoʻqligida antiferromag-netikning qoʻshni elementar magnetiklari oʻzaro muvozanatlashadi va natijaviy magnetizm nolga teng boʻladi. Antifer-romagnetik tashqi maydonga joylashti-rilgandagina natijaviy maydon noldan farqli boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifiltratsion qoplamalar

Antifiltratsion qoplamalar, suv sizishiga qarshi qoplamalar — sugʻorish kanallari, hovuzlar, suv omborlari, turli gidroinshootlar tubi va yon bagʻirlarini qoplashda qoʻllanadigan maxsus materiallar.

Suvning sizishini bartaraf etish yoki kamaytirish maqsadlarida ishlatiladi. Suv inshootlari qurilishida qoplamalarning quyidagi asosiy zichlangan xillari qoʻllanadi: grunt, yaxlit beton, yigʻma temir-beton, asfalt-beton, yaxlit yigʻma beton yoki zichlangan grunt katlami bilan himoyalangan polimer, polietilen va polivinilxlorid parda-li ekran. Shuningdek, suv oʻtkazmaslik uchun gruntlarni mexanik shibba-lash (shibbalangan gruntlarni) va kanal oqiziqlari hamda muallaq zarrachalari yerdamida oʻzanni sunʼiy kolmataj kilish (kolmataj qilingan gruntlarni) kabi usullar ham qoʻllanadi. Aksariyat Antifiltratsion qoplamalar ikki va undan ortiq qavatli elementdan iborat boʻladi, ammo sharoitga qarab ularning har birini mustaqil qoʻllash mumkin. Antifiltratsion qoplamalarning koʻpi beton yoki temir-beton plitalardan quriladi; plitalar choki va oraligʻi neft hamda polimer mahsulotlaridan tayyorlanadi-gan maxsus elastik material — germetik bilan toʻldiriladi. A.Q, materiali tipi mahalliy sharoitlar (tuproq-grunt, relef va boshqalarning tuzilishi) va inshootlarning vazifasiga qarab texnik-iqtisodiy hisoblar asosida tanlanadi (mas, tagi pardali yaxlit yigʻma beton 35 — 40 yil xizmat qiladi). Kanallarga qoplamalar yotqizish suvning sizishini 25 — 30% kamaytirishga, uning f.i.k.ni 0,91 −0,99 ga yetkazishga imkon beradi. Antifiltratsion qoplamalar kanal zonasida grunt suvlari sathining koʻtarilishini, tuproqning zaxlanishi va qayta shoʻrlanishini, ka-nal qirgʻoqlarining oʻpirilishi va oʻzan deformatsiyasini bartaraf etadi, kanallarning oʻt bosishini kamaytiradi, natijada suvning oqish tezligi, kanalning suv oʻtkazish imkoniyati ortadi. Hozir Antifiltratsion qoplamalar yotqizish toʻla mexanizatsiyalashti-rilgan. Oʻzbekistonda xoʻjaliklararo kanallar (32,4 ming km)ning 9,7 ming km ga beton qoplama yotqizilgan (1995).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifon

Antifon (yun. antiphonos – javoban sadolanuvchi; anti – qarshi va phon – ovoz, tovush) – ikki xorning yoki yakkaxon xonanda bilan xorning navbatma-navbat kuylashi. Kelib chikishiga koʻra yunon fojiasi bilan bogʻliq boʻlib, unda xor ikkiga ajralib kuylagan. Keyinchalik turli cherkov xorlariga, jumladan xristian diniy-musikiy marosimiga kiritilpsh. A. uslub sifatida Yevropa kompozitorlarining koʻp asarlarida qoʻllangan. Oʻzbek xalqi musiqasida ham A. uslubi mavjud, ayniqsa, anʼanaviy katta ashua, yalla va boshqa ijrochiligida kuzatiladi. „Shashmaqom“ning aytim yoʻllarini ijro etishda yakkaxon bilan bir guruh xonandalar yoki ayollar bilan erka-klarning navbatma-navbat kuylashi ham A. hisoblanadi. M. Burhonov, S. Boboyev, B. Umidjonov va boshqa oʻzbek kompozitorlarining joʻrsiz xor uchun yaratgan asarlari ham A. ga misol buladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifrizlar

thumb|right|228px| 

Antifrizlar (anti … va ing. freeze -muzlatish) — ancha past (- 75° dan 0° gacha) temperaturada muzlamaydigan suyu-kliklar; 0° temperaturadan past temperaturada ishlay-digan inki yonuv dvigateli va boshqa turli qurilmalarning sovitish tizimlarida ishlatiladi. Issiqlik hajmi, issiqlik oʻtkazuvchanligi, qaynash va alangalanish temperaturasi yuqori; past temperaturada qovushokligi 559kam. A. sovitish tizimi detallarini zan-glatmasligi, shlanglar va qistirmalar materi-allarini yemirmasligi kerak. Shuning uchun A. etilenglikol, glitse-rin, baʼzi spirtlarning suvdagi eritmasi va boshqa organik birikmalardan tayyorla-nadi. Koʻproq etilenglikolning suvdagi eritmasi ishlatiladi. Uning muzlash temperaturasi — 65° gacha.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifriksion materiallar

Antifriksion materiallar (anti … va lot. frictio — ishqalanish) — sirpanib ishqalanish sharoitida ishlaydigan va ishqalanish koeffitsiyenti past boʻlgan mashina de-tallari (podshipniklar, vtulkalar va boshqalar) uchun ishlatiladigan materiallar. Adgeziyaga chidamlilik xususiyati past, yaxshi ishlanuvchan, issiqlik oʻtkazuvchan va xossalari barqaror. Antifriksion materiallar sifatida podshipnik materiallari (PM) keng tarqalgan. Ular antifriksion xossalaridan tashqari zarur turgʻunlik, moy muhitida korroziyaga chidamlilik, yaxshi ishlanuvchanlik va tejamlilik xususi-yatlariga ega boʻlishi kerak. Ishqalanish yuzasini hosil qiluvchi PM va podship-nikning boshqa qismlariga qoʻyiladigan talablar turlicha boʻlgani uchun podship-nik mustahkam konstruksiyali material (mas, poʻlat) dan, ishqalanuvchi yuza esa Antifriksion materiallar qatlami (mas, babbit) dan yasaladi. PM metall va metallmas materiallarga boʻlinadi. Metall PM ga qalay, qoʻrgʻoshin, mis, pyx, alyuminiy, baʼzi choʻyanlar asosidagi qotishmalar, metal-lmas PM ga baʼzi plastmassalar, yogʻoch asosidagi materiallar, grafit-koʻmir materiallar, rezinalar kiradi. Qalay yoki qoʻrgʻoshin asosidagi PM (babbitlar) poʻlat (baʼzan, bronza) sirtiga quyilgan qatlam koʻrinishidagi podshipniklarda ishlatiladi. Mis asosidagi PM ga qalayli, qalay-qoʻrgʻoshinli bronzalar, baʼzi latunlar kiradi. Qalay yoki qoʻrgʻoshin asosidagi, mis asosidagi PM avtomobil podshipniklari tayyorlashda ishlatiladi. Rux asosidagi PM bronza oʻrnida ishlatiladi. Alyuminiy asosida-gi PM ichki yonuv dvigatellari podship-niklari uchun keng ishlatiladi. Perlit-li kulrang choʻyan maʼlum mikrotuzilishda antifriksion xossaga ega buladi va kichik zuri-qishlar hamda kam tezliklarda ishlaydigan podshipniklar tayyorlash uchun ishlatiladi. Plastmassa asosidagi PM (tekstolit, yogʻoch shpon, qipiq toʻldirgichli) suv bilan namlanib turadi-gan, kichik aylanish chastotalarida ish-laydigan vallarning podshipniklarida ishlatiladi. Yogoch asosidagi PM, asosan, tabiiy yogʻoch va presslangan yogʻochdan tay-yorlanib, koʻproq suvli joylarda ishlati-ladi. Grafit-koʻmirli PM neft koksi bilan toshkoʻmir smolasi va ozroq tabiiy grafit aralashmasini presslab, soʻngra termik ishlov berib tayyorlanadi. Bular moylanmaydigan, kichik zoʻriqishli va temperaturasi 480° dan oshmaydigan joylarda ishlatiladi. Rezinali PM suvli, kichik zoʻriqishli, aylanishlar soni kam (kichik tezlikli) joylarda, metall-keramik PM gʻovak vtulkalar sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitsiklon

Antitsiklon (yun. anti… va si-klon) — atmosferada yuz beradigan hodisa; havo oqimlari harakatidan hosil boʻladigan juda katta atmosfera girdobi. Shimoliy yarim sharda soat mili yoʻnalishida, Janubiy yarim sharda esa unga qarama-qarshi harakatlanadi. A. markazida havo bosimi maksimal boʻlib, chetlariga tomon asta-sekin pa-sayib boradi. A.ning diametri 3 — 5 ming km gacha, harakat tezligi 30 — 40 km/soatga yetishi mumkin. Oʻrta Osiyoda-gi A.lar Yer yuzining boshqa hududlariga qaraganda tezroq: yozda soatiga 50 km gacha, qishda esa 60 — 65 km harakatlanadi. A. doirasida havo yuqoridan pastga qarab siljiydi. A. egallagan maydonda havoning pastga tushishi va isishi tu-fayli erkin atmosferada harorat asta-sekin koʻgariladi va natijada ob-havo koʻpincha ochiq yoki kam bulutli boʻladi. Qishda va kechasi yer yuzasida havoning sovushi natijasida A.ning pastki qatlamida inversiyalar, bulutlar va tu-manlar vujudga kelishi mumkin. A.ning Oʻrta Osiyo hududi orqali uti-560shi sovuq havo massasi bostirib kelishining oxirgi davriga toʻgʻri keladi. A. kam bulutli ob-havoni vujudga keltiradi. Sibir A.i janubi-gʻarbiy qismining Oʻrta Osiyo hududiga tarqalishi ochiq havoga sababchi boʻladi. Tohir Muxtorov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antlar

Antlar — slavyan qabilalari ittifoqining VI - VII asr boshida Vizan-tiya va got tarixchilari asarlaridagi qadimgi nomi. „Ant“ soʻzi birinchi marta III asrga oid Kerch hujjatlarida tilga olinadi. A. Dnestr va Dnepr daryolari oraligʻida yashagan. IV -VIII asrlarda A.da chorvachilik, dehqonchilik va hunarmandchilik (kulolchilik, zargarlik, toʻqimachilik va temirchilik) ancha rivojlangan; hunarmandchilik mahsulotlari, asosan, ichki va tashqi savdo uchun tayyorlangan. Aning qadimgi madaniyati fanda „Chernyaxovskaya madaniyati“ nomi bilan yuritiladi. Ijtimoiy tuzumi — harbiy demokratiya. Gotlar, Vizantiya va avarlarga qarshi urush olib borganlar. A. Rim imperiyasi bilan savdo-sotiq qilgan. Arxeologik qazilmalarda Rimda yasalgan kumush tangalar, shisha, metall va sopol idishlar hamda zeb-ziynatlar uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antologiya

Antologiya (yun. anthos — gul va lego -teraman) — bir guruh mual-liflarning tanlab olingan asarlari (musiqiy, falsafiy, adabiy) toʻplami. A. qadim zamonlarda Sharq va Yunoni-stonda maʼlum boʻlgan. Antalogiyaga kiritilgan asarlar biror shoir yoki xalqning badiiy ijodi haqida maʼlumot beradi, uning gʻoyaviy-badiiy qimmatini koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mark Antoniy

thumb|Mark Antoniy
Mark Antoniy (Marcus Antonius) (miloddan avvalgi 83 – 30) – Rim siyosiy arbo-bi va sarkardasi. A. 58 yilda Falastin va Misrga qarshi yurishda shuhrat qozondi. 54 yilda Sezar bilan birga Galliya urushida ishtirok etdi. Respublikachilar tor-mor qilingandan keyin (42) A. sharqiy viloyatlarga hokim qilib tayinlandi. U yerda Misr malikasi Kleopatraga uylanadi, nihoq sovġasi sifatids Rimning viloyatlarini berdi.. Sharqdagi koʻpgina yerlarni egallab, Kleopatraning bolalariga hamma vilo-yatlarni taqsimlab berdi. A.ning bu ishlaridan norozi boʻlgan senat unga qarshi urush e’lon qildi. 30 yilda Aksiy burni yonida boʻlgan jangda u Oktavian Avgustdan yengildi. Misrga qochib, u yerda oʻzini oʻldirdi. Nabotiylar shohi Maliku I ning Suvaysh kanalidagi Misr kemalarini yoqib yuborishi tufayli Kleopatra ham qochib keta olmay, oʻz joniga qasd qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Rimda tugʻilganlar
Antonimlar

Hind 

Qalin 

(anti … va yun. onoma — ism, nom) — zid maʼnoli til birliklari. 3 turi mavjud: 1) leksik A. (baland — past, uzun — qisqa); 2) affik-A. (suvli — suvsiz); 3) sintaktik A. (yuz - bashara).

Antonimlar (zid maʼnoli soʻzlar) — grekcha anti — „zid“, „qarama-qarshi“ onoma yoki onyma — „nom“ degani boʻlib, qarama-qarshi tushunchalarni ifodalaydigan soʻzlar, yaʼni maʼnosi bir-biriga zid boʻlgan soʻzlar antonim deyiladi.

Antonimik juft hosil boʻlishi uchun ikkita mustaqil tushuncha maʼno jihatdan oʻzaro qarama-qarshi boʻlishi kerak. Feʼllardagi boʻlishli-boʻlishsizlik xususiyati antonimlikni vujudga keltirmaydi. Antonimlar baʼzan juft holda qoʻllanilib maʼno kengaytiradi yoki maʼno ifodalaydi: tunu kun (har doim). Koʻp maʼnoli soʻz oʻzining har bir maʼnosi bilan ayrim soʻzlarga sinonim boʻlishi mumkin: xafa soʻzi bir oʻrinda xursand soʻziga antonim boʻladi, yoki qattiq yer — yumshoq yer; baxil (xasis) odam — saxiy odam.

Bundan tashqari unga sinonim boʻlgan shod, xushvaqt kabi soʻzlarga antonim boʻla oladi. Demak, bir soʻz sinonimik qatorni tashkil etuvchi soʻzlarning har biri bilan atnonim boʻla oladi: baxil — yumshoq, saxiy; tez — sekin, ogʻir; chiroyli — xunuk, badbashara, badburush. Antonimik juftlar koʻchma maʼno ifodalashi mumkin: tunu kun (ravishga koʻchgan), achchiq-chuchuk (otga koʻchgan).

Antonim badiiy nutqda qoʻllanib tazod yaratish uchun xizmat qiladi: yaxshining ehsoniga yomonning boshi ogʻrir. Antonimlarni kel — kelma, bor — borma kabi birliklardan farqlamoq kerak, bu birliklar feʼlning boʻlishli va boʻlishsiz shaklidir. Antonimlar faqat bir xil soʻz turkumlari doirasida kuzatiladi yaxshilik — yomonlik (ot), uzun — qisqa (sifat), koʻp — oz (ravish), keldi — ketdi (feʼl). Nutqimizda lugʻaviy antonimlardan foydalanish fikrimizni taʼsirli ifodalashda katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, badiiy adabiyotda zid maʼnoli soʻzlarni bir-biriga zidlash asosida badiiy sanʼat hosil qilinadi. Bunday sanʼatga tazod sanʼati deyiladi.

 Yopiqlar mol 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Axborot resurslari 
 oʻzbek tili haqida
Antonin devori

Antonin devori — Rim imperatori Antonin Piy (138 — 161) Britaniyada urush olib borib, Adrian devori shimolidagi yerlarni bosib olgandan keyin yangi chegara boʻylab qurdirgan devor. Antonin devorining uzunligi 80 — 100 km. Antonin devorining tashqi tomoni bo'ylab harbiy yo'l o'tkazilgan, bu yoʻllar chetiga chuqur xandaqlar qazilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antoninlar

Antoninlar — Rim imperatorlari sulolasi (96 — 192); sulolaning asoschisi imperator Nerva (96 — 98). Nerva, Trayan, Adrian, Antonin Piy, Mark Avreliy (Lutsiy Ver bilan birga) va Kommodlar Antoninlar sulolasidan. Antoninlar hukmronligida Italiya tushkunlikka uchradi. Bu davrda qulchilik tanazzulga uchrab, kolonlar mehnatidan keng foy-dalanildi. Pastki tabaqalarning behad ekspluatatsiya qilinishi viloyatlarda norozilik harakatlarining avj olishiga sabab buladi. Shulardan eng yirigi Bar-Koxba, Bukollar harakatlari edi. Antoninlar davrida imperiya chegarasiga varvarlar bostirib kira boshladi. Kommod hukmronligi davridan boshlab Antoninlar imperiyasi inqirozga uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oleg Antonov

thumb|
Oleg Konstantinovich Antonov (1906.25.1, Moskva viloyati — 1984) — rus aviakonstruktori, akademik (1961) va Ukraina Fanlar Akademiyasi akademik (1967). Dastlab planyor zavodida bosh konstruktor boʻlib ishlagan, keyinchalik Tajriba-konstruktorlik byurosini boshqargan, samolyotsozlik boʻyicha bosh konstruktorlik qilgan. A. samolyotlar va planyorlarning 60 dan ortiq turini, shu jumladan porshenli samolyotlar (An-2 va An-14), turbovint-li transport samolyotlari (An-8, An-561YUA, An-12, An-22 — „Antey“, An-124 — „Ruslan“ va boshqalar), yerda deyarli yugurmay parvoz qiladigan va qoʻna oladigan sa-molyot An-72 ni yaratgan. A. ilmiy-kon-struktorlik faoliyatini aviatsiya boʻyicha muhandis kadrlar tayyorlash bilan qoʻshib olib borgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antotsianinlar

Antotsianinlar — kislorodli rangdor geterotsiklik birikmalar (antotsianidinlar)ning glikozidlari. Antotsianin oʻsimliklar tanasi, guli va mevasiga har xil rang berib turadi. Oʻsimlik rangi faqat Antotsianinga emas, balki oʻsimlik hujayralaridagi suyuklik miqdoriga hamda Antotsianining qanday metall bilan birikkanligiga ham bogʻliq. Masalan, Antotsianinning temir bilan hosil qilgan birikmasi qizil, molibden bilan koʻk va pushti, nikel yoki mis bilan esa oq boʻladi. Antotsianin kislotalar bilan qoʻshib qaynatilganda (yoki fermentlar taʼsirida) shakarga va antotsianidinlarga ajraladi. Antotsianning shakar qismi, koʻpincha, glyukoza, ramnoza, galaktoza boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antraknozlar

Antraknozlar (yunoncha: anthrax — koʻmir, nosos — kasallik) — oʻsimliklarning poya, barg va mevalarida Gloeosporium, Colletotrichum va Kabatilla urugʻlariga mansub parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasallik. Antraknozlar kasalligi aso-san donli, mevali, poliz ekinlari (beda, noʻxat, behi, olma, tok, anjir, yongʻoq, qovun, tarvuz, uzum, smorodina, malina, bodom, zigʼir), sitrus oʻsimliklari, choy va boshqalarlarda uch-raydi. Oʻsimlikning barg, meva, novda, ildiz qismlarini zarar-laydi. Barg va tugunchalar toʻkilib keta-di, meva sifati keskin pasayadi. Antraknozlar bilan kasallangan bargda qoramtir hoshiyali toʻgarak qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi, novda va mevada paydo boʻlgan dogʻ usti botiq, pushtisimon gʻubor bilan qoplanadi, keyinchalik yoriladi, yara hosil qiladi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisi yozda konidiya holida rivojlanadi, sporalari zarar-langan urugʻlik, oʻsimlik qoldiqlari orqali yuqadi, suv yoki hasharotlar, kamdan-kam shamol orqali tarqaladi. Yoz namgarchilik kelgan yillarda Antraknozlar avj oladi. Bu zamburugʻ sporalari nam havoda va harorat 20 — 24° boʻlganda yaxshi rivoj-lanadi, harorat 28 — 30° ga yetganda ri-vojlanishi susayadi. Antraknozlar kasalligi poliz ekinlaridan qovun va tarvuz uchun juda xavfli. Antraknozlar bilan kasallangan poliz ekinlarining yosh nihollari, barglari, poya va mevalari zararlanadi, don-dukkakli ekinlarning ildiz boʻgʻzi, urugʻpallasi va yer ustki qismlari zararlanadi. Toklarda uchraydigan Antraknozlar ham xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Tok barglari, meva va poyalari zararlanadi. Barglarda yi-rik jigarrang, mevasida qoʻngʻir doglar paydo boʻladi. Toklardagi Antraknozlar kasalligi koʻproq Oʻrta Osiyo va Zakavkaze respu-blikalarida tarqalgan. Gʻoʻza antrakno-zi Yevropa, Osiyo, Afrika, Markaziy va Janubiy Amerika, Avstraliya va Okeaniyada uchraydi. Oʻzbekistonda uchramaydi va ka-rantin ob’ekti hisoblanadi. Kurash choralari: kasallikka chi-damli navlarni ekish, daraxt va buta oʻsimliklarning zararlangan shoxlarini kesish va yoqish; sogʻlom va dorilangan urugʻlikni ekish; oʻsimliklarga kasallik avjiga qarab bordo suyukligi yoki ruxsat etilgan fungitsidlarni sepish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Turkum:Fan
Antrakt

Antrakt ( harakat oʻrtasi; „entre“ — oraliq, „acte“ — parda) — spektaklda pardalar, konsert va sirk tomoshalarida boʻlimlar orasidagi tanaffus. Shuningdek, opera, balet, musiqali dramaning biron-bir pardasi (birinchisidan tashqari) boshlanishi oldidan chalinadigan musiqali muqaddima ham antrak deb ataladi.
Antranil kislota

Antranil kislota -o-aminobenzoy kislota, rangsiz kri-stall. Mol. m. 137,14. Suyuqlanish temperaturasi 145°. Issiq xloroform, etanol va piri-dinda yaxshi eriydi. Haydalganda kar-boksil guruhini yoʻqotib anilinga ayla-nadi. Eritmalari shirin boʻlib, koʻk flu-oressensiyalanish xususiyatiga ega. Antranil kislota ftalimidning ishqoriy eritmasiga na-triy gipobromit yoki natriy gipoxlorit taʼsir ettirib olinadi. Sirka kislota eritmasida Antranil kislota kadmiy, kobalt, mis, nikel, rux, molibden, qoʻrgʻoshin va simob bilan ichki kompleks (kam eruvchan) bi-rikmalar hosil qiladi. Uning bu xusu-siyatidan mazkur elementlar miqdorini aniqlashda foydalaniladi. Antranil kislota turli azoboʻyoklar olish uchun asosiy xom ashyo-dir. Uning metil efiri atir-upa ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kislotalar
Antraxinon

Antraxinon (yun. anthrax — koʻmir va hina — kechua xindulari tilida — xinon daraxti poʻstlogʻi), S14N8O2 — aromatik keton; mol.m. 208,20, sargish kristall; suyuqlanish temperaturasi 287°, kay-nash temperaturasi 377°. Anilin, nitrobenzol va issiq toluolda eriydi. A. antratsenni oksidlab yoki ftal kislota angidridiga alyuminiy xlorid katalizatorligida benzol taʼsir ettirib olinadi. U turli reaksiyalarga kirisha oladi, lekin oʻrin almashish reaksiyalariga juda qiyin kirishadi. A. turli oksidlovchilar taʼsirida ishqoriy muhitda alizaringa ay-lanadi. A.da karbonil guruhlar borligi tufayli uning xossalari ketonlar va xi-nonlarning xossalariga oʻxshaydi. A. an-traxinon boʻyoqlar olishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antraxinon boʻyoqlar

Antraxinon boʻyoqlar — an-traxinon yoki uning hosilasidan olin-gan politsiklik boʻyoqlar. Antraxinon boʻyoqlar kimyoviy barqarorligi, rangining yorqinligi va yorugʻlikka nisbatan mustahkam boʻlgani tufayli keng tarqalgan. Ular jun, ipak, sunʼiy tolalar (kapron, nay-lon) poliefir tolalar va boshqa ni boʻyashda, shuningdek poligrafiya va lok-boʻyoq sano-atida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antratsen

Antratsen, — kondensirlangan uchta benzol yadrosidan iborat aromatik uglevodorod. Mol. m. 178,24. Rangsiz kristall, eritma va suyuqlikda saqlanib qoluvchi binafsha rangda fluoressensi-yalanadi (tovlanadi). Suyuqlanish temperaturasi 216°, qaynash temperaturasi 342°. A. toshkoʻmir smolasi tarkibida 0,3 — 0,5% boʻladi va shu smolani haydash jarayonida 270 — 360°da ajralib chiqadigan antratsen moyidan olinadi. A. birinchi marta 1832-yilda toshkoʻmir smolasi tarkibida topil-gan. A. oksidlansa antraxinon boʻyoqlar olish uchun ishlatiladigan muhim oraliq mahsulot — antraxinon hosil boʻladi. Aromatik uglevodorodlarga xos reaksi-yalarga kirishadi: galogenlash, nitrola-nish, sulfidlanish va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antratsen moyi

Antratsen moyi — toshkoʻmir smolasining 270 — 360°da qaynaydigan fraksiyasi, suvdan ogʻir, yashil suyuqlik. Uning 20 — 30% ni antratsen tashkil etadi. Antratsen moyida sintetik boʻyoqlar olish uchun kerakli boʻlgan fenantren, fluo-ren, karbazol, akridin va boshqa moddalar ham uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antratsit

Antratsit (yun. anthrakitis — ku-mir turi) — kuchli metamorflashgan qazilma koʻmir. Toshkoʻmirlar jumlasiga kiradi. Qora, yaltiroq, baʼzan kulrang va sargʻish tusda tovlanadi. Mineralo-gik shkala boʻyicha qattiqligi 2,0 — 2,5, organik massa zichligi 1500 — 1700 kg/m3; organik massaning yonish issiqligi 33,9 — 34,8 Mj/kg (8100 — 8350 kkalGʻkg); analitik namligi 1 — 3%, yonuvchi massada 9% uchuvchan modda, 97 foizgacha ugle-rod, 3 foizgacha vodorod bor. Dunyodagi koʻmir zaxirasining 3 foizini tashkil etadi. Asosan Donbass (Ukraina), Kuz-bass (Rossiya) da, AQSH, Xitoyda qazib chiqariladi. A. oʻzidan elektr tokini yaxshi oʻtkazganligi uchun undan elektrodlar tayyorlanadi. A. asosan yuqori dara-jali yoqilgʻi sifatida metallurgiyada ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antre

Antre (frans. entree — kirish, sahnaga chiqish) — 1) Yevropada — oʻrta asrlarda maxsus kiyingan qahramonlarning 563musiqa, ashula va raqs joʻrligida ziyofat yoki bal kechalariga raqsga tushib kiri-shi; mehmonlarning tantanavor yurib zalga chiqishi; 2) 17 — 18-asrlarda raqs va pantomima vositasida balet qismini na-moyish qiluvchi bir yoki bir necha raqqos va raqqosalar guruhining chiqishi; 3) 19 — 20-asr baletida kengaytirilgan kirish qismi, raqqosa va raqqosning umumiy chiqishi. Bular maxsus intrada deb ata-luvchi musiqa asarlariga zamin boʻlgan; 4) sirkda ilgari: masharabozlarning manejda paydo boʻlishi; hrzir: masxa-raboz yoki qiziqchilarning soʻzlashish yoki pantomima orqali bir-biriga tu-shuntirish sahnasi. Oʻzbek masharaboz va qiziqchilari ijodida A.ga oʻxshash to-moshalar mavjud: Korfarmon bilan masxa-rabozlar dialogi („Qozi“, „Sartarosh“, „Shayton“, „Oʻlik sotdi“ va boshqalar). Zamona-viy oʻzbek sirkida A. Yusupov, G. Zastav-nikov, P. Borovikov, Papsik (P. Ulya-nov) va boshqa ijodida A. katta oʻrin tutgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antreprenyor

Antreprenyor (frans. entrepre-neur — tomoshaxona egasi) — xususiy to-moshaxona (teatr, sirk va boshqalar) egasi, ija-rachisi. Chet ellarda menejer, impressario, prodyuser deb ham yuritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antresol

Antresol (frans. entresol) — 1) yuqori va past qavat qilib ikkiga boʻlingan baland xonaning ustki qismi, yuqoridagi yarim qavati; 2) 18-asr oxiri va 19-asr birinchi yarmida qurilgan chorbogʻ va dangʻillama uy xonalaridagi max-sus yarim qavat; 3) joyni kengaytirish maqsadida magazinlar va xonadonlarda ship ostiga quriladigan tokcha, maxsus joy, boloxona.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropo...

Antropo… (yun. anthropos — odam) — odamga aloqador ekanlikni bildiruvchi yasama soʻz tarkibiy qismi (mas, antro-pologiya, antropometriya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropogen landshaft

Antropogen landshaft — shakllanishida insonning xoʻjalik fa-oliyati katta rol oʻynagan geografik landshaft. Yana qarang Madaniy landshaft, Geografik landshaft.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropogen omillar

Antropogen omillar, muhitning antropogen omillari — odam va uning xoʻjalik faoliyatining oʻsimlik, hayvon va boshqa tabiat komponentlariga taʼsiri bilan bogʻliq omillar guruhi. Odam tabiatga taʼsir koʻrsatib, uni oʻz ehtiyojlariga moslashtirib, Yerning beqiyos keng hududlarida fauna va florani oʻzgartiradi, bu esa oʻsimliklarning kamayishi, ayrim oʻsimlik va hayvon ning qirib yuborilishi, oʻsimliklar introduksiyasi va boshqalarga olib keladi. Odamning tabiatga bilvosita taʼsiri iqlimni, atmosfera va suv havzalarining fizik holati va kimyoviy tarkibini, yerning ustki qatlamini, tuproq strukturasi va boshqalarni oʻzgartirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Qoʻriqerlarni oʻzlashtirish, monokulturali (bir ekinli) agrotsenozlar barpo etish va boshqa tadbirlar tabiiy biotsenozlarnit oʻzgarishiga katta taʼsir koʻrsatadi. Atom sanoatining rivojlanishi, ayniqsa atom qurollarini sinash, suv, atmosfera va tuproqni ifloslantiruvchi sanoat chiqindilarining koʻpayib borishi muammolari muhim boʻlib bormoqda. Odam madaniy oʻsimliklar va uy hayvonlari uchun maʼlum darajada yangi sharoit yaratdi, ularning zotlarini yaxshiladi va mahsuldorligini oshirdi, ekinzorlarning hosildorligini juda koʻpaytirdi, lekin tabiat qonunlarini chuqur bilmasdan tabiiy muvozanatda buzilishlarga olib keladigan faoliyat kutilmagan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ekinlarni notoʻgʻri sugʻorish yerning shoʻrlanishi va eroziyaga olib keladi; yerni ortiqcha quritish oʻsimliklar qoplamini oʻzgartiradi. Hozirgi zamon fani va texnikasi insonning tabiatga keng miqyosda aralashishiga qulay sharoitlar yaratib berib, oʻz navbatida atrof muhitni muhofaza qilishni muhim muammoga aylantirdi. Antropogen omillar inson faoliyatining tabiatga taʼsiri natijasida yuzaga keladi

 
 Zikiryoyev, Abdukarim. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
 Alibekov L., Qishloq xoʻjaligini ximiyalashtirish va atrof-muhit, Toshkent, 1986
 Egamberdiyev R., Ekologiya, Toshkent, 1993.
Antropogen eroziya

Antropogen eroziya (yun an-thropos — odam va genes — paydo boʻlish) — insonning ekologik muvozanatni bu-zadigan xoʻjalik faoliyati natijasida tuproq unumdor gorizontlarining yemi-rilishi. Antropogen eroziya natijasida tuproq unum-dorligini yoʻqotadi (yana qarang Tuproq ori-klashi, Tuproq eroziyasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropogenez

Antropogenez (antropo … va … genez) — inson jismoniy qiyofasining shakllanishi, mehnat faoliyati, tili, shuningdek jamiyatning dastlabki rivojlanish jarayoni. A. haqidagi taʼlimot — antropologiya tarmogʻi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropologik tip

Antropologik tip — muayyan hududga mansub odamzodning tana tuzi-lishidagi irqiy turgʻun belgilarning tarixan shakllangan majmui. "Antropologik tip " termini bilan katta irklar ham, ularning boʻlimlari ham ifodalanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropometriya

Antropometriya (antropo … va yun. metreo — oʻlchayman) — antropologiyaning tekshirish usullaridan biri. U odam organizmi aʼzolarining hamma belgilari (uzunligi, eni, qalinligi, shakli, rangi va hokazo) oʻzgarib turishini miqdoriy tomondan tavsiflab beradi. Olingan maʼlumotlar organizmning ayrim boʻlaklari (bosh, boʻyin, koʻkrak qafasi, qorin va chanoq qismlari, qoʻl va oyoqlar)ga taqqoslanib, oʻsishi yoki oʻzgarishi kuzatib boriladi. Uzunlik, kenglik va burchak belgilari A. asboblari (uchi doʻmboq sirkul, sirgʻanuvchi sirkul, koordinatali sirkul, odam boʻyini oʻlchovchi antropometr, burchakni oʻlchovchi goniometr va jagʻni oʻlchovchi mandibulo-metr va hokazo) yordamida oʻlchanadi. Tana, ayniqsa bosh, yuz, burun, labning oʻlchash mumkin boʻlmaydigan belgilari — rang va shakllari maxsus ishlab chiqilgan shkala va etalonlarga qarab aniqlanadi. A. maʼlumotlaridan kriminalistikada jinoyatchilarni tavsiflash va aniqlashda ham foydalaniladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antroponimika

Antroponimika ( — „odam“ va — „nom“) — onomastikaning boʻlimi. Odamlar ismini, ularning tarqalgani, kelib chiqishi, jamiyatda amalda qoʻllanishini va bundan tashqari antroponimik tizimlar tuzilishi hamda rivojlanishini oʻrganadi.

Atoqli ot , taxallus, laqab, nisba va shaxsni atashlikning turli usullari ham antroponimika tadqiqot manbaidir. Masalan, Sohibqiron Amir Temur Taragʻay Bahodir Koʻragoniy. Bunda faqat Temur shaxsning xos ismi, Amir — hukmdorlik darajasini anglatadi, Sohibqiron — Temurga zamondoshlari tomonidan berilgan sifat (asr, davr sohibi degan maʼnoni bildiradi), Taragʻay — otasining ismi (familiya hisoblanadi), Bahodir — otasining laqabi, Koʻragon — xonga kuyovlik nisbasi.

Dunyodagi turli xalqlarda turlicha antroponimik tizim mavjud boʻlgan. Masalan, Qadimgi Rimda har bir erkak xos ismi oldidan keladigan nomga — avloddan avlodga oʻtadigan urugʻ nomiga ega boʻlgan, bu urugʻning shajarasini tavsiflagan. Hozirgi Ispaniya va Portugaliyada bir kishi bir necha xos (katolik cherkovi roʻyxatidan olinadigan) ismga, otasi va onasining familiyasiga ega boʻlishi mumkin. Islandiyada har bir kishi, bir necha xos ismga 566 (cheklangan roʻyxatdan olingan) va familiya oʻrnida otasining ismidan hosil boʻlgan nomga ega boʻladi. Xitoy, Koreya, Vetnamda kishi nomi bir boʻgʻinli familiyadan (turli davrda ular 100 dan 400 gacha boʻlgan) va xos (odatda ikkita bir boʻgʻinli morfemadan tashkil topgan) ismga ega boʻladi, xos ismlar miqdori cheklanmaydi.

Antroponimika tizimida kipokoristika (erkalatib, kichraytirib atash — masalan, Laziz(jon), Dilobar(xon), Homid(cha), Ahmad(cha) va hokazo) alohida oʻrin tutadi. Antroponimika maʼlumotlari tilshunoslikning boshqa sohalari uchun, jamiyatshunoslikda, xalqlar tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

 Oʻzbekcha ismlar 

Oʻzbeklarda hozirgi antroponimik model uch qismdan iborat: ism, otasining ismi va familiya.

 

Turkum:Antroponimika
Antroponoz kasalliklar

Antroponozalar (antropos – odam va yun. nosos – kasallik) – faqat odamga zarar yetkazadigan yuqumli kasalliklar. Antroponoz kasalliklarga vabo, ich terlama, paratif, dizenteriya, poliomiyelit, difteriya, skarlatina, koʻkyoʻtal, qizamiq, gripp, terlama, bezgak, saramas, soʻzak, zaxm kabi kasalliklar kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasalliklar
Antroposofiya

Antroposofiya (antropo … va yun. sophia — donishmandlik) — xudo oʻrnida ilohiylashtirilgan odamga eʼtiqod qilishni targʻib etuvchi taʼlimot. 20-asr maʼnaviy hayotida paydo boʻlgan bu taʼlimotga nemis olimi R. Shteyner (1861 — 1925) asos soldi. Odamni ilohiylashtirgan A. uch olam: oliy — ruhiy, oʻrta — avstral (energiya), quyi — tabiiy (materiya) olam bor, deb qaraydi. 1913-yilda „Umumiy antroposofik ja-miyat“ deb atalgan tashkilot tuzilgan. Bu jamiyatning turli mamlakatlarda 47 mingdan ziyod aʼzosi boʻlgan. A. gʻoyalari soʻnggi paytlarda pedagogikada (Valdorf mak-tablari), sanʼatda (evritmiya), tibbiyotda (shu jumladan farmatsevtikada), qishloq xoʻjaligida namoyon boʻla boshladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropoxoriya

Antropoxoriya (antropo … va yun. choreo — tarqalish) — baʼzi oʻsimlik mevalari yoki urugʻlarining bir joydan ikkinchi joyga, hatto bir qitʼadan ikkinchi qitʼaga odam vosita-sida tarqalishi. Bunday tarqalish ta-sodifiy (kiyimga yoki ketmon, belkurak kabi mehnat qurollariga ilashib) yoxud ongli ravishda (oʻsimlikni boshqa joyda oʻstirish maqsadida) boʻladi. Bangi-devona, igir kabi oʻsimliklar Osiyodan Yevropaga, kaktus Shimoliy Amerikadan Av-straliyaga, apelsin Xitoydan boshqa mamlakatlarga, kartoshka Janubiy Amerikadan Yevropaga va u orqali Oʻrta Osiyoga, jumladan, Oʻzbekistonga ham tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antuan Andre

thumb|right|200px|André Antoine (1893)
André Antoine (1858.31.1, Limoj — 1943.9.10, Puligen) — fransuz aktyori, rejissori, teatr nazariyotchisi. Erkin teatr (1887 — 94), Antuan teatri (1897 — 1906) ni tashkil etib, ularga rahbarlik qilgan. 1906 — 14 yillarda A. „Odeon“ teatrida direktorlik, rejissorlik qildi. Teatr tanqidi va kino sanʼati bilan shugʻullandi. A. teatrning xalqchil va haqqoniy boʻlishi uchun kurashdi. A.ning estetik qarashlari, xususan, uning aktyorlik faoliyatida toʻlaligicha namoyon boʻldi. Asosiy rollari: Akim („Zulmat hukmronligi“), Osvald („Sharpa“), Kuzovkin („Tekinxoʻr“). U Erkin teatr artistlari bilan Yevropa va Rossiya boʻylab gastrolda boʻldi. A.ning „Kundaliklar“ kitobi nazariy va tarixiy qimmatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1858-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:9-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Fransiyalik erkak aktyorlar
Anuradhapura

Anuradhapura — Shrilanka shimoliy dagi shahar. Aholisi 40 ming kishi chama-sida. Anuradhapura mahsulotlari qayta ishlanadi, hunarmandchilik (yogʻoch oʻymakorligi) ri-vojlangan. Turizm markazi, buddistlar ziyoratgoh joyi. Qadimgi A. (miloddan avvalgi 5-asrdan 11-asrgacha) ilk Singal davlatining poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy qoʻriqxona, miloddan avvalgi 3-1-asrlarda qurilgan budda ibodatxonasi va monastirlarining qoddiqlari, Buddaning tosh haykallari (5-asr), Isurumuniya gʻor monastiri (5-8-asrlar), saroy va boshqa saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Anuriya

Anuriya (yun. an — inkor qoʻshimchasi va uron — siydik) — siydik tutilishi; bunda buyrakda hosil boʻlgan siydik qovuqqatushmaydi. Prerenal A. buyrak tomirlarining oʻsmalar bilan qisilishi yoki qayrilib ketishi, shuningdek buyrak arteriyalariga tromb yoki embol tiqilib 567qolishi natijasida kelib chiqadi. Koʻp qon yoʻqotish, yurak-tomirlar sistema-sidagi kamchilik va shok, ich ketishi sa-babli koʻp suyuqlik yoʻqotish, betoʻxtov qusish, badanning shishib ketishi, assit va sh.k. kasalliklarda qon aylanishining ogʻir darajada buzilishi natijasida paydo boʻladigan A. ham prerenal A.ga kiradi. Bunday A.da buyraklar ham, siy-dik yoʻllari ham zararlanmaydi; arteri-al bosimning pasayishi, buyraklardan kam qon oʻtishi, qonda suvning kamayi-shi va boshqa ekstrarenal omillar katta rol oʻynagani uchun siydik toʻxtashining bu turini ekstrarenal A. deb ham ataladi. Renal (chin) A. buyrak toʻqimasining sidirgʻa patologik ja-rayondan zararla-nishi (glomerulonefrit, piyelonefrit, sulema, kantaridin, qoʻrgʻoshin tuzlari va sulfanil-amidlardan zaharlanish va hokazo) natijasida roʻy beradi. Postre-nal (buyrak orti) A. esa yuqori siydik yoʻllarida siydik oqimini toʻsuvchi bi-ror illat boʻlishi oqibatida vujudga ke-ladi. Reflektor A. kuchli ru-hiy hayajon, jarohatlanishdan keyin qattiq ogʻriq sezish natijasida paydo boʻladi. Ikki sutka va undan ortiq vaqt ichida siydik kelmay qolishi uremiyaga sabab boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anus

Anus, anal teshik – toʻgʻri ichakning oxirgi qismi – orqa chiqaruv teshigi. Anus dastavval mustaqil rivojlanib, keyin toʻgʻri ichakning pastki qismiga ochiladi. Baʼzan toʻgʻri ichak bilan anus oʻrtasida parda saqlansa, chaqaloqda ich boʻshalmaydi. Bunda jarrohlik yoʻli bilan parda teshiladi. Anus devorining ichki, shilliq qavati uzunasiga joylashgan burmalardan iborat boʻlib, vena qon tomiri chigallariga boy. Anusning muskul qavati koʻndalang-targʻil muskullardan iborat boʻlib, ixtiyoriy qisqaradi va u odam ixtiyoriga bogʻliq emas.
Dmitriy Anuchin

thumb|right|200px|Dmitriy Anuchin
Dmitriy Nikolayevich Anuchin (1843.27.8, Peterburg - 1923.4.6, Moskva) — rus antropologi, geografi, etnografi va arxeologi, Rossiyada antropologiya fani asoschilaridan biriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Peterburg fanlar akademiyasi akademik (1896) va faxriy a’zosi (1898). Tabiatshunoslik, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyati prezidenti (1890-yildan). Rossiyada geograflar maktabini uyushtirgan. Asarlari etnik antropologiya va antropogenez, etnografiya, ibtidoiy arxeologiya, umumiy tabiiy geografiya, mamlakatshunoslik va fan tarixiga oid.

 

Turkum:1843-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1923-yilda vafot etganlar
Turkum:6-aprelda vafot etganlar
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Anushaxon

Anushaxon, Abulmuzaffar Muhammad – Xiva xoni (1663-86). Shayboniylardan. Abulgʻoziy Baxodirxonning oʻgʻliOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Hayoti 
Buxoro xoni Abdulazizga qarshi jang (1657-yil) da qahramonlik koʻrsatib, jang taqdirini xivaliklar foydasiga hal qilgan va otasini oʻlimdan saqlab qolgan. Buning uchun otasi Anushaxonga katta lashkar va Hazorasp shahrini inʼom etgan va Xivada uning nomiga katta hammom qurdirgan (Anushaxon hammomi). Otasi vafotidan soʻng, Anushaxon taxtga oʻtirgach 1663-yilda tuzilgan tinchlikni buzib, Buxoroga qarshi urushni qayta boshlagan. Xonlik chegaralarini mustahkamlash uchun Yangi Kot, Shohobod qal’alarini qurdirgan. Soʻng, yana bir bor 1686-yil Buxoro xonligiga yurish qilib, Gʻijduvon, Hazora, Samarqand, Qarshi va Shahrisabzni egallagan. Savdoda oʻzbeklarning raqibi boʻlgan Buxoroga qarshi urush aslida tijorat yoʻllari tufayli boʻlgan va bu toʻqnashuv 1664—1680 va 1683—1687-yillar davom etgan.

Anushaxon oʻzbeklar bilan yaqin aloqada boʻlgan va otasi davrida turkmanlar bilan buzilgan munosabatlarni tiklagan, bu Turkmaniston hududi orqali Kaspiy dengizi va Xiva oʻrtasidagi savdo yoʻlini qayta ochish imkonini bergan. U Astraxan ruslari bilan ham aloqalarni tiklagan va hatto 1676—1687-yillar oraligʻida bir necha bor ulardan Mangʻishloq yarim oroli porti boʻlmish Qaragʻandada istehkom qurishni soʻragan. Savdogarlarini kazaklar, turkmanlar va qalmoqlar hujumidan himoya qilish evaziga ularga boj toʻlashni ham taklif qilgan.

1683-yilda Buxoroga hujum qilib shahar va qishloqlarni yoqib yuborgan. Bu tufayli Subxonqulixon (1684-yil) Balx kalxoni etib tayinlangan oʻgʻli Sodiqxondan yordam soʻrashga majbur boʻlgan. Lekin bunga javoban uning oʻgʻli rad javobini bergan va Anushaxon bilan munosabarlari buzilishini xoxlamagan. Subxonqulixon oʻziga xiyonat qilgan oʻgʻlini jazolashga qaror qilgan. 1685-yilda u oʻgʻliga xat yozgan, agar Sodiqxon kechirim soʻrab boradigan boʻlsa uni kechirishini xatida bayon etgan. Sodiqxon uni koʻrgani borgan va otasi tomonidan qoʻlga olingan va zanjirband qilingan. Xon oʻgʻlining sheriklarini dahshatli azoblar ichida oʻldirgan. Sodiqxon uch oylik qamoqdan keyin vafot 1686-yilda vafot etgan. Subxonqulixon oʻgʻlining oʻlimidan soʻng Balx ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olgan. 1686-yilda Anushaxon Balxdagi mojarodan foydalanib Buxoroga yana bostirib kirgan va magʻlubiyatga uchragan. 1687-yilda Subxonqulixon Mashhadga ziyorat qilganidan foydalanib Anushaxon uning Buxoroga yana yangi hujum uyushtirgan, ammo bu uning soʻnggi urinishi boʻlgan, chunki u qattiq magʻlubiyatga uchragan. Anushaxon davrida Qoraqalpogʻistondagi Sulton Vays bobo va Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbaralari, Oq masjid taʼmirlangan, „Shajarayi turk“ asari oxiriga yetkazilgan. Anushaxon Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbarasiga dafn etilgan.

 
Turkum:Xorazm hukmdorlari
Turkum:1686-yilda vafot etganlar
Turkum:Xiva xonligi hukmdorlari
Turkum:Xiva xonligi
Turkum:Xivada vafot etganlar