Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Darvesh Mansur

Darvesh mansur (15-asr Sabzavor) — shoir va adabiyotshunos. Yahyo Sebak hamda oʻz davrining tasavvuf olimi Hofiz Ali Jomiydan dars olgan. Aruz ilmi va ilmi badeʼ boʻyicha Navoiyning ustozi. Aruz haqida 2 risola va qasidasi bor. Sheʼrlari ishqiy va falsafiy mavzuda. "Majolis un-nafois", "Radoyif ul-ashʼor" (Faxri Xirotiy), "habib us-siyar" (Xondamir) asarlarida sheʼrlaridan namunalar saqlangan. Navoiy "Majolis un-nafois" asarida D. M. ijodiga yuksak baho bergan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Darvesh Muhammad

250px|thumb
Darvesh muhammad (15-asr) — miniatyurachi rassom. Musavvir Shoh Muzaffar va Kamoliddin Behzodnning shogirdi. Hirotda, keyinchalik Hindistonda yashab ijod qilgan. U koʻchirib bezagan Saʼdiyning "Guliston" asari qoʻlyozmasi Eron davlat kutubxonasida saqlanadi. Shogirdi Mirzo Muhammad Haydar "Tarixi Rashidiy" asarida ustozining asarlari (mas, Nayzasining uchida sherni koʻtarib turgan suvoriy) haqida toʻxtalib oʻtgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Muhammad ibn Doʻstmuhammad Buxoriy

Darvesh Muhammad ibn Doʻstmuhammad Buxoriy (16-asr) — xattot, husnixat nazariyotchisi. Fors tilida bitgan "Favoyid ul-xututi" ("Xatlar foydalari") risolasining 4 nusxasi OʻzFASHI jamgʻarmasida (inv. № 2617, 2606, 2383, 9038) saqlanadi. Asar 2 qismdan iborat boʻlib, 1-qismida yozuvning paydo boʻlishi, xat usuli yaratuvchilarining tarjimai holi, arab yozuvining 14 xil usuli va ularning kelib chiqishi, atamalar va ularning etimologiyasi haqida maʼlumot berilgan; 2-qismida xat dan suls, tavqe, rayhon, nasx, riqo, gʻubor va b. usullarining tavsifi va yozilish qoidalari bayon qilingan hamda har bir harfning yozilish qoidalari tushuntirilgan. Mazkur risola Markaziy Osiyoda yaratilgan husnixat sanʼati haqidagi eng muhim qad. asarlardan. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvinizm

Darvinizm — organik dunyoning tarixiy rivojlanishi toʻgʻrisidagi Ch. Darvin asos solgan ilmiy dunyoqarash. Darvin koʻrsatishicha, irsiy oʻzgaruvchanlik va tabiiy tanlanish evolyusiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari hisoblanadi. Oʻzgaruvchanlik organizmlar tuzilishi va funksiyasida yangi belgilarning hosil boʻlishidan iborat. Irsiyat orqali bu belgilar nasldan naslga oʻtadi. Yashash uchun kurash tufayli muhit sharoitiga eng yaxshi moslashgan belgiga ega boʻlgan individlar yashab, nasl qoldiradi, yaʼni tabiiy tanlanish yuz beradi. Tabiiy tanlanish natijasida yangi turlar paydo boʻladi. Shuning bilan birga organizmlarning tashqi muhitga moslanishi nisbiy xususiyatga ega. Darvin ishlaridan mustasno tarzda ingliz biologi A. Uolles ham xuddi shunday fikrga kelgan. D.ning rivojlanishi va targʻib qilinishiga ingliz tabiatshunosi T. Geksli (1860-yilda "D" terminini taklif etgan), nemis olimlari F. Myuller va Gekkel Ernst|E. Gekkel, rus olimlari aka-uka A.O. va V.O. Kovalevskiylar, ota-bola N.A. va A.N. Seversovlar, I.I. Mechnikov, I.I. Shmalgauzen va b. katta qissa qoʻshgan. XX asrning 20—30 yillarida klassik Darvinizmning genetika fani yutuqlari bilan uygʻunlashtirilishi tufayli sintetik evolyusion taʼlimot shakllana boshladi.Darvinizm yaxlit taʼlimot sifatida biologiyada revolyusion burilish yasadi; kreatsionizm, vitalizm va lamarkizmga zarba berdi; XIX asrning ikkinchi yarmida tabiiy va ijtimoiy fanlar va umuman madaniyatning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Shunga qaramasdan Darvin tirikligidayoq evolyusiyada tabiiy tanlanishni inkor etuvchi yoki uning taʼsirini cheklashga harakat qiluvchi turli oqimlar paydo boʻla boshladi. Evolyusiyaning asosiy muammolari boʻyicha bahslar zamonaviy biologiya fanida ham davom etib kelmoqda.

 Yana qarang 

 Kreatsionizm

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahmud Darvish

thumb

Mahmud Darvish (1941.13.3, Akka sh. yaqinidagi Barva qishlogʻi) – falastinlik arab shoiri, jamoat arbobi, jurnalist. Yoshligi Hayfada oʻtgan. Falastin xalqi ozodligi haqidagi sheʼrlari uchun isroillik tajovuzkorlar tomonidan bir necha bor qamalgan. 1971 yilda vatanidan chiqib ketishga majbur boʻlgan. Qohira, Bayrutda yashagan. Ijodi asosan vatan ozodligi uchun kurash mavzuida („Qanotsiz qushlar“, „Zaytun barglari“, 1961; „Falastinlik oshiq“, 1966; „Tunning oxiri“, 1969; „Odatdagi gʻamgin kunlar“, 1973; „Ovoz“, 1980 va b.). Sheʼrlari oʻnlab xorijiy tillarga, jumladan, oʻzbek tiliga ham tarjima qilingan. D. „Nilufar“ xalqaro adabiy mukofoti laureati (1969).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Darvish Maqsud Andijoniy

Darvish Maqsud Andijoniy (15-asrning oxiri, Andijon — 16-asr, Buxoro) — sozanda, bastakor. Axiyi Hiraviyning shogirdi. Musikiy isteʼdodi Hirotda kamolga yetgan. Shayboniyxon Hirotni olgach (1507), Hofiz Ushshoqiy, Xoja Boboyi Changiy, Xoja Hamzaiy Toshkandiy, Hofiz Miroqiy Buxoriy va Hofiz Boqiy Roʻdiy singari mashhur sanʼatkorlar bilan birga D.M.A.ni ham Buxoroga olib ketgan. Darvishali Changiyning musiqa risolasida D.M.A. — Jomiy gazallariga koʻpgina savt va naqshlar bastalaganligi kayd qilingan. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bastakorlar
Darvishali Changiy

Darvishali Changiy (toʻliq ismi: Darvish Aliyi Changiy al-Xoqoniy ibn Mirzo Ali Changiy ibn Abdulali Qonuniy ibn Xoʻja Abdullo Muhammad Marvarid; XVI asr, Hirot – XII asrning 20-yillari, Buxoro) – musiqashunos, bastakor, sozanda, hofiz va shoir.

 Hayoti 
Darvishali Changiy XVI asrda Hirotda tugʻilgan. Yoshligidan musiqaga qiziqib, Xojagiy Jaʼfar Qonuniy, Ali Doʻst Noyi, Amir Masti Qobuziy, Xasan Kavkabiylardan taʼlim olgan. Movarounnahr va Xuroson madaniy markazlari (Buxoro, Balx, Andijon, Kesh, Samarqand kabi shaharlar)da yashab ijod qilgan. Sheʼrlarini Changiy taxallusi bilan yozgan. Bir qancha qasida, gʻazal, ruboiylari va „Risolai musikiy“ asarlari bizgacha yetib kelgan. „Risolai musiqiy“ning 1-nusxasi, 1572; 2-nusxasi „Tuhfatus-surur“ („Shodlik armugʻoni“) nomi bilan ham mashhur, taxminan 1611, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi, inv. №№ 449, 468. Mazkur risola 16–17-asrlar musiqa madaniyatining asosiy manbai sifatida katta ilmiy ahamiyatga ega. Fors tilidagi 12 bobdan iborat bu qoʻlyozma Jomiy va Kavkabiy risolalari hamda Husayn Oxun, Imom Kuliy Udiy, Zaytun Gʻijjakiy kabi musiqa ustodlarining asarlaridan toʻplangan maʼlumotlar asosida yozilgan. Muallif Amir Xusrav Dehlaviyning musiqiy qarashlarini ham oʻz asariga kiritgan. Unda 16–17-asrlardagi musiqa hayoti, bastakorlik sanʼati, musiqa sozlari, musiqiy-nazariy (Oʻn ikki maqom, iyqoʼ va boshqalar) va ijrochilik masalalari oʻzining ifodasini topgan. Risolaning tarixiy boblari adabiy tazkiralar uslubida yozilib, Movarounnahr va Xuroson musiqa arboblarining tarjimai holi, afsonaviy va tarixiy shaxslar (podshoh Bahrom va Dilorom Changiydan boshlab, Firdavsiy, Rudakiy, Amir Temur, Mirzo Ulugʻbek, Alisher Navoiy, sulton Husayn Boyqaro va oʻzining hamasrlari)ga bagʻishlangan. Darvishali Changiy ulugʻ bastakor sifatida naqsh, amal, savt, peshrav shaklidagi kuylar yaratgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Semyonov A. A., Sredneaziatskiy traktat po muzike Dervisha Ali (XVII v.), T., 1946.
Darvoza

thumb|Darvoza
Darvoza — shahar, qalʼa, saroy, qoʻrgʻon, hovli va b.ning kirish joyiga oʻrnatiladigan katta eshik, qopqa. Qadimda Oʻrta Osiyo shaharlarining atrofi qalʼaband mudofaa devorlari bilan oʻralgan boʻlib, bir nechtadan darvozalari (mas, Toshkentning 12 ta, Buxoroning 11 ta, Xivaning 10 ta darvozasi.) boʻlgan. Darvozalar odatda archa, kayragʻoch daraxtlari yogʻochidan yasalib, usti temir hoshiya bilan qoplangan, turli zulfinlari badiiy naqshlar bilan bezatilgan. darvozalarning yuqori qismi koʻpincha panjarali boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxitektura

Darvoza

Darvoza — odatda biror hudud, imorat yoki shaharning kirish-chiqish joyiga o‘rnatiladigan eshik turidagi inshoot. Tarixiy jihatdan darvozalar nafaqat kirish-chiqish uchun, balki mudofaa, shahar chegarasini belgilash va tantanali marosimlarda ramziy ahamiyat kasb etgan.

Tarixiy darvozalar

O‘rta asrlarda shaharlar atrofida devor bo‘lgan va asosiy kirish joylari darvozalar orqali amalga oshirilgan. Buxoro, Samarqand, Toshkent, Xiva kabi qadimiy shaharlarda bir nechta mashhur darvozalar bo‘lgan. Masalan, Toshkentda Shayxontohur, Labzak, Ko‘kcha, Sag‘bon kabi darvozalar mavjud edi.
Dunyo me’morchiligida ham mashhur tarixiy darvozalar bor: Hindistondagi India Gate, Germaniyadagi Brandenburger Tor, Turkiyadagi Istanbul darvozalari va boshqalar.

Etymologiya

“So‘z” turkiy va fors-tojik tillarida qadimdan qo‘llanilib, “katta eshik”, “kirish joyi” ma’nolarini bildiradi. Ba’zi da “dar” (eshik) va “boza/baza” (joy, maydon) so‘zlari birikmasidan kelib chiqqan deb izohlanadi.

Zamonaviy darvozalar

Bugungi kunda darvozalar faqatgina himoya vositasi emas, balki arxitektura va dizayn elementi sifatida ham qo‘llaniladi.

Materiallar: metall, alyuminiy, yog‘och, kompozit materiallar.

: qo‘lda ochiladigan, surilma (slayder), avtomatik va aqlli darvozalar.

Funktsiyasi: xavfsizlik, estetik ko‘rinish, qulaylik.

Ko‘plab ishlab chiqaruvchi korxonalar turli xil dizayn va texnologiyalarni taklif etmoqda. Zamonaviy bozor talablariga mos ravishda yangi dizaynlar muntazam ishlab chiqilmoqda.

Ishlab chiqaruvchi korxonalar

Dunyo bo‘yicha yirik va kichik ishlab chiqaruvchi korxonalar darvozalarni ishlab chiqish va eksport qilish bilan shug‘ullanadi. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda darvoza ishlab chiqarishga ixtisoslashgan korxonalar soni oshib bormoqda. Shunday maskanlardan biri sifatida Darvoza Marketni keltirish mumkin. Ushbu korxona zamonaviy darvoza ni ishlab chiqarish va dizayn bo‘yicha yangiliklar taklif etadi.
Darvozabon (maʼnolari)

Darvozabon:

 Darvozabon - Darvozabon — baʼzi sport da jamoa oʻyinchilaridan biri.
 Darvozabon (lavozim) — shahar, qalʼa, saroy kabilar eshigini qoʻriklovchi shaxs (qarang
Darvozaxona

Darvozaxona, dalon — mahobatli qalʼaband inshootlarda, uyjoy meʼmorligida koʻcha (tashqari)ni hovli bilan bogʻlovchi usti berk maxsus xona. Yon tomonlarida supacha yoki oxurlar boʻlishi mumkin. Qadimda shahar va qalʼa devorlariga uygʻunlashtirib qurilgan. Unda soqchi, darvozabon va b. uchun maxsus xonalar va atrofii kuzatish uchun minoralar qurilgan. Oʻrta asr shahar D.si tashqarisida karvonsaroy, bozor va hammomlar joylashgan (qarang Bogʻcha darvoza, Kush darvoza, Tosh darvoza). Jamoat binolari (madrasa, masjid va b.)da D. peshtoqli, miyonsaroyln qilib qurilgan. Qishloq qoʻrgʻonlari D.si oldida koʻpincha hovuz, quduq, chorbogʻlar boʻlgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Shahar darvozalari
Darvozaqirliklar chaylasi

Darvozaqirliklar chaylasi - Zarafshon daryosining quyi havzasida neolit davri (mil. av. 4-3-ming yillik)da yashagan ovchi qabilalarining manzilgohi. Oʻ. Islomov tomonidan ochilgan (1961). Bir necha madaniy qatlamdan iborat. Chaylalardan birining burchaklaridan 4 kattagina chuqurcha (ustunlar urni) topilgan. Chaylaning eshigi sharqqa — koʻlga qaragan, oʻchoqlar tashqaridagi maydonda boʻlgan. Chaylalar yengil ishlangan boʻlib, 81 m2 maydonni egallagan, unda 30—35 kishidan iborat bir urugʻ jamoasi joylashgan. Topilgan har xil hayvon va qush suyaklari D.ch.da odamlar ov bilan shugʻullanganini koʻrsatadi. Kundalik hayotda toshdan yasalgan qurollar muhim rol oʻynagan. Chaqmoqtoshdan mikrolit pichoq, qirgʻich, bigiz, yogʻoch yoʻnish qurollari, uq-yoy uchlari, parmalash qurollari, bolgʻa va tosh boltalar, qimmatbaho toshlardan tumor va mun-choqlar tayyorlangan. Darvozaqirliklarning sopol idishlari ancha mustahkam, osti yassi, tuxumsimon shaklda boʻlib, sirtiga turli xil naqshlar solingan. D.ch. yodgorliklari baʼzi xususiyatlari bilan Xorazmdagi Kaltaminor madaniyatiga oʻxshab ketadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Xorazm
Daryo oqimini tartibga solish

Daryo oqimini tartibga solish — daryodan oqayotgan suvni vaqt davomida va xalq xoʻjaligi ehtiyojlariga koʻra qayta taqsimlash. Muayyan davrda oqimni tabiiy daryo rejimiga nisbatan koʻpaytirish yoki kamaytirishdan iborat. Bunga daryoda suv talabga nisbatan koʻp boʻlganda uni suv omborlarida vaqtincha toʻplash, isteʼmol tabiiy oqimdan yuqori boʻlganda jamgʻarilgan suvni sarflash yoʻli bilan erishiladi. Suvni yigʻish va chiqarish siklining davomiyligiga qarab D.o.t.s. koʻp yillik, mavsumiy, haftalik va sutkalik boʻladi. Suvi kam daryolar oqimini sersuv daryolar hisobiga koʻpaytirish maqsadida koʻp yillik tartibga solish qoʻllanadi; mavsumiy tartibga solishda suv yil davomida fasllarga qarab qayta taqsimlanadi. Hafta va sutkalik D.o.t.s. suvni isteʼmol qilishning hafta va sutka davomida oʻzgarishiga bogʻliq boʻlib, gidroenergetika va suv taʼminoti maqsadlari uchun xizmat qiladi.

Oʻrta Osiyoda sugʻorish uchun asosan D.o.t.s.ning koʻp yillik va mavsumiy dan foydalaniladi. D.o.t.s. grafigi birinchi navbatda sugorishning, soʻngra gidroenergetikaning suvga boʻlgan talabini hisobga olib tuziladi. Suvni tartibga soluvchi hajm (ombor) sifatida oʻzanli va toʻldiriladigan suv omborlari (yoki ularning kaskadi)dan, koʻllar va ayrim qulay sharoitlarda yer osti suvlarining suvli qatlamlaridan foydalaniladi. Oʻrta Osiyoda Sirdaryo (havzasida Toʻxtagʻul, Chordara, Qayroqqum, Chor-voq va b. suv omborlari mavjud), Amudaryo (havzasida Norak, Tallimarjon, Janubiy Surxon, Chimqoʻrgʻon, Tuyamoʻyin va b. suv omborlari qurilgan) oqimlari xalq xoʻjaligi ehtiyojlariga javob beradigan darajada tartibga solingan.

Toshtemir Bekmurodov.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Gidrologiya
Daryo sistemasi

Daryo sistemasi — muayyan daryo havzasida bir-biriga qoʻshilib boruvchi daryolar majmui. Asosiy daryo va uning 1-tartibli, 2-tartibli va hokazo irmoklardan tashkil topadi. 1-tartibli irmoklar bevosita asosiy daryoga quyiladi, 2-tartibli irmoklar 1-tartibli irmoklarga quyiladi. Yirik daryolarda 20 tagacha tartibli irmoqlar boʻladi. D.s. eng uzun va sersuv boʻlgan asosiy daryo nomi bilan ataladi. Masalan, Sirdaryo sistemasi, Volga sistemasi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Gidrologiya
Daryo shoxobchasi

Daryo shoxobchasi - 1) suv havzalarini (koʻllar yoki koʻl bilan daryo, onda-sonda daryoni koʻl bilan yoki ikki daryoni) oʻzaro tutashtiruvchi qisqa kanal (nahr). Shoxobcha, odatda, tabiiy oʻzanda vujudga keladi. Tutashtiruvchi shoxobcha Aydar koʻllari, Orinoko daryosi sistemasi (Janubiy Amerika)da mavjud; 2) daryoning orollar bilan bir necha tarmoqqa boʻlinishidagi mayda, ikkinchi darajali oʻzanlari.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Gidrologiya
Daryo qisqichbaqalari

Daryo qisqichbaqalari – oʻn oyoqli qisqichbaqasimonlar turkumi 2 oilasining umumiy nomi (Astacidae va Parastacidae). Tanasining uz. 6—30 sm, ayrim (Madagaskar D. q.) 80 sm gacha. Afrikadan tashqari moʻtadil iqlimli hududlarning daryo va soylarida hamda gʻor suvlarida uchraydi. Keng barmoqli (Astacus astacus) va ingichka barmoqli D. q. (A. leptodactylus) keng tarqalgan. Keng barmoqli D. q asosan Yevropa daryolarida (mas, Boltiq dengizi havzasida); ingichka barmokli D. q. Qora, Azov, Kaspiy va Orol dengizlari havzalarida uchraydi. Oqadigan daryolar va soylarda yashaydi. Ingichka barmokli D. q. suvoʻtlar, kasal suv hayvonlari bilan oziqlanadi. Suvning sayoz qismida yashaydi. Urgʻochisi kuzda 50—200 dona tuxum qoʻyadi, tuxumlarni urgʻochisi qorin oyoklariga ilashtirib olib yuradi. D. q.ning ayrim yeyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo havzasi

thumb|Daryo havza sxemasi|147x147px
thumb|qizil - daryo havzasi|left|147x147px
Daryo havzasi — nam saqlaydigan jinslarni oʻz ichiga olgan yer yuzasining bir qismi, undan suv alohida daryo yoki daryo sistemasiga oqadi. Daryo havzasini koʻpincha daryoning suv yigʻish havzasi deyiladi. Har bir daryo havzasi yer usti va yer osti suv toʻplash havzalarini oʻz ichiga oladi. Yer usti suvlari yer yuzasining bir qismini egallab, undan suv daryo sistemasiga yoki aniq bir daryoga oqadi. Yer osti suvlari gʻovak yotqiziqlar qatlamini hosil qilib, undan suv daryo tarmoqdariga boradi. Yer usti havzasi hududi bilan yer osti havzasi hududi birbiriga toʻgʻri kelmaydi. Daryo havzasining yer osti suvlari chegarasini aniklash qiyin boʻlganidan biron daryoga oqar suvlar toʻplanadigan hudud shu daryo havzasi deyiladi. Daryo havzasi bir-biridan suvayirgʻichlar bilan ajralib turadi. Daryo havzasi maydoni turlicha: Amazonka havzasi dunyoda eng katta havza boʻlib, 7180 ming km, Amudaryoniki esa 465 ming km.

 Dunyoning asosiy havzalari 
center|thumb|800x800px|
Izohlar 

 Yana qarang 

 Berk oʻlka

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryolarni havzalararo oqizish

Daryolarni havzalararo oqizish — xalq xoʻjaligi maqsadlarida sersuv daryo xdvzalaridagi suvning bir qismini kamsuv daryo havzalariga oʻtkazish; suv resurelarini hududiy qayta taqsimlash. Muayyan mintaqa va mamlakatlarda daryolarning notekis joylashganligi D.h.o.ga zarurat tugʻdiradi. Orol dengizi havzasining asosiy daryolari Amudaryo (Zarafshon, Qashqadaryo, Murgʻob, Tajan va b.) va Sirdaryo (Norin, Chirchiq, Aris va b. irmoqlari bilan) suvlari butunlay sugorish va yaylovlarni suv bilan taʼminlash uchun sarflanadi. Havzaning oʻz suv resurslaridan toʻla va samarali foydalanish yoʻllarini izlash bilan birga 80-yillar boshlarida qoʻshni sersuv Kara dengizi (Ob va Yenisey daryo havzalari) havzasi suvlarini Orol dengizi havzasiga oqizish gʻoyalari oʻrtaga qoʻyildi va loyiha ishlari bajarildi. Hoz. sharoitda suv resurelarini bir havza ichida qayta taqsimlash boʻyicha yetarli tajriba toʻplangan. Jumladan, Orol dengizi havzasida daryo suvining bir kismini kamsuv daryolarga oqizishga imkon beradigan yirik suv magistrallari qurildi: Qoraqum kapali (Amudaryo suvining bir qismini Murgʻob, Tajan va Atrek daryo havzalariga yetkazib beradi); Amu-Buxoro mashina kanali (Amudaryo-Zarafshon); Qarshi mashina kanali (Amudaryoqashqadaryo); Amu-Zang kanali (Amudaryo-Surxondaryo) va b. (qarang Daryo oqimini tartibga solish).

Daryolar suvini bir havzadan boshqasiga oqizish texnika nuqtai nazaridan suv resurslarini qayta taqsimlashning birmuncha murakkab usuli hisoblanadi. D.h.o.ning ekologik va meliorativ oqibatlari har tomonlama puxta tadqiq qilinishi lozim. Suv resurslarini havzalararo oqizish (qayta taqsimlash) sxemalari boʻyicha ilmiy tadqiqot va loyihalash, texnika-iqtisodiy ishlarni ilmiy tadqiqot institutlari bajaradi.

Toshtemir Bekmurodov. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Daryolar
Dariy tili

Dariy tili (دری) – gʻarbiy, sharqiy eroniylar (forslar, afgʻonlar va boshqalar) adabiy tili. 9-asr oxirlari va 16-asr boshlarida hozirgi Eron, Afgʻoniston, Ozarbayjon, qisman Markaziy Osiyo va Shimoli-Gʻarbiy Hindiston hududlarida tarqalgan. Sharqning koʻp shoirlari, xususan Rudakiy, Hofiz, Sheroziy, Umar Xayyom, Nosir Hisrav, Bedil, Nizomiy Ganjaviylar shu tilda ijod qilgan. Buyuk oʻzbek shoiri Alisher Navoiy dariy tilida yozgan sheʼrlaridan devon tuzgan („Devoni Foniy“). Dariy tilini forsiy dariy, forsiy deb ham ataganlar. Dariy tili eroniy boʻlmagan xalqlar tomonidan ham rivojlantirildi va takomillashtirildi. Shunga koʻra, u baynalmilal – xalqlararo aloqa tili tavsifiga ega boʻldi. 15-asr 2-yarmidan boshlab dariy tili siyosiy va boshqa ijtimoiy sabablar bilan differensiatsiyalandi, 20-asrga kelib 3 koʻrinishga ega boʻldi (fors adabiy tili – Eronda; tojik adabiy tili – Tojikistonda; adabiy dariy tili – Afgʻonistonda). Hozirgi dariy tili Afgʻonistondagi ikki rasmiy tilning (pushtu tili bilan bir qatorda) biri. Bu til avval „Afgʻonistonning fors tili“ yoki „forsi-kobuli“ deb atalgan.

 

 

Turkum:Tillar
Darmana

Darmana (Artemisia cina) — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub oʻq ildizli chala buta. Boʻyi 40— 70 sm. Poyasi sershox, qizgʻish. Barglari ikki karra patsimon qirqilgan. Gullari kichik savatchalarda 3—6 tadan joylashgan. Sent.da gullab, oktabrda urugʻ beradi. Jan. Qozogistonda daryo boʻylarida, soylar, tekisliklar va togʻ etaklarida oʻsadi. D. ekiladi ham. Endigina ochila boshlagan toʻpgulidan santonin (S|5N|8O3) olinadi. Toʻpguli va barglarida efir moyi (1,5—3%), betain, xolin, boʻyoq moddalar, olma va sirka kislotalar bor. Toʻpgulining damlamasi hamda santonin gijjalarni tushirishda fonda beradi. D. dan olingan efir moyi (darminol) har xil mikroblarni oʻldiruvchi antiseptik dori sifatida, revmatizm va asab kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Bu moydan olinadigan gvayazulen nafas qisishi, revmatizm, ekzema kabi kasalliklarni davolashda va rentgen nurlaridan kuyganda qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darmon shoʻrva

Darmon shoʻrva — xalq tabobatida kam quvvat odamlar, darmonsizlangan bemorlarga parhez buyuriladigan suyuq ovqat. Asosan parranda — xoʻroz, joʻja, qirgʻovul, bedana va b. ilvasinlardan tayyorlanadi. Qozonga sovuq suv quyib, pat va chavoqlardan tozalangan parranda butunligicha solinadi, qaynab chiqqach, koʻpigi olinib, piyoz solinadi, suyet olovda mildiratib qaynatiladi. Shoʻrvaga tuz, ziravorlar, oshkoʻklar, piyoz, toʻgʻralgan qizil sabzi, kartoshka, pomidor, chuchuk qalampir ham solish mumkin. Joʻja, bedana 1 soat, xoʻroz esa 2—2,5 soat davomida pishiriladi (qarang Shoʻrva).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daroim

Daroim — Toharistonning janubidagi Badaxshonda joylashgan tarixiy tuman. Ilk oʻrta asr Xitoy ida u Ximotalo mulki nomi bilan mashhur. Stan Szannnt yozishicha, u Kishmdan sharkda joylashgan, hududi butunlay togʻlardan tashkil topgan, aholisi badjahl, beshafqat, turkiylarga oʻxshab kiyinishgan. Iqlimi sovuq boʻlsa ham, yerlari unumdor. Ayollar oʻziga xos bosh kiyim kiygan. Bu yerda bir qancha qalʼalar boʻlsada, aholi oʻtovlarda yashab, koʻchmanchi hayot tarzi kechirishgan. D.ning birinchi podshosi saklarash boʻlib, unga koʻp xalqlar tobe edi. Turkiy qavmlar bilan qoʻshnichilik unga kuchli taʼsir qilgan, natijada D. aholisi ularning kup odatlarini oʻzlashtirib olgan. 20-asr boshida bu tu-manda 27 ta qishloq mavjud edi, ularning aholisini tojiklar, qarluqlar, belujlar va hazoralar tashkil etgan; aholi dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlib, koʻp miqdorda bugʻdoy yetishtirgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Daroyi

Daroyi, doroyi — ertapishar jaydari uzum navi. Oq va pushti (qizil) xillari bor. Tupi oʻrtacha usadi. Onalik guli rivojlangan. Bargi oʻrtacha, uch boʻlakli, kam kertikli, toʻq yashil, sirti silliq Oq D.ning uzum boshi oʻrtacha (200—250 g), keng konussimon, shingillari zich. Gʻujumi oʻrtacha, tuxumsimon, oq-koʻkish, karsillaydi, etdorligi va mazasi oʻrtacha, pusti qalin. Iyul oxiri — avgust boshlarida pishadi. Tarkibida 15—19% qand bor. Gektaridan 100—200 s hosil beradi. Qizil D. uzum boshining kattaligi 350—400 g, gʻujumi yirik. Rangi toʻq pushti, tarkibida 18—20% kand bor. Hosildorligi 200 s/ga boradi. Hosil sifati va miqdori jihatidan Chilla-ki uzum naviga nisbatan ancha ustun. D. novdalari 12—18 koʻz qoldirib kesilib, sugʻoriladigan yerlarda ustirilsa, yaxshi hosil beradi. Sovuqqa, zamburugʻ kasalliklariga chidamsiz. Oʻzbekistonning Toshkent, Samarqand, Buxoro, Fargʻona viloyatlari, qoʻshni davlatlarda oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Doroyi

Doroyi (axomaniylar davlati shohi Doro I nomidan) — 1) ipakdan yupqa, nozik qilib toʻqilgan yoʻl-yoʻl mato; 2) roʻmol turi. Oq ipaqdan nafis, bejirim qilib sharfga oʻxshatib toʻqiladi, uz. 2—2,5 gazcha keladi. Oʻrish ipi xom (ishqorlanmagan) ipakdan, arqoq ipi pishiq (ishqorlangan) ipakdan toʻqilganligi bilan sharfdan farq qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Matolar
Turkum:Toʻqimachilik
Daromadlarni indekslash

Daromadlarni indekslash yoki daromadlar indeksatsiyasi — isteʼmol buyumlari narxlari darajasiga muvofiq turli aholi toifalarining nominal daromadlari (ish haqi, nafaqa, stipendiya, pensiya va boshqalar)ni davlat tomonidan muntazam oshirish; aholini inflyatsiyadan ijtimoiy himoyalash tadbirlaridan biri. Narx-navo indeksi tirikchilik uchun zarur tovarlar majmui — oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-roʻzgʻor tovarlari, xizmatlar boʻyicha hisoblanadi (qimmatbaho buyumlar, avtomashina, billur va boshqa nodir tovarlarga qilinadigan harajatlar bu hisobga kirmaydi). Birinchi navbatda eng kam daromad oluvchi va daromadi belgili boʻlgan aholi toifalari daromadlari indekslanadi.

 Oʻzbekistonda 
Oʻzbekistonda bozor islohotlariga oʻtish davrining dastlabki bosqichida (1991—96) hukumat aholini bozor iqtisodiyoti sharoitida ijtimoiy himoyalash davlat dasturini ishlab chiqdi va amaliyotga joriy eta boshladi. Unga koʻra, aholi turmush tarzining pasayib ketishi oldini olish maqsadida 1992—95-yillarda har yili 4 martadan, 1996—98-yillarda har yili 2 martadan daromadlarni indekslash oʻtkazildi, daromadlar 20—50% gacha indeksatsiya qilindi. Oʻzbekistonda ish haqi tarif tizimi orqali tabaqalashtirilib, turli kasblar va ish uchun ish haqi toʻlashning yagona razryadlari belgilangan. Narxlar oʻsishi bilan minimal ish haqida darajasi (1-razryad) hamda barcha razryadlar ular oʻrtasidagi nisbat saqlangan holda oshirib boriladi. Maasalan, 2001-yil 1-avgustdan boshlab ish haqining minimal darajasi 3430 soʻm qilib belgilandi. Daromadlarni indekslash mamlakatda inflyasiya surʼatlari 20% gacha boʻlgan taqdirdagina samara berishi mumkin.
Darxan

thumb|Darxan

Darxan — Mongoliya shim.dagi shahar. Aymoq huquqiga tenglashtirilgan alohida maʼmuriy birlik. Haragoʻl va Shiringoʻl daryolari oraligʻida. Aholisi 72,6 ming kishi (1999). Kattaligi va iqtisodiy ahamiyati jihatdan UlanBatordan keyin 2-oʻrinda turadi. TransMongoliya temir yo'l magistralining muhim punkti. Darxan 1960-yilgacha kichik bir qishloq. edi. 60-yillarda xorijiy davlatlar yordami bilan Darxanda Sharingoʻl koʻmir konlarini oʻz ichiga olgan sa-noat-energetika kompleksi barpo etildi. Sement va temirbeton panellari zavodlari, poʻstin-moʻyna fabrikasi, oziq-ovqat korxonalari, uyqurilish kombinatlari, issiklik elektr styalari bor.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darxon

Darxon, Tarxon (qadimgi turk tilida keyin moʻgʻul tilida qoʻllangan — temirchi, kosib, ozod kishi) — Turk xoqonligi, keyinchalik esa Chingizxon va uning vorislari tomonidan hukmron sinf vakillariga, oddiy xalq orasidan chiqib, hokimlarga alohida xizmat koʻrsatgan kishilarga berilgan unvon. 

Darxonlik imtiyoziga ega boʻlgan kishi har qanday soliq va majburiyatlardan ozod qilingan, ulugʻ xon huzurida boʻlish huquqidan ham foydalangan. Undan tashqari, Darxonlar jinoyat qilib qoʻyganda ham, bunday jinoyat 9-marta sodir boʻlguncha javobgarlikka tortilmagan. Darxonlik moʻgullar, temuriylar va shayboniylar davrida Movarounnahr va Yaqin Sharqda keng tarqalgan ediOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
Turkum:Unvonlar
Turkum:Turkiy unvonlar
Turkum:Davlat unvonlari
Tarxon

Tarxon (Tarxont, Strabonda Tarkon)Lyubker F. Realniy slovar klassicheskix drevnostey. M., 2001. V 3 t. T. 3. S. 358. — etrusk mifologiyasi qahramoni. Tirrenlarda 12 ta shahar „tashkilotchisi“ (Etrusk ligasi). Tarkviniya shahri uning sharafiga atalganСтрабон. Geografiya V 2, 2 (str. 219)..

Turli hikoyalarga koʻra, Tirenning oʻgʻliКатон, fr. 45 // Nemirovskiy A. I. Etruski: Ot mifa k istorii. M., 1982. S. 214.; yoki Geraklning avlodi, Telefning oʻgʻli va Tirenning ukasiЛикофрон. Aleksandra 1254; Tsets. Kommentariy k „Aleksandre“ Likofrona 1249 // Lyubker F. Realniy slovar klassicheskix drevnostey. M., 2001. V 3 t. T.3. S. 448.; yoki Telefning otasi („Tevkont, Telefning otasi“)Perviy Vatikanskiy mifograf III 1, 80.. Ioann Lidning soʻzlariga koʻra, ular ikkita: Evandrdan oldin va Evanderdan keyin boʻlganNemirovskiy A. I. Etruski: Ot mifa k istorii. M., 1982. S. 14..

„Eneida“da yozilishicha, Tarxon etrusklar hukmdori boʻlganВергилий. Eneida VIII 505.. Eney bilan ittifoq tuzganVergiliy. Eneida X 153.. Janglarda faol ishtirok etgan. Venulni asir olganVergiliy. Eneida XI 741—757..

Uning ismi luviylar xudosi Tarxunt ismi bilan taqqoslanadiSm.: Nad G. Grecheskaya mifologiya i poetika. M., 2002. S.176, 186; Nemirovskiy A. I. Etruski: Ot mifa k istorii. M., 1982. S. 214; Иванов Вяч. Вс. Luna, upavshaya s neba. M., 1977. S. 243; Tsimburskiy V. L. Grecheskiy glagol tarxio „pogrebayu“ i maloaziatskiy mif o porajenii boga-pobeditelya. // Вестник древней истории. 2007. № 1. S. 152 sl..

 

Turkum:etrusk mifologiyasi
Turkum: madaniy qahramonlar
Darxonariq

Darxonariq (qadimgi nomi Tarxon Sayyod arigʻi) – Toshkent viloyati va shahridan oʻtuvchi Salor kanalining hozirgi temir yoʻl koʻprigidan yuqoriroqda oʻng qirgʻogʻidan boshlanuvchi boʻlimi. 1950-yillar oxirida yuqori oʻzani tekislab yuborilgach, qolgan qismi Oqqoʻrgʻon kanalining chap irmogʻiga aylantirildi. Asosan shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon oqadi. Bosh qismi Oqqoʻrgʻon kanalining Mudofaachilar koʻchasi bilan kesishgan joyida joylashgan.
 Tavsifi 
Darxon kanalining uzunligi 3,1 km, shundan 2,27 km qismi betonlangan. Kanaldagi suv oqimi eng kami kuniga 20 m³, oʻrtacha – 30 m³, maksimal – 60 m³. Suv sarfi 0,155 m³/sek. Mirzo Ulugʻbek shahar tumani hududi orqali oqib oʻtadi.

Ilgari Salor kanalining bir qismi boʻlgan taxminan, zamonaviy Toshkent halqa yoʻli hududida asosiy oʻzandan ajralib chiqqan. Kanalning uzunligi qariyb 6,5 km (6 verst 35 metr) boʻlgan, zamonaviy Qoʻqon yoʻli koʻchasidan biroz oldinroqda tugagan.
thumb|Oqqoʻrgʻon kanalining oʻzani
1950-yillarning oxirida oqimning yuqori qismi tekislab tashlangan, pastki qismi Oqqoʻrgʻon kanalining chap tarmogʻiga aylantirildi. Darxon arigʻining hozirgi boshlanish nuqtasi Oqqoʻrgʻonning Mudofaachilar koʻchasi bilan kesishga chorrahasida joylashgan. Kanal ushbu koʻcha boʻylab sharqqa oqadi, Oqqoʻrgʻon koʻchasi ostidagi koʻprik quvurlari orqali oqib oʻtadi, uning yonidan janub tomonga yoʻnaladi. Mustaqillik koʻchasidan oldin yer ostiga oʻtadi, xiyobondan keyin gʻarbga buriladi. 1980-yillarda Darxon Abduhamid Qayumov koʻchasiga oqib keladi.

1972-yilda taʼmirlangan, 3 ta dyuker, 7 ta koʻprik quvuri, 9 ta tarmoqga ega boʻlib, suvi 200 gektar maydonni sugʻorish uchun ishlatiladi. Kanal oqova suvlar bilan ifloslangan.

 Tarixiy voqealar 
1865-yil 8-mayda Salor va Darxon kanallari oʻrtasida lashkarboshi Alimqul qoʻmondonligi ostidagi Qoʻqon xonligi qoʻshinlari va Rossiya imperiyasi qoʻshinlari otryadi oʻrtasida toʻqnashuv boʻlib oʻtgan. Askarlar general Mixail Chernyaev tomonidan razvedka uchun yuborilgan edi. Darxon sohillarida qoʻqonliklar mudofaa pozitsiyalarini egalladilar. Kuchli otishma bilan boshlangan bu ruslarning Shoʻrtepa hududidagi (Qorasuv va Kichkina-Qorasuv qoʻshilish joyida) qarorgohiga chekinishiga olib keldi.

Toshkent zabt etilgandan keyin Darxon kanali Yangi shahar qismidagi birinchi kvartallari xududidan oqib oʻtgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Toshkent kanallari
Turkum:Toshkent daryolari
Darcha

Darcha — xalq meʼmorligida kichik eshik yoki deraza turi. Hovlilarda qoʻshimcha eshik vazifasini ham oʻtagan. Mehmonxona, turar joylarda xona ichiga yorugʻlik tushishiga, havo kirib turishiga xizmat qilgan. Koʻp hollarda deraza vazifasini oʻtagan D.larning yuzasi koʻpincha panjara bilan toʻsilgan. Hozir ham baʼzi binolarda meʼmoriy bezak sifatida qoʻllanadi.

 Etimologiyasi 
Darcha – bu ot forscha-ruscha lug‘atda dariche shaklida, tojikcha-ruscha lug‘atda esa daricha shaklida keltiriladi. Ko‘rinadili, bu ot ,,eshik’, ,,deraza’ ma’nolarini anglatadigan dari otiga kichraytirish ma’nosini ifodalaydigan o‘zbekcha -cha qo‘shimchasini qo‘shib hosil qilingan; ,,kichik deraza’ ma’nosini anglatish uchun ishlatiladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxitektura
Dargʻin tili

thumb|
Dargʻin tili – dargʻinlar tili. Dogʻiston tillari guruhiga mansub. Dogʻiston hududidagi 5 tuman (Akushin, Daxalayev, Qaytogʻ va b.) hamda b. tumanlardagi baʼzi qishloqlarga tarqalgan. Dargʻin tilida taxminan 300 mingga yaqin kishi soʻzlashadi. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillari Dogʻiston shoxobchasiga kiradi. Birbiridan keskin farq qiluvchi dialektlarga ega. Mas, akusha, uraxa (boshqacha atalishi xyurka), sudaxan, sirxa, munra, kubacha, qaytogʻ (haydogʻ). Soʻnggi ikki dialektga baʼzan mustaqil til sifatida ham qaraladi. Adabiy Dargʻin tiliga akusha dialekti asos boʻlgan. Fonetikasi yumshoq tanglay va kichik til ishtirok etadigan, tomoq va boʻgʻiz undoshlari mavjudligi bilan farqlanadi. Leksikasida tub soʻzlardan tashqari boshqa (arab, fors, turkiy, rus) tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻpgina. 20-asr 20-y.larigacha yozuvga ega boʻlmagan, dastlab arab grafikasi asosidagi yozuv qabul qilingan, soʻng lotin (1928—38), undan keyin (1938-yildan boshlab) kirill alifbosi asosidagi yozuvga oʻtilgan."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Dargʻom kanali

thumb|250px|Dargʻom kanali (Samarkand yaqinda)
Dargʻom kanali — Zarafshon daryosidan suv oladigan qad. kanal. Ravotxoʻja qishlogʻi yaqinidagi toʻgʻondan boshlanib, Ulus choʻligacha davom etadi. Tarixiy da kanalning mil. av. 5—4-asrlarda qazilganligi qayd qilingan. Klavdiy Ptolemey tuzgan kartada (2-asr) D. k. "Dargomaniy" deyilgan. Kadimda kanalning bosh toʻgʻoni bir necha marta harob boʻlgan. Novlariga qoʻrgʻoshin yotqizilgan bosh toʻgʻon 1220-yilda Chingizxon tomonidan buzdirilgan. 18-asrdagi suv toshqinlari toʻgʻonni bir necha marta yuvib ketgan. 20—30-y.larda bosh toʻgʻon qayta tiklandi, suv taqsimlovchi qoʻshimcha toʻgʻonlar qurildi. D. k. Yangi Dargʻom, Eski Dargʻom va Aylanma Dargʻom kanallarini oʻz ichiga oladi. Qashqadaryo viloyatiga D. k.dan suv Eski Angor kanali orqali beriladi. Samarqand sh.ga suv Shovdar va Bogʻi shamol taqsimlagichlari orqali olinadi. Umumiy uz. 100 km. Suv oʻtkazish imkoniyati — 125 m3/s. D. k.da Hishrov, Yerteshar, Talligʻulon 1 va Talligʻulon 2 gidroelektr st-yalari qurilgan. Yangi Dargʻom Eski Dargʻomga (bosh qismidan 11 km naridan) quyiladi va kanalning suvini koʻpaytiradi. Uninguz. 10,5 km, 600 m masofada kanal tunnel boʻylab oʻtadi. Aylanma Dargʻom kanali Qashqadaryo viloyatiga 45 m3/s suv berish zarurati tufayli qurilgan. Bu kanal Bosh toʻgʻonning soʻl rostlagichi orqali Yangi Dargʻom bilan umumiy suv olish havzasiga ega va 20,5 km dan soʻng Eski Dargʻomga quyiladi. Samarqand viloyatining Urgut, Samarqand, Pastdargʻom tumanlaridagi 67,5 ming ga, Qashqadaryo viloyatining Chiroqchi, Shahrisabz, Yakkabogʻ, Qamashi, Kitob tumanlaridagi 50 ming ga yer sugʻoriladi.

Toshtemir Bekmurodov.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Samarqand viloyati kanallari
Dargʻon

Dargʻon (arab.— toʻgʻon, damba, toʻsiq va b. ning koʻpligi) — oʻrta asr shahar harobasi. Hazorasplan 130 km janubi-sharqda, Amudaryo boʻyidan 3-4 km masofada joylashgan. Dargʻon moʻgʻullar istilosiga qadar yirik shahar (50 ga) boʻlgan. Maqdisiyning yozishicha, Dargʻon poytaxt — Jurjoniyadan soʻng Xorazmning eng yirik shahri hisoblanib, katta jome masjidi boʻlgan. Janubiy Turkmaniston arxeologiya-kompleks ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan (1954). Hududida Dargʻon ota maqbarasi (14-asr) bor. Amudaryo kechuvlarining eng asosiylaridan biri Dargʻon yonida boʻlgan. Dargʻondan hozirda Dargʻon qalʼa, Oqqalʼa yohud Koʻhna qalʼa nomlari bilan mashhur qalʼa harobasi saqlanib qolgan. Uning maydoni taxminan 6 ga, atrofi qalin (2,60 m), balandligi 8 m paxsa devor bilan oʻralgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Xorazm
Turkum:Xorazm viloyati
Dastkard

Dastkard, Dastkart (paxlaviycha; armancha — dastakert) — Parfiya davlati, Sosoniylar Eroni va Armanistonda (taxminan 5-asrgacha) xususiy yoki podshoga qarashli boʻlib qullar tomonidan ishlov beriladigan yer-mulk. D. deb qoʻl mehnati bilan ishlov berilgan alohida yer uchastkasi ham atalgan; paxlaviy ida D. qishloqlar (deh), yaʼni qishloq jamoalaridan, arman ida esa qishloq jamoalari (shen) dan alohida qayd etib oʻtilgan. Oʻrta Osiyoda D.ga mehnat faoliyati jihatidan posira toʻgʻri keladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorband

Dastorband (fors, dastor — salla va band — bogʻlamoq) — podshoh yoki xonning sallasini oʻrab qoʻyadigan xizmatkor. Bu xildagi lavozim Buxoro xonligida boʻlgani 18-asr ida qayd etilgan. D. oliy hukmdorning yaqin va ishonchli aʼyonlaridan hisoblangan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorgul

Dastorgul (Bellis perennis) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi 10-15 sm, uchi gul savat-chalari bilan tugaydi. Barglari poyaning ostki qismida joylashgan. Guli oq, och qizil va pushti. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda oʻsadi. Yovvoyi holda Yevropada, Rossiyada, Kavkazda, Kichik Osiyo va Shimoliy Amerikada uchraydi. Manzarali oʻsimlik sifatida ham ekiladi. Dastorgul erta bahordan kuzgacha gullab turadi. Dastorgul tarkibida efir moyi, saponinlar, oshlovchi moddalar, antoksantin, shilimshiq va organik kislotalar bor. Xalq tabobatida oʻpka kasalliklarida, kon ketganda va teriga toshmalar toshganda qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Turkum:Yevropa dorivor oʻsimliklari
Dastur

Dastur:

 biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi;
 siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni;
 oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi;
 teatr, konsertlar va boshqa tomoshalarda chiqish navbatlari, ijrochilar, ishtirok etuvchi shaxslar roʻyxati.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasturxon

thumb|320px|Tapchandagi dasturxon atrofida. Oʻzbekiston.
Dasturxon — 1) oʻzbekcha taom tanovul qilish uchun toʻshaladigan maxsus mato; 2) turli taom, meva-cheva va noz-neʼmat tuzab qoʻyilgan stol; 3) toʻy, bayram va boshqalarda mehmondorchilikka mehmon olib boradigan sovgʻa, taom. Masalan, palov tayyorlash uchun zarur masalliq, yaʼni oshning xomi; somsa, qand-qurs, patir, qatlama, non va boshqalar.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Datolit

Datolit (yun. dateomaj — boʻlaman va lithos — tosh) — mineral, orolsimon silikatlar kichik sinfiga mansub borsilikat. Kimyoviy formulasi CaBOH(SiO4), tarkibida 21,8% V2O3 (borat angidrid) bor. Monoklin singoniyali; donador kristallar va zich agregatlar, oqma, radial shuʼlali ajralmalar holida uchraydi. Rangi oq, och yashil, sariq, sargʻish-yashil. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5—5,5. Zichligi 3,0 g/sm3. Gidrotermal jarayonda hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qurama togʻlaridagi skarnlarda bor. Xorijda Rossiya (Shim. Ural, Primorye), Tojikiston, Germaniya (Shvarsvald), Norvegiya, AQSH (Pensilvaniya shtati), Yaponiyada topilgan. D. bor rudalari tarkibiga kiradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daugava

Daugava — Latviya, Belarus va Rossiyadagi daryo (Rossiyada Gʻarbiy Dvina deb ataladi). Uzunligi 1020 km, havzasi maydoni 87,9 ming km². Valday qirlaridan boshlanib, Volganing boshlanish qismidan gʻarbroqda Boltiq dengizining Riga qoʻltigʻiga quyiladi. Irmoqlari: chapda — Meja, Kasplya, Luchesa, Ulla, Disna; oʻngda — Toropa, Drissa, Dubna, Ayviyekste, Ogre. Qor, grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 678 m³/sek. Dekabrdan martgacha muz oqib turadi. Daugavada 3 ta GES (Kegum, Plyavin, Riga) bor. Daryoning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Berezina kanali orqali Dnepr daryosi bilan bogʻlangan. Daryo boʻyida Vitebsk, polotsk, Daugavpils, Yekabpils, Gʻarbiy Dvina shaharlari, quyilish joyida Riga shahri va dengiz porti joylashgan.

Turkum:Latviyadagi daryolar
Turkum:Yevropa
Turkum:Belarusdagi daryolar
Turkum:Rossiyadagi daryolar
Daugavpils

thumbnail|Daugavpils manzaralari
Daugavpils — Latviyadagi shahar, Daugava daryosidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 97 ming kishi (2014). Kimyoviy tola ishlab chiqaruvchi birlashma, elektr asboblar, harakatlantiruvchi zanjir i.ch. zavodlari, yengil, oziq,-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari, mebel kti bor. Pedagogika instituti, badiiy-oʻlkashunoslik muzeyi, teatr mavjud. Daugavpilsga 1275 y. Dinaburg kalʼasi sifatida Livon ordeni asos solgan, 1656—67 yillarda Borisoglebsk. 1893 y.dan Dvinsk, 1920 y.dan Daugavpils deb atalgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Latviya shaharlari
Dafna (daraxt)

Dafna, lavr — lavrdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt yoki butalar turkumi. Bargi ketma-ket, qalin, toʻq yashil, usti yaltiroq, Guli oqishsariq. Mevasi qora yoki koʻk, danakli, birurugʻli. Asl D. vakanar D. turi bor. Asl D. koʻproq tarqalgan. Oʻrta dengiz atrofi va dengizdagi orollarda yovvoyi holda oʻsadi. Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyatida, Kavkaz va Qrimning Qora dengiz sohillarida, Ozarbayjonda oʻstiriladi. Quritilgan bargi ziravor sifatida ishlatiladi (k,. Dafna yaprogʻi).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Dafniyalar

Dafniyalar, suv burgalari (Daphnia) — bargoyoklilar (baʼzi ga binoan shoxdormoʻylovlilar) turkumiga mansub qisqichbaqasimonlar urugʻi. Tanasining uz. 1–3 mm. Tanasi orqa va yon tomonidan shaffof ikki tabaqali chigʻanoq bilan qoplangan, bo-shining old tomoni oʻrdakning tumshugʻiga oʻxshab ketadi. Boshida ikkitadan yirik fasetkasi va oddiy koʻzi bor. Anennulalari mayda, kuchsiz. Antennalari ikki shoxli boʻlib, asosiy harakat organi hisoblanadi. D. ob-havo qulay sharoitda partenogenez xususiyatiga ega. Bir necha oʻn turi qutbdan tashqari hamma yerda uchraydi. D. chuchuk suv havzalarida baliqlarning asosiy ozigʻi, ayrim parazit chuvalchanglar uchun esa oraliq xoʻjayin hisoblanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daftar

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Notebooks-rainbow.jpg/300px-Notebooks-rainbow.jpg|alt=Тетради 48 листов различной расцветки|border|right|300x300px| Noutbuklar turli rangdagi 48 varaq
Daftar ( - bargning toʻrtinchi qismi, - "toʻrt") — yarmidan ikkiga buklangan va buklanish joyida ip yoki boshqa biron narsa bilan birlashtirilgan qogʻoz varaqlaridan iborat boʻlgan bosma yoki yozma axborot tashuvchi vosita.

Daftarni yana yelim yoki simli spiral bilan mahkamlangan va yozish uchun moʻljallangan alohida varaqlar deb atash mumkin.

 Etimologiyasi 
Grekcha: διφθέρᾱ (diphthérā) "teri" > arabcha/forscha: daftar > o'zbekcha: daftar.

 Tarixi 
Miloddan avvalgi 7-asrdan boshlab koʻplab turli xil vositalarni (qoʻrgʻoshin choyshablari, suyak plitalari va boshqalar) oʻzgartirib, yevropaliklar (yunonlar, rimliklar) oʻtkir tayoq bilan mum qatlami bilan qoplangan yogʻoch taxtalarga maʼlumotni (matn, chizmalarni) yozishni boshladilar. stilus). Yozilgan narsani planshetdan qayta foydalanish uchun stilusning teskari toʻmtoq uchi bilan oʻchirish mumkin edi. Bunday taxtalar toʻrt boʻlakka mahkamlangan, shuning uchun toʻrtta taxtaning jami - toʻrtta birlashgan koʻrinishi shunday nomga ega boʻlgan.

 
209-282 yillarga oid qadimgi „maktab daftarlari“ ning „namunalaridan“ birida oʻqituvchining qattiq qoʻli bilan yunon tilida shunday yozilgan : „Tirishqoq boʻl, shunda kaltak ostida qolmaysan“ (Berlin davlat muzeylari, inventar raqami 13234)Фото и описание см. в онлайн-каталоге Государственных музеев Берлина (SMB-digital.de), введя в окошко поиска инвентарный номер экспоната:13234.. Shogird esa bu hikmatli fikrni toʻrt marta qunt bilan qayta yozganИстория бумажного листа, № 12, 2009 год Журнал «Наука и жизнь».

 Yozish uchun daftarlar 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Encaderna%C3%A7%C3%A3o_espiral.JPG/180px-Encaderna%C3%A7%C3%A3o_espiral.JPG|thumb|180x180px| Spiral simli bog'lash
Yozish uchun daftar varaqlari katak yoki chiziqli boʻladi. Koʻpincha ular oʻquvchilar va talabalar tomonidan qoʻllanadi. Standart varaqlar soni: 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96. Koʻp varaqli daftar (taxminan 48 varoqli) umumiy daftar deb ataladi.

 

 

Turkum:Daftarlar
Daxlsizlik huquqi

Daxlsizlik huquqi - q. Diplomatik immunitet. Deputatning daxlsizligi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xavfsizlik
Turkum:Davlat
Turkum:Elchilar
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Tashqi siyosat
Daxma

Daxma — zardushtiylikda yer ustiga ishlangan va bir necha jasad qoʻyilgan inshoot. 
 Daxma — Markaziy Osiyo va unga yondosh hududlarda qabr ustiga oʻrnatilgan oʻrta asr meʼmoriy inshooti.
Daxmai shohon (Qoʻqon)

220px|right
Daxmai shohon (shohlar daxmasi) — Qoʻqon shahridagi meʼmoriy yodgorlik. 19-asrning 20-yillarida qurilgan. Qoʻqon xonlari xonadonlariga tegishli shaxslar Norboʻtabiy va uning avlodlari dafn etilgan xazira. Daxmaga gʻarbdan peshtoq (9,4x11,7 m) orqali kiriladi. Peshtoqining ikki tomoniga burjlar ishlangan, sirkor gʻisht va koshin bezakli qilib terilgan. Peshtoq sathining yon tomonlari toʻq zangori rangdagi juft qalampir tasvirlar bilan e-zatilgan. Oʻrta qismiga zangori, yashil va oq koshindan sakkiz qirrali yul-duzlar, tepasiga qizil, qora va yashil rangli yoʻlyoʻl chiziqlar tushirilgan. Ravoq tepasida qizil, pushti, yashil, zangori va oq rangdagi oltiburchak va romb shakllari tasvirlangan. Maqbara eshigi oʻyma oʻsimliksimon naqsh va arabiy yozuvlar bilan uygʻunlashtirilib nafis bezatilgan. Maqbara gumbazli, ichki devorlaridagi darchalarning biridan tomga, ikkinchisidan masjidga oʻtilgan. Uchinchisi esa ochiq turgan. Ichki qismidagi katta ravoqlar bilan darcha ravoqlarining oraliqlaridagi gʻishtlar tik, gajaklar esa toʻlqinsimon qilib terilgan. Maqbara yonida ayvonli masjid (7x6,8 m) ikki us-tunli boʻlib, uning toʻsinli shifti 4 katakka boʻlingan, boʻyama naqsh bilan bezatilgan. D.sh.da xonning onasiga atab qurilgan Modarixon maqbarasi yaxshi saqlangan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻqon meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Qoʻqon
Dashnaksutyun

thumb|bayroq
thumb|Armaniston bayrogʻi yonida „Dashnaktsutyun“ bayrogʻi
Dashnaksutyun  – arman millatchilari partiyasi. 1890 yilda Tiflisda tuzilgan. Turkistonda mahalliy aholiga qarshi qirgʻinlar uyushtirgan (1918—19). Aʼzolari oʻzlarini „dashnoqlar“ deb atashgan. Dastlab „Dashnaksutyun“ dasturida terror va qurolli harakat yoʻli bilan Buyuk Armaniston davlatini barpo etish koʻzda tutilgan. 20-asr boshlarida Kavkazda armanlar bilan turkiy xalqlarni birbiriga qarshi qoʻzgʻatib, milliy nizolarni kuchaytirishda mashʼum rol oʻynagan. Turk-arman qirgʻini (1915) sababchilaridan biri boʻlgan. Shu qirgʻindan soʻng dashnoqlarning bir qismi Turkistonga kelib oʻrnashgan. 1917 y.gi keskin siyosiy oʻzgarishlardan keyin „Dashnaksutyun“ Armanistonda hokimiyatni egalladi (1918 y. may – 1920 y. noyabr). Kare viloyati va Erivan gubernyasida musulmonlarni ommaviy qirgʻin qildi (1920 y. sent.).

Bolsheviklar Turkistonda zoʻravonlik bilan sovet rejimini oʻrnatgach, „Dashnaksutyun“ partiyasining qurolli drujinalaridan oʻlkadagi milliy kuchlarga qarshi kurashda foydalandi. Dashnoklar 1918 y. fevralda qizil askarlar bilan birga Qoʻqon sh.da ommaviy qirgʻin oʻtkazdi (qarang Turkiston muxtoriyati). Umuman 1918—19 yillar davomida Fargʻona vodiysida istiqlolchilarga qarshi kurash niqobi ostida tinch aholidan 35000 kishini qirib tashlab, molmulkini talontaroj etdi. Turor Risqulov, Saʼdulla Tursunxoʻjayev, Nizomiddin Xoʻjayev kabi rahbar xodimlarning qatʼiy talabi natijasidagina Turkiston MIK 1919 y. 16 iyuldagi buyrugʻi bilan „Dashnaksutyun“ partiyasini tarqatib yubordi va dashnoq drujinalarini qurolsizlantirdi (yana q. Istiqlolchilik harakati). „Dashnaksutyun“ Armanistonning oʻzida ham taqiqlandi (1921), ammo xorijda oʻz faoliyatini davom ettirdi. 1990-yilardan „Dashnaksutyun“ Armanistonda oshkora faoliyat koʻrsata boshladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000; Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti Kollektiv avtorov, T., 2000.

Qahramon Rajabov.

Turkum:Armaniston