Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Islom Alibekov

Islom Maybosovich Alibekov (1945.15.4, XXR Sin’szyan-Uygʻur muxtor tumani, Chugunchaq sh.) — teatr rassomi, Qoraqalpogʻiston xalq rassomi (1987). Olmaota badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1962-69). Olmaotadagi Respu-blika yosh tomoshabinlar teatrida ras-som (1969-72); 1972-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya tea-trida bosh rassom. A.ning qoraqalpoq teatrlari uchun yaratgan sahna bezaklari asar ruhi va rejissor gʻoyasiga monandligi bilan ajralib turadi. A.ning, shuningdek rangtasvir („Q. Soipov portreti“, 1973; „Uchrashuv“, 1977 va boshqalar), haykaltaroshlik („Baxt“, „Ertak“- ikkalasi ham shamot, 1980 va boshqalar) asarlari bor. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1984).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1945-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-aprelda tugʻilganlar
Lapas Alibekov

Lapas Alibekovich Alibekov (1938, Oqbuloq qishlogʻi, hozirgi Jizzax viloyati, Zomin tumani — 2020-yil, Samarqand) – tabiiy geograf. Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (2000), geografiya fanlari doktori (1988), professor (1990). Samarqand davlat universiteti biologiya-geografiya fakultetini tugatgan (1962), shu universitet geografiya fakultetida geoekologiya va tabiiy geografiya kafedrasi mudiri (1990-yildan). Ilmiy faoliyati geografiya va ekologiya fanining insoniyat oldida turgan eng xavfli muammolaridan biri – choʻllashish jarayonlarining mexanizmlarini oʻrganishga bagʻishlangan.

 Biografiyasi 
Lapas Alibekov 1938-yilning 10-sentyabrida Jizzax viloyati Zomin tumanida tugʻilgan. 1956-yildan 1961-yilga qadar Samarqand davlat universitetida, geografiya fakultetida taʼlim olgan. Soʻng Ukrainaning Lvov davlat universitetida aspiranturada oʻqigan hamda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
Dastlabki mehnat faoliyatini 1972-yilda SamDU ning umumiy tabiiy geografiya kafedrasiga mudirlik qilishdan boshlagan. Koʻp yillik mehnat faoliyati natijasida pedagoglik kasbi bilan birga ilmiy tadqiqotlar ham olib borgan. 1988-yilda „Togʻ va pasttekislik landshaftlarining oʻzaro taʼsiri: Markaziy Osiyo misolida“ mavzusida geografiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Lapas Alibekov 1990-yilda „Togʻ va tekislik landshaftlarining oʻzaro aloqasi“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
Ish faoliyati paytida professor L. Alibekov uch yuzdan koʻproq ilmiy maqolalar, oʻndan ortiq monografiya, darslik va oʻquv qoʻllanmalar yaratgan. „Zarafshon togʻ tizmalari va unga tutash tekisliklar landshafti hamda tuproq tiplari“ („Landshaft i tip zemel Zarafshanskogo uщelya i prilegayuщix ravnin“), „Hayot yoʻllari“ („Polosa jizni“), „Sahrolar saxovati“ („Щedrost pustini“) kabi yirik ilmiy ishlari uni dunyo ilmiy jamoatchiligiga tanitdi. Manba.
Lapas Alibekov bir qancha vaqt davomida NATOning atrof-muhit muhofazasi komissiyasi aʼzosi vazifasida faoliyat olib borgan. Olimning choʻllanish, geoekologiya, togʻ-tekislik geosistemalari oʻrtasida moddalar almashinuvi, atrof-muhit muhofazasi sohalari boʻyicha maqolalari xorijiy ilmiy jurnallarda nashr etilgan
L.Alibekovga ilmiy-tadqiqot ishlaridagi xizmatlari natijasida „Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi“ faxriy unvoni berilgan. Lapas Alibekov 2020-yil 82 yoshida Samarqandda vafot etgan.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:2020-yilda vafot etganlar
Turkum:Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston professorlari
Turkum:Oʻzbekistonlik geograflar
Turkum:Oʻzbek geograflari
Turkum:XXI asr geograflari
Turkum:XX asr geograflari
Turkum:Geografiya fanlari doktorlari
Aligarx

Aligarx – Hindistonning shimoli qismidagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida. Aholisi 480 ming kishi (1991). Aligarx va avtomobil yoʻllari tuguni. Ipgazlama, oyna, metallsozlik korxonalari bor. Aligarx rayonining savdo markazi (gʻalla, paxta, shakarqamish). Aligarxda har yili yarmarka oʻtkaziladi. 1524-yilda qurilgan qal’a (fort) saqlanib qolgan. Musulmonlar universiteti (1920-yildan) bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aligote

Aligote — oʻrtapishar, vinobop uzum navi. Fransiya xalq seleksiyasida yaratilgan. Tupi oʻrtacha, baʼzan zaifroq oʻsadi. Bargi toʻgarak, uch boʻlakchali, arra tishli. Barg orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, ogʻirligi 100-110 g, gʻujumi tigʻiz, yirik (dia-metri 12-16 mm), koʻkish-oq, jigarrang dogʻlari bor. Kurtaklari yozilganidan to hosili pishguncha vegetatsiya davri 321130-150 kun davom etadi. Faol harorat yigʻindisi 2600°-2850° da avgust ning oxirida pishadi. Tarkibida 25% qand bor. Hosildorligi 100-150 s/ga. Ka-salliklarga chidamli, sovuqqa bardoshi oʻrtacha. Hosilidan sof va shampan vinolar, konyak uchun spirt tayyorlanadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Uzum navlari
Alidada

Alidada (arab, al-idoda — chizgʻich) — sonlarni koʻchiruvchi metall chizgʻich. U burchak oʻlchaydigan astro-nomik va geodezik asboblar doirasi markazidan oʻtadigan oʻqqa oʻrnatilib, ikki uchiga verner yoki mikroskop joy-lashtiriladi. Shular yordamida doira chetida koʻrsatilgan sonlarni kerakli aniqlikda yozib olish mumkin. A. burcha-klarni hisoblash uchun xizmat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abat Aliyev

Abat Aliyev (1930-yil 25-oktabr, Chimboy tumani) — Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1992). Nukus pedagogika institutini tamomlagan (1951). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1974-76), „Yerkin Qaraqalpaqstan“ gazetada boʻlim mudiri (1976-81), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining mas’ul kotibi (1991-92). Aliyev „Yoshlik kuchi“ (1956), „Bizning ovul yigiti“ (1961), „Haqiqat shajarasi“ (1973), „Mening Guljamolim“ (1974), „Umr tashvishlari“ (1987), „Koʻrmaganimiz koʻp ekan“ (1991), „Hayotning qizigʻi“ (1993) kabi hikoya, povest va romanlar muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxtiyor Aliyev

Baxtiyor Toshkentboyevich Aliyev (26-may 1938-yil Toshkent) — changchi, bastakor, Oʻzbekiston xalq artisti (1983). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtini (1955), Toshkent davlat madaniyat institutini (1995) tugatgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasining ashula va raqs ansambli (1955), „Bahor“ ansambli (1956-yildan) sozandasi, musiqa rahbari (1965-88 va 1992-yildan). Aliyev repertuaridan oʻzbek musiqa merosi namunalari („Bayot I, III, V“, „Soqiynomai savti kalon“ va boshqalar) oʻrin olgan. Bastakor sifatida 400 dan ortiq raqs va koʻshiklar — „Toshkent goʻzali“, „Guldasta“, „Qirq qiz“, „Ona madhi“ (B. Brovsin bilan), „Baxt qushi“, „Oq oltin“ (N. Zokirov bilan), „Badaxshon qizi“, „Dil nolasi“, „Bahor nashidasi“, „Mukarra-maxonim oʻynasa“ va boshqa, shuningdek „Chang uchun rapsodiya“ muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:26-mayda tugʻilganlar
Komil Aliyev

Komil Maʼrufovich Aliyev (1905.25.7-1939.10.9) — jurnalist, oʻzbek matbuotida feletonchilik asoschila-ridan biri. Faoliyatini „Turkiston“ („Qizil Oʻzbekiston“) gazetada (1924-yildan) boshlab, turli vazifalarni (muxbir, boʻlim mudiri, mas’ul kotib) bajargan. 1925—27-yillarda „Ozod Buxoro“, 1936—37-yillarda „Ilgʻor Surxon uchun“ viloyat gazlarida ishlagan. Aliyev asosan feletonchilik bilan shugʻullangan. U feletonlarini „Kakra“, „Nor yigit“ taxalluslari bilan yozgan. Feleton, tanqidiy maqola va reportajlardan iborat „Bomba“ va „Davr dushmanlari“ (1932) toʻplamlari chop etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:1939-yilda vafot etganlar
Mamat Aliyev

Mamat Aliyev (1934-yil13-sentabr, Samarqand tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Samarqand Davlat Universitetning tarix fakultetini tugatgan (1958). 1958-90 yillarda Shahrisabz, Samarqand tumanidagi maktablarda oʻqituvchi, maktab direktori oʻrinbosari, maktab direktori. 1991-yildan Tayloq tumanidagi 11-maktab direktori. Aliyev faoliyati davrida maktab moddiy texnika bazasi mustahkamlandi, maktabning yangi binosi ishga tushirildi, limonariy qurildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Iroda Aliyeva

Iroda Mirzaxonovna Aliyeva (17-dekabr 1929, Toshkent — 7-iyun 1989, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent sanʼat institutini bitirib (1951), Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatrida ishladi (1951-72), 1972-89 yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida aktrisa. Nasiba („Ogʻriqtishlar“), Muqaddas („Chin muhabbat“), Shirin („Bir sevgi afsonasi“), Guzin („Turkiya haqida hikoya“), Kamola (R. Tagorning „Halokat“ romani asosida yaratilgan inssenirovka — „Gang daryosining qizi“), Maryam („Jazoir, mening vatanim“), Asal („Sarvqomat dilbarim“), Nazokat („Parvona“) rollarida Aliyeva muvaffaqiyat qozondi va lirik rollar ijrochisi sifatida tanildi. Yuksak texnika, mukammal sahna nutqiga ega boʻlgan Aliyeva qahramonlarining dunyoqarashi va ichki kechinmasini oʻziga xos sharqona xususiyat, nazokat bilan ifodalashga erishgan. Kinoaktyor teatr-studiyasida Nina (Aliyeva Kason, „Yetti faryod“, 1973), Enaga (Aliyeva Korneychuk, „Platon Krechet“, 1974) va boshqa rollarni ijro etdi. Kinoda: „Akmal, ajdaho va malika“ (1980), „Akmalning yangi sarguzashtlari“ (1983) filmlarida yalmogʻiz kampir obrazini yaratdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:17-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:7-iyunda vafot etganlar
Nazira Aliyeva

Nazira Nasriddinovna Aliyeva (31-dekabr 1912, Toshkent — 19-iyun 1980) — O‘zbekiston SSR xalq artisti (1969). Boku teatr texnikumini (1927), Moskva davlat teatr sanʼati institutini (1934) tugatgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti katta oʻqituvchisi (1945-yildan), kafedra mudiri (1949-66), dotsenti (1961-yildan).

Aliyeva 1935-1941-yillarda M. Azizbekov nomidagi Ozarbayjon davlat akademik drama teatrida Soʻlmas (Jafar Jabborli, „Oʻt kelini“), Durdona (Husayn Jovid „Siyovush“), Juletta (U. Shekspir, „Romeo va Juletta“) obrazlarini ozarbayjon tilida yaratdi. 1934, 1941-48 yillarda Hamza nomidagi teatrda Dezdemona (U. Shekspir, „Otello“), Xolisxon, Jamila (Hamza, „Xolisxon“, „Boy ila xizmatchi“), Shirmon (I. Sulton, „Burgutning parvozi“), Saodat (Komil Yashin va Amin Umariy „Hamza“) kabi yirik rollarni ijro etdi. „Sepsiz qiz“ (Aleksandr Ostrovskiy), „Alisher Navoiy“ (Uygʻun, I. Sulton), „Dengizdagilar sharafiga“ (Boris Lavrenev) spektakllariga rejissyorlik qilgan.

„Oʻlim qudugʻi“, „Uyqusiz tunlar“, „Mahallada duv-duv gap“ filmlarida oʻynagan. M. Shamxalovning „Qaynona“ komediyasini, M. Urdubodiyning „Qilich va qalam“ romanini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. „Sahna nutqining ravon va aniq boʻlishida muhim shartlar“, „Oʻzbek sahna nutqining baʼzi texnik elementlari“ ilmiy-metodik ishlar, „Sanʼat — mening hayotim“ esdaliklari muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jun-20-1980-3573543/

Turkum:Oʻzbekiston kino aktrisalari

Turkum:Oʻzbekistonlik tarjimonlar
Alijon Gʻijjakiy

Alijon Gʻijjakiy (15-asr 2-yarmi) – hirotlik sozanda-bastakor, hofiz. Darvishali Changiyning ta’kid-lashicha, A. F. "oliy majlislarning fu-sunkori", noyob iste’dod sohibi boʻlgan. Maqomdagi olti ovozning bir yoʻlida ishlangan murakkab kuyi, Turkiy zarb usulidagi "Juft hilolqamar"i, Davr shohi usulidagi "Savti dugoh"i A. Gʻ.ning oʻz zamonasidagi yetuk san’atkorlardan biri ekanligini koʻrsatadi. U naqshlarining koʻpini ustozi Us t a Shodiga bagʻishlagan. Bastakorning musiqiy asarlarini sozanda, xonandalar sevib ijro etishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alizarin

Alizarin, 1,2-digidrooksiantra-xinon, SIN8O4 – zargʻaldoq-qizil kristall. Mol. m. 240,20. Suyuqlanish temperaturasi 290°, qaynash temperaturasi 430°. Suvda yomon, etil spirtda oʻrtacha eriydi; benzol, sirka kislota, ishqorlarda yaxshi eriydi. Alizarin roʻyan oʻsimligi (Rubia tinctorium) ildizida glyukozid holda uchraydi. Birinchi marta 1869 yilda nemis kimyogarlari K. Grebe va K. T. Liberman tomonidan sintez qilingan. Sanoatda sintetik „Alizarin 323“ ishlatiladi. Alizarin koʻp valentli metallar (mas, alyuminiy) bilan rangli tuzlar hosil qiladi. Alizarin analitik kimyoda koʻp metallarning ionlarini aniqlashda, baʼzi boʻyoqlarni sintez qilishda yarim mahsulot sifatida ishlatiladi; uning alyuminiyli loki badiiy boʻyoqlar tayyorlashda va poligrafiyada qoʻllanadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alizarin boʻyoqlar

Alizarin boʻyoqlar — alizarin va boshqa poligidrooksiantraxinonlar hosilalari. Ularning koʻpchiligi alizaringa nitrat kislota, sulfat kislota va boshqa reaktivlar taʼsir ettirib olinadi. Gazlamalarni qizil, binafsha va pushti ranglarga boʻyashda foydalaniladi. Koʻp valentli metallarning rangli tuzlari holida suvda erimaydigan juda mustahkam lok olishda ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-izoh

"Al-izoh" – haftalik, diniy, adabiy, ilmiy, siyosiy jurnal. Toshkentda "Ulamo" jamiyati tomonidan chop etilgan. Birinchi soni 1917-yil 19-iyunda chiqqan. Mudarris Abdumalikhoji Abdunabi oʻgʻli muharrirlik qilgan. Maqolalar koʻproq diniy masalalar boʻyicha savol-javoblar shaklida berilgan. Islomda bidʼat va xurofotga qarshi turishga intilgan. „Al-izoh“da mulla Muhammadazim Roʻzimuhammad oʻgʻli, mulla Hamidxoʻja, Said Maqsudxon, mulla Toshpoʻlat qori, mulla Pirmuhammad oʻgʻli, Saidahmad Vasliy, mulla Mirzo Oxunjon maxsum, mulla Tursunmuhammad aʼlam Turkistoniy va boshqa qatnashgan. 1918-yil martidan chiqishdan toʻxtaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Alicante

Alikante — Ispaniyadagi shahar va port, Oʻrta dengiz sohilidagi kurort. Alikante provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 261 ming kishi (1991). Yogʻ-moy, tamaki, kimyo, metallsozlik, sement, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Chetga vino va meva-sabzavot mahsulotlari chiqariladi. A. qadimda rimliklar qishlogʻi boʻlgan. Arablar hukmronligi davrida al-Lukant deb atalgan. 1490-yilda shahar maqomini olgan. Meʼmoriy yodgorliklardan oʻrta asrda qurilgan Santa-Barbara qasri, ratusha binosi (17-18-asrlar) va San-Nikolas de Bari (17-asr) cherkovi saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alikor ipak

Alikor ipak — eski pillakashlikda dukurma pilladan qoʻlda tortilgan ipak. U toza pilla ipagidan 5-6 baravar yoʻgʻon boʻladi. Undan jujuncha, toʻnli shoyi toʻqilgan. Pillakashlik mexanizasiyalashgach, dukurmadan ikkinchi navli ipak olinadigan boʻldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alikoʻsh

Alikoʻsh — neolit davriga mansub manzilgoh (miloddan avvalgi 8-6-ming yillik). Erondagi Musiyon shahri yaqinida. Amerika ekspeditsiyasi tomonidan 1961 va 1963-yillarda qazishma ishlari olib borilgan. Quyi qatlamlardan paxsa uy qoldiqlari, koʻplab chaqmoqtosh qurollar topilgan. Aholi ovchilik va terimchilik, qisman dehqonchilik (bugʻdoy va arpa donlari topilgan) bilan mashgʻul boʻlgan, echki xonakilashtirilgan. Keyinchalik, dehqonchilik va chorvachilik xoʻjalikda asosiy oʻrinni egallagan, qoʻy xonakilashtirilgan, obsidiandan yasalgan qurollar tarqala boshlagan, miloddan avvalgi 6-ming yillik boshlarida sopol buyumlar paydo boʻlgan. Alikoʻshdagi topilmalar Yaqin Sharqning pastte-kislik mintaqalarida ishlab chiqaruvchi iqtisodiyotning qanday vujudga kelganini aniqlashda katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Eron milliy asarlari
Turkum:Xuziston ustonidagi bino va inshootlar
Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari
Orif Alimahsumov

Orif Alimahsumov (21-may 1927, Toshkent −14-fevral 2005) — xonanda va sozanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Dast-lab buvasi Usta Qoʻchqordan ommaviy kuy va qoʻshiqlarni, xonanda E. Haydarovdan katta ashula, Yunus Rajabiy va F. Sodiqovdan maqom yoʻllarini oʻrgangan; Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1967).Oʻzbek estrada teatri (1956-57), Oʻzteleradio (1957-86)da yakkaxon, Oʻzteleradio huzuridagi Yunus Rajabiy nomidagi maqom ansambli (1976-79 va 1983-86), etnografik ansambl (1979-83) badiiy rahbari, ayni paytda Yangiyoʻl shahri Madaniyat uyi maqomchilar ansambli rahbari (1972-78), Toshkent davlat konservatoriyasi (1983-85), Toshkent davlat sanʼat institutida (1986-yildan) katta oʻqituvchi, dotsentyabr Alimahsumov tabiatan diapazoni keng, kuchli, lekin mayin ovozga ega. Xonandalikning turli uslu-blari, ayniqsa, ishkamiy anʼanalarini puxta oʻzlashtirgan. Hajman yirik, baland avjli ashula, katta ashula va maqom yoʻllarini ravon va erkin kuylaydi. „Shashmaqom“, „Oʻzbek xalq musiqasi“ va boshqa qator filmlarda maqom va katta ashula yoʻllarini ijro etgan. Xalqaro musiqa anjumanlari (Moskva, 1971; Samarqand, 1978, 1983 va boshqalar)ning konsertlari qatnashchisi. „Sogʻlom avlod uchun“ (1997), "El-yurt hurmati" (2000) ordenlari bilan mukofotlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq xofizlari
Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-mayda tugʻilganlar
Alimentar distrofiya

Alimentar distrofiya (lotincha alimentarius — ovqatga aloqador), shish kasalligi — yolchib ovqatlanmaslik oqibatida roʻy beradigan kasallik. Moddalar almashinuvining jiddiy buzilishi, ozib ketish, darmonsizlik, teri osti yogʻ qavati (kletchatkasi)ning shishishi, assit, ichki aʼzolar va toʻqimalar funksiyasining buzilishi bilan kechadi. Alimentar distrofiya ga organizmda oqsil yetishmasligi, , boshqa noqulay omillar (sovuq, jismoniy va ruhiy tanglik) sabab boʻladi. Davosi: quvvatga qirgʻizadigan va yengil hazm boʻladigan ovqatlar, vi-taminlar beriladi. Bemor ovqatni oz-ozdan, sutkada 6-7 bor, boʻlib-boʻlib isteʼmol qilishi zarur. Ogʻirroq hollarda oʻrinda yotib davolanish, shuningdek glyukoza va qon quyish tavsiya etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alimentar isitma

Alimentar isitma — emadigan bolalarga toʻgʻri kelmaydigan ovqat berish natijasida gavda temperaturasining koʻtarilishi. Ovqatda oqsil ortiqcha boʻlib, suv kam boʻlsa, masalan, quruq yoki quyuq sut yaxshi suyultirilmay berilsa, sogʻlom bola ham isitmalashi mumkin. Emadigan bola organizmiga ortiqcha osh tuzi kirishi natijasida ham Alimentar isitma kuzatiladi. Yetarli miqdorda suv ichirilishi bilan temperatura pasayib, asliga keladi. Alimentar isitma asosan organizmning suvsizlanishiga bogʻliq. Bunda isitma chiqishiga suvning mutlaq kamligi emas, balki ovqat bilan kirgan oqsil va suv oʻrtasidagi nisbatning buzilishi sabab boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alimkent

Alimkent -Toshkent viloyati Oqqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1967-yildan). Tumanning sharqiy qismida joylashgan, Tuman markazidan 12 km uzoqlikda. Yaqin temir yoʻl bekati Kuchlikdan 9 km. Toshkent shahridan 42 km gʻarbda joylashgan. Aholisi 28,000 kishidan koʻp (2021). Alimkentda Paxta tozalash zavodi, maktablar, maktabgacha taʼlim maskanlari, Masjid, qishloq oilaviy poliklinikasi, Dehqon bozori va savdo doʻkonlari bor. Aholi tarkibini Oʻzbeklar, Qozoqlar, Ruslar, Tatarlar va boshqa millatlar tashkil qiladi. Alimkent 3 ta asosiy mahallaga boʻlinadi: „Yoshlik“, „Zarafshon“ va „Qoʻrgʻontepa“.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oqqoʻrgʻon tumani
Ibrohim Alimov

Alimov Ibrohim Abdugʻafforovich(1935-2016) - tarix fanlari doktori (1982), professor (1989), arxivshunos olim.

Ibrohimjon Alimov 1935-yil 5-aprel Andijon shahrida tavallud topgan. Moskva davlat tarixiy arxiv institutida tahsil olgan (1953-1958). Mehnat faoliyati mobaynida respublika markaziy arxiv organlarida (1958-1973), Tarix institutida boʻlim mudiri (1989-1995), Andijon davlat universitetida professor-oʻqituvchi sifatida ish yuritadi.

Olim 1966-yil “Toshkent viloyatida yer-suv islohoti (1925-1926 yy.)” mavzusida nomzodlik, 1980-yili “Xorazm va Buxoro Xalq Sovet Respublikalarida agrar isloxotlarning tarixiy tajribasi (1920-1924 yy.)” mavzusida doktorlik dissertatsiyalarini yoqlagan. Ilmiy faoliyati davomida 4 ta darslik, 10 dan ortiq oʻquv qoʻllanma, umumiy hisobda 66 ta kitob, 250 dan ortiq ilmiy-ommabop maqolalarga mualliflik qilgan. Shuningdek, ustoz-pedagog sifatida 8 nafar fan doktori, 20 nafar fan nomzodlariga ilmiy rahbarlik qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari

Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Rahmatulla Alimov

Rahmatulla Alimovich Alimov (1902.25.11 — Toshkent — 1987.2.1) — Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1950), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1972). Moskva suv xoʻjaligi injenerlari institutini tugatgan (1930). Suv xoʻjalik qurilishi obyektlarida injener (1930-39), Oʻzbekiston SSR Yengil sanoat (1939- 40) va Oʻzbekiston SSR suv xoʻjaligi (1941-43) xalq komissari, „Farhod-qurilish“ boshligʻi, „Gidroproyekt“ institutining 327-Oʻrta Osiyo boʻlimi rahbari (1943-50). Oʻzbekiston SSR Suv xoʻjaligi vaziri (1951-56), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Suv muammolari va gidrotexnika instituti direktori (1956-63), Oʻrta Osiyo irrigatsiya institutida boʻlim mudiri (1964-80), guruh rahbari (1981-yildan). Alimov ilmiy ishlari suv resurslaridan irrigatsiya va energetika maqsadlarida foydalanish usullarini yaratish va kompleks maqsadlardagi gidroinshootlar parametralarini aniqlashga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1973).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Nekrolog

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigatorlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 2-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 3-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 4-chaqiriq deputatlari
Shavkat Alimov

Shavkat Orifjonovich Alimov (1945-yil 2-mart Nukus, Qoraqalpogʻiston, Oʻzbekiston SSR ) — sovet va oʻzbek fizika-matematika fanlari doktori (1973), matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), professor (1974). Moskva davlat universiteti (MDU)ni tugatgan(1967). MDUda (1974—84) ishlagan, Toshkent Davlat Universiteti kaf. mudiri va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida direktor oʻrinbosari (1984-85), Samarqand Davlat Universiteti (1985-1987), Toshkent Davlat Universiteti (1987—1989) rektori, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri (1990-91), Toshkent Davlat Universiteti kaf. mudiri (1991-94). Tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari (1994—95), Oʻzbekiston Respublikasining XXRdagi favqulodda va muxtor elchisi (1995—98), Toshkentdagi Jahon iqtisodiyoti va di-plomatiya universitetida prorektor (1998-yildan). Asosiy ilmiy ishlari matematik fizi-kaning xususiy hosilali differensial tenglamalari muammolariga, xususan oʻz-oʻziga qoʻshma elliptik operatorlarning spektral nazariyasiga, differensial va integral tenglamalar muammolariga bagʻishlangan. "Karrali qatorlar va Fu-re integrallari" monografiyasi Ger-maniyada ("Springer Verlag" nashriyoti) ingliz tilida nashr etilgan (1991). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Tarjimayi holi 
Shavkat Orifjonovich Alimov 1945-yil 2-martda Qoraqalpogʻiston Respublikasining Nukus shahrida xizmatchi oilasida tugʻilgan. Dastlab oʻrta maʼlumotni Toshkent shahridagi 88-umumtaʼlim maktabida olgan va oltib medalga bitirgan. 

 Unvon va mukofotlari 
Lenin Komsomoli mukofoti (1973)
Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti (1985)
„Mehnat shuhrati“ ordeni (2019)

 

 

 Летопись Московского университета
 Алимов Шавкат Арифджанович на Общероссийском портале Math-Net.Ru
 Алимов Шавкат Арифджанович на сайте АН РУз
 80 лет академику АН РУз Ш. А. Алимову / Вестник КРАУНЦ. Физико-математические науки.
 Академику Алимову Шавкату Арифджановичу — 80 лет! 
 Алгебра и начала математического анализа 10-11 класс. Учебник. Базовый и углублённый уровни издательство «Просвещение»
 Ш. А. Алимов. Сжатых отображений принцип. Большая советская энциклопедия. в 30-ти т.. — 3-е изд.. — М. : Совет. энцикл., 1969—1986. ил., карт.

Turkum:Matematiklar
Turkum:Oʻzbekistonning Xitoydagi elchilari
Shokir Alimov

Shokir Alimovich Alimov (1912.28.9-1976.28.3, Toshkent) — ftiziatr, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1974). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1962), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1953). SamMIni tugatgan (1935). Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutining ordinatori (1935-40), Toshkent shahri 2sil kasalxonasining bosh vrachi (1940- 41), sil kasallari sanatoriysining bosh vrachi (1941 — 43), Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutining assistenti, soʻngra katta ilmiy xodim (1943-46), 1951-yildan shu institut direktori, ayni vaqtda (1953-yildan) Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti sil kasalliklari kafedrasining mudiri. Alimov silning epidemiologiyasi, oddini olish va davosi ustida ishlab, bemorlarni mehnat bilan davolashni ilgari surdi. Uning tashabbusi bilan Oʻzbekistonda mehnat bilan davolash sanatoriysi, koʻplab sil dispanserlari ochildi. Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutiga, Toshkent koʻchalaridan biri Alimov nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sulton Alimuhamedov

Sulton Nurmatovich Alimuhamedov (1-yanvar 1929-yil — 11-fevral 2019-yil) — agronomentomolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), biologiya fanlari doktori (1976), professor (1980), Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1950), shu institutda assistent, dotsent (1950-61), zoologiya va entomologiya kafedrasi mudiri (1961-65). Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot instituti direktori (1965-92), 1993-yildan shu institutda boʻlim mudiri. Oʻzbekiston entomologlar jamiyati raisi (1970-yildan). Alimuhamedovning ilmiy ishlari paxta va don mahsulotlarini akoroid kanalar va boshqa zararkunandalardan saqlash tadbirlari, biologik himoya usullariga bagʻishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Erkin Alimuhamedov

Erkin Haydarovich Alimuhamedov (1939.18.2, Toshkent) — Oʻzbekiston Qahramoni (1995). Mehnat faoliyatini 1959-yilda V. P. Chkalov nomidagi Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlash-masining parchinlovchi slesari boʻlib ishlashdan boshlagan, 1959- 62 yillarda armiya safida xizmat qildi. 1963-yildan hozirgacha Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasida yiguvchi — slesar boʻlib ishlaydi. Birlashmada AN-8, AN-12, AN-22, 328IL-76, IL-144 va boshqa samolyotlarni seriyali ishlab chiqarishni oʻzlashtirishda faol ishtirok etgan, samolyot qanotlari agregatlarini yigʻish boʻyicha yetakchi mutaxassisOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:1939-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-fevralda tugʻilganlar
Alinazar qori

Alinazar qori, Qori naqqosh (1881 — Qoʻqon — 1931) — miskarnaqqosh. Qoʻqonlik Hoji Fozil Otaulla oʻgʻlidan hunar oʻrgangan. Alinazar qori mis idishlarni qoʻqon uslubida milliy mumtoz naqshlar bilan bezagan, naqshlar orasiga lirik baytlarni mohirona zarb qilgan. U naqsh bergan ajoyib idishlar Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aling-gangri

Alinggangri, Nainsinga -Tibet togʻligining janubi-gʻarbidagi tizma, Xi-toyda. Gandisishan togʻlaridagi eng baland tizma, uz. qariyb 600 km. Bal. 7315 m gacha. Granit, slanes, kvarsitlardan tuzilgan. Tabiati baland togʻ choʻlidan iborat. 4500 m dan yuqorida ayrim joylarda doimiy qor va muzliklar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Tibet muxtor rayoni
Alip-manash

"Alip-manash" — "Alpomish" dostonining oltoy versiyasi. Koʻp mo-tivlari bilan "Alpomish"ga oʻxshaydi. Ammo umumiy syujet, ba’zi etnografik xususiyatlar, obrazlar talqinida farq 329mavjud. Dostonchi N. Ulashov varian-tida "Al.-M." deb nomlangan. Boshqa "Aqpoʻmish", "Alpoʻmish" variantlari ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-isloh

"Al-isloh" — turkistonlik jadidlar va soʻl ulamolar jurnali. 1915-18-yillarda Toshkentda toshbosmada nashr qilingan. Noshiri Abdurahmon Sodiq oʻgʻli (Sayyoh). Islom dinini isloh qilishga urinilgan. 5 soni chiqqach, faoliyati toʻxtatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Al-istiqsot

Al-istiqsot — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasidagi tushuncha. Moddiy unsurlar — suv, yer, havo va olovni bildiradi. Oʻrta asr Sharq fal-safasida, xususan, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ibn Rushd, Umar Xayyom va boshqa taʼlimotlarida barcha moddiy narsalar — materiya 6 guruhga boʻlingan:

 osmon jismlari;
 aqlli maxluqot;
 aqlsiz maxluqot;
 oʻsimliklar;
 maʼdanlar;
 toʻrt unsur, yaʼni havo, suv, yer, olov.

Toʻrt unsur materiya ning eng sodda va boshlangʻichi boʻlib, moddiylikning asosini tashkil etadi. Moddiy narsalarning qolgan 5 guruhi esa boshlangʻich 4 unsurning turli xil qoʻshiluvidan vujudga keladi. Jismlar oʻzgarishi, boʻlinishi, ajralishi, yoʻq boʻlib ketishi, yangidan vujudga kelishi mumkin, lekin boshlangʻich 4 unsur yoʻq boʻlmaydi. Bu taʼlimot oʻrta asr maʼnaviy hayotida muhim rol oʻynaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Alitus

Alitus yoki -{Alytus}-  – Litva Respublikasidagi shahar, Neman daryosining har ikkala sohilida. Vilnyusdan 108 km janubi-gʻarbdagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 74,9 ming kishi (1990). Uy-roʻzgʻor sovutkichlari, metall konstruksiyalar, kimyo, mashinasozlik zavodlari, tikuvchilik fabrikasi, mexanika texnikumi bor. Ip gazlama va goʻsht kombinatlari qurilgan. Oʻlkashunoslik muzeyi bor. Alitus XIV asrdan maʼlum.

Alitus yozma da birinchi marta 1377 yilda tilga olingan. Shahar nomi aholi punkti etagidan oqib oʻtuvchi daryo – Alitupis nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. 1581 yil 15 iyunda Alytus Magdeburg qonunini (oʻzini oʻzi boshqarish huquqi) va gerbni – qizil fonda oq atirgulni oldi. Shuning uchun bugungi kunda Alitus oq atirgullar shahri deb ham ataladi. U yerda shahar hokimiyati qurilgan, bozor maydoni jihozlangan, cherkov qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alif

thumb|220x220px|Alif harfining alohida yozilishi
Alif — arab alifbosida va u asosida tuzilgan eski oʻzbek yozuvidagi birinchi harfning nomi. Eski oʻzbek yozuvida bu belgi hosil boʻlish oʻrniga koʻra bir-biridan farqli boʻlgan ikkita unlini ifodalaydi:

 til orqa umumturkiy „A“;
 til oldi yumshoq „A“.

Bundan tashqari, alif i — i, y,e, (3), (8) — o tovushlarini ifodalash uchun qoʻllanar edi. Hozirgi yozuvdagi bir (1) raqami alif shaklidan olingan.

 Yana qarang 

 Abjad

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Harflar
Turkum:Arab alifbosi
Alifbe

Alifbe — dastlabki savod beradigan oʻquv qoʻllanmasi. Alifbe bosma, yozma harflar va ular ifodalaydigan nutq tovushlari, ularning yozilishini oʻzlashtirish, sodda boʻgʻin va soʻzlarni qoʻshib oʻqishga oʻrganish va oʻqilayotgan narsani toʻgʻri tushunish hamda sodda soʻz va gaplarni yozishga oʻrganishga yordam beradi. Maktabxonalarda flifbe boʻlmagan. Uning oʻrniga savod oʻrganish uchun maxsus taxta qoʻllangan. Taxtaning bir tomoniga tartib bilan arab harflari, ikkinchi tomoniga esa abjad yozilgan. Talabalar harflarni batamom yod olgandan soʻng abjadxonlikka va haftiyakxonlikka oʻtar edilar. Bu usul asosan 1900-yilgacha davom etgan. Turkiston sarus-tuzem maktablarining hamda yangi usuldagi maktablarning paydo boʻlishi bilan alifbe darsligi yuzaga keldi. 1902-yilda rus-tuzem maktablarining oʻzbek sinflari uchun birinchi oʻzbek alifbesi — „Ustodi avval“ nashr etildi. Bu alifbening muallifi Saidrasul Saidazizov. Kitob 1917-yilgacha 17-marta nashr etilgan. Shu yillarda Munavvarqori Abdurashidxonovning „Adibi avval“ (oʻzbek maktablari uchun birinchi alifbe), Mulla Rustambek ibn Yusufbekning „Taʼlimi avval“, P. Bidanovning „Sullami avval“, A. Avloniyning „Birinchi muallim“, A. Ibodiyevning „Tahsil ul-alifbo“, M. Faxriddinovning „Rahbari avval“ kabi alifbelar nashr qilingan. Keyinchalik Shokirjon Rahimiy yaratgan „Sovgʻa“ darsligi nashr qilingan. Shuningdek, M. Qodirov va boshqalarning „Kattalarga oʻqish“ (1920), F. Ergʻoziyev va A. Yoʻldoshevning „Alifbe“ (1936) kitoblari bosilib chiqqan. 1938-yildan Oqilxon Sharafiddinov tuzgan alifbe nashr qilindi; mazkur alifbe Q. Abdullayeva hammuallifligida qayta ishlanib nashr etildi va oʻzbek maktablarida oʻquv qoʻllanmasi vazifasini bajardi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1993-yil 2-sentabrda „Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy qilish toʻgʻrisida“ Qonuni qabul qilingach, bir qancha alifbelar tayyorlandi. Xususan, 1996-97 yillarda Oqilxon Sharafiddinov, Q. Abdullayeva va boshqalarning „Alifbe“ („Shodlik“), T. Gʻafforova, E. Shodmonov, R. Eshturdiyevaning „Alifbe“ („Savod“), katta yoshdagilar uchun Y. Abdullayevning „Hamrohim“, „Sovgʻa“, Y. Abdullayev, Sh. Yoʻldoshevaning „Yangi alifbo va imlo“ oʻquv qoʻllanmalari chop etildi.
 Yana qarang 
 Oqilxon Sharafiddinov — birinchi oʻzbek alifbesi muallifi.
 Darslik

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alifmoy

Alifmoy — oʻsimlik moylari va alkid smolalaridan olinadigan modda. A. sariq rangda nolcha ranggacha boʻlgan shaffof suyuqlik boʻlib, yogʻoch va metallga yaxshi surkaladi, havoda asta-sekin qotib yupqa elastik parda hosil qiladi. Oʻsimlik moylaridan olinadigan A. tabiiy (tarkibida moy miqdori 331100%), aralash (tarkibida moy miqdori 70-75%) va yarim tabiiy (tarkibida moy miqdori 50- 55%) xillarga; alkid smolalaridan olinadigan A. gliftalli, pentaftalli va ksiftalli (tarkibida moy miqdori 50%) xillarga boʻlinadi. Tabiiy A. gruntovkalar, shpaklevkalar, boʻyoqlar tay-yorlashda, yogʻoch va gʻovak ma-teriallar sirtiga shimdirishda, aralash quyuq moyli boʻyoqlarni suyultirishda, alkidli A. moyli boʻyoqlar tayyorlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abram Alixanov

Abram Isaakovich Alixanov (1904-1970) — fizik olim, akademik (1943). Nazariy va eksperimental fizika instituti asoschisi va direktori (1945-yildan). Ilmiy ishlari atom yadrosi va kosmik nurlar fizikasiga doir. Ukasi A. I. Alixanyan bilan uygʻotilgan yadrolardan elektron-pozitron juftligi chiqish hodisasini kashf qildi va bu juftlikning paydo boʻlish jarayoni krnuniyatlarini oʻrganib chiqdi. Alixanov radioaktiv yadrolarning beta-yemirilishini tadqiq qilish uchun beta-spektrometr, kosmik nurlar zarrasi massasi va energiyasini analiz qilish uchun mass-spektrometrlarni ixtiro qildi. U ixtiro qilgan gomogen atom reaktori atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanishda tatbiq etilmoqda. A. rahbarligida sobiq Ittifoqda birinchi marta ogir suvli yadro reaktori (1949), quvvati 7 Gevgacha boʻlgan qattiq fokus-lanuvchi tezlatkich (1961) yaratilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:SSSR fiziklari
Turkum:XX asr fiziklari
Alitsiklik birikmalar

Alitsiklik birikmalar — molekulasida bir yoki bir nechta uglerod atomlaridan tuzilgan halqasi yoki halqalar tizimi boʻlgan organik birikmalar. Alitsiklik birikmalar bir-biridan halqalarining soni, oʻzaro joylashishi, uglerod atomlarini xalqalardagi soni, ularning oʻzaro oddiy yoki qoʻsh bogʻlar orqali bogʻlanishi va funksional guruhlari bilan farq qiladi. Jumladan, monobitri politsiklik Alitsiklik birikmalar maʼlum. Uglerod atomlarining bogʻlanishiga qarab toʻyingan va toʻyinmagan Alitsiklik birikmalar boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alishar-Xyuyuk

Alishar-xyoyuk — Anadolu (Tur-kiya)dagi arxeologik qatlamli tepa. Yozgat sh.dan qariyb 50 km janubi-sharqda joylashgan. Qazilma ishlari 1927-32 yillarda olib borilgan. Bu yerda ilk marotaba Kichik Osiyo platosi uchun arxeologik madaniyatlarning mil. av. 4-ming yillikdan to mil. av. 1-ming yillik oʻrtalarigacha boʻlgan tadrijiy rivojlanish bosqichlari aniqlandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Turkiya
Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti

Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti — Oʻzbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi eng oliy mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 1989-yil 13-sentabr da taʼsis etilgan. Oʻzbekistonning madaniy hayotida katta voqea boʻlgan, milliy qadriyatlar xazinasini boyitgan adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasidagi eng yorqin va ser-mazmun asarlar uchun beriladi. Bu mukofotga respublikada hamda chet ellarda eʼlon kilingan, alohida kitob shaklida nashr qilingan, ommaviy ravishda ijro etilgan, koʻrsatilgan va namoyish qilingan hamda keng jamoatchilik to-monidan yuqori baholangan badiiy asarlar, sanʼat namunalari taqdim etiladi. Taqdim etilgan ishlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalarning respublika miqyosidagi idoralari va xalqaro jamoat tashkilotlarining qarorlari asosida Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tomonidan qabul qilinadi. Taqdim etilgan bir asar uchun mukofot olishga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi kerak. Mukofot Oʻzbekiston adabiyoti, sanʼati va meʼmorchiligi bilan bogʻliq boʻlgan eng yaxshi ishlar uchun boshqa mamlakatlarning madaniyat arbo-blariga ham berilishi mumkin. Mukofotlarni 1996-yildan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan, har 3 yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida berish tartibi joriy qilingan. Mukofotning har biri 200 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofotlanganlarga tantanali vaziyatda sovrindorlik yorligʻi va faxriy nishon topshiriladi. Mukofot sovrindorining nishoni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. Mukofot takroran berilmaydi. 1991-yilda 9 kishi, 1994-yilda 12 kishi (1 kishi xorijdan), 1996-yilda 4 kishi mukofotga sazovor boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1989-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Aliqambar

Aliqambar — 1) Turkiston xalqlari ijodida (oʻzbeklarda — Aliqambar yoki Qambar ota, turkman va qirgʻizlarda — Bobo Qambar, tojiklarda — Qambar yoki Boboi Qambar) chaqmoq va momaqaldiroq chaqiruvchi afsonaviy shaxs, baxshi va sozandalar „piri“, shuningdek musiqa asboblari (mas, dutor)ning afsonaviy ixtirochisi. Oʻzbek va tojik musiqa folklorida koʻpgina yomgʻir chaqirish marosim qoʻshiqlari (mas, „qambar bo-ziy“) Aliqambar nomi bilan bogʻliq. Xorazm afsonalarida Aliqambar xalifa Alinkig otboqari va otboqarlar „piri“. Beruniy yozgan qadimgi turkiy xalqlar mavsumiy bayrami — „gahanbar“ talaffuzning oʻzgarishi natijasida Aliqambarga aylangan degan baʼzi mulohazalar ham mavjud; 2) oʻzbek xalq kuyi. Vazmin lirik raqs, usul jihatidan ufar yoʻllariga yaqin. Ohanglari xorazm yirik ashula yoʻllari (Feruz, Suvoralar), dostrn va maqomlarida cholgʻu naqarotlari sifatida, shuningdek ayrim oʻzbek bastakor va kompozitorlari asarlarida ishlatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oliqopu saroyi

Oliqopu saroyi (عالی‌قاپو 'oliy darvoza') — Isfahon (Eron)dagi meʼmoriy yodgorlik (15- 17-asrlar). Bosh tarzi baland, keng ravoqli saroy ansambli. Saroy asosan 15-asrda qurilgan, Abbos I davrida esa kengay-344tirilib yanada balandlashtirilgan. Ansamblda saroy ahli va sarkardalar uchun qator xonalar (qabulxona, devonxona, qozixona va boshqalar), atrofi bogʻ boʻlib, uz. 6 km cha devor bilan oʻralgan. Baland darvoza (qrpu) orqali gumbazli miyonsaroyga kiriladi. Miyonsaroy bagʻali tilla halli boʻrtma naqshlar va gullayotgan daraxt tasviri bilan bezatilgan. Miyonsaroydan qabulxonaga oʻtiladi. Kdbulxona devorlaridagi tokchalarga mahalliy meʼmorlik an’analari asosida kosamonlar ishlanib, naqshlar bilan bezatilgan. Us t-ki qismidagi katta bolxona ustunlari nafis bezatilgan. Baʼzi xonalarning ichki devorlarida gulli naqshlar, bol-xonalarida devoriy rasmlar bor. Ularda muhabbat izhor etib turgan yigit va qiz, bogʻ ichida dam olayotgan ayol, Isfahon sa-roylaridagi aysh-ishrat, xursandchilik aks ettirilgan. Olimlarning fikricha, bu rasmlarni yaratgan ustalar orasida musavvir Rizo Abbosiy ham boʻlgan. Aholi Oliqopu saroyi ni muqaddas deb bilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Eron meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Isfahondagi bino va inshootlar
Turkum:Eron saroylari
Turkum:Erondagi tarixiy uy muzeylari
Turkum:Safaviylar meʼmorchiligi
Joʻraqul Aliqulov

Joʻraqul Aliqulov (1944.29.6, Boysun tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Dushanba pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1971). 1971-yildan Sariosiyo tumanidagi 11-maktab oʻqituvchisi, 1973-yildan oʻquv tarbiyaviy ishlar boʻyicha maktab direktori oʻrinbosari. Aliqulovning bevosita tashabbusi va rahbarligi ostida maktabda taʼlimning sifat va samarador-ligi oshirildi, noanʼanaviy daryo va mashgʻulotlar joriy qilindi"Aliqulov Joʻraqul" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Alkadiyenlar

Alkadiyenlar — tarkibida ikki qoʻshbogʻ boʻlgan toʻyinmagan uglevodorodlar oʻta tez polimerlanish xususiyatiga ega. Eng oddiy vakili — divinil (qarang Diyen uglevodorodlar)

Qoʻsh bogʻlarning joylashishiga qarab alkadiyenlar quyidagi uch turga boʻlinadi:

 Kumulyatsiyalangan yoki tutashgan diyenlar. Bu tor diyenlarda ikkala qoʻsh bogʻ ham bitta uglerod aioraiga birikkan boʻladi. Ularning birinchi vakili CH2=C=CH2 alien deb atalgani uchun, koʻpincha, kumulyatsi­yalangan diyenlar alien uglevodorodlar deb ham ataladi.
 Konyugirlangan diyenlar yoki oralatma qoʻsh bogʻli diyenlar. Bu tupr diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ orasida bitta oddiy bogʻ joylashgan boʻladi. Masalan, CH2=CH~CH=CH2 divinil.
 Ajratilgan qo 'sh bogʻli diyenlar. Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ ikki va undan ortiq oddiy bogʻ bilan ajratilgan boʻladi:
I I

>C = C-(CH2)n-C = C <

Nomenklaturaasi. Xalqaro oʻrinbosarli nimenklatura bilan atalganda diyenlar toʻyingan uglevodorodlarning hosilasi deb qaraladi, qoʻsh bogʻlarning oʻrni qoʻsh bogʻ tutgan uglerod atomining raqami bilan koʻrsatiladi va alkanlarning nomi oxiridagi -я oʻrniga -diyen soʻzi qoʻshib oʻqiladi. Baʻzan diyenlar tarixiy nomenklatura bilan ataladi. Quyida baʻzi diyenlarning tarixiy, ratsional va xalqaro oʻrinbosarli nomenklaturalar boʻyicha atalishi keltirilgan:

Tarixiy Ratsional Xalqaro oʻrin-

nomen- nomenkla- bosarli nomen­klatura tura klatura

H2C=C=CH2 alien 1,2-propadiyen

H2C==CH—CH=CH, eritren divinil 1,3-butadiyen H2C=CH-CH2-CH2-CH=CH2 diallin 1,5-geksadiyen

Diyen uglevodorodlarning fizikaviy va kimyoviy xossalari. Diyen uglevodorodlarning fizikaviy xossalari 13-jadvalda keltirilgan.

Kumulyatsiyalangan va ajratilgan diyenJar kimyoviy xossalari jihatidan dlkcnlaiga yaqin. Ular biriktirish reaksiyalariga alkenlarkabi oson kirishadilar. Masalan:

Br

• H2 =C = CH2 + Br2 CH2 — S = CH2 +Br2 -"CH2 — C-CH2

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkalimetriya

Alkalimetriya (arabcha, alqaly -ishqor va yunoncha metreo — oʻlchayapman) — ishqor miqdorini aniqlashda hajmiy analizning neytrallanish reaksiyasiga asoslangan usuli. Bunda tekshirilayotgan eritmaga maʼlum konsentratsiyali kislota oz-ozdan qoʻshib boriladi. Reaksiyaning oxiri ilgaridan qoʻshib qoʻyilgan indikator rangining oʻzgarishiga qarab bilinadi. Ishqor miqdori sarflangan kislota miqdoriga qarab aniqlanadi. Eritmalar rangli boʻlsa, titrlash usulidan foydalaniladi. Alkalimateriyadan eritmadagi ishqor, soda kabi aralashmalar miqdorini, suvning qattiqligini aniqlashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyo
Alkenlar

Alkenlar – tarkibida qoʻshbogʻ boʻlgan toʻyinmagan uglevodorodlar. Alkenning juda koʻp molekulalari oʻzaro birikib (polimerlanish reaksiyalariga kirishib), yuqori molekulali birikmalar hosil qiladi. Koʻpgina muhim polimerlar (polietilen, polipropilen, polistirol, poliizopren) shu yoʻl bilan olinadi (qarang toʻyinmagan uglevodorodlar).

Olefinlar (frans. deﬁ ant – moy hosil qiluvchi, lot. oleum – moy va facio – qilyapman), alkenlar – toʻyinmagan uglevodorodlarning gomologik qatori, umumiy formulasi SpN2p. Zanjiri ochiq boʻlib, bitta qoʻsh boglidir. Atsiklik birikmalarga kiradi. Olefinlarning eng oddiy vakili etilen SN2=SN2 boʻlganligidan ular etilen uglevodorodlari deb ham ataladi. Etilen va uning yaqin gomologlari (propilen SN2=SN—SN3, butenlar S4N8, amilenlar S5N|0 va boshqalar) koʻpincha alki-lenlar deb yuritiladi. Olefinlar Jeneva nomenklaturasiga muvofiq tegishli toʻyingan uglevodorodlarning nomiga qarab ataladi, faqat „an“ qoʻshimcha oʻrniga „en“ qoʻllanadi va zanjirdagi qoʻshbogʻ oʻrni raqamlar bilan koʻrsatiladi. Butendan boshlab olefinlar qatorida struktura izomeriyasi mavjud; bundan tashqari, molekulasida qoʻshbogʻ borligidan olefinlar geometrik izomerlar holida ham boʻlishi mumkin (qarang Izomeriya). Olefinlar fizik xossasiga koʻra, toʻyingan uglevodorodlardan kam farq qiladi. Ularning qaynash temperaturasi alkanlarga qaraganda ancha past, zichligi esa birmuncha yuqori. Quyi olefinlar (S2N4 dan S4N8 gacha) gaz, keyingilari S8N36 gacha suyuqlik, undan yuqorisi qattiq moddalardir. Barcha olefinlar rangsiz, suvda deyarli erimaydi, spirtda oz eriydi, uglevodorod va efirlarda yaxshi eriydi. Olefinlarning qoʻshbogʻiga vodorod, galogenlar, vodorod galogenidlar, suv osonlikcha birikadi (bunda moysimon suyuqlik hosil boʻladi; olefinlarning nomi ham shundan olingan). Olefinlar oson izomerlanib, polimerlanib va sopolimerlanib qimmatbaho mahsulotlar hosil qiladi (qarang Poliolefinlar, Polietilen, Polipropilen, Poliizobutilen). Yuqori alkillanish qobiliyati olefinlarning muhim xossasi hisoblanadi (qarang Izooktan). Olefinlar sanoatda, asosan, neftni qayta ishlash mahsulotlari va tabiiy gazlardan olinadi. Olefinlarning kimyoviy reaksiyalarga kirishish xususiyati yuqoriligi, arzonligi tufayli ulardan neft-kimyoviy sintezda plastmassalar, sintetik kauchuklar, kimyoviy tolalar va boshqa muhim sanoat mahsulotlari olishda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyoviy moddalar
Turkum:Uglevodorodlar
Turkum:Kimyo
Alkid smolalar

Alkid smolalar, poliefir smolalar – koʻp atomli spirtlarning koʻp asosli kislotalar bilan polikondensatlanishidan hosil boʻladigan polimerlar. Alkid smolalar jumlasiga gliftal smolalar (ftal angidrid bilan glitserin asosida olinadi) va pentaftal smolalar (ftal angidrid bilan pentaeritrit asosida olinadi) kiradi. Alkid smolalar metallarni sirlashda va elektr tokini oʻtkazmaydigan materiallar ishlab chiqarishda lok oʻrnida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Alkillar

Alkillar — toʻyingan alifatik uglevodorodlarning bir valentli radikallari. Koʻpincha R harfi bilan belgilanadi, baʼzan Alk deb koʻrsatiladi. Alkillar radikallari birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi boʻladi. Birlamchisiga metil CH3-, ikkilamchisiga izopropil (CH3)2CH-, uchlamchisiga uchlamchi butil (CH3)3C- misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Alkillash

Alkillash — organik moddalarga bir valentli alkil guruhlarini kiritish. Alkillash reaksiyasiga komponentlarning konsentratsiyasi va oʻzaro nisbati, katalizatorlar hamda temperatura va boshqa omillar taʼsir qiladi. Texnikada Alkillash yoʻli bilan yuqori oktanli yonilgʻi (izooktan va boshqalar), benzol gomologlari (kumol, etilbenzol va boshqalar) va koʻpgina boshqa birikmalar olinadi. Shuningdek Allkillashdan boʻyoq, dorivor moddalar, oddiy va murakkab efirlar, maxsus uglevodorodlar va boshqa moddalarni sintez qilishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkillovchi moddalar

Alkillovchi moddalar – yogʻ qatori uglevodorodlarining bir valentli radikallarini organik birikmalar molekulalariga kiritish xususiyatiga ega boʻlgan moddalar. Alkillovchi moddalar dori vositalari olishda qoʻllanadi. Ular sitostatik taʼsir etuvchi moddalar boʻlib, oʻsmalarni davolashda immunodepressantlar (novembixin, siklofosfin va boshqalar) sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Uglevodorodlar
Turkum:Kimyoviy moddalar
Alkogol psixozlari

Alkogol psixozlari, metalkogol psixozlar – alkogolizma" roʻy beradigan ekzogen-organik ruhiy kasalliklar majmui. Alkogol psixozlari surunkali alkogolizmning oʻrta va soʻnggi bosqichlarida etil spirtining organizmda parchalanishi vaqtida hosil boʻladigan zaharli moddalar taʼsirida moddalar almashinuvining buzilishidan vujudga kelgan metabolitlarning markaziy nerv sistemasiga zaharli taʼsir etishi natijasida kelib chiqadi. Alkogol deliriysi, „oq alahlash“ (ong xiralashuvi, koʻrish, eshitish va boshqa gallyutsinatsiyalar, betoqatlik, turli somatik va nevrologik xastaliklar), alkogol gallyutsinozi (boshqalar taxdid solayotganday tuyuladigan eshitish gallyutsinatsiyasi va hokazo). Oʻtkir va surunkali, shuningdek rashk vasvasasi koʻproq uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ruhiy kasalliklar