Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Blagoveshchensk

Blagoveshchensk — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1858-yildan), Amur viloyatining maʼmuriy markazi. Blagoveshchensk stansiyasi. Zeya daryosining Amur daryosiga quyilish yeridagi port. Aholisi 241 ming kishidan (1999). Blagoveshchensk 1856-yilda UstZeyskiy nomi bilan harbiy post sifatida vujudga kelgan. Mashinasozlik (konruda va oltin qazib olish sanoati uchun jihozlar, elektr asboblari ishlab chikariladi, kemasozlik zavodlari va boshqa zavodlar), yogʻochsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. 4 oliy oʻquv yurti, drama va qoʻgʻirchoq teatrlari, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blankveksel

Blankveksel — qarz miqdori, sanasi va boshqa rekvizitlardan biri yoki bir nechtasi koʻrsatilmay imzolangan (veksel egasining imzosi quyilgan) veksel. Bir-biriga ishonuvchi hamkor tomonlar oʻrtasidagi veksel operatsiyalarini tezlatish uchun qoʻllanadi. Blankveksel lar muomalaga bank aksepti evaziga veksel egasi (trassant) tomonidan ham, qarzdor tomonidan ham chiqarilishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blankennagel Ivan

Blankennagel Ivan (18-asr) - rus josus vrachi. Xiva xonining iltimosiga binoan mayor B. 1793-yil vrach sifatida Xivaga yuborilgan. B. Xivada 1793-yil oktabrdan 1794-yil martgacha boʻlgan va amalda Rossiya foydasiga josuslik faoliyati bilan shugʻullangan. Xiva xonligiga 18-asr oxirida qilingan sayohat haqida asar yozgan. Risolada (1794) Xiva xonligining ichki va tashqi ahvoli bayon qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blantayrlimbe

Blantayrlimbe (BlantyreLimbe), Blantayr — Malavijan.dagi shahar. Aholisi 400 ming kishidan ortiq. Blantayrlimbe orqali Beyra (Mozambik) porti bilan bogʻlangan. Xalkero aeroporti bor. Mamlakatning muhim sanoat va savdo markazi. Oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor, sement zavodi, tamaki, tikuvchilik fabrikalari ishlab turibdi. Milliy muzey mavjud. Tamaki kim oshdi savdosi (auksion) oʻtkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blanshirlash

Blanshirlash (frans. blanchir oqartirish, oqarguncha yuvish) — 1) konserva sanoatida hoʻl meva va sabzavotlarning pusti va ustki katlamini yumshatish, rangini saqlash maqsadlarida qaynoq suv (97—98°) yoki bugʻ bilan qisqa muddatli ishlov berish. Bunda sabzavotlarning taxiri yoʻqoladi; sabzi, bulgʻor qalampiri kabi qattiq sabzavotlar va mevalar yumshab, konservalanadigan holga keladi. Mayiz solishda uzum maxsus savatlarda kaynoq suvga botirib olinadi. B. maxsus mashinada yoki katta qozonlarda bajariladi; 2) koʻn sanoatida terining ichki tomonini mashinada qisman yoki butunlay qirish; 3) pazan dachilikda masalliqni bugʻlash yoki qaynoq suvga botirib olish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blasto...

Blasto... (yun. blasto — oʻsimta, murtak, novda) — qushma soʻz boʻlagi; biologiya va tibbiyot terminlarida pusht (embrion)ga aloqadorlikni biddiradi (mas, blastoderma, blastomerlar va hokazo). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastoderma

Blastoderma (blasto... va yun. derma — qobiq, teri) — blastula devorini hosil qiluvchi va blastotselni oʻrab turuvchi bir qavat yoki bir necha qavat boʻlib joylashgan hujayralar (toʻliq maydalanishda, q. Seloblastula) yoki maydalanmasdan qolgan sariq modda (sirt maydalanishida, q. Periblastula), shuningdek diskoidal maydalanishda diskoblastula qopqogʻini hosil qiluvchi hujayralar qavati.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastomerlar

Blastomerlar (blasto... va yun. meros — boʻlak) — koʻp xujayrali hayvonlarda urugʻlangan tuxum hujayralarning boʻlinib, maydalanish jarayonida hosil boʻladigan hujayralar. Boʻlinish davrlari oraligʻida B. oʻsmaganligi sababli har bir boʻlinishdan soʻng ular ikki marta kichrayadi. Telolesital (sitoplazmasida sariq moddasi notekis tarqalgan) tuxum hujayralar maydalanganida katta B. — makromerlar va kichik B.— mikromerlar hosil boʻladi. Gomolesital (sitoplazmasida sariq moddasi bir tekis tarqalgan) tuxum xujayralar boʻlinib maydalanish jarayonida bir xil kattalikdagi B. vujudga keladi. Sirtqi qavatda joylashgan B. yassilanganidan keyin tuxum hujayra maydalanishning soʻnggi bosqichi — blastula hosil boʻlishiga oʻtadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastomikoz

Blastomikoz — hayvonlarning teri va ichki organlarida uchraydigan surunkali kasallik. Asosan, itlar, baʼzan otlarda uchraydi, odamga ham yuqishi mumkin. Kasallikni achitqi zamburugʻlari (Blastomyces dermatitidis) paydo qiladi. Zamburugʻ, asosan hayvonning soʻlagi, yiringi orqali tarqaladi. B. bilan kasallangan hayvonlar, shuningdek bemorlar terisida va teri ostida qizil dogʻ va pufakchalar, yara va shishlar paydo boʻladi, hayvonlarda oʻpka, suyak, boʻgʻim, miya va boshqa organlar ham shikastlanadi, nafas qisadi, ishtaha boʻgiladi, hayvon oriqlaydi. Kasallik klinik belgilarga, teri va boshqa organlarda roʻy bergan oʻzgarishlar tabiatiga va mikroskopda tekshirish natijalariga qarab aniqlanadi. Kasallik tarqalishining oldini olish uchun sanitariyagigiyena qoidalariga qatʼiy amal qilish, kasal hayvonni yoʻqotish, xonalarni dezinfeksiya qilish zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastopor

Blastopor (blasto... va yun. poros — teshik), birlamchi ogʻiz, gastropor — koʻpchilik koʻp hujayrali hayvonlarning embrionida gastrulaning atrof muhit bilan aloqasini taʼminlaydigan teshikcha. Rivojlanish jarayonida baʼzi hayvonlar (birlamchi ogʻizlilar)da B. ogʻizga aylanadi yoki ogʻiz hamda anal teshikni hosil qiladi, ikkilamchi ogʻizlilarda B. oʻrnida orqa chiqaruv teshigi yoki hazm qilish boʻshligʻini nerv nayi boʻshligʻi bilan tutashtirib turadigan nervichak nayi hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blasto sel

thumb
Blasto sel (blasto... va yunoncha Koilos — boʻshliq), segment boʻshliq, boʻlinish boʻshligʻi, birlamchi tana boʻshligʻi — hayvonlar embrional rivojlanishi davrida blastomerlar oraligʻida hosil boʻladigan boʻshliq. Blasto sel kimyoviy tarkibiga ko'ra atrof muhitdan farq qiladigan suyuqlik bilan toʻlib turadi. Blasto sel blastulyatsiyaning oxiri, yaʼni blastula davrida ancha kengayadi. Blastulyatsiya jarayonida Blasto selni siljib kelayotgan hujayra elementlari asta-sekin siqib qoʻyadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Blastotsista

Blastotsista (blasto... va yun. Kystis — pufakcha), blastoderma pufakchasi — sut emizuvchi hayvonlar va odam pushti (urugʻlangan tuxum hujayra)ning maydalanishi jarayonida hosil boʻladigan moruladan keyingi davri; boshqa organizmlarda blastula bosqichiga moye keladi. Tarkibida embrion tuguni boʻlib, undan embrion va uning qobigʻi (pardasi) hosil boʻladi. B. tashqi devoridan trofoblast vujudga keladi. Blastotsist sutemizuvchilarning dastlabki embrion rivojlanishida hosil bo'lgan tuzilishdir. U embrionni hosil qiluvchi embrioblast deb ham ataladigan ichki hujayra massasiga (ICM) va trofoblast hujayralarining trofektoderma deb ataladigan tashqi qatlamiga ega. Bu qatlam hujayraning ichki massasini va blastokol deb ataladigan suyuqlik bilan to'ldirilgan bo'shliqni o'rab oladi. Kechki blastotsistda trofektoderma trofoblast deb ataladi. Trofoblastdan xorion va amnion, embrionni o'rab turgan ikkita xomilalik membrana hosil bo'ladi. Plasenta embrion xoriondan (xorionning villi rivojlanadigan qismi) va onaning bachadon to'qimasidan kelib chiqadi. "Blastosist" nomi yunoncha blastos ("nihol") va kyssis kystis ("quviq, kapsula") so'zlaridan kelib chiqqan. Boshqa hayvonlarda bu hujayralarning ajratilmagan to'pidan iborat tuzilish bo'lib, blastula deb ataladi.
Odamlarda blastotsist shakllanishi urug'lantirilgandan keyin taxminan besh kun o'tgach, morulada suyuqlik bilan to'ldirilgan bo'shliq ochilganda, 16 hujayradan iborat to'pning dastlabki embrion bosqichida boshlanadi. Blastotsistning diametri taxminan 0,1-0,2 mm bo'lib, tez bo'linishdan keyin (hujayra bo'linishi) 200-300 hujayradan iborat. Urug'lantirishdan taxminan etti kun o'tgach, blastotsist bachadon devorining endometriumiga joylashib, implantatsiyadan o'tadi. U yerda u keyingi rivojlanish jarayonlarini, shu jumladan gastrulyatsiyani boshdan kechiradi. Blastotsistning endometriumga joylashishi uchun uning tuxum qobig'i zona pellucidadan chiqishi kerak bo'lib, oldingi embrion bachadonga yo'l olayotganda fallop naychasiga yopishib qolishiga to'sqinlik qiladi.

Blastosistlarni in vitro urug'lantirish (IVF) qo'llash urug'lantirilgan tuxumni bachadonga o'tkazishdan oldin besh kun davomida etishtirishni o'z ichiga oladi. Bu an'anaviy IVFga qaraganda tug'ilishni davolashning samarali usuli bo'lishi mumkin. Blastotsistlarning ichki hujayra massasi embrion ildiz hujayralarining manbai bo'lib, ular hujayralarni tiklash, almashtirish va regeneratsiyani o'z ichiga olgan ildiz hujayralarini davolashda keng qoʻllanadi. IVF va boshqa tug'ilishni davolashda ham qo'llanilishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastula

thumb|(1) morula (2) Blastula
Blastula (yun. blastos — murtak, maisa) — koʻp xujayrali hayvonlar embrional rivojlanishi — ontogenezi davrida hosil boʻladigan murtagi. Odatda erta, oʻrta va kechki Blastula boʻladi. Blastulaning tuzilishi tuxum hujayraning tuzilishi va maydalanish xususiyatlariga boglik. Tuxum xujayra toʻliq maydalanganida, odatda, seloblastula, baʼzan sterroblastula yoki yassi Blastula — plakula (blastomerlar ikkita parallel yuza boʻylab joylashganida) hosil boʻladi. Diskoidal chala maydalangan tuxum hujayralardan diskoblastula, tuxum hujayra sirti boʻlinganida epiblastula paydo boʻladi. Stomoblastula ham oʻziga xos Blastula hisoblanadi. Ayrim embriologlar morulani ham Blastulaning bir xili deb hisoblashadi. Blastula ontogenezning bir davri sifatida koʻp hujayrali hayvonlar kelib chiqishining umumiyligini va ular evolyutsiyasidagi parallelizmni koʻrsatuvchi dalil hisoblanadi.

 Yana qarang 

 Embriologiya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastulyatsiya

Blastulyatsiya — koʻp hujayrali hayvonlar tuxumi boʻlinishining oxirgi davri. Bu jarayonda blastula hosil boʻladi. B.da markaziy boʻshliq (blastotsel) vujudga keladi, blastomerlar boʻlinishi asinxron holatga oʻtadi, mitoz sikli vaqti uzayadi, mitotik indeks oʻlchami kichrayadi va interfaza muddati oshadi (qarang Mitoz). B. davrida hujayralarning interfaza holatidagi yadrolarida yadrochalar paydo boʻladi. Informatsion ribonuklein kislota (iRNK) sintezi boshlanishi B.ning gastrulyatsiyaga oʻtishini taʼminlaydi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blati Otto Titus

Blati Otto Titus (1860.11.8, Tata 1939.26.9, Budapesht) — venger elektrotexnigi. Oʻzining nomi bilan ataladigan elektr toki hisoblagichi (elektroschetchik) ixtirochisi (1889). Berk magnit oʻtkazgichli transformatorni yaratgan (1885, K. Sipernovskiy va M. Deri bilan birga). Elektr st-yalari uchun generatorlar, turbogeneratorlar, transformatorlar va boshqaelektr jihozlarini loyihalagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blennoreya

Blennoreya (yun. blennos — shilimshiq va rheo — oqaman) — koʻz shilliq pardasi (konʼyunktiva)ga gonokokklar tushishi natijasida uning oʻtkir yiringli yalligʻlanishi. Chaqaloqlar, bolalar va kattalar B.si farq qilinadi. Chaqaloqlarga soʻzak (gonoreya) bilan ogʻrigan onadan tugruq vaqgida yoki bolani parvarish qilish vaqtida ishlatilgan buyumlardan yuqadi. B. koʻproqqiz bolalarda kuzatiladi; shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik sababli kasallik onadan qizga oʻtadi. Kattalarga esa aksari mikroblar bilan ifloslangan qoʻldan yuqadi, odatda bitta koʻz zararlanadi. B.da qovoq, koʻz shilliq pardasi shishadi, terisi qizaradi; koʻzdan yiring oqa boshlaydi; baʼzan qon aralash boʻladi; koʻzning muguz pardasi zararlanadi. Shilliq pardaning qattiq shishishi, koʻl yiring oqishi muguz pardaning yaralanishiga, oq tushishiga va koʻrishning keskin yomonlashuviga olib keladi. Hozir bu kasallik kam uchraydi. B.ga gumon qilinganda darhol vrachga murojaat etish va tuzalguncha davolanish lozim. Davosi: antibiotiklar, sulfanilamid preparatlar buyuriladi, koʻz dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan botbot yuvib turiladi. Kasallikning oldini olishda sanitariya va shaxsiy gigiyena tartiblariga qatʼiy amal qilish, siydiktanosil aʼzolarida soʻzak boʻlsa oʻz vaqtida davolatish, homilador ayolning tugʻruq yoʻllarini tekshiruvdan oʻtkazish, shuningdek bola tugʻilishi bilan uning koʻzlariga penitsillin yoki albutsid eritmasi tomizish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blefarit

Blefarit (yun. blepharon — qovoq) — kipriklar asosining yalligʻlanishi. Koʻzning taʼsirlanishi, surunkali konʼyunktivit, moddalar almashinuvining buzilishi, meʼdaichak kasalliklari, sil, kamqonlik; koʻzning optik nuqsonlari, yaqindan koʻrish, astigmatizm, uzoqsan koʻrish, shuningdek noqulay tashqi sharoit omillari: chang, shamol, tutun va boshqa sabab boʻlishi mumkin. B.ning oddiy, poʻstloqchali, yarali, burchakli, Meybomiyev va "kosmetik"xillari farqdanadi.Oddiy B.da qovoq chetlari qizaradi, qichishadi, shishadi, kiprik tagida oqishsargʻimtir qazgʻoqqa oʻxshash tangachalar hosil boʻladi, koʻz tez toliqadi. Poʻstloqchali B.da ushbu belgilar kuchayib, kipriklar ostidagi terida oqishkulrang qazgʻoqqa oʻxshash tangachalar hosil boʻladi. Yarali B.da qovoq chetlari shishib, qalinlashadi, qizaradi, qotib qolgan yiring bilan kipriklar bir-biriga yopishib qoladi, ular koʻchirilganda qonaydi, tagida yiringli, qon aralash yarachalar koʻrinadi, kipriklar toʻkilib ketadi, koʻz qovogʻi agʻdarilishi mumkin. Burchakli B.da koʻz tirqishining tashqi burchagidagi teri va shilliq parda qizaradi, koʻz yoshlanadi, koʻpiksimon ajralma chiqadi. Meybomiyev B. Meybomiyev bezlarining koʻp sekret chiqarishidan paydo boʻlib, bunda qovoq chetlari xuddi moylangandek yaltirab turadi. " Kos metik" B. koʻproqayollargaxos boʻlib, turli krem, boʻyoq qalamlardan foydalanishi tufayli roʻy beradi. B.ning oldini olish uchun noqulay gigiyenik sharoitlarni bartaraf etish, bekamu koʻst ovqatlanish, koʻzdagi optik nuqsonlarni toʻgʻrilash zarur. B.ga chalinganda darhol vrachga murojaat etish kerak. Davosi: B.ga sabab boʻlgan omillarni yoʻqotish zarur. Antibiotiklar, sulfanilamidlar, desensibilizatsiyalovchi dorilar, glyukokortikosteroidlar ishlatiladi; qovoqlar massaj qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blefarospazm

Blefarospazm (yun. blepharon — qovoq va spasmos — spazm) — koʻz aylana muskullarining spastik qisqarishi. B. koʻz muguz pardasining oʻtkir yalligʻlanish kasalliklarida, koʻz soqqasi shikastlanganda, ogʻiz va burun boʻshligʻi kasalliklarida, allergiya, meningit, isteriya va travmatik nevrozlarda roʻy beradi. B. uch shoxli nerv uchlarining qoʻzgʻalishidan kelib chiqadi. Bemor koʻzini ayniqsa yorugʻda ocha olmaydi. B. uzoq choʻzilganda qovoq shishib, qalinlashadi. Davosi: B.ga sabab boʻlgan kasallik bartaraf qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blida

Blida — Jazoir shimolidagi shahar. Blida viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi – 171 ming kishidan ziyod. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Muhim savdo markazi. Oziq-ovqat (un tortish, konserva, vinochilik), kimyo, poligrafiya sanoati korxonalari va aerodrom bor; zaytun moyi va xushboʻy dorivorlar ishlab chiqariladi. Sitrus mevalari yetishtiriladigan rayon markazi. Uncha katta boʻlmagan toʻqimachilik fabrikalari bor. 16-asrda tashkil etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blindaj

thumb|right|255px| 

Blindaj (frans. blindag<blinder — qalqon, gʻov, toʻsiq) — bomba, toʻp oʻqi hamda minadan saqlanish uchun qurilgan mustahkam yertoʻla (harbiy istehkom). B. devorlari shibbalanadi, usti yogʻoch, temirbeton va tuproq bilan yopiladi. Birinchi marta Sevastopol mudofaasi (1854—55)da qoʻllangan. Birinchi jahon urushi (1914—18) va Ikkinchi jahon urushi (1939—45) da B.dan keng foydalanilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blinkkomparator

Blinkkomparator — yulduzlar osmoni biron bir qismining bir necha marta olingan fotosuratlarini oʻzaro taqqoslab tekshirishda ishlatiladigan asbob. Blinkkomparator oʻzgaruvchan yulduzlar, kinik sayyoralar, kometapar va yulduzlarning yirik xususiy harakatlarini tezda aniklash imkoiini beradi. Blinkkomparator da bir vaqtda ikkita fotosuratni solishtirish va oʻlchash mumkin. Blinkkomparator maʼlum bir osmon jismining ikkita fotosuratdagi tasvirlarini prizmalar yordamida yagona okulyarning koʻrish maydoniga yoʻnaltira oladigan qilib yasalgan. Okulyar ichida goh birinchi tasvirni, goh ikkinchi tasvirni kurishga imkon beradigan moslama mavjud. Odatda, bunday moslama yo qoʻl bilan, yoki avtomatik usulda harakatga keltiriladi. Oqibatda kuzatuvchi yuqoridagi aytilgan jarayonlarni osongina koʻrish va oʻlchash imkoniga ega boʻladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutida zamonaviy Blinkkomparator mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blinkmikroskop

Blinkmikroskop, miltillovchi mikroskop — yulduzlarning xususiy harakatini, yorqinligini aniqlash, kometa va mayda sayyoralarni topish maqsadida osmon muayyan bir qismining turli vaqtlarda olingan ikki fotosuratini taqqoslash uchun ishlatiladigan asbob. Ikkita obyektiv va bitta okulyardan iborat; okulyar oldiga fotosuratni birinketin kurishga imkon beruvchi qoʻzgʻaluvchan toʻsqich qoʻyilgan. Toʻsqich zarur paytda qoʻl yoki motor yordamida suriladi. Bunda koʻpchilik yulduzlarning ustmaust tushgan tasvirlari oʻzgarishsiz, harakatdagi yulduzlarning tasviri bir joydan ikkinchi joyga sakrab oʻtgandek, oʻzgaruvchan yulduzlarning tasviri esa miltillab koʻrinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blint

Blint ( — koʻr) — kitob muqovasini bezashda uning sirtiga boʻyoqsiz bosib tushiriladigan yassi shakllar. Bunda yassi shtamp muqova sirtida chuqurchalar qoldiradi. Blint kitob muqovasiga pardoz berish va uni boʻyoq bilan bosishda yoki zarqogʻoz (folga) qoplashga tayyorlashda mustaqil usul sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blok

Blok (inglizcha block) —1) gardishida zanjir, arqon, tasma uchun novi boʻlgan gʻildirak shaklidagi oddiy mexanizm yoki detal. Tortish kuchi yoʻnalishini oʻzgartirish, kuch yoki tezlikdan yutish uchun, baʼzan, burovchi momentni uzatish uchun ishlatiladi. Vazifasiga koʻra, yoʻnaltiruvchi, barobarlovchi, qoʻzgʻaluvchan va harakatlantiruvchi (valga aylanma harakat uzatuvchi) xillarga boʻlinadi. Kuchdan yoki tezlikdan yutish uchun murakkab blokdan iborat yuk koʻtarish mexanizmi — polistpast qoʻllanadi; 2) bir necha bir xil qismlardan iborat mashina uzeli, masalan, ichki yonuv dvigateli silindrlar bloki, koʻp shpindelli stanoklardagi shpindel bloki; 3) kitob bloki — kitobning tartibga solinib, mukrva ichiga solishga tayyorlangan listlari; 4) qurilishda — hajmiy blok— bino hajmining bir qismi (masalan, xona, kvartira va boshqalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blok (bitim)

Blok, siyosiy blok — davlatlar, partiyalar, guruhlar oʻrtasida doimiy va vaqtincha tuziladigan bitim (ittifoq). Birga harakat qilish yoʻli bilan umumiy siyosiy maqsadlarga erishish uchun tuziladi. B. oʻz tarkibiga kiruvchi davlat, partiya va guruhlarning bevosita aholiga murojaat etishi, saylovlarda bir nomzodni kursatishi, yagona siyosiy yoʻlni ishlab chsqishi, koalitsiyey hukumat tuzishi kabi shakllarda uchraydi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blokada

Blokada (ing. blockade — qamal, qurshamoq) — 1) (harbiy) — harbiy harakatni amalga oshirishning dushman obʼyektini ajratib, yakkalab, tashqi aloqalarini izdan chiqarishga qaratilgan alohida shakli. Bundan maqsad dushman davlatning harbiyiqtisodiy qudratini sindirib, taslim boʻlishga majbur etishdan iborat (yana qarang Qamal); 2) (siyosiy) — biror davlatni muayyan talabni bajarishga majbur etish maqsadida uning tashqi aloqalariga putur yetkazishga qaratilgan siyosiy tadbirlar tizimi. Siyosiy B. davlatni diplomatik jihatdan yakkalab qoʻyishda ifodalanadi. Siyosiy B. koʻpincha iqtisodiy B., baʼzida harbiy B. bilan bogʻliq boʻladi. Ikkinchi jahon urushidan soʻng Gʻarb davlatlari milliy mustaqillik uchun kurash yoʻliga oʻtgan davlatlarga qarshi siyosiy B.ni keng miqyosda qoʻlladi; 3) (iqtisodiy) — biror davlatning xoʻjalik taraqqiyotini izdan chiqarish maqsadida uni iqtisodiy jihatdan yakkalab qoʻyish. Tashqi savdo, moliya, qarz va boshqa iqtisodiy aloqalarni toʻxtatib qoʻyish (taqiqlash) yoʻli bilan amalga oshiriladi. Odatda, siyosiy va aksariyat harbiy B. bilan qoʻshib amalga oshiriladi; 4) (tibbiy) — biror aʼzo yoki sistemaning funksiyasini vaqtincha toʻxtatish, mas, yurak B.si — yurakning impuls oʻtkazuvchi sistemasi boʻylab impuls oʻtishini toʻxtatish; novokainli B.— novokain purkab qilinadigan muolaja, bunda novokain nerv hujayralariga yalligʻlanish va allergiyaga qarshi taʼsir koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Siyosiy harakatlar
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Bloking-generator

Bloking-generator — muayyan vaq oraligʻi (intervali)dan keyin takrorlanadigan qisqa muddatli (taxminan 1 mks) elektr impulslari ishlab chiqaradigan generator; transformatorli teskari aloqa sxemasida ishlaydigan relaksatsion qurilma. Impulslar qisqauzunligini kondensator sigʻimini oʻzgartirish yoʻli bilan rostlab turish mumkin. Impuls texnika qurilmalarida, televizion va radiolokatsion yoyuvchi qurilmalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blokirovka

Blokirovka ( — toʻsish) — apparat, mashina ish organlari (elementlari)ni yoki elektr sxemalarni maʼlum holatda (blokirovka taʼsiri olinganda ham saqlanadigan holatda) tutib turishni taʼminlaydigan usullar va vositalar majmui.

Blokirovka mexanik, optik, magnit yoki elektrik (sxemali) taʼsir vositasida amalga oshiriladi, apparat va mashinani dastlabki holatiga qaytaruvchi yoki ruxsat etiladigan yangi ish holatiga oʻtkazuvchi qismiga taʼsir etib blokirovka taʼsiri toʻxtatiladi. Blokirovka transportda, energiya tizimlarida, elektr stansiyalarida, sanoat korxonalarida, hisoblash texnikasida, ishlab chiqarish va turmushda ishlatiladigan turli apparat va asboblarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blokkontakt

Blokkontakt — avtomatik boshqarish tizimi (sistemasi) elektr apparatlari, relelari va kontaktlarida qoʻllaniladigan va kichik qiymatli boshqarish toklariga moʻljallangan elektr kontakt. Blokkontakt zanjirining toksiz normal holatida ochiq yoki berk koʻrinishlarda tayyorlanadi, belgilangan vazifalarga binoan ularning soni turlicha boʻlishi mumkin. Maye, asinxron dvigatelni oʻng va chap tomonlarga aylantirib ishga tushiradigan ikkita kontaktning har birida bir juft ochiq va berk Blokkontakt lar boʻlishi kerak. Oʻng kontaktor gʻaltagi ulangan zanjirga chap kontaktorning normal berk, chap kontaktornikiga oʻng kontaktorning normal berk Blokkontakt lari ketmaket ulanib, bosh zanjirda oʻta xavfli kiska tutashish toki sodir boʻlishining oldini oladi. Yoki dvigatelni oʻng va chap tomonlarga aylantirish uchun tegishli tugmachalar bosiladi. Blokkontakt lardan avtomatik boshqarish va himoyalashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blokkontaktor

Blokkontaktor — boshqarish va signalizatsiya zanjirlarini almashlab ulaydigan apparat (kommutatsiya apparata). Unda bir necha guruh blokkontakt boʻladi. Blokkontaktor ham oʻzgarmas, ham oʻzgaruvchan tokda ishlaydigan elektromagnit yuritma bilan jihozlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blokfleyta

thumb|Blokfleyta
Blokfleyta (nem. Blockﬂ ote — tiqin nay) — musiqa cholgʻu asbobi, uzunasiga ushlab chalinadigan fleyta turi. Mundshtukining ichida yogʻoch tiqini joylashgan (nomi shundan), barmoklarga moʻljallangan 8 ta teshigi bor (7 tasi yuzida, 1 tasi orqa tomonida). Tovushi mayin va yoqimli. Yevropada 11 a.dan maʼlum, 16—18-asrlarda keng tarqalgan sozlardan biri. B. uchun A. Vivaldi, G. Teleman, G. F. Gendel, I. S. Bax va boshqa turli janrlarda asarlar yaratishgan. Yakka tarzda, ansambl hamda orkestr tarkibida foydalanilgan. Oʻzbekistonda hozir koʻproq oʻquv jarayonida qoʻllanilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nicolaas Bloembergen

right|200px|thumb|Nicolaas Bloembergen
Nicolaas Bloembergen (11-mart 1920 – 5-sentyabr 2017) — amerikalik fizik. Niderlandiyada tugʻilgan. 1949-yildan AQShda. Ilmiy ishlari yadroviy magnit va elektron paramagnit rezonansga, nochizigʻiy optikaga, kvant elektronikaga oid. Radiodiapazondagi paramagnit kvant kuchaytirgichni yaratishda 3 sath usulini qoʻllashni tavsiya etdi. Nobel mukofoti laureati (1981, V. Shavlov bilan hamkorliqda).Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-martda tugʻilganlar
Turkum:5-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:2017-yilda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Blondel Fransua

Blondel Fransua (1618.15.7, Ribemon, Pikardiya — 1686.21.1, Parij) — fransuz meʼmori, klassitsizm namoyandasi, nazariyotchi meʼmor. Qirollikdagi meʼmorlik akademiyasi direktori (1671-yildan). Italiyaning Qad. va Uygʻonish davri meʼmorligi taʼsirida binolar barpo etgan (Parijdagi SenDen darvozasi, 1672 va boshqalar), shahar va qoʻrgʻonlar loyihasini yaratgan. "Meʼmorlik kursi" asarini yozgan (1675—83).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1618-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Parijda tugʻilganlar
Turkum:1686-yilda vafot etganlar
Felix Bloch

right|200px|thumb|Felix Bloch
Felix Bloch (23-oktyabr 1905, Syurix, Shveysariya — 10-sentyabr 1983, Syurix) — amerikalik fizik, qattiq jismlarning kvant nazariyasi asoschilaridan biri. 1934-yildan AQShda. Kristallarning energetik spektri nazariyasini, ferromagnetiklar magnitlanganligining mutlaq nol yaqinidagi temperaturaviy boglanishligini ishlab chiqdi. Yadro magnit rezonansini kashf qildi (1946). Nobel mukofoti laureati (1952; E. Pyorsell bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Turkum:23-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:10-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Nikolay Bloxin

thumb
Nikolay Nikolayevich Bloxin (1912-yil, 21-aprel, Nijniy Novgorod gubernyasi Lukoyanov shahri — 1993-yil,16-may) — xirurgonkolog, akademik. (1979), Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1960) va prezidenti (1960-1968, 1977- 1987), 1952-yildan oʻzi tashkil etgan Tibbiyot Fanlar akademiyasi eksperimental va klinik onkologiya instituti direktori; onkologiya ilmiy markazi direktori (1975-yildan). Ilmiy ishlari toʻgʻri ichak va meʼda rakini plastik operatsiya qilish va jarrohlik yoʻli bilan davolash usullariga bagʻishlangan. Xalqaro rakka qarshi uyushma prezidenti (1966-yildan), shu uyushmaning faxriy prezidenti (1970-yildan)"Bloxin Nikolay Nikolayevich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:16-mayda vafot etganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:4-mayda tugʻilganlar
Dmitriy Bloxinsev

Dmitriy Ivanovich Bloxinsev (1908.11.1 Moskva 1979) - fizik, akademik (1958). Dunyoda birinchi atom elektr stansiyasi (AES)ni loyihalash va qurishga rahbarlik qilgan. Ilmiy ishlari kvant mexanika, atom va yadro fizikasi, yadro reaktorlari nazariyasi, elementar zarralar fizikasiga oidOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

 

Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Moskvada tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Blum

Blum, blyum (ing. bloom) — metallurgiya ishlab chiqarishining chala mahsuloti (yarim fabrikati). Odatda, kesim yuzasi kvadrat shaklli boʻlib, tomonlarining oʻlchami 140 mm dan yuqori, uzunligi 1–6 m. Poʻlat quymalarni blumingda prokatlab yoki suyuq metalldan uzluksiz quyish mashinalarida quyib olinadi. Blumlarni prokatlab (siqib) shakldor zagotovkalar ishlab chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bluming

Bluming, blyuming (ing. blooming) — poʻlat quymalardan Chblul" olish uchun moʻljallangan prokatlash stani. Prokatlash (siqish) valiklatrich ning diametri (yoʻgʻonligi) bilan ifodalanadi, mas, B. 1500 (bu yerda 1500 mm — valik diametri). B. da 12 t gacha va undan ham ogʻir poʻlat quymalardan blum tayyorlanadi. Baʼzi hollarda B.da slyablar hamda shakldor zagotovkalar (yirik dvutavr toʻsinlar, shveller va boshqalarlar) olinadi. Metallurgiya zavodlarida B. poʻlat quyish sexi bilan prokat sexi orasidagi bogʻlovchi zveno hisoblanadi.

B. ish kleti (katagi), vallarni harakatga keltiruvchi asosiy elektr dvigatellar va mexanizmlardan iborat. B. sexida texnologik jarayonning oʻtish tartibi: qaynoq quyma poʻlat eritish sexidan temir yoʻl platformalarida qizdirish qudugʻiga keltiriladi; quymalar quduqqa tik tushirilib, 1100—1300°S gacha qizdiriladi, har bir quyma maxsus moslamada B.ning qabul rolgangiga keltiriladi; quyma B. vallari orasidan bir necha marta oʻtkaziladi (har bir oʻtishda quyma 40–20 mm qisiladi), natijada poʻlat polosalari hosil boʻladi; polosalar katta qaychilar bilan alohnda blumlarga kesiladi. Bular rolganglar yordamida sovitgichlarga, u yerdan esa omborga’yuboriladi. B. poʻlatni yirik quymalar tarzida quyishga, tayyor prokatning sifatini oshirishga imkon beradi. Ly.Mirboboyev V. A., Vasilyev G. P., Metallar texnologiyasi, T., 1971.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bluming-slyabing

Bluming-slyabing — ogir metall quymalardan yassi zagotovkalar (slyab va blumlar) tayyorlaydigan prokat stani. B.yeda 30 t gacha ogʻirliqdagi quymalardan slyablar, ogʻirligi 10—12 t li quymalardan esa blumlar tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tony Blair

thumb

Bleyr Entoni (toʻliq ismi Entoni Charlz Linton Bleyr) (1953.6.5) — davlat va siyosat arbobi. Buyuk Britaniya bosh vaziri. Yurisprudensiya ixtisosligi boʻyicha Edinburg va Oksford kollejlarini tugatgan. 1983-yildan Buyuk Britaniya parlamentining umumiy palatasi aʼzosi (Sejfild okrugidan). 1984-yildan Leyboristlar partiyasining avval moliya, soʻng savdo va sanoat (1987—1988), bandlik (1989—92), ichki ishlar (1992—94) masalalari boʻyicha spikeri, 1994-yildan Leyboristlar partiyasi rahbari. 1997-yildan 2007-yilgacha Buyuk Britaniya bosh vaziriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1953-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Patrick Blackett

Patrick Blackett (18-noyabr 1897, London – 13-iyul 1974, London) — ingliz fizigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1933) va prezidenti (1965—70). Oʻzi takomillashtirgan Vilson kamerasi yordamida kosmik nurlar fizikasiga doir ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1948).Nobel mukofoti sovrindorlari"BLEKETT (Blacken) Patrik Meynard Styuar" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:13-iyulda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Blackpool

Blekpul (Blackpool)— Buyuk Britaniyaning gʻarbidagi shahar, Lankashir grafligida. Irlandiya dengizi sohilida. Aholisi 144 ming kishidan ortiq. Kurort shahar. Angliya siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari konferensiyalar oʻtkazadigan joy. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari
Blyuz

thumb|350px|Taj Mahal Blues Trio

Blyuz (ing. blues, blue devils — gʻamginlik, dilgirlik) — Missisipi qoratanlilarining yakka ijro etiluvchi lirik qoʻshigʻi; odatda, qaygʻu, hasrat, baxtni qoʻmsash kayfiyatlarini ifodalaydi. 19-asr oxiridan maʼlum; 20-asr boshidan shaharlarda yashovchi qoratanlilar orasida ham tarqala boshlaydi va professional musiqachilar ijodida mumtoz shakliga ega boʻladi. Ilk namunalari — U. Xendining „Memfis blyuz“ (1912) va „SenLui blyuz“ (1914). B. sirgʻanuvchi ohanglar („blyuz ohanglari“), sinkopalar, ijroviy badihagoʻylik kabi xususiyatlarga ega. B.— jaz sanʼatining asosiy idan biri.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boa

Boa, oddiy boʻgʻma ilon (Constrictor constrictor) — boʻgʻma ilonlar oilasiga mansub ilon. Uzunligi 2—5,5 m. Terisining rangi chiroyli naqshindor yaraqlagan. Amerikaning asosan tropik oʻrmonlari, togʻli hududlarida (imperator boʻgʻma iloni — Boa imperator kenja turi) va quruq ochiq landshaftlarida (argentina boʻgʻma iloni — Boa occidentalis kenja turi) tarqalgan. Koʻpincha yerda, dare va soylar qirgʻogʻida, daraxtlarda yashaydi. Odamlar yashaydigan joylar yaqinida ham uchraydi. Kemiruvchilar, kaltakesaklar va qushlar bilan oziqlanadi. Asosan kechasi ovga chiqadi. Urgʻochisi 3 tadan 64 tagacha bolalaydi. Yosh B. koʻlga oʻrganadi, tutqinlikda 10 va undan koʻproq yil yashaydi. B. terisi juda yuqori baholanadi, undan koʻnteri sanoatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bob ul-Mandab boʻgʻozi

Bob ul-mandab boʻgʻozi (arabcha: Motam darvozasi) — Arabiston yarimorolining janubi-gʻarbiy chekkasi bilan Afrika oraligʻidagi tor boʻgʻoz. Qizil dengizni Adan qoʻltigʻi va Arabiston dengizi bilan qoʻshib turadi. Eng tor joyining eni 26,5 km. Kema qatnaydigan qismi (farvateri)ning eng sayoz joyi 31 m. Uzunligi 109 km. B.ulM.B.da bir necha orol bor (eng kattasi Perim o.). B.ulM.B. katta iqtisodiy va strategik ahamiyatga ega. Boʻgʻoz orqali Yevropadan Sharqiy va Janubiy Osiyoga va Avstraliyaga boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Bobaytogʻ

thumb
Bobaytogʻ — Toshkent viloyatshshgp togʻ. Chatqol tizmasining janubi-gʻarbiy tarmogʻi. Bobaytogʻning Ohangaron vodiysi (Ohangaron suv ombori sohili)ga qaragan yon bagʻri tik. Eng baland joyi 3555 m. Togʻning yuqori qismida alp tipidagi relyef shakllari bor. Yon bagʻirlari Ohangaron daryosining irmoqlari bilan kuchli parchalangan. Suvayirgich qismi yassi. Shimoliy yon bagʻirlari kamroq parchalangan. Soy vodiylari chuqur va tor. Bobaytogʻ quyi triasning intruziv kristalli jinslari (granitporfirit, siyenit, felzitporfirlar, tufli lava va boshqalar) dan tashkil topgan. Bobaytogʻdan Ohangaronning Jiblon, Koʻyindi, Ertosh, Yaxandak kabi sersuv soylari boshlanadi. Togʻ yon bagʻrida buloqlar ham mavjud. Yon bagʻirlarning quyi qismlaridagi (1200-1600 m) qoʻngʻir togʻ oʻrmon tuproqlarda shuvoq aralash bugʻdoyiq, undan yuqoriroqda yongʻoqzorlar, togʻolma, togʻolcha, balandroq yon bagʻirlardagi (1700-2800 m) jigarrang tuproqlarda bugʻdoyiq, togʻshuvoq, togʻshayir oʻt oʻsimliklari orasida zarafshon archasi, saurarcha, yuqoriroq qismlarida oʻrikarcha (turkiston archasi) oʻsadi. Bobaytogʻning suvayirgʻich qismidagi mayda shagʻalli jigarrang tuproqlarda togʻ kserofitlari, toshloq och qoʻngʻir tuproqlarda turli oʻtli betaga, kovrak, qiziltikon tarqalgan. Bobaytogʻdan yoz va kuzda yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Toshkent viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Bobak qoʻzgʻoloni

Bobak qoʻzgʻoloni — Ozarbayjon va Gʻarbiy Eronda dahriylik gʻoyalarini ilgari surgan xurramiylarnit Bobak (Bobuk) (798-yil/800-yil,838-yil) boshchiligidagi islomga qarshi qoʻzgʻoloni (9-asrning 30- yillari). Qoʻzgʻolon keng yoyilib, Sharqiy Armaniston yerlarigacha tarqaldi, ishtirokchilarining soni 300 ming kishiga yetdi. Vizantiya bilan boʻlayotgan urush hamda Misrdagi qoʻzgʻolon (830—833) xalifalikka Bobak qoʻzgʻolonini bostirish imkonini bermadi. Shuning uchun xalifa Maʼmunning vafotidan soʻng (833), xalifa Muʼtasim (833—842) Vizantiya bilan yarash bitami tuzib, asosiy kuchini Bobak qoʻzgʻolonini bostirishga tashladi. 833-yil Hamadon shahri yaqinidagi jangda qoʻzgʻolonchilar ogʻir talafot koʻrdilar. Arab ida koʻrsatilishicha, bu jangda 60 ming kishi halok boʻlgan. 835-yil arab qoʻshiniga xalifaning eng yirik qoʻmondoni Afshin (Usrushona hokimi Haydar ibn Kovus) sarkarda qilib tayinlandi. U mahalliy mulkdorlarning yordami bilan qoʻzgʻolonni bostirdi. 837 yil qoʻzgʻolonchilarning oxirgi tayanch qalʼasi — Badz qoʻldan ketdi. 838-yil Bobak va uning tarafdorlari qatl etildi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Bobil

thumb|284x284px|Shahar xaritasi
Bobil (shumercha: Kadingirra, akkadcha: Babilu, aynan – tangri darvozasi) – Mesopotamiyaning shimoliy qismida, Furot daryosi boʻyida joylashgan shahar; hozirda Xilla shahri (Iroq). Bobil dastlab Akkad shohi Sargon (miloddan avvalgi 2364—2314) haqidagi afsonada va Ur davlatining III sulolasiga oid hujjatlarda tilga olingan. Bobil Birinchi Bobil sulolasi (miloddan avvalgi 1894—1595) davrida katta rol oʻynay boshlagan, Xammurapi davri(miloddan avvalgi 1792—1750) ga kelib esa nafaqat Mesopotamiyaning, balki butun Old Osiyoning yirik siyosiy, madaniy va xoʻjalik markaziga aylangan(taxminan 1595-yil). Bobil dastlab xettlar, soʻngra taxminan 1518-yil kassitlar bosib olgan. XIII-XII asrlarda shahar Ossuriya podsholari Tukultininurti I va Tiglatpalasar I tomonidan ikki marotaba vayron etilgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlarida Ossuriya va oromiy qabilalaridan xaldeylar oʻrtasida Bobil uchun kurash boʻlgan. Miloddan avvalgi 732-yildan Bobil Ossuriya davlati tarkibida boʻlgan. Miloddan avvalgi 689-yil shahar isyon koʻtarganligi sababli Ossuriya podshosi Sinaxerib tomonidan butkul vayron etilgan (taxminan miloddan avvalgi 680-yil). Sinaxeribning vorisi Asarxaddon tomonidan qayta tiklangan. Miloddan avvalgi 626-yil Blagi hokimiyatni xaldey Nabopalasar (626—604) egallab olgan. Navuxodonosor II (604—562) davrida shahar gullab yashnagan va ravnaq topgan. 538-yil Bobilni forslar shohi Kir bosib olgan. Miloddan avvalgi 331-yil Bobilni Makedoniyalik Aleksandr zabt etgan. Miloddan avvalgi 312-yil Bobil Aleksandrning sarkardalaridan biri Salavk qoʻli ostiga oʻtgan. Shu paytdan eʼtiboran Bobil yetakchilik mavqeyini yoʻqota borgan va milodiy II asrga kelib tarix sahnasidan uzil-kesil tushib ketgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobil podsholigi

Bobil podsholigi — miloddan avvalgi 186-asrlarda Hammurapi davrida Ikki dare oraligi birlashguniga qadar mustaqil podsholnklarning markazlari.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobil asirligi

Bobil asirligi — qad. yahudiylar tarixidagi davr (miloddan avvalgi 586—539); Bobil podshosi Navuxodonosor II Quddusni egallagach (586), yahudiylarning bir qismini zoʻrlik bilan Bobilga koʻchirtirgan paytdan to fors podshosi Kir II Bobil davlatini bosib olgandan keyin (538) yahudiylarni Falastinga qaytgunlarigacha oʻtgan davrni anglatuvchi tushuncha.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobina

Bobina (frans. bobine — gʻaltak) — 1) toʻqimachilikda ip, tola oʻralgan gardishsiz gʻaltak; silindr yoki konus shaklida boʻladi; 2) ichki yonuv dvigateli va boshqa qurilmalar uchun akkumulyatorlar batareyasidan oʻt oldirish gʻaltagi. Akkumulyatorning past (6—12 V) kuchlanishli oʻzgarmas tokini yuqori (10—30 kV) kuchlanishli tokka aylantirib beradi. U oʻzak hamda birlamchi va ikkilamchi chulgʻamlardan iborat. Induksion gʻaltak deb ham ataladi; 3) hisoblash texnikasida, tovush yozib olish qurilmalarida — magnit lenta oʻraladigan gʻaltak; 4) kinoapparatlarda — kinolenta oʻraladigan gʻaltak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kino va video texnologiyalari
Bobishmulla

Bobishmulla — sak qabilalaridan apasiaklarga oid qalʼa va qabr harobalari (miloddan avvalgi 4—2-asrlar). Qad. Xorazm vohasidagi Janadaryo boʻyida joylashgan. B.da arxeolog S. P. Tolstoye qazish ishlari olib borgan (1946). Toʻgʻri toʻrtburchak tarhli qalʼa burjlar bilan mustahkamlanib, shinakli mudofaa devorlari bilan oʻralgan. Markazida katta bino va burchak qismida bosh minora boʻlgan. Bularning barchasi xom gʻisht (39x39x11 va 40x40x11 sm)dan qurilgan. Qazishmalarda tegirmon toshlari, hayvon suyaklari, sopol idishlar, koʻplab oltin taqinchoqlar topilgan. Odam jasadlari maxsus taxta supalar ustiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Bobo

Bobo, buva — 1) otaning va onaning otasi; 2) turkiy xalqlar oʻzidan oldingi yetti pusht (nayel) shajarasini bilishi shart boʻlgan. Shu yetti pushtning birinchisi katta B. deyilgan; 3) hozir qarindosh boʻlmagan yoshi ulugʻ keksa kishilarga murojaat qilganda ham hurmat yuzasidan bobo soʻzi ishlatiladi; 4) aziz-avliyolar nomiga qoʻshib ishlatiladi: masalan, shayx Zayniddin bobo va boshqa; 5) Buxoroning katta dahalaridagi bosh mirshab unvoni.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobo ishoq qoʻzgʻoloni

Bobo ishoq qoʻzgʻoloni — Saljuqiylar hokimiyatiga qarshi Bobo Ishoq boshchiligida koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1239—41). Qoʻzgʻolon dastlab mamlakatning bir chekkasida boshlanib, keyinchalik Malatiya, Sivas, Toqot, Amosiya shaharlarini ham qamrab oldi. Bobo Ishoq sulton Gʻiyosuddin Kayxusrav II qoʻshini ustidan gʻalaba qozongach, oʻzini xalifa deb eʼlon qildi, ammo oradan koʻp oʻtmay, saljuqiylarga yollangan kishilar tomonidan qatl etilgan. Qoʻzgʻolon 1241-yilda magʻlubiyatga uchradi, uning qatnashchilari yoppasiga qirib tashlandi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Bobo mirak qoʻzgʻoloni

Bobo mirak qoʻzgʻoloni — Buxoro xonligida shayboniylarta qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni (16-asr 40- yillari). Yirik yer egalari. viloyat hokimlarining markaziy hokimiyatga boʻysunmasliklari natijasida Buxoro xonligidan ayrim viloyatlar (Balx, Samarqand) qatori kichik shaharlar ham ajralib chiqa boshlagan. Qarshi viloyatining Koson shahrida joʻybor xoʻjalari Abul Baqoning togʻasi Bobo Mirak umumxalq qoʻzgʻoloniga rahbarlikni oʻz qoʻliga olgan. Qoʻzgʻolon shu qadar kuchli tus olganki, birinchidan, unga qarshi barcha shayboniy xonlar va sultonlar jam boʻlib otlanishgan, ikkinchidan, qoʻzgʻolonchilar va shayboniylar qushini oʻrtasidagi kurash uch oy davom etgan. Nihoyat, shayboniylar ustun kelib kosonliklarning qarshiligini sindirishgan, ular shaharga bostirib kirib aholini qatli om qilishgan, Bobo Mirak qoʻlga olinib azoblab qatl etilgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Axmedov B., Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985, s. 180.
Bobo Savdoyi

Bobo savdoyi (taxalluslari Xovariy, Savdoyi) (15-asr, Abivard) — shoir. Bobo savdoyi qasidanavislikda mashhur boʻlgan. Boysunqur Mirzo saroyida xizmat qilgan, malik ushshuaro unvoniga ega boʻlgan. Abivardlik shoirlarga ustozlik qilgan. Sheʼrlarida ayrim yuqori tabaqa vakillarini tanqid qilgan. Boysunqur Mirzoga yozgan qasidalarida podshohni oddiy xalqqa shafqat qilishga chaqirgan. Shoir haqida Navoiy ("Majolis unnafois"), 3. Vosifiy ("Badoye ulvaqoye") asarlarida maʼlumot bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Bobo sangu

Bobo sangu (14-asr) —Amir Temurpirlaridan biri. Andxud shahridan. 1381-yil fevralda Amir Temur Xurosonga qilgan birinchi yurishida uni ziyorat qilgan. Shunda Bobo sangu jazava holatida Sohibqironning oyogʻi ostiga qoʻyning toʻshini tashlagan. Amir Temur bundan "Xuroson yer yuzining toʻshidur, bizga tangri uni bergusidir", deb xulosa chiqargan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Bobo til

Bobo til — bir oilani tashkil qiluvchi, genetik jihatdan oʻzaro boglits tillar kelib chiqqan qadimiy til. Masalan, turkiy tillar, xususan oʻzbek tili tarixi oltoy bobo tilidan boshlanadi. da koʻrsatilishicha, oltoy bobo tili ilk bor tungusmanjur va turkmoʻgʻul tillariga, soʻng turkmoʻgʻul tili oʻz navbatida turk va moʻgʻul tillariga ajralgan va hokazo. Shuningdek lotin tili roman tillar, yaʼni fransuz, italyan, ispan, rumin va boshqa tillar uchun Bobo til hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tilshunoslik
Bobo figʻoniy Sheroziy

BOBO FIGʻONIY Sheroziy (?, Sheroz — 1519, Mashhad) — fors shoiri. Husayn Boyqaro, soʻngra Sulton Yaʼqub Oq qoʻyunli (1470—90) saroyida xizmat qilgan. Unga "Shoirlar bobosi" degan faxriy unvon berilgan, taxallusi shundan olingan. B. F. gʻazal va qasida, qitʼa, ruboiy va boshqa janrlarda ijod qilgan. Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida gʻazallar devoni (inv № 1371), gʻazal va qasidalari( inv. № 2294/1, 1041/IV) saqlanmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1519-yilda vafot etganlar
Turkum:Sherozda tugʻilganlar
Turkum:Mashhadda vafot etganlar
Bobobek

Bobobek (? taxminan 1753) - Qoʻqon xoni (1752—53). Abdurahimbiyning katta oʻgʻli. Jungʻarlar (baʼzi da qalmoqlar) 1740-yillarda Qoʻqonni qamal qilganlarida Abdulkarimbiy jiyani Bobobekni garov sifatida oq uylik qilib dushmanlarga berishga majbur boʻlgan. Bobobek Quqon yaqinidagi Qaynar degan qishloqda jungʻarlar (qalmoklar) orasida yashagan va taxminan 1752—53 yillarda Qoʻqon taxtini qalmoqlar nomidan 10 oy boshqargan. 1753-yil beklar kengashi Qoʻqon lashkarini Oʻratepani egallash uchun joʻnatishga qaror qilgan. Qoʻshin safarga otlanib Beshariqqa yetganda Bobobek oʻldirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Turkum:1753-yilda vafot etganlar
Bobobek (hokim)

Bobobek — Shahrisabz hokimi (1865— 70), kenagas urugʻining achamayli aymogʻidan. Otasi Hakimbek vafotidan soʻng (1865) Shahrisabz begi etib saylangan. Bobobek va Kitob begi Joʻrabeklar oʻzaro ittifoq tuzib, Buxoro amirligidan ajralib chiqish uchun kurashganlar. Ular ruslar tomonidan bosib olingan Samarqand hisorini 1868-yil yozida qamal qilishda Samarqand aholisiga yordam berishgan. Zarafshonning yuqori qismida joylashgan Qoʻshtut tumanini ruslardan himoya qilishda jonbozlik koʻrsatishgan. Amir Muzaffar bilan oʻzaro bitim tuzgan general K. P. Kaufman qaysar beklarni tormor qilish uchun 1870-yil 11 avgustda general Abramov boshchiligida Shahrisabz va Kitobga rus qoʻshinlarini joʻnatgan. Shahrisabz va Kitob aholisi yaxshi qurollangan rus qoʻshinlariga qarshi toʻrt kun qattiq qarshilik koʻrsatganlaridan soʻng yengilganlar. Bobobek va Joʻrabek oz sonli qoʻshinlari (200 kishiga yaqin) bilan Zarafshonning yuqori oqimida joylashgan togʻlarga chekinganlar. U yerda Qoʻqon xonligi qoʻshinlari tomonidan asir olinib, Xudoyorxonnint topshirigʻi bilan Toshkentga, K. P. Kaufman ixtiyoriga joʻnatilgan. Beklarning Xudoyorxonga nisbatan adovatidan ustomonlik bilan foydalangan Kaufman ularni harbiy xizmatga olib, Qoʻqon xonligini uzilkesil bosib olish maqsadida uyushtirilgan 1875—76 yillardagi harbiy yurishga jalb etgan. Mana shu yurishda koʻrsatgan xizmatlari uchun Bobobek mayor, Joʻrabek podpolkovnik harbiy unvoni bilan takdirlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Shahrisabz beklari
Bobodehqon

Bobodehqon – 1) dehqonchilik kasbining ustasi, mirishkor, tajribali keksa dehqon. Dehqonchilik ishlariga mohir, oʻz ishining sohibi boʻlgan dehqonlarni Oʻrta Osiyoda qadimdan Bobodehqon deb atashgan. Kishilar dehqonchilikda ulardan maslahatlar olishgan, ularning izidan borishga odatlanishgan; 2) Biz bobodehqonlarimizning qadrlashimiz va eʼzozlashimiz kerak. Ular bizning hayotimizga juda koʻp hissa qoʻshganlar. Biz har xil meva va sabzavotlarni doʻkonlardan olsak, doʻkondagilar dehqonlardan olishadi. Bobodehqonlar juda koʻp mehnat qilishadi. Bizlar ham ularga oʻxshab mehnatkash boʻlishni oʻrganishimiz kerak;

 
Turkum:kasblar
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobodiulaso

thumb|Bobodiulaso
Bobodiulaso (Bobo-Dioulasso) — Burkina-Faso janubi-gʻarbidagi shahar, Uz provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 229 ming kishidan ziyod. Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mamlakatning iqtisodiy markazi. Oʻsimlik moyi, sovun, pivo korxonalari, paxta tozalaydigan va sholi oqlaydigan korxonalar, gugurt va sigareta fabrikalari bor. Hunarmandchilik (gilam toʻqish) rivojlangan. Bobo-Dioulasso atrofida yirik kvarsitli gil qatlamlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Burkina Faso aholi punktlari
Bobodogʻ

Bobodogʻ — Katta Kavkazning Bosh (Suvayirgʻich) tizmasidagi choʻqqi. Qorachoy daryosining bosh tomonida (Ozarbayjonda). Balandligi 3629 m. Bobodogʻdan sharqroqda Bosh Kavkaz tizmasi pasayib, uch tarmoqqa boʻlinib ketadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ozarbayjon tog'lar
Arshavir Boboyev

Arshavir Grigorevich Boboyev (1919.21.11, Ashxobod — 1999.1.11, Toshkent) — geolog , Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir a’zosi (1974). geologiyamineralogiya fanlari direktori (1957), professor (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan neftchi (1964), Ozarbayjon industrial institutini tugatgan (1947). Oʻzbekiston Geologiya vazirligiga qarashli Neft va gaz konlari geologiyasi va razvedka institutida boʻlim boshligʻi (1969— 89). Lab. mudiri (1989-yildan). Ilmiy ishlari litologiya, paleogeografiya, regional geologiya, geotektonika, neft va gaz konlari geolxiga bagʻishlangan. Oʻzbekistonning gʻarbiy va janubiy viloyatlarida hamda Misrda neft va gaz konlarini qidirib topish va ishga solishsa ishtirok etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari