Kanada provinsiyalari

Kanadaning geografik hududlari ichida o'nta viloyat va uchta hudud Kanada Konstitutsiyasi yurisdiktsiyasi ostidagi submilliy ma'muriy bo'linma hisoblanadi. 1867-yilda Kanada Konfederatsiyasida Shimoliy Amerika Britaniyaning uchta provinsiyasi - Nyu-Brunsvik, Yangi Shotlandiya va Kanada provinsiyasi (Konfederatsiyadan keyin Ontario va Kvebekga bo'lingan) federatsiya tuzish uchun birlashdi va kelgusi asrda to'liq mustaqil davlatga aylandi. O'z tarixi davomida Kanadaning xalqaro chegaralari bir necha bor o'zgardi, chunki u hududlar va viloyatlarni qo'shib, hududi bo'yicha dunyodagi ikkinchi yirik davlatga aylantirdi.

Kanada provinsiyasi va hududi o'rtasidagi asosiy farq shundaki, provinsiyalar o'z kuch va vakolatlarini 1867-yildagi Konstitutsiya to'g'risidagi qonundan oladi (ilgariName changed only in Canada by the Canada Act 1982 (UK), s. 1 Britaniya Shimoliy Amerika qonuni, 1867-yil deb yuritilardi), hududiy hukumatlar esa Kanada parlamenti tomonidan vakolatlarga ega nizom yaratuvchilari bo'lgan. Konstitutsiya to'g'risidagi qonundan kelib chiqadigan vakolatlar Kanada hukumati (federal hukumat) va viloyat hukumatlari o'rtasida faqat amalga oshirish uchun bo'linadi. Federal hukumat va viloyatlar o'rtasidagi vakolatlar taqsimotini o'zgartirish konstitutsiyaviy tuzatishni talab qiladi, , hududlarga ta'sir qiluvchi shunga o'xshash o'zgartirish Kanada parlamenti yoki hukumati tomonidan bir tomonlama tartibda amalga oshirilishi mumkin.

Kanadaning zamonaviy konstitutsiyaviy nazariyasida viloyatlar 1867-yilgi Konstitutsiya qonuniga binoan viloyat va federal hukumat o'rtasidagi mas'uliyat taqsimoti asosida ma'lum hududlarda birgalikda suveren deb hisoblanadi va shuning uchun har bir viloyat Kanada tojining o'z vakiliga ya'ni leytenant gubernatoriga ega. Hududlar suveren emas, balki ularning vakolatlari va majburiyatlari to'g'ridan-to'g'ri federal darajadan o'tkaziladi va natijada federal hukumatni ifodalovchi komissar yuzaga keladi.

 Provinsiyalari 
+Name and postal abbr.CitiesEntered ConfederationOfficiallanguage(s)PopulationArea (km2)SeatsCapitalLargest2021 censusQ3 2022estimatesLandWaterTotalCommonsSenateOntarioONTorontoEnglish12124QuebecQCQuebec CityMontrealFrench7824Nova ScotiaNSHalifaxEnglish1110New BrunswickNBFrederictonMonctonEnglish, French1010ManitobaMBWinnipegEnglish146British ColumbiaBCVictoriaVancouverEnglish426Prince Edward IslandPECharlottetownEnglish44SaskatchewanSKReginaSaskatoonEnglish146AlbertaABEdmontonCalgaryEnglish346Newfoundland and LabradorNLSt. John'sEnglish76Total provinces

 Hududlari 
Kanadada uchta hudud mavjud. Viloyatlardan farqli o'laroq, Kanada hududlari o'ziga xos suverenitetga ega emas, balkiy faqat federal hukumat tomonidan berilgan vakolatlarga ega. Ularga butun Kanada materiki 60° kenglikdan shimolda va Gudzon ko'rfazidan g'arbdagi, yana Kanada materigidan shimoldagi barcha orollar kiradi (Jeyms ko'rfazidagilardan Qirolicha Yelizaveta orollarigacha). Quyidagi jadvalda hududlar ustuvorlik tartibida keltirilgan  (har bir viloyat, har bir hudud yaratilgan sanadan qat'i nazar, barcha hududlardan ustunlikka ega).

Yana bir hudud, Keevatin okrugi 1876-yil 7-oktyabrdan 1905-yil 1-sentyabrgacha Shimoli-g'arbiy hududlarga qo'shilib Keevatin viloyatiga aylangan vaqtgacha mavjud edi. U Shimoli-g'arbiy hududlardan sharqda bo'lib, hozirgi Ontarioning Kenora okrugi, Manitoba shimoli va Nunavutning sharqiy yarmini egallagan. Keevatin hukumati Manitoba shtatining Vinnipeg shahrida joylashgan. Hudud federal parlamentda hech qanday vakolatga ega emas.
+ CitiesEntered ConfederationReader's Digest Association (Canada); Canadian Geographic Enterprises (2004). The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People. Douglas & McIntyre. p. 41. ISBN 978-1-55365-082-9. Archived from the original on May 3, 2016. Retrieved November 21, 2015.Official languagesPopulation"Population estimates, quarterly". Statistics Canada. October 11, 2022. Retrieved October 11, 2022.Area (km2)"Land and freshwater area, by province and territory". Statistics Canada. 2005. Archived from the original on May 24, 2011. Retrieved August 4, 2013.Seats"Guide to the Canadian House of Commons". Parliament of Canada. 2012. Archived from the original on June 27, 2013. Retrieved August 6, 2013.CapitalLargest2021 census"Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories". Statistics Canada. October 11, 2022. Archived from the original on February 9, 2022. Retrieved October 11, 2022.Q3 2022estimatesLandWaterTotalCommonsSenateNorthwest TerritoriesNTYellowknifeChipewyan, Cree, English, French, Gwich'in, Inuinnaqtun, Inuktitut, Inuvialuktun, North Slavey, South Slavey, Tłįchǫ11YukonYTWhitehorseEnglish, French11NunavutNUIqaluitInuinnaqtun, Inuktitut, English, French11Total territories33

 Aholisi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/2016_Canada_Pop_Pie.svg/450px-2016_Canada_Pop_Pie.svg.png|alt=Breakdown of Canada's population from the 2016 census by province/territory|right|450x450px| Kanada aholisining 2016 yilgi aholini ro'yxatga olishdan viloyatlar/hududlar bo'yicha taqsimlanishi
Kanada aholisining katta qismi Kanada-AQSh chegarasiga yaqin hududlarda to'plangan. Hududi boʻyicha uning toʻrtta eng yirik provinsiyasi (Kvebek, Ontario, Britaniya Kolumbiyasi va Alberta) ham (Kvebek va Ontario navbati bilan almashtirilgan) eng koʻp aholiga ega; birgalikda ular mamlakat aholisining 86% ni tashkil qiladi. Hududlar (shimoli-g'arbiy hududlar, Nunavut va Yukon) Kanada hududining uchdan bir qismidan ko'prog'ini tashkil qiladi, ammo uning aholisining atigi 0,3% yashaydi, bu esa milliy aholi zichligi qiymatini buzadiSeries A2-14. Population of Canada by province, census dates, 1851 to 1976.

Kanada aholisi 2006 va 2011-yillardagi aholini ro'yxatga olish o'rtasida 5,0% ga o'sdi. Nyu-Brunsvikdan tashqari barcha hududlar va viloyatlarda bu vaqt ichida aholi soni ortdi. Foiz o'zgarishi bo'yicha, eng tez o'sayotgan viloyat yoki hudud 2011 va 2016-yillar oralig'ida 12,7% ga o'sish bilan Nunavut, undan keyin 11,6% o'sish bilan Alberta, Nyu-Brunsvik aholisi esa 0,5% ga kamaydi.

Umuman olganda, Kanada provinsiyalari Kanada bilan bir qatorda aholi soni doimiy ravishda o'sib bordi. Biroq, Saskachevan, Shahzoda Edvard oroli, Nyufaundlend va Labrador kabi ba'zi viloyatlar uzoq vaqt turg'unlik yoki aholining qisqarishini boshdan kechirgan. Ontario va Kvebek har doim Kanadaning eng katta ikki provinsiyasi bo'lib kelgan, ular har qanday vaqtda aholining 60% dan ortig'ini tashkil qiladi. G'arbning Kanadaga nisbatan aholisi vaqt o'tishi bilan barqaror o'sib bordi, Atlantika Kanada aholisi esa kamaydiSeries A2-14. Population of Canada by province, census dates, 1851 to 1976.

 Hududiy evolyutsiyasi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Canada_provinces_evolution_2.gif/250px-Canada_provinces_evolution_2.gif|alt=When Canada was formed in 1867 its provinces were a relatively narrow strip in the southeast, with vast territories in the interior. It grew by adding British Columbia in 1871, P.E.I. in 1873, the British Arctic Islands in 1880, and Newfoundland in 1949; meanwhile, its provinces grew both in size and number at the expense of its territories.|right|thumb| Chegaralarning hududiy evolyutsiyasi, Kanada viloyatlari va hududlari nomlari
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Stained_glass%2C_Oh_Canada_Royal_Military_College_of_Canada_Club_Montreal_1965.jpg/250px-Stained_glass%2C_Oh_Canada_Royal_Military_College_of_Canada_Club_Montreal_1965.jpg|right|thumb| "Ey, Kanada, biz sizni qo'riqlaymiz" Vitray, Yeo Xoll, Kanada Qirollik harbiy kolleji, 1965-yildagi Kanada viloyatlari va hududlari qurollari.
Ontario, Kvebek, Nyu-Brunsvik va Yangi Shotlandiya 1867-yil 1-iyulda Shimoliy Amerikadagi bir nechta Britaniya koloniyalari Kanada Dominioniga birlashganda va bosqichma-bosqich Birlashgan Qirollikdan suverenitet belgilari to'plana boshlaganda tashkil topgan asl viloyatlar edi. Bungacha Ontario va Kvebek Kanada provinsiyasi sifatida birlashgan. Keyingi yillarda viloyatlar sifatida Manitoba (1870), Britaniya Kolumbiyasi (1871) va Shahzoda Eduard oroli (1873) qoʻshildi.

Britaniya toji Kanada koloniyasining shimoli-g'arbidagi Rupert yerlari va Shimoli-g'arbiy hudud deb nomlanuvchi ikkita katta hududni egallab olgan va ularni Gudson ko'rfazi kompaniyasiga tayinlagan edi. 1870-yilda kompaniya keng hududni Kanada hukumatiga berib, 300 000 funt sterling (1,5 CND million dollari) uchun da'volaridan voz kechdi. Keyinchalik, hudud Manitoba provinsiyasi va Shimoli-g'arbiy hududlarga qayta tashkil etildi. Shimoli-g'arbiy hududlar Arktika orollaridagi Britaniya xoldinglari va Britaniya Kolumbiyasi mustamlakasi bundan mustasno, hozirgi shimoliy va g'arbiy Kanadani o'z ichiga olgan. NWT Ontario va Kvebekning shimoliy uchdan ikki qismini o'z ichiga oladi. 1870-yilda Manitoba provinsiyasi tashkil etilgandan so'ng, bugungi provinsiyaning janubidagi kichik bir hududda, deyarli barcha hozirgi Manitoba hali ham NWTda joylashgan edi (Manitoba 1912-yilda hozirgi hajmiga qadar kengaytirildi). 

 Hukumati 
Nazariy jihatdan, viloyatlar federal hukumatga nisbatan katta vakolatlarga ega bo'lib, sog'liqni saqlash, ta'lim, ijtimoiy va viloyat ichidagi transport kabi ko'plab jamoat tovarlari ustidan yurisdiktsiyaga ega. Ular federal hukumatdan bularni to'lash uchun, shuningdek, o'z soliqlarini undirish uchun "transfer to'lovlari" oladi. Biroq, amalda, federal hukumat ushbu provinsiya hududlariga ta'sir qilish uchun ushbu transfer to'lovlaridan foydalanishi mumkin. Masalan, Medicare doirasida sog'liqni saqlashni moliyalashtirish uchun viloyatlar zarur tibbiy davolanishdan universal foydalanish kabi ma'lum federal mandatlarni bajarishga rozi bo'lishlari kerak.
+Federal, viloyat va hududiy terminologiya solishtirildi Yurisdiksiya Qonun chiqaruvchi organ Pastki uy Quyi palata a'zolari Oliy sud Hukumat rahbari Viceroy Kanada Parlament Jamoatlar palatasi Parlament a'zosi Federal sud Bosh Vazir General-gubernator Ontario Qonun chiqaruvchi assambleya Viloyat parlamenti a'zosi Oliy sud Premer Gubernator leytenanti Kvebek Qonun chiqaruvchi organ Milliy Assambleya Milliy Assambleya a'zosi Oliy sud Yangi Shotlandiya Bosh Assambleya Majlis palatasi Qonunchilik palatasi deputati Oliy sud Nyufaundlend va Labrador Assambleya a'zosi Shahzoda Edvard oroli Qonunchilik Assambleyasi Qonunchilik Assambleyasi a'zosi Nyu-Brunsvik, Manitoba, Saskachevan, Alberta Qonun chiqaruvchi organ Qonun chiqaruvchi assambleya Qonunchilik palatasi deputati Qirollik sudi Britaniya Kolumbiyasi Oliy sud Shimoli-g'arbiy hududlar Assambleya Komissar Yukon Qonun chiqaruvchi organ Nunavut Assambleya Adliya sudi

 Viloyat qonun chiqaruvchi organlari binolari 

 Hududiy qonun chiqaruvchi hokimiyat binolari 

 Xaritasi 

 Viloyat siyosiy partiyalari 
Aksariyat viloyatlarda asosiy federal partiyalarga nisbatan qo'pol provinsiya hamkasblari mavjud. Biroq, bu viloyat partiyalari odatda bir xil nomga ega bo'lgan federal partiyalar bilan rasmiy ravishda bog'lanmaydi. Misol uchun, hech bir viloyat Konservativ yoki Progressiv Konservativ partiyasi Kanada federal Konservativ partiyasi bilan tashkiliy aloqani baham ko'rmaydi va shunday ekan, Kanada Yashil partiyasiga viloyat yashil partiyalari ham tegishli emas.

Boshqa tomondan, provinsiyalarning yangi demokratik partiyalari federal Yangi Demokratik partiya bilan to'liq integratsiyalashgan, ya'ni viloyat partiyalari federal partiyaning umumiy a'zolik bo'limlari sifatida samarali faoliyat yuritadi.

Kanada Liberal partiyasi Nyu-Brunsvik, Nyufaundlend va Labrador, Yangi Shotlandiya va Shahzoda Edvard orolidagi Atlantika Kanada provintsiyasi liberallari bilan ana shunday tashkiliy integratsiyani baham ko'radi. Bu esa boshqa viloyat liberal partiyalari federal hamkasbi bilan bog'liq emasCross, William (2011). Political Parties. UBC Press. pp. 17–20. ISBN 978-0-7748-4111-5..

Ba'zi viloyatlarda aniq federal ekvivalenti bo'lmagan viloyat siyosiy partiyalari mavjud, masalan, Alberta partiyasi va Saskachevan partiyasi.

Kvebekning provintsiyaviy siyosiy iqlimi boshqacha: asosiy bo'linish Kvebek partiyasi va Kvebek birlashmasi tomonidan taqdim etilgan suverenitet va birinchi navbatda Kvebek Liberal partiyasi vakili bo'lgan federalizm o'rtasida bo''lgan. Koalitsion Avenir Québec betaraf pozitsiyani egallaydi va suverenitetni qo'llab-quvvatlamaydi yoki unga qarshi chiqmaydi.

Hozirgi vaqtda Yukonda liberallar tomonidan ozchilikdagi yagona viloyat/hududiy hukumat mavjud.

 Tantanali hududlari 
Fransiyadagi Pas-de- Kale yaqinidagi Kanada Milliy Vimi yodgorligi va Bomont- Xamel yaqinidagi Nyufaundlend yodgorligi tantanali ravishda Kanada hududi hisoblanadi. 1922-yilda Fransiya hukumati Vimi yodgorligi uchun foydalanilgan yerni "erkin va abadiy Kanada hukumatiga barcha soliqlardan ozod qilingan yerdan bepul foydalanish uchun" sovg'a qildi. Beaumont-Hamel yaqinidagi Somme jang maydoni 1921-yilda Nyufaundlend Dominioni aholisi tomonidan sotib olingan. Biroq, bu saytlar ekstraterritorial maqomga ega emas va shuning uchun Fransiya qonunchiligiga bo'ysunadi.

 Taklif etilayotgan viloyatlar va hududlar 
1867-yildagi Konfederatsiyadan beri Kanadaning yangi viloyatlari va hududlari uchun bir nechta takliflar bo'ldi. Kanada Konstitutsiyasi yangi viloyatni tashkil etish uchun tuzatish kiritishni talab qiladiAn amendment to the Constitution of Canada in relation to the following matters may be made only in accordance with subsection 38(1)...notwithstanding any other law or practice, the establishment of new provinces., ammo yangi hududni yaratish uchun faqat parlament akti talab qilinadi, bu qonunchilik jihatdan soddaroq jarayon.

 Kanada provinsiyalari va hududiy nomlari etimologiyasi
 Joy nomlarining kanadacha sifatdosh va demonimik shakllari
 Kanada viloyatlari va hududlari til siyosati
 Kanada va Qo'shma Shtatlar tomonidan bahsli hududlar ro'yxati
 Kanada mintaqalari ro'yxati
 Kanadadagi hukumatlarning yillik xarajatlari bo'yicha ro'yxati
 Hamdo'stlik mahalliy boshqaruv forumi-Amerika
 Kanadaning viloyat muzeylari
 Viloyatlar va hududlar bo'yicha Kanada bilan bog'liq mavzular ro'yxati
 Yalpi ichki mahsulot bo'yicha Kanada viloyatlari va hududlari ro'yxati
 Kanada provintsiyalari va hududiy ramzlari ro'yxati
 Ishsizlik darajasi bo'yicha Kanada viloyatlari ro'yxati
 Inson taraqqiyoti indeksi bo'yicha Kanada viloyatlari va hududlari ro'yxati
 Kanadaning viloyatlar va hududlar bo'yicha aholisi
 Kanada viloyatlari va hududlari bayroqlari

 Eslatmalar 

 
 

 

Turkum:Kanada maʼmuriy boʻlinishi
Turkum:Pages with unreviewed translations