Gaziantep (viloyat)

thumb|right|290px
thumb|290px

Gaziantep - Turkiyada bir viloyat. Aholi soni 1.753.596 atrofida. Turkiya Respublikasi qurilgan yillarda koʻpchiligi Turkmanlar bir bo'lagi Arab ekan. Lekin endi sanoyi rivojlanip ketgan shaharga ko'chip kelgan Kurdlar nufusning yarmidan ortigiga ega. 

Gaziantep yoki qadimgi odamlar orasida qisqa nomi bilan Antep ( Ayīntāb) — TurkiyaTurkiyaning viloyati va aholi soni boʻyicha toʻqqizinchi,  shahar markazidagi aholi soni boʻyicha 6-shahar. 2020-yil oxiriga kelib, uning aholisi 2,101,157 kishini tashkil qiladi. Oʻrta dengiz  va Janubi-Sharqiy Anadolu mintaqasining kesishmasida joylashgan Turkiyaning muhim shaharlaridan biri Gaziantep; sanoati va rivojlanishi bo'yicha birinchi o'rinda turadi. Bu ta'lim, savdo va sanoat shahri. Bu hali ham yashaydigan eng qadimgi shaharlardan biri.  Bulardan tashqari GaziantepGaziantep Turkiyaning sanoat va savdosida juda muhim o'ringa ega. Buning sabablari orasida Gaziantepning Anadolu va Yaqin Sharq o'rtasida joylashganligi va port shaharlariga yaqinligi bor. Gaziantep qal'asini Gaziantepning ramzlari qatoriga kiritish mumkin.

Gaziantepda buloqlar koʻp bo'lsa-da, tabiiy ko'llar yo'q. Shu bois shaharning koʻp joylarida sunʼiy koʻllar, toʻgʻonlar qurilgan. Viloyatning eng muhim oqimi Furot (daryo) va uning irmoqlaridir. Gaziantep viloyatida tabiiy o'rmonlar juda kam. Viloyat yerlarining atigi 14 foizi oʻrmonlar bilan qoplangan. Bu oʻrmonlarda ayniqsa eman va qizil qaragʻay daraxtlari ustunlik qiladi. Barcha eman o'rmonlari buzilgan va himoyalangan. Qizil qarag'ay o'rmonlarining aksariyati sun'iy o'rmonlardir. Gaziantepning gʻarbiy va shimoliy chekkalari oʻrmonlar, dashtlar va yaylovlar bilan oʻralgan. Viloyat yerlarining 60 foizi qishloq xoʻjaligiga yaroqli. Bu qism dalalar, zaytun, pistazorlar, meva - sabzavot bog'lari va uzumzorlar bilan qoplangan . 

 Tarixi 
Hozirgi Gaziantep yaqinida joylashgan Duluk Dolikhe yoki Doliche) bu mintaqadagi eng qadimgi shahardir. Arxeologik qazishmalardan ma'lumki, bu shaharda paleolit davridan beri odamlar yashab kelgan.   Biroq, Duluk erta bronza davridan keyin doimiy turar-joyga aylana oldi. Bu Shahar Ipak yo'lida joylashgani uchun juda rivojlangan.

Dastlab Bobil hukmronligi ostida boʻlgan shahar miloddan avvalgi 1700-yilda Xettlar qo'liga o'tgan. Xettlar  dan keyin Misr hukmronligi ostiga oʻtgan shahar miloddan avvalgi 700-yildan eramizdan avvalgi 546-yilgacha xronologik tartibda midiyaliklar, ossuriyaliklar va forslar tomonidan boshqarilgan. Miloddan avvalgi 6-asrda mos ravishda Makedoniya (qadimgi davlat), Salavkiylar va Komagane (Nagano) sivilizatsiyalarining hukmronligi boshlanadi. Turli tsivilizatsiyalarga mezbonlik qilgan Antep 1516-yilda Usmonlilar imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyingi dastlabki davrlarda Arab va Halab viloyatlari mavqeida boʻlgan bo'lsa, 1531-yilda Dulkadir viloyatining tashkil etilishi natijasida Usmoniylar chegaralari orasida joylashgan. bu viloyat va 1818-yilgacha bu mavqeini saqlab qoldi. Shu sanadan boshlab yana Halab viloyatiga sanjak sifatida bog'langan. Shahar Usmonli shahar madaniyatida muhim o'rin tutgan. 

 Mudofaasi 
Birinchi jahon urushidan keyin Mudros shartnomasi bilan Usmonlilar imperiyasi parchalanib ketdi. Antep 1918 yil 17 dekabrda Buyuk Britaniyaga, 1919 yil 5 noyabrda esa Fransiyaga qoldirildi.  Bu urushda arman legioni ham qatnashgan. Shaharga 1921-yil 8-fevralda faxriy unvoni berilgan. 1920-yilda fransuz qoʻshinlari Antepga joylashilgach, Antep aholisi qarshilik koʻrsata boshladi. 1920 yil yanvar oyida Karayılan qo'mondonligi ostidagi to'dalar fransuz otliq qo'shiniga pistirma qildilar. Shahin Bey 200 kishilik militsiyasi bilan 1920 yilning martigacha Antepda fransuz askarlariga qarshi kurashadi. Antep xalqi 1921-yil 9-fevralda taslim bo‘ldi. Urush roppa-rosa 10 oy davom etadi.  1921-yil 25-dekabrdagi Anqara kelishuviga koʻra, fransuz qoʻshinlari shaharni evakuatsiya qildilar. Gaziantep 1987 yilda qabul qilingan 3398  -sonli qonun bilan metropoliten unvonini oldi. Dastlab, ikkita tuman ( Shahinbey va Shehitkamil ) Gaziantep shahar hokimiyati chegaralariga kiritilgan. 2004-yilda qabul qilingan 5216-sonli qonun bilan poytaxt hokimligining chegaralari 30 kilometr radiusli doira chegaralarigacha kengaytirildi va hokimlik markaz sifatida qabul qilindi.  Bu chegaralardagi okruglar metropolitan tuman munitsipalitetlariga aylandi.  2012-yilda qabul qilingan 6360-sonli qonun bilan, 2014-yilgi Turkiya mahalliy saylovlaridan soʻng, metropoliten munitsipalitetining chegaralari viloyat maʼmuriy chegarasiga aylandi. 

Hozirda uchta markaziy tuman mavjud; Shahinbey, Shehitkamil va Oğuzeli tumanlari.

 Geografiyasi 
Shahar markazi shimol va shimoli-g'arbda Kahramanmaraş, shimoli-sharqda Araban, sharqda Nizip, janubi-sharqda Oğuzeli, janubda Kilis, janubi-g'arbda İslahiye va g'arbda Nurdag'i bilan o'ralgan.

Gaziantepda buloqlar koʻp bo'lsa-da, tabiiy ko'llar yo'q. Shu bois shaharning koʻp joylarida sunʼiy koʻllar, toʻgʻonlar qurilgan. Gaziantep shahri Gaziantep platosida tashkil etilgan. Gaziantepdan o'tgan Alleben oqimi ikki markaziy tumanni ajratib turadi. Shahar markazi yaqinida tabiiy o'rmonlar yo'q. Shuning uchun viloyat atrofida qizil qarag'aylardan iborat sun'iy o'rmonlar (dulukbaba va buta o'rmonlari) yaratilgan. Shahar markazi 2-darajali zilzila zonasida joylashgan. 

 Iqlimi 
Joylashuvi tufayli Gaziantepda O'rta yer dengizi iqlimi va kontinental iqlim aralashmasi kuzatiladi. Viloyatning gʻarbida Oʻrta Yer dengizi iqlimi, sharqida kontinental iqlim hukmron. Shahinbey va Shehitkamil tumanlarida kontinental iqlim, Oğuzeli tumanida esa Oʻrta yer dengizi iqlimi kuzatiladi. Ayniqsa, iyun, iyul, avgust va sentyabr oylarida havo juda issiq. Dekabr, yanvar va fevral oylarida havo juda sovuq. Gaziantepda o'lchangan eng yuqori harorat 44 °C, eng past harorat -13 °C. 

Gaziantep eng kam yog'ingarchilikni iyun va sentyabr oylari orasida oladi. Dekabrdan fevralgacha eng koʻp yog'ingarchilik tushadi. Fasllar o'zgarganda, kunduz va tun o'rtasida katta harorat farqi mavjud. Shaharda qirg'oq chizig'i yo'qligi sababli namlik juda past. Shunday qilib, ob-havo juda qattiq emas.

 
1927 yilgi aholini ro'yxatga olishda 214 499 kishi boʻlgan viloyat aholisi so'nggi 70 yil ichida 534 foizga o'sdi. Bu o'sish sur'ati xuddi shu davrda Turkiya bo'ylab 317 foizni tashkil etdi. Gaziantep koʻp yillar davomida hisobga olinsa, Turkiya, aholi o'sish sur'atidan ancha yuqori aholi o'sishini ko'rsatdi. Buning sababi haddan tashqari koʻp immigratsiya . 

 Etnik tuzilishi 
1834-yil 27-may kuni shaharga tashrif buyurgan Per Martin Remi Aucher-Eloy 12 ming aholiga ega Antepning Armanlar va turklardan tashkil topganligini eslatib o'tdi.  1862 yilda shaharga tashrif buyurgan Irlandiya diplomati Jeyms Lyuis Farli shaharda boy musulmon aholi va uning atrofidagi qishloq aholisini tashkil etuvchi 18 ming turk, 8 ming 500 arman va 500 yahudiy yashaganligini yozgan.  1874 yilda daniyalik sharqshunos Avgust Ferdinand Mehren va 1895 yilda fransuz geografi Elise Reklyus Antepda asosan Turkmanlar istiqomat qilishini qayd etganlar.   1911-yilda nashr etilgan Britannica entsiklopediyasining oʻn birinchi va undan keyingi nashrlarida Antepdagi musulmonlar asosan turkmanlardan ekani taʼkidlangan.   Fransuz ishg’olida qatnashgan qo’mondonlardan Maurice Abadie, Antep sanjagining ko’p qismini turklar, qolgan aholining arab, kurd, arman, cherkes va yahudiylardan tashkil topganligini bildirdi.  Antep arman ittifoqi ma'lumotlariga ko'ra, 1914 yilda 80 ming aholiga ega shaharda 30 ming arman, 2 ming kurd, bir necha yuz cherkes va qolgan aholi va shaharning koʻp qismini tashkil qilgan turklar yashagan. 

Bugungi kunda shaharda mahalliy turklar bilan birga janubi-sharqdagi shaharlardan sanoat va tijorat maqsadlarida  kelgan 450 mingdan ortiq kurdlar ham istiqomat qiladi. 

 Iqtisodiyoti 
Gaziantep, transport imkoniyatlari va port shaharlarga yaqinligi tufayli Turkiyaning iqtisodiy jihatdan eng boy shaharlaridan biri hisoblanadi. Gaziantepdagi eng muhim tirikchilik i qishloq xo'jaligi, sanoat va savdodir . Janubi-Sharqiy Anadolu loyihasining yakunlanishi bilan shaharda qishloq xo‘jaligini yanada rivojlantirish rejalashtirilmoqda.

Mineral resurslar jihatidan nihoyatda kambag'al boʻlgan Gaziantepda fosfat, marganets va boksit qazib olinadi. 

Turkum:Turkiya viloyatlari