Prunus serotina

Prunus serotinaframelessGullari va barglarilink=|alt=|framelessLeast Concern  (IUCN 3.1)Stritch, L. (2018). „Prunus serotina“. IUCN Red List of Threatened Species. 2018: e.T61957524A61957527. doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T61957524A61957527.en. Retrieved 19 November 2021.Ilmiy tasniflashOʻsimliklarYuksak oʻsimliklarGulli oʻsimliklarIkki urugʻpallalilarRosidsRosalesRosaceaePrunusPrunus subg. PadusP. serotinaBinar nomiPrunus serotinaEhrh.framelessTabiiy tarqalishiSinonimlarList

 Cerasus serotina (Ehrh.) Loisel.
 Padus serotina (Ehrh.) Borkh.
 Padus serotina (Ehrh.) J.Agardh.
 Prunus capuli Cav.
 Cerasus capollin DC. ex Ser.
 Cerasus capollini DC.
 Cerasus capuli (Cav. ex Spreng.) Ser.
 Cerasus longifolius Nutt. ex Torr. & A.Gray
 Cerasus salicifolia (Kunth) Ser.
 Laurocerasus salicifolia (Kunth) M.Roem.
 Lauro-cerasus salicifolia (Kunth) M.Roem.
 Padus capollin (Ser.) M.Roem.
 Padus capollin (DC. ex Ser.) C.K.Schneid.
 Padus capuli (Cav. ex Spreng.) Moldenke
 Padus capulinos Hamelin
 Padus salicifolia (Kunth) C.K.Schneid.
 Padus serotina var. salicifolia (Kunth) Belozor
 Prunus capollin (Cav. ex Spreng.) Zucc.
 Prunus capuli Cav. ex Spreng.
 Prunus copallina hort.
 Padus eximia (Small) Small
 Prunus eximia Small
 Padus alabamensis (C.Mohr) Small
 Padus cuthbertii (Small) Small
 Prunus australis Beadle
 Prunus cuthbertii Small
 Prunus hirsuta Elliott
 Padus rufula Wooton & Standl.
 Prunus parksii Cory
 Prunus rufula (Wooton & Standl.) Tidestr.
 Prunus rufula (Wooton & Standl.) A.Nelson
 Prunus virens (Wooton & Standl.) Standl.
 Prunus virens (Wooton & Standl.) Shreve
 Prunus cartilaginea Lehm.
 Prunus novoleontis Standl.
Prunus serotina, odatda qora olchaWorld Economic Plants: A Standard Reference, Second Edition. , yovvoyi qora olcha, rom olcha, yoki togʻ qora olchasi — Prunus turkumiga mansub bargli daraxt yoki buta. Qora gilos deb atalishiga qaramay, u shirin gilos (P. avium), nordon gilos (P. cerasus) va yapon gulli gilos (P. serrulata, P. speciosa, P. sargentii) kabi keng tarqalgan gilos bilan unchalik bogʻliq emas.Tur Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikada keng tarqalganMorales Quirós, J. F. 2014. Jørgensen, P. M., M. H. Nee & S. G. Beck. (eds.) 2014. .

Qora gilos chokecherry (P. virginiana) bilan chambarchas bogʻliq.

 Tavsif 
Prunus serotina oʻrta boʻyli, tez oʻsadigan oʻrmon daraxti boʻlib, balandligi ga yetadi. Barglarining uzunligi , tuxumsimon shaklda, chetlari mayda tishli. Kuz barglarining rangi sariqdan qizilgacha oʻzgaradi. Gullari mayda, oq va 5 gulbargli. Gullar qushlar tomonidan isteʼmol qilinadigan qizgʻish-qora „rezavorlar“ hosil qiladi„Prunus serotina“. meva diametri 5-10 mm.

Taxminan birinchi oʻn yillikda qora gilosning poʻstlogʻi qayinga oʻxshab, ingichka, silliq va tasmali boʻladi. Yetuk daraxt poyasi toʻq kulrangdan qora rangacha poʻstloqqa ega boʻladi. Barglari uzun va yorqin. Yosh novda tirnalganida va burunga yaqin tutilganda bodomga oʻxshash hid ajralib chiqadi, bu oʻsimlik tomonidan oʻtxoʻr hayvonlarga qarshi himoya mexanizmi sifatida ishlab chiqariladi.

 Biokimyo 
Oʻrik va olma singari, qora gilosning urugʻlarida glikozidlar, amigdalin kabi siyanidga aylanadigan birikmalar mavjud. Bu birikmalar danak maydalanganda yoki ezilganda vodorod siyanidini chiqaradi. Danak tarkibidagi fermentlarga amigdalin beta-glyukosidaza, prunasin beta-glyukosidaza va mandelonitril liyazni kiradi. Gilos eti tarkibida ham ushbu birikmalar boʻlsa-da, unda sianid ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan fermentlar mavjud emas, shuning uchun mevani isteʼmol qilish xavfsizdir.

Barglar, ayniqsa soʻlib qolganda, hayvonlar tomonidan isteʼmol qilinsa, vodorod siyanidiga aylanadigan siyanogen glikozidlarni ham oʻz ichiga oladi. Fermerlarga chorva mollari boʻlgan dalalardan daraxtlarni olib tashlash tavsiya etiladi, chunki soʻlib qolgan barglar hayvonlarni zaharlashi mumkin. Qora gilos chorva kasalliklarining asosiy sababidir.

 Boʻlimlar 
Prunus serotina quyidagi kichik tur va navlarga ega:

 Prunus serotina subsp. kapuli - janubiy Meksika
 Prunus serotina subsp. eximia — Texas
 Prunus serotina subsp. hirsuta — AQShning janubi-sharqida
 Prunus serotina subsp. serotina — Kanada, AQSh, Meksika, Gvatemala
 Prunus serotina subsp. virens — AQShning janubi-gʻarbiy qismi, shimoliy markaziy Meksika
 Prunus serotina var. virens
 Prunus serotina var. rufula

thumb| Eriophyes cerasicrumena oqadilar tomonidan yasalgan oʻt
thumb| Qora tugun infektsiyasi

 Ekologiya 
Bu oʻrtacha uzoq umr koʻradigan daraxt boʻlib, yoshi 258 yilgacha boʻladi. Boʻrondab shikastlanishga moyil, shoxlari osongina sinadi. Urugʻ yetishtirish taxminan 10 yoshda boshlanadi. Baʼzi urugʻlar tuproqqa tushganidan keyin uch yil davomida unib chiqmaydi. Prunusning barcha qattiq urugʻlarga ega.

Kiyik barglarni yeyishdan oldin koʻzdan kechiradiPeattie, Donald Culross (1953). .

 Foydalanadi 
Nahuatlda capolcuahuitl sifatida tanilgan va Kolumbiya va Meksikada muhim oziq-ovqat boʻlgan. Mahalliy amerikaliklar mevani isteʼmol qilishgan. Mevasi xom, jele va sharbat koʻrinishida isteʼmol qilinadi.

Prunus serotina yogʻochlari qimmatbaho. AQShda asosiy kabinet mebellari prunus serotinadan tayyorlanadi. Yuqori sifatli gilos yogʻochlari kuchli apelsin rangi, qattiqligi va yuqori narxi bilan mashhur. Quritilganda uning zichligi ga yaqin.

Prunus serotina Gʻarbiy va Markaziy Yevropaga XX asrning oʻrtalarida manzarali daraxt sifatida keng tarqalganStarfinger U. 1997. . U yerda invaziv turga aylanib, oʻrmon hamjamiyatining biologik xilma -xilligi va qayta tiklanishiga salbiy taʼsir koʻrsatdiStypiński P. 1979. .

Prunus serotina subsp. kapuli Yevropadan oldin Markaziy va Janubiy Amerikada yetishtirilgan.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Qush gilosi