Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Dashnobod

Dashnobod – Surxondaryo viloyati Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi soy, Toʻpolondaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining tarmogʻi – Qoldirgʻa togʻining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan oqib tushuvchi 60 ga yaqin irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Boshlanishida Sulpasan, yuqori oqimida Obizarang, oʻrta oqimida Labob va quyi oqimida Dashnobod deb ataladi. Uzunligi 58 km, havzasining mayDashnobod 330 km. Dashnobod qor-yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 3,67 m-/sek. Tulin suv davri mart – iyunda kuzatiladi, suvining 85— 90% shu oylarda oqib oʻtadi. Dashnobodda suv aprelda keskin koʻpayib (oʻrtacha suv sarfi 12,3 m3/sek), oktyabr,—noyabrda kamayadi, baʼzan qurib qoladi. Bahorda koʻpincha sel toshqinlari kuzatiladi va daryo suvi 84,5 m3/sek.gacha ortadi. Dashnoboddan Obizarang, Shargʻun, Dashnobod, Soʻfi-yon qishloq ekinzorlari sugʻoriladi.
OʻzME. Birinchi jilDashnobod Toshkent, 2000-yil
 
 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDashnobod Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Dasht

Dasht — qora va kashtan tuproqlarda chim hosil qiluvchi gʻalla gulli oʻt oʻsimliklari oʻsadigan zonal landshaft tipi. Shimoliy va Janubiy yarim sharlarda quruqliklarning ichki qismlaridagi moʻʼtadil va subtropik mintaqalarda dasht zonalarini hosil qiladi. Yevrosiyoda bu zona Oʻrta Dunay pasttekisligidan boshlanib, Ukraina, Rossiyaning Yevropa qismi janubidan oʻtib, Qozogʻiston orqali Oltoy togʻ etaklarigacha choʻzilgan. Xitoyning shimoli-sharqida ham katta maydonni egallagan. Shimoliy Amerikada materikning oʻrta qismida Kordilyera togʻlariga parallel ravishda shim.dan janubga choʻzilgan. Janubiy Amerikada 30°—40° kengliklar orasida And togʻ oldi tekisliklarida joylashgan. Avstraliyaning janubi-gʻarbiy va janubi-sharqiy qismlarida, Yangi Zelandiyada ham mavjudasht Turli joyda turli nom bilan ataladi: Vengriyada pushta, Ukraina va Rossiyada step, Shimoliy Amerikada preriya, Janubiy Amerikada pampa deb yuritiladi. Dasht zonasi asosan tekisliklarda joylashgan. Iqlimi choʻlga nisbatan sernamroq, yillik yogʻin miqdori 400–500 mm. Yozda choʻldagidek jazirama issiq boʻlmaydi, lekin yogʻin kam va yoz issiq bulganligidan Shimoliy yarim shardagi dasht zonasining jan.da tuproklar bir oz shoʻrlangan boʻlib, asta-sekin chala choʻlga oʻtadi. Asosiy oʻsimligi chalov, betaga, chillakoyoq va boshqa chim hosil qiluvchi oʻt oʻsimliklari. Daraxt, buta (xususan, yirik buta) uchramaydi. Hayvonlari asosan kemi-ruvchilar, tuyoqlilar; yirtqichlar ham kup. Dasht tuproqlari juda unumdor bulganligidan deyarli hamma joyda haydalib, ekinzorlarga aylantirilgan. Aholi yashaydigan yerlardan uzoqroq, dehqonchilik uchun noqulay joylarda dasht landshaftlari saqlanib qolgan.

Dasht termini dala, ovloq joy, choʻl maʼnolarida ham qoʻllanadi. Eronda — Eron yassitogʻligidagi toshloq choʻl joylar dasht deyiladi. Turkmanlar quruqtoshloq yerni, armanlar keng , tekis, ochiq joyni (Ararat tekisligi) dasht deyishadi. Arab sayyohi Ibn Battuta Qrim yarim orol bilan Itil (Volga) daryosi oraligʻidagi yerlarni dasht deb atagan. U "dasht yam-yashil, gullagan hudud, unda togʻ ham, tepa ham, birorta doʻng ham yoʻq" deb yozgan.

Oʻzbekistonda dashtlar tekislik yerlarda yoʻq. Faqat togʻlardagi balandlik mintaqasida mavjudasht dashtlar dengiz sathidan 500 m va 1200–1300 m balandliklar orasida bugʻdoyiq va har xil oʻt, efemerlar oʻsadigan mintaqani hosil qiladi. Tuprogʻi toʻq boʻz va jigarrang tuproklar. Balandroq boʻlgani uchun qishda qor qoplami saqlanib turadi. Qish va bahorda yogʻin koʻproq boʻladi. Lalmikor dehqonchilik va bogʻdorchilikda keng foydalaniladi. 1300–3000 m balandlikda togʻ oʻrmon-oʻtlokdi dasht mintaqasi joylashgan. Bu mintaqadagi barg toʻkuvchi oʻrtacha quruq daraxtzor va butazorlar orasida turli xil oʻt oʻsuvchi dasht maydonlari uchraydi. Bu mintaqa Gʻarbiy Tyanshan, Turkiston, Zarafshon, Hisor togʻlarida bor. Bu mintaqadan ekstensiv togʻ mevachiligida (yongʻoq, xurmo, anjir, unobi, olma) hamda qoʻy va echki, yilqi boqishda foydalaniladi. Bu mintaqa yaxshi rekreatsiya zonasi ham hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jildasht Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Dasht sustkashi

Dasht sustkashi (Blaps halophila Fisch.) — qora tanli qoʻngʻizlar oilasiga mansub qoʻngʻiz. Tanasining uz. 17— 25 mm, qora rangda. Moʻylovlari old-koʻkragining asosiga yetmaydi. Oʻrta Osiyoning dasht zonalari, Rossiyaning Yevropa qismi, Gʻarbiy Sibirda tapqalgan. Qoʻngʻizi va lichinkasi qishlaydi. Kattaligi 2 mm cha, oval shaklidagi tuxumini (yiliga 500 ga yaqin) tuproqqa quyadi. Tuxum qoʻyish bahor va yoz boʻyi davom etadi. Lichinkasi avgust oyida gʻumbakka aylanadi (bu davr 2—3 hafta davom etadi). D. s.ning qoʻngʻizlari uchmaydi, biroq qoʻlansa hidli suyuklik ajratib, sekin sudralib yuradi. Urgʻochilari oʻsimlik qoldiqlari orasida (2 yilcha) yashab, begona oʻtlar bilan oziqlanadi. Tuproqda yashovchi qoʻngʻizlari va lichinkalari turli qishloq xoʻjaligi ekinlari, jumladan, gʻoʻza va beda maysalariga, ayniqsa, qurgʻoqchilik yillari, zarar keltiradi.

Kurash choralari: qator oralariga oʻz vaqtida sifatli ishlov berish, 10% li bazudin (40 kg/ra) solish, ekin maysalariga sumitsidinning 20% li (0,4 kg/ga) yoki detsionning 2,5% li emulsiyalanuvchi konsentrati (0,3 kg/ga)ni purkash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashti Lut

Dashti lut — Eron togʻligining markaziy qismidagi choʻl. Uz. 550 km, eni 100—200 km. Balandligi, asosan, 500—600 m. Choʻlda berk botiq koʻp. Eng baland joyi 2992 m. Koʻp qismi toshloq va gil tuproqli; shoʻrxoklar ham uchraydi. Choʻlning jan. va sharqidagi bal. 200 m gacha boʻlgan qum tepalarida saksovul, juzgʻun va b. oʻsadi. Choʻlning chekkalaridagina uchraydigan vohalarda xurmo yetishtiriladi, suv tanqis. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Osiyo
Turkum:Choʻllar
Turkum:Erondagi Jahon merosi obyektlari
Dashti Margʻo

Dashti margʻo — Afgʻonistonning jan.-gʻarbdagi choʻl, Hilmand va Xashrud daryo vodiylari oraligʻida. Mayd. 150 ming km². Bal. 500—700 m. Dor daryosining qurigan oʻzani kesib oʻtadi. Iqlimi subtropik; yogʻin yiliga 50— 100 mm. Yer yuzasining koʻp qismi toshloq va gil tuproqli, baʼzi joylarida shuvoq va boyalichlar oʻsadi. Jan.-gʻarbida qum tepalari bor, ular oraligʻi esa taqir va shoʻrxoklardan iborat. Yaylov chorvachiligi va tuyachilik bilan shugʻullaniladi. Choʻlning chekka qismida vohalar uchraydi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Afgʻoniston geografiyasi
Turkum:Choʻllar
Dashti qipchoq

thumb|right|300px|Dashti qipchoq. XII — XIII aa. 
thumb|300px|XII asrdagi Osiyo xaritasi, dashti qipchoq yerlari va uning qoʻshnilarini koʻrsatadi
Dashti qipchoq, Qipchoq dashti — Sirdaryoning yuqori oqimi va Tyanshanning gʻarbiy yon bagʻridan Dnepr daryosining quyi oqimiga qadar yoyilgan dashtlarni 11 — 15-asrlarga oid arab va fors idagi nomi. "D.Q." atamasini dastlab Nosir Hisrav (11-asr) qoʻllagan. Bu davrda qipchoqlar Irtish daryosi sohillaridan gʻarbga tomon koʻchib (1030-yil) Xorazmga qoʻshni boʻlishgan va hozirgi Qozogʻiston hududi, shuningdek, jan.-rus dashtlarini egallashgan. D. Q. aholisi sharq ida — qipchoklar, rus solno-malarida — polovetslar, Vizantiya xronikalarida — kumanlar, venger ida kunlar deb atalgan. D. Q. 2 qism — Sharqiy va Gʻarbiy qismdan iborat boʻlib, Yoyiq (Ural) daryosi ularning chegarasi sanalgan. Gʻarbiy qism Yoyiq va Itil (Volga) daryosidan to Dneprgacha boʻlgan hududdan iborat boʻlgan. 13-asrda D. Q.ni moʻgʻullar bosib olib, tarixda Joʻji ulusi nomi bilan mashhur Oltin Oʻrda davlatini barpo etganlar. 14-asr boshlarida Joʻji ulusi 2 qismga boʻlinib ketgan. D. Q.ning sharqiy qismida Oq Oʻrda tashkil topgan. D. Q. ning gʻarbiy qismi rus yilnomalarida "Polovetslar yeri" nomi bilan uchraydi. 14-asr 60-y.laridan sharqiy D. Q. "Oʻzbeklar mamlakati", uning aholisi esa "oʻzbeklar" deb atala boshlandi. 15-asrning 20-y.dan boshlab sharqiy D. Q.da Abulxayrxon va uning qarindosh-urugʻlari hukmronlik qilgan. D. Q.ning asosiy axoliyey koʻchmanchi va yarim oʻtroq boʻlib, chorvachilik va ovchilik, daryo va koʻl yoqalarida yashagan aholi dehqonchilik, shaharlari (Saroy Botu, Saroy Berka, Oʻrda Bozor, Sigʻnoq, Arquq) dagi aholi esa hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shugʻullangan. 16—18-asrlarda Movarounnahr tarixshunosligida "D. Q." atamasi uning sharqiy qismi (hoz. Qozogʻiston) ni anglatgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Klyashtorniy S.G., Sultanov G. I., Kazaxstan. Letopis tryox tisyacheletiy, Alma-Ata, 1992;
 Murad Adji, Polin polovetskogo polya. M., 1994.
Dashti qipchoq oʻzbeklari

Dashti Qipchoq oʻzbeklari - qadimdan Dashti Qipchoqning sharqiy qismida koʻchib yurgan turkiy-moʻgʻul qabilalari. Arlot, bahrin, burqutyaar, doʻrmon, iyjon, xitoy, qarluqlar, majar, qipchoq, qiyot, qoʻngʻirot, qurlovut, mangʻit, nayman, nukuz, tangut, uygʻurlar, merkit, qoʻshchi, oʻtarchi, jot, chimboy, kenagas, uysun, tuboyi, toymas, echki, tuman-ming, shodbaxtli, shunqorli va boshqa qabilalar 13-asr oxiri va 14— 16-asrlarda oʻtgan Sharq tarixchilari tomonidan umumiy bir nom bilan "oʻzbek" deb atalgan. Hamdulloh Qazviniy (1281 — 1350) ning "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarix") asarida Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonga tobe yerlar va xalqlar haqida fikr yuritiladi va bu qabilalar koʻchib yurgan yerlar, yaʼni Sharqiy Dashti Qipchoq esa "ko'chmanchi oʻzibeklar mamlakati" deb koʻrsatiladi. "Oʻzbek" (oʻzibek) atamasini qabilalar uyushmasi va shu qabilalarga qarashli yerlarning nomi sifatida Oʻzbekxon davriga qadar ham qoʻllangan. Masalan, Mirzo Ulugʻbek oʻzining "Tarixi arbaʼ ulus" ("Toʻrt ulus tarixi") nomli tarixiy asarida, Oʻzbekxonning hokimiyat tepasiga kelishi zikrida, "oʻzbek ulusi unga berildi", deb yozadi. Roʻzbexon "Mehmonnomai Buxoro" kitobida Dashti Qipchoq oʻzbeklari 3 toifadan: shayboniylar (Shaybon ulusiga kirgan qabilalar), qozoqlar va mangʻitlarsan tashkil topganligini koʻrsatadi. Shaybon ulusi, ning maʼlumotlariga koʻra, 1238-yilda tashkil topgan va Ural togʻining etaklaridan Tobol va Sarisuv daryolarigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan uning jan. chegarasi Orol dengizining shim. sohili, shim. chegarasi esa Chingi Tura (Tura)da boʻlgan. Mangʻit ulusi Emba bilan Jayiq daryolari oraligʻidagi yerlarga joylashgan. Mangʻitlar 15-asrning 30 yillarida Abulxayrxonga boʻysundilar. Qozoqlar atamasi etnonim sifatida 1446-yildan boshlab paydo boʻldi. Oq Oʻrda xoni Oʻrusxon avlodi boʻlgan sultonlar: Kereyxon (Kirayxon) va Jonibek 15-asrning 40- yillarida Abulxayrxonga boʻysunishdan bosh tortib, oʻz tarafdor-tobelari bilan Chu va Yettisuv vohasiga ko'chib ketdilar va oradan koʻp oʻtmay Qozoq xonligiga asos soldilar (1465-yil). Abulxayrxondan qochib ketgan bu qabilalar tarixda "qozoq" nomini oldilar.

Dashti Qipchoq oʻzbeklari asosan chorvachilik bilan shugʻullangan, vohalarda qisman dehqonchilik qilishgan. Dashti Qipchoq oʻzbeklari faqat Oʻzbekxon zamonida islom dinini qabul qilganlar, lekin ularning urfodatlarida maʼjusiylikning ayrim alo-matlari saqlanib qolgan. Keyingi asrlarda Dashti Qipchoq oʻzbeklari Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkistondagi bir necha xalqning tarkibiga kirgan.

 Yana qarang 
 Shayboniylar
 Oʻzbeklar

 Adabiyot 
 Boʻriboy Ahmedov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Dashtobod

Dashtobod – Jizzax viloyati Zomin tumanidagi shahar (1974). 1937-yilgacha Qoratepa qishlogʻi, 1937—1974-yillarda Obrucheve (hozirda ham mavjud boʻlib mahalliy „Gazarma“ deb nomlanadi)shahar posyolkasi, 1974-yildan 1996-yilgacha Ulyanova, 1996-yildan Dashtobod nomi bilan yuritilgan. Viloyat markazi Jizzax shahridan 56 Km . Tumanning shimoli-sharqiy qismida, Turkiston tizmasining shim. togʻ oldi bilan Mirzachoʻl oraligʻidagi qadimgi karvon yoʻlida joylashgan. Aholisi 23 900 kishi (2005). Shaharda paxta tozalash Zavodi un kombinati, devor qoplama materiallari, lak-boʻyoq, qurilish, avtotransport korxonalari, notoʻqima mato tayyorlash firmasi, dehqon bozori, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, mehmonxonalar, 5 umumiy taʼlim, sport maktablari, kasalxona, tugʻruqxona, sport majmuasi bor. Dashtoboddan Toshkent – Sa-marqand temir yoʻl va Katta Oʻzbekiston trakti kabi magistral yoʻllar oʻtgan. Zomin—Dashtobod suv kuvuri qurilgan."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Zomin tumani
Turkum:Jizzax viloyati shaharlari
Daʼvo

Daʼvo (huquqda) — buzilgan huquqi yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan man-faatlarini himoya qilish uchun hakamlar sudiga, arbitrajga yoki sudga qilinadigan murojaat. Daʼvo 3 elementdan — asos, mavzu va mazmundan iborat. Daʼvogarning talabi Daʼvo mavzuidir. Daʼvo bilan jarayon boshlanadi, taraflar (daʼvogar, javobgar) sud oldida oʻzlarining talab va eʼtirozlarini bayon qiladilar. Daʼvo arizasi sud yoki arbitrajga yozma tarzda beriladi, unda ariza berilayotgan sud yoki arbitrajning, daʼvogar va javobgarning nomi, yashash joyi, agar daʼvogar yuridik shaxs (tashkilot) boʻlsa, joylashgan joyi, agar ariza vakil tomonidan berilsa, vakilning nomi va manzili, daʼvogar talabini asoslaydigan hamda tasdiqlaydigan dalillar, daʼvogarning talabi, arizaga ilova qilingan hujjatlarning roʻyxati koʻrsatilishi kerak. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Davlat
Turkum:Jinoyat
Turkum:Jinoyatchilik
Turkum:Jinoyatchilar
Turkum:Jinoiy odil sudlov
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy
Daʼvogar

Daʼvogar — qonuniy manfaatlarini yoki buzilgan huquqini tiklash maqsadida sudga, arbitraj yoki hakamlar sudiga murojaat qilgan fuqaro yoki yuridik shaxs (korxona, tashkilot, muassasa). Fuqarolik protsessida — oʻz huquqlari buzilgan yoki nizoga sabab boʻlgan deb hisoblovchi fuqaro yoxud yuridik shaxs (qarang Fuqaroviy daʼvogar).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Jinoyat
Turkum:Jinoyatchilik
Turkum:Jinoyat huquqi
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Daʼvoni taʼminlash

Daʼvoni taʼminlash - sud yoki arbitraj chiqaradigan qaror ijrosining asosliligini taʼminlovchi choralarni koʻrish; daʼvogar manfaatlarini himoya qilishning kafolatlaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasi FPKga binoan sud (sudya) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan D. t. choralarini koʻrishi mumkin. D. t. choralarini koʻrmaslik sud chiqargan hal qiluv qarorining ijrosini qiyinlashtirsa yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻysa, D. t.ga yoʻl qoʻyiladi. Quyidagilar D.t. choralari boʻlishi mumkin:1) javobgarga tegishli boʻlgan va uning oʻzida yoki boshqa shaxsda turgan mol-mulk yoxud pul summasini xatlash; 2) javobgarning muayyan harakatlarni amalga oshirishini taqiqlash; 3) boshqa shaxslarning javobgarga mol-mulk berishini yoki unga nisbatan boshqa majburiyatlarni bajarishini taqiqlash; 4) mol-mulkni xatlashdan chiqarish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatilgan taqdirda, uni sotishni toʻxtatish; 5) agar qarzdor ijro hujjati yuzasidan daʼvo tartibida nizolashayotgan boʻlsa va bunday nizolashishga qonun hujjatlarida yoʻl qoʻyilsa, bu hujjat boʻyicha undiruvni toʻxtatish. Ish haqini, daromadni, pensiya va stipendiyani xatlash orqali D. t. ga yoʻl qoʻyilmaydi. Zarur hrllarda sud D. t. chorasining bir necha turini qoʻllashi mumkin, lekin umumiy summa daʼvo bahosidan oshib ketmasligi kerak. D. t. toʻgʻrisidagi ariza ishni koʻrayotgan sudya (sud) tomonidan tushgan kuniyoq javobgarni va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarni xabardor qilmagan holda hal etiladi (FPK, 248—258-moddalar).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Davlat
Turkum:Sud
Turkum:Jinoyat
Turkum:Jinoiy odil sudlov
Turkum:Jinoyatchilik
Turkum:Jinoyat huquqi
Turkum:Jinoyatlar
Turkum:Jinoyatchilar
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy hujjatlar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy tizimlar
Dayaklar

thumb|Dayaklar, 2008
Dayaklar — Indoneziya, Malayziya va Bruneydagi xalqlar guruhi (ngadjular, klemantanlar, ibanlar, kenyalar va b.), Kalimantan o.ning tubjoy aholisi. 3,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga amal qilishadi. Xristianlar va musulmon sunniylar bor. D.ning deyarli barchasi qoʻl mehnatiga asoslangan dehqonchilik bilan mashgʻul. Ovchilik, baliqchilik va terimchilik oʻtroq D.da qoʻshimcha mashgʻulot sanaladi. D.ning qishloqlari, asosan, daryo qirgʻogʻining sayoz joylarida joylashgan. 100—500 aholiga moʻljallangan qishloqlarda 50 tagacha oila yashaydigan anʼanaviy uzun uylar bilan bir qatorda 1—5 oila uchun qurilgan uylar ham bor. D.ning ayollari bilan bir qatorda erkaklari ham be-zak buyumlariga oʻch. D. orasida tishlarni qoraytirish va arralatish, shuningdek, badanga turli rasmlar solish (tatuirovka) keng tarqalgan. 19-asr oxirigacha "kalla ovi" udum boʻlgan.thumb|Dayaklar milliy raqsithumb|Dayaklar bayrami

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daqyonus

Daqyonus, Daqqiyunus (yoki Daqqiyonus) — Qadimgi Rim imperatori Diokletian (boshqa bir ga koʻra Detsiy) ismini musulmon Sharqida keng tarqalgan rivoyatlar (xususan, „Ashobu Kahf“) da sharqona atalishi. Markaziy Osiyoda arablar istilosiga qadar mavjud boʻlgan shahar harobalari, tangalar va boshqalarni qadimiyligini anglatish uchun „Daqyonusdan qolgan“ degan ibora ishlatilgan. Xorazm viloyatida joylashgan bir qator qadimiy shaharlarga hozirgacha afsonaviy shoh — Daqqiyunus asos solgan deb nisbat berishadi.
Daqiqiy

Daqiqiy (asl ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad) (956, Balx — 980, Buxoro) — Somoniylar davrining eng koʻzga koʻringan fors shoirlaridan biri edi. U birinchi boʻlib Eron milliy dostoni “Shohnoma”ni yaratishga kirishgan, biroq 977-yilda atigi 1000 misrani tamomlagandan soʻng oʻldirilgan. Uning ijodini zamondoshi Firdavsiy davom ettirdi. 
 Ismi 
Daqiqiyning ismi Muhammad ibn Ahmad, otasining ismi Abu Mansur bo'lib, to'liq ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad Daqiy edi. U da odatda Daqiqiy (arab va fors tillarida “aniq” degan maʼnoni anglatadi) taxallusi bilan mashhur.
Daqiqiy yoshligida oʻqish uchun Buxoroga kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashab qolgan. U somoniy amirlaridan Mansur ibn Nuh (961—76 yillar hukmronlik qilgan) hamda Abulqosim Nuh ibn Mansur (976—997 yillar hukmronlik qilgan) saroyida xizmat qilgan. Daqiqiy sharq adabiyotida mavjud lirikaning barcha janrlarida sheʼrlar yozgan. Eski da uning qasida, gʻazal, ruboiy, qitʼa, bahoriyot, chiston singari janrlardagi asarlardan tarkib topgan devoni borligi taʼkidlangan. Lekin hanuzgacha shoirning qoʻlyozmasi topilmagan. Shoir merosidan ayrim namunalar tazkira va lugʻatlardagina saqlanib qolgan. D. qasidagoʻylik va gʻazalnavislikda ustod sanʼatkor darajasiga koʻtarilgan. U oʻz sheʼrlarida doʻstlikni, muhabbatni, maʼrifatni kuylagan; qasidalarida donishmand, odil podsho boshchiligidagi markazlashgan davlat uchun kurash gʻoyasini ifodalagan. Bundan tashqari Daqiqiy Abulqosim Nuh ibn Mansur Somoniy topshirigʻi bilan qadimgi ajdodlar tarixi haqida "Shohnoma" yozishga kirishadi. Ammo 1000 baytdan iborat "Arjasp va Gushtasp" dostonini yozib tugatgan paytida oʻz gʻulomi tomonidan oʻldiriladi. Keyinchalik Firdavsiy bu dostonni oʻz "Shohnoma"siga kiritgan. Asarda Zardushtning paydo boʻlishi, Gushtasp va boshqa ayonlar uning dinini qabul qilishlari, Turon podshohi Arjaspning bu voqeadan noroziligi hamda Gushtasp bilan Arjasp oʻrtasidagi urush hikoya qilingan. Mazkur jangnoma Eron va Turon xalqlari tarixini, jumladan, zardushtiylik dinining paydo boʻlishini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bertels Ye. D., Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M., 1960.

Hamidjon Homidiy.
Dagʻalkanop

Dagʻalkanop, gʻoʻzor (Abutilon theophrasti Medic.) — gulxayridoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik usadi, sershox, tukli, boʻyi 40— 250 sm. Barglari yirik, uzun bandli, keng tuxumsimon, sertuk, navbatma-navbat joylashgan. Gullari bandi uzun, sariq yoki toʻq sariq, yirik, besh boʻlakli. Mevasi qobirgʻali qoʻngʻirsariq koʻsakcha. Oʻq ildizi 1 m dan koʻproq chu-qurlikka yetadi, yon ildizlari bor. Iyul—sentabrda gullab, avgust—oktyabrda mevalaydi. Bir tupi 1800 gacha urugʻ beradi. Issiqsevar, yorugʻsevar oʻsimlik. Maysalari aprelda paydo boʻladi. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik yerlarida tarqalgan. Gʻoʻza va boshqa chopiq qilinadigan ekinzorlar, bedapoyalar, shuningdek, yoʻl yoqalari, bogʻlarda oʻsadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daha

Daha (fors—oʻnlik): 

 oʻrta asrlarda Markaziy Osiyo va Eronda oʻn kishidan iborat jangovar boʻlinma. Buxoro amirligi va Qoʻqon xonligidagi bunday harbiy boʻlinma boshligʻi dahaboshi, dahboshi deb atalgan;
 Oʻrta Osiyo xonliklarining qishloq joylari va yirik shaharlaridagi maʼmuriy-hududiy birlik. Bir necha qishloqlar bir Dahaga birlashtirilgan, yirik shaharlar esa bir necha Dahaga boʻlingan. Unda bir nechta mahalla, bir yoki bir nechta Madrasa, masjid, bozor, hammom va boshqa jamoat binolari boʻlgan. Daha ni oqsoqol (mingboshi) boshqargan. Mas, Toshkentda Koʻkcha, Beshyogʻoch, Sebzor va Shayxontohur Dahalari boʻlgan. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Даҳа – йўл тармоғининг қизил чизиқлари билан чегараланган кўчалараро ҳудуд, даха аҳолисига кундалик хизмат кўрсатиш объектлари билан бирлаштирилган гуруҳлар.
Daha (maʼnolari)

Daha:
Daha – yo‘l tarmog‘ining qizil chiziqlari bilan chegaralangan ko‘chalararo hudud, daxa aholisiga kundalik xizmat ko‘rsatish ob’ektlari bilan birlashtirilgan guruhlar.
 Daha (fors—oʻnlik) — 1) oʻrta asrlarda Markaziy Osiyo va Eronda oʻn kishidan iborat jangovar boʻlinma.
 Daha (ibodat) — eshonlarning xonaqoxlarida boʻlib oʻtadigan oʻn kunlik toat-ibodat.
 Daha (ipak qurti) — qurt boqishda ipak qurtinnnt toʻrtinchi-beshinchi yoshini anglatuvchi davr.
Dahanasoy

Dahanasoy (yuqori oqimida Shogan, Arikli, Bosmandisoy, oʻrta oqimida Yangiariq, Mozorsoy, Shirinsoy) — Tojikiston Respublikasi Oʻratepa tumanidagi soy, Sirdaryonsng chap irmogʻi. Turkiston tizma togʻining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 108 km, havzasining mayd. 780 km. D. qor, yomgʻir, koʻproq buloq va qisman kichik muzliklar suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1,82 m3/sek, quyi oqimida 1,22 m3/sek. Oqimi yil davomida oylar boʻyicha kam oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri may-iyunda kuzatiladi. D. suvi asosan sugʻorishga sarflanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Dahbed

Dahbed – Samarqand viloyati Oqdaryo tumanidagi shaharcha (1978-yildan). Dahbed Miyonqolning sharqida, Oqdaryoning chap sohilida joylashgan. Dahbed nomi fors. dah – oʻn, bed – tol dan deb talqin qilinadi. Dahbed yaqin temir yoʻl stansiyasi – Zarafshondan 9 km. Aholisi 7400 kishi (2000). Paxta qabul qilish punkti, MTP, xususiy tikuvchilik korxonasi, mexanizatsiyalashgan koʻchma qurilish korxonasi bor. Dahbedni Katta Oʻzbekiston trakti kesib oʻtgan. Dahbedda tarixiy obidalardan Maxdumi Aʼzam majmuasi (16-asr; 1996—1998-yillarda taʼmirlangan) saqlangan. 3 umumiy taʼlim maktabi, Samarqand mexanika iqtisodiyot kolleji, kasb-hunar maktabi, 2 kutubxona, madaniyat markazi mavjud"" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Tarixi 
Shayboniyxon hukmronligi (1500-1510) davrida Dahbed nomi ilk bor Ofarinkent tumanidagi qishloq sifatida tilga olinadi. Dahbedning paydo boʻlishi XVI asrning birinchi yarmida Fargʻona vodiysining Kosonsoy shahrida yashagan Sayid Ahmad Jaloliddin Kosoniyning (1461–1542) nomi bilan bogʻliq. Jaloliddin Kosoniy Samarqand hukmdorlaridan boʻlgan shayboniy Jonibek Sultonning taklifiga koʻra Miyonqolga koʻchib oʻtadi. Kosoniy bu hududda dastlab oʻn dona tol ekkan. Natijada u zot yashagan mavze „Dahbed“ (forschadan tarjima qilganda „oʻnta tol“ degani) nomi bilan atala boshlagan. Fargʻona vodiysining Koson qishlogʻidan shayx Mahdumi Aʼzamning Dahbedga koʻchib kelishi bilan ushbu joy mashhur boʻlib ketadi. Mahdumi Aʼzamning qabri ham Dahbedda boʻlib, keyinchalik Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir Mahdumi Aʼzam qabri yaqinida xonaqoh qurdirgan. Mangʻitlar hukmronligi davrida pishiq gʻishtdan masjid va darsxonadan iborat 34 hujrali madrasa barpo etilgan. Shayboniylar davrida Dahbedning bir necha darvozasi boʻlgan. Mavze devor bilan oʻralgan va ular orasida Juq mozori nomli darvoza mashhur edi. Dahbedning shimoliy tomonida joylashgan bu darvozaga yaqin joyda Safeduk qishlogʻi boʻlgan. Qishloqni keyinchalik daryo yuvib ketgan. Qishloqda shayx Xoʻja Is’hoqning qabri va xonaqosi boʻlgan. Mozorni Oqdaryo suvlari yuvib ketishi xavfi tugʻilgach, Xoʻja Is’hoqning mozori Bogʻi Balandga koʻchirilgan. Shayboniylar, ashtarxoniylar, mangʻitlar hukmronligi davrida atrofdagi yerlar Kichik Soʻgʻd deb ham atalgan, uning markazi Dahbed boʻlgan. ga koʻra, XIX asrda Dahbed va uning atrofida 1206 ta xonadon va 45 ta masjid boʻlgan. Dahbed kichik boʻlishiga qaramay, XVI asrda Mahdumi Aʼzamiyon boshchilik qilgan soʻfiylik – naqshbandiyaning markazi hisoblangan.

Dahbed oʻz tarixida juda koʻp turli xil voqealarni boshdan kechirgan. Masalan, Ashtarxoniy Abdulazizxon davrida (1645—1680) qoʻzgʻolonchilarning markazi boʻlgan. 1892—1893-yillarda Dahbed qishlogʻida Sartarosh, Shaxob, Safeduk, Tongotar, Achidoqar, Oynaqoʻrgʻon, Beshtut, Kattaqoʻrgʻon, Xonaqoh, Temirchi, Kattasolin, Qozi, Kichiksolin, Kichikqoʻrgʻoncha, Bozorjoy, Dehqon, Soʻfi kabi guzarlar boʻlgan. Hozirgi kunda Dahbed qishlogʻida Ulugʻbek, Navoiy 1, Navoiy 2, Ibn Sino mahallalari mavjud.
 

 

Turkum:Shaharchalar
Turkum:Oqdaryo tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Dahiston madaniyati

Dahiston madaniyati, Arxaik Dahiston madaniyati — Oʻrta Osiyoning jan.-gʻarbida, Kaspiy den-gizi boʻylarida qadimda mavjud boʻlgan arxeologik madaniyat (mil.av.2-ming yillik oxiri — 1-ming yillikning 1-choragi oxiri). Hoz. Astrobod (Eron) atrofidagi jez davriga mansub yodgorliklar bilan genetik aloqadorligi ku-zatiladi. Misriyon tekisligida D. m.ga oid bir qancha vohalar tadqiq etilgan. Tekshirishlar natijasida Atrek daryosidan suv olgan, kengligi 5–7 m, uz. 50–60 km ga yetgan magistral kanallarga asoslangan sugʻorish tizimlari aniklangan. Dehqonchilik xoʻjalikning yetakchi tarmogʻi boʻlgan, bunga yorgʻuchoq, chaqmoqtosh va temir oʻroqlarning koʻplab topilganligi dalil boʻla oladi. Jezdan qurol-yarogʻ (shamshirlar va paykonlar) yasashgan. Sopol idishlar kulolchilik charxida yasalgan. Misriyon vohasida istehkomli va istehkomsiz qishloqlar boʻlganligi aniqlangan, ulardan baʼzilari (mas, Izzatquli — 50 ga ga yaqin) juda katta boʻlgan. In-shootlar, asosan, juda yirik xom gʻishtdan qurilgan. Izzatqulida markaziy istehkom beshburchak shaklda boʻlib, atrofida turar joy qoldiklari saqlangan, qishloq chetidagi bir nechta joyda xumdonlar topilgan. Boshqa bir yirik yodgorlik — Madovtepaning ham tarhi shunga oʻxshash. Qishloq markazi xuddi Izzatqulidagi kabi istehkom boʻlib, uning hozirgi saqlangan bal. 13 m, madaniy qatlamining qalinligi 6,5 m ni tashkil etadi. D. m.ga oid topilmalar Kaspiy boʻyining butun jan.-sharqiy qismidan ham aniqlangan. Bu ushbu madaniy-tarixiy viloyatni Avesto va soʻnggi yozma dagi Girkaniya bilan bogʻlash imkonini beradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Dahkat

Dahkat, Dukenttepa — oʻrta asr shahar harobasi (6—16-asrlar). Ohangaron daryosi irmogʻi Dukentsoyning oʻng qirgʻogʻida, Angren sh.dan taxminan 8 km shim.dagi Dukent qishlogʻida joylashgan. D. oltin va kumush konlariga boriladigan yoʻl yoqasidagi mustahkam qalʼa-shahar hisoblangan. Sharq i (mas, "Hudud ul-olam", 10-asr)da yozilishicha, D. Shoshning obod shaharlaridan sanalgan, D. harobasini 1958-yil arxeolog V. D. Jukov tekshirib, kumush tangalar topgan. Yu. F. Buryakov arxeologik qazish va kuzatuv ishlari olib borgan (1959, 1960, 1966), D. ark (mayd. 0,5 ga) va shahriston (mayd. 7,5 ga) dan iborat boʻlgan. Arkning bal. 6– 8 m. Ilk oʻrta asrga oid sargish, och qizil rang bilan boʻyalgan sopol (Mingoʻrik topilmalariga oʻxshash), shisha buyumlar, yorgʻuchoqlar, burama kumush bilaguzuklar (10— 12-asrlar), kumush va mis tanga xazinalari (11 — 12; 13— 16-asrlar) topilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahron

Dahron — Saudiya Arabistonidagi shahar. Fors qoʻltigʻidan 8 km ichkarida. Aholisi qariyb 60 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro avtomobil yoʻllari oʻtgan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash markazi. Neft instituti bor.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Fors koʻrfazi port shaharlari va shaharchalari
Dahyak

Dahyak — Tojikiston shimolidagi qishloqFalling rain gazetteer. Sugʻd viloyati Istaravshan shahri tarkibiga kiradi.

 

Turkum:Chala maqolalar
Antonín Dvořák

Antonín Dvořák (1841.8.9, Praga yaqinidagi Nelagozeves qishlogʻi — 1904.1.5, Praga) — chex kompozitori, milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Chexiya fan va sanʼat akademiyasining aʼzosi (1890), Praga konservatoriyasining professor (1891) va direktori (1901-yildan). Nyu-Yorkdagi milliy konservatoriya direktori (1892—95). Dvořák merosida 10 opera (1870—1903), 9 simfoniya (1865— 93), simfonik poemalar, bir nechta kamer va xor asarlari mavjud. Vokalsimfonik ijodida "Avliyo Lyudmila" oratoriyasi (1886), "Madhiya" kantatasi (1873) alohida oʻrin tutadi. "Yangi dunyodan" nomli 9-simfoniyasi (1893)da Dvořák Yevropa simfonizm" anʼanalarini yangi — chex va Amerika xalqlari kuy va usullari bilan boyitdi. Dvořák ijodi chex mumtoz kompozitorlik ijodiyotining eng yuqori choʻqqisidir. Yorqin milliy ruh bilan sugʻorilgan, xilma-xil kuy va ritmlarga boy Dvořák musiqasi oʻzining hayotbaxshligi, romantik joʻshqinligi bilan ajralib turadi.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Turkum:1841-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-avgustda tugʻilganlar
Turkum:5-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Musiqa asboblari
Turkum:Musiqa haqidagi chala maqolalar
Turkum:Sanʼatga oid chala maqolalar
DDT

Ushbu maqola kimyoviy modda haqidadir. Musiqa guruhi uchun DDT (guruh) sahifasiga qarang.
thumb|right|200px|DDT kimyoviy strukturasi.
DDT (dixlordifeniltrixloretan; C14H9Cl5) — insektitsid, oqish yoki malla rang kimyoviy modda. Suyuqlanish harorati — 74,5—93 °C. Suvda yomon, spirt, benzol va boshqa erituvchilarda yaxshi eriydi. 170—200 °C gacha qizdirilganda parchalanib, vodorod xlorid hosil qiladi. Xlorbenzol va kondensatlovchi moddalar, masalan, sulfat kislota, quruq vodorod ftorid ishtirokida xloralni kondensatlash yoʻli bilan olinadi. 20-asrning 40—60-yillarida koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan Oʻzbekistonda ham zararkunanda hasharotlarga qarshi kurashda, shuningdek, bezgak parazitlari (chivinlar)ni yoʻqotishda qoʻllangan. Inson va hayvonlar organizmida toʻplanishi, atrof-muhitda biologik parchalanishga oʻta chidamliligi, tabiatdagi biologik muvozanatini buzishi sababli rivojlangan mamlakatlar, shu jumladan Oʻzbekistonda 1970-yildan ishlatish man qilingan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peter Debye

Peter Joseph William Debye (1884.24.3, Maastrixt — 1966.2.11, Itaka, AQSH) - golland fizigi va fizikkimyogari. 1940-yildan AQShda. Berlin universiteti (1935-yildan) va Itaka (AQSH)dagi Kornell universiteti professor (1940-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jismlarning kvant nazariyasiga oid (qattiq jiyemning Debye modeli, Debye tempaturasi, Debye issiklik sigʻimi qonuni). Qutbli va qutbsiz erituvchilar eritmalaridagi molekulalarning dipol momentlarini tekshirib (1912), dipol momenti nazariyasiga asos solgan. E. A. Xokkel bilan birga kuchli elektrolitlar nazariyasi (Debay — Xokkel nazariyasi)ni ishlab chiqqan (1923). Polikristall materiallarning ichki tuzilishini rentgen nurlari yordamida oʻrganish usuli (Debye—Sherrer usuli)ni ishlab chik,qan. Kompton effektini tushuntirgan, ultratovushda difraksiya hodisasini aniklagan, polimerlarning tuzilishini tekshirgan. Qattiq jismlar, atomlar, elektrolitlar oʻtkazuvchanligi va boshqalarga oid asarlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1936).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Turkum:24-martda tugʻilganlar
Turkum:2-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik kimyogarlar
Debet

Debet (lotincha: debet — u qarzdor) — ikki tomonlama (oʻng va chap) jadval koʻrinishidagi buxgalteriya hisob varaqlarining bir (chap) tomoni. Korxonaning pul vositalari va moddiy boyliklari zaxirasi (aktivi) holati va harakati qayd etiladigan hisobvaraqlarning D. tomonida oy boshida boyliklarning mavjudligi (nakdligi) va oy davomida ularning tushumi koʻrsatiladi. Vositalarning i (passivi) holati va harakati qayd etiladigan hisobvaraqlarning D. tomonida ning kamayishi emas, korxonadan qarzdorlarning qarzi kamayganligi ifoda etiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idriss Déby

Debi Idriss (1952, Berdoba - 2021) — Chad prezidenti. Njamena sh.dagi harbiy zobitlar maktabi (1976) va Fransiyadagi Aeronavtika institutini tugatgan. 1980-yildan Chad Shimoliy qurolli kuchlari qoʻmondoni, 1987-yildan mudofaa va xavfsizlik masalalari boʻyicha maslahatchi, ayni vaqtda Mustaqillik va inqilob milliy ittifoqi ijroiya qoʻmitasida armiya va xavfeizlik organlari ishlari boʻyicha prezident vakili. 1990-yil dekabrdan Milliy qutqarish vatanparvarlik harakati rahbari, 1990-2021 yillarda Chad Respublikasi prezidentiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Gérard Debreu

thumb|200px|right|Gérard Debreu (1977)
DEBRYO (Debreu) Jerar (1921.4.7. Kale, Fransiya) — amerika iqtisodchisi. Parij universiteti doktori (1956), 1949-yildan AQShda yashaydi. Bir qancha universitetlarda, jumladan 1962-yildan Kaliforniya (Berkli) universitetida ishlagan. Asarlarida markazlashtirilmagan bozor tizimi yakka rejalarning ijobiy muvofiqlashuvga olib kelishi mumkinligi muammosini tadqiq etgan. Narxlar muvozanatini yaratadigan omillar mavjudligini isbotlagan (K. Errou bilan hamkorlikda). "Qiymat nazariyasi" asarida yagona umumiy muvozanat nazariyasining matematik modelini yaratdi va oʻz modelida ishlab chiqarishni joylashtirish, kapital va nomaʼlumlik sharoitlarida feʼl-atvor nazariyalarini birlashtirishga erishdi. Nobel mukofoti laureati (1983)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Claude Debussy

Achille-Claude Debussy (1862.22.8, Sen-Jermen-an-Le, Parij yaqinida — 1918.25.3, Parij) — fransuz kompozitori, pianinochi, dirijyor. Musiqiy impressionizm asoschisi. Parij konservatoriyasida taʼlim olib (1872—84) yurgan paytlarida Rim mukofotiga sazovor boʻlgan. 1885—86 y.lari Rimda, 1887 y.dan Parijda yashagan. Pianinochi va dirijyor sifatida bir nechta mamlakatlarda konsert bergan. Impressionizm va Sharq musiqasi taʼsirida shakllangan uslubi musiqiy-tasviriy vositalarning yorqinligi va nafisligi, garmoniya va cholgʻulashtirish usullari yangiligi, kuylari nozik va goʻzalligi bilan ajralib turadi. "Pelleas va Melizanda" (M. Me-terlink dramasi asosida, 1902) operasi, "Oʻyinlar" (1912), "Kamma" (1912), "Oʻyinchoqlar qutisi" (1913) baletlari, simfonik orkestr uchun "Favnning tushdan keyingi dam olishiga prelyudiya" (S. Mallarme asari asosida, 1894), "Noktyurnlar" turkumi (1899), "Dengiz" (1905), "Iberiya" syuitasi (1908), kantatalar, 50 dan ziyod romanslar, qator cholgʻu (shu jumladan, fortepiano uchun mukammmal turkum) asarlar muallifi. 

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Dev

Dev — 1) zardushtiylikda yovuzlikning asosiy timsoli (qarang Anxramaynu). Avestoda "dayva" tarzida qayd etilgan; 2) turkiy va fors-tojik xalqari mifologiyasida yovuzlik timsoli. Dev dahshatli, zulm va zoʻrlik, qonxoʻrlik yoki yovuz kuchlarning irodasiga boʻysunuvchi bahaybat maxluq sifatida namoyon boʻladi. Devlar yer osti saltanatlarida, gʻorlarda, kimsasiz choʻl va dashtdagi kasrlarda istiqomat qiladi. Qasr, bogʻ va hokazo sohibining amriga itoat etib, parilarni qoʻriqlaydi ("Gulnor pari", "Yunus pari", "Misqol pari" va boshqalar). Ertak, doston qahramonlariga qarshi yakka yoki tuda boʻlib kurashadi, ammo hamisha inson qobiliyati, aqli, kuch-qudrati qarshisida ojizlik qiladi, oqibatda yengilgan devlar insonga boʻysunadi va uning izmiga yuradi. Devlar osmonda uchuvchi va yerda yuruvchi ikki toifaga ajraladi. Baʼzilari tabiatan hiylagar, makkor, aldamchi va gʻazabkor, boshqalari nozik sanʼatkor, goʻzal binolar quruvchi usta, afsonaviy kuch egasi. Oʻzbek folklorida Ahriman, Ahvon, Samandar, Oqdev, Qora dev, Qizil dev, Sariq dev ("Badal botir" va boshqalar), Arshak dev, Afsar dev, Boymoq dev, Yaproq dev ("Balogardon", "Malika ayyor" va boshqalar) kabi devlar toʻdasining boshliqlari obrazi uchraydi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mifologiya
Turkum:Mifologik qahramonlar
Éamon de Valera

DE VALERA (De Valera) Imon (1882.14.10, Nyu-York - 1975.29.8, Dublin) — Irlandiya prezidenti (1959—73), hukumat boshligʻi (1932—48, 1951—54, 1957—59). 1916-yilgi Irlandiya qoʻzoloni rahbarlaridan biri. 1917—26-yillarda irland siyosiy tashkiloti — Shin feyn partiyasi rahbari. 1919—22-yillarda Irlandiya inqilobiy hukumati prezidenti va boshligʻi. 1922—23-yillardagi fuqarolar urushi davrida respublika qoʻshinlari rahbari. 1926-yil milliy — Fianna fayl partiyasiga asos solgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devastatsiya

Devastatsiya (lot. devastatio — qirish) — odam, hayvon va oʻsimliklarda uchraydigan yuqumli va invazion kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini (ularning hamma rivojlanish davrida) qirib tashlashga, yoʻqotishga qaratilgan kompleks choratadbirlar majmui. D. usullariga degelmintizatsiya, kimyoterapiya, bakteriofagiya, dezinfeksiya, dezinvaziya va b. kiradi. Buning uchun shu kasallik qoʻzgʻatuvchisiga nisbatan noqulay boʻlgan (ichki va tashqi) muhit, shuningdek, mexanik, fizik, kimyoviy va biologik usullardan foydalaniladi. D. toʻla (total) yoki qisman boʻlishi mumkin.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Devashtich

Devashtich, Divashti, Divasti — Soʻgʻdning muhim viloyatlaridan biri boʻlgan Panch (Panjikent) hokimi (708—722), qoʻzgʻolon rahbari. Soʻgʻd podshosi Tarxunning bolalariga homiylik qilgan. D. Samarqand taxtiga oʻtirgan Gʻurakpn tan olmagan, taxtning qonuniy vorisi — Tarxunning kichik yoshli oʻgʻli nomidan oʻzini Soʻgʻd podshosi deb eʼlon qilgan. Soʻgʻdda qoʻsh hokimiyatchilik vujudga kelgan. 719—722 yillar arab istilosiga qarshi qoʻzgʻolonda D.ning oʻrni katta (qarang Devashtich qoʻzgʻoloni). D. SoʻgʻdChoch-Fargʻona harbiy ittifoqini tuzishga harakat qilgan. D.ning shu maqsadda elchi orqali Chochga yuborgan maktubi, Choch elchisining esa D.ga yozgan maktubi bizgacha yetib kelgan. D. usta diplomat sifatida arablar (Xuroson noibi) bilan ham yozishmalar olib borgan. Arablar D. qoʻzgʻolonini bostirish chogʻida Mugʻ qalʼasit yashirinib yotgan D.ni xiyonatkorona ravishda asir olishib, Rabinjon yaqinidagi zardushtiylar qabristonida (xochga tortib) qatl qilishgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Tojikiston tarixi
Devzira

Devzira — jaydari arpasholining guruchi. D. choʻziqroq, sirti qobirgʻali, qobirgʻalari orasida qizgʻish chiziqlari bor, boshqa guruchlarga nisbatan yirik, muz rang (tiniq), baʼzilari qizgʻish. Shunga koʻra, u oq va qizil D. deb 2 xil nomlanadi. D. juda tigʻiz va qattiq boʻlganidan (palov pishirishda D. 5—6 marta yuvilib, iliq suvga 2—3 soat ivitib qoʻyiladi) yogʻni kam shimadi, oshi xushxoʻr, toʻyimli, pishirganda yana suv koʻtarib, juda koʻpayib ketish xususiyatiga ega. Bunday guruch toʻgʻrisida maʼlumotlar tarixiy da uchraydi. Ilgari D. olinadigan arpasholi Fargʻona vodiysida, Toshkent viloyatining Piskent, Chinoz, Samarqand viloyatining Bulungʻur, Jomboy tumanlarida koʻp ekilardi. Keyingi yillarda sholining yangi, serhosil navlari yetishtirilganligi munosabati bilan arpasholi maydoni ancha kamayib, asosan Fargʻona vodiysida xususiy xoʻjaliklarda va tomorqa maydonlarida yetishtiriladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ko'pincha Andijon viloyatida yetishtiriladi.Xonobod shahar hududida Va Sultonobod qishlog'i aholisi bu guruchni yetishtiriladi. Asosan Qoradaryo bo'ylarida yetishtiriladi. Eng qiziq jihati Bu guruch boshqa suvli hududlarda o'smaydi. Chunki Qoradaryodagina ushbu guruch uchun mos minerallar mavjud. Tub aholi ertalabki To'y oshlarini Faqat Shu guruchdan Osh qilishadi.

Turkum:Guruch navlari
Vladimir Devlet

Vladimir Pavlovich Devlet 1890.29.9 (11.10), Tambov – 1958.15.12, Toshkent – opera xonandasi (bariton), Oʻzbekiston xalq artisti (1945). Dastlab Kiyev opera teatri sahnasida chiqqan (1917). 1920—35 yillarda Odessa, Tbilisi, Sverdlovsk, Vladivostok va b. shahar opera teatrlarida ishlagan. 1937-yildan Toshkent rus opera va balet teatri, 1948-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni. 1938-yildan Toshkent konservatoriyasida pedagog (1942-yildan dotsent). Ovozi keng diapazonli boʻlib, ijro uslubi yetuk vokal texnikasi bilan ajralib turadi. Onegin, Yeletskiy (P. Chaykovskiy, „Yevgeniy Onegin“, „Qargʻa motkasi“), Knyaz Igor (A. Borodin, „Knyaz Igor“), Rigoletto, Jermon (J. Verdi, „Rigoletto“, „Traviata“), Tonio (R. Leonkavallo, „Masharabozlar“), Eskamilo (J. Vize, „Karmen“) va b. partiyalarni ijro etgan."Devlet Vladimir Pavlovich" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1890-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:1958-yilda vafot etganlar
Turkum:15-dekabrda vafot etganlar
Devon

Devon — Sharq adabiyotida sheʼriy toʻplam. Devonda biror shoir sheʼrlari qofiya yoki radiflariga koʻra arab alifbosi tartibida (qofiyalanib keluvchi soʻzlarning oxirgi harflari asosida) joylashtiriladi. Sharkda Devon tuzish shoirning yetuklik belgisi boʻlgan, shoirlar oʻz devonlarining mazmunan va shaklan rang-barang boʻlishiga eʼtibor berganlar. Devon tuzish 10—11-asrlardan boshlangan, uning shakllanish davri Shayx Saʼdip zamonasiga toʻgʻri keladi. Oʻzbek adabiyoti tarixida Devon tuzish Lutfiy, Sakkokiy, Atoiy, Gadoiy kabi shoirlar ijodi bilan bogʻliq. Alisher Navoiy Sharq adabiyoti tarixida mukammal Devon tartib bergan mualliflardan. Devon shoirning oʻzi tomonidan, shuningdek, boshqalar tomonidan ham tuziladi. Navoiy gʻazallarining ilk Devoni nomaʼlum kotib tomonidan tuzilgan (1465). Unda 15-asr adabiyotidagi deyarli barcha sheʼr shakllarini koʻrish mumkin. Keyinroq Devon tuzish ishiga Bobur, Nodira, Ogahiy, Avaz Oʻtar va b. shoirlar ham samarali hissa qushganlar. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida Habibiy, Sobir Abdulla va b. Devon tuzganlar. Ularda gʻazallar hozirgi oʻzbek alifbosi tartibida joylashtirilgan. Sharq poeziyasi taʼsirida Yevropa adabiyotida ham Devon tuzish tajribasi boʻlgan (Gyote, "Gʻarbu sharq devoni").

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sheʼriyat
Turkum:She’riy turlar
Devona buva maqbarasi

Devona buva maqbarasi – Namangandagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr).
 Tarixi 
Devona buva maqbarasi 1725 – 1750-yillar mobaynida bunyod etilgan. Bu maqbara hashar yoʻli bilan Fayziobod qishlogʻida istiqamot qilib kelgan asli Toshkent shahrida tugʻilgan Abdurahmon xoji nomi bilan mashhur inson sharafiga uning qabri tepasiga qurilgan. Xalq orasida u kishi devona kiyimida yurishlari u kishini „Devona buva“ deb nomlanishiga sabab boʻlgan.

Ushbu ziyoratgoh Uychi tumani Fayziobod qishlogʻida joylashgan . Umumiy maydoni 1,4 gektar joyni egallagan ziyoratgohga hamohang ravishda hashar yoʻli bilan jome masjidi qurilishi ham davom etmoqda. Bu yerda bir vaqtning oʻzida besh ming namozxon ibodat qilishi imkoni yaratiladi.

 Tuzilishi 
Maqbara murabba tarxli (18,8x18,8 m), shahar tashqarisida joylashgan. Atrofi sinchli devor bilan uralgan. Ziyoratxonahazira, goʻrxona va ayvondan iborat. Shim. va Gʻarb tomondan sinchli devor bilan uralgan ayvon jan.ga qaragan. Haziraga ayvon orqali kiriladi. Kiraverishda ikki tomonga supa ishlangan. Ziyoratxona (10,6x8,6 m) peshtoq gumbazli, toʻrt tomonida eshik oʻrni boʻlib, kiraverishdagi yogʻoch panjaradan xona ichidagi sagʻana koʻrinib turadi. Sagʻana pishiq gʻishtdan qurilgan. Ziyoratxonaning gumbazi yulduzsimon asosgaoʻrnatilgan. Poygumbazidagi tuynuklar orqali xonaga yorugʻlik tushadi. Xona ichi ganch suvoq qilingan. Peshtoqi namoyonlarga ajratilgan, qanosi ganchkori naqshlar bilan bezatilgan. Eshigi yogʻoch oʻymakorligida ishlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Namangan
Devoni arabxona

Devoni arabxona — Somoniylar davlati va Buxoro xonligida mamlakat hududida yashaydigan arablar ishlari bilan shugʻullanuvchi devon. Arablar Buxoro xonligida alohidda imtiyozlarga ega boʻlganlar. Ularning bajarilishi boʻyicha ishlarni shu devon boshqarganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
{{))
Devoni Foniy

"Devoni Foniy" ("Foniy devoni") — Alisher Navoiyning Foniy taxallusi bilan forsiy tilda yozgan sheʼriy asarlari majmuasi. Navoiy bu devonini umrining soʻnggi yillarida, taxminan 1492—1498-yillar orasida tuzgan. Ulugʻ shoir "Muhokamat ul-lugʻatayn" asarida oʻzining forsiy tildagi sheʼrlaridan Xoja Hofiz Sheroziy devoniga oʻxshatib ("Xoja Hofiz tavrida") devon tuzganini maʼlum qilarkan, shunday deydi: "Yana forsiy gʻazaliyot Xoja Hofiz tavridakim, jameʼ suxanadolar va nazmpiyrolar nazarida mustahsan va matbuʼdir, tartib beribmenkim, olti mingdan abʼyoti adadi ("baytlar miqdori") koʻprakdurki, koʻprak ul hazratu (Xoja Hofiz) sheʼriga tatabbuʼ voqeʼ boʻlubdur".

"D.F."dagi sheʼrlarning katta qismini Navoiy salaflari va zamondoshlarining gʻazallariga yozilgan tatabbular tashkil etadi. 554 gʻazaldan 237 tasi Hofiz Sheroziy, 52 tasi Abdurahmon Jomip, 33 tasi Xusrav Dehlaviy, 25 tasi Saʼdiy Sheroziy, 5 tasi Mavlono Kotibiy, 5 tasi Mavlono Shohiy, 4 tasi Kamol Xoʻjandiy va b. shoirlarning gʻazallariga bogʻlangan. Bunda eng koʻp gʻazal Hofiz Sheroziy gʻazallariga bogʻlangani va uning sheʼrlaridan ilxomlanib yozilgani Navoiyning bu buyuk isteʼdod egasiga ixlosi yuksak boʻlganidan dalolat beradi. "D.F."dan Navoiy (Foniy)ning oʻz original gazallari ham oʻrin olgan. Shoir ularni "Muxtara", "Ixtiro" deb atab, shu yoʻsinda tatabbulardan ajratib koʻrsatgan. Shoirning tatabbu, muxtara sheʼrlarida ishq-muhabbat mavzui ham dunyoviy, ham tasavvufiy-majoziy uslublarda kuylangan.

Navoiyning chuqur ijtimoiy-siyosiy va axloqiy mazmunda yozilgan "Tuhfat ul-afkor" qasidasi esa "Sittai zaruriya" toʻplamidan tashqari "D.F." qoʻlyozmalarida ham uchraydi. Bu qasidasi bilan Navoiy oʻzbek adabiyotida bu sheʼriy turni yangi yuksak pogʻonaga koʻtargan. Ushbu qasidani va "D.F."dan oʻrin olgan bir qator sheʼrlarni M. Muinzoda, A. Hayitmetov va b. oʻzbek tiliga tarjima qilishgan. "D.F."ni ilmiy oʻrganish ishiga S.Ayniy, H. Sulaymon, Sh. Shomuhamedov, N. Mallayev, E. Shodiyev, Ali Muhammadiy kabi olimlar munosib hissa qoʻshishgan.

"D.F."ning beshta qad. qoʻlyozma nusxalari mavjud boʻlib, ular chet el qoʻlyozma fondlarida saqlanadi. Jumladan, ikkitasi Fransuz Milliy kutubxonasi (Parij)da, yana ikkitasi Turk islom muzeyi kutubxonasida va "Nuri Usmoniya" kutubxonasi (Turkiya)da, yana biri Tehrondagi Eron Davlat majlisi kutubxonasida saqlanadi. Bu qulyozmalarning aksariyati Navoiy hayotligida koʻchirilgan, ulardan mukammal va toʻligʻi Parijdagi Milliy kutubxonada saqlanayotgan nusxadir. Unda 554 gʻazal, 1 musaddas, 1 marsiya, 72 qitʼa, 73 ruboiy, 16 tarix, 373 mu-ammo, 9 lugʻz (sheʼriy topishmoq) — jami 1131 sheʼr boʻlib, 6197 baytni tashkil etadi. Ushbu devonni Oʻzbekistonda ilk bor professor Hamid Sulaymonov nashrga tayyorlagan (Alisher Navoiy, Asarlar 15 jildli, T., 1965, 5-j.).

Abduqodir Hayitmetov.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Turkum:Alisher Navoiy asarlari