Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gemoglobinuriya

Gemoglobinuriya (gemoglobin va yun. uron — siydik) — gemoglobinning siydik bilan chiqishi. Qon gemolizga uchraganda roʻy beradi. Kislotalar, baʼzi dorilar (mas, xinin, sulfanilamidlar, levomitsetin, gentamitsin va hokazo) dan zaharlanganda, kuyishda, organizmga mos kelmagan qon quyilganda, uzoq vaqt yurilganda, qattiq sovqotganda kuzatiladi. G.da siydik qizaradi, ammo tiniq boʻladi. Davo asosan G.ga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gem (birikma)

Gem (yun. haima — qon) — gemoglobinning oqsilsiz qismi, unga qizil rang berib turadi; protoporfirin IX va ikxi valentli temir moddasidan iborat kompleks birikma.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemodializ

Gemodializ (gemo... va dializ) — qonni zaharli moddalardan tozalash, qon muhiti va suv-minerallar almashinuvini muvozanatlash usuli. Asosan oʻtkir va surunkali buyrak yetishmovchiligidya, kislotalar, ishqorlar va b. moddalardan zaharlanganda, organizmga mos qelmaydigan qon quyilgan hollarda qoʻllanadi. Gemodializda vena yoki arteriya qoni maxsus kapillyarli dializatordan oʻtkazilib, qon tarkibidan ortiqcha suv, siydikchil va b. keraksiz moddalar soʻrib olinadi. Surunkali buyrak yetishmovchiligida organizmni buyrakni koʻchirib oʻtkazishga tayyorlashda asosiy muolaja hisoblanadi. Oʻtkir buyrak yetishmovchiligida gemodializ qoʻllash zararlangan buyrakka dam berib, soʻngra uning faoliyati tiklanishiga olib keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemodinamika

Gemodinamika (gemo... va dinamika )— tomirlarda qon oqishi; G. gidrostatik bosim tomirlar sistemasining turli qismlarida turlicha boʻlishi tufayli roʻy beradi (maʼlumki qon yuqori bosimli sohadan past bosimli sohaga tomon oqadi). Bunda asosiy omil yurak qisqarishlari boʻlib, oʻrtacha yoshdagi odamning yuragi har qisqarganda tomirlarga 60—70 ml yoki min.ga 4,5—5 l qon oʻtkazadi. Yurakning min. lik hajmi deb ataladigan bu jarayon yurak-tomirlar sistemasi faoliyatining asosiy koʻrsatkichi hisoblanadi. Qon tomirlarining elastikligi, koʻkrak boʻshligʻida bosimning manfiy bulishi, diafragma va skelet muskullarining qisqarishi tufayli qon tomirlar sistemasida toʻxtovsiz oqib turadi. Shuning natijasida kon bilan toʻqimalar oʻrtasida muntazam ravishda moddalar almashinuvi roʻy beradi (qarang Gomeostaz).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoliz

Gemoliz ( yunonchada gem-qon va lysis — yemirilish, parchalanish), gematoliz, eritrotsitoliz — qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ning parchalanib, gemoglobining qon plazmasiga oʻtishi, sferotsitoz - eritrotsitning shishishi. Normal holatda gemoliz eritrotsitlarning hayotiy siklini yakunlaydi. Odam va hayvonlar organizmida u uzluksiz ravishda sodir boʻlib turadi (fiziologik Gemoliz.). Baʼzi kasalliklarda, organizm zaharlanganda, badan kuyganda, guruhi yoki rezus-faktori toʻgʻri kelmagan qon quyilganda yoki dorilar qabul qilinganda patologi kimyoviy gemoliz roʻy beradi. Gemoliz tufayli qon qip-qizil, laklangandek boʻlib qoladi. Kamqonlikni ogʻir turi esa oʻlimga sabab boʻladi.Gemoliz : biologik, mexanik, kimyoviy, termik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemolimfa

Gemolimfa (gemo... va limfa) — ochiq qon aylanish sistemasiga ega boʻlgan umurtqasiz hayvonlar (boʻgʻimoyoqlilar, mollyuskalar)ning qon tomirlari va hujayralararo boʻshliqlarida aylanib yuradigan suyuqlik. G.da oqsillar, koʻpincha nafas pigmentlari (gemoglobin, gemotsianin), fagotsitlar, baʼzan eritrotsitlar boʻladi. G. oziq moddalar, koʻpincha kislorodni hujayra va toʻqimalarga yetkazib berib, moddalar almashinuvi natijasida hosil boʻladigan parchalanish mahsulotlarini olib chiqib ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemonxoz

Gemonxoz — qoʻy, echki, qoramol, tuya va b. kavsh qaytaruvchi hayvonlar shirdonida Haemonchus turkumiga mansub nematodalar qoʻzgʻatadigan gelmintoz kasallik. 6 oylik qoʻzilarda bahor va yoz fasllarida, bir yoshli qoʻylarda esa qish oxiri va erta bahorda uchraydi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi nematoda (gemonxus) shirdonda, ingichka ichaklarda parazitlik qilib, tuxum qoʻyadi. Tezak aralash tashqariga tushgan tuxumlardan bir sutkada lichinkalar chiqadi, 4—5 sutkada invazion (yuqadigan) holatga keladi. Hayvonlar suv yoki oʻt bilan lichinkalarni yutib, G. bilan kasallanadi. Kasallangan hayvonning ishtahasi yoʻqoladi, ichi ketadi, oriqlaydi. Lichinkalar shirdonga tushib, poʻst tashlaydi, shilliq pardaga yopishib rivojlanadi, yetuk erkak va urgʻochi gemonxuslarga aylanadi. Gemonxuslar hayvon organizmida bir yilcha yashab, soʻngra parazitlik qobiliyatini yoʻqotadi, tezak bilan tashqariga chiqarib tashlanadi. Davosi: G. bilan kasallangan hayvonlar fenotiazin, fen-bendazol, nilverm, naftamon, morantel-tartrat bilan davolanadi. Oldini olish: katta yoshdagi qoʻy va echkilar bahorda va yoz oxirida degelmintizatsiyalanadi, fenotiazintuz aralashmasi ichiriladi; yaylovlar oʻzgartiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemorragik diatez

Gemorragik diatez (yunoncha: hai-morrhagikos — qon ketishiga moyil, diathesis — moyillik ) — qon ketishiga moyillik bilan davom etadigan turli holatlar (teri, boʻgʻimlarga qon quyilishi; burun, milk qonashi, bachadon, buyrakdan qon ketishi, pichoq kesganda, tish oldirganda koʻp qon ketishi). Arzimagan sabab (masalan: kichik jarohat yoki lat yeyish) bilan toʻsatdan qon oqishi yoki toʻqimaga quyilishi mumkin. Gemorragik diatezda anchagina toʻqimalarga bir talay qon quyiladi, qon ketishi esa uzoq davom etib, hadeganda toʻxtatib boʻlmaydi. Toʻqimalarga qon quyilganda, masalan teri va shilliq qavatlarda maydamayda nuqtalar paydo boʻladi yoki ular "qontalashib" qoladi. Qon ivish jarayoni hamda tomir devori oʻtkazuvchanligining buzilishi natijasida roʻy beradi. Gemorragik diatez irsiy (qarang Gemofiliya) yoki hayotda orttirilgan boʻlishi mumkin. Irsiy Gemorragik diatez yaqin qarindoshlar nikohidan tugʻilgan bolalarda koʻproquchraydi. Hayotda orttirilgan Gemorragik diatez qon tizimi kasalliklarining asorati boʻlishi va turli yoshdagi kishilarda uchrashi mumkin. Koʻp qonash holati qonning ivish xususiyatini pasaytiradigan dorilar qabul qilinganda, shuningdek organizmda vitaminlar (xususan, askorbin kislota va rutin) yetishmaganda, ovqat tarkibida yangi sabzavot va mevalar boʻlmagan hollarda ham kuzatiladi. Kasallik sababini faqat vrach aniqlab, davo tayinlaydi. Gemorragik diatez vitamin yetishmasligi okibatida yuzaga kelgan boʻlsa, askorbin kislota va rutinga boy ovqatlar (yangi olma, qora smorodina, naʼmatak, sitruslar va boshqalar) yeyish tavsiya etiladi. Kasallikning oldini olish uchun tibbiyot-genetika maslahatxonasi mutaxassislariga uchrashish; hayotda orttirilgan xilida yuzaga keltirgan omillarni bartaraf etish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemorragik isitma

Gemorragik isitma – temperatura koʻtarilishi, teri ostiga va ichki aʼzolarga qon quyilishi bilan davom etadigan virusli kasalliklar guruhi. Gemorragik nefrozonefrit, Qrim gemorragik isitmasi, Omsk gemorragik isitmasi va boshqa xillari bor. Kasallik virusi yumronqoziq, dala sichqoni va boshqa kemiruvchilarda boʻlib, ulardan odamga turli yoʻllar bilan (kemiruvchilar tezagi bilan ifloslangan oziq-ovqat, suv orqali, shuningdek kana chaqqanda) yuqadi mumkin. Kasallikning barcha shakllarida qaltirash, isitmalash, bosh ogʻrigʻi, darmon qurishi, terida mayda qon quyilishlar (toshmalar) kuzatiladi: burun, milk qonaydi, ayrim aʼzolar, jumladan buyraklar zararlanadi, shu sababdan bel qattiq ogʻrib, bemorga tinchlik va uyqu bermaydi. Kasallik yengil kechganida bemor isitmalaydi, lekin qon oqishi va buyrak zararlanishi kuzatilmaydi. Kasallikning hamma xilida ham bemor kasalxonada davolanishi lozim. Davo kasallikning belgilariga qarab tayinlanadi, yurak va buyrak faoliyatini maromiga keltiradigan, qon oqishini toʻxtatadigan va boshqa doridarmonlar buyuriladi. Gemorragik isitmaning oldini olish uchun kemiruvchilarni qirish, oziq-ovqatni jips berk idishda saqlash, kanani yoʻqotish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Gemorragiya

Gemorragiya (yun. haimorragia) — qon tomir devorlari shikastlanganda, oʻtkazuvchanligi buzilganda qonning tashqariga chiqishi (qarang Hon ketishi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemosporidiozlar

Gemosporidiozlar - uy hayvonlarining qizil qon tanachalarida va retikuloendotelial sistema hujayralarida parazitlik qiluvchi bir hujayrali gemposporidiylar qoʻzgʻatadigan kasallik. G. bilan hamma hayvonlar kasallanishi mumkin. Asosan, kanalar orqali yuqadi. Gemosporidiylar qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)da koʻpayib qonni buzadi. Kasal hayvonlar harorati koʻtariladi, mahsuldorligi pasayadi, ichi buziladi. qoni kamayadi, qon aralash siyadi, koʻpchilik hollarda oʻladi. Davosi: G. bilan ogʻrigan hayvonlarga flavakridan, sulfantrol, piroplazmin, gemosporidin, naganin va b. doridarmonlar beriladi. Oldini olish : koʻklam va yoz oylarida kanalarga qarshi qoʻllaniladigan preparatlar vositasida hayvonlardagi kanalar yoʻqotiladi. Poda kanali yerdan boshqa joyga koʻchiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemosporidiyalar

Gemosporidiyalar, qon sporalari (Haem osporidia) — koksidiyasimonlar sinfiga mansub turkum. 10 avlodi va 100 dan ortiq turi bor. Kattaligi bir necha mm. Sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar, jumladan, odam qoni eritrotsitlari va epiteliy hujayralarida parazitlik qiladi. Ayrim Gemosporidiyalar ogʻir kasallik keltirib chiqaradi. Xoʻjayin almashtirish yoʻli bilan rivojlanadi. Asosiy xoʻjayini qon soʻruvchi chivinlar, oraliq xoʻjayini umurtqali hayvonlar va odam. Chivinlar qon soʻrganida parazitning sporozoitlarini yuqtiradi. Gemosporidiyalar chivinlar ichki organlarida shizogoniya (koʻp marta jinssiz boʻlinish) orqali koʻpayadi. Bir necha marta jinssiz koʻpayib nasl bergandan soʻng qizil qon tanachalari ichiga kirib, gametotsitlarga aylanadi. Harakatchan zigota (ookineta) oshqozon devorida rivojlanib, ootsistaga aylanadi. Uning ichida esa koʻplab sporozoitlar paydo boʻladi. Sporotsistalar asosiy xoʻjayinining soʻlak bezlariga oʻtadi. Gemosporidiyalardan bezgak plazmodiysi odamlarda bezgak kasalligini keltirib chiqaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoterapiya

Gemoterapiya (gemo... va terapiya) — qon bilan davolash. Buning uchun bemorga konservalangan qon va uning tarkibiy qismlari (plazma, eritrotsitlar, lepkotsitlar va trombotsitlar) quyiladi, shuningdek qondan tayyorlanadigan preparatlar: albumin (organizmda oqsil yetishmaganda), fibrinogen, gemofiliyaga qarshi globulin, gamma-globulin, trombin va b. qoʻllanadi. Bemorning oʻz qonini oʻziga (teri ostiga yoki muskul orasiga) yoki donordan olib quyish — autogemoterapiya amalda keng rasm boʻlgan (yana q. Qon quyish).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemotoraks

Gemotoraks ( – koʻkrak qafasi) – plevra boʻshligʻiga qon yigʻilishi bilan kuzatiladi; asosan, bunda koʻkrak qafasi jarohatlanganda, lavsha, gemorrogik diatezda, oʻpka sili yoki oʻsma (rak, sarkoma) kuzatiladi.

Plevra boʻshligʻida 200 ml dan koʻp qon yigʻilganda gemotoraks uchun xos belgilar paydo boʻladi. Gemotoraks tashxisi rentgenologik tekshirish va plevra punksiyasi asosida qoʻyiladi. Yigʻilgan qon hajmiga koʻra, gemotoraks kichik (qon plevra sinusida yigʻiladi), oʻrta (qon koʻkrak oʻrtasigacha chiqadi) va katta (subtotal, total) boʻladi. Uncha katta boʻlmagan gemotoraks koʻkrak ogʻrigʻi, yoʻtal bilan kechadi, u zoʻraya borgan sari, nafas qisishi, hansirash, sianoz (koʻkarib ketish), yurak faoliyatining izdan chiqishi kuzatiladi. Dori-darmonlar bilan davolash naf bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Kasalliklar
Gemofiliya

Gemofiliya ( gemo — qon va philia — moyillik), toʻxtamasdan qon oqishi — qon oqishiga moyillik bilan ifodalanadigan irsiy kasallik. Qon plazmasida qonning ivishi uchun zarur boʻlgan omillar yetishmasligi sabab boʻladi. Gemofiliya asosan erkaklarda uchrasa ham onadan oʻtadi, yaʼni buvadan nabiraga sogʻlom qizi orqali oʻtadi. Gemofiliya belgilari yoshlikdanoq paydo boʻlib, bola ulgʻaygan sari kamayib boradi. Bemor lat yeganida terisi ostiga, muskuli orasiga va boʻgʻimiga koʻp qon quyiladi; tilini tishlab olganida, tishini oldirganida va b. hollarda ham juda koʻp qon oqib, hayoti xavf ostida qoladi. Yirik boʻgʻimlar (tizza, boldirpanja boʻgʻimi)ga qon quyilib, ularda kuchli oʻzgarishlar sodir boʻladi. Qon ivishining buzilishi Gemofiliyani boshqa xil qon oqishlardan ajratib turadigan asosiy belgidir: bemorning venasidan qon olib probirkaga solib qoʻyilsa, soatlab ivimaydi. Bunga bemor qonida oqsil modda, yaʼni antigemofil globulin yetishmasligi sabab boʻladi. Gemofiliyaning A, V yoki Kristmas kasalligi va S (haqiqiy Gemofiliya deb hisoblanmaydi) xillari bor. Bemor oʻzini har xil shikastlardan ehtiyot qilishi kerak. Davosi: yangi olingan qon yoki plazma quyiladi; bemorga toʻgʻridantoʻgʻri donordan qon quyish, sogʻlom odam plazmasidan tayyorlangan konsentratlarni qoʻllash yaxshi naf beradi. Zarur hollarda jarrohlik usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoftalm

Gemoftalm (yun. haima - qon va ophthalmos — koʻz) — koʻz soqqasining ichiga qon quyilishi. Gemoftalm koʻz shikastlanganda va organizmning umumiy kasalliklari (gipertoniya, qandli diabet, ateroskleroz, buyrak va qon kasalliklari) oqibatida roʻy beradi. Bemor koʻz oldi qorongʻilashib, koʻrmay qolganini sezadi. Koʻzning shishasimon tanasiga quyilgan qon juda ham sekin soʻriladi. Shishasimon tananing xiralashishi, toʻr pardaning koʻchishi, koʻz ichi bosimining ortishi sababli koʻrish oʻtkirligining pasayishi Gemoftalmning asoratlari hisoblanadi. Davo Gemoftalmga sabab boʻlgan kasallikni bartaraf etishdan iborat. Qonning soʻrilishini tezlashtirish uchun fermentlar va biogen stimulyatorlar buyuriladi. Qon butunlay yoki qismai soʻrilishi mumkin, zarur boʻlganda qonning soʻrilmay qolgan qismi jarrohlik usuli bilan olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoxromatoz

Gemoxromatoz (gemo... va yun. chromatos — boʻyoq, rang) — irsiy kasallik; temir almashinuvining buzilishi va oqibatda ferritin oqsili tarkibida ortiqcha temir yigʻilib gemosiderin moddasiga aylanishi bilan kechadi, temirning ichaklarda koʻplab soʻrilishi hamda toʻqima va aʼzolarda toʻplanishi bilan ifodalanadi. Jigar sirrozi, qandli diabet, teri pigmentatsiyasi kabi belgilar namoyon boʻladi; dominant hamda resessiv yoʻl orqali nasldan naslga oʻtadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemotsianinlar

Gemotsianinlar— baʼzi mollyuskalar va boʻgʻimoyoqlilar gemolimfasining koʻk yashil rangli nafas olish pigmenlari. G. organizmda kislorodni tashish funksiyasini bajaradi. Kimyoviy tarkibi — murakkab oqsillar (metalloproteidlar)dan iborat. G. koʻpchilik mollyuskalar gemolimfasida erigan holda boʻladi. Oksidlangan G. koʻkish rangli, qayta tiklangandan soʻng rangsiz boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gempshir qoʻy zoti

Gempshir qoʻy zoti — yarim mayin junli qoʻy zoti. 19-asrning 1-yarmida Buyuk Britaniyadagi Xempshir (Gempshir), Uiltshir va b. grafliklarda mahalliy dagʻal junli va duragay qora boshli qoʻylarni sautdaun zotlari bilan chatishtirib chiqarilgan. Qoʻchqorlarining gavdasi yirik, shoxi yoʻq, ogʻirligi 100—110 kg, sovliqlarini-ki 65—70 kg. Jun tolasi uz. 8—10 sm (asosan trikotaj mahsulotlari tayyorlanadi, qoʻzilarining juni juda qadrlanadi). Qoʻchqorlari 5—6, sovliqlari 3—4 kg jun beradi. Har 100 qoʻydan 120—140 qoʻzi olinadi. Qoʻylari tez yetiladi. Gusht yetishtirish uchun 9—11 haftalik qoʻzilari soʻyiladi (15—16 kg). Bu zot Buyuk Britaniya, Germaniya, AQSH va b. mamlakatlarda boqiladi. MDHda ayrim qoʻy zotlarini chiqarishda G. q. z.dan foydalanilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gendel Georg Fridrix

Gendel Georg Fridrix (1685.23.2, Galle – 1759.14.4, London) – nemis kompozitori. 1706—10 yillarda Italiyada yashab, klavir va organ ijrochisi sifatida shuhrat qozongan. 1717-yildan Angliyada yashagan. 1720—41 yillarda London opera teatri (Qirol musiqa akademiyasi)ning rahbari. „Rinaldo“ (1711), „Radamist“ (1720), „Yuliy Sezar“ (1724), „Richard I“ (1727), „Kserks“ (1738) kabi 40 dan ortiq tarixiy opera yozgan. Sharq mavzularida „Temur“ (1724), „Kir, Forsiya podshosi“ (1728), „Por, Hindiston podshosi“ (1731) operalarini yaratib, ular tarkibiga ekzotik sahnalar kiritgan. Oratoriya janrini tubdan qayta ishlab, monumental. ulugʻvorlik va dramatizm bilan sugorilgan asarlar ijod qilgan. Gendel xor musiqasi ustasi, shuningdek ommabop, taʼsirchan musiqa uslubini yaratgan. Kantatalar, orkestr va organ konsertlari, cholgʻu syuita, sonata, ochiq havoda ijro etishga mos „Suv sathi musiqasi“ (1716), „Mushakbozlik musiqasi“ (1749) va boshqa asarlar muallifi. London (1843), Leypsig (1856), Galle (1955) shaharlarida Gendel jamiyatlari tashkil etilgan. 1952-yildan Galle shahrida G. musiqa bayramlari oʻtkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kompozitorlar
Genealogiya

thumb
Genealogiya ( - genealogia — shajara) — yordamchi tarix fanlaridan biri (17—18-asrlarda vujudga kelgan). Bilimlarning amaliy sohasi, shajaralar tuzish. Urugʻ va oilalarning kelib chiqishi, ayrim shaxslar tarixi va qarindoshlik aloqalarini oʻrganadi (Shajara).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
General

General (lotincha generalis — umumiy, bosh) — qurolli kuchlardagi harbiy unvon (daraja). Dastlab, 16-asrda Fransiyada joriy qilingan. Rossiyada 17-asrning 2-yarmidan maʼlum. Oʻzbekiston qurolli kuchlarida general-mayor, general-leytenant, general-polkovnik, armiya generali kabi generallik unvonlari belgilangan. Qurolli kuchlar va qoʻshin da generallik unvoniga (armiya generalidan tashqari) tegishli qoʻshin nomi qoʻshib ataladi (mas, artilleriya generalmayori).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Harbiy unvonlar
General-gubernator

General-gubernator - 1) 1703— 1917 yillarda Rossiya mahalliy maʼmuriyatidagi oliy mansab. Uning qoʻlida fuqarolik va harbiy hokimiyat boʻlgan. 1775-yil Rossiyada bir yoxud bir necha gubernya yoki viloyat (oblast)lardan tashkil topgan maʼmuriy-hududiy birliklar tuzilib, ularni general-gubernatorlar boshqargan. Mas, Rossiya Turkistonni bosib olgandan soʻng Turkiston generalgubernatorligi tashkil qilingan (1867). Turkistonning birinchi general-gubernatori etib K. P. fon Kaufman tayinlangan. 2) Britaniya Hamdoʻstligi mamlakatlari tarkibida boʻlib, ingliz qirolini davlat rahbari sifatida tan oluvchi ayrim davlatlar (odatda, sobiq dominionlar) da ingliz qiroli nomidan ish yurituvchi mansabdor shaxs.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generalissimus

Generalissimus (lotincha, generalissimus — eng oliy) — baʼzi mamlakatlar qurolli kuchlaridagi oliy harbiy unvon. Dastlab 1569-yil Fransiyada joriy etilgan. Rossiyada generalissimus unvon sifatida Pyotr I tomonidan joriy etilgan (1716). A. D. Menshikov (1717), A. V. Suvorov (1799) va boshqalar shu unvonga sazovor boʻlishgan. Sobiq Ittifoqsa generalissimus unvoni 1940 yil taʼsis etilgan va faqat I. V. Stalinga berilgan. XX asrda Ispaniyada F. Franko, Xitoyda Chan-Kayshi, KXDRda Kim Ir Sen va boshqalarning generalissimus unvoni boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generativ organlar

Generativ organlar (lotincha: genero — yarataman, hosil qilaman) — oʻsimliklarning jinsiy koʻpayish funksiyasi bilan bogʻliq boʻlgan organlari. Vegetativ va jinssiz koʻpayish organlari bilan birga reproduktiv organlarga kiradi. Turli sistematik guruhdagi oʻsimliklarda G.o. ham turlicha boʻladi. Sporali oʻsimliklarning G.o. anteridiy va arxegoniy, gulli oʻsimliklarning bunday organi erkakli gametofiti va murtak xaltasi hisoblanadi. Urugʻli oʻsimliklarda evolyutsiya natijasida hosil boʻlgan gul ham G. o. deyiladi. Tuban suv oʻtlarida G.o. ixtisoslashmagan boʻlib, faqat fiziologik jihatdan oʻzaro farq qiladi. Ochiqurugʻlilar G. o. reduksiyaga uchragan. Gul changchilarining toʻplami androtsey, urugʻchilarining toʻplami ginesey deb ataladi.

 
 1- jild. Toshkent, 2000-yil
Generator

thumb|Inson energiya ishlab chiqarishi ham mumkin
Generator — tashqi energiya manbai hisobiga elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi yoki energiyani bir turdan ikkinchi turga oʻzgartiruvchi qurilma; apparat yoki mashina. Masalan, atsetilen generatori, muz generatori, bugʻ generatori, gaz generatori, elektr generatori va hokazo. Xususan, elektr generatorlari oʻzgarmas tok, oʻzgaruvchan tok generatorlariga boʻlinadi. Generator tushunchasi oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr mashinalariga ham, elektr tebranishlarini hosil qiluvchi asboblarga ham bir xil qoʻllanadi. Birinchi holda, mexanik energiya elektr energiyasiga aylantirilsa, ikkinchi holda manbaning elektr energiyasi maʼlum chastotali, kerakli shakl va quvvatli tebranishlar energiyasiga aylantiriladi. Generatorning umumiy makromodeli quyidagi sxemada koʻrsatilgan. Generatorlar asosan turli koʻrsatkichlar asosida yaratiladi. Generatorlarning elektr mashina, lampa, tranzistor; mikrosxemali, yoyli, impulyeli, gidroturbina, bugʻ turbina, har xil chastotali, molekulyar va boshqa xillari boʻladi. Misol tariqasida standart signal generatorining tuzilishini koʻrish mumkin (sxemaga qarang). Ularning koʻpchiligi 50— 100 kHs dan bir necha ming MHs gacha chastotada ishlaydi. Generatorning asosiy funksional qismini 50 kHs — 30 MHs chegarada ishlaydigan signal generatorlari tashkil etadi. Uning chastotasi maxsus chegaralangan diapazonlarda va oʻzgaruvchan sigʻimlar yordamida bir tekis sozlanadi. Chastotani oʻzgartish aniqligi, odatda, 0,5—1,5% oraligʻida boʻladi. Signal Generatordan modulyatorga beriladi. Modulyatorda signal amplitudasi boʻyicha modulyatsiyalanadi. Modulyatsiyalovchi signal vazifasini ichki past chastota G.i (/=1000 Hs) va tashqi ulangan Generatorlar bajarishi mumkin. Generatorlar radiouzatish, radioqabul qilish va televizion qurilmalarda, oʻlchov texnikasida, turli texnologik jarayonlarda, fan va texnikaning turli sohalarida qoʻllanadi. Ular yordamida koʻplab elektrotexnika va radioelektronika qurilmalari yaratilgan, yangi "generatormashina" tizimlari ishlab chiqariladi.

 Yana qarang 

 Elektr-mashina generatori
 bugʻ generatori
 gaz generatori
 Oʻlchash generatori
 Elektrmashina generatori

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generator lampa

Generator lampa — yuqori chastotali tebranishlarni hrsil qiluvchi va kuchaytiruvchi elektr-vakuum asbob. Ish chastotasiga kura, past chastotali (/^axx<25 MGs), ultraqisqa toʻlqinli (Upax<600 MGs) va desimetr-santimetrli (4„^600 MGs) xillarga boʻlinadi. Generator lampa kuchaytirgich elektron lampalar kabi ishlaydi, lekin tuzilishiga kura ayrim xususiyatlari bilan ulardan farq qiladi. Generator lampalarni loyihalash jarayonida ularda ajraladigan issiklik energiyasini kamaytirish muammosini hal qilish talab etiladi. Ayniqsa generator lampa elektrodlarida ajraladigan bir necha 100 kVt energiyani eng kam miqdorgacha pasaytirish katta muammo. Shuning uchun ham bunda sunʼiy sovitish usullaridan keng foydalaniladi. Kuchli generator lampa (100 kVt gacha), havo yordamida, suv yordamida sovitiladi. Generator lampalarning anodi ochiq silindr yoki toʻgʻri burchakli parallelepiped koʻrinishida boʻlib, molibden, tantal, niobiy va qotishmalardan yasaladi. Yuqori quvvatli generator lampalarning anodi stakan koʻrinishida yasaladi. Oʻta yuqori chastotali generator lampalarning anodi esa koʻpchilik hollarda sterjen koʻrinishida boʻladi. Generator lampalarning qobiqlari shisha, keramika, metall, metall-shisha va metall-keramikadan tayyorlanadi. Generator lampa triod, tetrod va pentod lampalar asosida yaratiladi. Kombinatsiyey generator lampalar: ikkilangan triodlar, ikkilangan tetrodlar, ikkilangan pentodlar ikki taktli generatorlarda foydalaniladi. Triodpentod asosida yaratilgan generator lampalar ham ishlatiladi. Yangi turdagi generator lampa — magnetron, klistron va b. ham yaratilgan. Ularda elektron optika usullaridan foydalanish natijasida elektrodlararo tok taqsimoti ancha yaxshilandi, elektrodlarda ajraladigan energiya ancha kamaytirildi, lampalarning foydali ish koeffitsiyenti oshirildi. Generator lampalar turli radiouzatgich qurilmalarda, radio-eshittirish, radionavigatsiya, radioastronomiya, radiometeorologiya, radiogeologiya, radioboshqaruv, radioaloqa, televideniye, yuqori chastotalar texnikasi va maxsus radioelektron qurilmalarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik axborot

Genetik axborot — oqsil molekulasining tuzilishi haqidagi axborotning DNK (dezoksiribonuklein kislota)da nukleotidlarning birin-ketin kelish tartibi shaklida kimyoviy tilda yozilishi. Genetik axborotning realizatsiya qilinishi replikatsiya va transkripsiya holida amalga oshadi. Replikatsiya jarayonida DNK oqsil sintezida bevosita ishtirok etmaydi. Ona hujayra boʻlinayotganida DNK ham ikkiga ajraladi. Har bir zanjir qarshisida komplementarlik asosida ik-kinchi DNK zanjiri hosil boʻladi. DNK replikatsiyasi deb ataladigan bu jarayon irsiy belgilarning nasldannaslga oʻzgarmay oʻtishini taʼminlaydi.

Genetik axborot amalga oshishining ikkinchi bosqichi oqsil sintezini boshqaruvchi uch xil RNK (ribonuklein kislota) molekulasining sintez qilinishidan iborat. Bu jarayon transkripsiya (koʻchirib yozish) deyiladi. RNKning barcha yadroda sintezlanadi.

Informatsion RNK (iRNK) translyatsiya jarayonida DNK zanjirlarining birida hosil boʻlib, uning ayrim boʻlagidan aniq nusxa koʻchirib oladi. RNK molekulasida DNK dan uglevod dezokriboza oʻrniga riboza, azotli asos timinning oʻrniga uratsil boʻlishi hamda bitta zanjirli ekanligi bilan farq qiladi. iRNK DNKdagi oqsil tuzilishi haqidagi axborotni oqsil sintez boʻladigan ribosomaga tashib keltiradi. Oqsil sintezida transport RNK (tRNK) ham ishtirok etadi. Bu RNK sitoplazmadagi aminokislotalarni ribosomaga yetkazib beradi. Oqsil sintezida ishtirok etadigan uchinchi molekula — bu ribosomal RNK (rRNK) hisoblanadi. Oqsil sintezida iRNK molekulasidagi nukleotidlar tartibi shaklida yozilgan Genetik axborot aminokislotalarning oqsil molekulasida joylanishi tartibiga oʻtkazilishi translyatsiya (tarjima qilish) jarayoni deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik kod

thumb|Genetik kod (inglizcha)
Genetik kod — irsiy axborotni nuklein kislotalar molekulasida nukleotidlar ketma-ketligi tartibida yozishning tirik organizmlarga xos boʻlgan yagona sistemasi. Dezoksiribonuklein kislotasi (DNK) molekulasida maʼlum tartibda joylashgan muayyan sondagi nukleotidlar sintezlanayotgan oqsil zanjirining tarkibidagi aminokislotalar xili, soni, ularning joylashish tartibini belgilab beradi. DNK molekulasidagi nukleotidlar 4 xil boʻlib, ular adenin-A, timin-T, guanin-G va sitozin-C (cytosine) lardan iborat. Tabiatda 300 ga yaqin aminokislotalar uchraydi, lekin tirik organizmlardagi oqsillar tarkibiga 20 ta aminokislota kiradi.

Hujayrada oqsilning sintez qilinishi jarayonida uning tarkibidagi har bir aminokislotaning joylanishi uchta nukleotid tomonidan kodlanadi. Uni triplet (uchlik) yoki kodon deb ataladi. Demak, DNK molekulasidagi kodonlarning joylashish tartibi ular sintez qiladigan oqsil molekulasi tarkibidagi aminokislotalarning joylashish tartibini ifodalaydi. Oqsil molekulasida aminokislotalar soni qancha boʻlsa, DNK ning shu oqsilni ifodalovchi, yaʼni sintez qilinishini taʼmin etuvchi qismi boʻlgan gen ham shuncha kodondan tashkil topadi.

Oqsilning sintezida DNK va uning qismi boʻlgan gen emas, balki boshqa nuklein kislota — ribonuklein kislota (RNK) ishtirok etadi. U uch xil: informatsion — iRNK, transport — tRNK va ribosomal — rRNK. iRNK DNK asosida sintez qilinib undagi genetik axborotni ribosomalarga olib keladi, iRNK tarkibida ham DNK dagi kabi 4 xil nukleoidlar mavjud. Ularning uchtasi — A, G, C DNK dagi kabi, faqat iRNK da T ning oʻrniga U-uratsil uchraydi; tRNK sitoplazmadagi aminokislotalarni ribosomalarga yetkazib beradi. Ribosomalarda aminokislotalar maʼlum tartibda ketma-ket ulanib polipeptid zanjir sintezlanadi. Ularning maʼlum sonda birikishi tufayli oqsillar hosil boʻladi. Oqsillar organizm belgi va xususiyatlarining rivojlanishida ishtirok etadi.

Hozirgi vaqtda barcha aminokislotalarning kodonlari aniqlangan. 20 xil aminokislotalarning ikkitasi faqat bir xil kodon bilan, qolganlari esa ikki va undan ortiq kodonlardan bittasi orqali kodlanadi. Masalan, lizin aminokislotasi AAA yoki AAG, serin aminokislotasi esa — UCU yoki UCC bilan kodlanadi. 64 tripletdan 3 tasi — UAA, UAG, UGA aminokislotalarni kodlamaydi va polipeptid zanjir sintezi tugaganini bildiradi. Ular terminatsiya signalini beradi.

G. k.ning tuzilishi va funksional belgi hamda xususiyatlari barcha organizmlarga xos, universal xossalarga ega va turgʻun boʻladi.

 Yana qarang 

 Genetika

 
 Joʻra Musayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Инге-Вечтомов, Генетика с основами селекции M., 1989; 
 Toʻraqulov, Molekulyar biologiya, T., 1993.

Turkum:Kimyo
Turkum:Biologiya
Turkum:Fan
Genetik kolleksiya

Genetik kolleksiya - belgi va xususiyatlari bilan oʻzaro oʻxshash va ularning rivojlanishini taʼmin etuvchi genlar boʻyicha gomozigotali organizm liniyalari yigʻindisi. Ilmiy va metodik asoslangan fundamental genetik tadqiqotlar uchun baza hisoblanadi. Seleksiyada yangi nav darajasiga yetish arafasida turgan kelajak nav seleksion liniya deb ataladi. G.k.ni tashkil etadigan genetik liniyalar quyidagi guruhlarga boʻlinadi: toza liniyalar yoki izogen liniyalar. Ularni yaratish uchun oʻz-oʻzidan (bugʻdoy, noʻxat) yoki qisman chetdan changlanuvchi oʻsimliklardan foydalaniladi. Mas: guzaning izogen liniyalari bir necha yil oʻz-oʻzidan changlantirish (inbriding usuli) va tanlash natijasida yaratildi;inbred yokiinsuxt liniyalar (ilgari "inbred" atamasi hayvonlar, "insuxt" atamasi oʻsimliklar genetikasida qoʻllanib kelingan, hozir koʻproq "inbred liniya" atamasi qoʻllanilmoqda)ni yaratishda chetdan changlanuvchi oʻsimliklar, mas, makkajoʻxorini koʻp yillar davomila majburan oʻz-oʻziga chatishtirish va tanlash orqali uning inbred liniyasi yaratiladi. Inbriding uzoq yillar davom ettirilsa inbred liniyalardan izogen liniyalar yaratilishi mumkin; autbred liniyalar oʻsimliklarda turlararo chatishtirib olingan duragaylardan eksperimental poliploidiya orqali hosil qilingan amfidiploid liniyalar; sitogenetik liniyalar oʻsimliklarning xromosomalari soni va tuzilishi boʻyicha yaratilgan liniyalar. Oʻzbekistonda gʻoʻza boʻyicha yaratilgan va yuqorida aytib oʻtilgan toʻrt xil liniyalar majmuasidan iborat G.k. asosan UzMU va 1992-yildan boshlab Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Genetika va oʻsimliklar eksperimental biologiyasi instituti bilan hamkorlikda yaratildi va rivojlantirilmoqda. Bu G.k. 40 yildan ortiq davr ichida olib borilgan klassik genetika (mendelizm), mutatsion genetika, fiziologik genetika va sitogenetika sohasidagi fundamental ilmiy tadqiqotlarning natijasidir. Kolleksiyadagi izogen va mutant liniyalarning umumiy soni 200 dan ortadi.

Tajriba natijasida olingan liniyalar kasalliklarga, zararkunanda hasharotlarga, noqulay tabiiy sharoitlarga (qurgʻoqchilik, shoʻrxoklik) chidamliligi bilan ajralib turadi.

Gʻoʻza genetik kolleksiyasining izogen, mutant, amfidiploid, monosom liniyalari fundamental va amaliy genetik, molekulyar, ekologik tadqiqotlar uchun hamda yangi navlar yaratishda seleksion ishlar uchun boshlangʻiya material sifatida samarali ishlatilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Musayev D.A., Geneticheskaya kolleksiya xlopchatnika i problemi nasledovaniya priznakov. T., 1979.

Sharifjon Turabekov.
Genetik tahlil

Genetik tahlil — organizmlardagi irsiyash va oʻzgaruvchanliknn oʻrganish usullari yigʻindisi. G. t. yordamida organizmlar belgi va xususiyatlarining oʻziga xos rivojlanish farqlari oʻrganiladi, bu farqlarni nazorat qiluvchi genlar miqdori hamda ularning oʻzaro taʼsir harakteri aniqlanadi. G. t. sitogenetik, molekulyar-genetik, populyatsion, aneuploid, mutatsion va gibridologik tahlillarni oʻz ichiga oladi. Sitogenetik usul yordamida xromosomalar strukturam va funksiyalari bilan maʼlum belgining rivojlanishi oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik oʻrganiladi. Molekulyar-genetik usul dan genlarning molekulyar tuzilishi bilan ulardagi mavjud axborot (informatsiya)ga muvofiq, sintezlanuvchi oqsillar orasidagi munosabatlarni oʻrganishda foydalaniladi. Populyatsion usul genetik tadqiqotlarda matematika va variatsion statistika usullarini qoʻllashta asoslangan. Monosom va nullisom xromosomalardan foydalanishga asoslangan aneuploid usul genomning har bir xromosomasida joylashgan genlarni, shuningdek ayrim xromosomalarning irsiy ahamiyatini aniqlashga imkon beradi (qarang Monosom tahlil). Mutatsion usul yordamida radiatsiya va kimyoviy moddalarning organizmga koʻrsatadigan mutagen taʼsiri oʻrganiladi; ayrim lokus (gen)lardagi mutatsiyalarning sodir boʻlish darajasi, spektri, tabiati hamda xromosoma aberratsiya (anomal tuzilish)larining harakteri tekshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik fond

Genetik fond, genofond (gen va frans. fond — asos) — individlarda mavjud boʻlgan va mazkur populyatsiyann tashkil qiluvchi genlar yigʻindisi. Genetik fond irq va turlarning paydo boʻlish jarayoni asosidir. "Genetik fond" terminini fanga rus olimi A. S. Serebrovskiy kiritgan (1928). Populyatsiyadagi genlarning nisbiy takrorlanishi yetarli darajada katta populyatsiyalar miqyosida va tanlash roʻy bermaydigan sharoitlarda avloddan-avlodga oʻzgarishsiz oʻtadi. Populyatsiyalar genetik fond mutatsiyalarmusht vujudga kelishi, duragaylash (biron-bir boshqa populyatsiyadan genlarning oʻtishi) va tabiiy tanlanish natijasida oʻzgaradi. Krossingover yoki meyozda xromosomalarning qayta taqsimlanishidan yuzaga keluvchi rekombinatsiya genning yangi birikmalarini hosil qiladi. Natijada vujudga kelgan yangi fenotiplar muayyan darajada yashovchanlikka qulay yoki, aksincha, noqulay boʻlishi mumkin. N. I. Vavilovbirlamchi va ikkilamchi gen markazlari haqidagi tushunchani ifodalab berdi (qarang Madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish markazlari). Tur populyatsiyalari genetik fond tarkibi tarixan gen markazlarida shakllangan. Botanik olim P. M. Jukovskiy madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish va shakl hosil qilishining 12 ta megamarkazini aniqladi. Biroq taksonomik tarkibining keng koʻlamda roʻy berayotgan qashshoqlanishi va koʻpgina ekosistemalar strukturasining soddalashib borishi ularning optimal darajada faoliyat koʻrsatishini hamda barqarorligini cheklab qoʻimoqda. Koʻp populyatsiyalargina emas, balki koʻpgina turlar va hatto turkumlar yoʻqolib ketmoqda, natijada insoniyat qimmatli genetik materialdan mahrum boʻlmoqsa. Genetik fondni saqlab qolishda oʻsimliklar (flora) geog .si va dunyo kolleksiyalari (genlar banki)ning ahamiyati katta. Dunyo kolleksiyasi — juda turli-tuman genotiplar, agroekologik belgi va xususiyatlar yigʻindisi boʻlib, ulardan ijodiy ilmiy ishlarda foydalaniladi. Mas, 30-y.larda Meksikadan N. I. Vavilov keltirgan akala gʻoʻza populyatsiyasi Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistonda yangi seleksion navlarni yaratish uchun asos boʻldi. Gʻoʻza turkumiga oid 50 ga yaqin yovvoyi turlarning va 4 madaniylashtirilgan turlarga oid 6 mingdan ortiq kolleksion nusxalar, yuzlab koʻp genomlik sintetik shakllar Oʻzbekiston FA Genetika va oʻsimliklar eksperimenta! biologiyasi institutining jahonga mashhur G.f.da saqlanib kelmoqsa va manba boʻlib ishlatilmoqaa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Turkum:Genetika
Genetik yuk

Genetik yuk — populyatsiya irsiy oʻzgaruvchanligining bir xili; tabiiy tanlanish jarayonida nisbatan yaxshi moslashmasdan qirilib ketayotgan individlarning vujudga kelishini taʼminlaydi. G. yu. mutatsion, segregatsiyey va oraliq xillarga ajratiladi. Mutatsion yuk populyatsiyalarda mutant allellarning qayta vujudga kelishi bilan bogʻliq. Tabiiy tanlanish tufayli bunday allellarning takroran paydo boʻlish imkoniyati katta emas; ular populyatsiyadagi mutatsion bosim tufayli mavjud boʻladi. Resessiv mutatsiyalar esa geterozigota holatda butunlay bosib turiladi yoki juda kucheiz darajada salbiy taʼsir koʻrsatadi. Segregatsion yuk tabiiy tanlanish turli yoʻnalishda taʼsir etadigan holatlarda yuz beradi. Bu esa populyatsiyaning yaxshi moslashmagan qismi tarkibiga kiruvchi bitta yoki har ikki gomozigota sinfning ajralib borishi evaziga undagi polimorfizmning turgʻun saqlanishiga olib keladi. Bu jarayonda mutatsiyaning asosiy qismi geterozigota holatda ijobiy taʼsirga ega boʻladi va qator avlodlar davomida tanlanish orqali saqlanib qoladi. Oraliq yuk muhit sharoitida biror oʻzgarish yuz berganida hamda ilgarigi adaptiv normani taʼminlab turgan allel endilikda salbiy taʼsirga ega boʻlganda amalga oshadi. Bu xiddagi sharoitlarda mikroevolyutsiyaning oraliq bosqichida har ikkala, yaʼni eski va vujudga kelgan yangi allellarning chastotalari ham yuqori boʻladi. Bu hol polimorfizmni keltirib chiqaradi.

Mutatsiyalarning zararligi haqidagi tushuncha nisbiy ekanligi eʼtiborga olinganda G. yu. evolyutsiyaning genetik rezervi boʻlib ham hisoblanadi. Bu rezerv populyatsiyada yangi moslanish xususiyatlarining kelib chiqishiga olib keluvchi genetik tizimning yaratilishiga xizmat qilishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik himoya usuli

Genetik himoya usuli (oʻsimliklar himoyasida) — kasallik qoʻzgʻatuvchilar hamda begona oʻtlarga qarshi kurashda ikki organizm: parazit va xoʻjayin oʻsimliklarning oʻzaro taʼsiridan foydalanishga asoslangan usul. Tabiatda oʻsimlik navi, turi yoki navlar hamda turlar guruhi parazitlarning faqat muayyan formalari yoki irqpari bilan zararlaiadi. Parazitlarning virulentligi (kasallik qoʻzgʻata olish xususiyati) va oʻsimlikning kasallikka chidamliligi irsiy taʼminlanadi va ular faqat oʻzaro taʼsir natijasidagina fenotipik namoyon boʻladi. Kasallantirish darajasi parazitning oʻsimlik organizmiga patologik taʼsiri, yaʼni javob reaksiyasi darajasi bilan belgilanadi. Q. x. ekinlari kasalliklari, mas, gʻoʻza viltiga qarshi muvaffaqiyatli kurashish uchun uning qoʻzgʻatuvchisi — vertitsillium zamburugʻining barcha genetik fondini, irq va forma hosil qilish sabablari hamda yoʻllarini, oʻsimlikning kasallikka chidamli navlarini yaratishda foydalanish mumkin boʻlgan oʻsimlik genetik fondini aniklash zarur. Parazitlar oʻzgaruvchanligini oʻrganishda barqaror belgili har xil mutantlardan foydalanish zamburugʻning virulentli genlarini belgilash va aniqdash imkonini beradi.

Amerikalik genetik olim X. Flor (1955) tadqiqotlar natijasiga asoslanib, xoʻjayin va parazitning oʻzaro genetik munosabati toʻgʻrisida "genga gen" deb nomlangan, yaʼni har bir kasallik tugʻdiruvchi genga mos keladigan chidamlilik geni boʻladi, degan gipotezani ilgari surdi. Bu gipotezaning toʻgʻriligi vertitsillyoz vilt zamburugʻi bilan gʻoʻzaning oʻzaro taʼsirini oʻrganishda isbotlandi. "Toshkent" tipidagi gʻoʻza navlarini rayonlashtirishda kasallik bilan zararlanish surʼati keskin oʻzgaradi. Zamburugʻning gʻoʻzaning 108-F navini zararlaydigan barcha formalari ham yangi navlarga moslasha olmadi. Biroq har yili bir navni ketma-ket bir joyga ekish natijasida mazkur nav uchun patogen boʻlgan zamburugʻ formasi tuprokda yigʻilib qoladi va kasallikning oʻsib borishiga sabab boʻladi. Shuning uchun parazit forma va irqlarini genetik tadqiq etishni uzluksiz olib borish kerak. Genetik taʼminlangan parazit virulentligi va oʻsimlik chidamliligi belgilarining oʻzaro taʼsirini oʻrganish, uning fiziologik-biokimyoviy tabiatini kashf etish, ulardagi oʻzgaruvchanlik amplitudasi hamda yoʻnalishini aniqlash mutaxassislarga elifitotiyani prognozlash, oʻsimlikning mazkur navi yoki turi uchun patogen parazit forma hamda irqparining vujudga kelishi va tarqalishining oldini olish, seleksiya ishlarini maqsadga muvofiq olib borishga imkon beradi. G. h. u. oʻsimlik kasalliklari tarqalishining oldini olishda eng istiqbolli usullardan (yana q. Immunitet, Oʻsimliklarni himoya kilish).

Abdukarim Zikiryoev, Asya Risboyeva.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetta

Genetta (Genetta) — yirtqich darrandalar turkumining viverrasimonlar oilasiga mansub avlod. Bir necha turi bor. Asosan, Afrika savannalarida va tropik oʻrmonlarda yashaydi. Yevropa genettasi (Genetta genetta) Ispaniya va Fransiya oʻrmonlarida uchraydi. Tanasining uz. 55 sm, dumi 40 sm cha. Anal bezlari hidli modda ajratadi. Terisi kalta va mayin och kulrang jun bilan qoplangan, tanasining ikki yonida har xil shakldagi qora dogʻlari bor. Dumi qora, 7—8 tacha oq halqasi bor. Tungi hayvon; mayda kemiruvchilar, qushlar va turli hasharotlar bilan oziqlanadi. Baʼzan uy parrandalariga ham hujum qiladi. Qoʻlga tez oʻrganadi. Mayda kemiruvchilarni yoʻqotish maqsadida uyda asraladi. Moʻynasidan foydalaniladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geniallik

Geniallik (lotincha genialis — geniyga xos. samarali) — yuksak darajadagi isteʼdod, inson ijodiy kuchlarining oliy darajada namoyon boʻlishi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geniy

Geniy (lot. genius) — 1) Rim mifologiyasida dastlab maʼbud, urugʻning bobokaloni, keyinchalik erkaklik xudosi, erkak botiniy kuchi va qobiliyatlarining mujassami. Har bir erkak oʻz G.siga ega, deb hisoblangan. G. erkak feʼl-atvorini shakllantiradigan, uni umr davomida muhofaza qiladigan ezgu kuch sanalgan. Rimliklar G. timsolida oila, jamiyat, shahar va butun Rim xalqining homiylarini ham eʼzozlaganlar; 2) oliy darajadagi ijodiy qobiliyat sohibi (qarang Daho).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genlar banki

Genlar banki — donor organizmdan ajratib olingan, maqsadga muvofiq genetik axborotga ega DNK yoki uning qismlari majmui. G. b.ni hosil qilish uchun DNK restriktaza fermenti taʼsirida parchalanadi, keyin vujudga kelgan barcha qismlarni aralashmada vektor molekula (xoʻjayin hujayrada mustaqil qayta tiklana olish xususiyatiga ega DNK molekulasi)ga ligaza fermenti yordamida qoʻshiladi. Natijada organizm barcha genlarini oʻzida saqlovchi duragay plazmidalar (yoki bakteriofaglar) aralashmasi hosil boʻladi. Agar bunday duragay plazmidalar yoki bakteriofaglarni bakterial hujayra yoki fag boʻlaklari ichiga kiritilsa, alohida klonlar (bularning har birida organizmning qaysidir geni bilan birga rekombinat DNK boʻladi) kolleksiyasi vujudga keladi. Bu klonlar (umumiy boshlangʻich avlodning jinssiz koʻpayishidan vujudga kelgan hujayra yoki individlar majmui) hammasi birgalikda organizm barcha genomini tashkil etadi. Bakterial yoki faglar klonining bunday kolleksiyasini cheksiz koʻpaytirish hamda boshqa tashkilotlarga berish va undan har doim zarur genlarni izlab topish uchun boshlangʻich material sifatida foydalanish mumkin.

Germaniyada Maks Plank instituti xodimlari G. b.dan foydalangan holda pomidor va kartoshka hujayrasini biriktirib, ildizida kartoshka, poyasida pomidor mevasi yetiladigan yangi duragay yaratdilar.

Oʻzbekiston FA Genetika va oʻsimliklar eksperimental biologiyasi institutida X-fagi asosida gʻoʻzaning mukammal G. b. yaratildi. Undan klonlarni saralash (skrining) bilan gʻoʻzaning foydali xususiyatlarini namoyon qiluvchi genlarini ajratib olish va kelajakda maqsadga muvofiq genlar majmusiga ega boʻlgan gʻoʻza navlarini yaratishda foydalanish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Biotexnologiya (pod. red. A. A. Bayeva), M., 1984;Uotson D., Tuz Dj., Kurs Dj., Rekombinatnie DNK: Per. s. angl.), M., 1986.

Abdusattor Abdukarimov, Sotiboldi Jatayev.
Genokopiya

Genokopiya (gen... va lot. copia — koʻp) — har xil genlarning allellari tomonidan nazorat qilinadigan fenotipning bir xildagi oʻzgarishi. G. kelib chiqishining sababi belgilarning koʻp genlar tomonidan boshqarilishidir (qarang Genlarning oʻzaro taʼsiri).

Hujayrada molekula biosintezi koʻp bosqichda amalga oshishi tufayli bitta — biokimyoviy yoʻlning turli bosqichlarini nazorat qiluvchi har xil genlarning mutatsiyalari bir xil natijaga, yaʼni reaksiya zanjiri yeoʻnggi mahsulotining hosil boʻlmasligiga, binobarin, fenotipning bir xilda oʻzgarishiga olib kelishi mumkin. Mac; drozofila pashshasining har xil xromosomalarida joylashgan genlar resessiv allellarining har biri mustaqil ravishda koʻzning aynan oʻsha bir xil yorqinqizil rangini taʼmin etadi. Bunda resessiv allellarning har biri qoʻngʻir pigment sintezining bosqichlaridan birini buzgan boʻladi. G. muammosi tibbiyot genetikasida aktual hisoblanib, agar ota-onalar oʻxshash kasalliklarga ega boʻlishsa, u holda ularning avlodlarida irsiy kasallikning namoyon boʻlish ehtimolligini oldindan aytib berish imkonini beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genom

thumb|DNK genom kodi - to'liq virus genomining prototipi
Genom (nem. Genom) — xromosomalar (unda joylashgan genlar bilan birga) gaploid toʻplami; individ genetik tuzilishining asosiy elementlari majmui. "genom" terminini fanga nemis biologi G. Vinkler kiritgan (1920). Gaplofazada har bir hujayra bitta genomga, diplofazada esa ikkita genomga ega boʻlib, zigota hosil boʻlishida ularning biri erkak, ikkinchisi urgʻochi gametalardan oʻtgan boʻladi. Genom asosiy genetik va fiziologik sistemalarni oʻzida namoyon qilib, uning genetik jihatdan mukammalligi normal gameta va zigotalarning hosil boʻlish zaminidir. Hayotchan, ammo qisman hosildor poliploid formalar kamida bir juft gomologik genomga ega boʻlishi shart; qolgan xromosomalar boʻyicha turli chetlanishlar boʻlishi mu.mkin, bu esa rivojlanishga deyarli taʼsir koʻrsatmaydi. Agar konʼyugatsiyalanuvchi (gomologik xromosomalarning yaqinlashuvchi) xromosomalardagi genlarning chiziqli joylashishi aynan oʻxshash boʻlsa, u holda ikkala genom mutlaqo oʻxshash (gomologik) boʻladi. Chala gomologik genomda duplikatsiya (xromosoma uchastkasining ikki hissa ortishi) hamda deleniya (xromosoma uchastkalarining yetishmasligi) natijasida yuz beradigan resiprok translokatsiya (xromosomaning ikki uchastkasi oʻzaro oʻrin almashadi) va inversiya (xromosoma uchastkasi holatining oʻzgarishi) tufayli barcha yoki ayrim konʼyugatsiyalanuvchi xromosomalarning qisman aynan oʻxshashligi kuzatiladi. Segmentli aynan oʻxshashlik bilan xromosoma konʼyugatsiyasining tipi va darajasi, shuningdek urugʻlanish miqdori aniqlanadi. Euploidiya (bir butun genom normal sonining ortishi) va aneuploidiya (xromosomalar sonining xromosomaning karrali normal gaploid toʻplamiga teng boʻlmagan holdagi oʻzgarishi) genomli mutatsiyalarta olib keladi.

 Yana qarang 
 Genetika
 DNK

 
 Abduqodir Ergashev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Genomika
Turkum:Genom tuzilishi
Genotip

Genotip (gen va yun. typos — iz, shakl) — muayyan organizm xromosomalari va sitoplazmasidagi barcha genlar majmui. "genotip" terminini fanga daniyalik biolog V. Yogansen kiritgan (1909). G keng maʼnoda organizm xromosomalaridagi, shuningdek xromosomalardan tashkari (sitoplazma va plastida)dagi genlarni ham qamraydi. Genotip oʻzaro taʼsir koʻrsatadigan genlarning yagona sistemasi hisoblanadi va undagi har bir genning funksional faoliyati genetik muhitga bogʻliq. genotip organizm muhiti bilan oʻzaro taʼsirga kirishib, belgining fenotipik namoyon boʻlishini taʼminlaydi. Mas, gʻoʻzaning antotsian rangini Rp — gr geni (ingliz. Red plant — qizil rangli oʻsimlik) nazorat qiladi (qarang Antotsianlar). Bu belgining fenotipik namoyon boʻlishiga gendan tashqari tashqi muhit omillari, jumladan quyosh nuri ham taʼsir koʻrsatadi. Yoritilganlik darajasiga qarab bir xil genotipli (Rp Rp) oʻsimliklarda belgining fenotipik namoyon boʻlish darajasi turlicha boʻlishi mumkin. Demak, genotip organizm reaksiya normalari irsiylanishini belgilaydi. Genotip tor maʼnoda faqatgina organizmdagi maʼlum bir belgi rivojlanishini nazorat qiluvchi genlar guruhini yoxud ayrim genlarni bildiradi. Mas, gʻoʻzada genotip simpodiya tiplari boʻyicha SS, Ss (cheklanmagan), ss (cheklangan); barg shakli boʻyicha — 0101 (kertikli), 01 ol (oraliq shaklda), ol o! (chetlari tekis oddiy shaklda) koʻrinishida belgilanadi. Har ikki belgi boʻyicha esa genotip — SS0101, ss ol ol, ss 0101 va b. shakllarda ifodalanadi.

Sharifjon Turabekov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil