Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yozef Fraungofer

thumb|200px|Yozef Fraungofer
Yozef Fraungofer (Joseph Fraunhofer) (1787.6.3, Shtraubing 1826.7.6, Myunxen) – nemis fizigi. Bavariya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1823). Mustaqil maʼlumot olgan. Myunxen matematika va optika instituti direktori (1818-yildan), Myunxen universiteti professor Asosiy ilmiy ishlari fizik optikaga oid. Fraungofer Quyosh va sayyoralarning spektrlarini oʻrgangan. Dispersiyani tadqiq qilishga, axromatik linza olishga muhim hissa qoʻshgan. Katta axromatik obʼyektivlar tayerlash texnologiyasini takomillashtirish, spektrometr, axromatik mikroskop, okulyar mikrometr va geliometrni ixtiro qilgan. Quyosh spektridagi qora chizikdar (fraungofer chiziqlari)ni birinchi boʻlib oʻrgangan, toʻlqin uzunligini oʻlchagan. Difraksion panjara ixtiro qilgan va uni parallel nurlar difraksiyasini tadqiq qilishda qoʻllagan.

 

 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1778-yilda tugʻilganlar
Turkum:1826-yilda vafot etganlar
Freyburg universiteti

Frenburg universiteti, Albert Lyudvig nomidagi Freyburg universiteti — Germaniyadagi qad. universitetlardan biri. 1457-yil ersgersog Albrext VI tomonidan Albertin nomi bilan tashkil etilgan. Tarkibida teologiya, yuridik, badiiy va tibbiyot ftlari boʻlgan. Mashgʻulotlar 1460-yildan boshlangan. 1620-yildan muhim lavozimlarni iyeuzitlar egallagan. 1767-yil davlat oʻquv yurtiga aylangan. 19-asr boshlaridan Albert Lyudvig nomi bilan ataladi (untga badenlik gersog Lyudvig katta yordam koʻrsatgan). Teologiya, huquq, iqtisodiyot, tibbiyot, falsafa, matematika, fizika, kimyo, biologiya, farmakologiya, Yer haqidagi fan, oʻrmon xoʻjaligi boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1974-yil tashkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar saqlanadi. 23 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

 

Turkum:Olmoniyadagi universitetlar‎
Freydizm

Freydizm — 3. Freyd falsafiyantropologik va psixologik konsepsiyasining va shu asosda rivojlangan jami taʼlimotlar va maktablarning umumiy nomi. Freyd inson, jamiyat va madaniyatga taalluqli hodisalarni tushuntirish uchun Freydning psixologik taʼlimotini qoʻllashga harakat qiladi. Freyd insondagi 2 xil instinktga katta eʼtibor beradi: birinchisi — hayotni davom ettirishga karatilgan jinsiy instinktlar, ikkinchisi — hayotni barbod qilishga yoʻnaltirilgan vayronkor (destruktiv) instinktlar. Bu instinktlar guruhining har biri oʻz quvvat manbaiga ega. Birinchisiniki — nafs (libido), ikkinchisiniki — tajovuzkorlik. Freydga kura, inson hayotida jinsiy nafs va tajovuzkorlik quvvati ijobiy evrilishga uchraydi, yaʼni ijtimoiymadaniy qadriyatlar yaratishga qaratiladi, evrilishning sportda, akdiy mehnatda, ijod va boshqa sohalarda namoyon boʻladi. Sivilizatsiyani aynan shu ijtimoiy evrilishga duch kelgan "tuban" biologik quvvatlar yaratadi. Freyd vakillari — A. Adler, K.G. Yung va boshqa XX-asrning 30-yillari oxirida neofreydizm kelib chiqdi. U psixoanaliz bilan AQSH sotsiologax va etnografik nazariyalari qoʻshilishi jarayonida vujudga keddi.
Frenel zonalari

Frenel zonalari - fazoning berilgan (R) nuqtasidagi toʻlqin amplitudasini aniqlashda hisoblashlarni soddalashtirish uchun yorugʻlik toʻlqin sirti boʻlinadigan halqasimon soha (zona)lari. Monoxromatik yorugʻlik toʻlqinining Q manbadan R kuzatish nuqtasiga tarqalishini koʻraylik (rayem). Gyuygens — Frenel prinsipiga koʻra, Q manbadan R nuqtaga kelayotgan toʻlqinni qoʻshimcha S sirtda joylashgan hayoliy dan kelayotgan toʻlqinlar yigʻindisi bilan almashtiriladi. S sirt sifatida Q dan kelayotgan sferik toʻlqin sirti olinadi. Bunda S sirt, har bir zona chetlaridan R nuktagacha boʻlgan masofalar X/2 ga farqlanadigan halqasimon zonalarga boʻlinadi (X — toʻlqin uzunligi). Yuzlari oʻzaro tent boʻlgan bunday zonalar Frenel zonalari deb ataladi. Agar S sirt oʻrniga markazi O nuqtada boʻlgan doiraviy teshikli toʻsiq qoʻyilsa, teshikka juft sondagi Frenel zonalari toʻliq joylashgan holda R nuk,tada qorongʻilik kuzatiladi; teshikka toq sondagi Frenel zonalari toʻliq joylashgan holda esa R nuqtada toʻlqin amplitudasi eng katta boʻlib, u toʻsiq umuman boʻlmagan holdagidan 2-marta katta boʻladi (mk"b hollarda). Frenel zonalari usuli optika, radio va tovush toʻlqinlarini oʻrganish va boshqalarda qoʻllandi.
Fresca

Fresca ( в tarjima Bilan ispancha — Freshness The Coca-Cola Company tomonidan ishlab chiqarilgan tsitrus aromali gazlangan alkogolsiz ichimlikdir. Ushbu ichimlikning birinchi partiyasi 1966 yilda Amerika Qo'shma Shtatlarida ishlab chiqarilgan (Архивировано) . Ba'zi mamlakatlarda u Quatro deb ataladi.

 Tarqalishi 
Quyida u ilgari sotilgan yoki sotilayotgan mamlakatlar roʻyxati keltirilgan ( 2017 yil iyun holatiga koʻra)

 Jazoir
 Argentina ("Quatro" nomi bilan tanilgan)
 Beliz
 Braziliya

 Bolgariya

 Kanada

 Kolumbiya ("Quatro" nomi bilan tanilgan)

 Kosta-Rika

 Salvador

 Gonduras

 Islandiya ( 2014 yilgacha)
 Hindiston

 Yaponiya ( 2015 yildan beri)

 Meksika

 Nikaragua

 Panama

 Peru

 Filippin

 Janubiy Afrika ( 2004 yilgacha)

 AQSH

 

 

 Ichimlik veb-sayti 
Turkum:Alkogolsiz ichimliklar
Charles Friedel

Charles Friedel (1832.12.3, Strasburg — 1899.20.4, Montoban) — fransuz organikkimyogari va mineralogi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1878-yildan), Peterburg Fanlar akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1894-yildan). Strasburg universitetini tugatgan (1852). Parij universiteti professor (1876-yildan). Asosiy ilmiy tadqiqotlari organik sintezga oid. Ilk bor atsetofenon (1857), sut kislota (1861), ikkilamchi propil spirt (1862), glitserin (1873) va boshqalarni sintez qilgan. Aromatik birikmalarni alkil va atsilgalogenidlar bilan alyuminiy xlorid ishtirokida alkillash va atsillash usulini kashf etgan (Fridel— Krafts reaksiyasi). Sunʼiy usulda kvars, rutil, topaz va boshqa minerallarni olgan.

 

Turkum:1832-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-martda tugʻilganlar
Turkum:1899-yilda vafot etganlar
Turkum:20-aprelda vafot etganlar
Milton Friedman

thumb|200px|right|Milton Friedman (2004)
Milton Fridmen (Fridman; 1912.31.7, Nyu York) — amerikalik iqtisodchi, iqtisodiy nazariyada Chikago maktabining yetakchi vakili. Ratgers universitetini tugatgan (1932). Falsafa (1946) va huquq (1968) doktori. Chikagodagi universitetda iqtisodiyot professor (1948-yildan). 1971—74 yillarda AQSH prezidenti R. Niksonnnnt iqtisodiy masalalar boʻyicha maslahatchisi. Asosiy ilmiy ishlari pul muomalasi nazariyasi va amaliyoti masalalariga bagʻishlangan. F. makroiqtisodiyotda monetarizm yoʻnalishi asoschisi, milliy daromadning monetar nazariyasini va AQShning deyarli 100 yillik pul muomalasi tarixini oʻrganib pulning miqdoriy nazariyasini asoslab bergan. Keynschshshkka qarshi boʻlgan F. tadbirkorlik erkinligi, bozor mexanizmlarining oʻzi davlat iqtisodiyotga faol aralashmagan hollarda ham takror ishlab chiqarishning oʻz meʼyorida borishini taʼminlaydi deb qaragan. F. nuktai nazariga koʻra, davlatning vazifasi muomaladagi pul miqdori oʻsishini tartibga solish bilan chegaralanishi lozimOʻzME.

Asosiy asarlari
"Inflyatsiyani bartaraf etishda soliqqa tortish", 1943;
"Pozitiv iqtisodiy nazariya ocherklari", 1953;
"Isteʼmol funksiyalari nazariyasi", 1957;
"Narxlar nazariyasi", 1962;
"Amerika Qoʻshma Shtatlarida pul muomalasi tarixi, 1867—1960-yillar", 1963;
"Inflyatsiya sabablari va oqibatlari", 1963.

Mukofotlari
Nobel mukofoti laureati (1976).

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Friz

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/20100410_athina108.JPG/220px-20100410_athina108.JPG|thumb| Afinadagi Gefest ibodatxonasidagi Doric frizi (miloddan avvalgi 449–415).
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Decorative_emblems_The_Circus_Bath.jpg/220px-Decorative_emblems_The_Circus_Bath.jpg|right|thumb| The Circus (hammom), Buyuk Britaniya. O'zgaruvchan trigliflar va metopani ko'rsatadigan frizning me'moriy detali (Jon Vud, oqsoqol, arxitektor)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Ornate_molding_frieze_at_Hoysaleshwara_temple%2C_Halebidu.jpg/220px-Ornate_molding_frieze_at_Hoysaleshwara_temple%2C_Halebidu.jpg|right|thumb| Hayvonlarning frizi, Hindistonning Hoysalesvara ibodatxonasi poydevoridagi mifologik epizodlar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Yankee-stadium-frieze.jpg/220px-Yankee-stadium-frieze.jpg|right|thumb| Yanki stadioni tomini qoplagan friz
Arxitekturada friz keng markaziy qism bo'lib, ion yoki Doric bezagi tekis bo'lishi yoki barelyef bilan bezatilgan bo'lishi mumkin. Paterae odatda frizlarni bezash uchun ham ishlatiladi. Frizni koʻplab yunon va rim binolarida topish mumkin, Parthenon frizi eng mashhur va, ehtimol, eng koʻp ishlab chiqilgani hisoblanadi. Bu uslub forslarga xosdir.

Ichki makonda xonaning frizi devorning rasm relslari ustidagi va toj mog'orlari yoki kornis ostidagi qismidir. Kengaytmaga ko'ra, friz - bu odatda ko'z darajasidan yuqori boʻlgan bo'yalgan, haykaltarosh yoki hatto kalligrafik bezakning uzun qismi. Friz bezaklari sahnalarni diskret panellar ketma-ketligida tasvirlashi mumkin. Friz qilingan material gips, o'yilgan yog'och yoki boshqa dekorativ vosita bo'lishi mumkin.

Binoning jabhasidagi meʼmoriy friz misolida, Afinadagi Rim agorasidagi sakkiz burchakli Tower of the Winds frizida sakkizta shamolning relyef haykallari tasvirlangan.

Pulvinatsiyalangan friz (yoki pulvino) qavariqdir. Bunday frizlar 17-asr shimoliy mannerizmining o'ziga xos xususiyatlari edi, ayniqsa yordamchi frizlarda va ichki me'morchilikda hamda mebelda koʻp qoʻllanadi.

Friz tushunchasi friz naqshlarining matematik qurilishida umumlashtirildi.

 Ahamoniylarning frizlari 

 Yunon frizlari 

 Hind frizlari 

 

Turkum:WikiLug'at
Turkum:Arxitektura elementlari
Turkum:Qurilish
Friz orollari

Friz orollari — Shimoliy dengizdagi bir guruh qumli orollar, Niderlandiya, GFR va Daniya tarkibida. Niderlandiyadan Yutlandiya yarim orolgacha taxminan 250 km ga choʻzilgan boʻlib, Gʻarbiy, Sharqiy va Shimoliy Friz orollariga boʻlinadi. Materikdan vattlar yoʻlagi bilan ajralgan. Qator tepalar (balandligi 20 m gacha), vereyekzor va qaragʻay oʻrmonlari bor. Rezervatlar tashkil etilgan. Iqlim kurorta koʻp.

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Yevropa
Friz tili

Friz tili — german tillarining gʻarbiy guruhchasiga mansub, Niderlandiyaning Frislandiya viloyatida, Gʻarbiy Friz o.larida va Germaniyaning Quyi Saksoniya (Zaterland) yerida, Shlezvig shim.gʻarbida, Shimoliy Friz o.larida, Gelgoland o.da tarqalgan til; asosan, ogʻzaki muloqot tili sifatida qoʻllanadi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni Niderlandiyada 400 ming, Germaniyada 20 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning 90-yillari).

Friz tili lahjalari 3 ta: gʻarbiy (Frislandiya), sharqiy (Zaterland) va shim. (Shlezvig). Frislandiya shaharlarida "shahar Friz tili" varianta — niderlandiya tilining sezilarli taʼsiri boʻlgan variant tarqalgan. Genetik jixatdan kds. ingliz tili bilan uzviy bogʻliq. Friz tilining fonologik tizimida vokalizm ancha rivojlangan. Otlarda 2 ta jins mavjud. Kuchli va kucheiz feʼllar farkdanadi. Ilk yozma yodgorliklari 13-asrga mansub. 16-asrdan barcha rasmiy doiralarda niderland tili qoʻllana boshladi, Friz tili, asosan, ogʻzaki muomala tiliga aylandi. Keyingi oʻn yilliklarda Niderlandiya maktablarida Friz tili izchil ravishda ukatila boshladi, koʻplab , davriy matbuot nashr etildi. Yozuvi lotin grafikasi asosida."" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Fristayl

Fristayl (free — erkin, style — usul) — togʻ changʻi sporti turi. Fristaylning 3 ta turi bor: mogul, changʻi baleta, changʻi akrobatikasi. Mogul — pastbaland trassadan togʻ changʻisida tez tushish; changʻi baleti — tepalikdan turli shakllar (qadamlar, aylanishlar, burilishlar va boshqalar) bajarib tushish; changʻi akrobatikasi — 2 m li tramplindan bir necha akrobatik shakllarni bajarib (salto, piruetlar va boshqalar) sakrashdan iborat. Sportchilar bajargan elementlarning ogʻirengilligi va ijrosining aniqligi, shuningdek, artistik mahorati hakamlar tomonidan baholanadi.

Fristayl changʻichilarning dam olish turi boʻlgan. Tomoshabopligi uchun changʻi boʻyicha oʻtqaziladigan tadbirlarga kiritilardi. Fristayl boʻyicha birinchi musobaka 1971-yilda AQShning New Hampshire shahri yaqinida oʻtkazilgan. 1978-yilda Xalqaro changʻi sporti federatsiyasi qoshida fristayl boʻlimi ochilgan, unga 100 dan ortiq davlat aʼzo (2004). Bu boʻlim 1978-yildan jahon kubogi, 1986-yildan jahon chempionatini oʻtkazib keladi. 1992-yilda mogul, 1994-yilda changʻi akrobatikasi olimpiada oʻyinlari dasturidan oʻrin oldi. Fristayl AQSH, Kanada, Avstraliya, Germaniya, Fransiya va Skandinaviya davlatlarida rivojlangan.

Oʻzbekistonda fristayl 20-asrning 90-yillari boshidan ommalashdi. Vasila Semenchuk 1991-yilda jahon chempioni boʻldi. Uning gʻalabalarini L. Cheryazova davom ettirdi. Sergey Brener, Larisa Ud odova, Irina Chernikova kabi sportchilar qita musobaqalarida muvaffaqiyatli qatnashishgan. Oʻzbekiston fristayl federatsiyasi 1992-yilda tuzilgan, oʻsha yili xalqaro tashkilotga qabul qilingan. Toshkentdagi qishki sport ga ixtisoslashgan maktabda Fristayl boʻlimi faoliyat koʻrsatadi. 4 nafar murabbiy 800 dan ziyod shugʻullanuvchiga fristayldan saboq beradi.

 

 Waterville Valley, fristaty vatani 
 Fristayl – olympic.org 

 

Turkum:Changʻi sporti
Fritaun

thumb|right|300px|Fritaun (Syerra-Leone, 2004)
Fritaun — Syerra-Leone poytaxti. Vestern Erio yarim orolning shimoliy chekkasida joylashgan. Aholisi 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Fritaun — mamlakatning savdosanoat va moliyaviy markazi. Atlantika okeani sohilidagi yirik port, chetga palma yongʻogʻi, moyi, kakao va olmos chiqariladi. Kema verfi, olmosga sayqal berish fabrikasi, shakarqand, kislorod, sement, neftni qayta ishlash zavodlari mavjud. Universitet, kollejlar, milliy muzey, kutubxonalar bor. Shaharga 1792-yilda inglizlar tomonidan asos solingan. 1961-yil 27-apreldan mustakil SyerraLeone davlati poytaxti."" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karl von Frisch

FRISH (Frisch) Karl fon (1886. 20.11, Vena 1982.12.6, Myunxen) - nemis fiziologi va etnologi. Vena universitetini tugatgan (1910), Myunxen universiteti professor (1950-yildan). Ilmiy ishlari baliqlar va hasharotlarning sezish organlarini oʻrganishga oid. Asalarining fiziologax va biologik xususiyatlarini tadqiq qilgan. "Asalarilar raqsi" nomli asarida (1942) asalarilarning bir-biriga axborot berish, uchish yoʻnalishini, biror maqsadda uchib borib qoʻnish joyigacha boʻlgan masofani belgilash mexanizmini taʼriflab bergan. Nobel mukofoti laureata (1973, K. Lorens va N. Tinbergan bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1982-yilda vafot etganlar
Turkum:12-iyunda vafot etganlar
Ragnar Frisch

Ragnar Frisch (1895.3.3 Oslo 1973.31.1) - norveg iqtisodchisi, Norvegiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1931). Oslo shahridagi universitetda oʻqigan. Oslo universiteti huzuridagi Iqtisodiyot instituti direktori (1931—1965); Yel (1930), Sorbonna (1933) universitetlarida iqtisodiyot boʻyicha leksiyalar oʻqigan. Iqtisodiy nazariyada matematik yoʻnalish vakili. Ekonometrika asoschisi, birinchilardan boʻlib makro va mikroiqtisodiy taxlil sohalari chegaralarini koʻrsatdi, iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilishda qoʻllaniladigan iqtisodiy siklning dinamik modelini yaratgan. Iqtisodiymatematik programmalashtirish usullaridan foydalangan holda iqtisodiy rejalashtirishda qarorlar qabul qilish modelini ishlab chiqdi. Frisch taklif etgan iqtisodiy oʻsish usullari va modellari, shuningdek, milliy hisoblarni tuzish tartiblari Norvegiya va boshqa mamlakatlarning byudjet, statistika organlari faoliyatida keng qoʻllangan. Iqtisodiyot sohasidagi birinchi Nobel mukofoti laureatlaridan biri (Ya. Tinbergen bilan birga, 1969)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1895-yilda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:3-martda tugʻilganlar
Turkum:31-yanvarda vafot etganlar
Fromm Erix

thumb|Erich Fromm (1974)

FROMM (Fromm) Erix (1900.23.3, FrankfurtMayn — 1980.18.3, Muralto, Shveysariya) — nemisamerikalik psixolog, sotsiolog, neofreydizm asoschisi. 1929—32 yillarda Frankfurt-Mayndagi Ijgimoiy tadqiqotlar institutida ishlagan. 1933-yil AQShga muhojir boʻlib ketgan, hayotining soʻshti oʻn yilida Shveysariyada yashagan. Falsafa, psixologiya, antropologiya, din sotsiologiyasi rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻz taʼlimotini "gumanistik psixoanaliz" deb atagan. Freyd biologizmidan chekinib, shaxs shakllanishida psixologik va ijtimoiy omillarning oʻzaro aloqalarini ochib berishga intilgan. Gumanizm nuktai nazaridan psixoanalitik ijtimoiy sogʻlomlashtirish usullari yordamida, xususan, AQSH da, har tomonlama uygʻun boʻlgan, "sogʻlom jamiyat"ni vujudga keltirishni taklif etgan. Asosiy asarlari: "Erkinlikdan qochish" (1941), "Psixoanaliz va din" (1950), "Unutilgan til" (1951), "Sevish sanʼati" (1956), "Inson qalbi" (1964), "Inson vayronkorligining anatomiyasi" (1973), "Ega boʻlmoq yoki bor boʻlmoq" (1976).

 

Turkum:Amerikalik ateistlar
Frontit

Frontit lot. frons (frontitis) — peshona — peshona boʻshligʻi shilliq qavatining yalligʻlanishi. Oʻtkir va surunkali kechadi.

Oʻtkir frontit, asosan, gripp, shamollash va boshqa yuqumli kasalliklarning asorati sifatida paydo boʻladi. Unda peshonaning kasallangan sohasi bir oz shishib, ogʻriydi, bemor darmonsizlanadi, burundan nafas olishga qiynaladi, harorati koʻtariladi. Oʻtkir frontit yaxshi davolanmasa, surunkali frontitga aylanadi. Surunkali frontitda peshona va yuqori qovoqlar ogʻriydi, burun shilliq qavatidan selga oʻxshash suyuqlik keladi; burun giperplaziyasi, granulyatsiya va poliplar hosil boʻladi.
Fruktoza

thumb|Fruktoza
Fruktoza (lotincha fructus — meva), levuloza, C6H12O6 — shirin taʼmli rangsiz kristall modda. Qaynash temperaturasi 102—104°; suvda eriydi. Fruktoza — monosaxarid, koʻpchilik mevalarda, mas, pomidor, olma, asalda (50%) erkin hodda uchraydi; oligo va polisaxaridlar tarkibiga kiradi. fruktoza fosfatlari (fruktoza1,6 difosfat, fruktoza6fosfat) fotosintez qorongʻi fazasida (Kelvin sikli), metabolizm jarayonida (glikoliz, spirtli bijish) va uglevodlar biosintezida hosil boʻladigan oraliq birikmalardir.

Fruktoza — qimmatli oziq-ovqat mahsuloti, organizmga yaxshi singiydi; mevadan, saxaroza va inulinnn gidrolizlab, shuningdek, Dglyukozaga ishqor taʼsir ettirib olinadi. Fruktozaning furanoza (tabiiy) shaklidan tashqari ochiq keton va boshqa tautomer shakli ham maʼlum. Fruktoza oziqovqat sanoati va tibbiyotda qoʻllanadi. Fruktoza1,6difosfat — shok holatida va yurak kasalliklarida ishlatiladi.
Mixail Frunze

Mixail Vasiliyevich Frunze 1885.21.1 (2.2), hozirgi Bishkek shahri 1925.31.10, Moskva — Turkistonda sovet rejimini qurol kuchi bilan oʻrnatgan shoʻro harbiy arboblarvdan biri. Rossiyada 1905—07 yillar inqilobida faol qatnashgan. Ivanovo—Voznesensk gubernya partiya komiteta va gubernya ijroiya qoʻmitasi raisi hamda Yaroslavl gubernyasi harbiy komissari (1917—18). Sharqiy frontdagi 4-armiya qoʻmondoni (1918—19), Sharqiy front (1919-yil iyuldan), Turkiston fronti (1919-yil avgust — 1920-yil sentyabr) qoʻmondoni. Butun Rossiya MIK va RSFSR XKSning Turkiston komissiyasi (Turkkomissiya) aʼzosi (1919-yil oktabr — 1920-yil sentyabr). Buxoro bosqini (1920-yil 28-avgust 2-sentyabr)ning asosiy tashabbuskori sifatida Samarqandda turib qizil armiyaning harbiy harakatlarini boshqargan. Shu harakat tufayli Buxoro obidalarining aksariyati vayron etilib, minglab begunoh odamlar nobud boʻlgan. Buxoroda amirlik tuzumi agʻdarib tashlangach, oʻsha paytda jahondagi eng katta xazinalardan biri hisoblangan amirlikning butun xazinasini 2 eshelonda (har birida 14 tadan vagon) Moskvaga joʻnatgan va uning maʼlum qismini oʻzi oʻzlashtirgan.

Janubiy front qoʻmondoni (1920-yil oktabrdan) sifatida Frunze Qrimni bosib olishda qatnashgan. Ukraina SSR XKS raisi oʻrinbosari (1922—24). SSSR harbiy inqilobiy kengashi raisi oʻrinbosari va raisi, harbiy va dengiz ishlari boʻyicha xalq komissari (1924—25). Ayni paytda IshchiDehqon Qizil armiyasi shtabi va Harbiy akademiya boshligʻi (1924-yil apreldan). RKP (b) MK Siyosiy byurosi va RKP(b) MK Tashkiliy byurosi aʼzoligiga nomzod (1924—25). Shoshilinch operatsiya qilingach, shubhali tarzda vafot etgan va Moskva Qizil maydoniga dafn qilingan.

 

 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrvda, T., 2000;
 Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002; 

 

Turkum:1885-yilda tugʻilganlar
Turkum:1925-yilda vafot etganlar
Turkum:31-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:2-fevralda tugʻilganlar
Frustratsiya

Frustratsiya (lot. frustratio — aldanish, rejalarning barbod boʻlishi) — muammoni hal qilish yoki maqsadga erishish yoʻlidagi faoliyatni izdan chiqaruvchi ruhiy holat. U kishining maqsadga erishishi yoʻlida uchraydigan, obyektiv ravishda yengib boʻlmaydigan yoki subʼektiv ravishda shunday tuyuladigan qiyinchiliklar tufayli paydo boʻladi. Frustratsiyani keltirib chiqaruvchi sabablar frustrator deyiladi. Flustratsiya holati frustratorning kuchiga, jadalligiga bogʻliq. Fluratsiya holatida shaxsning vaziyatni toʻgʻri baholash qobiliyati muhimdir. Shu bois turmushning noqulay taʼsirlariga qarshi kurashish uchun odam feʼl-atvoridagi barqarorlikni shakllantirish lozim. Frustratsiya ham boshqa ruhiy holatlar singari kishi feʼl-atvoriga xos yoki yangi xislatlarning boshlanishini koʻrsatuvchi, shuningdek, oʻtkinchi holat boʻlishi mumkin. Frustratsiya asosan, salbiy hissiyotlar uygʻotadi. Frustratsiyaning : tajovuzkor holat, apatiya, depressiv holat, gʻamginlik tuygʻusi, oʻziga ishonmaslik, kuchsizlik, maʼyuslik va boshqa. Frustratsiyaning tajovuzkor holati koʻpincha oʻzini tuta olmaydigan, qoʻpol odamga xos boʻlsa, depressiya holati oʻziga ishonmaydigan shaxsga taalluqlidir. Baʼzan ogʻir tabiatli kishilarda ham shu xildagi holatni vujudga keltirish mumkin, lekin bu vaziyat uzoqqa choʻzilmaydi.
Ftabatey simey

Ftabatey simey (taxallusi; asl ismsharifi Xasegava Tatsunoske) (1864.28.2, Tokio 1909.10.5, Singapur) — yapon yozuvchisi. Yapon tanqidiy realizmi va hozirgi yapon adabiy tili asoschisi. Tokio chet tillar institutining rus boʻlimida oʻqigan. F.S. ijodiga rus adabiyoti katta taʼsir koʻrsatgan. "Romanning umumiy nazariyasi" (1886) asarida F.S.ning sanʼat mohiyatiga, adabiyotning ijodiy metodi boʻlmish realizmga qarashlari bayon etilgan. "Suzayotgan budut" (1887—88) romanida yangi burjua voqeligidan koʻngli qolgan "ortiqcha kishi" obrazi tasvirlangan. "Uning qiyofasi" (1907), "Oddiy odam" (1907) kabi romanlari xam bor. 

 

Turkum:Yaponiyalik yozuvchilar
Ftalat kislotalar

Ftalat kislotalar, benzol dikarbon kislotalar, C6H4(COOH)2— aromatik qatorning 2 asosli karbon kislotalari. 3 ta izomer holida mavjud: or/ioftalat yoki toʻgʻridantoʻgʻri ftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 200°); metaftalat yoki izoftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 348°); napaftppat yoki tereftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 425°). Ftalat kislotalar — amaliy jihatdan suvda erimaydigan kristall moddalar. O. Ftalat kislotalar sanoatda fshalat angidrid holida olinadi. O. Ftalat kislotalarning oʻrta efirlari qaynash temperaturasi yuqori boʻlgan moysimon suyuqliklar, plastifikatorlar, manometr suyuqliklari, vakuum nasoslarning ishchi suyuqliklari sifatida ishlatiladi. Ftalat kislotalarning muhim hosilalaridan dimetiltereftalat polietilentereftalat sintezida qoʻllanadi.

 

Turkum:Kislotalar
Ftiziatriya

thumb|right|192px| 

Ftiziatriya (yunoncha: phthisis — oriqlash, darmonsizlanish va iatreia — davolash) — tibbiyotning bir boʻlimi. Silning kelib chiqish sabablari, rivojlanish mexanizmi, klinikmorfologik alomatlari, davolash, oldini olish choralarini oʻrganadi. "F." termini fanga Gippokrat tomonidan kiritilgan. F. mustaqil ilmiyamaliy fan sifatida terapiyatsap ajralib chiqqan. Davolashprofilaktika muassasalari va ilmiy tadqiqot intlari silga qarshi kurashni uyushtiruvchi tashkiliy metodik markazlar boʻlib, silga qarshi dispanserlar, sanatoriylar, kasalxonalar ishini boshqarib turadi, silning turli shakllarini davolash, oldini olish usullarini, shuningdek, F.ning nazariy asoslarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. F.da klinik, rentgenradiologik, endoskopik, epidemiologik, funksional, ultratovush tekshiruvi, shuningdek, biokimyoviy, bakteriologik, immunologik usullar va hokazo qoʻllanadi. F.ning ftizioxirurgiya, ftiziopediatriya, ftiziourologiya, ftizioginekologiya singari sohalari bor. F.da gigiyena va sanitariya rejimi, sunʼiy pnevmotoraks, simptomatik va xirurgik davodan tashqari maxsus dori vositalaridan ham foydalaniladi.

1932-yil Samarqandda Sil kasalliklari ilmiy tadqiqot instituta tashkil etilib, 1935-yil mazkur institut Toshkentga koʻchirilgan. Shundan boshlab Oʻzbekistonda silga qarshi kurash ishlari ancha kuchaytirildi va F. faniga asos solindi.

F. fani Oʻzbekistonda asosan 40-yillardan tez rivojlandi. Bunda, asosan, Oʻzbekiston Sil instituti xodimlari: akademik Sh.A. Alimov (ilk bor sil kasalligi reabilitatsiyasini ishlab chiqqan), professor R.A. Aʼzamov, A.A. Saidahmedov, A.A. Kalonxoʻjayev va boshqa olib borgan ilmiy izlanishlar va kuzatishlar muxim ahamiyat kasb etdi. Shu institut xodimlari tomonidan Oʻzbekistonda silning tarqalish darajasi, uning sabablari oʻlka sharoitlarini hisobga olgan holda atroflicha oʻrganildi. Silni aniqlash va davolashning yangi usullari, chunonchi dorilarni nafas yoʻllari orqali kiritish (ingalyatsiya usuli), kimyoviy preparatlarni organizm immunitetini oshiruvchi moddalar bilan birga qoʻllash (immunokimyoterapiya), mikroelementlar va vitaminlar, shuningdek, mehnat bilan davolash usullari ishlab chikildi va keng tatbiq etildi.

Keyingi yillarda respublikada yuzaga kelgan ekologik oʻzgarishlarni silning kelib chiqishi va kechishiga taʼsiri hamda bemorlarni davolash usullari ustida ilmiy ishlar olib borildi.

Hozirgi kunda F.ga oid ilmiy tadqiqotlar pulmonologiya sohasi bilan birga olib borilmoqda. Bu ilmiy ishlar va tadqiqotlarga akademik A.M. Ubaydullayev, professor T.M. Qoriyev, SI. Orifxonova, M.E. Eshonxonov, Q.M. Maxamatov, R.Sh. Hamroqulov, P.X. Nazirov, G.A. Vohidova, A.B. Boltaboyev, M.A. Ibrohimov, D.Z. Muxtorov, K. Gʻofurov va boshqa katta xissa qoʻshmoqdalar. Toshkent tibbiot akademiyasi, SamTI, Andijon tibbiyot instituti, Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti va boshqalarda F. kafedralari bor, ular sil kasalligining oldini olish, uni oʻz vaqtida aniklash va davolashning yangi usullari ustida ilmiy izlanishlar olib bormoqdalar.

Abdulla Ubaydullayev.
Ftorid kislota

Ftorid kislota - vodorod ftorid HF ning suvdagi eritmasi. 77% li eritmaning zichligi 1262 kg/m3, 95,2% li eritmaniki esa 1082 kg/m3. Ftorid kislota oksidlar bilan reaksiyaga kirishib, ftoridlar va ularni eritib, kompleks birikmalar hosil qiladi. Ftorid kislota boshqa kislotalardan farqli oʻlaroq silikat materiallar bilan (jumladan, shisha bn) ham shiddatli reaksiyaga kirishadi. Shishani tezoblab gul va turli belgilar chizishda, ftoridlar olishda, erituvchi va reagent sifatida ishlatiladi.

 

Turkum:Kislotalar
Ftoridlar

Ftoridlar — ftorning boshqa elementlar bilan boʻlgan birikmalari. Mendeleyev davriy sistemasi I va II guruh elementlari ftoridlari element ftor ion bogʻli qattiq moddalar; VI va VII guruh elementlarining koʻpchilik ftoridlari elementftor kovalent bogʻli gazlardir; tarkibida uglerod boʻlgan ftoridlar ftororganik birikmalar sinfini hosil qiladi; koʻpchilik metallar (V, Mo, W, Re va boshqalar)ning yuqori valentli ftoridlari uchuvchan moddalardir. Ftoridlar tabiatda uchraydi. Galogenlar, inert gazlar, kislorod, azot hamda boshqa koʻpgina yuqori darajada oksidlanadigan elementlarning ftoridlari — oksidlovchilar; margimush, surma, bor ftoridlari kuchli kislotalardir. Ftoridlar elementlarga ftor taʼsir ettirib, vodorod ftoridni metallar bilan reaksiyaga kirishtirib va boshqa usullarda olinadi. Ftoridlardan vodorod ftorid, kislorod ftoridlari, azot ftoridlari keng qoʻllanadi. Xlor ftoridlari raketa texnikasida, ftorlovchi agent sifatida, metall qoplamalari, optik shishalar tayyorlashda ishlatiladi.

 Yana qarang 
• Tabiiy ftoridlar

 

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Ftoroplastlar

Ftoroplastlar — tarkibida ftor boʻlgan plastmassalar. Ftor hosilali etilen gomopolimerlari va ularning boshqa ftor hosilali olefinlari; olefinlar, perftoralkilvinil efirlari bilan boʻlgan sopolimerlari. Politetraftoretilen va politriftorxloretilen katta ahamiyatga ega. Bu polimerlar oq rangli, kimyoviy jihatdan chidamli, issiq va sovuqqa bardoshli, yonmaydi.

Politetraftoretilen —SGʻ2 —SGʻ2—„ mol. m. 5105—2106, zichligi 2,2 g/sm3 (20°da). Kimyoviy chidamliligi jihatdan platina, kvars, grafit va barcha sintetik materiallardan ustun turadi; kuchli oksidlovchilar, qaytaruvchilar, kislotalar, ishqorlar, organik erituvchilarga chidamli. Suvda, yonilgʻi va moylarda aynimaydi. Tropik iqlimga, zamburuglarga bardoshli. —269°gacha elastikligini saqlaydi, 415°da parchalanadi.

Politriftorxloretilen SGʻ2SGʻS1„, mol. m. 56000360000, zichligi 2,09—2,16 g/sm3 (25°da). Oksidlovchilar, ishqorlar, kuchli kislotalar taʼsiriga chidamli, efirlar va galogen hosilali uglevodorodlarda boʻkadi, aromatik uglevodorodlarda eriydi. 210°da suyuklanadi, 270°da parchalanadi. Qoʻllanish temperaturasi —196° dan +190° gacha. Tetraftoretilenning geksaftorpropilen bn, shuningdek, perftorpropilvinil efir bilan boʻlgan sopolimeri yuqori termik va ishlanuvchanlik xususiyatiga ega. Tetraftoretilenning perftorolefinlar bilan boʻlgan sulfoguruxli sopolimeri issiqbardosh, kimyoviy jihatdan chidamli kation almashtiruvchi smola. U kislotaliligi jihatdan boshqa barcha qattiq ion almashtiruvchi smolalaryat ustun turadi. Yonilgʻi elementlari uchun membrana sifatida ishlatiladi.

F. radikali polimerlanish asosida yoki tegishli monomerlarni sopolimerlab olinadi. F.dan plyonkalar, transportyor tasmalari, antifriksion materiallar, tola va toʻqima, lab. idishlari, kimyoviy chidamli qoplamalar, metalloplastlar ishlanadi. F.dan yasalgan mahsulotlar elektr, radio va raketa texnikasida, mashinasozlikda, kimyo va oziq-ovqat sanoatida hamda tibbiyotda ishlatiladi.

F. MDH mamlakatlarida ftorlon, AQShda esa teflon nomida ishlab chiqariladi.
Teflon (politetraftoretilen) juda mustaxkam polimer bölib, sinmaydi, yonmaydi. Undan zirhli mashinalar oynalari va qalqonlar tayyorlanadi. U özidan öq ötqizmaydi.
Fuzayl Maxdum

Fuzayl maxdum - Abdugʻafurbek oʻgʻli, Hoji Abdulkarim (XIX-asrning soʻnggi choragi, Karmana — XX-asrning 30-yillari) — Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlaridan biri. Yirik ulamo sifatida Buxoro amirligida shuhrat qozongan. 20-asr boshlaridan Qrrateginda beklik qilgan.

Buxoro bosqinidan soʻng Sharqiy Buxoroga qizil armiya qismlari bostirib kelganida Fuzayl Maxdum Qorategin qoʻrboshisi sifatida Ibrohimbeknint asosiy oʻrinbosari hisoblangan. 1921-yilda uning koʻl ostida 3 ming yigitdan iborat 26 ta qoʻrboshilar dastalari harakat qilgan. U Qorategin va Sherobod muzofotlarida qizil armiyaga qarshi kurash olib borgan. Fuzayl Maxdum 1921-yil martda Darvoz (markazi — Qalʼayi Xumb)ni ozod etib, bu yerda bolsheviklar hukmronligiga barham bergan.

Fuzayl Maxdum Garm shahrida miltiqsozlik, oʻqdori yasash, harbiy kiyimlar tikish ustaxonalari ochgan. U oʻzi boshqargan viloyat hududida mustaqil siyosat yuritgan. Sadriddin Ayniynint yozishicha, "Fuzayl Maxdum oʻz davlatini mustahkamlash uchun qogʻoz aqcha ham bosib chikargan".

Qorategin va Darvoz qizil askarlar tomonidan bosib olingach, 1923-yil avgust oyida Fuzayl Maxdum kichik miqdordagi askarlari bilan Afgʻonistonga oʻtib ketgan. Keyinchalik u bir necha marta Sharqiy Buxoro hududiga qaytib, qizil askarlarga keskin zarbalar bergan.

Keyinchalik Hoji Abdulkarim nomi bilan Sharqiy Turkiston (Qashqar)dagi milliy ozodlik kurashida faol qatnashgan. XX-asrning 30-yillari oʻrtalarida u Qashqardagi sovet elchixonasiga topshirilgach, sovet rejimi tomonidan qatl qilingan.

 Yana q. 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

 Adabiyot 
 Sadriddin Ayniy, 2j., T., 1964; Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000.

Qahramon Rajabov.

 

Turkum:Qoʻrboshi
Turkum:Afgʻon fuqarolar urushi (1928–1929)
Fuzarium

Fuzarium (Fusarium) — takomillashmagan zamburugʻlar sinfiga mansub zamburugʻlar. 26 turi bor. Jinssiz konidiyalar orqali koʻpayadi. Bir yoki bir necha hujayrali oval yoki tuxumsimon shaklli mikrokonidiyalar mitseliyida va konidiya hosil qiluvchilarda paydo boʻladi. Koʻpchilik F.lar saprofit, tuproqsa va oʻsimlik qoldiqlarida yashaydi. Baʼzi parazit, oʻsimliklarda fuzarioz (vilt) kasalligini qoʻzgʻatadi. F.ning ayrim oʻsimliklarga yomon taʼsir qiluvchi zaharli modsalar chiqaradi. Bu moddalar bilan zaharlangan oʻsimliklarni isteʼmol qilgan kishilarda septik angina, hayvonlarda esa fuzariotoksikoz kasalligi paydo boʻladi.
Fuke Jan

FUKE (Fouquet) Jan (taxminan 1420 Tur — 1481.8.11) — fransuz rassomi, Fransiyada Ilk Uygʻonish davri sanʼati asoschilaridan. 1440—45 yillar Parijda yashagan. 1445—47 yillar orasida Rimda boʻlgan (A. Filaretedan emal texnikasini, L.Alberti asarlarini oʻrgangan), Mazachcho va F. Anjelikolardan ilhomlangan. 1475-yildan qirol saroyida rassom. F.ning diniy va tarixiy mavzudagi kitob miniatyuralarida voqealar real tasvirlangan, asarlari mayin koloriti, mahorat bilan qoʻllangan perspektivasi bilan ajralib turadi ("Katta fransuz xronikalari", J. Bokkachchoning "Taniqli erkak va ayollar hayoti", fransuz tilida, 1458). F. yaratgan portretlar oʻta hayotiyligi bilan ajralib turadi (Karl VII; kansler G.Jyuvanel dez Yursen va boshqalar). Shuningdek, F. nafis koloriti va rasmi bilan ajralib turuvchi diniy kompozitsiyalar ("Madonna goʻdak bn" diptixining chap boʻlagi, taxminan 1451, Nafis sanʼatlar qirollik muzeyida, Antverpen va boshqalar) muallifi hamdir.

 

Turkum:Fransuzlar
Turkum:Rassomlar
Fukidid

Fukidid (yunoncha:Thukydides) (miloddan avvalgi taxminan 460—400) — yunon tarixchisi. Afinalik badavlat aslzoda oilasida tug'ilgan; qarindoshlaridan unga Frakiya sohilidagi oltin konlar meros qolgan. Yaxshi taʼlim olgan, oʻz zamonasining faylasuf va tabiatshunoslari bilan yaxshi aloqada boʻlgan. F. siyosiy hayotda faol qatnashgan. Peloponnes urushi davrida (424 yil) strateg va Frakiya sohillari yaqinidagi Afina eskadrasi qoʻmondoni. Biroq, Sparta sarkardasi Brasidning Amfipolni egallab olishiga toʻsqinlik kila olmagani uchun Afinada qattiq qoralanib, quvgʻin qilingan. Vatanidan olisda 20 yil quvgʻinlikda yurgan F. uzining tarixiy asari uchun material toʻplagan. 404 yil urush tutashi bilan Afinaga qaytib kelgan. Peloponnes urushi tarixiga (miloddan avvalgi 411-yilgacha) bagʻishlangan "Tarix" asari (8 kitobdan iborat) antik davr tarixshunosligining eng goqori choʻqqisi hisoblanadi.

Fukididni siyosiy realizm maktabining otasi deb atashadi. Siyosiy realizm shaxslarning siyosiy xulq-atvori va davlatlar o'rtasidagi munosabatlarning natijalarini o'rganadiStrauss, p. 139.. Fukididning qo'lyozmalari hali ham butun dunyo universitetlari va harbiy kollejlarida o'rganiladiHarloe, Katherine, Morley, Neville, eds., Thucydides and the Modern World: Reception, Reinterpretation, and Influence from the Renaissance to the Present. Cambridge, Cambridge University Press (2012). p. 12. Melian dialogi xalqaro munosabatlar nazariyasining asosiy qo'lyozmasi sifatida qaraladi, uning Periklning "Dafn marosimi nutqi" versiyasi esa siyosiy nazariyotchi, tarixchi talabalar tomonidan keng o'rganiladi.

 

 Hayoti 
Fukidid tarixchi bo'lishiga qaramay, zamonaviy tarixchilar uning hayoti haqida kam ma'lumotga ega. Eng ishonchli ma'lumot Peloponnes urushi tarixidan olingan bo'lib, unda Fukidid o'zining millati, otasi va tug'ilgan joyini eslatib o'tadi. Fukididning aytishicha, u urushda qatnashgan, vabo bilan kasallangan va demokratlar tomonidan surgun qilingan. Fukidid Samiya qo'zg'olonini bostirishda ham ishtirok etgan bo'lishi mumkin. He may have also been involved in quelling the Samian Revolt.

 Klassik davrga oid dalillar 
Fukidid o'zini Afinalik, otasining ismi Olorus ekanligini va u ham Afinadan ekanligini aytadi. Hali 10-12 yoshli yoshligida u otasi bilan Afina agorasiga bordi va u yerda yosh Fukidid tarixchi Gerodotning ma'ruzasini tingladi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, yosh Fukidid ma'ruzani tinglaganidan keyin quvonchdan yig'lab, tarixni yozish uning hayotining ajralmas qismiga aylanishiga qaror qildi. Xuddi shu ma'lumotlarga ko'ra, ma'ruzadan keyin Gerodot yoshlar va Fukididning otasi bilan gaplashib, shunday degan: "O'g'lingiz bilimga chanqoq". Umuman olganda, bu ma`lumotlar uning hayoti haqidagi keyingi yunon yoki rim hikoyachilaridan olinganHerodot iz Halikarnasa. Zgodbe. Ljubljana: Slovenska Matica v Ljubljani (2003), p. 22. The original quote (in Slovene): Oloros, tvoj sin koprni po izobrazbi.. Fukidid Perikl va boshqa ko‘plab afinaliklarni o‘ldirgan Afina vabosidan omon qoldi. 

Turkum:Qadimgi Afina tarixchilari
Fuko Jan Bernar Leon

FUKO (Foucault) Jan Bernar Leon (1819.18.9 Parij 1868.11.2) - fransuz fizigi. Berlin FA, London Qirollik jamiyati aʼzosi. Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1860). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1865). Parij rasadxonasi fizigi (1855-yildan). Ilmiy ishlari optika, mexanika va elektromagnetizmga oid. Aylanma koʻzgu usuli (Fuko usuli) ni kashf qildi (1850). Mayatnik (Fuko mayatnigi) yordamida Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishini eksperimental tasdiqdadi (1851). Giroskop ixtiro qildi (1852). Yaxlit metall jismlarning induksion toklar (Fuko toklari) taʼsirida qizishini aniqladi va uni kamaytirish usullarini koʻrsatdi. Birinchi marta shisha koʻzgular yasashning aniq usulini yaratdi (1857), birinchi boʻlib nurlanish va yutilish chiziklari orasidagi bogʻlanishni aniqladi.
Kenichi Fukui

Kenichi Fukui (1918.4.10, Nara prefekturasi — 1998.9.1, Kyoto) — yapon kimyogari. Yaponiya Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1983). Kioto universitetini tugatgan (1941), shu universitet professor (1951-yildan). Asosiy ilmiy tadqiqotlari kvant kimyosiga oid. Chegara orbitalar nazariyasiga asos solgan (1952), oraliq holat yoki faollangan kompleksning shakllanishi toʻgʻrisidagi tushunchalarni rivojlantirgan (1954—57), oʻz nazariyasini koʻp markazli faollangan komplekslar va turli katalitik reaksiyalarda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1981; Roald Hoffmann bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:4-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-yanvarda vafot etganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Fukuoka

Fukuoka — Yaponiyadagi shahar. Kyusyu orolining shimoli-gʻarbida Fukuoka prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi - 1,34 mln. kishi (2000). Xakata qoʻltigʻi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aviatsiya, kemasozlik va elektronika mashinasozligi, oziq-ovqat, metallsozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, oyna-keramika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Milliy badiiy buyumlar (uyinchoqlar, matolar) ishlab chiqariladi. Baliq ovlash floti bazasi. Untlar, ibodatxonalar bor. Turizm rivojlangan. Fukuoka yaqinida tosh koʻmir koni topilgan.

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Fukus suvoʻtlar

Fukus suvoʻtlar (Fucales) -qoʻngʻir suvoʻtlar qabilasi (tartibi). Tanasining uz. 0,1–2 m, baʼzan 10 m gacha. Boshqa suvoʻtlardan koʻpayish sikli bilan farq qiladi. Shakli har xil. Fukus turkumi vakili (Fucus) shoxlangan, dixotomik, qoraqoʻngʻir, tasmasimon plastinka shaklida. 300 turi (40 turkumi), asosan, 3 ta: fukusdoshlar (Gʻisaseaye), sistozirdoshlar (Cystoseiraceae) vasargasdosh suvoʻtlar (Sargassaceae) oilasi bor. Fukus suvoʻtlar Kaspiy va Orol dengizlaridan tashqari, barcha dengizlarda uchraydi. Fukus suvoʻtlardan alginat, yem uni va oʻgʻit olinadi. Baʼzi ovqatga ishlatiladi.
Funduk

Funduk, funduk, (Corylus maxima Mill.) — qayindoshlar (qayingullilar oilasi)ga mansub buta yoki daraxt. Oʻrmon yongʻogʻining yirik mevali bir turi. Janubiy Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻrta va Janubiy Yevropa, Turkiya, AQSH, Kavkaz, Qrim va boshqa joylarda oʻstiriladi. Boʻyi 3–10 m, bir uyli, guli ayrim jinsli, changchisi (otalik guli) kuchalasimon toʻpgulga, urgʻochisi (onalik guli) yakka-yakka yoki 2—3 tadan yigʻilgan. Sentabrda pishadi; mevasi (yongʻogʻi) yirik, choʻzinchoq, poʻsti yupqa. Magʻzi tarkibida 52—71% yogʻ, 12—18% oqsil va 3—10% uglevod bor.Funduk magʻzi qovurilgan yoki xom holida yeyiladi.Qa

andolatchilik sanoatida ishlatiladi, yogʻ olinadiFnduk u. urugʻidan, parxish, bachki ildizlaridan koʻpaytiriladi. Koʻchatlari 8x6 yoki 8x10 m sxemada ekiladi. Shakl berishda tupida 8—10 asosiy novda qoddiriladi. Koʻchati oʻtkazilgach, 4—6da li hosilga kiradi. Hosildorligi 10—30 s/ga.
 

 
Turkum:Daraxtlar
Turkum:Biologik turlar
Turkum:Manzarali daraxtlar
Turkum:Yevropa o'simliklari
Turkum:Yevropa bog‘ o‘simliklari
Funksionalizm

Funksionalizm - 20-a. meʼmorligidagi bino va inshootlarning maishiy ehtiyojlar, i.ch. talablariga javob beradigan qilib qurishni talab etuvchi yoʻnalish. F. qurilish texnikasi yutuqlaridan keng foydalandi, yangicha loyhalash usullariga eʼtibor qaratdi.

F. 20-a. boshida paydo boʻldi. Asoschilari — amerikalik meʼmor L.G.Salliven va F.L.Rayt. F. ratsionalizm tarafdorlari boʻlgan Gʻarbiy Yevropa meʼmorlari tomonidan qoʻllabquvvatlandi, kridalari Fransiyada Le Korbyuzye, Germaniyada meʼmorlar V. Gropius, L. Mis van der Roe, X.Meyer va b. tomonidan rivojlantiriddi va targʻib qilindi. F. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari, AQSH va Yaponiyada keng tarqalib, "xalqaro uslub"ga aylandi.

"F." atamasi ilk bor shvetsiyalik meʼmorlik nazariyotchisi 3. Gidion tomonidan qoʻllangan. 1930-y.lardan Finlandiya (A.Aalto va b.), Shvetsiya (S.Markelius va b.)da F.ga asoslangan mamlakatning milliy xususiyatlariga moslashtirilgan usullar ishlab chikildi. 2 jahon urushidan keyin 1939—45 ylarda vayron boʻlgan shaharlarni tiklashsa F. taʼsiri kayta jonlandi, birok "xalqaro uslub" butunlay barham topdi. F.ning asosiy talablariga brutalizm, neoklassitsizm tarafdorlari qarshi chiqdi.

Zamonaviy meʼmorlik nazariyasida F. ustalarining merosi (asosan, 1930y.lar meʼmorligi bilan bogʻliq boʻlgan tamoyillar)ni diqqat bilan oʻrganish anʼanalari ustunlik qiladi, ayni bir paytda F. tarafdorlarining ijtimoiy utopik (meʼmorlik yordamida jamiyatni oʻzgartirishga umid qilgan) qarashlari tanqid qilindi.

 Adabiyot 
 Gropius V., Granitsi arxitekturi, per. s nem., M., 1971; Vsemirnaya istoriya arxitekturi, t. 11, M., 1973.
Funksiya

Funksiya ( — „bajarish“, „amalga oshirish“) (tilshunoslikda) — muayyan til, til birligi, lisoniy shaklning u yoki bu vazifani bajarish qobiliyati; tilning kishilik jamiyatidagi roli, vazifasi; til tizimining barcha sathlarida uning birliklari oʻrtasidagi bogʻliqlik yoki munosabatlar. Til birligi funksiyasini belgilash uning muayyan til (til tizimi)dagi rolini aniqlashni koʻzda tutadi, mas, gapda kommunikativ (biror narsa, voqea haqida xabar berish) va nominativ (ushbu voqeani atash) funksiyalar ajratilishi mumkin. Har bir til birligi maʼlum maqsad uchun xizmat qiladi, yaʼni muayayn funksiyani (vazifani) bajaradi, shuning uchungina boshqa til birligidan farq qilgan holda mavjud boʻladi. Til birliklarining koʻplab funksiyalari — oʻxshatish, ajratish, farqlash funksiyalari ajratiladi; ana shu funksiyalarga muvofiq ravishda til birliklarining oʻzlari ham farqlanadi, ajratiladi. Masalan, fonema turli soʻz va morfemalarni farklash yoki ular orasiga chegara qoʻyish uchun xizmat qiladi.

Funksiyalar nafaqat til birliklarini, balki tilning oʻzini tizim sifatida tavsiflashda ham oʻrganiladi. Tilning asosiy funksiyalari: kommunikativ (muomala, aloqa qilish funksiyasi), bilish, aks ettirish, shakllantirish, aloqa oʻrnatish, nominativ (borlikdagi narsa va hodisalarni nomlash, atash), ekspressiv (ifoda, bayon funksiyasi), apellyativ (murojaat, undash, daʼvat funksiyasi) va boshqa Til funksiyalari qatorida uning sathiy funksiyalari — fonologik, morfologik va boshqa funksiyalari ham koʻrsatiladi. Funksional nuqtai nazardan til tizimi koʻp oʻlchovli tuzilma boʻlib, uning namoyon boʻlish shakllari (ogʻzaki va yozma til), ijtimoiy maqsadvazifasi (adabiy til, ijtimoiy guruxlar tillari, argo va boshqalar), estetik yunalganligi (poetik til) va boshqa jihatlari farklanadi.
Funt (pul birligi)

Funt (lotincha pondus — vazn, ogʻirlik, tarozi toshi) — MAP pul birligi. 1funt =100 piastr=1000 millim. Xalqaro ifodasi EGP. Oʻzbekston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kursi boʻyicha 1funt =163 soʻm 34 tiyin (2003, may). Shuningdek, Gibraltar (GIP, 1funt = 100 pens), Irlandiya (IEP, 1 funt = 100 pens), Kipr (CYP), Livan (LBP), Suriya (SYP) va Sudan (SDP) pul birliklari ham (hammasi = 100 piastr) funt deb yuritaladi.
Fuat Köprülü

Mehmet Fuat Köprülü, Mehmet Fuod Koʻpruluzoda (1890.4.12, Istanbul — 1966.28.6) — turk adabiyotshunos olimi, tarixchi va davlat arbobi. Istanbul universiteti professor (1913). Turkiya tashqi ishlar vaziri (1950; 1956). Heydelberg (1927), Sorbonna (1937), Afina (1938) va boshqa koʻplab universitetlarning faxriy doktori. Istanbul huquq maktabini tutatgan. "Shayx Gʻolibga" (1908) sheʼri bilan tanilgan, 28 yoshidan boshlab Istanbul universitetining adabiyot ftida (1913—43), shuningdek, Turkiyaning boshqa oliy oʻquv yurtlarida turk adabiyoti tarixi, madaniyat tarixi, ilohiyot tarixi va boshqa fanlardan dare bergan. Turkiy xalqlar adabiyoti va madaniyati tarixi boʻyicha fundamental tadqiqotlar yaratgan. Turkiyada zamonaviy adabiyotshunoslik faniga asos solgan. "Burungi adabiyot" (1924), "Milliy adabiyot tarixining ilk mubashshirlari va Devoni turkiyi basit", "Turk adabiyoti tarixi" (1928), "Baxshi, turk tili va adabiyoti haqida tadqiqotlar" (1934), "Yangi usmonli adabiyot tarixi" (1935), "Alisher Navoiy" (1941) kabi 20 dan ziyod monografiyalar eʼlon qilgan, "Turk xalq shoirlari" (1939; 1940; 1962) antologiyasini tuzgan. F.K. Oʻrta Osiyo xalklari adabiyoti, tili va madaniyati tarixiga, ayniqsa Yassaviy, Boqirgʻoniy, Navoiy, Bobur va boshqa shoirlar ijodiga, folklor asarlariga bagʻishlangan 500 dan ziyod maqolalar muallifi. F. K. ning tasavvuf adabiyoti namoyandalariga bagʻishlangan "Turk adabiyotida ilk mutasavviflar" (1919) asari 8-marta nashr etilgan. F.K. Yassaviy izdoshlaridan Sulton Ahmad Haziniy (16-asr) haqida ilk marotaba maʼlumot bergan. V. Bartoldning "Islom madaniyati tarixi" kitobini turk tilida nashrga tayyorlagan. Ayrim maqolalari oʻzbek tilida chop etilgan.

 Adabiyot 
 Fitrat, Tanlangan asarlar, 2j., T., 2000; Gordlevskiy V. A., Izbrannie sochineniya, t. 2, M., 1961.

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Furgon

thumb|200px|PAZ-3742

Furgon (frans. fourgon) — yuk yoki yukyoʻlovchi avtomobili va tirkamaning usti yopiq kuzovi. Umumiy ishlarga moʻljallangan va maxsus xillarga boʻlinadi. Maxsus F.ning ichi muayyan bir yuk turini (mas, mebel, non mahsulotlari va boshqalar) tashish uchun moslashtirilgan boʻladi. F. korpusi fakdt metall (sinchi ham, qoplamasi ham metall) yoki yogochmetall (sinchi yogʻoch, qoplamasi metall) dan yasalishi mumkin. Yukni ortish va tushirish oson boʻlishi uchun F.ga ikki tavaqali orqa (baʼzan, yon) eshik kilinadi. Kam (1t gacha) yuk tashish uchun moʻljallangan ixcham F.larning kabinasi yuk kuzovi bilan birlashgan boʻladi, lekin kuzov kabinadan oynavand toʻsiq bilan ajratiladi.
Furye Jan Batist Jozef

FURYE (Fourier) Jan Batist Jozef (1768.21.3, Oser 1830.16.5, Parij) — fransuz matematigi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1817). Oserdagi harbiy maktabni tugatgan, oʻsha maktabda, keyin Politexnika maktabida oʻqituvchi boʻlib ishlagan (1796—98). Dastlabki ilmiy ishlari algebraga doir. Asosiy ilmiy ishlari matematik fizikaga oid. Uning qattiq jismlarda issiqlikning tarqalishi nazariyasi toʻgʻrisidagi ilmiy ishi matematik fizikaning rivojlanishi tarixida alohida oʻrin tutgan. "Issiklikning analitik nazariyasi" asarida u issiklik oʻtkazuvchanlikning differensial tenglamasini chiqargan va uni yechish usulini tavsiya etgan. Furyening oʻzgaruvchilarni ajratish usuli keyinchalik S. D. Puasson, M. V. Ostrogradskiy va boshqa olimlar ishlarida rivojlantirildi.

 

Turkum:Matematiklar
Charles Fourier

François Marie Charles Fourier (1772-yil 7-aprel, Besançon, Fransiya qirolligi — 1837-yil 10-oktyabr, Parij, Fransiya qirolligi) — fransuz faylasufi va sotsiologi, utopik sotsialist. Burjua tuzumini tanqid qilib, boʻlajak jamiyat rejasini ishlab chiqqan. Uningcha, inqirozni boshidan kechirayotgan sivilizatsiyalashgan jamiyat oʻrniga uygʻunlikka asoslangan, insonning barcha qobiliyatlari namoyon boʻladigan oliy ijtimoiy tuzum keladi. Bu jamiyatning boshlangʻich yacheykasi sanoat va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini birlashtiruvchi „falanga“ (juda katta jamoa) lardir. Fourierga koʻra, sotsialistik gʻoyalarni tinch yoʻl bilan targʻib qilish orqali yangi jamiyat qaror topadi. Asosiy asarlari: „Toʻrt harakat va mushtarak takdirlar nazariyasi“ (1808), „Jahon birligi nazariyasi“ (1822), „Uy va yer ishlari uyushmasi haqidagi risola“ (1822), „Yangi xoʻjalik sotsiyetar dunyosi“ (1829).

 

Turkum:1772-yilda tugʻilganlar
Turkum:1837-yilda vafot etganlar
Turkum:Fransiya faylasuflari