Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Astronomik asbob xatosi

Astronomik asbob xatosi — biror bir yoritqichni kuzatishda yoki kattalikni oʻlchashda asbobning nuqsonir notoʻgʻri ishlashi va b. sabablarga koʻra kelib chiqadigan xato. Hamma vaqt kuzatish va oʻlchash natijalarini koʻpaytirib yoki kamaytirib yuboradi. Osmon ismlarini kuzatishda kelib chiqadigan xato teleskop obyektivlari va koʻzgularining turli abberatsiyalari, mikroskoplarining notoʻgʻri ishlashi va texnik nuqsonlari bilan bogʻliqdir. Bularning hammasi izchil (sistematik) xato hisoblanadi. Astrofotografiyalarni laboratoriyada koordinatalarni oʻlchash mashinasi, astrofotometr, astrospektrometr va hokazo yordamida oʻlchashda, asboblarni yasashda, oʻrnatish yoki notoʻgʻri ishlashida yoʻl qoʻyilgan izchil xatolar uchraydi. Xatolarning hammasi atrof muhitdagi temperatura oʻzgarishiga bogʻliq. Kuzatish va oʻlchash davrida hamma izchil xatolar tekshiriladi va hisobga olinadi. kuzatishda teleskopga bogʻliq boʻlmagan, ammo kuzatish natijalarini izchil oʻzgartiradigan refraksiyani ham hisobga olishga toʻgʻri keladi. Yuqorida aytilgan hamma xatolar hisobga olinganda ham oʻlchash natijalari hisoblab topilgan natijalarga mos tushmaydi. Bu hol oʻlchashda tasodifiy xato borligini koʻrsatadi. Tasodifiy xatoning kelib chiqishi sabablari (qoʻpol xato bundan mustasno) juda murakkab va koʻp. Oʻlchash natijalarini bunday xatodan xoli qilish uchun har bir kattalikni bir necha marta qayta oʻlchash usuli qoʻllanadi. Tasodifiy xatolar nazariyasiga koʻra, istalgan kattalikni koʻp marta oʻlchash uning haqiqiy qiymatiga eng yaqin qiymatni topish imkonini beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Atmosfera fizikasi

frame|right
Atmosfera fizikasi — Atmosferada sodir boʻladigan hodisalarning fizik qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Atmosferadagi termodinamik jarayonlar, atmosferaning tarkibiy tuzilshi, unda suv bugʻlarining quyuqlanishi, bulut, tuman va yogʻinlarning hosil boʻlish jarayonlari, nurlanish, optik, elektr va akustik hodisalarni oʻrganish bilan shugʻullanadi. Atmosfera fizikasining taraqqiy etishi natijasida atmosferaning Yerga yaqin qatlami fizikasi alohida boʻlim sifatida vujudga keldi. U insoniyat, hayvonot va oʻsimlik dunyosi uchun bevosita ahamiyatga ega boʻlgan hodisalarni oʻrganadi. Atmosfera fizikasining yana bir boʻlimi — atmosferaning yuqori qatlamlari fizikasi. Meteorologik raketalar va yer sunʼiy yoʻldoshlarini uchirishda, sayyoralararo aloqa muammolarini hal qilishda, ob-havoni ifodalovchi hodisalarning toʻla fizik modelini tuzishda bu boʻlimning muhim ahamiyati borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Georafiya
Turkum:Fizika
Hujum burchagi

thumb|280px|right|Qora chiziqlar bilan kelayotgan oqim tasvirlangan. α — hujum burchagi
Hujum burchagi yoki ataka burchagi — 1) (Aerodinamikada)- Uchish apparati qanoti shaklining vatari bilan qanotning ilgarilama harakat tezligi yoʻnalishi orasidagi burchak (rasm, α). Aerodinamik quvurda qanot ilgarilama harakatlanmaydi, balki havo qanotga tomon harakatlanadi; bunda qanot shakli vatari bilan havoning harakat tezligi yoʻnalishi orasidagi burchak Ataka burchagi boʻladi. Ataka burchagi uchish apparatlarining asosiy aerodinamik koʻrsatkichlari: koʻtaruvchi kuch koeffitsiyenti, roʻpara qarshilik koeffitsiyentini belgilaydi. Ataka burchagi kattalashea yoki kichiklashea, uchish apparati qanotiga taʼsir etuvchi aerodinamik kuch va momentlar va, demak, uchish rejimi ham oʻzgaradi; 2) (qishloq xoʻjaligida) — qishloq xoʻjalik quroli disksimon ish organining aylanish tezligi bilan uning harakat yoʻnalishi orasidagi burchakOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Fizika
Astral eʼtiqodlar

Astral eʼtiqodlar (ostro… soʻzidan) – Osmon yoritqichlari va hodisalariga hamda u bilan bogʻliq sehrgarlik xatti harakatlariga sigʻinish. Muayyan darajada hamma xalqlarda boʻlgan. Astral eʼtiqodlar ayniqsa qadimgi ikki daryo oraligʻi, Misr va qadimgi Hindistonda keng tarqalgan edi. Bu mamlakatlardagi ibodatxonalar rasadxona (observatoriya) vazifasini ham bajarib, osmon hodisalarini kuzatishda katta rol oʻynagan. Yulduzlar vaziyatiga qarab, bu bilan davriy bogʻliqlikka ega boʻlgan daryolarda suv toshqini boʻlishini oldindan aytganlar. Astral eʼtiqodlar asositsa astrologiya, folbinlik va karomat qilish vujudga keldi. Xristianlikdagi Vifleyem yulduzi va Apokalipsisdagi yetti yulduz haqidagi rivoyatlar hamda sharqdagi munajjimlik Astral eʼtiqodlar namunasidir.

 
http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Falsafa
Francis William Aston

Francis William Aston — (1877—1945) — Ingliz fizigi, Rossiya Fanlar Akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1924). Mass-spektrografni yaratdi, uning yordamida koʻpgina barqaror izotoplarni kashf etdi va ularni tekshirdi. Joylashish koeffitsiyentlari egri chizigʻini chizdi. Nobel mukofoti laureati (1922)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 
 Informatsiya s sayta Nobelevskogo komiteta

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Astatik rostlagich

200px|right|thumb|Astatik rostlagich sxemasi: Kj—kirish quvuri; K2—chiqish quvuri; SZ—suyuqlik zulfini; ED—elektr dvigatel; 1,2,3—rele qisqichlari
Astatik rostlagich — rostlash tizimiga tashqi omil taʼsir qilganda ham rostlanuvchi miqdor qiymatini bir meʼyorda tutib turadigan avtomatik qurilma. Buning uchun rostlash sxemasiga integrallovchi zveno kiritiladi. Masalan, suv sathini astatik rostlash qurilmasida suv qancha sarf boʻlishidan qatʼi nazar, rostlanuvchi miqdor (suv sathi) faqat maʼlum qiymatdagina barqaror holatga keladi; bu holat rele oʻrta kontaktining neytral vaziyatiga mos keladi. Astatik rostlagich quyidagicha ishlaqdi: suv sarfi oshganda qalqovuch pastga tushib, yuqori kontaktni ulaydi, elektr dvigatel ishlay boshlaydi, zulfin ochiladi, suv kela boshlaydi. Suv sarfi kamayganda qalqovuch koʻtariladi va pastki kontaktni ulaydielektr dvigatel ishlab, zulfinni berkitadi, suv kelishi toʻxtaydi. Bu Astatik rostlagichni boshqa suyuqliklarga ham qoʻllash mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Aspiratsion jihozlar

Aspiratsion jihozlar — Havo yoki gaz tarkibini va havodagi changni tekshirish uchun namunalar oladigan mexanik qurilmalar. Sanoat korxonalari, laboratoriya Va ustaxonalarning chang, zaharli aralashma va gazlar ajraladigan sexlari va xonalaridagi havoni tozalash uchun ishlatiladi. Gaz miqdorini tekshirish uchun gaz maxsus idishga soʻrib olinadi. Chang miqdorini tekshirish uchun tekshiriladigan havo ejektor, chang soʻrgich yoki havo puflagich bilan chang qabul qilgichdagi filtr orqali soʻrib olinadi; ayni vaqtning oʻzida filtr orqali oʻtgan havo hajmi oʻlchanadi. Chang miqdori mg/m3 da ifodalanadi. Aspiratsiya (tozalash) yakka holda va markazlashgan usulda olib boriladi. Shunga qarab Aspiratsion jihozlar ham har xil boʻladi. Changdan tozalash uchun yigʻuvchi kamera, siklon va filtrlar, zararli gaz va aralashmalardan tozalash uchun esa soʻruvchi ventilyatorlar oʻrnatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Asl metallar probasi

Asl metallar probasi — ( — sinab koʻrish, baholash) — ishlanadigan va tanga zarb qilinadigan qotishma tarkibidagi sof oltin, kumush, platina va b. qimmatbaho metallar miqdorini ifodalaydigan mezon. Koʻpchilik mamlakatlarda Asl metallar probasi metrik tizim boʻyicha 1000 g qotishma tarkibidagi nodir metallning grammlar miqdori bilan ifodalanadi. Odatda asl metallar yumshoqroq boʻlib, bu metallarga legirlovchi metallar (mis, rux, nikel va hokazo) qoʻshilmasa, ulardan tayyorlangan buyumlar puxta boʻlmaydi. Ilgari (1917-yilgacha) Oʻzbekistonda proba tizimi 96 misqoldan (har misqol 4,25 g) iborat qadoqqa (409 g ga) asoslangan. Unda eng yuqori darajadagi Asl metallar probasi 96 ga teng edi. Hozir Oʻzbekistonda oltin buyumlar uchun 375, 500, 583, 750, 958 probalar, kumush buyumlar uchun 800, 875, 916, 960 probalar, platina buyumlar uchun 950 proba, palladiy buyumlar uchun 850 proba mavjud. Oʻzbekistonda asl metallardan yasalgan buyumlarning qonunlashtirilgan probalarga muvofiq kelishini Oʻzbekiston Moliya vazirligi nazorat qilib boradi. Buyum probasini tasdiklash uchun unga davlat tamgʻasi urib kafolatlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Asl metallar

Asl metallar — Oltin, kumush, platina va platina guruhidagi metallar (ruteniy, rodiy, palladiy, osmiy, iridiy). Kimyoviy jihatdan turgʻun, qiyin eruvchan (oltin, kumushdan tashqari), zanglamaydi, ulardan yasalgan buyumlar koʻrkamligi bilan ajralib turadi. Oltin, kumush va platinaning plastikligi yuqori. Kimyogarlar platinani o`rganib, platinali metallar guruhini aniqlashdi. Ular orasida Yerdagi eng og`ir metall - Osmiy ham bor. U qo`rg`oshindan ikki marta, temirdan esa deyarli uch marta og`ir. Platinadan maxsus kimyoviy idish - platina tigeli tayyorlanadi. Bu metallarning shu xususiyatlari texnikada va hayotda keng ishlatiladigan qotishmalarida ham namoyon boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 +ASL METALLAR PROBASI
 Metall nomi
 Solish-girma ogʻirligi g/sm1
 Erish temperaturasi, °S
 Qattiqligi, N boʻyicha kg/mm2
 Ruteniy (Ru)
 12,2
 2450
 200
 Palladiy (Pd)
 1262
 1550
 30
 Kumush (Ag)
 10,6
 960,0
 20
 Osmiy (Os)
 22,5
 2700
 350
 Iridiy (Ir)
 22,4
 2443
 160
 Platina (Pt)
 21,6
 1769
 30
 Oltin (Au)
 19,6
 1063
 18
 

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Asinxron generator

Asinxron generator — Generator rejimida ishlaydigan asinxron mashina; mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradi. Asinxron generator xarakatlantiruvchi dvigatel yordamida magnit maydon yoʻnalishida katta tezlik bilan aylantiriladi. Bu vaqtda Asinxron generator rotorinint sirpanishi manfiy boʻlib qoladi, mashina valida tormozlovchi moment vujudga keladi va energiyasini tarmoqqa berib, generator sifatida ishlaydi. Asinxron generatordan kichik quvvatli yordamchi elektr tok manbai va tormozlash qurilmasi sifatida foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Asinxron elektr mashina

Asinxron elektr mashina — Rotorining aylanish chastotasi stat-rinint magnit maydoni aylanish chas-totasiga mos kelmaydigan oʻzgaruvchan tok elektr mashinasi. Asosiy qismlari: staninaga oʻrnatilgan poʻlat oʻzak va oʻzakka oʻralgan chulgʻamlardan iborat stator hamda oʻqqa oʻrnatilgan va ariqchalariga chulgʻamlar joylashtirilgan poʻlat oʻzakdan iborat rotor. Rotor oʻzagi ham, stator oʻzagi ham poʻlat plastinalardan yigʻiladi. Chulgʻamlarning bir-biriga oʻzaro ulanishi va manbadan tok bilan taʼminlanishi usuliga koʻra stator bir, ikki, uch va koʻp fazali qilib tayyorlanishi mumkin. Uch va koʻp fazali chulgʻamlar oʻzaro yulduzcha, uchburchak va koʻpburchak shaklida ulanadi. Chulgʻamlarining tayyorlanishiga koʻra, rotor qisqa tutashtirilgan va fazarotorli xillarga boʻlinadi. Stator bilan rotor orasidagi havo tirqishi iloji boricha kichik (0,025 mm gacha) qilinadi. Asinxron elektr mashina rotorining aylanish chastotasi stator magnit maydonining aylanish chastotasiga bogʻliq boʻladi va isteʼmol qilinadigan tok chastotasi hamda mashinaning juft qutblar soni bilan aniqlanadi. Sirpanish (siljish) qiymatiga qarab, Asinxron elektr mashinani asinxron elektr dvigatel va asinxron generator sifatida ishlatish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Fizika
Armatura

thumb|375px|right|Armaturalar
Armatura ( – qurollanish, anjomlar), xususan temir-beton konstruksiyalar armaturasi – betonning choʻzilishga (kamdan-kam siqilishga) mustahkamligini oshirish uchun moʻljallangan tarkibiy qismi. Asosan poʻlatdan yasalgan egiluvchan armatura (sterjen yoki payvandlangan toʻr), baʼzan bikr armatura (prokat qoʻshtavrlar, shveller, burchaklik) ishlatiladi. Mustahkamligi va plastikligi boʻyicha sterjensimon (diametri 6+90 mm), chiviqsimon (diametri 3+8 mm) va zoʻrikma (900 Mn/sm2 va undan ortiq kuchga chidaydigan) armaturalarga boʻlinadi. Poʻlat armaturalar baʼzan oyna orasiga va choʻyan quymalarning choʻzilish zonasiga ham qoʻyiladi. Turkistonning qadimgi binokor ustalari ham armaturadan keng foydalanganlar. Sinchli devor orasiga qoʻyiladigan sinch, paxsa devor orasiga qoʻyiladigan shox-shabba va qamishlar, loyga qoʻshiladigan somon oʻsha davrning armaturasi edi.

Shuningdek armatura atamasi ostida mashina, konstruksiya, inshootlarning toʻgʻri ishlashini taʼminlovchi yordamchi qurilma va detallar toʻplami ham tushuniladi. Masalan, vodoprovod armaturasi (klapanlar, kranlar, suv oʻlchagich va hokazo); qozonxona armaturasi (termometrlar, manometrlar, saqlagich klapanlari); isitish tizimi armaturasi (termoregulatorlar, termostatlar va hokazo); gaz tizimi armaturasi (kran va klapanlar, reduktorlar va hokazo); elektr texnikasi armaturasi (patronlar, oʻchirib yoqqichlar, rozetkalar, qandillar va hokazo)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 (Arxiv.uz/ Maʼlumotlar ombori) 
 OSHA Rebar Impalement Protection Measures
 Concrete Reinforcing Steel Institute
 American Concrete Institute

Turkum:Fizika
Asinxron elektr dvigatel

thumb|250px|0.75 kVt, 1420 ayl/daq, 50 Hz, 230—400 V, 3.4-2.0 A xarakteristikali asinxron dvigatel stator va motori
Asinxron elektr dvigatel — dvigatel rejimida ishlaydigan asinxron mashina; elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beradi. Ish tarzi stator chulgʻamlari boʻylab 3 fazali oʻzgaruvchan tok oʻtganda vujudga keladigan aylanuvchi magnit maydonining stator maydoni rotor chulgʻamlarida hosil qiladigan tok bilan oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Rotorning aylanish tezligi asosan quyidagi for60/71-S_muladan aniqlanadi: p = —~— , bunda:f— taʼminlovchi tok chastotasi; r — mashina qutblari soni; s— sirpanish, yaʼni rotor nisbiy tezligining statorning aylanuvchi magnit maydoniga nisbatan orqada qolishini koʻrsatuvchi son. Aylanish tezligini tok chastotasi, qutblar soni va sirpanishga taʼsir etib oʻzgartirish mumkin. Tok chastotasini oʻzgartirish energiya iyerofini cheklagan holda tezlikni ravon oʻzgartirishga imkon beradi. Shuning uchun chastota boʻyicha boshqariluvchi Asinxron elektr dvigatelni yaratish asosiy muammolardan biriga aylangan. Asinxron elektr dvigatel elektr yuritmalarda asosiy dvigatel sifatida ishlatiladi. Quvvati bir necha Vt dan oʻnlab MVt gacha boʻladi. Asinxron dvigatellar "Arago-Lens diski" xodisasi asosida ishlaydi.

 

Turkum:Fizika
Aerologik asboblar

Aerologik asboblar — Aerologiyada qoʻllaniladigan asbob-uskunalar. Havo bosimi, shamol tezligi, yoʻnalishi va hokazoni oʻlchashda ishlatiladi. Muqim (stasionar) Aerologik asboblar erga oʻrnatiladi, baʼzilari atm.ning tegishli qatlamlariga turli vositalar: vodorod yoki geliy toʻlgʻazilgan kauchuk sharlar, aerostatlar, stratostatlar, maxsus samolyotlar va geofizik raketalar yordamida atm.ga koʻtariladi. Yerga oʻrnatilgan Aerologik asboblar aerologik teodolit, radioteodolit, radiolokator koʻtarilgan Aerologik asboblardan kelayotgan axborotlarni qabul kiladi. Atm.ga koʻtarilgan Aerologik asboblar atm.da roʻy berayotgan hodisalarni bevosita qayd qiladi. Eng aniq, murakkab va ogʻir Aerologik asboblar — meteorograflar kuzatuvchi bilan birgalikda samolyotlarda, engilroq Aerologik asboblar — avtomatik radiozondlar maxsus sharlar yordamida koʻtariladi (30–35 km gacha). I.t. maqsadlarida bulutning yuqori va pastki chegarasi, bulut tarkibidagi suv miqdori, ozon, turbulentlik, elektr potensial va b.larni oʻlchash zarur boʻlganda maxsus Aerologik asboblardan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Fizika
Aeromagnitometr

Aeromagnitometr — Yerning magnit maydonini samolyot va b. uchish apparatlaridan oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob., Ikki turi — induksion va ferrozondli Aeromagnitometr qoʻllanadi. Induksion Aeromagnitometrlarda oʻz oʻqi atrofida aylanadigan simlar oʻralgan gʻaltak sezgir oʻlchovchi element vazifasini bajaradi. Bu Aeromagnitometrlar yer magnit maydoni kuchlanishining toʻliq qiymatini oʻlchashda qoʻllanadi. Ferrozondli Aeromagnitometrlarda magnit jihatdan yumshoq qotishmalardan yasalgan temir oʻqida magnit toʻyinish holati hosil boʻlishi natijasida yer magnit maydoni kuchlaiishining toʻliq qiymati oʻlchanadi. Oʻqi magnit jihatdan yumshoq qotishmadan yasaladi, oʻzi induksiyalanuvchi gʻaltak sezgir element vazifasini bajaradi. Bu sezgir element oʻlchash vaqtida avtomatik ravishda yer magnit maydonining toʻliq vektori yoʻnalishiga moslanadi. Samolyot magnit taʼsiridan qutulishi uchun Aeromagnitometr gondolada samolyotga shatak qilinadi. Aeromagnitometr temir konlarini, neft va gaz konlarini AMM-13 markaliferizlashda, qoʻllarozondli aeromagnitoniladi metrOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Geologiya
Aravon (Aravon tuman)

Aravon -  — Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Aravon tumaniga qarashli qishloq. Tumaning mamuriy markazi. Qad. qishloq oʻrnida vujudga kelgan. Aravonsoy quyi oqimining har ikkala sohilida, togʻlar orasida joylashgan. Oʻsh sh.dan 25 km gʻarbda, Oʻzbekistonning Marhamat sh.dan 14 km narida. Aholisi 2,5 ming kishi (1977), aksari qismi oʻzbeklar; shuning-dek qirgʻiz, rus, ukrain, turk, tojik va b. millat vakillari ham yashaydi. Aholi asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish (dehqonchilik, bogʻdorchilik va chorva-chilik) bilan shugʻullanadi. A.da tuman hokimiyati binosi, pochta, univermag, 4 ta maktab, choyxonalar, klub va b. bor. A. atrofida dam olish maskanlari bar-po qilingan. A.da akademik H. M.Abdullayev tugʻilgan. U oʻqigan maktab qoshida olim xotirasiga muzey tashkil etilgan, byusti oʻrnatilgan, qishloqning eng katta koʻchasi H. M. Abdullayev nomiga qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Iqtisodiyoti 
Qishloq aholisi engil sano'at bilan va chorvachilik qishloq hojaligi bilan ishlaydi.

 Aholisi 
Aholisining 8 948. 90 % oʻzbeklar, 99 % ga yaqini musulmonlar.

 Taniqli shaxislar 
 Habib Abdullayev

 

 
 

pl:Arawan
Olabuqa (qishloq)

Ola-Buqa  — Qirgʻiziston Respublikasining Jalolobod viloyatining Ola-Buqa tumaniga qarashli qishloq. Tumaning mamuriy markazi.

 Aholisi 

Aholisi - oʻzbeklar dini - musulmonlar
Aerodinamik kuch

Aerodinamik kuch — suyuqlik (gaz)da harakat qilayotgan jism sirtiga taʼsir etuvchi kuch. Quyidagi formuladan aniqlanadi: bunda: suyuqlik (gaz)ning jismdan uzoqdagi zichligi, v — jism tezligi; S—aerodinamik koeffisient; S — jismning kesim yuzi. Harakatdagi jism sirtining har bir unsuriga taʼsir etuvchi Aerodinamik kuchlarni bitta teng taʼsir etuvchi kuch bilan almashtirish mumkin (toʻla Aerodinamik kuch va bosh moment — aerodinamik moment). Aerodinamik kuchni uchta proeksiyaga ajratish mumkin: 
 Harakat yoʻnalishiga qarshi boʻlgan kuch — aerodinamik qarshilik X\ 
 Tezlik yoʻnalishiga perpendikulyar boʻlgan koʻtarish kuchi U; 
 Yon kuch — A va Y kuchlarga perpendikulyar kuch. Tula Aerodinamik kuch baʼzan toʻla aerodinamik qarshilik deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Fizika
Asboplastiklar

Asboplastiklar — Toʻldirgich sifatida asbest tolali materiallar qoʻshilgan plastmassalar; bogʻlovchi sifatida, asosan, fenol-formaldegid va melamin-formaldegid smolalardan, baʼzan kremniy organik va furonli smolalardan foydalaniladi. Asboplastiklar presslab yoki mexanik ishlov berib tayyorlanadi. Quyidagi xillari bor: qatlam-qatlam plastiklar, asbotekstolit (toʻldirgich-asbest toʻqimasi), asbogetinaks (asbest qogʻozi), asbolit (asbest qogʻozi va kartoni), asbest tolali iplar (toʻldirgich-asbest tolasi). Asboplastiklar 400° temperaturagacha mexanik xossalarini uzoq vaqt saqlaydi. Asboplastiklar dan rotatsion nasoslarning kuraklari, elektr mashinalarning kollektorlari, metropoliten vagonlari va samolyot tormozi kolodkalari, kimyoviy apparatlar, raketaning baʼzi qismlarini issikdikdan himoya qiladigan materiallar va b. tayyorlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Asbobsozlik sanoati

Asbobsozlik sanoati — Mashinasozlik uchun qirquv va oʻlchov asboblari, uzunlikni oʻlchaydigan anjomlar, kesuvchi slesarmontaj asboblari hamda moslamalar chiqaradigan sanoat tarmogʻi. Turli asboblar ishlab chiqarishning rivojlanishi metallni qayta ishlash sanoati, ayniqsa, stanoksozlikning oʻsishi bilan bogʻliq. Asbobsozlik sanoati mustaqil sanoat tarmogʻi sifatida 19 — asr oʻrtalarida tarkib topdi. 19 — asrning 20 — 30 yillarida qattiq metallarni eritishning ixtiro qilinishi ularni eritib, qotishmaga aylantiradigan asboblarning vujudga kelishiga sabab boʻldi. Asbobsozlik sanoati koʻpgina sanoat tarmoklarini kerakli asboblar bilan taʼminlaydi. Ayniqsa, u mashinasozlik zavodlari uchun asboblar tayyorlashda katta ahamiyatga ega. Mashinasozlik korxonalarining oʻzida ham ayrim asboblar tayyorlanadi. Maxsus asbobsozlik zavodlarida koʻmir, neft, togʻ-kon sanoatlari va tibbiy muassasalari uchun ham asboblar ishlab chiqariladi.Asbobsozlik sanoati Oʻzbekistonda ham rivojlangan. 1940-yilgacha respublika korxonalaridagi ayrim sexlarda kam miqdorda asboblar tayyorlanar edi. Toshkentda asbobsozlik zavodi (1943), 1941-yil Toshkent korborund va abraziv zavodlari ishga tushirildi (1963-yilda ikki zavod birlashtirilib, Toshkent abraziv kombinati tashkil etildi). 1970-yildan olmos, 1973-yildan sunʼiy olmos mahsulotlari ishlab chiqarish boshlandi. 1975-yildan toʻliq abraziv mahsulotlari ishlab chiqarishga oʻtildi. 1990 — 96 yillarda kombinat „Elbor“ ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi (1996-yildan „Oʻta qattiq materiallar“ aksiyadorlik jamiyati). Jamiyat mahsulotlari chet ellarga ham eksport qilinadi. Oʻzbekistonda asbobsozlik sanoati korxonalari („Toshkent asbobsozlik zavodi“, „Toshkent abraziv zavodi“, „Oʻta qattiq materiallar“ ochiq turdagi davlat-aksiyadorlik jamiyatlari) „Oʻzmashsanoat“ uyushmasi tarkibiga kiradi. Shuningdek, yirik mashinasozlik sanoati korxonalarida maxsus asbobsozlik sexlari mavjud. Yirik ilmiy-amaliy markazlardan biri boʻlgan „Texnolog“ aksiyadorlik jamiyati oʻta qattiq materiallardan yangi asboblar tayyorlash va joriy etishnitaʼminlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Asbobsozlik poʻlati

Asbobsozlik poʻlati – Turli asboblar, keskichlar, sovuqlayin va qizdirib deformatsiyalash shtamplari. oʻlchash asboblari va boshqa yasash uchun ishlatiladigan poʻlat. Tarkibida, odatda, 0,6 dan 1,4 % gacha uglerod boʻladi. Asbobsozlik poʻlati uglerodli, legirlangan va tezkesar (koʻp legirlangan) xillarga boʻlinadi. Uglerodli va legirlangan Asbobsozlik poʻlati kichik tezlik bilan ishlaydigan va kesuvchi qirrasi 200 – 300° gacha qiziydigan kesuvchi asboblar, oʻlchov asboblari hamda shtamplari tayyerlash uchun, tezkesar Asbobsozlik poʻlati esa katta tezlik bilan ishlaydigan va kesuvchi qirrasi 560 – 600° gacha qiziydigan kesuvchi asboblar tayyerlash uchun moʻljallangan. Uglerodli Asbobsozlik poʻlati „U“ harfi va undan keyin qoʻyiladigan raqam bilan belgilanadi. „U“ harfi Asbobsozlik poʻlatining uglerodli poʻlat ekanligini, raqam esa poʻlat tarkibidagi uglerod foizining oʻndan bir ulushlarida ifodalangan oʻrtacha miqdorini koʻrsatadi. Masalan, U8 markali poʻlat uglerodli Asbobsozlik poʻlati tarkibida oʻrtacha 0,8 % uglerod borligini bildiradi. Uglerodli Asbobsozlik poʻlatining U7, U8, U9, U10, U I. U12, U13 markalari bor. Tarkibida zararli qoʻshilmalar 0,03 % dan kam „S“ va 0,04 foizdan kam „R“ uglerodli Asbobsozlik poʻlatining markasi oxiriga „A“ harfi qoʻyiladi, masalan, U7A, U8A, U9A va hokazo Legirlangan Asbobsozlik poʻlati koʻp tarqalgan X, 9XS, XG, XVG, XV5, X12, FG, 7X3, 4XS. 4X2V8 markali poʻlatlardir. Harflar tegishli elementlarni bildiradi (masalan, X– xrom, S – kremniy, G – marganets, V – volfram, F – vanadiy), harflardan keyingi raqamlar ayni elementning foizlarda ifodalangan oʻrtacha miqdorini koʻrsatadi (Yana qarang Legirlangan poʻlat, Legirlash, Tez kesar poʻlat)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Asbob

thumb|275px|Turli asboblar
Asbob (arab. — sababningkoʻpligi) — 1) biror ish bajarishda ishlatiladigan qurol. Chunonchi, pichoq, qaychi, qozon, tovoq, choʻmich, kapgir — uy-roʻzgʻor Asboblari, ustara, qayroq — sartaroshlik Asboblari; arra, randa va b. — duradgorlik Asboblari; 2) texnikada — biron bir kattalik (fizikaviy, elektr va b.)ni oʻlchashda ishlatiladigan oʻlchash Asboblari (masalan, ampermetr, barometr, vattmetr va b.), isitish Asboblari; tibbiyotda — jarrohlik Asboblari, harbiyda — otish Asboblari; 3) musiqa asarini ijro etish uchun ishlatiladigan soz (cholgʻu Asboblari, musiqa Asboblari); 4) Asbobning „bir kishiga teplili mulk, narsa“ degan maʼnosi ham bor. Shu maʼnoda tarixiy asarlarda biror kishiga qarashli yer-suv va imorat. Asbob soʻzi shu maʼnoda toponimlar tarkibida uchraydi. Chunonchi, Joʻybor xojalari (15 — 17-asr) hujjatlarida Asbobi Ali Yomchi, Asbobi Kamol, Asbobi Qutlugʻ-shoh va b. joy nomlari tilga olinadi. Turli Asbob, qurol-yarogʻ va jihozlar majmui asbob-anjom deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 

 Словарь русских синонимов и сходных по смыслу выражений.- под. ред. Н. Абрамова, М.: Русские словари, 1999.
 Мумифицированный во льду человек медного века
 Эммануэль Анати. Палестина до древних евреев. М.: Центрполиграф, 2008 г.
 Геннадий Федотов, «Русская печь», Москва, 2002 г.
 Берлинский музей этнографии
 Каменный век в Nordisk familjebok
 История изобретений человечества

Turkum:Asboblar
Asbest-sement konstruksiyalar

Asbest-sement konstruksiyalar — Karkasi (sinchi) yogʻoch, asbest-sement yoki metall elementlardan iborat boʻlgan asbestsement listlari va issiqlik izolyatsiyasi materiallaridan tayyorlanadigan konstruksiyalar. Ichi havol konstruksiyalarda asbestsement listlar oʻzaro shuruplar, parchin mix yoki yelim bilan biriktiriladi. Monolit (yaxlit) konstruksiyalar — isitkich qatlami (penoplast) bilan biriktirilgan ikki yassi listdan tayyorlanadigan plita va panellar. Qalinligi 60 — 80 mm boʻlib, 3 metrli joylarni yopishda ishlatiladi. Karkasiga yelim yoki shuruplar bilan biriktiriladigan yassi asbestsement plita va panellardan iborat konstruksiyalar keng tarqalgan. Karkas uchun asbestsement yoki metall profillar, yogʻoch gʻoʻlalar ishlatiladi OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Asboblar
Asbest sanoati

Asbest sanoati — Asbest rudasini qazib olish va asbest tolasi ishlab chiqarish sanoati. Qadimgi Xitoy, Hindiston, Yunonistonda asbestdan turli buyumlar tayyorlangan. Asbestning oʻtga chidamli boʻlishi (1550° da eriydi), elastikligi, adsorbsiya qobiliyati, kam miqdorda issiklik va elektr tokini oʻtkazishi, yuqori mexanik qattikligi kabi xususiyatlari uni texnik maqsadlarda 19 — asrning 80- yillaridan koʻp sanoat tarmoqlarida keng qoʻllanishiga olib keldi. Hozirgi kunda Asbest sanoati qoʻshilgan mahsulotlarning 2 mingga yaqin xili energetika va elektrotexnika sanoatida, temir yoʻl transporta, aviatsiya, traktor, avtomobil ishlab chiqarishda va b.da qoʻllanadi. Asbest sanoatining fizik va kimyoviy xususiyatlari uni qurilish materiallari ishlab chiqarishda foydalanishiga keng imkoniyat yaratadi. Oʻzbekistondagi uch korxona: „Bekobodsement“, „Quvasoy-sement“ va „Ohangaronsement“ aksiyadorlik jamiyatlari har yili oʻrtacha 3,5 mln. dona katta oʻlchamli asbotsement shifer (toʻlqinli va yassi) va 525 km asbotsement quvurlar ishlab chiqaradi. Ularning jami ishlab chiqarish quvvati esa yiliga 11,4 mln. dona katta oʻlchamli shifer va 1671 km quvurdan iborat. Mamlakatimizda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan Asbest sanoati konlari ochilmaganligi sababli, hozirgiga qadar ushbu xom ashyo Qozogʻiston va Rossiya korxonalaridan keltiriladi. Importni kamaytirish maqsadida mumkin boʻlgan joylarda asbest mahsuloti oʻrniga bazalt va b. mineral tolalar ishlatilmokda, masalan, Ohangaron korxonasida shifer tarkibidagi Asbest sanoatini 30 % gacha mineral tolaga almashtirildi. Asbestning atrof muhitga salbiy taʼsiri borligi sababli dunyo miqyosida Asbest sanoati mahsulotlari ishlab chiqarish Keyingi yillarda kamayib bormoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:kimyo
Asbest karton

Asbest karton — Xrizotil-asbest tolaga bakelit shimdirib tayyorlanadigan oʻtga chidamli izolyatsiya materiali. Asbest karton 2 – 10 mm qalinlikda 1000 x 1000 mm oʻlchamli list koʻrinishida ishlab chiqariladi. Pardozlash, issiqlikdan izolyatsiyalash materiali sifatida, qistirma tayyorlash va b. maqsadlarda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Aerodinamik quvur

Aerodinamik quvur — Aerodinamika sohasidagi tekshirish qurilmasi; unda sunʼiy hosil qilingan havo yoki gaz oqimining uchish apparatlariga va b. ob`ektlarga yoki modelning ob`ektlardagi fizikaviy oʻxshash qismlariga taʼsiri oʻrganiladi. Aerodinamik quvurni birinchi marta K. E. Siolkovskiy qurgan. Aerodinamik quvur yordamida havo (yoki gaz)ning qarshilik kuchi, qattiq jism sirtida bosimning taqsimlanishi va b. aniqlanadi. Aerodinamik quvur tajribalari kichraytirilgan modellar, baʼzan esa toʻliq oʻlchamli konstruksiyalar ustida oʻtkaziladi (rasmga q.). Aerodinamik quvurda jism qoʻzgʻalmay turadi (havoga yoki gazga nisbatan harakatlanmaydi), havo (gaz) qoʻzgʻalmas jismga nisbatan harakatlanadi. Aerodinamik quvur quyidagilardan iborat boʻladi: havo (gaz)ni soʻrib oluvchi soplo; havo (gaz)ning kerakli yoʻnalishdagi oqimini vujudga keltiruvchi yoʻnaltiruvchi kuraklar; tekshiriladigan ob`ekt va aerodinamik kuch, momentlar va b. koʻrsatkichlarni oʻlchaydigan datchiklar oʻrnatiladigan ish qismi; ventilyator, kompressor yoki ejektor; havo (gaz)ni atrof muhitga chiqarib yuboradigan diffuzor. Baʼzi Aerodinamik quvurda havo (gaz) oqimini soploga qaytaradigan teskari (yoʻnaltiruvchi kurakli) kanallar boʻladi. Aerodinamik quvur xillari: berk va ochiq oqimli; berk va ochiq ish qismlari boʻlgan; tovush tezligidan past, tovush tezligiga yaqin, tovush tezligidan yuqori va giper (oʻta yuqori) tovush tezligidagi oqimli; davriy va uzluksiz ishlaydigan. Elektr yoy bilan isitiladigan, adiabatik qisiladigan, zarbiy, impulsli Aerodinamik quvurlar ham bor. Aerodinamik quvurda sinash mashinalarning optimal shakllarini aniqlashga va muhandislik inshootlariga shamol taʼsirini oʻrganishga imkon beradi. Aerodinamik quvur tajribalari natijalari avtomobil, poezd, kosmik kemalar, suv osti kemalari va b.ning eng maqbul shaklini topishga, baland imoratlar, minoralar va b.ga shamolning taʼsirini oʻrganishga imkon beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Fizika
Aerodinamika

thumb|400px|Traektoriya
Aerodinamika (aero… va dinamika) – Gidroaerodinamikaninig havoning harakat qonunlarini va jismlar sirtida vujudga keladigan kuch qonuniyatlarini hamda jismlarning havoga nisbatan harakatini oʻrganadigan boʻlimi. Asosiy masalalaridan biri – uchish apparatlariga taʼsir etuvchi aerodinamik kuchlarni hisoblash usuli bilan ularning loyihasini ishlab chiqish. Aviatsiya rivojlanganligi tufayli Aerodinamika mustaqil fan sifatida 20-asr boshlarida vujudga keldi. Samolyot qanotining koʻtarish kuchini, samolyot va uning detallari aerodinamik qarshiliklarini, havo vintining tortish kuchini hisoblash usullari nazariyasini ishlab chiqish va yaratish talab qilinadi. Qanotning koʻtarish kuchini hisoblash-ga imkon beruvchi nazariyani XX asr boshlarida Rossiyada K. E. Siolkovskiy, N. YE. Jukovskiy va S. A. Chapligin, Germaniyada V. Kuttoy, Angliyada F. Lanchester ishlab chiqishgan. Uchish nazariyasini ishlab chiqish bilan bir vaqtda aerodinamik laboratoriyalar qurila boshlandi. Vujudga keladigan masalalarni echish usuliga koʻra Aerodinamika nazariy va tajriba Aerodinamikalariga boʻlinadi. Nazariy Aerodinamikada gidroaerodinamikaning asosiy qonunlari tenglamalar shaklida nazariy taxlil qilinadi. Tajriba Aerodinamikasida harakatning aylanish qonunidan keng foydalaniladi. Shunga muvofiq v tezlik bilan harakatlanayotgan jismga taʼsir etuvchi kuch qoʻzgʻalmas qilib mahkamlangan shu jismga taʼsir etuvchi va shu v tezlikda havo oqimini haydovchi kuchga teng boʻladi.

Aviatsiya va raketa texnikasining rivojlanishi munosabati bilan yangi fanlar – giper tovush tezliklari Axi, siyrak gaz Aerodinamikasi va kosmik Aerodinamika vujudga keldi. Aerodinamika natijalaridan qitʼalararo raketalar, yer sunʼiy yoʻldoshlari, kosmik kemalarni loyihalash va yaratishda, issiqlik texnikasi, kimyo sanoati va b.da foydalaniladi.

Sanoat Aerodinamikasida havo haydagichlar, shamol dvigatellari, oqimli apparatlar (ejektorlar), shamollatish texnikasi (xususan, havo kondisioneri)ni hisoblash bilan bogʻliq boʻlgan, shuningdek erdagi transportlar (avtomobillar, poezdlar) harakatida vujudga keladigan aerodinamik kuchlar bilan, bino va inshootlarga shamolning taʼsiri bilan bogʻliq masalalar koʻrib chiqiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000yil.

 

 
 Sovremennie problemi aerofiziki
 „Aerodinamika“ Leksiya Yuriya Rijova iz sikla ACADEMIA

Turkum:Dinamika
Turkum:Materiallar
Achchiqtosh

Achchiqtosh — Qoʻsh sulfat tuzlarining kristallogidratlari, bu yerda Me1 bir valentli (K, Na, Li, Rd va hokazo). Mesh uch valentli (A1, Fe, Sg va hokazo) metallar. Sulfatli minerallardan 30 ga yaqini xalq tilida Achchiqtosh deb ataladi. Tabiiy sharoitda sof holda uchramaydi. Sof Achchiqtosh bir valentli va uch valentli metallar sulfatlarining issiq suvdagi eritmalarini aralashtirish yoʻli bilan olinadi. Achchiqtoshli mineralni suvda eritib bugʻlatish Achchiqtoshni tozalashning eng oson usulidir. Achchiqtoshning barcha kristall shaklda, nordon taʼmli boʻlib, ogʻizni burishtiradi. Achchiqtosh qizdirilganda tarkibidagi suvini yoʻqotib, xira tortib qoladi. Oʻrta Osiyoda shoʻrsuv, Gugurtdogʻ konlarida, Hisor tizmasida va boshqa joylarda uchraydi. Achchiqtosh koʻnchilikda, bosma ishida, foto sanoatida, gazlama boʻyashda, qogʻoz ishlab chiqarishda ishlatiladi. Alyuminiyli Achchiqtosh tibbiyotda ham qoʻllanadi. Achchiqtosh teri va shilliq pardalarni quritadi va dezinfeksiyalaydi. Aholi tomoq ogʻrigʻi, ogʻiz oʻyilishi, milkyalligʻlanishi kabi kasalliklarni davolashda qadimdan Achchiqtoshdan foydalanib keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Aerenxima

thumb|Aerenxima
Aerenxima (aero… va yunoncha enchima — quyilgan, bu yerda toʻqima) — oʻsimliklarning nafas olish funksiyasini bajaradigan havo saqlovchi toʻqimasi. Aerenxima ancha keng hujayralar oraligʻi va har xil shakldagi hujayralardan tashkil topgan parenxima hisoblanadi. Baʼzan Aerenxima tarkibiga mexanik, ayiruvchi va b. xil hujayralar ham kiradi. Aerenxima gaz almashinuvi va ichki toʻqimalarning kislorod bilan taʼminlanishi qiyinlashadigan muhitda oʻsadigan suv va botqoq oʻsimliklari (sholi, kurmak, qamish, qiyoq)da rivojlangan. Aero… (yunoncha ayog — havo) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi. Aviasiyaga, havoda uchishga, havoga oidlikni bildiradi (masalan, Aerodrom)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo

de:Parenchym#Aerenchym
Aqiq

Aqiq – Agat – mineral. Xalsedonning bir turi, qatlamli yoki yoʻl-yoʻl boʻladi. Qatlamlarda ranglarning har xil uygʻunlikda kelishiga qarab quyidagi xillari farqlanadi: agat oniksi (oq va qora qatlamlar), karneol oniksi (qizil va oq), sardoniks (qizil-qoʻngʻir va oq), agatlar (zangori-kulrang va oq). Kimyoviy formulasi Si02. Aqiq dan har xil marjonlar, taqinchoklar yasaladi, sanoatda esa hovoncha, hovoncha dastasi, tarozi prizmalari, elektr va suv oʻlchov asboblarining tagligi, koʻnchilik sanoatida dazmollash gʻaltaklari va boshqalarda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Kimyo
Turkum:Minerallar
Asbest qogʻoz

Asbest qogʻoz – Xrizotil-asbest tolasiga organik bogʻlovchi moddalar va kraxmal qoʻshib tayyorlanadigan material. Mustahkamlash uchun tarkibiga paxta tolasi qoʻshiladi. Asbest qogʻoz 0,2 – 1,5 mm qalinlikda rulon holida ishlab chiqariladi. Vazifasiga koʻra, issiqlikdan izolyatsiyalovchi, elektr dan izolyatsiyalovchi, suvdan izolyatsiyalovchi, diafragmaga ishlatiladigan, kalandrga ishlatiladigan xillarga boʻlinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Turkum:Qogʻoz
Asbest-sement

Asbest-sement buyumlar — asbest va sement qorishmasidan tayyorlanadigan uqurilish materiallari. Listsimon, quvursimon xillarga boʻlinadi. Tomga yopiladigan shakldor listlar va yassi plitalar hamda plitachalar turar joy, jamoat va ishlab chiqarish binolari tomiga yopishda ishlatiladi. Presslab tayyorlangan va presslanmagan naqshli pardozlash plitalari turar joy va jamoat binolarining yordamchi xonalarini pardozlashda, devor panellariga qoplashda ishlatiladi. Maxsus ishlarga moʻljallangan buyumlarga ventilyatsiya qutilari, issiqlik izolyatsiyasini mexanik shikastlanishlardan saqlaydigan yarim silindrlar, metropolitenning gumbazsimon elementlari va b. kiradi. Quvursimon Asbest-sement buyumlarga vodoprovod quvurlari (bosimli va bosimsiz), gaz quvurlari va oʻtish quvurlari kiradi OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Aseptika

thumb|alt=A.| Koʻcha sharoitidagi operatsiya.
Aseptika (yunoncha a — inkor qoʻshimchasi va septicos — yiringli) — mikrobsizlik holatini taʼminlaydigan usullar; fizik (kuydirish, nur, qaynatish, muzlatish), kimyoviy (antiseptik moddalar bilan taʼsir etish), mexanik, biologik va b. usullar bilan amalga oshiriladi. Aseptikaga nemis olimi E. Bergman asos solgan. Aseptika turli murakkab jarroxlik operatsiyalarini hech qanday asoratsiz va xavf-xatarsiz bajarishga imkon beradi. Aseptikaga quyidagilar kiradi: a) jarrohlik asboblari, bogʻlov materiallari va b.ni sterillash; b) jarroh qoʻlini maxsus usullarda yuvish va tozalash; v) operatsiya va b. tekshirish ishlarini bajarish vaqtida koʻrsatilgan qonun-qoidalarga qatʼiy amal qilish; g) davolash muassasalarida maxsus tashkiliy va sanitariya-gigiyena chora-tadbirlarni toʻgʻri amalga oshirish. Aseptika antiseptika usuli bilan birga olib boriladi. Uy sharoitida kuygan yoki b. jarohatlarni bogʻlash vaqtida ham Aseptika qonunqoidalariga amal qilish lozim. Aseptika tibbiyotning barcha sohalarida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

Aseptika va uning 

 
 http://referat.arxiv.uz 
 Курс лекций по промышленной асептике (читается в Химико-Фармацевтической академии) 

Turkum:Jarrohlik
Saint-Rimay

Saint-Rimay — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
311 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 42,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 7,3 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Saint-Romain-sur-Cher

Saint-Romain-sur-Cher — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1289 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 41,7 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 30,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Saint-Sulpice-de-Pommeray

Saint-Sulpice-de-Pommeray — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1831 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 159,2 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 11,5 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Saint-Viâtre

Saint-Viâtre — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1157 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,1 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 88,6 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Sainte-Anne (Loir-et-Cher)

Sainte-Anne — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
348 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 68,2 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 5,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Sainte-Gemmes

Sainte-Gemmes — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
86 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,2 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 8,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Salbris

Salbris — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
5836 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 54,7 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 106,7 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Sambin

Sambin — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
845 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 41,0 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 20,6 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Santenay (Loir-et-Cher)

Santenay — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
254 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 8,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 28,6 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Sargé-sur-Braye

Sargé-sur-Braye — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
974 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,7 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 43,0 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Sasnières

Sasnières — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
96 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 12,2 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 7,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Sassay

Sassay — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
730 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,1 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 16,2 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Savigny-sur-Braye

Savigny-sur-Braye — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
2203 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 32,3 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 68,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Seigy

Seigy — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1090 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 132,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 8,2 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Seillac

Seillac — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
78 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 8,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 9,3 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Selles-Saint-Denis

Selles-Saint-Denis — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1193 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 23,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 50,0 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Selles-sur-Cher (Fransiya)

Selles-sur-Cher — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
4775 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 185,8 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 25,7 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Selommes

Selommes — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
758 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 26,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 28,2 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Semerville

Semerville — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
97 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 9,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 10,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Séris

Séris — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
349 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 19,7 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 17,7 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Seur

Seur — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
433 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 111,0 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 3,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Soings-en-Sologne

Soings-en-Sologne — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1314 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 37,8 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 34,8 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Souday

Souday — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
538 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 15,2 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 35,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Souesmes

Souesmes — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1115 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,8 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 103,2 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Sougé (Loir-et-Cher)

Sougé — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
437 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 25,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 17,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Souvigny-en-Sologne

Souvigny-en-Sologne — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
410 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,3 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 40,0 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Suèvres

Suèvres — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1450 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 39,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 36,8 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Talcy (Loir-et-Cher)

Talcy — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
249 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 15,0 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Ternay (Loir-et-Cher)

Ternay — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
272 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 18,5 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 14,7 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Theillay

Theillay — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1293 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 96,7 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari