Chinese herbology

YOʻNALTIRISH Anʼanaviy xitoy tibbiyoti
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Xi%27an_traditionnal_medecine_market_%2820%29.JPG/220px-Xi%27an_traditionnal_medecine_market_%2820%29.JPG|right|thumb| Sian bozorida xitoy o'simliklari uchun quritilgan o'tlar va o'simlik qismlari
 
Xitoy gerbologiyasi - an'anaviy xitoy o'simliklari bilan davolash nazariyasi bo'lib, u an'anaviy xitoy tibbiyotida (TCM) ko'pchilik davolash usullarini tashkil qiladi. Nature nashriyoti TCMni " soxta ilmga to'la" deb ta'rifladi va uning ko'p davo bermasligining eng aniq sababi uning aksariyat muolajalarida mantiqiy ta'sir mexanizmi yo'qligi ekanligini aytdi.

Gerbologiya atamasi noto'g'ri, chunki o'simlik elementlari eng ko'p ishlatiladigan moddalar bo'lsa-da, hayvonlar, inson va mineral mahsulotlar ham qo'llaniladi, ularning ba'zilari zaharli.

Xitoyning an'anaviy o'simlik terapiyasining samaradorligi bo'yicha tadqiqotlar sifatsiz va ko'pincha noto'g'ri, samaradorlikning qat'iy dalillari kam yoki umuman yo'q. Bir qator potentsial zaharli xitoy o'simliklari haqida xavotirlar mavjud.

 Tarix 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Zh_pharmacopoeia_1.JPG/150px-Zh_pharmacopoeia_1.JPG|right|thumb|200x200px| Xitoy farmakopeyasi
Xitoy o'tlari asrlar davomida ishlatilgan. Eng qadimgi orasida 168 yilda muhrlangan Mawangduida topilgan " 52 kasallik uchun retseptlar " qo'lyozmasi misolida aniq kasalliklar uchun retseptlar ro'yxati mavjud.

An'anaviy ravishda tan olingan birinchi o'simlik shifokori Shennóng afsonaviy xudoga o'xshash shaxs, mil.av.2800-yil atrofida yashaganligi aytiladi.

Aytishlaricha, u yuzlab o'tlarni tajriba qilib ko'rgan va dorivor va zaharli o'simliklar haqidagi bilimlarini dehqonlarga bergan. Uning Shennóng Běn Cǎo , Shennong's Materia Medica) Xitoy o'simlik tibbiyotiga oid eng qadimgi kitob hisoblanadi. U 365 turdagi ildizlarni, o'tlarni, o'rmonlarni, mo'ynalarni, hayvonlarni va toshlarni o'simlik dorivorligining uchta toifasiga ajratadiUnschuld, Paul Ulrich (1986), Medicine in China, A History of Pharmaceutics, , University of California Press.:

 Ko'p kasalliklar uchun samarali o'tlarni o'z ichiga olgan "yuqori" toifasi va asosan tana muvozanatini saqlash va tiklash uchun javobgardir. Ular deyarli hech qanday salbiy ta'sir ko'rsatmaydiUnschuld, Paul Ulrich (1986), Medicine in China, A History of Pharmaceutics, , University of California Press..
 Toniklar va kuchaytirgichlarni o'z ichiga olgan toifa, iste'mol qilish muddati uzaytirilmasligi kerak.
 Odatda kichik dozalarda va faqat muayyan kasalliklarni davolash uchun qabul qilinishi kerak bo'lgan moddalar toifasi.

Shennongning Materia Medica asl matni yo'qolgan; ammo hozirgacha tarjimalari mavjud. Haqiqiy kelib chiqish tarixi G'arbiy Xan sulolasining oxiriga to'g'ri keladi (ya'ni miloddan avvalgi I asr).

Sovuq urushi va turli kasalliklar to'g'risidagi risola Zhang Zhongjing, tomonidan, shuningdek, Xan sulolasining oxirida, milodiy 196 va 220 yillar orasida to'plangan. Dori retseptlariga e'tibor qaratib; , bu Yinyang va besh bosqichli dori terapiyasi bilan birlashtirgan birinchi tibbiy ish edi. Ushbu formula, shuningdek, simptomlarni klinik jihatdan foydali "namunalar" uchun eng qadimgi Xitoy tibbiy matni edi(zheng). Vaqt o'tishi bilan ko'plab o'zgarishlarni boshdan kechirgan holda, u endi ikkita alohida kitob sifatida tarqalmoqda: " Sovuq urushi kasalliklari haqida risola" va "Oltin qutining asosiy retseptlari" XI asrda, Song sulolasi davrida alohida tahrirlangan, pp. 100–101..

Keyingi avlodlar bu asarlarni 7-asrda Tang sulolasi davridagi Xitoy risolasi boʻlgan Yaoxing Lun (药性论)da koʻpaytirdilar.

Bir necha asrlar davomida davolanishga urg'u berishda o'zgarishlar yuz berdi. Neijing 74-bobini o'z ichiga olgan bo'limi Vang Bing tomonidan qo'shilgan.U o'zining 765 nashrida shunday yozgan: "Kasallik hukmdori uni Suveren deb ataydi, Suverenga yordam vazir deb ataydi, Vazir (yordamchi) deb atalgan vazirga mos keladi, u deyilgan yuqori uch tabaqa (sifat) emas". Oxirgi qism bu uchta hukmdor yuqorida aytib o'tilgan Shennongning uchta toifasi emasligini bildiradi. Ayniqsa, ushbu bob yanada kuchliroq yondashuvni belgilaydi.

Aytish mumkinki, ushbu asarlarning eng muhimi Materia Medica to'plamidir (Bencao Gangmu : ) Ming sulolasi davrida Li Shizhen tomonidan tuzilgan, bugungi kunda ham maslahat va ma'lumot uchun foydalaniladi.

Xitoy o'tlaridan foydalanish G'arbiy Osiyo va Islom mamlakatlarida o'rta asrlarda mashhur bo'lgan. Ular Sharqdan G'arbga Ipak yo'li orqali savdo qilingan. Dolchin, zanjabil, robarb, muskat yong'og'i va kubeb o'rta asrlardagi islom tibbiyot olimlari tomonidan xitoy o'simliklari sifatida tilga olingan, masalan, Roziy (854-925), Xali Abbos (930-994) va Abu Ali ibn Sino(980-1037). Xitoy va islom tabobatida ushbu o'tlarning klinik qo'llanilishi o'rtasida ham ko'plab o'xshashliklar mavjud edi.

 Xomashyo 
Xitoyda 13 000 ga yaqin dori vositalari qo'llaniladi va qadimgi da 100 000 dan ortiq dorivor retseptlar qayd etilgan. 1941-yildagi an'anaviy dorilarning klassik qo'llanmasida 517 ta dori ro'yxati keltirilgan - ulardan faqat 45 tasi hayvonlarning qismlari va 30 tasi minerallar edi. Dori sifatida ishlatiladigan ko'plab o'simliklar uchun batafsil ko'rsatmalar nafaqat ular eng yaxshi o'sadigan joylar va hududlar, balki ularni ekish va yig'ishning eng yaxshi vaqtlari bo'yicha ham berilgan.

Dori sifatida ishlatiladigan hayvonlarning ba'zi qismlarini juda g'alati deb hisoblash mumkin, masalan, sigirlarning o't pufagidagi toshlar.

Bundan tashqari, klassik materia medica Bencao Gangmu inson tanasidan olingan 35 ta an'anaviy xitoy dori vositalaridan foydalanishni tasvirlaydi, jumladan, suyaklar, tirnoqlar, sochlar, quloq mumi, tishlar, najas, siydik, ter va organlardagi qoldiqlar, lekin ularning aksariyati endi ishlatilmayapti.

 Tayyorlash 

 Qaynatma 
Odatda, dorivor preparatlarning bir partiyasi taxminan 9 tadan 18 tagacha moddadan iborat qaynatma sifatida tayyorlanadi. Ulardan ba'zilari asosiy, ba'zilari yordamchi o'tlar sifatida qaraladi; yordamchi o'tlar ichida uchta toifani ajratish mumkin. Asosiy tarkibiy qismlarning toksikligini yoki yon ta'sirini bartaraf etish uchun ba'zi ingredientlar qo'shiladi. Buning ustiga, ba'zi dorilar katalizator sifatida boshqa moddalardan foydalanishni talab qiladi.

 An'anaviy xitoy tibbiyoti 
An'anaviy xitoy tibbiyoti (中成药)

Qadim zamonlardan beri tabletkalar bir nechta o'tlar va boshqa ingredientlarni birlashtirib, quritilgan va kukunga aylantirilgan. Keyin ular birlashtiruvchi bilan aralashtiriladi va qo'lda tabletkalarga aylantirildi. Birlashtiruvchi an'anaviy ravishda asal edi. Biroq, zamonaviy choy damlamalari zanglamaydigan po'latdan yasalgan idishlarda qaynatiladi va ishlatiladigan o'tlarga qarab suv yoki spirtli suv qaynatmasi tayyorlanadi. Muhim ingredientlarni saqlab qolish uchun ular past haroratda (100 darajadan past) qaynatiladi. Keyin olingan suyuqlik yana quyuqlashtiriladi va o'simlik kukuni aralashtiriladi va o'simlik xamirini hosil qiladi. Keyin bu xamir mashinada mayda bo'laklarga bo'linadi, silliq va qattiq ko'rinish uchun oz miqdorda yordamchi moddalar qo'shiladi va ular tabletkalarga aylanadi. 

Ushbu dorilar so'zning an'anaviy ma'nosida patentlanmagan. Hech kim formulaga mutlaq huquqlarga ega emas. Buning o'rniga "patent" formulani standartlashtirishga ishora qiladi. Xitoyda xuddi shu nomdagi barcha xitoylik patentli dori-darmonlar bir xil tarkibiy qismlarga ega bo'ladi va qonun bilan belgilangan XXR farmakopeyasiga muvofiq ishlab chiqariladi. Biroq, g'arbiy mamlakatlarda bir xil nomdagi patentli dori-darmonlar tarkibidagi tarkibiy qismlarning nisbatlarida va hatto butunlay boshqa ingredientlarda farqlar bo'lishi mumkin. 

Xitoyning o'simlik dori-darmonlarini ishlab chiqaruvchi bir nechta ishlab chiqaruvchilar o'z mahsulotlarini AQSh va Yevropa bozorlarida dori sifatida sotish uchun FDA klinik sinovlarini o'tkazmoqda.

 Xitoy o'simlik ekstraktlari 
Xitoy o'simlik ekstraktlari - bu granulalar yoki suspenziya shaklida quyultirilgan o'simlik damlamalari. Patent dori-darmonlariga o'xshash o'simlik ekstraktlari bemorlar uchun osonroq va qulayroqdir. Sanoat qazib olish standarti 5:1 nisbatda , ya'ni har besh funt xomashyo uchun bir funt o'simlik ekstrakti olinadi.

 Tasniflash 
Xitoyning an'anaviy dori vositalarini tasniflashning bir necha xil usullari mavjud:

 To'rt tabiat (四气)
 Beshta lazzat (五味)
 Meridianlar (经络)
 Maxsus vazifa.

 To'rt tabiat 
To'rtta tabiat quyidagilardir: issiq (热), iliq , salqin (温) , sovuq yoki neytral . Issiq va iliq o'tlar sovuq kasalliklarni davolash uchun, salqin va sovuq o'tlar esa issiq kasalliklarni davolash uchun ishlatiladi.

 Beshta lazzat 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Wuxing_en.svg/200px-Wuxing_en.svg.png|thumb|236x236px|Besh ta'mga mos keladigan besh bosqich: yog'och, olov, yer, temir, suv.
Beshta lazzat, ba'zan " Besh ta'm" deb ham tarjima qilinadi: o'tkir , shirin , achchiq , nordon va sho'r (咸) Moddalar, shuningdek, bir nechta ta'mga ega bo'lishi mumkin yoki hech qanday ta'mga ega bo'lmasligi mumkin (ya'ni, lazzat). Xushbo'ylik moddaning ma'lum xususiyatlarini va taxmin qilingan terapevtik "dozalarini" nazarda tutadi: sho'r "pastga tushadi va qattiq massalarni yumshatadi"; shirinlik “toʻldiruvchi, uygʻunlashtiruvchi va namlovchi”; o'tkir moddalar terni keltirib chiqaradi va qonga ta'sir qiladi; nordonlik tabiatda siquvchi (涩 ) boʻlishga intiladi; achchiq " issiqlikni chiqaradi, ichaklarni tozalaydi va namlikni yo'q qiladi".

 Maxsus vazifa 
Ushbu toifalarga asosan quyidagilar kiradi:

 tashqi - chiqarish yoki tashqi hal qilish
 issiqlik bilan tozalash
 pastga tushadigan yoki cho'kma
 shamol namligini tarqatuvchi
 namlikni o'zgartiruvchi
 suvning harakatlanishini rag'batlantirish va namlikni singdirish yoki namlikni singdirish
 ichki isitish
 qi - tartibga soluvchi yoki qi-to'g'rilanuvchi
 tarqatuvchi oziq-ovqat to'planishi yoki oziq-ovqat tarqatuvchi
 qurtlarni quvib chiqarish
 qon ketishini to'xtatish yoki qon quyish
 Qonni tezlashtirish va turg'unlikni yo'qotish yoki qonni tezlashtirish yoki Qonni harakatga keltirish.
 balg'amni o'zgartiruvchi, yo'talni to'xtatuvchi va xirillashni tinchituvchi yoki balg'amni o'zgartiruvchi va yo'tal va nafas olishni bostiruvchi
 Ruhni tinchlantiruvchi yoki Shen - tinchlantiruvchi.
 Jigarni tinchlantirish va shamolni chiqarib yuborish yoki Jigarni tinchlantirish va shamolni o'chirish
 teshik ochish
 to'ldiruvchi yoki tonuvchi: bunga qi - qo'shimcha, qon - oziqlantiruvchi, yin - boyitish va yang - mustahkamlovchi kiradi.
 chegaralanishni rag'batlantiradigan yoki mustahkamlovchi va bog'lovchi
 qusishni keltirib chiqaradigan
 tashqi qo'llash uchun moddalar

 Tuzilishi 
Ko'pgina o'tlar o'zlarining noyob ko'rinishi tufayli o'z nomlarini olishadi. Bunday nomlarga misol qilib, Niu Xi (Radix cyathulae seu achyranthis), sigir tizzalariga o'xshash katta bo'g'inlarga ega bo'lgan "sigir tizzalari" kiradi; Bay Mu Er (Fructificatio tremellae fuciformis), oq yog'och qulog'i, oq va quloqqa o'xshaydi; Gou Ji (Rhizoma cibotii), itning umurtqa pog'onasiga o'xshash "it umurtqasi".

 Rang 
Rang nafaqat o'tlarni aniqlashning qimmatli vositasi, balki ko'p hollarda o'tning terapevtik xususiyatlari haqida ham ma'lumot beradi. Misol uchun, sariq o'tlar huang (sariq) yoki jin (oltin) deb ataladi. Huang Bai (Cortex Phellodendri) "sariq archa" degan ma'noni anglatadi va Jin Yin Hua (Flos Lonicerae) "oltin kumush gul" yorlig'iga ega.

 Hid va ta'm 
Noyob hidlar ba'zi o'simliklar uchun maxsus nomlarni belgilaydi. Gan "shirin" degan ma'noni anglatadi, shuning uchun Gan Cao (Radix glycyrrhizae) "shirin o't", qizilmiya ildizi uchun adekvat tavsif. "Ku" achchiq degan ma'noni anglatadi, shuning uchun Ku Shen (Sophorae flavescentis) "achchiq o't" deb tarjima qilinadi.

 Geografik joylashuv 
Ko'pincha o'tlar o'sadigan joylar yoki viloyatlar o'tlar nomlariga aylanadi. Masalan, Bei Sha Shen (Radix glehniae) shimoliy Xitoyda yetishtiriladi va yig'iladi, Nan Sha Shen (Radix adenophorae) esa janubiy Xitoyda paydo bo'lgan. Shimol va janub uchun xitoycha so'zlar mos ravishda bei va nan .

Chuan Bei Mu (Bulbus fritillariae cirrhosae) va Chuan Niu Xi (Radix cyathulae) ikkalasi ham Sichuan provinsiyasida topilgan, chunki ularning nomlarida "chuan" belgisi ko'rsatilgan.

 Vazifasi 
Fang Feng (Radix Saposhnikoviae) kabi ba'zi o'tlar tom ma'noda "shamolashni oldini oladi" shamollash bilan bog'liq kasalliklarning oldini oladi yoki davolaydi. Xu Duan (Radix Dipsaci), so'zma-so'z "singanni tiklaydi", yirtilgan yumshoq to'qimalarni va singan suyaklarni samarali davolaydi.

 kelib chiqqan mamlakati 
Boshqa mamlakatlarga xos bo'lgan ko'plab o'tlar Xitoyning materia medica tarkibiga kiritilgan. Shimoliy Amerika ekinlaridan olib kelingan Xi Yang Shen (Radix panacis quinquefolii) "g'arbiy jenshen" deb tarjima qilingan bo'lsa, Shimoliy Osiyo mamlakatlarida yetishtirilgan va import qilinadigan Dong Yang Shen (Radix ginseng Japonica) esa "sharqiy jenshen"dir.

 Toksiklik 
Dori vositalarini qo'llash bo'yicha eng qadimgi yozuvlardan hozirgi kungacha ba'zi moddalarning toksikligi barcha Xitoy materia medicalarida tasvirlangan. TCM G'arb dunyosida mashhur bo'lib ketganligi sababli, ko'plab an'anaviy xitoy dori vositalarining, jumladan o'simliklar, hayvonlarning qismlari va minerallarning toksikligi haqida xavotirlar kuchaymoqda. Ko'pgina dorilar uchun samaradorlik va toksiklik sinovlari laboratoriya tahliliga emas, balki an'anaviy bilimlarga asoslanadi.Shaw D (2012). "Toxicological risks of Chinese herbs". Planta Medica. 76 (17): 2012–8. doi:10.1055/s-0030-1250533. PMID 21077025. Ba'zi hollarda toksiklik zamonaviy tadqiqotlar bilan tasdiqlanishi mumkin (ya'ni, chayonda); ba'zi hollarda tasdiqlanmaydi (ya'ni, Curculigo da). Bundan tashqari, ingredientlar turli joylarda yoki tarixiy matnlarda turli nomlarga ega bo'lishi mumkin va turli preparatlar bir xil sabablarga ko'ra o'xshash nomlarga ega bo'lishi mumkin, bu dori vositalarini yaratishda nomuvofiqlik va chalkashliklarni keltirib chiqarishi mumkin, zaharlanish xavfi bilan. Edzard Ernst "o'simlik dori-darmonlarining salbiy ta'siri dermatologiyada e'tibordan chetda qoladigan muhim mavzu bo'lib, keyingi tizimli tekshirishga loyiq degan xulosaga keldi". Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, Xitoy o'simlik dori-darmonlarida mavjud bo'lgan zaharli og'ir metallar va e'lon qilinmagan dorilar jiddiy sog'liq muammosi bo'lishi mumkin.

Potentsial xavfli bo'lishi mumkin bo'lgan moddalarga akonit, Osiyo qurbaqasining sekretsiyasi, Xitoy qo'ng'izi (Mylabris phalerata, Ban mao), va ba'zi zamburug'lar kiradi. Aristolochia bilan bog'liq sog'liq muammolari mavjud. Aconitum bilan zaharli ta'sir ham tez-tez uchraydi. Uning toksik salbiy ta'siridan qochish uchun Xanthium sibiricum qayta ishlanishi kerak. Reynoutria multiflora (sinonimi Polygonum multiflorum), glycyrrhizin, Senecio va Symphytum o'z ichiga olgan mahsulotlarda gepatotoksik ta'sir qiladi. Dalillar shuni ko'rsatadiki, gepatotoksik o'tlar, shuningdek, Dictamnus dasycarpus, Astragalus membranaceous va Paeonia lactiflora ; garchi ular jigarga zarar yetkazishi haqida hech qanday dalil yo'q. Ganoderma lucidum qo'ziqorin ekstrakti saraton immunoterapiyasi sifatida zaharlanish potentsialiga ega.

Shuningdek, kortikosteroidlar, fenilbutazon, fenitoin va glibenklamid kabi jiddiy nojo'ya ta'sirlarni keltirib chiqarishi mumkin bo'lgan an'anaviy dorilar bilan ba'zi o'simlik preparatlarini soxtalashtirish haqida xabar berilgan.

Biroq, ko'plab salbiy reaksiyalar Xitoy tibbiyotini noto'g'ri ishlatish yoki suiiste'mol qilish bilan bog'liq. Misol uchun, Ephedra o'simligini noto'g'ri ishlatish (efedrinni o'z ichiga olgan) salbiy hodisalarga, shu jumladan oshqozon-ichak muammolariga, shuningdek, kardiyomiyopatiyadan to'satdan o'limga olib kelishi mumkin. Kilo yo'qotish yoki erektil disfunksiya uchun farmatsevtika bilan soxta mahsulotlar asosiy tashvishlardan biridir. Xitoy o'simlik dori-darmonlari o'tkir jigar etishmovchiligining asosiy sababi bo'lgan.

Ko'pgina xitoy o'simliklari xavfsizdir, ammo ba'zilari bunday emasligini ko'rsatdi. Hisobotlarda mahsulotlarning dori vositalari, toksinlar bilan ifloslanganligi yoki tarkibiy qismlar haqida notoʻgʻri xabar berilganligi koʻrsatilgan. TCMda ishlatiladigan ba'zi o'tlar dorilar bilan reaksiyaga kirishishi, nojo'ya ta'sirlarga ega bo'lishi yoki muayyan tibbiy sharoitlari bo'lgan odamlar uchun xavfli bo'lishi mumkin.

 Samaradorlik 
Ilmiy standartlar bo'yicha etarli metodologiyaga ega deb hisoblangan bir nechta sinovlar mavjud. Samaradorlik isboti kam hujjatlashtirilgan yoki yo'q. 2016-yilda Cochrane tekshiruvi menopauza bilan bog'liq simptomlarni engillashtirish uchun "Xitoy o'simlik dori-darmonlari platsebo yoki gormonal terapiyadan ko'ra ko'proq yoki kamroq samarali ekanligi haqida etarli dalillar yo'q" deb topildi. 2012-yilda Cochrane tekshiruvi SARS bilan og'rigan bemorlarning o'limini kamaytirishda hech qanday farqni aniqlamadi, agar Xitoy o'simliklari G'arb tabobati bilan bir qatorda faqat G'arb tibbiyotiga nisbatan ishlatilganda. 2010-yilda Cochrane tekshiruvi shuni ko'rsatdiki, gemoroydan qon ketishini to'xtatish uchun an'anaviy xitoy tibbiyoti o'tlarining samaradorligini qo'llab-quvvatlash uchun etarli ishonchli dalillar yo'q. 2008-yilda Cochrane tekshiruvi NSAID va og'iz kontratseptiv tabletkalari kabi an'anaviy tibbiyot bilan solishtirganda, og'riqli hayz ko'rishni yengillashtirishda xitoy o'simliklaridan foydalanish bo'yicha istiqbolli dalillarni topdi, ammo topilmalar past uslubiy sifatga ega. 2012-yilgi Cochrane tekshiruvi ba'zi xitoylik dorivor o'tlar grippning oldini olish va davolashda virusga qarshi dori sifatida o'xshash ta'sirga ega ekanligini ko'rsatadigan zaif dalillarni topdi. Ushbu tibbiy tadqiqotlar sifati pastligi sababli, grippni davolash uchun Xitoy dorivor o'tlaridan foydalanishni qo'llab-quvvatlash yoki rad etish uchun etarli dalillar mavjud emas. Gripp bilan og'rigan odamlarni davolashda xitoy o'simlik tibbiyoti qanchalik samarali ekanligini aniqlash uchun kengroq va yuqori sifatli randomizatsiyalangan klinik sinovlarga ehtiyoj bor. 2005-yilda Cochrane tekshiruvi shuni ko'rsatdiki, har qanday o'simlikdan foydalanish uchun dalillar zaif bo'lsa-da, ba'zi Xitoy dorivor o'tlari o'tkir pankreatitni davolashda samarali bo'lishi mumkinligi haqida past sifatli dalillar mavjud.

Muvaffaqiyatli natijalar kam bo'ldi:

Bezgakni samarali davolash vositasi bo'lib, u an'anaviy ravishda isitmani davolash uchun ishlatiladigan Artemisia annuadan olingan. Xitoy o'simlikshunosligi asosan soxta fan bo'lib, uning ko'pgina davolash usullari uchun amal qilish mexanizmi yo'q."Hard to swallow". Nature. 448 (7150): 105–6. 2007. Bibcode:2007Natur.448S.105.. doi:10.1038/448106a. PMID 17625521.

 Ekologik ta'sirlar 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Seahorse_Skeleton_Macro_8_-_edit.jpg/170px-Seahorse_Skeleton_Macro_8_-_edit.jpg|thumb| Bu kabi quritilgan dengiz otlari Xitoyda va boshqa joylarda an'anaviy tibbiyotda keng qo'llaniladi.
Yo'qolib ketish xavfi ostida turgan turlardan foydalanishning an'anaviy amaliyoti TCMda bahsli. Bensky, Clavey va Stogerning keng qamrovli xitoy o'simlik matni kabi zamonaviy Materia Medicas qo'shimchada yo'qolib ketish xavfi ostida turgan turlardan olingan moddalarni muhokama qilib, alternativalarni ta'kidlaydi.

TCM dori sifatida ishlatiladigan yoʻqolib borayotgan turlarning qismlariga yoʻlbars suyaklari va karkidon shoxi kiradi. Brakonerlar qora bozorni ana shunday moddalar bilan ta’minlaydi, masalan, karkidon shoxidagi qora bozor soʻnggi 40 yil ichida dunyoda karkidon populyatsiyasini 90 foizdan koʻproqqa kamaytirdi. Toshbaqa plastroni va dengiz otlaridan foydalanish bilan bog'liq xavotirlar ham paydo bo'ldi.

TCM ayiq safrosini dorivor vosita sifatida tan oladi. 1988-yilda Xitoy Sog'liqni Saqlash Vazirligi qish oldidan o'ldirilgan ayiqlarni ishlatadigan safro ishlab chiqarishni nazorat qilishni boshladi. Endi ayiqlarga doimiy kateter o'rnatilgan, bu ayiqlarni o'ldirishdan ko'ra foydaliroqdir. 12 000 dan ortiq osiyolik qora ayiqlar "ayiq fermalarida" saqlanadi, ular kichik qafaslarda saqlanish paytida shafqatsiz sharoitlarga duch kelishadi. Kateter qorin bo'shlig'idagi doimiy teshikdan to'g'ridan-to'g'ri o't pufagiga olib boradi, bu esa kuchli og'riqlarga olib kelishi mumkin. Xalqaro e'tiborning ortishi tufayli Xitoy safrodan foydalanishni to'xtatdi; Ushbu ingredient o'rniga so'yilgan qoramoldan olingan o't pufagi (牛胆 niú dǎn) tavsiya etiladi. 

Osiyo an'anaviy tibbiyot savdosiga yordam berish uchun Amerika ginsengini yig'ish jenshenni so'nggi ikki asr davomida Shimoliy Amerikada eng ko'p yig'ib olingan yovvoyi o'simlikka aylantirdi va bu oxir-oqibat CITES II ilovasi ro'yxatiga olib keldi.

 Amaldagi o'tlar 
Xitoy o'simlikshunosligi potentsial ishonchsiz mahsulot sifati, xavfsizlik xavfi yoki sog'liq uchun noto'g'ri maslahatlarga ega bo'lgan soxta ilmiy amaliyotdir. O'simlik mahsulotlarini Xitoy GMP (Yaxshi ishlab chiqarish jarayoni) kabi tartibga soluvchi organlar mavjud. Biroq, o'simlik mahsulotlarini tayyorlashda sifat nazorati yo'qligining sezilarli holatlari mavjud. Gerbologiya amaliyoti va kasalliklarga qarshi faoliyat uchun mahsulot samaradorligi bo'yicha yuqori sifatli ilmiy tadqiqotlar etishmayapti. Quyida sanab o'tilgan o'simlik ida iste'molchilarning yosh guruhlari va ular uchun mo'ljallangan kasallik sharoitlari bo'yicha samaradorlik yoki xavfsizlikning isboti kam yoki umuman yo'q.

Umumiy foydalanishda 300 dan ortiq o'tlar mavjud. Eng ko'p ishlatiladigan o'tlardan 人参 ; (gǒuqǐzǐ ( sinensis 当归 dānggaláng 黄耆 (白术 ) dolchin ( 姜 ( va 黄连 ( jiāng), , qizilmiya , efedra sinica (麻黄 ), pion (oq: 地黄 va rhubarb (大黄 丹参 salvia

 50 ta asosiy o'tlar 
Xitoy o'tshunosligida ma'lumotnoma matnida keltirilgan 50 ta "asosiy" o'tlar mavjud, garchi bu o'tlar boshqa matnlarda umuman tan olinmagan. O'simliklar quyidagilardir:
Binomial tuzilishiXitoycha nomiInglizcha umumiy nom (mavjud bo'lsa)Agastache rugosa, Pogostemon cablinhuò xiāng Korean mint, PatchouliAlangium chinensebā jiǎo fēng Chinese Alangium rootAnemone chinensis (syn. Pulsatilla chinensis)bái tóu weng Chinese anemoneAnisodus tanguticusshān làng dàng (trans.) Mountain henbaneArdisia japonicazǐ jīn niú Flora of China: Ardisia japonicaMarlberryAster tataricuszǐ wǎn Tatar aster, Tartar asterAstragalus propinquus (syn. Astragalus membranaceus)huáng qí or běi qí Mongolian milkvetchCamellia sinensischá shù or chá yè Tea plantCannabis sativadà má CannabisCarthamus tinctoriushóng huā SafflowerCinnamomum cassiaròu gùi Cassia, Chinese cinnamonCissampelos pareiraxí shēng téng or Velvet leafCoptis chinensisduǎn è huáng lián Chinese goldthreadCorydalis yanhusuoyán hú suǒ Chinese poppy of Yan Hu SouCroton tigliumbā dòu Purging crotonDaphne genkwayuán huā Lilac daphneDatura metelyáng jīn huā Devil's trumpetDatura stramoniumzǐ huā màn tuó luó Jimson weedDendrobium nobileshí hú or shí hú lán Noble dendrobiumDichroa febrifugacháng shān Blue evergreen hydrangea, Chinese quinineEphedra sinicacǎo má huáng Chinese ephedraEucommia ulmoidesdù zhòng Hardy rubber treeEuphorbia pekinensisdà jǐ Peking spurgeFlueggea suffruticosa (formerly Securinega suffruticosa)yī yè qiū Forsythia suspensaliánqiáoXiandai Hanyu Cidian. Commercial Press, fifth Edition, p. 844. Weeping forsythiaGentiana loureiroidì dīng Gleditsia sinensiszào jiá Chinese honeylocustGlycyrrhiza uralensisgān cǎo LicoriceHydnocarpus anthelminticus (syn. H. anthelminthica)dà fēng zǐ Chaulmoogra treeIlex purpureadōngqīng Purple hollyLeonurus japonicusyì mǔ cǎo Chinese motherwortLigusticum wallichiichuān xiōng Szechwan lovageLobelia chinensisbàn biān lián Creeping lobeliaPhellodendron amurensehuáng bǎi Amur cork treePlatycladus orientalis (formerly Thuja orientalis)cè bǎi Chinese arborvitaePseudolarix amabilisjīn qián sōng Golden larchPsilopeganum sinenseshān má huáng Naked ruePueraria lobatagé gēn KudzuRauvolfia serpentinashégēnmù , cóng shégēnmù or yìndù shé mù Sarpagandha, Indian snakerootRehmannia glutinosadìhuáng Chinese foxgloveRheum officinaleyào yòng dà huáng Chinese or Eastern rhubarbRhododendron qinghaienseQīng hǎi dù juān Saussurea costusyún mù xiāng Costus rootSchisandra chinensiswǔ wèi zi Chinese magnolia vineScutellaria baicalensishuáng qín Baikal skullcapStemona tuberosabǎi bù Stephania tetrandrafáng jǐ Stephania rootStyphnolobium japonicum (formerly Sophora japonica)huái , huái shù , or huái huā Pagoda treeTrichosanthes kirilowiiguā lóu Chinese cucumberWikstroemia indicaliāo gē wáng Indian stringbush

 Boshqa xitoy o'simliklari 
Yuqoridagilarga qo'shimcha ravishda, ko'plab boshqa xitoy o'simliklari va boshqa moddalar keng tarqalgan bo'lib, ular orasida:

 Akebia quinata 
 Arisaema heterophyllum 
 Chenpi (sun-dried tangerine (mandarin) peel) 
 Clematis 
 Concretio silicea bambusae 
 Cordyceps sinensis 
 Curcuma 
 Dalbergia odorifera 
 Myrrh 
 Frankincense 
 Persicaria 
 Patchouli' 
 Polygonum 
 Sparganium 
 Zedoary (Curcuma zedoaria'') 
 

 

Turkum:Pages with unreviewed translations