Birlashgan Millatlar Tashkilotining dengiz huquqi boʻyicha konvensiyasi

Birlashgan Millatlar Tashkilotining dengiz huquqi boʻyicha konvensiyasi (UNCLOS), shuningdek, Dengiz huquqi konvensiyasi yoki Dengiz huquqi shartnomasi deb ham ataladi va u barcha dengiz hamda dengizchilik faoliyatlari uchun huquqiy asosni belgilab beruvchi xalqaro shartnomadir. 2024-yil oktyabr holatiga koʻra, 169 ta suveren davlat va Yevropa Ittifoqi uning ishtirokchilari hisoblanadi. Amerika Qoʻshma Shtatlari ushbu shartnomani ratifikatsiya qilmagan davlatlar sirasiga kiradi.

Konvensiya 1973-yildan 1982-yilgacha boʻlib oʻtgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi boʻyicha uchinchi konferensiyasi (UNCLOS III) natijasida vujudga kelgan. UNCLOS 1958-yildagi Ochiq dengiz toʻgʻrisidagi konvensiyaning toʻrtta shartnomasi oʻrnini egalladi. Gayana shartnomani ratifikatsiya qilgan 60-davlatga aylanganidan bir yil oʻtib, 1994-yilda UNCLOS kuchga kirdi. 2023-yilda xalqaro suvlarda okean hayotini himoya qilish uchun konvensiyaning tarkibiy qismi sifatida qoʻshiladigan Ochiq dengiz toʻgʻrisidagi shartnoma boʻyicha kelishuvga erishildi. Bu dengiz muhofaza etiladigan hududlari va atrof-muhitga taʼsirni baholash kabi choralarni oʻz ichiga oladi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi ratifikatsiya va qoʻshilish hujjatlarini qabul qilsa hamda BMT konvensiya ishtirokchisi boʻlgan davlatlar yigʻilishlarini oʻtkazishga koʻmaklashsa-da, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Kotibiyati konvensiyani amalga oshirishda bevosita operatsion rolga ega emas. Biroq, BMTning ixtisoslashgan muassasasi – Xalqaro dengiz tashkiloti, shuningdek, Xalqaro kit ovlash komissiyasi va konvensiyaning oʻzi tomonidan tashkil etilgan Xalqaro dengizosti maʼmuriyati (ISA) kabi boshqa organlar ham muayyan rol oʻynaydi.

 Tarixi 
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi boʻyicha konvensiyasi XVII asrga borib taqaladigan eski „dengizlar erkinligi“ konsepsiyasi oʻrnini egallaydi. Ushbu konsepsiyaga koʻra, milliy huquqlar davlat qirgʻoq chizigʻidan boshlanadigan maʼlum bir suv mintaqasi bilan cheklangan boʻlib, u niderlandiyalik huquqshunos Cornelius van Bynkershoek tomonidan ishlab chiqilgan „toʻpdan oʻq otish“ qoidasiga binoan, odatda 3 dengiz milini (5,6 km; 3,5 mil) (uch milli cheklov) tashkil etgan. Milliy chegaralardan tashqaridagi barcha suvlar xalqaro suvlar deb hisoblangan: ular barcha xalqlar uchun erkin boʻlgan, ammo ulardan hech biriga tegishli boʻlmagan (Hugo Grotius tomonidan ilgari surilgan „mare liberum“ prinsipi).

XX asrning boshlarida baʼzi davlatlar milliy daʼvolarini kengaytirish istagini bildirdilar: bularga mineral resurslarni kiritish, baliq zaxiralarini himoya qilish va ifloslanishni nazorat qilish choralarini taʼminlash kirar edi. Millatlar Ligasi 1930-yilda Gaagada konferensiya chaqirdi, ammo hech qanday kelishuvga erishilmadi. Xalqaro odat huquqining davlatning oʻz tabiiy resurslarini himoya qilish huquqi tamoyilidan foydalangan holda, Harry S. Truman 1945-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari nazoratini oʻzining kontinental shelfidagi barcha tabiiy resurslarga qadar kengaytirdi. Boshqa davlatlar ham tezda bu namunaga ergashdilar. 1946 va 1950-yillar oraligʻida Chili, Peru va Ekvador oʻzlarining Humboldt oqimi baliq ovlash hududlarini qamrab olish uchun oʻz huquqlarini 200 dengiz mili (370 km; 230 mil) masofasigacha kengaytirdilar. Boshqa davlatlar oʻz hududiy suvlarini 12 dengiz miliga (22 km; 14 mil) qadar kengaytirdilar.

1967-yilga kelib, faqatgina 25 ta davlat hali ham eski uch dengiz mili chegarasidan foydalanar edi, 66 ta davlat esa 12 dengiz mili (22 km)lik hududiy chegarani va sakkizta davlat 200 dengiz mili (370 km)lik chegarani belgilagan edi. 2011-yil 15-iyul holatiga koʻra, faqat Iordaniya hali ham 3 milli (4,8 km) chegaradan foydalanadi. Ushbu chegara, shuningdek, Avstraliyaning ayrim orollarida, Belizning bir hududida, Yaponiyaning baʼzi boʻgʻozlarida, Papua-Yangi Gvineyaning muayyan hududlarida va Gibraltar kabi bir necha Britaniya dengizorti hududlarida ham qoʻllaniladi.

UNCLOS hududiy nizolar yoki suverenitet masalalarini hal qilish bilan shugʻullanmaydi, chunki bu soha hududni qoʻlga kiritish va yoʻqotish boʻyicha xalqaro odat huquqi qoidalari bilan tartibga solinadi.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 14-Barqaror rivojlanish maqsadi UNCLOS huquqiy doirasiga muvofiq okeanlar va ularning resurslaridan ehtiyotkorona hamda barqaror foydalanishga oid vazifani oʻz ichiga oladi.

 

 Qoʻshimcha oʻqish uchun 
 Enyew, Endalew Lijalem (2022). "Sailing with TWAIL: A Historical Inquiry into Third World Perspectives on the Law of the Sea". 21(3) Chinese Journal of International Law.
 Sara McLaughlin Mitchell and Andrew P. Owsiak (2021). "Judicialization of the Sea: Bargaining in the Shadow of UNCLOS." American Journal of International Law.

 
 Text of the treaty (PDF)
 List of countries that have ratified Law of the Sea Conventions
 International Tribunal for the Law of the Sea
 Permanent Court of Arbitration – Past and Pending Cases
 Decisions of the World Court Relevant to the UNCLOS (2010) and Contents & Indexes
 United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea
 UN Commission on the Limits of the Continental Shelf
  
 UNEP Shelf Programme, UN organisation set up to assist States in delineating their continental shelf beyond 200 nautical miles (370 km)
 UNCLOS Italian Database
 EEZ/CS Boundaries Canadian Database
 Digital Map of the World's Exclusive Economic Zones
 SOPAC Maritime Boundaries Database
 Introductory note by Tullio Treves, procedural history note and audiovisual material on the 1958 Geneva Conventions on the Law of the Sea in the Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Introductory note by Tullio Treves, procedural history note and audiovisual material on the United Nations Convention on the Law of the Sea in the Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law

Turkum:Dengiz huquqi
Turkum:Dengiz chegaralari