Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bertil Ohlin

ULIN (Ohlin) Bertil (23-aprel 1899-yil, Klippan — 1979-yil, Stokgolm) — shved iqtisodchisi va siyosat arbobi. Stokgolm oliy maktabi va Kopengagen universiteti (1924—29), Stokgolm oliy savdo maktabi (1929—65) professor Shvetsiya savdo vaziri (1944—45). 1949—60 va 1969—70 yillarda Yevropa Kengashida, 1955—70 yillarda Shimoliy kengashda Shvetsiyaning vakili. Shvetsiya xalq partiyasi raisi (1944—67). U. "Mintaqalararo va xalqaro savdo" asarida E. Xeksher va P. Samuelson bilan birga ishlab chiqarish omilaarittt xalqaro taqsimoti nazariyasiga asos soldi. U xalqaro savdo va xalqaro kapital harakati nazariyalariga ham katta hissa qoʻshdi. Keyns qarashlarini rivojlantirgan holda davlat xususiy tadbirkorlar va monopoliyalar uchun qulay sharoitlar yaratib berishi mumkin boʻlgan mutanosib raqobat, monopoliya va davlat tomonidan tartibga solish nazariyasini asoslab bergan. K. Vikseld va E. Lindalning izdoshi boʻlib, iqtisodiy taraqqiyotning "shved modeli"ni butunlay qoʻllabquvvatladi. Nobel mukofoti laureata (1977, J. Mid bilan birga). Ad.: Fomin B. S, Ekonometricheskiye teorii i modeli mejdunarodnix ekonomicheskix otnosheniy, M., 1970.OʻzME
Ulotriks

Ulotriks (Ulothrix) — ulotriksdoshlar oilasiga mansub ipsimon shoxlanmagan koʻp hujayrali yashil suvutlar turkumi. Xujayrasida bitta tasmasimon xromatofor, bitta yoki bir nechta pirenoid, bitta yadro bor. Bir vaqtning oʻzida jinssiz va jinsiy koʻpayadi. Ayrim hujayralarida toʻrt xivchinli zoosporalar yetishsa, qoʻshni hujayralarida ikki xivchinli izogametalar hosil boʻladi. Zigotasi reduksion boʻlinib, gaploid hujayralar hosil qiladi. Ularning biridan yangi U. unib chiqadi U.ning 25 turi chuchuk suvlar va dengizlarda tarqalgan.
thumb|Ulothrix 426
Ulugʻ muhammad

Ulugʻ muhammad (? 1445) – Oltin Oʻrda xoni (1419—37, tanaffuslar bilan), Qozon xonligi asoschisi, Jaloliddinning oʻgʻli, Toʻxtamishning nabirasi. Idiqu (Yedigey) vafotidan soʻng, Oltin Oʻrda taxtini egallab, 1419—23-yillarda Oʻzbek ulusiga (Joʻji ulusining sharqiy qismi) ega boʻlish uchun (temuriy Shohrux bilan boʻlgan ittifoqqa suyangan holda) Baroq bilan qattiq kurash olib borgan. Baroqdan magʻlub boʻlgach, 1423-yil Volga Bulgʻoriyasiga qochgan, lekin 1426-yil Litva buyuk knyazi Vitovt koʻmagida yana Oltin Oʻrda taxtiga oʻtirgan. 1428-yil turk sultoni Murod II bilan doʻstona aloqa oʻrnatib, Qrimni oʻz hokimiyatiga tobe etgan. 1433-yil Moskva knyazi Vasiliy II Vasilyevichga ulugʻ knyazlik yorligʻini bergan. Oʻzaro ichki kurashlardan zaiflashgan va mamlakat ichkarisida oʻziga mustahkam tayanch topa olmagan Ulugʻ Muhammad 1437-yil taxtni Kichik Muhammadga berishga majbur boʻlgan. Oka daryosi boʻyidagi Belov shahriga qochgan, 1438-yil oʻz oʻrdasi bilan Oʻrta Volgaga koʻchgan va Volga Bulgʻoriyasi aholisini boʻysundirib, Yangi Qozon xonligini barpo etgan. Shim.Sharqiy Rusga bir necha bor yurishlar qilgan (1439-yil Moskvaga, 1444—45-yillarda Murom, Ryazan va Suzdalga). 1445-yil Moskva ulug knyazi Vasiliy II ni asir olgan. Ulugʻ muhammad sulolasi 1521-yil barham topgan.

 

 Yana qarang 

 Toʻxtamish
 

Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Ulugʻbek (maʼnolari)

Ulugʻbek:

 Ulugʻbek - Ulugʻbek — Toshkent shahar tumani
Ulugʻbek — XIV asr Temuriylar sulolasidan hukmdor.
 Ulugʻbek (astronom) (taxallusi; asl ismi Muhammad Taragʻay) 1394.
 Ulugʻbek (shaharcha) - Toshkent sh.
Ulugʻshoʻrkoʻl

Ulugʻshoʻrkoʻl, Ullishoʻrkoʻl, Shoʻrkoʻl – Xorazm viloyati janubidagi koʻl. Xiva shahridan 14 km janubi-sharqda va Chigʻirchi qishlogʻidan 6 km janubda joylashgan. Koʻlning janubiy qismi Turkmaniston hududiga kirib borgan. 86 m balandlikda, havzasi maydoni 14,8 km². Koʻl shimoldan janubga choʻzilgan (uzunligi 16 km). Shimoliy qismida eni 4 km gacha. Ozyorniy kollektor suvlari va shimoliy qismidagi dalalarni yuvishdan oqib keladigan tashlama suvlardan toʻyinadi. Suvi shoʻr. Rekreatsiya ahamiyati bor. Xorazm baliqchilik xoʻjaligi faoliyat koʻrsatadi.

 Geografik tavsifi 
Ulugʻshoʻrkoʻl koʻlining shimoliy qismi Oʻzbekiston hududida (Xorazm viloyati, Yangiariq tumani) va janubiy qismi Turkmaniston (Toshhovuz viloyati) chegarasida joylashgan. Xiva shahridan 14 km janubi-sharq, Chigʻirchi qishlogʻidan 6 km janubgacha oqib oʻtadi.

Ulugʻshoʻrkoʻl uchburchakka yaqin, shimoldan janubga choʻzilib, asta-sekin janubga tomon torayib boruvchi shaklga ega. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maʼlumotlariga koʻra, koʻlning uzunligi 16 km, shimoliy qismida eni 4 km, maydoni 14,8 km². Xuddi shu ensiklopediyaga koʻra, dengiz sathidan 86 m balandlikdan oqib oʻtadi. Bosh shtabning topografik xaritalariga koʻra esa dengiz sathidan taxminan 100 m balandlikda joylashgan. Shuni taʼkidlash kerakki, Ulugʻshoʻrkoʻlning qirgʻoq chizigʻi oʻzgaruvchan. Janub, gʻarb va sharqdan koʻl Zaunguz Qoraqumning qumli barxanlari bilan oʻralgan.

Ulugʻshurkoʻlning suvi shoʻr.

Drujba koʻli kollektori suv omborining shimoliy qismidan oʻtib, uni shimoli-sharqda Buryatapkoʻl koʻli bilan bogʻlaydi. Koʻl shu kanal orqali oqib oʻtadigan suv oqimi bilan toʻyinadi. Shimoldan dala sugʻorishdan keladigan chiqindi suvlar bilan ham toʻyinadi. Kollektor qurish gʻoyasi Xorazm viloyatining turli koʻllariga suvning oqib kirishi va bugʻlanishi oʻrtasidagi muvozanatsiz munosabat tufayli paydo boʻlgan, bu yerga koʻldan oqib chiquvchi suvlar toʻplanadi: avval suv omborining bir qismi qurigach, boshqa qismi toʻlib-toshar edi. 1954-yilda Doʻngʻuzkoʻldan Ulugʻshoʻrkoʻlga qadar koʻl suvini barqaror ushlab turishga qaratilgan kollektor faoliyatining 1-bosqichi amalga oshirilgan; Ulugʻshoʻrkoʻl – Shixkoʻl uchastkasidagi kollektor faoliyatining 2-bosqichi 1957-yilda ishga tushirilgan. Biroq, koʻllardagi zaif bugʻlanish ularni qiyinchilik bilan toʻldirishga va ilgari qurilgan kollektorlarning ishdan chiqishiga olib keldi. 1959-yilda Oʻzbekiston SSR va Turkmaniston SSRning birgalikdagi saʼy-harakatlari bilan Xalqlar doʻstligi nomidagi katta koʻl kollektori qurilishi boshlandi, bu esa meliorativ muammolarni hal qildi.
 

Turkum:Oʻzbekiston koʻllar
Ultraasosli tof jinslari

Ultraasosli tof jinslari, ultrabazitlar, giperbazitlar — asosan, magnezialtemirli silikatlar (olivin va piroksen)dan iborat magmatik togʻ jinslari. Ultraasosli tof jinslarij. tarkibida oz miqdorda ikkilamchi minerallar (xromit, magnezit va boshqalar) hamda kremniy oksidi (SiO2) 30— 44% gacha, Mg esa kup (MgO 42% dan ortiq) boʻladi. Ultraasosli tof jinslarij.da dala shpatlari butunlay boʻlmaydi yoki juda kam. Asosan, rangli — piroksen, olivin yoki rudali minerallar (magnetit)dan tashkil topadi. Ultraasosli tof jinslarij.ning : dunit va olivin, peridot vapiroksenitlar. Olivin yoki piroksenning toʻliq yoki qisman serpentin minerallar (xrizotil, antigorit, lizardit)ga oʻtib, serpentinitlar hosil qilishi Ultraasosli tof jinslarij. uchun xosdir. Ultraasosli tof jinslarij. asosan, gabbro, ishqoriy jinslar va karbonatitlar bilan birga uchraydi. Ultraasosli tof jinslarij. bilan foydali qazilma (platina, xromitli, silikatli, nikelli temir rudalarining hamda asbest, nefrit va boshqalar) konlarining koʻp bogʻliq. Ultraasosli tof jinslarij. kalgan hamma magmatik jinslarga koʻra kam tarqalgan. Effuziv Ultraasosli tof jinslarij. Sibir (maymechitlar) va Kamchatkada topilgan.
Ultratovush

Ultratovush — chastotasi 1520103 Gs dan 10’ Gs gacha boʻlgan elastik tebranishlar va toʻlqinlar. Ultratovushni past chastotali (1,5 104 Gs), oʻrta chastotali (105—107 Gs) va yuqori chastotali (107—10’ Gs) ultratovushga boʻlish mumkin.

Ultratovush tebranishlarni hosil qilishda maʼlum fizik hodisalarga asoslanib yasalgan ultratovush nurlatkichlari qurilmalaridan foydalaniladi. Mexanik nurlatkichlarda ultratovush tebranishlar gaz yoki suyuqlik oqimining mexanik energiyasi hisobiga sodir boʻladi. Elektromagnit nurlatkichlarning magnitostriksiya va pyezoelektr hodisalariga asoslangan keng tarqalgan.

Ultratovush suv osti kemalarini izlashda, dengiz (okean) chuqurligini aniqlashda, texnologik jarayonlarni tezlatishda, qiyin kechadigan baʼzi kimyoviy reaksiyalarni roʻyobga chiqarishda, massa almashinish, kristall oʻstirish, elektroliz kabi jarayonlarni tezlatishda, moddalarning fizik xususiyatlarini oʻrganishda, materiallar sifatini tekshirishda, moddalarga ishlov berishda, diagnostika va davolashda keng qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Defektoskopiya

__NOTOC__
Ulchlar

Ulchlar, olchlar (oʻzlarini nani, aynan — odamlar deb ataydilar) — Xabarovsk oʻlkasida (Rossiya Federatsiyasi) yashovchi xalq. 3,2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ulch tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, pravoslavlar. Oʻtmishda Ulchlarda animizm, shamanizm keng tarqalgan. Ulchlarning etnogenezida taygadagi tunguslar, qadimgi tub joy aholi va boshqa etnik qatlamlar ishtirok etgan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — baliq ovlash.

 

Turkum:Millatlar
Ulyanovsk

Ulyanovsk (1780-yilgacha — Sinbirsk, 1924-yilgacha — Simbirsk) — Rossiya Federatsiyasi Ulyanovsk viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Volga va Sviyaga daryolari boʻyida. Transport yoʻli chorrahasi. Daryo porti (Kuybishev suv ombori). Aeroport bor. Aholisi - 636 ming kishi (2002). Shahar 1648-yilda Sinbirsk istehkomi sifatida vujudga kelgan. 18-asr boshlaridan Kozon gubernyasida. 1780-yilda Simbirsk noibligiga asos solingan. 1796-yildan gubernya shahri. 19-asrda Volga boʻyidagi don, baliq, qoramol, yogʻoch-taxta savdosi markazlaridan boʻlib qoldi. Oziq-ovqat sanoati rivojlandi. Mashinasozlik va metallsozlik (aviatsiya sanoat majmui, "Avto UAZ" ishlab chiqarish birlashmasi; motor, ogʻir va unikal stanoklar, "Kontaktor" va boshqa zavodlar), qurilish materiallari i.ch., kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik, badiiy muzeylar, I.A.Goncharov tarixiy-memorial muzeyi; tarixiymemorial qoʻriqxona bor. Meʼmoriy yodgorliklardan: gimnaziya (18-asr), Lenin memoriali binosi (1967—70) mavjud. V.I.Ulyanov (Lenin) nomiga qoʻyilgan (Simbirskda tugʻilgan).

 
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Turkum:Geografiya
Umaviylar

Ummaviylar — Yaqin va Oʻrta Sharq Movarounnahrda hukmronlik qilgan arab xalifalari sulolasi (661 — 750) bo'lib, ular arablarning Makkadagi quraysh qabilasining umayya urugʻidan kelib chiqishgan. Asoschisi — Muoviya I.

 Davlat tuzulishi 
Umaviylar davrida arablar gʻarbda Shimoliy Afrika, Pirenei yarim orolining katta qismi, sharqda Tabariston, Jurjon, Movarounnahr, Sind va boshqa hududlarni bosib olishgan. Muoviya 1 (661—680) va Abdulmalik davrida (685—705) davlatning harbiy, siyosiy, iqtisodiy qudratini oshiruvchi bir qancha maʼmuriy va harbiy islohotlar oʻtkazilgan. Hususan, halifa lavozimi nasliy boʻlib qolgan, davlat xazinasi va davlat arxivi tashkil etilgan, arab tili davlat tili deb eʼlon qilingan, yangi (oltin, kumush va mis) pul chiqarilgan, harbiydengiz floti tashkil etilgan. Umaviylar poytaxtni Damashq shahriga koʻchirganlar, shu tufayli bu halifalikni Damashq xalifaligi deb ham atashadi. Umaviylar davrida koʻplab qoʻzgʻolonlar (736—737 yillar Oʻrta Osiyodagi Xoris ibn Surayj, 731—740 yillalarda Marokashdagi barbarlar qoʻzgʻoloni, 742-yil Magʻribda xorijiylar qoʻzgʻoloni va boshqalar) boʻlgan.

 Umaviylarning qulashi 
747—750 yillalardagi Abu Muslim qoʻzgʻoloni natijasida halifa Marvon II taxtdan tushgan, hokimiyat abbosiylar qoʻliga oʻtgan.

 Hukmdorlari 
 Muoviya I — (661 — 680),
 Yazid I — (680—683)
 Muoviya II — (683-684)
 Marvon I — (684-685)
 Abdulmalik — (685—705)
 Valid — (705—715)
 Sulaymon — (715-717)
 Umar — (717-720)
 Yazid II — (720-724)
 Hishom — (724-743)
 Valid II — (743-744)
 Yazid III — (744)
 Ibroxim — (744)
 Marvon II — (744—750)

 

Turkum:Musulmon imperiyalar
Turkum:Musulmon sulolalari
Umaviylar masjidi

Umaviylar masjidi, Katta masjid — Suriya (Damashq)dagi oʻrta asr arab yirik meʼmoriy yodgorligi. AlValid hukmronligi davrida Yupiter ibodatxonasi masjidga moslashtirilib qayta qurilgan (705—715). Umaviylar masjidi koʻp ustunli jozibador shaklda boʻlib, meʼmoriy bezakka ega dastlabki yodgorliklardan. Masjid keng maydon (385x305) oʻrtasida joylashgan, atrofini bozorlar egallagan. Hovli sahnining 4 burchagiga minora oʻrnatilgan (ulardan faqat shim.sharqiy qismidagisi saqlangan). Tashqi devori bal. 14 m ga yaqin. Bosh tarzi devorlari oraligʻiga ustungoʻsha (pilyastra)lar ishlangan. 2 darvoza jez bilan qoplangan. Masjid hovlisi 3 tomondan galereyali peshayvon bilan oʻralgan. Jan.dan xonaqoh (132x37 m) tutashgan. Mil. 1-asrdagi bazilika xonaqoh uchun moslashtirilgan. Bosh tarzi 3 nef (ravoq)li, har bir nef bal. 15 m, ulardagi ravok^ar qator qilib terilgan marmar ustunlarga tayangan. Tepasidagi mayda ravoqchalar bezak sifatida qoʻllangan. Tomi 2 nishabli, toʻsinli. Ustunlar asosi marmardan, kallagiga tilla hal yurgizilgan. Devorlari va shipiga koshinkori naqshlar bilan bogʻ va saroylar tasviri tushirilgan. Umaviylar masjidi yongʻindan keyin qayta qurilgan (1893). Jan.sharqiy burchagiga minora oʻrnatilgan (1340), jan.gʻarbidagi minora tepasiga qafasa ishlangan (1488). Hovlida tomi gumbazli, 8 qirrali, ustunli 3 ta koʻshk oʻrnatilgan, gʻarbida xazinaxona (778), markazida hovuz saqlangan. Umaviylar masjidi keyingi davr Suriya va boshqa mamlakatlar meʼmoriy rivojiga taʼsir koʻrsatgan yodgorliklardan.OʻzME

 

 

Turkum:Suriya meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Alifbo boʻyicha masjidlar
Turkum:Suriyadagi masjidlar
Turkum:Damashq
Umar Boqiy

Umar boqiy (18-asr oxiri Xiva 19-asr boshlari) — yozuvchi. Alisher Navoiy "Xamsa"siga kirgan "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun" dostonlarining nasriy variantlarini yaratgan. "Farhod va Shirin"ni asl matniga juda yaqin ifodalagan boʻlsa, "Layli va Majnun" bayonida matndan birmuncha chetga chiqqan. U. B. Navoiy dostonlarining gʻoyaviy mazmunini, obrazlar xarakterini saqlab, asliyatga nihoyatda yaqinlashtirgan. Dostonlarning muqaddima va xotima qismlarini tushirib qoldirib, xalq kitoblaridagidek, voqealarning asosan asar mazmuniga moye ravishda boshlanishiga erishgan.

Asarlari Toshkentda toshbosmada chop etilgan (1909, 1910).

 
 Kulliyoti Farhodu Shirin, T., 1908; Kitobi Majnun va Layli, T., 1909.
Javlon Umarbekov

250px|thumb
Javlon Yusupovich Umarbekov (1946.17.6, Toshkent) – rang-tasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademik (1997), Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1989), Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). P.Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1966) va Butunittifoq davlat kinematografiya instituti (1972) ni tugatgan. Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida bosh rassom (1972–1973), Toshkent sanʼat institutida pedagog (1974—1976), 1976-yildan Oʻzbekiston rassomlar uyushmasi boshqaruvi aʼzosi, raisi (1984—1987). Umarbekov ijodi serqirra, mavzuga boyligi, uslubiy rang-barangligi bilan diqqatga sazovor: ilk ijodi realistik sanʼat anʼanalari asosida ijtimoiy fikrlarni ifodalashdan asta Sharq, eng avvalo Oʻrta Osiyo miniatyura sanʼati anʼana va uslubini Yevropa realistik sanʼat anʼanalari bilan uygʻunlashtirishga, hissiy kechinmalarini erkin ifodalashga oʻta bordi. Jahon tasviriy sanʼatidagi uslub va izlanishlar hamda oʻzbek tasviriy sanʼatida sodir boʻlgan plastik izlanishlar Umarbekovning asarlarida oʻziga xos yechimni belgilashda sezilarli oʻrin egallaydi: „Bolalik“ (1968), „Qoʻshiq“ (1969), „Mening doʻstim“ (1971), „Tafakkurli inson“ diptixi (1979—80), „Men insonman“ (1981—83), „Hovuz boʻyida“ (1988), „Kelinchak“ (1995), „Sohibqiron Amir Temur“ (1995), „Yetti iqlim sultoni“ (1995), „Uchrashuv“ (1996), „Zaqiriddin Muhammad Bobur“ (1996). Umarbekov, shuningdek, natyurmortlar („Oy natyurmorti“, „Kushon natyurmorti“ va boshqa,), manzaralar („Boʻzsuv“, „Karvon“, „Ipak yoʻli xarobalari“ va boshqalar) hamda turkumli asarlar („Jazoir boʻylab“, 1978; „Surxondaryo“, „Toshkentning 30 koʻrinishi“, 1983 va boshqalar) muallifi.

Umarbekov Germaniya (1980, 1986, 1991), Yaponiya (1982, 1995), Kuvayt (1989, 1990), Turkiya (1993), AQSH (1997, 2004) va boshqa mamlakatlarda ijodiy safarlarda boʻlgan; asarlari bilan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etadi, asarlaridan namunalar respublika va xorijdagi muzey va toʻplamlarda saqpanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi Oltin medali bilan mukofotlangan (2002).

 

 
 Javlon Umarbekov Katalog|, T., 1996.

Turkum:17-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Turkum:Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan san’at arboblari
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Abdulhay Umarov

Abdulhay Rashidovich Umarov (1928.6.10 Toshkent 2002.31.5) - sanʼatshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1978). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1952). 1957-yildan Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, 1961-yildan katta ilmiy xodim, 1963-yildan Oʻzbekistonning zamonaviy tasviriy sanʼati boʻlimi mudiri, 1959-yildan Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi boshqaruvi aʼzosi (rais muovini, 1968—73). U. Oʻzbekiston tasviriy va amaliy sanʼatining rivoji, zamonaviy mavqeiga oid ilmiy asarlar, oʻzbek rassomlari ijodini taxlil etuvchi makrlalar muallifi; Oʻzbekiston sanʼati tarixiga oid koʻplab kitob, albomlarda muallif sifatida qatnashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Umarov Abdulxay Rashidovich Katalog, T., 1989.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Abdurahim Umarov

Abdurahim Umarov (1947.24.8, Toshkent) — ganchkor usta, meʼmor. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1999), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1992). Mahmud Usmonovntg shogirdi. Toshkent politexnika institutini tugatgan (1971); shu intda "Jamoat binolari va interyerlarini meʼmoriy loyihalash" kafedrasida pedagog (1971— 76). 1976-yildan Toshkent tajriba keramika ktida ganchkor usta, 1985-yildanRespublika "Us to" xalq sanʼati ustalari birlashmasi bosh direktori, 1997-yildan "Us to" Respublika maxsus ijodiyi.ch. uyushmasi raisi. Uning ijodiy faoliyati oʻzbek xalqining boy madaniy merosini asrash, hayotda qoʻllash, xalq amaliy bezak sanʼatini zamonaviy meʼmorlikda qoʻllab, unga milliy ruh berishga bagʻishlangan. Uning ijodiy rahbarligida respublika va xorijiy mamlakatlarda koʻplab meʼmoriy inshootlar (Temuriylar tarixi davlat muzeyi, "Qatagʻon qurbonlari xotirasi" muzeyi, Oʻzbekiston konservatoriyasi, Termiz arxeologiya muzeyi, Oʻzbek milliy akademik drama teatri binolari, Buxoriy meʼmoriy majmui, Baqouddin majmuasi va boshqalar) milliy meʼmorlik va amaliy sanʼat namunalari bilan bezatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1947-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-avgustda tugʻilganlar
Akrom Umarov

Akrom Umarov (1899–1956) — samarqandlik ganchkor usta, meʼmor. Hunarni otasi usta Umar va Abduqodir muhandis (Abduqodir Boqiyev)dan oʻrgangan. 1928-yildan Samarqanddagi meʼmoriy obidalarni tiklash bilan shugʻullangan; Sherdor Madrasa (devori va peshtogʻi), Tillakori va Ulugʻbek madrasalarining minoralarini tiklashda qatnashgan; Shohizinda ansamblidagi Qoʻshgumbaz maqbarasi, Amir Temur maqbarasi poygumbazi va gumbazi ustini koshinlar bilan toʻliq qoplagan. Buxoro va Shahrisabzdagi meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda qatnashgan."Umarov Akrom" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:1956-yilda vafot etganlar
Turkum:Kishilar:Madrasalar
Karimjon Umarov

Karimjon Umarov (1948.10.6, Kosonsoy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970—2003-yillarda Kosonsoy tumanidagi 28maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi."Umarov Karimjon" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Saidkomil Umarov

Saidkomil Hamroyevich Umarov (2-noyabr 1946-yil, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (2000), "El yurt xurmati" ordeni sohibi (2014).

„Oʻzbekfilm“ qoshidagi kinoakterlar tayyorlash studiyasini (1970), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1971) tugatgan. „Ajal minorasi“ (A.Dyuma) spektaklida akauka Gotye D’one va Filipp D’onelar uning sahnada yaratgan ilk obrazlaridir. U obraz yaratishda asosiy diqqatni psixologik taxlilga karatadi. Yaratgan obrazlari badiiy yaxlitligi, qahramonlarining yuqori maʼnaviy fazilatlarini, dunyoqarashini, insoniy histuygʻularini nozik his qila bilishi va taʼsirli ifodalay olishi bilan ajralib turadi. Teatrda „Gang daryosining qizi“da Okxoʻy, „Qaroqchilar“da Karl Moop, Shvars, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“da Hakim, „Sohibqiron“da Sulton Boyazid, „Abulfayzxon“da Ulfatsaroy, „Zebunniso“da Roziy, „Otello“da Kassio, „Qutlugʻ qon“da Salimboyvachcha, „Istanbul fojiasi“da Iskandar, „Shayton va Farishta“da Qobil, „Bir qadam yoʻl“da Shokir, „Sabʼai sayyor“ da Moniy kabi rollari bilan tanilgan. U. kinoda ham bir qancha obrazlar yaratgan: Elmurod („Oy borib, omon qayt“), Mirkomil Mirsharopov („Uzoqyaqin yillar“), Samandar („Qor koʻynida lola“), Gasprinskiy („Fidoiylar“) va boshqa shular jumlasidan. Mulla Abdushukur („Qutlugʻ qon“), Navoiy („Navoiy va Guli“), Meʼmor Fazliddin („Bobur“), Miryoqub („Kecha va kunduz“), Chernishevskiy („Yosh Rossiya“), Elmurod („Oʻqituvchi“) kabi rollarni esa televizion videofilmlarda oʻynagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
+Suratga tushgan seriallariYilNomiObrazIzoh2010Jiyda guliAzim Joʻrayevich, Murodning ustozi2023Abdulla Oripov

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Sulton Umarov

thumb|Sulton Umarov
Sulton Umarovich Umarov (1908.1 1(24).8, Xoʻjand 1964.6.5, Dushanba — fizik olim, davlat va jamoatarbobi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1943), professor (1949). Tojikiston Fanlar akademiyasi akademik (1957). Tojikistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1958). Samarqand Pedagogika akademiyasini tugatgan (1930). Oʻzbekiston universiteti dotsenti va kafedra mudiri (1936-yildan). Toshkent pedagogika instituti direktori oʻrinbosari (1941), Oʻrta Osiyo universiteti rektori (1942—43; 1945—50). Oʻzbekiston XKS raisining oʻrinbosari (1943—45). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika instituti nazariy fizika boʻlimi mudiri (1950—56), shu institut direktori (1956—57). Tojikiston Fanlar akademiyasi prezidenta (1957—64). U.ning ilmiy ishlari kinetik nazariya, statistik va yadro fizikasi, fizik elektronika, yarimoʻtkazgich asboblarning ishlash nazariyasi va fizikaning falsafiy muammolari masalalariga oid. As: Atom yadro energiyasi, T., 1965."Umarov Sulton Umarovich" OʻzME. U-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Nekrolog

Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 2-chaqiriq deputatlari
Ulugʻbek Umarov

Ulugbek Yunusovich Umarov (1958.15.12, Fargʻona shahri) — ishlab chiqarish novatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Qoʻqon avtomobil yoʻllari texnikumini tugatgan (2004). Mehnat faoliyatini 1980-yilda "Fargʻona irrigatsiya qurilishi" tresti qurilishmontaj boshqarmasida ekskavator mashinisti boʻlib ishlashdan boshlagan. Fargona avtomobil yoʻllaridan muntazam foydalanish boshqarmasida ekskavator, avtoskreper mashinisti (19832000), 2001-yildan shu boshkarmada mexanik. Respublikadagi muhim yoʻl qurilishi obʼyektlarida faol ishtirok etib, yuqori mehnat koʻrsatkichlariga erishgan, koʻplab ekskavatorchi shogirdlar yetishtirgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Xolxoʻja Umarov

Xolxoʻja Mukarramovich Umarov (1955.2.2, Toshkent) — quruvchiusta, ishlab chiqarish novatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1997). Urta maktabni tugatganidan soʻng 1977-yildan "Toshkent uyjoyin vestqurilish" kor poratsiyasiga qarashli "Toshkent maxsus pardoz qurilish" aksiyadorlik jamiyatining 42qurilish boshqarmasida usta (1977—80), suvoqchilar brigadasi boshligʻi (1980—2000), 2001-yildan usta. U. Toshkent shahrida, ayniqsa, 90-yillardan keyin barpo etilgan uyjoy, madaniymaishiy, sport majmualari binolari, saroylarini pardozlash ishlarida mahorat koʻrsatgan, yuqori mehnat unumdorligiga erishgan, koʻplab-quruvchipardozlovchi shogirdlar yetishtirgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:1955-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-fevralda tugʻilganlar
Hamza Umarov

Hamza Umarov (1925.17.12, Qoʻqon 1987.26.11, Toshkent) — aktyor, rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida (1948-51) oʻqigan. 1950—86 yillar Muqimiy teatrida, 1987-yil yanvar—avgustda Hamza teatrida, soʻngra "Oʻzbekfilm" kinostudiyasida ishlagan. "Armugʻon" spektaklidagi Jaʼfar U.ning sahnada yaratgan ilk obrazidir. "Oltinkoʻl" (Uygʻun)da Gʻani, "Nurxon" (K.Yashin)da Huzurxoʻja, "Farhod va Shirin" (Xurshid)da Shopur, "Ravshan va Zulhumor" (K.Yashin)da Tersak rollari bilan tanildi. U. ijodida 50-yillar shakllangan xarakterli, lirik va kulgili-hajviy yoʻnalishlar keyingi yillar ham davom etdi. Qahramonlarining feʼl-atvori va xususiyatlarini bir oz boʻrttirib ifodalashi, soʻzlarini dona-dona va jarangdor talaffuz qilishi, qoʻshiqlarini qahramon holatiga singdirib yuborishi, qarama-qarshi his-tuygʻularni kuchli psixologik dramatizmda yetkazishi bilan U. sanʼati alohida ajralib turadi. Isfandiyorxon ("Gʻazal fojiasi"), Maʼdalixon ("Nodira"), Sayd ("Guli siyoh"), Masxaraboz ("Oʻn ikkinchi kecha"), Asqarali ("Mavlono Muqimiy"), Gung ("Qizbuloq"), Pantashvili ("Xonuma xonim") kabi obrazlari bunga misoldir. Rejissyor sifatida "Bagʻri tosh", "Qaynona", "Ishqing bilan" kabi asarlarni sahnalashtirgan.

Umarovning kino sanʼati rivojiga koʻshgan xizmatlari alohida boʻlib, kinoda uning yangi qirralari ochildi, qiyofasi, chehrasi, ovozi, xatti-harakatlari, oʻzini tutishi, ichki kechinmalarining yuzida, koʻzlarida zohir boʻlishi kinematografiya imkoniyati va ifoda vositalariga juda moye tushgan.

Kinoda Salimboyvachcha ("Qutlugʻ qon"), Umar ("Mahallada duvduv gap"), Madaminbek ("Favqulodda komissar"), Homid ("Oʻtgan kunlar"), Qoriyev ("Inqilob chavandozlari"), Asqarov ("Yoz yomgʻiri"), Normat ("Shijoat"), Sulaymonov ("Falokat oyoq ostida"), Jabborov ("Shiddat"),Qoʻldoshev ("Seni kutamiz, yigit"), Matnazar ("Olovli sohil") kabi 60 dan ortiq obraz yaratgan. U bir qancha televizion spektakllar (Masxaraboz, "Qirolning dilxushi" va boshqalar)da ham oʻynagan. Dublyaj sanʼatining mohir ustasi sifatida tanilgan (1000 dan ortiq filmda ovoz bergan). "Bagʻri tosh", "Hayot yoʻli"; "Dil tortsa", "Yor yurgan koʻchalar", "Tong farzandlari" pyesalarining muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).

 
 https://press.natlib.uz/ru/editions/101563

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Dublyaj ustalari
Turkum:Oʻzbekistonlik dublyaj ustalari
Muhammad Umarxoʻjayev

Muhammad Umarxoʻjayev (1910.5.1 – Toshkent – 1984) – Oʻzbekiston xalq artisti (1968). 1931—80 yillar Hamza teatrida aktyor. Turdivoy (Uygʻun, I.Sulton, „Alisher Navoiy“), Tixon (A.Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“), Doj (U.Shekspir, „Otello“), Saidobid (M.Shayxzoda, „Mirzo Ulugbek“), Zokir (A.Muxtor, „Samandar“) kabi rollari bilan tanilgan. Qahramon xarakterini boʻrttirib gavdalantirish, ularni koʻtarinki, joʻshqin ifodalash U. ijodiga xosOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Umarshayx

Umarshayx, Umarshayx Mirzo (1356—1394, Xarmotu) — temuriy shahzoda. Amir Temurning ikkinchi oʻgʻli.

Onasi Toʻlun ogʻo (Toʻmlun ogʻo). Yoshligidan mohir chavandoz va mard jangchi boʻlib yetishgan. Keyinchalik koʻp janglarda koʻrsatgan jasurligi va qahramonligi evaziga „Bahodir“ unvoniga erishgan. 1370-yil Amir Temurning Husayn ibn Musallab bilan boʻlgan jangida, Umarshayx Balx qalʼasini qamal qilish chogʻida mardona kurashgan, lekin jang oxirida oyogʻidan yaralangan. U moʻgʻullarga qarshi olib borilgan koʻpgina janglarda faol qatnashib, Sohibqiron qoʻshinidagi isteʼdodli sarkardalar qatoridan oʻrin olgan. 1393-yil Amir Temur Umarshayxni Fors viloyatini zabt etish ishiga masʼul etib tayinlaydi. Umarshayx Mirzo Istahr, Farak, Shahriyor va boshqa qalʼalarni egallab, navbatdagi Sarjon qalʼasini egallash uchun uni qamal qiladi. Ayni shu chogʻda Amir Temur Misr va Shom (Suriya)ni qoʻlga kiritish uchun Diyorbakir tomon qoʻshin tortadi. Shu bois, Sohibqiron Umarshayxni oʻz huzuriga yetib kelishini buyuradi. Umarshayx Mirzo Sarjon qalʼasini qamal qilish amaliyotini amir Idiku Barlosga topshirib, oʻzi Sherozga keladi. Bu yerda Umarshayx ishonchli amiri Sevinchakni Forsni zabt etish ishiga mutasaddi qilib, oʻzi otasini qoshiga yoʻl oladi. Umarshayx Mirzo safar paytida Bagʻdod (baʼzi da Shavliston) yoʻli bilan yurib Bagʻdoddan toʻrt manzil masofadagi Kurdistondan oʻtib borayotganida yoʻl chekkasidagi Xarmotu qalʼasiga duch kelgan. Umarshayx ushbu qalʼani yaxshiroq tomosha qilish maqsadida bir tepalikka chiqadi. Shu payt qalʼa ichidan otilgan nogahoniy kamon oʻqi uning qulogʻi ostidagi koʻk tomirga tegadi. Umarshayx Mirzo shu zahoti olamdan koʻz yumadi. Uning qoʻshini Xarmotuni yer bilan yakson etadi. Ushbu voqeadan xabar topgan Amir Temur qattiq iztirobga tushadi. U amir Uchqaro bahodirni oʻgʻlining jasadini Sherozga olib kelish uchun Xarmotu tomon joʻnatadi. Umarshayxning jasadi Sherozga olib kelingach, motam tutilib, Mirzoni muvaqqat dafn qiladilar. Maʼlum fursatdan soʻng, Umarshayxning xotinlari — Sevinch Qutluq ogʻo begim, Beka Mulk ogʻo begim va Mulkat ogʻo begimlar hamda hali voyaga yetmagan oʻgʻli Iskandar Mirzolar jasadni Sherozdan Kesh (Shahrisabz)ga olib keladilar va temuriylar xonadoni uchun maxsus barpo etilgan daxmaga dafn etadilar. Umarshayx vafotidan soʻng, Amir Temur Fors mamlakati yerlarini boshqarishni uning toʻngʻich oʻgʻli Pirmuhammad Mirzoga topshiradi. Umarshayx Mirzodan shuningdek, yana besh oʻgʻil — Rustam Mirzo, Iskandar Mirzo, Ahmad Mirzo, Said Ahmad Mirzo va Boyqaro Mirzolar qolgan edi.

 Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1966; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1996.

Turkum:Temuriylar

Turkum:Temuriy podsholar
Turkum:Temuriylar sulolasi
Turkum:Temuriylar imperiyasi ishtirokidagi janglar
Turkum:Temuriylar davlati
Turkum:Amir Temur
Umarshayx Mirzo (temuriy)

Umarshayx Mirzo (1456, Samarqand — 1494, Axsi) — temuriy shahzoda. Abu Said Mirzoning toʻrtinchi oʻgʻli. Zahiriddin Muhammad Boburning otasi. Abu Said Mirzo Kobul viloyatini Umarshayxga bergan, biroq Umarshayx Mirzo hali yosh boʻlgani bois unga Boboyi Kobuliyni bek atka qilib tayinlaydi. Tez orada mirzolarning xatna toʻyini oʻtkazish munosabati bilan otasi Umarshayxni Samarqandga qaytaradi. Toʻydan keyin Abu Said Mirzo Umarshayxga Andijon viloyatini boshqarishni topshirgan. Bu gal shahzodaga Xudoyberdi tukchi Temurtoshni bek atka qilib tayinlaydi. Keyinchalik akasi Sulton Ahmad Mirzo Umarshayxga Toshkent bilan Sayramni beradi. Shohruxiyani esa, oʻzi firib bilan qoʻlga kiritadi. Maʼlum vaqtdan keyin Toshkent va Shohruxiya Umarshayx Mirzoning tasarrufidan chiqadi, uning qoʻl ostida Fargʻona, Xoʻjand va Oʻratepa qoladi. Umarshayx Mirzoning oʻz saltanati hududlarini kengaytirish maqsadida qilgan harakatlaridan tahlikaga tushgan akasi Sulton Ahmad Mirzo Toshkent hukmdori Sulton Mahmudxon (Xonika) ibn Yunusxon oʻzaro ittifoq tuzib 1494-yilda Andijonga qoʻshin tortadilar. Biroq shu yilning 9-iyunida Umarshayx Mirzo Axsi shahridagi qarorgohida kaptar uchirish vaqtida kaptarxona bilan birga jarga qulab halok boʻladi. „Boburnoma“da qayd etilishicha, Umarshayx Mirzo past boʻylik, paxmoq soqolli, yumaloq yuzli, toʻla, loʻppi kishi boʻlgan. Kiyimni tor tiktirib kiyar, sallani chirmab oʻrar edi; hanafiy mazhablik, sof eʼtiqodlik kishi edi, besh vaqt namozni vaqtida ado etardi. Xoja Ahror Valiyni oʻziga pir sanar, uning koʻpdan-koʻp suhbatlarida qatnashgan. Umarshayx Mirzo xushxulq, sahovatli va mard inson boʻlgan.

 

Turkum:Temuriylar
Turkum:Temuriy podsholar
Turkum:Temuriylar sulolasi
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Turkum:Chala maqolalar
Turkum:Samarqand kishilari
Umesh mehra

Umesh mehra (1953.6.8, Dexli) -hind kino rej.i. "Iglfilmz" studiyasining asoschisi F.S.Mehraning oʻgʻli. "Meniki—Seniki" (1977) filmi uning birinchi mustaqil ishidir. "Notinchlik", "Sening quchogʻingda", "Alanga", "Nobud", "Qasam", "Vardi", "Guru", "Mazlum", "Daydi oshiq", "Bagʻri tosh yor", "Eng katta raqqosa", "Raqqosalarning raqqosasi", "Qalʼa", "Xalqaro raqqosa", "Bu muhabbatdir" kabi filmlari bilan hind kinosi rivojiga munosib hissa qoʻshdi. U.M. "Oʻzbekfilm" bilan hamkorlikda filmlar ("Alibobo va qirq qaroqchi", "Sevgi afsonasi", "Ovchi") ishlagan. Oʻzbekistonda chiqadigan hind filmi haqida hikoya qiluvchi "Filmz" jur.ning ikkinchi bosh muharriri.

thumb|Umesh Mehra
Botir Umidjonov

Botir Hoshimovich Umidjonov (1933.31.1, Dushanbe 2004.2.9, Toshkent) — xor dirijyori, kompozitor. Oʻzbekiston xalk, artisti (1982). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1960). Oʻzbek davlat filarmoniyasida xor xonandasi va xormeyster (1952— 60), Oʻzbekiston televideniye va radiosining xor jamoasi tashkilotchisi, badiiy rahbari va bosh dirijyori (1960—93). Mukimiy teatrida xormeyster (1995—2000). Dirijyor sifatida oʻziga xos, milliy anʼanalarga asoslangan xor ijrochiligini yaratishga muvaffaqboʻlgan. Kompozitorlik ijodi Sharq xalqlarining musiqa merosi hamda Yevropa koʻp ovozli (xor) musiqa uslublarining uygʻunlashuviga asoslangan. Oʻzbekiston xor jamoalarining milliy repertuarini shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. 100 dan ortiq oʻzbek ("Chamanda gul", "Qilpillama", "Qora soch", "Yallama yorim" va boshqalar), tojik ("Diliman", "Chorbaytxo", "Ey sanam"), qirgʻiz ("Komuzchu", "Oy tobo"), qozoq ("Yapuray", "Shanibyau"), uygʻur ("Uynamdu yaxshi"), ozarbayjon ("Tesnif") xalq qoʻshiqlari, shuningdek, mumtoz ("Saraxbori Navo", "Segoh", "Chorgoh") ashula yoʻllarini joʻrsiz xor uchun kayta ishlagan. "Asrim sadosi" kantatasi (Oybek; D.Zokirov bn), "Ipak yoʻli" xor turkumi, "Oqibat" musiqali drama, romans va qoʻshiqlar, kinofilm va radiospektakllar musiqalari muallifi. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan, bir necha xalqaro xor festivali, anjuman va tanlovlar qatnashchisi. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Bastakorlar
Alijon Ummatov

Alijon Ummatov (1948.1.6, Quva tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1971). 1970-yildan Quva tumanidagi 15maktabda fizika oʻqituvchisi. Darsda koʻrgazmali qurol va texnika vositalaridan unumli foydalanadi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ummon qoʻltigʻi

Ummon qoʻltigʻi - Arabiston dengizidagi qoʻltiq. Hoʻrmuz boʻgʻozi orqali Fors qoʻltigʻi bilan bogʻlangan. Maydoni 112 ming km². Uzunligi 450 km, kengligi 330 km gacha. Eng chukur joyi 3694 m. Maskat porti bor.

 

Turkum:Dengizlar
Turkum:Eron va Pokiston chegarasi
Umarjon Umrzoqov

Umrzoqov Umarjon Ashurovich (1952.21.5, Rishton tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Rishton tumanidagi 16-maktabda geografiya oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Umumiy bozor

Umumiy bozor — Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyati. 
1955-yilda Gʻarbiy Yevropaning 6 ta davlati tomonidan tuzildi.

 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Umumiy va noorganik kimyo instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo instituti — ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1933-yil Toshkentda Kimyo instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1998-yildan shu nomda. Institut negizida bir qancha ixtisoslashtirilgan ilmiy tadqiqotlar institutlari, jumladan, institutning alkaloidlar kimyosi, gʻoʻza kimyosi hamda polimerlar kimyosi va fizik kimyo laboratoriyalari asosida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi instituti ajralib chiqdi (1956), 1959-yilda Paxta sellyulozasi kimyosi va texnologiyasi instituti, 1965-yilda neft kimyosi laboratoriya asosida Oʻrta Osiyo Neftni qayta ishlash instituti (hozirgi A. Sultonov nomidagi Oʻzbekiston Kimyofarmatsevtika instituti) tashkil etildi. Institut olimlari tomonidan 1934-yilda aromatik uglevodorodlarni spirtlar bilan alkillash reaksiyasi ochildi. 1938-yilda kislotaasos nazariyasi eʼlon qilindi (M.I. Usanovich). Institutda soʻnggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijalari, jumladan, neft va neft mahsulotlarini suyultiruvchi moddalar, gaz kondensatlari asosida erituvchilar, "K9" preparati, suvda va moyda eruvchi sirt faol moddalar olish texnologiyasi, chigitni tozalash, koʻp maqsadli katalizatorlar, gʻovakli vermukulit, neft va gidrotermal suvlardan yod ajratib olish, Markaziy Qizilqum fosforitlaridan oddiy superfosfat, tarkibida fosfor, kaltsiy, azot saklovchi murakkab va organomineral oʻgʻitlar ("Azobiokom" va boshqalar), "Hosil" turkumidagi stimulyatorlar, "Sihat", "Sardor" defoliantlari ishlab chiqarish texnologiyalari kimyo, neftni qayta ishlash, oziqovqat sanoatlarida, yogʻmoy zavodlarida, burgʻilash texnikasida, qishloq xoʻjaligida, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalarida amaliyotga joriy qilindi. Institutda 17 laboratoriya boʻlib, ularda 145 xodim ishlaydi, shulardan 3 akademik (B.M. Beglov, 3. S. Salimoye, S. Toʻxtayev), 16 fan doktori, 30 fan nomzodi faoliyat koʻrsatadi. Institut xodimlarining 2 ilmiy ishi Beruniy nomidagi Uzbekistan Davlat mukofotiga (K.S. Ahmedov, B. M. Beglov, S. A. Zaynutdinov, M.N. Nabiyev, A. A. Vishnyakova, M. R. Odilova) sazovor boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Umumiy oʻrta taʼlim maktabi

Umumiy oʻrta taʼlim maktabi – majburiy taʼlim muassasasi. Mamlakat yoshlarida tabiat, jamiyat, dunyokarash, sanʼat va mehnat borasidagi milliy tushunchalar shakllantirishga asos buladigan bilim hamda ularning kasbiy yoki politexnik taʼlimi olish uchun yetarli darajadagi kunikma va malaka beradi.

Hozirgi Oʻzbekiston hududida U.oʻ.t.m. oʻquv yurtining mustaqil tipi sifatvda maktabxona, qorixona, rustuzem maktablari, yangi usul maktablari shaklida mavjud boʻlgan. 20-asrning 20-yillar oʻrtalaridan shaharlarda 7 yillik maktablar, qishloq joylarda dehqon yoshlari maktablari tashkil qilindi. 1934-yildan U.oʻ.t.m. 10 yillik maktablarga aylantirilib, boshlangʻich (4 yillik), toʻliqsiz oʻrta (7 yillik) va oʻrta (10 yillik) maktab ga ajratildi. Ikkinchi jahon urushi yillarida U.oʻ.t.m. ning yangi  – ishchi yoshlar maktablari va qishloq yoshlari maktablari vujudga keldi.

Hozir Oʻzbekistonda U.oʻ.t.m. boshlangʻich (1—4-sinf) va oʻrta (5—11-sinf) bosqichdan iborat. U.oʻ.t.m.ning boshlangʻich bosqichida oʻquvchilar atrof muhitga ongli munosabatda boʻlish, mustaqil fikrlash va oʻz fikrini asoslashga oʻrgatiladi. Ularda zarur darajadagi ilmiy hamda umummadaniy bilimlarni olish ehtiyojini shakllantirishga, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan maʼnaviy fazilatlarni qaror toptirishga eʼtibor qilinadi. Bolalarda dastlabki ongli mehnat koʻnikmalari shakllantirilishi koʻzda tutiladi. U.oʻ.t.m.ning oʻrta bosqichida ijtimoiygumanitar va tabiiy fanlar asoslari, milliy istiqlol gʻoyasining asosiy tushunchalari, ijtimoiy foydali mehnatning eng zarur koʻnikmalari, yoshlarning estetik dvdi va badiiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladigan oʻquv fanlari oʻrgatilishi koʻzda tutilgan. Shuningdek, bu bosqich oʻquvchilarda tashkilotchilik va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini, nazariy bilimlarni amalga tatbiq etish koʻnikmalarini shakllantirishni ham koʻzda tutadi. U.oʻ.t.m.larida dastlabki tarzda kasbga yoʻnaltirishga eʼtibor berilib, yoshlar taʼlimning navbatdagi oʻrta maxsus bosqichiga qiynalmay oʻtishga tayyorlanadi.

Oʻzbekistonda U.oʻ.t.m. yagona maktab tamoyiliga amal qilgan holda davlat tomonidan tashkil etiladi, faoliyati yoʻlga qoʻyiladi va moliyaviy taʼminlanadi. Bu hol ixtisoslashgan va yoʻnaltirilgan U.oʻ.t.m.lari boʻlishi mumkinligini istisno qilmaydi. U.oʻ.t.m.lari faoliyati tegishli idoralar tomonidan tasdiklangan oʻquv rejasi, davlat taʼlim standartlari asosida yuritiladi. Oʻzbekistonda 2002/03 oʻquv yili 9799 U.oʻ.t.m., jumladan, jismoniy yoki ruhiy rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalar va oʻsmirlar uchun 85 maktab ishladi.
Umumlashtirish

Umumlashtirish - insonning voqelikni bilish, tadqiq etishdagi muhim fikriy amallaridan biri; narsa va hodisalarning oʻxshash hamda muhim belgi, xususiyatlarini, bogʻlanishlarni fikran muayyan tushunchaga birlashtirish jarayoni va uning natijasi. U. — ilmiy bilishning muhim vositalaridan hisoblanadi. U.da ayrimlikdan umumiylikka oʻtiladi (mas, "issiqlik" tushunchasidan "energiya" tushunchasiga oʻtish) va umumiy tushuncha, hukm, nazariyalar hosil qilinadi (sabzi, piyoz, karam — sabzavot; olma, nok, oʻrik — daraxt). Bunday tushunchalardan yuzaga kelgan umumiy bilim moddiy olamni chuqurroq aks ettirib, uning mohiyatini anglab olishga yordam beradi. Voqelik toʻgʻrisidagi tushunchalarni, ularga asoslangan bilimlarni umumlashtirmasdan fanlarning asosiy ini yaratib boʻlmaydi. U.siz bilimlarimizni sistemaga solish mumkin emas. U.siz fan va ilmiy bilimlar taraqqiy eta olmaydi. Barcha ilmiy , ular yordamida ifodalanuvchi qonun va tamoyillar, tajribada toʻplangan empirik tushunchalar U. natijasida hosil qilingan.
Umurtqa

thumb|right|Umurtqa suyagi
Umurtqa, umurtqalar – odam va umurtqali hayvonlar umurtqa pogonasini tashkil etadigan kalta gʻovak suyaklar. Odamda umurtqa tana, ravoq va oʻsiqlardan iborat. Umurtqa 33—34 boʻlib, bulardan 7 tasi boʻyin, 12 tasi koʻkrak, 5 tasi bel, 5 tasi dumgʻaza va 4—5 tasi dum umurtqasidir. Dumgʻaza va dum umurtqalari keyinchalik (kishi 17—25 yoshga yetganda) oʻzaro birlashib, bitta suyakni hosil qiladi. Umurtqa ravoqlarining birlashishidan vujudga kelgan kanalda orqa miya, umurtqa atrofida esa muskullar joylashgan. Umurtqalarning oʻzaro qoʻshilishidan umurtqa pogʻonasi tashkil topadi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Osteologiya
Turkum:Anatomiya
Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi

Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi — normal umurtqa pogʻonasi shaklining oʻzgarishi. Odam umurtqa pogʻonasining 3 xil: skolioz (yonga), lordoz (oldinga) va kifoz (orqaga) qiyshayishi farq qilinadi.

Katta yoshdagi kishilarning umurtqa pogʻonasida old va orqa tomonga qaragan kichikroq bukilma boʻladi. Bu bukilma yoshlikdan astasekin ayniqsa bola tik turishga va yurishga oʻrgana boshlaganida vujudga keladi. Bu kasallik boʻlmay, balki fiziologik holat hisoblanadi. Umurtqa pogʻonasi kasalligida esa umurtqa pogʻonasining fiziologik holatdan chiqib, odd va orqa tomonga qarab qiyshayishi kuzatiladi.

Skolioz tugʻma (umurtqalarning notoʻgʻri rivojlanishi tufayli) boʻlishi mumkin, lekin koʻproq 5—15 yashar bolalarda, ayniqsa oʻquvchilar orasida uchraydi. Oʻquv mashgʻulotlari vaqtida bolalar partada gavdasini notoʻgʻri tutib oʻtirishi natijasida umurtqa pogʻonasiga va muskullariga ogʻirlik bir xilda tushmaydi. Oqibatda muskullar boʻshashib qoladi. Umurtqa pogʻonasi boylamlari va shaklining oʻzgarishi turgʻun skoliozga sabab boʻladi. Bolalarning yoshligida raxit bilan ogʻriganligi, katta yoshdagilarning esa doim bir qoʻlda yuk koʻtarishi ham skoliozga olib kelishi mumkin. Umurtqaning sinishi yoki uning ayniqsa sil oqibatida yemirilishi natijasida ham skolioz roʻy beradi. Kishining bir oyogʻi kalta boʻlib, oʻsha tomonga engashib qadam tashlashi funksional skoliozga olib keladi. Skoliozning oldini olish uchun bolalarni partada va stol atrofida toʻgʻri oʻtirishga oʻrgatish, vrach buyurgan davo badan tarbiyasi mashqlarini qunt bilan bajarish, massaj qilish, serharakat oʻyinlar, ochiq havoda sayr qilish, kattalar esa mehnat bilan dam olishni toʻgʻri almashtirib turishi, ish vaqtida i.ch. gimnastikasi bilan shugʻullanishi lozim.

Kifoz yoysimon boʻlishi mumkin. Bunda umurtqa pogʻonasining u yoki bu boʻlagi orqa tomonga qiyshaygan boʻladi va umurtqa pogʻonasining orqa tomonga turtib chiqishi kuzatiladi. Yoysimon kifoz umurtqa pogʻonasining koʻkrak boʻlimida koʻproquchraydi. Orqa muskullari tonusining keskin kamayishi, yoshlikda raxit bilan kasallanish, gavdani uzoq vaqt egib ishlash (stanokda yoki yozuv stolida) yoysimon kifozga sabab boʻladi. Kifozning oldini olish ham skoliozga oʻxshash. Davo gimnastikasi, fizioterapiya muolajalari, sanatoriykurortlarda davolanish buyuriladi. Umurtqa pogʻonasining orqa tomonga turtib chiqishi koʻproq koʻkrak umurtqalarida kuzatilib, bukrilik deb ataladi.

Lordoz da umurtqa pogʻonasi ichkariga qiyshayadi. Bunga koʻpincha chanoq suyagining son suyagi bilan tutashgan boʻgʻimining tugʻma chiqishi sabab boʻladi. Bel lordozi qoringa yogʻ yigʻilishidan ham paydo boʻladi. Lordozda umurtqalar deformatsiyalanadi va ogʻriydi. Umurtqa pogʻonasi shikastlangan qismining harakatlanishi qiyinlashadi. Lordozni davolashda uning sababi aniqlangach, vrach davo gimnastikasi va massaj buyuradi.

Umurtqa pogʻonasining qiyshayishiq.ning barcha xillarini oldini olish uchun bolalarni qadsiqomatini toʻgʻri tutishga oʻrgatish, tana muskullarini mustahkamlaydigan kompleks mashqlarni har kuni bajarib turish kerak.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Travmatologiya
Turkum:Ortopediya
Turkum:Anatomiya
Turkum:Osteologiya
Umurtqalilar

Umurtqalilar, bosh skeletlilar ( yoki ) — xordalilar tipiga mansub hayvonlar kenja tipi. soni umurtqasizlarga nisbatan kam; shunga qaramay ular hozirgizamon biosferasida muhim oʻrin tutadi. U. yuksak tuzilgan; oʻzgaruvchan yashash xususiyatiga ega. Ular okean suvining turli qatlamlarida, baland togʻlarda, choʻllarda va boshqa joylarda yashaydi. Barcha umurtqalilar evolyutsiyasida ular tuzilishining bitta umumiy reja asosida rivojlanishi kuzatiladi. Bunday rivojlanish morfologik, biokimyoviy va fiziologik xususiyatlari, xatti-xarakatlari hamda psixik faoliyati jihatidan takomillashgan formalar vujudga kelishiga olib kelgan. U.ning qad. ajdodlari (bosh skeletsizlar), pardalilar) dengizda yashagan. Umurtqalilar dastlab chuchuk suvda paydo boʻlib, evolyutsiyaning dastlabki bosqichini oʻtgan. Ular evolyutsiyasi davomida birlamchi oʻq skelet — xorda oʻrniga dastlab togʻayli, keyinroq suyakli umurtqa pogʻonasi paydo boʻlgan. Natijada suv oqimiga qarshi xarakatlana oladigan kuchli muskulatura uchun pishiq va elastik tayanch skelet vujudga kelgan. Umurtqalilarning suvdan quruqlikda yashashga oʻtishi bilan ular organizmida muhim oʻzgarishlar yuz bergan. Harakat organlarining faol ishlashi uchun ovqat hazm qilish, nafas olish, qon aylanish, ayirish, sezgi organlari va markaziy nerv sistemasi yaxshi rivojlangan. Ovqat hazm qilish sistemasi (ogʻiz boʻshligʻi, qiziloʻngach, oshqozon, ichaklar)ning turli qismlaridan fermentlar ajralib, ovqatni uzluksiz parchalash imkoniyati tugʻilgan; jigar organizmda muhim kimyoviy "laboratoriya" vazifasini bajargan. Umurtqalilar yuragi boʻlmacha va qorinchadan iborat. Qon aylanish sistemasi yopiq. Jabra yoki oʻpka orqali nafas oladi. Qadimgi U.ning chuchuk suvda yashashga oʻtishi bilan suvtuz almashinuvi birlamchi buyrak — mezonefros oʻrniga amniotalarda ikkilamchi buyrak — metanefros paydo boʻlgan. Metabolizmning gormonal boshqarilishi murakkablashgan. U.ning nerv sistemasi va sezgi organlari ishi rivojlangan. Baʼzilarida elektr va magnit sezuvchi organlar ham bor. Umurtqalilar, odatda, ayrim jinsli, biroq, germafroditizm ham uchrab turadi. Tuban Umurtqalilar tuxum qoʻyib, koʻpchiligi tirik bola tugʻib koʻpayadi. Yuksak Umurtqalilar nasliga gʻamxoʻrlik qiladi. Eng qadimgi U. qoldiklari ordovik davri chuchuk suv xavzalari yotqiziqlaridan topilgan. Sudralib yuruvchilar mezozoyda juda keng tarqalgan. Ulardan sut emizuvchilar va qushlar paydo boʻlgan. Hozir Umurtqalilarning 40—45 ming turi mavjud boʻlib, 7 sinf (toʻgarak ogʻizlilar, togʻayli baliqlar, suyakli baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar)ga boʻlinadi.

Umurtqalilar odam hayotida juda katta ahamiyatga ega. Bir qancha U. yuqumli kasalliklar (o'lat, tulyaremiya, quturish, ensefalit va boshqalar) qoʻzgʻatuvchilarini tashuvchi hisoblanadi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Unvon

Unvon — vakolatli organlar tomonidan belgilanadigan va beriladigan nom. Bu alohida shaxsning xizmatlari yoki kasb, xizmat, ilmiy va boshqa malakalari rasman eʼtirof etilganligini tasdiqlaydi. Unvon belgilash, berish va undan mahrum etish tartiblari, shuningdek, unvon bilan bogʻliq boʻlgan huquq va majburiyatlar qonun hamda boshqa normativ xujjatlar bilan belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida Faxriy (qarang Faxriy unvonlar), harbiy (qarang Harbiy unvonlar), ilmiy (qarang Ilmiy unvon), maxsus professional, sport, akademik unvonlar, turli mukofot, konkurs laureatlari unvonlari va shu kabilar bor. Prokuratura organlaridagi prokuror va tergovchilar uchun belgilangan unvon chin, diplomatiya xodimlari uchun belgilangan unvon diplomatiya daraja va martabalari deb ataladi.

 

Turkum:Unvonlar