Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sultoniya

Sultoniya (shuningdek Saidiya nomi bilan ham tanilgan) — Eronning Zanjon ustoni, Sultoniya shahristoni ma'muriy markazi. 

2006 yilgi aholini ro'yxatga olishda aholisi 1649 xonadonda 5864 kishidan iborat edi. O'sha vaqtda shahar Obhor shahristoni tarkibida boʻlgan . 2011-yilgi aholini ro'yxatga olishda 2013 ta xonadonda 7116 kishi ro'yxatga olingan . 2016-yilda oʻtkazilgan soʻnggi aholini roʻyxatga olishda 2319 ta xonadonda 7638 kishi istiqomat qilgan boʻlib, bu vaqtga kelib ma'muriy markazi Sultoniya shahri boʻlgan Sultoniya shahristoni sifatida tashkil etilgan.

 Tarixi 
Tehrondan shimoli-gʻarbda joylashgan Sultoniya 14-asrda Eronda hukmronlik qilgan Hulokuiylar davlati poytaxti sifatida qurilgan. Shahar qurilishi sulton Argʻun davrida (1284—91) boshlanib, Oʻljoytuxon hukmronligi vaqtida (1304—16) yakunlangan. Sultoniya beshta muhim karvon yoʻllari tugashgan yerda joylashgani tufayli XIV asrda uning ahamiyati kuchaygan. Amir Temur Yaqin va Oʻrta Sharqqa yurishlari chogʻida Sultoniyada qarorgoh qurgan. Mirzo Ulugʻbek shu shaharda tugʻilgan. Shaharga tashrif buyurgan Ruy Gonsales de Klavixo uning ipak eksporti markazi ekanligini qayd etadi .

2005-yilda YuNESKO Sultoniyani Umumjahon merosi obyektlari roʻyxatiga kiritdi. Zanjondan Sultoniyagacha boʻlgan yoʻl Katale gʻor gʻoriga yetguncha choʻziladi.

Uilyam Dalrimplning qayd etishicha, O‘ljaytu Sultoniyani “dunyodagi eng katta va eng ajoyib shahar” ga aylantirishni maqsad qilgan, biroq o'zi “u bilan birga halok bo‘lgan” va hozir “xarobalar cho‘l va vayronaga aylangan” .

 

 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Erondagi Jahon merosi obyektlari
Turkum:Zanjon ustoni shaharlari
Abdulla Sultonov

Abdulla Sultonovich Sultonov (1913.13.3 Toshkent 1983.26.10) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973). Kimyo fanlari doktori (1964), professor (1966). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgach (1935), shu universitet organik kimyo kafedrasida assistent (1935—40), dotsent (1940—47). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida laboratoriya mudiri (1947—59). Polimerlar kimyosi ilmiy tadqiqot institutida direktor muovini (1959— 63). Oʻrta Osiyo neftni qayta ishlash ilmiy tadqiqot instituti direktori (1964—78), laboratoriya mudiri (1978—83). Asosiy ilmiy ishlari neftni kayta ishlash va neft kimyosi sanoati organik katalizi muammolariga oid. S. gidrokreking, gidrooltingugurtsizlash, gidrogenizatsiya, gazlarni oltingugurt birikmalaridan tozalash va boshqa kimyoviy jarayonlarda qoʻllanadigan katalizatorlarning yangi ni sintez qilgan. Karbon kislotalarni dekarboksillash va biologik faol katalizatorlarni qoʻllashning nazariy asoslarini ishlab chiqqan.

 
 Ximicheskaya teoriya kataliza D.I.Mendeleyeva i dalneyshiye yeyo razvitiya, T.. 1961.

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Abdurayim Sultonov

Abdurayim Sultonovich Sultonov (1930.15.10, Chimboy 1992.15.9, Nukus) — qoraqalpoq kompozitori va dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1955). Qoraqalpoq teatri bosh dirijyori (1955— 57, 1966—71), Qoraqalpoq davlat filarmoniyasi xalq cholgʻu asboblari orkestrining tashkilotchisi va rahbari (1957—63), Nukus musiqaxoreografiya bilim yurtida direktor muovini (1963 — 66) va oʻqituvchi (1963-yildan), Qoraqalpogʻiston televideniye va radioeshittirish qoʻmitasi xalq cholgʻu asboblari orkestrining badiiy rahbari va bosh dirijyori (1971-yildan), Qoraqalpogʻiston kompozitorlar uyushmasi raisi (1991—92). Simfonik ("Krraqalpoqcha syuita", B.Giyenko bilan hamkorliqda; "Yoshlik") va vokalsimfonik ("Boʻzatov") syuitalar, poemalar, "Qoraqalpoqcha rapsodiya"; shuningdek, "Ravshan" (J.Oymirzayev), "Baxt", "Arular", "Dilbarlar" (S.Xoʻjaniyozov), "Qirli soʻqmoqlar" (T.Seitjonov), "Artist takdiri" (I.Yusupov), "Orol ovozi" (Q. Doʻsanov) kabi spektakllarga yozilgan musiqa va qoʻshiqlar (Ajiniyoz sheʼrlari — "Sevgilim", "Goʻzallar", "Bormikin" va boshqalar) muallifi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1974).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Joʻraxon Sultonov

Joʻraxon Sultonov (1903.29.1 Margʻilon – 1965.19.10) – xonanda, bastakor, Oʻzbekiston xalq hofizi (1939), "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni sohibi (2000). 

 Ijodi 
Keng diapazonli, kuchli, yumshoq xirildoq va dardli ovoz sohibi. Xonandalik saboqlarini ilk bor otasidan olgan, keyinchalik Madali xofizdan yalla yoʻllarini, Boltaboy Rajabov, Mamatbuva Sattorovlardan katta ashula, Sodirxon hofiz, Mulla Toʻychi hofizlardan maqom yoʻllarini oʻzlashtirgan. Dastlab xalq toʻysayillari, choyxonalarda xizmat qilgan. 1926-yildan Muhitdin Qoriyoqubov rahbarligidagi Oʻzbek davlat konsertetnofafik truppasiga qatnashgan. Margʻilon (1928—1932) va Toshkent (1932—1936 va 1940—1958) teatrlarida, Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1936—1939), Oʻzbekiston radioqoʻmitasi (1950—1958)da yakkaxon xonanda. Muqimiy teatrida Parfi hofiz („Tohir va Zuhra“), Norqoʻzi („Nurxon“) kabi rollarni ham ijro etgan.

Sultonov xalq orasida „katta ashula piri“ nomini olgan, shuningdek, yallalar ustasi, askiyachi sifatida ham tanilgan. Shogirdi Ma'murjon Uzoqov bilan 25 yildan ortiq, hamnafaslik qilib, oʻziga xos talqin yoʻlini yaratgan. Repertuaridan „Ushshoq“ va „Sodirxon Ushshogʻi“, „Dugoh Husayn“, „Besh parda Suvora“ va „Savti Suvora“, „Hanuz“, „Chor zarb“, „Chaman yalla“ kabi mumtoz ashula va yallalar, „Bogʻ aro“, „Shafoat“, „Xayrul bashar“, „Otga mindim“ va boshqa katta ashulalar oʻrin olgan. U oʻzbek xalq kuy va usullari asosida bir qancha ashulalar ijod qilgan. „Naylayin“, „Oʻlmasun“ (Navoiy), „Keling, ey ahboblar“ (Furqat), „Bir qadah“ (Chustiy), „Mubtaloman“ (S.Abdulla), „Ming qadam“ (Habibiy), „Bir kelsin“, „Ey dilbari jononim“, „Ohkim“ kabi katta ashulalarni cholgʻu joʻrligida ijro etib yangi uslub yaratgan. Sultonov ijrolari Oʻzbekiston radiosi va Sanʼatshunoslik instituti fonojamgʻarmalarida saqlanmoqda, bir necha grammplastinka, audiokasseta va kompakt disklarga yozilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (2000). 1997-yildan Margʻilonda Joʻraxon Sultonov va Maʼmurjon Uzoqovlar nomidagi Respublika xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik aktyorlar
Turkum:Oʻzbekistonlik qoʻshiqchilar
Turkum:Oʻzbekiston kompozitorlari
Karamatdin Sultonov

Karamatdin Sultonov (1924.5.9, Qoraqalpogʻiston, Moʻynoq tumani Okdaryo qishlogʻi — 1989, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalq yozuvchisi (1973). 1949—51 yillarda "Qizil Karakalpakstan" va "Jas leninshi" gaz.larida ishlagan. Ilk hikoyalar toʻplami — "Mening doʻstlarim" (1956). "Ovuldoshlarim" (1960), "Oltin davr shamoli" (1959), "Davr qoʻshigʻi" (1972) kabi hikoya va sheʼrlar toʻplamlarida qoraqalpoq xalqininghayoti aks etgan. 1962-yil "Oqdaryo" romanini yozgan. Asar oʻzbek (1967) va rus (1974) tillarida nashr etilgan. S.ning "Ajiniyoz" tarixiy romani (1971) qoraqalpoq xalqining mashhur shoiri va klassigi Ajiniyozta bagʻishlangan. "Davr taʼrifi" (1971), "Keksalar qikoyalari" (1972), "Oʻtgan kunlar" (1973), "Xotiralar" (1975) kabi qissalar muallifi. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat mukofoti laureati (1985).

 

Turkum:Qoraqalpogʻistonlik yozuvchilar
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Muhammad Sultonov

Muhammad Aliyevich Sultonov (1915.2.2 — Toshkent — 1980.12.7) - gelmintolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), biologiya fanlari doktori (1963). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1937). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida kichik ilmiy xodim (1941—43), katta ilmiy xodim (1943—56), gelmintologiya laboratoriya mudiri (1956—78), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktor (1962— 66). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonning uy va ov xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan parrandalari gelmintlari, ot oshqozon boʻkasi hamda boshqa yovvoyi hayvonlar parazitofaunasini oʻrganish, ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqishga bagʻishlangan.

 
 Gelminti domashnix i oxotnichyepromislovix ptits Uzbekistana. T., 1967, Gelminti domashnix melkopitayushix Uzbekistana (v soavtorstve), T., 1975.

 

Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Turkum:12-iyulda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Toli Sultonov

Toli Hojiahmedovich Sultonov (1950.8.11, Ellikqalʼa tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Respublika rus tili va adabiyoti pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Ellikkalʼa tumanidagi 2maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi (1987—2000-yillarda direktor). Darsni texnika vositalaridan, koʻrgazmali qurollardan foydalangan holda tashkil etadi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Xayriddin Sultonov

Sultonov Xayriddin Madriddinovich (15-yanvar 1956-yil, Toshkent viloyati Qibray tumani Tuzel qishlogʻi) – yozuvchi, publitsist, davlat va jamoat arbobi. O‘zbekiston Respublikasi xalq yozuvchisi.

 Hayoti 

 Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan (1978).
 „Guliston“ (1974—80) va „Yoshlik“ (1982—85) jurnalilarida adabiy xodim, boʻlim mudiri, Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida muharrir (1980—82), bosh muharrir (1985-93).
 1993 yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida masʼul xodim,
 2001-yildan Prezidentning Davlat maslahatchisi.

 Taʼlim 
1963-1973-yillarda Parkentdagi oʻrta maktabda oʻqidi.
1973-yilda Toshkent Davlat jurnalistika fakultetiga oʻgishga kirib, 1978-yilda uni muvaffaqiyatli tugalladi.

 Mehnat faoliyati 

Talabalik yillaridayoq ijodiy tashkilotlarda ishlay
boshlagan Xayriddin Sultonov 1974–1980-yillarda
.Guliston, 1982-1985-yillarda ,,Yoshlik" jurnallarida,
1980-1982-, 1985–1993-yillar orasida Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida turli lavozimlarda mehnat qildi. 1993-yildan buyon Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidenti devonida faoliyat koʻrsatmoqda.

 Ijodi 

X.Sultonov – nasrda yozuvchi Asqad Muxtor asos
solgan ijodiy martabning vakili. Talabalik yillaridayoq badiiy
ijod bilan jiddiy shugʻullangan X.Sultonovning, „Chol“
nomli dastlabkí hikoyasi XX asrning yetmishinchi yillarida
„Toshkent oqshomi“ gazetasida bosilgan. Yosh yozuvchi
„Guliston“ jurnalida ishlab yurganida bevosita Asqad
Muxtordan badiiy ijod sirlarini oʻrgandi.
Adibning, „Quyosh barchaga barobar“ (1980), „Bir
oqshom ertagi“ (1983), ,"Onamning yurti" (1987), „Umr
esa oʻtmoqda“ (1988), ,"Boburning tushlarí" (1992).
„Yoʻqchilik va toʻqchilik“ (1995), „,Boburiynoma“ singarí
hikoya, qissa va romanlari mavjud.
Xayriddin Sultonov ,,Saodat sohili", „,Yozning yolgʻiz
yodgori“, ",Koʻngil ozodadur, „Ajoyib kunlarning birida
singari qissalari bilan adabiyot rivojiga hissa
qoʻshgan.
X.Sultonov ssenariychi sifatida ,Changak“.
"Moziydan bir sahifa kabi telefilmlar hamda ,Tushlarimda koʻrib yigʻlayman, „Yolgʻiz yodgor“ singari badiy
filmlar ham yaratgan.
X.Sultonov dunyo adabiyotining eng sara asarlarini
oʻzbekchaga tarjima qilgan. Uning Y. Nagibin, V. Shukshin
singari rus yozuvchilari ijodidan qilgan tarjimalari mavjudOʻzME.

 Mukofotlari 

 „Shuhrat“ medali (1996)
 „Mehnat shuhrati“ ordeni (2003)
 „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist“ faxriy unvoni (2006-yil)
 „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni (2016-yil)
 „O‘zbekiston Respublikasi xalq yozuvchisi“ faxriy unvoni (2026-yil)

 

Turkum:Adiblar
Turkum:Oʻzbekiston yetakchilari
Vera Sultonova

Vera Andreyevna Sultonova (1917.30.7, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1975). Qizil Armiya markaziy teatri qoshidagi bilim yurtini tugatgan (1937). Yermolova nomidagi teatrda (1938), Ryazan teatrida (1939—41), Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida (1944—45), Sovet Armiyasining Sibir va Uzoq Sharq qismlariga xizmat qiluvchi estrada jamoasida (1945— 56), Stalingrad viloyat drama teatrida (1948—49) ishlagan; 1956—77 yillarda Toshkent rus yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa. S. satirik, lirik ruxdagi aktrisa boʻlib, uning ijodiga hayotiy detallardan omilkorlik bilan foydalanish xos. "Qorongʻulikdagi uchrashuv"da Varya, "Kambagʻallik ayb emas"da Lyubov Gordeyevna, "Zolushka"da oʻgay ona, "Uzoqyaqin yillar"da Mehri opa, "Amu qahramonlari"da Biyjon xoda kabi rollari bilan tanilgan. U, shuningdek, oʻgʻil bolalar obrazlarini ham mohirona ijro etgan: Alyosha Peshkov ("Alyosha Peshkov"), Buratino ("Oltin kalitcha") va boshqa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Rushana Sultonova

Rushana Ramilovna Sultonova (1965.27.11, Buxoro viloyati Gazli shahri)— raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). 1979—84 yillar Xoreografiya bilim yurtida, Toshkent davlat madaniyat institutida (1991) o'qigan.1984—94 yillar Navoiy teatrida, 1994—98 yillarda "Bahor" ansamblida, 1998—99 yillar "Yetti goʻzal" ansamblida, 2000-yildan "Oʻzbekraqs"da yetakchi raqqosa. Shuningdek, 2002-yil oʻzi tashkil etgan (Sh. Vohidov bilan birgalikda) "Ey sanam" ansamblida faoliyat koʻrsatmoqda. R. Sultanova raqslari tabiiy talqini, musiqaviyligi, ohangga mos xirom etishi, yuqori raqs madaniyati bilan ajralib turadi. S. barcha viloyatlar boʻyicha folklor raqslarni ijro etgan. "Doira chorlaydi", "Buxorocha", "Qizbola", "Xorazm raqsining tugʻilishi" (klipi bilan), "Firoq", "Bahor ayyomi", "Noznoz", "Bonubonu", "Sarvinoz", "Orazibon lazgisi", "Tanavor 2", "Gulsanam", "Uchrashuv", shuningdek, tojikcha, afgʻoncha, loʻlilar raqsi va boshqa koʻpgina xalqlarning raqslarini ijrochisi sifatida tanilgan. R.Sultanova haqida "Rushana Sultonova raqsga tushadi" filmlari (1986 telefilm, rejissyor Sh.Xoʻjayev; 2000, rejissyor Davron Salimov) ishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1965-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-noyabrda tugʻilganlar
Toshxon Sultonova

Toshxon Sultonova (1909.7.1, Fargʻona viloyati Toshloq tumani — 1989.25.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgach (1927), Hamza teatrida ishlagan. Toshxon Sultonov ijodiga oʻzbek ayollari obrazi xos, u ayniqsa, harakterli rollar ustasi. Qaxramonlari psixologiyasi, ularning ichki dunyosini ochishda hayotiy unsurlardan samarali foydalangan, ularning milliyligiga alohida eʼtibor bergan. "Ikki boyga bir malay"dagi Smeraldina, "Revizor"da Anna Andreyevna, "Boy ila xizmatchi"da Rahima xola, "Muhabbat"da Toshxon, "Yurak sirlari"da Roʻzvon, "Turkiya haqida hikoyalar"da Fotima, "Ogʻriq tishlar"da Rohila, "Hurriyat"da Xosiyat, "Parvona"da Adolat, "Mirzo Ulugʻbek"da Gavharshodbegim, "Komissiya"da Tuhfa kabi rollari bilan tanilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Toshxon Sultonovaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:25-dekabrda vafot etganlar
Abdumubdi Sultonxoʻjayev

Abdumubdi Noʻʼmonovich Sultonxoʻjayev (1929.12.1. Toshkent) — gidrogeolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1970), professor (1971). Oʻrta Osiyo politexnika institutinini tugatgan (1952). Oʻzbekiston Geologiya va vazirligiga qarashli Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi institutida direktor muovini (196265), regional gidrogeologiya boʻlimi rahbari (1965—72). 1972-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti gidrogeokimyo laboratoriya mudiri. Ilmiy ishlari gidrogeologiya, seysmik xavfni oldindan bilish muammolari — gidrogeoseysmologiyaga bagʻishlangan. Darslik yozgan va Yer osti suvlari kimyoviy va gaz tarkibining zilzila oldidan va zilzila vaqtida oʻzgarishi ilmiy ishlanmasining (1973) hammuallifi. Asarlari yapon, xitoy va ingliz tillarida ham nashr qilingan. S. Yaponiyaning "Zilzilalarning gidrogeokimyoviy darakchilari" assotsiatsiyasining (1988), Rossiya Tabiiy Fanlar akademiyasining (1991) faxriy aʼzosi.

 
 Ferganskiy artezianskiy basseyn, T., 1972; Radioaktivnie emanatsii pri izuchenii geologicheskix protsessov, T., 1972; Gidrogeoximicheskiye osobennosti nekotorix seysmoaktivnix zon Sredney Azii, T., 1977; Gidroximicheskiye predvestniki zemletryaseniy, M., 1985; Metallogeniya artezianskix basseynov Sredney Azii, T., 1992; Problemi prognozirovaniya zemletryaseniy v Sentralnoy Azii, T., 1999.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sultonqalʼa

Sultonqalʼa — Bayramali sh.dan (hozirgi Mari sh., Turkmaniston) 8 km uzoqlikda joylashgan Marv shahar harobasini tashkil etgan qalʼalardan biri. S.da 8-asrdan boshlab aholi gavjum yashagan. Abu Muslim xukmronligi davri (8-asrning oʻrtalari)da Majan kanali boʻyiga ark, jome masjidi va asosiy bozorlar koʻchirilishi oqibatida S. Marvning maʼmuriy markazi sifatida shakllangan va 9—10-asrlarda shaharga aylangan. Malikshoh xukmronligi davri (Pa.)da qurilgan yarim aylana minorali va 4 darvozali qalʼa devorlari hozirgacha saqlanib qolgan. Qalʼa 2 qator devor bilan oʻrab olingan boʻlib, devor ichining maʼmuriy va jamoat binolari joylashgan joyida ark qurilgan. Shaharning markazida jome masjidi va saljuqiylar saroyi boʻlgan. Kosiblar rabodsa, S.ning gʻarbida kulollar yashagan. Sanjar xukmronligi davrining oxirida koʻchmanchi oʻgʻuzlar poytaxtni 2 marta talontaroj qilgan (1153)dan keyin S. 1marta inqirozga yuz tutgan. S. 1193 yilda Xorazmshohlar davlati tarkibida boʻlgan, 1221 yilda esa, moʻgʻullar tomonidan zabt etilgan. Moʻgʻullar Sultonband toʻgʻonini buzib tashlagan, natijada Marvning qayta tiklanishi ancha kechikkan. S. harobasida 13—14-asrlarda yana aholi yashay boshlagan va hayot Sdan jan.ga siljib, temuriylar hukmronligi davri (14—15-asr)ning yangi shahri — Abdullaxonqalʼaga koʻchirilgan.

 Adabiyot 
 Bartold V.V., K istorii Merva, Sochineniya, t. 4, M., 1966.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Sultonhovuz

Sultonhovuz - Mirzachoʻldagi oqmas koʻl. Sirdaryoning chap sohilida. Daryoning koʻhna qayiri (terrasasi)da joylashgan, yarimoy shaklida. Uning sharqiy sohili ancha yotiq va qayirga astasekin tutashib ketadi, qolgan sogʻillari esa lyossdan iborat, nisbatan baland (bal. 20 m dan ortiq). Koʻlning uz. 5 km, eni 1—2 km, chuqurligi oʻrtacha 1—3 m. Sirdaryoning qad. qoldiq oʻzani. Koʻl atrofidan sizib keladigan shoʻr yer osti suvi va partov suv hisobiga toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib, kuzda ancha sayozlanadi. Suvi shoʻrroq, 1 l suvda 5—8 g tuz bor (asosan, gidrokarbonatsulfat tuzlari); baʼzan suv kam boʻlgan vaqtlarda kuchli bugʻlanish natijasida suvda xlorid tuzlari toʻplanadi. Shuning uchun ham koʻl qirgʻoqlari botqokli shoʻrxokdan iborat. Yuzasi qamish va qoʻgʻalar bilan qoplangan. Koʻlda ondatra va nutriya boqiladi. 

 
Turkum:Koʻllar
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Sulukta koʻmir koni

Sulukta koʻmir koni - Fargʻona vodiysining janubida, Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻrida, Qirgʻizistonning Sulukta shahrida joylashgan koʻmir koni. Sulukta Oʻrta Osiyoning koʻmir qazib chiqariladigan eng qadimgi markazlaridan biridir. Bu yerda koʻmir 11-12-asrlardan beri qazib kelinadi. Sulukta koʻmir konining geologik tuzilishi 1903-yildan boshlab oʻrganilgan. Sovet geologlariga koʻra, Suluktada paleozoy, mezozoy va kaynazoy eralarida hosil boʻlgan yotqiziqlar mavjud.

Asosiy koʻmirli qatlamlarning umumiy qalinligi 35-120 metr. Baʼzi yerlarda 600-750 metr chuqurlikda sanoat ahamiyatiga ega koʻmir qatlamlari bor. Asosiy koʻmir olinadigan qatlamning uzunligi 22 kilometr, qalinligi 0,1-18,0 metrga yetadi.

Sulukta koʻmir konida asosan qoʻngʻir koʻmir bor. Bu koʻmir petrografik jihatdan fuzen-ksilen va klaren koʻmir ga mansub. Suluktada avval koʻmir ham ochiq, ham shaxta usulida qazib olingan. Hozir boʻlsa ochiq usulda qazib olish uchun kerak boʻlgan texnikaning yoʻqligi sabab koʻmir faqat shaxta usulida qazib olinadi. Bugungi kunda Sovet davrida faoliyat yuritgan yirik davlat shaxtalari oʻrnini xususiy shaxtalar egallagan.

 

Turkum:Koʻmir konlari
Turkum:Sulukta
Sulfanil kislota

Sulfanil kislota, paminobenzol sulfokislota, H2N— S6N4—SO3H — rangeiz kristall modda. Mol.m. 173,18; 280 —300° da parchalanadi. Sulfanil kislota suvdagi eritmadan 0—2° da 2 molekula suvli gidrat holida, 21 — 40° da bir molekula suvli gitrat holida va 40° dan yuqorida suvsiz holatda ajralib chiqadi. Sanoatda Sulfanil kislota anilin sulfatni 180—200° da qizdirib olinadi. Uning hosilalari sintetik boʻyoklar olishda ishlatiladi. Lab. da nitritlarni hamda osmiy, ruteniy, seriy va boshqa metallarni aniqlashda qoʻllanadi. Sulfanilamidlar (mas, oq streptotsid) va uning baʼzi hosilalari (mas, albutsid, sulgin, sulfidin, sulfadimezin, sulfozol) tibbiyotda ishlatiladi.

 

Turkum:Kislotalar
Sulfanilamidlar

Sulfanilamidlar - sulfanil kislotasining kimyoviy hosilalari, S.ning (streptotsid) antibakterial xossasini birinchi boʻlib 1935-yil nemis patologi va mikrobiologi G. Domagk aniqlab, amaliy tibbiyotga kiritdi.

Quyidagi guruxlarga boʻlinadi: qisqa muddat taʼsir etuvchi S. — streptotsid, norsulfazol, etazol, sulfademizin va boshqa; uzoq vaqt taʼsir etuvchi S. — sulfodimetoksin, sulfopiridazin, sulfalen va boshqa; mahalliy qoʻllaniladigan S. — sulfalennatriy va boshqa

S.ning taʼsir mexanizmi ular tuzilishining paraaminobenzoy kislotasiga (PABK) oʻxshashligi bilan boglik. PABK koʻpgina mikroorganizmlar sintez qiladigan digidrofol kislotasi tarkibiga kiradi. Kimyoviy tuzilishining oʻxshashligi hisobiga S. PABKni digidrofol kislotasi tarkibiga kirishiga toʻsqinlik qiladi. Bundan tashqari, ular digidropteroatsintetaza fermentining faolligini susaytiradi. Digidrofol kislotasi sintezining buzilishi, undan tetragidrofol kislotasining hosil boʻlishini kamaytiradi, natijada nuklein kislotalarining sintezi buziladi va mikroorganizmlarning oʻsishi va koʻpayishi toʻxtaydi, yaʼni S. bakteriostatik taʼsir koʻrsatadi. Odam va hayvonlar toʻqimalarida bunday holat yuzaga kelmaydi, chunki ular organizmida tayyor digidrofol kislotasi boʻladi.

S. tibbiyotda patogen mikroorganizmlarga qarshi vosita sifatida qoʻllanadi. S. meʼdaichak yoʻlidan yaxshi soʻriladi, hamma toʻqimalarga tarqaladi. Jigarda uning metabolitlari hosil boʻladi. Organizmdan buyrak orqali chiqariladi.

S.ni boshqa antimikrob dori vositalari bilan birga qoʻllash mumkin.

S. uzoq vaqt qoʻllansa, ularga nisbatan mikroorganizmlarga chidamlilik yuzaga keladi. Ular odam organizmining har xil tizimlariga nojoʻya taʼsir koʻrsatishi mumkin, ularga qarshi allergik reaksiyalar ham rivojlanadi. Shuning uchun S.ni faqat shifokor maslahati bilan qoʻllash lozim.
Sulfat kislota

Sulfat kislota  – ikki asosli kuchli kislota. Uning elektron va tuzilish formulalari quyidagicha (oltingugurtning 6 ta elektroni kislorod atomlari tomon siljigan).
 Akamlning sulfat kislota olinishi reaksiyasi 
Sulfat kislotani olish uchun quyidagi sxema asosida boradigan kimyoviy reaksiyalarni amalga oshirish kerak: FeS2→ SO2 → SO3 → H2SO4.

a.a_mr_ 
 Fizik xossalari 
Oddiy sharoitda hidsiz, rangsiz, ogʻir moysimon suyuqlik; zichligi 1,83 g/sm³ (15 °C-da), qotish temperaturasi 10,45 °C, qaynash temperaturasi 296,2 °C. Sulfat kislota suvni oʻziga yutib, koʻp miqdorda issiklik chiqaradi. Shu sababli uni suyultirishda kislotaga suv qoʻshish salbiy oqibatlarga olib keladi (kuchli portlash sodir boʻlishi mumkin). Sulfat kislotani suyultirish uchun uni ozozdan suvga qoʻshiladi. Sulfat kislota ning suvdagi eritmalarini sovitish yoʻli bilan uning , , tarkibli gidratlari olingan. Sulfat kislota sulfatlar va gidrosulfatlar hosil qiladi. Konsentrlangan Sulfat kislota kuchli oksidlovchi. Sulfat angidridning Sulfat kislota dagi eritmasi „tutovchi“ Sulfat kislota yoki oleum nomi bilan yuritiladi. Sulfat kislota oltingugurt, oltingugurt kolchedani FeS2, sulfit angidrid SO2 va boshqa dan ham hosil qilinadi. Sulfat kislota kimyo sanoatining muhim mahsuloti. Oʻgʻit tayyorlashda, metallurgiyada, neftni tozalashda, boʻyoqchilik sanoatida, sunʼiy tolalar, portlovchi moddalar, xlorid kislota olishda, qoʻrgʻoshinli akkumulyatorlarda elektrolit sifatida va boshqalarda ishlatiladi.

Sulfat kislota ishlab chiqarishdagi zaharli gazlar (SO2 va NO2), shuningdek, SO3 va bugʻlari ancha xavflidir. Shuning uchun qurilmalarni yaxshilab germetiklash va shamollatish kerak. Sulfat kislota terini kuchli kuydiradi, u bilan ishlaganda himoya vositalari (koʻzoynak, rezina qoʻlqop, fartuk, etik)dan foydalanish zarur. Akkumulyatorlarga ham bu kislota quyiladi.

Turkum:Kislotalar
Sulfatlar (mineral)

Sulfatlar, tabiiy sulfatlar — sulfat kislotasining tabiiy tuzlaridan iborat minerallar sinfi. 190 ga yaqin minerali bor; ammo barqaror va keng tarqalgan S. soni Yer pustila nisbatan kam (angidrit, barit, gips, selestin, alunit, mirabilit va boshqalar). S. massasi boʻyicha Yer poʻstining 0,1%ni tashkil qiladi. Kimyoviy jihatdan S. oddiy suvsiz tuzlardan yoki koʻp qismi oddiy va kristallangan suvli yoki qoʻshimcha anionli qoʻshaloq tuzlardan iborat. Oddiy tuzlar uchun ularning umumlashgan formulasi AmSO4pZqxH2O va qoʻshaloqtuzlar uchun AmBJSOJpZqxH2O, bunda A va V — kationlar, Z — esa qoʻshimcha anionlar (YUN, SG, SO32, RO43’). Muxim turlarni yuzaga keltiruvchi kationlar S.da: Gʻe (ayniqsa, Gʻe3Q), NaQ, KQ, Cu2Q, Mg2Q, Al3Q, Ca2Q, Pb2Q, Ba2Q. S.ning asosiy struktura birligi — tetraedr SO42~. S. kimyoviy xom ashyo, baʼzan metall rudasi. SOJ2~ anionlari doim boshqa kationlar va anionlar bilan ajralgan holda boʻladi, shuning uchun S. orasida orolli struktura koʻproq boʻladi. S. strukturasi boʻyicha orolli, xalqali, zanjirli, qatlamli va boshqa S.ning kristallari izometrik gabitusga ega. Rangi ionxromoforlarga, mineral qoʻshimchalar va strukturalar nuqsoniga bogʻliq. S.ning zichligi 1,5—6,9 g/sm³, suvda tez eruvchan. Qattiqligi kam, 3,5 dan oshmaydi. Deyarli barcha S. katta suv havzalaridagi sedimentogenezda va gipergenez zonalarida xrsil boʻladi. S. gidrotermal konlarda barit, baʼzan suvsiz S. — angidrit, selestin va anglezit holida uchraydi. Koʻplab S. mas, gips, broshantit, yarozit, kuporoslar vulkanlarning solfatar harakatlarida (mas, alunit) sulfid konlarining oksidlanish zonasida hosil boʻladi; baʼzi kam uchraydigan S. (mas, xalkopirit) fumarol harakatlar natijasida paydo boʻladi. S. kimyo sanoatida metallar (Va, Sr, R,A1) olish uchun xom ashyo sifatida; burgʻilashda — gilli eritmani (barit) ogʻirlashtirishda; rezina, qogʻoz, lokboʻyoq, shakar sanoatida; oyna va keramika ishlab chiqarish.da; qurilish ishlarida sement (gips va angidrit) tayyorlashda, farmatsevtika, charm, toʻqimachiliqda keng qoʻllanadi. Baʼzi Sdan kaliy oʻgʻitlari olishda foydalaniladi. Oʻzbekistonda gips va angidritning Xoʻjakoʻl (Qoraqalpogʻiston), Shargʻun (Surxondaryo viloyati), Qamishboshi (Fargʻona viloyati), Qoʻngʻirtog (Samarqand viloyati) va mirabilitning Tumruq (Qoraqalpogʻiston) konlari mavjud.
Sulfidlar (aralashma)

Sulfidlar, tabiiy sulfidlar — minerallar sinfi, metallarning oltingugurtli aralashmasi. S. Yer poʻstining 0,15%ga yakinini tashkil kilib, 200 dan ortiq mineral turini oʻz ichiga oladi. S.ga tabiiy selenidlar, telluridlar, arsenidlar gʻamda antimonidlar va vismutidlar yaqin. S.da asosiy tur hosil qiluvchi elementlar Pb,Cu, Sb, As, Ag, Bi, Fe, Co va Ni oʻnlab mineral tarkibiga kiradi. Zn, Cd, Mn, Ge, Sn, Tl, Mo, Hg lar kam turli birikmalar bersada, bularning ichida ham sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan va keng tapqalgan muhim minerallar — sfalerit (ZnS), molibdenit (MoS2), kinovar (HgS^ap uchraydi. S.da izomorf aralashmalar holida uchraydigan elementlarga Ai, Ag, Ga, Ge, In, Tl va Re lar kiradi. H2S (maye As2S, R5)ning hosilasi boʻlgan oddiy Sdan tashqari H2S2 (mas, Gʻe82)ning hosilasi pers ulfidl ar; murakkab sulfidlar (mas, Pb5Sb4Sn) va sulfasollar AsS3~, SbS33~ anionlari bilan; qoʻshaloq sulfidlar (mas, xalkopiritlar) ham mavjud. S.ning kristallokimyoviy maʼlumotlariga asoslangan zamonaviy tasnifida, asosiy kimyoviy tiplari orasida kichik sinflar mavjud boʻlib, ulardan struktura tiplariga mos boʻlgan guruhlar farq qilinadi. S.ning eng muhim guruhlariga: koordinatsion S.ning kichik sinfiga — galenit PbS, sfalerit ZnS, pirrotin Fe,_xS, pentlandit (Fe,Ni)9Sg, kubanit CuFe2S3 xalkopirit, bornit Cu5FeS4 va boshqa guruxlar; S.ning sinchl i kichik sinfiga — argentit As2S, xira rudalar guruhlari; S.ning halqali kichik sinfiga — realgar AsS guruhi; orolli kichik sinfiga — pirit FeS2, kobaltin CoAsS — arsenopirit FeAsS va boshqa guruxlar; S.ning zanjirli kichik sinfiga antimonit Sb2S3, millerit NiS, kinovar HgS guruhlari; S.ning qatlamli kichik sinfiga — molibdenit MoS2, auripigment As2S3, kovellin CuS va boshqa guruxdar kiradi. S.ning kattikligi 2— 4, katlamli Sda 1—2 gacha (molibdenit, kovellin va boshqalar), persulfidlarda esa 5— 7 gacha (pirit va boshqalar). Zichligi 4 g/sm³dan ortiq. S. Yer yuzida oksidlanganda osonlik bilan sulfatlarga, sunfa gidroksidlarga, karbonatlarga, baʼzan sof tugʻma elementlarga (mas, Si, Ag) aylanadi. Kuplab S. muhim rudali minerallar bulib, rangli, ogʻir, kamyob va tarqoq metallar, ularning qotishmalari va birlashmalari olinadigan xom ashyo hisoblanadi. S.ning elektrofizik, jumladan, elektrooptik va yarimutkazgichlilik xususiyatlari tufayli ulardan, IKdetektorlarning sezuvchan elementlarini, yarimoʻtkazgich va elektrooptik qurilmalarni i. ch. da foydalaniladi.
Sulfitlar

Sulfitlar — sulfit kislota tuzlari. 2 qator tuzlari mavjud; oʻrtachayoki normal S. (mas, Na2SO3 va K^SO,; fotografiyada va matolarni okartirishda qoʻllanadi) va nordon S. yoki gidrosulfitlar mas, Ca(HSO3)2; yogʻochdan sellyuloza olishda ishlatiladi.
Sulfokislotalar

150px|thumb|Sulfokislotalarning umumiy tuzilishi. Funksional guruh koʻk rang bilan ajratilgan.

Sulfokislotalar, sulfon kislotalar, R-SOH yoki R-SO2OH (R — alifatik, geterotsiklik yoki aromatik qatorning uglevodorod radikali) — tarkibida sulfoguruh (-SO3H) boʻlgan kislotalar: suvda yaxshi eriydi. S. kislotalik darajasiga koʻra mineral kislotalarga yaqin.

S.ning muhim xususiyati oʻz tarkibidagi sulfoguruhni boshqa funksional guruxlarga almashtira olishidir. Aromatik S. asosiy organik sintezning muhim mahsuloti (mas, fenollar ishlab chiqarish.da); azoboʻyoklar, dorivor moddalar (sulfanilamid moddalar), ion almashtiruvchi smolalar va boshqa tayyorlashda ishlatiladi. Alifatik S.ning ammoniyli tuzi (sulfonatlar) yuvuvchi moddalar uchun komponent sifatida qoʻllanadi. Anorganik kimyoda "S." termini baʼzan tiokislotalar oʻrnida ham ishlatiladi. S. radikallarining tabiatiga qarab, boshqa oʻrin almashgan guruxlar va sulfoguruhning soni bilan sinflanadi. S.ga alkansulfokislotalar, aromatik S, alkilaromatik S, oksisulfokislotalar, aminosulfokislotalar kiradi.

Turkum:Kislotalar
Sulh shartnomasi

Sulh shartnomasi — xalqaro shartnoma turi. Sulh shartnomasi asosida urush toʻxtatiladi, hududiy oʻzgarishlar va davlat chegaralari qayd etiladi, boshqa siyosiy, harbiy va iqtisodiy masalalar (qoʻshinlarni olib chiqib ketish, harbiy asirlarni qaytarish, reparatsiyalar va boshqa toʻgʻrisida) hal qilinadi. Sulh shartnomasi preliminar (dastlabki) sulh yoki uzilkesil, umumiy (urushgan hamma davlatlar shartnoma qatnashchilari hisoblansa) sulh yoxud separat sulh (urushda qatnashgan davlatlarning ayrimlari oʻrtasida shartnoma tuzilsa) koʻrinishida boʻlishi mumkin.
 Mashhur sulh shartnomalari 
Mashhur misollar orasida Napoleonning Vaterloo jangidagi magʻlubiyatidan keyin imzolangan Parij shartnomasi (1815) va Germaniya va ittifoqchilar oʻrtasidagi Birinchi jahon urushini rasman yakunlagan Versal shartnomasi kiradi. Ko‘pgina fikrlarga qaramay, ittifoqchilar 1919-yilda Sevr shartnomasida Usmonli imperiyasi bilan tinchlik oʻrnatmaguncha urush toʻliq tugamadi.

Versal shartnomasi, shuningdek, Kellogg-Briand shartnomasi, ehtimol, tinchlik shartnomalarining eng mashhuri boʻlib, koʻplab tarixchilar tomonidan Germaniyada natsizmning kuchayishi va 1939-yilda Ikkinchi Jahon urushining boshlanishi uchun ayblanadi. Germaniya gʻalaba qozonganlarga toʻlashga majbur boʻlgan tovon toʻlovlari, urushni boshlash uchun faqat Germaniya masʼuliyatini oʻz zimmasiga olishi kerakligi, Germaniyaning qayta qurollanishiga qoʻyilgan qattiq cheklovlar Versal shartnomasida koʻrsatilgan va Germaniyada katta norozilikka sabab boʻlgan.

Yana bir mashhur misol Vestfaliya tinchligi deb nomlanuvchi tinchlik shartnomalari seriyasidir. U milliy davlatlarning zamonaviy tizimini oʻz ichiga olgan zamonaviy diplomatiyani boshladi. Keyingi urushlar endi din uchun emas, balki davlat masalalari atrofida aylanardi. Bu katolik va protestant kuchlarini ittifoqqa ragʻbatlantirdi, bu esa bir qator katta oʻzgarishlarga olib keldi.

Koreya urushi Koreya sulh bitimi bilan tinchlik shartnomasi emas, balki sulh bilan yakunlangan mojaroga misoldir. Biroq, bu urush hech qachon texnik jihatdan tugamagan, chunki yakuniy tinchlik shartnomasi yoki kelishuvga erishilmagan.

Tinchlik shartnomasining eng soʻnggi misoli Vetnam urushini tugatishga qaratilgan 1973-yildagi Parij tinchlik kelishuvidir.
Sumatra

Sumatra — Malay arxipelagining gʻarbiy qismidagi orol, Katta Zond o.lari guruhida. Ekvatorning har ikki tomonida joylashgan. Indoneziya hududi. Maydoni 435 ming km². Malay arxipelagida kattaligi boʻyicha Kalimantan o.dan keyin 2oʻrinda. S.ning atrofida mayda orol koʻp. Gʻarbiy qismining relyefi togʻli; balchikli vulkanlar, granitli gumbazlar, tektonik botiqlar, karstli yassitogʻliklar bor. Eng baland joyi 3800 m. Sharqiy qismi botqokli allyuvial tekislik. Iklimi ekvatorial, sernam iqlim. Oʻrtacha oylik tra tekisliklarda 25—27°. Yillik yogʻin 1500 – 3000 mm, togʻlarda 4000 mm dan ziyod. Dare va koʻl koʻp. Tekisliklar tropik oʻrmonlar, sohil qismi mangra chakalakzorlari bilan krplangan. Togʻlarda doim yashil dub, kashtan, lavr, igna bargli daraxtlar usadi. Foydali kazilmalardan neft, tabiiy gaz, koʻmir qazib olinadi. Asosiy qishloq xoʻjaligi. ekini — sholi. Kauchukli daraxtlar, kokos palmasi, kofe, choy plantatsiyalari bor. Baliqovlanadi. 17-asrgacha S. hududida mustaqil davlatlar boʻlgan. 17-asrdan 20-asr boshlarigacha golland mustamlakachilariga tobe boʻlgan. Indoneziya Respublikasi tashkil topgach, S. uning tarkibiga qoʻshildi.thumb|Sumatra

Turkum:Orollar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Turkum:Osiyo orollari
Sumi

Sumi yoki Sumy — Ukrainadagi shahar, Sumi viloyati markazi. Psyol daryosi boʻyida. Xarkov — Vorojba yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 268 ming kishi (2025https://cukr.city/city/2025/viki-sumy/). Sumiga 1652—1655-yilda asos solingan. 1658—1765-yillarda Sumi slobodasining markazi. Sumi 1765-yildan Sumi provinsiyasining markazi. 1780-yildan Xarkov noibligining uyezd shahri. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida shaharda metallsozlik, mashinasozlik, shakarkand korxonalari qurildi. 1939-yilda Sumi viloyati markazi.

Sumi — Ukrainaning muhim sanoat markazi. Sanoatining yetakchi tarmoklari: mashinasozlik („Nasosenergomash“ ishlab chiqarish. birlashmasi, ogʻir kompressor, choʻyan quyish, elektron mikroskoplar, „Sumselmash“ zavodlari), kimyo (fosfat oʻgʻitlar, kislota ishlab chikariladi), oziqovqat (shakarqand, likyoraraq, sut zavodlari, goʻsht kombinati), yengil (movut, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari) sanoatlari. Qurilish kombinati, mebel zavodi bor.

Sumida pedagogika instituti, Harkov politexnika institutining filiali, oʻrta maxsus bilim yurtlari, teatrlar, oʻlkashunoslik, badiiydekorativ sanʼat muzeylari, filarmoniya mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Voskreseniye (1703), Ilinskaya (1836) cherkovlari, SpasPreobrajeniye sobori (1776) saqlangan.
Sumi viloyati

thumb|Sumi viloyati
Sumi viloyati  — Ukraina tarkibidagi viloyat. Ukraina shimoli-sharqida joylashgan. 1939-yil 10-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 23,8 ming km kv. Aholisi 270,214 ming kishi (2011), asosan, ukrainlar (89%), shuningdek, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 65%. 18 tuman, 15 shahar, 20 shaharcha bor. Markazi — Sumi shahri. Boshqa muhim shaharlari: Konotop, Shostka, Romni, Trotsyanets, Axtirka, Belopolye, Putivl, Drujba, Krolevets. Iqlimi moʻtadil kontinental. Yirik daryolari — Desna, Sula, Psel, Vorskla. Viloyatda 300 ga yaqin sanoat korxonasi bor. Sanoat mahsuloti ichida oziq-ovqat sanoati 36,1%ni, mashinasozlik va metallsozlik 23,2%ni, yengil sanoat 10,7%ni tashkil qiladi. Oziqovqat sanoatida shakarqand, goʻsht va goʻshtkonserva, unyorma, spirt va likyorarak, sut, tarmoklari rivojlangan. Mashinasozlik va metallsozlik, elektron mikroskop, nasos, ogʻir kompressor, choʻyan quyish, elektr mexanika, lokomotiv vagon taʼmirlash hamda poligrafiya mashinalari zavodlari va boshqa ishlab turibdi. Yirik kimyo korxonalari: „Svema“ ishlab chiqarish. birlashmasi (rangli va oqqora kinofotoplyonka hamda magnitofon lentalari chiqariladi), „Ximprom“ ishlab chiqarish. birlashmasi, kimyo reaktivlari va oshlovchi ekstrakt zavodi. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal va moʻyna, oʻrmon, yogʻochsozlik, mebel, chinnifayans korxonalari bor. Viloyatdea 3 ta Issiqlik elektr stansiya boʻlib ular — Sumi, Axtrka, Shostke shaharlarida joylashgan.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla, lavlagi, kartoshka sabzavot yetishtirish va gushtsut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi.

Transport yoʻli uzunligi 770 km. Viloyat hududidan " Urengoy-Pomari-Ujgorod „ neft quvuri o“tgan. Avtomobil yoʻllari uzunligi 11 ming km dan ziyod, kattik qoplamali (beton va boshqalar) yoʻllar 2,8 ming km. 2 pedagogika instituti, Sumi davlat unversiteti, 3 muzey, drama teatri bor."" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Sumi viloyati
Sumsarsoy

Sumsarsoy — Namangan viloyatidagi soy. Koʻgala tizmasidan (3700 m) boshlanadi. Uzunligi 32 km, havzasining maydoni 92,5 km². Yuqori oqimida Koʻgalasoy nomi bilan oqadi. Ayirmasoy qoʻshilgandan soʻng S. nomini oladi. Soy vodiysi shagʻal tosh bilan qoplangan. Yillik oʻrtacha suv sarfi 0,97 m³/sek., oqim moduli 10,5 l/sek, km². Chuyet tumanining ekin maydonlarini sugʻoradi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Sumsarshertogʻ togʻlari

Sumsarshertogʻ togʻlari — Qashqadaryo daryo havzasining yuqori qismida joylashgan togʻlar hisoblanadi. Bu togʻlar Zarafshon va Hisro tizmalarini oʻzaro bogʻlab turadi.

 Joylashuvi 
Mazkur hududda Sumsarshertogʻ togʻliklari Zarafshon va Hisor tizmalarini tutashtirib turadi. Shimoliy qismidan Qashqadaryo qaryosining chap irmogʻi Jinnidaryo (uzunligi 57 km), janubiy va janubi-sharq qismidan esa Qashqadaryoning eng sersuv irmogʻi Oqsuv daryolari (uzunligi 62 km) oqib oʻtadi. Togʻlarni bir biridan Qorasuv daryosi (uzunligi 33 km) (Oqsuvning oʻng irmogʻi) ajratib turadi.

 Hosil boʻlishi 
Sumsarshertogʻ togʻliklari gersin togʻ burmalanishi vaqtida paydo boʻlgan. Gersin burmalanishi quyi va oʻrta toshkoʻmir davrlarida oʻta kuchli boʻlgan. Sumsarshertogʻ togʻliklari, Birdak va Sangtor dovonlarida boʻr, paleogen va neogen davriga xos boʻlgan choʻkindi jinslari mavjudligi aniqlangan.

 Tuzilishi 
Sumsarshertogʻ togʻlari kenglik boʻylab choʻzilgan. Eng baland joyi 2262 metrni tashkil etadi. Oʻrtacha balangligi 2000 metrdan kam emas. Tizmalarda Birdak (uzunligi 1647 metr), Sangtor kabi dovonlar mavjud boʻlib, ular Oqsuv, Jinnidaryo va Qashqadaryo vodiylarini bir biri bilan bogʻlaydi.

 Tarkibi 
Tektonik jihatidan antiklinal struktura, silur, devon, boʻr, paleogen davrlari slanets, qumtosh, konglomerat, ohaktosh, gil, gips, diorit, granit, granodiorit togʻ jinslaridan tashkil topgan.

 Geografiyasi 
Sumsarshertogʻ Qashdarayo tabiiy geografik okrugi hududida joylashgan.

 Iqlimi 
Iqlimi togʻ iqlimiga hos boʻlib, yozi issiq, quruq va davomli, qishi nisbatan iliq kechadi. Sumsarshertogʻ togʻliklarida iyulning oʻrtacha harorati 20-25°C, yanvarning oʻrtacha harorati esa −5 −7 °C ni tashkil etadi.

 Yogʻin miqdori 
Yillik yogʻin miqdori 600-700 mm atrofida boʻladi. Togʻ yaqinidagi daryo tarmoqlari zich joylashgan. Yogʻin miqdorining yuqoriligi sababi ham Oqsuv va Jinnidaryo suvlari shu togʻ yaqinida toʻlib oqadi.

 Tuprogʻi 
Toʻq boʻz, togʻ jigarrang, togʻ oʻtloq tuproqlar, baland togʻ oʻsimliklari, efemerlar, bugʻdoyiq, betaga, togʻ arpa oʻsimliklari, butalar, siyrak oʻrmonlar keng tarqalgan. Togʻ yon bagʻirlari, asosan, yaylov sifatida keng foydalaniladi.

 Oʻsimlik dunyosi 
Sumsarsher togʻ dorivor, efir moyli, mevali daraxtlar, yem-xashak va boshqa maqsadlarda foydalaniladigan oʻsimliklarga boy. Bahorda efemer va efemeroidlar, bugʻdoyiq, shuvoq koʻproq oʻsadi. Soʻnggi yillarda insonlarning mazkur hududga qilgan safarlari va tabiatga ziyonlari sababli ham, oʻsimlik dunyosi va hayvonot dunyosiga keskin zarar yetmoqda.

 Hayvonot dunyosi 
Sumsarsher togʻda yovvoyi hayvonlarning ham koʻp keng tarqalgan. Togʻ oldi va togʻ hududlarida boʻri, tulki, boʻrsiq, kiyik, togʻ takasi, togʻ qoʻyi; qushlardan burgut, lochin, kaklik; kemiruvchilardan esa kalamush, qoʻshoyoq, yumronqoziq singari jonivorlar koʻplab topiladi.
 
 
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Sun (sulola)

Sun, Sung xonligi – Xitoy tarixida mavjud boʻlgan 2 sulola va davlat. Ilk Sun (420—479). Poytaxti – Szyankang (hozirgi Nankin). Asoschisi – Sharqiy Szin xonligi (317—420), harbiy qoʻmondoni Lyu Yuy (363—422).

Lyu Yuy mamlakatda yuz bergan qoʻzgolonlarni bostirishda va bir qator mayda xonliklarga qarshi kurashda gʻolib chiqqanligi tufayli Sungvan (Sung viloyati hokimi) unvoni bilan taqdirlangan. 420-yil u fursatdan foydalanib Sharqiy Szin sulolasidan taxtni tortib olgan. Lyu Yuy sulolaga Sun (xalq orasida Lyu Sung deb ham nomlanadi), oʻziga esa Ud i (Jangovar xoqon) deb nom bergan. U davlatni mustahkamlashga qaratilgan bir qancha siyosiyiqtisodiy islohotlar oʻtkazgan. Ushbu xonliqda jami 8 hukmdor oʻtgan. Saroydagi fitnalar, dehqonlar qoʻzgʻolonlari natijasida 479-yil xonlik barham topgan.

Soʻnggi Sun (960—1279). Poytaxti – Kayfin (Kayfen). Asoschisi – Soʻnggi Chjou xonligi (951—960) sarkardasi Chjao Kuanin (Kuangying) (927—976). Soʻnggi Chjou xonligida hokimiyat almashinishi tufayli yuzaga kelgan siyosiy vaziyatdan foydalangan Chjao Kuanin harbiy toʻntarish uyushtirib, poytaxt Kayfinni egallab, taxtni oʻz qoʻliga olgan. U yangi davlat tashkil qilib, unga Sun (Sung), oʻziga esa Sung Tayszu (Sun sulolasi asoschisi) deb nom bergan. Tarixda uning davri Szyanlung deb ham ataladi. Chjao Kuanin davlat hududini kengaytirish, markaziy hokimiyatni mustahkamlash, xazinani boyitishga qaratilgan bir qator siyosiy, harbiy va iqtisodiy chora-tadbirlarni amalga oshirgan. Sun hududi Markaziy va Janubiy Xitoy bilan cheklangan.

Tashqi siyosatda Sun asosiy eʼtiborini Shimoliy Xitoyda kidanlar tomonidan barpo etilgan Lyao davlati (916—1124)dan himoyalanishga qaratgan. Sun xonligi 979-yil hozirgi Pekinni egallab, kidanlarga kuchli zarba berishni rejalashtirgan. Ammo jangda magʻlubiyatga uchragan, kidanlar xonlik poytaxti Kayfinni bosib olishgan. Sun xoni Tayszun saroy amaldorlari bilan poytaxtni tashlab jan.ga qochgan. Sun Lyao davlati bilan sulh tuzishga, unga oʻlpon toʻlab turishga va qoʻshin sonini keskin qisqartirishga rozi boʻlgan. Keyingi davrlarda Sun sulolasi Lyao davlati taʼsiridan chiqishga koʻp harakat qilsada, uddasidan chiqa olmagan. 1127-yil poytaxt Linʼan (hozirgi Xangchjou) shahriga koʻchirilgan. Shundan keyin Sun xonligi Janubiy Sun deb ataldi. 1279-yil u moʻgʻullar tomonidan tugatilgan.Bu sulola davrida Xitoyliklar Mo'g'ullarga juda katta qarshilik ko'rsatishgan 40 yildan ortiq vaqt davomida bu sulola jang olib bordi Mo'g'ullar esa juda katta kuch bilan yurish qilib juda katta talofat ko'rgan.Xitoylik generallar so'ngi nafasigacha jang qilishgan.Mo'g'ullar tarixida bu jang eng murakkab va eng qiyin jang hisoblanadi.Bu jangda Mo'g'ul xoni Munkexonning o'zi ham Xitoyliklar bilan jangda bafot etadi va juda katta yo'qotishlar yuz beradi.

Abdulahad Xoʻjayev.

Turkum:Sulolalar
Sunani Ibn Moja

Sunani Ibn Moja ( sunanu bni māja) – 6 ta ishonchli hadis toʻplamidan biri. Muhaddis Ibn Mojaning asari. Asar 32 fasl, 1500 bobdan iborat. Ibn Moja oʻz toʻplamini fiqhiy masalalarga xos mavzularga boʻlib chiqqan. "Sunan"dan jami 4000 ta hadis joy olgan. Ulamolar ushbu "Sunan"ni mashhur hadislar toʻplamlari qatoriga qoʻshish yoki qoʻshmaslik masalasida uzoq tortishganlar. Nihoyat, Ibn Mojaning "Sunan"i 6oʻrinda ishonchli toʻplamlar safiga kiritilgan.

 Taʼrif 
 Yana qarang 
 Sahihi Buxoriy
 Sahihi Muslim
 Sunan al-Sugʻro
 Sunani Abu Dovud
 Sahihi termiziy

 

Turkum:Kutubi sitta
Sunbula

Sunbula (arab.) – 1) zodiakka tegishli 12 ta yulduz turkumlaridan biri; Veronika sochlari, Hoʻkizboqar, Ilon, Mezon, Gidra, Qargʻa va Asad yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzi 1yulduz kattaligidagi Spika yulduzidir. Sunbula yulduz turkumida kuzgi tengkunlik nuqtasi joylashgan. Quyosh sunbula turkumida sentyabr oyida boʻladi. Oʻzbekistonda bahor va erta yozda (Yer sharining shim. kengliklarida) koʻrinadi;

2) shamsiya yil hisobida oltinchi oyning nomi. 22 avgustdan 21 sentyabrgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Turkum:Yil oylari
Sungari

Sungari yoki Songhua — Xitoyning shim.sharkiy qismidagi daryo, Amur daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1870 km, havzasining maydoni 524 ming km². Chanbayshan yassitogʻligidan boshlanib, ManchjuriyaKoreya togʻlari, Sunlyao va Sanszyan tekisligidan oqadi. Asosan, yomgʻirdan toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib oqadi, kuchli toshqinlar boʻlib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 2500 m³/sek. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. Girin shahrigacha kema qatnaydi. Yuqori qismida GES va suv omborlari qurilgan. S. vodiysida aholi zich yashaydi.

 

Turkum:Xitoydagi daryolar
Gabriel Sundukyan

thumb
Gabriel Mkrtichevich Sundukyan (1825.29.6(11.7) Tbilisi - 1912.16.(29).3) — arman yozuvchisi, dramaturg. Arman adabiyotida tanqidiy realizm asoschilaridan. Arman teatri tashkilotchilaridan biri. Peterburg universitetini tugatgan (1850). Ilk pyesasi — "Tungi aksirish — yaxshilikka" (1863-yil sahnalashtirilgan). "Shovqin" (1866), "Yana bir qurbon" (1870), "Buzilgan uya" (1873), "Erxotin" (1888) kabi pyesalarida arman xalqining qismati va orzuintilishlari tasvirlangan. Uning "Pepo" pyesasi (1871) arman dramaturgiyasining nodir asarlaridan biri hisoblanadi. Sundukyan umrining soʻnggi yillarida "Sevgi va erkinlik" (1910), "Vasiyat" (1912) dramalarini yaratdi. Sundukyan pyesalari arman dramaturgiyasi tarixida butun bir davrni tashkil etadi. U komediya janrini tor maishiy doiradan ijtimoiy umumlashmalar darajasiga koʻtardi. "Varenkaning ziyofati" (1877) qissasi ham bor.

 

 Adabiyot 
 Abov G., Gabriel Sundukyan, Yerevan, 1956.
 Izbrannoye, M., 1953.

Turkum:Armaniston:Yozuvchilar‎
Turkum:1825-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1912-yilda vafot etganlar
Turkum:29-martda vafot etganlar
Sunna

Sunna (arabcha سنة — odat, anʼana, xatti-harakat tarzi) — islomda musulmonlar uchun ibrat hisoblangan Muhammad (sav)ning soʻzi, qilgan ishi, xatti-harakatlari. Sunnaga tegishli har bir maʼlumot hadislarda berilgan va toʻplam qilingan. Sunna islomda Qurʼondan keyingi, uni toʻldiruvchi manba, islom ilohiyoti va shariatning ikkinchi asosi sifatida eʼtirof etilgan. Sunna VII asr oʻrtalaridan yigʻila boshlangan. Bir yarim—ikki asr davomida hadislar juda koʻpayib ketgan. Hadisshunoslik eng taraqqiy qilgan IX asrga kelib, ular tartibga solingan, din, axloq va fiqhning manbaiga aylangan. Imom Buxoriy va Muslim ibn Hajjojning hadis toʻplamlari eng obroʻli hisoblanadi. Sunnada arab xalifaligining dastlabki ikki asrida islom dinining taraqqiyoti va turli ijtimoiy qatlamlarning ahvolini koʻrsatadigan tarixiy maʼlumotlar oʻz ifodasini topgan.

Sunnaning ziddi bidʼat (Sunnada uchramagan yangilik) boʻlib, u ikki xildir. Birinchisi — "bidʼati hasana", yaʼni Sunnada uchramagan boʻlsada, islom dini taʼlimotiga zid boʻlmagan odatlar. Masalan, Muhammad (sav)ning tavallud kunini bayramona kutib olish; unga atalgan mavlud kitoblarini yozish; ramazon oyida jamoat bilan tunda tarovih namozi oʻqish; rasmiy hujjatlarga muhr bosish; arab tilini oʻrgatadigan qoida kitoblarini taʼlif etish va hokazo Ikkinchisi — "bidʼati sayyia", yaʼni Sunnada uchramagan va islom taʼlimotiga zid odatlar. Masalan, xatna munosabati bilan toʻy qilish; dunyodan oʻtganlarga bagʻishlab 7, 20, 40, yil, hayit kabi nomlar bilan xudoyi marosimlarini oʻtkazish; nikoh toʻyida qalin toʻlash va hokazo Muhammad (sav) ning hadislarida "Kimki biror yaxshi sunnatni joriy etsa, unga amal qiluvchilarning savoblaridan oʻz ulushini olib turadi, kimki yomon sunnatni joriy etsa, unga amal qiluvchilarning gunohlaridan oʻz ulushini olib turadi", deyiladi. Oʻzbek tilida sunna bilan sunnat soʻzlarining oʻrtasida farq bor. Hadisning barcha ham sunnadir. Sunnat — hadislarda targʻib etilgan, ibodatda ham, muomalada ham qoʻllaniladigan amal. Masalan, tahoratda yuz, qoʻloyoklarni 3 martadan yuvish sunnatdir. Oʻgʻil bolani xatna qilish, uylanib oila qurish, farzandlarga yaxshi ism qoʻyish sunnat amallardan sanaladi.