Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Avstraliya floristik dunyosi

Avstraliya floristik dunyosi – Yer yuzidagi floristik dunyolardan biri. Unga Avstraliya qit’asi kiradi. Avstraliya floristik dunyosi oʻziga xosligi, juda qadimgiligi va endemlarga boyligi bilan ajralib turadi. Chunki mezozoy erasida Avstraliya Osiyoning yondosh qismlariga bogʻlanib turgan. U Osiyodan ajralib qolgandan soʻng oʻsimliklar olami mustaqil, oʻziga xos ravishda rivojlana borgan. Avstraliya floristik dunyosi 12000 dan ziyod toʻrni oʻz ichiga oladi, shundan 570 turkumga mansub 9100 tur endemik (faqat Avstraliyaga xos)dir. Endemik tur-kumlarga Nakea (Proteaceae), Pultennaea (Fabaceac), Boronia (Rutaceae), Dampiera (Goodeniaceae) kabilar kiradi. Bu yerda Platyzomataceae, Austrobaileyaceae, Enblingiaceae, Davidsoniaceae, Akaniaceae kabi endemik oilalar ham bor. Avstraliya oʻsimliklar qoplamining shakllanishida Acacia, Eucalyptus, Casayrina, Melaleuca kabi turkumlarning vakillari katta rol oʻynaydi. Avstraliyaning gʻarbiy va sharqiy qismlarini qadimda uzoq vaqt dengiz ajratib turganligi uchun uning markaziy qismidagi koʻpgina oʻsimlik ning areallari bir-biridan uzilib qolgan. Baland togʻlarning yon bagʻirlari va Katta Suvayirgʻich tizma platosining ayrim joylarida oʻrmonlar choʻqqilargacha yetib bormaydi. Subalp va alp oʻtloqlarida shimoliy togʻ oʻsimliklaridan ayiqtovon, binafsha, veronika va gnafalium va boshqa uchraydi.Avstraliyaning shoʻrxok choʻllari (Markaziy rayonlari) shoʻra (qizil shoʻra, olabuta, izen), qumli yerlari qattiq tikanli (ayniqsa Chenopodiaceae oilasiga mansub) oʻsimliklar (triodiya, spini-feks) bilan qoplangan. Bu rayonlarga shimoliy va 110 sharqdan qattiq bargli butazorlar ulanib ketadi. Shimoli-gʻarb va sharqda butazorlar tugab, asta-sekin past boʻyli fillodiya akatsiyalari va evkaliptlar oʻsadigan keng savannalar, undan ham narida savanna oʻrmonlari keladi. Qit’aning janubi-gʻarbida va sharqida dengizga yaqinlashgan sari doim yashil subtropik oʻrmonlar, Marjon dengizi sohillarida esa nam tropik oʻrmonlar – gileyalar bor. Avstraliya floristik dunyosining subtropik va subantraktik oʻrmonlarida bahaybat (balandligi 100 m va diametri 2 m gacha boʻlgan) evkaliptlar, daraxtsimon paporotniklar, sagovniklar va boshqa relikt oʻsimliklar oʻsadi. Avstraliya butun dunyoda ekiladigan va qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimliklar (evkalipt va akatsiyalar)ning vatanidir. Avstraliya floristik dunyosidir. oʻsimliklar dunyosining magʻzini qadimgi golantarktida florasi tashkil etadi. Avstraliya floristik dunyosida uchta floristik oblostga boʻlinadi (Taxtajyan, 1978): 1. Shimoli-sharqiy avstraliya oblost. Bu oblost oʻziga xos floraga ega 4 ta provinsiyaga boʻlinadi: 1) Shimoliy avstraliya provinsiyasi; 2) Kvinslend provinsiyasi; 3) Janubi-sharqiy avstraliya provinsiyasi; 4) Tasmaniya oblosti 2)Janubi-gʻarbiy avstraliya oblost bitta – janubi-gʻarbiy avstraliya provinsiyasini oʻz ichiga oladi. 3. Markaziy avstraliya yoki eremey oblosti ham bitta eremey provinsiyasidan iborat.
Avstraliya gʻoʻzasi

Avstraliya gʻoʻzasi (Gossypium australe Mull.) – yovvoyi gʻoʻza turi. Geno-mi S3, xromosomalar soni 2p/26. Birinchi marta F. Myuller ta’riflab bergan (1858). Avstraliyada keng tarqalgan. Avstraliya gʻoʻzasi koʻp yillik buta, boʻyi 1–1,5 m gacha. Poyasi ingichka, kalta tuklar bilan qoplangan. Koʻsaklari kichik (diametri 1 sm gacha), sirti silliq, teskari tuxumsimon shaklda, 3–4 chanoqli, ochilishi oʻrtacha, chigiti mayda, uzunchoq, och kulrang, ipaksimon (uz. 5 mm gacha) tukchalar bilan qoplangan. Chigit qobigʻi uncha qattiq emas. Avstraliya gʻoʻzasi eng tezpishar, koʻsagi 30 kunda pishib yetiladi. Oʻrgimchakkana va shiraga chidamli.
Avstraliya-Antarktida koʻtarilmasi

Avstraliya-antarktida koʻtarilmasi – Hind okeani janubi-sharqidagi suv osti koʻtarilmasi, okean oʻrta tizmalaridan biri. Markaziy Hind tizmasi janubiy qismini Janubiy Tinch okean koʻtarilmasi bilan birlashtiradi. Uz. qariyb 6500 km, eni 800 km gacha, eng baland joyida dengizning chuq. 1689 m. Yuzasi aksari alevritgilli balchiq bilan qoplangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya-Antarktida soyligi

Avstraliya-antarktida soyligi – Hind okeanining janubi-sharqiy qismidagi suv osti soyligi, Antarktida yaqinida. Shimoliy va sharqdan Avstraliya-Antarktida koʻtarilmasi, janubidan Antarktida materik yon bagʻri, gʻarbdan Kergelen suv osti tizmasi bilan chegaralangan. Uzunligi 4500 km, eni 1500 km; aksari qismining chuq. 4000–5000 m, eng chuqur joyi – 6089 m (Kergelen tizmasi yaqinida).
Avstraliyaliklar

Avstraliyaliklar – 1) Avstraliya aborigenlari; anchasi mustamlakachilar tomonidan qirib tashlangan (18-asr oxirida 250–300 ming boʻlsa, 1992-yil 170 mingga yaqin edi). Qisman, rezervatsiyalar deb e’lon qilingan choʻl zonalarida yashaydi. Avstraliyaliklar katta ekvatorial (negroid-avstraloid) irqqa mansub. Bu irqdagilar qora tanli, keng burunli, yuz qismi turtib chiqqan, toʻlqinsimon sochli, badani va yuzi sertuk. Ular 500 dan ortiq qabilaga boʻlingan. Har bir qabila oʻz tilida (qarang Avstraliya tillari) soʻzlashadi. Avstraliyaliklar ovchilik, temirchilik, baliqchilik bilan shugʻullanadi. Avstraliyaliklarning ilk ajdodlari Janubi-Sharqiy Osiyodan (asosan Indoneziyadan) taxminan 40 ming yillar ilgari kelib joylashgan. Ba’zan Avstraliyaning barcha aholisini Avstraliyaliklar deb ataydilar. 2) Xalq, Avstraliyaning asosiy aholisi, asosan, Buyuk Britaniyadan koʻchib kelganlarning avlodlari, ingliz avstraliyaliklar 13,4 mln. dan ziyod (1992). Ingliz tilining avstraliya shevasida soʻzlashadi. Xristian dinining katolik, presviterian mazhablariga e’tiqod qiladi.
Avstraliya-Osiyo oʻrta dengizi

Avstraliya-Osiyo oʻrta dengizi – Tinch okeanning gʻarbiy tropik qismida, Osiyo va Avstraliya oʻrtasidagi orollar oraligʻida joylashgan bir necha dengizning umumiy nomi. Umumiy maydoni 8 mln. km² ga yaqin. Eng yirik dengizlari: Janubiy Xitoy dengizi, Yava dengizi, Sulavesi, Sulu, Molukka dengizlari va boshqalar.

 

Turkum:Dengizlar
Avstralopiteksimonlar

Avstralopiteksimonlar (Australopithecinae) – odamsimon may-munlarning qirilib ketgan kenja oilasi. 3 turi – zinjantrop, parantrop, pleziantrop ma’lum. Pliotsen oxiri va pleystotsen boshlarida yashagan. Suyak qoldiqlari dastlab 1924-yilda Janubiy Afrikaning Kalahari sahrosidan, keyinroq, Markaziy Afrikaning Oldovay darasi (Tanzaniya), Omo daryo vodiysi (Efi-opiya), Rudolf koʻli va Xadar degan joy yaqinida (Keniya) topilgan. Avstralopiteksimonlarning boʻyi 120–130 sm, tana massasi 30–40 kg, miyasining hajmi 500–600 sm3 boʻlgan, ikki oyokda tik yurgan, tuda boʻlib yashagan. Avstralopiteksimonlar oʻzlarini himoya qilish yoki hujum qilish uchun tosh, tayoq va suyaklardan foydalangan, degan taxminlar mavjud. Koʻpchilik antropologlarning fikricha, eng progressiv avstralopiteksimonlar (prezinjantroplar) tosh qurol yasagan odamlarning dastlabki ajdodi hisoblanadi. Avstralopiteksimonlarning qadimgi odamlarning bevosita ajdodi ekanligi uzil-kesil hal etilmagan.
Avstralorp tovuq zoti

Avstralorp tovuq zoti – goʻsht va tuxum uchun boqiladigan zot. Avstraliyada 20-asrning 20-yillarida ingliz qora orpington tovuq zoti negizida olingan. Oyoklari kalta, pati tovlanuvchan qora, tanasi choʻziq. Xoʻrozlarining tirik vazni 3,5–4 kg, tovugʻiniki 2,5– 2,7 kg. Bir yilda 180 va undan koʻproq tuxum qiladi. Tuxumlari och jigarrang, vazni oʻrtacha 55–60 gramm. Asosan Avstraliya va Janubiy Afrikada boqiladi. Oʻzbekistonga 50-yillarda keltirilgan.
Avstriya maktabi

Avstriya maktabi – iqtisodiy nazariyada 19-asrning 80-yillarida Avstriyada vujudga kelgan yoʻnalish. Avstriya maktabi Vena universiteti professor K.Menger (1840– 1921) rahbarligida siyosiy iqtisodda qiymatning mehnat nazariyasita zid boʻlgan 116 me’yoriy naflik nazariyasini olgʻa surdi. Bu maktab yaratilgan ne’matlarning qiymati va narxini haridorning iqtisodiy ruhiyati nuqtai nazaridan izohlaydi (qarang Me’yoriy naflik nazariyasi).
Avstriya Milliy banki

Avstriya Milliy banki (Osterreichishe National bank) – Avstriyaning markaziy davlat banki. Katta shaharlarda boʻlimlari va 7 filiali bor. Bosh idorasi Venada joyashgan. 1922-yilda Avstriya-Vengriya banki negizida tashkil etilgan. Aktivlari summasi 223,2 mlrd. avstriya shillingi (18,6 mlrd. AQSH dollari) (1989). Pul muomalasi va kreditni tartibga solish uchun Avstriya milliy bankiga tijorat banklariga ssudalar berish, hisobot va operatsiyalar boʻyicha foiz stavkalarini belgilash va oʻzgartirish, shuningdek qimmatbaho qogʻozlar bilan ochiq bozorda operatsiyalar oʻtkazish huquqi berilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Avstriya
Turkum:Yevropa Markaziy banklar tizimi
Avstriya Fanlar akademiyasi

Avstriya Fanlar akademiyasi – 1847-yil Venada Imperator fanlar akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 1918-yil Fanlar akademiyasi deb nomlangan; 1947-yil dan yuqorida keltirilgan nomda. 120 ga yaqin haqiqiy, 370 dan ortiq muxbir a’zosi, 20 faxriy a’zosi, 16 institut, 40 ga yaqin ilmiy komissiyasi bor.

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Avstriya-Vengriya imperiyasi

Avstriya-Vengriya imperiyasi – Avstriya va Vengriyaning hukmron sinflari oʻrtasidagi bitim asosida 1867-yilda Avstriya imperiyasini qayta tuzish natijasida tashkil topgan dualistik (birlashgan ikki davlatli) monarxiya. Bu monarxiya: Avstriya (Sis-leytaniya) va Vengriya qirolligi (Transleytaniya)dan tashkil topdi. Avstriya tarkibiga Chexiya, Moraviya, Galitsiya, Bukovina va boshqa yerlar, Vengriya qirolligiga Slovakiya, Xorvatiya, Transilvaniya va boshqa yerlar kirdi. Oʻsha yili yangi konstitutsiya qabul qilindi. Avstriya-Vengriya imperiyasi hokimiyatini Avstriya imperatori boshqardi (u Ven-griya qiroli degan unvonga ham ega edi). Imperator hokimiyati rasman Avstriyada reyxstag, Vengriyada seym tomonidan cheklandi. Butun imperiya boʻyicha uch ministrlik: 1) tashqi ishlar; 2) harbiy va dengiz; 3) moliya ministrliklari tashkil etildi. Harbiy va dengiz hamda moliya ministrliklari imperiyaning har ikki qismida ham mavjud edi. Boshqa ministrliklar Avstriyada ham, Vengriyada ham mustaqil ish yuritgan. 1867-yil bitimiga binoan, Vengriya oʻz parlamentiga, ministrliklariga, siyosiy va ma’muriy muxtoriyatga ega boʻldi. Birinchi jahon urushida Avstriya-Vengriya imperiyasining magʻlubiyati va milliy ozodlik kurashlari natijasida 1918-yilning oxirida Avstriya-Vengriya imperiyasi parchalanib ketdi. Avstriya-Vengriya imperiyasi oʻrnida Avstriya, Vengriya, Chexoslovakiya davlatlari tuzildi, hududning bir qismi esa Yugoslaviya, Ruminiya va Polsha tarkibiga kiritildi.

Imperiya aholisi asosan buysundirilgan slavyanlar xalqi tashkil etgan

Turkum:Xristian davlatlari
Turkum:Imperiyalar
Turkum:XIX asr
Turkum:XX asr
Avstriya–Germaniya shartnomasi

Avstriya – Germaniya shartnomasi – Venada Avstriya-Vengriya bilan Germaniya oʻrtasida imzolangan ittifoqchilik shartnomasi. U asosan Rossiya va Fransiyaga qarshi qaratilgan boʻlib, Germaniya boshchiligida harbiy blok (1882-yil Uchlar ittifoqi) tuzilishiga va Yevropa mamlakatlarining ikki qarama-qarshi lagerga boʻlinishiga olib keldi.

 

Turkum:Tarix
Avstriya—Italiya urushi

Avstriya—Italiya urushi (1848-1849) — 1814-1815-yillardagi Vena kongressi qarorlariga koʻra, Lombardiya va Venetsiyada oʻrnatilgan Avstriya hukmronligiga qarshi Italiya xalqining milliy ozodlik urushi. 1848-yil 18-martda Milanda Avstriya zulmiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. Milanning qurolsiz xalqi Avstriya feldmarshali Radeskiyning 15 ming kishilik armiyasiga qarshi besh kun davomida olib borgan qahramonona janglaridan keyin avstriyaliklar shaharni tashlab ketishga majbur boʻldilar. Shu vaqtda Venesiyada ham quzgʻolon koʻtarildi. 1848-yil 22-martda avstriyaliklar Venesiyadan ham chiqib ketdilar. Shaharda respublika tashkil etildi. Xalq ommasiniig inqilobiy harakatidan qoʻrqqan va oʻz hokimiyatini mustahkamlashni koʻzlagan Pemont (Sardiniya) qiroli Karl Albert 23-martda Avstriyaga qarshi urush eʼlon qildi. Urushda Pemont qoʻshinlari Veronada Avstriya armiyasiga qattiq zarba berdi: bu janglarda Italiya xalq qahramoni Garibaldining koʻngilli otryadlari qatnashdi. Lekin ular Karl Albertning sotqinlik siyosati tufayli bir qancha zarbalarga uchradi. 1848-yil avgustda Karl Albert Avstriya bilan sharmandali yarash bitimi tuzdi. Italiya inqilobi yangi bosqichga koʻtarilgan bir paytda (1849-yil 20-martda) Karl Albert urushni yangidan boshlashga majbur boʻldi. 1849-yil 21-23-mart kunlari Pemontning 88 ming kishilik armiyasi generalning layoqatsizligi va xiyonati sababli batamom tor-mor etildi, 26-martda imzolangan yarash bitimiga koʻra, Avstriya qoʻshinlari Venesiya va Lombardiyani qayta egalladilar.
Avstriya-Italiya urushi (1866)

Avstriya-italiya urushi (1866) – Italiyaning Avstriya hukmronligiga qarshi milliy ozodlik urushi. Bu vaqtda Italiyada birlashtiruvchilik harakati yana kuchaygan va Italiya asosan birlashgan edi. Lekin avstriyaliklar qoʻl ostidagi Venesiya viloyati va Papa hokimiyatiga qarashli Rim hali ozod etilmagan, birlashtrilmagan edi. Italiyaning birlashgan qismida hukmron boʻlib olgan Savoyya sulolasiga mansub Sardiniya qirolligi (Pemont) Italiyani batamom birlashtirish maqsadida xalq ommasining vatanparvarlik hissiyotidan va Prussiyaning Avstriyaga qarshi kurashidan foydalanishga intildi. 1866-yil 8-aprelda Italiya va Prussiya oʻrtasida yashirin bitim imzolandi. Prussiya 16-iyunda Avstriyaga qarshi urush boshlagandan soʻng 20-iyunda Italiya qoʻshinlari Venesiya hududiga bostirib kirdi. Garibaldi koʻngillilari Triyest, Trentino va Janubiy Tirolni ozod etdi. Avstriya-Prussiya urushida Avstriyaning zarbaga uchrashi tufayli Italiya uchun qulay vaziyat vujudga keldi. Lekin dengizda Italiya floti talafot kurdi. Buning ustiga Prussiya Italiyaning roziligini olmay, Fransiya vositachiligida 26-iyulda Avstriya bilan yarash bitimi imzoladi. Fransiya va Prussiya taklif etgan shartlar asosida Sardiniya qirolligi bilan Avstriya urtasida 10-avgustda yarash bitimi, 3-oktabrda esa Venada sulh shartnomasi imzolandi va natijada Avstriya Venetsiyadan voz kechdi. Venetsiya Italiya tarkibiga kiritildi. Ammo Triyest, Tren-tino va Janubiy Tirol yana Avstriya qoʻlida qoldi. Italiyaning birlashishi 1870-yilga borib tugʻallangan.

Turkum:Urushlar
Turkum:Janglar
Turkum:Tarix
Turkum:Fan
Avstriya-Italiya-Fransiya urushi

Avstriya-italiya-fransiya urushi (1859) – Sardiniya (Italiya) va Fransiyaning Avstriyaga qarshi urushi. Avstriya Italiyaning Lombardiya, Venesiya viloyatlarini oʻz hukmronligida saqlab kelayotgan edi. 1858-yil iyul oyida Fransiya bilan Pemont (Napoleon III va Pemont bosh vaziri oʻrtasida Avstriyaga qarshi birga urushish uchun Italiya chegarasi yaqinidagi Plomberda maxfiy bitim imzolandi. Bu bitimga koʻra, Pemont qirolligi Avstriyadan Lombardiya va Venesiyani ozod etishda yordam berganligi evaziga Savoyya va Nitssa viloyatlarini Fransiyaga berishga rozi boʻldi. Avstriya-Italiya-Fransiya urushi 1859-yil 29-aprelda boshlandi. Urushda Avstriya katta magʻlubiyatga uchradi. Syurix bitimi (1859-yil 10-noyabr)ga koʻra Pemont Avstriyadan Lombardi yaʼni, Turin bitimi (1860-yil)ga binoan esa Fransiya Pemontdan Savoyya va Nitssani olgan.
Avstriyaliklar

Avstriyaliklar (oʻzlarini esterrayxer deb ataydilar) – xalq, Avstriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 8,8 mln. kishi (1992). (Avstriyada – 7,15 mln. kishi). Avstriyaliklar nemis tilida soʻzlashadi. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – katolik, oz qismi – protestant. Avstriya yeridagi eng ilk qabilalar: illiriylar, keltlar, retlardir. Miloddan avvalgi 2-asrda Avstriya yerini rimliklar bosib olib, yerlik xalqlarni romanizatsiyalashtirdi. 5–6 asrlarda Avstriyaga yana bir qancha qabilalar va kabila birlashmalari (gotlar, gunnlar, langobardlar va boshqalar) bosib kiradi. Bular yerlik xalqlarning etnik tarkibiga qisman oʻzgarish kiritgan. 6-asrda Avstriya yeriga slavyanlar va germanlar (bavarlar, alemannlar) keladi. Slavyan va germanlar Avstriyaning ilk romanizatsiyalashtirilgan guruhlari bilan qoʻshilib ketishlari natijasida avstriyaliklar elati, 19-asrning oxirlarida esa avstriyaliklar millati tashkil topdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstriya-Prussiya urushi

Avstriya-Prussiya urushi (1866) – Avstriya bilan Prussiya oʻrtasida koʻpdan beri davom etib kelgan janjalga barham bergan, Germaniyani birlashtirishda qaysi nemis davlati hukmron boʻlishi mumkin degan masalani hal etgan urush. Prussiya kansleri Bismark urushga diplomatik va harbiy jihatdan puxta tayyorlik koʻrib, Fransiya va Rossiyaning bu urushda betaraf boʻlishi toʻgʻrisidagi va’dalarini oldi. Urushning dastlabki kunlaridayoq, Avstriyaning ojizligi sezilib qoldi. 1866-yil 3-iyulda Sadova yonida avstriyaliklarga qattiq zarba berildi. Bu bilan Avstriyaning bundan keyin Germaniyani birlashtirish ishiga da’vogar boʻlmasligi masalasi hal etildi. Avstriya-Prussiya yarash bitimi 26-iyulda Nikolsburgda, sulh shartnomasi esa 23-avgustda Pragada imzolandi. Urush natijasida Prussiya oʻz hududini ancha kengaytirdi va u boshchiligida Shimoliy german davlatlari ittifoqi tashkil topdi. Avstriya bu ittifoqdan chetda qoldi.

Turkum:XIX asr
Avstriya-Turkiya urushlari

Avstriya-Turkiya urushlari (16-18-asrlar) – Bolqon yarim orolning shimoliy qismi va Vengriya qirolligi hududiga egalik qilish uchun olib borilgan urushlar. Turk qoʻshinlari Vena shahrini qamal qilishi (1529) bilan boshlangan. 1540–47, 1551-1562, 1566–1568, 1660–1664 yillardagi Avstriya-turkiya urushlari natijasida Vengriya qirolligi hududi taqsimlab olindi. 1683–1699 va 1716–1718 yillardagi urushda Usmonli turk imperiyasi unga qarshi ittifoqchi davlatlar (Avstriya, Polsha, Venesiya, 1686-yildan Rossiya) tomonidan mag'lub etildi. Turkiya Yevropadagi katta hududlaridan ajraldi. 1737–1739 va 1788–1790 yillardagi Avstriya-Turkiya urushlari (1735-1739 va 1787–91 yillardagi Rossiya-Turkiya urushlari bilan qoʻshilib ketgan) Avstriya uchun muvaffaqiyatsiz tugagan, natijada Turkiya Serbiya va Valaxiyaning bir qismini qaytarib olishga erishgan.
Avstriya-Fransiya urushi

Avstriya-Fransiya urushi (1809) – Fransiyaning Yevro-padagi hukmronligini sindirib, oʻz mustaqilligini saqlab qolish maqsadida Avstriyaning Fransiyaga qarshi urushi. Avstriya urushdan oddin Angliya bilan ittifoq tuzdi. Avstriya armiyasining asosiy qismi 1809-yil 10-aprelda Inn daryosini kechib, Regensburg yonidagi Fransiya armiyasiga zarba berdi va Bavariyaga bostirib kirdi. Napoleon mohirlik bilan urush harakatlari maydoniga koʻp qismdan iborat armiya tashladi. 22-aprelda Ekmyul jangida Avstriya armiyasi katta talafot koʻrib Venaga chekindi. Fransuzlar 13-mayda Venani egalladi va 5–6-iyulda Vagram yonida avstriyaliklarni yengdi. Avstriya 1809-yil 14-oktabrda Shyonbrunn sulhiga qoʻl qoʻydi va Fransiyaga qaram davlatga aylandi.
Avstronez tillari

thumb|Avstronez tillari
Avstronez tillari – tillar oilasi. An’anaga koʻra 4 guruhga boʻlinadi: indonez, polinez, melanez va mikronez tillari. Mazkur tillar oʻzagini malayya-polinez tillari tashkil etadi. Tasniflarda Tayvan Avstronez tillari qolgan Avstronez tillarilarga qarama-qarshi quyiladi, ular orasida Okeaniya (sharqiy avstro-nez) shoxobchasi ajralib turadi.

 

Turkum:Tillar
Avtarkiya

Avtarkiya (yun. auterkeia — oʻz-oʻzidan qoniqish, toʻq holatdaman) — bir mamlakatning boshqa mamlakatga boʻlgan tobeligidan qutulib, iqtisodiy va siyosiy jihatdan kuchli iqtisodiyotni barpo etishga qaratilgan yopiq, siyosati. A. davlatning suverenitetini belgilab beradi.

 

Turkum:Siyosiy tushunchalar
Turkum:Iqtisodiy tizimlar
Avto ...

Avto ... (yun. autos – oʻzim) – qoʻshma soʻz boʻlagi; quyidagi ma’nolarni bildi-radi: 1) "oʻzim", "oʻz qoʻlim bilan" (masalan, avtolitografiya); 2) "avtomatik", ya’ni "oʻz-oʻzidan" (misol uchun, avtoblokirovka, avtopilot), "oʻzi harakatlanadigan" (masalan, avtoyuklagich); 3) avtomobilga doir (masalan, avtovokzal, avtodrom).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtobachi

Avtobachi – Karmana-Navoiy va Buxoro vohalari oraligʻidagi plato. Zarafshon daryosining shimolida joylashgan. Avtobachi Zarafshonning qadimgi allyuviy yotqiziklaridan tashkil topgan. Allyuvial yotqiziqlarni Zarafshon daryosi kesib oʻtib, shimolida Avtobachi va janubida Qiziltepa platolarini hosil qiladi. Avtobachi yon-atrof tekisliklaridan 4–5 m koʻtarilgan. Echkili dashti deb atalgan gʻarbiy qismi bora-bora Qizilqumga tutashib ketgan. Avtobachining usti yassi tekislik, unda yotiq yon bagʻirli va yassi tubli pastqamliklar mavjud boʻlib, bir vaqtlar suv oqqan oʻzanlarning izlari saqlangan. Tubi taqirli botiqlar ham bor. Avtobachi neogen davrining qum-tosh, gil, mergel jinslari, Zarafshon daryo-sining qadimgi silliqlangan shagʻal toshlaridan iborat qisqa antiklinal ustida tarkib topgan. Shagal toshlar 20 m chuqurlikkacha, ya’ni konglomeratlargacha sementlashgan, qatlamlar orasida qumtoshning yupqa qatlamchalari uchraydi. Shagʻal toshlarning yuqori qismi (2 m chuqurlikkacha) gipslashgan. Ular ustida sergips qumoq va qumloqlar mavjud. Grunt suvlari konglomeratlarda 10 – 25 m chuqurlikda shoʻrlangan (1 l suvda 10–12 g tuz bor), daryo vodiysiga yaqinlashgan sari su-vining shoʻrligi kamayadi. Avtobachida shoʻrtob boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan, tarkibida gips miqdori koʻp (20–30% va undan ziyod). Biyurgʻun, boyalich, shuvoq va boshqa choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoblokirovka

Avtoblokirovka – temir yoʻl, korxona va sexlardagi harakat va texnologik ja-rayonlarni boshqarishda ishtirok etuvchi avtomatik asboblar guruhi. Avtoblokirovka yordamida poyezdlarning harakatini, korxonadagi apparat va mexanizmlarning ishini xavfsiz olib borish, mashinalar guruhida avariya yuz berganda qolganlarining bir qismi yoki hammasini avtomatik ravishda toʻxtatish mumkin. Masalan, yogʻ-moy korxonasining portlash xavfi bor (ekstraksi-yalash, gidrongenlash) sexlarida biror mashina yoki agregat ishdan chiqsa, Avtoblokirovka jihozlari darhol undan ilgari turgan mashinalar, transport elementlari va agregatlarni toʻxtatadi hamda bu haqda signal beradi. Poyezdlar harakatini avtomatik boshqarib turishda ham Avtoblokirovkaning roli katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtovokzal

thumb|Avtovokzal

Avtovokzal – shaharlararo avtobus liniyalarining oxirgi va oraliq punktlarida yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatadigan inshootlar majmui. A. bi-nosida yoʻlovchilar zali, dispetcherlik 120xonasi, omonatxonalar, kasallar, bolalar xonalari va boshqa; perronlar boʻladi. Avtobuslar harakatini boshqarib turish uchun A. avtosignalizatsiya, radioaloqa va televizon qurilmalar bilan jihozlanadi (yana qarang Vokzal). Oʻzbekistondagi hamma katta shaharlarda A. bor. Toshkentda "Toshkent" va "Samarqand" A.lari fa-oliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekistonda 27 ta A., 120 ta avtostansiya mavjud (1999).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogamiya

Avtogamiya (avto va yununcha gamos – qoʻshilish) – 1) yuksak oʻsimliklar (donli ekinlardan – bugʻdoy, suli, arpa va boshqa, dukkaklilardan – noʻxat, loviya va boshqalar; butgullilar va chinniguldoshlarga mansub koʻpgina yovvoyi oʻtlar)ning oʻz-oʻzidan changlanishi va urugʻlanishi. 2) bir hujayrali organizmlar (diatom suvoʻtlar, sporaliklar, baʼzi amyobalar)da ikki yadroning qoʻshilishi natijasida oʻz-oʻzidan urugʻlanish jarayoni. Bunda hujayra yadrosi ikkiga boʻlinib, ajralib ketadi va yetilganidan so'ng yana qoʻshiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Avtogenez

Avtogenez (avto... va yun. genesis – tugʻilish, paydo boʻlish) – evolyutsion ta’limotdagi idealistik konsepsiya. Avtogenez ta’limotiga binoan evolyutsiya organizmlarning dastlabki ichki potensial imkoniyatlari asosida yuz beradigan, oldindan belgilab qoʻyilgan jarayondan iborat. Avtogenezorganizmlarning tarixiy va individual rivojlanishini faqat ichki, avtonom omillar ta’siri deb tushuntiradi. J.B.Lamarkning gradatsiya, G. Os-bornning aristogenez, E. Kopning batmogenez, T. Eymerning ortogenez, L. S. Ber-gning nomogenez nazariyalari avtogene-tik xususiyatlarga ega. Avtogenez ta’limotining tarafdorlari evolyutsiyaning avtogenetik mohiyatini isboti tariqasida evolyutsiyadagi parallelizm va konvergensiya hodisalarini dalil qilib koʻrsatishadi. Avtogenez ektogenezga qarshi qoʻyiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogravyura

Avtogravyura (avto… va frans. gravure – oʻymakorlik, naqsh solish soʻzlaridan) – gravyura turi, muallif tasvir, naqshni oʻz qoʻli bilan yogʻoch, linoleum yoki metallga oʻyib ishlaydi; undan qolip sifatida foydalanib chop qilingan nusxa ham gravyura deb ataladi. Yogʻoch avtogravyuralardan kitoblarga rasmlar tayyorlashda, linoleum va metall Avtogravyuralardan esa alohida nusxalar chop qilishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avto greyder

Avto greyder (avto va greyder soʻzlaridan) – yoʻl qurilishi va uni ta’mirlashda, aerodrom qurilishida, sugʻorish kanallari qazishda, tuproqni surish, yerni tekislash, yoʻl qurilishi materiallarini yotqizishda ishlatiladigan oʻziyurar mashina. Asosiy ish organlari – toʻla buriladigan agʻdargich (otlar) va tishlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodispetcher

Avtodispetcher, avtomat dispetcher – boshqariladigan obyekt (mas, metall eritish jarayoni)ning eng maqbul (optimal) ish rejimlarini hisobga olib avtomatlashtirishga imkon beruvchi yalpi boshqarish tizimi ("odam va mashina" tizimiga oid). Avtodispetcher tarkibiga operator (dispetcher), boshqaruvchi hisoblash ma-shinasi (Avtodispetcher m.), barcha operatorlarning Avtodispetcher mashina bilan aloqa qilib turishini ta’minlovchi vositalar, boshqariladigan obyektlar bilan telealoqa vositalari, obyektlardagi ijro va nazorat organlari kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodrezina

thumb
Avtodrezina, motodrezina – ichki yonuv dvigateli oʻrnatilgan oʻziyurar temir yoʻl vagoni. Asosan, temir yoʻlning ta’mirlana-yotgan qismiga odamlar va zarur materi-allarni tashish uchun ishlatiladi. Izdan olib qoʻysa boʻladigan va boʻlmaydigan, odam va yuk tashiydigan xillari bor. Avtodrezina 10–20 kishi, 10 t gacha yukni tashiy oladi, soatiga 120 km gacha tezlik bilan yuradi. Yuk tashiydigan Avtodrezina kran bilan jihozlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodrom

Avtodrom (avto va yunoncha:dromos – yugurish, yuguradigan joy) – avtomobillar sinaladigan, poyga oʻtkaziladigan maydon. Asosiy inshootining uzunligi 3–10 km va eni 10–18 m boʻlgan poyga oʻtkaziladigan trek. Avtodromda tomoshabinlar uchun minbarlar ham boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sport inshootlari
Avtojir

Avtojir (avto... va lot. gyro – aylanaman) – uchish apparatlaridan biri. Samolyotdan farqi shundaki, avtojirda koʻtarish kuchini qanot emas, balki rotor, ya’ni havoning qarshi oqimi ta’sirida oʻzidan-oʻzi aylanuvchi havo vinti hosil qiladi. Ilgarilama harakat odatdagi parrakli dvigatel yordamida hosil qilinadi. Ispan muhandisi X.de la Sperva 1922-yil ixtiro qilgan. Avtojir ga nisbatan bir qator afzalliklarga ega boʻlgan vertolyot rivojlanishi munosa-bati bilan avtojir ishlab chiqarish toʻxtatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokar

Avtokar (avto va ing. sag – ara-vacha) –ichki yonuv dvigatelyam (rezina gʻildirakli) oʻziyurar aravacha. Avtokar korxona hovlisida, sexlar orasida, ombor bilan sexlar orasida, vokzallarda yuk tashish uchun ishlatiladi. Odatda, Avtokar 2 –5 t yuk tashiy oladi. Avtokarni yuk koʻtaradigan kran, platforma, taxlagich va boshqa qoʻshimcha uskunalar bilan jihozlash mumkin. Hozirgi kunda avtokar oʻrnini elektrokar egallamoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokataliz

Avtokataliz (avto… kata-liz) – reaksiya jarayonida katalitik taʼsir etuvchi soʻnggi yoki oraliq mahsulotlarning toʻplanishi natijasida reaksiyaning tezlashishi. Reaksiya mahsuloti – sirka kislota SN3SOON va uning elektrolitik dissotsiatsiyasi natijasida hosil boʻlgan NQ ioni reaksiyani tezlashtiradi. Avtokatalitik reaksiya tezligi avval katalizator sifatida taʼsir etuvchi mahsulot miqdorining ortib borishi sababli keskin ravishda oʻsib, soʻngra reaksiya jarayonida boshlangʻich moddalarning sarfi oshib borishi tufayli susayadi. Reaksiyaning boshlangʻich moddalaridan biri katalizator sifatida ishtirok etganda ham goho „A“ termini qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoklav

Avtoklav (avto... va lot. clavis – kalit) – kimyoviy va fizik jarayonlarni (aksari, qizdirish, qaynatishni) yuqori bosimda olib borish, shuningdek tibbiy asboblar va bogʻlov materiallarini sterillash uchun ishlatiladigan apparat. Oziq-ovqat, farmatsevtika, tibbiyot, kimyo sanoatida qoʻllanadi. Avtoklavda bosim va temperatura ta’sirida mahsulotni sterillash, pishirish yoki quyultirish mumkin. Uning ichki sirti emal bilan qoplanadi.

Qaysi sohada ishlatilishiga qarab avtoklav turli bosim va temperaturada ishlaydi. Odatda avtoklav silindr shaklida boʻladi, ichiga doira shaklli yaxlit bugʻ gʻilofi joylanadi. Avtoklav manometr, termometr va soat bilan ta’minlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokod

Avtokod (avto.. timsol) – oddiy programmalash (dastur tuzish) tili (qarang Programmalash tili).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokratiya

Avtokratiya (yun. autos – oʻzim, kratos – hokimiyat) – yakka shaxsning hech qanday qonun, huquqiy me’yorlar bilan cheklanmagan yagona hokimligi. Qadimgi Sharq, Yunoniston, Rim imperiyalari, oʻrta asr Yevropasi mutlaq monarxiya tuzumi, kommunistik va fashistik diktatura davrida avtokratiya davlatning muhim belgisi boʻlgan.

 Yana qarang 

 Totalitarizm

 

 

 

Turkum:Siyosiy teoriya
Avtol

Avtol (avto... va lotincha ol(eum) – moy) – karbyuratorli ichki yonuv dvigatelining qismlarini moylash uchun karterga quyiladigan mineral moy. Neftni qayta ishlab olinadi. Avtotraktor moyi deb ham ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoliz

Avtoliz, autoliz (avto va yun. lisis – yemirilish, parchalanish) – oʻsimlik yoki hayvon organizmidagi toʻqimalarning oʻz-oʻzidan parchalanishi. Avtoliz organizmdagi oqsil, uglevod, yog kabi murakkab moddalarning turli fermentlar ta’sirida parchalanishi tufayli sodir boʻladi. Avtolizda, asosan oʻlgan organizmdagi toʻqimalar yemiriladi yoki tirik organizmning ba’zi a’zolaridagi toʻqimalardan ma’lum bir qismi biror sababga koʻra (mas, xavfli oʻsmalarda) parchalanadi. Oʻsimliklarda avtoliz hujayraning past temperatura ta’sirida, quritilganda, zaharli moddalar (xlo-roform, toluol va boshqalar) ta’sir etib qurib qolganida, shuningdek toʻqimalarni mexanik usulda maydalaganda roʻy beradi. Avtoliz ba’zi texnologik jarayonlarda, tamaki, choyni fermentlashda, yem-xashakni siloslashda ham sodir boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtolitografiya

Avtolitografiya (avto va yun. lithos – tosh va grapho – yozaman soʻzlaridan) – litografiya (toshbosma)ning bir turi. Avtolitografiyada chop qilinadigan tasvirni toshbosmaga (ba’zan tosh oʻrniga pyx yoki alyuminiy ishlatilishi mum-kin) litograf bu usta emas, balki muallif (rassom)ning oʻzi oʻyib ishlaydi. Alan kitoblarga rasmlar tayyorlash, tasvirni alohida chop etish uchun foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomagistral

Avtomagistral (avto va lotincha: magistralus – bosh, asosiy soʻzlari qoʻshilishidan hosil boʻlgan) – oʻtkazish qobiliyati yuqori boʻlgan, qarama-qarshi harakat qatorlari oʻrtasida chegara qoʻyilgan, boshqa yoʻllar bilan bevosita kesishmaydigan avtomobil yoʻli. Katta shaharlar, viloyatlararo, shahar doirasidagi transport qatnoviga moslangan katta yoʻl. Toshkent halqa yoʻli, Toshkent – Samarqand avtomobil yoʻli avtomagistraldir (qarang Avtomobil yoʻli). Avtomagistrallarda harakat qatori toʻrttadan kam boʻlmaydi. Kesishuvchi Avtomagistrallarlar maxsus koʻpriklar va aylanma yoʻllar vositasida baland-past qilib oʻtkaziladi. Avtomagistrallarda yonilgʻi quyish stansiyalari, avtomobillarni koʻrikdan oʻtkazadigan va kichik taʼmirlash manzillari boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yoʻllar
Avtomat latuni

Avtomat latuni (jezi) – qoʻrgʻoshinlangan latun. Qoʻrgʻoshin latunning avtomat stanoklarda kesib ishlanish xossasini yaxshilaydi (nomi shundan). Markasi – LS59-1, L harfi latunni, S harfi qoʻrgʻoshinni, 59 soni misning, 1 raqami esa qoʻrgʻoshinning foizda ifodalangan oʻrtacha miqdorini bildiradi. Avtomat latunining kimyoviy tarkibi: mis 57–60%, qoʻrgʻoshin – 0,8–30%, boshqa qoʻshilmalarning umumiy miqdori 0,75% gacha. Avtomat latuni chiviklar, lentalar, polosalar va listlar tarzida ishlab chiqariladi; bulardan boltlar, gaykalar, soat detallari va boshqa ishlab chiqariladi. Avtomat latunining texnik xossalari tarkibi va holatiga bogʻliq boʻladi; moustahkamlik chegarasi 300-600 Mn/m2 (30–60 kg/mm2, nisbiy uzayishi – 2–50%.Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat liniya

Avtomat liniya – mahsulot ishlab chiqarish dagi hamma amallarni maʼlum texnologiya jarayonlariga mos tartibda avtomatik tarzda bajaruvchi mashinalar, asosiy va yordamchi jihozlar majmui. Avtomat liniya mavjud uskunalarni avtomatlashtirish asosida yoki maxsus avtomatlar, yarim avtomatlar va agregat stanoklar qurish asosida vujudga keltiriladi. Avtomat liniya aviatsiya, avtomobil, traktor zavodlari va boshqa koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan zavodlarda silindrlar bloki, val, porshen kabi detallar ishlab chiqarishda, yigʻuv jarayonida qoʻllanilmoqda. Masalan, Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodida, Chirchiq qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodida, Asaka (Andijon)dagi „OʻzDEU avto“ korxonasida, „Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi“ davlat aksiyadorlik jamiyatida avtomat liniya ishlab turibdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat oxur

Avtomat oxur — qishloq xoʻjaligi hayvonlarini yem bilan boqishni qulaylashtirish uchun moʻljallangan qurilma. U bir necha kunga yetarli yem solinadigan dul (kovsh) va oxurdan iborat. Doʻlning tubida yem chiqadigan tuynugi bor. Oxurdagi yem sarflangan sari tuynuk ochiladi, doʻldan oxurga yem tushadi. Suyuq va maydalangan yemlar uchun esa vakuumli avtomat oxur qoʻllanadi. Uning doʻli silindr shaklida boʻladi. Asosan oʻrtacha fermalarda ishlatiladi. Parrandachilik fermalarida don-dun va suv tushib turishiga moslangan avtomat oxur qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Oxur

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat poʻlati

Avtomat poʻlati – metall ke-suvchi tezkor avtomat stanoklarda kesib ishlash uchun moʻljallangan poʻlat. Tarkibida oltingugurt va fosfor boshqa poʻlatlardagidan koʻproq boʻladi. Avtomat poʻlati tarkibi: 0,08–0,45% uglerod, 0,15– 0,35% kremniy, 0,6–1,55% marganes, 0,08–0,30% oltingugurt, 0,05–0,16% fosfordan iborat. Avtomat poʻlati kesish vaqtida qisqa, oson sinuvchan va buyum sirtidan darhol ajralib ketadigan qirindi hosil qiladi. Poʻlatni ana shunday xossali qilish uchun u oltingugurt bilan, koʻpincha esa oltingugurt va fosfor bilan legirlanadi (qarang Legirlangan poʻlat). Avtomat poʻlati Avtomat liniya (silindrik tishli gʻildiraklarga ishlov berish): a) umumiy koʻrinishi; b) texnologik jarayon: 1–za-gotovka; 2–birinchi tokarli ishlovi; 3–ikkinchi tokarlik ishlovi; 4–sidirish; 5–tozalab ishlov berish; 6–bunker; 9–shevronlash; 10–tayyor boʻlgan tishli gʻildirak (shesternya).Avtomat poʻlati chiviq koʻrinishida ishlab chiqariladi. Undan bolt, gayka, vint va hokazo, avtomobillar, asboblarning ba’zi detallari va boshqa tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat radiometeorologiya stansiyasi

Avtomat radiometeorologiya stansiyasi – meteorologiya kuzatishlari natijalarini ma’lum masofaga radio orqali avtomatik tarzda uzatuvchi meteorologiya asboblari majmui. Quruqlik avtomat radiometeorologiya stansiyasi, avtomatik radio yogʻin oʻlchagichi, avtomatik radio shamol oʻlchagichi Avtomat radiometeorologiya stansiyasi jumlasiga kiradi. Bular meteorologiya stansiyalari qurish va ularda ishlash qiyin boʻlgan, borib boʻlmaydigan, iqlimi oʻrganilmagan joylarga oʻrnatiladi. Bu xil asboblar Markaziy Osiyoning togʻli va choʻl rayonlariga ham oʻrnatilgan. Avtomat radiometeorologiya stansiyasi yuzlarcha km gacha masofada oldindan berilgan dastur boʻyicha atmosfera bosimi, temperaturasi, shamolning yoʻnalishi va tezligi, yogʻin miqdori, quyosh nurining tushib turish vaqti va boshqa meteorologiya koʻrsatkichlarini sutkada bir necha marta oʻlchaydi va maxsus kodlar yordamida radio orqali meteorologiya markazlariga xabar qilib turadi. Berilgan radioxabarlar radiopriyomniklar yoki telegraf apparatlari orqali qabul qilinadi. Qabul qilingan ma’lumotlar umumlashtirilib, tegishli ilmiy va amaliy xulosalar chiqariladi. Oʻzbekiston hududidagi Avtomat radiometeorologiya stansiyalari xabarlari Oʻzbekiston Bosh meteorologiya boshqarmasida jamlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat stanok

Avtomat stanok – texnologik jarayonlar va boshqarish qismlarining harakati inson ishtirokisiz bajariladigan stanok (qarang Metall kesish stanoklari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat sugʻorgich

Avtomat sugʻorgich – mollar ichgan sari idishga oʻz-oʻzidan suv yuborib turadigan moslama. Ishlash tarziga koʻra klapanli (qopqoqli) va vakuumli boʻladi. Tepkili, qalqovuchli ham bor. Bir kosali, ikki kosali va koʻp kosali boʻladi. Qoramol tumshugʻi bilan kosadagi richagni bosganda klapan prujinasi qisilib, klapan ochiladi va kosaga suv tushadi, mol boshini koʻtarganda klapan suv yoʻlini bekitadi. Qalqovuchli Avtomat sugʻorgich sugʻorish nasosi va qalqovuchli kameradan iborat. Kamerada suv kamaysa, qalqovuch koʻtarilib, ignali klapan uyasidan chiqadi va suv naychalardan kameraga quyiladi. Vakuumli Avtomat sugʻorgich idishda suv sathining oʻzgarishiga asoslangan. U kosa va uning ichiga toʻnkarib qoʻyilgan idishdan iborat. Idishning tubida suv oqib chiqadigan teshik bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat shlagbaum

Avtomat shlagbaum – temir yoʻlning avtomashina, traktor va ot-aravalar kesib oʻtadigan joylarida qatnov xavfsizligini ta’minlash uchun ishlatiladigan qurilma. Transport oʻtadigan joyning har ikki tomoniga temir yoʻl izidan kamida 10 m nariga oʻrnatiladi. Quyidagi qismlardan iborat: machta (minora), toʻsin, toʻsinni harakatga keltiruvchi mexanizm, signal chiroklari, ovoz signali, yoʻl koʻrsatkich taxtachalar, posangi. Poyezd transport oʻtadigan joyga 126 yaqinlashganda Avtomat shlagbaum oʻz-oʻzidan ishlaydi va yoʻlni berkitadi, poyezd ma’lum maso-faga uzoqlashgandan keyin yoʻlni ochadi (yana qarang Shlagbaum).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatizm

Avtomatizm – 1) psixologiyada – insonning ong nazoratisiz bajara-digan harakatlari. Avtomatizm birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Nafas olish, yoʻtalish, aksa urish kabi oʻz-oʻzidan boʻladigan harakatlar birlamchi Avtomatizmdir. Ikkilamchi avtomatizm dastavval ongli va muntazam harakatlarni mashq qilib takrorlash natijasida paydo boʻladi (masalan, yurish). Avtomatizm malaka va odatlarni yaratadi. 2) fiziologiyada – organ yoki ayrim hujayralarning tashqi sabablarga bogʻlanmay ritmik, davriy yoki no-davriy ishlash qobiliyati (hatto organizmdan ajratib olingan yurak va ichak qovuzlogʻining qisqarishi, ba’zi epiteliy hujayralari "kipriklari"ning hilpillashi, oʻsimlik hujayralaridagi protoplazma harakati va hokazo). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik yigʻish

Avtomatik yigʻish – biror aniq vazifani bajarayotgan mashina qismlari va birikmalarini avtomatik mashinada biriktirish, mujassamlash va mahkamlash jarayoni. Barcha amallar insonning ishtirokisiz bajariladi.

Qarang
 Mashinalarni yigʻish

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik nazorat

Avtomatik nazorat – avtomatik xabarlash, oʻlchash va rostlash asbo-blari yordamida turli ishlab chiqarish jarayonlarini odam ishtirokisiz tartibga solib turish va qayd qilib borish. Avtomatik nazorat texnologik jarayon parametrlari (qiymatlari)ning oʻzgarishiga binoan mashina va apparatlarning boshqarish va tartibga solish organlariga tez va aniq ta’sir etishini ta’minlovchi asosiy vositalardan biri. Avtomatik nazoratda oʻlchash asboblari nazorat qilinayotgan parametrlarning qiymatlarini diagrammalarga yozib boradi yoki texnologiya jarayonini tartibga soluvchi, detallarni saralovchi va boshqa moslamalarga ta’sir etadi. Bunga differensial oʻlchash usuli, oʻrnini qoplab oʻlchash usuli, koʻpriksimon oʻlchash usuli va nol oʻlchash usulini qoʻllab erishiladi. Bu usullarning hammasi oʻlchash jarayonini pnevmatik (havo) yoki elektrik avtomatlashtirishga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik nusxalash

Avtomatik nusxalash – avtomatik qurilma yordamida namuna, model, andoza yoki chizmadan nusxa koʻchirib buyum yasash. Avtomatik nusxalash murakkab shaklli buyumlarni, masalan, eshkak vintlarini, kema va samolyotlarning shakldor qismlarini, shtamp va boshqalarni yasashda qoʻllanadi. Avtomatik nusxalash maxsus nusxalash stanoklari, frezerlash-nusxalash stanoklari va avtomatik agregatlarda bajariladi. Namuna, model yoki andazaning nusxasi ishlanayotgan buyumga mexaniq gidravlik, pnevmatik yoki elektrik kuzatish tizimi yordamida koʻchiriladi. Bu tizim namuna, model yoki andaza konturi (qiyofasi) boʻylab yuradigan qabul qiluvchi qurilma (datchik) dan, shu datchikning vaziyatlarini uzatuvchi kuchaytirgichdan va buyumga datchik koʻchirayotgan nusxa shaklida ishlov beradigan mexanizmni boshqaruvchi ser-vomotordan iborat. Chizma nusxasi ishlanayotgan buyumga fotoelektrik datchik yordamida koʻchiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik Oy stansiyasi

Avtomatik Oy stansiyasi – Oy sirtiga qoʻndirish uchun moʻljallangan kosmik apparat. Kon-struksiyasi va apparatlari Oydagi mavjud sharoitlarga moslab hisoblanadi. Avtomatik oy stansiyasi bortiga joylashtirilgan ilmiy apparatlar yordamida Oydagi tabiiy sharoit va oy sirti tadqiq qilinadi, radiotelemetrik va televizion tizimlar yordamida tadqiqot natijalari va oy sirti tasviri Yerga uzatiladi. 1966-yil 3-fevralda dunyoda birinchi boʻlib "Luna-9", shu yili "Serveyer-1" Avtomatik oy stansiyasi oy sirtiga qoʻndirildi (qarang "Luna", "Serveyer").

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik payvandlash

Avtomatik payvandlash, avtomatik elektr yoyli payvandlash – asosiy jarayonlari mexanizatsiyalashgan elektr yoyli payvandlash. Bunda elektrodni yoyga yaqinlashtirish, yoyni payvandlash chizigi boʻylab surib turish ishlari odam ishtirokisiz bajariladi. Avtomatik payvandlashda elektr yoyda suyuqlanadigan elektrodsim ishlatiladi. Suyuqlanmaydigan volfram elektrod bilan Avtomatik payvandlash usuli ham mavjud, yaxlit elektrod oʻrniga ichiga temir kukuni, legirlovchi va flyus hosil qiluvchi aralashmalar toʻldirilgan naychadan iborat elektrodlardan ham foydalaniladi. Avtomatik payvandlash flyus va himoya gazlari ostida amalga oshiriladi. Agar elektrodni yoyga yaqinlashtirish jarayonini mexanizatsi-yalashtirib, yoyni surib turish jarayoni qoʻlda bajarilsa, bunday Avtomatik payvandlash yarim avtomatik payvandlash deb ataladi. Avtomatik payvandlash payvandlash kallagi va payvandlash traktori yordamida bajariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik rostlagich

Avtomatik rostlagich – biron bir ob’ektning ish maromini (mas, stanokning tezligini) avtomatik tarzda rostlab turadigan qurilma. Avtomatik rostlagich ob’ektga va rostlovchi organga ulanadi. U quyidagi qismlardan iborat: 1) qabul qiluvchi organ; rostlanuvchi parametr miqdorining oʻzgarishini sezadi; 2) oraliq zveno; qabul qiluvchi qism harakatini kuchaytirib yoki oʻzgartirib, ma’lum qonuniyat asosida ijro etuvchi organga uzatadi; 3) ijro etuvchi organ; rostlovchi organga ta’sir etadi. Rostlanuvchi parametrga qarab bosimni, temperaturani, namlikni, tezlikni, kuchlanishni, chastota va boshqalarni rostlovchi Avtomatik rostlagichlar boʻladi. Ijro etuvchi organining harakatlanish usuliga qarab Avtomatik rostlagich mexanik (shu jum-ladan, gidravlik, pnevmatik) va elektr xillarga ajraladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik rostlash

Avtomatik rostlash – mashinalar, apparatlar va qurilmalarni odam ishtirokisiz boshqarib turish. Avtomatik rostlash uchun uskunaning oʻziga yoki uning tashqarisiga rostlagich oʻrnatiladi. Rostlanuvchi miqdor rostlagich yordamida oldindan berilgan qiymat atrofida ushlab turiladi (qarang: Avtomatik rostlagich). Avtomatik rostlash texnikada qadimdan ma’lum. I. P. Polzunov va J. Uatt rostlagichlari bunga misol boʻla oladi.

 Yana qarang 
• Avtomatik boshqarish nazariyasi

•Avtomatlashtirish

•Avtomatlashtirish texnika vositalari

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Fan
Turkum:Texnologiya
Turkum:Informatika
Avtomatik tutashtirish

Avtomatik tutashtirish (kosmonavtikada) – kosmik apparatlar orbitaga alohida-alohida chiqarilgandan soʻng ularni avtomatik usulda ulash. Kosmik apparatlarni orbitada taʼmirlash, kosmik stansiyalarni orbitada yigʻish, yonilgʻi, yordamchi jihoz va raketalar bilan taʼminlash, avariya holatlari yuz berganda kosmonavtlarni qutqarish va boshqalarga imkon beradi. Avtomatik tutashtirish texnik jihatdan juda murakkab ish boʻlib, kosmik apparatlar orbitaga chiqarilganda ularning orbita tekisliklari ustma-ust tushishini, apparatlarning bir-biriga qattiq urilib ketmasligini, bir-biriga tomon juda aniq va ohista yoʻnaltirilishini talab qiladi. Bu ishlar yerdagi maxsus stansiyalardan yoki kosmonavtning boshqarish pultidan boshqarib turiladi. Dunyoda birinchi marta 1967-yil 27-30-oktabrlarda uchirilgan yer sunʼiy yoʻldoshlari – „Kosmos-186“ va „Kosmos-188“ avto-matik tarzda ulandi. Ular ulangan holda 3 yarim soat davomida yer atrofida ikki marta aylanib chiqqandan soʻng yana ajratilib, 31-oktabrda „Kosmos-186“ Yerga qoʻndirildi. Keyinchalik „Soyuz“, „Salyut“ va amerika „Apollon“ dasturidagi kosmik kemalar tutashtirildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik toʻxtatgich

Avtomatik toʻxtatgich ("Av-tostop") – 1) poyezd "yoʻl berk" signaliga yaqinlashganda uni oʻz-oʻzidan toʻxtatadigan qurilma. Avtomatik toʻxtatgich temir yoʻl izi orqali yoʻl signallari bilan hamda lokomotivdagi havo tormozi bilan bogʻlangan. Yoʻl berk boʻlsa, svetoforning signali lokomotivdagi tegishli moslamaga ta’sir qilib, poyezdni toʻxtatadi. Mashinist svetofor signalini sezmay qolgan hollarda Avtomatik toʻxtatgich avariyaning oldini oladi; 2) mashinasozlikda– mashina qismi yoki dvigatelini avtomatik tarzda toʻxtatish mexanizmi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatika

thumb|

Avtomatika (yunoncha: automatos – oʻzi harakatlanoʻvchi) – 1) avtomat holatda (odam ishtirokisiz) ishlaydigan qurilmalar va tizimlar yaratish haqidagi nazariy va amaliy bilimlarni oʻz ichiga olgan fan va texnika sohasi. Avtomatika fani har xil texnologiya jarayonlarini boshqarish va nazorat qilishning texnikaviy vositalari bilan shugʻullanadi. Avtomatika kibernetika fanining rivojlanishi natijasida paydo boʻlgan "texnikaviy kibernetika" boʻlimining tarkibiy qismi hisoblanadi; 2) avtomat tarzda ishlaydigan mexanizmlar, qurilmalar va tizimlar majmui..

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Fan
Turkum:Texnologiya
Avtomatlar nazariyasi

Avtomatlar nazariyasi – na-zariy kibernetikaning bir qismi; turli diskret axborotlar oʻzgartirgichlarini tekshiradi. Abstrakt (mavhum) avtomat va avtomatlar kompozitsiyasi tushunchalari Avtomatlar nazariyasining asosiy tushunchalaridir. Abstrakt avtomat tushunchasi qurilmani axborotlarni qayta ishlash algoritmi nuqtai nazaridan, avtomatlar kompozitsiyasi tushunchasi esa uning boshqa qurilmalardan qanday yasalganligi nuqtai nazaridan tavsiflashga imkon beradi. Avtomatlar nazariyasi bir necha boʻlimdan iborat. Diskret qurilmalar va hisoblash mashinalarini loyihalashda, algoritmlar nazariyasida va kibernetikaning hozirgi zamon nazariyasida, programmalash nazariyasida Avtomatlar nazariyasining ahamiyati katta (qarang Avtomatik boshqarish nazariyasi, Kiber-netika).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil