Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Atmosfera yogʻinlari

Atmosfera yogʻinlari – bulutlardan yogʻadigan yoki havoda suv buglarining kondensatlanishi natijasida yer yuzasiga va oʻsimliklar sirtiga tushadi-gan tomchi yoki muz holatidagi suv. Bulutlardan yomgʻir, qor, hoʻl qor va muz dona-chalari, doʻl va hokazo yogʻadi. Havodagi suv bugʻlaridan shudring, qirov, bulduruq va boshqa hosil boʻladi. Oʻta sovigan yomgir, tu-man yer yuzasida va narsalar ustida muz qatlamlari hosil qiladi. Atmosfera yogʻinlari davom-li va oʻrtacha tezlikda, jala shaklida va mayda shivalab yogʻuvchi yogʻinlarga aj-ratiladi. Davomli va oʻrtacha tezlikda yogʻuvchi Atmosfera yogʻinlari qatlamli yomgʻir beruvchi va yuqori qatlam bulutlardan yogʻadi. Jala boʻlib yogadigan Atmosfera yogʻinlari yomgʻirlitoʻp bulutlardan yirik tomchi yoki pagʻa-pagʻa qor, mayda muz donachalari, yezda esa doʻl sha-klida yogʻadi, tusatdan katta tezlik bilan boshlanib, tezda tuxtaydi, issiq davrda esa momaqaldiroq bilan birgalikda oʻtadi. Mayda shivalab yogʻuvchi Atmosfera yogʻinlari qatlamli bulutlardan (ba’zan tumanlardan) mayda tomchi va tez eriydigan qor shaklida yogʻadi. Atmosfera yogʻinlari meteorologik stansiyalarda yomgʻir oʻlchagich, yogin ulchagich va plyuvi-ograflar, katta maydonlarda esa radio-lokatorlar yorda-mida Ulchanadi. Yerga tushgan Atmosfera yogʻinlari mikdo-ri suv balansini koʻrsatadigan mm bilan, jadalligi esa vaqt birligi (min., soat, sutka)dagi miqdori (mm) bilan ulchanadi. Atmosfera yogʻinlari miqdori Oʻrta Osiyo hududi boʻylab gʻoyat notekis taqsimlanadi. Ularning yillik miqdori tekisliklarda oʻrtacha 100 – 200 mm, togʻ oldi va togʻli rayonlarda 500 – 1000 mm, ba’zan 1500 mm va undan koʻproq. Yogʻinlar tekisliklarning katta qismida, togʻ oldi va ba’zi tomi rayonlarda yoz oylarida eng kam, bahor (mart – aprel) yoki kuz (oktabr – noyabr)da eng koʻp yogʻadi. Shimoliy va baland togli rayonlarda esa eng koʻp yogʻingarchilik aprel – may oylarida kuzatiladi. Yezda faqat togli rayonlardagina yogʻingarchilik boʻladi. Oʻrta Osiyoning yogʻinlari kam tushadigan rayonlarida yoginlarning sut-kalik maksimum ekstremal miqdori 30 – 50 mm, yogʻingarchilik koʻp boʻladigan rayonlarda esa sutkalik maksimum miqdor 100 mm va undan koʻproq. Atmosfera yogʻinlari kuzatila-digan kunlar soni bir yilda 40 – 200 oʻrtasida oʻzgarib turadi. Atmosfera yogʻinlari qish – bahor davrida yerda tuproq nam zaxira-sini hosil qiladi, bu esa qishloq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Atmosfera yogʻinlari yetarli (yiliga 200 mm va undan koʻproq) boʻlgan sharoitlarda eqilgan ekin tabiiy nam hisobiga unib chiqadi, natijada birinchi sugorishni keyinroqqa surish mumkin boʻladi.Hamid Abdullayev, Olga Subbotina.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil/
Atmosfera ozoni

Atmosfera ozoni – atmosferada kislorodga Quyoshning ultrabinafsha nurlari ta’siridan hosil boʻladigan gaz. Kislorodning uch atomi birikma-sidan iborat. Ultrabinafsha nurlar ta’sirida ikki atomli kislorod mole-kulasi atomlarga bulinadi. Bu atomlar boʻlinmay qolgan kislorod molekulasiga qoʻshilib, uch atomli kislorod, ya’ni ozon hosil boʻladi. Atmosfera ozoni Kuyoshdan keluvchi, koʻpgina organizmlar uchun xavfli boʻlgan ultrabinafsha nurlarni yutadi. Atmosfera ozoni Yer sirtidan to 55 km balandlik-kacha i 20 km bilan 35 km orasidagi balandlikda joylashgan. Agar atmosferadagi barcha ozonlar bir katlamga keltirilganda edi, 1,5 – 4,5 mm qalinlikdagi qatlam hosil bulardi. Oʻzbekiston hududi ustidagi atmosferada ozonning kalinligi yil davomida urta hisobda 1,9 dan 2,7 mm oraligʻida oʻzgarib turadi. Atmosferada aprel oyida eng koʻp, oktabr oyida eng kam ozon boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosfera frontlari

Atmosfera frontlari – me-teorologik elementlari har xil boʻlgan ikki havo massasini ajratuvchi zonalar. Atmosfera frontlarida meteorologik elementlar gori-zontal yoʻnalishda keskin oʻzgaradi. Yer yuzasiga yaqin qatlamda oʻtish zonasining eni, odatda, 100 km dan oshmaydi. Atmosfera frontlari yer sirtiga nisbatan qiya yoʻnalib, salqin havo zichroq boʻlganligi uchun iliq havo ostiga pona shaklida kiradi, Yerga nis-batan juda yotiq, deyarli gorizontal joy-lashgan. Ajratuvchi zonaning gorizon-tal yoʻnalishdagi kengligi bir necha yuz km boʻlsa, bunday zona front zonasi deb ataladi. Atmosfera frontlari qancha tez harakat qilsa, meteorologik elementlar shuncha keskin oʻzgaradi. Shuning uchun Atmosfera frontlarida kuchli vertikal oqimlarni, turli bulutlar sha-klini, yogʻinlarni, xullas, ob-havoning keskin oʻzgarishlarini kuzatish mumkin. Atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasidagi ahamiyatiga qarab, Atmosfera frontlarini arktik, qutb havosi orasidagi arktik, qutbiy va tropik hamda ekvatorial havo orasidagi tropik xillarga ajratish mumkin. Ba’zi vaqnlarda keng gorizontal havo mas-salari ichida ikkinchi darajali front ham hosil boʻladi. Front salqin havo tomonga harakatlansa, salqin front deb yuritiladi. Odatda, salqin front iliq frontga qaraganda tezroq harakatlanadi. Shu sababli, ba’zan, salqin front iliq frontga yetib olib, qoʻshilib ketadi. Bunday Atmosfera frontlari okklyuziya fronti deb yuri-tiladi. Iliq havo salqin front boʻylab yuqoriga koʻtarilsa, anafront, pastga qarab yoʻnalsa, katafront deyiladi.Odatda, Oʻrta Osiyoda salqin frontlarning oʻtishi ob-havoning keskin oʻzgarishlari (yomgʻir, qor, haroratning pasayishi, kuchli shamol)ga olib kela-di, Jala, momaqaldiroq va boshqa tingach, salqin front chizigʻidan keyin ob-havo ochilib ketadi. Iliq front oʻtganda esa ob-havoda keskin oʻzgarishlar yuz bermay-di, kamdan-kam hollarda yogʻingarchilik boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosfera sirkulyatsiyasi

Atmosfera sirkulyatsiyasi (lot. circulatio — doiraviy aylanish) — gorizontal oʻlchami materik va okeanlarga, qalinligi bir necha km dan oʻnlab km larga teng boʻlgan juda katta koʻlamli havo oqimlari sistemasi. Materik va okeanlar sirtining turlicha isishi, havo oqimlarining ishqalanishi va Yerning aylanishi ta’siridagi ogʻishi, shuningdek toʻlqin va girdoblar hosil boʻlishi (planetar A. s., global A. s.) tufayli vujudga keladi. Havo massalarining koʻchib yurishi kengliklararo va meridianal yoʻnalishda roʻy beradi. Troposferada eng turgʻun oqimlarga passat, antipassat va mussonlar kiradi. Havo massalarining koʻchishi katta koʻlamdagi girdoblar (qarang Siklon va Antitsiklon) tufayli oʻzgarishi mumkin. Stratosferaning yuqori qismlarida havo oqimlari zonal (yozda sharqiy, qishda gʻarbiy yoʻnalishda) boʻladi.A. s. yildan-yilga yoki bir koʻp yillik davrdan boshqa koʻp yillik davrga oʻzgarib turishi Yer atmosferasi Quyoshdan oladigan radiatsiya miqdori bilan, ya’ni Quyosh faolligi bilan belgilanadi (qarang Quyosh radiatsiyasi). A. s. iqlimni shakllantiruvchi muhim jarayon; Yerning har qanday joyidagi iqlim xususiyatlari umuman doimiy A. s.ga, qishloq xoʻjaligida barcha turdagi ishlarni olib borishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan ayrim yillar ob-havosining xususiyatlari esa sirkulyatsiyaning yildan-yilga oʻzgarishiga bogʻliqdir. A. s.ni oʻrganish xalq xoʻjaligi va qishloq xoʻjaligini meteorologik ma’lumotlar bilan ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Atmosfera
Atmosfera elektri

Atmosfera elektri – atmosferada sodir boʻlib turadigan hodisalar tufayli paydo boʻladigan elektr. Bunga har xil meteorologik elementlar, ayniqsa, bulut, yogʻin, momaqaldiroq, chang 758boʻronlari katta ta’sir qiladi. Shuning uchun atmosfera elektri asosan "ochiq" yoki "risoladagi" ob-havoda oʻrganilgan. Atmosfera elektrining paydo boʻlishiga ionizatorlar yordamida ionlashgan molekula va atomlar sha-klidagi elektr zaryadlari sabab boʻladi. Bunda hosil boʻlgan ionlar massalari bilan bir-biridan farqlanadi. Atmosfe-ra gaz molekulalari toʻplamidan tashkil topgan va 15 – 30 molekula massasidan iborat boʻlgan ionlar yengil, bundan taxminan 2000-marta katta ionlar ogʻir ionlar deb yuritiladi. 1 sm3 havoda taxminan ikki xil ishorali 500 – 600 yengil ion borligi aniqgsangan. Ogʻir ionlar soni juda ham oʻzgaruvchan boʻlib, 1 sm3da bir necha minggacha yetadi, koʻpincha, yer yuziga yaqin qatlamda uchraydi. Atmosferaning asosiy ionizatorlari: 1) atmosferaning hamma qatlamlariga ta’sir etuvchi kos-mik nurlar; 2) atmosfera va Yerdagi radi-oaktiv moddalarning nurlanishi (ular 5 – 6 km balandlikkacha ta’sir qiladi); 3) Quyoshning ultra-binafsha va korpusku-lyar nurlari (ular atm.ning 50 – 60 km dan yuqori qatlamlarida ta’sir qiladi). Atmosferaning ionlanishi tufayli elektr maydoni va elektr toklari pay-do boʻladi, havo elektr oʻtkazuvchan boʻlib qoladi. Havoning elektr oʻtkazuvchanligi balandlik oshgan sari keskin oshadi va ionosfera qatlamlarida katta miqdorga yetadi. Elma chiroqlari ’ayashin Atmosfera elektrining koʻrinishlaridan biridir. Atmosfera elektrining elektr uzatish va aloqa tarmoqlariga, aviatsiyaga, baland bino va qurilmalarga zararli, ba’zan xavfli ta’siri mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferadagi kuchli oqim

Atmosferadagi kuchli oqim – yuqori troposfera va stratos-fera qatlamlarida deyarli doim gori-zontal yoʻnalishda katta (30 m/s va undan yuqori) tezlik bilan harakatlanadigan havo oqimi. Koʻndalang kesimi 300 – 400 km², qalinligi 6 – 10 km va uzunligi bir necha ming km boʻlishi mumkin, ay-rim hollarda esa yer sharini oʻrab oladi. Atmosferadagi kuchli oqim o.da atmosfera kinetik energiya-sining asosiy qismi toʻplangan. Atmosferadagi kuchli oqim o. oʻqida shamol tezligi 60 – 80 m/s, ba’zi hollarda 100 – 150 m/s va undan katta. Atmosferadagi kuchli oqim o.da tezlikning vertikal gradiyenta har km ga oʻrtacha 5 – 10 m/s boʻlib, gori-zontal gradiyent undan taxminan 100-martacha kichik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferadagi optik hodisalar

Atmosferadagi optik hodisalar – atmosferada yorugʻlikning qaytishi (aks etishi), sini-shi, yutilishi, sochilishi va difraksiyasch natijasida paydo boʻluvchi hodisalar. Yorugʻlikning yomgʻir tomchilari va mayda muz kristallarida sinishi va difrak-siyasi natijasida osmonning Quyoshga qarama-qarshi tomonida hosil boʻladigan rangdor yoyli kamalaklar, Quyosh va Oy gardishidan bir oz uzoqliqsa oqimtir yoki rangli halqa shaklida koʻrinuvchi galo hodisalari, osmon yoritqichlari atrofida hosil boʻladigan tojlar, glo-riya hodisalari, shuningdek atmosfe-ra refraksiyasi, saroblar, osmonning moviy rangi, tong va shom shafagʻi kabi hodisalar A o. x, jumlasiga kiradi. Atmosferadagi optik hodisalar h. koʻpchiligi atmosferaning turli qatlamlari holati va tarkibini bil-diruvchi alomat boʻlib, ob-havoning mahalliy belgilari sifatida xizmat qiladi. Atmosferadagi optik hodisalar h.ni meteorologiya fanining bir boʻlimi gʻisoblangan atmosfera optikasi oʻrganadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferadagi temperatura inversiyasi

Atmosferadagi temperatura inversiyasi – atmosferaning ma’lum qatlamlarida temperaturaning balandlikka qarab orta borishi. Pastki che-garasi, qalinligi va inversiya quvvati (temperaturalar farqi) bilan ifodalanadi. Atmosferadagi temperatura inversiyasi i. bulutlarning quyuqlanishiga, at-mosferadagi vertikal harakatlarga va boshqa hodisalarga bevosita katta ta’sir koʻrsatadi. Quyidagi turlarga boʻlinadi: 1. Radiatsion inversiya; bunda yer sirti kuchli nurlanish natijasida qattiq soviydi, soʻngra Yerga yaqin havo qatlamining pastki qismi ham yuqori qismiga qaraganda kuchliroq soviydi va yer sirti yaqinida inversiya hosil boʻladi. Bunday jarayonlar sutkaning tungi soatlarida kuchli boʻladi. 2. Yerga yaqin in-versiya; bunda iliq havo massasi sovuq 759sirt ustiga siljiganda uning pastki qismi issiqligining bir qismini yer sirtiga beradi, natijada Yerga yaqin havo qatlamida inversiya hosil boʻladi (mas, iliq dengiz havosining quruqlik ustida harakatlanishi). 3. Choʻkish in-versiyasi; bu hodisa erkin atmosferada antitsiklonli ob-havoda koʻproq kuza-tiladi. Bundan tashqari, sovuqhavo bilan iliq havoni ajratuvchi zonada frontal, togʻli hududlarda esa orografik inver-siya hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferadan tashqi astronomiya

Atmosferadan tashqi astronomiya – amaliy astrofizikaning zamonaviy boʻlimi; asosan Yer atmosferasi ta’siri tufayli uning sirtidan kuzatish qiyin boʻlgan toʻlqin uzunlik (X) diapazonlarida tadqiqot olib borish maqsadida kosmosga chiqariladigan maxsus teleskop va ilmiy asboblarni yaratish hamda kuzatuv natijalarini taxlil qilish bilan shugʻullanadi. Xususan, atmosferadagi kislorod va suv butlari X q 1 sm gacha boʻlgan radionurlarning yutilishi, optik nurlarning 20 – 30% susayishi, u<3000 X soha nurlari N, N2,O,, O2, O3 va boshqa atom, molekula hamda ionlarda yutilishi osmon jismlarida roʻy berayotgan fizik jarayonlarni toʻla oʻrganishga halal beradi. Atmosferadan tashqi astronomiya a. usullari yordamida hozir radio, infraqizil, optik, ultrabinafsha, rentgen va gamma diapazonlarda kosmosdan kuzatish ishlari olib borilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Astronomiya
Atmosferaning issiqlik balansi

Atmosferaning issiqlik balansi – atmosferaga kelgan va undan chiqqan issiqlik tengligi. Atmos-feraning nurlanish balansi R, atmos-ferada suv bugʻlari kondensatlanishi tufayli ajralib chiqqan issiqlik hr (h – kondensatsiya yashirin issiqligʻi, g– yogʻinlar yigʻindisi), yer sirtidan turbulent almashinuv natijasida atmos-feraga berilgan issiqlik R, havoning gorizontal yoʻnalishda koʻchishi (advek-siya) tufayli kelgan issiqlik oqimi (A) Atmosferaning issiqlik balansi b.ni tashkil qiladi. Issiqlikning advektiv koʻchishi odatda ek-vatordan qutblarga qarab yoʻnalgan boʻladi, shuning uchun bu jarayon tufayli yuqori ken-gliklardagi havo issiqlik oladi, quyi kengliklarda esa issiqlik yoʻqotadi. Atmosfera sirkulyatsiyasi va okean sir-kulyatsiyasi tufayli havo temperaturasi uzluksiz ravishda quyi kengliklarda pasaymaydi, yuqori kengliklarda koʻtarilmaydi, ya’ni issiqlikning advektiv koʻchishi nati-jasida muvozanatlashib turadi. Shunga koʻra butun atmosferaning oʻrtacha yillik temperaturasi turgʻun boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferaning nurlanish balansi

Atmosferaning nurlanish balansi – atmosferada yutilgan va chiqarilgan nurlanish oqimlarining algebraik yigʻindisi. Atmosferada yutilgan nurlanish miqdori chiqarilgan nurlanish tufayli undan ketuvchi oqim miqdoriga nisbatan kam boʻladi. Shuning uchun Atmosferaning nurlanish balansi b. hamma vaqn manfiy boʻladi. Atmosfera manfiy nurlanish balansining 75 foizi atmosferadagi suv bugʻlarining quyuqlanishi tufayli ajralib chiqqan issiqlik hisobiga va 25 foizi yer sirtidan turbulent yoʻl bilan atmosferaga oʻtgan issiqlik hisobiga qoplanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmofil elementlar

Atmofil elementlar – yer atmosferasi uchun xos boʻlgan kimyoviy elementlar. Elementlarning geokimyoviy tasnifiga muvofiq, Atmofil elementlarga: vodorod, azot va inert gazlar (geliy, neon, argon, krip-ton va radon) kiradi. Litosferaning 47% ini tashkil qiladigan kislorod esa litofil elementlar jumlasidandir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atoiy

Atoiy yoki Otoyi (taxallusi; asl ismi maʼlum emas; XV asr, Balx yoki Sayram) – turkiy lirik shoir.

 Hayoti 
Atoiy XV asrning birinchi yarmida Sayramda (Qozogʻiston Milliy ensiklopediyasiga koʻra) yoki Balx shahrida (Katta sovet ensiklopediyasiga koʻra) tavallud topgan. Ahmad Yassaviy avlodidan boʻlgan. Samarqand, Buxoro va Balxda yashagan. Turkiy, fors va arab ini chuqur oʻrgangan. Turkiy va fors tillarida ijod qilgan.

Navoiy „Majolis un-nafois“ asarida Atoiy hayoti va ijodi haqida quyidagilarni yozgan: Mavlono Atoiy Balxda boʻlur erdi. Ismoil ota farzandlaridindur, darveshvash va xushxulq, munbasit (ochiq chehrali) kishi erdi. Oʻz zamonida sheʼri atrok (turkiy tilda soʻzlovchilar) orasida koʻp shuhrat tutti. Bu matlaʼ aningdurkim:

Ul sanamkim suv yaqosinda paritek oʻlturur, Gʻoyati nozuklukindin suv bila yutsa boʻlur…

Mavlono koʻp turkona (sodda, ravon) aytur erdi… Navoiy „Nasoyim ul-mahabbat min shamoyim ul-futuvvat“ („Muhabbat shabadalari“) asarida Ismoil ota Ahmad Yassaviyning inisi Ibrohim otaning oʻgʻli ekanini aytadi. Atoiy devonining muqovasida va qoʻlyozmaning oxirida „Devoni Shayxzoda Atoyi“ deb qayd etilishi ham Atoiyni shayxlar oilasidan kelib chiqqan deyishga asos beradi. Navoiyning xabar berishicha, Atoiy Ulugʻbek saroyi shoirlari orasida ham boʻlgan. Atoiy gʻazalnavis – lirik shoirdir. Uning gʻazallarida muhabbat mavzusi bilan bir qatorda may ham kuylanadi. Mayda hayot zavqi, uning barcha goʻzalliklari va lazzatlari vasf etiladi. May Atoiyda Umar Xayyom ruboiylari va Hofiz gʻazallaridagi kabi hayot timsolidir. Atoiy lirikasida xalq iboralari, taʼbirlar, maqol va matallar, ertak mavzulariga oid soʻzlar koʻp. Gʻazallarini, asosan, aruzning ramal bahrida yozgan; vazni yengil, misralari qisqa, soʻzlari oddiy, uslubi sodda va ravon. Shuning uchun ham uning she’rlari xalq qoʻshiqlariga aylanib ketgan. Atoiy tajohuli orifona, laf va nashr kabi tasvir vosita va usullari ham yaratgan. Shoir ijodi bizgacha toʻla yetib kelmagan. Devonining taxminan 16-asrda koʻchirilgan, 260 gʻazalni oʻz ichiga olgan qoʻlyozma nusxasi Sankt-Peterburgda saqlanadi.OʻzME

 

 Tanlangan asarlar, T., 1958; 2- nashri, T., I960;
 Izbrannoʻe gazeli, T., 1960.
 Rustamov E., Oʻzbekskaya poeziya v pervoy polovine XV veka, T., 1963;
 Mal-layev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1-kitob, T., 1976.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Turkiy shoirlar
Turkum:Chigʻatoy tilida ijod qilgan shoirlar
Atoll

thumb|Atoll
thumb
Atoll (maldivcha atolu soʻzidan) – halqasimon marjon orollari. Ochiq dengizlarda uchraydi. Atoll choʻkkan vulkan orollari qirgʻogʻidagi marjon riflaridan paydo boʻlgan. Tropik kengliklarda ochiq dengizda, ayniqsa Tinch okeanning markaziy qismida, ba’zida arxipelag tarzida uchraydi. Koʻpincha Atoll halqasi ichidagi suv (chuq. 100 m dan oshmay-di) dengiz bilan tutashib, qoʻltiq hosil qiladi. Ular uncha katta boʻlmaydi, faqat ayrimlari halqasining diametri 50 km va undan oshadi. Ba’zi Atoll qoʻltigʻi kemalar toʻxtashi uchun qulay.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografik terminlar
Atom artilleriyasi

Atom artilleriyasi – oddiy va kimyoviy qurol bilan ham, yadro zaryadi bilan ham ta’minlangan snaryadlarni yer ustidagi va dengizdagi nishonlarga otish uchun moʻljallangan artilleriya ti-zimi. Birinchi namunasi AQShda tayyor-langan 280 mm li toʻp hisoblanadi. 1983-yilda Nevada shtati poligonida bu toʻpni sinash uchun 360 kg ga yaqin massali atom snaryadi otilgan va u 11 km masofada 150 m balandlikda portlagan. Uning port-lash ekvivalent quv-vati 15 ming t tro-til boʻlgan (yana qarang Yadro kurollari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom va molekulalar difraksiyasi

Atom va molekulalar difraksiyasi – kristallardan turli azimutal burchaklarda maksimum, mi-nimumlar hosil qilib, atom va mo-lekulalarning sochilishi. A. va m. d. ularning toʻlqin xususiyatiga ega ekan-ligini namoyon qyladigan hodisa. De-Broyl tenglamasiga asosan v tezlik bilan harakatlanayotgan atom va molekulalarning toʻlqin uzunligi teng, bunda: t – atom yoki molekula massasi, h – Plank doimiysi, Ye – energiyasi. Yengil atom va molekulalar (N,, N2, Ne, SO2)ning issiqlik harakati tezligi (Maksvell taqsimoti)ga mos keladigan de-Broyl toʻlkin uzunligi kristall panjaradagi atomlar orasidagi masofaga taxminan teng, shuning uchun kristallning sirti difraksiya panjarasi boʻla oladi. Dif-raksiya hodisasining oddiy nazariyasiga asosan uzunligi X ga teng toʻlqinlar kri-stalldan sochilib, v burchak yoʻnalishida maksimal intensivlikka ega boʻlishi uchun rik q 2rfsin9 shart bajarilishi ke-rak. Bu yerda p – difraksiya maksimumi tartibi, d – kristall davri, 8 – tusha-yotgan nur (atomlar) bilan atom tekisligi orasidagi burchak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom dvigateli

Atom dvigateli yoki yadro dvigateli — atom yadrolarining parchalanish reaksiyasi natijasida reaktorda ajralib chiqadigan issiqlik energiyasini mexanik yoki elektr energiyaga aylantirib beradigan issiqlik dvigateli. Atom dvigateli transport vositalarida, suv osti kemalarida, atom muzyorarlarida qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Yadro kuch qurilmasi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom (qutblanuvchanlik)

Atom, ION VA MOLEKULA-LARNING QUTBLANUVCHANLIGI – tashqi elektr maydoni ta’sirida elektronlar buluti, atom yadrosi, mo-lekula va ionlar markazlarining bir-biriga nisbatan siljishi. Umumiy qugblanish atom qutblanish ra, elektron qugblanish re va oriyentatsiya qutblanishi ro yigʻindisiga teng: ra – atom yadro-sining tashqi maydondagi manfiy qutb tomon siljishi, rz– elektronlar bulu-tining elektr maydonidagi musbat qutb tomon siljishi, ro – tugʻma dipolli mo-lekulalarning maydon qutblari tomon mos tartibda joylashishi. Qutblanish 762natijasida qutblanmagan molekula qutblangan molekulaga aylanadi, tugʻma dipolli molekulalarning qutbliligi oshadi. Qutblanish natijasida vu-judga kelgan dipol induksiya dipoli deyiladi. Induksiya dipoli momenti t ta’sir koʻrsatuvchi maydonning kuch-langanligi Ye ga mutanosib: t = aYe, a – qutblanuvchanlik; har qaysi zarracha (molekula, atom)ning qutblanuvchanlik xossasini ifodalaydi. Anionlarda yadroning elektron qavatiga ta’siri kuchsizroq, shu sababli anionlar tashqi elektr maydoni ta’sirida osonroq qutblanadi va ularning zaryadi hamda radiusi qancha katta boʻlsa, shuncha oson qutblanadi. Kationlarning qutblash xossasi ham bor, bu xossa kationning za-ryadiga toʻgʻri, radiusiga teskari mutano-sib.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom soati

Atom soati (kvant soati) – vaqtni oʻlchashda ishlatiladigan qurilma. A. yeda vaqtni oʻlchash uchun oʻzgarmas dav-riy jarayon sifatida atomlarning xusu-siy teb-ranishlaridan foydalaniladi. Atom soatida "mayatnik" vazifasini atomlar bajaradi. Atomlar bir energiya sathidan ikkinchi energiya sathiga oʻtganda ularning nurlanish chastotasi Atom soati yurishini rostlab turadi. Atom soati vaqtni astronomik usullardagidan ham aniqroq oʻlchashga imkon beradi (xatolik 10~" – 10~13). Hozir qoʻllanilayotgan atom etalonlarida seziyning atom dastalaridan foydalanilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom spektrlari

Atom spektrlari – erkin yoki kuchsiz bogʻlangan atomlarning (bir atomli gazlar yoki bugʻlar) elektromagnit toʻlqin chiqarganda (nurlanish Atom spektrlari) yoki yutganda (yutilish Atom spektrlari) paydo boʻladigan optik spektrlari. Atom spektrlari chiziqchiziq, ya’ni alohida-alohida joylashgan spek-tral chiziqlardan tashkil topgan. Atom spektrlari nurlanishning koʻrinuvchi, ultrabinaf-sha va infraqizil sohalarida kuzatiladi. Nurlanish Atom spektrlari atomni turli yoʻllar bilan uygʻotilganda (yorugʻlik, elektronlarning urilish va hokazo) hosil boʻladi. Yutilish Atom spektrlari uzluksiz spektrli yorugʻlik atomar gazlar yoki bugʻlardan oʻtganda pay-do boʻladi. Atom spektrlari spektral asboblar yorda-mida kuzatiladi. Ionlarning Atom spektrlari katta chastotalar tomoniga surilgan boʻlishi bilan neytral atomlarning A. sdan farq qiladi.Atom spektrlaridagi spektral chiziqlar ma’lum qonuniyatlarga boʻysunadi va sodda hollarda spektral seriyalar hosil qiladi. Har bir spektral seriya yuqori energetik sathlardan pastdagi yagona energetik sathga mumkin boʻlgan kvant oʻtishlari natijasida yuzaga keladi. Vodorod atomidagi spektral seriyalar ayniqsa ajralib turadi. Vodorod atomida Layman, Balmer, Pashen, Breket, Pfund va Hamfri seriyalari aniqlangan. Bu seriyalardagi toʻlqin sonlarini quyidagi formula yordamida topish mum-kin: bunda R = 109677,58 sm"1 –Ridberg doimiysi, pk va p– kvant oʻtishlari boʻlayotgan energetik sathlarining bosh kvant sonlari. Layman, Balmer, Pashen, Breket, Pfund va Hamfri seriyalari uchun pk mos ravishda 1, 2, 3, 4, 5, 6 ga teng. Bunday seriyalar boshqa elementlar atomlari uchun ham kuzatiladi. Elementning atom soni oshib borishi bilan seri-yalardagi spektral chiziqlar soni ham oshib boradi va murakkab koʻrinishga ega boʻladi. Elementlar Atom spektrlarining uziga xosligi modda tarkibini aniqlashda, ulardagi spektral chiziqlar ravshanligining 765atomlar konsentratsiyasiga bogʻliqligi – element miqdorini aniqlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom toʻqnashuvlari

Atom toʻqnashuvlari – atom zarralarining yadro tuzilishi va holati oʻzgarmagan holda oʻzaro ta’sirlashuv jarayoni. Atom toʻqnashuvlari gazlardagi elektr razryadlarida, plazma fizikasi va boshqa jarayonlarda muhim oʻrin tutadi. Zarralarning oʻzaro ta’sir etish vaqtida ularning umumiy kinetik energiyasi oʻzgarmay saqlanishi yoki ichki energiyasi oʻzgarishi natijasida kinetik energiya muvozanati saqlanmasligiga qarab, Atom toʻqnashuvlari elastik va elastikmas toʻqnashuvlarga; elastikmas Atom toʻqnashuvlari oʻz navbatida 1- va 2-tur toʻqnashuvlarga boʻlinadi. 1-tur toʻqnashuvlar natijasida zarralarning kinetik energiyasi ka-mayadi va aksincha, 2-tur toʻqnashuvlarda ularning kinetik energiyasi oʻz ichki energiyalari hisobiga ortadi. 1-tur ela-stikmas toʻqnashuvlarga elektronlar, ionlar va atomlar urilishi yoki yorugʻlik yutilishi natijasida gazning ionlashish va uygʻonish jarayonlari kiradi. 2- tur elastikmas toʻqnashuvlarga rekombina-siya (qarama-qarshi zaryadli zarralarning neytrallashishi), uygʻotilgan atom va elektron orasidagi urilishlar kiradi. Bunday urilishlar natijasida atom normal holatga qaytadi, elektron esa qoʻshimcha kinetik energiyaga ega boʻladi. Elastik Atom toʻqnashuvlari ga elektronlar va ogʻir zar-ralarning sochilishi hamda bir jinsli gaz atomi va ioni oʻrtasidagi elektron almashish jarayoni kiradi. Atom toʻqnashuvlari shu ja-rayonning effektiv koʻndalang kesimi o va uning toʻqnashuvchi zarralar nisbiy tezligiga bogʻliqligi bilan ifodalanadi. Elastik Atom toʻqnashuvlari qonuniyati bir oz murakkab. Kichik tezlikdagi elektronlar va yengil atom zarralari (N, Ne atomlari va ney-tron) Atom toʻqnashuvlari kvant mexanika qonunlariga, ogʻir zarralar va katta tezlikdagi elek-tronlar klassik mexanika qonunlariga boʻysunadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Portlash
Turkum:Fizika
Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik

Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (AEXA; MAGATE) — atom energiyasidan foydalanish boʻyicha hukumatlararo tashkilot, BMTning Nyu-York konferensiyasi qaroriga binoan tashkil etilgan. Nizomi 1956-yil sentyabrda qabul qilinib, 1957-yil 29 iyulda kuchga kirgan. Bosh qarorgohi — Vena shahri (Avstriya)da. AEXAga 114 mamlakat (1997-yil) a’zo. AEXA maxsus tashkilotlar qatoriga kirishiga qaramay, alohida maqomga ega emas. BMT bilan uning aloqalari 1957-yil 14 noyabrda BMT Bosh Assambleyasi bilan imzolangan bitimga muvofiq amalga oshiriladi. Ushbu bitim va AEXA Nizomiga asosan agentlik har yilda kamida bir marta faoliyati toʻgʻrisida BMT Bosh Assam-bleyasi yoki zarurat paydo boʻlganda uning Xavfsizlik Kengashi oldida hisobot beradi. Agentlikning asosiy maqsadi 770atom energiyasidan tinchlik yoʻlida foy-dalanish sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirishdan iborat. Turli mam-lakatlarda oʻz ilmiy tadqiqot laboratoriyalari bor. AEXA rivojlanayotgan davlatlarga yadro xavfsizligi va radiatsion himoya uchun zarur boʻlgan asbob-uskunalar bilan yordamlashadi. AEXAning asosiy faoliyatiga kiradigan sohalar: qurol-yarogʻ ishlab chiqaradgan yadro texnologiyasini qattiq nazoratgaolish; yadro energetika-si sohasida yordam koʻrsatish; radioaktiv chiqindilarni toʻgʻri va xavfsiz koʻmish; shu sohaga oid Norma va Qoidalarni ekspert-yuristlar yordamida tayyorlash; ilmiy tadqiqot dasni qoʻllab-quvvatlash; avari-yalarga oid dasturlar ishlab chiqish; qishloq xoʻjaligida yadroviy usullar va radioaktiv mod-dalar yordamida hosildorlik va tuproq unumdorligini oshirish; qishloq xoʻjaligi va chorva-chilikda hasharotlar va kasalliklarga qarshi kurashda yordam berish va boshqa Oʻzbekiston Respublikasi 1994-yil 21 yanvar da AEXAga a’zo boʻlib, xalqaro standartlarni tan olish, atom energiyasidan xalq xoʻjaligida foydalanish, radioaktiv moddalar bilan xavf-xatarsiz ishlashda xalqaro standartlar, qonun-qoidalarga rioya qilishni oʻz zimmasi-ga olgan. Agentlik oliy organi — Bosh konferensiya a’zo davlatlarning vakil-laridan tashkil topgan va har navbatdagi sessiyaga yigʻiladi. Nizom boʻyicha navbatdan tashqari sessiyalar oʻtkazish ham koʻzda tutilgan. AEXA Boshqaruvchilar kengashi agentlik ishlab chiqqan dastur, atom energiyasi sohasida umumiy siyosat va boshqaruv ishlarini amalga oshiradi. Mazkur kengash tarkibiga 35 davlat vakillari kiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti bilan taqdirlangan tashkilotlar
Aton

Aton ("Quyosh gardishi") – qadimgi Misr afsonasidagi quyosh xudosi. Quyosh gardishi koʻrinishida tasvirlangan. Amenxotep IV podsholigi davrida (miloddan avvalgi 1419 –taxminan 1400) A. Misrning yago-na xudosi deb e’lon qilinib, boshqa xu-dolarga sigʻinish man etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Atonal musiqa

Atonal musiqa (yun. a – inkor qoʻshimchasi va tonal – ton) – 20-asr boshlaridan Yevropa mamlakatlarida odat tu-siga kirgan tonallik, lad, garmoniya va boshqalarning oʻta erkin oʻzgaruvchanligiga asos-lanib yaratiladigan musiqa. Atonal musiqa konso-nans va dissonans kontrasti, modulyatsi-yalarni inkor etadi. Ayrim Atonal musiqa parchalari soʻnggi romantiklar va impressio-nistlar ijodida uchraydi. 20-asr boshida Avstriya kompozitori A. Shyonberg, uning shogirdlari A. Vebern, A. Berg va boshqa ijodida an’anaviy yevropacha ladtonallik asosidan toʻla yoki qisman voz kechish natijasida Atonal musiqa yoki R. Kolish (1896 – 1978) tomonidan kiritilgan atonallik tushunchasi yuzaga kelgan. Atonal musiqani ma’lum darajada dodekafoniya texnikasi tartiblashtirgan. Undan Oʻzbekiston kompozitorlari kino, telekoʻrsatuv, te-atr musiqasi va boshqalarda foydalanmoqdalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atonallik

Atonal musiqa yoki atonallik ( – inkor qoʻshimchasi va „tonal“ – ton) musiqiy asarning aniq bir ohangda, yaʼni maʼlum bir ladda boʻlmasligidir. Aniqrogʻi musiqaning lad asosini inkor etish bilan bogʻliq keng maʼnodagi atama.

Ilk bor avstriyalik skripkachi va kompozitor Rudolf Kolisch (1896–1978) tomonidan aynan skripkada noaniq ijroga nisbatan qoʻllangan. Musiqa sanʼatining ob’ektiv asoslarini, musiqiy hamohangliklar tabiatini va garmoniya qonunlarini inkor etadi. Tovushlarning ixtiyoriy birikmalari yoki muayyan kompozitsiya tizimlari (masalan, dodekafoniya qoidalari) bilan almashtiradi.

Atonallik yoʻnalishidagi musiqa, kishining tabiiy ovozda aytadigan qoʻshiqlari va musiqa sadolariga asoslanmasdan, turli balandlikdagi tartibsiz tovushlardan tuzilgan akkordlar hamda maʼnosiz bogʻlanishdagi tovushlar yigʻindisidan iborat (baʼzida matematik munosabatlar zaminida yuzaga kelgan) boʻladi.

1920–1930-yillarida avstriyalik Arnold Schönberg, Josef Matthias Hauer, A. Veberi, Berg Alban va Nikolai Roslavets (SSSR) kabi kompozitorlar ijodida atonallik dodekafoniya va seriya texnikasi kabi muayyan qoidalar asosida tartibga solingan. Shu tarzda koʻplab mamlakatlarga tarqalgan.

 

 

Turkum:Musiqa nazariyasi
Turkum:Musiqiy atamalar
Atribut

Atribut (lotincha atributum – baxsh etaman) – 1) ob’ektning zarur, muhim, xos xususiyati,muayyan jismning aynan shu jism ekanligini belgilovchi xususiyatlari. (mas, falsafada materiya A. i – harakat); 2) grammatikada – ay-nan aniqlovchi (gap boʻlagi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atributsiya

Atributsiya (lot. atributio – nisbat bermoq) – badiiy asar (rasm, haykal va boshqalar)ning asilligini, mualli-fini, yaratilgan joyi, vaqtini aniqlash. San’atshunoslikda asarning uslubi va yaratilish xususiyatlari (material, kom-pozitsiya, ijodkorning oʻziga xos uslubi va hokazo) tahliliga asoslanadi. Dastlab mutaxassislarning tajribaviy bilimi va hissiy xulosalariga asoslangan A. 19-asr oxiridan ilmiy uslubiy taxlil, kim-yoviy va fizik tadqiqotlar (makro- va mikrosuratga olish, rentgenografiya, infraqizil, ultrabinafsha nurlar va boshqalar) natijalariga tayanmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atrobon

Atrobon – otashparastlarning ibodatxonalarida doimo yonib turadi-gan muqaddas olov – "azarxoʻrro"ga oʻtin tashlab, kulini olib turadigan ruhoniylar. Olovga topinuvchi otash-parastlar A.larga hadyalar keltirib, ular orqali muqaddas olovdan madad soʻraganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atropatena

Atropatena (yoki Kichik Midiya, Aderbigan) – Janubiy Ozarbayjonning yunoncha nomi. A. qadimgi Midiyaning shimoliy qismini (hozirgi Talish toglari, Arake daryosi va Urmiya koʻllari hududini) oʻz ichiga olgan. A. shu joyning miloddan avvalgi 4-asrdagi hokimi – Atropat (Axomaniylar satrapi) nomidan olingan. Antik davr muarrixlarining A. haqida bergan ma’lumotlari A.ni ilk kuldorlik davlati va zardushtiylik dinining asosiy mar-kazlaridan biri deb hisoblash imkonini beradi. 7-asrda A. Arab xalifaligi tomo-nidan fath etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Eron imperiyalari va qirolliklari
Attashe

Attashe (frans. – aynan, berkitilgan) – 1) 1-diplomatik martaba. Attashe martabasi deyarli barcha davlatlar qonun hujjatlariga binoan tashqi ishlar vaziri buyrugʻi bilan diplomatik vakolatxonalar va idoralarning 2 – 3 yillik ish tajribasi boʻlgan xodimlariga beriladi; 2) harbiy, harbiy-dengiz, harbiy-havo Attashelari – oʻz mamlakati tegishli qoʻshinlar ning Attashe xizmat kilib turgan boshqa bir davlat qurolli kuchlari hududidagi diplomatik vakolatxonasining lavozimdor shaxslari, ular diplomatik vakilga barcha harbiy masalalar boʻyicha yordam koʻrsatishadi. Mavqeiga koʻra, harbiy Attashelar diplomatga tenglashtirilib, diplomatik korpus tarkibiga kiritiladi va diplomatik imtiyozlar va dahlsizlik huquqiga ega boʻladi; 3) savdo, moliya, qishloq xoʻjaligi, fan va texnika, baliqchilik, shuningdek madaniyat hamda matbuot boʻyicha attashe – diplomatik vakolatxonaning mazkur sohalarga oid masalalar bilan shugʻullanuvchi xodimlari, diplomatik imtiyozlar va daxlsizlik huquqiga, matbuot boʻyicha attashe esa diplomat martabasiga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attenyuator

Attenyuator (frans. attenuer – kuchsizlantirish) – elektr kuchlanishi, tok kuchi, elektr yoki elektromagnit tebranishlarining quvvatini bir me’yorda, bosqichma-bosqich yoki muayyan qiymatgacha pasaytiruvchi qurilma. A. alohida qurilma sifatida, oʻlchash asboblari yoki b. asboblar bilan birga tayyorlanadi. Reostat va potensimetrsan farqi rostlash jarayonida A.ning kirish qismlari orasidagi qarshilik oʻzgarmasligidan iborat. A. asosan yuqori chastotali oʻlchov asboblarida, mas, standart signallar generatori va radiokomparatorlarda koʻllaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attestat

Attestat (lotincha attestor — guvohlik beraman) — q. Shahodatnoma. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attestatsiya

Attestatsiya (lotincha attestatio – «tasdiqlash», «guvohnoma») — bu xodim, mutaxassis yoki tashkilot faoliyatining belgilangan me’yor va talablar asosida baholanish jarayonidir. Attestatsiya davlat va nodavlat sohalarda kadrlar malakasini oshirish, lavozimga layoqatliligini aniqlash hamda kasbiy rivojlanishni rag‘batlantirish maqsadida o‘tkaziladi.

 Ta’lim sohasida 
Oʻzbekistonda pedagog kadrlarni attestatsiyadan oʻtkazish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 17-sentabrdagi 572-son qarori bilan belgilanadi.O‘zbekiston Respublikasi VM 572-son qarori Ushbu hujjatga koʻra, 2022-yildan boshlab attestatsiya jarayoni elektron shaklda amalga oshiriladi. Pedagoglarning bilim darajasi va pedagogik mahorati test sinovlari hamda komissiya bahosi asosida aniqlanadi.Pedagog kadrlar attestatsiyasi haqida ma’lumot 

 Attestatsiya komissiyasi 
Jarayonni tashkil etish va baholash uchun maxsus attestatsiya komissiyasi tuziladi. Komissiya tarkibiga rahbar xodimlar, soha mutaxassislari va mustaqil ekspertlar kiradi.Attestatsiya komissiyasi — Vikipediya 

 Elektron tizimlar 
Pedagog kadrlar uchun attestatsiya jarayoni raqamlashtirilgan boʻlib, ariza topshirish va natijalarni koʻrish pedkadr.tdi.uz platformasi orqali amalga oshiriladi.Attestatsiya xizmati haqida 

 
 lex.uz — 572-son qaror
 infoedu.uz — Pedagog kadrlar attestatsiyasi
 oldmy.gov.uz — Davlat xizmatlari portali
 Vikipediya — Attestatsiya komissiyasi
Attika

thumb|right|Attika viloyati tabiati
Attika — qadimgi Oʻrta Yunonistonning janubi-sharqida joylashgan viloyat. Yunon rivoyatlariga koʻra, Afina atrofida Attikaning siyosiy birlashuvi shoh Tesey davrida sodir boʻlgan; aslida bu jarayon bir necha asrlarga choʻzilgan. Miloddan avvalgi VI asrga kelib Afina Attikada mutlaq iqtisodiy va siyosiy ustunlikka erishgan. Hozirgi Gretsiyada Attika shu nomdagi maʼmuriy-hududiy birlik — nom (markazi — Afina).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Afina
Turkum:Afina tarixi
Attila

Attila (boshqa ismlari: Etsela, Otilaxon, Etilli; laqabi — „Xudoning qamchisi“) (? — 453) gunnlar podshohi boʻlgan. 433-yili amakisi Rugila vafot etgach, birodari Bleda (Bilada) bilan birga taxtga oʻtirgan; lekin 445-yili Bledani qatl etib, hokimiyatni yakka boshqargan. Attila oʻzining zafarli yurishlari bilan saltanat hududini nihoyatda kengaytirgan. Attila davlati Sharqda — Kavkaz, gʻarbda — Reyn daryosi, shimolda — Daniya orollari, janubda — Dunay daryosining oʻng sohilini qamrab olgandi. Attila qudratli hukmdor boʻlgan, shu tufayli koʻpgina xalqlar unga oʻz ixtiyorlari bilan boʻysunganlar. Attila xalqlarning kuchli ittifoqini tashkil qilib, uning tarkibiga: ostgotlar, gepidlar, turingiyaliklar, gerullar, rugiylar, xazarlar va boshqalarni kiritgan. Atillaning qarorgohi Vengriyaning shimolidagi Tokay mavzeida boʻlgan. Attila dastlab Dunayning quyi oqimidagi soʻl qirgʻoq yerlarni oʻz hokimiyatiga boʻysundirgan. Miziya, Frakiya, Illirikani talon-toroj qilib, to Konstantinopolga qadar yetib borgan va Vizantiya imperatorini juda katta toʻlovlar toʻlashga (447) majbur etgan. 450-yili Attila 500 ming kishilik qoʻshin toʻplab gʻarbga yurish qilgan. Attila Germaniyadagi Reyn daryosidan oʻtib Trir, Mes, Arras va boshqa shaharlarni vayron qilgan. Orlean shahrini qamal qilganda shaharga yordamga Gʻarbiy Rim imperatori Valentinian III ning sarkardasi Aetsiy va vestgotlar podshohi Teodorix yetib kelgan. Attila qamalni boʻshatib 451-yili kuzda Trua shahri yaqinidagi Katalaun maydoniga kelib joylashadi. Mana shu maydonda xalqlarning buyuk jangi sodir boʻlgan. Attila kuchi bu jangdan soʻng ancha zaiflashgani tufayli oldinga qarab yurishni davom ettirmay, Reyn ortiga, Germaniyaga qaytadi. 452-yili u yangidan safar uyushtirib, Sharqiy Alp togʻlari orqali Italiyaga bostirib kirib Akvileyani vayron qiladi, Altinum, Paduya, Milan va boshqa koʻpgina shaharlarni egallagan; Rim va butun Italiya xavf ostida qoladi; lekin Attila oʻzining zafarli yurishini tuxtatib sulh bitimi tuzadi. Attila 453-yili Pannoniyaga qaytib kelib, shu yerda vafot etgan. Attilaning vafoti bilan gunnlarning jahonshumul davlatining qudrati singan; uning oʻgʻli Ellak davrida, Netad daryosi (Pannoniyada) boʻyidagi jangda german va skif qabilalari oʻz mustaqilliklarini qaytarib olganlar. Gunnlar barpo etgan davlat parchalanib ketgan. Attila haqidagi koʻplab qoʻshiq va rivoyatlar uzoq vaqtlargacha saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Malikov A.M. Xunnlar // „Sogʻlom avlod uchun“ jurnali. 1997. № 3-4, 18-23-betlar
 
Greatest Conquerors Of All Time
At-toir

thumb|upright|Palomar rasadxonasining interferometri tomonidan olingan yulduz tasviri
At-toir (arab. at-Toir) – Burgut yulduz turkumining eng ravshan, 1-kattalikdagi (a) yulduzi. Urta kenglikdagi joylarda bahor, yoz va kuzda koʻrish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yulduzlar
Attorlik

Attorlik – bozorlarda pardoz-andoz, mayda roʻzgʻor mollari bilan sav-do qiluvchi doʻkonlar rastasi, qatori. Oʻtmishda doridarmon, mayda roʻzgʻor buyumlari (ip, igna, xina, oyna, taroq, saqich, atir-upa va boshqalar) bilan savdo qiluvchi sayyor mayda savdogarlar attorlar deb atalgan. Hozir A. mollari keng assor-timentda magazinlarning maxsus galan-tereya va parfyumeriya boʻlimlarida yoki maxsus magazinlarda sotiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attraktantlar

Attraktantlar (lot. attraho – oʻzimga jalb qilaman) – hasharotlarni oʻziga jalb etuvchi tabiiy va sintetik kimyoviy moddalar. Bir hujayrali or-ganizmlarning A. odatda, ijobiy xemotoksisni vujudga kel-tiruvchi moddalar hisoblanadi. Masalan, saharoza va aminokislotalar turli xil harakatchan bakteriyalarni oʻziga jalb qiladi. Sikllik ATF esa zamburugʻlar (miksomitsetlar)ning tabiiy A. hisoblanadi. A. taʼsir qilish doirasi bir necha mm dan bir necha km gacha boradi. Hozirgi kunda hasharotlarning A. juda yaxshi oʻrganilgan. Bular 3 asosiy guruhga boʻlinadi: hasharotlarning muayyan jinsiga; ozuqa moddaga va tuxum qoʻyish muhitiga jalb qiluvchilar. Birinchi guruh moddalari – jinsiy A. yoki feromonlardir. Turli xil hasharotlarning 300 dan ortiq feromonlari yaxshi oʻrganilgan. Bular asosida juda koʻp sintetik feromonlar ham yaratilgan. Jinsiy feromonlar haddan tashqari kam miqdorda ham ta’sir koʻrsatish xususiyatiga ega. Erkak ipak qurti jinsiy A. 1 sm3 havoda konsentratsiyasi 19 g miqdorida ham oʻziga jalb qilish xususiyatini saqlaydi. Hasharotlarning ozuqa manbaiga jalb kiluvchi A. (ozuqa A.) organizmlar oziqlanadigan ovqat hidiga ega boʻladi. Ipak qurtining tut barglari bilan oziqlanishga jalb qiluvchi A. asosini bir qator kimyoviy moddalar bilan bir qatorda boshqa oʻsimliklarda deyarli uchramaydigan morin moddasi tashkil qiladi. Koʻpchilik hollarda ozuqa A. sifatida bitta emas, balki bir nechta moddalar birgalikda ishtirok etadi. Hasharotlarni tuxum qoʻyish joyiga jalb qiluvchi A. guruhi, mas, daraxtlarning poʻstlogʻidan ajraladigan uchuvchan moddalar poʻstloqxoʻr qoʻngʻizlarni, issiqqonli hayvonlar ajratadigan karbonat angidrid gazi qon soʻruvchi hasharotlarni oʻziga jalb qilishi aniqlangan.Oʻsimliklarni himoya qilishda feromonlardan foydalaniladi. A.ni insektitsidlar bilan birgalikda ishlatish juda samarali. Zararkunandalar har bir avlodining rivojlanishini, entomofaglarni dalaga qoʻyish muddatlarini belgilash va kimyoviy kurash choralarini qoʻllashga zaruratni aniqlashda A. katta ahamiyatga ega.Abdukarim Zikiryoev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attraksion

Attraksion (frans. attraction – tortilish) – 1) sirk tomoshasi. Dast-labki mexanika va fizika yutuqlari asosida koʻrsatilgan sirk nomerlari A. deyilgan. Hozir muayyan gʻoya va mazmun asosida bir-biri bilan bogʻliq sirk tomo-shalari dasturi A. deyiladi; 2) madani-yat va istirohat bogʻlari, bolalar saroylari, umuman ommaviy sa-yil joylarida koʻngil ochish uchun oʻrnatilgan qurilma (charxpalak, karusel va kema-argʻimchoq va boshqalar). ATF – qarang Adenozintrifosfat kislota.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atharvaveda

Atharvaveda – hind xalqining buddizmgacha boʻlgan eng qadimgi diniy va adabiy yodgorligi boʻlmish 4 she’riy va nasriy toʻplam – vedalardan biri.taxminan miloddan avvalgi 9–8-asrlarda tuzilgan. Vedalar quyidagilar: Rigveda – gimnlar vedasi (muqaddas bilim), Samaveda – qoʻshiqlar vedasi, Yajurveda – qurbonlik soʻzlari hamda qoidalari va A.– zodagonlarning hikmatli yoki qargʻish soʻzlari vedasi. A. qadimgi hindlarning dini, madaniyati va ijtimoiy tuzumi haqida muhim ma’lu-mot beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aud

Aud (yoki Audh) – Shimoliy Hindistondagi tarixiy viloyat. Gang da-ryosining oʻrta oqimida joylashgan. Miloddan avvalgi 6-asrda A. hududida quldorlik davlati Koshala boʻlib, butun viloyat uning poy-taxti Ayodhe nomi bilan atalgan. Qadimda va oʻrta asrlarda A. Ganga vodiysida tash-kil topgan yirik davlatlarning muhim tarkibiy qismi boʻlgan. 18-asrning 20-yillarida boburiylarning A.dagi noibi Saodatxon A.ni Boburiylar saltanatidan mustaqil deb e’lon qildi. 18–19-asrlarning boshlarida A. Hindistonning yirik hokimliklaridan biri boʻlib, poytaxti Lakhnau edi. A. Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi ekspansiyasiga qarshi faol kurash olib bordi, ammo 1764-yil Buksara yaqinidagi jangda yen-gilgach, mazkur kompaniyaga qaram boʻlib qoldi. Ingliz anneksiyasidan keyin A. hududi Shimoli-Gʻarbiy viloyatlar tarkibiga kiritildi. 1902-yil bu viloyatlar Agra va A. Birlashgan viloyatlari (1950-yildan Uttar-Pradesh shtati) deb ataldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Audiyensiya

Audiyensiya (lot. audentia – tin-glash, quloq solish) – davlat va ja-moat arboblari tomonidan chet el di-plomatik vakillarining rasmiy qabul qilinishi. Xalqaro huquqda A.– dav-lat boshligʻining diplomatik vakilni qabul qilishi. Bir davlat vakilining oʻz ishonch yorligʻini yoki chaqirib olish yorligʻini topshirishi ham A. dir. 1815-yil 19-martda Venada diplomatik vakillar toʻgʻrisida qabul qilingan reglamentga muvofiq bevosita davlat boshligʻidan A. surashga faqat muxtor elchi darajasida-777gi vakilninggina huquqi bor. Muvaqqat ishlar vakili va boshqa darajali diploma-tik vakillar A. haqida shu davlat tashqi ishlar vaziri orqali iltimos qilishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Audiologiya

Audiologiya (lotincha audio – eshi-taman va yun. logos – fan) – otorinolaringologiyaning bir boʻlimi; eshi-tish va uning buzilishlari bilan bogʻliq holatlarni oʻrganadigan fan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Audiologiya
Audiometriya

Audiometriya (lot. audio – eshi-taman va ... metriya), akumetriya – eshi-tish oʻtkirligi (yaxshi eshitish)ni oʻlchash. Eshitish oʻtkirligi, asosan, tovushni qabul qilish boʻsagʻasi bilan aniqlangani uchun A. inson qulogʻi qabul qiladigan eng past tovush kuchini aniqlashdan ibo-rat boʻladi. A.ning eng oddiy usuli har xil masofada turgan inson tovushi yoki kamertonning turli balandlikdagi to-vushlarini qabul qilish hisoblanadi. A., asosan, maxsus elektr akustik asbo-blar – audiometrlar bilan amalga oshiri-ladi. Audiometrlarda tovush balandligi (100 dan 8000 gs gacha) va kuchi (0 dan 125 db gacha) oʻzgartirilib, tovush xiyol eshi-tiladigan holga (eshitish boʻsagʻasiga) keltiriladi. A. natijalari audiogram-ma (egri chiziq) tarzida yozib olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Auyeski kasalligi

Auyeski kasalligi, soxta quturish kasalligi (venger vrachi A. Auieszky nomidan) – hayvonlarda markaziy nerv sistemasi va nafas organlarining shikastlanishi belgilari bilan oʻtadigan virusli yuqumli kasallik. Auyeski kasalligi bilan barcha sut emizuvchilar va qushlar kasallanadi. Kasallik ayniqsa, darran-dachilik va choʻchqachilik xoʻjaliklariga katta zarar keltiradi. Auyeski kasalligi, asosan, ot, choʻchqa, qoramol, qoʻy-echki va itlarda yilning hamma faslida uchraydi. Kasallik koʻproq kemiruvchilar va etxoʻr (yirtqich) lar orqali tarqaladi; choʻchqalarga boshqa kasal hayvonlardan bevosita ham yuqadi. Viruslar qon va limfa bilan butun organizmga tarqaladi. Auyeski kasalligi ning inkubatsiya davri 1–8 kun. Kasallangan hayvon toʻsatdan lohas boʻladi, harorati koʻtariladi, ovqat yemay qoʻyadi, qichinadi, qoramol oz qoʻy-echkilardan koʻp soʻlak oqadi, halloslaydi, yurak urishi tezla-shadi, mudrab yuradi va 3–5 kundan soʻng halok boʻladi. Tashxis kasallikning klinik belgilari va laboratoriya tekshirishlari asosida qoʻyiladi. Davosi: Auyeski kasalligi yuqkan hayvonlarga gammaglobulin; qaytalanmasligi uchun penitsillin, streptomitsin beriladi. Oldin i olish: hayvonlar emlanadi, Auyeski kasalligi tarqalgani aniqlangan xoʻjalik karantin zonasi deb e’lon qilinadi. Epizootiyaga qarshi chora-tadbirlar oʻtkaziladi. Kasal va tu-zalgan hayvonlar boshqa joyga olingach, molxonalar 1% li formaldegid erit-masi, yangi soʻndirilgan ohakning 20% eritmasi bilan dezinfeksiya qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aura

Aura (yunoncha: aura uka aka – esish) – tutqanoq talvasasi tutishidan oldingi holat. Turli koʻrinishda sezgilar buzilishi sifatida namoyon boʻladi. Sensor (teri sezgisi) A.sida badanning ayrim joylarida ogʻriq, noxush sezgi, uvishib qolish, bir narsa oʻrmalayotgandek sezgi va hokazo seziladi. Koʻrish A.sida koʻz oldida, turli shakllar va ranglar (mas, qon ran-gi), yongʻin, chaqmoq va boshqa paydo boʻladi. Eshitish Axida quloqqa har xil ovoz, qichqiriq, xushtak, tasir-tusirlar va hokazo eshitiladi. Hid bilish A.sida turli xil noxush hidlar; motor A.sida – kutilma-gan harakatlar; vegetativ A.da – koʻngil aynishi, qusish, yurak urishi, nafas olishning buzilishi, oqarib yoki aksin-cha qizarib ketish kuzatiladi. Koʻpincha turli xil A. birga kechadi. Har bir be-morda A.ning bir xili uchraydi va har safar tutqanoq tu-tishdan oldin aynan shu turi bezovta qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Austerlitz jangi

Austerlits jangi 1805.20.11. (2.12) – 1805-yilgi Rossiya – Avstriya -Fransiya urushi paytida Austerlits shahri (hozirgi Chexiyaning Slavkov shahri) yaqinida Ros-siya-Avstriya qoʻshinlari bilan Fransiya qoʻshinlari oʻrtasidagi hal qiluvchi jang. Napoleon I boshchiligidagi fransuz ar-miyasi M. I. Kutuzov qoʻmondonligidagi rus-avstriya qoʻshinlarini tor-mor qilgan. Jangdan soʻng 3-antifransuz koalitsiyasi tarqab ketgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:XIX asr
Auto...

Auto... (yun. autos – oʻzim) – qoʻshma soʻz boʻlagi; aynan avto...ni anglatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil