Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Drozofilasimonlilar

Drozofilasimonlilar, meva pashshalari (Drosophilidae) — hasharotlar oilasi. Mayda sariq yoki qoʻngʻir rangli, tanasi 1—5 mm. Qanotlari yaltiroq, koʻzlari qizil. Lichinkalari organik qoldiqlarga boy muhitda yashab, asosan shu muhitdagi achitqilar va chirituvchi mikroorganizmlar bilan hamda chiriyotgan meva bilan oziqlanadi. Drozofilasimonlilar tokzorlarda, bogʻlarda koʻplab uchraydi. Mevani qayta ishlash zavodlarida, ayniqsa, Drosophila funebris, drozofilasimonlilar fasciata va Citona beckeri koʻp uchraydi. Kuzda bu turlar xonadonlarga uchib kiradi. Drosophila urugʻiga kiradigan va drozofilasimonlilar melano gaster Mg. va unga yaqin turlar biologik tadqiqotlarda, xususan genetika tadqiqotlarida foydalaniladi (ularda mutagenez jarayoni oʻrganilgan).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drok

thumb|Genista germanica

Drok — burchoqdoshlar (dukkakdoshlar) oilasiga mansub buta va chala butalar turkumi. Boʻyi 1 m cha, bargi oddiy, baʼzan uch boʻlakli, guli zigomorf, sariq, baʼzan oqimtir. Koʻ-pincha tikanli, 70 turi bor. Ular asosan Gʻarbiy Yevropa, Gʻarbiy Osiyo, Afrika va Kanar orollarida usadi. Urugʻdan koʻpayadi. Bargi, poyasi va gullaridan sariq boʻyoq olinadi, qaynatmasi surgi dori sifatida ishlatiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Dromedar

Dromedar , bir oʻrkachli tuya — tuyaning bir turi. Oʻrkachining bittaligi bilan baqtriya tuyasidan farq qiladi. Jussasi ikki oʻrkachli tuyalarga qaraganda kichikroq. Boʻyi 210 sm ga boradi, rangi qizgʻish-kulrang. Boʻgʻozlik davri 13 oy, 2–4 kg jun qirqib olinadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Darziylar

Darziylar (s. koʻpl) — shialikda vujudga kelgan firqa (diniy guruh). Asosan Livanda va Suriyada yashaydilar. Ularning karashlari ismoiliylar qarashlariga yaqin. Firqaning paydo boʻlishi 10—11-asrlarda fotimiylar sulolasidan boʻlgan xalifa Hakim nomi bilan bogʻliq. Hakim umrining oxirida oʻzini xudo deb eʼlon qilgan va oʻziga eʼtiqod qilishni talab etgan. U sirli ravishda oʻlgach, Livan va Antilivan togʻlarida yashovchi xalqlar unga xudo deb eʼtiqod qila boshlaganlar. D. nomi xalifa Hakimning targʻibotchilaridan boʻlgan Darziy (1019 y. v. e.) ismi bilan bogʻliq. D. aqidasiga koʻra, xudo odam qiyofasiga kirib, insonlar oʻrtasida paydo boʻlishi mumkin (shuning uchun ular Hakimning qaytishiga ishonadilar). D. Qurʼon mazmunini majoziy talqin qiladilar. Jonning koʻchib yurishi toʻgʻrisidagi tasavvur tufayli oʻlimga befarq qaraydilar, islom dini marosimlarini bajarishni shart deb hisoblamaydilar. Diniy bayramlardan faqat qurbon hayitini va shialarda motam marosimi hisoblangan ashuroni nishonlaydilar. D. sunniylar tomonidan taʼqib qilingani uchun shialarga xos boʻlgan taqiyya talablariga amal qiladilar. Barcha ismoiliylar kabi D. ham shariatni tan olmaydilar. D. ikki qismga; "omiy" ("bexabar") va "uqqol" ("bilimdonlar", "xabardorlar")ga boʻlinadilar. D.da masjidga borish, namoz oʻqish odati yoʻq. Ularning ibodatxonalari "xalvo" deb ataladi. Bu yerda payshanba kunlari faqat "uqqol"largina toʻplanadilar. Oʻrta asrlardan boshlab D. oʻzlarining merosiy mulklariga va hukmdor amirlar sulolasiga ega boʻlgan. Livanda Darziy amirlari hokimiyati, ayniqsa, Faxriddin II Maon (1590—1633) va Bashir II Shihob (1788/9 — 1840) davrlarida juda yuksalgan. D. Suriya xalqining 1925—27 yillarda fransuzlar hukmronligiga va 1958 yilda Isroilga qarshi chiqishlarida faol ishtirok etishgan. Hoz. vaktda D. Livan milliyvatanparvarlar kuchlari tarkibida jamiyatni qayta qurish uchun kurash olib bormoqda. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Shia oqimlari
Dublin

Dublin — Irlandiya poytaxti. Irlandiya orolning sharqida, Liffi daryosining Dublin qoʻltigʻiga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 953 ming kishi (1996, shahar atrofi bilan). Iqlimi dengiz iqlimi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15— 17°, yanvarniki 5°, yiliga 842 mm yogʻin yogʻadi. Dublin toʻgʻrisida dastlabki maʼlumot Irlandiya ida 291 yildan uchraydi. 9-asrdan Dublinni normannlar bosib olgan. 1170-yilda ingliz-normann feodallari qoʻliga oʻtdi. 1922-yildan mamlakat poytaxti. Dublin mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni, Irlandiya dengizi sohilidagi mamlakatning eng yirik porti. Xalqaro aeroport bor. Dublin porti orqali chetga chorva mollari, goʻsht, teri va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — oziq-ovq-at (pivo pishirish, viski tayyorlash, goʻsht konserva va b.) va yengil sanoat. Toʻqimachilik (17-asrdan poplin toʻqish bilan mashhur), tikuvchilik, koʻn-teri, jut korxonalari bor. Kimyo, kemasozlik, mashinasozlik (elektrotexnika, priborsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), qurilish sanoati tarmoqlari rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan Dublin qasri — hozirgi Adliya saroyi (13-asr), Kraystcherch cherkovi (1038), Sent-Patrik sobori (1190), ratusha (1769) va boshqa saqlangan. Dublin universiteti (1591), Milliy universitet, Qirollik musiqa akademiyasi, kutubxonalar, muzeylar, hayvonot bogʻi, Milliy galereya (1864), teatrlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Irlandiya
Dublyaj

thumb|Dublyaj studiyasi
Dublyaj , kinofilmlar dublyaji – filmni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib yaratilgan yangi fonogramma. Dialoglar tarjimasi mazmun jihatdan toʻgʻri, film qahramonlarining soʻzlashuviga – ogʻiz harakatiga mos boʻlishi shart. Tarjimon yoki yangi matn muallifi, muharrir, rejissyor, aktyor, ovoz operatori, montajchi, matn joylashtiruvchidan iborat ijodiy guruh amalga oshiradi. Avval tarjimon dublyaj qilinadigan filmni sinchiklab koʻrib, undagi monolog va dialoglar qaysi vaziyatda, qanday holatda talaffuz qilinishini, aniq bilib olishi lozim. Tarjimadan soʻng muharrir har bir soʻzni aktyor talaffuziga solishtirib tahrir qiladi. Dialog paytida lab harakati aytilayotgan soʻzga muvofiq boʻlishi lozim. Rejissyor film qahramonlari ovoziga moslab aktyor tanlaydi. Nihoyat aktyor ovoziga turli shovqinlar (avtomobil, samolyot, shamol, dengiz toʻlqini, hayvonlar ovozi va boshqalar) qoʻshib yoziladi. Musiqa va tabiiy tovushlar, odatda, filmning aslidan olinadi, baʼzan yangi variant ham tayyorlanadi. „Oʻzbekfilm“da har yili 70–80 film dublyaj qilinadi. R. Ahmedova, O. Yunusov, T. Tojiyev, O. Bakirova, D. Ismoilova, M. Rahimova, Y. Ahmedov, A. Rafiqov va boshqalar dublyaj sanʼatiga munosib hissa qoʻshishgan.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Dublyaj
Turkum:Televideniye
Turkum:Video
Dubna

Dubna — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1956-yildan). Dubna daryosining Volga daryosiga quyilish yeriga yaqin joyda, Moskva sh.dan 128 km shimolda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 67,4 ming kishi (1992). Xalqaro Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti bor. D.dan Moskva nomidagi kanal boshlanadi (Katta Volga pristani). Ivankovo GES ishlab turibdi. 1960-yildan D. tarkibiga Ivankovo sh. ham kirgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Moskva viloyati shaharlari
Dubrovnik respublikasi

Dubrovnik respublikasi — oʻrta asrlarda muhim rol oʻynagan aristokratik shahar respublikasi. Adriatika dengiz sohilida joylashgan. Dubrovnik (respublika markazi)ni, Dalmatsiyaning sohil boʻyi qismini, Mlet, Lastovo o.lari va b.ni oʻz ichiga olgan. D. r. Vizantiya (1205-yilgacha), Venetsiya (1358-yilgacha), Vengriya (1526-yilgacha), Turkiyaning vassali boʻlsada, amalda 13-asrning 2-yarmidan mustaqil boʻlgan. 1806-yilda Fransiya bosib olib, respublikani bekor qilgan (1808-yil), hududini Illirii viloyatlari tarkibiga kiritgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dugoh

Dugoh (fors. — ikki joy, ikki parda, ikki payt) — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi shoʻba nomi. Dastlab butun ton (204 sent) oraligʻida joylashgan ikki tayanch pardali ohang ifodasi boʻlib, mazkur tizimdagi Husayniy, Hijoz kabi mukammal (7 pogʻonali) tovushqatorlar asosida rivojlantirilgan. Keyinchalik Husayniy maqomining tovushqatoriga singib ketishi natijasida "maqom" nomi bilan yuritila boshlangan; 2) Shashmaqom va Xorazm maqomlari turkumlarida 4- mustaqil maqom nomi. Fartna—Toshkent maqomlariaa DugohHusayniy I—VII ashula yoʻllari, shuningdek, surnay D.i, Mushkiloti D. kabi cholgʻu yoʻllari mavjud.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

Turkum:Maqomlar
Dudbura

Dudbura (fors.) — 1) temirchilar koʻrasi (uchogʻi) yoki kulollar xumdonining tutunni tashqariga chiqarib yuboradigan karnayga oʻxshash qismi. Moʻri, moʻrkon deb ham ataladi; 2) koʻra (oʻchoq) ning shoxnayza (dam keladigan quvur) oʻrnatilgan qismiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dukirlar

Dukirlar, kokildor antilopalar— quvushshoxlilar oilasiga mansub sut emizuvchilar 2 ta urugʻining umumiy nomi. Tanasining uz. 55—145 sm, ogʻirligi 4–80 kg . Urgʻochisi erka-giga nisbatan yirikroq. Boshida bir tutam uzun yungi va bir juft kalta konussimon shoxi bor. Kokildor, yaʼni oʻrmon D. i urugʻiga 15 tur, butazor D.i urugʻiga 1 tur kiradi. Afrikaning Sah-roi kabirdan Janubrokdagi pasttekisliklari va togʻlaridagi oʻrmon va buta-zorlarida yashaydi. Barg va mevalar, baʼzan hasharotlar, qushlar va hayvonlarning oʻlimtiklari bilan oziqlanadi. Ovlanadi.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukkak

Dukkak — dukkakdoshlar mevasi; bitta urugʻchibargdan hosil boʻladi. Koʻpincha yuqorisidan pastgacha ikkita chok bilan ochiladi (noʻxat, loviya va b.), baʼzi da ochilmaydi (qashqarbeda, sebarga, yeryongʻoq). Yeryongʻoqnnt dukkagi tuproq ichida yetiladi. D.da koʻpincha bir nechta urugʻ boʻlib, urugʻbandchalari bilan qorin chokiga birikadi. D.ning kattaligi, shakli va tuzilishi har xil: koʻpchilik turlarda toʻgʻri, yassi (noʻxat, loviya va b.), boshqalarida dumaloq, spiralsimon (beda). Ayrim tur oʻsimliklardan D. bir urugʻli boʻlaklarga boʻlinadi. Yovvoyi dukkakli oʻsimliklarning D. tez buralib ochiladi va urugʻlari sochilib ketadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Botanika
Dulo

Dulo — qad. turkiy bulgʻorlar (protobolgarlar) urugʻi. Dunayboʻyi Bulgʻoriyasi tashkil etilgunga qadar maʼlum boʻlgan qad. xonlar sulolasi D.dan boshlangan. Birinchi Bulgʻor podsholigi vujudga kelgan paytdan eʼtiboran (681 y.) uning vakillari 739 y.gacha mamlakatni idora etgan. Sulolaning mashhur namoyandalari — Kubratxon (584—642), Asparux (643-701), Tervel (701-718).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Turkiy sulolalar
Renato Dulbecco

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi = Renato Dulbekko
| tasvir = Renato Dulbecco crop.jpg
| tasvir_eni =
| izoh = 
| asl_ismi = 
| tavallud_paytidagi_ismi = 
| tavallud_sanasi = 
| tavallud_joyi = Katanzaro, Italiya
| vafot_sanasi = 
| vafot_joyi = La Jolla, Kaliforniya
| fuqaroligi = italyan, amerikalikDulbecco nauralized Amerika fuqarosi. ''http://www.treccani.it/Portale/elements/categoriesItems.jsp?pathFile=/sites/default/BancaDati/Enciclopedia_online/D/BIOGRAFIE_-_EDICOLA_D_021082.xml Dulbécco, Renato ga qarang. .treccani.it''
| taʼlimi =
| kasbi =
| dini =
| faoliyat_yillari =
| asarlari =
| boʻyi =
| unvoni =
| turmush_oʻrtogʻi =
| bolalari =
| otasi =
| onasi =
| qarindoshlari =
| mukofotlari =
| veb-sayt = 
| imzosi =
}}DULBEKKO (Dulbecco) Renato''' (1914) – amerikalik virusolog. Millati italyan, 1947-yildan AQSH da tugʻulgan. Tarkibida dezoksiribonuklein kislota (DNK) boʻlgan onkogen viruslarning normal hujayralar bilan oʻzaro taʼsirlashish mexanizmini tadqiq qildi. Viruslar DNKsi xujayra genomlarida joylashib, uning tarkibiy qismiga aylanib ketishini tajribada birinchi boʻlib isbotlab berdi. 8V40 virusining ts – mutanti xususiyatini aniqladi (1973). Nobel mukofoti laureata (1975)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:AQShlik virusologlar
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:2012-yilda vafot etganlar
Turkum:22-fevralda tugʻilganlar
Turkum:19-fevralda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Dum

Dum — umurtqali hayvonlar tanasining keyingi qismi. Dum suvda hayot kechiruvchi hayvonlarda tana bilan bir tekis qoʻshilib ketgan dumsuzgichni hosil qiladi. Koʻpchilik quruqlikda yashaydigan hayvonlarda dum harakatlanish funksiyasini bajarmaydi, faqat sudralib yuruvchilar va dumli suvda va quruklikda yashovchilar dumi harakatlanishga yordam beradi. Qushlarning dum qismi qisqa boʻlib, unga boshqaruv patlari birikkan. Sut emizuvchi hayvonlar (maymunlar, opossum, ayrim chumolixoʻrlar) dumi daraxt shoxlariga ilashish, sakrovchi hayvonlar (kenguru, qoʻshoyoq, yer tovushqoni)da dum tayanch va boshqaruv yoki parashyut (olmaxon, tyin) vazifasini bajaradi. Kitsimonlarning kalta dumida suzgichlari joylashgan. Bir qancha sut emizuvchilar (odamsimon maymunlar) dumi yoʻqolib ketgan. Koʻp hollarda umurtqasiz hayvonlar tanasining keyingi qismi yoki oʻsimtasi ham dum deyiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jildum Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zoologiya
Duma

Duma ( - fikrlamoq) — Rossiyadagi qonun chiqaruvchi-kengashuvchi, vakolatli muassasa (Boyarlar dumasi, Davlat dumasi); shaharning oʻzini-oʻzi boshqarish organlari (shahar dumasi). Pyotr I Dumani muassasa sifatida yo'q qilgan.  Taxminan 200 yil o'tgach, birinchi rus inqilobidan keyin Rossiya imperiyasining Davlat Dumasi tuzildi.  1993-yildan Davlat Dumasi Rossiya parlamentining quyi palatasi hisoblanadi. 
 Knyazlik va boyarlar dumasi 
Knyazlik dumasi knyaz huzuridagi doimiy kengash boʻlib, uning tarkibiga uning eng yaqin hamkorlari kiradi.  Odatda knyaz boyarlar bilan maslahatlashmasdan jiddiy qarorlar qabul qilmagan.  Ko'pincha ruhoniylarning vakillari fikrlarda qatnashdilar, ammo ularning vakillari doimiy bo‘lmagan. 
thumb|left|275px|Boyarlar dumasining yig'ilishi, XVI asr.
Boyar dumasi XIV asrda tashkil etilgan va knyazlik dumasining davomi boʻlgan, organ mustaqil rol oʻynamagan. U davlat kengashining ekvivalenti boʻlib, doimo podshoh bilan birga ishlagan, u bilan birga yagona oliy hokimiyatni tashkil etgan kuch hisoblangan. XVI asrdan boshlab Duma oʻzining aniq tarkibiga ega boʻldi. 1505 yil holatiga koʻra, Dumada 23 ta boyar, 6 ta saroy aʼzosi, 1 ta butler va 1 ta gʻaznachi bor edi.  Ularning umumiy soni kamaydi va 21 kishini tashkil etdi. Bundan tashqari, Duma a'zolarining soni doimiy ravishda o'sib bordi (Mixail Fyodorovich davridan tashqari).  Boris Godunov davrida ulardan 30 nafari, notinch davrda 47 nafari, Mixail Fyodorovich davrida 19 nafari, Aleksey Mixaylovich davrida 59 nafari, Fyodor Alekseevich davrida 167 nafari bor edi. Podsho Duma raisi boʻlgan, lekin u yoʻqligida ham boyarlar qaror qabul qilishlari mumkin edi.  Avtokratiya shakllanishi davrida Duma majlislari kamroq o'tkazila boshlandi, a'zolar soni 1696—1697 yildagi 138 kishidan 48 kishiga kamaydi.    1713-yilda Duma o'z faoliyatini to'xtatdi.  "Boyarlar Duma" atamasi tarixchilar tomonidan XVIII—XIX asrlarda qo'llanilgan.
 Rossiya imperiyasi 
Rossiya imperiyasining Davlat Dumasi Rossiya imperiyasining qonun chiqaruvchi, keyinchalik qonun chiqaruvchi vakillik instituti edi. Birinchi rus inqilobidan keyin 1905-yil 6-avgustdagi manifestga muvofiq "qonunchilik takliflarini dastlabki ishlab chiqish va muhokama qilish, davlat daromadlari va xarajatlari ro'yxatini ko'rib chiqish bilan ta'minlangan maxsus qonunchilik instituti" sifatida tashkil etilganМанифест от 6 августа 1905 года. Keyinchalik, 17-oktyabr manifestiga muvofiq, Duma qonun chiqaruvchi organga aylandi.
+ Распределение депутатов Государственной думы по партиямPartiyaI DumaII DumaIII DumaIV DumaRSDIP(10)651914Eserlar -37 - -Milliy sotsialistlar -16 - -Ishchilar107 (97)10 человек выделились из фракции и организовали свою фракцию социал-демократов1041310Progressiv partiya60 -2848Kadetlar161985459Avtonomistlar70762621Oktyabristlar135415498Natsionalistlar - -97120Partiyasizlar10050 -7Jami511500441442Duma tarqatib yuborilgandagi fraksiyalar soni61011-1211-16

 Yana qarang 

 Davlat dumasi
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumaloqkoʻl

Dumaloqkoʻl - 1970-yillargacha Amudaryoning quyi oqimida mavjud boʻlgan koʻl. Maydoni 720 ga, oʻrtacha chuq. 2,5 m boʻlib, maydonining 70%ni qamishzor tashkil etgan. Koʻl atrofini qalin toʻqayzorlar uragan. D. Amudaryoning kichik tarmoqlaridan kelgan suv hisobiga toʻyingan. Koʻldan tangabaliq, chavoq va qizilqanot baliqlar, ondatra ovlangan. Suv ostida vodorod sulfid gazi borligidan baliklar qirilib turgan. D. keyingi yillarda qurib qolgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Dumli amfibiyalar

Dumli amfibiyalar (Caudata Urodela) — amfibiyalar sinfining bir turkumi. D.a. Shim. yarim sharning oʻrta mintaqasida, bir nechta turi Jan. Amerikada tarqalgan. Hammasi boʻlib 150 ga yaqin turi bor. Ularning tashqi koʻrinishi kaltakesakka oʻxshaydi. Dumi uzun, oyoklari kalta, baʼzan rudiment xrlda (amfiumada), baʼzilari (siren)da oyoq boʻlmaydi. Oyoqlari suzishda ishtirok etmaydi. Tanasi va dumi yordamida suzadi. Boʻyi 100 sm cha. Siren, protey kabi da jabra va yon chizigʻi umrbod saqlanib qoladi. Terisi silliq, mayda shilimshiq bezli boʻladi. D.a. koʻpincha suvda yashaydi; baʼzilari faqat koʻpayish uchun suvga tushadi. Baʼzi da neoteniya sodir boʻladi. Bir qancha da ichki urugʻlanish yuz beradi. Bunda erkagining spermatofori urgʻochisining kloakasidagi urugʻlik xaltasiga tushadi. 2 tadan bir necha yuztagacha tuxum qoʻyadi. Baʼzilari tirik tugadi yoki tuxumdan bola ochadi. Mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Suvda va nam yerlarda hayot kechiradi. Asosan, Shim. yarim sharning oʻrta mintaqasida tarqalgan. Oʻzbekiston hududida D. a. uchramaydi. Akvariumda tritonlar boqiladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumlupinar

Dumlupinar — Gʻarbiy Anadoludagi qishloq. Grek-turk urushi davrida D. yonida Mustafo Kamol (qarang Otaturk) koʻmondonligi ostidagi turk armiyasi 1922-yil 30-avgustda grek bosqinchilari ustidan gʻalaba qozongan. Bu gʻalaba Antanta davlatlarining bosqinchi qoʻshinlariga qarshi turklarning zafarli yurishini boshlab bergan. Shu isim Eski Turkiy tilda Toʻngli Bungar (Toʻngli Buloq) soʻzlaridan yaralgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumpalma

Dumpalma (Hyphaene) – palmadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. 30 dan ortiq turi bor, ayniqsa, Afrikada, MARda koʻp tarqalgan. Shoxshabbasi keng yoyilgan. Barglari shoxlarining uchida yelpigʻichsimon joylashgan. Toʻpguli kuchalasimon, gullari ayrim jinsli, sargʻish yoki qizil. Mevasi danakli, eti yumshoq, shirin. D.ning mashhur : asl dum-palma (N. thebaica) va dasht dum-palmasi (N. coriacea). Asl D. Misrning daryo sohillaridagi oʻrmonlarda, dasht D.si esa Sharqiy Afrika savannalarida, Madagaskar orolida oʻsadi, ular tropik mamlakatlarda koʻplab ekiladi. Bargidan savat, boʻyra va chipta toʻqiladi hamda toʻshaklarga solinadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaak Dunayevskiy

Isaak Osipovich Dunayevskiy 1900.18(30). 1, Loxvitsa, hozirgi Poltava viloyati — 1955.25.7, Moskva — kompozitor, dirijyor, Rossiya xalq artisti (1950). Zamonaviy rus operetta hamda musiqali kinokomediya asoschilaridan, qoʻshiq janrining yirik ustasi. 12 ta operetta, 3 balet, kantatalar, dramatik spektakllarga musiqalar yozgan. Ayniqsa, "Quvnoq yigit-qizlar", "Darvozabon", "Sirk", "Kapitan Grant bolalari", "Boy kelin", "Volga-Volga", "Kuban kazaklari" kabi filmlar uchun yaratgan, simfonizm bilan yoʻgʻrilgan musiqalari va qoʻshiqlari ommaviylashgan. Ijodiy uslubi kuychanlik va xatto garmoniyalari ohangdorligi, xilma-xilligi, jaz ritmlaridan unumli foydalanilganligi bilan ajralib turadi. Ommabop qoʻshiq janrining yangi ni kashf etgan: qoʻshiq — marsh ("Sport marshi", "Entuziastlar marshi", "Quvnoq sha-mol haqida qoʻshiq" va boshqalar), qoʻshiq — vals ("Maktab valsi", "Vals kechasi") va boshqalar D. ga bagʻishlangan "Dunayevskiy ohanglari" nomli film ishlangan (1963). Oʻgʻli Maksim D. (1945, Moskva) — otasi anʼanalari davomchisi, "Yemelyaning baxti" (1975), "Kapitan Grant bolalari" (1987) kabi myuzikllar, 30 dan ortik, filmlar ("Xayr, Meri Poppinz", "Uch mushketyor" va boshqalar)ga esda qolarli musiqalar yaratgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:1955-yilda vafot etganlar
Turkum:Bastakorlar
Turkum:30-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:25-iyulda vafot etganlar
Dunay

Dunay — Yevropadagi daryo, uz. jihatidan Volgadan keyin 2-oʻrinda. Uzunligi 2850 km, havzasining maydoni 817 ming km².Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Mojariston, Xorvatiya, Serbiya, Ruminiya, Bolgariya, Moldova va Ukraina Boshlanish joyi quyilish joyidan 678 m baland. Shvarsvald togʻlarining (Germaniya) sharqiy yon bagʻridan boshlanib Qora dengizga katta delta hosil qilib quyiladi. Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Vengriya, Xorvatiya, Serbiya, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina hududlaridan oqib oʻtadi. Dunay oqish tavsifiga koʻra yuqori, oʻrta va quyi Dunayga boʻlinadi. Yuqori Dunay (Vena shahrigacha) — togʻ daryosi, chuqur va tor vodiydan oqadi. Oʻzanining kengligi 350 m gacha. Oʻrta Dunay (Venadan Temir Darvoza tangisigacha) Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysi keng (5–20 km). Togʻ va tepalarni kesib oʻtgan joylarda tangilar (Vengriya Darvozasi, Vishegrad yoʻlagi, Temir Darvoza va boshqalar) hosil qilgan. Bu joylarda oʻzani 150 m gacha torayib, chuq. 20–70 m ga yetadi. Dunayning Serbiya-Ruminiya chegarasi boʻylab oʻtgan Jerdap deb ataluvchi 120 km uzunlikdagi vodiysi juda tor (0,6—1,5 km). Daryoning serostona va tezokar joylaridagi oʻzani kemalar harakatini ancha qi-yinlashtiradi. Quyi Dunay (Temir Darvo-zadan quyilishigacha) Quyi Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysining kengligi 7–20 km. Quyilish joyidan 80 km yuqorida deltasi (maydoni 3500 km²) boshlanadi. Delta qismida 3 ta asosiy tarmoqqa boʻlingan.

Dunayning rejimi murakkab: bahorda toʻlib oqadi, yoz va kuzda toshib, qishda suvi kamayadi. Oʻrtacha suv sarfi yuqori oqimida 420 m³/sek, oʻrta oqimida 1900 m³/sek, quyilish joyida 6430 m³/sek. Bir yilda keltirgan suvining oʻrtacha hajmi 203 km. Dunay Qora dengizga yiliga 120 mln. t. oqiziq va mineral moddalar keltiradi. Kish so-vuq kelganda 1,5 oygacha muzlaydi. Dunayning 300 irmogʻi bor, shundan 34 tasida kema qatnaydi. Eng yirik irmoqlari: oʻngdan — Inn, Drava, Sava, Morava; chapdan — Morava, Tisa, Olt, Seret va Prut. Dunayning iqtisodiy ahamiyati katta. Daryodan transport qatnovi, gidroenergiya olish, sugʻorish, shahar va sanoat markazlarini suv bilan taʼminlashda foydalaniladi, baliq ovlanadi. 2 ta yirik GES (Ruminiya va Serbiya chegarasida), GESlar kaskadi (Avstriya va Germaniyada) bor. Deltasida qamishzor koʻp. Regensburg shahridan (Germaniya) boshlab Dunayda yil davomida kema qatnaydi. Dare boʻyida 100 dan ortik. port, shahar va pristan joylashgan. Eng yiriklari: Regensburg , Vena, Bratislava, Budapesht, Belgrad, Ruse, Galats, Izmail va boshqa

Dunay — xalqaro daryo. Dunayda kema katnash rejimi haqidagi 1948-yilda qabul qilingan konvensiyaga koʻra kemalar daryoda erkin suzish xuquqiga ega; Dunayboʻyi davlatlaridan boshqa davlatlarning harbiy kemalari qatnashi man etilgan; konvensiyaning bajarilishini nazorat qiluvchi Dunay komissiyasi (barcha Dunayboʻyi davlatlari aʼzo) tuzilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Germaniyadagi daryolar
Turkum:Avstriyadagi daryolar
Turkum:Slovakiyadagi daryolar
Turkum:Vengriyadagi daryolar
Turkum:Xorvatiyadagi daryolar
Turkum:Serbiyadagi daryolar
Turkum:Ruminiyadagi daryolar
Turkum:Bolgariyadagi daryolar
Turkum:Moldovadagi daryolar
Turkum:Ukrainadagi daryolar
Dunay madaniyati

Dunay madaniyati – neolit, eneolit va jez davri arxeologik yodgorliklari. Arxeologik tadqiqotlar Oʻrta Dunay havzasi (hozirgi Avstriya, Vengriya va Chexiya hududlari) yirik madaniyat markazlaridan biri boʻlganini koʻrsatadi. Dunay madaniyati Dunay boʻyida yashagan qabilalar hayotiga oid. Bu davrlarda kulolchilik keng rivojlangan. Sopol idishlar naqshlar bilan bezatilib, oq, sariq, qizil ranglar bilan boʻyalgan. Ayol haykalchalari koʻp topilgan. Bu davrlarda aholi, asosan, ovchilik, ibtidoiy dehqonchilik va xonaki chorvachilik bilan shugʻullangan. Oybolta, tesha, toʻrt qirrali mis bigiz va boshqa mehnat qurollari paydo boʻlgan, ot qoʻlga oʻrgatilgan. Mis halqalar, bilaguzuk va boʻyin taqinchoqlari, turli shakldagi joʻmrakli, quloqli, dastali, oyoqli sopol idishlar bu davr madaniyatining asosiy yodgorliklaridir. Topilgan xilma-xil jez qurollar, bezaklar, oltin va kumush isirgʻa va boshqa taqinchoqlarning xu-susiyatiga koʻra, bu davrda metall ishlash texnikasi ancha rivojlangan. Dunay boʻyi aholisi Misr va Mesopotamiya bilan yaqin madaniy aloqada boʻlgan. Dunay madaniyati zaminida Galshtat madaniyati vujudga kelgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Dungan tili

Dungan tili — dunganlar tili. Sino-tibet tili oilasiga mansub. Bu til vakillari Shinjon viloyati (Xitoy) va Markaziy Osiyoda (asosan Qirgʻizistonda, qisman Qozogʻiston va Oʻzbekistonda) istiqomat qiladi. Dungan tilida taxminan 70 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). Dungan tili tarkibida turkiy, arab, fors tillaridan oʻzlashtirilgan soʻzlar koʻp. Yozuvi kirill alifbosi asosida."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Dunyo okeani

Dunyo okeani — Yer sharini oʻrab turgan suv qoplami (qarang Okean)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
thumb|Yer sharida koʻk bilan okeanlar belgilangan.

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Okeanlar
Dunyoviy chiziq

Dunyoviy chiziq - nisbiylik nazariyasida toʻrt oʻlchovli fazoda moddiy zarraning harakati trayektoriyasini ifodalovchi chiziq. Toʻrt oʻlchovli fazo koordinatalari (x, u, z) ga vaqt koordinatasi (?) ham qoʻshiladi. Toʻrt oʻlchovli fazoda har qanday zarra harakatini oʻziga mos D. ch. bilan solishtirish mum-kin. Bu chiziqda yotgan nuqta (dunyoviy nuqta) vaqt oraligʻida zarra harakati koordinatasini ifodalaydi. Xususiy holda zarraning tekis va toʻgʻri chiziqli harakatiga toʻgʻri D. ch. mos keladi. D. ch. tushunchasidan maxsus va umumiy nisbiylik nazariyasida keng foydalaniladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Fizika
Turkum:Fizik kattaliklar
Turkum:Fizik miqdorlar
Duns Scotus

DUNS SKOT (Duns Scotus) Ioann (taxminan 1266, Makston, Shotlandiya — 1308.8.11, Kyoln) — shotland sxolast ilohiyotchisi, faylasuf. Uning taʼlimoti (skotizm) tomizmga karshi edi. Foma Akvinskiyni keskin tanqid qildi. Falsafa bilan ilohiyotni birbiridan ajratishga, falsafani cherkov taʼ-qibidan xalos qilishga urindi. D. S.ning qarashlari oʻz davrida Rim papasi hukmronligiga qarshi qaratilgan kuchlar manfaatini yokladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunxuan

Dunxuan – Xitoydagi qadimgi shahar, Gansu provinsiyasining chekka gʻarbida. Dinxuan 1-ming yillikda Xitoyni Janubiy va Gʻarbiy Osiyo orqali Yevropa bilan bogʻlaydigan Buyuk ipak yoʻlida muhim manzil boʻlgan. Dinxuandan 14 km janubi-gʻarbda gʻorlarga joylashgan budda monastiri – Syanfodun („Mingta Budda gʻori“; 353—366) bor. 480 ga yaqin gʻor saqlanib qolgan (eng kattasi Mogao, 366). 1899-yilda gʻorlarning birida Xitoy, Hindiston, Markaziy Osiyo va Kichik Osiyo yarim orolida yashagan xalqlar tilida yozilgan 20 mingdan ortiq qoʻlyozma topilgan. 1907-yil bu topilmalarning koʻp qismi A. Steyn ekspeditsiyasi tomonidan Angliyaga olib ketilgan va Britaniya muzeyiga topshirilgan, bir qismi Pekin kutubxonasida saqlanmoqda.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDinxuan Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xitoy shaharlari
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Duo

Duo – xudoga iltijo qilib, oʻzi yoki boshqalar uchun uzoq umr, baxt, najot tilash va yomonlikni qaytarishni soʻrash. Bunda D. qiluvchi maʼlum bir xattiharakatni ado etadi (mas, musulmonlarda ikki qoʻlini yuziga tortib fotiha qiladi). D. barcha dinlarning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. U ibtidoiy davrda soʻzning sehrli kuchiga ishonish, uning yordamida ilohiy kuchlardan foydalanish mumkin degan ishonch asosida shakllangan. D.ni qaysi tilda qilishning ahamiyati yoʻq. Lekin islom dini aqidasi boʻyicha, agar talaffuzini oʻrniga qoʻya olsa va mazmunidan ogoh boʻlsa, duoni arab tilida qilish afzaldir. D.ning ikki turi boʻladi. Birinchisi, „maʼsura“, yaʼni matni Qurʼon, hadis yoki boshqa diniy da aniqbelgilab qoʻyilgan D.lar. Ularni buzmay, qoʻshmay, qanday koʻrsatilgan boʻlsa oʻsha tarzda oʻqiydilar. Ikkinchisi, „muhtaraa“, yaʼni D. matnini oʻzi toʻqib, erkin holatda iltijo qilish. But, sanam va soxta maʼbudalarga yolvorib iltijo qilish ham D. turiga kiradi. Islom aqidasi boʻyicha, farzand ato etish, shifo berish, baloqazodan asrash, insoftavfiq kabi hojatlar faqat Allohning oʻzidan soʻraladi. Undan boshqadan soʻrashlik shirk va kufr sanaladi.

 

 

Turkum:Islom
Duobasoy

Duobasoy — Surxondaryo viloyati Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi soy. Yuqori oqimida Chormogolsoy, quyi oqimida Choshsoy deb nomlanadi. Toʻpolon suv omboriga quyiladi. Boysuntogʻ tizmasining Xoʻjapiryon va Xursand-togʻ tarmoklari sharqiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 50 dan ortiq irmogʻi bor. Uzunligi 33 km, suv toʻplash mayd. 244 km. D. yuqori va oʻrta oqimida nishabi katta, chuqur va tor vodiyda tez oqadi. Havzasi nisbatan baland va nam havo oqimlariga roʻpara joylashganli-gidan yogʻin koʻproq yogʻadi. Shu sababli D.da suv ancha koʻp, oʻrtacha suv sarfi 5 m3/sek chamasida. D. qor-muzliklardan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri may—iyunda boʻladi, dekabr—yanvarda suvi kamayadi. D.dan Chosh qishlogʻi suv ichadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Duodenostaz

Duodenostaz — oʻn ikki barmoq ichak (qarang Ingichka ichak) harakat faoliyatining buzilishi. Bunda ichakda suyuq boʻtqaga oʻxshash ovqat luqmasi (ximus) turib qoladi. Oʻn ikki barmoq ichak yoʻlining mexanik sabablarga koʻra qisman toʻsilib qolishi (yalligʻlanish, oʻsma va hokazo tufayli), unda nerv taʼminotining buzilishi va b. sabab boʻladi. Meʼda va ichak sohasida ogʻriq, ayniqsa ovqat isteʼmol qilgandan soʻng koʻngil aynishi, qusish kuzatiladi. Rentgenologik, fibroskopik, monometrik va b. tekshirishlar asosida tashxis qoʻyiladi. Kasallik asosan jarrohlik yoʻli bilan davolanadi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tibbiyot
Duoyi bad

Duoyi bad (forscha — qargʻish) — kimnidir qargʻab, uning zarariga qilingan duo. Masalan: ota-ona qargʻishi, mazlum qargʻishi va hokazo. Hadisi sharifda ota-ona, musofir va mazlum (zulm qilingan)larning duolari shaksiz qabul qilinishi taʼkidlangan. Badduoning ziddi — duoyi xayrdir. Duoyi xayrda kimnidir alqab yoki olqishlab, uning haqqiga qilingan duo tushuniladi. Paygʻambarlardan Nuh (as) oʻz qavmlarini Duoibad qilganlar. Natijada ularga Alloh taolo toʻfon balosini yuborgan. Islom dinida badduo qilish tavsiya etilmaydi. Bir inson yoki hatto farzand yomonlik qilib, koʻp zarar keltirgan taqdirda ham, uning shaʼniga faqat duoyi xayr qilib, Yaratgandan unga insof-tavfiq soʻrashlik ulugʻ insoniy fazilatlardan ekanligi uqtiriladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dur

Dur, inju (xitoy tilidan) — 1) mollyuskalarning mantiya terisida sharsimon yoki notoʻgʻri shaklda paydo boʻladigan mahsulot. Durning tarkibi chigʻanoqlar tarkibidan farq qilmaydi va asosan kalsitdan iborat. Juda oz miqdorda suv, organik va boshqa moddalar boʻladi. Eng yirik va yuqori sifatli durlar iliq suvli okeanlarda hamda chuchuk suv hdvzalarida yashaydigan Pteria va Margaritana deb ataladigan ikki tavaqali mollyuskalarda topilgan.

Durga har xil ranglari bilan jilolanib turadigan konsentrik tuzilishdagi marvarid qatlamlari xos boʻladi. Tabiatda pushti rang yoki sargʻish oq, baʼzan qora rangdagi, kaptar tuxumidek keladigan dur eng qimmatbaho hisoblanadi. Dur Bahrayn orollari, Qizil dengiz, Yaponiya, Shrilanka, Avstraliya qirgʻoqlari yaqinida va boshqa joylarda yashovchi mollyuskalardan olinadi. Rossiyaning Murmansk viloyati, Uzoq Sharq, Xitoy, Shimoliy Amerika atroflaridagi dengizlarda ham dur bor. Durning tabiiy zahiralari ozayib ketganligi sababli XX asr boshlaridan sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirilmoqda (maxsus havzalar va oqib yuruvchi katta idishlarda koʻpaytiriladi. Buning uchun yosh chigʻanoqlarning mantiya terisi sirtiga mayda sharsimon qum zarralarini joylashtirib, taxminan 10 yil davomida boqib yiriklashtiriladi). Bu usul hozir Yaponiya va Xitoyda keng qoʻllanadi; 2) zeb-ziynat buyumi. Durning yirik va mayda (marvarid) donalari taqinchoqlar (tillaqosh, isirgʻa, uzuk, toʻgʻnogʻich va boshqalar)ni bezashda ishlatiladi. Shuningdek, saralab olingan yirik durlardan ipga tizib tayyorlangani (munchoq) boʻyinga taqiladi. Dur qadimdan zargarlikda keng foydalanilgan, qimmatbaho metallar (oltin, kumush va boshqalar)dan tayyorlangan buyumlarga qimmatbaho toshlar bilan birga qadalgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zoologiya
Turkum:Zargarlik
Turkum:Javohirlar
Inju

Inju (moʻgʻulcha) — oʻrta asrlarda Moʻgʻulistonda xotin kishining sepi (qaramogʻidagi kishilar bilan birga), shuningdek, chingiziy shahzodalarning ulus mulklari. Masalan, Oʻqtoyxon Chigʻatoyxonga Movarounnahrni 1239 yil Inju tarzida bergan. Hulokuiylar davlati hududida inju — shaxsan xon va xonzodalarga tegishli yerlar (arab, xossa, xoss inju shundan). Inju, shuningdek, turli unvondagi kishilarni, masalan, elxon, uning xotinlari yoki shahzodalarga mansubligini (baʼzan ularning yer-mulklari bilan birga) anglatganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 

Turkum:Huquq
Turkum:Iqtisodiyot
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Mongoliya
Durango (shtat)

Durango — Meksikadagi shtat. Maydon 119,6 ming km. Aholisi 1445 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Durango shahri. Yirik shaharlari: Gomes-Palaso, Syudad-Lerdo. Shtatning sharqiy qismi Meksika togʻligida joylashgan, Syerra-Madre togʻlari uning gʻarbini Tinch okean sohilidan ajra-tib turadi. Iqlimi quruq, issiq, togʻlarda moʻʼtadil iqlim, sernam. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi 12°, yillik yogʻin oʻrtacha 450 mm. Togʻlarda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan igna bargli oʻrmonlar saqlangan.

Durango agrar shtat, qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Oziq-ovqat (makkajoʻxori, loviya) va texnika ekinlari ekiladi. Paxta tozalash zavodlari bor. Togʻ oldi rayonlarida yogʻoch tayyorlanadi, kichikroq taxta tilish korxonalari joylashgan. D.da konchilik sanoati rivojlangan. Durango sh. yaqinida mamlakat qora metallurgiya sanoatining asosiy bazasi boʻlgan yirik temir ruda konlari bor. Oltin, kumush, qalay olinadi. Shosse va temir yoʻl orqali mamlakatning shimoliy rayonlari va Tinch okean bilan bogʻlangan."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durban

Durban (Port-Natal — JAR ning sharqidagi shahar, Natal provinsiyasida. Janubiy Afrikaning sharqiy qirg‘og‘ida, Hind okeanining Natal ko‘rfazida joylashgan Durban Afrikaning Sahroi Kabirdagi eng yirik port shahri bo‘lib, ilgari Port Natal deb nomlangan. Port va shahar markazidan shimolda Umgeni daryosining og‘zi joylashgan; shaharning tekis markazi g‘arbda Berea tepaliklariga ko‘tariladi va Bluffning janubda qirg‘oq bo‘ylab oqib o‘tadi. Durban maydonni egallagan va 2022-yilda 4,2 million aholiga ega bo‘lgan kattaroq eThekwini Metropolitan munitsipalitetining qarorgohi bo‘lib, metropoliten aholisini Hind okeanidagi Afrikaning eng kattalaridan biriga aylantiradi. Shahar nam subtropik iqlimga ega bo‘lib, yozi issiq, nam va qishi yumshoq, quruq.

 Taniqli odamlari 
 Mandlakazi, Janubiy Afrika malikasi, Qirollik an’anaviy shifokori va sayyora farovonligi faoli.
 Dianne Lynne Bevelander,Janubiy afrikalik akademik va faoli
 Bruce Grobbelaar, Futbolchi, Liverpool FC
 Alan Khan, radio va teleboshlovchi
 Gordon Murray, muhandis va McLaren dizayneri
 Jan-Hendrik S. Hofmeyr, biokimyogar, 1953-yilda Durban shahrida tug‘ilgan
 Raoul Hyman, poygachi haydovchi
 Bruce Johnstone, poygachi haydovchi
 Aaron Klug, Nobel mukofoti sovrindori
 Brausch Niemann, poygachi haydovchi
 Jayapraga Reddy (1947–1996), adib
 Vivian Reddy, biznes asoschisi va xayriyachi
 Jack Saul, Janubiy Afrika-Isroil tennischisi
 Billy Tennant, professional florbordchi
 Stephen Watson, poygachi haydovchi
 Victor Xulu, sobiq kriketchi
 Ela Gandhi, tinchlik faoli, Maxatma Gandining nabirasi
 Lara Logan, jurnalist
 Pearl Thusi, aktrisa
 Chad Le Clos, Olimpiada suzuvchisi
 Jordy Smith, syorfer
 Penelope Coelen, Dunyo go‘zali 1958
 Nick Price, yirik g‘olib golfchi
 Black Coffee (DJ), DJ, prodyuser va qo‘shiq muallifi
 Baby Queen, qo‘shiqchi va qo‘shiq muallifi
 Fernando Pessoa, shoir, yozuvchi, faylasuf
 

 Adabiyot 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 eThekwini Metropolitan Municipality 
 Durban Tourism Bureau
 Snake City, National Geographic Wild
 Gandhi Sites in Durban
Durbek

Durbek (XIV asr oxiri – Balx – XV asr boshi) – Temuriylar davrida yashaga turkiy shoir.

 Hayoti 
Durbek XIV asr oxir va XV asr boshlarida yashab ijod qilgan. Uning „Yusuf va Zulayho“ dostonigina yetib kelgan boʻlib, bu doston 1409-yilda Balx qamali vaqtida yozilgan. Baʼzi olimlarning „Yusuf va Zulayho“ dostonining muallifi Durbek emas degan fikrlari bor, lekin bu mulohazalar bahsligicha qolgan.

Doston asosini Sharqda mashhur Yusuf va Zulayho haqidagi rivoyat tashkil etgan. Sharq adabiyotida sayyor syujetga aylanib ketgan bu mavzu oʻziga xos uslubda qaytadan (oʻzbek tilida) bayon etilgan. Durbek oʻzi yashagan davr manzaralarini doston ruhiga singdirib yuborgan. Asarda Balx shahrining qamal qilinishi, shahar xalqi boshiga tushgan ogʻir fojialar yuksak mahorat bilan tasvirlangan. Qamal tufayli yuz bergan ochlik, suvsizlik kabi qiyinchiliklarni shahar tashqarisidagi maʼmurchilikka qarama-qarshi qoʻygan. Dostondagi qahramonlar faoliyati Markaziy Osiyo shahar va qishloqlariga xos tabiat manzaralari, turmush hodisalari, xalq urfodatlari tasviri orqali aks ettirilgan. Shoir bosh qahramon Yusufning taqdiri va uning hayotga boʻlgan munosabatini turli vaziyatlarda tasvirlaydi. Yusufning insoniy fazilatlari uning zehni va zakovati odamlarga, oʻz eliga muxabbatida koʻzga yaqqol tashlanadi. U behuda qon toʻkmasdan, aql-idrok bilan mamlakatni boshqaruvchi odil shoh darajasiga koʻtariladi. Durbek xotin-qizlar latofati va zakovatini yangi jixatlar bilan boyitgan, Zulayho timsolida sadoqatli sevgi sohibasi obrazini yarata olgan.

„Yusuf va Zulayho“ dostonining qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 185), Parij va Istanbul kutubxonalarida saqlanadi. Doston ilk marotaba toʻliq holatda 1959-yili Toshkentda nashr etilgan va oʻrta maktab darsliklariga kiritilib, majmualardan joy olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Turkiy shoirlar
Durbin

thumb|upright|Klassik durbinlarning sxemasi
thumb|upright|Dala durbin
Durbin (fors. — uzoqni koʻruvchi), binokl — uzoqdagi narsalarni koʻrish va kuzatish uchun xizmat qiladigan optik asbob. Har qanday D. bir-biriga yonma-yon oʻrnatilgan ikki trubaga maʼlum tartibda joylashgan obyektiv linza va okulyardan iborat. D.ning uzoqqa qaratiladigan katta "koʻzlari" obyektiv, kuzatuvchi qaraydigan kichik "koʻzlari" okulyar deyiladi. Amalda ikki xil D.dan foydalaniladi: 1) Galiley D.i 2,5—4 marta kattalashtirib koʻrsatadi. Bu D.dayorugʻlikni yoyuvchi linza okulyar vazifasini oʻtaydi. Galiley D.i oddiy, ixcham, yorugʻlikni yaxshi oʻtkazadigan, ammo koʻrish maydoni tor boʻlgani uchun koʻpincha teatr tomoshalarini koʻrishda ishlatiladi; 2) prizmali D. — foydalanish uchun qulay. Koʻrish maydonining burchagi katta, stereoskopga xos xususiyatlari yaxshilangan D. yordamida masofalarni oʻlchash ham mumkin. Amalda qoʻllanilayotgan D. narsalarni 2—22 marta kattalashtirib koʻrsatadi.

 Ommabop ishlab chiqaruvchilar 
Foydalanuvchilar orasida mahsulotlarining sifati, imkoniyatlari va narxi bo'yicha eng ommabop durbin ishlab chiqaruvchilar qatoriga quyidagi kompaniyalar kiradi: 

 Veber
 Nikon
 Levenhuk
 КОМЗ
 Bresser

 Yukon

 ATN
 Bushnell
 Pentax
 Carl Zeiss.
 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durgapur

Durgapur — Hindiston shim.sharqidagi shahar, Damodar daryosi boʻyida, Gʻarbiy Bengaliya shtatida. Axoliyey 426 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Hindistondagi eng yirik koʻmirmetallurgiya rnining markazi. Metallurgiya kombinati, ogʻir mashinasozlik, kimyo va maxsus poʻlat tayyorlash zavodlari bor. D. yaqinida Damodar gidroenergosistemasining yirik toʻgʻoni qurilgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindiston shaharlari
Durda

Durda — 1) sariyogʻ eritilganda hosil boʻladigan quyqa jizza; 2) sariyogʻga qatiq qoʻshib tayyorlanadigan tamaddi; sariyogʻni past olovda qizdirib, unga qatiq va tuz solib qaynatiladi. Tayyor boʻlgach, durdaning ustki qismi tilla rangda qumoq-qumoq boʻlib qoladi, tagida esa jigarrang jizza hosil boʻladi. D. nordonroq, yoqimli va mazali boʻlib, nonga qoʻshib isteʼmol qilinadi, baʼzida taomlarga ham qoʻshiladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbek oshxonasi
Yefimos Durmusoglu

Yefimos Xurmuzos Durmusoglu (1917.7.11, Gretsiya - 1976.31.12, Toshkent) — kinorejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). "Oʻzbekfilm"da (1956—65), Oʻzbekiston ilmiy ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida (1965—76) rejissyor Filmlari: "Vatanim, seni oʻylab", "Choʻl ha-qida qissa", "Quyoshli Oʻzbekiston", "Vengriyadagi uchrashuvlar", "Oʻzbeki-stonning oʻsimlik va hayvonot dunyosi" va boshqa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:20-asrda tugʻilganlar
Durres

Durres , Дирра́хий , Драч , Дура́ццо — Albaniya gʻarbidagi shahar. Adriatika dengizining Durres qoʻltigʻi boʻyida. Durres retining maʼmuriy markazi. Aholisi 70 ming kishidan ziyod. Mamlakatning eng katta porti. Shosse va temir yoʻllar tuguni. Kemasozlik, metallsozlik, oziq-ovqat, tamaki, koʻn, rezina sanoati korxonalari, shahar chetida kurortlar bor. Yirik baliq ovlash bazasi. Iqlimi yumshoq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 5°, iyulniki 25°, yillik yogʻin 1100–1800 mm. Shaharga mil. av. 7-asrda asos solingan. Antik shahar qoldiqlari saqlangan. Turizm rivojlangan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Albaniya shaharlari
Durroniylar davlati

Durroniylar davlati - dastlabki mustaqil afgʻon davlati (1747— 1818). Asoschisi — Ahmadshoh Durroniy. Nodirshoh saltanati yemirilgach paydo boʻlgan. 1761 y.ga kelib, D. d.ga sharqdan Panjob, Kashmir, Sind va Belujiston, gʻarbdan Xuroson va Sharqiy Seiston, shim.dan Jan. Turkiston (Balx, Badaxshon va b.) kirgan. Bu davrda Afgʻoniston shaharlarining iqtisodi, madaniyati rivojlandi. Tranzit savdo koʻpaydi, Hindiston va Erondan asir olingan hunarmandlar keltirildi. Poytaxti — Qandahor sh. (1773/74 y.gacha). Temurshoh (1773—93) esa poytaxtni Kobulga koʻchirdi. Durroniy shoxlari saroyida Hofiz Rahmatxon, Abdulhamid, Afzalxon Xattak kabi yetuk shoirlar ijod qilgan. Afgʻon qabila xonlarining yirik mulkdorlarga aylanishi mamlakat birligi uchun qattiq zarba bh.|di. Ahmadshohning nevarasi Zamonshoh (1793—1801) mulkdorlarning oʻzaro urushlari, sardOrlarning beboshligiga chek qoʻyishga urinsada, unga erisholmadi. Panjob va Jan. Turkistonda qoʻzgʻolonlar koʻtarilib (1768, 1779, 1789), mustaqil amirliklar (Hirot, Kobul, Qandahor, Peshavor va b.) vujudga keldi (1818). 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Afgʻoniston
Turkum:Pokiston tarixidagi davlatlar
Turkum:Afgʻoniston tarixidagi davlatlar
Durun

Durun — oʻrta asrlarga oid shahar harobasi. Jan. Turkmanistonning Baharden temir yoʻl stansiyasidan 5 km sharkda. Mustahkam arkqalʼa, shahriston va raboddan iborat boʻlgan. Arkqalʼa toʻrtburchak shaklida, mayd. 120x50 m, bal. 11 – 12 m. Shahristonning mudofaa devorlari jan. va gʻarb tomondan arkka tutashgan. Shahar atrofi ochiq. D. 15-asr ida tilga olinadi. Eng qad. yodgorliklari 9-asrga oid. Shaharning gullagan davri 14-asrga toʻgʻri keladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Turkmaniston
Dutorchi qizlar ansambli

Dutorchi qizlar ansambli, Oʻzbekiston Teleradiokompaniyasi qoshida G'anijon Toshmatov nomidagi dutorchi qizlar ansambli — xonanda va sozanda xotin-qizlardan tashkil topgan ansambl. Dastlab Oʻzbek davlat filarmoniyasi qoshida "Dutorchi qiz-juvonlar" ansambli (1939 yil) tashkil etilgan. Badiiy rahbari — L. Sarimsoqova, musiqa rahbari — Y. Rajabiy, baletmeyster — G. Rahimova. Repertuaridan oʻzbek xalq va bastakorlarining kuy va qoʻshiqlari oʻrin olgan: "Oʻzgancha", "Quling", "Tanavor", "Hakkalakam oʻynasam man", "Yorginam" va b. Ikkinchi jahon urushi yillarida ansambl aʼzolari front konsert brigadalari tarkibida konsertlar bergan. Repertuaridan oʻzbek, rus, qozoq, tatar, tojik, uygʻur va b. xalqlarning qoʻshiqlari oʻrin olgan. Keyinchalik u "Ashula va raqs ansambli" deb nomlangan. Ansamblda R. Bogdanova, K. Ismoilova, Oʻzbekis-tonda xizmat koʻrsatgan artist M. Abdullayeva va b. xizmat qilgan. 1958 yil yangidan "Dutorchi xotin-qizlar ansambli" tashkil etilgan (badiiy rahbari — M. Abdullayeva). 1964 yilda tarqalgan.

1977 yilda Toshkent shahar Madaniyat uyida A. Ilyosov boshchiligida "Dutorchi qizlar ansambli" tuzildi. Mazkur ansambl ishtirokchilari 1979 yil Oʻzbekiston radiosi va televideniyesi qoshida tashkil etilgan D.q.a. tarkibiga kirgan. Bad. rahbari va tashkilotchisi Gʻ. Toshmatov, musiqa rahbarlari — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist 3. Rahmatullayeva (1979—84 va 1990 yildan), 3. Suyunova (1985—90); 1994 yildan badiiy rahbari — 3. Suyunova. 1996 yildan — Gʻanijon Toshmatov no-mida, 30 kishidan iborat (2002). Yetakchi xonanda va sozandalar: Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar 3. Rah-matullayeva, S. Karimova va Q. Esonova; artistlar O. Madrahimova, R. Hojiyeva, D. Muhamedova, M. Qurbonova, X. Shorahmedova va b. Ansambl Fargʻona-Toshkent milliy qoʻshiqchilik anʼanalarini davom ettirmoqda. Repertuaridan yuzlab oʻzbek xalq qoʻshiqlari ("Chamannor", "Yoryoraxon-Gulyoraxon", "Simsim oralab", "Yoʻl boʻlsin", "Yor-yor" lar, laparlar, oʻlanlar), bastakor va kompozitor (G'. Toshmatov, K. Jabborov, S. Kalonov, F. Sodiqov, M. Murtazoyev, Q. Iskandarov, A. Ismoilov, R. Tursunov, T. Otaboyev, Q. Komilov, Sayfi Jalil va b.)lar asarlari ("Qoshing qarosi balo", "Baxtimdan", "Diyorimsan", "Uyolaman", "Kelasan", "Tamanno", "Humo", "Avval Vatan, keyin jon", "Sevgi"), shuningdek, ansambl ishtirokchilari (Z. Suyunova, Z. Rahmatullayeva, Q. Esonova) bastalagan qoʻshiqlar ("Boy qaynona", "Ayol", "Gul ochilsa", "Uzoq kutdim" va b.) va turli xalqlar (afgʻon, hind, uygʻur, qoraqalpoq, ispan) qoʻshiqlari oʻrin olgan. Ansambl Tojikiston, Rossiya, Fransiya, Germaniya, Turkiya mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.

Oʻzbekiston viloyatlari va oʻquv yurtlarida ham D.q.a.lari (mas, Nukus sh. 1-Madaniyat uyi qoshida "Qirq qiz" D.q.a., 1967; Fargʻona davlat pedagogika institutining "Nihol" D.q.a., 1977) tashkil etilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston: Musiqa guruhlari
Duchava

Duchava, duchoʻba (fors— ikki choʻp) — 1) anʼanaviy oʻzbek nogʻora va doyra usullaridan. Ayrim ni Usta Olim Komilovdan Ilyos Akbarov notaga yozib olgan. "Katta oʻyin" raqslar turkumidagi asosiy raqslardan boʻlib, unda nogʻora choʻplari dambadam urilgani uchun shu nomni olgan; 2) dorbozlar oʻyinlari joʻrligida foydalaniladigan kuy va usul; 3) "Shodiyona" usullar turkumining 9-qismi; 4) surnay yoʻllaridagi albat qismlaridan biri; 5) oʻzbek xalq ashulalaridan (D. usulidan ijodiy foydalangan holda, Hamid Olimjon sheʼri bilan O. Alimah-sumov va b. aytadigan "Na boʻlgʻay..." mashhur).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dushoxasoy

Dushoxasoy — Navoiy viloyati Konimex tumanidagi soy. Uzunligi 20 km. Mavsumiy qor va yomgʻirlardan toʻyinadi. Bahorda kuchli jala paytlarida suvi koʻpayadi. D.ning suvi quyi oqimida qumga singib ketadi. Umumiy uz. 72 km boʻlgan 25 ta irmogi bor. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar