Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gilam

thumb|Gilam

Gilam —badiiy toʻqimachilik buyumi; uy jihozi. Gilamchilik mahsuloti. Polga toʻshash, devorga osish, xonani bezash, isitish, tovushni pasaytirishga xizmat qiladi. Qoʻlda gorizontal yoki vertikal dastgoxlarda jun, ipak, kanop, paxta va boshqa iplardan toʻqiladi. Toʻqilishiga koʻra gilamning patli va patsiz (palos), bezagiga koʻra naqshli va mavzuli farqlanadi. Naqshli gilam mujassamoti handasiy yoki oʻsimliksimon bezaklar, turli xil belgi-ramzlardan iborat, ayniqsa, islimiy mujassamotlar nihoyatda goʻzal; mavzuli mujassamotlarda ov manzaralari, gullagan bogʻlar aks etadi. Yaratilishiga koʻra, toʻqima (guli toʻqiladigan), tikma (guli tikiladigan), bosma (guli boʻyab bosiladigan) bor. Naqsh mujassamoti (handasiy, islimiy, girih va b.) va unda markaziy maydon bilan hoshiyasi orasidagi nisbat, sifati (patli yoki patsizligi, patining uzun-qisqaligi), boʻyogʻi, ranglar uygʻunligi, xom ashyosi, hajmi gilamning badiiy qimmatini belgilaydi.

Qoʻlda va korxonalarda mashinada toʻqiladigan Markaziy Osiyo, Moldova, Rossiya, Ruminiya va boshqa gilamlari keng tarqalgan (qarang Gilamchilik sanoati). Ijro usuli, sifati va mujassamotining murakkabligi bilan qoʻlda toʻqilgan gilamlar betakrordir.

Galareya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gilam
Gilama

Gilama —gilam shaklidagi bezak; tekis yuza (asosan shift, shuningdek, devor va b.)dagi chizma va oʻyma naqsh mujassamoti, mis idishlarga oʻyilgan badiiy naqsh boʻlagi. Xorazm naqqoshlari gilami deb ham ataydilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxitektura
Turkum:Sanʼat
Gilamchilik sanoati

Gilamchilik sanoati — tabiiy (hayvon juni, oʻsimlik tolasi) va sunʼiy toladan turli xildagi gilamlar ishlab chiqaruvchi sanoat tarmogʻi. Gilamchilik badiiy hunarmandlik sohasi sifatida turli davlatlarda oʻziga xos shaklda rivojlanib kelgan (qarang Gilamchilik). Sanoat tarmogʻi sifatida 20-asrda shakllandi. Bu davrga kelib gilam toʻqiydigan maxsus artellar paydo boʻldi, uni qoʻlda toʻqishdan asta-sekin mashinada toʻqishga oʻtila bordi. Oʻzbekistonda 1978-yilda Xiva gilam toʻqish kombinati tashkil etilishi bilan G.s. mahalliy sanoatning muhim tarmogʻiga aylandi. Keyinchalik gilam toʻqiydigan korxonalar sonining ortib borishi natijasida G. s. alohida sanoat tarmogʻi sifatida ajralib chiqdi. Gilam toʻqish ayniqsa mahalliy sanoatdagi eng rivojlangan tarmoqdardan biri hisoblanadi. Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Nurota, Bulungʻur va b. shaharlardagi korxonalarda qoʻlda toʻqilgan gilam va paloslarda mahalliy uslub va badiiy usullar saqlanib kelmoqda. Oʻzbekiston mustaqillikni qoʻlga kiritgach, xalqaro aloqalarning mustahkamlanib borishi bilan G.s. korxonalariga chet mamlakatlar (Angliya, Polsha, Turkiya, Germaniya va b.) yirik firmalarining zamonaviy texnologiyalari va asbob-uskunalari keltirib oʻrnatildi, shuningdek, qoʻshma korxonalar tashkil etildi (mas, „Xiva gilami“ aksiyadorlik jamiyati). Bu korxonalarda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar eksportga chiqarilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Gilam
Walter Gilbert

Walter Gilbert (1932.21.3, Boston) — amerikalik biokimyogar. Amerika sanʼat va fan akademiyalari aʼzosi (1968-yildan). Falsafa doktori (1957), Garvard universiteti professor (1968-yildan). Ishlari biokimyo va molekulyar biologiyaga taalluqli. Qator DNKlarning birlamchi tuzilishini aniqlagan. A. Meksem bilan hamkorlikda DNKning birlamchi tuzilishini aniqlash uchun qulay usullardan birini tavsiya qilgan (1977). Nobel mukofoti laureata (1980, Frederick Sanger bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1932-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-martda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Gilbert orollari

Gilbert orollari -Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi 16 marjon orolidan iborat, Mikroneziyada. Maydoni 264 km. Aholisi 52 ming kishidan ortiq; asosan mikronezlar. Tarava atollida Kiribati poytaxti —Bairiki shahri joylashadi. Rasmiy til —ingliz tili. Orollarni 1764—1824-yillarda ingliz dengiz ofitserlari kashf qilgan va kapitan J. Gilbert nomi bilan atalgan. 1892-1979-yillar Angliya mustamlakasi boʻlgan. 1979-yildan Kiribati davlati tarkibida. Iqlimi ekvatorial, issiq va sernam. Yillik yogʻin 1000–3000 mm. Baʼzi orollarda qurgʻoqchilik ham boʻlib turadi. Oʻrtacha oylik harorat 26- 28°. Tabiiy oʻsimliklari asosan butalar. Kopra eksport qilinadi. Qishloq xoʻjaligida kokos palmasi oʻstiriladi, sabzavot, meva va b. yetishtiriladi. Baliq ovlanadi. Avstraliya, Yangi Zelandiya, Yaponiya, AQSH va b. bilan tashqi aloqa olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Okeaniya
Emil Gilels

Emil Grigoryevich Gilels 1916.6(19).10, Odessa -1985, Moskva —atoqli pianinochi va pedagog. Odessa konservatoriyasi (1935).hamda Moskva konservatoriyasining Oliy mahorat maktabini (1938) tugatgan. Vir necha xalqaro pianinochilar tanlovining gʻolibi (Moskva, 1933; Vena, 1936; Bryussel, 1938). 1938-yildan Moskva konservatoriyasida oʻqituvchi, 1952-yildan professor Noyob mahorat, mukammal texnikasi, 50 yildan ziyod davom etgan konsert faoliyati tufayli Gilels 20-asrning eng mashhur virtuoz ijrochilari qatoridan oʻrin olgan. Ijro uslubiga kuchli his-hayajon, chuqur mazmun, asarlariga yangicha talqin bilan yondashish xos. Amerika, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida, jumladan Oʻzbekistonda ham bir necha marta gastrolda boʻlgan. Londondagi Qirol musika akademiyasi, Budapeshtdagi F. List nomidagi musiqa akademiyalarining faxriy aʼzosi."Gilels Emil Grigoryevich" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilJean-Pierre Thiollet, 88 notes pour piano solo, "Solo nec plus ultra", Neva Editions, 2015, p.50. .

 

Turkum:Sovet Ittifoqi kishilari
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:19-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:14-oktyabrda vafot etganlar
Gilzoyi hokimligi

Gilzoyi hokimligi - afgʻonlarning safaviylar hukmronligiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni natijasida Qandahor viloyati (Afgʻoniston)da 1709 y. tashkil topgan hokimlik. Gilzoyi hokimligi ning asosiy harbiy tayanchini gilzoyi qabilasining gʻarbiy tarmogʻi tashkil qilgan. Qoʻzgʻolon rahbari Mir Vays Xotakiy gilzoyi hokimligining dastlabki hokimi (1709—15) boʻlgan. Uning vafotidan soʻng gilzoyilarning bir qismi Eronning bir qancha viloyatlariga hujumlar uyushtirib, 1722 y. Mahmud Xotakiy boshchiligida safaviylar poytaxti — Isfahonni bosib olgan va Maxmud oʻzini shoh deb eʼlon qilgan. Qandahorda esa shoh unvonini olgan Mir Vaysning kenja oʻgʻli Husayn hokim (1721—38) edi. Uning hukmronligi davrida G.h. bir muncha xoʻjalik va madaniy yuksalishga erishgan. 1738 y. uzoq muddatli qattiq qarshilikdan soʻng Qandahor Eron shohi Nodir Afshar (qarang Nodirshoh) tomonidan egallangan va G.h. barham topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Afgʻoniston
Turkum:Sunniy sulolalar
Turkum:Afgʻoniston sulolalari
Gilkorlik

Gilkorlik — hunarmandlik turi; maxsus qorishmalar tayyorlash va uning yordamida tosh (marmar, harsang va b.), gʻisht terish, oʻyma, boʻyama naqsh ishlash sanʼati; shu soha bilan shugʻullanadigan usta gilkor deb ataladi. Gilkor ustalar qurilish ishi, qorishma tayyorlash, suvash, naqsh ishlash boʻyicha ixtisoslashadi. Qorishma (tarkibi unutilgan) devor yuzasiga surtilib, soʻng shu yuzaga naqsh oʻyib ishlanadi va boʻyaladi. Bu meʼmoriy bezak ganch oʻymakorligi va naqqoshligiga yaqin (qarang Ganchkorlik, Naqqoshlik). Eng rivojlangan davri 10— 12-asrlarga toʻgʻri keladi. Afrosiyob (10-asr), Termiz shohlarining saroy harobalari (11 — 12-asrlar), Oʻzgandagi Shimoliy maqbara (12-asr), temuriylar davrida yaratilgan meʼmoriy yodgorliklar va b. da ganchkori yassi boʻrtma tasvirlar, naqshlar mahorat bilan ishlangan, ganchni oʻyib ajoyib naqshli panjaralar yasalgan. G. Oʻrta Osiyo, Hindiston, Xitoy, Yaponiya va b. Sharq mamlakatlarida rivojlangan, xilmaxil uslub va anʼanalari vujudga kelgan.

Gilkor ustalar eng yaxshi anʼanalarni oʻzlashtirgan holda ularni zamon talablariga moslab ijodiy rivojlantirmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilli minerallar

Gilli minerallar - gillarning asosiy tarkibiy qismi boʻlgan va ularning fizik-kimyoviy, mexanik va b. xususiyatlarini belgilovchi suvli silikatlar guruhi. Yer yuzasidagi alyuminiy va magmatik hamda metaformik togʻ jinslari silikatlarining nurash mahsuli. Nurash natijasida nurash va sedimentatsiya muhiti fizik-kimyoviy sharoitlarining oʻzgarishiga bogʻliq holda gilli minerallar ichki tuzilishi va kimyoviy tarkibining bosqichmabosqich oʻzgarishi sodir boʻladi. G. m. zarralarining oʻlchami 0,01 mm dan oshmaydi. Kristall strukturasiga koʻra gilli minerallar qatlamli va soxta qatlamli silikatlarga kiradi. G. m. strukturasidagi kristallkimyoviy farqlar ularning kimyoviy tarkibidagi farqlariga muvofiq keladi. Shu xususiyatlariga koʻra G. m. birbiridan keskin farqlanadi. Masalan, montmorillonitli minerallar juda yuqori oʻzaro modda almashinuv va adsorbsion xossalariga ega, kaolinitli minerallarda esa bu xususiyatlar kamroq namoyon boʻlgan. Gidro-slyudalar guruhiga mansub G. m. qizdirilganda hajmi juda kattalashadi. G. m.ni aniqlashda infraqizil spektroskopiyadan, kimyoviy rentgen, elektron-mikroskopik, termik metodlardan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Gilli slanes

Gilli slanes (nem. Greisen — parchalanish), aspid, qoplama slanes — gilli minerallardan tashkil topgan choʻkindi togʻ jinsi. Gillarning Yer poʻstida bosim taʼsirida zichlanishidan va qisman qayta kristallanishidan hosil boʻladi. Keyinchalik oʻzgarib fillita yoki xloritli slanesga aylanadi. G. s. qatlanish, ajralish xossasiga ega. Suvda ivimaydi. Gilga nisbatan qattiq. Geosinklinal choʻkindilariga xos. Tarkibida gildan tashqari kvars, slyuda, dala shpati va b. mineral zarralari ham boʻladi. Qora, kulrang, goho yashil rangda uchraydi. Oʻzbekistonda Nurota, Zirabuloq-Ziyovuddin, Chatqol-Qurama togʻlarida keng tarqalgan. Xoʻjalikda G. s.ning yonuvchi yoqilgʻi sifatida, boshqa qurilishda, qoplama material, baʼzi bir elektr asboblari, qalam tayyorlashda, qishloq xoʻjaligida oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Tarkibida kianit, disten va andaluzit boʻlgan G. s. yuqori temperaturaga chidamli material sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Petrologiya
Gilmoya

Gilmoya — gil dan biri. Montmorillonitdan iborat. Oʻzbekistonda gilmoyani gilvata, togʻ yogʻi, koʻk shiram, soz kesak, toshsovun ham deyishadi. Gilmoya asosan dengiz va okean tublarida vulkan kullari va gillarning ishqorli muhitda fizik va kimyoviy oʻzgarishidan hosil boʻladi. Rangi oq, yashil, kulrang, qoʻngʻir va hokazo. Sovunga oʻxshash, yumshoq, issiqda tez qurib, toshga aylanadi. Suvda hajmi 2—15 baravar oshadi. Gilmoya har xil moddalar, radioaktiv elementlarni yutish (adsorbsiya) xususiyatiga ham ega. 1110— 1125° qizdirilsa, koʻpchib, gʻovakli tosh — keramzitga aylanadi. Gilmoya rezina, qogʻoz, metallurgiya, oziq-ovqat sanoatida, tibbiyot va qishloq xoʻjaligida koʻplab ishlatiladi. Gilmoya boʻr va paleogen davri katlamlarida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 200 ga yaqin gilmoya konlari borligi aniqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilozoizm

Gilozoizm (yun. hyle — modda va zoe — hayot) — materiyaning barcha ni jonli deb hisoblaydigan taʼlimot. Materiyaning barcha shakllari sezish va fikrlash qobiliyatiga ega deb biladi. Terminni 1678 yilda ingliz faylasufi R. Kedvort (1617— 88) kiritgan. Bunday qarash yunon falsafasi (Ioniya faylasuflari, Empedokl, Anaksagor, Fales), qisman stoitsizm, Uygʻonish davri naturfalsafasi (B. Telezio, J. Bruno, T. Paratsels), 18-asr fransuz materialistlari, jumladan, D. Didro dunyoqarashi, F. Shelling naturfalsafasi uchun xos boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilon

Gilon, Gelon — Erondagi tarixiy viloyat. Kaspiy dengizining janubigʻarbiy sohilida joylashgan. Mil.av. 8-asr — mil. 6-asrlarda Gilon hududida gel qabilasi (hozirgi gilonlar ajdodi, viloyat nomi ham shundan olingan) yashagan. 8—9-asrlarda Gilonni arablar bosib olgan. 1307—70 yillar moʻgʻullarga tobe boʻlgan. 1370 yildan 16-asrgacha Gilonning sharqiy qismi — Loxijonda Saidlar davlati boʻlgan. Gilonning asosiy qismi 1385 yildan Amir Temur va Temuriylar davlati, 16-asr boshidan Eron safaviylari tarkibida. Eron inqilobi (1905-11) va 1918-21 yillarda Erondagi milliy ozodlik harakatining muhim markazi boʻlgan. Xususan, Gilonning Rasht sh.da Gilon respublikasi, mavjud boʻlgan. Gilon Eronning eng boy viloyatlaridan biri boʻlib, oʻrta asrlarda ayniqsa oʻzining ipagi bilan shuhrat qozongan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Eron aholi punktlari
Gilon respublikasi

Gilon respublikasi - Rossiya armiyasining Eronga qilgan bosqini (intervensiya) natijasida Gilon viloyatida tuzilgan respublika (1920-yil 4 iyun—1921-yil 7 noyabr). 1920-yil 18 mayda Rossiya floti Eronda sovet rejimini oʻrnatish maqsadida Enzaliga harbiy desant tushirdi. Qizil askarlar Eron mujohidlari bilan birgalikda Gilon viloyatining markazi Rasht sh.ni egallashdi. G. r. tuzilganligi eʼlon qilinib, Kichikxon Mirzo boshchiligida muvaqqat hukumat tashkil topdi. Kichikxon Mirzo qoʻshinida 8000 kishi boʻlib, undan 6000 kishi sovet askarlari edi. Oradan koʻp oʻtmay Kichikxon Mirzo bilan bolsheviklar oʻrtasida ixtilof vujudga keldi. 31 iyulda Gilonda sovet armiyasi Kichikxon Mirzo hukumatini agʻdarib tashlab, Ehsonulloxon boshchiligida Eron kommunistlaridan iborat inqilobiy qoʻmita — revkom tuzishdi. Sovet qoʻshinlari va Eron qizil armiyasi 1 avgustda Menjil sh.ni egallab, Qazvin va Tehronga qarab yurish qildilar. Biroq 15 avgustda ular Kazvin vodiysida inglizlar va shoh qoʻshinlaridan magʻlubiyatga uchrab, 16 avgustda Menjildan ham chekinishdi. Eron shohi qoʻshinlari 24 sentabrda Rashtni qizil askarlardan ozod qildi. G. r. ning hukumat idoralari Enzaliga koʻchirildi. Rossiyadan yetib kelgan qizil askarlarning koʻmagida 22 oktabrda Rasht yana bosib olindi. Shaharni 45000 aholi tark etdi. Noyabr oxirida Rossiyadan yana 3000 jangchi joʻnatildi. Eron qizil armiyasi qoʻmondoni N.F. Gikalo edi. Xalqaro vaziyat keskinlashib ketishidan choʻchigan Rossiya Moskvada Eron bilan shartnoma imzolashga (1921-yil 26 fevral) majbur boʻlgach, qizil askarlarni chaqirib olish majburiyatini oldi.

1921-yil 6 mayda Kichikxon Mirzo yana Gilon hukumatini boshqargan. U Gilondan qizil armiya chiqib ketishini qatʼiyan talab qildi va sotsialistik yoʻnalishdan voz kechdi. Kichikxon Mirzo 19 sentabrda Gilondagi sovet va fors kommunistlariga qarshi ochiq hujumga oʻtdi. Eron shohi qoʻshinlari bilan boʻlgan jangda Kichikxon Mirzo magʻlubiyatga uchradi va noyabrning boshida oʻldirildi. Shoh qoʻshinlari Rasht va Enzalini egalladi, G. r. tugatildi. 1921-yil 9 noyabrda Gilon viloyati Eron shohi maʼmuriyati hukmi ostiga oʻtkazildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Persii M. A., Zastenchivaya intervensiya. O sovetskom vtorjenii v Iran i Buharu v 1920-1921 gg, 2-izd, M., 1999; Oʻzbekistonning yangi tarixi. Konseptual — metodologik muammolar, T., 1998.

Qahramon Rajabov.
 

Turkum:Sobiq sotsialistik respublikalar
Turkum:Eronning siyosiy tarixi
Gilos

thumb|Gilos (ilmiy nomi: Prunus ávium)
Gilos (lotincha: Prúnus ávium)(forscha: گیلاس — gilos) — ﻿ atirgullilar oilasiga mansub koʻpyillik mevali daraxt va uning mevasi. Sariq gilos. Qizil Yovvoyi holda Oʻrta va Janubiy Yevropa, Eron, Kavkaz, Ukraina, Moldovada uchraydi. Yevropa mamlakatlari, Turkiya, Eron, Afgʻoniston, Xitoy, Yaponiya, Ukrainaning janubi, Kavkaz, Boltiqboʻyi va Oʻrta Osiyoda ekiladi.

Gilos daraxtining boʻyi 10-15 metr (baʼzan 30 metrgacha boradi), shoxlari qalin, yoyilib oʻsadi. Bargi choʻziq-tuxumsimon, toʻq yashil. Guli oq, ikki jinsli, gulbandi uzun. Mevasining shakli dumaloq, yuraksimon, eti shirali, sirti tekis. Eng ertagi danakli meva.

Tarkibida 7-15% qand, 0,36-1,1% kislota, vitaminlar, 0,2% oshlovchi va 0,7% gacha pektin moddasi bor. Yangiligida isteʼmol qilinadi, kompot va murabbo tayyorlanadi. Gilos asal beradigan oʻsimliklar qatoriga kiradi. Danagi magʻzida 30% gacha parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan moy bor.

Gilos unumdor, nam, moʻtadil yerlarda yaxshi oʻsadi, yorugʻlik va issiqlikka talabchan. Koʻchati ekilgandan keyin 4–5-yili hosilga kiradi. Daraxti 100 yilgacha yashaydi, tupi 150-300 kg hosil beradi. Asosan mart-aprel oylarida gullaydi, may-iyunda pishadi. Yozi issiq xududlarda yaxshi oʻsmaydi. Namga talabchan. Asosan magellab olchasi yoki yovvoyi olchaga payvandlab koʻpaytiriladi. Koʻchati sugʻorilib, tagi yumshatilib turiladi. Gilos yoshartirish maqsadida 2-3 yillik shoxlari butalib, daraxti qoʻshimcha oziqlantiriladi. Gilos uchun ayniqsa yelim oqish kasalligi gʻoyat xavfli. Erta bahor va yozda insektitsidlar va fungitsidlarning biron turi bilan 2-3 marta ishlov beriladi.

 Navlari 
Gilosning 100 ga yaqin navi maʼlum. Oʻzbekistonda gilosning Savri surxoni, Qora gilos, Sariq gilos, Bahor, Revershon, Sariq drogana, Chkalov navlari koʻp ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Manba 
Turkum:Osiyo bog‘ o‘simliklari
Turkum:Mevali daraxtlar
Turkum:Yevropa o'simliklari
Turkum:Manzarali daraxtlar
Turkum:Giloslar
Turkum:Yevropa bog‘ o‘simliklari
Giltcholgich

Giltcholgich — qoraqalpoq ayollarining ziynat buyumi, taqinchogʻi. Tuzilishi sakkiz (8 ) raqamiga oʻxshash boʻlib, kumush boʻlagidan yasaladi. Oʻrtasiga qimmatbaho tosh qadalib, atrofi oddiy handasiy (doira) shakllar bilan bezatiladi; unga gilt (bezak sifatida ishlangan kalitcha) toʻgʻnab qoʻyiladi. G. koʻylak yoqasi old kesimining pastki qismi yoki koʻkrak burmasiga taqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert

David Gilbert (1862,23.1, Velau, Kenigsberg — 1943.14.2, Gyottingen) — nemis matematigi, prof. (1893). Gilbert tadqiqotlari matematikaning koʻp boʻlimlari taraqqiyotida muhim oʻrin tutgan. Asosiy ilmiy ishlari invariantlar, algebraik sonlar nazariyasiga, geometriya asoslari variatsion hisob va differensial tenglamalarga, integral tenglamalar nazariyasiga, sonlar nazariyasida Varing muammosi yechimiga, matematik fizika asoslariga, matematikaning mantiqiy asoslariga doir. Gilbert matematikaning tabiatshunoslik bilan bogʻliqligi masalalari bilan ham shugʻullangan. Gilbert matematikaning deyarli hamma sohalariga oid 23 muammoni oʻrtaga tashlagan.

 Bolaligi va ta'limi 
Gilbert, ikki farzandning birinchisi va Otto va Mariya Tereza (Erdtmann)ning yagona o'g'li Hilbert, Prussiya Qirolligi ning Prussiya provinsiyasida yoki Kenigsbergda (Hilbertning o'z bayonotiga ko'ra) yoki Vehlauda (1946 yildan beri tanilgan) tug'ilgan. Znamensk) Königsberg yaqinida, u yerda otasi tug'ilganda ishlagan.

1872 yil oxirida Hilbert Fridrixskolleg gimnaziyasiga (Collegium fridericianum, Immanuil Kant bundan 140 yil avval o‘qigan maktab) o‘qishga kirdi; ammo, baxtsiz davrdan so'ng, u (1879 yil oxiri) va fanga yo'naltirilgan Vilgelm gimnaziyasini (1880 yil boshida) tugatdi. O'qishni tugatgandan so'ng, 1880 yil kuzida Hilbert Königsberg universitetining "Albertina" ga o'qishga kirdi. 1882 yil boshida Hermann Minkovski (Hilbertdan ikki yosh kichik va ayni paytda Königsbergda tug'ilgan, lekin Berlinga uch semestrga ketgan) Königsbergga qaytib, universitetga o'qishga kirdi. Hilbert uyatchan, iste'dodli Minkovski bilan umrboqiy do'stlik munosabatlarini rivojlantirdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1862-yilda tugʻilganlar
Gilbert Uilyam

GILBERT (Gilbert) Uilyam (1544.24.5, Kolchester - 1603.30.11, London) — ingliz fizigi va saroy vrachi. Magnit va elektr hodisalarini oʻrganish bilan shuhrat qozongan. "Magnit, magnit jismlar toʻgʻrisida va katta magnit — Yer toʻgʻrisida" asarida (1600) Yer katta magnit hisoblanadi. Yerning magnit mintaqalari geografik mintaqalar bilan mos keladi, degan farazlarini birinchi boʻlib ilgari surgan va temir sharni magnitlab, u ham Yerga oʻxshab magnit mil (strelka)ga taʼsir etishini koʻrsatgan. U Angliyada N. Koperniknnng geliotsentrik nazariyasini tarqatuvchisi boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert (birlik)

Gilbert - SGS va SGSM birliklar tizimlarida magnit yurituvchi kuch birligi. U. Gilbert (1544—1603) sharafiga qoʻyilgan. Gb bilan belgilanadi. 1 Gb=0,796 A.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert muammolari

Gilbert muammolari — nemis matematigi David Gilbert urtaga tashlagan 23 muammo. Ular matematikaning turli sohalari (sonlar nazariyasi, toʻplamlar nazariyasi, funksiyalar nazariyasi, topologiya va boshqalar)ga doir.

G. m.ning baʼzilari: 

1. Quvvati sanoqli toʻplam quvvatidan katta, lekin kontinuum quvvatidan kichik toʻplam mavjudmi?

2. Arifmetika aksiomalari sistemasining ziddiyatsiz ekanligini chekli sondagi deduktiv fikr yuritish, yaʼni umumiy qoidalardan mantiqan xususiy qoidalar chiqarish yoʻli bilan isbot qilish mumkinmi?

3. Ikkita tengdosh tetraedr teng boʻlaklardan tuzilgan boʻla oladimi?

4. a — algebraik son va r — algebraik irratsional son boʻlganda ar koʻrinishidagi son transsendent (algebraik boʻlmagan) son boʻla oladimi?

 Yana qarang 

 David Gilbert

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert fazosi

Gilbert fazosi - Yevklid fazosi tushunchasini cheksiz oʻlchovli hol uchun umumlashtiruvchi matematik tushuncha. Nemis matematigi D. Gilbert tekshirgan. Matematikaning turli sohalari va nazariy fizikada qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilza

Gilza (nem. Hiilse, soʻzma-soʻz — qobiq) — 1) artilleriya gilzasi — porox zaryadi, qoʻshimcha elementlari (alanga soʻndirgich va b.), alangalash vositasi (kapsula) ni joylash uchun moʻljallangan yupqa devorli metall stakan; 2) miltiq, pulemyot va b. qurollar uchun moʻljallangan gilza porox zaryadi va oʻq bilan birga patronni tashkil qiladi, u ham metalddan tayyorlanadi. Ov miltigʻi uchun moʻljallangan gilza metall yoki kartondan yasaladi, ichiga porox zaryadi (pitra, oʻq va pij — latta-putta yoki jun tolalari) joylanadi; 3) suv bilan sovitiladigan porshenli issiqlik dvigatellari blokkarteriga oʻrnatilgan silindrik moslama. Ishqalanib ishlaydigan sirtlarning yeyilishini kamaytirish va almashtirishni osonlashtirish uchun qoʻyiladi. Dvigatel porsheni silindr gilzasida harakatlanadi, shuning uchun gilzaning ichki sirti yaxshilab silliqlanadi; tashqi tomondan blok-karterning suv gʻilofida aylanib yuradigan suv bilan sovitib turiladi. Bunday gilza choʻyandan yasaladi; 4) papiros (sigareta) gilzasi — tamaki joylanadigan qobiq. U yupqa qogʻoz va qalinroq qogʻoz mundshtukdan iborat. Filtrli sigareta gilzasi qogʻoz filtr bilan tugaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Charles Édouard Guillaume

right|200px|thumb|Charles Édouard Guillaume
Charles Édouard Guillaume (1861.15.2, Flerye - 1938.13.6, Parij) — shveysariyalik fizik va metrolog. Ilmiy ishlari asosan metrologiyaga oid. 1883—1889 yillarda chiziqli kengayish koeffitsiyentini aniqlashga va metrning platina-iridiyli etalonlarini bir-biriga solishtirishga oid ishlarda qatnashgan. Guillaume 1 kg suvning hajmini aniqlagan. Aniq asbobsozlik, metrologiya va geodeziya sohalarida katta ahamiyatga ega boʻlgan invar tipidagi krtishmalar seriyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureati (1920).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1861-yilda tugʻilganlar
Turkum:1938-yilda vafot etganlar
Turkum:15-fevralda tugʻilganlar
Turkum:13-iyunda vafot etganlar
Gimeniy

Gimeniy (yun. hymen — parda, pust) — xaltachali (diskomitsetlar) va bazidiyali zamburugʻlar, shuningdek, baʼzi lishainiklar tanalarining ustki yoki ostki tomonida spora hosil qiluvchi qujayralar yoki bazidiyalar. Koʻpchilik zamburugʻ va lishainiklar gimeniysida xaltacha va bazidiyalardan tashqari bir hujayrali va koʻp hujayrali naslsiz parafizalar, koʻpgina bazidiyali zamburugʻlarda esa bir hujayrali sistidlar ham boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gimenolepidlar

Gimenolepidlar (Nute nolipididae) — tasmasimon chuvalchanglar sinfining oilasi. Baʼzi parrandalar va sut emizuvchilarda parazitlik qiladi. Odamda Hymenolepis papa va N. diminuta uchraydi. G.ning voyaga yetgan tanasi, yaʼni strobilasining uz. 2—3 sm dan 4—5 sm gacha, katta boʻgʻimining kengligi 0,5–1 mm, boshi (skoleksi)ning diametri 0,25—0,3 mm. Skoleksida toʻrtta soʻrgʻich va harakatchan hartumcha boʻladi. Hartumcha ichida 20 ta ilgagi bor. G.ning tuxumi ellips, baʼzan sharsimon shaklda, 0,068 mm gacha boʻladi. Odamda parazitlik qiladigan ingichka ichakda oraliq xoʻjayinsiz rivojlanadi. Tuxumdan 6 ilgakli onkosfera lichinkasi chiqadi. Lichinka ichak vorsinkasiga kirib, 5—8 kunda soʻrgʻichli va ilgakli ikkinchi lichinkalik davri — sistitserkoidga aylanadi. Sistitserkoid ichak vorsinkalaridan ichak boʻshligʻiga chiqib voyaga yetadi. Parrandalarda parazitlik qiladigan G.ning oraliqxoʻjayinlari halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar va hasharotlar hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gimenomitsetlar

Gimenomitsetlar (Hymenomycetales) — bazidiyali zamburugʻlar (qarang Bazidiomesetlar) bir necha tartiblarining umumiy nomi. Spora hosil qiladigan qavati (qarang Gimeniy) koʻpincha zamburugʻ meva va tanasining sirtida ochiq joylashgan. Gimenomitsetlarning 16000 ga yaqin turi mavjud. Ularning koʻpchiligi yeyiladigan zamburugʻlar, ayrim zaharli. Koʻpchilik gimenomitsetlar saprofit, baʼzilari, masalan, poʻkak zamburugʻlari parazit hayot kechiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bazidiyali zamburugʻlar
Gimenofor

Gimenofor (gimeniy va yun. Phoros — ega boʻlgan) — bazidiomitsetlarning gimeniyga ega boʻlgan mevali tanasi sirti. Tuban vakillarida G. silliq, yuksak bazidiomitsetlarda plastinkasimon yoki naysimon. Oraliq shakllari: tikansimon, burmali, qirrali, koʻndalang plastinkali va b. G. tuzilishining murakkablashuvi gimeniy yuzasining kengayishi (shunga muvofiq sporalar sonining oshishi) va gimeniyni mevali tananing pastki yuzasiga siljishi orqali sodir boʻlgan. Bu hol gimeniyni jarohatlanishdan himoya qilish imkonini beradi va sporalarning tarqalishiga qulaylik tugʻdiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gimnasiy

Gimnasiy (yun. gymnasion) — Yunoniston shaharlari va ellinistik Sharkda davlat oʻquv-tarbiya muassasasi. Gimnasiylarning paydo boʻlgan vaqti haqida aniq maʼlumot yoʻq. Mil. av. 5—4-asrlarda keng tarqalgan. Gimnasiy avval jismoniy mashqlar bilan shugʻullaniladigan maskan sanalgan. Keyinchalik yoshlarning musiqiy (akliy va estetik) hamda gimnastik (axloqiy va jismoniy) rivojlanishini taʼminlovchi, birbirlari bilan muloqotda boʻlish markaziga aylangan. Gimnasiydavlat nazoratidagi maktab boʻlgan. Unga zodagon quldorlar oilasining palestra (Yunoni-stondagi 12—16 yoshli bolalarning gimnastika maktabini tugatgan 16 yoshli farzandlari qabul qilingan. Ular gimnasiyda 18 yoshgacha gimnastika bilan shugʻullanishgan hamda adabiy, falsafiy va siyosiy taʼlim olishgan. Gimnasiyda taʼlim olayotgan bolalarning qanchalik chiniqqan, chidamli, sogʻlom, jismonan va ruhan baquvvatligi davlat tomonidan nazorat qilingan. Falsafa, adabiyot, siyosatga doir bilimlarni mamlakatdagi tanikli kishilar olib borishgan. Gimnasiylar ichida Platon oʻz shogirdlari bilan suhbat oʻtkazgan Akademiya va Aristotel tashkil etgan Likey (qarang Litsey) mashhur boʻlgan. Gimnasiyni tugatgan yigitlar efebiya maktabida harbiy bilim olishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginandromorfizm

Ginandromorfizm (yun. gyne -ayol, apeg — qaratqich kelishigi, andros — erkak va morphe — shakl, koʻrinish) — bitta organizmda har xil jinsga xos xromosomalar toʻplamiga ega boʻlgan hujayralar, toʻqimalar va organlar boʻlishi. Old-orqa, lateral va mozaik (qurama) G. mavjud.

Old-orqa G.da tananing old qismi bir jinsga, orqa qismi boshqa jinsga xos hujayra va shu jinsga mos keladigan belgilar bilan ifodalanadi. Lateral G. tananing oʻng va chap tomonida xuddi shunday farq qiluvchi belgilar boʻlishini koʻrsatadi, bu farqdanish jinsiy sistemalarni ham oʻz ichiga oladi. Mozaik G.da organizm hujayralarining koʻp qismi bir jinsga, oz qismi ikkinchi jinsga tegishli boʻladi. G. asosida gomogameta jinsli individlarda ontogenezttt turli bosqichlarida jinsiy xromosomalardan biri yoʻqolib ketishi mumkin. Bundan tashqari, ahyon-ahyonda tuxum hujayrada ikki urgʻochi pronukleusning hosil boʻlishi va ular har birining har xil jinsiy xromosomali spermiyalar bilan urugʻlanishi hamda kelgusida bunday yadroli zigotadan bitta organizmning rivojlanishi ham G.ning sababchisi boʻlishi mumkin. G. ning aniqlanishi va kelib chiqish sabablarining koʻrsatilishi jinsni xromosoma orqali aniqlanishi nazariyasini isbotlovchi dalillardan biri boʻldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gingivit

Gingivit (lotincha: gingiva — milk, itis — yalligʻlanish) — milk shilliq qavatining yalligʻlanishi. Meʼda-ichak, nafas aʼzolari, yurak-tomir, nerv sistemasi, periodontit, paradontoz, qon kasalliklari, infeksion kasalliklar, avitaminozlar, ogʻir metallar (simob, qoʻrgʻoshin va b.)ning tuzlaridan zaharlanish,. tish toshi gingivitga sabab boʻladi. Baʼzan antibiotshlar yoki boshqa dorilar qabul qilinganda ham gingivit yuzaga keladi. Hayz sikli buzilganda, homiladorlik va balogʻatga yetish davrida koʻp uchraydi. Chirigan tish qirrasi, notoʻgʻri qoʻyilgan tish yoki yasama tish, shuningdek, dagʻal tish choʻtkasining milkni chaqalashi, kimyoviy moddalar va issiqdan kuyish ham gingivitga sabab boʻlishi mumkin. gingivitda milk qizarib shishadi, bezillab turadi va salga qonaydi (kataral gingivit), milk cheti kulrang karash bilan qoplanadi, ostidan yara chiqadi, ogʻizdan sassiq hid keladi. Soʻlak oqadi, temperatura koʻtariladi, jagʻ ostidagi limfa bezlari kattalashadi (yarali gingivit); milk oʻsib, butun tishni qoplaydi, ogʻriq sezilmaydi (gipertrofik gingivit) yoki aksincha tish ildizi ochilib qoladi (atrofik gingivit). gingivit ga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlganda darhol vrachga koʻrinish zarur. Oldini olish uchun ogʻiz boʻshligʻini toza tutish, bot-bot stomatolog vrachga murojaat qilib, tish toshini oldirish va chirigan tishlarni davolatib turish lozim.

 Yana qarang 

 Stomatit

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginekokratiya

Ginekokratiya (yunoncha: gine — ayol va kratos — hokimiyat) — ayollar hokimiyati. Jamiyat taraqqiyotining xoʻjalikda, ijtimoiy va siyosiy hayotda ayollar hukmronligidan iborat bosqichi. Fanda koʻpincha matriarxat termini ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginekomastiya

Ginekomastiya (yunoncha: gyne - ayol, mastos — koʻkrak) — erkaklar koʻkrak bezining ayollarnikiga oʻxshab kattalashishi. Chin va soxta boʻladi. Chin G.da koʻkrak bezining hamma toʻqimalari rivojlanadi, soxta G.da esa yogʻ toʻplanadi. Asosan 18—25 yashar kishilarda uchraydi. Aksariyat endokrin, jumladan jinsiy bezlarning birlamchi kasalliklari belgilaridan biri hisoblanadi. Bemorning ovozi ayollar ovoziga oʻxshab qrladi, soqol-moʻylov chiqmaydi, jinsiy aʼzolar ham toʻla takomillashmaydi. Jigar sirrozida ayollar jinsiy gormoni (estrogen) almashinuvi buzilishi natijasida ham G. paydo boʻlishi mumkin. Bemor doridarmonlar bilan davolaniladi, ular yordam bermasa, jarretushk usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginesey

Ginesey (yun. gyne — ayol, oikion — uy, boshpana) — gulning reproduktiv qismi, hamma mevabargchalar yigʻindisi. Bir-biri bilan qoʻshilmagan, erkin joylashgan, har biri alohida urugʻchi hosil qiladigan mevabargchalardan iborat G. apokarp G. deb ataladi. Apokarpli G. eng sodda boʻlib, magnoliya, pion va ayiqtovonlar uchun xos. Baʼzan G. bitta mevabargcha (urugʻchi)dan iborat (mas, burchoqdoshlarda). Evolyutsiya davomida mevabargchalar qoʻshilib ketib, 3 xil tipdagi senokarp G. hosil boʻladi. Yon tomonlari bilan oʻzaro qoʻshilib oʻsgan yopiq mevabargchalar (ularning urugʻ kurtagi choklari boʻylab, yaʼni uyachalar burchagida joylashgan) sinkarp G. hosil qiladi (lola). Sinkarp G.dan ayrim mevabargchalarning ajralib chiqishi, birok ular qirralarining ajralib ketmasligi tufayli parakarp G. hosil boʻladi (bodring, qovoq, lolaqizgʻaldoq). Parakarp G. bir uyali boʻlishi va urugʻkurtaklari G. devorida joylashganligi bilan sinkarp G.dan farq qiladi. Boshqa hollarda parakarp G. bevosita apokarp G.dan kelib chiqqan. Sinkarp G. tugunchasi toʻsiqlarining yoʻqolib ketishi natijasida bir uyali lizikarp G. vujudga kelgan. Oʻzaro qoʻshilib ketgan bir necha mevabargchalardan hosil boʻlgan G. murakkab urugʻchi deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginkgo

Ginkgo (Ginkgo biloba) — ochiq urugʻli oʻsimliklar boʻlimining gingkodoshlar oilasiga mansub hozirgi yagona vakili. Daraxtning boʻyi 40 m gacha, diametri 1 m gacha; yosh niholi baʼzi nina bargli daraxtlarga oʻxshab ketadi, ammo borabora tashqi koʻrinishdan terak tusini oladi. Barglari bandli, yelpigʻichsimon, oʻrtasida oʻyigʻi bor, kuzda toʻkiladi. Ginkgo ikki uyli oʻsimlik, erkak va urgʻochi gullari kichikroq koʻchalalarga toʻplangan. Urugʻi yumaloq, danakli mevaga oʻxshaydi. Mevasi va urugʻi yeyiladi. Jan. Xitoyning baʼzi joylaridagina yovvoyi holda oʻsadi. Qrimning jan.da va Kavkazning Qora dengiz sohilida ekiladi.

Oʻrta Osiyoda ginkgoning barg va yogʻoch qoldiklari yuqori perm va trias davriga tegishli yotqiziqlarda topilgan. Hududda ginkgoning 15 dan ortiqturi oʻsgan. Jumladan 2 turi Jan. Oʻzbekistonda, Tojikiston va Turkmanistonda oʻsganligi aniqlangan. Ginkgoning bir qancha Shim. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va deyarli qamma davlatlarda yura, boʻr va uchlamchi davr qatlamlaridan topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Osiyo bog‘ o‘simliklari
Turkum:Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Turkum:Osiyo dorivor o‘simliklari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Manzarali daraxtlar
Turkum:Xitoy endemik florasi
Turkum:Botanika
Ginkgodoshlar

Ginkgodoshlar (Ginkgoales) -karbon davridan boshlab uchlamchi davrning oxirigacha yashagan ochiq urugʻli oʻsimliklar sinfi. Hoz. bitta (Ginkgo biloba) turi (turkumi, oilasi) saqlanib qolgan. Oʻzbekiston va unga chegaradosh respublikalar hududida Ginkgo, Baiera, Ginkgodium, Sphenobaiera, Czekanowskia, Phaenicopsis turkumlariga mansub oʻsimliklarning bargi va generativ organlarining izi, yogʻoch qoldiqlari topilgan. G. yura davrida toshkoʻmir hosil boʻlishida muhim rol oʻynagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginogenez

Ginogenez (yun. gyne — ayol va ...genez) — organizmlar koʻpayishining bir xil i. Ginogenezda tuxum hujayrasiga kirgan spermatozoid uning rivojlanishini stimullaydi, lekin yadrosi bilan qoʻshilmaydi va embrionning bundam keyingi rivojlanishida ishtirok etmaydi. Ginogenez soxta urugʻlanish — psevdogamiyadan iborat. Shuning uchun Ginogenezga baʼzan partenogenez shakllaridan biri sifatida qaraladi. Tabiiy Ginogenez ayrim nematodalar, suyakli baliqlar, suvda hamda quruqlikda yashovchilar va koʻpchilik yopiq urugʻlilarda aniqlangan. Baʼzan ginogenetik populyatsiyalarda erkagi uchramaydi, tuxum esa boshqa turlar spermasi bilan urugʻlanadi (mas, karas ikrasi choʻrton erkagi "suti" bilan urugʻlanadi). Ginogenezni tajribada tuxum hujayrani boshqa uzoq tur spermatozoidlari bilan urugʻlantirish, fizik va kimyoviy usulda spermatozoid yadrosini faolsizlantirish yoki tuxumdan erkaklik pronukleusini chiqarib olish orqali paydo qilish mumkin. Bunday yoʻl bilan olingan gaploid embrion yashovchan boʻlmaydi. Diploid Ginogenez roʻy berishi uchun tuxum hujayra yetilishi davridagi boʻlinishlardan birining sitotomiyasini yoki tuxum maydalanishidagi dastlabki boʻlinishlardan birini yoʻqqa chiqarish lozim. Ginogenezdan gomozigotalikda yoki faqat bir jinsli organizmlarni olishda foydalaniladi.

Sayfullo Toʻychiyev.

 Yana qarang 

 partenogenez

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipatiya

Gipatiya (Hypatia), Aleksandriyalik Ipatiya (370—415) — birinchi ayol olima matematik, astronom, faylasufneoplatonik. Aleksandriyalik matematik Teonning qizi. Afinada oʻqib bitirgandan soʻng, Aleksandriya muzeyida astronomiya, matematika va falsafadan dars bergan. Platon, Aristotel, Apollon, Pergskiy va Diofantlarning ishlariga sharhlar yozgan. Biroq, bu sharxlar bizgacha yetib kelmagan. G. mutaassib xristianlar qurboni boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Matematiklar
Turkum:Faylasuflar
Turkum:370-yilda tugʻilganlar
Turkum:415-yilda vafot etganlar
Giper...

Giper... (yun. hyper — yuqori, oʻta) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻzga: 1) yuqoridalik; 2) meʼyordan ortiqlik (mas, gipertoniya), oʻta darajadalik maʼno ifodalarini beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbazitlar

Giperbazitlar (giper... va yun. basis — asos) — Yer poʻstining chuqur Femida magmaning sekin-asta sovib qotishidan hosil boʻladigan oʻta asosli intruziv jinslarning umumiy nomi. Giperbazitlar tarkibidagi minerallarga karab: olivinit, dunit, piroksenli olivinit, peridotit, piroksenitga boʻlinadi. Mineral tarkibi olivin, piroksen, amfibol va rudali minerallardan tashkil topgan. Rangi yashil, krramtir. Oʻzbekistonda Sulton Uvays, Beltov, Nurota togʻlarida uchraydi. Giperbazitlar bilan xromit, platina, olmos, titan, nikel konlari bogʻliq. Giperbazitlar binokorlikda va haykaltaroshlikda bezash materiali sifatida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Giperbarik oksigenatsiya

Giperbarik oksigenatsiya (giper..., yun. baros — ogʻirlik, bosim va lotincha oxygenium — kislorod) — bosim yuqori boʻlgan sharoitda organizmni kislorodga toʻyintirish. Umumiy va mahalliy kislorod yetishmasligi bilan bogʻliq turli kasalliklarni davolash va oldini olishda qoʻllanadi. Davo maxsus barokameralarda olib boriladi (qarang Baroterapiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbilirubinemiya

Giperbilirubinemiya, bili rubinemiya — qon zardobida bilirubin miqdorining koʻpayib ketishi. Sogʻlom kishining qon zardobida 0,2, 0,5—0,8 mg%, chaqaloklarda esa bir oz yuqori — 1—2 mg% (fiziologik sariqlik kuzatilmaganda) boʻladi. G. irsiy, tugʻma va orttirilgan boʻlishi mumkin. Gemolitik va nogemolitik, qaysi aʼzo (mas, jigar)ga taalluqligiga koʻra bir qancha turlarga boʻlinadi. Asosan jigar, oʻt yoʻli kasalliklarida uchraydi va badanda sariqlik alomatlari bilan ifodalanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbola

thumb|Giperbola (qizil)
thumb|Doiraviy konusni uning ikki yasovchisiga parallel tekislik bilan kesishdan hosil boʻladi. (Konus kesimlari)
Giperbola ( - hyperbole) — ikki uzluksiz tarmoqdan iborat boʻlgan 2-tartibli egri chiziq. Doiraviy konusni uning ikki yasovchisiga parallel tekislik bilan kesishdan hosil boʻladi. Giperbola tekislikdagi M nuqtalarning geometrik oʻrni boʻlib, bu nuqtalar bilan berilgan ikki nuqta (fokus)gacha boʻlgan masofalar farqi (mutlaq qiymati boʻyicha) oʻzgarmasdir. Giperbola ikkitadan tarmoq, asimptota va direktrisaga eta boʻladi. Baʼzi fizik jarayonlar Giperbola asimptotalariga nisbatan tuzilgan u = j tenglama bilan ifodalangan qonunga muvofiq sodir boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Parabola
 Geometriya
 Konus
 Konus kesimlari

 

Turkum:Geometrik shakllar
Giperbolik spiral

Giperbolik spiral - M nuqtadan O aylanish markazigacha boʻlgan masofa aylanish burchagiga teskari proporsional (mutanosib) boʻlgan holda M nuqta aylanuvchi OA nur boʻyicha harakat qilganda M nuqta chizadigan tekis egri chiziq. G. s asimptotasi x qutb oʻqiga parallel. Agar r bilan f orasidagi munosabatni Dekart koordinatalarida u=a:x shaklida yozsak, u holda bu teskari mutanosiblik munosabatning grafigi giperbola boʻladi (G. s.ning nomi ana shundan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbolik funksiyalar

300px|thumb

Matematikada giperbolik funksiyalar — L11L — , 1*11L — , L11.-V — formulalar bilan aniqlanadigan funksiyalar. Bular mos ravishda giperbolik sinus, kosinus, va tangens deyiladi. Trigonometrik sinus, kosinus, va tangens aylana yordamida aniqlanadigan, giperbolik funksiyalar giperbola yordamida aniqlanadigan.Giperbolik funksiyalarning xossalari koʻp jihatdan trigonometrik funksiyalarning xossalariga oʻxshaydi. Masalan, shx — toq, chx — juft funksiya boʻlib, bular uchun quyidagi qoʻshish teoremalari oʻrinli:

Agar argument ham kompleks qiymatlar qabul qiladi deb qaralsa, giperbolik funksiyalar bilan trigonometrik funksiyalar orasidagi bogʻlanish topiladi: Giperbolik funksiyalarning Lobachevskiy geometriyasida (giperbolik geometriyada) muhim ahamiyati bor; ulardan materiallar qarshiligi, qurilish mexanikasi, elektrotexnika va boshqa fanlarda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbolik silindr

Giperbolik silindr — yunaltiruvchi chizigʻi giperbola boʻlgan silindrik sirt. G.s. — 2-tartibli sirt boʻlib, butun toʻgʻri chiziqdan (z oʻkdan) iborat simmetriya markazlariga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperboloidlar

Giperboloidlar (giperbola va yun. eldos — koʻrinish) — ikkinchi tartibli markaziy sirtlar. Bir pallali va ikki pallali giperboloidlar boʻladi. Bir pallali giperboloidlar chiziqli sirtlar turkumiga taalluqli; uning har qanday nuqtasi orqali shu bir pallali giperboloidlar sirtida yotadigan ikki toʻgʻri chiziq oʻtadi (bular toʻgʻri chiziqli yasovchilar deyiladi). Uni turli tekisliklar bilan kesganda kesimda har xil 2-tartibli egri chiziqlar: ellips, giperbola hamda bir-biri bilan kesishuvchi toʻgʻri chiziklar hosil boʻladi. Giperboloidlarning amaliy ahamiyati katta (mas, rus ixtirochisi V. Giperboloidlar Shuxov (1859— 1939) tizimidagi radiominora bir pallali giperboloidlar shaklida yasalgan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipergen jarayonlar

Gipergen jarayonlar - Yer poʻsti va uning yuzasidagi mineral moddalarning atmosfera, gidrosfera va tirik organizmlar taʼsirida past temperaturalarda kimyoviy va fizik oʻzgarishi. Gipergen jarayonlar kimyoviy ajralish, erish, gidroliz, gidratatsiya, oksidlanish, karbonatlanish va b. hodisalarda namoyon boʻladi.

Gipergen jarayonlar taʼsirida quyidagilar kelib chiqadi: foydali qazilmalarning oksidlanishi va nurash poʻstining vujudga kelishi, tuproq hosil boʻlishi, yer osti, daryo, koʻl, dengiz va okeanlar suv tarkibining shakllanishi, xemogen va biogen choʻkishning yuzaga kelishi, choʻkishning diagenez va ilk epigenezi. Endogen jarayonlar uchun asosiy omillar temperatura va bosim boʻlsa, gipergen jarayonlar uchun muhitning ishqorlilik yoki kislotalilik darajasi va oksidlanish-tiklanish imkoniyati muhimdir. Biogeokimyoviy jarayonlar ham katta rol oʻynaydi. Gipergen jarayonlar ning muhim tashqi omili iqlim boʻlib, gipergen jarayonlarning yer yuzasida joylashish qonuniyati — zonallik esa ilk bor V. V. Dokuchayev tomonidan aniqlangan. Gipergen jarayonlar natijasida qimmatbaho foydali qazilma konlar vujudga keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipergen konlar

Gipergen konlar, sedimentogen konlar, ekzogen konlar — Yer yuzasida qad. va hozirgi geokimyoviy jarayonlar bilan bogʻliq holda hosil boʻlgan foydali qazilma uyumlari. Gipergen konlar endogen sharoitida hosil boʻlgan mineral xom ashyolarning mexanik va biokimyoviy qayta oʻzgarishi va differensiatsiyasidan tarkib topadi. Gipergen konlar nurash, sochma va choʻkindi konlarga boʻlinadi. Okean va dengiz tubi yotqiziqlarida choʻkindi (koʻmir, yonuvchi slaneslar, neft, yonuvchi gaz va boshqalar), yon bagʻirlar, daryo va dengiz sohillarining boʻsh yotqiziqlarida sochma (oltin, platina, titan, volfram va boshqalar), materik yuzasida nurash (nikel, temir va boshqalar) konlari hosil boʻladi. Gipergen konlarga neft va gaz, kumir, koʻpchilik rudali va noruda konlari kiradi. Gipergen konlarning sanoat ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipergen minerallar

Gipergen minerallar – giper genez zonasida, yaʼni Yer poʻstining eng yuqori qismida past temperatura va bosimda hosil boʻlgan minerallar. Eng koʻp tarqalgan Gipergen minerallarga silikat jinslarining nurashidan xrsil boʻlgan gilli minerallar kiradi. Gidroksidlar, kislorod kislotasi tuzlari (sulfatlar, karbonatlar, nitratlar va b.) koʻp uchraydi. Gipergen minerallarga gidratatsiya (kristall panjarasiga molekulyar suv yoki gidroksidning kirishi), elementlarning yuqori darajada oksidlanish (temir, marganes, oltingugurt va b.) xususiyatlari xos. Gipergen minerallar hosil boʻlishida kislorod, suv, karbonat, sulfat, xlorid va fosfat kislotalarining ionlari asosiy rol uynaydi. Bundan tashkari iqlim, relyef, minerallarning fizik, kimyoviy xususiyatlari hamda oʻsimlik va hayvonlarning faoliyati ham ahamiyatli. Gipergen minerallar choʻkindi konlarni va qad nurash poʻstining foydali qazilmalari (boksit, gil, ohaktosh, kumir, tuz hamda temir va marganes rudalari)ni izlashda muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipergenez

Gipergenez (giper... va ...genez) — gipergen jarayonlar majmui.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperglikemiya

Giperglikemia (giper... va yun. glykys — shirin, haima — qon) — qonda qandning normadan koʻp boʻlishi, yaʼni 120 mg % yoki 6 mmol/l dan (SI sistemasi boʻyicha) oshib ketishi. Vaqtinchalik giperglikemia sogʻlom kishilarda koʻp shirinlik yoki uglevodga boy ovqatlar isteʼmol qilinganda, zoʻr berib jismoniy ish qilganda, qattiq ogʻriq tutganda, ruhiy kechinmalarda kuzatiladi. Giperglikemia qandli diabet kasalligining asosiy belgisi boʻlib, endokrin bezlar, xususan meʼda osti bezi faoliyatining buzilishi oqibatida kelib chiqqan kasalliklarda, shuningdek, baʼzi jigar kasalliklari (virusli gepatit, sirroz) ham roʻy berishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperemiya

Giperemiya ( - giper... va - haima — qon), qizarish — gavdaning maʼlum qismidagi arteriya yoki vena tomirlarining qonga toʻlishi. Tomir kengaytiradigan nervlarning taʼsirlanishi va tomir toraytiradigan nervlar faoliyatining susayishi natijasida nerv sistemasi funksiyasining buzilishi arterial Giperemiyaga olib keladi. Bunda zararlangan joyga koʻp qon oqib kelganligi uchun u qizaradi, shu joyda harorat koʻtariladi, hajmi kattalashadi. Kishi uyalganida yoki gʻazablanganida ham shunday holat kuzatiladi. Yurak faoliyati buzilishi, venalar tiqilib qolishi, tomirlar innervatsiyasining buzilishi natijasida paydo boʻlgan venoz Giperemiyada zararlangan joy koʻkarib ketadi (sianoz), gohida shishadi. Baʼzan davolash maqsadida kompress, grelka va b. qoʻyilganda ham Giperemiya roʻy berishi mumkin.
Venoz giperemiya a ’zo yoki to‘qimalaming, venalardan qon oqib 
ketishining qiyinlashishi bilan bog‘liq qonga to*lishining oshishidir.
Sabablari: venalarning tashqaridan (bog‘ich, o ‘sma, hom ilali 
bachadon va hokazo bilan) qisilishi, vena tomirlarining tiqilishi (tromb 
yoki em bol b ilan), qon o q ishining sekinlashishi (yurak, o ‘pka 
kasalliklari), uzoq vaqt yotish, o‘tirish, tik turish.
Venoz giperem iya patogenezining asosiy zvenosi: qonning 
m e’yoriy oqib kelishida, uning qaytishining qiyinlashishidir. Tashqi 
belgilari: ko‘karish (sianoz), mahalliy haroratning pasayishi, a ’zoning 
kattalashishi (shish).
Mikrotsirkulatsiya o‘zgarishlari: qon oqishining chiziqli va hajmiy 
tezligining sekinlashishi, silkinishli va mayatniksimon qon harakati, 
ochilgan k ap illarlar sonining k o ‘pay ish i, venulalar va m ayda 
venalarning kengayishi, kollaterallaming ochilishi.
Venoz giperemiyanin'7 asoratlari: to‘qima oziqalanishining mahalliy 
buzilishlari (shish, gipoksiya), biriktiruvchi to‘qima o‘sishi va a ’zo 
atro fiy asi (m uskat jigar, o ‘pka q o ‘ng ‘ir induratsiyasi). Qon 
aylanishlarining umumiy buzilishlari ham bo‘lishi mumkin (masalan, 
darvoza tizimi venalarida qon dimlanish). Ayrim holatlarda: yara bitishi 
va mahalliy infeksiyali jarayonlarda, venoz giperemiya foydali bo'lishi 
ham mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperinflyatsiya

thumb|200px|Argentinada giperinflyatsiya
Giperinflyatsiya (yun. giper... va lot. inﬂatio —shishish , koʻtarilish) — tovarlar narxining shiddat bilan kutarilishi, muomaladagi pul massasining koʻpayishi; pul birligi qadrining keskin pasayishiga, toʻlov muomalasining izdan chiqishiga, odatdagi xoʻjalik aloqalarining uzilishiga olib keladi. Odatda narxning oʻsish darajasi oyiga 1,5 barobar yoki 50% ga yetganda giperinflyatsiya jarayoni boshlangan hisoblanadi. Giperinflyatsiya bilan inflyatsiya oʻrtasidagi chegarasini aniqlash juda qiyin. Giperinflyatsiyaning yana bir muhim belgisi — korxona, tashkilotlar va aholi nima qilib boʻlsa ham pulni tovarga aylantirishga urinadi, tovar sotib olish mumkin boʻlgan, qadri yuqori pul — valyuta yigʻa boshlaydi. Giperinflyatsiya sharoitida narx-navoni mutlaqo tartibga solib boʻlmaydi, barter avj oladi, pul oʻz vazifalarini bajarmay qoʻyadi. Giperinflyatsiya iqtisodiy tanglik belgisidir. Giperinflyatsiya aksariyat hollarda oʻta tasodifiy siyosiy va iqtisodiy omillar — urushlar, iqtisodiy tanazzul, xukumat siyosati tufayli aholining pulga ishonchsizligi va b. natijasida kelib chiqadi. 20-asrning 20-y.lari boshida Germaniyada va Ikkinchi jahon urushi davrida Xitoyda yaqqol kuzatilgan. giperinflyatsiyaning oldini olish uchun shoshilinch holda inflyatsiyaga qarshi choralar koʻriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil