Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Barbara McClintock

thumb|330px|right|Barbara McClintock Nobel mukofotini topshirish marosimida bir hafta davomida Stokgolmdagi Karolinska institutida Nobel maʼruzasini oʻqimoqda. (1983)
Barbara McClintock (16-iyun 1902 – 2-sentyabr 1992) – amerikalik sitogenetik. Itakadagi Kornell universitetini tugatgan (1923). Ilmiy ishlari krossingover mexanizmini sitologik tadqiq etishga bagʻishlangan, bu tadqiqotlarni makkajoʻxori genomida olib borgan. Koʻchib yuradigan genetik tizimlar (transpozonlar)ni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1983)"MAK-KLINTOK (Mc-Clintock) Barbara" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:16-iyunda tugʻilganlar
Turkum:2-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
John James Rickard Macleod

John James Rickard Macleod (1876.6.9, Klyuni, Pert, Shotlandiya 1935.16.3, Aberdin) — ingliz fiziologi. 1918-yildan Kanadada. Aberdin universitetni tugatgan (1898). Vestern-Rezerv (hozirgi Keyz-Vestern-Rezerv), keyinchalik Toronto universiteti, 1928-yildan Aberdin universiteti professor Bosh miya nafas markazining faoliyatini, tajribada siydikda qand ajralishini, sut kislotasi hosil boʻlishini, shuningdek, qondagi qand miqdorini tadqiq etgan. Ilmiy ishlari uglevodlar metabolizmi va qandli diabetning rivojlanish mexanizmini oʻrganishga bagʻishlangan. Shogirdlar (F.Banting, Ch. Best bilan hamkorlikda) insulinni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1923).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1876-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:1935-yilda vafot etganlar
Turkum:16-martda vafot etganlar
Maklyura

Maklyura (Macluea) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bitta turi — mevali M. yoki toʻq sariq M. bor. Ilgari boshqa turkumlarga mansub deb hisoblaigan 12 tur oʻsimlik ham, baʼzan M.ga kiritiladi. Mevali M. — ikki uyli, bargi tukiladigan daraxt. Boʻyi 20 m cha, quyuk. shox-shabbali, novdalari tikanli. Bargi spiralsimon oʻrnashgan, yaxlit, tuxumsimon, lentasimon. Mevasi dumaloq, tilla rangsariq, bujmaygan, apelsinga uxshayli, isteʼmol qilinmaydi. Shim. Amerika, AQSH ning jan.da oʻsadi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida va yashil devor uchun oʻstiriladi. Yogʻochi sariq, pishiq, ogʻir, tokarlikda ishlatiladi; yogʻochi va ildizidan sariq boʻyoq olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tutdoshlar
Patrice de MacMahon

MAK-MAGON (Mac-Mahon) Mari Edm Patris Moris (1808.13.6, Syulli, Sona va Luara departamenti — 1893.17.10, La-Fore, Luara departamenti) — Fransiya marshali, gersog , Fransiya Prezidenti (1873—79). M.-M. Qrim urushi (1853—56) qatnashchisi; Avstriya-Italiya-Fransiya urushi (1859) da Majent shahri boʻsagasidagi galaba uchun gersog va marshal unvonini olgan. 1864—70 yillarda Jazoir general-gubernatori. Fransiya-Prussiya urushi (1870—71)da Sedan shahri yonida maglubiyatga uchragan armiyani boshqargan; Parij kommunasini bostirgan versalchilar qoʻshiniga qoʻmondonlik qilgan (1871). Maglubiyatga uchragan monarxik toʻntarishni tayyorlashda qatnashgach, isteʼfoga chiqqan (1879).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edwin McMillan

Edvin Mattison McMillan (1907.18.9, Redondo Bich, Kaliforniya shtati — 1991.7.9) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1947-yildan). Kaliforniya texnologiya institutini tugatgan (1928). 1935-yildan Berkli shahridagi Kaliforniya universitetida ishlagan (1946-yildan shu universitet Radiatsiya laboratoriyasi professor, 1958—1971 yillarda direktori). Ilmiy ishlari yadro fizikasi, tezlatkichlar texnikasi va yuqori energiyalar fizikasiga oid. Amerikalik fizik F. X. Eyblson bilan hamkorlikda birinchi transuran element — neptuniyni sintez qilgan (1940); plutoniyni ochilishida ishtirok etgan. VM.Veksleraan mustaqil qolda zaryadlangan zarralarni tezlatishning yangi prinsipi — avtofazalash prinsipini kashf qilgan (1945). Nobel mukofoti laureati (1951; Glenn Seaborg bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:7-sentabrda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vladimir Makovskiy

Makovskiy Vladimir Yegorovich 11846.26.1 (7.2), Moskva - 1920.21.2, Petrograd| — rus rassomi, rus rangtasvirida maishiy janrning yirik ustasi. Peterburg Badiiyot akadimyasi qaqiqiy aʼzosi (1893). Moskva rassomlik, xaykaltaroshlik va meʼmorlik bilim yurtida oʻqigan (1861—66), shu yerda, keyinchalik Peterburg Badiiyot akadimyasining Oliy rassomlik maktabida dare bergan (1894—1918; 1895-yildan rektor). M. dastlabki asarlaridayoq ("Shifokor qabulxonasida", 1870; "Bulbul ishqibozlari", 1872—73 va boshqalar) uning ziyrakligi, yumorni chuqur his qilishi, kundalik turmushni haqqoniy. hayotiy tasvirlay olishi yaqqol namoyon boʻldi. 1870-yillardan ijodida asosiy mavzu — shahar hayotini aks ettirdi: "Kutish" (1875), "Maqkum" (1879), "Bankning sinishi" (1881), "Uchrashuv" (1883), "Yoʻlkada" (1886—87) va boshqa M. asarlarida plener rangtasviriga yaqinlashdi, demokratik karashlarini "Volgada" turkum asarlarida ifoda etdi; portret va illyustratsiya (grafika) janrida ham samarali ijod qildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rektorlar
Makon (arxeologiya)

Makon (arxeologiya da) — tosh va jez davrida yashagan ibtidoiy odamlarning mavsumiy, vaqtinchalik boshpanasi yoki doimiy, davriy turar joyi. K,ad. tosh davri M.lari g'or va ungurlarda (Teshiktosh, Obirahmat va boshqalar) buloq boʻylarida (Koʻlbuloq va boshqalar) joylashgan boʻlib, ular ajdodlarimizning uzoq, muddatli boshpanasi hisoblanadi. Mezolit davridan boshlab tabiiy-geografik sharoitni oʻzgarishi bilan (buyuk muzliklar davridan soʻng) ajdodlarimizning M.lari daryo va koʻl yoqalarida qad koʻtaradi va koʻproq mavsumiy xarakter kasb etali, ishlab chiqaruvchi xoʻjalik, birinchi navbatda, dehqonchilik kashf etilishi bilan M.lar oʻtroq qabilalarning doimiy turar joyiga aylangan va ular asosida keyinroq qishloq va shaharlar tarkib topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Makro ...

Makro ... (yun. macros — katta, uzun) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Katta, yirik, uzun maʼnolarini bildiradi (mikro ... ning aksi). Mas, makroiqlim, makromolekula, makroiqtisodiyot.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makroiqlim

Makroiqlim (makro... va iqlim) -katta hududlar, geografik zonalar, materiklar va okeanlar yoki ularning ayrim qismlari va xatto, butun Yer sharining iqlimi. Yer yuzasi ana shunday yer qismining geografik omillari va atmosfera umumiy sirkulyasiyasi sharoiti oʻxshash boʻlsa, M.i ham bir xil boʻladi. Masalan, passat zonasi M.i, Sharqiy Sibir M.i, Oʻrta dengiz boʻyi M.i, Antarktida platosi M.i va hokazo. M.dan farqdi oʻlaroq, mahalliy iqlim, mikroiqlim kichik hududlar iqlimi boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makroiqtisodiy model

Makroiqtisodiy model - iqtisodiymatematik modellarning uzviy qismi, butun iqtisodiyotni va uning eng muhim tarmoqlari, sektorlari, sohalari rivojlanishini matematik shaklda aks ettiruvchi iqtisodiymatematik model. Makroiqtisodiy model iqtisodiyotni yagona tizim sifatida ifodalab, uning umumlashtirilgan moddiy va moliyaviy koʻrsatkichlari: yalpi ichki mahsulot, isteʼmol, investitsiya, bandlik, foiz stavkalari, pul miqdori va boshqalarning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. Makroiqtisodiy modelni tuzishning asosiy maqsadi makroiqtisodiy bogʻlanishlardan iborat turli hodisalarni soddalashtirilgan shaklda ifodalash orqali uning yechimini topishdir. Makroiqtisodiy model tuzish jarayonida oʻrganilayotgan hodisanyng muhim omillari aniqlanib, yechilishi kutilayotgan muammo uchun muhim boʻlmagan jihatlar tushirib qoldiriladi. Makroiqtisodiy model tuzish quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi: a) tadqiqotning predmeti va maqsadi soddalashtirilgan holda belgilanadi; b) kuzatilayotgan makroiqtisodiy tizimning maqsadga muvofiq tarkibiy va funksional unsurlari ajratib olinib, ularning eng muhim sifat tavsiflari aniqlanadi; v) Makroiqtisodiy model unsurlarining oʻzaro bogʻlanishi, ketma-ketligi belgilanadi va uning matematik modeli keltiriladi; g) matematik modelda hisobkitoblar amalga oshiriladi va olingan natija tahlil qilinadi. Makroiqtisodiy model nazariy tadqiqot sifatida sinov va asoslashni talab etadi. Jamlangan statistik maʼlumotlarni Makroiqtisodiy modelga tushirish ehtimoldagi makroiktisodiy oqibatlarga oldindan baho berish im-konini beradi. Tarmoklararo balans, davlat daromadlari va harajatlari balansi, toʻlov balanslarini hisoblash Makroiqtisodiy modelga misol boʻla oladi.

Shonazar Ermamatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Iqtisodiy modellar
Makrolandshaft

Makrolandshaft (makro... va landshaft) — yirik tabiiy geografik birliklar — oʻlkalar, zonalar, provinsiyalar va okruglar landshafta. Mas, Ustyurt platosi landshafta, Qoraqum landshafti, oʻrmon landshafti va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Makromolekula

Makromolekula (makro... va molekula) — oʻzaro kovalent bogʻlar orqali birikkan oʻn mingdan yuz minggacha atomlardan tuzilgan yirik molekula. M. zanjirida elementar zveno (maʼlum sondagi atomlar guruhi) juda koʻp marta takrorlanadi, shuning uchun ham uni kup sonli bir xil yoki har xil kichik molekulalardan (bir necha minggacha) hosil boʻladigan molekula deb kabul kilsa boʻladi, polivinil xlorid molekulasi tarkibidagi — SN2—SN— guruhi soni hatto 3000 ga yetishi mumkin. Kimyoviy tarkibi bir xil, ammo mol. m. har xil, yaxlit boʻlib reaksiyaga kirishadigan M.lar yigʻindisidan tashkil topgan moddalarga yuqori molekulali birikmalar (polimerlar) deyiladi; ular tabiiy (polisaharidlar, polipeptidlar, tabiiy kauchuk) va sintetik (plastmassalar, elastomerlar, kimyoviy tolalar) turlarga boʻlinadi. Tashqi sharoit oʻzgarganda, polimerlar tarkibidagi molekulyar zanjirlarning oʻz konfiguratsiyalarini oʻzgartira olishi M.larning asosiy xossalaridan biri hisoblanadi. Shu jihatdan qaraganda barcha M.lar chiziqli (uzunchoq) egiluvchan (tabiiy kauchuk, kauchuksimon sintetik moddalar M.lari), chiziqli qattiq (sellyuloza M.lari), spiralsimon (oqsillar, nuklein kislotalar makromolekulalari), tarmoqlangan (polisaharidlar makromolekulalari), fazoviy (uch oʻlchamli) turlarga boʻlinadi. M.ning uz. 4000— 8000 A, koʻndalang kesimi 3—7,5 A. Karbozanjirli (zanjiri faqat uglerod atomlaridan tuzilgan) va geterozanjirli (zanjirida uglerod atomlaridan tashqari azot, kislorod, oltingugurt atomlari saqlagan) M. boʻladi. Zanjirning tuzilishi, kattaligi (mol. m.) va zvenolarining joylanish tartibi, uning xossalariga (egiluvchanligi, bogʻlarining mustahkamligi, elektr oʻtkazuvchanligi, kimyoviy reaksiyaga kirishiga) taʼsir koʻrsatadi. M.larning bu xossalaridan ular asosida plastmassa, sintetik kauchuk, sunʼiy tola kabi materiallar olishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makron

Makron — Eron togʻligining janubi-sharqiy chekkasidagi togʻlar, Eron va Pokistonda. Hoʻrmuz boʻgʻozidan Kvetta shahri yaqinigacha yoy shaklida 1150 km masofaga choʻzilgan. Bal. 1000–2000 m, eng baland joyi 2293 m. Ohaktosh, kumtosh va mergeldan tarkib topgan oʻzaro parallel tizmalardan iborat. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Togʻ etaklarida balchiqli vulkanlar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlarida siyrak oʻrmonlar, bodomzorlar bor. Vodiylarda mevali daraxtlar, xurmo oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Osiyo
Turkum:Ummon qoʻltigʻi
Makrorelyef

Makrorelyef (makro... va relyef) — yirik relyef shakllari: togʻ tizmalari, yassitogʻliklar, payettekisliklar (yana qarang Mezorelyef, Mikrorelyef). Yer yuzasi katta qismlarining umumiy qiyofasi M.ga bogʻliq boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makrospora

Makrospora (makro ... va spora) — har xil sporali oʻsimliklarning yirik sporasi (qarang Megaspora).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makrosporiozlar

Makrosporiozlar - oʻsimliklarning keng tarqalgan zamburugʻli kasalliklari. Zararlangan oʻsimlik poya va barglarida turli shakl, tus va kattalikda qora gʻuborli dogʻ (ulik hujayra)lar paydo boʻladi. Macrosporium avlodiga mansub har xil tur zamburugʻlar vujudga keltiradi. Konidiyalar bilan tarqaladi. Gʻoʻza M.ida (qoʻzgʻatuvchisi M.nigricantum) yer ustki organlari: urugʻbarg, koʻsak, tola, shuningdek, bar-glar, barg bandlari, gulyonbarglari zararlanadi. Urugʻpalla, chinbarglarda toʻq-yashil, diametri 0,5–5 mm li dogʻlar paydo boʻladi, soʻngra ular kattalashib, notoʻgʻri shaklli qoʻngʻir tusga kiradi. Kasallangan barglar quriydi va toʻkiladi. M. bilan ingichka tolali gʻoʻzalar kuchliroq kasallanadi. Hosil 20— 39% gacha kamayishi mumkin. Kanop, kanakunjut va boshqa oʻsimliklar M.i ham uchraydi. Kartoshka va pomidorda bu kasalliklarni M.solani zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Kartoshka M.ida qora dogʻlar oʻsimlik bilan birga tuganagida ham paydo boʻladi. Palagi qurib qoladi. Pomidor M.ida barglarda yumaloq yoki burchakli, poyalarida boʻylama, mevasida qora gʻuborli jigarrang dogʻlar yuzaga keladi. Bunda poya va mevalar chiriydi. Tok M.sida (qoʻzgʻatuvchisi M.vitis) uzum boshlari va gʻujumlari bandida yashil gʻuborli dogʻlar hosil boʻladi. Gʻujumlar irib yoki qovjirab qoladi. Kurash choralari: chuqur kuzgi shudgor; kasal nihollarni yulib tashlash; begona oʻtlarni yoʻqotish, ortikcha sugʻormaslik, zararkunanda, hasharotlarga qarshi muntazam kurash olib borish; kasallik belgilari koʻringanda oʻsimliklarga 1 % li bordo suyukdigi yoki si-nebning 1%li suspenziyasi purkaladi. Sulton Alimuhamedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makrostruktura

Makrostruktura (makro ... va tuzilish), makrotuzilish — qattiq jismlar (minerallar, metall, qotishma va boshqalar) ning oddiy koʻzga yoki lupalar orqali koʻrinadigan tuzilishi (qarang Metallar tuzilishi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makrosʼyomka

Makrosʼyomka, makrosuratga olish — koʻzga koʻrinadigan (makro-skopik) narsalar (obyektlar yoki detallar) ni oddiy suratga olishdagiga nisbatan yirikroq (1:5 dan 20:1 gacha) masshtabda fotosuratga olish yoki ki-notasvirga tushirish. Odatda, mayda va oʻrtacha kattalikdagi narsalar uchun qoʻllanadi. M. qisqa masofa (optik tizimning 6,0—1,05 fokus masofasi)dan turib bajariladi. M. obyekt yoki detallarning oddiy koʻz bilan ilgʻab boʻlmaydigan qismlari yoki tuzilishini suratdagi tasvir yoki ekranda koʻrsatishga imkon beradi. M.da obyektlarni parallakssiz (oʻzgarishsiz) qayd qilish (qarang Parallaks) qurilmasi bilan taʼminlangan foto- va kinoapparaturalardan foydalaniladi. Bu apparatlarning obyektivlari qisqa fokusli (fokus masofasi 20 mm dan kichik) yoki oddiy (fokus masofani qisqartiruvchi linzali) boʻladi. M., asosan, ilmiy tadqiqot ishlari uchun ilmiy-ommabop va oʻkuv filmlari yaratishda, texnik maqsadlarda qoʻllanadi. MAKROEVOLYUSIYA (mokro... va evolyusiya) — turlardan yuqori taksonlar urugʻlar (turkumlar),oilalar, turkumlar (tartiblar), sinflar va boshqaning hosil boʻlishiga olib keladigan evolyusion jarayon. "M" termini rus biologi Yu. A. Filipchenko (1927) tomonidan taklif etilgan boʻlib, ayrim olimlar unga oʻziga xos jarayon sifatida qarashadi. Lekin koʻpchilik olimlarning fikricha, M. oʻziga xos mexanizmga ega boʻlmasdan, faqat mikroevolyusiya jarayonlari orqali amalga oshadi; mikroevolyusiya jarayonlari toʻplana borib, M. koʻrinishida ifodalanadi. M. evolyusion oʻzgarishlarning tarixan uzoq davom etadigan umumlashmasidan iborat. Shu sababdan M.da organik dunyo evolyusiyasining mikroevolyusiya darajasida kuzatib boʻlmaydigan umumiy xususiyatlari, yoʻnalishlari va qonuniyatlari yaqqol namoyon boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makroergik birikmalar

Makroergik birikmalar (mokro... va yun. ergon — faoliyat, ish), bu birikmalar ozida ko'p miqdorda energiya to'plovchi yuqori molekulali birikmalar hisoblanadi, yuqori energiyali, yuqori energetik birikmalar — energiyaga boy yoki makroergik bogʻlari boʻlgan tabiiy birikmalar; barcha tirik hujayralarda boʻladi va energi-yaning toʻplanishi hamda oʻzgarishi jarayonlarida qatnashadi. Makroergik birikmalarga, asosan, adenozintrifosfat kislota (ATF) va fosfat guruxdarining koʻchishiga sabab boʻluvchi fermentativ reaksiyalarda ATF hosil kila oladigan moddalar kiradi. Makroergik birikmalar tarkibiga fosforil guruhlari kiradi. Nukleozidtri- (yoki di-) fosfat kislotalar, pirofosfat va polifosfat kislotalar, kreatin-fosfat, fosfopirouzum kislota, difosfoglitserin kislota, atsetil va suksinilkoferment A, adenil va ri-bonuklein kislotalarning aminoatsil hosilalari ham Makroergik birikmalar dir. Makroergik birikmalar oʻzaro fosforil guruhlarni koʻchiradigan fermentativ reaksiyalar bilan bogʻlangan (yana qarang Adenozinfosfat kislota, Bioenergetika).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilG'aybullayev. J
Makruh

Makruh (arab tilida – rad etilgan, qoralangan, nomaqbul) – shariat hukmlaridan biri (farz, mandub, muboh, harom bilan birga). Qattiyan taqiq qilinmagan, lekin nomaqbul hisoblangan va rad etilgan amallar makruh hisoblangan. Makruh – Paygʻambar qaytargan ish demakdir. Har bir musulmon makruh ishlarni qilishdan saqlanishi lozim. Makruh ishni gunohdan qoʻrqib qilmagan kishi savobli, qilavergan kishi gunohli boʻladi, deb sanaladi. M. ishlarning makruhligini inkor qilgan kishi iymondan chiqmasada, gunohkor boʻladi. Makruh ishlar uchun qattiq jazo belgilanmagan. Makruh amallarga diniy burchni bajarish paytdagi baʼzi xislatlar, xasislik, berahmlik, dabdabalik va isrofgarchilikka moyillik, oilaviy va ijtimoiy burchga mensimaslik bilan qarash, birovni yoʻq yaxshi sifatlar bilan maqtash va boshqa kiradi. Mazhabga koʻra, makruhga aslida man etilgan baʼzi taom va ichimlik ham kiradi. M. tushunchasi halol bilan haromni ajratib berishi bilan islomiy axloqning shakllanishida muhim oʻrin tutadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Islom diniga oid chala maqolalar
Turkum:Diniy atamalar
James Clerk Maxwell

Maksvell Jeyms Klerk (1831.13.6, Edinburg - 1879.5.11, Kembrij) - ingliz fizigi, klassik elektrodinamika, statistik fizika asoschilaridan biri, gazlar kinetik nazariyasini yaratganlardan biri, radiotexnikaning vujudga kelishi uchun poydevor qoʻygan shaxs. London Qirollik jamiyatining aʼzosi (1860). Edinburg (1847-50) va Kembrij (1850—54) universitetlarida oʻqigan. Aberdin (Shotlandiya, 1856-60), London (1860—65), Kembrij (1871-yildan) universitetlari professori, 1871-yildan Kembrij universiteti qoshida oʻzi tashkil etgan Kavendish lababaratoriyasi direktori. Ilmiy ishlari molekulyar fizika, optika, mexanika, elastiklik nazariyasi va boshqalarga oid. Gazlar kinetik nazariyasini rivojlantirgan holda statistik muvozanat holatidagi gaz molekulalarining tezliklar boʻyicha taqsimlanish qonunini topgan (1859). Faradey gʻoyasini rivojlantirgan holda makroskopik elektrodinamikaning maʼlum omillarini umumlashtirib elektromagnit maydon nazariyasini yaratgan (1855—73). Bu nazariya asosida Maksvell tenglamalari deb ataluvchi toʻrtta differensial tenglama yozadi. Tenglamalarni tahlil etib, Maksvell yorugʻlik elektromagnit toʻlqinlardan iborat ekanligi haqidagi muhim xulosalarga keldi. Maksvellning elektromagnetizm nazariyasi hozirgi zamon fizikasining klassik asosi hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Maksvell tenglamalari
 Maksvell taqsimoti

 

 

Turkum:James Clerk Maxwell
Maxwell

Maxwell  – magnit oqimi oʻlchov birligi. Mx bilan ifodalanadi. James Clerk Maxwell nomiga qoʻyilgan. Maxwell – magnit induksiyasi 1 Hz boʻlgan maydon kuch chiziqlariga tik joylashgan konturning 1 sm yuzasidan 1 s da oʻtgan magnit okimi.

SGS birliklar tizimida magnit oqimi birligi:
 1 Mx = 1 gauss × (sm)2

 

Turkum:James Clerk Maxwell
Maxwell taqsimoti

thumb|Ehtimollik zichligi funksiyasi
thumb|Maxwell tezligini taqsimlash tomon boʻshashadigan 2D gaz simulyatsiyasi
Maxwell taqsimoti  – statistik muvozanat holatida turgan fizik sistema tarkibidagi klassik mexanika qonunlariga boʻysunuvchi zarralar (molekula, atom, elektron va boshqalar) ning tezlik boʻyicha taqsimlanishi qonuni. 1859-yilda James Clerk Maxwell aniqlagan. Maxwell taqsimotiga, asosan, statistik muvozanat holatidagi gazda ixtiyoriy molekula tezligi v ning koordinatalardagi proyeksiyalarining mos ravishda erishishi mumkin boʻlgan istalgan vx vy, vz kattaliklarga toʻgʻri keluvchi birlik intervaldagi qiymatlardan birortasiga teng boʻlish ehtimolligini ifodalaydi. Maxwell taqsimoti birinchi marta 1920-yilda nemis fizigi Otto Stern tomonidan qizdirish natijasida kumush atomlarining bugʻlanib chikib turishidan foydalanib oʻtkazgan tajribalarida toʻla tasdiqlangan. 

 Yana qarang 
 Maxwell tenglamalari
 Boltzmann taqsimoti

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Ludwig Boltzmann
Turkum:James Clerk Maxwell
Maksimin Gay Yuliy Ver

Maksimin Gay Yuliy Ver; frakiyalik M. (taxminan 172/73—238.10.5) — Rim imperatori (235 yil martdan). Frakiyalik dehqon oilasida tugʻilib, oddiy jangchilikdan oliy mansabga qadar yoʻlni bosib oʻtgan. Iordannint yozishiga qaraganda, M.ning boʻyi 8 stop (fu-t)dan ortiq (1 stop — 30,5 sm) boʻlgan. Germaniya chegarasidagi urush paytida, Mayns yaqinida qoʻshin bilan ixtilofda boʻlgan imperator Aleksandr Sever oʻldirilgach, jangchilar M.ni imperator deb eʼlon kilganlar. M. alemannlar (235), sarmatlar va daklar (236—237) ustidan bir necha gʻalabaga erishgan. Senat va yirik yer egalari manfaatlariga zid boʻlib, jangchilar ehtiyojini qondirishga qaratilgan M. siyosati 238 yil "soldatlar" imperatoriga qarshi Gordianlar tomonidan koʻtarilgan qoʻzgʻolonga sabab boʻlgan. Senat parti-yasiga qarshi boʻlgan urushda M. va uni sezar deb eʼlon qilingan oʻgʻli Akvileya shahrini qamal qilishgan, biroq oʻz lashkarlari orasida chiqqan isyon paytida oʻldirilganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maksimum

Maksimum (lot. maximum – eng koʻp, eng katta) – eng koʻp (katta) yoki chegaraviy mikdor (kattalik)ni, eng katta hajm, eng yuqori chegara, oliy darajani ifodalaydigan tushuncha; minimum tushunchasining aksiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari

thumb|Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari
Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari - maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy tarbiya muassasalari. Oʻzbekistonda bu muassasalarga bolalar yaslisi, yas.sh-bogcha, bolsiar bo/chasi kiradi. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. 2 bosqichdan iborat. l-bosqich bolalar yaslisi boʻlib, u boʻlgan bolalarni qamrab oladi. Bu bosqichda bolalarni aqliy va jismoniy rivojlantirish. nutqini shakllantirish, ularni moddiy borliq, atrof-olam bilan tanishtirish hamda gigiyena masalalari boʻyicha amaldagi tayanch dastur asosida taʼlimtarbiya beriladi. 2-bosqich bolalar bogchasi boʻlib, boʻlgan bolalarni kamrab oladi. Bu bosqichda bolalarning nutqini rivojlantirish, ularning maʼnaviy kamolotini taʼminlash, jismoniy jihatdan baquvvat boʻlishlari uchun yoʻnaltirilgan taʼlimtarbiya jarayoni amalga oshiriladi. Jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar uchun ham Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. mavjud bulib, ular maxsus dastur hamda texnik vositalar bilan taʼminlangan.

Oʻzbekistonda Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m.ning moddiy texnika bazasi hamda metodik taʼmi-notini yaxshilashga qaratilgan bir qator qarorlar qabul qilingan. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. uchun joriy qilingan "Uchinchi ming yillikning bolasi" tayanch das-turi pedagogika. va psixologiya fanlari yutuklari hamda davlat va jamiyat talablariga tayangai holda yaratilganligi bilan alohila ahamiyatga ega. Davlat va nodavlat Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. mavjud. Ular qaysi tashkilot qaramogida boʻlishidan qatʼi nazar Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi uni kadrlar bilan taʼminlaydi va faoliyatiga ilmiy-pedagogikaagogik jihatlan rahbarlik qiladi. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. uchun tarbiyachi va metodistlar Toshkent pedagogika. universiteti, pedagogika. institutlari va kollejlarida tayyorlanadi.

2002 i. Oʻzbekistonla 6865 Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. boʻlib, ularda 640 mingdan ortiq bola tarbiyalandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maktabdan tashqari taʼlim muassasalari

Maktabdan tashqari taʼlim muassasalari – bolalar va oʻsmirlar bilan maktabdan tashqari ish olib boruvchi ijtimoiytashkiliy va instruktiv-metolik muassasalar. Maktab bilan yaqindan boglanib ish yuritadi. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. ga bolalar, oʻsmirlar ijoliyoti saroylari, uylari, klublari va markazlari, bolalar-oʻsmirlar sport maktablari, sanʼat maktablari, musiqa maktablari, studiyalar, kutubxonalar, soglomlashtirish muassasalari va boshqa muassasalar kiradi. Ular yil boʻyi ishlayli. Bolalar va oʻsmirlarning yakka tartiblagi ehtiyojlarini qondirish, ularning boʻsh vaqti va dam olishini tashkil etish uchun davlat organlari. jamoat birlashmalari. shuningdek, bo!iqa yuridik va jismoniy shaxslar madaniy-estetik, ilmiy, texnikaviy, sport va boshqa yoʻnalishlarla Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.ni tashkil etishlari mumkin. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.da umumiy oʻrta taʼlim maktablarining barcha sinf oʻk, uvchilari oʻz ixtiyorlari bilan maktab oʻquv dasturidan tashqari qoʻshimcha fanlar, sanʼat , badiiy hunarmandchilik va boshqa kasb-hunar, sport ni oʻrganadilar. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.da oʻquvchilar uchun turli yoʻnalishlar boʻyicha toʻgarak, klub, studiya, ansambl, guruh va shahrik. tashkil qilinadi. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan meʼyoriy hujjatlarga muvofiq faoli-yat olib borali. Oʻzbekistonda 621 Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. faoliyat koʻrsatadi; ularda 200 dan ortiq maktabdan tashqari taʼlim yoʻnalishi boʻyicha 33 mingdan ziyod turli toʻgarak, klub, seksiya, studiya, ansambl va boshqa ijodiy uyushmalar tashkil etilgan. 2002-2003 oʻquv yili boshida Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. da taʼlim oluvchilar 715 ming oʻquvchini tashkil etdi.

Saidqosim UsmonovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Maktabshunoslik

Maktabshunoslik - pedagogika fanining maktab ishlarini boshqarish asoslari, yoʻl, shakl, vosita, usul va metodlarini tadqiq etish bilan shugʻullanuvchi maxsus sohasi. Maktabni boshqarishning oʻziga xos qirralarini ochib beradi. Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, "Davlat tili toʻgʻrisida", "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonunlar, "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi", Oʻzbekiston Respublikasi hukumati va Xalq taʼlimi vazirligining taʼlimtarbiya jarayoni, shunin-gdek, oʻquv muassasalarini tashkil etish va rivojlantirish toʻgʻrisidagi qarorlari, ilgʻor mamlakatlar hamda pedagogika. fanida bu sohada toʻplangan tajribalar M.ning asosiy i hisoblanadi. M. maktabni boshqarish va unga rahbarlik qilishning asosiy tamoyillari, xalq taʼlimi muassasalarining faoliyati va ularning maktab pedagogika jamoasi va xoʻjalik hayotiga rahbarlik qilish metodlari, pedagogika va oʻqituvchilarning umumiy oʻqishlarini tashkil etish, umumiy taʼlim maktablari hamda ularning tarmoqlarini yaratish va qurish yoʻllari, maktab binolarini loyihalash va qurish, maktab yer uchastkalari va hududlarini barpo etishga qoʻyiladigan pedagogika talablar, maktablarni moliyalash, ularni oʻquv qurollari bilan taʼminlash muammolari, oʻquv tarbiya jarayonlarini boshqarish bilan shugʻullanuvchi xalq taʼlimi muassasalari faoliyati, maktab ishiga rahbarlik qilish, maktab moddiy texnika bazasini yaratishda oʻqituvchilarga metodik yordam koʻrsatishni tashkil etish, maktab ichki rahbarligi ishining mazmun va metodlari, zamonaviy yangi maktab oʻqituvchisining qiyofasi, xalq taʼlimi muassasalarining hisoboti va hisobga olish ishlarini tashkil etish, maktab ishlari statistikasi kabi masalalarni ilmiy jihatdan yoritib beradi.

M., birinchi navbatda, maktablar tajribasi va ularning ish uslubiga tayanadi. Rivojlangan mamlakatlarning ilgʻor ish tajribasini oʻrganish va umumlashtirish ham M.ning muhim vazifalaridandir. M. xalq taʼlimi muassasalari hamda maktab xodimlarining amaliy faoliyati va nazariy xulosalarini boyitishga xizmat qiladi. Kadrlar tayyorlashni takomillashtirish ham M.ning muxim masalalaridan biri. Oʻzbekistonda M.ning turli masalalariga oid tadqiqotlar Oʻzbekiston pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent pedagogika. universiteti va boshqa pedagogika. intlarida olib boriladi.

Rohatoy Safarova, Laylo Shermamatova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makulatura

Makulatura (lotincha maculo — ifloslantiraman) — bosmaxona chiqindisi yoki, umuman, eski qogʻoz, karton, gaz., jur., kitob va boshqa M. qogʻoz f-kalarida qayta ishlanadi va ikkilamchi mahsulotlar (qogʻoz, karton) tayyorlanadi. M.ning yogochni tejashda va mahsulot tannarxini kamaytirishda ahamiyati katta. Baʼzi mamlakatlar, mas, Germaniya va Yaponiyada ishlatiladigan qogʻoz mahsulotlarining 50% M.dan tayyorlanadi (qarang Ikkilamchi xom ashyo).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daniel McFadden

thumb|200px|right|Daniel Little McFadden (2014)
Daniel McFadden (1937-yil 29-iyul, Roli, AQSH) — amerikalik iqtisodchi, Minisota universiteti oʻqituvchisi (1957–62), Berklidagi Kaliforniya universiteti professori(1968–79), Kembrij universitedida kafedra mudiri (1986–88), Kaliforniya universiteti professori va kafedra mudiri (1990-yildan), ekonometrika laboratoriya direktori (1991–95 va 1996-yildan), AQSH Ekonometrika jamiyati prezidenti (1985), Amerika iqtisodiy uyushmasi vitse-prezidenti (1994) kabi koʻplab lavozimlarda faoliyat olib borgan. McFaddenning ilmiy ishlari ishlab chiqarish nazariyasi, iqtisodiy tahlil va matematik usullarni iqtisodiyotda qoʻllash, ekonometrika, mikroekonometrika, iqtisodiy oʻsish va rivojlanish, transport, energetika va sogʻliqni saqlash, tashqi muhitni muhofaza qilish iqtisodiyoti va boshqa zamonaviy mikroiqtisodiy tahlilning nazariy va amaliy muammolariga bagʻishlangan.2000-yilda Nobel mukofoti laureati sovrindori.

 Erta hayot va taʼlim 
Mckfadden 1937-yil 29-iyulda Shimoliy Karolina shtatining Rali shahrida tavallud topgan . Minnesota universitetida tahsil olib, u yerda fizika bo'yicha bakalavr hamda Ph.D. darajalarini yoqlagan. Besh yildan so'ng 2007-yilda Minnesota universitetida boʻlganida uning maslahatchisi Leonid Xurvich iqtisod bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

 Ish faoliyati 
1964-yilda Mckfadden Berkli Kaliforniya universiteti fakultetiga a'zo boʻldi va o'z tadqiqotini iqtisodiy nazariya va o'lchovlarni bog'lash muammosi boʻyicha olib bordi. 1974-yilda u Shartli logit tahlilini joriy qildi . 1975- yilda MakFadden Jon Beyts Klark medaliga sazovor boʻldi. 1977-yilda Massachusets texnologiya institutiga ko'chib o'tdi . 1981-yilda Milliy fanlar akademiyasiga saylangan.

1991-yilda Berkliga qaytib, iqtisodga oid ilovalar uchun statistik hisob-kitoblarga bag'ishlangan Ekonometrika laboratoriyasiga asos soldi. Shu yerda direktor sifatida ishda qoldi . 2000-yilda iqtisod bo'yicha Ervin Plan Nemmers mukofotini qo'lga kiritdi va 2006-yilda Amerika falsafiy jamiyatiga rahbar etib tayinlandi.

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Makshevat gʻori

Makshevat gʻori - Tojikistondagi gʻor. Zarafshon tizmasining sharkiy qismida, 3000 m balandlikda joylashgan. Silurdevon davriga mansub boʻlgan ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi katga xonadan iborat (balandligi 23 m). Gʻor ichiga 11 m kirilgandan soʻng uning balandligi 3 m ga pasayadi. Soʻngra gor yana kengayib keyingi xonaga (balandligi 10 m ga yaqin) oʻtiladi. Xonadan oʻtgach, gor zinapoya (balandligi 3 m li) shaklida pastga yoʻnalgan. Zinapoyadan keyin, sahni va devorlari muz bilan qoplangan xona boshlanadi (uz. 10 m, balandligi 15 m). Xonadan soʻng gʻor, muz bilan qoplangan va pastga yoʻnalgan zinapoyasimon pogʻona (balandligi 4,5 m) hosil qiladi. Gʻor sahni koʻtarilib, tor tirqish shaklida tugaydi. Muzning mavjudligi va havo haroratining pastligi sababli gʻor ichkarisida doimiy salqin muhit saqlanadi. Gʻorning umumiy uz. 102 m dan ziyod.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gʻorlar
Turkum:Tojikiston
Malabar

Malabar — Janubiy Hindistonning Malabar qirgʻogʻi (Arabiston dengizi) va Gʻarbiy Gat togʻlari orasida joylashgan tarixiy viloyat. Qadimda va oʻrta asrlarda Malabarning koʻp sonli knyazliklari oʻz mustaqilligini saqlab qolgan boʻlishlariga qaramay, vaqt-vaqti bilan turli davlat tuzilmalariga kirgan (asosan, boj toʻlashgan). Miloddan avvalgi taxminan 3-asrda Jan. Malabarda Chera davlati mavjud boʻlgan. Malabar knyazliklarining eng yiriklari: Kalikut (Kojikode) (15—16-asrlar), Travankur va Kochin (18-asr). Malabar Yevropa davlatlari tomonidan talontoroj qilingan Hindistonning 1hududi hisoblanadi. 16-asrda portugallarning tayanch punktlari tashkil topgan, 17-asrda gollandlar, inglizlar va fransuzlarning faktoriya (savdo-sotiq olib boradigan joy)lari paydo boʻlgan. Malabarni Angliyaga qarashli Ost-Indiya kompaniyam bosib olgan. Malabarda mustamlakachilarga qarshi qoʻzgʻolonlar boʻlib oʻtgan (Malabar qoʻzgʻoloni, 1793—1806; Mopla qoʻzgʻoloni, 1912—22). 1956-yildan boshlab Malabar hududlari Kerala va Karnataka shtatlariga kirgan.

 Adabiyot 
 Alayev L. B., Yujnaya Indiya, Sotsialno-ekonomicheskaya istoriya XIVXVIII vv., Malabar, 1964; Sdasyuk G. V., Shtati Indii, Malabar, 1981.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malabo

thumb|315px|Malabo
Malabo (1973-yilgacha Santa-Isabel) — Ekvatorial Gvineya Respublikasi poytaxti. Bioko orolda joylashgan. Ikdimi ekvatorial iqlim, yillik oʻrtacha temperatura 25,4°; yiliga 200 mm chamasida yogʻin yogʻadi. Aholisi 40 ming kishidan ziyod. Shaharga 19-asrning 20-yillarida inglizlar tomonidan asos solingan. 1843-yilgacha Port-Klarens, oʻsha yildan Santa-Isabel deb atalgan. 1968-yilgacha Ispaniya mustamlakasi Gvineyaningmaʼmuriy markazi boʻlgan, 1968-yil 12-oktabrdan mustaqil Ekvatorial Gvineya Respublikasi poytaxti. 1973-yildan mustamlakachilarga qarshi qoʻzgʻolon boshchisi, qabila boshligʻi nomi bilan Malabo deb atala boshladi.

Malabo — Gvineya qoʻltigʻidagi port (kakao, kofe, mevalar eksport qilinadi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Taxta tilish va yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Palma moyi va sovun ishlab chiqariladi. Kutubxonalar, muzeylar bor. Malaboda hukumat idoralari, prezident saroyi joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ekvator Gvineyasi
Malavi (xalqlar guruhi)

Malavi — bantu xalqlari guruhi. Malavining asosiy aholisi (6 mln. kishidan ortiq). Mozambikda, Zambi-yada va boshqalarda ham yashaydi. Umumiy soni 9,35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malavi tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qiladilar, xristi-anlar, sunniy musulmonlar, sinkretik (aralash) kultlarga sigʻinuvchilar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malaga

thumb|Malaga, 2023-yil
Malaga — Ispaniyaning janubiy qismidagi shahar, Andalusiya muxtor viloyatida. Malaga provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 528 ming kishi (1998). Oʻrta dengiz boʻyidagi muhim port (yiliga 7 mln. t yuk ortib-tushiriladi) baliq ovlash markazi. Oziq-ovqat va sanoati rivojlangan: vino, zaytun moyi, meva va baliq konservalari ishlab chiqariladi. Kime, neft kimyosi, metallsozlik, toʻqimachilik, mashinasozlik (jumladan, kemasozlik) sanoati korxonalari mavjud. Iklim kurorta. Universitet, muzey bor.

M.ga miloddan avvalgi 11-asrlarda finikiyaliklar tomonidan asos solingan. Arablar hukmronligi davrida (8-asr) yirik shahar boʻlgan. 11-asrdan amirlik markazi. 1487-yildan Kastiliya tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklaridan 9—18-asrlargaoid saroylar, qasrlar, sobor, cherkov va boshqa saqlangan. M.da Pablo Pikasso tugʻilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Ispaniya shaharlari
Malagasi tili

Malagasi tili, malgash tili — avstronez tillari oilasidagi indonez tillari tarmogʻiga mansub, Madagaskar o.da, unga yaqin boʻlgan Komor va Seyshel o.larida tarqalgan til. Fransuz tili bilan birga Madagasskar Respublikasining rasmiy tili hisoblanadi; unda 10 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Malagasi tili gʻarbiy va sharqiy guruh lahjalarga boʻlinadi. Sharqiy guruhdagi merina lahjasi adabiy tilga asos boʻlgan. Fonetik tizimdagi 5 ta (i, e, a, o, i) unli, 20 ta undosh va ao, ai, oi, ei, diftonglari mavjud. Feʼl nisbatlari tizimi ancha rivojlangan. Zamon kategoriyasi morfologik usulda — affikslar yordamida ifodalanadi. Otlarda jins, son, kelishik i mavjud emas. II shaxs olmoshlari soʻzlovchi va tinglovchining jinsi, ijtimoiy mavqeiga qarab 7 tagacha boʻladi. Sintaktik jihatdan kesim, odatda, ran boshida, ega ran oxirida, aniklovchi aniqlanmishdan keyin keladi. Lugʻat tarkibida sanskrit, arab, suaxili tillaridan oʻzlashmalar anchagina. Rivojlanish jarayonida Malagasi tiliga arab tili, keyinchalik fransuz tili sezilarli taʼsir koʻrsatgan. 19-asr boshigacha arab yozuvi, 19-asr boshlaridan esa lotin yozuvi qoʻllanadi. MALAGASILAR (malgashlar) — xalq. Madagaskarning asosiy aholisi. 12,79 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ozgina qismi Reyunonda, Seyshel va Komor o.larida yashaydi. Malagasi tilida soʻzlashadi. Koʻpchiligi anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinishadi. Xristian va sunniy musulmonlar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malay arxipelagi

thumb
Malay arxipelagi — Yer yuzidagi eng yirik orollar toʻplami, Osiyoning materik qismi bilan Avstraliya oraligʻida. Jami 10 mingdan ortiq orollardan iborat boʻlib, umumiy maydoni 2 mln. km² ga yaqin. Katta Zond orollari, Kichik Zond orollari, Filippin va boshqa bir necha mayda orollardan iborat. Malay arxipelagida Indoneziya, Malayziya va Filippin davlatlari joylashgan. Relyefi, asosan, togʻli, 100 dan ortiq harakatdagi vulqon bor. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Eng baland joyi 4101 m (Kalimantan oroldagi Kinabalu togʻi). Yirik qalay konlari bor; neft, gaz, temir, nikel, mis, volfram, marganets rudalari, boksit qazib chiqariladi.

Iqlimi ekvatorial va subekvatorial, tekisliklarda yil davomida harorat 23–26°. Yiliga 1000–2000 mm, togʻlarda 5000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Daryo koʻp. Daryolari sersuv, biroq qisqa, baʼzilarida kema qatnaydi. Tuprogʻi qizil, qizilqoʻngʻir, togʻlarda qoʻngʻir va togʻ-oʻtloqi, vodiylarda allyuvial tuproq. Tekislik va past togʻlar 1200–1300 m gacha sernam tropik oʻrmonlar, undan yuqorisi subtropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Baʼzi joylar musson oʻrmonlari va savannalardan iborat. Daryo vodiylari va dengiz sohillarida mangra oʻrmonlari bor. Tekisliklarning katta qismi ekinzor. Flora va faunasi turlarga boy. Ularning 30–35% endemik turlar. Faunasining eng harakterli vakillari: odamsimon va itsimon maymunlar, fil, karkidon, malay ayigʻi, malay qizil boʻrisi va boshqa Malay arxipelagining hayvonot dunyosi Malay va Papua kichik oblastiga mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxipelaglar
Malayziya tili

Malayziya tili — avstronez tillari oilasiga mansub, Malakka yarim orol va unga yaqin orollarda, Shimoliy Kalimantanda tarqalgan. Malayziya Federatsiyasining rasmiy tili hisoblangan, 10 mln.dan ziyod kishi soʻzlashuvchi til; 1969-yilgacha u bilan birga "malayya tili" termini ham qoʻllangan. Malayziya tili Malakka yarim oroldagi malay lahjalari, xususan, joxor lahjasi asosida rivojlanib kelmoqda. Bu laxja baʼzi tovushlari, fo-netik uzgarishlari va grammatik belgilari bilan adabiy tildan farq qiladi. Adabiy tilda bogʻlovchi va old koʻmakchilar miqdorining koʻpayishi, murakkab sintaktik tuzilmalarning rivojlanishi kuzatiladi; barcha sathlarda (terminologiya, soʻz yasalishi, sintaktik qoliplar va boshqalar) indonez tilining taʼsiri seziladi. Lugʻat tarkibida arab va ingliz tillaridan oʻzlashmalar anchagina, terminlarning aksariyati inglizcha birikmalar qoli-pi asosida yaratilmoqda. Yozuvi lotin alifbosiga asoslanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tillar
Malaka

Malaka — 1) psixologiyada — muayyan kasb, ishni yaxshi oʻzlashtirish natijasida orttirilgan mahorat. Odatda, biron ish jarayonida harakatlar anglanilgan yoki anglanilmagan tarzda amalga oshiriladi. Harakatni bajarishda ongning borgan sari kamroq ishtirok etishi tufayli ish gʻayriixtiyoriy ravishda ijro etila boradi, ayrim mayda qismlarga eʼtibor kamayadi. Harakatning qisman gʻayriixtiyoriy ravishda bajarilishi tufayli uning tuzilishida ayrim sifat o'zgarishlari yuz beradi. Harakatni hissiy nazorat qilish, uni markazdan turib boshqarish usullari oʻzgarib boradi. Harakat usullarini idrok etishdan diqqat holi boʻladi va u harakat vaziyati hamda mahsuliga qaratiladi. Buning natijasida topshiriq ravon, ortiqcha kuch sarflamay, tez va sifatli bajarila boradi. Masalan, tajribali mashinkada yozuvchi klavishlarga qaramasdan yozaveradi. Malaka hosil qilish tezligi uning murakkablik darajasi, kishining yoshi, individual xususiyati, bilimi va boshqa omillarga bogʻliq. Kishidagi malaka, koʻpincha, boshqa malaka hosil boʻlishida yordam beradi. Masalan, avtomobil haydashni yaxshi bilgan kishi traktor va boshqa mashinalarni haydashni ham osonlik bilan oʻrganadi. Bunday holat M.ning koʻchishi deyiladi. Baʼzi hollarda esa mavjud M. boshqa M.lar hosil boʻlishiga xalaqit beradi. Bu M.ning interferensiyasi deyiladi. Uzoq mashq qilmaslik va organizmning normal boʻlmagan holatlari (Kasallik, qattiq charchash, hayajonlanish va boshqalar)da M. yoʻqolishi mumkin. Bu sabablar bartaraf etilishi bilan M. yana tiklanadi; 2) M. Huquqda — ishni bajarish uchun qanday kasb qay saviyada egallaganligini koʻrsatuvchi daraja. Mehnat qonunchiligida ish M.si va ayrim xodimlar M.si degan turlarga boʻlinadi. Odatda, Xodimlarning M.siga qarab ularga biror tarif razryadi beriladi. Tarif razryadi xodimning muayyan ish turiga layoqatli ekanligini tasdiqlaydi. Davlat korxonalari, tashkilotlari va muassasalarida tarif stavkalari va mansab maoshlarini belgilashda M. razryadi muhim ahamiyatga ega. Masalan, ishbay ishlovchi xodimlarning mehnatiga ish M.si boʻyicha, yaʼni shu ish uchun uning murakkabligini hisobga olib belgilangan baholar boʻyicha haq toʻlanadi. Ishbay ishlovchi xodim vaqtincha Ish beruvchil tashabbusi bilan pastroq razryadli ishni bajarsa, u Ish haqining avvalgi razryadi bilan bajarilgan ish razryadi oʻrtasidagi farqni olishga haqlidir (Oʻzbekiston Respublikasi MK 95—modda).

Xodimlar M.si maxsus M. Komissiyasi tomonidan belgilanadi. Bunda xodimlarning muayyan bir ish turini bajarayotgandagi shaxsiy Bilimlari va mahorati asosida razryad, Kategoriya yoki Diplom beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malaka oshirish

Malaka oshirish, Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash (OʻzRda) — uzluksiz taʼlim tizimi dan biri, xalq xoʻjaligining barcha sohasida ishlovchi mutaxassislar va rahbar xodimlarning kasbiy bilim va koʻnikmalarini yangilash hamda chuqurlashtirish jarayoni. Kadrlarning raqobatbardoshlik sifatlari hamda bilim va koʻnikmalarining zamon talablariga javob bera oladigan darajada boʻlishini taʼminlaydi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash har bir xodimning oʻz mutaxassisligi boʻyicha soʻnggi fan yutuklari, yangiliklari bilan tanishish, ularni oʻzlashtirish, yangi amaliy ish usullari, ilgʻor ish tajribalarini oʻrganishdan iborat ilmiy nazariy hamda amaliy tayyorgarlik jarayoni hisoblanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash davriyligi turli mutaxassislar hamda rahbar xodimlar uchun turlicha boʻlib, 2—5 yilda 1-marta, zarur hollarda bundan qisqa muddatlarda oʻtkaziladi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash universitetlarda, malaka oshirish institutlarida hamda professional qayta tayyorlash huquqiga ega boʻlgan oʻquv markazlarida amalga oshiriladi. Mazkur jarayon ishlab chiqarishdan ajralgan, qisman ajralgan va ajralmagan holda boʻlishi mumkin. Uning shakli Malaka oshirish taʼlim muassasasi tomonidan taʼlim dasturining murakkabligi eʼtiborga olingan holda va buyurmachining u bilan tuzilgan shartnomasi asosidagi ehtiyojlariga muvofiq ravishda belgilanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash muddati turlicha boʻlib, har bir holda qoʻyilgan maqsad hamda vazifalarga muvofiq belgilanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash taʼlim muassasasi oʻquv jarayonini maqsadli tashkil etish, taʼlim shakli, uslublari, texnologiyasini qoʻllash orqali tinglovchilarga taʼlim dasni oʻzlashtirishlari uchun zarur sharoitlar yaratadi. Mazkur dasturlar malaka oshirish taʼlim muassasalari tomonidan buyurtmachi eqtiyojlarini, shuningdek, qoʻshimcha kasb taʼlimi das mazmuni oldiga qoʻyilgan davlat talablarini eʼtiborga olgan holda ishlab chiqiladi, tasdiqlanadi va amalga oshiriladi. Mutaxassislarni professional Malaka oshirish va qayta tayyorlash jarayoni yakuniy davlat attestatsiyasi bilan tugallanadi. Attestatsiyani oʻtkazish tartibi taʼlimni boshqarish boʻyicha tegishli davlat organlari tomonidan belgilanadi. Oʻquv rejasining barcha talablarini bajargan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli oʻtgan tinglovchilar Malaka oshirish va qayta tayyorgarlikdan oʻtganligi haqida belgilangan namunadagi diplom yoki sertifikat oladilar. Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash tartibi OʻzR Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Saidqosim Usmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malaka oshirish institutlari

Malaka oshirish institutlari, Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash institutlari — xalq xoʻjaligining turli sohalarida ishlovchi mutaxassislar va rahbar xodimlarning malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash tizimidagi tashkiliymetodik va oʻquv markazi. Oʻzbekistonda mutaxassislar malakasini oshirish intlari (oʻqituvchilar malakasini oshirish institutlari, vrachlar malakasini oshirish institutlari va boshqalar) 1930—1940-yillarda tashkil qilingan.

Malaka oshirish institutlarii. tinglovchilarga fan va texnikaning yangi yutuqlarini, rejalashtirish va iqtisodiy ragʻbatlantirishning samarali metodlarini, shuningdek, hisoblash texnikasi, ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanib ishlab chiqarish, mehnat va boshqarishni ilmiy tashkil etish kabi masalalarni oʻrgatadi; oʻquv das, rejalarini ishlab chiqadi, malaka oshirish tizimi uchun oʻquv va metodik ni tayyorlaydi va nashr etadi. Malaka oshirish institutlarii.larida oʻqishning asosiy shakli kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash kurslari hisoblanadi. Bunday kurslar ulardan koʻzda tutilgan maqsadni toʻliq amalga oshirish uchun tinglovchilar oʻzlashtirishlari zarur deb hisoblangan oʻquv rejasi va dasturining xajmidan kelib chiqqan holda turlicha belgilanadi. dolzarb mavzular boʻyicha qisqa muddatli kurslar, seminarlar oʻtkaziladi. Malaka oshirish institutlarii.da oʻquv mashgʻulotlari maʼruza, seminar, lab. ishlari, amaliyot, ilgʻor ish tajribalarini oʻrganish, konsultatsiya va shahrik.dan iborat. Shuninedek, ilgʻor pedagogik texnologiyalardan keng foydalaniladi. Malaka oshirish institutlarii.da kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash masalalari boʻyicha zarur meʼyoriy hujjatlar ishlab chiqiladi, ilmiy-metodik tadqiqotlar olib boriladi. Malaka oshirish institutlarii. oʻz faoliyatlarini 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan OʻzR ning „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi asosida olib boradilar.

2002-yil Oʻzbekistonda 23 Malaka oshirish institutlarii. ishladi. Yiriklari: Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy pedagogika instituti, Toshkent vrachlar malakasini oshirish markaziy instituti, A. Avloniy nomidagi xalq taʼlimi xodimlari malakasini oshirish Markaziy instituti, Toshkent iqtisodiyot universiteti huzuridagi Iqtisodiyot, biznes, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash instituti, OʻzR Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki huzuridagi Mutaxassislar malakasini oshirish markazi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malakali mehnat

Malakali mehnat - maxsus tayyorgarlikni, malakani talab qiluvchi mehnat. Malakali mehnatningsifati yuqori boʻlib, vaqt birligida oddiy mehnatga nisbatan koʻproq qiymat yaratadi. Oddiy mehnatdan farqliroq, Malakali mehnatda akdiy faoliyatning roli katta boʻladi. Fantexnika taraqqiy etgan sari mehnat murakkablashadi va ishlovchilardan tobora yuqori madaniytexnikaviy saviyani talab qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malakasiz mehnat

Malakasiz mehnat - maxsus tay yorgarligi boʻlmagan xodimning mehnati (qarang Oddiy mehnat). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mehnat