Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
John Steinbeck

John Ernst Steinbeck (1902-yil 27-fevral – 1968-yil 20-dekabr) amerikalik yozuvchi. U 1962-yilda „oʻzining realistik va xayoliy yozuvlari, ular bilan oʻzaro simpatik hazil va oʻtkir ijtimoiy idrokni uygʻunlashtirgani uchun“ adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Yozuvchi faoliyati davomida jami 33 ta, jumladan, Edvard Rikkets bilan birga bitta kitob, 16 ta roman, oltita badiiy boʻlmagan asar va ikkita hikoyalar toʻplamini yozgan. U „Tortilla Flat“ (1935) va „Cannery Row“ (1945) komikslari, „East of Eden“ (1952) dostoni, „The Red Pony“ (1933) va „Of Mice and Men“ (1937) romanlari bilan mashhur. Shuningdek, „The Grapes of Wrath“ (1939) asari Pulitser mukofotiga sazovor boʻlgan. Nashr qilinganining 75 yil oʻtib, asar 14 million nusxada sotilgan.

Steinbeckning aksariyat asarlarida taqdir va adolatsizlik mavzulari yoritilgan va asar qahramonlari oddiy odamlardir.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:27-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Stanford universiteti bitiruvchilari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Wilhelm Steinitz

Wilhelm Steinitz (1836, 14-may Praga-1900, 12-avgust Nyu-York) – shaxmat boʻyicha 1-jahon chempioni. 1862-83-yillarda Londonda, keyin 1883-yildan AQShda yashay boshlagan. 1886-yil Sukertort bilan matchda gʻolib chiqib chempion unvonini olgan. Bu unvonni 1890-yil MM. Chigorin va I.Gunsberg bilan boʻlgan matchlarda saqlab qolgan. 1872-yil London, 1873-1882-yil Vena va 1894-1897-yilgi NyuYorkdagi xalqaro turnirlarning gʻolibi. Steinitz jahon birinchiligi uchun boʻlgan matchda E. Laskerga yutqazdi. Shaxmatda pozitsion oʻyin nazariyasini ishlab chiqdiOʻzME.

 

Turkum:Shaxmatchilar
Turkum:1836-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-mayda tugʻilganlar
Turkum:1900-yilda vafot etganlar
Turkum:12-avgustda vafot etganlar
Turkum:Shaxmat grossmeysterlari
Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar
Turkum:Avstriya shaxmatchilari
Vladimir Steklov

Steklov Vladimir Andreyevich 1863.28.12, Gorkiy (hozirgi Nijniy Novgorod) — 1926.30.5, Qrim; Sankt-Peterburgda dafn etilgan — rus matematigi. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1912) vitseprezidenti (1919—26), N. A. Dobrolyubovning jiyani.

Ilmiy ishlarining asosiy qismi aniq matematik usullarni tabiatshunoslikka qullashga, matematik fizikaning chegaraviy masalalariga bagʻishlangan. Potensiallar nazariyasiga, Gilbert fazosi tushunchasiga katta ahamiyat berdi. Soha chegarasida nolga aylanuvchi funksiyalar uchun aniq konstantal Puankare tengsizligi tipidagi funksional tengsizlik kiritdi.

Turkum:Matematiklar
Turkum:1863-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1926-yilda vafot etganlar
Turkum:30-mayda vafot etganlar
Yelena Stempkovskaya

Yelena Konstantinovna Stempkovskaya (1921, Minsk viloyatidagi Mazurshchina qishlogʻi — 1942.26.6, Belgorod viloyatidagi Zimovenka qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent pedagogika institutida oʻqigan. Sirdaryo viloyatining Boyovut tumanidagi "Ozodlik" qishlogʻida yashagan. 1941-yildan armiyada. Radiotelegrafchilar kursini tamomlagan. 1942-yil yanvardan frontda. 216-oʻqchi polki oʻqchi bataloni (Janubiy Gʻarbiy front, 21-armiyaning, 76-oʻqchi diviziyasi) radisti, kichik serjant. 1942-yil 26 iyunda Belgorod viloyati Zimovenka qishlogʻi yonidagi jangda aloqani taʼminlagan va oʻzi halok boʻlgan (1946-yil 15-mayda Qahramon unvoni berilgan). Toshkentdagi 89-maktab Stempkovskaya nomi bilan atalgan va u yerda yodgorlik oʻrnatilgan. Toshkent pedagogika universiteti binosida yodgorlik lavhasi bor"Стемпковская Елена Константиновна" warheroes.ru (23 Fevral 2018) (Rus).

 

 
 Pravda Vostoka 08.03.1968 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:1942-yilda vafot etganlar
Turkum:26-iyunda vafot etganlar
Stenogramma

Stenogramma (yun. stenos — tor, siqiq, qisqa va ... gramma) — ogʻzaki nutq (bironbir maʼruza, nutq va sh. k.)ning stenografiya usulidagi soʻzmasoʻz yozuvidan iborat matn.
Stenografiya

Stenografiya (yun. stenos — tor, siqiq, qisqa va ... grafin) — qisqartirilgan tezkor yozish usuli va shunday yozuv; alohida qisqa belgilarning mavjudligi, soʻz unsur (qism)larini qisqartirish yoki yozmay tashlab ketish, soʻzlar va soʻz birikmalarini qoʻshib yozish S.ning asosiy belgilaridir. S. ogʻzaki nutqni sinxron (nutq jarayonida) yozib olish hamda yozuv texnikasini takomillashtirishga imkon beradi. Stenografik yozuv tezlik boʻyicha oddiy yozuvdan 4—7 marta ustunrokdir. S. juda qad. zamonlardan maʼlum boʻlgan (Yunonistonda mil. av. 350 yilga mansub S. belgilari yozilgan marmar taxtacha topil gan). Qad. Rimda mil. av. 1-asr da Sitseronning quli Tiron rimcha S. tizimini kashf etgan va Tiron, notalari deb ataladigan bu tizim 11-asr gacha qoʻllanib kelgan.

"S." termini 1602-yilda Angliyada stenograf J. Uillis tomonidan qoʻllangan. S. belgilari dunyo tillari uchun umumiydir. Faqat har bir tilning oʻziga xos xususiyati va undagi har bir fonemaning oz yoki koʻp uchrashiga qarab belgi tanlanadi. Hozirgi S.da geometral va qiya yozuv (kursiv) tizimlari farqlanadi. Ularning har ikkalasi ham Angliyada: geometral S. J. Uillis (1602) tomonidan, qiya yozuv S.si esa S. Bordli (1789) tomonidan yaratilgan. Geometral S. belgilari har xil geometrik shakllarning boʻlaklaridan iborat boʻlib, amalda yozish uchun noqulay deb topilgan. Qiya yozuv S.sidagi belgilar oddiy yozuv belgilarining ayrim unsurlaridan iborat boʻlib, asosiy xat chiziq, ustida yoziladi va xat tekisligi yaxshi sakdanadi. Shu sababdan qiya yozuv tizimi geometral tizimdan afzalroq hisoblanadi. Qisqartirish usuliga koʻra, S. tizimlarining 2 turi: morfologik yoki imloviy (oddiy yozuv imlosiga amal qilgan holda soʻzlarni boshlanma harfigacha qisqartiriladi) va fonetik (qisqartirish maqsadida yaxshi eshitilmaydigan tovushlar yozuvda tushirib qoldiriladi) farqdanadi. Geometral tizimlar qisqa soʻzlar nisbatan koʻproq boʻlgan gillar (mas, ingliz, fransuz, ispan tillari) uchun, qiya yozuv tizimlari esa uzunroq soʻzlar koʻproq boʻlgan tillar (mas, slavyan, skandinav va nemis tillari) uchun qoʻllanadi.

Rus tili uchun stenografik tizim 1860-yilda birinchi marta amalda qoʻllangan. Rossiyada Oktyabr toʻntarishigacha ham, undan keyin ham bir kdncha stenografik tizimlar ishlab chiqilgan. 1933-yilda SSSR da Davlat yagona S. tizimi (kiya yozuv S.si asosida) joriy etilgan. Bu tizim oʻzbek tilida birinchi marta 1937-yilda qoʻllangan (1925—33 yillarda oʻzbek tilida rus tilidagi S. tizimidan foydalanilgan). Oʻzbekistonda koʻp yillardan beri S.ni oʻqitishoʻrgatish boʻyicha kurelar hamda stenografik xizmat idoralari faoliyat koʻrsatib kelmoqsa. S. rivojiga M. Maqsudov, M. Murodov, M. Rahimova, A. Shoraxmedov va boshqa katta hissa qoʻshganlar. Keyingi davrda audiovideotexnikaning rivoji va undan keng foydalanish S.ga va stenografistlarga boʻlgan ehtiyojni bir qadar kamaytirdi.

 Adabiyot 
 Murodov M ., Stenografiya darsligi, T., 1952; Yurkovskiy A. M., Stenografiya skvoz veka, M., 1969.

Abduvahob Madvaliyev.
Stenokardiya

Stenokardiya (yunoncha stenos — tor, qisqa va kardia — yurak), yurak qisishi — yurak ishemik kasalligining keng tarqalgan shakli; koʻkrak sohasida toʻsatdan paydo boʻladigan gʻijimlovchi ogʻriq stenokardiyaning asosiy belgisidir. Stenokardiyada ogʻriq toʻsh orqasida boʻlib, koʻpincha toʻsh suyagidan chaproqda — yurak sohasida ham sezilishi mumkin. Toʻsatdan tutgan ogʻriq bir necha daqiqadan yarim soatgacha davom etib, chap qoʻlga, kurakka, yelka va boʻyinga, baʼzan esa oʻng tomonga, orqaga, oʻng qoʻlga tarqalishi mumkin. Koʻpincha ogʻriq xuruji oʻlim vahimasi bilan kechadiAngina: sabablari, belgilari, tashxis, davolash.

Stenokardiya xurujiga aterosklerozyaa yurak toj tomirlarining torayishi va qisilishi (spazmi) oqibatida yurak muskullarining qon bilan yetarli taʼminlanmasligi sabab boʻladi. Bu avval nisbiy harakterda boʻlib, faqat jismoniy mashgʻulot paytida (yurak muskullarining oziq moddalar va kislorodga ehtiyoji oshganda) kuzatiladi. Zoʻriqish stenokardiyasi deb ataladigan bu xolatda ogʻriq xuruji koʻpincha tez yurganda, balandlikka koʻtarilganda yuz beradi va odatda, bemor harakatdan toʻxtaganda oʻtib ketadi. Harakat davom ettirilsa, ogʻriq qayta paydo boʻlishi mumkin va bemor har 100—200 qadamdan keyin toʻxtashga majbur boʻladi. Ayrim hollarda zoʻriqish stenokardiyasi hayajonlanganda, shuningdek, chekkanda, spirtli ichimliklar ichganda, toʻyib ovqatlanganda yuz berishi mumkin. Keyinchalik kasallik zoʻrayishi natijasida ogʻriq xurujlari organizmning tinch xolatida (tinch holatdagi stenokardiya) ham paydo boʻladi. Tinch holatdagi stenokardiya koʻpincha kechasi, odam uxlab yotganda roʻy beradi. Stenokardiya xuruji 1—2 daqiqa davom etib, nitroglitserin shimilganda oʻtib ketadi. Ayrim hollarda stenokardiyaning ogʻir xuruji yarim soatdan koʻproq davom etib, nitroglitserin foyda bermasligi va miokard infarqti kuzatilishi mumkin.

Koʻkrak qafasining chap tomonidagi har qanday ogʻriq stenokardiyaga xos boʻlavermaydi. Nevroz, yurak poroklari, umurtqa pogʻonasining boʻyinkoʻkrak boʻlimi kasalliklari va hokazoda ham stenokardiyadagidek ogʻriq boʻlishi mumkin. Shuning uchun koʻkrak sohasidagi ogʻriq bilan kechadigan kasalliklarga faqat vrach tekshirgandan keyingina diagnoz qoʻyilishi kerak.

Stenokardiya xurujining oldini olish maqsadida jismoniy harakat qilmaslik (mas, tez yurmaslik, balandlikka koʻtarilmaslik, hayajonlantiruvchi manzaralarga qaramaslik va boshqalar), asablarni toliqtirmaslik lozim, butunlay yotib olmaslik ham kerak; oz-ozdan jismoniy mehnat qilish, ogʻriq boʻlmasa, koʻproq shugʻullanish mumkin. Davo fizkulturasi bemorning umumiy holatini yaxshilaydi. Ovqatni oz miqdorda, lekin dambadam yeb turish kerak (yana qarang Yuraktomir sistemasi).
Stenofagiya

Stenofagiya (yun. sthenos — kuch va ...fagiya) — hayvonlarning bir xil (monofagiya) yoki bir necha xil oziq turiga (oligofagiya) ixtisoslashuvi. S. muayyan oziq xilini topish va hazm qilish uchun zarur boʻlgan anatomik, fiziologik va biokimyoviy moslanishlar bilan bogʻliq. Mac, kavsh qaytaruvchi oʻtxoʻr hayvonlar oshqozoni 4 kamerali; parazit tasmasimon chuvalchanglarda ichak boʻlmaydi. Tuxumxoʻr ilonlarning oʻtkir qovurgʻalari ichak boʻshligʻiga chiqib turishi yutilgan tuxumning poʻchogʻini ezishga yordam beradi; sirtlonlar tishi suyakni maydalashga moslashgan. Monofaglar organizmida ishlab chiqariladigan maxsus fermentlar koʻpincha ularning boshqa hayvonlar hazm qilolmaydigan oziq (mas, teri, jun, pat, mum va boshqalar) ni hazm qilishga yordam beradi. Qiyin hazm boʻladigan organik moddalar va energiya bilan oziqlanish hayvonlarning ekosistemalardagi moddalar va energiya aylanishidagi ahamiyatini oshiradi. S. xilmaxil va ular orasida oziqga nisbatan konkurensiya kuchli boʻlgan biogeotsenozlar (tropik oʻrmonlar)da keng tarqalgan. S.ning aksi evrifagiya koʻp xil oziq turiga moslanishni anglatadi.
Stereoskop

Stereoskop (stereo... va yun. skopeo — qarayman) — joyning yoki ayrim predmetlarning suratini hajmiy tarzda koʻrish uchun moʻljallangan geodezik asbob. Oddiy S. 4 oynadan iborat; uning chap va oʻng boʻlaklari birbiriga parallel bir juft oynakdan tashkil topgan. S. yordamida hajmiy tasvir hosil qilinadi. Stereotasvirlar B va B2 katta oynalar tagida joylashtiriladi (rasmga q.). Ikki koʻz bilan bir paytda 5 va S2 nuqtalardan qarab, vintlar yordamida tasvirlar birbirining ustiga tushirilsa, stereoeffekt hosil boʻladi, yaʼni hajmiy tasvir olinadi. Hajmiy tasvirda koʻpgina muxandislikgeodeziya masalalari, jumladan, xarita chizish, loyihalash ishlarini bajarish va boshqa masalalar yechiladi. Stereotasvirda oʻlchash ishlari harakatlanuvchi markali asboblar yordamida bajariladi. Stereotasvirda nuqtaning koordinatalarini aniklash uchun maxsus uskunalar mavjud. S.larning kompyuterlashgan variantlari gʻam bor.
Stefan–Boltzmann nurlanish qonuni

Stefan–Boltzmann nurlanish qonuni – muvozanatli nurlanayotgan mutlaq qora jismichit vaqt birligi davomida yuza birligidan nurlanayotgan elektromagnit toʻlqinlar; bu toʻlqinlarning yigʻindi energiyasi mutlaq temperatura Gning toʻrtinchi darajasiga proporsional ekanligini ifodalaydigan qonun: Boltzmann doimiysi. Bu qonunni avstriyalik fizik Josef Stefan (1835—1893) tajribalar asosida 1879-yilda istalgan jism uchun taʼriflagan. 1884-yilda Ludwig Boltzmann nazariy jigʻatdan bu qonun faqat mutlaq qora jism uchungina toʻgʻri ekanligini koʻrsatgan. Keyingi aniq oʻlchashlar Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq.ning toʻla bajarilishini va a q 5,6703210~8 VtGʻ(m2K4) ekanligini tasdiqlaydi. Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq. Planck nurlanish qonuni natijasi sifatida keltirib chiqarilgan. Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq. yuqori trani oʻlchashda qoʻllanadi.

  – mutlaq qora jismichit

 Vatt / (m2 · K4).

Turkum:Ludwig Boltzmann
Konstantinos Stephanopoulos

thumb|Stefanopulos Konstantinos
Stefanopulos Konstantinos (1926, Patras sh. - 2016) — Gretsiya davlat arbobi. Afina universitetining yuridik ftini tugatgan. Advokatlik bilan shugʻullangan (1954—74), milliy birlik hukumatida savdo boʻyicha davlat kotibi (1974), Gretsiya ichki ishlar vaziri (1974— 76), ijtimoiy taʼminot vaziri (1976—77), Gretsiya Bosh vaziri huzurida maslahatchi (1977—81). 1964, 1974, 1981 yillarda turli partiyalardan mamlakat parlamenti deputati etib saylangan. Tiklanish demokratik partiyasi asoschisi (1985), shu partiyadan Afina saylov okrugi boʻyicha deputat (1989—94). 1995 y. 8 martdan Gretsiya Respublikasi prezidenti. 2001 y. mart oyida rasmiy tashrif bilan Oʻzbekistonda boʻlganOʻzME

 

Turkum:2016-yilda vafot etganlar
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Teófilo Stevenson

Teófilo Stevenson Lawrence (1952-yil 29-mart – 2012-yil 11-iyun) – kubalik havaskor bokschi boʻlib, 1966-yildan 1986-yilgacha boks musobaqalarida qatnashgan.

Stivenson Val Barker kubogini qoʻlga kiritdi (1972), shuningdek, Olimpiya ordeni bilan taqdirlangan (1987) va uchta Olimpiya oltin medalini qoʻlga kiritgan vengriyalik Laslo Papp va kubalik Feliks Savon bilan birga uchta bokschidan biri hisoblanadiOʻzME.

 Mukofot va unvonlar 

 Stivenson 1972-yilgi Olimpiada oʻyinlarida eng yaxshi bokschi uchun Val Barker kubogi bilan taqdirlangan.
 1972-yilda Stivenson SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi unvoniga sazovor boʻlgan. Teófilo oʻz tarixida bu unvonga sazovor boʻlgan bir nechta xorijiy sportchilardan biri.

 

 
 Amateur career of Teófilo Stevenson (in Spanish) compiled by Pedro Cabrera Isidrón of the Cuban Olympics Committee. Last updated: 25 June 2008
 
 

 

Turkum:1952-yilda tugʻilganlar
Turkum:2012-yilda vafot etganlar
Turkum:Kubalik erkak bokschilar
Turkum:Superogʻir vaznli bokschilar
George Stigler

George Stigler (1911-1991, Rentoy shahri AQSH) - amerikalik iqtisodchi. Vashington shtati universitetni tugatgan (1931), Chikago universiteti doktori (1938). S. birinchilardan boʻlib formal mikroiqtisodiy nazariyalarda sanoat tashkilotlari toʻgʻrisidagi bilimlarni keng qoʻllash gʻoyasini ilgari surdi. Real bozor jarayonlarini bahrlashda raqobat va monopoliyaning klassik modellarini qoʻlladi. S. meqnat taqsimoti, sanoat tuzilmalari, bozorlar faoliyati, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartiblashning sabab va oqibatlari muammolarini chuqur tadqiq etgan. S. iqtisodiy tafakkur tarixi sohasida ham tanikli olim. U D. Rikardotsan AQShning mashhur iqtisodchisi va jamoat arbobi J. K. Gelbreytgacha boʻlgan iqtisodchi olimlarning gʻoyalarini taxlil etgan va uning bu tadqiqoti barcha mutaxassislar tomonidan yuqori baholanadi. Nobel mukofoti laureati (1982)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Joseph Stiglitz

200px|right|thumb|Joseph Stiglitz (2019)
STIGLITS (Stiglitz) Jozef (1943.9.2, Gari sh., AQSH) — amerikalik iqtisodchi. 1967-yilda Massachusets texnologiya institutida drlik darajasini olgan. Yel, Garvard va Stenford universitetlarida dars bergan. AQSH prezidenti B.Klintonning iqtisodiy maslahatchilari kengashi aʼzosi (1993—1997). 1997—2000-yil Jahon banki vitseprezidenti va bosh iqtisodchisi. 2001-yildan NyuYork shahridagi Kolumbiya universiteti professor S. assimetrik axborotlarga asoslangan bozor nazariyasini asoslab berdi. Mukammal axborotga ega boʻlishning iqtisodiy samarasini isbotladi. Nobel mukofoti laureati (2001; J. Akerlof va M. Spet bilan birga)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Stokgolm universiteti

Stokgolm universiteti – Shvetsiyadagi eng yirik universitet. 1877-yil tashkil etilgan. 1960-yildan universitet maqomiga ega. Huquqshunoslik, tarix, falsafa, lingvistika, ijtimoiy fanlar, fizika, matematika, kimyo, biologiya, geof. boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 26 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 700 mingdan ortiq asar saqlanadi.
Stokontrent

Stokontrent — Buyuk Britaniyaning markaziy qismidagi shahar, Staffordshir grafligida, Trent daryosi boʻyida. Aholisi 254,2 ming kishi (1990y.lar oxiri). 
Transport yoʻllari tuguni. Dare porti. Angliyaning kadimdan "kulolchilik okrugi"ning yirik markazi boʻlib, shahar va uning atrofidagi korxonalarda mamlakatda ishlab chiqariladigan chinnifayans va keramika buyumlarining taxminan 4/5 qismi tayyorlanadi. Shuningdek, metallurgiya, lokboʻyoq, shina sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinida koʻmir qazib olinadi.

 Yana qarang
George Gabriel Stokes

right|200px|thumb| George Gabriel Stokes
STOKS (Stokes) Jorj Gabriyel (1819.13.8, Skrin, Irlandiya — 1903.1.2, Kembrij) — ingliz fizigi va matematigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1851-yildan) va uning prezidenti (1885—90). Kembrij universitetini tugatgan (1841). 1849-yildan shu universitet professor Ilmiy ishlari optika, gidrodinamika va matematik fizikaga oid. Optikada Nyuton halqasi, aberratsiya, interferensiya, lyuminessensiya, fluoressensiya va yorugʻlikning qutblanishini oʻrgandi. Xususan, fotolyuminessensiya toʻlqin uzunligi uni hosil qiladigan yerugʻlik toʻlqin uzunligidan katta boʻlishini tasdiqlaydigan qoida (Stoke qoidasi) ni topgan (1852). Gidrodinamikada qovushoq suyuqliklar harakati nazariyasi (Navye—Stoke tenglamasi, Stoke qonuni) ni ishlab chiqqan. Kinematik yopishqoklik birligi nomi uning sharafiga qoʻyilgan. S.matematikada sirt boʻyicha va uni oʻrab turgan egri chiziq boʻyicha olingan integrallar orasidagi bogʻliqlik aniklagan (Stoke formulasi).OʻzME
Stol tennisi

thumb
Stol tennisi yoki Ping-pong – kichik koptok va raketkalar bilan stolda oʻynaladigan sport oʻyini. Sharqiy Osiyoda paydo boʻlgan. 20-asrning 20y.laridan koʻp mamlakatlarga tarqalgan. Dastlab „pingpong“ (— koptokning raketka va stolga urilishida chiqadigan ovoz) deb atalgan. Stol tennisi uchun, odatda, stol oʻlchami 152,5x274,3 sm; balandligi. 76 sm; to'ri 183x 15,25 sm boʻladi. Yogʻoch raketkaning yuziga rezina plastina qoplanadi. Koptok oq plastikadan yasaladi, diametri 37,2—38,2 mm, ogʻirligi 2,4—2,53 g. Oʻyin maydonchasining oʻlchami 6—7 x 12–14 m. Rasmiy musobaqalar sport zallarida oʻtkaziladi: erkaklar va ayollar – jamoa boʻlib, yakka holda va juftlikda hamda aralash juftlikda musobaqalashadilar. Oʻyin 3 yoki 5 partiyadan oʻynaladi. Oʻyinchilardan biri 11 ochko toʻplasa, u gʻolib hisoblanadi. Agar hisob 10:10 boʻlib qolsa, unda oʻyinchilardan biri 2 ochko ortiq toʻplaguncha oʻyin davom ettiriladi. Stol tennisi Xalqaro federatsiyasi (ITTF, 1926-yil tashkil etilgan) 130 dan ortiq milliy federatsiyani birlashtiradi. 1926-yildan har 2 yilda jahon birinchiligi oʻtkaziladi, 1988-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilganTennis stolining asosiy parametrlari.

Oʻzbekistonda Stol tennisi keng ommalashgan. Oʻzbekiston chempionati va kubogi musobaqalari muntazam oʻtkazib turiladi. Oʻzbekiston Stol tennisi federatsiyasi 1993-yil ITTFga aʼzo boʻlib kirgan. Oʻzbekistonlik Manzura Inoyatova, Saida Burhonxoʻjayeva, Svetlana Geta jahon chempionatida (Doxa sh., Qatar, 2004-yil mart) 1oʻrinni olib, oltin medallar bilan taqdirlanishdi. Ular bilan birga Nodira Burhonxoʻjayeva, Madina Ayupova ham bir qancha xalqaro turnirlarda gʻolib boʻlishgan.

Ping-pong yoki stol tennisi uchun ishlatiladigan toʻplam 2,74 gramm va 40mm diametri bilan tortilgan, selüloid yoki shunga oʻxshash plastikdan yasalgan. Qiziqarli haqiqat: 2000 yil oldin toʻplari havo qarshilik oshirish va tomoshabinlar yaxshi koʻrish mumkin, shunday qilib, oʻyin tezligini olish maqsadida, Sidney Olimpiada oʻyinlarida 38mm bilan almashtirildi, deb edi 40mm haqida edi oʻyin va shu sababli uning mashhurligini oshiradi.
 

 

Turkum:Sport
Stol tepa

Stol tepa (lotincha ) — osmonning Janubiy qutbi yaqinidagi kichik yulduz turkumi. Stol tepa Oltin Baliq, Janubiy Gidra, Oktant, Xameleon va Uchar Baliq yulduz turkumlari orasida joylashgan; ravshan yulduzlari yoʻq. Oʻzbekistonda koʻrinmaydi.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Aleksandr Stoletov

220px|right|thumb
Aleksandr Grigoryevich Stoletov 1839.29.7 (10.8), Vladimir — 1896.15(27).5, Moskva — rus fizigi. Moskva universitetini tugatgan (1860), shu universitet oʻqituvchisi (1866-yildan), professor (1873-yildan). Asosiy ilmiy ishlari elektr va magnetizm hodisalari muammolariga oid. Stoletov temirning magnit xossalarini oʻrganib (1872), magnit qabulchanlikning magnit maydon kuchlanganligiga bogʻliqlik egri chizigʻi maksimum qiymatga ega boʻlishini koʻrsatgan. Elektromagnit va elektrostatik birliklar nisbatini anikdab, yorugʻlik tezligiga yaqin qiymatni hosil qildi (1876). Tashqi fotoeffekt hodisasi ustida kuzatishlar olib borib (1889-99), fototok kuchining yorugʻlik intensivligiga bogʻliklik qonuni (Stoletov qonuni)ni kashf etdi. Stoletov fotoeffektni oʻrganish boʻyicha olib borgan tajribalarda qoʻllagan elektr sxema zamonaviy fotoelement timsoli boʻlib qoldi. Fotoeffekt hodisasi ustida olib borgan tekshirishlari uni jahonga tanitdi. Stoletov gaz razryadi nazariyasiga katta hissa qoʻshdi, moddalarning kritik xrlatini va boshqalarni oʻrgandi. Moskva universitetida fizika labaratoriyaga asos soldi.

 

Turkum:1839-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1896-yilda vafot etganlar
Turkum:27-mayda vafot etganlar
Pyotr Stolipin

thumb|Pjotr Stolypin

Pyotr Arkadyevich Stolipin (1862.14.4, Drezden — 1911.18.9, Kiyev) — Rossiya davlat arbobi. Peterburg universitetini tugatgan (1884). 1889 yildan Rossiya Ichki ishlar ministrligida xizmat qilgan. Grodno (1902), Saratov (1903—06) gubernyalari gubernatori, Rossiya Ichki ishlar ministri (1906 y. 26 apreldan), ayni paytda Ministrlar Soveti raisi (1906 yil 8 iyundan). Stolipin hukumat raisi boʻlgach, Rossiya qishloq xoʻjaligi. asosida uning iqtisodiyotini tubdan isloh qilish gʻoyasini amalga oshirishga kirishdi. Rossiyada krestyanlar (dehqonlar)ga qishloq jamoasidan ajralib chiqib, ularga alox.ida chek yerlari (tomorqa) ajratilishi haqidagi farmon (1906 yil 9 noyabr), uning asosida III Davlat dumasining qonuni (1910 yil 14 iyun) qabul qilingach, islohotlar boshlandi. Stolipin tashabbusi va uning ishtirokida tayyorlangan islohotlar Stolipin islohoti sifatida mashhur boʻlgan. Unga koʻra, dehqonlarga ajratilgan chek yerlarni sotib olish va sotishga ruxsat berildi. Islohot davomida yer tuzish ishlarida asosiy eʼtibor dehqonlarning chek yerlarida xutorlar tashkil etishga qaratilgan. Islohotdan koʻzda tutilgan yana bir maqsad Rossiyaning markaziy gubernyalaridan dehqonlarni Sibir, Ural, Oltoy, Turkiston va boshqa chekka oʻlkalarga koʻchirish boʻlgan.

Podsho Rossiyasining koʻchiruvchilik siyosati oqibatida Stolipin islohoti paytida Turkiston oʻlkasida rus Agʻolisining soni 20-asr boshlarida 197 420 kishiga yetgan (19-asr oxirlarida ular 70 745 kishi boʻlgan), ularning aksariyati hozirgi Qozogʻiston va Qirgʻiziston hududlariga, Fargʻona vodiysiga joylashtirilgan.

Stolipin suiqasd natijasida oʻldirilganRossiya na rubeje vekov: istoricheskiye portreti, M., 1991; Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1-kitob Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida, T., 2000.OʻzME.

 

Turkum:1862-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1911-yilda vafot etganlar
Turkum:18-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:Rossiya davlat arboblari
Stomatit

Stomatit (yunoncha: stoma — ogʻiz, itis — yalligʻlanish) — ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining yalligʻlanishi. S. mustaqil kasallik holida kechishi, shuningdek, boshqa kasalliklar (qizamiq, qizilcha, fipp, kandidoz) belgisi boʻlishi mumkin. Yalligʻlanish tilda boʻlsa — glossit, milkda boʻlsa — gingivit deyiladi, bulardan har birining oʻziga xos belgilari bor. S. moddalar almashinuvi kasalliklari (avitaminoz, diabet), nerv va ichki aʼzolar kasalliklari, vitamin yetishmovchiligi, ichki sekretsiya bezlari faoliyatining buzilishi oqibatida paydo boʻladi. Chekish, spirtli ichimliklarga ruju qilish, juda issiq yoki juda sovuq, nordon va shoʻr ovqatlar yeyish ham S.ga sabab boʻlishi mumkin. Ayrim dorilarga nisbatan sezuvchanlik ortganda, xususan, oʻzoʻzini davolaganda, balogʻatga yetish davrida, aql tish chiqishi qiyinlashganda (qarang: Tish) ham S. roʻy beradi.

S. shakllari har xil boʻlishiga karamay, ularning umumiy oʻxshash belgilari bor: ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavati qizaradi, atrofidagi toʻqimalar shishadi, bezillab turadi, jagʻ osti limfa bezlari kattalashadi va boshqa S oʻtkir va surunkali kechadi.

S.ning kataral, yarali nekrotik va aftoz xillari farq qilinadi. Ayrim dori moddalarining yoqmasligi oqibatida, shuningdek, kimyoviy moddalar taʼsirida medikamentoz S, ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining oʻtkir kesuvchi narsalar, chirigan tish chekkasi, notoʻgʻri qoʻyilgan tish protezidan jarohatlanishi natijasida travmatik S. paydo boʻladi; travmatik S.ning Bednar aftasi (chaqaloqlar aftasi) shakli chaqaloqlarda kuzatiladi. S.ning oldini olish uchun chirigan tishlarni va organizmning umumiy kasalliklarini oʻz vaqtida davolash, shilliq qavatning yalligʻlanishiga sabab boʻladigan omillarni bartaraf etish lozim.
Richard Stone

STOUN (Stone) Richard (1913-1991.6.12, London) — ingliz iqtisodchisi. Kembrij universitetini tugatgan (1935). 1945-yildan Kembrij universitetida dars bergan, moliya va buxgalteriya hisobi fakulteti professor, Iqtisodiy jamiyat va xalqaro statistika instituti prezidenti (1955). S. koʻpgina mamlakatlarda qoʻllanilayotgan milliy hisoblar tizimini yaratdi. Iqgisodiy qarashlarida neokeynechilik tarafdori boʻlib, iqtisodiy oʻsishning koʻp sektorli modelini yaratdi, amaliy ekonometrika sohasida tadqiqotlar olib bordi. Uning milliy hisoblarga moliya balansi tizimini kiritishi katta yangilik boʻldi. Amaliy ekonometrika sohasida 1954-yilda chiqqan "Buyuk Britaniyada isteʼmol afzalligi va harajatlar hisobi. 1920— 1938" kitobi klassik asar hisoblanadi. Nobel mukofoti laureati (1984). As: Metod "zatrati vipusk" i natsionalnie scheta (per. s angl.), M., 1966OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Strabon

Strabon (Strabon) (mil. av. 64/63 — mil. 23/24) — yunon geografi va tarixchisi. Koʻp sayohatlar (Yunoniston, Kichik Osiyo, Italiya va Misr) qilgan. Antik davr geografik bilimlari yakuni boʻlgan "Geografiya" (mil. av. taxminan 7-yil, 17 kitobdan iborat) va "Tarixiy xotiralar" degan (bizgacha yetib kelmagan) asarlar muallifi. Asarda Gʻarbiy va Markaziy Yevropa, Kichik Osiyo, Shimoliy va Sharqiy Qora dengiz sohillari haqida geografik maʼlumotlar toʻplangan. asarda koʻplab tarixiy, etnografiya maishiy tafsilotlar keltirilgan, xususan, Qrim yarim orol va Dnepr boʻyiga kelib joylashgan qabilalar, skiflar, roksolanlarning xoʻjaligi va maishiy turmushi haqida, Shimoliy va Sharkay Qora dengiz sohillarida joylashgan antik shaharlarning qurilishi, turmushi, xoʻjaligi, tarixi, Bosfor davlatining tarixi va xoʻjaligi haqida qimmatli maʼlumotlar joylashgan. "Geografiya"da, shuningdek, qadimgi Oʻrta Osiyo geografiyasi, unda yashagan qabilalar (saklar, parfyanlar, baqtriyaliklar, daxlar va boshqalar) va ularning urfodati, tili, Buyuk ipak yuli oʻtgan joylar haqida qimmatli maʼlumotlar ham bor.

 

Turkum:Geograflar
Turkum:Qadimgi Yunon geograflari
Turkum:Qadimgi Rim geograflari
Turkum:I asr geograflari
Turkum:Eramizdan avvalgi I asr geograflari
Igor Stravinskiy

Igor Fyodorovich Stravinskiy 1882.5 (17).6, hozirgi Lomonosov — 1971.6.4, Nyu York, Venetsiyada dafn etilgan — rus kompozitori, pianinochi va dirijyor. Atoqli xonanda Fyodor Stravinskiy (1843—1902)ning oʻgʻli. 20a. musiqasining islohotchilaridan. Peterburg universiteti (1900—05)da va musiqadan N.Rimskiy-Korsakov (1903—05)da tahsil koʻrgan. 1914-yildan Yevropa, 1939-yildan AQShda yashagan. Deyarli 65 yillik ijodiy faoliyati davomida rus musiqasi anʼanalariga tayangan. Shuningdek, musiqiy impressionizm ("Qaqnus" baleti), moziy rus folklori ("Petrushka", "Muqaddas bahor" baletlari), neoklassitsizm ("Pulchinella" baleti, "Shoh Edip" operaoratoriyasi va boshqalar), jaz musiqasi ("Regtaym", "Obnus konserti"), diniy musiqa ("Psalmlar simfoniyasi", "Trenlar", "Rekviyem", "Motam kanonlari"), dodekafoniya ("Dilan Tomas xotirasiga", "Agon", "Jon Kennedi elegiyasi" va boshqalar) kabi uslublarga oʻziga xos tarzda murojaat qilgan. Stravinskiy asarlari boy fantaziyasi, kuylari, ritmikasi, orkestrlash usullarining originalligi, shaklan rang-barangligi bilan qimmatlidir. Stravinskiyning ijodiy merosi va konsert faoliyati zamonaviy musiqa rivojiga katta taʼsir koʻrsatmoqda. Stravinskiy 20-asrda "Hyp — Sharqdandir!" degan daʼvatni takrorlab, Sharq mavzulariga murojaat etgan. Oʻzbekistonda uning qator kamercholgʻu va simfonik (2 simfoniyasi — premyera tarzida) asarlari, balet musiqasi muntazam ijro etilmoqda.Gʻafurbekov, Toʻxtasin. "Stravinskiy Igor Fyodorovich" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Turkum:Klassik musiqa
Strasburg (maʼnolari)

Strasburg:

 Strasburg - {{Bilgiquti aholi punkti
| ozbekcha nomi = Strasburg
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Fransiya
| mintaqa turi = Fransiya mintaqalariMintaqa
| mintaqa = Elzas
| jadvalda mintaqa = Elzas
| tuman turi = Fransiya departamentlariDepartament
| tuman = Bas-Rhin
| jadvalda tuman = Bas-Rhin
| jamoat turi = Fransiya tumanlariArrondissement
| jamoat = Arrondissement Straatsburg-StadStraatsburg-Stad
| jadvalda jamoat = Arrondissement Straatsburg-StadStraatsburg-Stad
| qaram = kommuna
| gerb = 
| bayroq = Bestand:Flag of Strasbourg.
 Strasburg (shahar), Strasbur — Fransiyaning sharqiy qismidagi shahar, Il daryosining Reyn daryosiga quyilish yerida joylashgan.
Strasbourg universiteti

Strasburg universiteti - Fransiyadagi qad. universitetlardan biri. 1621-yil asos solingan. 1870—71 yilgi Fransiya — Prussiya urushida Fransiya magʻlubiyatga uchragach yopilgan va uning oʻrniga Kayzer Vilgelm universiteti tashkil etilgan. 1919-yil qayta tiklangan. 1935—45 yillarda KlermonFerran shahrida joylashgan va Fransiya Qarshilik koʻrsatish harakatining markazlaridan biri boʻlgan. 1947-yil Kdrshilik kursatish harakati medali bilan mukofotlangan. Su. tarkibida 3 universitet faoliyat koʻrsatadi. Tibbiyot, matematika, fizika, kimyo, fiziologiya, biokimyo, botanika, zoologiya, umumiy biologiya, geologiya, geofizika, tarix, filologiya, teologiya, huquq, iqtisodiy fanlar va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 30 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 3 mln.dan ortiq asar saqlanadi.
Stratisfera

Stratisfera ( — qatlam va sfera) — Yer poʻstining, asosan, choʻkindi va dastlab choʻkindi boʻlgan (metamorfik) jinslardan tarkib topgan ustki qismi. Platformalarda stratisferaning qalinligi 3 km gacha, geosinklinallarda 15 km gacha. Stratisfera, asosan, gil, gilli slanets, qumtosh, ohaktosh va dolomitlardan iborat.

 Yana qarang 

 Choʻkindi jinslar
Boris Petrovich Straumal

Boris Petrovich Straumal (1900.25.7, Slonim sh., hozirgi Belarus, Grodno viloyati — 1987.29.4, Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960), qishloq xoʻjaligi. fanlari doktori (1962), professor (1967). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi. fakultetini tugatgan (1927). Oʻzbekistonda birinchi MTS tashkilotchisi va direktori (1929—31), SoyuzNIXI direktori (1931—39), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari va oʻrta tolali gʻoʻza navlari seleksiyasi laboratoriya mudiri (1942—71). 1971-yildan Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim. Ilmiy ishlari yangi gʻoʻza navlarini yaratish, seleksiyaurugʻchilik ishlari sxemasi va metodikasini ishlab chiqishga bagʻishlangan. U malla tolali S4001, S4018, oq tolali S4727, S4480, Chimboy 3010, S4891 gʻoʻza navlarini yaratgan.

 
 Sorta xlopchatnika s osnovami seleksii, T., 1974; Sort 108F, T., 1977.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Nikolay Straxov

Nikolay Mixaylovich Straxov (1900.2(15).4, Volxov shahri, hozirgi Oryol viloyati — 1978, 13.7, Moskva — rus geologi va geokimyogari, SSSR Fanlar akademiyasi akademik. (1953), hozirgi zamon nazariy litologiyasi asoschilaridan biri. Asosiy ilmiy ishlari Qora, Kaspiy, Orol dengizlari, Balxash koʻli, Tinch, Atlantika va Hind okeanlaridagi hozirgi choʻkindilar genezisini aniklashga bagʻishlangan. S. litogeneznij 4 tipini aniqladi va ularning Yer tarixidagi evolyusiyasini tavsifladi; diagenez, galogenez va gumid ruda hosil boʻlishi nazariyalarini ishlab chiqdi; yonuvchi slanetslar, tuzlar, temir va marganets rudalari, ohaqtoshdolomitli togʻ jinslarini tekshirdi. S. choʻkindi jinslar geokimyosi taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshdi, migratsiya shakllari, qad. suv havzalari, okean, dengiz va daryolarda Gʻe, Mp, R, V va boshqa kimyoviy elementlarning tarqalish qonuniyatlarini oʻrgandi"Straxov Nikolay Mixaylovich" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:13-iyulda vafot etganlar
Streptokokk

Streptokokk (yun. streptos — zanjir va kokklar) — harakatsiz bakteriyalar turkumi (diametri 0,6 — 1 mkm). Havo changi, odam terisi va boshqalarda uchraydi. Boʻlinib koʻpayadi, natijada har xil uzunlikdagi sharsimon hujayralar zanjiri hosil boʻladi. S spora hosil qilmaydi; grammusbat; shakar va spirtni bijgʻitadi. Ayrim amaliy ahamiyatga ega; sut kislota Si laktozani bijgʻitib sut kislota hosil qiladi. Bu jarayondan sut mahsulotlari (prostokvasha va boshqalar) olishda foydalaniladi. Polisaharidlarni dekstranga aylantiruvchi ayrim qon oʻrnini bosuvchi suyuklik tayyorlashda qoʻllanadi. Kasallik tugʻdiruvchi angina, saramas, yiringli kasalliklar paydo qiladi; qonni zararlaydi. Baʼzi S.lar eritrotsitlarni yemirish (gemoliz) xususiyatiga ega.
Stroboskopik effekt

Stroboskopik effekt - uzlukli kuzatish jarayonida tez harakatlanayotgan jismning qoʻzgʻalmas tarzda koʻrinishi yoki jism harakatining alohida fazalari tez almashinib turganda jismning harakat qilayotgandek boʻlib tuyulishi. Agar biror jism yoki surat uzluksiz kuzatilmasdan muayyan vaqt oraligʻida kuzatilsa, ularning tasviri xuddi uzluksiz kuzatilayotgandek tasavvur qoldiradi. Bunga koʻrish inersiyasi hodisasi sabab boʻladi. Buni umumiy bir oʻkda aylanuvchi ikki diskdan iborat asbob (stroboskop)da kuzatish mumkin. Koʻz oldida oddiy stroboskop zatvori v chastota bilan t vaqt davomida ochibyopilsa, tez harakatlanayotgan jism juda kichkina joyga siljiydi, shuning uchun u koʻrinadi. Koʻrinayotgan obrazning saqlanish vaqti x ichida zatvor vt marta ochiladi, shuning uchun harakatlanuvchi jismning bir necha "oniy" holatlari bir vaqtda koʻrinadi. Hozirgi stroboskoplarda uzluksiz koʻrish impulsli lampalar vositasida amalga oshiriladi. Odatda, harakatning ketma-ket fazalarini tasvirlovchi kadrlar sekundiga 24 marta almashinsa, koʻrish inersiyasi va ruhiy omillar tufayli harakatning uzluksizligi samarasiga erishiladi. Stroboskopik effekt, mas, kinematografiyaning asosini tashkil qiladi.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Stronsianit

Stronsianit — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Ilk bor 1787-yil Stronshian sh. (Shotlandiya) yaqinida topilgan, nomi shundan. Kimyoviy tarkibi SrCO3. Odatda, Sa, Va, R aralashmalariga ega. Romb singoniyasida kristallanadi. Agregatlari yaxlit, donador, zich va tolasimon, ingichka nayzasimon boʻlib tuzilgan. Rangsiz yoki yashilroq, sargʻish va kulrang boʻlib, yaltirashi shishadek. Moʻrt. Qattikligi 3,5—4; zichligi 3,6—3,8 g/sm³. Gidrotermal jinslar orasida selestin, barit, kalsit, sulfidlar bilan assotsiatsiyada uchraydi; koʻpincha choʻkindi togʻ jinslaridan gilliohaktoshlarda chiziqlar koʻrinishida boʻladi. S. Oʻzbekistonda Qurama togʻ tizmalaridagi Taboshar konida (1932), kalsiostronsianit turi esa, Yetimtogʻ oltingugurt konida topilgan.
Vasiliy Struve (olim)

Vasiliy Vasilyevich Struve 1889.21.1(2.2) — hozirgi Sankt-Peterburg — 1965.15.9 — rus sharqshunosi, Qadimgi Sharq mamlakatlari tarixini oʻrganish boʻyicha mutaxassis. SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1935), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1943), tarix fanlari doktori (1934). Peterburg universitetini tugatgan (1911). Leningrad universitetida kariyb 50 yil dars bergan (1916—65); Ermitajning Misr boʻlimi mudiri (1918 — 33), SSSR Fanlar akademiyasi Etnografiya (1937—40) va Sharqshunoslik institutlari (1941—50) (1959-yildan 1965-yilgacha shu intning Qad. Sharq boʻlimi mudiri) direktori. Urush yillari (1941-yildan) Toshkentda yashagan. 2 jilddan iborat Oʻzbekiston tarixini yaratishda bevosita ishtirok qilib, respublikada tarix fanining rivojiga maʼlum hissa qoʻshgan. Qad. Sharq, jumladan, Qad. Misr, Shumer, Bobil, Ossuriya, Urartu, Eron, Falastin, Kichik Osiyo, Qora dengiz soxili va Oʻrta Osiyo tarixi va madaniyati tarixiga oid asarlar muallifi.

 

 Istoriya Drevneyu Vostoka, M., 1941; Etyudoʻ po istorii Severnogo Prichernomorya, Kavkaza i Sredney Azii, L., 1968.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Vasiliy Struve

Vasiliy Yakovlevich Struve 1793.4(15)4, Altona (Germaniya) — 1864.11(23)11, Peterburg — rus astronomi, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1832). Derpt (hozirgi Tartu, Estoniya) universitetini tugatgan (1810). Struve 1818—39 yillarda shu untning rasadxonasi rahbari. Pulkovo rasadxonasining asoschisi va 1839-yildan uning direktori. Struve Dunay daryosining quiilishidan to Shimoliy Muz okeanigacha boʻlgan meridian yey i uzunligini (25°20’) oʻlchagan. Pulkovo rasadxonasidagi barcha teleskoplar Struve buyurtmasiga asosan yasalgan hamda oʻrnatilgan. U Galaktika markazi tomon yulduzlar sonining ortib borishini, yulduzlararo mugʻitning mavjudligini kashf etgan. Struve qoʻshaloq yulduzlar hamda yulduzlargacha boʻlgan masofalarni oʻlchashga doir tadqiqotlar olib borgan.

 

Turkum:1793-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1864-yilda vafot etganlar
Turkum:23-noyabrda vafot etganlar
Strukturalar geologiyasi

Strukturalar geologiyasi - tektonikanknt bir boʻlimi; Yer poʻstida togʻ jinslarining joylashishi, paydo boʻlish qonuniyatlarini, ularning deformatsiyasi va yotish shakllarini oʻrganadi. S.g.da "Struktura" termini togʻ jinslarining fazodagi oʻrni va tektonik harakatlar natijasida ularning oʻzgarishi sifatida tushuniladi. Sg.ning asosiy vazifasi — deformatsiyani keltirib chiqaruvchi struktura shakllarining tashqi koʻrinishi (morfologiyasi) va jinslar siljishidagi kinematika jarayonini tadqiq etishdan iborat. Sg. turlicha struktura shakllari: qatlamlar, burmalar, darzliklar, uzilmalar, uzilishli buzilishlar (tashlama, siljima, surilma, sharyajlar) va magmatik hosilalarni oʻrganadi (qarang Tektonik strukturalar). Endogen jarayonlar natijasida vujudga kelgan tektonik struktura shakllaridan tashqari, ekzogen jarayonlaraa choʻkindilarning qatlanish jarayonida shakllangan sedimetatsion strukturalar hamda gravitatsion kuchlar (mas, suv osti siljimalari) yuzaga kelishi natijasida hosil boʻlgan gravitatsion strukturalar mavjud. Sg. foydali qazilmalarni razvedka qilysh va ularni qazib olish bilan bevosita birgalikda vujudga keldi va rivojlanmoqda. Sg. 19-asrda Kanada va AQShda (Ch.R. Van Xayz, Ch.Lizs va boshqa va R.Uillislar — tektonik uzilishlar, burmalar, klivajlar), Rossiyada (N.A. Golovkinskiy — Sharqiy Yevropa platformasida qatlamlarning gʻosil boʻlishi; A.P.Karpinskiy, V.A.Obruchev — Oltoy, Sayan, Ural togʻlarida rudali konlarning tuzilishi); Gʻarbiy Yevropada (A.Geym, M.Bertran, E.Argan — Alp togʻlarining surilma va burmalari) vujudga keldi. 20-asr oʻrtalarida Sg.ning rivojlanishiga rus geologlari N.S Shatskiy, A.L.Yanshin — platformalar, I.M.Gubkin — neftli strukturalar; A.V.Peyve, V.Ye.Xain — chukur yer yoriklari, burmalar va uzilish paydo boʻlishidagi gorizontal harakatlar, Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda Sg. rivojlanishiga foydali qazilma konlarini bashoratlash va izlash ishlarida keng qoʻllanilishiga A.V. hamda V. A. Korolevlar hissa qoʻshgan. S.g. geologiyaning geologik sʼyomka, geomorfologiya, stratigrafiya va litologiya, petrografiya, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi foydali kazilmalar geologiyasi va konchilik ishlari kabi sohalari bilan uzviy bogʻliq. S.g. geotektonikaning nazariy masalalarini ishlab chiqishda muhimdir. Tarixiy analiz metodi yordamida strukturalarning shakllanish qonuniyatlarini aniklashda ham S.g.dan foydalaniladi. Struktura shakllari genezisini bilishda togʻ jinslarining deformatsiyasini oʻrganishning fizik metodlari keng qoʻllanadi. Shunga koʻra togʻ jinslarining petrografik struktura va teksturalari togʻ jinslarining tektonik deformatsiyalari (togʻ jinslari tuzilishi)ni aks ettiradi. Mikrostrukturalarni oʻrganishni S.g.ning maxsus boʻlimi — petrotektonika tashkil qiladi. 20-asr oʻrtalaridan S. g. maʼlumotlariga suyangan global tektonika va geodinamika fanlari keng rivojlangan.

 

Turkum:Strukturaviy geologiya
Strukturalizm

Strukturalizm (lot. structure — tuzilish, joylashish, tartib) — tilshunoslik,adabiyotshunoslik, etnografiya, tarix va shu kabi gumanitar fanlarda struktur usullar va modellashtirishdan, formallashtirish, semiotika, matematikalashtirish elementlaridan foydalanish bilan bogʻliq yoʻnalish;20-asrning 20y.larida paydo boʻlgan. S.ning tadqiqot obʼyekti belgi tizimlari (til, fan, sanʼat, mifologiya, moda, reklama) majmui sifatida olingan madaniyatdir. S.ning asosini narsa va hodisalarning invariant munosabatlari yigindisi tarzida tushuniladigan tuzilma (struktura)lar tashkil etadi. Strukturalizmdan ibtidoiy kabilalar madaniyatini oʻrganishda hamda folklorshunoslikda samarali foydalanildi.Strukturalizm antropologiyadagi tadqiq qilishning yangi dan biri hisoblanadi. Bu yo‘nalish madaniyatning tartibiy strukturasini o‘rgatuvchi etnologiya va famzli antropologiyaga o‘z e’tiborini qaratadi. Strukturalizm antropologiyada fransuz antropologi K.Livi Stross tomonidan ilgari surilgan. Hususan, u shunday deydi: “Biz inson tafakkuridagi strukturani topish orqali dunyo borasidagi umumiy qoidalar tartib etishimiz mumkin”. Bu nazariyadagi muamrno shundaki, ular jamiyat o‘zgarishlarini statik tarzda tushuntirishlaridadir. Nazariya madaniyatni o‘matilgan tartib deb ko‘rib, madaniyatga ko‘nikish darajalarini baholab chiqadi.

Adabiyot:k.Kalanov U.Sabirova “Ijtimoiy antropologiya”
Studiya

Studiya ( — yaxshi o'qish degan ma'noni anglatadi) — 
 Rassom yoki haykaltarosh ustaxonasi; 
 Rassom yoki aktyorlar tayyorlaydigan maktab; 
 Ijodiy faoliyat bilan bir qatorda sahna (yoki tasviriy) sanʼati asoslarini oʻrganadigan, asosan, yoshlardan tashkil topgan teatr (yoki rassomlar) jamoasi. Studiyaning professional va havaskorlik bor; 
 Badiiy va boshqa filmlar yaratuvchi kus va texnik kino xodimlari jamoasi;
 Radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar olib boriladigan maxsus bino (radiostudiya, telestudiya); 
 Ovoz yozish xonasi. Musiqiy asarlar ijrolarini elektr (magnitofon kabi) va elektron (sintezator va boshqalar) vositalar yordamida yozib olib fonogramma tayyorlaydigan maxsus joy (masalan, „Tarona rekorde“ studiyasi va boshqalar).

 

nan:Chè-chok-só͘
ee:Ateljee
nb:Atelier
sl:Ayelje
cs:Výtvarný ateliér
Stupa

Stupa (sanskritcha — choʻqqi) — asosan, dumaloq yoki toʻrtburchak shaklda qurilib, diniy marosimlarga moʻljallangan buddaviy meʼmoriy inshoot. Tarixiy da qayd qilinishicha, Buddaning jasadi kuydirilib, kuli 8 boʻlakka boʻlinib, maxsus qurilgan S.larga qoʻyilgan. Ular Hindistonning 8 shaharida — Rojagrix, Vaysali, Kapilavastu, Allakap, Ramgaram, Vetxadip, Kushinagar va Pippalivan sh.larida bor. Keyinchalik S.ga yodgorlik sifatida Buddaning muqaddas deb sanalgan aʼzolari (sochi, tishi va boshqalar) solingan qutichalar joylashtirilgan. S.larning ichi boʻshliq emas, yaxlit tosh, ohaktosh, xom gʻisht, paxsadan tiklangan, shakli minorasimon, qoʻngʻiroqsimon yoki sharsimon boʻladi. 4—5 sm dan bir necha m gacha. Dunyodagi eng baland S. Myanmaning Yangon shahridagi Shvedagon (poydevori 20 m, bal. 99 m) — meʼmorlik obidasi hisoblanadi. S.ning atrofi oʻralib, 4 ta darvoza qurilgan. Buddizm tarqalgan mamlakatlarda S.lar "dagoba", "suburgon", "chorton", "pagoda" deb nomlangan. Oʻrta Osiyo hududidagi S.lar 1—4-asrlarga oid boʻlib, asosan, jan. hududda joylashgan. Oʻzbekistondagi Zurmala minorasi, Ayritom, Krratepa, Fayoztepa, Dalvarzintepa qamda Ajinatepa (Tojikiston), Marv (Turkmaniston) S.lari ilmiy oʻrganilgan. Bahodir Turgʻunov.

Turkum:Arxitektura
Turkum:Buddizm
Wendell Meredith Stanley

right|210px|thumb|Wendell Meredith Stanley (1946)
Wendell Meredith Stanley (1904.16.8, Rijvill, Indiana shtati — 1971.15.6) — amerikalik biokimyogar va virusolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1941-yildan). Pristondagi Rokfeller instituti ilmiy xodimi (1932— 48), Berklidagi Kaliforniya universiteti professor (1948-yildan). Ilmiy ishlari enzimlar va oqsillar viruslarining tabiatini oʻrganishga oid. Ilk bor virusni mikrobiologiya uslubi bilan emas, balki J.D.Samner va J.Morton usuli bilan suyuq ekstraktni kristallab ajratib olgan. Virus bilan zararlangan bir tonna tamaki barglaridan bir necha g kristall holdagi tirik virus ajratib olishga muvaffaq boʻlgan va uning oqsil modda ekanligini isbotlagan (1935). Poliomiyelit virusini ajratib olib, tarkibini tekshirgan (1955). Nobel mukofoti laureati (1946, J.X.Nortrop bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:AQShlik virusologlar
Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:15-iyunda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Suaxili tili

Suaxili tili, kisuaxili yoki savohiliy - bantu tillarining sharqiy guruhiga mansub til. Eng avvalo suaxili xalqi shu tilda soʻzlashadi. Sharqiy va Markaziy Afrika mamlakatlarida tarqalgan (asosan, Birlashgan Tanzania Respublikasi, Keniya Respublikasi va Uganda Respublikasida ingliz tili bilan bir qatorda rasmiy til hisoblanadi). Turli ga koʻra, soʻzlashuvchilarning umumiy soni 35— 55 mln. kishi atrofida. Suaxili kiungu, kimvita, kingare, kiunguja, kitumbatu, kivumba kabi 20 ga yaqin lahjadan iborat. Suaxili taxminan 7—8-asrlarda Sharqiy Afrika qirgʻogʻi xalqlarining Afrika ichki hududlari va Sharq mamlakatlari bilan savdo aloqalari tufayli ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishi jarayonida shakllana boshlagan. Turli davrlarda shu tilda kiamu, kimvita va kiunguja lahjalari ustunlik qilgan. Kiunguja lahjasi haqiqiy suaxili areali (Zanzibar o.) dan tashqariga chiqib, Sharqiy va Markaziy Afrikaga tarqalgan va adabiy tilga asos boʻlgan. Bantu tillari ichida suaxili katta miqdordagi arabizmlar (barcha soʻzlarning 40%) mavjudligi, qadimiy yozuv anʼanasiga egaligi bilan ajralib turadi. Suaxili 10—11-asrlardan arab grafikasi, 20-asr boshlaridan esa lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega.

 

Turkum:Tillar