Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Musiqali film

thumb| (1952) musiqali filmi posteri.
Musiqali film – kino va televideniye asari; unda musiqa asosiy oʻrinni egallab, filmning janri va dramatik qurilishini belgilaydi, syujet rivojlanishi, asar gʻoyasi va qahramonlar ichki dunyosini ochishga xizmat qiladi. 1920-yillarning oxirida ovozli kino bilan bir vaqtda musiqali film ham rivojlana boshladi. Rivojlanishning turli bosqichlarida musiqali filmning tuzilishi oʻzgarib bordi. Dramaturgiya, musiqa, vokal, xoreografiya va ijrochilik sanʼati sintezi turli koʻrinishlarda shakllana boshladi.

Tarixdagi birinchi musiqali film AQShda yaratilgan. Film nomi The Jazz Singer („Jaz xonandasi“) boʻlganKenrick, John. „History of Musical Film, 1927-30: Hollywood Learns To Sing“. Musicals101.com, 2004-yil. Qaraldi: 2010-yil 17-may.. Keyinchalik bunday turdagi filmlar Germaniya („Tabassumlar mamlakati“, „Koʻrshapalak“ va boshqalar) da yaratilgan. 1930-yillarga kelib musiqali filmning asosiy janrlari – lirik kinokomediya, filmrevyu, operetta, opera, balet shakllandi.

Oʻzbekistonda musiqali film yaratish 1940-yillardan boshlandi. Ikkinchi jahon urushi yillarida yaratilgan filmlarning aksariyatini film-konsertlar tashkil etdi. „Film-konsert“ (Y. Aʼzamov), „Frontdagi doʻstlarga“, „Vatan sovgʻasi“ (K. Yormatov), „Besh respublika konserti“ (Z. Sobitov) va boshqa shular jumlasidan. „Doyra raqsga chorlaydi“, „Musiqiy torlarimiz siri“ film-konsertlari, „Dilbarim“ film-komediyasi, „Dilorom“ birinchi oʻzbek film-operasi, „Jonlangan miniatyuralar“ („Suhayl va Mexri“, L. Fayziyev; M. Leviyev) filmbaleti va boshqa filmlarda musiqadan oʻrinli foydalanishga, mavzuga hamohang ekran tilini kashf etishga muvaffaq boʻldilar. „Oʻzbektelefilm“ da yaratilgan „Shashmaqom“ (T. Akromov), „Menga qoʻshiqchizib ber“ (L. Inozemseva), „Men balerina“ (Sh. Mahbubov) kabi filmlarda milliy madaniyatni, oʻzlikni anglash, qadriyatlarni eʼzozlash va yangi ijodiy izlanishlar koʻzga tashlanadi. Anʼanaviy oʻzbek aytim (vokal) va cholgʻu musiqa sanʼatini tiklash va rivojlantirishni targʻib qiluvchi „Xiva vaqti bilan soat yettida“, „Boysunda qor eriganda“, „Qalbingda xalq ohanglarini eʼzozla“ kabi film-konsertlar oʻzining milliyligi bilan ajralib turadi. 1987-yil Oʻzbekiston televideniyesida birinchi bor „Toʻmaris“ (rejissyor N. Mahmudov; U. Musayev) telebaleti qoʻyildi. „Maysaraning ishi“ (M. Abzalov), „Yulduzimni ber, osmon“ (F. Davletshin), „Monolog“, „Sevgi qoʻshigʻi“ (Bahodir Zokirov), „Mesh polvon“ (M. Abzalov) va boshqa keyingi yillar yaratilgan eng yaxshi musiqali filmlardir.

 

 
 Ashirova, Mohina. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Film janrlari
Musiqor

Musiqor (arab. — musiqachi) — 1) Urta va Yaqin Sharq adabiyotida mo-hir, oliy malakali bastakor, xonanda va sozanda; 2) Sharq xalqlarining qad. puflama cholgʻu asbobi. Bir tomoni yopiq, turli uzunlikda va bir xil diametrdagi bir necha (8—13) naychalarning parallel, uchburchak shaklidagi birikmasi. M. cholgʻu asbobi ilk bor Abu Abdulloh Xorazmiy (780—850) ning "Mafotix al-ulum" ("Ilmlar kalitlari", Leyden, 1899) qomusida sharxlangan. Urta asr Sharq miniatyuralarida tasvirlangan. taxminan 18-asrdan keyin Urta Osiyo musika amaliyotidan chiqib, keyinchalik unutilgan. M.ning ayrim Ruminiya, Bolgariya, Moldaviya va Turkiyada muskal, Gre-siyada sevnitsa, Gruziyada larchemi, soinari, Litvada skuduchyay nomlari bilan mashhur; 3) Sharq adabiyotida afsonaviy qaqnus qushining nomlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muskat daraxtlari

Muskat daraxtlari - doim yashil daraxtlar turkumi. 100—120 turi maʼlum. Eski Dunyoning tropik qismida tarqalgan. Ikkala yarim sharning tropiklarida oʻstiriladi. Xushboʻy Muskat daraxtlari (javabova)ning mevasi (yongʻogʻi) ziravor sifatida ishlatiladi, undan efir moyi olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muskovit

Muskovit (inglizcha: Muscovy) — slyudalar guruhiga mansub mineral. Kristallari taxtasimon, kam qollarda ustunsimon. Monoklinal singoniyali. Tangachasimon agregatlar, taxtasimon donador. M. odatda rangsiz, yashilroq, qizil. Qayishqoqligi mukammal. Zichligi 2,7—3,0 g/sm3, kattikligi 2,5—3. Turli xili maʼlum. M. kristallik strukturasiga muvofiq yupqa qavatlarga oson ajraladi. Shishasimon yaltiraydi. Tabiatda keng tarqalgan. Magmatogen va metomorfik jinslarningtarkibiy kismi. Pegmatit tomirlarda yirik kristall va uyum koʻrinishida uchraydi. Yaxshi elektr izolyasiya xususiyatiga ega. Sanoatda taxtasimon slyuda, slyuda kukuni va slyudali fabrikat koʻrinishida foydalaniladi. Oʻzbekistonda kengtarqalgan, biroq alohida kristall koʻrinishida juda kam uchraydi. Yirik kri-stalli xillari amaliy ahamiyatga ega. Xorijda Rossiya Federatsiyasi, Hindiston, Madagaskar Respublikasi, Kanada, AQSH, Braziliyada konlari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Minerallar
Muskul sistemasi

Muskul sistemasi - muskullar va ularning tutamlari majmui; odatda, biriktiruvchi toʻqima bilan birlashgan boʻladi. Harakatlanishda asosiy rol oʻynaydi. Bir hujayralilar va bulutlarda Muskul sistemasi boʻlmaydi, umurtqalilarda esa yaxshi rivojlangan (gavdaning 1/3—1/2 qismini tashkil etadi). Organizmning harakatlanishini, gavda muvozanatini, shuningdek, nafas olishni, organizmda ovqat va qonning siljishini taʼminlaydi. Muskul sistemasi toʻqimalarida kimyoviy energiya mexanik energiyaga aylanadi, natijada organizm bilan atrof muhit oʻrtasida issiklik almashinib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muskul toʻqimasi

Muskul toʻqimasi - muskullarning asosiy qismini tashkil etib, ularning qisqarishini taʼminlaydigan maxsus ingichka tolalar. Uning asosiy qisqaruvchi elementi miofibrillarshr. Muskul toʻqimasi oraliq pardalar bilan oʻzaro birlashib alohida muskulni hosil qiladi, ularning sirti ham alohida parda bilan oʻralgan boʻladi.

Organizmdagi barcha Muskul toʻqimasi tuzilishiga qarab silliq Muskul toʻqimasi, koʻndalang targʻil Muskul toʻqimasi va yurak Muskul toʻqimasiga ajratiladi. Silliq Muskul toʻqimasi bir yadroli duksimon tuzilishga ega; mezenximadan (teri, meʼda-ichak devorlari, siydiktanosil aʼzolari, kon tomirlar Muskul toʻqimasi) va ektodermadan (soʻlak, ter va sut bezlari Muskul toʻqimasi) rivojlanadi. Koʻndalangtargʻil Muskul toʻqimasi koʻp yadroli muskul tolasidan tuzilgan boʻlib, skelet va yurak muskulidan iborat; ontogenezda mezodermadan rivojlanadi. Yurak Muskul toʻqimasi (miokard) koʻndalangtargʻil muskul tolalaridan tuzilgan boʻlsa ham gʻayriixtiyoriy qisqaradi. Muskul toʻqimasining vazifasi harakat elementlarining qisqarishidan iborat. Muskul toʻqimasida qisqaruvchi tuzilma (miofibrillar), trofik tuzilma (hujayra yadrosi va organellalari), muskul elementlarining qobigʻi hamda telofragmalardan iborat tayanch tuzilma farq qilinadi. Barcha muskul toʻqimalarida maxsus nerv oxirlari boʻlib, ular toʻqimaga nerv sistemasidan harakat impulslarini olib keladi va unda boʻlayotgan oʻzgarishlar haqida markaziy nerv sistemasiga maʼlumot berib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muskul qisqarishi

thumb
MAVZU: Muskul qisqarishining ishi.Muskul ishi Muskul charchashi.

Muskul qisqarishi - normal nerv impulsiga javoban muskulning kalta tortishi, muskullarning asosiy fiziologik xossalaridan biri. Qisqarish muskulning kaltalanishi yoki taranglanishida namoyon boʻladi. Muskul qisqarishi, odatda, biror ish bajarilishini taʼminlaydi. Muskul qisqarishida miofibrillar tarkibiga kiruvchi oqsillar: miozin va aktin ishtirok etadi. Muskul qisqarishi chogʻida har ikki oqsil oʻzaro taʼsir etib, aktomiozin kompleksini hosil qiladi. Muskul qisqarishi uchun zarur energiya, aktomiozin va adenozintrifosfat kislotattt oʻzaro taʼsirlashuvidan yuzaga keladi. Bundan tashqari, muhitda maʼlum miqdorda kalsiy ionlari Sa+2 boʻlgandagina Muskul qisqarishi roʻy berishi aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Julliyev Samandar
Muslim ibn Hajjoj

Muslim ibn Hajjoj, imom Muslim (817 yoki 821—Nishopur — 875) — muhaddis, imom. Imom Buxoriydan keyingi hadis ilmining bilimdoni. Fiqhdan ham yaxshi xabardor boʻlgan. Yoshligida koʻp mamlakatlarga safar qilgan, jumladan, Hijoz, Misr, Suriya, Iroqda boʻlgan. Ulamolarning qayd etishlaricha, u 300 mingdan ziyod hadisni oʻrganib chiqib, ulardan 12 mingtasini ishonchli (sahih) deb topgan va oʻzining "as-Sahih" ("Sahihi Muslim") asariga kiritgan. Toʻplam musannaf shaklida tuzilgan.

Mazmunan uni "Sahihi Buxoriy"ning oʻzginasi deyish mumkin, lekin u boshqa ga asoslanib yozilgan. Muslim ibn Hajjoj isnodga alohida ahamiyat bergan. Kitob 52 boʻlimdan iborat, boʻlimlarning har birida oʻziga tegishli hadislar toʻplangan (masalan, dinning 5 arkoni toʻgʻrisidagi, nikohga doir, meros qoidalariga bagʻishlangan, qurbonlikka oid, paygʻambarlar va sahobalar toʻgʻrisidagi, oxirat haqidagi, axloqqa oid va tibbiy mazmundagi hadislar). Tarixiy va biografik mazmundagi hadislar bu kitobning boy manba sifatidagi qiymatini oshiradi. "As-Sahih" kitobi shariat boʻyicha qoʻllanma vazifasini oʻtashi lozimligi nazarda tutilgan. Bu asar ahli sunna nazdida 6 ta mashhur sahih kitobning ikkinchisidir.

Muslim ibn Hajjoj bundan tashqari fiqhga oid asarlar va muhaddislarga bagʻishlangan biografik toʻplamlar yaratgan, lekin yozganlari saqlanib qolmagan, bizgacha birgina "as-Sahih" asari yetib kelganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kifoyat Muslimova

Kifoyat Muslimova (1916.1.5 -hozirgi Bishkek — 1996.20.4) — Oʻzbekiston xalq artisti (1954). Sahna faoliyatini 1933-yil Oʻsh oʻzbek musiqali drama teatrida boshlagan. 1934—37 yillar Toshkent ishchi yoshlar teatrida, 1937—87 yillar Samarqand oʻzbek musiqali drama va komediya teatrida ishlagan. M. oʻtkir harakterli obrazlarning yetakchi ijrochilaridan boʻlib, alohida mav-qega ega boʻlgan. Soʻzda qochirim M. ijodvda mu-him oʻrin tutgan. U yaratgan obrazlar oʻziga xosligi, toʻlaqonliligi, joʻshqin va ishonarli tasvirlanishi bilan ajralib turadi. Milfordxonim ("Makr va muhabbat"), Mehinbonu ("Farhod va Shirin"), Kabanixa ("Momaqaldiroq"), Xolnisa, Boʻston ("Shohi soʻzana", "Ayajonlarim"), Maysara ("Maysaraning ishi"), Surmaxon ("Yurak sirlari"), Ogudalova ("Sepsiz qiz"), Amaliya ("Otello"), Oydin opa ("Zarafshon qizi"), Risolat pari ("Toshbolta oshiq") kabi rollari bilan shuxrat qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:20-aprelda vafot etganlar
Musnad

Musnad (arab. — asoslangan, dalillangan, yaʼni isnodga asoslangan) — hadis toʻplamlarining ilk turi. M.da musannafyaan farq qilgan holda, hadislar ularni bir-biridan eshitgan shaxslar silsilasiga asoslangan holda (har bir hadis uni xabar qilgan shaxsning ismi bilan bogʻlangan holda) joylashtirilgan. Shariatning ilk vakillari — Molik ibn Anas va Ibn Hanbalnit hadis toʻplamlari M. turdagi toʻplamlardir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muso

Muso — Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri. Qadimgi yahudiy ida Moshe, xristian ida Moisey nomi bilan maʼlum. Yahudiylikka eʼtiqod qiluvchilar Musoni iudaizm asoschisi deb hisoblaydilar. Qurʼonning bir necha suralarida Musoning nomi qayd etilgan. Baʼzi rivoyatlarda Muso „Bani Isroil“ qabilasida tugʻilishi, Misr podshohi (firʼavn)ning taxtdan ketishiga sababchi boʻlishi, taqdir taqozosi bilan Misrdan qochib ketishi va arab qiziga uylanganligi aytiladi. Xudo Bani Isroilni Isroil qabilasini Firʼavn zulmidan ozod qilib, Misrdan olib chiqib ketishga daʼvat qiladi. Unga Sino togʻida „10 vasiyat“ tosh lavhasini taqdim etadi. Muso qoʻlidagi tayoqning ilonga aylanishi, choʻntagidan qoʻlini chiqarganda oyna kabi yaltirab koʻzlarni qamashtirishi kabi moʻjizalarga ega boʻlgan. Unga Tavrot nozil etilgan. Musoni yahudiylar, musulmonlar, xristianlar paygʻambar deb hisoblaydilar.

 

 
 

 

Turkum:Muso
Turkum:Din asoschilari
Muso Sayramiy

thumb
Muso sayramiy, Mulla Muso ibn Mulla Isoxoʻja Sayramiy (1836-yil 23-avgust, Sayram tumani, Sharqiy Turkiston — 1917) — tarixchi, davlat arbobi, mudarris, adib va shoir. Muso Sayramiy uygʻur olimi Mulla Usmon oxun xalfadan Qurʼon, hadis, tarix, adabiyot, ilmi nujum, geografiya, arab va fors tillarini oʻrgangan. "Mulla Muso", "Bola mulla", "Mulla abjad" nomlari hamda "Sayramiy" taxallusi bilan shuhrat qozonganМОЛЛА МУСА САЙРАМИ. 19-asrning oʻrtalarida Sharqiy Turkistonda tashkil toptan uygʻur davlati maʼmuriyatida har xil lavozimlarda ishlagan. Muso Sayramiy "Tazkiratul-avliyo, fi muftaxul imon" ("Avliyolar tazkirasi — imon kaliti", 1885), "Dar bayoni As-hobul qahf" ("Gʻor kishilari haqida", 1903), "Tarixi Aminiya" (1903), "Tarixi Hamidiya" (1908) kabi tarixiy asarlar va "Devoni masnaviy" (1907) sheʼrlar toʻplami, "Salomnoma" (1916) nomli asarlar muallifi. "Tarixi Aminiya" asarida Turkiston — Moʻgʻulistonda hukm surgan xonliklar va xonlar, Yorkend xonligi (1465 — 1759), uni Manjur-Xitoylar tomonidan bosib olinishi, yerli aholining mustaqillik uchun kurashlari hikoya qilinganLocation of Sairam is shown on Map 1 in Kim (2004), before p. 1; it's 赛里木 (Sailimu) on modern Chinese maps.. Muso Sayramiy asarlari Turkistonning 14—19-asrlar tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qozogʻistonlik oʻzbeklar
Musobek

Musobek (19-asr) — Buxoro amirligining Rossiyaga yuborgan elchisi, miroxur, 1867-yil may oyi boshlarida Orenburgga kelgan va Rossiya bilan boʻlgan muzokaralarda qatnashgan. M. Buxoro amirligi bilan Rossiya oʻrtasidagi chegarani 1866-yil sentabrda Sirdaryoning soʻl qirgʻogʻi boʻylab belgilashni taklif qilgan. Birok, Rossiya Oʻratepa va Jizzaxdan ayrilib qolishni istamay, faqat Yangiqoʻrgʻonni berishga koʻngan. Yangi bitimda tovon toʻlash xdqida talab boʻlmagan. M. 1867-yil dekabrda Toshkentga, K. P. Kaufman huzuriga kelib amirning ruslar talablariga rozi ekanligini bildirgan. M. 1868-yil martigacha Toshkentda boʻlgan, uni mahalliy aholi va rus armiyasida xizmat qiluvchi musulmonlarni ruslarga qarshi kurashga daʼvat etganlikda ayblashgan. Rossiya Kattaqoʻrgʻonni bosib olgach (1867), M. amir elchisi sifatida 10-iyunda ruslar bilan muzokara olib borish uchun Samarqandga kelgan. Amir taxtdan voz kechishini, Makkaga, hajga borishga ruxsat olish uchun imperator bilan uchrashmoqchi ekanligini bildirgan. Birok, Buxoro amirligini tugatishni Rossiya rejalashtirmagandi. Shuning uchun amirlik saqlab qolinib, ogʻir shartlar asosida bitim imzolangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Musovot

"Musovot" (arab. – tenglik) – Ozarbayjondagi taraqqiyparvarlar tashkil qilgan milliy partiya (1911 – 1920). Ganja va Boku shaharlarida tuzilgan, dastlab „Musovot musulmon demokratik partiyasi“ nomi bilan yashirin faoliyat koʻrsatgan. Asosan ziyolilar, milliy burjuaziya vakillari va ulamolardan iborat boʻlgan. Partiyaning gʻoyaviy rahbari va tashkilotchisi M. Rasulzoda, nashri dastlab „Ochiq soʻz“, keyinchalik „Istiklol“ va „Nash put“ gaz.lari. Shiorlari – turklashmoq, islomlashmoq, zamonaviylashmoq boʻlgan. Musovotchilar bilan Turkistondagi taraqqiyparvarlar oʻrtasida aloqalar mavjud edi. Oktyabr toʻntarishidan soʻng „Musovot“ ozarbayjon xalqining mustaqillik uchun kurashiga rahbarlik qildi. 1918-yil sentabrda Bokuni qizil askarlardan ozod qilib, hokimiyat tepasiga kelgan musovotchilar politsiya, armiya va boshqaruv apparatini tashkil etishdi. Turkiya bilan harbiy va siyosiy itti-foq tuzilib, turk qoʻshinlari mamlakatga kiritildi. Biroq mintaqada bolsheviklar taʼsirining kuchayishi oqibatida „Musovot“chilar hukumati faoliyati zaiflashdi. 1920-yil 28-aprelda Ozarbayjon Respublikasi qizil askarlar tomonidan agʻdarib tashlandi va sovet rejimi oʻrnatildi. Partiya faollari qamoqqa olindi. Ozodlikda qolganlari yashirin faoliyat koʻrsatib, keyinchalik xorijga ketishga majbur boʻldi. Ad.: Istoriya natsionalnix politicheskix partiy Rossii, M., 1997.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ozarbayjondagi liberal partiyalar
Musodara

Musodara — shaxsga tegishli mulkni pul toʻlamasdan, majburiy ravishda davlat ixtiyoriga oʻtkazish. Mulk uning egasidan faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda jinoyat yoki oʻzga huquqbuzarlik uchun sud qaroriga muvofiq olinadi va bahosi belgilanib, musodara qilinadi.

 Oʻzbekistonda 
Oʻzbekiston Respublikasida mahkumning mulkini musodara qilish jazosi 2001-yil avgustida bekor qilingan (JK, 53-modda). Lekin jinoyat yoʻli bilan orttirilgan yoki jinoyat sodir etish vositasi boʻlgan mulk, albatta, musodara qilinadi (JPK, 211-modda).

Maʼmuriy huquqbuzarlikni sodir etish quroli yoki buyumi tuman (shahar) sudyasi, baʼzi hollarda — bojxona va soliq organlari tomonidan musodara qilinadi (Oʻzbekiston Respublikasi, MJK, 27-modda). Jumladan, bojxona nazorati chogʻida topilgan huquqbuzarlik ashyolari, transport vositasi olib qoʻyilib, baholanadi va sudya yoxud bojxona organining boshliklari tomonidan musodara qilinadi (Bojxona kodeksi, 186-modda).

 

 
 Mulkingizni musodara qilmoqchi boʻlsalar, Oʻzbekcha Vikipediyaga „arz qiling“, Ozodlik radiosi, 24-aprel, 2014
Modest Musorgskiy

Modest Petrovich Musorgskiy 1839.9(21).3, Pskov viloyati, Karevo qishlogʻi — 1881.16(28).3, Peterburg — rus kompozitori. "Qudratli tuda" guruhi aʼzosi. Ijodiy izlanishlari markazida opera janri turadi. "Boris Godunov" (1869) va "Xovanshchina" (N. Rimskiy- Korsakov tomonidan yozib tugallangan) opera ("xalq musiqali drama")lari rus re-alistik musiqasining durdonalariga aylangan. Mazkur asarlarida M. xalq hayoti, orzu-umidlarini haqqoniy aks ettirib, xalq, ayniqsa, ogʻzaki nutq ohanglaridan ijodiy foydalangan. Kishilarning jonli obrazlarini kichik dramatik sahna tarzida yaratgan romanslarida tasvirlar ekan, hayotning ziddiyatli ijtimoiy mavzulariga murojaat etgan ("Kallis-trat", "Yetimcha", "Rayok" va boshqalar). "Sorochinsk yarmarkasi" operasi, "Koʻrgazmadagi rasmlar" fortepiano turkumi, "Oftobsiz", "Ajal qoʻshiq va raqslari", "Bolalik" vokal turkumlari ma-shhur. Oʻzbekistonda "Boris Godunov" operasi, ayrim simfonik va kamer (cho-lgʻu, vokal) asarlari muntazam ijro etilmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiya kishilari
Turkum:Bastakorlar
Gʻabit Musrepov

Gʻabit Mahmudovich Musrepov 1902.9 (22).3 — Qozogʻiston, Kustanay viloyati — 1985, Olmaota — qozoq adibi va jamoat arbobi, Krzogʻiston Fanlar akademiyasi akademik (1958).Ijodi 20-yillarning oʻrtalarida boshlangan. Ilk hikoya va ocherklari, "Girdob" (1928) qissasi fuqarolar urushi haqida. M. 30-yillarda dramatik asarlar yaratdi. "Qiz-Jibek" (1934), "Omongeldi" (hamkorlikda, 1936), "Qoʻzi Koʻrpesh va Bayan Suluv" (1939), "Okon-seri va Oq-tuqti yoki Shoir fojiasi" (1942) kabi sahna asarlari mashhur. "Qozoq soldati" (1949), "Uygʻongan oʻlka" (1953) romanlari yozuvchiga katta shuhrat keltirgan. "Onaning jasorati" (1958), "Dovonda" (1965), "Bir kun va bir umr" (1967), "Yillarimiz hikoyalari" (1979) singari hikoya va qissalar toʻplamlariga kirgan asarlarida, "Uchrashmay ketgan bir siymo" (1970) nasriy dostonida qozoq xalqi hayotining turli bosqichlari haqqoniy tasvirlangan. "Hikoyalar" (1961), "Qissa va hiko-yalar" (1970) toʻplamlari, "Qozoq soldati" romani (1962) oʻzbek tiliga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:22-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Benito Mussolini

thumb|Chapdan o'ngga, siz sobiq kommunistik siyosatchi Nikola Bombachchi, Dyuce Benito Mussolini, uning sodiq sevgilisi Klara Petachchi, vazir Alessandro Pavolini va taniqli fashist siyosatchi Axil Staracening jonsiz jasadlarini Loreto Plazasida ko'rishingiz mumkin. Milan shahri 1945 yil.
Benito Mussolini (1883.29.7, Forli - 1945.28.4, Dongo yaqini) — Italiyaning fashist diktatori (1922—43). Siyosiy yoʻlini Sotsialistik partiya safida boshlagan, bu partiyadan 1914-yil oʻchirilgan. 1919-yil fashistlar partiyasiga ( Fashi di kombattimento)asos soldi va uning rahbari (duche) boʻldi. "Rimga yurish"ni uyushtirib, hokimiyatni qoʻlga oldi (1922). M. hukumati mamlakatda terrorchi rejimni joriy qildi, bosqinchilikdan iborat tashqi siyosat olib bordi (1935-yil Habashistonni, 1939-yil Albaniyani va boshqalarni bosib oldi), Germaniya bilan birga 2ja-hon urushini ochdi. 1945-yil Italiya partizanlari tomonidan qoʻlga olindi va qatl etildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Musson oqimlari

Musson oqimlari - musson shamollari taʼsirida okeanlar va dengizlar yuzasida vujudga keladigan oqimlar; 100 m chuqurlikkacha yetadi. Hind okeanining shim. qismidagi oqim, Arabiston dengizi va Bengaliya qoʻltigʻidagi oqimlar, qisman, Somali oqimi (Afrikaning shim.-sharqiy qirgʻoklarida) eng kuchli Musson oqimlari hisoblanadi. Musson oqimlari ham musson shamollariga oʻxshab qishda Osiyodan Afrika va Avstraliya tomonga, yozda esa qarama-qarshi tomonga yoʻnaladi. Musson oqimlarining tezligi soatiga 1–2 km, suv temperaturasi 25°, 28° boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mussonlar

thumb
Mussonlar (mavsum — yil fasllari) — Yer yuzasida va troposferaning quyi qismida doimo bir tomonga esadigan va faqat yil fasllarining almashinishi bilangina oʻz yoʻnalishini qarama-qarshi tomonga oʻzgartiradigan havo oqimi. Bunda quruq, kam bulutli havo oʻrnini sernam, seryogʻin havo oladi (yoki, aksincha boʻladi). Mussonlarning hosil boʻlishida materik bilan okeanning turlicha isishi sabab boʻladi. Bunda bosimning oʻzgarishi hal qiluvchi oʻrin egallaydi. Havo atmosfera bosimi yuqori boʻlgan sovuq joylardan bosimi past boʻlgan issiq joylarga siljiydi (Mussonlar yuqori bosimli va past bosimli mavsumiy joylar orasida vujudga keladi). Qishda bosim materik ustida yuqori boʻlganida Mussonlar materikdan okean tomonga, yozda esa bosim okean ustida yukrri boʻlganida teskari tomonga esadi. Qishki Mussonlar ketidan, albatta, yozgi Mussonlar keladi.

Mussonlarning tropik yoki ekvatorial va tropik boʻlmagan xillari bor. Mussonlar tropik mintaqada kuchliroq namoyon boʻlib, Hind okeanining shim. qismiga, Afrikaning tropik qismiga, Osiyoning jan., Hindiston, Hindixitoy yarim o.lari, Indoneziya orollari va Avstraliyaning shim.iga esib turadi. Moʻʼtadil mintaqada Xitoyning sharqi, shim.-sharq. qismiga, Yaponiya, Koreya yarim o.lariga, Rossiyaning uzoq sharqiga taʼsir etadi.

Tropiklardagi Mussonlarlar (tropik Mussonlar) ekvatorial depresssiya va u bilan bogʻliq konvergensiya zonalari yil davomida oldin ekvatordan jan. yarim sharga, soʻngra shim. yarim sharga, yaʼni joriy yarim yillikda yoz qayerda boʻlsa oʻsha yerga suriladi. Shu bilan bir katorda passat shamollarining sharqiy maromi, yaʼni qishki Mussonlar garbiy shamollar maromi yozgi Mussonlar bilan almashadi. Mussonlar atmos-feraning pastki qatlamlarida xrsil boʻladi, qalinligi 3–4 km ga yetadi. Mussonlar materik ichkarisiga 1000 km gacha kirib borib, joyning asosiy ik^imiy xususiyatlarini belgilaydi.

Tohir Myxtorov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Galereya 

 Yana q. 

 Passatlar

 

 

Turkum:Meteorologiya
Mustabidlik

Mustabid, despotiya – yakka shaxs hukmronligiga asoslangan siyosiy tuzum shakli. Mustabid hokimiyati, odatda, zoʻravonlik, bosib olish, baʼzan esa, qonuniy hokimiyatni agʻdarib tashlash natijasida oʻrnatiladi. Mustabidlik miloddan avvalgi VII—VI asrlarda Yunoniston shahar-davlatlari (polislar)da mavjud boʻlgan (masalan, Afinada mustabid Pisistrat). Bunday davlatda huquqiy, axloqiy asoslar boʻlmaydi, qonunlar ishlamaydi, ularning oʻzi juda kam boʻladi. U zoʻravonlik, baʼzan esa terror va genotsid asosiga quriladi. Mustabid hokimiyat shafqatsizdir. Mustabid tuzumida har bir odam uning zarbiga uchraydi. Oʻrta asr Shimoliy va Oʻrta Italiya shahar-davlatlaridagi siyosiy tuzum shakli ham mustabidlikning namunasi edi. Bunda fuqarolik va harbiy hukumat toʻlaligicha yagona hukmdor – sinor qoʻlida jamlangan. Mustabid rejimi insoniyat-taraqqiyotining dastlabki bosqichlariga xos boʻlsada, ayrim hozirgi zamon davlatlarida ham uning oʻziga xos jihatlarini koʻrish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 
 

Turkum:Siyosiy atamalar
Mustazod

Mustazod, mustaʼzod, mustaxzod (arab. — orttirilgan) — oʻzbek musiqa merosidan oʻrin olgan ashula yoʻllaridan; sheʼriy M. asosida uzil-kesil shakllangan boʻlib, kuy jumlalari oxirida orttirma soʻzlarga mos keluvchi qoʻshimcha kuy-ohang bogʻlanishi natijasida vujudga keladi. Bastakorlik ijodida yakka hamda turkumli M.larning ayrim namunalari maqom majmualari tarkibidan oʻrin olgan (mas, M.i Navo shoxobchalari bilan). Ayniqsa, Xorazmda keng tarqalgan (M., Talqini M., Savti M., Gulufori M. va boshqalar). Oʻzbek musiqa merosida M. nomli cholgʻu, jumladan, surnay kuylari ham bor.

Ravshan Yunusov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustazod (janr)

Mustazod (arab.) — lirik janr. Mustazodda uzun misralar (14 va undan ortiq boʻgʻinli) qisqa misralar (6 boʻgʻinli) bilan oʻzaro almashib keladi. Uzun misra uzun misra bilan, qisqa misra qisqa misra bilan qofiyalanadi. Bir bandda misralar soni har xil (2 misradan 10 uzun va qisqa misragacha) boʻlishi mumkin. Qofiyalanish tizimi: birinchi band (muxammasda) — ab, ab, ab, ab, ab; ikkinchi band — vg , vg , vg , vg , ab; uchinchi — de, de, de, de, ab... va shahrik. Agar mustazod ikki juft misra iborat boʻlsa, birinchi bandda qofiya kesishuvchi — ab, ab; keyingilarida birinchi misralar qofiyalanmay, ikkinchilari birinchi banddagi qofiyani takrorlaydi. Mustazod Mashrab ijodida koʻp uchraydi.Alisher Navoiy, Ogahiylar ham mustahzod.Anbar Otin kabi shoiralar bu janrda ijod qilgan

yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustay Karim

Mustay Karim (asl ismi Mustafo Safo oʻgʻli Karimov, ) (1919.20.10 — 2005.21.09) — boshqird yozuvchisi. Boshqirdiston xalq shoiri (1963). 

Boshqirdiston pedagogika insitutining adabiyot fakultetini tugatgan (1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. „Bahor sadolari“ (1940), „Mening tulporim“ (1943), „Sheʼrlar“ (1944), „Qaytish“ (1947), „Tanlangan asarlar“, „Yevropa—Osiyo“ (1954) va boshqa sheʼriy toʻplamlar muallifi. 

Mustay Karimning „Toʻy davom etadi“ (1947), „Yolgʻiz qayin“ (1950), „Qiz o’gʻirlash“ (1959), „Aytilmagan qoʻshiq“ (1961), „Oy tutilgan tunda“ (1964), „Oygul vatani“ (1969) kabi pyesalari zamonaviy va tarixiy mavzularda yozilgan boʻlib, ularda boshqird xalqining turmush tarzi o’z ifodasini topgan. 

„Uzundan-uzoq bolalik“ (1974—78) avtobiografik qissasi va „Olovni tashlama, Prometey“ (1976) tragediyasi bor. Alisher Navoiy, Oybek, Hamid Olimjon, Zulfiya haqida bir qancha maqolalar yozgan. „Oy tutilgan tunda“ asari Zulfiya tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilinib (1972), Oʻzbek milliy akademik drama teatrida sahnalashtirilgan.

 Adabiyot 
 Oilamiz quvonchi, T., 1956; Qirgʻoqlar, Sheʼrlar, T., 1970.

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Sovet yozuvchilari
Mustamlakachilik

Mustamlakachilik - kuchli davlatlar tomonidan zoʻrlik bilan egallangan mamlakat yoki hududni siyosiy va iqtisodiy mustaqillikdan mahrum etib, oʻziga boʻysundirish, qaram qilish, talash siyosati. 15-asr oxirida Yevropa davlatlari (Portugaliya, Ispaniya, Angliya, Fransiya, Gollandiya) ana shunday siyosat yurita boshlaydilar. Bunday amaliyot 20-asr boshida avjiga chiqdi, natijada dunyoning katta qismi bir necha imperiyalar oʻrtasida boʻlib olindi. Bu davrga kelib eski mustamlakachi davlatlar yoniga yangilari: AQSH, Germaniya, Belgiya, Yaponiya, Rossiya qoʻshildi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) tufayli kuchayib ketgan milliy ozodlik harakatlari sanoqli yillar ichida mustamlaka imperiyalarini tezda yemirilib, qulashiga olib keldi. BMTning Bosh Assambleyasi mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustaqillik berish toʻgʻrisida Deklaratsiya qabul qildi (1960), unda M. insoniyatga qarshi jinoyat sifatida baholanadi. 20-asrning 60-yillari boshida oʻnlab sobiq mustamlakalar mustaqillikka erishishdi va suveren davlatlarga aylandi. Jumladan, "Afrika yili" deb nom olgan 1961-yilda qitʼaning 21 davlati mustaqillikka erishgan edi. Hozirgi vaqtda ayrim kichik hududlar (asosan, orol qududlari) AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya va boshqa mamlakatlar hukmronligi ostida qolib kelmoqda. Lekin bu hududlarning axoliyey metropoliya aholisi huquqlariga oʻxshash yoki unga yaqin huquqlarga ega boʻldi, mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishdan keng foydalanadi, metropoliya mamlakatlaridan moliyaviy-iqtisodiy yordam oladi. Shu bois tom maʼnoda M. amalda yoʻqolgan, deyish mumkin. 19- va 20-asrda Rossiya imperiyasi, soʻng sobiq SSSRham M. siyosatini olibbordi. 1991-yil SSSR parchalanib uning oʻrnida mustaqil taraqqiyot yoʻlini tanlagan 15 mamlakat tashkil topdi. Oʻzbekiston M. dan xalos boʻlib, mustaqillikka erishgani ana shu olamshumul jarayon tarkibida yuz beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustang

Mustang (ispancha: mustango) — xonaki otlarning yovvoyilashgan avlodi. Yevropaliklarning istilosidan keyin ular Shimoliy Amerikaga keltirgan xonaki otlarning yovvoyilashuvidan kelib chiqqan. Egasiz qolgan, qoʻralardan chiqib ketgan otlar hosildor yaylovlar — preriyalarda yovvoyilashib, kattakatta uyurlarga aylangan. Mahalliy aholi Mustanglarni goʻshti, terisi uchun ovlagan, qoʻlga oʻrgatgan. XVIII—XIX-asrlarda ularning soni 4 mln.ga yetgan. Mustang XX asrga kelib bir necha oʻn ming nafargacha kamayib ketgan. Avstraliyada ham yovvoyilashgan yilqilar — brambi (Avstraliya mustangi) saqlanib qolgan. Amerika va Avstraliyada Mustanglar yashaydigan hududlar qoʻriqxonalarga aylantirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Gʻabiden Mustafin

Gʻabiden Mustafin 1902.13(26).11, Akmolinsk uyezdi, hrz. Qaragʻanda viloyati Telman tumani – 1985, Olma-ota – Qozogʻiston xalq yozuvchisi (1984). Qozogʻiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1958). Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1953—56), masʼul kotib (1962—64). Ilk hikoyalar toʻplami – „Yer Shoyin“ (1929). Ishchilar hayotiga bagʻishlangan „Hayot va oʻlim“ romani (1941) qozoq prozasining ilk namunalaridan, „Chi-gʻanoq“ (1945), „Qaragʻanda“ (1952), „Boʻrondan soʻng“ (1959), „Koʻz koʻrgan“ (1qism, 1963) kabi qissa va romanlarida qozoq xalqi turli tabaqalarining hayoti, ishchi-shaxtyorlar va yoshlarning fidokorona mehnatlari oʻz ifodasini topgan. M. Oʻzbekistonga bir necha marta kelgan (1958, 1960). Oʻzbek adiblari bilan yaqin aloqada boʻlgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Abay nomidagi Qozogʻiston Davlat mukofoti laureati (1953).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Qaraganda, Roman, T., 1956; Chigʻanoq, Roman, T., 1962.

 

Turkum:Qozogʻistonlik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Mustafoxon

Mustafoxon (15-asr) - Oʻzbek ulusi xonlaridan biri. M.ning ulusi Ishim va Otbosar daryolari boʻyida joylashgan. 1428-yil Abulxayrxon bilan ittifoqtuzgan. Keyinchalik Otbosar yaqinidagi u bilan boʻlgan jangda magʻlubiyatga uchragach, Mangʻishloqqa qochgan. Vazir shahriga asos solgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi iqtisodiy ittifoqi

Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi iqtisodiy ittifoqi - SSSRdan ajralib chiqqan davlatlarning iqtisodiy ittifoqi. Iqtisodiy ittifoq toʻgʻrisidagi shartnomaga koʻra 1993-yilda tashkil etilgan. Tovarlar, xizmatlar, kapitallar va ishchi kuchini erkin koʻchib yurishini, oʻzaro kelishilgan pul-kredit, byudjet, soliq, narx, tashqi iqtisodiy faoliyat, bojxona, valyuta siyosatini olib borish, umumiy statistika bazasiga amal qilish va boshqalarni nazarda tutadi.

Ittifoqning maqsadlari: MDH doirasida xalqaro majburiyatlarga qatiy rioya qilish; aholining turmush darajasini koʻtarishda aʼzo davlatlarning manfaatlariga mos ravishda barqaror iqtisodiy rivojlanish sharoitlarini yaratish; bozor munosabatlari negizida bosqichma-bosqich umumiy iqtisodiy makonni barpo etish; xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar, tadbirkorlar uchun teng imkoniyatlar va ka-folatlar yaratish; umumiy manfaatli boʻlgan iqtisodiy loyihalarni hamkorlikda amalga oshirish, ekologiya muammolarini birgalikda hal etish, tabiiy ofatlar oqibatlarini tugatishda hamkorlik. Aʼzo davlatlar xukumat boshliklari oʻrinbosarlaridan iborat Xa-lqaro iqtisodiy koʻmita Ittifoq ishini muvofiqlashtirib boradi va uning doimiy ishlovchi organi hisoblanadi. Shtab-kvartirasi Minsk shahrida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustaqillik darslari

Mustaqillik darslari - Oʻzbekistondagi taʼlim muassasalarida 1991-yildan joriy qilingan oʻquv mashgʻulotlari. Oʻquvchi va talabalarga Oʻzbekiston Respublikasi istikloli uchun kurash tarixi, uning mazmunmohiyati, bunyodkor gʻoyalari, hozirgi kuni, istiq-boli toʻgʻrisida aniq va mukammal bilimlar berishga bagʻishlangan. Oʻzbekistonning barcha umumiy oʻrta taʼlim maktablari, oliy hamda oʻrta maxsus va oʻrta kasb-hunar oʻquv yurtlarida yangi oʻquv yilning birinchi darsi har yili 2-sentabrda Mustaqillik darslari bilan boshlanadi. Mustaqillik darslari maxsus reja va dastur asosida olib boriladi. Mustaqillik darslarining oʻquv das-ga kiritilishi yoshlar ongida mafkuraviy boʻshliqqa oʻrin bermaslik, ularda gʻoyaviy, mafkuraviy im-munitetni shakllantirish, ularni jamiyat oldidagi oʻz vazifalarini fidoyilik bilan amalga oshirishga yoʻnaltirish imkoniyatini beradi. 2001-yildan boshlab Mustaqillik darslari butun oʻquv yili davomida "Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar" fanining bir qismi sifatida oʻtkaziladigan boʻldi.

Mustaqillik darslarida "Vatan mustaqilligi uchun kurash tarixidan", "Vatan mustaqilligining qoʻlga kiritilishi", "Ogoh boʻlaylik", "Jamiyatni demokratlashtirish yoʻlidan", "Taraqqiyotning oʻzbek modeli", "Maʼnaviymadaniy yuksalish yoʻlidan", "Vatan xavfsizligining taʼminlanishi", "Xalqaro hamkorlik" kabi mavzular boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustaqillik ordeni

"Mustaqillik" ordeni — Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofotlaridan biri. Bu orden bilan Oʻzbekiston fuqarolari mustaqil huquqiy davlat barpo etish va uni mustahkamlashga, respublikada tinchlik va taraqqiyotni taʼminlashga qoʻshgan ulkan hissalari uchun mukofotlanadilar. Ayrim hollarda Oʻzbekiston fuqarosi boʻlmagan shaxslar ham mukofotlanishi mumkin. 1994-yil 5-maydagi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni bilan taʼsis etilgan.
 Tavsifi 
Orden 1 mikron qalinlikda oltin qoplangan 925 darajali kumushdan tayyorlanib, ikki yon bagʻridan zarhal nur taralgan sakkiz qirrali musamman koʻrinishida. Ordenning markazida mustaqillik ramzi boʻlgan Humo qushi kumush rangda tasvirlangan. „Mustaqillik“ ordeni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Nizomi 
„Mustaqillik“ ordeni bilan mukofotlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Mustaqillik“ ordenini va bu mukofotga oid tegishli hujjatni tantanali va keng oshkoralik vaziyatida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti yoki uning nomidan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi Spikeri, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vaziri topshiradi. „Mustaqillik“ ordeni bilan mukofotlangan shaxslar bazaviy hisoblash miqdorining yetmish besh karrasi miqdorida bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti oladilar. „Mustaqillik“ ordeni bilan mukofotlangan shaxslar qonunchilikda belgilab qoʻyiladigan imtiyozlardan foydalanadilar. „Mustaqillik“ ordeni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. „Mustaqillik“ ordeni bilan vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda orden, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

 Taqdirlanganlar
Mustahab

Mustahab (arab. — sevilgan, yoqtirilgan) — sharʼiy amal; uni bajargan kishi savobli boʻladi, bajarmagan kishi gunohkor boʻlmaydi. Sharʼiy hukmlar kitoblarida moʻminmusulmonlar qilishlari maʼqul boʻlgan oʻnlab M. amallar (nafl namozlarini oʻqish, nafl roʻzasini tutish, sadaqalar berib yurish, turmushda oddiy odob qoidalariga rioya etish, atrofdagi odamlar uchun turli foydali ishlar qilish va hokazo) koʻrsatib oʻtilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustahkamlik

Mustahkamlik, pishiqlik tor maʼnoda — materiallar (metall, yogʻoch, temir-beton va boshqalar)ning tashqi kuch taʼsirida yemirilishga chidamlilik xususiyati; ken g maʼnoda — materiallarning ham yemirilishga, ham shaklini oʻzgartirishga (plastik deformatsiya, yaʼni qaytmas shakl oʻzgarishiga) qarshilik qilish xossasi. Materi-alning ham tashqi kuch, ham ichki kuch taʼsirida ("oʻz-oʻzidan") yemirilishga chidamliligi pishiqlik deb ataladi. Pishiklik M.ni ham oʻz ichiga oladi. M. jismni tashkil qiladigan atomlar, molekulalar va ionlarning oʻzaro taʼsirlashuv kuchlariga (bu kuchlarning kattakichikligiga) bogʻliq boʻladi. M. faqat materialning oʻziga emas, balki uning qanchalik zoʻriqqanligi (choʻzilganligi, qisilganligi, egilganligi vab.)ga, materialdan foydalanish sharo-iti tra, kuch taʼsir etish tezligi va takrorlanish (sikllari) soni, atrof muhitning taʼsiri va boshqaga ham bogʻliq boʻladi.

Yuqorida aytib oʻtilgan omillarning qaysi biri mavjudligiga qarab, M. pishiklik chegarasi, oquvchanlik chegarasi, toliqish chegarasi va boshqa oʻlchovlar bilan ifodalanadi. Materiallarning M.gi chegaralari qiymati davlat standartlarida belgilab qoʻyiladi. M. shu qiymatga yetganda materialdan foydalanish xavfli hisoblanadi. Materiallarning M. chegarasi N/m2 (yaʼni muayyan yuzaga taʼsir qiladigan kuch) bilan oʻlchanadi.

Materiallarning M.gini oshirish juda muhim tadbir qisoblanadi. Buning uchun materialga termik (issiqlik) yoki mexanik ishlov beriladi, qotishmalarga legirlovchi qoʻshimchalar qoʻshiladi (qarang Legirlash), material radioaktiv moddalar bilan nurlantiriladi, armaturalar va boshqa mustahkamlovchi elementlar bilan kuchaytiriladi (mas, temir-beton materiallarda beton ichiga temir armaturalar qoʻyib ketiladi).

Materiallarning M.gi masalalari bilan materiallar qarshiligi fani shugʻullanadi. Bironbir materialni muayyan bir maqsadda ishlatish uchun (mas, mashina detallari yasash, imorat qurish, relyelar tayyorlash va boshqalar) u M.ka sinab koʻriladi (qarang Materiallarni sinash). Buning uchun turli usullar, asboblar, mashinalar, stendlar, hisobkitoblar, formulalardan foydalaniladi. Sinash natijalari davlat standartlari koʻrsatkichlariga, albatta, mos kelishi shart.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustelinum gʻoʻzasi

Mustelinum gʻoʻzasi (Gossypium mustelinum Miers ex Watt.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi (AD)4, xromosomalar soni 2p=52. Birinchi marta Gardner taʼriflab bergan (1888). Janubiy Brazili-yaningtogʻli joylarida uchraydi. M.gʻ. koʻp yillik, oʻsuv shoxlari kuchli rivojlangan, juda kalta tuklar bilan qoplangan buta. Hosil shoxlari kalta, 2—3 boʻgʻimli. barglari yashil, yirik, barg plastinkasi 3 ta, tuxumsimon-uchburchak, uchi nishtarsimon, boʻlakchali; tomir bezlari yirik, och yashil. Gullari oʻrtacha kattalikda. Gulyonbarglari mayda, uzun, ensiz shokilali. Koʻsaklari mayda, tu-xumsimon. Uchi oʻtkir, uch chanokli, sirti gʻadir-budur chuqurchali. Chigitlari mayda (0,5—0,8 mm), yashil qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan, sertuk, qobigʻi toshdek qattiq. Tolasi siyrak, kalta, may-in, qoʻngʻir rang. M.gʻ. fotodavr oʻzgarishlariga juda taʼsirchan, u fakat kiska kundagina gullashi mumkin.

Abdumavlon Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustovfiy

Mustovfiy, mustavfiy — saroy mansabi. 1) Gʻaznaviylar davlatitsa moliya devonida kirimchiqim, pul va boshqa qimmatbaho boyliklarni hisobga olish bilan shugʻullanuvchi amaldor; 2) Xorazmshohlar davlatitsa. va viloyat moliya organi (devon al istifoʼ) rahbari, moliya maslahatchisi, viloyat boshqaruv organi aʼzosi; 3) Buxoroda Ashtarxoniylar davlat mablagʻlarining kirimchiqimi ishlari boʻyicha mutasaddi amaldor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustye madaniyati

thumb|neandertallar yashagan joyni ko'rsatadigan xarita
Mustye madaniyati, mustye davri — ilk paleolit davriningeng soʻnggi madaniyati (mil. av. 150—40 ming yillik). 19-asrning 60-yillarida fransuz arxeologi G. Mortilye Fransiyaning janubi-gʻarbidagi Le-Mustye (Le Moustier) gʻoridan suyak va tosh qurollar topganligi uchun shu nom bilan yuritiladi. Bu davrda yashagan odamlar ne-andertallar nomi bilan fanga kirgan. Mustye madaniyati uchun gardishsimon nukleus va 3 burchakli tosh parrakchalar xos boʻlib, ular yogʻoch yoʻnish, ishlash, kiyim va qurol tayyorlashda ishlatilgan. Mustye davrida nayzasimon tosh qurol, oʻroq, randa, qumtosh yoki ohaktoshdan yasalgan sharlar, Mustye madaniyatining oxirida esa keskich asboblar — qirgʻich, pichoq hamda suyak qurollar paydo boʻlgan. Mustye davrida odamning jismonii qiyofasi takomillasha borgan. Qad. odam (pitekantrop va sinantrop) oʻzgarib, hozirgi tipdagi odamga yaqinroq boʻlgan neandertal shakliga kiradi. Bu odam miyasida nutq markazi yuzaga keladi hamda uning jismonii qiyofasi oʻzgara boradi, bu uning ish vaqtida erkin harakat qilishini taʼminlaydi. Olovni saqlab qoʻyishdan uni ishqalash yoʻli bilan hosil qilishga oʻtilishi Mustye davrining muhim yutugʻidir. Toshni ishlashda levallua texnikasidan foydalanilgan. Mustye madaniyatida gʻor va ochiq manzil-gohlarda neandertal odamlar yashab, mamont, ayiq, shimoliy bugʻusi kabi hayvonlarni ovlab, isteʼmol qilishgan hamda terimchilik bilan shugʻullangan. Mustye davri qarorgohlarida oʻchoq, kuygan suyak va kabrlar uchraydi. Qabrlar va ulardan topilgan buyumlar dafn marosimlarida diniy eʼtiqodlar turila boshlaganini koʻrsatadi. Mustye madaniyati yod-gorliklari Yevropa, Afrika, Yaqin Sharqda, Rossiyaning Yevropa qismida, Kavkaz, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda topib tekshirilgan. Oʻzbekistonda — Surxondaryo (Teshiktosh gʻori), Samarqand (Omonqoʻton gʻori, Qoʻtirbuloq ma-koni, Zirabuloq, Xoʻjamazgil makoni), Toshkent viloyati (Obirahmat gʻori, Koʻlbuloq makoni, Xoʻjakent makoni, Paltov), Fargʻona vodiysi (Qalʼacha makonlari, Soʻx daryosidagi makonlar), Navoiy viloyati (Uchtut)da Mustye madaniyati yodgorliklari topilgan va tekshirilgan. Hozirgi vaqtda Oʻrta Osiyoda neandertal zamondoshlari yashagan makonlar 90 dan ortiq joyda uchratilgan.

 Adabiyot 
 Oʻzbekiston xalqlari tarixi, 1-j., T.. 1992.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Musulmon huquqi

Musulmon huquqi - jahondagi asosiy huquqiy tizimdlardan biri (kontinental va anglosakson huquq tizimlari bilan bir qatorda). Arab xalifaligida 7—10-asrlarda yuzaga kelgan Musulmon huquqining asosiy mohiyatini islom talablaridan kelib chiqadigan, musulmonlarning oʻzaro muomala va axloq qoidalari hamda ularni buzganliklari uchun qoʻllaniladigan (odatda, diniy ruxdagi) jazolar tashkil etadi (qarang Shariat). Qur'on, sunna, ijmo, qiyos, urf-odat Musulmon huquqining asosiy i hisoblanadi. Musulmon huquqi faqat musulmonlar oʻrtasidagi munosabatlarda amal qiladi. Birok, musulmonlar aholining asosiy koʻpchiligini tashkil etgan Osiyo va Afrika mamlakatlarida ham Musulmon huquqining mavqei kuchli boʻlishiga karamay, u yangi ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda qonun va odatlar bilan toʻldirilib kelingan. Shuning uchun diniy Musulmon huquqi bilan musulmon davlatlari huquqini farqlash lozim. 1869— 1877 yillarda Musulmon huquqining majburiyat va pro-sessual normalari kodifikatsiyalash asosida, Usmonli turk imperiyasida fuqaroviy kodeks vazifasini bajargan al-Majalla eʼlon qilindi. Musulmon huquqi Turkiyada 1926, Livanda 1932, Suriyada 1949, Iroqda 1951-yilgacha amalda boʻldi. Bu kodeksning taʼsiri qisman Iordaniya, Isroil va Kiprda ham saqlangan. 19-asrning 2-yarmidan boshlab musulmon mamlakatlarida Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarining huquqidan foydalanish asosida jinoyat, savdo, protsessual va boshqa kodekslar qabul qilindi. M.x,. oila, meros va boshqa munosabatlarni tartibga solishda muhim oʻrin tutadi. Musulmon huquqining bu tarmoqlarini kodekslash MAP, Suriya, Iroq, Iordaniya, Tunis, Marokash, Hindiston, Pokiston va boshqa mamlakatlarda maxsus qonunlar qabul qilish shaklida amalga oshirilmoqda. Ayrim arab mamlakatlarida, Hindiston, Pokiston, Indoneziya va boshqa musulmonlarning shaxsiy maqomi (statuti) masalalari yuzasidan (ayrim masalalar boʻyicha musulmon boʻlmaganlarga nisbatan ham) kodekslashtirilgan Musulmon huquqining taʼsiri saqlanib qolgan. Bir qancha arab mamlakatlarining konstitutsiyalarida Musulmon huquqi qonunchilikning asosi hisoblanib, fuqarolik huquqi va boshqa sohalarda uni qoʻllashga ruxsat etiladi; bu mamlakatlarda shariat asosida ish koʻradigan sudlar saqlangan. Sharqiy va Markaziy Afrikadagi ayrim mamlakatlarda Musulmon huquqi oddiy huquq tarzida qoʻllanadi.

Aʼzamjon Rahmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Musulmonlar byurosi

Musulmonlar byurosi (Musbyuro) — Turkiston milliy kommunistlari tomonidan tashkil qilingan rahbar tashkilot (1919—20). Turkiston Kommunistik partiyasi (TKP)ning 2-oʻlka konferensiyasida — T. Risqulov (rais), N. Xoʻjayev, A. Muqitdinov, Y. Ibrohimov, Yu. Aliyev (aʼzolar)lardan iborat tarkibda tuzildi (1919.30.03, Toshkent). 1918-yil 1 va 6-aprelda TKP oʻlka komitetining vazifa va funksiyalarini belgilab berdi. Musulmonlar byurosiga "Ishtirokiyun" (hozirgi "Oʻzbekiston ovozi") gaz.siga muharrirlik qilish vazifasi yuklatildi. 1918-yil 23-aprelda boʻlgan yigʻilishida Fargʻona vodiysidagi keskin siyosiy vaziyat mu-hokama qilindi: sovet hokimiyatidan vaziyatni barqarorlashtirish, iqtisodiyotni tiklash uchun qoʻrboshilar va ularning yigitlariga umumiy afv eʼlon qilish, aholini tinch mehnatga qaytarib vayron qilingan xoʻjalikni qayta tiklash, sovet tashkilotlari va kizil armiya saflarini millatchilik, buyuk davlatchilik shovinizmi va mustamlakachilik ruhidagi unsurlardan tozalash, arman dashnokdarini qurolsizlantirish (qarang "Dashnaqsutyun"), milliy zulmga chek qoʻyish, Fargʻona vilo-yatiga maxsus komissiya yuborish kabi keskin talablarni qoʻyishdi.

Musulmonlar byurosi oʻz saflariga milliy rahbarlarni birlashtirib, sovet rejimining mustamlakachilik siyosatini tanqid qildi. Uning faoliyatida A. Avloniy va Munavvarqori ham ishtirok qildi. Musulmonlar byurosining soʻnggi 3-konferensiyasi (1920.20—27.1 )da Turkkomissiyaning tazyiqi bilan oʻz faoliyatini toʻxtatdi.

 Adabiyot 
 Musbyuro RKP (b.) v Turkestane, 1, 2 i 3 Turkestanskiye Krayevie Konferensii RKP. 1919—1920 gg. s vvedeniyem tov. Riskulova. T., 1922; Riskulov T., Revolyusiya i korennoye naseleniye Turkestana. Chast I. 1917-1919 gg., T., 1925; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924-yil), T., 2002.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkiston ASSR
Musulmonqul

Musulmonqul (taxminan 1794—1852) — Qoʻqon xonligidagi qipchoqlar rahbari. 1844-yilgacha Andijonda qoʻshinlar boshligʻi (botirboshi). 1847-yildan mingboshi. Qoʻqonni Buxoro amiri Nasrulloxon hujumidan mudofaa etish rahbarlaridan biri (1842). Asli qipchoqlarning qulon urug'idan boʻlganМуҳаммад Юнус Тойиб. Тарихи Алиқули амирлашкар. Туҳфайи Тойиб. Qoʻqon xoni Sheralixonning soliq siyosatiga qarshi xonlikning qator tumanlarida qoʻzgʻolonlar koʻtarilgan. 1845-yil Oʻshdagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun Musulmonqul yuborilgan. Uning yoʻqligidan foydalangan Murod (Olimxonning oʻgʻli) Sheralixonni oʻldirib, oʻzini xon hamda Buxoro amirining noibi deb eʼlon qilgan. Qoʻqonliklar bundan norozi boʻlib, uni qoʻllab-quvvatlamaganlar. Musulmonqul bu voqealardan xabardor boʻlib, qizini Sheralixonning oʻgʻli Xudoyorxonga turmushga beradi va u bilan birga Qoʻqonga kelib, bir necha kungina xon boʻlgan Murodni oʻldiradi, yosh Xudoyor xon deb eʼlon qilinadi. Musulmonqul esa muvaqqat hokim boʻladi. Shu davrdan boshlab Qoʻqonda faqat qipchoqlarning hukmronligi boshlanadi. Musulmonqul xonning yoshligidan foydalanib, xonlikni deyarli mustaqil ravishda oʻzi boshqaradi. 1852-yil fargʻonalik mulkdorlar toshkentliklar yordamida qipchoqlar hokimiyatiga qarshi qurolli kurash boshlashgan. Bilqillama jangida (Farg'onaning sharqida) qipchoqlar yengilgan. Musulmonqul shu jangda oʻldirilgan.

 Adabiyot 
 Bobobekov h., KOʻqon tarixi, T., 1996; Beysembiyev T. K., "Tarixi -i LLJaxruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma-Ata, 1987.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻqon xonligi kishilari
Musʼhaf

Musʼhaf (arab. — sahifalangan) — xalifa Abu Bakr Siddiq (r.a) davrida Qur’onning kiyik terisidan boʻlgan sahifalarga yozilgan toʻplami, sahifalangan Qurʼon. Xalifa Usmon ibn Affon (r.a) davrida koʻchirilgan Qurʼon nusxalari Musʼhaflar deb nomlangan. Keyinchalik kitob shaklidagi Qurʼonning har bir nusxasi Musʼhaf deb nomlanavergan. Toshkentda Oʻzbekiston musulmonlari idorasida saqlanadigan Qurʼon qoʻlyozmasi (7-asr) ham Musʼhafning eng qadim nusxalaridan biridirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qurʼon
Turkum:Islom atamalari