Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mezozoy burmalanishi davrlari

Mezozoy burmalanishi davrlari — mezozoy erasi davrida namoyon boʻlgan tektonikmagmatik faollik, togʻ hosil boʻlish va granit intruzivli magmatizm davrlari. Mezozoyda dastlabki va yirik burmalanish trias oxiri va yura boshida sodir boʻlgan va Yevrosiyoning gʻarbida erta kimmeriy va sharqida hindchin (indosin) nomlari bilan maʼlum. Erta kimmeriy-hindchin deformatsiyalari katta maydonni (Hindixitoy, Eron togʻligining shim.-sharqi, Mangʻishloq va Taymir yarim orollari, shim. Dobruja va Shimoliy Amerika Kordilyera togʻlarining ayrim qismlari) qamrab olgan. Erta kimmeriydan keyin boshlangan kechki kimmeriy tektonik davri and, nevada, kolima, arauka vab. nomlar bilan maʼlum. U yuraning oxiri — boʻr boshlarida boʻlib oʻtgan va areali Tinch okean burmali halqasidan iborat. Mezozoy burmalanishining uchinchi yirik davri boʻrning oʻrtalariga va, ayniqsa, oxiriga toʻgʻri keladi. Uning namoyon boʻlishi butun Alp-Himolay mintaqasi boʻylab maʼlum. Mezozoy granit hosil boʻlishi jarayoni Tinch okean halqasidan tashqari rayonlarni, jumladan, Sharqiy Osiyoda ayrim hududlarni (Aldan qalqoni, Baykalorti, Mongoliya va Xitoyning sharqi) ham qamrab olgan. Mezozoy tektogenezi rangli metallar (mis, molibden, qalay, volfram va boshqalar), shuningdek, oltin konlarining hosil boʻlishi bilan birga kechgan. Baʼzi tadqiqotlar Mezozoy burmalanishi davrlarid.ni Alp burmalanishi davri bilan qoʻshib, bitta Alp tektogenezi sikli shaklida qaraydilar.

 Adabiyot 
 Tektonika Yevrazii, M., 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezoiqlim

Mezoiqlim (mezo... va iqlim) — tub maʼnodagi iqlim bilan mikroiqlim orasidagi iqlimiy sharoitlar. Nisbatan kichik xudud iqlimi. Mas, kichik togʻ vodiysi iqlimi, shahar iqlimi, sohil iqlimi va hokazo. M. taxminan mahalliy iqlim tushunchasiga mos keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Iqlim
Mezon

Mezon (arab. — tarozi) — 1) zodiak yulduzlar turkumi . Ung yorugʻ yulduzi 2,6 vizual yulduz kattaligida Ilon, Ilon eltuvchi, Aqrab, Sunbula yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekistonda qish oxiri, bahor va yoz boshlarida koʻrinadi;

2) shamsiya (Quyosh yili) boʻyicha yettinchi oy. 21-sentabrdan 21-oktabrgacha boʻlgan vaqtga toʻgʻri keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Turkum:Yil oylari
Mezonin

Mezonin (ital. mezzanino) — turar joy binosining (uncha katta boʻlmagan) oʻrta qismi tepasiga qurilgan xona, koʻpincha boloxonali boʻladi. Yevropada 19-asrda tosh va yogʻochli M.li uylar keng tarqalgan. Oʻrta Osiyoda yakka tartibdagi xonadonlarning boloxonali uy turi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezonlar

Mezonlar (yun. mesos — oʻrta oraliq) — oʻzaro kuchli taʼsirlashadigan zarralar (adronlar) qatoriga kiradigan beqaror elementar zarralar. M. barion zaryadi yoʻqligi va nolga teng yoki butun sonli spinga ega boʻlgan barionlardan farq qiladi. Dastlab kashf etilgan p- va K-mezonlar massasining proton hamda elektron massalari oraligʻida turishi bu elementar zarralarning M. deb atalishiga sabab boʻlgan. ya-mezon va K-mezonning atom yadrolari, shuningdek, nuklonlar bilan oʻzaro taʼsiri elektromagnit oʻzaro taʼsirga nisbatan juda kattadir. M.ning koʻpchiligi kosmik nurlarning atom yadrolari bilan toʻqshanuvini oʻrganishda aniqlangan.

M.ning umumiy va asosiy xossalaridan biri, ularning oʻz-oʻzidan yemirilish (parchalanish) xususiyatidir. M.ning atom yadrolari, nuklonlar va boshqa elementar zarralar bilan taʼsirlashuvi va sochilishidan elementar zarralar strukturam, taʼsir parametrlari, rezonans zarralar, oʻzaro taʼsirdagi zarralar xossalari kabi muhim natijalar olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezopauza

Mezopauza (mezo... va lotincha pausa, yun. pausus — toʻxtash, tugash) — mezosfera bilan termosfera oraligida joylashgan oʻtish qatlami. Balandligi 86 —90 km ni tashkil etadi (qarang Atmosfera). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezorelyef

Mezorelyef (mezo ... va relyef) — makrorelyef va mikrorelyef oʻrtasidagi oraliq holatini egallab turgan relyef shakllari (vodiy, botsh va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezosfera

Mezosfera (mezo … yun. sphaira – shar) – stratosfera ustida joylashgan, qalinligi 50 km dan 80 – 85 km gacha balandlikdagi atmosfera qatlami. M.dan yukrrida ionosfera boshlanadi. M.ning quyi qismidagi temperatura 0° atrofida boʻlsa, yuqori qismida 90° gacha yetadi (qarang Atmosfera).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezotermal konlar

Mezotermal konlar (mezo ... va therme — issiqlik) — foydali qazilmalarning gidrotermal konlari sinflaridan biri; Yer qaʼrining 5000 m chu-qurligigacha qatlamlarida juda katta bosim ostidagi va 300—200° temperaturali sirkulyasiyalovchi minerallashgan qaynoq suv aralashmalarining mineral massasi yotqiziqlaridan vujudga keladi. Ular tomirlar, qatlamli tanalar va notoʻgʻri shaklli yotqiziqlar hosil qiladi. Dastlab amerikalik geolog VLindgren tomonidan ajratilgan (1907).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezofill

Mezofill, barg parenximasi (mezo – va yun. phyton – barg) – oʻsimlik bargining etli qismi yoki asosiy toʻqimasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezofitlar

Mezofitlar (mezo ... va yun. phyton — oʻsimlik) — oʻrtacha namlikdagi tuproqsa oʻsadigan oʻsimliklar. Suvga boʻlgan talabiga koʻra, gigrofitlar bilan kserofitlar orasida turadi. Moʻtadil mintaqalarda koʻp uchraydy. M.ning bargi yirik, och yashil, idsizi yuza joylashadi. M.ga koʻpgina qishloq xoʻjaligi ekinlari va begona oʻtlar kiradi. Mas, yovvoyi xina, oqsoʻxta, sariqbosh, sebarga, gʻoʻza, kartoshka, pomidor, sabzi, bodring , beda va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻsimliklar
Mezrob

Mezrob, mizrob (arab. — urish quroli) — musiqada torli sozlarni chertib yoki tirnab chalishda qoʻllaniladigan maxsus moslamalar nomi. M. turli shakllarda (odatda, uchi ingichkalashgan, oʻtkir) boʻlib, yogʻoch, qattiq teri, suyak, hayvon shoxi, metall, soʻnggi davrda plastmassalardan yasaladi. Oʻzbek va tojik tanburchilari barmoq uchiga kiyiladigan noxukdan, uygʻur tanburchilari poʻlat simdan foydalanishadi. Oʻtmishda sozandalar tanburni oʻng qoʻl koʻrsatkich barmogʻining oʻstirilgan tirnogʻi yordamida ham chertishgani maʼlum. M.li cholgʻulardan ud, qonun, rubob, tor, soz, mandolina, gitara va boshqalarda qoʻllaniladigan moslamalar hozirda mediator, plektr deb ham yuritiladi. M. soʻzi baʼzan maqom nomlariga qoʻshilib, tanbur (yoki boshqa ayrim sozlar)ni ana shu maqomga moslab sozlanishini ham bildiradi. Masalan, M. i Rost, M. i Navo va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Antoine Meillet

thumb|Antoine Meillet

Antoine Meillet (11-noyabr 1886, Mulen — 21-sentabr 1936, Shatomeyan) — fransuz tilshunosi. Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1906), Parij lingvistik jamiyati kotibi (1906—36), Parijdagi Slavyanshunoslik ilmiy tadqiqot instituti tashkilotchisi va shu institutning ilmiy jurnal muharriri. Tilshunoslikda ijtimoiy yoʻnalishning asoschisi. Uning fikricha, til nutqiy faoliyatining ijtimoiy mahsuli, binobarin, til-shunoslikning asosiy vazifalaridan biri jamiyat qurilishidagi oʻzgarishlarning til qurilishidagi oʻzgarishlarda aks etishini oʻrganishdir; til ayrim shaxslarga qarashli boʻlishi barobarida, eng avvalo, ijtimoiy hodisa; turli mamlakatlar olimlarining hamkorligi tilshunoslikning taraqqiyotini belgilaydigan omillardan biri. M.ning "Jahon tillari" nomli asari eʼlon qilingan (M. Koen bilan hamkorlikda, 2nashri 1952-yilda). "Hindevropa tillarini qiyosiy oʻrganishga kirish" (1903), "Tarixiy tilshunoslikda qiyosiy metod" (1925), "German tillari guruhining asosiy xususiyatlari" (1925) kabi asarlari rus tilida chop etilgan."MEYE (Meillet) Antuan" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:11-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-sentabrda vafot etganlar
Turkum:1936-yilda vafot etganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Meyer limoni

Meyer limoni, xitoy limoni — pakana boʻyli limon navi. Meyer limoni limon bilan apelsin oʻrtasidagi tabiiy duragay hisoblanadi. Xitoyda keng tarqalgan. Limon ekiladigan barcha hududlarda uchraydi. Oʻzbekistonda himo-yalangan sharoitlarda issiqxona va transheyalarda oʻstiriladigan asosiy nav. Past boʻyli, shox-shabbalari ixcham. Ochiq joyda boʻyi 2,5 –3 m ga boradi. Meyer limoni yengil va unumdor tuproqlarda yaxshi usadi. Yil davomida 3—4 oʻsish davriga ega. Yillik oʻsishining 70—80% bahordagi birinchi oʻsish davriga toʻgri keladi. Bargi uzunchoq, toʻq yashil, ters tomoni och yashil. 2—3 yil toʻkilmay turadi. Gullari mayda, juft boʻlib barg qoʻltigʻida joylashgan. Apr.mayda shigʻil gullaydi. Mevasi uzun-choq, noksimon, meva yuzasi silliq, bir oz jiloli, vazni 75—80, baʼzan 200 g. Mevasi oktabr oxiri — noyabr oyining boshlarida pisha boshlaydi. Mazasi nordon, xushboʻy. Tarkibida 25–30 mg% askorbin kta, 2,0—4,0% limon kta, 2,5—3,0% qand mavjud. Sharbati meva umumiy vaznining 50% ini tashkil qiladi. Noqulay tashqi omillar taʼsiriga chidamli nav. —4°, —5° da barglarini, —8°, —9° da daraxtini sovuq uradi. Bir yillik novdalardan qalamchalash yoʻli bilan (fev.mart va avgust-sentabrda) koʻpaytiriladi. Issiqxonalarda 3x3 sxemada ekiladi. 2—3-yili meva beradi, 6—7-yili toʻliq hosilga kiradi. Issiqxona sharoitlarida har tupidan 200—250 dona, baʼzida daraxtlaridan 500—700 donagacha meva olish mumkin. Meyer limoni Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida oʻstiriladi (qarang Limon).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otto Fritz Meyerhof

Otto Fritz Meyerhof (1884.12.4, Gannover - 1951.6.10, Filadelfiya) — nemis biokimyogari. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949). Tibbiyot doktori (1909). Filadelfiyadagi Pensilvaniya universiteti professor (1940-yildan). Asosiy ilmiy ishlari muskullarning qisqarishi biokimyosiga oid. Uglevodlarning fermentlar taʼsirida oʻzgarishi va u bilan bogʻlangan holda adenozintrifosfat qamda kreatinfosfatning oʻzgarishini tadqiq qildi. Ishlayotgan va tinch turgan muskullarda uglevodlarning anaerob parchalanishi bilan aerob sintezi oʻrtasidagi bogʻlanish (Paster-Meyergof sikli)ni taʼriflab berdi, uglevodlarning ki-myoviy oʻzgarishida ajralib chiqadigan energiya muskul qisqarishi jarayonida sarf boʻlishini aniqladi. Nobel mukofoti laureati (1922).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1951-yilda vafot etganlar
Turkum:6-oktyabrda vafot etganlar
Vsevolod Emilyevich Meyerxold

Meyerxold Vsevolod Emilyevich 1874.28.1 (9.2), Penza – 1940.2.2, Moskva — rejissyor va aktyor, teatr arbobi, pedagog. Teatr islohotchilaridan biri. Rossiya xalq artisti (1923). 1898–1902 yillar MXT (Moskva Badiiy teatri)da aktyor. Grozniy (A. Tolstoy, "Ioann Grozniyning oʻlimi"), Treplev, Tuzenbax (A. Chexov, "Chayka". "Uch opasingillar"), Malvolio, shahzoda Aragonskiy (U. Shekspir, "Oʻn ikkinchi kecha", "Venetsiya savdogari"), Iogannesa (G. Gauptman, "Yolgʻizlar") kabi rollarni ijro etgan. 1902–05 yillar "Yangi drama oʻrtoqlik uyushmasi"ni boshqargan. 1906–07 yillar V. Komissarjevskaya teatrida, 1908–17 yillar Peterburgdagi Aleksandrinsk va Mari teatrlarida bosh rejissyor Shu yillarda "shartli teatr" prinsiplari va ularni uslublashtirish simvolizm po-etikasi, teatr sanʼati konsepsiyasi va boshqa bilan bogʻliq dasturni ishlab chiqib uni rivojlantirgan. 1920—38 yillar Mosk-vadagi 1-Rossiya teatri (1923 yildan M. nomida)ni boshqardi. "Misteriya— Buff", "Qandala". "Hammom" (hammasi V. Mayakovskiy), "Revizor" (N. Gogol), "Oʻrmon", "Serdaromad joy" (A. Ostrovskiy) kabi spektakllarni, shuningdek, "Orfey Evridika", "Qargʻa motkasi" singari operalarni sahnalashtirgan. M. ijodi jahon teatri sanʼatiga katta taʼsir koʻrsatdi. 1939 yil qatagʻon qilingan va qamoqxonada otib tashlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyalik erkak aktyorlar
Nuʼmon Meylikov

Nuʼmon Meylikov (1947.25.1, Kitob tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1968). 1968-yildan Kitob tumanidagi maktablarda fizika fani oʻqituvchisi, ilmiy boʻlim mudiri, maktab direktori, 1996-yildan birinchi litsey-internatda ilmiy boʻlim mudiri va fizika fani oʻqituvchisi. Meylikov ixtisoslik sinflarini tashkil etish, iqtidorli oʻquvchilar bilan ishlash va oʻquvchilarning mustaqil bilim olishlarida, darslarni yangi pedagogax texnologiya asosida tashkil etishda namuna koʻrsatib kelmoqla.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Meyoz

thumb
thumb|298x298px|Meyoz sxemasi
Meyoz (yun. meiosis — kamayish) — hujayra yadrosining xromosomalar sonining 2-marta kamayishi (reduksiya) orqali boradigan boʻlinishi. Jinsiy koʻpayadigan oʻsimlik va hayvonlar uchun xos (qarang Jinsiy koʻpayish). Meyoz — irsiyat va oʻzgaruvchanlikning asosiy mexanizmi. Meyoz urugʻ va tuxum hujayra hosil qiluvchi hujayralar — spermatsit va ovotsitlarning ketma-ket ikki marta boʻlinishi (1- va 2- Meyoz)dan iborat. Har bir Meyoz boʻlinish mitoz singari 4 faza: profaza, metafaza, anafaza, telofazadan iborat. 1-Meyoz profazasida gomolog xromosomalar konʼyugatsiyasi (oʻzaro chalkashuvi) va krossingover (gomologik xromosomalar oʻxshash qismlari oʻrtasida genlar almashinuvi) sodir boʻladi. Shundan soʻng mitoz profazasidagi singari xromosomalar spirallashuvi boshlanadi; yadro membranasi va yadrocha yemirilib, boʻlinish duki hosil boʻladi. 1-Meyoz metafazasida gomologik xromosomalar bir-biridan ajraladi va axromatin ipchalarga ilashib qarama-qarshi qutblarga tarqaladi. 1-Meyoz telofazasida xromosomalar spirali yoyiladi; yadro membranasi va yadrocha shakllanadi; hujayra boʻlinib, xromosomalarning gaploid toʻplamiga ega boʻlgan hujayralar hosil boʻladi. 1-Meyoz boʻlinishdan soʻng hosil boʻlgan hujayralardagi xromosomalarning har qaysisi 2 tadan xromatidga ega boʻladi. Hujayralar 2-Meyoz ga kirishishidan oldin interfaza boʻlmaganligi tufayli xromosomalar soni oshmaydi. Qisqa interfazadan soʻng hujayralarning 2-Meyoz boʻlinishi boshlanadi. 2-Meyoz ham 4 ta fazadan iborat. 2-Meyoz telofazasida DNK yangi hosil boʻlgan hujayralar oʻrtasida teng taqsimlanganidan xromosomalar soni 2 hissa kamayadi. Xromosomalar sonining 2 hissa kamayishi bilan poyoniga yetadigan bu jarayon reduksion boʻlinish deyiladi. Organizmlar hayot siklida (qarang Hayot sikli) 3 xil Meyoz kuzatiladi. Odam, barcha koʻp hujayrali hayvonlar va ayrim tuban oʻsimliklar jinsiy organlarida (qarang Urugʻdon, Tuxumdon) boradigan gametali, yaʼni terminal (uchki) Meyozda gametalar hosil boʻladi (qarang Gametogenez). Urugʻ hujayralarning hosil boʻlishi spermatogenez, tuxum hujayralarning hosil boʻlishi ovogenez deyiladi. Koʻpchilik zamburugʻlar va suvoʻtlarda urugʻlangan tuxum hujayralanib boʻlinib, gaploid zoosporalar hosil qilishi zigota Meyoz deyiladi. Yuksak oʻsimliklarning jinsiy organlarida gaploid sporalarning hosil boʻlishi (sporogenez)dan iborat jarayon spora Meyoz, yaʼni oraliq Meyoz deyiladi. Meyoz ota yoki ona organizm xromosomalari hosil boʻlgan jinsiy hujayralar (qarang Gametalar) oʻrtasida teng taqsimlanadi. Gametalar ota-ona organizmlari irsiy belgilarini tashuvchilar hisoblanadi. Jinsiy hujayralarning qoʻshilishi natijasida hosil boʻladigan zigotada xromosomalarning diplo-id toʻplami tiklanadi. Zigotada erkak va urgʻochi organizm irsiy belgilari mujassamlashgan boʻladi.

 Yana qarang 

 Mitoz
 Jinsiy koʻpayish
Meysterzingerlar sanʼati

Meysterzingerlar sanʼati (nem. Meister — usta, Singer — xonanda) — Germaniyada 14—16-asrlarda rivoj topgan xonanda va shoirlar ijodi. Meysterzingerlar Oʻrta asrda yashab ijod etgan boshqa hunarmandlar qatori, oʻz uyushmalariga ega boʻlib, maxsus risola (tabulatura)larda qayd etilgan qoidalar asosida faoliyat koʻrsatishgan. Faqatgina yangi, oʻziga xos kuy yarata olgan hamda uni yuqori saviyada ijro eta olgan xonanda-ijodkor usta (Meister) unvoniga sazovor boʻlgan. Meysterzingerlar oʻz qoʻshiqlarini yakka tarzda cholgʻu joʻrnavozligisiz ijro etgan. 14—15 a.larda qoʻshiklarning sheʼriy asosini diniy, keyinchalik boshqa mavzular tashkil etgan. X. Fols, G. Saks, G. Fogel va boshqa meysterzingerlar mashhur. R. Vagner Meysterzingerlar sanʼatiga bagʻishlab "Nyurnberg meysterzingerlari" operasini yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meklenburg-Old Pomeraniya

Meklenburg-Old Pomeraniya — Olmoniya yeri. Mamlakatning shim.-sharqiy qismida, Boltiq dengizi so-hilida joylashgan. Maydoni 23,2 mingkm². Maʼmuriy markazi — Shverin shahri Aholisi 1,8 mln. kishi (2000). Meklenburg-Old Pomeraniyada aholi nisbatan siyrak. Tabiiy landshafti saqgsanib qolgan. Relyefi sertepa, yaylov va oʻrmonlar bor. Eng katta daryosi — Elba. Koʻl koʻp bulgani uchun "Ming kullar yeri" deb ataladi. Eng yirigi — Myurits koʻli (maydoni 117 km2). Meklenburg-Old Pomeraniyada 250 dan ortiq tabiiy va landshaft qoʻriqxonalari tashkil etilgan, 3 milliy bogʻ bor. Old Pomeraniya uzoq vaqt Shvetsiya hukmronligi ostida boʻlgan, keyinroq Prussiya tarkibiga oʻtgan. Meklenburg Olmoniya imperiyasi tarkibidagi mustaqil hudud edi. Meklenburg-Old Pomeraniya yeri Ikkinchi jahon urushidan soʻng sobiq Olmoniya Demokratik Respublikasi tarkibida tashkil etilgan, biroq tez orada 3 okrugga ajratib yuborildi. 1990-yilda yana GFR tarkibidagi yer qilib tiklandi.

Meklenburg-Old Pomeraniya xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi yetakchi tarmoq. Dehqonchilik va chorvachilik rivojlangan. Dengiz va dare suvlaridan baliq ovlanadi. Sohilboʻyida sharqiy rayonlarning kema verfi va kemasozlik korxonalari joylashgan. Turizm rivojlangan. Yil davomida 10 mln.dan ortiq sayyoh kelib-ketadi. Yirik shaharlari — Rostok, Shverin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mekong

Mekong (yuqori oqimida Dza-Chu, oʻrta oqimida Lansanszyan deb ataladi) — Hindixitoy ya. o.dagi eng katta dare, Xitoy, Laos, Kambodja, Vyetnam hududlaridan oqadi, qisman Laos bilan Myanma va Tailand oʻrtasidagi chegara vazifasini ham bajaradi. Uzunligi 4500 km, havzasining maydoni 810 ming km². Tibet togʻligidagi Tangla tizmasidan boshlanib, Sino-Tibet togʻlarining chuqur daralari orqali va Kambodja tekisligidan oqadi. Oʻzani ser-ostona. Kambodja tekisligiga chiqishda katta sharshara (balandligi 21 m) hosil qilgan. Janubiy Xitoy dengiziga botqoqlashgan delta (maydoni 70 ming km²) qosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan — Mun, Tonlesap; chapdan — U, Txan, San. Pnompen shahri yaqinida oʻrtacha suv sarfi 13,2 ming m³/sek. Dare, asosan, mavsumiy yomgʻirlardan, yuqori qismida qor va muzning erishidan suv oladi, bu vaqgda suv sat-hi 10-15 m ga koʻtariladi, suv sarfi esa 30 ming m³/sek. ga yetadi. Tez-tez suv toshklnlari boʻladi. Tonlesap kuli dare oqimini tartibga solib turadi. Dare quyilishidan 700 km, toʻlinsuv paytida 1600 km masofada (Vyentyan shahrigacha) kema qatnaydi. Pnompen shahrigacha (130 km) dengiz kemalari kira oladi. Baliqqa boy, suv parrandasi kup, timsoxlar uchraydi. M. sohillarida Luang-prabang, Vyentyan (Laos), Pnompen (Kambodja) shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Myanmadagi daryolar
Turkum:Tailanddagi daryolar
Turkum:Laosdagi daryolar
Turkum:Kambodjadagi daryolar
Turkum:Vyetnamdagi daryolar
Meksika boʻyi pasttekisligi

Meksika boʻyi pasttekisligi — Shim. Amerikaning janubi-sharqidagi pasttekislik, AQSH va Meksikada. Atlantika boʻyi pasttekisligi, Appalachi togʻlari, Markaziy tekisliklar, Uoshito togʻlari, Buyuk tekisliklar bilan chegaralangan, jan.dan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan. Eni 350 km gacha. Eng baland joyi 150 m. Choʻkindi jinslardan tarkib topgan. Yer yuzasi yassi tekislik boʻlib, daryo vodiylari (Missisipi, Rio-Grande va boshqalar) bilan kesilgan. Iqlimi subtropik, jan.-gʻarbiy qismida tropik iqlim. yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da 4—8°, sohil qismida 12°, iyulniki 26—28°. Yillik yogʻin gʻarbida 600–800 mm, sharqida 1200–1500 mm. Tuproqlari qizil, chimli karbonatli, chimli allyuvial va botqoq tuproqlar. Hududining 1/3 qismi oʻrmon. Qoraqaragʻay, qayin, dub, magnoliya, daryo vodiylarida botqoqsarvi, terak oʻsadi. Savannalar bor. Paxta, tamaki, sholi, shakarqamish ekiladi. Yirik neft va gaz konlari topilgan. Yirik shaharlari: Yangi Orlean, Xyuston (AQSH), Tampiko, Verakrus (Meksika).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
• Meksika qoʻltigʻi
Meksika togʻligi

Meksika togʻligi - Shimoliy Amerikaning janubiy qismidagi togʻlik, Meksika hududining katta qismini egallagan. Maydoni 1,2 mln. km². Keng yassitogʻlik va uni oʻrab olgan togʻ tizmalaridan iborat. Shimolida Buyuk tekisliklar va Kolorado platosiga tutash. Aksari qismining balandligi 1000–2000 m. Meksika togʻligining sharqiy chekkasida Sharqiy Syerra-Madre togʻlari, gʻarbida Gʻarbiy Syerra-Madre togʻlari bor. Jan.da oʻchgan va harakatdagi vulkanlar joylashgan. Orisaba vulkani (5700 m) Meksika togʻligi va Meksikadagi eng baland choʻqqidir. Meksika togʻligining zamini ohaktosh, qumtosh, mergeldan tuzilgan. Katta maydonlarni lavalar va allyuviy yotqiziqlar qoplagan. Rangli va nodir metall konlari topilgan.

Iqlimi tropik iqlim, janubda sernam, shimolda quruq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 9—14°, baʼzan shamollar taʼsirida temperatura —20° gacha pasayadi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15—20°. Yillik yogʻin shimolda va ichki rayonlarida 200– 400 mm dan tashqi yon bagʻirlarida 2000–3000 mm gacha. Meksika togʻligining shim.dagi oqar suvlar mavsumiy xarakterga ega. Koʻllari shoʻr suvli. Jan.dagi daryolar sevsuv, tektonik koʻl koʻp. Tuprogi shim.da gipeli va karbonatli, jan.da boʻz, qoʻngʻir va qizil tuproqlar. Meksika togʻligi oʻsimlik dunyosiga boy (8 mingdan ortiq endemik tur bor). Kaktus, agava, yukka, tikanli butalar, jan.da savanna oʻsimliklari oʻsadi.Togʻlarning sernam yon bagʻirlarida tropik oʻrmonlar, 4000–4500 m balandlikda subalp va alp oʻtloqlari mintaqasi mavjud. Hayvonot dunyosi, asosan, Nearktika zoogeografik oblastiga mansub. Aholi siyrak, faqat vodiy va soyliklarda yashaydi. Chorvachilik va dehqonchilik rivojlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Togʻlar

 Meksika qoʻltigʻi
 Meksika koʻrfazi
Meksika milliy muxtor universiteti

Meksika milliy muxtor universiteti — Meksikadagi eng yirik universitet. Mexiko shahrida joylashgan. Qirol Karl V farmoniga muvofiq, 1551-yil tashkil etilgan. 1929-yildan Meksika milliy muxtor universiteti deb ataladi. Huquq, falsafa, tabiiy fanlar, tibbiyot, kimyo, muhandislik ishi, siyosiy va ijtimoiy fanlar va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 330 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Markaziy kutubxonasi (1924-yiltashkil etilgan) da 2 mln.ga yaqin asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Meksikadagi universitetlar‎
Meksika qoʻltigʻi

thumb|Cantarell
Meksika (Amerika) qoʻltigʻi - Atlantika okeanidagi yarim berk dengiz, Shimoliy Amerikaning janubi-sharqiy qirgʻoqlari yaqinida, Florida va Yukatan yarim orollari va Kuba oraligʻida. Maydoni - 1555 ming km². Chuqurligi - 3822 m gacha. Florida boʻgʻozi orqali Atlantika okeani bilan, Yukatan boʻgʻozi orqali Karib dengizi bilan tutashgan. Missisipi daryosi qu-yiladi. Iqlimi janubda tropik, shimolda subtropik iqlim, havo temperaturasi avgustda 28°, fevralda 14—15°. Yillik yogʻinga (1000–1200 mm) nisbatan bugʻlanish (1000–1750 mm) koʻp. Yoz va kuz oylarida tez-tez dovullar boʻlib turadi. Suvining temperaturasi yuza qismida 29°, sayoz joylarida 30—ZG, salqin mavsumda 18—25°. Shoʻrligi 36—36,9%o. Yuzaoqimlar, asosan, soat strelkasi yoʻnalishida harakat qiladi. Meksika qoʻltigʻiga Karib dengizidan Yukatan oqimi kiradi. Qoʻltiqdan Golfstrim boshlanadi. Suv qalq-ishi sutkalik, 0,3—0,6 m gacha. Meksika qoʻltigʻining shelf qismida baliq, ustritsa, krevetka, langusta va dengiz toshbaqasi ovlanadi. Qoʻltiqning shim.gʻarbiy shelf qismida yirik neft konlari topilgan. Asosiy portlari: Yangi Orlean (AQSH), Verakrus (Meksika) va Gavana (Kuba).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Turkum:Geografiya
Meksika qoʻltigʻi neftgazli havzasi

Meksika qoʻltigʻi neftgazli havzasi — Meksika qoʻltigʻi ak-vatoriyasi va AQSH, Meksika, Kuba, Gvatemala va Belizning qoʻltiqqa yondosh hududlarini egallaydi. Maydoni 2,5 mln. km², shu jumladan, akvatoriyada 1,1 mln. km². Neft va kondensatning dastlabki sanoat zaxirasi (1985) 18,3 mlrd.t, gaz zaxirasi 14,6 trln. m3, shundan tegishlicha AQShda 8,6 mlrd. t va 11,6 trln. m3, Meksikada 9,7 mlrd. t va 2,8 trln, m3, Gvatemalada 7 mln.t. Havzaning dastlabki konlari materik qismida 1896-yilda (AQSH), dengizda (shelf) 1938-yilda (AQSH) ochilgan. Asosiy yirik konlar havzaning AQSH ga qarashli qismida 1930-yillarda aniqlangan, Meksika qismida 1970-yillarda topildi. Hammasi boʻlib, 5000 dan ortiq neft va 4000 dan ortiq gaz va gazkondensat konlari aniqlangan (ularning 95% AQSH xududida).

Havza Meksika qoʻltigʻi va uning periferik materik qismi (Galf-Kost) dan tashkil topgan Atlantika oldi epigersin platformasining jan. kismeta yondashgan. Havza maksimal kalinligi 15 km dan iborat boʻlgan mezokay-nozoy yoshidagi choʻkindi jinslardan tuzilgan. Neftgazlilik choʻkindili gʻilofning butun kesimi bilan bogʻliq. Havzaning tashqi (akvatorial) qismi yoʻnalishi boʻyicha mahsuldor qatlamlarning yuqori yuradan pleystotsengacha yosharishi va uglevodorod jamlanishi chuqurligi bir necha oʻn m dan 7000 m gacha kuzatilgan. Tutqich : lokal koʻtarilmalarda qatlamli gumbazli; riflarda massivlik; monoklinallarda tektonik ekranlashgan; kollektorlarning qiyiqlanish qismida litologik va stratigrafik ekranlashgan. Evgeosinklinal kompleksining (Kubada) serpentinit va tuf-qumtoshli va boshqa jinslarida katta boʻlmagan neft uyumlari maʼlum.

Qirgʻoqdan eng uzoq kon Luiziana shtati qirgʻogʻidan 240 km narida. Tashqi zona neftlari yengil, oltingugurti kam. Tuzli gumbazlar keproki bilan bogʻliq boʻlgan konlardagi neftlarda oltingugurt miqsori ortib boradi. Havzaning ichki qismida neft oʻrtacha zichlikka ega, baʼzan yuqori oltingu-gurtli (3%gacha), metannaftenli tarkibda. Gazlar tarkibida ozroq miqdorda SN4 ning ogʻir komponentlaridan iborat metan va yuqori miqsorda gaz kondensata bor. 1985-yilda 287 mln. t atrofida neft (AQShda 132 mln. t, Meksikada 154 mln. t, Kubada 0,87 mln. t, Gvatemalada 0,25 mln. t) qazib olindi. Kazib olishning asosiy markazlari: AQShning Luiziana va Texas shtatlari va Meksikaning Kampeche qoʻltigʻi bilan Reforma rayoni. Yillik gaz qazib olish (1986) 300 mlrd. m3 atrofida, shu jumladan, Meksikada 40 mlrd.m3.

Havza hududida keng tarmoqli neft, gaz va mahsulot tashuvchi quvurlar, 75 ta neftni qayta ishlash (AKIII da 65 ta, Meksikada 7 ta) va 400 dan ortiq gazni qayta ishlash zavodlari (AQSH da 375 ta, Meksikada 13 ta) mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meksika gʻoʻzasi

Meksika gʻoʻzasi, oddiy gʻoʻza, Shimoliy Amerika gʻoʻzasi (Gossypium hirsutum L.) — madaniy gʻoʻza turi. Birinchi marta K. Linney taʼriflab bergan (1769). Genomi (AD), xromosomalar soni 2p=52. Kelib chiqish markazi — Meksika va Yukatan yarim orolning jan. sohil hududlari. Koʻpchilik gʻoʻza ekadigan mamlakatlar — Meksika, AQSH, Hindiston, Pokiston, Xitoy, Oʻzbekiston, Braziliya, Argentina, Uganda, Avstraliya va hokazoda tarqalgan.

M.gʻ. daraxtsimon buta, boʻyi 0,5 m dan 6 m gacha, monopodial va simpodial tipda shoxlanadi. Poyasi kalin tukli va yalangʻoch, antotsian boʻyalgan, baʼzan rangsiz boʻladi. Barglari 3, 5, 7 boʻlmali, yuraqsimon. Barg shira bezlari 1—3 ta, baʼzan boʻlmaydi. Guli kosachasimon, keng ochiladi, gulbargi och sariqdan sargʻishgacha, soʻliganda pushti va qizil rangga kiradi. Yovvoyi shakllarining gulbargi asosida antotsian dogʻi bor, madaniylarida boʻlmaydi. Koʻsagi tuxumsimon, sharga oʻxshash, uchi toʻmtoq (yoki oʻtkir), 3—5, baʼzan 6 chanokli, och yashil, xira yoki nim yaltiroq, silliq yoki gʻadirbudur. Bitta koʻsakdagi paxtasi vazni 0,5—12 g. Chigitlari mayda va oʻrtacha kattalikda (1000 dona chigit massasi 75—160 g), turli darajada tuklangan, baʼzan yalangʻoch (tuksiz). Tuklari oq, kulrang, och yashil, koʻk, qoʻngʻir boʻladi. Yovvoyi holda oʻsadigan da tolasi koʻkishmalla yoki malla, uz. 20–22 mm, madaniylarining tolasi oq, goho malla yoki havorang, uz. 25–37 mm, 29— 42% tola chiqadi.

M.gʻ.ning tropik shakllari qisqa kunda, qishbahorda gullab xrsil beradi, issiqtalab, subtropik shakllari esa fotodavriy oʻzgarishlardan kam taʼsirlanadi, unchalik issiqtalab emas, tezpishar va yuqori geografik kenglikda uzun yoz kunlari sharoitida hosil beradi.

Uzoq davom etgan evolyusiya natijasida M.gʻ.ning qadimiy yovvoyi (koʻp yillik), ruderal yarim yovvoyi koʻp yillik, yuksak madaniy tropik, yuksak madaniy bir yillik subtropik shakllari (simpodial tipdagi oʻsimliklar) paydo boʻlgan. M.gʻ.ning madaniy navlari qariyb jahondagi gʻoʻza ekiladigan barcha mamlakatlarda oʻstiriladi.

M.gʻ. peru gʻoʻzasi, chalkash tukli gʻoʻza va boshqa turlar bilan chatishib, naslli duragaylar beradi: armur gʻoʻzasi, uch boʻlma bargli gʻoʻza, raymond gʻoʻzasi va boshqa turlar bilan chatishtirilsa, bepusht duragaylar hosil qiladi. M.gʻ. seleksiyada keng qoʻllanadi, chunki u qimmatli genlarga juda boy manba hisoblanadi (qarang Genetik fond). Jaxrn paxtachiligida yetishtiriladigan tolaning 65% ga yaqini M.gʻ. ga toʻgʻri keladi. Oʻrta Osiyoda yaratilgan oʻrta tolali goʻza navlarining mustaqil guruhi shu turga kiradi va ekin maydonlarining asosiy qismiga ekiladi (qarang Oʻrta tolali gʻoʻza). Abdumavlon Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meksikanlar

Meksikanlar (oʻzlarini - mexikano deb atashadi) — xalq, Meksikaning asosiy aholisi. Umumiy soni 91 mln. kishidan ortiq. Shundan 78 mln. kishi Meksikada yashaydi (1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, AQSH (13 mln. kishi)da, Kanada (30 ming kishi) va Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlarida hamda Ispaniyada yashaydilar. Asosan, metislar. Ular ispan bosqinchilari (16-asr), kuchib kelgan ispanlar bilan tub joy indeys (atsteklar, mayya, otomi, mishteklar, sapoteklar) va qora tanli aholi bilan aralashib ketishidan tashkil topgan. 19-asrga kelib metislar Meksika millatining negizini tashkil qilgan. M. ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — aksariyati, katoliklar, qolgani — asosan, protestantlar (baptistlar). M. dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadi, koʻp qismi sanoatda band.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melamin

Melamin (2,4,6-triamino — 1,3,5tri azid ), S3N6T6 — rangsiz kristall modda. Mol.m. 126,13. Suyuqlanish temperaturasi 364°, zichligi 1571 kg/m3. Sovuq suv va koʻpgina organik erituvchilarda erimaydi. M. sanoatda ammiak muhitida ditsiandiamidni 180—500° gacha qizdirib olinadi. M. melamin-formaldegid smolalar, ion almashinuvchi smolalar, korroziya ingibitorlari olishda, xlormelaminlar antiseptik va oqartiruvchi vositalar sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melamin-form aldegid smolalar

Melamin-form aldegid smolalar — melamin bilan formaldegidnint ishqoriy va kislotali katalizatorlar ishtirokida polikondensatlanishidan hosil boʻlgan termoreaktiv oligomer mahsulotlar. M.-f.s. plastmassa, lok va qogʻoz tayyorlashda, toʻqimachilikda, shuningdek, melaminli pressmateriallar va melaminli plastiklar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Asbest va shisha tolasi qoʻshilgan melaminli pressmateriallar issiqqa va elektr uchquniga chidamli. Ulardan elektr as-boblar yasaladi. Sellyuloza qoʻshilgan melamin-formaldegid pressmateriallardan yengil va mustahkam idishlar tayyorlanadi. Melaminli plastiklar qurilishda, mebelsozlikda va boshqalarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melanez tillari

Melanez tillari — avstronez tillari oilasining Okeaniya tillari guruhiga mansub, Melaneziya (Yangi Gvineya, Bismark arxipelagi, Solomon orollari, Yangi Gebrid, Yangi Kaledoniya, Fiji orollari)da papuas va polinez tillari qatorida tarqalgan tillar. 450 ga yaqin Melanez tillari boʻlib, eng yiriklari — fiji, mota, motu, rotuma, vaturanga va boshqa Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 1300 mln.dan ortadi. Melanez tillari leksikasi indonez, polinez, mikronez, malagasi tillariga yaqin boʻlsa ham, ularda mazkur tillarga nisbatan oʻzgarishlar deyarli uchramaydi. Melanez tillarini oʻrganish 19-asr oxirlaridan boshlanib, 20-asr oʻrtalaridan avj olgan bulsada, ularning koʻpchiligi hanuzgacha tavsiflanmagan. Bir qancha Melanez tillari uchun lotin alifbosi asosida yozuv yaratilgan, qolganlari oʻz yozuviga ega emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melaneziya

Melaneziya – Okeaniyadagi yirik orollar guruhlaridan biri. Tinch okeanning janubi-gʻarbiy qismida ekvatordan janubi-sharqqa tomon qariyb 5000 km choʻzilgan. Asosiy orollari va orollar guruhlari: Yangi Gvineya, Bismark arxipelagi, Solomon orollari, Yangi Gebrid, Yangi Kaledoniya, Fiji orollaridan iborat. Umumiy maydoni 1 mln. km² chamasida.

Melaneziya orollari materik qoldiqlaridan va vulqon otilishi natijasida hosil boʻlgan. Sayoz joylarda marjon riflari bor. Zamini kristalli, metamorfik va choʻkindi jinslardan tuzilgan. Yirik orollarning relyefi, asosan, togʻlik, eng baland joyi 5029 m (Yangi Gvineya orolidagi Jaya togʻi), sohil qismi pasttekislik. Melaneziyada vulqon otilishlari va tez-tez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi ekvatorial va subekvatorial, janubiy orollarida tropik iqlim. Oʻrtacha oylik harorat 25—28°. Yillik yogʻin togʻlarning shamolga roʻpara yon bagʻirlarida 7000–9000 mm, qolgan joylarida 1000–2000 mm. Daryolari koʻp. Oʻsimlik dunyosi endemik turlarga boy. Shimoldagi yirik orollar qalin sernam ekvatorial oʻrmonlar, markaziy va janubiy orollar mussonli oʻrmonlar va savannalar bilan qoplangan. Hayvonot dunyosi Avstraliya zoogeografik oblastiga mansub. Aholisi tropik dehqonchilik, baliq ovlash, marvarid va sadaf qidirish bilan shugʻullanadi. Kokos palmasi, kauchukli oʻsimliklar, shakarqamish, kakao, kofe plantatsiyalari bor. Sholi, makkajoʻxori, maniok, yams ekiladi. Chorva boqiladi. Yogʻoch tayyorlanadi. Nikel, kobalt, xrom, marganets rudalari; Fiji, Solomon orollaridan oltin qazib chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Orollar
Melaneziya irqi

Melaneziya irqi – katta ekvato rial (negr-avstraloid) irqning tarmogi. Koʻp belgilari bilan (yuz tuklarining koʻpligi, qosh usti suyagining oʻsganligi va boshqalar) avstraloid irqiga oʻxshash, faqat sochining jingalakligi bilan farqlanadi. Melaneziya, Yangi Gvineya, Sharqiy Indoneziya, Filippin o.larida, Malakka yarim orolda; Andaman o.larida, Shim.-Sharkiy Avstraliyada keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melaneziyaliklar

Melaneziyaliklar – xalqlar guruhi (eng yiriklari: fijiylar, kanaklar va boshqalar). Melaneziyaning tub aholisi 1,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Melanez tillari guruhida soʻzla-shadi. Dindorlari – protestantlar, katoliklar; anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinuvchilar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melanj

Melanj (frans. — melange — qorishma) — togʻ jinslari majmui; oʻta asosli jinslar, asosli lava va tuflar, metomorfik jinslar, yashma, ohaktoshlarning harsanglaridan iborat. Jinslar tartibsiz, maydalanganlik izlari saqlangan va oʻzaro oʻrin almashgan holatda yotadi. Tektonik qoplamalarning shakllanishi vaqtida vujudga keladi va Yer pustila yirik gorizontal harakatlar boʻlganligidan darak beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melanj gazlama

Melanj gazlama — har xil rangga boʻyalgan tolalar (paxta, jun, kim-yoviy va sunʼiy tolalar) aralashmasidan yigiriladigan bir ipli yoki pishitilgan kalava ip (melanj ip) dan toʻqiladigan rangdor gazlama. Keng tarqalgan xillari: triko, sheviot, drap, diagonal, koverkot, movut. Jun tolalaridan toʻqilgan M. g . nomiga "melanj" soʻzi qoʻshiladi, mas, mo-vut-melanj, drap-melanj va hokazo. Oddiy rangdor yoki boʻyalgan gazlamalardan M.g . uziga xos rang jilolari ("uyinlari") bilan farqlanadi. Paxta tolalaridan toʻqilgan M. g . ni pardozlashdan oqartirish (ohorlash) jarayoni bajarilmaydi, chunki bunda tolalarning ranglari aynishi mumkin. Unga faqat mexanik ishlov berish (uzun tuklarini qirqish, tarab tuk chiqarish) va maxsus moddalar (kraxmal, yelim, sintetik smola va boshqalar) shimdirish (qattiqlik, gʻijimlanmaslik, kirishmaslik xossalarini berish uchun) mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melaninlar

Melaninlar (yun. melas — qora) — toʻq jigarrang va qora pigmentlar. Odam, oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida keng tarqalgan. Yuqori molekulali boʻlib, suvda erimaydi. Teri qoplami va uning hosilalari (soch, jun, pat, tangachalar), hasharotlar kutikulalari, meva poʻsti va hokazo rangini belgilaydi; albinoslarda M. boʻlmaydi (qarang Albinizm). M. tirozin aminokislotalarining oksidlanishi natijasida hosil boʻladigan oʻzgarishlar mahsuli. Odam terisining rangi maʼlum darajada M.ga bogʻliq. Odam va hayvonlarda M. hosil boʻlishi endokrin bezlar faoliyati bilan bogʻliq. Ayrim gormonal buzilishlar, baʼzan homiladorlik, ku-yish va ultrabinafsha nurlar taʼsirida terida M. paydo boʻlishi tezlashadi. M. miqsorining ortishi soʻgal, ayrim xavfli oʻsma (melanoma)larda kuzatiladi. Baʼzan oʻsimlik mahsulotlarini tozalash chogʻida (mas, kartoshka artganda) ham M. hosil boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melanoz

Melanoz (yun. melano — qorayaman) — aʼzo va toʻqimalarda (teri, koʻz toʻr pardasi va boshqalar) melaninlar guruhiga mansub jigarrang yoki qora pigmentlarning jadal hosil boʻlishi va ortiqcha yigʻilishi. Tugʻma va turmushda orttirilgan M. farq qilinadi. Tugʻma M. sepkil yoki pigmentli tugʻma dogʻ koʻrinishida namoyon boʻladi. Turmushda orttirilgan M. aksari ichki sekretsiya bezlari (buyrak usti bezlari, gipofiz, jinsiy bezlar) faoli-yatining buzilishi natijasida kelib chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melanoz (kasallik)

Melanoz — asalarilarda uchraydigan yuqumli kasallik. Kasallikni aerobazedium pullulans zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Asalari iniga, ona asalari va ishchi asalarilar organizmiga asal orqali tushadi. M. bilan asosan, ona asalarilar hayotining ikkinchi yili va katta yoshdagilari kasallanadi. M.da tuxumdonlar, tuxum yoʻllari, urugʻdon, katta zaharli bez va ichakning orqa qismi zararlanadi. Zamburugʻlar zararlangan joylarda sariqmalladan qora tusgacha boʻlgan dogʻlar koʻrinib turadi. Ona asalari tuxum qoʻyishni toʻxtatadi. Kasallik belgilari, patologoanatomik oʻzgarishlar va mikologik tekshirishlarga asoslanib tashxis qoʻyiladi.

Oldini olish: ona asalarilarni har ikki yilda almashtirib turish; inlardan qoldiq asalni vaqtida chiqarib olish; ona asalarilarni sunʼiy urugʻlantirilganda veterinariyasanitariya qoidalariga rioya etish. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melanoma

Melanoma (yunoncha: melas — qora, ota — oʻsma maʼnosini anglatuvchi qoʻshimcha) – melanoblastoma, melanosarkoma — asosan, teri (baʼzan koʻz toʻr pardasi, miya, shilliq pardalar)dagi xavfli oʻsma; qora pigmentlar — melaninlarni ishlab chiqaradigan hujayralar (odatda, tugma dogʻlar)dan paydo boʻladi. M.ga turli shikastlanishlar, gormonlar ishlab chiqarilishining izdan chiqishi va boshqa sabab boʻlishi mumkin (etiologiyasi toʻliq oʻrganilmagan). Asosan, burunhalqum, qiqildoq, qiziloʻngach, ichak shilliq qavatlari, shuningdek, koʻzning toʻr va tomirli pardasi, bosh miya bilan orqa miyaning yumshoq miya pardasida boʻladi. M. nihoyatda xavfli oʻsmalardan hisoblanadi, boshqa aʼzolarga metastaz beradi.

Davosi : kimyoterapiya, nur bilan davolash, bular naf bermasa jarrohlik usuli qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Melanotsitlar

Melanotsitlar (melano... va yun. cytus — bu yerda hujayra) — odam va umurtqali hayvonlarning pigment hujayralari, melaninni sintez qiladi (qarang Melaninlar). M. 2 xil boʻladi: 1) erkin M. (teri, tukli follikulalar, miya pardalari, koʻzning tomirli pardasi va hokazo) — nerv bolishlaridan paydo boʻlib, nerv naychalari yopilgan davrda rangeiz, harakatchan hujayralar — melanoblastlar holida gavdaning turli qismlariga tarqaladi; 2) epitelial M. (koʻz siliar burmalari, rangdor va toʻr pardasining pigmentli epiteliysi) — koʻzning birlamchi boshlangʻich hujayralaridan vujudga keladi. Albinoslarda M. rangeiz; ularda faol tirozinazalar yoʻkligi uchun melaninlar sintezlanmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melanxolik

Melanxolik (lotincha melancholia – kora safro) – 1) depressiyaga, gʻamginlik, tushkunlik kayfiyatiga moyil kishi; 2) Gippokrat taʼlimotiga koʻra, 4 mizojning biri. Yuksak darajadagi taʼsirchanlik va hissiyotning nisbatan suyet bilan ifodalanishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Melanxoliya

Melanxoliya — depressiyaning eski nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Millionlab odamlar o'z xayotlarini xamma narsadan g'azablanib buzishgan, chunki ular eng yomon narsani qabul qilishdan, biror narsani o'zgartirishga harakat qilishdan bosh tortishgan; qo'llarida bor narsani tor-mar bulishidan qutqarishdan bosh tortishgan. O'z xayotlarini o'zgartirishga harakat qilish o'rniga ular "taqdir zarbalaridan" shikoyat qilish bilan mashg'ul bo'lganlar. Bunday shikoyatlar natijasida "melanxoliya" deb ataladigan sharoitga tushib qolishgan. (Deyl Karnegi. Bezovtalikdan qanday qutilib yashash mumkin)
Abduqodir Meliyev

Meliyev Abduqodir (1947.15.3, Tayloq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Dushanba pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Tayloq tumanidagi 47maktabda tarix oʻqituvchisi. Dare jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Shirin Meliyeva

Shirin (Sora) Yuldoshevna Meliyeva (1921.25.2 – Kattaqoʻrgʻon – 2001.16.4) – aktrisa, rejissor O‘zbekiston SSR xalq artisti (1964). 1937-yildan Kattaqoʻrgʻon teatrida aktrisa, rejissor (1948—1978-yillar direktor). Sahnada Xonzoda, Hojiona („Boy ila xizmatchi“), Xolisxon („Xolisxon“), Maysara („Maysaraning ishi“), Kime („Nurxon“), Martena („Zoʻraki tabib“), Agafya Tixonovna („Uylanish“), Farmonbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Ona („Qonli toʻy“) kabi yuzdan ortiq obrazlar yaratgan. Qahramonlarning ichki ruhiy holatlarini yorqin va ishonarli talqin etish, turli qarashlar oʻrtasidagi ziddiyatlarni kuchli eʼtirozlar orqali namoyish etish Meliyeva ijodiga xosdir. Rejissor sifatida „Adolat“ (I. Akromov), „Xolisxon“ (Hamza), „Surmaxon“ (B. Rahmonov), „Bahs“ (M. Bayjiyev), „Ona“ (S. Zunnunova), „Ogʻriq tishlar“ (A. Qahhor) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan taqdirlangan (1999)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik aktrisalar
Melizmlar

Melizmlar (yunoncha: melisma — qoʻshiq, kuy), ornamentika, musiqa bezaklari — vokal va cholgʻu musikada muayyan shaklga ega (mas, trel, forshlag, girift, kashish va boshqalar) yoki erkin tarzda ijro etiladigan (passaj, fioritura, qochirim, pola, molish) barcha ohang bezaklari, kuyning asosiy pogʻonalarini oʻzgartiradigan qoʻshimcha tovushlar. M. kuy ohangdorligini, taʼsirchanligini oshiruvchi, kuproq lirik mazmunni boyituvchi vositalar sifatida musiqa sanʼatiga keng joriy etilmoqda. M. xalq musiqa ijodiyoti va ijrochiligi, xususan, badiha sanʼati, bastakorlik x.amda kompozitorlik ijodiyotida uzoq oʻtmishdan davom etib kelayotgan anʼanalarning mahsulidir. M.ga oid maʼlumotlar Oʻrta asr Sharq musiqa risolalarida oʻz aksini topgan: Mahmud ash-Sheroziy (13-asr) sozlarda ijro etish uslublari borasida fikr yuritib, sozandalar kuylarni bezaklar bilan boyitishi lozimligini taʼkidlagan, Jomiy esa kuy bezaklarida malaka hosil qilish ijrochining oʻziga bogʻlikligini uqtirgan va oʻz zamonasi amaliyotidan misollar keltirgan.

Har bir xalq musiqasidagi M. oʻziga xos koʻrinishlarga ega. Oʻzbek milliy ijrochiligida krchirim, nola, molish, xonish, kashish kabi M. mavjud. Ulardan torli (tanbur, dutor, gʻijjak, sato kabi) va puflama (nay, surnay, qoʻshnay, boʻlamon) musiqa cholgʻulari va, ayniqsa, xonandalikda keng foydalaniladi.

M.ning nota belgilari 15—16-asrlarda Germaniyada paydo boʻlib, Yevropada, ayniqsa, 17—18-asrlar (Fransiya, Angliya va boshqalar)da keng rivoj topdi va oʻzining muayyan shakllariga ega boʻldiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Musiqa
Artavazd Melikkaramyan

Melikkaramyan Artavazd Sarkisovich (1898, Karki — 1970, Toshkent) — terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968); tibbiyot fanlari doktori (1944). Oʻrta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetini tugatgach, terapiya klinikasi ordinatori (1924—27), terapiya kafedrasi assistenti (1927—31). Onkologiya boʻlimi (1931—36), eksperi-mental onkologiya laboratoriya mudiri (1936— 43), terapiya kafedrasi mudiri (1943— 66), sanitariya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1966—69). Oʻrta Osiyo ilonlari (kobra)dan zahar—kobratoksinni ajratib olgan. Oʻpkada yiringli jarayon boʻlganda oʻpka ichiga penitsillin yuborishni tatbiq etgan. Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo ilonlari zaharining ayrim fiziologik va patologik jarayonlari taʼsirini oʻrganishga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Melilit

Melilit (yun. meli — asal va lithos — tosh) — silikatlar sinfiga mansub jins hosil qiluvchi mineral; okermanit-gelenit izomorf qatorining aʼzolaridan biri. Kimyoviy tarkibi: (Sa, Na)2 (Mg, Al) (Si, Al)2 O7. Qoʻshimchalari Mn2+, Fe2+. Taxtachasimon va qisqa ustunsimon. Tetragonal sistemada kristallanadi. Rangi och sariq, rangsiz. Asosan, donador agregat holida uchraydi. Qattikligi 5—6; zichligi 3,0— 3,3g/sm3. Bazalt, olivinitlarda, gab-broning ohaktosh va ishqorli jinslar bilan kontaklarida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida (Gʻovasoyda) skarnmagnetit jinslar va rudalarda topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Platon Melioranskiy

Platon Mixaylovich Melioranskiy (1868.18.11 — Sankt Peterburg — 1906.16.5) — rus sharqshunosi, turkiyshunos va moʻgʻulshunos.

Sankt-Peterburg universitetining sharq tillari fakultetida tahsil olgan (1887—91); arab, fors, moʻgʻul va turkiy tillarni yaxshi bilgan. 1894—1906-yillarda Sankt-Peterburg universitetining sharq tillari fakultetida privatdotsent, professor Melioranskiyning 2 qismdan iborat "Qozoq-qirgʻiz tilining qisqacha grammatikasi" (1894—97) asari bor. "Kosho-Soydamdagi qadimiy turkiy yodgorliklar" (V. V. Radlov bilan hamkorlikda, 1897) kitobini nashr etib, turkiyrunik yodgorliklarni oʻrganish ishiga asos solgan. Melioranskiyning ilmiy izlanishlari orasida rus tilidagi turkiy tillarga mansub unsurlarni qidirib topish va izohlashga bagʻishlangan tadqiqotlar alohida oʻrin egallaydi ("Igor jangnomasi" tilidagi turkiy elementlar", 1902; "Igor jangnomasi" tilidagi turkiy elementlar haqida", 1905 va boshqalar). U Muhammad Solihning "Shayboniynoma" dostonini, Rabgʻuziynint "Qisas ul-anbiyo" asaridan parchalarni va boshqa turkiy yozma yodgorliklarni nashr ettirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Meliorativ gidrogeologiya

Meliorativ gidrogeologiya — gidrologiya fanining bir tarmogʻi; qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligiga va yerning meliorativ holatiga yer osti suvlarining taʼsirini oʻrganadi. M.g . gidrologiya fani metodlariga asoslanadi. Yerning shoʻrlanishi va zaxlashi oqibatlarini tadqiq qiladi, yer osti sizot suvlarining sathini pasaytirish va maʼlum bir holatda saqlab turish haqida tavsiyalar beradi (qarang Melioratsiya).

 Adabiyot 
 Krilov M. M., Osnovi meliorativnoy gidrogeologii Oʻzbekistana, T., 1975; Xodjibayev N. N., Gidrogeologo-meliorativnoye rayonirovaniye (na primere Sredney Azii), T., 1975.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil