Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yetimtogʻ qabristonlari

Yetimtogʻ qabristonlari - Jizzax viloyati hududidagi togʻ nomi bilan atalgan qad. qabristonlar (mil. av. 1-ming yillik). Yetimtogʻ yaqinida jami 3 ta qabriston bor: Yetimtogʻ I, II, III. Har bir qabriston 5—10 ta qabrqoʻrgʻondan iborat. Yetimtogʻ I 1970-yil Jizzax arxeologiya otryadi tomonidan oʻrganilgan. Undagi 6 qabrqoʻrgʻondan bittasi qazilgan. Uning ichidan yonma-yon ikkita qabr qoldigʻi topildi. Qabrqoʻrgʻonning shim.gʻarbiy devori orasidan mil. av. 7-asrga oid uch qirrali jez paykon (oʻq uchi), devorning shim. qismidan esa qoʻlda yasalgan sopol idish boʻlaklari va jez zebziynat buyumlari topildi. Yetimtogʻ II, III qabristonlarida qazish ishlari olib borilmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yetimxona

Yetimxona — ota-onasiz va qarovsiz bolalar uchun ochilgan muassasa. Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda Turkistondagi xonlik va bekliklarda ham yetimxonalar boʻlgan. Xususan Qoʻqon xonligi arxiv materiallaridan topilgan "Sagʻira", "Qullar" deb nomlangan daftarlar shundan dalolat beradi. Bu daftarlarda Margʻilon bekligida sagʻira maktablari uchun sarflangan mablagʻlar haqida maʼlumotlar keltiriladi. 1918-yil Yetimxonalar yopilib, ota-onasiz va qarovsiz bolalar davlat tomonidan taʼminlanadigan va tarbiyalanadigan bolalar uylari tashkil etildi (qarang Mehribonlik uylari)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yetmak

Yetmak — chinniguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar bir necha ning umumiy nomi. Oʻzbekistonning adir va togʻ yon bagʻirlarida va oʻsadi. Boʻyi 50—80 sm, barglari qarama-qarshi, shapaloq, qalami yoki nashtarsimon. Barg bandi va sershox poyasi tuksiz yoki mayda tuk-chalar bilan qoplangan. Gullari mayda, shoxlarining uchida ikkitadan joylashgan. Gulbargi 5 ta, och pushti, changchisi 10 ta, 2 qator joylashgan. Mevasi bir urugʻli. Urugʻi och jigarrang yoki qoʻngʻir, qattiq qobikli. Ildizi burama oʻq ildizdan iborat boʻlib, 2 m dan ortiq chuqurlikka boradi.

E. ildizining tarkibida 10—30% saponin moddasi, shuningdek, aglikonogipsogen, 3 molekula ksiloza va bir molekula glyukuron kislota, galaktoza, ramnoza, furoza va arabinoza kabi moddalar bor. Ildizidan aholi nisholda tayyorlashda koʻpirtiruvchi modda sifatida foydalanib keladi. Ye. oziq-ovqat, qandolat va vinochilik sanoatida, tibbiyotda (balgʻam koʻchiruvchi va organizmni mustahkamlovchi dorilar tayyorlashda) qoʻllanadi, toʻqimachilik sanoatida gazlamalarni okartirish, ipak va jun gazlamalarni yuvish uchun ham ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Yetti yillik maktab

Yetti yillik maktab - toʻliqsiz oʻrta maʼlumot bergan 7 yillik umumiy taʼlim maktabi. Oʻzbekistonda 1926/27 oʻquv yilidan ochila boshlagan (bungacha faqat rus maktablari boʻlgan). 1928/29 oʻquv yili Oʻzbekistonda 107 Ye.y.m. boʻlib (jumladan 47 rus maktabi) ularda 43 ming oʻquvchi oʻqigan. Bu maktablarni bitirish 1930-yildan boshlangan. "Boshlangʻich va oʻrta maktab tizimi haqida"gi qaror (1934-yil 15-may) asosida umumiy oʻrta taʼlim maktablari boshlangʻich (1—4 sinf), toʻliqsiz oʻrta (1—7 sinf) va oʻrta (1 — 10 sinf) maktab ga ajratilgan. Shuningdek, 1934/35 oʻquv yilidan bosqichma-bosqich 7 y.lik majburiy politexnika taʼlimi ham joriy qilingan. 1934/ 35 oʻquv yilidan yirik shaharlarda, 1937/38 oʻquv yilidan qishloq joylarda amalga oshirilgan. Ye.y.m.larni tu-gatganlar umumiy oʻrta maʼlumot olish yoki oʻrta maxsus hamda hunar-texnika oʻquv yurtlarida oʻqishni davom ettirish huquqiga ega boʻlganlar. 1958-yildan 8 y.lik umumiy majburiy taʼlim joriy qilinishi munosabati bilan Ye.y.m.lar sakkiz yillik maktablarta aylantirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yetti erkin sanʼat

Yetti erkin sanʼat  — oʻrta asrlar maktablarida va universitetlarning „artistik“ (tayyorlov) fakultetlarida oʻrgatiladigan oʻquv fanlari. 2 bosqich – trivium (grammatika, ritorika, dialektika) va kvadrivium (arifmetika, geometriya, astronomiya, musiqa)dan iborat boʻlgan. Yetti erkin sanʼat antik davrdayoq shakllangan. Oʻrta asrlar davrida dinning hukmronligi ortishi va madaniyatning inqirozi sababli eski davr olimlari tomonidan ilmning bu sohalariga qoʻshilgan boy mazmun diniy maqsadda foydalaniladigan oddiy maʼlumotlarning cheklangan miqdoridan iborat qilib qoʻyildi. Uygʻonish davrida taʼlimga ehtiyojlari ortishi tufayli taʼlimning mazmuni oʻzgardi. Yetti erkin sanʼatning dunyoviy shakli tiklandi. Ushbu sanʼat tizimi oʻrnini asta-sekin mumtoz gimnaziyalar tizimi egalladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yetti erkin sanʼat
Yettiboʻgʻim

Yettiboʻgʻim (Aegilops cylindrica) — bugʻdoydoshlar (boshokdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻt. Poyasi tuksiz, boʻgʻimlaridan egilgan. Bargi dagʻal, tuksiz yoki siyrak tukli. Boshogʻi silindrsimon, uz. 7—12 sm. Boshokchalari 7—12 ta, boshoqpoyaga bittadan joylashgan. May—iyunda gullab, urug beradi. Oʻzbekistonning choʻl va adir zonalaridagi boʻz tuproqda koʻp oʻsadi, ekin maidonlarining chekkalarida ham uchraydi. Boshoqlaguncha mollar yaxshi yeydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Yettisoy botigʻi

Yettisoy botigʻi — Mirzachoʻldagi botiq. Guliston va Yangiyer sh.lari oraligʻidagi temir yoʻldan 10–12 km sharq (Darvozaqum)dan boshlanib, jan.-sharkdan shim.-gʻarbga yoʻnalgan. Mirzachoʻlning markazidagi Sardoba botigʻiga borib tutashadi. Ikkala botiq oʻrtasida Katta Shuybek suvayirgʻichi mavjud. Uzunligi 45 km, eng kengjoyi 10–13 km. Ye.b. oʻzansimon berk botiq boʻlib, shim.-sharqda Sirdaryoning allyuvial, jan.da Turkiston tizma togʻlaridan oqib keluvchi soy va kichik daryolarning allyuvi-al-prolyuvial yotqiziqlarining toʻplanishidan vujudga kelgan. Tubida doʻngliklar, marzalar (bal. 2–5 m) va pastqamliklar (chuq. 1–5 m) mavjud. Ye.b. 30 m qalinlikkacha asosan qumloq va qumoq yotqiziqlardan tashkil topgan. Tuprogʻi asosan, qatqaloq va poʻrsildoq shoʻrxoklardan iborat, balandroq doʻng va marzalarda shoʻrtob och boʻz tuproq, pastqamliklarda botqoqli shoʻrxoklar uchraydi. Ye.b. ga jan.dan va shim.dan sugʻoriladigan yerlardan grunt suvlarining oqimi yoʻnalgan. Relyefning oʻydim-chuqurligi va shoʻrxoklarning keng tarqalgani tufayli Ye.b. ning yerlari sugʻorish uchun yaroqsiz.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yettisuv

thumb|Yettisuv
Yettisuv (qozoqcha Jetisu) — Qozogʻistonning janubi-sharqiy qismi. Shimoliy da Balxash koʻli, Shimoli-sharqda Sassiqkoʻl va Olakoʻl, janubi-sharqda Jungʻariya Olatovi tizmasi, janubida Shimoliy Tyanshan tizma togʻlari hamda gʻarbda Chu-Ili togʻlari bilan chegaralangan. Ye. atamasi Balxash koʻliga quyiladigan 7 daryo (Ili, Qoratol, Biyon, Oqsuv, Lepsa, Baskon, Sarqand)dan olingan. Ye.ning shimoli-gʻarbiy va shimoliy tekislik qismi Tovqum, Sarieshik-oʻtrov, Luqqum, Yomonqum kabi qumli va qisman shoʻrxok choʻllardan iborat. Shuvoq-shoʻra, saksovulzor va butazorlar, daryo boʻylarida toʻqaylar, janubi-sharqida 2000 m gacha balandlikda bargli oʻrmonlar, yuqorirokda qaragʻayzor va alp hamda subalp oʻtloqlari bor.

Tarixiy da Ye.deganda ancha katta hudud (Chu daryosi vodiysi bilan birga) tushunilgan. Ye. — Markaziy Osiyo madaniyatining qad. markazlaridan biri. Ye.da saklar, keyinchalik usunlar yashagan. Mil. 6-asr oxirlarida Ye.da Gʻarbiy Turk xoqonligi, keyinchalik turkashlar (8-asrning oʻrtalarigacha) va qarluqlar (766 — 940) hukmronlik qilishgan. Ye.ni 10-asrning oʻrtalaridan Qoraxoniylar, 12-asrning 30-y.laridan Qoraxitoylar boshqargan. Moʻgʻullar bosqinchiligi davri (1219—21)da Ye.ning dehqonchilik vohalari va shaharlari qattiqzarar koʻrgan. 16-asrda Ye.da qozoqlarning Katta juzi tashkil topgan. 19-asrning oʻrtalarida Rossiya tomonidan bosib olingan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Yettiurugʻ

Yettiurugʻ — oʻzbek qipchoqlar tarkibidagi yirik urugʻlar guruhi. Asosan, Zarafshon daryosining oʻrta oqimida, qisman Toshkent vohasida yashagan. Ye. qozoq va qirgʻizlar tarkibida ham bor. Ye. oytamgʻali, qoʻshtamgʻali, sirgʻali, qamchili, juvonli, samanotli, choʻmichli urugʻlaridan iborat boʻlgan. Ye. tarkibidagi bu urugʻ nomlari oʻzbeklarning boshqa yirik qabilalari tarkibida ham uchraydi. Masalan, oytamgʻali qoʻngʻirot, doʻrmon, quramada; qoʻshtamgʻali-nayman, yuz, Surxondaryo viloyatida yashovchi chagʻatoy va b. qabilalarda. Ye. oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yettixoʻja qoʻzgʻoloni

Yettixoʻja qoʻzgʻoloni - Qashqarda Ofoqxoʻja avlodlaridan yettita xoʻja (Kattaxontoʻra, Kichikxontoʻra, Valixontoʻra, Tavakkalxontoʻra va b.) rahbarligida manjur hokimlarining zulmiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1846—47). Bu qoʻzgʻolonga Tangritogʻ qirgʻizlari ham qatnashgan. Gʻalayonchilar 30 kunlik jangdan soʻng 1846 y.ning kuzida Qashqar sh.ni egallab, mustaqil hokimiyat oʻrnatdilar. Kattaxontoʻra Qashqar hokimi deb eʼlon qilindi. Xoʻjalar Qashqarda Qoʻqon xonligining idora tartibini qoʻlladilar, katta lavozimlarga Qoʻqondan kelgan shaxslarni tayinladilar. Ayrim beklarning mol-mulki musodara qilingan. Bu hol qoʻzgʻolonning rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Yangi hokimiyatni Yorkent, Xoʻtan viloyatlari qoʻllabquvvatlamadi. Bundan foydalangan manjur qoʻshinlari xoʻjalar ustidan osonlik bilan gʻalaba qozondi (1847). Xoʻjalar bilan Qoʻqonga qochgan 20 ming kishining koʻpchiligi Tirak dovoni (Qashqar — Oʻsh yoʻli) dan oʻtishda sovuqdan halok boʻldi.

 Adabiyot 
 Valixanov Ch. Ch., Sobr. soch. v 5ti t., t.2, Alma-Ata, 1962.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sharqiy Turkiston tarixi
Yettishahar uygʻur davlati

thumb
Yettishahar turkiy davlati - Xitoydagi Manjur imperiyasiga qarshi milliy bosqinchilik kurashi davrida Sharqiy Turkistonda vujudga kelgan davlat (1864—78). Uning hududi hozirgi Shinjong Uygʻur Muxtor Oʻlkasining Qulja (Ili sultonligi), Oltoy, Chuguchak viloyatlaridan tashqari 7 shaharni (Qashqar, Yorkent, Xoʻtan, Kuchar, Oqsu, Qorashahar, Turfan) oʻz ichiga olganligidan mazkur mamlakat Ye.u.d. deb nomlangan.

1864-yil mustaqillik uchun Manjur imperiyasiga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boshlanib ketgan. Qashqarda Siddiqbek boshchiligidagi qoʻzgʻolonchilar Qoʻqon xonligilan Yorkent xonligining taxt vorislaridan birini yuborishni soʻraydi. Alimqul sobiq Yorkent xoni Burqoniddin xojaning nabirasi Jahongir xojaning oʻgʻli Buzruk xojani va unga Yoqubbek qushbegini harbiy maslahatchi qilib tayinlab, 50 ga yaqin odamni Qashqarga joʻnatadi. Buzruk xoja 1865-yil yanvarda Qashqarga yetib kelishi bilan oʻzini xon deb eʼlon qiladi. Ammo Buzruk xojaning qobiliyatsizligidan foydalanib, asta-sekin hokimiyatni oʻz qoʻliga oladi. U boshda Buzruk xoja nomidan ish yuritib, Yorkent, Xoʻtan, Kuchar xonliklarini birlashtiradi. 1870-yil Urumchi xonligi qoʻshilib, Ye. u. d. yana ham kengayadi. Mustaqillikka erishgandan soʻng mazkur davlatda xalqlarning iqtisodiy ahvoli yuksalib, savdo-tijorat rivojlandi. Eski tarixiy obidalar taʼmirlanib, yangi binolar, karvonsaroylar, harbiy inshootlar quriladi. 1877-yil Urumchi viloyatini egallagan manjurlar katta qoʻshin bilan urush boshlaydi. Yoqubbek ruslarning orqa tomondan qujum qilib qolishidan tashvishlanib bir qism kuchni Qashqar atrofida qoldirib, Qorashaharga kelib, qoʻshinga qoʻmondonlik qiladi. Ammo u koʻp oʻtmasdan xoinlar tomonidan zahar berib oʻldiriladi. Yoqubbekning katta oʻgʻli Bekqulibek xoin Niyozbek qoʻshinlarini tor-mor qilib, Hokimxon toʻra qoʻshinlariga zarba bergan boʻlsada, manjurlarni butunlay yengolmaydi. 1878-yil Ye. u. d. tugatiladi.

 Adabiyot 
 Xodjayev A., Sinskaya imperiya, Djungariya i Vostochniy Turkestan, M., 1979; Isiyev D. A., Uygurskoye gosudarstvo Yettishar, M., 1981.

Abduxoliq Aytboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yettiqashqa

Yettiqashqa — oʻzbek qipchoqlar tarkibidagi urugʻlardan biri. 16—17-asrlarda Jan. Qozogʻiston (Qulon va Qarqara) da yashagan. 18-asr boshida qalmoqlar hujumi natijasida Ye.ning katta qismi boshqa qipchoq urugʻlari bilan birga Sirdaryoning yuqori oqimiga, dastlab, Toshkent vohasiga, soʻng Fargʻona vodiysiga koʻchib, togʻ etaklarida yashagan. Ye.ning bir qismi esa hozirgi Qirgʻiziston (Issiqkoʻl boʻyi) ga oʻrnashdi va keyinchalik qirgʻizlar tarkibiga qoʻshilib ketdi. Oʻzbekiston Respublikasi hududida yashagan Ye. oʻzbeklar tarkibiga singib ketgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yefreytor

Yefreytor (nem. Gefreiter) — harbiy qismlardagi eng kichik unvon. Rus armiyasida Pyotr I tomonidan 1716-yilda joriy etilgan. Oʻzbekiston Qurolli Kuchlarida yefreytor harbiy unvoni yoʻq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Filipp Yefremov

Filipp Sergeyevich Yefremov (1750, Vyatka — 1811 yildan soʻng vafot etgan) — rus sayyohi, Oʻrta Osiyo, Tibet va Hindiston boʻylab sayohat qilgan. Orenburg chegara rayonida xizmat qilayotganida (1774) qozoqlar asirga olib, Buxoroga keltirilgan. U Buxoro otaligʻi Doniyolbiy qoʻlida xizmat qilgan. Keyinchalik oʻnboshi, ellikboshi, yuzboshi qilib tayinlangan. Otaliqning Samarqand, Xiva va Eron yurishlarida qatnashgan. Keyinroq Qoʻqon xonligiga qochib oʻtgan. U yerdan Qashqar, Tibet, Kashmir orqali Hindistonga borgan. Inglizlar kemasida Kalkuttadan Afrika jan. orqali Angliyaga, u yerdan 1782 yilda SanktPeterburgga qaytib borgan. Keyinchalik Kavkaz, Ukraina va Gʻarbiy Sibirdagi bojxonalarda ishlagan. Ye. Oʻrta Osiyo, Tibet va Hindiston mamlakatlarining siyosiy tuzumi, tabiati, harbiy qudrati, aholisi, urf-odatlari va hayotiga oid sayohatnoma yozib "Toʻqqiz yillik sayohat (1774—1782)" 1786 y. Peterburgda nashr ettirdi. Unda koʻplab fors va oʻzbek soʻzlariga izoh bergan.

 

 Devyatiletneye stranstvovaniye, 5 izd. pod. red. E. Murzayeva, M., 1952.

 Adabiyot 
 Hasanov H., Xofizi Abru, Xaydar Mirza, Filipp Yefremov, T., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1750-yilda tugʻilganlar
Turkum:1811-yilda vafot etganlar

Turkum:Buxoro amirligi harbiylari
Klavdiya Yefremova

Klavdiya Grigoryevna Yefremova (1916.7.11, Perovsk, hozirgi Qiziloʻrda — 2000.12.7, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan artist (1943). 1936— 41 yillarda Kirgʻiziston yosh tomoshabinlar teatrida, 1941—43 yillarda Prjevalsk teatrida, 1943—47 va 1951—52 yillarda Frunze (hoz. Bishkek) drama teatrida, 1952—2000-yillar Oʻzbekiston akademik rus drama teatrida aktrisa. Lirik-dramatik rollar ijrochisi. Obrazlari taʼsirchan, sodda va samimiyligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Marta ("Baliqchining oʻgʻli"), Lyusya, Tanya, Valya ("Sargardonlik yillari", "Tanya", "Irkutsk voqeasi"), Xolisxon ("Paranji sirlari"), Chjou Fan-i ("Tayfun"), Alina ("Qashshoq qalb egasi"), Kolsova ("Favqulodda elchi"), Eleyn Bendshal ("Qonli sarob"), Mariya ("Mariya"), Matitsa ("Uchovlon") va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Yexidnalar

Yexidnalar (Tachyglossidae) — tuxum qoʻyib koʻpayuvchi sut emizuvchilar turkumining bir oilasi. Kalta tum-shuq vauzun tumshuq Ye. urugʻiga boʻlinadi. Birinchi urugʻning 2, ikkinchisining esa 3 turi bor. Ular orasida Avstraliya kalta tumshuq yexidnasi ancha keng tarqalgan. Tanasi katta, uz. 50 sm gacha, usti uchli ninalar bilan qoplangan. Oyoklari kalta va yoʻgʻon, tirnoqlari baquvvat, yer kovlashga moslashgan. Dumi juda kalta. Jagʻi muguz tumshuqqa aylangan, tili uzun, chuvalchangsimon, tishi yoʻq. Urgʻochisida haqiqiy bachadon boʻlmaydi. 2 ta tuxumdonining tuxum yoʻllari kloakaga ochiladi, odatda bitta tuxum qoʻyadi, bola ochib chiqqunigacha tuxumini qorin xaltachasida olib yuradi. Sharqiy Avstraliya, Yangi Gvineya va Tasmaniyada yashaydi. Ye. chumolilar, termitlar, chuvalchanglar va b. bilan oziqlanadi. Tunda xayot kechiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yexidnalar (ilon)

Yexidnalar, yovuz ilonlar, battol ilonlar (Psedechis) — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlar urugʻi. Tanasining uz. 3 m gacha, tuxumdan tirik tugʻadi. Asosan mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. 4 (yoki 5) turi bor. 2 turi Yangi Gvineyada, qolganlari Avstraliyada tarqalgan. Ye. zahari organizm oqsillarini ivitish xususiyatiga ega. Zaharli qora Ye. (P. Prophyriacus) koʻproq maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yechim

Yechim – badiiy asar qahramonlari oʻrtasidagi qarama-qarshilikning hal etilishi. Yechim badiiy asarning muqaddimasida ham, oʻrtasida ham, xotimasida ham kelishi mumkin. Lekin xotima yoki muqaddimadan keskin farq qiladi, yaʼni asar voqealarining tarkibiy qismini tashkil etadi – asosiy voqealar bilan bevosita bogʻliq boʻladi. Bundan tashqari, asarning „tuguni“, albatta, muayyan Yechimni talab qiladi. Yechim voqealarning eng yuqori nuqtasidan soʻng boshlanadi. Masalan, „Oʻtkan kunlar“ (Abdulla Qodiriy) romanida Kumushbibining oʻlimi – asar yechimidir. Otabekning oʻlimi esa romanning xotimasi, xolos. Chunki, Otabekning oʻlimi asardagi asosiy voqealarga uzviy bogʻliq boʻlmay, oʻquvchiga shunchaki axborot berish uchun xizmat qiladi. Detektiv yoʻnalishidagi asarlarda Yechim hatto muqaddima oʻrnida kelishi mumkin (Oʻlmas Umarbekovning „Yoz yomgʻiri“ asari). Yechim baʼzan asarda bevosita aks ettirilmasdan, kitobxon hukmiga havola etiladi. Yechim muallifning badiiy maqsadini roʻyobga chiqaradigan samarali vositalardan biri hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Tursunboy Yeshchanov

Tursunboy Boyjanovich Yeshchanov (1940.5.5, Kegayli tumani) — terapevt, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sogʻliqni saqlash xodimi (1994). Tibbiyot fanlari doktori (1984). SamTIni tugatgan (1965). Oʻzbekiston dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti Qoraqalpogʻiston filiali (1972—85), Qoraqalpogʻiston Klinik va eksperimental tibbiyot ilmiy tadqiqot instituti direktori (1987—90; 1998-yildan), Qoraqalpogʻiston sogʻliqni saqlash vaziri (1990—97), 1997-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse prezidenta, akademiyaning Qoraqalpogʻiston boʻlimi Prezidiumi raisi, Qoraqalpogʻiston davlat universiteti farmakologiya, klinik farmakologiya va patologik fiziologiya kafedrasi mudiri. Ye.ning ilmiy asarlari allergik kasalliklarning etiologiyasi, epidemiologiyasi, klinikasi va davosiga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Ё (kirill)

Ё — oʻzbek kirill alifbosining yettinchi harfi. Oʻzbek adabiy tilida yolashgan unli boʻlib, "y" va "o" tovushlari birikmasini ifodalaydi. Soʻz boshida (ён — yon, ёш — yosh va b.), oʻrtasida (таёқ — tayoq, оёқ — oyoq va b.) va oxirida (дарё — daryo, қиё — qiyo va b.) keladi. Avesto, Urxun-Yenisey, soʻgʻd yozuv yodgorliklarida, lotin, arab grafikasi asosidagi alifbolarda uchramaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Yobu

Yobu, Jobu — oʻzbek urugʻi. Yo. qozoqlar tarkibida ham boʻlgan, tarqoq holda Zarafshonning oʻrta va quyi oqimi (Payariq, Pastdargʻom, Kattaqoʻrgʻon, Narpay, Gʻijduvon) da Qarshi choʻlida yashagan. Chorvachilik hamda dehqonchilik bilan shugʻullanishgan. Yo. avlodlari oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yabu, yobu, jabu — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan kichik urugʻlardan biri. 20-asrning boshlarida (hozirgi Pastdargʻom, Kattaqoʻrgʻon, Narpay, Gʻijduvon tumanlarida) hamda Qarshi choʻlida yashab, asosan, chorvachilik, soʻngra dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. 1926-yilgi aholi roʻyxati maʼlumotlariga koʻra, ular 4 mingga yaqin kishini tashkil etishgan.

 

 

Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Yovar

Yovar (fors.) — Qoʻqon xonligida yuz jangchidan iborat toʻpchi qism qoʻmondoni. Ushbu harbiy unvon egasi xirojdan ozod etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovvoyi mushuk

Yovvoyi mushuk (Felis manul) -yirtqichlar turkumiga mansub hayvon (qarang Manul).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovvoyi nasha

Yovvoyi nasha (Cannabis ruderalis Janisch.) — tutdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik usadi, qobirgʻali, sershox, boʻyi 60—150 sm. Asosidagi barglari qaramaqarshi, yuqoridagilari ketmaket joylashgan, barmoqsimon kesikli. Erkak gullari yuqori shodalarida, urgʻochi gullari yuqoridagi barg qoʻltiqlarida joylashadi. Mevasi yongʻoqcha, iyun—sent.da gullab mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 2000 tagacha urugʻ beradi. Urugʻlari mayda, 2—3° trada unib chiqadi. Nihollari aprelda koʻkaradi. Yevropa, Osiyo, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda tapqalgan. Sugʻoriladigan ekinlar orasida oʻsadi. Shuningdek, yoʻl yoqalari, dala uvatlari, bogʻlar, tashlandiq yerlarda uchraydi. Oʻrilgandan keyin tez usadi. Koʻpgina zararkunandalarga makon.

Kurash choralari: chuqur kuzgi shudgor; ekishgacha tuproqqa ishlov berish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovvoyi olma

Yovvoyi olma — olma avlodiga mansub yovvoyi holda oʻsadigan olma . Bogʻdorchilikda urugʻidan payvandtag va yangi navlarni chiqarishda seleksion material sifatida foydalaniladi, mevasidan povidlo, jem kabi mahsulotlar tayyorlanadi. Oʻzbekistonda 10 turi uchraydi. Yo.o.ning , asosan, Toshkent viloyati (Boʻstonliq, Parkent, Ohangaron tumanlari)ning togʻli zonalarida tarqalgan. Asosiy : Oʻrmon olmasi (M.silvestril Mill.) — uning juda koʻp tur xillari va shakllari bor. Yevropa oʻrmonlarida tarqalgan. Daraxti kam bachki chiqaradigan uzun tanali. Qurgʻoqchilikka va sovuqqa chidamli, eng yaxshi payvandtag hisoblanadi. Olxoʻri bargli olma — kitayka (M.prunifolia Borkh.) — Sibir, Uzoq Sharq, Qozogʻiston, Qirgʻizistonda oʻsadi. Sovuqqa chidamli. Bal. 10 m, ildizlari baquvvat, mevasi mayda, qizgʻishsariq yoki qizil. Past boʻyli olma (M. pumila Mill.) — Yevropa, Kavkaz, Qrim, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Past boʻyli daraxtining novdalari tukli va ildizi bakuvvat, bir necha turxillari bor. Issiqsevar, bu turga dusen va paradizka kiradi. Paradizka, rayka (M.paralisiaca Schn.) — pakana butasimon daraxt. Bal. 2 m, sovuqqa chidamsiz. Pakana payvandtag sifatida ekiladi. Sharq yoki Kavkaz olmasi (M.orientalis Uglitz.) — Kavkazda, Qrim va Oʻrta Osiyoning togʻli mintaqalarida oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz, qurgʻokchilikka chidamli. Mahalliy Kavkaz navlari bogʻdorchilikda ustirib madaniylashtirilgan. Sivere olmasi (M.Siversii) — yovvoyi holda Oʻrta Osiyo togʻlarida usadi. Sovuqqa chidamliligi oʻrtacha, vegetativ koʻpayish xususiyatiga ega. Oʻrta Osiyo bogʻlaridagi olmalarning asosiy payvandtagi. Turkman olmasi (M.turkmenorum Jus et.pop.) — Kopetdogʻ togʻlarida usadi. Boʻyi 3–5 m, ildiz bachkilari koʻp boʻlgani uchun tez koʻpayadi, tupi kichikroq. Mevasi oʻrtacha yirik, och yashiljigarrang (baʼzan qizgʻish), issiqqa chidamli. Yer osti suvi yuza joylarda yaxshi oʻsadi. Turkistonda "baboarab olmasi", Xorazmda "xazorasp" yoki "xorazm olmasi" nomi bilan mashhur. Qizil olma yoki Nedzevedskiy olmasi (M.Niedzwetskiana Duck.) — Tyanshanda va Oʻrta Osiyoda ekma holda uchraydi. Yovvoyi , asosan, Toshkent viloyati togʻlarida koʻp. Ayrim manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. 19-asrning oxiriga qadar Oʻzbekistonda Yo.o.ning turxillari ekib kelingan. 19-asrning oxiri — 20-asrning 20y.laridan chet ellarda chiqarilgan madaniy navlar tarqala boshladi.

Sulton Xolnazarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovvoyi tabiatning umumjahon fondi

Yovvoyi tabiatning umumjahon fondi — yovvoyi hayvonlar va tabiiy jamoalarni muhofaza qilish boʻyicha loyihalarni amalga oshirish uchun davlatlar, tashkilotlar va xususiy shaxslardan mablagʻ yigʻish maqsadida tuzilgan nodavlat tashkilot. 1961-yilda taʼsis etilgan. YUNESKO, FAO Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti va b. tashkilotlar bilan hamkorlikda ishlaydi. Tashkilot har xil tashkiliy ishlar (asosan rivojlanayotgan mamlakatlarda) — noyob va yoʻqolib borayotgan hayvonlar ni oʻrganish boʻyicha ilmiy ekspeditsiyalar va muhofaza qilishga moʻljallangan yangi joylar tashkil etish maqsadida yerni ijaraga olish, milliy bogʻlar, qoʻriqxonalar va b. uchun transport, aloqa vositalari va b.ni sotib olish bilan shugʻullanadi. Jumladan fondning mablagʻi va bevosita koʻmagi bilan Koto-Donyan milliy bogʻidagi (Ispaniya) eng soʻnggi qironqora burgutlar saqlab qolindi. Fond dengiz qoʻriqxonalarini tashkil etish, ulardagi ekosistemalar va ayrim turlarni oʻrganishga koʻmaklashadi. Fond "World Wildlite" ("Dunyo yovvoyi hayvonlari") yillik jurnali va VVF — yangiliklar (WWT—news) gaz.ni nashr qiladi; kitoblar, plakatlar chop etadi. Dunyo tabiatini muhofaza qilish bilan shugʻullanadigan shaxslarni ragʻbatlantirish maqsadida oltin medal taʼsis etilgan. Fond shtabkvartirasi Glan sh. (Shveysariya)da, 30 dan ortiq mamlakatlarda uning boʻlimlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovvoyi tok

Yovvoyi tok — moshssimonlar oilasining har xil turkumlariga mansub chirmashib oʻsuvchi yovvoyi turlar (yogʻochsimon lianalar); 1) urgʻochi tok tur kum i (Parthenocissus) — guli ikki jinsli yoki soxta ikki jinsli (tugunchasi rivojlanmagan, changchilari pushtsiz), mevasi mayda, qora, 1— 3 dona urugʻli. Novdadagi uchki jingalaklari kengaygan doirasimon bulganidan oʻsimlik, tosh, devor va b.ga chirmashib usadi. Shim. Amerika va Osiyoda 15 turi bor. Uzoq Sharkda uch qirrali urgʻochi tok (P. trucuspidata) usadi, 5 tojbargli turi (P. quinquefolia) va bogʻ yovvoyi toki (P. inserta) manzarali oʻsimlik sifatida istirohat bogʻlarida oʻstiriladi. Bu turlarning murakkab panjasimon barglari kuzda qizil rangga kiradi, qurgʻoqchilik, 40° issiqqa va 30° sovuqqa, filloksera zararkunandasiga va zamburugli kasalliklarga chidamli; 2) chi n yovvoyi tok yoki ampelopsis (Ampelopsis) — guli turli jinsli, bir uyli, gultojbargi beshta, baʼzan toʻrtta. Mevalari mayda, yeyishga yaroqsiz, oq, koʻkimtir yoki toʻq sariq. 2—4 ta urugʻi bor. Asosan Shim. Amerika va Osiyoda 20 ga yaqin turi uchraydi. Uzoq Sharqda 3 turi, Tojikiston togʻlarida 1 turi oʻsadi. Tojikistonda oʻsadigan qisqa gulbandli (A. brevipedunculata) turi chirmashib oʻsuvchi manzarali oʻsimlik sifatida madaniylashtirilgan; 3) Vitis tokining yovvoyi — gullari turli jinsli, ikki uyli, aqyonda ikki jinsli, guli ochilganda qalpoqchasimon koʻrinishdagi gulkosasi toʻkilib tushadi. Mevalari mayda, qora. Osiyo va Yevropada tarqalgan. 7 turi uchraydi. Oʻrta Osiyoda Kopetdogʻda oʻsadi. Yovvoyi oʻrmon toki (V. silvestris) madaniy tok (V. vinrfera)ra juda yaqin (undan bir jinsli, ikki uyli gullari bilan farq qiladi), sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamli. Yovvoyi amur toki (V. amurensis) sovuqqa nihoyatda chidamli, seleksiya ishlarida madaniy toknavlari uchun payvandtak sifatidahamda duragaylashda foydalaniladi.

Jamoliddin Fayziyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovvoyi tunlam

Yovvoyi tunlam, janub tunlami Euxoa conspicua Hp. (Oria musculosa Hb.) — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Qanoti yoyilganda 25–38 mm. Oldingi qanotlari toʻq kulrangdan jigarranggacha boʻlib, oʻrtasidan och tusli yoʻllar oʻtadi, buyraksimon hamda dumaloq dogʻlari bor. Keyingi qanotlari och rangda. Tuxumi och sariq. Qurtlari 30 mm cha, nim yashil tovlanuvchi tuproqrang , kulrang . Ustidan boʻylama ikkita qoramtir yoʻl oʻtgan. Gʻumbagi qizgʻish jigarrang . Shakllangan qurti tuxum holida qishlaydi. Sutkalik oʻrtacha harorat 6—8° boʻlganda qurtlari chiqa boshlaydi. Tuproqning 5—10 sm chuqurligida gʻumbakka aylanadi. Gʻumbaklik davri 20—24 kun. Iyunda uchib chiqqan kapalaklari bir oy oʻtgach (iyulda) yozgi diapauzanp kechiradi va oʻrtacha harorat 18—20° boʻlganda harakatga kiradi. Urgʻochilari tuxumini toʻp-toʻp qilib (8—130 tagacha) oziqlanadigan usimligi yaqinidagi tuproqqa qoʻyadi (hammasi boʻlib 100—350 gacha). Yilda bitta avlod rivojlanadi. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va b. joylarda tarqalgan. Gʻoʻza, bugʻdoy, javdar, arpa, makkajoʻxori, beda, sudanoʻt, oq joʻxori va b. ekinlarga zarar keltiradi. Kurash choralari: boshokli begona oʻtlarni yoʻqotish; angʻizni chuqur qaydash, almashlab ekishda boshoqlilarni ketmaket ekmaslik; ekinlarga xlorofosning 80% li h.k. (1,5—1,8 kg/ ga)ni purkash yoki pestitsidlar dustlarini changitish; zararlangan dalalarga trixogramma tarqatish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Hasharotlar
Yovvoyi choʻchqalar

Yovvoyi choʻchqalar, qobonlar (Sus) — choʻchqalar urugʻi (qarang Toʻngʻizlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovvoyi oʻrdak

thumb|Yovvoyi oʻrdak
thumb|Yovvoyi oʻrdak 
Yovvoyi oʻrdak, qizil buyin oʻrdak  – oʻrdaklar oilasi turi. Yirik qush, vazni 0,8 dan 2 kg gacha. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerikada yashaydi. Oʻzbekistonda ham keng tarqalgan, deyarli hamma suv havzalarida koʻpayadi. Uchib oʻtuvchi qush, lekin koʻpchiligi qishlab ham qoladi. Suvdan uzoq boʻlmagan har xil joylarga in quradi. Apreldan boshlab 6 tadan 16 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxum bosishi 26 kun davom etadi. 60 kunda joʻjalari yaxshi uchish qobiliyatiga ega boʻladi. Asosan, oʻsimliklar, baʼzan suvdagi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Yo. oʻ. muhim ov obʼyekti hisoblanadi. Xonaki oʻrdaklar shu turdan kelib chiqqanOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Yovvoyi qoʻylar

Yovvoyi qoʻylar yoki muflonlar  – togʻ qoʻylari urugʻiga mansub juft tuyoqli sut emizuvchilar.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yovvoyi gʻoʻzalar

Yovvoyi gʻoʻzalar, gʻoʻzaning yovvoyi — Cossypium L. turkumiga mansub 50 tur gʻoʻzadan 45 tasini oʻz ichiga oladigan yovvoyi turlar. Xromosomalarining soniga qarab Yo.gʻ. 2 guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga koʻproq diploid turlar (2p=26), ikkinchi guruhga tetraploid turlar (2p=52) kiradi. Barcha diploid turlar xromosomalarining tuzilishiga qarab 6 genomli — A, V, D, Ye, S, Gʻ guruhidan iborat; tetraploid turlar AD genomli boʻladi. Yo.gʻ. Yer sharining neotropik, paleotropik va Avstraliyaning floristik oʻlkalarida tarqalgan. Ular madaniy gʻoʻzalardan tarqalish arealining torligi, turlararo polimorfizmning juda sust ifodalanganligi, shoxlanishining monopodial yoki aralash boʻlishi, koʻsaqlarining juda maydaligi, tola va chigit tuklari orasida aniq chegara yoʻqligi bilan farqlanadi. Tolasining uz. 0,5–15 mm. Tolasi och sariq, toʻq sariq, qoramtirqoʻngʻir yashil, kumushsimonkoʻk boʻladi. Deyarli hamma tur chigiti toshchigit boʻlganligi tufayli tabiiy sharoitda juda uzoq vaqt yaxshilab namlangandagina unib chiqadi. Bu xususiyat turning uzoq vaqt davom etadigan qurgʻoqchilik va b. noqulay sharoitlarda oʻsishi va saqlanib qolishiga yordam beradi. Yo.gʻ. uzoq davom etgan evolyusiya jarayonida nisbatan qisqa kunga oʻrganib, uzun kunda xrsil berish qobiliyatini yoʻqotgan. Ular tropik mintaqada yaxshi oʻsib rivojlanadi; kuzqishbahor sharoitida kun 11 — 12 soat yorugʻ boʻladigan davrda bemalol gullab, hosil beradi. Yo.gʻ. hosil olish maqsadida ekilmaydi, biroq, ularning har biri noyob va qimmatli xususiyatlarga ega: sovuq, qurgʻoqchilik, viltga chidamli, tolasi mustaqkam va nihoyatda serhosil. Shuning uchun ulardan genetikaseleksiya tadqiqotlarda foydalanish mumkin (yana q. Gʻoʻza sistematikasi).

 Adabiyot 
 Gʻoʻza, 1j., T., 1957; Jukovskiy P. M., Kulturnie rasteniya i ix sorodichi, 3 izd., L., 1971; Abdullayev A. A., O melchen ko M. V., Gʻoʻza , T., 1977.

Abdumavlon Abdullayev.

Yovvoyi gʻoʻzalar: A) Sturt gʻoʻzasi; B) Davidzon gʻoʻzasi: /—poyasi; 2— bargi; 3— guli; 4— koʻsagi; 5—chanogʻi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovvoyilik

Yovvoyilik — insoniyat tarixi 3 davrining (Yo., vahshiylik, sivilizatsiya) birinchi bosqichi. Bu tushunchani fanga amerika tarixchisi va etnografi L. G. Morgan (1818—81) kiritgan. U odamning paydo boʻlishidan boshlab kulolchilikning kelib chiqishi bilan tugaydigan bosqichni Yo. davri deb hisoblagan. Yo. davri odamning shakllanish va ilk urugʻchilik tuzumi vaqti (arxeologik davrlashtirishga koʻra paleolit va mezolit davrlari)ga toʻgʻri keladi. Yo. Kuchma maʼnoda — oʻta madaniyatsizlikni bildiradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yovmut

Yovmutlar (turkm. Ýomutlar) – turkmanlarning yirik etnografik guruhlaridan biri. Tarqalgan hududlari Turkmanistonning Bolqon viloyatining janubiy qismi, Atrek daryosi yaqinida va Eronning unga tutash hududlarida, Atrek va Gorgan oʻrtasida, shuningdek shimolda, Toshhovuz viloyatida joylashgan. Katta ehtimol bilan yomutlar alayontli etnografik guruhidan kelib chiqqanIomudskaya poroda // Iva – Italiki. – M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1972. . Yovmut turkmanlari oʻtroq, yarim koʻchmanchi va koʻchmanchi turlarga boʻlinadi va yarim koʻchmanchi yovmutlar koʻpchilikni tashkil qiladi. Oʻtroq yovmutlar Chikishli va Esenguli qishloqlarida, yarim koʻchmanchilar yozda Atrekning quyi oqimidagai katta qishloqlarda yashagan, qishda esa kichik guruhlarga boʻlinib, tevarak-atrofda kezib yurgan. Koʻchmanchi yovmut turkmanlari odatda kuz va qishda Atrekdan oʻtib Eronga borishadiTurkmeni // Tixoxodki – Ulyanovo. – M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1977. .
thumb|Turkmaniston gerbi
Turkmaniston Davlat gerbining qizil doirali halqasida soat yoʻnalishi boʻyicha beshta asosiy etnografik guruhlarning ramzi tasvirlangan: Axal-Teke, Salir, Ersari, Chovdur, Yovmut. Bu esa turkman xalqlarining doʻstligi va birligi ramzini bildiradi. Yovmutlar 19—20-asrlarning boshida Xorazm, Shim. va Gʻarbiy Turkmanistonda, Eronning Astrobod viloyatida yashagan. Ular bir kancha tira – boʻgʻin (otli temir, qutli temir) larga, tiralar urugʻlarga boʻlingan. Urugʻlardan eng yiriklari; qora chaqa, bayramshali, sharifjafarbayli, otabayli; kichiklari: sallax, okuz, oʻrsukchi, ushak, gujak va boshqalar. 19-asrning oxirlarida Rossiya bilan Eron oʻrtasida chegara belgilanganda Yo.larning bir qismi Rossiya bosib olgan joylarda, bir qismi Eron hududida qolib ketdi. Eron hududida yashaydigan Yovmutlar orasida tiraurugʻlarga boʻlinish saqlanib kelayotgan boʻlsa, Turkmanistonning (Toshhovuz viloyati)dagi Yovmutlar turkman xalqi tarkibiga singib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilleft|thumb|Turkmaniston gerbidagi Yomut qabilasining ramzi
1740-yilda eronlik Nodirshoh Xiva hukmdori Elbarsxonga maktub yoʻllab, undan kechirim soʻrashni talab qilgan. Nodirshohning elchilari maktub bilan yovmut turkmanlari, (boshqa) turkmanlar, qozoqlar va oʻzbeklardan iborat 20 ming otliq boshchiligida Elbarsxon qarorgohiga yetib kelishgan. Maktubda shunday deyilgan edi: „Yovmut qabilasi turkmanlari bilan bir necha marta talonchilik maqsadida Mashhadning chekka hududlariga yurish qildingiz va har safar magʻlub boʻlib Xivaga qaytdingiz. Tinchlikni yaxshi koʻrishimga qaramay, tungi bosqinni uyushtirish uchun Yovmut qabilalaridan uch ming kishi Chardjuyga keldi. Bundan xabar topgan qoʻshinlarim ularni bir zarba bilan yoʻq qildilar va ularni Katta Ayiq yulduzlaridek sochdilar. Ularning koʻpchiligi oʻldirildi va asirga olindi va mingga yaqini qoʻyib yuborildi. Bu voqea Nodirshohning gʻazabiga sabab boʻldi“.

 

Turkum:Xiva xonligi
Turkum:Ramzlar
Turkum:Qabilalar
Turkum:Turkman qabilalari
Turkum:Erondagi etnik guruhlar
Yovmut oti

Yovmut oti — salt miniladigan jaydari ot zotlaridan biri. Turkmanlarning yovmut qabilasi yetishtirgan. Bu zotning kelib chiqishida arab, moʻgʻul, qozoqi va axaltaka ot zotlarining ham taʼsiri boʻlgan. Shu ot zotlariga xos belgilar Yo. otlarida sak,lanib krlgan. Yo. o. quruq issiq ik/shmga moslashgani, nihoyatda chopqirligi bilan ajralib turadi. Aravaga qoʻshib ham ishlatiladi. Yo. o. ning peshonasi keng , oʻrta boʻyli, boʻyni uzun, koʻpincha yoʻgʻon. Yo. o., asosan, kulrang , toʻriq, jiyron yoki qoracha boʻladi. Yo. o. aygʻirlarining qarchigʻayigacha bal. 152,4 sm, koʻkrak qafasi aylanasi 163,6 sm, gavdasining uzunligi 151,2 Yovmut ot zoti.sm, pochchasining aylanasi 18,5 sm, biyalarining qarchigʻayigacha bal. 148,0 sm, gavdasining uzunligi 149,0 sm, koʻkrak qafasining aylanasi 164,0 sm, pochchasining aylanasi 17,9 sm. Asosan Turkmaniston, Eronda boqiladi. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda ham uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Otlar
Yovshan

Yovshan, oq joʻsan — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub sershox oʻt yoki chala buta. Boʻyi 25—45 sm, qalin tuklar bilan qoplangan. Bargi ipsimon boʻlaklarga boʻlingan. Toʻpguli roʻvaksimon savatcha. Gullari mayda, sariq, ikki jinsli. Choʻllarda, baʼzan adirlarda oʻsadi. Fevralning 2 yarmidan barg chiqaradi, iyul va avgustda oʻsishdan toʻxtab, barglari toʻkiladi. Sentyabrda yana koʻkarib gullaydi, noyabrda urugʻi pishadi va sovuq urguncha yashil barglari saqlanib turadi. Oʻtloqlarda asosiy oziqbop oʻsimlik hisoblanadi. Bir yillik novdalari tarkibida oqsil, yogʻ, kletchatka, 43,1% azotsiz ekstrakt moddalar, umuman, yer usti qismida 0,81—1,25% efir moyi bor. Yovshanni mollar qishda va bahorda xush koʻrib yeydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Yovgʻon

Yovgʻon — goʻshtsiz, yogʻsiz tayyorlanadigan suyuqovqat. Yovgʻon xoʻrda — guruchning quruq oʻzi qaynatilgan suyuq osh; piyova — piyozdan qaynatilgan shoʻrva; Yovgʻon shoʻrva — sabzavot qaynatmalari. Yovgʻon ovqatlar parhez taom hisoblanadi. Yovgʻon tayyorlash uchun oqshoq yoki guruch qozonda qaynab turgan suvga solib, yumshaguncha qaynatiladi. Guruch ezilib pishgach, tuzi rostlanadi, soʻng kosalarga suzib, 1 osh qoshigʻida qatiq solinadi va yuziga kashnich sepib dasturxonga tortiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yodgor barlos vinni lola

Yodgor barlos vinni lola (14-asr) — Amir Temurnint xos mulozimi, Chigʻatoynkng maslahatchisi Qorachor noʻyonnmt avlodi. Sohibqiron unga muhim vazifalarni topshirgan: 1374 y. bahorida u elchilik bilan Xorazmga yuborilgan; 1388 y. sohibqiron Toʻxtamishxonni Sabron tarafidan taʼqib qilganida uni beklardan Sulaymonshoh, Shamsuddin Abbos va Gʻiyosuddin Tarxon bilan birga Turkistonning muhrfazasiga qoʻygan; "besh yillik yurish" paytida (1393, 1395 yillar) bir qancha beklar bilan birga uni oʻgʻruqiing muhofazasiga qoʻygan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yodgor Mirzo

Yodgor mirzo, Mirzo Yodgor Muhammad ibn Mirzo Sulton Muhammad ibn Mirzo Boysungʻur ibn Muʼinuddin Shoxrux ibn Temur (1449—70) — Sulton Abu Said qatl etilgach, Oq qoʻyunlilar davlati hukmdori Uzun Hasannnng yordami bilan Xuroson taxtini egallagan (1468). Ikki yil hukmdorlik qilgach, 1470 y. Sulton Husayn Boyqaro bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Temuriylar
Turkum:1449-yilda tugʻilganlar
Turkum:1470-yilda vafot etganlar
Turkum:Qatl qilingan hukmdorlar
Yodnoma

Yodnoma — qad. turkiy xalqlar badiiy ijodining bitiktoshlar (epitafiya) tarzidagi janri; turkiy run (UrxunYenisey yozuvlari) yozuvida bitilgan, mil. 68-asrlarga mansub (mas, Bilga xoqon bitiktoshi, Kultegin bitiktoshi va b.). Yo.larning nasriy va epik bor. Nasriy Yo.larda misralar soʻngida qofiya va sheʼriyatning yagona belgisi boʻlgan band yoʻq ("Devonu lugʻotit turk", Alp Er Toʻnga marsiyasi). Epik Yo.lar memuar shaklida ham yozilgan (Toʻnyuquq bitiktoshi). Bu Yo.larda turk xoqonligining kelib chiqishi, rahbarlik tizimi, harbiy yurishlar, mamlakatning ahvoli aks etgan boʻlib, siyosiy ruh kuchli; ichki va tashqi kurash tasvirlangan. Xoqonlikning Xitoy hukmronligidan ozod etilishi aytilgan. Yo.larning baʼzi xususiyatlari keyinchalik ogʻzaki va yozma ijodda rivojlantirilgan (qarang Marsiya).

 Adabiyot 
 Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982; Ratsionov N., Turk xoqonligi, T., 1993.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yozgi Olimpiada oʻyinlari

thumb|450px|Yozgi Olimpiya oʻyinlarining norasmiy medallar hisobi gʻoliblari xaritasi 

Yozgi olimpiada oʻyinlari — yozgi va barcha mavsumiy sport boʻyicha eng yirik xalqaro musobaqalar boʻlib, har 4 yilda bir marta xalqaro Olimpiya qoʻmitasi rahbarligida oʻtkaziladi. Oʻyinlar 1896-yildan beri oʻtkazila boshlandi. Zamonaviy davrda Olimpiya harakatining tiklanishi baron Pierre de Coubertin nomi bilan bogʻliq. Baʼzi qishki sport 1908 va 1920-yillarda yozgi Olimpiya oʻyinlariga kiritilgan.

 Yozgi Olimpiya oʻyinlarida namoyish etilgan sport 

 Akademik eshkak eshish
 Badminton
 Basketbol
 Beysbol
 Boks
 Kurash
 Velosiped sporti
 Voleybol
 Vaterpolo
 Gandbol
 Golf
 Baydarka va kanoeda eshkak eshish
 Dzyudo
 Ot sporti
 Yengil atletika
 Stol tennisi
 Yelkanli qayiq sporti
 Suvda suzish
 Suvga sakrash
 Sinxron suzish
 Zamonaviy beshkurash
 Sport gimnastikasi
 Oʻq otish
 Regbi
 Kamondan otish
 Softbol
 Tennis
 Triatlon
 Taekvondo
 Ogʻir atletika
 Qilichbozlik
 Futbol
 Chim ustida xokkey
 Badiiy gimnastika

 Yillar va joylar 
450px|Yozgi Olimpiya oʻyinlari oʻtkaziladigan joylar

 

Turkum:Yozgi Olimpiada oʻyinlari
Yozgi termik depressiya

Yozgi termik depressiya - troposferaning quyi qismidagi past bosimli zonada yuz beradigan sinoptik hodisa; bulutsiz issiq obhavoda roʻy beradigan siklonlarning harakati tufayli kelib chiqadi. Markaziy Osiyoning janubi-sharqida sodir boʻladi. Odatda, 2—3 kun, baʼzan, butun tabiiy sinoptik davrga choʻziladi. Ayrim yillarda Yo. t. d. bir xilda takrorlanmaydi, ammo qancha teztez vujudga kelib, uzoq davom etea, yoz shuncha issiq keladi. Oddiy sharoitda Markaziy Osiyoning tekislik va togʻ oldi qismlarida havoning eng yuqori harorati yozda 35—40° gacha koʻtarilsa, Yo. t. d. avjiga chiqqan paytlarda vohalarda 43—45° gacha, choʻllarda 48—50° gacha koʻtariladi. Choʻllarda havoning kuchli isishidan Yo. t. d. vujudga keladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yozgi quyosh turishi

Yozgi quyosh turishi - qoqpeshin da, Quyosh ufqdan eng baland turgan paytdagi ekliptika (Quyoshning yillik koʻrinma yoʻli)ga tegishli nuqta. Egizaklar yulduz turkumida yotadi. Quyosh bu nuqtadan 21—22 iyun kuni oʻtadi (qarang Quyosh turishi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yozyovon choʻli

Yozyovon choʻli — Fargʻona vodiysining markaziy qismidagi choʻl. Qoʻqon, Margʻilon, Andijon va Namangan vohalari bilan oʻralgan. Shimolidan Sirdaryo oqib oʻtadi, zamini paleozoy jinslaridan tarkib topgan, yer yuzasi toʻrtlamchi davr allyuvial va prolyuvial yotqiziqlari bilan qoplangan. Relyefi, asosan, tekis. Balandpast kum tepalari, koʻllar, shoʻrxoklar va botqoklashgan yerlar uchraydi. Iklimi kontinental: yozi issiq va quruq, qishi qisqa, bir oz sovuq. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 25—27°, yanvarniki —3°, vegetatsiya davri 220—240 kun. Yillik yogʻin 170–200 mm. Yo. ch.ni oʻzlashtirish maqsadida bir qancha kanal (Usmon Yusupov nomli Katta Fargʻona kanali, Oxunboboyev nomli kanal va b.) va kollektorlar (Yozyovon, Sarijoʻga, Sariqsuv, Qiziltepa, Fapbiy Yozyovon kollektorlari) qazilgan. Choʻlda yantoq, qamish, shoʻra, shuvoq, yulgʻun oʻsadi, kanal hamda ariqlar boʻyiga terak, tol, qayragʻoch, tut, jiyda, chinor, akatsiya va b. ekilgan. Yer osti suvi 0,5—1,2 m chuqurlikda. Qiziltepa massivida va Jomashoʻyda yer ostidan issiq shifobaxsh suv topilgan. Yo. ch. deyarli oʻzlashtirilgan. Choʻl orqali Fargʻona— Namangan, Margʻilon—Qoʻqon, Qoʻqon— Shaxrixon, Yozyovon—Boʻz, Yozyovon—Baliqchi avtomobil yoʻllari oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Choʻllar
Yozi bilan Zebo

Yozi bilan Zebo — oʻzbek xalq dostoni. Dostonda chorvador Poyondaboyning qizi Zebo bilan xizmatkor Yozining ishqiy sarguzashtlari aks etgan. Mehnat va muhabbat, vafo va sadoqat tuygʻulari, sevgida mard, sabotli boʻlish, inson erki, baxtsaodati uchun kurash gʻoyalari bilan chatishib ketadi. "YO. bilan 3." parchalari dehqonchilik bilan bogʻliq ishlarda mehnat qoʻshiqlari sifatida kuylanadi. Doston oʻzining xalqchil ruhi, insonparvarlik gʻoyalari bilan tinglovchi va oʻquvchilarga maʼnaviy va axloqiy zavq bagʻishlaydi. Bu doston parchalarini kuylovchilar yozigoʻy, yozichi, yozikash deb ataladi. Yigirmadan ortiq varianti yozib olingan. Nisbatan toʻla varianti Qodir baxshi Rahimovga taalluklidir (1936—86). Dostonning bir necha nusxalar asosida tayyorlangan yigʻma varianti nashr qilingan (1962).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yozishma sirligi

Yozishma sirligi — insonning konstitutsiyaviy huquqlaridan biri. Yo. s. pochta va telegraf orqali barcha joʻnatmalar (xatlar, telegrammalar, posilkalar, oʻtkazmalar), telefonda soʻzlashuv va b. xabarlarning daxlsizligini; yozishma va xat-xabarlarni ochib koʻrish va ular mazmunini oshkor etish taqiqlanishini bildiradi. Oʻzbekistonda jinoyatchilikka qarshi kurash, jamoat tartibotini va davlat xavfsizligini taʼminlash maqsadlarida qonunda koʻzda tutilgan hollardagina Yo.s.ni cheklashga yoʻl qoʻyiladi. OʻzR Konstitutsiyasi 27-moddasiga binoan, qonun nazarda tutgan hollardan va tartibdan tashqari, hech kim yozishmalar va telefonda soʻzlashuvlar sirini oshkor qilishi mumkin emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoztepa

Yoztepa, Yozdepe — ilk temir davriga oid qishloq harobasi (mil. av. 9— 4-asrlar). Turkmanistonning Murgʻob vohasida, Bayramali sh.dan 34 km shim.gʻarbda joylashgan. Mayd. 16 ga ga yaqin. 1954—56 yillarda professor V. M. Masson oʻrgangan. Tepalik ustiga yirik xom gʻishtdan qurilgan hisor atrofi devor bilan oʻrab olingan. Hisorning jan. qismidan jamoat binosi — saroy yoxud ibodatxona qoldiklari qazib oʻrganilgan. Bu yerda usti yopiq bir nechta tor xona hamda katta, tarxi toʻrtburchak zal tadqiq qilindi. Binoning shim. tomonida hovli joylashgan. Hisor atrofida 3 uy va kichik tor kucha qoldigʻi chiqqan. Xonalarning bir qismi xoʻjalik xizmatini oʻtagan (omborxona, oshxona). Aholining asosiy mashgʻuloti sugʻorma dehqonchilik boʻlgan. Yirik kanallardan iborat irrigatsiya shoxobchasi izlari aniklangan. Bu kanallarning har ikki tomoniga dalalarni bevosita sugʻoradigan ariqlar chiqarilgan. Xumdon, temir boltalar, pichoq, yorgʻuchoq, igna, bigiz, jez paykonlar topilgan. Yo. II davri (mil. av. 7-asrdan) dan boshlab barcha sopol buyumlari (oshxona idishlaridan boshqa) kulolchilik charxida tayyorlanib, sirti tiniq angob bilan qoplangan. Qozonlar qoʻlda, qoʻpol qoliplarda tayyorlangan. Yo.liklar xom gʻisht (55x25x11 sm)dan ishlangan koʻp xonali uylarda yashashgan. Xilma-xil shakldagi naqshli sopol idishlarning topilishi Yo.da kulolchilik keng taraqqiy etganidan dalolat beradi. Sopol idishlar, asosan, kulolchilik charxida va qoʻlda ishlangan. Idishlarning sirtiga toʻr, tasmasimon, toʻrtburchak, uchburchak shaklida rangli naqsh berilgan. Bundan tashqari jez va temirdan qilingan ov va mehnat qurollari, turli taqinchoqlar uchraydi. Yo.da oʻtkazilgan arxeologik qazishmalar Murgʻob vohasida dehqonchilik bilan shugʻullangan eng qad. oʻtroq qabilalarning hayoti haqida boy maʼlumotlar berdi.

 Adabiyot 
 Tolstov S. P., Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M.—L., 1948; Masson V. M., Drevnezemledelcheskaya kultura Margiani, M,—L., 1959.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Yozuv mashinkasi

Yozuv mashinkasi, harf bosish mashinasi — harf, raqam va b. belgilarning standart tasvirlarini qogʻozga navbatmanavbat tushirib, matn, jadval va b.ni bosish uchun moʻljallangan qurilma. Klaviaturali bosish mexanizmi Yo. m.ning asosiy elementa hisoblanadi. Klaviatura uchlariga bosiladigan belgilar (harf, raqam va b.)ning boʻrtma tasviri tushirilgan richagga yoki uchlarida bosish belgilari joylashtirilgan segmentli (diskli) shrift eltgichlarga birlashtirilgan. Bundan tashqari, Yo. m.ga valikli karetka, karetkani harakatlantirish mexanizmi, lenta tortish mexanizmi, karetkani bosish mexanizmiga nisbatan avtomatik oʻrnatadigan tabulyator kiradi. Bosish mexanizmini harakatlantirish usuliga koʻra, Yo. m. mexanik va elektr xillarga; vazifasiga koʻra, qoʻlda olib yuriladigan (portativ), idorada ishlatiladigan va maxsus xillarga boʻlinadi. Kompyuterlar paydo boʻlgandan soʻng Yo. m.ga ehtiyoj bir oz susaydi. Yo. m.ni yaratishga urinish 16-asrda boshlangan, birinchi patentni ingliz ixtirochisi G. Mill 1714 yilda olgan, 19-asr oxirlariga kelib ommaviy tarzda ishlab chiqarila boshlangan (AQSH). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Asboblar
Turkum:Yozuv
Yoy

Yoy — 1) matematikada — egri chiziq yoki aylananing istalgan ikki nuqtasi orasidagi qismi. Masalan, aylana yoyi. Bir aylanada yoki birbiriga teng ikki aylanada teng Yo.larga teng vatarlar moye keladi va, aksincha, kattaroq Yo.ga kattaroq vatar toʻgri keladi; 2) kad. urush va ov quroli, kamalak. Hozir undan sport maqsadlarida foydalaniladi; 3) yomgir tomchilarida yorugʻlikning sinishi, qaytishi va difraksiyasi tufayli osmonda hosil boʻladigan yarim doyra shaklidagi rangbarang kamalak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil