Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kimyoviy melioratsiya

Kimyoviy melioratsiya - kimyo viy yoʻl bilan tuproqning xususiyatlarini yaxshilash va qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligini oshirish tadbirlari tizimi. K.m. da tuproqning ildiz tarqaladigan qatlamidan ekinlar uchun zararli tuzlar ketkaziladi; nordon muhitli tuproqlarda vodorod va alyuminiy, shoʻrtob tuproqlarda natriy (ularning tuproq singdirish majmuida boʻlishi tuproqning kimyoviy, fizik-kimyoviy va biologik xususiyatlarini yemonlashtiradi va unumdorligini pasaytiradi) miqdori kamayadi.

K.m. qadimgi davrdan maʼlum, lekin uning samarali usullarini atroflicha ishlab chiqish va izlanishlar 19-asrda boshlandi. 20-asrda K.m. ning asosiy usullari: tuproklarni ohaklash, gipslash va nordonlashtirish nazariyalari yaratildi. Tu proqni ohaklash or-qali qishloq xoʻjaligi ekinlariga taʼsir etadigan zaharli ortiqcha tuproq nordonligi yoʻqotiladi va tuproq unumdorligi oshiriladi; asosan, gleylanish izlari boʻlgan podzol va chimli-podzol tuproqlarda qoʻllanadi; tuproqning fizik xususiyatini yaxshilaydi. T u p r o q ni gipslash tuproqning haddan tashqari ishqoriyligini, shoʻrtobligini ketkazadi; shoʻrtoblarda gips taʼsirida singdirilgan natriy kalsiyga almashinadi; solodlar va solodlashgan shoʻrtobli tuproqlar K.m.si tuproqqa Sa(SON)2 solib, vodorod ionini kalsiyga almashtirib, kolloid kompleksini mahkamlashdan iborat.Tuproqlarni nordonlashtirish da oʻnga nordon kimyoviy moddalar: sodali shoʻrtob tuproklarda kalsiy birikmalarining erishini oshiradigan va sodani neytrallaydigan sulfat kislota, oltingugurt, temir sulfat, alyuminiy sulfat va b. solinadi. Shuningdek, tuproq xususiyatlarini tubdan yaxshilashga olib keladigan organiq va mineral oʻgʻitlarni katta dozalarda solish ham K.m.ga kiradi. K.m.ning muhim vositalaridan biri — ildiz tarqaladigan qatlamni oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan xrlatdagi fosfor bilan boyitishdan iborat.

K.m. dehqonchilik madaniyati yuqori boʻlgan, oʻsimliklar oʻzining normal oʻsishi va rivojlanishi uchun zarur suv, oziq moddalari va b. omillar bilan yetarli darajada taʼminlangan sharoitda yaxshi samara beradi. K.m.ni melioratsiyaning boshqa — sugʻorish, suvni qochirish, tuproq eroziyasiga qarshi kurashish, shoʻr yerlarni yuvish bilan birgalikda qoʻshib olib borish maqsadga muvofiq.

Sobir Aeimboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy muvozanat

Kimyoviy muvozanat – toʻgʻri va teskari reaksiyalar tezligi tenglashgan holat. Masalan, N2+3H2 p±2NH3 reaksiyasida azotning vodorod bilan birikish (toʻgʻri reaksiya) tezligi ammiakning azot va vodorodga parchalanish (teskari reaksiya) tezligiga teng. K.m. sodir boʻlganda reaksiya goʻyoki toʻxtab qolgandek koʻrinadi, aslida ikkala reaksiya ham davom etadi, biroq bu reaksiyalarning biri ikkinchisining natijasini yoʻqqa chiqaradi. Mohiyatiga koʻra, K.m. dinamik muvozanatdir. Oʻzgarmas muhit (kislotali yoki asosli) va sharoitda (temperatura, bosim) reaksiyaga kirishayotgan moddalar konsentratsiyasining oʻzgarmasligi K.m.ning muhim belgisidir. K.m.ni oʻrganish nazariy tadqiqotlar va turli amaliy masalalarni hal qilishda katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy radikallar

Kimyoviy radikallar, erkin radikallar — kimyoviy reaksiyalarda, odatda, bir birikmadan boshqa birikmaga oʻzgarmasdan oʻtadigan atomlar guruhi. Mas, CH3-(metil) radikali: 2CH3I+2Na>CH3CH3+2Nal. Kimyoviy radikallar juda qisqa vaqt (mas, SN3 0,004 sek) erkin holda boʻladi. Geterogen katalizda, tirik organizmdagi fermentatsiya jarayonlarida, yonish va portlash reaksiyalarida, kreking , piroliz va polimerlanish jarayonlarida Kimyoviy radikallar muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy reaktivlar

Kimyoviy reaktivlar, kimyoviy reagentlar — kimyoviy reaksiyalarni amalga oshirish uchun ishlatiladigan moddalar. : oʻta toza K.r.; kimyoviy toza K.r.; kimyoviy analiz uchun qoʻllanadigan toza K.r.; toza K.r., tozalangan K.r., texnik K.r. Tarkibiga koʻra, K.r., anorganiq, organiq va radioaktiv izotoplar bilan nishonlangan K.r.ga, ishlatilishiga koʻra, organiq — analitik reagentlar, kompleksonlar, fiksanallar, rN — indikatorlar va b.ga boʻlinadi. K.r. solingan idish yorligʻi yoki oʻralgan qogʻozga uning tozalik darajasi, ishlatilishi, qoʻshimchalar miqdori va saqlanish shart-sharoiti yozib qoʻyiladi. K.r.ning aksariyati zaqarli, tez alangalanadi, baʼzilari portlaydi. Shu sababli, K.r.ni ishlatishda va saqlashda tegishli qoidalarga rioya qilish zarur. Havoda tez buziladigan ayrim preparatlar vodorod yoki inert gaz toʻldirilgan germetik ampulalarda, baʼzilari kerosinda (mas, ishqoriy metallar — Na, K) saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy sintez

Kimyoviy sintez - oddiy moddalardan kimyoviy usulda murakkab moddalar olish. Ayniqsa, organiq kimyoda katta ahamiyati bor. Plastmassa, boʻyagich moddalar, sintetik kauchuk va boshqa ishlab chiqarish Kimyoviy sintez asosida amalga oshiriladi va rivojlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy tenglamalar

Kimyoviy tenglamalar – kimyoviy reaksiyalarning kimyoviy formulalar, belgilar va son koeffitsiyentlari yordamida berilgan qisqacha ifodasi. Kimyoviy tenglamalar tenglik alomatining chap tomoniga reaksiya uchun olingan moddalarning formulalari, oʻng tomoniga esa reaksiya natijasida hosil boʻlgan mahsulotlarning formulalari yoziladi. Reaksiya natijasida atomlarning umumiy soni oʻzgarmaydi, shuning uchun tenglik alomatining chap va oʻng tomonidagi har bir element atomlarining soni teng boʻlishi shart. Kimyoviy tenglamalar tuzishda moddalarning massasi va massaning saqlanish qonuniga asoslaniladi. Masalan vodorod bilan kisloroddan suv hosil boʻlish reaksiyasi tenglamasi quyidagicha ifodalanadi:2H2 + O2 ->2H2O. Reaksiyada 2 mol (4 g) vodorod 1 mol (32 g) kislorod bilan birikib, 2 mol (36 g) suv hosil qiladi. Kimyoviy tenglamalar laboratoriyada va ishlab chiqarishda muayyan reaksiyani amalga oshirish uchun zarur boʻlgan har xil hisoblarni oʻtkazishga imkon beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Kimyoviy termodinamika

Kimyoviy termodinamika -fizik-kimyoning moddalar tarkibi, tuzilishi va hosil boʻlish sharoitlari ularning termodinamika xossalariga bogʻliqligini oʻrganadigan boʻlimi.

Kimyoviy termodinamikaning muhim yoʻnalishlaridan biri termokimyoviy va fazaviy muvozanatlar, eritmalar, jumladan, elektrolit eritmalar, elektrod jarayonlari nazariyasi, moddalar yuzasida roʻy beradigan hodisalar termodinamikasi va boshqalarni oʻrganadi. Termodinamikaning uchta asosiy qonuni mavjud. Birinchi qonuni termokimyoning asosi boʻlib, termokimyoning asosiy qonuni — Gess qonuni uning muhim davomidir. Termodinamikaning ikkinchi qonuni kimyoviy muvozanatlar xaqidagi taʼlimotdir. Kimyoviy muvozanatlarni hisoblashda termodinamikaning uchinchi qonuni va oʻnga bogʻliq boʻlgan Plank (nemis fizigi) pastuloti katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy texnologiya

Kimyoviy texnologiya - tabiiy xom-ashyo, sanoat chiqindilari, shuningdek, sintetik yarim mahsulotlarni kimyoviy yoʻl bilan qayta ishlab, isteʼmol mahsulotlari va ishlab chiqarish vositalariga aylantirishning iqtisodiy va ekologik jihatdan qulay usullari va jarayonlari haqidagi fandir. Kimyoviy texnologiya usullari va jarayonlarining fizik-kimyoviy sharoitlarini tekshirish, texnologik jarayonlarning sxemalarini ishlab chiqish, asbob va uskunalarning tuzilishi va ularni tayyorlash uchun zarur materiallarni aniqlash Kimyoviy texnologiyaning vazifasidir. Har qanday Kimyoviy texnologiya jarayonining asosiy elementlari — xom-ashyo, energiya, asbob va uskunalardir. Kimyo, metallurgiya, qurilish materiallari, yoqilgʻi, toʻqimachilik, kon, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida Kimyoviy texnologiya usullaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish usullari va jarayonlarining umumiy, muhim asoslari va qonuniyatlarini oʻrganadigan umumiy Kimyoviy texnologiya ham mavjud. Kimyoviy texnologiya tayyor mahsulot olish maqsadida xom-ashyo va yarim mahsulotni tayyorlash, uning holati, xossalari, shaklini maʼlum ishlab chiqarish vositalari yordamida oʻzgartirish usullari va jarayonlarini oʻrganadi. Kimyoviy texnologiya anorganik moddalar texnologiyasi (kislota, ishqor, soda, tuz, mineral oʻgʻitlar va boshqalar...) va organik moddalar texnologiyasi (sintetik kauchuk, plastmassa, kimyoviy tolalar, boʻyagich moddalar, spirt, organik kislotalar va boshqa sanoati) ga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy tok manbalari

Kimyoviy tok i -kimyoviy reagentlarning oksidlanishqaytarilish reaksiyalari energiyasi hisobiga elektr toki ishlab chikaradigan qurilmalar. Dastlabki Kimyoviy tok im. Volt ustuni, Leklanshe elementi boʻlgan. Uning asosini elektrolit bilan kontakt hosil qiladigan ikki elektrod (biri oksidlagich, ikkinchisi qaytargich) tashkil qilgan. Elektrodlar orasida potensiallar farqi — elektr yurituvchi kuch (oksidlanish-qaytarilish reaksiyasining erkin energiyasiga mos) hosil boʻladi. Kimyoviy tok im. elektr kimyoviy tizimlariga koʻra, galvaniq elementlar va akkumulyatorlarga, ishlatilishi va energiyani elektr tarmogʻiga uzatilishi boʻyicha birlamchi, ikkilamchi, zahira va elektr kimyoviy generatorlarga boʻlinadi. Birlamchi Kimyoviy tok im. ga kimyoviy reagentlar energiyasidan foydalaniladigan galvanik elementlar va batareyalar kiradi. Musbat va manfiy elektrodlar suyuq yoki pastasimon elektrolit shimdirilgan gʻovak membrana-separator bilan ajratiladi va butun foydalanish davomida elektrik jihatdan bogʻlangan boʻladi. Ikkilamchi Kimyoviy tok im.ga akkumulyator va akkumulyatorlar batareyasi kiradi. Bunda kimyoviy reagentlar energiyasidan koʻp marta foydalaniladi. Zahira Kimyoviy tok im. da kimyoviy reagentlar energiyasidan fakat bir marta foydalaniladi. Bunday Kimyoviy tok im.larda, elektrolit saqlab qoʻyiladi va kerak boʻlganda ishlatiladi. Elektrolit elektrodlar orasida suyuq holatda (shisha, plastmassa va boshqa idishlarda) yoki qattiq holatda (elektr oʻtkazgich qoʻymay) saqlanadi. Ishlatish oldidan suyuq elektrolit ampulalarining uchi sindiriladi, qattiq elektrolit esa qizdirib eritiladi. Elektr - kimyovii generatorlar tashqaridan keladigan kimyoviy reagentlar (gazeimon yoki suyuq) energiyasini oʻzgartirishdan qosil boʻladigan elektr tokini uzoq, vaqt toʻxtovsiz generatsiyalash xususiyatiga ega. Ularning yuqori, past, oʻrta temperaturali, suyuq va gaz reagentli bor. Bunday generatorlar kosmik obʼyektlarda, elektromobillarda muqim (statsionar) qurilmalar va boshqalarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy tolalar

Kimyoviy tolalar — tabiiy va sintetik polimerlardan olinadigan tolalar. Dastlabki xom ashyoga qarab sintetik (sintetik polimerlardan olinadigan, masalan, poliamid, poliakrilonitril tolalar) va sunʼiy (tabiiy polimerlardan, masalan, sellyuloza va uning efirlaridan olinadigan tolalar) turlarga boʻlinadi. Anorganiq birikmalardan olinadigan tolalar (shisha, bazalt, kvars tolalari)ni ham baʼzan Kimyoviy tolalarga qoʻshishadi. Sanoatda ishlab chiqariladigan Kimyoviy tolalar : 1)Malta yakka tola; 2) shpatel tola (ingichka tolalarning kalta boʻlaklari); 3) filament iplar (bir talay ingichka va juda uzun tolalarning eshilgan tutami). Kimyoviy tolalar qanday maqsad uchun ishlatilishiga qarab toʻqimachilik va texnika iplariga boʻlinadi. Ularning koʻpchiligi pishiq, gʻijimlanmaydi, yorugʻlik, namlik, zamburugʻlar, bakteriyalar, kimyoviy moddalar va issiq taʼsiriga chidamli. Kimyoviy tolalarni tabiiy tolalarga aralashtirib ishlatish mumkin. Kimyoviy tolalar ishlab chiqarish uchun elastik va uzun, tarmoqsiz yoki kam tarmoklangan, makromolekula hosil qiluvchi polimerlar ishlatiladi. Bu tolalar yetarlicha katta molekulyar massaga ega boʻlib, eritilganda va qizdirilganda parchalanmasdan suyuqlanadi. Kimyoviy tolalarni ishlab chiqarish jarayoni: yigiriladigan eritmalar tayyorlash; tola olish va tolaga shakl berish; tolani pardozlashdan iborat. Kimyoviy tolalar arzonligi va sifati (mexanik xossalari: mustahkamligi, elastikligi, yeyilishi, kirishimligi) tabiiy tolalarga nisbatan yaxshi boʻlgani uchun tobora koʻp ishlab chiqariladi. 1990-yilda butun dunyoda tayyorlangan tabiiy tolalarga nisbatan 1,5 barobar koʻp miqdorda (26 mln. t ga yaqin) Kimyoviy tolalarishlab chiqarilgan boʻlsa, 2000-yilda tabiiy tolalarga nisbatan 2,5 barobar koʻp miqdorda (45—50 mln.t) Kimyoviy tolalar ishlab chiqarildi. Kimyoviy tolalar turli sohalarda tabiiy ipak, zigʻir tolasi, jun oʻrnida, gazmollar, trikotaj, qoʻlqop va paypoqlar, gilamlar, arqonlar, maxsus ish kiyimlari ishlab chiqarishda tabiiy tolalar bilan birga ishlatiladi. Oʻzbekistonda "Navoiyazot" zavodida nitron tola. Fargʻona kimyoviy tolalar zavodida atsetat tola va texnik maqsadlar uchun kapron tola ishlab chiqariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kimyoviy formulalar

Kimyoviy formula — moddalarning sifat va miqdor jihatidan tarkibi va tuzilishini kimyoviy belgilar, shuningdek, sonlar, harflar va boshqa bilan berilgan ifodasi. Kimyoviy formulalar modda qanday elementlardan tashkil topganligi, bu elementlar oʻzaro qanday nisbatda birikkanligini hamda moddaning tuzilishini koʻrsatadi. Masalan, suvning formulasi H2O uning tarkibi vodorod (H) va kislorod (O) dan iborat ekanligini, bu elementlar 2:1 nisbatda birikkanligini; natriy sulfat Na2SO4 esa uning molekulasi natriy (Na), oltingugurt (S) va kislorod (O)dan tashkil topganligini, bu elementlar 2:1:4 nisbatda birikkanligini; aluminiy sulfid A12S3 esa 2 atom aluminiy (A1) ga 3 atom oltingugurt (S) toʻgʻri kelishini koʻrsatadi (yana qarang Kimyoviy belgilar).

Kimyoviy formulalar uch xil boʻladi: empirik, ratsional va struktura formulalar. Empirik formulalar modda molekulasidagi atomlarning umumiy sonini koʻrsatadi. Mas, sulfat kislota H2SO4, etan S2N6, etil spirti S2N6O va hokazo Ratsional formulalarda maʼlum sinfga kiruvchi atomlar guruhi ajratib koʻrsatiladi. Masalan, etan SN3SN3 yoki SN3— SN3, etil spirti S2N5ON yoki S2N5— ON va hokazo Struktura formulalar esa moddaning tarkibini, molekuladagi atomlarning joylashish tartibini hamda ushbu atomlar orasidagi kimyoviy bogʻlarning qanday taqsimlanganligini koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimyoviy ekvivalent

Kimyoviy ekvivalent - kimyoviy elementning massa miqdori. U vodorodning 1 (aniqrogʻi 1,008) massa qismini yoki kislorodning shunga yarasha 8 massa qismini biriktiradi yoki uning oʻrnini oladi. Elementning atom massasini valentligiga boʻlib, ekvivalentini topish mumkin: E=Ar/V ; bu yerda E — ekvivalent, V — valentlik, Ar — atom massasi. Kimyoviy ekvivalent tushunchasining muhimligiga sabab shuki, elementlar bir-biri bilan Kimyoviy ekvivalentiga proporsional miqdorda oʻzaro birikadi. Gramm-ekvivalent son jihatdan gramm hisobidagi kimyoviy ekvivalentga tengOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Kimirakqum

Kimirakqum — Zarafshon daryosi quyi oqimining janubi-gʻarbidagi qumli choʻl. Buxoro viloyatining Qorakoʻl va Jondor tumanlari hududida. Kimirakqum Amudaryoning oʻng sohilidan boshlanib, shimolda qurib qolgan Mohondaryo oʻzanigacha davom etadi. Sharqda Buxoro va Qorakoʻl vohalariga tutashadi. Zarafshon daryosining qadimiy deltasida joylashgan. Relyefi murakkab. Balandligi janubi-gʻarbda 100–105 m, shimolda 203– 226 m. Eol qumlarining barxanli va marzali shakllari uchraydi. Barxanlarning nisbiy balandligi 2–7 m, doʻng qumniki — 2– 5 m. Oʻtmishda choʻldagi buta va yarim butalarni oʻtin sifatida qirqish, tartibsiz mol boqish hududning qum bosishiga sabab boʻlgan. Endilikda harakatdagi qumlarni mustahkamlash natijasida qum koʻchishi bir qadar kamayib bormoqda. Kimirakqumni bir necha quruq oʻzanlar (Zarafshon daryosi tarmoqlari), Mohondaryo va Gurdush sharqdan gʻarbga kesib oʻtgan. Ulardan vohaning tashlama suvlarini Amudaryoga oqizishda foydalanilmoqda (Shimoliy va Porsonkoʻl tashlamalari). Zovur suvlarining toʻplanishi natijasida Shoʻrkoʻl, Qoraqir, Shoʻrxok, Madonkoʻl vujudga keldi, Zamonbobo koʻli suv bilan toʻldi.

Qumdan xoli joylarda yalang qumoqli, pastqamliklarda taqirli, toshloqli, balandroq hududlarda boʻz qoʻngʻir tuproqlar, botiqroq joylarda shoʻrxoklar vujudga kelgan. Shoʻrxoklarning katta maydonlari Mohondaryo vodiysida. Tuproqlarning xususiyatlariga mos ravishda turli choʻl oʻsimliklari tarqalgan. Qumliklarda oq saksovul, cherkez, juzgʻun, qoʻngʻirbosh, iloq va boshqa, shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar, yulgʻun, vohaga tutash joylardagi tuproqlarda qora saksovul, yulgʻun oʻsadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kim Il-sung

Kim Ir Sen (taxallusi; koreyscha „Koʻtarilayotgan Quyosh“ maʼnosida, haqiqiy ismi Kim Son Chju) (15-aprel 1912-yil — Mangende qishlogʻi, Pxenyan shahri yaqinida — 1994-yil 8-iyun Pxenyan) — Koreya siyosiy arbobi. Koreya Mehnat partiyasi (KMP) MK Bosh kotibi (1966-yildan, 1949—66 yillarda KMP MK raisi), KXDR prezidenta (1972-yildan). Qishloq oʻqituvchisi oilasida tugʻilgan. Bu oila 1920 (yoki bir yil avval) Xitoyga, Manchjuriyaga koʻchib bordi. K. I. S bu yerda yashirin marksistik toʻgarakka kirdi, bir necha oy qamoqda yotdi. Ozodlikka chiqqach, yapon bosqinchilariga qarshi kurashish maqsadida partizan otryadlaridan biriga qoʻshildi. 1932-yildan keyingi hayoti butunlay partiyaviy-siyosiy ishlar bilan bogʻliqdir. KXDRda saqlanib kelayotgan bir partiyali tizimda K. I. S shaxsiga sigʻinish avj olgan. U „chuchxe“— oʻziga xoslik gʻoyalari asosida qurilgan „yer yuzidagi jannat“ (koreys tipidagi sotsializm) deb atalmish jamiyatning bunyodkori sifatida ulugʻlangan. Jasadi Pxenyan shahridagi „Kimsusan“ maqbarasiga qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kimmeriy burmalanishi

Kimmeriy burmalanishi (Qora dengiz sohillarida yashagan kimmeriy qabilasi nomidan) — mezozoy erasining burmalanish, togʻ hosil boʻlish, granitoidli intruziv magmatizm kabi tektonik jarayonlar namoyon boʻlishining asosiy davri.

Kimmeriy burmalanishining 2 fazasi farqlanadi: trias davri oxiri — yura davri boshlarida sodir boʻlgan erta kimmeriy (qad. kimmeriy) va yura davri oxiri boʻr davri boshlaridagi kechki kimmeriy (yangi kimmeriy) davrlari.

Birinchisi Krim, Shimoliy Dobruj, Taymir, Shimoliy Afgʻoniston, Jan.-Sharqiy Osiyo, Patagoniya And togʻlari, Shim.Sharqiy Argentina, Afrikaning chekka jan.da, ikkinchisi — Verxoyan-Chukotka tabiiy oblasti (Kolima burmalanishi), Shimoliy Amerikaning Gʻarbiy Kordilyerasi (Nevada burmalanishi), Janubiy Amerikada (And burmalanishi) hamda Markaziy va Jan.-Sharqiy Pomir, Qoraqurum, Markaziy Eron, Kavkaz va boshqa hududlarda. Kavkazda asosiy Kimmeriy burmalanishi zonasi farq qilinadi va shu asosda bu yerda oʻziga xos metallogeniyasiga va rivojlanish xususiyatiga ega boʻlgan mustaqil tektogʻenez sikli ajratilgan. Ammo, koʻpchilik tektonistlar uni alp tektogenezi tarkibiga kiritadilar. Kimmeriy burmalanishi Yer rivojlanishi tarixida muhim rol oʻynagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kimmeriylar

Kimmeriylar (ossuriycha gimirrai— xalq; yun. kimmerioi) — qad. koʻchmanchi qabilalar ittifoqi. Eron podsholari yozuvlarining akkadcha varianti K.ni Turkiston (hozirgi Oʻzbekiston)ning gʻarbida yashagan saklar deb tushuntiradi. Ular Oʻkuz (Amudaryo)ning shim. da yashashgan. Ossuriya i K.ning 3 dohiysi: Teushpa, Tugdamme (yun. Ligdamis) va Sandaksatra nomlarini keltirgan. Miloddan avvalgi 700 yilda K. Rossiyaning jan.ga bostirib kirishgan. Gerodot va boshqa tarixchilarning yozishicha, K. Qora Kimmeriylar. Klazomen (Ioniya)dan topilgan sarqofadagi tasvir (miloddan avvalgi 6-asr) dengizning shim. sohillaridan Frakiyagacha boʻlgan hududda yashagan va bu yerlardan skiflar tomonidan quvib chiqarilgan, biroq yunon tarixchi va geograflari koʻpincha K. bilan skiflarni (ular qabiladosh boʻlgani uchun) chalkashtirib yozishgan. Miloddan avvalgi 7-asrda bu yerdan Kichik Osiyoga oʻtib Frigiyani (taxminan 675) va Lidiyaning poytaxti Sardi (652) ni, taxminan miloddan avvalgi 623 y. Kiaksarning Midiya podsholigini zabt etganlar. Miloddan avvalgi taxminan 600 yil K.ni Lidiya podshosi Aliatt tor-mor keltirgan. Keyinchalik Kichik Osiyodagi mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. K.dan qolgan moddiy madaniyat yodgorliklarini arxeologlar, odatda, Katakomba madaniyati bilan bogʻlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Kimmerik

Kimmerik — Bospor podsholigidagi antik shahar (miloddan avvalgi 5-asr — milodiy 3-asr). Kerch yarim orolning jan. qirgʻogʻida boʻlgan. Dastlab Gerodot qayd etib oʻtgan. Mil. boshlarida gullab yashnagan. 3-asrda shahar vayron boʻlgan. Arxeologik qazish-malar (1927, 1947-49, 1950-51) natijasida qalinligi 2,5 m keladigan mudofaa devorlari, milodiy 1—3-asrlarga oid ohaktoshdan ishlangan uy-joy harobalari, don saqlanadigan katta oʻralar, suv sisternalari topilgan. Aholi dehqonchilik, baliqchilik, chorvachilik, savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Antik davrga oid qatlam tagidan jez davriga mansub manzilgoh harobasi chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kim Pen Xva

Kim Pen Xva (1905, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasi Krounovka qishlogʻi – 1974.7,5, Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumani) – qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, dehqonchilik amaliyoti novatori. 2-marta Mehnat Qahramoni (1948; 1951). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan paxtakor (1964). 1939-yildan to umrining oxirigacha Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi „Polyarnaya zvezda“ kolxozi (hozirgi Kim Pen Xva nomidagi shirkat xoʻjaligi) raisi boʻlib ishlagan. U rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikada eng ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi, koʻp yillar mobaynida paxta, sholi, kanop va boshqa ekinlardan yuqori hosil olishga erishdi. „Paxtadan moʻl hosil yetishtirish tajribasi“ (1953), „Maʼmurchilik yoʻlida“ (1954) kitoblari bosilib chiqqan.

Shirkat xoʻjaligining „Qutb yulduzi“ markaziy qoʻrgʻonida Kim Pen Xva faoliyatiga bagʻishlangan „Zamin va inson“ muzeyi bor, bronza byusti oʻrnatilgan (1961)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Kim Pen Xvaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:Ikki karra Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan paxtakorlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 2-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 3-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 4-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 5-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 6-chaqiriq deputatlari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 7-chaqiriq deputatlari
Turkum:Katta leytenantlar (SSSR)
Turkum:Kolxoz raislari
Kimxob

Kimxob (fors.) — tanda ipi zar, arqogʻi ipakdan gul (naqsh) hosil qilib toʻqilgan qimmatbaho mato. Zar ipining rangiga qarab sariq K., kumush rang (oq) K. deb nomlangan; ipakning rangiga qarab koʻk K., pushti K., qizil K. farqlangan. Boy xonadonlardagi ayol va erkaklarning ustki kiyimlari (toʻn, nimcha, kamzul, paranji va boshqalar), asosan, K.dan tikilgan. K. toʻqish Buxoro, Shahrisabz, Gʻijduvon shaharlarida qadimdan rivojlangan. 20-asr 20-yillarigacha Turkiston oʻlkasining chet ellarga chiqaradigan asosiy matolaridan hisoblangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Matolar
Kim Jong-il

Kim Chen Ir (talaffuzi: Kim Dzong Il; 16 fevral 1942, Primorskiy Kray, RSFSR – 17 dekabr 2011, Pxenyan) — KXDR davlat boshligʻi. Kim Ir Senning oʻgʻli. Kim Ir Sen nomidagi Pxenyan universitetini tugatgan (1964). 1964-yildan Koreya Mehnat partiyasi MK apparatida ishlagan. 1973-yildan Koreya Mehnat partiyasi MK kotibi, 1974-yildan MK Siyosiy komiteti, 1980-yildan Siyosiy byurosi Prezidiumi aʼzosi, Koreya Mehnat partiyasi Markaziy harbiy komiteti aʼzosi. 1994-yil 8-iyuldan davlat boshligʻi, Mudofaa komiteti raisi (1998-yil 5-sentabrdan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilthumb

 

Turkum:2011-yilda vafot etganlar
Kimchxek

Kimchxek, Kimchak (1951-yilgacha Sonjin) — KXDR ning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Yapon dengizi sohilida. Aholisi 180 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kimchxekxan (Sonjinxan) buxtasidagi port. Qora metallurgiyaning yirik markazi. Kema verfi bor. Baliq ovlanadi. K. yaqinidan magnezit va grafit olinadi. Koreyaning siyosiy va harbiy arbobi Kim Chxek nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kinabalu

Kinabalu — Kalimantan o.dagi togʻli massiv, Malayziyada. Eng baland joyi 4101 m (Malay arxipelagida eng baland). Granit va granidioritlardan tuzilgan. 3500 m balandlikkacha tropik va togʻ oʻrmonlari bilan qoplangan, undan balandda butazor va yaylovlar bor. Milliy park tashkil etilgan (maydoni 78 ming ga, 1964; faunasi tarkibida gibbon, orangutan, sumatra karkidoni, soqolli toʻngʻiz, qushlarning 600 dan ortiq turi uchraydi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
King devid

King devid — kuzgi olma navi. Oʻzbekistonga AKShdan keltirilgan (Jonatan va Arkanzas blok navlarini chatishtirib chikarilgap). R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida navga ilmiy tavsif berilgan. Amerika va Yevropa bogʻdorchiligida kuzgi, tez hosilga kiradigan va serhosil nav sifatida keng tarqalgan. Daraxti oʻrta boʻyli, shoxshabbasi siyrakroq. Koʻchati oʻtqazilgach, kuchsiz oʻsadigan payvandtaglarda 3—4yili, kuchli payvandtaglarda 6— 7-yili hosilga kiradi. Aprel oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (90— 100 g.), chiroyli, toʻq malina-qizgʻish rangda, bilinar-bilinmas och sariq nuqtalari bor. Eti och sariq, qattiq, sersuv, nordon-shirin, xushboʻy. Mevasi kam toʻkiladi. Mevasi avgustning birinchi dekadasida teriladi, dekabrgacha mazasi buzilmay yaxshi saqlanadi. Uzoq joylarga joʻnatishga yaroqli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kingston (Yamayka)

Kingston — Yamaykaning poytaxti. Yamayka o.ning janubi-sharqida, Karib dengizi sohilida. K. Sent-Andru bilan alohida maʼmuriy birlikni tashkil qiladi. Iqlimi tropik, sernam; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24,3°, iyulniki 27,6°. Yillik yogʻin 700 mm. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Aholisi 600 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

K. 1693-yilda inglizlar tomonidan bunyod etilgan, keyinroq shahar qul savdosining Vest-Indiyadagi eng katta markazi boʻlgan. 1872-yildan Yamaykaning maʼmuriy markazi. Shahar 1907-yilgi zilziladan deyarli butunlay vayron boʻlgan. 1962-yilda K.da Yamayka mustaqilligi eʼlon qilingan.

K. — mamlakatning savdo-sanoat va madaniyat markazi. Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Karib dengizi soqilidagi yirik port. Mamlakat import mollarining deyarli hammasi, eksporti (shakarqand, rom, paxta, kofe, banan)ning koʻp qismi K. porti orqali oʻtadi. Sanoati oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, yogʻochsozlik, metallsozlik korxonalari, neftni qayta ishlash, sement zavodlaridan iborat. K.da Vest-Indiya universitetining fakultetlari, institutlar, Yamaykani oʻrganish instituti (kutubxona, muzey va sanʼat koʻrgazmasidan iborat), sanʼat, tabiiy fanlar va texnologiya kolleji, teatr va boshqa bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Rokfort qalʼasi (17—19-asrlar), San-Tomas sobori (17-asr, 1907-yilda qayta qurilgan) saqlangan. K.da hukumat, chet el kompaniya va banklari idoralari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yamayka
Kinda

thumb|right|Kinda qabilasi istiqomat qilgan hududlar

Kinda — arab qabilasi, Xadramavtning gʻarbida istiqomat qilgan. Milodiy 5-asr boshida kinda himyariy podshohlari yordamida Markaziy Arabiston qabilalarini boʻysundirgan va markazi Yamoma va Bahraynda boʻlib, Himyariylar podshohligiga qaram boʻlgan davlat barpo etgan. Kindaning eng mashhur podshohlari — sulola asoschisi Hujr ibn Amr (425-458) va uning nabirasm al-Xo-ris (489-529). Uning davrida Kinda yerlari Vizantiya va Eron chegaralarigacha yetgan. Kinda davlati 529 yil laxmiylardan magʻlubiyatga uchrab oʻzaro nizolar natijasida qudrati singan. 6-asr oʻrtasida Kinda davlati Markaziy Arabistondagi mulklaridan mahrum boʻlgan. Kindaning Yamoma va Bahrayndagi hukmronligi 7-asrning 30-yillarigacha saqlangan. Kindadavlati — Markaziy Arabiston hududida vujudga kelgan ilk davlat birlashmasi boʻlib, u Arab xalifaligining barpo etilishiga zamin tayyorlagan. Johiliyat davrining mashhur shoiri Imrulqays (6-asr) Kindadan chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qabilalar
Kindaklitepa

Kindaklitepa - Oʻzbekistonning janubidagi qad. qishloqharobasi (miloddan avvalgi 4 — milodiy 6—7-asrlar). Qashqadaryo vohasining oʻrta qismida, Qorabogʻ qishlogʻi yaqinida. Mazkur qishloq harobasi oʻzi joylashgan tepalik (balandligi 12 m, maydoni 0,25 ga) ning shakliga koʻra shunday nom olgan. 1955—57 yillarda Qashqadaryo arxeologiya-topografiya ekspeditsiyasi (rahbari V. D. Jukov) bu yerda qazish ishlari olib borgan. Arxeologik tadqiqotlar vaqtida madaniy qatlamlar orasida puxta qilib qurilgan bir qancha toʻrtburchak shakldagi inshootlar qoldiklari (tarhi 5,87x6,65 m, 6x7,5 m, 5x5,4 m) borligi aniqlandi. Saqlanib qolgan devorlarning balandligi 0,7 m dan 3 m gacha, qalinligi 1,4 m dan 1,7 m gacha boʻlib, baʼzilari xom gʻisht (54x32x11 sm3, 47x27x9 sm3, 58x32x9 sm3, 25x10 sm3) va baʼzilari paxsadan qurilgan. K.dan sopol idishlar siniqlari, koʻza va xumlar, kozon va oʻchoqlar, suyak, tosh, mis, temir va shishadan qilintan buyumlar, chiroqdonlar, oʻgʻir va yorgʻuchoqlar, sopol muhr va tugmalar, urchuq hamda toʻquvchilik dastgohlarida ishlatiladigan konussimon, bikonussimon va yassi yuk toshlari hamda kulolchilik dastgohlari boʻlaklari topildi. Urchuq va toʻquv dastgoxlarida ishlatiladigan yuk toshlari toʻquvchilik K. aholisining asosiy mashgʻulotlaridan biri boʻlganligini koʻrsatdi. Mazkur ashyoviy dalillar va ilmiy tadqiqotlar natijasida K. aholisining oʻtroq tarzda hayot kechirib, dehqonchilik va hunarmandchilik bilan mashgʻul boʻlganligi hamda keyinchalik suv tanqisligi oqibatida bu yerni tark etganligi aniqlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kindaktepa

Kindaktepa — 2-13-asrlarga mansub shahar harobasi. Toshkent suv ombori zonasida. Dastlab 1959 y. V. I. Nilsen va T. Aʼzamxoʻjayev tomonidan oʻrganilib, uning fakat ark va 1 shahristoni aniqlangan. 1971-yil uni Yu. F. Buryakov va V. I. Sprishevskiy atroflicha tekshirgan. 1972—75 yillarda esa Yu. F. Buryakov u yerda kazish ishlari olib borgan. Tadqiqotlar natijasida shahar stratigrafiyasiga tegishli muhim maʼlumotlar hamda Burganli madaniyati va Krvunchi madaniyatita doir bir qancha ashyoviy dalillarga ega boʻlindi; ichida sopol idishlar mavjud silindrsimon xumdonlar, Uspgrushona hukmdori Raxanch II, Samarqand hukmdorlari Gʻurak va Turgar (738— 750), abbosiy xalifalar hamda typkashlar davrida zarb qilingan tangalar topildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Toshkent viloyati
Kindia

Kindia — Gvineya Respublikasining jan.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kindia viloyatinig maʼmuriy markazi. Aholisi 60 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtasi). Kindia shosse yoʻli orqali Konakri shahri bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi (banan, ananas, sholi, sitrus mevalar) boʻyicha hududning savdo markazi. Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. K. yaqinida yirik boksit konlari ochilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kindiy

Kindiy, Abu Yusuf Yoqub ibn Ishoq (taxminan 800, Basra – taxminan 870, Bagʻdod) – arab faylasufi. Sharq aristotelizmi asoschilaridan. Muʼtaziliylar bilan yaqin aloqada boʻlgan. Xalifa Mutavakkil (847—861)ning ratsionalistlar bilan kurashi vaqtida kuvgʻinga uchragan. Yunon mutafakkirlarining risolalarini arab tiliga tarjima qilgan, Aristotelning „“, „Ikkinchi analitika“, Yevklidning „Unsurlar“ va Ptolemeyning „Almagest“ asarlariga sharhlar yozgan. K. fikricha, olamning yaratuvchisi Alloh, u abadiy mavjud, yagona. Tabi-atdagi narsalar oʻzaro sababiy bogʻlangan, ular 4 unsur – olov, suv, havo va tuprokdan iborat. K. 5 ta substansiya – fazo, vaqt, materiya, shakl va harakatning mavjudligi haqida, dunyoni bilish mumkinligi xaqida fikr yuritdi. K. asarlarining aksariyati bizgacha yetib kelmagan, faqat 29 risolasi topilgan, ularning koʻpchiligi riyoziyot, mantiq, falsafa va boshqa fanlarga bagʻishlangan. K.ning falsafiy qarashlari keyingi davrlarda Sharq mutafakkirlari dunyoqarashiga, oʻrta asr Yevropa falsafasi rivojiga samarali taʼsir koʻrsatdi. Muhim asarlari: „Aql haqida“, „Jon haqida mulohaza“, „Ashʼyolarning taʼrifi va bayoni“, „Beshta substansiya haqida kitob“ va boshqalar.

 

 Adabiyot 
 Jonmatova X. A., Al-Kindiy (hayoti va ijodi), T., 1967.
Kindik

thumb|right|Kindik
Kindik, kindik tizimchasi — odam va platsentali sut emizuvchi hayvonlarda homilani ona organizmi bilan bogʻlab turadigan (platsenta orqali) tizimchasimon anatomik tuzilma, aʼzo; tarkibida qon tomirlar, allotois yoʻli va hokazo boʻladi. K. orqali homila — platsenta qon aylanishi roʻy beradi. Asosan, dirildoq toʻqimadan tuzilgan, undan ikki arteriya va bitta vena oʻtadi. Bola tugʻilgach, K. halqasi yaqinidan bogʻlab turib qirqiladi, uning qoldigʻi esa tez qurib, bola 5—7 kunligidayoq tushib ketadi. Tozalikka rioya qilinmasa, K. orqali infeksiya kirib, yara, kindik sepsisi va boshqa kasalliklar roʻy berishi mumkin. K. tezda bitmasa yoki chandigʻi notoʻgʻri shakllansa, vrach ga murojaat qilish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kindiktepa

Kindiktepa — oʻrta asr qishloq harobasi (milodiy 6—12-asrlar). Qashqadaryo viloyatidagi Yakkabog tumanida joylashgan. Dastlab G. Ya. Dresvyanskaya, soʻngra S. B. Lunina (1980-yildan) qazishma ishlari olib borgan. K.ning jan. qismida maydoni 35x20 m keladigan baland tepalik bor. K. aholisi qad. Bolxonariqdan suv ichgan. K.ning mudofaa devori boʻlmagan. Qazishma ishlari markaziy tepalik 6—8asrlarda mahalliy zodagonning uy-qasri boʻlgani va uning atrofida qishloq vujudga kelganligini koʻrsatdi. 9-asrda uy-qasr tashlandiq holga kelgan va markaziy tepalikda hayot qayta jonlanmagan. 10—12-asrlarda K. yirik qishloqqa aylangan, u mana shu davrdagi bir qancha qishloqlarni (Poxoltepa, Katta Javogʻatepa, Kichik Javogʻa, Boʻstontepa va boshqalar) oʻz taʼsir doirasiga kiritgan kichik rustoqning markazi boʻlgani taxmin qilinadi. K.dan tarvuz urugʻi topilganligi aholining polizchilik bilan ham shugʻullanganligini koʻrsatadi. Turar joy binolari qoldiklgari, koʻplab sopol idish parchalari va boshqa chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qashqadaryo viloyati
Kinematika

Kinematika (yunoncha kinema — harakat) — mexanikaning bir boʻlimi. Jism harakatini vujudga keltiruvchi kuchlarni hisobga olmagan holda jism harakatining geometrik xossalarini oʻrganadi. Oʻrganiladigan obyekt xossalariga koʻra, nuqta, qattiq jism, deformatsiyalanuvchi jism, tutash muhit (gaz, suyuqlik, elastik jism) Kinematikasiga boʻlinadi. Odatda, kinematika dinamikani oʻrganishda qoʻshimcha vosita hisoblanadi. Nuqta va qattiq jism Kinematikasining asosiy vazifasi nuqta yoki qattiq jismning muayyan sanok, sistemasiga nisbatan harakatlarini (sanoq sistemasiga nisbatan nuqta vaziyati koordinatalar bilan belgilanadi) va harakatlarning barcha kinematik tasniflari orasidagi bogʻlanishlarni aniqlashdir.

Nuqta tezligi (t>) va tezlanish (sh) uning harakatini ifodalovchi asosiy kinematik omillardir. Boʻlar harakat turiga bogʻliq. Jismning eng oddiy harakati ilgarilanma va aylanma harakatdan iborat. Ilgarilanma harakat vaqtida jismning barcha nuqtalari birday harakat qiladi; jism harakatini (trayektoriyasini) ifodalash uchun bitta nuqtaning harakatini bilish kifoya. Har qanday jism toʻgʻri va egri chiziq boʻylab harakatlanadi. Harakat tekis toʻgʻri chiziqli (yoki aylanma) hamda teqismas (oʻzgaruvchi) boʻlishi mumkin. Teqismas harakatda tezlikning oniy (haqiqiy) yoki oʻrtacha qiymati aniqlanadi. Tekis harakatda tezlanish nolga teng. Jism qoʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanma harakat qilsa, bitta erkinlik darajasiga ega boʻladi va uning vaziyati burilish burchagi (davri), burchak tezligi (chastota) va burchak tezlanishi bilan ifodalanadi.

Erkin qattiq jism massa markazi bilan birga ilgarilanma va aylanma harakat qiladi. Artilleriya snaryadi, raqsta, fazoviy jismlar va boshqa harakati boʻnga misol boʻladi.

Deformatsi ya l anu vchi muh i t l a r K.si deformatsiyalar umumiy nazariyasi va muhitning uzluksizligi shartini aks ettiruvchi uzluksizlik tenglamalarini hamda uzluksiz muhit harakatining tavsiflarini aniqlaydi. Tutash muhit K. muhit elementlar harakatini ularning deformatsiyalanuvchanligini hisobga olgan holda bayon qiladi. Yorugʻlik tezligiga yaqin boʻlgan harakat K.si haqida nisbiylik nazariyasida, mikrozarralar harakati haqida kvant mexaniqat qaraladi. K. usullari turli mexanizmlar va boshqalarda harakat uzatishni hisoblashda muhim ahamiyatga ega.

 
 Oʻrozboye v M. T., Nazariy mexaniqa asosiy kursi (3-nashr), T., 1966; Rashi-dov T. R., Shoziyotov Sh., Moʻminov K. B., Nazariy mexaniqa asoslari, T., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kineskop

Kineskop (yun. kinesis — harakat va sropeo — qarayman) — qabul qiluvchi televizion trubka — elektr signallarni yorugʻlik signallariga aylantiruvchi qurilma; televizion tasvirlarni qayta koʻrsatuvchi elektron nurli trubka. Oqqora tasvir hosil qilinadigan K. elektron projektorli shisha kolbadan iborat boʻlib, uning old devori (ekrani) oq yorugʻlik beradigan lyuminofor qatlami bilan qoplangan. Elektron oqimi (elektron nur) taʼsirida lyuminofor yorisha boshlaydi, magnit tizim bilan ogʻdiriladigan elektron nur esa tasvirni yoyib, ekranda televizion tasvir hosil qilinadi. Tasvirning yorugʻligini va kontrastligini oshirish, shuningdek, lyuminoforning manfiy ionlar oqimidan yemirilmasligi uchun kolbaning ichki sirtiga yupqa (0,5—1,0 mkm) alyuminiy parda qoplanadi. Rangli tasvir hosil qilinadigan K.da uchta elektron projektor bor, ekrani esa qizil, yashil va koʻk yorugʻlik beradigan lyuminofor bilan qoplangan (qarang Rangli televideniye). Katta (3—4 m2) ekranda televizion tasvir hosil qilish uchun ravshanligi yuqori boʻlgan proyeksion K.dan foydalaniladi. Ok,-qora tasvirli K.ning ekrani diagonali boʻyicha 3, 6, 11, 16, 23 mm (koʻtarib yuriladigan), 35, 43, 47, 59, 61, 65 va 67 mm oʻlchamda; rangli tasvirli K. 25, 40, 59 va 61 mm va hokazo oʻlcham qilib ishlab chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kinetik sanʼat

Kinetik sanʼat (yun. Kinetikos -harakatga keltiruvchi) — harakatga keltiruvchi qurilmalar (shuningdek, yorugʻlik va tovush) yordamida estetik samaraga erishish. Kinetik sanʼat 20-asrning 20— 30-yillarida paydo boʻlgan. Rossiyada V. Ye. Tatlin, AKShda A. Kolder va boshqa oʻz asarlarining ayrim boʻlak va qismlariga harakat, siljish, parchalanish kabi xususiyatlarni kiritib, muhit bilan sanʼat asarining oʻzaro munosabatiga yanada taʼsirchanlik baxsh etishga intildilar.

60-yillarda Kinetik sanʼat fransuz N. Shoffer, argentinalik X. Le Park va boshqa ijodida toʻla shakllandi. Ular turli optik-akustik vositalar (mexaniq kurilmalarni uzgartirish, ularga turli shakl berish, yorugʻlantirish, sterio tovushlar chiqarish va hakozo) yordamida kompozitsiya yaratishga, 20-asr ilmiy texnika taraqqiyoti va inqilobini koʻrsatishga harakat qildilar. Bu sanʼat Oʻzbekistonda qisman bezash sanʼati (koʻrgazmali targʻibot) da, reklamalarda oʻz ifodasini topdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kinetik energiya

Kinetik energiya – jismning mexanik harakatdagi energiyasi. Ilgarilanma harakatda ishtirok etayotgan moddiy nuqtaning Kinetik energiyasi shu nuqta massasi t ni uning tezligi -i kvadratiga koʻpaytmasining yarmiga teng:Yek = j mv, Koʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanma harakat qilayotgan jismning Kinetik energiyasi: bunda /—jismning aylanish oʻqiga nisbatan inersiya momenti, so – jismning burchak tezligi. Yorugʻlik tezligiga yaqin tezlik bilan harakatlanayotgan moddiy nuqtaning Kinetik energiyasi:bunda t0 – moddiy nuqtaning tinch holatidagi massasi, s – yorugʻlikning vakuumdagi tezligi, tos2 – moddiy nuqtaning tinch holatidagi energiyasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Umumiy formula 

Bitta moddiy nuqtaning holati – 

 Yana qarang 

 Potensial energiya
Kinetika

Kinetika (yun. kinetikos — harakatga keltiruvchi) — mexanikaning dinamika (kuch taʼsirida jismning harakatini oʻrganadi) va statika (kuch taʼsirida jismning muvozanatini oʻrganadi) sohalarini birlashtiruvchi boʻlimi (yana qarang Kimyoviy kinetika, Fizik kinetika).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kinetostatika

Kinetostatika (yun. kinetos -harakatdagi va statika) — mexaniqa boʻlimi; unda dinamika masalalari statikaning analitik (tahliliy) yoki grafik (chizma) usullari bilan yechiladi. K. Glamber prinpitsplariga asoslangan. Koʻpchilik dinamika masalalari, xususan, mashina va mexanizmlar dina-mikasining asosiy masalalari K. usullari bilan hal qilinadi (qarang Mexanizmlar kinetostatikasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kineshma

Kineshma — Rossiya Federatsiyasi Ivanovo viloyatidagi shahar (1777-yildan), Volga daryosi boʻyidagi port. Kineshma stansiyasi. Aholisi qariyb 103 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yirik toʻqimachilik sanoati markazi (ip gazlama kombinati, toʻqimachilik fabrikalari). "Elektrokontakt", "Avtoagregat", oʻrmon kimyosi zavodlari, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Kineshma 16-asrdan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Kiniklar

Kiniklar Kynikos, „A Greek-English Lexicon“, Liddell and Scott, at Perseus yoki kinizm  – Yunonistondagi Suqrot falsafa maktablaridan biri. Miloddan avvalgi IV asrda Antisfen asos solgan. Diogen Sinoplik, Kratet va boshqa uning vakillari boʻlgan. Antisfen Afinadagi Kinosarg tepaligida („Kiniklar“ nomi shundan) shogirdlari bilan shugʻullangan. Kiniklar Suqrot va Platonning yaxshilik, adolat, goʻzallik gʻoyalari kabi umumiy tushunchalarning obyektiv mavjudligi toʻgʻrisidagi taʼlimotini tanqid qildi va aniq, odamlar hissiy qabul qiluvchi narsalargina real mavjuddir, deb hisobladi. Etika masalalariga alohida eʼtibor berdi. Boylik, hashamdorlik, madaniyat yutuqlaridan voz kechib, „tabiiy holat“ga qaytishni talab qildi. Kiniklarning axloqiy qarashlari insonning ijtimoiy hayotdan ajralib yashashi, biron-bir qonun, ijtimoiy meʼyorlarga boʻysunishdan voz kechishiga asoslangan edi. Kiniklar Yunonistonda axloqiy gʻoyalarning rivojlanishiga, xususan, antik stoiklarning qarashlariga taʼsir koʻrsatgan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 1-jild, Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Asketizm
Kino...

Kino... (yunoncha: kineo — harakat qilaman) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, kinematografiyaga oidlik maʼnosini ifodalaydi (masalan,kinokomediya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Atamalar
Kino dekoratsiyasi sanʼati

Kino dekoratsiyasi sanʼati – film voqealarini suratga olish uchun ssenariy asosida pavilon va tabiiy sharoitda yaratilgan moddiy muhit (joy, jihozlar). Filmning turli epizodlarida dekoratsiya turlicha ahamiyatga ega: ayrim hollarda tomoshabinga sezilmaydigan zamin (fon) boʻlsa, baʼzan voqealarni yuzaga keltirib chiqaruvchi obrazli muhit vazifasini oʻtaydi. Kino dekoratsiyasi sanʼati film rassomining film operatori va rejissyor bilan maslahatlashib yaratgan eskizlari asosida tayyorlanadi. Deqoratsiya film orqali hikoya qilinayotgan tarixiy voqealar, oʻsha joydagi muhit va sharoitni tomoshabin koʻz oʻngida gavdalantirishga, rejissyor va kinodramaturg ilgari surgan gʻoyani tomoshabinga yetkazishga xizmat qiladi.

Dastlabki kino dekoratsiyasi sanʼati matoga chizilgan. XX asrning 10-yillaridan hajmli qilib ishlana boshlagan, aktyor oʻynaydigan joy (old qismi) tabiiy hajmda ishlanib, yigʻma (muvaqqat) va doimiy foydalaniladigan pavilonlar qurilib, film oʻzgarmas bir nuqtadan tasvirga olingan, dekoratsiyaning old qismi bilan olis manzara (perspektiva) si uygʻunlashtirilgan. Texnikaning takomillashuvi, oddiy va koʻp kamerali tasvirga olish kompleks deqoratsiya yaratishni yuzaga keltirdi: bunda dekoratsiyani rejalash muhim ahamiyatga ega, chunki bir vaqtning oʻzida bir necha obʼyektlarni tasvirga olishga toʻgʻri keladi. Bu esa rassomdan oʻta katta topqirlikni talab qiladi.

Oʻzbek kino dekoratsiyasi sanʼatining rivojida B. Chelli, V. Yeremyan, V. Sinichenko, E. Kalontarov, S. Ziyomuhamedov, N. Rahimboyev, B. Nazarov, S. Alibekov va boshqa rassomlarning xizmati katta.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Kinematografiya
Kino sanoati

Kino sanoati — filmdan nusxa koʻpaytirish, kinovideokassetalar, kino ishlash uchun asbob-uskunalar, jihozlar ishlab chiqaruvchi, kinotexnika sanoati bilan shugʻullanuvchi soha. Boshqa sanoat tarmoqlaridan farqli oʻlaroq Kino sanoatining pirovard mahsuli kino va videofilmdir. Oʻzbekistonda kinovideofilmlar ishlab chiqarish bilan "Oʻzbekfilm" va Oʻzbekiston hujjatli va ilmiy-ommaviy filmlar kinostudiyasi (SDF), Respublika "Videomarkaz" ishlab chiqarish ijodiy birlashmasi, "Dostonfilm", "Vatan", "Inson", "Imon", "Shod" studiyalari, Eksperimental yoshlar ijodiy birlashmasi, "5-studiya", "Oʻzbektelefilm" studiyasi va boshqa har xil egalik shaklida faoliyat koʻrsatayotgan studiyalar shugʻullanadi. Oʻzbekiston Kino sanoati tarkibiy qismiga "Ishonch-M" ("Oʻzbekkinodetal" zavodi) ochiq turdagi aksionerlik jamiyati, "Oʻzbekkinotaʼminot" firmasi, kinoteatrlar, joylardagi taʼmirlash-ishlab chiqarish korxonalari, "Oʻzbekkinovideoijara" korxonasi va uning joylardagi boʻlimlari kiradi. Boshqa sanoat korxonalari kabi ular ham ishlab chiqarish uchun kerak boʻlgan barcha vositalarga ega: bino, turli qurilish inshootlari, asbob-uskunalar, jihozlar, transport vositalari, energetik resurslar, aylanma mablagʻlar (xom ashyo, materiallar, pul) va boshqa

Anvar Yoqubxoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kino tarmogʻi

Kino tarmogʻi — aholini kino xizmati bilan taʼminlovchi madaniyat, tomosha muassasalarining umumiy nomi. Oʻzbekistonda Kino tarmogʻi kinoteatr, kinolashtirilgan klublar, qishloq doimiy kino qurilmalari va koʻchma kinolardan iborat. Davlat (shaharlar, tuman markazlari, qishloq va boshqa joylardagi davlat kinoteatrlari, jamoa xoʻjaliklari klublari, koʻchma kino qurilmalari, filmlarni ijaraga beruvchi idoralar, kinostudiyalar, filmdan nusxa kuchiruvchi fabrikalar, filmlarga reklama tayerlovchi boʻlimlar) va kasaba uyushmalari (shahar va qishloqlardagi klublarda, madaniyat uylari va saroylari, dam olish maskanlarida kasaba uyushmalari ixtiyoridagi kino tarmoqlari) tomonidan boshqariladi. Panoramali, stereoskopik, aylana kinopanoramali, shuningdek, statsionar va koʻchma kinoqurilmalar bor. Oʻzbekistonda davlat kinoqurilmalarining soni 5 mingga yaqin (2002).

Bundan tashqari, kasaba uyushmalari va muassasalar (shu jumladan, jamoa xoʻjaliklari) ixtiyorida ham anchagina kino qurilmalar mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil