Gulistoni Eram

Gulistoni Eram — Abbosquli ogʻa Boqixonovning Shirvon va Dogʻistonda yashovchi qabila va xalqlar tarixiga bagʻishlangan asari. "Gulistoni Eram"ga qadar Ozarbayjon tarixiga oid yozilgan umumiy tarixiy asar uchramaydi. A. Boqixonov bu sohada birinchi boʻlib Ozarbayjon tarixiga oid materiallarni toʻplagan, ularni muayyan tizimga solgan va tasviriy usulda "Gulistoni Eram" asarini yozgan.

Abbosquli ogʻa Boqixonov fors tilida yozgan "Gulistoni Eram" asarini rus tiliga ham tarjima qilgan. Ushbu tarjimaning baʼzi qismlari birinchi marta 1846 va 1848-yillarda Tiflisda "Kavkaz" gazetasida chop etilgan.

 i 
A. Boqixonov "Gulistoni Eram" asarini yozishda yuzdan ortiq manbadan foydalangan. Bu orasida Herodot, Strabon, Tatsit Kornelliy, Plutarx, Movses Xorenatsi, Tabariy, Masʼudiy, Ibn Havqal, Ibn al-Asir, Yoqut Hamaviy, Abulfido, Hamdulloh Qazviniy, Mirxond, Xondamir, Sharafuddin Yazdiy, Muhammad Rafi Shirvoniy, Kotib Chalabiy, Golikov, Karamzin, Ustryalov va boshqa mashhur yunon, rim, rus, arman, ozarbayjon, arab va fors mualliflarining asarlari bor.

A. Boqixonov nafaqat ushbu bilan cheklanib qolmay, davrining talabiga koʻra arxeologiya, epigrafika, numizmatika, moddiy madaniyat obidalari, xalq orasida tarqalgan rivoyat va afsonalardan ham foydalangan. U qoʻllagan ushbu usul Ozarbayjon xalqining boy tarixini koʻrsatishda qoʻyilgan birinchi qadam boʻldi.

"Gulistoni Eram" matnidan anglashiladiki, A. Boqixonov yuqorida nomi tilga olingan dan tashqari qadimgi, oʻrta va yangi davrlarga oid yana koʻplab dan keng foydalangan. Biroq, bu ning baʼzilari bizga maʼlum emas. Shu sababli, "Gulistoni Eram"ning bizgacha yetib kelmagan ushbu ga tayanib yozilgan qismlari hozirda asosiy manba maqomini olgan.

 Mazmuni 
"Gulistoni Eram" asarida A. Boqixonov Ozarbayjon xalqining, ayniqsa Shirvon va Dogʻistonda yashovchi qabila va xalqlarning tarixini qadimgi davrlardan boshlab 1813-yilgi "Guliston shartnomasi"gacha tasvirlaydi. Bu asar, asosan, muqaddima, besh fasl va xotimadan iborat.

Abbosquli ogʻa Boqixonov 1841-yilda fors tilida yozgan ushbu asari bilan Ozarbayjon tarixshunosligiga asos solgan.

Ushbu asarni ham Abbosquli ogʻa Boqixonov muqaddima bilan boshlaydi. Muallif ixcham, lekin mazmunga boy ushbu muqaddimada tarix faniga qisqacha taʼrif beradi, uni jamiyat va xalq uchun eng foydali fanlardan biri deb hisoblaydi. Tarixga zamonaviy ilm-fan talablari nuqtai nazaridan yondashgan muallif bashariyatning oʻtmishdagi hayotini tajriba deb ataydi. Hozirgi va kelajakdagi hayotni yaxshi qurish uchun ushbu tajribadan foydalanish lozimligini taʼkidlaydi.

"Gulistoni Eram"ning muqaddimasida Ozarbayjon va Dogʻistonning qisqacha geografik tavsifi, qadimgi yunon, arman, arab va rus iga tayanib, ushbu oʻlka xalqlarining kelib chiqishi, tili va dinlari haqida qiziqarli maʼlumotlar berilgan. Ozarbayjon va Dogʻiston xalqlari tarixini Abbosquli ogʻa Boqixonov ushbu xalqlarning ichki hayoti va tarixiy rivojlanishiga koʻra emas, balki muhim tarixiy voqealarga koʻra 5 davrga ajratgan va shunga asoslanib asarini 5 faslga boʻlgan:
 Islom davlati zuhuridan arab qoʻshinlari kelguniga qadar Shirvon va Dogʻiston oʻlkalarida yuz bergan qadimgi voqealar.
 Arab qoʻshinlarining Ozarbayjonga kelishidan boshlab moʻgʻullar istilosigacha boʻlgan davr.
 Moʻgʻullar istilosidan Safaviylar zuhurigacha. Shirvonshohlar sulolasi va ularning saltanatiga oid voqealar.
 Safaviylar davlati zuhuridan Nodirshoh vafotigacha boʻlgan davr.
 Nodirshoh vafotidan "Guliston" nomli joyda Rossiya va Eron davlatlari oʻrtasida tuzilgan tinchlik shartnomasigacha boʻlgan davr.

 Asarning tuzilishi 
Asarning birinchi faslida "Tarixi Tabariy", "Tarixi guziyda", "Nizomut-tavorix", "Kitobi masolikul-mamolik", "Xaritatul-ajoyib" kabi qadimgi Sharq iga tayangan holda Nuh toʻfoni, uning farzandlari, Yofas, Hom va Som nasllari, Yaʼjuj va Maʼjuj, skiflar, massagetlar, xazarlar, Sosoniy hukmdorlarining Ozarbayjondagi hukmronligi va boshqalar haqida yarim ilmiy, yarim afsonaviy maʼlumotlar berilgan. Bu fasl muqaddima va asarning keyingi fasllariga nisbatan kuchsizroq ishlangan.

Asarning ikkinchi fasli Ozarbayjon va Dogʻiston oʻlkalarining arab bosqinchilari tomonidan istilo qilinishi, umuman, arablarning ushbu oʻlkalardagi hukmronligi davri tarixiga bagʻishlangan. Mazkur faslda arab xalifalari tomonidan yuborilgan hokimlar, arablarning xazarlar bilan urushlari, xorijiy bosqinchilarga qarshi Bobek qoʻzgʻoloni, uning Bagʻdodda qiynab oʻldirilishi va boshqalar haqida maʼlumotlar bor. Biroq, mashhur Bobek qoʻzgʻoloni haqidagi maʼlumotlar ham qisqa, ham ruhsiz bayon etilgan. Bu maʼlumotlar koʻp yillar davomida arab bosqinchilariga qarshi ayovsiz kurashgan va xalifa buyrugʻi bilan zulm bilan oʻldirilgan ushbu jasur xalq qahramonining faoliyatini yetarli darajada yoritib bera olmaydi. Buning sababi muallifning tarixiy voqealarga xalq ozodlik harakati nuqtai nazaridan yondasha olmaganligidir.

Abbosquli ogʻa Boqixonov "Gulistoni Eram" asarida mashhur ozarbayjon geografi Hoji Zaynulobidin Shirvoniyning "Riyozus-sayoxat" asariga tayanib, Ozarbayjon soʻzini Bobekning ismi bilan bogʻlaydi.

Uchinchi fasl Hulokiylar va Temuriylar hukmronligi davrini yoritadi va Shirvonshohlarning saltanati va nasabiga doir tarixiy maʼlumotlar beradi. Bu faslda Oqqoʻyunlilar va Qoraqoʻyunlilarning kelib chiqishi hamda mashhur olim Xoja Nasiruddin Tusiy haqida ham maʼlumotlar keltirilgan.

Asarning eng katta qismini tashkil etuvchi toʻrtinchi fasl Safaviy podshohlari va ularning inqirozidan soʻng Eron taxtiga oʻtirgan Nodirshoh Afshorning hukmronligi tarixiga bagʻishlangan.

"Futuhoti Aminiy", "Tarixi olam-oroyi Abbosiy", Golikovning "Buyuk Pyotr faoliyati", Ustryalovning "I Pyotr saltanati tarixi" va boshqa rus, fors hamda usmonli idan foydalanilgan holda, faslda Shoh Ismoil I, Shoh Abbos I va Nodirshohning harbiy yurishlari, Rossiya va Turkiya qoʻshinlarining Dogʻiston va Ozarbayjon hududlariga hujumlari, Sulton Salim Yavuz va Shoh Ismoil I qoʻshinlari oʻrtasida Tabriz yaqinida boʻlib oʻtgan mashhur "Choldiron" jangi hamda mahalliy amir va hokimlarning faoliyati haqida boy maʼlumotlar toʻplangan.

"Gulistoni Eram"ning beshinchi va oxirgi fasli Nodirshohning oʻlimidan (1747) to 1813-yilda Rossiya va Eron oʻrtasida imzolangan "Guliston" tinchlik shartnomasigacha boʻlgan 60 yildan ortiq davrni qamrab oladi. Beshinchi fasl "Gulistoni Eram"ning eng original qismidir. Xonliklar davrini yoritish nuqtai nazaridan ushbu fasl katta ilmiy ahamiyatga ega. "Gulistoni Eram" "Xotima" (Natija) boʻlimi bilan tugaydi. Biroq, bu xotima asardagi maʼlumotlarning xulosasi emas, balki ilova hisoblanadi. Ilovada Ozarbayjonning mashhur olim, yozuvchi va shoirlari haqida qisqacha maʼlumotlar berilgan.

Ozarbayjon va rus tillarida nashr etilgan ushbu asar keyingi davr tarixchilarining stolusti kitoblaridan biriga aylandi. U Islom dini paydo boʻlganidan to 1813-yilgacha boʻlgan davrdagi xalq tarixini tadqiq qilishda muhim dan biri boʻlib xizmat qiladi.

 Nusxalari 
A. Boqixonov ushbu tadqiqotining fors tilidagi variantini 1841-yilda yakunlagan, 1844-yilda esa uning ruscha variantini tayyorlagan. Shu yili asarni nashr etishga ruxsat olish uchun ruscha qoʻlyozma Peterburgga yuborilgan. Chor Nikolay I muallifni 800 manat kumush pul qiymatidagi brilliant uzuk bilan mukofotlash va asarni Rossiya Fanlar akademiyasiga taqriz uchun yuborish haqida buyruq beradi. Akademiklar M. Brosse va B. Dornning ijobiy taqrizlariga qaramay, asarni davlat hisobidan emas, balki muallifning shaxsiy mablagʻi hisobidan chop etishga ruxsat beriladi. Umuman olganda, toʻliqligicha faqat 80 yildan soʻng dunyo yuzini koʻrgan "Gulistoni Eram" asarining baʼzi qismlari muallif hayotligida faqat davriy matbuotda — "Russkiy invalid", "Kavkaz" gazetalarida va "Sbornik gazeti Kavkaz" toʻplamida nashr etiladi.

Qoʻlyozmalar institutida asarning 8 ta qoʻlyozma va bir necha bosma nusxalari mavjud. "Gulistoni Eram" asari 1902-yilda Sayid Azim Shirvoniyning oʻgʻli Mir Jafar tomonidan ozarbayjon tiliga tarjima qilinib, chop etishga tayyorlangan. 138 varaqdan iborat ushbu qoʻlyozma Qoʻlyozmalar institutida M-193 shifri ostida saqlanadi. Oxirida mundarija bor. Qoʻlyozma Bakir Choʻponzoda kutubxonasida boʻlgan.

Yuqori ilmiy qiymati inobatga olingan holda, "Gulistoni Eram"ning ilmiy-tanqidiy matni tuzilib, 1970-yilda "Elm" nashriyotida chop etilgan. Akademik A.A. Alizoda, F. Boboyev, A. Alasgarzoda, M. Sultonov va M. Ozarli ushbu matnni Ozarbayjon Milliy fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida saqlanayotgan 5 ta qoʻlyozma asosida tayyorlaganlar.

 

 
 
 
 

 Qoʻshimcha 
 
 

 
 A.A. Boqixonov – Gulistoni Iram (5-qism)

Turkum:Abbosquli ogʻa Boqixonov asarlari
Turkum:Tarixiy asarlar
Turkum:Tarixiy kitoblar