Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yevdokiya Butovskaya

Yevdokiya Mixaylovna Butovskaya (1917. 28. 12, Poltava – 1982. 7. 1, Toshkent) – seysmolog olima. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). fizika, matematika, fanlari direktori (1971). Oʻrta Osiyo davlat universitetni tugatgan (1940). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi matematika instituti seysmologiya boʻlimi tashkilotchisi va rahbari. Geologiya va geofizika instituti seysmologiya laboratoriya mudiri (1963-yildan). Asosiy ilmiy ishlari zilzila muammolariga, zilzila oʻchogʻini va seysmik rejimini aniqlashga, joylarni seysmik rayonlashtirishga, Yer poʻstining chuqur qismlarini oʻrganishga doir. Oʻzbekistondagi 10ga yaqin suv omborlarining mukammal seysmik rayonlashtirishga rahbarlik qilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Nekrolog

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Butparastlik

Butparastlik — but, sanamlarga sigʻinish odati. Fetishizm, majusiylik kabi ibtidoiy dinlarga xos. Butparastlar butni, sanamni xudolar qiyofasi, timsoli deb bilganlar. Majusiylikdagi butparastlik odati hinduizm, buddizm kabi dinlarda ham saqlanib qolgan. Hinduizm va buddizmda haykalchalarga choʻqinishadi. Islom dini shakllanishidan oldin Saudiya Arabistonidagi qabilalarda butparastlik odati boʻlgan, ya’ni har bir qabila oʻz xudosiga, uni ifodalovchi butga topingan. Bunday butlar Makkadagi diniy ibodatxona — Ka’bada 300 dan ortiq edi. Islom dini shakllanib, yakka xudoga sigʻinish paydo boʻlgandan soʻng butlar Ka’badan chiqarib tashlandi. Koʻp xudolikka e’tiqod qiladigan qabilalarda, xususan, Afrikadagi ayrim qabilalarda butparastlik hali ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Butparastlik
Butta

Butta — qadimiy vazn va hajm oʻlchov birligi. Misrda un oʻlchovi sifatida qoʻllangan. Vazn boʻyicha qiymati 17,5 kg ga, hajm boʻyicha 22,5 l ga teng. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butun olam tortishish qonuni

Butun olam tortishish qonuni, Nyutonning tortishish qonuni — moddiy zarralarning oʻzaro tortishishi toʻgʻrisidagi qonun; tabiatning universal qonuni. Massalari m1 va m2 boʻlgan va bir-biridan r masofada turgan moddiy zarralarning oʻzaro tortishish kuchi ushbu formuladan topiladi: F=Gm1m2/r²; bunda: G — gravitatsion doimiy va G = 6.67*10^(-11) (N*m^2)/kg^2 = (1/1.5) * 10^(-10)(N*m^2/kg^2). Moddiy zarralar deganda oʻlchamlari shu zarralar orasidagi masofadan ancha kichik jismlar, ya’ni moddiy nuqtalar tushuniladi. Real jismlarning oʻzaro tortishish kuchini aniqlash (oʻlchamlari, shakllari va zichliklarini hisobga olgan holda) uchun shu jismlar shartli ravishda parchalanadigan alohida mayda zarralar juftlari orasidagi oʻzaro ta’sir kuchlarining geometrik yigʻindisini topish lozim. Demak, ikki shar orasidagi oʻzaro tortishish kuchini yuqoridagi formuladan topish mumkin ekan (buning uchun g sifatida sharlar markazi orasidagi masofani qabul qilish lozim).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butun Rossiya favqulodda komissiyasi

Butun rossiya favqulodda komissiyasi (VCHK) - aksilinqilobiy harakatlar va sabotajga qarshi kurash maqsadida tuzilgan organ (1917—22). 1917-yil dekabrda F. E. Dzerjinskiy raisligida tuzilgan. 1918-yilda mahalliy gubernya, uyezd (1919-yil yanvarda bekor qilingan), transport, front va armiya favqulodda komissiyalari tashkil etilgan. Asosan siyosiy prinsip negizida ommaviy ravishda shafkatsiz qatagʻonlar uyushtirgan, "qizil terror"ni amalga oshirgan. 1922-yilda Davlat siyosiy boshqarmasi (GPU) qilib qayta tuzilgan (yana qarang Davlat xavfsizlik organlari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butunittifoq kommunistik partiyasi

Butunittifoq kommunistik (bolsheviklar) partiyasi, VKP (b) - KPSSning 1925-52 yillardagi nomi (qarang Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butunittifoq leninchi kommunistik yoshlar soyuzi

Butunittifoq leninchi kommunistik yoshlar soyuzi, VLKSM (rus. Vsesoyuzniy leninskiy kommunisticheskiy soyuz molodyoji soʻzlaridan) — sobiq Ittifokda yoshlarning ijtimoiysiyosiy tashkiloti. 1918-yil 29 oktyabrda RSDRP (b) tashabbusi va rahbarligida I Butun Rossiya ishchi va dehqon yoshlarining uyushmalari sʼezdida tuzilgan. Dastlab RKSM, 1924-yildan RLKSM, 1926-yildan VLKSM deb atalgan. 14—28 yoshdagi yigitqizlar qabul qilingan. Tashkiliy jihatdan sobiq KPSSdan andoza olib tuzilgan. Yoshlar orasida komfirqa siyosatini olib borgan. Oʻzbekistonda tuzilgan yoshlar tashkiloti (OʻzLKSM) ham uning tarkibiy qismi edi. VLKSM oʻzining 22favqulodda sʼezdida (1991-yil sentyabr) kommunistik yoshlar uyushmalarining federatsiyasi sifatida siyosiy rolini oʻtab boʻldi, deb hisoblandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butuntirnoq

Butuntirnoq — Xorazm ayollarining ziynat buyumi, chakkaga taqiladigan taqinchogʻi, tumor. Asosini 5 burchakli yirik shakldagi gʻilofdon tashkil etadi. Yon tomonlari ensiz, ikki yuzasi butunlay qoplab naqshlangan, uchburchak shaklidagi yuqori qismi panjarali, zigʻiraklar bilan boyitiladi. Mujassamot markazida atrofi feruza koʻzlar halqasi yoki zigʻiraklar bilan oʻralgan rangli shisha yoki gardishga oʻrnatilgan tosh joylashtirilgan, ba’zan eng qad.larida uchburchak uchiga jigʻa oʻrnatish uchun naychasi boʻlgan. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumushdan ishlangan murabba shaklidagi quyi qismi bosma usulida nafis bezatilgan, naqsh mayin va ifodali boʻlib, nursoya jilvasini hosil qiladi. Markaz va toʻrt burchaklarida feruza koʻzlar qadalgan qubbalar oʻrnatilgan. Uchburchak asosidan boshlab yon tomonlari va tagi an’anaviy shokilalar bilan oʻralgan. Kadimdan himoya qudratiga ega degan tushunchani ifodalovchi B.ning asosiy qismi (hayvon va kush tirnoqlari yoki tuyoq va shoxdan kesib olingan qism) shokilalar ostida koʻrinmaydi, ba’zan unga bir tutam soch ham qoʻshilgan. B.ning tirnoq shaklidagi kichik xili paydo boʻlganidan beri bosh kiyim, kiyimga tikilgan, beshikka osilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Butxona

Butxona — odam, sanam (majusiylarda) yoki biror narsa tasviriga sigʻinuvchi butparastlarning ibodatxonasi. Yana q. Ibodatxona.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Butparastlik
Bufer

Bufer (ingilizcha buffer, byff — zarbani yumshatish) — transport vositalari (lokomotivlar, vagonlar va boshqalar) da paydo boʻladigan zarbalarni yumshatuvchi moslama. Maye, vagonlar orasida hosil boʻladigan boʻylama zarbalarni oʻziga qabul qiladi va yumshatadi. Bunday Bufer vagonning old va orqa tomoniga ikkitadan oʻrnatiladi. Odatda, bufer uchi sferik shaklda boʻladi, pishiq poʻlatdan tayyorlanadi. Avtomobil bufer avtomobil bexosdan biror toʻsiqqa urilganda paydo boʻladigan zarbalarni yumshatadi. Bunday bufer bamper deb ataladi. Rezina yoki plastmassa (ba’zan, poʻlat) dan tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bufer kreditlar

Bufer kreditlar(qalqon kreditlar) – Xalqaro valyuta fondi ajratadigan kredit turi. Jahon bozorlarida xom ashyo va materiallar narxini barqarorlashtirib turish maqsadida barpo etiladigan xom ashyo tovarlarining ehtiyot zaxiralarini saqlab turishni moliyalashga ajratiladi. Narxlar keskin pasayib ketganda „Bufer kreditlar“ vositalaridan foydalanib xom ashyo xaridi koʻpaytiriladi va shu yoʻl bilan ularning zarur gʻamlama darajasi toʻldiriladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Iqtisodiy atamalar
Bufet

Bufet (frans. Buffet) — 1) idishtovoq, oziq-ovqat va ichimliklar saqlanadigan javon (shkaf); 2) yengil ovqatlar, ichimlik, qandolatlar sotiladigan doʻkon, kichik tamaddixona; korxonalar, oʻquv yurtlari, tomoshaxonalar, mehmonxonalarda tashkil etiladi. Mustaqil yoki oshxonarestoranlarga tegishli (ularning qoshida) boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buff opera

Buff opera — italyan komik (hazilmutoyiba) operasi. Hajmi kichikligi, oʻzgarishlarga boy mazmuni, qahramonlarining kulgili va jonli harakatlari, musiqa uslubining milliy qoʻshiqchilik an’analariga yaqinligi bilan ajralib turadi. Ilk namunalari operaseria ("jiddiy opera")ning ikki parda oʻrtasidagi intermediya tarzida ijro etilgan. 18-asrning 30- yillarida J. Pergolezi (1710—36) ijodida paydo boʻlgan. Keyinchalik N. Pichchini, J. Paiziyello, D. Chimaroza va boshqa ijodida rivoj topgan. Buff opera uslubi 19-asrmusiqasida (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi" va boshqalar), 20-asr opera san’atida (S. Prokofev, "3 apelsinga muhabbat" va boshqalar) ham oʻz aksini topgan. Oʻzbekistonda Buff opera an’analari negizida S. Yudakov "Maysaraning ishi" — ilk oʻzbek komik operasini yozgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buffalo

Buffalo — AQShning shimoli-sharqidagi shahar. Nyu-York shtatida. Eri koʻli boʻyidagi muhim port. Yirik transport yoʻllari tuguni, xalqaro aeroport bor. Aholisi shahar atrofi bilan 1,2 mln. kishi (1990- yillar oʻrtalari). AQSH va Kanada orasidagi savdo munosabatlari Buffalo orqali amalga oshiriladi. Buffalo mamlakatning yirik sanoat va savdomoliya markazi. Buffalo sanoatining asosiy tarmoqlari: qora metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, kimyo va oziq-ovqat sanoati. Oliy oʻquv yurtlari, jumladan universitet (1846-yildan), Tabiiy fanlar jamiyati muzeyi, yadro tadqiqotlari markazi, OlbraytNoks badiiy galereyasi, shahar yaqinida Niagara daryosiga qurilgan GES bor. Buffaloga 18-asr oxiri va 19-asr boshlarida asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Nyu-York shaharlari
Buffonada

Buffonada ( — masxarabozlik, qiziqchilik) — komik aktyorning oʻyin uslubi. Buffonada oʻzbek hajvchi aktyorlari ijodida ham uchraydi. Oʻtmishdagi masxaraboz va qiziqchilar (Hasan bukri, Moʻmin qishloqi va boshqalar), Yusufjon qiziq Shakarjonov, M. Miroqilov, S. Xoʻjayev va boshqa aktyorlar buffonadaga xos holatlar yaratganlar. Buffonada, ayniqsa, sirkda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxarest tinchlik shartnomasi

Buxarest tinchlik shartnomasi 1) 1913-yilda tuzilib, 2Bolqon urushiga yakun yasagan sulh (qarang Bolqon urushlari, 1912—13); 2) bir tomondan, Germaniya, AvstriyaVengriya, Bolgariya va Turkiya, 2tomondan Ruminiya oʻrtasida 1918-yilda tuzilgan sulh. Ruminiya AvstriyaVengriyaga chegara uchastkalarini (taxminan 6 ming kv.km) berdi, Jan. Dobrujani Bolgariyaga qaytardi (Shim. Dobruja ustidan Germaniya boshliq blokning kondominimumi oʻrnatildi). Buxarest tinchlik shartnomasi shahri (1918) Versal sulh shartnomasi (1919) bilan bekor qilindi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Buharin

200px|right
Nikolay Ivanovich Buharin (1888-1938) – siyosiy arbob, akademik (1928). Rossiyadagi 1905–07 va 1917-yilgi (oktabr) inqiloblar ishtirokchisi. 1917–18 yillarda „soʻl kommunistlar“ yetakchisi. 1918–29 yillarda „Pravda“, 1934—37-yillarda „Izvestiya“ gazetalari muharriri. 1917–34-yillarda partiya MK aʼzosi (1934–37-yillarda aʼzolikka nomzod). 1924—29-yillarda MK Siyosiy byurosi aʼzosi. 20-yillar oxirida qishloq xoʻjaligini jamoalashtirish va industriyalashni oʻtkazishda favqulodda choralar qoʻllanilishiga qarshi chiqdi, bu esa „VKP(b)da oʻng ogʻmachilik“ deb eʼlon qilindi. Buharin falsafa va siyosiy iqtisod fanlari buyicha asarlar muallifi. 1938-yil mart oyida sovetlarga qarshi „oʻng trotskiychi blok“ deb atalgan ish buyicha qatagʻon qilingan, ulimidan keyin oqlangan (1988)"Buharin Nikolay Ivanovich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:SSSRda qatag‘on qilinganlar
Buxgalteriya

Buxgalteriya 

1) buxgalteriya hisobini yuritish;

2) korxona, muassasalarning moliyaviy ishlarini qayd etib borish, nazorat qilish, jumladan xodimlarga ish haqi yozish, buxgalteriya hisoboti va boshqa hisobotlar tuzish bilan shugʻullanuvchi maxsus boʻlimi. Odatda Buxgalteriyani bosh hisobchi (buxgalter) boshqaradi.

Buxgalteriya ilk shakllari miloddan avvalgi IV ming yillikda Mesopatamiyada shakllangan bo'lib, bu davrda mol-mulk va mahsulotlar hisob-kitob qilinga. Qadimgi Misrda esa soliqlarni yig’ish va resurslarni boshqarish uchun maxsus yozuvlar qo’llanilgan. O’rta asrlarga kelib, iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishi bilan buxgalteriya yanada takomillashgan.

XV asrda italiyalik olim “ikkiyoqlama buxgalteriya tizimi”ni taqdim etdi. Bu tizim har bir moliyaviy operatsiyaning ikki tomonlama yozuvini amalga oshirishni ta’minlab, hisob-kitobning aniqligi va shaffofligini zamonaviy buxgalteriyaning asosiy poydevorini yaratdi.

Keyinchalik, XX asrda sanoat inqilobi va global iqtisodiy aloqlarning kengayishi buxgalteriyani yanada rivojlanishiga sabab bo’ldi.

Ushbu davrda:

Xalqaro buxgalteriya standartlari ishlab chiqildi (masalan, Xalqaro Moliyaviy Hisobot Standartlari – IFRS). IFRSning vazifasi buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga muvofiq tartibga solishdan iborat. U quyidagi maqsadlarni ko’zlaydi:

1. Moliyaviy ma’lumotlarning bir xilligi: Har xil mamlakatlar korxonalarning moliyaviy hisobotlarini bir xil formatda tayyorlashni ta’minlaydi, bu esa ularni solishtirishni osonlashtiradi.

2. Shaffoflikni oshiradi: Investorlar va manfaatdor tomonlar uchun korxonalar haqidagi ma’lumotlarni aniq va ishonchli qilishga yordam beradi.

3. Globallashuvni qo’llab-quvvatlash: Xalqaro miqiyosda ishlaydigan korxonalar uvhun moliyaviy hisobotlar asosida ishonchli qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi.

4. Moliyaviy qarorlarni qabul qilishni yaxshilash: Aniq va to’liq ishonchli qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi.

5.  Huquqiy va fiskal standartlarga moslashuv: Moliyaviy hisob va hisobotni turli davlatlarning huquqiy talablari bilan muvofiqlashtirishga yordam beradi.

IRFSning maqsadi: moliyaviy hisobotlar orqali biznesning haqiqiy holatini aks ettirish va global miqyosda investitsion jarayonlarni qulaylashtirish.

Davlat moliyaviy nazorati kuchayib, audit va soliq buxgalteriyasi rivojlandi.

Korxonalarda moliyaviy hisobotlarni taqdim etish majburiyati paydo bo‘ldi.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Moliya <ozbekiston rivojlanishi 2023-yil dan 2030-yilgacha maqsadlatni amalga oshrish.
Turkum:Biznes bozor iqtisodiyotiga hissa qoshish...

 ...!
<-Bozor iqtisodiyotiga ozgartrishlar
2023-yil dan 2030-yil strategiyasi
Boyicha yangi goyalar kritish...!
O'zME
Buxgalteriya balansi

Buxgalteriya balansi – buxgalteriya hisoboti aniq hisobot sanasida yakunlovchi, mablagʻlarning sarflanishi, manbai va maqsadini taʼriflovchi, jamlovchi, umumlashtirilgan jadvalda pul hisobida aks ettiruvchi hujjat. Buxgalteriya balansi korxona, tashkilot, firma va boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼektlarning mulkiy holatini qiymat koʻrinishida taʼriflab beradi. Buxgalteriya balansi umumlashtirilgan jadval shaklida korxonaning mulklari tarkibini, ularning joylashtirilishini, ini, mablagʻlarning sarflanishi va safarbar etilishini hisobot sanasida qiymat jihatidan aks ettiradi. Buxgalteriya balansi 2 qismdan iborat boʻlib, chap tomoni aktiv, oʻng tomoni passiv deb ataladi. Aktiv va passiv bir-biriga teng boʻladi.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Iqtisodiy atamalar
Buxgalteriya hisobi

Buxgalteriya hisobi – korxona yoki tashkilotda sodir boʻlayotgan barcha xoʻjalik operatsiyalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, yoppasiga, uzluksiz ravishda, xujjatalarga asoslangan holda, pulda baholab, ikkiyoqlama yozuv asosida hisob registrlarida qayd etib borish va jamlangan maʼlumotlarni qayta ishlab moliyaviy hisobotlar taqdim etish tizimini anglatadi. Yaxshi maʼlumot Buxgalteriya hisobi — bu korxona, tashkilot yoki tadbirkorlik subyektining moliya-xo‘jalik faoliyatini tizimli ravishda qayd etish, o‘lchash, nazorat qilish va tahlil qilish jarayonidir.

Uning asosiy maqsadi — korxona haqida to‘g‘ri va ishonchli moliyaviy ma’lumot berishdir.

Buxgalteriya hisobining vazifalari:

Moliyaviy operatsiyalarni qayd etish (daromad, xarajat, aktivlar, majburiyatlar).

Hisobot tuzish (balans, foyda va zararlar hisobotlari).

Korxonaning moliyaviy holatini nazorat qilish.

Soliq hisobotlarini tayyorlash.

Qisqacha aytganda:

Buxgalteriya hisobi — bu korxonaning “moliyaviy tili”, ya’ni uning pul harakatlarini tartib raqamga solib, tahlil qilish imkonini beruvchi tizimdir.
Buxgalteriya hisoboti

Buxgalteriya hisoboti — korxona (tashkilot, muassasa)ning hisobot davri (oy, chorak, yil)dagi mablagʻlari holati va xoʻjalik-moliyaviy faoliyatini ifodalovchi koʻrsatkichlar tizimi; buxgalteriya hisobi ma’lumotlari boʻyicha tuziladi. Buxgalteriya hisoboti statistika va operativ hisobotlari bilan birgalikda moliyaviy hisobotning tarkibiy qismini tashkil etadi. Davriyligiga koʻra Buxgalteriya hisoboti chorak, yarim yil, 9 oy va bir yil uchun tuziladi. Maqsadiga koʻra ichki va tashqi turlarga boʻlinadi. Ichki Buxgalteriya hisoboti korxona va uning tarkibiy boʻlinmalari faoliyatini tahlil etish hamda boshqarishga xizmat qiladi. Tashqi Buxgalteriya hisoboti korxonaning moliyaviy holati haqida axborotlar oladigan boshqaruv hamda nazorat idoralariga beriladi. Hajmiga koʻra dastlabki (korxonalar tomonidan joriy buxgalteriya hisobi ma’lumotlariga koʻra) va jamlanma (statistika muassasalari tomonidan hududiy tamoyillarga koʻra) Buxgalteriya hisoboti ga boʻlinadi. 1997-yil 1-yanvardan Buxgalteriya hisoboti qamraydigan ma’lumotlar doirasi (buxgalteriya balansi, moliyaviy faoliyat haqida hisobot, kreditorlik va debitorlik qarzdorligi haqida ma’lumotnoma, asosiy vositalar harakati, pul oqimlari, oʻz kapitali toʻgʻrisidagi hisobotlar va boshqalar)ni Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi belgilaydi. Buxgalteriya hisoboti ning belgilangan muddatda topshirilishi va majburiyligi ularga qoʻyiladigan asosiy talabdir. Korxonalar yillik Buxgalteriya hisoboti ni yakunlangan yildan keyin 15-fevraldan (chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar 1-martdan), choraklik Buxgalteriya hisoboti ni chorak tugagach, 25 kundan kechikmay mulk egalariga, korxona joylashgan hududdagi davlat statistika idoralariga, davlat soliq inspeksiyalariga va boshqa davlat organlariga topshirishlari shart.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxenvald

Buxenvald (Buchenwald) — nemis-fashistlarning Veymar shahri (Sharqiy Germaniya) yaqinidagi konslageri (1937—45). Dastlab Ettersberg deb atalgan. 8 yil ichida 239 mingga yaqin kishi Buxenvald mahbusi boʻlgan. Urush yillarida Buxenvaldda 18 millatga mansub 56 ming mahbus qatl etilgan. 1958-yil Buxenvaldlageri oʻrnida memorial kompleks ochilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduard Buchner

Eduard Buchner (1860.20.5, Myunxen – 1917.13.8, Fokshani, Ruminiya) – nemis kimyogari, Kil, Tyubingen, Breslavl, Vyursburg universitetlari professor (1893—1911). 1889-yilda pirazolni kashf etgan. 1897-yilda achish jarayonini faqat zamburugʻlar ishtirokida emas, balki ulardan ajratib olingan fermentlar yordamida ham amalga oshirish mumkinligini aniqlagan. Shu asosda keyinchalik boshqa mikroorganizmlardan sut kislotali, shuningdek sirka kislotali bijgʻishni keltirib chiqaradigan shira olishga muvaffaq boʻlindi. Nobel mukofoti laureati (1907)Nobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1860-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-mayda tugʻilganlar
Turkum:1917-yilda vafot etganlar
Turkum:13-avgustda vafot etganlar
Turkum:Nemis biokimyogarlari
Mirzo Shams Buxoriy

Buxoriy Mirzo Shams (1804?) - buxoro amirligi davrida yashagan tarixnavis olim; saroy munshiylari avlodidan.

B. oʻz ajdodlari izidan borib, Buxoro amiri saroyida munshiylik qilgan. 1845-yil u Makkaga hajga ketib, u yerdan 1849-yil qaytib kelgan, 1859-yil esa Orenburgga tijorat ishlari bilan borganda sharqshunos V. V. Grigorev unga Buxoro va Qashqar xususida tarixiy asar yozishni maslahat bergan. Shunga koʻra B. "Bayoni ba’zi havodisoti Buxoro, Xoʻqand va Qoshgʻar" ("Buxoro, Qoʻqon va Qashqarning ayrim voqeahodisalari bayoni") kitobini bitgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Grigorʼyev V. V. O nekotorykh sobytiyakh v Bukhare, Kokande i Kashgare. Zapiski Mirza Shamsa Bukhari, Kazanʼ, 1861.
 

Turkum:1804-yilda tugʻilganlar
Buxoriy Naxliy

Buxoriy Naxliy (taxminan 1581/86, Buxoro — 1645/50, Balx) — shoir. Fors va arab tillarida ijod qilgan. da Xoja Hofiz, Sa’diyga, qasidalarida esa Anvariy, Abdulvose’, Jabaliy, Xoqoniylarga ergashgan. B. devon tuzgan. Unga 67 qasida, 317 gʻazal, 12 qita, 1 masnaviy, 2 chiston kirgan, bularda ishqmuhabbat bilan bir qatorda, kambagʻallikdan figʻon, falakning kajravligidan nola oʻz aksini topgan. Sufiylik ruxida yozilgan she’rlari ham bor. Devon qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik va Tojikiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Buxoriy Nosir

Buxoriy Nosir (14-asr boshlari, Buxoro — 1378, Tabriz) — shoir. Xorijiy Sharq mamlakatlariga sayohat qilgan. Asarlarida vatanparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan, insoniy muhabbatni kuylagan. Gʻazallarida Sa’diy, Umar Xayyom, Ibn Yaminlarning ta’siri seziladi. Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ushshuaro" (1486), Abdurahmon Jomiyning "Bahoriston" (1487), Alisher Navoiyning "Mahbub ulqulub" (1501), Amin Axmad Roziyning "Haft iqlim" (1593) asarlarida B. ijodi yuqori baholangan. 1454-yilda Mahmud kotib tomonidan koʻchirilgan devoni bor. Devondan mashhur kishilarga atalgan qasidalar, hayitlar munosabati bilan yozilgan gʻazallar va qitalar joy olgan boʻlib, jami 7 ming baytni tashkil etadi. B. qoʻlyozmalari Tojikiston Sharqshunoslik instituti (inv. № 8847), Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg boʻlimi (inv. № 1642) hamda Tehron untida (inv. № 2418) saqlanadi.Ad.: Abdullayev I., Nosir Buxoriy, T., 1969.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1378-yilda vafot etganlar
Buxoriy Shamsiddin Muhammad ibn Muborakshoh Mirax

Buxoriy Shamsiddin Muhammad ibn Muborakshoh Mirax (?, Buxoro — 1340) — riyoziyotchi va falakiyotshunos, faylasuf. Hirotda ijod qilgan. B.ning "Zij" nomli asari mashhur. Unda alBattoniy ziji, Abdurahmon alXaziniyning "Ziji asSanjariy", Ali ibn Abdul Karim Shirvoniy (12-asr oʻrtalari)ning "Alauddin Ziji", Xusomiddin asSalar (? — 1262)ning "Ziji shohi", N. Tusiyimnt "Ziji Elxoniy" asarlari haqida qimmatli ma’lumotlar bor. Riyoziyotchi olim Shamsiddin Samarqandiy (13-asrning 2-yarmi)ning "Geometriya asoslari" ("Ashkol atta’sis") asariga, B. Chagʻminiy (? — 1220)ning "Astronomiyaning sekacha bayoni" asariga sharh yozgan. B.ning ilmi nujum (astrolyabiya) haqida asari ham mavjud. Asarlari Angliya, Vengriya, Germaniya, Rossiya, Misr, Hindiston, Eron va b. mamlakatlarning qoʻlyozma fondlarida saqlanadi.Ad.: Matviyevskaya G. P., Rozenfeld B. A., Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovya i ix trudi (VIII—XVII vv.), M., 1983.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1340-yilda vafot etganlar
Buxoro va Samarqand suv taqsimoti

Buxoro va Samarqand suv taqsimoti — Zarafshon daryosining Samarqand va Buxoro vohalari oʻrtasidagi suv taqsimoti. Buxoro va Samarqand vohalarida suv taqsimoti Kadimdan to sunggi vaqtlargacha muayyan tartibda davom etib kelgan boʻlib, Zarafshon dehkonchiligi uchun yaroqli yerlarning ma’lum bir qisminigina sugʻora olgan, xolos. Qad. miroblar daryodagi suv sathining holatini "vaqti purob" (koʻp suvlik), "vaqti miyonob" (oʻrta suvlik) va "vaqti qillatiob" (oz suvlik) paytlariga boʻlganlar. Zarafshon suvi oʻrtacha boʻlgan paytlarda "nimjoʻy", ya’ni "yarim ariq" usulida taksimlangan. Daryoda suv oz boʻlgan paytlarda hamma suv Buxoroga tashlangan. Bu "obpartav", ya’ni "suv tashlash" deb atalgan. "Obpartav" faqat Buxoro shahrini suv bilan ta’minlash uchun qoʻllanilib, mavsumda 2-marta (may oyining 2-yarmi va avgustning oxirida) amalga oshirilgan. "Obpartav" muddati 2—4 haftaga choʻzilgan. Zarafshon suvi masalasida Buxoro Samarqandga qaram boʻlgan. Shuning uchun ham Zarafshon vodiysining yuqori qismi podsho Rossiyasi tomonidan bosib olingandan soʻng Samarqand ma’muriyati bilan Buxoro amirligi oʻrtasidagi munosabatlarda suv masalasi alohida oʻrin tutdi. 1872-yil har ikki tomon vakillari ishtirokida Samarqandda B. va Buxoro va samarqand suv taqsimoti t. komissiyasi tuziddi. Komissiya Buxoro va Samarqand oʻrtasidagi suv taqsimotining qad. tartiblarini muhokama qilib, mavsumda Buxoro uchun 2-marta — 15-apreldan 15-maygacha va 15 avgustdan 15-sentabrgacha daryoni "obpartav" yoki "nimjoʻy" qilishga qaror qildi. 19-asrning 80—90-yillarida Samarqand vohasida sugʻoriladigan dehqonchilik maydoni kengaytirilib, Zarafshon suvining koʻpi ana shu vohaning yuqori qismida sarf boʻla boshladi. Natijada Buxoro vohasi tez-tez suv tanqisligiga uchrab turdi. Suv masalasini B. va Buxoro va samarqand suv taqsimoti t. komissiyasi 1894, 1895 va 1902-yillarda qaytaqayta muhokama qildi. Komissiya Buxoro va Samarqand vohalaridagi sugʻoriladigan yer maydoni hajmini nazarda tutib, quyidagicha qaror qildi: 1) Zarafshonda suv qancha boʻlishidan qati nazar, daryo suvining uchdan ikki qismi (67%)ni Samarqandga, uchdan bir qismi (33%)ni Buxoroga tashlash; 2) mavsumda ikki marta (2-apreldan 20-aprel gacha va 18 avgustdan 5-sentabrgacha) Buxoroga tashlanadigan suv miqdorini koʻpaytirish. Ammo bu bilan B. va S. s t. masalasi hal boʻlmadi. 19-asr oxirlarida Zarafshonning yuqori oqimida suv omborlari barpo etish va Buxoroga Amudaryodan suv chiqarish gʻoyalari paydo boʻldi. Bu gʻoyalar 20-asr 60-yillariga kelib uzilkesil amalga oshirildi: vohaning sugʻorish sistemasi qayta qurilib, gidroinshootlar koʻpaytirildi, Zarafshon boʻylab "Oq va Qora daryo suv ayirgʻichi", Harxoʻr, Shohrud, Shofirkon va boshqa yirik gidrouzellar qurildi, Kattaqoʻrgon, Quyimozor suv omborlari, AmuQorakoʻl kanali va AmuBuxoro mashina kapali kabi ulkan sugʻorish inshootlari toʻliq qurilib, ishga tushirildi.Ad.: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Axmad Donish, Istoriya mangitskoy dinastii, Dushanbe, 1967; Muhammadjonov A., Zarafshon vodiysiningsuv xoʻjaligi tarixidan, T., 1959.Abdulahad Muhammadjonov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro viloyat qoʻgʻirchoq teatri

Buxoro viloyat qoʻgʻirchoq teatri — bolalar teatri. 1982-yil Buxoro shahrida tashkil etilgan. Oʻzbek va rus guruhlari mavjud. A. Abdullayev, G. Fayziyeva, N. Rahmatova, Sh. Jabborov, omoshalarini ijodiy oʻzlashtirgan holda, chet el qoʻgʻirchoq teatrlari san’ati yutuqlari bilan oʻz san’atlarini boyitdilar. Eng yaxshi spektakllari: "Chodirjamol", "Doʻstlik sinovi" (qarang Majidov), "Baxt axtargan Hasan" (Ye. Speranskiy), "Senimi boʻri, shoshmay tur" (A. Kurlyanskiy, A. Xait), "Karvonsaroy" (Sh. Yusupov), "Mittimiton" (M. Xalil), "Miyov ismli mushukcha" (Nguyen Din Txi), "Obi hayot" (G. Aliyeva), "Eng kichik Gnom" (V. Seduxin) va boshqa Bosh rej.— Galina Aliyeva (1998-yildan)"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston teatrlari
Buxoro vino zavodi

Buxoro vino zavodi, „Shohrud“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatining vino zavodi — vinoaraq mahsulotlari ishlab chiqaruvchi sanoat korxonasi. „Oʻzmevasabzavotuzumsanoatxolding“ kompaniyasi tarkibiga kiradi. Buxoro shahrida joylashgan. 1941-yilda Buxoro vino zavodi nomi bilan tashkil etilgan. 1994-yildan „Shohrud“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Asosan kuchsiz („Bayan shirey“, „Bihishti“, „Oq jilvon“, „Qizil jilvon“), kupli („Shohrud“) va desert („Jondor“, „Amiri“, „Kagor“) uzum vinolari, araq(„Shoxrud“), Balzam(„Shifobaxsh“) brendi, Konyak(„Buxoro“) va uzum sharbatlari ishlab chiqaradi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlaridan olingan zamonaviy texnologik jihozlar oʻrnatilgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum: Biznes
Buxoro vohasi

Buxoro vohasi — Markaziy Osiyodagi eng qadimgi va yirik dehqonchilik maskanlaridan biri. Zarafshon daryosining quyi qismida joylashgan. Shimoli-sharqda Hazora yoʻlagi orqali Karmana va Konimex vohalariga, janubi-gʻarbda esa Jondor yoʻlagi orqali Qorakoʻl vohasiga tutash. Uzunligi 80 kilometr, eng keng joyi 60 kilometrga teng. Buxoro vohasining dastlabki relefi inson faoliyati natijasida jiddiy oʻzgargan. Daryo terrasalari ekinzorga aylantirilgan. Zarafshonning qadimgi tarmoqlari oʻrnidagi pastqamliklar hamda balandligi 5—15 metrli tepalar voha relefini birmuncha murakkablashtirgan.Iqlimi subtropik belgilarga ega boʻlgan keskin kontinental choʻl iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0°—0,4°, iyulniki 28°—29,3°. Eng past temperatura —24°—25°, eng yuqori tempatura 45°—46°"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi

Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi — Buxoro shahridagi muzey-qoʻriqxona; Buxoroning qadimiy tarixini, uning moddiy va maʼnaviy boyliklarini, avloddan avlodga oʻtib kelayotgan oʻziga xos anʼanalarini saqlash, oʻrganish va targʻib qilish bilan shugʻullanuvchi muassasa. 1922-yilda Buxoro davlat muzeyi sifatida tashkil topgan. Keyinchalik turli nomlar bilan atalgan: Buxoro viloyat oʻlkashunoslik muzeyi (1940—45; 1969—83), Buxoro tarixiy oʻlkashunoslik muzeyi (1945—1969), Buxoro tarixiy-meʼmoriy muzeyi (1983—84), 1985-yildan muzey-qoʻriqxona, 1988-yildan hozirgi nomda.

Muzey-qoʻriqxona jamgʻarmasi 63 mingdan ortiq. Umumiy maydoni 8320 kv. m. Uning 6 ta filiali bor: Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi (Arkda), xalq amaliy bezak sanʼati muzeyi (Sitorai Mohi Xosada), Kamoliddin Behzod nomidagi sanʼat muzeyi (sobiq Azov banki binosida), Fayzulla Xoʻjayev uy-muzeyi (19-asrdagi tarixiy binoda), Abu Ali ibn Sino memorial muzeyi (Peshku tumanidagi Afshona qishlogʻida), Romitan oʻlkashunoslik muzeyi (Romitan shahrida).

Muzey-qoʻriqxonaning 94 zalida 28 ta mustaqil ekspozitsiya Buxoroning rivojlanish bosqichlarini, jahon sivilizatsiyasi, maʼnaviy madaniyati va diniy qadriyatlariga qoʻshgan hissasi va hozirgi kunda erishilgan muvaffaqiyatlaridan hikoya qiladi. Arxeologik toʻplamlari orasida miloddan avvalgi 4—3-asrlar neolit davriga oid pichoqsimon tosh boʻlaklari (Darvozai Qir manzilgohi), jez davri madaniyatiga doir materiallar (Zamonbobo madaniyati), sak qabilalarining qabrlaridan topilgan buyumlar, fayansdan ishlangan haykalchalar (arslon va toshbaqa), buyumlar (saklar qozoni, isiriqdon va boshqalar), shuningdek miloddan avvalgi 5-asrdan milodiy 16-asrgacha dahldor manzilgoh/iap va shahristonlardan qazib olingan qadah, kosa va koʻzalar, zargarlik buyumlari, suyakdan ishlangan igna, toʻgʻnogʻich va boshqa buyumlar bor. Numizmatika toʻplami ham boy: yunon-baqtriya tangalari (miloddan avvalgi 3—2-asrlar), kushon tangalari (1—3-asrlar), sosoniylar tangalari (5-asr), buxorxudotlar tangalari (7—8-asrlar), somoniylar (9— 10-asrlar), qoraxoniylar (12-asr), temuriylar (14—15-asrlar), shayboniylar (16-asr), ashtarxoniylar (17-asr), mangʻitlar sulolasi davri (18—20-asr boshi) ga oid oltin tangalardan iborat. Buxoro kashtalari, soʻzanalari va zardoʻzlik buyumlari, Gʻijduvon kulolchiligi (10—20-asrlar), yogʻoch oʻymakorligi buyumlari (14—20-asrlar), 16—20-asrlarga oid xitoy va yapon chinnilaridan iborat toʻplamlar, noyob kitob va qoʻlyozmalar (1391—92 ylarga doir "Zikr.asar annabi") oʻrami, 1930—2000-yillarda ishlangan tasviriy sanʼat asarlari, oʻlka tarixiga oid 100 mingdan ortiq eksponatlar saqlanadi.

 

 

Turkum:Buxoro muzeylari
Jayron (pitomnik)

"Jayron" Buxoro ixtisoslashgan pitomnigi — Buxoro viloyatida Kogon shahri janubidagi Momojurgoti platosi etagida joylashgan. Oʻrta Osiyoda noyob choʻl hayvonlarini koʻpaytirish va reintroduksiyalashga ixtisoslashgan ilmiy markaz.
 Tarixi 
Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi tarkibiga kiradi. 1976-yilda tashkil etilgan. Maydoni 5145 ga. 1977-yildan pitomnikka 42 bosh jayron (qoraquyruq) keltirilib, ularni koʻpaytirish ishlari boshlandi (1987-yilda ularning soni 1225 taga yetdi va reja asosida qoʻshni va boshqa hududlarga tarqatildi). Bu yerda jayronlar bilan birgalikda yo‘rg‘a tuvaloq, qulon, gepard, Prejevalskiy oti, buxoro bug‘usi (xongul) kabi xalqaro va Oʻzbekiston Respublikasi qizil kitobiga kiritilgan turlar ham koʻpaytirish va oʻrganish ishlari olib boriladi. Kuzda birqozon, oqqushlar, qizilgʻozlar va koʻplab yirtqich qushlar uchraydi. Markaz janubida Amu—Buxoro kanali hosil qilgan sunʼiy koʻllar bor. Ular tuyoqli hayvonlarning suv ichish joyi boʻlib, juda koʻp suv qushlarini ham jalb qiladi. Markaz atrofi yirtqichlarning ichkariga oʻtishiga toʻsiq boʻlishi uchun 36 km uzunlikda balandligi 2 m boʻlgan simtoʻr bilan oʻralgan.
 Pitomnikda yashovchi turlar 
Pitomnik xududida Oʻzbekiston Respublikasi va xalqaro qizil kitobiga kiritilgan koʻplab turlar yashaydi. Shulardan biri Prjevalskiy oti boʻlib aslida Oʻzbekiston faunasi uchun xos boʻlmagan tur hisoblanadi. Boʻyi past, kallasi katta, boʻyni kalta va yoʻgʻon, Aygʻirining yagʻrin balandligi 125—135 sm, gavdasi uzunligi 230 sm gacha, oyoqlari ingichka, vazni 300 kg gacha. Biyasi aygʻiridan kichikroq. Yoli qisqa va tik turadi, peshonasida yoli yoʻq. Juda ehtiyotkor. Choʻl oʻsimliklari bilan oziqlanadi. Boʻgʻozlik davri 11 oy, 1—2 ta bola tugʻadi. Shimoliy Gʻarbiy Xitoy va Mongoliya (Jungʻoriya) choʻllarida yashagan. Oxirgi marta yovvoyi tabiat qoʻynida 1967 va 1969—yillarda uchratishgan. Hozirda faqat hayvonot bogʻlari yoki qoʻriqxonalarda uchratish mumkin. Qizil kitobga yoʻqolib borayotgan tur sifatida kiritilgan bu jonivorlardan butun dunyoda 2000 dona qolgan. Ushbu tur Buxoroga 1987—yilda Sankt—Peterburg shahridan olib kelingan boʻlib, avvaliga tutqunlikda koʻpaytirilgan, soʻngra, qoʻriqxona xududiga qoʻyib yuborilgan. Hozirda pitomnikda 18 bosh Prjevalskiy oti yashayotgani maʼlum. Bundan tashqari qoʻriqxonada 1203 bosh jayron, 164 bosh turkman quloni, shuningdek, volyer sharoitida 47 bosh Buxoro togʻ qoʻyi va 1 bosh buxoro bugʻusi saqlanmoqda. Jayron pitomnigida hayvonlardan boshq, oʻsimliklarning 250 dan ortiq tur oʻsadi. Hayvonlardan sut emizuvchilarning 32, qushlarning yil davomida 250 dan ortiq, sudralib yuruvchilarning 18, suvda hamda quruqlikda yashovchilarning 2, baliqlarning 8 hamda umurtqasizlarning 700 dan ortiq turi uchrashi aniqlangan.

 Galereya 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Turkum:Buxoro viloyati geografiyasi
Buxoro zindoni

thumb|Buxoro zindoni 1890-yilda
Buxoro zindoni — Buxoro amirining qamoqxonasi. U XVIII asr oxirida, mangʻitlar sulolasi davrida qurilgan, Buxoro amirligining eng yirik zindonlaridan biri edi. Buxoro inqilobi, monarxiya qulashi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgandan keyin yopilgan. Hozirda u shaharning diqqatga sazovor joylaridan biri hisoblanadi. Ayni paytda bu yerda Buxoro huquq va qonunchilik tarixi muzeyi joylashgan.

 Tarixi 
Zindon XVIII-asr 2-yarmida, mangʻitlar sulolasi davrida qurilgan boʻlib, qadimiy shahristonning shimoliy-gʻarbiy burchagida, oʻrta asrlarga oid Xoʻja Nizomiddin bolo guzari hududida, Ark qalʼasidan yuz metr shimoli-sharqda joylashgan.

 Meʼmorchiligi 
Zindonning atrofi pishiq gʻisht terib qurilgan va yuqorisi ham baland gashtin devor bilan oʻralgan tepalik ustidagi imoratlar majmuasidan iborat. Zindonga kichik peshtoqli va 2 tabaqali qadimiy yogʻoch eshigi boʻlgan darvozaxonadan kiriladi. Zindon ikki qismga boʻlinadi: zindoni bolo — yuqori zindon va zindoni poyon — quyi zindon. Birinchi qism mahkumlar uchun xonalari boʻlgan bir nechta hovlilardan iborat. Zindonning bu qismidagi asirlarni har oyda ikki marta maydondagi zanjir bilan bogʻlangan holda sayrga olib chieilgan. Mahbuslar ob-havodan qatʼi nazar, yalangoyoq yurishgan. Ikkinchi qism diametri 5 metr va chuqurligi 6,5 metr boʻlgan chuqur oʻradan iborat boʻlib, jinoyatchilar uning tubiga arqonlar bilan tushirilgan, shuningdek, ularga oziq-ovqat ham xuddi shu tarzda uzatilgan. Oʻsha davrdagi koʻplab musulmon mamlakatlarida mahbuslarni yoki ogʻir jinoyatlarda ayblanganlarni chuqur oʻraga qamab qoʻyish qoʻllangan. Bitta maxsus katta kamera siyosiy mahbuslar va u yoki bu sabablarga koʻra zindonga tushib qolgan xonlikning yuqori martabali amaldorlari uchun moʻljallangan edi. Koʻpincha qoʻzgʻolonchilar, qotillar, qaroqchilar, oʻgʻrilar, qarzdorlar, zoʻrlovchilar (agar ularga oʻlim jazosi qoʻllanilmagan boʻlsa), oʻlimga hukm qilinganlar (koʻpincha boshni kesish qoʻllangan) va hukm chiqarilgandan keyin darhol sodir etilmagan boʻlsa, ijro etilishini kutayotganlar, shuningdek, hukmni kutayotgan gumondorlar zindonga tashlangan. Hovlisida turli davrlarga oid pastak gʻishtin binolar bor. Bular zindonbon xonasi, soliq toʻlamaganlar, qarzdorlar va siyosiy mahbuslar hamda oʻlimga mahkum etilganlar uchun qurilgan xonalardir.

Buxoro zindoni Buxoroning boshqa meʼmoriy, arxeologik, diniy va madaniy yodgorliklari qatori UNESCOning O‘zbekistondagi Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

2020-yilda zindonda Behbudiy haqidagi filmning ayrim epizodlari suratga olingan.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Turkum:Binolar
Turkum:Buxoro tarixi
Turkum:Buxorodagi bino va inshootlar
Turkum:Oʻzbekistondagi qamoqxonalar
Turkum:18-asrda qurilgan bino va inshootlar
Buxoro ilmiy jamiyati

Buxoro ilmiy jamiyati — Buxoro Xalq Sovet Respublikasida tashkil etilgan jamiyat (1921).

Oʻlkadagi qad. obidalarni muhofaza qilish, xalq amaliy san’atini rivojlantirish, fan tarixiga oid qoʻlyozmalarni yigʻish, arxeologik ashyolar va xalq ogʻzaki ijodi namunalarini toʻplab tadqiq etish kabi ishlar bilan shugʻullangan. Olim, yozuvchi va ma’rifatparvarlardan Abdurauf Fitrat, Otajon Payrov Sulaymoniy, Abdulvohid Burhonov (Munzim), Sadriddin Ayniy, Mirza Salimbek, Sharifjon Maxdum (Ziyo), Ahmadjon Hamdiy (Abusaidov), Muso Saidjonov, Yoʻdsoshqori Poʻlatov, Siddiqxon (Xashmat) (1885—1910-yillarda Buxoro amiri boʻlgan Amir Abdulahadning ukasi) jamiyat a’zolari boʻlishgan. Buxoro ilmiy jamiyati ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etgan. Buxorodagi 3 shaxsiy kutubxonada saqdangan sharqshunoslik, tarix, adabiyotga oid qo'lyozma kitoblarni to'plagan. Birgina Sharifjon Maxdum kutubxonasidan 300 jildga yaqin forstojik va turkiy tillardagi noyob qo'lyozma asarlar ro'yxatga olingan. Jamiyat to'plagan qo'lyozma asarlar orasida tarixchi Narshaxiyning «Taʼrixi Buxoro» («Buxoro tarixi»), Ahmad Donishning «Navodirulvaqoe» («Nodir voqealar») asarlari bor. Jamiyatning «Anjumani tarix» bo'limi «Buxoro arki tarixining qo'lyozmasi» kitobini tayyorlagan. Buxoro ilmiy jamiyati to'plagan materiallar Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti qo'lyozmalar fondida saqlanadi.

 
 Shodmon Hayitov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Buxoro tarixi
Buxoro kandakorlik maktabi

Buxoro kandakorlik maktabi — kandakorlik san’atidagi oʻziga xos uslub. 19-asrda shakllangan. Buxoro kandakorlik buyumlari shakli sodda, xushbichimligi, naqshlari esa murakkab va nafisligi bilan ajralib turadi. Koʻkon kandakorlik maktabi yaratgan san’at asarlariga qaraganda Buxoro kandakorlik maktabi m. badiiy buyumlarining naqshlari bir oz yirikroq boʻlib, asosan me’moriy obidalar tasvirlari aks ettirilgan. "Mehrob", "Madohil", "Hisht", "Nimhisht" va boshqa naqsh elementlaridan foydalanib, islimiy naqshlar chizilgan. Buyumlarga kesma usulida zarb berilgan. 19-asr—20-asr boshida bezak mujassamotida yozuvnaqsh (husnixat) keng oʻrin oldi, yozuvlar oʻsimliksimon naqshlarga oʻxshatib zarb qilindi. Buxoro kandakorlik maktabi m. vakillari: Shodi Muhammad (18-asr), Hakim Buxoriy (19-asr), Olim Abdusalomov, Gʻulom Hasanov, Olloyor Yoʻldoshev (20-asr boshlari) va boshqa, 20-asrda Muxtor Muhsimov, Muqaddam Mukarramov, Abdusalom Hamidov, Us t a Salim kabilar bu san’at rivojiga katta hissa qoʻshdilar. 1968-yilda tashkil etilgan kandakorlik sexlarida mehnat qilayotgan kandakorlar qad. san’atni oʻzlashtirib, Buxoro kandakorlik maktabi m. an’analarini rivojlantirmoqsa.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro miniatyura maktabi

Buxoro miniatyura maktabi — Oʻzbekiston miniatyura san’atidagi oʻziga xos yoʻnalish. Oʻrta asrlar (16— 17-asrlar)da Buxoroda shakllangan. Buxoro miniatyura maktabi m.ning rivojlanish davri Buxoroda Shayboniyxonlar (16-asr), Ashtarxoniylar (17-asr) hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. Hirot miniatyura maktabi ta’sirida rivojlangan Buxoro miniatyura maktabi m. dastlab Buxoroga kelgan Hirot miniatyura maktabi vakillarining ijodi bilan bogʻliq boʻlgan va mahalliy badiiy an’analar ta’sirida shakllanayotgan mustaqil uslubni aks ettirgan oqimlar koʻrinishida boʻlib, 1550-yillar oʻrtalaridan mustaqil rivojlangan. Umumlashtirish, shaklning ixchamligi, kiyim va bezaklarning aniq hamda yirik ishlanishi, boʻshliqning bir tekis tuzilishi, me’moriy tasvir va zaminning soddalashtirilishi kabi xususiyatlarga ega boʻlgan. Umumiy ranglar yorqin, tiniq (toʻq sariq va qora ranglar ustunligi seziladi), rasmlar uchun yaratuvchanlik, tantanavorlik ruhi xos boʻlgan. Rasmlarda qabul sahnalari, tabiat ogʻushidagi uchrashuvlar, maishiy manzaralar, saroy hayotidan olingan axloqiy lavhalar va boshqa mavzular keng oʻrin olgan; koʻchmanchi hayot koʻrinishlari, mahalliy etnik turlar ham uchraydi. 16-asr oxiridan tasviriy san’atda mavjud an’anaviy, rasmiy dabdabali yoʻnalish bilan bir qatorda demokratik mavzular shakllandi va mustahkamlandi, shahar hayotidan olingan janrli lavhalar, hunarmandlik mavzularining soni koʻpaydi. Buxoro miniatyura maktabi m.ning yirik vakillari: Mahmud Muzahhib, Shayxzoda, Abdulla Musavvir (16-asr); Muhammad Sharif, Muhammad Muqim, Avaz Muhammad, Muhammadamin, Farhod, Mulla Behzod, Xoʻja Gadoy (17-asr) va boshqa 16-asr oxiri va 17-asr boshlarida Movarounnahrning qoʻshni mamlakatlar bilan aloqalarining kuchayishi tufayli Buxoro miniatyura maktabi m. vakillari asarlarida Hindiston va Eron tasviriy san’atining ta’siri oʻz ifodasini topgan. Bu maktab vakillari tomonidzn Sa’diyning "Boʻston" (157576), Jomiyyaning "Tuhfat ulahror" (16-asrning 70-yillari), Dehlaviynint "Tarixi Xizrxon" (1579), Nizomiyning "Hamsa" (1648, hammasi SanktPeterburgdagi SaltikovShchedrin nomidagi kutubxonada), Firdavsiyning "Shohnoma" (1664, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida) asarlari, shuningdek tarixiy, diniy asarlar badiiy bezatilgan. Kitoblarni bu tarzda bezash keyingi davrlarda ham davom etdi, mas, Ahmad Donish, Abdulxoliq Maxdum va boshqa 20-asr 20-yillarida Buxoro miniatyura maktabi m. an’analari usta Nabi Hafizov (plakatlar ishlagan), S. Pochayev ijodida davom ettirildi.Ad.: Pugachenkova G. A., Rempel L. I., Vidayushiyesya pamyatniki izobrazitelnogo iskusstva Oʻzbekistana, T., 1960; Sredneaziatskiye miniatyuri 16—18 vv., M., 1964; Pugachenkova G. A., Rempel L. I., Ocherki iskusstva Sredney Azii, M., 1982.El’mira Ismoilova.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Eron miniatyura maktablari
Turkum:Buxoro madaniyati
Buxoro namozgohi

thumb|Buxoro namozgohi
Buxoro namozgohi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Hayit  bayramlarida namoz oʻqish uchun qurilgan masjidlardan biri boʻlgan. Buxoroni idora qilgan Qoraxoniylar sulolasi davrida XI asrda Shams al-Muluk (1068—1080) tomonidan chorbogʻida Buxoroning janubiy qismida Namozgoh darvozasi orqasida bunyod etilgan. XI—XVI asrlar davomida qurilgan. Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
Tarixi 
Namozgoh peshtoqi gʻarb tomonda boʻlib, masjid markazida mehrob boʻlgan va pishiq gʻishtdan qurilgan. Inshoot naqshinkor va koshinkor bezaklar ganchdan ishlangan. Mazkur Namozgoh XI asrda buzib tashlanadi. 1119—1120-yillarda Qoraxoniylar davlati hukmdori Muhammad Arslon ibn Sulaymon farmoyishi bilan eski namozgoh oʻrniga mehrobli va mukabbir (aslzoda) kishilar uchun bir inshoot qurilgan. Mazkur masjid qayta qurilgan koʻrinishda bizgacha yetib kelgan. Masjid mehrobida murakkab girehlar, „bodomchalar“, oʻymakor naqshli bezaklar bilan bezatilgan. Mehrob yuqori qismida naqshinkor harflar bilan Muhammad (s.a.v) paygʻambar va chorchorlar ismlari yozilgan. Namozgoh masjidida XIV asrning birinchi yarmida taʼmirlash ishlari olib borilgan va kitoba bitiklardan iborat panno oʻrnatilgan. XIV asrning oxirida Amir Temur burugʻiga koʻra taʼmirlash ishlari olib borilgan. XVI asrda Buxoro xonligini idora qilgan Shayboniy Abdullaxon II davrida qayta taʼmirlanadi. Namozgoh masjidi atrofi manzarali va mevali daraxtlar ekilgan va devor bilan oʻrab olingan boʻlgan. Namozgoh mehrobi ravogʻida kufiy xatida „Mulk Allohnikidir“ kalimasi keltirilgan. Masjid ichki ravogʻida suls xatida hadisning bir qismi saqlanib qolgan. Masjid tashqi devorining yuqori qismida kitoba bitiklarining baʼzi parchalari saqlanib qolgan. Ularda asosan Qur’oni Karim oyatlari va hadislardan parchalar keltirilgan. 
 Me’morchiligi 
Masjid pishiq gʻishtdan oddiy qilib qurilgan, atrofi baland devor bilan oʻralgan. XVI-asrdagi taʼmir davrida masjid binosiga tutashtirib 3 toqili va ustunli peshayvon qurilgan. Tarhi toʻgʻri toʻrtburchak boʻlib, 3 asosiy xonadan iborat. Oʻrtadagi murabba tarxli xona yassi gumbaz bilan, yonlaridagi xonalar balxi gumbaz bilan yopilgan. Asosiy xonaga peshtoq, yonidagi xonalarga dalon yoʻlakdan kirilgan. Peshtoqqa girih naqsh ishlangan, Qur’ondan koʻchirilgan oyatlar bitilgan. Buxoro namozgohi meʼmorligida mehrob va uning atrofiga ishlangan koshinkori bezaklar alohida ajralib turadi. Unda Buxoro meʼmorligi va bezak san’atining an’analari oʻz ifodasini topgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Ilmiy 
 
 

Turkum:Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Buxorodagi masjidlar
Buxoro neftni qayta ishlash zavodi

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi (BNQIZ) — neft mahsulotlari ishlab chiqaruvchi yirik sanoat korxonasi. Buxoro viloyati Qorovulbozor shahrida joylashgan.

Oʻzbekneftgaz tarkibiga kiradi. 1993-yil 3-avgustdagi 389-sonli qarori bilan zavodni qurish ishlari boshlandi. 1997-yil 22-avgustda qurilish ishlari yakunlanib, ishga tushirilgan. Qashqadaryo va Buxoro viloyatlaridagi gaz va neft konlari (asosan Koʻkdumaloq gaz kondensati koni) asosida ishlashni boshlagan. 18 turdagi mahsulotlarni ishlab chiqaradi. Birinchi navbatining yillik loyiha quvvati 2,5 million tonna gaz kondensatini qayta ishlashga moʻljallangan. Zavodning loyiha qiymati deyarli 500 million dollarga teng boʻlgan.

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi Fransiyaning „Technip“ firmasi bilan hamkorlikda qurilgan. Mazkur firma zavod qurilishida 262 million dollar hissasi bilan ishtirok etgan. Shuningdek, „Technip“dan tashqari, Yaponiyaning „Marubeni“, „Jey-Ji-Si“ kompaniyalari tomonidan konsorsium tuzilgan.  Bundan tashqari, „Kellog“ (KBR) firmasi, „Chase Manhattan“, „Eximbank“, „Kredi kommersial de-Frans“, „BNP Paribas“ banklari, Yaponiya savdo-sanoat vazirligi, Fransiyaning „Kofas“ sugʻurta jamiyati zavod qurilishida oʻz hissalarini qoʻshdilar.   Loyihalarni amalga tadbiq etish uchun oʻtkazilgan tenderda Turkiyaning xalqaro pudratchilaridan boʻlgan „Gama“ firmasi gʻolib chiqqan. Zavod hududida qurilish 196 obyektda olib borilgan. Qurilishni koʻzdan kechirish maqsadida 1996-yil 14-dekabrda Oʻzbekiston birinchi prezidenti Islom Karimov Qorovulbozorga kelgan. Gazkondensatidan mahsulot ajratib oladigan texnologik jihozlar va uskunalar dengiz, havo va temir yoʻllar orqali olib kelingan. Zavod qurilishida 1600 turkiyalik ishchi qatnashgan. Jami ishchilar soni 2000 dan ortiq.

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi 300 dan ortiq katta-kichik inshootlar majmuidan iborat. Korxona atrofidagi 5000 gektar yerlarga saksovullar ekilgan. Zavod atrofida ishchilar yashaydigan neftchilar shaharchasi ham qurib bitkazilgan.

„Oʻzbekneftgaz“ milliy korporatsiyasi raisining 1996-yil 26-noyabrdagi buyrugʻiga koʻra Igamberdi Saydahmedov-Buxoro neftni qayta ishlash zavodining birinchi rahbari etib tayinlangan. 1997-yil 18-avgust kuni atmosfera haydash uskunasida ilk sinov ishlari amalga oshirilgan. 22-avgustda rasmiy ochilish marosimi boʻlib oʻtgan. Marosimda AQSh, Yevropa, Hamdoʻstlik mamlakatlari kompaniya va firmalari vakillari ishtirok etgan.                                                                                                                         

Ushbu yirik inshootni barpo etishda qatnashgan bir guruk mehnat fidoiylari „Mehnat shuhrati“, „Doʻstlik“, „Shuhrat“ orden va medallari bilan taqdirlangan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 
 
 BNQIZning rasmiy sayti: bnpz.uz 

Turkum:Kompaniyalar
Turkum:Buxoro viloyati
Turkum:Qorovulbozor tumani
Turkum:Oʻzbekiston neft va gaz kompaniyalari