Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Pozvala menya doroga (Yalla qoʻshigʻi)

"Pozvala menya doroga"  — Yalla ansamblining qoʻshigʻi.

 Muallif 
 ??? sheʼri
 ??? musiqasi

 Ijrochi 
 „Yalla“ guruhi

 Qoʻshimcha 

Turkum:Yalla qoʻshigʻlari
Turkum:Yalla: Tri kolodsa
Turkum:Yalla: Grand Kollekshn
Oʻzbekiston Qahramoni

Oʻzbekiston Qahramoni — Oʻzbekistonning oliy darajadagi unvoni. 1994-yil 5-mayda taʼsis etilgan. Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolariga davlat va xalq oldidagi qahramonona jasorat koʻrsatish bilan bogʻliq xizmatlari uchun beriladi. Unvon ayrim hollarda Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan shaxslarga ham berilishi mumkin. „Oʻzbekiston Qahramoni“ Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti tomonidan beriladi. Unvonni berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahri hokimliklari, vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlangan shaxsga oliy nishon — „Oltin Yulduz“ medali va unvon berilganligi toʻgʻrisidagi hujjat topshiriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlangan shaxslar oylik ish haqiga yoki pensiyaga qoʻshimcha ravishda eng kam oylik ish haqi miqdorida oy sayin toʻlanadigan ustama mukofot oladilar, qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan imtiyozlardan foydalanadilar. „Oltin Yulduz“ medali 750 darajali (probali) oltin qotishmasidan tayyorlanadi va old tomonida har bir qirrasining ikki yonbagʻridan oltin nurlar taralgan sakkiz qirrali yulduz shaklida boʻladi, ogʻirligi 12,5 f. „Oltin Yulduz“ medali koʻkrakning chap tomoniga orden va medallardan yuqoriroqqa taqiladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ faqat bir marta beriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni vafotidan keyin berilgan taqdirda „Oltin Yulduz“ medali va unvon berilganligi toʻgʻrisidagi hujjat mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

 Mukofotlanganlar 
Munojat Yulchiyeva

 

Turkum:1994-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Turkum:Oʻzbekiston unvonlari
*
Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri

Oʻzbekiston xalq shoiri (Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbeksiton SSR xalq shoiri deb nomlangan) — dastlab Oʻzbekiston SSRda, keyinchalik Oʻzbekiston Respublikasida yetuk shoirlarga beriladigan medal.O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING FAXRIY UNVONLARINI TAʼSIS ETISh TO‘G‘RISIDA

 Sohiblari 
qarang: :Turkum:Oʻzbekiston xalq shoirlari
 

Turkum:Oʻzbekiston unvonlari
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi - Oʻzbekiston Respublikasining unvoni
 Tavsifi 
Koʻkrak nishoni diametri 30 millimetrli doira shaklida boʻladi va 925 probali kumushdan tayyorlanadi. Nishonning qalinligi 2,2 millimetr. Nishonning hoshiyalangan tekis yuz tomonida ochiq kitob fonida gʻijjak va rangin taxta (palitra) moʻyqalamlari bilan, pastki chekkasida dafna novdasi tasvirlangan. Nishonning aylanasi boʻylab XIZMAT KOʻRSATGAN MADANIYAT XODIMI degan yozuv joy olgan. Nishonning orqa tomonida Oʻzbekiston Respublikasining Davlat gerbi tasvirlangan. Tasvirlar va yozuv qabariq. Koʻkrak nishoni ichki qismiga Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.https://lex.uz/docs/-90751

 Taqdirlanganlar 

 

Turkum:Oʻzbekiston unvonlari
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist

Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist – Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvoni. Gazeta va jurnallar tahririyatlarining, televidenie va radio eshittirish, axborot agentliklarining matbuotni rivojlantirishda katta xizmat, ijodda va tashkilotchilik faoliyatida alohida oʻrnak koʻrsatgan jurnalistlariga, nashriyotlar, boshqa tashkilotlarning ana shunday xodimlariga beriladiOʻZBYeKISTON RYeSPUBLIKASINING FAXRIY UNVONLARINI TAЪSIS ETISh TOʻGʻRISIDAPF-463-son 28.08.1992. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligi eʼlon qilinganligining bir yilligi munosabati bilan mukofotlash toʻgʻrisida„Oltin vodiy“ va „Ferganskaya pravda“ viloyat gazetalarining alohida oʻrnak koʻrsatgan xodimlarini mukofotlash toʻgʻrisidaPF-576-son 04.03.1993. Bir guruh respublika ayollarini mukofotlash toʻgʻrisidaOʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining bir yilligi munosabati bilan respublika fuqarolaridan bir guruhini taqdirlash toʻgʻrisidaMatbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlash toʻgʻrisidaAdliya va sud xodimlaridan bir guruhini mukofotlash toʻgʻrisidaRespublika matbuot xodimlaridan bir guruhini mukofotlash toʻgʻrisidaOʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MUSTAQILLIGINING OʻN YILLIGI MUNOSABATI BILAN FAN, SOGʻLIQNI SAQLASH, MADANIYAT, MAʼRIFAT, OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI VA IJTIMOIY SOHALAR XODIMLARIDAN BIR GURUHINI MUKOFOTLASH TOʻGʻRISIDAOʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MUSTAQILLIGINING OʻN BESH YILLIGI MUNOSABATI BILAN FAN, TAʼLIM, SOGʻLIQNI SAQLASH, MADANIYAT, SANʼAT, MAʼNAVIYAT VA MAʼRIFAT, OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI HAMDA IJTIMOIY SOHALAR XODIMLARIDAN BIR GURUHINI MUKOFOTLASH TOʻGʻRISIDAMATBUOT VA OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI XODIMLARI KUNI MUNOSABATI BILAN SOHA XODIMLARINI BIR GURUHINI MUKOFOTLASh TOʻGʻRISIDA.
 Tavsifi 
Diametri 30 millimetrli doira shaklida boʻladi va 925 probali kumushdan tayyorlanadi. Qalinligi 2,2 millimetr. Hoshiyalangan tekis yuz tomonida avtoruchka va bloknot, pastki oʻng chekkasida dafna novdasi tasvirlangan. Aylanasi boʻylab XIZMAT KOʻRSATGAN JURNALIST degan yozuv joy olgan. Orqa tomonida Oʻzbekiston gerbi tasvirlangan. Tasvirlar va yozuv qabariq. Ichki qismiga Oʻzbekiston bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.
 Sohiblari 

 

Turkum:Oʻzbekiston unvonlari
„Shuhrat“ medali

"Shuhrat" medali – Oʻzbekiston Respublikasining 1994-yil 5 may Qonuni bilan taʼsis etilganOʻzME.

 Nizomi 
„Shuhrat“ medali bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti mukofotlaydi. Medal bilan mukofotlash toʻgʻrisidagi Farmon matbuotda va boshqa ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Shuhrat“ medalini va bu mukofotga oid tegishli hujjatni tantanali vaziyatda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti yoki uning nomidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi Spikeri, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vaziri, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti topshirigʻiga binoan boshqa shaxslar topshiradi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan shaxslar bazaviy hisoblash miqdorining besh karrasi miqdorida bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti oladilar. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan shaxslar qonunchilikda belgilab qoʻyiladigan imtiyozlardan foydalanadilar. „Shuhrat“ medali koʻkrakning chap tomoniga taqiladi. „Shuhrat“ medali bilan vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda medal, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

 Tavsifi 
„Shuhrat“ medali dastlab 0,5 mikron qalinlikda nikel, keyin esa 0,25 mikron qalinlikda tilla qotishma qoplangan mis qotishmasidan tayyorlanadi va qisman turli rangdagi emal berilgan boʻladi. Medal diametri 34 millimetrli doira shaklida. Medalning old tomonida koʻtarilib kelayotgan quyosh nurlari ichida Oʻzbekiston iqtisodiy qudratining ramzi boʻlgan manzara boʻrtma yoʻsinda tasvirlangan. Medalning quyi qismida oq emal fonida qabariq harflarda „SUHRAT“ degan yozuv beriladi. Harflarning balandligi 2 millimetr. Medalning chetlari ikki tomondan boʻrtma doira bilan hoshiyalangan. Medalning orqa tomonida Oʻzbekiston Respublikasining Davlat gerbi tasvirlangan. Pastki qismida medalning raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozilgan. Medalning qalinligi 3 millimetr. Medal respublika Davlat bayrogʻi ranglaridagi yoʻl-yoʻl shoyi mato sirilgan besh burchakli qadagʻich (kolodka)ga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi. Matoning eni 24 millimetr. Koʻk, oq va yashil yoʻllarining eni 7 millimetrdan, qizil yoʻllarining eni 1,5 millimetr. Qadagʻichning boʻyi 48 millimetr, eni 45 millimetr. Medal toʻgʻnogʻich bilan taqiladi.

 Taqdirlanganlar 

 

Turkum:Oʻzbekiston medallari
Oʻzbekiston Respublikasi xalq yozuvchisi

Oʻzbekiston xalq yozuvchisi – Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvoniOʻZBEKISTON RESPUBLIKASINING FAXRIY UNVONLARINI TAʼSIS ETISh TOʻGʻRISIDA. Adabiyotni rivojlantirishda alohida xizmat koʻrsatgan, xalq tomonidan keng eʼtirof etilgan yuksak badiiy asarlar yaratgan yozuvchilarga, dramaturglar, tanqidchilar va adabiyotshunos olimlarga beriladi.
 Tavsifi 
Koʻkrak nishoni 0,25 mikron qalinlikda oltin qoplangan 925 probali kumushdan tayyorlanib, diametri 34 millimetrli doira shaklida boʻladi. Qalinligi 2,2 millimetr. Hoshiyalangan tekis yuz tomonida togʻlar va vodiy fonida ochiq kitob, pastki oʻng chekkasida dafna novdasi tasvirlangan. Chap tomonida ramzlarning pastrogʻidan XALQ YOZUVCHISI degan yozuv gorizontal holatda joy olgan. Orqa tomonida Oʻzbekiston gerbi tasvirlangan. Tasvirlar va yozuv qabariq. Koʻkrak nishoni ichki qismiga Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.
 Sohiblari 

 

Turkum:Oʻzbekiston unvonlari
Manas

Manas:

 Falsafa va mifologiya 
Manas (eposi) — qirgʻiz xalq qahramonlik eposi

 Toponim 
Manas (kommuna) — Fransiyaning Drôme departamentidagi kommuna
Manas-Bastanous — Fransiya janubi-gʻarbidagi Gers departamentidagi kommuna
Manas (tuman) — Qirgʻizistonning Talas viloyatidagi tuman
Manas xalqaro aeroporti — Qirgʻizistonning poytaxti Bishkek yaqinidagi xalqaro aeroport
Manas (Talas tumani) — Qirgʻizistonning Talas tumanidagi shaharcha
Manas (shahar) — Qirgʻiziston Respublikasidagi shahar
Manas tumani — Peruning Cajatambo provinsiyasidagi tuman
Manas ko'li — Xitoyning Shinjon-Uygʻur muxtor rayonidagi koʻl
Manasarovar koʻli (Manas koʻli) — Tibetdagi koʻl

 Boshqa 
Manas universiteti — Qirgʻiziston
MAN Türkiye A.Ş., MANAŞ shaklida ham yoziladi — MAN AGning Turkiyadagi yuk mashinasi va avtobus ishlab chiqarish zavodi
Okean Elzi

Okean Elzi — ukrain rok-guruhi. Solist — Svyatoslav Vakarchuk. Qoʻshiqlar ukrain tilida ijro etiladi.

 Diskografiyasi 

 Albomlar 
 1998 — Там де нас нема (Tam de nas nema; Biz yoʻq joyda)
 2000 — Янанебібув (Yananebibuv; Osmonda boʻlib edim)
 2001 — Модель (Model)
 2003 — Суперсиметрія (Supersimetriya) 
 2003 — Tviй формат (Tviy format; Sening formating) 
 2005 — GLORIA
 2006 — 1221 (eng yaxshi qoʻshiqlar termasi)
 2007 — Міра (Mira; Meʼyor)

 Singllar 
 1996 — Будинок зі скла (Budinok zi skla; Shisha uy)
 2002 — Холодно (Xolodno; Sovuq)
 2004 — 911 (Тихий океан) (911 (Tixiy okean); 911 (Tinch okeani))
 2004 — Дякую (Dyakuyu; Tashakkur)
 2006 — Веселі часи (Veseli chasi; Quvnoq damlar)

 Qiziqarli faktlar 
2022 yil aprel oyida "Okean Elzi" guruhi Mariupolning qahramon himoyachilariga - kazaklarning Maryam shahriga qo'shiq bag'ishladi. Qo'shiq ukrainaliklar orasida juda mashhur bo'ldi.

 
 Guruhning rasmiy sayti 

Turkum:Musiqa
Turkum:Rock
Turkum:Ukrain rock guruhlari
Vikimedia Jamgʻarmasi

thumb|right|150px|Vikimedia Jamgʻarmasi logosi
Vikimedia Jamgʻarmasi — San Fransiskoda joylashgan nodavlat notijorat tashkilot. Vikipediya va unga qardosh loyihalar ishini tashkillashtiradi va taʼminlaydi. 2003-yilning 20-iyunida tuzilgan va hozirgi kungacha faoliyat yuritib kelmoqda.

 Loyihalar 
 Vikimedia loyihalari 

 50px|Wikibooks logo Nomi: VikikitobTavsif: ochiq kitoblar va qoʻllanmalarVebsayt: 50px|Wikinews logo Nomi: VikiyangiliklarTavsif: ochiq yangiliklarVebsayt: 50px|Wikispecies logo Nomi: VikiturlarTavsif: biologik turlar katalogiVebsayt: 50px|Wikidata logo Nomi: VikimaʼlumotlarTavsif: bilim omboriVebsayt: 50px|Wikipedia logo Nomi: VikipediyaTavsif: onlayn ensiklopediyaVebsayt: 50px|Wikiversity logo Nomi: VikiversitetTavsif: darslik va kurslar majmuiVebsayt: 50px|Wikimedia Commons logo Nomi: VikiomborTavsif: media omboriVebsayt: 50px|Wikiquote logo Nomi: VikiiqtibosTavsif: iqtiboslar toʻplamiVebsayt: 50px|Wikivoyage logo Nomi: VikigidTavsif: yoʻlkoʻrsatkichVebsayt: 50px|Wikimedia Meta logo Nomi: Meta-vikiTavsif: Vikimedia loyihalari koordinatsiyasiVebsayt: 50px|Wikisource logo Nomi: VikimanbaTavsif: onlayn kutubxonaVebsayt: 50px|Wiktionary logo Nomi: VikilugʻatTavsif: onlayn lugʻatVebsayt: 

 
 Rasmiy sayt 

Turkum:Notijorat tashkilotlar
Sentyabr

Sentyabr (lotincha September: septem — yetti) — Grigoriy taqvimida yilning toʻqqizinchi oyi. 30 kundan iborat. Eski Rim taqvimidagi yettinchi oy boʻlgani uchun shunday nomlangan.

 Boshqa tillarda 

 Xalqaro 

 Oʻzbekistonda 

 Chet davlatlarda 

 

Turkum:Yil oylari
Freddie Mercury

Freddie Mercury ; asl ismi Farruh Balsara; 5 sentyabr, 1946 — 24 noyabr, 1991) britan musiqachisi, Queen rok-guruhi yakkaxoni boʻlgan. Vokal qobiliyati va konsertlari bilan eʼtibor qozongan. Shoir va bastakor sifatida „Killer Queen“, „Bohemian Rhapsody“, „Somebody to Love“, „We Are the Champions“ va „Crazy Little Thing Called Love“ kabi xit-qoʻshiqlarning muallifi boʻlgan. Mercury OITS asoratlaridan vafot etgan.

Turkum:Britaniyalik musiqachilar
Turkum:Brit mukofoti sovrindorlari
Berilliy

Berilliy (Beryllium), Be— kimyoviy element. Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub, tartib raqami 4, atom massasi 9,012; kumushdek oq, yengil va qattiq metall. Tabiatda bitta barqaror izotop ʻBe holida uchraydi. Fransuz kimyogari Berilliy Voklen 1798 yilda berill mineralidan ajratib olingan oksidi BeO shaklida topgan (Berilliyning nomi ham shundan olingan). Berilliy Vyoler bilan Berilliy Byussi 1828-yilda bir-biridan mustaqil holda metall Berilliyni birinchi marta sof xolda olgan. Berilliyning yer poʻstidagm oʻrtacha miqdori ogʻirlik jihatdan 610~ 4% ga teng. Dengiz va okean suvlarida esa 610~4~7 mgGʻl ni tashkil etadi. Berilliyning 54 ta minerali maʼlum. Ulardan berillning amaliy ahamiyati katta, fenakit, gelvin, xrizoberill, bertranditning istiqboli porlokdir.

Berilliy berilliy xloridni elektrolizlab olinadi. Berilliyning ikki (a va (1) shakl oʻzgarishi maʼlum. a va (5 Berilliy 1277° trada bir-biriga aylanadi. Berilliy geksagonal sistemada kristallanadi.

Berilliyning zichligi 1816 kg/m³, suyuqlanish temperaturasi 1287°, qaynash temperaturasi 247G. Poling buyicha elektr manfiyligi 1,5; atom radiusi 0.113 nm; ion radiusi Ve2Q 0,030 nm, koordinatsion soni 3 ga teng. Havoda sirti himoyalovchi VeO pardasi bilan qoplanishi tufayli Berilliy oksidlanmaydi. 800° dan yuqori trada qizdirilganda tez oksidlanadi. Amfoterligi bilan II guruhning boshqa mstallaridan farqqiladi. Berilliy suyultirilgan kislota va ishqorlarda eriydi, shu jihatdan alyuminnyga uxshaydi. Berilliy ishqorlarning suvdagi eritmalarida eriganda, berillatlar (mas, Na,BeO2) hosil boʻladi. Yuqori trada aksari metallar bilan oʻzaro taʼsir etib, berillidlarni hosil qiladi.

Berilliy f-torid VeQ ishqoriy metallar f-toridlari va ammoniy f-torid taʼsirida sanoat uchun katta ahamnyatga ega boʻlgan f-torberillatlar (mas, Na,BeF4)HH hosil qiladi. Berilliyning changi va uchuvchan birikmalari juda zaharli. Berilliy samolyotsozlik, raketa va yadro texnikasida, elektrotexnikada rentgen trubkalari tayerlashda mis, nikel, xrom, alyuminiy hamda temir qotishmalariga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi. Berilliydan neytronlar maibai sifatida foydalaniladi. Berilliyning tuzlari yorugʻlik texnikasida ishlatiladigan lyuminofor moddalar tarkibiga qoʻshiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Berilliy - unsurlar davriy jadvalining 4-unsuri, metall.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Bor (unsur)

Bor – unsurlar davriy jadvalining 5 unsuri, nimmetall.
Bor (lotincha: Borum), V – Mendeleyev davriy sistemasi III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 5, atom massasi 10,811. Tabiiy Bor (unsur) ikkita barqaror izotopdan iborat: 10B (19,57%) va 11B (80,43%). Bor (unsur)ning radioaktiv izotoplari olingan. Bor (unsur)ni birinchi marta Bor (unsur) GeyLyussak va Bor (unsur) Tenar 1808-yilda bor angidridi ni metall holdagi kaliy ishtirokida qizdirish usuli bilan olgan. Bor (unsur) yer poʻstining ogʻirlik jihatidan 3YU4 % ini tashkil etadi. Tabiatda erkin holda uchramaydi. Lekin Bor (unsur) birikmalari koʻpincha yer ostidan chiquvchi suvlarda hamda qoldiq jinslar tarkibida, neft suvlarida, dengiz, shoʻr koʻllar, issiq suvlarda, vulqon lavalari va tuproqlarda uchraydi.

Bor (unsur) – rangsiz, kulrang yoki qizil rangli kristall yoxud qora rangli amorf modda. Uning rangi va holati allotropik shakl oʻzgarishiga bogʻliq. Bor (unsur)ning 10 dan ortiq allotropik modifikatsiyalari maʼlum. Bor (unsur) qattiqligi jihatidan barcha moddalar orasida ikkinchi oʻrinda turadi (olmosdan keyin). Uning Moos boʻyicha qattikligi 9,3, mikroqattiqligi esa 30,4 GPa ga teng. Suyuqlanish temperaturasi 2075 °C, qaynash temperaturasi 3658 °C. Elektr tokini yomon oʻtkazadi. Bor (unsur) koʻpgina birikmalarda 3 valentlik boʻlib, kompleks tuzlar hosil qilishga moyil. Amorf hoddagi Bor (unsur) kristall holdagiga nisbatan birmuncha faolroq hisoblanadi. Bor (unsur) kimyoviy reaksiyalarga suyet kirishadi. Tra oshgan sayin uning faolligi orta boradi. Yuqori trada Bor (unsur) kislorod, oltingugurt va galogenlar bilan birikadi. 700 °C gacha qizdirilganda bor angidridi , ni hosil qiladi. 900° dan yuqorida azot bilan birikib, bor nitrid BN, kumir bilan qizdirilganda bor karbid B4C, metallar bilan esa boridlar beradi. Oddiy sharoitda Bor (unsur) kislotalarda erimaydi, lekin konsentrlangan nitrat kislotada borat kislota gacha oksidlanadi. Konsentrlangan ishqor erigmalarida astasekin erib, boratlar hosil qiladi. Bor (unsur)ning kompleks birikmalaridan borgidridlar, mas, VGʻ3 bilan NGʻ ning birikishidan hosil boʻladigan fakultetorborid yoki borftorid kislota NVGʻ4 bilan Na VGʻ4 ahamiyatli. Elementar Bor (unsur) tabiiy dan bir necha bosqich bilan olinadi. Maye, boratlarni issiq suvda yoki sulfat kislotada parchalab borat kislotaolinadi, uni suvsizlantirib bor angidridi hosil qilinadi. Soʻngra angidridni magniy, natriy, kalsiy, rux, kaliy yoki temir bilan qaytarib qoraqoʻngʻir rangli kukun holidagi Bor (unsur) olinadi va nitrat kislota bilan tozalanadi. Yarimoʻtkazgichlar sanoati uchun kerakli Bor (unsur) galogenidlardan olinadi va hokazo.

Bor (unsur) poʻlatlar qattiqligini oshiruvchi qoʻshimcha sifatida, yadro reaktorlarida ishlatiladigan oʻzaklar tayerlashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Bor (unsur)ning koʻpgina birikmalari (mas, borat kislota va uning tuzlari, VGʻ3 va boshqalar) dan sanoatda keng foydalaniladi. Borat kislota . Yarimoʻtkazgichlarda p-n oʻtish hosil qilish uchun qoʻllanadi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Neon

Neon (neo..., lotincha Neon), Ne — Mendeleyev davriy sistemasining 0 guruh elementi, inert gazlarga mansub. Tar-tib raqami 10, atom massasi 20,179. 1 m³ havoda16 sm³ ga yaqin Neon boʻladi. Uchta barqa-ror izotopi; 20Ne(90,92%), 2lNe (0,257%), 22Ne (8,82%) bor. Sunʼiy yoʻl bilan juda qisqa muddat (T’/2<200 sek.) mavjud boʻladigan radioktiv izotoplari ham olingan. 1898-yilda ingliz olimlari Neon Ramzey va Neon Travers toptan. Gaz holatdagi Neonning zichligi 0,90035 g/l (273 K, 0,1 MPa), suyuklanish temperaturasi — 248,6°; qaynash temperaturasi — 245,9° (273 K, 0,1 MPa). Suyuqholatdagi Neonning zichligi 1240 kg/m³. Neon, odatda, kimyoviy reaksiyalarga kirishmaydi. Lekin uning Ne-6H2O tarkibli gidrati, molekulyar bogʻlangan bi-rikmalari hosil qilingan. Neon sanoatda suyuq havodan ajratib olinadi. Ra-diotexnikada, elektron asboblarda, vakuum texnikasida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Neon - unsurlar davriy jadvalining 10 unsuri, inert gaz.

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Kremniy

Kremniy (Silicium), Si — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element, tartib raqami 14, atom massasi 28,0855. Uchta barqaror izotopi bor: 28Si (92,27%), MSi (4,68%) va 30Si (3,05%). Kremniy kisloroddan soʻng tabiatda eng koʻp tarqalgan element. Yer poʻstining massasi jihatidan 27,6% ini tashkil etadi. Tabiatda birikmalar koʻpincha kremniy (1U)-oksid SiO2" qumtuproq va silikatlar qoʻlida boʻladi. Kremniy SiO2 holida oʻsimlik va xayvon toʻqimalarida ham uchraydi. Sof Kremniyni ilk bor 1911-yil fransuz kimyogari Kremniy Kremniy Gey-Lyussak va Kremniy Kremniy Tevarlar ajratib olishgan. Kremniy — kulrang, kumushdek yal-tiroq modda. Amorf va kristall holda boʻladi. Kristall holdagi Kremniyning suyuqlanish temperaturasi 1423° (suyuqlanganda hajmi 9% ga kamayadi), qayvash temperaturasi 3249°, zichligi 3,33 g/sm³- Poling boʻyicha elektromanfiyligi 1,8, at. radiusi 0,133, ion radiusi (qavslarda koordinatsion sonlar keltirilgan) 0,040 nm (4), 0,054 nm (6), diamagnetik. Oddiy sharoitda Kremniy moʻrt modda, 8000" dan yuqorida plastik holatga oʻtadi. Kimyoviy birikmalarda, asosan, toʻrt valentli, inert, qizdirilsa faolroq holatga oʻtadi. Odatdagi temperaturada faqat ftor bilan birikadi. Yuzasida himoya pardasi (oksid parda) hosil boʻlishi sababli Kremniy yuqori haroratda ham barqaror boʻladi.

Kremniy 400° dan yuqorida kislorod taʼsirida SiO2 gacha oksidlanadi. Kislotalar taʼsiriga chidamli, faqat nitrat va ftorid kislotalar aralashmasi bilan reaksiyaga kirishadi. Kremniy ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib, vodorodni ajratib chiqaradi va silikatlar hosil qiladi:Si+2NaOH+H2O=Na2SiO3+2H2T.

300—500° da galogenlar bilan birikib galogenidlar (SiX4 yoki SinX2n+2), 600° da oltingugurt bugʻlari taʼsirida disulfid (SjS2)hh beradi, 600° dan yuqorida u monosulfid (SiS)ra aylanadi. Kremniy yuqori temperaturada koʻpgina metallar bilan birikib, silitsidlar hosil qiladi. Amorf holdagi Kremniy koʻp miqdordagi turli gazlarni eritish xossasiga ega. Masalan, Kremniy vodorod bilan qattik, eritma (47 at.% N2) beradi. SiO2 Kremniy ning eng oddiy va barkaror birikmasidir. Amorf holdagi SiO2 silikat kislota hosil qiladi.

Sanoatda texnik Kremniy 1800° da qumtuproqni koks bilan, uta sof holdagi Kremniy esa kremniy tetraxloridni 1200—1300° da oʻta sof qoddagi vodorod yordamida qaytarib olinadi. Ozroq miqdordagi Kremniyni Na2SiF6 yoki K^Gʻ^eritmalarini elektroliz qilish usuli bilan olish mumkin. Kremniy — elektronikada asosiy yarimoʻtkazgich metallaridan biri. Uning asosida tayyorlangan asboblar 200° temperaturagacha chidaydi. Kremniy intefal sxemalar, diodlar, tranzistorlar, quyosh batareyalari, fotopriyomniklar, yadro fizikasida dedektorlar va turli linzalar tayyorlashda ishlatiladi. Kremniy va uning birikmalari kremniyorganik hosilalar, silitsidlar olishda qoʻllanadi. Kremniy— biogen element. U inson, hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarning normal oʻsishi va rivojlanishi uchun zarur. Odam organizmida Kremniy yetishmasa, uning koʻzi ogʻriydi, tish emali yemiriladi, tirnoq yupqalashib, sinuvchan boʻladi, teri, soch oʻzgaradi.

Rustam Marupov. UZBEKISTAN 

Kremniy — unsurlar davriy jadvalining 14 unsuri, metallmas.

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Xlor

Xlor(yun. chloros — och yashil, sargʻishyashil, lot. Chlorum), Cl— Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element, galogenlarga kiradi. Tartib raqami 17, atom massasi 35,453. Normal sharoitda 2 atomli gaz (S12). Xlorni ilk bor 1774 yilda shved kimyogari Xlor Sheyeli xlorid kislotani marganets (R/)oksid taʼsirida oksidlab hosil qilgan. Xlor GeyLyussak, fransuz kimyogari Xlor Tenar, ingliz kimyogari va fizigi Xlor Devi 1810 yilda Xlorning element ekanligini isbot qilishdi.

Xlor Yer poʻstining massa jihatidan 1,710^2% ini tashkil etadi, dengiz va okean suvlarida 2% gacha Xlor mavjud. Faol element boʻlganligi sababli erkin holda vulqon gazlaridagina uchraydi. Asosiy minerallari: NaCl, silvin KS1, silvinit KClNaCl, bishofit MgCl26H2O va boshqa Xlor2ta barqaror izotoplar 35S1(75,53%) va 37S1(24,47%) aralashmasidan iborat. Sunʼiy radioaktiv izatoplaridan 34S1(T|/2=32,4 min), 36S1 (T1/2=3,08105 y.), 38S1(T|/2=37,29 min) kimyoviy va biokimyoviy jarayonlarni oʻrganishda foydalaniladi.

Xlor — oʻtkir hidli, sargʻishyashil tusli gaz. Havoga nisbatan 2,5 marta ogʻir. Suyuqlanish temperaturasi — YUG, kaynash temperaturasi 34,G, zichligi 3,214 kg/m3. Suvda yaxshi eriydi. Tra koʻtarilishi bilan Xlorning suvda eruvchanligi pasayadi (100° li suvda Xlor amalda erimaydi). Xlor oʻz birikmalarida — 1, +1, +3, +4, +5 va +7 valentli. U kimyoviy jihatdan juda faol boʻlgani uchun koʻpchilik elementlar bilan bevosita birikadi, uglevodlardagi vodorod oʻrniga almashinadi. Tuyinmagan birikmalar SO, S2N4 va boshqa Xlorni biriktirib olishi mumkin. Kislorod, azot, uglerod va inert gazlar Xlor bilan bevosita reaksiyaga kirishmaydi. Namgarchilik bulmagan muhitlarda Xlor temir bilan birikmaganligi bois un poʻlat ballonlarda tashish mumkin. l. vodorod bilan shiddatli reaksiyaga kirishib vodorod xlorid NS1 hosil qiladi. Suvda gidrolizlanishi natijasida kuchsiz gipoxlorid kislota NS1O va kuchli xlorid kislota NO hosil boʻladi. Xlorning S12O, S1O2, S12O6, S1207kabi kislorodli birikmalari va S12O8 tarkibli peroksidi maʼlum. Xlor ishqorlarning eritmalari bilan reaksiyaga kirishib xona temperaturasida gipoxloritlar, qizdirilganda esa xloratlar hosil qiladi. Xlor boshqa galogenlar bilan reaksiyaga kirishib S1Gʻ,S1Gʻ3,VgS1, IC1, 1S13 kabi birikmalar beradi. Sanoatda Xlor NaCl ning suvdagi eritmasini poʻlat katod va diafragmadan foydalanib (diafragma usuli), ion almashtiruvchi membranalar yoki simob katod qUllab (simob usuli) elektrolizlab olinadi. Xlor dezinfeksiyalovchi vosita sifatida, ichimlik suvini tozalash va zararsizlantirishda qullanadi.

Metil xlorid, xloroform, tetraxlormetan, freonlar va tarkibida Xlor tutgan turli polimerlar olishda Xlordan keng foydalaniladi.

Xlor zaharli. Xlor ishlatiladigan korxonalarning havosida uning konsentratsiyasi 1 mg/m3 dan ortiq boʻlmasligi kerak. Xlor ionlari baʼzi fermentlarning faolligini oshiradi. Natriy xlorid tirik organizm hayoti uchun nihoyatda zarur modda. Odam organizmining qariyb 0,25% ini Xlor tashkil etadi.

 
 Parp iyev Xlor Xlor, Rahimov Xlor Xlor, Muftaxov Xlor Xlor, Anorganik kimyo, Xlor, 2003; Kasimova Xlor S, Biogennie elementi, Xlor, 1990.

Rustam Maʼrupov.

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Argon

Argon (Argon), Ar — elementlar davriy sistemasining VIII guruhi elementi, inert gazlar jumlasidan. Tartib raqami 18, atom massasi 39,948, birinchi marta 1894-yilda havodan ajratib olingan. Argon rangsiz va hidsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi 189,4°, qaynash temperaturasi 185,87°. Argon odatdagi temperaturada atomar holda boʻladi, birikish reaksiyalariga kirishmaydi. Atmos-ferada Argonning uchta barqaror izotopi bor: Ag40 (99,6%), Ag38 (0,063%), Ag36 (0,337%). Argonning bir necha sunʼiy radio-aktiv izotoplari ham olingan: Ag39 (yarim yemirilish davri 265 yil), Ag37 (yarim yemirilish davri 34 kun). U boshqa inert gazlarga qaraganda koʻproq uchraydi. Argon havoda hajm jihatdan 0,993%ni tashkil qiladi. Argonning valentli, yaʼni ionli va kovalent birikmalari olin-magan, ammo Ag .6N2O va shuning kabi bir necha molekulyar birikmasi olingan. Argon kimyo sanoatida inert muhit vujudga keltirishda, elektr lampochkalarini toʻldirishda, reklama naylarini (koʻk-havo rang shu’lalanadi) va yuqori chasto-talar texnikasida ishlatiladigan naylarni toʻldirishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Argon — unsurlar davriy jadvalining 18 unsuri, inert gaz.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Atom raqami

Atom raqami – kimyoviy elementlarning davriy sistemasidagi tartib raqami. Atom yadrosidagi protonlar soniga teng. Mas, kislorod atomi yadrosida 8 ta proton bor. Kislo-rodning Mendeleyev kimyoviy elementlar davriy sistemasidagi raqami ham 8 ga teng .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fizika
Turkum:Kimyo
Atom massasi

Atom massasi (nisbiy atom massasi) – atom massasining atom massa birligida ifodalangan qiymati.

Atom massasi, atom ogʻirligi – atom massalarining atom massasi birliklarida ifodalangan nisbiy qiymati. Atom massasi ifodasini ingliz kimyogari J.Dalton XIX-asr boshida fanga kiritgan. 1961-yilda qabul qilingan nisbiy atom massalari birliklari shkalasiga asosan atom massasi birligi (atm.m.b.) uglerod izotopi atomi ¹²C massasining 1/12 qismiga teng. Xalqaro belgisi – U. Ele-mentar zarralar, atom yadrolari, atomlar, molekulalar massasi birligi sifatida qoʻllanadi. Atom massasi kimyoviy elementlarning eng muhim koʻrsatkichidir. Kimyoviy elementlar atomlarining tuzilishi va xossalarining oʻzgarish qonuniyatlari Atom massasi bilan oʻzaro bogʻliq. Bir kimyoviy element izotoplarining Atom massasi qiymati turlicha boʻladi. Izotoplar aralashmasidan tashkil topgan elementlarning atom massasi sifatida aralashma tarkibidagi izotoplarning protsent miqdorlarini hisobga olgan holda shu izotoplar atom massasining oʻrtacha qiymati qabul qilinadi. Ushbu qiymatlar elementlar davriy sistemasida (massa soni keltirilgan transuran elementlar bundan mustasno) keltirilgan. Atom massasi turli fizik va kimyoviy usullar bilan aniqlanadi; ulardan eng aniqrogʻi – masspektroskopiyadir. Bu usulda element ionlari nisbiy zaryadlarning qiymatlari, boshqacha aytganda, zaryad kattaligining ion massasiga nisbatan aniqlanadi. Buning uchun ionlarning elektr yoki magnit maydonida toʻgʻri chiziqli harakatdan chetga chiqishi tekshiriladi. Fizik usullardan yana biri yadro reaksiyasiga asoslangan. Bunda yadroda boʻladigan oʻzgarishlar natijasida bir atom yadrosining ikkinchi atom yadrosiga aylanishi tufayli ajralib chiqadigan energiyadan foydalaniladi. Kimyoviy usullardan biri – elementning bir necha kimyoviy birikmalari molekulyar massasini va bu birikmalarning kimyoviy tarkibini aniqlashga asoslangan. Atom massasini taqriban aniqlash usullari ham bor. Masalan, ulardan biri Dyulong va Pti qoidasiga asoslangan. Bu qoidaga koʻra, element atom massasining oʻsha elementning solishtirma issiqlik sigʻimi (S)ga koʻpaytmasi oʻzgarmas miqdor boʻlib, u taxminan 6,3 ga teng: AS~6,3.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo
Atom radiusi

Atom radiusi - atom yadrosi va shu atom elektron qobigʻidagi eng uzoq joylashgan barqaror elektronning orbitasi orasidagi masofa. Atom radiusi pikometrda oʻlchanadi. Davrda tartib raqam ortishi bilan kamayadi. Gruppalarda tartib raqam ortishi bilan ortadi. Ionning radiusi elektronga bog'liq, elektron qancha kòp bòlsa, radius ham ortadi.
 

Turkum:Fizika
Turkum:Kimyo
Vanadiy

Vanadiy (Vanadium), V - Mendeleyev davriy sistemasining V guruh kimyoviy elementi; atom raqami 23, atom massasi 50,942; kulrang metall. Tabiiy Vanadiyning ikkita izotopi bor. Barqaror 31V (99,75%) va beqaror 5"V (0,25%). 50V ning yarim yemirilish davri 10 yil.

Vanadiyni 1801-yilda meksikalik mineralog Vanadiy Vanadiy Del-Rio qoʻngʻir qoʻrgʻoshin rudasida topgan. 1830-yilda shved kimyogari Vanadiy Vanadiy Sefstryom temir rudasida yangi element topib, uni skandinaviyalik goʻzallik xudosi Vaiadis nomi bilan atagan. Vanadiyning Yer poʻstidagi miqdori (ogʻirligi jihatdan 1,91O~2%, okean suvlarida 310-’%, oʻsimlik kullari tarkibida 6,1-10-3% boʻlib, anchagina tarqalgan, lekin asosan togʻ jinslari va minerallarda uchraydi. Vanadiy minerallaridan patronit, roskoelit, mottramit, karnotit, vanadinit va b.ning sanoat ahamiyati bor. Titanomagnetit va qoldiq (fosforli) temir hamda oksidlangan mis-qoʻrgʻoshin-rux rudalari Vanadiy manbai boʻlib xizmat qiladi.

Vanadiyning zichligi 6,11 g/sm3; suyuqlanish temperaturasi 1920", qaynash temperaturasi 3400". Odatdagi temperaturada havo, dengiz suvi va ishqor eritmalari taʼsiriga berilmaydi; korroziyaga chidamliligi jihatdan titan va poʻlatdan yuqori turadi. Vanadiy 2, 3, 4 va 5 valentli birikmalar beradi. Shunga binoan VO bilan V2O3 (asos xossasi bor), VO2 (amfoter) va V2O5 (kislotalik xossaga ega) kabi oksidlari bor. Kislota va suvga chidamli nitridi VN (suyuqlanish temperaturasi 2360°) va yuqori darajada qattiq karbidi VC (suyuqlanish temperaturasi 2800°) maʼlum.

Vanadiyning asosiy qismi (85%) qora metallurgiyada poʻlat, choʻyan va qotishmalarning mustahkamligini, issiqqa, yemirilishga va korroziyaga chidamliligini oshirish maqsadida ishlatiladi. Vanadiy qirqish ishlarida, asbobsozlik va konstruksion material sifatida ishlatiluvchi poʻlat tarkibiga ham kiradi. Galliy, kremniy va titan bilan hosil qilgan baʼzi qotishma hamda birikmalari oʻta oʻtkazuvchanlikka egaligi bilan diqqatga sazovor. Toza Vanadiydan atom energetikasida va elektron asboblar ishlab chiqarishda ham foydalaniladi. Vanadiy birikmalari kimyo sanoatida katalizatorlar sifatida, shuningdek qishloq xoʻjaligi, tibbiyot, toʻqimachilikda, lok-boʻyoq, rezina, sopol, shisha ishlab chiqarishda, foto va kino sanoatida ishlatiladi. Vanadiy birikmalari zaharli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Mehvar

thumb|200px|Pluton-Xaron tizimi misolida ikki osmon jismining massalar markazi atrofida aylanishi mehvari.
Mehvar (orbita) — bir osmon jismining boshqa osmon jismi gravitatsion maydonida bosib oʻtadigan yoʻli. Koʻpincha konus kesimlari shaklida boʻladi.

Turkum:Astronomiyaga oid chala maqolalar
Orbita (Ispaniya)

Orbita — Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitet. Ávila provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 14,39 km2. Aholisi — 101 kishi (2010).
 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Ispaniya shaharlari
Mars bayrogʻi

thumb|right|200px|Mars bayrogʻi
Mars bayrogʻi — Mars sayyorasining norasmiy bayrogʻi. Undagi qizil rang Mars tuprogʻini anglatadi. Yashil va koʻk esa uning „kelajagini“, yaʼni inson tomonidan oʻzlashtirilishini bildiradi.Albatta, olimlar unda hayot belgilarini topadi

Turkum:Norasmiy bayroqlar
Turkum:Veksillologiya
Kabisa yili

Kabisa yil (arabcha: toʻliq) — oddiy yildan bir kun (fevral oyida) ortiq boʻlgan kalendar yil. Bunda 4 ga qoldiqsiz boʻlinadigan yil Kabisa yildir (faqat ikkita nol bilan tugab, 400 ga boʻlinmaydigan yil bundan mustasno. Masalan: 1800 , 1900, 2100-yillar Kabisa yil emas). Yer bir yil davomida oʻz oʻqi atrofida 365 kun va 6 soat aylanadi. Shu sababdan har 4 yilda 6 soatni qoplash uchun fevral oyi 29 kun, bir yil esa 366 kun deb belgilangan.

Qadimgi Eronda yil 365 kunli (12 oy 30 kundan va yana qoʻshimcha 5 kun) boʻlib, har 120 yilda bitta qoʻshimcha oy kiritilgan. Umar Xayyom kalendarida har 33 yilning 8 yili (4, 8, 12, 16, 20, 24, 28 va 33-yillari) Kabisa yili hisoblanadi. Bunda har 4500-yilda bir sutkaga teng xato yigʻiladi. Bu esa hozir qoʻllaniladigan Grigoriy kalendaridan ham aniqroq (qarang Kalendar)OʻzME. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Astronomiya
Turkum:Yil
Samolyot

thumb|right|Oʻzbekiston havo yoʻllari kompaniyasining „Airbus A320“ samolyoti, zamonaviy havo layneri.
Samolyot yoki uchoq – atmosferada parvoz qilish uchun moʻljallangan, dvigatelli, qoʻzgʻalmas qanotli havo apparati. „Tayyora“ atamasi arabcha tayr – „qush“ soʻzidan olingandir. „Aeroplan“ atamasi samolyotning eskirgan nomidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.. Samolyotlar har xil oʻlcham va shaklda boʻlishlari mumkin. Ulardan asosan yuk va odamlarni tashish, harbiy sabablar va tadqiqotlar oʻtkazishda foydalaniladi. Dunyo boʻylab havo orqali tijorat qilish har yili avialaynerlarda toʻrt milliarddan ortiq yoʻlovchini tashiydi va yiliga 200 milliard tonna – kilometr dan ortiq yuklarni biror joydan boshqa yerga oʻtkazadi, bu esa jahon yuk tashish xizmati bajaradigan ishning 1% dan kamrogʻini tashkil etadi. Aksariyat samolyotlarni bortdagi uchuvchi qoʻlda boshqaradi, biroq hozirgi kunda zamonaviylashgan va robotlashtirilgan samolyotlarni bortda boʻlmasdan turib, markazning oʻzidan kompyuter va boshqa texnologiyalar yordamida boshqarish mumkin. Bunga eng oddiy va bizga eng tanish misol bu dronlardir.

 

 
Turkum:Aviatsiya
Bradenton, Florida

Bradenton - AQSH ning Florida shtati 50,000 aholisi shaharidir. U 1539 yilida Hernando De Soto tomonidan Shawning Poynti degan joyda aslan topilgan.
 Aholisi 
53662 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

 Geografiyasi 
Maydoni – 37,4 km2. Shundan 31,4 km2 quruqlik, 6,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 1 m balandlikda joylashgan.
 Qiziq joylar 

 Palma Sola Botanical Park
 South Florida Museum
 DeSoto National Park
 Pittsburgh Pirates spring training at McKechnie Field
 Gamble Mansion (Ellenton)
 DeSoto Speedway
 Bradenton Motorsports Park
 Myakka River State Park
 The Veteran's Memorial Garden at American Legion Kirby Stewart Post 24

 
 City of Bradenton
 Bishop Planetarium
 Mote Aquarium 
 Marie Shelby Botanical Gardens
 Myakka State Park
 Sharks Tooth Festival 
 Big Cat Habitat and Gulf Coast Sanctuary
 Manatee County Government
 Center for Great Apes 
 South Florida Museum
 Desoto Superspeedway 
 Bradenton Motorsports Park

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Florida shaharlari
Angliya

Angliya – Buyuk Britaniyaning bir qismi boʻlgan davlat. U gʻarbida Uels bilan, shimolda Shotlandiya bilan, gʻarb va shimoli-gʻarbdagi Irlandiya dengizi orqali Irlandiya bilan, janubda esa Kelt dengizi bilan chegaradosh. Mamlakat Shimoliy Atlantikadagi Buyuk Britaniya orolining tahminan 62% ini egallagan boʻlib, oʻz ichiga Scilly va Uayt kabi 100 dan ortiq kichik orollarini ham oladi.

Bugungi kunda Angliya deb ataluvchi hududda zamonaviy odamlar Soʻnggi Paleolit davridan istiqomat qilib keladi, lekin mamlakat oʻz nomini hududga V-VI asrlarda koʻchib kelgan german qabilalaridan boʻlmish Angllar nomidan olgan. Angliya X asrga kelib birlashgan davlatga aylandi va XV asrda boshlangan kashfiyotlar davridan buyon butun dunyoga sezilarli madaniy va yuridik taʼsir oʻtkazdi. 1535-yildan keyin Uelsni ham oʻz ichiga oluvchi Angliya qirolligi 1707-yilga kelib alohida mustaqil boʻlishni toʻxtatdi va shu yildan boshlab, Shotlandiya qirolligi va Angliya qirolliklari birlashtirilib, Buyuk Britaniya Birlashgan Qirolligiga aylantirildi.

Angliya butun dunyo bahramand boʻlayotgan yutuqlardan koʻpchiligining beshigi boʻlib, ular qatoriga Ingliz tili, Ingliz huquq tizimi (koʻplab davlatlar yuridik tizimlarining asosini tashkil qiladi), Futbol oʻyini (dunyodagi eng koʻp tomoshabinga ega sport) hamda Angliya cherkovini keltirish mumkin. Angliyaning parlamentar boshqaruv tizimi koʻpchilik davlatlar tomonidan qabul qilingan. Sanoat toʻntarishi ham aynan XVIII asr Angliyasida sodir boʻlib, natijada mamlakat dunyodagi birinchi sanoatlashgan davlatga aylandi. Angliyada shuningdek inglizzabon dunyoning eng qadimgi ikki universiteti: Oxford universiteti (1096-yilda tashkil etilgan) va Cambridge universiteti (1209-yilda tashkil etilgan) joylashgan. Har ikkala universitet ham dunyodagi eng nufuzli universitetlardandir.

Angliya zamini, ayniqsa markaziy va janubiy qismi asosan past tepaliklar va tekisliklardan iborat. tepaliklar va togʻli hududlar asosan shimolda va gʻarbda, xususan Dartmur, Koʻllar hududi va Shropshir tepaliklari hududlarida joylashgan. Mamlakat poytaxti London boʻlib, London metropoliten hududida 2021-yil hisobi boʻyicha 14.2 million kishi istiqomat qiladi. Angliyaning 56.5 million aholisi Buyuk Britaniya aholisining 84 foizini tashkil qiladi. Aholi asosan London, janubi-sharq, markaz, shimoli-gʻarb, shimoli-sharq va Yorkshir hududlarida toʻplangan va bu hududlarning har biri XIX asrda yirik sanoat markazlari sifatida shakllangan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Angliya
Turkum:Xristian davlatlari
Galliy

Galliy (Gallium), Ga — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 31; atom massasi 69,72; barqaror izotoplari: Ga""(61,2%) va Ga71(38,8%). Sunʼiy radioaktiv izotoplaridan Ga72 (yarim yemirilish davri 14,2 soat) radioaktiv indikator sifatida qoʻllanadi. Galliyni 1875 yilda fransuz kimyogari Lekok deBuabodran kashf etgan va Fransiyaning lotincha nomi bilan "galliy" deb atagan. Galliy kumush kabi oqish-kulrang metall. Tabiatda nodir minerallar: zengeit Ga(OH)3 gallit CuGaS2 va boshqa holida uchraydi. Galliy Yer poʻstlogʻida ogʻirlik jihatidan 1,8-10-3%, dengiz va okean suvlarida 3-1O"5% ni tashkil qiladi.Atom radiusi 0,139 nm-. Qattiq Galliyning zichligi 5,904 g/sm3 (20° da), suyuqlanish temperaturasi 29,5°; qay-nash temperaturasi 2205°. Galliy kimyoviy xossalari jihatidan alyuminiyga juda oʻxshaydi, havoda keyingi oksidlanishdan himoyalovchi oksid parda bilan qoplanadi. Bosim ostida qizdirilganda Galliy suv bilan birikib gidroksid hosil qiladi. Galliy gidroksid Ga(OH)3 amfoter. Galliy oddiy sharoitda mineral kislotalar bilan taʼsirlanib tuzlar, ishqor eritmalari yoki ishqoriy metallar karbonatlari bilan reaksiyaga kirishib gid-roksogallatlar beradi. Xona temperaturasida xlor va ftor bilan, brom bilan esa —35° dayoq (20° da — alangalanish bilan), qizdirilganda yod bilan reaksiyaga kirishadi. Vodorod, azot, uglerod, kremniy va bor bilan birikmalar hosil qilmaydi. Galliy koʻpgina metallar bilan gallidlar hosil qiladi. Ulardan ahamiyatlilari NbGa va Y3Ga dir. Galliy margimush, fosfor, surma bilan birikib, tegishli galliy arsenid, galliy fosfid, galliy antimonid, oltingugurt, selen va tellur bilan 600—1100° da xalkogenidlar hosil qiladi. Ga2S3 — oq (zichligi 3,650 g/sm3), och sariq (3,74 g/sm3) yoki toʻq sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 1125°. Ga2S2 — sariq rangli kristall modda, suyuqlanish temperaturasi 1015°; zichligi 3,75 g/sm3. Ga2Se2— toʻq qizil kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 960°, zichligi 5,03 g/sm3; yarimoʻtkazgich sifatida qoʻllanadi. Ga2Te3— qora rangli kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 810°; zichligi 5,582 g/sm3. Galliy va uning birikmalariga 1050—1200° da ammiak taʼsir ettirib galliy nitrid GaN olinadi. Uning suyuqlanish temperaturasi -1700°; zichligi 6,1 g/sm3; radiotexnikada, dielektrik qoplamalar tayyorlashda va istiqbolli lazer material sifatida qoʻllanadi. Galliy, asosan, alyuminiy va rux xom ashyolarini qayta ishlashda hosil boʻladigan chiqindilardan olinadi. Galliy yuqori temperaturalarni oʻlchaydigan termometrlar, yarimoʻtkazgichlar, maxsus optik shishalar tayyorlashda ishlatiladi.

Rustam Maʼrupov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Germaniy

Germaniy , Ge — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhi kimyoviy elementi. Tartib nomeri 32; atom massasi 72,59. Barqaror izotoplari beshta: 7"Ge (20,52%), 72Ge (24,43%), 73Ge(7,76%), 74Ge(36,54%) va 76Ge(7,76%). Germaniyning juda koʻp sunʼiy radioaktiv izotoplari olingan. Germaniy mavjudligini 1871-yilda Germaniy Germaniy Mendeleyev oldindan aytdi; uni "ekasilitsiy" deb atadi va davriy sistemada bu element uchun joy qoldirdi. 1886-yilda nemis kimyogari Germaniy Vinkler argirodit nomli mineral tarkibida oʻsha vaqtda maʼlum boʻlmagan element borligini topdi va unga vatani — Germaniya sharafiga Germaniy deb nom berdi. Germaniy tarqoq element. Yer poʻstida ogʻirlik jihatidan 7-10~4* ni tashkil qiladi. Tabiatda erkin holda uchramaydi. Qushimchalar holida temir, pyx, nikel-volfram rudalarida, toshkoʻmir, torf, neftda, termal suvlarda, suv oʻtlarida va silikatlar tarkibida boʻladi. Asosiy minerallari: germanit (6,2-10,2%), argirodit (3,65-6,93%), reniyerit (5,46-7.80%) va plyumbogermanit (8,18%). Erkin Germaniy kulrang tusli metall; zichligi 5,33 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 938,25°, qaynash temperaturasi 2850°. Olmos tipida kristallanadi. Atom radiusi 1,39 Germaniy Germaniy moʻrt, uni mexanik ishlash qiyin. Germaniy tipik yarimoʻtkazgich. Havoda barqaror; choʻgʻ holatigacha qizdirilganida oksidlanib GeO2 ga aylanadi. Germaniyga suyultirilgan xlorid va sulfat kislota taʼsir etmaydi. Nitrat kislota Germaniyni GeO2 ga qadar oksidlaydi. Germaniy oʻz birikmalarida +2 va +4 valentli boʻladi. 500—700° gacha qizdirilganda GeO va GeO2 gacha oksidlanadi. Germaniy (1U)-oksid GeO2 — kristall holdagi oq modda. 1035° gacha tetragonal panjarali a-GeO2 holatda turgʻun. Suyuqlanish temperaturasi 1086°, zichligi 6,277 g/sm3. 10,35° dan yuqorida a=GeO2 geksagonal panjarali, zichligi 4,280 g/sm3 boʻlgan 3-GeO2 ga aylanadi. Germaniy (1U)-oksid Germaniy olishda oraliq mahsulot; maxsus shishalar, sirlar, emallar, optik tolalar ishlab chiqarishda, muxim Germaniy birikmalari, germanatlar va b. olishda ishlatiladi.

Germaniy oltingugurt bilan 600-700°da GeS, 10001100° da GeS2, selen bilan 500° da GeSe hosil qiladi. Galogenlar bilan oson reaksiyaga kirishib, tetragalogenidlar beradi. Azot, kremniy, vodorod, uglerod bilan bevosita birikmaydi. Germaniy va uning birikmalari yarimoʻtkazgich materiallar, turli xil diodlar, tranzistorlar, detektorlar, termoelektrik va termoemission materiallar, zargarlik mahsulotlari va maxsus krplamalar tayyorlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Margimush

Mishyak (rus. mish — sichqon, yad — zahar) — q. Margimush.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Margimush ( fors, marg — ulim, mush — sichqon), mishyak (Arsenicum), As — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 33, atom massasi 74,9216. Tabiiy Margimush bitta barqaror izotop 75As dan iborat. Sunʼiy radioaktiv izotoplardan 73As, 74As, 76As muhim. Margimushni ilk bor kim ajratib olgani nomaʼlum. 1789-yilda Margimushni Margimush Lavuazye element deb aytgan. Margimush massa jihatdan yer poʻstining 1,7-10-4 % ini tashkil qiladi. Daryo suvida 3-10^7%, dengiz suvida 6,6-10^4% Margimush boʻladi. Tarqoq element, lekin tabiatda 160 dan ortiq minerallari uchraydi. Margimush kolchedani (arsenopirit) FeAsS, Margimushli kolchedan (lellingit) FeAs2, realgar As4S4, auri-pigment As2S3 koʻp tarqalgan boʻlib, sanoat ahamiyatiga ega. Sof Margimush toʻq kulrang kristall modda, moʻrt metall kabi yaltiraydi. Havoda oksidlanib, qorayadi. Issiklikni va elektr tokini yaxshi oʻtkazadi. Zichligi 5,72 g/sm³. Kristall holatdagi Margimushdan tashqari, amorf Margimush ham boʻladi. Qizdirilganda (615°da) Margimushning ikkala turi ham suyuqlanmay bugʻga aylanadi. Margimush birikmalarida 3 va 5 valentli. Suvda erimaydi. Havoda yonganda oksidlanib, arsenit angidrid As,O3 hosil qiladi. As2O3 tabiatda ar-senolit minerali holida uchraydi. Suyuqlanish temperaturasi 314°, zichligi 4,15 g/sm³. Suvda oz eriydi. Sof Margimush va uning birikmalarini olishda, optik shisha ishlab chiqarishda, tibbiyotda va qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda ishlatiladi. Margimushning 5 valentli oksidi arsenit angidrid As2O5 ham mavjud. Zichligi 4,1 g/sm³. Suvda yaxshi eriydi. Margimush galogenlar va oltingugurt bilan, yuqori temperaturada koʻpgina elementlar bilan bevosita birikadi. Metallar bilan qotishmalar hosil qiladi. Ularga suyultirilgan kislota taʼsir ettirib, sarimsoq hidi keladigan zaharli gaz — vodorod arsenid olish mumkin. Nitrat kislota va zar suvi Margimushni oksidlab, arsenat kislota H3AsO4 hosil qiladi. Arsenat kislota — suvda oson eriydigan qattiq modda. Tuzlari arsenatlar deyiladi. Ar-senit kislota H,AsO3 erkin holda olingan emas, fakat suvdagi eritmasi maʼlum. Uning tuzlari — arsenitlar deb ataladi. Margimush As2O3 ni kumir bilan qaytarish orqali olinadi: As2O3+ +3C->2As+3COt. Birikmalari juda zaqarli boʻlgani uchun ishlatganda niho-yatda ehtiyot boʻlish lozim. Margimush qotishmalar olishda, Margimush birikmalari esa shisha ishlab chiqarishda, teri (koʻn), moʻynani uzoq asrashda va Margimush preparatlari olishda ishlatiladi. Tuproqda 4-10^4%, oʻsimlik kulida 3-10~5% Margimush bor. Dengiz hayvonlari organizmida quruqlikdagi hayvonlardagiga qaraganda Margimush koʻp boʻladi. Odam tanasida 0,08—0,2 mg/kg Margimush bor. Margimush preparatlari tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda qoʻllanadi.

Margimush - unsurlar davriy jadvalining 33 unsuri, nimmetall.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar