Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gʻurbat

Gʻurbat (taxallusi; asl nomi Ab-dulla Maxdum Karimberdi oʻgʻli) (1850/53 — Fargʻona viloyati Beshariq tumani — 1918) — shoir. Qoʻqonda Muhammad Alixon madrasasida oʻqigan. Oʻzbek va tojik tillarida diniy-tasavvufiy va dunyoviy mavzularda ijod qilgan. Asarlarining katta qismini lirik gʻazallar tashkil etadi. Ularda dunyo norasoligidan nola-faryod qilgan, ilohiy va insoniy muhabbatni, yaxshi xulqlarni, ilm-maʼrifatni ulugʻlagan, yaramas feʼl-atvorli kishilarni hajv qilgan ("Ohkim shod ayla-mas...", "Qoʻlimda pora yoʻq...", "Gulo, ovorai har du jahon qilding..." va boshqalar). Uning Qoʻqon-Namangan-Andijon sayohatlari haqidagi xotiralari mashhur. Gʻurbat sheʼrlaridan devon (10 ming misraga yaqin) tuzgan. Unga 442 gʻazal, 25 muxammas, 12 ruboiy, 7 murabbaʼ, 3 marsiya, 1 taʼrix va 2 chorbayt kirgan. "Devoni Gʻurbat" qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №10067).

 Adabiyot 
 Rahmatova D., Muqimiy izdoshlari(Gʻurbatva Rojiy), T., 1978; Qayyumov P.. Tazkirai Qayyumiy, T., 1998.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Muhammad Alixon madrasasida tahsil olganlar
Gʻuriylar

Guriylar — bu o‘rta asrlarda hukmronlik qilgan musulmon sulolalardan biri bo‘lib, ular asosan Gʻur hududidan chiqqan. Gʻur hozirgi Afgʻoniston markaziy qismida joylashgan tog‘li hudud edi.

 Kelib chiqishi 
Guriylar XII asrda kuchaygan. Ular avval kichik mahalliy hukmdorlar bo‘lgan, keyinchalik katta imperiya tuzishga muvaffaq bo‘lishgan.

 Mashhur hukmdorlari 
Gʻiyosiddin Muhammad, Muhammad Gʻuriy

Ayniqsa Muhammad Gʻuriy Hindistonga yurishlar qilgan va u yerda musulmon davlatiga asos solgan.

 Hududi 
Guriylar davlati Afgʻoniston, Eronning bir qismi, Markaziy Osiyo hududlari, Shimoliy Hindistondan tashkil topgan! 

 Ahamiyati 
Guriylar Hindistonda musulmon hukmronligini mustahkamlashga katta hissa qo‘shgan. Keyinchalik ularning o‘rnida Dehli sultonligi tashkil topgan.

 Inqirozi 
XIII asr boshlarida ichki nizolar va tashqi bosqinlar sababli Guriylar davlati parchalanib ketgan.
Gʻurra yasarlar

Gʻurra yasarlar, yongʻoqyasarlar, pindiqchilar — pardaqanotlilarta mansub kenja turkum. Uz., odatda, 1–5 mm, shox-dumlilar qurtida parazitlik qiladigan ibaliya urugʻi ning uz. 25 mm gacha. 1900 ga yaqin turi bor; asosan, Shimoliy yarim sharda tarqalgan. Koʻpchilik ikki qanotlilar qurtlari va pupariysida parazit, ayrimlari afidid yaydoqchilarning ikkilamchi paraziti. Ikkilamchi oʻsimlikxoʻr eman, naʼmatak va boshqa raʼnodoshlarda qizgʻish rangli boʻrtmalar (gʻurralar) hosil qiladi (nomi shundan). Gʻurra ichida ularning qurtlari rivojlanadi.
Gʻurraklar

Gʻurraklar (ing. Streptopelia)— kaptarsimonlar turkumiga mansub bir necha tur qushlarning umumiy nomi.

 Tavsifi 
Tanasi oʻrtacha 14 sm dan 30 sm gacha boʻladi. Yaltiramaydi, tomogʻida qora dogʻlar bor. Dumi uzun. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda bir urugʻga mansub 4 turi (qumri, oddiy gʻurrak, togʻ gʻurragi, musicha) uchraydi. Daraxt, buta va binolar peshtogʻiga uya quradi. Yilda 2—3-marta va undan ham koʻp 2 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini nari va modasi navbat bilan 13—14 kun atrofida bosadi. Gʻurraklar asosan, donlar bilan oziqlanadi. Ayrim ov obʼyekti hisoblanadi.

 Nomlanishi 
Gʻurrak yaʼni Streptopelia kaptarning bu turi 1855-yilda fransuz ornitologi Charles Lucien Bonaparte tomonidan fanga kiritilgan. Bu nom qadimgi yunoncha strétos (streptós) soʻzma-soʻz tarjima qilinganda burmalangan degan maʼnoni anglatadi, lekin kengaytmasi bilan oʻralgan metall yoqali va péleia (peleia) yovvoyi kaptar degan maʼnoni anglatadi. Bundan tashqari, 1855-yilda ingliz zoologi George Robert Grey bu turni Streptopelia risoria deb nomlagan.

 Soni 
Oʻtmishda koʻp boʻlgan, bir necha yuz mingtagacha uyalagan. Oʻtgan asrning 80-yillarida Qizilqum choʻlidagi Tomdi vohasida soni har 10 gektarga 4,3 tadan togʻri kelgan. Bu koʻrsatkich Zarafshon vohasida 9,6 dan 18 tagacha, Buxoro chegarasida – 12 ta boʻlgan. Keyingi 30 yilda soni keskin kamaygan. Qarshi shahrida oxirgi 25 yilda kunduzgi hisob boʻyicha 128 tadan 4 tagacha kamaygan. Toshkentda 2015-yilda faqat bir juft borligi aniqlangan. 2015-yil bahor va yozda Qashqadaryo va Samarqand, Jizzax, Sirdaryo, Navoiy va Buxoro viloyatlarida kuzatishlar olib borilganda, ushbu turga mansub qush bitta ham uchramagan. Rossiya va Qozogʻistonda ham ularning soni 80—90% gacha kamyib ketgan boʻlsa, Yevropada oxirgi 16 yil ichida 30—49% gacha kamayganligi maʼlum.

 Tarqalishi 
Ushbu tur asosan Afrikada uchraydi, biroq bir nechta kichik tropik janubiy Osiyoda uchraydi. Osiyoning gʻarbiy Tyan-Shan va gʻarbiy Pomir-Oloyning pasttogʻlari, Sirdaryo, Amudaryo, Qashqadaryo va Zarafshon daryolarining vodiylari, Sherobod, Surxondaryoda tarqalgan. Oʻzbekistondan tashqarida esa Yevropa, Sibirning janubi, Old va Oʻrta Osiyo, Afrika shimoli Senegalning sharqiy tomonidan tortib Sudangacha tarqalgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Qushlar
Turkum:Qizil kitobga kiritilgan jonivorlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Gʻurumsaroy jangi

Gʻurumsaroy jangi – Toshkent hokimi Yunusxoʻja bilan Qoʻqon xoni Olimxon qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan jang (1801). Yunusxoʻja Fargʻonani bosib olish maqsadida 8.000askarlik qoʼshini bilan harbiy yurish qilgan. U Qoʻqon aholisi va qoʻshinining yordamiga koʻz tikkan edi. Olimxonning buyrugʻiga koʻra, Xoʻjand hokimi Rajab qushbegi oʻz qoʻshini bilan Sirdaryoning oʻng sohiliga oʻtgan va tunda Samgʻar va Qamishqoʻrgʻon orqali oʻtib ertasi kuni Gʻurumsaroyga yetib kelgan. Bu yerga Yunusxoʻja qoʻshini dovonni chetlab oʻtib Chodak yoʻli orqali kelgan, ayni vaqtda Sirdaryoning soʻl qirgʻogʻida Gʻurumsaroyning qarshisida Olimxonning ilgʻor harbiy qismi paydo boʻlgan. Rajab qushbegi Qoʻqonning oq yalovini koʻtargan otliq tugʻbegi atrofiga 50 ta oʻqchini joylashtirib, Yunusxoʻja otliqlarining yalovga qilgan hujumini qaytargan. Rajab qushbegi otliqlarining qarshi hujumi raqib qoʻshini saflarini toʻzitib yuborgan, shunga qaramasdan Yunusxoʻja Toʻplarini Olimxon qoʻshinini oʻqga tutgan soʻngra Rajab qushbegi boshliq Xoʻjand xoʻshiniga qarshi otliqlarini yuborgan va Rajab qushbegi jangni tashlab qochgan shunga qaramasdan Olimxon 12ming qoʻshin bilan Yunusxoʻja qoʻshininga hujumga oʻtgan shiddatli jangda Yunusxoʻja qoʻshini son jihatdan ustun boʻlmagani sababli 50ta toʻp 2000ta miltiqli askarlari va qolgan 3ming askar bilan Toshkentga qochgan va bu jangda Toshkent qoʻshinlari magʻlubiyatga uchratilgan. Yunusxoʻja jang maydonni tashlab qochishga majbur boʻlgan. Olimxon katta oʻlja va koʻplab asirlarni qoʻlga kiritgan.

Turkum:Janglar
Turkum:Toshkent tarixi
Turkum:Qoʻqon xonligi
Gʻoʻza biti

thumb
Gʻoʻza biti, poliz biti — tengqanotli xartumlilar turkumi oʻsimlik bitlari oilasiga mansub hasharot. Barcha paxta ekiladigan mamlakatlarda tarqalgan. Tirik tugʻib koʻpayadigan qanotsiz urgʻochisining (erkagi boʻlmaydi) tuxum shaklidagi (ovalsimon) tanasi 1,25 — 2,1 mm. Shira naychalari qora. Voyaga yetgan bitlar va lichinkalarning rangi mavsum va oʻzi yashayotgan oʻsimlik rangiga bogʻliq holda oʻzgaradi. Moʻylovlari 6 boʻgʻimli, sariq, uz. tanasining 2/3 qismigacha; koʻzi qora; oyoqlari sariq. Lichinkasi voyaga yetgan urgʻochisidan kichikligi va tanasining yorqin rangi bilan farq qiladi. Nimfasi och kulrang . Qanotli urgʻochilar tanasi choʻziqroq (1,2—1,9 mm), boshi va koʻkragi qora, qorni sargʻish yoki toʻq yashil, qanotlari tiniq; qanoti lichinkaning ikkinchi yoshida shakllana boshlaydi. Gʻoʻza bitining jinsiy avlodi yoʻqolgan boʻlib, rivojlanish sikli toʻliq emas; partenogenez yoʻli bilan (qiz holicha, urugʻlanmasdan) koʻpayadi, yaʼni urgʻochilari 20—60 lichinka tugadi. Qanotsiz urgʻochilar, baʼzan esa lichinka holida sovuqqa chidamli begona oʻtlar (asosan gulxayrining ildiz boʻgzi yaqinidagi barglar)da qishlaydi. Qishlov davrida ularning koʻpchiligi nobud boʻlib, bahorgacha juda kam qoladi. Apr.da Gʻoʻza biti juda jadal koʻpayib, ular orasida qanotli individlar ham paydo boʻla boshlaydi. Qanotlilari har tarafga tarqalib, begona oʻtlarga oʻtadi va gʻoʻza nihollarini ilk rivojlanish davrida zararlaydi. mavsumda 20 ga yaqin avlod beradi. Gʻoʻza biti barg shirasini soʻradi va ular bujmayib, qurib qoladi. Kuzda paxta tolasi hasharot ajratgan modda tufayli bir-biriga yopishib ifloslanadi va shu yerda saprofit zamburugʻlarning rivojlanishiga sharoit yaratiladi. Natijada tola qorayib, buziladi (qora shira). Kurash choralari: begona oʻtlarni yoʻq qilish, oʻsimlik qoldiqlarini yigʻib olish, gʻoʻzaga insektitsidlar purkash.

 

Turkum:Hasharotlar
Turkum:Biologik turlar
Gʻoʻza uzuntumshuq qoʻngʻizi

Gʻoʻza uzuntumshuq qoʻngʻizi, meksika gʻoʻza uzunburuni (Apgpopotsh §gapsN$ Vop.) — qattiq-qanotli (qoʻngʻiz)lar turkumiga mansub hasharot. AQSH va Markaziy Amerikada tarqalgan. Tanasining uz. 5,0— 5,5 mm, yosh qoʻngʻizlar sargʻish-qoʻngʻirdan toʻq jigarranggacha, yoshi kattalari esa asosan, qora tusda. Xartumchasi ingichka, yaltiroq, uzun (uzunligi tanasining yarmigacha), tuxumi, lichinkasi, gʻumbagi oq. Gʻoʻzaning xavfli zararkunandasi. Oʻzbekistonda karantin obʼyekti hisoblanadi. Kurash choralari: karantin.

 

 
Turkum:Qoʻngʻizlar
Gʻoʻssoy

Gʻoʻssoy — Samarqand viloyati Urgut tumanidagi soy. Uzunligi 18 km. Zarafshon tizmasining Chaqilikalon tarmogʻidan Murinak dovoni yaqinidan boshlanadi. Dargʻom kanaliga borib qoʻshiladigan Selxona (Moʻminobod) soyiga quyiladi. Qor, yomgʻir, buloq suvlaridan toʻyinadi. Gʻ. yon-atrofidagi Childuxtaron va Chakchakidon gʻorlari arxeologik ahamiyatga ega. Soy vodiysida Gʻoʻs, Soygʻoʻs qishloqlari joylashgan.

 
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Ҳ (kirill)

Ҳ, ҳ — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz beshinchi harfi. Boʻgʻizda hosil boʻluvchi, sirgʻaluvchi, jarangsiz undoshni ifodalaydi. Qoʻllanishiga koʻra, uncha faol emas, asosan, arab va fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlarda yoziladi. Soʻzning boshi (havas, himoya, hunar), oʻrtasi (ahvol, mohir, qahramon) va oxiri (guvoh, Olloh, sulh)da har qanday tovush-harf bilan yonma-yon kela oladi. Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan bir qancha yozuvlarda (avesto, sugʻd, arab, lotin kabi) oʻziga xos belgi-shakllarga ega.

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Habbul-muluk

Habbul-muluk, habbul-malik — sutlamadoshlarga mansub bir uyli buta yoki kichik daraxtlar turkumi. Ikkala yarim sharning tropik va subtropik oʻrmonlarida, asosan, Amerikada 700 ga yaqin turi tarqalgan. Boʻyi 4–6 m gacha (ayrim hollarda oʻt), barglari ketma-ket joylashgan, tishli, egilgan, koʻproq kulrang, yashil yoki yaltiroq. Gullari yashilroq, boshoqchaga yigʻilgan, bir yoki ikki jinsli. Mevasi chanoq. Janubiy-Sharqiy Osiyoda oʻsadigan, Shrilanka, Filippin va boshqa tropik mamlakatlarda ekiladigan turi kichik daraxt yoki buta, urugʻida 50% gacha tibbiyotda ishlatiladigan kroton yogʻi bor. Urugʻi zaharli. Habbul-mulukning poʻstlogʻida xushboʻy, achchiq dorivor kaskarilla moddasi mavjud. Undan liker ishlab chiqarish va tamakini fermentatsiyalashda foydalaniladi. Koʻpgina ning smolali sharbati zaharli; ayrim ning sharbatidan lak olinadi.

Turkum:Oʻsimlik oilalari
Turkum:Botanikaga oid chala maqolalar
Habib Asadullo

Habib Asadullo (1941-yil, Maymana shahrida tugʻilgan) – afgʻon yozuvchisi, adabiyotshunos. 70— 80-yillar davri adabiyotida vujudga kelgan „Yangi sheʼr“ oqimining taniqli namoyandalaridan. Kobul universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1961). Dastlabki hikoyalar toʻplami – „Uch mardikor“ (1966). Asarlarining asosiy mavzusi oddiy mehnatkashlarning ogʻir hayoti haqida yozilgan. Ilmiy ishlari mumtoz va hozirgi zamon dari adabiyoti tarixiga bagʻishlangan. „Oqbadan“ (yoki „Oydin“, 1965), „Kishanlarni par-chalovchilar“ (1975), „Tun va qamchin“ (1978), „Oqshom ila diydor“ (1982), „Qizil maktub“ (1983), „Oʻroqlar va qoʻllar“ (1983—84), „Zulmat bilan vidolashuv“ (1985), „Soʻnggi orzu“ (1986) va boshqa asarlar muallifi.

 
 Oydin, T., 1982.

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:1941-yilda tugʻilganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Habib Saʼdulla

Habib Saʼdulla (5-aprel 1942-yil, Namangan – 1-mart, 2006-yil, Namangan) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri, musahhih.

 Hayoti 
Habibulla Saʼdullayev 1942-yilda 5-aprelda Namanganda tavallud topgan. 1971-yilda Toshkent universitetining (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti) jurnalistika fakultetini tugatgan.

 Faoliyati 
Dastlab, 1966–1967-yillarda „Mushtum“ jurnalida musahhih, 1967–1968-yillarda maktab oʻquvchilari gazetasida adabiy xodim, 1968–1973-yillarda „Namangan haqiqati“ gazetasida boʻlim mudiri, muharrir oʻrinbosari, 1973–1990-yillarda Namangan viloyati Yozuvchilar uyushmasi raisi, 1990–1998-yillarda Namangan viloyati Madaniyat ishlari boshqarmasida boshliq lavozimlarida faoliyat yuritgan.

 Ijodiy faoliyati 
Dastlabki sheʼrlar toʻplami „Okeandan shabada“ (Usmon Temur bilan hamkorlikda) 1969-yilda nashr etilgan. Shundan soʻng uning 1975-yilda „Bahor bilan“, 1979-yilda „Muloqot“, 1982-yilda „Yana ostonangda“, 1984-yilda „Ehtirom“, 1988-yilda „Bogʻlar yurtin bolasimiz“, 1992-yilda „Tazarru“ va „Koʻchamdan jonon oʻtganda“, 1993-yilda „Kosonsoy karvonlari“, 1996-yilda „Uchqoʻrgʻonning uch xirmoni“, 1997-yilda „Ramazon munojoti“, 1998-yilda „Nur qadri“ sheʼriy kitoblari nashr etilgan.

Habib Saʼdullaning sheʼrlarida oʻzi mansub boʻlgan avlodning oʻzgarib borayetgan voqelikdan olgan taassurotlari va shu voqelikka munosabati oʻz ifodasini topgan. Shoirning urush mavzusiga bagʻishlangan „Tugʻilgan yilim“, „Onaizor“ va „Tirik qurbonlar“ dostonlari avtobiografik xususiyatga ega. Bundan tashqari u „Usmon atlas“, „Zamin sadosi“, “Yettinchi qitʼa“, „Eʼtiqod“, „Chust rivoyati“, „Adib taqdiri“, „Jarohat“ singari dostonlarni ham yozgan. Habib Saʼdullaning 1975-yilda yozilgan „Yusuf va Zulayho“, 1985-yilda yozilgan „Mehr quyoshi“ dramalari va 1989-yilda yozilgan „Rahmat, igʻvogar“ komediyasi viloyat teatrida sahnalashtirilgan.

 Unvonlari 
 1992-yil — Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi;
 1999-yil — Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri;
 2003-yil — „El-yurt hurmati“ ordeni.

 
 Tanlangan asarlar, 2 j.li, T., 2002. Ad.: Xudoyberdiyev E., Habib Saʼdulla, T., 2004.

 

__INDEKS__
Habibiy (adabiyotshunos)

Habibiy (taxallusi; asl nomi Abdulxoliq Oxunzoda oʻgʻli) (1910, Qandahor shahri — 1984, Kobul) — afgʻon adabiyotshunosi. Afgʻon-pushtu tili va adabiyotining yirik tadqiqotchisi. Kobul untida professor H. pushtu tili va adabiyotining qad. davrlaridan to 20-asr oxirlarigacha boʻlgan taraqqiyot bosqichlari, qad. afgʻon yozma yodgorliklari. umuman pushtunlarning madaniyati, folklori, tarixiy taraqqiyoti, mumtoz va hozirgi zamon adabiyoti, undagi badiiy-uslubiy yoʻnalishlar, shuningdek, Afgʻonistonning tarixiga oid pushtu, dari, urdu va arab tillarida yozilgan kitob. risola va muammoli masalalarga bagʻishlangan maqolalar, darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi. 40-yillarda afgʻonshunoslikda ilk bor 2 j.li pushtu adabiyoti tarixining 1-jildini yozgan va uni nashrga tay-yorlagan. Keyinchalik H. 3 jildli "Afgʻoniston adabiyoti tarixi", 2 jildli "Afgʻoniston tarixi" (dari tilida) kitobini yaratgan. Pushtunlarning qad. adabiy-tarixiy yozma yodgorligi — "Yashirin xazina" kito-bini topib, ilmiy sharh va tadqiqiy materiallar bilan dari tilida nashr qildirgan. H.ning tarixiy va vatanparvarlik mavzuidagi sheʼr, hikoya, qissa va dramatik asarlari ham bor ("Fidokorlik", "Toʻrpekey" va boshqalar).

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Muqim Habibov

Muqim Azizovich Habibov (1916 — Andijon — 1979.21.11) — dirijyor, bastakor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964).

 Hayoti 
Namangan musiqa bilim yurtini tugatgan (1936). 1934—52-yillar Andijondagi turli teatrlarda dirijyor, 1952-yildan Andijon teatrida dirijyor, 1958—78-yillarda bosh dirijyor. "Burgutning parvozi" (I.Sulton), "Tuhmatchilar jazosi" (Hamza), "Qasoskor ona" (M.Boboyev) kabi spektakllarga musiqa bastalagan, bir qancha qoʻshiqlar yozgan, musiqali drama spektakllariga dirijyorlik qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Andijonda tugʻilganlar
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:21-noyabrda vafot etganlar
Gʻulom Habibullayev

Gʻulom Habibullayev (1938.20.5, Boyovut tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1962). 1958-yildan Boyovut tumanidagi 5-, Oqoltin tumanidagi 2-maktablarda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1980—98 yillarda Oqoltin tumanidagi 2-maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, direktor, ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1938-yilda tugʻilganlar
Turkum:Boyovut tumanida tugʻilganlar
Havo vinti

thumb|Havo vinti

Havo vinti, propeller -uchish apparati (dirijabl, samolyot, vertolyot, aerochana va boshqalar)da kuraklari radial joylashgan harakatlantir-gich. Aylanganida havoni irgʻitib tashlashi hisobiga tortish kuchi hosil qiladi. Dvigatel valigi joylashgan vtulka, qulochi boʻyicha koʻn-dalang kesimi turlicha shaklda boʻlgan parraklardan iborat. Kuraklar yogʻoch, duralyuminiy, poʻlat va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Uchish apparatining ilgarilama harakat tezligi, aylanishdagi chiziqli tezlik va vintning aylanishidan hosil boʻladigan qoʻshimcha havo oqimi tezliklarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan kuch taʼsirida kuraklarga qandaidir ataka burchagi ostida havo oqimi kelib uriladi. Shunda kuraklarning barcha kesimlaridan hosil boʻluvchi yigʻindi aerodinamik kuch Havo vintining tortish kuchini va uning aylanishiga qarshilik kuchini vujudga keltiradi. Dvigatel quvvatiga qarab, Havo vinti kuraklari soni turlicha (2, 3, 4) va qarama-qarshi tomonga aylanuvchi oʻqdosh (quvvatni tejash uchun ) boʻlishi mumkin (rasmga q.). Uchish vaqtida dvigatelni majburiy toʻxtatish (flyugerli rejim) yoki qoʻnish vaqtida tormozlash maqsadida teskari tortish (reversiv rejim) hosil qilish uchun uchish vaqtida qadamini oʻzgartiradigan Havo vintidan foydalaniladi.
Havo massalari

Havo massalari - atmosferaning quyi qatlami — troposferannj tarkibiy qismlari. Bir-biridan atmosfera frontlari deb ataladigan oraliq zonalar bilan ajraladi. Havo massalarining sovuq, iliq va mahalliy bor. Trasi yuqoriroq yerlarga borayotgan havo sovuq, oʻz temperaturasiga nisbatan sovuqroq oʻlkalarga harakatlanayotgan havo iliq, uzoq vaqt bir joyda turib qolgan havo mahalliy Havo massalari deyiladi. Geografik oʻrniga koʻra, Havo massalari 4 zonalari tipga boʻlinadi: yer sharining sovuq tabiatli yuqori geografik kengliklarida tarkibida boʻlgan va bu bilan nima demoqchisan qani endi ular koʻchada ham topgan arktika havosi, oʻrtacha geografik kengliklarda tarkib topgan qutbiy (moʻʼtadil) havo, tropik va subtropik iqlim oʻzgarishi va atrof-muhit va aholi bandligini taʼminlash dasturi doirasida amalga va qisman subtropik kengliklarda tarkib topgan tropik havo, quyi geografik kengliklarda (ekvator atrofida) tarkib topgan ekvator Havo massalari Har bir tipning oʻzi yana dengiz va quruqlik Havo massalariga ajratiladi.

Havo massalarini yanada mayda (murakkab) tarkibiy qismlarga ajratish mumkin. Yer sharining turli hududlari uchun Havo massalarining statistik maʼlumotlari aniqlangan. Havo massalari tushunchasi iqlimshunoslik va sinoptik meteoro.yugiyaning asosiy tushunchalaridan hisoblanadi.
Havo shari

right|thumb|right|200px

Havo shari – erkin aerostatning eskicha nomi. Dastlabki aerostatlar shar shaklida boʻlgani uchun shunday atalgan (qarang Aerostat). Uning ogʻirligi 500 kg gacha boʻladi. Uning tepaga koʻtarilish tezligi 15 km/soat dan 20 km/soat gacha boʻladi.

 Paydo boʻlishi 
1783-yilda fransuz fizigi Jozef Mongolfye
uylardagi pechkalarning quvuridan chiqayotgan
tutunlar yuqoriga qarab harakatlanayotganiga eʼtibor
qaratadi. Soʻng akasi Etenn bilan birga har
xil mato va qogʻozlardan katta qop yasab ichiga issiq
tutun toʻldiradi. Qopga savat bogʻlab unga qoʻy, oʻrdak
va xoʻrozni mindiradi. Va hayvonlar uchib ketadi.
Ularning parvozi sakkiz minut davom etadi. Keyinrog
havoga inson parvoz qildi. Issiq havo bilan toʻldirilgan havo
sharlarini mongolfyerlar deb atay boshlashdi. Havo sovigandan
soʻng parvoz yakuniga yetardi. Hozir mongolfyerlar savatiga
gorelka va yonuvchi gaz baloni oʻrnatilgan. Hatto bolalarning
uchuvchi shariga oʻxshagan yengil gaz bilan toʻldirilgan sharlar
ham paydo boʻldi. 2002-yilda amerikalik Stiv Fosset havo sharida
yer yuzini aylanib chiqdi.

„Olam va odam“ ensiklopedik kitobi
Havo hujumidan mudofaa

Havo hujumidan mudofaa(qisq. HHM) — dushmanning havo hujumi vositalaridan himoya qilishni (mudofaani) taʼminlash boʻyicha koʻriladigan chora-tadbirlar majmuidur. Zenit raketa qoʻshinlari, zenit artilleriyasi, qiruvchi aviatsiya va boshqa kuch va vositalar yordamida amalga oshiriladi.
 Asosiy vazifasi 
Havo hujumidan mudofaa majmuining asosiy vazifasi dushman havo hujumi boshlanishini aniqlash, u haqida ogohlantirishdan hamda dushmanning zarbdor uchoqlari va vositalarini havoda yoʻq qilishdan iborat. Bundan tashqari, dushmanning havo razvedkasi vositalariga, havo desantlariga qarshi parvoz chogʻida kurash olib borishga, havoda hukmronlikni qoʻlga kiritishda qatnashishga qodir. Ana shu vazifalarni bajarish uchun Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari tinchlik davrida jangovar navbatchilikda turadi. Urush davrida esa quruqlikdagi qoʻshinlarning havo hujumiga qarshi qoʻshinlari va qismlari hamda harbiy havo kuchlari bilan birga respublika va Qurolli Kuchlarning Havo hujumidan mudofaa m. yagona tizimini tashkil etadilar.

 Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari).
Havoning turbulentligi

Havoning turbulentligi -atmosferatsagi havoning tartibsiz, girdob tarzida harakatlanishi. Turli tezlikda harakat qiluvchi havo qatlamlari orasidagi ichki ishqalanish tufayli vujudga keladi. Atmosferada namlik va issiqlikni vertikal hamda gorizontal boʻyicha tekis taqsimlaydi va maʼlum qatlamlarda atmosfera tarkibining bir xil boʻlishiga olib keladi. Havo qatlamining harakat tezligi oʻrtacha 4 m/sek boʻladi. Havoning turbulentligi erkin atmosferada (2–3 km) katta oʻlchamdagi siklon yoki antitsiklon vujudga kslgan vaqtlarda avj oladi. Bunda, asosan, havo va undagi suv bugʻi, har xil qattiq va suyuq zarrachalar hara-katlanadi. Havoning turbulentligi intensivligini qor uch-qunlarining tartibsiz harakatida, tru-balardan havoga koʻtarilayotgan tutunlarda, bulut da, xususan yashin va doʻl hosil qiladigan qora bulutlarda hamda oʻqtin-oʻqtin esib turuvchi kuchli shamollarda kuzatish mumkin. Havoning turbulentligi hosil boʻlishida, asosan, dinamik va termik omillar muhim rol oʻynaydi.

Dinamik turbulentlikning paydo boʻlishiga havo oqimi bilan yer yuzasi orasidagi hamda havo qatlamlari orasidagi ichki ishqalanish sabab boʻladi. Togʻ tizmalari, qirlar, vodiylar, oʻrmonlar, har xil insho-otlar ustidagi Havoning turbulentligi dinamik turbu-lentlikka kiradi.

Termik turbulentlikning paydo boʻlishida yer yuzasi va havoning ayrim qismlarining Quyosh nuri tasirida turlicha isishi sabab boʻladi. Yilning iliq faslida, kundu-zi, havo ochiq boʻlgan kunlarda shunday boʻladi. Havoning turbulentligida havo massasi juda katga tezlikka ega boʻladi va natijada havoda uyurmalar hosil boʻlib, yer yuzasidagi changlarni havoga uchirib chiqaradi va erkin atmosferadagi kuchli oqimga qoʻshadi. Shu yoʻl bilan havoning ifloslanishi roʻy beradi. Atmosferada sodir boʻlgan dinamik va termik turbulentlik yer yuzasiga yutilgan issiqdikni atmosferaga oʻti-shida muhim omil hisoblanadi.
Hajviya

Hajviya — badiiy adabiyot dan; satira va yumor. Hajviy asarlar tanqidiy ruhda boʻladi. Oʻtmishda Sharq xalqlari, shu jumladan, oʻzbek adabiyotida, asosan, sheʼriyat va folklorda mustaqil janr sifatida rivojlangan. Ularda jamiyat hayotining, shuningdek, ayrim guruh yoki shaxslarning aksariyat yomon tomonlari tasvirlanadi. H.da tanqid qilinuvchi obʼyektga qaratilgan kinoyaviy masxaralovchi yoki fosh etuvchi kulgi asarning gʻoyaviy mundarijasini va badiiy vositalarini belgilaydi. H. turli janrlarda yozilishi mumkin. Mas, "Oʻlik jonlar" (N.V.Gogol) hajviy roman shaklida, "Maysaraning ishi" (Hamza), "Soʻnggi nusxalar" (A.Qahhor) hajviy pyesa shaklida, "Yovuz niyatli kishilar" (A.Che-xov), "Sudxoʻrning oʻlimi" (S.Ayniy), "Qabrdan tovush" (A.Qahhor) hajviy hikoya shaklida, "Toʻyi Iqon bachcha" (Muqimiy), "Hajvi yikchi eshon" (Zavqiy) hajviy sheʼr- shaklida, "Bizning mulohazalarimiz" (A.Qahhor) hajviy felyeton shaklida yozilgan.

Hajviy asarlarda voqeani boʻrttirib tasvirlash, mubolagʻa va fanta-ziyadan keng foydalanish xarakterli. H. jamiyat hayotidagi ayrim illatlarni yoʻqotishga, kamchiliklarni tuza-tishga, oldini olishga xizmat qiladi (yana qarang Satira).
Hajjoj ibn Yusuf

Hajjoj Ibn Yusuf (arabcha: حجاج بن يوسف – Hajjoj Ibn Yusuf – Toʻliq ismi:Hajjoj Ibn Yusuf Saqafiy (660-714)) – noib va qoʻmondon.

 Hayoti 
Hajjoj Ibn Yusuf, al-Haj joj as-Saqafiy (660, Toif – 714, Vosit) – umaviylarnnig Hijoz (692—694) va Iroqdagi (694-yildan) noibi, xatib. Toifda dars berish bilan shugʻullangan, soʻngra Damashqda xalifa Abdulmalik ibn Marvonning noibi Ruh ibn Zinboʼning shaxsiy qoʻriqchilari boshligʻi. 691—692-yillarda Makkada isyon koʻtargan Abdulloh ibn az-Zubayrga qarshi kurashgan umaviylar qoʻshini qoʻmondoni. Xalifa uni Hijoz, Yaman, Yamoma voliysi etib tayinlagan, keyinchalik unga Iroqni ham bergan. Umaviylarning siyosiy muxoliflariga nisbatan shafqatsizligi bilan shuhrat qozongan. 700-yilda moliya va soliq islohoti oʻtkazgan, Vosit shahriga asos solgan, Furot va Dajla daryolarining quyi oqimi boʻylaridagi botqoqliklarni quritib, qishloq xoʻjaligi ekinlari ektirgan, sugʻorish kanallarini qayta tiklagan. Bu tadbirlar natijasida Umaviylar hokimiyati mustahkamlangan, Oʻrta Osiyo va Oʻrta Sharqda yangi shaharlarni fath qilish imkoniyati tugʻilgan. Gʻazotlar Hajjoj Ibn Yusuf rahbarligi ostida, unga tobe arab sarkardalari tomonidan olib borilgan (qarang Kutayba ibn Muslim). Arab yozuvida nuqta va harakat belgilari qoʻyilishi joriy qilinishini Hajjoj Ibn Yusuf nomi bilan bogʻlaydilar.Oʻrta asr sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosi ensiklopediyasi. – Samarqand. Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2016. – B. 525.

 

Turkum:Makkadagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Madinadagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Iroqdagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Umaviylar xalifaligi generallari
Turkum:Ikkinchi fitnada ishtirok etgan kishilar
Haziniy Xoʻqandiy

Haziniy Xoʻqandiy (Зиёвуддинхон Кат-тахожа ўғли Ҳазиний тўра 1867-yilda Qoʻqon yaqinidagi Katta Kena-gas qishlogʻida tugʻilgan – 1923-yilda vafot etgan) – shoir va shayx. Qoʻqondagi Jomeʼ madrasasida tahsil olgan. Qurʼon, tafsir, hadis, fiqh, kalom, adabiyot ilmlarini chuqur oʻzlashtirgan. Tasavvuf taʼlimoti bilan izchil shugʻullangan. 30 yoshida murshididan irshod (ta-riqat rahnamoligiga ruxsat) olib, „Haziniy toʻra“ va „Eshonbuva“ nomlari bilan xalq orasida eʼzozlangan, uz davrining yetuk qodiriya tariqati shayxi sifatida eʼtirof etilgan va „Murshidi Fargʻona“ nomiga musharraf – valiy zot boʻlib tanilgan. Dehqonchilik bilan kun kechirgan. Bogʻlar barpo qilgan, binolar qurdirgan. Qabri oʻz qishlogʻi-da. Bu qabr – maqbara va uning atrofidagi obidalar meʼmoriy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan.

19-asr 2-yarmi va 20-asr boshlarida koʻchirilgan koʻplab qoʻlyozma bayozlar va majmualardan Haziniy sheʼrlari oʻrin olgan. 1910—15 yillarda Toshkentning Orifjonov, Porsev va Laxtin matbaalarida „Bayozi Haziniy“ toʻplamlari bir necha bor nashr etilgan.

Haziniy mumtoz sheʼriyat janrlaridan gʻazal, murabbaʼ, muxammas va musaddaslar yozgan. Adabiy merosi 4.000 misra atrofida. Shoir asarlarini gʻoyaviy mavzui boy. Uning tasavvuf ruhidagi asarlarida sof soʻfiyona maʼno va mazmun tarannum etilsa, axloqiy mavzudagi bitiklarida poklik, odamiylik, sahovatpeshalik kabi yuksak insoniy fazilatlar ulugʻlangan.

Haziniyning oʻndan ortiq gʻazallariga muxammas bogʻlangan va naziralar qilingan.

„Bayozi Haziniy“ning toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 12665, 14850, 15197). Fargʻona shahrida uy-muzeyi tashkil qilingan, Haziniy nomida jamoa xoʻjaligi, bogʻ, maktab, kutubxonalar bor.

 
 Tasadduq, yo Rasululloh Sheʼrlar, T., 1992; Devon, T" 1999.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Jomeʼ madrasasida tahsil olganlar (Qoʻqon)
Hazira

Hazira (arabcha) – 1) atrofi ihotalangan joy; qabristondagi xilxona (biror urugʻ-avlod, oila, mahallaning oʻziga tegishli odamni dafn etilishi uchun maxsus ajratiladigan joy); 2) bir necha odam koʻmilgan turbat tagxonasi. Masalan, Amir Temur maqbarasi

 

Turkum:Qabristonlar
Hazoralar

Hazoralar — asosan Afgʻoniston va Pokistonda yashaydigan, fors tilida soʻzlashuvchi xalq.

 Tarixi 
19-asr oxirida afgʻon amiri Abdurahmon koʻchmanchi afgʻonlar (pushtunlar) yordamida Hazorajatni egallab olgan va bu yerni ularga yozgi yaylov qilib bergan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik.

 Dini 
aksariyat shia musulmonlar, kamroq sunniy musulmonlar va xristiyanlar.

 Galereya 

 Yana qarang 
 Hazoragi
 Choraymoqlar
 Afgʻoniston

 

 
 encyclopedia.com/Hazara facts, information, pictures

Turkum:Hazoralar
Turkum:Afgʻoniston xalqlari
Turkum:Erondagi etnik guruhlar
Hazoraspiy

Hazoraspiy, Jaʼfarxoʻja ibn Nasriddinxoʻja al-Husayniy al-Karvakiy (18-asr oxiri — 19-asrning 1-yarmi, Hazorasp shahri) — shifokor-tabib, olim. Hazorasp shahri yaqinidagi Karvak qishlogʻida tabib oilasida tugʻilgan. Hazorasp, Xiva va Buxoro madrasalarida oʻqib, mudar-ris boʻlib yetishgan. Ibn Sino, Abu Bakr arRoziy, Ibn Xammor, Abulgʻoziy Baho-dirxon asarlarini oʻrganib, tabiblikni egallagan. "Altabobat ul-majmua" ("Tabobat masalalari toʻplami") asari muallifi. Asarning turli vaqtlarda koʻchirilgan nusxalari Xiva, Toshkent, Istanbul, Britaniya (Lon-don) muzey qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. Asarda qon tomirlari va bosh miya tuzilishi, tashxis qoʻyishning bir necha , ovqatlanish meʼyori, parhez, dorivor oʻsimliklardan oqilona foydalanish yoʻllari bayon etilgan. Nasldan-naslga oʻtuvchi surun-kali saramas kasalligi, jigar va oshqozon osti bezlarining yalligʻlanishi kabi xastaliklarni davolash usullari koʻrsatib berilgan. U bepushtlik, ayollar jinsiy aʼzolaridagi kasalliklarning paydo boʻlishi va ularni davolash usullari toʻgʻrisida ham bataf-sil maʼlumotlar bergan. H. Hazorasp tumanining Karvak qishlogʻidagi Shayx Husayn bobo qabristoniga dafn qilingan.

 Adabiyot 
 Abdullayev A., Ocherki istorii razvitiya meditsinm v Xorezme. T., 1980: Doʻschanov B.. Hazorasp tarixi. Urganch. 1998.

 

Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Hazrati Bashir ota masjidi

Hazrati Bashir ota masjidi (15-asr 2-yarmi ) — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Mirzo Ulugʻbekning doʻsti olim Bashir ota (Said Ahmad, vafoti taxminan 1461—1462-yillar) nomi bilan bogʻliq. Masjid katta xonaqoh va maqbaradan iborat. Bashir ota qabri ustidagi sagʻana hozirga qadar saqlanib qolgan. Sagʻana 2 pogʻonali asos ustiga oʻrnatilgan, oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. 18-asrda uning ustiga sinchli, devorlari loy suvogʻi, 4 ta yogʻoch ustunga oʻrnatilgan shifti yassi toqili masjid qurilgan.
 Bashir ota 
Hazrati Sulton Said Axmad Bashir (1368—1464) rivoyatlarga koʻra otasi Xoʻja Xasan 90 yosh, onasi Bibi Maloxat 80 yoshlik vaqtida dunyoga kelgan farzand hisoblanadi. Bu oʻgʻildan soʻng ular yana 2 ta farzand koʻrishadi va Said Axmad ona sutini ichmay ulgʻayadi. Uning tugʻilishini Amir Temurning piri mir Said Barakaning ukasi Said Neʼmatulloxning duosi bilan ham bogʻlaydilar. Said Axmad Bashir „Miri Haqiqat“ laqabi bilan mashhur boʻladi. U Oʻrta Osiyoda Naqshbandiya taʼlimoti keng yoyilayotgan bir vaqtda Xoʻja Ahmad Yassaviy tariqatiga qiziqish bildiradi.

Hazrat Bashir ota huzuriga koʻplab davlatlardan musulmonlar kelib, unga shogirt tushadilar. Ota taxminan 1464-yilda vafot etgach, Bashir qishlogʻidagi Niyoztepaga dafn etiladi.

 Nomlanishi 
Xalq orasida mazkur masjid Beshir ota nomi bilan ham mashhur. Bu soʻz for tilida be+shir soʻzlari jamlanmasi boʻlib, „ona suti emmas“dan ulgʻaygan degan maʼnoni anglatadi. Bashir nomli oʻbek xalqi tarkibiga kiruvchi urugʻ ham mavjud

 Qurilishi 
1989—1990-yillarda Bashir qishlogʻida masjid bunyod etiladi va unga Hazrati Bashir ota nomi beriladi.

 Tuzilishi 
Masjidning tarhi kvadrat shaklda boʻlib, maydoni 11x11 metrni tashkil etadi. Masjid ichida 4.5 metrlik 4 ta ustun joylashgan. Masjidning jami 3 ta kirish eshigi mavjud boʻlib, har biri ikki tavaqali. Masjid old qismi peshayvon qilingan. 1995-yilda masjid hududida tahoratxona barpo etilgan

 Taʼmirlanishi 
1991-yildagi mustaqillikdan soʻng ziyoratgoh qayta taʼmirlaniladi va hozirga holatga keltiriladi.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Shahrisabz
Turkum:Qashqadaryo masjidlari
Hazrati Imom Mayin majmuasi

HAZRATI IMOM MAYIN (MUIN) MAJMUASI — Qashqadaryodagi meʼmoriy yodgorlik (11 —19-asrlar). Hazrati Imom Mayin maqbarasi atrofida bunyod etilgan. Maqbara oldi ayvonli, naqshinkor 6 ustunga tayangan. Majmua devor bilan oʻralgan kichik (tashqi) va katta hovlidagi turli davrlarda qurilgan binolardan tashkil topgan. 11 — 14-asrlarda maqbara (tarhi 5x5 m), ziyoratxona va masjid (7x7 m) qurilgan, maqbara hovlisida murabba tarhli (10x10 m) hovuz bor, hovuzning sharqida quduq mavjud. Maqbara 16 qirrali kulohiy gumbaz bilan yopilgan, yogʻoch sagʻana oʻyma naqshlar bilan ziynatlangan. Masjid gumbazli xonaqoh va 2 tomonli ayvondan iborat, ayvon shifti va ustunlari naqshlar bilan bezatilgan; masjid yonida chillaxona joylashgan. 19—20-asrlarda xonaqohga tutash 2 xona qurilgan. 2004-yilda taʼmirlangan.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Hazrati Imom maqbarasi

Hazrati Imom maqbarasi -Shahrisabzdagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr). Dorus-siyodat meʼmoriy yodgorligi tarkibidagi Jahongir Mirzo maqbarasi H.Hazrati imom maqbarasi nomi bilan mashhur. Dastlab sardoba, keyinroq ustiga toʻrtburchak tarhli ziyoratxona tiklangan, tashqi tomonda kichik peshtoq ham boʻlgan. X.Hazrati imom maqbarasi yangi madrasa pesh-togʻi bagʻrida qolib ketgan, maqbara qaddini rostlash uchun ziyoratxona tepasi qoʻshimcha devor orqali ancha baland koʻtarilgan va ustiga yangi kulohsimon choʻqqi gumbaz oʻrnatilgan. Arxeologik tadqi-qotlar vaqtida maqbaradan 3 ta jasad topilgan. Sharafuddin ali Yazdiy "Za-farnoma"sida Keshda yashagan Buxoro va Samarqandlik mashhur imomlar orasida Hazrati Imom nomi bilan mashhur Abu Muhammad al-Kashshiyni tilga olgan. Amir Temur ajdodlari xilxonasi yaqinida shu imomning qabri boʻlgan (lekin qabr saqlanmagan). Hazrati Imom nomi yangi bunyod etilgan oliy madrasa — Dor ussiyodat qoldiqlariga koʻchib qolgan.

 

Turkum:Shahrisabzning tarixiy markazi
Turkum:Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Hazrati Sulton maqbarasi

Hazrati Sulton maqbarasi — Qashqadaryo viloyatida Kitob tumanidagi Koʻhsor mahallasi Shut qishlogʻi hududida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (12—13-asrlar). Koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarga koʻra, Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi. „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2021-yil 24-fevraldagi „Ichki va ziyorat turizmini rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha chora tadbirlar toʻgʻrisida“ gi qarorga koʻra Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan

 Tuzilishi 
Hazrati Sulton maqbarasining qadimiy qismi uzun goʻrxonadan iborat boʻlib, keng ravoqli yoʻlak orqali gumbazli ziyoratxonaga oʻtiladi. Ziyoratxonaga 3 ta goʻrxona tutashib ketgan. Maqbara 16—18-asrlarda qayta tiklangan.

 Joylashuvi 
Hazrati Sulton maqbarasi Oʻzbekistonning eng baland choʻqqisi boʻlgan Hazrati Sulton choʻqqisi (balandligi 4163 metr) da joy olgan. Oqsuv daryosi shu togʻdan boshlanadi.

Hazrati Sulton qadamjosi Shahrisabzning Kitob tumanidan 82 chaqirim shimoli-sharqda joy olgan. U Tojikiston Respublikasi bilan chegaradosh boʻlgan hududdagi Zarafshon va Hisor tizmalarining ayrilish joyida qad rostlagan gava choʻqqisiga tutashib ketadi.

Hazrati Sulton maqbarasi Oʻzbekiston hududidagi dengiz sathidan eng balandda joylashgan ziyoratgoh hisoblanadi. U dengiz sathidan 4067 metr balandlikda joy olgan. Shu sababli ham ziyoratgohga chiqish bir mucha qiyinchiliklar keltirib chiqaradi. Shunga qaramay insonlar hanuzgacha ziyoratgohga tashrif buyurishadi.

 Nomlanishi 
Hazrati Sulton maqbarasi va togʻi xalq orasida „Koʻhi tavba“, „Avgʻoyi qiyomat“ nomlari bilan ham mashhur. Shuningdek, togʻ choʻqqisi haqida xalq orasida bir qator rivoyatlar mavjud boʻlib, choʻqqi ilohiy kuchga egaligi sababli ham u yerga chiqish va tasvirga olish juda qiyinligiga ishoniladi.

 Taʼmirlanishi 
Maqbara 1895-yilda qayta taʼmirlangan.

 Yana qarang 
 Hazrati Sulton choʻqqisi
 
 
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Hazrati Sulton choʻqqisi

Hazrati Sulton choʻqqisi — Hisor togʻ tizmasida joylashgan choʻqqi, balandligi 4643 metr tashkil etadi. Alpomish cho‘qqisidan keyingi Oʻzbekistonning eng baland nuqtasi hisoblanadi. Atrofidagi hududlardan tik qurumli qoyalar hosil qilib koʻtarilgan. Yonidan oqib oʻtuvchi va shu hududdan boshlanuvchi daryolar havzasida abadiy qor va muzliklar mavjud. Choʻqqi joylashgan tizma ayni shu nom bilan nomlanadi. Hazrati Sulton tizmasining yana bir nomi Osmon-tarash hisoblanadi.

 Nomlanishi 
Choʻqqining nomi Xoʻja Ahmad Yassaviy sharafiga Hazrati Sulton deb nomlangan. Hazrati Sulton Yassaviyning yana bir ismi boʻlgan.

 Joylashishi 
Hazrati Sulton choʻqqisi Hisor togʻ tizmasida, Oʻzbekistonning Tojikiston bilan chegarasida joy olgan. Ushbu choʻqqi Hisor togʻ tizmasiga qarashli suvayrigʻichning janubiy qismida, Kishtut daryosining boshlanish qismida oʻrnashgan. Choʻqqi atrofida tik qurumli qoyalar mavjud. Hazrati Sulton choʻqqisining yaqinidan oqib oʻtuvchi daryo va boshqa suv havzalarining barchasi muzlik bilan qoplangan. Mazkur choʻqqi Yevropaning eng baland choʻqqisi Monblandan atigi 130 metrga pasroq.

Hisor togʻ tizmasining ayni shu qismida Yakkabogʻ (2938 metr), Beshnau (3448 metr), Eshon Maydon (2919 metr), Chaqchar (3723 metr), Boysuntogʻ (4424 metr), Sarimas (1837 metr) kabi baland choʻqqilar joylashgan.

Toʻpalangdaryosi (uzunligi 112 metr) Hazrati Sulton choʻqqisining yaqinidan boshlanadi.

 Tuzilishi 
Togʻ tizmasi nurashga chidamli boʻlgan qattiq vulqonli togʻ jinslaridan tarkib topgan. Shu sababli ham choʻqqiga chiqish birmuncha murakkab. Shuningdek, choʻqqida choʻkindi, metamorfik togʻ jinslari: loyli slanets, qumtosh, ohaktosh, dolomit va boshqalar ham mavjud.

 Paydo boʻlishi 
Mazkur togʻ tizmasi gersin burmalanishi davrida hosil boʻlgan. Gersin burmalanishi quyi va oʻrta toshkoʻmir davrlarida oʻta kuchli boʻlgan. Tizmalarni bir biridan ajratib turuvchi botiqlar va daryo oʻzanlari mezazoy, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr choʻkindi togʻ jinslari bilan toʻlgan.

 Iqlimi 
Tizmaning subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. Togʻ etaklaridan boshlab, choʻqqiga qadar iqlim mintaqalari almashinib boradi. Yogʻingarchilik miqdori yuqori emas, taxminan 350-500 mm ni tashkil etadi. 1500 metr balandlikda iyulning oʻrtacha harorati 20-25°C, yanvarning oʻrtacha harorati esa −5 −7 °C ni tashkil etadi.
 
 
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Hazratishoh

Hazratishoh - Tojikiston Respublikasi janubidagi togʻ tizmasi. Xat-lon viloyatida, Darvoz tizmasining gʻarbiy qismiga yondosh. Uzunligi 55 km. Konglomeratlardan tashkil topgan. Eng baland joyi 4088 m. Yon bagʻirlari dasht oʻsimliklari va yarim ksero-fil butazorlar bilan qoplangan.

300px|mini|Hazratishoh - togʻ tizmasi.

 

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Hazratqul baxshi

Hazratqul baxshi (taxallusi; asl ism-sharifi Hazratqul Hudoyberdiyev) (1920, Qamashi tumani Qoraqoʻton qishlogʻi) – Qamay dostonchilik maktabining vakili. Dushanba pedagogika instituti tarix-geografik fakultetini tugatgan (1958). Yoshligidan xalq dostonlarini kuylashga qiziqqan. Repertuarida „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Goʻroʻgʻli bilan Yunuspari“, „Avazxon“, „Avazning arazi“, „Nurali va Oyxumor“, „Alpomish“ kabi dostonlar bor. Undan ayrim sexrli fantastik er-taklar („Madhiya“ nomli), zamonaviy mavzuda doston va termalar ham yozib olingan, gramplastinkaga koʻchi-rilgan.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik baxshilar
Hayvonlar migratsiyasi

Hayvonlar migratsiyasi (lotincha: gp1§ga11op — koʻchish, koʻchib oʻtish) — bir-biridan uzoqda joylashgan va oʻzaro keskin farq qiladigan yashash muhitlari oʻrtasida hayvonlarning qonuniy koʻchib yurishi. Hayvonlar migratsiyasi yashash joyida muhit sharoitining oʻzgarishi yoki rivojlanishningʻ har xil davrlarida hayvonning yashash muhiti sharoitiga talabining oʻzgarishi (ontogenetik migratsiya) bilan bogʻliq. Hayvon yashaydigan joyda yashash sharoitining oʻzgarishi taʼsirida sodir boʻladigan Hayvonlar migratsiyasi davriy (mavsumiy, sutkalik) yoki nodavriy boʻlishi mumkin. Hayvonlar, odatda, ajdodlari oʻtgan yoʻl orqali migratsiya qiladi.

Davriy (siklik) migratsiya har xil: vertikal (sut emizuvchilar, qushlar va hasharotlarning togʻning vertikal mintaqalari boʻyicha, umurtqasizlarning tuproq va suv qatlamlari boʻyicha migratsiyasi), anadrom (oʻtkinchi baliqlarning dengizlardan daryolarga oʻtishi), katadrom (oʻtkinchi baliqlarning daryolardan dengizlarga oʻtishi) xillarga ajratiladi. Dengiz toshbaqalari va sut emizuvchilarining okeanlarda, tuyoqli, yirtqich va kemiruvchi sut emizuvchilarning quruqlikda, koʻpchilik qushlar, koʻrshapa-laklar va hasharotlarning havo orqali migraiiyasini ham davriy deyish mumkin.

Davriy boʻlmagan, yaʼni sporadik migratsiya — oʻtroq yashovchi hayvonlar (olmaxonlar, lemminglar va boshqalar) yashash muhitining yomonlashuvi (qurgʻoqchilik, yongʻin, toshqin va boshqalar), individlar sonining oshib ketishi natijasida sodir boʻladigan ommaviy koʻchi-shi. Bu xildagi migratsiya tartibsiz sodir boʻladi va koʻp hollarda hayvonlarning yalpi qirilib ketishiga olib keladi.

Ontogenetik migratsiya — rivojlanishning har xil davrlarida hayvonlarning yashash muhiti sharoitiga talabining oʻzgarishi bilan bogʻliq. Bunday migratsiya lichinkalik (oʻtroq yashovchi assidiyalar, korall poliplar, gʻovaktanlilar, qalqondorlar va boshqalar) yoki jinsiy voyaga yetgan davrda sodir boʻlishi mumkin. Faol migratsiya qilish uchun hayvonlar vaqt va yoʻnalishni biologik sezish qobiliyatiga ega boʻlishi kerak (qarang: Bionavigatsiya). Migratsiya hayvonlarni tamgʻalash va eksperiment orqali oʻrganiladi.
Hayvonlarni tasvirlash uslubi

Hayvonlarni tasvirlash uslubi — ibtidoiy davr sanʼat namunalaridagi uslub. Osiyo va Yevropaning qadimiy amaliy bezak sanʼatida keng tarqalgan. Ayrim hayvonlar (bugʻu, ot, ayiq va boshqalar), ularning tana qismlari (koʻz, bosh, shox va boshqalar) tasviri, shuningdek, bir necha hayvonlar tasviridan iborat murakkab kompozitsiyalar yaratish sanʼati jez davrida yuzaga kelgan, temir davrida keng tarqalgan. Uslubning kelib chiqishi hayvonlarni muqaddaslashtirish bilan bogʻliq boʻlib (qarang Totemizm), keyinchalik bu tasvirlar shartli bezakkagina aylangan. Ibtidoiy sanʼat namunalari —mayda va mahoratli haykallar ushbu uslubning ilk namunalari. Hayvonlarni tasvirlash uslubi dastlab qurollar va ot abzallari bezagida, keyinchalik zargarlik sanʼatida koʻp uchragan. Eng qadimgi namunalari Mesopotamiya (miloddan avvalgi 3-ming yillik), Gʻarbiy Osiyo (miloddan avvalgi 2-ming yillik)da maʼlum; Oʻrta Osiyoda miloddan avvalgi 1-ming yillikda yuzaga kelgan. Ayrim tadqiqotchilar fikriga koʻra, eng rivojlangan holati skiflar, saklar, frakiyaliklar va boshqa sanʼati hisoblangan. Jumladan, Eron va Gʻarbiy Osiyo sanʼati (Qora dengiz boʻylarida yunon sanʼati) taʼsirida shakllangan skif madaniyatiga tabiatni nozik his etish, hayvon shakli va harakatlarini aniq berish xos: ularda oʻsimlikxoʻrlar vahshiy hayvonlar va qushlar, afsonaviy maxluqlar (grifonlar) tasviri koʻp uchragan. Metallarni oʻyib, quyib ishlash, yogʻoch va suyak oʻymakorligi, teri va kigizlardan quroq (applikaiiya) qilish usullari qoʻllangan. Milodiy 1-ming yillikda ushbu uslub oʻz ahamiyatini yoʻqota borgan, bunga ayniqsa Gʻarbda xristian dini, Sharqda islom dinining tarqalishi kuchli taʼsir koʻrsatgan. Oʻrta asrlar amaliy sanʼatidagina hayvonlarni tasvirlash davom etib kelgan.

Oʻzbekiston hududida, ayniqsa amaliy sanʼatda ushbu uslub taʼsirini, zargarlik va kandakorlik buyumlari bezaklarida, roʻzgʻor idishlari bezaklari (ayrim qismlari)da hayvonlar shakllari ishlanganini koʻrish mumkin (yana qarang: Animalistika).

 

Turkum:Sanʼat
Turkum:Tarix
Hayvonot bogʻlari

Hayvonot bogʻlari — ilmiy-maʼrifiy muassasa. Namoyish qilish, oʻrganish, koʻpaytirish maqsadida yovvoyi hayvonlar tutqunlik (qafas, volyer) yoki yarim tutqunlik (tabiiy yashash sharoitiga oʻxshash maydonlar)da boqiladi. Baʼzi Hayvonot bogʻlarida uy hayvonlari, ayrimlarida botanikaga oid kolleksiyalar ham (mas, Parij, qozon va boshqa joylardagi zoobotanika bogʻlarida) saqlanadi. Hayvonot bogʻlari da hayvonlar oʻrganiladi, tabiiy-ilmiy bilimlar, shuningdek, tabiatni muhofaza qilish masalalari targʻib qilinadi, hayvonlarning "Qizil kitob" ga kirgan saqlanadi hamda koʻpaytiriladi (mas, zubr, prjevalskiy oti va boshqalar), hayvonlarni iqlimlashtirish, kasalliklarini oʻrganish, davolash va oldini olish choralarini ishlab chiqish va boshqa ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. Oʻquvchilar uchun ekskursiyalar, zoologiyaga oid mavzularda leksiya, biologik koʻrgazmalar uyushtiriladi va boshqa

Hayvonot bogʻlari Misrda mil.dan taxminan 1500-yil oddin mavjud boʻlgan. Butun dunyoda 720 dan ortiq Hayvonot bogʻlari bor. Oʻzbekistonda 2 ta hayvonot bogʻi (qarang Toshkent hayvonot bogʻi, Termiz hayvonot bogʻi) mavjud.
Haydar Sabuhiy

Haydar Sabuhiy (15-asr - Hirot -1498) — shoir. Alisher Navoiyning jiyani, togʻasi Mir Said Kobuliyning oʻgʻli. Toju taxt uchun kurashda Husayn Boyqaro tomonida turib urushgani sababli Abusaid Mirzo otasini tutib qatl etgach, uning tarbiyasi bilan Navoiy shugʻullangan. "Sabuhiy" (ta-savvufiy maʼnoda poklik, haqiqat nuri) taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Navoiy koʻpincha uni yonida olib yurgan. Astrobodda ham u Navoiyning xos mulozimlaridan boʻlgan. Navoiy uni baʼzi rasmiy topshiriqlar bilan Hirotga yuborganida, bir davrada Navoiyga suiqasd qilingani, oshpaz unga zahar qoʻshilgan taom bermoqchi boʻlgani, bundan xabar topgan shoir gʻazabga minib, Husayn Bayqaroga qarshi isyon koʻtarmoqchi ekanligini aytadi. Bu gap Hirotda ovoza boʻlib ketadi. Husayn Boyqaro darhol Navoiyga maktub yoʻllab, bu ishdan mutlaqo xabari yoʻqligini maʼlum qiladi. Shu voqeadan keyin Husayn Boyqaro Navoiyning Hirotga qaytishiga ruxsat beradi. Navoiy oʻz javobida bu gapni rad etadi va jiyanining xatosini kechirishini iltimos qiladi. Husayn Boyqaro garchi kechirganligini aytib, doʻstini xotirjam qilsada, oʻz xonadoni shaʼniga qilingan bu tuhmatni unutmaydi. Haydar Sabuhiy barcha xizmatlardan chetlatiladi. U Badaxshonga ketib, bir necha yil oʻsha yerda xizmat qiladi. 1498-yilda Badaxshondan Hirotga elchi boʻlib kelganida, Husayn Boyqaro uni tutib, qatl ettiradi.

Haydar Sabuhiy sheʼrlarining taqdiri maʼlum emas. "Majolis un-nafois"da Navoiy uning bir baytini misol tariqasida keltirgan: May ast laʼli tu yo shahdi nob: az in du kadom ast? Xay ast bar ruxi tu yo gulob: az in du kadom ast? Mazmuni: Laʼli labing maymi, yo toza asalmi — bu ikkisidan qaysi biri? Yuzingdagi termu yo gulobmi: bu ikkisidan qaysi biri?

 
 Alisher Navoiy, Majolis unnafois MAT, 13-asr, T, 1997; Oʻzbek adabiyoti tarixi, 2-j., T, 1977.