Texnologiya tarixi

right|thumb| Yuqori texnologiyalar, Buran (kosmik kema)
Texnologiyalar tarixi — texnologiyaning rivojlanish tarixi yoki inson faoliyatining turli sohalari uchun qoʻllaniladigan usullar, jarayonlar va materiallarni takomillashtirish tarixi, shuningdek, texnik ishlab chiqarish usullarini ilmiy tavsiflash tarixi; tor maʼnoda — nominal sifat va maqbul xarajatlar bilan va fan, texnika va jamiyatning hozirgi rivojlanish darajasi tufayli mahsulotni ishlab chiqarish, texnik xizmat koʻrsatish, taʼmirlash va foydalanishga qaratilgan tashkiliy chora-tadbirlar, operatsiyalar va texnikalar majmuidir.

 Tarixi 
Texnologiya usullar, texnikalar, ish tartibi, operatsiyalar va protseduralar ketma-ketligini oʻz ichiga oladi, u ishlatiladigan vositalar, asbob-uskunalar, asboblar, ishlatiladigan materiallar bilan chambarchas bogʻliq.

Zamonaviy texnologiyalar fan-texnika taraqqiyoti yutuqlariga asoslanadi va mahsulot ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan: moddiy texnologiya moddiy mahsulot yaratadi, axborot texnologiyasi (IT) — axborot mahsuloti. Texnologiya ham ishlab chiqarish usullari va vositalarini ishlab chiqadigan va takomillashtiruvchi ilmiy fandir. Kundalik hayotda texnologiyani ishlab chiqarish jarayonlarining tavsifi, ularni amalga oshirish boʻyicha koʻrsatmalar, texnologik talablar va boshqalar deb atash odatiy holdir. Texnologiya yoki texnologik jarayon koʻpincha ishlab chiqarish jarayonining asosi boʻlgan qazib olish, tashish va qayta ishlash operatsiyalari deb ham ataladi. Ishlab chiqarishdagi texnik nazorat ham texnologiyaning bir qismidir. Texnologiyani ishlab chiqish texnologlar, muhandislar, dizaynerlar, dasturchilar va oʻz sohalaridagi boshqa mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi.

Sanʼatdan texnologiyaga oʻtish lahzasi haqiqatda zamonaviy insoniyat tsivilizatsiyasini yaratdi, uni yanada rivojlantirish va takomillashtirish imkonini berdi. Vaqt oʻtishi bilan texnologiya sezilarli oʻzgarishlarga duch keldi va agar bir vaqtlar texnologiya oddiy mahoratni anglatgan boʻlsa, hozirgi vaqtda texnologiya baʼzan qimmatbaho tadqiqotlar yordamida olingan nou-xau bilimlarining murakkab toʻplamidir.

 Doneolit texnikasi 
Birinchi tarixiy davr tosh davri deb ataldi, chunki eng qadimgi texnika toshdan yasalgan. EolitZvorikin A. A., Osmova N. I., Chernishev V. I., Shuxardin S. V. Istoriya texniki. — M.: Nauka, 1962. S.24 bu davrning eng ibtidoiy texnikasi hisoblangan, ammo hozirda birinchi tosh asbob bolta (u Shellik davrida arxantroplar -erektus tomonidan ham qilingan) va qirgʻich sifatida tan olingan. Neandertallar „sunʼiy olov yoqish“ texnikasini oʻzlashtirdilarTam je. S.28. Tosh bolta mukammal tosh sanoatiga tegishli. Donni maydalash uchun donli qirgʻichdan foydalanilgan. Mezolit davrida nayza va kamon paydo boʻlib, qushlar va hayvonlarni 100-150 metr masofadan oʻldirish imkonini berdiTam je. S.32.

 Qadimgi sivilizatsiyalar texnikasi 
right|thumb| Gʻildirak haqida birinchi eslatma Mesopotamiyada miloddan avvalgi 4-ming yillikda uchraydi.
Sivilizatsiyalarning paydo boʻlishiga neolit davrida paydo boʻlgan qishloq xoʻjaligi yordam berdi. Qishloq xoʻjaligi aholining oʻrnashishiga va birinchi aholi punktlarining paydo boʻlishiga yordam berdiTam je. S.37. Gʻildirakning ixtirosi gʻildirakli transportni keltirib chiqargan inqilobiy rol oʻynadi (Indus Civilization). Miloddan avvalgi 3-ming yillikda bronzaning ixtiro qilinishi va tarqalishi qadimgi dunyo uchun katta ahamiyatga ega edi.Tam je. S.41. Bronza temir bilan almashtirildi, uni faqat koʻrfaz yordamida loy oʻchoq (soxta) ichidagi harorat 900 $ ga koʻtarilganda ishlatish mumkin ediTam je. S.43. Bunday texnologiyalar miloddan avvalgi II ming yillikda paydo boʻlgan. Temirning rivojlanishi bilan qilich asosiy qurol turiga aylandi. Shuningdek, bu davrda eshkak eshkakli qayiqlar paydo boʻldi. Metalllardan tashqari, yangi materiallar keng tarqaldi: keramika (gʻisht) va toʻqimachilik (Misrda zigʻir, Hindistonda paxta, Xitoyda ipak). Gidrotexnika inshootlari keng tarqaldi: shaduf Tam je. S.45, suv qoshiq gʻildiragi va Arximed vinti . Qadimgi Xitoy uçurtma va raketani ixtiro qilgan. Qadimgi jamiyatlar doirasidagi murakkab ijtimoiy tashkilot tufayli ular balandligi 146 metrgacha boʻlgan inshootlarni (Xeops piramidasi) qurishni oʻrgandilar. Kemerli inshootlarning ixtirosi ichki makonning maydonini 13 metr diametrga oshirishga imkon berdi (Adrian maqbarasi). Qadimgi rimliklar betonni oʻzlashtirganTam je. S.49.

 Oʻrta asr texnikasi 
Oʻrta asrlarda qishloq xoʻjaligida temir omochli omoch keng tarqaldi, guruch qotishmasi oʻzlashtirildi, deraza oynasi ishlab chiqarildi, oynalar ixtiro qilindiTam je. S.63. Bizning eramizning boshida ham nomaʼlum muhandislar suv tegirmonini ixtiro qildilar, keyinchalik u bilan birga shamol tegirmoni ishlatila boshlandi.

Metallurgiyada taraqqiyot kuzatildi, bu oʻchoqni yuqori oʻchoq bilan almashtirishga imkon berdi (domna pechining prototipi), uning ichida harorat 1350 °C ga yetdi va havo gidravlika yordamida pompalandiTam je. S.69. Bunday texnologiyalar poʻlatning paydo boʻlishiga va keng qoʻllanilishiga olib keldi. Gildiya hunarmandlarni tashkil etish shakliga aylandi.

Oʻrta asrlarda oʻqotar qurollar paydo boʻldi (Xitoy otash nayzasi). Insoniyatning texnik taraqqiyotiga porox, qogʻoz, bosmaxona va kompas (toʻrtta buyuk ixtiro) ixtiro qilingan Oʻrta asrlardagi Xitoy katta hissa qoʻshdi.

 Uygʻonish va erta zamonaviy texnologiya 
Domna pechining takomillashtirilishi qurol ishlab chiqarishda asosiy material boʻlgan quyma temirniTam je. S.90 eritish imkonini berdi, bu esa oʻqotar qurollarning keng qoʻllanilishiga olib keldi. XVII-asrga kelib, toʻplarning otish masofasi 1 km ga yetdi.

XVII-asrdan boshlab koʻmir asta-sekin oʻtinni almashtirib, asosiy yoqilgʻiga aylana boshladi. 1657-yilda Gyuygens mexanik soatni sezilarli darajada yaxshiladi.

 Sanoat davri texnologiyasi 
Sanoat inqilobi dastgohlarni takomillashtirish va mexanizatsiyalash (Jenny Distaff va Jacquard Loom) bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi. 1771-yilda "soʻzning toʻgʻri maʼnosida birinchi ingliz fabrikasi "Tam je. S.132 paydo boʻldi. Bug 'dvigatellari, paroxodlar va parovozlar paydo boʻldi. Tez orada bug 'motori ichki yonish dvigateli bilan raqobatlashdi, bu esa mototsikl va avtomobil yaratish imkonini berdi. 18-asrda aeronavtikaga asos solgan birinchi uchar mashina shari qurilgan. 1764-yilda Angliyada mexanik yigiruv gʻildiragi ixtiro qilindi. Elektrotexnika maxsus yoʻnalishda ishlab chiqilgan: elektr chiroq, elektr motor va elektr stantsiyasi . Aloqa texnologiyalari paydo boʻldi: telegraf (shu jumladan Morze alifbosi), telefon va radio .

XVIII-asrning oxirida texnologiya haqidagi umumiy bilimlar majmuasida ular anʼanaviy tavsif boʻlimi va " texnologiya " deb nomlangan yangi, paydo boʻlgan qismni ajrata boshladilar. Iogann Bekman (1739-1811) „texnologiya“ atamasini ilmiy foydalanishga kiritdi, u 1772-yildan boshlab Gettingendagi Germaniya universitetida o‘qitgan ilmiy fan deb ataydi. 1777-yilda u „Texnologiyaga kirish“ asarini nashr etdi. deb yozgan edi: "Ixtirolar, ularning rivojlanishi va sanʼat va hunarmandchilikdagi yutuqlarni koʻrib chiqishni texnik sanʼat tarixi deb atash mumkin; mehnatning barcha ni ularning oqibatlari va sabablari bilan umumiy, uslubiy va aniq tushuntiradigan texnologiya juda koʻp. Keyinchalik, besh jildlik „Ixtirolar tarixi boʻyicha ocherklar“ (1780-1805) asarida.) u ushbu kontseptsiyani ishlab chiqdiSalomon J. What is Technology? The Issue of its origins and definitions // Historiy of technology. 1984/ Vol. 1. 113—156.

1822-yilda akademik V. M. Severgin texnologiyaning 10 ta boʻlimini ajratib koʻrsatdiSevergin V. M. O predmetax ucheniy texnologiy // Технологический журнал. 1822. T. 7. Ch. 1. S. 1.:
 metalli
 minerali
 derevo
 goryuchiye materiali
 pitatelniye veshestva
 ximicheskiye proizvedeniya
 obrabativaniye jivotnix
 tkani
 bumaga
 orudiya

 Zamonaviy texnologiya 
Hozirgi vaqtda samolyotlar va vertolyotlar yanada rivojlandi. Kosmik kemalar bor edi. Aloqa texnologiyalari ham rivojlandi: televizor, Internet, Wi-Fi, Bluetooth.

 Yana qarang 

 Inson ixtirolarining xronologiyasi
 Ilmiy-texnika taraqqiyoti
 S. nomidagi Tabiatshunoslik va texnologiyalar tarixi instituti. VA. Vavilov RAS

 Adabiyot 

 
 Dils G. Antichnaya texnika — Moskva-Leningrad, 1934.
 Zaysev G. N., Fedyukin V. K., Atroshenko S. A. Istoriya texniki i texnologiy. SPb.: Politexnika, 2007. — 416 s. ISBN 978-5-7325-0605-1
 Zvorikin A. A., Osmova N. I., Chernishev V. I., Shuxardin S. V. Istoriya texniki. — M.: Nauka, 1962. −772 s. 
 Kamardin I. N. Razvitie texniki v drevnem mire (uchebnoe posobie). Penza, 2006. — 72 s.
 Sidorov A. I. Ocherki po istorii texniki. — M. : Gostexteorizdat, 1925. — 94 s 
 Shuxardin S. V., Laman N. K., Fedorov A. S. (otv. red.). Texnika v eyo istoricheskom razvitii (70-e godi XIX — nachalo XX v.). M.: Nauka, 1982. −511 s.

 

 greatachievements.org — 20-asrning eng katta muhandislik yutuqlari )

 

Turkum:Texnika