Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Immunoterapiya

Immunoterapiya (immunitet... va terapiya) — bemor organizmiga vaksinalar, shifobaxsh zardoblar (biopreparatlar) yuborib, infeksion kasalliklarni davolash yoki kasallikni davolash maqsadida insonning immunitet tizimini manipulyatsiya qilish. Bunga faol va passiv immunizatsiya va transplantatsiya rad etilishining oldini olish uchun immunosupressiv davolash kiradi. Bunda organizmga kiritilgan vaksina bemorning uz kuchlarini infeksiyaga qarshi kurashga safarbar qilishiga turtki beradi. Shifobaxsh zardoblar bilan davolashda organizm muayyan infeksion kasallik mikrobi yoki shu mikrob toksinlaridan himoya qiladigan immun jismlar (antitelolar)ni tayyorgina oladi. Bunday holda immunitet 1 — 1,5 oygina saqlanib turadi. I.ga, asosan, oʻtkir infeksion kasalliklar (difteriya, kuydirgi va hokazo)da seroterapiya, vaksinoterapiya (brutsellyoz, furunkulyoz kabi kasalliklar uzoq, chuzilganda) va b. kiradi. Vaksinoterapiyada avtovaksina va anatoksindan ham foydalaniladi. Keyingi yillarda uzoq vaqtgacha tuzalmaydigan kasalliklarni, mas, oʻsmalarni nospetsifik silga qarshi vaksina (BSJ) bilan davolash ham I.ga kiritildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imom Rizo ansambli

thumb|Imom Rizo (a.s.) ansambli
Imom Rizo ansambli - Mashhad (Eron)dagi meʼmoriy yodgorliklar majmui (XII—XIX asrlar). Ansambl eski hovli, Alisher Navoiy ayvoni, yangi hovli, Imom Rizo maqbarasi, Gavharshod begim masjidi, Madrasa, kutubxona, karvonsaroy va boshqalardan iborat. Ansambl 2 marta qayta qurilgan. Markazida shialikning 8-imomi Ali ibn Muso ar-Rizo maqbarasi joylashgan (9-asrda bunyod etilib, 12-asrda Oljeytu sultoni hukmronligi davrida gumbazi qayta tiklangan). Maqbarani bezatish uchun katta mablagʻ sarflangan. Maqbara ulugʻvorligi jihatidan Samarqand va Hirot (14—15-asrlar) maqbaralari bilan tenglashadi. 4 hovlidagi katta ayvonlar jan.-gʻarbiy qismi (uz. 46 m.) A. Navoiy boshchiligida 15-asr oxirida qayta qurilgan va oʻz koʻrinishini oʻzgartirgan, Shoh Abbos II ayvoni (1649), Gavharshod begim sharafiga qurilgan masjid (qarang Gavharshod begim meʼmoriy majmuasi) joylashgan va u eshik orqali maqbara bilan bogʻlangan. Ansamblning devor va gumbazlari koshinlar, naqshli lavhalar, izorasi marmar va zarhallar bilan qoplangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha masjidlar
Turkum:Eron meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Erondagi masjidlar
Turkum:Eron milliy asarlari
Turkum:Eron qabristonlari
Turkum:Safaviylar meʼmorchiligi
Abduvali Imomaliyev

Abduvali Imomaliyev (1931.5.12, Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani, Burchmulla qishlogʻi — 1993.12.4, Toshkent) — biolog olim, Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi (1991), VASXnil (1978), Ukraina, Belarus Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi (1992) akademik, biologiya fanlari doktori (1967), professor (1968). Toshkent Davlat Universitetning b iol.tu pro qshunoslik fakultetini tu-gatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Genetika va oʻsimliklar fiziologiyasi institutida ilmiy xodim (1958—59), Oʻsimliklar eksperimental biologiyasi institutida laboratoriya mudiri (1960 y.dan; 1964—68 yillarda direktorning ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti rektori (1968-75), VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimida akademikkotib (1975—76), boʻlim Prezidiumi raisi (1990—91). SoyuzNIXI direktori (1976-83), "Soyuzxlopok" IIB bosh direktori (1983—86), "Biolog" IIB laboratoriya mudiri, bosh direktori (1987—1990). Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi Prezidenta (1991-1993).

Ilmiy ishlari oʻsimliklar defoliatsiyasi va desikatsiyasi, oʻsimliklarda meva shakllanishi va toʻkilishi fiziologiyasi, gʻoʻzada hosil toʻplanishi, oziqlanish jarayonlari, paxta tolasi sifatini oshirish, paxtachilikda defoliantlar, desikantlar, gerbitsidlar, oʻsishni boshqaradigan kimyoviy moddalarni qoʻllash va nazariy asoslash masalalariga bagʻishlangan. Oʻzbekistonning paxtachilikda erishgan ilmiy va xoʻjalik yutuqlarini koʻpgina xorijiy mamlakatlarda takdim etgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985).

 

 Defolianti i ix fiziologicheskoye deystviye na xlopchatnik, T., 1969; Biologicheskiye osnovi regulirovaniya plodoobrazo-vaniye xlopchatnika, T., 1974.

 Adabiyot 
 Abduvali Imamaliyevich Imamaliyev. Materiali k bibliografii uchenix Oʻzbekistana, T., 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imomiylar

Imomiylar — shialikdagi yirik mazhab tarafdorlari. 7-asrda arab xalifaligida vujudga kelgan. Ular Ali naslidan boʻlgan 12 imomni tan oladilar. I. 11-imom Hasan al-Askariy (873 y. v.e.) dan keyin uning yosh oʻgʻli Muhammadni oxirgi, 12-imom deb hisoblaydilar. Rivoyatlarga koʻra, bu imom yoʻqolgan (tarixda oʻldirilgan boʻlsa kerak, deb hisoblanadi). I. uni "yashiringan imom", yaʼni mahdiy deb eʼlon qilib, u qaytib kelishi bilan adolat tantana qiladi deydilar. "Yashiringan imom"ga eʼtiqod I.ning asosiy aqidalaridan biridir. I. imomning saylab qoʻyilishini rad etishadi. Ular oʻzlarining hamma imomlarini "jabrdiyda" deb bilib, ularga eʼtiqod qilishadi. I. shialarning ancha koʻp tarqalgan qismidir. I. taʼlimoti hozirgi Eronning davlat dini hisoblanadi. I. Iroqda aholining deyarli yarmini tashkil etadi. I. jamoalari Livan, Quvayt, Bahrayn, Saudiya Arabistoni, Iordaniya, Afgʻoniston va b. mamlakatlarda bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shia oqimlari
Imomlik

Imomlik, imomat (arab. — boshqarmoq) — 1) musulmon teokratik davlatining umumiy nomi. Islom evolyusiyasi jarayonida I. haqidagi tasavvur ham oʻzgarib borgan. Ilk islomda Muhammad (sav) va xalifalar musulmonlar jamoasida maʼmuriy hokimiyat va diniy rahnamo(imom)likni birga qoʻshib olib borgan. Keyinchalik xalifalar hokimiyatida maʼmuriy rahbarlik asosiy oʻrin egallagan. Diniy hokimiyat — I. esa nomigagina saqlanib qolgan. Shia mazhabida I. faqat Muhammad (sav) avlodidan boʻlgan (Ali va Fotima avlodlari) shaxsning diniy va maʼmuriy hokimiyati hisoblangan; 2) Dogʻiston va Chechenistonda mu-ridlar davlati, 19-asrning 20-y.lari oxirida chorizmning mustamlakachilik siyosatiga qarshi Shim. Kavkaz xalqlarining kurashi davrida paydo boʻlgan. Imomlari: Gʻozi Muhammad (1828—32), Hamzatbek (1832-34), Shomil (1834— 59); 3) namoz vaqtida jamoat oldida turib ibodatni boshqarish, imomlik qilish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diler Imomov

Diler Siddiqovich Imomov (1939.23.4, Toshkent) — rangtasvir ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (2002). Respublika rassomlik bilim yurti (1960) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1966)ni tugatgan. 1967-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida dars bergan; 1997-yildan Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn intida dotsent, 2000-yildan professor I. asarlarida insonning ichki dunyosini va uning tashqi olam bilan uygʻunligini aks ettiradi, koʻpgina asarlarining asosini maʼrifiy mazmun, mehnatkash bolajonli oʻzbek ayoli, uning kundalik tashvishlari, orzu-umidlari, qishloq qayoti mavzusi tashkil qiladi: "Dala shiyponidagi bolalar bogʻchasi" (1967), "Frontdagi otamga" (1975), "Katta Fargʻona kanali qurilishida" (1980), "Ruh iltijosi" (Navoiyga bagʻishlangan, 1990), "Kechki nido" (1991) va boshqalar. Keyingi yillarda I. ijodida ona yurt manzaralari keng oʻrin oldi ("Tanga-topgan qishlogʻi", 1994; "Togʻdagi koʻl", 1995; "Chorvoq", "Sharshara", 1997 va boshqalar), kalamtasvir ustasi sifatida tanildi ("Miraziz portreti", 1983 va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Imon

Imon, iymon ( — ishonch, eʼtiqod) — islomning 5 rukni (asosi)dan biri; Allohga, uning farish-talariga, kitoblariga, paygambarlariga, qiyomat kuniga, taqdirga va oʻlgandan keyin tirilishga ishonish. Bu "iymoni mufassal", yaʼni iymonning mufassal taʼbiri deb ham ataladi. I. moturidiylik taʼlimotiga koʻra, 2 narsaning butunligi — eʼtiqod (dinga ichdan chukur ishonish), iqror (buni soʻzda tan olish)dan iborat deb hisoblanadi. Islomda I. talablari "arkon aliymon" ("eʼtiqod asoslari") sanaladi. I. asoslariga, u aqlimizga xoh sigʻsin, xoh sigʻmasin, baribir ularga shak-shubhasiz eʼtiqod qilish talab qilinadi. I. talablari, yaʼni aqidalar islomning diniy dunyoqarash asoslarini tashkil etadi. I. tushunchasi islomda muhim va bahsli masalalardan biri hisoblanib, uni turli ilohiyot va diniyhuquqiy maktab vakillari turlicha talqin qilganlar. Hoz. kunda I. soʻzi vijdonlilik, halollik, soflik, Vatanni sevish maʼnolarida ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imon (kinostudiya)

"IMON" — kinostudiya; ijodiy ishlab chiqarish birlashmasi. 1991-yil Toshkent sh.da tashkil etilgan. Tashkilotchilari Jasur Ishoqov va Rustam Saʼdullayev. "Ketma", badiiy filmi (1992), "Oltin tulpor laʼnati", "Koʻrish qobiliyati" (1998) kabi televizion videofilmlar va b. suratga olingan. "Ketma" badiiy filmi Toshkent xalqaro kinofestivalida maxsus sovringa sazovor boʻlgan. Badiiy rahbari — Jasur IshoqovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Imoratbobo majmui

Imoratbobo majmui - Xorazm viloyati Qoʻshkoʻpir tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (18—19-asrlar). Asli eronlik 3 ogʻa-ini eshonlar maqbarasi xalq orasida Imoratbobo deb atalgan. Majmua Imoratbobo qabristoni oʻrtasida Sayd Shapoataziz maqbarasi, Mirmuhammad Aziz maqbarasi va yana bir nomsiz maqbara hamda qabristonning shim. chekkasidagi masjiddan iborat. Sayd Shapoataziz maqbarasi (1795) qoʻsh gumbazli, peshtoqli, ziyoratxona va goʻrxonadan iborat ikki xonali bino. Peshtogʻi oʻyma koshin va silliklangan gʻishtdan "qoʻsh" va "bantak" uslu-bida bezatilgan. Ziyoratxona ravoqli, bagʻalidagi 8 ravoqchalar gʻishtin muqarnaslar bilan toʻldirilgan. Mirmuhammad Aziz maqbarasi (1845) toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (8,12x 10,75 m), ziyoratxona va ikki goʻrxonadan iborat. Uch gumbazli, peshtoqli, bezaksiz. Uchinchinomsiz maqbara bir xonali, bezaksiz, xom gʻishtdan qurilgan. Bosh tarzi chuqur ravoqli boʻlib, ravoq ichiga ikki tabaqali eshik oʻrna-tilgan. Gumbazi choʻqqisimon. Guzar masjidi (1901) murabba tarhli (9,5x9,5 m), bir ustunli, yassi tomli, shim.da ayvon, sharqiy burchagida mezana bor. Eshik, toʻsin va ustun boshalari anʼanaviy xorazm milliy meʼ-morligiga xos uslubda yogʻoch oʻymakorligida bezatilgan. Naqshlar orasida ustalar (Otajon, Nurilla Saidjon eshon va Bobo eshon) nomi qayd etilgan. Hovuzi (14x14 m) ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Impaktit

Impaktit (ing . impact — zarba, toʻqnashish) — meteoritning Yerga urilishi va portlashidan erib, keyin qaytadan qotishidan hosil boʻlgan togʻ jinsi. Zich yoki qavarikli shishadan iborat. I.da zarba metamorfizmi belgilari boʻladi. Kimyoviy tarkibi u hosil boʻlgan dastlabki togʻ jinsining kimyoviy tarkibiga toʻgʻri keladi (mas, gneyslar, qumtoshlar). I.da temirni-kelli sharchalar, leshatelyerit, mas-kelenit, koesit, stishovit, olmos borligi aniqlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imperativ

Imperativ (lotincha: imperativus — buyu-ruvchi) — talab, buyruq, qonun. Nemis faylasufi Kant "Amaliy aklni tanqid" (1788) asarida I.ni etika tushunchasiga kiritgan. Unga koʻra, shaxsiy prinsip (maksima)ga qaramaqarshi oʻlaroq, I. hammaga majburiy boʻlgan rasmiy axloq-odob talabidir. I. shartli va qatʼiy I.ga boʻlinadi. Shartli (taxminiy) I. maʼlum shartsharoitlardagina amal qiladi, qatʼiy I. — muqarrarlik (boʻlishi keraklik)ni ifoda etadi. U yurishturishda rioya etilishi kerak boʻlgan shakl va qoidani belgilab beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imperator

Imperator (lotincha imperator — hukmdor) — baʼzi monarxlarga berilgan unvon. Dastlab, Rim lashkarboshilari (mas, Yuliy Sezar va b.) ga berilgan unvon. Rimda respublika tartibi tugatilib, monarxiya oʻrnatilgach, davlat tepasiga kelgan har bir merosxoʻr imperator deb atalgan. 962-yil nemislar Shimoliy Italiyani bosib olgach, Germaniya qirollari oʻzlarini imperator deb atay boshladilar. XV asrdan bu unvon Avstriya monarxlariga oʻtdi. 1721-yil imperator unvonini Pyotr I qabul qildi. Bundan keyingi rus podsholarining hammasi imperator deb yuritildi. Napoleon I, Napoleon III lar ham oʻzlarini imperator deb eʼlon qildilar. Bu unvon Xitoyda 1911-yilgacha mavjud edi. Yaponiyada hozir ham imperator davlat boshligʻi hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya
Imperator saroyi

Imperator saroyi, Yopiq shahar — Pekin (Xitoy)dagi meʼmoriy yodgorlik. Maʼmuriy binolar, turar joy, ibodatxona, bogʻparklardan iborat majmua shaharning markaziy qismida joylashgan. I. s. kurilishi 15-asrning 1-yarmida boshlangan. Imperator qarorgohi (tarhi 960x750 m) — jan.da Vaygao (Tashqi palata) va shim.da Neytin (Ichki xonadon) atrofi toʻq qizil gʻishtin devor (bal. 10 m) bilan oʻralib, burchaklariga minora ishlangan. Devorning 4 darvozasi bor (bosh darvozasi — Umin). Tayxemin va Umin darvozalari oraligʻida Szin-shoʻyxe (oltin suv kuli) kanali ustiga oq marmardan osma koʻprik ishlangan. Majmua markazidagi 3 katta palata — Tayxedyan (1421, 1697da taʼmirlangan), Chjunxedyan va Baoxedyan (15-asr, 17—18-asrlarda qayta qurilgan), Z koʻshk va b. anfilada (bir-biriga tutash xonalar qatori) shaklida barpo etilgan. Tayxedyan koʻshki oʻrtasidagi katta zal (maydoni 2300 m2)da imperator taxti oʻrnatilgan. Murakkab oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. I. s. 1914 y.dan muzey shahar hisoblanadi. Unda Xitoy sanʼatining boy kolleksiyasi, rasmlar galereyasi, qimmatbaho badiiy x.unarmandlik, haykaltaroshlik va b. sanʼat namunalari saqlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Xitoy meʼmoriy yodgorliklari
Imperializm

Imperializm (frans. imperialisme) — keng maʼnoda hududlarni bosib olishga, qaram qilishga, boshqa davlatlar ustidan siyosiy yoki iqtisodiy nazorat oʻrnatishga qaratilgan davlat siyosati. U bir davlatning oʻz hokimiyatini boshqa davlat hududida iqti-sodiy va siyosiy foyda olish maqsadida qaram aholini, asosan, harbiy vositalar yordamida ezish hisobiga amalga oshirishini anglatadi. Imperiya, aslida, bosib olish va hukmronlik qilishning , davlatlar oʻrtasidagi siyosiy raqobatning qad. shakli hisoblanadi. I. termini 19-asr 2-yarmida ingliz iqtisodchi olimi J. Gobsonning "Imperializm" nomli kitobi (1902) chiqqanidan sung , ayniqsa, keng tarqaldi va I.ga nisbatan birbiridan keskin farq qiluvchi fikrlar paydo boʻldi. Liberalizm yunalishidagi olimlar (jumladan, nemis iqtisodchisi Y. A. Shumpeter) fikricha, Yevropa mamlakatlarining 19-asrdagi imperialistik ekspansiyasi kapitalistik taraqqiyot va raqobatning xususiyati emas edi, aksincha, u kapitalizmning siyosiy va iqtisodiy mohiyatiga zid boʻlgan. Shu maʼnoda I. mutlaq monarxiyalar davridagi militaristik millatchilikning oqibati hisoblanadi. Radikal yoʻnalishdagi olimlar va siyo-satchilar (jumladan, V. I. Lenin) I.ni kapitalizmning oliy va soʻnggi bosqichi deya baholab, moliya kapitali huk-mronligi, iqtisodning ichki inqiro-ziga javob tariqasida chetga kapital chiqarish, xalqaro trestlarning oʻsishi va yer yuzining kapitalistik davlatlar tomonidan taqsimlab olinishi bilan bogʻlab tushuntirmoqchi boʻladi. Bu fikrning xatoligini isbotlovchi na-zariyotchilarning taʼkidlashicha, I., birinchidan, tarixan kapitalizmdan oldin keladi, ikkinchidan, imperialistik davlatlar oʻrtasidagi raqobat, avvalo, iqtisodiy emas, balki siyosiy sabablar bilan bogʻliqdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Implantatsiya

Implantatsiya (lot. im... (in) - ichida va plantatio — oʻtkazish, koʻchirib oʻtkazish) — odam va hayvonlarda hujayralar va toʻqima elementlarining oʻz-oʻzidan koʻchirib oʻtkazilishi va yopishtirilishi. Odam va koʻpchilik sut emizuvchilarda I. murtak (blastotsist)ning urgʻochisi bachadoniga yopishishidan iborat. I. blastotsist va bachadon devorining faolligi tufayli amalga oshadi. I. natijasida murtak bilan ona organizm qon aylanish sistemasi oʻrtasida funksional birlik vujudga keladi va yoʻldosh hosil boʻladi. I. 3 xil usulda amalga oshadi. Markaziy I.da murtak bachadon boʻshligʻida qoladi (qoʻlqanotlilar, kavsh qaytaruvchilar), ekssentrik I.da murtak bachadon devoriga qisman botib kiradi (kemiruvchilar) va interstitsial I.da murtak bachadon devoriga toʻliq botib kiradi (odam, primatlar). Toʻqi-malarning bir qismi yoki organlarni sunʼiy koʻchirib oʻtkazish transplantatsiya, sunʼiy organlarni odam va xayvonlar organizmiga kiritish esa I. deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Impost

Impost (ital. imposta) — 1) ustun usti bilan toqining unga tutash quyi qismi oʻrtasidagi tayanch; 2) derazaning ochiladigan panjaralari, romlari, baʼzan koʻp tabakali eshiklar orasidagi tirgovuch.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Impotensiya

Impotensiya (lotincha: impotentia — kuchsiz, zaif), jinsiy zaiflik — erkakning jinsiy aloqa qilishga bequvvatligi; raso jinsiy aloqa qila olmaslik. Bunda jinsiy funksiya — jinsiy mayl, ereksiya (jinsiy olat, yaʼni zakar tarangligi), eyakulyasiya (urugʻ otilishi) yoki orgazm (xush yoqish sezgisi) buzilishi mumkin. I.ning sabablari jinsiy aʼzolar, endokrin sistema, periferik nervlar va bosh miya oliy boʻlimlari funksiyasining buzilishi bilan bogʻliq. I. mustaqil kasallik boʻlmay, balki, odatda, azaldan mavjud kasallik asorati boʻlishi ham mumkin. I. bir necha xil boʻladi. Moyak istisqosi, jinsiy olat sohasida chandiq hosil boʻlishi va b. organik I.ga sabab boʻladi. Bosh miyadagi organik va funksional kasalliklar kortikal (serebral) I.ga olib keladi, bunda, asosan, ereksiya, eyakulyasiya va jinsiy mayl izdan chiqadi. Shikastlanish, surunkali yuqumli kasalliklar (zaxm, sil), intoksikatsiya (mishyak, alkogol va hokazodan zaharlanish), moddalar almashinuvining buzilishi orqa miyadagi ereksiya va eyakulyasiya markazlariga zarar yetkazib, I.ga sabab boʻla oladi (spinali.), bunda ereksiya, eyakulyasiya susayadi. Jinsiy hayotga mukkadan ketish, jinsiy aloqani oxiriga yetkazmay toʻxtatish, onanizm bilan juda koʻp shugʻullanish, infeksion kasalliklar (soʻzak va b.) bilan bogʻliq boʻlgan surunkali yalligʻlanish jarayonlarida prostata bezi, uretra (siydik chiqarish kanali)ning orqa qismi va urugʻ doʻmboqchasidagi nerv oxirlari uzoq taʼsirlanishi neyroretseptor I.ga sabab boʻlishi mumkin. Moyaklarning endokrin funksiyasi buzilganda aksari jinsiy mayl susayadi, ereksiya boʻshashib va hatto butunlay yoʻqolib ketadi. Moyaklarning yoshga aloqador oʻzgarishlari, tugʻma kasalligi (yetilmaganligi, yevnuxoidizm) yoki hayot davrida orttirilgan kasalliklari (shikastlanishi, yalligʻlanishi), boshqa ichki sekretsiya bezlari (gipofiz, qalqonsimon bez, buyrak usti bezlari)ning zararlanishi, moddalar almashinuvining buzilishi (avitaminoz, diabet va b.), markaziy nerv sistemasi kasalliklari ularning endokrin funksiyasini buzishi mumkin (endokrin I). Jinsiy aloqa chogʻida har ikki jins oʻrtasidagi nomunosib xatti-harakatlar (shunchaki yengil-yelpi, yuzaki jinsiy aloqa qilish) ham jinsiy zaiflikka olib keladi. I.ni urolog vrach davolaydi; baʼzan endokrinolog va psixiatr bilan maslahatlashish lozim. Baʼzi ayollarning jinsiy yaqinlikka befarq boʻlishi, erzadaligi (qarang Vaginizm) ham I.ga olib keladi. Bunday hollarda ginekolog vrach bilan maslahatlashish maʼqul. Psixoterapiya, organizmni mustahkamlovchi dorilar, gormonal preparatlar, vitaminlar, har xil tabiiy usullar va b. bilan davolash yaxshi naf beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasalliklar
Improvizatsiya

Improvizatsiya (lot. improvisus — kutilmagan, bexosdan) — sheʼr, musiqa va b.ni oldindan tayyorgarliksiz, ijro davomida ijod etish; aktyor oʻyinida bexosdan paydo boʻladigan ilhom, ijodiy fantaziya, ruhiy koʻtarinkilik, fikr, soʻz, ohang va tasvirning erkinligi. Aktyor oʻyinidagi I. ijro etilayotgan rolni jonlantiradi, unga yangi maʼno beradi. Qad. xalq teatri aktyorlari — skomoroxlar, mimlar, bizda masharaboz va qiziqchilar, ay-niqsa, italyan xalq komediya teatri ("Del Arte") aktyorlarining oʻyinida I. asosiy oʻrin egallagan. Oʻzbek aktyorlaridan Hoji Siddiq Islomov, Soyib Xoʻjayev, Gʻani Aʼzamov kabi aktyorlar ijodida I. muhim rol oʻynagan (yana q. Badiha).

Musiqada I.ning ikki asosiy turi mavjud. Anʼanaviy (ogʻzaki anʼanadagi) musiqada, shu jumladan, oʻzbek musiqa merosida muayyan kuyni I. tarzida talqin etish — musiqa ijrosining asosiy shakllaridan biri hisoblanadi. Bunda sozanda yoki xonanda turli musiqa bezak (melizm)laridan mohirona foydalanadi, yangi ohang ibora va jumlalarini ustalik bilan kiritadi, avj yoki joʻr ovozlarni oʻzgartirish kabi usullardan foydalanadi. Ikkinchi turi — I. uslubida yangi musiqa asari (yoki maʼlum qismini, mas, kadensiya) yaratishdir. Kompozitorlik ijodida I. shakllari 16—17-asrlarda rivoj topib, ayniqsa 19-asrda (belkanto sanʼatida, virtuoz musiqasida) o`z choʻqqisiga koʻtarilgan. Jaz musiqasida I. asosiy oʻrin tutadi. Oʻzbek sozandalaridan A.Abdurashidov, A.Ismoilov, Q.Dadayev va b. I.dan mohirona foydalanishadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Impuls

Impuls (lotincha impulsus — zarba, turtki) — 

1) mexanikada — mexanik harakat oʻlchovi; moddiy nuqta deb hisoblanishi mumkin boʻlgan jism massasi m ni uning harakat tezligi v ga koʻpaytmasiga teng boʻlgan kattalik: P= mv. Har qanday qattiq jismni N ta moddiy nuqtadan iborat deb qaraladi. Qattiq jismning impulsi uni tashkil etuvchi moddiy nuqtalar impulslarining vektor yigʻindisiga teng. Tashqaridan F kuch taʼsir etayotganida jism impulsi ham son qiymati boʻyicha, ham yoʻnalishi boʻyicha oʻzgarishi mumkin. 

2) Toʻlqin impulsi — elektromagnit toʻlqinlari ham impulsga ega ekanligi yorugʻlik nurlarining toʻsiqqa bosim koʻrsatishi orqali namoyon boʻladi. Yorugʻlik zarrasi — fotonning tinchlikdagi massasi boʻlmaydi, yaʼni u tinch holatda mavjud boʻla olmaydi, paydo boʻlgan ondayoq c - yorug'lik tezligi bilan harakatlana boshlaydi. 

3) Kuch impulsi — kuchning biror vaqt ichidagi taʼsir oʻlchami, kuchning oʻrtacha qiymati F ni shu kuch taʼsir etgan vaqt t ga koʻpaytmasiga teng .

4) Elektr impulsi — tok kuchi yoki kuchlanishining qisqa vaqtli oʻzgarishiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fizika
Impuls reaktor

Impuls reaktor — impuls rejimida ishlaydigan yadro reaktori. I.r.da qisqa muddatli quvvat impulslari va shunga muvofiq neytronlar va gamma-nurlar oqimi generatsiyalanadi (hosil boʻladi). Impulslar davomiyligi — bir necha mks dan bir necha s gacha. I. r. qisqa vaqt oraligʻida katta quvvat va intensiv neytronlar oqimi olishga imkon beradi. I. r.da zanjirli yadro reaksiyasining jadal rivojlanishi hisobiga quvvat impulsi paydo boʻladi. Buning uchun I. r.ga ortiqcha miqdorda yadro yonilgisi kiritiladi yoki neytronlarni yutgichlar olib tashlanadi. Impulslarni "soʻndirish" uchun "ortiqcha" yadro yonilgʻisi I. r.dan olinadi.

I. r. bir karrali va davriy xillarga boʻlinadi. Baʼzi ilmiy tadqiqot ishlari va tajribalarda I. r. qoʻllanadi, unda yadro reaktorlariga ishlatiladigan materi-allar sinaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Impulsiv mayllar

Impulsiv mayllar — eshushni va shaxsning hamma xattiharakatlarini oʻziga boʻysundiradigan, yengib boʻlmaydigan va hech bir asossiz, maqsadsiz intilishlar; vaqt-vaqti bilan toʻsatdan paydo boʻladi. I.m. roʻy berganda kishi har qanday sogʻlom fikrlar (mulohazalar), tasavvurlar va xohishlarni yengib ulardan ustunlik qiladi. Bu holatda sodir etilgan xattiharakatlarni u keyinchalik eslay olmaydi yoki ayqash-uyqash holda eslashi mumkin. I.m.ning bir necha turi farqlanadi.

Dipsomaniya, mayzadalik — spirtli ichimliklarga ruju qilish; ularni betoʻxtov ichaverish. Bunday holat toʻsatdan boshlanib, bir necha kun va hatto bir necha hafta davom etadi. Bemor birdan ichkilik ichishni toʻxtatib qoʻyadi, baʼzan undan jirkanadi ham. U ichkilikka mukkasidan ketganda ularda dromomaniya va seksual qoʻzgʻalishlar (ekssesslar) kuzatilishi mumkin. Dipsomaniya surunkali alkogolizmga mubtalo boʻlgan kishilargagina xos boʻlmay, balki koʻpgina boshqa kasalliklar, mas, epilepsiyaning affektiv paroksizm koʻrinishidagi holatlarda, psixopatiyalarning ayrim da va shizofreniyada ham uchraydi. Shu sababli dipsomaniyani simptomatik alkogolizmning alohida turi deb hisoblash mumkin.

Dromomaniya (daydilik) — bemorning vaqt-vaqti bilan oʻzi yashab turgan joyni tashlab, boshi oqqan tomonga, hech bir maqsadsiz daydib ketishi, tentirab yurishi. U oʻqishga, ishga bormay qoʻyadi. Bu holat bir necha kun yoki haftalab davom etadi.

Kliptomaniya — kishining gohida oʻgʻrilik qilishga intilishi. Oʻgʻrilangan narsalar bemorga mutlaqo keraksiz boʻlishi, hatto uni keyin tashlab yuborishi yoki egasiga qaytarib berishi ham mumkin; ayrim ruhiy kasalliklar (shizofreniya), qarilikdagi esi pastlik va b.ning bir koʻrinishi sifatida kuzatiladi.

Promaniya — hech bir maqsadsiz toʻsatdan oʻt qoʻyish mayli. Bunday kishilar oʻz uyi yoki boshqa birovning mulkiga hasad bilan qarab, oʻt qoʻyadi, keyinchalik bu qilgan ishidan pushaymon boʻlib yuradi.

Bemorda I.m.ning qaysi turi mavjudligidan qatʼi nazar, unga sabab boʻlgan asosiy kasallikni mutaxassis vrach davolaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Impulslar generatori

Impulslar generatori – kuchlanish yoki tok impulslari hosil qiladigan qurilma. Hosil boʻladigan impulslar muddati (1 s dan 10 ne gacha), takrorlanish chastotasi (0,1 Gs dan 100 MGs gacha), generatsiyalanadigan tebranishlar shakli (toʻgʻri toʻrtburchak, oʻtkir uchli, arrasimon va b.) boʻyicha farqlanadigan bir necha turi bor. I. g . bir kanalli (bir chiqishli) va kup kanalli (ikki va undan ortik, chiqishli) qilib ishlab chiqariladi. Bunda chiqish signallari turli qutbli va darajali boʻladi. I. g .da tebranish konturi boʻlmaydi, impulslar elektron klapanlarning ochilib-yopilib turishidan hosil boʻladi. Klapanlar sifatida transformator, elektr lampa yoki diodlar ishlatiladi. Elektron klapan berk vaktida energiya yigʻiladi, ochilishi bilan tashqi zanjirga impuls shaklida uzatiladi. I. g . radiotexnika va radioelektron apparatlarda, radiolokatsiya va hisoblash texnikasida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilBLOKING-GENERATORLAR

9.1. Bloking-generatorlar haqida umumiy maʼlumotlar

Bloking-generator, transformatorli musbat teskari aloqa-

li relaksatsion generator boʻlib, katta quvvatli, qisqa impulslar-

ni toʻgʻri burchakli koʻrinishdagi va amplitudasi Eman amalda

boʻladi. Chiqish kuchlanishini katta qiymatlarini olish uchun

transformatorda qoʻshimcha chulgʻamdan foydalaniladi. Gene-

ratsiyalanuvchi impuls kengligi 1–10 mks va kichik boʻlib, impuls

chuqurligi Q oʻnlab-yuzlab boʻladi.

Bloking-generator, boshqa turdagi relaksatsion generatorlar,

kabi uch xil rejimda ishlaydi:

– avtotebratgichli;

– kutuvchi;

– sinxronizatsiyalash rejimi.

Bloking-generatorlar impuls generatori quvvati qisqa im

pulslarni shakllantirishda va elementlarni taqqoslash qurilmalari

da qoʻllanadi.

9.2. Avtotebratgichli bloking-generator

9.1-rasmda avtotebratgichli bloking-generator sxemasi keltiril-

gan. U musbat teskari aloqali impulsli transformatorli kuchay-

tirgich boʻlib, birlamchi w1 chulgʻam VT1 tranzistorini kollektor

zanjiriga, ikkilamchi (w2) chulgʻami esa VT1 tranzistorining baza

zanjiriga ulangan. Chiqish kuchlanishini oshirish maqsadida w3

uchinchi chulgʻam qoʻllanilgan.

Generatorda faza balansini taʼminlash maqsadida birlamchi va

ikkilamchi chulgʻamlari qarama-qarshi ulangan.

VT1 tranzistorining oʻzgarmas tok boʻyicha rejimini R re-

zistori, baza tokini aniqlovchi aniqlaydi. Vaqt belgilovchi RC

zanjiri bloking-generatorni pauza vaqti (tn)ni aniqlaydi. Impuls

chuqurligi Qq10…100 boʻlganidan impuls (t

u) vaqti oʻnlab-yuzlab

marotaba pauza vaqtidan kichik. Demak, vaqt doimiysi RC zan-

jirni (τp= R•C) amalda tebranish davrini aniqlaydi. Pauza vaqti

quyidagi formuladan hisoblanadi:
Impulslar texnikasi

Impulslar texnikasi - elektr impulslarni hosil qilish (generatsiyalash), kuchaytirish, oʻzgartirish va ulardan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan texnika sohasi. Bunday impulslar relaksatsiyalovchi generatorlar (multivibratorlar, blokinggeneratorlar va b.) yoki boshqa generatorlar yordamida hosil qilinadi. Impuls rejimda ishlaydigan (elektr signallar uzlukli beriladigan) im-pulsli lampa va yarimoʻpgkazgichli asboblar elektr impulslar manbai va kuchaytirgichlari boʻlib xizmat qiladi. Elektr impulslarning turli elektr zanjirlar, qurilmalar va obʼyektlarga taʼsiridan vujudga keladigan jarayonlar ham I. t.da tadqiq qilinadi.

I. t.da elektr impulslarining turli shakllaridan foydalaniladi. Elektr impulsi — tok yoki kuchlanish impulsi qisqa vaqt (x) ichida taʼsir etadi va aniq T vaqt (takrorlanish davri) oraligʻida takrorlanadi.

I. t.da qoʻllanadigan impulslarning davomiyligi x = 0,1 s dan 1 nano s gacha (1ns = 10~9 s), takrorlanish davri esa T= 10 — 106 x. Impulslar quvvati oʻnlab mln. vatt gacha boradi. Impulslar ikkiga boʻlinadi: videoimpulslar va radioimpulslar. Video-impulslar — kuchlanish va tokning qisqa vaqt ichida noldan maksimumga va maksimumdan nolga tushishi. Radioimpulslar qisqa vaqt ichidagi yuqori chastotali garmonik tebranishlar ketma-ketligidan iborat. Impulslar amplitudasini yoki qutbliligini oʻzgartirishda impulsli transformatordan iborat boʻlgan transformator zanjiri qoʻllanadi. Impulsning davomiyligini kamaytirishda induktivlik gʻaltagi, elektr kondensatorlar va rezistorlardan iborat differensiyalovchi zanjirlardan; oshirishda esa tarkibida kondensator va rezistorli integratsiyalovchi zanjirlardan foydalaniladi.

Impulsli rejim televideniyeda keng qoʻllanadi: tasvir va sinxronlash signallari impulsli signallar hisoblanadi. Radioimpulslar yordamida masofani oʻlchash usullari ishlab chiqilgan; natijada radiolokatsiya va radionavigatsiya ancha taraqqiy etdi. Uzokdan turib radioboshqarishda impulsli rejimdan foydalanish ancha samarali hisoblanadi. Yer sunʼiy yuldoshlarinm, kosmik kemalar va b.ni Yerdan turib boshqarish mumkin. Axborot-oʻlchash texnikasida ham impulsli usullarning ahamiyati katta. Zamonaviy elektron hisoblash mashinalarining ishi I. t. usullari va vositalariga asoslanadi. I. t. usullari, ayniqsa radioulchash kurilmalarida juda qoʻl keladi.

Elektrotexnikaning yuqori (102 V dan 107 V gacha) kuchlanish va kuchli (102o dan 107 a gacha) tok impulslarini hosil qilish, oʻlchash va ulardan foydalanish bilan shugʻullanadigan sohasi yuqori kuchlanishli I.t.deb ataladi. Bunday impulslar davomiyligi 10~ dan 1SN0 s gacha. Ulardan elektrotexnika apparatlarini sinashda, yashin qaytarish qurilmalarini modellashda, eksperimental fizikada foydalaniladi. Kuchli tok impulslari termoyadro kurilmalarida, zaryadli zarralar tezlatkichlarida, aerodinamik va termoyadro tadqiqotlarida, elektrotexnika kurilmalari va kommutatsiya apparatlarini sinash va b. sohalarda koʻllaniladi. Bunday impulslar elektr generatorlar, akkumulyatorlar, kondensator batareyalari va b. yordamida hosil kilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Impulsli lampa

Impulsli lampa — intensivligi juda yukrri boʻlgan qisqa vaqtli yorugʻlik impulsi (chaqnash) hosil qiladigan gaz-razryadli yorugʻlik man-bai. Ishi, mas, inert gazda konden-satlangan uchkun razryadida paydo boʻladigan yoki metall folga (zarqogʻoz) kislorodda yonganda hosil boʻladigan plazma nurlanishidan foydalanishga asoslangan. I. l. uzluksiz yonadigan gaz-razryadli yorugʻlik idan tok zichligi va plazma temperaturasining yuqoriligi (300000 K ga yetishi) bilan farq qiladi. Naychali vasharli xillari bor. Fotografiyada (mas, suratga olish paytida chaqnaydigan lampa), optik lokatsiyada, yorugʻlik signalizatsiyasida, avtomatika va telemexanika kurilmalarida, fotokimyo va matbaada qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imtiyozlar

Imtiyozlar — muayyan sabablarga koʻra yuridik va jismoniy shaxslarga beriladigan afzallik. I. davlat qonunlari va b. qonun hujjatlariga binoan — fuqarolarga, shuningdek, jamoat birlashmalari tomonidan maʼmuriyat qaroriga muvofiq — uning aʼzolariga tayinlanishi mumkin. I. berilgan shaxs belgilangan qoidalardan istisno tariqasida muayyan majburiyatlarni bajarishdan toʻla yoki qisman ozod qilinadi yoxud ularni bajarish soqasida muayyan qulayliklardan foydalanadi. Soliq, pensiya taʼminoti, kommunalmaishiy xizmatlar uchun toʻlovlar kabi sohalardagi I. davlat tomonidan belgilanadi. I. qonun hujjatlari bilan belgilangan taqdirda uning foydalanuvchilar doirasi, foydalanish shartlari, tartib kridalari, yuzaga kelish va tugatilish asoslari koʻrsatiladi. I. yuridik shaxslarga ham (mas, soliqlar toʻlashdan butunlay yoki maʼlum muddatga, toʻla yoxud qisman ozod qilish, imtiyozli shartlarda kredit bilan taʼminlash borasida va hokazo), jismoniy shaxslarga ham berilishi mumkin. I. tayinlashda fukarolarning teng xuquqliligi va adolat tamoyillariga qatʼiy amal qilinadi. Qonunda koʻzda tutilmagan I. berilishiga va qonuniy imtiyozlardan foydalanishda monelik qilinishiga yoʻl koʻyilmaydi. Oʻzbekistonda davlat tomonidan I.lar tayinlashga oid qonun-qoidalar Mehnat kodeksining 224—238- va 248— 258-moddalarida belgilab qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imtiyozli aksiya

Imtiyozli aksiya - dividend olingan foydaga qarab emas, balki oldindan belgilangan katʼiy foizlarda beriladigan aksiya. Lekin bunday aksiya egasi aksiyadorlarning umumiy yigʻilishida ovoz berish xuquqiga ega boʻlmaydi. Bunday aksiyalar, qoidaga koʻra, aksiyadorlik jamiyati nizom jamgʻarmasining 10% dan ortiq chiqarilishi mumkin emas. Jamiyat, bi-rinchi navbatda, I.a. egalari bilan hisob-kitob qilganidan keyin qolgan mab-lagʻ oddiy aksiya egalari ga taqsimlanadi. Aksiyalar egasining oʻzida yoki depozitariylarda saqlanadi. Mas, 1995 yilda "Vaqt" milliy depozitariysida 2040 aksiyadorlik jamiyatlarining umumiy nominal miqdori 4 mlrd. soʻmlik aksiyalari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imtihon

Imtihon — oʻquvchi va talabalar bilimini tekshirish usullaridan biri. Imtihonlar davlat imtihoni, kirish, sinfdan sinfga (kursdan kursga) koʻchirish, tanlov Imtihon va b. turlarga boʻlinadi. Dastlab Xitoyda Xan sulolasi hukmronligi davri (mil. av. 206 — mil. 220-yil) da paydo boʻlgan. Imtihon oʻqimishli kishilar orasidan amaldor boʻladiganlarni ajratib olish zaruriyatidan kelib chiqqan. Amal talabgorlari Konfutsiy kitoblari boʻyicha bilimdonliklarini koʻrsatuvchi davlat imtihonni topshirish va ilmiy daraja olishlari zarur boʻlgan. Oʻrta asrdan Yevropa universitetlarida bakalavr yoki magistrlik darajasini olish daʼvogarlarining bilimini sinash uchun kiritilgan. 19-asr boshlariga kelib, Yevropaning barcha mamlakatlariga yoyildi.

Oʻzbekistondagi umumiy taʼlim maktablarida sinfdan sinfga kuchirish va bitirish I.lari topshiriladi. Kuchirish I.lari taʼlim muassasalari tomonidan ishlab chikilgan va tegishli tashkilotlar tasdiklagan Nizomga muvofiq uqishning muayyan bosqichida olinadi. Bitirish I.lari esa, taʼlim tizimining biror bugʻinida oʻqiyotgan oʻquvchi tomonidan oʻquv yurtini tugatish paytida topshiriladi. Bitirish I.larini I. komissiyalari qabul qiladilar. I.larning kaysi fanlardan topshirilishi, qachon, qay tarzda oʻtkazilishi muayyan huquqiy hujjatlar orqali belgilanadi. I.da yozma ish mavzulari va ogʻzaki I. savollari taʼlim tizimi faoliyatini tashkil etuvchi va yoʻnaltiruvchi tashkilotlar tomonidan ishlab chiqiladi. Maktablarda I.ga koʻyilgan yillik va I. baholaridan pedagogik jamoa yakuniy baho chiqaradi. Bu baho oʻrta maktabni tugatganlik toʻgʻrisidagi guvohnomaga koʻyiladi.

Oliy, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlariga oʻqishga kirish uchun tanlov asosida kirish I.lari oʻtkaziladi. OʻzRda 1992-yildan kirish I.larini olish test yoʻli bilan amalga oshirilmoqda. Oliy maktab talabalari hamda akademik litsey va kollejlarning oʻquvchilari har bir semestr yoki kurs oxirida I. topshiradilar. Ularni bitiruvchilar esa davlat imtihoni topshiradilar. Oliy oʻquv yurtlarining bakalavriat bosqichida davlat I.lari bilan birga bitiruv ishi ham himoya qilinadi. Ijodiy yondashuv va alohida tayyorgarlik talab etiladigan oliy maktablarda kushimcha I. joriy etiladi. Milliy taʼlim tizimining barcha boʻgʻinlarida reyting joriy etilishi munosabati bilan oliy oʻquv yurtlaridagi kuredan kurega koʻchirish imtihonlarida jiddiy oʻzgarish sodir buldi. Reyting usuli talabalarni yil davomida uzluksiz shugʻullanishga va bilim asoslarini puxtaroq egallashga olib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Imtihon sessiyasi

Imtihon sessiyasi - oliy, Urta maxsus va kasb-hunar o'quv yurtlarida muayyan mutaxassislik bo'yicha o'quv rejasi asosida belgilangan imtihonlarni topshirish davri. Bir oʻquv yilida ikkita — qishki va yozgi (taʼlimning kunduzgi boʻlimida qishki I. s, odatda, yanvar — fevral, yozgi I. s. may — iyun oylarida oʻtkaziladi) I. s. boʻladi. I. era kiritiladigan imtihonlar oʻquv rejasida belgilanadi; oliy oʻquv yurtlarida imtihonlar, odatda, 5 tadan, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlarida esa 4 tadan oshmaydi. Lekin oliy taʼlim amaliyotida mazkur cheklashga qatiy amal qilinmaydi. I.s.ga oʻquv rejasi boʻyicha mazkur semestr uchun moʻljallangan barcha sinovlarni mu-vaffaqiyatli topshirib, oʻquv dasda belgilangan amaliy ishlarni bajargan talabalar, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlarida oʻqish ja-rayoni yakunida qoniqarsiz baho olmagan oʻquvchilar qoʻyiladi. I. s. oʻquv yur-tining rektori yoki direktori tomonidan tasdiklangan jadval asosida oʻtkaziladi. Mazkur kursning oʻquv re-jasini toʻliq bajargan va imtihonlarni muvaffaqiyatli topshirgan talaba (oʻquvchi)lar keyingi bosqichga oʻtkaziladi. Oliy, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlarining sirtqi boʻlimlarida ham, odatda, kishki va yozgi I. s. oʻtka-ziladi. Ammo oliy yoki oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurti mansub boʻlgan yuqori tashkilotning roziligi va tegishli muassasalar bilan kelishilgan hollarda ularda I. s. bir marta oʻtkazilishi ham mumkin. Sirtqi boʻlimlarda sinov va imtihonlarni topshirishga I. sdan tashqari butun oʻquv yili da-vomida ruxsat etiladi. I. ch.dan ajralmagan holda oʻqiyotgan talaba (oʻquvchi) larga I. yeda qatnashishlari uchun maoshi saqlangan holda qoʻshimcha taʼtil beriladi. Talaba va oʻquvchilarning bilim, koʻnikma hamda malakalarini aniqroq belgilash uchun keyingi paytlarda Oʻzbekiston taʼlim tizimida reyting usuli joriy etilishi munosabati bilan I. s.larining qatʼiy belgilab beruvchilik vazifasi maʼlum darajada oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
In

In — hayvonlarning tuproqda qazigan vaqtinchalik yoki doimiy yashaydigan makoni, pana joy. Ayrim hollarda toshlar orasida, yogʻochlarda, qorda ham I. quriladi. I. yirtqichlardan va sovuq havodan himoya qiladi yoki unda oziqovqat saqlanadi; hayvonlar juftlashadi va avlodlarini voyaga yetkazadi. Kemiruvchilar, boʻrsiqlar, tulkilar I.ini doimo tuzatib turadi; I.da ular uzoq vaqt, hatto yuz va ming yillab yashashi mumkin. Murakkab tuzilgan I.dan I. egalari bilan birga boshqa organizmlar ham foydalanadi. I. murakkab biotsenoz boʻlib, ayrim sut emizuvchilar I.ida xavfli kasallik (oʻlat, ley-shmanioz) tarqatuvchi hayvonlar yashashi mumkin. Shu sababli I. koʻp boʻlgan hududlarda xavfli kasalliklar manbai boʻlishi uchun sharoit tugʻiladi (yana q. Uya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Inadaptatsiya

Inadaptatsiya (lotincha: in — inkor qoʻshimchasi va adaptatsiya) — organizmlar ayrim guruhlarining oʻzgargan muayyan muhit sharoitiga moslashmaganligi. Evolyusiya jarayonida paydo boʻlgan, lekin mukammallashmagan organlarning boʻlishi keyinchalik in-adaptiv organizmlarning qirilib ketishiga sabab boʻladi. I.ga misol tariqasida koʻpchilik tuyoqli sut emizuvchilar skeleti, xususan, boʻgʻimlarida harakatlanish usulining oʻzgarishi bilan paydo boʻlgan mukammallashmagan oʻzgarishlarni koʻrsatish mumkin. I. terminini rus paleontologi V. O. Kovalevskiy fanga kiritgan (1873). U kazilma holda topilgan tuyoqlilarning oyoq skeletini adaptiv (moslashgan) va inadaptiv (moslashmagan) tiplarga ajratgan. Dastlab inadaptiv, keyinroq adaptiv tipga ega organizmlar paydo boʻlgan. Keyinchalik 1-tipdagi organizmlarni adaptiv organizmlar siqib chiqargan. Masalan, boʻr davrida xaltali sut emizuvchilar keng tarqalgan, keyinchalik paleogen va neogen davrlarida ularni deyarli hamma joyda (Avstraliya, Jan. Amerikadan tashqari) ancha mukammal tuzilgan yoʻldoshlilar siqib chiqargan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inari

Inari — Finlandiyaning shim.dagi koʻl. Skandinaviya togʻlari bilan Manselkya qator tepalari oraligʻidagi keng botikda, 119m balandlikda joylashgan. Mayd. 1050 km. Chuq. 60 m gacha. Qirgʻoqlari kuchli yemirilgan, 3000 dan ortiq orol va qoyalar bor. noyabr oyidan martgacha muzlaydi. Pats-Yoki daryosi orqali Barens dengizi bilan tutashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inauguratsiya

Inauguratsiya (lotincha inauguro – bagʻishlayman) – davlat boshligʻining shu oliy lavozimini bajarishga kirishishi munosabati bilan oʻtkaziladigan tantanali marosim. Qadimgi Rimda boshlangan, hozirgi kunda ham koʻpchilik mamlakatlarda davom etayotgan oliy davlat lavozimini bajarishga kirishishga rasman bagʻishlangan tantanali marosim. Odatda inauguratsiyaga koʻplab mehmonlar, jumladan, chet el davlat va hukumat boshliqlari, xalqaro nufuzli tashkilot rahbarlari taklif etiladi.
„Falsafa qomusiy lugʻat“

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Inbriding

Inbriding (ing. inbreeding, in -ichida va breeding — koʻpaytirish), insuxt — bir populyasiya doirasida yaqin qarindoshlar yoki umumiy ajdodga ega boʻlgan organizmlarni oʻzaro chatishtirish. Organizmda qarindoshlik darajasining ortib borishi bilan gomo-zigotali organizmlarning vujudga kelishi ehtimolligi ham orta boradi. I.ning eng yuqori darajasiga oʻsimliklarni oʻzoʻzidan changlantirish, hayvonlarni qon boʻyicha yaqin yoki uzoqroq qarindoshlari bilan (ona x oʻgʻil), (qiz x ota), (buvi x nabira) va hakozo shakllarda urugʻlantirish (qochirish) orqali erishiladi (qarang Gomozigo-talik). Masalan, oʻsimliklarni oʻz changi bilan majburiy (bir yillik, guli ikki jinsli oʻsimliklarda) va qarindosh individlar changi bilan qaytadan (ayrim jinsli, ikki pallali oʻsimliklarda) changlanadi. I. natijasida inbrid (oʻz-oʻzidan changlangan) liniya (insuxt li-niya)lar olinadi. I. organizm belgi va xususiyatlarining avlodlarda rivojlanish va barqarorlashuvining ortib borishiga (konstantlikka) olib keladi. Tabiatda oʻz-oʻzidan changlanuvchi oʻsimliklarda I. koʻpincha chetdan changlanish bilan almashib keladi. Oʻz-oʻzidan changlanish irsiy turgʻunlikni, chetdan changlanish esa geterozis va irsiy farqpanishni taʼminlaydi. I.dan retsessiv allellarni aniqlashda, organizmlarning koʻp allellari boʻyicha gomozigota (sof liniyalar) olishda, zot va navlardagi biror belgini rivojlantiruvchi allellarni saqlab qolishda foydalaniladi. I.ni qoʻllab koʻplab ekinlar navlari va hayvonlar zotlari yaratilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Invazion kasalliklar

Invazion kasalliklar — odam, hayvon va oʻsimliklarda eng sodda parazit jonivorlar (chuvalchang, kana va baʼzi boʻgʻimoyoqlilar) qoʻzgʻatadigan kasallik. Ayrim parazitlar oʻz rivojlanishining maʼlum bir bosqichida, boshqalari esa butun hayoti davomida xoʻjayin (odamda — antroponozlar, hayvonlarda — zoonozlar) organizmda parazitlik qilib invazion kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Parazitlar xoʻjayin organizmiga zararlangan teri (aktiv) va oziq-ovqat orqali (passiv) kiradi. Odamlarda uchraydigan invazion kasalliklarga gelmintozlar, protozoozlar (qoʻzgʻatuvchisi sodda parazitlar; mas, amyobiaz), akarozlar (qoʻzgʻatuvchisi kana; qoʻtir), entomozlar (parazit hasharotlar qoʻzgʻatadigan bitli-qilik) kiradi. Asosan, askaridoz, bezgak, toksoplazmoz, trixomonoz, enterobioz va boshqalarda koʻp kuzatiladi.

Hayvonlarda uchraydigan invazion kasalliklarga gelmintozlar, protozoozlar (babezioz, konsidiozlar va b.), araxnozlar, entomozlar kiradi. Invazion kasalliklar chorva mahsuldorligini pasaytiradi, baʼzan hayvonlar oʻlimiga sabab boʻladi, natijada chor-vachilikka katta zarar yetkazadi.

Ayrim invazion kasalliklar (trixinellyoz, sistitserkoz) odam uchun xavfli, bu kasalliklar bilan zararlangan mollar goʻshtini isteʼmol kilishga ruxsat etilmaydi.

Kurash choralari qoʻzgʻatuvchi biologiyasiga qarab tayinlanadi, turli dori-darmonlar, degelmintizatsiya, dezinseksiya, kanalarga qarshi vositalar qoʻllanadi.

Oʻsimliklar invazion kasalliklar orasida bugʻdoy nematodasi va lavlagi nematodasi qoʻzgʻatadigan kasalliklar koʻproq tarqalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Nematodalar

 

Turkum:Kasalliklar
Invaziya

Invaziya (lotincha: invasio — hujum qilish, bostirib kirish) — odam, hayvon va oʻsimliklarga, shuningdek, ayrim hujayralar (mas, eritrotsitlar)ga parazit organizmlarning (bakteriyalar, viruslar va hokazo) kirishi natijasida invazion kasalliklar paydo boʻlishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Invar

Invar (lotincha invariabilis — oʻzgarmas) — temirning nikel bilan qotishmasi. Maʼlum tralar oraligʻida oʻlchamlarini deyarli oʻzgartirmaydi (— 80° dan 100° gacha temperaturada issiklikdan chizikli kengayish koeffitsiyenti 1,5-10 6 grad~1, yaʼni temirnikidan 8 baravar kichik). Tarkibi — temir (63—64%) va nikel (~ 36%). Tarkibida 63—64% temir, 31— 32% nikel va 4% kobalt boʻlgan I. superinvar deiiladi (issiklikdan chiziqli kengayish koeffitsiyenti 0,03-10-6-0,5-10-6). I. aniq asboblar, mas, geodezik va optik asboblar uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Invariantlar

Invariantlar (lotincha invarians -oʻzgarmaydigan) — biror matematik obyekt bilan aloqador boʻlgan va obyektning maʼlum almashtirishlarida oʻzgarishsiz qoladigan miqdorlar (kesma uzunligi, biror figuraning yuzi, ellips ekssentriteti va b.). Mas, harakat paytida kesma uzunligi oʻzgarishsiz krladi. Figura kuchirilganda shu figura oʻzgarmaydi va hokazo. Koordinatalari x,, u va x2, u2 boʻlgan kesma uzunligining invariantligi (algebraik nuqtai nazardan): toʻgʻri burchakli ko-ordinatalarning bir sistemasi ikkinchisiga almashtirilganda (x, — x,)2 + (u — u2)2 ifoda oʻzgarmay qoladi. Geometriyada geometrik almashtirishlar guruhi invariantligi muhim oʻrin tutadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Invariantlik

Invariantlik - obʼyektning maʼlum oʻzgartirgichlarga yoki fizikaviy sharoitlarga nisbatan oʻzgarmasligi, mustaqilligi. Lorens almashtirishita nisbatan oʻzgarmas qolgan kattaliklar Lorens invariantligi deiiladi. Toʻrt oʻlchamli interval shunday kattalikka misol boʻla oladi (qarang Nisbiylik nazariyasi). I. tushunchasining muhimligi shundaki, uning yordamida koordina-talar tizimini tanlashga bogʻliq boʻlmagan va tekshirilayotgan obʼyektning ichki xossasini tasniflaydigan kattalikni ajratish mumkin. Biror oʻzgartirgichga nisbatan fizikaviy ti-zimlarning harakat tenglamalari invariantligi saqlanish qonuniga boglik (yana q. Invariantlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inventarlash

Inventarlash (lotincha inventarium — xoʻjalik buyumi), yoʻqlama qilish; korxonalar, firmalar, tashkilotlarda nakd mulk va tovarlarning, natura holidagi moddiy boyliklarning mavjudligi yoki holatini, mablagʻlarni muntazam tekshirib turish, shuningdek, ularning moddiy boyliklarni hisobga olish qaydnoma (vedomost)lariga muvofiqligini aniqlash maqsadlarida davriy qayta hisobga olish. Inventarlashning toʻliq, qisman, rejali va toʻsatdan oʻtkaziladigan koʻrinishlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inversiya

Inversiya (lotincha unversio – oʻrnini almashtirish) (tilshunoslikda) – gap boʻlaklari odatdagi tartibining oʻzgarishi. Tilda ikki xil vazifa bajaradi: semantik va asemantik. Semantik vazifasi gapning biror boʻlagini alohida taʼkidlash yoʻli bilan nutqqa emotsional-ekspressiv ruh baxsh etishda (mas, Bu chol shu ahvolda qayoqqa boradi? – Shu ahvolda qayoqqa boradi bu chol?!), asemantik vazifasi esa surok, ran (ayniqsa, roman va german tillarida), sheʼriyatda kompozitsiya, ritm, vazn, qofiya hosil qilishda namoyon boʻladi (mas, ketdimi u?; ilk bor rozilik soʻrashim mening). I., faqat uslubiy emas, balki sintaktik-uslubiy (sintaktikpoetik) hodisadir. U jonli soʻzlashuv tilida, badiiy adabiyotda, ayniqsa, sheʼriyatda koʻp uch-raydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Inversiya (geometriya)

Inversiya (geometriyada) — tekislik almashtirishlaridan biri. Markazi O, radiusi g boʻlgan O(g) aylanaga nisbatan I.da har qanday M nuqtaga Af nuqta mos keltiriladi; buning uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak: a) D/1 nuqta OM toʻgʻri chizikda yotadi; b) OMOM1 = g2; bunda: O—I. markazi, g—I. radiusi (rasmga q.). Aylana radiusi g = 1 boʻlsa, OM1 =-QM I. ning muhim xossalari: a) aylana ichidagi hamma nuqtalar (O dan boshqa) aylana tashqarisiga "akslanadi"; b) I. markazidan oʻtmaydigan har qanday toʻgʻri chiziq I. markazidan oʻtuvchi aylanaga almashinadi. Aylana oʻrniga sfera olinsa, fazoviy I. boʻladi; kombinatorikada oʻrin almashtirishda ikki element tartibining buzilishi. Mas, ye a s b d oʻrin almashtirishda elementlar a bilan ye, s bilan ye, d bilan ye, ʼ bilan ye, bilan s I.ni hosil qiladi (chunki bu elementlarning normal tartibi a s d ye).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil