Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Katta gʻul

Katta gʻul, katta qoʻl — 13—15-asrlarda turk-moʻgʻul qoʻshini markazi. Bu qismga hukmdorning shaxsan oʻzi yoki uning atoqli sarkardalaridan biri qoʻmondonlik qilgan. Amir Temur qoʻshinida K. gʻ. 40 boʻluk — polkka taqsimlangan va bevosita Sohibqiron rahbarligida boʻlgan. Ushbu boʻluklarning saralangan askarlardan tashkil etilgan 12 boʻluki markazning birinchi safida, qolgan 28 boʻluki esa ikkinchi va uchinchi saflarda joylashgan. 40 boʻlukning oʻng tarafi oldida Amir Temur farzandlari va nabiralari qismlari, soʻl tarafi oldida esa oliy bosh qoʻmondon qarindoshlari va ittifoqchilari qismlari saf tortgan. Bu qismlar qoʻshinning boshqa qismlariga istagan paytda koʻmak berishga shay turgan. Sohibqiron qoʻshinida, shuningdek, kichik qoʻllar ham mavjud boʻlib, ular oʻng qanot va soʻl qanotning markazida joylashgan.

/id.: N i z o m i d d i n Shomiy, Zafarno-ma, T., 1996; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy ma\orati, T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta gʻoʻza biti

Katta gʻoʻza biti (Acyrthosiphon gossypii Mordv.) — afidiidlar oilasiga mansub qanotli yoki qanotsiz hasharot. Tanasining uz. 3,5—4,0 mm. Qanotli va qanotsiz tirik tugʻadigan urgʻochilari och-yashil yoki sariq tusda boʻlib, koʻzlari qizil. Shira chiqazuvchi naychalari va dumi ingichka, tana uzunligining yarmicha keladi. Tuxum qoʻyuvchi urgʻochisi sariqqoʻngʻir tusli. Yil davomida bir necha partenogenetik (urugʻlanmasdan tugʻish) va bitta jinsiy avlod beradi. Tuxum holida gʻoʻzapoya va yantoqda qishlaydi. Gʻoʻza nihollariga 2-chin barg paydo boʻlishi bilan oʻtadi. Iyulda va avgustning boshlarida K. gʻ. b.ning har tupdagi soni 100— 200 ga yetadi, soʻngra bir oz kamayadi, kuzga borib esa ularning soni yana ortadi. K. gʻ. b. — gʻoʻzaning eng xavfli zararkunandasi. Ular faqat barglardagina tarqalib qolmay, balki poya va gul-oldi qismini ham egallaydi; bu esa hosil organlarining toʻkilishiga sabab boʻladi. Koʻzda bitlar najasidan ifloslangan paxta tolalarining texnologik sifati buziladi.

Kurash choral ar i : hasharot soni har 100 oʻsimlikda 150—250 ta boʻlganda ichdan taʼsir qiluvchi fosfororganik preparatlar purkaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta havza

thumb|Katta havza
Katta havza - AQShning gʻarbidagi togʻlik. Gʻarbdan Syerra-Nevada, Kaskad togʻlari va sharkdan Qoyali togʻlar oraligʻidagi berk hududlarni oʻz ichiga olgan. Mayd. 500 ming km dan koʻproq. Qisqa tizmalar (bal. 3000 m gacha) va oʻzaro tutash keng soylik (havza) lar bor. Relyefi kaynozoyda, zamini tokembriy-mezozoyda shakllangan. Kaynozoyda vulkanlar otilib turgan. Soyliklarning koʻpchiligi tektonik yoʻl bilan vujudga kelgan va tosh, qum-gil qatlamlari bilan toʻlib qolgan. Mis, molibden, polimetall, simob, kaliy tuzi va b. foydali qazilma konlari bor. Iqlimi keskin kontinental, katta qismida subtropik, shim.da moʻʼtadil iqlim. Yoz issiq, bulutsiz, qish sovuqroq, tez-tez tuman boʻlib turadi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20—22°, yanvarniki — 0—2°. Yillik oʻrtacha yogʻin 200 mm, ayrim soyliklarda 100 mm, togʻlarning gʻarbiy yon bagʻrida 500 mm. Eng katta daryosi — Gumboldt. Yirik koʻllari: Katta Shoʻr koʻl, Piramidalar koʻli, Sevir, Yuta. Suv taʼminotida artezian quduqlar muhim rol oʻynaydi. Qoʻngʻir, boʻz tuproqlar, shoʻrxok va shoʻrtoblar, togʻ-qoʻngʻir tuproqlari koʻproq. Hududining katta qismi chala choʻl. Boshoqlilar, kaktus, agava oʻsadi. Seryogʻin togʻ yon bagʻirlari qaragʻay-archa oʻrmonlari bilan qoplangan. Hayvonlardan sudralib yuruvchilar koʻproq. Suv bor joylarda dehqonchilik qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katta Hisor kanali

Katta Hisor kanali - Hisor vodiysidagi kanal. Tojikiston va qisman Oʻzbekiston hududidan oʻtadi. 1938— 42 yillari qurilgan. Uz. 50 km. Suv sarfi 68 m1/s. Tojikistonda 9,4 ming ga, Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati Denov tumanida 10 ming ga yerni sugʻoradi. Kanal orqali Varzob daryosi suvi Qoratogʻ daryosiga oqadi. 70 ga yaqin gidrotexnika inshooti bor. Kanalning yirik shoxobchalari: suv sarfi 2 dan 6 m³/s gacha boʻlgan Govkush, Chorakoron, Kampirqalʼa, Hisor, Yangiobod, Oyim. Kanalga qurilgan toʻgʻondan bevosita Dushanba shoxobchasi (uz. 2,5 km, suv sarfi — 10 m³/s) boshlanadi, undan Alachabof kanaliga suv beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Kanallar
Kattaich gʻori

Kattaich gʻori — Shimoliy Nurota tizmasining shimoliy yonbagʻrida (Jizzax viloyati, Forish tumani), 850 m balandlikda joylashgan. Toshkoʻmir davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi tuxumsimon shaklda (eni 1 m, balandligi 0,7 m). Ichkaridagi katta xonaga 7 m uzunlikdagi yoʻlak orqali kiriladi. Xonadan har tomonga yoʻlaklar ketgan, ular oxirida torayib tugaydi. Xona sahnida gʻor gillari, devor va shiplarda boksit rudasi belgilari mavjud. Gʻorning umumiy uzunligi 35 m, maydoni 150 m², hajmi 335 m³ dan ziyodOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Turkum:Forish tumani
Kattasoy

Kattasoy (boshlanishida Oqsuv) — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Dukantsoyning eng katta chap irmogʻi. Chotqol togʻ tizmasining janubiy yon bagʻirlaridagi (2000 m) buloqlardan boshlanadi. Uzunligi 20 km, havzasining maydon 86 km, 46 ta kichik irmogʻi bor. Kattasoy yon bagʻirlari baland koʻtarilgan tor vodiyda, katta nishablikdagi serostona toshloq oʻzanda oqadi. Ancha sersuv, yillik oʻrtacha suv sarfi 1,0 — 1,5 m’/sek. Kattasoy bahorda toʻlib oqadi, yozning oxiri va kuz oylarida esa suvi kamayib ketadi. Kattasoydan Yangiobod shahri suv oladi.Shahar atrofidagi yerlar sugʻoriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Toshkent viloyati
Turkum:Ohangaron tumani daryolari
Kattasoy (Tojikiston)

Kattasoy (boshlanishida Oqsuv, oʻrta oqimida Kengkoʻlsoy deb ham ataladi) — Tojikistondagi soy. Sirdaryoning chap irmogʻi. Uzunligi 58 km, havzasining mayd. 631 km. Oqsoy dovonidan 1,5 km janubiy-sharqdan boshlanadi. Kattasoyga Koʻktepa, Koʻrganoq togʻlarining shimoliy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 15 ta irmoq kelib qoʻshiladi. Shimoliy-sharqiy yoʻnalishda oqadi, Sirdaryogacha yetib bormaydi, Qushkent qishlogʻidan 5 km janubiy-sharqda qurib qoladi. Kattasoy qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,88 m3/sek. Toʻlinsuv davri aprel—avgust oylariga toʻgʻri keladi. K.da Kattasoy suv ombori qurilgan. Kattasoy suvi bilan Jizzax viloyati Zomin tumanining Tojikiston bilan chegaradosh yerlari ham sugʻoriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Kattatepa

Kattatepa — oʻrta asr shahar harobasi (7—12-asrlar). Sherobod (Surxondaryo viloyati)dan 7 km. jan.-gʻarbda joylashgan. Mayd. 20 ga. Surxondaryo viloyatidagi ilk oʻrta asrlarga oid eng yirik shahar harobasi hisoblanadi. K. 3 qism va raboddan iborat boʻlib, ularning barchasi mudofaa devori bilan oʻrab olingan. Bu yerdan 7-asr oxiri — 8-asr 1-yarmiga oid sopol parchalari topilib, ularda Qurʼon oyatlari bitilgan. E. V. Rtveladzening fikricha, K. oʻrnida ilk oʻrta asrlarda Xushvarogʻ sh. joylashgan. Xushvarogʻ atrofi 3 qator mudofaa devorlari bilan oʻralgan yirik shahar boʻlib, arablar istilosidan avval Sheroboddaryo havzasidagi Kufton rustoqining markazi hisoblangan. 5—8-asrlarda shaharning oʻz zarbxonasi boʻlib, faqat Sheroboddaryo havzasida muomalada boʻlgan kumush va mis tangalar zarb etilgan. 8-asrning 1-yarmida Xushvarogʻ sh. arablar tomonidan vayron qilingan, lekin bir oz vaqtdan soʻng, Abu Muslim davrida Hoshimgird nomi bilan qayta tiklangan. 11 — 12-asr ida Hoshimgird qayd etilmagan. K.dagi hayot bu davrga kelib soʻngan, uning aholisi esa Sherobod atrofidagi kushonlar davriga oid Kofirqalʼa shahar harobasi arki oʻrnida vujudga kelgan yangi qishloqqa koʻchgan.

 Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Kattaungur gʻori

Kattaungur gʻori - Nurota tog tizmasining janubiy yon bagʻrida (Navoiy viloyati Xatirchi tumani), 950 m balandlikda, Krragʻoch daryosi (Zarafshonning oʻng irmogʻi) oʻzanidan 60 m yuqorida joylashgan. Toshkoʻmir davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning ravoqsimon shakldagi kirish qismi sharqqa qaragan. Gʻor ichkarisida 23 m masofada ohaqtoshli ustun (bal. 3 m) mavjud. Sahni gil bilan qoplangan, qush va hayvon qoldiqlari toʻplanib qolgan. Devor va shipida mumiyo belgilarini uchratish mumkin. Gʻorning umumiy uz. 40 m, maydon 990 m2, hajmi 558 m3.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Turkum:Xatirchi tumani
Kattaqoʻrgʻon (uzum)

250px|thumb

Kattaqoʻrgʻon — kechpishar xoʻraki, mayizbop uzum navi. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Vatani — Oʻrta Osiyo. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha va yirik, 3—5 boʻlakchali, oz kertikli, bir oz qabariqli, ustki sirti toʻq yashil, yaltiroq, ostki sirtida tuklari yoʻq. Guli funksional urgʻochi. Uzum boshi yirik (boʻyi 12—26 sm, eni 14—25 sm), gʻujumi yirik, ovalsimon yoki tuxumsimon och yashil, etdor, sershira, poʻsti yupqa’, urugʻi yirik. Hosili faol harorat yigʻindisi 3400—3800° da 150—160 kunda, sent. 2-yarmida pishib yetiladi. Hosildorligi 70—80 s/ga. K. funksional urgʻochi gulli boʻlganligi sababli unga Oq kishmish, Qora kishmish, Pushti Toifi, Saperavi, Sultoniy navlari eng yaxshi changlovchilar hisoblanadi. Sovuqqa va zamburugʻ kasalliklariga chidamsiz. Novdalarining 6—14-koʻzlaridan eng koʻp miqdorda hosilli novdalari shakllanadi va novdani uzun kesish talab qilinadi. Yangiligida yeyiladi, quritiladi, garmiyon mayi-zi tayyorlanadi. Uzoq yerlarga tashishga yaroqli. Oʻzbekistonning jan. viloyatlarida rayonlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Kattaqoʻrgʻon bentonit gili koni

Kattaqoʻrgʻon bentonit gili koni — Samarqand viloyatidagi kon. Kattaqoʻrgʻon sh.dan 15 km jan.-gʻarbda, Ingichka shaharchasiga olib boruvchi yoʻl yoqasida. Konning geologik tuzilishida boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari qatnashadi. Ular Zirabuloq togʻi paleozoy jinslari massivini jan.dan xalqasimon shaklida oʻrab turadi va jan.ga qarab 5—12° qiyalikda yotadi. Bentonit gillarining sanoatbop gorizonti eotsenning turkiston yarusi kesmasini tashkil etadi, olay yarusining qum-gilli yotqiziqlariga muvofiq yotadi va neogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Bentonit gillari oraliq qatlam bilan ajralgan 2 qismdan iborat. Kulrangli pastki qismining qalinligi 18–20 m. Ustki qismi yashil rangli. Qalinligi 15–30 m. Oraliq qatlam sargʻish rangli ishqoriy bentonitlardan iborat, qalinligi 0,3—0,5 m. Kulrangli bentonit gillari montmorrillonit mineral tarkibiga ega. Qoʻshimchalar tarzida gidroslyuda, organik moddalar va tarqoq pirit minerallari uchraydi. Yashil gillarning pastki qismi karbonatli va qalinligi 2,5—3,0 m li mergel qatlamlariga ega. Gil tarkibida sezilarli miqdorda seolit uchraydi. Oraliq qatlam toza montmorillonitdan tarkib topgan va galmiroliz tufayli vulkan tuflarining oʻzgarishidan hosil boʻlgan. Gillar parma quduqdari uchun yuvuvchi suyuqliklar tayyorlashda, paxta yogʻi va vino mahsulotlarini tozalashda, keramzit i.ch.da qoʻllanadi. Kon bazasida gil kukuni ishlab chiqaradigan zavod ishlab turibdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kattaqoʻrgʻon suv ombori

thumb|200px|Kattaqoʻrgʻon suv ombori (shimoliy chetida)
Kattaqoʻrgʻon suv ombori — gidrotexnika inshooti, Oʻzbekistonda birinchi qurilgan suv ombori. Kattaqoʻrgʻon shahri yaqinida tabiiy chuqurlikda barpo etilgan. Kattaqoʻrgʻon suv omborio. Zarafshon vodiysidagi ekin maydonlarini suv bilan taʼminlaydi va Zarafshon (Qoradaryo) daryosi suv rejimini tartibga soladi, sel va toshqin suvlarini jamgʻaradi. 1940—1951 yillar davomida qurilib, foydalanishga topshirildi. Kattaqoʻrgʻon suv omborio.ning asosiy inshooti kompleksi suv chiqargichli toʻgʻon, suv keltiriladigan va suv oqib ketadigan kanallardan iborat. 1941-yilda uz. 4 km, balandligi 28 m tuproqtoʻgʻon koʻtarildi (keyinchalik toʻgʻon balandligi 31,5 m ga yetkazildi). Suv omborining hajmi yildan-yilga oshirib borildi va 1954-yilda loyihada koʻrsatilgan miqdor — 662 mln. m³ ga yetkazildi. Uzunligi 28 km, suv sarfi 45 m³/s suv keltiruvchi kanal va uz. 15,2 km, suv sarfi 123 m³/s suv chiqaruvchi kanal qurildi. 1956-yil suv keltiruvchi kanal rekonstruksiya qilinib, uning suv oʻtkazish imkoniyati 100 m³/s ga yetkazildi, oʻzani toʻgʻrilanib, kengaytirildi va oʻzanga beton toʻshama yotqizildi. Natijada kanal uz. 21,2 km ga yetdi. Toʻgʻon (maksimal balandligi 28,62 m, uz. 3915 m) va quloqlarning rekonstruksiya qilinishi natijasida (1968-yilda) Kattaqoʻrgʻon suv omborio. sigʻimi 900 mln. m³ ga yetkazildi, shundan foydali sigʻimi 840 mln. m³. Suv yuzasi maydoni 79,5 km². Uzunligi 15 km, maksimal eni 10 km, oʻrtacha eni 5,3 km, maksimal chuq. 25 m, oʻrtacha chuq. 11,3 m.

Kattaqoʻrgʻon suv omborio. suvi bilan Samarqand, Buxoro viloyatlaridagi 94 ming ga yer sugʻoriladi va 150 ming ga yerning suv taʼminoti yaxshilangan. Kattaqoʻrgʻon suv omborio. suvi kanal bilan Qoradaryoga quyiladi. Suv omborida baliqchilik tez rivojlandi, yiliga oʻrta hisobda 240—250 s baliq ovlanadi.

Ziyamiddin Artukmetov, Abdurahim ErmatovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Kattaqoʻrgʻon
Turkum:Samarqand viloyati suv obyektlari
TYPO3

200px|right|Logo of TYPO3
TYPO3 bu 1998-yilda ilk marotaba dunyo yuzini koʻrgan Open-Source-Web-Content-Management-Systemasi boʻlib, oʻrta va katta Websahifalar uchun moʻjjallangan. TYPO3 PHPda yozilgan boʻlib, oʻz ma'limotlarini MySQL Ma'lumotlar Bazasida saqlaydi. Xozirgi kunda TYPO3 aktiv rivojlana bormoqda. Hozirda oxirgi versiyasi 6.0 Final.

 Weblinks 
 TYPO3 haqida umumiy ma'lumot
 TYPO3 haaqidagi Wiki (ingliz tilida)
 TYPO3 haqida ruscha web sahifa 
 TYPO3 haqida ruscha web sahifa
 TYPO3 haqida ruscha web forum
 TYPO3 imkoniyatlari haqidagi Flash-demo (ingliz tilida)

Turkum:Internet
Kattafop

Kattafop — Chilustun togʻ tizmasining shim. yon bagʻrida (Andijon viloyati Xoʻjaobod tumani), 1025 m balandlikda joylashgan. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning ravoqsimon shakldagi ikkita kirish qismidan katta xonagʻa oʻtiladi. Bu xonaning toʻrida bir qancha yoʻlaklar va kichik xonalar (uz. 8 m, eni 2 m) bor. Gʻorning kirish qismidan to oxirigacha saqni koʻtarilib boradi, gil, tosh parchalari bilan qoplangan. Gʻorning umumiy uz. 70 m ga yaqin, mayd. 238 m2, hajmi 1824 m3. Gʻorda yovvoyi kaptarlar va koʻrshapalaklar yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kattegat

Kattegat — Boltiq va Shim. dengizlarni bogʻlab turuvchi boʻgʻozlardan biri. Yutlandiya yarim orolning sharqiy sohillari bilan Skandinaviya yarim orol oraligʻida. Uzunligi 270 km, eni 60–122 km, chuq. 17–30 m, shim. qismida 124 m gacha. Baʼzan sohilga yaqin qismi muzlaydi. Markaziy qismida 2 ta orol (Anxolt va Lese) bor. Baliq ovlanadi. Asosiy porti — Gyoteborg (Shvetsiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Katun (daryo)

Katun ( Kadyn) — Rossiya Federatsiyaning Oltoy oʻlkasidagi daryo. Biysk shahridan 19 km janubi-gʻarbda Biya daryosi bilan qoʻshilib, Ob daryosini hosil qiladi. Uzunligi 688 km, havzasining maydoni 60,9 ming km2. Beluxa togʻining janubiy yon bagʻridagi muzlikdan boshlanadi. Yuqori oqimi togʻlar orasidan oqadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 630 m3/ sek. Dekabrda muzlab aprelda muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: Argut, Chuya, Koʻksuv, Sema. Yogʻoch oqiziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Oltoy togʻlari
Katun tizmasi

Katun tizmasi - Rossiya Federatsiyasining Oltoy Respublikasidagi togʻ tizmasi. Katun, Argut va Berel daryolari suvayirgʻichi. Uzunligi 150 km., bal. 4506 m gacha (Beluxa togʻi). Metamorfik slanets va granitdan tarkib topgan. Muzliklar bor (umumiy maydon 279 km²). Yon bagʻirlari 2000—2200 m balandlikkacha tilogʻoch va kedr oʻrmonlari, undan yuqorilari alp oʻtloqlari bilan qoplangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Markaziy Osiyo
Katxiyavar

Katxiyavar — Hindiston gʻarbidagi yarim orol. Arabiston dengizining Kambey va Kach qoʻltiqlari oraligʻida (dengizga 200–250 km gacha kirib borgan). Mayd. 40 ming kmdan ziyod. Relyefining aksar qismi tekislik, markaziy qismida bazalt va gneysli plato va qator tepalar (eng baland joyi 1117 m) bor. Oʻsimlik dunyosi savanna va siyrak oʻrmonlardan iborat. Milliy park tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Hindiston geografiyasi
Kauzalgiya

Kauzalgiya (yun. kausus — achishuv, lovillashuv va algos — ogʻriq) — periferik nerv tolalari jarohatlanganda (xususan, oʻtkir narsa bilan qisman kesilgandan soʻng) chidab boʻlmaydigan darajada azob beruvchi ogʻriq. Ogʻriq zoʻridan kishi kechayu-kunduz tinim bilmaydi, jarohatlangan aʼzosini avaylab, oʻzini qoʻyarga joy topolmay bezovtalanadi. Oʻqtekkan jarohat (mas, quymich nervi va uning oyokdagi tarmoqlari, oʻrtalik nerv bilan tirsak nervining qoʻldagi tarmoqlari) chandiq-lanib bitganda, nevroma vujudga kelganda kuzatiladi. Shikastlangan qoʻl yoki oyoqning tomirdan oziqlanish faoliyatining izdan chiqishi bilan kechadi. D a v o s i . Ogʻriq qoldiruvchi dorilar, ganglioblokatorlar, shuningdek, fizioterapevtik muolajalar buyuriladi; bular naf bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kauka

Kauka — Kolumbiyadagi daryo, Magdalena daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1350 km, havzasining mayd. 80 ming km chamasida. Markaziy Kordilyera togʻlaridan boshlanib, shim.da Markaziy va Gʻarbiy Kordilyera togʻlari oraligʻidagi chuqur tektonik vodiydan oqadi. Antokii togʻ massivini kesib oʻtib, ostona va sharsharalar hosil qiladi, soʻngra Karib boʻyi pasttekisligidagi keng vodiydan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 2000 m3/sek. Kali sh.dan Kartago sh.gacha va Antokiidan quyilish joyigacha (jami 620 km masofada) kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kolumbiyadagi daryolar
Kaulerpa

Kaulerpa (Caulerpa) — yashil suvoʻtlar turkumi. Tropik va subtropik mintaqalarda dengizlarda oʻsadigan 60 ga yaqin turi bor. K.ning tallomi bitta koʻp yadroli diploid hujayra boʻlib, 1 m.cha keladigan shoxlangan qism, 30 sm.li rizoid va vertikal novdalardan iborat. Jinsiy (izogamiya) va vegetativ yoʻl bilan koʻpayadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaunas

Kaunas — Litvadagi shahar. Nyaris daryosi Neman daryosiga quyiladigan joydagi port. Shahar yonida Kaunas suv ombori qurilgan. Kaunas respublikaning yirik sanoat markazi. Temir yoʻl va shosse yoʻllari tuguni. Aholisi 379 ming kishi (2001). Yozma da birinchi marta 11-asrda tilga olingan. Mashinasozlik (stanoksozlik, elektr motorlari, televizorlar va b.) va metallsozlik, yengil (toʻqimachiliktrikotaj va b.), oziq-ovqat, poligrafiya, kimyo (sunʼiy tola zavodi), yogʻochsozlik va b. sanoat tarmoqlari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi, GES, 5 oliy oʻquv yurti, 9 muzey, shu jumladan, M.K. Chyurlenis nomidagi Badiiy muzey, Adabiyot muzeyi, Tarix muzeyi, "9-fort" muzeyi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kauravlar

Kauravlar — Kuru davlatidagi qad. hind qabilasi. (yashash joy nomi bilan atalgan). K.ning qoʻshni xalq— pandavlar bilan boʻlgan koʻp yillik kurashlari "Mahabharata" asarining asosiy syujetini tashkil qilgan. Kurukshetra yaqinida boʻlgan hal qiluvchi jangda K. magʻlubiyatga uchragan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaustobiolitlar

Kaustobiolitlar (yun. kaustos -yonuvchi, bio... va lithos — tosh) — organik moddalardan hosil boʻlgan yonuvchi foydali qazilmalar. Geologik-geokimyoviy omillar taʼsirida oʻsimlik, hayvonot organizmlarining qayta oʻzgarishidan vujudga keladi. 2 guruhga: koʻmir (torf, qazilma koʻmir, yonuvchi slanetslar) va neft va naftoid (neft, asfalt va b.)ga boʻlinadi. K. terminini fanga nemis olimi G. Potonye kiritgan (1888) va ularni sapropelit, gumit valiptobiolitlarga boʻlishni taklif etgan. K.ningaralash tiplari (saprogumitlar, litisapropelit va b.) ham uchrab turadi. Oʻzbekiston jan. va gʻarbida, Ohangaron vodiysi va b. regionlarda mavjud. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kautskiy Karl

KAUTSKIY (Kautsky) Karl (1854.16.10 — 1938.17.10) — Germaniya sotsial-demokratiyasi, 2-Internatsional yetakchilari va nazariyotchilaridan biri. 1883— 1917-yillarda Germaniya sotsialdemokratiyasi nazariy jurnal "Noye sayt" muharriri. 19-asr 80-y.larida va 20-asr boshlarida marksizm ruhida asarlar yozgan, 1885—90-yillarda F. Engels bilan hamkorlik qilgan. Ammo keyinchalik, 1905-yildan boshlab radikal markschilar (R.Lyuksemburg va b.)ga qarshi keskin kurash boshladi. Birinchi jahon urushi boshlanganidan soʻng marksizmdan tamoman voz kechdi. Qurolli kurashni emas, balki parlament usulidagi kurashni ijtimoiy inqilobning omili deb bildi. K. Rossiyadagi Oktyabr toʻntarishiga, proletariat diktaturasi oʻrnatilishiga qarshi chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Konstantin Kaufman

Konstantin Petrovich Kaufman (1818-1882 Toshkent) —Turkistonni bosib olish maqsadida Rossiya uyushtirgan harbiy yurishlarning rahbari, Turkiston general-gubernatori (1867—82). Ruslashgan nemis dvoryani oilasida tugʻilgan. Rossiya imperatori xonadoniga yaqin oilada tarbiyalandi. Yettisuv kazak qoʻshinlarining atamani, general-adʼyutant (1864), muhandisgeneral (1874). Xalq oʻrtasida istehzo bilan "yarim podsho" deb atalgan. Rossiya Turkistonni bosib olishga kirishgach, Turkiston oʻlkasining 1-general-gubernatori va Turkiston harbiy okrugi qoʻmondoni. Kaufmanga Rossiya imperatori Aleksandr II juda katta vakolatlar bergan. Kaufman 1868-yil 1 yanvarda Toshkentga keldi. Kaufman Rossiya hukmron doiralarining shovinistik va bosqinchilik siyosatini Turkistonda izchillik bilan davom ettirdi. Buxoro amirligi (1868) va Xiva xonligi (1873) hududining katta qismini bosib oldi, Qoʻqon xonligini tugatdi (1876). Turkiston oʻlkasini boshqarish tartiblarini joriy qilib, oʻzi harbiy gubernatorlar, uyezd boshliqlari va politsiya faoliyatiga rahbarlik qilgan. Buxoro amirligi va Xiva xonligi bilan mustaqil aloqalar oʻrnatgan. Kaufman Turkistonni mustamlaka asoratida saqlashga, uni Rossiyaning xom ashyo bazasiga aylantirishga katta xizmat qilgan.

 Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1-kitob Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida, T., 2000.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston yetakchilari
Turkum:1818-yilda tugʻilganlar
Turkum:1882-yilda vafot etganlar
Turkum:2-martda tugʻilganlar
Turkum:1873-yilgi Xiva yurishi qatnashchilari
Kauchukli daraxtlar

Kauchukli daraxtlar - baʼzi qismlarida tabiiy kauchuk hosil boʻladigan daraxtlar. Kaysi toʻqimalarida kauchuk toʻplanishiga qarab, K.d. lateks l i (kauchuk sutshira — lateks tarkibida boʻladi), parenximali (kauchuk novda va ildiz parenximasida toʻplanadi), xlorenxi mal i (kauchuk yosh novda va barglarning yashil toʻqimalarida yigʻiladi) xillarga boʻlinadi. Lateksli daraxtlar sanoat ahamiyatiga ega boʻlib, ulardan oson yoʻl bilan koʻp miqdorda kauchuk olinadi. Mas, braziliya geveyasida dunyo boʻyicha olinadigan tabiiy kauchukning 95% boʻladi; qolgan 5%i tropiklardagi boshqa lateksli daraxtlar (sapium, maniok, fikus, landolfiya)dan olinadi. Oʻzbekistonda K.d.dan togʻ saqich oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaf

Kaf (ing . cust and freight — qiymat va kira haqi) — xalqaro savdo ishlarida tovar yetkazib berish va haqini toʻlashning asosiy shartlaridan biri. K.ga koʻra, tovar sotuvchi yuklarni kontrakt da koʻrsatilgan muddatda kemaga yuklab berish, dengizda yuk tashish boʻyicha shartnoma tuzishi va yukni manzilga yetkazib berishi uchun kira haqini toʻlashi lozim. Yuk yetib kelgan portda yuklarni tushirish harajatlarini haridor toʻlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kafan

Kafan — dafn oldidan marhumning jasadi oʻraladigan oq mato. Islomiy aqidaga koʻra, musulmon erkak yoki ayol vafot etgach, eng kami 3 qavat Kafan bilan dafn etish tiriklar zimmasidagi muqaddas burchlardan (farzi kifoya) hisoblanadi. Kafanlashdan oldin mayit, albatta, yuviladi. Shahidlar yuvilmaydi va kafanlanmaydi, balki oʻz kiyimlari bilan dafn etiladi. K.siz koʻmib yuborilganlar uchun marhum emas, balki unga sababchi kishilar javobgar sanaladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kafedra

Kafedra (yun. kathedra — oʻrindiq, kursi) — 1) oʻqituvchi, maʼruzachi, notiq uchun moʻljallangan joy; 2) oliy oʻquv yurtlarida bir yoki bir-biriga yaqin bir necha fanlardan oʻquv, metodika va ilmiy tadqiqot ishlari olib boruvchi, shuningdek, ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlovchi, mutaxassislar malakasini oshiruvchi asosiy boʻlim. Kathedraga, odatda, professor, fan doktori rahbarlik qiladi (dotsent, fan nomzodi ham rahbarlik qilishi mumkin). Kathedra tarkibiga proferror, dotsent, assistent, katta oʻqituvchi, katta va kichik ilmiy xodim, aspirant va boshqalar kiradi. Kathedra oʻz laboratoriya va kabinetiga ega boʻladi. Unga leksiyalar, laboratoriya ishlari, amaliy va oʻquv mashgʻulotlari, seminarlar oʻtkazish, oʻquv va ishlab chiqarish amaliyoti, tadqiqot ishlari, kurs va diplom loyiha(ish)lariga rahbarlik qilish va boshqalar vazifalar yuklatilgan. Kathedralar umuminstitut (universitet) va fakultet K.lariga boʻlinadi. Umuminstitut (universitet) Kathedralar oliy oʻquv yurtining barcha yoki koʻpchilik fakultetlarida oʻqitiladigan umumiy ilmiy fanlar, fakultet Kathedralari muayyan fakultetda oʻtiladigan maxsus fanlar bilan shugʻullanadi; 3) xristianlik cherkovida vaʼz etiladigan baland minbar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kafel

Kafel (nem. Kachel) — kaminlar, pechlar va bino devorlariga qoplash uchun moʻljallangan keramik (sopol) taxtachalar (qarang Koshin). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mozaika
Kafillik

Kafillik — jinoyat protsessida ehtiyot choralaridan biri. Surishtiriruvchi, tergovchi, prokuror yoxud sud tomonidan ayblanuvchiga va sudlanuvchiga nisbatan, ular surishtiruv, dastlabki tergov va suddan yashirinishi, haqiqatni aniqlashga toʻsqinlik qilishi yoki jinoiy faoliyat bilan shugʻullanishining oldini olish uchun qoʻllanadi. K.ni muayyan shaxs, jamoat birlashmasi yoki jamoa beradi. K.ka berilayotgan shaxs qanday jinoyat qilganlikda ayblanayotgani va qanday jazoga tortilishi qaqida K.ka oluvchiga tushuntiriladi va undan tilxat olinadi. K.ka oluvchi K.dan voz kechishga haqyai. K.ka olgan shaxs oʻz majburiyatini bajarmasa, qonun boʻyicha javobgarlikka tortiladi (Oʻzbekiston Respublikasi MJK, 208-modda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kafolat

Kafolat (fuqarolik huquqida) — 1) mulkiy majburiyatni bajarish, chunonchi qarzni toʻlash usullaridan biri. K. beruvchi oʻzga shaxsning majburiyatini toʻla yoki qisman bajarish masʼuliyatini oʻz zimmasiga olish haqida kreditor bilan yozma shartnoma tuzadi va qarzdor bilan teng javob beradi. U oʻz majburiyatini bajarish uchun qilgan sarflari va koʻrgan zararini qarzdordan undirib olishga haqli (Oʻzbekiston Respublikasi FK, 292— 298-moddalar); 2) K. — biror shaxsning murojaatiga koʻra, uning kreditori talab qilgan maʼlum miqdordagi pulni toʻlash haqida bank va b. kredit muassasasi yoki sugʻurta tashkiloti bergan yozma majburiyat. Buning uchun K. beruvchi haq olishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi FK, 299—310-moddalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kafolat sugʻurta kompaniyasi

"KAFOLAT" SUGʻURTA KOMPANIYASI — Oʻzbekistondagi ixtisoslashtirilgan davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi. OʻzR Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 14 martdagi qaroriga koʻra ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida tashkil etilgan. Boshqaruv direksiyasi Toshkent sh.da. Respublikaning barcha viloyatlari markazlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Toshkent sh.da14 filiali, respublika shaharlarida 56 boʻlimi faoliyat koʻrsatadi.

Bankning asosiy aksiyadorlari Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (hissasi 8,33%), "Oʻzagrosugʻurta" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi (50%), "Oʻzbekinvest" eksport-import milliy investitsiya kompaniyasi (8,33%), "Asakabank" (1,64%), "Ipak nuri" banki (1,67%) va b. Aksiyalarning 30% ochiq sotuvda joylashtirilgan. Respublikada 30 dan ortiq turdagi sugʻurta xizmatlari koʻrsatadi, jumladan, aholi va mulkchilikning barcha shakllaridagi korxonalar mulkini; garovga qoʻyilgan mulkni; fuqarolarning imoratlarini va uy mulki, ularning xoʻjaliklaridagi uy hayvonlarini; jismoniy va yuridik shaxslarning transport vositalarini; yuklarni; havo, temir yoʻl, ichki suv va avtomobil transporti yoʻlovchilarini; fuqarolar hayoti va salomatligini; sportchilarni yigʻinlar va musobaqalar davrida; birja brokerlari; notariuslarning kasb masʼuliyatini va b.ni sugʻurtalashni olib boradi. Kompaniyaning ustav kapitali (mln. soʻm) 600, javobgarlik hajmi summasi 150784,9, sugʻurta mukofotlari summasi 1089,9, toʻlangan qoplamalar hajmi 70,0 (2001)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sugʻurta
Turkum:Oʻzbekiston shirkatlari
Kafolatli toʻlovlar

Kafolatli toʻlovlar - Oʻzbekiston Respublikasida mehnat qonunchiligiga muvofiq, amalga oshiriladigan pullik toʻlovlar. Bunday toʻlovlar xodim uzrli sabablarga koʻra, oʻz xizmat vazifalarini amalda bajarmagan vaqti uchun toʻlanadi. K.t. xodimlarning moddiy manfaatlarini qoʻriqlash maqsadida, ular davlat, jamiyat yoki ish beruvchiga taalluqli, xizmat vazifalari doirasiga kirmaydigan ishlarni bajarish uchun jalb etilgan takqdirda oʻrtacha ish haqi oʻrnida; ish haqidan farq qilib, ishning miqdori va sifatiga koʻra emas, balki xodim oʻz huquklari va majburiyatlarini ado etishining moddiy sharti tarzida toʻlanadi. K.t.ning ijtimoiy vazifasi — xodim ishlamagan davrlarda uning turmush darajasi pasayib ketishiga yoʻl qoʻymaslikdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida xodimlar tomonidan: a) davlat yoki jamoat vazifalarini bajarayotgan vaqtida (165-modda); b) ish beruvchi va mehnat jamoasi manfaatlariga doir vazifalarni bajarish vaqtida (166-modda); v) jamiyat manfaatlariga doir harakatlar qilganda (167-modda) beriladigan K.t.ning belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 y. 11 martdagi 133-sonli "Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan normativ hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida"gi qarorida xodimlarning davlat yoki jamoat vazifalarini bajarishi, shuningdek, ularning jamiyat manfaatlariga doir harakatlarni amalga oshirishi bilan bogʻliq K.t.ni berish tarti-bi tasdiqlangan. Ushbu normativ hujjatga muvofiq, "xodim tomonidan davlat va jamoat vazifalarini bajarish" deyilganda saylov huquqini amalga oshirish, deputatlik huquqlarini bajarish; tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyasi ishida qatnashish; harbiy burchni ado etish; dastlabki tergov va odil sudlovni amalga oshirishda guvoh, jabrlanuvchi, ekspert, mutaxassis, tarjimon, xolis tarikasida chaqirilganda, sud majlislarida jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisi, xalq maslahatchisi, jamoat birlashmalari, mehnat jamoalarining vakili sifatida ishtirok etish kabilar; "jamiyat manfaatlariga doyr harakatlar" deyilganda falokat va tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etish, inson hayotini saqlab qolish va b. hollarda tibbiy tekshiruvdan oʻtish, quyish uchun qon topshirish kabilar nazarda tutiladi hamda ushbu vaktlarda ularning oʻrtacha ish haqlari saqlab qolinadi.

Xodim shunday ishlarni bajarganligi vakolatli organning bergan maʼlumotnomasi bilan tasdiqlanadi va xodimga unda koʻrsatilgan barcha vaqt uchun oʻrtacha ish haqi miqdorida K.t. beriladi. Xodim tomonidan davlat va jamiyat vazifalarini bajarganlik, jamiyat manfaatlariga doir harakat qilganlik bilan bogʻliq boʻlgan harajatlar byudjet tashkilotlarida,byudjet hisobidan, xoʻjalik hisobidagi korxonalarda esa soliq summalarini tegishlicha kamaytirish yoʻli bilan qoplanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaforat

Kaforat — qilingan gunoh uchun evaz toʻlash yoki gunoh kechirilishi uchun beriladigan narsa. Masalan, har bir musulmon ramazon oyida biron sabab bilan roʻza tutmagan boʻlsa, evaziga boshqa vaqt roʻza tutgan. Kaforat. tushunchasi shariat ahkomlarida muhim oʻrin egallab, unda yolgʻon qasam ichish, biror shaxsga nohaq ozor yetkazish kabi holatlarda oʻz gunohini yuvish uchun maʼlum miqdorda sadaqa qilish belgilangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaft

Kaft — qoʻl panjasining ichki va oyoq panjasining pastki (ostki) tomoni; qoʻl K.i yuqoridan bilakning uncha chuqur boʻlmagan koʻndalang egatchasi, pastdan barmoqlar asosi bilan chegaralanib turadi. K. kaft suyaklari, ularni birlashtirgan boylamlardan iborat boʻlib, turli muskullar qoplab olgan. Qon tomir va nervlar bilan taʼminlangan. K. terisida ter bezlari koʻp, lekin yogʻ bezlari yoʻq. Qoʻl kafti mehnat qilishda, oyoqniki esa tik turish va yurishda muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaft (oʻlchov)

Kaft (arab.) — bir kaftga sigʻarli un, don kabi sochiluvchi narsalar oʻlchovi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kafue

Kafue — Zambiyadagi daryo, Zambezi daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1000 km, havzasining mayd. 140 ming kmg . KonroZambezi suvayirgich platosidan boshlanadi. Qirgʻoqlari past, botqoqlashgan; oʻrta oqimida yer yuziga chiqib qolgan qattiq jinslarni kesib oʻtgan joyida chuqur dara hosil qilgan (uz. 26 km). Oʻsha joyda GES va suv ombori qurilgan. Qariyb 250 km qismida kema qatnaydi. K. havzasining oʻrta qismida milliy park barpo qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zambiyadagi daryolar
Kaxeti

Kaxeti, Kaxetiya - Sharqiy Gruziyadagi tarixiy viloyat. Iori va Alazani daryolarining yuqori oqimida joylashgan. 8-asrgacha Kartli podsholigi tarkibida, soʻng mustaqil knyazlik. 12-asr dan Gruziya podsholigiga qoʻshib olingan. 15-asrning 2-yarmidan Kaxeti podsholigi. 1762-yildan Kartli-Kaxeti podsholigi, 1801-yildan esa Rossiya imperiyasi tarkibida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gruziya oʻlkalari
Kaxeti qoʻzgʻoloni

KAXETI (KAXETIYA) QOʻZGʻOLONI -gruzin xalqining Eron hukmronligiga qarshi qoʻzgʻoloni (1659). Eron shohining Kaxeti tekisliklariga koʻchmanchi turkman kabilalarini joylashtirmoqchi boʻlgani sabab boʻlgan. K.(K.)q. natijasida Eron qoʻshinlari Kaxetidan quvib chiqarilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moshe Katsav

thumb|Moshe Katsav
Moshe Katsav (1945.5.12a etish qoʻmitasi aʼzosi, Isroil qurilish va rejalashtirish vaziri oʻrinbosari (1981—84), mehnat va ijtimoiy taʼminot (1984—88), transport (1988— 92) vaziri. 1992—96 yillarda Knessetdagi Likud fraksiyasi boshligi, Isroil turizm vaziri, bosh vazir oʻrinbosari (1996—99). 2000-yil 31 iyuldan 2010-yilgacha Isroil Davlati prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Yazdlik kishilar
Aleksandr Katsenovich

Aleksandr Lvovich Katsenovich (1897.4.5, Belarus — 1962.1.9, Toshkent) — infeksionist-terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), tibbiyot fanlari doktori (1939), professor (1939), Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1924). Toshkent tibbiyot akademiyasi infeksion kasalliklar klinikasi dotsenti (1932—39), 1939-yildan klinika boshligʻi. Ilmiy ishlari brutsellyoz, ich terlama kabi yuqumli kasalliklar klinikasi va davosiga oid. Oʻzbekistonda uchraydigan gemorragik isitmani birinchi boʻlib aniqlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:1962-yilda vafot etganlar
Turkum:4-mayda tugʻilganlar
Turkum:1-sentabrda vafot etganlar
Kach rann

Kach rann, Katta va Kichik -Hindiston gʻarbi va Pokistondagi shoʻrxoklar, Xind daryosi deltasidan jan.-sharkda. Aksari qismi qora balchiq va tuzlar bilan qoplangan yassi pasttekislik. Eng baland joyi 465 m boʻlgan qoldiq togʻlar uchraydi. Yozgi musson davrida shoʻrxoklarni Arabiston dengiziga quyiladigan daryolar suvi bosadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kachin tili

Kachin tili — kachinlar tili. Xitoy-tibet tillari oilasining tiberbirma guruhiga mansub. Myanmadagi Kachin milliy okrugi va XXRda tarqalgan. Myanmadagi Kachin tili 3 shevaga ega: gaori, shim. Kachin tili va jan. Kachin tili Xitoydagi Kachin tili ham 3 shevaga ega: kxum, padan va mungji. Ular bir-biridan fonetik va grammatik jihatdan farq qiladi. Kachin tilida 31 ta undosh va 7 ta unli tovushlar bor. Kachin tilida, asosan, 2 boʻgʻinli soʻzlar koʻp. 3 va 4 boʻgʻinli soʻzlar ham uchraydi. Soʻz yasashda prefikslar koʻproq qoʻllanadi. Gaplar soʻz tartibi va sintaktik belgilari bilan ifodalanadi. Yozuvi lotin alifbosi asosida"" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tillar
Kachinlar

Kachinlar (szinpo, oʻzlarinichjin-pxo deb ataydilar) — xalq. Asosan, Myanma (Kachin milliy viloyatida 675 ming kishi) va Xitoyda, kichik guruhlari — Tailand, Laos, Shim.-Sharqiy Hindistonda yashaydilar. Umumiy soni 810 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kachin tilida soʻzlashadilar. Anʼanaviy diniy eʼtiqod saqlanib qolgan, budda diniga hamda xristian (baptistlar) diniga eʼtiqod qiladiganlar ham bor. Dehqonchilik, ovchilik, baliqchilik bilan shugʻullanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kachkanar temir ruda konlari

Kachkanar temir ruda konlari — Rossiya Federatsiyasining Sverdlovsk viloyatida joylashgan. Ural toglaridagi eng yirik konlardan. 18-asrdan maʼlum. Ikkita asosiy kon — Kachkanar va Gusevogorsk temir ruda konlaridan iborat. Rudalar 160 m chuqurlikkacha mukammal oʻrganilgan. Ularning 500—600 m chuqurlikkacha borligi aniqlangan. Asosiy ruda minerallari magnetit va ilmenit hisoblanadi, baʼzan pirit, xalkopirit va pirrotin ham uchraydi. Rudadagi temir miqdori oʻrtacha 16— 17% ni tashkil etadi. Bundan tashqari, 1,2—1,3% titan, 0,14% vanadiy, ozroq platina ham bor. Tarkibida 16% temir boʻlgan balans zahirasi 2 mlrd. t ni tashkil etadi. Konlardan ruda ochiq usulda olinadi. 1975 yil konchilik sanoati kti ishga tushirilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Kash Polikarp

right|200px|thumb|Kash Polikarp
Kash Polikarp (1911.26.1 - 1993) -amerikalik fizik. Ilmiy ishlari atom, molekulyar va yadro fizikasiga oid. 1949 yilda yuqori aniqlikda elek-tronning magnit momentini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1955).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kashalot

Kashalot — tishli kitlar kenja turkumiga mansub sut emizuvchi suv hayvoni. Uzunligi urgʻochisi 13 m gacha, erkagi 21 m gacha, ogʻirligi 30–70 to'nnagacha bo'ladi. Boshi juda katta, tanasining uchdan bir qismini tashkil etadi. Tanasining old tomoni toʻmtoq. Ingichka va uzun pastki jagʻida 18–30 juft tishi bor; yuqori jagʻida tishi yoʻq. Kashalot qoʻngʻirdan to toʻq jigarrang tusda. Okean va ochiq dengizlarda tarqalgan. Baʼzan Barens dengizi va Kamchatka sohillari yaqinida uchraydi. Kashalot – poligam hayvon. 5 yoshida voyaga yetadi. 50 yilcha yashaydi. Kalmarlar va baliqlar bilan oziqlanadi. Oziq topish uchun 2 km gacha chuqurlikka shoʻngʻishi, suv ostida 1,5 soatgacha turishi mumkin. Iqtisodiy ahamiyati katta. Bitta kashalotdan 9–10 t yogʻ olinadi. Ovlash man etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Nadejda Kashina

Nadejda Vasilyevna Kashina (1896.19.3, Perm – 1977.11.8, Toshkent) – Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1964). Moskva Oliy badiiy texnika instituti (VXUTEIN)ni tugatgan (1927). 1930-yildan Oʻzbekistonda. Kashina asarlarida Oʻzbekiston manzaralarini, mehnatsevar oʻzbek xalqining kundalik turmushini yorqin boʻyoqlarda mehr bilan tasvirlaydi. „Poyga“ (1927), „Yoʻngʻichqa ortilgan arava“ (1929), „Sherdor yonida“ (1928), „Sirdaryodan oʻtish“ (1930), „Doyra ushlagan qiz“ (1945), „Tushki dam olish“ (1949), „Hosil“ (1957), „Insoniyat bahori“ triptixi (1961), „Sukunat“ (1962), „Bogʻ koʻcha“ (1965), „Tinch payt“ (1967), „Samarqand madonnasi“ (1971), „Mozor yonida“ (1973) va boshqalar, mehnat ahli, oʻzbek ayoli manzara fonida aks ettirilgan kartinalari, natyurmortlari („Kungaboqar“, 1939; „Behi“, 1956 va b.) yorqin boʻyogʻi, muallifning oʻziga xos ifoda uslubi bilan diqqatni tortadi. Plakatlar, etyudlari boy mazmuni, ifodaliligi bilan muhim. Rassom Alisher Navoiy ijodiga koʻp marta murojaat qilib, asar qahramonlarini jonli aks ettirdi („Bunyodkor Farhod“, 1939; „Bahrom goʻr zangori saroyda“, 1941; „Layli va Majnun“, 1966; „Farhod va Shirin“, 1968; „Farhod“, 1970 va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-martda tugʻilganlar
Turkum:Permda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:11-avgustda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Kashish

Kashish — Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlari musiqa sanʼatida keng qoʻllaniluvchi musiqa bezaklaridan. Asosan, torli tirnama sozlarda maʼlum tovush balandligini bir oz tebratib berish uchun torni barmoq vositasida "ezib" va "boʻshatib" chalish yoʻli bilan amalga oshiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kashkadarya

Kashkadarinskaya (Qashqadaryo) — Qashqadaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Qarshi sh.da rus tilida haftada 1 marta chop etiladi. 1943-yil 18-iyunda "Kashkadarinskaya pravda" nomi bilan 1-soni chiqqan. 1997-yildan hozirgi nomda. 1996-yil "Kashkadarinskaya" tahririyati "Qashqadaryo" gazetasi tahririyatiga qoʻshildi. Gazeta sahifalarida istiqlol mafkurasi, milliy gʻoyani shakllantirish, viloyatda roʻy berayotgan siyosiy, ijtimoiy jarayonlar, iqtisodiy islohotlar va b. mavzular oʻz aksini topmoqda. 2002-yildan gazetaga "TV+krossvord" ilovasi qoʻshib chiqariladi. Adadi 3000 (2002).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gazetalar
Kashkaylar

Kashkaylar (oʻzlarini kashkay deb ataydilar) — Erondagi (Fors viloyatida) xalq. 780 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Qabila, guruhlarga boʻlinib yarim koʻchmanchilik bilan hayot kechiradilar. Ozarbayjon tili lahjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — shia musulmonlar. K. koʻchmanchi chorvachilik, dehqonchilik, gilam va jun mato bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kashkul

Kashkul, kachkul, kachkoʻl, satil — 1) mis idish; odatda, masalliqlar saqlanadi. Chuqur, qopqoqli, dastali boʻladi. Islimiy, girih naqshlar bilan nafis bezatiladi. Toshkent, Xoʻjand, Qoʻqonda kashkul (yoki kachkul), Andijon, Margʻilon, Namanganda satil deb ataladi;

2) qalandar va darvishlar yenboshiga osib yuradigan uzunchoq idish; ichiga xayr-sadaqa narsalari solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil;

3) Gadoylarning narsa soladigan idishi boʻlib, ular nima topsa, shu idishiga aralashtirib tashlayverishgan. Sharq olim va shoirlari xayollariga kelgan fikrlarni ifodalab yoki boshqa olimlarning asarlaridan yoqtirib qolgan hikmat va hikoyatlarni toʻplab, kitob shakliga keltirishga va uni “kachko‘l” deb atashgan. Sharqda kachko‘l tuzish anʼanaga aylangan bo‘lib, Sharqshunoslik institutida bunday kachko‘llar koʻp.

 Yana qarang 

 Qalandar
 Darvish
Kashmir vodiysi

Kashmir vodiysi - Katta Himolay va Pir-Panjal togʻ tizmalari orasidagi keng vodiy, Hindistonda. Uzunligi qariyb 200 km, kengligi 60 km dan ziyod. Bal. 1600 m ga yaqin. Koʻl koʻp, eng kattasi Vular koʻli. Togʻlardan oqib tushadigan mayda daryo va soylar vodiyning eng yirik daryosi Jalam (Jhalam)ga (Hind daryosi irmogʻi) quyiladi. Daryoda kema qatnaydi. Yoʻlovchilarni tashishda qayiqdan ham foydalaniladi. Iqlimi moʻʼtadil, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —G, iyulniki 22—23°. Yozgi nam musson shamollarning kirib kelishiga PirPanjal togʻ tizmasi toʻsqinlik qiladi. Shu sababli, yoz mavsumida yogʻin kam yogʻadi. Yillik yogʻin oʻrtacha 1000 mm. K. v. tuprogʻi allyuvial tuproq. Keng bargli oʻrmonlar, togʻ yon bagʻirlarida igna bargli oʻrmonlar bor. Qishloq xoʻjaligi ekinlari, asosan, sholi va makkajoʻxori, shuningdek, zigir, raps, xantal, qisman bugʻdoy ham ekiladi. K.v.da turli mevalar yetishtiriladi. Ekinzorlar daryo suvidan sugoriladi. Mevali bogʻlar bor. Yiliga 180 ming t dan ziyod meva yetishtiriladi. Zaʼfaron Hindistonda, asosan, shu yerda ekiladi. Ipak qurti uchun tut daraxti oʻstiriladi. K.v.da aholi zich. Hunarmandchilikda gilam toʻqish, kashtachilik, yogʻoch va metall oʻymakorligi rivojlangan. Iqlim kurortlari bor. Srinagar, Paxalgam va Gulmarg sh.lari turizm markazlaridan. Boburiylar asos solgan Shalimar va Nashat bogʻlarini koʻrish uchun turistlar koʻp keladi. Eng yirik shahri — Srinagar. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Vodiylar
Turkum:Hindiston
Kashmiriy tili

Kashmiriy tili — kashmiriylar tili. Hindistondagi Jammu va Kashmir shtati aholisining rasmiy tili. Hinderon tillarining dard guruhiga mansub. Kashmir vodiysida tarqalgan. Bu tilda 7.1 million kishi gaplashadi (2011).http://censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdfhttps://www.dawn.com/news/1410447 Kashmiriy tilida asl kashmiri, kashtavari, poguli, siraji, rambani dialektlari mavjud. Kashmiriy tilida 4 kelishik tizimi, 2 jins kategoriyasi bor; sintaksisi uchun gaplarning ergativ qurilishli boʻlishi harakterli. Hozirgi yozuvi arab alifbosiga asoslangan. Adabiy til uchun Kashmir, Srinagar shaharlari dialekti asos boʻlgan."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Kashmiriylar

Kashmiriylar - Hindistondagi xalq. Asosan, Kashmir viloyati (Jammu va Kashmir shtati)da yashaydi (4 mln. kishi; 1990-yillar oʻrtalari). Koʻpchiligi sunniy musulmonlar, hinduizmga eʼtiqod qiluvchilari ham bor. Kashmiriy tilitsa soʻzlashadi. Islomga eʼtiqod qiluvchilari arab yozuvidan, hinduizmga mansublari esa nagari yozuvidan foydalanadi. K. qadimdan hinduizmga eʼtiqod qilib kelgan boʻlib, 16—18-asrlarda Eron, Afgʻoniston va Oʻrta Osiyo hukmdorlari Kashmir uchun olib borgan urushlar davrida Islom dinini qabul qilgan va koʻpchiligi oʻzga yurtlardan kelgan musulmonlar bilan chatishib ketgan. Hindistonda Jammu va Kashmir shtatining tashkil etilishi (1947) bilan K.ning milliy jipslashuvi jarayoni kuchaygan.

K.ning asosiy mashgʻuloti — sugʻorma dehqonchilik (sholi, joʻxori, bugʻdoy, arpa, paxta, zaʼfaron, moyli oʻsimliklar, mevali daraxtlar, poliz ekinlari, gullar), chorvachilik (asosan, yungidan mashhur kashmiriy matolar toʻqiladigan qoʻy va echkilar) va anʼanaviy hunarmandchilik (nafis jun shalilar tayyorlash, tukli gilamlar toʻqish, guldor namatlar bosish, papyemashe, mis va emaldan turli buyumlar yasash, yogʻoch oʻymakorligi). K.ning turar joylari tosh, gʻisht va yogʻochdan qurilgan boʻlib, ularning 1-qavati chorva va roʻzgʻor buyumlari saqlash uchun, 2-hamda 3-qavatlari yashash uchun moʻljallangan. Uylarning tomlari baland, cherepitsa, poxol yoki yupqa taxtalar bilan yopilgan. K.ning anʼanaviy liboslari diniy eʼtiqodlari taqozosiga koʻra bir-biridan farq qiladi. Chunonchi, hinduizmga eʼtiqod qiluvchi K. musulmon K.ga nisbatan ancha tor va serbezak kiyimlar kiyadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kashnich

Kashnich (Coriandrum) — soyabonguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi, efir moyli va koʻkat-sabzavot ekini. Oʻrta dengiz atroflarida 2 turi, Oʻrta Osiyoda 1 turi — ekma K. (C.sativum) oʻsadi. Yevropa, Shim. Afrika, Osiyo, Shim. Amerika, mamlakatlarida, Ukraina, Rossiyaning markaziy qoratuproq viloyatlarida xoʻjalik maqsadlarida ekiladi. Urugʻidan yetishtiriladi. K. poyasi qirrali, sershox, barglari uzun bandli. Gullari oq yoki pushti; soyabonlarga toʻplangan. Mevasi yumaloq. Bir urugʻi ochilmaydigan ikki mevachadan iborat. Sovuqqa chidamli. Erta bahordan kech kuzgacha ekish mumkin. Nihollari 32— 34 kunda koʻkat sabzavot holida foydalanishga yaroqli boʻladi. Urugʻi 90—95 kunda pishadi. 1000 dona urugʻi vazni 5—8 g . K.ning barglarida kaliy tuzlari, oqsillar, vitamin Vr V2, S, R, provitamin A mavjud. Urugʻida 0,2— 1,4% efir moyi va 16—28% texnik moy bor (parfyumeriya, qandolatchilik, oziqovqat sanoatida ishlatiladi). K. koʻkati shoʻrva, goʻshtli va sabzavotli ovqatlarga, urugʻi va yosh maysalari ziravor sifatida goʻsht sirkalashda ishlatiladi. Souslarga solinganda xushboʻy taʼm beradi. K. asalshirali oʻsimliklar guruhiga kiradi. Urugʻ boʻyicha hosildorligi 8—15 s/ga. Oʻzbekistonda K.ning Yantar ("Qahrabo") navi 1953, Orzu navi 1999, Orom navi 2001 y.dan rayonlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb

 

Turkum:Ziradoshlar
Kashovarz

Kashovarz, Kishovarz (fors— ekinzor, dehqon) — ilk oʻrta asrlarda Xuroson va Movarounnahrdagi qishloqlarda dehqonchilik bilan shugʻullangan shaxs (qarang Dehqon). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil