Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Pachkamar gaz-kondensat koni

Pachkamar gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi kon. Dehqonobod va Gʻuzor shaharlari oraligʻida joylashgan. Kon may-doni oʻrtacha balandlikdagi togʻ relyefidan iborat boʻlib, balandligi 700–800 m. Pachkamar strukturasi 1952-yilda 1:25000 masshtabdagi strukturaviy-geologik sʼyomka natijasida aniklangan va 1973-yilda dastlabki parametrik quduq qazilgan. 1974-yilda quduq sinab koʻrilganda yuqori yura davrining karbonatli yotqiziqarida sanoat ahamiyatidagi gaz uyumi borligi maʼlum boʻldi. 1973-yildan 1978-yilgacha 6 burgʻi qudugʻi qazilgan. Qudukdarning oʻrtacha chuq. 1919–2210 m. 6 qudukdan faqat bittasi — parametrik quduq (chuq. 2210 m) gazlilik chega-rasi ichida, qolgan 5 tasi gazlilik che-garasidan tashqarida joylashgan. Konning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yot-qiziklari ishtirok etadi.

Tektonik jihatdan Pachkamar strukturasi Qaroillangar antiklinalining jan.-sharqiy qanotida, u ham oʻz navbatida Boysun megaantiklinalining shim.-gʻarbiy chekkasida joylashgan. Pachkamar burmasi shim.-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan braxiantiklinaldan iborat, uning oʻlchami — 1300 m chuqurlikdagi berk izogips chizigʻi boʻylab 6,5x2,2 km, balandligi 200 m. Shim.-gʻarbiy kanotning yotish burchagi 18— 20°, jan.-sharqiysi 20—25°, periklinallariniki 3—10°. Burmaning shim.-gʻarbiy qanoti yoriq bilan buzilib mu-rakkablashgan.

Sanoat ahamiyatiga molik gaz yuqori yura davri karbonat jinslarining 16-, 15a-, 15- gorizontlari bilan bogʻliq. Gaz, asosan, murakkab (15-gorizont) va gʻovakdarzli (16a va 16- gorizontlar) kollektorlarda uchraydi. Gaz sarfi (kondensat bilan birga) sutkada: 16-go-rizontda 494,8 ming m3, 15a da —344,4 ming m3, 15- da —531,1 ming m3. Kondagi gaz zichligi 0,692—0,696 g/sm3. Gaz tarkibida hajmiga nisbatan, % da: metan 80,0; etan 7,72; propan 4,3; moʻʼta-dil butan 11,04; izobutan 0,84; moʻʼtadil pentan 0,27; izopentan 0,41; vodorod sulfid va karbonat angidrid gazi yigʻindisi 0,3; azot 2,86. Gazdagi mikrokomponentlar miqdori, mg/l: yod 1,3—2,03 dan 5,28—6,49 gacha; brom 16,5—49,0 dan 69,08—85,02 gacha; bor oksidi 5,3—21,9 dan 52,6—122,6 gacha. Hozirgi kunda kon sanoat mikyosida foy-dalanishga tayyorlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Dehqonobod tumani
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Pachkamar suv ombori

Pachkamar suv ombori – Qashqadaryoning kam suvli chap irmogʻi – Gʻuzordaryoda barpo etilgan yirik gidrotexnika inshooti. Gʻuzor tumani markazidan 15 km yuqorida joylashgan. Katta Oʻra va Kichik Oʻradaryolaridan toʻldiriladi. Qurilish ishlari 1964-yilda boshlanib, 1967-yilda foydalanishga topshirilgan, 1968-yil toʻliq qurib bitkazilgan. Omborning suv yuzasi uzunligi 3,9 km, kengligi 1,8 km. Suv yuzasi maydoni 12,8 km², eng katta (maksimal) chuqurligi 51m, oʻrtacha chuqurligi 30 m. Suv ombori daryoning mavsumiy va qisman koʻp yillik suv rejimini tartibga soladi. Toʻgʻonning ustki uzunligi 593 m, balandligi 68 m. Suv omborining oʻng qirgʻogʻida uzunligi 198 m va maksimal balandligi 12 m boʻlgan koʻtarma damba qurilgan. Omborning oʻng sohilida suv sarfi 30 m³/s boʻlgan suv chiqargich qurilgan. Suv chiqargichning quyi qismiga 2 ta konussimon rostlagich oʻrnatilgan. Toʻgʻonning chap tomonida suv sarfi 260 m³/s (favqulodda toshqinlarda suv sarfi 480 m³/s) boʻlgan suv tashlagich – Chap sohil kanali ochiq holda qurilgan.

Suv omborining qurilishi Gʻuzor tumanining suv taʼminotini yaxshilashda va uning iqtisodiyotida muhim rol oʻynaydi, ekin maydonlarini 15 ming gektarga oshirish imkonini berdi. Pachkamar suv omborida baliqchilik xoʻjaligi tashkil etilgan.

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati suv omborlari
Turkum:Gʻuzor tumani
Pashmaj

Pashmaj (Salsola leptoclada) — shoʻra-doshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Poyasi tik, sershox, uz. 15—45 sm. Barglari oddiy, seret, yarim silindrsimon, tukli, ketma-ket joylashgan. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli. Gulqoʻrgʻoni 5 boʻlakli, meva yetilishi jarayonida har bir gulqoʻrgʻon boʻlagidan bittadan qanotcha shakllana boradi. P. iyul—sentabrda gullab, mevalaydi. Oʻzbekistonning koʻpchilik viloyatlarida tarqalgan. Asosan, choʻl va adirlardagi shoʻr yerlarda oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pashshalar

thumb|200px|right|Urgʻochi uy pashshasi.
Pashshalar (Toshkent shevasida), chivinlar (boshqa shevalarda) — 2 qanotli hasharotlar guruhi. Pashshalarga, odatda, barcha kalta moʻylovli 2 qanotlilar: soʻqirlar, boʻkalar, pashshalar, taxinlar va boshqa oilalar kiritiladi. Gavdasi nisbatan yoʻgʻon, qanotlari keng , ogʻiz organlari yalovchi tipda. Qurtlarining oyogʻi va boshi boʻlmaydi. Gʻum-bagi bochkasimon. Pashshalar yirtqich (qoʻtirlar), parazit (taxinlar, qon soʻruvchi pashshalar, soʻnalar, boʻkalar), oʻsimlikxoʻr (Gessen pashshasi), turli suyuq organik moddalar (chin pashshasi) bilan oziqlanadi. Pashshalar tabiatda koʻpchilik qushlar, sudralib yuruvchilar, hasharotxoʻr sut emizuvchilar uchun asosiy oziq sifatida katta ahamiyatga ega. Bir qancha Pashshalar parazitlik qilishi va kasallik tarqatishi tufayli odam va hayvonlarga katta ziyon yetkazadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Hasharotlar
Chivinlar

Pashshalarthumb|Sariq bezgak chivini Aedes aegypti vakillari, chapda erkak, markaz va oʻngda urgʻochilari.
Pashshalar(Nematocera; Oʻzbekiston hududining ayrim viloyatlarida bu hasharot pashsha deb nomlanadi) – ikki qanotli hasharotlar kenja turkumi. 20 mingdan ortiq turi, 35 oilasi bor. Yer yuzida juda keng tarqalgan. Koʻpchilik pashshalarning tanasi va oyoqlari ingichka, juda uzun. Asosan, lichinkalik davrida oziqlanadi. Lichinkasining ogʻiz apparati kemiruvchi tipda. Pashshalar suvda, nam tuproqda, oʻsimliklar toʻqimasida va chirindilar orasida yashaydi. Voyaga yetgan pashshalar havoda hayot kechiradi, kamdan-kam turi (masalan, yapon dengiz pashshasi)ning barcha rivojlanish fazasi suvda oʻtadi. Pashshalarga gʻurra yasarlar, zamburugʻ pashshalari, uzunoyoq pashshalar, jarangdor pashshalar, qon soʻrar pashshalar, zahkashlar, iskaptoparlar, bukri pashshalar va boshqa oilalar kiradi. Pashshalar oʻsimlik toʻqimasi, odam va hayvon qoni bilan (bunda yuqumli kasalliklarni tarqatadi) oziqlanib zarar keltiradi. Qon soʻradigan pashshalar turli yuqumli kasalliklarni (masalan, bezgak, leyshmanioz) tarqatadi. Pashshalar hasharotxoʻr hayvonlar (qushlar, koʻrshapalaklar)ning, ularning suvdagi lichinkasi esa suv hayvonlari, ayniqsa, yosh baliqlarning asosiy ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega. Oʻzbekiston faunasida haqiqiy pashshalar (25 ga yaqin tur), bukri pashshalar (51 tur), zahkashlar (60 tur), iskabtoparlar (17 tur) keng tarqalgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Pashshatogʻ

Pashshatogʻ — Nurota togʻ sistema-sining gʻarbiy davomi. Eng baland joyi 850 m. Yon bagʻirlari quruq soylar bilan kesilgan. Gersin burmalanishi davrida shakllangan Oqtogʻ antiklinal strukturasining gʻarbiy qismi boʻlib, yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilmoqda. Paleozoy davriga mansub ohaktosh, slanetslardan tashkil topgan. Iqlimi keskin kontinental. Yillik oʻrtacha yogʻin 300 mm ga yaqin. Och va oddiy boʻz tuprokdar tarqalgan, efemer, efemeroidlar, shuvoq kabi oʻsimliklar oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Pahlaviy

Pahlaviy — oʻrta asrlardagi fors tili (qarang Fors tili)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Fors tili
Pahlaviylar sulolasi

Pahlaviylar – Eronda 1925 – 1979-yillarda hukm surgan sulola. Asoschisi – Rizoshoh Pahlaviy (1878—1944); uning vorisi Muhammad Rizo Pahlaviy – 1979-yildagi inqilob davrida taxtdan agʻdarilgan va mamlakatdan chiqarib yuborilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Sulolalar
Turkum:Eron sulolalari
Mixail Pevsov

Mixail Vasilyevich Pevsov (1843.21.5, Novgorod -1902.25.2, Peterburg) — rus sayyoxi, generalmayor. Markaziy Osiyoni tadqiq etgan. Jungʻariya, Mongoliya, Gobi, Qashqar, Kunlunga 1876—90 yillarda uyushtirilgan 3 ta ekspeditsiyaga rahbarlik qilgan. Bosib oʻtgan yoʻllarini marshrut haritasiga tushirib, geografik jihatdan mukammal tasvirlab bergan. Sharqiy Turkiston va Tibet togʻligining shimoliy chekkalari haritasini tuzgan. Turfon soyligining gʻarbiy qismidagi Toʻqsuv botigʻini oʻrgangan. Ikkita yulduzni kuzatib geografik kenglikni aniklash metodi (Pevsov usuli)ni ishlab chiqqan. Oltoydagi muzlik Pevsov nomi bilan atalgan.

 
 Puteshestviye po Kitayu i Mongolii, M, 1951; Puteshestviye v Kashgariyu i Kun-Lun, M., 1949.

 

Turkum:1843-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1902-yilda vafot etganlar
Turkum:10-martda vafot etganlar
Pegas (yulduz turkumi)

thumb|right|250px|Pegas tungi osmonda.
Pegas — osmon sferasining shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari 2,4; 2,4; 2,5; 2,8; 3,0 vizual yulduz kattaligida. Kaltakesak, Oqqush, Delfin, Kichik ot, Dale, Hut, Andromeda yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Pegasning uchta yorugʻ yulduzi bilan Andromedaning α yulduzi kvadrat hosil qiladi. Pegas avgust va sentyabr oylarida yaxshi koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Pegmatitlar

Pegmatitlar (yun. pegmatos — bogʻlanish, aloqa) — otqindi, aksari yer-tomir nordon togʻ jinslari. P. tarki-bidagi ortoklaz va kvarslar oʻziga xos oʻsishga ega, agar bu oʻsimtalar juda ham ingichka boʻlsa ular mikropegmatit deb ataladi. P. pnevmatolit bosqichida qoldiq magmalardan hosil boʻladi, ular magma temperaturasi pasayganda gaz va bugʻsimon moddalar bilan toʻyinadi. "P." terminini dastlab fransuz oli-mi R.J. Ayui (1801-yil) hozirgi yozma granit, grafikali pegmatit yoki yahudiy toshinn belgilash uchun kiritgan. Baʼzi P.ning tarkibida ularga xos boʻlgan asosiy minerallardan tashqari, nodir elementlar minerallari (Li, Rb, Cs, Be, Nb, Ta, Zr, Hf, Th, U, Sc va boshqalar) ham boʻladi. Granitli P. qabul qilingan tasnifga binoan bir nechta guruhga ajratiladi: keramik al i (dala shpatlari olish uchun xom ashyo), mus-kovitli (muskovit xom ashyosi), noyob yer elementli (skandiy va boshqa noyob va qimmatbaho elementlar xom ashyosi), nOdir metalli (Li, Zs, Rb, Be, Ta, baʼzan qimmatbaho toshlar olinadi), billurli (pyezokvars, morion, flyuorit, qimmatbaho toshlar). Granitli P. oʻta katta kris-talli boʻladi, mas, kvarsli kristall 40 t (Braziliya), 70 t (Rossiya), berilli kristall 32 t (Mozambik), musko-vitli kristall 77 t (Hindiston), spodumen kristalli plastinasi uz. 10 m (AQSH) topilgan. Granitli P.dan tashqari, ishqorli granitli P., nefelinli siyenitli P., asosli togʻ jinsli P. farq qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pedagogik psixologiya

Pedagogik psixologiya - taʼlim va tarbiya muammolarini tadqiq qiladigan psixologiya sohasi. U shaxsning maqsadga muvofiq rivojlanishini, bilish faoliyatining va insonda ijtimoiy ijobiy sifatlarni tarbiyalashning psixologik muammolarini oʻrganadi. Pedagogik psixologiyaning maqsadi — shartsharoit va boshqa psixologik omillardan kelib chiqqan holda oʻqitishning oqilona rivojlantiruvchi taʼsirini kuchaytirishdir. Pedagogik psixologiya XIX-asrning 2-yarmida vujudga kelgan. Eksperimental psixologiya tadqiqotchilari Pedagogik psixologiya rivojiga katta hissa qoʻshganlar. Pedagogik psixologiyaning fan sifatida taraqqiy etishida oʻsha davrda yuzaga kelgan psixologik yoʻnalishlar ham turtki berdi. Bixevioristik (qarang Bixeviorizm) psixologiya yoʻnalishi tarbiyachi va oʻquvchiga tashqi muhitning taʼsirini Pedagogik psixologiya uchun asos qilib oladi. Pedagogik psixologiya umumiy va bolalar psixologiyasi, shuningdek, pedagogika bilan uz-viy bogʻliq. Pedagogik psixologiya, asosan, taʼlim psi-xologiyasi va tarbiya psixologiyasiga boʻlinadi. Taʼlim psixologiyasi d a oʻquv jarayonida xotira, tafakkur, nutq, xayol, irodaning roli, shuningdek, oʻquvchilarning individual xususiyatlari (temperamenti, harakte-ri, qiziqishlari), oʻquv predmetlarining oʻziga xos’tomonlari, taʼlim jarayonini boshqarishning psixologik tamoyillari va boshqa oʻrganiladi. Hozirgi zamon taʼlim psixologiyasida oʻquvchilarga doimiy yangilanib turadigan axborotlarni mustaqil oʻzlashtirish imko-niyatini beradigan, ilmiy-texnika yangiliklaridan orqada qolmaslikni taʼminlaydigan tafakkur sifatlarini oʻrganish muhim masaladir. Tarbiya psixol o giyasining asosiy vazifasi — maktabdagi tarbiyaviy ishlar jarayonida shaxsning shakllanishi masalasini ishlab chiqish. Unda shaxsning axloqiy sifatlarining shakllanishiga alohida ahamiyat beriladi. Pedagogik psixologiya tadqiqotlari oʻquv materiali mazmunini tanlash, oʻquv das, darsliklar tuzish, taʼlimning har xil bosqichlarida oʻqitish metodlari tizimini tashkil qilishda muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti

Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti, T. N Qori-Niyoziy nomidagi Oʻzbekiston Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti — pedagogika nazariyasi va tarixi, taʼlim nazariyasi va metodikasi, xususiy metodika sohasida ilmiy pedagogik tadqiqotlar olib boradigan muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi qaramogʻida. 1929-yil 17-yanvarda SamarqanddaOʻzbekiston davlat ilmiy tadqiqotlar instituti sifatida tashkil etilgan. 1931-yildan Toshkent shahrida. Shu yili Oʻzbekiston Madaniy qurilish institutiga, 1934-yildan Oʻzbekiston Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqotlar institutiga aylantirilgan (1939—41 yillarda Oʻzbekiston Maktablar ilmiy tadqiqotlar instituti, 1941—46 yillarda Respublika Maorif xalq komissarligining metodik boshqarmasi sifatida faoliyat koʻrsatgan).

Institutning Qoraqalpogʻiston filiali (1967-yil tashkil etilgan) bevosita region taʼlimining dolzarb muammolarini tadqiq etadi. Institut tarkibida aspirantura (1960-yildan) va doktorantura (1994-yildan) mavjud boʻlib, ular orqali mamlakatimiz va qoʻshni davlatlar uchun ilmiy pedagog kadrlar tayyorlab kelinmoqda. Institut huzurida pedagogika nazariyasi va tarixi, xususiy metodika sohalaridan fan nomzodi va fan doktori ilmiy darajasini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashgan kengash (1996-yildan) faoliyat koʻrsatadi. Institutning oliy organi uning ilmiy kengashi.

Institutda taʼlim mazmunini isloh qilish, umumiy oʻrta taʼlim, akademik litsey, kasb-hunar kollejlarining sohalari boʻyicha davlat taʼlim standartlari, maktabgacha yoshdagi bolalar taʼlim-tarbiyasiga qoʻyiladigan davlat talablari ishlab chiqilgan. Mazkur standartlarni hayotga tatbiq etish boʻyicha oʻquv das, darelik va qoʻllanmalar tayyorlangan. Institut faoliyati S. Rajabov, E. Qodirov, M. Hamroyev, A. Zunnunov, E. Turdiqulov, S. K. Annamuratova, Y. Abdullayev, R. Usmonov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq. Institut 2003-yildan boshlab Fan va texnologiyalar markazining davlat buyurtmasiga binoan, bir qator ilmiy yoʻnalishlar boʻyicha fundamental, ilmiy-amaliy va innovatsion tadqiqotlar olib bormoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi
Turkum:Oʻzbekiston ilmiy institutlari
Charles J. Pedersen

Pedersen Charlz (1904.3.10, Pusan, Koreya Respublikasi — 1989.26.10) — amerikalik kimyogar. Massachusets texnologiya institutini tugatgan (1927). Uilmingtondagi (Delaver shtati) "Dyupon" firmasida kimyogar-tadqiqotchi (1927— 69). Ilmiy ishlari makrogeterotsiklik birikmalar (kraun-efirlar) kimesiga oid. 1970-yillarda tarkibidagi kislorod geteroatomlari oltingugurt atomlari bilan almashtirilgan qator kraun efirlar sintez qildi. Nobel mukofo-ti laureata (1987, D. J. Kram va J. M. Len bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:3-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:26-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Pedi

Pedi (bapedi, sev, suto) — JARdagi, shuningdek, qoʻshni Zimbabve va Botsvanada yashovchi bantu guruhiga kiruvchi xalq. 2,85 mln. kishi (1987), shu jumladan, JARda 2,76 mln. Kishiga yaqin. Sepedi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar (protestantlar), anʼanaviy dinga eʼtiqod qili-shadi. P. dehqonchilik, chorvachilik va kulollik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pediatriya instituti

Pediatriya instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1927-yilda Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab Onalik va bolalikni muhofaza qilish ilmiy tadqiqotlar instituti deb nomlangan. Toshkent tibbiyot akademiyasi da pediatriya fakulteti tashkil qilinishi tufayli 1940-yilda yopilib, 1966-yilda qayta tashkil etilgan. 1969-yildan shu nomda. Institutda 300 oʻrinli klinika (bolalar uchun 150 oʻrin, akusherlik va ginekologik bemorlar uchun 150 oʻrin), 7 klinik boʻlim (allergologiya, gastroenterologiya, pulmonologiya, chala tu-gʻilgan bolalar, 1 yoshgacha boʻlgan goʻdaklar kasalliklari, akusherlikginekologiya, terapiya), laboratoriyalar, dorixona, kutubona bor (2003). 1972—80 yillarda institut va klinikasi tarkibida Oʻzbekistonda bolalar allergologiya markazi, 1980—89 yillarda bolalar pulmonologiya markazi, 1990—96 yillarda bolalar gepatologiya markazi ishlab turdi. 1974-yilda akusherlik va ginekologiya boʻli-mi negizida Oʻzbekiston akusherlik va ginekologiya ilmiy tadqiqotlar instituti tashkil topdi. 1976-yilda bolasi bilan yotgan onalarni sogʻlomlashtirish uchun 60 oʻrinli terapiya boʻlimi ochildi. 1983-yilda 2 suv havzasi boʻlgan 30 oʻrinli shifobaxsh fizkultura va vrach nazorati boʻlimi, 30 oʻrinli tashxis qoʻyish boʻlimi hamda 300 qatnovga moʻljallangan maslahat-diagnostika poliklinikasi ishga tushdi. 1995-yildan ona suti bilan ovqatlan-tirishni ragʻbatlantirish markazi ishlab turibdi. Institutda 1997-yilda diareya va oʻtkir respirator kasalliklar infeksiyasiga qarshi kurash markazi, 1999-yilda reproduktiv yoshdagi ayollarni sogʻlomlashtirish markazi ochildi. Institut xodimlaridan 19 fan doktori, 112 fan nomzodi yetishib chiqdi. Institutda 38 ilmiy ishlar toʻplami, 23 monografiya, 300 dan ortiq metodik qoʻllagmalar nashr etildi.OʻzME
 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Shifoxonalar
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Turkum:Davolash profilaktika muassasalari‎
Turkum:Tashkilotlar
Turkum:Ilmiy markazlar
Turkum:Pediatriya
Turkum:Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Turkum:Bolalar shifoxonalari‎
Pedipalpalar

Pedipalpalar (lot. pedis — oyoq va palpas — paypaslagich) — oyoqpaypaslagichlar, xelitseralilar boshkoʻkragidagi 2-juft ogʻiz organlari. Koʻpchilik xelitseralilarda P.ning asosiy boʻgʻi-mi (koksa)dagi chaynovchi jagʻ oʻsimtasi oziqni maydalashda ishtirok etadi; boshqa boʻgʻimlari esa yirik qisqichga (qilich dumlilar, chayonlar, soxta chayonlarda) aylangan. P. oyokdarga oʻxshash boʻlib, tuygʻu vazifasini bajaradi (solpuglar); uchki qismida tirnogʻi va boʻgʻimlarida piglari (pichanoʻrarlar, ayrim kanalar) boʻladi. Voyaga yetgan erkak oʻrgimchaklarda P. urugʻlarini olib yuradigan boʻshliqqa aylangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pedogenez

Pedogenez (yun. paidos — bola va ...ge-nez) — partenogenez shakllaridan biri, bir qancha umurtqasiz hayvonlar lichin-kasida urugʻlanmagan tuxum hujayradan yangi naslning rivojlanishi. P.ni rus zoologi N. P. Vagner (1862) yongʻoqyasarlar oilasiga mansub 2 qanotli hasharotlarda kashf etgan. Yongʻoqyasarlarning tuxumidan chikdan lichinka tanasi ichida pedogenetik lichinka rivojlanadi. Lichinka dastlab ona lichinka toʻqimalari bilan endoparazit oziqlanadi; keyinroq uning kutikulasini yorib chiqib, erkin yashashga oʻtadi. Bu hodisa bir necha marta takrorlanib, pedogenetik lichin-kaning bir necha nayeli rivojlanadi. Shundan soʻng metamorfozni tugatib, voyaga yetgan erkak va urgʻochiga aylanadigan lichinka paydo boʻladi. Urugʻlangan tuxumdan yana pedogenetik lichinkaning 1-nayel i vujudga keladi. P. — passiv tarqaladigan, voyaga yetgan davrida kam pushtli boʻlgan organizmlar uchun individlar sonini keskin oshirishga moslanishdan iborat. Ayrim qoʻngʻizlarda tirik tugʻadigan va tuxum qoʻyadigan pedogenetik lichinkalar boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pedologiya

Pedologiya (yun. pais — goʻdak va ...logiya) — pedagogika va psixologiyadagi oqim. Bolaning oʻsishiga psixologik, biologik, sotsiologik va boshqa tomondan yonda-shuvlarni birlashtirishni maqsad f qilib qoʻyadi. Bola taqsiri, zehni va qobiliyati irsiyat bilan belgilanadi, deb hisoblaydi. P.da bolaning oʻsishida tarbiyaning roli mutlaq deb hisoblanmaydi. P. namoyandalari taʼlimda biologik tafovutlarga eʼtiborni kuchay-tirib, oʻquvchilar qobiliyatini aniqlashda ilmiy testlardan foydalanishni ilgari surdilar.

P. 19-asr oxirida dastlab AQShda, keyinroq Gʻarbiy Yevropada paydo boʻldi va keng tarqaldi. Asoschilari: Amerika psixologi G. S. Xoll, O. Xristen va boshqa P. 20-asrning 20-yillar oxiri — 30-yillar boshida SSSRda qam tarqaldi va uning predmeti, vazifa va metodlari toʻgʻrisida qizgʻin munozaralar boʻlib oʻtdi. SSSRda P.ning rasman man etilishi (1936) bolalar toʻgʻrisidagi fanlar majmuining ilmiy asosda shakllanishini toʻxtatib qoʻydi. Hozirda bolalarning isteʼdod darajasini anik,lashga yoʻnaltirilgan testlar dastlab P. namoyandalari tomonidan ishlab chiqilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pedomorfoz

Pedomorfoz (yun. paidos — bola va morphe — shakl) — organizmlarning voyaga yetgan davrining butunlay yoʻqolishi va ontogenezniit qisqarishi orqali evolyusion oʻzgarish usuli. "P." terminini ingliz biologi U. Garstan taklif etgan (1922). P. lichinkasi neoteniya yoki pedogenez asosida rivojlanish xususiyatiga ega boʻlgan hayvonlar turi uchun xos. Dumli suvda va quruqlikda yashovchilarning ayrim guruxlari (proteylar, sirenlar), appendiku-lyariyalar, ayrim hasharotlar (grilloblattidlar), oʻrgimchaksimonlar (bir qancha tuproq kanalari) va boshqa hayoti P.ga misol boʻla oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pedotsentrizm

Pedotsentrizm (yun. pais — goʻdak va lot. centrum — markaz) — pedagogikadagi oqim. Taʼlimning mazmuni, uni tashkil etish va metodlari jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy sharoiti va ehtiyojiga qarab emas, balki faqat bolaning bevosita talabi va tugʻma qiziqishi bilan belgilanadi, deb hisoblaydi. P.da oʻquvchilarga sistemali bilim berishga "bola shaxsiyati oʻzini mumkin qadar koʻrsatish im-koniyatiga ega boʻlgan", yaʼni bolalar qiziqishi zoʻr boʻlgan oʻyinlar, suhbatlar va boshqa mashgʻulotlardan iborat oʻquv jarayoni qarshi qoʻyiladi. P. gʻoyalari J. J. Russo, amerikalik faylasuf J. Dyui, belgiyalik mashhur pedagog va psixolog O. Dekroli pedagogik tizimining asosiy qismini tashkil etadi. P. tamoyillari pragmatik pedagogikada yana ham ochi q ifoda qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pekan

Pekan (Carya olivaformis Nutt. S.pecan), zaytunyongʻoq — yongʻoq-doshlar oilasi kariya turkumiga mansub yongoqmevali daraxt. Vatani — Shimoliy Amerika. Yovvoyi holda Shimoliy Amerikada usadi. Yevropaga 18-asrda keltirilgan. Qora dengiz boʻylarida, Ukrainada, Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda (1926-yildan boshlab) ekiladi. R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Boʻstonliq filialida, Tojikiston Vaxsh tajriba styasida oʻstiriladi. Boʻyi 50 m gacha, diametri 2—2,5 m gacha boradi, 300 — 400 yil yashaydi. Tuproq namligiga talabchan, lekin doimiy namlikni yoqtirmaydi. Issiqqa va soyaga bardoshli. Sovuqqa yongʻoqqa nisbatan chidamliroq. 29—30° sovuqqa chidaydi. Barglari yirik, toq patsimon. May oyida yoki iyul boshlarida gullaydi. Changchi gullari kuchalalarida, oʻtgan yilgi nov-dalarda, urugʻchi gullari esa yosh novdalar uchida hosil boʻladi.

Mevasi soxta danak, yongʻoqchasi (3,5 — 8 sm) oktabr-noyabrda pishadi, magʻizi oqish, shirin, yongʻogʻining 45—60% ini tashkil etadi. Yongʻoqchasida 70% gacha moy va koʻp miqdorda oqsil, qand bor. Yongʻogʻidan va payvandlab koʻpay-tiladi. P. koʻchatlarini oʻtqazish va parvarish qilish usullari yongʻo/(nikiga oʻxshash. Oʻzbekiston sharoitida 10—12 yilda hosil qiladi. Har yili (20 yoshlisi 250 kg gacha) hosil beradi. Mevasi isteʼmol etiladi, qandolatchilikda, moyi oziqovqatda ishlatiladi. Yogʻochi oʻz xossalari jihatidan eman yogʻochidan qolishmaydi. R. R. Shreder nomidagi institutda P.ning Hosildor va Oʻzbekiston navlari yaratilgan.

P. manzarali oʻsimlik sifatida ham ekiladi.

 Adabiyot 
 Sorta plodovix, subtropicheskix, orexoplodnix kultur i yagod, T., 1968; Ri-bakov A. A., Ostrouxova S.A., Oʻzbekiston mevachiligi, T., 1967.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pekarsimonlar

Pekarsimonlar (Tayassuidae) — kavsh qaytarmaydigan juft tuyoklilar oilasi. Uzunligi 100 sm gacha, vazni 30 kg gacha, boʻyi 44—57 sm. Tashqi qiyofasi choʻchqaga oʻxshab ketadi; oyoqlari ingich-ka, orqa oyoqlari 3 barmokli. Oshqozoni 2 boʻlmadan iborat. Gavdasi orqasida muskus tipidagi bezi bor. 2 urugʻi, 3 turi Amerika qitʼasida, asosan, Shimoliy Amerikaning jan.-gʻarbiy qis-mida, Markaziy va Janubiy Amerikada tarqalgan. Poligam, oʻrmonlarda poda boʻlib yashaydi. Har xil oziqlanadi. 1—2 ta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 142—158 kun. Goʻshti va terisi uchun ovlanadi. 1 turi Xalqaro Qizil kitobga ki-ritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pekin karami

Pekin karami (Brassica pekinensis) — karamguldoshlar oilasiga mansub bir yillik sabzavot ekini. Vatani — Xitoy va Yaponiya. Pekin karamining bandi yoʻq. Bargi asoslari ildizga yaqin joyda qisman zich joylashgan. Karam boshlari uzunligi 30—45 sm, diametri 8—10 sm. Barg uz. 30—60 sm, qirralari toʻlqinsimon, barg shapalogi mayin. Rangi och yashil, bir oz tukli. Pekin karami iliq ob-havoli, yogʻingarchilik koʻp yerlarda yaxshi usadi. Pekin karami ertapishar Pekin karami, oʻsimlik. Urugʻdan unib chiqqach, 18—25 kunda barglarini isteʼmol qilish mumkin, 40—45 kunda barglari, 50—60 kunda karamboshi pishadi. Barg tarkibida 75 – 80 mg% vitamin S, 6,1-8,6 % quruq moddalar, 1— 1,5% qand bor. Tuzlanadi, marinadla-nadi, konservalar tayyorlanadi. Oʻzbekistonda yozning 2yarmida ekiladi. Hosildorligi 200— 300 s/ga. Pekin karami issiqxonalarda ham koʻp oʻstiriladi, hosildorligi har m2 da 4–7 kg ni tashkil etadi. Oʻzbekistonda Pekin karamining Xibinskaya navi ekiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pekin universiteti

Pekin universiteti - Xitoydagi qad. va eng yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1898-yil Oliy poytaxt mak-tabi sifatida tashkil etilgan. 1911-yildan Pekin universiteti deb yuritiladi. 1920-yillarda universitetda yozuvchi Lu Sin dare bergan. 1937—45 yillardagi milliy ozodlik urushi davrida Pekin universiteti Yunnan viloyatining Kunmin shahriga koʻchirilgan. 1952-yilda u qayta tashkil qilinib, unga Pekindagi boshqa oliy oʻquv yurtlarining baʼzi fakultetlari qoʻshilgan, universitetning bir necha fakulteti mustaqil institutlarga aylan-tirilgan. "Madaniy inqilob" deb atalgan davrda mashgʻulotlar 1970-yilgacha toʻxtatib qoʻyilgan. Keyinchalikoʻquvda-sturini qisqartirish hisobiga 3 yillik taʼlim muddati belgilangan. Pekin universiteti matematika, fizika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, tarix, psixologiya, falsafa, xitoy tili va adabiyoti va boshqa boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 mln.dan ortiqasar saqlanadi. Universitetda 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yan Pekker

Yan Borisovich Pekker (1906.4.9, As-traxon — 1993.12.12, Toshkent) — mu-siqashunos, pedagog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1956). Moskva konservatoriyasini tugatgach (1936), Oʻzbekiston radio qoʻmitasida musiqa eshittirishlar direktori (1936—41), Oʻzbek davlat filarmoniyasida badiiy rahbar (1944—48). Ayni paytda Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1936-yildan), kafedra mudiri (1951—60), professor (1971-yildan). Asarlari Oʻzbekiston kompozitorlik musiqa madaniyati ("V.A.Uspenskiy", 2-nashri, 1959; "G.A.Mushel", 1966), shuningdek, oʻzbek operasi rivoji ("Oʻzbek operasi", 2-nashri, 1984) masalalariga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Pektin moddalari

Pektin moddalari, pektinlar (yun. pektos — birikkan, qovushgan, muzlagan) — barcha quruqlik oʻsimliklari va bir qator suvoʻtlar tarkibidagi eriydigan (eriydigan pektin) va erimaydigan (protopektin) yuqori mo-lekulali polisaharidlar. Pektin moddalari mevalar va rezavor-mevalar, kanop poyasi, qand lavlagi tarkibida ayniqsa koʻp boʻladi. Kimyoviy tabiatiga koʻra tarmoqlanmagan poligalakturanidlar — galakturan kislota polimerlaridan iborat. Pektin moddalarining tarkibiga neytral monosaharidlar — galaktoza, ramnoza, arabino-za, ksiloza ham kiradi. Pektin moddalari 4 guruhga: pektokislotalar, pektin kislotalar, pektinlar va propektinlarga boʻlinadi. Shulardan pektinlarning ahamiyati mu-him. Pektinlar sitrus mevalari, olma va tarvuzdan olinadi. Pektin moddalari oziq-ovqat sanoatida jem, jele, meva konservantlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pelagial

Pelagial (yun. pelagos — dengiz) — dengiz, okean va koʻllarda suvning tirik organizmlar yashaydigan qatlami (suv tubidan boshlab suv yuzasigacha); bental (suv tubi) tushunchasining aksi. P.da yashovchi organizmlar plankton, nekton (faol suzadigan organizmlar), neyston (suv yuzasida yashaydigan organizmlar) guruhlarga boʻlinadi. Dengiz va okeanlarda P. qatlamni ham yashash sharoiti va organizm tarkibi boʻyicha bir necha zonaga boʻlish mumkin. Tari-xiy rivojlanish davomida P. organizmlarda yashash sharoitiga nisbatan turlicha moslanishlar paydo boʻlgan. Masalan, suvoʻtlar va sifonoforalarning gaz toʻldirilgan pufaklari, meduzalarning suvga boy liqildoq gavdasi, koʻpchilik mikroskopik organizmlarning gavda yuzasini kengaytirishga imkon beradigan oʻsimtalari neyston, baliklar va boshoyokli mollyuskalarning suzgichlari va gavdasining suyri shakli nekton organizmlar uchun xos. P. oʻsimliklar (fitoplankton) okeanda organik moddaning asosiy qismini hosil qiladi. Halok boʻladigan diatom suvoʻtlar, bir hujayrali qayvonlar (nurlilar, foraminiferalar va boshqalar) dengiz tubida choʻkma jinslar hosil boʻlishida katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pelagial yotqiziklar

Pelagial yotqiziklar - ochiq dengiz va okeanlar tubida qirgʻoqsan ancha uzokda juda mayda muallaq zarralarningtoʻplanib borishidan vujudga keluvchi yotqiziklar. "Pelagial yotqiziklar" terminini 1891-yilda geologlardan Merrey va Renarlar taklif etgan. Pelagial yotqiziklar tarkibiga plankton mikroorganizmlarning skeletlari, mayda zarrali terrigen va vulkanogen materiallar, yangitdan hosil boʻlgan autigen minerallar (Gʻe — Mp konkretsiyalari, seolitlar, montmorillonit), kosmik chang kiradi. Pelagial yotqiziklar orasida biogen (dia-tomli, radiolyariyli, foramineferali, pteropodali, kokkolitli) va poligen choʻkindilar (qizil gillar) keng tarqalgan boʻlib, ular birgalikda Dunyo okeani tubining aksariyat qismini qoplab yotadi. Pelagial yotqiziklar okean yotqiziklarining eng harakterli va keng tarqalgan turi. Barcha Pelagial yotqiziklar uchun juda sust choʻkin-di hosil boʻlish tezligi va choʻkindilarning oksidlanganligi xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pelengator

Pelengator — dengiz va havo navi-gatsiyasit tashqi moʻljallar (qirgʻoqsagi yoki suzuvchi obyektlar, osmon yorit-qichlari va boshqalar) ga tomon yoʻnalishlar burchagini aniklash uchun muljallangan asbob. Moʻljal (obyekt)larning fizik xossalariga qarab P.ningoptik, radiotexnik, akustik va boshqa xillari qoʻllanadi. Dengizda kemalarning, qavoda uchish apparatlarining toʻqnashib ketishiga yoʻl qoʻymaslik uchun, samolyotlarning uchishini boshqarish va qoʻnishida, kosmik kemalarni yumshoq tutashtirishda, navigatsiya asboblari koʻrsatishlariga tuzatish kiritish va boshqa maqsadlarda P.dan keng foydalaniladi. P. meteorologiyada ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pelitlar

Pelitlar (yun. pelos — gil), gil l i jinslar — chaqiq togʻ jinslari; yarmidan koʻprogʻi 0,01—0,005 mm oʻlchamdagi zarralardan tarkib topgan. P.ga, asosan, argillitlar, gillar va boshqa mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Pellagra

Pellagra (ital. pelle agro — dagʻal teri), avitaminoz PP -—organizmda vitamin PP (nikotin kislotasi yoki Vit B3) yetishmasligidan kelib chiqadigan kasallik. Oziq-ovqatlar tarkibida vitamin PP miqdorining kamayib ketishi, shuningdek, organizmning vita-minlarni oʻzlashtirish layoqatining pasayishi sabab boʻladi. P.da ich keta-di, til qipqizarib, yaltirab turadi. Gavdaning ochiq qismlari va oyoq-qoʻl panjasiga qizil dogʻlar tushib, ular keyinchalik pufakchalarga aylanib, yiring boylaydi. Pufakchalar yorilib, yiring chiqib ketgach, teri qurib, pust tashlaydi va oʻrni dogʻ boʻlib qoladi. Bemor tinkasi qurishi, tez charchash, quvvatsizlik, ish qobiliyatining pasayishi, bosh ogʻrishi, ishtahasi yoʻqligi, ogʻzi achishib, soʻlagi oqishidan shikoyat qiladi. Ruhiy holati ham buziladi. Atrofidagi voqea va hodisalarga beparvo boʻlib qoladi, xotira va aklning pasayishi kuzatiladi.

Kasallikni davolashda vrach koʻrsatma-siga binoan, V guruh vitaminlari bilan nikotin kislotasi beriladi. Nikotin kislotasiga boy ovqatlar — qayvon oqsili, jigar, tuxum, baliq, sut, qatiq, sabzavot va mevalar buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peloponnes

Peloponnes — Gretsiya janubidagi yarim orol. Bolqon yarim orolning janubiy qismi, materikka Korinf boʻyni orqali tutashgan. Maydoni 21,4 ming km². Ioni va Egey dengizlari bilan oʻralgan. Qirgʻoq chizigʻi notekis. P.ning jan. qismi toʻrtta yarim oroldan iborat. Re-lyefi togʻlik. Aksari qismining balandligi 800–1200 m. Eng baland joyi 2404 m (Tayget tizmasidagi Ayos-Ilias choʻqqisi). P.ning oʻrta qismida karst relyefli Arkad yassitogʻligi (balandligi 600– 800 m) bor. Sohili allyuvial pasttekislik. Iqlimi subtropik, Oʻrta dengiz atrofiga xos iqlim. Yanvarnichg oʻrtacha temperaturasi 8 —11°, iyulniki 24—27°. Yillik yogʻin 400–1000 mm. Yirik da-ryolari: Alfey, Evrot. Oʻsimliklari, asosan, doim yashil butazorlar (makvis va frigana)dan iborat. Aholisi chorvachilik, dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi. Muhim shahar va portlari: Patra, Korinf. P.da Sparta, Olimpiya, Mikena, Korinf tarixiy geografik viloyatlari joylashgan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peloponnes ittifoqi

Peloponnes ittifoqi - Peloponnesdagi yunon polislarini (Argos va Axayyaning ayrim polislaridan tashqari) Sparta gegemonligi ostida birlashtirgan ittifoq (miloddan avvalgi 6-asrning 2yarmi —4-asr oʻrtasi). 5-asrda Delos ittifoqi bilan urush qilgan (qarang Peloponnes urushi). Sparta Fiva bilan boʻlgan urushda yengilgach, tarqalib ketgan (362 i.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peloponnes urushi

Peloponnes urushi (mil.av 431—404 yillar) — Yunoniston tari-xidagi eng yirik urush; yunon polislari ittifoklari: Delos (Afina boshchiligida) va Peloponnes (Sparta boshchiligida) oʻrtasida sodir boʻlgan; butun Yunoniston va Janubiy Italiyadagi yunon shaharlari va Sitsiliyani qam-rab olgan. 404 yil quruqlik va dengizdan qamal qilingan Afina taslim boʻlgan. Sulh shartlariga koʻra, Delos ittifoqi tarqatib yuborilgan. Afina Spartaga floti (12 qoʻriqchi kemadan tashqari) ni topshirgan, Afina va Pirey is-tehkomlari yoʻq k,ilingan, Yunon dun-yosida Spartaning gegemonligi tan olingan. Afinada "oʻttiz tiran" oli-garxik tuzumi oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peltye effekti

Peltye effekti, elektro-termik effekt — bir-biriga kavsharlangan turli jinsli ikkita oʻtkazgich yoki yarimoʻtkazgichdan tashkil topgan zanjir orqali oʻzgarmas elektr toki oʻtganda ularning bir-biriga tegib turgan joyida tokning yoʻnalishiga qarab issiqlik ajralish yoki yutilish hodisasi. Tokning yoʻnalishi oʻzgarsa, issiqlik ajralishi issiqlik yutilishi bilan almashinadi. Tokning yoʻnalishidan qati nazar kavsharlangan uchlaridan biri sovisa, ikkinchisi isiydi. Bu hodisani fransuz fizigi va meteorologi J. Sh. A. Peltye (1785— 1845) kuzatgan (1834). Peltye effekti Zeyebek ef-fektining aksidir.

Peltye effekti quyidagicha tushuntiriladi. Tok tashuvchilar (elektron yoki kovaklar) kavsharlanish chegarasining 2 tomonida kontakt potensiallar farqi tufayli turlicha energiyaga ega boʻladi. Agar zaryad tashuvchilar kavsharlangan uchidan oʻtib, kichik energiyali sohaga tushib qolsa, ular ortiqcha energiyalarini kristall panjaraga beradi, na-tijada kavsharlangan uchi qiziydi. Boshqa uchida esa tok tashuvchilar katta energiyali sohaga oʻtadi va yetishmaydigan energiyani panjaradan oladi, na-tijada bu kavsharlangan uchi soviydi.

Peltye effektidan A. F. Ioffe taklif etganidek sovitkich va isitkich qurilmalarini yaratishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Pemza

Pemza ( — gʻovak) — nordon vulkan shishasinnng sergʻovak (gʻovakligi 60-70%dan baland) turi. Tarkibida koʻpincha boshqa turli kristalli donachalar (plagioklaz, kvars, piroksen va boshqalar) qoʻshilgan boʻladi. Strukturasi kichik va katta govaklilarga, teksturasi esa tolali, uyali, koʻpikli, qavariqlilarga ajratiladi. Tarkibida FeO va Fe2O3 miqdoriga qarab rangi oq va zangoridan sariq, toʻq qizil, qoragacha oʻzgaruvchan boʻladi. Qattiqligi 5-6,5, zichligi 2000–2300 kg/m3, hajmiy ogʻirligi 400-900 kg/m3. Kimyoviy jihatdan inert, oʻtga chidamli, 1300-1400° temperaturada yumshaydi. Pemza yogʻoch, tosh va metallarga abraziv ishlov berishda, kimyo sanoatida filtr va katalizatorlar tayyorlashda, neftni qayta ishlash sanoatida, nitroglitserinli portlovchi moddalar sezgirligini oshirish uchun qoʻshimcha sifatida, shisha va yaltiroq boʻyoqlar ishlab chiqarishda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Penetrantlik

Penetrantlik (lot. penetro — teshib kiraman, yetib olaman) — yaqin qarindosh organizm guruhlarining har xil individlarida muhit sharoitlariga bogʻliq holda maʼlum gen alleli faoliyatining namoyon boʻlish chastota-si. "P." termini rus olimi N. V. Timofeyev-Resovskiy (1927) tomonidan taklif etilgan.

Toʻliq P. (allel barcha individlarda oʻz faoliyatini koʻrsatadi) va toʻliqsiz P. (allel bir guruh individlarda fa-oliyat koʻrsata olmaydi) farqdanadi. Toʻliqsiz P. koʻpgina genlarning faoliyatiga xos. Mas, xitoy navroʻzguli gulining qizil (R-) — oq (rr) rangi harorat 15—25° boʻlgan sharoitda monoduragay tipda irsiylanadi. Agar F2 oʻsimliklari 30—35° haroratli sharoitda oʻstirilsa, barcha oʻsimlik gullari oq rangda, 25—30° haroratli sharoitda esa ZR-:1 rr nisbatdan to 100 % oq gulli oʻsimliklargacha kuzatiladi.

Bir xil genotipli organizmlarda belgining muhit sharoitlariga bogʻliq holda namoyon boʻlish yoki boʻlmaslik holati konkret sharoitda yashayotgan organizmdagi genlar taʼsirining natijasidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Penza

Penza — Rossiya Federatsiyasi Penza viloyatidagn shahar. Viloyat markazi. Sura daryosi (Volga irmogʻi) boʻyida. Penza va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 487 ming kishi (2025). Mashinasozlik (dizel, kompressor, elektron-hisoblash mashinalari, kimyo, toʻqimachilik mashinasozligi, soatsozlik, velosiped zavodlari), yengil, oziq-ovqat, qogʻoz va yogʻochsozlik sanoati korxonalari, tibbiy pre-paratlar zavodi, pianino fabrikasi bor. 5 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, botanika bogʻi, oʻlkashunoslik, xalq ijodiyoti, N.N.Burdenko, V.E. Meyerxold muzeylari, suratlar galereyasi mavjud.

1663-yilda Rossiya davlatining jan.sharqiy chekkasida ostrog (chegara istehkomi) sifatida asos solingan. 1719-yildan noiblik, 1796—97 yillarda va 1801-yildan gubernya markazi. 1928—30 yillarda Srednevoljsk oʻlkasi Penza okrugi markazi. 18—20-asr boshlaridagi meʼmoriy yodgorliklar: barokko uslubidagi Petropavlovsk sobori (18-a), SpasPreobrajeniye monastirining kafedrali sobori (18—19-asrlar) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arno Allan Penzias

thumbnail|tPenzias Arno Allan
Arno Allan Penzias (1933.26.6, Myunxen) — amerikalik radiofizik va astrofizik. Kolumbiya universitetni tugatgan (1958). 1961-yildan "Bell telefon laboratoris" firmasida ishlab, 1964-yilda R. Vilson bilan hamkorlikda reliktiv nurlanishni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1978, R. Vilson bilan birga)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik olimlar

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Penitsill

Penitsill, penitsillium (Penicillium) — gifomitsitlar tarti-biga mansub zamburugʻlar turkumi. Ipga oʻxshash mitseliysi yashilkulrang, koʻp marta tarmoqdangan, substratni teshib kirib usadi. Konsidiy (spora)lari mitseliysi uchidagi oʻsimtalarida hosil boʻladi. Ayrim xaltali bosqichlar hosil qiladi. 250 ga yaqin turi bor, keng tarqalgan, ayniqsa, moʻʼtadil iqlimda koʻp uchraydi. Koʻpchiligi saprofit, ayrim parazit. Tabiatda oʻsimlik va hayvon qol-diklarini parchalashda ishtirok eta-di; oziqovqat mahsulotlarini buzadi. Boshqa zamburugʻlar bilan birga mogʻor (poʻpanak) qosil qiladi. P. — antibi-otiklar, fermentlar va organik kislotalar hosil qiluvchilar. 2 ta turidan penitsillin olishda, 1 turidan pishloq ishlab chiqarishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Penitsillin

Penitsillin — kimyoviy tuzilishi bir-biriga yaqin tabiiy va yarim sintetik antibiotiklar guruhi. Tibbiyot amaliyotida ilk bor qoʻllangan, P.ni Penicillium turkumiga mansub zamburugʻlar ishlab chiqaradi. 1928-yilda amerika bakteriologi A. Fleming zamburugʻlarning bakteriyalarga taʼsir etuvchi xossasi borligini tasodifan aniqlagan. Ammo, faqat 1941-yilda A. Fleming, ingliz patologi X.Flori bilan birga mogʻor zamburugʻining bulon filtratidan P.ni ajratib olib, 1945-yil P. va uning yuqumli kasalliklarni davolashda samaradorligini kashf etganlari uchun Nobel mukofo-tiga sazovor boʻldi.

Hozirgi tibbiyotda tabiiy va yarim sunʼiy P.lardan foydalaniladi. Tabiiy P.ga benzilpenitsillinning natriyli va kaliyli tuzi, bitsilin -1, -3, -5 va fenoksimetilpenitsillinlar ki-radi. P. molekulasining asosiy qismini 6-aminopenitsillin kislota tashkil qilib, bu betalaktam va tiazolin halqalaridan tashkil topgan murakkab geterotsiklik birikma hisoblanadi. Tabiiy P.ning taʼsir doirasi tor. Tabiiy P. stafilokokk, streptokokk, pnevmokokk, gonokokk, meningokok-klar, gazli gangrena, qoqshol, botulizm, kuydirgi, difteriya, zaxm kabi kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilariga juda faol taʼsir etadi. Shuning uchun u pnevmoniya, septik endokardit, jarohatlanish oqibatida kelib chiqqan kasalliklar, saramas, peritonit, sistit, osteomiyelit, difteriya, skarlatina va boshqa kasalliklarda qoʻllanadi.

Yarim suniy P.ga biologik va kimyoviy yoʻllar bilan olinadigan har xil moddalar kiradi. P. kislotasidagi benzil radikali oʻrniga har xil boshqa radikallar qoʻshilishi natijasida yarim sunʼiy P.ning bir qancha avlodlari olindi, bular antibakterial doirasi, penitsillinazaga chidamliligi va boshqa xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi. Yarim sunʼiy P.ning za-harliligi kam, organizmdagi suyukdik va toʻqimaga yengil soʻriladi.

P.ning aktibakterial taʼsir mexa-nizmi, hujayra devori sintezining buzilishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda peptidoglikam (murein) moddasini sintez qiluvchi reaksiya toʻsib qoʻyiladi. Shu sababli P. guruhi dorilari, asosan, oʻsuvchi bakteriya hujayralariga taʼsir qiladi. maʼlum bir bakteriyalar x,ujayra devorining sintezi buzilsa ham oʻz xayot faoliyatini saqlab qolib, L - shakldagi mikroorganizmga aylanishi mumkin.

P. guruhi antibiotiklarini koʻllashda bakteriyalarni ularga nisbatan taʼsirchanligi eʼtiborga olinadi va shi-fokor maslahatiga koʻra qoʻllanadi.

P.ning nojoʻya taʼsiriga, asosan, allergik reaksiyalar, parenteral yoʻl bilan yuborilgandagi asoratlar (ogʻriq, abssess, flebit va boshqalar), disbakterioz misol boʻla oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Penitsillioz

Penitsillioz — oʻsimlik kasalligi, koʻproq gʻoʻza koʻsagi kasallanadi. Kasallikni Penicillium turiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Koʻsakning ayrim chanoklarini yoki butunlay shika-stlab, tolada kulrang, yashil, kulrang-koʻkish, sargʻish va boshqa ranglar hosil qiladi. Tola texnologik xususiyatlarini yoʻqotadi va foydalanish uchun yarok-siz boʻlib qoladi. P., asosan, oʻsimlikning pastki — yerga yaqin joylaridagi yoki yotib qolgan tuplardagi koʻsaklarda rivojlanadi. Baʼzan P. ikkilamchi infeksiya-vertitsillyoz viltnint pay-do boʻlishiga sabab boʻladi.

Kurash choralari: gʻoʻzaning yotib qolishiga yoʻl qoʻymaslik, begona oʻtlarni yoʻqotish, dalani kech kuzda sugʻormaslik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pennin

thumb|Pennin.
Pennin — xloritlar guruhiga mansub mineral. Metamorfik togʻ jinslarida keng tarqalgan. Kimyoviy tarkibi (Mg, Fe)5 AlAlSi3O10(OH)8. Monoklin singoniyali; psevdogeksago-nal, plastinkasimon kristallar hosil qiladi. Rangi, koʻpincha, yashildan qoramtiryashilgacha; xromga boy boʻlgan P. (rodoxrom, kemmererit) esa pushti, binafsha yoki och qizil, qizil boʻladi. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 2600–2850 kg/m3. Ikkilamchi mineral sifatida magnezial-temir silikatlar (olivin, enstatit, shox aldamchi-si, biotit va boshqalar) metamorflanishidan hosil boʻladi. Qogʻoz sanoatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Penoplastlar

Penoplastlar, gʻovak polimer materiallar — gaz bilan toʻldirilgan plastmassalar. Gaz bir-biriga tutashmagan boʻshliq (katak)lar ichida boʻladi. P.ning hajmiy massasi kichik; issiklik, tovush, suv va elektr oʻtkazmaydi. P.ning xossasi koʻpiklanish darajasi, gʻovaklarining tuzilishi va polimerning kimyoviy tabiatiga bogʻliq.

P. polimerlarni yuqori elastik holatda koʻpiklashtirish va qovushoqsuyuq polimer kompozitsiyasini koʻpiklashtirish usulida tayyorlanadi.

P. kuch konstruksiyalarining mustax,kamligini oshirish maqsadida ularning elementlariga, yuqori elastik xususiyatga ega boʻlgan materiallarga toʻldirgich sifatida, konstruksion elementlarda issiklikni izolyasiyalashda ishlatiladi. Radio va elektr texnika qurilmalarida, suzish qurilmalarining choʻkmaydigan qismlari va detallarini tayyorlashda, mebellar, kiyimlar ishlab chiqarish va boshqalarda qoʻllanadi. P. tayyor presslangan va yarim fabrikat holda chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pensiya jamgʻarmasi

Pensiya jamgʻarmasi - aholini davlat tomonidan kafolatlangan ijtimoiy himoya qilishni amalga oshirish uchun zarur moliyaviy bazani yaratish, pensiya va nafaqalarni qonunda belgilangan miqdorlarda toʻlashni mablagʻ bilan taʼminlashni amalga oshi-radigan jamgʻarma. Dastlab Oʻzbekistonda Pensiya jamgʻarmasi 1991-yil 14-yanvarda sobiq SSSR Pensiya jamgʻarmasining Oʻzbekiston Respublikasi boʻlinmasi maqomida tu-zilgan. 1993-yil 4 avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarma-siga aylantirilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mah-kamasining 1996-yil 27 dekabrda "Oʻzbekiston Respublikasi Ijtimoiy taʼminot vazirligi huzurida Pensiya jamgʻarmasini tashkil etish toʻgʻrisi-da"gi qarori bilan Ijtimoiy taʼminot vazirligi huzurida tashkil etildi. 2001-yil 1-yanvardan Byudjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi ga aylantirildi.

Pensiya jamgʻarmasining asosiy vazifalari: fuqarolarning ijtimoiy taʼminotga va ijtimoiy sugʻurtaga boʻlgan davlat tomonidan kafolatlangan huquqlarini toʻliq amalga oshirish; davlat ijtimoiy sugʻurtasiga badal va ajratmalarni yigʻish va jamlash; "Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida" qonunga muvofiq pensiyalarning oʻz vaqtida toʻlanishiga, shuningdek, ijtimoiy sugʻurta boʻyicha nafaqalar toʻlash harajatlarini mablagʻ bilan taʼminlash va boshqa Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlaridan ijtimoiy taʼminot organlari tomonidan tayinlanadigan pensiyalar; bolalikdan nogironlarga, davlat pensiya taʼminoti huquqiga ega boʻlmagan keksa va mehnatga layoqatsiz fuqarolarga nafaqalar; vaqtincha mehnatga layoqat-sizlik nafaqalari, shu jumladan, homiladorlik va tugʻish nafaqasi; bola tugʻilganda beriladigan nafaqalar; dafn marosimi nafaqalari; qonun hujjatlariga muvofiq, Pensiya jamgʻarmasidan mablagʻ bilan taʼminlanadigan boshqa toʻlovlarberiladi. Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlari mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar korxo-nalar, muassasalar va tashkilotlarning sugʻurta badallari (37,3%), fuqarolarning ish haqidan majburiy sugʻurta badallari (2,5%), shuningdek, yuridik shaxs boʻlmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi jismoniy shaxslar hamda dehqon xoʻjaliklari aʼzolardan qonunda belgilangan miqdorda; mulkchilik shakllaridan qati nazar korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning amaldagi 0,7 % miqdorida majburiy ajratmalari summalaridan va boshqa qonunda belgilangan ajratmalardan shakllanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Pensiya jamgʻarmasining jami daromadlari 480748349,38 ming soʻmni, jami harajatlar 477988271,96 ming soʻmni, davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisidagi qonunga asosan, pensiya va nafaqa oluvchilar soni 2905976 kishini tashkil etadi (2003; 1-yanvar). Respublika Pensiya jamgʻarmasining Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar boʻlimlari va 213 ta tuman va shahar shoʻʼbalari bor (2003).

Norsoat Allayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Moliya