Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Peroksidlar va peroksid birikmalar

Peroksidlar va peroksid birikmalar — tarkibida oʻzaro bogʻlangan ikki kislorod atomidan iborat guruhi —O—O— boʻlgan murakkab moddalar. P. va p.b.ning eng oddiysi vodorod peroksid N—O—O—N dir. Ishkrriy metallarning va kalsiy, stronsiy, bariyning peroksidlarida O; ionlar mavjud. Sanoatda natriy peroksid natriyni havo kislorodi bilan oksidlab olinadi. Natriy peroksid Na2O2 — och sariq rangli nihoyatda gigroskopik kristall modda; 310— 400° da tarkibidagi kislorodini yoʻqo-ta boshlaydi, 540°da shiddatli ravishda parchalanadi. Bariy peroksid xreil qilish uchun bariy oksid — VaO 500° dan past temperaturada havo kislorodi bilan reaksiyaga kiritiladi. Bariy peroksid VAO2 700° da ya na VaO va kislorodga parchalanadi. Rux va kadmiy peroksidlari qizgʻish rangli. Ularni tegishli oksidlarga, gidroksidlarga yoki tuzlarga N2O2 taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Rux peroksid Zn2O2 yara va kuyganda jarohatni davolashda qoʻlla-niladigan maz komponenti sifatida va krrason kasalligini davolashda ishlatiladi. Simob peroksid Hg2O2 qizdirilganda va zarba taʼsirida portlovchi sariq rangli a- va barkapop qizgʻish rangli (3- shaklida mavjud. Metall peroksidlarni vodorod peroksid kislotaning tuzlari deb qaraladi. Agar vodorod peroksid N2O2 tarkibidagi vodorod atomlari oʻrnini kislota qoldiklari egallasa, peroksokislotalar hosil boʻladi. Masalan, HSO3— O—O—SO3H yoki H2S2O8 — peroksosul-fat kislota, N —O—O—SO3H yoki H2SO5 — Kapo kislotasi, N2Sg06 peroksoxromat kislota va hokazo Peroksokislotalar gidrolizga uchraganda vodorod peroksid hosil boʻladi. R—O— O—Rʼ tarkibli organik moddalar organik peroksidlar deb yuri-tiladi (R va Rʼ organik radikal). Per-oksidlaridan tashqari giperoksidlar (mas, K2O4 Rb2O4 va boshqalar) ham maʼlum. P. va p.b. toʻqimachilik, qogʻoz va kosmetika, qurilish, oziq-ovqat sanoatlarida, tibbiyotda, qishloq xoʻjaligida, pirotexnikatsa, reaktiv dvigatellarda va havoni rege-neratsiyalashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peronosporali zamburugʻlar

Peronosporali zamburugʻlar (Peronosporales) — fikomitsetlar sin-figa mansub zamburugʻlar tartibi. Koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarining paraziti hisoblanadi. Mas, un-shudring, kul tushish kabi kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Peronosporali zamburugʻlarning tuban vakillari saprofit boʻlib, tuprokda va oʻsimlik qoldiklarida yashaydi. Aksari Peronosporali zamburugʻlar jinssiz-ko-nidiyalari bilan, baʼzilari jinsiy — oogamiya yoʻli bilan koʻpayadi. Mitseliy, anteridiy, oogoniy va ooniyda urugʻlangandan keyin rivojlanadigan oosporalar oʻsimlik toʻqimalarida, saprofitlari esa substratning ichida joylasha-di; jinssiz rivojlanish organlari barg ogʻizchasi yoki epidermis yoriqchasidan tashqariga chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perpendikulyar

thumb
Perpendikulyar ( — tik) — toʻgʻri chiziq (yoki tekislik) ni toʻgʻri burchak ostida kesuvchi toʻgʻri chiziq. Perpendikulyarning berilgan toʻgʻri chiziq (yoki tekislik) bilan kesishish nuqtasi Perpendikulyar asosi, Perpendikulyarning biror nuqtasi bilan asosi orasidagi masofa Perpendikulyar uzunligi deyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.Perpendikulayarlar doimo 90 gradus oralig'ida tushadi.

 Yana qarang 

 Toʻgʻri burchak
 Geometriya
Jean Baptiste Perrin

right|200px|thumb|Jean Baptiste Perrin
Jean Baptiste Perrin (1870.30.9, Lill - 1942.17.4, Nyu-York) — fransuz fizigi va fizik-kimyogari, Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1923 — 1938 prezidenti). 1940-yildan AQSHda Katod nurlarini manfiy zaryadlangan zarralar oqimidan iboratligini tajribalarda asoslagan (1895), Broun harakatini tekshirgan (1908—1913), boshqa usullar bilan topilgan qiymatiga moye keluvchi Avogadro sonini aniqlagan, molekulaning mavjudligini isbotlagan. Perrin sovun koʻpigining tuzilishini oʻrganib, har qanday koʻpik bir qancha bimolekulyar qatlamlardan iborat ekanligini aniqlagan. Perrin rentgen nurlarning tabiatini, gazlarning oʻtkazuvchanligini, fluoressensiya, radioaktivlikni tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1926)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1870-yilda tugʻilganlar
Turkum:1942-yilda vafot etganlar
Turkum:17-aprelda vafot etganlar
Turkum:30-sentabrda tugʻilganlar
Perron

Perron (frans. perron) – 1) temir yoʻl stansiyalarida yoʻlovchi poyezdlari kelib toʻxtaydigan va joʻnab ketadigan sahna – platforma (Vokzal); 2) meʼmorlikda – binoga taqab quriladigan past peshayvon (terrasa).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Atamalar
Perseveratsiya

Perseveratsiya (lot. perseveratio — qatʼiylik) — baʼzi bir harakat, ayrim fikr, soʻz, ibora yoki kuyning inson ongida (bosh miya yarim sharlarida) koʻp martalab ixtiyorsiz, ham tinimsiz takrorlanishi. Perseveratsiya oliy nerv faoliyati harakatchanlik xususiyatining buzilishi natijasida kelib chiqadigan baʼzi kasallik holatida ham roʻy beradi. Hara-kat, sensor (hissiy idrok), aqliy sohalardagi perseveratsiya bor. Harakat sohasidagi perseveratsiyaning alohida shaklidan biri — nutq buzilishidan iborat. U miya poʻstining chap yarim sharlari muayyan boʻlimining shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Sensor perseveratsiya tovushlarni takrorlashda va boshqalarda koʻzga tashlanadi. Aqliy perseveratsiya chap yarim sharlar peshona qismining shikastlanishi tufayli paydo boʻladi. Bu aqliy amallarni notoʻgʻri takrorlashda yuzaga chiqadi. U diqqat tarqoqligida, qattiq toliqishda vujudga kelishi mumkin. Bu holat aqli zaif bolalarga ham taalluqlidir.

Ergash Gʻoziyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perseidlar

Perseidlar — Persey yulduz turkumidan chiqayotganga oʻxshab koʻrinadigan meteor oqimi. P.ni hosil qiladigan meteor jismlar bir necha irmoqlardan iborat (=10 mln. km diametrli) oqim dastasini tashkil etadi. Yer oʻz orbital harakatida bu oqim dastasini har yili 1—20-avgust davomida kesib oʻtadi. Serhosil markaziy irmoqning radianti: a=3n 04m, 8=+56°.Bu irmoqqa tegishli meteor jismlarning orbitasi 1862 III va 1870 I kometa or-bitasiga yaqin joylashgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Persey (yulduz turkumi)

Persey — osmon sferasining Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari —Mirfak va Alxor. Persey yulduzi 1,8 va 2,2 —3,5 vizual yulduz kattaligida. Kursi, Andromeda, Uchburchak, Hamal, Savr, Aravakash va Jiraf yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Oʻzbekistonda oktyabr — dekabr oylarida koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Persepol

Persepolis, Persipolis, Taxt-e Jamshid — Sheroz shahri (Eron)dan 50 km shim.-sharqda joylashgan qadimgi shahar. Miloddan avvalgi 6-asr oxirida barpo etilgan Ahamoniylar davlatining poytaxt shaharlaridan biri. Miloddan avvalgi 330-yil Aleksandr (Iskandar) tomonidan bosib olinib, yondirilgan va shahar tashlandiq holga kelgan. P.da asosiy qazishma ishlari 20-asrning 30-yillaridan olib borilgan. Togʻ etagida bunyod etilgan mahobatli meʼmoriy-haykaltaroshlik majmui (miloddan avvalgi taxminan 520—450 yillar) atrofi gʻishtdan qurilgan 2 qatorli devor bilan oʻralgan; tantanalar oʻtkazilgan zal — Apadana deb nomlangan. Doro va Kserksning tosh relyeflar bitilgan saroylari, haramxona binosi, Jahon darvozasi, Shoh zali („Yuz us-tunli“) harobalari aniqlangan. Axomaniy podshoxlarining bitiklari va elam tilida yozilgan minglab sopol parchalari topilgan. P.ning gʻarb tomonida katta otashgohning qoldiqlari saqlangan. P. saroyi qabulgohidan Arabiston, Turon, Hindiston, Habashistondan kelgan elchilar, sarbozlar, savdogarlar, xunarmandlarning yuzlab su’ratlari toshga oʻyib tasvirlangan, yozuvlarda ifodalanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Erondagi Jahon merosi obyektlari
Turkum:Eronning qirollik qarorgohlari
Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari
Turkum:Eron madaniyati
Persona grata

Persona grata (lot. persona grata — matlub shaxs) —1) muayyan davlatga diplomatik vakillik nomzodi shu davlat hukumati tomonidan maʼqullangan kishi; 2) Kuchma maʼnoda — xayrixox.lik bilan qaraladigan odam.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Persona non grata

Persona non grata (lotincha: persona non grata — nomatlub shaxs) — 1) biror davlatga diplomatik vakil etib tayinlanishiga oʻsha davlat hukumati tomonidan rozilik berilmagan yoki ishonchni yoʻqotgan va chaqirib olinishi lozim boʻlgan diplomatik vakil. Persona non grata deb eʼlon qilish mazkur diplomat, uning oila aʼzosi yoki diplomatik vakillikning boshqa biror xodimini shu mamlakat hududida bundan buyon boʻlishi nomatlub deb topilganligini bildiradi. Bunday qarorga kelish davlat tomonidan oʻzining tegishli odamini aytilgan muddatda chaqirib olishni taqozo etadi, agar muayyan muddat belgilanmagan boʻlsa, iloji boricha tezroq chaqirib olish chorasi koʻrilishi kerak. Agar talab bajarilmasa diplomatni mahalliy maʼmurlar xususiy shaxs deb eʼlon qilib, unga oddiy xorijiy fuqaro sifatida munosabatda boʻladilar; 2) koʻchma maʼnoda — xayrixohlik bilan qaralmaydigan odamOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Diplomatiya
Turkum:Lotincha iboralar
Turkum:Xalqaro huquq
Personaj

Personaj (lot. persona — shaxs) — sanʼat va badiiy adabiyotda muallif tomonidan tasvir etilgan shaxs. P.lar asar voqealarida qatnashuvi, tasvirlanishi va umumlashtirilishi darajasiga koʻra asosiy P.lar, yordamchi P.lar, epizodik P.larga boʻlinadi. Badiiy asar voqealarining boshidan oxirigacha faol qatnashgan va yozuvchining asosiy gʻoyaviyestetik niyatini tashuvchi shaxslar asosiy P.lar hisoblanadi. Ular asarning bosh qahramoni deb ataladi. Barcha voqealarda toʻla qatnashmasada, yozuvchining gʻoyaviy niyatini toʻlaroq ochishga xizmat qiladigan faol obrazlar yordamchi P.lardir. Asarning makrostrukturasida yanada kamroq qatnashadigan shaxslar epizodik P. boʻlib qolaveradi. Epizodik P.lar asosiy qahramon tabiatidagi muhim xususiyatlarni ishonarli yoritishga xizmat qiladilar.

Yozuvchi munosabatiga qarab P.lar ijobiy yoki salbiy shaxslar tarzida tasvirlanadi. Badiiy asarda bunday qaramaqarshi qahramonlarning ifo-dalanishi adabiyotning azaliy muammosi boʻlmish hayotning yaxshilik va yomonlikdan iborat ekanligiga ishoradir. P.lar orqali hayot hodisalari turli darajada ifodalanadi. Chukur va mukammal tasvirlangan, umumlashtiruvchi kuchga ega boʻlgan P. tip darajasiga kutariladi. Tip badiiy asarda ishtirok etuvchi P.larning eng oliy choʻqqisini egallaydi. Tipga kura, kamroq umumlashma quvvatiga ega P.lar obraz yoki xarakter deb yuritiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Personajlar
Personalizm

Personalizm (lot. persona — shaxs) — falsafiy yoʻnalish. Unga koʻra, odam fiqolovchi mavjudot emas, harakat qiluvchi, muayyan mavqeni egallovchi shaxsdir. P. 20-asrning boshlarida Rossiya (N. A. Berdyayev, L. Shestov) va AQSH da (B.P.Boun) vujudga kelgan. P.ning markazida shaxs tushunchasi turadi. Xususan, bilish nazariyasida shaxs bilish jarayonining ishtirokchisi sifatida qaraladi. Shu maʼnoda Nitsshepyap keyin barcha falsafa u yoki bu darajada shaxslashtirilgan. Falsafiy antropologiyani ham P.ning namoyon boʻlishi shakli deb hisoblash mumkin. Etikada P. deganda individual qadriyatlarni boshqa axloqiy qadriyatlardan afzal deb hisoblash tushuniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kengroq maʼnoda, shaxsiyat — bu inson mavjudligining eng yuqori shakli sifatida tan olinadigan falsafiy munosabat. , shaxsiyatni Individualizmdan farqlash kerak. Lakroix, Jan (falsafachi), "inson har doim boshqa shaxslar yashaydigan dunyoda yashaydi, „men“ biri boshqalar bilan, ikkinchisi esa „men“ bilan" degan. Shaxsiyat — bu tashqariga chiqishi kerak boʻlgan ichki tarkib. Bu hech qanday tarzda „men“ ni inkor etmaydi: biz boshqalarni haqiqatda qanchalik koʻp sevsak, oʻzimizni shunchalik yaxshi koʻramiz, oʻzimizni shunchalik sevamiz, boshqalarni ham shunchalik sevamiz". Shuning uchun biz shaxsiyatning turli shakllari mavjudligi haqida gapirishimiz mumkin, ular orasida ateistik personalizm ham bor boʻlishi mumkin. J.Lakroixning fikricha, "personalizm so‘zning to‘g‘ri maʼnosida falsafa emas. Yoki, agar xohlasangiz, bir xil ilhom bilan oziqlanadigan, lekin undan turli xil, koʻp jihatdan bir-biriga oʻxshamaydigan taʼlimotlarni keltirib chiqaradigan bir emas, balki bir nechta falsafiy shaxsiyat tushunchalarining mavjudligini uchratish mumkin: masalan, boshqa koʻp narsalarni eslatib oʻtmaganda shaxsiyatning ateistik va nasroniy tushunchalari mavjud.
Perspektiva

Perspektiva (lot. perspicio — aniq koʻraman) — 1) mavjud borliqni inson idrok etganidek biror tekis yuza (qogʻoz, taxta, devor va boshqalar) da fazoviy holati va ularning boʻlaklarini kuzatish nuqtasidan uzokdashuvini tasvirlash tizimi. Realistik tasviriy sanʼatning asosini tashkil qiladi. Real jism (buyum)larning makondagi turli holat va koʻrinishining tuzilishi, hajmining oʻziga xos belgilarini toʻgʻri tasvirini yaratish imkonini chiziqli P. bersa, xavo (rang) P. jism (buyum)larning kuzatish nuqtasidan uzoqlashib borishi natijasida rangi va chegaralarining oʻzgarishini toʻgʻri va ishonarli tasvirini ishlashga xizmat qiladi. Rassomlik sanʼatida kuzatish P.si ishlatiladi. Voqelikni asboblarsiz ko`z qanday ko`rsa, shunday qilib qoʻlda chizishga asoslanadi. Yana "teskari P." iborasi boʻlib, unda real borliqni notoʻgʻri tasvirlash, yaʼni uzokdagi buyumlarni katta qilib ishlash (P. qonunlariga eʼtibor bermay ishlash) maʼnosini anglatadi. Buni ikona sanʼatida koʻrish mumkin. Yuno-niston (Evklid risolasi, miloddan avvalgi 3-asr) va Qad. Rim (miloddan avvalgi 1-asr meʼmor va na-zariyotchilari) da P.ga oid qimmatli fiqolar bayon qilingan. Uygʻonish davridagina P. ilmiy asosda oʻrganila boshlandi. Paolo Uchchello, Leonardo da Vinchi, A. Dyurerlar P. rivojiga kata hissa qoʻshdilar; 2) odamning narsalarni koʻrib idrok etishiga mos ra-vishda ularni tekislikda tasvirlash usuli. Meʼmorlikda, qurilishda loyihalarni chizishda, narsalarning aksonometriyasinn yaratishda, quriladigan bino, inshoot yoki yasaladigan buyumni tabiiy holda tasvirlashda foydalaniladi. P. biror bir nuqtada tutashadigan chiziqdar (nurlar) yorda-mida hosil qilinadi; 3) chiziqdi P. — fazoviy shakllarni tekislikda markaziy proyeksiya yordamida tasvirlash usuli. Bunda fazodagi R nuqta (rasmga q.) tekislikda OR toʻgʻri chiziqning tekislik bilan kesishish nuqtasi boʻlgan R’nuktaga proyeksiyalanadi (O nuqta — P. markazi); 4) havo P.si narsa (buyum) muayyan masofadan kuzatilganda rangi oʻzgarishi va kiyofasidagi anikdik bu-zilishini ifodalaydi; 5) kelajak uchun tuziladigan reja.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peru oqimi

Peru oqimi — Tinch okeanidagi sovuq yuza oqim. Gʻarbiy Shamollar oqimining tarmogʻi. Suv temperaturasi 15—20°, oqim tezligi 0,9 km/soat. Suv sarfi 10—20 mln. m³/sek. 45° va 4° j.k.lar oraligʻida Peru va Chilining gʻarbiy qirgʻoklari boʻylab jan.dan shimolga tomon oqadi. Baʼzi mualliflar sohil boʻyi va okean okimlarini hamda Janubiy Peru-Chili oqimini ajratadilar. 4° j.k.da Peru oqimi gʻarbga burilib Janubiy Passat oqimiga qoʻshiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perujino Pyetro

Perujino (Perugino; asli Vannuchchi, Vannuci) Pyetro (1445/1452, fevral, Chittadella-Pyeve,Umbriya — 1523, mart, Fontinyano) — italyan rassomi, Umbriya maktabi namoyandasi. Pyero della Francheska, niderland ustalari, shuningdek, A.Verrokkodan (1470-yildan uning Florensiyadagi ustaxonasida ishlagan) taʼsirlangan. Pyetroning yaratuvchanlik hissi bilan toʻliq rangtasviri mayin kompozitsiya ritmi va Umbriyaning olis adirlarini aks ettiruvchi hissiyotli manzarali zamini bilan ajralib turadi; fazo kurilishidagi aniqlik va vazminlik uning asarlariga alohida uygʻunlik baxsh etadi: "Avliyo Petrga kalitni topshirish", 1481—82, Vatikandagi Sikst kapella-ida; "Isoga motam", taxminan 1494—95, Uffitsi galereyasida; "Xochga mixlash", 1496, Santa Mariya Maddalena dei Patssi, Florensiyada; koʻplab madonnalar obrazlari) va boshqa Pyetro ijodi shogirdi Rafael kuchli taʼsir koʻrsatganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Peruliklar

Peruliklar, peruanlar — xalq. Peruning asosiy aholisi (13,7 mln. kishi). Umumiy soni 13,82 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar va mulatlar. Ispan va kechua tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. P. kadimda madaniyati kjsak boʻlgan inklarning avlodlari hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Max Perutz

PERUTS (Perutz) Maks Ferdinand (1914.19.5 Vena — 2002.6.2) — ingliz biokimyogari (asli avstriyalik). 1936-yildan Kembrij universitetida ishlagan. London qirollik jamiyati (1954), Amerika sanʼat va fan akademiyasi (1963), Avstriya Fanlar akademiyasi (1963) akademik, Kembrij universitetining molekulyar biologiya laboratoriyasi mudiri (1962-yildan). Asosiy ilmiy ishlari molekulyar biologiya bilan bogliq. Izomorf almashtirish (ogʻir metallar atomlarini oqsil molekulasiga kiritish) metodini ishlab chiqqan (1953). Rentgen-strukturaviy taxlil qilish, izomorf almashtirish usullari hamda kompyuter texnologiyasi yordamida gemoglobin molekulasi strukturasini aniklagan va uning modelini yaratgan (1960). Nobel mukofoti laureati (1962, J. K. Kendryu bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-mayda tugʻilganlar
Turkum:2002-yilda vafot etganlar
Turkum:6-fevralda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Perforatsiyalar

Perforatsiyalar (lot. perforatio — teshish, kirib olish) — 1) oʻsimliklarda oʻtkazuvchi va toʻrsimon naylar devoridagi teshiklar. P. orkali oziq eritmalar bemalol oʻtadi. P. qirqquloqlarda koʻp, koʻpchilik gulli oʻsimliklarda oddiy (oʻtkazuvchi nay boʻgʻimida bitta umumiy teshik) boʻlishi mumkin. Ayrim lishayniklarda P. — tallom poʻstlogʻi bir qismining halok boʻlishi tufayli vujudga keladigan teshikdan iborat boʻlib, gaz almashinuv vazifasini bajaradi. 2) tibbiyotda — kovak aʼzolar devo-rining teshilishi. Patologik jarayonlar natijasida, mas, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasi yoki ingichka va yoʻgʻon ichaklardagi yaraning teshilishi; 3) xirurgik yoʻl bilan suyakda teshik ochish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perfuziya

Perfuziya (lot. perfusio —quyish) — qon tomirlari orqali qon, qon oʻrnini bosuvchi suyukliklar, fiziologik eritma yoki boshqa biror suyuklik yuborish. Tibbiyotda aʼzo va toʻqimalarni koʻchirib oʻtqazishda, shuningdek, aʼzo funksiyasini yoki turli moddalarning ajratib olingan aʼzoga taʼsirini oʻrganishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Perxlorat kislota

thumb|157x157px
Perxlorat kislota, HClO4 -rangsiz, havoda tutovchi gifoskopik suyuklik. Suvdagi eritmasi kaliy perxlo-ratga sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Perxlorat kislota xlorning kislorodli kislotalaridan eng barqarori va maʼlum kislotalar ichida eng kuchlisi hisoblanadi. Kuchli oksidlovchilardan. Oddiy temperaturada reaksiyaga kirishmaydi, qizdirilganda, konsentrlanganda reaksiyaga shiddatli kirishadi. Organik moddalar bilan reaksiyaga kirishganida portlash yuz beradi. Murakkab rudalarni parchalashda, minerallarni analiz qilishda, katalizator sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kislotalar
Perxloratlar

Perxloratlar — perxlorat kislota tuzlari; tarkibida SYU4 ioni boʻlgan moddalar. Metall P. xloratlarni elektrolitik oksidlash yoʻli bilan olinadi. Mas, kaliy xloratni ehtiyotlik bilan qizdirilsa, disproporsiya natijasida kaliy perxlorat hosil boʻladi. Barcha elektr musbat elementlarning P.i maʼlum. Faqat kichik zaryadli kat-ta kationlarning P.i (CsCiO4, RbCIO4, KSYU4) suvda oz, boshqa me-tallarning P.i yaxshi eriydi. Perxlorat ion SYU~ tetraedrik shaklga ega. Permanganat ion, sulfat ion, ftor-borat ionlar ham tetraedrik shaklli. Shu sababli ayni metallning perxlorati uning permanganati, sulfati va ftor-borati bilan izomorf kristallar hosil kdpadi. Perxlorat ionning eng muhim xossalaridan biri, u kompleks birikmaning ichki sferasiga ligand sifatida kirmaydi. Shuninguchun komplekslar olishda dastlabki modda sifatida metall ionlarning P.idan foydalaniladi. P., asosan, oksidlovchi, portlovchi moddalar komponenti sifatida, shuningdek, pirotexnikada qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peseta

Peseta (ispancha peso — vazn, boʻlak) — 1) Ispaniya pul birligi. 1868-yildan muomalaga kiritilgan. 1P.=100 sentimo. Xalqaro ifodasi ESP. Xalqaro va-lyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari =188,2 P.; 10P.=36 soʻm (2002, fevral). 2002-yildan yevro muomalaga kiritilishi bilan P. muomaladan toʻxtatildi; 2) Andorra pul birligi. 1.P.=100 santimo.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yakov Pesin

Yakov Yefimovich Pesin (1914.31.3, Belorussiyaning Bixov shahri — 1998.30.6, Toshkent) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Yuridik fanlari doktori (1972), professor (1974). Moskva yuridik institutini tugatgan (1939). Toshkent yuridik institutida katta oʻqituvchi, kafedra mudiri, direktor oʻrinbosari, dekan (1949-yildan). Ilmiy ishlari oila huquqi, fuqarolik protsessi masalalariga bagʻishlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:31-martda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Turkum:30-iyunda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Peso

thumb|right|300px| 
Peso ( — vazn, boʻlak) — 1) Argentina pul birligi. 1970-yildan muomalaga chiqarilgan. 1 peso = 100 sentavo. Xalqaro ifodasi ARP. 1 AQSH dollari = 2,89 peso (2003, may); 2) Meksika pul birligi. Sh.=100 sentavo. Xalqaro ifodasi MXR. 1 AQSH dollari = 10,77 peso (2003, mart); 3) Filippin pul birligi. 1970-yildan muomalaga chiqarilgan. 1 peso =100 sentavo. Xalqaro ifodasi RNR. 1 AQSH dollari =55,07 peso (2003, mart); 4) Chili pul birligi. 1851-yildan muomalaga chiqarilgan. 1 peso =100 sentabr Xalqaro ifodasi CLP. 1 AQSH dollari = 706,5 peso (2003, may). Shuningdek, Boliviya, Kolumbiya, Kuba, Urugvay davlatlari pul birliklari ham peso deb ataladi.
Pessejiktepa

Pessejiktepa — neolit davri manzilgohi (miloddan avvalgi 6-ming yillik). Turkmanistondagi Geoktepa rayon markazi yonida joylashgan. Pessejiktepadan xom gʻishtdan ishlangan uylar, sajdagoh, freskalar, tosh qurollar, sopol idishlar chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
Joytun madaniyati Pessejiktepedan dastlabki sajdagohlar yani ibodatxonalar ham uchraydi

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Johann Pestalozzi

Johann Heinrich Pestalozzi (1746.12.1, Syurix – 1827.17.2, Brugg) – shveysariyalik pedagog, boshlangʻich taʼlim nazariyasi asoschisi. Karolinum kollegiumining ikki kursini tugatgan. Neyxofda „Kambagʻallar uchun muassasa“, Stans shahrida yetimxona, Burgdorf va Iverdonda institutlar ochgan va ularga rahbarlik qilgan. Pestalozzi fikricha, tarbiyaning maqsadi insonlarning barcha tabiiy kuchlari va qobiliyatlarini har tomonlama va uygʻun oʻstirishdan iborat. Uning elementar maʼlumot nazariyasiga koʻra, tarbiyalash oddiy elementlardan boshlanib, asta-sekin murakkabroq darajaga koʻtarilib borishi kerak. Pestalozzi bolalarga ilk bor hisob, oʻlchash va nutqni oʻrgatish metodikasini ishlab chiqdi, boshlangʻich taʼlimga geom., geografiya, rasm solish, ashula, gimnastikadan oddiy maʼlumotlarni kiritib, uning mazmunini kengaytirdi. Asosiy asarlari: „Lingard va Gertruda“ (1781—87), „Oqqush qoʻshigʻi“ (1826), „Gertruda oʻz bolalarini qanday qilib oʻqitadi“ (1801)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1746-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1827-yilda vafot etganlar
Turkum:17-fevralda vafot etganlar
Turkum:Pedagogika
Petyofi Shandor

Petyofi (Petoﬁ ) Shandor (1823.1.1, Kishkyoryosh — 1849.31.7, Fexeredxaza) — venger shoiri. Lirikasida vatanparvarlik, oddiy xalq turmushi haqidagi qaygʻusi yetakchi oʻrinda. "Yanosh botir" epik dostoni (1844)da jasur, oliyjanob dehqon yigitining qiyinchiliklarni yengib, maqsadga yetishuvi tasvirlangan. "Yoʻlbars va sirtlon" (1845) dramasi, "Jallodning arqoni" romani (1846), "Saroy va kulba" (1847), "Havoriy" (1848) dostonlari va boshqa asarlarida isyonkor shoir tuygʻulari, mehnatkash xalqning orzu, intilishlari aks etgan. "Yanosh botir" (1965) dostoni, "Tanlangan asarlari" (1973) o'zbek tiliga tarjima qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1823-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1849-yilda vafot etganlar
Turkum:31-iyulda vafot etganlar
Petrov muzligi

Petrov muzligi - Tyanshandagi muzlik (Qirgʻiziston). Oqshiyroq toflarida, Norin daryosining bosh irmogʻi Qumtor daryosi boshlanadigan joyda. Maydoni 73,9 km². Uzunligi 14,3 km, eni quyi qismida 1,8 km gacha. A. V. Kaulbars ekspeditsiyasida (1869) qatnashgan topograf Petrov nomi bilan atalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Muzliklar
Petrodvorets

Petrodvorets (1944-yilgacha Petergof) — Rossiya Federatsiyasi Leningrad viloyatidagi shahar. Sankt-Peterburg shahar maʼmuriyatiga qarashli, Fin qoʻltigʻining janubiy sohilidagi pristan. Petrodvorets stansiyasi (Noviy Petergof). Soatsozlik zavodi bor. Aholisi 81,8 ming kishi (1998). Saroybogʻ muzey qoʻriqxonasi, P.dagi dastlabki qurilishlar Pyotr I buy-rugʻiga binoan, 1709-yilda boshlangan. Podsho bu yerda yozgi qarorgoh yaratishni maqsad qilgan. Unda dunyoga mashhur saroy-bogʻ ansamblini vujudga keltirishda xorijdan chaqirilgan koʻplab meʼmor va bogʻbon, rassom, naqqosh, haykaltarosh va boshqa mutaxassislar kat-nashgan. Ansamblning markazi — Katta Saroy. U dengiz boʻyidagi tepalikka dastlab ikki qavatli qilib solingan (1714—28), 1747—52 yillarda saroyni V. V. Rastrelli barokko uslubida kayta kurgan va kengaytirgan. Saroyning janubiy tomonida 5 favvorali Yuqori bogʻ (15 ga), shimoliy tomonida Pastki bogʻ (102,5 ga) joylashgan (ikkalasi ham 1714— 25). Pastki bogʻda ulkan favvoralar majmuoti bor. Saroy qarshisiga katta sharshara qurilgan boʻlib, u koʻplab favvoralar, tillarang jez haykallar, barelyeflar, vazalar bilan bezatilgan. Katta sharshara "Samson choʻmichi" deb atalgan hovuzga oqib tushadi. Hovuz oʻrtasida "Sher ogʻzini yirtayotgan Samson" nomli monumental haykallar gu-ruhi joylashgan "Choʻmich" atrofiga italyan favvoralari ("Kosalar") va kolonnalar (1803) oʻrnatilgan. Katta sharshara atrofidan turli tomonga qaratib toʻgʻri va uzun xiyobonlar qurilgan. Shimoliy tomonga ketgan 2 ta xiyobon kanalni aylanib, "Choʻmich"dan dengiz tomonga, shimoli-gʻarbga ketgan xiyobonlar "Momohavo" favvorasiga va Ermitaj paviloniga (1721—26, meʼmor I. F. Braunshteyn) olib boradi. Shim.-sharqqa ketgan xiyobon "Odamato" favvorasiga va Monplezir saroy majmuasiga (1714—26) olib boradi. 18-asrda va 19-asr oxirida saroy va pavilonli, manzarali bogʻlar yaratilgan Angliya bogi, 1774—94, meʼmor J.Kvarengi, Aleksandriya bogʻi, 1826—29, meʼmor A. A. Menelas, Aleksandr bogʻi (1830). 1941—44 yillarda, urush davrida ne-mis fashistlari tomonidan vayron qilingan P. dastlabki loyiha asosida qayta tiklandi. 14 favvora va kaskad (zinapoyali ariq)lar ishga tushirildi, saroy va pavilonlar taʼmirlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Petrozavodsk

thumb|300px
Petrozavodsk — Kareliyadagi shahar (1777-yildan). Kareliya Respublikasi poytaxti. Temir yoʻl tuguni. Onega koʻlidagi port. Aholisi 282,3 ming kishi (1998). Petrozavodsk Kareliyaning muhim sanoat markazi (respublika yalpi sanoat mahsulotining 1/4 qismini beradi). Asosiy sanoat tarmoqpari: mashinasozlik va metallsozlik. "Petrozavodskbummash", Onega traktor, stanoksozlik, kemasozlik, radio zavodlari, uysozlik va taxta tilishmebel kombinatlari, slyuda fabrikasi bor. Yengil, oziq-ovqat (shu jumladan, baliq) sanoatlari mavjud. Petrozavodskda Rossiya Fanlar akademiyasining Kareliya filiali, Petrozavodsk instituti, pedagogika institut, 4 teatr, oʻlkashunoslik va tasviriy sanʼat muzeylari ishlab turibdi. Petrozavodskga 1703-yilda asos solingan. Ikkinchi jahon urushi davrida vayron boʻlgan Petrozavodsk qayta qurildi. Shaharda klassitsizm uslubida qurilgan 18-asrga oid binolar ansambli saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Petrokimyo

Petrokimyo — petrografiya {petrologiya) sohasiga oid fan, magmatik togʻ jinslari va jins hosil qiluvchi minerallarda kimyoviy elementlarning taqsimlanishini oʻrganadi. "Petrokimyo" tushunchasini rus olimi A. N. Zavaritskiy taklif etkan (1944). Petrokimyo mustaqil fan sifatida petrografiya va kimyo fanlari chegarasida vujudga keldi. Togʻ jinslari tabiiy kompleksining kimyoviy oʻziga xos xususiyatlarini qiyoslash yoʻli bilan ularning turli-tumanligi sabablari aniqlanadi, kimyoviy tasnifi tuziladi. Petrokimyo tadqiqotlari natijalaridan magmatik va kristallizatsion differensiatsiya hodisalarini, assimilyasiya jarayonlarining magmatik kompleksdagi jinslar mutanosibligiga taʼsirini, ruda hosil boʻlishi bilan magmatizmning bogʻliqligini oʻrganishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Petroley efiri

Petroley efiri — toʻyingan ali-fatik uglevodorodlar (85% gacha 5 ta va 6 ta uglerodli uglevodorodlar) aralashmasi. Rangsiz suyuqlik, qaynash temperaturasi 30—80°, zichligi 650–700 kg/m3; tarkibida olefin va aromatik uglevodorodlar, oltingugurt, suv va mexanik aralashmalar boʻlmasligi zarur. Neft yoki gidrokreking mahsulotlarining yengil fraksiyasidan, shuning-dek, katalizator ishtirokida SO2va N2 dan sintez yoʻli bilan olinadi. Smolalar, yogʻlar, efir moylari va boshqalarni eri-tishda erituvchi sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Petrologiya

Petrologiya (yun. petros — tosh va ...logiya) — togʻ jinslari toʻgʻrisidagi fan. Bir guruh olimlar (F. Yu. Levinson-Lessing, D. S. Belyankin va boshqalar) P. va petrografiyanch sinonim deb, baʼzi olimlar esa (mas, A. N. Zavaritskiy) petrografiya togʻ jinslarini faqat taʼriflaydi, P. esaularning petrografik taʼriflarga va tajriba natijalariga asoslanuvchi genetik qismlari va nazariy tuzilishini oʻrganadi, deb hisoblaydilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Geologiya
Petropavlovsk qalʼasi

thumb|250px

Petropavlovsk kalʼasi (rasmiy nomi Sankt-Peterburg qalʼasi; 1914— 17 yillar Petrograd qalʼasi) — Sankt-Peterburgda, Zayachye o.dagi qalʼa. 1703-yil 16. (27) mayda asos solingan. Pyotr I tuzgan loyiha asosida dastlab loy va yogʻochdan qurilgan, 18-asrning 30—40-yillari tosh bilan qoplangan. 6 bastion oʻzaro devorlar bilan tutashtirilgan. Bastion devorlarining balandligi 10–12 m, kengligi 20 m. Petropavlovsk qalʼasidan qamoqxona sifatida foydalanilgan. Hozir muzey. Petrovskiy va Nevskiy darvozalari, Petropavlovsk sobori, kronverk, zarbxona va boshqa muhta-sham binolar Petropavlovsk qalʼasining tarixiy va meʼmoriy yodgorliklari hisoblanadi. Petropavlovsk qalʼasida Pyotr 1 va boshqa rus imperatorlarining kab-rlari bor. Qalʼadagi imoratlar, sagana toshlari klassitsizm uslubida ishlangan. Bayram kunlari Narishkin bastio-nida toʻp otiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Petropavlovsk-kamchatskiy

Petropavlovsk-kamchatskiy (1822—1924-yillarda — Petropavlovskiy port) — Rossiya Federatsiyasi Kamchatka viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Kamchatka yarim orolning sharqida. Tinch okeanning Avacha buxtasi sohilidagi port. Aholisi 198,9 ming kishi (1998). Tral bilan baliq ovlash va muzxonali flotiliya ba-zasi. Kema verfi; kema taʼmirlash, kema taʼmirlashmexanika, baliq-kon-serva zavodlari va boshqa bor. Qurilish mate-riallari ishlab chiqariladi. Rossiya Fanlar akademiyasining Vulkanologiya instituti, Tinch okean baliq xoʻjaligi va okeanografiya institutining Kamchatka boʻlimi, pedagogika instituti, Uzoq Sharq baliq sanoati va xoʻjaligi texnika institutining filial i, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, telemarkaz mavjud. Petropavlovsk-kamchatskiyga 1740-yilda ikkinchi Kamchatka ekspeditsiyasi asos solgan. Shaharning nomi ekspe-ditsiyaning "Svyatoy Apostol Pyotr" va "Svyatoy apostol "Pavel" kemalari nomidan olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yelizaveta Petrosova

Yelizaveta Artyomovna Petrosova (14.08.1913, hozirgi Margʻilon – 1997), Lizaxonim — raqqosa, baletmeyster. Qoraqalpoq sahna raqsining asoschilaridan. Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻiston xalq artisti (1957). Qoraqalpoq ashula va raqs ansamblining tashkilotchisi (1956). Tamaraxonim va Gavhar Rahimovaning singlisi, Yayra Abdullayevaning onasi. Usta Olim Komilov va opalaridan oʻzbek raqsi va ritmlarini oʻrgangan. Ijodiy faoliyatini Andijon teatrida raqqosa va aktrisalikdan boshlagan (1929). Osiyo ("Arshinmol-olon"), Qumrixon ("Oʻrtoqlar"), Qunduzxon ("Niqob yirtildi") kabi obrazlarni yaratgan. 1933—1936-yillarda Samarqand teatrida, 1936—1938-yillarda Oʻzbek davlat musiqali teatrida, 1938—1956-yillarda Oʻzbek davlat filarmoniyasida, urush yillari G.Rahimova rahbarligidagi oʻzbek xotin-qizlar front ansamblida raqqosa va baletmeyster. 1956—1965 va 1967—1970-yillarda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat filarmoniyasida baletmeyster va badiiy rahbar. 1985-yildan Gʻaniyeva nomidagi front konsert brigadasi ansamblida faoliyat yuritgan. "Nozigim", "Gul bargi", "Pilla", "Sadr", "Ufori soxta" kabi raqslarni mohirona ijro etgan. "Qashqar qizlari", "Fargʻona qizlari raqsi", "Siynaxiroj" singari raqslarni, "Qoraqalpoq toʻyi" raqs-syuitasi, 70 dan ortiq yakka va ommaviy ijro etiladigan ("Qiz uzatish", "Baliqchilar", "Ilme Sulton", "Choʻponlar", "Oq oltin", "Qirq qiz" va boshqalar) qoraqalpoq raqslarini va spektakllar ("Suymaganga suykanma", "Gʻariboshiq" va boshqalar)dagi raqslarni sahnalashtirgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1969)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ac: Qoraqalpoq raqsi, T., 1976.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-avgustda tugʻilganlar
Tigran Petrosyan

Petrosyan Tigran Vartanovich (1929.17.6, Tbilisi - 1984.13.8, Moskva) — shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1952), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1960), falsafa fanlari nomzodi. Jahonning 9-chempioni (1963— 69), SSSR chempioni (1959, 1961, 1969, 1975). Shaxmat nazariyotchisi va jurnalist.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sovet yozuvchilari
Ashot Petrosyans

Ashot Ivanovich Petrosyans (1910.10.5, Mari — 1976.2.3, Moskva, Toshkentda dafn etilgan) — dirijyor, pedagog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1954). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtida oʻqituvchi (1936—49), Toshkent konservatoriyasida xalq cholgʻu asboblari kafedrasining tashkilotchisi va mudiri (1948-yildan), professor (1970). 1935-yildan oʻzbek (shuningdek, qirgʻiz, qoraqalpoq va boshqalar) anʼanaviy cholgʻulari rekonstruksiyasi ustida ish olib borgan. Petrosyans Oʻzbek davlat filarmoniyasining re-konstruksiyalangan oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrining asoschilaridan va badiiy rahbari, bosh dirijyor (1938—41, 1943—58). Darsliklar, oʻquv qoʻllanmalar muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jul-16-1978-3573835/

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Turkum:O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Petrotektonika

Petrotektonika, togʻ jinslarining mikrostrukturali tahlili – petrografiyaning dinamometamorfizmlashgan jinslar – tektonitlarni urganadigan boʻlimi. Petrotektonikaga nemis olimi B.Zander asos solgan (1930). Bunda geologik kesimdagi urganilayotgan jinedan namunalar olinadi va shliflari mikroskopda urganiladi hamda natijalari stereografik jadvalga tushiriladi. Olingan grafiklar tahlili togʻ jinslarining deformatsiya bulganligi va metamorfizmlanish jarayonlarining sabablarini urganishga imkon beradi. Diagrammalarni toʻliq deshifrovka qilish (oʻqish) uchun turli minerallar va togʻ jinslarining plastik deformatsiyalanishini urganish maqsadida yuqori bosim va temperatura sharoitlarida kerakli qoʻshimcha eksperimentlar bajariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Petrofizika

Petrofizika — togʻ jinslari fizik xossalarini ularning mineral tarkibi, strukturasi va paydo bulish tarixi bilan bogʻliqligini oʻrganuvchi fan. P. geofizik tadqiqotlar negizida vujudga kelib, qattiq jins fizika-si, tajribaviy petrografiya va mineralogiya, muhandislik geologiyasi va textonika, foydali kazilmalar taʼlimoti bilan uzviy bogʻliq holda rivojlandi. "P." tushunchasini fanga nemis geofizigi F. Fyorlix kiritgan. P. togʻ jinslari xususiyatlarini bevosita dala sharoitlarida petrografik me-todlar, geofizik va kosmofizik tad-qiqotlar, shuningdek, lab. usullari yordamida aniklaydi. Tadqiqotlar natijasida olingan materiallar xossalariga koʻra tasniflanadi, togʻ jinslari xossalarini oʻrganish natijasi petrografik tasniflar, petrografik xarita va kesmalar koʻrinishida ifo-dalanadi. Aniqlanayotgan parametrga koʻra, petrotezlik, petromagnitlik, petrozichlik va boshqa xaritalar tuziladi; buning natijasida alohida rayonlarning petrofizik tasnifi aniklanadi. Togʻ jinslarining petrofizik xususiyatlari Yer poʻsti turli qismlarining rivojlanish tarixi bilan bogʻliq boʻladi. Togʻ jinslari fizik xususiyatlariga ularning kimyoviy mineral tarkibi va tuzilishi kanchalik taʼsir etishini oʻrganib, togʻ jinslarining fizik pa-rametrlarini mineral tarkibiga kura aniklash mumkin. Petrofizik tad-qiqotlarda togʻ jinslari anizotro-piyasi hodisasiga alohida ahamiyat beriladi.

P. alohida togʻ jinslarining fizik xususiyatlari haqidagi maʼlumotlardan foydalanib, konkret termodinamik sharoitlarni aniklaydi va togʻ jinslari xususiyatlarini yuqori bosim va temperatura taʼsirida oʻrganish imkoniyatini beradi. Bunday dastlabki tadqiqotlar 1950-yillarda AQSH olimlari tomonidan olib borildi va keyin boshqa mamlakatlarda rivojlantirildi.

Oʻzbekistonda 1960-yillar oʻrtalarida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika instituti olimlari I.H.Hamroboyev, E.Is-kandarov, A.Musayevlar togʻ jinslarining petrofizik xususiyatlarini fizik-mexanik modellash ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib bordilar. P. rudali jinslar uyumini topish hamda togʻ jinslari ge-nezisi va seysmik xrdisalarni aniqlash maqsadida Yer pustining chuqur qatlamlarini oʻrganish bilan bogʻliq holda alohida ahamiyat kasb etmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Petrushka

Petrushka - soyabonguldoshlar oilasiga mansub bir yoki ikki yillik oʻt oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Vatani — Oʻrta dengiz boʻylari. 4 ta turi mavjud, shundan poliz Petrushka turi ekiladi. Birinchi yili barg va ildizmeva hosil qiladi. Barglari 3-marta patsimon kertikli. Ikkinchi yili oʻsimlik uzun sershox poya chiqarib gullaydi. Gullari mayda, chetdan changlanadi, toʻpguli — soyabonsimon. Urugʻi mayda. Petrushka sovuqqa chidamli, namsevar va yorugʻtalab oʻsimlik; 3—5° da urugʻi unib chiqadi. Bargi va ildizmevasida oqsil, yogʻ, shuningdek, efir moylari, S,A,Vr V2, vita-minlar va boshqa bor. Petrushkaning ildizi, bargi va faqat bargi isteʼmol etiladigan ikki xili bor. Ildizi va poyalaridan oziq-ovqat sanoati va tibbiyotda foydalaniladi. Bargi isteʼmol etiladigan turining ildizi ingichka va sertarmoq. Petrushka urugʻi erta bahorda yoki kech kuzda sabzi kabi sepiladi. Oshkoʻk si-fatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda Petrushkaning Nilufar va ildizmevali Saharnaya navlari ekiladi.

Ad:. Boʻriyev X.Ch., Abdullayev A., Tomorqa sabzavotchiligi, T., 1987.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ziradoshlar
Turkum:Ziravorlar
Turkum:Ildizmevalar
William Petty

PETTI (Petty) Uilyam (1623.26.5, Romsi shahri, Xempshir – 1687.16.12, London) – ingliz klassik siyosiy iqtisodining asoschisi. Leyden, Parij va Oksford universitetlarida tibbiyotdan taʼlim olgan. U serqirra qobiliyatga ega boʻlib, 1647-yilda nusxa koʻpaytiradigan mashina ixtiro qilgan. 1649-yilda fizika doktori ilmiy darajasini olgan, 1651-yilda musiqa va anatomiyadan professor Petty yirik yer egasi edi. Petty Angliyada 17-asrda boʻlib oʻtgan burjua inqilobidan keyin oʻz hokimiyatini mustahkamlab olgan ingliz burjaziyasining nazariyotchisi sifatida tanildi. „Soliqlar va yigʻimlar haqidagi risola“ (1662), „Soʻz donishmandlarga“ (1665) „Irlandiyaning siyosiy anatomiyasi“ (1672), „Pul haqida soʻz“ (1682), „Siyosiy arifmetika“ (1683) kabi asarlarida qiymatning mehnat nazariyasini asoslab berdi. Petty merkantilistlardan farqli ravishda, boylik manbai muomala sohasida emas, ishlab chiqarishda deb hisoblagan. Petty jamiyatning iqtisodiy taraqqiyotini obyektiv qonunlarga bogʻliq deb qaraydi, lekin ijtimoiy va iqtisodiy qonunlar tabiat qonunlariga oʻxshash abadiy va uzgarmasdir, deb izohlaydi. Petty iqtisodiy hodisalarni tahlil qilishda tabiatshunoslik fanlarining tadqiqot usullaridan foydalandi va uni statistik tahlil bilan toʻldirdi. Petty mehnatning qiymat nazariyasini birinchi boʻlib asoslab bergan.

Pettyning „Mehnat boylikning otasi, yer esa uning onasidir“ degan fikri butun dunyo iqtisodchilari tomonidan tan olinadi. Petty tovarlar qiymatini ularni ishlab chiqarish uchun sarflangan mehnat bilan aniqlash nuqtai nazaridan qoʻshimcha qiymatnint kelib chiqishi muammosini hal etishga urindi. Uning fikriga koʻra, renta qoʻshimcha qiymatning umumiy shakli boʻlib, yer rentasi va pul rentasi (foiz) tar-zida namoyon boʻladi. P. differensial yer rentasi muammosini iqtisodchi olimlar orasida birinchi boʻlib oʻrgandi, yerning bahosi toʻgʻrisidagi masala ham Petty tomonidan ilmiy jihatdan toʻgʻri qoʻyildi. Petty davlat statistika xizmati tuzish zarurligi masalasini koʻtardi va statistik maʼlumot toʻplashning ayrim yoʻnalishlarini belgilab berdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1623-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-mayda tugʻilganlar
Turkum:1687-yilda vafot etganlar
Turkum:16-dekabrda vafot etganlar
Petuniya

Petuniya, pakana tamakigul — Solanaceae (ituzumdoshlar) oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Poyalari past boʻyli, uch kismi koʻtarilib (40—50 sm cha) usadi. Bargi tuxumsimon, yaxlit. Guli yirik, oq, binafsha va qizgʻish, yakka, uzun bandli, novdalarning uchidagi barg qoʻltigʻida joylashgan. Mevasi — koʻsakcha, 14—15 (boshqa maʼlumotlarga koʻra, 40) turi maʼlum. Vatani — Shimoliy Amerikaning janubi va Janubiy Amerika. Duragay P.ning koʻp navlari manzarali oʻsimlik sifatida gulzorlarda oʻstiriladi. Oddiy va baxmalsimon gulli navlari ham borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Gullar
Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Pech

Pech — Vengriyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar. Mechek togʻlarining janubiy etagida. Baranya medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 161 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Janubiy Dunantulning iqtisodiy va madaniy markazi. Mashinasozlik (jumladan, elektrotexnika), yogʻochsozlik, kimyo, koʻn-poyabzal, shisha-keramika, oziq-ovqat (tamaki, pivo, konserva, shampan vinolari ishlab chiqarish) sanoati korxonalari mavjud. Musiqa as-boblari ishlab chiqariladi. Shahar yaqinida toshkoʻmir, uran qazib olinadi. Universitet (1367), muzeylar, teatr bor. Shahar rimliklarning Sopiana qishlogʻi oʻrnida mil. boshlarida bunyod etilgan. Oʻrta asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari, jumladan, sobor, jome masjidlari saqlangan. Shahar atrofida shi-fobaxsh buloklar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Vengriya shaharlari
Pechak

Pechak — pechakdoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik chirmashuvchi yoki ilashib oʻsuvchi oʻsimliklar turkumi, begona oʻt. 250 dan ortiqturi bor. Uzbekistonda 5 turi — dala pechagi yoki qoʻypechak , soxtakantabrik Pechak yoki oq partak , chimyon pechagi , qalami Pechak yoki chumchuqoyoq , da-gʻal tukli Pechak yoki mingbosh uchraydi. Ulardan Oʻzbekistonning barcha hududlarida oʻsadigan dala pechagi yoki qoʻypechak turi dala ekinlari orasida, shuning-dek, yoʻl yoqalari, kanallar boʻylarida kup uchraydi.

Yoʻqotish qi-yin boʻlgan begona oʻt hisoblanadi. Barglari yoysimon yoki nayzasimon. Gullari toʻgʻri, kar-naysimon, ikki jinsli, yirik, uz. 6—7 sm, kosabarglari 5 ta, tu-tashmagan. Mevasi koʻsakcha, iyun—oktyabrda gullab urugʻlaydi. Il-diz bachkilari va urugʻidan koʻpayadi, bir oʻsimlik unish qobiliyatini 2 yilgacha saqlaydigan 400—600 urugʻ beradi. Kurash choralari: kuzdayerni chu-qur shudgorlash, ildiz bachkilarini kultivatorlar, lushchilniklar bilan maydalash, don ekinlari maydonlariga 2,4 D, makkajoʻxorizorlarga simazin gerbitsidlarini purkash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Pechakdoshlar

Pechakdoshlar (Convolvulaceae) -ikki pallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Koʻpincha chirmashib oʻsuvchi oʻt va butalardan iborat. Bargi ketma-ket joylashgan, guli ikki jinsli, karnaysimon, yakka yoki kichik toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi — koʻsakcha. 1100 tacha turi (40 turkumi) maʼlum. Asosan, tropik va subtropik rayonlarda tarqalgan. Uzbekistonda pechak va karnaygul kup tarqalgan. Man-zarali usimlik sifatida ekiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pechora

Pechora — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining shimoli-sharqidagi daryo. Uzunligi 1809 km, havzasining maydoni 322 ming km². Shimoliy Ural togʻlaridan boshlanib, Pechora pasttekisligi boʻilab oqadi. Barens dengizining Pechora qoʻltiqchasiga quyiladi. Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oktyabr noyabrda muzlab, may oyida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari — Us a, Laya, Shapkina, Shchugar, Ilich (oʻngda), Ijma, Kojva, Pijma, Silma, Sula (chapda). Quyilish joyida oʻrtacha suv sar-fi 4100 m³/sek. P.da muntazam kema qatnaydi. Dengiz kemalari Naryanmargacha kira oladi. Baliq ovlanadi. Havzasida toshkoʻmir (Pechora kumir havzasi), neft (Uxt a) va gaz konlari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Pechora pasttekisligi

Pechora pasttekisligi - RF Yevropa qismining shimoli-sharqidagi pasttekislik. Pechora daryosi havzasida. Ural togʻlari bilan Timan kryaji oraligʻida. Yassi tekisliklar flyuvioglyasial qum va koʻl gillaridan, botqoklashgan yassi tekisliklar esa morena va qum shagʻallardan tarkib topgan. Kul kup. Shimolida Katta tundra, Kichik tundra, Timan tundrasi bor. Janubida igna bargli oʻrmonlar, suvay-irgʻichlarda botqoqlik mavjud. 

PECH (lot. Fornax) — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 3,9 vizual yulduz kattaligida. Kit, Haykaltarosh va Eridan yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Janubida kuzda va qish boshlarida kurinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pech (qurilma)

Pech, (rus), pechka — xonalarni isitish yoki materiallar (buyumlar)ga issikdik ishlovi berish uchun moʻljallangan qurilma. Qoʻllanish sohasiga koʻra, sanoat va uy-roʻzgʻor P.lariga, vazifasiga koʻra, eritish, qizdirish, kuydirish, quritish, isitish, qandolat-pazlik, nonvoychilik va boshqa xillarga boʻlinadi. P.larni qizdirish usuli ham turlicha: alangali (metodik, ikki van-nali va boshqalar), elektr (yoyli, induksion va boshqalar), plazmali, elektron-nurli va optik P.lar bor. Asosiy qismlari: issiklik generatori (issiklik ajratib beradi), ish boʻlmasi (material yoki buyum tura-di), issiklik olgich (material yoki bu-yumni sovitadi), yonilgʻi yoki elektr energiyasi keltiradigan qurilma, moʻrkon, P. ishini avtomatik boshqarish tizimi (sanoat P.larida), poydevor, devor va P.ga xizmat koʻrsatish maydoncha-si. P. maxsus olovbardosh pishiq gʻisht va metalddan quriladi. P. sanoatning koʻp tarmoqdarida, uyroʻzgʻorda, jamoat binolarida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peshavez

Peshavez (fors. — old osilchoq) — ayollar taqinchogʻi. Ayollar koʻylagining kashtali jiyaklar tutib bezatilgan old oʻyigʻiga taqiladi. Shakli: tilla hal berilgan kumush qubbacha va unga osilgan shokilalardan tuzilgan. Qubbacha bosma yoki kandakori usulida yaproqlar, gul, gʻuncha kabi oʻsimliksimon naqshlar bilan bezatilgan, baʼzan gullar orasiga feruza koʻzlar qadalgan, qubbachaning pastki chetlari feruza koʻzlar qatori bilan hoshiyalangan. P.ning quyi qismiga koʻplab uzun zanjirli shokilalar osilgan; marjonli shokilalar orasida moʻjaz tozalik asboblari — tirnoq, quloq, tish tozalagichlar, surma-don, koʻzga surma su-radigan choʻp, atirdon, moʻychinak va boshqa buyumlar ham bor. Har bir osilgan buyum bosma usulida naqshlar, feruza gullar, marjon munchoklar va zigʻiraklar bilan ziynatlangan. P.ning birmuncha sodda turi naqshlangan toʻgʻnogʻich yoki uzuk (halka)dan iborat boʻlib, zaruriy ashyolar unga osilgan (P. chorabzal deb atalgan). P. bezagida emal kam ishlatilgan. 19-asr oxirida urfdan qolgan. Respublika muzeylarida P. namunalari saqlanadi. 20-asr oxiridan zargarlar ijodlarida P. shakl va unsurlarini qullab zamonaviy taqinchoklar yaratmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peshayvon

Peshayvon (fors, pesh — old va ayvon) — asosiy xona oldiga qurilib, soyabon vazifasini bajaradigan ayvon. Peshayvon unga yondosh xonalarning salqin va bahavo boʻlishini taʼminlaydi. Xalq meʼmorligida keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 

Turkum:Arxitektura