Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Janubiy Mirzachoʻl kanali

Janubiy Mirzachoʻl kanali (JMK), A. A. Sarkisov nomidagi Janubiy Mirzachoʻl kanali – Oʻzbekistondagi yirik kanallardan biri. Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hududidan oʻtadi. Farhod gidrouzelining oʻlovchi kanalidan boshlanadi (Bekobod shahridan 7 km berida). JMK va uning yirik tarmoqlari 1957—1962-yillarda qurilgan. Mirzachoʻlning janubida sharqdan gʻarbga oqadi. Uzunligi 127,7 km. Bosh qismida suv oʻtkazish imkoniyati 545 m3/s.

A. A.SARKISOV NOMIDAGI JANUBIY MIRZACHOʻL KANALI – Kanalning 35 km da Yangiyer shahri joylashgan, quyi qismi Jizzax shahridan 10–20 km shimolroqdan oʻtadi va bir qancha mayda kanallarga boʻlinib ketadi. 345 ming gektardan ortiq yerlarni sugʻoradi (Sirdaryo viloyatida 153,6 mingga, Jizzax viloyatida 191,8 mingga).

Kanalda 80 dan ziyod gidrotexnika inshooti, boshqarish shlyuzlari, 6 avtomobil va 4 temir yoʻl koʻprigi, 9 suv toʻsgich inshoot, 44 quloq, 6 dyuker, 12 sel oʻtkazgichlar qurilgan. 1954—1971-yillarda Mirzachoʻlni oʻzlashtirish ishlariga rahbarlik qilgan A. A. Sarkisov (1907— 1971) nomi berilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Turkum:Sirdaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Janubiy okean

thumb|Janubiy okean
Janubiy okean — Dunyo okeani (Atlantika, Hind, Tinch okeanlari)ning Antarktidani oʻrab turgan qismining shartli nomi. Dastlab golland geografi B. Varenius 1650-yilda mustaqil okean sifatida ajratgan. Okeanning chegarasi Janubiy Amerika, Afrika, Avstraliya materiklarining va Tasmaniya hamda Yangi Zelandiya o.larining jan. chekkalari orqali oʻtkazilgan shartli chiziq va jan. qutbiy doyra, 35—60° j. k.lar orqali oʻtkazilgan. Antarktika atlasida Janubiy okeanning shartli chegarasi qilib Antarktika konvergensiya zonasi (55° j. k. yaqinida) hisoblanadi. Janubiy okeanni alohida okean qilib ajratishda iqlimning sovuqligi, gidrologik sharoitlar asos qilib olingan. Ammo keyingi tadqiqotlar natijasida Janubiy okeanning Atlantika, Tinch va Hind okeanlarga yondosh sektorlarida uning iqlimiy va gidrologik sharoitlari oʻsha okeanlarnikiga oʻxshashligi maʼlum boʻldi. Dengizchilik amaliyotida Janubiy okean termini qoʻllanilmaydi, chunki dengizchilikka oid oʻquv qoʻllanmalarida bu tushuncha uchramaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Okeanlar
Janubiy Olamushuk

Janubiy Olamushuk — Andijon viloyati Jalolquduq tumanidagi shaharcha (1947 yildan). Tumanning shim.dagi adirda joylashgan. Yaqin temir yo'l stansiyasi – Gurunchmozordan 6 km. Aholisi 6,7 ming kishi (2000), asosan oʻzbeklar. Janubiy Olamushuk 1943 yil neft konining topilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Aholining koʻpchiligi neft konida ishlaydi. Janubiy Olamushukda 2 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, tikuvchilik fabrikasi, avtokorxona, madaniy-maishiy xizmat kombinati, savdo shoxobchalari, fizioterapiya sanatoriysi bor. Oʻrta osiyolik tarixchi Narshaxiy (10-asr 1-yarmi) hozirgi Janubiy Olamushuk yaqinida Koh qishlogʻi boʻlgani, uning yonida "Raboti sarhang" qabristoni borligini yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Jalaquduq tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Janubiy Olamushuk neft koni

Janubiy olamushuk neft koni — Andijon sh.dan 27 km sharqda Xoʻjaobod tumanida joylashgan neft koni. Konda geologik sʼyomka ishlari1933 yilda boshlangan, kon strukturasi ham 1933 yilda aniqlangan. Qidiruv ishlari 1943 yilda boshlanib, 1944 y. birinchi burgʻi qudugʻida paleogen yotqiziqlaridan neft topilgan. 1945 y. kon foydalanishga topshirilgan. Konda chuqur burgʻi qudugʻi kovlanib neogen, paleogen, boʻr, yura davri va paleozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Neogen davri jinslari och jigarrang , och pushti, qoʻngʻir rangli giltosh va konglomerat qatlamlaridan iborat. Ularning oʻrtacha qalinligi 665 m. Paleogen davri yotqiziqlari orasida ohaktosh, qumtosh va b. jins qatlamlari boʻlib, oʻrtacha qalinligi 450 m. Boʻr davri yotqiziqlarining qalinligi 1400 m boʻlib, oʻzaro takrorlangan qumtosh, giltosh, ohaktosh, gips qatlamlaridan iborat. Yura davri yotqiziklari ham oʻzaro takrorlanuvchi qumtosh va gil qatlamlaridan tashkil topgan, umumiy qalinligi 120—130 m. Tektonik jihatdan Jan. Olamushuk strukturasi Andijon guruhi tepaliklariga mansub boʻlib, Fargʻona botigʻining jan.da.

Kon jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan, uz. 13 km, eni 5 km li antiklinal burmada. J. O. n. k.da neftga boy gorizontlar neogen, paleogen va yura yotqiziqlarida joylashgan. Ayrim burgi quduqlaridan sutkada 25 t gacha neft olingan (1969). J. O. n. k.da 3-, 5-, 6-, 7-gorizontlar neftga boy. Har bir gorizontning qalinligi 25—30 m. Yura yotqiziqlaridagi asosiy mahsuldor gorizontlardan biri 26-gorizontdir. Bu gorizont qumtoshlardan tashkil topgan. Boʻr yotqiziqlarida neft boshqa yotqiziqlarga nisbatan kam. Konning nefti yengil, s. ogʻ. 0,823—0,833, oltingugurt 0,013—0,27%, koʻp smolali (10— 16%), parafinning miqdori 1,76 dan 8,2% gacha. Asfaltenlar 0,2 dan 0,7% gacha, koks 0,25—2,1%. Gazning miqdori 5,4 dan 24% gacha, zichligi 0,632— 0,823, oltingugurt kam (0—0,04%), azot koʻp (10—52,3%), metanning miqdori 3868%. J. O. n. k. 1996 y.gacha ishlagan. 2 ta quduqdan texnik suv, 6 ta quduqdan artezian suvi olinmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xoʻjaobod tumani
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Janubiy Orkni orollari

Janubiy Orkni orollari - Atlantika okeanining janubiy qismidagi bir tuda (4ta katta va 40tacha mayda) orol, Antarktikada. Maydon 621 km. Yer yuzasi togʻlik (bal. 1266 m gacha), qor va muzlar bilan qoplangan. Oʻsimligi mox va lishayniklardan iborat. Dengiz qushlari va tyulenlar yashaydi. Doimiy aholisi yoʻq. Britaniya va Argentina davlatlariga qarashli ilmiy stansiyalar ishlab turibdi. Orol 1821-yilda ingliz va amerikalik sanoatchilar J. Pouell va N. Palmer tomonidan kashf qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Antarktida
Janubiy orol

Janubiy orol - Yangi Zelandiyaning katta oroli. Shimoliy oroldan Kuk boʻgʻozi, Styuart oroldan Favo boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 150 437 km². Aholisi-1,260,000 kishi (2024). Relyefi togʻli, hududining koʻp qismi Janubiy Alp togʻlaridan (Kuk togʻi, 3764 m, mamlakatdagi eng baland choʻqqi) iborat. Iqlimi subtropik dengiz, janubida moʻʼtadil iqlim. Togʻ oʻrmonlari, yaylovlar, togʻlarning yuqori qismi qor va muzliklar bilan qoplangan. Fordlend, Maunt-Kuk milliy parklari tashkil etilgan. Orolning sharqiy qismidagi Kenterberi tekisligi — mamlakatning asosiy dehqonchilik rayoni. Bosh shahri — Kraystcherch.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yevropaga joylashishdan oldin Te Vaypounamuda uchta yirik iwi , Kai Taxu, Kati Mamoe va tarixiy Vaitaxa kam yashaydi, asosiy aholi punktlari, shu jumladan zamonaviy Kristcherch yaqinidagi Kaiapoi Pada. Musket urushlari davrida iwi kengayib borayotgan Te Tau Ixu mustamlaka qildi, bu hudud zamonaviy Tasman, Nelson va Malboro qismlarini, jumladan Ngati Kuia, Rangitan, Ngati Tama va keyinchalik Te Rauparaxaning bosib olish urushlaridan keyin Ngati Toarangatirani o'z ichiga oladi. Britaniya turar-joylari erta keng va arzon yer sotib olish bilan boshlandi va ko'chmanchilar tezda maorilardan oshib ketishdi. Natijada Wairau Affray Janubiy orolda sodir bo'lgan Yangi Zelandiya urushlarining yagona to'qnashuvi edi. Orol boy va farovon bo'ldi va Dunedin 1860-yillarda Xitoyning keng ko'lamli immigratsiyasi natijasida shakllangan Otago oltin to'lqini paytida gullab-yashnadi . Oltin shov-shuvidan keyin " shimolga siljish " Shimoliy orol janubni eng ko'p aholiga aylantirganini anglatardi.

Janubiy orol janubiy Alp tog'lari tomonidan shakllangan bo'lib , orol bo'ylab shimoldan janubga o'tadi. Ularga Yangi Zelandiyaning eng baland cho'qqisi - Aoraki / Kuk tog'i kiradi , balandligi 3,724 metr (12,218 fut). Shimoli-sharqda baland Kaykoura tizmalari joylashgan. Orolning sharqiy tomonida Kenterberi tekisliklari joylashgan bo'lsa, G'arbiy qirg'oq Fiordlend , mahalliy butalar va milliy bog'larning juda ko'p qismi , Fox va Frans Josef muzliklari kabi qo'pol qirg'oqlari bilan mashhur .

2024-yil iyun holatiga ko‘ra 1,260,000 aholiga ega Janubiy orolda Yangi Zelandiyaning 5,3 million aholisining 24 foizi istiqomat qiladi. 1860-yillardan so'ng, mamlakatning Evropada joylashishining dastlabki bosqichlarida oltin to'lqinlari, Janubiy orolda Yevropa aholisining ko'pchiligi va boyligi bor edi. Shimoliy orol aholisi 20-asr boshlarida Janubiy orol aholisini ortda qoldirdi, 1911-yilda Yangi Zelandiya aholisining 56% Shimoliy orolda istiqomat qildi. Odamlar va korxonalarning shimolga siljishi XX asr davomida davom etdi.

 

Turkum:Okeaniya
Turkum:Orollar
Janubiy Osiyo

thumb|300px|Janubiy Osiyoning shahar xaritasi
Janubiy Osiyo - Osiyo qitʼasi dagi tabiiy mintaqa. Unga Hindiston va Hindixitoy yarim orollari, Himolay togʻlari, Hind-Gang tekisligi, Malay arxipelagi, shuningdek, Hind okeanining sharqiy qismidagi vulkan va marjon orollari kiradi. Maydoni 4.5mln. km². Janubiy Osiyoning geologik tuzilishi va relyefi har xil. Butun oʻlka iqlimi musson sirkulyasiyasi taʼsirida. Tropik, subekvatorial, ekvatorial ikdim va landshaft tiplari mavjud. Gʻarbiy qismi choʻllardan iborat. Hayvonot dunyosi asosan HindistonMalay fauna oblastiga kiradi. Janubiy Osiyoda (asosan tekislikqismida) tropik ekinlar va sholi yetishtirish yetakchi oʻrinda. Janubiy Osiyo hududida Bangladesh, Butan, Nepal, Hindiston, Maldiv, Pokiston, Shri Lanka davlatlari joylashgan. Baʼzan Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlarini ham Janubiy Osiyo tarkibiga kiritadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Osiyo
Turkum:Geografiya
Janubiy Passat oqimlari

Janubiy Passat oqimlari -Dunyo okeanining jan. tropik kengliklaridagi sharqdan gʻarbga yoʻnalgan iliq yuza oqimlar. Passat shamollari taʼsirida vujudga keladi. Tinch okeanda Peru oqimi, Atlantika okeanida Bengaliya oqimi, Hind okeanida Gʻarbiy Avstraliya oqimining davomi boʻlib, ular ekvatorga yaqinlashgan sari hamda gʻarbga burilgach isiydi va J. p. o.ga aylanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Janubiy rodeziya

Janubiy rodeziya (Souther Rhodesia) — 19-asrning 80-y.lari — 1980 yilda Buyuk Britaniyaning Jan. Afrikadagi mustamlakasi (1953—63 yillarda Buyuk Britaniya tomonidan tuzilgan Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi tarkibida). 1965 y. ozchilikni tashkil etgan yevropaliklar hukumati tomonidan eʼlon qilingan J. R. mustaqilligi rasmiy tan olinmadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy davlatlar
Janubiy Sandvich orollari

Janubiy sandvich orollari - Atlantika okeanining janubiy qismidagi vulkan orollari, Antarktikada. 8 ta yirik va bir necha mayda orol va qoyalardan iborat. Maydoni 300 km. Yer yuzasi togʻlik (balandligi 1372 m gacha), vulkan jinslaridan tuzilgan (bazalt, tuf va boshqalar), qor va muz bilan koplangan. Soʻnmagan vulkanlar bor. Har xil qush, tyulen koʻp. Qirgʻoq yaqinidagi suvlarda kitlar uchraydi. Doimiy aholisi yoʻq. 1775-yil ingliz dengizchi sayyohi J. Kuk ekspeditsiyasi kashf qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Janubiy Surxon suv ombori

Janubiy Surxon suv Janubiy Surxon suv ombori — Oʻzbekistonda joylashgan suv omborlaridan biri hisoblanadi. Suv ombori 1967-yildan oʻz faoliyatini boshlagan.

 Tarixi 
Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumani hududida, Surxondaryoning oʻrta oqimida, Zarkamar va Xoʻjamulki toʻqayi oʻrnida 1958—1967-yillar oraligʻida bunyod etilgan. Daryo havzasining eng tor yerida toʻgʻon qurilgan. Qurilishida vodiy shaharlari va aholi punktlarida iste’qomad qiluvchi aholining yordam fondi bilan qurilgan.

 Relyefi 
Janubiy Surxon suv omborining relyef shakli turfa xil. U dengiz sathidan 408 metr balandlikda joylashgan. Suv omborining oʻrnashgan hududida zilzilaning seysmik koʻrsatkichi yetti balllni tashkil qiladi.
 Tuproq tarkibi 
Janubiy Surxon suv ombori qirgʻoqlaridagi tuproq tahlil qilinganda, uning tarkibida oʻrta qumoq va ogʻir qumoq tuproq shakllanganligi aniqlangan. Ayni shu turdagi tuproq suv erroziyasiga moyilligi aniq boʻlgan. Shu sababli ham, qisqa vaqt ichida suv ombori qirgʻoqlarida juda katta oʻpirilishlar va qirgʻoq chizigʻining katta miqdorda oʻzgarishga uchraganligi kuzatilgan. likda, suv ombori qirgʻoqlarida gruntlarning yopishqoqligi yetarli darajada emasligi ham maʼlum boʻlgan.

 Tuzilishi 
Suv omboridagi grunt toʻgʻon daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. Uning uzunligi 20 km, eng keng qismidagi eni 6,2 km, oʻrtacha eni esa 2,96 km, eng chuqur joyi 27 metr, oʻrtacha chuqurligi esa 12 metrni tashkil etadi. Suv omborning toʻla suv sigʻimi 800 mln. m³, foydali suv sigʻimi 610 mln. m³ ga teng. Suv sathi yuzasi 65 km ni tashkil qiladi.

Suv omboriga bunyod etilgan toʻgʻonning uzunligi 5,2 km, balandligi 30 metrni tashkil etadi. Janubiy Surxon suv ombori daryoning qayiri va uch terrasasida joylashgan. Asosiy inshootlar tarkibiga tuproq toʻgʻon, ehtiyot tashlama va Sherobod magistral kanaliga suv beradigan oʻng qirgʻoq suv chiqargich (suv sarfi 150 m3/s) kiradi. Suv ombori Sherobod choʻlidagi 71 mingga yerni oʻzlashtirish hamda ilgaridan sugʻoriladigan 52 mingga yerning suv taʼminotini yaxshilash imkonini berdi. Suv omborida koʻpgina baliq urchitib koʻpaytiriladi va ovlanadi. Baliq mahsulotlarini yetishtirish maxsus shartnoma va ruhsatnoma asnosida amalga oshiriladi.

Janubiy Surxon suv ombori viloyat hududini toʻliq suv yetkazib bera olmaganligi sababli ham, Toʻpalang suv ombori barpo etilgan.

 Nomlanishi 
1969-yilda Janubiy Surxon suv ombori qurilishga rahbarlik qilgan Mirzaahmad Qoraboyev (1931—1969-yillar) nomi berilgan.

 Toʻyinishi 
Janubiy Surxon suv ombori 2019-yilning bahorida yomgʻir miqdorining koʻp boʻlganligi bois suvga toʻlgan.
 Holati 
Janubiy Surxon suv ombori boʻyida bugungi kunda turistik obyekt barpo etilgan.

Ammo atropogen omili (oʻz davrida inshootning yetarlicha darajada mustahkam qurilmaganligi va yomon joylashuv) va tabiiy omillar (toʻlqinlarning toʻgʻonga urilishi, kuchli shamol) sababli inshoot avariya holatiga kelib qolgan.

 

 

Turkum:Qumqoʻrgʻon tumani
Turkum:Oʻzbekiston suv omborlari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Janubiy Tinch okean qiri

Janubiy Tinch okean qiri -Tinch okeanning jan. qismidagi suv osti tizmasi. Avstraliya-Antarktida suv osti tizmasining sharqiy davomi. Shim.-sharqqa tomon 4100 km masofaga choʻzilgan, eni 500—1000 km. Ustini qumoq jinslar, organik qoldiqlar qoplagan. Tizmaning ustida okean chuq. 878 m dan 2500—3000 m gacha. Boshka suv osti tizmalaridan enining kengligi va rift zonasining yaqqol aks etmasligi bilan farq qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Janubiy toj

Janubiy toj (lotincha ) — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Qavs, Aqrab, Qurbongoh va Teleskop yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston hududida yezda koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Janubiy ural

Janubiy ural - Ural togʻlarining Ufa daryosi bilan Ural daryosi oraligʻidagi qismi. Uzunligi 550 km. Bal. 1640 m gacha (Yomontov togʻi). Eni 250 km gacha. Keng va baland qismi kvarsit, gneys, kristalli slanetslardan tuzilgan. Sharqiy yon bagʻirlarida togʻ dashti oʻsimliklari, undan yuqorida ignabargli oʻrmonlar oʻsadi (yana q. Ural).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Janubiy uchburchak

Janubiy uchburchak (lotincha ) — osmonning Jan. yarim sharidagi kichik yulduzlar turkumi. Belgisi . Burchak chizigʻi, Sirkul, Jannat Qushi va Qurbongoh yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari 2—3 kattalikda. Oʻzbekiston xududida koʻrinmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Janubiy Fargʻona kanali

Janubiy Fargʻona kanali - Fargʻona vodiysidagi yirik irrigatsiya kanali. Oʻzbekiston va Qirgʻiziston hududidan oʻtadi. Olay togʻlaridan oqib tushadigan soylar suvini tartibga solish va Fargʻona vodiysining sharqiy va janubiy qismida suv taʼminotini yaxshilash maqgʻsadida hashar yoʻli bilan qazilgan (1940). Shahrixonsoy kanalining (Qoradaryo chap sohilida) yirik shoxobchasi. Dastlab Isfayramsoydagi Besholish uzogʻligigacha qazilgan, keyinchalik Margʻilonsoygacha yetkazildi. 1946-yilda Oltiariqsoygacha davom ettirildi. Uzunligi 120 km, eni boshlanishida 12 m, quyi qismida 2 m. Bosh qismida suv sarfi 85 m-³/s. Polvontosh kollektorining suvi qoʻshilgandan soʻng 30 m³/s suv oqadi. Shahrixonsoyda bosh taqsimlagichi boʻlgan toʻsuvchi inshoot qurilgan. Marhamat qishlogʻidan 6 km yuqoriroqda Karkidon suv omboridan suv oladi (18 m³/s). Kanalda 3 tezoqar, 35 suv tushirgich, 52 quloq bor. 75,8 ming ga yerni sugʻoradi (25,2 ming ga Andijon viloyatida, 48 ming ga Fargʻona viloyatida, 2,6 ming ga Kirgʻizistonning Aravon tumanida).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyo

Turkum:Andijon viloyati kanallari
Turkum:Qirgʻiziston kanallari
Turkum:Fargʻona viloyati kanallari
Janubiy Xitoy dengizi

Janubiy xitoy dengizi – Tinch okean gʻarbidagi yarim yopiq dengiz. Janubiy-Sharqiy Osiyo sohili bilan Tayvan, Luson, Palavan va Kalimantan orallari oraligʻida joylashgan. Maydoni –; hajmi – 3622 ming km. Chuqurligi janubi-gʻarbida 200 m, shimoli-sharqda 5560 m gacha, oʻrtacha chuq. 1140 m. Janubiy Xitoy dengiziga Sinszyan, Xongxa, Mekong, Menam va boshqa daryolar quyiladi. Qirgʻogʻi ancha tekis. Yirik qoʻltiqlari: Bakbo va Siyam. Eng yirik oroli — Xaynan. Mayda orollarning koʻpchiligi marjon orollardir. Suv osti zilzilalari va vulqon otilishlari boʻlib turadi. Iqlimi subekvatorial iqlim. Qishda shimoli-sharqiy, yozda janubiy va janubiy-gʻarbiy shamollar esadi. Yoz va kuzda tez-tez tayfunlar boʻlib turadi. Dengiz suvining oʻrtacha temperaturasi fevralda 20—28°, avgustda 28—29°. Shoʻrligi 32—34 promilli. Yogʻingarchilik yiliga 2000-2500 mm ni tashkil etadi. Suv qalqishi 5,9 m gacha boʻlishi mumkin. Dengizda baliq va boshqa dengiz hayvonlari ovlanadi.

 Yirik portlari 
 Bangkok
 Xoshimin
 Syangan
 Guanchjou
 Shantou
 Xayfon
 Manila
Janubiy Xitoy dengizidan muhim xalqaro dengiz yoʻllari oʻtgan„“ OʻzME. J-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Dengizlar
Janubiy xitoy platformasi

Janubiy xitoy platformasi — tokembriy davri platformasi, Yanszi daryosining kuyi oqimi havzasida joylashgan. Platformadagi anteklizalarda paleozoy yotqiziqlarining gʻilofi saqlangan. Mezozoy erasida kuchli tektonomagmatik faollashish boʻlgan. J. X. p. Xitoy-Koreya platformasidan Sinlin togʻining burmalangan mintaqasi orqali ajralgan. J. X. p.ning tokembriy kristalli zamini (gneyslar, metamorfik slanetslar) Yanszi daryosining jan.dagi Xunan va Szyansi provinitsiyalarida yer yuzasiga chiqib qolgan. J. X. p.ning koʻp qismi kechki proterozoy (siniy yotqiziqlari), paleozoy va trias (dengiz yotqiziqlari: ohaktoshlar, qumtosh, gilli va karbonatli qatlamlar), shuningdek, perm, yura, boʻr davri kontinental koʻmirli yotqiziqlardan iborat choʻkindilar gʻilofidan tashkil topgan. J. X. p. boʻr davrida shiddatli deformatsiyalangan. Platformaning sharqiy qismidagi granitlarda volfram, qalay, surma, simob va b. konlar, uning choʻkindi gʻilofida esa boksit, temir, marganets, toshkoʻmir, yonuvchi slanets, neft va tuz konlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasi

Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasi — bogʻdorchilik, uzumchilik va subtropik ekinlar boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari olib boradigan muassasa. Soʻrxondaryo viloyatining Denov sh.da joylashgan. St-ya Butunittifoq seleksiya ilmiy tadqiqot institutining Denov tayanch punkti (1932) asosida 1945-yili tashkil etilgan. 1956-yildan R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti tarkibida. Asosiy vazifasi bogʻdorchilik, uzumchilik va subtropik mevalar (anor, anjir, xurmo)ning agrotexnikasi uslublarini ishlab chiqish, eng yaxshi mahalliy va chetdan keltirilgan meva, uzum, subtropik ekinlar navlarini oʻrganish va ishlab chiqarishga joriy qilishdan iborat. St-yada uzumchilik va bogʻdorchilik, subtropik ekinlar boʻlimlari, agrokimyo lab. bor. St-ya hududida Davlat nav sinash tarmogʻining subtropik ekinlar nav uchastkasi, Oʻzbekistonda yaagona boʻlgan subtropik va oʻrmon daraxtlarining 200 dan ortiq turini oʻz ichiga olgan noyob dendrariy bor. Eksperimental bazasining umumiy maydoni 136 ga, shu jumladan bogʻ va uzumzorlarning eksperimental va kolleksion ekinlari mayd. 42,1 ga. St-ya kolleksiyasida anorning 140, anjirning 92, sharq xurmosining 62, urugʻli (olma, nok, behi va b.) mevalarning 46, danakli (oʻrik, olxoʻri, shaftoli va b.) mevalarning 55, uzumning 125 navi toʻplangan. St-ya koʻchatzorlarida har yili eng yaxshi subtropik mevali ekinlar va uzum navlarining 500 mingdan ortiq koʻchatlari yetishtiriladi. Yuqori hosildor anor (Desert), xurmo (Denov qandagi, Oʻzbekiston pioneri) navlari yaratilgan, anjirning istiqbolli navlari ajratib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Janubiy qutb

thumb
Janubiy qutb - Yer aylanishining faraz qilinadigan oʻqi, Janubiy yarim sharda yer yuzasi bilan kesishgan nuqta. Janubiy qutb Antarktidaning Tinch okean qirgʻogʻiga yaqin qismida 280 m balandlikda joylashgan. Bu yerda muzning qalinligi 2810 m ga yetadi. Yer yuzasidagi har qanday nuqta Janubiy qutbga nisbatan joylashgan boʻlib, har doim shimoliy yoʻnalishda boʻladi. Janubiy qutb atrofida iqlim juda ham sovuq, muttasil shamol va izgʻirin, boʻron boʻlib turadi. Havoning oʻrtacha temperaturasi 1957—61 yillarda —48,6°, eng past temperatura —78,9° boʻlgan. Qutb kuni qariyb 179 sutka davom etadi (23-sentabr dan 20—21-martgacha). R. Amundsen boshchiligidagi norveg ekspeditsiyasi 1911-yil 14-dekabrda birinchi boʻlib Janubiy qutbga yetib borgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Geografik qutblar
 Shimoliy qutb
Janubi-gʻarbiy Osiyo

Janubi-gʻarbiy Osiyo — Gʻarbiy Osiyoning janubiy qismidagi tabiiy oblast. Arabiston yarim orol va unga yondosh hududlar kiradi. Mayd. 3 mln. km² dan ziyod. Janubi-gʻarbiy Osiyo zaminining koʻp qismi qad. Gondvana materigining bir boʻlagi. Tekisliklar, supasimon qirlar, kuestali plato shakllari keng tarqalgan. Yaman, Hijoz, Asir, Livan, Antilivan togʻlarida hozir ham zilzila boʻlib turadi. Mesopotamiya pasttekisligi (bukilmasi) allyuvial choʻkindilar bilan toʻlgan. Janubi-gʻarbiy Osiyoda foydali qazilma (ayniqsa neft) koʻp. Iqlimi issiq va quruq. Oʻrtacha temperaturasi shimolda yanvarda 5°, iyulda ZG, janubda yanvarda 24°, iyulda 34°. Yillik yogʻin 100–150 mm, Livan, Antilivan, Ummon va Yaman togʻlarida oʻrtacha 500–760 mm. Iqlimi quruqligidan aksar qismining landshafti choʻl va chala choʻl. Mesopotamiyadan Furot va Dajla daryolari oqib oʻtadi. Yer osti suvlari aholi uchun asosiy suv manbaidir. Quduq koʻp. Tuproqlari qoʻngʻir, jigarrang , qizil choʻl tuproqlardir. Oʻrta dengiz boʻyidagi togʻlarda livan kedri, halab qaragʻayi, yashil butazorlar, choʻllarda siyrak yostiqsimon boʻtalar, shoʻra oʻsadi, Yaman va Ummon togʻlarida savannalar bor. Hayvonot dunyosi shimolda Palearktika oblasti va jan.-gʻarbda Efiopiya oblastiga mansub. Janubi-gʻarbiy Osiyoda Saudiya Arabistoni, Quvayt, Bahrayn, Qatar, BAA, Ummon, Yaman, Iroq va Iordaniyaning jan. qismi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Osiyo
Japarkoʻl

Japarkoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Amudaryo deltasidagi Taxtaqayir ovulidan 5 km jan.da, botqoqlashgan toʻqayzorlar orasida joylashgan. Suvga toʻlgan 50—60y.larda mayd. 1,42 km, oʻrtacha chuq. qariyb 1 m boʻlgan, qamish, qoʻgʻa va b. suv oʻsimliklari bilan qoplangan. Amudaryoning yon tarmoqlaridan toshgan suvlar va qisman sizot suvlar hisobiga toʻyingan. Oʻsha paytlarda ham koʻl toʻlin suv davrida kattalashib, toshqin tugagach, sayozlashib kichraya borgan. J.da har xil baliq va suv parrandalari boʻlgan, ondatra boqilgan va ovlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Moʻynoq tumani
Japaq baxshi Shomuratov

Japaq baxshi (aslida Jabbor bergan) Shomuratov (1893, hozirgi Amudaryo tumani, Nazarxon ovuli – 1973, Nukus) – qoraqalpoq baxshisi va bastakor. Orollik oʻzbeklardan. Qoraqalpogʻiston (1940) va Oʻzbekiston (1944) xalq artisti. Yoshligida Suyav baxshi, Otajon baxshi, Juma baxshilardan doston va termalar oʻrgangan. 1911-yildan qoʻshiq ayta boshlagan. „Gʻarib oshiq“, „Xirmondali“, „Yusuf Ahmad“, „Goʻroʻgʻli“, „Sayotxon Hamro“, „Bozirgon“ dostonlarini mahorat bilan kuylagan. Toʻrtkoʻl radiosida (1932-yildan), Koraqalpoqteatri (1936— 52), Qoraqalpoq filarmoniyasi va radio qoʻmitasida (1952-yildan) ishlagan. 200 ga yaqin kuy va qoʻshiq muallifi, ayniqsa „Amudaryo“, „Toʻlqin“, „Tugʻishgan oʻzbek xalqiga“, „Bogʻlar“, „Botir qizlar“, „Choʻponlar“ va b. mashhur. Kompozitor O. Halimov bilan hamkorlikda „Suymaganga suykanma“ (S. Xoʻjaniyozov, 1945), „Oygul Obod“, „Orol qizi“, „Ziyoda“, „Berdaq“ (J. Oymirzayev, 1946, 1947, 1948, 1950) musiqali drama va komediyalar muallifi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbekistonlik baxshilar
Turkum:Oʻzbekistonlik bastakorlar
Turkum:Qoraqalpogʻiston ASSR xalq artistlari
Navruz Japaqov

Navruz Japaqov (1914.16.5 — Taxtakoʻpir tumani — 1975.13.3) — qoraqalpoq shoiri va adabiyotshunosi. Oʻzbekistonda (1974) va Qoraqalpogʻistonda (1964) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Filologiya fanlari doktori (1967).

 Mehnat faoliyati 
Koʻp yillar yuqori rahbarlik idoralarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti (1961—1967) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi N. Dovqorayev nomidagi tarix, til va adabiyot institutida (1967—1975) katta ilmiy xodim.

 Ijodiy faoliyati 
Ilk sheʼrlar toʻplami — „Quyosh“ (1940). Navoiyga bagʻishlangan „Shoir soʻzi“ dostoni (1949, J. Oymurzayev bilan hamkorlikda), „Uzoqdagi yaylovlar“ (1955, X. Seitov bilan hamkorlikda), „Suvchi“ (1958) dostonlarida qoraqalpoq xalqining turmushi va yaratuvchilik mehnati aks etgan. „Orol baliqchilari“ kinossenariysi (M. Melkumov bilan hamkorlikda) va adabiyotshunoslikka oid bir qancha asarlar muallifi („Qoraqalpoq adabiyotida realizm masalasiga doir“, 1972; „Adabiyotimiz haqida oʻylar“, 1974 va b.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 https://centrasia.org/person2.php?&st=1184273056 
 http://www.knowbysight.info/ZhZZ/10796.asp 
 http://www.ziyouz.uz/ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1103:--1914&catid=64:karakalpak&Itemid=54 

 
 Amu boʻylarida, T., 1956;
 Tiriklar bilan birga: Poema va sheʼrlar, T., 1962;
 Tanlamali shigarmalari, 3 tomlik, Nokis, 1978-80.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Jar (chuqurlik)

Jar – vaqtinchalik oqar suvlar yerni oʻyib yuvib ketishidan hosil boʻladigan turli kattalikdagi chuqurlik. J. asosan, yumshoq jinslar (lyoss, lyossimon qumoq)dan tuzilgan baland tekisliklarda, togʻ etagi qiyaliklarida koʻp uchraydi. J. oqova va tashlama suvni oqizib qoʻyish, oʻrmonlarni kesib yuborish, agrotexnika qoidalariga xilof yer haydash, tartibsiz mol boqish natijasida ham vujudga keladi. J.ning uzunligi bir necha oʻn km gacha, kengligi va chuqurligi bir necha oʻn m. gacha boʻladi. J.lar, odatda, yuqori qismining oʻyilishi hisobiga oʻsadi, tagi yer osti suviga yetgandan keyin chuqurlashishdan toʻxtaydi. J.lar Oʻrta Osiyoda (Fargʻona vodiysi), Volga boʻyining oʻrmon-dasht va dasht zonalarida, Xitoyning lyossli viloyatlarida, AQSH va tropik mamlakatlarda koʻproq tarqalgan. Ular ekinzorlarni parchalab katta zarar keltiradi. J. koʻpayib ketmasligi uchun daraxtlar oʻtqaziladi, toʻgʻogʻ va toʻsiqlar, tarnovlar, suv omborlari quriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jarayon

Jarayon – 1) biron narsaning rivojlanishida hodisa, holatlarning birin-ketin almashinuvi; 2) biron-bir natijaga erishish uchun boʻladigan ketmaket harakatlarning majmui (maye, ishlab chiqarish J.i); 3) sudda ishni koʻrish tartibi, sud ishini yuritish; sud majlisi, muhokama.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jargon

Jargon ( safsata) — biror ijtimoiy guruhning oʻziga xos leksikasi, fonetikasi va grammatikasi bilan umum soʻzlashuv tili va mahalliy dialektlardan farq qiladigan tili. Jargon muayyan ijtimoiy muhitda yuzaga keladi va shular manfaatiga xizmat qiladi (maye, talabalar, harbiy xizmatchilar, turli kasb, mashgʻulot egalari orasidagi Jargon). Bunday Jargonlarni kuchli rivojlangan va aniq terminlarga ega biror kasb tili bilan aralashtirmaslik lozim. Jargon ham leksik, ham uslubiy jihatdan turli-tuman, tezda oʻzgaruvchan, barqaror boʻlmaydi. 

Masalan, yoshlar orasida "ketdim" oʻrnida "sirpandim", "pul" oʻrnida "soqqa", "dollar" oʻrnida "koʻki"; sanʼatkorlar orasida "xizmat uchun haq olmaslik" oʻrnida "tom suvoq", "pul" oʻrnida "yakan" va hokazo Jargonlar uchraydi. Jargon badiiy ijodda asar qahramoni xususiyati, tabiatini ochib berish uchun xizmat qiladi. 

Jargonlar turli tillarda soʻzlashuvchi xalqlar vakillarining bir-birlari bilan aloqa qilishida yoki turli xalq vakillari yigʻiladigan joylar (maye, chegara, portlar)da ham paydo boʻladi. Jargonlar qaysi ijtimoiy guruh orasida yuzaga kelgan boʻlsa, deyarli faqat shu guruh vakillari uchun tushunarli boʻladi, shu toifadagilarning vaziyat, sharoit taqozasiga koʻra boshqalardan yashirin tutiladigan maqsadlariga xizmat qiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Jarib

Jarib (arab.) — yuza, hajm va ogʻirlik oʻlchov birligi; sharq mamlakatlarida, jumladan Markaziy Osiyoda 7-asrdan boshlab qoʻllangan. Yuza oʻlchov birligi, aynan tanobta tent: 1J.=1 tanob = 3600 kv. gaz.

Baʼzi da J. 1 gaz = 66,5 sm boʻyicha aniqlangan, yaʼni 1J. = 1592 m2. J. ilk oʻrta acrda 1592 m2 (kichik jarib), 5837 m2 (katta jarib) boʻlgan. 15-asr dan boshlab 960 m2. Hoz. vaqtda Eronda 1J. rasman 1 gektarga teng boʻlsada, J.ning taxminan 400 m2 dan 1450 m2 gacha oʻzgarib turuvchi mahalliy ham mavjud: jaribi shohiy 1200 m2 ga, jaribi rasmiy 760 m2 ga teng . Oʻrta Osiyoning huquqiy hujjatlarida J. bilan tanob bir xil yuza oʻlchovini ifoda etgan. Yer oʻlchovchi mansabdor jaribkash yoki jarib amin deb atalgan; ogʻirlik oʻlchov birligi: qiymati ishlatilish vaqti va joyiga qarab har xil boʻlgan. Madinada 7—9-asrda 22,825 kg , Eronning turli yerlarida 10-asrda 32,5 kg dan 108,3 kg (138 l) gacha, 14-asrda esa 1J. 100 kg boʻlgan; hajm oʻlchov birligi: qiymati ishlatilish joyiga qarab har xil boʻlgan. 7-asrda Madinada Umar xalifaligi davrida 1J. 3,245 kg bugʻdoy sigʻadigan 4,2125 l hajmga teng boʻlgan. Eron va Oʻrta Osiyoning turli yerlarida 1J. 100 kg bugʻdoy sigʻadigan 130 l hajmga teng boʻlgan (1J.=130 l).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaribi rasmiy

Jaribi rasmiy - qadimiy yuza oʻlchov birligi; jaribshtt bir turi; qiymati 760 kv. m ga teng .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaribi shohiy

Jaribi shohiy - kad. yuza oʻlchov birligi; jaribiint bir turi; qiymati 1200 kv. m ga teng .OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaribkash

Jaribkash — qad. yer oʻlchovchi mansabdorlarga nisbatan ishlatilgan ibora (qarang Jarib).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jarid

Jarid, jerid, jid — qamish nayza turi. Turk-moʻgʻul xalqlarida, shuningdek, arablarda muomalada boʻlgan. Moʻgʻullar orqali ruslarga oʻtgan. Oʻrta Osiyo xalqlarida harbiy mashq paytida jangchi yigitlarni bir-biriga uloqtiradigan qamish poyasi ham baʼzan J. deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jarima

thumb

Jarima — 1) qonunda belgilangan hollarda undiriladigan mablagʻ. Jarima jinoiy jazo, maʼmuriy va jamoatchilik taʼsiri chorasi sifatida qoʻllanadi. Fuqarolik huquqida jarima shartnomani bajarmagan yoki uning bajarish muddatini oʻtkazib yuborgan korxona, tashkilot, muassasalarga, jinoyat huquqida jinoyatchiga (sud tomonidan asosiy yoki qoʻshimcha jazo sifatida), maʼmuriy huquqda jamoat tartibi, transportdan foydalanish, ov qilish va boshqa tartiblarni buzganlarga solinadi. Oʻzbekiston MJKga muvofiq, maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etishda aybdor jismoniy va yuridik shaxsdan davlat hisobiga pul undiriladi. Fuqarolarga solinadigan jarimaning eng kam miqdori eng kam ish haqining 50 dan bir qismidan, mansabdor shaxslarga esa — 10 dan bir qismidan kam boʻlmasligi, eng koʻp miqdori eng kam ish haqining 5 baravaridan, mansabdor shaxslarga esa 10 baravaridan oshmasligi kerak (qonunda nazarda tutilgan ayrim hollarda baʼzi huquqbuzarliklar uchun jarima miqdori oshirilishi mumkin). Jarima mahalliy davlat hokimiyati organlari, qonun bilan vakolat berilgan boshqa organlar yoki mansabdor shaxslar tomonidan solinadi;

2) sportda — qoidani buzganlik uchun beriladigan jazo (maye, jarima toʻpi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Jarinquduq botigʻi

Jarinquduq botigʻi - Ustyurt platosining shimoli-gʻarbidagi botiq. Bir qismi Oʻzbekiston Respublikasi, qolgani Qozogʻiston Respublikasi xududida joylashgan. J. b. neogen (sarmat)ning oqaktosh, mergel jinslaridan tarkib topgan. Mutlaq bal. Shimoli-sharqida 72—73 m. Nisbiy chuq. 3—5 m. Uz. 60—65 km, eni 12—14 km. Tubi yassi tekislik, marzasimon balandlik va doʻngliklar mavjud, qatqaloq va poʻrsildoq shoʻrxoklar bilan band. Yer osti suvlari J. b.da yuqoriga koʻtarilishi tufayli bugʻlanish jarayonida tuz toʻplanadi. Grunt suvlarining shoʻrligi hol da 80—100 g va undan koʻp, sulfat-xlorid turiga oid. Shoʻr joylarda oʻsimlik oʻsmaydi, faqat botiqning chekkalarida bir yillik shoʻralar, sarisazan, qorabaroq, onda-sonda saksovul oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Geografiya
Jarmishkoʻl

thumb|Jarmishkoʻl, sharqiy qismi
Jarmishkoʻl - Xorazm viloyati Urganch tumanidagi koʻl. Urganch sh.dan 12 km, Guliston qishlogʻidan esa 2 km jan.da, Polvonyop kanalining chap sohilida joylashgan. 1960-y.larda mayd. 4,8 km, oʻrtacha chuq. 1,0—1,2 m boʻlgan. Keyinchalik maydoni ancha kichraygan. J.ga tashlama va sizot suvlari quyiladi, turli baliqlar (zogʻora baliq, choʻrtan, laqqa) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jarmo manzilgohi

Jarmo manzilgohi - Mesopotamiyadagi ilk neolit davri (mil. av. 7-ming yillik)ga oid manzilgoh. Kirkuk sh.ning yaqinida, 1948-yilda amerikalik arxeolog R. Breydvud topib tekshirgan. Uning 3 ga yaqin maydoni kavlab ochilgan. Madaniy qatlamining qalinligi 7 m ga yetadi. R. Breydvudning taxminicha, J. m.da 25 ga yaqin alohida xonadon boʻlib, ularda 150 ga yaqin kishi istiqomat qilgan. Devorlari somonli, xom gʻishtdan qurilgan. Sopol va marmarsimon toshlardan yasalgan idish boʻlaklari, odam va hayvon haykalchalari topilgan. Sopol idishlar qizil boʻyoq bilan sodda bezatilgan. Chaqmoqtoshdan yasalgan motiga, yorgʻuchoq, oʻroq qadamasi, qirgʻich, suyakdan yasalgan igna, arpa-bugʻdoy qoldigʻi, uy va yovvoyi hayvon suyaklari va b. narsalar topilishi J. m.liklar hayotida ovchilik va ibtidoiy dehqonchilik katta rol oʻynaganini koʻrsatadi.

 Adabiyot 
 Masson V. M., Srednyaya Aziya i Drevniy Vostok, M.—L., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Iroq tarixi
Jarra

Jarra — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; Sharq mamlakatlarida qoʻllangan. Qiymati ikki xil boʻlgan: a) 1J. = 12240 g = 12,240 kg; b) 1 kichik J. = 2040 g = 2,040 kg (Ibn Sinoning "Tib qonunlari"da).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jarroh baliqlar

Jarroh baliqlar (Acanthuridae) — okunsimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Tanasi yon tomondan yassilashgan, mayda tangachalar bilan qoplangan, uz. 15—60 sm. Dumining ikki yonida harakatchan oʻtkir pixi boʻladi. Pixlar teridagi chuqurchaga kirib turadi, xavf tugʻilganida bir zumda toʻgʻrilanib chiqadi. 300 ga yaqin turi tropik dengizlarda tarqalgan. Rangi chiroyli, koral riflari va suv osti qoyalari orasida uchraydi. Uvildirigʻi suvda qalqib turadi. Chavoklari plankton bilan, voyaga yetgan baliqlar suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Suzgichlardagi tikanlari va dumidagi pixlari sanchilganida ogʻritadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jarsoy

Jarsoy — Toshkent viloyatidagi ilk va oʻrta paleolit davri yodgorligi. Koʻlbuloq makonitsan 1 km shim.sharqda joylashgan. Oxangaron vodiysida, 1994—95-yillarda Oʻ. Islomov rahbarligida olib borilgan ekspeditsiya tekshirishlari natijasida aniqlangan. J.dan koʻplab tosh qurollar, jumladan nukleuslar, levallua texnikasi bilan ishlangan qirgʻichlar, chopqilar va b. topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Toshkent viloyati
Jarsoy (soy)

Jarsoy — Qashqadaryo viloyati Kitob va Chiroqchi tumanlaridagi soy. Qashqadaryoning oʻng irmogʻi. Qoratepa togʻlarining janubiy va janubi-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan yuzdan ortiq mayda irmoqdan tashkil topgan, eng yirik irmogʻi Yelsoy. Yuqori oqimda Oyoqchisoy, oʻrta qismida Kichik Jarsoy nomi bilan ataladi. Chiroqchi shahri yaqinida Qashqadaryoga quyiladi. Uzunligi 64 km, havzasining maydoni 348 km². Jarsoy yomgʻir, qor va buloq suvlaridan toʻyinadi. Jarsoyning oʻrtacha yillik suv sarfi Chiroqchi shahri yonida 1,08 m³/sek. boʻlib, u yildan bu yilga 0,42—5,30 m³/sek. oʻrtasida oʻzgarib turadi. Suvining asosiy qismi (75—80%) mart—may oylarida oqib oʻtadi, yozda kamsuv, quyi oqimida baʼzan qurib qoladi. Bahorgi jalalardan soʻng Jarsoyda tez-tez sel toshqinlari boʻlib turadi, suv sarfi va uning loyqaligi keskin ortadi: 1969-yil 24-martdagi sel vaqtida Jarsoyning suv sarfi 91,8 m³/sek. boʻlgan, 1978-yil 14-martdagi selda 96 m³/sek.ga yetgan, loyqaligi esa 11 kg/m³ boʻlgan. Jarsoyning suvi asosan Kitob va Chiroqchi tumanlari yerlarini sugʻorishga sarflanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati daryolari
Jarchi

Jarchi — 1) oʻtmishda hukmdorning el-ulusga qarata chiqargan farmoni, harbiy yurishga chiqish, harbiy safardan qaytish, biror tantanali marosim oʻtkazish, baʼzi nomdor shaxslarni taqdirlash yoki jinoyatchilarni jazolash haqidagi oliy buyruqni va shunga oʻxshash xabarlarni bozor maydoni yokikishilar koʻp yigʻiladigan joylarda baland ovoz bilan eʼlon qiladigan shaxc; 2) koʻchma maʼnoda — biron narsani eʼlon qiluvchi, qaror toptiruvchi (maye, haqiqat J.si). Buxoro xonligida J. oʻz mavqeiga koʻra chuhra oqosi bilan yonma-yon turgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jarqaldirgʻochlar

Jarqaldirgʻochlar  — uzunqanotlilar turkumiga mansub qushlarning kenja turkumi. 86 turi bor. Chekka shimol bilan chet janubdan boshqa hamma joyda, tekislik va togʻ yalangliklarida uchraydi. Daraxt kovaklariga, uylarga, tik qoyalardagi yoriqlar va b. joylarga uya soladi. Qora jarqaldirgʻochlar Hindiston va Afrikada qishlaydi. Oʻzbekystonda 5 turi yashaydi, shundan 3 turi uya quradi. Qora jarqaldirgʻochlar martning oʻrtalarida uchib keladi, 2—3 hafta oʻtgandan keyin uya qurishga kirishadi. 4 tagacha tuxum qoʻyadi. 11 — 16 kunda tuxumdan joʻja chiqadi. Joʻjasi 38—40 kunda uchirma boʻladi. Ob-xavo noqulay yillari uyada 56 kungacha qolib ketadi. Jarqaldirgʻochlar hasharotlar, oʻrgimchaklar bilan oziqlanadi. Hashoratlarni qirib, xoʻjalikka foyda keltiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Jarqanotlar

300px|right
thumb|Tichodroma muraria 
Jarqanotlar, qizilqanotlar (Tichodroma muraria)— chumchuqsimonlar turkumining bir turi. Jan. va Oʻrta Yevropa hamda Osiyoning janubidagi togʻlarda uchraydi. Oʻzbekiston togʻlarining oʻrmonsiz tik jarliklari va qoyalarida uzoq yashaydi. 3—4 ta tuxum qoʻyadi. Qishda vodiylarga tushadi. Mayda xasharotlar, ularning lichinka va gʻumbaklari bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jarqoq neftgaz koni

Jarqoq neftgaz koni - Buxoro viloyatidagi Qorovulbozor sh. ning shimoli-sharqida joylashgan kon. Neft va gaz Jarqoq strukturasida toʻplangan. 1955-yilda burgʻi qudugʻi qazilgan. 1956-yilda quyi bur yotqiziqlarining 12-gorizontidan gaz olingan. Konning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr va paleogen yotqiziqlari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Jarqoq strukturasi Kogon tepaligining jan.-sharq qismida joylashgan, uz. 17 km, kengligi 7 km, bal. 100 m.

Struktura 3 gumbazdan iborat. Ularning oʻlchami minus 570 m izogipsi boʻyicha: shim. gumbaz 2,6 km x 0,7 km, bal. 10 m, markaziy gumbaz — 6,7 km x 3,3 km, bal. 50 m, jan. gumbaz 2,3 km x 1,0 km, bal. 20 m. 1955—57-yillarda konda 13 burgi qudugʻi kavlangan. Ularning bittasida neft, 6 tasida gaz, 1 tasida gaz bilan neft, 1 tasida suv bilan neft, 4 tasida suv bilan gaz, qolganlarida suv borligi aniqlangan.

12-, 13-, 15-gorizontda gaz, 13-, 15-va 15a-gorizontda neft va gaz bor. Kondagi gazning havoga nisbatan zichligi 0,580—0,612 kg/m3, karbonat angidridi 0,09—1,08%, azot va kamyob gazlar 0,24—0,5%, metan 94-96%, nefti yengil (0,823 g/sm3), oltingugurt miqdori 0,7%, parafin 1,42%, qatron 10%. Kondan neft va gaz olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qorovulbozor tumani
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Jarqoq platosi

Jarqoq platosi — Buxoro viloyatidagi plato. Amu-Buxoro mashina kanalining oʻng sohilida joylashgan. Eng baland joyi 393 m, uz. 12 km, eni 3-4 km. Plato atrofdagi tekislikka nisbatan gumbazeimon koʻtarilgan. Yon bagʻirlari, ayniqsa, janubi-sharqi va shimoli-gʻarbi ancha tik. Shimoli-gʻarbiy yon bari tekislikka zinapoyasimon pasayib boradi, suvayirgʻich qismi yassi. Yon bagʻirlari tub jinslar (ohaktosh, qumtosh, konglomerat)dan iborat qatlamlardan tashkil topgan. Etaklarida mayda shagʻal va qum aralash dagʻal jinslardan iborat prolyuvial shleyf bor. Boʻzqoʻngʻir tuproqlarda asosan shuvoq, biyurgʻun, boyalich, keyreuk tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buxoro viloyati
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Jarquduqsoy

Jarquduqsoy - Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi soy. Zirabuloq togʻlaridagi buloqlardan boshlanib, shim-sharqiy yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 23 km. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan past togʻlarda joylashganidan faqat erta bahorda va jala yoqqanda suv oqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Jarqoʻrgʻon (shahar)

Jarqoʻrgʻon — Surxondaryo viloyati Jarqoʻrgʻon tumanidagi shahar (1973). Tuman markazi. 1951-yilda shaharcha sifatida tashkil etilgan. Viloyat markazi — Termizdan 42 km shim.da. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Jarqoʻrgʻondan 2 km. Surxon daryosining oʻng sohilida, 350 m balandlikda joylashgan. Shahar orqali Zang kanali oqib oʻtadi. Aholisi 20,5 ming kishi (2000). J. nomi qadimda jar yoqasida joylashgan qoʻrgʻon nomidan kelib chiqqan. 8—12-asrlarda J. oʻrnida Charmangan (Sarmangan) sh. boʻlib, arab-fors geografik ida koʻp tilga olingan. 8-asrda arablar, 10-asrda gʻaznaviylar, 11-asrda saljuqiylar, 12-asr 1-yarmida Bomiyon gʻuriylari, 13-asr boshlarida xorazmshohlar qoʻlida, 13-asr oʻrtalarida Chigʻatoy ulusiga kirgan. Oʻsha davrlarda J. (Charmangan) mavqei jihatidan Termiz sh.dan keyin 2-oʻrinda boʻlgan. Geografik oʻrnining qulayligidan J. qadimdan muhim xoʻjalik markazi boʻlib kelgan. 1929-yildat. y. oʻtkazilishi, 30-y.larda bir necha neft konining ochilishi J. xoʻjaligining tez oʻsishiga sabab boʻldi. Shahar atrofidan neft qazib olinadi. Paxta tozalash, qurilish materiallari zavodlari, "Jarqoʻrgʻon-neft" kon boshqarmasi, neft-kon mashinalarini taʼmirlash ustaxonalari, tikuvchilik f-kasi, avtotransport korxonasi, yoqilgʻi saqlash, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qabul qilish omborxonalari mavjud. J.da maʼmuriy, savdo va madaniy muassasalar, kasalxona, ambulatoriya, oʻrta maktablar, xalq teatri, kutubxona, aloqa boʻlimi, stadion, istirohat va madaniyat bogʻi faoliyat koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Jarqoʻrgʻon tumani
Jarqoʻton otashkadasi

Jarqoʻton otashkadasi — Surxondaryo viloyati Jarqoʻton shahri. harobasidagi otashparastlar ibodatxonasi. Oʻrta Osiyo va Oʻrta Sharqdagi eng qad. otashkada hisoblanadi. Jarqoʻton otashkadasida A. Asqarov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya tadqiqot ishlari olib borgan (1973-yildan). Jarqoʻton otashkadasi.ning tarhi toʻgʻri toʻrtburchak (44x64 m) boʻlib, devor (qalinligi 4,5 m) bilan oʻralgan. Unda doira shaklidagi 6 sajdagoh, 5 muqaddas quduq, tabarruk ashyolar saqlanadigan maxsus xona va b. xoʻjalik xonalari boʻlgan. Ibodatxona markazida katta supa (ochiq platforma) boʻlib, uning markazida chor minor qoldiqlari va katta sajdagoh topilgan. Kohinlar yashaydigan supali xonalar, muqaddas olov va kul saqlanadigan otashgoxlar, muqaddas ichimlik (saoma — xaoma) tayyorlanadigan xonalar ochilgan. Jarqoʻton otashkadasidan sirlangan, bezakli sopol idishlar, loydan ishlangan odam haykalchalari, afsonaviy qush Geruda — Humo tasvirlangan idish, sopol quvurlar va b. topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Jasliq

Jasliq (Yoshlik) – Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1975-yildan). Aholisi 4,1 ming kishi (2000), qoraqalpoq, oʻzbek, qozoq, rus, tatar, turkman va boshqalar millat vakillari yashaydi. Temir yoʻl stansiyasi. Jasliqda „Tuley“ gaz kompressor stansiyasi, lokomotiv deposi, temir yoʻlni taʼmirlash korxonasi mavjud. Jasliq orqali yoʻlovchilar tashuvchi xalqaro poyezdlar qatnaydi. Umumiy taʼlim maktabi, klub, madaniy sport majmuasi, kutubxona, kasalxona, dorixona, hammom, nonvoyxona bor. Jasliq yonida qad. ipak yoʻli boʻyidagi „Belevli“ karvonsaroyining qoldiqlari saqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Infratuzilmasi 
Jasliq qishlogʻidan 9 km shimoli-sharqda sobiq harbiy aerodrom mavjud. Qishloq yaqinida 1980-yillarda kimyoviy qurol va ulardan himoya vositalarini sinovdan oʻtkazish uchun moʻljallangan sakkizinchi kimyoviy mudofaa stansiyasi harbiy poligoni joylashtirilgan. Poligonning asosiy hududi Beyneu-Nukus avtomagistralidan sharqda, avtomagistral va Orol dengizi oraligʻida joylashgan. Maydoni taxminan 30x40 km oʻlchamdagi beshburchak shaklida. Poligonda Nukus shahrida joylashgan harbiy qismlar: kimyoviy sinov polki (44105-harbiy qism) va kimyoviy quroldan himoya vositalarini ishlab chiqish markazi (26382-harbiy qism) harbiy xizmatchilari tomonidan boshqarilgan. Poligonni aviatsiya bilan taʼminlash uchun Nukus aerodromida joylashgan 101-alohida sinov aviatsiya eskadroni (An-26 samolyoti, Mi-8 vertolyotlari) ishlatilgan. Poligon va aerodrom qurilishi harbiy quruvchilar tomonidan amalga oshirilgan. 11708 va 01528-sonli harbiy qismlar Jasliq qishlogʻida joylashgan. Jasliq qishlogʻidagi harbiy qismlar 43177 (Nukus) harbiy qismiga boʻysunadi.

1991-yil oxiri – 1992-yil boshida „Jasliq“ aerodromi, poligon va ikkita harbiy qurilish boʻlinmasi yopilgan. Harbiy xizmatchilar Rossiyaga olib ketilgan edi.

1999-yilda sobiq harbiy shaharcha va aerodrom oʻrnida diniy ekstremistik guruhlar faoliyatiga aloqador boʻlgan mahkumlar uchun qattiq tartibli „Jasliq“ (UYA 64/71) koloniyasi tashkil etilgan. Oʻsha yili Oʻzbekiston Islomiy Harakati va boshqa diniy ekstremistik guruhlar faoliyatiga aloqador boʻlganlar orasidan birinchi mahkumlarni qabul qilgan. 2008-yilda Oʻzbekistonda oʻlim jazosi bekor qilingach „Jasliq“da oʻlim jazosi toʻliq qamoq jazosiga almashtirilgan mahbuslar saqlangan. Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019-yil 2-avgust kungi „Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining 19-son ixtisoslashtirilgan Jazoni ijro etish koloniyasini tugatish toʻgʻrisida“gi qarori bilan Qoraqalpogʻiston Jasliq qoʻrgʻonida joylashgan 19-son ixtisoslashtirilgan jazoni ijro etish koloniyasini tugatish belgilangan.

 Diqqatga sazovor joylar 
Jasliq temir yoʻl vokzalidan 67 km shimoli-gʻarbda Ustyurt platosida oʻrta asr meʼmorchiligi yodgorligi Beleuli karvonsaroyi joylashgan Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. 416-bet

 Aholisi 
Jasliq shaharchasi aholisi 1979-yilda 2275 kishiga yetgan. 1989-yilda 3791 kishini, 2011-yilda 3968 kishini tashkil etgan.
 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Qoʻngʻirot tumani
Jatlar

Jatlar — milodning boshlarida Panjobning gʻarbiy tumanlarida yashagan qabilalarning yirik guruhi. Keyinchalik ular Shim. Hindistonga tarqalib ketib, panjobilarning etnik asosini tashkil qilganlar va sikhlar jamoasi tarkibiga kirganlar. Hindistonda J.ning koʻpchiligi J. deb ataluvchi dehqonlar tabaqasiga aylangan. Dehli sultonligi va Boburiylar davlatida J.dan yollanma askar sifatida xam foydalanilgan. 17-asr oxirida J. boburiylarga qarshi bir necha marta (1669, 1672, 1686—91) qoʻzgʻolon koʻtargan. Masalan, 1669-yil Matxura viloyatida Gokla rahbarligida koʻtarilgan qoʻzgʻolon tarixda ayniqsa mashhur. Ularning shundan keyingi (18-asrdagi) qoʻzgʻolonlari natijasida mustaqil J. sultonligi tuzildi. 1763-yil boburiylar armiyasi zarbasidan soʻng sultonlik parchalanib ketib, undan faqat kichik Bharatpur knyazligini saqlab qolgan.

Hoz. J. (10 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) Hindiston respublikasi shim.da va Pokistonda yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil