Braziliya adabiyoti

thumb|500px|Braziliya adabiyotining yilnomasi (portugal tilida)
Braziliya adabiyoti – bu portugal tilida braziliyalik mualliflar tomonidan yoki Braziliyada yaratilgan adabiyot boʻlib, unga 1822-yilda mamlakat mustaqillikka erishishidan avval yozilgan asarlar ham kiradi. Braziliya adabiyotining dastlabki davrida u Portugaliya adabiy anʼanalariga ergashgan. Biroq XIX–XX asrlar davomida yozuvchilar asta-sekin milliy ruhdagi, oʻziga xos uslubga ega Braziliya adabiyotini shakllantira boshladilar. Bu davrda adabiyot Braziliya xalqi, tabiati, madaniyati va jamiyat hayotini aks ettirishga, yaʼni „haqiqiy Braziliya“ mavzularini ifodalashga intildi.

Portugal tili – bu roman tillari oilasiga mansub boʻlib, Braziliyaning yagona rasmiy tili hisoblanadi. Shoir Olavo Bilac bu tilni quyidagicha taʼriflagan: „(…) desconhecida e obscura. / Tuba de alto clangor, lira singela, / Que tens o trom e o silvo da procela, / E o arrolo da saudade e da ternura!“ Bu soʻzlar taxminan shunday tarjima qilinadi: „(…) nomaʼlum va sirli til, baland sadoli tuba, nozik lira, boʻronning shitir-shivirini, sogʻinch va mehrning kuylariyu ohanglarini oʻzida jamlagan!“ Braziliyada eng nufuzli adabiy mukofot – Camões mukofoti boʻlib, u butun portugal tilida soʻzlashuvchi dunyo bilan baham koʻriladi. 2016-yil holatiga koʻra, Braziliyada ushbu mukofotni olgan 11 nafar adib bor. Shuningdek, mamlakatda Braziliya adabiyot akademiyasi (Academia Brasileira de Letras) faoliyat yuritadi. U notijorat madaniy tashkilot boʻlib, milliy til va adabiyotning rivojini, saqlanishini va nufuzini mustahkamlashni oʻz oldiga maqsad qilgan.

Braziliya adabiyoti nihoyatda sermahsul boʻlgan. Uning boshlanishi odatda Pero Vaz de Caminha tomonidan yozilgan maktub, yaʼni Braziliya kashf etilganini tasdiqlovchi hujjat bilan bogʻlanadi. Shu tarixiy bosqichdan boshlab Braziliya adabiyoti koʻplab buyuk yozuvchi va shoirlarni yetishtirdi. Asosiy adabiy arboblar orasida romannavislar Machado de Assis, João Guimarães Rosa, Jorge Amado, Clarice Lispector va Graciliano Ramos bor. Ular Braziliya hayoti, ruhiyati va ijtimoiy muammolarini chuqur yoritgan asarlari bilan tanilgan. Shoirlar orasida esa João Cabral de Melo Neto, Mário de Andrade, Carlos Drummond de Andrade, Vinicius de Moraes, Ferreira Gullar va Manuel Bandeira oʻzining lirik, falsafiy va milliy ruhdagi sheʼrlari bilan ajralib turadi. Dramaturglar qatorida Nelson Rodrigues va Augusto Boal teatr sahnasiga yangi ifoda vositalari olib kirgan. Bundan tashqari, adabiyotshunoslar va nazariyotchilar orasida Antonio Candido va Otto Maria Carpeaux Braziliya adabiy merosini ilmiy tahlil qilgan eng nufuzli mutaxassislardan hisoblanadi.

 Zamonaviy Braziliya adabiyoti 
Zamonaviy Braziliya adabiyoti asosan shahar hayoti va uning turli jihatlariga – yolgʻizlik, zoʻravonlik, siyosiy muammolar, ommaviy axborot vositalari nazorati kabi mavzularga eʼtibor qaratadi. 1970-yillarda Rubem Fonseca va Sérgio Sant'Anna bu mavzularni chuqur yoritgan asarlar yozib, ilgari asosan qishloq hayotiga bagʻishlangan Braziliya adabiyotida yangi yoʻnalish boshlab bergan.

1980-yillardan boshlab esa yangi avlod yozuvchilari paydo boʻldi. Ular orasida Caio Fernando Abreu, João Gilberto Noll, Milton Hatoum, Bernardo Carvalho, João Almino, Adriana Lisboa, Cristovão Tezza va Paulo Coelho kabi mualliflar bor. Ularning asarlari shaxsiy izlanish, zamonaviy jamiyatdagi begonalik, axloqiy va siyosiy inqirozlarni tahlil qiladi.

Sheʼriyat sohasida, zamonaviy davrning eng eʼtiborga loyiq shoirlari – Ferreira Gullar va Manoel de Barros, birinchisi hatto Nobel mukofotiga nomzod ham boʻlgan.

Soʻnggi yillarda esa „marginal adabiyot“ (yaʼni shahar chekkalaridagi oddiy xalq hayotini yorituvchi adabiyot) kuchayib bormoqda. Bu yoʻnalishning yetakchilari – Sérgio Vaz va Ferréz, ular Festa Literária Internacional de Paraty, Flipside va Bienal do Livro de São Paulo kabi nufuzli adabiy tadbirlarda faol qatnashib keladilar. Bugungi kunda ham zamonaviy shoirlar qatorida Adélia Prado, Elisa Lucinda va Luis Alexandre Ribeiro Branco kabi ijodkorlar Braziliya adabiyotining boy sheʼriy anʼanalarini davom ettirmoqdalar.

 

 
 
 
 

 Qoʻshimcha oʻqish uchun 
 Arce, Emilia Isabel. "La institucionalización del rol materno durante gobiernos autoritarios: respuestas de escritoras argentinas y brasileñas a la construcción patriarcal de género y nación". (Archive) (PhD thesis). University of Texas at Austin, May 2009. (English abstract included.)

 
 Portugueses de Papel A database of Portuguese characters in Brazilian novels
Turkum:Braziliya adabiyoti
Turkum:Janubiy Amerika adabiyot