Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Seriy

Seriy, oyeamino (3oksiprpoion kislota, NOSN2—CH(NH2)COOH — tabiiy aminokislota. Mol.m. 105,10. Suvdaeriydi, spirt va efirda erimaydi. Seriyni nemis kimyogari Seriy Kremer 1865-yilda ipak yelimidan ajragib olgan. 2 optik faol: L va D hamda ratsemik — DL shakdda boʻladi. LC barcha oqsillar tarkibida, ipak fibrionida (16% gacha) va yelimida (40% gacha) ayniqsa koʻp. Organizmda aminsizlanib pirouzum kislotaga aylanadi. Seriy — almashinadigan aminokislota. Sintez yoʻli bilan olish mumkin. Seriy biologik membranalar va nerv toʻqimasi boʻladigan serinfosfatidlar tarkibiy qismi hisoblanadi. Azoserin va sikloserin kabi antibiotiklar Seriyning hosilalaridir. Seriy odam va hayvon organizmida moddalar almashinuvida muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Seritsit

Seritsit (lot. serikus — ipaksimon) — mineral, oq slyudalar sinfiga mansub muskovitning mayda tangachasimon turi. Kimyoviy formulasi KAl2AlSi3Ol0 (ON)2. Tarkibida K2O ning kamligi hamda SiO2, MgO, N2O koʻpchligi bilan tavsiflanadi. Metamorfik slanetslarda va kupchilik alyumosilikatlarning nurash mahsulotlarida plagioklazlar, ishqorli dala shpatlari, leysitlar, nefelinlarning kristallarida aralashma koʻrishishida uchraydi. Gidrotermal oʻzgargan otqindi va metamorfik togʻ jinslarida ikkilamchi mineral sifatida keng tarqalgan. Yana q. Seritsitlanish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Seritsitlanish

Seritsitlanish - seritsitning past trali gidrotermal eritmalar taʼsirida plagioklaz va boshqa minerallar oʻrnini egallash jarayoni. Bunda seritsit koʻpincha yupqa disperslangan kaliyli gidroslyudalar va illitlar koʻrinishida hosil boʻladi. Bu oʻzgarishlar birlamchi (ayniqsa, dala shpagi) va ikkilamchi (andaluzit, xlorit va boshqalar) alyumosilikatli minerallarda koʻproq rivojlanadi. Gidrotermal S. kvarslanish va piritlanish bilan birga namoyon boʻlib, mis, rux, qoʻrgʻoshin, kumush, simob kabi sulfidli, baʼzan noruda foydali qazilmalar bilan chambarchas bogʻliq. Berezit, listvenit, propilit, kvarsit, greyzen kabi nordon va oʻrta jinslarda oʻzgarishlar uchun xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seriya

Seriya (lot. series — bir qancha) — 1) bir jinsli yoki umumiy belgili narsalar guruhi, turkumi (mas, ilmiyommabop S.si); 2) qimmatbaho qogʻozlarning (mas, obligatsiyalar S.si), hujjatlarning (mas, pasport S.si) raqamlar yoki harflar bilan ifodalanadigan razryadi, kategoriyasi; 3) filmning mustaqil namoyish etiladigan kismi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seriya (maʼnolari)

Seriya:

 Seriya (lot. series — bir qancha) — 1) bir jinsli yoki umumiy belgili narsalar guruhi, turkumi (mas, ilmiyommabop S.
 Seriya (geologiya) (geologiyada) — mahalliy yoki regional stratigrafik shkala boʻlimining geologik svitalarga nisbatan yirik taksonometrik birligi.
Seriya (geologiya)

Seriya (geologiyada) — mahalliy yoki regional stratigrafik shkala boʻlimining geologik svitalarga nisbatan yirik taksonometrik birligi. S. 2 va undan koʻp svitalarni birlashtiradi; quyidagi belgilar: togʻ jinslarining hosil boʻlish sharoitining oʻxshashligi (dengiz, kontinental, vulkanik va boshqalar), baʼzi bir jinslarning ustunligi (choʻkindi, metamorfik, vulkanik), strukturasining oʻziga xosligi (mineral zarralarni bir maromda joylashishi va boshqalar) kabilar bilan svitalardan farq qiladi. S.ning geologik kesimidagi svitalarning yotish sharoiti va nisbati turli koʻrinishda boʻladi. S. hajmi boʻyicha yagona shkalaning geologik boʻlimiga muvofiq kelishi mumkin. S.lar koʻpincha birbiri bilan yirik stratigrafik boʻlim orqali ajraladi yoki katta burchak ostida nomuvofiqyotadi. S.ning odatda stratotipi boʻlmaydi. Hajmi uni tashkil etgan svitalar hajmi yigʻindisiga teng. S. geografik joy nomi bilan ataladi. Mas, Ashina S.si (Ural rifeyida), Aravalli S.si (Hindistondagi Aravalli togʻ tizmasi nomidan), Vaterberg S.si (Janubiy Afrikadagi Vaterberg rayoni) va hokazo. Fargʻona botigʻida qalinligi 1030– 1220 m li massaget va baqtriya S.lari ajratiladi. Xorijda S. (serie) geologik boʻlimni ifodalaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serkalisoy

Serkalisoy (Teraklisoy) — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Oqbuloq daryosining oʻng irmogʻi. Unga chap qirgʻoqsan (boshlanishidan 7,4 km da) quyiladi. Uzunligi 35 km, havzasining maydoni 449 km². Chatqol tizmasining shim.gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Boshlanishidan Zimnonsoy, quyilish joyigacha Teraklisoy deb ataladi. Asosan, qordan, qisman yomgʻirdan toʻyinadi.

Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi quyilishida 8,05 m³/sek., oqim moduli 17,9 l/sek, km². Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 12 m³/sek.dan (sersuv yilda) 6,66 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Suvining sutkalik eng koʻp sarfi mayda, baʼzida aprelda kuzatiladi. Mart oyidan iyul oxirigacha sersuv boʻladi, baʼzan toshadi. Toshqin davrida sutkalik eng koʻp suv sarfi 10—20 marta koʻp boʻlishi mumkin. Qish sovuq kelganda suvning qirgʻoqqa yaqin joylari muzlaydi va suv yuzida mayda muz parchalarining oqishi kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Valentin Serov

Valentin Aleksandrovich Serov 1865.7(19).1, Peterburg 1911. 22.11(5.12), Moskva — rus rassomi, rang-tasvirda realizmning yirik namoyandasi. Peterburg Badiiyot akadimyasi da tahsil koʻrgan (1880—85). S. ijodiga I.Ye.Repin (yoshligida undan taʼlim olgan) hamda rassomlarning Rossiya va Gʻarbiy Yevropa muzeylarida koʻrgan asarlari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Ilk asarlaridayoq nur va rangni ishlashi, murakkab reflekslar uygʻunligini berishi, havo bilan toʻyingan muhit (olam) ni tasviriy jozibasi bilan aks ettirishi diqqatga sazovor ("Shaftoli tutgan qiz", 1887; "Oftobda turgan qiz", 1888, ikkalasi ham Tretyakov galereyasida va boshqalar). 1890-yildan portret janri S. ijodida asosiy oʻrin tutadi, kishilarning oʻtkir ruhiy holatini berish oldinga chiqdi, artist, rassom, yozuvchilar uning sevimli modeliga aylanadi: "A. Mazini" (1890), "K.A. Korovin" (1891), "I.ILevitan" (1893), "N.A. Rimskiy— Korsakov" (1898), "M. Morozov" (1902), "M. N. Yermolova" (1905) va boshqa Davr ruxini, qahramonlar vaziyatini berishda rang tuslarini mahorat bilan qoʻllaydi ("Petr I", tempera, 1907 va boshqalar). Qad mifologiya mavzularida ham asarlar yaratgan. S.ning eng yaxshi asarlari rus realistik sanʼatining choʻqqisidir. SEROV (1934-yilgacha va 193739-yillarda Nadejdinsk, 1934—37 yillarda Kabakovsk) — Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1926-yildan). Kakva daryosi sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 100,4 ming kishi (1998). Uraldagi metallurgiya sanoati markazlaridan biri. Qora metallurgiya, yogochsozlik va boshqa sanoat korxonalari, temirbeton buyumlari, taʼmirlashmexanika zavodlari bor. Serov issiklik elektr st-yasi ishlab turibdi. Bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, Ural politexnika instituti fakulteti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Shahar 1894-yilda Sibir temir yoʻl magistrali uchun relslar ishlab chiqaradigan zavod barpo etilishi munosabati bilan bunyod etilgan. Qahramon uchuvchi A.K.Serov (1910—39) nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serodiagnostika

Serodiagnostika (lot. serum zardob va diagnostika) — kon zardobini tekshirish yoʻli bilan kasallikni aniklash usuli. S, antigen va unga gomologik antitelolarning oʻzaro taʼsirlashuvi natijasida yuzaga keladigan serologik reaksiya natijalariga asoslangan (qarang Immunodiagnostika).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seroz parda

Seroz parda — odam va hayvon tanasi boʻshligʻi va ichki aʼzolarini oʻrab turadigan parda. Oʻrniga qarab qorin parda, plevra, perikard, epikard deb nomlanadi. Mezoderma hosilalari — splanxnotomadan rivojlanadi. Seroz parda ichki aʼzolar harakatini osonlashtiradigan, himoya funksiyasini bajaradigan seroz suyuklik ishlab chiqaradi. Odatda, silliq, yaltiroq, tiniq va elastik S.gg. yalligʻlanganda (peritonit, plevrit, perikardit) qalinlashadi, xira, gʻadirbudur boʻlib, funksiyasi buziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serologiya

Serologiya (lot. serum — zardob va ...logiya) — immunologiya fanining bir boʻlimi; qon zardobining immun xossalarini oʻrganadi. Serologik reaksiyalar agglyutinatsiya, passiv gemagglyutinatsiya, pretsipitatsiyaga va neytrallash reaksiyasi (mas, mikrobni), gemagglyutinatsiyani tormozlash reaksiyasiga boʻlinadi. Bir qancha "oddiy" reaksiyalardan murakkab serologik reaksiyalar: bakterioliz, komplement bogʻlash reaksiyasi vujudga keladi. Mikroorganizmlarning harakatchan ni aniklash (mas, zaxmda rangeiz treponemalarni immobilizatsiya qilish reaksiyasi), serologik reaksiyalarning alohida turidir. Serologik reaksiyalar infeksion va noinfeksion immunologiyada ilmiy va diagnostika (qarang Serodiagnostika) maqsadida qoʻllanadi. Ulardan qon quyishda, qon gruppasini, oqsillarning individual va oʻziga xos xususiyatlarini aniklashda foydalaniladi. Immun va diagnostik zardoblarni olish, ularning faolligini aniqlash hamda taʼsir etish mexanizmini oʻrganish usullarini ishlab chiqish S.ning asosiy vazifasidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seroprofilaktika

Seroprofilaktika (lotincha serum zardob va profilaktika) – yuqumli kasalliklarning oldini olish maqsadida organizmga normal va immun zardoblar yuborish usuli hisoblanadi. Bunda 1—4 hafta davom etadigan passiv immunitet hosil boʻladi. Tibbiyot amaliyotida seroprofilaktika uchun gammaglobulin keng qoʻllanadi. Seroprofilaktika epidemik kasalliklar (mas, qizamiq, koʻkyoʻtal)ga chalingan bemorlar bilan muloqotda boʻlganlar, shikastlanganda (qoqsholning oldini olish uchun), hayvonlar tishlaganda (quturishning oldini olish uchun) va hokazoda oʻtkaziladi. Infeksion gepatitga qarshi kurashishda rejali seroprofilaktika olib boriladi (yana qarang Immunoprofilaktika, Immunoterapiya, Immun zardoblar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Yuqumli kasalliklar
Turkum:Tibbiyotga oid chala maqolalar
Seroterapiya

Seroterapiya (lot. serum — zardob va terapiya) — kasalliklarni normal va immun zardoblar yordamida davolash usuli. S.da davo organizmda passiv immunitet hosil qilish — zardob tarkibidagi antitelolar yordamida mikroblar (toksinlar)ni zararsizlantirishga asoslanadi. Zardoblar hayvonlarni (koʻproq otlarni) immunlash yoʻli bilan olinadi. Shuningdek, S.ga tozalaigan va konsentrlangan geterogen (immunlangan hayvon zardobidan olingan) va gomologik (immunlangan yoki kasallanib, sogʻaygan odam zardobidan olingan) gammaglobulinpardan ham foydalaniladi. Immun zardoblar difteriya, botulizm, shuningdek, ilon, ari, baʼzi xasharotlar chaqqanda, gammaglobulin gripp, kuydirgi va boshqa yuqumli kasalliklarni davolashda qullanadi. S. asoratlarining oldini olish uchun zardobni yuborishdan oldin (15—30 daqiqa, baʼzan 1—2 kun ilgari), uning ozrok, miqdori yuborib koʻriladi (yana qarang Immunoterapiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serotonin

Serotonin, 50 ks i 3ra m inoetilindol, 5o ks itr i ptamin, C1H12N2O — biologik faol modda. Mol. m. 176,21. Odam va hayvonlar qoni hamda toʻqimalarida bor. Serotonin periferik nerv markazlari mediatori hamdir. Ilk bor 1947-yilda buka zardobidan ajratib olingan. Serotoninboʻshliqichlilar, mollyuskalar, boʻgimoyoklilar, suvda va qurukda yashovchilarning zaharida, shuningdek, oʻsimliklarda uchraydi. S organizmda triptofan aminokislotalaridan sintezlanadi. Toʻqimalarda Serotonin 5oksiindolilsirka kislotaga aylanib, organizmdan buyrak orqali ajraladi. Serotonin tomirlarni toraytiradi, markaziy nerv sistemasi hamda hazm qilish, ajratish, endokrin sistemalar faoliyatining gumoral regulyasiyasida muhim rol oʻynaydi. Qonda (asosan, trombitsitlarda) 0,02—0,6 mg/l Serotonin bor. Serotonin almashinuvining buzilishi miokard infarqti, yara kasalliklari va baʼzi ruhiy kasalliklarga sabab boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serpentin

thumb|Serpentin
Serpentin (lot. serpens — ilon) — qatqatli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. S.ning morfologiyasi va kristall panjarasi bilan farqlanuvchi 3 asosiy turi bor: antigorit (varaqsimon), xrizotil (tolali) va lizardit (massiv). Kimyoviy formulasi (Mg,Fe)6Si4O10 (OH)8, MgO 43%, SiO2, 44,1%, H2O 12,9%. Qoʻshimcha sifatida FeO, Fe,O3 va NiO uchraydi. Qattikligi 2,5—3, zichligi 2550 kg/m³. Qoʻshimchalariga karab rangi oq, sariq, yashil, yashilsimon koʻk boʻladi, baʼzi S.larning rangi ilon terisini eslatadi (nomi ham shundan). S. guruhidagi minerallar serpentinitning asosiy komponenta hisoblanadi. S.ning oʻziga xos xuyeusiyatlari — yumshoqligi, qovushqoqligi, sinish yuzasining yogʻsimon yaltirok/shgi, sirpanish oynasining mavjudligidir. Sdan xoʻjalikning turli sohalarida, xususan, termal va elektroizolyasiyada hamda oʻtga chidamli kiyimkechaklar tayyorlashda foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Serpentinit

Serpentinit - oʻta asosli togʻ jinsi, dogʻli va yoʻl-yoʻlli tuzilishga ega. Bu xususiyati bilan ilon terisini eslatadi. Shuning uchun ofiolitlar (ofis — ilon) deb ham ataladi. Oson ishlov berilishi sababli ulardan bezak buyumlar va taqinchoqlar, qora metallurgiya uchun olovbardosh gʻishtlar tayyorlanadi. S, asosan, tolali xrizotil, varaqli antigorit va massiv lizarditdan iborat. Doimo karbonat va magnetit qoʻshimchalariga ega. Kam miqdorda talk, aktinolit, tremolit, brusit, xlorit, kvars, xalsedon va boshqa minerallar uchraydi. S.dagi minerallar soni 70 dan oshadi. S. dunitgarsburgit tarkibli oʻta asosli jinslarning bosqichli oʻzgarishi (serpentinlanish) tufayli vujudga keladi. Serpentinlanishning dastlabki boskichida lizardit, keyinchalik xrizotil va yakunida antigorit shakllanadi. S. asosida xrizotilasbest, antofillit, talk va boshqa konlar hosil boʻladi. S. massivlari Ural, Shimoliy va Janubiy Kavkaz va Pomir, Janubiy Fargʻona vodiysi, Janubiy va Shimoliy Nurota chuqur yer yoriqlari zonalarida, Tomditogʻ va Sulton Uvays togʻlarida rivojlangan. Sulton Uvaysdagi S. oʻzgarishidan yirik Qizilsoy, Zenilbuloq, Qazgʻantogʻ va talksimon jinslar hamda vermikulit konlari vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Petrologiya
Serpentinlanish

Serpentinlanish - oʻta asosli togʻ jinslarining termal suvli eritmalar taʼsirida oʻzgarishi. Bunda suvsiz magnezial silikatlar oʻrnini serpentin guruhiga mansub minerallar egallaydi. S. natijasida serpentinitlar hosil boʻladi. Tra 400—450° dan 90—100° ga teng boʻlgan oralikda S. hodisasi kuzatiladi. Metamorfik S. va metasomatik S. farqlanadi. Metamorfik S. ofiolitli chuqur mintaqalar uchun xos boʻlib, regional metamorfizm jarayonlari bilan uzviy bogʻliq va u boshqa komponentlar miqdori kam darajada oʻzgargan holda jinsda N2O ning ortishi bilan tavsiflanadi (bu esa jinsning dastlabki hajmining ortib ketishiga olib keladi). Metasomatik S. yuqori kimyoviy agressiv eritmalar bilan bogʻliq boʻlib, jinslardan MgO va SiO2 ni (jins hajmining 30% ga yaqini) ajratib chiqaradi, lekin bunda jinslarning dastlabki hajmi saqlanib qoladi. U mahalliy jarayon boʻlib, uncha chuqur boʻlmagan giperbazitlarning intruzivlari uchun xosdir. S. koʻpgina foydali qazilmalar (xrizotilasbest konlari)ni topishda darak beruvchi belgi hisoblanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serpulidlar

Serpulidlar (serpulidae) — koʻp tukli chuvalchanglar oilasi. Uzunligi 15 sm ga yaqin. Gavdasining oldingi qismi ohak nay ichida joylangan; unda rangli yirik jabra nurlari dastasi joylashgan. Nurlardan biri oqak qopqoqchaga aylangan. Biror hayvon hujum qilganida ana shu qopqoqcha nay ogʻzini yopadi. S. koʻpincha naylari bilan birbiriga yopishib yashaydi. 500 ga yaqin turi maʼlum; barcha dengizlarda tarqalgan. Suvni filtrlab oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Serpuxov

Serpuxov — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Oka daryosidagi pristan. Aholisi 136,5 ming kishi (1998). Shahar 14-asrdan maʼlum. 1341 — 1456-yillarda Serpuxov udel knyazligi markazi. Tosh kreml (16-asr oʻrtalari) qurilishi bilan Rus davlatining janubiy chegarasidagi muhim istehkom. 16—17 a.larda yirik savdo markazi. 1708-yildan Moskva guberniyey tarkibida, 1781-yildan uyezd shahri. 19-asr oʻrtalarida Moskva gubernyasining eng yirik toʻqimachilik markazi. Mashinasozlik va metallsozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, elektromexanika, charm zavodlari, mebel va qogʻoz fabikalari, uysozlik kombinati bor. Bir necha ilmiy tadqiqot, oʻrta maxsus bilim yurtlari, tarixiy-badiiy muzey mavjud.

Meʼmoriy yodgorliklardan: Kreml devorlari (16-asr) va Troitsk sobori (17-asr), Vladichniy (16—17 a.lar) va Visotskiy monastirlari (16—17-asrlar) ansambllari, cherkovlar (17—18-asrlar), turar joy xos uylari (18—19-asrlar) saqlanib qolgan. S yaqinida — PriokskoTerrasniy qoʻriqhonasi faoliyat koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Moskva viloyati shaharlari
Serpushtlik

Serpushtlik — hayvonlarda har bir tur uchun xos boʻlgan, tabiiy oʻlim oʻrnini qoplash uchun zarur boʻlgan pusht qoldirish xususiyati. Serpushtlik hayvonlarning turli guruhida har xil. Uzoq yashaydigan va nayeli haqida koʻp gʻamxoʻrlik qiladigan hayvonlar bir yilda, koʻpincha bir necha yilda 1 marta 1—2 tadan bolalaydi. Qisqa umr koʻradigan hayvonlar (mas, kemiruvchilar) 1 yilda bir necha marta 10—15 tadan bolalaydi. Tuxum qoʻyib koʻpayadigan hayvonlar serpushtligi yuqori boʻladi. Ayrim hasharotlar bir necha yuz minglab, hatto milliontalb bolalaydi, oybaliq birdaniga 300 mln gacha tuxum qoʻyadi. Serpushtlik hayvonning yoshi, yil mavsumi, oziq xili, miqdori, iqlim sharoiti, populyasiya zichligi va boshqa omillar taʼsirida oʻzgarib turadi. Serpushtlikni oshirish chorvachilikda katta ahamiyatga ega. Yaqin qarindoshlar oʻrtasida uzoq vaqt davomida oʻtkaziladigan duragaylash serpushtlikni kamaytiradi, hatto pushtsizlikka olib kelishi mumkin. Koʻpincha uzoq formalarni chatishtirish ham qisman yoki butunlay pushtsizlikka olib keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Zoologiya
Sertifikat

Sertifikat (lot. sertum – aniq va facere – qilmoq) – 1) davlat organlarining moliyaviy majburiyati, zayomi; 2) sugʻurta S.i – sugʻurta shartnomasi shartlarini ifodalaydigan hujjat; sugʻurta polisi oʻrniga oʻtadi; 3) omonat (depozit) S.i – bankka qoʻyilgan omonat summasini tasdiqlovchi qimmatdor qogʻoz va belgilangan muddat oʻtgach, omonatchi (S. saqlovchi)ning omonat summasini va Sdan shartlashilgan foizlarni S. bergan bankda yoki uning boshqa istalgan shoxobchasida olish huquqi; 4) mahsulot sifatiga guvohlik beruvchi hujjat, unda mahsulotning sifati, xuyeusiyatlari, foydalanishta oid baʼzi koʻrsatmalar, mahsulot ishlab chikarilgan joy yoki firma nomi, shuningdek, mahsulotning xavfeizligi va yarokliligiga oid maʼlumotlar aks etgan boʻladi. Shuning uchun ham koʻp hollarda sifat S.i deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Sertifikat (lot. sertum – aniq va facere – qilmoq) – 1) davlat organlarining moliyaviy majburiyati, zayomi; 2) Maxsus qisqa muddatli oʻquv kurslarini tamomlaganligini va taʼlim (taxsil) olganligini tasdiqlovchi xujjat; 3) Biror narsa, voqea xaqidagi rasmiy yozma guvohnoma; diplom; 4) sugʻurta S.i – sugʻurta shartnomasi shartlarini ifodalaydigan hujjat; sugʻurta polisi oʻrniga oʻtadi; 5) omonat (depozit) S.i – bankka qoʻyilgan omonat summasini tasdiqlovchi, belgilangan muddat oʻtgunga qadar qimmatbaho qogʻoz, omonatchi (S.i saqlovchi)ning omonat summasini va S.i dan shartlashilgan foizlarni S.i bergan bankda yoki uning boshqa istalgan shoxobchasida olish huquqi; 6) mahsulot sifatiga guvohlik beruvchi hujjat, unda mahsulotning sifati, xususiyatlari, foydalanishga oid baʼzi koʻrsatmalar, mahsulot ishlab chiqarilgan joy yoki firma nomi, shuningdek, mahsulotning xavfsizligi va yarokliligiga oid maʼlumotlar aks etgan boʻladi. Shuning uchun ham koʻp hollarda sifat S.i deb ham ataladi.
Sessiya

Sessiya (lotincha: sessio – yigʻilish) – 1) vakolatli organlar (mas, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, viloyat kengashi), sud, ilmiy muassasa, jamoat tashkilotlarining yigʻilish oʻtkazayotgan davri. Vakolatli organlarning sessiyalari bir yilda necha marta chaqirilishi qonun bilan belgilanadi. Bundan tashkari navbatdan tashqari, favqulodda sessiyalar ham chaqirilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida „Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi toʻgʻrisida“gi Konstitutsiyaviy qonunning 10-moddasiga koʻra, Qonunchilik palatasining navbatdagi sessiyalari, kritsa tariqasida, sentabrning birinchi ish kunidan boshlab kelgusi yilning iyun oyi oxirgi ish kuniga qadar oʻtkaziladi; 2) birjalar faoliyatining tashkiliy shakli. Kun davomida savdo qilish uchun belgilangan qatʼiy vaqt birja sessiyalari deyiladi. Sessiyalardan oldin yoki keyin tuzilgan savdo bitimlari haqiqiy hisoblanmaydi va roʻyxatdan oʻtkazilmaydi. Ushbu qoidani buzgan savdo qatnashchilariga jarima solinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sessiya (imtixon)

Sessiya — oliy, oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlarida muayyan mutaxassislik boʻyicha oʻquv rejasida belgilangan imtihonlarni topshirish davri (k,. Imtihon sessiyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Setariozlar

Setariozlar — sut emizuvchilarda uchraydigan invazion kasalliklar. Qorin boʻshligʻi, bosh va orqa miya, koʻz, qonda parazitlik kiladigan Setaria urugʻiga mansub nematodalarning turli shakllari qoʻzgʻatadi. Koʻproq otlar, qoramol, qoʻy, bugʻular kasallanadi. Oraliq xoʻjayinlar — qonsoʻrar pashsha va chivinlar tarqatadi. Kasallik bahor va yozda hayvonlar yaylovda boqilganda ularga hartumida setariylarning invazion lichinkalari boʻlgan pashsha va chivinlar hujum qilganda paydo boʻladi.

Qoʻylarda va bugʻularda S.ni qoʻzgʻatuvchi setariylar bosh va orqa miyada toʻplanadi. Kasallangan hayvonda aylanchiq kasalligi va parez paydo boʻlib, yurganida chayqaladi. Tashxis qonda mikroblarning topilishiga qarab qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish: chivinlarga qarshi repellentlar (benzimin, oksamat) yoki insektitsidlar (dibrom va boshqalar) qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Setor

Setor (fors. — uch torli) —1) Eronda 20-asrgacha keng tarqalgan 3 simli torsimon torlitirnama musiqa cholgʻu asbobi; 2) Oʻzbekiston va Tojikistonda satonnj ikkinchi nomi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seuta

Seuta — Ispaniya boshqaruvi ostidagi yarimeksklav shahar. Marokashning Oʻrta Yer dengizi sohilida, Gibraltar boʻgʻozining sharqiy Femida qismida joylashgan. Atrofidagi hududlar (20 km²) bilan Aholisi 71,5 ming kishi (2001). Erkin savdo porti, tashqi savdo va vositachilik operatsiyalari muhim ahamiyatga ega. Baliqovlanadi. Oziqovqat (baliq konservalash, un tortish) va parfyumeriyakosmetika sanoatlari rivojlangan. Kema taʼmirlash korxonalari bor. Shaharga mil. av. 7-asrda asos solingan. Ispaniyaning harbiy dengiz bazasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ispaniya shaharlari
Giorgos Seferis

SEFERIS (Sepheres; Seferiadis) Georgos (1900.19.2, Izmir shahri — 1971.20.9, Afina) — grek shoiri. 1926—62 yillarda turli mamlakatlarda Gretsiyaning elchisi va konsuli boʻlib ishlagan. Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakatining ishtirokchisi. Ilk sheʼriy toʻplami — "Strofalar" (1931 )da dabdabali ortiqcha soʻzlardan chekinib, aniqva tejamkor bandlar, murakkab pogʻonali qofiyalar va fransuz simvolistlarining obrazlilik uslublaridan foydalangan. "Afsonalardagi tarix" (1935), "Tajribalar kitobi" (1940), "1 vaxta jurnali" (1940), "2vaxta jurnali" (1955) sheʼriy toʻplamlari, "Sisterna" dostoni (1932) va boshqa asarlari S.ni erksevar xalq kuychisi sifatida tanitgan. Esselar ham yozgan. Nobel mukofoti laureati (1963).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:13-martda tugʻilganlar
Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Turkum:20-sentabrda vafot etganlar
Ivan Sechenov

Ivan Mixaylovich Sechenov 1829.1(13).8, Rossiya, hozirgi Nijniy-Novgorod viloyati, Tepliy Stan (Sechenovo) qishlogʻi — 1905.2(15).I, Moskva — rus tabiiyotshunosi, Rossiyada fiziologiya maktabi va psixologiyada tabiiyilmiy yoʻnalish va bosh miya reflekslari toʻgʻrisidagi taʼlimotning asoschisi. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1904), muxbir aʼzosi (1869). Moskva universitetining tibbiyot ftini tugatgan (1856). Peterburg xirurgiya akademiyasining fiziologiya kafedrasini boshqargan (1860-yildan), fiziologiya lab. sini tashkil qilgan. Moskva universiteti fiziologiya kafedrasi privatdotsenti (1889), professor (1891-yildan). S. gomeostaz orqali oʻz-oʻzini boshqarish haqidagi fikrni ilgari surdi (1861). Bosh miya markazlarining harakat aktivligiga taʼsiri toʻgʻrisida tajriba oʻtkazib, baqa uzunchoq miyasi va koʻrish doʻmboqchalariga osh tuzi bilan taʼsir etilganda oyokdarning reflektor yoʻl bilan harakatlanish reaksiyasi toʻxtab qolishi sabablarini tadqiq etadi va psixik jarayenlarning fiziologik asoslarini ochib beradi (1862). S. darvshshjtl targʻib qilib, uni fiziologiya va psixologiya masalalariga ham tatbiq etdi. 1890-yilda u psixofiziologiya va bilish nazariyasi masalalariga oid muammolarni oʻrgandi.

 
 Izbr. filosofskiye i psixologicheskiye proizvedeniya, M., 1947;
 Izbrannie proizvedeniya, t. 1, M., 1952;
 Refleksi golovnogo mozga, M.,1952.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Seyalka

Seyalka (rus. seyat — ekmoq), ekkich — qishloq xoʻjaligi ekinlari va daraxtlar urugʻini muayyan chuqurlikda tekis ekish, ekinlarni oʻgʻitlash uchun moʻljallangan qishloq xoʻjaligi mashinasi. Ekish usuliga koʻra, katorlab, uyalab, urukni aniq tashlab (punktir) va sochib (oʻt urugʻi va oʻgʻitni) ekadigan turlarga bulinadi. Vazifasiga kura, chigit, sabzavot, poliz ekinlari, don (arpa, bugʻdoy, noʻxat, tariq, guruch va boshqalar), makkajoʻxori, bogʻdorchilik S.si farqlanadi. Traktorlar bilan ishlatish usuliga koʻra, S.lar tirkama va osma; ekish apparatlari tipiga koʻra, gʻaltakli va diskli; soshniklari tipiga koʻra, diskli va ankerli turlarga boʻlinadi. Barcha S.lar ishlash jarayoni va tuzili shi jihatdan oʻxshash boʻladi, urugʻni ekish chuqurligi, qator oralari, qatorlar soni va shakli boʻyicha birbiridan farqlanadi. Mas, chigit S.si chigitni qatorlab, kvadratuyalab va zichuyalab ekishga moslashtiriladi, sabzavot S.si urugʻni qatorli va lentali usullarda ekadi va hokazo. S, asosan, urugʻ solinadigan yashik, ekish apparati va soshniklardan iborat.

Oʻzbekistonda chigit, boshoqli don (arpa, bugʻdoy), sabzavot ekinlari (sabzi, piyoz, rediska va turp), kartoshka ekish, bogdorchilik (uzum, anor, anjir va boshqa mevali daraxt koʻchatlari ekish) S.lari ishlatiladi. "Oʻzbekqishloqmash" AJ da chigit ekish S.si (SMX4), paxtamakkajoʻxori S.lari (SMX3,6/4,2 va SMX5,4), qand lavlagi, makkajoʻxori, karam, baqlajon, yer yongʻoq, kunjut ekish uchun moʻljallangan pnevmomexanik S.lari (SXM40,4. SXM40401), don S.si (SMZ24), kartoshka S.si (KS2, KS4), mayda sabzavot ekinlari S.lari (HP.302, NR.300201); "Urganchozuqamash" AJ da chigitni anik, ekish S.si (STV8M), "Kimyoqishloqmash" AJ da chigitni ekish oldidan namlagich apparat (USN4) va boshqa ishlab chiqariladi.

Erta koʻklamda chigit endigina unib chiqqanda nihollarni sovuqdan asrash, qatqaloqning oldini olish maqsadida ekinzorlar ustiga plyonka yopish uchun moʻljallangan moslama (PRP4) ("Oʻzbekqishloqmash" AJ) S.lar SMX4, STX4, SCHX4 va SXU4 larga oʻrnatiladi. Barcha S.lar traktorlar bilan agregatlab ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sehrgarlik

Sehrgarlik (jodugarlik) — xalq eʼtiqodiga koʻra, ayrim odamlarning ziyon yetkazish yoki undan xalos etish, kasalliklarni tuzatish borasidagi moʻʼjizaviy qobiliyati. Sehrgarlikning paydo boʻlishi ibtidoiy din shakllari — animizm, fetishizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish va boshqa bilan bogʻliq. Sehrgarlikka ishonish deyarli hamma xalqlarga xoSehrgarlik Etnograflar fikricha, ziyon yetkazadigan Sehrgarlikning ijtimoiy asosi qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro dushmanlikdan kelib chiqqan. Boshqa qabila kishisiga kasallik, oʻlim tilab afsun oʻqish, yovuz ruhlarga eʼtiqod qilishning idan biri boʻlgan. S.ga ishonish buddizm, xristianlik, islom dinida va boshqa dinlarda sakdanib qolgan, qisman ular bilan aralashib ketgan. Oʻrta asrlarda Yevropada xristian cherkovida S — iblis xatti-harakatidir degan qarash mavjud boʻlgan. Cherkov va dunyoviy hokimiyat S.da shubha qilingan barcha kishilarni qattiq taʼqib etgan. Islomda S. bilan shugʻullanish ogʻir gunoh hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Satanizm
Turkum:Din
Sehrli kvadrat

Sehrli kvadrat — natural sonlardan iborat kvadrat. Natural sonlar p ta qator va p ta ustunga boʻlingan va hosil boʻlgan p2 kataklarga maxsus usulda yoziladi. Bunda har bir qator, har bir ustun va ikki bosh diagonaldagi sonlar yigʻindilari bir xil songa teng, yaʼni bu yigʻindi j p(p + 1) dan iborat va p soni Sehrli kvadratning tartibi deyiladi. p=3 dan boshlab har qanday p uchun Sehrli kvadrat qurish mumkin. Bu kvadratlar mil. av. 2200-yilcha ilgari paydo boʻlib, arablar bu kvadratlarni sehrli yoki moʻʼjizali deb atashgan. Sehrli kvadrat, asosan, qiziqarli matematikada qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sehrli yadrolar

Sehrli yadrolar - 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126 proton va neytronni oʻz ichiga olgan atom yadrolari (2,8 va hokazo sehrli sonlar deyiladi; boshqa yadrolar ichida eng katta turgʻunligi bilan farq qiluvchi atom yadrolaridagi nuklonlar soni). Sehrli yadrolarning qoʻshni atom yadrolarga nisbatan barqarorligi yuqori, ular tabiatda keng tarqalgan.

Protonlari va neytronlari soni sehrli son boʻlgan yadrolar qoʻshaloq sehrli yadrolar deb ataladi (mas, 2Ne2, 8Og, 2OSa2Ova 82R126).

Sehrli yadrolar atom yadrosining qobiq modeli haqidagi gʻoyaning vujudga kelishiga sabab boʻldi. Bu modelga, asosan, yadrodagi proton va neytron qobiqlarning har biri maʼlum sondagi nuklon (proton va neytron) lar bilan toʻldiriladi. Sehrli sonlar shu nuklonlar soniga teng. SI (frans. — internatsional sistema) — Xalqaro birliklar tizimintnt qisqacha nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sialk

Sialk — Koshon sh. (Eron) yaqinida joylashgan koʻp madaniy qatlamli manzilgohharobasi (mil. av. 5—1ming yillik). Sdan turar joy krldiklari, qabrlar, sopol idishlar, mis va jezdan yasalgan qurollar va boshqa topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Eron tarixi
Turkum:Koshondagi bino va inshootlar
Turkum:Eron milliy asarlari
Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari
Turkum:Eron piramidalari
Turkum:Zikkuratlar
Turkum:Qadimgi Yaqin Sharq ibodatxonalari
Siamlar

Siamlar (kxontay) — tai guruhiga mansub xalq. Tailandning asosiy aholisi (29,5 mln. kishi). Umumiy soni 29,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Siam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar. S. sholikorlik, chorvachilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Kemasozlik azaldan rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Norodom Sihamoni

Sianuk Norodom (1922.31.10, Pnompen sh.) — Kambodja davlat arbobi. Saygondagi litseyda va Fransiyada oʻqigan. 1941 i. 23 apreldan Kambodja qiroli, 1955 y. taxtni otasi — Norodom Suramaritga topshirgan. 1955 yildan mamlakat bosh vaziri. Otasi vafoti (1960)dan soʻng davlat boshligʻi (1960— 70; 1975—76), 1979—90 yillarda muhojirlikda yashagan. 1991 y. 14 noyabrda Pnompenga qaytgan va Kambodja hukumati uni davlat boshligʻi sifatida tan olgan (rasmiy ravishda 1993 y. 14 iyun). 1993 y. 24 sentabrdan Kambodja Qirolligi qiroli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Sian

Sian — Xitoyning markaziy qismidagi shahar. Veyxe daryosi (Xuanxe daryosi irmogʻi) vodiysida joylashgan. Shensi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Metallurgiya, koʻp tarmoqli mashinasozlik (stanok, pribor, avtomashina, traktor va samolyotlar i.ch.), keramika, toʻqimachilik, farmatsevtika, lokboʻyoq, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. universitet, muzeylar bor.

Sian — qad. shahar. Shaharga mil.av. 202 yilda Xan imperiyasi poytaxti sifatida asos solingan va Chanʼan deb atalgan. 3—6-asrlarda Chanʼan Shimoliy Xitoy davlatlari poytaxti boʻlgan. 583 yilda hozirgi Sian oʻrnida Yan Szyan imperiyasi davrida Xitoyning yangi poytaxti Dasin sh. qurilgan va keyinroq Chanʼan deb qayta nomlangan.

10-asrdan boshlab, Sian avvalgi mavqeini yoʻqota borgan. 14-asrda yangitdan tashkil etilgan Sian okrugining maʼmuriy markazi boʻlgan va oʻsha vaqtdan Sian deb atala boshlagan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 3 yarusli minoralar (14-asr), shahar devori qoldiqlari, pagodalar (707—709) va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Mil. av. 202
Turkum:Xitoy shaharlari
Lutfulla Sibagatullin

Lutfulla Sibayevich Sibagatullin (1912.15.3, Perm viloyati Uinskoye tumani — 1978, Parkent) — Ikkinchi-jahon urushi qatnashchisi. Namangan viloyatidagi Norin tumanida oʻqituvchi, xalq maorifi boʻlimida ishlagan. 1938-yildan armiyada. 1943-yil 22 sentabrda Desna va Pripyat daryolarini kechib oʻtishda jasorat koʻrsatgan. 1943-yil 16 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. Toshkent viloyatining Parkent qishlogʻida maʼmuriyxoʻjalik ishlarida ishlagan. Parkent qishlogʻidagi koʻchalardan biriga nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:15-martda tugʻilganlar
Turkum:6-oktyabrda vafot etganlar
Sibelius Yan

thumb|

SIBELIUS (Sibelius) Yan (Yuxan Kristian) (1865.8.12, Xyamenlinna — 1957.20.9, Yarvenpya, Xelsinki yaqinida) — fin kompozitori. Milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan, musiqiy romantizm vakili. Xelsinkidagi musika institutini tugatgan (1889). S. ijodi xalqchillik bilan sugʻorilgan, yorqin milliy kolorit, ulugvorlik, samimiylik, kuychanlik va garmonik boyligi bilan ajralib turadi. Simfonik musiqa ustasi sifatida tanilgan S. 7 simfoniya, "Kalevala" eposi mavzulari asosida "Lemminkyaynen" syuitasi (4 simfonik afsona — "Tuonel oqqushi" va boshqalardan iborat), poemalar ("Finlandiya" va boshqalar), "Xazin vals", 3 syuita, skripka va orkestr uchun konsert, shuningdek, "Minoradagi qiz" operasi, "Skaramush" baleti, vokal, kamer va boshqa asarlar muallifi.

Xelsinkidagi Musika akademiyasiga S. nomi berilgan (1939). 1950-yildan Xelsinkida har yili "Sibelius haftaligi" musiqa festivali oʻtkaziladi. S. nomida xalqaro mukofot taʼsis etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sibizgʻa

Sibizgʻa, sibiziq, choʻpon nay — 1) tilchalipuflama oʻzbek xalq musiqa cholgʻu asbobi. Hozirda, asosan, choʻponlar orasida tarqalgan. Qamishdan yasaladi. Diametri, odatda, 5–6 mm, uz. 140–150 mm boʻladi. Ustki tomonida, puflanadigan uchining 10–15 mm pastrogida tilchasi, undan quyida uchta teshikchasi boʻladi. Diapazoni, odatda, seksta. S.da koʻproq oddiy cholgʻu mashqlar, xalq qoʻshiqlari kuylari chalinadi; 2) qozoq puflama musiqa cholgʻusi. Uzun (80—90 sm), toʻgʻri ushlab chalinadigan nayning turi. 5—6 barmoq teshiklari mavjud. Diapazoni 1,5 oktava atrofida. Professional cholgʻular qatoridan oʻrin olgan qozoq S.sida rivoyat kuylar, xalq lirik qoʻshiqlarining kuylari ijro etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Puflama asboblar
Sibizg‘a

thumb|Qamishdan Sybyzgy
Sibizgʻa (Karach. qorachoy-bolqorcha. sybyzgy, nog. sybyzgy,  – sybyzǵy, , , kirgʻ. sybyzgy – tilchali puflama musiqa asbobi. Boshqird va tatar kurayining ochiq uzunchoq nayning bir turi. Uzunligi 600–650 mm. Sybyzgʻa tovush qatori 4 tadan 6 ta teshikgacha oʻzgaradi. Hozirda juda kam uchraydi.

Qozogʻistonda turli ijrochilik maktablari bilan bogʻliq ikki xil sibizgʻa mavjud. Shunday qilib, sharqiy sybyzgʻa konussimon, uzunligi qisqaroq va diametri kichikroq, gʻarbiy turi esa kattaroq va uzunroqdir.

Sibizgʻaga oʻxshash cholgʻu asboblari Yevroosiyo mintaqasidagi koʻpgina xalqlarda mavjud: vengerlar, moldavanlar va bolgarlar orasida kaval, boshqirdlarda kuray, turkmanlarda gargy tuyduk, moʻgʻullar orasida tsor, oltoyliklarda shoor, qirgʻizlarda choor va shu kabilar. Hozirda qozoq musiqa va etnografik guruhlarning barchasida sibizgʻa chalinadi.

"Snot. Nayza, sopilka, snot, chalinadigan surnay, nay, sipovka, chibizgʻ, marjon daraxtidan yasalgan chakan, tol poʻstlogʻi va boshqalar. Duda. Quvur, tayoq. Choʻponlar, bolalar, kambagʻallar orasida boshqa cholgʻu asboblari bilan kam qoʻllaniladigan xalq musiqa asboblari; u marjon daraxtidan, qamishlardan, shuningdek, erta bahorda poʻstlogʻi olingan tol novdasidan yasaladi (sipovka, nozul, chibizga) "(V. Dahl).
Sibiu

Sibiu — Ruminiyaning markaziy qismidagi shahar. Sibiu judetsi (viloyati) ning maʼmuriy markazi. Axoliyey 169,6 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (xususan, ogʻir va transport mashinasozligi, stanoksozlik va priborsozlik), kimyo, parfyumeriyakosmetika, yogʻochsozlik, toʻqimachilik (matolar, trikotaj, gilam), koʻnpoyabzal, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari, muzeylar bor. Turizm rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 13—18-asrlarda qurilgan cherkov, saroy, minoralar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siboiy

Siboiy, Yusuf asSiboiy (1917.10.6 — Qohira — 1978) — arab yozuvchisi, MAP jamoat arbobi. Oliy harbiy maʼlumot olgan. Osiyo va Afrika xalqlari birdamligi tashkilotining (1958-yildan) hamda Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari uyushmasi doimiy byurosining (1958-yildan) bosh kotibi. Misr yozuvchilar uyushmasini boshqargan va madaniyat vaziri boʻlgan (1973-yildan). Halqaro "Nilufar" jurnali bosh muharriri. Asarlari 1947-yildan nashr etila boshlagan ("Sharpalar" hikoyalar toʻplami va "Azroilning noibi" romani). Hozirgi turmush mavzularidagi 50 ga yaqin kitob, jumladan, "Tarsakilar va boʻsalar" tanqidiy maqolalar toʻplami (1959), "Biz yolgʻiz emasmiz" (1959), "Hayot koʻz ochib yumguncha oʻtadi" (1973) romanlari muallifi. "Davrdan kuchli" pyesasi (1966) Asvon toʻgʻoni qurilishiga bagʻishlangan. S.ning bir qancha asarlari ekranlashtirilgan, xorijiy tillarga tarjima qilingan. JolioKyuri nomidagi Tinchlik medali (1960) hamda xalqaro "Nilufar" mukofoti (1974) bilan takdirlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glenn T. Seaborg

thumb|210px|right|Glenn Theodore Seaborg (1964)

Glenn Seaborg (1912.19.4, Ishpeming, Michigan shtati – 1999.25.2) — amerikalik fizik va kimyogar, Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1948). Los Anjeles universitetini tugatgan (1934). Kaliforniya universitetida ishlagan (1937-yildan; 1945-yildan professor, 1958–61 yildan prezidenti). 1942–46 yillarda Chikagodagi Metallurgiya laboratoriyasida, 1954–61 va 1971-yildan Berklidagi Radiatsion laboratoriyaning ikkinchi direktori. 1961–71 yillarda AQSH atom energiyasi boʻyicha komissiya raisi. Ilmiy ishlari radiokimyo, yadro kimyosi va yadro fizikasiga oid. Edwin McMillan bilan hamkorlikda plutoniyni sintez qilgan (1940–41), boshqa olimlar bilan hamkorlikda ameritsiy, Kyuriy (1944), Berkliy (1949), Kaliforniy (1950), eynshteyniy (1952), fermiy (1953) va Mendeleyeviyni (1955) ochgan. Keyingi yillarda ancha ogʻir elementlarni sintez qilishda ishtirok etgan. Nobel mukofoti laureati (1951; Edwin McMillan bilan qamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:1999-yilda vafot etganlar
Turkum:19-aprelda tugʻilganlar
Turkum:25-fevralda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Sivalik

Sivalik, Old Himolay togʻlari — Himolay togʻlari sistemasidagi nisbatan pastroq tizmalar, Hindiston va Nepal hududida, PirPanjal va Mahabharat tizmalari oraligʻida, keng maʼnoda — Himolay togʻlarining Kashmirdan Tista daryosigacha boʻlgan qismining jan. chekka qismi. Shim.gʻarbdan jan.sharqqa 1700 km masofaga choʻzilgan parallel tizmalardan iborat, eng baland joyi 2591 m. Katta Himolay togʻlaridan vodiylar bilan ajralgan. Qumtosh, konglomeratlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari daryolar bilan oʻyilgan. Tropik oʻrmonlar oʻsadi. Choy plantatsiyalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Osiyo
Sivar

Sivar — Xitoy i (mil. 2—5 a.lar)da "tele" (turk soʻzining ayni zamondagi xitoycha talaffuzi) deb nomlangan 44 ta turk kabilalaridan birining nomi. Xitoy ida supi deb ataladi. Turk xoqonligi tashkil topguncha boʻlgan 2 asrdan ortiq davr davomida adiz, xazar, bulgʻor, bijanak, qugʻoy, basmil, qipchoq, yemak kabi qabilalar bilan birga hozirgi Shimoliy va Gʻarbiy Qozogʻiston hududida yashagan. Turk xoqonliti tashkil topgandan soʻng uning fuqaroligiga oʻtib turk deb atala boshlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Qabilalar
Sivas

Sivas — Turkiyaning markaziy qismidagi shahar. Sivas elining maʼmuriy markazi. Aholisi 250,3 ming kishi (2000). Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, chorvachilik) rayonining savdo markazi. Vagonsozlik, sement, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi. universitet bor. Sivasning qadimgi nomlari Kabira, Diaspolis, Sebastiya. 4-asr oxirlaridan — 11-asrning 2-yarmigacha Vizantiya tarkibida boʻlgan. 11 — 14-asrlarda Saljuqiylar, xususan, 12-asr oxiri —14-asr boshlarida Koʻniya sultonligi qoʻl ostida boʻlgan. 14-asrdan Usmonli turk saltanati tarkibida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Turkiya shaharlari
Sivuch

thumb|Sivuuc
Sivuch — qulokdi tyulenlar urugʻi. Bitta turi — sivuch Tinch okean iliq suvlari va subarktika qismida tarqalgan. Kuril, Komandor va Rossiyaning b. orollari, Kamchatkaning sharqiy sohillarida uchraydi. Uzunligi 385 sm gacha, vazni 1120 kg gacha. Juni dagʻal, toʻqsarikdan kulranggacha. Baliqlar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Bir necha yuztadan poda boʻlib yashaydi. Yezda dam olish uchun qoyali sohillarga chiqadi. Poligam (qarang Poligamiya). Urgʻochilari har yili bitta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 1 yilgacha, 3—8 yoshda balogʻatga yetadi. Terisi, yogʻi, goʻshti uchun ovlanadi. Soni juda kamayib ketganidan hozir ovlash man etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Sivush moyi

Sivush moyi — xom etil spirtni rektifikatsiya qilish jarayonida ajralib chiqadigan moysimon suyuklik. Bu usulda spirtdan 0,4—0,6% Sm. ajratib olinadi. Zichligi 830–840 kg/m³ (20°da), rangi ochsarikdan qoʻngʻirqizilgacha, hidi qoʻlansa, nafas yoʻli shilliq pardalariga taʼsir etadi. Kimyoviy tarkibi, asosan, amil va izoamil (68—80%), izobutil (16—25%), normal propil, shuningdek, oz miqdorda geksil spirt, erkin yogʻ kislotalari, efirlar, furfurol, terpenlar va terpengidratlar aralashmasidan iborat.

Sivush moyining koʻp qismi sutdagi yogʻ miqdorini aniqlashda avval qoʻllangan amil spirti oʻrnida reaktiv sifatida ishlatiladi. Amil atsetat i.ch.da amil, izoamil, izobutil va boshqa spirtlar olishda qoʻllanadi. Sm. zaharli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Manne Siegbahn

right|200px|thumb|Manne Siegbahn
Manne Siegbahn — otaoʻgʻil shved fiziklari: Karl Manne Georg (1886.3.12, Erebru — 1978.24.9, Stokgolm) — shved tadqiqotchifizigi, yadro spektroskopiyasi asoschisi. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1922-yildan), London Qirollik jamiyati aʼzosi (1933-yildan). Lund universitetini tugatgach (1911), shu universitetda ishlagan (1920-yildan professor). Upsala universiteti professor (1924—37), Nobel fizika instituti (Stokgolm) direktori (1937—64). Ilmiy ishlari rentgen spektroskopiyasi, yadro fizikasi va yadro spektroskopiyasiga oid. Birinchi marta rentgen nurlari dispersiyasini aniklagan va uni oʻlchagan. 1 mm da 1800 boʻlimli difraksion panjarani yasagan va uning yordamida yumshoq rengten nurlarni oʻlchagan. Deyarli barcha kimyoviy elementlarning rentgen spektrini oʻrgangan va yangi spektral chiziklarning katta miqdorini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1924).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:3-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:24-sentabrda vafot etganlar
Sigizmund I

Sigizmund I (13681437) -"Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1410-yildan), 1387—1437-yillarda Vengriya qiroli, shuningdek, 1419—21, 1436—37 ylarda Chexiyaning Lyuksemburglar sulolasidan boʻlgan qiroli; Rim papasi bilan guschilarga qarshi kurashga rahbarlik qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sigizmund II Avgust

Sigizmund II Avgust (152072) -Polsha qiroli (1547-yildan; 1530-yil toj kiydirilgan), Litvaning Yagellonlar sulolasidan boʻlgan ulugʻ knyazi (1529-yildan). 1558—83 yillardagi Livon urushi qatnashchisi. S. II davrida 1569-yilgi Lyublin uniyasi imzolangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sigir

Sigir — buzoqlagan urgʻochi qoramol. Urgʻochi buzoqlar zotiga va oʻsishiga qarab 18—20 oyligida gʻunajin boʻlib yetishadi va qochirishga qoʻyiladi. Boʻgʻozlik davri oʻrtacha 282—285 kun. Gʻunajinlar tuqqanidan keyin sigirlar guruhiga kiritiladi. Sigirlar, asosan, sut va buzoq olish (podani toʻldirish) uchun boqiladi. Ularning sogʻim davri 300— 305 kun. Oʻzbekistonda boqiladigan qizil choʻl, bushuyev, qoraola, shvits zotli sigirlar bir yilda 3000–6000 kg va undan koʻp sut beradi. Sigirlar oʻrtacha 20 (baʼzan 35) yil yashaydi. Xoʻjaliklarda sigirlardan 5—6, ayrim sermahsul, oʻrtacha yillik sogʻimi 9—12 ming kg boʻlgan rekordchilaridan 9—10 marta tugʻishiga qadar foydalaniladi. Qisir qolgan, qarigan, nuqsonli sigirlar semirtirib goʻshtga topshiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Qoramol
 Buyvollar

 

 

Turkum:Uy hayvonlari
Sigir yili

Sigir yili — muchal yili hisobida ikkinchi yil nomi (qarang Muchal). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sigirquyruqdoshlar

Sigirquyruqdoshlar (Scrophulariaceae) — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Koʻpchiligi oʻt va yarimbuta, ayrimlari buta va daraxt (daraxtsimon tropik va subtropik rayonlarda uchraydi). Toʻpguli shingilsimon, roʻvaksimon. Gullari har xil, changchilari 2— 5 ta, urugʻchisi bitta. Tugunchasi ikki uyali. Koʻpchiligining mevasi koʻsakcha. 5000 dan ortiq turi (300 ta turkumi) bor. Aksariyati oʻrta mintaqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 25 turkumga mansub 226 turi bor. Baʼzilari ekinlar orasida begona oʻt sifatida usadi. Koʻpchiligi zaharli boʻlgani uchun mollar yemaydi. Angishvonagul, sigirquyruq va boshqa tibbiyotda ishlatiladi. Ajdargul, itbinafsha manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Oʻzbekistonning adir va togʻ yon bagʻirlarida tarqalgan sigirquyruqning boʻyi 60—150 sm, barglari bandsiz, mevasi va poyasi tuk bilan qoplangan, sariq shingilsimon toʻpgulli, mevasi koʻsakcha. Iyundan sentyabrgacha gullaydi. Sigirquyruqni mol yemaydi. Tarkibida saponin va S vitamini bor. Bargidan tayyorlangan qaynatma xalq tabobatida jarohatni davolashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Signal

Signal (lot. signum — belgi) — 1) axborot, maʼlumot va boshqalarni muayyan masofaga uzatish uchun ishlatiladigan shartli belgi. Mexanik, issiqlik, yorugʻlik (mas, sfetofor Si), elektr, elektromagnit, tovush va boshqa boʻladi.Signal ikki xil bo'ladi analog(vaqt boyicha uzluksiz) va raqamli(1(Ha) va 0(Yo'q))."S." tushunchasi kibernetika fanida aniq ifodalab berildi. Shunga koʻra, aniq bir hodisa toʻgʻrisidagi axborotni eltuvchi S. 4 tarkibiy qism birligidan iborat. Bular: S.ning fizik vositasi (eltuvchisi), S.ni ifodalash shakli (sintaksis); interpretatsiya mazmuni (semantika); ayni bir S.ga har xil maʼno berish qoidalari (pragmatika). S.larni oʻzgartirish va uzatishga oid umumiy qonuniyatlarni informatsiya nazariyasi oʻrganadi; 2) geodeziyaaa triangulyasiya punktlarida oʻrganiladigan yogoch yoki metall belgi (minora). Bir minoradagi S. ikkinchisidan koʻrinib turishi kerak. Joylarda burchak oʻlchash paytida teodolitni oʻrnatish va boshqa geodezik oʻlchash ishlari uchun qoʻllanadi (yana qarang Geodezik punkt).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Signalizatsiya

Signalizatsiya — diqqatni jalb qilish, xabar yoki buyruk, berish va ikki tomonlama gaplashishda signal uzatish uchun ishlatiladigan shartli belgi, qurilma va moslamalar majmui. Vazifasiga qarab, avariyaning oldini olish, chaqirish, buyruq berish, oʻt oʻchirish, qidirish, ogoxlantirish uchun moʻljallangan S.larga boʻlinadi. Signal qurilmalari. mexanik, gidravlik, pnevmatik, elektr va radio tizimlar bilan ishga tushiriladi. Signallarni elektr orqali uzatish usuli keng tarqalgan. U avtomatik vositalar bilan bajariladi; vizual yoki akustik xillari bor. Vizual Sta lampochkali tabloning yonishi, mnemosxem ad a avariya yuz berishi mumkin boʻlgan uchastka tasvirining yoritilishi va boshqa kiradi. Avariyaning oldini olish uchun, koʻpincha, yoniboʻchadigan qurilmadan foydalaniladi. Akustik signallar sifatida sirena, qoʻngʻiroq, gudok ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Signatura

Signatura (lot. signo — belgilayman, koʻrsataman) renessans.uz (matbaada) — 1) kitobdagi har bir bosma taboqning tartib raqami. Uning 1 va 3betlariga yoziladi. Kitob varaqlarini tartibga solib tikish (juzlash)da foydalaniladi; 2) literaning pastki qismidagi oʻyiq. Uning terilgan qatorga toʻgʻri tushishini tekshirish imkonini beradi; 3) vrach yozib bergan dori retseptining nusxasi. Dorixonada doriga qoʻshib beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil