Ibrohim an-Naxaiy

Abu Imron ibn Yazid (–714), koʻpincha Ibrohim an-Naxaiy nomi bilan tanilgan, tobeinlardan boʻlgan ilk kufalik faqih edi. raʼy va qiyosdan foydalanishning kashshoflaridan boʻlgan an-Naxaiy oʻz shogirdi Hammad ibn Abi Sulaymon orqali, jumladan Abu Hanifaga ham, keyingi kufalik faqihlarga taʼsir koʻrsatdi.

 Tarjimai holi 
Ibrohim an-Naxaiy Kufada -yilda tugʻilgan, biroq aniq yil borasida ayrim bahslar mavjud. U Naxadan boʻlib, bu Madhhaj qabilasining bir shoxobchasi edi; ular Arablarning Mesopotamiyani zabt etishidan soʻng Yamandan Kufa tomon koʻchib kelgan, shu bois nisbasi an-Naxaiy boʻlgan. Uning oilasi ilmiy faoliyati bilan tanilgan: otasi hadis roviylaridan, onasining togʻasi Alqama ibn Qays boʻlgan, Asvad ibn Yazid esa onasi tomondan amakivachchasi edi.

An-Naxaiy Muhammadning sahobasi Abdulloh ibn Mas’ud shogirdlari doirasiga mansub boʻlib, bu doiraga uning togʻasi Alqama ham kirgan va u an-Naxaiyning fiqh boʻyicha asosiy ustoziga aylanganHanif 2018, pp. 186-187. U yoshligidan Hijozga safar qilishni boshlagan va yoshlik chogʻida Alqama hamda Asvad ibn Yazid bilan birga Hajni ado etgan; shu safarda u Oyshaning majlisida ham qatnashgan. Muhammad sahobalari bilan uchrashgan boʻlsa-da, ularning ayrimlari vafoti paytida ham Kufa shahrida yashab turganiga qaramay, u ulardan bevosita hadis rivoyat qilgan, deb hisoblanmaydi; u rivoyat qilgandek koʻringan hadislarning isnodlari esa mursal deb baholanadi.

Ikkinchi fitnaning gʻavgʻoli davriga qaramay, an-Naxaiy Kufada dars berishni davom ettirdi. Muxtor as-Saqafiy unga rasmiy lavozim taklif qilgan, biroq u rad etgan. U Umaviylar hokimiyati bilan tarang munosabatda boʻlgan, al-Hajjoj ibn Yusufni ochiq tanqid qilgan va Ibn al-Ash’as qoʻzgʻolonini qoʻllab-quvvatlagan, bu esa uni yashirinib yurishga majbur qilgan. Aytilishicha, al-Hajjoj an-Naxaiyni hibsga olishni buyurgan, biroq u qoʻlga tushishdan qutulib qolgan. Al-Hajjojning oʻlim xabarini eshitgach, an-Naxaiy shukr sajdasini qilganMelchert 2020, p. 65.

Kufaning katta masjidida dars berar ekan, an-Naxaiy Hammad ibn Abu Sulaymonni oʻzining halaqasiga (dars doirasi) qabul qildi; u uning eng yetuk shogirdiga aylandi. An-Naxaiy 738-yilda vafot etgach, Hammad uning halaqasiga rahbar boʻladi.

 Fiqh 
An-Naxaiyning fiqhi raʼy (mustaqil mulohaza)dan foydalanishi bilan ajralib turadi va shu sabab u ahl ar-raʼyning asoschilaridan biri, deb qaraladi. U qiyos (qiyosiy xulosa chiqarish)dan foydalanishni rivojlantirdi va ommalashtirdi. Bu raʼyning tizimli qoʻllanishini anglatardiAnsari 1966, p. 106. An-Naxaiy nazarida ham Paygʻambar hadislarining, ham Muhammad sahobalaridan kelgan asarlarning hujjatlarga mosigi eʼtirof etilganAnsari 1966, pp. 99-100; xususan Ibn Mas’udning qarashlari uning huquqiy tafakkuriga asos boʻlgan.

An-Naxaiy islom huquqining ayrim boʻlaklaridan koʻra, uning umumiy yigʻindisini koʻzda tutgan ilk kufalik faqihlardan ediAnsari 1966, p. 22. Qiyos orqali an-Naxaiy „ishonchli dan umumiy qoidalarni chiqarib olib, soʻng ularni barcha tegishli holatlarga tatbiq etishga“ uringan. Zafar Ishoq Ansoriyning taʼkidlashicha, an-Naxaiyni huquqda „yanada yaxlitlik va izchillikka ongli intilish“ ragʻbatlantirgan; bu esa „Paygʻambar taʼlimotlari tasodifiy farmoyishlar emas, balki umumiy tamoyillarning mujassamlanishi“ degan tasavvurga tayanardi. Biroq barqaror huquqiy anʼananing yoʻqligi bois, an-Naxaiyning fiqhi keyingi kufalik faqihlarinikiga nisbatan kamroq texnik jihatdan rivojlangan va tizimli izchil boʻlganAnsari 1966, p. 107.

Kufalik faqihlar anʼanasidagi faraziy huquqiy savollarni tuzish va ularga javob berishning ildizlari an-Naxaiy tafakkurida koʻrinadi. Faraz qilingan ssenariylarning ayrimlari amalda imkonsiz boʻlgan, biroq u bundaylarini keyingi kufaliklarga qaraganda kamroq muhokama qilganAnsari 1966, pp. 108.

 Merosi 
An-Naxaiy keyingi kufalik va hanafiy faqihlarga, asosan Hammad orqali, katta taʼsir koʻrsatdiLecomte, G. (2012). al-Nak̲h̲aʿī, Ibrāhīm. In P. Bearman (ed.), Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English). Brill.. Hammadning asosiy shogirdi Abu Hanifa koʻpincha an-Naxaiyni hujjat sifatida keltirgan, ammo har doim ham uning qarashlariga qoʻshilmaganHanif 2018, p. 185. An-Naxaiyga oid iqtiboslar hamda u qatnashgan isnodli rivoyatlar Abu Hanifaning shogirdlari Abu Yusuf va Muhammad ash-Shayboniy tomonidan alohida-alohida yozilgan al-Asar nomli ikki asarda muhim oʻrin tutadi. Ash-Shofi’iy an-Naxaiy va ash-Shaʼbiyni kufaliklarning asosiy hujjatlari sifatida taʼriflaydi. Ahmad ibn Hanbal an-Naxaiyni Hasan al-Basriy va Ato ibn Abi Robah bilan qiyoslab salbiy tarzda qarama-qarshi qoʻyadiMelchert 2020, pp. 72-73, biroq oʻzining musnad'ida an-Naxaiyga 336 marta murojaat qiladiMelchert 2020, p. 70.

 

 

 Hanif, S. (2018). A Tale of Two Kufans: Abū Yūsuf’s Ikhtilāf Abī Ḥanīfa wa-Ibn Abī Laylā and Schachtʼs Ancient Schools. Islamic Law and Society, 25(3), 173–211.
 Ansari, Z. I. (1966). The early development of Islamic fiqh in Kûfah with special reference to the works of Abû Yûsuf and Shaybānī Dissertatsiya.
 Melchert, C. (2020). Ibrāhīm al-Naḫaʿī (Kufan, d. 96/714). Arabica, 67(1), 60–81.

Turkum:670-yilda tugʻilganlar
Turkum:710-yillarda vafot etganlar
Turkum:Sunniy musulmon ulamolar
Turkum:8-asr musulmon ilohiyotchilari
Turkum:7-asr ulamolari
Turkum:7-asr musulmon ilohiyotchilari
Turkum:Tobein hadis roviylari