Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yogʻochtesharlar

Yogʻochtesharlar (Cossidae) - tun lam kapalaklar oilasi. Avstraliya Yo.ning kanotlari yoyilganida 220 mm ga yetadi, hartumi reduksiyaga uchragan. Xilma-xil rangda, Shim. yarim sharda tarqalgan Yo. koʻproq kulrang yoki koʻngʻir, qanotlari toʻrsimon boʻladi. 800 turi bor, koʻpincha tropik Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda oʻnlab turi uchraydi. Yo.ning kurtlari yalangʻoch, etdor; daraxtlarning yogʻochligida uzun yoʻl ochadi (nomi shundan olingan), baʼzan oʻtlar ildizi, piyozi va poyasida ham uchraydi. Yo. rivojlanishi 2—3 y. davom etadi, kurtlik davrida qishlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jabal makoni

Jabal makoni — mezolit, neolit va jez davri (mil. av. 7—2-ming yilliklar)ga oid makon. Turkmanistondagi Katta Bolxon togʻlarida, Turkmanboshi — Ashxobod temir yoʻldagi Jabal stansiyasidan 3,5–4 km sharqdagi gʻorda joylashgan. Gʻor ikki tarmoqsan iborat boʻlib, ogʻzi jan.ga qaragan, kengligi 9 m, chuq. 7,5 m, bal. 4 m. 1949—50 yillarda A. P. Okladnikov tomonidan oʻrganilgan. J. m.ning madaniy qatlami 3 m qalinlikka ega. J. m.ning pastki 6-madaniy qatlamida oʻrta tosh davriga, keyingi qatlamlaridan neolit va jez davriga oid chaqmoqtoshdan ishlangan qirgʻich, paykon va koʻplab chaqmoqtosh chiqindilari, jayran, yovvoyi echki, baliq va b. hayvonlarning suyak qoldiqlari, sopol idishlar topilgan. Bu narsalar xoʻjalik hayotida ovchilik, baliqchilik va terimchilik asosiy oʻrinni egallaganini koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Turkmaniston
Turkum:Gʻorlar
Turkum:Osiyo tarixi
Jabal ud-Duruz

Jabal ud-Duruz ( Jabal ad-Durūz – darziylarning togʻi) — Suriya jan. va Iordaniyadagi vulkanik massiv. Eng baland joyi 1803 m. Yon bagʻri va choʻqqilari pliotsen davrida harakatda boʻlgan vulkan kraterlaridan iborat. Asosan bazaltlardan tuzilgan. Keng lava maydonlari bilan oʻralgan. Choʻl oʻsimliklari oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jabalpur

Jabalpur — Hindistonning markaziy qismidagi shahar, MadhyaPradesh shtatida, Narbada daryosi boʻyida. Aholisi 740 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Savdo-sanoat markazi. Toʻqimachilik (ip-gazlama), keramika, yogʻoch-sozlik, metallsozlik, avtomobilsozlik sanoati korxonalari bor. Yogʻoch savdo qilinadi. D. yonidan boksit olinadi. J. 19-asrning 1-yarmida inglizlarning harbiy bazasi sifatida bunyodga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Madhya Pradesh aholi punktlari
Turkum:Hindiston shaharlari
Jabariylar

Jabariylar (arab, "jabr" soʻzidan — zoʻrlik ishlatish, majbur qilish maʼnosida) — 7-asr oxiri — 8-asr boshida islom ilohiyotida paydo boʻlgan oqimlardan biri. J. inson takdirini xudo mutlaq oldindan belgilab qoʻygan, hech qanday iroda va faoliyat erkinligi yoʻq, bular faqat xudoda mavjud, inson esa ana shu faoliyatni oʻzlashtirib olish imkoniyatiga ega, degan aqidalarni ilgari surganlar. Iroda erkinligi tarafdori boʻlgan qadariylarga qarshi boʻlganlar. Muhammad (sav) ning paygʻambarligini, xalifalar hukmronligini ilohiy va qonuniy deb asoslashda, jahon urushlarida musulmon jangchisining oʻlimini taqdir bilan bogʻlab mutaassiblikni kuchaytirishda J. taʼlimotining ahamiyati katta boʻlgan. Shuning uchun J.ni hokimiyat tepasida turgan umaviylar qoʻllab-quvvatlab, ularga qarshi boʻlgan diniy firqa va siyosiy guruhlarni taʼqib ostiga olganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jumaniyoz Jabborov

Jumaniyoz Jabborov (1930.25.10, Koson tumani 2010.12.13 Toshkent) – shoir, dramaturg, tarjimon. Oʻzbekiston xalq shoiri (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). ToshDU filologiya fakultetini tugatgan (1952). „Sharq yulduzi“ jurnalida boʻlim mudiri, masʼul kotib (1953—62), „Gulxan“ jurnalining bosh muharriri (1962—64), Respublika gaz. („Sovet Oʻzbekistoni“)da boʻlim mudiri (1964—67), bosh muharrir oʻrinbosari (1967—76), maʼmuriy tashkilotda shoʻba mudiri (1976—81), Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida direktor (1981—85), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida tarjima kengashining maslahatchisi (1985— 90). Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Adabiyot, sanʼat va meʼmorchilik sohasida Oʻzbekiston Davlat mukofotlari qoʻmitasida masʼul kotib (1990-2005).

 Toʻplamlari 
 „Bahor nafasi“ (1956)
 „Maqsad yoʻlida“ (1958)
 „Subhidam xayollari“ (1964)
 „Sahro sanami“ (1967)
 „Lirika“ (1970)
 „Ilhom daqiqalari“ (1971)
 „Dostonlar“ (1974)
 „Eʼtiqod“ (1978)
 „Xayolimda oʻzing“ (1985)
 „Koʻnglim goʻzali“ (1991)
 „Ajab dunyo – sevgi dunyosi“ (1996) – (100 dan ortiq gʻazallar)
 „Guljahon va Hasanjon“ (1967)
 „Sahro gullari“ (1976)
 „Togʻdagi uchrashuv“ (1986) – bolalarga bagʻishlangan.

Uning toʻplamdan oʻrin olgan sheʼrlari va dostonlari yurtga muhabbat, inson qalbi va maʼnaviy olamini teranroq aks ettirishga intilish, hayot sevarlik gʻoyalari badiiy ifodalangan. Jumaniyoz Jabborovning sheʼrlari falsafiyligi, voqelikka faol munosabat bilan ajralib tursa, gʻazallari obrazlarning tiniqligi, oʻynoqiligi bilan oʻziga xosdir.

Jumaniyozning „Gulshan“ (1957) dostonida muhabbat va sadoqat mavzui asosiy oʻrin tutadi. „Togʻlar sadosi“ (1961) va „Yoʻldagi oʻylar“ (1968) dostonlari yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi azaliy kurash, adabiyot va sanʼatning inson hayotida tutgan oʻrni haqida. „Onayer qoʻshigʻi“ (1962), „20 kun daftari“ (1967), „Sohillar hikoyasi“ (1974) kabi nasriy asarlari nashr etilgan. „Tallimarjon dostoni“ (1976), „Quyosh yurti“ (1981) sheʼriy asarlari mazmunan oʻzaro bogʻliq boʻlib, Qarshi choʻli manzaralari, ona yurtga muhabbat tuygʻulari ulugʻlangan. „Oʻjarlar“ (1973), „Yillar oʻtib…“ (1977), „Toʻydan oldin tomosha“ (1979), „Mening oppoq kabutarlarim“ (1991) dramatik asarlarida inson erki, baxti, oilaviy turmush muammolari yoritilgan. R. Tagorning „Qurbonlik“ dramasini, Hofiz Sheroziy, Ubayd Zokoniy, Bayron, Yu. Lermontov, A. Blok va b.ning sheʼrlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Dramatik asarlari asosan Muqimiy nomidagi oʻzbek davlat musiqali teatrida va viloyat teatrlarida, shuningdek, tojik, qirgʻiz, qozoq teatrlarida ham sahnalashtirilgan. Alisher Navoiy nomidagi Katta akademik teatrda sahnalashtirilgan.

„Al-Fargʻoniy“ operasi librettosi (1998) muallifi. Ac: Saylanma 2 jildli, T., 1980—81.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Unvon va mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq shoiri (1997-yil)
 Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980-yil)
 Shuhrat medali
 Mehnat shuhrati ordeni (2021-yil);
 

 
 Oʻzbek ziyolilari
 Uyqusiz kecha (drama) 
 „Oʻzbekiston xalq shoiri“ unvoni va „Shuhrat“ medali
Ilhom Jabborov

Jabborov Ilhom (1945.30.6, Oʻrta Chirchiq tumani) – haykaltarosh, Oʻzbekiston Badiiyot akademiyasining akademik (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Respublika rassomlik bilim yurti (1965) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1971)ni tugatgan. 1995-yildan Respublika rassomlik kollejida oʻqituvchi. 1997-yildan Milliy rassomlik va dizayn institutida haykaltaroshlik ustaxonasi rahbari, professor J. asarlarida anʼanaviy realistik haykaltaroshlik uslubiga xos xususiyatlar milliy mavzu va taʼsirchan obrazlarni ifodalashda oʻz aksini topgan. Dastgoxli va mahobatli asarlari (portret, tarixiy shaxslar qiyofasi aks ettirilgan) umumlashma va ramziylik yoʻlida yaratilgan. „Xayol“ (yogʻoch, 1974), „Mashrab“ (yogʻoch, 1974), „Oqshom“ (yogʻoch, shamot, 1980), „Dam olish“ (shamot, 1982), „Falakning gardishi“ (shamot, 1983), „1941—45 yillar“ triptixi (shamot, 1985) va b. Toshkentdagi Furqat (bronza, granit, 1982; meʼmori S. Sutyagin), Urgutdagi Navoiy (mis, 1985), Namangandagi Mashrab (mis, 1988), Toshkent (1992), Samarqand (1997) va Shahrisabz (1997)dagi Amir Temur haykallari (bronza; meʼmori F. Ashrafiy), Fargʻonadagi AlFargʻoniy (bronza, 1998), Toshkentdagi „Ona“ (bronza, 1999), Urganchdagi Jaloliddin Manguberdi (2000) haykallari J.ning mahobatli asarlaridan. "Mehnat Shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2001)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Kishilar
Turkum:Sanʼatkorlar
Turkum:Oʻzbeklar
Turkum:1945-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻrta Chirchiq tumanida tugʻilganlar
Turkum:Haykaltaroshlar
Iso Jabborov

Jabborov Iso (1929.30.12, Toshhovuz sh., Turkmaniston) – etnograf va faylasuf olim.

Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), falsafa fanlari d-ri (1973), prof. (1974). Moskva davlat universitetini tugatgan (1951). Oʻzbekiston FA Tarix institutining katta ilmiy xodimi (1954— 1964), ToshDU dotsenti (1964-1967), partiya ishlarida (1967—70), Ijtimoiy fanlar akademiyasi doktoranti (1970—1972), ToshDU kafedra mudiri (1973—1997), Temuriylar tarixi davlat muzeyi budim mudiri (1997-yildan). Ilmiy ishlari etnografiya, tarix, falsafa, dinshunoslik muammolariga bagʻishlangan. Uning G. Dresvyanskaya bilan hammualliflikdagi „Ruhlar, avliyolar, Urta Osiyo xudolari. Din tarixi ocherklari“ („Duxi, svyatie, bogi Sredney Azii. Ocherki po istorii religii“, T., 1993) kitobi xitoy tilida nashr qilingan (Pekin, 2002). „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1995)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Koʻhna harobalar siri, T., 1968; Jahon xalqlari etnografiyasi, T., 1984; Oʻzbek xalqi etnografiyasi, T., 1994; Antik madaniyat va maʼnaviyat xazinasi, T., 1999; Buyuk xorazmshohlar davlati, T., 1999.

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Oʻzbekshunoslar
Turkum:Etnologlar
Dilafroʻz Jabborova

Dilafroʻz Abdurahimovna Jabborova (1950.5.7, Toshkent) – raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1984). Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabining xalq raqslari boʻlimini (1967), Toshkent davlat madaniyat institutining xoreografiya boʻlimini (1983) tugatgan.

„Shodlik“ ashula va raqs ansamblida (1967—1978), Navoiy teatrida (1978—1982), „Oʻzbekkonsert“ birlashmasida (1982—1986), 1986-yildan Muhitdin Qoriyoqubov nomidagi Oʻzbek davlat filarmoniya gastrol-konsert birlashmasida yakkaxon raqqosa. 1990— 2001-yillar „Shodlik“ (1996-yildan „Oʻzbekiston“) ashula va rake ansamblining badiiy rahbari. Ijrosidagi raqslar shoʻxchanligi, joʻshqin harakatlarga boy va ifodaviyligi, ayol qalbidagi ishq, dardu alam, quvonchlarni nozik ishvalarda ifoda etuvchi chiroyli xiromi bilan ajralib turadi.

Eng yaxshi raqslari: „Dil kuylasin“, „Gulruh“, „Daryoi azim“, „Surnay lazgisi“, „Noz etar“, „Oʻsma qoʻyibdi qoshiga“, „Raqqosa“, „Tanavor“, „Uynasangiz“, „Munojat“ va boshqalar. „Karmen“ (J. Bize) operasida Farandou partiyasini ijro etgan. Repertuaridan hind, chili, uygʻur, rus, eron, turk, afgʻon, loʻli va boshqa. Xalqlar raqslari oʻrin olgan. AQSH, Avstraliya, Belgiya, Vyetnam, Germaniya, Suriya, Gʻarbiy Berlin va boshqa mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. D.Jabborova ijodiga bagʻishlangan „Dilafroʻz Jabborova raqsga tushadi“ telefilmi suratga olingan (1984)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1950-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-iyulda tugʻilganlar
Jabra

Jabra (branchtae), oyquloq — suv hayvonlarining gaz almashinuv organi. Kelib chiqishi va tuzilishi har xil boʻlgan tana oʻsimtasidan iborat. Jabrada qon (yoki limfa) tomirlari qalin toʻr shaklida tarmoqlangan. Tomirlarning yupqa devori orqali qon yoki tana suyukligidan atrof muhitga SO2 ajralib, undan O2 yutiladi. Halqali chuvalchanglar jabrasi juda oddiy tuzilgan boʻlib, parapodiylarida (erkin oʻrmalab yashovchilar) yoki boshida (nay ichida yashovchilar), koʻpchilik yuksak qisqichbaqasimonlarda esa koʻkrak oyoqlari asosida yoki tanasining ikki yonida joylashgan. Hasharotlar suvda yashaydigan lichinkalarining traxeya jabralari yupqa devorli oʻsimtadan iborat boʻlib, tananing har xil joyida oʻrnashgan oʻsimtaga uchi berk traxeya naychalari kirib turadi. Mollyuskalar jabrasi ktenidiy yoki plastinkasimon. Ignaterililarniki (dengiz tipratikanlari va yulduzlari)niki ichi suyuqlik bilan toʻlgan teri oʻsimtalaridan iborat.

Suvda yashovchi xordalilar halqumi devorida bevosita yoki jabra oldi boʻshligʻi orqali tashqi muhitga ochiladigan jabra yoriklari boʻladi. Ichak bilan nafas oluvchilar, qobiklilar va bosh qutisizlar jabra yoriklari oraligʻidagi toʻsiq qon kapillyarlari bilan taʼminlangan. Jabra yoriqlari orqali suv bilan qon oʻrtasida gaz almashinuvi roʻy beradi. Balikdar jabra yoriklari jabra yoylari bilan toʻsilgan. Togʻayli baliklar jabra yoylarida jabra varaklari joylashgan. Suyakli va ayrim togʻayli baliklar jabra varaklari 2 qator boʻlib sirtdan jabra qopqoqlari bilan yopilgan. Bu qopqoqlar ogʻiz bilan bir vaqtda ochilib yopiladi. Jabra varaklari sirtidagi yupqa burmalar jabraning nafas olish yuzasini kengaytiradi. Faol suzadigan baliklar jabra yuzasi kam harakat baliqlarga nisbatan ancha keng. Suvda va quruklikda yashovchilar lichinkalarida tashqi jabra boʻladi. Jabra suvtuz almashinuvi, suv va tuz ionlarini shimib olish va ajratishda hamda ammiak va mochevina ionlarini ajratib yuborishda muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jabra orqali nafas oluvchilar

Jabra orqali nafas oluvchilar (Branchiata) — boʻgʻimoyoqlilar kenja tipi; 1 sinf — qisqichbaqasimonlarni oʻz ichiga oladi. Birlamchi suv hayvonlari, ayrim quruqlikda yashashga moslashgan. Odatda jabralar orqali nafas oladi. J. o. n. o. jabrasi oyoklari epipodat oʻsimtasi yoki shaklan oʻzgargan oyoqlar hisoblanadi. Juda mayda da jabra boʻlmaganligi uchun tana yuzasi orqali nafas oladi. Qurukliqda yashashga moslashgan ayrim (zahkashlar)da oʻziga xos traxeyalar boʻladi. J. o. n. o.ning boshida 2 juft moʻylovlar — antennula va antennalar boʻladi. Shuning uchun ularni baʼzan 2 juft moʻylovlilar (Dian-tennata) deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jabraoyoqlilar

Jabraoyoqlilar (Branchiopoda) -eng sodda tuzilgan qisqichbaqasimonlar kenja sinfi. Boshi (prototsefalon) koʻkrak boʻgʻimlari bilan qushilmagan. Fasetkali koʻzi va nauplius koʻzchasi bor. Bargsimon koʻkrak oyoklari suzish, nafas olish va oziqni ogʻziga haydash uchun xizmat qiladi. Qorni oyoqsiz, ayri bilan tugaydi. 740 ga yaqin turi bor. Chuchuk suvda yashaydi, dengizlarda kam uchraydi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Lichinkasi — nauplius, metanauplius 2 turkum: bargoyoqlilar (Phyllopoda) va J. (Anostraca)ra boʻlinadi. J. ning tanasi choʻziq, uz. 5 mm dan 3 sm, baʼzan 10 sm gacha. Koʻkrak segmentlari (11, baʼzan 17—19), odatda bir juftdan oyoklarga ega. 180 turi maʼlum. J. keng tarqalgan, chuchuk suv havzalari, koʻlmak suvlarda yashaydi. Faqat artemiya shoʻr va shoʻrlangan suvli havzalarda uchraydi. J. — mikroskopik suv oʻtlari, detrit bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi dastlab tuxumini tuxum xaltasiga qoʻyadi, soʻngra suvga chiqaradi. Tuxumlari suv tubiga choʻkib, rivojlanadi. Ular uzoq, vaqt davom etadigan qurgʻoqchilikka va haroratning keng chegarada oʻzgarib turishiga chidamli; shamol orqali tarqalishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jabrlanuvchi

Jabrlanuvchi - jinoyat oqibatida yoxud aqli noraso shaxsning ijtimoiy xavfli qilmishi natijasida maʼnaviy, jismoniy yoki mulkiy zarar koʻrgan shaxc. Maʼnaviy zarar fuqaroning ornomusi va insoniy qadr-qimmatini toptashda, uni boshqa fuqarolar oldida kamsitishda, jamoatchilik oldida obroʻini tushirishda va badnom qilishda ifodalanadi. Jismoniy zarar — fuqaroning badaniga shikact va sogʻligʻiga putur yetkazish, jismoniy azob va ogʻriklarga duchor qilish, mulkiy zarar — shaxciy mulkni gʻayriqonuniy ravishda olish, unga shikact yetkazish yoki mulkka egalik qilish huquqini buzish demakdir. Fuqaroni J. deb topish haqida surishtiruvchi, tergovchi va prokuror — qaror, sud esa — ajrim chikaradi. Agar J. voyaga yetmagan yoki muomalaga layokatsiz deb topilgan boʻlsa, ishda uning qonuniy vakili ishtirok etadi. J.ning oʻlimi bilan tugagan jinoyat ishlarida J. huquklari qonunga binoan yaqin qarindoshlariga oʻtadi.

J.ga jinoyat ishida faol ishtirok etish va huquqlarini himoya qilish uchun keng vakolatlar berilgan. J.: koʻrsatuvlar berish, dalillar taqdim qilish, iltimosnoma berish va rad etish, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud harakatlari ustidan shikoyat qilishga; dastlabki tergov tugagandan keyin ishdagi barcha materiallar bilan tanishib chiqishga; sud muhokamasi olib borilayotgan tilni bilmasa, oʻz ona tilida gapirish va tarjimon xizmatidan foydalanishga hakli. J. oʻz manfaatlarini shaxsan oʻzi yoki oʻz vakili orqali himoya qilishi mumkin. J. sud muhokamasida qatnashayotib, guvohlarga, ekspertga, sudlanuvchiga, boshqa J.larga, fuqarolik daʼvogari va fuqarolik javobgariga savollar, sud tergovining istalgan paytida sud tekshirayotgan ish holatlari yuzasidan koʻrsatuv berish, arz qilingan fuqarolik daʼvosini quvvatlash huquqiga ega. J. ashyoviy dalillar va hujjatlarni hamda jinoyat sodir boʻlgan joyni koʻzdan kechirishda ishtirok etishi, sud majlisi protokoli bilan tanishishi va protokol yuzasidan oʻz mulohazalarini maʼlum qilishi mumkin. J. hukm ustidan shikoyat qilishga, boshqa shaxslarning shikoyat va prokuror protesta bilan tanishishga, ular yuzasidan eʼtirozlar bildirishga haqli. J. ish yuzasidan bilganlarini maʼlum qilishga va qoʻyilgan savollarga javob berishga majbur. Kursatuvlar berishdan bosh tortganligi va bila turib yolgʻon kursatuvlar berganligi uchun J. jinoiy javobgarlikka tortiladi (OʻzR JPK, 54—55-moddalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jabroil

Jabroil – islomda toʻrt bosh farishtadan biri (Mikoil, Isrofil, Azroil bilan birga). Diniy aqidaga koʻra, Alloh irodasini paygʻambarlarga yetkazib, vahiy keltiruvchi (xabar beruvchi), samoviy ofatlarni yer yuzida ijro qiluvchi farishta; barcha paygʻambarlarga xudo tarafidan keladigan vahiylar farishtalar ulugʻi Jabroil (as) orqali keladi. Jabroil Allohning irodasi bilan Muhammad (sav)ga Qurʼon oyatlarini yetqazib bergan. Qurʼoni karimda Jabroil „muqaddas ruh“, „olijanob elchi“ nomi bilan tilga olinadi.

Jabroil xristianlikda Gavriil nomi bilan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jabgʻu

Jabgʻu, ya b gʻ u — 1) kushonlar davrida oliy unvonlardan biri; 2) Turk xoqonligida xoqon va tegin (xonzoda, taxt vorisi) kabi maʼmuriy-harbiy mansablardan keyin turadigan unvon. 

Harbiy sarkarda sifatida qoʻshinning oʻng qanotiga sardorlik qilgan. Bu mansabni egallashga faqat qagʻan urugʻidan chiqqan shaxslargina haqli boʻlgan. Xitoy solnomalarida taʼkidlanishicha, jabgʻu hukmdordan soʻng oliy maʼmuriy-harbiy mansab sifatida faoliyat koʻrsatgan. Gʻarbiy turk xoqonligida gabgʻu istilohi davlat boshligʻi va oliy bosh qoʻmondon maʼnosida isteʼmolda boʻlgan. "Tarixi Tabariy"da qayd etilishicha, Tohariston hukmdori jabgʻu unvonini egallab turgan. Birinchi Turk xoqonligi barpo boʻlgunga qadar, Ashina urugʻiga mansub boʻlgan turklar elida eng oliy maʼmuriy-harbiy unvon jabgʻu hisoblangan. Xoqonlik tashkil etilgach, davlat boshligʻi qagʻan, uning noibi esa jabgʻu deb atalgan. Turk xoqonligiga asos solingandan soʻng jabgʻu unvonini egallab turgan Buminta qagʻan, uning inisi Iapamiga bahodur-jabgʻu unvoni beriladi. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida jabgʻu "yafgʻu" fonetik shaklida qoʻllangan boʻlib, "xoqondan ikki daraja past oʻrinda boʻlgan odam" tarzida izoxlangan; 3) Oʻgʻuzlar va qarluqlar hukmdoriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005

Turkum:Turkiy unvonlar
Turkum:Davlat unvonlari
Jabgʻukat

Jabgʻukat (jabgʻu va sugʻdcha kat — shahar) — Binkat (qad. Toshkent) shahridan taxminan 12–14 km shim.sharkdagi qad. shahar. J. nomi "Hudud ul-olam" (10-asr) asarida qayd qilingan: "Jabgʻukat goʻzal shaqar, Chochning harbiy lashkargohi shu yerda boʻlgan". J. oʻrnida hozirgi Boʻzgontepa arxeologik yodgorligi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Javdar

thumb|Secale cereale
Javdar, qora bugʻdoy (Secale) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, don ekini. 13 turidan 11 tasi yovvoyi boʻlib, Kichik va Oʻrta Osiyoda, Eron, Afgʻoniston, Zakavkazye, Janubiy Afrikada oʻsadi, qolgan 2 turidan biri — dalalarda begona oʻt tariqasida uchraydi (S. segetale), biri asosan Shimoliy yarim shar mamlakatlarida yetishtiriladigan madaniy yoki ekiladigan javdar (S. cereale) dir. Javdarning vatani Kavkaz, Kichik va Oʻrta Osiyoning togʻ oldi mintaqalari. Kuzgi va bahorgi shakllari bor, asosan kuzgisi ekiladi. Jahon boʻyicha ekin maydoni 9,9 mln.ga oʻrtacha hosildorlik 20,3 s/ga, yalpi hosili 20,1 mln. t (1999). Asosan Yevropa mamlakatlarida koʻp ekiladi (Polshada — 2,2, Rossiyada 3,5, Ukrainada 0,6 mln.ga). Oʻzbekistonda javdar kam ekiladi (8 ming ga, 1999).

Javdar ildiz tizimi popuk ildiz, baquvvat, yerga asosan 120 sm (ayrim ildizlari 2 m) gacha kirib boradi. Poyasi poxol, 5—6 boʻgʻimdan iborat, boʻyi 60 sm dan 2—2,5 m gacha. Bitta oʻsimlikda 4—8 ta poya boʻladi. Bargi barg qini va xanjarsimon uchli barg plastinkasidan iborat: toʻpguli — boshoq, gullari ikki jinsli, mevasi don, yalangʻoch, choʻzinchoq, asosan kulrang. Javdar chetdan changlanadigan oʻsimlik. Javdar dan oziq-ovqat, yem-xashak va texnika maqsadlarida foydalaniladi. Javdar non (bugʻdoy non bilan birga) eng muhim oziq-ovqat mahsulotidir. Yormasi va koʻk massasi, uni chorva mollari uchun qimmatli ozuqa; donidan aralash ozuqa, spirt va kraxmal, patoka ishlab chiqariladi, somonidan qogʻoz, sellyuloza, lignin va boshqa olinadi, shuningdek, mollarga yediriladi va toʻshama oʻrnida foydalaniladi. Kuzgi javdarning faol vegetatsiya davri (120—150 sutka) ikkiga boʻlinadi: vegetativ organlari rivojlanib boradigan kuzgi davr (40—50 sutka) va generativ organlari shakllanadigan va oʻsimlik hosil beradigan bahorgiyozgi davr (75—100 sutka). Urugʻi 1—2° issiqda unib chiqadi, maysalari sovuqqa chidamli. Javdar aprel ning oxiri — mayning boshlarida boshoq chiqaradi, iyun oyida pishadi. Sugʻoriladigan mintaqalarda kuzgi javdarni makkajoʻxori, gʻoʻza, kartoshka va boshqa dala ekinlaridan boʻshagan unumdor yerlarga ekish tavsiya etiladi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda, asosan, kuzda 4—6 sm chuqurlikda ekiladi (gektariga 2—2,5 s urugʻ sarflanadi). Sugʻoriladigan yerlarda hosildorligi 20—50 s/ga, bahorikor yerlarda 10—20 s/ga boradi. Baʼzi joylarda javdarni oraliq ekin tariqasida koʻkatini mollarga berish uchun ham ekiladi.

Navlari. javdarning Vyatka, Kozon, Duragay 2, Vaxsh 116 (bahori) va boshqa ekiladi.

Zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, kuzgi pashshalar, xasva va boshqa

Kasalliklari: ildiz chirish, qorakuya, qorakoʻsov va boshqa

 Adabiyot 
 Yormatova D., Dala ekinlari biologiyasi va yetishtirish texnologiyasi, T., 2000.

Qoʻziboy Dushamov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Javza

Javza — qad. ogʻirlik oʻlchovi. Kiymatlari: 1) 1 J. = 1 misqol/drahmiy. Agar misqolning 4,25^-5 g ga, drahmiyning 3,3105-^4,25 g ga tengligi hisobga olinsa, 1J. 7 g-N0,57 g ga toʻgʻri keladi. J.ning shoh J.si ham bor, u 6 misqol/dirhamga teng . Agar dirham misqolning 7/10 boʻlagiga tengligi hisobga olinsa, unda 1 J.=6 miskol/dirham = 6 • 10/7 = 8,57 g boʻladi.

Baʼzi da J.ning boshqa qiymatlari toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan. Masalan, Ibn Sinoning "Tib krnunlari"dagi jadvalda 1 J. = 38,75 g, baʼzan 1 J. = 17,0 g deb berilgan boʻlsa, boshqa da 1 J. = 29,75 g yoki 1 J. = 25,5 g deb berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Javzo

Javzo — 1) zodiak yulduz turkumlarining biri. Belgisi (lotincha ). Osmon gumbazining Shim. yarim sharida Saraton va Savr yulduz turkumlari Oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari Kastor (2-kattalikda) va Polluks (1-kattalikda). J.ni kuz, qish va bahor paytlarida kuzatish mumkin;

2) hijriy-shamsiy yil hisobining uchinchi oyi. Eron kalendarida J. 1925-yilgacha ishlatilgan. Afgʻon kalendarida 1911-yildan koʻllaniladi. J. 31 kundan iborat boʻlib, birinchi kuni 21—22 mayga toʻgʻri keladi (yana q. Burj).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Turkum:Yil oylari
Hikmat Javlonov

Hikmat Javlonov (1933.13.2, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). SamDOʻ ni tugatgan (1955). 1955-yildan Forish tumanidagi 1-maktabda fizika oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1972-yildan 33-maktabda direktor, 1995-yildan fizika oʻqituvchisi. U oʻquvchilar bilan birga 1200 dan ortiq koʻrgazmali qurol tayyorlagan va namunali fizika xonasini tashkil etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Javobgarlik

Javobgarlik - q. Jiddiy javobgarlik, Intizomiy javobgarlik, Moddiy javobgarlik.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Javon

Javon – xona (mehmonxona)ning ichki devoridagi tokchalar qatori, oynavand shkaf.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Javonshir

Javonshir (?—670) — Kavkaz Albaniyasining hokimi (638—670). Mehroniylar sulolasidan. Uning davrida arablar tomonidan Albaniyani bosib olish boshlangan. Qodisiya jangi (636 y.)da arman knyazi Musheg Mamikonyan va Syunik xrkimi Grigoriy bilan birgalikda arablarga qarshi sosoniylar qoʻshini tarafida turib jangda qatnashgan. Forslar tor-mor keltirilgach, J. Zakavkazye xududida qolgan-qutgan fors askarlari bilan kurash olib borgan. 660 yilda Xalifalikka karshi Vizantiya bilan ittifoq tuzgan. 667 y. jan. dan arablar va shim.dan xazarlar istilosi xavfi tugʻilgach, oʻzini Xalifalik vassali deb tan olgan. J. markazlashgan hokimiyat muxoliflari fitnasi natijasida oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Javshan

Javshan (fors— sovut, zirh) — qadimda va oʻrta asrlarda jangchining badanini jarohatlanishdan saqlash maqsadida kiyiladigan sovutning bir turi. J. jabaga nisbatan ogʻir. Dastlabki vaqtlarda u jez (bronza)dan, keyinchalik temir va pulatdan ishlangan. J. bargsimon temir parchalaridan mayin halqa simlar yordamida toʻqilgan. J.ni egiluvchan, bukiluvchan boʻlishi uchun uni maxsus tayyorlangan metall taxtachalarni biriktirib ham yasaganlar. Yirik lashkarboshilar, sarkardalar uchun baʼzan maxsus J. toʻqilgan. Mil. av. 1-ming yillikdayoq Markaziy Osiyo xalqlari jang paytida otlarga J. yopishgan (yana q. Bargustvon, Baktar, Sovut, Zirh).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ismoil Javhariy

Javhariy, Abu Nasr Ismoil ibn Hammod al-Forobiy (940—1002 yoki 1008) — turkistonlik tilshunos olim. ForobpA dunyoga kelib, vatandoshi Toyisiy Ibrohim Forobiy va b. allomalardan tahsil olgan. Soʻng , Iroq, Jazira, Misrga borib, uzoq muddat arab tili grammatikasini oʻrgangan. Xurosonga qaytib, bir muddat Nishopurda yashagan. U 1002 y. ulkan qanotlar yasab, ularni qoʻllariga bogʻlaganda, uchmoq uchun tomdan sakrab vafot etgan. J.ning "Tojul-lugʻa va sahohu-l-arabiya" ("Lugʻat toji va arabchaning haqiqiysi") asari tilshunoslik fanida Feruzobodiy (1329—1414)ning "Krmus"idan keyingi eng mukammal kitobdir. Bu asarga koʻplab sharxlar bitilgan. Asar fors, turk tillariga tarjima qilingan, Turkiyada nashr etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Javharlimu

Javharlimu — limon essensiyasi. Limon mevasi, shuningdek, glyukozani achitish usuli bilan olinadi. Qandolatchilikda murabbo, nisholda, parvarda singari shirinliklarni tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jadval

I.Fruzmo jadvali, Murodali Otaboyev tomonidan yaratilgan, 35 ta o‘simlikni yashash muddatini belgilab beruvchi biologik jadvaldir.Fruzmo jadvali

Har bir narsaning yashash muddatlari boʻlgani kabi o'simliklarning ham yashash muddatlari va jarayonlari bo'ladi.Umr ko'rish davomiyligi uning ga qarab belgilanadi. Oddiy misol hayvonot dunyosida 10 kun yashaydigan pashshadan tortib, taxminan 250 yil umr ko'rgan Galapahos toshbaqasi kabi turli xil farqlar boʻlganin kabi, o'simlik dunyosida ham yashash tarzlari turli xil ko'rinishda bo'lar ekan. Buning uchun esa biz toifalarini yaxshi bilishimiz shart. Bir yillik, ikki yillik va koʻp yillik toifasiga kiruvchi o'simliklar mavjuddir. Buning uchun esa biologik tsiklining davomiyligi bo'yicha berilgan tasniflarda ko'rishimiz mumkin.

II.Gofruz jadvali ham Murodali Otaboyev tomonidan tuzilgan biologik jadval bo‘lib,o‘z ichiga 70 ta o‘simlikning maksimum o‘sish uzunligini namoyon etadi.

Issiqlik, nur, suv va batareyalar kabilar o'simliklarning o'sishi va rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning barchasi teng va almashtirib bo'lmaydigan holatdir. Ekologik omillarning o'simliklarga ta'siru o'zaro bog'liqdir. Masalan, sug'orish koʻproq hissa qo'shadi va samarali foydalanish o'simlikka ozuqa moddalarini yetkazishda hissasi katta. Shu sababli o'simlik etishtirish jarayonida, birinchi navbatda, minimal boʻlgan omilni kuchaytirish shart. Shundagina natijani yuqori darajada ko'rishimiz mumkin.
Jadeit

Jadeit (ispancha ijada — yon) — silikatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi NaAl(Si2O6). Monoklin singoniyali. Rangi yashil, koʻkimtir va oq, shishasimon yaltiroq. Qattikutigi 6,5—7. Zichligi 3200—3500 kg/ m3. Metamorfik jinslarda, baʼzan kontaktmetasomatik ishqorli jinslarda uchraydi. J. Myanma va AQSH (Kaliforniya), Qozogʻiston, Tojikiston (Pomir), RF (Qutbiy Ural, Gʻarbiy Sayan togʻlari) va b. joylarda topilgan. Oʻzbekistonda metamorfik jinslarda uchraydi. J.dan zargarlik va badiiy bezak buyumlari tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bezak toshlari
Jadiy

Jadiy (arab.), togʻ taka — 1) zodiak yulduz turkumlaridan biri. Belgisi Osmonning Jan. yarim sharida Dale, Burgut, Qavs, Mikroskop va Janubiy baliq yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari 3-attalikda. Oʻzbekistonda yoz va kuz paytlarida koʻrinadi;

2) hijriy-shamsiy yil hisobining oʻninchi oyi (mil. yil hisobining 22 dek. —19 yanvarga toʻgʻri keladi) (yana q. Burj).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Turkum:Yil oylari
Jaz orkestri

Jaz orkestri, big - bend (ing . big band — katta orkestr) — jaz va estrada musiqasi anʼanalaridagi orkestr. 1930y.lari Amerika va Yevropada tashkil topgan. Toʻliq tarkibi 3—4 saksofon, 3 truba, 3 trombon hamda ritmguruhi (urma sozlar, fortepiano, gitaralar, tuba va b.)dan iborat. Big-bendga torli sozlar guruhi (skripka, alt, violonchellar) qoʻshilishi natijasida katta J. o. (simfojaz) karor topadi. Asarlarining kompozitor yoki aranjirovkami tomonidan oldindan tayyorlanganligi, yakka sozlarning navbatma-navbat ijro etayotgan badiha (improvizatsiya) epizodlari bilan jamoaviy badihagoʻylikka asoslangan diksilend hamda ilk jaz ansambllarining ijodidan farq qiladi (yana q. Estrada orkestri).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jazava

Jazava — kuchli asab qoʻzgʻalishi, oʻz xatti-harakatlarini nazorat qilolmay qolish, xayolot va voqelik oʻrtasidagi muvozanatning yoʻqolishi natijasida yuzaga keladigan holat. J. holatidagi insonda hayajonli raqslar, oʻzini oʻzi qiynash, bedorlik, diqqat-eʼtiborni bir yoʻnalishga qaratish, ogʻriq sezmaslik hollari kuzatiladi. Giyohvandlik, ichkilikbozlik va b. vositalar yordamida J.ni sunʼiy qoʻzgʻatish hollari ham mavjud. J.ning eng koʻp , odatda, shomonlikaa., shialiktgi "shaxsey-vaxseysha uchraydi. Tasavvuf istilohida esa J. tariqat axlining ilohiy ishq taʼsirida shavqu zavqqa toʻlishi, zikr va samo asnosida oʻzidan ketish holatlari sifatida talqin etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jazzor posho

Jazzor posho, Jazzor, Ahmad posho (taxminan 1735—1804, aprel, Akka) — Falastin va Suriyaning koʻpgina qismi hokimi (1775—1804). Bosniyalik. Oʻz faoliyatini Misrda mamluk sifatida boshlagan (1756); badaviylar qoʻzgʻolonini bostirishda koʻrsatgan shafqatsizligi uchun "qassob" (arab, "jazzor") laqabini olgan. 1775 yilda Sayda voliysi (hokimi) etib tayinlangan. 1790 yilda Damashq poshosi boʻlgan. Turk sultoni xrkimiyatini nomigagina tan olgan, butun Suriya va Falastinning amaldagi hokimi. Oʻzining armiyasi boʻlgan. Savdo va qishloq xoʻjaligi monopoliyasi tizimini joriy qilgan. Xalq qoʻzgʻolonlarini shafqatsiz bostirgan. Napoleon I Bonapart qoʻshinlari Akkani qamal qilishganda (1799 y. 21 mart — 20 may) J.p. qoʻshinlari unga bardosh berib, raqiblarini chekinishga majbur qilishgan. 18-asrdagi Misr tarixi boʻyicha muhim boʻlgan "Nizomnomayi Misr" ("Misr tavsifi") muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jazira

Jazira, Al-Jazira — Iroq, Suriya, Turkiyadagi plato, Mesopotamiya pasttekisligining shim. qismi. Shim. va sharqsan Tavr va Zagros togʻ tizmalari bilan chegaralangan, gʻarb va jan.-gʻarbda Suriya choʻli va Arabiston yarim orol platosiga tutashgan, jan.-sharqsa Mesopotamiyaning past jan. qismidan tik yon bagʻir bilan ajralgan. Balandligi shim.-gʻarbda 450 m, jan.sharqda 200 m. Tekislik Dajla va Furot daryolarining terrasalashgan vodiylari bilan kesilgan. J. boʻr va miotsen davrlarining qumtosh va ohaktoshlaridan, allyuviy va bazalt maydonlaridan tashkil topgan. Shim.da yirik neft konlari (Kirkuk va b.) topilgan. Iklimi issiq, quruq yoz va nam bahorli subtropik, oʻrta dengiz iklimi. Chala choʻl, choʻl va toʻqay oʻsimliklari oʻsadi. Voha dehqonchiligi bilan shugʻullaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Osiyo
Turkum:Iroq va Turkiya chegarasi
Turkum:Yuqori Mesopotamiya
Jazliq

Jazliq — egar yoki toʻqim tagidan qoʻyiladigan bir juft yumshoq ot abzali. Ikki xili boʻladi: salt J. — salt (arava qoʻshilmagan) ot egari uchun, arava J.— arava qoʻshilgan ot egari uchun. J. yumshoq mato — namat (kigiz) dan tayyorlanadi. U ot terlaganda namni shimib turadi, otni yagʻir boʻlishdan asraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jazo

Jazo (huquqda) — huquqbuzarlik sodir etishda ayblangan shaxslarga nisbatan qoʻllanadigan maʼnaviy, moddiy yoki jismoniy cheklashlar bilan bogʻliq boʻlgan majburlov chorasi. Jazo huquqiy tartibot sifatida davlat va huquq, shuningdek, bunday huquqni qoʻllash vakolati boʻlgan maxsus organlar vujudga kelgan paytdan boshlab paydo boʻlgan. Jazo ijtimoiy adolatni tiklash, jinoyat sodir etgan shaxsni axloqan tuzatish, huquqbuzarlik va jinoiy faoliyat davom etishiga toʻsqinlik qilish, yangi huquqbuzarliklar sodir etilishining oldini olish maqsadida qoʻllanadi. Sodir etilgan huquqbuzarlikning xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab, jazolar intizomiy, maʼmuriy va jinoiy boʻlishi mumkin. Ana shu jazolardan qaysi biri qoʻllanilmasin, huquq buzishda ayblanayotgan shaxsga nisbatan qonun va normativ hujjatlarda belgilangan tartibda maʼnaviy, moddiy yoki jismoniy harakterdagi cheklash qoʻllanadi. huquq buzish sodir etishda foydalanilgan qurol, vosita, huquq buzish orqali qoʻlga kiritilgan narsalar musodara qilinishi mumkin. Intizomiy jazo — mulkchilik shaklidan qatʼi nazar har qanday yuridik shaxs maqomiga ega boʻlgan korxona, muassasa, tashkilotda belgilangan ichki mehnat intizominn buzgan shaxsga nisbatan ish beruvchilar tomonidan qoʻllanadigan majburlov chorasi boʻlib, xayfsan berish, jarima solish, mehnat shartnomasini bekor qilish (ishdan boʻshatish) tarzida boʻlishi mumkin. Intizomiy jazo shaxslarni ishga qabul qilish huquqi berilgan shaxs (organ) tomonidan, maʼmuriy jazo — maʼmuriy ishlar boʻyicha tuman (shahar) sudyasi, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari qoshidagi maʼmuriy komissiyalar, voyaga yetmaganlar ishlari bilan shugʻullanuvchi tuman (shahar) komissiyalari, ichki ishlar (militsiya) organlarining , davlat inspeksiyasi organlarining mansabdor shaxslari, shuningdek, maʼmuriy jazo qoʻllash vakolati berilgan boshqa organlarning mansabdor shaxslari tomonidan, jinoiy jazo esa — davlat nomidan sud hukmi bilan beriladi.

 

 

Turkum:Huquqshunoslik
Jazodan ozod qilish

Jazodan ozod qilish — baʼzi jinoyat qilganlarga jazo tayinlamaslik, tayinlangan jazoni oʻtashdan batamom yoki qisman ozod qilish. Jazodan ozod qilish jinoyat huquqining muhim insonparvarlik tamoyillaridan biri boʻlib, shaxsga nisbatan tayinlangan jinoiy jazoni ijro etmasdan ham uni tarbiyalash mumkin, u jamiyat uchun hech qanday xavf tugʻdirmaydi yoki jazoning qolgan qismini real ravishda oʻtashi maqsadga muvofiq emas, degan qatʼiy xulosaga kelinsa qoʻllanadi. Oʻzbekisto Respublikasi jinoyat huquqiga koʻra, jazodan ozod qilish, sud tomonidan ayblov hukmi chiqarilib jazo tayinlanganidan keyingina qoʻllanadi. Jinoiy jazodan faqat sud ozod qiladi. Shuningdek, Oʻzbekisto Respublikasining prezidentiga afv etish va amnistiya akti orqali jazodan ozod qilish vakolati berilgan. Jazodan ozod qilish 2 guruhga boʻlinadi: 1) jazodan toʻla ozod etish; 2) jazodan qisman ozod etish. Jazodan toʻla ozod etishda sud ayblov hukmini chiqargan va jazo tayinlangan holda jinoiy jazoni ijro etmaslik haqida qaror qabul qiladi. Bu guruhga jazodan ozod qilishning quyidagi kiradi: jazoni ijro etish muddati oʻtib ketganligi; shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yoʻqotishi; aybdorning chin koʻngildan pushaymon boʻlganligi; shartli hukm qilish. Jazodan qisman ozod etishda mahkum sud tomonidan tayinlangan jazoning bir qismini oʻtaydi hamda jazoning oʻtalmagan qismidan ozod etiladi yoxud ushbu jazo yengilrogʻi bilan almashtiriladi. Bu guruhga quyidagilar kiradi: jazoni oʻtashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish; jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish. Kasallik yoki mehnat qobiliyatini yoʻqotish oqibatida jazodan ozod qilish, amnistiya akti yoki afv etish asosida jazodan ozod qilish xususiyatiga koʻra, toʻla yoki qisman jazodan ozod qilishga misol boʻlishi mumkin. Bulardan tashqari voyaga yetmaganlarga nisbatan tarbiyaviy xususiyatdagi majburlov choralarini qoʻllagan holda jazodan ozod qilish ham bor. Jazodan ozod qilishning har bir turini qoʻllash asoslari Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat kodeksining tegishli moddalarida koʻrsatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jazoir (shahar)

Jazoir (Madīnat al-Jazā'ir, ) – Jazoir Xalq Demokratik Respublikasining poytaxti. Jazoir viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,5 mln. kishini (1998) tashkil etadi.

Oʻrta dengiz boʻyida joylashgan. Iqlimi subtropik, oʻrta dengiz iqlimi, qishi iliq, yozi quruq va issiq. Oʻrtacha temperatura yanvarda 12°, iyulda 25°; yiliga 700 mm yogʻin yogʻadi.

Jazoirga finikiyaliklar tomonidan mil. av. IX-asr oxirida Ey-Qozi bandargohi sifatida asos solingan, keyinchalik rimliklar tomonidan Ikozium deb nomlangan. Ikozium vayronalari oʻrnida 935-yilda barbar amiri Bologgin ibn Ziri yangi shahar bunyod qildi va keyinchalik bu shahar Jazoir deb ataldi. XI-asrdan Jazoir Oʻrta dengizning yirik savdo porti, XIII-asrdan Ispaniyadan quvgʻin qilingan mavr muhojirlari markazi boʻldi. 16-asrgacha turli davlatlar tarkibida boʻlib kelgan. XVI-asrdan Usmonli turklar saltanatiga qaram boʻlgan Jazoirning markazi. 1830-yilda fransuzlar bosib olgach, 130-yil davomida Fransiyaning Jazoir mustamlakasining maʼmuriy markazi boʻldi. Jazoirda Ikkinchi jahon urushi davrida ittifoqchi davlatlar qoʻmondonligining Oʻrta dengizdagi shtab kvartirasi joylashgan. Jazoir 1962-yildan mustaqil Jazoir davlatining poytaxti.

Jazoir – transport yoʻllari tuguni, xalqaro aeroporti bor. Oʻrta dengiz boʻyidagi yirik port (yillik yuk ortib tushirish 5,8 mln. t). Mamlakatning iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Mashinasozlik (avtomobil va qishloq xoʻjaligi mashinalari), metallsozlik, oziq-ovqat (vinochilik, yogʻ, tamaki, un tortish), kimyo, neftni qayta ishlash, sement, sellyuloza-qogʻoz, toʻqimachilik korxonalari, oyna zavodi, yogʻochsozlik fabrikalari, issiqlik elektr stansiyalari, metropoliten markazlari bor.

Jazoir Jazoir qoʻltigʻi boʻylab 15 km ga choʻzilgan, bogʻ va parklar koʻp. Jazoirning qad. qismida qalʼa, Katta masjid (1096), Sidi Abdurahmon masjid-maqbarasi (1611), Jome ul-Jadid masjidi (1660), Jazoirning Yevropacha uslubda qurilgan qismida Hukumat uyi (1930) bor. 1960-yillardan yangi turar joy binolari qurilgan. Universitet, institutlar, maxsus oʻrta oliy oʻquv yurtlari, Sahroi Kabir instituti, rasadxona, botanika bogʻi, Milliy drama teatri va b. bor. Har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Jazoir shaharlari
Jazoirlar

Jazoirlar, Jazoir arablari — xalq, Jazoir Xalq Demokratik Respublikasining asosiy aholisi. Umumiy soni 22,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Jazoirda 21,2 mln. kishi, Fransiyada 820 ming kishi yashaydi. Arab tilida gaplashadilar. Dindorlari — sunniy musulmonlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Jazoni yengillashtiruvchi holatlar

Jazoni yengillashtiruvchi holatlar — sodir etilgan jinoyatning va jinoyat sodir etgan shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasini kamaytiruvchi hamda yengilroq jazo tayinlash uchun asos boʻladigan holatlar. Oʻzbekiston JK (55-modda)da J.ye.h.ning roʻyxati berilgan, u qatʼiy boʻlmay, sud aybdorga jazo tayinlash vaqtida mazkur moddada koʻrsatilmagan boshqa holatlarni ham yengillashtiruvchi holat deb hisoblashi mumkin. Mac. aybdorning qaramogʻida yosh bolalari, qari yoki nogiron ota-onalari borligi J.ye.h. hisoblanadi. J.ye.h. jinoyattarkibiga kiruvchi belgi boʻlmay, balki undan tashqarida boʻlgan qolat hisoblanadi. Shu boisdan J.ye.h. jinoyatni kvalifikatsiya qilishga taʼsir etmaydi, aybdorning qilmishi kvalifikatsiya etilgan moddada nazarda tutilgan jazoning yengilroq turini yoki kamroq qismini tayinlashga asos boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish

Jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish — tayinlangan jinoiy jazoning muayyan qismi oʻtab boʻlingandan keyin qolgan qismini yengilroq turdagi boshqa jinoiy jazo bilan almashtirish. J.ye.b.a. jinoyat konunining insonparvarlik prinsipiga asoslangan boʻlib, u ozodlikdan mahrum qilish va axloq tuzatish ishlariga hukm qilingan shaxslarga nisbatan qoʻllanadi. Yengilroq turdagi jazoni tanlash masalasi ish holatlariga qarab hal qshshnadi. Oʻzbekiston Respublikasining JK J.ye.b.a.da hisobga olinadigan talablar, qonun-qoidalarni belgilab bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jazoni ijro etish muassasasi

Jazoni ijro etish muassasasi — sud hukmiga binoan belgilangan jazolarni ijro etuvchi muassasalar va organlar. Jazolarning ga qarab bu jazolarni ijro etuvchi organ va muassasalar bir-biridan farq qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi JIKga binoan, jarima tariqasidagi jazo sud tomonidan, ozodlikdan mahrum qilish, qamoq, axloq tuzatish ishlari, oʻlim jazosi ichki ishlar organlari tomonidan ijro etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish — Ichki ishlar vazirligi qoshidagi jazolarni ijro etishning bosh boshqarmasi tashkil qiladigan jazolarni ijro etish koloniyalari, turma qamogʻi va tarbiya koloniyalari tomonidan, qamoq jazosi — qamoq uylari va tergov izolyatorlari tomonidan, axloq tuzatish ishlari — ichki ishlar organlarining inspeksiyalari tomonidan ijro etiladi. Axloq tuzatish ishlarini ijro etishda korxona va tashkilotlar maʼmuriyati yordam beradi. Muayyan huquqdan mahrum qilish toʻgʻrisidagi hukm talabi — mahkumning ish joyidagi maʼmuriyat tomonidan, shuningdek, tegishli faoliyat bilan shugʻullanishga berilgan ruxsatnomani bekor qilishga vakolatli organlar tomonidan ijro etiladi. Harbiy xizmatchilarga nisbatan: xizmat boʻyicha cheklash tariqasidagi jazo — ular xizmatni oʻtayotgan joydagi harbiy qismlar (muassasalar)ning qoʻmondonligi tomonidan; qamoq tariqasidagi jazo — garnizon gaupvaxtalari tomonidan; intizomiy qismga joʻnatish tariqasidagi jazo — maxsus tashkil etilgan harbiy qismlar tomonidan; harbiy yoki maxsus unvondan maxrum qilish — mazkur unvonni bergan organ tomonidan ijro etiladi. Bundan tashqari tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini, shuningdek, voyaga yetmaganlarga nisbatan majburlov choralarini qaysi muassasalar qay yoʻsinda ijro etishi ham belgilab qoʻyilgan (Oʻzbekiston Respublikasi JIK, 15-modda).

Bahrom Ahrorov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jazoni ogʻirlashtiruvchi holatlar

Jazoni ogʻirlashtiruvchi holatlar — sodir etilgan jinoyatning va jinoyat sodir etgan shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiruvchi hamda ogʻirroq jazo tayinlashga asos boʻladigan holatlar. Oʻzbekiston JK (56-modda)da J. o.h.ning qatʼiy roʻyxati berilgan, sud jazo tayinlash vaqtida mazkur moddada koʻrsatilgan holatlardan boshqa holatlarni J.o.h. deb hisoblashga hakli emas, lekin jinoyat xususiyatini eʼtiborga olib, shu holatlarni J.o.h. deb topmasligi ham mumkin. J.o.h. jinoyat tarkibiga kiruvchi belgi boʻlmay, jinoyat tarkibidan tashqaridagi holat hisoblanadi. Shu sababli bunday holatlar jinoyatni kvalifikatsiya qilishga taʼsir etmaydi, balki aybdor qilmishi kvalifikatsiya qilingan moddada koʻzda tutilgan jazoning ogʻirroq turini yoki koʻproq qismini tayinlashga asos boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaydari zot

Jaydari zot — biror mamlakat yoki oʻlkada qadimdan boqib kelinayotgan, shu joyning sharoitiga yaxshi moslashgan mahalliy mol zotlari. Maye, mahalliy zebusimon qoramol zoti Oʻzbekistonning issiq va quruq iklim sharoitiga yaxshi moslashgan, qon parazita kasalliklariga chidamli; mahalliy ozuqalarni yaxshi hazm qiladi. Oʻzbekistonda boqiladigan hisori,qorakoʻl, dagʻal junli dumbali qoʻy zotlari, krrabayir va laqay ot zotlari ham J. z. boʻlib, xalq seleksionerlari tomonidan yaratilgan yoki tabiiy populyasiyalardir. J.z.lar, odatda, birorbir xoʻjalik belgilariga koʻra uncha mahsuldor boʻlmaydi (maye, Oʻzbekiston dumbali jaydari va hisori qoʻylari yaxshi goʻsht-yogʻ beradi, jun miqsori kam va sifati zamonaviy talablarga javob bermaydi; ularning junidan namatlar tayyorlanadi), lekin ularning toza nasllari qimmatli genofond hisoblanadi va seleksiya ishlarida foydalaniladi. Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda jaydari qoramol sigirlarini qoʻngʻir va qora-ola zot buqalaridan chatishtirib mahalliy qoramolning yangi Oʻzbekiston qoʻngʻir va qora-ola xili yaratilmokda.

Suyendik Hojibekov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaydari gʻoʻza

Jaydari gʻoʻza - Oʻzbekistonda qadimdan ekib kelingan gʻoʻza. Mahalliy sharoitlarga yaxshi moslashgan. Koʻsaklari mayda va oʻrtacha, dumaloq, uchi suyri, yaxshi ochilmaydi, koʻsak bandida osilib turadi. J. gʻ. joyning nomi yoki biror muhim belgisi bilan atalgan. Masalan, "qoʻqon gʻoʻzasi", "xorazm gʻoʻzasi", "xiva gʻoʻzasi", "malla gʻoʻza", "qizil gʻoʻza" va b. Keyinchalik serhosil yangi gʻoʻza navlari yaratilganidan keyin J. gʻ. 1929 y.dan boshlab Oʻzbekistonda butunlay ekilmaydigan boʻldi (yana q. Afrika — Osiyo gʻoʻzasi, Gʻoʻza).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivar Giaever

right|200px|thumb|Ivar Giaever

Ivar Giaever (1929.5.6, Bergen, Norvegiya) — amerikalik fizik. Ilmiy ishlari tunnel effekti va oʻta oʻtkazuvchanlikka oid. 1960-yilda birinchi boʻlib oʻta oʻtkazgichlarda tunnel effektini, yaʼni elektronlar bir oʻta oʻtkazgichdan boshqasiga oʻta boshlashini kuzatgan. B. Jozefson nomi bilan ataluvchi nostatsionar effektni kashf etgan. Tunnel effekti yordamida temperaturani oʻlchash mumkinligini birinchi marta koʻrib chiqqan. 1965-yilda tunnel oʻtishning boshqa oʻtish yordamida nurlanishini qayd etgan. Nobel mukofoti laureata (1973, Brian Josephson va Leo Esaki bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Jaypur

Jaypur — Hindistonning shim.gʻarbidagi shahar, Aravali togʻlari etagida. Rojastqon shtatining maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisi 1,5 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). J.ga 1728 yilda asos solingan. 18-asrda ravnaq topgan rojput madaniyatining markazi boʻlgan. Shahar markazidagi qoʻrgʻonda 18-asrda qurilgan saroy kompleksi boʻlib, unda Chandra Mahal saroyi, badiy muzey, Jantar-Mantar rasadxonasi, Havo Mahal (Shamollar Saroyi; 1751—68) va b. meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shahar devoridan tashqarida, jan.da 19-asr oʻrtalari va 20-asrda J.ning yangi qismi qurilgan.

Jaypur —savdo markazi, transport yoʻllari tuguni. Ip gazlama, koʻn poyabzal, keramika, elektrotexnika, oziqovqat sanoati korxonalari, temir yoʻl va avtomobil taʼmirlash ustaxonalari bor. Qoʻlda fil suyagi, marmar, metalldan badiiy buyumlar, zargarlik buyumlari tayyorlanadi, har xil gazlama toʻqiladi. Universitet bor. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Jayralar

Jayralar — kemiruvchi sut emizuvchilar turkumining bir oilasi. Tanasining uzunligi 90 sm gacha, ogʻirligi 15 kg. Usti va yonlari uzunligi 40 sm gacha boʻlgan uzun, qattiq jun, qorin tomoni qattiq qillar bilan qoplangan. 10 ga yaqin turni oʻz ichiga olgan 4 urugʻdan iborat. Afrika, janubiy Yevropa, Janubiy va Gʻarbiy Osiyoda uchraydi. Kavkaz, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda yashaydi. Janubiy togʻ va togʻ etaklarida, tekisliklardagi soy va jarliklarda, aholi punktlariga yaqin joylarda chuqur uya qazib yashaydi. Bahorda uchraydi, 2–4 ta bola tugʻadi. Qishda oʻsimliklarning piyozi, ildizpoyasi va urugʻi, koʻklamda oʻt, yozda makkajoʻxori, tarvuz, qovun, uzum, toʻkilgan mevalar bilan oziqlanadi. Janubiy ekinlar zararkunandasi hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar