Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Birlik vektor

Birlik vektor — uzunligi birga teng boʻlgan vektor. Orta deb ham ataladi. Birlik vektorning Dekart oʻqlaridagi proyeksiyalari uning tegishli oʻqlar bilan tashkil qilgan burchaklari kosinusiga teng. 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birliklar tizimi

Birliklar tizimi, fizik kattaliklarning birliklar tizimi — oʻlchov birliklari toʻplami. Biror kattalikning boshqa kattaliklarga bogʻliqligini ifodalovchi fizik qonunlar baʼzi kattaliklar uchun oʻlchov birliklari belgilashga imkon beradi. Bular asosiy oʻlchov birliklari deyiladi. Shulardan foydalanib boshqa kattaliklar uchun topiladigan birliklar hosilaviy oʻlchov birliklari deb ataladi.

Birlik tizimlari:
 Oʻlchovlar metrik tizimi
 Metr-tonna-ikkinchi birliklar tizimi
 Xalqaro birliklar tizimi
 Koreya oʻlchov birliklari
 Tabiiy birliklar tizimi
 va boshqalar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birma tili

Birma tili – Xitoy-tibet til oilasiga mansub tibet-birma tillar guruhiga kiradi. Myanma davlatining rasmiy tili. Bu tilda 30 mln.dan ortiq kishi gaplashadi. Toʻrt – shimoliy, markaziy, tavoy va arakan lahjalariga boʻlinadi. Birma tili boʻgʻinli va ohangli tillardan boʻlib, tuzilish jihatdan analitik (ayiruvchi) boʻlsada, unda talay agglyutinativ unsurlar mavjud. Ot shakllari yasalishida maxsus postpozitiv koʻmakchi soʻzlar va feʼl shakllarida agglyutinativ qoʻshimchalar, ayrim prefiks lar va baʼzan koʻmakchi soʻzlar asosiy oʻrin tutadi. Leksik jihatdan tub soʻzlar bilan birga paliy tilidan uzlashtirilgan suzlar ham qoʻllanadi. Uslub jihatdan ikki – yozma va ogʻzaki koʻrinishga ega, bular bir-biridan grammatik va leksik jihatdan farqdanadi. Birma tili alifbosi qadimiy hind yozuvi brahmiyning janubiy tarmogʻidan kelib chiqqan"" OʻzME B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tillar
Birmingem

Birmingem (Birmingham) – Buyuk Britaniyadagi shahar. WestMidlends metropoliten grafligining maʼmuriy markazi (Markaziy Angliya). Aholisi 2,3 mln. kishi (1992, shahar atrofi bilan). Birmingem birinchi marta 11-asrga oid tarixiy da tilga olingan. XIII asrda uzining yarmarkalari bilan shuhrat qozongan. XVI asrda metalldan ishlangan buyumlari bilan mashhur boʻlgan. XX asr boshida harbiy zavodlar kurila boshlandi. Ikkinchi jahon urushi davrida shaharga ancha zarar yetgan. Birmingem sanoat shahri, muhim transport tuguni. Gʻarbiy Midlend iqtisodiy rayonining markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: mashinasozlik, jumladan avtomobilsozlik, metallsozlik, kimyo (asosan shina va plastmassa), elektrotexnika („Jeneral elektrik“), rezina va harbiy sanoat. Poligrafiya, rangli metallurgiya sanoati korxonalari ham bor. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan SentMartin cherkovi (XIII asr), ratusha (1832-1852), SentChed sobori (1839—1841) va boshqa saqlangan. Universitet (1900-yildan), texnika kollejlari, shahar muzeyi, rasmlar galereyasi, nafis sanʼat instituti galereyasi bor.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birmingem (shahar)

Birmingem (Birmingham) - AQSH jandagi shahar. Alabama shtatida. Appalachi togʻlarining etagida joylashgan. Aholisi 266 ming kishi (1990). BlekUorrior daryosiga tutashgan kema qatnaydigan kanaldagi port. Birmingem (shahar) va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. B. AQSH jan. dagi qora metallurgiya sanoatining muhim markazi. Asosiy metallurgiya zavodlari shahar atrofida joylashgan. B. atrofida temir rudasi, kokslanuvchi kumir va flyus materiallar qazib chiqariladi. Ogʻir mashinasozlik, kokskimyo, sement, tuqimachilik, oziq-ovqat, ip gazlama, poligrafiya, mebel ishlab chiqarish sanoati va harbiy sanoat rivojlangan. B.ga 1871-yilda asos solingan. 2 universitet bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birobijon

Birobijon — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1937-yildan), Yahudiylar muxtor viloyatining markazi. Amur daryosining Bira irmogʻi soxdlida. Birobijon tuguni. Aholisi 86,7 ming kishi (1992). Asosan yengil (tikuvchilik, trikotaj, poyabzal va boshqa fabrikalar), oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati katta oʻrin tutadi. "Dalselmash" qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kuchlanish transformatorlari zavodlari, tibbiyot va pedagogika hamda madaniymaorif bilim yurtlari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Osiyodagi tarixiy yahudiy jamoalari
Birodarlashgan shaharlar

Birodarlashgan shaharlar — turli davlatlarning doimiy doʻstona aloqalar oʻrnatgan shaharlari. Ular Birodarlashgan shaharlar jahon federatsiyasiga birlashgan. 1963-yildan boshlab har yili aprel oyining oxirgi yakshanba kuni Jahon Birodarlashgan shaharlar kuni sifatida nishonlanadi. Birodarlashgan shaharlar mahalliy hokimiyat vakillarining delegatsiyalari, mutaxassislar, badiiy havaskorlik va sport jamoalari koʻrgazmalar, sayyohlar almashish va boshqa tadbirlarda faol ishtirok etadilar. Birodarlashgan shaharlar bilan aloqalarning samarali usullaridan biri sifatida doʻstlik kunlari va haftaliklari oʻtkazib turiladi. Bu tadbirlar doʻstlik hamda hamkorlik aloqalarini kengaytirish uchun xizmat qiladi.

Toshkent shahri Sietl (AQSH, 1973), Shanxay (Xitoy, 1996), Kortrayk (Belgiya, 1982), Tunis (Tunis, 1973) shaharlari bilan birodarlashgan. Toshkent shahri bilan Seul (Koreya Respublikasi), Saratov, Yekaterinburg (RF) oʻrtasida hamkorlik bitimlari imzolangan (1997). Fargʻona viloyati Fiok-Txan viloyati (Vyetnam, 1981) bilan, Navoiy shahri — Chjuchjou shahri (Xunan viloyati, Xitoy, 1996) bilan, Angren shahri— Datun shahri (Shansi viloyati, Xitoy, 1995) bilan birodarlashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bironsoy

Bironsoy — Navoiy viloyati Navbahor tumanidagi soy. Quyi Qalqonotasoy deb ham ataladi. Qoratogʻningjan. yon bagridan boshlanadi. Uzunligi 28 km, havzasining maydoni 49 km². Ugomning 7 ta irmogʻi bor. Ugom juda kamsuv, faqat bahorda suvi bir oz koʻpayadi va Konimex kanaligacha (oʻngdan) yetib boradi. Yezda Qalqonota qishlogʻi yaqinida deyarli qurib qoladi, faqat buloqsuvlari oqadi. Ugom suvidan chorva mollarini, qisman ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Bironsoy rasmlari

Bironsoy rasmlari — Nurota togʻlari tarmogʻi (Qoratogʻ)dagi Bironsoy darasi qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar; daraning ikki tomoni boʻylab 2,5–3 km masofaga choʻzilgan. 1967-yilda akademik Ya. Gʻulomov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya (J. Kabirov boshliq guruhi) tomonidan topilgan. Rasmlarda odam, oʻqyoy, ot, it, tuya, echki, qoʻy, yovvoyi hayvonlardan tur (yovvoyi buqa, sigir), arhar, togʻ echkisi, bugʻu, toʻngʻiz, boʻri, tulki, ilon, qoplon, yoʻlbarslar tasvirlari aks etgan. Turli kattalikdagi (eng kattasi 1x1 m, eng kichigi bir necha sm) Bironsoy rasmlari ning umumiy soni 2 mingdan ortiq. Asosan oddiy chiziklar, soya, narsalarning shakl koʻrinishi usulida qattiq buyumlar bilan uribchoʻkichlab, baʼzilari chizib, ishqalab ishlangan. Toshlar sathida ishlash jarayonida asboblarning dumaloq, bodomsimon choʻzinchoq, baʼzan toʻrtburchak shaklli izlari qolgan. Bironsoy rasmlari mazmuni jihatdan rangbarang: ov, chorvachilik (tuyachilik, yilqichilik)ka oid manzaralar, maishiy hayot, diniy eʼtiqod (zardushtiylik) bilan boglik lavhalar koʻpchilikni tashkil qiladi. Bironsoy rasmlari ning eng qad.si miloddan avvalgi 3—2-ming yillikka mansub, shuningdek miloddan avvalgi 1-ming yillikka va milodiy 1—7-asrlarga oidlari ham anchagina. Bironsoy rasmlari shu yerda yashagan xalqning tarixi va madaniyati, urfodati, diniy eʼtiqodini oʻrganishda katta ilmiy ahamiyatga ega boʻlgan sanʼat obidasidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birranga togʻlari

Birranga togʻlari — Taymir yarim orolning shimoliy qismidagi togʻlar. Krasnoyarsk oʻlkasidagi Taymir (DolganNeneslar) muxtor okrugida. Uz. qariyb 1100 km. Eng baland joyi dengiz sathidan 1146 m. Birranga togʻlari chuqur vodiylar bilan kesilgan yassi choʻqqili tizmalar oʻlkasi. Birranga togʻlari da muzliklar (umumiy maydoni salkam 30 km²) bor. Asosan effuziv jinslardan tarkib topgan. Yon bagʻirlari toshloq arktika tundrasidan iborat."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Birunit

Birunit — mineral. Kimyoviy tarkibi 8,5CaSiO38,5CaCO3CaSO415H2O. Taumasit minerali sirtida yupqa (2–3 mm) qatlamli oq, tolasimon kristallar holida uchraydi. Qattiqligi 2, s. ogʻ. 2,3. 1957-yilda Oʻzbekistonning Qoramozor togʻlaridagi Qoʻrgʻoshinkon konidan topilgan va buyuk Iran olimi Abu Rayhon Beruniy nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Birhad

Birhad — har biri biror musbat daraja bilan olingan sonlar yoki harflarning ikkitasi yoki bir nechtasining koʻpaytmasidan iborat butun algebraik ifoda. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Teng ko‘paytuvchilar ko‘paytmasini natural ko‘rsatkichli daraja shaklida yozish mumkin bo‘lganligi uchun sonning darajasi va sonlar darajalarining ko‘paytmasi ham birhadlar deyiladi.
Biskay qoʻltigʻi

Biskay qoʻltigʻi — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Yevropaning gʻarbiy sohilida. Ispaniyaning shimoliy va Fransiyaning gʻarbiy qirgoklari oraligʻida. Maydoni 200 ming km². Oʻrtacha chuq. 1715 m, eng chuqur joyi 5100 m. Quruqlikka 400 km kirib borgan. Biskay qoʻltigʻi ga Luara va Garonna daryolari quyiladi. Tez-tez dovullar boʻlib turadi. Suvining temperaturasi fevralda 5— 12°, avgda 10—22°. Shoʻrligi 35%". Suv qalqishi sutkalik, 6,7 m gacha. Asosiy portlari: Bordo, Brest, SanSebastyan, Bilbao. Baliq va ustritsa ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻltiqlar
Biskvit

Biskvit (fransuzcha biscuit)—1) qandolatchilik mahsuloti; un, yogʻ, shakar, tuxum, sut va boshqa masalliqlardan quvlash yoʻli bilan tayyorlanadigan pishiriq turi. Maxsus shakllardagi qolip idishlarda pishiriladi. Tayyorlash usuli va qoʻshiladigan masalligʻiga koʻra choʻzma biskvit, shakarli biskvit, koʻpchitilgan biskvit hamda smetanali biskvit kabi bor. Biskvitdan pirojniy, rulet va tortlar tayyorlanadi; 2) sirlanmagan chinni; haykaltaroshlikda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bismark arxipelagi

Bismark arxipelagi — Tinch okeandagi bir tuda orollar. Papua Yangi Gvineya tarkibida. Ikkita yirik orol (Yangi Britaniya va Yangi Irlandiya), Admiralteystvo slari va bir necha mayda orollardan iborat. Maydoni 50,5 km² ga yaqin. Aholisi 399 ming kishi (1990) — melanez va papuaslar. Yirik orollari togʻli (Yangi Britaniya o.da toglarning balandligi 2300 m gacha yetadi), maydalari vulkan va marjon orollaridir; harakatdagi vulkanlar ham bor (Ulavun). Iqlimi ekvatorial, tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Koks palmasi, banan, shakarkamish, tamaki, paxta, makkajoʻxori yetishtiriladi. Qirgʻoq yaqinida okeandan baliq ovlanadi va marvarid olinadi. Yirik aholi punktlari va portlari: Rabaul, Kaviyeng, Lorengau. Bismark arxipelagi ni 1616-yilda gollandlar kashf etgan; 1884-yildan arxipelag Germaniya mustamlakasi boʻlgach, unga O. Bismark nomi berilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxipelaglar
Bismilloh

thumb|Bismilloh (xattotlik yozuvi)
Bismilloh , Bismillohir rahmonir rahim ( — „Mehribon va Rahmli Alloh nomi bilan“; diniy da „basmala“ nomi bilan ham yuritiladi) — islomda koʻp tilga olinadigan, har bir niyat, ibodat va amaliy harakat oldidan aytiladigan oyat.

Qurʼonning hamma suralari (9-suradan tashqari) shu kalima bilan boshlanadi. Bu oyat xudo bandalariga rahmli (rahim), mehribon (rahmon), musulmonning har bir harakati Alloh nomi bilan boshlanishi lozimligini bildiradi.

Qurʼon tilovatida bismilloh oldidan „Aʼuzu billohi minashshaytonir rajim“ ( — „Shaytonning yomonligidan Allohdan panoh tilayman“) ham qoʻshib aytiladi. Buni har qanday ish va xatti-harakat oldidan shaytonni haydash va uning vasvasasidan xoli boʻlish mazmunida ham talqin etadilar va albatta jannatga yoʻlning dastlabki amallaridan biridir. Bismilloh maktublar, rasmiy hujjatlar, diniy asarlar boshida ham yoziladi.

 

 

Turkum:Islom atamalari
Turkum:Arabcha soʻz va iboralar
Turkum:Fotiha surasi
Turkum:Oyatlar
Turkum:Arab xattotligi
Turkum:Zikr
Bismilloh xon

Bismilloh xon (Kamruddin Xon) (1916.21.3, Hindiston, Bihar shtati) — hind shoxiay ijrochisi, Shim. Hindiston mumtoz musiqa uslubining yirik vakili. U birinchi boʻlib shoxnayda mumtoz musika namuna (shu jumladan, raga)larini ijro etib, yangi ijrochilik maktabini asoslagan. Hindiston hukumati tomonidan oliy unvonlar (Padma Shri va Padma Bxushan) bilan taqdirlangan. Milliy musiqa akademiyasi (Sangit Natak akademiyasi)ning aʼzosi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bismutit

Bismutit (vismutit) — vismut oksikarbonati guruhiga oid mineral. Kimyoviy tarkibi Bi2|CO3O2. Tetragonal sistemada kristallanadi. Kukunsimon massa holida, baʼzan tolalardan tuzilgan poʻstloqsimon boʻladi. Rangi kul rangsimon oqishroq, yashilsariqdan qoʻngʻir va kul ranggacha; qattiqligi 3—3,7; s. ogʻ. 7,4—8,3; oson eriydi. Konlarda vismutin va sof (tugma) vismutning karbonatli eritmalar taʼsirida oksidlanishidan hosil boʻladi. Kvars, topaz, arsenopirit va boshqa minerallar bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda (Chatqol, Nurota togʻlarida va Qizilqumda), Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi (Zabaykalye), Chexiya va Slovakiyada, Germaniya sharqida, Meksika, AQSH va boshqa mamlakatlarda uchraydi. Bismutit vismut elementi olinadigan muhim xom ashyo.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Bissa

Bissa, karetta (Eretmochelus imbrigata) — sudralib yuruvchilar sinfi, toshbaqalar turkumi, dengiz toshbaqalari kenja turkumiga mansub ulkan toshbaqa turi. Ikkita kenja turi maʼlum. Biri — Atlantika okeani va Oʻrta dengizda, ikkyanchisi — Tinch va Hind okeanida yashaydi. Kosasining uz. 80—90 sm. Ustki qalqoni toʻq qoʻngʻir boʻlib, sariq, toʻq qizil yoki qizgʻish xolxol va chiziqcha naqshlari bor. Qorin qalqoni sariq. B.lar mollyuskalar, boʻgamoyoklilar, assidiyalar va suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Urgʻochisi iyun—sentabrda urchiydi. Faqat koʻpayish davrida suvdan qurukdikka chiqadi va 4 sm cha keladigan 150—200 tacha tuxumlarini kimsasiz orollardagi qumga koʻmib qoʻyadi. Tuxumlaridan 60 kundan soʻng yosh toshbaqalar chiqadi. B. har doim bitta joyga tuxum qoʻyadi. Yosh toshbaqalar kosasini qoplab turgan shoxsimon qalqonchalar bir-birining ustiga cherepitsasimon joylashgan. Voyaga yetgan B.lar kosasining shoxsimon qalqonlaridan qimmatbaho taroqlar, portsigaralar, qutichalar va boshqa buyumlar tayyorlanadi. Goʻshti va tuxumlari isteʼmol qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bissektrisa

thumb|Bissektrisa (qizil)
Bissektrisa ( — "ikki marta va — kesish, kesuvchi) — biror burchak uchidan chiquvchi va uni teng ikkiga boʻluvchi nur bo'ladi. U berilgan burchakdan chiqib uni teng ikkiga boʻladi(60⁰=30⁰.30⁰). 3a tomondan bissektrissa o'tqazilsa ular bir joyda kesishadi.

 Uchburchakda bissektrisalarning uzunligi 
Quyidagi formulalarni olish uchun Styuart teoremasidan foydalanishingiz mumkin.

Quyidagi formulalar Styuart teoremasidan kelib chiqgan.
 , bu yerda yarim perimetr.

 
 
 .
 .

Uchburchakning uchta burchak bissektrisalari uchun , va uzunliklari mos ravishda va , formula oʻrinli boʻla oladiSimons, Stuart. Mathematical Gazette 93, March 2009, 115—116..
 ,
 ,
Inmarkazi (uchburchakning uchta ichki bissektrisasining kesishish nuqtasi) burchakning ichki bissektrisasini ga nisbatan ajratadi,
Bu yerda:
 uchburchakning mos ravishda uchlariga qarama-qarshi tomonlari,
 — mos ravishda uchlaridagi uchburchakning ichki burchaklari,
 - tomoniga tushirilgan uchburchak balandligi.
 - ichki bissektrisaning tomoniga chizilgan uzunligi,
 - ichki bissektrisa tomoni bo‘ladigan segmentlarning uzunliklari,
 - choʻqqisidan tomonning kengaytmasigacha chizilgan tashqi bissektrisa uzunligi.
 - tashqi bissektrisa tomonini va uning davomini asosiga ajratadigan segmentlarning uzunliklari. bissektrisaning oʻzi.
 Agar median , balandlik va ichki bissektrisa uchburchakning bir xil cho'qqisidan kelib chiqsa, uning atrofida aylana radiusi , keyin R bo'ladi.Altshiller-Court, Nathan, College Geometry, Dover Publ., 2007.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bissinoz

Bissinoz (yun. byssos — tuk, tola) — texnika oʻsimliklarining tolali mahsuloti (paxta, jut, kanop) changining organizmga nafas yoʻllari orqali uzoq vaqg kirib turishi natijasida kelib chikddigan kasallik; pnevmokoniozlarning bir turi. Paxta tozalash zavodlarida past navli paxtani tozalashda, paxta titish va saralash sexlarida uzoq ishlayotgan ishchilarda uchrashi mumkin. B.da oʻpkada biriktiruvchi toʻkima juda kam rivojlanib, asosan surunkali bronxit, keyinchalik oʻpka emfizemasi, baʼzan bronxial astma paydo boʻladi. Kasallikda 3 bosqich farq qilinadi: 1bosqichda faqat nafas yoʻllari zararlanadi, bronxlar torayadi va bronxit belgilari namoyon boʻladi, bemor quruq yoʻtaladi, kukrak qafasi bir oz qisiladi, lekin ish qobiliyatini yoʻqotmaydi, 1—2 kunda tuzalib ketadi; 2bosqich paxta tozalash zavodlarida uzoq yil ishlayotganlarda uchraydi: nafas yoʻllari uzluksiz taʼsirlanishi natijasida surunkali bronxit va emfizema ancha rivojlanib, oʻpkaning hayotiy sigʻimi kamayadi: harsillash kuchayib, bemor tinmay yoʻtaladi, balgʻam tashlaydi, nafasi qisilib, nafas va yurak faoliyati buziladi, vaqtvaqgi bilan ish qobiliyatini yoʻqotadi va bronxial astmaga chalinib qoladi; 3bosqich ogʻir surunkali bronxitga oʻtish jarayoni boʻlib, koʻpincha surunkali pnevmoniya ham qoʻshiladi; oʻpkaning xayotiy sigʻimi kamayishi natijasida nafas va yurak faoliyati susayadi, bemorning nafasi qisadi, havo yetishmaydi, burni, labi va barmoklarining uchi koʻkimtir tusga kiradi. Tinmay yoʻtaladi, balgʻam tashlaydi, ish qobiliyatini butunlay yoʻqotadi. Davo kasallik bosqichi va ogʻirengilligiga karab tayinlanadi. Bemorni asosan yoʻtalga qarshi, balgʻam koʻchiruvchi va yurak faoliyatini yaxshilovchi dorilar bilan davolanadi.

B.ning oldini olish uchun ish joyini shamollatib turish, sanitariya holatini yaxshilash, mehnatni muhofaza kilish va ijtimoiymaishiy shartsharoitlarni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish lozim. Ishchilarni ishga qabul qilishdan oldin va ikki yilda bir marta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish zarur.

Toʻlqin Iskanderov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bissus bezlari

Bissus bezlari (yun byssos ingichka ip) — koʻpchilik ikki pallali mollyuskalar oyogʻida joylashgan organ. Bissus bezlari dan chiqken organik modda (bissus) hisobiga juda pishiq bissus iplari hosil boʻladi. Bu iplar yordamida mollyuskalar suv tubidagi har xil narsalarga yopishib oladi. Bissus bezlari baʼzi mollyuskalarda faqat lichinka davrida boʻladi. Reppa urugʻiga kyruvchi ikki pallali mollyuskalarda bissus iplarining uz. 20 sm gacha yetadi. Rangi sargʻish yoki qoʻngʻir. Qadimgi va oʻrta asrlarda bissus iplaridan gazlamalar (vissona) toʻqilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bistomiy

Bistomiy, Boyazid Tayfur binni Iso Bistomiy (?— Bistom shahri (Eron)— 875) — Eron tasavvuf oqimining asoschilaridan biri. 

Tayfuriya sufiylik tariqatining piri. Uning bobosi islomni qabul qilgan zardushtiylardan boʻlgan, butun umrini asosan Bistomda oʻtkazgan. Vafotidan keyin uni Sulton alorifin laqabi bilan atay boshladilar. B. taʼlimotiga koʻra, inson zikr holatida oʻzligini unutadi (gʻalaba) va xudo ishqvdan mast boʻlib (sukr) butun vujudini histuygʻu qamrab oladi, pirovardida u xudo bilan butunlay qoʻshilib ketadi. Bunday holatni u fano (mavjudlikni yoʻqotish) deb atadi va musulmon tarki dunyochiligining muhim ahamiyatli holati boʻlgan "sen mendirsan, men esa sendirman" iborasining taʼrifini berdi. Buning maʼnosi shundaki, goʻyo shaxs oʻzligini tark etib, ilohiylikka singib ketadi va uning sifatlarini qabul qiladi, ilohiylik esa shaxsiyatga aylanadi. Bunday xulosa anʼanaviy islom tarafdorlarining ashaddiy qarshidigiga uchradi va uni xulul (xudolik daʼvosini qilish)da aybladilar. B. tasavvufning ayrim tushunchalarini ishlab chiqqan boʻlsa ham, oʻzining bir butun ilohiy tazimdagi taʼlimotini yaratmadi. U ilohiy (lohut) va insoniy (nosut) ruhni bir-biriga biriktirishga harakat qildi, yaʼni maʼnaviy va moddiy ibtidoni bir-biriga qoʻshishga intiddi. B. oʻzidan asar qoldirmagan. Uning ibratli gaplari, nasihatlarini mulozimlari yozib olishgan. Ayrim tasavvuf kishilari B. obroʻyidan foydalanib oʻzlarining shariatga unchalik toʻgʻri kelmaydigan fiqolarini B. fikri deb koʻrsatishga uringanlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tasavvuf namoyondalari
Bit

thumb

Bit, bitlar (Anoplura, Siphunculata) – qon soʻruvchi hasharotlar turkumi. TashQI koʻrinishi parxoʻrlarga oʻxshab ketadi. Tanasi yassi, uz. 1–6 mm, qanotsiz. Baʼzi bitlarning bir juft oddiy koʻzi bor, koʻpchiligida koʻz rivojlanmagan. Moʻylovlari kalta, maxsus egatchaga kirib turadi. Ogʻiz apparata sanchib soʻruvchi. Ogʻiz teshigi agʻdarilib tashqariga chiqadigan nay bilan oʻralgan. Nay devorida qator joylashgan ilmoqlar yordamida B. qon soʻrayotganida teriga yopishib oladi. 3 juft oyoqlari tanasining 2 yoniga keng yoyilib turadi. Barmoqlarining uchida ilmoqka oʻxshash qayrilgan tirnoqlari yordamida kiyim yoki soch tolalariga yopishib oladi. Urgʻochi bitlar oʻz hayoti davomida bir necha oʻntadan 300 tagacha sirka (tuxum) qoʻyadi. Sirkasini maxsus yopishqoq sekreta yordamida kiyim yoki soch tolalariga yopishtiradi. Sirkadan bir haftada yosh bitcha (magʻzak)lar chiqadi. Bit chala oʻzgarish bilan rivojlanadi, 18—20 kun yoki undan koʻproq vaqt davomida voyaga yetadi. 300 ga yaqin turi maʼlum. B. sut emizuvchi hayvonlarda parazitlik qiladi. Har bir hayvonning oʻz biti boʻladi. Odamda bosh biti (Pediculus humanis capites), kiyim biti (P. humanis westimenti) va qov biti (Phthiras pubis, badanning siyrak yungli aʼzolari: qosh, kiprik, qoʻltiq osti, jinsiy aʼzolar atrofida) boʻladi. Bitlar toshmali va qaytalama terlama kasalliklarini tarqatadi. Odamlar gʻuj boʻlib yashaydigan joylarda (bogʻcha, maktablar, koʻp bolali oilalar, harbiy xizmat joylari) bitlarning tarqalishi uchun qulay sharoit tugʻiladi. Bitlashning oldini olish uchun shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitik

Bitik — 1) tor maʼnoda — yozuv, hujjat. B.lar turli hajmda boʻlgan. Ular qadimgi turk davriga (eng qadimgi davrdan 2-asrgacha) mansub boʻlib, turkiy tildagi yozma yodgorliklarni va boshqa tillardan qadimgi turkiy tilga qilingan tarjima asarlarni oʻz ichiga olgan. Eng katta B. Moyun 80 qatordan iborat. Turkiy B.lar UrxunYenisey, uygʻur, sugʻd, moniy, suryoniy yozuvlarida bitilgan. Ular kabr toshlariga, marmar tosh, oyna, teri va qoyalarga, sopol, yogʻoch, metall idishlarga yozilgan. Ungin (Ukraina) daryosi boʻyidan topilgan B. turkiy yozma adabiyotining eng kad. va mukammal namunasi hisoblanadi. B.larda tarixiylik, xalq ogʻzaki ijodi, miflar qorishiq tavsifda boʻlgan va ular yozma adabiyotning alohida turini yuzaga keltirgan; 2) keng maʼnoda — kitob. Maye, "Taʼbirnoma" ("Irq bitik")da kitob maʼnosi ifodalangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Malov S. Ye., Yeniseyskaya pismennost tyurkov, M.—L., 1952; Rahmonov N., Toshga bitilgan kitoblar, T., 1983.
Bitikchi

Bitikchi — oʻrta asrlarda xon va mahalliy hokimlarning barcha yozuv ishlarini olib boruvchi mansabdor. B. soʻzi shu maʼnoda 10—11-asrlardan buyen maʼlum. Chingizxon zamenila yorguchi huzuridagi kotib boʻlib, xonlarning nasabnomasi va muhim kundalik axborot yoziladigan "Oltin daftar"i uning qoʻlida saqlangan. B. savodli, nasabli kishilardan tayinlangan. Qad. Sugʻdiyonada, saljuqiylar, gaznaviylar va xorazmshohlar davrida bu lavozim egasi dabir, keyinchaljsiunshim, 19-asrdaOʻrta Osiyo xonliklarida esa mirzo, mirzoboshi deb yuritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitim

Bitim — 1) huquqda shartnoma, kontrakt, xalqaro shartnoma, konvensiya tushunchalarining sinonimi. 2) Oʻzbekiston Respublikasining FK boʻyicha fuqarolar va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq va burchlarini belgilash, oʻzgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakati. Bitim bir taraflama, ikki taraflama yoki koʻp taraflama boʻlishi mumkin (qarang Shartnomalar). Bitim tuzish uchun qonun hujjatlariga yoki taraflarning kelishuviga muvofiq bir tarafning xohishi zarur va yetarli bulsa, bunday bitim bir taraflama bitim hisoblanadi. Bitimlar ogʻzaki yoki yozma (oddiy yoki notarial tasdiqlangan) shaklda tuziladi. Yer uchastkalari va boshqa koʻchmas molmulk bilan bogʻliq Bitimlar (boshqa shaxsga berish, ipoteka, uzoq muddatli ijara, merosni qabul qilib olish va boshqalar) davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi kerak. Qonun talablariga muvofiq kelmaydigan, shuningdek huquqtartibot yoki axloq asoslariga atayin qarshi maqsadda tuzilgan bitim; 14 yoshga toʻlmagan shaxslar; ruhiy kasalligi va aqli zaifligi sababli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro tomonidan tuzilgan Bitim; qalbaki va koʻzboʻyamachilik uchun tuzilgan Bitim oʻz-oʻzidan haqiqiy emas. 14 yoshdan 18 yoshgachaboʻlgan voyaga yetmagan shaxslar; muomala layoqati cheklangan fuqarolar; harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki boshqara olmaydigan fuqarolar tomonidan; shuningdek yanglishish taʼsirida tuzilgan bitim; aldash, zoʻrlik, qoʻrqitish, bir taraf vakilining 2-taraf bilan yomon niyatda kelishishi yoki ogir holatlar yuz berishi taʼsirida tuzilgan bitim; yuridik shaxs huquqiy layoqatidan tashqariga chiqadigan bitim sud tomonidan haqiqiy emas, deb topilishi mumkin

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Bitiniyalar

Bitiniyalar (Bithynia) -chuchuk suvlarda yashovchi oddjabrali mollyuskalar urugʻi. Chigʻanogʻining balandligi 15 sm gacha, tuxumsimon yoki oval konussimon, silliq, baʼzan spiral shaklda. 20 ga yaqin turi maʼlum. B. Yevropa va Osiyoda keng tarqalgan, Shim. Amerikada ham uchraydi. Oqmaydigan va tinch oqadigan suvlardagi oʻsimliklar va toshlarning ustida, suv tubidagi loyda yashaydi. Ayrim parazit chuvalchanglar, asosan soʻrgʻichlilarning oraliq xoʻjayini, mas, V. Leachi odam va umurtqali hayvonlar paraziti — mushuk ikki soʻrgʻichlisining oraliq xoʻjayini hisoblanadi. Oʻzbekistondagi suv havzalarida B.ning bir necha turi tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitov

Bitov — organizmdagi tabiiy teshik, nay (mas, ayol jinsiy yoʻllari)ning tugʻma yoʻqligi (rivojlanish nuqsoni) yoki bitib qolishi. Koʻpincha tugʻma boʻladi. Qiz bola yoshligida yuqumli kasallik (skarlatina, difteriya, qizamiq va boshqalar) bilan ogʻrishi oqibatida ham yuzaga keladi. Jinsiy yoʻllarning yalligʻlanib chandiqlanishi, baʼzan tanosil aʼzolarining yaralanishi B.ga sabab boʻladi. B. koʻpincha qiz bola balogʻatga yetib hayz koʻrmay qolgandagina bilinadi. B.da hayz qoni dastlab qinga, keyin bachadon va naylariga, nihoyat qorin boʻshligʻiga oʻtib, qorin pasti ogʻriydi. B.ning oldini olish uchun qiz bolani yoshligidayoq mutaxassis vrach (ginekolog) koʻrigidan oʻtkazib turish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Anatomiya
Bitovsoy

Bitovsoy — Samarqand viloyati Ishtixon tumanitsata soy. Kuruksoyning eng yirik (oʻng) irmogʻi. Oqtogʻning jan. yon bagʻridagi 1300–1350 m balandlikdagi bir necha buloqdan hosil boʻladi. Ugom jan. yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 16 km, havzasining maydoni 41 km², umumiy uz. 14 km boʻlgan 8 ta mayda irmogʻi bor. Kuzning oxiri, qish va erta bahorda vaqtvaqti bilan yogʻadigan qor va yomgʻir suvlaridan, yozda buloq suvlaridan toʻyinadi. Baʼzan jala yogʻgan paytlarda Quruqsoygacha yetib keladi. Quyi oqimida yoz va kuzda koʻpincha qurib qoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Bitom

Bitom (Bytom)— Polsha jan.dagi shahar. Aholisi 222 ming kishi (1990). Yuqori Sileziya aglomeratsiyasida, toshkoʻmirmetallurgiya sanoatining yirik markazi. B.da polimetall ruda konlari bor. Koks ishlab chiqarish, qora metallurgiya, ogir mashinasozlik va kimyo sanoatlari rivojlangan. GES bor. 13— 14-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shaharga 11-asrda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bittepa

Bittepa — gʻor shaklida oʻyib ishlangan qabriston (7—8-asrlar). Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidatch adirda joylashgan. Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan 1979-yilning yozida qazib oʻrganilgan. Qabrlar bir-biridan 4-6 m uzoqlikda boʻlib, yer sathidan 15-20 m balandlikda murabba (2,4x2,4 va 3,3x3,3 m), toʻgʻriburchak (1,8x4,9 m) va xoch shaklida qumtosh ichiga oʻyib ishlangan. Qabrlar ogʻzi katta hajmdagi gʻishtlar (52x26x10 sm) bilan berkitilgan boʻlib, murdalar qoʻyilgan joyga balandligi 1—1,2 m keladigan kamalaksimon yoʻlak orqali kirilgan. Yoʻlak devorlarida ham oʻyib ishlangan tokchalar bor. Har bir qabrdan 10 va 18 tagacha odam suyaklari chiqqan; ular atrofida xilmaxil munchoqlar, mis isirgʻalar, temir va misdan tayyorlangan kamar toʻqalari, oʻqyoy uchi, pichoklar, uzuklar topilgan. Eng noyob topilma qanot yoyib turgan holatda tasvirlangan ilohiy maʼbuda — taqinchoqdir. Qizil rangga boʻyalgan paxta va ipak matolar ham uchraydi. Topilgan 15 ta kumush va jez tanganing bir qismi sosoniy podshohlaridan Feruz (459—484), Xusrav I Anushirvon (531579) va Hurmuzd IV (590628)ga taalluqlidir. B. qabristonida birorta ham sopol idish uchramaydi, demak, bu davrda chagʻoniyonliklarda dunyoqarash va koʻmish urfodatlari oʻzgacha boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Bitum loklar

Bitum loklar — tabiiy yoki sintetik bitum (smola)larning organik erituvchilardagi eritmalari. Bitum loklar pardasi quriganda kimyoviy jihatdan mustahkam va elektr oʻtkazmaydigan boʻladi. Bu loklar elektr himoya qoplamalari sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitumlar

Bitumlar (lot. bitumen — tog smolasi, qatron) — uglevodorodlar va ularning azotli, kislorodli, oltingugurtli hamda tarkibida metall tutgan hosilalarining qattiq yoki smolasimon aralashmalari. B. suvda erimaydi, benzol, trixloretan va boshqa organik erituvchilarda toʻliq yoki qisman eriydi. Zichligi 950–1500 kg/m3. Tabiiy B.— qazilma yoqilgʻilarning tarkibiy qismi. Ularga neft zaxiralarida mutanosiblikning buzilishi natijasida neftning kimyoviy yoki biokimyoviy oksidlanishidan hosil boʻladigan tabiiy hosilalari, mas, asfalt, keritlar, maltalar, ozokeritlar va boshqa kiradi.

Sunʼiy (mexanik) B.— neft, toshkoʻmir va slaneslarni kayta ishlash jarayonida hosil boʻladigan koldik mahsulotlar. Tarkibi tabiiy B.ga yaqin. Neft B.iga eruvchanligi turlicha boʻlgan quyidagi guruhlar kiradi: 1) asfaltenlar (eng yuqori molekulali neft birikmalari) — xloroformda yaxshi eriydi, spirt, efir, atsetonda er.imaydi; 2) asfaltogen kislotalar — spirtda, xloroformda eriydigan, benzinda yomon eriydigan smolasimon moddalar; 3) neytral smolalar — neft moylari, benzol, efir, xloroformda eriydigan moddalar; 4) neft moylari; 5) karbenlar (yuqori molekulali moddalar) — asfaltenlarning oltingugurt ishtirokida zichlashuvi natijasida hosil boʻladigan moddalar; 6) karboidlar — organik erituvchilarda erimaydigan moddalar. Asfaltenlar B.ning qattiqligi va yumshash haroratini, smolalar ularning elastiklik va yopishqoqlik xususiyatini, moylar esa sovuqqa chidamligini oshiradi.

Torf, toshkoʻmir va slaneslarni spirtbenzol aralashmasi (1:1) bilan qayta ishlash jarayonida 10—12% miqdorida B. hosil boʻladi. Bunday B. sariq, jigarrang yoki qora rangli kattik moysimon yoxud smolasimon moddalar boʻlib, ularning elementar tarkibida 75—87% uglerod va 7—12% vodorod boʻladi. B. va ular asosida olingan mahsulotlar (asfaltbetonlar, asfaltpolimerbetonlar, ruberoidlar, bitum loklar, bitum emulsiyalar, germetiklovchi moddalar va boshqalar) aerodromlar va avtomobil yoʻllari yuzasini koplashda, platinalar, kanallar va yoʻl qurilishida, quvurlar yuzasini qoplashda, elektr texnikasida, turli kabel va izolyatsiya materiallarini tayyorlashda, tom yopish materiallari sifatida va boshqalarda qoʻllanadi.

Rustam Maʼrupov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bifidobakteriyalar

Bifidobakteriyalar (lotincha Biﬁdus – ikkiga boʻlingan, ayri va bakteriyalar) – sut achituvchi bakteriyalar turi, foydali mikroblar; Bifidobakteriyalar spora hosil qilmaydigan gram musbat ayri uchli tayoqchalar shaklida boʻlib, chirituvchi va kasallik tugʻdiruvchi mikroblarning rivojlanishini toʻxtatadi, uglevodlarning hazm boʻlishini taʼminlaydi, shuningdek V, K, qisman S vitaminlar hosil qiladi. Bola koʻkrakdan ajratilgach, Bifidobakteriyalar oʻrniga ichakning odatdagi mikroflorasi paydo boʻladi. Uning tarkibida ham Bifidobakteriyalar boʻladi. Ichak disbakteriozini davolashda Bifidobakteriyalar dori sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bifurkatsiya

Bifurkatsiya (lot. bifurcus ikkiga boʻlinish) — baʼzi aʼzolar yoki kon tomirlarining ayri singari ikkiga boʻlinishi. Masalan, aortaning oʻng va chap umumiy yonbosh arteriyasiga boʻlinishi — aorta B.si, kekirdakning ikkita bronxga boʻlinishi — kekirdak Bifurkatsiyasi, uyqu arteriyasining ichki va tashqi uyqu arteriyasiga ajralgan joyi va hoka
zo.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bixeviorizm

Bixeviorizm ( — „xulq“) — 19-asrning oxiri — 20-asrdagi amerika psixologiyasining yetakchi oqimlaridan biri. Bixeviorizm taʼlimoti asosida odam va hayvon xulqida tashqi muhitdan boʻladigan taʼsir, qoʻzgʻatuvchi (stimul)ga javoban yuzaga keladigan xatti harakat va unga taalluqli nutqiy va hissiy javoblarning majmui yotadi. Bixeviorizm introspektiv psixologiya inqirozi sharoitida va hayvonlar psixikasini eksperimental tadqiq qilish taʼsiri ostida yuzaga kelgan. Chunki bunday tadqiqotlarda inson psixikasini oʻrganishda yetakchi boʻlgan oʻz-oʻzini kuzatish metodidan foydalanib boʻlmagan, shuning uchun hayvonlarga nazorat qilib turiladigan turkum taʼsirlar koʻrsatish va bu taʼsirlarga hayvonlar tomonidan beriladigan (berilayotgan) javob reaksiyalarini qayd etib borishga asoslangan tajriba metodikasi ishlab chiqilgan. Soʻng bu metodika odam psixologiyasini ham oʻrganishga koʻchirilgan. Pozitivizm falsafasi tamoyillari bixeviorizmning umummetodologik asosi boʻlib xizmat qilgan. Bu tamoyilga koʻra, fan, bevosita kuzatib boʻlmaydigan ongni emas, balki faqat bevosita kuzatsa boʻladigan narsalarnigina qayd etishi lozim. Bixeviorizm nuqtai nazaridan xulq „stimul—reaksiya“ (S—R) aloqalarining majmui sifatida talqin qilingan (tushunilgan). Bixeviorizmning ilk gʻoyalari Edward Thorndike (1874—1949) asarlarida oʻz aksini topgan. Bixeviorizm dasturi va shu atamaning oʻzi birinchi bor J. Bixeviorizm Uotson tomonidan taklif etilgan (1913). Bixeviorizm ilmiy asoslarining shakllanishiga V. M. Bexterev va I. P. Pavlovlarning ishlari katta taʼsir koʻrsatgan.

Bixeviorizm taʼlimotiga koʻra, odamda, u tugʻilgan vaqtda nisbatan oz (kam) sonli xulqning tugʻma tizimlari (nafas olish, yutish va shahri k.) mavjud boʻladi va keyinchalik shular ustiga ancha murakkabroq xulq jarayonlari qoʻshilib boradi. Muvaffaqiyatli reaksiyalar mustahkamlanib boradi va keyinchalik ham „effekt qonuni“ning qayta tiklanishi anʼanasiga ega boʻladi. Reaksiyalarning mustahkamlanib borishi „mashklar qonuniga“ boʻysunadi, yaʼni bir xil stimullarga javoban bir xil reaksiyalarning qaytaqayta takrorlanaverishi natijasida bu reaksiyalar oʻz-oʻzidan yuzaga chiqaveradigan boʻlib qoladi.

Bixeviorizm 20-asrning 20- yillarida yuksak darajada rivojlandi. Bixeviorizm atamasi va tadqiqot metodikalarining asosiy gʻoyalari antropologiya, sotsiologiya va pedagogikaga ham tatbiq etildi. Xulqni oʻrganish borasida bir-biri bilan bogʻliq bu fanlar Amerikada bixevioral fanlar deb ataladigan umumiy nom olgan. Hozir koʻp hollarda bixeviorizm gʻoyalari saqlanib qolgan, Ikkinchi jahon urushidan keyin bixeviorizm anʼanalari qator tadqiqotlar, shuningdek dasturli taʼlim (Skinner) deb nomlangan amerika konsepsiyalarida davom ettirilgan.

Hozirgi zamon psixologiyasida bixeviorizm jiddiy tanqid ham qilinadi. Buning sababi bixeviorizmda ong, tafakkur, iroda va shahri k. asosiy tushunchalar psixologiyadan chetlashtiriladi, psixikaning ijtimoiylik tabiati inkor qilinadi va shularning oqibatida inson xulqi soddalashtirilib yuboriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Harriet Beecher Stowe

BICHERSTOU (BeecherStowe) Garriyet (1811, 14.6, Lichfild 1896, 1. 7, Florida) — amerikalik adiba. Ijodini lavha yozishdan boshlagan. B.S. nomini jahonga taratgan "Tom togʻaning kulbasi" (1852) romani Amerikada ijtimoiyiqtisodiy ziddiyatlar keskinlashuvi, negrlar qulligiga qarshi kurash ifodasi sifatida dunyoga keldi. Unda quldorlikning mudhish koʻrinishlari zoʻr mahorat bilan tasvirlangan. B.S. "Tom togʻaning kulbasiga kalit" (1853) da quldorlik dahshatlari haqidagi hujjatlarni eʼlon qiladi. "Dred, laʼnati botqoqlik haqida qissa"da (1856) negrlar qulligi masalasini islohotlar bilan hal etib boʻlmasligini koʻrsatadi. Boshqa asarlari ham ijtimoiy masalalarga bagashlangan. "Tom togʻaning kulbasi" asari Sharif Rizo tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1948).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Amerikalik yozuvchilar
Turkum:AQSh shoirlari
Turkum:Ingliz ayol yozuvchilari
Bichilish

Bichilish – badanning tabiiy burmalaridagi terining ishqalanib qizarishi. Asosan, dumba burmalari, chov, oyoq barmoqlarining orasi, qoʻltiq osti, ayollarda sut bezlarining osti bichiladi. Koʻp terlash va koʻp yogʻ chiqib turishi, oqchil kelishi, siydik tuta olmaslik bichilishga sabab boʻladi. Bichilish yilning issiq paytlarida koʻproq kuzatiladi. Bichilish chaqaloqlarda, semiz kishilarda, qand kasalligi bilan ogʻriganlarda koʻp uchraydi. Bichilgan joy yalligʻlanib qichishadi, qizarib, pilchillab turadi, teri burmalari ostida yoriqlar paydo boʻladi. Baʼzan, yiringli yoki zamburugʻli kasalliklar qoʻshilishi mumkin. Bichilishning oldini olish uchun terini toza tutish, ozodalik qoidalariga rioya etish, chaqaloqlarni toʻgʻri parvarish qilish, koʻp terlashga qarshi choralar koʻrish lozim. Chaqaloqlar choʻmiltirilganidan va semiz kishilar yuvinganidan keyin teri burmalariga qizdirilgan oʻsimlik moyi surtish yoki upa (talk) sepib qoʻyish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bichish

Bichish – 1) kiyim tikish uchun gazlamani kishining boʻybastiga muvofiq qilib (belgilab yoki andoza asosida) qiyib olish. Masalan, doʻppi bichish – gazlamadan doʻppining tarki va kizaklarini andozaga solib qirqib olish; 2) miskarlik, tunukasozlik kabilarda mis yoki tunuka taxtadan asbob, idish va boshqa qismlarini oʻlchab qirqib olish; 3) imorat oʻrnini oʻlchab, belgilash; 4) axtalash.
Bichish mashinasi

thumb|339x339px
Bichish mashinasi – tikuvchilik korxonalarida gazlama bichish uchun moʻljallangan qurilma. Kiyimlarni yakka tartibda tikish korxonalari (atelyelar)da gazlama bir qavatli qilib bichiladi. Yirik tikuvchilik korxonalarida esa toʻshama (yaʼni bir necha qavat, mas, 40–160 mm balandlikdagi toʻshama) holida bichiladi. Gazlama toʻshamalari qoʻlda suriladigan bichish mashinasi yordamida qirqiladi. U asosan elektr dvigatel, krivoshipshatunli mexanizm, pichoq va dvigatelni koʻtarib turuvchi ustundan iborat (rasmga q.) Bichiqchilar toʻshamaning eng yuqorisidagi gazlama sirtiga andoza (lekalo) yordamida boʻr bilan bichish qiyofasini chizib olishadi. Bichish mashinasi pichogʻi shu chiziqlar boʻylab yuritilib, gazlama qirqib chiqiladi. Bichish mashinasining bir necha xili va rusumi mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Isayev V. V., Tikuvchilik korxonalarining jixozlari, T., 1986.
Nikita Bichurin

Nikita Yakovlevich Bichurin (Iakinf) (1777.29.8, hozirgi Rossiya Federatsiyasining Chuvashiya muxtor respublikasi Cheboksari tumani —1853.11.5, Peterburg) — xitoyshunos.

Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1828-yildan), 14 yil (1807—21) Pekindagi rus liniy missiyasini boshqargan. Rossiya tashqi ishlar vazirligida tarjimon boʻlib ishlagan. B.ning ilmiy ishlari moʻgʻul va turkiyzabon xalklar tarixi, geografiyasi va etnografiyasiga oid. Uning Turon xalqlari qad. tarixiga bagʻishlangan "Qadimgi davrda Oʻrta Osiyoda yashagan xalklar haqida maʼlumotlar toʻplami" nomli uch qismdan iborat asari katta ilmiy qimmatga ega."Bichurin Nikita Yakovlevich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilЧувашская энциклопедияКультурное наследие Чувашии >.

 

 Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 13, M.L., 1950-53.

Turkum:1777-yilda tugʻilganlar
Turkum:1853-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Turkum:Turkiston
Bishofit

Bishofit (nemis olimi G. Bishof familiyasidan) — galogenidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi MgCL26H,O. Qoʻshimchalari Vg (1% gacha). Monoklin singoniyali. Oq donador yoki tolasimon agregatlar. Gigroskolik. Taʼmi oʻtkir-achchiq. Magniy va uning birikmalari olinadigan xom ashyo. Tibbiyotda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Biela kometasi

Biela kometasi — chex astronomi V. Biela tomonidan 1826-yilda ochilgan kometa; u 1772 va 1806-yillari kuzatilgan kometalarning navbatdagi utishi ekanligi aniqlandi, 1832, 1846-1852-yillari ham koʻrindi va u 1846-yil ikki boʻlakka boʻlingani kuzatildi. 1852-yildan keyin Biela kometasi butunlay parchalanib ketdi, 1872-1885-yillari kometa qoldiqdari Yer bilan toʻqnashdi va meteor yomgʻirini hosil qildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kometalar
Biyurgʻun

Biyurgʻun (lotincha ) – shoʻradoshlar oilasiga mansub o‘smilik. Shoxlari jigarrang, mayda bargli, past boʻyli, sershox, koʻp yillik yarim butaКниги «Флора СССР» (см. раздел Литература)..

 Botanik tavsifi 
Balandligi 5-25 sm past boʻyli bo'lib, pastki qismi yogʻochsimon poyalar bilan qoplangan. Shoxlari baland, koʻp hosil beradigan, koʻpincha och zangori-yashil yoki yashil rangda bo'ladi. Novdalari silindrsimon, pastki qismining diametri 1-2 mm, yalangliklarda uchraydigan, bir yillik kurtaklar hosil qiladigan sershox yarim butalar hosil qiladi. Biyurgʻunning bargi 40 mm gacha, baʼzan juda qisqargan 2-3 mm gacha boʻladi.

Barglari koʻp bo'lib, pastki va oʻrta qismi rivojlangan, uzunligi 2-5 mm, yarim silindrsimon, ustki yarmi bir oz kengaygan, oʻsimtasimon, koʻpincha juda qisqa, tez to'kilib ketadigan tuklardan iborat.

Gullari dona-dona, yon tomoni keng tuxumsimon, oʻtsimon, oʻsimtasimon, kalta novdasimon, boshoqsimon toʻpgullarda toʻplangan . Gulining eng yuqori qismi oʻsimtasimon, meva berishda deyarli avvalgi holatidan oʻzgarmaydi.

Mevasi katta tuxumsimon, oʻzida koʻp miqdorda suv toʻplagan, qizil rangda boʻladiVolkens (1893) , In: Nat. Pflanzenfam. 3. 1a: 87.

 Tarqalishi 
Tabiatda biyurgʻunning bu turi Yevroosiyo – Rossiyaning Yevropadagi qismi va janubi-sharqiy hududlari, Ozarbayjonning sharqiy hududlari, Eronning shimoliy hududlari, Kavkaz, Moʻgʻuliston, Qozogʻiston, Sibir, Shinjon va Markaziy Osiyoni qamrab olgan. Dengiz sathida 440 metrdan 1900 metrgacha balandlikda boʻlgan joylarda oʻsadi. Asosan Gobi choʻllarida uchratishimiz mumkin. Haligacha sunʼiy ravishda yetishtirlmagan va xonakilashtirilmagan.

Yarim choʻllarda katta maydonlarni egallab, tuyalar uchun katta ozuqaviy ahamiyatga ega boʻlib, ular uchun kuz va qishda yaxshi semirtiruvchi ozuqa, bahor va yozda kamroq isteʼmol qilinadi. Otlar, qoʻylar va echkilar uchun zararli hisoblanadi, chunki mahalliy statistikaga koʻra, biyurgʻunni isteʼmol qilgan yuqorida koʻrsatilgan hayvonlarning koʻpchiligida junlarning toʻkilishiga sabab boʻlgan. Asosan, taqir, shoʻr va shoʻrxok choʻllarda oʻsadi, yilning iyul oylarida gullaydi, urugʻi sentyabrda pishib yetiladi. Biyurgʻun tarkibida asosan 1,22% foiz miqdorida alkaloid, 7—9% foiz miqdorida oksalat kislotasi, 1,38% foiz miqdorida sirka kislotasi, va boshqa ishqor moddalari bor.

 Oʻzbekistonda tarqalishi 
Biyurgʻun asosan Buxorodagi Qizilqum va Qoraqalpogʻistonning Ustyurt choʻllarida, shuningdek Qoraqum, Moʻyunqum choʻllari va Orolboʻyi hududlarida keng tarqalagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar

Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar
Biya

Biya, baytal — voyaga yetgan urgʻochi ot. Aygʻirdan alohida saqlanadi. B. 3 yoshidan (gʻunanlik davridan) to 20—25, baʼzan undan ham katta yoshgacha qochiriladi. Boʻgʻozlik davri oʻrtacha 11 oy. B.dan sogʻlom qulun olish uchun butun boʻgʻozlik davrida qaltis harakatlardan, shamollashdan ehtiyot qilinadi, ogʻir yuk tashishda ishlatilmaydi, toliqishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Qulunini 6— 9 oy emizadi. Bir sutkada 15 l gacha (ayrim sersut zotlari 25 l gacha) sut beradi (qarang Biya suti).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Biologiya
Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Biya (daryo)

Biya — Oltoy oʻlkasidagi daryo, Ob daryosining eng yirik oʻng irmogʻi; Teles koʻlidan boshlanadi. Uzunligi 301 km, havzasining maydoni 37 ming km². B.ning yuqori qismi togʻlar orasidan, oʻrta qismi sertepa yerlardan, quyi qismi Lebed (oʻng) irmogʻi quyilgach, keng vodiydan oqadi. B. koʻproq qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Biysk shahri yonida 477 m³/sek. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. B. quyilish joyidan 225 km masofada kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Biya suti

Biya suti — biyadan sogʻib olinadigan sut. Tarkibida 10—12,2% quruq modda, shu jumladan 1,6—2,4% yogʻ, 1,9— 2,2% oqsil, 6,3—7,2% sut qandi, 0,3— 0,4% mineral tuzlar boʻlib, S vitamini sigir sutidagiga nisbatan 10 baravar koʻp. 1 kg Biya suti 500 kkal energiya beradi. Oʻzbekiston sharoitida qorabayir biyalari sersut boʻladi. Bu zot biyalari 5 oyda 1600–1700 kg gacha sut beradi. B. sdan qimiz tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biyanxu

Biyanxu (xitoycha Bo Yanxu, Bay Yanxu) (71882) - 19-asr 6070- yillarida doʻngon (xueyszu) xalqining Shim.Gʻarbiy Xitoydagi Sin sulolasi zulmiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri. Sianfu (Shensi viloyati)da, dehqon oilasida tugʻilgan. 1862-yildan qoʻzgʻolonda ishtirok etgan va 1868-yilga kelib uning rahbarlaridan biriga aylangan. Shensi viloyatidan chekinib, Gansu viloyatida 1869—72 yillarda kurash olib borgan. Xitoyning ichki viloyatlarida qoʻzgʻolon magʻlubiyatga uchragach, B. qolgan kuchlar bilan (1872-yil oxiri — 1873-yil boshlari) Sinszyanga chekinib uygʻurlar bilan hamkorlikda sin qoʻshinlariga qarshi kurashni davom ettirgan. Sinszyandagi qoʻzgʻolon tormor keltirilgach, B. 5 ming kishilik qoʻshini bilan 1877-yil Rossiya hududiga oʻtib ketgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biqin

Biqin — gavdaning bir qismi; qorin boʻshligʻining yon devori, serbar muskullar (tashqi va ichki qiyshiq muskullar, koʻndalang muskul), qorin pardadashqaridan teri va teri osti yogʻ qatlamlari va ularning bagʻrida tarqalgan qon tomirlari va nervlardan iborat. B. yuqoridan pastki qovurgʻa ravoqlari, pastdan yonbosh suyagining ustki qirrasi, orqa tomondan — 11 qovurgʻaning uchidan yonbosh suyagiga oʻtkazilgan tik chiziq (belning tashqi chegarasi) va old tomondan qorin toʻgʻri muskulining tashqi qirrasi bilan chegaralangan. B. orqa tomondan belga, old tomondan qorin boʻshligʻining oldingi devoriga ulanib ketadi. B. ichki yuzasining bel tomonida (qorin boʻshligʻida) buyrak, buyrak usti bezi, siydik yoʻllari, qon tomirlari va ichakning bir qismi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Anatomiya
Biqsima razryad

Biqsima razryad — gazlardagi mustaqil elektr razryadi. Katoda" temperatura past boʻlganda sodir boʻladi. Katodda elektr tokining birmuncha kichik zichlikka ega boʻlishi va katta katod potensial tushuvi V (bir necha yuz volt) bilan ifodalanadi. Biqsima razryad ni katodda musbat ionlarning urilishi tufayli sodir boʻlayotgan elektron emissiya va fotoelektron emissiya tufayli muttasil tutib turiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bihishti

Bihishti, Behishti—oʻrtapishar vinobop uzum navi. Vatani Oʻrta Osiyo. Sharqiy navlar ekologik geografik guruhiga kiradi. Oʻzbekistonda rayonlashtirilgan. Tupining oʻsishi oʻrtacha, bargi toʻgarak yoki tuxumsimon, uch boʻlakchali. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—30 sm, eni 8— 12 sm), silindrkonussimon, ogʻirligi 200—250 g. Gʻujumi dumaloq, sargʻishyashil yoki och qahrabo rangda, sershira, xushtaʼm, poʻsti qalinroq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Faol harorat yigʻindisi 3000—3500° boʻlganda 150 kunda pishadi (sentabr oxiri). Tarkibida 18—20% qand bor. Hosildorligi 180—200 s/ga. Bu nav issiq va quruq iqpimli, shoʻrlangan va sernam yerlarda moʻl hosil beradi. Novdalarini uzun qoldirib kesib, tupiga yelpigʻichsimon shakl beriladi. Buxoro viloyatida keng tarqalgan. Bihishtidan vino hamda sharbatlar tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Uzum navlari