Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Anastomoz

Anastomoz (yunoncha „anastomosis“ – „tutashish“) – tabiiy tarzda oʻzaro qoʻshilish yoki ulanish, bogʻlanish. Masalan, bir qon tomirining ikkinchisi bilan qoʻshilishi. Jarrohlikda biror kovak aʼzoni kesib, ikkinchisiga ulash, meʼdaning ichakka ulanishi, yaʼni meʼda-ichak anastomoziOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Jarrohlik
Anataz

Anataz – sodda oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. TYU2ning polimorf modifikatsiyalaridan biri. Fe, Zn, Nb qoʻshimchalari boʻladi. Rangi yashil-sarikdan kulrang-qoragacha. Qattiqligi 5,5 – 6. S or. 3,8 – 3, 9. 915° gacha qizdirilganda rutilga aylanadi. Olmossimon yoki metallsimon yaltiroq. Gneys, granit va boshqalarda ikkilamchi aksessor mineral. Anataz yertomirlarda, magmatik va metamorfik jinslarda, kamroq miqdorda pegmatitlarda, baʼzan esa choʻkindi (qumtosh) jinslarda uchraydi, shuningdek ilmenitning yemirilishi natijasida vujudga keladi. Yaltiroq tiniq nusxalari zargarlikda jilvir sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Turkum:Kimyoviy moddalar
Anatoksin

Anatoksin (yunoncha: ana — qayta taʼ-sir va toxion — zahar) — formalin va 39 — 40° temperatura taʼsirida zaharli xossasini yoʻqotgan, lekin antigenlik xossasini saqlab qolgan toksin. Birinchi marta fransuz bakteriologi G. Ramon 1923-yilda difteriya toksinidan anatoksin tayyorla-gan. A. immun qon zardobini tayyorlashda qoʻllanadi. Buning uchun A. yirik hayvonlar (mas, ot)ga takror yuboriladi. Ulardan olingan zardob odamlarni baʼzi yuqumli kasalliklar (difteriya, qoqshol va boshqalar)dan saqlash va davolashda foydala-niladi. Faol immunlashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anatoliya agentligi

Anatoliya agentligi (Anadoli ajansi) — Turkiyadagi axborot agentligi. 1920-yilda taʼsis etilgan. Aksiyadorlik jamiyati; aksiyalarning koʻpchiligiga hukumat egalik qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anafilaksiya

Anafilaksiya (yun. anaphylaxia — himoyasizlik) — organizmga paren-teral yoʻl orqali yuborilgan antigenga nisbatan sezuvchanlikning ortishi bilan ifodalanadigan allergik reaksiya. Umu-miy yoki mahalliy reaksiya (mas, teri-da) koʻrinishida namoyon boʻladi. Yaqqol koʻrinib turgan umumiy reaksiya anafi-laktik shok deyiladi. Anafilaktik shokning asosiy belgilari: nafas olish ke-skin qiyinlashadi va qon bosimi tushib ketadi, bemor hushidan ketishi mumkin. Shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatishga toʻgʻri keladi. A.ning oldini olish uchun oʻz bilgicha dori ichmaslik kerak, aks holda organizm sezuvchanligi oshib ke-tishi mumkin, agar dori ichganda biror 471xil allergik reaksiya roʻy bersa, dori ichishni toʻxtatib, albatta vrachga uchra-shish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaxronizm

Anaxronizm (yunoncha: ana — teskari, qarshi, choronos -vaqt, davr) — 1) xronologik xato, biron-bir voqea, hodisani tamomila boshqa vaqtga, davrga nisbat berish; 2) biror davrni tasvir qilishda shu davrga xos boʻlmagan xususiyatlarni ataylab tiqishtirish; 3) oʻz zamonasiga mos kelmaydigan eski qarashlar, xatti-harakatlar, urf-odatlar, oʻtmish sarqitlari.Majoziy ma'noda - zamondan qolgan eskirgan narsalarni ifodalaydi. Anaxronizm inson miyasidagi chalkashliklar tufayli yuzaga keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaerob infeksiya

Anaerob infeksiya (gaz-li infeksiya, gazli flegmona, xavfli shish) — jarohatlarning faqat kislo-rodsiz muhitda koʻpayadigan kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar — anaeroblar bilan zararlanishi; koʻpincha jarohatlarga (asosan oyoq va dumbadagi) tuproq tushi-shidan paydo boʻladi, chunki tuproqda deyarli har doim Anaerob infeksiya qoʻzgʻatuvchilari saqlanadi. Majaqlangan yoki ezilgan toʻqimalar koʻproq za-rarlanadi, chunki qon tomirlarga shikayet yetishi sabab-li jarohatlangan joyga kislorodga toʻyingan qon (arterial qon) kelishi toʻxtab qoladi. Anaerob infeksiyada yumshoq toʻqimalar tez shishib, unda gaz pufakchalari hosil boʻladi, keyinchalik toʻqimalar oʻladi (qarang Gangrena). A.ning dastlabki belgilari: jarohat ogʻriydi, toʻqimalar koʻpchib ke-tayotgandek tuyuladi, shish keladi, 1 — 2 kundan keyin gavda temperaturasi koʻtariladi. Anaerob infeksiya juda xavfli, shuning uchun bemorni darhol kasalxonaga yotqizish kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaerobioz

Anaerobioz (yun. an — inkor qoʻshimchasi, ayer — havo va bios — hayot) — organizmlarning erkin kislorod boʻlmagan muhitda hayot kechira olishi. A. tushunchasini 1861-yilda L. Paster ki-ritgan. Hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan energiyani anorganik (mas, nitratlar va sulfatlar) yoki organik moddalar (mas, uglevodlar)ni parchalab oladigan anaerob organizmlar uchun A. odatdagi yashash muhitidir. Tez oʻsadigan embrion hujayralari va oʻsmalar hujayralarida anaerob jarayonlar sogʻlom organizmning normal hujayralaridagiga nisbatan kuchliroq kechadi. A.ning biologik mazmuni shundan iboratki, anaeroblar havosiz, yaʼni aeroblar yashay olmaydigan muhitdagi organik substratlardan foydalanish qobiliyatiga ega (qarang Aerobioz). Tabiiy substratlar, yaʼni tuproq, suv va boshqalarda hamisha maʼlum miqdorda havo boʻladi. Shunga koʻra, anaerob organizmlar havo kislorodining oksidlovchilik taʼsi-ridan himoyalanishga harakat qiladi. Ular kislorodni neytrallovchi moddalar ajratadi. Gʻovaklari havo bilan toʻlgan yumshoq tuproqlarda anaeroblar ri-vojlanadigan ayrim joylar — mikro-zonalar boʻlishi mumkin. Ularga yonma-yon joylashgan aeroblar kislorodni oʻzlashtirib va reduksiyalovchi (tiklovchi) modda ajratib, anaeroblar uchun sha-roit yaratadi. Mas, bedapoya chimqirqar ikki yarusli plug bilan chuqur (40 sm) qilib haydalganda, bedaning asosiy ildiz mas-sasi va boshqa qoldiqlari tuproqning anae-robli qatlamiga koʻmilib, u yerda organik moddalarning minerallanish jarayoni boradi. Bu jarayon tufayli tuproq mi-kroflorasining hayot faoliyati va chirindi toʻplanishi uchun eng qulay sharoit vu-judga keladi, tuproq unumdorligi uzoq, muddat saqlanib turadi. Tuproqni bun-472day ishlash tizimi ekin hosilini ancha oshiradi. Anaerob ja-rayonlarning kechi-shi (bijgʻish, chirish) tabiatda moddalar aplanishiaa katta ahamiyatga ega. Rustam Shodmonov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaeroblar

Anaeroblar, anaerob organizmlar — erkin kislorod boʻlmaydigan sharoitda yashash va rivojlanish qobiliyatiga ega boʻlgan organizmlar. A. terminini 1861-yilda yog kislotali bakte-rial bijgʻishni ixtiro qilgan L. Paster taklif etgan. A. asosan prokariot orga-nizmlar orasida keng tarqalgan. Euka-riotlardan achitqilar hamda hayvonlar organizmida parazitlik qiladigan, yaʼni ikkilamchi tarzda kislorodsiz muhitda yashashga moslashgan, bir hujayralilar haqiqiy A. hisoblanadi. Koʻp hujayrali A. anaerobioz hayvonlarning ichagi va tana boʻshligʻi hamda toʻqimalarida pa-razitlik qiladigan yassi toʻgarak chu-valchanglar orasida uchraydi. Anaerob organizmlarda metabolizm kisloroddan boshqa oksidlovchilardan foydalanishga asoslangan. Organik moddalardan foydalanadigan anaerob organizmlar (glikoliz natijasida hosil boʻladigan energiyadan foydalanadigan barcha eu-kari-otlar) spirtlar va yogʻ kislotalar qaytarilishi orqali boradigan har xil tipdagi bijgʻishni amalga oshiradi. Boshqa A., mas, denitrifikatorlar, te-mir bakteriyalari, oltingugurt bakteri-yalar, metan hosil qiluvchi bakteriyalar esa anorganik oksidlovchilar (nitratlar, oltingugurt birikmalari, karbonat an-gidrid va boshqalar)dan foydalanadi. Almashi-nuv mahsulotlariningxiliga qarab anae-rob bakteriyalar yogʻ kislotali, sut kislo-tali, propion kislotali guruhlarga aj-ratiladi. Fototrof bakteriyalar A.ning boshqa maxsus guruhini tashkil etadi. Kislorodga boʻlgan talabiga koʻra A.ning obligat va fakultativ guruhlari farq qilinadi. Obligat A.da metabolizm kis-lorod ishtirokisiz boradi, fakultativ A. (mas, denitrifikatorlar) anaerobioz holatdan kislorodli muhitda yashashga utishi mumkin. Anaerob muhitda ok-sidlanish energiyasi kam boʻlganidan A. faoliyati tufayli juda koʻp qaytarilish mahsulotlari — spirtlar, yogʻ kislotalari va boshqa hosil boʻladi. A. muhitdagi kislorod aerob organizmlar tomonidan batamom oʻzlashtiriladigan sharoitda (mas, suv tubidagi balchiqda, ifloslan-gan oqova suvlarda) rivojlanadi. A.dan mikrobiologiya sanoatida spirtlar va organik kislotalar ishlab chiqarish, oqova suvlarni tozalashda keng foydalaniladi. Ay-rim A. ogʻir infeksion kasalliklar (qoqshol, gazli gangrena va boshqalar)ni kel-tirib chiqaradi. Haqiqiy A. bilan birga ayrim umurtqasizlar orasida kislorod tanqisligiga vaqtincha moslashgan ham bor. Ayrim obligat A. kislo-rodga juda sezgir boʻlganidan kislo-rodli muhitda juda tez halok boʻladi. Issiq suvli havzalardan va suvning chuqur qatlamlaridan topilgan A. Yer yuzida paydo boʻlgan eng qadimgi organizmlar boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Biologiya
Turkum:Mikrobiologiya
Turkum:Organizmlar
Turkum:Fan
Anbar

Anbar – 1) oq va qoʻngʻir rangli mumsimon xushboʻy modda. Uvalanadigan moyli massa boʻlib, suyuqlanish temperaturasi 60°, suvda erimaydi, spirt, efir, hayvon moylarida yaxshi eriydi. A.dan yangiligida najas hidi keladi; eskirgach, bu hid koʻtarilib, noziq hid qoladi. A. dengiz hayvoni – kashalot ichagidan olinadi; kashalotlar yashaydigan dengiz va okeanlar yuzidan (ayniqsa, Hind va Tinch okeanlarning sohilga yaqin joylaridagi suvdan) ham yigʻib olinadi. Atir-upa sanoatida ishlatiladi. 2) Koʻchma maʼnoda (mushku anbar) – muattar, xushboʻy hid.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anbar (mato)

Anbar — erkaklar tobutining toʻrt burchagiga tik qoqilgan tayoqlarga oʻralgan gazlama, surp; shuningdek ayollar tobutining tepasiga ishkom tarzida egib oʻrnatilgan tol yogʻochlari ustiga yopilgan malla boʻz.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anbar bibi maqbarasi

Anbar bibi maqbarasi — Zan-gi ota majmuasi tarkibidagi maqbara. Toshkent yaqinidagi Zangi ota qishlogʻida barpo etilgan (15-asr boshlarida). Zangi ota maqbarasi qatori bu yodgorlik ham Amir Temur zamonasi me’morchilik anʼanasining yorqin namunasidir. Rivoyatlarga qaraganda, maqbara Zangi otaning xotini Anbar bibining qabri ustiga qurilgan. Maqbara ichidagi ikkinchi qabr Anbarbibining avvalgi qaynanasi Ulugʻposhshoniki. Anbar bibi maqbarasi m. keyingi asrlardagi taʼmirlanish oqibatida hozir oʻzining asli holatini deyarli yoʻqotgan. Anbar bibi xalq orasida afsonaviy shaxsga aylangan. U kishining ruhiga bagʻishlab oʻtkaziladigan urf-odat va ma-rosimlarning koʻpchiligi suv toshqini, bola tugʻilishi va hosildorlik bilan bogʻliq boʻlgan. Anbar bibi maqbarasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Toshkent viloyati
Anbarsoy

Anbarsoy — Samarqand viloyati Xatirchi va Ishtixon tumanlari hudu-didagi soy. Shamolsoy va Chorvoqsoy nomlari bilan Oqtogʻning janubi-sharqiy yon bagʻridagi 1150 m mutlaq balandlikdan boshlanadi. Shamolsoy dastlab janubiy ga tomon oqadi, Oqtosh togʻining sharqidan oʻtib Chorvoqsoy bilan qoʻshilgach, Zarband-soy nomini oladi. Zarband darasidan chiqqandan soʻng, A. deb ataladi. Toshqin paytlaridagina Okdaryoga yetib keladi. A.ning umumiy uz. 20,5 km. A. vodiysining yuqori qismi tor boʻlib, chuqur daralardan oqadi, etaklarida esa atrofdagi adir va tekisliklarga qoʻshilib ketadi. A., asosan, yogʻin va buloqdan suv oladi. Suv yigʻadigan havzasining maydoni 60,2 km². Zarband darasida oʻrtacha yillik suv oqimi 170 l/sek. A.ning suvi bahor oylarida koʻpayadi. A. yoqasida qishloqlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Anvoyi gullar

Anvoyi gullar – xonadonlar hovli-bogʻlarida, park va xiyobonlarda gulining koʻrki uchun ekiladigan xushmanzara bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar va butalar. Oʻzbekistonda Anvoyi gullardan lola, siren, gulsafsar, pion, atirgul, gladiolus, qoʻqongul, xrizantema, kartoshkagul koʻp tarqalgan boʻlib, ular birin-ketin bir-ikki oy muddat bilan aprelning boshidan to noyabr oʻrtalarigacha gullaydi. Gullarning koʻrkamligi va xushboʻy hidi insonga katta estetik zavq bagʻishlaydi (yana qarang Gulchilik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angar

Angar (frans. hangar) — samolyot va vertolyotlar turadigan, ularga texnik xizmat koʻrsatiladigan va taʼmirla-nadigan inshoot. Vazifasiga koʻra, A.-ustaxona, muqim (statsionar), muvaqqat-muqim va yigʻma-qismlarga ajratma xillarga boʻlinadi. Muqim A.lar metall va temir-betondan, muvaqqat-muqim A.lar yogʻoch-taxtadan, yigʻma-qismlarga ajratma A. esa poʻlat yoki yengil qotishmalardan yasaladi. A.ning shakli va katta-kichi-kligi samolyot va vertolyotlar soni va oʻlchamlariga bogʻliq boʻladi. A. koʻtarish-tashish, aloqa, signal, avtomatik oʻt oʻchirish vositalari bilan jihozlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aviatsiya
Angara

Angara  — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyati va Krasnoyarsk oʻlkasidagi daryo. 

Yeniseyning eng sersuv irmogʻi. Uzunligi 1779 km. Havzasining maydoni 1,040 ming km². Baykal koʻlidan oqib chiqadi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan — Ilim, chapdan — Irkut, Belaya, Oka, Taseeva. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha suv sarfi 5100 m³/sek. Quyi oqimida oktabr- noyabrda, Bratsk suv omborida noyabr-dekabrda muz bilan qoplanadi. Mayning 1-yarmidan muz eriy boshlaydi. Angaraning boshlanishidan quyi qismigacha suv omborlari kaskadi qurilgan. Angarada Irkutsk, Bratsk, Ust-Ilim GESlar ishlab turibdi, Boguchani GES qurilmoqda (1994). Angara boshlanish joyidan kemalar muntazam qatnab turadi. Asosiy pristanlari: Irkutsk, Angarsk, Balagansk, Bratsk. Angarada baliq koʻp.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Daryolar
Angarsk

Angarsk — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyatidagi shahar (1951-yildan). Angara daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 216 ming (2025). 1954-yildan yirik neft-kimyo kombinati ishlay boshladi. Qurilish sanoati korxonalari (yigʻma temir-beton, sement, keramika mahsulotlari va boshqalar), elektromexanika zavodi, yogʻochsozlik, mashinasozlik sanoati korxonalari, tikuvchilik fabrikasi, goʻsht kombinati, texnologiya instituti bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Turkum:Sovet Ittifoqida qurilgan shaharlar va shaharchalar
Angemiton tovushqator

Angemiton tovushqator ( — inkor yuklamasi, „hemi“ — yarim va „tonos“ — ton, yarim tonsiz) — musiqada yarim tonliksiz tovushqator va oʻzga tuzilmalar. Bular odatda xalq, xususan sharq kuylarida keng uchraydi. Oʻzbek mumtoz musiqasida daromaddan oʻrta avjga, oʻrta avjdan — katta avjga oʻtish chogʻlarida kuzatiladi.

 Yana qarang 

 Pentatonika

 

 

Turkum:Musiqiy atamalar
Angidrid

Angidrid (yun. an — inkor qoʻshimchasi va hydor — suv) — biror elementning kislorod bilan birikmasi. Metallmaslarning va baʼzi metallarning yuqori oksidlari A.dir. A. ikki usulda: 1) oddiy moddaning kislorod bilan birikishidan; 2) kislotani qizdirib, suvsizlantirishdan hosil boʻladi. Anor-ganik kislotalarning A.lari kabi orga-nik kislotalarning A.lari ham maʼlum. Mas, sirka A. (SN3SO)2O, benzoy A. (S6N5SO)2O va boshqa kimyo sanoatida atsil-lovchi vosita sifatida karbon kislota qoldigʻi RCO ni birikmalarga kiritish uchun qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Angidrit

Angidrit — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaSO4. Rombik singoniyali. Qattiqligi 3,5-3,8. S. ogʻ. 2,9-3,0. Moʻrt. Rang-siz yoki oq, baʼzan och havo rang, kulrang, qizgʻish, koʻk. Shishasimon yaltiroq. Angidrit choʻkindi jinslar orasida, ayniqsa do-lomitlashgan ohaktoshlar ichida koʻp uchraydi. Tabiatda Angidrit zich massa yoki qatlam-qatlam holda uchraydi; baʼzan gidrotermal yertomirlarda ham boʻladi. Zangori mayda donali Angidrit vulpinit yoki bergam marmari deb ataladi. Angidrit bogʻlovchi moddAngidrit Oʻgʻit, sement, bezak buyumlar tay-yorlashda ishlatiladi. Angidrit namlikni shi-mib yana osongina gipega aylanishi va oʻz hajmini 30% gacha kattalashtirishi mum-kin. Angidrit konlari Rossiya, Ukraina (Don-bass, Karpatol-di) va boshqa joylarda bor. Angidritning katta zaxiralari Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyatida va Olmaliq atroflarida topilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Minerallar
Angio...

Angio… (yun. angeion — tomir) — yasama soʻzlarning tarkibiy qismi, „to-mir“ soʻziga (qon tomiri, limfa tomiri) mos keladi. Mas, angiografiya, angiolo-giya va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiokardiografiya

Angiokardiografiya (angio…, yun. kardia — yurak va grapho — yozaman, tasvirlayman) — rentgenologik tekshi-rishda yurak va yirik tomirlar ichiga kontrast modda yuborib, ularning soya tasvirini olishga imkon beradigan usul. Yurakning asosan tugma poroklari tav-sifini aniqlash uchun qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiokeratoma

Angiokeratoma – terida paydo boʻladigan xavfsiz oʻsma; bir yoki bir ne-chta boʻlishi mumkin. Bunda asosan terining muguz qavati qalinlashadi. 
thumb|right|250px|Angiokeratoma.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiologiya

Angiologiya (angio-tomir va yun. logos — fan) — anatomiya va klinik tibbiyotning bir boʻlimi; qon tomirlar (arteri-yalar, venalar, kapillyarlar) hamda limfa tomirlari va ularning kasalliklarini oʻrganadi (yana qarang Anatomiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angioma

Angioma (angio… va yun. ota – oʻsma) – qon yoki limfa tomirlarida paydo boʻladigan xavfsiz oʻsma. Odatda, bolaning ona qornidagi davrida tomirlarning notoʻgʻri oʻsishidan vujudga keladi. Koʻpincha terida (yuz yoki badandagi nor), baʼzan jigar, miya va boshqa aʼzo hamda toʻqimalarda uchraydi. Kapillyar, govaksimon va shoxsimon A. boʻladi. Elektrokoagulyatsiya, rentgen va radioaktiv nurlar hamda jarrohlik usuli bilan yoʻqotiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angionevroz

Angionevroz (angio… va nevroz) — qon tomirlarni harakatlantiruvchi nervlar funksiyasining buzilishi. A.da teri toʻsatdan oqaradi yoki qizaradi, shi-shadi, terlaydi, qiziydi va boshqa spastik oʻzgarishlar kuzatiladi. Nevroz va psi-xozlarda kuzatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiosarkoma

Angiosarkoma, angioblastoma — qon va limfa tomirlarida rivojla-nadigan xavfli oʻsmalarning umumiy nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiospazm

Angiospazm (angio… va yun. spasmos — tortaman) — mayda arte-riyalar, arteriolalar va kapillyarlarning torayishi (spazmi). Tomir muskul qavatining qisqarishi oqibatida roʻy be-radi. Natijada toʻqima va aʼzolarga qon kam keladi va tegishli toʻqimalarda ishe-miya rivojlanadi. A. qaysi aʼzodaligiga qarab, bosh ogʻrigʻi, tomir tortishishi kabi alomatlar bilan oʻtadi. Koʻpincha gi-pertoniya kasalligi va nevrozlarda uch-raydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiostomiya

Angiostomiya (angio… va yun. stoma — teshik) vazostomiya — qon oqishini kuzatish va zaruriyat boʻlganda qon olib, uning tarkibini aniqlash maqsadida tomirlarga maxsus nay — fi-stula qoʻyish usuli. Nay ichiga uzun igna kiritib, qon shu igna (shprits) yordamida tortib olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiotenzin

Angiotenzin, angiotonin, gi-pertenzin — biologik faol modda; kimyoviy tuzilishiga koʻra peptid; qon tomirlarni toraytirib, arterial bo-simni oshiradi, organizmdagi suv-tuz almashinuvini boshqaradi, aldosteron, 477prostaglandinlar va boshqa gormonlar hosil boʻlishiga xizmat qiladi. A. polipeptid boʻlib, bir necha ami-nokislotadan iborat. Qon plazmasidagi angiotenzinogendan hosil boʻladi. Re-nin-angiotenzin sistemasining tarki-biy qismi hisoblanadi. Tabiiy A.dan qrlishmaydigan analoglari sintez qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angishvona

Angishvona (fors. angusht — barmoq, vona — saqlovchi) — ish tikishda barmoq uchiga kiyiladigan metall gʻilof; A.ning yon va ustki yuzalarida ig-naning keti qadaladigan (toyib ketmas-ligi uchun) chuqurchalar boʻladi. Kiyim-kechak, koʻrpa-yostiq tikishda barmoqlarga igna sanchilmasligi va ignani qalinroq gazlamadan oʻtkazishda ishlatiladi. Qadimda A. charmdan ham yasalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angishvonagul

thumb|right|upright|Digitalis lutea
Angishvonagul, oʻymoqgul (Digitalis) — sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub ikki yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yevropa va Osiyoda 25 ga yaqin turi bor. Barchasi zaharli. Angishvonagulning poyasi tikka (uzunligi 40-150 sm), barglari ketma-ket joylashgan, barg cheti arrasimon, baʼzi da tekis. Barglar poyaning ostidan uchiga tomon maydalashib boradi. Gullari shingil toʻpgulga yigʻilgan, gultoji qoʻngʻiroq yoki angishvonaga oʻxshash; oʻsimlik nomi ham shundan olingan. Qizil angishvonagul va sariq angishvonagulning bargidan purpurea angishvonagul, purpurea angishvonagul, digitoksin, gitoksin va yurak kasalliklariga qarshi ishlatiladigan boshqa glyukozidlar olinadi. Angishvonagulning boshqa dan olingan preparatlar (masalan, abitsin) ham shu kabi kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Angishvonagulning baʼzi xillari Oʻzbekistonda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Koʻp yillik oʻtlar
Turkum:Oʻsimliklar
Angkor Vat

Angkor — Kambodja (Siyom Reap shahri yaqini)dagi hashamatli saroy, ibodat-xona, suv ombori va kanallardan iborat majmua. 9-13-asrlarda qurilgan (hozir tarixiy muzey — qoʻriqxona). Kambod-ja poytaxtidagi qadimgi shahar harobasini oʻz ichiga olgan -Yashodharapuri (9-asr oxiri) va Angkor Txom (12-asr oxiri — 1432; murabba tarhli, maydoni 9 km². Markazida Bayon ibodatxonasi), asosi toshdan, yuqorisi yogʻochdan ishlangan sa-roylar, „gʻor ibodatxonalar“ pogʻonali piramida koʻrinishida, shuningdek yi-rik Angkor Vat (taxminan 1113 — 50; maydoni 1300x1500 m) haykaltaroshlik bezaklariga boy. Bezaklardagi burtma tasvirlarda „Mahabharata“ mazmunlari katta urin egallaydi, geometrik jihatdan mustahkam reja asosida qurilganligi bilan ajralib turadi. „Fop — ibodatxona“ atrofi ravokuti ustunlar qatori va dar-vozaxonasi koʻshkli, burchaklari minora — burjli. Majmua tashqaridan kanal bilan oʻralgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Anglezit

Anglezit — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Qattiqligi 3-3,5. S.ogʻ. qariyb — 6,4. Juda moʻrt. Rang-siz, och rangli, sargʻish, kulrang va yashil, baʼzan koʻk tovlanuvchi kristall, do-nador massa. Olmos yoki yogʻ kabi yalti-raydi. A.- qoʻrgʻoshinli ruda. Asosan gipergen, gidrotermal yoʻl bilan hosil boʻlgan. Ol-toyda, Oʻrta Uralda, Sharqiy Zabaykaleda, Zakarpateda konlari bor. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlaridagi polimetall konlarida keng tapqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Turkum:Javohirlar
Angler qoramol zoti

Angler (Angel) qoramol zoti — suti uchun boqiladigan zot. Zot haqidagi maʼlumotlar 16-asrga toʻgʻri keladi. Suyagi noziq, tanasi choʻziq, sut-dorlik belgilari yaxshi rivojlangan, tusi qizil. Buqalarining tirik vazni 850-1000 kg, sigirlariniki 500-580 kg. Yiliga 4000-4500 kg sut beradi, su-tining yogʻligi 4,5-4,6%. Asosan Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida boqiladi. Angler qoramol zoti z. qizil daniya zotini u orqali qoʻngʻir la-tish, qizil eston, qizil litva, qizil dasht zotlarini chiqarishda asos boʻlgan. Ukraina, Rossiya, qisman Oʻzbekistondagi xoʻjaliklarda ham boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anglikan cherkovi

Anglikan cherkovi — Angliyadagi davlat cherkovi. Protestant cherkovlaridan biri. Uning diniy marosim va tashkiliy qoidalari boshqa protestant cherkovlariga qaraganda katolik cherkoviga yaqin turadi. Anglikan cherkovi 16-asrning 30-yillari 47-ingliz qiroli Genrix VIII islohotlari natijasida vujudga keldi. Islohot cherkov yerlarini oʻzlariga qaratib olishga intilgan yuqori tabaqa bilan yangi yer aristokratiyasining manfaatlarini yoqlashga qaratilgan edi. Islohotdan qirol hokimiyati manfaatdor boʻlib, asosiy maqsad Anglikan cherkovini papa taʼsiridan ajratish edi. Qirol 1534-yil oʻzini ingliz cherkovining rahbari deb eʼlon qildi, biroz vaqt oʻtgach, parlament roziligi bilan monastir yerlarini musodara qilib, yangi zodagonlarga, qirol amaldorlariga va saroy ahllariga taqsimlab berib, bir qismini sotdi. Ammo yepiskop va cherkov yerlari musodara etilmadi, cherkov yirik yer egasi sifatida qolaverdi. Endi cherkovni qirol boshqaradigan boʻldi, u yepiskopni ham, ruhoniylarni ham oʻzi tayinlar edi. 17-asr 40-yillarida Angliya inqilobi davrida Anglikan cherkovi tugatilib, oʻrniga kalvinist presviterian cherkovi dav-lat cherkovi boʻlib qoldi. Bu ingliz burjuaziyasining manfaatlariga mos edi. Styuartlar 1660-yil hokimiyatni egallagach, Anglikan cherkovi qayta tashkil etildi. Angliyadagi Anglikan cherkovidan tashqari mustaqil Anglikan cherkovi Irlandiya, Uels, Shotlandiya, Kanada, AQSH, Avstraliya va boshqa baʼzi mamlakatlarda bor. Anglikan cherkovi aʼzolarining umumiy soni 30 mln.ga yaqin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xristianlik
Turkum:Angliya
Angliya-Amerika urushi

Angliya-Amerika urushi (1812-14) — bir tomondan, Angliyaning AQSH savdosi va iqtisodiyotini barbod qilishga intilishi va ikkinchi tomondan, AQShning oʻz yerlarini kengaytirish, Kanadani bosib olish yoʻlidagi intilishlari oqibatida vujudga keldi. 1812-yil 18-iyunda AQSH Angliyaga urush eʼlon qildi. Xalqaro vaziyatning qulay kelganligiga qaramay, AQSH Kanadaga bostirib kira olmadi. AQSH qoʻshinlari Eri koʻli (1813-yil, sentyabr), Shampleyn koʻli (1814-yil, sentyabr) va boshqalarda gʻalaba qozondilar. Biroq, Angliya AQSH qirgʻogʻini qamal qildi va 1814-yil 24-iyulda askar tushirib, Vashingtonni egalladi va koʻp qismiga oʻt qoʻydi (1814-yil, avgust). Urush davomida amerikaliklarning harbiy harakatlari AQShning mustaqillik uchun kurashiga aylanib ketdi. 1814-yil 24-dekabrda Gent shartnomasi imzolandi. Bu shartnoma urushdan oldingi vaziyatni tikladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:XIX asr
Angliya-Burlar urushi

Angliya-Burlar urushi (1899-1902) — Angliyaning Janubiy Afrikadagi Bur (Transvaal va Oranjevaya) respublikalariga qarshi olib borgan bosqinchilik urushi. Angliyaning Bur respublikasida yashovchi inglizlarga ham saylov xuquqi berish toʻgʻrisidagi talabiga Transvaal prezidentining rad javobi urushning kelib chiqishiga bahona boʻldi. Urush qariyb 4 yil davom etdi. Oqibatda burlar maglubiyatga uchradilar. 1902-yil shartnomasiga muvofiq, Transvaal va Oranjevaya respublikalari Angliya mustamlakasiga aylantirildi. 1910-yil Bur respublikalari Angliya qoʻl ostidagi Janubiy Afrika Ittifoqi (1961-yildan boshlab JAR)ga qoʻshib olindi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Germaniya deklaratsiyasi

Angliya-Germaniya deklaratsiyasi — Angliya bilan Germaniyaning bir-birlariga hujum qilmasligi toʻgʻrisidagi shartnoma. Uni Angliya bosh ministri N. Chemberlen bilan Germaniya fashistlar hukumatining boshligʻi A. Gitler 1938-yil 30-sentabrda, 1938-yil Myunxen bitimidan keyin imzolagan. Angliya-Germaniya deklaratsiyasi Germaniya mavqeini ancha kuchaytirib, Ikkinchi jahon urushining boshlanishiga yoʻl ochib berdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Misr shartnomasi

Angliya-misr shartnomasi (1936-yil) — doʻstlik va ittifoq toʻgʻrisidagi shartnoma. Mazkur shartnoma Misrning ichki va tashqi ishlardagi mustaqilligini birmuncha kengaytirib, Buyuk Britaniyaning Misrdagi asosiy mavqeini saqlab qoldi. 1951-yilda Misr tomonidan bekor qilindi. Buyuk Britaniya shartnoma bekor etilganini 1954-yilda tan oldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Suvaysh kanali
Angliya-Rossiya bitimlari

Angliya-Rossiya bitimlari (1873, 1885, 1907) −1873-yilbitimi Angliya va Rossiya hukumatlari oʻrtasida 1872-yil oktabr — 1873-yil yanvarda boʻlgan muzokaralar natijasida Turkiston „bufer“ po-yasi — oraliq yerlari haqida tuzilgan. Bu bitim Rossiya va Angliyaning Turki-stondagi taʼsir doiralari chegaralariii va Afgʻoniston amirligining shimoliy chega-ralarini belgiladi. Bitim Turkistondagi ingliz-rus qarama-qarshiligini vaqtincha yumshatdi.1885-yil bitimi Afgʻoniston chegaralarini belgilash toʻgʻrisida Londonda 29-avgust (10-sentabr)da imzolangan. Bitim An-gliya va Rossiyaning Turkiston (Janubiy Tur-kmaniston)dagi 1885-yil nizosini, ikki yirik davlat oʻrtasidagi urush xavfini bartaraf qildi. Tuzilgan ingliz-rus chegara komissiyasi asosan Rossiya tala-blarini nazarga olib, Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy chegaralarini aniqladi va bu haqda 1887-yil 10 (22) iyulda Peter-burgda bitim imzolandi.1907-yilbitimi Oʻrta Sharqdagi taʼsir doiralar chegaralarini belgilash toʻgʻrisida 18 (31) avgustda Peterburgda imzolangan. Bu bitimlar asosan Tibet, Afgʻoniston va Eronga doir edi. An-gliya va Rossiya Tibetni mustaqil deb tan oldi. Eron 3 zonaga: Rossiya taʼsir doirasidagi Shimoliy zona va Angliya taʼ-sir doirasidagi Janubiy zona hamda bular oʻrtasidagi betaraf zonaga boʻlindi. Afgʻoniston Angliya hukumati taʼsiri-480da qoldi. Rossiya Afgʻoniston hukumati bilan faqat Angliya hukumati orqali aloqa qilishga rozi boʻldi; tomonlar Afgʻoniston hududiy butunligini buz-maslik majburiyatini oldilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Sovet-Eron shartnomasi

Angliya-Sovet-Eron shartnomasi (1942-yil 29-yanvar) — ittifoq toʻgʻrisidagi shartnoma. Sovet va Angliya qoʻshinlari Eronga kiritilgandan soʻng tuzilgan. Maqsad fashistlar Germani-yasining Eron hududidan SSSR va Buyuk Britaniyaga karshi urushda foydalanishiga toʻsqinlik qilish edi. Shartnoma Ikkinchi jahon urushida Eronning gitlerchilarga qarshi ittifoq bilan hamkorligini taʼminladi. Urush tugaganidan keyin ittifoqchilar qoʻshinlari Erondan olib chiqib ketildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Transiordaniya shartnomalari

Angliya-Transiordaniya shartnomalari (1928, 1946, 1948) −1928-yil 20-fevralda Quddus (Iyerusalim)da Angliya va Transiordaniya (Iordaniya) oʻrtasida tuzilgan shartnomaga koʻra, Angliya Transiordaniyada (Buyuk Brita-niyaning mandat hududida) hokimiyatni rasman amirga topshirgan holda, uning tashqi siyosati, moliya va qurolli kuchlari ustidan nazoratini saqlab qoldi. 1946-yil 22-martda Londonda imzolangan shartnomada Angliyaning Transiordaniyani boshqarish mandati rasman bekor etildi, u mustaqil qirollik deb eʼlon qilindi. Lekin Transiordaniya hududida qoʻshin tutib turish va harbiy bazalar qurish huquqi joriy etilaverdi. 1948-yil 15-martda Ammon shahrida tuzilgan shartno-ma Iordaniyaning Angliyaga qaramligini saqlagan holda Iordaniya maʼmurlarining vakolatlarini bir muncha kengay-tirdi. Shartnoma 1957-yilda bekor etildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anglosakslar

Anglosakslar — 5-6-asrlarda Brtaniyani bosib olgan german qabilalari — angllar, sakslar, yutlar va frizlarning umumiy nomi. 7 — 10-asrlarda oʻzida kelt xususiyatlarini singdirgan saks elati shakllandi. Anglosakslar brittlar va skandinaviyaliklarga qarshi birlashish va kurashish jarayonida xalq sifatida shakllandi. Normandlar istilosidan (1066) soʻng Anglosakslar Angliyaga kelib joylashgan danlar, norveglar, Fransiyadan kelganlar (normandiyaliklar) bilan aralashib, ingliz xalqining tarkib topishiga asos boʻlganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angob

Angob — qizil kesakdan tay-yorlangan boʻyoq. A. kulolchilikda keng qoʻllanadi. Sopol idishlar va buyumlar A. surtishdan oldin quritiladi. Notekis joylari maxsus loy (dazmol loy) bilan tekislanadi, soʻng hoʻl latta bilan silliqlanadi. Baʼzan A. bir necha qavat surtiladi. Idishlar va buyumlar A.dan keyin naqshlanadi. Oʻrta Osiyo xalqlari A.ni neolit davri (miloddan avvalgi 4 — 3 ming yillik)dan boshlab sopol idishlarga naqsh berishda va boʻyashda ishlatgan. Kushon podsholigi (miloddan avvalgi 2 — 1 va mil. 1 — 4-asrlar) davridagi sopol idishlarning sirti A. bilan boʻyalgan. Bunday idishlar Oʻrta Osiyoda qoraxoniylar davri (11 — 12-asrlar)da ham keng tarqalgan. A.dan qadimgi qabilalar oʻliklarni koʻmishda ham foydalangan. Koʻpincha murdaga A. sur-tib yoki sepib koʻmilgan. Qad. odamlar gʻorlarningde-vorlariga va qoyatoshlarga A. bilan rasmlar chizgan. Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi Zarautsoydan 1936-yilda G. V. Parfenov topgan qadimgi rasmlar (hayvonlar shakllari) ham A. bilan chizilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angor (shahar)

Angor — Surxondaryo viloyatidagi shaharcha. Angor tumana markazi. Surxon-Sherobod vodiysida, Katta Oʻzbekiston trakti yonida. Termiz shahridan 33 km shimoli-gʻarbda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Navshahardan 14 km. Aholisi 14,1 ming kishi (1995). Angor arigʻidan suv ichadi. Sanoat korxonalarida asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. 3 umu-miy taʼlim maktabi, 4 bolalar bogʻchasi, tuman markaziy kasalxonasi, kattalar poliklinikasi, oʻsmirlar poliklinika-si, paxta hissadorlik jamiyati, tuman davlat hissadorlik mashina-traktor parki tuman boʻlimi, savdo punktlari, 2 kinoteatr, 2 kutubxona, madaniyat uyi, aholiga maishiy xizmat koʻrsatish pun-kti bor."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Surxondaryo shaharlari
Turkum:Angor tumani
Angor echkisi

Angor echkisi — echkining qimmatli serjun zoti. Angor echkisining vatani Turkmanistonning gʻarbi. Turkmanlarning bir qismi 13-asrda bu yerdan Kichik Osiyoga koʻchib borgan va natijada hozirgi Turkiyaning Angora (Anqara) viloyati Angor echkisi ni urchitish markaziga aylangan. Bu zotning Angor echkisi deb atalishi ham shundan kelib chiqqan. 19-asrdan AQSH, Afri-kadagi ayrim mamlakatlar, Avstraliyada boqiladi. Angor echkisining juni mayin, oq, tovlanuvchan, gʻoyat egiluvchan va pishiq (uz. 18 — 25 sm). Takalari oʻrta hisobda 50 — 55 kg keladi, yiliga 5 — 7 kg jun beradi, urgʻochilari 32 — 36 kg ga bora-di, 3,1 kg jun beradi. 65 — 70% toza jun chiqadi. Har yuz bosh Angor echkisidan yiliga 105 uloq olinadi. Sogʻin echkidan 70 — 100 kg sut sogʻib olish mumkin, yogʻlik darajasi 4,2 — 4,4%. Oʻzbekiston (Pop tumani)ga 1936-yilda AKShning Texas va Nyu-Meksika shtatlaridan keltirilgan Angor echkisi ni jaydari echkilar bilan chatishtirib serjun echki zoti yaratildi (1962). Angor echkisi Oʻzbekistonda, asosan Namangan, Andi-jon viloyatlarida boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angor quyoni

Angor quyoni — quyon zoti; tiviti angor echkisinikiga oʻxshaganligi sabab-li shu nom bilan atalgan. Angor quyonining juni mayin, ipaksimon, rangi oq, baʼzan havo rang va qora. Angor quyonining kallasi katta, qulogʻi kalta, yetuk quyonlarning vazni 2,3 — 3,5 kg, tanasi uz. 43 sm. Bir bolalashda 7 tagacha nasl beradi. Aq.ning tiviti Oʻzbekiston sharoitida aprelning ikkinchi yarmida tarab olinadi (bir yilda 250 g gacha tivit), yuqori sifatli trikotaj va fetr mahsulotlar tayyorlanadi. A.k,- yoz issigʻiga chidamsiz boʻlganidan salqin zonalarda boqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angren gres

Angren gres, Angren issiqlik elektr stansiyasi — Oʻzbekiston energetika tizimidagi yirik inshoot. Angren shahri yaqinida 1957-63 yillarda qurilgan. Stansiyada har birining quvvati 60,5 MVt boʻlgan 8 turboagregat bor. Oʻrnatilgan quvvati 484 MVt. Asosiy yoqilgʻisi — Angren koʻmir konidan qazib olinadigan qoʻngʻir koʻmir. GRES Ohangaron daryosidan suv bilan taʼminlanadi, Olmaliq — Ohangaron sanoat zonasiga hamda Toshkent viloyatidagi xoʻjaliklar va sanoat korxonalariga elektr energiyasi yetkazib beradi. Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qirgʻiziston va Qozogʻistonning janubidagi viloyatlarini birlashtirgan Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika sistemasiga ulangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Turkum:Angren
Turkum:Oʻzbekenergo
Angren koʻmir koni

250px|thumb
Angren koʻmir koni — Toshkent viloyati Ohangaron vodiysidagi qoʻngʻir ko'mir koni. Qurama va Chatqol tog'lari etagida. Geologik kon qidiruv ishlari 1934-yildan boshlangan. Dastlabki shaxta 1940-yilda ishga tushirilgan. Koʻmirli havzaning maydoni qariyb 70 km². Aniqlangan zaxirasi 860 m chuqurlikkacha 1,9 mlrd. t (Oʻrta Osiyodagi barcha koʻmir zaxirasining qariyb 1/4 qismi). Koʻmir yura yotqiziqlari orasida joylashgan, qatlami juda serbar, qalinligi yer yuza-sida 20 m dan chuqurlikda 130 m gacha. Koʻmir B2 markasiga mansub. Yonish issiqligi 13,9 MJ/kg. Koʻmir asosan ochiqusulda (2,5 mln. t), qisman yer ostidan (0,5 mln. t) qazib olinadi. Bundan tashkari „Yerostigaz“ stansiyasida ko'mir gazga aylantirilib, yiliga 50 mln. m3 gaz ishlab chiqariladi. Koʻmir bilan birga kaolin ham qazib olinadi. Qatlamlar orasida portlandsement, flyus, burt hamda kanalizatsiya quvurlari ishlab chiqarish uchun xomashyo boʻladigan jinslar koʻp.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Angren
Turkum:Oʻzbekistondagi konlar
Turkum:Toshkent viloyati iqtisodiyoti
Angren oltin boyitish fabrikasi

Angren oltin boyitish fabrikasi — oltin rudasini boyituvchi fabrika, „Oʻzbekolmosoltin“ uyushmasi tarkibiga kiradi. Toshkent viloyati Angren shahridan 6 km uzoqliqda, shaharning gʻarbida joylashgan. 1971-73 yillarda qurilgan. Fabrikada Koʻchbuloq, Qizilolmalisoy va boshqa oltin konlaridan qazib olingan ruda qayta ishlanadi (qayta ishlanadigan rudalar tarkibida 40 ga yaqin minerallar uchraydi). Fabrikada olingan gravio va flotokon-sentratlar yana qayta ishlash uchun Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida joʻnatiladi. Fabrikada ishlab chiqariladigan mahsulotdan oltin, kumush, mis, selen, tellur, vismut kabi me-tallar olinadi. Fabrika 1992-93 yillarda „Oʻrta Osiyo rangli metallar“ loyiha ilmiy tadqiqot instituta loyihasi asosida rekonstruksiya qilindi va ishlab chiqarish quvvati ikki marta oshirildi. Fabrika negizida qimmatbaho metallarni qazib olish va qayta ishlash boʻyicha Nyumont (AQSH), Mitsui (Yaponiya) kompaniyalari bilan hamkorlikda yopiq turdagi „Angrengold-kompani“ qoʻshma korxonasi barpo etish boʻyicha shartnoma imzolandi (1997).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angren suratlar galereyasi

Angren suratlar galereyasi, V. I. Ufimsev nomida — rassom V. Ufimsev tashabbusi va uning shaharga sovgʻa qilgan 50 asari asosida tashkil qilingan muassasa. 1964-yil 31-oktabrda ochilgan. V. Ufimsev asarlari uchun maxsus xonalar ajratilgan; keyingi yillarda toʻplangan 70 dan ortiq rassomning 1000 dan ziyod asari uchun yangi xonalar ajratilib kengaytirilgan. Angren kulolchilik zavodining badiiy buyumlari, turli mahsulotlari ham alohida xonaga qoʻyilgan. Rassom vafoti (1964) dan keyin uning rafiqasi G. V. Ufimseva galereyaga ijodkorning barcha mujassamot, qoralama (etyud), chizgilari (jami 624 asar), rassomning shaxsiy buyumlari, hujjat, maktub, fotosuratlarini ham topshirgan. 1986-yildan galereya qoshida tasviriy sanʼat studiyasi ishlaydi. Unda havaskor rassom — ishchi yoshlar rassomlik (rang-tasvir, grafika), haykaltaroshlik sirlarini oʻrganadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Sanʼat
Angren qurilish materiallari kombinati

Angren qurilish materiallari kombinati — turli qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxona. „Oʻzqurilishmateriallari“ aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. 1947-yilda 487 ishga tushirilgan. Angren qurilish materiallari kombinati m.k. kaolin, sement, maydalangan glej va kul-shlak kabi qurilish materiallari ishlab chiqaradi. Korxonada har yili oʻrtacha 30 ming t sement, 120 ming t glej, 5 ming t boshqa qurilish materiallari tayyorlanadi. Kelgusida yangi texnika va texnologiyalar joriy etish orqali 4 xildagi rangli sement ishlab chiqarish koʻzda tutilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qurilish materiallari
Angstrem

Angstrem (Ongstryom) (Angstrom) — shved olimlari, ota, oʻgʻil va nevara; 1) Andree Yonas (1814 — 74) fizik va astronom, spektral tahlil asoschilaridan biri; 2) Knut Yuxan (1857 — 1910), geofizik, pirgeliometr va pirgeometrni yaratgan; 3) Anders Knutson (1888), geofizik, piranometrni yaratgan, quyosh doimiysi va quyosh faolligi oʻzgarishini tekshirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angstrem (birlik)

Angstrem — uzunlik birligi; santimetrning yuz milliondan bir boʻlagiga, yaʼni 10 sm ga teng. Å (1 Å = 10 m) bilan belgilanadi. Optika, atom fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va boshqalarda qoʻllanadi. Mas, kristall panjara doimiysi, rentgen nurining toʻlqin uzunligi, atom oʻlchamlari va boshqa A. bilan ifodalanadi. 1868-yil shved fizigi A. Y. Angstrem tomonidan qoʻllanilganligi uchun uning nomi bilan ataladi.
SI sistemasida angstremga yaqin birlik nanometr hisoblanadi: 1 nm = 10 Å
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
And togʻlari

thumb
And togʻlari (ink xalqlari tilida anta — mis konli togʻlar) — dunyodagi eng uzun (qariyb 9000 km) va eng baland (6960 m) togʻ tarmoqlaridan biri. Eni 800 km gacha. And togʻlari Janubiy Amerikani butun uzunligi boʻylab gʻarb tomonidan oʻrab turadi. And togʻlari shimolidan janubga ni-hoyatda uzun masofada (66°ga) choʻzilib ketgan-ligidan tuproq va oʻsimlik qoplami ham turlicha, vertikal mintaqalar aniq na-moyon boʻlgan. Tez-tez zil-zila boʻlib, vulkanlar (Kotopaxi, Misti, Maypu) otilib turadi. And togʻlari bir- gʻ birlariga parallel boʻlgan va meridian P boʻylab choʻzilgan tizmalardan iborat. -I Shimolida Karib dengizi sohillari boʻylab ikki qator (bal. 2765 m gacha), shimoli-gʻarbida 4 qator (bal. 5800 m gacha) tizma joylashgan. Tizmalarni chuqur tektonik botiqlar va ichki yassi togʻliklar bir-biridan ajra-tib turadi. Ekvadorda ikki qator vul-kan togʻlari togʻ oraligʻidagi botiqlarni oʻrab turadi. Peruda balandligi 6768 m gacha boʻlgan togʻlar va 4200 m gacha koʻtarilgan platolarni daryolar chuqur oʻyib yuborgan. Markaziy And togʻlari tizmalarining oʻrtacha balandligi 4000 — 5000 m. Platolar keng va juda baland (4000 m chamasida). Bosh Kordi-lera togʻlaridagi Akonkagua togʻi (6960 m)- Gʻarbiy yarim shardagi eng baland choʻqqi. Kirgʻoq boʻyi tizmasi choʻzilgan, sharqda esa palaxsali togʻlar joylash-gan. Qor chizigʻi janubida 500 — 1500 m, markaziy qismida 6500 m, shimolida 4700 m balandligidan oʻtadi. Janubiy qismlarida katta muzliklar okeangacha tushib keladi. And togʻlaridan Amazonka va uning irmoklari Ori-noko va boshqa boshlanadi. And togʻlarining marka-ziy qismida Titikaka, Poopo balandtogʻ koʻllari bor. And togʻlari 6 xil iqlim zonasida joylashgan. Venesuela va Gʻarbiy Ekva-dorda tropik iqlim, qish quruq keladi, siyrak oʻrmonlar oʻsadi. Janubiga tushgan sari choʻl zonasi subtropik, moʻ’tadil choʻl va dasht landshaftlari bilan almashinadi. And togʻlari asosan alp burmalanishi davrida shakllangan (sharqiy qismida undan ham qadimgiroq jinslar mavjud). Togʻlarda 30dan ortiq qarakatdagi vulkan (Kotopa-xi, Osorno, Sangay va boshqalar) mavjud. And togʻlarida foydali kazilmalardan kam uchraydigan va rangli metallar, gʻamda neft, se-litra, oltingugurt, asbest, mis, qalay, kumush, qoʻrgʻoshin, pyx, volfram, vana-diy, surma, vismut, mishyak va boshqa konlar bor. And togʻlari shimoliy qismining shamolga roʻpara gʻarbiy yon bagʻri — togʻ qizil tuproqli yerlar barg toʻkuvchi oʻrmonlar bilan, janubga tomon laterit tuproqli yon bagʻirlar sernam ekvatorial va tropik oʻrmonlar hamda jigarrang tuproqli yerlar doim quruq subtropik oʻrmonlar va butazorlar bilan qoplangan. Ichki baland 488platolar esa oʻtloq (paramos), quruq ba-land togʻ tropik choʻllar (halqa) va choʻldan iborat. And togʻlari kartoshka, xin daraxti va boshqa foydali oʻsimliklar vatani. Hayvonot dunyosi xilma-xil: lama, koʻzoynakli ayiq, magellan iti, shinshilla, tulki, turli xil kemiruvchilar va qushlardan — kondor yashaydi. And togʻlarida Sahama (Boli-viya), La-nin (Argentina), Los-Paraguas (Chili) va boshqa milliy parklari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Andava

Andava (fors-toj. andova, ando — somonli loy suvash) — suvoq ishlarida suvalayotgan sathni tekislash, silliqlash, rax chiqarish uchun ishla-tiladigan quruvchilik asbobi. Asosan temirdan (baʼzan, taxtadan) uzunligi 30 — 40 sm, eni 8-10 sm, qalinligi 2 mm, uch tomoni ensizroq qilib yasaladi. Yarim yey shaklidagi dastasi boʻladi. Bundan tashqari, tunuka qoplangan katta A., katta silliqlash A.si, namat qoplangan dyuralyuminiyli kichik A., tashqi qirra A.si, ichki qirra A.si, rusta chikargich A., kurakcha A. (masterok), galtel A.si (yarim dumaloq A.) kabi xillari bor. Katta yuzalarni umumiy silliqlashda gazchoʻp (katta yogʻoch A.)dan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andaza

Andaza (fors. — oʻlchov, qolip) — namuna, nusxa. Qogʻoz, karton va hokazodan maxsus tayyorlanadi. Matodan kiyim, charmdan poyabzal bichish kabi ishlarda shakl koʻchirish uchun ishlatiladi. A.ning koʻp. Chunonchi: a) libosda old A., orqa A., yeng A., yoqa A., koʻkrak A.; 6) poy-abzalda qoʻnj A., sogʻ A., betlik (bosh) A., gulchin A., tagcharm A., poshna A. va hokazo A. olish, tayyorlash yoki A.lash — kiyim bichiladigan gazlamaning ustiga A. sha-klini tushirish; A. qirqish — belgilan-gan chiziqlar ustidan qaychi bilan qirqish. Kashtachilikda qogʻoz yoki kartondan chiz-makash, rassom chizgan naqshga muvofiq qirqib tayyorlangan gul ham A. deb ata-ladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andalib

Andalib (Bulbul) (asl ismi Nurmuhammad Gʻarib; taxminan 1712-1780) — Urganchda yashab, ijod qilgan turkman shoiri. Oʻzbek va turkman tilida yozgan. Xiva madrasalarida oʻqigan. Andalib mumtoz adabiyotning gʻazal, ruboiy, murabba, muhammas, musaddas, musabba, muvashshax va boshqa janrlarida ijod qilgan. Alisher Navoiy, Fuzuliy, Jomiy gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. Sheʼrlarida insonning zamon, hayot bilan munosabatlari aks etgan. Xalq ogʻzaki ijodidan foydalanib, his-tuygʻularni sodda va ravon ifodalashga erishgan. 1200 misraga yaqin sheʼr hamda bir necha dostonlari bizgacha yetib kelgan. „Layli va Majnun“, „Tohir va Zuhra“, „Yusuf va Zulayho“, „Zayn ul-arab“, „Saʼd Voqqos“, „Bobo Ravshan“, „Malikai Mehrinigor“, „Oʻgʻiznoma“ kabi dostonlarida mumtoz dostonchilikning eng yaxshi xususiyatlari mujassamlashgan. „Nasimiy“ dostonida ozar shoiri Imomiddin Nasimiy hayoti va ijodi aks etgan. Boborahim Mashrabga taqlidan yozgan sheʼrlari oʻzbek va turkman xalqlarining sevimli qoʻshiqpariga aylangan. Andalib asarlarining qoʻlyozmalari va toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

As: Layli va Majnun, Oʻzbek adabiyo-ti, 4-jild, 2-kitob, T., 1960.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Andaluzit

thumb|Andaluzit
Andaluzit (Ispaniyaning An-dalusiya viloyati nomidan) — orolsi-mon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Al2Si05. Qattiqligi 7- 7,5. S. ogʻ. 3,1 — 3,2. Shishasimon yaltiroq, oʻtga chidamli. Oq, kulrang shaffof, pushti-qizil, qoʻngʻir-yashil rangli kristallari va ularning agregatlari metamorfik jinslarda uchraydi. A. chinnisozlik, alyuminiy, elektrometallurgiya sanoatida oʻtga chi-damli material sifatida ishlatiladi. Zabaykaleda, Oʻzbekistonda Zirabuloq-Ziyovuddin va Nurota togʻlarida keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andalusiya pastgekisligi

Andalusiya pastgekisligi — Ispaniyaning janubida, Atlantika okeani bilan Serra-Morena, Andalusiya togʻlari oraligʻida joylashgan pasttekislik. Asosan Gvadalkvivir daryosi havzasida. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi, yillik yogʻin 400 — 700 mm. Andalusiya pastgekisligida Oʻrta den-giz atrofiga xos butali chakalakzorlar bor. Bugʻdoy, makkajoʻxori, qand lavlagi yetishtiriladi; tokzor, bogʻ, zaytunzorlar koʻp. Yirik shaharlari: Sevilya, Kordova (Qurtuba), Kadis.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andalusiya togʻlari

Andalusiya togʻlari (Kor-dilera-Betika) — Ispaniya janubidagi togʻlar tizimi. Uzunligi 630 km. Balandligi 3478 m gacha (Mulasen togʻi), va bu Pirenei yarim oroldagi eng baland nuqta. Togʻlar kristalli jinslar hamda ohaktoshlardan tashkil topgan. Karst hodisalari rivojlangan. Temir rudasi konlari topilgan. Togʻ yon bagʻirlarida dub va karagʻay oʻrmonlari bor, makvis changalzorlari bilan band boʻlgan toshloqlar koʻp. Sitrus plantatsiyalari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Andaman va Nikobar orollari

Andaman va Nikobar orollari  — Hindistondagi ittifoqdosh hudud, 2 ta arxipelag (Andaman va Nikobar orollari)dan iborat. Bengaliya qoʻltigʻi bilan Andaman dengizi oraligʻida joylashgan. Maydoni 8,3 ming km². Aholisi 279 ming kishi (1991). Markazi — Port-Bler shahri Orollar suv osti togʻlarining choʻqqilari boʻlib, harakatdagi vulkanlar ham bor. Marjon riflari bilan oʻralgan. Balandligi 732 m gacha. Tropik musson oʻrmonlari bilan qoplangan. Aholisi yogʻoch kesish, tayyorlash, kokos palmasi oʻstirish, baliqchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andaman dengizi

Andaman dengizi (, , , ) — Hind okeanining shimoli-sharqiy qismida, Hindixitoy yarim orol sohillariga tutashgan dengiz. Ochiq okeandan Andaman va Nikobar orollari ajratib turadi. Maydoni 600 ming km²dan ortiq. Eng chuqur joyi 4507 m. Oqimlar yoʻnalishi musson sha-mollariga qarab oʻzgarib turadi. Suv yuzasidagi temperatura may oyida 29°, fevralda 26 — 28°. Shoʻrligi shimolida 20‰ dan, janubida 33‰ gacha. Bir yilda 3000 mmdan ortiq yogʻin yogʻadi. Eng yirik portlari — Yangon (Myanma), Jorjtaun (Malayziya).

 Galereya 
center|thumb|874x874px

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Dengizlar