Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Qurol-yarogʻlar

thumb
thumb
Qurol-yarogʻlar – dushmanning jonli kuchlarini, texnikasini safdan chiqarish va inshootlarini vayron qilish uchun moʻljallangan qurilma va vositalarning umumiy nomi. Ibtidoiy jamoa davrida ov va mudofaa ehtiyojlari uchun dastlabki qurollar: soʻyil (yoʻgʻon tayoq), choʻqmor tosh, oʻtkir uchli yogʻoch nayza (keyinchalik temir uch qadalgan), sopqon va nayza uloqtirish moslamasi paydo boʻldi. Mezolit davrida kamon; neolit davrida toshbolta, toʻqmoq, xanjar yasay boshlandi. Temir ishlatish rasm boʻlgach (miloddan avvalgi 1-ming yillik boshi) tigʻli qurollar – qilich va nayzalar tay-yorlana boshladi. Qadimiy sharq davlatlari qoʻshinlarida zalvor tosh va gʻoʻlalarni irgʻituvchi moslama (kata-pulta, manjaniq va boshqalar) keng qoʻllangan. Porox kashf etilgach, oʻtsochar qurollar yasaldi (mas, ilk oʻtsochar qurol – modfani XII asrda arablar yaratishgan). Keyinchalik (XIV, XV va XVI asrlarda) pilta miltiq, toʻppon-cha, artilleriya zambaraklari paydo boʻldi. XIX asr oʻrtalaridan oʻyiq stvolli artilleriya, karabin miltiqlar, minalar, torpedalar yaratildi. XIX asr oxirlari va XX asr boshlarida avtomat qurollar (pulemyot va boshqalar) paydo boʻldi. XX asr 10-yillarida aviatsiya bombalari yaratildi, kimyoviy qurol va olov purkovchi (ognemyot)lar rasm boʻldi. XX asr 30-yil lari oxiridan reaktiv snaryadlar yaratildi. 1945-yil avgust oyida AQSH qurolli kuchlari Yaponiyaga qarshi yadro quroli qoʻlladi. Qurol-yarogʻ keyingi paytlarda sifat jihatidan takomillashtirib borildi.

Qurol-yarogʻ vazifasi, tuzilishi, qoʻllanish koʻlami va boshqa alomatlari boʻyicha farqlanadi. Vazifasiga koʻra, individual (yakka tartibdagi) va yalpi qirgʻin qurollariga; tuzilishiga koʻra, oddiy (mexanik) va avtomatik qurollarga; qoʻllanish koʻlamiga koʻra, strategik, operativ-taktik va taktik qurollarga boʻlinadi va hokazo. Hozirgi Qurol-yarogʻning : tigʻli va oʻtsochar qurollar (qarang Artilleriya), raketa quroli, reaktiv qurol, minalar, torpedalar, yadro quroli, kimyoviy qurol, bakteriologik qurol. Tigʻli qurollar—pichoq, qilich, xanjar, miltiq shtigi, nayza; oʻtochar qurollar – toʻpponcha, miltiq, pulemyot, toʻp, reaktiv artilleriya (mas, „Katyusha“). Vayronlik keltirish koʻlamiga koʻra, yadro, kimyoviy va bakteriologik qurol-yarogʻ ommaviy (yalpi) qirgʻin qurollari hisoblanadi, boshqa qurol-yarogʻlarning barchasi oddiy qurollar jumlasiga kiradi. Qurol-yarogʻning qoʻzgʻalmas asosga oʻrnatilgan muqim (baʼzi raketa komplekslari turi, qirgʻoq va kazemat arterilleriya toʻplari va boshqalar); harakatlanuvchi asosga oʻrnatilgan muqim (aviatsiya, tank qurol-yarogʻlari), oʻziyurar (toʻplar, raketa komp-lekslari va boshqalar); shatakka olib yuriladigan (artilleriya toʻplari, minometlar), transportga ortiladigan, individual va guruh uchun moʻljallangan xillari bor. Artilleriya oʻqlari, snaryadlar, raketa va torpedalarning jangovar qismlari, aviatsiya va suv osti bombalari, granatalar, minalar, fugaslar, yadro qurollari va boshqa oʻq-dorilar deb ataladi. Qurol-yarogʻ ishlatishda aviatsiya, tank, jangovar kemalar, eltuvchi raketalardan foydalaniladi. Kelgusida shu maqsadda yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanish loyihasi ham mavjud.
Quroq

thumb|Anʼanaviy koreys pojagi quroq mato bilan oʻralgan mato
Quroq – bu tikuvchilik sanʼatining bir turi boʻlib, unda turli xil mato parchalari bir butun yirik naqshga birlashtirib tikiladi. Yirik dizayn odatda bir necha marotaba takrorlanuvchi naqshlar asosida quriladi va ular turli rangdagi mato shakllaridan tashkil topadi. Bu shakllar aniqlik bilan oʻlchanib va kesilib tayyorlanadi; odatda ular geometrik shakllar boʻlganligi uchun bir-biriga osongina tikiladi.

thumb|right|Quroq namunasi
thumb|Qoʻlda tikilgan quroq namunasi
 Foydalanilishi 
Quroq asosan koʻrpa va yostiq tayyorlashda qoʻllaniladi, gilamlar, sumkalar, devorga osiladigan bezaklar, iliq qishki kiyimlar, yostiq jildlari, yubkalar, kamzul (jilet) va boshqa turdagi kiyimlar tayyorlashda ham ishlatiladi. Baʼzi toʻqimachilik rassomlari quroq bilan ishlaydi, koʻpincha uni kashtachilik bilan uygʻunlashtirishadi.

Agar quroq koʻrpa va yostiq tayyorlashda ishlatilsa, ushbu yirik quroq yoki tikilgan dizayn uch qatlamli koʻrpaning „yuqori“ qismini tashkil etadi. Oʻrtadagi qatlam „toʻldiruvchi qatlam“, pastki qatlam esa „taglik mato“ (backing) hisoblanadi. Toʻldiruvchi qatlam siljib ketmasligi uchun quroq koʻrpa odatda qoʻl bilan yoki tikuv mashinasi yordamida maxsus „yugurtirib oʻtish“ usulida tikiladi. Bu bichimlar quroqdagi alohida shakllarni ajratib koʻrsatish uchun tikiladi yoki butun yuzani qamrab olgan tartibli yoki tasodifiy naqshlar boʻladi.

 Tarixi 
thumb|Anʼanaviy koreys qurogʻi – Jogakbo uslubida tikilgan chogori kiygan ayol
Quroq – yaʼni kichik mato boʻlaklarini birlashtirib katta tuzilma hosil qilish, hamda mato qatlamlarini kavsharlab tikish – qadimiy davrlardan beri qoʻllanilgan. Qadimgi misrliklar quroqni kiyimlar, devor bezaklari, parda va mebellarda ishlatganlar. Bu haqdagi eng qadimiy tasvirlar 5500 yil avvalgi davrga – miloddan avvalgi 3400-yillarga taalluqlidir.

Xitoy qurogʻi haqidagi rivoyatlarga koʻra, bu uslub Liu Song sulolasi hukmdori Liu Yu davrida boshlangan. Saqlanib qolgan eng qadimiy namunalar ilk oʻrta asrlar davriga taalluqlidir. Oʻsha davrda quroq qatlamlari zirh tayyorlashda ham ishlatilgan – bu usul askarlarni sovuqdan himoya qilgan va ularni jangda saqlagan. Yaponiyada ham baʼzi harbiy zirhlar xuddi shunday tikilgan.

Ushbu texnika yordamida tayyorlangan koʻrpalar XI-XIII asrlardagi turar joylarda keng tarqala boshlagan. Yevropada iqlim sovib borishi bilan yotoq uchun koʻrpalar kengroq tarqaldi, bu esa oddiy matolarga naqsh va bezaklar kiritish orqali ularni chiroyli koʻrinishga keltirish anʼanasini yuzaga keltirdi. Ushbu koʻrpa tayyorlash uslubi Amerikaga Pilgrimlar tomonidan olib kirilganHelen Page, The History of Patchwork and Quilting, 1999..
 

 Foydalanilgan 
 
 Schnuppe von Gwinner (1988), The History of the Patchwork Quilt, 
 Eleanor Levie (2004), American Quiltmaking 1970–2000, 
 Celia Eddy (2005), Quilted Planet, 

 
 Quroq galleriyasi
Qurt

Qurt — kapalaklarning lichinkalik davri. Chuvalchangsimon tanasi bosh, 3 ta koʻkrak va 10 ta qorin boʻgʻimlaridan tashkil topgan; kaftida ilgaklari bor, 1—5 juft qorin oyogʻi (1—2 juftdan boshqasi) qorin boʻgʻimlariga joylashgan. Odimchilar Q.i ikki juft oxirgi qorin oyoqlariga ega; boshqa baʼzi kapalaklar Q.ida koʻpincha qorin, ayrimlarida esa koʻkrak oyoqlari ham boʻlmaydi. q. boshida yaxshi rivojlangan paypaslagichli ustki va pastki lab, juft jagʻlardan tashkil topgan kemi-ruvchi tipdagi ogʻiz apparati bor; boshining yon tomonlarida 6 tadan oddiy koʻzchalar joylashgan. Har poʻst tashlash davrida bosh gʻilofi ham alma-shinadi; biroq gʻilof kengligi oʻzgarishsiz qoladi; unga qarab qurtlar yoshini aniqlash mumkin. Pastki labda joylashgan yigiruvchi gʻudda uchiga ipak ajratuvchi bez yoʻllarining ochilganligi Q. uchun xos Q., asosan, oʻsimlikxoʻr boʻlib, toʻgʻridan toʻgʻri oʻsimlik sirtida yoki toʻqimalar ichida oziqlanadi. Koʻpgina ekinlar zararkunandasi (mas, gʻoʻza tunlami, kuzgi tunlam, undov tunlami, karadrina qurtlari), baʼzilari foydali (tut ipak qurti va boshqalar).

 Yana qarang 

 Qoʻshdumlilar

Turkum:Zoologiya
Qurtuba

{{Bilgiquti aholi punkti

 |mavqe = shahar
 |ozbekcha nomi = Qurtuba
 |asl nomi = center|310px|Gvadalkivir orqali o'tuvchi Rim ko'prigi
 |qaram = 
 |mamlakat = Ispaniya
 |gerb = Escudo oficial de Córdoba (España).svg
 |bayroq = Flag of Córdoba, Spain.svg
 |gerb tarifi = 
 |bayroq tarifi = 
 |gerb eni = 
 |bayroq eni = 
 |lat_dir =N |lat_deg =37 |lat_min =53 |lat_sec =
 |lon_dir =W |lon_deg =4 |lon_min =46 |lon_sec =
 |CoordAddon =type:city(321164)_region:ES
 |CoordScale = 30000
 |mamlakat xaritasi olchami = 0
 |mintaqa xaritasi olchami = 0
 |tuman xaritasi olchami = 0
 |mintaqa turi = Avtonom hamjamiyat 
 |mintaqa = Andalusiya
 |jadvalda mintaqa = 
 |tuman turi = Ispaniya provintsiyalariProvintsiya
 |tuman = Kordova
 |tuman 2 = 
 |tuman 3 = 
 |tuman 4 = 
 |tuman 5 = 
 |jadvalda tuman = KordovaКордова (provintsiya, Ispaniya)Kordova
 |jadvalda tuman 2 = 
 |jadvalda tuman 3 = 
 |jadvalda tuman 4 = 
 |jadvalda tuman 5 = 
 |jamoat turi =Ispaniya tumanlariKomarka
 
 |jamoat = Komarka
 |jadvalda jamoat = Kordova (komarka)Kordova
 |ichki bolinishi = 
 |rahbar turi = 
 |rahbar = 
 |asos solingan = er. av. 152-yil
 |ilk eslatilishi = 
 |avvalgi nomlari = 
 |qachondan beri = 
 |maydon = 1252
 |balandlik turi = 
 |AP markazi balandligi = 
 |iqlim = 
 |rasmiy til = 
 |aholi = 328 547
 |sanalgan yil = 2010
 |zichlik = 
 |aglomeratsiya = 
 |milliy tarkib = 
 |konfessiyaviy tarkib = 
 |etnoxronim = 
 |vaqt mintaqasi = +1
 |DST = bor
 |telefon kodi = 
 |pochta indeksi = 
 |pochta indekslari =140xx 
 |avtomobil kodi |identifikator turi = 
 |raqamli identifikator = 
 |Commons turkumi = Córdoba

|add1n=
}}

Qurtuba (yoki Qurtoba)-Córdoba (DIN: ), Encyclopædia Britannica, Córdoba (conventional Cordova) Ispaniyaning janubidagi Andalusiyadagi shahar boʻlib, Kordova provintsiyasining poytaxtidir. Antik davrda Iberiya va Rim davlatiga qaram boʻlgan, oʻrta asrlarda esa Qurtuba xalifaligining poytaxti boʻlgan.

thumbleft|300px

 Manba
Qurultoy

Qurultoy (turkiy-moʻgʻulcha – xurultay), kengash, majlis, sʼyezd – turkiy xalqlar va moʻgʻul xalqida qadimdan mavjud boʻlgan turli harbiy kengashlar va majlislarning umumiy nomi. 1) Turkiy xalqlarda quriltoy va harbiy kengash oʻtkazish anʼanasi qadimdan mavjud boʻlgan. U Eftaliylar va Turk xoqonligi davlatlarida paydo boʻlib, kamida 1500 yillik tarixga ega. Hatto ayrim da yozilishicha, Hun xoqonligi davrida ham quriltoylar oʻtkazilgan. Saljuqiylar va usmonlilar sulolasi vakillari quriltoyda oʻz sultonlarini saylashgan. Moʻgullar davlatida (Chingizxon va uning vorislari davrida) quriltoy hokimiyat boshqaruvining oliy shakliga aylangan edi. Amir Temur va temuriylar davriga kelib, quriltoylar oʻzining mukammal tuzilishiga ega boʻlgan. Quriltoyda mamlakat hayotidagi jiddiy siyosiy va iqtisodiy masalalar hal qilingan, u muhim harbiy yurishlar arafasida oʻtkaziladigan oʻziga xos katta marosimga aylangan. „Temur tuzuklari“da quriltoy (harbiy kengash) oʻtkazish tartiblari haqida soʻz boradi. Quriltoyda mamlakat hukmdori va qoʻshin qoʻmondoni saylangan. Quriltoy oʻtkazish nizomiga koʻra, uning har bir ishtirokchisi oʻz fikrini erkin ravishda bildirishi mumkin boʻlgan. Quriltoy qatnashchisi boʻlgan amir va beklarga muayyan kuchlar tomonidan tavsiya etilayotgan nomzodlar haqida oshkora va hech qanday moneliksiz fikr-mulohaza aytish huquqi berilgan. Saylovlar oshkora va teng asoslarda oʻtgan. Soʻngra saylovda gʻolib chiqqai nomzodni paygʻambar Muhammad (sav) avlodlaridan boʻlgan sayyidlar qoq yerga toʻshalgan oq kigiz yoniga yetaklab kelishardi. Mamlakat hukmdori yoxud harbiy qoʻshinning oliy bosh qoʻmondoni qilib saylangan shaxs shariat qonunlariga binoan ish koʻrishi lozimligi toʻgʻrisida muqaddas Qurʼoni karimni qoʻlida tutib, qasamyod etishi kerak edi. Soʻngra uni nufuzli urug boshliqlari (biylar) oq kigizga solib, koʻtarish marosimini bajo keltirishgan. Bu anʼana Oʻrta Osiyoda xonliklar davrida (XX asr boshlarigacha) ham saqlanib qolgan; 2) 1917-yilda Butun Turkiston musulmonlari tomonidan oʻtkazilgan 4 ta anjuman. Ularning oxirgisida Turkiston muxtoriyati tashkil topgan (1917-yil 26—28-noyabr); 3) Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasiaa oliy davlat hokimiyat organi; 4) Turkistonda srvet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlari tomonidan tashkil qilingan idora. Turkiston vatanparvarlari quriltoylarda oʻz harbiy yoʻlboshchilarini saylashgan, qizil armiyaga qarshi kurashdan saboq va xulosalar chiqarib, boʻlgʻusi jang rejalarini muhokama qilishgan. Quriltoylarda Oliy bosh qoʻmondon bilan birga harbiy dastalarning qoʻmondonlari- qoʻrboshilar ham saylangan. 5) XX asrda Oʻzbekiston SSRda qishloq xoʻjaligi xodimlari – paxtakorlar, chorvadorlar va boshqalarning eski yil yakuni va yangi yil rejalari munosabati bilan oʻtkaziladigan respublika, viloyat va tuman yigʻinlarining nomiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Qurumdi choʻqqisi

Qurumdi choʻqqisi - Orqa Olay tizmasidagi choʻqqi. Tojikiston va Qirgʻiziston respublikalari chegarasida. Bal. 6610 m. Qurumdi choʻqqisida muzlik koʻp. Qurumdi muzligi (uz. 17,2 km, maydoni 60,6 km) yirik muzliklardan hisoblanadi.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Qirgʻiziston va Tojikiston chegarasi
Qurut

thumb|right|220px|Chorsu bozoridagi qurutlar (Toshkent, Oʻzbekiston) 
thumb|right|220px|Taxtaqoracha dovonidagi qurutlar (Urgut tumani, Oʻzbekiston) 

Qurut — suzmani yongʻoqdek-yongʻoqdek yumaloqlab, 2—3 kun oftobga qoʻyib, quritib tayyorlanadigan mahsulot. Maʼlum miqdordagi suzma (1 kg) ga tuz (1 osh qoshiq) qoʻshib yaxshilab aralashtiriladi. Ayrim joylarda qurutga quritilgan xushboʻy koʻkatlar, rayhon, jambil barglari, tuyilgan qizil qalampir qoʻshiladi. Quritilayotganda qurutning ustiga chang tushmasligi uchun doka yopib qoʻyiladi. Tayyor qurutlar surp xaltachalarda saqlanadi.

Oʻtmishda baʼzi dehqonchilik hududlarida yetilib pishgan shirin qovunning eti aralash sharbatiga un solib qaynatib pishirilgan va hosil boʻlgan quyulgan massa qoshiq bilan boʻlaklanib, oftobda quritilgan. Bunday shirinlik qovunqurut deb atalgan.

 Yana qarang 

 Sut mahsulotlari
 Sut
 Tvorog
 Qaymoq

Turkum:Suriya oshxonasi
Turkum:Eron oshxonasi
Turkum:Ozarbayjon oshxonasi
Quruq muz

thumb|Sublimatsiya qilayotgan quruq muz granulasi, yuzasida oq muz qatlami bilan.

Quruq muz – bu karbonat angidridning qattiq shakli. U odatda vaqtinchalik sovutish uchun ishlatiladi, chunki CO₂ normal atmosfera bosimida suyuq holatga ega emas va toʻgʻridan-toʻgʻri qattiq holatdan gaz holatiga oʻtadi (sublimatsiya qiladi). Asosan sovutish vositasi sifatida ishlatiladi, lekin teatr sahnalarida dramatik effektlar yaratish uchun tuman hosil qiluvchi moslamalarda ham qoʻllaniladi. Uning afzalliklari orasida suv muzi bilan solishtirganda pastroq harorat va qoldiq qoldirmaslik (faqat havo namligidan hosil boʻlishi mumkin boʻlgan muz) xususiyati bor. Quruq muz muzqaymoq kabi muzlatilgan mahsulotlarni saqlash uchun ham foydalidir, ayniqsa mexanik sovutish mavjud boʻlmagan joylarda qoʻllaniladi.

 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Quruqlik

thumb
Quruqlik — Yer yuzasining dengiz va okeanlardan xoli boʻlgan qismi. Maydoni 149,1 million km, butun yer yuzining 29,22% ni tashkil etadi. Quruqlik materik (Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Afrika, Yevrosiyo, Antarktida, Avstraliya), orol va yarim orollardan iborat boʻlib, Yer sharida notekis taqsimlangan. Shimoliy yarimsharda quruqlik 39% boʻlsa, Janubiy yarimsharda 19%. Gʻarbiy yarimsharning koʻp qismi suv, Sharqiy yarimsharning katta qismi esa quruqlikdan iborat. Materiklarning dengiz tagida davom etgan va chuqurligi 200 m gacha boʻlgan qismlari ham quruqlillarga kiritiladi. Chunki ularning tektonik tuzilishi Q.nikiga oʻxshaydi. Quruqlik abadiy emas, Yer poʻstining asta-sekin pasayib borishi natijasida dengiz ostiga tushishi yoki asta koʻtarilib dengiz hududlari quruqlikka aylanishi mumkin. Mas, Oʻrta Osiyo hududi paleozoy erasi boshlarida dengiz ostida boʻlgan va 20 million yil ilgari quruqlikka aylangan.
 

 

 

Turkum:Geografik terminlar
Quruqlikdagi qoʻshinlar

Quruqlikdagi qoʻshinlar - qurolli kuchlar turi. Asosan, quruqlikda jangovar harakatlar olib borish uchun moʻljallangan. Aksariyat mamla-katlarda Quruqlikdagi qoʻshinlar ularning harbiy qudra-tining asosini tashkil qiladi. Bir qancha davlatlarda Quruqlikdagi qoʻshinlar qoʻshin (motooʻqchi, tank, havo-desant, raketa qoʻshinlari va artilleriya, havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari), armiya aviatsiyasi, maxsus qoʻshinlar (muhan-dislik, kimyoviy, radiotexnika, aloqa, avtomobil, yoʻl), front orqasidagi qismlar va muassasalar qismlaridan iborat.

Oʻzbekiston Respublikasida Qurolli Kuchlarning oʻzagini tashkil etuvchi Quruqlikdagi qoʻshinlar tajovuzkorning zarbalarini qaytarishga, egallab turilgan mintaqalar, marralarni qoʻldan bermaslik-ka, shuningdek, dushman qoʻshinlarining bostirib kirgan guruhlarini tor-mor qilishga moʻljallangan. Quruqlikdagi qoʻshinlar tarkibiga motooʻqchi, tankchi va artilleriya qoʻshilmalari va qismlari, havo desanti, hujumchi desant, havo hujumidan mudofaa boʻlinmalari, tez hara-kat qiluvchi kuchlar qismlari, taʼminot qismlari va boʻlinmalari kiradi.
Quruqtogʻ

Quruqtogʻ — Xitoyning gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi, Sharqiy Tyanshan-da. Uzunligi 350 km, eng baland joyi 2809 m. Qad. kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, qoyali. Usimliklari togʻ-choʻl landshaftiga xos buta-oʻtlardan iborat.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Qusam ibn Abbos

Qusam ibn Abbos (taxminan 624—677) — sahoba. Muhammad Sallolohu Alayhi vasallam paygʻambarning amakivachchasi. Xalifa Ali davrida Makka voliysi boʻlgan. Muoviya I davrida Xuroson voliysi Said ibn Usmon bilan birga Oʻrta Osiyoni fath etishda qatnashgan. da aytilishicha, Said dinni kuchaytirmoq va shariat hukmlarini yurgizmoq maqsadida Qusam ibn Abbosni bir necha islom qoʻshini bilan Samarqandda qoldirgan. 677-yil sugʻdiylar Samarqandga hujum qilganda Qusam ibn Abbos shahid boʻlgan. Banu nojiya qabristonida gʻor yonida (boshqa da — gʻoziylar yonida) dafn etilgan. Sulton Sanjar (1118—1157) zamonasida oʻsha qabristonda Qusamiya madrasasi solingan. U Obi Mashhad arigʻi yaqinida boʻlgan. Amir Temur davrida ushbu mozor ustiga imorat qilinib, turli bezaklar bilan bezatilgan. Xalq orasida Shohizinda (Tirik shoh) nomi bilan mashhur boʻlgan bu yodgorlik oʻrta asr Markaziy Osiyo meʼmorligining noyob obidalaridan sanaladi.

 

Turkum:Sahobalar
Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:624-yilda tugʻilganlar
Turkum:677-yilda vafot etganlar
Turkum:Muhammadning oilasi
Turkum:Makkadagi Roshidun xalifaligi noiblari
Turkum:Madinadagi Roshidun xalifaligi noiblari
Qusish

Qusish, qayt qilish – meʼda, diafragma, qorin devori va boshqa muskullarning spazmatik qisqarishi natijasida meʼda ichidagi narsalarning gʻayriixtiyoriy ravishda ogʻizdan tashqariga chiqarilishi. Meʼda va ichki aʼzolar, markaziy hamda periferik nerv sistemasining taʼsirlanishi (mas, zaharlanganda) yoki kasalligi oqibatida roʻy beradi. Qusish meʼda shilliq qavatining taʼsirlanishiga nisbatan organizmning himoya – moslanish reaksiyasi boʻlib, koʻpincha yutib yuborilgan yot jismlar, sifatsiz ovqat va turli zaharli moddalar taʼsirida sodir boʻladi. Qusish tufayli organizm zararli, baʼzan hatto hayot uchun xavfli moddalardan xalos boʻladi. Meʼdaning baʼzi kasalliklari (mas, yara kasalligi, gastrit)da qusishdan oldin koʻngil ayniydi, odatda qusishdan soʻng bemor oʻzini yengil his qiladi. Qusish yurak, oʻt pufagi, appendiks (chuvalchangsimon oʻsimta), buyrak va boshqa aʼzolar funksiyasi izdan chiqqanda meʼdaga reflektor taʼsir etishi natijasida ham paydo boʻlishi mumkin. Qusish bosh miya va uning pardalari kasalliklari (meningoensefalit, bosh miya oʻsmalari va shikastlanishlari), miyada qon aylanishining buzilishi belgisi boʻlishi, shuningdek, emotsi-onal buzilishlar tufayli (mas, baʼzi bir noxush taomlar, qon, qusuq massalari va hokazoni koʻrganda) yuzaga kelishi ham mumkin. Homiladorlarning qusishi koʻpincha homiladorlik toksikozlarining alomati boʻladi.

Qusish vaqtida, ayniqsa, ogʻir va hush-siz yotgan bemorlarga koʻz-quloq boʻlib turish kerak, chunki bunday hollarda qusuq nafas yoʻllariga tushib, bemor boʻgʻilib qolishi, oʻpkasi yalligʻlanishi mumkin. Qayt qilayotgan bemorni oʻtqazib qoʻyish yoki boshini pastga qilib, yonboshi bilan yotqizish lozim. Agar bemor yotgan boʻlsa, uning boshini yon tomonga qaratib, qusib boʻlguncha shu holatda ushlab turish kerak, qusib boʻlgach esa uning ogʻzini chaydirish, madorsiz bemorlar ogʻzini hoʻl tampon bilan tozalab olish lozim. Qusuq tarkibida qon boʻlsa darhol vrach chaqirish zarur. Qusish isteʼmol qilingan oziq-ovqat yoki dori vositalariga aloqador boʻlsa, ularni qoʻllamaslik kerak. Agar qusish sababsiz roʻy bersa, vrachga murojaat qilib, qusish da yuz bergan holatni taf-sillash hamda qusuq massasini vrachga koʻrsatish talab etiladi, chunki uning tashqi koʻrinishi, tarkibi va boshqa qusish sabablarini aniqlashga yordam beradi. Bolalarda qusish kattalarga nisbatan koʻproq kuzatiladi. Qusishning barcha hollarida tezlik bilan vrachga murojaat qilish kerak. Faqat tibbiy tekshirishlargina qusish sabablarini aniqlash va uni oʻz vaqtida oldini olish hamda davolash imkonini beradi.

 

Turkum:Gastroenterologiya
Turkum:Kasallik alomatlari
Qutayba ibn Muslim

Qutayba Ibn Muslim Albohiliy, Abu Hafs (660—715) – Umaviylarning Xurosondagi noibi (705—715), Movarounnahrni bosib olgan arab sarkardasi. Qutayba Ibn Muslim qays (qaysit) nomli shim. arab qabilasiga mansub boʻlgan. Hajjoj ibn Yusuf tomonidan Xuroson amiri (noibi) qilib tayinlangach (705), dastlab Xuroson va Toxaristonni toʻla ravishda arablarga boʻysundirdi. Soʻngra u 706—715-yillar orasida Movarounnahrning katta qismini (Romitan va Poykendni, 707; Varaxsha, Vardona va Buxoroni, 709; Shuman, Kesh va Nasafni, 710; Xorazm va Samarqandni, 712; Shosh, Fargʻona va Qoshgʻarni, 713—715-yillarda) arab xalifaligiga tobe etgan. Qutayba Ibn Muslim qoʻshiniga Buxoro va Samarqanddagi sugʻdiylar va turkiylar, xususan, Vardona mulkining hukmdori Vardonxudot qattiq qarshilik koʻrsatgan.

Qutayba Ibn Muslim tomonidan mahalliy aholini islom diniga kiritish dastlab qattiq qarshilikka uchragan. Masalan, u toʻrtinchi marta jang qilib Buxoroni olgach, arablar buxoroliklar bilan birga turib, ularning xatti-harakatlaridan xabardor boʻlib tursalar buxoroliklar zaruratdan musulmon boʻladi degan maqsadda Buxoro aholisiga oʻz uylarining yarmini arablarga berishga undab buyruq chiqardi. Qutayba Ibn Muslim shu yoʻl bilan Buxoro va boshqa shaharlarda musulmonchilikni oʻrnatdi. Movarounnahrda dastlabki Jomeʼ masjidini Buxoroda qurdirdi (712—713). Qutayba Ibn Muslim boshqa shaharlarda ham masjidlar qurdirib, zardushtiylik va buddaviylikka qarshi ayovsiz kurashdi.

Beruniynning „Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar“ asarida keltirilishicha: „Qutayba Xorazm xatini yaxshi biladigan, ularning xabar va rivoyatlarini oʻrgangan va bilimini boshqalarga oʻrgatadigan kishilarni halok etib, butkul yoʻq qilib yuborgan edi. Shuning uchun u (xabar va rivoyatlar) islom davridan keyin haqiqatni bilib boʻlmaydigan darajada yashirin qoldi.“

Qutayba Ibn Muslimning yangi xalifa Sulaymon (hukmronlik davri: 715—717) ga boʻysunmasligi, Movarounnahrdagi arab qoʻshinlari oʻrtasida unga nisbatan norozilik paydo boʻlishi va isyon koʻtarilishiga olib keldi. Arablarning shaybon qabilasiga mansub Hayyon an-Nabatiy (uning 7 ming kishilik qoʻshini boʻlgan) va tamim (tamimiy) qabilasi vakili Vaqi ibn Abu Sud boshchiligidagi isyonchilar Qutayba Ibn Muslimning chodiriga bostirib kirib, u bilan birgalikda Abdurrahmon, Abdulloh, Solih, Husayn, Abdulkarim nomli ukalarini, oʻgʻli Kasir ibn Qutayba va jiyanlarini (jami 11 erkakni) oʻldirishgan. Qutayba Ibn Muslim Kox qishlogʻidagi Raboti Sarxang (hozirgi Mozorbuva) qabristonida dafn etilgan. Uning shaxsi ilk oʻrta asrlardan boshlab Movarounnahrda islom ulamolari tomonidan muqaddaslashtirilgan.

 Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Beruniy, Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar, t. 1, T., 1968; Istoriya at-Tabari, T., 1987.

 

Turkum:Xurosondagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Umaviylar xalifaligi generallari
Qutb

right|thumb| Qutb va qizil mitti yulduzdan tashkil topgan DP Aeslon tizimi, (rasm)
Qutb (shuningdek, AM Gerkules, AM Her kabi o‘zgaruvchilar) (erkak, birlikda qutb) ― juda kuchli magnit maydonga ega bo‘lgan qo‘shaloq yulduzlar tizimidagi kataklizm o‘zgaruvchilardan biri hisoblanadi. Qo‘shaloqlari dK — dM spektral sinfdagi mitti yulduz va kuchli magnit maydonga ega (M) issiq ixcham ob’ektdan iborat. Odatda, yorqinlikning o‘zgarish amplitudasi taxminan 1m ni tashkil qiladi, lekin asosiy komponent rentgen nurlari bilan nurlantirilganda oʻrtacha yorqinlik 3m ga oshishi mumkin. Yorqinlik o‘zgarishining to‘liq amplitudasi 4-5m ga yetishi mumkin.

Ko‘pgina kataklizm o‘zgaruvchilarida asosiy ketma-ketlikning yo‘ldosh yulduzidagi modda oq mitti yulduz ustiga akkretsion diski shaklida tushadi. Qutblarda yaqinida oq mitti yulduzning magnit maydoni shunchalik kuchliki, u akkretsiya diskining shakllanishiga yo‘l qo‘ymaydi. Gaz oq mitti yulduzning dipol magnit maydonining kuch chiziqlari bo‘ylab akkretsiya voronkasi shaklida tushadi Аккреция / Г. С. Бисноватый-Коган // Физика космоса: Маленькая энциклопедия / Редкол.: Р. А. Сюняев (Гл. ред.) и др. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1986. — С. 115—117. — 70 000 экз..

Bunday ob’ektlarning tipik magnit maydonlari 10 milliondan 80 million gaussgacha (1000-8000 tesla). AN Katta Ayiq yulduzi kataklizmatik o‘zgaruvchilar orasida eng kuchli magnit maydonga ega — 230 million gauss (23 kT).

Qutblar o‘z nomini ular chiqaradigan yorug‘likning ham chiziqli, ham aylana qutblanishga ega bo‘lganidan olgan. Qutblanish qutblarni o‘rganish uchun muhim ahamiyatga ega, shuningdek, qo‘shaloq yulduzlar tizimining geometriyasi haqida maʼlumot beradi.

 Yana qarang 
 Kataklizm o'zgaruvchan
 Oʻrta qutb
 

 
 
 
 
 
 
Turkum: oq mitti
Turkum: argumentlar yulduzlar
Qutb kuni

thumb|Norvegiyada tunda quyoshi
Qutb kuni - Yerning Shimoliy qutb doirasidan shimolroqda va Janubiy qutb doirasidan janubroqda boʻlgan sohalardagi kun. Bir sutkadan ortiq davom etadi. Bahorgi teng kunlik (21 yoki 22 mart), yaʼni Quyoshning ogʻishi 5=0° ga teng boʻlganda Yerning Shimoliy qutb doirasida Quyosh chiqadi, Qutb kuni boshlanadi va u kuzgi teng kunlikkacha (21 yoki 22 sentabr) davom etadi. Janubiy qutb doirasi ichidagi Qutb kunilari, aksincha, kuzgi teng kunliktn bahorgi teng kunlikkacha davom etadi. Quyoshning ogʻishi orta borishi bilan Shimoliy qutb atrofidagi Qutb kunili sohalar koʻlami ham ortib boradi. Soha Shimoliy qutbdan qancha uzoqda boʻlsa, Qutb kuni shuncha kech boshlanadi va kunning uzunligi shuncha kam boʻladi. Qutblarda Qutb kuni yarim yil davom etadi. Shimoliy yarim sharda Quyoshning ogʻishi maksimal (5=+23°27’) boʻlganda, yaʼni Quyoshning yozgi turish kunlari (21 yoki 22 iyun) Qutb kuni uzunligi ham maksimal boʻladi va Quyosh shu kuni botmaydi. Haqiqatda yuqorida aytilgan hodisa birmuncha boshqacharoq kuzatiladi: 1) Quyoshning chiqishi uning koʻrinma gardishi markaziga nisbatan emas, balki gardishning yuqori chegarasi koʻrinishi bilan aniqlanadi; 2) Yer atmosferasi refraksiyasining taʼsirida Quyosh haqiqiy chiqqan vaqtidan oldin chiqadi va haqiqiy botish vaqtidan keyin botadi; 3) Quyoshning ogʻishi kun davomida oʻzgarib boradi. Bularning hammasi Yerning ikkala yarim sharida sutkalarning yorugʻ qismlarini uzaytiradi va qorongʻi qismlarini qisqartiradi.

Abvusalom Latipov.
Qutb yulduzi (Katta Ayiq)

thumb
Qutb yulduzi,Yo‘lchi yulduz. —Cho‘mich yulduz turkumi. (Kichik Ayiq) yulduz turkumining eng yorugʻ yulduzi. Olamning shimoliy qutbidan ~1 gradus burchak masofada joylashgan. Ravshanligi 1,95, spektral sinfi KO. Havo ochiq tunlarda Qutb yulduzini Katta Ayiq yulduz turkumi yordamida topish mumkin va shundan soʻng olam tomonlarini aniqlash mumkin.
Qutb yulduzi quyoshdan 120 marta katta boʻlib 10 ming marta kuchliroq nur taratadi
 

 

Turkum:Yulduzlar
Qutblanuvchanlik

Qutblanuvchanlik - zarralar (atom, ion va molekula)ning elektr maydonda dipol momentiga ega boʻlish xossasi. Elektr maydon (Ye) taʼsirida atom sistemalaridagi elektr zaryadlar siljib, dipol moment (R) induksiyalanadi. Maydon oʻchirilganda induksiyalangan r moment yoʻqoladi. Q. tushunchasi, odatda, doimiy dipol momentiga ega boʻlgan zarralarga, mas, qutbli molequlalarga qoʻllanmaydi. Nisbatan zaif maydonlarda r ning Ye ga bogʻlanishi chiziqli boʻladi va quyidagicha ifodalanadi: r=aYe, (bunda a — hajmiy oʻlchamlikka ega boʻlgan Q.). Baʼzi molekulalar uchun Q.ning qiymati Ye ning yoʻnalishiga bogʻliq boʻladi (ani-zotrop Q). Kuchli maydonlarda r(Ye) bogʻlanish chiziqli boʻlmaydi. Maydon yoqilganda r bir onda paydo boʻlmaydi, uning turgʻunlik vaqti t zarralarning tabiati va atrof muhitga bogʻliq. Statik maydonga Q.ning statik qiymati mos keladi. Oʻzgaruvchan maydonda Q. turgʻunlashishi vaqti t va maydon chastotasi so ga bogʻliq boʻladi. Yetarlicha kichik vaqt va past sh chastotalarda r momentning oʻzgarishlari Ye ning oʻzgarishlari bilan sinfaz bogʻlangan va Q. statik Q. bilan mos tushadi. Juda yuqori so va katta x vaqtlarda r moment umuman hosil boʻlmasligi mumkin (zarra maydonni "sezmaydi"), Q.ning elektron, ion va atom xillari bor. Elektron Q.ga sabab Ye maydonda elektron qobiqlar atom yad-rosiga nisbatan siljishidir. I o n Q. (ion kristallar) da turli ishorali ionlar muvozanat vaziyatidan qarama-qarshi yoʻnalishlarda siljiydi. A t o m Q.da molekuladagi turli xil atomlar siljiydi. Qattiq va suyuq dielektriklar fizikasida Q. deganda oʻrtacha Q, yaʼni, dielektriklarning bitta zarrasiga va elektr maydonning birlik quchlanganligiga toʻgʻri keluvchi R qutblanganligi: a=R/YEI (bu yerda N — hajm birligidagi zarralar soni) tushuniladi. Q. tushunchasi dielektriklar fizikasi, molekulyar fizika va kimyoda qoʻllanadi.

 

Turkum:Fizik kimyo
Yerkinboy Qutiboyev

Yerkinboy Menliboyevich Qutiboyev (1972.28.8, Nukus) — muaytaychi, kikboksingchi. „Oʻzbekiston iftixori“ (1999). Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2004), qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2002). Q. dastlab sportning erkin kurash va boks bilan shugʻullandi, kikboksing boʻyicha Yevropa chempioni boʻldi (1994, Rimini). Kurashning muaytay turida katta shuhrat qozondi: 91 kg vaznda Oʻzbekiston (1997—2004), Osiyo oʻyinlari (1998, Bangkok), jahon (1995, 1997, 1998, 2002, 2004, Bang-kok) chempioni. q. Kiyev texnika universitetini tugatgan (1994), Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi bosh mutaxassisi (1997—2001), Qoraqalpogʻiston Respublikasi jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi raisi (2001—2002), Oʻzbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamgʻarmasining Qoraqalpogʻiston filiali direktori (2002— 2004), Nukus olimpiya zaxiralari kolleji direktori (2004-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati aʼzosi (2005), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi deputati (2005). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirining 1-oʻrinbosari (2006-yildan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:28-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1972-yilda tugʻilganlar
Turkum:O‘zbekiston muaytaychilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sportchilar
Qutlugʻ Temur

Qutlugʻ temur (14-a) - Oltin Oʻrdautsh nufuzli amirlaridan. Oʻzbekxoining xolavachchasi va eng buyuk amiri, Oʻzbekxonning Xorazmdagi voliysi (1321 yildan). Q.T.ning oʻgʻli Horun-bek Oʻzbekxonning qiziga uylangan. Q.T.ning zavjasi Toʻrabeka-xotun (Toʻrabekaxonim) boʻlgan. Ibn Xaldunning yozishicha, Q.T. 1321-yil Qrim viloyati noibligidan olinib, Xorazmga yuborilgan. 1328 yil yana Qrimga noib etib tayinlangan. 1338 yil boshlarida Xorazmda boʻlgan sayyoh Ibn Battuta Urganchda Q.T. saroyida qabul qilingan. Q.T. Qrim va Xorazmda koʻplab quduq, sardoba, madrasa, masjid, minora (qarang Qutlugʻ Temur minorasi), saroylar bunyod etgan.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Oltin Oʻrda
Turkum:Madrasa asoschilari
Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Qutlugʻ Temur minorasi

Qutlugʻ Temur minorasi - Koʻhna Urganchshtn meʼmoriy yodgorlik (1321—33); Sulton Takash maqbarasi yaqinida. Oʻrta Sharqdagi eng baland minoralardan (bal. 62 m). Pishiq gʻishtdan qurilgan minora yuqori tomon ingichkalashib boradi; minora mavj usulida terilgan gʻishtli belbogʻlar va kitobalar bilan bezatilgan. Quyi qismida Kutlugʻ Temur va Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonnnnt nomi kufiy yozuvida bitilgan. Jome masjid (saqlanmagan) tomi orqali eshikdan minoraga kirib, aylana zinapoya orqali yuqoriga chiqilgan. Quyi qismida muazzin uchun yogʻochdan ishlangan maxsus joy qoldiqlari saqlangan."" OʻzME. Q-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minoralar
Turkum:Xorazm arxitekturasi
Turkum:Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Qutlugʻ Turkon ogʻo

Qutlugʻ turkon ogʻo (1331 1383) — Amir Telgurning opasi. Amir Dovudbek dugʻlatning xotini. Sohibqiron 1360-yillarning boshlarida gʻanimlari taʼqibi tufayli Samarqandga kelib Q.Qutlugʻ turkon ogʻo uyida 48 kun turgan. 1375 yil Sohibqiron Oʻzganda Dilshod ogʻoga uylangan chogʻda Q.Qutlugʻ turkon ogʻo noʻyonlar va amirlar bilan toʻyga yetib kelgan. Ni-zomiddin Shomiyning yozishicha, 1383 yil Dilshod ogʻo vafotidan bir necha kun oʻtgach, "oʻzining xayrli ishlari, inʼomu ehsoni bilan zamonasi xotinlaridan oʻzgan, oʻz xolis mollaridan madrasalar, xonaqohlar qurdirgan, har nav ezguliklari bilan jahon xalqiga foyda yetkazgan ulugʻ xotun — Amir Sohibqironning opa-si" Q.Qutlugʻ turkon ogʻo vafot etgan. Sohibqiron bundan qattiq iztirobga tushgan. Bir necha muddat mamlakat va davlat ishlari bilan shugʻullanmay qoʻygan. Q.Qutlugʻ turkon ogʻo nihoyatda dono va zakovatli ayol boʻlgan. Amir Temur barpo etgan koʻp binolar uning maslahati bilan ishlangan. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishicha, "uning qabrini... Qusam ibn Abbosning mazoriga yaqin qazdilar va qoʻydilar".

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:1331-yilda tugʻilganlar
Turkum:1383-yilda vafot etganlar
Joʻldosbek Quttimurodov

Joʻldosbek Jontoyevich Quttimurodov (1934.29.8, Kegeyli tumani) — haykaltarosh, qoraqalpoq haykaltaroshligi asoschisi. Oʻzbekiston BAakad. (1997), Oʻzbekistonda (1982) va Qoraqalpogʻistonda (1970) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1961). qoraqalpogʻiston davlat nashriyotida bosh rassom (1961 — 64), 1964-yildan I. Savitskiy nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat sanʼat muzeyida taʼmir-lovchi rassom. Q. asarlarida goʻzallik tuygʻusi estetik ideal tarzida namoyon boʻladi, zamondoshlari qiyo-fasi, tarixiy mavzularni oʻziga xos tarzda talqin qiladi, qoraqalpoq ayoli goʻzalligini ramziy obrazlarda ifoda etadi, bu obrazlar mahalliy tabiat manzaralari bilan uygʻunlashgan; har bir asari uchun oʻziga xos yangicha usul izlaydi, eng asosiy narsani aniq va ravshan, sodda ifodalashga intiladi. Yogʻoch va marmardan "Orzu" (1967), "Qiz bolaning boshi" (1967), "Amudaryo" (1967), "Shamol" (1967), "Kelin-chak" (1967), "Ikki shoxli Iskandar" (1967), "Arslon" (1968), "Nihol" (1970), "Beruniy" (1975), "Sohibjamol" (1977), "Farhod" (1981), "Layli va Majnun" (1983), "Toʻmaris" (1984), "Guloyim" (1984), "Anaxita — suv va hosildorlik xudosi" (2000) va boshqa yaratgan asarlarining asosiy qismi Qoraqalpogʻiston muzeyida. "Mening Qoraqalpogʻistonim" turkum asarlari uchun Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1972). Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Oltin medali bilan taqdirlangan (2000).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyot 
 Taktash R. X., Joldasbek Kuttnmuratov, T., 1985.
 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1934-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-avgustda tugʻilganlar

Turkum:Oʻzbekiston qozoqlari
Quturgʻurlar

Quturgʻurlar — qad. turkiy qabilalardan biri. Bulgʻor qabilalari guruhiga kirgan. Q. nomi 5-asr oxiri — 6-asr boshlarida da ilk bor uchraydi. Bu davrda ular Dnepr va Don daryolarining quyi oqimlari atrofida koʻchib yurgan. Vizantiya imperiyasi hududlariga tinimsiz hujum uyushtirgan. 558 yil Q. hukmdori Zabergan hagto Konstantinopolga yurish qilgan. Vizantiya ularga qarshi Azov dengizi atrofida koʻchib yurgan boshqa bulgʻor qabilasi — uturgurlartl gijgijlagan va natijada ular oʻrtasida kurash uzoq davom etib oʻzaro qirilib ketishga olib kelgan. 560 yil Q. avarlar tomonidan boʻysundirilgan va keyinchalik ular Sharqiy, Markaziy va Jan.-Sharqiy Yevropa qabila va xalqlari tarkibiga singib ketgan.

Ad.:Artamonov M.I., Istoriya xazar. L., 1962.
Qutchi

Qutchi — turkiy qabila. Qutchilarning ilk ajdodlari Janubiy Sibirda, 10-13-asrlarda esa Qashqar va Yettisuvda yashagan. 13-14-asrlarda Qutchilarning katta bir qismi Movarounnahr hududiga kelib mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. Bir qismi qirgʻizlar tarkibida ham mavjud boʻlgan. Qutchilarning ozroq qismi oʻz nomlarini 20-asrning boshlarigacha saqlab kelgan. Bular, asosan, Zarafshon tizma togʻ etaklarida — Urgut atroflarida, Qashqadaryoning yuqori oqimlarida Shahrisabz vohasida joylashgan. Qutchi bir necha urugʻlarga boʻlingan. Eng yiriklari: shixsayot, moli, movar, qashqari. Qutchilar, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanishgan.

 

Turkum:Turkiy qabilalar
Qushxurlar

Qushxurlar - oʻrgimchaklar oilasi. Tanasining uz. 10 sm gacha; tuk bilan qoplangan. Upkasi 2 juft. 600 ga yaqin turi bor. Xeliperasi tirnoqlari qayrilgan. Ularga zahar bezlari yoʻli ochiladi. Janubiy Amerikaning tropik oʻrmonlarida yashaydi. Tunda faol. Asosan, hasharotlar, mayda qurbaqa, kaltakesak; baʼzan qushlar bolasi bilan oziqlanadi (nomi shundan). Oddiy Q. (tanasi 5 sm, qora) va yava qushxoʻrlari (tanasi 10 sm cha, qizgʻish-qoʻngʻir) koʻp tarqalgan. Ayrim odam uchun xavfli. Oʻrta Osiyo faunasida Q.dan nemeziya urugʻining vakillari uchraydi.
Qushqoʻnmas

Qushqoʻnmas, kafsha — murakkabguldoshlarga mansub bir va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda bir yillik oq Q., bir yoki ikki yillik shishkin Q.i yoki tuyaquyruq, ikki yoki koʻp yillik boʻyalgan Q. kabi uchraydi. Poyasi tik oʻsadi, yuqori qismi sershox, serbarg. Barglari seret, uzunchoq nashtarsimon, chetlari tikanli. Gullari mayda, naysimon, och sariq, savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi urugʻcha. Oʻqildizi tuproqqa juda chuqur kiradi. Iyun—iyulda gullaydi, avgust—sentabrda mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Urugʻlari 16—25° da koʻka-radi. Lalmi va sugʻoriladigan don ekinlari orasida oʻsadi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, yoʻl yoqalari, bogʻ, tokzor, ariq boʻylarida uchraydi. Zarar-kunanda hasharotlar va oʻsimlik bitlariga makon. Kurash choralari: angʻizni yum-shatish, shudgor qilish; don ekinlariga gerbitsidlar purkash.

 

 
Turkum:Oʻsimliklar
Qoʻbiz

Qoʻbiz (qil qoʻbiz, qobuz) – torli-tirnama cholgʻu asbobi

 Tarixi 
Oʻrta asr (Mahmud Qoshgʻariy, Navoiy, Bobur, Darvishali Changiy va boshqalar) ida qoʻbiz turkiy xalqlarning eng sevimli torli-tirnama musiqa cholgʻusi sifatida taʼriflangan. Bu shakldagi qoʻbiz (hozirgi doʻmbiraga yaqin) qirgʻizlarda qoʻmuz, xakaslarda xomis nomi bilan saqlangan. Oʻzbek, qozoq, qoraqalpoqlarda qoʻbiz – torli-kamonli cholgʻu sifatida mashhur.

 Tuzilishi 
Umumiy uzunligi 700 mm atrofida. Oʻyma kosasi (rezonatori) va yoysimon bukilgan yoʻgʻon dastasi bir butun yogʻochdan yasaladi. Kosasining uzunchoq pastki qismi teri bilan qoplanadi. Otning chiyratilmagan qilidan yasalgan 2 tori kvarta (baʼzan kvinta)ga sozlanadi. Yoysimon kamon (600-700 mm atrofida) qillari barmoqlar yordamida taranglashtiriladi. Rivoyatlarga koʻra, ilk qoʻbizni afsonaviy Qoʻrqit (oʻgʻuz baxshilarining piri) yasagan. Qoraqalpoq (XVIII asrga qadar qozoq) jirovlarida, shuningdek, baxshi-shomonlarda qoʻbiz asosiy cholgʻu hisoblangan. Mayin, nolalarga boy tovushga ega qoʻbiz Oʻzbekistonda 1930-yillargacha Buxoroda maqom ansambllari tarkibida boʻlgan. 1940–1950-yillarda qoʻbizning rekonstruksiya qilingan (prima, alt, bas va boshqalar) xalq cholgʻulari orkestri tarkibiga kiritilgan;

2) turkman, tatar, boshqirdlarda temir changqoʻbiz nomi.

 

 Alt qoʻbiz 
Torli kamonli qozoq xalq cholgʻusining kattaroq hajmda qayta ishlangan turi. Alt qoʻbizda uchta tor kvinta oraligʻida kichik oktavadagi do, sol va birinchi oktavadagi re notasiga sozlanadi. Diapazoni kichik oktavadagi do notasidan, ikkinchi oktavadagi re notasigacha boʻlib, notalar alt kalitida yoziladi.

 Galereya
Qoʻblon

"QOʻBLON" — qoraqalpoq va qozoq xalq qahramonlik eposi. Qoʻblondi botir haqidagi bu eposning qozoqcha versiyasi hajmi va mukammalligi jihatidan boshqa versiyalaridan farq qiladi. Asar keksa va farzandsiz Toqtarboy oilasida eposga xos gʻayritabiiy ravishda qahramonning tugʻilishi, uning voyaga yetishi, sevgi sarguzashtlari hamda uning oʻz yurtini dushmanlardan himoya qilishi aks etgan. Asarda xalqchil va demokratik motivlar kuchli. Unda xotin-qizlar ham mehribon ona, vafodor yor, hamdard singillar sifatida tasvirlangan. Epos chuqur vatanparvarlik va xalqning birligi gʻoyalari bilan sugʻorilgan. "QOʻBLON" voqealar rivoji hamda obrazlar tizimi jihatidan "Alpomish"ga oʻxshash. Eposning yozib olingan bir qancha versiyalari Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston filiali kutubxonasida saqlanadi. Qoraqalpoq versiyasining akademik nashri chop etilgan (1974).

 

Turkum:Adabiyot
Turkum:Folklor
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Neʼmat Qoʻziboyev

250px|thumb
Neʼmat Mirzaboyevich Qoʻziboyev (1929.20.7, Fargʻona – 2004.14.5, Toshkent) – rang-tasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademik (1997), Oʻzbekiston xalq rassomi (1970). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1947) va Leningrad rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik instituti (1953) ni tugatgan. 1953-yildan Respublika rassomlik bilim yurtida, 1959-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (hozirgi Milliy rassomlik va dizayn instituti)da pedagog, 1984-yildan professor (1985-yildan Qoʻziboyev ustaxonasi mavjud boʻlgan). Qoʻziboyev ijodi badiiy uslubining ifodaliligi bilan diqqatga sazovor; asarlarida mazmunning teranligi, davr ruhi, kishilar kayfiyatini ifodalashda mahorati namoyon boʻldi: „Oʻzboy oʻzanida“, „Qidiruvchilar“, „Yangi yoʻl“, „Choʻponlar huzurida“ kabi maishiy janrga oid asarlar, „Yunus Rajabiy“, „Mirshohid Miroqilov“, „Nodirabegim“, „Abdulla Qodiriy“ „Ibn Sino“, „Beruniy“. „Navoiy va Sulton Husayn“, „Navoiy portreti. Qush tili“ kabi portretlar, „Bahor“, „Fargʻona vodiysi“, „Qoʻqon manzarasi“ kabi tasvirlar va boshqalar.

Qoʻziboyev asarlari bilan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etgan; asarlari respublika va chet el muzeylari va xususiy toʻplamlarda saqlanadi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1998).

 

 
 Neʼmat Qoʻziboyev (katalog), Olmaota, 2005.

Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Turkum:Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademiklari
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Qoʻziboy

Qoʻziboy — kechpishar mahalliy tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida mahalliy navlardan yakka tanlash usuli bilan yaratilgan (A.G.Nikulina).

Mevasi choʻziq-sharsimon, yuzasi sil-liq, poʻsti qoramtir-yashil, qalin (2,5—3,5 sm), noaniq chiziqlari bor, ogʻirligi 8—18 kg. Eti pushti rangda, oʻrtacha tolali, sersuv, shirin. Tarkibida qand miqdori 8—9%. Urugʻi yirik (1,6 sm). Niholi unib chiqqanidan keyin birinchi hosili 96—110 kunda pishadi. Hosildorligi 400—500 s/ga. Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida ekish uchun rayonlashtirilgan.

 
Turkum:Tarvuz navlari
Tursunali Qoʻziyev

Tursunali Karimovich Qoʻziyev (1954.18.11, Surxondaryo viloyati Surxon qishlogʻi) — grafik rassom, kandakor, foto sanʼati ustasi. Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi aʼzosi. (1997), Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1999).
 Biografiyasi 
Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1976) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1982)ni tugatgan; badiiy kandakorlikni usta O. Azizovdan oʻrgangan. Qoʻziyev ish faoliyatini Jarqoʻrgʻon shahar bosh rassomi sifatida boshlagan. Surxondaryo viloyati madaniyat fondi raisi (1987—92), Respublika rassomlik bilim yurti direktori (1993—95), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devoni masʼul xodimi (1995—96), Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirining birinchi oʻrinbosari (1996—97); 1997-yildan Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi raisi, ayni bir vaqgda Oʻzbekiston badiiy ijodkorlar uyushmasi raisi, 1998-yildan Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn instituti professori. 2011-2013-yillarda — Oʻzbekiston Madaniyat va sport ishlari vaziri lavozimida ishlagan. 2013-2017-yillarda Jahon tillari universiteti professori, 2017-2021-yillarda Islom Karimov yodgorlik majmui direktori oʻrinbosari, 2021-yilda madaniy meros agentligi direktori boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNafosat maktabi, T., 1995; Kompozitsiya asoslari, T., 2003; Rangtasvir (hamkorlikda), T., 2004; Kamoliddin Behzod va tamaddun, T., 2004.Tursunali Qoʻziev Madaniy meros agentligiga rahbar etib tayinlandi.
 Ijodi 
Qoʻziyev asarlariga borliqni shoirona talqin etish, ranglar yorqinligi, nafisligi xos. „Jarqoʻrgʻonlik bogʻbon“, „Ona yurtim“, „Olimlar“, „Naqshbandiyga bagʻishlov“ uchligi (tritpixi), „Toʻlinoy“, „Qiz portreti“, „Munojot“, „Shoira portreti“ kabi rangtasvir, „Alisher Navoiy“ (mis), „Tib qonunlari“ (mis), „Afsona“ kabi kandakorlik asarlarini yaratgan. Grafik rassom sifatida Mirtemir asarlariga hamda oʻzbek, rus, gruzin ertaklariga bezaklar, „Yoshlik qoʻshigʻi“ devoriy rasm (1979, hamkorlikda, Jarqoʻrgʻonda), „Turnalar“ yodgorligi (1982, Sherobod tumanida) kabi monumental asarlar ishlagan. Badiiy foto asarlari mavzu jihatidan rang-barang, ularda ona yurt madhi, jahon madaniy merosi, oʻziga xos tabiati, tarixiy obidalari, xalqning milliy urf-odati poetik talqinini topgan. „Oʻzbek fotografiyasi. 125 yil“ antologiyasi, „Langar“, „Ijodimiz haqida gapirsak“ albomlari muallifi. Qoʻziyev Respublika va xorijiy mamlakatlar (Hindiston, Yaponiya, Koreya, Misr, Pokiston, Fransiya, Italiya, Germaniya) koʻrgazmalarida asarlari bilan ishtirok etgan. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining deputati. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Bosh tahrir hayʼati aʼzosi (2000). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2003).https://centrasia.org/person2.php?st=1065365134

 

Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston yetakchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Turkum:Oʻzbekiston badiiy ijodkorlar uyushmasi aʼzolari
Qoʻziqorin

Qoʻziqorin - diskomitsetlar urugʻi askomitsetlar sinfiga mansub zamburugʻlar turkumi. Apotetsitlari yirik, balandligi 6—15 sm, kengligi 1,5—5 sm, tik va etdor, poyacha va qalpoqchaga boʻlingan. Poyachasi silindrsimon, yoʻgʻonligi 2—3 sm. Qoʻngʻir tusli qalpoqchasi poyachaga yopishgan, konussimon sirti uyachali. Askalari silindrik, uzun (350 mkm gacha). Sporalari bir hujayrali. Q.ning 6 turi bor. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida, Avstraliya aralash va ignabargli oʻrmonlarining yalang joylarida, ayniqsa, yongʻin ketgan qismida, oʻrmon chetlari va togʻlarda tarqalgan. Tuproq saprofiti. Erta bahorda uchraydi. Pishirib yeyiladi. Oʻzbekistonda choʻl Q.i oʻsadi.

 

Turkum:Zamburugʻlar
Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Oʻsimlik
Qoʻziquloq

thumb|Qoʻziquloq (Phlomis russeliana)
Qoʻziquloq - yalpizdoshlar oilasiga mansub turkum. Yer yuzida 100 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 20 turi oʻsadi. Q.ga koʻp yillik sertuk oʻt oʻsimliklar kiradi. Poyasi tik, balandligi 120 sm gacha. Gullari, asosan, poyaning yuqori qismidagi barglar qoʻltiqlarida halqa shaklida oʻrnashgan boʻlib, qiyshiq, ikki labli. Kosachabarglari tukli. Gultojbargchalari turiga qarab har xil rangda boʻladi. Barglarining shakli nashtarsimondan tuxumsimongacha; qalin tuklar bilan qoplangan. Q., asosan, iyun—iyulda gullab, meva tugadi. Oʻzbekistonning togʻli hududlarida turli ekologik sharoitda oʻsadi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Qoʻytikan

Qoʻytikan — murakkabguldoshlarga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi. Yer yuzida 25 turi mavjud. Oʻzbekistonda gʻoʻza Q.i yoki gʻoʻzatikan va oddiy Q. uchraydi. Oddiy Q.ning boʻyi 20—90 sm, gullari bir uyli, ayrim jinsli, urugʻchi savatchalarining oʻrama barglari birikib, mevasida ilmoqli tikanlarga aylanadi. Gʻoʻza Q.i boʻyi 20—60 sm, poyasi shoxlangan. Toʻpmevasi choʻziq-tuxumsimon, usti bir qancha ilgaksimon tikanchalar bilan qoplangan. Iyun — sentabr oylarida gullab, urugʻlaydi. Ariqlar va yoʻl boʻylarida, sugʻoriladigan ekinlar orasida oʻsadi. Yoʻqotish qiyin boʻlgan begona oʻt. Barcha qismida yod, urugʻida alif tayyorlashda ishlatiladigan moy (40%) bor. Barg va ildizidan boʻyoq (sariq va yashil) olish mumkin. mevasining usti ilmoqli mayda tikanchalar bilan qoplanganligidan qoʻylar juniga yopishadi (nomi ham shundan).
Qoʻytosh

Qoʻytosh — Jizzax viloyati Gʻallaorol tumanidagn shaharcha (1942-yildan). Tuman markazi va yaqin temir yoʻl stansiyasi (Gʻallaorol shahri)dan 35 km. Aholisi 5,5 ming kishi (2005). 3 umumiy taʼlim maktabi, sanoat korxonalari, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, savdo, madaniy va mai-shiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Madaniyat uyi, kutubxona, sta-dion, kasalxona, tugʻruqxona, poli-klinika, dorixona aholiga xizmat koʻrsatadi. Q. — Gʻallaorol yoʻnalishida avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.

 

 

Turkum:Gʻallaorol tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari