Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Induktor

Induktor (lot. induco — kiritaman, uygʻotaman) — 1)qizdirish I. i — qagtiq, suyuq va gazsimon oʻtkazgichlarni induksion qizdiradigan qurilma. Oʻzgaruvchan magnit maydon hosil qiluvchi induksiyalovchi simdan va qurilmaga elektr toki keltiruvchi tok oʻtkazgichdan iborat; 2) telefon I.i — dastaki ishlatiladigan past (18 — 21 Gs) chastotali oʻzgaruvchan elektr tokida ishlaydigan magnito-elektr generator. I. ning aylanuvchi chu-lgʻamdan va ikki qoʻzgʻalmas toʻgʻri burchakli doimiy magnitdan iborat; qoʻzgʻalmas chul-gʻam va aylanuvchi koʻp qutbli halqasimon magnitdan iborat xillari bor (rasm). I. harbiy va qishloq telefon aloqada, mahalliy bata-reyalarda ishlaydigan telefon tarmoqlarida qoʻllanadi; 3) elektr mashina I. i — mashinaning uygʻotish chulgʻami qismi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Induktotermiya

Induktotermiya (lotincha inductio -kiritmoq va yun. therme — issiq) — elektr bilan davolash usullaridan; bunda bemor badanining muayyan joyiga yuqori chastotali (10—40 mgs) oʻzgaruvchan tok bilan taʼsir etiladi. I. max-sus DKV2 apparatida oʻtkaziladi. Yalligʻlanish bilan kechadigan, shuningdek, nerv-qon tomir kasalliklarining oʻrtacha oʻtkir yoki surunkali xillarini davolashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Induksion nasos

Induksion nasos - elektr oʻtka-zadigan suyukdik (odatda, suyultirilgan metallar) ni elektromagnit kuch yordamida haydab beradigan magnitogidrodinamik nasos. I. n. induktori magnit maydoni bilan nasosdan oʻtadigan suyuklikda induksiyalanadigan elektr toki maydoni oʻzaro taʼsirlashganda elektromagnit kuch vujudga keladi. I. n. kanallari odatda zanglamas poʻlatdan tayyorlanadi. I. n. spiralsimon tokda ishlaydi. Yadro energetikasi, metallurgiya va texnikaning boshqa sohalarida suyuq metallni haydab berishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Induksion pech

Induksion pech - metallarni suyultirish uchun moʻljallangan elektrotermik qurilma. Asosan, tigelli va kanalli I. p.lar qoʻllanadi.

Tigelli I. p. mis naychalardan qilingan solenoiddan iborat boʻlgan induktor va tigeldan tashkil topadi. Ochiq, vakuumli, gaz toʻldirilgan va kompression xillari bor. Suyultiriladigan materialga qarab, tigel keramik materiallar, grafit, poʻlat va hokazodan tayyorlanadi. Hajmi bir necha kg dan bir necha t gacha. Pech past, oʻrta va yuqori chastotali tok bilan ishlaydi. Tigelli I. p. da poʻlat, choʻyan, mis, alyuminiy, magniy va qimmatbaho metallar suyultiriladi.

Kanalli I. p. ning asosiy qis-mlari: eritish vannasi, magnit oʻzak, induktor, tub toshi. Bunday I. p. da elektr utkazuvchi modda bilan tuldirib turiladigan kanalda elektromagnit energiya issiqlik energiyasiga aylanadi. Unda rangli metallar va ularning qotishmalari, choʻyan suyultiriladi. Hajmi bir necha yuz kg dan bir necha t gacha. Kanalli I. p. sanoat chastotasidagi tok bilan ishlaydi. I. p. larda induksion qizdirish, yaʼni uzga-ruvchan elektromagnit maydon taʼsirida vujudga keladigan elektr toki bilan qizdirish usulidan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Induksion tok

thumb
Induksion tok - oʻzgaruvchan magnit maydonida joylashgan yoki magnit maydonida harakatlanayotgan o'tkazgich konturida elektromagnit induksiya hodisasi tufayli hosil bo'ladigan elektr toki.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Induksion tok - bu zanjir orqali magnit induksiya oqimi o'zgarganda yopiq o'tkazuvchi zanjirda paydo bo'ladigan elektr toki  . Induktiv oqimning kattaligi va yo'nalishi elektromagnit induksiya qonuni va Lenz qoidasi bilan belgilanadi .                                                                                                Elektromagnit  induksiya toki  quyidagicha hisoblanadi.    kontur hududida tekis  va maydonning bir xilligi bo’jsa , formula soddalashtiriladi.   Qayerda    magnit induksiya , S kontur bilan chegaralangan sirt maydoni (  bu sirt maydonining vektor elementi ) va    normal vektor va magnit induksiya vektori  orasidagi burchak.                                                                                                         Amaliy foydalanish     

   Agar siz magnit maydonni qattiq yopiq o'tkazgich yaqinida o'zgartirsangiz, u holda induksiyon oqimining sababi girdabli elektr maydonidir.             Agar siz yopiq o'tkazgichni qattiq magnit yaqinida harakatlantirsangiz, u holda indüksion oqimining sababi Lorentz kuchidir.                                                                                                                                Elektromagnit qurollarning zararli ta'siri ostida induksion oqimlar yotadi.
Induksiya (biologiya)

Induksiya (biologiyada) - 1) fiziologiya da — qoʻzgʻalish va tormozlanishdan iborat nerv jarayonlarining oʻzaro dinamik taʼsiri. Bunda nerv hujayralaridagi tormozlanish qoʻzgʻalishni vujudga keltiradi (musbat I.) yoki, aksincha, eng avval hosil boʻlgan qoʻzgʻalish jarayoni tor-mozlanishni vujudga keltiradi (manfiy I.)- Musbat va manfiy I. 2 xil boʻlishi mumkin; 1) bir vaqtda boradigan (simultan) I. — bir joydagi qoʻzgʻalish bir vaqtda oʻz atrofida tor-mozlanishni hosil qiladi va kuchaytiradi, tormozlanish oʻchogʻi esa qoʻzgʻalish jarayonini vujudga keltiradi;2) ketma-ket sodir boʻladigan (suksessiv) I., bunda biror nuqtada paydo boʻlgan qoʻzgʻalish taʼsiri toʻxtagandan soʻng tormozlanish vujudga keladi yoki aksincha.

3) Embriologiyada — rivojlanayotgan embrion bir qismi (induktorlar)ning ikkinchi qismga (taʼsirla-nuvchi sistemaga) taʼsiri. Bu hodisa qismlar birbiriga tegib turganda roʻy beradi va taʼsirlanayetgan sistemaning rivojlanishi yoʻnalishini belgilaydi. I. ni 1901 i. nemis embriologi X. Shpeman suvda va quruklikda yashovchilar embrionida ektodermadan koʻz gavharining hosil boʻlishini oʻrganish orqali aniqlagan. Koʻz murtagi (boshlangʻichi) olib tashlanganda gavhar paydo boʻlmagan. Embrionning biqiniga koʻchirib oʻtkazilgan koʻz murtagi, odatda, teri epidermisiga aylanadigan ektodermadan gavhar hosil qilgan. Gastrula ektodermasidan markaziy nerv sistemasi murtagi paydo boʻlishiga xordomezodermaning induksiyalovchi taʼsir koʻrsatishini keyinchalik Shpeman aniqladi; bu hodisani u boshlan-gʻich embrional I., induktor (xordo-mezoderma)ni esa boshqaruvchi I. deb nomladi. Rivojlanayotgan organizm qismlarini koʻchirib oʻtkazish va ularni alohida yoki aralash oʻstirish ustida olib borilgan tekshirishlar I. hamma xordalilar va koʻpchilik umurtqasizlarda keng tarqalganligini koʻrsatdi.

Hayvon va oʻsimlik organizmlarning individual rivojlanishidagi boshqa koʻp hodisalar ham "I." deb ataladi. Jinsiy gormonlarning ikkilamchi jinsiy belgilar hosil qilish I. si bunga misol boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Induksiya (matematika)

Induksiya (matematikada) — muhim isbotlash usullaridan biri; matematik induksiya aksiomasiga (prinsipiga) asoslanadi. Induksiya arifmetik va geometrik progressiya formulalarini, logarifmlarni oʻrganishda uchraydigan formulalarni, Nyuton binomi va kombinatorikaga doir formulalarni chiqarish va boshqa hollarda keng qoʻllanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Algebra
Industrial moylar

Industrial moylar, sanoat moylari — mashina va mexanizmlarni moylash uchun ishlatiladigan neft mahsulotlari. Qovushoqlik darajasiga koʻra yengil, oʻrta va ogʻir moylarga boʻlinadi. Yengil I. m. (50° da qovushoqligi 5 — 10 yest (1sst = 10 6 m2/sek), qotish temperaturasi ?q=25° gacha) — velosit, texnik vazelin, separator moyi. Toʻqimachilik sanoatidagi yigirish va pishitish ma-shinalari, tikuv mashinalari, metall ishlash stanoklarining shpindellari, nazorat-oʻlchash asboblarini va b.ni moylash uchun ishlatiladi. Oʻrta I. m. (50° da qovushokligi 10—50 yest, qotish temperaturasi ʻq=30°) — urchuq moyi, mashina moyi, telegraf moyi. Oʻrtacha tezlik va nagruzkada ishlaydigan mashina va me-xanizmlar, kichik quvvatli elektr dvi-gatellar va metall ishlash stanoklarining gidrotizimlari shunday moylar bilan moylanadi. Ogʻir I. m. (100° da qovushoqligi 10—30 yest, qotish temperaturasi ancha yuqori) kichik tezliklarda, lekin katta nagruzka bilan ishlaydigan sanoat uskunalari, mas, temirchilik-presslash uskunalari, tishli uzatmalar va b. ni moylash uchun ishlatiladi.

Sanoat moylari, turbina moylari, kompressor moylari, gidravlik moylar, bugʻ oqimli vakuum nasoslarda ish jismi sifatida ishlatiladigan moylar ham I. m. hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Indutsirlangan fermentlar

Indutsirlangan fermentlar, adaptiv fermentlar — sintezlanish tezligi tirik organizmlarning yashash sharoitiga qarab oʻzgarib turadigan fermentlar. I. f. ning sintezlanishi induktorlar (faollashtiruvchilar) taʼsirida genetik darajada boshqariladi. Bu jarayon induktorlar yor-damida amalga oshiriladi. Induktorlar sifatida substratlar, metabolitlar, shuningdek, gormonlar ishtirok etishi mumkin. Odatda, I. f. organizmda juda kam miqsorda uchraydi. Birok, muhitga substrakt yoki boshqa induktor qoʻshilsa, fermentlar konsentratsiyasi qisqa vaqt ichida ming marta, hatto undan koʻproq oshishi mumkin. Bunday xususiyat organizmlarning yangi sharoitga tez moslashishiga imkon beradi. Induksiya mexanizmi I. f. sinte-zini nazorat qiladigan genlar taʼsirining derepressiyalanishidan iborat. I. f. ga misol kilib, ayrim mikroorganizmlarni sintezlaydigan r"-galaktozidaza (laktozani monosaharidlargacha gidrolitik parchalanishini katalizlaydi) fermentini koʻrsatish mumkin. Bu ferment oziqli muhitda uglerod manbai faqat laktoza yoki uning analoglari boʻlgandagina sintezlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inert gazlar

Inert gazlar (lotincha: iners – faoliyatsiz), asl gazlar, nodir gazlar – Mendeleyev davriy sistemasining 9-guruhiga mansub kimyoviy elementlar: geliy He (tartib raqami 2), neon Ne (10), argon Ar (18), kripton Kg (36), ksenon Xe (54) va radon Rn (86). Bulardan faqat radon radioaktiv element, barqaror izotopi yoʻq. Inert gazlar . atomlarining tashqi elektron qavati (geliyda 2 ta, qolgan inert gazlar . da 8 ta elektron bor) mustahkamligidan ular kimyoviy jihatdan nihoyatda sust ( inert gazlar . nomi shundan olingan). 1868-yilda fransuz J. Jansen va ingliz N. Lokyer quyosh spektridan birinchi inert gaz – geliyni topishgan. 1892—1908-yilda boshqa inert gazlar . kashf qilindi. Inert gazlar . ning molekulalari bir atomli. Barcha inert gazlar . rangsiz va xidsiz boʻladi. Inert gazlar . havoda (1 m3 havoda 9,4 l), suvda, baʼzi mineral va togʻ jinslarida bor. Geliy yer osti gazlari va mineral gazlari tarkibida uchraydi. Radon uran va radiyning radioaktiv preparatlaridan, boshqa inert gazlar . esa havodan ajratib olinadi. Tashqi elektron qavati toʻla (8 ta elektron) boʻlgani uchun inert gazlar . ni qattiq yoki suyuk holatda olish juda qiyin. Uzoq vaqtgacha inert gazlar . ning birikmalarini olish mumkin boʻlmadi. 1962-yilda kanadalik olim N. Barlett Xe bilan PtF3 birikmasini qoʻshib, inert gazlar kimyoviy reaksiyalarga mutlaqo kirishmaydi, degan fikrlarga chek qoʻydi. Hozirgi vaqtda inert gazlar . ning juda koʻp kimyoviy birikmalari olingan. Birikmalardagi inert gazlarning oksidlanish darajalari +1, +2, +4, +6 va +8 ga teng . Inert gazlar ftor, ftorli birikmalar bilan birika oladi. Ularning oksidlari (XeO3, XeO4), oksigalogenidlari olingan. Geliydan tashqari barcha inert gazlar suv va fenol bilan birikmalar hosil kila oladi. Radio va elektronika sanoatida, shuningdek, lyuminessent va axborot lampalarini, havo sharlarini toʻldirishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Inersial sanoq sistemasi

Inersial sanoq sistemasi - Nyutonning hamma qonunlari amalga oshadigan sanoq sistemasi. Bunda har qanday jism oʻzining tinch holatini yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakatini unga boshqa jism tomonidan taʼsir koʻrsatilib, uning shu holatini oʻzgartirishga majbur qilmagunicha saqlaydi. Inersial sistemaga nisbatan toʻgʻri chiziqli va tekis harakatlanayotgan har qanday sistema ham inersial sistema hisoblanadi. Tabiat qonunlarining ifodalari turli I. s. s.da bir xil koʻrinishga ega (qarang Nisbiylik prinsipi); moddiy nuqtaning tezligi yorugʻlik tezligidan koʻp marta kichik boʻlganda uning turli I. s. s.ga nisbatan harakatlari orasidagi boglanish Galiley almashtirishlari bilan, tezligi yorugʻlik tezligiga yaqin hollarda esa Lorens almashtirishlari bilan ifodalanadi.

Har qanday yakkalangan sistemani I. s. s. sifatida qabul qilish mumkin. Ammo tabiatda tashqi taʼsirlardan holi mutlaq yakkalangan sistema mavjud boʻlmagani uchun I. s. s. ideallashtirilgan mavhum tushunchadir. Amalda I. s. s. sifatida taqriban Yer, Quyosh, galaktika markazi yoki tekis harakatlanayotgan poyezd qabul qilinadi va ularga nisbatan jismlar harakati oʻrganiladi. Makon, osmon mexanikasi va kosmonavtika masalalarini hal qilishda I. s. s. sifatida, asosan, Quyosh massasining markazi qabul qilinib, ularning oʻqlari uchta yulduzga qaratiladi. Koʻpgina masalalarni hal etishda I. s. s. sifatida Yer qabul qilingan. Shunday qilib, turli moddiy sistemalar turlicha darajada inersialdir.

Sanoq sistemalarining inersialligi masalasi fizik maydonlarni hisobga olish zarur boʻlganda murakkablashadi. Darhaqiqat, nisbiylik nazariyasi shuni koʻrsatadiki, gravitatsiya maydoni hisobga olinganda butun fazoda I. s. s. mavjud emas; lekin kichik vaqt oraligʻida va fazoning yetarli darajada kichik sohasi uchun lokal galiley I. s. s. kiritilishi mumkin.

I. s.s . ga nisbatan tezlanishli harakatlanayotgan sistemalar noinersialdir. Harakatni tavsiflash uchun noinersial sanoq sistemalari tanlangandagi nazariya umumiy nisbiylik nazariyasi deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inersiya

и оили ишр и 
Inersiya ( — harakatsizlik), inertlik — moddiy jismning xossalaridan biri. Shu xossasi tufayli jism tinch holatini yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakatini saqlay oladi. Inersiya tufayli jism tashqi kuch taʼsirida tezligini birdaniga oʻzgartira olmaydi. Inersiya jismning massasiga boglik, shu sababli jism massasi uning inersiya oʻlchovi deyiladi (qarang Nyutonning mexanika qonunlari). Inersiya atamasi turli asboblarga nisbatan ham qoʻllanadi, masalan, oʻlchov asboblarining kechikib qayd qilishiga sabab inersiyadir.

Inersiya bosh oʻqlari. Markazdan qochma inersiya momentlari nolga teng boʻlgan oʻqlar inersiya bosh oʻqlari deyiladi. Fazodagi har bir nuktadan jism uchun uchta inersiya bosh oʻqi oʻtkazish mumkin. Agar inersiya bosh oʻqlari massa markazidan oʻtsa, bu oʻqlar markaziy bosh oʻqlar deyiladi. Aylanayotgan jism oʻz aylanish oʻqiga dinamik bosim koʻrsat-masligi uchun shu aylanish oʻqi inersiya markaziy bosh oʻqi boʻlishi zarur.

Inersiya kuchi. Harakatdagi moddiy nuqta tezlanishiga qaramaqarshi yoʻnalgan va shu moddiy nukta massasi bilan tezlanishining koʻpaytmasi (Gʻ = —tyu) inersiya kuchi deyiladi. Bu yerda tezlanish inersial koordinatalar sistemasiga nisbatan olingan. Mas, matematik mayatnikda markazdan krchma inersiya kuchi moddiy nuqta harakatini cheklovchi ipga qoʻyilgan boʻlib, mv ga teng; bu yerda v — moddiy nukta tezligi, g— mayatnikuzunligi. Inersiya kuchi tushunchasidan foydalanib, dinamika tenglamalari tuziladi, statika qonunlaridan dinamikada foydalanish mumkin. Moddiy nuqtaning nisbiy harakati koʻrilayotganda ham inersiya kuchi tushunchasidan foydalaniladi.

Inersiya markazi yoki massa markazi. Jismda yoki mexanik sistemada massa taqsimotini ifodalovchi nuqta koordinatalari inersiya markazi deyiladi. Inersiya markazi, koʻpincha, massa markazi ham deyiladi. Inersiya markazi mexanik sistema dinamikasida katta rol oʻynaydi. Sistemaga tegishli moddiy nuqtalar harakat miqdorlarining geometrik yigʻindisi sistema massasi bilan inersiya markazi tezligi koʻpayt-masiga teng . Inersiya massasi sistema massasiga teng moddiy nuqtadek harakatlanadi. Inersiya markaziga qoʻyilgan kuch sifatida tashqi kuchlar bosh vektori olinadi.

Inersiya radiusi — jismning biror oʻqqa nisbatan hisoblangan inersiya momentini jism massasiga boʻlgan kvadrat ildizdan chiqarishdan hosil boʻladigan uzunlik: r = J— . Inersiya radiusi inersiya yelkasi ham deyiladi. Massasi jism massasiga teng boʻlgan kovak silindr radiusini inersiya radiusi deyish mumkin. Shar markazidan oʻtgan oʻqqa nisbatan inersiya radiusi R = h0> 4L; R — shar radiusiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Inersiya qonuni

Inersiya qonuni - mexanikaning asosiy qonunlaridan biri. I. Nyuton dinamikasining birinchi qonuni. Unga koʻra, har qanday jismga boshqa jismlar taʼsir etmasa, jism oʻzining tinch yoki tekis va toʻgʻri chiziqli harakat holatini saqlaydi. Jismlarning ushbu dinamik xususi-yatlarini ularning inertligi deyiladi. I. q. ning aniq mazmuni G. Galiley tomonidan 1632-yil da nashr etilgan "Dunyoning ikki sistemasi haqidagi muzokaralar" asarida berilgan. Jismlarning yuqorida aytilgan holatlari bajariladigan sanok, sistemasi inersial sanok, sistemasi deyiladi. Astronomlarning tekshirishlari na-tijasida baʼzi galaktikalarning massa markazlari I. q.ga muvofiq harakatlanishi aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Injektor

Injektor (frans. injecreur, lot. injicio — tashlayman) — gaz va bugʻni qisish, suyuklikni turli apparatlar va idishlarga haydash uchun moʻljallangan nasos. Ishi bugʻ oqimi kinetik energiyasini suvning potensial energiyasiga aylantirishga asoslangan. I. da harakatlanuvchi qismlar boʻlmaydi, tuzilishi sodda.

I., asosan, bir oʻkda joylashgan 3 konus: but soplosi, aralashtirgich (konfuzor) va bosim beruvchi diffuzordan iborat (rasm). Qozondan kelgan bugʻ soplodan oʻtadi, aralashtirish kamerasida kondensatlanib, boʻshliq (vakuum) hosil qiladi. Suv taʼminlash trubasi orqali aralashtirish kamerasiga kiradi. Diffuzorda suv va bug kondensati aralashmasining harakatlanishi natijasida bosim hosil boʻladi. Suv diffuzordan teskari klapan orqali qozonga kiradi. I. ga kiradigan suv temperaturasi 40° dan, soʻrish bal. 2,5 m dan oshmasligi kerak. Gaz, bugʻ yoki suyuqlikni soʻrish uchun moʻljallangan I. ejektor deb ataladi. I. parovoz, lokomobil va kichik qozon qurilmalarda suvni bug qozoniga hay-dashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Injiniring

INJINIRING (ing . Engineering — ixtirochilik,) muhandislik maslahat xizmatlari — tijoratchilik qoidalariga asoslangan holda ishlab chiqarishni tashkil etishni taʼminlash, mahsulot sotishni uyushtirish va b. yuzasidan maslahat berish. Bu ish bilan maxsus ixtisoslashgan Injener firmalari, bevosita yirik sanoat va qurilish firmalari shugʻullanadi, ular bir vaqtning oʻzida bir necha mijozlarga xizmat qiladInjener Eksport Injener firmalari boshqa mamlakatlarga xizmat koʻrsatadi, murakkab va katta loyihalarni amalga oshiradInjener Injener firmalari bozorning muhim ishtirokchisi hisoblanadInjener Xalqaro Injener xizmati ishning texnik, tashkiliy va tijorat tomonlari koʻrsatilgan kontrakt shaklida rasmiylashtiriladInjener Injener mohiyati bilan muayyan pulli xizmatlarga buyurtmaning bir koʻrinishidir. Injener xizmatlari 2 guruhga boʻlinadi: ishlab chiqarishjarayonini tayyorlash bilan bog'liq xizmatlar, Injener ch. va mahsulotni sotish jarayonini meʼyorda borishni taʼminlash boʻyicha xizmatlar. Xizmatlarning birinchi guruhiga loyihaga qadar, loyiha, loyihadan keyingi va maxsus xizmatlar; ikkinchi guruhga korxonani ishlatish, boshqarish jarayonlarini optimallashtirish va uning mahsulotlarini sotish bilan bogʻliq ishlar kiradInjener

Hozirgi davrda Injener xizmatlari bozorida asosiy haridor rivojlanayotgan davlatlar boʻlsa, sotuvchilar sanoati rivojlangan mamlakatlardir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inilchiq

Inilchiq (Janubiy Inilchiq va Shimoliy Inilchiq) — Markaziy Tyanshan togʻlaridagi vodiy muzliklari. Inilchiq daryosining yuqori oqimida. Janubiy I. yoki I. — Tyanshandagi eng yirik va uzunligi jihatidan (uz. 59,5 km, mayd. 800 km²) Oʻrta Osiyodagi (Fedchenko muzligidan keyin) ikkinchi togʻ-vodiy muzligi. Shimoliy I. yoki Reznichenko muzligi (uz. 38,2 km)ni Janubiy I.dan Xontangri choʻqqisi ajratib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Muzliklar
Turkum:Glyatsiologiya
Inilchiqtov

Inilchiqtov, Inilchiq - Markaziy Tyanshandagi togʻ tizmasi, Sarijaz daryosi chap irmoqlari havzasida, Qirgʻiziston Respublikasi Is-siqkoʻl viloyatida. Gʻarbdan sharqqa kenglik boʻylab yoʻnalgan, uni Markaziy Tyaniianning Markaziy va Sarijaz tizmalari oʻrab turadi. Metamor-fik slanets va ohaktoshlardan tuzilgan. Uzunligi 65 km. Eng baland joyi 5697 m. Yon bagʻirlari tik, choʻqqilari konussimon, yalang kryalardan iborat, muzliklar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Inkalloy

Inkalloy — temir asosidagi issiqbardosh qotishma; tarkibida xrom (25%) va nikel (35%) bor. Yukrri tralar (800-850°) da uzoq. (50000 soatgacha) ishlash jarayonida kuyindibardoshligi va plastikligi yukrriligi bilan boshqa qotishmalardan farq qiladi. Yuqori tralarda ishlaydigan neft-kimyo qurilmalarining , tabiiy gaz konversiya pechlarining detallarini yasash uchun xom ashyo sifatida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Inkasso

Inkasso (ital. incasso) — haridor hisobvaragʻidan pul summasini, olib sotuvchi ixtiyoriga oʻtkazish boʻyicha bank operatsiyalari. Mijozga xizmat koʻrsatish hisob-kitob hujjatlari asosida va haridorning oʻz topshirigʻi bilan amalga oshiriladi. Sotib olinayotgan tovar yoki koʻrsatilgan xizmat uchun toʻlov turli shakllar (cheklar, veksellar va b.)da boʻlishi mumkin. Sotuvchi-mijoz haridor-mijozga joʻnatgan tovari yoki koʻrsatgan xizmati toʻgʻrisidagi toʻlov talabnomasini I. (toʻlov uchun)ga bank-ka takdim etadi, bank oʻz navbatida mazkur toʻlov operatsiyasi (haridor hisobvaragʻidan sotuvchi hisobvaragʻiga pul oʻtkazish)ni bajaradi va mijozlardan oʻz xizmati uchun foiz undiradi.OʻzME. Xaridorni pil hisoblari muzlatib qo'iladi sotuvchi yechib olganidan keyin taqiq olib tashlanadi.Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inkvizitsiya

Inkvizitsiya (lotincha : inguisitio — qidiruv) — katolik cherkovining sud-tergov tashkiloti; 13-asrda bidʼatchilarga qarshi kurashish maqsadida tuzilgan. Rim papasiga boʻysungan. Inkvizitsiya zamindorlar-cherkov mafkurasi va ular zulmiga qarshi kurashchilarni taʼqib qilgan. 1231-yildan dominikanlar ordeni ixtiyorida boʻlgan. Inkvizitsiya faoliyati shafqatsizligi bilan ajralib turgan.

Inkvizitsiya Gʻarbiy Yevropaning bir qancha mamlakatlari, ayniqsa, Ispaniyada keng tarqaldi. Buyuk mutafakkirlar, olimlar J. Bruno, J. Vanininch I. yondirdi, G. Galiley va b. taʼqibga uchradi. 1452-yildan Rimdagi Oliy Inkvizitsiya tribunali Inkvizitsiyaning oliy organi boʻlib qoldi. 16-asrda Inkvizitsiya kontrreformatsiyaning asosiy qurollaridan biriga aylandi. 18— 19-asrlar davomida Inkvizitsiya tugatildi. Uning vazifalari qisman Vatikan muqaddas kanselyariya Kongregatsiyasiga oʻtdi. 1965-yilda bu tashkilot diniy taʼlimot Kongregatsiyasi etib qayta tu-zildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inkonel

Inkonel — asosini nikel tashkil qilgan issiqbardosh qotishma. Tar-kibi: 0,15% uglerod, 75—76% nikel, 12—15% xrom, 6—9% temir, 1% cha marganets, 0,5% cha kremniy, 0,5% cha mis. Qotishma 900° gacha temperaturada yuqori mustahkamlikka va zarbiy qovushoqlikka chidamliligi bilan ajralib turadi. I.dan yasalgan buyumlar yaxshi pay-vandlanadi. I.ga titan, molibden va alyuminiy qoʻshib (jami 14% chamasi-da), yanada mustahkam qotishma olinadi. I. kimyo va oziq-ovqat sanoati apparatlari, aviatsiya dvigatellari, gaz turbinalari, reaktiv dvigatellarda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Inkor

'Inkormiqdor va sifatʼ — ketma-ket kelayotgan 2 bosqich (holat) oʻrtasidagi bogʻliqlik va vorislikni ifodalovchi falsafiy tu-shuncha. I. — obʼyektning oʻzgarishi sharti boʻlib, unda baʼzi elementlar shunchaki yoʻqolmay, balki yangi sifatda sakdanib qoladi. Keng maʼnoda — biror oʻzgarish, taraqqiyotni oʻz ichiga oluvchi muhim bosqich, lahza (moment)ni ifodalaydi. Olamdagi har qanday oʻzgarishda, albatta, I. lahzasi boʻladi, uni chetlab oʻtish mumkin emas. Masalan, taraqqiyotning istalgan bir bosqichi ikkinchi bosqich uchun zamin tayyorlaydi.

I. tushunchasi inkorni inkor qonunining eng muhim belgisi, yangi bilan eskini bogʻlovchi asosiy boʻgʻin hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inkorni inkor qonuni

Inkorni inkor qonuni - dialektikaning asosiy qonunlaridan biri. Tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyoti jarayonining yoʻnalishini, shaklini va natijasini ifodalaydi. Birinchi boʻlib Gegel rivojlanish qonuni sifatida taʼriflab bergan. Inkor har qanday taraqqiyotda muqarrar va qonuniyatli ravishda sodir boʻladigan jarayon (moment)dir. Hech bir sohada oʻzining ilgarigi mavjudlik shakllarini inkor qilmaydigan taraqqiyot boʻlmaydi. Gegel fikricha, "ichki inkor" taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchidir. Dialektik inkorning obyektiv harakteri shundaki, u har bir narsa va hodisaning oʻz ichida, ularning ichki zaruriyatidan kelib chiqadi va har qanday yemirilish va yoʻq boʻlish (inkor)ni ifodalamay, balki taraqqiyot uchun zamin boʻlib xizmat qiladigan inkorni ifodalaydi. Bu qonunning ikki marta takrorlanuvchi inkorda (inkorni inkor) ifodalanishi narsa va hodisalarning doimiy ravishda oʻzgarib, bir holatdan ikkinchi holatga oʻtishi va oqibatda rivojlanishi uzluksiz ekanligidan kelib chiqadi. Har bir mavjud boʻlgan narsa va hodisa oʻzigacha boʻlgan narsa va hodisaning inkor etilishining mahsuli, ayni vaqtda shu narsa va hodisalarning oʻzi ham sharoitning oʻzgarishi va vaqtning oʻtishi bilan dialektik inkor etilishga mahkumdir. Har bir narsa va hodisaning oʻzgarishi qoʻshaloq, yaʼni hamisha ikki yoki undan koʻproq inkor etishlar bilan amalga oshadi.

Inkorni inkorning yana bir muhim belgisi shuki, taraqqiyotdagi davriylikning tugallovchi halqasida, ikkinchi inkor bosqichida uning oldingi bosqichidagi baʼzi belgilari qayta tiklanadi (don — oʻsimlik va yana don). Boshlangʻich shaklni inkor qilgan narsa yana inkor etilganligi sababli qoʻshaloq inkor mazkur boshlangʻich shakldagi baʼzi tomonlarga xos belgilarning qayta tiklanishiga olib keladi.

Inkorni inkorning mohiyatini ilgarilama harakat va vorislikning uzviy birligidan iborat, deb taʼriflash mumkin. Inkorni inkor tufayli taraqqiyot toʻgʻri chiziq shakliga emas, balki doira shakliga ega boʻlib, bu doirada oxirgi nuqta boshlangʻich nuqtaga yaqinlashadi. Lekin bu yaqinlashuv yuqori asosda sodir boʻlishi tufayli taraqqiyot burama (spiral) shaklga ega boʻladi. Bu buramaning har bir doirasi, aylanmasi yuqoriroq taraqqiyot holatini bildiradi, shu maʼnoda taraqqiyotning dialektik nazariyasida "buramasimon" soʻzi ishlatiladi.

Koʻpincha inkorni inkor jarayonini "tezis" (taraqqiyotning boshlangʻich nuqtasi), "antitezis" (birinchi inkor) va "sintez" (inkorni inkor) shaklida ifodalab, taraqqiyotning mohiyatini ana shu uchlikda deb tushuntiradilar.

Inkorni inkor jarayonida oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga qarab boruvchi rivojlanish sodir boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inkret

Inkret (lotincha incretus — elangan) — ichki sekretsiya bezlarida ishlanib, bevosita qonga yoki limfaga chiqadigan moddalar (qarang Gormonlar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inkrustatsiya

Inkrustatsiya (lotincha: incrustatio — qadash) — bezash usuli; buyum, binolar (tarzi, interyeri va boshqalar)ni badiiy bezashda keng qoʻllanadi. Yogʻoch, tosh, sadaf, suyak, koshin va boshqa boʻlaklaridan qadab, yopishtirib naqsh, yozuv, tasvir hosil qilinadi. Bezatilayotgan sirtga undan boshqa material (yogʻoch, sadaf va b.)dan yoki ayni shu materialning boshqa ranglisi (masalan, oq marmarga qora marmar, oq yogʻochga qora yogʻoch) oʻyib qadaladi. Xalq amaliy bezak sanʼatida yogʻochga yogʻochdan inkrustatsiya qilish muqatta, xotamkori deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 
Yana qarang
 Qadama
 Qadama naqsh
Inkubator

Inkubator (lot. incubo — tuxum bosaman, bola ochiraman) — parrandalar (tovuq, oʻrdak, kurka, gʻoz va b.) tuxumidan joʻja ochirish apparati. Tu-zilishi murakkab boʻlib, issiklik va namlikni boshqaradigan asboblar va tuxumlarni aylantirib turadigan mos-lamalar bilan uskunalangan. I.da qoʻyilgan sifatli tuxumdan 80—85% joʻja ochib chiqarish mumkin. Yilning hamma faslida I.lar qoʻyilgan xonalarda havo harorati 27° dan ortiq boʻlmasligi lozim. Uning seksiyali, xonachali, javonli xillari bor. Xonadonlarda ishlatiladigan oddiy I.lar 60—120 dona va undan koʻp, parrandachilik f-kalarida qoʻllaniladigan I.lar 55 ming gacha va undan ortiq tuxumga moʻljallangan ("Universal-55", IKP90, "Kavkaz" inkubatorlari). Bularda, asosan, tovuq, kurka va sesarka tuxumlaridan joʻja ochiriladi. I.ga 3—4 kunda bir xildagi tuxumlar joylab turiladi, tuxumlar inkubatsiya kamerasida 19 kun turadi, keyin joʻja ochib chiqishi uchun maxsus joʻja chiqarish ka-merasi (javon)ga olinadi (mas, "Universal-55" I.ida 3 ta inkubatsiya va 1 ta joʻja chiqarish kamerasi bor). I.da harorat elektr isitkichlar yordamida boshqarib turiladi. Havo namligini bir meʼyorda saqlash uchun kameraning orqa devoriga sovitish sistemasi oʻrna-tilgan. Har qaysi kameraning shamollatish (ventilyasiya) tizimi bor. I.lar Yevropa va AQShda 19-asrda paydo boʻldi. Oʻzbekistonda 20-asrning 30-y.lari bo-shidan dastlabki parrandachilik inkubator stansiyalarida Rossiyada ishlab chiqarilgan I.lardan foydalanilgan.

Sayfiddin Azimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inkubatsion davr

thumb|
Inkubatsion davr (lot. incubatum — tinch yotmoq), yashirin davr, inkubatsiya — infeksion kasallik yuqqan paytdan tortib dastlabki belgilari paydo boʻlguncha oʻtadigan vaqt. Inkubatsion davrda mikroblar va ularning toksinlari organizmda koʻpayadi va toʻplanadi. Turli kasalliklarda Inkubatsion davrning da-vomiyligi turlicha. U odam organizmining ahvoli, infeksiyaga qarshilik koʻrsatishi, immunitet bor-yoʻqligi, shuningdek, organizmga kirgan kasallik mikroblarining miqdori, viru-lentligiga, organizmga kirgan joyi va boshqa sabablarga bogʻliq. Muayyan kasallikdan saqlash maqsadida Inkubatsion davrni uzaytirish mumkin. Aholi oʻrtasida yuqumli kasalliklarning tarqalish tezligi Inkubatsion davr uzunligiga bogʻliq. Inkubatsion davri qisqaroq boʻlgan infeksion kasalliklar (mas, gripp) Inkubatsion davri uzun kasalliklarga nisbatan tezroq tarqaladi.

Infeksion kasallikning Inkubatsion davrini bilish tashxis qoʻyish va kasallikning yuqish ini aniqlash uchun katta ahamiyatga ega. Inkubatsion davr oxiriga yaqin, kasallikning roʻyrost belgilari toʻla namoyon boʻlguncha, mas, vabo, koʻkyoʻtal, skarlatina, tepki, qizamiq bilan ogʻrigan bemor kasallik mikroblarini tashqariga chiqaraveradi, demak, u Inkubatsion davr oxiridayoqtevarakatrofdagilarga xavf tugʻdiradi, shuning uchun be-morni ajratib (alohidalab) qoʻyish zarur.

Bezgak, zotiljam va boshqa baʼzi kasalliklarda Inkubatsion davrdan keyin kasallik belgilari biratoʻla yuzaga chiqadi. Ich terlama, qizamiq, quturish va boshqa kasalliklarda Inkubatsion davrdan keyin harakterli belgilar paydo boʻlguncha prodromal davr oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inkubatsiya

Inkubatsiya — (lotincha: incubatio — tuxum bosish) — 1) parrandachilikda — inkubatorlarda parranda tuxumidan joʻja ochirish. Misr va Sharqiy Osiyoda qadimdan, Yevropada 14-asrdan maʼlum. 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridan Yevropa va AQShda amalda keng qoʻllandi, 20-asrning oʻrtalaridan uy parrandalarini kupaytirishning asosiy usuliga aylandi. Hoz. zamonaviy parrandachilikda yil boʻyi davom etadi. Uy parrandalarining hamma tuxumlaridan I. yoʻli bilan joʻja ochirish mumkin. Asosan, inkubatorparrandachilik st-yalarida, parrandachilik f-kalari, shuningdek, xonadonlarda I.dan foydalaniladi. Urugʻlangan, nuqsonsiz, serpusht parran-dadan olingan 5—8 sutkalik va 8—12° haroratda saqlangan, toza, usti silliq, ovoskopda tekshirilgan tuxumlar I. uchun yarokli boʻladi. Serpusht zot tovuq tuxumining inkubatsion muddati 21 kun, goʻshtdor zotlari uchun 21,5 kun, kurka va oʻrdak tuxuminiki 27— 28 kun, gʻozlarniki 28,5—30 kun, be-dananiki 17 kun. Tovuq va kurkalar tu-xumi havo harorati 37,5—37,6°, nisbiy namligi 48—52% da I. qilinadi. I. rejimi omillari asosan, inkubatorlarda havoning harorati, namligi va almashinib turishi hamda vaqt-vaqti bilan tuxumlarni aylantirib turishdan iborat; 2) baliqchilikda — urugʻlangan baliq tuxumini chavoq chiqishiga qadar suv havzasi yoki inkubatsiya apparatlarida saqlash. Bahorda tuxum qoʻyadigan baliqlar uvildirigʻi I.si bir necha sutka, kuzda tuxum qoʻyadigan baliqlar uvildirigʻi I.si bir necha oy davom etadi. Tuxumdan chiqqan chavoqlar maxsus havza yoki hovuzlarda boqiladi. Baliqchilik zavodlarida I. apparatlaridan foydalaniladi; 3) pillachilikda — tut ipak qurti tuxumidan pilla qurti chiqarish (qarang Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi).

 
Sayfiddin Azimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Innervatsiya

Innervatsiya (lotincha in — ichga, nervus — nerv) — odam va hayvonlar aʼzolari hamda toʻqimalarining markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi nerv (asab) tolalari orqali markaziy nerv sistemasi bilan bogʻlanishi. Toʻqima va aʼzolardagi qoʻzgʻalish markazga intiluvchi (afferent) nerv tolalaridan markaziy nerv sistemasiga boradi va undan markazdan qochuvchi (efferent) nerv tolalari orqali ishchi aʼzolarga qaytadi. I. tufayli organizm tashqi va ichki muhit taʼsiriga javob kay-taradi. Ayrim aʼzolar (mas, skelet muskullari)ning faoliyati faqat efferent I. hisobiga roʻy beradi. Baʼzi aʼzolar (mas, yurak, ichak qisqarishi) shu aʼzolarning oʻzida paydo boʻlgan im-pulslar taʼsirida I.lanadi (yana q. Avtomatizm, Nerv regulyasiyasi). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Innovatsiya

Innovatsiya (inglizcha . innovationas — kiritilgan yangilik, ixtiro) — 1) texnika va texnologiya avlodlarini almashtirishni taʼminlash uchun iqtisodiyotga sarflangan mablagʻlar; 2) ilmiy-texnika yutuqlari va ilgʻor tajribalarga asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qoʻllanishi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 keng tarmoqlidir
Innovatsiya — bu mavjud muammo yoki ehtiyojni hal qilish uchun yangi g‘oya, texnologiya, mahsulot yoki jarayon yaratish va uni amaliyotga tadbiq etish demakdir.
Oddiy qilib aytganda, innovatsiya — yangilik o‘ylab topish emas, balki shu yangilikni hayotga tatbiq qilib foyda keltirishdir.
Innovatsiyaning asosiy belgilar:
Yangilik bo‘lishi (g‘oya, mahsulot, xizmat yoki jarayon).
Amaliy qo‘llanilishi (faqat nazariya emas, hayotda ishlashi).
Qiymat yaratishi (hayotni yengillashtirishi, daromad keltirishi yoki samaradorlikni oshirishi).
Misollar:
Telefonni oddiy qo‘ng‘iroq vositasidan smartfonga aylantirish.
Qog‘ozni qo‘l bilan ajratish o‘rniga printerda avtomatik saralash texnologiyasi.
Universitetda hujjatlar yuritishni Hemis tizimi orqali raqamlashtirish.
Innovatsiya banki

Innovatsiya banki - asosan, texnik va texnologik yangiliklarni, eng yangi ishlanmalarni takomillashtirish, venchur kapitalni kreditlash boʻyicha bank operatsiyalarini amalga oshiradigan ixtisoslashtirilgan bank. Asosiy kapitali oʻz mablagʻlari hiso-bidan va mijozlar qoʻyilmalari hiso-bidan tashkil topadi. Bunday banklarning kreditlari, odatda, uzoq muddatga beriladi. 1958-yilda tashkil etilgan Yevropa investitsiya banki jahondagi eng yirik I. b.dir. Oʻzbekistonda I. b. va-zifalarini bajaradigan "Ipak puli" aksiyadorlik innovatsiya banki 1990-yil dekabrdan faoliyat koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inozit

Inozit, geksaoksitsiklogek-san, siklit — olti atomli siklik spirt, shirin taʼmli, qattiq modda. Mol. m. 180,2. Suyuqlanish temperaturasi 225—227°. 9 ta stereoizomeri mavjud. Ulardan fakat mezoinozit V guruhidagi vitaminlarning xossalarini na-moyon qiladi. Suvda yaxshi eriydi. Organik erituvchilarda erimaydi. Oʻsimliklar tarkibida asosli fitin kislota va uning kalsiy-magniyli tuzi koʻri-nishida boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar uchun I. oʻsish omili hisoblanadi. Inson organizmining I.ga boʻlgan ehtiyoji bir sutkada — 1 — 1,5 g . Ovqatda oqsil yetishmaganda I. jigarni yogʻ bosishining oldini oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inokulyasiya

Inokulyasiya (lotincha inoculatio — emlash) — tirik mikroorganizmlar, kasallik yuqtirilgan materiallar, zardoblar yoki boshqa moddalarni oʻsimliklar, hayvonlar va odam toʻqimalariga yoki oziq muhitga kiritish. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inolchiq

Inolchiq, Inolchuq (7-1220, Samarqand) — Oʻtror hokimi (1210—20), Muhammad Xorazmshohning yirik sarkardalaridan, Turkon xotunttt amakivachchasi. Majusiylikka eʼtiqod qilib yurgan kezlaridagi ismi — Yagantugʻdi (Yagan — qad. turkiychada filni anglatadi), Islomni qabul qilgandan keyingi ismi esa Tojuddin. Gʻoyrxon (yoki Qadrxon) "Qudratli hokim" degan unvon sohibi. I. 1218 y. Chingizxonnnng Umar Xoja Oʻtroriy, Jamol Marogʻiy, Faxruddin Dizakiy (Jizzaxiy) al-Buxoriy, Aminuddin Hiraviy boshchiligidagi 450 kishilik savdo karvoni Oʻtrorga kelganda, mazkur karvon ahlining savdogarlar niqobi ostida joʻnatilgan moʻgʻul josuslari ekanini fahmlab, zudlik bilan shu haqda Muhammad Xorazmshohga xabar yuboradi. Ammo, u Xorazmshohning maxsus farmon yuborilgungacha, karvon ahlini ehtiyotlash zarurligi xususidagi buyrugʻiga eʼtibor qilmay, ularning deyarli barchasini qatl qilib, mol-mulklarini musodara etadi. Shunda ta-sodifan omon qolgan bir moʻgʻul Pekinga qochib borib, Chingizxonni boʻlgan voqeadan xabardor qiladi. Chingizxon Xorazmshoh huzuriga Kafraj Bugʻroni 2 moʻgʻul hamrohligida elchi qilib joʻnatib, I.ni ular qoʻliga topshirmoqni talab qiladi. Lekin, Xorazmshoh I.ning oʻziga yaqin qarindosh, jasur sarkarda va qoʻshinning asosiy qismida uning qavmiga mansub kishilar sarkarda ekanini inobatga olib, Chingizxonning bu talabini qatʼiyan rad etadida, Kafraj Bugʻro bilan boyagi 2 moʻgʻulni qatl etdiradi (Ibn al-Asirniit yozishicha, faqat elchi oʻldirilib, uning hamroxlari soqollari qirqib tashlangan holda qoʻyib yuborilgan). Shundan soʻng , I. moʻgʻullar bilan boʻlishi muqarrar jangga hozirlik koʻrib, 20 ming kishilik qoʻshin toʻplaydi, Xorazmshoh unga 10 ming askarni madadga yuboradi. 1219 y. sent. da Chingizxon 100 mingdan ortiq askar bilan Oʻtrorni qamal qiladi. I. 5 oylik qamal davomida oʻz qoʻshini va shahar aholisi bilan birgalikda moʻgʻullarga qattiq qarshilik koʻrsatib, ulardan bir necha minggini halok etadi. Ammo, suv va yegulik tanqisligi, kuchlarning teng emasligi oqibatida mudofaachilar holdan ketib, moʻgʻullar shaharga kirishga muvaffaq boʻladi. Ikki oʻrtada shiddatli jang boʻlib, I. qoʻshini yengiladi. Otisha-otisha bir dona ham oʻqi qolmagan I., vayron boʻlgan qalʼa gʻishtlari bilan bir qancha moʻgʻullarni urib oʻldiradi. Oxiri, moʻgʻullar koʻpchilik boʻlib uning ustiga tashlanadida, qoʻl-oyoqlarini bogʻlab Samarqandga — Chingizxonning huzuriga olib boradi. Chingizxon uning koʻzu quloqlariga kumush eritib quyishni amr qiladi (yana q. Oʻtror mudofaasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xorazmshohlar davlati
Inon Abdulqodir

Inon Abdulqodir (taxallusi; asl ismi Fathulqodir Mustafoyevich Sulaymonov) (1889.29.11, Orenburg gubernyasining Chelyabinsk uyezdi — 1976.1.10, Anqara, Turkiya) — bosh-qird xalqining milliy ozodlik harakati rahbarlaridan, turkshunos.

Troitsk sh.dagi Rasuliya madrasasini tugatgan (1914). Boshqirdiston muxtoriyati (respublikasi)da xalq taʼlimi tizimining tashkilotchilaridan biri. Validiy va b. bilan birgalikda Boshqirdistonni tark etib, Turkistonga keldi (1920). Toshkentdagi qozoq va qirgʻiz maktablarida oʻqituvchilik qildi. Validiyning yaqin yordamchisiga aylanib, istiqlolchilik harakatini jipslashtirish ishiga oʻz hissasini qoʻshdi. 1923 y. fevraldan Validiy bilan Eron, Afgʻoniston, Hindistonda boʻlib, 1925 y. iyulda Istanboʻlga yetib keldi. Turkologiya institutida ishladi (1925). Anqara unti (1933—44), diniy ishlar departamenta (1961), turk madaniyati institutida (1964) faoliyat koʻrsatdi.

I. A. turkiy xalqlar etnologiyasi, folklori, diniy eʼtiqodlari va anʼ-analari haqidagi tadqiqotlari bilan mashhur. 400 dan ortiq ilmiy ishlari bor. Jumladan, "Turkiy til va lahjalari", "Oltoy-Yenisey turklari", "Sibir turklari", "Sharqiy Turkiston", "Alisher Navoiy", "Alisher Navoiy va folklor", "Chigʻatoy adabiyoti", "Oʻzbeklarda qishloq toʻylari", "Abulgʻozi Bahodirxon va uning turklari", "Dukchi Eshon isyoni", "Rus mustamla-kachilarining Turkistonda diniy kurashi", "Turkistonning ahvoli", "Oʻzbek elida Moskvaning qabixliklari", "Turkistonda 1916 y.dagi qoʻzgʻolon", "Turkiston milliy qahramonlari" va b. 2 jildli "Tanlangan asarlar" kitobi Turkiyada nashr qilingan (1987-91).

 Adabiyot 
 Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon, Boʻlinganni boʻri yer (Xotiralar), T., 1997; Valeyev D. i dr., Sudba i naslediya bashkirskix uchyonix — emigrantov, Ufa, 1995.

Qahramon Rajabov, Renat Shigabiddinov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
İsmet İnönü

INONU (Inonu) Ismat (1884-1973) — Turkiya davlat va siyosiy arbobi. Otaturkning eng yaqin safdoshi. Armiya Bosh shtabi boshligʻi va Gʻarbiy front qoʻmondoni boʻlgan. 1921-yil yanvar va mart oylarida Inonu qishlogʻidagi jangda I. qoʻmondonligidagi Turkiya armiyasi grek bosqinchilari ustidan gʻalaba qozongan. Turkiyada familiya rasm boʻlgach, oʻsha gʻalaba sharafiga I. degan familiya olgan. 1922-yil Tashqi ishlar vaziri. 1923—37 (tanaffus bilan) va 1961—65-yillarda Bosh vazir. 1938— 50-yillarda Xalq respublikachilar partiyasi (XRP) raisi va respublika prezidenti boʻlgan. XRP parlament saylovida yengilgach, majlis (parlament)dagi XRP oppozitsiyasiga boshchilik qilgan. 1961—65-yillari Turkiya Bosh vaziri, keyinchalik yana oppozitsiya rahbari. 1972-yildan isteʼfodaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Tarjimai holi 
İsmet Inönü (tugʻilganda olgan ismi: Mustafo İsmet) 1886-yilda Aidin viloyatidagi Smyrna (Izmir)da Hacı Reşit va Cevriye (keyinchalik Cevriye Temelli) oilasida tugʻilgan.

 Harbiy martabasi 
Inönü boshlangʻich taʼlimni Sivasda tamomlagan. 1894-yilda Sivas harbiy oʻrta maktabini (Sivas Askerî Rüştiyesi) tugatgan. Soʻngra Sivas davlat xizmatchilari maktabida (Sivas Mülkiye İdadisi) bir yil tahsil olgan. 1904-yilda Imperator harbiy muhandislik maktabini podpolkovnik lavozimida tamomlagan hamda 1906-yil 26-sentyabrda birinchi darajali shtab-kapitan unvonini olish uchun Harbiy Akademiyaga oʻqishga kiradi. İnönü 1906-yil 2-oktyabrda Adrianopolda (Edirne) 8-dala artilleriya polkining 3-batareya qoʻmondonligida xizmat qilishni boshlagan. Vzvod ofitserining shtat amaliyoti doirasida u harbiy strategiya va artilleriya boʻyicha saboq bergan. Kapitan Ismet ham Usmonli-Bulgʻor komissiyalari tarkibiga kirgan.

1907-yilda Ali Fethiy (Okyor) orqali Sulton Abdulhamid II ni taxtdan agʻdarish niyatida boʻlgan Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasiga qisqa muddat qoʻshiladi. 31-mart voqealari paytida Harakat armiyasiga qoʻshilish uchun safarbar qilingan va Abdul Hamid II ni agʻdarish uchun Konstantinopolga (Istanbul) yurish qilgan Ikkinchi otliq diviziya shtabida boʻlgan. 1909-yilning yoz oyida qoʻzgʻolon bostirilgandan soʻng Adrianopolga qaytgan Inönü qoʻmitani tark etadi.

 Yana qarang 

 Turkiya Prezidentlari

 

Turkum:Anıtkabir
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:24-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:25-dekabrda vafot etganlar
Inonchxon

Inonchxon, Oʻgʻul hojib (asl ismi Badruddin Oʻgʻul hojib (?—1223) — anushteginiylar — xorazmshohlar amiri lashkarlaridan, hojib (13-asr). Muhammad Xorazmshoh 1216-yil yozidagi Irgʻiz daryo’si boʻyidagi jangsa koʻrsatgan qahramonligi evaziga Inonchxon unvonini beradi. Jaloliddin xorazm-shoh etib tayinlangandan soʻng oʻrganchga kelganda I. qipchoq amirlarining unga qarshi uyushtirayotgan suiqasddan oʻz vaqtida ogohlantirgan. 1219-yil I. amir Ixtiyoruddin Kushlu bilan birgalikda Buxoro mudofaasiga rahbarlik qiladi. Moʻgʻullar Buxoroni istilo qilganlaridan soʻng I. Nasa (Niso) viloyatiga keladi. Bu yerda Muqammad Xorazmshohningtoʻzib ketgan askarlarini toʻplashga erishadi, qurol-yarogʻ, otlar, ki-yim-kechak, oziqovqat gʻamlab, kurashni davom ettiradi. Nashjuvon otlogi yaqinida moʻgʻul bosqinchilarini tor-mor keltiradi. Soʻngra I. Obivard tomon yurish qilgan. Bu yerda unga Muhammad Xorazmshohning yana anchagina jangchilari va amirlari kelib qoʻshilgan. 1221-yil I. Sabzavorni uz tasarru-figa kiritadi. Hurosonning katta qis-miga hukmronlik qilishga muvaffaq boʻlgan I. 1223-yilda al-Halqa mavzeida moʻgullar (10 ming kishi) bilan yana jang qiladi, lekin bu muhorabada I. yengiladi. Rey sh.da turgan Gʻiyosudsin Pir-shoh (Muhammad Xorazmshohning oʻgʻli) saroyidan panoh topadi va bir necha kundan soʻng zaharlab oʻldiriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inoyatnoma

Inoyatnoma (arab, inoyat — gamxoʻrlik va fors, noma — xat, maktub) — 1) podshoh, xon, amir, shuningdek, boshqa ulugʻ mansabdor kishilardan kelgan va unda maʼlum iltifot bayon qilingan maktub; 2) 15—18-asrlarda biror soliq va jarimadan ozod qilinganlik yoki biror imtiyoz olganlikni koʻrsatuvchi rasmiy hujjat; 3) Qoʻqon xonligida nufuzli kishilar safarga chiqqanlarida xon tomonidan qatagʻon qilingan yer (qarang Koʻrugʻ), oʻrmon, koʻl va hokazodan yoʻl-yoʻlakay foydalanish uchun berilgan ruxsatnoma; 4) dushmanga qarshi qurolli kurashga chaqirilgan daʼvatnomaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Hujjatlar
Baxrom Inoyatov

Baxrom Inoyatov (1917-yil, Toshkent — 1969-yil 18-iyul, Moskva) – aktyor, pedagog, birinchi oʻzbek dirijyorlaridan. Oʻzbekiston xalq artisti (1965). Toshkent konservatoriyasining (A. Kozlovskiy sinfida) dirijyorlik fakultetini (1957) tugatgan. Oʻzbek davlat opera va balet teatri (1948-yildan Navoiy teatri)da dirijyor, 1960—1966-yillarda bosh dirijyor. 1960-yildan Toshkent konservatoriyasida dars bergan. Dastlab „Oqbilak“ (S. Vasilenko, 1943) baleti va „Mahmud Torobiy“ (O. Chishko, 1944) operasining birinchi postanovkalariga dirijyorlik qilgan. Inoyatov repertuarida chet el va oʻzbek kompozitorlarining asarlari bor. „Boʻron“ (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, 1954), „Ulugbek“ (A. Kozlovskiy, 1958), „Gulsara“ (R. Glier, T. Sodiqov, 1963) operalari, „Oqqush koʻli“ (P. Chaykovskiy, 1956), „Maskarad“ (L. Laputin, 1958), „Suhayl va Mehr“ (M. Leviyev, 1968) baletlari va boshqa spektakllarni sahnalashtirishda faol ishtirok etgan, chet el operalarining oʻzbek tiliga tarjimasi muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1969-yilda vafot etganlar
Turkum:18-iyulda vafot etganlar
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha aktyorlar
Mirobid Inoyatov

Inoyatov Mirobid (1889-yil, Toshkent — 1937-yil) — davlat va jamoat arbobi, qatagʻon qurboni. 1916-yilda Turkistondagi milliy ozodlik harakatida faol qatnashgan. Toshkent Eski shahar kengashi ijroqoʻmi raisi (1918), Toshkent Eski shahar shoʻro kengashi raisi (1919), Turkiston ASSR oziq-ovqat xalq komissari (1920), Turkiston XKSning Moskvadagi muxtor vakili oʻrinbosari (1923), Turkmaniston Moliya xalq komissari (1926), Oʻzbekiston SSR Savdo xalq komissari (1933) vazifalarida ishlagan. Keyinroq Tojikiston Yer ishlari va moliya xalq komissari etib tayinlangan (1935). Biroq hayotini xalqi, Vatani ozodligi yoʻlida sarf etgan Inoyatovga ham „xalq dushmani“ tamgʻasi bosilgan va otishga hukm etilgan. 1956-yilda oqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1937-yilda vafot etganlar
Turkum:Qatagʻon qurbonlari
Hamid Inoyatov

Hamid Sharopovich Inoyatov (1919-yil 29-dekabr, Buxoro — 1987-yil 5-may, Toshkent) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973). Tarix fanlari doktori (1958), professor (1965). Oʻzbekiston Davlat Universitetini tugatgan (1936). Toshkent xalq xoʻjaligi va pedagogika institutlari, Toshkent Davlat Universitetida oʻqituvchi va dotsent (1935—1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutida shuʼba mudiri (1959—1987). Inoyatovning ilmiy faoliyati XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida Oʻzbekistondagi milliy ozodlik harakati tarixiga bagʻishlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Turkum:Buxorolik kishilar
Turkum:1987-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-mayda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Tarix fanlari doktorlari
Turkum:Professorlar
Turkum:Dotsentlar