Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Metallarni qaytarish

Metallarni qaytarish - qaytarilish reaksiyasi yordamida rudalardan metallarni ajratib olish jarayoni. Bunda qaytaruvchi sifatida metallarga qaraganda kislorodga yaqinroq element yoki moddalar ishlatiladi. Agar qaytarilgan metall eritma holida boʻlsa, jarayon osonlashadi, chunki erish jarayoni erkin energiyani kamaytiradi. Domna pechidagi jarayonda toza temir emas, balki uglerodning temirdagi eritmasi — choʻyan hosil bulishiga ham sabab shu.

Kimyoviy nuqtai nazardan qaraganda Metallarni qaytarish atomga yoki atomlar guruhiga elektronlar birikishidan iborat. Shu sababli, elektroliz yoʻli bilan metallar olish jarayoni, mas, mis sulfat (CuSO4)ning suvdagi eritmasini elektroliz qilib toza mis, alyuminiy oksidi (A12O3) eritmasini elektroliz qilib esa toza alyuminiy olish ham Metallarni qaytarishdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metallash

Metallash — buyum sirtida bir yoki bir necha yupqa metall qatlami (qoplami) hosil qilish. Bunday qoplamning yupqaligi — mikrometrnit bir necha ulushlaridan 40—50 mkm gacha (baʼzan, bir necha millimetrgacha) boʻladi. M.ning galvanik, diffuzion, vakuum, kimyoviy, gaztermik, ion-plazmaviy, gazfazaviy va detonatsiya usullari mavjud. Galvanik usulda metall elektrolitik tarzda qoplana di (qarang: Elektroliz). Bu usulda deyarli barcha metallar (rux, kadmiy, nikel, xrom, qalay, temir, kumush, oltin) va baʼzi qotishmalar (maye., bronza) ni istalgan elektr oʻtkazuvchan material sirtiga qoplash mumkin (qarang Galvanotexnika). Diffuzion usulda diffuziya hodisasi tufayli buyum sirtida bir yoki bir necha kimyoviy element qatlami hosil qilinadi. Asosan, metall buyumlar, baʼzan metallmas (mas, grafit) buyumlar uchun qoʻllanadi. Vakuum usul — vakuumaa buyumlar sirtida himoya qoplami hosil qilish. Buning ham metall va metallmas xili boʻladi. Asosan, katodli purkash, termik va elektron-nur bilan buglash usullari va ikkala usul birgaliqda qoʻllanadi. Kimyoviy usulda metallar sirti shu metallarning tuzlari eritmalari bilan tiklanadi. Gaztermik usulda suyuq metall gaz oqimida metallanadigan sirtga purkaladi. Ion-plazmaviy usulda metallar past temperaturali tutovchi razryad yoki yey razryad plazmasida purkaladi. Gaz-fazaviy (kimyoviytermik) usulda buyumning qizdirilgan sirtiga metall qatlami oʻtqaziladi. Detonatsiya usuli detonatsiya (portlash) tulkini energiyasidan foydalanishga asoslanadi. M. buyumlarning sirtlarini mustahkamlash, yeyilishga chidamliligi va korroziyabardoshligi (zanglashga chidamliligi), ni, elektr oʻtkazuvchanligini oshirish, baʼzan buyumni koʻrkamlashtirish uchun qoʻllanadi. Elektrotexnika, radiotexnika, optika, raketa texnikasi, avtomobilsozlik, kemasozlik, samolyotsozlik va boshqa tarmoqlarda M.ga ehtiyoj kattaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Metallidlar

Metallidlar, metall birikmalar, intermetall birikmalar, intermetall fazalar, oraliq fazalar — metallarning bir-biri bilan hosil qilgan birikmalari. Oraliq metallarning baʼzi bir metallmaslar (N, V, S, N, R, O va boshqalar) bilan hosil qilgan birikmalari ham M. jumlasiga kiritiladi. M. (mas, Mg2Sn, AlSb) tarkibiga koʻra, metallarning vodorodli birikmalariga, mas, qalay (P)gidrid H2Sn va surma (III) - gidrid H3Sb ga oʻxshaydi. Lekin koʻpgina M.ning tarkibi odatdagi valent nisbatlarga toʻgʻri kelmaydigan formulalar bilan ifodalanadi. M. juda qattiq va moʻrt, metallarning xossalariga ega, jumladan, elektr oʻtkazuvchan boʻladi. Metallik xossalari, odatda, tarkibida metallarga boy birikmalar — quyi karbidlar, nitridlar, sulfidlar, oksidlar va boshqa kuchliroq namoyon boʻladi. M. issiqbardosh qotishmalar, mustahkam konstruksiyey materiallar, topografik krtishmalar va boshqa tayyorlashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metallmaslar

thumb
Metallmaslar — metallarning xossalariga ega boʼlmagan kimyoviy elementlar. Metallmaslar metallar kabi yaltiroqlikka, choʼziluvchanlikka va yassillanuvchanlikka ega emas, issiqlik va elektr tokini yomon oʼtkazadi, aksariyat hollarda kimyoviy reaksiyalar jarayonida elektronlarni qabul qilib oladi. Metallmaslarga 22 element kiradi: bor B, uglerod C, kremniy Si, azot N, fosfor P, mishyak As, kislorod O, oltingugurt S, selen Se, tellur Te, ftor F, xlor Cl, yod I, brom Br, astat At, vodorod H, inert gazlar — argon Ag , geliy Ne, kripton Kg , ksenon Xe, neon Ne, radon Rn. Metallmaslar davriy sistemada elementlar guruhlarining oʻng tomonida joylashgan. Elementlarning metallar va Metallmaslarga boʻlinishi maʼlum darajada shartlidir. Metallar guruhi bilan Metallmaslar guruhi orasiga keskin chegara qoʻyib boʻlmaydi. Yarim metallik va yarim metallmaslik xossalarini namoyon qiladigan elementlar (germaniy, qalay, qoʻrgʻoshin, vismut, poloniy) ham bor. Metallmaslar atomlarining sirtqi elektron qavatidagi elektronlar soni oʻsha element joylashgan guruh raqamiga teng boʻladi. Metallmaslar atomlari elektronlarni biriktirib olishga moyil, shuning uchun ularning ionlanish potensiali yuqori. Metallmasdan vodorod, azot, kislorod, ftor, xlor va inert gazlar xona haroratida gaz holatida boʻladi; brom suyuq, bor, uglerod, kremniy, fosfor, oltingugurt, margimush, selen, tellur, yod va as-ma/qattiq moddalardir. Metallardan farqli ravishda Metallmaslar kislorod bilan kislotali oksidlar — kislota angidridlari hosil qiladi (mas, fosfat angidrid P2O5, sulfat angidrid SO3, peroxlorat angidrid Cl2O7 va boshqalar) Metallmaslarning baʼzi oksidlari (masalan; CO, NO, N2O va hokazo) betaraf oksidlar deyiladi. Metallmaslarning kislorod bilan birikishida oksidlanish darajasi qancha yuqori boʻlsa, hosil boʻlgan oksidning kislotaligi ham shuncha yuqori, shunga koʻra, unga toʻgʻri keladigan kislota ham kuchli boʻladi (mas, H2SO3 ga qaraganda H2SO4, HNO2 ga qaraganda HN03 kuchli). Metallmaslar vodorod bilan uchuvchan birikmalar hosil qiladi. Koʻpchilik Metallmaslar vodorodli birikmalarning suvdagi eritmasi kislotalardir. Inert gazlardan boshqa Metallmaslar yuqori elektr manfiylikka ega. Metallmaslarning xalq xoʻjaligida ahamiyati katta (Metallmaslar haqida toʻliq maʼlumot olish uchun ularga tegishli har bir element toʻgʻrisidagi maqolalarga q.)
 

Turkum:Metallmaslar
Turkum:Davriy jadval
Metallografiya

Metallografiya (metall va ... grafiya) — metallar va qotishmalarning strukturasini tadqiq qilish usuli. Metallografik, makrostruktura va mikrostruktura tadqiq qilish usullari bor. Metallografik usulda metallar yoki metall qotishmalarning tuzilishini (tarkibiy qismlarini) oʻrganish maqsadida ular maxsus usullarda silliqyaanadi, yaltiratiladi va kislotalar (mas, azot kislota) ning suvdagi eritmasi bilan ishqorlanadi. Shunda tashkiliy qismlarning qiyofasi (relyefi) namoyon boʻladi. Makrostruktura bevosita koʻz bilan yoki lupa orqali koʻzdan kechirib oʻrganiladi. Bu usul uncha aniqlik talab qilmaydigan hollarda qoʻllanadi. Mikrostruktura ni oʻrganishda optik va elektron mikroskoplardan foydalaniladi. Bu usul metallar va qotishmalarning tuzilishini anyq tadqiq qilishga imkon beradi. Umuman, M. metallar va metall qotishmalarning strukturasi bilan xossalari orasidagi bogʻliqlikni aniqlash uchun xizmat qiladi. M. usullari metallshunoslik, metallofizika fanlari va boshqalarda juda qoʻl keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metalloidlar

Metalloidlar (metallar va yun. eidos — koʻrinish, metallarga oʻxshash) — 1) metallmaslarning eski nomi; 2) xossalariga koʻra, metallar va metallmaslar orasidagi holatni egallagan elementlar (bor, kremniy, germaniy, margimush, surma, tellur, poloniy)nnpt baʼzan qoʻllanadigan nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metallorganik birikmalar

Metallorganik birikmalar — molekulasida metall — uglerod bogʻi boʻlgan organik birikmalar. "Metallorganik birikmalar" termini maʼlum darajada shartli. Sianidlar, karbidlar, baʼzi hollarda metallar karbonillari ham (Me—S bogʻi tutgan boʻlsa ham) anorganik birikmalar hisoblanadi. Bor, fosfor, kremniy, margimush va boshqa metallmaslarning organik birikmalari ham Metallorganik birikmalar jumlasiga kiradi. Shuning uchun keyingi vaqtlarda "elementoorganik birikmalar" degan umumiy nom koʻproq ishlatilmoqda. Ilk bor Metallorganik birikmalarni 1827-yilda V. Seyze (Seyze tuzi KPtCl3(CH2=CH2)H2O) sintez qilgan. Keyinchalik R. Bunzen margimush organik birikmalarni (1839), ingliz kimyogari E. Franklend dietil ruxni (1849) olgandan soʻng Metallorganik birikmalar kimyosiga asos solindi Li, Na, K, Rb, Cs, Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Zn, Cd, Hg, B, Al, Ga, In, Tl, Si, Sn, Pb, As, Sb, Bi kabi metallarning Metallorganik birikmalari yaxshi oʻrganilgan. Ular suyuq va qattiq holatdagi moddalardir. Koʻpchiligi organik erituvchilarda eriydi. Metallorganik birikmalardan, ayniqsa, simob, qalay, qoʻrgʻoshin birikmalari juda zaharli. Metallorganik birikmalarning koʻpchiligi suv va kislorod bilan reaksiyaga faol kirishadi. Baʼzilari havoda, karbonat angidridli muhitda oʻzoʻzidan alangalanadi. Oraliq metallar — Ti, Zr, Y, Nb, Ta, Cr, Mo, U, Re, Fe, Ru, Os, Rh, Ir, Co va Ni ning organik birikmalari katta amaliy ahamiyatga ega. Metallorganik birikmalar dori moddalar, sof holdagi metallar, metall’ qoplamalari olishda va organik moddalar sintezida ishlatiladi (yana Q. Grinyar reaksiyasi, Kucherev re-aksiyasi, Polimerlanish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metallotermiya

Metallotermiya (metallar va yun. terme — issiq) — issiqlik ajralishi bilan yuz beradigan metallotermik (metall-issiklik) jarayon; metallar va qotishmalarni ularning birikmalari (oksidlar, xloridlar, ftoridlar va boshqalar)ga faolroq metallar (qaytargichlar) taʼsir ettirib qaytarib olish. Qaytargichning xiliga qarab, alyuminotermiya, kalsiyetermiya, magniyetermiya va boshqa farq qilinadi. M.ning elektr pechda oʻtadigan (ishlov beriladigan materi-alga issiqlik elektr pechdan keltirilad"K pensiz (qoʻshimcha issiklik keltirilmaydi) va vakuumda (€aʼzi materiallar uchuvchan boʻlganligi oʻchun vakuum sharoitida) oʻtadigan usullari bor. M. usullari yordamida yuqori si-fatli uglerodsiz legirlovchi qotishmalar (mas, ferroqotishmalar), sof va oson bugʻlanadigan metallar va boshqa olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metallurgiya

Metallurgiya (yun. metallurgeo -yerdan qazib chiqaraman) — rudalardan yoki tarkibida metall boʻlgan moddalardan metallar ajratib olish va metall qotishmalarga tegishli xossalar "berish" haqidagi fan; sanoat tarmogʻi. Metalli rudalardan metallarni ajratib olish qadimdan maʼlum. Arxeologik qazishmalarning dalolat berishicha, miloddan avvalgi 7—6-asrlardayoq ajdodlarimiz mis olish sirlarini bilishgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillikda misning qalay bilan qotishmasi — bronza ishlatila boshladi; taxminan shu ming yillik oʻrtalaridan temir eritib olish boshlandi. Bunda rudalarni qoʻrada 1100— 1350° temperaturada bevosita qizdirib qaytarish usuli (eng oddiy usul) da temir olinardi. Oradan ancha vaqt oʻtib (14-asr oʻrtalaridan) choʻyan (qarang Domna ishlab chiqarishi), keyinroq (15-asrda) poʻlat olinadigan boʻldi. Poʻlat oʻtga chidamli idish — tigelda olingan. Oʻrta asrlarda sharqda oʻziga xos tuzilishga ega boʻlgan "naqsh"li "sinmas" poʻlat — damashq poʻlati olish sirlarini bilishgan. Undan oʻtkir tigʻli qurollar (mas, qilich) yasashgan. Metallga oid maʼlumotlar Abu Rayhon Beruniy asarlarida uchraydi. Keyin birin-ketin bessemer jarayoni, marten (qarang Marten ishlab chiqarishi) va tomas jarayoni qoʻllanila boshladi. M. fan sifatida asosan 18-asr ikkinchi yarmidan rivojlana boshladi. M.V. Lomonosovaing 1763-yilda yozgan "Metallurgiyaning boshlangʻich asoslari va ruda ishlari" kitobida M. asoslari yoritilgan. Rus olimi P. P. Anosov (1799—1851) damashq poʻlatini olishning ilmiy asosini ishlab chiqdi. D. I. Mendeleyev ham M. fani taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan.

Metallurgiya majmui. quyidagi jarayonlarni oʻz ichiga oladi: rudalardan metall ajratib olish maqsadida ularga ishlov berish (rudalarni maydalash, boyitish, boʻlaklash va boshqalar); metallarni begona aralashmalardan tozalash (rafinatsiyalash); metall va qrtishmalarni olishning gidrometallurgiya, pirometallurgiya, shu jum ladan, metallotermiya va elektrolitik (qarang Elektroliz) usullarni tadqiq qilish; metall kukunlar olish va ulardan buyumlar tayyorlash (qarang Kukun metallurgiyasi); metallarni termik (issiklik bilan) ishlash, bosim bilan ishlash, quyish, payvandlash, kavsharlash, metallar sirtiga ximoya katlami surkash (purkash) va boshqa Metallurgiyaning muhim sohasi — metallshunoslik.

Metallurgiyaning taraqqiyoti metall va qotishmalarni uzluksiz quyish, ularga vaku-umda ishlov berish, ularni elektr pechlar, elektr-shlakli, elektr-nurli va plazmali qurilmalarda olish, dupleksjarayon va tripleksjarayon usullarini qoʻllashni yanada rivojlantirish bilan bogʻliq.

Metall fizikaviy kimyo, fizika, issiqlik texnikasi, elektrotexnika, kibernetika, iqtisodiyot, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish va boshqarish, koinotni oʻzlashtirish borasidagi ilmiy tadqiqotlarga suyanadi. M. yana konchilik sanoati, kimyo sanoati, mashinasozlik, oʻtga chidamli materiallar ishlab chiqarish tarmogʻi va boshqa tarmoqlar bilan bogʻliq (qarang Rangli metallurgiya, Qora metallurgiya).

 Adabiyot 
 Mirboboyev V. A., Vasilyev G. P., Metallar texnologiyasi, T., 1971.

Fatxulla Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metamikt minerallar

Metamikt minerallar (yun. metamiktos — aralashgan) — minerallar guruhi; ularda tashqi qiyofasi saqlangan holda vaqt oʻtishi bilan kristallik tuzilishi asta-sekin yemirilib, metamikt holatiga, yaʼni amorf shakliga oʻtadi. Kristallik strukturaning oʻzgarishi, asosan, radioaktiv parchalanish yoki mineral tarkibidagi yetakchi komponentlar va qoʻshimcha elementlar shaklidagi beqaror elementlar yoki ular izotoplarining oʻzgarishi hisobiga sodir boʻladi. Atomlarning siljishi mineralda potensial energiyaning toʻplanishiga (Vegner energiyasi) olib keladi. Shunday izotoplardan eng muhimlari: U235, U238, Th232, Ra226, K40 va boshqa Bu elementlarning asl minerallarida kristallar toʻliq parchalanadi, biroq ushbu elementlar qoʻshilgan kri-stallarda esa lokal amortizatsiya kis-mlari vujudga keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metamorfizm

Metamorfizm (yun. metamorpho-omai — tubdan oʻzgarmoq, oʻzgarishga uchramoq) — choʻkindi va magmatik togʻ jinslarining teksturasi, strukturasi va mineral tarkibining temperatura, bosim va chuqurlikdagi eritma (flyuid)larning kimyoviy faolligi taʼsirida oʻzgarishi (qayta kristallanishi, mi-neralogik va kimyoviy oʻzgarishi) jarayoni. Buning natijasida ular metamorfik togʻ jinslariga aylanadi. M.ningendogen vakosmogen mavjud. Endogen M. regional va kontaktli M.ga boʻlinadi. Regional M. natijasida metamorfik slanetslar, kvarsitlar va marmar hosil boʻladi. M.ning bu turiga evolyusion rivojlanish davomida burmali mintaqalarning geosinklinal vulkanogen, vulkanogenchoʻkindi yotqiziqlari kiradi. Erta (granitlanishgacha) boʻlgan M. va keyingi M. farq qilinadi. Yer poʻsti chukur zonalari va uning tagidagi mantiya zichligining kamayishini M. bilan bogʻlaydilar. Kontakt M. intruziya yoki ekstruziya magmalarining bevosita yaqinida sodir boʻladi. Yuqori temperaturali sharoitdagi M.da minerallar degrada-siyaga uchraydi. M.da har vaqt jinsning kimyoviy tarkibi jiddiy oʻzgaradi. Kosmogen M. yirik meteoritlar tushgan vaqtda toʻlqin zarbining jinsga taʼsiridan qisqa muddat temperatura va bosimning keskin ortishi natijasida sodir boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geologiya
Metamorfogen konlar

Metamorfogen konlar - togʻ jinslari metamorfizmi jarayonida yuqori bosim va temperatura sharoitida Yer poʻstining chuqur qismida hosil boʻlgan foydali qazilma konlari. Metamorfogen konlar metomorfozlashgan va metamorfik konlar guruhlariga boʻlinadi. Metamorfogen konlarning mineral tarkibi ruda saklovchi jinslarning metamorfik fatsiyalariga xos. Metamorfogen konlar oʻzining paydo boʻlgan davridagi koʻrinishini butunlay oʻzgartirib, boshqa turdagi foydali qazilmaga aylanadi. Mas, torf metamorfik jarayon taʼsirida past navli toshkoʻmir va antra-sitga, oxirida esa grafit va olmosga, ohaktosh marmarga, gilli slanetslarga, boksitlar va boshqa xil tuprokli togʻ jinslari oʻtga chidamli xom ashyoga, qimmatbaho toshlar (korund, laʼl, diaspor, pirofilit, sillimanit, kianit)ga aylanadi.

Metamorfogen konlarni urganish natijasida olmos, laʼl, zumrad, billur va boshqa qimmatbaho toshlar konini topish imkoni yaratildi. Oʻzbekistonda Gʻozgʻon marmar koni, Toshqazigan grafit koni, Angren, Shargʻun kumir konlari, Sharaqsoy korund koni Metamorfogen konlar jumlasiga kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metan

Metan (kon gazi, botqoq gazi), CH4 – rangsiz, hidsiz gaz mol metan 16,04. Suvda kam eriydi, etanol, efir, uglerod (1U)-xlorid va uglevodorodlarda eriydi. Metan – toʻyingan uglevodorod qatorining dastlabki vakili boʻlib, boshqa alkanlar singari radikal oʻrin almashinish reaksiyalari (galogenlash, sulfoxlorlash, sul-fooksidlash, nitratlash va boshqalar)ga kirishadi.

Metan – tabiiy va kon gazlarining asosiy qismini tashkil etadi, sellyulozaning anaerob achishidan ham hosil boʻladi. Saturn, Yupiter va uning yoʻldoshi boʻlgan Titan atmosferasining asosini tashkil etadi. Metan sanoat miqyosida tabiiy gazlardan yoki krekinggazdan past temperaturali distilyasiyalash yoʻli bilan ajratib olinadi. Laboratoriyada atsetatlardan, karbid yoki metallarning metilgalogenidlaridan olinadi. Metan yonilgʻi, sintezgaz xom ashyosi, vodorod, atsetilen, texnik uglerod, uglerod (1U)-xlorid, xloroform, freonlar va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Zaharli emas, ammo portlovchi aralashmalar hosil qiladi, koʻmir konlarida yuz beradigan noxushliklar shuning oqibatida kelib chiqadi. Bundan tashqari uylarda va xonadonlarda ishlatiladigan tabiiy gaz ham metandir.

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Turkum:Yoqilgʻi
Metanefridiylar

Metanefridiylar (yun. Meta -oraliq, keyin, orqali va nefridiy) — umurtqasiz hayvonlar, asosan, halqali chuvalchanglarning metamer joylashgan juft ayirish organi (qarang Metameriya). Ektodermadan yoki mezodermal nefroblastlardan rivojlanadi. M. naysimon organlar boʻlib, voronkaga oʻxshab kengaygan kiprikli qismi (ne-frostom) ikkilamchi tana boʻshligʻi (selom)ga, keyingi ingichkalashgan qismi tananing navbatdagi boʻgʻimiga oʻtib, teri sirtiga ochiladi. Nefridiy nayi uzun va ilmoqqa oʻxshash buralgan boʻlishi mumkin. Nefrostom orqali M. nayiga selom suyukushgi, yaʼni birlamchi siydik oʻtadi. Bu su-yuklik kipriklar harakati tufayli M. nayiga haydaladi. Reabsorbsiya tufayli birlamchi siydikdan organik moddalar va tuzlar qonga qayta soʻriladi va haqiqiy siydik hosil boʻladi. Dengizlarda hayot kechiradigan stenogalin (shoʻrlanish nisbatan doimiy boʻlgan) hayvonlarda M. naychalari nisbatan qisqargan boʻladi (yana q. Protonefridiylar.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metanol

thumb|220px
thumb|220px

Metanol yoki metil alkogol (CH3OH) — rangsiz, suv bilan yaxshi aralashadigan suyuqlik, eng oddiy bir atomli spirt, etil spirtinikiga oʻxshash hidi bor. Molekulyar massasi 32,04. Zichligi 791,4 kg/m3 (20° da), qaynash temperaturasi 64,5°, atseton, benzol va uglerod (1U)-xlorid bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Kuchsiz asos va yanada kuchsiz kislotalik xossalarini namoyon qiladi. Ishqoriy metallar bilan metilitlar, kislotalar bilan efirlar hosil qiladi. 500—600° da kumush, mis yoki baʼzi metallar oksidlari ishtirokida havo kislorodi bilan formaldegidgacha oksidlanadi, uglerod (P)-oksid va vodorod aralashmasi bilan etanol yoki boshqa spirtlarga aylanadi. Metanol sanoat miqyosida tabiiy gaz va neftni qayta ishlash korxonalari chiqindilaridan olinadi.

Metanol formaldegid ishlab chiqarishda asosiy xom ashyodir. Erituvchi sifatida benzinga qoʻshiladi. Metilmetakrilat, metilaminlar, dimetiltereftalat, metilformiat, metilxlorid, sirka kislota, doridarmon tayyorlash va boshqa sohalarda keng foydalaniladi. Juda zaharli. Ichilganda, bugʻlaridan nafas olganda organizmni zaharlaydi, koʻzni koʻr qiladi. Shuning uchun Metanol olinadigan yoki ishlatiladigan joyda ishlovchi ishchilarni vaqt-vaqt bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish zarur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil formulasi CH3OH
Structura formulasi 
H-C(HH)-O-H

 

Vale A (2007). "Methanol". Medicine 35 (12): 633–4. doi:10.1016/j.mpmed.2007.09.014.
"Methanol Poisoning Overview". Antizol. Retrieved 4/10/11.
McMartin KE, Martin-Amat G, Noker PE, Tephly TR (March 1979). "Lack of a role for formaldehyde in methanol poisoning in the monkey".

Biochem. Pharmacol. 28 (5): 645–9. doi:10.1016/0006-2952(79)90149-7. PMID 109089.
Liesivuori J, Savolainen H (September 1991). "Methanol and formic acid toxicity: biochemical mechanisms". Pharmacol. Toxicol. 69 (3): 157–63. doi:10.1111/j.1600-0773.1991.tb01290.x. PMID 1665561.
Casavant MJ (Jan 2001). "Fomepizole in the treatment of poisoning". Pediatrics 107 (1): 170. doi:10.1542/peds.107.1.170. PMID 11134450.
Brent J (May 2009). "Fomepizole for ethylene glycol and methanol poisoning". N Engl J Med 360 (21): 2216–23. doi:10.1056/NEJMct0806112. PMID 19458366.
Schep LJ, Slaughter RJ, Vale JA, Beasley DM (Sep 30 2009). "A seaman with blindness and confusion". BMJ 339: b3929. doi:10.1136/bmj.b3929. PMID 19793790.

 
 Methyl Alcohol (Methanol) CDC/NIOSH
 CDC – NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards – Methyl Alcohol
 Methanol Fact Sheet
Metaplaziya

Metaplaziya (yun. metaplasso — qayta hosil qilish, oʻzgartirish) — organizm bir xildagi toʻqimalarining boshqa xil toʻqimalarga aylanishi. Umurtqali hayvonlarda M. suvda va quruqlikda yashovchilarda koʻz gavhari va toʻr pardasi regeneratsiyasida aniqlangan. Bu jarayonda rangdor parda hujayralari koʻz gavhari hujayralariga, pigmentli epiteliy esa toʻr parda hujayralariga aylanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metasomatizm

Metasomatizm, metasomatoz (meta... va yun... somatos — jism) — togʻ jinsidagi baʼzi minerallarning boshqa minerallar bilan almashinish hodisasi. M.da togʻ jinslarining umumiy kimyoviy tarkibi jiddiy oʻzgarishga uchraydi. Bu jarayon ham ekzogen, ham endogen sharoitlarda oʻtishi mumkin, bunda avvalgi minerallarning erishi va yangi minerallarning hosil boʻlishi bir vaqtda sodir boʻladi. M. geologik hodisa sifatidagi roli Yer poʻstining shakllanishida gipergenez, sedi-mentogenez, magmatizm va metomorfizm bilan bir qatorda turadi. M. magmatik jarayonlardan keyin ajralib chiqadigan eritmalar va yuza suvlar taʼsirida sodir boʻladi. Postmagmatik M. bilan ruda hosil boʻlishi bogʻliq. M. taʼsirida dala shpatlari erib, uning tarkibidagi gil, qumtuproq hisobiga muskovitli kvarsning ayrim holdagi seritsit, albit, topazli birikmasi hosil boʻladi. Granit massivlarining atrof jinslari ikkilamchi kvarsit, greyzen va ohaktoshlar kontaktida skarnlar vujudga keladi. M. unda ishtirok etgan elementlarning siljish tezligiga qarab infiltra-siyali va diffuziyali xillarga boʻlinadi. M.jadallashganda tobora koʻproq komponentlar harakat holatiga oʻtadi va M. mahsulotida minerallar soni bir mineralli jins hosil boʻlishigacha qisqaradi. Oʻzbekistonda M. jarayoni deyarli hamma rudali joylarda tarqalgan. Ular bilan barcha maʼlum mis, qoʻrgʻoshin, pyx, volfram, oltin, kumush va elementlar rudali konlari bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metasomatik konlar

Metasomatik konlar - metasomatizm natijasida vujudga kelgan foydali qazilmalar. Metasomatik konlar chuqurlikda qaynoq mineral suvli eritmalar taʼsirida togʻ jinslarining toʻliq erishi va ayni vaqtda yangi minerallarning choʻkishi yoki eritmalar va togʻ jinslarining oʻzaro taʼsiridan kimyoviy almashinuv reaksiyalari natijasida vujudga keladi. Har ikki hodda ham eritmalar Metasomatik konlar hosil boʻlgan joyga togʻ jinslari elementlarini va qimmatli ruda metallarini olib keladi. Karbonatli jinslar (ohaktosh va dolomitlar) Metasomatik konlar hosil boʻlishi uchun qulay muhit hisoblanadi. Metasomatik konlar murakkab shaklli yotqiziqlar hosil qiladi. Bunday konlarning yuqori (qora, ran-gli va kamyob metallarning skarnli va greyzenli konlari), oʻrta (aksari mis, qoʻrgʻoshin va rux rudali konlar) va past (uran va misning infiltratsion konlari) temperaturali mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metasomatik togʻ jinslari

Metasomatik togʻ jinslari — metasomatizm natijasida hosil boʻlgan togʻ jinslari. Joylashish sharoitlari, hosil boʻlish temperaturasi va gidrotermal jarayonlarning bosqichlariga qarab Metasomatik togʻ jinslarij.ning turli guruhlari farq kilinadi. Yuqori temperaturali dastlabki ishqoriy bosqichdagi mahsulotlarga magneziyli va ohaktoshli skarnlar kiradi, ular, odatda, granit va siyenitlarning karbonatli jinslar bilan kontaktida hosil boʻladi. Bular bilan magnetitli, boratli, borsilikatli, flogopit rudalari bogʻliq. Kislotali bosqichga greyzenlar (qalay, volfram, berilli rudalanish) va ikkilamchi kvarsitlar (mis, molibdenli rudalanish)ning vujudga kelishi xos. Soʻnggi ishqoriy va unga oʻtish bosqichiga metasomatizm mahsulotlari mansub. Vulkanik oblastlarda propolitlar tarqalgan.

Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda skarnlisheyelitli, skarnli-poli-metall, kvars-seritsitli metasomatidlar (oltinli), kvars-xloritli (mis-forfirli) konlar boʻlgan jinslar va rudali formatsiyalar maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metastaz

Metastaz (yun. metastasis — koʻchish, joyni oʻzgartirish) — kasallik qoʻzgʻatuvchisi (bakteriyalar, oʻsma hujayralari va boshqalar)ning boshlangʻich oʻchoqdan organizmning boshqa aʼzolariga qon yoki limfa orqali oʻtishi natijasida vujudga keladigan ikkilamchi patologik manba (ikkilamchi kasallik oʻchogʻi). Qon yoki limfa oqimiga oʻtgan bakteriyalar biror aʼzoda va limfa yoʻllari orqali tarqalib, yangi oʻsma tugunlarini hosil qiladi ("M." termini, asosan, ana shu jarayonni ifodalash uchun qoʻllanadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tibbiy biologiya
Turkum:Kasallik alomatlari
Metateza

Metateza (yun. metathesis — oʻrnini almashtirish) — soʻzdagi tovushlar (asosan, undoshlar)ning oʻzaro oʻrin almashtirish; tovush oʻzgarishlarishtt bir turi. Masalan, tuproq — turpoq, toʻgʻramoq — toʻrgʻamoq, ahvol — avhol va hokazo. M. ogʻzaki tilga, shevalarga hamda bolalar nutqiga xos hodisa boʻlib, baʼzan bunday oʻzgarishlar adabiy tilning tarixiy taraqqiyoti natijasida yoki boshqa tillardan soʻz oʻzlashtirish jarayonida tilda mustahkam oʻrin olib, adabiy meʼyorga aylanadi: yomgʻir<yogʻmir, daryo<dayro; qulf<arab. "qufl"; tarelka<nem. "Teller" kabi. Yondosh, yonma-yon turgan tovushlar, shuningdek, yondosh boʻlmagan, bir-biridan uzoqroq boʻlgan tovushlar M.si farqlanadi. Masalan, boʻyra—boʻryo, aylanmoq — aynalmoq kabi. M., koʻpincha, yosh bolalar tomonidan yangi soʻzlarni oʻzlashtirishda, talaffuz qilishda hamda boshqa tillarda soʻz qabul qilish jarayonida talaffuz uchun noqulay tovush birikmalaridan qochishga intilish natijasida paydo boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metafaza

thumb
Metafaza (meta… va yun. phasis — paydo boʻlish) — somatik (tana) hujayralarning boʻlinib koʻpayish usuli, mitozning ikkinchi bosqichi. Metafazada boʻlinish duki toʻliq shakllangan boʻladi. Xromosomalar spirallashib, yorugʻlik mikroskop ostida koʻrinadigan boʻlib qoladi. Xromosomalar ekvatorda joylashib olib, oʻz sentromerasi (birlamchi belbogʻi) bilan boʻlinish dukiga ilashgan boʻladi. Sitogenetik tadqiqotlarda metafaza holatidagi xromosomalar oʻrganiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Metafosfatlar

Metafosfatlar — metafosfat kta (NRO,) tuzlari. Fosforli oʻgʻitlar sifatida kaliy va kalsiy meta-fosfatni ishlatish mumkin. Kaliy metafosfat (KRO3) yuqori kon-sentrlangan chiqindisiz fosforkaliyli oʻgʻit. Kimyoviy toza kaliy meta-fosfatda 60,1% R2O5 va 39,9% K2O boʻladi. Havoning oʻrtacha namligida oʻziga nam tortmaydi, turganda mushtlanib qolmaydi. Fizik xususiyatlari yaxshiligi uni azotli oʻgʻitlar bilan aralashtirib ishlatishga imkon beradi. Agrokimyoviy sinovlarga qaraganda kaliy metafosfat hamma tuproqlarda ortofosfatlarga oʻxshab taʼsir qiladi. Gʻoʻza ekiladigan dalalarda kuzgi shud-gorlashda asosiy oʻgʻit sifatida qoʻllanadi (175–200 kg/ga R2O5 hisobida). Kalsiy metafosfat Sa(RO3)2 kukun holdagi konsentrlangan oʻgʻit, tarkibida 64,6% R2O5 24,5% SaO, 4,3% SiO2, 3,7% R2O3 va (Q2% F bor. Hamma tuproklarda barcha ekinlarga qoʻllash mumkin. M.ni ishlab chiqarish texnologiyasi murakkabligi tufayli qishloq xoʻjaligida ishlatish bir qadar cheklangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metgemoglobin

Metgemoglobin, MtHB (meta… va gemoglobin), gemoglobin, ferrigemoglobin – oksidlangan gemoglobin; bunda kislorod gemoglobin tarkibidagi temir bilan mustahkam birikib, oʻzidagi kislorodni toʻqimalarga ajratib chiqara olmaydi. Natijada kislorod yetishmasligi – gipoksiya holati yuzaga keladi. Sogʻlom kishi eritrotsitlari tarkibida metgemoglobin juda oz miqdorda (0,1 – 1%) boʻladi. Organizm turli kimyoviy moddalar yoki dorilardan zaharlanganda qonda metgemoglobin miqdori ortadi (metgemoglobinemiya). Bunday hollarda tez toliqish, bosh ogʻrigʻi va koʻkarish (sianoz) alomatlari yuzaga chiqadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Turkum:Tibbiyot
Meteor astronomiya

Meteor astronomiya - astrono miyaning bir boʻlimi; meteoritlarning fizik va kimyoviy xossalarini, Yerga tushishidagi sharoitlarini va Yer atmosferasidagi harakatini oʻrganadi. Meteor astronomiyaning asosiy vazifasi: meteoritlarning paydo boʻlishi, shuningdek, sayyoralar sistemasi vujudga kelishini va rivojlanishida meteorit rolini aniqlash. Meteor astronomiya 18-asrda vujudga kelgan. Meteor astronomiyaning meteoritlarni oʻrganishga qaratilgan optik kuzatish, radiolokatsiya va boshqa usullari mavjud boʻlib, bunda Yernint sunʼiy yoʻldoshlari va kosmik zondlardagi asboblardan foydalaniladi. Meteor jismlarni Yer atmosferasi bilan toʻqnashish jarayonini tekshirish yoʻli bilan meteor modda harakatini oʻrganadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meteoritlar

thumb|Goba meteoriti yer yuzida topilgan eng katta meteoritdir.
Meteoritlar — Quyosh sistemasining sayyoralararo fazodan Yer yuziga tushadigan qattiq jismlari. Quyosh atrofida elliptik orbita boʻylab aylanayotgan sonsanoqsiz qattiq jismlardan ayrimlarining orbitasi oʻzgarishi natijasida Yer bilan toʻqnashadi. Katta tezlikda (11–75 km/sek) qarakat qilayotgan bunday jismlardan massasi kichiklari (1—10 g) Yer atmosferasida meteor hodisa hosil qilsa, kattalari (1 – 1000 kg) atmosferada butunlay erib ulgurmay Yer yuziga tushadi. Bir sutkada osmondan Yerga umumiy massasi 10 t atrofida boʻlgan turli xil kattalikdagi qattiq holatdagi kosmik modda tushadi. Bu jismlarning yiriklari topilgan va tabiat muzeylarida saqlanmoqda. Ular Meteoritlar deb atalib, umumiy ogʻirligi 500 t dan oshadi. 1920-yil Janubiy-Gʻarbiy Afrikada topilgan temir Meteoritlarning (Goba) ogʻirligi 50 t, 1818-yilda Grenlandiyada topilgan Meteoritlarning ogʻirligi 34 t. 1947-yilda Sixo-te-Alin (Uzoq Sharq, Rossiya) ga parchalanib tushgan Meteoritlarning umumiy ogʻirligi 23 t. MeteoritlarZ turkumga boʻlinadi: temir, tosh vatoshtemir. Te mir Meteoritlar topilgan barcha Meteoritlarning 4% ini tashkil etib, tarkibida 85% temir, 12% nikel, 3% kobalt va boshqa elementlar bor. Temir Meteoritlar katta kristall (oktaedrit) lardir. Ular sillik, shakldagi jismlar boʻlib, havo qarshiligi taʼsirida kristallga aylangan. Tosh Meteoritlar topilgan barcha Meteoritlarning 92% ini tashkil etadi va, asosan, kremniy, magniy, natriy, kalsiy, temir, alyuminiy va boshqa elementlar oksididan iborat. Ular togʻ jinslarini eslatadi. Toshtemir Meteoritlar topilgan barcha Meteoritlarning 4% ini tashkil etadi. Meteoritlarning zichligi 2,5 dan 8,8g/sm3 gacha Meteoritlarning atmosferasidan Yerga maydalanib tushish hodisasi Meteoritlar yomgʻiri deyiladi. Mas, 1947-yildagi Sixote-Alin meteorit yomgʻiri tarkibida oʻrtacha quyidagi miqdorda nodir metallar bor (1 t Meteoritlarda g hisobida): ruteniy 10, rodiy 5, palladiy 10, ku-mush 5, osmiy 3, iridiy 5, platina 20, oltin 5 va boshqa Meteoritlardagi elementlar tarkibi Yerdagi elementlar tarkibi bilan deyarli bir xil.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meteorlar

thumb

Meteorlar (yun. meteora — atmosfera va osmon hodisasi) — sayyoralararo fazodan Yer atmosferasining yuqori qatlamlariga katta (11–75 km/s) tezlikda qattiq zarralar yoki jismlarining kelib tushishi natijasida roʻy beradigan chaqnash va boshqa hodisalar. Xalq tilida "uchar yulduzlar" deb ham ataladi. M. dastlab vizual (teleskop va boshqalar) yoʻl bilan keyinroq esa fotografiya qamda radiolokatsiya yoʻli bilan kuzatilgan. Meteor jismlar Yer atmosferasi bilan toʻqnashganida oʻz massasining toʻla yoki qisman yoʻqotishi va ionlashgan yorugʻ iz qoldirishi kuzatilgan. Yorugʻ izning uzunligi bir necha km dan oʻnlarcha km gacha boʻlishi mumkin. Yorugʻ va xira meteorlar mavjud, yorugʻlari kam, xiralari koʻproqkuzatiladi. M. yorugʻligi meteor jismlarning kattaligiga va tezligiga bogʻliq. Eng yorugʻ M. bolidlar deyiladi. Atmosferada bir sutkada yorugʻligi taxminan beshinchi yulduz kattaligidek 100 mln. ta meteor chaqnaydi.

M. vaqt oʻtishi bilan asta-sekin parchalana borib biror balandlikda (odatda 60–10 km) yoʻq boʻlib ketadi. Yorugʻ yulduzlar, mas, bolidlar ancha pastlik (20–40 km) da tugaydi. M.spek-trida Fe, Na, Mg, Ca, Cr, Si+, N, O elementlarining intensiv chiziqlari aniqlangan. Yer atmosferasiga katta tezlikda yorib kirayotgan M. harakat energiyalarini atmosfera gazlarini qizdirishga sarf qiladi. Buning natijasida uygʻongan holatga oʻtgan atomlarning Ne, O, Na, Si va Sa ionlari asosiy xrlatga qaytayotganda yorugʻlik sochiladi. Yer oʻz harakati vaqtida M. oqimi bilan toʻqnashganda Yerda M. yomgʻiri hodisasi kuzatiladi. Bunda qisqa vaqt ichida (mas, 1 min.da) bir necha yuz M. chaqnashi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meteorograf

Meteorograf (yun. meteoros — yuqoriga koʻtarilgan, osmonga oid va ...graf) — havo namligi, bosimi va temperaturasi, shuningdek, atmosferaning yuqori qatlamlaridagi shamol tezligini bir vaqtda avtomatik holda qayd qiladigan aerologik asbob. M. termograf, barograf va gigrografdan iborat. Yozuvlar soat mexanizmi bilan harakatga keluvchi barabandagi maxsus qogʻoz tasmaga yoziladi. Sharzondlar bilan atmosferaning 35–40 km iga chikariladigan zond M., samolyotlarda ishlatiladigan M., shuningdek, aerostat va aerologik qurilma yoki meteorologii raketalarga oʻrnatiladigan M. va boshqa mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meteorologik radiolokatsiya

Meteorologik radiolokatsiya — fazodagi turli obyektlar (samolyot, radiozond, momoqagdirok, yogʻinlar maydoni va boshqalar) ning turgan joyini koʻri-nuvchanlikning har qanday sharoitida ham ularga radiotoʻlqin yuborib, ulardan qaytgan radiotoʻlqin orqali radio-aniqlash usuli. Meteorologik radiolokatsiyada juda qisqa muddatli, lekin katta quvvatli impuls larda ishlaydigan maxsus radiouzatkichlar qoʻllanadi. Obʼyekt tomon yoʻnalishni aniqlash uchun nurlanish energiyasining katta qismini nurning ingichka tutamli chegarasida yuborishni (shuningdek, asosan ushbu tutam chegarasida qabul qilinaditan signallarni ham) taʼminlaydigan maxsus yoʻnalgan antennalardan foydalaniladi. Moʻljalni antenna oʻqining yoʻnalishi bilan aniqlanadi. Obʼyekt bilan radiolokator orasidagi masofa obyektga uzatilgan va undan qaytgan radio-toʻlqin uchun ketgan vaqt (mikrosekund) oʻlchanib aniqlanadi. Meteorologik radiolokatsiya yordamida meteorologik obyektlarni, eng avvalo yogin maydoni va u bilan bogliq boʻlgan hodisalar (ʻmomoqaldiroq, bulut), shuningdek, bulut ortidagi shamol tezligi va yoʻnalishi ham aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meteorologik raketa

Meteorologik raketa, geofizik raketa — atmosfera yuqori qatlamlari (ayniqsa, meeosfera va ionosfera)ni tekshirishda qoʻllaniladigan asboblarni olib chiqadigan raketa. Unga oʻrnatilgan meteorologik asboblar yordamida atmosfera temperaturasi va bosimi, shamol yoʻnalishi, havo tarkibi, kosmik nurlar, Yer magnit maydonining joylashishi va boshqa aniqlanadi. Shuningdek, Quyosh nuri spektri va Yer sirti suratga olinadi. Meteorologik raketa koʻtariladigan balandlik cheklangan (100–150 km), uning ogʻirligi nisbatan kichik (400–500 kg). Koʻpincha, massasi 80 kg gacha boʻlgan, taxminan 65–70 km balandlikka koʻtariladigan Meteorologik raketa ishlatiladi. Meteorologik raketa har xil geografik rayonlardan, jumladan, Arktika va Antarktika, quruqlikdagi st-yalardan va kemalardan uchirilishi mumkin.

Meteorologik raketa 2 qism: dvigatel qurilmasi va apparat oʻrnatiladigan ajraladigan (bosh) qismdan iborat. Meteorologik asboblar Meteorologik raketaning bosh qismida boʻladi. Raketaning bu qismi raketa korpusidan avtomatik tarzda ajralib, pastga maxsus parashyut yordamida tushiriladi. Meteorologik raketaning radiosignallari Yerdagi telemetrik st-yalar orqali qabul qilinadi. Meteorologik maʼlumotlar elektron-hisoblash mashinasi yordamida ishlab chiqiladi. Meteorologik raketalar temperaturayektoriyasi kinoteodolit, ballistik kamera, radiolokator, radiodopler tizimi va boshqa bilan boshqariladi. Meteorologik raketa atmosfera hodisalariga aktiv taʼsir qilishda ham ishlatilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meteorologik stansiya

Meteorologik stansiya - obhavo va iqlimnn oʻrganish, atmosferani ilmiy tadqiq qilish maqsadida uzluksiz meteorologik kuzatishlar olib boradigan muassasa; maʼlum talablarga javob beradigan maydonchaga oʻrnatiladi. Meteorologik stansiyaning maxsus meteorologik maydonida turli meteorologik asboblar va kurilmalar, shuningdek, xodimlar ishlaydigan joylari va boshqa boʻladi. M. yeda atmosfera temperaturasi, bosim va havo namligi, shamol, yogʻinlar, bulutlar va boshqa meteorologik elementlar uzluksiz aniqlab turiladi. Meteorologik stansiya 3 razryadga boʻlinadi: I razryadli Meteorologik stansiya vazifalariga atmosferani kuzatish natijalarini ishlab chiqish, shuningdek, unga biriktirilgan II va III razryadli Meteorologik stansiya va postlar ishiga texnik rahbarlik qilish va manfaatdor tashkilotlar, korxonalar, muassasalarga meteorologik sharoitlar haqidagi maʼlumotlar berish, iqlim materiallari bilan xizmat koʻrsatish kiradi.

Meteorologik stansiya 18-asrda vujudga kelgan. Hozirgi kunda sayyoramizdagi deyarli barcha davlatlarda 10000 ga yaqin, jumladan, Oʻzbekistonda 76 ta Meteorologik stansiya bor (qarang Gidrometeorologiya xizmati). Aholi kam yashaydigan joylarda (mas, togʻlik zonalarda), asosan, avtomatik Meteorologik stansiya dan foydalaniladi. Meteorologik stansiya maʼlumotlari obhavo holatini bilishda va yaqin kunlar uchun prognoz tuzishda asos boʻlib xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meteorologik termometr

Meteorologik termometr - havo va tuproq temperaturasini oʻlchashda ishlatiladigan termometr. Meteorologik termometr ishlash tarziga koʻra, suyuqlikli (simobli, spirt li), gazli (mas, vodorod), deformatsiya, elektr xillarga boʻlinadi. S u yu q likli Meteorologik termometrda traning oʻzgarishi maʼlum miqdordagi suyuqlik hajminingoʻzgarishiga bogʻliq. Gazli Meteorologik termometrda temperatura maʼlum hajmdagi kimyoviy toza gaz bosimi bilan oʻlchanadi. Deformatsiya Meteorologik termometrda egiluvchan plastinka (bimetall plastinka, Burdon nayi)dan iborat boʻlib, temperatura taʼsirida egiladi. Elektr Meteorologik termometr temperatura taʼsirida termo-elementlarda elektr harakat kuchi yoki oʻtkazgichlar elektr qarshiligi (qarshilik termometri, termistorlar) ning oʻzgarishiga asoslangan. Meteorologiyada qavo va tuproq temperaturasini oʻlchashda, asosan, simobli va spirtli termo-metrlar; termometr etaloni sifatida vodorodli termometr; termograflarning qabul qilgichi sifatida deformatsiya termometri qoʻllanadi. Elektr termometrlari, asosan, tadqiqot ishlarida va tuproq temperaturasini oʻlchashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meteorologik elementlar

Meteorologik elementlar — atmosferaning maʼlum bir vaqtdagi holatini, undagi jarayonlarni ifodalovchi umumiy parametrlar. Meteorologik elementlar, asosan, havo temperaturasi, bosimi, namligi, shamol kuchi va yoʻnalishi, bulut, yogʻin turi va miqdori, tuman, tiniqlik, suv va tuproq temperaturasi, Quyosh radiatsiyasi, Yer va atmosferaning issiklik nurlanishi, qor qatlami va hokazodan iborat. Shuningdek, Meteorologik elementlarga obhavoda sodir boʻladigan turli hodisalar — momoqaldiroq, qor va qum boʻronlari ham kiradi. Meteorologik elementlar asosida atmosferada sodir boʻlayotgan jarayonlar haqida batafsil maʼlumotlar olish mumkin. Meteorologik elementlardan obhavoni oldindan aytishda, iqlim normalarini hisoblashda va boshqa ilmiy tadqiqot ishlarida keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maurice Maeterlinck

Maurice Maeterlinck (1862.29.8, Gent - 1949.5.5, Nitssa, Fransiya) — belgiyalik shoir, dramaturg , faylasuf. Absurd teatrning asoschilaridan biri. Fransuz tilida ijod qilgan. 1896 yildan Fransiyada yashagan. Ijodini ocherknavis, tanqidchi va shoir sifatida boshlagan. Uning ramzli sheʼriyatida naturalizmniig sof moddiy qiziqishlariga qarshi norozilik kayfiyatlari aks etgan. "Issiqxonalar" (1889), "Oʻn ikki qoʻshiq" (1896) kabi sheʼriy toʻplamlari simvolistik ruada. "Malika Malen" (1889), "Koʻrlar" (1890), "Yetti malika" (1891), "Peleas va Melisanda" (1892), "Rohiba Beatrisa" (1900), "Vanna xonim" (1902), "Humo" (ertak-drama, 1905), "Koʻk qush" (1908) va boshqa dramalari insonga, uning ochlik, qash-shoklik, urushga qarshi kurashda mu-vaffaqiyatiga ishonch ruhi bilan sugʻorilgan. M. "Bolarilar hayoti" (1901), "Gullar akli" (1907), "Chumolilar hayoti" (1903) kabi falsafiy asarlarida inson hayotining maʼnaviy, axloqiy muammolarini tilga olgan. "Termitlar hayoti" (1926) asarida timsollar vositasida kommunizm va totalitarizm satira qilingan. M. Ikkinchi jahon urushi davrida Amerikada yashagan va "Shodon xotiralar" (1948) kitobini yozgan. Nobel mukofoti laureati (1911).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1862-yilda tugʻilganlar
Turkum:1949-yilda vafot etganlar
Turkum:29-avgustda tugʻilganlar
Turkum:5-mayda vafot etganlar
Metilamin

Metilamin, monometilamin, CH3NH2 — oddiy alifatik amin; oʻtkir ammiak hidli gaz. 0,005% li konsentratsiyada ham hidi seziladi. Mol. m. 31,06. Suyuqlanish temperaturasi — 93,46°, qaynash temperaturasi — 6,32°, zichligi 682,8 kg/m3. Suvda, etanolda va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Kuchli asos, birlamchi aminlarga xos xususiyatlarga ega. M. Goffmanreaksiyalari yordamida sintez qilinadi. Insektitsidlar, erituvchilar, sirt faol moddalar, fotore-aktivlar olishda, ayniqsa, dori tay-yorlashda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metilbromid

Metilbromid, brommetil (SN3Vg) — fumigant. Bir oz hidli, rangsiz yoki sargʻimtir suyuklik; taʼsir qiluvchi moddasi — 98,5%. Juda uchuvchan va kuchli bugʻlanish xususiyatiga ega. M.dan oziq-ovqat va yem uchun moʻljallangan don omborlarini zararsizlantirishda, hasharot va kanalarga qarshi, koʻchatlar, kema tryumlari hamda temir yoʻl vagonlaridagi karantin obʼyektlarga qarshi, shuningdek, yangi kuritilgan meva va sabzavotlarga ishlov berishda foydalaniladi. Omborlarni fumigatsiya qilish uchun sarf normasi — 25—35 g/m3; dimlash muddati (ekspozitsiya) — 1—2 sutka; karantin obʼyektlarga qarshi sarf normasi —30—100 g/m3. Zahari kuchli. Kalamushlarda nafas yoʻllari orqali OʻD50 2,3 mg/l. M. bilan ishlaganda protivogaz kiyish shart.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metilen koʻki

Metilen koʻki (Methylenum coeruleum) — sunʼiy organik boʻyagich, tiozin boʻyagichlari guruhiga mansub. Toʻq yashil kristall poroshok yoki bronza kabi yaltiroq kristall. Spirtda, suvda eriydi, organik erituvchilar (efir, benzol, SNS13)da erimaydi. Suvdagi eritmasi koʻk rangda. Analitik kimyoda xloratlar, perxloratlar, simob kationlari, qalay, titanni aniqlashda, qogʻoz, gazlamalarni boʻyashda, rangli qalamlar tayyorlashda, tibbiyotda antiseptik vositalar, shuningdek, antidotlar sifatida ishlatiladi. Baʼzan sistit, uretrit va siydik yoʻlining boshqa yalligʻlanish kasalliklarida ichiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metiloranj

Metiloranj, geliantin (natriy yadimetilaminoazobenzol sulfonat) — sunʼiy organik boʻyagich modda. Diazolangan sulfanil kislotani di-metilanilinga qoʻshib olinadi. rN 3,1—4,4 boʻlganda qizil rangi sariqqa aylanadi. Analitik kimyoda 0,04% li suvdagi eritmasi yoki 0,1% li etanoldagi eritmasi indikator sifatida ishlatiladi. Eritmalar muhitining vodorod koʻrsatkichini aniqlashda qoʻllanadi (yana qarang Indikatorlar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metiletilketon

Metiletilketon (2-butanon), CH3COC2H5 — atsetonni eslatuvchi hidli, rangsiz, uchuvchan suyuklik. Mol. m. 72,12. Suyuqlanish temperaturasi —86,3°, qaynash temperaturasi 79,6°, zichligi 805 kg/m3. Suvda eruvchanligi massasi jihatdan 26,8%. Suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 73,41°; 88,7% M.) hosil qiladi. Organik erituvchilar bilan yaxshi aralashadi. Alifatik ketonlarga tavsifli kimyoviy xossalarni namoyon qiladi. Sanoatda M. butenlardan olinadi. Perxlorvinil, poliakril lokboʻyoq materiallar va yelimlar, bosmaxona boʻyoklari uchun erituvchi sifatida, surkov moylarini parafindan, parafinni esa moylardan tozalashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metionin

Metionin (Methioninum) — 2-ami-no-4-metiltiobutan kislota. Oʻziga xos qoʻlansa hidli, oq kristall modda. Almashtirib boʻlmaydigan aminokislota. Mol. m. 149,21. Sintez nuli bilan olingan. Biologik faol modda, hayvon va oʻsimliklar oqsilida ham bor. Suvda juda oz eriydi.Organizmda adrenalin, kreatin kabi moddalar sintezida ishtirok etadi, gormonlar, fermentlar, vitaminlar taʼsirini kuchaytiradi. M. yetishmaganda moddalar almashinuvi buzilib, jigarni yogʻ bosadi. Jigar sirrozida jigar toʻqimalari margimush preparatlari, xloroform, benzol va boshqa zaharli moddalardan zararlanganda beriladi. Virusli gepatitna M. tavsiya etilmaydi. Dizenteriya bilan ogʻrigan kishilarga, organizmda oqsil yetishmaganda ham baʼzan tavsiya etiladi.

Qarilarga aterosklerozning oldini olish va davolash uchun buyuriladi. Tabletkalari 0,25 va 0,5 g dan chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metislar

Metislar ( — birlikda metis, soʻnggi — aralash dan) —

1) antropologiyada turli irq vakillari oʻrtasidagi aralash nikoxlardan tugʻilgan avlod. Amerika, Afrika, Osiyo va Avstraliya mamlakatlarida aholining koʻpchilik foizini tashkil etadi;

2) Amerikada yevropeoid irq vakillarining indeyslar bilan boʻlgan nikohidan tugʻilgan avlod. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metodik pech

Metodik pech — metall zagotovkani bolgʻalab, prokatlab yoki shtamplab ishlov berishdan oldin qizdirish uchun moʻljallangan pech. Unda metall zagotovkalar uzluksiz harakatlanib turadi, ularni muayyan rejimda asta-sekin (metodik tarzda) qizdirib boriladi. Metodik pechda metodik zona; payvandlash va tindirish zonalari boʻladi. Metodik zonada zagotovka dastlabki qizdirish jarayonidan oʻtadi, payvandlash zonasida bir nechta birin-ketin joylashgan zonachalar boʻlib, ularda zagotovka asta-sekin qizdirib boriladi, tindirish zonasida haligi qizigan zagotovka muayyan muddat ushlab turilib temperaturasi tenglashtiriladi, yaʼni tindiriladi. Metodik pechda zagotovka yonish mahsulotlari oqimiga qaramaqarshi harakatlanadi.

Metodik pech tuzilishi jihatdan har xil, lekin ish tartibi boʻyicha bir xil buladi. Unda gazsimon yoki suyuq yoqilgʻi yoqiladi. Katta Metodik pechlar ish qismining uz. 50 m gacha, eni 13 m gacha, ish unumdorligi 400 t/soat dan ortiq boʻlishi mumkin. Metodik pech deyarli barcha yirik mashinasoxchik zavodlarida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil