Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Charles Sanders Peirce

Charles Sanders Peirce (1839.10.9, Kembrij, Massachusets shtati — 1914.19.4, Milford, Pensilvaniya shtati) — amerikalik faylasuf, mantikchi, matematik va tabiatshunos. Amerika fanlar va sanʼat akademiyasi (1877) hamda Milliy Fanlar akademiyasi (1879) aʼzosi. Garvard universitetini tugatgan (1859). Shu universitetda mantiq, tarix va falsafadan maʼruzalar oʻqigan. Peircega Dune Skot, Kant va Darvin qarashlari taʼsir koʻrsatgan. Peirce agnostitsizmni tanqid qildi, biroq bilimning ishonchliligini inkor etdi. U ilmiy bilim va fikrning shakllanishi, ishonchliligi va dalillar asosida isbotlanganligi masalasiga aloxida ahamiyat berdi. Falsafaga pragmatizm tushunchasini kiritgan. Haqiqatning obʼyektivligini rad etib, chinlikni amaliy foydalilik bilan tenglashtirgan. Semiotika asoschisi. Matematik mantiqqa doir asarlar yozgan. Peirceni "AQSH ilmiy falsafasining otasi" deb hisoblaydilarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Matematiklar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:19-asr amerikalik olimlari
Turkum:1839-yilda tugʻilganlar
Turkum:1914-yilda vafot etganlar
Turkum:10-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:14-aprelda vafot etganlar
Pirs

Pirs (ing. pier — ustun, pristan) — portaa kemalar toʻxtab turadigan joy, qirgʻoqqa qurilgan gidrotexnik inshoot. Port akvatoriyasndan chiqib turadi, kemalarni ikki tomonidan bogʻlab qoʻyishga imkon beradi. P.da kemalarga yuk ortiladi yoki tushiriladi, yoʻlovchilar tushiriladi yoki chiqariladi. Keng va tor P.lar bor. Keng P.ning har qaysi tomoniga 3—8 kema, tor P.ning har qaysi tomoniga 1—2 ta kema toʻxtab turishiga imkon beradi. Odatda, P.lar guruh-guruh qilib joylashtiriladi, ular qirgʻoq boʻylab oʻziga xos "taroqlar"ni hosil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pirsiyonlar

Pirsiyonlar (oʻzlarini eroniy deb ataydilar) — Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonning ayrim tumanlarida tarqalgan xalq — eroniylarning 2nomi. P.ning asl vatani — Eron (qarang Forslar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lester B. Pearson

PIRSON (Pearson) Lester Bouls (1897—1972) — Kanada Bosh vaziri (1963—68). Liberal partiya rahbari (1958—68), tashqi ishlar vaziri (1948—57). Nobel tinchlik mukofoti laureati (1957).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dmitriy Pisarev

Dmitriy Ivanovich Pisarev 1840.2(14).10, hozirgi Lipetsk viloyati Znamenskoye qishlogʻi — 1868.4(16).7, hozirgi Yurmala — rus publitsisti va ada-biy tankidchisi. Peterburg universitetining tarix-filologiya fakultetida tahsil olgan (1856—61). "Russkoye slovo" ("Rus soʻzi") jur.da peshqadam tanqidchi si-fatida faollik koʻrsatgan. Shu davrda P.ning dunyoqarashida keskin oʻzgarish sodir boʻlib, u oʻtkir soʻz yordami bilan rus jamiyatining chirib borayotgan asoslarini larzaga keltirishni oʻz ol-diga maqsad qilib qoʻygan. Chor hoki-miyatini agʻdarishga daʼvat etuvchi pam-fleti uchun 1862-yilda qamoqqa olingan. P. 1866-yil avf etilgach, N.A. Nekrasovning "Otechestvennie zapiski" ("Vatan yozishmalari") jurnali bilan hamkorlik qilgan.

Pisarev adabiy faoliyat bilan qisqa vaqt shugʻullanganiga qaramay, juda koʻp falsafiy va adabiy-tanqidiy maqolalar yozishga ulgurgan. 1860-yilda Geyne ijodi bilan tanishish Pisarev estetikasining shakllanishida muhim omil boʻlgan. Shundan keyin tabiiy fanlarga ixlos qoʻygan Pisarev fanni, dastavval, tabiatshunoslik va matematika fanlarini rivojlan-tirmay turib, jamiyatni taraqqiy et-tirish mumkin emas, degan fikrda boʻlgan. Pisarev nazarida, faqat matematika va tabi-atshunoslik fanlarigina "ochlar va yalangʻochlar"ning qornini toʻydirishi, binobarin, fan deb atalishga hakli boʻlgani uchun u, pirovardida estetikani va adabiy asarlarning estetik talqinini mantiq-siz, deb topgan. Shu nuqtai nazarga amal qilgan P. N.G.Chernishevskiyttg "oqilona egoizm" haqidagi nazariyasini qoʻllabquvvatlaydi ("Realistlar"). M.Ye. Saltikov-Shchedrinta qarshi malomat toshlarini otish, satiraning ij-timoiy ahamiyatini inkor etish P.ning nafaqat estetik, balki ijtimoiy-siyosiy maʼnodagi xatosi ham boʻlgan ("Beozor yumor chechaklari"). Pisarevning "Pushkin va Belinskiy" sin-gari eng yaxshi adabiytanqidiy maqolalari maʼrifatparvarlik ruhi bilan sugʻorilganiga qaramay, bahs-munozarali fiqolardan xoli emas.

 
 Literaturnaya kritika, t 1—3, M., 1981. Ad.: Korotkov Yu., Pisarev, M., 1976.
Pisarro Fransisko

PISARRO (Pizarro) Fransisko (1470 va 1475-yillar orasi — 1541) — ispan konkistadori (qarang Konkistadorlar). 1513—35 yillarda Panama va Peruni bosib olishda qatnashgan, Janubiy Amerikaning Tinch okeani sohillari bir qismini (Guayakil qoʻltigʻi bilan) va And tizmasidagi Gʻarbiy Kordilyera togʻini kashf etgan, inklarning Tau-antinsuyu davlatini talon-toroj etib, yakson qilgan, Lima va Truxi-lo shaharlariga asos solgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pisistrat

Pisistrat (? - miloddan avvalgi 527) - afinalik tiran (hokim). 560 yildan 527 yilgacha (tanaffuslar bilan) hokimlik qilgan. Dehqonlar va savdo-hunarmandlar tabaqasi manfaati yoʻlida islohotlar oʻtkazgan (yevpatriylardan musodara qilingan yerlarni qishloq kambagʻallariga boʻlib berilishi, davlat tangalarini (P. tetradraxmasi) zarb qilinishi, urush nogironlariga davlat nafaqasi belgilanishi va boshqalar). Yollanma qoʻshin tuzgan, jamoat insho-otlari (bozor, vodoprovod, Pirey gavani, ibodatxonalar va boshqalar) qurilishini tashkil etgan. P. davrida Afina Yunonistonning madaniy markaziga aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Piskent

Piskent – Toshkent viloyati Piskent tumanidagi shahar (1966-yildan), Tuman markazi. 1952-yilgacha qishloq.

Ohangaron daryosining oʻng sohilida. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Toʻytepa (14 km). Viloyat markazi (Toshkent shahri)dan 41 km. Aholisi 31,4 ming kishiga yaqin (2003).

Piskent (Biskat) – Toshkent vohasining engqad. shaharlaridan biri. 10-asr geograflarining maʼlumotlarida u Iloq davlati tarkibiga kirgan. V. V. Bartold va M.Ye. Masson Piskentni Ohangaron daryosining chap sohilidagi (hozirgi Piskent shahri chekkasidagi) yodgorlik qoldiqlari bilan aynan bir, deb koʻrsatadilar. Piskentdan 1-asrga mansub qabristonlar (Piskent Mingtepasi) va 5-asrga oid novuslar topilgan.

Piskentning dastlabki qismi Pushti Mahmud tepaligi boʻlib, u 6—7-asrlarda shahar shakliga kira boshlagan. 10— 12-asrlarda ravnaq topgan. Shosh (Toshkent)dan Fargʻonaga oʻtgan savdo yoʻlining ustida qulay joylashganligi tufayli 9— 10-asrlarda bu yerda qad. tarixchilar tomonidan Biskat deb atalgan shaharcha paydo boʻlgan. 13-asr boshida moʻgʻul bosqinchilari Piskentni vayron qilganlar. 13-asr oʻrtalarida uning gʻarbiy chekkasi yana tiklangan boʻlsada, shahar kichrayib, qishloq darajasiga tushib qoldi. 14— 16-asrlarda Piskent temuriylar va boshqa hukmdorlar mulki tarkibiga kirgan. 17-asr oxiri va 18-asrda shahar yana inqirozga uchraydi. Aholisi gʻarb tomonga koʻchib oʻtadi. Piskentning 19-asr da mudofaa devorlari va 4 darvozasi boʻlgan. Oʻsha davrda Piskent Qoʻqon xonligi tarkibiga kirgan.

Piskentda tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy idoralar, paxta tozalash zavodi, „Kanop“ Uzbekistan—Chexiya qoʻshma korxonasi, gʻisht ishlab chiqarish sexlari, „Piskentsifat“ brezent tikish korxonasi, metall quymalar tayyorlovchi „Mehnat“ aksiyadorlik jamiyati, yaxna ichimliklar sexi, non ishlab chiqarish korxonasi, mebel ishlab chiqarish kichik korxonasi faoliyat koʻrsatadi.

Keyingi yillarda shaharda dehqon bozori, „Saodat“ tantanalar uyi, „Sogʻlom avlod“ tayanch punkti, 150 oʻrinli tugʻruqxona, yuzlab savdo doʻkonlari va maishiy xizmat koʻrsatish sho-xobchalari qurildi.

Markaziy yoʻllar Piskentni Toshkent, Olmaliq, Ohangaron va boshqa shahar va tumanlar bilan bogʻlaydi. Shahar yaqinida Toshkent suv ombori joylashgan.

Piskent Olmaliq shahri bilan uzviy bogʻlangan. Olmalikdan Piskentga sanoat mollari, Piskentdan Olmaliqqa esa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetkaziladi.

 Adabiyot 
 Bobur Z. M., „Boburnoma“, T., 1958; Bartold V. V., „Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya“, Soch.t. 1,M., 1963; Massoy M.Ye., Axangeran, Arxeologo-topograficheskiy ocherk, T., 1953, Burya-kov Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Piskent tumani
Piskom zilzilasi

Piskom zilzilasi — 1937-yil 18 dekabr soat 13 dan 18 min. oʻtganda sodir boʻlgan. Zilzila markazi Piskom to-gʻining aholi kam yashaydigan shim. qismida 20 km chuqurlikda joylashgan. Epitsentrda zilzila kuchi 8 ball bilan qayd etilgan, magnitudasi 6,0. Zilzilaga yer qaʼridagi togʻ jinslarining Piskom uzilmasi boʻylab bir-biriga nisbatan shim.-sharqdan jan.-gʻarbga tomon siljishi sabab boʻlgan. Yer ustida bir qancha surilmalar, kat-takichik yoriklar paydo boʻlgan, aholi yashaydigan joylarda imoratlar jid-diy shikastlangan. Zilzila kuchi Pis-komda 8 ball, Burchmulla, Chimyon va Chimkentda 6 ball, Toshkent, Andijon, Tarozda 5 ball, Oʻsh, Oʻratepada 4 ball, Samarqand, Talasda 3 ball bilan sezilgan.

Keyingi yillarda olib borilgan sey-smotektonik tadqiqotlar Piskom zilzilasi kengligi 15 km, uz. 250 km maydonni egallagan Piskom, Qorjontov yoriklari va Toshkentoldi fleksurasini oʻz ichiga olgan seysmogen zonada joylashganligini koʻrsatdi. Piskom zilzilasidan keyin bu zonada Burchmulla (1959), Toshkent (1966), Yangayoʻl (1971), Xalqobod (1972), Tovoqsoy (1977), Nazarbek (1980) zilzilalari boʻlib oʻtdi. Bundan keyin ham ushbu zonada zilzilalar boʻlish ehtimoli bor. Rashod IbrohimovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar
Piskom tizmasi

Piskom tizmasi - Gʻarbiy Tyan-Shandagi tizma. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga 130 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 3200 m. Shimoli-sharqda 4000 m dan janubi-gʻarbda 1900 m gacha pasayib boradi. Eng baland joyi — Beshtor choʻqqisi (4291 m). Tizmada Piyozak (3718), Oqtuyaoʻlgan (4224 m), Opalitov (4216 m) kabi choʻqqilar bor. Yon bagʻirlari tik, Piskom, Koʻksuv, Chatqol, Sandalash daryolarining irmoqlari bilan oʻyilgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻri nisbatan qiya, Piskom daryosiga zinapoyasimon pasayib boradi. Janubi-sharqiy yon bagʻri esa qisqaroq boʻlib, unda bir nechta tekis yuzalar (Katta Sandiq, Kichik Sandiq, Baxtol) mavjud. Tizma paleozoy davri choʻkindi va otqindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Tektonik jihatdan gersin burmalanishida shakllangan mega-antiklinal boʻlib, toʻrtlamchi davrda sodir boʻlgan yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Qishi sovuq, yozi esa salqin, sernam, yillik yogʻin miqsori pastki qismida 600 mm dan, yuqori qismida 1200–2000 mm ga ortadi. Piskom tizmasi dan Piskom daryosining irmogʻi Oygaying va boshqa birkancha soylar boshlanadi. Tizmaning suvayirgʻich qismida 270 dan ziyod muzlik bulib, ularning umumiy maydoni 80 km² dan ortiq. Tizma hududida toʻq boʻz, jigarrang, qoʻngʻir togʻ-oʻrmon, togʻ-oʻtloq tuproqlar tarqalgan; olma, doʻlana, yongʻoq, archa va boshqa oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Pista koʻmir

Pista koʻmir — yuqori uglerodli qattiq gʻovak material. Yogʻoch (oʻtin)ni havosiz yoki bir oz havoli muhitda kuydirish yoʻli bilan hosil qilinadi. Oddiy (tabiiy) usulda yoki maxsus oʻchoq (retorta)lar va pechlarda olish mumkin. Oddiy usudda Pista koʻmir olish uchun oʻtin chuqurda chala yoqilib, ustiga tuproq yoki qum bostirib qoʻyiladi, yo boʻlmasa, oʻtin gulxan qilib chala yoqiladi. Pechlar (retortalar)da ham yogʻoch chala yoqiladi. Pista koʻmir juda sergʻovak boʻlgani uchun uning gazsimon yoki suyuq moddalarni yutish (adsorbsion) xususiyati yuqori boʻladi. Har xil yogʻochdan turlicha miqdorda Pista koʻmir chiqadi. Pista koʻmir, asosan, archa, qayin, oʻrik, yongʻoq va boshqa daraxtlar yogʻochidan olinadi. Quruq yogʻochdan uning ogʻirligiga nisbatan 30—40% Pista koʻmir olinadi. Mas, 1 m3 yogʻochdan 140–190 kg kumir, 280–400 kg suyuq mahsulot va 80 kg chamasi yonuvchi gaz chiqadi. Pista koʻmir yoqilganda 7000—8000 kkal/kg issiqlik hosil boʻladi. Pista koʻmir xalq xoʻjaligida, qora va rangli metallurgiyada, tibbiyotda, uglerod sulfid, faol kumir olish va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pistadoshlar

Pistadoshlar — ikki pallalilar sinfiga mansub daraxt va butalardan iborat oʻsimliklar oilasi. 60 turkumi, 500 ga yaqin turi bor. Asosan, tropik va subtropik hududlarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 turkumi uchraydi. Shundan 2 tasi (pista va totim) yovvoyi hodda oʻsadi; 2 tasi (Cotinus toxicodendron) ekiladi. Gullari toʻgʻri, bir yoki ikki jinsli, gul-qoʻrgʻoni murakkab (baʼzan oddiy), kosacha va gultojibarglari 3 yoki 5 ta, changchilari 6 yoki 10 ta. Barglari oddiy yoki murakkab, qaramaqarshi yoki ketma-ket joylashgan. Mevasi — pista yoki yongʻoqcha.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Pistalitogʻ

Pistalitogʻ - Shimoliy Nurota tizmasining sharqida unga parallel joylashgan past togʻ. Janubi-sharqdan shim,gʻarbga choʻzilgan. Uz. 40 km. Eni oʻrta qismida 6–7 km. Eng baland joyi 557 m. Shimoli-sharqiy yon bagʻri tik, quruq soylar bilan oʻyilgan, jan-gʻarbiy yon bagʻri esa yotiqroq. Paleozoy davri togʻ jinslaridan tuzilgan antiklinal koʻtarilma. Iqlimi keskin kontinen-tal, yillik yogʻin miqdori 250 mm. Oʻsimlik juda siyrak, yaylov sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Pistirma

Pistirma (pismoq, pusmoq, busmoq) — harbiy boʻlinmalarning dushman kismlari oʻtishi mumkin boʻlgan yoʻllarda odsindan puxta niqoblanib oʻrnashishi. P. qad. harbiy taktik usullardan biri boʻlib, muhorabalar chogʻida tez-tez qoʻllangan. Ushbu jang usulidan, ayniqsa, Chingizxon, Amir Temur va boshqa mashhur sarkardalar qoʻmondonligidagi qoʻshinlar unumli foydalangan. Shayboniyxon safaviylar P.siga duch kelishi oqibatida halokatga uchragan (qarang Marv jangi). P., asosan, gʻanimga qoʻqqisdan hujum qilib, uni tormor etish, texnikasini ishdan chiqarish maqsadida koʻyiladi. P.dan, shuningdek, dushman jangchilarini asirga tushirish, razvedka maqsadida "til" olish uchun ham keng foydalaniladi. P. qoʻlyozma da busugʻ, pusugʻ, pustura, kamin kabi istilohdar bilan ham ifodalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toʻpponcha-pulemyot

thumb|Sudaev 
toʻpponcha-pulemyoti
Toʻpponcha-pulemyot — avtomatik individual oʻq otar qurol. Dushmanning 300 m gacha masofadagi kuchlarini nishonga olishga moʻljallangan. Asosan, piyoda qoʻshinlarda qoʻllanadi. Birinchi toʻpponcha-pulemyot. Birinchi jahon urushi (1914-1918)da yuzaga kelgan. 20-asrning 40-yillari oxiridan 1000 m gacha masofadagi nishonni shikastlantira oladigan M.T. Kalashnikov toʻpponcha-pulemyoti qoʻllana boshlagan.

Bu toʻpponcha-pulemyot maxsus almashtirgich yordamida bittadan yoki toʻxtovsiz oʻt ochish imkoniyatiga ega. Oʻqdoniga 20 dan 71 tagacha oʻq-dori sigʻadi. Tezotarligi 1 daqiqada 80 dan 140 ta oʻqqacha. Koʻp mamlakatlarning qurolli kuchlarida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Avtomat qurol

 

 

Turkum:Otashli qurollar
Valentina Pismennaya

Valentina Yegorovna Pismennaya (1956.18.4, Ukrainaning Gorodenka shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Nukus universitetini tugatgan (1978). 1978-yildan Toʻrtkoʻl tumanidagi 1maktabda rus tili va adabiyo-ti oʻqituvchisi. P. maktabning rus tili va adabiyoti xonasini hozirgi zamon tala-biga moslab qayta jihozladi, bir qancha harakatlanuvchi koʻrgazmalar, test savollari, boshqotirmalar yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Pitekantroplar

thumb
Pitekantroplar ( pithekos maymun va anthropos — odam) — eng qad. qazilma odamlar (taxminan 900 ming yil avval). Neandertallardan oldin yashaganlar. Ilk paleolit madaniyatini yaratganlar. 1890—92 yillarda golland olimi E. Dyubua Yava oroldagi Solo daryosi yaqinidan 4qatlam quyi yotqiziqlarida odamning eng qad. ajdodiga mansub bosh miya qopqogʻi, son suyagi va uchta tishini topgan. 1973-yilda suyak boʻlaklari, pastki jagʻ, son suyagi parchalari va 20 ga yaqin alohida tishlar to-pilgan. Pitekantroplar bosh miya qopqogʻi shakli va kattaligiga koʻra odam va odamsimon maymun oraligʻida turadi. Pitekantroplarning miya hajmi 900 sm3 ga yaqin (gorillaniki 500 sm3, hozirgi zamon odamlarida oʻrtacha 1400 sm3). Uning peshonasi nishab boʻlib, shimpanzenikiga oʻxshaydi.

Pitekantroplarning topilishi antropologiyat. mu-him voqea boʻldi. Pitekantroplar qoʻlda murakkab harakatlar bajarishgan va podapoda boʻlib yashagan. Qoʻlda murakkab harakatlar qilish mehnat harakatiga, poda-poda boʻlib yashash esa, jamiyatning ilk kurtagiga aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pitnak

Pitnak — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Tuproqqalʼa tumani hududidagi shahar (1974-yildan). Amudaryoning chap sohilida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Viloyat markazi (Urganch shahri) gacha 80 km.Aholisi 50 ming kishi,asosan, oʻzbeklar (95%), shuningdek, qozoq, turkman, rus, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Pitnak tarixiy joy nomi boʻlib Beruniy asarlarida ham uchraydi.

Pitnak vohasi sugʻorish uchun qulay boʻlganligi sababli bu yerlarda mil. avvalgi asrlarda ham odamlar yashaganligi maʼlum (Kaparas, Elharas, Humbuztepa kabi kalʼa va tepaliklar oʻrnida olib borilgan arxeologik qazishmalar buni tasdikdaydi). 16-asr boshlarida Xiva xonligi tashkil topganda Pitnak vohasi noiblik boʻlgan. 1873-yilda Kaufman boshchiligidagi rus qoʻshinlari Pitnak ni ham bosib olishgan. 1920-yilgacha noiblik boʻlib turgan. 1920—27 yillarda esa tuman maqomini olgan. Keyinroq shu atrofdagi 4 ta qishloq birlashtirilib Pitnak deb atalgan. 1924-yilning boshida Pitnak da shoʻrolar hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon boʻlib oʻtgan. "Pitnak" soʻzi qad. xorazmiy tilida "Pita — yer, taqir, nak — kichik, yaʼni "kichkina yer" maʼnosida ishlatilgan. 1969-yil Tuyamoʻyin gidrouzelini qurish boshlanishi jarayonida Pitnak qishlogʻi yonidagi dasht yerda Drujba shahri quriddi. 1992-yil 16-martda yon atrofdagi Sorimoy, Tuproqqalʼa va Pitnak qishloqlari ham Drujba shahri kengashining maʼmuriy qaramogʻiga oʻtkazildi va 1998-yilgacha shu nom (Drujba) bilan yuritildi.

Pitnak da 6 sanoat korxonasi, 16 qurilish, 7 transport va aloqa, 7 savdo va maishiy xizmat, 200 oʻrta va kichik biznes, 2 qoʻshma korxonalari, Xorazm avtomobil ishlab chiqarish birlashmasi, Tuyamoʻyin GES, "Tuyamoʻyin — Urganch" suv tozalash in-shooti, shakarqand, paxta tozalash zavodlari va boshqa yirik korxonalar mavjud.Pitnak shahri Xorazm viloyatining sanoat markazi hisoblanadi.

Shaharda qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi zavodlar va yirik sexlar ishlab turibdi. Pitnak hududidan temir yoʻl, respublika ahamiyatidagi Urganch—Toshkent magistral avtomobil yoʻli oʻtgan. 19 umumiy taʼlim maktabi, litsey-internat, kasb-hunar maktabi, madaniyat uyi, kutubxona bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xorazm viloyati shaharlari
Turkum:Xorazm viloyati aholi punktlari
Turkum:Hazorasp viloyati aholi punktlari 
Turkum:Oʻzbekistonning nomi oʻzgartirilgan aholi punktlari
Pito naychasi

Pito naychasi — bir maromda turgʻun oqayotgan suyuqlik (gaz) ning toʻla bosimini oʻlchaydigan asbob. Toʻla bosim statik va dinamik bosimlarning yigʻindisiga teng. Pito naychasi uchi bukilgan manometrik naychadan iborat: pastki ochiq teshigini suyuqlik (gaz) oqimiga qaratib joylashtiriladi (rasm). Agar Pito naychasining oqim tezligiga parallel joylashtirilgan bukilgan qismining yon tomonidan teshik ochilsa, statik bosimni oʻlchash mumkin boʻladi. Toʻla va statik bosimlar maʼlum boʻlsa, dinamik bosimni va, demak, suyuqlikning oqim tezligini ham aniqlash mumkin. Pito naychasi fransuz olimi A.Pito nomiga qoʻyilgan (1732).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
alt=Pito naychasining tuzilishi|thumb|Pito naychasining tuzilishi
Katta bosimli Pito naychasi (mnevmometrik yoki to‘liq bosim naychasi) maxsus uskunalar va qurilmalarga ulanadi.

Bir vaqtning o‘zida parvozning ham tezligini ham balandligini aniqlash maqsadida aviatsiya havo bosimi qabul qilgichlarida Prandtl naychasining bir qismi sifatida foydalaniladi.

 
2. Muhammad Olim H.U. Aviatsiya asboblari va uchish-navigatsiya majmualari. TDTrU: - Toshkent. 2022. 92 b.
Pitonlar

Pitonlar (Pythoninae) — soxta oyoqlilar oilasiga mansub ilonlar kenja oilasi. Uzunligi 1,5 m dan (kirol P.) 10 m gacha (toʻrsimon P.). Rangi har xil. Yuqori lab qalqonida issiqni sezadigan termoretseptorli 2—3 ta chuqurchasi boʻladi. Termo-retseptorlari yorda-mida yaqinlashayotgan issiq qonli hayvonlarni sezadi. 27 turi sharqiy yarim sharning tropik va subtropik qismida tarqalgan. Asosan, oʻrmonlarda yashaydi. Sut emizuvchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar bilan oziqlanadi. Yirik P. chiyaboʻri, jayra, yosh leopard va toʻngʻizlarni butunlay yutishi mumkin. Odamga deyarli tegmaydi. Urgochisi 107 tagacha tuxum qoʻyib, uni birmuncha vaqt bosib yotib isitadi va yirtqichlardan himoya kiladi. Goʻshti va yogʻi isteʼmol qilinadi; terisidan turli buyumlar yasashda foydalaniladi. P. tutkinlikda 25 yilgacha yashaydi, lekin deyarli koʻpaymaydi. Ayrim himoya qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pitsburg

Pitsburg — AQShning shimoliy-sharqiy qismidagi shahar. Pensilvaniya shtatida. Aholisi 334,5 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Ogayo daryosi boʻyidagi port (yiliga 30 mln. t yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Pensilvaniya — mamlakatning yirik savdo-moliya va ogʻir sanoat markazlaridan. Qora va rangli metallurgiya, ogʻir mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Metallurgiya sanoati va temir yoʻl transporti uchun jihozlar, koʻprik konstruksiyalari, quvurlar, tibbiyot asbobuskunalari va hokazolar ishlab chiqariladi. Elektrotexnika, radioelektronika, stanoksozlik, avtomobilsozlik sanoati korxonalari mavjud. Oyna-shisha, sement, kimyo, poligrafiya, oziq-ovqat korxonalari ishlab turibdi. Shahar yaqinida toshkoʻmir qazib olinadi. AQShda birinchi AES qurilgan. Universitet, Karnegi texnologiya instituti, kartinalar galereyasi bor. Shaharga 1758-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:AQSh shaharlari
William Pitt-katta

Pitt Uilyam Katta, graf Chatam (Chatham) (1708-1778) - Buyuk Britaniya bosh vaziri (1766—68), davlat va siyosiy arbobi, diplomat. Jamoalar palatasi aʼzosi (1735—66), bosh gʻaznachi (1746—55); tashqi ishlar vaziri va harbiy vazir (1756—61). Fransiyaga qarshi kurash tashkilotchilari rahbarlaridan biri. 1756—63 yillarda boʻlib oʻtgan Yetti yillik urush davrida Britaniya siyosatiga boshchilik qilgan va pirovardida Buyuk Britaniya Fransiyaning savdosi, dengizdagi kuchlari va mustamlakachiligiga kuchli zarba bergan. 1766-yildan boshlab lordlar palatasi aʼzosi. Siyosiy va diplomatik doiralarda nufuzi yuqori boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
William Pitt-kichik

thumb|right|220px|William Pitt

William Pitt Kichik (1759-1806) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1783—1801, 1804—1806); "Yangi torlar" partiyasi rahbari. William Pitt-kattaning oʻgʻli. Inqilobiy, soʻngra Napoleon Fransiyasiga qarshi Yevropa davlatlari koalitsiyasi bosh tashkilotchilaridan biri. 1798-yil P. hukumati Irlandiya qoʻzgʻolonini bostirgan, 1801-yil Irlandiya muxtoriyatini tugatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1759-yilda tugʻilganlar
Turkum:Britaniyalik yuristlar
Pitti

Pitti (Pitti) — Florensiyadagi ba-diiy muzey. P. palatssosiga joylashgan binoning oʻrta qismi meʼmori F. Bru-nelleski (?), 1440-yildan; 17—18-asrlarda kengaytirilgan; hovli meʼmori B.Ammanti, 1558—70-yillar; plafonlari Pyetro da Kortona tomonidan bajarilgan, 1640—47, bino manʼyeris-tik bogʻga tutashgan. 1828-yildan omma uchun ochylgan. 1911-yildan davlat tasar-rufida. P. toʻplami asosini Medichilar xonadoniga tegishli asarlar tashkil etadi. Suratlar galereyasi bino xonalarining katta qismini egallagan. Toʻplamda, asosan, 15—17-asrlar italyan (Rafael, Titsian va boshqalar), qisman 17-asr flamand (P.Rubens, A. van Deyk va boshqalar) rassomlik maktabi vakillarining asarlari jamlangan. P.da, shuningdek, zamonaviy sanʼat galereyasi va Kumush buyumlar muzeyi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pifagor

Pifagor (taxminan miloddan avvalgi 580, Samos – 500, Metapont) – yunon matematigi, faylasuf, quldor aristokratiyaning gʻoyaviy targʻibotchisi. 530-yildan Janubiy Italiyadagi Krotone shahrida, keyinroq Metapont shahrida yashagan. Krotoneda falsafiy maktab, siyosiy partiya va diniy birodarlikni mujassamlashtirgan ittifoq (pifagorchilar ittifoqi) tuzadi. Pifagor falsafasida son barcha narsaning mohiyati, olam esa sonlar va ular orasidagi munosabatlarning garmonik sistemasi, degan gʻoyalar ilgari surilgan.

Matematika tarixida Pifagor geometriyaga sistematik isbot tushunchasini kiritib, uni abstrakt fan darajasiga koʻtargan, toʻgʻri chiziqli shakllar geometriyasini tuzgan, oʻxshashlik haqidagi taʼlimotni yaratgan, toʻgʻri burchakli uchburchak haqidagi teoremani isbotlagan (bu teorema Pifagordan 1500-yil ilgari Misr va Bobilda isbotsiz maʼlum boʻlgan), ayrim muntazam koʻpburchak va koʻpyoqliklarni yasagan deb hisoblanadi. Odatda, juft va toq, tub va murakkab, mukammal sonlar, arifmetik, geometrik va garmonik proporsiyalar Pifagor nomi bilan bogʻlanadi. Pifagor maktabining matematikani sistemalashtirishdagi roli katta boʻlgan.

 Yana qarang 

 Pifagor teoremasi

 Adabiyot 
 Istoriya matematiki drevneyshix vremyon do nachala XIX stoletiya, t. 1., M., 1971.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Pifagor
Turkum:Qadimgi Yunoniston matematiklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston metafaylasuflari
Turkum:Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston musiqa nazariyotchilari
Turkum:Qadimgi Yunoniston siyosiy qochqinlari
Turkum:Qadimgi Yunoniston shamanlari
Turkum:Astsetika
Turkum:Epistemologlar
Turkum:Ezoteriklar
Turkum:Falsafiy anʼanalarning asoschilari
Turkum:Geometrlar
Turkum:Fikrlar tarixi
Turkum:Falsafa tarixi
Turkum:Metafaylasuflar
Turkum:Metafiziklar
Turkum:Mistikalar
Turkum:Numerologlar
Turkum:Ontologlar
Turkum:Taʼlim faylasuflari
Turkum:Fan faylasuflari
Turkum:Matematika falsafasi
Turkum:Musiqa falsafasi
Turkum:Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Turkum:Pifagorchilar
Pifagor sonlari

Pifagor sonlari - toʻgʻri burchakli uchburchaklar tomonlarini tashkil qiluvchi natural sonlar. Pifagor sonlari x2+y2=z2 aniqmas tenglama yechimlari boʻlib, x=t2—p2, u=2tp, z=m2+n2 for-mulalar bilan beriladi (bunda t, p — har xil natural sonlar). Mas, 3, 4, 5; 5, 12, 13. Qad. Misrda tomonlari 3, 4, 5 birlikka teng uchburchak toʻgʻri burchakli uchburchak boʻlishidan yer oʻlchash va binokorlikda foydalanilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pifagor teoremasi

thumb|right|210px|Teoremaning yaqqol geometrik isboti
Pifagor teoremasi – toʻgʻri burchakli uchburchak tomonlari haqidagi teorema. Unga koʻra, agar toʻgʻri burchakli uchburchak tomonlari bir xil masshtabda oʻlchangan boʻlsa, katetlar uzunliklari kvadratlari yigʻindisi gipotenuza uzunligi kvadratiga teng: 

Pifagor teoremasiga, asosan, toʻgʻri burchakli uchburchak katetlariga yasalgan kvadratlar yuzalarining yigʻindisi gipotenuzaga yasalgan kvadrat yuzasiga teng (rasmga q.). Pifagor teoremasi Qadimgi Misr va Pifagor teoremasiga Bobilda maʼlum °VD shakl. boʻlgan, lekin birinchi isboti Pifagorga tegishli deb hisoblanadi. Hozir Pifagor teoremasining oʻndan ortiq isboti maʼlum. Yuqorida keltirilgan Pifagor teoremasi taʼrifi Yevklid geometriyasida oʻrinli, lekin noyevklid geometriyalarda Pifagor teoremasi boshqacha ifodalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pifagoreizm

Pifagoreizm — yunon falsafasidagi taʼlimot. Miloddan avvalgi 6—4-asrlarda Pifagor gʻoyalari asosida shakllangan. Pifagoreizm taʼlimoti negizida sonlar barcha mavjud narsa va hodisalarning asosidir degan tasavvur yotadi. Vakillari: Filolay, Evrit, Ksenofil, Fanton, Exekrat va boshqa Pifagorchilar butun olam sonlar uygʻunligidan va ularning oʻzaro munosabatidan iborat, deb bilganlar; dastlab sonlarni narsalardan farq qilmagan boʻlsalar, keyinchalik ularni hatto ilohiy mavjudot deb tushunganlar. Pifagoreizm vakillari fikricha, jon moddiy emas va oʻlmaydi, u koinotda modda bilan birga mavjuddir. Jon bir tanadan boshqa tanaga, shu jumladan, odam tanasidan biror hayvon va boshqa tanasiga (yoki aksincha) oʻtib yuradi. Pifagoreizm vakillari masalan, musiqa nazariyasi, akustika, astronomiya ilmining rivojlanishiga katta hissa qoʻshganlar. Miloddan avvalgi IV asrning 2-yarmida pifagoreizm platonizm bilan qoʻshilib ketdi. Miloddan avvalgi I asr — milodiy I asrda neopifagoreizm shaklida qayta vujudga keldi va xristianlikning shakllanishiga muayyan taʼsir koʻrsatdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pichan

thumb
Pichan — ekma yoki tabiiy oʻrilgan oʻtni quyosh nurida va shamollatib quritib tayyorlanadigan dagʻal xashak. Oʻrtacha namligi 15—17% ni tashkil etadi. Kuz-qish davrida hamda mollar bogʻlab boqilganda oʻtxoʻr hayvonlarning asosiy ozuqasi. Pichan tayyorlash chorva uchun ozuqa jamgʻarishning eng qad. va keng tarqalgan usuli. Botanik tarkibiga koʻra, Pichan dukkakli, gʻallagulli, dukkakli-gʻallagulli, aralash oʻtli, dukkakli aralash oʻtli turlarga boʻlinadi. Pichanning toʻyimliligi uning tarkibidagi turli oʻtlar, oʻsimliklar guruhlari nisbatlariga bogʻliq. Beda, vika, betaga, qoʻngʻirbosh, oqsoʻxta va boshqa oʻtlar Pichani eng qimmatli hisoblanadi. Choʻlda oʻsgan oʻtlar pichani botqokli pichan-zorlarnikidan ancha toʻyimliroq boʻladi. Dukkakdoshlar shonalayotgan yoki gullay boshlagan fazasida, gʻallagullilar boshoklayotganda oʻrilsa sifatli Pichan chiqadi. Pichanning toʻyimligiga oʻtlar bargining toʻkilmasligi ham taʼsir qila-di, chunki barglarda protein va mineral moddalar poyadagidagiga qaraganda ancha koʻp. 100 kg ekma dukkakli oʻtlar Pichan ida 50 ozuqa birligi, 9,2 kg hazm boʻluvchi protein, 1000—1500 g kalsiy, 200—220 g fosfor, karotin, V,, V2, D vitaminlari bor. Ekma gʻallagulli oʻtlar pichanida protein va kalsiy kam boʻladi. 100 kg oʻtloq pichanida urtacha 45,8 ozuka birligi, 4,9 xazm boʻladigan protein, 600 g kalsiy, 210 g fosfor bor.

Pichan mollarga toʻgʻridan-toʻgʻri (qayta ishlanmay), asosan, kavsh kaytaruvchi mollar va otlarga maydalangan holda aralash ozuqalarga qoʻshib beriladi. Pichanning sifati uning rangi, hidi, tozaligi va mayinligiga qarab anikla-nadi. Yaxshi pichan koʻk, sargʻish-koʻkboʻladi. Oʻz vaqtida yigʻishtirib olingan quruq Pichan baʼzi oʻtlarning oʻziga xos xushboʻy hidiga ega boʻladi. Agar uzoq vaqt quyosh nurida qolib ketsa sargʻayib, yomgʻir tekkan, nam holida yigʻishtirib olingan boʻlsa mogʻor xddli boʻlib qoladi. Pichan tashishga va saqlashga qulay boʻlishi uchun bogʻ qilib bogʻlanadi yoki mashinada presslanadi. Pichan maxsus shakllarda gʻaramlanadi. Gʻaramga bosilgan Pichan, massasini aniklashning eng toʻgʻri yoʻli tarozida tortishdir. Buning iloji boʻlmasa gʻaram hajmi anikdanadi. 1 m3 beda Pichani massasi oʻrtacha 75 kg deb qabul qilingan. Umumiy gʻaram miqdori shunga qarab hisoblab chiqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Somon
Pichan uni

Pichan uni — sunʼiy sharoitlarda yuqori haroratda quritilgan va maydalangan oʻtlardan tayyorlanadigan yem-xashak mahsuloti. Xona yoki ochiq joylarda shamolda quritilgan pichan poxolqirqqichlarda maydalanadi, keyin don tegirmonlari yoki yanchish mashinalarida tortiladi. Pichan uni sifati oʻtlar turi, oʻrib-yigʻish muddati va quritish usullariga bogʻliq. Eng yaxshi Pichan uni shonalash davrida yoki gullay boshlaganda oʻrilgan dukkakli oʻtlardan oli-nadi, oqsil, mineral moddalar, vita-minlarga boyligi jihatidan donli ozuqalardan qolishmaydi. Sebargadan tayyorlangan 100 kg Pichan uni da 70,2 ozuqa birligi va 8,3 kg hazm boʻladigan protein; xashaki loviyasuli aralashmasida 65,7 ozuqa birligi va 9,7 kg hazm boʻladigan protein bor. Pichan uni karotinga boy; karotin yaxshi saqlanishi uchun Pichan uniga antioksidantlar (santoxin va boshqa)qoʻshiladi. Choʻchqalar uchun aralash yem tarkibiga 10—15%, parrandalar uchun 3—5% Pichan uni qoʻshiladi. Vitaminlarni yoʻqotmasligi uchun Pichan unini bugʻlash yoki qaynoq suv bilan ishlov berish mumkin emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pichoq oʻyin

Pichoq oʻyin (kordbozlik) — kad. o'zbek sirki tomoshalaridan biri. Oʻzbekistonning janubiy hududlarida keng tarqalgan boʻlib, 18-19-asrlarda bayram, sayil, toʻy va boshqa katta maʼrakalarda namoyish etib kelingan. P.oʻ. 1- 2 kishi, ayrim hollarda 4 kishi tomonidan bajarilgan. Ijrochilar nogʻora, surnay navolari ostida 2 tadan 10 tagacha boʻlgan pichoq bilan turli jangovar harakatlar koʻrsatib, tomoshabinlarni hayratda qoddirganlar. Agar kordbozning bir oʻzi chiqadigan boʻlsa, u iloji boricha koʻproq pichoq oʻynatishga harakat qilgan. Pichoqlarni qoʻllarining tez va chaqqon harakatlari bilan qoʻltigʻidan, boʻynidan, butidan oʻtkazib olishi orqaligina emas, akrobatik tryuklar yordamida ham oʻyin namoyish qilgan.

2 - kordboz chiqqanda, ular raqs vositalari bilan mohir, epchil va jangovar ikki jangchi obrazini berishga harakat qilgan. Kordbozlar shamshir va nayza bilan ham turli oʻyinlar koʻrsatishgan.

20-asrda P.oʻ.ni Z.Mirzayev, Rajab kordboz va boshqa namoyish qilishgan. 1940— 50 yillarda professional o'zbek sirki tarkibida kordboz Abdulla Azizxon oʻzining pichoq va xanjarlar oʻyini bilan koʻplab shaharlarda tomosha koʻrsatgan. Hozirgi kunda P.oʻ. anʼanaviy sirk guruhlarida ijro etilmoqda.

Poʻlat Toshkanboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plagioklazlar

Plagioklazlar (yun. plagios — kiyshik va klasis — sinish, yorilish) — karkasli alyumosilikatlar — dala shpapglari guruhiga mansub keng tarqalgan jins hosil qiluvchi minerallar. Kimyoviy tarkibi boʻyicha uzluksiz izomorf qatordan iborat (qarang Izomorfizm) (100-n) NaAlSi3O8 nCaAl2Si2O8 (bunda p 0 dan 100 gacha oʻzgarishi mumkin); baʼzan BaO, SrO, FeO, Gʻe2O3 va boshqa aralashgan boʻladi. Magmatik jinslar sistematikasida P.ning tarkibi muhim ahamiyatga ega. P. katorining chek-ka aʼzolari albit va anortitnchnt 0% dan 100% gacha har xil mutanosiblikda qoʻshilishidan 100 xil P. hosil boʻlishi mumkin. P. triklin sistemada kristallanadi, turli kattalikdagi prizma yoki plastinka shaklidagi qoʻshaloq kristallar va donachalar hosil qiladi. Sodda qoʻshaloklari kam, murakkab polisintetik qoʻshaloq kri-stallari keng tarqalgan. Rangi oq, kul-rang, koʻkimtir, qizgʻish. Shishadek yaltiroq, qattiqligi 6—6,5, zichligi 2620 (albit)dan 2750 (anortit) kg/m3 gacha. P.ning asosiy massasi magmaning kristallanishidan hosil boʻladi; ular, shuningdek, kontakt-metamorfik hosilalar (skarnlar, rogovik va boshqalar)da, yana gidrotermal tomirlar (albit)da uchraydi. Nurash jarayonida P. osonlik bilan gidroslyudalar, gilli minerallar va boshqalarga aylanadi. P.ning baʼzan optik ef-fektlariga qarab koʻkimtir tovlanuvchi hidli oytosh, tarkibida temir yal-tirogʻining mayda tangachalari boʻlganligidan oltindek tovlanib turadigan xili avantyurin, yashil va koʻk tovlanadigan xili Labrador deb ataladi. Koʻkim-tir, chiroyli tovlanib turadigan xili bezak tosh sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Plazma kimyosi

Plazma kimyosi, plazmokimyo — fizikkimyoning past temperaturali plazmadagi fizikkimyoviy jarayonlarni, undagi reaksiyalar kinetikasi va me-xanizmini, plazmokimyoviy texnologiya asoslarini oʻrganuvchi boʻlimi. Fizika nuqtai nazaridan Plazma kimyosi da qoʻllanadigan plazma (termoyadro plazmasiga nisbatan) past temperaturali (103—105 K, ionlanish darajasi 10~6—10^’), kimyo va kimyoviy texnologiya nuqtai nazaridan esa eng yuqori temperaturali hisoblanadi. Plazma kimyoda endotermik reaksiyalarni amalga oshirish yoki issiqqa chidamli materiallar taʼsir etuvchi yuqori temperatura elitkichlari sifatida ishlatiladi. Neytral holatda mavjud boʻlmaydigan koʻpgina molekulalar ionlashgan xrlda plazmada boʻla oladi. Plazma kimyosining texnikada qoʻllanishi plazma oqimining yuqori temperaturaga ega boʻlishiga asoslangan. Plazma oqimi elektr yoyli yoki yuqori chastotali induksion plazmatronlarda olinadi.

Plazma kimyosining eng istiqbolli texnik jarayoni atmosfera azotini toʻgʻridan-toʻgʻri oksidlash, metan va boshqa uglevodorodlarni elektrokrekinglab atsetilen olishdan iborat. Etilen va boshqa olefinlarni, tetraftoretilen, gidrazin, ditsian, vodorod sianid, trixlorsilan, gidroksilamin, vodorod perok-sid, formaldegid olish maqsadida ham Plazma kimyosi jarayonlari oʻrganiladi. Plazma kimyosining maxsus boʻlimi — plazma metallurgiyasida vanadiy, nikel, temir, molibden, bor va hokazoning oksidlari va galogenidlariga vodorod plazmasi taʼsir ettirib, sof elementlar ajratib olinadi.

Metallar sirtida olovbardosh oksid pardalar hosil qilish yoki polimerlar sirtini tozalashda kislorod plazmasi oqimi qoʻllanadi.

Plazma kimyosi plazma nurlanganda kechadigan fotokimyoviy jarayonlarni ham oʻz ichiga oladi. Bunga ozonning olinishi misol boʻla oladi, chunki bunda asosiy jarayon kislorod molekulalarini ultrabinafsha nurlar taʼsirida dissotsiatsiyalashga asoslangan.

 Adabiyot 
 Polak L. S. i dr.. Ximiya plazmi, Novosibirsk, 1991.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fizik kimyo
Plazma metallurgiyasi

Plazma metallurgiyasi - metall va krtishmalarni plazma gaz reaktorlari va plazma pechlarida olish hamda qayta ishlash, plazmali qizdirish usulidan foydalanish. 20-asr 50-yillaridan rivojlana boshlagan. Rudalar plazmada qayta ishlanadi; bunda ular yo plazma oqimiga kukun holida purkaladi yoki elektr oʻtkazuvchi material bilan aralashma hosil qiladi. Poʻlat va qotishmalar plazmali yoyli pechlarda eritiladi. Plazma metallurgiyasida turlicha eritish jarayonlari amalga oshiriladi: metallni inert gazlar muhitida qayta eritish; metallni plazmavodorod bilan oksidlab yoki azot bilan toʻyintirib qay-ta eritish; shlak bilan plazma-yoy yorda-mida qayta eritish; domna va marten pechlarida yordamchi issiklik manbai sifatida plazmotron qurilmasidan foydalanish mumkin (qarang Metallurgiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plazmatik membrana

Plazmatik membrana (plazmolemma, sitolemma). Hujayrani tashqi tarafdan oʻrab turuvchi sitoplazma qobigʻi biologik membrananing oʻzidan iborat boʻlishi mumkin. Lekin koʻpincha, hujayra murakkab tuzilgan 3 qismdan: tashqi, oʻrta va ichki qismlardan hujayra (sitoplazma) qobigʻi bilan oʻralgan.thumb|Plazmatik membrana|left|270x270pxSitoplazma qobigʻining tashqi qismi glikokaliks deb nomlanib oqsil va karbonsuvlardan hosil boʻlgan. U elektron mikroskop ostida uzluksiz struktura holida koʻrinadi. Glikokaliks tashqi qavat boʻlgani uchun hujayraning tashqi muhit bilan aloqasida muhim rol oʻynaydi. Glikokaliks zonasi turli hujayralarda farqlanadi. Bazi bir hujayralarda glikokaliks moddalarni parchalovchi fermentlarga boy boʻlsa, boshqa hujayralardagi glikokaliksni hosil qiluvchi glikoproteidlar immunologik xususiyatga ega. Plazmatik membranaga kimyoviy tarkibiga koʻra, yogʻlar, oqsillar, uglevodlar va juda oz miqdorda boshqa organik birikmalar kiradi. Suyuklikmozaika modeliga koʻra, Plazmatik membrananing asosiy qismi fosfolipid qoʻsh qavatdan iborat. Bu qavatning ichkariga qaragan qismi gidrofob (suvda erimaydigan), tashqi qis-mi esa gidrofil (suvda eruvchan) xusu-siyatga ega. Fosfolipid qavatda oqsil molekulalari suzib yuradi. Fosfolipid qavati sirtida esa murakkab organik birikmalardan hosil boʻlgan glikopro-teinlar joylashgan. Ular retseptorlar tarkibiga kiradi. Plazmatik membrana baryer (toʻsiq), moddalarni tashish (transport), regulyator (boshqarish) va katalitik funksiyalarni bajaradi (yana qarang Hujayra).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Turkum:Sitologiya
Turkum:Gistologiya
Plazmidalar

Plazmidalar — hujayra xromosomalari tarkibiga kirmaydigan, sitoplazmada xromosomalar bilan bogʻlanmagan avtonom holatda mavjud boʻlgan doimiy genetik elementlar. „Plazmidalar“ terminini J.Lederberger va boshqa (1952) taklif etgan. Xromosomalar bilan birika oladigan plazmidalar episomalar deyiladi. Bakteriya hujayralari plazmidalari yaxshi oʻrganilgan. Plazmidalar bakteriyalarida jinsiy belgini tashish (F — omil) va ularning antibiotiklarga chidamliligini belgilashda (R—omil) katta ahamiyatga ega. Bu omillarni oʻzida saqlovchi plazmidalar bir bakteriyadan ikkinchisiga oʻtib, ularning xususiyatlarini oʻzgartiradi. Plazmidalar halqasimon DNK molekulasidan tashkil topgan boʻlib, tabiatda keng tarqalgan. Plazmidalardan genetik injeneriyada rekombinant DNK mo-lekulalarini boshqa hujayralarga ki-ritishda tashuvchi sifatida, bakteriyalarning antibiotiklarga chidamliligini bartaraf etish yoʻllarini ishlab chiqishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plazmodesmalar

Plazmodesmalar (plazma va yun. desma — bogʻ) — oʻsimliklarda qoʻshni hujayralar protoplastlarini oʻzaro bogʻlab turuvchi sitoplazma ipchalari. P. xujayra boʻlinishi davrida hujay-ra qobigʻi tarkibida hosil boʻladigan naychalarda joylashadi. Naychalar boʻshligʻini plazmatik membrana oʻrab turadi. Naychalar diametri 20—70 nm ga teng boʻlib, ular soni har xil hujayralarda bir xil boʻlmasligi mumkin. P. orqali taʼsirlanish va moddalar bir hujayradan ikkinchisiga oʻtib, xujayralar oʻrtasida umumiy bogʻlanish amalga oshiriladi. (yana qarang Hujayra, Endoplazmashik toʻr).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plazmoliz

thumb|Plazmoliz.
Plazmoliz(plazma va ...liz) -oʻsimlik hujayralarida sitoplazmaning xujayra qobigʻidan ajralish jarayoni. Faqat tirik hujayralarda hujayra shirasiga nisbatan gipertonik hisoblangan eritma taʼsirida kuzatiladi. P. jarayoni sekin borganda hujayra uzoq vaqt davomida tirikligicha qoladi. Bunday hujayralarni suvga yoki gipotetik eritmaga tushirilsa, deplazmoliz jarayoni sodir boʻlib, tezda turgor holati tiklanadi. Uzoq vaqt davom etgan P. sharoitida hujayra halokatga uchraydi. Toʻqimalarda sodir boʻladigan P.ni qiyosiy baholash uchun ikki xil: chegaralangan P. va plazmo-metrik metodlardan foydalaniladi. Birinchi metod Niderlandiya olimi X. De Friz (1884) tomonidan taklif etilgan. Bunda toʻqimalar KNO3, saharoza, NaCl osmatik jihatdan faol boʻlgan moddalarning eritmasiga botiriladi va eritmaning 50%da hujayraning P.ga uchragan konsentratsiyasi aniqlanadi. Plazmometrik metodda esa P.dan keyin hujayra va protoplastning nisbiy hajmi aniqlanib, eritma konsentratsiyasini hisobga olgan holda tegishli formula yordamida xujayraning osmatik bosimi aniqlanadi. P. hodisasidan hujayraning oʻtkazuvchanligi, qovushqoqligi, osmatik bosimi va boshqa xususiyatlarini aniqlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plazmon

Plazmon — plazma zichligi va qattiq jism plazmasi tebranishlari kvanti, kvazizarralar. Bunda har xil ishorali zarralar (elektronlar va ionlar) bir-biriga nisbatan siljib, plazmada elektr maydoni zoʻriqishlari tebranishlarini vujudga keltiradi. P. energiyasi metallda elektronlar energiyasining yoʻqotish harakteristi-kasidan, shuningdek, P. chiqarayotgan yorugʻlik nurlanishining spektrini taxlil qilishdan oʻlchanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plazmotron

Plazmotron, plazma generator i (plazma va elektron) — plazma olish uchun ishlatiladigan gaz razryadli asbob. Sanoatda materiallarga ishlov berishda qoʻllanadi. Gazlarda foydalanilayotgan elektr razryadlarning turiga qarab yey razryadli va yuqori chastotali P. keng tarqalgan.

Oʻzgarmas tokda ishlaydigan yey razryadli P. quyidagi asosiy qismlardan iborat: bitta (katod) yoki ikkita (katod va anod) elektrod, razryad kamera-si, plazma hosil qiluvchi moddani uza-tish qismi. Razryad kamerasining plazma oqadigan yorigʻi P. soplosi deyiladi. Yey razryadli P.ning ikki turi: tashqi plazma yoyi va plazmali oqimni hosil qilishda ishlatiladigan P.mavjud. Bi-rinchi tur P.da yey razryadi katod va anod sifatida olingan jism orasida yonadi. P.ning ikkinchi turida katod va anod orasidagi razryadda hosil qilinayotgan plazma razryad kamerasidan ingichka uzun oqim sifatida oqib chiqadi.

Yey razryadli P.da ish gazi (vodorod, kislorod, azot, argon, geliy va boshqalar) qiyin eriydigan katod (volfram, molibden, maxsus krtishmalar) va suv bilan sovitiladigan mis anodi orasida sodir boʻlayotgan yey razryadi tufayli plazmaga aylanadi. Bu plazma anoddagi yoriqdan oqib chiqadi.

Yey razryadli P.da razryadning turgʻunligiga magnit maydoni, gazlar oqimi, razryad kamerasi, soploning devorlari tufayli erishiladi. Bu P.ning quvvati 10 MVt, soplo kesi-midagi oqim temperaturasi (3 — 25) 103K, oqimning chiqish tezligi 104 m/s.

Yuqori chastotali P. esa elektromagnit gʻaltak — induktor yoki yuqori chastotali energiya manbaiga ulangan elektrodlar, razryad kamerasi, plazma qosil qiluvchi moddani kirgizish kis-mini oʻz ichiga oladi. Uning induksi-on, sigʻimli, mashʼalli, oʻta yuqori chastotali xillari mavjud. Induksion P. yordamida nitrid, borid, karbid va boshqa kimyoviy birikmalar asosidagi yupka dispersli va juda toza kukun materiallar olinadi. P. quvvati 1 MVt ga yeta-di, temperatura razryad kamerasining markazi va plazma oqimining boshlanish joyida ~ YU4K > plazma oqimining tezligi 103 m/s, chastotasi bir necha oʻn ming Gs dan oʻnlab MGs gacha boʻladi. Oʻta yuqori chastotali P. chastotasi ming va oʻn ming MGs larni tashkil qiladi; ularni taʼminlovchi generator sifatida magnetronlar qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plakoid tangacha

Plakoid tangacha (yun. plax - yuza, plastinka va eidos — koʻrinish, shakl) — togʻayli baliqlar uchun xos tangachalar. Mezodermada (ektoderma chegarasi-da) rivojlanadi; ektodermani yorib pix shaklida tana sirtiga chiqadi. Bazal plastinka, boʻyincha va koronka, yaʼni pixdan iborat. Pixning uchi orqaga egilgan. Har bir tangacha ichida qon tomirlari va nyorvlar bilan taʼminlangan boʻshliq (pulpa) yoki bir necha pulpa naylari boʻladi. Plakoid tangacha dentindan iborat; uning uchki qismi (pixi) kat-tik emal bilan qoplangan. Hayot davomida Plakoid tangacha almashinib turadi. Umurtqalilar evolyusiyasida Plakoid tangacha ganoid va suyak tangachalar bilan almashinadi. Umurtqalilarning tishlari Plakoid tangachadan hosil boʻlgan (yana qarang Tangachalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Plan (chizma)

Plan (lot. planum — tekislik) — 1) tekislikda yer yuzasining bir kis-mini shartli belgilar yordamida (1:10000 va undan yirik masshtabda) tasvirlovchi chizma (qarang Topografii plan);2) biror inshoot yoki yirik narsaning gorizontal kesimi yoki yuqoridan koʻrinishi (qarang Tarh); 3) gorizontal proyeksiya (qarang Chizma geometriya); 4) obyekt ning tasvirdagi oʻrni (oldingi P., orqa P.) va ularning kattakichikligi (yirik P., mayda P.,); 5) reja. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Planetalogiya

Planetalogiya (yunoncha: planets — ke-zib yuruvchi va ... logiya), sayyorashunoslik — Kuyosh sistemasidat sayyoralar va ularning yoʻldoshlarini oʻrganish bilan shugʻullanuvchi fanlar majmui. P. sayyoralar va yoʻldoshlarning fizik xossalari, kimyoviy tarkibi, ichki va tashqi qobiqlari xususiyatlarini oʻrga-nadi. P. quyidagi boʻlimlardan iborat: planetar geologiya, selenologiya (Oyni), areologiya (Marsni), germesologiya (Merkuriyni) va afrologiya (Ve-nerani) tadqiq qiladi. P. 1950-yillarda SSSR da shakllangan; 1955-yilda astrogeologiya (1962-yildan planetologiya) komissiyasi, 1968-yilda Xalqaro P. assotsiatsiyasi tuzildi. Kosmik tadqiqotlar bilan bogʻliq P. alohida rivojlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Planetar tumanliklar

Planetar tumanliklar - markazida yuqori temperaturali yulduz joylashgan, undan maʼlum masofada radikal kengayuvchi, gazsimon qobigʻi bor obʼyektlar. Koʻrinishlari diskka ega boʻlgan gigant sayyoralarni eslatishi sababli Planetar tumanliklar deyiladi. Planetar tumanliklar galaktika-mizdagina emas, balki qoʻshni galak-tikalarda ham yaxshi kuzatiladi. Planetar tumanliklarning gazsimon qobiklari massasi taxminan 0,1 Quyosh massasiga teng boʻlib, ular fazoga 20–40 km/sek tezlik bilan kengayib boradi. Planetar tumanliklar umri 20 ming yilga yaqin, bu davrdan soʻng qobiq kuzatuvchiga koʻrinmay fazoga tarqab ketadi. Qari Planetar tumanliklar spektri oq mitti yulduzlar spektriga oʻxshaydi. Markaziy yulduzning temperaturasi 50—100 ming gradus atrofida. Planetar tumanliklar nurlanishida ultrabinafsha nurlar sezilarli darajada mavjudligi bilan ajralib turadi. Galaktikamizda 1500 ga yaqin Planetar tumanliklar kuzatiladi. Planetar tumanliklar Galaktikamiz ekvatori va yadrosiga nisbatan konsentratsiyaga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Astronomiya