Arktika doirasi

thumb|Arktika doirasi, Ekvatordan taxminan 67° shimolda joylashgan. Arktika dengizlari va quruqliklarining chegarasi belgilaydi.
Arktika doirasi - bu ikkita qutb doiralaridan biri va Yer xaritasida tasvirlanganidek taxminan 66° 34' shimolda bo`lib, besh katta kenglik doiralari orasida eng shimoliysi hisoblanadi. Doiraning janubiy ekvivalenti Antarktika doirasi.

Arktika doirasi Shimoliy yarimsharning qish quyoshi turishi kunida (yilning eng qisqa kuni) eng janubiy kenglikni belgilaydi. Quyosh butun kun davomida chiqmaydi va Shimoliy yarimshardagi yoz quyosh turishi (yilning eng uzun kuni) paytida Quyosh botmaydi. Bu hodisalar Qutb tuni va yarim tungi quyosh deb ataladi va qanchalik shimolga qarab ilgarilab borgani sari, bu ta'sirlar yanada yaqqolroq namoyon bo`ladi. Masalan, Arktika doirasidan uch daraja shimolda joylashgan Rossiyaning port shahri Murmanskda, qish o'rtasida quyosh 40 kun davomida ufqdan yuqoriga ko'tarilmaydiN.B.: This refers to the true geometric center which actually appears higher in the sky because of refraction by the atmosphere..

Arktika doirasining joylashuvi aniq emas va hozirda ekvatordan 66°33′50.0′′ shimolda joylashgan. Doiraning kengligi oyning orbitasidan kelib chiqadigan to'lqin kuchlari tufayli 41 000 yil davomida 2 ° dan ortiq chegarada o'zgarib turadigan yerning eksenel egilishiga bog'liq. Natijada, hozirda Arktika doirasi yiliga taxminan 14,5 metr (48 ft) tezlikda shimolga qarab harakatlanmoqda.

 Etimologiyasi 
Arktik yunoncha ἀρκτικός (arktikos: "Katta ayiq yulduz turkumiga yaqin, shimoliy") va ἄρκτος (arktos: "ayiq") so`zidan olingan.

 Qutb kuni va qutb kechasi 
thumb|Yerning eksenel egilishining (ε) tropik va qutb doiralari o`rtasidagi munosabati
Arktika doirasi Shimoliy yarimsharning eng janubiy kengligi bo'lib, unda quyosh markazi 24 soat davomida doimiy ravishda ufqdan yuqorida yoki pastda bo'lishi mumkin. Buning natijasida, har yili kamida bir marta Arktika doirasining istalgan joyida quyosh markazini mahalliy yarim tunda ko'rish mumkin va kamida bir marta markaz mahalliy tushda ko'rinmaydi.

Arktika doirasida bu hodisalar amalda Iyun va Dekabr oylarida yiliga bir marta sodir bo'ladi. Biroq, atmosferaning sinishi va sarob tufayli, shuningdek quyosh nuqta sifatida emas, disk sifatida ko'rinishi sababli, shimoliy yozgi kun kechasida quyoshning bir qismi, Arktika doirasidan janubda taxminan 50 yoy daqiqasida (′) ( kenglikda ko`rinadi. Xuddi shuningdek, shimoliy qish kunlarida quyoshning bir qismi Arktika doirasidan taxminan 50′ shimolda koʻrinishi mumkin. Bu dengiz sathida ham shunday, dengiz sathi ko`tarilishi bilan bu chegaralar ortadi, ammo tog'li hududlarda ko'pincha haqiqiy ufqni to'g'ridan-to'g'ri ko'rish mumkin emas.
right|thumb|180x180px|Kechasi ko‘rinadigan yorqin qutb yogʻdusi Arktika doirasida juda keng tarqalgan ko'rinish. Rovaniemidagi shimoliy qutb yog‘dusi tasviri.
thumb|Silindrsimon proyeksiyada qizil rangda ko‘rsatilgan Arktika doirasi
 Arktika doirasidagi eng yirik aholi punktlari Rossiya, Norvegiya va Shvetsiyada joylashgan. Murmansk (aholisi 295,374 kishi) Vorkuta (aholisi 58,133 kishi) va Norilsk (aholisi 178,018 kishi) Rossiyada; Tromsø (aholisi 75,638 kishi), Bodø (aholisi 52,357 kishi) va Harstad (aholisi 24,703 kishi) Norvegiyada; Kiruna (aholisi 22,841 kishi) Shvetsiyada joylashgan. Finlyandiyadagi Rovaniemi (aholisi 62,667 kishi) Arktika doirasiga yaqin eng katta aholi punkti bo`lib, chiziqdan janubda yotadi. Rossiyadagi Salehard (aholisi 51,186 kishi) - bu dunyoning to'g'ridan-to'g'ri Arktik to'plamda joylashgan yagona shahri.

Farqli ravishda, Arktika doirasining shimolida joylashgan Shimoliy Amerikaning eng yirik aholi punkti Sisimiut (Grenlandiya) shahri bo`lib, aholisi taxminan 5,600 kishini tashkil etadi. Qo'shma Shtatlarda, Arktika doirasining shimolida joylashgan eng yirik aholi punkti Utqiaġvik ( Alaska) (ilgari Barrow deb atalgan) taxminan 5,000 aholisiga ega. Kanadada bunday eng yirik aholi punkti Shimoliy-g'arbiy hududlardagi Inuvik, 3137 nafar aholiga ega.

 Geografiyasi 
Artkika doirasi aylanasi taxminan atrofida. Aylana shimolidagi maydon taxminan ni tashkil etadi va Yer yuzasining taxminan 4% egallaydi.

Arktika doirasi Shimoliy muz okeani, Skandinaviya yarim oroli, Shimoliy Osiyo, Shimoliy Amerika va Grenlandiya orqali o‘tadi. Arktika doirasidagi yerlar sakkizta davlatga bo'lingan: Norvegiya, Shvetsiya, Finlandiya, Rossiya, AQSh (Alaska), Kanada (Yukon, Shimoliy-g'arbiy hududlar va Nunavut), Daniya (Grenlandiya) va Islandiya (u yerda Grimseyning kichik dengiz oroli orqali o‘tadi).

 Iqlimi 
Arktika doirasidan shimolda iqlim odatda sovuq, ammo Norvegiyaning qirg‘oq bo‘yi hududlari Golfstrim natijasida yumshoq iqlimga ega bo`lib, bu esa Shimoliy Norvegiya va Shimoli-g‘arbiy Rossiyaning portlarini yil davomida muzdan xoli qiladi. Ichki hududlarda yoz juda issiq, qish esa juda sovuq bo`lishi mumkin. Masalan, Rossiyaning Norilsk shahrida yozgi harorat ba'zan gacha yetadi, qishki harorat esa ko`pincha dan past bo`ladi.

 Arktika doirasi bo'ylab joylashgan joylar 
Bosh meridiandan boshlanib, sharqqa qarab, Arktika doirasi:
KoordinatalarMamlakat, hudud yoki okeanIzohlarAtlantika okeaniNorvegiya dengiziTræna orollari va skerrilari, Nordland okrugiAtlantika okeaniTrænfjorden, Norvegiya dengiziNorvegiya dengiziNesøya orollari va skerrilari, Norland okrugiAtlantika okeaniNesøyfjorden, Norvegiya dengiziNorvegiya dengiziStorseløya orollari va skerrilari, Norland okrugiAtlantika okeaniKvarøyfjorden, Norvegiya dengiziNorvegiya dengiziRangsundøya orollari va skerrilari, Nordland okrugi o‘z ichiga oladiAtlantika okeaniVarangerfjord, Norvegiya dengiziNorvegiya dengiziNordland okrugiNorrbotten okrugi (Lapland va Norrbotten viloyatlari)Lapland viloyati, Rovaniemi aeroportidan o‘tadiKareliya RespublikasiMurmansk viloyatiKareliya RespublikasiGrand Island, Murmansk viloyatiShimoliy muz okeaniKandalaksha qoʻltigʻi, Oq dengiz, Barens dengiziKola yarim oroli, Murmansk viloyati — taxminan Shimoliy muz okeaniKandalaksha Gulf, Oq dengiz, Barens dengiziKola yarim oroli, Murmansk viloyatiShimoliy muz okeaniOq dengiz, Barens dengiziNenetslar muxtor okrugiKomi RespublikasiYamal Nenetslari muxtor okrugiShimoliy muz okeaniGulf of Ob, Kara dengiziYamal Nenetslari muxtor okrugiKrasnoyarsk o‘lkasiYukagir yassitogʻligi, Saxa RespublikasiAnadir yassitogʻligi va Chukotka tog‘lari, Chukotka muxtor okrugiShimoliy muz okeaniChukotka dengiziSeward Peninsula, AlaskaShimoliy muz okeaniKotzebue Sound, Chukotka dengiziAlaska—Selavik ko‘lidan o‘tadiYukonShimoli-gʻarbiy hududlar, Katta ayiq ko‘lidan o‘tadiNunavutShimoliy muz okeaniFoxe BasinNunavut (Baffin oroli), Nettilling Lake va Auyuittuq National Parkdano‘tadi Atlantika okeaniDeyvis boʻgʻoziKangerlussuaq Fjord va Schweizerlanddan o‘tadiAtlantika okeaniDenmark StraitGrenlandiya dengiziGrímsey orollariAtlantika okeaniGrenlandiya dengiziNorvegiya dengiziNorvegiya dengizi

 Gallereyasi thumb|Shvetsiyaning Gällivare shahridagi Polcirkeln portali
thumb|Finlandiya Rovaniemidagi Arktika doirasi chizig‘i 
thumb|Rossiya Saleharddagi Arktika doirasi monumenti
thumb|Alaska Dalton avtomagistrali bo‘ylab Arktika doirasi joylashgan joyni ko‘rsatuvchi belgi
thumb|Yukon Dempster avtomagistrali bo‘ylab tepasida qutb yog‘dusi ko‘rinib turgan Arktika doirasi belgisi

 

Turkum:Arktika geografiyasi
Turkum:Kenglik doiralari