Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sujet

Sujet (kelib chiqishi Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера — predmet, buyum, narsa) — badiiy asar mazmunini tashkil etadigan, bir-biri bilan oʻzaro bogʻliqlikda kechadigan, qahramonlar oʻrtasidagi aloqalardan tarkib topgan voqealar tizimi. Barcha epik, dramatik va liroepik turdagi badiiy asarlarda sujet mavjud boʻladi. Har bir adabiy turda sujet oʻziga xos harakterga ega. Koʻpgina lirik asarlarda koʻzga yaqqol tashlanib turadigan sujet tizimi yoʻq. Ulardagi his-tuygʻu, oʻy-kechinmalar rivoji qaysidir maʼnoda lirik asar Syujetini tashkil etadi. Ayrim adabiyotshunoslar Syujetlilik umuman lirik turga xos xususiyat emas, deb hisoblaydi. Chunki, lirik asarda voqealar tizimi boʻlmasligi ham mumkin. Ayni choqda, S faqat voqealar tizimidan ham iborat emas.

Badiiy asarda tasvirlangan voqealar tizimining oʻzaro munosabatiga koʻra S asosan xronikal (voqeaband) va konsentrik (voqeaband boʻlmagan) turlarga boʻlinadi. Xronikal sujet da voqealar orasidagi vaqt munosabati yetakchilik qiladi (mas, D. D. Defont „Robinzon Kruzo“, Servantesning „Don Kixot“, Oybekning „Navoiy“, P. Qodirovning „Yulduzli tunlar“ asarlari). Konsentrik sujetda esa asarda tasvirlangan voqealar orasidagi sabab — natija muhim ahamiyat kasb etadi (mas, Pushkinning „Yevgeniy Onegin“, O. Yoqubovning „Muqaddas“, „Ulugʻbek xazinasi“ asarlari). Ammo badiiy asarlarda yuqoridagi sujetlarning har ikki turi uygʻunligidan tarkib topgan shakli koʻproq uchraydi (mas, Abdulla Qodiriyning „Oʻtgan kunlar“, Choʻlponning „Kecha va kunduz“ asarlari).

Badiiy asar Si tasvirlanayotgan voqelik va asarda ishtirok etadigan qahramonlar masalasiga bevosita bogʻliq. Chunki sujet asosidagi voqelikda qahramonlar harakat qiladi va eng muximi, haqiqiy badiiy asarlarda avvalo qahramonlar oʻz dardidunyosi bilan namoyon boʻladi. F. M. Dostoyevskiyning „Jinoyat va jazo“ romanida Raskolnikov, A. Qahhorning „Sarob“ romanida Saidiy, Togʻay Murodning „Otamdan qolgan dalalar“ romanida Dehqonqul obrazlari atrofida voqealar sanʼatkorona tarzda uyushtirilgan.

Badiiy asar sujeti ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya, yechim singari bir qator unsurlardan tarkib topadi. Masalan, Abdulla Qodiriyning „Mehrobdan chayon“ romanidagi Xudoyorxon bilan Anvarning toʻqnashuv epizodi asarning kulminatsion nuqtasi sanaladi. Soʻngra voqealar yechimi keladi. Badiiy asarda sujet unsurlari baʼzan turlicha hajm va turlicha tartibda kelishi mumkin. Shuningdek, ayrim asarlarda ekspozitsiya yoki yechim singari sujet unsurlari boʻlmasligi ham mumkin. Bu aslo kamchilik emas, aksincha, oʻquvchini badiiy tafakkurga chorlaydi, tasavvurini kengaytiradi. Baʼzi adabiyotshunoslar prolog (muqaddima) va epilog (xotima)larni ham sujet elementi sifatida koʻrsatadilar (A Qodiriy romanlarida bu unsurlar mavjud). Sujet kompozitsiya, konflikt, fabula kabi adabiy tushunchalar bilan ham mustahkam bogʻlangan.
 Syujetning elementlari 
 Muqaddima
 ekspozitsiya
 harakatning rivojlanishi
 kulminatsiya
 tan olish
 epilog

 Yana qarang 
 Fabula
 Ssenariy

 

 Adabiyot 
 Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, T., 1979; Quronov D., Adabiyotshunoslikka kirish, Andijon, 2002.
Syunik podsholigi

Syunik podsholigi - Armanistonning jan.sharqiy qismida mavjud boʻlgan davlat (10-asrning 2-yarmi — 12-asrlar). Asoschisi — Smbat; 970 y. podshoh deb eʼlon kilingan. 11-asrning 1yar mida Vasak I va Smbat II davrida ravnaq topgan. Syunik togʻ oʻlkasida 43 qalʼa, 48 monastir va 1000 dan ziyod qishloqboʻlgan. Aholining asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik va chorvachilik. Syunik podsholigi 1170 y. saljuqiylar tomonidan bosib olingan.

 

Turkum:Armaniston: Tarix
Xun Kuang

thumb

Xun Kuang (mil. av. taxminan 313 — taxminan 238) — qadimgi xitoy faylasufi. Konfutsiy taʼlimotini sistemaga solishgauringan. Menszi (mil. av. taxminan 372—289)ga qarama-qarshi oʻlaroq, inson tabiatan yovuzdir, deb hisoblagan. Uningcha, inson tashqi taʼsir, tarbiya, amaliy faoliyat tufayligina yaxshi fazilat egasiga aylanadi. Fikrlarini „Xun Kuang“ kitobida bayon qilgan. Xun Kuang gʻoyalari keyingi xitoy mutafakkirlari, ayniqsa Xan davri (mil.av. 3-asr — mil. 3-asr) faylasuflariga katta taʼsir oʻtkazgan.

Xun Kuangning asosiy iqtisodiy gʻoyalari:
 Davlatning boyishi tarafdori boʻlgan;
 Qonunga amal qilgan holda boylikka intilgan kishilarni qoʻllab-quvvatlagan;
 Mehnat taqsimoti zarurligi gʻoyasi ilgari surilgan;
 Davlatning iqtisodiy siyosati 3 ta asosiy tamoyilga asoslanishi kerakligi taʼkidlanadi:
— xarajatlarni iqtisod qilish;
— xalq farovonligini taʼminlash;
— ortiqcha mahsulot zaxiralariga ega boʻlish zarurligi.
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Faylasuflar
Rashid Syunyayev

Rashid Aliyevich Syunyayev (1943.1.3, Toshkent) — kosmolog va astrofizik olim. Rossiya Fanlar akademiyasi akademik (1992), texnika fanlari doktori (1973), professor (1985). Rentgen astronomiyasining asoschilaridan biri. Kosmik rasadxonalar ("Rentgen", "Kvant", "Mir", "Granat") ilmiy rahbari. Moskva fizikatexnika intini tugatgan (1966). Moskvadagi Kosmik tadqiqotlar instituti boʻlim mudiri (1974-yildan). 1990y.lardan Germaniyadagi Maks Plank nomidagi Astrofizika instituti direktori. Ilmiy ishlari neytron yulduzlar fizikasi, "qora oʻra" atrof muhitining tuzilishi, galaktikalar toʻdalari fizikasiga, ularning rentgen nurlanishining kompakt kosmik i nazariyasiga, modda va nurlanishlarning ekstremal sharoitlarda oʻzaro taʼsiriga oid.

 

Turkum:1943-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-martda tugʻilganlar
Turkum:Rossiya olimlari
Syanbi

Syanbi, shibay, sabi — qad. Xitoyning shimolida yashagan qabilalar ittifoqi. Xitoy iga koʻra, S.lar mil. av. 8—5-asrlarda shanrung (togʻlik odamlar) yoki bayyi (oq ajnabiylar) deb nomlangan turkiylar tarkibidagi bir qavmdir. "S." atamasi Xitoyning shim.sharqidagi togʻ nomidan olingan. Mil. av. 3-asrda hunlar oʻzlarining sharqidagi qabilalarni tobe etishga harakat qilganda, ayrim qavmlar Syanbi togʻiga qochib borgan, ularham "S." debatalgan.Mil. av. 140— 86 yillarda S.lar jan.gʻarb tomonga koʻchgan va hunlarga el boʻlgan. Hunlar gʻarbga koʻchgach, S.lar ular hududini egallagan. Shundan soʻng S.lar kuchayib qabilalar ittifoqiga aylangan. Mil. 2-asrda xitoylar bilan uzoq vaqt kurash olib borganlar. 3-asrning 1-yarmida S.larning murun qabilasi hozirgi XXRning Koʻkkoʻl (Sinxay) oʻlkasiga koʻchib, u yerdagi chyanlarni tobe etib, Tuyuyxun davlatini tashkil qilgan. S.larning tuba syanbi (toba syanbi) deb atalgan qismi Moʻgʻulistonda qolib, soʻnggi Yan (Xouyan), Gʻarbiy Yan (Siyan), Janubiy Yan(Nanyan) kabi xonliklarni barpo etgan. 386-yil toʻba syanbilar Toʻbagoʻy boshchiligida Shimoliy Vey xonligi (386—534) tashkil etishgan. Ushbu xonlik yemirilgach, S.larda yana boʻlinish yuz bergan. Ularning sifu nomli bir qismi Gʻarbiy Chin (Sitsin), tufa nomli boshqa bir kismi Jan.Lyang (Nanlyang) hokimligini tuzgan. 8—9-asrlarda S.lar boshqa xalqlarga qoʻshilib ketib, alohida etnos sifatida tilga olinmagan.

Abdulahad Xoʻjayev.
Soʻz

Soʻz – tilning narsa-hodisalar, jarayonlar va xususiyatlarni nomlash uchun xizmat qiladigan eng muhim struktura maʼnoviy birligi; oʻz tovush qobigʻiga ega boʻlgan, borliqdagi narsalar haqidagi tushunchani, ular oʻrtasidagi aloqani yoki ularga munosabatni ifodalay oladigan, turli grammatik maʼno va vazifalarda qoʻllanadigan eng kichik nutq birligi, leksemaning nutqda muayyan shakl va vazifa bilan voqelangan koʻrinishi. Soʻz rang uchun qurilish materiali boʻlib xizmat qiladi, lekin, undan farqli ravishda, xabar yoki tugal fikr bildirmaydi. Oʻzida leksik va grammatik maʼnoni birlashtirgan hodda soʻz muayyan soʻz turkumiga mansub boʻladi, oʻz tarkibida muayyan til tizimida oldindan tayin boʻlgan barcha grammatik maʼnolarni ifodalaydi.

Tilshunoslikda „soʻz“ atamasi leksemaga nisbatan ham qoʻllanadi va leksik soʻz deb yuritiladi. Masalan, „soʻz yasalishi“, „yasama soʻz“ birikmalarida „soʻz“ xuddi shu maʼnoda qoʻllanadi. Leksemaning nutqda muayyan shaklda voqelangan holati tilshunoslikda soʻz shakl, leksema shakl yoki morfologik soʻz deb ham yuritiladi.

Soʻzning tovush va maʼno tomoni bor. Lekin har qanday tovush yigʻindisi soʻz boʻlavermaydi. Tovush yoki tovush birikmasi soʻz boʻlishi uchun maʼnoga ega boʻlishi, yaʼni muayyan til egalari shu tovushlar vositasida biror narsani anglashi yoki bir-biriga anglatishi kerak. Soʻz maʼnosida umumiylik va yakkalikning, barqarorlik va oʻzgaruvchanlikning dialektik oʻzaro munosabati aks etadi. Maʼnoning barqarorligi oʻzaro tushunishni qulaylashtirsa, uning oʻzgaruvchanligi (soʻzning aniq, bir maʼnosidagi oʻzgarishlar) soʻzdan borlikdagi yangi tushuncha va narsalarni nomlashda foydalanishga imkon beradi, badiiy soʻz sanʼatining muhim omillaridan hisoblanadi. Soʻzning koʻp maʼnoliligi ham aynan maʼnoning oʻzgaruvchanligi bilan bogʻliq. Soʻzlovchining nomlanayotgan narsaga munosabati soʻz maʼnosining soʻzlovchi his-tuygʻusini, shaxsiy fikrini ifodalovchi emotsional jihatini tashkil etadi. Soʻz tilda muayyan tizimni shakllantiradiki, bu tizim soʻzning grammatik belgilariga (soʻz turkumlari), soʻz Yasalishi aloqalariga va semantik munosabatlariga (sinonimlar, omonimlar, antonimlar) asoslanadi.

Bulardan tashqari, lugʻaviy maʼnoga ega boʻlmagan, lekin oʻz tovush qobigʻiga, oʻziga xos maʼno, vazifasiga ega boʻlgan, soʻz yasash yoki soʻz shaklini hosil qilish uchun foydalaniladigan morfemalardan farqlanuvchi til birliklari ham „soʻz“ deb yuritiladi. Bular yordamchi soʻzlar (bilan, lekin, kabi, xuddi), undovlar (obbo, ehhe, voy), taqlid soʻzlar (miyov, dukur-dukur, yalt-yult) va modal soʻzlar (shubhasiz, demak, ehtimoldir.

 

Turkum:Tushunchalar
Turkum:Tilshunoslik
Turkum:Gap
Soʻz birikmasi

Soʻz birikmasi – ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe grammatik aloqa (moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv) asosida birikishi natijasida hosil boʻlgan, borliqdagi narsa va hodisalarning nomini bildiradigan sintaktik tuzilma – nutq birligi: ignaning koʻzi, kitobni oʻqimoq, oydin kecha va boshqa. Har qanday soʻz birikmasi birdan ortiq mustaqil soʻzning birikuvidan hosil boʻladi, tuziladi va ikki qismdan – hokim va tobe qismdan tashkil topadi: oliy maʼlumot (oliy – tobe qism, maʼlumot – hokim qism).

Soʻz birikmasi komponentlarining tarkibiga koʻra sodda va murakkab turlarga boʻlinadi. Komponentlarining har biri bir soʻz shakliga teng boʻlgan soʻz birikmasi sodda soʻz birikmasi hisoblanadi: sayroqi qush, yigirma xonadon, tez yugurmoq kabi. Komponentlari yoki ulardan biri birdan ortiq soʻzdan, soʻz birikmasidan iborat boʻlgan birikmalar murakkab soʻz birikmasi deyiladi. Masalan, oliy maʼlumotli mutaxassis (oliy maʼlumotli – tobe qism, mutaxassis – hokim qism).

Tarkibidagi hokim qismning qaysi soʻz turkumidan boʻlishiga koʻra soʻz birikmasining 2 turi farqlanadi: ot soʻz birikmasi va feʼl soʻz birikmasi. Ot soʻz birikmasi hokim komponenti feʼldan boshqa turkumga oid soʻz (ot, son, ravish) bilan ifodalangan soʻz birikmasidir (yuk mashinasi, barcha oʻquvchilar, goʻzal qishloq va boshqalar). Feʼl soʻz birikmasi hokim qismi feʼl bilan ifodalangan soʻz birikmalaridir (bogʻni aylanmoq, kitob oʻqimoq, tez yurmoq kabi). Tarkibidagi tobe soʻzning sintaktik vazifasiga koʻra 3 turi farqlanadi: aniqlovchili soʻz birikmasi (yangi kitob), toʻldiruvchili soʻz birikmasi (ukamni oʻynatdim) va holli soʻz birikmasi (tez gapirmoq, qishloqda yashamoq).

Soʻz birikmasi mazmun va ohang tugalligiga ega boʻlmaydi, fikr ifodalamaydi va shu xususiyati bilan sintaktik birlik boʻlmish gapdan farqlanadi. Teng bogʻlanish soʻz qoʻshilmasini, tobe bogʻlanish soʻz birikmasini hosil qiladi.

Bundan tashqari soʻz birikmalari 1) boshqaruvli (tushum, joʻnalish, oʻrin – payt va chiqish kelishigi qoʻshimchalari orqali bogʻlanish) , 2) bitishuvli (ohang orqali bogʻlanish) va 3) moslashuvli (qaratqich kelishik qoʻshimchasi va egalik qoʻshimchalari orqali bogʻlanish) soʻz birikmalariga boʻlinadi . 

 

Turkum:Ona tili
Turkum:Fan
Soʻz tartibi

Soʻz tartibi, gap boʻlaklarining tartibi — gap boʻlaklarining oʻzaro maʼlum grammatik qonun-qoidalar asosida, maʼlum sintaktik, mazmuniy, uslubiy qiymati bilan bogʻliq holda joylashuvi. Gap boʻlaklari tartibining oʻzaro qarama-qarshi qoʻyiluvchi bir necha bor. Bulardan eng asosiysi toʻgʻri tartib va teskari tartib oppozitsiyasidir. Toʻgʻri tartib da sintaktik tuzilma qismlari (ran boʻlaklari, qoʻshma gap predikativ qismlari va boshqalar) maʼlum qonun-qoidalar asosida odatdagicha joylashadi. Masalan, oʻzbek tilida aniqlovchining aniqlanishdan, eganing kesimdan, toʻldiruvchi yoki holning kesimdan oldin joylashuvi toʻgʻri tartib hisoblanadi: bahavo yerlar, Karim oʻqib boʻldi, kitobni oʻqidi, toʻsatdan kelib qoldi kabi. Teskari tartib da maʼlum uslubiy, semantik maqsad va boshqa sabab bilan sintaktik tuzilmaning (undagi gap boʻlaklarining, qoʻshma ran predikativ qismlarining) toʻgʻri, odatdagi tartibi oʻzgaradi, inversiya yuz beradi. Masalan, u keldi (toʻgʻri tartib) — keldi u (teskari tartib), kecha ketdi (toʻgʻri tartib) — ketdi kecha (teskari tartib) kabi. Toʻgʻri tartib koʻpincha darak gaplarga xos boʻlib, ilmiy, rasmiy uslublar uchun xarakterlidir. Teskari tartib esa asosan soʻzlashuv, badiiy va qisman publitsistik uslublarga xos boʻlib, bu holat koʻpincha mazmunni sezilarli oʻzgartirmasada, nutqning taʼsirchanligini, emotsionalligini oshiradi. Lekin baʼzan teskari tartib boʻlaklarning sintaktik vazifasini ham, gapning mazmunini ham oʻzgartirib yuboradi: Quvnoq bolalar kuyladilar — Bolalar quvnoq kuyladilar; charm mahsi (charmdan ishlangan) — maxsi charm (mahsibop). Bunday hollarda Soʻz tartibining erkin va bogʻliq farqlanadi. Sifatlovchi bilan sifatlanmishning (quvnoq bolalar) gapdagi oʻrni bogʻliq tartibni koʻrsatadi. Erkin tartibda gap boʻlaklarining oʻrnini oʻzgartirish mumkin. Bunda mazmun va sintaktik holat emas, faqat uslubiy xususiyat oʻzgaradi: Kinoga kecha koʻplashib bordik — Kecha koʻplashib kinoga bordik — Koʻplashib kecha kinoga bordik kabi.

 Yana qarang 
• Sintaksis

• Tinish belgilari
Soʻz oʻyini

Soʻz oʻyini – badiiy adabiyotda ayrim soʻzlarning shakliy oʻxshashligi asosida turli maʼnoda qoʻllanishi. Soʻz oʻyini xalq ogʻzaki ijodi va mumtoz sheʼriyatda koʻp uchraydi. Faqat soʻz oʻyiniga asoslanib yaratilgan janr tuyuq deb ataladi.

Masalan:

Qoʻlingdan kelgancha chiqar yaxshi ot,

Yaxshilik qil bolam, yomonlikni ot.

Nasihatim yod qilib ol, farzandim,

Yolgʻiz yursa chang chiqarmas yaxshi ot.

(Baxshi Ergash Jumanbulbul oʻgʻli ogʻzidan yozib olingan „Ravshan“ dostonidan parcha.)
 

Turkum:Adabiyot
Turkum:Xalq ogʻzaki ijodi
Turkum:Sheʼriyat
Soʻzlashuv tili

Soʻzlashuv tili — ogʻzaki adabiy til dan biri; kundalik turmushdagi aloqaaralashuv uchun xizmat qiladi, muomala va taʼsir koʻrsatish vazifasini bajaradi. Milliy aloqaaralashuv vositasi sifatida millatning shakllanish davrida vujudga keladi. St. adabiy tilning yashash, amal qilish shakli sifatida uning asosiy belgilariga (laxjalardan ustun turish, barqarorlik, meʼyoriylik, qoʻllanish sohasining kengligi) ega boʻladi. Soʻzlashuv tilitarixiy kategoriya. Soʻzlashuv tilining turli milliy. tillardagi tarixi uning ogʻzaki shaklda mavjud boʻlgani tufayli da qayd etilmagan.

St. bir qator oʻziga xos belgilari bilan, jumladan, oldindan oʻylash va til materialini oldindan tanlab olishning boʻlmasligi, nutqiy aloqaning suhbatdoshlar orasida bevosita boʻlishi, nutq jarayonining erkinligi, rasmiylikdan holi boʻlishi va sh. k. bilan ajralib turadi. Tilning barcha sohalari (fonetika, morfologiya, leksika va boshqalar) boʻyicha ham Soʻzlashuv tili ning alohida xususiyatlari bor. Mas, fonetika boʻyicha bu narsa oʻziga xos talaffuzda koʻrinsa, leksikada uning oʻziga xos soʻzlarga (argolar, jargonlar, dialektizmlar va boshqalarga) egaligida namoyon boʻladi. Soʻzlashuv tili xizmat koʻrsatadigan aloqaaralashuv jarayonida nafaqat sof lisoniy vositalarning oʻzi, balki qoʻl va yuz bilan qilinadigan imoishoralarning ham katta ahamiyati bor: bunday imoishoralar soʻzlovchi nutqining yanada aniq va taʼsirchan boʻlishini taʼminlaydi, pauza yoki ayrim soʻzlar va fikrlar oʻrnini bosadi. Soʻzlashuv tili unsurlari badiiy adabiyotda ham, uning taʼsirchanligini oshirish, mahalliy koloritni koʻrsatish maqsadida ham keng qoʻllanadi.

 

Turkum:Tillar
Soʻzning leksik maʼnosi

Soʻzning leksik maʼnosi – soʻzning material qismi – leksema bildiradigan maʼno; muayyan tovushlar majmuini maʼlum obyektiv voqelikka bogʻlash bilan kishi ongida yuzaga keladigan mazmunmundarija; lugʻaviy maʼno. Mas, „Bolalarni oʻynatdik“ gapidagi birinchi soʻz hali yosh, voyaga yetmagan odamni, goʻdakni, ikkinchi soʻz esa harakatni (bola bilan bogʻlangan harakatni) biddiradi. Demak, „bola“ va „oʻyna“ soʻzlaridan ifodalanadigan mazkur konkret maʼnolar shu soʻzlarning leksik maʼnolaridir. Soʻzning leksik maʼnosi muayyan soʻzning aniq mazmunini (narsa, belgi, harakat tushunchalarini ifodalash, emotsiyalarni bildirish) tashkil etadi. Soʻzning leksik maʼnosi oʻzaknegizning oʻzi bilan ifodalanadi; yasovchi affikslar ham soʻzdagi material qismning ichiga kiradi. Shu jumladan leksik maʼno suz yasalishi va leksikologiya bilan bogʻliqdir. Soʻzning leksik maʼnosi shu soʻzning oʻzigagina tegishli xususiy maʼno boʻlishi bilan bir qancha oʻxshash soʻzlar uchun umumiy hisoblanadigan, umumiylik harakteriga ega boʻlgan grammatik maʼno dan farq qiladi.
Soʻk

thumb|right|
Soʻk — oqlangan tariq. Dehdonchilik bilan shugʻullanadigan aholi oʻrtasida juda qadimdan tayyorlangan. Xonaki usulda soʻk olish usuli: tariq katta qozonda bir qaynatib olinadi, yoyib quritiladi, qozonda qovuriladi. Qovurilgan tariq oʻgʻirda yanchib oqlanadi. Soʻkni sutga (6—8 soat) ivitib isteʼmol qilish mumkin, undan talqon, soʻk oshi tayyorlanadi.

Hozirgi davrda yorma sanoati korxonalari tomonidan oqlangan xom soʻk (yorma) savdo doʻkonlarida sotiladi.
Soʻnalar

Soʻnalar, soʻqirlar (Tabanidae) — ikki qanotlilarga mansub kalta moʻylov hasharotlar oilasi. Gavdasi kalta va yoʻgʻon, qanotlari keng va kuchli. Ogʻiz organlari sanchuvchiyalovchi, umurtqali hayvonlar terisini oson teshadi. 3000 ga yaqin turi bor. Odatda, oʻrmon, dasht va choʻl mintaqalarida keng tarqalgan, suv havzalariga yaqinroq joylarda uchraydi. Yaxshi uchadi, quyoshli kunduz kunlari faol hayot kechiradi. Koʻpchilik ning urogochisi yirik tuyokli hayvonlar, baʼzan odam qonini soʻradi. Chaqqanda ogʻriydi. Har terini teshib, jarohatlagan joyiga soʻlagini purkaydi. Sulagi tarkibida qonni ivitmaydigan ferment boʻladi. Urgʻochi S. oʻz vaznidan 1,5— 3 marta koʻproq (40–300 mg) qon soʻradi. Erkak S. gullar shirasi va boshqa suyuqliklar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi tuxumlarini suv ustida oʻsgan oʻsimliklar bargiga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan lichinka suvda, suv tubidagi balchiqda yoki qirgʻoq yaqinidagi nam tuproqsa rivojlanadi; chiriyotgan oʻsimlik qoldigʻi yoki mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. S. tulyaremiya, kuydirgi, otlar anemiyasi kasalliklarining qoʻzgʻatuvchilarini yuqtiradi. Yomgʻir S.i, tillakoʻz S, haqiqiy S urugʻlarining keng tarqalgan. Oʻzbekistonda S.ning 6 uru/ga mansub 53 turi uchraydi. Asosiy : hoʻkiz S.i, kulrang S, bugʻu Soʻnalar
thumb|Diachlorus ferrugatus
Soʻroq belgisi

Soʻroq belgisi — gap oxirida qoʻllanadigan tinish belgilaridan (?). Bu belgi asosan mazmunidan soʻroq anglashilgan gaplar oxiriga qoʻyiladi va shu gapning ifoda maqsadiga koʻra soʻroq ran ekanligini koʻrsatadi (Nega kelmading? Qoʻrqdingmi?). Bu belgi oʻzbek tiliga rus tilidan kirgan, 19-asr oxirlaridan. "Turkiston viloyatining gazeti" sahifalarida ayrim matnlarda qoʻllana boshlagan.

Soʻroq belgisi oʻzbek adabiy tilida quyidagicha qoʻllanadi: 1. Sof soʻroq gaplar (sodda yoki qoʻshma) oxiriga qoʻyiladi. Bunday gaplar tarkibida soʻroqni bildiruvchi leksik yoki fammatik vositalar : soʻroq olmoshlari va soʻroq yuklamalari ishtirok etishi (Shahardan qachon kelding? Kimni koʻrding? Sogʻligi yaxshimi? Botirchi?) yoki ishtirok etmasligi mumkin. Keyingi holatda soʻroq maʼnosi yozuvda soʻroq belgisi bilan, ogʻzaki nutqda ohang bilan ifodalanadi (Soat besh boʻldi. — Soat besh boʻldi?). 2. Taqrizlarda, iqtiboslarda biron soʻz yoki jumla noaniq boʻlsa, xato qoʻllansa, gumon va anglashilmovchilikni bildirsa, oʻsha soʻz yoki jumladan soʻng qavsga oʻragan holda qoʻyiladi. Baʼzan jumladagi xato juda qoʻpol boʻlsa, Soʻroq belgisi qoʻsha qoʻllanishi mumkin. 3. Soʻroq ran tipidagi sarlavhalardan keyin qoʻllanadi: Teatr yoshlarga nima berdi? Huquqiy meʼyorlarni bilasizmi? Ritorik soʻroq gaplar oxirida baʼzan Sb., baʼzan soʻroq va undov belgilari qoʻsha qoʻllanadi: Dunyoda onadan ulugʻ zot bormi?!
Soʻroq gap

Soʻroq gap — gaplarning kuzatilgan maqsadga koʻra dan biri; soʻzlovchining biror nomaʼlum va noaniq narsa hodisani bilish uchun tinglovchiga murojaatini ifodalovchi, soʻroq mazmunli gap. Asosiy xususiyati (vazifasi)ga koʻra soʻroq gaplar 2 turli boʻladi: sof soʻroq gaplar va ritorik soʻroq gaplar. Sof soʻroq gap tinglovchidan javob talab qiladi (Olimjonni qachondan beri bilasiz?). Ritorik soʻroq gap oʻzida tasdiq yoki inkor mazmuni boʻlgan, tinglovchidan javob talab qilmaydigan gapdir (Shunday goʻzal vatan bormi dunyoda? Bolani kim sevmaydi?). Baʼzi soʻroq gaplarda soʻroq mazmuni bilan birga shubha, hayrat-taajjub, buyruq maʼnolari ham sezilib turadi (Yopiray, shu ishni sen bajardingmi? Tezroq bormaysizmi? — Tezroq boring).

Soʻroq gap quyidagi vositalar yordamida tuziladi: 1) gap tarkibida mustaqil soʻroq soʻzlar (kim, nima, qachon, qayerda, qancha, necha, nega kabi soʻroq olmoshlari) yordamida (Uni kim koʻribdi? Qachon kelasiz?); 2) mi, chi, a(ya) va boshqa soʻroq yuklamalari yordamida (Kecha teatrga bordingmi? — Yoʻq. — Bugunchi? Bugun borasana?); 3) soʻroq olmoshlari va soʻroq yuklamalari boʻlmaganda, soʻroq ohangining oʻzi bilan hosil qilinadi (Familiyangiz? Ismingiz? Kecha koʻrinmadingiz?).

Turkum:Oʻzbek tili grammatikasi
Soʻruvchilar

Soʻruvchilar — yassi chuvalchanglar sinfi. Hayvonlar, baʼzan odamning ichki parazita. Toʻgʻri ichakli kiprikli chuvalchanglardan kelib chiqqan. Gavdasining uzunligi bir necha mm dan 5 sm (baʼzan 1,5 m) gacha. Shakli bargsimon, baʼzan choʻziq. Odatda, 2 soʻrgʻichi bor. Ogʻiz soʻrgʻichi gavdasining oldingi uchida, uning tubida ogʻiz teshigi joylashgan. Qorin soʻrgʻichi ogʻiz soʻrgʻichidan orqaroqda, baʼzan gavdasining keyingi qismida. Tana qoplogʻichining epiteliy hujayralari parenximaga botib kirgan, kipriksiz. Hayot sikli murakkab nasl gallanishi va xoʻjayin almashinish orqali boradi. Tuxumi suvga tushganida undan kiprikli lichinka - miratsidiy chiqadi. Lichinka 1oraliq xoʻjayin (mollyuska) tanasiga oʻtib, sporatsistaga aylanadi. Sporatsista pedagenez (lichinka davrida koʻpayish) orqali 2 lichinka - rediyni hosil qiladi. Rediylar ichida 3lichinka - dumli serkariylar yetishadi. Serkariylar suvga chiqib, 2oraliq xoʻjayin (suv hasharotlari lichinkasi)ni zararlaydi va sistaga oʻralib, metatserkariyga aylanadi. 5000 dan koʻproq turi bor. So'ruvchilar - hayvonlar va odamda trematodoz kasalligini paydo qiladi.
Soʻfi Olloyor masjidi

Soʻfi Olloyor masjidi — Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatining Denov shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (1713-yil).
 Nomlanishi 
Masjid Soʻfi Olloyor nomi bilan bogʻliq. Lekin bu nom keyinchalik yuzaga kelgan. Sababi masjid qurilgan vaqtda hali Soʻfi Olloyor dunyoga kelmagan edi. Ayrim taxminlarga koʻra Soʻfi Olloyor shu masjidda nomoz oʻqigan yoki imomlik qilgan boʻlishi mumkin. Sababi u shuyerga yaqin boʻlgan qishloqda yashab ijod qilgan.
 Oʻxshash nomlar 
Andijon viloyati Ulugʻnor tumanida ham Soʻfi Olloyor jom’e masjidi mavjud. Samarqand viloyatida ham ayni shu nomdagi jom’e masjidi faoliyat olib boradi.
 Joylashuvi 
Soʻfi Olloyor masjidi Surxondaryo viloyati Denov shahridagi Vashnivor soyi boʻyida joylashgan Katta vashnivor qishlogʻida joylashgan.
 Tarixi 
Tarixshunos L. I. Rempel ustunlarning birida 1713-yil sanasi borligini aniqlagan. Shunga koʻra masjidning taxminan 1713-yilda qurilganligi aniqlangan. Lekin ayrim da binoning hijriy 985, milodiy 1551—1552-yillar oraligʻida qurilganligi ham aytib oʻtiladi.
 Tuzilishi 
Soʻfi Olloyor masjidining umumiy tarhi (14,0 x 16,2 metr), xonaqoh (11,1 x 9,7 metr), ikki tomonlama ayvon hamda qoʻshimcha xonalardan iborat. Devori sinchli paxsadan qurilgan, tomi toʻsinli. Shimoli-sharqiy tarziga mehrobsimon ravoqlar, tobadoniga ganchkori panjaralar ishlangan. Xonaqohdagi mehrob ravogʻi ancha chuqur, 2 tomonidagi 4 ravoqqa boʻrtma chiziqlar qilingan. Bunday bezaklar janubi-gʻarbiy ayvon devorlarida ham bor. Ayvondagi yetti ustun, xonaqohdagi oltinchi ustun (L. I. Rempel ustunlardan birida qurilgan yili qayd etilganini aniqlagan) oʻyma va rangli naqshlar bilan bezatilgan. Ustun va deraza panjaralari qayta taʼmirlangan.

Masjid xonaqohining tomi uchta qatorda ikkitadan qilib joylashtirilgan oltita ustunga tayanib turadi. Oʻrta qatordagi ustunlar birmuncha yangi boʻlib, bu ularning soʻnggi taʼmirlash vaqtida qoʻyilganligidan dalolat beradi. Asosiy va koʻndalang toʻsinlar hamda ustunlarda ustalar tomonidan yozib qoldirilgan oʻymakorlik bitiklari mavjud. Shuningdek inshootning shift qismida ham bitiklar mavjud. Kapitellar — ustunning shiftga tutashgan yuqori qismida yozib qoldirilgan qadimiy bitiklardir. Bu bitiklarning noyobligi shundaki, asosan yogʻochga oʻyilgan yozuvlar bu qadar sof va aniq tarzda saqlanishi mazkur hudud uchun xos emasligidadir. Masjid peshtoqi, ustunlari va shiftlaridagi yozuvlarning koʻpligi hamda xilma-xilligi masjidning turli davrlarda qayta-qayta taʼmirlanganligidan dalolat beradi.

 Oʻrganilinishi 
1977-yilda Z. A. Arshavskaya tomonidan ilmiy oʻrganilgan.

 

 
 

 
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Soʻfizoda

Soʻfizoda (taxallusi; asl ismsharifi Muhammadsharif Egamberdi oʻgʻli) (1880.29.1, Namangan viloyati Chust sh. — 1937, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1926), maʼrifatparvar, murabbiy. 20-asrboshidagi yangi oʻzbek adabiyotining isteʼdodli vakillaridan. Oʻz bilimini oshirish uchun Istanbul untiga kirgan, lekin oʻqishni davom ettira olmagan, Turkistonga qaytib, 1910—13 yillarda Qoʻngʻirotda oʻqituvchilik qilgan. S.ning dastlabki sheʼrlari 19-asr 90y.lar sheʼriyatining mumtoz namoyandalari Muqimiy, Furqat, Muhyilar taʼsirida maydonga kelgan. Ayniqsa, 1893-yilda Qoʻqonda yashab, Muqimiy atrofidagi shoirlar bilan yaqin munosabatda boʻlishi S. dunyoqarashining shakllanishida, badiiy mahoratining oʻsishida oʻziga xos maktab boʻlgan. "Vahshiy" taxallusi bilan mansabmartaba yoʻlida oʻz millatini sotib ketuvchi xoin va riyokor mahalliy amaldorlarni fosh etuvchi keskin hajviyalar yozgan. Ushbu hajviyalar uchun "dahriy" deb eʼlon qilinib, qatl etishga hukm etilgan. Shoir qochishga, 1900 —13 yillarda ona diyoridan uzoqda hayot kechirishga majbur boʻlgan. 1899-yildan S. Chustda (2 yil), Misr viloyatida yashagan. Tiflis, Bokuda, soʻng esa Arabiston, Hindiston, Turkiyada boʻlgan. Sheʼrlari bilan Kavkaz va Orenburg matbuotida, Toshkentda chiqadigan "Turkiston viloyatining gazeta", "Sadoi Turkiston" gaz.larida faol qatnashib turgan. Nihoyat, 1913-yilning oxirlarida Chustga qaytib, yangi usuldagi maktab ochgan. Bu maktab oʻz davrida shaharda dunyoviy bilim oʻrgatuvchi yagona ilm oʻchogʻi boʻlgan. Bundan tashqari, u Kamarsadada ham bolalar uchun "Dorulaytom" (Yetimlar uyi) va katgalar uchun kechki kurslar ochgan. Lekin bu maktablar tezda yopib qoʻyilgan. "Muallifni quvib, maktabilani yopgan chustilar, bizlar..." deb boshlanadigan kinoya va qochiriqlar toʻla sheʼri matbuotda eʼlon qilingach, S. yana taʼqibga uchrab, oʻz vatanidan bosh olib ketishga majbur boʻlgan. 1915-yil Hindistonda, keyinroq Afgʻonistonda yashagan. Bu vaqtda u oʻzining "Siroj ulaxbor" ("Xabar ziyosi") dagi forsiy sheʼrlari bilan amir Habibullohon nazariga tushgan va uning ruxsati bilan maktab ochib, ish boshlagan (1918). Koʻp oʻtmay, yangi amir Omonullohon uni maorif vazirligiga ishga olgan.

1919-yilda u Afgʻoniston delegatsiyasiga tarjimon boʻlib, Turkistonga kelgan va ulardan uzr soʻrab, yurtida qolgan. Biroq uning ona yurtidagi hayoti yana notinch kechgan. Nihoyat, shoʻro hukumati tomonidan tazyiq ostiga olinib, 1937-yilda qatagʻon qilingan.

 
 Taronalar, T., 1968; Ajziy, Soʻfizoda, Ibrat Tanlangan asarlar, T., 1999.

 Adabiyot 
 Solihov Miyon Buzruk, Soʻfizoda va uning ijodi, T., 1934; Qosimov B., Dolimov U., Maʼrifat dargʻalari, T., 1990.

Begali Qosimov.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Soʻfitoʻrgʻay

Soʻfitoʻrgʻay — chumchuqsimonlar turkumiga mansub qush. Tanasining uz. 180–190 mm, vazni 45 g gacha. Boshida patlardan iborat "kokil"i boʻladi. Yerda yaxshi yuguradi. Patlari qoʻngʻirkulrang, usti qoramtir dogʻli, qorni esa sargʻishoq, tomoq va koʻkragida qoʻngʻir xollari bor. Gʻarbiy va Markaziy Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Uyasini yerdagi pana joylarga quradi. 3—4 ta tuxum qoʻyadi. Modasi uni 12— 13 kun bosadi. Bolalari 9—10 kundan keyin uyani tashlab ketadi. S. hasharotlar, oʻsimlik qismlari va urugʻlari bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda oʻtroq yashaydi.

 

Turkum:Qushlar
Soʻqoqsoy

Soʻqoqsoy, Samsaraksoy – Toshkent viloyatining Parkent tumanidagi soy. Chirchiq – Ohangaron havzasida joylashgan. Chatqol tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan oqib tushuvchi Sarituproqsoy va Miskensoyning qoʻshilishidan hosil boʻladi.
 Nomlanishi 
Soʻqoq soʻzini tushuntirish uchun turli versiyalar taklif qilingan. Bir variantda suvi oq – „oq suv“, boshqasida – soʻqmoq, yoʻl degan maʼnoni anglatishi yozilgan. , tarixiy da Suhak soʻzi ham qayd etilgan. Toponimist S.Qoraev Soʻqoq qishlogʻi nomini Fargʻonadagi Soʻx vodiysidan kelgan koʻchmanchilar qoʻygan va Kichik Soʻx degan maʼnoni bildiradi, deb taxmin qiladi.

 Tavsifi 
Uzunligi 33 km, havzasining maydoni 75,4 km². Qorasuv daryosiga quyiladi. Soʻqoq qishlogʻiga qadar soy yon bagʻirlari baland, tor va chuqur vodiyda, shagʻal va harsang toshlarga toʻla nishabi katta oʻzanda oqadi, shu qishloqdan boshlab vodiysi ancha kengaya boradi. Soʻqoq havzasi ancha sersuv. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,96 m³/sek. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yillik oqimning 60—70% mart—may oylariga toʻgʻri keladi. Soʻqoqning asosiy irmogʻi – Chashmasoy (oʻngdan). Soydan aprel— may oylarida sel keladi. Soʻqoq havzasida „Soʻqoq“ dam olish uyi, bolalar oromgohlari bor.

 Daryo oqimi 
Soʻqoqsoy Chotqol tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi Sarituproqsoy va Miskensoy kichik daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Boshlanish joyidan shimoli-sharqda Oqtosh togʻ choʻqqisi joylashgan.

Soʻqoqsoy asosan sharq-gʻarbiy tomonga qarab oqadi, baʼzi joylarda shimolga yoki janubga bir oz qiyalashi mumkin. Shimoldan daryo oʻzani boʻylab Shaqoʻrgʻon togʻ tizmasi joylashgan. Avvaliga daryo baland qirgʻoqli tor daradan oʻtadi. Daryo oʻzanida koʻp miqdorda shagʻal va yirik toshlar bor. Soʻqoq qishlogʻi daryo boʻyida joylashgan.

Qishloqning sharqiy chekkasida shu nomdagi dam olish uyi joylashgan. Bu yerda daryo vodiysi yon bagʻirlarida oʻrmon oʻsimliklari zich oʻsib oʻziga xos yashil qoplam hosil qilgan.

Biroz pastroqda oʻng qirgʻogʻida Samsarek qishlogʻi joylashgan. Bu yerda daryo shimoli sharqqa buriladi, lekin Jumabozor va Parkent oʻrtasidagi avtomagistralga yetib borib, yana sharq-janubiy-sharqiy tomonga buriladi va katta yoʻl boʻylab oqib oʻtadi. Jumabozor qishlogʻi yonidan Qorasuv daryosiga quyiladi.

 Turizm 
Daryo havzasida „Soʻqoq“ dam olish uyi, shuningdek, bolalar oromgohlari mavjud. Dam olish uyi suzish havzasi, raqs maydonchasi va choyxonaga ega, uning xiyobonlari teraklar bilan qoplangan, qoʻshni qirgʻoqda oʻrmon oʻsimliklari zich qoplam hosil qiladi.

Yuqori oqimida, Soʻqoq qishlogʻi yaqinida daryo suzish uchun qulay boʻlgan bir qancha soylar va toʻgʻonlarni hosil qiladi. Yaqin atrofda mashhur Chashma togʻ bulogʻi joylashgan. Shuningdek, goʻzal tabiatga ega boʻlgan ushbu hududdan turli bayram tadbirlarida foydalaniladi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Toshkent viloyati
Turkum:Yuqori Chirchiq tumani daryolari
Turkum:Parkent tumani daryolari
Т (kirill)

T — oʻzbek Kirill alifbosining yigirmanchi harfi. Til oldi, portlovchishovqinli, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Soʻzning boshi (tan, tosh, togʻ), oʻrtasi (vatan, chetan, qattiq) va oxirida (yigit, odat, harakat) kela oladi. Soʻz boshida eng koʻp qoʻllanadigan harf-tovushlardan. Bir qancha oʻzlashma soʻzlarning oxirida ketma-ket kelgan undoshlarning soʻnggisi t boʻlsa, koʻpincha talaffuzda tushib qoladi: pas(t), doʻs(t), darax(t), mashinis(t) kabi. Yana bir guruh soʻzlarda soʻz oxiridagi d tovushi t tovushiga almashadi: yod (xotira) — yot, qand—qant, savod—savot, baland—bala(n)t kabi. Aksincha, oʻgʻiz shevalarida soʻz boshidagi t baʼzan d ga almashadi: togʻ—dogʻ, temir—demir, tish—dish kabi. Lekin yuqoridagi qar uchala holat ham imlo (yozuv)da aks etmaydi. T harfi oʻzbek xalqi tarixan qoʻllagan barcha yozuv (alifbolar)da uziga xos kurinishlarga ega boʻlgan. 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Tabargul

Tabargul (Polianthus tuberosa) — chuchmomaguldoshlar oilasiga mansub, koʻp yillik tuganak piyozli oʻtsimon oʻsimlik. Boʻyi 60120 sm. Barglari uzunchoq. Guli oq, xushboʻy, toʻpguli boshoqsimon. Vatani — Markaziy Amerika. Shimoliy Afrika va Janubiy Yevropaning baʼzi hududlarida, Kavkazning Qora dengiz sohillarida manzarali va efir moyli usimlik sifatida ekiladi. Kuzda gullaydi; tuganak piyozidan kupaytiriladi. Uning ochilgan gulidan parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan qimmatbaho efir moyi olinadi. Manzarali Tabargul navlaridan guldastalar yasashda foydalaniladi. 
thumb

 

Turkum:Uy o‘simliklari

Turkum:O‘simliklar
Tabarzin

thumb|200px|Sind (hozirgi Pokiston) hududiga oid tabarzin jang quroli – XVIII asr oxiriga oid. Yarim oy shaklidagi 5 dyuymli pichoq qismiga qarama-qarshi tomonda kvadrat shakldagi bolgʻa joylashgan. Poʻlatdan yasalgan dastasi 22 dyuym uzunlikda. Dasta uchi ochiladigan qilib ishlangan boʻlib, uning ichida 5 dyuymli ingichka pichoq yashiringan. Qurolning boshi va dastasi kuchli patina bilan qoplangan boʻlib, ularning yuzasida oʻyma naqsh izlari saqlanib qolgan.
Tabarzin (yoki tabar deb nomlanuvchi, fors tilida „egarga oʻrnatiladigan bolta“ maʼnosini anglatadi; forscha: تبر) – jang boltasining bir turidir. Tabar atamasi Usmonlilar imperiyasi, Fors, Hindiston va ularning atrofidagi mamlakatlar hamda madaniyatlarda uchraydigan boltalarga nisbatan ishlatiladi. Bundan tashqari, tabar soʻzi slavyan tillarining aksariyatida ham „bolta“ maʼnosida qoʻllanadi . (masalan rus tilida: topor)

 Fors 
Tabarzin (forscha: تبرزین; baʼzida „egarga oʻrnatiladigan bolta“ deb tarjima qilinadi) – anʼanaviy Fors (hozirgi Eron) jang boltasi hisoblanadi. U bir yoki ikki yarim oy shaklidagi tigʻga ega boʻlgan. Uzun tabarzin taxminan yetti fut (taxminan 213 sm) boʻlgan, qisqaroq varianti esa uch fut (taxminan 91 sm) uzunlikda boʻlgan. Fors jang boltasini noyob jihati – bu juda ingichka, engil va doimo metalldan yasalgan dastasidirComplete Persian culture (Dary dialect) by Gholam-reza Ensaf-pur.

Tabarzin baʼzida tasavvuf yoʻnalishidagi sayohatchi darvishlar (musulmon zohidlar) tomonidan ramziy qurol sifatida olib yurilgan.

Tabarzin soʻzi „bolta“ maʼnosida toʻgʻridan-toʻgʻri fors tilidagi tabar soʻzidan arman tiliga tapar (armancha: տապար) shaklida oʻtgan hamda slavyan tiligaga topor (toporʼ) shaklida oʻtgan. Bu soʻz skif tillari orqali oʻtgani maʼlum qilingan va hozirga qadar slavyan tillarida „bolta“ maʼnosida qoʻllanadi .

 Hind 
XVII va XVIII asrlarda tabarzin jang boltasi Punjab, Sikh Khalsa armiyasi hamda hozirgi Hindiston va Pokiston hududlaridagi otliq jangchilar uchun asosiy qurol hisoblangan. U butunlay metalldan yoki yogʻoch dastali holda tayyorlangan, kuchli egri tigʻga hamda bolgʻasimon orqa qismga ega boʻlgan va koʻpincha bezakli naqshlar bilan bezatilgan. Baʼzan tabarzinning ichi boʻsh dastasi ichiga kichik pichoq joylashtirilgan boʻlgan.
 Arab 
Adam Metzning „Hijriy toʻrtinchi asrdagi islom sivilizatsiyasi“ (Islamic Civilization in the Fourth Century of the Hegira) asariga koʻra, tabarzin baʼzan nafaqat qurol sifatida, balki Sahib al-Shurta (shahar politsiyasi boshligʻi)lar tomonidan mansab belgisi sifatida ham ishlatilgan.

 Galereya 

 Yana qarang 
 Jang boltasi
 

 Foydalanilgan 
 

Turkum: Jang qurollari
Turkum:Eron jang san’ati
Turkum:Eron qurollari
Tabariya koʻli

Tabariya koʻli, Tveriada koʻli, Gʻanisaret koʻli, Galiley koʻli – Falastin tarixiy viloyatidagi koʻl, Isroil davlati hududida (koʻlning sharqiy sohilidan Isroilning Suriya bilan chegarasi utgan). Alhor tektonik botigʻining shim. qismida, dengiz sathidan 212 m pastda joylashgan. Maydoni 145 km². Eng chuqur joyi 48 m. Gʻarbiy va sharqiy qirgʻoklari tik yon bagʻirli, shimoliy va janubiy Tabariya koʻli orqali Iordan daryosi oqib oʻtadi. Koʻldan baliqovlanadi, Kemalar qatnaydi. Gʻarbiy sohilida Isroilning Tiveriya shimolida joylashgan. Bibliyaning Yangi axd qismida Tabariya koʻli Isoning afsonaviy faoliyati bilan bogʻliq. Shu sababli kul atroflari dindorlarning ziyoratgoh joyi.

thumb
 

Turkum:Koʻllar
Tabasaran tili

Tabasaran tili — Kavkaz tillari oilasining naxdogʻiston tillari guruhiga mansub, Dogʻiston Respublikasining Tabasaran va Xiv tumanlarida tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 95 ming kishidan ortiq. Janubiy va shim. lahjalarga ega, ularning har biri oʻz sheva guruhlaridan iborat. Adabiy Tabasaran tili asosan jan. lahja negizida shakllangan. Fonetik tizimida 6 unli hamda 50 dan ortiq undosh, jumladan pp, tt, kk, chch kabi portlovchi jarangsiz qoʻsh undoshlar mavjud; urgʻu kuchsiz va koʻchuvchan. Morfologiyasida otlar kelishik va son boʻyicha oʻzgaradi; kelishik tizimi juda rivojlangan: 44 kelishik mavjud. Feʼllardagi zamon va mayl tizimi nihoyatda murakkab. Lugʻat tarkibida sof tabasaran soʻzlaridan (ular 60 foizdan ortiq) tashqari arab, fors, turkiy va rus tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham mavjud. Tabasaran tili yozuvi 1932—1938 yillarda lotin grafikasi asosida, 1938-yildan rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

 

Turkum:Tillar
Tabasaranlar

Tabasaranlar — Dogʻistondagi xalq (78,2 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida jami 93,6 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Umumiy soni 98 ming kishi. Tabasaran tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. S. dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik (gilam toʻqish, yogʻoch va tosh oʻymakorlik rivojlangan) bilan shugʻullanadi.

 

Turkum:Kavkaz Albaniyasi
Tabasko

Tabasko — Meksikaning jan.sharkiy qismidagi shtat, Meksika qoʻltigʻi sohilida. Maydoni 24,7 ming km². Aholisi 1,89 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Vilyaermosa. Relyefi tekislik, hududining katta qismi botqoqlashgan. Iqlimi tropik, issiq (oʻrtacha oylik tralar 23—27°) va sernam (yillik yogʻin 2000–5000 m). Suv toshqinlari xoʻjaligiga katta zarar keltiradi. Iqtisodiyoti neftgaz sanoati va plantatsiya xoʻjaligiga ixtisoslashgan. Sholi, kakao ekiladi, mevachilik rivojlangan. Transport yoʻli va shosse yoʻllari T.ni mamlakatning boshqa hududlari bilan bogʻlaydi.
thumb|Tabasko
Tabaqa

Tabaqa – muayyan xalq ichida ijtimoiy mavqeiga qarab boʻlinadigan guruh. Tabaqa urfodat yoki qonunda mustahkamlangan, avloddan avlodga oʻtib keladigan huquq va burchlarga ega boʻlgan. Tabaqalar oʻtmishda anʼanaviy zodagonlik va aslzodalik tushunchalari mavjud boʻlgan joylarda vujudga kelgan.

Sharq mamlakatlarida jamiyatni turli tabaqalarga boʻlinganligi tarixiy da qayd etib oʻtilgan. Masalan, qadimiy Hindistonda varnalar, kastalar mavjud boʻlgan. Musulmon mamlakatarida harbiylar, ahli qalam, ulamolar, qozilar, raiyat va boshqa alohida Tabaqaga ajralgan. Markaziy Osiyoda jamiyatni Tabaqaga ajratishni shartli ravishda 2 ga boʻlish mumkin. Birinchisi, sinfiy tabaqaga ajratish, uning tarixi ibtidoiy jamiyaning yemirilishi va sinfiy munosabatlarning shakllanishi, dinning kelib chiqishi bilan bogʻliq. Masalan, qabila boshliqlari, kohinlar jamiyatning imtiyozli tabaqasini tashkil etishgan (qarang Tabu). Ikkinchisi, ijtimoiy tabaqaga ajratish tabaqaning bu shakli ham ilk yozma ga koʻra (Avesto) Markaziy Osiyoda qadimiy tarixga ega. Arablar istilosi, islom dini tarqalganidan soʻng, yanada keng tarqalgan. Sayyid, xoʻja, toʻra, mir, bek va boshqa jamiyatning oqsuyaklar tabqasini tashkil etgan boʻlsa, oddiy fuqaro – qorachalar deb nomlangan. Masalan, sayyidlar paygʻambar avlodlari sanalib, ular musulmon jamiyatida imtiyozli ijtimoiy tabaqani tashkil qilganlar va dindorlar orasida katta obroʻ-eʼtiborga ega boʻlishgan. Xalq sayyidlarni baʼzan avliyolar qatoriga qoʻygan. Xoʻjalar islomda oqsuyaklar tabaqasi sifatida sayyidlardan keyin turib, baʼzi musulmon mamlakatlarida hozir ham ularning imtiyozlari saqlanib qolgan. Oʻtmishda xoʻjalar bilan oddiy fuqarolar (qoracha) oʻrtasida quda-andachilik munosabatlari cheklangan. Ijtimoiy munosabatlar rivojlanishi bilan jamiyatda ijtimoiy tafovut yoʻqolib boradi. Oʻrta Osiyoda XX asrga qadar turli ijtimoiy tabaqalar mavjud boʻlgan.

Tabaqachilikning yuksak namunasi Fransiyada boʻlib, u yerda XIV- XV asrlardan boshlab jamiyat tabaqalarga boʻlingan. Yuqori tabaqa aristokratiya va mayda dvoryanlar (jentri)dan iborat edi. Ruxrniylar boshqa tabaqaga mansub boʻlib, ular bir oz quyiroqsa tursalarda, maxsus imtiyozga ega edilar. Oddiy xalqni esa keyinchalik „uchinchi tabaqa“ deb atay boshladilar. Tabaqalanish boshqa davlatlarda turlicha shakllarda koʻrinadi.

Sayfullo Tursunov.

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Tabaqalashtirilgan taʼlim

thumb|To‘rt yo‘nalishi
Tabaqalashtirilgan taʼlim — umumiy oʻrta taʼlim maktablari yuqori sinf oʻquvchilarining qobiliyatlarini hisobga olgan holda alohida oʻquv rejasi va dasturlar asosida olib boriladigan tamim turi. Tabaqalashtirilgan taʼlimning mehnat taʼlimi bilan aloqasi oʻquv tarbiyaviy ishlarning muhim asosi hisoblanadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim jarayonida yuqori sinf oʻquvchilarining kasbiy tayyorgarliklariga alohida eʼtibor beriladi. Shu sababli ayrim maktablar bilim asoslarini chuqurlashtirishga, oʻquvchilarni muayyan kasbga yoʻnaltirishga moʻljallangan. Tabaqalashtirilgan taʼlimda umumiy oʻrta taʼlim tizimidagi asosiy oʻquv predmetlari mazmunini chuqur oʻzlashtirish, bevosita kerakli oʻquv materiallarini oʻrganish koʻzda tutiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimning muhim jihati uning maʼlum sohaga yoʻnaltirilganligi va bu taʼlim jarayonida oʻziga xos predmetlar tizimining oʻqitilishidir. Tabaqalashtirilgan taʼlimni tashkil etishda maktablardagi imkoniyatlar puxta oʻrganiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda maʼlum miqsorda qoʻshimcha dars mashgʻulotlari oʻtkazish yoki oʻquv rejasidagi ayrim predmetlarni tanlab olib, ularni chuqurroq oʻzlashtirish rejalashtiriladi. Uning u yoki bu shaklini tanlashda maktab va oʻquvchilarning imkoniyatlaridan kelib chiqiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda oʻquvchilar oʻz qiziqishlari asosida yoʻnalishlar boʻyicha guruxlarga boʻlinib, taʼlim maʼlum kasbga yoʻnaltirilgan tarzda amalga oshiriladi. Tabaqalashtirilgan taʼlim kasbga yoʻnaltirish va yoʻllashning muhim asosi hisoblanadi hamda biror mutaxassislik sohasidagi bilim va koʻnikmalarni egallash bilan bogʻliq bilimlar asosida amalga oshiriladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda oʻquvchilar kasbga yoʻnalish va qiziqishidan qatʼi nazar, barcha oʻquv predmetlari boʻyicha toʻliq oʻrta maʼlumotga ega boʻlishadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim oʻquvchining qaysi boʻlim yoki qaysi predmetni chuqur oʻrgangan boʻlishiga qaramay, oliy oʻquv yurtiga kirish uchun belgilangan imtihonlarda qatnashish imkonini beradi va unga tayyorgarlik bosqichi vazifasini oʻtaydi.

Tabaqalashtirilgan taʼlim asosida oʻquvchilar tanlangan mutaxassisligi boʻyicha chuqur bilim asoslarini egallashadi va amaliy malakalarga ega boʻlishadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim kasb tanlashning asosi hisoblanadi va oʻquvchilarning oʻz qiziqish va moyilliklari asosida kasb tayyorgarligi sirlarini egallashlarida muhim oʻrin tutadi.
Tabiat resurslari

thumb
Tabiat resurslari, tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida xoʻjalikda foydalaniladigan hamda insoniyatning yashashi uchun zarur boʻlgan, uni oʻrab turgan tabiiy muhitning barcha tabiat komponentlari, energiya i. Tabiat resurslariga Quyosh energiyasi, Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, foydali qazilmalar, oʻsimliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi kiradi. Tabiat resurslari tugaydigan (koʻpgina foydali qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyosh nuri, Yerning ichki energiyasi) va tiklanadigan (biologik elementlar, ayrim foydali qazilmalar) boyliklarga boʻlinadi. Tabiiy xom ashyolarni koʻp darajada isteʼmol qiluvchi kuchlarning jadal rivojlanishiga bogʻliq ravishda tabiat resurslari bilan taʼminlash muammolari yanada dolzarblashib bormoqda. Tuproq, atmosfera va gidrosferaning ifloslanishiga qarshi kurashishda jahonning barcha mamlakatlari kelishib faoliyat yuritishlari zarur boʻlib, tabiat resurslari muhofazasi global xarakterga ega boʻlmoqda. Tabiat resurslarini oʻzlashtirishning muhim bosqichlari — ularni aniqlash (razvedka qilish), oʻrganish, alohida boʻyicha kadastrlar (masalan, yer kadastri, suv kadastri) tuzishdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasida tabiat resurslari kadastrlarini tuzish va yuritish Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat kadastrlari toʻgʻrisida" qonuni (2000-yil, 15 dekabr)ga muvofiq olib boriladi.

Tabiat resurslarini baholashning ilmiy asoslangan 3 tipi mavjud: texnologik, iqtisodiy, ijtimoiy. Tabiat resurslarini toʻgʻri baholash ulardan foydalanishda eng yuqori samaralarga erishishning muhim sharti hisoblanadi. Inson tafakkuri oʻsishi bilan bogʻliq holda tabiat resurslari ham kengayib bormoqda, bunda eng zamonaviy texnik vositalardan foydalaniladi. Ilmiy-texnik taraqqiyotni rivojlanib borishi bilan tugaydigan tabiat resurslari oʻrnini bosuvchi yangi sunʼiy materiallar ishlab chiqarilmoqda, Dunyo okeani boyliklari oʻzlashtirilmoqda. Ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning rivojlanishi yoʻlida tabiat resurslaridan samarali foydalanish va tabiatda ekologik muvozanatni taʼminlab turuvchi yangi sifatli texnologiyalarni yaratish talab etilmoqda. Xomashyo va energiya idan rejali tarzda foydalanish uni uzoq muddatga yetishini taʼminlaydi.

 Yana qarang 

 Tabiatni muhofaza qilish
Tabib ilon

Tabib ilon (Elaphe longissima) — suvilonsimonlar oilasi turi. Boʻyi 2 m gacha. Kichkina boshi boʻynidan bir oz ajralib turadi, dumi uzun. Terisi sirtdan silliqtangachalar bilan qoplangan. Baʼzan tanasining orqa tomoni va boshining usti sargʻishkulrang, qoramtir yoki qora boʻladi. Oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Urgʻochisi tuproqqa 5—8 ta tuxum qoʻyadi. Kemiruvchilar, mayda qushlar bilan oziqlanadi. Gʻarbiy Yevropaning jan. qismida, Ukrainaning janubiy-gʻarbida, Kichik Osiyo, Zakavkazye va Shimoliy Eronda tarqalgan. qadimgi yunonlar va rimliklarning tibbiy emblemasida tabiblik xudosi Eskulap qoʻliga ilon oʻralgan aso tutqazilgan. Eronliklar esa unga Tabib ilon deb nom berishgan.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tabibiy Ahmad

Ahmad Tabibiy (taxallusi; asl ismi: Ahmad Ali Muhammad oʻgʻli; 1869-yil — Xiva — 1911-yil) — shoir, tarjimon, tabib.

Xiva madrasalaridan birida oʻqigan. Otasidan va zamonasining mashhur tabibi Yaxshimurodbekdan tabiblikni oʻrgangan, Muhammad Rahimxon II (Feruz) saroyida tabiblik qilgan. Sheʼriyatda shuxrat qozongan. Oʻzbek va forstojik tillarida, mumtoz adabiyotning anʼanaviy janrlarida ijod qilgan. Sheʼrlaridan 5 devon — "Tuhfat ussulton", "Munis ulushshoq", "Hayrat uloshiqin" (oʻzbek tilida), "Mirʼot ulishq", "Mazhar ulishtiyoq" (forstojik tilida) tuzgan. Ularda real hayotni, sof muhabbatni ulugʻlagan ("Aylading", "Ozoridur" va boshqalar).

T. oʻzbek adabiyotida muxammas janrini rivojlantirgan: Navoiy, Saʼdiy, Jomiy, Zebunniso, Munis, Ogahiy, Mirzo Gʻolib va boshqalarning gʻazallariga 518 ta muxammas bogʻlagan. Xorazm shoirlari haqida "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shohiy", "Majmuai muxammasoti ashshuaroi Feruz Shoqiy" (1909) tazkiralarini tuzgan. Ikkinchi majmuasi, asosan 33 shoir muxammaslaridan tashkil topgan. Unda dastavval Ogahiy gʻazallariga, soʻng Feruz sheʼrlariga boglangan muxammaslar, keyin esa Feruzning "Oromijon nigorim, sarvi ravon nigorim" gʻazaliga taxmis, muxammas va musaddaslar keltirilgan. Xotima qismida esa shu toʻplamga kirgan Umidiy, Doiy va Xayoliyning vafoti haqida xabar, Bayoniyning "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shox.iy"ga yozgan taqrizi berilgan.

T. "Vomiq va Uzro" qissasining oʻzbekcha sheʼriy (masnaviy) variantlarini yaratgan (8100 bayt). Fuzuliyning "Haft jom" asarini forstojik tilidan oʻzbekchaga tarjima qilgan. "Yetti ravza" nomli asar ham yozgan. Asarlarining bir necha qoʻlyozma va toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

 
 Tanlagan asarlar, T., 1968.
 Ad..Gʻanixoʻjayev F., Tabibiy, T., 1978.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar