Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Signatura (matematika)

Signatura (matematikada) — ikkinchi darajali bir hadli koʻphad (kvadratik forma)ning sonli ifodasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siddiq Muhammad

Siddiq Muhammad - Balx xoni (1683—85). Ashtarxoniylarayan. Subhonqulixonnnpg oʻgʻli. Akasi Abul Mansurxonga qarshi uyushtirilgan fitnaga bosh boʻlib, taxtni egallagan (1683-yil avgust). S. M. ga qarshi bir qancha koʻchmanchi qabilalar (ming, qoʻngʻirot, olchin va boshqalar) sardorlari bosh koʻtarganlar. SM. Shibirgʻondagi ming qabilasi isyonini shafqatsiz suratda bostirgan. Balxga qaytishda Bade miroxur boshchiligidagi qoʻngʻirotlar unga hujum qilishgan, biroq magʻlubiyatga uchrashgan. SM. oʻzi safardaligida Balx viloyatiga bostirib kirgan Bayet qora toʻqsabo boshchiligidagi olchinlarni tormor qilib Xoʻja Xayrongacha ularning qishloklarini talontoroj qilgan. 1686-yil oktabr — noyabrda Subhonqulixon Balxga qoʻshin tortgan. Bunga sabab Xorazmdan Anushaxon Buxoroga qoʻshin tortib kelib Samarqand va Shaxrisabzni egallagan chogʻda Subhonqulixon oʻgʻlidan madad soʻragan. SM. Balx va Badaxshon qoʻshini bilan Kalifgacha kelib, otasiga yordamga ozgina lashkar yuborgan, bu lashkar ham aslida yordam uchun emas, balki vaziyatni aniqlash maqsadida yuborilgan edi. S.M., Kalifda bir necha kun turgach, Anushaxonning Samarqandni olgani va Buxoroni qamal qilganidan xabar topgach, Balxga qaytib ketgan. Subhonqulixon shunda Maxmudbiy otaliqdan yordam olib Anushaxonni quvib yuborgan (1683). Subhonqulixon qoʻshini Kalifdan oʻtib Xonobodda toʻxtagan. SM. Balx mudofaasiga shaylangan. Otasi SM.ni qon toʻkmasdan hiyla bilan daf etishga axd qilgan. Shu maqsadda Balxga Muhammad Yusuf xoja naqshbandiyni elchi qilib joʻnatib, yaxshi niyat bilan kelayotganini bildirgan. Xoja Samandar Termiziyning yozishicha, otabola oʻrtasida uzoq muzokaralar boʻlgan. Nihoyat Balx arkiga kirgan Subhonqulixon zudlik bilan SM.ni bandi qilish va uni qatl etishga farmon bergan. Subhonqulixon Balx taxtiga Muhammadjon otaliq yuzni belgilab, 1687 i. mart oyining boshlarida Buxoroga qaytib kelgan.

 Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sideratlar

Sideratlar (frans. sideration) — tuproq unumdorligini oshirish maqsadida tuproqqa qoʻshib haydab yuboriladigan ekma oʻsimliklar (qarang Koʻkat oʻgʻit).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siderik aylanish davri

Siderik aylanish davri—( – yulduz, osmon yoritqichi), yulduz davri - maʼlum bir astronomik obyekt boshqa obyekt atrofida bir orbitani bajarish uchun ketadigan vaqt miqdori. Astronomiyada u odatda Quyosh atrofida aylanadigan sayyoralar yoki asteroidlarga, sayyoralar orbitasidagi yo'ldoshlarga, boshqa yulduzlar orbitasidagi ekzosayyoralarga yoki qo'shaloq yulduzlarga nisbatan qoʻllanadi. Bu, shuningdek, sunʼiy yo'ldoshning sayyora yoki oyni aylanib chiqishi uchun bir orbitani bajarish vaqtini ham anglatishi mumkin. Yerning yulduz davri 365,25636 o'rtacha quyosh kuniga to'g'ri keladi, bu tropik yildan (ketma-ket bahorgi tengkunlik kunlari o'rtasida o'lchanadigan) 365,24219 dan bir oz ko'proqdir. Ko'pgina kalendar tizimlarida yil uzunligi 365 kun deb qabul qilinadi, bu Yerning yulduz davriga yaqin.Kuzatiladigan voqealar sanalari (masalan, kun toʻtilari va tengkunlik kunlari) va ularning kutilayotgan kalendar sanalari oʻrtasidagi kalendar siljishini kamaytirish uchun kabisa yillari qoʻshiladi.https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/*/Sidereal+Period#:~:text=The%20sidereal%20period%20of%20the,to%20the%20Earth's%20sidereal%20period.

Umuman samoviy jismlar uchun orbital davr bir jismning birlamchi atrofida 360° aylanishi bilan aniqlanadi, masalan. Quyosh atrofida Yer.

Astronomiyada davrlar vaqt birliklarida, odatda soatlar, kunlar yoki yillar bilan ifodalanadi.

 Yana qarang 
 Sinodik aylanish davri
Siderik yil

Siderik yil — Quyoshning osmon sferasida yulduzlarga nisbatan koʻrinma harakatida 2 marta ketma-ket bir xil vaziyatdan utishi oraligʻida oʻtgan vaqt, yaʼni Yerning Quyosh atrofida toʻliq bir marta aylanish davri. U 365,25636 oʻrtacha quyosh sutkasiga teng. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siderik oy

Siderik oy — Oyning osmon sferasidagi koʻrinma harakati davomida 2 marta ketma-ket bitta vaziyatdan (yulduzlarga nisbatan) oʻtishi orasidagi davr. Oy harakatining notekisligi tufayli So. doimiy boʻlmay, bir necha soatgacha oʻzgarib turadi. Oyning osmon sferasida toʻliq bitta aylana hosil qilish uchun kerak boʻlgan davr 27,321661 sutka (27rf07*43ml 1,5s) ga teng. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siderit

Siderit (yunoncha: sideritis — temir) — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Sinonimi — temir shpati. Kalsit guruhidagi temir karbonati. Kimyoviy formulasi FeCO3. Tarkibida 62% FeO, 38% CO3 bor. Tabiatda FeCO3—MpSO3; FeCOjMgCO,; FeCO3CaCO3 va FeCO3—SoSO3 kabi izomorf qatorlarni tashkil etadi. Kristallari romboedrik, prizmatik va tabletkasimon boʻladi. Kristall strukturasi ankeritnikiga oʻxshash. Agregatlari donali oolitli, tuproqsimon; qizgʻish-jigarrang, sargish va yashilsimon kulrang. Nuraganda toʻq qoʻngʻir rangga oʻtadi. Qattiqligi 4—4,5; zichligi qariyb 4 g/sm³. Shishasimon yaltiroq, qizdirilganda NaCl da eriydi. Katod nuri taʼsirida yorqin pushti rangda tovlanadi. Gidrotermal, metamorfik va choʻkindi yoʻllar bilan tiklovchi geokimyoviy sharoitlarda hosil boʻladi. Muhim temir rudasi hisoblanadi. Oʻzbekistonning deyarli barcha rudali rayonlarida uchrasada, amalda ishlatilmaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Minerallar
Siderofil elementlar

Siderofil elementlar (yun. sideros — temir va phileo — yoqtiraman) — V.M. Goldshmitning elementlar geokimyoviy tasnifidagi kimyoviy elementlar guruhi. Bularga Gʻe oilasi va jami 11 element (So, Ni, Mo, Ru, Rh, Pd, Rd, Re, Os, Ir va Pt) kiritilgan. Siderofil guruhidan tashqari xalkofil, litofil va atmofil elementlar guruxdari ham ajratilgan. Hozirgi vaqgda har bir element nafaqat maʼlum bitta, balki turli darajadagi barcha geokimyoviy xususiyatlarga ega hisoblanadi. Shundan kelib chiqib qayd etilgan guruhlar qatoriga biofil, gidrofil, neytral (betaraf) galogenofillari koʻshildi. U yoki bu geokimyoviy xususiyatlarni namoyon boʻlishi elementning qanday tabiiy sharoitdaligiga bogʻliqdir. Masalan, oltin deyarli barcha geokimyoviy xususiyatlarga ega boʻlib qolmay, balki tubdan farqlanuvchi — siderofildan tortib to atmofil genetik turdagi konsentratsiyalar (yigʻilmalar, birikmalar) qosil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sidibalabbos

Sidibalabbos — Jazoirning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Oran viloyasida. Aholisi 152 ming kishidan ziyod. Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, tokzor, zaytunzorlar) rayonining savdosanoat markazi. Oziqovqat, koʻnpoyabzal sanoatlari rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi mashinalari va jihozlari ishlab chiqariladi. Tayyor qismlardan radio va televizor yigʻish korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tugalboy Sidiqbekov

Tugalboy Sidiqbekov 1912.1(14).5, Kensu tumani —1998, Bishkek — Qirgʻiziston xalq yozuvchisi (1968). Qirgʻiziston FAakad. (1954). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Kurash" (1933). "Bahodirlar" (1936), "Insonga" (1969), "Dovonda" (1980) sheʼriy kitoblari, "Kebekning oʻlimi" (1935), "Xasis ota" (1940) dostonlari bor. Romanlarida qishloq hayoti ("KenSu", 1—2kitob, 1937—38; qayta nashri — "Togʻlar orasida", 1958), qirgʻiz xalqining front ortidagi qahramonona mehnati ("Zamonamiz kishilari", 1948) hikoya qilingan. "Ayollar" trilogiyasida (1—2, 1962—66) qirgʻiz ayollarining jamiyatda tutgan oʻrni va roli, ularning joʻshqin faoliyati aks etgan. "Boʻronda", "Doʻstlik", "Dugonalar" hikoyalar toʻplami (1949) va "Togʻ bolalari" (1953), "Tengdoshlar" (1977) romanlari muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 
 Zamonamiz kishilari, T., 1951; Togʻ bolalari, T., 1954; Togʻlar orasida, T., 1961; Ispoved Bukentay roman, M., 1980.

Turkum:Qirgʻizistonlik yozuvchilar
Sidon

Sidon — Finikiyadagi shahardavlat. Oʻrta dengizning sharqiy sohilida joylashgan (hozirgi Livandagi Sayda sh.). Mil. av. 4ming yillikda barpo etilgan. Mil. av. 2—1ming yillikda xalqaro savdoning yirik markazi; Finikiyada gegemonlik qilish uchun Tir bilan kurash olib borgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sidra

Sidra, Katta Sirt — Oʻrta dengizning Liviya qirgʻoklari yaqinidagi qoʻltiq. Uz. 115 km, eni kiraverish joyida 465 km. Eng chuqur joyi 1374 m. Suv har yarim sutkada koʻtariladi (bal. 0,4 m). S. sohilida Bingʻozi, MarsaalBreyga, AsSidar portlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Turkum:Afrika
Sidqiy Xondayliqiy

Sidqiy Xondayliqiy (taxallusi; asl ism-sharifi Sirojiddin Maxdum Mirzohidoxund oʻgʻli; 1884-yil – hozirgi Boʻstonliq tumani Xondayliq qishlogʻi – 1934-yil) – shoir, xattot, tarjimon.

 Hayoti 
Arab, fors tillarini oʻrgangan. Xattotlikka qiziqqan, zamonasining mashhur qilqalami Muhammad Shohmurod kotib (1850— 1922)ga shogird tushgan. S. tosh yoʻnib, unga ishlov berish, turli bezaklar tushirish, suratlar ishlash, muhr yasash bilan ham shugʻullangan. Ayni paytda sheʼr mashq qilgan. Shoir sifatida shakllanishida Kamiynknt xizmati katta boʻlgan. U boshliq adabiy davralarda faol ishtirok etgan. Ilk sheʼrlarini „Shuhrat“, „Shevan“ (nola, figʻon) taxalluslari bilan yozgan („Tuhfai Shavkat“, 1913; „Savgʻoti Shavkat“, 1914 – toʻplamlar). Keyinroq barcha asarlarini Sidqiy Xondayliqiy taxallusi bilan chop ettirgan. Lirik sheʼrlarida mumtoz adabiyotimizdagi hayotiy, insoniy muhabbat, odamiylik singari yaxshi anʼanalarni davom ettirgan. Poetik merosining salmoqli qismini hajviyot va ijtimoiy sheʼrlar tashkil qiladi. Ijtimoiysiyosiy sheʼrlari esa davrning muhim voqealariga bagʻishlangan („Muhoraba“, „Yashasun yoshlar“, „Toza hurriyat“ va boshqalar). Mardikorlik voqealari haqida asarlar yozgan "Rabo(t)chilar namoyishi". „Rabo(t)chilar kelishi“, 1917.

Sidqiy Xondayliqiyning „Rusiya inqilobi“ dostoni (1917, mart) Rusiya inqilobi voqealarini keng epik planda tasvir etuvchi dastlabki asar. Dostonning haj.mi 1502 misra. Shundan 72 misrasi fors-tojik tilida, qolgani oʻzbekchada yozilgan. Voqealar 23 fevral – inqilobning birinchi kuni tasviridan boshlanadi, soʻng kunmakun beriladi. S. X. Fevral inqilobini quchoq ochib qarshi olsada, uning natijalaridan qanoatlanmagan. Doston inqilobdan keyingi sharoitni jiddiy va atroflicha tahlil etish, barchani birlikka, hamjihatlikka chorlash bilan yakun topgan. Bu gʻoya „Umidi ittifoq“ (1918) tarjiʼbandida davom etadi. S. X. „Tazkirai imomi Aʼzam“, „Sad irshodi mulla Sidqiy Xondayliqiy“ („Mulla Sidqiy Xondayliqiyning yuz nasihati“), „Mezoni shariat“ (1915, 1917, 1992), „Zarbulmasali Sidqiy“, „Holoti Sidqiy“ kabi nasriy asarlar ham yozgan. Ularning koʻpchiligi diniyaxloqiy mavzuda. „Hikoyai latifa“, „Bahrom va malikai Gulandom“, „Ajoyib ulmaxluqot“, „Oʻgʻri va qozi“, „Boʻston“ (Saʼdiy) kabi asarlarni tarjima qilgan. S. X. koʻchirgan devon, bayoz va risolalar, yasagan muhrlari nusxalari, toshlavhalar hamda chizgan Toʻychi Hofiz va Tavallo suratlari xususiy va davlat ku’ gubxonalarida, shuningdek, 20 dan ortiq bosma va k^;lyozma asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (R7629), 7631, R—7629—III).

 
 Navbahor, T., 1984;
 Tanlangan asarlar, T., 1998.

 
 Murodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Siyenit

Siyenit (Syene — Siyena, qad. Misrdagi Sun sh., hozirgi Asvon) — intruziv magmatik togʻ jinsi; asosan, ishqorli dala shpatlaridan (60—90%) hamda bir yoki bir necha rangli minerallardan (eng harakterlisi amfibol, 10—12% gacha) tashkil topgan kvarssiz, butunlay kristallangan togʻ jinsi. Odatda, kam miqdorda plagioklaz (oligoklaz, andezin) uchraydi. S.larda baʼzida 5% gacha aksessor minerallar (apatit, sfen, sirkon, magnetit) boʻladi. Ishqorlarning miqdoriga qarab S.lar 3 guruhga — normal va yuqori ishqorli hamda ishqorli S.larga boʻlinadi. Strukturasi toʻliq kristalli va tekis donali yoki porfirsimon. Agarda nefelin qatnashsa tog jinsi nefelinli S, kam miqdorda kvars boʻlsa kvarsli S boʻladi. Ishqoriy dala shpatlariga (ortoklaz va boshqalar) nisbatan plagioklaz miqdori yuqori boʻlgan holda togʻ jinsi Sdan siyenitdiorit va monsonit orqali gabbroga oʻtadi (asosli plagioklazga bogʻliq). Zichligi 2600—2800 kt/m³. Rangli minerallarni ortishi bilan normal S melanokratli S.ga va yana shonkinitga aylanadi. Bezak toshi sifatida va qurilishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Siyob makoni

Siyob makoni — Samarqand shahridagi Siyob anhori chap qirgʻogʻida joylashgan soʻnggi paleolit davriga oid qarorgoh. Oʻzbekiston FA ning arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan (1969). Siyob makonini qazish natijasida bir necha joydan soʻnggi paleolit davriga oid koʻpgina tosh qurollar chiqqan. Ular, asosan, 2 guruhga boʻlinadi: 1guruh qurollari sargʻish, oq, jigarrang va koʻk rangli chaqmoqtoshlardan tayyorlangan; 2guruhga mansub tosh qurollar, asosan, dioripshan yirikroq qilib yasalgan. Sm. tosh qurollarining koʻpi prizmatik va boshqa shakldagi nukleuslardan urib, uchirib olingan tosh parchalardan tayyorlangan. Siyob makonining asosiy qurollari: turli xildagi pichoqsimon tosh keskichlar, tosh qirgʻichlar, botiq tigʻli qurollar va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Samarqand
Siyovushiylar

Siyovushiylar — oʻzlarini Siyovush avlodi deb hisoblagan qad. Xorazm shohlari. 1940-yil Tuproqqalʼadan topilgan kumush tanga Xorazm S.ining eng qad. tangasi hisoblanadi (mil. av. 2-asr). Tanganing old tomonida soqol qoʻygan shohning boshi va gʻalaba maʼbudasi — Nikaning tasviri tushirilgan. Tanganing orqa tomonida chavandoz va S.ning Siyovushiylar tangasi. D^tamgʻasi tushirilgan. S. ramzlari tushirilgan tangalar mil. 8-asrga qadar muomalada boʻlgan.

 Adabiyot 
 Tolstov S. P., Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M.—L., 1948.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siyolkat

Siyolkat — Pokistonning shim.sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida. Hindiston chegarasiga yaqin. Aholisi 417,6 ming kishi (1998). Yirik savdosanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (elektrotexnika) va metallsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari bor. Tibbiyot (jarroxlik) va musika asboblari, sport anjomlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda metall idishlar tayyorlanadi, gilam toʻqiladi, yogʻoch va metall oʻymakorligi rivojlangan. Sda sikh diniga asos solgan Guru Nanakning maqbarasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklar saqiangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siyam qoʻltigʻi

Siyom qoʻltigʻi - Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq. Malakka yarim oroli bilan Hindixitoy yarim orolining jan.sharkiy kismi oraligʻida. Uzunligi 720 km, eni kiraverish joyida 400 km chamasida. Eng chuqur joyi 70 m. Suv koʻtarilishi har yarim sutkadatakrorlanadi (bal. 4 m). Siyom qoʻltigʻiga MenamChaoPraya daryosi quyiladi.

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Siyosatnoma

Siyosatnoma yoki Siyar ul-muluk (“Podshohlar turmushi”) — Saljuqiylar shohi Alp Arslon va uning oʻgʻli Malikshohga vazirlik qilib, davlatning butun ishlarini oʻzi olib borgan Abu Ali Hasan ibn Ali Tusiy Nizomulmulkning 1091-yilda fors tilida yozgan tarixiy asariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Tarixi 
Malikshoh saroy fozillari va olimlariga davlat boshqaruvi qoidalari, tartibi va usullari haqida risola yozishni buyurgan. Bir nechta olimlar (Sharafulmulk, Tojulmulk, Majdulmulk va b.) oʻzi yozgan risolalarini shohga taqdim qilishgan va Malikshohga Nizomulmulkning risolasi maʼqul boʻlgan. 1091-yili yozilgan dastlabki nusxa 39 bobdan iborat edi. Nizomulmulk 1092-yili asarni qayta ishlab, uni yangi bob va qismlar bilan boyitadi hamda Malikshohga berib qoʻyish uchun saroy kotibi Muhammad Magʻribiy an-Nosihga topshiradi. Oʻzi esa Bagʻdod safariga yoʻl oladi. 1092-yili Malikshoh oʻldiriladi. 1105-yilga kelib Muhammad Magʻribiy ushbu asarni eʼlon qiladi.

 Bayoni 
Asarda davlat boshqaruviga aloqador qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona ishlari, qoʻshin va sarbozlar, xizmatchi va shaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagi soqchilar-u posbonlar vazifalari hamda ularning maoshlari, pochta va aygʻoqchilik ishlari hamda ularning moddiy jihatlari, xazina va baytulmol, elchilarga munosabat, shohning oilaviy ishlari, uning bazm va majlislari, xos xodim va shaxsiy soqchilar, moliya va xoʻjalik ishlari, soliq va xiroj, zakot va vaqf mavzulari oʻrin olgan.

 Tarjima va nashrlari 
“Siyosatnoma”ning eng qadimiy nusxasi Birlashgan Qirollik muzeyida va Berlinda saqlanadi. Ushbu nusxalar 1168–1169-yillarda Urmiya shahrida amir-hojib Alp Jamoliddin farmoni bilan koʻchirilgan. 1989-yilda Dushanbe shahrida chop etilgan. Charlz Sheffer 1291-yilda koʻchirilgan nusxadan foydalanib, asarni fransuz tiliga tarjima qilgan va 1893-yilda nashr ettirgan. 1914-yilda Kalkutta shahrida asarning toshbosma nusxasi chop etilgan. 1932-yilda Tehron shahrida Ibrohim Xalxoliy ishtirokida 5 nusxa asosida solishtirilib, nashr ettirilgan. 1949-yilga kelib Boris Nikolayevich Zaxoder asarni rus tiliga tarjima qilib nashr etgan. 1960-yilda esa ingliz tilida chop etilgan.

 Oʻzbek tilidagi tarjimasi 
Asar 1997-yilda Shodmon Vohidov va Aftondil Erkinovlar tomonidan fors tilidan tarjima qilinib, Toshkentda “Adolat” nashriyotida nashr et

ilgan. Asarning ushbu tarjimasiga 1932-yili Eronning Tehron shahri nashri asos qilib olingan. “Siyosatnoma” asari 50 fasldan iborat boʻlib, unda muallif oʻtgan shohlar tarixi va hayotiy tajribasidan misollar keltirib asarni yanada boyitgan.

 

 Ziyouz kutubxonasida Nizomulmulkning “Siyosatnoma” asari

 Manba 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha kitoblar
Turkum:Tarixiy kitoblar
Turkum:Siyosiy kitoblar
Turkum:Siyosatga oid kitoblar
Siyosiy iqtisod

Siyosiy iqtisod, siyosiy ekonomiya yoki politekonomiya ( — davlat tuzumi va oykos — xoʻjalik) — siyosatshunoslik va iqtisodiyotning iqtisodiy tizimlar (xususan, bozorlar, milliy iqtisodiyotlar) hamda ularning siyosiy tizimlar (masalan, qonun, institutlar va hokimiyat) tomonidan boshqarilishini oʻgranuvchi tarmogʻi.

 

 

Turkum:Siyosiy iqtisod
Siyosiy tizim

Siyosiy tizim - jamiyatda siyosiy hokimiyatni amalga oshiruvchi ijtimoiy muassasalar majmui. Siyosiy tizim ayni vaqtda, turli siyosiy gʻoyalar, qarashlar, tasavvurlarni, siyosiy hayotni tartibga soluvchi va belgilovchi siyosiy normalar, axloqiy tamoyillar, anʼanalarni ham oʻzida ifoda etadi (qarang Jamiyatning siyosiy tizimi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

SIYOSIY TIZIM (yunoncha: systema - boʻlakdan iborat tarkib, tuzilma, politike - siyosat) - siyosatni shakllantirish va amalga oshirish bilan bogʻliq munosabatlar, harakatlar, tashkilotlar, me‘yorlar, qadriyatning umumlashgan ifodasidir. Siyosiy tizim sub'ektlarini hokimiyat, davlat, siyosiy partiyalar, ijtimoiy-siyosiy harakatlar, shaxs, siyosiy lider kabilar tashkil etadi. Siyosiy ong, siyosiy madaniyat, siyosiy faoliyat kabi tushunchalar esa siyosiy tizim in‘ikosi hisoblanadi. Siyosiy tizimni institutsional, normativ, funksional va kommunikativ kabi elementlar tashkil etadi. XX-asrning 50-60-yillarida siyosiy tizimning klassik modellari amerikalik olim D.Iston, G.Almond va K.Doychlar tomonidan ishlab chiqildi. D.Iston nazariyasi asosida - talab ning taqsimlanishiga doir hokimiyatga qaratilgan norozilik yoki rozilik impulslaridir. Madad esa hokimiyatning faoliyatini qoʻllab - quvvatlovchi impulslar, ularning koʻpayishi siyosiy tizim kuchayishini, kamayish esa aksincha, zaiflashishini anglatadi. Madadning shakllari xilma-xil: ular soliqlarni vaqtida toʻlash, harbiy burchni ado etish, qonunlarni hurmat qilish kabilardan iborat. Talab va madad impulslarining haddan tashqari, ortib yoki kamayib ketishi tizim faoliyatini yomonlashtiradi. Apatiya siyosiy loqaydlik; siyosiy voqea - hodisalarga nisbatan befarqlikni anglatadi. U siyosiy jarayonlarga ta‘sir koʻrsatish imkoni va qobiliyati yoʻqolganida tugʻiladi. Siyosiy qarorlar kirishdagi talab, madad va partiyaga siyosiy tizim javobi tarzida vujudga keladi. U qonunlar, imkoniyatlar va maqsadlar haqidagi bayonnomalar shaklida boʻladi. Qarorlar bajarilishiga oid hokimiyatning xatti-harakatlari ham belgilab beriladi. Siyosiy tizim nazariyalari mualliflaridan biri Gabriel Almondga koʻra siyosiy tizimlar quyidagi vazifalarni bajaradi: siyosiy ijtimoiylashuv, manfaatlar artikulyatsiyasi, manfaatlarni umumlashtirish va e‘tirozlarni, talablarni kelishtirish orqali ularni bir siyosiy platforma, siyosiy bayonot koʻrinishiga keltirish, siyosiy muloqot, fuqarolar va siyosiy tizim institutlari, tashkilotlari faoliyatini tartibgasoluvchi normalarni ishlab chiqish. Siyosiy tizim 3 tip: demokratik, avtoritar va totalitar siyosiy rejimlardan iborat.
Siyosiy huquq va erkinliklar

Siyosiy huquq va erkinliklar — fuqarolarning asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan bir guruhi (fuqarolik, shaxsiy huquq va erkinliklar, iqtisodiy huquq va erkinliklar kabilar bilan bir qatorda). Siyosiy huquq va erkinliklar fuqarolarga mamlakat ijtimoiy va siyosiy hayotida qatnashish imkonini beradi. Bu huquq va erkinliklar jamiyat va davlat boshqaruvida qatnashish huquqi, saylov huquqi, qonunlarga muvofiq, jamoat birlashmalariga uyushish, mitinglar, yigʻilishlar va namoyishlar oʻtkazish, axborot erkinligi, ommaviy harakatlarda ishtirok etish, ariza, taklif va shikoyatlar berish orqali davlat organlari, muassasalar yoki xalq vakillariga murojaat qilish huquqi kabilarni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston fuqarolarining siyosiy huquq va erkinliklari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida (8-bob), „Fuqarolarning saylov huquklari kafolatlari toʻgʻrisida“ (1994-yil 5-may). „Oʻzbekiston Respublikasining referendumi toʻgʻrisida“ (1991-yil 18-noyabr (2001-yil 30-avgustda yangi tahrirda) qabul qilingan), „Siyosiy partiyalar toʻgʻrisida“ (1996-yil 26-dekabr), „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“ (1991-yil 14-iyun (1998-yil 1-mayda yangi tahrirda) qabul qilingan), „Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari toʻgʻrisida“ (1992-yil 2-iyul), „Oʻzbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari toʻgʻrisida“ (1991-yil 15-fevral) kabi bir qancha qonunlar va qonun kuchiga ega boʻlgan hujjatlar bilan belgilab qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Siyosiy-maʼmuriy xaritalar

Siyosiy-maʼmuriy xaritalar — davlatlar yoki ularning ayrim qismlarini hozirgi kundagi siyosiy-maʼmuriy tuzilishini aks ettiruvchi xaritalar. Siyosiy-maʼmuriy xaritalarda xaritalashtirilayotgan hududning siyosiy va maʼmuriy boʻlinishi (hududiy, siyosiy va maʼmuriy birliklarning joylashuvi, chegaralari), davlat tuzilishi va boshqaruv shakllari, siyosiy, strategik va maʼmuriy markazlari, xalqaro, davlat va mahalliy ahamiyatga ega kommunikatsiyalar tasvirlanadi. Siyosiy-maʼmuriy xaritalardan maʼlumotnoma sifatida, tashkiliy xoʻjalik, oʻquv maqsadlarida va boshqa mazmundagi mavzuli xaritalarni tuzishda asos sifatida foydalaniladi. Oʻzbekistonda muntazam ravishda dunyoning 1:30 000 000, respublikaning 1:1 000 000 va 1:1 500 000, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va alohida viloyat hamda tumanlarning 1:200 000 dan 1:1 00 0 000 gacha masshtabli siyosiy-maʼmuriy xaritalari nashr etiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Geografik terminlar
Turkum:Xaritalar
Turkum:Siyosat
Turkum:Geografiyaga oid chala maqolalar
Siyoh qalam

Siyoh qalam — naqsh chiziqlarini moʻyqalam bilan boʻyokda chizib chiqish. Naqshni uning zaminidan ajratib, aniq koʻrinishini taʼminlaydi hamda naqsh mujassamotiga joziba, aniklik baxsh etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sijistoniy

Sijistoniy, Abu Dovud Sijistoniy (toʻliq ismi Sulaymon ibn Ashʼas ibn Ishoq ibn Bashir ibn Shaddod ibn Amr alAzdiy asSijistoniy) (817, Sijiston — 888/889, Basra) — muhaddis, imom. Yoshligidan hadis ilmini oʻrgangan. Oʻsmirlik chogʻlaridayoq hadis toʻplash niyatida Xuroson, Iroq, Suriya, Misr, Hijoz kabi yurtlarda boʻlgan. Bir qancha ulugʻ muhaddislar (Buxoriy, Ahmad ibn Hanbal, Qutayba ibn Sayd, Termiziy) bilan uchrashgan. U hadislarni nakl qilish va ularning sabablarini koʻrsatish boʻyicha muhaddis ulamolarning ulugʻlaridan biri sanaladi. S. oʻzining aytishicha, 500 ming hadis yozib olgan. Shulardan 4800 tasini maʼlum bir shartlar asosida ajratib, "Sunani Abu Dovud" toʻplamini tuzgan. Uning "Nosix ulQurʼon va mansux" ("Qurʼonning nasx qiluvchi va nasx qilingan oyatlari") va "Daloil alnubuvvat" ("Paygʻambarlik dalillari") asari ham bor. S.ning asarlari ayﬂ assunna valjamoa uchun muhim manba hisoblangani tufayli azaldan Movarounnahrda keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sizigiya

Sizigiya (yunoncha: syzygia — qoʻshilish, juftlik) — Oyning ikki fazasi — yangi oy va toʻlin oyning umumiy nomi. Bu davrda Yerdan qaraganda Oy yangi oy paytida Quyoshga juda yaqin burchak masofadan oʻtib, u bilan „qoʻshilgani“ tufayli shunday nom olgan. Sizigiya paytidaQuyosh va Oy Yer bilan bir toʻgʻri chiziqda yotadi. Ularning Yer sirtiga beradigan koʻtarilishlari maksimum qiymatga ega boʻladi. Quyosh va Oy tutilishlari doimo sizigiya davriga toʻgʻri keladi. „Sizigiya“ atamasi Quyosh bilan birlashish va unga roʻpara turish maʼnosida sayyoralarga nisbatan ham qoʻllanadi. SIZIF, Sisif (lot. Sisyphus) yunon mifologiyasida shamol maʼbudi Eolning oʻgʻli. Korinf sh. bunyodkori va shohi. Vafotidan soʻng yer osti zulmat dunyosi — Aidaa ogʻir mehnatga mahkum etilgan. Unga koʻra, sizigiya ogʻir harsangtoshni dumalatib togʻning tepasiga chiqarishi lozim boʻlgan, biroqhar gal endi choʻqqiga yetdim deganda tosh pastga qulab keta bergan. Ogʻir. tuganmas, samarasiz ish va azobuqubatni anglatuvchi „Sizif mehnati“, „Sizif toshi“ iborasi shundan. Sizigiyaning mana shunday azobga mahkum etilganining sababi haqida miflarning turli xil variantlari saqlanib qolgan (xudolarning sirlarini oshkor qilib qoʻygani va boshqalar). S obrazi yunon dramaturgiyasi (Esxil, Sofokl, Yevripidlarning saqlanmagan asarlari) yangi davr adabiyotida (A. Kamyu, F. Merl) va tasviriy sanʼatda (Titsian) saqlangan. SIZLOGʻICH, follikulit tuk (soch) xaltachasi ogʻzi (follikula)ning yiringli yalligʻlanishi. Stafilokokklar qoʻzgatadi. Teri tozaligi va shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik, terining tirnalishi va chaqalanishi, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, A va S vitaminlar yetishmasligi, koʻp terlash va boshqalar sizigiyaga sabab boʻladi. Faqat yuzdagi soch xaltachasi (qarang Soch) yalligʻlanganda sikoz roʻy beradi va surunkali kechadi. Terining tukli qismida: yuz, boʻyin, son va boshqa sohalarda uchraydi. Yuza va chuqur sizigiya farq qilinadi. Yuza sizigiyada mayda (0,5 sm cha), dumaloq qizil tuguncha hosil boʻladi, uning atrofi bir oz qichishadi, tez orada shu tugunchadan oʻrtasida sochi bor sargʻimtiryashil yiringcha uch beradi. Baʼzan yiringlagan joy atrofi qizarib qoladi. Yuza S, odatda, hech qanday iz qoldirmay 2—3 kunda yoʻqolib ketadi. Chuqur sizigiyada tugunchalar xiyla kattaroq (diametri 1 sm cha), konussimon shaklda boʻladi, teri qipqizarib turadi: shu joy qattiq boʻlib, bezillab ogʻriydi, yorilganda ichidan yiring chiqadi. Kasallik 7—10 kunda tuzaladi, lekin oʻrnida dogʻ qoladi. Teriga 1—2 dona mayda yiringchalar toshib, ichidan soch chiqib turgan hollarda dastlabki davo sifatida 1% li brilliant koʻki, metilen koʻki va boshqa bilan artish tavsiya etiladi. Agar yiringchalar soni koʻp boʻlsa, darhol vrach ga uchrashish lozim. Sizigiyani (xususan, yuzdagi sizigiyani) sitish yaramaydi, aks holda infeksiya tarqalib ketishi mumkin. Sizigiya surunkali kechganda parhez sakdash, achchiq, shirin, shoʻr ovqatlar isteʼmol qilmaslik; sut va oʻsimliklardan tayyorlangan servitamin ovqatlar tanovul qilish tavsiya etiladi. Sizigiyaning oldini olishda teri tozaligiga alohida eʼtibor berish ayniqsa muhim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sizot suvlar

Sizot suvlar — yer ostidan sizib chiqadigan suv, zax suvi (qarang Grunt suvlari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sizran

Sizran — Samara viloyatidagi shahar. Volgadagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 188,3 ming kishi (1998). Mashinasozlik (ogʻir mashinasozlik, "Sizranselmash", turbosozlik va boshqa korxonalar), shuningdek, neft va slanetsni qayta ishlash, neft kimyosi sanoati korxonalari mavjud. Qurum ishlab chiqarishning yirik markazi. Oziqovqat, yengil sanoat, qurilish materiallari korxonalari bor. Oliy oʻquv yurti, oʻnga yaqin oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Siydik

Siydik, peshob — odam va umurtqali hayvonlar moddalar almashinuvi mahsuloti (eksekret); buyraklarda ishlanib siydik yoʻllari orqali chiqarib yuboriladigan suyuqlikdik. Organizmdan siydik bilan birga suv, tuzlar va boshqa chiqindilar, shuningdek, organizmga kirgan yoki uning oʻzida hosil boʻlgan turli zaharli moddalar chiqib ketadi. Odamdagi meʼyoriy siydik tiniq, sargʻish rangda. siydik ogʻ. 10101025 g/sm³; r-n=4,88,0 (siydik reaksiyasi oqsilga boy ovqat isteʼmol qilinganda kislotali, oʻsimlik ovkatlar yeyilganda bir oz ishqoriydir). siydik tarkibida 96% suv, 1,5% tuz, 2,5% organik moddalar (mochevina, siydik kislota va boshqalar) bor. siydikda ham qon plazmasidagi kabi tuzlar, asosan, NaCl, shuningdek, sulfatlar, fosfatlar va kaliy, magniy, ammoniy karbonatlari uchraydi. Odam normada bir kechakunduzda 1,2—1,6 litr cha siydik ajratadi. Uning miqdori va tarkibi suyuqlikning ichilish tartibi, ovqatning turi, tashqi muhit temperaturasi, funksional zoʻriqish va boshqa omillarga bogʻliq. siydik fizikkimyoviy xossalarining koʻrsatilgan omillarga bogʻliq boʻlmagan holda oʻzgarishi organizmdagi baʼzi oʻzgarishlardan darak beradi. Mas, toʻq rangli siydik ajralishi jigar funksiyasining buzilganligini, "goʻsht seli"ga oʻxshash siydik siydik aʼzolari jiddiy kasallanganligini koʻrsatadi. siydikda oqsil paydo boʻlishi buyrak va qovuq yalligʻlanganidan, qand boʻlishi esa qandli diabet borligidan dalolat beradi. Shuning uchun siydikni tekshirish (tahlil) koʻpgina kasalliklarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Tahlil uchun nahorgi siydikdan 100 — 200 ml toza idishga solinib, ogʻzi yaxshilab berkitiladi. Bundan oldin tashqi jinsiy aʼzolarni yuvish lozim (qarang Shaxsiy gigiyena).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siydik ajratish

Siydik ajratish, siyish, diurez— qovuq toʻlganda vaqtvaqti bilan uni boʻshatib turishdan iborat murakkab fiziologik jarayon; qovuq muskulining qisqarishi va sfinkterining boʻshashi tufayli roʻy beradi. Qovuq toʻlganda mexanoretseptorlar taʼsirotni nerv impulyelari orqali markaziy nerv sistemasiga yetkazadi va shu onda kishini siygisi qistaydi. Siydik ajratishni boshqarish markazi orqa miyaning beldumgʻaza qismida joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siydik yoʻli

Siydik yoʻli, ureter - siydikni buyrak jomidan qovuqqa oʻtkazuvchi juft naysimon organ. Qorin boʻshligʻining orqa devorida, umurtqa pogʻonasining ikki tomoni boʻylab joylashgan. Uzunligi 25—30 sm, diametri 1,5– 13 mm. Tashqi devori biriktiruvchi toʻqimali, oʻrtasi silliq muskulli va ichkisi shilliq parda qavatdan iborat. Silliq muskullar siydikning qovuqqa oʻtishida qatnashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siydik toshi kasalligi

Siydik toshi kasalligi - siydik yoʻllarida tosh paydo boʻlishidan kelib chiqadigan kasallik (yana qarang Buyraktosh kasalligi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kasalliklar
Siydik tutilishi

Siydik tutilishi, ishuriya - siydiktanosil sistemasi aʼzolarining turli kasalliklarida kuzatiladi, bunda usma, prostata bezi adenomasi, shu bezning yalligʻlanishi (parenximatoz prostatit), siydik toshi kasalligi va boshqa sababli siydik chiqarish kanalining teshigi bekilib qoladi. Bundan tashqari, markaziy nerv sistemasi kasalliklari, shuningdek, toʻgri ichak va but sohasidagi yalligʻlanish jarayonlari, chanoq suyagi shikastlanishi natijasida siydik chiqaruv kanalining zararlanishi ham Siydik tutilishiga sabab boʻladi. Siydik tutilishida bemorning teztez siygisi qistaydi, biroq siya olmaydi, qovuqning toʻlib ketganligi sezilib turadi, chov va but sohasida ogʻriq paydo boʻladi. Bemor ogʻriqni kamaytirish uchun qulay holat qidiradi: egiladibukiladi, yuza nafas oladi, sovuq ter bosadi, qaqshab titraydi. Siydik tutilishida tez yordam koʻrsatish lozim. Bunda maxsus asbob — kateter yordamida zudlik bilan qovuqaan siydik chiqariladi; baʼzan tez operatsiya qilinadi, St. oʻtib ketganidan soʻng uning sabablarini aniqlash va asosiy kasallikni davolatish uchun vrachurologga murojaat qilish zarur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siydik chiqarish kanali

Siydik chiqarish kanali (uretra) — odam, umurtqali hayvonlar va baʼzi umurtqasizlarda qovuqdan tashqariga siydik chiqadigan yoʻlning uchki qismi. Nay shaklida, devori ichki (shilliq) parda, muskulli va biriktiruvchi toʻqimali qavatlardan iborat. Ayollar Siydik chiqarish kanali (uzunligi 4-5 sm) qovuq tubidagi teshikdan boshlanib, tashqi teshigi qin daxliziga klitordan bir oz pastroqda ochiladi. Erkaklar Siydik chiqarish kanalik. (uzunligi 20 sm gacha) qovuqdan ichki teshik bilan boshlanadi, prostata bezining ichidan oʻtib, siydik-tanosil diafragmasini teshib chiqadi va erkaklik olati gʻovak tanasining ichida yoʻnalib, olat boshchasida ochiladi. Siydik chiqarish kanalining qovuqdan boshlanadigan qismi muskulli halqa bilan oʻralganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Prostata bezi va siydikda qon aylanmaydi
Siydik haydovchi dorilar

Siydik haydovchi dorilar (diuretiklar), peshob haydovchi dorilar — organizmdan siydik chiqarilishini kuchaytiradigan dorilar. Siydik haydovchi dorilard. toʻqima va tana boʻshligʻidagi suyuk/shk miqdorini kamaytiradi, shuning uchun ular organizmda suv goʻplanib shish paydo qiladigan ayrim yurak, buyrak va jigar kasalliklarida hamda qon bosimini tushirishda qoʻllanadi.

Siydik haydovchi dorilard. siydik hosil boʻlishiga taʼsir koʻrsatib diurezni oshiradi. Taʼsir qilish mexanizmiga koʻra, ularni 2 guruhga boʻlish mumkin: 1) bevosita buyrakning siydik hosil qiluvchi vazifasiga taʼsir koʻrsatuvchi; 2) siydik hosil boʻlishining gormonal nazoratiga taʼsir koʻrsatuvchi.

Birinchi guruhga mansub dori vositalari buyrak naylari epiteliysiga taʼsir koʻrsatib, ularning reabsorbsiya qilish (qayta soʻrilish) vazifasini susaytiradi yoki naychalar ichidagi osmotik bosimni oshiradi, natijada natriy, xlor, kaliy ionlari va u bilan bogʻliq suvning reabsorbsiyasi kamayadi (dixlotiazid, klopamid, furosemid, etakrin kislotasi, mannit, mochevina va boshqalar).

Ikkinchi guruhga mansub dori vositalari atdosteronning antagonisti hisoblanadi (spironolakton). Buyrak usti bezining gormoni — aldosteron natriy ionlarining qayta soʻrilishini va kaliy ionlarining sekretsiyasini boshqaradi. Spironolakton esa buyrak nefronlariga aldosteronga karaganda qaramaqarshi taʼsir koʻrsatadi, yaʼni gormon taʼsir qiluvchi retseptorlarni toʻsib, siydik bilan natriy, xlor ionlari va shunga mos miqdordagi suvning chiqib ketishini taʼminlaydi.

Har xil oʻsimliklar (boʻtakoʻz, dalachoy, limonoʻt, sariqchoy, togʻrayxon, qariqiz, chuchukmiya va boshqalar) tarkibiga kiruvchi moddalar ham siydik haydovchi vosita sifatida qaynatma yoki damlama shaklida azaldan xalq tabobatida qoʻllanib kelingan. Bundan (behi, tarvuz, piyoz, sarimsoq, uzum va boshqalar) tashqari, maʼlum bir mevasabzavotlar ham shunday xossaga ega Siydik haydovchi dorilard.ni qabul kilganda siydik bilan boshqa ionlar (xlor, kaliy ionlari) ham tashqariga koʻp chiqib ketadi, bu — organizm baʼzi funksiyalarining buzilishiga sabab boʻlishi mumkin. Buning oldini olish maqsadida Siydik haydovchi dorilard. bilan davolashda tarkibida kaliy koʻp boʻlgan oʻrik, sabzi va boshqalarni ham isteʼmol qilish buyuriladi.

Siydik haydovchi dorilard.ni faqat vrach koʻrsatmasiga koʻra qoʻllash lozim, chunki bu dorilarning bir qancha nojoʻya taʼsirlari mavjud (gipo va giperkaliyemiya, giperurikemiya, alkaloz, atsidoz, yurak aritmiyalari, ginekomastiya, allergik reaksiyalar, nefrotoksiklik va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Farmatsevtika
Siydik-tanosil sistemasi

Siydik-tanosil sistemasi — rivojlanishi, joylashishi va funksiyasi jihatidan birbiri bilan bogʻliq boʻlgan siydik hosil qilish, siydik chiqarish va jinsiy aʼzolar majmui. Erkaklarda siydik yoʻli va jinsiy yoʻllar siydik chiqarish kanaliga tutashadi, ayollarda esa umumiy boʻshliqqa — qin dahliziga ochiladi. Hozirgi zamon anatomiyasida Siydik-tanosil sistemasis. 2 ta aʼzolar sistemasiga ajratiladi, bulardan biri — siydik ajratish sistemasi — siydik hosil boʻlishini va uning organizmdan tashqariga chiqarilishini taʼminlaydi. Ikkinchi sistema tashqi va ichki jinsiy aʼzolaraan iborat boʻlib, koʻpayish funksiyasini oʻtaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siyra

Siyra, sira (arab. — hayot yoʻli, tarjimai hol) — Muhammad (sav) hayot yoʻlini bayon qilishga bagʻishlangan, ilk islom davrida vujudga kelgan diniy-tarixiy asarlarning umumiy nomi. Dastlabki S.lar koʻp boʻlgan, ularning anchasi yoʻqolib ketgan. Ulardan Voqidiy (747—823)ning "Kitob almagʻoziy" ("Harbiy yurishlar kitobi") va avvalgi S.larni umumlashtirgan Ibn Ishoq va Ibn Hishom (834 y.v.e.)ning "Siyrat Rasul Alloh" ("Alloh elchisining hayot yoʻli") asarlari bizgacha yetib kelgan. S.lar ilk islom tarixini tadqiq qilishda asosiy manba hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sira

Sira  – Eronning Tehron ustoni Karaj okrugi Asara tumaniga qarashli qishloq.

 

 Aholisi 
2006-yilgi Milliy aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloq aholisi 78 xonadonda yashovchi 296 kishidan iborat.

2009-yil fevral oyida Asara qishlogʻi Pol-e Khvab, Rey Zamin va Sira qishloqlari bilan birlashtirilib, yangi Asara shahri tashkil etilgan. 2011-yilgi soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, Karaj okrugi yangi tashkil etilgan Alborz ustonining bir qismiga aylantirilgan.

 Eslatmalar 

 

Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Turkum:Karaj shahristoni aholi punktlari

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Siygʻoqlik

Siygʻoqlik, siydik tuta olmaslik — siyish ehtiyoji boʻlmagan holda siydik chiqarish kanalidan beixtiyor siydik ajralishi; turli urologik, ginekologik va nevrologik kasalliklarda kuzatiladi. Doimiy (mutloq), qisman (nisbiy) hamda tungi S. tafovut qilinadi. Doimiy S.da siydik qovuqqa yigʻilmay, toʻxtamasdan oqib turaveradi. Bu koʻpincha qovuq va siydik chiqarish kanalining nuqsonlarida boʻladi. Qisman S.da siydik beixtiyor oz-ozdan keladi. Kishi qattiq yoʻtalganida, kulganida, aksirganida yoki ogʻir yuk koʻtarib zoʻriqqanida siyib yuboradi. Bunday holat koʻpincha ayollarda tugʻruq chogʻida siydik yoʻllari shikastlanishi oqibatida roʻy beradi. Tungi S. — uyquda beixtiyor siyib qoʻyish, asosan, yosh bolalarda uchraydi. Bunga fimoz, sistit, siydiktanosil organlari kasalliklari, shuningdek, markaziy nerv sistemasidagi vaqtincha funksional oʻzgarishlar sabab boʻladi va bola 12—16 yoshga yetganda barham topishi ham mumkin. Biroq bunga befarq boʻlmay, iloji boricha tungi S. sababini ertaroq aniqlash va, zarur boʻlsa, davo tadbirlarini koʻrish lozim; bu qancha barvaqt boshlansa, natija shuncha yaxshi boʻladi. S.ning har qanday turida ham vrachga murojaat qilish zarur, u S.ga sabab boʻlayotgan omillarni aniklaydi va tegishli davo muolajalarini buyuradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
David Alfaro Siqueiros

SIKEYROS (asli Alfaro Sikeyros, Alfaro Sicueros) Xoce David (1898.29.12, Chiuaua — 1974.6.1, Kuernavaka) — meksikalik rassom, Meksika monumental rang-tasvir maktabi asoschilaridan biri va uning yirik namoyandasi; jamoat arbobi. Mexiko Badiiyot akadimyasi (1911) va SantAnit (1913)da taʼlim olgan. S. siyosiy faoliyatini professional rassomlik bilan birga olib borgan. Prezident V. Karranso armiyasi ofitseri boʻlgan. D. Rivera, X.K.Orosko bilan Meksikada davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan "Inqilob rassom, haykaltarosh va graverlari sindikati"ni tashkil etgan (1922; 1922—25 yillar bosh sekretari). 1932—34. va 1935—36 yillar AQShda ishlagan, NyuYorkda tajriba ustaxonasiga asos solgan (1936). Lotin Amerikasi mamlakatlari (Argentina, Chili, Kuba va boshqalar)da monumental sanʼat taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. S. asarlariga joʻshk,inlik, ekspressivlik, katta plastik kuch bagʻishlab, badiiy asarning ommaga aktiv taʼsirining yangi tamoyillarini ishlab chiqqan. S. Mexikodagi Milliy tayyorlov maktabi (1922—23), Nafis sanʼatlar saroyi (1945 va 1950—51), Tarix milliy muzeyi (1959-yildan) binolaridagi devoriy rasmlarni, universitet shaharchasi rektorat binosi tarzidagi mozaika va relyeflarni (1952—54) hamda dastgoh asarlari ("Proletariat onasi", 1929— 30; "J. Gershvin portreta", 1936 va boshqalar), koʻplab litografiyalar, rasmlar yaratgan. S. 20-asrning yirik sanʼatkori sifatida rassomlar (jumladan, Oʻ. Tansiqboyev, N. Karaxan, B. Jalolov, J. Umarbekov va boshqalar)ga kuchli taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Siktivkar

Siktivkar (1930-yil gacha UstSisolsk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Komi Respublikasi poytaxti, Sisola daryosidagi pristan (Vichegda daryosiga quyilish joyida). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 230,8 ming kishi (1998). 16-asr oxirida S. oʻrnida qishloq boʻlgan. 1921-yildan Komi (Ziryan) muxtor viloyati markazi. 1936-yildan Komi Muxtor Respublikasi, 1992-yildan Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Komi Respublikasi poytaxti.

Sanoat korxonalari yogʻochni qayta ishlash, yirik oʻrmonsanoat kompleksi (sellyulozaqogʻoz va karton ishlab chiqarish, gidrolizhamirturush zavodlari va boshqalar)dan iborat. Taxta tilishyogʻochsozlik kombinati, kemasozlikkema taʼmirlash, tajriba mexanika, avtotaʼmirlash, gʻisht, yirik panelli uysozlik zavodlari, mebel va tikuvchilik fabikalari, koʻnpoyabzal kombinati, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Rossiya Fanlar akademiyasi Komi boʻlimi, 2 oliy oʻquv yurti (pedagogika int, universitet), 2 teatr, badiiy va tarixoʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Sikhizm

Sikhizm — Hindistondagi monoteistik din; hinduiylikning diniy islohotchilik harakatining gʻoyaviy shakllaridan biri. 16-asr boshlarida Panjobda paydo boʻlgan. Sikhizm asoschisi — Nanak (1469—1539). Ilk Sikhizm shaharda yashovchi savdogar-hunarmandlar doiralari mafkurasini ifodalagan. Sikhizm barcha odamlarni xudo oldida teng hisoblaydi, tarkidunyochilik (asketizm), monaxlikni qoralaydi, maʼnaviy ustoz — guruga soʻzsiz tobelikni targʻib qiladi. 18-asr boshida zamindorlarga qarshi harakatning mafkurasi boʻlgan, biroq 18-asr 2-yarmiga kelib sof diniy oqimga aylandi. Hozirgi vaqtda sikhlar oʻrtasidagi ijtimoiy ziddiyatlarning kuchayishi bois ularning ichida turli oqimlar va siyosiy partiyalar vujudga kelgan. Sikhizmning diniy markazi Amritsar shahri hisoblanadi.

 
 Gʻiyosov T. Gʻ., Hindistonning yangi tarixi. T., 1999;
 Semyonova N.I., Istoriya sikxskogo dvijeniya v Indii, M., 1963.
 

Turkum:Dinlar
Sikhlar

Sikhlar — 1) Hindistondagi sikxizm tarafdorlari. Boburiylar bilan uzoq vaqt urushlar olib borishgan (17—18-asrning boshi) va Panjobda oʻz davlatini tuzishgan (1765—1849). S.ni tashqi koʻrinishiga qarab Hindistonning boshqa xalqlaridan ajratish oson. Erkaklari soqol oʻstiradi, sochlarini oldirmaydi. Sochlarini bosh kiyim — pagriy (salla)ga taroq bilan turmaklab qoʻyadilar, soqollarini iyaklariga oʻziga xos ravishda bogʻlab quyishadi. S. doimo taroq , bellariga xanjar (yoki qilich) va qoʻllariga bilaguzuk taqib yurishadi. S. — dehqonchilik, hunarmandchilik, temirchilik bilan shugʻullanadi, ayrimlari sanoatda band; 2) panjobilardan ajralib chiqqan xalq. Umumiy soni 16,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari), shu jumladan, Hindistonda 16,5 mln. kishi. S. panjobi tilida soʻzlashadi. Dindorlari sikxizmga eʼtiqod qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Hindiston xalqlari
Sikhlar qoʻzgʻoloni

Sikhlar qoʻzgʻoloni - Panjob (Hindiston)dagi dehqonlar va shahar aholisining Boburiylar davyaatidatp amaldorlar va zamindorlar zulmiga qarshi kurashi (17-asr oxiri — 18-asrning 1choragi). Panjobdagi ogʻir ijtimoiy vaziyat, mulkdorlar tomonidan uni talontoroj etilishi natijasida iqtisodiy tanazzulga yuz tutishi sabab boʻlgan. Dehqonlarning sikhlar jamoasiga kelib qoʻshilishi natijasida (qarang Sikhizm) qoʻzgʻolonlar avj oldi. Panjobdagi xukmron doiralarga nisbatan adovatda boʻlgan sikhlar bilan bir necha marta harbiy toʻqnashuvlar roʻy berdi va bu 1687-yilda uzoq davom etgan dehqonlar urushiga olib keldi. 1699-yil sikxlarning gurusi (ustozi) Govind Singh jamoani demokratik harbiy tashkilot (xalsa)ga aylantirdi. 1705-yil Boburiylar qoʻshini sikhlar ustidan gʻalaba qozondi. Govind Singh oʻldirildi (1708), Qoʻzgʻolonga rahbarlik qilishni dehqon Banda oʻz qoʻliga oldi (1710). Bu vaqtga kelib sikhlar armiyasining soni 10 mingga yetdi, u toʻplar va oʻq otar qurollar bilan qurollangan edi. Sharqiy Panjobning katta qismi qoʻzgʻolonchilar qoʻl ostiga oʻtdi. 1710-yil 5 dekabrda Bahodirshoh I qoʻshini Banda ustidan gʻalaba qozondi. Lekin, qoʻzgʻolon togʻli rayonlarda yana 5 yilgacha davom etdi. Bandaning qatl etilishi bilan ham qoʻzgʻolon toʻxtamadi.

18-asrning 30—40 yillarida sikhlar Panjobda hukmron kuch boʻlib qoldi. 1765-yil ular mustaqil davlat tuzdilar. 1849-yilda esa bu davlatni inglizlar bosib olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sil dispanseri

Sil dispanseri — davolashprofilaktika yordami koʻrsatadigan maxsus tibbiy muassasa. Oʻz sohasiga oid bemorlar sonini aniklash, hisobga olish, davolash, ularni kuzatib borish, uy va ish sharoiglarini oʻrganish, shuningdek, shu kasallikka qarshi kurash, oldini olish choralari bilan boglik sanitariyamaorif masalalarini ishlab chikish, targʻib etish Sil dispanserining asosiy vazifasidir. Oʻzbekistonda birinchi Sil dispanseri 1922-yil Toshkentda tashkil etilgan. Keyinchalik barcha viloyatlar, shahar va tumanlarda ham Sil dispanseri faoliyat koʻrsata boshladi. Sil dispanseri oʻz hududidagi epidemiologik holatni muntazam nazorat Kilib boradi, sil aniqlangan taqdirda, darhol bemorga xos va mos davolash yoʻlyoʻriqlarini amalga oshiradi, doridarmonlar bilan taʼminlaydi, zarur boʻlgan hollarda bemorni kasalxonaga; sanatoriyga joylashtiradi. Sil dispanseri xodimlari sanitariyaepidemiologiya stansiyasi (SES), tugʻruqxonalar va boshqa tibbiy muassasa xodimlari bilan hamkorlikda vaksinatsiya, revaksinatsiya, BSJ, shuningdek, aholini flyuorografik tekshiruvdan oʻtkazish ishlarini ham amalga oshiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Silal

Silal (lot. silisium — kremniy va ing. allon — qotishma) — tarkibida Si (kremniy) koʻp (5—6%) boʻlgan issiqbardosh choʻyan. Ikki turi: plastinkasimon va sharsimon fafitli S. bor. Sdan yuqori (800—900°) temperatura sharoitida ishlaydigan quyma detallar (mas, pechlarning eshiklari, tubdonlari, bugʻ krzonlarining detallari va boshqalar) tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Silard

Silard, Ssilard (Szilard) Leo (1898.11.2, Budapesht — 1964.30.5, LaJolla, Kaliforniya) — amerikalik fizik. Budapesht texnologiya institutida va Berlin universitetida oʻkigan (1922-yilda tugatgan). Berkli universitetida ishlagan (1925— 32). 1933-yilda Angliyaga ketgan. Kolumbiya universiteti xodimi (NyuYork, 1939— 42). Chikagodagi Metallurgiya lab.sida ishlagan (1942—46). 1946-yillan Chikago universiteti professor Ilmiy ishlari yadro fizikasiga, biofizika ia molekulyar biologiyaga oid. Yadro urani parchalanganda zanjir yadro reaksiyasi hosil boʻlishi mumkinligini koʻrsatgan (1939); E. Fermi bilan birga U235 ning kritik massasini aniqlagan. Birinchi atom reaktorining yaratilishida ishtirok etgan (1942).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Sileziya

Sileziya (polyakcha Slask, chexcha Slezsko, nem. Schlesien) — Odra daryosining yuqori va oʻrta oqimi boʻyidagi tarixiy viloyat. 10-asrda Polsha davlati tarkibida, 14-asrda — Chexiya taxtiga tegishli hudud. 1526-yildan Sileziya Gabsburglar hukmronligi ostida (Sevej, Osvensim, Zatorsk knyazliklaridan tashkari), 1742-yildan — Prussiya tarkibida (Opava, Teshin knyazliklari hududi Gabsburglar qoʻlida qolgan, 1920-yil esa, Chexoslovakiya tarkibiga kirgan). Prussiyaning Sileziya viloyati 1919-yil 2 viloyat: Yuqori Sileziya markazi — Oppeln (Opole) va Quyi Sileziya markazi — Breslavl (Vrotslav)ga boʻlingan. 1922-yil Yuqori Sileziyaning taxminan 1/3 qismi Millatlar Ligasi Kengashi tomonidan Polshaga berilgan. 1945-yilgi Potsdam konferensiyasi Sileziya hududining katta kismini Polshaga kaytargan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil