Bujanovac

right|thumb|260x260px| Bujanovac munitsipaliteti
Bujanovac (Serbian Cyrillic, ) — Serbiya janubidagi Pčinja tumanida joylashgan shahar va munisipalitetdir . Janubiy Morava havzasida joylashgan u Presevo vodiysi deb nomlanuvchi geografik hududda joylashgan. Mineral suv manbai va kurort shaharchasi Bujanovačka banja bilan ham mashhur.

Shahardagi eng katta etnik guruh serblar, munitsipalitetdagi eng katta etnik guruh esa albanlardir .

 Tarix 

 Qadimgi tarix 
Ristovac janubida joylashgan Kale-Krševica eramizdan avvalgi 5-asrga oid Qadimgi Makedoniya shahrining arxeologik yodgorligi boʻlib, Damastion deb taxmin qilinadi. Miloddan avvalgi 279 -yilda Bolqon yarim oroliga gallar bosqinidan keyin Scordiscilar bu hududda Frakiya Triballi va Paeoniya Agrianlari yashagan. Bu hudud miloddan avvalgi 75 yildan keyin rimliklar tomonidan bosib olingan. Miloddan avvalgi 29-yilda Rimning Moeziya provinsiyasi tarkibiga kirdi (miloddan avvalgi 27-yildan imperator). Milodiy 87-yilda mintaqa Rim imperiyasining provinsiyasi boʻlgan Moesia Superiorga aylantirildi.

 Oʻrta asr Serbiya davri 
Serbiya Qirolligi yoki Serbiya imperiyasi kabi Oʻrta asr Serbiya davlati bu mintaqaning bir qismini 12-asrda va uning katta qismini 14-asrgacha oʻz ichiga olgan. 15-asrdan boshlab mintaqa Usmonlilar boshqaruvi ostida edi.

 Usmonli davri 
U Usmonli imperiyasi tomonidan boshqarilgan paytda Bolqon yoki Bolqon yarim oroli deb ataladigan hududni tasvirlovchi tarixiy atama sifatida Rumelianing bir qismi boʻldi.

1878-yilda imzolangan Berlin shartnomasidan soʻng Usmonli imperiyasida maʼmuriy oʻzgarishlar roʻy berdi. Buyanovac — keyin Buyanofça — va uning atrofi Prishtina tumanining „Preshevo hududi“ ning bir qismiga aylandi va 1905-1912 yillarda Buyanovac 28 qishloqni qamrab olgan 2-toifali tumanga tegishli edi. Bolqon urushlaridan soʻng, hudud Serbiya Qirolligining Kumanovo tumaniga tegishli edi.

 Yugoslaviya (1918-92) 
1918-yilda Serblar, Xorvatlar va Slovenlar Qirolligi tashkil etilgandan soʻng, Buyanovac 1921-yilda Vidovdan Konstitutsiyasidan keyin tashkil etilgan Vranye viloyati tarkibiga kirdi. 1929-yilda maʼmuriy oʻzgarishlar bilan u Vardar Banovina tarkibiga kirdi, poytaxti Skopye shahri. Demokratik Federal Yugoslaviya tashkil etilishi bilan u 1943- yildan 1992-yilgacha Serbiya Sotsialistik Respublikasi tarkibiga kirdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin, 1947-yilda Buyanovac oʻz nomi bilan Markaziy Serbiyaning 117 munitsipalitetlaridan biri sifatida tashkil etilgan.

1945-yildan 1992-yilgacha Buyanovac Yugoslaviya SFR tarkibidagi Serbiya Sotsialistik Respublikasining bir qismi edi.

 Yugoslaviyaning parchalanishi (1991-99) 
right|thumb|221x221px| NATO aviatsiyasi 1999-yildagi bombardimon paytida kamaygan uranli oʻq-dorilardan foydalangan Bujanovac yaqinidagi saytlar
1992-yilda bu hududdagi albanlar referendum oʻtkazib, Buyanovac, Preshevo va Medveđa oʻzini oʻzi eʼlon qilgan Kosova Respublikasi assambleyasiga qoʻshilishi kerakligi uchun ovoz berishdi. Biroq, 1990-yillarning oxirigacha hech qanday muhim voqea sodir boʻlmadi.

Yugoslaviya parchalanib ketganidan soʻng, 1999-2001 yillar orasida 1999-yilgacha davom etgan Kosovo urushidan soʻng, etnik alban paramilitar boʻlginchi tashkiloti UÇPMB asosan Albanilar yashaydigan Preshevo vodiysida qurolli qoʻzgʻolon koʻtardi. Serbiyadan ushbu uchta munitsipalitetni egallab olish va ularni oʻzini oʻzi eʼlon qilgan Kosova Respublikasiga qoʻshish.

Kosovo misolidan farqli oʻlaroq, gʻarb davlatlari hujumlarni qoralab, uni „ekstremizm“ va guruh tomonidan „noqonuniy terroristik harakatlar“dan foydalanish deb taʼrifladi. Slobodan Miloshevich agʻdarilganidan soʻng, yangi Yugoslaviya hukumati 2001-yilga kelib zoʻravonliklarni bostirdi va ayirmachilarni magʻlub etdi. NATO qoʻshinlari, shuningdek, Yugoslaviya hukumatiga isyonchilar mojarolarni Kosovoga qaytarmasliklarini taʼminlash orqali yordam berdi. Shundan soʻng, bu kichik munitsipalitetda koʻp sonli kuchlar mavjud boʻlsa ham, vaziyat barqarorlashdi.

2009 yilda Serbiya hududni yanada barqarorlashtirish uchun Buyanovacdan besh kilometr janubda Cepotina harbiy bazasini ochdi.

 Aholi punktlari 
Bujanovac shahridan tashqari, munitsipalitetga quyidagi aholi punktlari kiradi:
 2002-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Buyanovac munitsipalitetida 43,302 kishi istiqomat qilgan. Munitsipalitet aholisining aksariyati qishloq joylarda istiqomat qiladi, faqat 27,74% shahar qismlarida yashaydi. Buyanovac munitsipalitetida 59 ta aholi yashaydigan joy mavjud. 2022-yilgi aholini ro‘yxatga olishning dastlabki natijalariga ko‘ra, jami aholi soni 54,529 kishini tashkil etadi, bu 2002-yilga nisbatan 11,227 kishiga ko‘pdir. ~44,300 aholining dastlabki tahliliga koʻra, 36,712 nafari albanlar va 7,632 nafari serblardir.

 Etnik tarkibi 
2002-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra munitsipalitet aholisining koʻpchiligi albanlar boʻlib, umumiy aholining 54,69% ni tashkil qiladi. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olish paytida, Buyanovac munitsipalitetidagi alban etnik hamjamiyatining aksariyat aʼzolari tomonidan boykot qilinganligi sababli, aholini roʻyxatga olish boʻlinmalari soni kamayganligi xabar qilingan. Munitsipalitetning etnik tarkibi quyidagicha:
Etnik tarkib Aholi1948-yil Aholi1953-yil Aholi1961-yil Aholi1971-yil Aholi1981-yil Aholi1991-yil Aholi2002-yil Aholi2011-yil Albanlar 27,174 28 653 16 618 21 209 25 848 29 588 23 681 244 Serblar 25,143 27 681 20 033 18 840 15 914 14 660 14 782 12 989 Roman 2838 - 11 2749 4130 4408 3867 4576 makedoniyaliklar 29 54 40 55 105 - 36 47 Bolgarlar 9 23 - - - - 33 23 Gorani - - - - - - 10 60 Chernogoriyaliklar 23 16 8 23 24 44 7 19 Musulmonlar 314 - 134 81 121 133 6 15 Yugoslavlar - 91 1081 15 96 75 2 3 Boshqalar 408 6,286 1147 550 451 330 878 91 Jami 55 938 62 804 39 064 43 522 46 689 49 238 43 302 18 067

 Madaniyat va jamiyat 

 Sport 
Buyanovacda bir qancha futbol jamoalari bor, eng diqqatga sazovorlari BSK Buyanovac, Kf Tërnoci va KF Besa.

 Iqtisodiyoti 
Quyidagi jadvalda asosiy faoliyat boʻyicha yuridik shaxslarda roʻyxatga olingan shaxslarning umumiy soni (2018 yil holatiga) koʻrsatilgan:
Faoliyat Jami Qishloq, oʻrmon va baliqchilik 35 Konchilik va karer qazish 22 Ishlab chiqarish 1228 Elektr, gaz, bugʻ va konditsioner taʼminoti 24 Suv taʼminoti; kanalizatsiya, chiqindilarni qayta ishlash va qayta ishlash faoliyati 199 Qurilish 227 Ulgurji va chakana savdo, avtotransport va mototsikllarni taʼmirlash 739 Tashish va saqlash 268 Turar joy va oziq-ovqat xizmatlari 261 Axborot va aloqa 36 Moliyaviy va sugʻurta faoliyati 31 Koʻchmas mulk faoliyati 2 Kasbiy, ilmiy va texnik faoliyat 151 Maʼmuriy va yordamchi xizmat koʻrsatish faoliyati 52 Davlat boshqaruvi va mudofaa; majburiy ijtimoiy sugʻurta 658 Taʼlim 775 Inson salomatligi va ijtimoiy ish faoliyati 456 Sanʼat, oʻyin-kulgi va dam olish 123 Boshqa xizmat faoliyati 109 Yakka tartibdagi qishloq xoʻjaligi ishchilari 178 Jami 5,575

 Suratlari 

 Xalqaro hamkorliklari 
 Lillehammer, Norway
 Valbonë, Albania

 Taniqli odamlar 
 Nexhat Daci, Kosovali siyosatchi
 Gjelbrim Taipi, albaniyalik futbolchi
 Berat Djimsiti, albaniyalik futbolchi
 Shaip Kamberi, siyosatchi
 Lumir Abdixxiku, Kosovali siyosatchi
 Arbnor Fejzullohu, albaniyalik futbolchi
 Ajet Sopi Bllata, alban isyonchisi

 

Turkum:Pages with unreviewed translations