Madorik at-tanzil va haqoyiq at-taʼvil

Madorik at-tanzil va haqoyiq at-taʼvil  – hanafiy-moturidiy olimi Abul Barakot Abdulloh ibn Ahmad ibn Mahmud an-Nasafiy (vaf. 710 hijriy / 1310 milodiy) tomonidan yozilgan Qur’on tafsiri. Asar ixcham boʻlishiga qaramay, tahlil jihatdan keng qamrovli boʻlib, unda tilshunoslik, aqida va fiqh masalalari uygʻun holda bayon etilgan. Muallif Abdulloh al-Baydaviy va az-Zamaxshariy kabi avvalgi ga tayanib, ularning uslubini yanada aniqroq va moʻtadillar tarzda takomillashtirgan. Ushbu tafsir hanafiy ulamolari orasida keng qoʻllanilgan va sunniy tafsir ilmida muhim manba sifatida hanuzgacha oʻz taʼsirini saqlab kelmoqda.

 Tarixiy asos 
Muallif oʻz asarining kirish qismida (Tafsir an-Nasafiy yoki Madorik at-tanzil nomi bilan mashhur) uni bir nomaʼlum kishining iltimosiga binoan qisqa vaqt ichida yozganini taʼkidlaydi. Nasafiy yashagan davrda Movarounnahrda moʻtaziliy, jahmiya va karromiy oqimlarga mansub gʻoyalar keng tarqalgan edi. Shuning uchun u asarni yozishda asosiy maqsad sifatida Ahl as-Sunna val-Jamoa aqidasini Qur’on oyatlari orqali mustahkamlashni koʻzlagan.

 Ilmiy merosi 
Madorik at-tanzil asarining asosiy manbasi az-Zamaxshariyning al-Kashshof nomli tafsiridir. Nasafiy ayrim oyatlar sharhida al-Kashshofdan bir necha sahifa iqtibos keltirgan, biroq moʻtaziliy gʻoyalarni olib tashlab, baʼzan ularni tanqid ham qilgan. Shu sababli baʼzi olimlar bu asarni mustaqil tafsir emas, balki al-Kashshofning moʻtaziliy fikrlardan tozalangan ixcham talqini, deb hisoblaydi.

Nasafiy baʼzi olimlar tomonidan oʻz mazhabida mujtahid sifatida tan olingan. U ahkom oyatlarini hanafiy fiqh qoidalariga muvofiq sharhlab, odatda Abu Hanifa, Abu Yusuf, Imom Muhammad va Zufar ibn al-Huzaylning qarashlarini keltirgan. Baʼzan „bizningcha“ yoki „bizning nazarimizda“ kabi iboralar orqali hanafiy mazhabi fikrini bildirgan, ayrim hollarda shofi’iy va molikiy mazhablariga ham murojaat qilgan.

Madorik at-tanzil tafsiri diroya (yaʼni tahliliy, aqliy tafsir) turiga kiradi. Unda hadislar, sahobalar va tobeinlarning fikrlari keng oʻrin olgan. Eng koʻp keltirilgan sahobalar: Abdulloh ibn Abbos va Abdulloh ibn Mas’ud, tobeinlardan esa Hasan al-Basriy, Mujohid ibn Jabr va Qatada ibn Di'amadir. Muallif biror tasavvuf tariqatiga mansub boʻlmagan boʻlsa-da, asarda Hasan al-Basriy, Molik ibn Dinar, Ibrohim ibn Adham, Abu Ali Fuzayl ibn Iyoz, Zu’nnun al-Misriy, Junayd Bagʻdodiy va Sahl ibn Abdulloh Tustariy kabi erta soʻfiylarning hikmatli soʻzlariga ham oʻrin berilgan.

Asarning asosiy mazmuni tilshunoslik va bayon sanʼatiga doir izohlardan iborat. Koʻplab filologik sharhlar Abu Isʼhoq al-Zajjoj asarlariga asoslanadi, shuningdek, Basra grammatik maktabi vakillari – Xalil Ibn Ahmad va Sibavayhning izohlariga murojaat qilingan. Muallif oyatlarni tahlil etishda oʻnta mashhur qiroat (qirāʾāt al-ʿashara) ga tayangan, baʼzida ayrim sahobalarning shaxsiy musʼhaflarida mavjud oʻzgarishlarni ham keltirgan.

 Uslubi 
Imom Nasafiyning Madorik at-tanzil va haqoyiq at-taʼvil asari Qur’on tafsirining keng qamrovli va tizimli yondashuvini ifodalaydi. U nahv, sarf, balogʻat va qiroatlar kabi til fanlarini fiqh, kalom va tarixiy tahlillar bilan uygʻunlashtirgan. Bu yondashuv Nasafiyning aniqlik va ilmiy chuqurlikka sodiqligini koʻrsatadi.

Nasafiy uslubining asosiy jihatlaridan biri – Qur’on oyatlaridan fiqhiy hukmlarni (aḥkom) aniqlik bilan chiqarishdir. U bu hukmlarni asosan ahkom oyatlari doirasida bayon etadi. Muallif faqihlar va imomlar oʻrtasidagi turli qarashlarni keltirib, ularning tafsiriy yoki tilshunoslik asoslarini qisqacha tushuntiradi. Zarur hollarda u eng toʻgʻri yoki ishonchli deb bilgan pozitsiyani afzal koʻrsatadi va doim hanafiy mazhabi qoidalariga muvofiq xulosa chiqaradi.

Nasafiy turli tafsiriy yondashuvlar oʻrtasida muvozanatni saqlaydi. U haddan tashqari ramziy talqin (taʼvil) yoki oqilona ratsionalizmga berilmay, mufassirlar (tafsir ulamolari) va mutakallimlar (kalom olimlari) uslubini uygʻunlashtirgan. U hadislarni kontekstual tarzda keltirib, ularning mazmunini qisqa, aniq izohlaydi, zaif hadislar va isroiliyotlar (Injildagi rivoyatlar)dan chetlab oʻtadi. Shuningdek, Qur’on oyatlarida asos boʻlmagan holda musulmon ummatining fazilatlarini haddan tashqari madh etishdan saqlanadi, ayniqsa fiqhiy oyatlar talqinida bunga eʼtibor beradi. Kalomiy (eʼtiqodiy) oyatlarning talqinida Madorik at-tanzil Moturidiy aqidasini yoqlaydi, biroq Ash’ariy maktabini tanqid qilmaydi va ularning oʻzaro farqlarini muhokama qilmaydi.

Nasafiyning tafsiri balogʻat (notiqlik sanʼati) va bayon (ifoda uslubi)dagi nozikliklarga ham katta eʼtibor qaratadi. U ilmiy aniqlikni badiiy ifoda bilan uygʻunlashtirib, tafsirni chuqur fikr, mulohaza va tekshiruv asosida yozgan. Shu sababli Madorik at-tanzil tafsiri aqida, fiqh, tavhid va arab tili fanlarini birlashtirgan mukammal manba sifatida qadrlanadi va bid’at yoki gʻayri anʼanaviy talqinlardan butunlay yiroqdir.

 Tan olinishi va baho berilishi 
Ulamolar Nasafiyning tafsirini sunniy eʼtiqodga sodiqligi va adabiy-uslubiy nafisligi uchun yuksak baholaganlar. Al-Hanafiy quyidagicha yozadi:

„Nasafiy solih salaflar yoʻlini qatʼiy tutgan va Ahl as-Sunna val-Jamoa eʼtiqodiga sodiq qolgan. U bid’at ahli va gumrohlarga qarshi qatʼiy turgan. Uning tafsiri balogʻat va nozik ishoralarga boy boʻlib, unda kalomiy aniqlik va adabiy did sezilib turadi.“ 

 Nashrlari 
Asarning koʻplab qoʻlyozma nusxalari mavjud boʻlib, ular orasida Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasi nusxasi eng mashhurlaridandir. 1862-yildan boshlab asar Istanbul, shuningdek Misr, Bayrut, Dehli va Bombayda (Brockelmann, GAL, II, 252; Suppl., II, 267; Çetiner, 44–49 betlar) nashr etilgan. Asar, shuningdek, Ibrohim Muhammad Ramazon (Bayrut 1408/1989) muharrirligi ostida 3 tomda hamda Shayx Marvon Muhammad ash-Shaʿʿār (Bayrut 1416/1996) muharrirligi ostida 4 tomda chop etilgan.

 

 Tanqidiy tadqiqotlar 
 
 
 
 

 
 Complete Madarik al-Tanzil at Internet Archive

Turkum:Tafsir