Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yasovul

Yasovul, yasavul – oʻrta asrda turkiy va moʻgʻul xonliklaridagi saroy mansabi. Dastlab, Yasovul koʻrsatmalariga asoslangan farmonlarni (hukmdor farmonlarini) ijro etuvchi mansabdor shaxs. Keyinchalik zimmasiga saroyda turli xildagi maʼmuriy-siyosiy mayda topshiriqlarni bajarish yuklangan kichik xizmatchi. ga koʻra, yasovullar soliq toʻplash va olingan oʻljaning xonga tegishli qismini hisoblash bilan ham shugʻullanganlar. „Mehmonnomayi Buxoro“ asarida aytilishicha, 1509-yil Shayboniyxon Arquqdan Turkistonning sharqiy tumanlariga tagʻor soligʻini yigʻish uchun yasovullar joʻnatgan. Shuningdek, Shayboniyxon Hisorda boʻlgan chogʻda (15050-yilda) yasovullar tushgan oʻljadan xonga tegishli qismini xon qarorgoxiga keltirganlar, uni xon farmoniga koʻra Samarqandga joʻnatganlar.

 

 

Turkum:Lavozimlar
Yasol

Yasol (turkiycha yasa — safga tizish) —bolb na gap bu mutaxassislar eʼtirof etilgan nisbiy Sohibqiron asosni tashkil qilgan otliq askarlar bilan bir qatorda piyodalar ham xizmat qilgan sohibqiron sharqda birinchilardan boʻlib armiyaga boʻlinmalar boʻlib Qrimni joylaetirib bolb ulardan erkaklar bilan bir satrda turgan qahramonlik matonat namunalarini koʻrsatgan Sharq mamlakatlari, xususan, Oʻrta Osiyoda qoʻshinning harbiy safar hamda jang maydonida egallagan jangovar tartibi. Tarixiy maʼlumotlarning shahodat berishicha, har bir harbiy qism va boʻlinmalarning Ya.dagi doimiy oʻrinlari oldindan belgilab qoʻyilgan. Ya.dagi qatʼiy tartibintizomni hech kim oʻzboshimchalik bilan buzish huquqiga ega boʻlmagan. Vaqt oʻtishi bilan Ya. ham takomillashtirilgan, uning guzilmasi murakkab tus olgan. Ikkinchi Turk xoqonligi ijtimoiy, siyosiy, madaniy turmush tarzini aks ettiruvchi qadimiy turkiy run bitiklaridan xoqonlik qoʻshinining Ya.i quyidagi tarzda boʻlganligini, yaʼni u, asosan, yelma, qaraku (avanpost, soqchi guruh), yizak, ilki su (avangard, ilgʻor qism), oʻng (oʻng qanot) va soʻl (chap qanot) qismlardan iboratligini ilgʻab olish mumkin. Qoʻshin markazi va aryergardining mavjud boʻlgani, ularning qanday nomlanganligi haqida biron fikr aytish mushkul. Markazda yadak (piyodalar), oʻqchi (kamonkashlar) va yoʻrtugʻ (ogʻir qurolli suvoriylar) joylashgan. Mazkur Ya. anʼanaviy 5 qismdan tashkil topgan jangovar tartibning tipik namunasi hisoblanadi.

Amir Temur jahon harbiy sanʼati tarixida birinchi boʻlib janggohda qoʻshinni 7 boʻlakka taqsimlagan holda joylashtirishni joriy qilgan (qarang Jangovar tartib, Temuriylar harbiy sanʼati).
Karl Yaspers

Karl Yaspers (1883.23.2, Oldenburg — 1969.26.2, Bazel) — nemis faylasufi, ekzistensializm asoschilaridan biri, psixiatr. Germaniyaning bir necha untida tibbiyot va psixologiyani oʻrgangan. 1921—37 va 1945-yildan Geydelberg universiteti, 1948-yildan Bazel universiteti professor Yaspers ekzistensializmi chegaraviy faoliyatlar toʻgʻrisidagi taʼlimotida yaqqol koʻrinadi. Uning fikricha, borliqning mohiyati insonga uning chuqur kechinmalari davri (qoʻrquv, oʻlim, mudhish jinoyat va boshqalar)da ayon boʻladi. Insonning vujudga kelishi toʻgʻrisidagi masalani Yaspers eng muhim masala deb hisoblab, inson hamma narsaning bevosita asosidir, olamdagi aloqadorlikning barcha va barcha biologik taraqqiyot jarayoni odamning oʻziga emas, balki insoniy modda, insoniy materialga daxldor, degan fikrni ilgari suradi. Asosiy asarlari: "Ekzistensial falsafa" (1938), "Haqiqat toʻgʻrisida" (1947), "Tarixning maʼnosi va vazifasi" (1949), "Falsafaga kirish" (1950), "Atom bombasi va insoniyatning kelajagi" (1958) va boshqalar
Forscha Vikipediya

Forscha Vikipediya — Vikipediyaning fors tilidagi boʻlimi. Forscha Vikipediya 2003-yilning dekabr oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Forscha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
thumb|140px|left|1 000 000-maqola logotipi
 Statistik tarixi 
 18-fevral 2006-yil - 10 000 maqola. 
 31-oktyabr 2008-yil - 50 000. 
 25-avgust 2010-yil - 100 000. 
 22-may 2011-yil - 150 000. 
 10-iyul 2012-yil - 200 000.
 yanvar 2013-yil - 250 000.
 fevral 2013-yil - 300 000.
 iyul 2014-yil - 400 000.
 iyul 2016-yil - 500 000.
 mart 2018-yil - 600 000.
 noyabr 2019-yil - 700 000.
 may 2021-yil - 800 000.
 aprel 2022-yil - 900 000.
 aprel 2024-yil - 1 000 000

 

 

 Persian Wikipedia’s Entries Pass the 100,000 Mark (Payvand News) 
 شرمنده، عبارت پرس و جوی شما یافت نشد! (دویچه وله)
 درآمدهای ویکیپدیای پارسی از صد هزار گذشت (رادیو زمانه)

Turkum:Fors tili
Chexcha Vikipediya

Chexcha Vikipediya  — Vikipediyaning chex tilidagi boʻlimi. Chexcha Vikipediya 2002-yilning may oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Chexcha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Statistik tarixi 
 3-may 2002-yil — chexcha boʻlim tashkil topdi (Translation: "The Czech version of Wikipedia started its activities in 2002 and now already has 77 049 articles.") 
 20-oktyabr 2003-yil — 1000 maqola
 Aprel 2004-yil — 180 foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtdi. 
 Iyun 2005-yil — 10,000 maqola
 Dekabr 2005-yil — 20,000 maqolaABCLinux.cz forum, 5-dekabr 2005-yil (Translation: "Czech Wikipedia just crossed the magic threshold of 20 000 articles.") 
 Noyabr 2006-yil — 30,000 maqola
 18-noyabr 2006-yil — 50,000 maqola
 1-iyun 2008-yil — 100 000 maqola
 17-fevral 2010-yil — 150 000 maqola
 6-iyul 2011-yil — 200 000 maqola
 13-dekabr 2012-yil — 250 000 maqola

 

 

 Чешская Википедия
 encyklopedie.seznam.cz — поиск в чешских энциклопедиях, включая Википедию
 Ĉeĥa Vikipedio estis fondita pere de Esperanto (интервью с М. Маловецом, основателем чешской википедии) эсперанто английская версия
 Милош Чермак, «Люди с планеты Вики» , Рефлекс, № 16/2006, 20.4.2006 
 Давид Антош, «Споры на Википедии или война за букву „h“», lupa.cz
 Дела, медиа, политика — блог, участники которого состоят в обществе «оппозиционных» википедистов (на чешском: Zprávy, media, politika — blog, jehož tvorby se účastní skupina «opozičních» wikipedistů (Vít Zvánovec, Tomáš Pecina, Ross Hedvicek, Jvano a další), zveřejňující mnohé kritické komentáře ke stavu české Wikipedie)

Turkum:Chex tili
Arabcha Vikipediya

Arabcha Vikipediya ( Arabcha Vikipediya yoki Vikipediya — ochiq ensiklopediya) — Vikipediyaning arab tilidagi boʻlimi. Arab Vikipediyasi lotin alifbosini foydalanmaydigan eng yirik boʻlimlarining biridir.

2012-yilning dekabr oyining boshida Arabcha Vikipediya vikipediya boʻlimlarining orasida 24-oʻrinda, teranligi boʻyicha esa 100 000 maqoladan ziyod boʻlimlarning orasida ikkinchi oʻrinni egalladi.

Alexa.com-ning statistikasi boʻyicha Arabcha Vikipediya saytning mehmonlari soni boʻyicha Vikipediya boʻlimlarining orasida 11-oʻrinni egallab, xitoycha va polyakcha vikipediyadan keyingi safga joylashdi (wikipedia.org saytiga kiruvchilarning 0,74 %).

Arab Vikipediyasining turi boshqa Vikipediyalardan oʻzgachadir, sababi arab alifbosi oʻngdan chapga yozilganidan, u „doimiy“ shaklning qarama-qarshi turidir. Shuningdek Arabcha Vikipediyada fon tasviri sifatida kitob emas, arabeska foydalaniladi (tasviri).

2008-yilning 2-aprelida Vikipediyada arab tilining dialektі — misr-arab tilida Misr-arabcha Vikipediya oʻz faoliyatini boshladi.
thumb|Turli tillardagi sahifalarga qarab chiqishlar miqdori: qoʻngʻir — inglizcha, koʻk — fransuzcha, yashil — arabcha va havo rang — ivritcha.

 Hozirgi holati 
-yil - boʻyicha Arabcha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): .

 Statistik tarixi 
 Sentabr 2001-yil — birinchi maqola.
 31-dekabr 2007-yil — 50 000 maqola.
 25-may 2009-yil — 100 000 maqola.
 27-iyun 2011-yil — 150 000 maqola.
 21-oktyabr 2012-yil — 200 000 maqola.

 

 
 Arabic Wikipedia
 Arabic Wikipedia mobile version

Turkum:Vikipediya boʻlimlari
Turkum:Arab tili
Yassi

Yassi, Yassi (asli — Saksi) — 1) Turkiston shahrining eski nomi. Bu haqda Mahmud ibn Vali (17-asr) "Bahr ulasror" ("Sirlar dengizi") asarida quyidagi maʼlumotlarni keltiradi: "Hozirgi Turkiston — bu Saksi shahri, avom xalq uni Yassi deb ataydi". Arab geograflarining yozishicha, Ya. oʻrnida 10-asrda Shavgʻar shahri boʻlgan. 11 — 12-asrlarda Ya. nomi tarixiy da uchraydi. Amir Temur va shemuriylar davrida qishloq(qarʼya). 1397 yil Sohibqiron Ya.ga kelib shayx Ahmad Yassaviy mozorini tavof qilgan va uning mozori ustiga maqbara solishni buyurgan. Maqbara 2 yilda qurib bitkazilgan (qarang Yassaviy maqbarasi majmuasi). Sohibqiron Xitoyga yurish qilganida (1404 yilnoyab.) qoʻshinning amirzoda Sulton Husayn boshchiligidagi soʻl qanoti Ya. va Sabronda qishlaganlar. Dashti Qipchoq va Movarounnahr aholisi tomonidan muqaddas shahar sifatida eʼzozlanib kelingan va Ahmad Yassaviyga nisbat berilib Hazrat, Turkiston, Turkiston ota kabi nomlar bilan ham atalib kelingan. 17-asr oxiri — 18-asrdan Ya.nomi da uchramaydi; 2) Fargʻona vodiysining sharqida joylashgan dovon va uning atrofidagi viloyat — Yassi Dabon, Yassi dovon, Yassi viloyati. Nizomiddin Shomiynmnt "Zafarnoma"sida yozilishicha, Sohibqiron 1376 yil erta bahorda Qamariddinta qarshi Moʻgʻulistonga yurish qilganida Ya. viloyati va dovonidan oʻtgan.
Yassi (daryo)

thumb|alt=5|Yassi daryosi
Yassi — Qirgʻizistonning Oʻsh viloyatidagi daryo. Qoradaryoning oʻng irmogʻi. Uzunligi 122 km. Fargʻona tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan, Bolsun togʻidan 2,5 km gʻarbda, 3500 m balandlikda boshlanadi. Havzasining mayd. 2620 km². Qor suvlaridan toʻyinadi. Qoradaryoga Oʻzgan shahridan 12 km quyiroqda qoʻshiladi. Asosiy irmoqlari: Ulugʻchat, Zindonsu, KichikQoʻshbuloq, Doʻngʻuztov, Zerger (oʻngdan) va Koʻlduk (chapdan). Koʻlduk soyining qoʻshilishidan quyiroqda daryo suvi sugʻorish kanallari orqali taqsimlanadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Salomalik qishlogʻi yonida 42,2 m³/sek. dan 9,52 m³/sek.gacha; Oʻzgan shahri yonida 75 m³/sek. dan 16,8 m³/sek. gacha oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri mart—avgustda.

 

Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Yassi (shahar)

Yassi — Ruminiyaning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Baxluy daryosi boʻyida. Yassi judetsining maʼmuriy markazi. Aholisi 348,1 ming kishi (1998). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Ruminiya sharqining muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Qora metallurgiya, mashinasozlik (xususan, ogʻir mashinasozlik, radioelektronika, stanoksozlik) sanoatlari rivojlangan. Kimyo sanoatining (plastmassa, sintetik tola, antibiotiklar ishlab chiqarish) yirik korxonalari mavjud. Mebel, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. universitet (1860), Fanlar akademiyasi filiali, badiiy, etnografiya muzeylari, teatrlar bor. Shahar 1395-yildan Aspazar nomi bilan maʼlum, 1408-yildan Ya. nomi bilan ataladi. Meʼmoriy yodgorliklardan cherkov (15—17-asrlar) va monastirlar saqlangan.

 

Turkum:Ruminiya shaharlari
Yassi tanalilar

Yassi tanalilar 1) qoʻngʻizlar oilasi. Uz., odatda, 1–6 mm, tropik da 30 mm gacha. Tanasi orqa tomonidan kuchli yassilashgan. 1100 ga yaqin turi bor; keng tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida mayda, yashirin yashovchi uchraydi; yaxshi oʻrganilmagan. Qoʻngʻizlar va ularning qurtlari, asosan, yirtqich hayot kechiradi; hammaxoʻr ham bor. Daraxt poʻstlogʻi ostida va quruq yogʻochlarda, baʼzan toʻkilgan barglar orasida va chumolilar inida yashab, hasharotlar qurtlari bilan oziqlanadi. Ayrim un, krupa va quruq mevalarda yashaydi. Surinam unxoʻri keng tarqalgan; rangi qoʻngʻir. Uzunligi 2,5—3,5 mm. Boshqa koʻp uchraydigan turi sariq unxoʻrning uz. 1,5–2 mm. 2) Kanalar oilasi.
Yassi universiteti

Yassi universiteti, A.Y. Kuza nomidagi Yassi universiteti — Ruminiyadagi yirik oliy oʻquv yurti. 1860-yil Yassi shahrida tashkil etilgan. Fizika, matematika, tarix, pedagog, falsafa, biologiya, iqtisodiyot, geografiya, huquq, filologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1839-yiltashkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar bor. 4,5 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
 

Turkum:Ruminiyadagi universitetlar‎
Yassi chuvalchanglar

Yassi chuvalchanglar — tuban chuvalchanglar tipi. Gavdasi 2 tomonlama simmetriyali, choʻziq, koʻpincha orqaqorin yoʻnalishida yassilashgan. Uzunligi 0,2 mm dan 18 m gacha. Erkin yashovchi ning gavda qoplogʻichi — kiprikli epiteliy, parazitlariniki — ichkariga botib kirgan yadrosiz qavat — tegumentdan iborat. Parazit tanasining oldingi, baʼzan keyingi tomonida soʻrgʻichlar, soʻrgʻichli disk, klapanlar va irmoklardan iborat yopishuv organlari boʻladi. Ogʻzi tanasining qorin yoki oldingi tomonida. Halqumi rivojlangan, ichagi toʻgʻri (shoxlanmagan, 2—3 yoki koʻp marta) shoxlangan, baʼzi erkin yashovchi da rivojlangan; tasmasimon chuvalchanglarda ikkilamchi tarzda yoʻq boʻlib ketgan. Ichakning keyingi boʻlimi va anal teshigi boʻlmaydi. Tuban ichaksiz kiprikli chuvalchanglar ozigʻi hazm qilish parenximasida hazm boʻladi; tasmasimon chuvalchanglarda va ayrim boshqa guruhlarda oziq butun tana yuzasi orqali shimiladi. Ayirish organi — protonefridiy. Qon aylanish va nafas olish sistemasi yoʻq. Teri orqali nafis oladi. Nerv sistemasi bosh gangliylar, halqumni aylanib oʻtadigan halqa komissuralar va bir juft boʻylama nerv poyalari hamda ularni tutashtirib turadigan nerv tolalaridan iborat. Yassi chuvalchanglarga erkin yashovchi ksenoturbidlar va kiprikli chuvalchanglar, parazit yashovchi aspidagastreylar, trematodalar, monogeniylar, girokotilidlar, amfilinidlar va sestodalar sinflari hamda 12000 tur kiradi. Yassi chuvalchanglar germafrodit, jinsiy sistemasi juda murakkab, baʼzi ayrim jinsli. Koʻpchiligining hayot sikli juda murakkab. Yassi chuvalchanglar orasida odam va hayvonlar uchun xavfli parazitlar ham koʻp uchraydi.
Yassitogʻlik

thumb|Pajarito plato
Yassitogʻlik — platformali tektonik rejimli sharoitlarda uzoq davom etgan denudatsiya taʼsirida tekislangan va keyinroq koʻtarilgan hamda eroziyaga uchragan keng maydonlar. Yassitogʻliklarga dengiz sathidan 500 m dan balandroq boʻlgan, yer yuzasi tekis yoki bir oz toʻlqinsimon tekislik va kirlar misol boʻladi.

 

Turkum:Geologiya
Turkum:Geografik terminlar
Yahova

Yaxva, Yaxve, Yagve, Iyegova — iudaizmdagi xudo. Dastlab Iuda qabilasining xudosi edi. Keyinchalik IsroilIuda davlatining bosh xudosi deb eʼlon qilingan. Yahudiy iga koʻra, Sulaymon paygʻambar Quddusda unga atab ibodatxona qurdirgan. Mil.av. 7-asrda Ya. yagona xudo deb eʼlon qilinib, boshqa xudolarga sigʻinish man etilgan.

 

Turkum:Atamalar
Turkum:Xudolar
Yaxlitlash

Yaxlitlash (matematikada) — biron bir ulushli sonni taqribiy yaxlit son bilan almashtirish. Ushbu qoida boʻyicha bajariladi: ulushli sonning oxirgi raqami qiymati 4 dan kichik (a 5) boʻlsa, chapdan oʻngga oxirgi raqam bir birlikka orttiriladi (masalan, 217,7 soni 218 qilib olinadi). Sonlarni oʻnlar xonasigacha, yuzlar xonasigacha kami bilan yoki ortigʻi bilan yaxlishlash mumkin. Masalan, a = 21,46 sonini kami bilan oʻnlar xonasi gacha yaxlitlaganda 21 soni, koʻpi bilan yaxlitlaganda 22 soni hosil boʻladi. Sonlarni yaxlitlash xatolik, yaʼni {a — a0) ayirmaga bogʻliq, bunda a — berilgan son, a0 — qisqargan yaxlitlangan son, yaʼni uning taqribiy qiymati.
Yaxna

Yaxna (fors-tojik — sovutilgan) — qadimiy taomlardan biri. Dastlab olov kashf qilinib, qozon paydo boʻlganidan keyin suvda qaynatib pishirib sovitilgan holda isteʼmol qilinadigan taomlar; sovitilgan ichimliklar. Yaxna taomlarga hayvonot masalliqlaridan tayyorlanadigan qazi, qarta, qorin, xasip, dumba-jigar, kalla-pocha, sutli oʻpka, liqliq, yaxna goʻsht va boshqalar kiradi. Yaxna ovqatlarni sabzavotlardan ham tayyorlash mumkin. Yaxna goʻsht tayyorlash uchun yaxlit goʻsht boʻlaklari qaynab turgan suvga yoki shoʻrvaga solinadi, 1 — 1,5 soat mildiratib qaynatiladi, qozonga tuz, archilgan butun piyoz, sabzi, sarimsoq va boshqa solinadi. Goʻsht pishgach, suvdan olinib, havoda sovitiladi, qalamlab yoki yaproqlab kesib, murchli piyoz yoki sabzavotlar bilan dasturxonga tortiladi.

 

 

Turkum:Taomlar
Vladimir Yaxontov

Vladimir Vladimirovich Yaxontov (1899.23.11, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Kurgan gubernyasi, Shadrin tumani — 1970.17.1, Toshkent) — entomolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), professor (1935), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1960). Leningrad amaliy zoologiya va fitopatologiya institutini va ayni vaqtda chet tillar institutini tugatgan (1927). Shirobudin (Buxoro) tajriba stansiyasida boʻlim boshligʻi (1927—29), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻsimliklarni himoya qilish kafedrasida dotsent, professor (1930—34), entomologiya va zoologiya kafedrasi mudiri (1935—61; 1965—70). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida entomofaglar laboratoriya mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktor (1961—65). Ilmiy ishlari, asosan gʻoʻza, beda zararkunandalari, hasharotlar ekologiyasini tadqiq etishga, qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashning biologik usullariga bagʻishlangan. Ya. Oʻrta Osiyodagi tripslarning 10 ta yangi turini aniqlagan."Yaxontov Vladimir Vladimirovich" OʻzME. Ya-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Listovoy lyutsernovsh slonik ili fitonomus, T., 1934; Vrediteli selskoxozyaystvennmx rasteniy i produktov Sredney Azii i borba s nimi, T., 1953: Ekologiya nasekommx, M., 1969.

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jan-18-1970-3574479/

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:23-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:17-yanvarda vafot etganlar
Yaxsuv

Yaxsuv — Tojikiston Respublikasi Xatlon viloyatidagi daryo. Panj Qizilsuvining chap irmogi. Boshlanishida Mujnakion deb ataladi. Hazratisho tizmasining gʻarbiy yon bagridan 3580 m balandlikda, kichkina muzlikdan boshlanadi. Uz. 160 km, suv yigʻish havzasi mayd. 2710 km². Asosiy irmoqlari: Dondushkan, Obisurx. Obishoʻr, Obikaptarxona, Koʻlobdaryo. Qor suvlaridan toʻyinadi. Fev. oxiridan iyungacha — toʻlinsuv davri. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Karbostonak qishlogʻi yonila, boshlanishidan 70 km, quyilishidan 90 km da) 34 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 79,5 m’/sek. dan (koʻp suvli 1969-yil da) 17,1 m³/sek. gacha (kam suvli 1947-yil da) oʻzgaradi. Suvi yuqori darajada loyqalangan. Daryo yiliga 2600 t oqiziqlar|oqiziq keltiradi. Karbostonak qishlogʻidan quyiroqda qurilgan suv taqsimlovchi inshoot orqali daryo suvi ekinzorlarni sugʻorishga sarflanadi.

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Yaxshi umid burni

thumb
Yaxshi umid burni (afrikaanscha: Kaap de Goede Hoop, ) — Janubiy Afrika respublikasining janubiy qismidagi qoyali burun (34°2’ janubiy kenglik va 18°30’ shqarqiy uzunlik). Yaxshi umid burniga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1488-yilda Portugaliyalik dengizchi sayyohi Bartolomey Diash borgan va uni Boʻronlar burni deb atagan. Portugaliya qiroli Jon II Hindistonga borish yoʻlini topish umidida Yaxshi umid burni deb nomlashni buyurgan.
Yaxshilik va yomonlik

thumb
Yaxshilik va yomonlik – axloqshunoslik fanining juft tushunchasi. Odamlarning xatti-harakatlariga, ijtimoiy hodisalarga berilgan ijobiy yoki salbiy bahoni ifodalaydi.

Yaxshilik – eng muhim fazilat boʻlib, inson faoliyatining asl va azaliy mohiyatini anglatadi. U insonga kuchli ruhiy lazzat bagʻishlashi barobarida, uni shaxsga aylantiradigan haqiqiy baxtga olib boradi. Shuning uchun ham „ezgu (yaxshi) fikr“, „ezgu (yaxshi) soʻz“, „ezgu (yaxshi) amal“ tushunchalari Avestodan tortib, barcha muqaddas kitoblarda yetakchi oʻrin egallagan. Yaxshilik insonning axloqiy va amaliy faoliyatida yuzaga chiqib, unda kamtarlik, ochiqkoʻngillilik, mardlik, halollik, insoflilik, adolat, rostgoʻylik kabi fazilatlar mujassam boʻladi.

Yomonlik – yaxshilikning ziddi, shaxs va jamiyat taraqqiyotiga toʻsqinlik qiluvchi illat. Yolgʻonchilik, pastkashlik, munofikdik, behayolik, rahmsizlik, nomardlik, xiyonat kabi tushunchalarda namoyon boʻladi. Diniy nuqtai nazardan yaxshilik ilohiy inoyat, yomonlik esa insondagi shaytoniy va hayvoniy xislatlarning ifodasi tarzida talqin qilinadi; yaxshilik ham, yomonlik ham insonning ixtiyor erkinligidan qay darajada foydalanishining oqibati sanaladi.

Qurʼonda yaxshilik qilish insonning tabiiy burchi ekani, Alloh insonga oʻzining neʼmatlari bilan ehson qilganidek, inson ham boshqalarga yaxshilik qilishi lozimligi taʼkidlanadi. Musulmonlar tasavvuriga koʻra, odamlar bu dunyodagi yaxshi ishlari uchun narigi dunyoda mukofotini oladi, yaʼni huzur-halovatga muyassar boʻladi, yomon ishlari uchun doʻzax azobiga duchor etiladi. Qurʼonda bu haqida quyidagicha oyat kelgan:

Keyingi davrlarda yaxshilik va yomonlik inson oʻz manfaatlarini himoya qilishda toʻgʻri yoki notoʻgʻri yoʻl tutishi natijasida yuzaga keladi, degan fikr oʻrtaga tashlandi. Mutafakkirlar yomonlikni inson hayotidan chiqarib tashlash uchun uni vujudga keltiruvchi ijtimoiy sharoitni yoʻq qilish zarur deb taʼlim beradi. Yaxshilik va yomonlik tushunchalari inson faoliyatini baholash xususiyatiga ega: uni insonning ulugʻligi yoki tubanligini oʻlchaydigan muqaddas taroziga oʻxshatish mumkin. Inson shaxsidagi yutuq va kamchiliklar, jamiyatning takomilga erishgan yoki erishmagani shu mezonlar bilan oʻlchanadi. Qaysi jamiyatda yaxshilik koʻpayib, yomonlik kamayib borsa, oʻsha jamiyat axloqiy yuksaklikka, farovonlikka, taraqqiyotga tezroq erishadi; shaxsiy munosabatlarda xiyonat, gʻazab, kibr, hasad, qasd, munofiqlik kabi illatlar asta-sekin yoʻqolib, xushxulqlik, shirinsuxanlik, halollik, bagʻrikenglik singari fazilatlar koʻproq oʻrin egallab boradi, natijada jamiyatda yaxshilikning ustuvor boʻlishiga olib keladi.

 

 

Turkum:Yaxshilik va yomonlik
Turkum:Dinda axloqiy masalalar
Turkum:Ijtimoiy tushunchalar
Yashil suvoʻtlar

thumb|Yashil suvoʻtlar 
Yashil suvoʻtlar — tuban oʻsimliklar boʻlimi (tipi). Hujayrasida yashil xlorofill mavjud. Yashil suvoʻtlarda yuksak oʻsimliklar tarkibidagi kabi pigmentlar bor. Bir hujayrali, kolonial va koʻp hujayrali, baʼzilari hujayrasiz tuzilishga ega. Hujayrasiz bir yadroli yoki kamdan-kam koʻp yadroli, sellyuloza qobiq bilan oʻralgan. Xromatoforalar perinoidli, jinssiz, jinsiy va vegetativ koʻpayadi. Koʻpayish organlari vazifasini vegetativ hujayralar bajaradi. Yashil suvoʻtlar chin-yashil suvoʻtlar va konʼyugatlar kenja boʻlimiga ajratiladi. Yashil suvoʻtlar ning 360 turkumi, 5700 turi maʼlum. Asosan, chuchuk suvlarda va dengizlarda tarqalgan.
Yashilkoʻl

Yashilkoʻl — Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi koʻl. Panj daryosi havzasida, Shim. Alichur va Janubiy Alichur tizmalari orasida. Gʻunt (Alichur) daryosida, 3734 m balandlikda joylashgan. Uzunligi 24,2 km, eng keng joyi 3,7 km, mayd. 35,6 km². Oʻrtacha chuq. 12,5 m, eng chuqur joyi 50,2 m. Koʻlga 7 ta soy quyiladi. Ulardan eng yiriklari: SuuluTagarkati, Katta Bakchigir (jan. sohilida), Katta Marjanoy va Kichik Marjanoy (shim. sohilida). Ya. togʻ qulab tushishi va Panj daryosining oʻng irmogʻi Gʻunt daryosi oʻzanining toʻsilib qolishi natijasida hosil boʻlgan. Asosan, qormuzlik suvlaridan toʻyinadi. Suvi tiniq va chuchuk. Suv sathi aprel—avgust oylarida koʻtariladi. Sentabrdan aprel

gacha bir tekisda pasayadi. Noyabr oxiridan may oxirigacha muzlab yotadi. Koʻl suvi yozda 10—13° gacha isiydi.

 

Turkum:Tojikiston koʻllari
Turkum:Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati
Yashin (atmosfera)

Yashin — atmosferada bulutlar bilan bulutlar yoki bulutlar bilan yer sirti orasida paydo boʻladigan juda kuchli elektr uchquni. Momoqaldiroq, bilan birga paydo boʻladi va juda yorqin yogʻdu beradi. Amerikalik fizik B. Franklin Ya.ning elektr xususiyatlarini tadqiq qildi. Ya. paydo boʻlishi uchun nisbatan kichik hajmdagi bulutda elektr maydoni hosil boʻlishi zarur. Ya.da elektr energiyasi issiqlik va yorugʻlik energiyasiga aylanadi. Ya. koʻpincha qora yomgʻir bulutlarida, vulkan otiladigan paytda, tornado (quyun) va chang boʻroni mahalida ham paydo boʻladi. Ya., odatda, uzun chiziqsimon boʻlib koʻrinadi. Uzunligi bir necha yuz m dan kam boʻlmaydi. Ya. bir necha bosqichda paydo boʻladi. Birinchi bosqichda elektr maydoni keskin tus oladigan joyda erkin elektronlar yuzaga keltiradigan zarbdor ionlanish jarayoni boshlanadi. Elektronlar elektr maydoni taʼsirida yerga tomon tez yoʻnaladi va qavo atomlari bilan toʻqnashib, ularni ionlashtiradi. Shunday qilib, elektron quyunlar vujudga keladi, ular elektr razryadlari ipi — strimerlarga aylanadi; strimerlar yaxshi oʻtkazgich kanad boʻlib, bir-birlariga qoʻshiladi va yuqori oʻtkazgichli yorqin termoionlashgan kanal Ya. boshi (lider)ga aylanadi. Liderning yer yuzasiga harakati bir necha oʻn m lik pogʻonalar holida ~5107m/sek tezlikda boʻladi, shundan keyin uning harakati bir necha oʻn mk sek ga toʻxtaydi, yogʻdusi susayadi; keyingi bosqichda lider yana bir necha oʻn m ga jiladi. Bu vaqtda yorugʻ nurlanish butun oʻtgan bosqichlarini yoritadi; shundan keyin yana toʻxtaydi va yorugʻlik susayadi. Bu jarayonlar liderning yer yuzasigacha boʻlgan 2103m/sek tezlikdagi harakati davomida takrorlanib turadi. Yerga yaqinlashgan sari lider uchidagi maydonda kuch koʻpaya boradi va unga javoban yer ustida koʻtarilib turgan buyumlardan qarshi strimer tashlanadi va lider bilan qoʻshiladi. Oxirgi bosqichda lider iondashtirilgan kanal boʻylab Ya.ning asosiy razryadi harakat qiladi. U juda yorugʻ boʻlib. 10* m/sek tezlikda siljiydi. Asosiy razryad harakat qilgan kanaldagi temperatura 25000° dan ham oshib ketishi mumkin. Ya. kanalining uz. 1 – 10 km, diametri bir necha sm boʻladi. Bunday Ya. natijasida yongʻinlar chiqishi mumkin.

Shar shaklidagi Ya. juda katta solishtirma energiyaga ega boʻlib, koʻpincha chiziqli Ya. zarbidan keyin paydo boʻladi. Bu Ya. sekunddan minutgacha mavjud boʻladi va katta xarobalar keltiradigan portlash bilan yoʻqoladi. Ya.lar odamlarning halok boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin.

YA. elektr va radio simlari, elektr st-yalar, mashina va apparatlar uchun ayniqsa xavfli. Ya.ning samolyotga tushishi konstruksiya elementlarini ishdan chiqaradi, radio apparatlari va navigatsiya asboblarini ishdan chiqaradi, ekipaj aʼzolarini koʻr qiladi yoki boshqa shikast yetkazadi. Daraxtga tushgan Ya. uning tagida va yaqinida turgan odamlarni shikastlashi mumkin. Ya.dan muhofazalapish uchun yashin qaytargichparlar foydalaniladi.

 

Turkum:Fizika
Yashin qaytargich

Yashin qaytargich — turar joy va sanoat binolari, transport, kommunal xoʻjalik va boshqalarning inshootlarini yashin urishidan saqlaydigan qurilma. Ingichka, uchli metall sterjen koʻrinishidagi elektrod (sterjenli Yashin qaytargich), elektr uzatish liniyalari ustidan tortilgan sim (tros) koʻrinishidagi (trosli Yashin qaytargich) va umumiy qarshiligi 10—20 om dan oshmaydigan puxta yerga ulagichdan iborat. Yashin qaytargich himoya qilinadigan obyekt ustiga oʻrnatidadi. Yashin qaytargichning ishi toj razryadiga asoslangan (qarang: Elektrrazryadi). Atmosferada momaqaldiroq boʻlgan vaqtda hosil boʻladigan kuchli elektr maydon Yashin qaytargichnipg uchila toj razryadni vujudga keltiradi. Bu razryad zaryadlarning bino oldida toʻplanishiga yoʻl qoʻymay, ularni yerga oʻtkazib turadi va binoni yashin zarblaridan saqlaydi.

Yakka sterjenli Yashin qaytargichning himoya zonasi (taʼsir loirasi) shakli boʻyicha choʻqqisida 45° burchak tashkil etadigan konusga yaqin, yakka trosli Yashin qaytargichda himoya zonasi qirralari tros vazifasini oʻtovchi uch qirrali prizma shaqtida boʻladi (rasmga q). Elektr st-yalarida yashin tokini yerga oʻtkazib yuborish uchun yerga ulagich simdan foydalaniladi. Tunukasi yerga ulangan tunuka tomli binolar, markaziy suv bilan isitiladigan, vodoprovod va yer ostidan elektr oʻtkazilgan binolar yashindan yetarlicha saqlangan boʻladi va ularga maxsus Yashin qaytargich oʻrnatilmaydi. Ichida portlash xavfini vujudga keltiradigan aralashmalar, chang, bugʻ, gazlar hosil boʻladigan binolarni himoya qilish uchun Yashin qaytargich binolardan nariroqqa oʻrnatiladi. Shunda binolarning barcha qismlari Yashin qaytargichning taʼsir doirasida boʻladi.

 

Turkum:Fizika
Yashma

Yashma (arab.) — kremniyli choʻkindi togʻ jinsi. Asosan, xalsedon hamda tarkibida kalsiy karbonatlari va giltuproq aralashmasi boʻlgan kvarsning mikroskopik donalaridan tashkil topgan. Ya.ning kelib chiqishi metasomatizm jarayoni va kremniyli choʻkindilarning metamorfik oʻzgarish jarayoni bilan bogʻliq. Tarkibiga koʻra: kvarsli asl Ya.; kvarsli, kvarsxalsedonli yashmoidlar; kvarsdala shpatli Ya. koʻrinishl i jinslarga boʻlinadi. Rangi sariq, qizil, yashil, kulrang. Koʻpincha toʻlqinli, dogʻ va yoʻlyoʻl koʻrinishdagi turfa rangda uchraydi. Qattiqligi 5,5—7; yaxshi silliqlanish xususiyatiga ega. Shaffof emas. Teksturasi boʻyicha yaxlit, yoʻlyoʻl, sferoid shakllilarga ajratiladi. Ayniqsa, turli rangli tasvir (peyzaj) koʻrinishidagi qimmatli hisoblanadi. Ya. qatlam va linza koʻrinishida boʻlib, qavatlarning qalinligi oʻnlab va yuzlab metr boʻladi. Ya. Oʻzbekiston, Rossiya (Ural, Oltoy), Ukraina va boshqalar joylarda uchraydi. Ya.ning yaxshi silliqlanadigan qadimiydan bezak toshi sifatida ishlatilgan. Hoz. vaqtda bezak toshi, qoplama sifatida hamda zargarlik buyumlari ishlab chiqarishda va texnik maqsadlarda ishlatiladi. 

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Petrologiya
Yashpal

Yashpal (12-mart, 1903, Firoʻzpur — 25-dekabr, 1976, Laknav) — hind yozuvchisi. Hindiy tilida ijod qilgan. Milliy ozodlik harakatida qatnashganligi uchun bir necha bor qamalgan (1932— 38).

 Ijodi 
Dastlabki hikoyasi — „Qafasdan qutulish“ (1939, qamoqda yozilgan). Yashpal hikoyalarida mamlakatdagi ijtimoiy nuqsonlar fosh qilingan. Yashpal „Xoin“ (1943), „Bir partiyadagi oʻrtoq“ (1946), „Insoniy qiyofa“ (1949), „Amita“ (1956), „Soxta haqiqat“ (195860), „Oʻn ikki soat“ (1963) kabi qissa va romanlarida hind xalqining mustaqillik yoʻlidagi kurash va yutuqlarini tasvirlagan. Yashpalning dastlabki romani „Xoin“da Ikkinchi jahon urushining boshlaridagi, fashistlar va mustamlakachilarga qarshi kurash kuchayib borayotgan davrdagi Hindiston aks etgan. Uning bosh qahramoni, harbiy gospital vrachi Khanna taqdir taqozosi bilan Samarqandga keladi, sanatoriyda ishlaydi, oʻzbek qizi bilan samimiy doʻstlashadi.

Yashpal pyesa, tanqidiy va publitsistik maqolalar ham yozgan. A.Muxtor, B. Kerboboyev va boshqalarning asarlarini hindiy tiliga tarjima qilgan. Panjob shtati adabiy mukofoti (1956) hamda J. Neru mukofoti laureati (1969). Asarlari koʻplab tillarda, jumladan, oʻzbek tilida nashr etilgan.

 
 Kul bosgan choʻgʻlar, T., 1970.

 Adabiyot 
 Chauxan Sh., Ocherk istorii literaturi xindi, M., 1960;
 Chelishev Y., Sovremennaya indiyskaya literatura, M., 1981.
Yaʼjuj va Maʼjuj

Yaʼjuj va Maʼjuj — iudaizm, xristianlik va islom dinlarida 2 yovvoyi xalqning nomi. Afsonalarda Yaʼjuj va Maʼjujlar uzun boʻyli, keng yagʻrinli, baʼzilarining qulogʻi butun gavdasini qoplab turadigan, qiyomat kuni olamni bosib olib, hammayoqni xarob qiluvchi dahshatli va behisob xalq sifatida tasvirlangan. Qurʼonda Zulqarnayn Yaʼjuj va Maʼjujlar yashaydigan joyga borib, bu xalqlarning yer yuziga yoyilib ketmasligi uchun 2 togʻ oraligʻiga toʻsiq qurdirgani bayon etiladi:

Shunga qaramay ular har kecha toʻsiqni teshib oʻtishga harakat qilganlar, lekin Alloh azonda toʻsiqning teshilgan joyini qaytadan oʻz holiga keltirib qoʻygan. Shu sababli Yaʼjuj va Maʼjujlar toʻsiqni teshib oʻta olmaganlar. Islom rivoyatlariga koʻra, bu xalqlar qiyomat arafasida toʻsiqni teshib oʻtadi, yer yuziga yopirilib, barcha katta daryo va koʻllarning suvini ichib tugatadi, uchragan odamni yanchib, yoʻq qilib yuboradi. Yaʼjuj va Maʼjuj haqida bir qancha hadislar ham kelgan.Yaʼjuj va Maʼjuj haqidagi rivoyat Gog va Magog nomida yahudiy-xristian diniy adabiyotida uchraydi.
 

 Havolalalar 
 

Turkum:Islom
Yaʼqub Charxiy

Yaʼqub Charxiy Ibn Usmon Ibn Mahmud Al-Gʻaznaviy (taxminan 1363, Gʻazna yaqinidagi Charx qishlogʻi — 1447, Chagʻoniyon viloyatining Halgʻatu qishlogʻi) — naqshbandiya tariqatining yirik namoyandasi. 1380-yil Buxoroga kelib, madrasada tahsil oladi va Bahouddin Naqshbandga shogird tushadi. Uning vafotidan soʻng Badaxshonda, keyin esa Chagʻoniyonda yashagan. Ya.Ch. tasavvuf, fiqh, Qurʼon tafsiri boʻyicha 10 dan ortiq asar yozgan (ulardan 7 tasi bizgacha yetib kelgan). "Risolai qudsiya" ("Qudsiy kalimalar haqida risola"), "Risolai abdoliya" ("Abdollar haqida risola"), "Sharhi asmuolloh" ("Alloh ismlarining sharhi"), "Risolai unsiya" ("Doʻstlik haqida risola"), "Kitob ul faroiz" ("Meros haqida kitob"), "Risola dar manoqib va aqoid" ("Manoqib va aqoid haqida risola"), "Muxtasar dar bayoni silsilai naqshbandiya" ("Naqshbandiya suluki haqida qisqacha risola") shular jumlasidandir. Bu asarlarning aksariyati Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi.

 Adabiyot 
 Faxriddi n Ali Safiy.Rashahot, T., 2003; Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001; Xoja Ahror Valiyning Markaziy Osiyo tarixi va maʼnaviyatida tutgan oʻrni (Ilmiyamaliy anjuman maʼruzalari tezislari), T., 2004.

 

Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Miopiya

Yaqindan koʻrish, miopiya - koʻrish nuqsoni; bunda yaqindagi narsalar yaxshi, uzoqdagilar esa xira koʻrinadi.

 Etiologiyasi 
Homiladorlik davrida onaning turli infeksion kasalliklar (gripp va boshqalar), anemiya bilan ogʻrishi; yotib oʻqishga odatlanish, qorongʻida yoki engashib uzoq vaqt koʻzga dam bermay oʻqish va boshqalar yaqindan koʻrishga sabab boʻladi. 

 Patogenezi 
Yangi tugʻilgan bolalarda koʻz soqqasi kichkina boʻlib, bola 9—12 yashar boʻlganida u normal shaklni oladi (qarang Koʻz). Baʼzan koʻz soqqasi uzunchoqlashib, qorachiqdan toʻr pardagacha boʻlgan masofa kattalashib ketadi. Bunda uzoqdagi shakllardan keladigan parallel nurlar koʻzdagi toʻr pardaga yetmay, oʻrta yoʻlda sinib, fokusga yigʻiladi, natijada koʻriladigan buyum shakli toʻr pardada aniq aks etmay kishi uzoqni yaxshi koʻrmaydi. 

 Darajalari 
Miopiya uch darajaga boʻlinadi: yengil — 3,0 D gacha, oʻrta — 3,0 D dan 6,0 D gacha va kuchli — 6,0 D dan yuqori. Miopiya darajasi koʻzga taqiladigan koʻzoynakning nur sindirish kuchiga qarab aniqlanadi. Taqilgan koʻzoynak shishasi nurlarni sindirishi tufayli koʻrinadigan tasvir toʻr pardaga tushadi. Miopiya koʻz pardalari (oqsilli, tomirli, toʻr parda) va muskullarini toliqtiradi, ular choʻzilib, koʻzning optik oʻqi uzunlashadi, natijada miopiya zoʻrayadi, bu koʻzning koʻrish qobiliyatini pasaytiradi.

 Moyil qiluvchi faktorlar 
Miopiyaning zoʻrayishiga akkomodatsiya (koʻz gavharining dam qalinlashib, dam yupqalashish qobiliyati)ning taʼsiri katta. Odatda, miopiya koʻz akkomodatsiyasi susaygan odamlarda koʻproq kuzatiladi, u naslga ham bogʻliq.

 Simptomlari 

Miopiyani kamaytirish, uni zoʻraytirmaslik uchun dastlabki belgilariga ahamiyat berish kerak. Masalan, agar oʻquvchi doskadagi yozuvni uzoqdan yaxshi koʻrmasa, kitobni engashib oʻqisa, kino yoki teatrlarda oldingi qatorga oʻtirishga harakat qilsa, tezda koʻz kasalliklari vrachiga murojaat qilishi lozim. Vrach oʻquvchini yaxshilab tekshirgach, lozim topsa, unga koʻzoynak yoki kontaktli linzadan foydalanishni tavsiya etadi.

 Profilaktikasi 
Miopiyaning oldini olish uchun koʻz gigiyenasiga amal qilish, koʻzni toliqtirmaslik, uzoq vaqt engashib turmaslik, boshni birdan qattiq egib yubormaslik lozim. Kuchli darajadagi miopiyada vrach maslahatlariga amal qilish zarur.

 Davolash 
right|thumb|Glasses are commonly used to address near-sightedness.
thumb|Miopik koʻz uchun linzali korreksiya.

 Yana qarang 
 Gipermetropiya
 Gʻilaylik

 

Turkum:Koʻz kasalliklari
Turkum:Koʻz kasalliklari:Refraksiya anomaliyasi
Yaqiniy

Yaqiniy (XV asrning 1-yarmi) — shoir. Navoiyning "Majolis unnafois" asarida qisqa maʼlumot berilgan. Yaqiniyning bizgacha faqat "Oʻq va Yoy" munozarasigina saqlanib qolgan. Bu asar Yusuf Amiriy, Ahmadiy anʼanalarining davomi sifatida maydonga kelgan. Yaqiniy otish musobaqasi maydoniga kirgan otliq yigitning qoʻlidagi oʻq va yelkasidagi yoyni koʻrib, majoz yoʻli bilan oʻq va yoy orasida munozara tarzidagi asar yozishga jazm qilgan. Oʻqni yigit va ayni zamonda toʻgʻrilik, rostgoʻylik timsoli, Yoyni esa qari chol hamda egrilik, xushomadgoʻylik timsoli sifatida koʻrsatgan, egrilikni toʻgʻrilik tilidan fosh etgan. Oʻq toʻgʻri soʻzligi uchun barloslar timsoli boʻlgan Girish (yoyning oʻqni tortuvchi ipi) va tarxoniylar timsoli boʻlgan Zihgir (yoyning ikki cheti)lar tomonidan aldanib, uzoqqa otiladi va Yoy atrofini qurshagan salbiy kuchlar qurboni boʻladi. Shoir: "har kim yoydek egri boʻlsa, bu davr kaj taʼblarining yonlaridan yiroq boʻlmas va har kim oʻqtek rost boʻlub, tuz yursa, Yaqiniydek yiroq tushar..." deya xulosa qilib, oʻz davridagi yuqori tabaqa vakillarini va ularning ikkiyuzlamachi malaylarini tanqid qiladi. Asarning yagona qoʻlyozma nusxasi Britaniya muzeyida saqlanadi.

 Adabiyot 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi 5 j.li, 1j., T., 1977; Abduvohidova M., Oʻzbek adabiyotida munozara, T., 1984.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Yagʻmo

Yagʻmo — turkiy qabilalardan biri.

IX asrning 1-yarmida yagʻmolar uygʻurlar tarkibida boʻlishgan. 840-yil uygʻurlar qirgʻizlar bilan boʻlgan urushda yengilgach, ulardan 15 urugʻ ajralib qarluqlar himoyasi ostiga oʻtgan. Yagʻmo — 15 urugʻ birlashmasining turkiycha nomi. X asr boshida yagʻmolarning katta bir qismi Qashqarga — Tyanshanning janubi-sharqiy yon bagʻirlariga, Norin daryosining yuqori oqimidagi hududlarga koʻchib kelib, oʻtroqlashgan.

Yagʻmolar Qoraxoniylar davlatini barpo etishda qarluq, chigil, xalaj kabi qabilalar bilan bir qatorda faol qatnashgan. Yagʻmolarning asosiy qismi XI asrning 1-yarmida qoraxoniylar qoʻshini tarkibida Movarounnahrga kelib joylashgan va keyinchalik yerli xalqlar bilan aralashgan. Ularning bir qismi Zarafshon vodiysida mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

 
 Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963; 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Yagʻnob

Yagʻnob, Yagʻnobdaryo — Tojikistonning Sugʻd viloyati Ayniy tumanidagi daryo. Fondaryoning oʻng boshi irmogi. Hisor tizmasining shim. yon bagʻrida, 3400 m balandlikdagi kichik muzlikdan boshlanadi. Zarafshon va Hisor tizmalari oraligʻi boʻylab gʻarbga tomon oqadi va Iskandardaryo bilan qoʻshilib Fondaryoni (Zarafshon havzasi) hosil qiladi. Uzunligi 116 km, havzasining mayd. 1660 km². Vodiyning yon bagʻirlari tik va pastroq. Ya. muzlik, qor suvlaridan toʻyinadi. Havzasida umumiy mayd. 100,7 km²boʻlgan 435 muzlik bor. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Takfon qishlogʻi yonida) 33,3 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 41,9 m³/sek. dan 23,9 m³/sek. gacha oʻzgaradi. Ya. loyqa daryo, har 1 m³suvida oʻrta hisobda 300 g loyqa bor. Qishda muzlamaydi, faqat shovush oqishi kuzatiladi. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Toʻlinsuv davri aprel — sentyabr oylarida boʻlib oʻtadi. Ya.ga umumiy uz. 200 km dan ortiqroq boʻlgan 80 dan ziyod irmoqchalar quyiladi. Shulardan yiriklari: oʻngdan Hazorchashma, chapdagi irmoqlari Tagobigul, Tagrich, Pindor, Dijikrud.

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Turkum:Yagʻnob
Yahyo

Yahyo – Qurʼonda zikri kelgan paygʻambarlardan biri. Bibliyada Ioann Krestitel (choʻqintiruvchi) nomi bilan maʼlum. Zakariyoning oʻgʻli.

 Hayoti 
Yahyo yoshligidan ibodatga berilgan, Tavrotdagi hukmlarga astoydil amal qilgan, nihoyatda halim va kamtar boʻlgan. Injildagi mifologiyaga koʻra, Yahyo Isoning yaqin oʻtmishdoshi boʻlgan, Isoni choʻqintirgan. Iso xudoning elchisi ekanini birinchi boʻlib oldindan aytgan, unga ishongan va yordam bergan. Odamlarni Allohning yagonaligiga ishonishga, yolgʻiz Ungagina ibodat qilishga daʼvat etgan.

 Vafoti 
Yahyoning shahid boʻlishi haqida bir qancha rivoyat bor. Shulardan birida aytilishicha, u nihoyatda kelishgan, chiroyli boʻlgan. Podshohning xotinlaridan biri uni yaxshi koʻrib qolib, oʻz muhabbatini izhor etadi. Lekin Yahyo ayollarga shahvoniy munosabatda boʻlmasligini aytib, malikaga hech qachon eriga xiyonat etmaslikni nasihat qiladi. Yahyoning bu gapidan jahli chiqqan ayol oʻzining siri oshkor boʻlib qolishidan qoʻrqib podshohdan uni oʻldirishni talab etadi. Yahyo mehrobda ibodat qilib turganida oʻldiriladi. Bu ishga Parvardigorning qahri kelgan, podshohning butun xonadonini yer yutgan.

Damashqdagi „Umaviylar masjidi“da joylashgan Yahyo sagʻanasi musulmonlar ziyoratgohi sanaladi. Yahyoning tasviri rassomlik sanʼati va haykaltaroshlikda keng tarqalgan.

 

 

Turkum:Paygʻambarlar
Yahudiy yozuvi

Yahudiy yozuvi — oromiy yozuviaan kelib chiqqan gʻarbiy som yozuvining bir tarmogʻi; ivrit, idish, ladino (yahudiy ispan) va boshqalar tillarda soʻzlashuvchi qadimiy va hozirgi yahudiylarning yozuvi. "Yahudiy kvadrat yozuvi" (Yozuvning bunday nomlanishi belgi, harflarga kvadrat shaklini berishga intilish bilan bogʻliq) deb ataluvchi bu yozuvda qadimiy yahudiy tilida, shuningdek, ivrit, idish kabi zamonaviy yahudiy tillarida boy diniy, falsafiy, badiiy adabiyot yaratilgan, "Injil"ning Qadimiy ahd qismi yozilgan; u eng kamida mil. av. 3—2-asrlardan beri qoʻllanib keladi. Kvadrat yozuvgacha ham qadimiy yahudiy yozuvi mavjud boʻlib, u mil. av. 11— 5-asrlarda amalda boʻlgan. Bu yozuvning namunalari toshbitiklarda, tangalarda saqlanib qolgan. Lekin qadimiy yahudiy yozuvining yahudiy kvadrat yozuvi bilan biror bir bogʻliqligi yoʻq.

Qad. yahudiy yozuvidan oromiy kvadrat yozuviga oʻtish mil. av. 5-asr oʻrtalaridan boshlangan. Oʻrta asrlarda kvadrat alifboning bir qancha va kursiv shakllari paydo boʻladi. Mazkur alifbolar undosh tovushlarni ifodalovchi 22 harfdan iborat boʻlib, ularda unli tovushlar uchun harflar boʻlmagan. Biroq keyinchalik p, \¥, undosh harflari baʼzi unlilarni koʻrsatish uchun ham qoʻllangan, 7—8-asrlarda esa unlilar uchun satr osti va boshqalar diakritik belgilar joriy qilinib, ular Injilda, sheʼriy matnlarda, bolalar kitoblarida, darsliklar va boshqalarda koʻllanadi. Yahudiy harflarining anʼanaviy nomlari qadimiy gʻarbiy som alifbosidagi harflarning nomlaridan kelib chiqqan. Alifbodagi harflar tartibi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. Yahudiy yozuvi oʻngdan chapga qarab yoziladi.

YA.yo. som tillari (qad. yahudiy, oromiy, arab)ga nisbatan qoʻllangandagina oʻz konsonantligini (unli harflar yoʻqligini) saqlab qoladi. Idish, ladino, qaraim (turkiy) tillaridagi Yahudiy yozuvi esa konsonant yozuvdan fonografik yozuvga aylangan. Hozirgi ivritda unlilarni koʻrsatuvchi maxsus belgilar qadimgidan koʻra kengroq qoʻllanadi. Hozirgi Yahudiy yozuvida asosan yevropacha tinish belgilari ishlatiladi.

 Adabiyot 
 Tayni drevnix pismen, M., 1976; Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979; Gelb I.Ye., Opnt izucheniya pisma, per. s angl., M., 1982.
Yahudiy toshi

Yahudiy toshi, yozuv graniti — granitning turi boʻlib, unda dala shpati va kvars bir-biriga qoʻshilib, qadimiy yahudiy yozuvini eslatadigan strukturani hosil qiladi. Yahudiy toshi uncha katta boʻlmagan granit massivlarida yoki tomirlarda uchraydi.

 

Turkum:Bezak toshlari
Oʻgay ona

Oʻgay ona — boshqa nikohdan boʻlgan bolaning onasi. Oila qonunchiligida Oʻgay ona bilan oʻgay bola oʻrtasidagi muayyan huquqiy munosabatlar koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbekiston Respublikasi OKga koʻra, Oʻgay onaning tarbiyasida yoki taʼminotida boʻlgan voyaga yetmagan oʻgay farzand(oʻgʻil va qiz)larning ota-onasi yoʻq boʻlsa yoxud oʻz ota-onasidan yetarli mablagʻ ololmayotgan boʻlsa, ularga taʼminot berish majburiyati Oʻgay ona zimmasiga yuklatilishi mumkin. Oʻz navbatida, oʻgay bolalar zimmasiga ham ular voyaga yetganda shunday majburiyat yuklanishi mumkin. Oʻgay onaga oʻgay farzand(oʻgʻil va qiz)dan aliment undirishni talab qilish huquqini beradigan asosli shartlarga qonun quyidagilarni kiritadi. Oʻgay onaning mehnatga layoqatsizligi (yaʼni umumiy pensiya yoshiga yetganlik yoki 1-, 2-guruh nogironligi, istisno tariqasida — 3-guruh nogironligi), shuningdek, Oʻgay onaning oʻz oʻgay oʻgʻillari yoki oʻgay qizlariga kamida besh yil tarbiya va taʼminot berganligi fakti tasdiqlangan boʻlishi kerak (Oʻzbekiston Respublikasi OKning 127-128-moddalari).
Oʻgi begi xonim

Oʻgi begi xonim (asl ismi Tagʻayshoh) (? — 1382) — Amir Temurning katta qizi. Onasi Turmush Ogʻo. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishicha, Oʻgi begi xonim husn bobida tengi yoʻq, aql-idrokda benazir boʻlgan. Amir Temur bu qizini yaxshi koʻrgan va oʻziga yaqin tutgan. Oʻgi begi xonimni amir Musoning oʻgʻli Muhammadbekka nikoh qilganlar. Oʻgi begi xonim Muhammadbekdan bir oʻgʻil tuqqan, ismi Sulton Husayn Mirzo. 1382-yilda Oʻgi begi xonim bedavo kasallikdan vafot etgan.
Oʻzak

Oʻzak, asos — soʻzning asl maʼnosini bildirib, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, mustaqil holda leksik maʼno bildiradigan eng kichik qism. Soʻzga turlicha affikslar qoʻshilib kelganda ham, oʻzakning maʼnosi yoʻqolmaydi, undan yasalgan soʻzlarning maʼnosi ana shu maʼno bilan bogʻlangan boʻladi. Masalan, bilimdonlik soʻzi lik affiksi orqali bilimdon soʻzidan yasalgan; bilimdon soʻzi bilim soʻziga don affiksini qoʻshish bilan yasalgan, bilim soʻzi bil soʻziga im affiksini qoʻshish bilan yasalgan. Bil soʻzi esa U. soʻz boʻlib, bilim, bilimdon, bilimdonlik soʻzlarining yasalishi uchun asos boʻlgan.

 

Turkum:Tilshunoslik morfologiyasining birliklari
Turgut Özal

thumb|Turgut Özal (1986)

Turgʻut Oʻzal (1927.13.10, Malatiya, Turkiya, — 1993.17.4, Anqara. Istanbulda dafn etilgan) — Turkiya davlat va siyosat arbobi. 1980—82 yillarda davlat vaziri, 1983—89 yillarda bosh vazir, 1989 yil 9 noyabrdan Turkiya prezidenti. Istanbul texnika universitetini tugatgan (1950); xususiy kompaniyalarda oʻqituvchilik qilgan. "Ona vatan" partiyasini tuzgan. 1983—89 yillarda partiyaning bosh raisi. Oʻ. qatʼiy islohotlar oʻtkazib, iqtisodiyotni taraqqiyot yoʻliga olib chiqdi. Uning ochiq iqtisodiy siyosati natijasida ishlab chiqarish eksportga yoʻnaltirildi, xususiylashtirish boshlandi, erkin tijorat mintaqalari barpo qilindi va Turkiya iqtisodiyoti jadal rivojlana boshladi. Turizm yuqori darajada taraqqiy topdi. Oʻ. 1993 yil 4—7 aprel rasmiy tashrif bilan Oʻzbekistonda boʻlganOʻzME.
Oʻzan

Oʻzan – daryo vodiysining eng past, suv oqadigan, hatto suv qaytish davrida ham oqim boʻladigan qismi. Katta daryolar oʻzanning eni bir necha kilometrga yetishi mumkin. Togʻlarda oʻzan koʻpincha toʻgʻri, qirgʻoqlari tik boʻladi, tekisliklarda esa ilon izi, ayrim joylari sayoz boʻlib, suvning yuvishi, choʻkindilar yotqizilishi natijasida shakli (masalan, Oʻzbekistonda Sirdaryo va Amudaryo daryolari oʻzani) oʻzgarib turadi. Qurgʻoqchil oʻlkalarda yilning koʻp qismida qurib yotadigan mavsumiy oʻzanlar ham boʻladi.

 

 

Turkum:Geografik terminlar
Oʻzbek davlat musiqali teatri

Oʻzbek davlat musiqali teatri — Oʻzbekistonda dastabki musiqali teatrlardan. 1929-yil Samarqandda M. Qoriyoqubovning Oʻzbek davlat sayyor konsert etnografik truppasi negizida tashkil topgan (1931-yil Toshkentga koʻchirilgan). Tarkibida K. Yashin, H. Nosirova, B. Mirzayev, B. Fayziyev, Mullaqandovlar, A. Chetvertakov, M. Turgʻunboyeva, I. Oqilov, G. Rahimova kabi sanʼatkorlar faoliyat koʻrsatgan. Repertuar asosini musiqali drama va musiqali komediya ("Halima", "Oʻrtoqlar", "Farhod va Shirin", "Arshin mol olon" kabi)lar, shuningdek, konsert das tashkil qilgan. 1930-yil Moskvada gastrolda boʻlib, xalq ijodi olimpiadasida muvaffaqqiyatli qatnashgan. Uning ijodiy kuchlari negizida hozirgi Navoiy teatri, Muqimiy teatri tashkil qilingan. 

 

Turkum:Markaziy Osiyoning eng keksa teatrlari‎
Turkum:Toshkent shahridagi teatrlar
Oʻzbekiston (uzum)

"OʻZBEKISTON" — oʻrtacha kechpishar vinobop uzum navi. Tagobi navini Tagobi duragayi bilan chatishtirib chiqarilgan (P.V. Mixaylova, A.M. Negrul, Ye.P.Skuin). Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi, bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, oʻrtacha kertikli, toʻrsimonburishgan, orqa tomoni tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, konussimon, silindrsimon, oʻrtacha zichlikda. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, qora. Toshkent atroflarida hosili faol harorat yigʻindisi 2900° da 149 kunda, avgust oxirida pishib yetiladi. Hosildorligi 140—280 s/ga. Oidiumga chidamli. Haroratlar oʻzgarishlariga moslashgan. Sovuqqa chidamli.

 
Turkum:Uzum navlari
Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati

Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati – haftalik ijtimoiy-adabiy gazeta. Muassislari: Oʻzbekiston madaniyat va sport ishlari vazirligi, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi. 2024-yilning yanvar oyidan „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ gazetasi yopildi. Uning negizida „Jadid“ nomli gazeta chop etila boshlandi.
 Tarixi 
thumb|"Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati" gazetasining 1969-yil 24-iyundagi soni.
Gazetaning ilk soni 1956-yil 4-yanvarda „Oʻzbekiston madaniyati“ nomi bilan haftada ikki marta chiqqan. 1981-yildan beri hozirgi nomda koʻpaytirilgan hajmda (8 bet) chop etiladi.
Gazetaga Odil Yoqubov, M. Muhamedov, R.Fayziy, Vohid Zohidov, Laziz Qayumov, Asqad Muxtor, Sirojiddin Sayyid, O‘ktam Mirzayor, Salim Ashur kabi yozuvchi va shoirlar turli davrlarda muharrirlik qilgan.
Tahririyat manzili Toshkent shahar hokimligi (R. Shoabdurahmonov) Matbuotchilar ko‘chasi, 32-uyda joylashgan.

 

Turkum:Gazetalar

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari