Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Agrofizika

Agrofizika, agronomik fizika — oʻsimliklarning hayot sharoitlarini fizik usullar bilan tadqiq etish va ular hayot faoliyatining fizik jarayonlari haqidagi fan. Agrofizika ekinlarining hosildorligi va tezpisharligini oshirish uchun tashqi muhitning fizik xususiyatlarini oʻrganadi va ularni boshqarish usullarini ishlab chiqadi. Agrofizikaning boʻlimlari: tuproq fizikasi (tuproq havosi fizikasi, tuproq gidrofizikasi, tuproqning qattiq qismi fizikasi, issiqlik va boshqalar); havoning yer atrofi qatlami fizikasi (aerodinamik, radiatsion va boshqa koʻrsatgichlar); oʻsimliklar radiobiologiyasi va yorugʻlik fiziologiyasi, shuningdek, qishloq xoʻjaligi ekinlarining oʻsishi va rivojlanishi uchun qulay tabiiy sharoitlar yaratish maqsadida ekinlarga hamda tashqi muhitga faol taʼsir koʻrsatadigan agrofizik usullar, vositalar. Agrofizika fan sifatida XX asrda shakllangan va hozirgi zamon tabiatshunosligi, ayniqsa, biofizika, shuningdek, elektronika, kibernetika va boshqa fanlarning nazariy yutuqlari negizida rivojlandi, natijada oʻsimliklarning oʻzida va tashqi muhitda sodir boʻladigan 169 jarayonlarni miqdoriy baholash imkoniyatlari yaratildi. Agrofizikani rivojlantirishda K. A. Timiryazev, D. N. Pryanishnikov, N. A. Kachinskiy, A. A. Rode (Rossiya), E. Rassel (Buyuk Britaniya), V. Shou (AQSH) va boshqa katta hissa qoʻshgan. Agrofizik tadqiqotlarda vegetatsion va dala usullari qoʻllanadi, tashqi muhit sharoitlarini oʻrganish uchun aniq oʻlchov asboblari ishlatiladi. Tadqiqot natijalaridan tuproqning suv, havo, issiqlik rejimlarini yaxshilashda, optimal ekish usullari va muddatlarini, tuproqqa ishlov berish, sugʻorish meʼyorlari va boshqalarni belgilashda foydalaniladi. Agrofizika tadqiqotlari xulosalari, ayniqsa, ekinlarning hosildorligini programmalashda va dala ishlari sifa-tini baholashda katta ahamiyatga ega. Fitotron, oranjereya, issiqxonalarda iqlimni boshqarish, tuproq issiqlik ba-lansipi, oʻsimlik transpiratsiyasi, ularga oziq moddalar va suvning shimilishi tezligini oʻlchaydigan asboblar yaratilgan. Agrofizik asboblarni qoʻllash yirik omborxonalarda kartoshka va mevalarni saqlash jarayonlarini avtomatlashtirish, nobudgarchilikni kamaytirish, mahsulot sifatini buzmay saqlash, chiqindilar miqdorini kamaytirish imkoniyatini beradi. Dehqonchilik va oʻsimlikshunoslikning fizik muammolari Tuproqshunoslik va agrokimyo ilmiy tadqiqot instituti, Oʻzbekiston paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti, oliy oʻquv yurtlari kafedralarida oʻrganiladi. Abdurahim Ermatov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrofirma

Agrofirma — mahsulot ishlab chiqarish, uni qayta ishlash va sotish, xizmat koʻrsatish tizimidagi korxonalarni yagona boshqaruv asosida birlashtirgan agrosanoat korxonasi. Agrofirma qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash va yetkazib berish jarayonlaridagi barcha ishlarni yaxlit tizim orqali oʻz vaqtida muvofiqlashtirish, mehnat unumdorligini koʻtarish, xomashyoni nobud qilishga olib keladi , shuningdek koʻrilgan foyda hisobidan yirik investitsiyalarni amalga oshirish hamda foydani Agrofirma tarkibidagi korxonalar oʻrtasida taqsimlashga imkoniyat yaratadi. Agrofirma mahalliy resurslardan unumli foydalanishni, uning tarkibiga yordamchi tarmoqlar va kichik korxonalar ham kirishi mumkin. Oʻzbekistonda hukumat farmoyishi bilan keyingi yillarda „Beshariq“ (Fargʻona viloyati), „Oqoltin“ (Sirdaryo viloyati), „Romitan“ (Buxoro viloyati) va boshqa Agrofirmalar tashkil etildiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Agrofon

Agrofon (yun. agros — dala, lot. fundus — muhit) — tuproqning fizik va kimyoviy xossalari, unumdorligi jihatidan agronomiya talablariga mos holati; tuproqning agronomik xossalari majmui. Har bir uchastkaning Agrofonini bilish qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori hosil yetishtirish uchun agrotexnika hamda meliorativ tadbirlar majmuini toʻgʻri va tabaqalab amalga oshirish imkonini beradi. Agrofon past darajada boʻlishi mumkin. Ekinlarni toʻgʻri almashlab ekish, mahalliy va mineral oʻgʻitlardan unumli foydalanish, qishloq xoʻjaligi ekinlari yetishtirish texnologiyasiga toʻgʻri amal qilish yoʻli bilan yuksak Agrofon barpo etiladi. Masalan, yuksak Agrofon sharoitlarida gʻoʻza serhosil, sogʻlom oʻsadi, kasallik va hasharotlarga chidamli boʻladi, tola va chigit sifati yaxshilanadi. Agrofon ishlarida tadqiqot maqsadlariga qarab Agrofon sunʼiy yaratiladi. Seleksioner olimlar yangi nav yaratishda va urugʻchilik ishlarida maxsus tayyorlangan Agrofonlarda ish olib boradilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agroelektronika

Agroelektronika — agroaxborotlarni toʻplash va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini boshqarishga oid elektronika bilimlari va vositalari majmui. Asosiy vazifalari: qishloq xoʻjaligi boshqaruvi va hisob-kitob ishlarini kompyuter zanjirlari orqali tahlil etish; tuproqning mexanik fizik-kimyoviy parametrlarini tezkor usullarda aniqlash va ulardan amalda foydalanish; issiqxonalar, omborlar, chorvachilik ishlari va dehqonchilik mahsuloti ishlab chiqarish texnologiyasini mikroelektron asboblar yordamida boshqarish; maxsus agroelektronika qurilmalarini loyihalash va yaratish, ulardan agronomiya ishlarida kengroq foydalanish; avtomatlashgan maxsus ilmiy-texnik agroaxborot markazlarini tashkil etish va ularga xizmat koʻrsatish; Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining sifat koʻrsatkichlarini aniqlash va tahlil qilishning tezkor usullarini yaratish; qishloq xoʻjaligi ekologiyasiga oid ishlarni oʻrganishning elektron usullarini yaratish va boshqa Asosiy maqsadi — qishloq xoʻjaligini elektronlashtirish tizimlarini ishlab chiqish va ulardan foydalanish. Agroelektronika mikroelektronikaning yutuqlari asosida rivojlanib, dehqonchilik ishlarini kengaytirish va hosildorlikni boshqarishda qoʻllanilmoqda. Turli mikroelektron datchiklar, elektron boshqaruv tizimlari, kompyuterlar va maxsus elektron qurilmalar agroelektronikaning texnikaviy asosini tashkil etadi. Rivojlangan mamlakatlarda agroelektronika qurilmalari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida keng qoʻllanadi. Hozirgi vaqtda Agroelektronika asbobsozligiga toʻla asos yaratilgan, turli mikroelektron oʻlchov asboblari, uzoqdan turib boshqarishning yirik elektron tizimlari, qishloq xoʻjaligiga oid ilmiy-texnika axborotlarini toʻplash, saqlash va ishlov berishga doir kom-pyuterlashtirilgan murakkab tizimlar yaratilgan boʻlib, hosildorlikni oshirishda, sugʻorish tizimlarini takomillashtirishda va boshqa iqtisodiy masalalarni hal etishda ijobiy rol oʻynamoqda. Biroq, Oʻzbekistonda ommaviy tarzda qoʻllanilganicha yoʻq. Bionika qurilmalarining yaratilishi natijasida agroelektronika istiqbolda yanada rivojlanadi va hosildorlikni oldindan boshqarish va oshirish texnologiyasi yaratiladi. Bionikaga asoslangan Agroelektronika kelajak fanidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrooʻrmon melioratsiyasi

Agrooʻrmon melioratsiyasi — tuproqning meliorativ holatini va iqlim sharoitini daraxt ekish yoʻli bilan yaxshilashga qaratilgan tadbirlar majmui. Qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori hosil olishga salbiy taʼsir qiluvchi qurgʻoqchilik, garmsel, shuproq eroziyasi, qum koʻchishlari kabi tabiat hodisalariga qarshi amalga oshiriladi. Agrooʻrmon melioratsiyasi agrotexnik, gidrotexnik, kimyoviy va qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining boshqa bilan birga yerlarni tubdan yaxshilashga xizmat qiladi hamda ularning tabiiy sharoitlariga uzoq muddat taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbekistonda birinchi marta togʻ yon bagʻirlarida selga qarshi daraxtzorlar barpo qilishni 1880-yilda N. I. Korolkov Samarqand yaqinida (Omonqoʻton), 1889-yilda S. Yu. Rauner Toshkent yaqinida (Oqtosh) boshlagan edilar. Agrooʻrmon melioratsiyasi ayniqsa, yangi oʻzlashtirilayotgan yerlar (Mirzachoʻl, Qarshi choʻli, Markaziy Fargʻona)da keng rivoj topdi. Oʻzbekiston hududining yirik uch tabiiy zonasida — vodiylarda (ihota, kanal boʻylari, yoʻl yoqalaridagi daraxt-zorlar), togʻlarda (suv eroziyasi va selning oldini olish maqsadida togʻlar yon bagʻrini oʻrmonga aylantirish) va qumli choʻllarda (aholi punktlarini va ekinzorlarni qum koʻchishidan himoya qilish, yaylovlar unumini oshirish maqsadida daraxt va butalar ekish va hokazo) ekma oʻrmonzorlar yaratilmoqda. Hamma katta sugʻorish kanallari (Janubiy Mirzachoʻl, Katta Fargʻona, Qarshi, Amu-Buxoro va hokazo) boʻylab, shuningdek, suv omborlari atrofida daraxtzorlar barpo qilingan. Oʻzbekistonda qumliklarni oʻzlashtirish ishlari 30-40-yillarda boshlangan. Koʻchma qumlarni fitomelioratsiya bilan mustahkamlash usullari ishlab chiqildi. Shu yoʻl bilan Buxoro vohasining choʻlga tutash yerlarini qum bosishdan saqlash uchun Qizilqum etaklarida 120 km boʻlgan „Buxoro toʻsigʻi“ deb ataluvchi daraxtzor mintaqasi barpo etildi. Qumloq yerlarni kompleks oʻzlashtirishda turli texnologik usullar (mas, fitomelioratsiya, qumlarni maxsus kimyoviy moddalar bilan mustahkamlash va hokazo) keng qoʻllanadi. Orol dengizining qurigan qismidagi qumliklarni mustahkamlashda Agrooʻrmon melioratsiyasi usullaridan keng foydalanilmoqda. Har yili 10-12 ming ga maydonlarda oʻrmonzorlar barpo etilmoqda. Koʻkalamzorlashtirilgan maydonlar 70 mingga yaqin (1997). Agrooʻrmon melioratsiyasi sohasidagi tadqiqotlar Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti (1948) da, Toshkent agrar universitetining oʻrmonshunoslik kafedrasida, qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyalarida olib boriladi.

 
 Qayimov, Abduxalil. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agtelek

Agtelek (Baradla-Domitsa) — Yevropadagi eng yirik karst gʻorlaridan biri, Slovakiya Krasi (ohaktoshli plato)da joylashgan. Gʻorga Slovakiya tomondan ham (Domitsa), Vengriya tomonidan ham (Baradla) kiriladi. Umumiy uzunligi 25 km chamasida (shundan 15 km Vengriyada). Koʻp sonli yer osti zallarida stalaktit va stalagmitlar, koʻllar, yer osti daryolari (Stiks, Axeron) bor. Gʻor turistlar ziyorati uchun jihozlangan. Agtelekda sanatoriy, konsert zali ishlab turipti.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aguaskalentes

Aguaskalentes - Meksikaning markaziy qismidagi shtat, San-Pedro daryosidan sug‘oriladigan platoda. Mayd. 5,5 ming km. Aholisi 720 ming kishi (1990). Maʼmuriy markazi — Aguaska-lentes sh. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi (bug‘doy, makkajo‘xori, loviya, sabzavot, meva yetishtirish, chorvachilik) yetakchi o‘rinda. Konchilik sanoati ham bir muncha rivoj-langan. Polimetall rudalari qazib oli-nadi."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aguaskalentes (shahar)

Aguaskalentes - Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Aguaska-lentes shtatining ma’muriy markazi. Aholisi 293 ming kishi (1990). Temir yoʻl tu-guni. To‘qimachilik (ip gazlama, movut), oziq-ovqat (un tortish, meva konserva), neftni kayta ishlash sanoati korxona-lari bor. Keramika buyumlari ishlab chiqariladi. Qishloq xo'jaligi rayonining savdo marka-zi. A. yaqinida issiq mineral suvli ku-rort (shahar nomi ham shundan) bor. A. ga 1575 yilda asos solingan. 18-asrga oid me’-moriy yodgorliklar saqlangan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Meksika shaharlari
Aguda

Aguda (1068-1123) — Xitoydagi Szin davlatining asoschisi va birinchi imperatori (1115-23). 1113-yilda kidanlarga oʻlpon toʻlovchi Vanyanlarning chjurchjen urugʻiga boshchilik qildi. 1114-yilda kidanlarga qarshi urushib ularning qal’alarini egalladi. 1115-yilda oʻzini imperator deb eʼlon qildi va sulola nomini Szin („Oltin“) deb atadi. 1116-yilda Manchjuriyani butunlay bosib oldi, 1123-yilda esa Shimoliy Xitoydagi kidanlarning Lyao saltanatini ham boʻysundirdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1068-yilda tugʻilganlar
Turkum:1123-yilda vafot etganlar
Agullar

Agullar — Dogʻiston Respublikasining janubi-sharqidagi baland togʻli tumanlarda yashovchi xalq; qariyb 14 ming kishi; MDHda jami 19 ming kishi (1992). Agul tili Kavkaz tillari oilasining Dogʻiston guruhiga kiradi. Agul tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon-sunniylar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agulyas

Agulyas, Agulyash (portugalcha agulha — igna) — Afrikaning eng janubidagi burun.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agulyas (soylik)

Agulyas, Igna boʻrni soyligi — Atlantika va Hind okeanlari chegarasida okean tubining pasaygan qismi. Janubiy Afrika-Antarktika tizmasidan shimolidan Janubiy Afrikaning materik yon bagʻri bilan chegaralangan. Tubi shimoliy yarmida tekis (chuqurligi 2500 m), janubida esa parchalangan (chuqurligi 4000-5000 m, ayrim joylarida 6000 m gacha). Shimoli-sharqida Agulyas qiri bor (u yerda chuqurlik 2500 m). Shimoli va Agulyas qirida foraminiferali balchiklardan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adab

Adab (arab.) – 1) yaxshi xulq, tarbiya, xushmuomalalik, hayotni toʻgʻri tushunish, toʻgʻri yashashni oʻrgatish maʼnosida. Oʻzbek tilidagi „odob“ adab soʻzining koʻplik shaklidir. Adabiyot soʻzi oʻzagi ham adabdir. 12-asrda „ilmi adab“ yoki „ilmi bade“ atamasi vujudga keldi. Bu soʻz sanʼatidagi badiiy vositalar, usullar va turlarni oʻrgatishga bagʻishlangan. Oʻsha davrda adabiyot soʻzi keng maʼnoda umuman kitoblar, risolalar, maqolalar, yaʼni koʻpchilikning oʻqishi uchun yozilgan asarlarni bildirgan. Tor maʼnoda esa yozma badiiy adabiyotni anglatgan. Hozir adab arab mamlakatlarida badiiy adabiyot maʼnosida ishlatiladi; 2) tasavvufda 172 tariqatdan saboq beruvchi pir yoki shayx va saboq oluvchi murid yoki solihning rioya qilishi zarur boʻlgan qonun-qoidalar nazarda tutiladi. Shayxlar va solihlar adabi xususida koʻplab asarlar yozilgan.

 
 Qodirov, Muhsin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabi usul

Adabi usul – xalq sanʼatkorlarining oilada, hamkasblar oʻrtasida, jamiyatda oʻzini tutishi boʻyicha ogʻzaki va yozma qoidalar. Adabi usul qoidalari sozanda, xonanda, suxanpardoz, masharaboz, qiziqchi, qoʻgʻirchoqboz, dorboz, nayrangboz va boshqalarning risolalarida maʼlum darajada ifoda topgan. Ammo koʻpgina qoidalar avloddan avlodga ogʻzaki oʻtib kelgan boʻlib, shogirdlarga (shogirdlik 10 yilgacha davom etgan) kasb oʻrgatish jarayonida singdirilgan. Adabi usul sanʼatkor jamiyatning turli tabaqalariga (boyga ham, kambagʻalga ham) xizmat qila olishi, oʻz gʻururini yerga urmasligi, oʻrda adabi, Madrasa adabi, mehmonxona adabi (Yusufjon qiziq iboralari)ni bilishi, toʻy egasi, sayilboshi berganiga koʻnishi, ortiqcha tama qilmasligi, har qanday sharoitga chidab, tomoshani lozim saviyada koʻrsatishi, ustozni hurmat qilishi, hamkasblar oʻrtasida izzat-ikromni saqlay bilishi, toʻydan tushganlarni taqsim qilish chogʻida talashmasligi, nogiron, jismonan zaif kishilar ustidan kulmasligi, oʻzini pokiza, ruhan tetik olib yurishi, hech kimsaga ozor bermasligi, qoʻlidan kelganicha muhtojga yordam berish kabi qoidalarni oʻz ichiga oladi. Ogʻzaki va yozma Adabi usul qoidalariga rioya qilish truppa rahbari (kalanpo, oqsoqol), sanʼatkorlar uyushmasi boshligʻi (mehtar) hamda hukumat vakili (gʻolibboshi, mirshabboshi) tomonidan nazorat qilib turilgan. Adabi usul qoidalarini buzganlar toʻdadan haydalish, jarima toʻlash yoʻli bilan jazolangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Madrasalar
Adabiyot muzeyi (Toshkent)

thumb|Adabiyot muzeyi (Toshkent), 2022|264x264px
Adabiyot muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi (Toshkent shahri) – madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa. 1940-yilda Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligi munosabati bilan Respublika koʻrgazmasi 174 tariqasida tashkil topgan. 1944 – 68-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot instituti boʻlimi, 1968 –1978-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Adabiyot muzeyi, 1978 – 1991-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi H. S. Sulaymonov nomidagi Qoʻlyozmalar institutining muzey boʻlimi. 1991-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Adabiyot muzeyi. Muzey ekspozitsiyasi 40 xonaga joylashgan, 8 boʻlimdan iborat. Jamlanmasida qariyb 34 ming koʻrgazma bor (1997-yil). Muzeyda oʻzbek adabiyotiga oid asarlar, qoʻlyozma va toshbosma kitoblar, xalq hofizlarining ovoz yozuvlari, naqqoshlik sanʼatiga doir koʻrgazmalar (yogʻochdan ishlangan panjara, A. Fayzullayev, 1968-yil), XX asrga oid sopol buyumlar mavjud. Muzey koʻrgazmalari temuriylar davri ekspozitsiyasi bilan, oʻzbek adabiyoti tarixi ekspozitsiyalari esa Alisher Navoiy ijodidan boshlangan: „Xamsa“ning qoʻlyozma, foto va koʻchirilgan nusxalari, dostonlarga ishlangan miniatyuralar, rasm va bezaklar, shoir hayotiga oid portretlar, haykallar, xarita, kitob, har xil sovgʻa va albomlar, lagan, koʻzachalar bor. Buxorolik 14 qiz tomonidan Navoiy, Farhod va Shirin, Layli va Majnun rasmlari zar bilan to‘qilgan gilam (1968-yil) muzeyga alohida koʻrk bagʻishlaydi. Jomiy xonasiga shoir asarlarining turli davrda ko‘chirilgan nusxalari qoʻyilgan. Muzeyning boshqa xonasidagi koʻrgazmalari orasida Hofiz, Nizomiy, Firdavsiy, Xusrav Dehlaviylarning bir qancha qoʻlyozmalari bor. Bobur hayoti va ijodiy faoliyati haqidagi koʻrgazmalar ichida „Bobur haykali“ (haykaltarosh A. Grish-chenko, 1968-yil) va ipak bilan to‘qilgan „Bobur portreti“ (chevar F. Saydaliyeva, 1974-yil) alohida oʻrin tutadi. Muzeyda Zebunniso, Turdi, Nodira, Uvaysiy, Mahzuna va boshqalar sheʼrlaridan namunalar, qoʻlyozmalar va asarlariga ishlangan tasvirlar, namunalar bor. Muzeyning hozirgi zamon adabiyotiga bagʻishlangan xonalariga „XX asr oʻzbek adabiyoti“, „Istiqlol davri oʻzbek adabiyoti“ ekspozitsiyalari joylashtirilgan. 200 dan ortiq oʻzbek shoir va yozuvchilari ijodiy yoʻlini yorituvchi koʻrgazmalar qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Toshkent muzeylari
Turkum:Oʻzbekistondagi adabiy muzeylar
Adabiyot muzeyi (Farg‘ona)

Adabiyot muzeyi, Fargʻona viloyat Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot muzeyi – madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa (Qoʻqon shahri). 1960-yilda asos solingan. 1966-yilda Fafur Gʻulom nomi berilgan. Muzey ekspozitsiyasi 7 boʻlimdan iborat. Koʻrgazmalarida Qoʻqon xonligining 18-19-asrdagi tarixiy, ijtimoiy-madaniy hayotiga, Gʻoziy, Maxmur, Hoziq, Uvaysiy, Nodira, Mahzuna, Maʼdan, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Hamza va boshqa hayoti, ijodiga oid materiallar (shaxsiy buyumlar, asarlarning qoʻlyozmalari, toshbosma nusxalari, hozirgi nashrlari, suratlar, arxiv hujjatlari va boshqalar); Abdulla Qahhor, Sobir Abdulla, Fafur Gʻulom, Husayn Shams, Usmon Nosir, Amin Umariy va boshqa ijodini aks ettiruvchi materiallar bor. Muzeyda Navoiy asarlarining Qoʻqonda koʻchirilgan nusxalari, Nizomiy, Umar Hayyom, Saʼdiy, Hofiz, Bedil kabi mumtozlar asarlarining nodir qoʻlyozmalari, fors, ozar shoirlarining sheʼrlaridan tuzilgan bayon va majmualar, tazkiralar, Sankt-Peterburg, Boku, Istanbul, Orenburg, Qozon, Ufa, Boqchasaroy va boshqa joylarda chop etilgan gazeta va jurnallar mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi adabiy muzeylar
Adabiy aloqa

Adabiy aloqa – adabiy-ijodiy munosabat. Adabiy aloqa qadimdan mamlakatlar, xalqlar va buyuk ijodkorlarning oʻzaro hamkorligini, hamfikrligini taʼminlovchi omil boʻlgan. Hozirda Adabiy aloqaning adabiy haftaliklar, adabiyot va sanʼat oʻn kunligi, uchrashuvlar singari yangi shakllari mavjud. Adabiy aloqalar mushoira, tazmin, iqtibos kabi badiiy ijod shakllarida ham yaqqol namoyon boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy anʼana

Adabiy anʼana – dunyoni badiiy idrok etish, bilish sohasida davrdan-davrga, avloddan-avlodga oʻtib kelgan adabiy tajribalar: estetik qarashlar, tasviriy vositalar, tildagi obrazlilik, emotsionallik va uslubdagi rang-baranglik. Oʻtmish yozuvchilarining ijod tajribasida sinalgan, ustuvor va muqim gʻoyaviy-badiiy boyliklarni yosh boʻgʻin oʻz davri talabiga kura qayta ishlab, ijodiy rivojlantiradi. Adabiyot va sanʼatda anʼana tarixiy hodisa boʻlib, muayyan davr ijtimoiy-badiiy xususi-yatlarini aks ettiradi. Oʻzbek adabiyoti eskirmagan, zamon sinovidan utgan, barhayot, ilgʻor anʼanaga suyanadi. Ilgʻor Adabiy anʼana hamma vaqt novatorlikka chorlaydi. Binobarin anʼana va novatorlik orasida mantiqiy aloqa bor. Ularni bir-biridan ajratib, ham tasavvur qilib boʻlmaydi. Biz uchun anʼana hisoblanadigan koʻp gʻoya va mayllar uz vaqtida yangilik sanalgan. Mas, Nizomiy uchun qisman yangilik boʻlgan „Hamsa“ yaratish Navoiy uchun anʼana edi. Navoiy „Hamsa“si oʻtmishdoshlarining takrori, taqlidi emas. Unda zamonasining uziga xos gʻoyaviy-estetik masalalari yoritilgan va „Hamsachilik anʼanasi“ yangi bosqichga koʻtarilgan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida tazkirachilik anʼanasi ham mavjud edi. Alisher Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Fazliy kabi adiblar ayrim asarlarini Sharq tazkirachilik anʼanalariga qatʼiy amal qilib yaratganlar. Zahiriddin Muhammad Boboʻrning „Boburnoma“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarai tarokima“ kabi asarlari, Munis, Ogahiy, Bayoniy, Mirzaolim Mushriflarning tarixiy yilnomalari ham maʼlum adabiy-tarixiy anʼanalar asosida yaratilgan. Oʻzbek adabiyotida 20-asrda vujudga kelgan roman janrining rivojiga katta hissa qushgan Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Oʻtkir Hoshimov, Omon Muxtorov va boshqa sanʼatkorlar ja-hon adabiyotidagi ilgʻor anʼanalarga suyanganlar. Ortiqboy Abdullayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Adabiyot
Adabiy yodgorlik

Adabiy yodgorlik — biror xalqning muayyan davrdagi hayoti, tili va madaniyati, urf-odatlari haqida maʼlumot beruvchi ogʻzaki yoki yozma adabiyot namunasi. Adabiy yodgorlik muayyan adabiyotning paydo boʻlishi va shakllanishida muhim adabiy-tarixiy ahamiyatga ega. Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilig“, Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“, Ahmad Yugnakiyning „Hibat ul-haqoyiq“ asarlari turkiy xalqlarning mushtarak adabiy yodgorlikgi, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix, etnografiyaga oid qimmatli dir. Ularning bizgacha qoʻlyozma nusxalari yetib kelgan. Adabiy yodgorliklarning baʼzilari, „Toʻmaris“ afsonasining mazmuni yunon tarixchisi Gerodotning „Tarix“ kitobi, „Shiroq“ afsonasining mazmuni yunon tarixchisi Polienning „Harbiy hiylalar“ kitobi orqali yetib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 j.li, 1-j. T., 1977; Rahmonov N., Toshga bitilgan kitoblar, T., 1983.
Adabiy muhit

Adabiy muhit – ijodiy muhit. Muayyan joyda yashab ijod etgan yirik shoir va adiblar taʼsirida yuzaga keladi. Adabiy muhitning vujudga kelishi albatta yirik ijodkorlar faoliyati, ular yaratgan ijodiy maktablar bilan bogʻliqdir. Masalan, Hirot adabiy muhit (Lutfiy, Navoiy, Jomiy va boshqalar), Qoʻqon adabiy muhit (Gulxaniy, Maxmur, Nodira, Uvaysiy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Xaziniy va boshqalar) yirik shoirlar faoliyati, ijodiy taʼsirida yuzaga kelgan. Adabiy muhit adabiy oqimlar va yoʻnalishlardan farq qiladi. Bir Adabiy muhitda bir necha oqim va yoʻnalish boʻlishi mumkin. Adabiy muhit boshqa joylardagi adib va shoirlardan oʻziga xosligi, ijodiy alohidaligi, badiiy fikrlash tarzidagi betakrorligi kabi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Toshkent, Buxoro, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon, Xiva, Qoʻqon, Andijon, Shahrixon Adabiy muhit mavjud boʻlib, ularning yetuk vakillari yaratgan asarlar oʻzbek adabiyotining nodir namunalari hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy til

Adabiy til — muayyan umumxalq tilining qayta ishlangan va meʼyorlash-tirilgan, mazkur tilda soʻzlashuvchi xalqning madaniy ehtiyojlariga xizmat qiluvchi shakli. „Qayta ishlangan“ tushunchasi nisbiy (tarixan turli davrlarda, turli xalqlarda adabiy til oʻzgarib turgan). Hatto ayrim bir xalqda ham Adabiy til turli davrda turlicha boʻlgan (mas, qadimgi turkiy adabiy til, hozirgi oʻzbek adabiy tili). Baʼzi davrlarda bir xalq uchun boshqa bir xalq tili Adabiy til vazifasini oʻtagan. Masalan, fors va turkiylar uchun mumtoz arab tili, yaponlar uchun mumtoz xitoy tili; baʼzi Yevropa xalqlari uchun lotin tili va boshqa Adabiy til boʻlgan. Adabiy til ning ikki — ogʻzaki ham yozma koʻrinishi mavjud. Har qanday Adabiy til xalq ogʻzaki nutqi asosida shakllanib, shu xalq tiliga xos shevalarni umumlashti-radi va barcha sheva vakillari uchun tushu-narli shakl oladi. Rivojlangan Adabiy til siz boy madaniyatga ega xalq boʻlishi mumkin emas. Shu maʼnoda Adabiy til jamiyatning dol-zarb muammolaridan hisoblanadi. Adabiy til deganda baʼzan uni turli koʻrinishlari bilan qorishtirib yuboradilar. Xususan, yozma Adabiy til va ogʻzaki Adabiy til hamda badiiy adabiyot tili bilan Adabiy til ni ayni bir deb boʻlmaydi. Adabiy til oʻz mezonlarini egallagan shu tilda soʻzlashuvchilar barchasi uchun bir-dekabr U ham yozma, ham ogʻzaki shakllarda amalda qoʻllanadi. Badiiy asar (yozuvchi) tili ham Adabiy til meʼyorlariga boʻysunsa-da, 181koʻplab xususiylik hamda umum eʼtirof etmagan jihatlarni oʻzida mujassam-lashtiradi. Turli xalqlarda hamma dav-rlarda ham Adabiy til bilan badiiy asar tili bir taxlitda boʻlmagan. Adabiy til bilan milliy til oʻrtasida ham farq bor. Milliy til shu tilning egasi boʻlgan xalq millat boʻlib shakllanganda yuzaga keladi. Milliy til Adabiy til vazifasi oʻtaydi, lekin har qanday Adabiy til darhol milliy tilga aylana olmaydi. Adabiy til bilan shevalar oʻrtasidagi munosa-bat alohida muammoni tashkil etadi (qarang: Shevalar). Shevalar tarixan qanchalik barqaror boʻlsa, Adabiy til uchun shevalarning vakillarini lingvistik nuqtai nazar-dan umumlashtirish shunchalik murakka-blashadi. Hozirgi kunda koʻpgina mamlakatlar (mas, Italiya, Indoneziya va boshqalar)da she-valar Adabiy til bilan teng suratda qoʻllanmoqda. Adabiy til tushunchasi odatda til uslublari tushunchasi bilan bogʻlanadi. Ammo bu bogʻlanish bir tomonlama. Chunki til us-lubiyatlarining oʻzi Adabiy til koʻrinishlari hisoblanadi. Ular tarixan shakllangan, muayyan belgilar majmuidan iborat boʻladi. Mazkur belgilarning bir qismi boshqa uslublarda takrorlanishi mum-kin. Lekin, bu takroriy belgilarning maʼlum shaklda birikishi va vazifasining oʻziga xosligi bir uslubning ik-kinchi uslubdan farqini belgilaydi. Oʻzbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi (1989) oʻzbek Adabiy til rivojini taʼminlovchi muhim voqea boʻldi. Oʻzbek Adabiy til i turli xalqlar Adabiy til i rivojlanish tajribasi asosida yanada takomillashib bormoqda (yana qarang: Oʻzbek adabiy tili).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Madaniyat
Turkum:Geografiya
Adabiy emakdosh

Adabiy emakdosh — teatr sahnasida dramatik asar qoʻyishda rejissyorlarga, asar matnining tahlil va tahrir qilishda teatr jamoasiga yordam beruvchi adabiy xodim. Adabiy emakdosh asl nusxa hamda tarjima asarlarni tahrir qilgan, teatr ijodiy jamoasi bilan birga asarni sahnalashtirishda ijodiy faoliyat koʻrsatgan. Choʻlpon, Zafariy, Gʻayratiy, Komil Yashinlar shu lavozimda ishlaganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy oʻgʻrilik

Adabiy oʻgʻrilik, plagiat – birovning asarini koʻchirib, oʻziniki qilib olish. Bunday oʻgʻrilik muallif ijozatisiz ilmiy, adabiy, musiqiy yoki badiiy asarni oʻz nomidan toʻla yoki qisman bostirib chiqarishdan, kashfiyot yoki ixtirochilik takliflarini oʻziniki qilib olishdan iborat. Aybdor oʻz harakatining ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab, fuqarolik yoki jinoiy tartibda javob-garlikka tortiladi, binobarin haqiqiy muallifning huquqi tiklanadi. „Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida“ Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 46-moddasida „huquq egasi bilan shartnoma tuzmagan holda asardan foydalanilgan taqdirda qoidabuzar huquq egasiga yetkazilgan zararning oʻrnini, shu jumladan boy berilgan foydani qoplashi shart“ ekanligi koʻrsatilgan. Huquq egasi qoidabuzardan oʻzi koʻrgan zarar oʻrniga uning qoidabuzarlik oqibatida olgan daromadlarini undirib olishga haqli. Asardan mualliflik shartnomasida na-zarda tutilmagan usulda yoki bunday shartnomaning amal qilishi toʻxtaganidan keyin foydalanish asardan shartnoma tuzmagan holda foydalanish, deb hisoblanadi. Mazkur qonunda muallif (hammualliflar)ning oʻzi yaratgan asarga boʻlgan mualliflik huquqi boshqa shaxslarning ayni shu asarga mualliflik huquqi eʼtirof qilinishini istisno etishi; muallif asardan oʻz ismi-sharifi, taxallusini koʻrsatgan holda yoki imzosiz foydalanish yoki shu tarzda foydalanishga ruxsat berish borasida alohida huquqqa (mualliflik nomiga boʻlgan huquqqa) ega ekanligi taʼkidlangan (18-va 19-moddalar). Muallif oʻz asariga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish hamda asarga oʻzining roziligisiz biron-bir shaxs tomonidan oʻzgartishlar yoki qoʻshimchalar kiritilishidan asarini himoya qilish borasida alohida huquqqa (asarning daxlsizligiga boʻlgan huquqqa) ega (20-modda).Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 149-moddasida tafakkur mulki ob’ektiga nisbatan mualliflik huquqini oʻzlashtirib olish, hammualliflikka majburlash va sh.k. holatlar eng kam oylik ish haqining yigirma besh baravaridan yetmish besh baravarigacha miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud olti yilgacha qamoq bilan jazolanishi koʻrsatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adajio

Adajio ( – sekin, vazmin) yoki adadjo — 1) asarni ogʻir, vazmin va sekin sur’atda ijro etish belgisi. Andantedan sekin, lekin largo, lentolardan jonli ijro etiladi;

2) shu ijro uslubida yaratilgan musiqiy asar yoki turkumli shakl qismi. Baʼzi mumtoz simfoniyalar muqaddimasi adajio sur’atida yozilgan (I. Gaydn, V. Motsart, L. Betxoven va boshqalar) Oʻzbekiston kompozitorlari ijodida adajio koʻp uchraydi. M. Tojiyevning kamer orkestri uchun „Adajio“ 3-simfoniyasidagi 1-qismining boshlangʻich boʻlagi, 4-simfoniyasining 4-qismi adajio sur’atida;

3) baletda ohangdor, mayin taraluvchi musiqa joʻrligida, koʻpincha, ohista harakatlardan tuzilgan, bir yoki ikki kishilik nafis lirik raqs. Baʼzan mustaqil raqs parchasi (pa-de-dyo, pa-de-trua, pa dak-son, gran pa); Ikrom Akbarovning „Orzu“ baletida katta adajio, Muxtor Ashrafiyning „Sevgi tumori“ baletida adajio qismlari mavjud;

4) asosan muvozanatni saqlashga yordam beradigan ohista, sekinlashtirilgan mashqlardan iborat yevropacha mumtoz raqs mashgʻulotining bir qismi.

 

Turkum:Musiqiy atamalar
Adam

Adam (arab- yoʻqlik) – Oʻrta Sharq falsafasida yoʻqlikni bildiradigan tushuncha hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adam Robert

ADAM (Adam) Robert (1728.3.7, Ker-koldi – 1792.3.3, London) – ingliz meʼmori va binokor. 18-asr ingliz klassitsizmining yirik vakili. Edinburg untida oʻqigan (1743-yildan). Yevropa mamlakatlariga sayohatga chiqib qadimiy yodgorliklarni oʻrgangan (1754 – 1758). 1761 – 1768 yillarda qirollik meʼmori. Akasi Jeyms bilan hamkorlikda ratsional mujassamotda chorbogʻlar (Londondagi Kenvudxaus, 1767 – 1769) va jamoat binolari (Edinburgdagi universitet, 1789 – 1793), shahar mavzelari (Londondagi Adelfi, 1768 – 1772), 2 – 3 qavatli turar joy binolari va boshqa qurishgan. Adam qadimiy meʼmorlikka suyanib, mumtoz uslubdagi nafis bezak shakllaridan foydalangan. Binoning ichki qismini bezash va uy jihozlari joylashishiga katta ahamiyat bergan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamar Jak

ADAMAR (Hadamard) Jak (1865.8.12, Versal – 1963.17.10, Parij) – fransuz matematigi. Fransiya fanlar akademiyasi aʼzosi. Matatematikaning turli sohalarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Sonlar nazariyasida rus matematigi P. L. Chebishev qoʻygan „Tub sonlar taqsimlanishining asimptotik qonuni“ muammosini hal qilgan. Adamar hozirgi zamon „Butun analitik funksiyalar nazariyasi“ning yaratilishiga katta hissa qoʻshgan. Uning differensial tenglamalarga doir ishlari diqqatga sazovor. Adamar mexanikada ustuvorlik muammolari va muvozanatlik holatiga yaqin holatdagi mexanik tizimlarning trayektoriyalari xossalarining tadqiqi, matematikani maktabda oʻqitish masalasi bilan ham shugʻullangan. London, Vashington va boshqa mamlakatlar fanlar akademiyaslari faxriy aʼzosi.

1892 yilda u Luiza-Ann Trenelga uylandi va ularning uch oʻgʻil va ikki qizi bor edi. Hadamardning ikki katta oʻgʻli Birinchi jahon urushi frontlarida halok boʻlgan, uchinchisi Ikkinchi jahon urushida halok boʻlgan (1944).1893 yildan – Bordo professori. Fransiya kolleji (1897–1935), Parij universiteti (1900–1912), Ekole politexnika (1912–1937) professori.Hamkasblarining taklifiga binoan 1930 va 1934 yillarda SSSRda, 1936-yilda esa Xitoyda boʻldi. Germaniya Fransiyani bosib olganida (1940–1945) AQShga hijrat qilgan va urush oxirida Fransiyaga qaytib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Adams Jon Kauch

Jon Kauch Adams (1819.5.6 – 1892.21.1) – ingliz astronomi, London astronomiya jamiyati direktori, Kembrij astronomiya rasadxonasi direktori (1861-yildan). Ilmiy ishlari osmon mexanikasiga doir. Oyning asriy tezlanishini nazariy jihatdan aniqlagan, Uran sayyorasining harakatidagi noaniqliklarni matematik tahlil qilish asosida U. Laver’e mustaqil ravishda 1845-yil Neptun sayyorasini ochgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Adams Samuel

Adams (Adams) (1722.27.9 −1803.2.10) – Amerika siyosiy va davlat arbobi va publitsisti, Angliyaning Shimoliy Amerikadagi mustamlakalarida ozodlik kurashi tashkilotchilaridan biri. „Ozodlik oʻgʻlonlari“ inqilobiy tashkiloti rahbari. 1-Kontinental kongressni (1774) chaqirish tashabbuskorlaridan. Adams Bostonda Muxbirlar komitetini tuzdi (1772). Undan oʻrnak olib Angliyaning Shimoliy Amerikadagi hamma mustamlakalarida ham shunday tashkilotlar tuzildi. Bular inqilobiy kurash markazlari va mustaqillik urushi davri (1775 – 1783)da mahalliy inqilobiy hokimiyat kurtaklari edi. Adams 1794 – 1797 ylarda Massachusets shtatining gubernatori.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Amerikalik siyosatchilar
Adams usuli

Adams usuli – integrallarni taqribiy hisoblash va differensial tenglamalarni taqribiy yechish usullari-dan biri. J. Adams tomonidan 1855-yilda taklif etilgan. Tenglamalarni Adams usuli da yechish odatda jadvallar shaklida bajariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamsit

Adamsit, digidrofenarsazin xlorid, HN(C6H4)2AsCl – sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 195°, qaynash temperaturasi 410°, zichligi 1648 kg/m3, hidsiz. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda kam eriydi. Adamsit difenilamin (C6H5)2NH va margumush (Sh)-xlorid AsCl3 dan yoki difenilamin xlorgidrat (C6H5)2NHHC1 va margumush oksidi As2O3 dan olinadi. Kimyoviy barqaror, qizdirishga va detonatsiyaga chidamli. Birinchi jahon urushining oxirida zaharlovchi modda sifatida tavsiya etilgan. Yuqori nafas yoʻllarini yalligʻlantiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamstaun

Adamstaun – Tinch okean janubi-sharqidagi Pitkern oroli (Britaniya mulki) ning maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 100 kishi. Port. Baliq ovlanadi.

 Tabiati 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan Adolf Sharl

ADAN (Adam) Adolf Sharl (1803.24.7 – 1856.3.5) – fransuz kompozitori. 40 dan ortiq opera yozgan. „Nyurenberg qoʻngʻiroqlari“ operasi, „Jizel“, „Korsar“ baletlari mashhur. „Jizel“ baleti (1841) bilan fransuz baletida romantik yoʻnalishni boshlab berdi. Adanning „Korsar“ va „Jizel“ baletlari Alisher Navoiy nomidagi atta akademik opera va balet teatrining doimiy repertua-ridan oʻrin olib kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bastakorlar
Adan koloniyasi

Adan — Buyuk Britaniyaning 1839 — 1967-yillardagi mustamlakasi. Milliy inqilob natijasida Adan hududida 1967-yil 30-noyabrda mustaqil davlat tashkil topdi (qarang Yaman Respublikasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan (shahar)

Adan yoki Aden  — Yaman Respublikasining iqtisodiy poytaxti, Adan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 320 ming kishidan ziyod. Arabiston yarim oroli januniy sohilidagi tranzit port va yirik xalqaro aeroport. Kema taʼmir qilinadi. Shahar qadimda Adana (Asana) nomi bilan maʼlum edi. Adan 1839 — 1967 yillarda Buyuk Britaniyaning Yaqin Sharqdagi harbiy-dengiz bazasi boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Yaman shaharlari
Adan qoʻltigʻi

thumb
Adan qoʻltigʻi – Arabiston dengizidagi qoʻltiq. Arabiston yarim orol bilan Somali yarim orol oraligida joylashgan. Uzunligi qariyb 900 km. eni 300 km gacha. Chuqurligi 3680 m gacha. Bob-ul-Mandab boʻgʻozi orqali Qizil dengiz bilan tutashgan. Suv koʻtarilishi nomuntazam yarim sutkalik (balandligi 2,9 m gacha). Suv intensiv nur taratib turadi. Asosiy porti – Adan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adan qoltigi
Adapazari

Adapazari — Turkiyaning shimoli-gʻarbidagi shahar, Sakariya daryosi sohilida. Sakariya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 171 ming kishi (1990). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni. Adapazari rayonining savdo-sanoat markazi (paxta, sabzavot, parranda). Mashinasozlik, oziq-ovqat (jumladan, shakarqand), kimyo, oynashisha, yogʻochsozlik sanoati korxonalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Turkiya shaharlari
Adaptatsion sindrom

Adaptatsion sindrom (umumiy adaptatsion sindrom) – kuchli taʼsirot (stressor) ga javoban odam va hayvonlar organizmida roʻy beradigan himoya reaksiyalari majmui; bu reaksiyalar buzilgan muvozanatni qayta tiklash va organizmning ichki muhiti (gomeostaz) ni bir maromda saqlash imkonini beradi. Buyrak usti bezlari poʻstloq qavatining qalinlashishi, ular sekretor faoliyatining tezlashishi, ayrisimon bez, taloq, limfa tugunlarining kichrayishi, qon tarkibining oʻzgarishi (leykotsitoz, limfopeniya), moddalar almashinuvining buzilishi adaptatsion sindromning asosiy belgilaridir. Adaptatsion sindromning vujudga kelishida uch bosqich (himoya kuchlarini ishga solish, rezistentlik va futurdan ketish) farq qilinadi. Adaptatsion sindromning oxirgi bosqichi organizmga uzoq, muddat davomida zararli omillar (fizik, kimyoviy, biologik, ruhiy) taʼsir etishi natijasida roʻy beradi va bu oʻlimga olib boradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adaptatsiya

Adaptatsiya (lot. adaptatio – moslashuv) – 1) organizmning turli yashash sharoitlariga moslashishi; 2) sezgi aʼzolarining oʻziga taʼsir etadigan qoʻzgʻatuvchilarga moslashishi natijasida ularda sezgirlik darajasining oʻzgarishi (masalan, koʻzning yorugʻlik yoki qorongʻilikka moslashuvi). Qoʻzgʻatuvchining taʼsir kuchi oʻzgarishi bilan sezgirlik ham oʻzgaradi. Qoʻzgatuvchilar sust taʼsir etganda sezgirlik oshadi, kuchli taʼsir etganda esa kamayadi. Adaptatsiya hodisasi hamma tashqi sezgilar (koʻrish, eshitish, hid, taʼm, badan sezgisi)ga xosdir. Taktil, harorat, hid va koʻrish sezgilarida adaptatsiya kuchli, eshitish va ogʻriq sezgilarida kuchsizdir. Ichki sezgilar (mas, tashnalik, ochlik) ga nisbatan adaptatsiya hosil boʻlmaydi. Adaptatsiya organizmning normal hayot faoliyatini saqlab turishini, atrof muhitning turli omillari: temperatura va iqlim oʻzgarishiga (qarang Iqlimga moslashish), balandlikka (qarang Balandlik kasalligi), koʻpgina infeksion agentlarga (qarang Immunitet) moslanishini taʼminlaydi. Adaptatsiya reaksiyasi moddalar almashinuvi intensivligining uzluksiz oʻzgarib turishiga asoslangan. Odam organizmining moslashuv reaksiyasi (Adaptatsiya reaksiyasi)ni tez (spesifik) va sekin (nospesifik), tugʻma (tur evolyutsiyasi jarayonida shakllangan) yoki orttirilgan (har bir organizm uchun oʻziga xos) reaksiyalarga boʻlish mumkin. Masalan, ogʻritadigan omil taʼsiriga javoban oyoq-qoʻlni tortib olish, jismoniy faol boʻlganda nafas olishning kuchayishi, qon oqimi hamda yurak faoliyatining tezlashishi va qonning qayta taqsimlanishi, qorongʻida koʻz yorugʻlik sezish layoqatining zoʻrayishi – bularning hammasi tugʻma tez adaptatsiya reaksiyalari. Har bir kishining turli yashash sharoitlariga moslashish imkoniyati uning iIrsiyati, yoshi, sogʻligʻi va boshqalarga bogʻliqOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adapter

Adapter (lotincha: adapto – moslashtiraman) 1) tovushni qayta eshittirishda – masalan, grammofon plastinkasi aylanganda ninaning yoki torli cholgʻu asboblari torlarining mexanik tebranishini tovush chastotasining elektr tebranishlariga aylantirib beruvchi qurilma. Grammofon adapteri kallak va tonermadan iborat. Kallak elektromexanik oʻzgartirgich hisoblanadi. Tonerma sterjen koʻrinishida boʻlib, uchiga kallak oʻrnatiladi. Kallakning elektromagnit va pezoelektrik xillari bor. Elektromagnit adapter keng tarqalgan. Nina plastinkada yurganda tebranadi va tebranishlar yakorga uzatiladi, yakor tebranganda esa qutb uchliklari boʻlgan doimiy magnit vujudga keltiradigan magnit oqimi oʻzgaradi, gʻaltakda elektr yurituvchi kuch induksiyalanadi (qarang Magnit induksiyasi). Bu elektr yurituvchi kuchning mexanik tebranishlariga mos ravishda oʻzgarib turadi. Adapterda vujudga keladigan elektr tebranishlari kuchaytiriladi va tovush tebranishlariga aylanadi. Adapter elektr va akustik torli cholgʻu asboblari, elektrogitara, gitara, oʻzbek sozlarida (tanbur, gʻijjak va boshqalarda) ham qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.Elektr jihozlarida: Elektr energiyasini bir turdagi kuchlanishdan boshqa turdagi kuchlanishga aylantiruvchi qurilma (masalan, dan ga aylantirish).

 

 

Turkum:Texnik qurilma
Adaptometr

Adaptometr (lotincha adapto — mos-lashtiraman, yun. metreo — oʻlchayman) — koʻzning yorugʻlik sezish darajasini oʻlchaydigan asbob. Bemorda yorugʻlik sezgisini uygʻotadigan darajadagi minimal yorugʻlik oqimini topishga asoslangan. Adaptometrdan koʻzning baʼzi fiziologik tavsifini oʻrganishda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 .

 

Turkum:Atamalar
Adashgan buyrak

Adashgan buyrak — harakat vaqtida ortiqcha qimirlovchi yoki odatdagi oʻrnidan siljigan buyrak. Bunda ogʻriq sezilishi, koʻngil aynishi, ich qotishi yoki ketishi kabi alomatlar paydo boʻlishi mumkin. Odam ozganda, lat yeganda, qorin muskullari boʻshashib ketganda adashgan buyrak paydo boʻlishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Soli Adashev

Soli Adashev (1923-yil, 2-mart, Namangan - 1984-yil, 2-noyabr) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 42-Smolensk oʻqchi diviziyasi 459-polkining 2-rotasi boʻlimiga komandirlik qilgan. Belorussiya uchun boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasoratlari uchun unga Qahramon unvoni berilgan (1945). Urushdan keyin Namanganda yashagan ijod qilgan, yoʻl remont-qurilish boshqarmasida boshliq boʻlib ishlagan. Namangandagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Biografiyasi 
1923-yil 2-martda Namangan viloyati Norin tumani To‘da qishlog‘ida, dehqon oilasida tug‘ilgan.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:2-martda tugʻilganlar
Turkum:2-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Advalor boj

Advalor boj (lotincha ad valorem — qiymatga koʻra) — tovar qiymatiga muvofiq undiriladigan boj turi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adveksiya

Adveksiya (lot. advectio — el-tish), meteorologiyada — havo va u bilan birga fizik xossalari (temperatura, namlik va hokazo)ning gorizontal (yotiq) yoʻnalishda koʻchishi. Biror hududdagi ob-havo va uni tashkil qiluvchi meteorologiya unsurlari ikkinchi bir hududga gorizontal koʻchganda A. yuz beradi. Shu hududning temperaturasi A. tufayli koʻtarilsa, iliqpik A. si, aksincha, pasaysa — salqinlik A. si deb ataladi. A. natijasida yuz beradigan atmosfera hodisalari advektiv hodisalar deb ataladi, mas, advektiv tumanlar, momaqaldiroq, ayoz va boshqa Sovuq va issiq, quruq va nam havo massalari A. si ob-havoning qanday boʻlishida muhim rol oʻynaydi (yana qarang Konveksiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adventiv aʼzolar

Adventiv aʼzolar (lotincha Adventicius — gʻayri, odatdan tashqari), bejo aʼzolar — nooʻrin joylashgan bio-logik aʼzolar. Masalan, oʻsimliklarda kurta-klarning odatdagi oʻrni poya boʻgʻimidagi barg qoʻltigʻidadir. Adventiv kurtak esa boʻgʻim oraligʻidan, barglardan va hatto ildizdan oʻsib chiqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adventiv embrioniya

Adventiv embrioniya (lot. adventus — tasodifiy va yun. Embryon — embrion, murtak) — oʻsimlik murtak tugunining urugʻlanmasdan, mur-tak qopchigʻi yoki urugʻkurtak qobigʻi hujayrasidan vujudga kelishi. Bunda koʻpincha bir qancha (20 tagacha) embrion hosil boʻladi (poliembrioniya). Koʻproq sitrus oʻsimliklari (mandarin, limon, apelsin va boshqalar)da uchraydi.
 

Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar
Adventistlar

Adventistlar (lot. adventus — voqe boʻlish) — xristian sektalaridan biri. 19-asrning birinchi yarmida AQShda vujudga kelgan. Sekta aʼzolari „Isoning qaytib kelishi“ yaqinligiga, xudoning ming yillik va tanho hukmronligi boshlanishiga ishonadilar. Asoschisi baptist U. Miller (1782 — 1849). „Muqaddas yozuvlar va 1843-yilda Isoning 2-marta voqe boʻlishi hamda 1000 yillik hukmronligi haqida tarixiy dalillar“ kitobida Bibliya tarkibiga kirgan paygʻambarlar kitoblariga suyanib, Isoning 2-marta kelishiga doir oʻzi belgilagan muddatni asoslashga uringan. A. harakati bir necha tarmoqlarga boʻlinib ketgan. Eng yirigi — „Yettinchi kun adventistlari“dir. A. insoniyat tarixi Iso va shayton oʻrtasidagi abadiy kurashdan iborat, bu kurash shaytonning halokati bilan tugaydi, xalos boʻlishning birdan-bir yoʻli A. eʼtiqodini qabul qilishdir, deb ishonadi. A. jonning oʻlmasligini inkor etadi: jon tana bilan birga oʻladi va Isoning qaytib kelgan kuni yana tiriladi. Ular xudo olamni yaratayotganda shanbada dam olgan, deydilar va shu sababli shanba kunini bayram qiladilar. Shuning uchun Rossiyada A. oʻzlarini subbotniklar deb ataydilar. Bu sekta MDHda, jumladan, Oʻzbekistonning ayrim shaharlarida ham mavjud. Ularning roʻyxatga olingan 9 ta jamoasi bor (1998). Mavjud boʻlgan barcha cherkovlarga Toshkent shahrida joylashgan Yettinchi kun xristian A.ining Oʻrta Osiyo konferensiyasi rahbarlik qiladi. Prezidenti Robert Geybel (1992-yildan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Advor

Advor (arab. — aylanalar, turkumlar; birligi — davr) — Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida mazmunan universal, shaklan tugal va muntazam takrorlanuvchi jarayonlarni ifodalaydigan badiiy-estetik qonuniyatlar va ilmiy-nazariy qoidalar tizimi. Advor tu-shunchasi Oʻrta Osiyo madaniyatida qadimgi davrlar (taxminan mil.av. 1-ming yillik)da vujudga keladi. Dastlab u umumiy kosmogonik mazmunga ega boʻlib, tabi-at jarayonlaridagi (mas, yil fasllarining almashuvi, muchal-burjlar va osmon jismlarining harakat doiralari va hokazo) muntazam takrorlanuvchi holatlar bilan bogʻliq deb faraz etilmish badiiy-este-tik qonun-qoidalarga tayanadi. Advor ilk bor Kindiy (801-879)ning musiqiy risolalarida maxsus ilmiy-musiqiy atama sifatida „ritmik do-iralar“ maʼnosida, Forobiy asarlarida musiqa asarlarining muvaqqat-fazoviy (ritmik, shakliy) nisbatlarni, „Ixvo-nus-safo“ (10-asr) risolalarida esa universal-estetik tushunchalarni ham ifo-dalovchi atama sifatida qoʻllanadi. 12-13-asrlarda Advorning maʼno doirasi yanada kengayib, unda turkum (Oʻn ikki maqom, navbat, amal va boshqalar), alohida ijro etiladigan musiqa asarlarining tuzu-klari (parda va tovush-qatorlar tizimi) va ritmik doiralari (usul va zarblar) aks ettirilgan. Ushbu universal musiqiy maʼnolardagi Advor atamasi 13-15-asrlarda, ayniqsa, al-Urmaviyning „Kitobul-advor“ („Aylanalar kitobi“) asaridan keyin musiqa istilohida „maqom“ ata-masiga teng maʼnoda muhim oʻrin egalla-gan. Urmaviyning mazkur asari va undan keyin yozilgan boshqa risolalarida Oʻn ikki maqom kuy tuzuklari va usullari muayyan nisbatlar asosida oʻzaro mutanosib aylanalar shaklida ifoda etilgan. Oʻrta asrlar musulmon Sharqi musiqa ilmida ritmik vaqt birligi hamda ushbu birliklardan tashkil etilgan ritmik tuzilma (usul)lar ham davr yoki Advordeb atalib, risolalarda aylana shaklida ifoda etilgan. Ad.: Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

 
 Nazarov, Abdumannon. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adgeziya

thumb|right|200px|Kogeziya suvni shudring tomchilari qilib birlashtiradi, sirt taranglik suvni sharsimon qiladi, adgeziya esa tomchilarni bargda ushlab turadi.
Adgeziya ( – yopishish) – yuzalari bir-biriga tegib turuvchi har xil jinsli qattiq yoki suyuq jismlar (fazalar)ning molekulalararo taʼsirlashuv natijasida oʻzaro yopishib qolishi. Bir xil jinsli jismlar orasidagi adgeziya kogeziya deb ataladi. Adgeziya detallarni yelimlab, payvandlab va kavsharlan biriktirishda, loklash va boʻyoq surkashda keng qoʻllanadi. Adgeziya tufayli galvanik qoplamalar, oksid pardalar hosil qilish mumkin. Adgeziya sababli odam terisi va silliq shisha orasida katta ishqalanish boʻladi.