Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Halldór Laxness

LAKSNESS (Laxness; taxallusi, asl nomi — Gudonsson) Xaldour Kilyan (1902.23.4, Reykyavik) — island yozuvchisi. Ilk romantik asari — "Tabiat bolalari" (1919). "Salka Valka" (1—2-jild, 1931—32) romani Islandiyadagi ishchilar hayotiga bagʻishlangan. "Mustaqil odamlar" (1 —2-jild, 1934—35) — island dehqonlari hayoti haqida. 4 kitobdan iborat "Yorugʻ dunyo" (1937—40) asarida dushmanlik kayfi-yatidagi kishilar orasida qolgan qashshoq xalq shoirining takdiri tasvirlangan. "Islandiya qoʻngʻiroqlari" (1943—46) tarixiy trilogiyasida, island eposiga parodiya — "Qahramonlar haqida qissa" (1952) va "Atom stansiyasi" (1948) satirik romanida island xalqining mustaqillik uchun kurash yoʻli haqida hikoya qiladi. "Brexkukot qishlogʻining yilnomasi" (1957), "Qaytarilgan jannat" (1960), "Xudoning sovgʻasi" (1972) romanlari, "Tugʻilgan uy oldidagi oʻtloqda" (1975), "Yosh edim men" (1976), "Yetti donishmand xaqida hikoyat" (1978) biografik trilogiya, dramalar, esselar, hikoyalar toʻplamlari muallifi. L. "Uydan ketib qoldim" (1963) nomli avtobiografiyasida kommunizmni tanqid qiladi. Nobel mukofoti laureati (1955).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Lakt ...

Lakt ..., LAKTO ... (lotincha lactos — sut) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, sutga aloqadorlikni bildira-di (mas, laktoza).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laktaza

thumb|300 px|Laktaza tetramer, E.Coli.
Laktaza, LCT (lakt...), ﬁ -galaktozida-z a — sut qandi — laktozanpj gidrolitik parchalanishini katalizlaydigan ferment. Sut emizuvchilarning oʻn ikki barmoq ichak shirasida, sut bezlari va boshqa aʼzolarda, shuningdek, achchiq bodom danagida, mogʻor zamburugʻi, achitqi hamda bakteriyalarda boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Laktoza
Laktamlar

Laktamlar (lakt...) — halqasida — S(O) — NR — (bu yerda R — N yoki organik radikal) guruhi boʻlgan aminokarbon kislotalarning ichki siklik amidlari; tautomer "enol" shakli laktim deyiladi. L. — kristallar; suvda va organik kislotalarda yaxshi eriydi; amfoter moddalar. Kimyoviy xossalari karbon kislotalar amidlariga oʻxshash, oson alkillanadi, atsillanadi, galogenlanadi. L., asosan, aminkarbon kislotalar yoki ularning hosilalarini siklizatsiyalab, shuningdek, galogenokarbon va oksikarbon kislotalarning amidlaridan olinadi. ye-kaprolaktamni polimerlab, polikaproamid hosil qilinadi (polikaproamiddan kapron tolasi tayyorlanadi). Koʻpchilik L. biologik faol moddalar; jumladan 3-L. laktam antibiotiklari tarkibiga kiradi; poli—N—vinilpirrolidonning suvdagi eritmasi tibbiyotda qon plazmasi sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laktatsiya

Laktatsiya (lakt…) – odam va sut emizuvchi hayvonlarda sut hosil boʻlishi, yigʻilishi va vaqt-vaqti bilan ajralib chiqishi. Sut emizuvchi hayvonlarning urgʻochilari va ayollarga xos. Laktatsiya tugʻruqdan keyin boshlanadi. Sut sut bezlaritsa qondan soʻrib olingan oziq moddalar hisobiga yigʻiladi. Laktatsiya – murakkab neyro-gumoral jarayon (qarang Ney-ro-gumoral regulyasiya). Ayollarda koʻzi yorigan kunining dastlabki kunidanoq ogʻiz suti, 2—3 haftadan keyin esa rosmana sut kela boshlaydi; 10—20-haftalarga kelib laktatsiya avjiga chiqadi. Laktatsiya muddati har bir ayol sut bezlarining oʻziga xos xususiyatlariga, emizikli onaning ovqatlanish tarziga, shuningdek, bolani emizib boqishiga bogʻliq (qarang Goʻdak). Agar sut bezlaridan sut chiqarib turilmasa, laktatsiya toʻxtaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Laktoza

Laktoza (lakt...), sut qandi, S12N22OP — disaharidlar guruhiga mansub uglevod, D- glyukoza va D- galaktozalar qoldiqlaridan hosil boʻlgan. Optik faol; mol. m. 342,3. Ona sutida — 5—8%, sigir sutida — 4—e5% Laktoza bor. Laktoza — oq kristall modda, taʼmi shirin, suvda yaxshi eriydi. Kislotalar bilan gidrolizlanganda va laktaza taʼsirida glyukoza va galaktozata parchalanadi. Kaytarilish xususiyatiga ega, bijgib sut kislotasini hosil qiladi, shu bois sut mahsulotlari tayyorlashda Laktoza qoʻl keladi. Sut yogʻi va oqsili ajratilgach, zardobidan Laktoza olinadi. Oziq-ovqat sanoati, tibbiyot va bakteriologiyada (oziq muhitlar tayyorlashda) ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laktonlar

Laktonlar — halqasida — COO -guruhi boʻlgan oksikislotalarning ichki siklik murakkab efirlari. Sut va sut mahsulotlari, oʻsimlik muskuslari tarkibiga kiradi. Odatda, suyuqliklar yoki oson suyuqlanadigan qattik moddalardan iborat. Laktonlar — parchalanmay haydaladigan neytral moddalar; suv qoʻshib qaynatilganda oksikislotalarga aylanadi. Ishqorlar eritmasi qoʻshib qizdirilganda oksikislotalarning tuzlarini hosil qiladi, galogenvodorod biriktirib, galogen almashingai kislotalarni, ammiak bilan esa kislotalar amidlarini hosil qiladi. Dori tayyorlashda, organik sintezda va xushboʻy moddalar olishda ishlatiladi. Baʼzi laktonlar (mas, mevalolakton) jarrohlikda qoʻllaniladigan terpenlar biosintezida, biologik inert gidrofil poliuretanlar sintezida boshlangʻich moddalar hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lakshadvip

Lakshadvip — Hindistonning ittifokdosh hududi. Maydoni 32 km². Aholisi 60,6 ming kishi (2001). Rasmiy til — malayalam tili. Aholisining asosiy qismi islom diniga eʼtiqod qiladi. Maʼmuriy markazi — Kavaratti shahri.

 Geografiyasi 
Ittifoqdosh hudud Arabiston dengizida Hindistonning janubi-gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinida joylashgan 35 ta marjon oroldan iborat boʻlib, ularning 11 tasida aholi yashaydi. Balandligi 3—4 m. Eng yirik orollari —Lakkadiv, Amindiv va Minikoy. Fors qoʻltigʻi bilan Hindistonning gʻarbiy qirgʻoklari orasidagi dengiz yoʻlida muhim strategik ahamiyatga ega. Iqlimi subekvatorial, mussonli iqlim. Yiliga 1700 mm atrofida yogʻin tushadi.

 Tarixi 
Lakshadvip 16-asrga qadar mustaqil boʻlgan. 1787 yilda Tipu sulton davlatiga qoʻshilgan. Tipu sultonligi barham topgach, Lakshadvip Ost-Indiya kompaniyasi qoʻliga oʻtdi. 1956-yildan orollar alohida hudud deb tan olindi va oʻsha paytdan boshlab Hindiston ittifoqi hukumati tomonidan boshqarila boshlandi. 1973 yilda Lakkadiv, Minikoy va Amindiv orollari guruhi Lakshadvip orollari deb ataldi.

 Iqtisodiyoti 
Lakshadvip iqtisodida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Aholining asosiy qismi kokos palmasi oʻstirish va baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Sanoat korxonalaridan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar, baliq-konserva zavodlari mavjud. Elektr energiyasi orollarning oʻzida hosil qilinadi. Yoʻlovchilar va yuklarni tashish, asosan, dengiz va havo transportida amalga oshiriladi. Chetga kokos palmasi tolasi va moyi, kopra chiqariladi. Chetdan sholi va boshqa isteʼmol mollari keltiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lakshmi Bai

thumb|Lakshmi Bai
Lakshmi bai (asl ismi Manikarnika) (1835, Banoras — 1858, Guvaliyor) — Jhansi rojaligi malika (rani)si, Hindiston milliy qahramon ayoli, Hindiston xalq qoʻzgʻoloni ishtirokchisi. Eri Jhansi rojasi Gangadhar Rao vafot etgach, hokimiyatni idora etgan. 1854-yilda inglizlar rojalikni bosib olishgan. 1857-yil iyunda Jhansi sipohiylari qoʻzgʻolon koʻtarib inglizlarga katta zarba berishgan. L.B. rojalikni oʻz qoʻliga olgan, ingliz mustamlakachilariga oʻzining ular xizmatida ekanini, rojalikni qaytarib berajagini bildirgan, ammo mustamlakachilar uni inglizlar oʻlimida ayblaganlar. Bundan gazablangan L.B. qoʻzgʻolonchilarning bir qismiga bosh boʻlib, Jhansini inglizlardan himoya qilgan. Tantia Topi qoʻshinida suvoriylarga bosh boʻlib, mustamlakachilar armiyasi ustidan bir necha gʻalabaga erishgan. Guvaliyor yaqinidagi jangda halok boʻlgan.Uning nomi hali-haligacha eslaydi OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lalitpur

thumb|upright=1.4|Lalitpur
Lalitpur, Patan — Nepaldagi shahar, Katmandu vodiysida, Bagxmati daryosi boʻyida. Aholisi 100 ming kishidan ziyod. Hunarmandchilik rivojlangan. Gʻisht zavodi, bronza muzeyi bor. Diniy markaz. Shaharga miloddan avvalgi 3-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan Qirol saroyi (9— 17-asrlar), Budda ibodatxonalari va minorasimon ibodatxonalar (12~18-asrlar), "Oltin monastir" (12-asrda asos solingan) saqlangan. 1934-yilda zilziladan qattiq zarar koʻrgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Patan

Patan Afg'oniston, Hindiston hamda Nepaldagi bir nechta joylarga murojaat qilishingiz mumkin:

 Afg'oniston 

 Patan, Afgʻoniston

 Hindiston 

 Patan tumani, Gujarat shtatida
 Patan, Gujarat, xuddi shu nomdagi tumanning asosiy shahri
 Patan Ahilvan Patan nomi bilan tanilgan Gujarat shtatining qadimiy poytaxti edi
 Patan (Lok Sabha saylov okrugi), Gujaratdagi parlament saylov okrugi
 Patan (Gujarat Vidhan Sabha saylov okrugi), Gujaratdagi majlis saylov okrugi
 Patan, Rajastan, Rajputanadagi tarixiy shahar
 Patan, Udaipur, Rajastan, Udaipur tumanidagi qishloq
 Patan, Chhattisgarh, Durg tumanidagi shahar, Chhattisgarh
 Patan (Chhattisgarh Vidhan Sabha saylov okrugi) shtat assambleyasi saylov okrugi shahar atrofida joylashgan
 Patan, Maxarashtra, Satara tumanidagi shaharcha, Maxarashtra
 Patan (Maharashtra Vidhan Sabha saylov okrugi) shtat assambleyasi saylov okrugi shahar atrofida joylashgan
 Patan, Maval, Maxarashtra shtatining Pune tumanidagi qishloq
 Patan, Madhya Pradesh, Madhya Pradesh, Jabalpur tumanidagi shaharcha
 Patan (Madxya Pradesh Vidhan Sabha saylov okrugi) shtat assambleyasi saylov okrugi shahar atrofida joylashgan.
 Patan bloki, Jarkand shtati, Palamu tumanidagi ma'muriy blok

 Nepal 

 Patan, Nepal, Lalitpur tumanidagi shahar (Katmandu vodiysi)
 Patan Durbar maydoni
 Patan, Baytadi, uzoq g'arbdagi Baytadi tumanidagi shaharcha

 Yana qarang 

 Pathan (aniqlash)
 Patna (aniqlash)
Lallemansiya

Lallemansiya, lyallemansiya (Lallemantia) — labguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, moyli ekin. Osiyoda 6 (Hindiston va Pokistonda 5) turi maʼlum. Dehqonchilikda L.ning iberiy (L.iberica) turi, asosan, Eron, Qrim, Shimoliy Kavkaz, Armanistonda ekiladi. L. issiklikka va namgarchilikka talabchan emas, qurgʻoqchilikka chidamli. Poyasi tik, sershox, boʻyi 20—90 sm. Bargi choʻziq, qarama-qarshi. Guli ikki jinsli, rangi oq, pushti yoki och binafsha, toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi koʻsakcha. Urugʻi mayda, 1000 donasi 4—6 g, tarkibida 35— 38% tez quriydigan, asosan, lok-boʻyoq sanoatida va oziq-ovqatga ishlatiladigan moy bor. Kunjarasi mollarga beriladi. L. bahorda keng qatorlar (qator orasi 45 sm) ekiladi. Oʻsuvdavri 70—90 kun. Hosildorligi urugʻ boʻyicha 8—10 s/ga.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lalmikon svitasi

Lalmikon svitasi - quyi boʻr davriga taallukli yotqiziqlar kompleksi. Lalmikon tuz koni nomi bilan atalgan. Akademik O. M.Akramxoʻjayev, M. Egamberdiyev va X. X. Mirkamolovlar Oʻzbekistonning jan. va jan.-gʻarbida aniqlagan. Lalmikon svitasining qalinligi 20– 80 m. Jinslar laguna sharoitida hosil boʻlgan har xil rangli gil, gips va alevrolit qatlamlaridan tashkil topgan. Stratigrafik ahamiyati bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lalmikon tuz koni

Lalmikon tuz koni - Qashqadaryo viloyatining jan.-sharqidagi kon. Dehqonobod shaharchasidan 50 km janubda, Turkmaniston chegarasiga yaqin joyda. Sigmoid koʻrinishidagi antiklinaldan iborat. Antiklinalning uz. 6–8 km, eni 1—2,5 km. Tuz qatlamlari oʻrta qismida yer yuzasigacha koʻtarilgan. Antiklinalning qanotlarida esa tuz 200–2000 m gacha qalinlikdagi gilmoya, alevrolit, qumtosh va ohaktoshlar tagida, neogen va yuqori yura davri yotqiziqlari orasida uchraydi. 1950— 60 yillarda geologlar yuqori yura davri yotqiziqlaridagi osh tuzi qatlamlari orasida 600–1000 m chuqurlikda qishloq xoʻjaligi uchun zarur mineral oʻgʻit hisoblangan kaliy tuzining 3–5 m li qatlamlari borligini aniqladilar. Tuz qatlamlaridagi kaliy xloridning miqdori 32— 35%ni tashkil etadi. Kondagi osh tuzining zaxirasi bir necha mlrd. t, kaliy tuziniki — 200 mln. t dan ziyodligi maʼlum. Tuz qatlamining qalinligi 400–450 m. Baʼzi joylarida yer osti suvlari taʼsirida tuz yuvilib gʻorlar paydo boʻlgan. Lalmikon tuz konik. karvon yoʻli yoqasida joylashganligi uchun 10—13-asrlarda u yerdan qazib olingan tuzni savdogarlar Afgʻoniston, Hindiston va boshqa Yaqin Sharq mamlakatlariga, Buxoro, Xorazm va Fargʻona vodiysi shaharlariga olib borib sotganlar. Bu tuz "samarqand tuzi", "qarshi tuzi" nomi bilan mashhur boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Dehqonobod tumani
Lalmikor yerlar

Lalmikor yerlar, bahorikor yerlar – adir zonasidagi sugʻorilmay dehqonchilik qilinadigan yerlar. Lalmi dehqonchilik oʻrtacha yillik yogʻingarchilik 200 mm dan yuqori boʻlgan hududlarda tarqalgan. Tuproqda tabiiy namlikni toʻplash va uni saqlash, oʻgʻitlash, begona oʻtlarga qarshi kurash, tuproq eroziyasi oldini olish kabi tadbirlar qoʻllanadi. Lalmikor dehqonchilik sugʻorish uchun noqulay boʻlgan yerlardan foydalanish imkonini berganligi uchun ham katta iqtisodiy ahamiyatga ega. U asosan, Afgʻoniston, Eron, Turkiya, Oʻrta Osiyo, Janubiy Qozogʻiston va Zakavkazyening togʻ oldi va vohalari atroflarida tarqalgan. Sugʻorish imkonining yaratilishi bilan Lalmikor yerlar sugʻoriladigan dehqonchilik maydonlarini kengaytirishda katta rezerv hisoblanadi. Toshkent, Samarqand, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlarida suv chiqarilgach, Lalmikor yerlarning katta maydonlari sugʻorma dehqonchilik rayonlariga aylantirildi.

Oʻzbekistonda lalmi ekin maydoni 734 ming ga, shu jumladan, uning asosiy qismi (ming ga) Jizzax (220,9), Qashqadaryo (252,0), Samarqand (175,5) viloyatlarida joylashgan. Bu yerlarning 99,8 ming ga maydoni yogʻingarchilik bilan yetarli, 553,7 ming ga maydoni yarim va 89,5 ming ga maydoni kam taʼminlangan (2003)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lalmikor neft-gaz koni

Lalmikor neft-gaz koni - Surxondaryo viloyati Jarqoʻrgʻon tumanida, Jarqoʻrgʻon shahridan 56 km shim.-sharqda joylashgan. 1943-yilda anikdangan. Keyingi yillarda konda razvedka va sinov ishlari bajarilgan. Konning geologik tuzilishida olay, buxoro katlari va boʻr, neogen davri jinslari ishtirok etgan. Konda 63 ta burgʻi qudugʻi kovlangan. Quduqlari olay (9 ta), buxoro (44 ta) qatlari, boʻr (9 ta) va neogen (1 ta) davri jinslarida kovlangan Lalmikor neft-gaz koni-g .k. tektonik jihatdan Lalmikor antiklinal strukturasida joylashgan. Lalmikor antiklinali Surxon megasinklinalining tektonik chiziqlarida oʻrnashgan. Strukturaning gum-baz qismi qiya, 2—3 kichik gumbazchalar bilan murakkablashgan. Qanotlari 27—28° enkaygan. Lalmikor neft-gaz koni-g .k.da kovlangan 49 ta quduqda 117 ta tekshiruv obʼyekti sinalgan. Ularda boʻr va paleogen yotqiziqlarining samarador qatlamlari aniqlangan. 22 tekshiruv obʼyektidan neft, 41 tasidan neft va suv, 23 tasidan suv olingan, 6 tasi boʻsh. Kondagi sanoat ahamiyatiga molik gorizontlar olay (L gorizont, eotsen), buxoro qatlari (I, II, III, IV, V gorizontlar — paleogen) va boʻr davri yotqiziqlari (VIII gorizont)da. Gazning debiti 55 ming m³/sutkadan 1775 ming m’/sutkagacha. Neftniki 1 t/sutkadan 100 t/sut-kagacha. Lalmikor koni nefti ogʻir, tarkibida oltingugurt koʻp, qatron va parafinli, 300° gacha qizdirilganda ajralib chiqadigan fraksiyalar 15— 26 %. Gaz quruq metanli, oltingugurt, karbonat angidridi va azot kam. Kondan 1974-yildan foydalanib kelinmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Jarqoʻrgʻon tumani
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Lama

Lama (tibetcha, aynan — eng ulugʻ) — lamaizm tarqalgan mamlakatlar (Tibet, Mongoliya, Qalmogʻiston)da budda monaxi. L. tushunchasi 8-asrda Tibetda birinchi monastirga asos solingani va monaxlik jamoasi tashkil etilishi bilan paydo boʻldi. Tibetda avval oliy ilmiy daraja olgan va ustoz boʻlishga haqi boʻlgan monaxlar L. deb atalgan. Keyinchalik Tibetda va lamaizm tar-qalgan boshqa mamlakatlarda monaxlik axdini qabul qilgan har qanday shaxs L. deb ataladi. Dindorlar L.ni gʻayritabiiy fazilatlarga ega va ilohiy olam bilan gaplasha oladigan shaxs deb biladilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lamaizm

Lamaizm (tibetcha lama soʻzidan) — buddizmning asosiy yoʻnalishlaridan biri. 8-asrda Tibetda paydo boʻlgan. Tibet, Ichki Mongoliya (Xitoy)ning alohida joylarida va Mongoliyada hamda Nepal va Hindistonning ayrim yerlarida, Buryatiya, Qalmogʻiston va Tuvada tarqalgan. L. buddizmning barcha aqidalarini qabul qilgan. L. taʼlimotiga kura, inson faqat lamalar yordamida najot topadi (gunohlardan poklanadi). L.da lamalarga va mahalliy hokimlarga soʻzsiz boʻysunish asosiy fazilat hisoblanadi. L.ning anʼanaviy, qonunlashgan asosiy muqaddas kitoblari — Kanjur (108 jildli) va Tanjur (225 jildli)da bayon etilgan. L. bir qancha mayda oqimlarga boʻlinib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Buddaviylik
Lamalar

upright|thumb|Lamalar ta bola tugʻadi.
Lamalar (Lama) – tuyasimonlar oilasiga mansub oʻrkachsiz hayvonlar urugʻi. Balandligi yagʻrinidan 90—100 sm, ogʻirligi 48—50 kg. Oyoqlari ingichka, boʻyni uzun. Koʻzlari katta. Guanako va vikunya yovvoyi holda yashaydi, lama va alpaka xonakilashtirilgan. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Peru, Boliviya, Chili, Argentina va And togʻlarida tarqalgan. L. 2,5—3 yoshda voyaga yetadi. Boʻgʻozlik davri 11 oy. 1—2 ta bola tugʻadi. Ulov sifatida, goʻshti, juni uchun boqiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lamantinlar

Lamantinlar, manatlar (Vanatidae) — sirenalar turkumiga mansub suvda yashovchi sut emizuvchilarning bir oilasi. Tanasining uz. 4 m, ogirligi 360 kg (uz. baʼzan 5 m, ogʻirligi 600 kg gacha boradi). Tanasi urchuqsimon; dum suzgichi gorizontal, yumaloq. Quloq suprasi va orqa oyogʻi yoʻq, oldingi oyoklari koʻkrak suzgichlariga aylangan. Yungi yoʻq. Tanasi och tusdan toʻq kul ranggacha. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Amerika L.i, afrika L.i, amazonka L.i turi bor. Gʻarbiy Afrikada, Markaziy va jan. Amerikada tarqalgan. Boʻgʻozlik davri 5—6 oy, 1 m keladigan bir bola tugʻadi, ogʻirligi 16–27 kg. 3—4 yoshida jinsiy yetiladi. Soni kamayib ketganligidan ovlash taqiqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lamark Jan Batist Pyer Antuan de Mone

LAMARK (Lamarck) Jan Batist Pyer Antuan de Mone (1744.1.8, Bazanten, Pikardiya — 1829.18.12, Parij) — fransuz tabiatshunosi, dastlabki toʻliq evolyusion taʼlimot asoschisi (qarang Lamarkizm). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1783-yildan). Parijda tibbiyot va botanikani oʻrgandi (1772—76 yil). "Fransiya florasi" (1778) 3 jildli asarida oʻsimliklar sistematikasining asosiy prinsiplarini bayon qildi. "Oʻsimliklarning tabiiy tarixi" (1803), "Zoologiya falsafasi" (1809) asarlarida oʻzining gradatsiya toʻgʻrisidagi taʼlimotini asoslab berdi. "Umurtqasizlar tabiati tarixi" asarida (1815—22) hayvonlarni astasekin oddiydan murakkablashib borishi tartibida sistemaga soldi. L. Birinchi marta hayvonlarni umurtqasizlar va umurtqalilarga ajratishni taklif qildi. U ilk bor "umurtqasizlar" va "biologiya" terminlarini fanga kiritdi, zoopsixologiyaga asos soldi. As: Izbrannie proizvedeniya, t. 1—2., M., 1955.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lamarkizm

Lamarkizm — organik olam evolyutsiyasi toʻgʻrisidagi dastlabki toʻliq taʼlimot. Unga J.B.Lamark asos solgan. Lamarkizmda organik dunyo taraqqiyoti tabiiy qonuniyatlar, yaʼni tabiiy sababli bogʻlanish asosida boradi, lekin bu qonunlar xudo tomonidan muayyan bir maqsadga erishish uchun yaratilgan umumiy qonuniyatga buysunadi, deyiladi. Lamarkizm taʼlimoti boʻyicha oliy yaratuvchi inert materiyaning harakati va ular qonuniyatlarini boshqaruvchisi hisoblanadi; hayotning tuban formalari oʻz-oʻzidan paydo boʻlgan va hozir ham paydo boʻlib turadi (qarang Hayot). Organizmlarning bundan keyingi rivojlanishi gradatsiya, yaʼni pogʻonama-pogʻona murakkablashuv orqali borgan. Lamarkizm evolyutsion jarayonning tabiiy sabablarini ochib berolmaydi; organizmlarning progressga ichki intilishi evolyusiyaning harakatlantiruvchi kuchlari deb tushuntiradi. Lamarkizmning uqtirishicha, tabiiy muhitning uzluksiz taʼsiri organizmlarda adekvat moslanishlarni paydo qiladi va gradatsiyaning buzilishiga, yaʼni yangi turlar hosil boʻlishiga olib keladi. Lamarkizmning koʻrsatishicha, oʻsimliklar sharoit oʻzgarishini moddalar oʻzgarishi orqali sezadi; hayvonlarda esa dastlab talab oʻzgaradi; bu esa, oʻz navbatida, organlardan foydalanishning oʻzgarishiga olib keladi. Organlarning muntazam ishlatilishi ularning kuchli rivojlanishiga, ishlatilmasligi esa ularning yoʻqolishiga sabab boʻladi. Bu oʻzgarishlar irsiylanadi. Keyingi tekshirishlarda organizmlar hayoti davomida tashqi muhit taʼsirida sodir boʻladigan oʻzgarishlar irsiylanmasligi maʼlum boʻldi. Evolyutsion jarayon va uning harakatlan-tiruvchi kuchlarini L. idealistik nuqtai nazardan hal etgan boʻlsada, undagi turlarning oʻzgarishi, progressiv evolyutsiya toʻgʻrisidagi fikrlar birinchi izchil evolyutsion konsepsiya sifatida katta ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Darvinizm
 Kreatsionizm
Iogann Lambert

Iogann Genrix Lambert (Johann Heinrich Lambert; 1728.26.8, Myulxauzen - 1777.25.9, Berlin) — nemis matematigi, fizigi, astronomi va filosofi. Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1765). Ilmiy ishlari geometriya (parallel toʻgʻri chiziqlar, konus kesimlari, perspektiva nazariyasi), sferik trigonometriya va algebraga oid. Lambert l sonining irratsionalligini birinchi boʻlib isbotlagan (1766). U giperbolik funksiyalar apparatini bi-rinchilardan boʻlib qoʻllagan va bu funksiyalarga nom bergan (1768). Lambert mantiqiy hisobni ishlab chiqqan va J. Bul mantiqiy algebrasining gʻoyalarini oldindan bilgan. Fizikada Lambert atmosferada yorugʻlik refraksiyasini oʻrgangan, fotometriyaga oid tekshirishlar oʻtkazgan, xira sirtlarda yorugʻlik qaytishi nazariyasini bergan. Astronomiyada kometali orbitalarni, Yupiter va Saturn harakatlari xususiyatlarini tekshirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nemis fiziklari
Lambert qonuni

Lambert qonuni - yorugʻlik sochayotgan sirt ravshanligining fazoviy burchaklar boʻyicha taqsimoti qonuni. 1760-yilda I.Lambert bayon etgan. Lambert qonuniga koʻra, yorugʻlik sochayotgan sirt ravshanligi har qanday yoʻnalishlarda bir xil boʻladi. Bu qonun yorugʻlik kattaliklari: mas, yorituvchanlik va ravshanlik; yassi sirtga oʻtkazilgan perpendikulyar (normal) bilan f burchak tashkil etgan yoʻnalish boʻyicha sochilayotgan yoruglik kuchi orasidagi munosabatni ifodalaydi. Bu formuladan koʻrinib turibdiki, yassi sirtdan sochilayotgan yorugʻlik kuchi perpendikulyar boʻyicha eng katta qiymatga ega boʻlib, f burchak kattalasha borgan sari uning qiymati kamaya boradi. Lambert qonuni mutlaq qora jismlar uchun oʻrinlidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lambliyalar

Lambliyalar (Lamblia), lyambliyalar — koʻp xivchinlilar turkumiga mansub xivchinlilar urugʻi. Sut emizuvchilar (odam, quyon, sichqonlar), suvda va quruqlikda yashovchilar, ayrim umurtqasiz hayvonlar ichagida parazitlik qiladi. Tanasi noksimon, 2 tomonlama simmetriyali, uzunligi 8-30 μm. Botiq qorin tomonida ichak devoriga yopishadigan soʻrgʻich boʻladi. Asosan, boʻyiga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Toʻgʻri ichakka tushgan lyambliya qalin poʻstga oʻralib, sista hosil qiladi. Tashqi muhitga chiqqan sista boshqa organizmlarni zararlaydi. 100 ga yaqin turi maʼlum. Odam (koʻpincha, bolalar) ingichka ichagi va oʻt yoʻllarida parazitlik qiladigan ichak lyambliyasi lyamblioz paydo qiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lametri Jyulyen Ofre de

Lametri (Lamettrie), Jyulyen Ofre de (1709.23.12, Sen-Malo, Fransiya — 1751.11.11, Berlin) — fransuz faylasufi, vrach. Fransiyada va Gollandiyada oʻzining materialistik-ateistik qarashlari uchun taʼqib qilingan. Buyuk Fridrix davrida Berlinda Akademiya aʼzoligiga saylangan. "Inson — mashina" (1748) asarida inson organizmi soat mexanizmiga oʻxshash oʻzoʻzidan harakatlanadigan mashina deb hisoblagan. Insonni bunday tushunishni etika masalalariga ham tatbiq etdi va shundan kelib chiqib umuman barcha dinlarni nokerak deb isbotlamoqchi boʻldi."Odam — oʻsimlik" asarida u materializmni faqat fiziologik nuqtai nazardan tushunishini namoyon qildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laminar oqim

thumb|right
Laminar oqim ( — plastinka, qatlam) — suyuqlik yoki gazning tartibli (qatlamli) aralashmasdan oqishi. Laminar oqimda suyuqlik yoki gaz oqimga nisbatan parallel ravishda qatlam-qatlam boʻlib siljiydi. Suyuqlik yoki gazlarning kichik tezlik bilan oqishi, oʻta qovushoq suyuqliklarning oqishi, shuningdek, kichik hajmdagi jismdan suyuqlikning ohista oqib oʻtishi va boshqalar laminar oqimga misol boʻladi. Suyuqliklarning ingichka (kapillar) naydan oqish paytida, podshipnikdagi moy qatlamida, jism sirtidan suyuqlik yoki gaz oqib oʻtayotganda shu sirt yaqinida hosil boʻluvchi chegara qatlamlarda va boshqalarda laminar oqimni kuzatish mumkin. Suyuqlik yoki gazlarning harakat tezligi osha borib, vaqtning maʼlum paytida laminar oqim tartibsiz turbulent oqimga aylanadi.

Suyuqliklarning naydagi laminar oqimini kuzatish uchun ingliz fizigi Osborne Reynolds katta bakdagi suyuqlikni uzun shisha nay orqali, kichik tezlik bilan oqizgan. Shu naydagi suyuqlikka rangli suyuqlik qoʻshib, ohista oqizilganda, rangli suyuqlik nay boʻylab rangsiz suyuqlikka aralashmasdan yoʻnaladi. Naydagi suyuqlik oqimining tezligi oshirilsa, maʼlum tezlikdan keyin rangli suyuqlik rangsiz suv qatlamlari bilan aralashib ketadi, yaʼni suyuqlikning laminar harakati yoʻqolib, oʻrniga tartibsiz — turbulent harakat paydo boʻla boshlaydi. Suyuqlikning oqish maromi Reynolds soni Re bilan belgilanadi. Laminar harakat Re ning biror qiymatida (kritik qiymati Re da) buziladi. Re Rekr boʻlganda esa turbulent oqim roʻy beradi. Naydagi suyuqlikning qovushoq laminar oqimi Poiseuille qonuni orqali aniqlanadi. Laminar oqim gidrotexnikada hisobga olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laminariya

Laminariya — laminariyasimon qoʻngʻir suv oʻtlari turkumi (qarang Dengiz karami).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Yapon laminariyasi yirik o'simlik bo'lib, tanasining yuqori qismi uzun tasmasimon, bo'yi 6-12 m, eni 10-75 sm keladi. Pastki qismi esa kalta silindrsimon yoki novsimon. Yapon laminariyasi dengiz qirg'og'idan boshlab, to 25-35 m chuqurlikkacha bo'lgan va suvning doimo harakatlanib turadigan yerlarida o'sadi. U, ayniqsa, Yapon dengizining shimoliy qismida keng tarqalgan. Y.l jinssiz(zoosporalar orqali) va jinsiy yo'llar bilan ko'payadi. Y.l tanasida ko'p miqdorda darmon'dorilar, shakar va boshqa moddalar to'lanadi. Shuning uchun ham odamlar unga "Dengiz karami" deb nom qo'yishgan.
Laminariyasimon suvoʻtlar

Laminariyasimon suvoʻtlar (Laminariales) — qoʻngʻir suvoʻtlar tartibi. Dengiz suv oʻtlarining eng yirigi, uz. 1 – 15 m, baʼzan 60 m gacha. Tanasi oddiy yoki shoxlangan, asosi bir yoki bir nechta plastinkadan iborat; oʻtkazuvchi toʻqimalari — elaksimon naychalar fotosintez mahsulotlarini tashiydi. Laminariyasimon suvoʻtlar interkalyar oʻsadi. Oʻsish zonasi plastinkaning asosidan boshlab poyaning uchki qismigacha joylashgan. Rizoidlari va tanasi, odatda, kup yillik; plastinkalari esa har yili yemirilib turadi. Yiliga bir marta zoosporalar hosil qiladi, ulardan mikroskopik gametofitlar oʻsib chiqadi. Jinsiy koʻpayishi — oogamiya. Urugʻlangan tuxum hujayra gametofitdyam — ajralmasdan yangi yirik tallom (sporofit) hosil qiladi. 30 turkumi, 100 ga yaqin turi bor; asosan, moʻʼtadil iqlimli va sovuq suvli dengizlarda oʻsadi. Uzoq Sharq va shimoldagi hamma dengizlarda tarqalgan. Tarkibida uglevodlar, vitaminlar karotin, alginat kislota va boshqa bor. L.sdan tayyorlangan preparatlar tibbiyotda surgi dori sifatida hamda buqoq, arterioskleroza" davolashda foydalaniladi. Laminariyasimon suvoʻtlar hayvonlarga ozuqa va qishloq xoʻjaligida oʻgʻit sifatida foydalaniladi va isteʼmol qilinadi (qarang Dengiz karami).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lamprofirlar

Lamprofirlar (yunoncha: lampros — yaltiroq va porfir) — tomirli magmatik togʻ jinsi. Gipabissal, toʻq rangli (melanokratli) va hosil boʻlish geologik sharoitlari boʻyicha bir-biriga yaqin boʻlgan tomirli magmatik jinslarning alohida guruhiga kiradi. Qolgan intruziv togʻ jinslaridan kimyoviy va mineral tarkibining oʻziga xosligi, ulardan tashkil topgan tanalar strukturasi va morfologiyasi bilan farqlanadi. Tarkibi ishqorli va ohak-natriyli dala shpatlari, toʻqrang slyuda, shoh aldamchisi, amfibol, piroksen, magnetit, pirit va apatit minerallaridan tashkil topgan. Strukturasi mayda donador, zich yoki porfirsimon. Rangi toʻq kulrang, qoragacha. Lamprofirning porfirli xillarida, odatda, rangli minerallar porfirli struktura hosil qilib, porfirni ajralib chiqishi kuzatiladi. Ohak-ishqorli lamprofirlar spessartit, kersantit va ishqorli lamprofir esa kamptonit, alneit va boshqa togʻ jinslarini hosil qiladilar. Ayrim holda lamprofirning asta-sekin porfiritlarga oʻtishi kuzatiladi.

Slyudaga boy boʻlishiga koʻra, yaltiroq, diabazeimon jinslar uchun lamprofir termini Gyumbel tomonidan 1879-yilda kiritilgan. Keyinroq lamprofirga barcha tuk, rangli (melanokratli) tomirli jinslar kiritilgan. Lamprofir Oʻzbekistonning Chotqol-Qurama, Hisor, Zirabuloq-Ziyovuddin togʻlarida keng tarqalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Langar

Langar — 1) kema va boshqa suzib yuruvchi vositalar (mayoq, bochka, zemsnaryad) ni suv yuzida bir joyda tutib turadigan moslama. L. mustahkam, ishlatilishga qulay, istalgan grunt bilan puxta tishlashadigan bulishi kerak. L.ning doimiy, suzuvchi va vintsimon xillari bor. L.ning asosiy detali sterjen. Sterjenning bir uchidan kaftli shox, ikkinchi uchida zanjir bogʻlash uchun teshigi (skobasi) bor. Baʼzi konstruksiyalarida skobadan pastrokda shtok buladi; 2) dorbozlar dor ustida muvozanat saqlash uchun foydalaniladigan uzun (odatda, 6—6,5 m) tayoq, langar choʻp; 3) qayiqchilar qayiqni sayoz joydan olib oʻtayotganda ishlatiladigan tayoq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Langar (choʻqqi)

Langar — Oqtogʻning eng baland choʻqqisi (Navoiy viloyati). Balandligi 2000 m. Yon bagʻirlari tik va qirrali. Paleozoyning granit, granodiorit, ohaktosh va slanetslaridan tarkib topgan. L.ning shimoliyyon bagʻrida, Darasoyning bosh tomonida sheyelit konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Langar (shaharcha)

Langar  — Oʻzbekiston Respublikasi Navoiy viloyati Xatirchi tumaniga qarashli shaharcha (1942-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Zirabulok, (66 km). Aholisi 3,2 ming kishi (2002). Asosan, konda ishlovchi ishchi va xizmatchilar yashaydi. Buloklardan suv bilan taʼminlanadi. Umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, aloqa bulimi, savdo, maishiy xizmat kursatish shoxobchalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xatirchi tumani shaharchalari
Langar (qishloq)

Langar — Fargʻona viloyati Qoʻshtepa tumanidagi qishloq. Tumanning maʼmuriy markazi. 440 m balandlikda joylashgan. Viloyat markazi (Fargʻona)dan 25 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Margʻilon (14 km). Aholisi 1,5 ming kishi (2002). Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Qishloq hududidan Margilon, Fargʻona, Andijon shaharlari yunalishida avtomobil yo'llari o'tgan. Langarga 1860-yillarda asos solingan.

Margʻilondan Markaziy Fargʻonaga, choʻldan Margilonga keluvchilar usha joyda tuxtab, dam olib, soʻngra yo'lga tushganlar. Shu bois "Langar" (yulovchi yoki karvon toʻxtaydigan manzil) soʻzi keyinchalik vujudga kelgan qishloq nomiga aylangan.

Langarda aloqa boʻlimi, umumiy taʼlim maktabi, agroiqtisod kasb-xunar kolleji, kutubxona, kasalxona, "Istiqbol yo'li" gazetasi, taxririyati binosi, savdo, madaniy va maishiy xizmat kursatish shoxobchalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fargʻona viloyatidagi aholi punktlari
Turkum:Yozyovon tumani
Langar koni

Langar koni - Janubiy Nurota togʻlarining Oqtov granitsimon massivining gʻarbiy va jan.-gʻarbiy kontakt zonasida joylashgan volfram va vollastonit koni. Langar koni skarnli-rudali konlar turiga mansub. Skarnli zonalarning uz. 30–500 m, qalinligi 0,1 – 35 m, chuq. 80–200 m. Skarnlarda volfram va vollastonitdan tashqari, piroksen, granit, epidot, vezuvian va boshqa minerallar ham uchraydi. Langar skarnlarining sheyelitta boiligini ilk bor 1934-yil professor N.A.Smolyaninov aniqlagan. 1959-yildan boshlab sheyelit-molibden koni sifatida foydalanilgan, keyinroq rudali maydonning pegmatitli jinslaridan dala shpati konsentrati olingan. Kontakt metamorfizmi taʼsirida choʻkindi jinslar rogovik va ohaktosh-silikatli rogoviklarga aylangan. Ushbu jinslarning kontaktiga Langarning skarnli-rudali jinslari ham toʻgʻri keladi. Sheyelit va molibdenit sanoat ahamiyatiga ega komponentlar hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Langardaryo

Langardaryo yoki Langar — Qashqadaryoning chap irmogʻi (Qashqadaryo viloyati). Hisor tizmasining jan.-gʻarbiy tarmogʻi — Yakkabogʻ tizmasidan (2200–2300 m) boshlanib gʻarbga oqadi. Uzunligi 76 km, havzasining maydoni 258 km². Yuqori qismi chuqur va tor vodiyda oqadi. Langar qishlogʻi yaqinida vodiysi kengayadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,9 m³/ sek; maksimal suv sarfi aprel—mayda. Qor va yomgirlardan suv oladi. Yoz oylarida suvi sugʻorishga sarflanib, Qashqadaryoga yetib bormaydi. Bahor oylarida daryodan kuchli sel kelish hollari kuzatiladi. Langardaryoda gidrometrik post tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati daryolari
Turkum:Qashqadaryo irmoqlari
Langobardlar

Langobardlar yoki lombardlar — german qabilalari*. „The Lombards, also known as the Longobards, were a Germanic tribe whose fabled origins lay in the barbarian realm of Scandinavia.“
 . „Lombards, or Langobardi, a Germanic group…“
 . „Lombards… a west-Germanic people…“
 . „Lombards (Lombard). Germanic people…“
 . „Lombards, A people of Germanic origin, conquerors of part of Italy from 568.“. Langobardlar 568-yilda Italiyaga bostirib kirib oʻz qirolliklarini tuzishgan. Bu qirollik keyinchalik Buyuk Karl tomonidan bosib olingan (773—774). Lombardiya viloyatining nomi langobardlardan olinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Langustlar

Langustlar (Palinura) — oʻnoyokli qisqichbaqasimonlar turkumining bir urugʻi. Uzunligi 60 sm ga yaqin, Moʻylov (antenna)lari uzun, yurish oyoklari, odatda, qisqichsiz. Tanasi va antennalari tikanlar bilan qoplangan. Qorni uzun, qorinoyoqlari kalta, kuchsiz. 100 ga yaqin turi tropik va subtropik dengizlarda, faqat oddiy L. (Palinura elephas) Yevropa dengizlarida tarqalgan. Antennasining 1-boʻgʻinini koʻkrak qalqoniga ishqab baland tovush chiqaradi. L. tovushi baliqlarni choʻchitib, ularni oʻljani tashlab qochishga majbur qiladi. Bu oʻlja L.ga qoladi. L. bilan osminoglar oziqlanadi. L. ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lev Landau

Lev Davidovich Landau 1908-yil 22-yanvar Boku – 1968-yil 1-aprel Moskva) – rus nazariyotchi fizigi, Akademik (1946). Mehnat Qahramoni (1954). Ilmiy ishlari kvant mexanika, oʻta oquvchan suyukliklar nazariyasi, oʻta oʻtkazuvchanlik, qattiq jism fizikasi, atom yadrosi va elementar zarralar fizikasi, plazma, kvant elektrodinamika, astrofizika va boshqa sohalarga oid. Metallarning elektron diamagnetizmi nazariyasini yaratgan (1930, Landau diamagnetizmi), rus olimi Ye. M. Lifshits bilan birga ferromagnetiklar va ferromagnit re-zonansning domenli tuzilishini ishlab chiqqan (1935). Geliyning oʻta oquvchanligini nazariy jihatdan isbot qilgan (1941). U elektron plazmalari xususiy tebranishining soʻnish dekrementini ifodalovchi effektni fanga kiritgan (bu effekt „Landau soʻnishi“ deb nom olgan). Rus olimi V. L. Ginzburg bilan hamkorlikda oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasini yaratgan (1950), Rus olimlari A. A. Abrikosov, I.M Xalatnikov va I. Ya. Pomeranchuk bilan hamkorlikda kvant elektrodinamika asoslarini tekshirgan (1954—55). Ikki komponentli neytrino nazariyasini (1957), fermi-suyuklik nazariyasini yaratgan (1956—58). Nobel mukofoti laureati (1962).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Alifbo boʻyicha fiziklar
Turkum:SSSR fiziklari
Turkum:Rossiya olimlari
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Fizika-matematika fanlari doktorlari
Turkum:Lenin ordeni sohiblari
Turkum:Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkum:Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Turkum:Lenin mukofoti laureatlari
Turkum:Lev Landau
Landolfiya

Landolfiya (Landolphia) — kendirdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Afrikaning tropik Femida 30 dan ortiq turi bor. Koʻpchiligi daraxtlarga chirmashib usadi. Barglari tuxumsimon. Gullari oqish, xushboʻy, roʻvaksimon toʻpgul. Mevasi sersuv, isteʼmol qilinadi. Baʼzi dan tabiiy kauchuk olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Landshaft

250px|thumb|Landshaft
Landshaft ( — yer, shaft-oʻzaro aloqadorlik,birikkanlik ) — tipologik tabiiy komplekslarni umumlashtiruvchi tushuncha: geologik zamini, relyefi, iqlimi, tuproqlari, oʻsimlik turkumi, hayvonot dunyosi, gidrologik rejimining bir xilligi bilan ajralib turadigan va tabiiy chegaraga ega boʻlgan hudud.

Landshaftshunoslikda landshaftning 3 xil tushunchasi mavjud: regional tushuncha, bunda landshaft yer yuzasining tabiiy chegaralangan uncha katta boʻlmagan qismi tushuniladi; tipologik birlik boʻlib, bunda lanshaft termini barcha tasnif birliklariga nisbatan qoʻllanadi; umumiy tushuncha, bu holda landshaft terminini turli katta-kichiklikdagi tabiiy geografik komplekslarga nisbatan qoʻllanilyshi mumkin. Masalan, tundra landshaft, dasht landshaft, togʻ va hokazo.

2) meʼmorlikda — bogʻ-rogʻli joylarning umumiy koʻrinishi, manzarasi;

3) tasviriy sanʼatda — manzara janri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Geografik landshaft;
 Madaniy landshaft.

 

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Tasviriy sanʼat
Landshaft geokimyosi

Landshaft geokimyosi - 20-asr ning 40-yillarida tabiiy geografiya va geokimyo fanlari tutashgan chegarada vujudga kelgan ilmiy yoʻnalish. Kimyoviy elementlarning geografik landshaftlardagi migratsiyasi (qayta taqsimlanishi)ni geokimyo va biogeokimyo usullari bilan oʻrganadi. L.g.ga B. B. Polinov, V. I. Vernadskiy, A. Ye. Fersman, V. V. Dokuchayevlar asos solgan. B. B. Polinov birinchi boʻlib L.g. vazifasini aniqlab berdi, uni oʻrganish metodlarini ishlab chiqdi.

Geokimyo nuqtai nazaridan landshaftlar yer yuzasining ayrim qismi boʻlib, ularda quyosh energiyasi taʼsirida atmosfera, gidrosfera va litosferadagi kimyoviy elementlarning migratsiyasi amalga oshadi.

L.g. atmosfera-oʻsimlik, oʻsimliktuproq, tuproq-suv, suv va jinslar, yaʼni landshaftlarning migratsiyasini tadqiq qiladi. L.g. maxsus landshaftlar geokimyosi haritalarida oʻz aksini topadi. Bunday haritalarda ruda konlari uchrashi mumkin. Masalan, oʻsimlik, tuproq, suv va togʻ jinslarining tarkibini geokimyoviy oʻrganish natijasida Armaniston, Janubiy Ural, Buryatiya va boshqa joylarda yangi konlar topildi. Oʻzbekiston hududida L.g.ni oʻrganish 1955—58 yillardan boshlandi. Bunda aso-siy yoʻnalish choʻl rayonlari oʻsimliklaridagi mikroelementlardan va bio-geokimyoviy usullardan ruda konlari qidirishda foydalanishga qaratilgan edi. Landshaftlar turining har birida kimyoviy elementlarning holati ularda mavjud boʻlgan tabiiy sharoitlar bilan belgilanadi. Oʻzbekiston hudu-di fizik-geografik va geologik xususiyatlarga koʻra, 2 yirik landshaft — tekislik (choʻl) va togʻli rayonlarga boʻlinadi.

I. H. Hamroboyev rahbarligida Qizilqum, Nurota va Qurama togʻlaridagi yer yuzasiga chiqmagan nodir va rangli metallarning oʻsha xutsuddagi oʻsimlik, tuproq va suv tarkibi bilan bogʻliqligi oʻrganildi. Muayyan konlardan darak beruvchi indikator oʻsimlik aniqlanib, geokimyoviy maydonlar belgilanadi. Qurama togʻlarning ku-mush, qoʻrgʻoshin, rux konlaridagi oʻsimlik va suvda marganets, titan elementlarini yigʻuvchi bakteriyalarning ayrim mavjudligi, oltin konlarida esa faqat titanni yigʻuvchi bakteriyalar borligi aniqlandi. Ruda konlarini qidirib topishda, atrof muhitni muhofaza qilish muammolarini hal qilish, sogʻliqni saqlash, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalardagi L.g.ning yangi usullaridan foydalanish juda muhimdir.

 Adabiyot 
 Predelman A. I., Geoximiya landshafta, M., 1975.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Landshaftshunoslik

Landshaftshunoslik - tabiiy geografiyaning boʻlimi, turli darajadagi murakkab tabiat va tabiiy-antropogen geosistemani oʻrganadi. L.ning asosini geografik landshaft haqidagi taʼlimot tashkil qiladi. Barcha geografik majmualar — landshaft qobigʻi va geografik mintaqalardan tortib eng kichik, yaʼni landshaft, joy, mavzegacha boʻlgan majmualar L.ning tadqiqot obʼyektiga kiradi. Baʼzi tadqiqotchilar L.ni faqat landshaftni va uning tarkibiy qismlari boʻlgan joy, mavze, fatsiyalarni oʻrganadigan fan, deb hisoblaydilar. Ushbu fanning asosiy tadqiqot metodi — Yer yuzasida obyektiv mavjud boʻlgan landshaftlarni aniklash, ularni bevosita joyida ku-zatish, haritaga tushirish, har tomon-lama tavsiflab berishdan iboratdir. Landshaftlar taʼrifi miqdor va sifat koʻrsatkichlariga asoslanadi. L. aniqlagan qonuniyatlar tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishga yordam beradi.

L. faniga Rossiyada V. V. Dokuchayev va uning maslakdoshlari L.S. Berg, G. N. Visotskiy, A. A. Grigoryev, S. V. Kalesnik, A. G. Isachenko, G. F. Morozovlar, nemis geografi 3. Passarge asos solgan. Ular tuproq zonalarini oʻrganib, landshaftlarning zonallik qonuniya-tini ishlab chikishgan. Oʻzbekistonda L. bilan 1960-yillardan shugʻullanila boshlandi.

L.da hozirgi vaqtda bir qancha ilmiy yoʻnalishlar shakllangan. Maye, landshaftlar geofizikasi, landshaftlar geokimyosi, antropogen L., amaliy L. va boshqa L. koʻp fanlar uchun umumiy metodologik yondoshuvlar, yaʼni tarixiy, sistemali yondoshuvlarga tayanadi. Kiyo-siy, matematik, haritagrafik, aero-kosmik, statsionar metodlardan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karl Landsteiner

Karl Landsteiner (1868.14.6, Vena yaqinidagi Baden — 1943.26.6, Nyu York) — avstriyalik immunolog, immunogematologiya asoschilaridan. Vena (1911-yildan) va Rokfeller (Nyu-York, 1922-yildan) universitetlari professor 1922-yildan AQShda. Odamning qon gruppalarinm (1900, Ya. Yanek bilan birga) va rezus-faktorni (1940, A. Viner bilan hamkorlikda) kashf etgan, P Levin bilan odam qoni eritrositlaridagi 2 antigenni aniklagan. Zahm diagnostikasini, 1909-yilda E. Popper bilan hamkorlikda poliomiyelit infeksion kasallik ekanligini tadqiq qilgan. Uning kompleks antigenlar borasidagi ilmiy izlanishlari immunologiya fani rivojiga salmoqli hissa qoʻshdi. Nobel mukofoti laureati (1930).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb|Karl Landsteiner nobel
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1868-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:14-iyunda tugʻilganlar
Turkum:26-iyunda vafot etganlar
Lankasterlar

Lankasterlar (Lancaster) - Angliyadagi qirollar sulolasi (1399— 1461). Plantagenetlar tarmogʻi. Sulola vakillari: Genrix IV, Genrix V, Genrix VI. Qizil va oq gullar urushi davrida (1455—85) hokimiyatni yorklar sulolasiga topshirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lantan (maʼnolari)

Lantan:

 Lantan Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir.
 Lantan (kimyoviy unsur) (yun.
Lantan (kimyoviy unsur)

Lantan (yun. lanthano — bekinaman; lotincha Lanthanum), La — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 57, atom massasi 138,9055; nodir-yer elementlaridan. Tabiiy Lantan (kimyoviy unsur) ikkita izotopdan tashkil topgan: 139La (99,911%) va radioaktiv 138La (0,089%, T1/22-10" i.). Atom radiusi 0,187 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiyey son keltirilgan) La3+O,117 nm (6), 0,124 nm (7), 0,130 nm (8), 0,136 nm (9), 0,141 nm (10), 0,150 nm (12). Yer poʻstidagi miqdori massasi jihatdan 2,9-10~3%, dengiz suvida 2,9’10~6 mg/l. Boshqa nodir yer elementlari bilan birga monatsit, bastnezit, loparit va apatit tarkibida uchraydi va ulardan ajratib olinadi. Shved olimi Brinell boʻyicha qattiqligi 363 MPa, mexanik ishlovga oson beriladi, sof holdagi Lantan (kimyoviy unsur)dan yupqa tunuka tayyorlash mumkin. Lantan (kimyoviy unsur)ning birikmalari optik shishalar, keramik materiallar, lyuminoforlar, yuqori temperaturali oʻta oʻtkazgichlar tayyorlashda qoʻllanadi. Lantan (kimyoviy unsur)ni shved kimyogari Lantan (kimyoviy unsur) Mosander 1839-yilda lantan "eri" — La2O3 koʻrinishida kashf etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Lansetniklar

Lansetniklar (Branchiostoma, yaʼni Amphioxus) – bosh skeletsizlar kenja tipiga mansub xordalilar sinfi. Uzunligi 8 sm gacha, tanasi lansetsimon, och pushti rangli shaffof; xordasi tanasining oldingi uchigacha yetadi. 11 turi bor. Tipik vakili lansetnik moʻtadil va iliq suvli dengizlarda 10–30 sm chuqurlikda koʻmilib yashaydi; qumdan tanasining oldingi qismi chiqib turadi. Plankton bilan oziqlanadi. Dum suzgichi lansetga oʻxshash. Terisi yalangʻoch, tangachalar bilan qoplanmagan. Dum suzgichidan boshqa suzgichlar boʻlmagani uchun faol harakatlanmaydi. Ogʻiz teshigi paypaslagichlar bilan oʻralgan. Koʻrish va eshitish organlari boʻlmaydi. Jabra yoriqlari 100 juft. Terisi ostida joylashgan Gess koʻzchalari yordamida yorugʻlikni sezadi. Ayrim jinsli. Uvildirigʻini suvga tashlaydi, tuxumlari suvda urugʻlanadi. Lichinkasi erkin suzib yuradi. Lansetniklarni ilk bor 1774-yilda rus olimi Peter Simon Pallas topgan va uni mollyuska sifatida tavsiflangan. Aleksandr Kovalevskiy lansetniklarni eng tuban tuzilgan xordali hayvonligini koʻrsatib bergan. Lansetniklar koʻpchilik dengizlarda, jumladan, Qora dengizda ham uchraydi. Lansetniklar sanoat ahamiyatiga ega emas. Mahalliy xalqlar isteʼmol qilishadi. Lansetniklar xordalilarning kelib chiqishini tushuntirishda nazariy ahamiyatga ega. Qon aylanish sistemesi barcha xordalilariniki singari yopiq boʻladi. Lekin qon yagona qon aylanish sistemasi boʻylab harakatlanadi. Asosiy qon tomirlari qorinva aortalardan iboratOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 
 Branchiostoma
Yevropa kiyigi

Yevropa kiyigi (lot. Dama dama) — kiyiklar urugʻiga mansub juft tuyokli hayvon. Erkagi shoxining uchi kuraksimon kengaygan, eng katta shoxining ogʻirligi 5 kg cha keladi. Urgʻochisi shoxsiz. Erkagining boʻyi 130 sm cha, balandligi yagʻridan 85—90 sm, ogʻirligi 40–90 kg. Rangi yozda oq hollar aralash toʻq sariq-chipor, qishda toʻq kulrang. Iyun—iyulda 1—2 ta xoldor bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 7,5—8 oy. kiyiklar shoxini may oyida tashlaydi, sentabrgacha yangisi oʻsib chikali. Vatani — Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlari va Kichik Osiyo, Gʻarbiy Ukrainada va Boltiqboʻyi respublikalaridagi qoʻrikxona va parklarda koʻpaytirilmoqda. Kiyiklar oʻt va butalar bilan oziqlanadi. Goʻshti isteʼmol qilinadi. Hozir yovvoyi kiyiklar kamayib ketganligi sababli muhofaza qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lanchjou

Lanchjou, Gaolan - Xitoyning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Xuanxe daryosining oʻrta oqimida. Gan-su provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,84 mln. kishi (1998). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Xitoyning yirik sanoat markazlari-dan. Yetakchi sanoat tarmoqlari — neft kimyosi va neftni qayta ishlash hamda mashinasozlik. Boyitilgan uran, sunʼiy kauchuk, elektr priborlari, jun gazlama ishlab chiqariladi. Sement, oyna-shisha, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Shim.-Gʻarbiy universitet, Xitoy Fanlar akademiyasi filiali bor. Shahar yaqinida yirik GES qurilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Xitoy shaharlari
Lao (xalq)

Lao, laosliklar — xalq. Laosning asosiy aholisi (2,95 mln. kishi). Shimoliy va Shim.-Sharqiy Tailandsa (15 mln. kishi) hamda Hindixitoy (Myanmada 25 ming kishi, Vyetnamda 10 ming kishidan ortiq, Kambodjada 10 ming kishi) da yashaydi. Umumiy soni 18 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Laos tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar, xristianlar ham bor. L., asosan, sholikorlik, ovchilik va baliqchilik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laos tili

Laos tili, laotyan tili — lao xalqining tili. Laos davlatining rasmiy tili. Xitoy-tibet tishari oila-sining tay guruhiga mansub. Laos tili Laosdan tashqari, Shim.-Sharqiy Tailand, Jan.Sharqiy Xitoy, Kambodja, Vyetnam va Myanmada tarqalgan. Bu tilda 18 mln. kishi soʻzlashadi (1992). Laos tilining laxja va shevalari shim., markaziy va jan. guruxlarga uyushgan. Adabiy Laos tiliga Vyentyan lahjasi asos boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar