Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
М (kirill)

М, м — oʻzbek kirill alifbosining oʻn toʻrtinchi harfi. Ikki labning jipslashuvidan hosil boʻladigan portlovchi jarangli burun tovushi. Soʻz boshida (maktab, muxbir), oʻrtasida (mamlakat, sumalak), oxirida (qalam, salom) kela oladi. Oʻz va oʻzlashma soʻzlar tarkibida uning talaffuzi va yozilishida hech qanday farq sezilmaydi. Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda M harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Maadi

Maadi – eneolit davriga oid qadimgi dehqonchilik manzilgohi (miloddan avvalgi 4-ming yillikning 2-yarmi). Misr poytaxti Qohira yaqinidan topilgan. XX asrning 30-yillarida tekshirilgan. Maadidan burdoy, arpa qoldiqlari, kanakunjut donlari (kanakunjut moyi olingan), uy va yovvoyi hayvonlar, baliq suyaklari, mis hamda tosh qurollar, sopol idishlar, yorgʻuchoqlar, taqinchoqlar topilgan"" OʻzMEM-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qohira tumanlari
Maarriy

Maarriy (toʻliq ismi: al-Maarriy Abulʼalo Ahmad ibn Sulaymon at-Tanuxi; 973-yil; Suriya, Maarratun Nuʼmon — 1057/1058-yil) — arab shoiri va mutafakkiri.

Lirik („Chaqmoqtosh uchqunlari“ toʻplami va unga yozilgan sharq — „Uchqunlar yogʻdusi“) va falsafiy („Luzum mo lam yalzum“ — „Lozim boʻlmaganning lozimligi“ toʻplami) sheʼrlar, „Risolat ulgʻufron“ („Afv haqida maktub“), „Risolat ulmaloika“ („Farishtalar haqida maktub“), „Arosat haqida maktub“ kabi nasriy sheʼr|nasriy asarlar, Mutanabbining „Ahmad moʻʼjizasi“ nomli devoniga yozilgan sharh, „Yoʻlda tashlab ketilganlar“ hikmatli soʻzlar toʻplami muallifi. Maarriyning aksar asarlarida insonparvarlik va oqilona mulohazakorlik, jamiyatga tanqidiy qarashlar ustunlik qilsa, baʼzi asarlarida umidsizlik, pessimizm ruhi sezilib turar edi. Maarriy oʻz asarlarini kinoya, qochirim kabi usullardan foydalanib, murakkab tilda yozgan."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Krachkovskiy I. Yu., Izbr. soch. t. 1-2, M. — L., 1955-56.

 

 
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Faylasuflar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:973-yilda tugʻilganlar
Turkum:1057-yilda vafot etganlar
Mass

Mass, Myoz  — Fransiya, Belgiya va Niderlandiyadagi daryo. Uzunligi 925 km, havzasining maydoni 36 ming km². Ardenna togʻlaridan boshlanib, Oʻrta Yevropa tekisligidan oqadi va Reyn daryosi deltasining janubiy tarmogʻiga quyiladi. Qor va yomgʻir suvidan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 300-400 m³/sek. Qish va bahorda toʻlib oqadi. Yuqori qismidan boshlab kema qatnaydi, kanallar orqali Shelda, Sena, Reyn va boshqa daryolar bilan bogʻlangan. Mass boʻyida Verden (Fransiya), Namyur, Lyej (Belgiya), Maastrixt (Niderlandiya) shaharlari joylashgan"Mass" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Fransiyadagi daryolar
Turkum:Belgiyadagi daryolar
Turkum:Niderlandiyadagi daryolar
Turkum:Lyej transporti
Maastrixt yarusi

Maastrixt yarusi (Niderlandiyadagi Maastrixt shahri nomidan) — boʻr sistemasi (davri) yuqori boʻlimining pastdan oltinchi yarusi. Dastlab 1849-yilda belgiyalik geolog A. Dyumon tomonidan ajratilgan. Sen-Pyer togʻi yon bagʻridagi topilgan joyida yarusning faqat yuqori qismi uchun xos boʻlgan sayoz suv organogenchaqiq ohaktoshlardan tuzilgan. Yanada aniqroq stratigrafik boʻlinmalarga ajratishda ammonitlar, belemnitlar, foraminiferalar, dengiz kirpilari va boshqa qoldiqlariga asoslaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulnora Mavayeva

Gulnora Nizomovna Mavayeva (1931.30.7, Toshkent – 26-iyul 2025-yil) – balerina, raqqosa. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1964). Tamaraxonim nomidagi balet maktabida (1939 – 1941), Navoiy teatrining balet studiyasida (1944 – 1948) taʼlim olgan. Moskva xoreografiya bilim yurti qoshidagi oʻzbek balet studiyasini (1951), Leningrad xoreografiya bilim yurtining pedagogika boʻlimini (1971) tugatgan. 1945 – 1949 va 1951 – 1967 yillar Navoiy teatrida yetakchi balet solisti. Toshkent xoreografiya bilim yurtida (1971-yildan; 1975 – 1978 yillar badiiy rahbar) hamda Toshkent madaniyat instituti (1974 – 1978), Misr (1979 – 1980), Yaman (1980 – 1981) balet maktablarida, 1982-yildan Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabida mumtoz raqs oʻqituvchisi. Mumtoz va jahon baletlarida bir qancha partiyalarni ijro etgan: Mariya, Zarema (B. Asafyev, „Boqchasaroy favvorasi“). Esmeralda (Ch. Puni, „Esmeralda“). Siren pariyey, Avrora (P. Chaykovskiy, „Uyqudagi goʻzal“). Suyumbeka (F. Yarullin, „Shurale“), Mirta (A. Adan, „Jizel“), Xuanita (K. Glyuk, „Don Juan“) va boshqa Oʻzbek baletlaridagi Gulnora (G. Mushel, „Raqqosa“), Oynisa (D. Zokirov, B. Giyenko, „Oynisa“), Lola (Ik. Akbarov, „Orzu“) kabi partiyalarida Yevropa mumtoz raqsini anʼanaviy oʻzbek raqs harakatlari bilan uygʻunlashtirishga intilgan. Mavayeva oʻzbek mumtoz, xalq va zamonaviy raqslarning ham mohir ijrochisidir. U koʻproq lirik raqqosa boʻlib, raqslari jozibador va nafisligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi raqslari: „Katta oʻyin“, „Pilla“, „Fargʻona ruboiysi“, „Orzu“, „Bahor“, „Shoʻx qiz“, „Ey sarvi ravon“, „Oʻynasin“, „Raqqosa“, „Zebunniso“ va boshqalar"MAVAYEYA Gulnora Nizomovna" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Gulnora Mavayeva 2025-yil 26-iyul kuni 94 yoshida vafot etgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-iyulda tugʻilganlar
Turkum:SSSR raqqosalari
Turkum:Oʻzbekiston raqqosalari
Mavj

Mavj (oʻlik toʻlqin) — okean yoki dengiz yuzasining toʻliq shamolsizlik holatdagi erkin tebranma harakati. Shamol toʻlqinlari yoki ularning shamol toʻxtagan zonadan oʻzgarib chiqishi taʼsiri natijasida, choʻzinchoq va qiya toʻlqinlar shaklida, hosil boʻladi. Suv yuzasida ketmaket keladigan marza va ular orasidagi botiqlardan iborat. Mavj kattaligi va shakli boʻyicha bir-biridan deyarli farq qilmaydi, undagi suv zarralari toʻgʻri doiraviy orbitalar boʻylab harakat qiladi. Mavjning eng past qismi Mavj etagi, eng baland qismi Mavj yoni qirrasi, eng baland qismi bilan eng past qismi orasidagi tik balandlik M. balandligi, yoni bilan yoki etagi orasidagi masofaga Mavj uzunligi deyiladi. Mavj maʼlum vaqt mobaynida (mas, bir sekundda) oʻtgan masofaga Mavj tezligi deyiladi. Mavj balandligi okeanlarda 10–15 m, dengiz zilzilasi vaqtida 50 m ga yetishi mumkin, Mavj uz 300–400 m, davri 17—20 sek. gacha boʻladi."Mavj" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavj (bezak)

Mavj — 1) toʻlqinsimon bezak; oʻymakorliqda naqsh yuzasiga baliq tangachalari koʻrinishida pardoz berish; 2) turlicha terish orqali hosil qilinadigan gʻisht qalamasi: gʻishtlar orasiga qiya terilgan qator; gʻisht dandanalarida har xil boʻylama shakllar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavze

Mavze — joy. Shaharning ayrim nomlar bilan yuritiladigan qismlari. Masalan, Koʻkcha mavzesi, Boʻrjar mavzesi, Beshyogʻoch mavzesi va hokazo. Qad.da shahar devoridan tashqarida joylashgan, shaharliklarning xususiy mulki hisoblangan joylar M. deb atalgan. M.larda shaharliklarning yoz paytida koʻchib chiqadigan bogʻlari joylashgan. Qad.dan bu joylar garchi qisman boʻlsada, mahalla ahllarining umumiy joyi boʻlgan, baʼzi hollarda bu joylar shahar ichidagi mahallalarning nomlari bilan bir xilda atalgan (mas, Toshkent shahrida Chuvalachi, Yangiariq, Xiyobon, Taxtapul va hokazo). Bunday M.lar Oʻzbekistonning Samarqand, Buxoro, Fargʻona, Namangan, Andijon va boshqa shaharlarida ham boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavzoley

thumb|Mavzoley

Mavzoley (yun. Mausoleion) — qabr yoki mozor ustiga qurilgan mahobatli inshoot; M. nomi Kariya podshosi Mavsol (miloddan avvalgi 4-asr oʻrtalari) sagʻanasi nomidan kelib chiqqan. M. qad. Rimda, oʻrta asrda Sharqda (qarang Maqbara) keng tarqalgan. Keyinchalik meʼmorlikda M. va minbar meʼmorligining uygʻunlashuvi M. uchun ijtimoiy ahamiyat kasb etdi. Mas, Moskvadagi Lenin, Sofiyadagi G.Dimitrov, Ulan-Batordagi Suxe-Bator va Choybalsan, Xanoydagi Xo Shi Min va boshqalarning M.lari ayni paytda ham daxma, ham minbar boʻlib xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavzu

Mavzu (arabcha – joylashtirilgan, qoʻyilgan), tema – 1) muhokama, maʼruza, suhbat, dars, ilmiy asar va boshqa ning asosiy mazmuni; 2) adabiyot va sanʼatda – ijodkor tomonidan tanlanib, uning gʻoyasini aks ettiradigan badiiy tasvir obʼyekti, hayotiy material doirasi. Badiiy adabiyotda (roman, qissa, doston, drama, sheʼr va boshqalar), tasviriy sanʼat, meʼmorlik (rasm, haykal, gravyura, naqsh va boshqalar), yirik musiqa asarlari (opera, musiqali drama, simfoniya va boshqalar)da ijtimoiy masalalar, tarixiy voqealar, kishilarning muayyan intilishlari, orzulari va hokazo. M. boʻlishi mumkin. M. gʻoya bilan uzviy bogʻliq. Asarning janri, syujeti va uslubi M. va gʻoyaga qarab tanlanadi. M. tanlashda, ayniqsa, uning talqinida muallifning gʻoyaviy mavqei katta rol oʻynaydi. Asarning konkret mazmunida bosh M. yana mayda M.larga boʻlinadi va bularning har biri gʻoyaviy mazmunning biror tomonini ifodalaydi. Bir M. bir necha muallif tomonidan turlicha yoritilishi, talqin etilishi ham mumkin. Bunda har bir muallif oʻz oldiga qoʻygan gʻoyaviyijodiy vazifalar oʻziga xos uslub va mazmunni belgilaydi; 3) biror musiqa asari yoki uning tarkibiy qismlari asosiy badiiy gʻoyasini ifodalovchi va keyingi rivojiga xizmat qiluvchi tugal musiqa tuzilmasi. Polifoniya asarlari (mas, kanon, fuga)da M. bir ovozli kuy boʻlib, turli ovozlarda navbatma-navbat bayon etiladi. Gomofoniya asarlarining M.lari birmuncha rivoj topgan (odatda, 8—16 taktli) tuzilmalardan iborat boʻladi. Bunda kuy yetakchi ovozda namoyon boʻlib, joʻr boʻluvchi ovozlar esa uning mazmunini teranlashtiradi. Ogʻzaki anʼanadagi musiqa, shuningdek, 20-asr avangardizm yoʻnalishi (aleatorika, sonoristika va boshqa uslub) dagi kompozitorlik ijodida ohang M.lari bilan birga musika jarayonining faqat ritmik (mas, usul) yoki tembr jihatlariga asoslangan M.lar ham joriy etilgan. Bulardan tashqari, musiqa ijodiyoti (musiqali drama, opera, balet va boshqalar) da muayyan gʻoya va mazmunga ega boʻlib, asarning boshidan oxirigacha oʻzgarmay (leytmotiv, leyttema) yoki qisman oʻzgarib keluvchi M. va, aksincha, tuzilmasi chegaralanmagan M. misollari mavjud. Yirik shakl (mas, sonata, simfoniya)lar bir necha M.larni oʻz ichiga oladi. Ular har xil obrazlarni ifodalash va taqqoslab rivojlantirish uchun xizmat qiladi. Turli obrazlarni ifodalovchi M.lar bosh M.ning tubdan oʻzgartirish yoʻli orqali vujudga kelishi (monotematizm) ham kuzatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mavkab

Mavkab (arab.) — oʻrta asrlarda musulmon Sharqi mamlakatlarida hukmdorlarni safar, harbiy yurish chogʻida kuzatib boruvchi maxsus suvoriy qism. Odatda, M.da sadoqatli amirlar, din arboblari, xos xizmatkorlar va munshiylar boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavlonbuva maqbarasi

Mavlonbuva maqbarasi - Namangandagi meʼmoriy yodgorlik (1806). Mahalliy shoir Mavlonbuva qabri va uning jan.dagi peshtoq gumbazli ziyoratxonasi saqlangan. Ziyoratxona murabba tarxli (7x7 m). Bosh tarzi jan.ga qaragan. Peshtoqining 2 yoniga guldastalar ishlangan. Guldastalar tepasiga anʼanaviy mezana oʻrniga qubbali, 3 bosqichli konus ishlangan. Peshtoqi oʻziga xos mehrobiy va toʻgʻri burchakli yuza namoyonlar bilan bezatilgan. Unda bino qurilgan sana saqlangan. Ziyoratxona ichi ganch suvoq qilinib, moyboʻyoqda gul solingan. Gʻarbiy devorida tekis chizilgan mehrob bor. Izoralarida gulli guldon va girih naqshlar tasvirlangan, arab imlosida sheʼrlar bitilgan. Mavlonbuva ijodining ixlosmandlari, shoirlar ziyoratxona devorlari va araqi sarrovlarga, keyinchalik bu yerda saqlanadigan oʻrama qogʻozga sheʼrlar yozib qoldirganlar. Ziyoratxonaning panjarali darchasidan Mavlonbuvaning oddiy sagʻanasi koʻrinib turadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Namangan
Mashhura Egamovna Mavloniy

Mavloniy Mashhura Egamovna (1934.4.03, Toshkent) — mikrobiolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994), biologiya fanlari doktori (1971). Toshkent politexnika institutining kimyotexnologiya fakultetini tugatgan (1957). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti ilmiy xodimi (1960—61), katta ilmiy xodimi (1962—65), 1965-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya boʻlimi (1977-yildan instituti)da sanoat mikrobiologiyasi laboratoriya mudiri. Oʻzbekistonda sanoat mikrobiologiyasi asoschisi. M. Oʻrta Osiyoda ilk bor sanoat mikroorganizmlari kolleksiyasini yaratdi. Zararkunanda mikroorganizmlarga qarshi kurash usullarini ishlab chiqdi. Sporasiz zamburugʻlar tasnifining yangi sxemasini tuzdi. Gamma va lazer nurlari taʼsirida sanoat uchun muhim boʻlgan faol mutantlar topdi va amaliyotga tatbiq etdi.

 
 Proizvodstvo kormovogo belka v Oʻzbekistane, T., 1988; Mikrobialnaya porcha konservirovannix produktov i puti yeyo predotvrasheniya, T., 1990; Umumiy mikrobiologiya, T., 2003.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:1934-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-aprelda tugʻilganlar
Mavlono

Mavlono (arab. — bizning janob) — Oʻrta Osiyo, Afgʻoniston va Pokistonda eng yuqori lavozimdagi amaldorlar, yozuvchi, olim va fozil kishilarni, ustozlarni ulugʻlab, ularning nomlariga qoʻshib ishlatiladigan soʻz. M. soʻzi hurmat maʼnosida shaxs nomlaridan avval aytilgan (mas, Mavlono Alisher Navoiy, Mavlono Jomiy, Mavlono Muqimiy va boshqalar). Oʻrta Osiyoda oʻrta asrlarda qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Diniy atamalar
Mavlono Abdullo

Mavlono Abdullo (XV asr) – shoir. Ijodi va hayoti haqida maʼlumot kam. Alisher Navoiyning yozishicha, sheʼrlari xalq orasida keng tarqalgan. Koʻproq masnaviy uslubida ijod etgan. „Layli va Majnun“, „Xusrav va Shirin“, „Haft paykar“ va „Zafarnoma“ kabi asarlar ham yozgan, sheʼrlarida urushni qoralagan. Asarlari saqlanmaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Mavlono Ashraf

Mavlono Ashraf (15-asr) - shoir. Alisher Navoiyning zamondoshi. Hamsanavislarga ergashib, "Hamsa" yozgan. Navoiy "Hamsa" va "Majolis un-nafois" asarlarida M. A. ijodini ijobiy baholagan va dostonlarida originallikka intilganligini alohida taʼkidlagan. Zayniddin Vosifiy va Xondamir ham M. A.ning badiiy qobiliyatini yuksak baholagan. Ayrim sheʼrlari bizgacha saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Mardon Mavlonov

Mardon Hamroqulovich Mavlonov (1963.11.3, Samarqand) — estrada xonandasi (lirik tenor). Oʻzbekiston (1999) va Tojikiston (2000) xalq artisti. Samarqand sanʼat bilim yurtini tugatgan (1984). Samarqand viloyati filarmoniyasi yakka xonandasi (1980— 85), Samarqand tumani "Samarqand taronalari" ansamblining badiiy rahbari (1985-yildan). Oʻz ijodida milliy musiqa merosi, ayniqsa, Buxoro — Samarqand mahalliy uslubidagi musiqa namuna (mavsumiy marosim aytimlari, mavrigi va boshqalar)larini estradaning "folk-pop" uslubida qayta ishlagan. Repertuaridan oʻrin olgan baʼzi qoʻshiqlari ("Saname", "Xandidanosh", "Samarqand toʻyona qoʻshigʻi", "Asiraman", "Samarqand qizlari"va boshqalar) ning musiqasini oʻzi yozgan. Film ("Sharif va Maʼrif" va boshqalar)larda ham qoʻshiq aytgan. Ijro etgan qoʻshiqlari bir nechta lazer diskiga yozilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1963-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-martda tugʻilganlar
Turkum:Tojikiston xalq artistlari
Sirboy Mavlonov

Mavlonov Sirboy (1922.17.9, Kustanay viloyati —.?, Olmaota) — Qozogʻiston xalq shoiri (1982). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—43). Urushdan yarador boʻlib qaytgach, Kustanay viloyati gaz.da muharrir oʻrinbosari (1943— 50). Soʻng turli vaqtda Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasida maslahatchi, "Qozoq adabiyoti" gaz. va "Juldiz" ("Yulduz") jurnalning bosh muharriri. Sheʼriy ijodi 1948-yildan boshlangan. "Yangi bahor" (1956), "Moviy togʻlar" (1964), "Yer qaymogʻi" (1965), "Jangchining kafti", "Tanlangan lirika" (1967), "Qadimiylik va yoshlik" (1969), "Barglar yonmoqda" (1971), "Aprel yomgʻiri" (1972), "Subhidam" (1976) singari qozoq va rus tillarida 30 dan ziyod sheʼriy kitoblari eʼlon qilingan. Bayron, Pushkin, Lermontov, Nekrasov, Mayakovskiy, Gʻafur Gʻulom, Mirtemir, Shukrullo, Mirmuhsin sheʼrlarini qozoq tiliga tarjima qilgan.

M. oʻzbek adabiyotining Qozogʻistondagi eng faol targʻibotchilari va tarjimonlaridan biri. M.ning "Kuzgi bulutlar" (1987) toʻplamidan joy olgan "Oʻzbekiston — gullar diyori" sheʼriy turkumi shoirning oʻzbek yurti va oʻzbek xalqiga mehr-muhabbat tuygʻulari bilan yoʻgʻrilgan. L.ning bir qancha sheʼrlari Mirtemir, S. Akbariy, M. Jalil va boshqa tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Abay nomidagi Qozogʻiston Davlat mukofoti laureati.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Gʻani Mavlonov

thumb
Gʻani Orifxonovich Mavlonov (1910.15.1 — Toshkent — 1988.12.3) — geolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1970). Geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1955), professor (1957). Ikkinchi jaxrn urushi qatnashchisi. Oʻrta Osiyo industrial institutini tugatgan (1935). 1940—41 yillarda shu institutda dekan, dotsentabr Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya institutida ilmiy xodim (1946-49), laboratoriya mudiri (1949-55) va direktor (1956—60). Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi instituti direktori (1960—66). 1966-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti direktori.

Ilmiy ishlari les va lyossimon jinslarning genetik tiplari, muhandislik geologik xususiyatlari, fizik-mexanik xossalariga bagʻishlangan. M. Oʻrta Osiyoda tarqalgan toʻrtlamchi davr yotqiziqlarini yoshiga qarab toʻrt davrga boʻldi va ularning tarqalgan maydonlarini haritaga tushirdi (1949). Toshkent zilzilasidan keyin seysmologiyaga oid tadqiqotlar bilan shugʻullangan. Jumladan, Toshkent shahri va shahar atrofini seysmik mikrorayonlashtirish haritasini, 1978-yil "Oʻzbekistonni seysmik rayonlashtirish" haritasini yangi tahrirdagi variantini tuzish ishlariga rahbarlik qilgan. Zilzilalar jarayonida yer osti suvlari va gaz tarkiblarining oʻzgarishi haqida ilmiy kashfiyot muallifi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981). M. nomiga Toshkent shahrida kucha, Seysmologiya instituti qoʻyilgan, shu institutda M.ga bagʻishlangan muzey (1990) mavjud.

 
 Toshkent zilzilasi, T., 1971.

 
 Gʻani Mavlonovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Oysha Mavlonova

Oysha Mavlonova (1922.7.2, Turkiston — 1991.1.12, Samarqand) — opera xonandasi (metssosoprano) va aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). H. Nosirovansng izdoshi. Jizzax kolxoz—s-z teatri (1939—46), Samarqanddagi H. Olimjon nomidagi teatr (1946—64), Samarqand opera va balet teatri (1964—77) da aktrisa va xonanda. Sahnaviy isteʼdod va keng diapazonli ovozga ega boʻlgan. M. "Gulsara" (R. Glier, T. Sodiqov), "Nurxon" (T. Jalilov), "Nodira" (K. Jabborov, S. Hayitboyev), "Suymaganga suykanma" (S. Xoʻjaniyozov), "Oltin koʻl" (M. Leviyev), "Oshik gʻarib" (K. Otaniyozov va M.Yusupov) kabi musiqali dramalarda, "Farhod va Shirin" (V. Uspenskiy va G. Mushel), "Maysaraning ishi" (S. Yudakov), "Hamza" (S. Boboyev) va boshqa operalarda bosh partiyalarni ijro etgan. M. oʻz qahramonlarining ruhiy holati, ichki dunyosini psixologik teranlik va izchillikda mohirona talqin etgan. Konsert repertuaridan, "Munojot", "Chorgoh" va boshqa mumtoz ashulalar oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Turkistonda tugʻilganlar
Turkum:1991-yilda vafot etganlar
Turkum:Samarqandda vafot etganlar
Turkum:12-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha aktrisalar
Hanifa Mavlonova

Hanifa Muhiddinovna Mavlonova (30-yanvar 1924, Xoʻjand – 24-oktabr 2010, Moskva) — xonanda (lirik-dramatik soprano). Xalq artisti (1968). Xoʻjand musiqa bilim yurtini (1936), Moskva konservatoriyasini (1959) tugatgan. Xoʻjand Yosh tomoshabinlar teatri (1937—39), Xoʻjand musiqali drama teatri (1939—43), 1943-yildan S. Ayniy nomidagi opera va balet teatrining yetakchi aktrisasi. Mohin ("Tohir va Zuhra"), Gulroʻ ("Poʻlat va Gulroʻ"), Maysara ("Maysaraning ishi"), Nisso ("Baxtiyor va Nisso"), Mariya ("Mazepa"), Yaroslavna ("Knyaz Igor"), Margarita ("Faust"), Dezdemona ("Otello") kabi rollari bilan shuhrat qozondi. M.ning ovozi diapazoni keng, yorqin va jarangdorligi bilan ajralib turadi. M. tojik va oʻzbek mumtoz qoʻshiqlari hamda zamonaviy qoʻshiqlarning mohir ijrochisi sifatida tanilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:2010-yilda vafot etganlar
Turkum:30-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:24-oktabrda vafot etganlar
Mavlonozoda

Mavlonozoda (14 a.) — 1365-66 yillarda Samarqandda koʻtarilgan sarbadorlar qoʻzgʻoloni rahbari. Moʻgʻuliston xoni Ilyosxoʻja Movarounnahrga hujumi paytida Samarqand mudofaasiga boshchilik qilgan. Moʻgʻullar Samarqandni egallash uchun otlanganlarida shahar hokimi qochib ketgan. Shunda Mavlonozodajomeʼ masjidi oldida toʻplangan 10 ming kishilik shahar aholisi oʻrtasida qizgʻin nutq soʻzlab xalqni kurashga chorlagan va Samarqandni mudofaa etishga rahbarlik qilishni oʻz zimmasiga olgan. Hofizi Abrunnng „Zubdat ut-tavorix“ asarida yozilishicha, Mavlonozoda Buxoro ulugʻzodalaridan, donishmand kishi boʻlib, u kamondan yaxshi oʻq otar, oʻta jurʼatli va dovyurakligi bilan mashhur edi. Abu Bakr Kuluiy (Kalaviy) Naddof bilan birgalikda shahar mudofaasiga tayyorlangan, xususan, shahardagi barcha darvozalarni berkitgan. Koʻchalar, bogʻlar atrofiga gʻovlar qurdirgan. Faqat bir koʻchani ochiq qoldirib, shu yerda M.ning oʻzi 500 kishisi bilan pistirmada oʻtirgan. Dushmanning qorovul qismlari hech qanday xavotirsiz shaharga kirib kelganda, M.ning ishorasi bilan doʻmbiralar chalingan. Dushmanga har tomondan oʻq-yoylar, toshlar yogʻdirilgan, ularni tayoqlar bilan savalaganlar. Natijada moʻgʻullarning 1000 askari majruh boʻlgan, 100 tasi esa qoʻlga olingan. Ertasi kuni ham moʻgʻullar butun kuchlarini ishga solib hamla qilsalar, turli harbiy hiylalar qoʻllasalar ham shaharni ololmaganlar. Keyinchalik ularning otlariga oʻlat tegib, qirila boshlagach, moʻgʻullar Movarounnahrni tark etishga majbur boʻldi. Shahardagi hokimiyatni qoʻlga kiritgan sarbadorlar aholiga zulm qila boshladi.

Hofizi Abruning yozishicha, bundan xabar topgan Amir Husayn Balx, Badaxshon, Qunduz, Bagʻlon, Andxud va Shibirgʻon lashkarini toʻplab, Samarqand tomon yuzlangan. U sarbadorlarga maktub yoʻllab, unda ularga ishonishini, hatto oʻz amirlaridan ham yaqin tutishini yozgan va Samarqand yaqinidagi Konigil mavzesiga yetgunicha uning huzuriga kelmaslikni iltimos qilgan. Sarbadorlar uning takallufini chin bilib, fursatni qoʻldan boy berganlar. Amir Husayn Konigilga yetib kelgach, unga izzat-ikrom bildirish, tortiqlar taqdim etish uchun istiqboliga chiqqanlar va xizmatiga shay boʻlib turganlar. Amir Xusayn birinchi kuni sarbadorlarga iltifotlar koʻrsatgan. Bundan sarbadorlar yanada ruhlanib, koʻngillaridan xavf-xatar gʻubori koʻtarilib, ertasi kuni koʻproq sovgʻalar va kamyob mollar bilan uning huzuriga yoʻl olganlar. Karbosga yetganlarida Amir Husaynning buyrugʻiga koʻra, ularning hammasi qoʻlga olinib qatl etilgan. Faqat M.ni Amir Temur iltimos qilib, dor tagidan qutqarib qolgan. Tarixchi Abdurazzoq Samarqandiyning yozishicha, Amir Temur Mavlonozoda uchun shafoat tilab uni xalos etgan. Bunga Amir Temurning ilgari ham sarbadorlarning ayrim rahbarlari bilan aloqada boʻlganligi taxmin qilinadi.

 Adabiyot 
 Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai saʼdayn va majmai bahrayn. T., 1969; Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavlud oyi

Mavlud oyi — qamariya yil hisobida, yaʼni Oy taqvimida, shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida uchinchi oyning arabcha nomi. Rabiulavval deb ham ataladi. 30 kunga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yil oylari
Turkum:Islom
Mavrak

Mavrak (Salvia) — labguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar va yarim butalar turkumi. 500 turi bor. Oʻzbekistonda 16 turi uchraydi. Shundan yarim buta boʻlgan dorivor M. ekib oʻstiriladi; boʻyi 50 sm. Barglari choʻziq yoki keng nashtarsimon, uzun bandli (poyaning yuqori qismidagisi bandsiz), qarama-qarshi joylashgan. Gullari koʻk, binafsha, poya shoxlarining uchida soxta toʻpgul hosil qiladi. Bargida va gulida 2,5% gacha efir moyi, shuningdek, oshlovchi va boshqa moddalar bor. Oʻzbekistonning togʻ yon bagʻirlarida, adir va bogʻlarda oʻsadigan muskat M.ning boʻyi 1 m. Barglari yirik, tuxumsimon, uzun bandli, tarkibida 1,03% gacha efir moylari, S vitamini, flavonoidlar, oshlovchi va boshqa moddalar, urugʻida 31 % gacha moy bor. Bargi xalq tabobatida quvvatlantiruvchi, ovqat hazm qildiruvchi dori sifatida hamda yurak va buyrak kasalliklarini davolashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
thumb

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar

Turkum:Koʻp yillik oʻtlar
Mavretaniya

Mavretaniya (lotincha Mauretania) — Shim.-Gʻarbiy Afrikadagi (hozirgi Gʻarbiy Jazoir va Sharqiy Marokash) tarixiy viloyat. Miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirlarida finikiyaliklar tomonidan egallangan. Shuning uchun M.ning hamma shaharlari nomi puniycha (finikiylarning lotincha nomi). Miloddan avvalgi 3-asrda M.ning katta qismi Karfagen qoʻl ostida; miloddan avvalgi 146 yildan Rim taʼsir doirasida. M. hududi milodiy 45 yilda Rim tomonidan bosib olingan va 2 viloyatga ajratilgan: gʻarbda — Tingitan M.si va sharkda — Sezar Mavretaniya OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavrigi

Mavrigi, mavriygi (Marv shahriga nisbat berilgan) — Buxoro musiqa anʼanalariga xos (erkaklar) folklor janri. M. Buxoro amirligi davrida Marvdan koʻchib kelgan eroniylarning musiqa ijodi sifatida shakllanib, keyinchalik boshqa (tojik, oʻzbek) millatlar orasida ham ommaviylashib ketgan. Turkum shaklida ijro etiladigan qoʻshiq va kuylardan iborat. 1-qismi ("Shaad")da yakkaxon nasihatomuz baytlarni rechitativ uslubida, doiraning "rezi" joʻrligida ijro etadi. Soʻngra asta tezlashib boruvchi — yakkaxon bilan birgalikda "joʻra" (naqarot aytuvchi)lar ijro etayotgan bir necha lirik (sevgi-muhabbat mavzuidagi) hamda raqsbop qoʻshiq ("Sarxona", "Chorzarb", "Makaylik" va boshqalar), cholgʻu kuy ("Garduni Sarxona" va boshqalar), doira zang usullari va raqslar keladi. M. turkumi avj doirasida eng shoʻx raqs ("Chilligi") bilan yakunlanadi. M. ijrochilaridan badiha va raqsga moyillik talab etiladi. 19—20-asrlarda M. ijrochilaridan Baqo Saʼdullayev, Habib Neʼmatov, Alirizo Qurbonov va boshqa mashhur boʻldi. Hozirda M. janri Buxoro folklor-etnografik ansambllari ("Mohi sitora" kabi) repertuaridan oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavrlar

Mavrlar (lotincha Mauri, yun. mauros — qora) — 1) Mavritaniya, Afrikaning shim.-gʻarbiy viloyatlari tub joy aholisining rimcha atalishi; 2) Mavritaniyaning arab-barbar aholisi. Shuningdek, Afrikaning boshqa mamlakatlarida ham yashaydi. Umumiy soni 2,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), shundan, 1,75 mln. kishi Mavritaniyada va 240 ming kishi Gʻarbiy Sahroi Kabirda yashaydi. Arab tilining mavritancha laxjasida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavsum

Mavsum:

1) fasl, yil fasli. Mavsum iqlimiy, astronomik, fenologik belgilariga qarab ajratiladi. Iqlimiy yoki sinoptik Mavsum astronomik fasllarga toʻgʻri kelmaydi. Oʻrta mintaqada, jumladan, Oʻzbekistonda 4 Mavsum – bahor, yoz, kuz, qish ajratiladi (qarang Yil fasllari);

2) biror ish bajariladigan yoki tabiat hodisalari boʻlib oʻtadigan davr. Mas, chigit ekish, baliq ovlash, paxta terish (oʻrim-yigʻim), musson shamollari, yogʻingarchilik Mavsumlari va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Mavsum – bu maʼlum bir mintaqadagi ob-havo, ekologiya va kunduzgi soatlar sonining oʻzgarishiga asoslangan yil boʻlimi hisoblanadi . Yerda fasllar Yerning Quyosh atrofida egilgan orbitasining eksenel parallelligi natijasida hosil boʻladi. Mo''tadil va qutbli mintaqalarda fasllar Yer yuzasiga tushadigan quyosh nurlari intensivligining o'zgarishi bilan ajralib turadi, ularning o'zgarishi hayvonlarning qish uyqusiga yoki migratsiyasiga, oʻsimliklarning esa uyqu holatiga olib kelishi mumkin. Turli madaniyatlar fasllar soni va tabiatini mintaqaviy oʻzgarishlarga qarab belgilaydilar, va shuning uchun fasllar soni oʻzgarib turadigan bir qator zamonaviy va tarixiy madaniyatlar mavjud.

Shimoliy yarim sharda toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nuri faqat may, iyun va iyul oylarida tushadi, chunki yarim shar Quyoshga juda kam qaraydi. Noyabr, dekabr va yanvar oylarida Janubiy yarim sharda ham xuddi shunday boʻladi. Yerning osial boʻlinishi quyoshning yozgi oylarda osmonda yuqori boʻlishiga sabab boʻlib, quyosh oqimini oshiradi. Biroq, mavsumiy kechikishlar tufayli, iyun, iyul va avgust oylari Shimoliy yarim sharda eng issiq oylar, dekabr, yanvar va fevral oylarida esa janubiy yarimsharda eng issiq oylardir.

Odatda Mo''tadil va subqutbli mintaqalarda Grigorian taqvimiga asoslangan toʻrt fasl tan olinadi: bahor, yoz, kuz va qish . Ekologlar ko'pincha belgilangan kalendar sanalari bilan bog'liq bo'lmagan mo''tadil iqlim mintaqalari uchun olti fasl modelidan foydalanadilar: prevernal, bahorgi, estival, serotinal, kuzgi va qishki . Koʻpgina tropik mintaqalarda ikki fasl bor: yomgʻirli, nam yoki mussonli mavsum quruq mavsum . Baʼzilar uchinchi salqin, yumshoq yoki harmattan mavsumiga ega. „Fasllar“ shuningdek, boʻron mavsumi, tornado mavsumi va yongʻin mavsumi kabi muhim ekologik hodisalarning vaqti bilan belgilanishi mumkin. Tarixiy ahamiyatga ega boʻlgan baʼzi misollar qadimgi Misr fasllari – toshqin, oʻsish va suvning pastligi – ilgari Misrda Nilning avvalgi yillik suv toshqini bilan aniqlangan.
thumb|Hindistonning Maxarashtra shtatidagi tropik quruq mavsum
thumb|Hindistonning Maxarashtra shahrida tropik nam mavsum/musson

Fasllar koʻpincha agrar jamiyatlar uchun alohida ahamiyatga ega boʻlib, ularning hayoti ekish va oʻrim-yigʻim vaqtlari bilan bogʻliq boʻlib, fasllarning oʻzgarishi koʻpincha marosimlarga taʼsir etadi. Fasllarning taʼrifi ham madaniy ahamiyatga ega. Hindistonda qadimgi davrlardan hozirgi kungacha janubiy Osiyo diniy yoki madaniy kalendarlariga asoslangan olti fasl yoki Ritu (Hind mavsumi) qishloq xoʻjaligi va savdo kabi maqsadlarda tan olingan va aniqlangan.
 

Turkum:Tabiat
Turkum:Mavsumlar
Mavsum marosim qoʻshiqlari

Mavsum marosim qoʻshiqlari — xalq ogʻzaki ijodining yil fasllarini belgilovchi, turli marosim hamda anʼanaviy bayramlar jarayonida ijro etilgan qad. qoʻshiq dan. Kelib chiqishi eneolit (yangi tosh) davrida yuzaga kelgan chorvachilik va dehqonchilik mehnatlari bilan bogʻliq. Qadimda mazkur mehnatlar yil fasllarining uzviy aylanib turish jarayoniga bevosita bogʻliq boʻlgan. Odamlar turli marosimlar, qurbonliklar va qoʻshiklar homiy ruhlarga yoqib, ular bizga moʻl hosil beradi, deb ishonishgan. Buning natijasida bir-birini toʻldiruvchi mavsumiy marosim qoʻshiqlar silsilasi shakl topgan: bahor kelishi munosabati bilan "Oftob chiqdi", "Laylak keldi", "Boychechak" kabi qoʻshiqlar kuylangan; "Sumalak", "Gulyor" "Navroʻz yoʻklovlari", "Ish oshi" aytimlari "Navroʻz" bayrami va "Lola sayli", "Qizil gul sayli" milliy-anʼanaviy xalq bayramlarida; "Shoxmoylash", "Qoʻsh-qoʻsh" kabilar shudgorlash davrida, "Sust xotin" qurgʻoqchilik boshlanganida ijro etilgan. Yozkuz fasliga oid "Oblo baraka", "Oʻrim", "Xoʻr mayda", "Qovun sayli", qishda oʻtkazilgan gapgashtaklarda ("Alyor"), "Yas-yusun" marosimlari mashhur boʻlgan. Beruniy 6-asrdan ajdodlarimiz kuzgi teng kunlikni "Mehrjon", bahorni "Navroʻz" bayrami bilan davlat miqyosida nishonlanganini aytadi. Mavsum marosim qoʻshiqlariq.da ilk bor band, bandnaqarot shakllari rivoj topib, oʻyin harakatlari yoki afsun aytimlarining ritmik xususiyatlarini ifodalovchi musiqiy va sheʼriy (jumladan, satr boʻgʻinlar soniga asoslangan barmoq) vaznlar yuzaga keladi. Muayyan ritmik "qolip" larga hamda parda tuzilmalariga tayangan ohanglar negizida keyinchalik ohangdor musiqa usulubi shakl topadi (yana q. Qoʻshiq, Marosim qoʻshiqlari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavsumiy shamollar

Mavsumiy shamollar – yil fasllarining almashinishi bilangina oʻz yoʻnalishini qarama-qarshi tomonga oʻzgartiradigan shamol. Mavsumiy shamollarning hosil boʻlishiga materik bilan okeanning turlicha isishi natijasida bosimning oʻzgarishi sabab boʻladi. Mavsumiy shamollar mussonlar oblastida yaqqol namoyon boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavhum birlik

Mavhum birlik - R = -1 xossa bilan taʼriflanadigan son. Haqiqiy sonlar maydoni / vositasida kengaytirilsa, kompleks sonlar maydoni hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavhum sonlar

Mavhum sonlar - I koʻrinishidagi kompleks sonlar. Bu sonlar manfiy haqiqiy sonning kvadrat ildizi boʻlgani uchun kompleks sonlar kiritilguncha "mavhum" boʻlib tuyulgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mavhum tasvir

Mavhum tasvir — linza, koʻzgu kabi optik buyumlar yoki ulardan tashkil topgan optik tizimdan oʻtayotgan yorugʻlik nurlarining aks yoʻnalishidagi davomining oʻzaro kesishishidan hosil boʻlgan tasvir. Mavhum tasvirni bevosita ekranda hosil qilish mumkin emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magadan

Magadan — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Magadan viloyati markazi. Oxota dengizining Nagayev qoʻltiqchasidagi port (Nagayevo). Aholisi 121,6 ming kishi (1998). Shahar korxonalarida konchilik asbob-uskunalari, yoqilgʻi apparaturasi ishlab chiqariladi, kema, avtomobil, traktorlar taʼmirlanadi. 42 sanoat korxonasi, shu jumladan, qurilish materiallari korxonalari, tikuvchilik fabrikasi, koʻnpoyabzal kombinati, TETS bor. M.da Uzoq Sharq ilmiy markazining Shimol biologik muammolari instituti, Shim.-Sharq kompleks ilmiy tadqiqot instituti, Shim.-Sharq qishloq xoʻjaligi zonal ilmiy tadqiqot instituti, Tinch okean baliq xoʻjaligi va okeanografiya instituti boʻlimi mavjud. Pedagogika instituti, politexnika texnikumi, tibbiyot va musiqa bilim yurtlari, 2 teatr, telemarkaz, muzey ishlab turibdi. Avia yoʻnadishlar orqali M. Moskva, Sankt-Peterburg, Novosibirsk va boshqa shaharlar bilan bogʻlangan. Kolima traktining boshlangʻich punkti. M.ga 1930-yillar boshida asos solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Magadan viloyati

Magadan viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. Uzoq Sharq iqtisodiy rayoniga kiradi. 1953-yil 3-dekabrda tashkil etilgan. Rossiya Federatsiyasining chekka shimoli-sharqiy qismida. Maydoni 461,4 ming km². Aholisi 232,8 ming kishi (2000). Asosan, ruslar, shuningdek, ukrain, belorus, tatar, evenk va boshqa ham yashaydi. 8 tumanga boʻlingan; 2 shahar, 28 shaharcha bor. Markazi Magadan shahri Magadan viloyati Sharkiy Sibir, Chukotka, Bering va Oxota dengizlari bilan oʻralgan. Viloyatning koʻp qismini Kolima togʻlari egallagan. Penjina qoʻltiqchasidan Anadir qoʻltigʻigacha keng Anadir pasttekisligi joylashgan. Asosiy foydali qazilmalari: oltin, qalay, volfram. Toshkoʻmir va qoʻngʻir kumir konlari bor. Iklimi keskin kontinental. Qishi sovuq, yozi salqin. Iyulning oʻrtacha temperaturasi Oxota dengizi sohillarida 1 G– 12°, Shimoliy Muz okeani sohillarida 3°– 6°, yanvarniki Oxota dengizi soxillarida –19° dan –23° gacha, Shimoliy Muz okeani sohillarida –24° dan –28° gacha. Magadan viloyatining ichki qismlarida iyulning oʻrtacha temperaturasi 14°–16°, yanvarniki –38°. Yiliga 300–350 mm, Oxota va Bering dengizlari sohillarida 500–700 mm, yogʻin tushadi. Oxota dengizi sohillaridan boshqa hamma joylar zamini muzlab yotadi. Vegetatsiya davri 100–105 kun. Yirik daryolari: Kolima va Anadir. Tuproklari podzolli togʻ-oʻrmon va togʻ-tundra tuproklari. Magadan viloyati tundra, oʻrmonli tundra va taygada joylashgan. Dauriya tilogʻochi, yer bagʻirlab oʻsadigan kedr koʻp. Tiyin, oqtovushqon, qutb tulkisi, tulki, oq ayiq, qoʻngʻir ayiq, rosomaxa, latcha, shimol bugʻusi, los, qushlardan kaklik, oʻrdak, gʻoz bor. Da-ryolarda baliq, dengizlarda kit, morj, tyulen yashaydi. Mashinasozlik, metallsozlik, baliq sanoati rivojlangan. Arkagala GRES, Kolima GES bor. Sut-goʻsht chorvachiligi, darrandachilik, moʻynachilik bilan shugʻullaniladi. Viloyat hududiy Magadan qoʻriqxonasi, Talaya kurorti bor."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Yana qarang 
 Labinkir koʻli
 

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Magadha

Magadha — Qad. Hindistondagi tarixiy viloyat va davlat; hozirgi Janubiy Biharniyag bir qismida joylashgan. M.ning yuksalishi miloddan avvalgi 7-asrdan boshlangan. Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda, Bimbisara va Ajatashatru davrida M. qoʻshni davlatlar bilan muvaffaqiyatli urushlar olib borgani tufayli ancha kuchaygan. M. bir qancha eng muhim davlat birlashmalari, xususan, Nandlar (miloddan avvalgi 4-asr), Mauriyalar (miloddan avvalgi 4—2-asrlar) va Guptalar (milodiy 4—6-asrlar) imperiyasining negizini tashkil qilgan. M. qad. Hindistonning eng yirik iqtisodiy va madaniy markazi, shuningdek, ilk buddizm va jaynizm dinlari tarqalgan hudud boʻlgan. 10-asrga kelib "M." atamasi muomaladan chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magazin

thumb|right|Magazin - Braziliya
Magazin (arab. — ombor/sah. — magazin) — 1) chakana savdo korxonasi, doʻkon, savdo binosi (mas, oziq-ovqat M. i, sanoat mollari M. i va boshqalar); 2) obligatsiyalar oldisotdisi bilan shugʻullanuvchi dilerlik kompaniyasini ifodalaydigan atama.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magazin (oʻlchov)

Magazin — 1) oʻlchovlar M. i — maʼlum aniqlikdagi maxsus tanlangan va elektr kattaliklarning umumiy oʻlchovlar korpusiga joylashtirilgan komplekt. Qarshiliklar M. i (izolyasiyalangan manganin simli gʻaltak), sigʻimlar M. i (elektr kondensatorlar), induktivlik M. i (induktivlik gʻaltaklari) keng qoʻllanadi. M.ni oʻlchash sxemasiga kiritib va kerakli kombinatsiyada ulab, sxemada yuqori aniklikdagi elektr kattalik rostlanadi; oʻlchovlar Magazin (oʻlchov) oʻlchash sxemalaridagi qarshilik, sigʻim va induktivlikni oʻzgartirish yoki rostlash uchun lab. va sexlarda ishlatiladi; 2) mashina, mexanizm, avtomat stanoklardagi bir xil elementlar turadigan quti. Masalan, fotoapparat M. i; 3) bosmaxona shriftlari turadigan moslama (harflar M. i); 4) avtomat qurollar (pistolet, pulemyot va boshqalar) da patronlarni joylashtirish uchun xizmat qiladigan kuti, disk, baraban yoki moslama.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magarach

Magarach — oʻrta kechpishar vinobop uzum navi. R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Qibray tumanidagi Vinochilik filialida Takveri navi urugʻidan koʻkartirilgan oʻsimlikni Pti Bushe navi bilan chatishtirib chikarilgan (P. V. Mixaylova). Navga Ukrainaning Krim viloyati Yalta shahrida joylashgan sobiq "Magarach" Butunittifoq uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti nomi berilgan (institut 1941—45 yillardagi urush davrida shu filialga evakuatsiya qilingan). Tupi kuchli usadi. Bargi oʻrtacha, 5 boʻlmali, kertikli, ters tomoni tuksiz. Guli 2 jinsli, boshi yirik, konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, qora. Poʻsti yupqa, eti sersuv, shirasi toʻq qizil rangda. Hosili kurtak yozishidan faol harorat yigʻindisi 2800°—2900° da 156 kunda pishib yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 140—380 s/ga. Sovuqqa chidamsiz. Oidium bilan kamdankam zararlanadi. M.dan oliy sifatli qizil disert vinolar tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Uzum navlari
Magdalena

Magdalena — Kolumbiyadagi daryo. Uzunligi 1540 km, havzasining maydoni 260 ming km². Markaziy Kordilyera togʻlaridan boshlanib, quyi qismida Karib boʻyi pasttekisligidan oqadi va Barrankilya shahri yaqinida Karib dengiziga quyiladi. Oʻrta oqimida serostona. Asosiy irmoqlari: Kauka va San-Xorxe (chapdan). Yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suv sarfi 8—10 ming m³/sek. Barrankilya shahridan La-Dorada shahrigacha (800) muntazam kema qatnashsh. M.ning quyi qismidan Kartaxena portigacha kanal qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Kolumbiyadagi daryolar
Ferdinand Magellan

thumb|286x286px|yoʻnalish
Magellan, Magalyaynish Fernan (, taxminan 1470, Portugaliya – 1521.27.4, Maktan orol, Fillipin) – portugaliyalik dengizchi sayyoh. Magellan ekspeditsiyasi birinchi dunyo aylana suzishni amalga oshirdi. 1505—1512 yillarda portugallar ekspeditsiyasida qatnashib ikki marta (1509-1511) Malakkagacha borgan. Magellan Lissabonga qaytgach, 1517-yil Ispaniyaga oʻtib, Molukka orollariga gʻarbiy yoʻl bilan suzib borish toʻgʻrisidagi oʻzi ishlab chiqqan loyihani Ispaniya qiroliga taqdim qildi. 1519—1521 yillarda 5 ta kemadan iborat Ispaniya ekspeditsiyasi (265 odam)ga boshliq etib tayinlangach, 1519-yil 20-sentyabrda Sanlukarde Barrameda bandargohidan (Ispaniya) yoʻlga chiqadi va 1520-yil yanvarda La-Plataning dengiziga quyilish yeriga yetib boradi. Fevralda janubga suzishni davom ettirib nomaʼlum yerning 2000 km dan ziyod sohilini (Magellan u joylarni Patagoniya deb atagan) koʻzdan kechirdi. Magellan 1520-yil mart oyida SanXulian buxtasida 3 kemada koʻtarilgan isyonni bostirdi va oʻsha yerda qishlab, 1520-yil avgustda 4 kemada suzishda davom etdi. Kemalar Olovli Yer oroli bilan materik oraligʻidagi boʻgʻoz (keyinchalik Magellan nomiga qoʻyilgan) orqali oʻtib nomaʼlum okeanga chiqdi. Magellan hamroxlari keyinroq uni Tinch okean deb atagan. Toʻxtovsiz qariyib 17 ming km masofani oʻtib, avval Mariana orollariga, soʻngra Filippin orollariga yetib borishdi. Magellan Maktan orolda mahalliy xalq bilan toʻqnashuvda oʻldirildi. Magellan hamrohlari Tinch okean orqali gʻarbga suzib, Afrikaning jan. orqali faqat bitta „Viktoriya“ kemasida (X. S. Elkano qoʻmondonligida) 1522-yil Ispaniyaga qaytib, dunyo aylana suzishni yakunladilar. Bu ekspeditsiya Yerning sharsimonligini amalda uzil-kesil isbotladi, yagona Dunyo okeani mavjudligini, Yer yuzasining koʻp qismi suv bilan qoplanganligini koʻrsatdi.

 Adabiyot 
 Pigafetta A., Puteshestviye Magellana, per, s ital., M., 1950; Magidovich I. P., Magidovich V. I., Ocherki po istorii geograficheskix otkritiy, 3 izd., M., 1983.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sayyohlar
Magellan bulutlari

thumb|Magellan bulutlari
Magellan bulutlari - galaktikamiz "Somon Yoʻli"ning tabiiy yoʻldoshlari; bizga eng yaqin boʻlgan qoʻshni ikkita (katta va kichik) galaktika. Ular tuzilishi boʻyicha notoʻgʻri galaktikalar sinfiga kirib, fizik qoʻshaloq sistema hisoblanadi. Osmonning Janubiy yarim sharida kuzatilib, kattasining koʻrinma oʻlchami Oydan =10-marta, kichiginiki esa <= 5-marta katta. F. Magellanning okeanlar boʻylab sayohati daftarida tasvirlangan va uning nomini abadiylashtirish maqsadida shunday atalgan. Dastlab, ular Kap bulutlari deb nomlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Astronomik obyektlar
Magellan boʻgʻozi

thumb|300px|
Magellan boʻgʻozi — Janubiy Amerika materigi bilan Olovli Yer arxipelagi orasidagi boʻgʻoz. Atlantika okeanini Tinch okean bilan bogʻlaydi. Uzunligi 575 km, eng tor joyi 2,2 km, farvaterida eng sayoz joyining chuq. 19,8 m. Kuchli gʻarbiy shamollar boʻlib turadi. Suv osti qoyalari va sayozliklarining koʻpligi kema qatnovini qiyinlashtiradi. Magellan boʻgʻoziga Olovli Yerdan muzliklar kelib tushadi. Punta-Arenas (Chili) porti bor. Boʻgʻoz ilk bor (1520-yil) uni kesib oʻtgan portugal dengizchisi F. Magellan nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Bernhard Kellermann

Bernhard Kellermann (4-mart, 1879, Fürth – 17-oktyabr, 1951, Potsdam) olmon shoiri va yozuvchisi boʻlgan.

 Ijodi 
 1904 — Yester und Li (Yester va Li)
 1906 — Ingeborg
 1909 — Der Tor (Tentak)
 1910 — Das Meer (Dengiz)
 1913 — Der Tunnel (Tunnel)
 1920 — Der 9 November (9-noyabr)
 1925 — Die Brüder Schellenberg (Aka-uka Schellenberg)
 1948 — Totentanz (Oʻlim raqsi)
Jami Kellermanning 25 dan ortiq kitobi chop etilgan.

 
 Bernhard Kellerman asarlari, Olmon Milliy Kutubxonasi

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Andelnans

Andelnans — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Arrondissement BelfortBelfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1203 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 286,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 4,2 km2. Dengiz sathidan 340 - 407 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Angeot

Angeot — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
280 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi har kvadrat kilometrga — 42,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 6,6 km2. Dengiz sathidan 360 – 417 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Anjoutey

Anjoutey — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
591 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 76,8 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 7,7 km2. Dengiz sathidan 372 – 505 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Argiésans

Argiésans — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
381 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 141,1 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 2,7 km2. Dengiz sathidan 342 – 440 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Autrechêne

Autrechêne — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
210 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 70,0 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 3,0 km2. Dengiz sathidan 333 – 368 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Auxelles-Bas

Auxelles-Bas — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Arrondissement BelfortBelfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
461 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 49,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 9,3 km2. Dengiz sathidan 430 - 621 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Auxelles-Haut

Auxelles-Haut — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
307 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 47,2 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 6,5 km2. Dengiz sathidan 510 – 1140 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Banvillars

Banvillars — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
258 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 56,1 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 4,6 km2. Dengiz sathidan 348 – 444 m balandlikda joylashgan. Shvetsariya bilan chegaradosh. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Bavilliers

Bavilliers — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
4582 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 954,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 4,8 km2. Dengiz sathidan 343 – 434 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari
Beaucourt (kommuna)

Beaucourt — Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommuna. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
5348 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 1069,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 5,0 km2. Dengiz sathidan 375 – 575 m balandlikda joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Territoire de Belfort shaharlari