Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Boshlangʻich taʼlim

Boshlangʻich taʼlim – umumiy oʻrta taʼlimning dastlabki bosqichi. Oʻzbekiston Respublikasida Boshlangʻich taʼlim 1—4-sinflarda bolalarga ilk taʼlim berish, ularni maʼnaviy kamol toptirishning boshlanish davri hisoblanadi. U 1—4-sinflarni oʻz ichiga oladi va oʻqish 6—7 yoshdan boshlanadi. Bunda taʼlim mazmunini belgilash muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunida Boshlangʻich taʼlim umumiy oʻrta taʼlim olish uchun zarur boʻlgan savodxonlik, bilim va koʻnikma asoslarini shakllantirishga karatilgan. Boshlangʻich taʼlim sinflari uchun oʻquv rejasi va das mavjud. Boshlangʻich taʼlimda oʻquv rejasi asosida ona tili, matematika, tibbiyot, tarix (tarixiy mavzulardagi matnlar asosida), rus tili, tasviriy sanʼat, jismoniy tarbiya boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkaziladi. Ona tili darsida xatsavod oʻrgatiladi, nutqni oʻstirish, oʻqish va yozishga oʻrgatish yuzasidan maxsus mashgʻulotlar oʻtkaziladi, dastur asosida imlo qoidalari va baʼzi grammatik vositalar toʻgʻrisida dastlabki maʼlumotlar beriladi. Matematika darsida 4 arifmetik amal ichida hisoblash (qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish va boʻlish) oʻrgatiladi, algebra va geometriyaga oid ilk tushunchalar bilan tanishtiriladi. Boshlangʻich taʼlimda maktab dasturida belgilangan bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻrgatish hamda hosil qilishga erishish uchun taʼlimning turli usullari, shakllari hamda vositalaridan foydalanish asosida ish olib borish talab qilinadi (yana qarang Boshlangʻich maktabAbdullayev, Yoʻldosh. „“ OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:maktab
Boshlangʻich urugʻchilik

Boshlangʻich urugʻchilik — yangi hamda rayonlashtirilgan ekin navlari va duragaylari urugʻlarining navdorlik va mahsuldorlik sifatlarini saqlab qolgan holda yalpi koʻpaytirish. Istiqbolli yangi navlar elitasi navni dastlabki koʻpaytirish urugʻchilik xoʻjaliklarida, rayonlashtirilgan navlar elitasi ixtisoslashtirilgan elitaurugʻchilik xoʻjaliklarida yetishtiriladi. Yangi va rayonlashtirilgan navlar dastlabki koʻpaytirish ustidan mualliflik nazoratini seleksiya muassasalari — orginatorlar olib boradi. Ekin turiga kura (donli, moyli, texnika, yemxashak va boshqalar) ekinlarni tashkil etishda turli sxemalar qabul qilingan. Masalan, gʻoʻza urugʻchiligi sxemasida Boshlangʻich urugʻchilik bosqichi 1yilgi urugʻlik koʻchatzori (superelita) va 2-yilgi urugʻlik koʻchatzori (elita)ni oʻz ichiga oladi (qarang Urugʻchilik)"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Botanika
Boshlangʻich funksiya

Boshlangʻich funksiya — berilgan f(x) funksiyaning F’(x)=f (x) tenglik bajariladigan Gʻ(x) funksiyasi. Boshlangʻich funksiya koʻp qiymatli funksiya. Boshlangʻich funksiya ni izlash differensiyalash amaliga teskari amaldir. Gʻ(x) uchun cheksiz koʻp Boshlangʻich funksiya mavjud, ammo ulardan istalgan ikkitasi bir-biridan oʻzgarmas qoʻshiluvchi bilan farq qiladi. Barcha Boshlangʻich funksiya lar toʻplami f(x) funksiyadan olingan aniqmas integral deyiladi. Bu toʻplam Gʻ(x)=Gʻ(x)+Sformula bilan ifodalanadi; bunda Gʻ(x) — biror Boshlangʻich funksiya, S — ixtiyoriy uzgarmas. Maye, x3 funksiya Zx2 uchun Boshlangʻich funksiya dir. Zx2 ning hamma Boshlangʻich funksiya larix3+S koʻrinishda yoziladi (bu misolda interval ixtiyoriy)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshlangʻich pay

Boshlangʻich (Qoʻr) pay — shirkat aʼzolarining umumiy ish uchun qoʻshgan dastlabki pul mablagʻi (kooperativ pay, aksiyador pay va boshqalar). Boshlangʻich pay qoʻshish korxona egasiga aylanishning sharti hisoblanadi va korxona mol-mulkida uning ilk hissasiga teng boʻladi. Agar korxona aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilgan boʻlsa, boshlangʻich pay qoʻshgan kishi dastlab uning summasiga teng aksiyani, aksiya miqdoriga qarab esa dividend opgit. Boshlangʻich pay jamoa mulkini barpo etish yoʻllaridan biri, bozor iqtisodiyotiga utishning eng zarur sharti hisoblanadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Iqtisodiy atamalar
Boshlik

Boshlik — 1) Kavkaz togʻlik axoliyey va boshqa Sharq xalqlari sovuq, qoryomgʻir va oftobdan sakdanish uchun boshiga kiyadigan jun yopinchiq. 1862-yil rus armiyasida joriy qilinib, rusturk urushi (1877—78)da shu qadar qoʻl kelganki, hatto uni Gʻarbiy Yevropa armiyalarida ham ishlata boshlaganlar. Masalan, 1881-yil Tunisga joʻnatilgan fransuz qoʻshinlari otryadining barcha zobit va askarlari B. bilan toʻla taʼminlangan. 2) Ayrim musulmon xalqlarda kuyov tomon kelin tarafga inʼom qiladigan qalin boʻlib, u choʻqqi quloqchin ichiga solib berilgani uchun shunday deb atalgan. 3) Poyabzalning oyoq yuzi va yonlarini yopib turadigan qismi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshmoq

Boshmoq — 1) tormozda — vagonlarni toʻxtatish uchun temir yoʻl iziga qoʻyiladigan ponasimon moslama; 2) qoziqoyoq boshmogʻi — qoziqoyoqning pastki oʻtkir uchiga kiydiriladigan poʻlat uchlik; 3) texnologik B.— mashinalar oʻrnatiladigan va sozlanadigan tayanch; 4) qutbiy B.— elektr mashinalari magnit qutblarining bir qismi; magnit oqimi zichligining bir meʼyorda tarqalishini taʼminlaydi; 5) tayanch ustunning bosim asosga bir tekis tushishini taʼminlaydigan pastki qismi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshoyoqli mollyuskalar

Boshoyoqli mollyuskalar (Cephalopoda) — yuksak tuzilgan dengiz mollyuskalari sinfi. Tanasi (uz. 1 sm dan 5 m gacha) bilateral simmetriyali, odatda, tana va yirik boshboʻlimlaridan iborat. Oyogʻi voronkaga aylangan. Tanasi qalin mantiya bilan qoplangan. Ichki organlari keng mantiya boʻshligʻida joylashgan. Ogʻiz teshigi atrofida 8 yoki 10 ta paypaslagichlari (oyoqlari) boʻladi. Paypaslagichlarida bir necha qator boʻlib joylashgan juda koʻp soʻrgʻichlari bor. Koʻpchilik ning chigʻanogʻi evolyutsiya jarayonida reduksiyaga uchragan yoki mantiya burmalari ichida plastinka holida saqlanib qolgan. Haqiqiy chigʻanoq faqat nautilusda boʻladi. Urgʻochi argonavt chigʻanogʻi esa tuxumlarini olib yurishga moslashgan. Bosh miyasi togʻay skelet bilan qoplangan. Toʻtiqush tumshugʻiga oʻxshash egilgan bir juft jagʻlari ozigʻini ushlab turish va maydalash uchun xizmat qiladi. Qirgʻichlari va 2 juft soʻlak bezlari bor. Orqa ichagiga siyoh xaltasi yoʻli ochiladi. Bosh miyasi yirik, boshining ikki yonida yirik va yaxshi rivojlangan koʻzlari joylashgan. Boshoyoqli mollyuskalar rangini tez oʻzgartirish xususiyatiga ega (niqoblanish). Aksariyat da nur taratuvchi organlari boʻladi. Qon aylanish sistemasi deyarli yopiq. Ayrim jinsli, baʼzi da jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan. Erkagi paypaslagichlarining oʻzgarishidan hosil boʻladigan spermatofori (gektokotil) yordamida urugʻ hujayralarini urgʻochisining mantiya boʻshligʻiga yoki urugʻ qabul qilgichiga kiritadi. Tuxumlari yirik, sariq moddasi koʻp. Tuxumdan voyaga yetgan davriga oʻxshash mollyuska chiqadi. Boshoyoqli mollyuskalar, odatda, reaktiv usudda faol harakat qiladi. Buning uchun boshining pastida joylashgan 2 ta tirqish orqali suv mantiya boʻshligʻiga kiradi; mantiya devorida muskullar kuchli qisqarganda suv voronkasi orqali kuch bilan otilib chiqib, mollyuska tanasini suradi. Koʻpchilik da tanasining keyingi tomonida va ikki yonida bir juft suzgichlari boʻladi. Hozirgi Boshoyoqli mollyuskalar ning 650 ga yaqin turi okean va ochiq dengizlarda tarqalgan, 2 ta (toʻrt jabralilar, ikki jabralilar) kenja sinfga boʻlinadi. Toʻrt jabralilar eng qad. sodda tuzilgan (mas, nautilus), ikki jabralilar esa qolgan barcha hozirgi mollyuskalarni uz ichiga oladi. Pelagik va dengiz tubida hayot kechiradi. Yirtqich, bentofag va plantofag oziqlanadi. Koʻpchilik Boshoyoqli mollyuskalar goʻshti uchun ovlanadi. Ayrim farmatsevtika sanoati uchun xom ashyo hisoblanadi. Dunyo boʻyicha har yili 1,63 mln. t ga yaqin Boshoyoqli mollyuskalar ovlanadi (qarang Mollyuskalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshoq

Boshoq – toʻpgul yoki toʻpmeva xili. Asosan donli oʻsimliklarga xos boʻlib, boshoqchalardan tashkil topgan. Boshoqcha toʻpgulda bir qancha gullar ikkita qipiq orasiga joylashgan. Shunday boshokchalardan bir nechtasi poyaning uchida zich oʻrnashib, B.ni hosil qiladi. Shuning uchun boshoqcha poyaning gulchi (generativ) shoxchasidan iborat boʻlib, oddiy toʻpgul deyiladi. B. esa juda koʻp boshokchalardan hosil boʻlgan murakkab toʻpguldan tashkil topgan. Shunga koʻra oddiy, murakkab va siyrak gulli B. boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Botanika
Boshogʻriqoʻt

Boshogʻriqoʻt (Achillea santolina L.) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15—30 sm. Bargi ensiz, patsimon. Guli sariq. Gul savatchalari poya uchida qalqrnsimon murakkab toʻpgul hosil qiladi. May—iyulda gullab, avgustda urugʻi pishadi. Togʻ etaklari, choʻl va adirlarda tarqalgan; ariqlar boʻyida, yoʻllar yaqinida, shuningdek begona oʻt sifatida ekinlar orasida ham oʻsadi. Quritilmagan B.da 0,056—11% efir moyi boʻlib, bu moy tarkibida 53—56% kamfora, 15— 20% sinsol, 10—15% apinen, 20% ga yaqin efir va spirt borligi aniqlangan. Poyasi, bargi va gulidan tayyorlanadigan qaynatmadan xalq tabobatida meʼda kasalliklari, sil va bavosirni davolashda, qonni toʻxtatishda foydalaniladi. B.dan tabiiy kamfora ham olish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshpana

Boshpana — yashash uchun, shuningdek tabiiy yoki ijtimoiy hodisa, voqeadan yashirinib, omon qolish uchun makon boʻladigan joy. Siyosiy boshpana ham boʻladi (qarang Boshpana huquqi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshpana huquqi

Boshpana huquqi — xalqaro va davlat ichki huquqiga oid tushuncha. Xalqaro huquqda boshpana huquqi asosiy xalqaro-huquqiy odatlarga, shuningdek Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyam 1967-yil 4-dekabrda kabul qilgan Hududiy boshpana toʻgʻrisidagi deklaratsiyaga binoan amalga oshiriladi. Davlat ichki huquqida boshpana huquqi hozirgi demokratik davlatlarning konstitutsiya va qonunlariga koʻra, ajnabiy fuqarolar va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga beriladigan alohida shaxsiy huquq. Ajnabiy oʻz vatanida siyosiy, diniy, ilmiy va boshqa shunga oʻxshash asoslar boʻyicha taʼqibga uchragan taqdirda boshpana huquqi unga boshqa davlat hududida, nomaʼlum uzoq vaqt qolish imkoni tugʻilgan paytda beriladi. Boshpana huquqi harbiy jinoyatchilar va insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir etgan aybdor shaxslarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Siyosiy boshpana ajnabiyga oʻz-oʻzidan fuqarolik berilishini bildirmaydi. Davlat ushbu shaxsga boshpana berish bilan uni taʼqib etgan davlat qoʻliga topshirmaslik majburiyatini zimmasiga oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Migratsiya qonunchiligi
Turkum:Inson huquqlari
Turkum:Xalqaro huquq
Bosh skeletsizlar

Bosh skeletsizlar, boshqutisizlar – xordalilar kenja tipi, ayrim maʼlumotlarga koʻra, bosh xordalilar sinfi. Boshi ixtisoslashmagan, bosh qutisi boʻlmaydi. Tanasi va ayrim ichki organlari, jumladan ayirish sistemasi va jinsiy bezlari hamda muskullari segmentlashgan. Sezgi organlari sodda tuzilgan, faqat terisida va nerv nayi boʻylab sezgir hujayralar joylashgan, yuragi boʻlmaydi, qisqarib turuvchi aortasi yurak funksiyasini bajaradi. 2 urugʻi (lansetniklar, asimmetron) maʼlum. Atlantika va Tinch okeani dengizlarida keng tarqalgan. Qora dengizda ham uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshtuzi

Boshtuzi — boshga taqiladigan ziynat buyumi, Xorazmdagina saqlanib qolgan taqinchoq. Kelinlar yakka holda peshonaga va juft holda chakkalariga taqqan. B. shakli asosiga uchburchak joylashgan va uning asosidan yuqoriga tomon uchi dumaloq shaklda yakunlanuvchi oʻqustun chiqarilgan, uchburchak burchaklaridan boʻrtma, oʻqustundan yon tomonlariga 3 juft shoxchalar chiqarilgan, har bir boʻrtma va shoxchalarga, shuningdek uchburchak asosiga bargakli shokilalar osilgan. Uchburchak markaziga yirik va boʻrtmalarga kichik hajmli, atrofi feruza koʻzlar halqasi bilan oʻralgan tekis doiraga esa rangli shisha koʻzlar oʻrnatilgan. Tadrijiy rivojlanishida zardushtiylik maʼbudasi Anaxita obrazi bilan ramziy maʼnoga ega boʻlgan "hayot daraxti" mavzulari uygʻunlashib ketgan yagona anʼanaviy shakldagi taqinchoq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshtutsoy

Boshtutsoy — Navoiy viloyati Nurota tumaniayatk soy. Baxiltogʻning jan. yon bagʻridan, 1600 m balandlikdan Oqqoyasoy nomi bilan boshlanadi. B. dastlabki 5 km da jan.gʻarbga, keyin shim.gʻarbga oqib Boʻbaksoyga quyiladi. Uzunligi 21 km, havzasining maydoni 40 km². Yogʻingarchilik paytidagina suv oqadi, boshqa vaqtlarda esa u yerbu yerida buloqlar sizib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Boshqariladigan bomba

Boshqariladigan bomba — aviatsiya bombasituri. Quruklik va dengizdagi kichik hajmli muhim nishonlarga tashlanadi. Boshqariladigan bomba samolyotdan turib radiouzatkichlar yordamida boshqariladi. Boshqa turdagi bombalarga nisbatan moʻljalga aniq tegadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqariladigan gaz muhiti

Boshqariladigan gaz muhiti — germetik berk kameralarda sunʼiy yaratilgan atmosfera. Sanoat usulida sabzavot, meva, uzum va boshqalarni uzoq saqlashda qoʻllanadi. Muayyan harorat, namlik va gaz muhiti talab etiladi. Masalan, 3% SO2, 5% O2, 92% N tarkibli muhitda va namlik 90—98%, harorat 02° da uzumni 8—9 oygacha sifatini buzmay sakdash mumkin. Gaz muhitining moʻʼtadilligi gazogeneratorpar bilan taʼminlab turiladi. Yirik omborxonalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqariladigan kapitalizm nazariyasi

Boshqariladigan kapitalizm nazariyasi — iqtisodiyotni, jumladan kapitalistik xoʻjalik yuritish tizimini davlat yoʻli bilan boshqarishni asoslaydigan nazariya. 1929—33 yillarda AQShda roʻy bergan Buyuk tanglik — iqtisodiy inqiroz va kapitalizmning aralash iqtisodiyotga oʻsib oʻtishi jarayoni Boshqariladigan kapitalizm nazariyasi n.ni vujudga keltirdi. Bu nazariyaning asoschisi ingliz iqtisodchisi J. M. Keyns hisoblanadi (qarang Keynschilik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarish

Boshqarish (iqtisodiyotda) — xoʻjalik obʼyektining iqtisodiy tizimi holatini tartibga solish va yoʻnaltirish jarayoni; subʼyektlar, idoralar tomonidan kishilar va iqtisodiy obʼyektlarga ongli maqsadga muvofiq taʼsir koʻrsatishni bildiradi, ularning faoliyatini yoʻnaltirish va koʻzlangan natijalarga erishish maqsadlarida amalga oshiriladi. B. usullari boshqariladigan obʼyektning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq, lekin hamisha boshqaruv qarori tatbiq etiladigan davrni ajratib olishni nazarda tutadi. B. xoʻjalik faoliyati davrlari uchun ishlab chiqiladigan rejalarga muvofiq holda olib boriladi. B.ning iqtisodiy, maʼmuriy va ijtimoiyruxiy usullari mavjud. B.ning iqtisodiy usulidakutilganmaqsadlarga erishish uchun iqtisodiy vositalardan foydalaniladi. Bu vositalar (rejalashtirish, texnikiqtisodiy taxlil, foyda, rentabellik, narx, kredit, moddiy ragʻbatlantirish, soliq va boshqa dastaklar)dan toʻgʻri foydalanish muhim oʻrin tutadi, ishlab chiqarish jamoasini tashkil etadigan kishilarning shaxsiy va guruhiy manfaatlarini yuzaga chiqarish orqali ularning samarali ishlashi taʼminlanadi (mas, ishchilarga qoʻshimcha ish haqi toʻlash, mukofotlar berish, bir yoʻla katta pul bilan takdirlash va boshqa ragʻbatlantirish choralari). B.ning maʼmuriy usuli buyruq va farmoyishlar asosida olib boriladi. Maʼmuriyat oʻz xoʻjaligi doirasida boʻlimlar, guruhlarni, shuningdek xodimlarni tabaqalashtirib, ularning vazifalari, masʼuliyati va huquqini belgilaydi. Unda rejalashtirish, resurslarni, foydani, tayyor mahsulotni taqsimlash, mablagʻlardan foydalanish markazlashtirilgan tartibda olib boriladi. Ijtimoiyruhiy usuldagi B. ijtimoiymaʼnaviy vaziyatga taʼsir etish orqali kishilarning feʼlatvori, ruhiyatini hisobga olib, ularning ijtimoiy talabini qondirish yordamida olib boriladi.

B. tarkibiy jihatdan korxona, firma, kompaniya, birlashma va boshqa miqyosida, hududiy jihatdan esa tuman, shahar, viloyat, davlat miqyosida boʻladi. B. ishini davlatning boshqaruv organlari yoki boshqaruvchshshr (menejerlar) amalga oshiradi. B. jarayonida vaziyatni B., yaʼni oʻzgargan iqgisodiy vaziyatga tezkorlik bilan chora topish muhim oʻrin tutadi. Vaziyatni B.ning vazifasi xoʻjalik obʼyektini uning uzoq muddatli maqsadlarini amalga oshirishga yunaltirishdan iborat. B.da mahsulot sifati, harajatlar, mulk, xatar, bozor, talab, taklif va boshqa masalalar boʻyicha juda muhim qarorlar qabul qilish talab etiladi va ularning kutilgan natijalarga olib kelishi B.ning toʻgʻri yoki samaradorliligini tasdiqlaydi (q Menejment).

Sadir Salimov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarish mexanizmlari

Boshqarish mexanizmlari — ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish uchun moʻljallangan qurilmalar. Maye, paxta titish avtomatida paxtaning qalinligi bir xil boʻlishini taʼminlaydigan mexanizm; avtomat toʻquv dastgohida ip uzilganda dastgohni toʻxtatuvchi moslama. Toʻqimachilik, mashinasozlik va yengil sanoatda, metallurgiya, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalarda texnologiya jarayonlarining maʼlum dastur asosida borishini taʼminlash uchun qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarish pulti

Boshqarish aparati— sanoat korxonalari, energetika, transport, hisoblash mashinasi va boshqa obʼyektlarning boshqarish organlari, signal koʻrsatkichlari, nazoratoʻlchash asboblari majmui. Boshqarish pulti boshqarilayotgan qurilmaning oʻziga yoki obʼyektdan uzoqqa oʻrnatilishi mumkin. Boshqarish pulti murakkab agregatlar, zavodavtomat, hisoblash mashinalarida keng qoʻllanadi. Uni nazoratchi operatorlar boshqarib va kuzatib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyruqbozlik usuli

Buyruqbozlik usuli, buyruqbozlik iqtisodiyoti — iqtisodiyotni tashkil etish usullaridan biri. Bu usulda hukumat resurslarni markazlashtirgan holda taqsimlaydi, ayrim shaxslar hamda korxonalarga oʻz qarorlariga muvofiq faoliyat koʻrsatish majburiyatini yuklaydi (qarang Boshqarish).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarma

Boshqarma — davlat boshqaruvi tizimida biror yirik tarmoq yoki xoʻjalik sohasida markaziy yoki oʻrta boʻgʻindagi boshqaruv idorasi (mas, Markaziy bankning viloyat boshqarmasi, Bojxona qoʻmitasining shahar boshqarmasi). B. vertikal (vazirlik, qoʻmita, korporatsiya darajasida sektor — boʻlim — boshqarma — bosh boshqarma) va gorizontal (ayrim vazifalarni bajaruvchi boʻlimlar) tizimda rahbarlikni amalga oshirishi mumkin. B. umuman boshqaruv vazifalarini, maqsadlarini amalga oshirish va boshqarish jarayonining uzluksiz hamda samarali ishlashini hududiy yoki tarmoq tamoyillari asosida tashkil etadi. Hozirgi paytda Oʻzbekistondagi boshqaruv amaliyotida B. oʻrniga departament atamasi kirib kelmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruv

Boshqaruv (grammatikada) — sintaktik aloqa turi. Bunda tobe soʻz hokim soʻz talabiga koʻra muayyan grammatik shaklga kiradi va shu shakl orqali tobelanadi (tobe soʻz biror kelishik qoʻshimchasini oladi yoki koʻmakchi bilan birga keladi). B.ning ikki turi mavjud; kelishikli B. (mas, mustaqillikka erishmoq, ishdan qaytmoq); koʻmakchili B. (mas, qaychi bilan kesdi, inson uchun yaratmoq).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruvchi mashina

Boshqaruvchi mashina — murakkab jarayonlarni boshqarishda odam vazifalarini bajaruvchi avtomatik qurilma. Masalan, EHMlari yadro fizikasi, elektronika, avtomatika, telemexanika, matematika, tilshunoslik, fan va texnikaning boshqa sohalaridagi ishlarda asqotmoqaa. Boshqaruvchi mashina lar oddiy elektron raqamli hisoblash mashinalaridan bir oz farq qiladi: ularda arifmetik, xotirlovchi, kirituvchi va chiqaruvchi, boshqaruvchi qurilmalardan tashqari mashinani boshqarilayotgan obyekt bilan bogʻlaydigan qoʻshimcha qurilmalar boʻladi. Boshqaruvchi mashina 2 qism: hisoblovchi qism va obyekt bilan bogʻlangan qismdan iborat. Boshqaruvchi mashina boshqarilayotgan obyektga 2 usulda ulanadi. Birinchi usulda mashina ga obyektdan kerakli axborotlar (x,, x2,... xp) va shu obyekt uchun tuzilgan dastur (algoritm) beriladi (rasm, a). Mashina shularga asosan hisoblab, baʼzi parametrlarni oʻzgartirish kerakligi haqida maʼlumot (ug u2,... ul) beradi. Ikkinchi usulda rostlagichlardan foydalaniladi (rasm, b). Bu rostlagichlar mashinadan olingan axborotga asosan oʻzgaruvchi parametrlarni turgʻunlashtirib turadi. Boshqaruvchi mashina yordamida obyektlar, asosan, uch bosqichda boshqariladi: 1) boshqariluvchi obyekt oʻrganilib, kerakli axborotlar yigʻiladi; 2) boshqarish jarayonining matematik modeli tuziladi; 3) tuzilgan dastur amalga oshiriladi. Boshqaruvchi mashina lardan ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish, poyezdlarni haydash, samolyotlarni uchuvchisiz boshkarish va boshqa sohalarda foydalanish mumkin. Ular korxonalarni yalpi avtomatlashtirishga, mehnat unumdorligini oshirishga, ishlab chiqarishni kengaytirishga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruvchilar

Boshqaruvchilar — korporatsiyalarning oliy mansabdor xodimlari; ular korporatsiyalarning kundalik ishlariga rahbarlik qiladi va direktorlar boshqaruvi qarorlarini amalga oshiradi. Mulk shaklidan qati nazar B. har qanday korporatsiya, kompaniya yoki firmada tashkilotchilik, boshqaruvchilik, muvofiqlashtirish, taxdil vazifalarini bajaradi, lekin korxonaning ishlab chiqarishmoliyaviy siyosatini belgilamaydi, maʼmuriyatga boʻysungan holda ularning topshiriklari ijrosi bilan shugʻullanadi (qarang Menejerlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqizilsoy rasmlari

left|thumb|200px
thumb|200px
Boshqizilsoy rasmlari — qadimiy va ilk oʻrta asrlarga mansub qoyatosh rasmlari. Chatqol tizmasi (Oʻzbekiston)ning jan.gʻarbiy yon bagʻridagi Boshqizilsoy dara qoyatoshlariga ishlangan. Toshkent shahridan 70-80 km sharqda, Toshkent viloyati Parkent tumani hududida. 1934-yilda A. Mirmuhamedov topgan, A. Kabirov oʻrgangan (1966, 1971—72). 400 dan ortiq rasmlarning asosiy qismi miloddan avvalgi 6—1-asrlarga mansub; 1—8-asrlarga oid rasmlar ham uch^ raydi. Boshqizilsoy rasmlari sharpa va soya usulida oʻyib ishlangan boʻlib, unda chorvachilik, ovchilik, diniy marosim koʻrinishlari, qoplonning togʻ echkilariga hujumi, yilqilarni qoʻraga qamash kabi manzaralar aks ettirilgan. Shuningdek odamlar, hayvonlar (ot, qoplon, togʻ echkisi, arhar, bugʻu, toʻngʻiz, it, boʻri), gardish shaklidagi quyosh ramzi va boshqa oʻziga xos tarzda tasvirlangan.

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Toshkent viloyati
Boshqird

Boshqird – 1) boshqirdlar millatiga mansub kishi; 2) oʻzbeklarning qipchoq, jaloyir qabilalari tarkibiga kirgan bir urugʻning nomi. Fargʻona vodiysi va Surxondaryo viloyatida „Boshqird qishloq“ deb ataladigan qishloqlar ham uchraydi. Hasan Ato Abushiyning „Turkiy qavmlar tarixi“ asari (1909)da keltirilishicha, Boshqoʻrd atamasi „Bosh uygʻur“ yoxud „Boshqutir“ soʻzidan olingan. Kamoliddin Binoiy „Shayboniynoma“ asarida 15-asr oxiri – 16-asr boshlarida Sirdaryoning oʻrta havzasida yashagan turkiy qabilalar orasida bachkirdlarni ham sanab oʻtgan. 92 oʻzbek urugʻi toʻgʻrisida maʼlumot beruvchi „Asomiyi navodu du firqayi oʻzbek“da bachqirlar nomi ham keltirilgan. Fargʻona viloyatida Bochqir nomli qishloq boʻlib, K. Shoniyozovning fikricha, 18-asrda shu qishloqda B.lar yashaganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqird ot zoti

Boshqird ot zoti — qadimda oʻrmon va dasht otlari negizida Boshqirdistonda chiqarilgan zot. Suti, goʻshti uchun boqiladi, shuningdek qishloq xoʻjaligi ishlarida ham foydalaniladi. Boshqird ot zoti z.ning aravaga qoʻshiladigan va miniladigan tiplari saqlanib qolgan (3 t gacha yuk torta oladi). Tusi toʻriq, dumi va yoli qora, malla, qoʻngʻir, saman. Biyasining tanasi uz. 144—145 sm, qarchigʻayi balandligi 142—143 sm, koʻkrak aylanasi 178—180 sm, toʻpigʻi aylanasi 18,4— 20 sm; tirik vazni 420–460 kg. Biyalari sogʻim davrida 1720—2060 l (sersut biyalari 3000 l gacha) sut beradi. Sutidan sifatli qimiz tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uy hayvonlari

Turkum:Otlar
Boshqird yarusi

Boshqird yarusi (Boshqirdiston hududida oʻrganilgan, nomi shundan) — Oʻrta karbon davrining boshlangan vaqti. 1934-yilda S. V. Semixatova tomonidan "boshqird qatlamlari" nomi bilan ajratilgan. 1974-yil sobiq Ittifoqning umumiy regional sxemalarida rasmiy "Boshqird yarusi" deb qabul qilingan. Serpuxov va Moskva yaruslari oraligʻida joylashgan. Boshqird yarusi kulrang, toʻq kulrang, dolomitsimon ohaktoshlardan, magmatik va vulkan jinslardan tuzilgan. Oʻrta Osiyoda (Piskom, Fargʻona, Qurama, Turkiston, Olay, Hisor togʻlarida), Rossiya Federatsiyasi (Ural, Timan, Volgaboʻyi, DneprDon botikligi, Voronej kristalli massivi va boshqalar), Ukraina (Donbass) da tarqalgan. Boshqird yarusi da toshkoʻmir, neft va gaz, simob, polimetall qurilish materiallari uyumlari bor. Qurama togʻlaridagi Boshqird yarusi da boksit boyligi va oltin (Koʻchbuloq oltin konivulkan jinslarda) bor. Gʻarbiy Yevropada Boshqird yarusi ga mahalliy stratigrafik sxema boʻyicha yuqori namyur va quyi vestfal toʻgʻri keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqird qoʻzgʻolonlari

Boshqird qoʻzgʻolonlari — boshqird xalqining podsho Rossiyasiga qarshi olib borgan qoʻzgʻolonlari: 1) boshqird xalqiga zoʻrlab xristian dinini qabul qildirishga qarshi, gʻazovot shiori ostida ruslarga qarshi boshqird mulkdorlari tomonidan 1681—83 yillarda uyushtirilgan qoʻzgʻolon. Qoʻzgʻolon oqsoqol Sayt Sadir boshchiligida boʻlgani uchun u Sait qoʻzgʻoloni deb ham ataladi. 1682-yil 28-mayda Ik daryosi boʻyida qoʻzgʻolonchilar magʻlubiyatga uchraganlar. Qoʻzgʻolonga qalmiklar ham qoʻshilganlar. 1683-yil bahorida qoʻzgʻolon Gʻarbiy Boshqirdistonni qamrab olgan. Biroq boshqird va qalmiq zodagonlari oʻrtasida oʻzaro nizo boshlangan. Qalmiqlar Boshqirdistonni oʻzlariga tobe etish maqsadida talonchilik yurishi tashkil etganlar va boshqird yaylovlarini talab koʻplab asir va mollarni oʻlja olganlar. Qalmiqlar bosqinidan bezib qolgan xalq ommasi qoʻzgʻolondan chetlashgan, oqibatda podsho hukumati 1683-yil dekabrda qoʻzgʻolonni bostkrishga erishgan; 2) 1755-yilgi qoʻzgʻolon Botirsho qoʻzgʻoloni deb ham ataladi. Bu qoʻzgʻolon ham boshqirdlarni zoʻrlab xristianlashtirishga va boshqird yerlarini tortib olishga qarshi podsho maʼmuriyatiga, mahalliy mulqdorlarga qarshi qaratilgan. Boshqirdistonning katta qismiga yoyilgan. Qoʻzgʻolonni tayyorlashda mulla Abdulla Aleev (laqabi Botirsho)ni boshqird, tatar, qozoq, oʻzbeklarga qarata yozgan daʼvatnomasi, ularni "kofirlar"— ruslarga qarshi gʻazovotga chaqirishi maʼlum rol oʻynagan. Lekin Botirshoning oʻzi qoʻzgʻolonga rahbarlik ham qilmagan, qoʻzgʻolon esa boshqa shiorlar ostida oʻtgan. Shuning uchun uni Botirsho qoʻzgʻoloni deb atash shartlidir. Qoʻzgʻolonchilar orasida ittifoq boʻlmaganligi, yirik mulkdorlarni qoʻzgʻolonga qarshi chiqishi, podsho hukumatining tilyogʻlama siyosati (oʻz ixtiyori bilan taslim boʻlganlarni avf etish, boshqird, tatar va qozoqlarni oʻzaro gijgijlash va boshqalar) natijasida Boshqird qoʻzgʻolonlari podsho hukumati tomonidan shafqatsizlik bilan bostirilgan. Boshqird qoʻzgʻolonlari xalq ommasining mustamlakachilikka va zoʻravonlikka qarshi ozodlik uchun olib borgan kurashi edi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqirdiston davlat universiteti

Boshqirdiston universiteti, Boshqirdiston davlat universiteti — Rossiyadagi yirik untlardan biri. Ufa shahrida joylashgan. K. A. Timiryazev nomidagi Boshqirdiston pedagogika instituti negizida 1957-yil tashkil etilgan. Fizika, matematika, biologiya, filologiya, tarix, geografiya, kimyo, yuridik fanlari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 8 mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Universitet ilmiy asarlar nashr etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi universitetlar
Boshqirdmishar qoʻshini

Boshqirdmishar qoʻshini — Orenburg chegara chizigʻini harbiy jihatdan taʼmin etish maqsadida Rossiya hukumatining 1798-yilda Orenburg, Samara va Vyatka gubernyalarida kazak qoʻshinlariga oʻxshab tuzgan nomuntazam qoʻshini. Alohida Orenburg korpusi komandiriga boʻysungan. Qoʻshin hududi oʻz-oʻzini boshqarish huquqiga ega boʻlgan 12 kantonga boʻlingan. Dastlab Boshqirdmishar qoʻshini q. 5—5,5 ming kishilik qoʻshindan iborat boʻlgan. 1812-yildagi FransiyaRossiya urushida va 1813—14 yillardagi xorijiy yurishlarda (20 polk), 1828—29 yillardagi rusturk urushida (2 polk), 1839-yilgi Xiva yurishida hamda 1853—56 yillardagi Qrim urushida (2 polk) qatnashgan. 1865-yil tugatilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqorongʻilik

Boshqorongʻilik — boʻyida boʻlgan (homilador) ayol organizmida roʻy beradigan oʻzgarishlar ifodasi; ishtaha yoʻqolishi yoki zoʻrayishi, shuningdek nordon, achchiq, shoʻr narsalarni qoʻmsash, gilvata, shama va odatdan tash qari boshqa narsalarni koʻngil tusashi; oʻqtinoʻqtin koʻngil aynishi, qusish, soʻlak oqishi; piyozdogʻ, atir, tamaki va hokazo hidini yoqtirmaslik, ran koʻtara olmaslik, jizzakilik, salga toliqish, bosh aylanishi, uyquchanlik, kayfiyatning oʻzgarib turishi. Bunday hollarda ayol (ayniqsa, qusayotgan) akusherginekolog vrachdan tegishli maslahat olishi kerak (qarang Homiladorlik)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyazid I Yildirim

thumb|Sulton Boyazidning Amir Temur tomonidan asir olinishi
BOYAZID I Yildirim (1359-1403) - usmonlilar sulolasiga mansub Turkiya sultoni (1389—1402), sulton Murod I (Usmonlilar imperiyasi) (1359—1389)ning toʻngʻich oʻgʻli, sulton Oʻrxon I (1326—1359)ning nabirasi. Otasi Kosovo jangida halok boʻlgach, 30 yoshida taxtga oʻtirgan. Boyazid ota-bobolari siyosatini davom ettirib, tez orada Dunay boʻyi davlatlarini oʻziga boʻysundirdi. Soʻng, Vizantiya imperatori Ioann bilan uning oʻgʻli Andronik oʻrtasidagi ixtilofdan foydalanib, Andronikka harbiy yordam koʻrsatdida, uni Vizantiya taxtiga oʻtqazdi, Ioanni esa zindonga tashladi. Ammo, ikki yildan soʻng (1394) Andronikni taxtdan tushirib, Ioanni yana taxtiga oʻtqazib qoʻydi. Shunday qilib, Boyazid Vizantiyani butunlay oʻziga qaram qilib oldi. Keyin, Boyazid 1395—1396-yillarda Bolgariya, Makedoniya, Fessaliyani fath etdi, Gretsiyaga bostirib kirib Argos shahrni butunlay vayron qildi, Bolqon arxipelagidagi orollarga chopqun qilib, Moreya va Vengriyaga tahdid sola boshladi. Shunda Bogemiya va Vengriya qiroli Sigizmund I (1368—1437) turli mamlakatlardan katta qoʻshin toʻplab Boyazidga qarshi yurish qildi, ammo 1396-yil 28-sentabrda Nikopol shahri yonida (Dunay boʻyida)gi jangda tor-mor keltirildi (qarang Salib yurishlari). Jangdan soʻng, Boyazid asir olingan 3 ming kishini qatl ettirdi. Boyazid bu yirik gʻalaba tufayli Bosniya, Vengriyani ham qoʻlga kiritib, Bolqon yarim orolida oʻz mavqeini mustahkamlab oldi. Boyazid Anqara jangida Amir Temur tomonidan butunlay tor-mor etilib, oʻzi asir olindi va koʻp oʻtmay vafot etdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Usmonlilar imperiyasi hukmdorlari

Turkum:Usmonli sulolasi
Turkum:14-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlari
Turkum:Boyazid I
Turkum:15-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlari
Boyazid ansoriy ibn Abdulloh

Boyazid ansoriy ibn Abdulloh (11525, Jalanhor sh. (Panjob) — 1572 — Afgʻonistondagi ravshaniya diniy oqimi asoschisi. Oʻzbeklar orasida Bobo Ravshan nomi bilan maʼlum boʻlgan. Uning ota va bobosi mashhur ulamolar edi. Yoshligida savdo-sotiq ishlari bilan shugʻullanib koʻp shaharlarga borgan. Tasavvuf hamda ismoiliylar oqimlari taʼsirida boʻlgan. Fiqh ilmlari asoslarini oʻrgangan. Ulamolar bilan diniy bahslarda ishtirok etgan.

1542-yil "menga ilohiy vahiy tushdi" deb, oʻzini paygʻambar eʼlon qildi va "yangi gʻoyalari"ni targʻib qilishga kirishdi. Tenglik va adolatli jamiyat qurish fikrini ilgari surgan.

B. A.ning tarafdorlari unga Piri Ravshan laqabini berganlar. B. A. bir necha asarlar ("Madad qiluvchi pirning ahvoli", "Moʻminlarning maqsadlari") yozgan. Asarlari pushtu, fors va arab tillarida. B. A. pushtu tili uchun oʻz alifbosini taklif etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyazid jaloyir

Boyazid jaloyir (71361) -Chigʻatoy ulusi beklaridan, jaloyir urugʻining begi. Xoʻjand mulki B. J. tasarrufida edi. Amir Qazagʻon oʻldirilgandan (1358) keyingi gʻalayonli yillarda Amir Temur bilan goh raqobatda, goh kelishuvda boʻlgan. 1361-yil bahorida Moʻgʻuliston (Jeta) xoni Tugʻluq Temur tomonidan qatl qilingan. Amir Temurning xotinlaridan biri — Tuman ogʻoning onasi Orzumulk ogʻo B. J.ning qizi edi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyozid Puroniy

Boyazid puroniy (XV asr 2-yarmi XVI asr boshlari) — xattot, Buxorodagi Masjidi kalon (1514) mehrobini chiroyli xatlar bilan bezagan. Mehrobning yon tomonidagi bezaklar orasiga uning nomi bitilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyalich

Boyalich — shoʻradoshlar oilasiga mansub sershox buta. Boʻyi 20—100 sm. Bir yillik, novdalari oqish, yaltiroq, bargi kalami, uz. 5–35 mm. Gullari mayda va koʻrimsiz, boshoqsimon toʻpgulga joylashgan. Iyunda gullaydi^ urugʻi sentabrda pishadi. Asosan, choʻllardagi qumloqer larda oʻsadi. Tuya, qoʻy va echkilar B.ning bargi va yosh novdalarini xush koʻradi. B. tarkibida 20,1% kul, 9,1% protein, 1,8% yogʻ, 21,9% kletchatka, 47,9% azotsiz ekstrakt moddalar bor. Uning yashil qismida 1,5% limon kislota, 0,03% alkaloidlar boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Boyarlar

Boyarlar (turkiycha bajar — amaldor, boy er, janob) — 1) 9—17-asrlarda Rus davlatida mulkdorlarning oliy tabaqasi. Kiyev davlatida — urugʻqabila zodagonlari avlodi, katta drujinachilar — vassallar va knyaz dumasi aʼzolari, yirik yer egalari. Ularning oʻz vassallari boʻlib, shaxsiy daxlsizlik (immunitet) imtiyoziga hamda boshqa knyazlar huzuriga ketish huquqiga ega boʻlganlar. Hududiy tarqoqlik davrida — eng badavlat va obroʻli mulkdorlar, knyaz hokimiyatining muxoliflari. Novgorod respublikasida B. amalda davlatni boshqarganlar. 14-asrdan ularning huquqlari knyazlar tomonidan astasekin cheklab qoʻyila boshlangan. Ulugʻ knyazlar saroyida alohida boʻlimlarni, davlat hududlarini boshqarganlar. 15-asrdan Rus davlatida — davlat xizmatidagi oliy mansabdor shaxslar, B. dumasining eng katta amaldorlari, bosh maʼmuriy, sud va harbiy lavozimlarni egallaganlar, markaziy va mahalliy boshqaruv organlari (prikazlar)ga boshchilik qilganlar, voyevoda boʻlganlar. Aristokratlar tarkibiga kirganlar. B. dumasi 18-asr boshida Pyotr I tomonidan tugatilishi va dvoryanlikni joriy etilishi munosabati bilan boyar unvoni bekor qilingan. 2) Ruminiyada 13—14-asrlarda vujudga kelgan mulkdor tabaqa. 1945-yil agrar islohot natijasida tugatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqi puli

Boqi puli — Turkiston xonliklarida ariq va kanallar qazish, suv havza va shoxobchalarini tozalash, mavjud sugʻorish inshootlarini taʼmirlash yoki yangilarini qurish vaqtida hasharga chiqmaganlardan olingan jarima. Masalan, Buxoro xonligida 19-asr 2-yarmi va 20-asr boshlarida mazkur hasharga chiqmagan har bir kishiga kuniga 2 tangadan jarima solingan. Boqi puli hashar uyushtirgan mirob tomonidan undirilib, odatda, sugʻorish bilan bogʻliq ishlarga sarf qilingan, ortgani esa davlat xazinasiga topshirilgan. Maye, Shoxrud kanali mirobi Mirzo Asomiddin toʻqsobo bahor va kuzgi hasharlarda toʻplangan Boqi puli dan davlat xazinasiga 14812 tanga topshirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqi Rahimzoda

Boqi Rahimzoda (1910.5.10 Sorbogʻ (Rasht tumani) — 30.01.1980) — Tojikiston xalq shoiri (1974). "Tuhfa", "Hayot va soʻz" (1954), "Chashma" (1957), "Hayot bahori" (I960), "Sheʼrlar" (1963) va boshqa asarlarida tojik xalqi hayoti, oʻz zamondoshlarining mehnatdagi fidokorligi, oʻykechinmalari va tashvishlari tarannum etiladi. B. R. dramaturgiya sohasida ham salmoqli ijod qilgan. "Taʼrifxoʻjayev qissasi" (Dehotiy bilan hamkorlikda, 1953) komediyasi, "Tilga kirgan chinor" (1955), "Oltin beshik" (S. Saidmurod bilan hamkorlikda, 1956) pyesalari tojik teatrlari repertuaridan urin olgan. "Oʻtilgan yoʻl" (1967) sheʼrlar toʻplami, "Orzu bahori" turkum asarlari uchun Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti bilan taqdirlangan. B. R. Gʻafur Gʻulom, Uygʻun, Zulfiya va boshqa oʻzbek shoirlari asarlarini tojik tiliga tarjima qilgan. Uning "Tarona" nomli sheʼrlar toʻplami oʻzbek tilida bosilgan (1968).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Nekrolog
Boqiy Jarroh Samarqandiy

Boqiy jarroh samarqandiy (16-asr, Samarqand —17-asrning boshi, Hisor) — tabib, sozanda, hofiz, bastakor. Musiqa ilmi va boshqa bilimlarni otasidan oʻrgangan. Baʼzi maʼlumotlarga Karaganda, keyinchalik Kavkabiyta shogird boʻlgan. Sulton Saidxon saroyida musiqachi va tabib vazifalarini bajargan. Bir qancha musiqa asarlari (jumladan, Navo va Rost maqomlari hamda Segoh shoʻʼbasi ohanglari asosida naqsh, peshrav, amal va boshqalar)ni yaratgan. Umrining oxirlarida Hisor hokimi Temurxon saroyida yashagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Musiqachilar
Turkum:Samarqandda tugʻilganlar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Boqillo

Boqillo — qad. oʻlchov birligi. Baʼzi (mas, Ibn Sino, Tib qonunlari, 1—2kitoblar, T., 1979— 83)da berilishicha, 3 xil qiymatga ega boʻlgan: a) 1 B. yunoniy= 1,416 g; b) 1 B. iskandaroniy=2,124 g; v) 1 B. misriy=2,823 g. Baʼzi (mas, Davidovich Ye. A., Materiali po metrologii srednevekovoy Sredney Azii, M., 1970) ga kura, 1 B.=2,34 g boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqilloniy

Boqilloniy, Abu Bakr Muhammad at-Tayyib al-Boqilloniy (?, Basra — 1013, Bagdod) — kalomning yirik vakili.

Kalomni ashʼariya maktabiga mansub boʻlgan Ibn Mujohiddan (980 yil v.e.) oʻrgangan. 982—983 yillarda Buvayhiylar amiri Adudaddavla topshirigʻiga koʻra Vizantiyada boʻlgan. Fiqh masalalarida molikiylik mazhabiga suyangan. B. 52 asar yozgan boʻlib, bizgacha 6 tasi yetib kelgan. Ilohiy sifatlar va ilohiy mohiyat haqidagi muipaziliylar oqimiga mansub Abu Hoshim al-Jubbaiy ishlab chiqqan gʻoyaga qoʻshildi. Bir necha muʼtaziliylarning, jumladan Abbad bin Sulaymon (844 yil v.e.) ning bu masalaga doir gʻoyalarini rivojlantirib, xudoning sifatlari haqida fikr yuritdi. B. fikricha, hamma narsa xudo tomonidan belgilangan.

Iroda erkinligi muammosini ham B. yuqoridagi fikrga muvofiq ravishda hal qildi: xudo faqat "borliq" va "asos"ni yaratganligini, inson esa borliqni shakllantirib, amaliyotni muayyan yoʻsinga solishini uktirdi. U imomat masalasida shialar va rofiziylar bilan bahsga kirishib, imom yoki xalifa lavozimi merosiy emas, balki ular saylanishi zarur deb hisobladi. Ammo bu lavozimga saylanadigan kishi Alining avlodlaridan boʻlishi shart boʻlmasa ham, qurayshiylardan boʻlishi lozim. Agar imom oʻziga topshirilgan vazifani uddalay olmasa vazifasidan tushirish zarurligini taʼkidladi. Uning fikricha, imomning vazifalari quyidagilar: 1) musulmonlar jamoasini tashqi dushmanlardan himoya qilish; 2) adolatsizlikning oldini olish; 3) qonunga muvofiq jazolanishi kerak boʻlgan shaxslarga chiqarilgan hukmning ijrosini nazorat qilish; 4) urush vaqtida qoʻlga tushgan oʻljani musulmonlar oʻrtasida taqsimlash; 5) haj xavfsizligini taʼminlash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1013-yilda vafot etganlar
Boqimonda

Boqimonda — qonunda belgilangan muddat ichida toʻlanmagan va undirilishi lozim boʻlgan soliq yoki boshqa majburiy toʻlovlar yoxud ularning toʻlanmagan qoldigʻi. B. paydo boʻlgan kundan boshlab penya undiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqixon Toʻra

Boqixon Toʻra (19-asr boshlari Qoʻqon – 1888) – oʻzbek shoiri, tabib. Mumtoz sheʼriyatning turli janrlarida ijod qilgan. Qoʻqonlik mashhur shaxslar vafotiga bagʻishlab qator tarixlar yozgan. Mushrifning „Ansob ussalotin va taʼvorixi xavoqin“ („Sultonlar nasablari va xoqonlar taʼrixlari“), shoir va tabib Hokimiy (1850— 1930)ning „Taʼrix uliloj“ asarlarida Boqixon Toʻra haqida qisqa maʼlumot uchraydi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961.
 

Turkum:Oʻzbekistonlik shoirlar
Turkum:Qoʻqon xonligi kishilari
Boqla

Boqla, burchoq (Vicia faba) — burchokdoshlar (dukkakdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Poyasi toʻrt qirrali. Barglari patsimon, murakkab. Gullari oq, oʻzidan, baʼzan chetdan changlanadi. Mevasi yassi, dukkak shaklida, 4—8 urugʻli, Urugʻi tarkibida 24—30% oqsil bor. Oziq-ovqat yoki chorva mollariga oziq sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchoq

Burchoq (Lathyrus sativus L.) — dukkakdoshlarga mansub bir yillik oʻsimlik. Poyasi 4 qirrali, bargi juft patsimon, murakkab, gullari zangori, pushti, qizil, binafsha. Dukkaklari uzunchoq va bir oz yassi, 4—7 urugʻli. Oʻzbekiston hududida yovvoyi holda ham oʻsadigan 12 turi koʻp uchraydi. B. asosan yemxashak ekini boʻlib, don, koʻkpoya, pichan olish va silos bostirish hamda chorvani oʻtlatish uchun ekiladi. Uning donlarida oqsil moddasi noʻxat va oʻris noʻxatga nisbatan koʻp boʻladi. Urugʻida 2430% oqsil, 0,81,5% moy, 5055% kraxmal, 3—6% kletchatka, 2,1 — 4% kul bor.

B. juda toʻyimli ozuqa. Tuproqda azot toʻplovchi oʻsimlik. Rossiyaning Yevropa qismida, Gʻarbiy Sibirda, Ukraina jan.da, Qozogʻistonda ekiladi. Gektaridan 35—50 s don, 100 s toʻpon (somon) beradi. Koʻk oʻt hosili 300 s atrofida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Osiyo oʻsimliklari
Turkum:Isteʼmol qilinadigan dukkaklilar
Boqchasaroy

Bogʻchasaroy (, ) — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar. Churuksuv soyining (Kacha daryosining irmogʻi) xushmanzara sohilida joylashgan. Simferopol — Sevastopol katta yoʻli (shossesi) yonida. Bogʻchasaroy stansiyasi. Aholisi 26,8 ming kishi (1999). Bogʻchasaroyda efir moylari, vino ishlab chiqarish, meva sharbatlari, konserva, sut, zavodlari, maishiy xizmat kombinati bor. Bogʻchasaroyga asos solingan yil - 1532-yil. 1783-yilgacha Qrim xonligining poytaxti boʻlgan. 1783-yil Qrim tarkibida Rossiya bosib olgan. Bogʻchasaroy Aleksandr Pushkin va Adam Mitskevich asarlarida kuylangan, 16—18-asrlarda turk meʼmorligi asosida qurilgan xon saroyi hamda "Koʻz yoshi" fontani saqlanib qolgan. Shahar yaqinida Chufut Qala gʻor shahri joylashgan.

 Manba 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qrim shaharlari
Bogʻ

Bogʻ – 1) mevali daraxtlar va tok, gul bilan band maydon, mevazor (uzum Bogʻi, anjir Bogʻi, olma Bogʻi va hokazo (qarang Bogʻdorchilik);

2) manzarali oʻsimliklar ekilgan joy, daraxtlar va gullar ekilib obod etilgan istirohatgoh (qarang Madaniyat va istirohat bogʻlari)"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
thumb|bogʻ

Turkum:Botanika
Bogʻ inventari

Bogʻ inventari — meva daraxtlarini oʻstirish va bogʻni parvarishlashda ishlatiladigan asbob-anjomlar. Bogʻ inventari qoʻlda ishlatiladigan (ketmon, belkurak, tokqaychi, panshaxa, chelak, payvand pichoqlari, arra, narvon, savat va boshqalar) hamda motor kuchi bilan ishlaydigan asboblar (nasosli purkagichlar, changlatgichlar, kultivatorlar, oʻt oʻradigan, oʻgʻit soladigan moslamalar va boshqalar)ga boʻlinadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogʻ malhami

Bogʻ malhami — daraxtning payvandlangan, kesilgan va mexanik shikastlangan joyiga surkaladigan malham (zamazka). Bogʻ malhami ni xonaki usulda va tez tayyorlash usullari: a) qizdirilgan 1000 g nigrolga 300 g elangan yogʻoch kuli qoʻshiladi va eng arzon malham olinadi; b) alohida eritilgan 1000 g parafinga 1000 g kanifol maydalab qoʻshiladi. Soʻngra 1000 g nigrol qizdirilib unga sekin-asta eritilgan parafin va kanifol quyiladi; v) 0,25 l alifmoy kizdiriladi, unga 1000 g maydalangan kanifol qoʻshiladi. Boshqa idishda 5000 g parafin suyultiriladi va unga kanifolli alifmoy qoʻshiladi. Ishlatishdan avval malham ilitiladi. Hozirgi sanoatda ishlatishga tayyor Bogʻ malhami ham ishlab chiqariladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogʻ sayli

Bogʻ sayli — bahor, yoz va kuz fasllarida tashkil etiladigan oʻzbek mehmondorchiligi dan biri. Mezbon (bogʻbon)ning boqqa mehmon chaqirishi yoki mehmonlarning oʻzi (qarindoshurugʻ, yoru birodar, hamkasblar) tashrif buyurishi bilan Bogʻ sayli boshlanadi. Bogʻ sayli mehmondorchiligi ikki mazmunga ega: biri — tabiat goʻzalliklari, mevacheva, gullarning muattar hidi, toza havodan bahramand boʻlish, ikkinchisi — bogʻdorchilik ishlari: tok ochish, bogʻ tozalash, meva yigʻish, qoqi solish kabi yumushlarda koʻmaklashish. Bogʻ sayli da odamlar maroqli dam olish bilan birga foydali ish ham qilishadi. Bu marosimda turli taomlar tayyorlanadi. Yozgi va kuzgi Bogʻ sayli paytida har bir mehmon nozu neʼmatlarni „oʻz qoʻli bilan“ uzib tanovul qiladi. Bogʻ sayli oʻzbek xalqining eng yaxshi anʼanalaridan biri"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bogʻ oʻrmon ihotazorlari

Bogʻ oʻrmon ihotazorlari — mevali bogʻlar, uzumzorlar va boshqa mikroiqlimini yaxshilash va tabiatning zararli omillaridan saqlash uchun ular atrofiga belbogʻ usulida, bogʻ ichida karta chegaralari boʻylab barpo etiladigan daraxtzorlar. Bogʻ oʻrmon ihotazorlari i. shamol tezligini susaytiradi, qishda bogʻlarni qor quyunlaridan asraydi. Bu esa mevali daraxtlarning yaxshi oʻsib, rivojlanishi, hosildorligining oshishiga taʼsir koʻrsatadi. Bogʻ oʻrmon ihotazorlari i. bogʻning chegarasi boʻylab (2—3 qatorli toʻrsimon tuzilishda) asosiy va ichki maydon,chalar boʻylab (1—2 qatorli yarim panjarasimon tuzilishda) ichki yordamchi ihotazorlardan tarkib topadi. Ichki ihotazor asosan oʻzaro 300–400 m oraligʻida joylashtiriladi. Ihotalar tutashgan joylarda 8–12 m enlikda ochiq joylar qoldiriladi. Qator oraliqlari 2,5–3 m, qatordagi daraxtlar oraligʻi 1,5–3 m boʻladi. Bogʻ oʻrmon ihotazorlari i. bog barpo etishdan 2—3 yil ilgari har bir mintaqaga moye tez oʻsadigan, ildiz bachki chiqarmaydigan daraxt koʻchatlari (terak, qayragʻoch, zarang, uchtikan va boshqalar) ekiladi (qarang Dala oʻrmon ihotazorlari)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Safo Bogʻbekov

Safo Bogʻbekov (1903, Xiva 1978) — xivalik yogʻoch oʻymakori, Xiva badiiy oʻymakorlik maktabi vakili. Otasi usta Bogʻbek Abdurahmonov va oʻymakor usta Ota Polvonovdan hunar oʻrgangan. B. anʼanaviy islimiy naqshni rivojlantirdi. Jamoat va turar joy binolari uchun oʻyma naqshli eshik, ustunlar, namoyonlar, badiiy buyumlar (quticha, lavh va boshqalar) tayyorlagan. Navoiy teatri foyelari eshiklari (1945— 46, hamkorlikda), Urganch temir yoʻl vokzali binosi eshiklari (1951—52) ni badiiy oʻyma naqshlar bilan bezagan, "Oʻzbekiston" teploxodi ichki bezaklari (1970) va Urganchdagi "Inturist" mehmonxonasi tantanalar zali (1974) uchun namoyonlar yaratgan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. 18—19-asrlar Xiva meʼmoriy obidalarini taʼmirlashda qatnashgan. B. ishlaridan namunalar muzeylar (Toshkent, Moskva, SanktPeterburg va boshqalar)da saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:Xivada tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar