The Memoirs of a Survivor

The Memoirs of a Survivor  – Nobel mukofoti sovrindori Doris Lessing qalamiga mansub distopik roman. Asar ilk bor 1974-yilda Octagon Press nashriyoti tomonidan, 1975-yilda esa AQShda Alfred A. Knopf nashriyoti tomonidan chop etilgan. 1981-yilda mazkur roman asosida rejissyor David Gladwell tomonidan badiiy film suratga olingan boʻlib, unda bosh rollarni Julie Christie va Nigel Hawthorne ijro etgan.

 Syujet 
Voqealar yaqin kelajakdagi Britaniyada, „Inqiroz“ deb ataluvchi nomaʼlum ofat oqibatida jamiyat tuzilishi parchalangan bir davrda boʻlib oʻtadi. Qulashdan keyin yuzaga kelgan yangi jamiyat eski dunyoning koʻplab xususiyatlarini saqlab qolgan boʻlsa-da, tubdan farq qiladi. Inqirozdan keyingi mamlakatda hukumat vazifasini bajarayotgan tuzilma oʻz hokimiyatini mustahkamlay olmaydi va aholi ustidan nazoratini yoʻqotadi. Shaharda yangiliklar eshittiruvlari uzatilib turadi, tartib-intizom esa koʻngilli vigilantlar va oz sonli politsiyachilar tomonidan ushlab turiladi. Taʼlim tizimi faqat badavlat omon qolganlar uchungina mavjud, kambagʻallar uchun maktablar esa armiya apparatining bir qismi boʻlib, aholini nazorat qilishga moʻljallangan. Cheklangan darajada tijorat faoliyati davom etadi, ammo noyob tovarlarni qoʻlga kiritish uchun tashlandiq narsalarni titib chiqish talab etiladi.

Romanning boshlanishida oʻtmishdagi jamiyat poydevori yemirilib borishi bilan ijtimoiy vaziyat yanada yomonlasha boshlaydi. Hikoyachi odamlarning shaharni tark etayotganini tasvirlaydi, boʻshab qolgan peshtaxtalar esa oziq-ovqat tanqisligidan dalolat beradi. Talon tizimi (ratsion) joriy etilgan, toʻdalar esa kvartaldan kvartalga harakat qilib, aholiga hujum qiladi. Vaziyat ogʻirlashgani sayin, hikoyachining koʻplab qoʻshnilari shahardan koʻchib ketishni istaydi.

Kvartirada osoyishta hayot kechiruvchi oʻrta yoshli ayol (hikoyachi) kutilmaganda Emily Cartwright ismli oʻsmir qiz va uning Hugo laqabli mushugiga „vasiylik“ qilishni oʻz zimmasiga oladi. Hikoyachi yangi kelgan mehmonga yoqishga harakat qiladi va Emilyda oʻzi haqida yaxshi taassurot qoldirish uchun tinimsiz mehnat qiladi. U koʻpincha Emilyning qobiliyati va ozodaligini taʼkidlaydi, qizning mavjudligidan koʻzlangan maqsad haqida mulohaza yuritadi. Emily esa aqlli va zehni oʻtkir boʻlishiga qaramay, odamlar bilan ancha sovuqqon munosabatda boʻladi. Shunga qaramay, hikoyachi va Emilyga birga yashash qisman yoqa boshlaydi va oʻrtalarida oʻzaro sabr-toqatga asoslangan sukutli kelishuv shakllangandek koʻrinadi.

Hikoyachi tili bilan aytganda, bu xotirjam va baxtli davr bir guruh yoshlar toʻdasi mahallaga joylashganda yakun topadi. Emily ular bilan uchrashish uchun chiqadi, lekin toʻdadagilar uni masxara qilib, Hugoga tahdid qilishgach, uyiga qaytadi. Oʻsha kuni kechqurun u yana guruh bilan uchrashadi va bu safar vaqtini xush oʻtkazadi. Uyga qaytgach, u hikoyachiga hech boʻlmaganda bu toʻda aʼzolari hayotdan zavq olishni bilishini aytadi. Keyingi bir necha oy ichida hududdan koʻplab turli toʻdalar oʻtadi va Emily doimo ular bilan muloqot qiladi. Bu holat va Emilyning achchiq pichinglari u va hikoyachi oʻrtasida ziddiyat keltirib chiqaradi, biroq hikoyachi Emilyning gap-soʻzlariga matonat bilan chidab, bosiqlikni saqlaydi.

Emily ulgʻaygani sayin unda oʻsmirlik davriga xos belgilar tobora koʻproq namoyon boʻladi. U oʻzi uchun kiyimlar tikadi, goh semirib, goh ozadi va jozibaliroq koʻrinish uchun jon kuydiradi. Voqealar rivojida mahalladagi shunga oʻxshash qarashlarga ega yoshlardan iborat yangi bir toʻda shakllanadi va ular avvalgi guruhlarga taqlid qiladi. Emily ularning tungi bazmlariga bajonidil qoʻshiladi. Tez orada toʻdaning mahallani tark etishi maʼlum boʻladi va hikoyachi Emily ham ular bilan ketadi deb oʻylaydi. Biroq, Emily Hugoni tashlab ketish borasida ikkilanadi. U mushukni toʻda aʼzolari bilan tanishtirishga harakat qiladi, ammo bundan foyda chiqmaydi. Ertasi kuni toʻdaning uch aʼzosi Hugoni yeyish niyatida Emily va hikoyachi yashaydigan kvartiraga kelishadi, biroq hikoyachining borligi ularni bu niyatdan qaytaradi. Bundan xabar topgan Emily, oʻzining sodiq hamrohini tashlab keta olmasligini tushunadi. Tez orada toʻda ikki guruhga boʻlinadi va Emily ketmaslikni tanlagan guruh bilan qoladi.

 Konsepsiyasi va yaratilishi 
Muallif Doris Lessingning aytishicha, ushbu roman tushlar orqali avtobiografiya yozishdek „gʻururga asoslangan“ maqsaddan kelib chiqqan.

 Qabul qilinishi 
Marleen S. Barr oʻzining A Companion to Science Fiction asaridagi maqolasida shunday yozadi: „Doris Lessing asosiy oqimni fantastikadan ajratib turuvchi toʻsiqni yorib oʻtishdan va insoniyat dunyosini tark etishdan choʻchimaydi.“

 

Turkum:1974-yilgi Britaniya romanlari
Turkum:1974-yilgi ilmiy-fantastik romanlar