Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Anushirvon

Anushirvon (toʻliq ismi Xusrav I Anushirvon) — sosoniylar sulolasiga mansub Eron podshohi.

Anushirvon otasi — Qubod joriy qilgan idora usuli, soliq tizimi hamda harbiy sohalarda jiddiy islohotlar oʻtkazdi, mamlakatni raiyatparvarlik bilan boshqardi. Hind eposi „Kalila va Dimna“ Anushirvon topshirigʻi bilan paxlaviy tiliga tarjima qilindi, Avesto qayta koʻchirildi. Anushirvon shahar va qishloqlarni obod etish, koʻhna qadriyatlarni tiklashga alohida eʼtibor berdi, uning davrida zardushtiylik rivojlandi, oʻzaro urushlarga uzil-kesil barham berildi. Anushirvonning adolatliligi, maʼrifatparvarligi xalq orasida keng yoyiddi, ogʻzaki ijodda ham, yozma da ham Anushirvon haqida qissalar toʻqildi. Firdavsiy Anushirvon haqida doston yaratgan va uni „Shohnoma“ga kiritgan. „Qobusnoma“, „Siyosatnoma“, „Jome ul-hikoyot“, „Gulzor“, „Miftoh ul-adl“ va boshqa kitoblarda Anushirvon toʻgʻrisida koʻplab hikoyatlar keltirilgan. Alisher Navoiy „Hamsa“sida ham u haqda maʼlumot uchraydi. Anushirvon asli tarixiy shaxs boʻlgan, keyinchalik Sharq xalqlari badiiy ijodida keng tarqalgan timsolga aylangan.

 

 

Turkum:Tarix
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Sosoniy hukmdorlari
Anfilada

Anfilada (frans. enﬁ lade) – toʻgʻri chiziq boʻyicha bir-biri bilan tutashgan qator xonalar. Ularning eshiklari ham bir oʻq boʻylab joylashgan boʻlib, bu eshiklar ochiq turganida bino uzaygandek tuyuladi. A. koʻproq barokko va klassisizm uslubidagi saroy va muzey binolariga xos.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anxramaynu

Anxramaynu (fors tilidagi oʻrta asr ida Ahriman, yunon ida Areimanios, Ariman) — zardushpgiylikyaa yovuz kuchlar, zul-mat va oʻlim boshligʻi, Axuramazdaning dushmani, inson ruhiyatidagi salbiy hissiyotlarning timsoli. Avesto kito-569bining „Gatlar“ qismida A. nomi umu-man eslatilmaydi: ularda yovuzlik ruhi va yaxshilik ruhi — tegishlicha badkorliklar va odilliklar yoʻllarini tan-lagan egizaklardir. „Klchik Avesto“da A. — yovuz ruhlarni boshlab yuradi-gan „jaholat hokimi“dir; u har xil gunohlar, sehru jodular qiladi, yomonlik timsoli sifatida sovuqlik va qoru muzlikni, oʻlim, kasallik, keksalik, zaharli hasharotlarni yuboradi, bi-rinchi inson Govamardni halok etadi. Odatda u, Ahuramazdaga qarshi oʻz qoʻl ostidagi iblisona kuchlar — devlar yor-damida kurashadi. Uning zoʻri bilan dunyo bir-biriga qarama-qarshi 2 taraf — yax-shilik va yovuzliklar tarafiga boʻlinib qoladi. A. Avestoning „Dinkart“ va „Zotseproʻm“ degan qismlaridagi ri-voyatlarda tilga olinadi. Jumladan, „Dinkart“ 7-kitobining 2-faslida va „Zotseproʻm“ning 12-faslida naql etilgan. Unda chegaralar dahsizligini saqlash uchun yaratilgan hoʻkizni oʻldirish bilan bogʻliq doston bor. A.ning qilmishi baribir jazosiz qolmaydi. Umuman A.ning yaxshilik va yorugʻlikka qarshi kurashi abadiy davom etadi. Lekin A. Ahuramazdani yengishga ojizlik qiladi, chunki har doim yaxshilik gʻolib chiqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologiya
Turkum:Mifologik qahramonlar
Anshlag

Anshlag ( – afisha, eʼlon) — teatr, kino, opera, balet va konsertlarda barcha biletlarning sotilib tugagani hamda zalning toʻlganligi haqidagi maxsus eʼlon. „Spektakl anshlag bilan oʻtdi“ iborasi, tomoshabinlarning katta qiziqish bilan kelib, asarni yaxshi qabul qilganligi maʼnosida qoʻllanadi.

 

 

Turkum:Teatr
Anshlif

Anshlif (nem. anschliff- sayqal bermoq) — ruda boʻlagi, togʻ jinsining yoki mineralning usti silliqlanib ji-lolangan namunasi. A. asosan shaffof va noshaffof minerallarni, togʻ jinslarining ichki tuzilishlarini, undagi darzliklarni koʻz bilan yoki mikroskop orqali aks etgan nurlar yordamida oʻrganish uchun tayyorlanadi. A. infraqizil nurlar yor-damida ham oʻrganiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anshlyus

thumb
Anshlyus ( — qoʻshib olish) — Birinchi jahon urushidan keyin Germaniyaning Avstriyani oʻziga qoʻshib olishdan iborat zoʻravonlik siyosati. Anshlyus 1938-yil 11 — 12-martida fashistlar Germaniyasining Avstriyani bosib olishi bilan yakunlandi. Avstriya mustaqilligi 1945-yil aprelda, Ikkinchi jahon urushi davomida ozod etilganidan soʻng tiklandi va Anshlyusni taqiqlovchi davlat shartnomasi bilan qonunlashtirildi.

 Yana q. 

 Qrim anneksiyasi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heinrich Anschütz

Heinrich Anschütz (1785 — 1865) — av-striya aktyori. Avstriya teatrida sahna realizmi asoschilaridan. Germaniyada ishlagan. 1821-yildan "Burgteatr"ida ijod qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1785-yilda tugʻilganlar
Turkum:1865-yilda vafot etganlar
Turkum:Germaniyalik erkak aktyorlar
Anʼana

Anʼana — oʻtmishdan kelajak-ka meros qoladigan, avloddan avlodga oʻtadigan, jamiyat hayotining turli sohalarida namoyon boʻladigan moddiy va maʼnaviy qadriyat. Milliy, madaniy, maishiy, ijtimoiy-siyosiy, diniy va boshqa A.lar bor. A.lar xalqlarning tarixiy rivojlanishi jarayonida shakllanadi. Odamlarning turmush tarzi, moddiy sharoitlari turli A.larning shakllani-shiga taʼsir qiladi. Muayyan ijtimoiy tartib-qoidalar, axloq meʼyorlari, urf-odat, marosim va boshqa A. sifatida namoyon boʻladi. A.larni: a) ijtimoiy-tarixiy hodisa; b) jamiyat hayotidagi jarayonlarning tarkibiy qismi; v) kishilar hayoti va faoliyatini belgilash mezoni; g) jamiyat va odamlarni boshqarishning maʼnaviy omillaridan biri sifatida tavsiflash mumkin. A.lar yoshlarni tar-biyalash, ularni keksa avlod tajribalariga oʻrgatish vositasi hamdir. Har bir davrning oʻz A.lari boʻlib, vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib, mazmunan boyib boradi, baʼzilari yoʻqoladi, yangilari vujudga keladi. Shuningdek, bir zamonning A.lari ikkinchi zamonga mos kelmasligi mumkin. Davr talabiga javob bermaydi-gan A.lar unutiladi. Har bir xalqning A.larida oʻsha xalqning turmush tarzi, madaniy kamolot darajasi, milliy ong va qiyofasi ham aks etadi. Bir hudud aholisi yoki xalqiga xos A.larga har xil mafkuraviy, partiyaviy nuqtai na-zardan yondoshish, boshqa hudud yoki xalq nuqtai nazaridan baholash notoʻgʻri. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan 570soʻng sobiq shoʻrolar tuzumida joriy etilgan A.viy bayram va tantanali kunlarning koʻplari oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Oʻzbek xalqining qadimdan tarkib top-gan, hozir ham keng amal qilinadigan A.lari bor. Bular jumlasiga keksalarga hurmat, qarindosh-urugʻ, mahalla-koʻy bilan oqibatli, yaqin aloqada boʻlish, el-yurtga sadoqat, hashar, mehmondoʻstlik, nonni eʼzozlash va boshqa kiradi. Oʻzbekistonda Navroʻz, Mustaqillik kuni, Konstitutsiya kuni, Roʻza hayiti, Qurbon hayiti va boshqa xalq bayramlari yaxshi A.lar sifatida hayotga singib ketdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anelli

„Anelli-NAZI“ (Agnelli-Nasi) — XX asr boshlarida shakllangan Italiyadagi sanoat guruhi. Mamlakatdagi avtomobillarning 90 % ni ishlab chiqaradigan „FIAT“ konserni guruhning oʻzagini tashkil etadi. Sanoatning boshqa tarmoqlaridagi korxonalarni ham nazorat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anxoy

Anxoy, Anxuey — Xitoy sharqidagi provinsiya, Yanszi daryosi boʻyida. Maydoni 140 ming km². Aholisi zich, 56 mln. kishi (1990). A.ning Yanszi daryosidan shimolidagi, yaʼni Buyuk Xitoy te-kisligidagi qismi pasttekislik, janubiy qismi togʻlik. Iqlimi subtropik konti-nental, musson taʼsiri kuchli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0° dan 4° gacha, iyulning oʻrtacha temperaturasi 28°. Koʻp yerlarda yiliga 1000 — 1500 mm, Xuayxe daryosidan shimoliyda 600 — 700 mm yogʻin yogʻadi. Daryolari koʻp, yiriklari Yanszi, Xuayxe. Tuprogʻi unumdor. Dehqonchilikda gʻalla ekinlari, ayniqsa sholikorlik katta oʻrin tu-tadi. Xuayxe daryosidan shimolida bugʻdoy, makkajoʻxori, tariq, indov, rami, tama-ki, loviya, paxta, togʻ yon bagʻirlarida choy ekiladi. Choy, tamaki va sholi yetishti-rish jihatidan A. Xitoy provinsiyalari orasida 3-oʻrinda turadi. Choʻchqachilik, oʻrmon xoʻjaligi, konchilik sanoati va me-tallurgiya rivojlangan. A.da toshkoʻmir (Xuaynan), temir rudasi (Dantu), mis (Tunguanshan), achchiqtosh, oltingugurt, fosforit qazib chiqariladi. Bir necha elektr stansiya va issiqlik elektr markazlari bor. Dantu shahri yaqinida metallurgiya zavodi, Uxu shahrida kemasozlik korxonalari, Xefey, Banbu shaharlarida qishloq xoʻjaligi mashinasoz-ligi va metallsozlik, bir qancha joylarda tegirmon, objuvoz, yogʻ, choy, ip gazlama, qogʻoz korxonalari bor. Barcha yuklarning 2/3 qismidan koʻprogʻi daryo va koʻllarda tashiladi. Asosiy portlari: Uxu, Yuy-sikou (Yanszi boʻyida), Banbu (Xuayxe boʻyida). Maʼmuriy markazi — Xefey.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anshan

Anshan — Xitoyning shimoli-sharqidagi shahar, Lyaonin provinsiyasida. Aholisi 1,2 mln. kishidan ortiq. Anshan ogʻir sanoatning yirik markazlaridan biri. Metallurgiya kombinati, kimyo zavodi (kislota va kimyoviy oʻgʻitlar), konchilik jihozlari zavodi bor. Neftni qayta ishlash, ogʻir mashinasozlik va sement ishlab chiqaruvchi korxonalar mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xitoy shaharlari
Anqo

Anqo — afsonaviy qush. Qadimgi Sharq xalqlari afsona, ertak va dostonlarida bosh qahramonga homiy. U insonlar koʻziga koʻrinmaydi, qanoti, pati oltin, kumush va boshqa dan deb ta’riflanadi. Xalq orasida Anqo baxt, tole, davlat qushi, kimga soyasi tushsa, oʻsha baxtli boʻladi, degan fikr mavjud. Taqchil, kamyob narsalar haqidagi „anqoning urugʻi“ degan ibora shundan olingan. Rivoyat, ertak va choʻpchaklarda Anqo Semurgʻga, Humoga ham oʻxshatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologiya
Angʻiz

Angʻiz — gʻalla va yem-xashak ekinlari oʻrib olinganidan keyin dalada qoladigan oʻsimlik poyasi; gʻallasi oʻrib olingan dala. A.ning organik qoldiqlari tuproqni chirindilar bilan boyitadi. Yerni haydashda haydalma qatlam tuprogʻining fizik xossalarini yaxshilash, kukunlanishi va namning bugʻlanishini kamaytirish, begona oʻtlar urugʻini chuqur koʻmish zarur. Baʼzi joylarda yer lushchilniklar bilan yuza yumsha-tiladi, kuzda shudgor qilinadi yoki ekinlar oʻrib olinishi bilan angʻiz ekinlari (makkajoʻxori, kungaboqar, sudanoʻt, mosh va boshqalar) ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angʻirt

thumb|250px|Botanika bogʻidan Ogar
thumb|Tadorna ferruginea
Angʻirt, sariq gʻoz, atayka  – gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar oilasiga mansub parranda. Patlari ochiq sargʻish, boshi oqish. Yevropa va Osiyoning choʻl, dasht va togʻli hududlarida tarqalgan. Qishlash uchun Afrikaning shimoliy va Osiyoning jan. tomonlariga uchib ketadi; Oʻzbekistonda ham uchraydi, bir qismi shu yerda qishlaydi. Togʻ, choʻl va dasht zonalaridagi chuchuk suvli va shoʻr koʻllarda yashaydi. Inini tulki, qorsoq, boʻrsiq kabi hayvonlarning tashlab ketgan uyasiga va toshlar orasiga quradi, 8-12 tacha tuxum qoʻyadi. Erkagi uyaning atrofidan uzoqqa ketmasdan, urgʻochisini qoʻriqlab yuradi va tuxumdan chiqqan joʻjalarini boqishga koʻmaklashadi. Angʻirt har xil mayda jonivorlar va oʻsimliklar bilan ovqatlanadi. Angʻirt ov qilinadi. Goʻshti yozda (faqat jonivorlar bilan ovqatlanganda) bemaza va qoʻlansa, kuzda (oʻsimliklar bilan ovqatlanganda) mazali boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Anhor (kanal)

Anhor (arab, nahr — daryo soʻzining koʻpligi) — katta kanal, ariq. Xorazm shevasidagi arna soʻziga toʻgʻri keladi. Anhor atamasi baʼzan mustaqil atokli ot 573oʻrnida ham ishlatiladi. Mas, Toshkentdagi Anhor arigʻi."" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

thumb|120px|Toshkent shahridagi "Anhor" bogi
 Anhor
Turkum:Chirchiq suv havzasi
Turkum:Toshkent kanallari
Turkum:Toshkent viloyati kanallari
Turkum:Boʻzsuv tarmogʻi
Anhor (qahvaxona)

"Anhor" – qahvaxona-choyxona. Toshkentdagi Anhor sohilida qurilgan, xalq meʼmorligi anʼanalarini oʻzida aks ettirgan bino (1950, meʼmor V. Dmtriyev). Dastlab bino simmetrik reja asosida toʻgʻri toʻrtburchak shaklda barpo etilgan. Ovqatlanish xonasi 75 oʻrinli, toʻrida choyxona, oshxona va yordamchi xo-nalar, suvga qaragan yon tomonida ay-von boʻlib, xoʻjalik xonalari yer osti qismiga joylashtirilgan. Binoning old tarzi nisbatlar qonuni asosida hal etilib, peshtoq tepasida bezakli guldon, ikki tomonida antefikslar, 6 ustunli peshayvonning ikki chekkasida panjara boʻlib, oʻziga xos meʼmoriy koʻrinishga ega edi. Bino qayta qurish jarayonida (1979) qishlik (120 oʻrinli) va yozlik (160 oʻrinli) boʻlimlarga ajratilib, oshxona va choyxona qismi qaytadan quriddi. Orqa tomoni 2 qavatli boʻlib, birinchi qavatida choyxona, oshxona, somsaxona va kabobxona joylashgan, ularning moʻrisi minorasimon ishlangan. Yon qismiga (suv boʻyida) eni 5 m, uzunligi 30 m li 1 qavatli ayvon ishlandi. Qishlik zalning ichki tomonini „Meblomet“ firmasi (Polsha) bezagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aorslar

Aorslar – sarmat qabilalarining yirik ittifoqi. Aorslar haqida maʼlumotlar Strabon, Ptolemey, Pliniy va Tatsit asarlarida uchraydi. Xitoy yilnomalarida Aorslar yansay nomi bilan keltirilgan. Aorslar dastlab Orol yoki Kaspiy dengizining shimoliyda yashagan. Miloddan avvalgi 2-asrda Kaspiy dengizining shimoliy bilan Don daryosi oraligiga va Kavkaz togʻlari tomonga tarqalgan. Aorslar jangari koʻchmanchi chorvadorlar boʻlib, Kavkaz, Bospor davlati, Turkiston xalqlari oʻrtasidagi savdo ishlarida, Bospor davlatidagi taxt uchun oʻzaro urushlarda faol qatnashgan. 2-asrda alanlar boshchiligidagi yirik sarmat qabilalari ittifoqiga qoʻshilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarix
Turkum:Millatlar
Aorta

thumb|inson aortasi
Aorta , shotomir – odam va hayvonlar organizmidagi eng katta, uzun yagona qon tomiri. Yurakning chap qorinchasidan chiqib organizmning barcha aʼzolari va toʻqimalariga tarmoqlanadi. Aorta devori qalinroq boʻlib, asosan ela-stik toʻqimadan tuzilgani uchun chap qorinchadan otilib chiqqan qon bosi-miga chidamli va kengayish xususiyati rivojlangan. Aorta yuqoriga koʻtariluvchi ravoq va pastga tushuvchi qismlardan iborat. Pastga tushuvchi qism koʻkrak va qorin Aortasiga boʻlinadi. Qorin Aortasi IV bel umurtqasi roʻparasida oʻng va chap umumiy yonbosh arteriyalarga ajraladi. Aortaning boshlanishidan oxirigacha boʻlgan qismidan chiqqan arteriya tolalari butun organizm toʻqimalari va aʼzolarini qon bilan taʼminlaydi.

 Yana qarang 

 Arteriyalar
 Qon tomirlari

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yurak qon-tomir sistemasi
Aortit

Aortit – aorta devorining yalligʻlanishi. Aortit infeksion va allergik boʻladi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Mikroblar qon, limfa orqali va qoʻshni aʼzolardan oʻtishi mumkin. Bunda koʻpincha devorning oʻrta qavati shikastlanadi; aksariyat zaxm natijasida kelib chiqadi. Kasallikda toʻsh suyagining orqasi ogʻriydi va aorta bir qadar kengayadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yurak qon-tomir sistemasi
Apart

Apart (frans. aparte – bir tomonga) – goʻyo sahnadagilar eshitmaydi, deb faraz qilinib aytiladigan monolog va luqmalar. Apart usuli dramaturgiyada miloddan avvalgi ham qoʻllangan. Qatnashuvchining fikri, his-tuygʻulari va rejalarini izohlash uchun ishlatilgan. Apartlar 19-asrda keng qoʻllangan. Oʻzbek teatrida ham qoʻllanib kelinadi (masalan, Uygʻun, „Parvona“).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Atamalar
Aparteid

Aparteid, apartxeyd (afrikaans tilida apartheid — „alohida-alohida yashash“) — irqiy kamsitishning eng ashaddiy koʻrinishi. Muayyan aholi guruhlarining ular irqiy mansubligiga qarab, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va fuqarolik huquqlaridan mahrum etishni, hududiy jihatdan yakkalatib qoʻyishgacha borishni anglatadi. Aparteidning ayrim choralari genotsid tusini olishi mumkin. Hozirgi xalqaro huquq aparteidni insoniyatga qarshi jinoyat deb hisoblaydi. 1973-yilda aparteid jinoyatlarining oldini olish va jazolash toʻgʻrisida xalqaro konvensiya qabul qilingan. Yaqingacha aparteid JARda hukmronlik qilib kelgan, asosan oq tanli fuqarolardan iborat Milliy partiyaning siyosati edi. U mamlakat aholisini irqiy alomatlarga qarab, uch qism: 1) oq tanlilar; 2) qora tanlilar, yaʼni tub afrikaliklar; 3) indeyslar va duragaylarga boʻlib boshqarish siyosatini qoʻllab keldi. „Irqiy guruhlarni ajratib joylashtirish toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, aholi 74% ini tashkil etuvchi qora tanlilar uchun soxta „davlatlar“ — bantustanlar tuzildi, afrikaliklarning oq tanlilar yashovchi shaharlarda istiqomat qilishi man etildi, aparteid qoidalarini buzganlarga nisbatan qattiq jazo choralari qoʻllandi. Afrikaliklar, ularga ergashgan indeyslar hamda oq tanlilar bir qismining Afrika milliy kongressi va boshqa vatanparvarlik tashkilotlari rahbarligida aparteid siyosatiga, irqchilar zulmi va kamsitishlarga qarshi uzoq davom etgan, jahon hamjamiyati tomonidan faol qoʻllab-quvvatlangan murosasiz ommaviy chiqishlari, shu jumladan, qurolli kurashi irqchilarni chekinishga majbur etdi. Mamlakat va xalqaro maydonda yakkalanib qolgan irqchilar siyosiy islohotlar oʻtkazishga majbur boʻldi. Tinch yoʻl bilan 1994-yil aprelda oʻtkazilgan demokratik saylovlar natijasida hokimiyat mamlakat tub aholisi vakillari qoʻliga oʻtdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apatit

Apatit (yun. apatao – aldayman) – fosfatlar sinfiga mansub mineral. Tarkibida R2O5ning miqdori 42%. Aralashmalari: SO2, Mp, kamyoviy elementlari, U, Sr va boshqa Oq, zangori, sariq, binafsha rang va boshqa rangdagi kristall va donador agregatlar. Qattiqligi 5. S. og. 3,2. Kimyoviy tarkibiga qarab apatit ftorapatit, gidroksilapatit va xlorapatitga boʻlinadi. Apatit magmatik, gidrotermal, pnevmatolit yoʻl bilan hosil boʻladi. Baʼzan apatit kvars yertomirlarida va kristalli slaneslarda ham uchraydi. Choʻkindi jinslarda apatit guruhiga kiradigan minerallar fosforitlar va qazilma suyaklar shaklida uchraydi. Apatit oʻgʻit, fosfor kislota va uning tuzlarini olishda xomashyo; qora va rangli metallurgiyada hamda keramika va xira oyna ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Kamyob yer elementlari qoʻshilgan sintetik apatit optikada qoʻllanadi. Oʻzbekistondagi fosforitlarning asosiy qismi apatitdir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Turkum:Javohirlar
Apatit (shahar)

Apatit – Rossiya Federatsiyasining Murmansk viloyatidagi shahar (1966-yildan). Imandra koʻli yaqinida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 88 ming kishi (1991). Apatit nefelin kon boyitish fabrikasi, Kareliya GRES, Rossiya Fanlar Akademiyasining Kola ilmiy markazi bor. Xibin koni ishga tushirilishi munosabati bilan 1935-yilda posyolka sifatida vujudga kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sovet Ittifoqida qurilgan shaharlar va shaharchalar
Apatiya

Apatiya ( ἀ- „ “ ehtiros, hayajon, hayajon") — bu befarqlik, atrofda sodir boʻlayotgan voqealarga befarq munosabatda boʻlish, biron bir faoliyatga intilish yoʻqligida ifodalangan alomat yoʻqligi hisoblanadi. Haqiqatga salbiy va ijobiy munosabatning yoʻqligi, tashqi hissiy koʻrinishlarning yoʻqligi ham mumkin. Iroda yetishmasligi bilan birga (abuliya) apato-abulik sindrom, adinamiya bilan — apatiya-adinamik sindromi boʻladi.

 Qisqacha maʼlumot 
Apatiya ruhiy tushkunlikning klinik varianti boʻlishi mumkin, shizofreniyadagi salbiy kasalliklarning namoyon boʻlishi, turli somatik va nevrologik kasalliklarning alomati (Pik kasalligi, Altsgeymer kasalligi, turli demanslar, OITS, Lyme kasalligi, endokrin kasalliklar va boshqalar), organik miya shikastlanishining alomati boʻlishi mumkin, ayniqsa miyaning frontal loblarining konveks yuzalariga zarar etkazish bilan namoyon boʻladi, neyroleptiklar yoki selektiv serotoninni qaytarib olish ingibitorlari guruhining antidepressantlarining yon taʼsiri bilan namoyon boʻladi. Demansning alohida turi ham ajralib turadi — apatik demans, bu miyaning frontal-konveksital (konveks tashqi) lokalizatsiyasida (masalan, frontal lobning oʻsmasi, oldingi miya havzasidagi miya infarkti bilan) shikastlanganda paydo boʻladi. arteriya, Pik kasalligida frontal korteksning atrofiyasi va boshqalar).

Muayyan sharoitlarda apatiya sogʻlom odamlarda ham kuzatilishi mumkin. Bu past ijtimoiy va kasbiy faollikda ifodalangan oʻziga xos shaxsiy xususiyat boʻlishi mumkin, normal rivojlanish va qarishning muhim xususiyati boʻlishi mumkin.

 Sinonimlari 
Atimiya, atimormiya, anormiya, afimiya.

 Terminning tarixi 
Qadimgi yunon tilida atamasi „azoblarning yoʻqligi“, „befarqlik“, „befarqlik“ maʼnolarida ishlatilgan. Falsafadagi befarqlik eng oliy fazilatni — yakka falsafiy dunyoqarashni anglatardi, bunga faqat oʻzlarining xudbin ehtiroslarini jilovlaydigan donishmandlar qodir. Stoiklar falsafasida ruhni barcha ehtiroslardan toʻliq ozod qilishni oʻz ichiga olgan axloqning asosiy tushunchalaridan biri.

Rus tilida bu atama XIX asrning boshidan beri ishlatiladi, dastlab fransuz tilidan olingan „apatiya“ shaklida ishlatilgan.

 Yana qarang 

 Abuliya
 gospitalizm
 Depressiya
 neyroleptik tanqislik sindromi
 SSRI tomonidan qoʻzgʻatilgan apatiya sindromi
 Shizoid shaxsning buzilishi

 

 

 Apatiya // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
 Veltiщev D. Yu., Gurevich Yu. M., Seravina O. F. Apatiya v strukture trevojnix depressiy //Sotsialnaya i klinicheskaya psixiatriya. — 1996. — T. 6. — №. 4. — S. 21-28.
 Lizlov A. V., Seravina O. F., Kovalevskaya O. B. Apatiya kak yaderniy affekt: opit strukturno-psixologicheskogo analiza //Voprosi psixologii: jurnal. — 2013. — №. 2. — S. 65-80.
 Anfimov Ya. A. Periodicheskaya ustalost (lenost, apatiya) i periodicheskie psixozi //Protokoli obщestva nauchnoy Meditsini pri Xarkovskom universitete. — 1897. — S. 12-16.
Turkum:Hissiyotlar
Apeyron

Apeyron (yun. apeiron — cheksiz) — falsafa tarixiga yunon faylasufi Anaksimandr tomonidan kiritilgan tushuncha. A. tushunchasi materiya haqidagi tasavvurlar taraqqiyotida olgʻa qoʻyilgan qadam edi, chunki oʻsha davrda hamma narsaning asosi suv yoki havo, degan tasavvur mavjud edi. Anaksimandr esa materiya tushunchasini A. termini bilan atadi. A. hech qanday sifatga ega emas, biroq hamma muayyan jismlarning asosidir; bir-biriga qarama-qarshi boʻlgan issiqlik va sovuqlikni quruqlik va namlikni oʻzidan chiqara borib, abadiy mavjud boʻladi, boshqa jismlarni vujudga keltiradi. A. tushunchasida Anaksimandrning sodda dialektik qarashlari oʻz ifodasini topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apeks

Apeks (lotincha apecks – uch, bosh) – Quyosh sistemasi yoki Yerning osmon sferasiga yoʻnalish nuqtasi. Quyosh sistemasining Apeksi Gerkules yulduz turkumida joylashgan. Yerning Apeksi Quyoshga nisbatan 90° gʻarb tomonda boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gallaktika
Apellyatsiya

Apellyatsiya (lotincha: appellatio – murojaat qilish; shikoyat qilish; norozilik bildirish) – sud hukmi ustidan shikoyat arizasi berishning bir shakli. Apellyatsiya Fransiya jinoyat-protsessual kodeksiga (1808-yil), jahonning boshqa koʻpchilik davlatlari jinoyat-protsessual qonunlariga kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasida 1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan va 1995-yil 1-apreldan amalga kiritilgan Jinoyat-protsessual kodeksida ushbu tartib koʻrsatilmagan, ammo apellyatsiya tartibida ish koʻrishning ayrim aniq masalalariga oid qismlari yangi jinoyat-protsessual kodeksining 490-moddasida nazarda tutilgan qoidaga koʻra, apellyatsiya kassatsiya instansiyasida ish koʻradigan sudda qoʻllanadi. Sud hukmi ustidan apellyatsiya tartibida shikoyat berish yoʻl qoʻyilgan davlatlarning jinoyat-protsessual qonunida apellyatsiya tushunchasi 2-bosqich sudida jinoyat ishini mazmunan hal qilish uchun yangidan koʻrish mumkinligini bildiradi. apellyatsiya sudi (2-bosqich sudi) hukmning qonuniyligi va asosligini faqat shikoyat (protest)da koʻrsatilgan holatlar boʻyicha tekshiradi. Apellyatsiya sudi ishdagi yozma materiallarga tayanib, oʻz qarorini qabul qiladi. Bu sudda 1-instansiya sudida soʻroq qilingan guvoxlar takroran soʻroq qilinmaydi, dalillarni bevosita va ogʻzaki tekshirish, sud ishlarini yuritishdagi tortishuv, mahkumni himoya huquqi bilan taʼminlash va ishni uzoq muddat davomida koʻrishdek holatlar chegaralanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Protsessual huquq
Apennin togʻlari

Apennin togʻlari — Italiyadagi togʻlar, Apennin yarim orol shimoli-gʻarbi (Alp togʻlari)dan janubi-sharqqa (Kalabriyaga-cha) choʻzilgan. Apennin togʻlarining uzunligi Kala-briya togʻlarini ham qoʻshib hisoblaganda 1200 km. Apennin togʻlari oʻrtacha balandlikdagi, yon bagʻirlari yotiq togʻlar. Eng baland nuqtasi 2914 m (Korno togʻi). Togʻlar, asosan, qumtosh, gil va ohaktoshlardan iborat, lava qoplamlari uchraydi. Harakatdagi va oʻchgan vulkanlar bor (Ve-zuviy va boshqalar). Binokorlik materiallari (asosan, marmar) koʻp. Iqlimi subtropik, Oʻrta dengiz atrofiga xos iqlim. Gʻarbiy yon bagirlarda yillik yogʻin 1000 — 2000 mm, sharqida, togʻ oraligʻi havzalarida 600 — 800 mm. Apennin togʻlaridan Tibr, Arno va boshqa daryolar boshlanadi. Mineral buloklar bor. Yon bagʻirlarining quyi qismi zay-tunzor, tokzor, sitrus ekinlari va doim yashil dubzorlar bilan band; yuqorida kash-tan, dub, qora qayin hamda igna bargli daraxtlar oʻsadi. Eng baland qismi yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Apertura

Apertura (lotincha: apertura — teshik, tirqish) — optik tizimning yorugʻlik nurlarini oʻtkazadigan teshigi; linzalar yoki diafragmalar bilan uzgartirilishi mumkin. Burchakli A. — optik tizimdan utuvchi yorugʻlik konussimon dastasining chetkl nurlari orasidagi a burchak. Sonli A. Gʻisin -u ga teng; ya — buyum qoʻyilgan muhitning sindirish koʻrsatkichi. Tas-virning yoritilganligi va optik asbobning ajratish qobiliyati A.ga bogʻliq buladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apia

Apia — Samoaning poytaxti. Aholisi 35 ming kishi (1998), asosan yevropaliklar. Tinch okeandagi Upolu o.ning shimolida, Apia togʻining yon bagʻrida (dengiz sathidan 396 m balandlikda). Apia mahsulotlari, yogʻochni qayta ishlovchi va oziq-ovqat sanoatining uncha katta bulmagan korxonalari mav-jud. A. orqali chetga kopra, banan, kakao chiqariladi. Xalqaro aeroport bor. Yi-rik dengiz porti. A. 19-asr oxirida tash-kil topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apilak

Apilak, asalari suti — ishchi asalarilarning beli va koʻkrak qismidagi bezlarda ishlab chiqariladigan suyuqlikdan tayyorlanadigan oq yoki sargʻish quruq kukun. Biologik stimulyator xususiyati bor. A. tibbiyotda bolalarning gipotrofiya, kattalarning gipotoniya kasalliklarini hamda ayellardagi laktatsiya (sut hosil boʻlishi)ning buzilishini davolashda qoʻllanadi. A. atir-upa sanoatida ham ishlatiladi. Uning tarkibida oqsil, qand, yogʻ, mineral tuzlar, vitaminlar va D provitamin bor. Bu suyuqlik arilardan maʼlum davrda yigʻib olinadi va spirtda konservatsi-yalanadi.

 

Turkum:Asalarichilik
Aplanat

Aplanat (yun. anlanetos — xatosiz, ogʻishmaydigan) — simmetrik joylash-gan ikkita bir xil axromatik linzadan (k.. Axromat) iborat fotoob’ektiv. A. linzalarining tuzilishi va tarkibi tasvirning sferik va xromatik abbera-siya natijasida buzilib chiqishiga yoʻl qoʻymaydi, ammo astigmatizm hodisasini bartaraf qila olmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplanospora

Aplanospora (yun. aplanes — qoʻzgʻalmaydigan va spora) — yashil va sariq-yashil soʻvoʻtlar baʼzi ning jinssiz koʻpayishi davrida hosil buladigan harakatsiz spora. Zo-osporalar kabi A. ham oddiy vegeta-tiv hoʻjayralarda yetiladi, lekin ulardan xivchini boʻlmasligi va harakat qilmasligi bilan farq qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplikata

Aplikata (lotincha applicato, soʻzma-soʻz — qoʻyilgan) — fazoda dekart koordinatalaridan biri; koʻpincha, z harfi bilan belgilanadi (qarang Koordinatalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplit

Aplit (yunoncha: haploos — sodda) — magmatik yertomir togʻ jinsi. Mayda do-nali, och rangli, bir tekis kristallangan minerallar (kvars, ishqorli dala shpati, baʼzan nordon plagioklazlar)dan iborat. A. paydo boʻlish jarayoni jihatidan, aso-san, yer poʻstining chuqur qismidagi gra-nit bilan bogʻliq. Shuning uchun granit-A. deb ham ataladi. A. baʼzan yerning chuqur qismida boshqa jinslar bilan birga uchraydi. Bunday A.larni diorit-A., siyenit-A. va boshqa nomlar bilan ham ataydilar. A. asosan kvars va ortoklazdan iborat. Keramika sanoatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apnoe

Apnoe (yun. apnoia — nafasning toʻxtashi) — qonda karbonat angidrid gazining miqdori ortib ketishi na-tijasida nafasning vaqtincha toʻxtab qolishi. Baʼzan teri reseptorlarini kuchli taʼsirlaganda (mas, birdan sovuq suvga tushilganda) ham A. roʻy beradi. Yangi tugʻilgan bolada A. 10 minutcha davom etadi, chunki uning qonida kis-lorod miqdori katta yoshdagi odamlar qonidagiga nisbatan koʻproq boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apo ...

Apo … (yun. aro — … dan) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi, biror narsa yoʻqligini, inkorni; biror narsadan paydo boʻlganlikni bildiradi (mas, apoxro-mat).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apo

Apo — Filippindagi vulkan, mam-lakatning dengiz sathidan eng baland nuqtasi (2965 m), Mindanao o.da. Yon bagʻirlaridan sulfit angidrid, karbo-nat angidrid, suv bugʻlari chiqib turadi. A. Apo milliy parki hududida joylash-gan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apogamiya

Apogamiya (apo … va yun. gamos — qoʻshilaman) — gametofitning urugʻlanmagan hujayrasidan oʻsimlik hosil boʻlishi. Baʼzi gulli oʻsimliklar va qirqquloqlarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apogey

Apogey (yun. apogejos — Yerdan uzoqda joylashgan) — Yer yoʻldoshi orbitasining Yer markazidan eng uzoq nuqtasi. Masalan, Oyning A.i 405000 km.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gallaktikalar
Apokalipsis

Apokalipsis (Qiyomat) (yun. apokalypsis — bashorat) — yahudiy va xristian dinlarining yuzaga kelishiga oid diniy adabiyot namunalaridan biri; ilohiy karomatli rivoyatlar. Yahudiy va xristian dinining paydo boʻlishi jarayonida diniy karomat xususiyatiga ega boʻlgan koʻp yozuvlar vujudga kelgan, lekin ulardan faqat bittasi — „Ioann (Yuhanno) karomati“ xristianlikda Bibliya kano-niga kiritilgan, qolganlari: „Qadimgi ahd“ asarlaridan Yezdra va Varux A.lari, „Yangi ahd“ adabiyotidan Petr, Mess, Zostrian karomatlari va hokazo apokrif (soxta) deb eʼlon qilingan. Shuning uchun A. termini xristian anʼanasida faqat „Ioann karomati“ (68 — 69-yillarda tuzilgan) ga nisbatan ishlatiladi. „Ioann karomati“ oʻz mazmuni bilan „Qadimgi ahd“ yozuvlariga yaqin. Shunday boʻlsada yirik ruhoniylar (mas, Lyuter, Svingli) A.ga gumon bilan qaraganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apollon

thumb|Nicolas Régnier, „Apollon“

Apollon — yunon mifologiyasi va dinida olimp xudosi, Zevs va Letoning oʻgʻli, shifo baxsh etuvchi, sohibkaromat va sanʼat homiysi. Apollonga siginish Kichik Osiyoda boshlanib, miloddan avvalgi 2-ming 578yillikda Yunonistonga, u yerdan Rimga tarqalgan. Dastlab choʻponlar homiysi, olmazorlar xudosi deb tanilgan. Uni sheʼriyat va musiqa homiysi sifatida ham eʼzozlashgan. Qadimgi yunon sanʼatida Apollon qoʻlida oʻq-yoy yoki musiqa asbobi ushlagan yosh yigit qiyofasida tasvirlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Apollon (kapalak)

Apollon (Parnassius apollonius) — yelkanlilar oilasiga mansub kapa-lak, Yevropa, Kavkaz va Gʻarbiy Sibirning togʻli hududlarida (baʼzan past-tekisliklarda) tarqalgan, yoyilgan qanotlarining uz. 70 — 90 mm ga yetadi. Koʻpchilik mamlakatlarda Qizil kitobga kiritilgan. Oʻzbekiston hududida oʻrta togʻ mintaqasida 1700 — 2100 m balandlikda uchraydi. Bitta generatsiyasi ri-vojlanadi. Qurt davrida qishlaydi. Ka-palagi may — iyun oyida ucha boshlaydi. Uy hayvonlari sonining ortib borishi, yoʻl va uy-joy qurilishi tufayli yashash muhitining oʻzgarishi bilan A. soni keskin kamayib bormoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apollon (kosmik kema)

thumb|Apollo 15 CSM
"Apollon" — astronavtlarning Oyga uchishi uchun moʻljallab AQShda ish-lab chiqilgan kosmik kema (KK) larning nomi, ularni ishlab chiqish va uchirish dasturi. Birinchi marta 1967 i. oxiri, 1968-yil boshlarida uchirilgan „Saturn-5“ eltuvchi raketa (ER) „A.“ni uchirish uchun moʻljallangan. „A.“ Oyga uchishni va Oy atrofidagi orbitaga oʻtishni taʼminlovchi ikki KKdan iborat. 1967 — 75 ylarda „A.“ KKning „A-4“, „A-5“, „A-6“, „A-7“, „A-8“, „A-9“, „A-10“, „A-11“, „A-12“, „A-13“, „A-14“, „A-15“, „A-16“, „A-17“ markalari uchirildi. Ularda jami 38 astronavt uchirildi. „A-11“da Oy sirtiga inson birinchi marta chiqarildi (1969-yil 16-iyul, N. Armstrong, E. Oldrin). Astronavtlar Oy sirtida yurishni mashq qilishdi, Oy sirtiga ilmiy asboblar oʻrnatishdi. Oy jinsi namunalaridan 22 kg yigʻishdi, Oy sirtini fotosuratga olishdi, Yer bilan telefonda gaplashishdi, Oy sirtiga AQSH bayrogʻini oʻrnatishdi, halok boʻlgan astronavtlarning surati tushirilgan beshta medalni Oy sirtiga qoʻyishdi. Astronavtlar Oydan Yerga te-levizor orqali koʻrsatib turildi. Oyga qoʻnilgan joy „Sokinlik bazasi“ deb ataldi. Oy sirtida 1 soat-u 44 min. mo-baynida moʻljaldagi ishlarni bajargach, Oldrin kabinaga qaytdi, undan 10 min. keyin Armstrong ham kabinaga kirdi. Oyda 21 soat 36 min. boʻlgach, astronavtlar 21-iyul kuni Oydan koʻtarildilar va selenotsentrik orbitada baʼzi ma-nyovrlarni bajargach, „Burgut“ (oy ka-binasi)ni „Kolumbiya“ (asosiy blok)ga uladilar va unga oʻtib, oy kabinasini ajratdilar, shundan soʻng maxsus dviga-telni ishga tushirib, Yerga uchish trayek-toriyasiga chiqdilar. „A-11“ 24-iyulda Gavay o.laridan janubi-gʻarbdagi Jonston o. yaqinida Tinch okeanga qoʻndi. Bioizo-lyatsiya kiyim-boshi kiydirilgan astro-navtlar va KKning oʻzi maxsus vertolyotda „Xornet“ avianosesiga keltirildi. Astronavtlar karantin muddatini oʻtash uchun maxsus ajratilgan joyga olib ke-tildi.

 Yana q. 

 Apollo 11
 SOYUZ
 kosmik kema

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apolloniy pergayos

Apolloniy pergayos (mil av. 265 — 170) — yunon matematigi va astronomi. Asosiy asari „Konus kesimlar“ boʻlib, uning yunon tilidagi 4 va arab tiliga tarjima qilingan 3 kitobi saqlanib qolgan; 8 kitobi yoʻqolgan. A. ellips, parabola va giperbola chiziqlari doiraviy konusni tekislik bilan kesish natijasida hosil boʻlishini birinchi boʻlib aytgan hamda ularning xossalarini mufassal tekshirgan. A. sayyoralarning koʻrinma harakatini tushuntirib bergan, epitsikllar nazariyasini yarat-gan. A.ning ishlari astronomiya, mexa-nika, optika, analitik geometriya va boshqa fanlarning rivojlanishida katta rol oʻynaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apomiksis

Apomiksis (apo … va yun. mixis -ogʻish) — organizmlarning jinsiy ja-rayon sodir boʻlmasdan koʻpayishi. Tom maʼnoda A. murtakning urugʻlanmasdan rivojlanishidir. Yangi organizmning jinsiy hujayra (tuxum) yoki vegeta-tiv hujayra hosil qilishiga qarab A.ni ikkiga — partenogenez va apoga-miyaga boʻlish mumkin A. hayvonot va 579oʻsimliklar dunyosida keng tarqalgan. Mas, ogizaylangichlilar, dafniyalar, shiralar va boshqa hayvonlarda, ayrim suv oʻtlari va qirqquloklarda A. parteno-genez shaklida namoyon boʻladi. A. gulli oʻsimliklarda keng tarqalgan, 43 oilaga mansub 100 dan koʻproq urugʻda uchraydi. A. ayniqsa bugʻdoydoshlar, qoqidoshlar, ituzumdoshlar, raʼnodoshlar oilasida koʻproq kuzatiladi. A. irsiy (regulyar) yoki irsiylanmaydigan (tasodif) boʻlishi mumkin. Murtakning changlanmasdan ri-vojlanishi avtonom A. deyiladi. Chan-glanish yoki tumshuqchada changning unib chiqishi, baʼzan murtak xaltasidagi mar-kaziy hujayraning urugʻlanishi bilan so-dir boʻladigan A. indutsirlangan A. deb ataladi. Gulli oʻsimliklarda redutsir-langan (murtak gaploid) oʻsimliklarning 6 oilasida (lavlagi, gʻoʻza, zigʻir, tamaki, arpa, bugʻdoy) redutsirlanmagan (mur-tak diploid) partenogenez (qoʻngʻirbosh, choyoʻt, qoqioʻt) mavjud. Apogamiya ad-ventiv embrioniya (murtakning mur-tak xaltasidan tashqarida urugʻ-kurtak hujayrasidan rivojlanishi) va par-tenogenez tushunchalari yaqin turadi. Koʻpayishning bu xillarida bitta urugʻda bir necha murtak rivojlanadi (sitruslarda doim uchraydigan poliembroniya). Koʻpchilik apomiktik turlarning po-pulyatsiyalarida jinsiy formalar ham aniqlangan. A.ning genetik xususiyatlaridan ayrim oʻsimliklar seleksiyasida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aponevroz

Aponevroz (yun. aponeurosis: apo… va neuron — pay) — tarkibida qalin ela-stik va kollagen tolalar boʻlgan birik-tiruvchi serbar toʻqima; baʼzi serbar mu-skullar payi. Qoʻl-oyoq kafti terisining ostida, boshning sochli qismida, qorin devorida va boshqa joylarda boʻladi. A. ser-bar muskullarni suyaklar yoki boshqa toʻqimalar bilan bogʻlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apopleksiya

Apopleksiya (yun. apoplesso — zarb bilan shikast yetkazish) — bosh miyaga qon quyilishi natijasida bemorning tez hushdan ketib, yiqilishi bilan davom etadigan kasallik holati (qarang Insult).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aporiya

Aporiya (yun. aporia — qiyinchilik) — formal mantiqsa muhokamalardagi ziddiyat tufayli hal etib boʻlmaydigan yoki hal etilishi mushkul boʻlgan holat, mantiqiy qiyinchilik. Yunon faylasuflari mushkul mantiqiy muammolarni A. deb ataganlar. A. yunon falsafasida dia-lektik tendensiyalar boʻlganligidan da-lolat beradi (yana qarang Antinomiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aport

Aport (frans. apport) — aksiya-dorlik jamiyati ixtiyoriga sotilgan aksiyalar uchun toʻlov tarzida oʻtadigan mulk. Muayyan summaga baholangan to-varlar, savdo va sanoat korxonalari A. boʻlishi mumkin. Koʻp hollarda taʼsischilar yangi tashkil topayotgan aksiyadorlik jamiyatlariga A. tarzida oʻz korxonalari hamda tovarlarni oshirilgan narxda oʻtkazadilar, natijada mulk qiymatiga nisbatan koʻproq miqdorda aksiya oladilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposeleniy

Aposeleniy (apo … va yun. selene — Oy) — Oy sunʼiy yoʻldoshi orbitasining Oydan eng uzoq nuqtasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposporiya

Aposporiya (apo …, spora) — sporofitning vegetativ hujayrasidan gametofit nasl hosil boʻlishi. Mac., qirqquloq bargining toʻqimasidan oʻsib chiqqan oʻsimtaning taraqqiyoti natija-sida yangi oʻsimlik paydo boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposteriori va apriori

Aposteriori va apriori (lot. a posteriori — tajribadan soʻng va a priori — tajribagacha) — bilim va uning iga oid falsafiy terminlar. Aposteriori — hissiy bilish orqali tajribadan olingan bilim. Apriori — ongga xos boʻlgan tugʻma bilim. Kant falsafasida bilim bir-biridan keskin farq qiluvchi ikki qismga — tajribaga-cha va tajribadan soʻng vujudga keluvchi bilimlarga boʻlib tekshiriladi. Kantda makon va zamon kabi tushunchalar sof apriori tushunchalar hisoblanadi, biroq idroksiz, faqat ular yordamidagina hech qanday bilimga erishish mumkin emas. 20-asrda neokantchilik, pragmatizm va konvensionalizm asosida apriorilikning funksional gʻoyasi deb ataladigan gʻoya vujudga keldi, unga koʻra apriori 580qoidalari — fandagi ana shu dastlabki farazlar shartlilik, konvensionallik holatini oʻz ichiga oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apostollar

Apostollar (yun. apostolos — elchi; islomda havoriy — shogird, izdosh maʼnosida) — ilk xristianlikning shakllanish davrida darbadar diniy targʻibotchilar. Apostollar hali ruhoniylar paydo boʻlmagan davrlarda jamoadan jamoaga koʻchib targʻibot yuritib, xristian dinining yoyilishida asosiy rol oʻynaganlar. Keyinchalik yepiskoplyar paydo boʻlgach, apostollar yoʻqolgan. Apostollar nomi faqat Iso Masihning shogirdlari hisoblangan 12 kishidagina (Ioann, Matfey, Pyotr, Pavel, Mark, Iakov, Iuda va boshqalar) saqlanib qolgan. Ularning dinni targʻib qilish maqsadida boshqa xalqlar nomiga yozgan xatlari (poslaniya), shuningdek ularning faoliyati bayon etilgan „Apostollarning qilmishlari“ kabi asarlar Bibliya rasmiy kanonining „Yangi ahd“ qismiga kiritilgan. Apostollardan Pyotr katolik xristianlari tasavvurida cherkov va papalar diniy hokimiyatining asoschisi hisoblanib, Rim papalari oʻzlarini Pyotr taxtining merosxoʻrlari deb daʼvo qiladilar. Xristianlik tarixi sohasida olib borilgan ilmiy tadqiqot natijasida 12 apostolning koʻpi tarixiy shaxslar emasligi aniqlangan. Ular toʻgʻrisida aniq tarixiy maʼlumotlar yoʻq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apofema

Apofema (yun. apotithemi — bir tomonga qoʻyaman) -
 1) muntazam koʻpburchak apofemasi — muntazam koʻpburchak markazidan biror tomoniga tushirilgan perpendikulyar chiziq uzunligi;
 2) muntazam piramida apofemasi — muntazam piramida yon uchburchagining balandligi;
 3) muntazam kesik piramida apofemasi — muntazam kesik piramidaning yon yogʻi boʻlmish trapetsiya balandligining uzunligi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apofeoz

thumb|Dominique Ingresning „Napoleon apofeozi“ (1853-yil)
Apofeoz ( – ilohiylashtirish) – 1) biror bir shaxs yoki voqeani sharaflash.

2) Xalqni, xalq qahramonini yoki biror voqeani sharaflaydigan sahna asari (ayniqsa, opera va balet) soʻngʻidagi tantanali ommaviy sahna va yakuniy qism. Masalan, „Gulsara“ operasi (Reyngold Glier va T. Sodiqov)ning yakunlovchi qismi.

Apofeoz tomosha, bayram namoyishining mustaqil qismi sifatida (matneiz) boʻlishi ham mumkin. Bu turdagi apofeozlar ishtirokchilarning taʼsirli holatlari („jonli lavha“, „soʻzsiz sahna“) asosida quriladi. Bunda dekoratsiya, kiyim, butaforiya va boshqalar katta ahamiyatga molik. Sahna asarlaridagi apofeozlarda odatda ishtirokchilarning barchasi qatnashadi. Hozir har yilgi Oʻzbekiston mustaqilligiga bagʻishlangan konsertlarda apofeozning turli koʻrinishlaridan foydalaniladi.

 

 

 .
Apoferment

Apoferment (apo … bu yerda kich-raytirishni bildiradigan old qoʻshimcha va ferment) — ikki komponentli fer-mentlarning oqsilli qismi. Koferment bilan birikib, toʻla ferment hosil qiladi. A. fermentning oʻziga xos (tanlab) taʼsir koʻrsatishini ifodalab beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apoxromat

thumb|

Apoxromat (yun. aro — bu yerda kichraytirishni bildiradigan odd qoʻshimcha va chroma — rang) — kuzati-layotgan narsaning ob’ektiv optik oʻqida yotgan nuqtasidan kelayotgan nurlarning xromatik aberratsiyasi (buyumning boʻyalib koʻrinishi)ni axromatik ob’ektivlarga (qarang Axromat) qaraganda toʻlaroq barta-raf qiluvchi optik tizim (ob’ektiv). A. ob’ektivlar optik oʻqqa cheksiz yaqin nurlarning aniq bir nuqtaga tushishini taʼminlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appalachi togʻlari

thumb
Appalachi togʻlari — Shimoliy Amerikadagi togʻlar, AQSH bilan Kanada hududida. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 2600 km choʻzilgan, eni 300 — 500 km. Eng baland choʻqqisi — Mitchell togʻi (2030 m). Appalachi togʻlari janubi-sharqiy va shimoliy qismlari paleozoy erasida burmalangan kristall jinslar (gneyslar, kristalli slaneslar, kvarsitlar)dan, janubi-gʻarbiy qismi choʻkindi jinslar — ohaktosh, qumtosh, gilli slaneslardan tashkil topgan. Me-zozoy va kaynozoyda togʻlar gum-bazeimon 581koʻtarilgan. Togʻlarni koʻpdan-koʻp daryolar parchalab yuborgan. Shimoliy tomonlari relefini toʻrtlamchi davr muzliklari ancha oʻzgartirgan. Appalachi togʻlari iqlimini Atlan-tika okeani yumshatib turadi. Yogʻin 1000 — 1300 mm. Jan.da togʻ yon bagʻirlari 1000 m balandlikkacha keng bargli oʻrmonlar, undan yuqorida aralash va igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Appalachi togʻlarida toshkoʻmir, neft, temir rudasi, mis, kumush, kobalt bor. Appalachi togʻlarida 2 ta millim park mavjud. Turizm va ovchilik rayoni.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Apparat

Apparat (lotincha apparatus — as-bob, uskuna) — 1) asbob, moslama, jihozlarning umumiy nomi. Mas, tele-fon A. (qarang Avtomat telefon); 2) muay-yan tashkilot yoki muassasa xodimlari majmui; shtat; 3) odam, hayvon yoki oʻsimlikdagi biror umumiy vazifani bajaruvchi aʼzolar majmui, mas, nafas olish A.i, ovqat hazm qilish Apparat

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparat funksiyasi

Apparat funksiyasi — oʻlchov asbobining unda oʻlchangan kattalikni oʻlchanguncha boʻlgan haqiqiy qiymati bilan bogʻlovchi harakteristikam. Koʻp hollarda spektrofotometrlarning Apparat funksiyasi ni bilish talab qilinadi. Oʻlchov asbobining Apparat funksiyasi nazariy yoʻl bilan hisoblab topiladi. Mas, spektrometrning Apparat funksiyasi yoyuvchi element (prizma, difraksion panjara), kolli-mator koʻzgusi, tirqishning optik para-metrlari yordamida hisoblanadi. Spek-trometrning Apparat funksiyasi tajriba yoʻli bilan ham aniqlanishi mumkin. Bunda spektrometr kirish tirqishi v chastotali monoxro-matik nur bilan yoritiladi va spektromet-rda chastota oʻzgartirilganda shu chastota atrofidagi yorugʻlik oqimi taqsimoti oʻlchanadi, bu taqsimot asbobning Apparat funksiyasi ga mos keladi. Tasvir hosil qiluvchi optik asboblar (fotoapparat, teleskop, mikroskop va boshqalar)ning Apparat funksiyasi asbob hosil qilayotgan cheksiz kichik nurlanuvchi nuqtaning tasvirida-gi yoritilganlik taqsimotini koʻrsatadi. Ideal optik asbob nuqtaviy yoritqich tasvirini nuqta shaklida hosil qiladi va uning Apparat funksiyasi nuqtadan tashqarida nolga teng boʻladi. Real optik asboblarda nuqtaviy yoritqich tasviri yorugʻ dogʻ sha-kliga ega boʻladi va asbobning Apparat funksiyasi nuqta atrofida nolga teng emas. Asbobning Apparat funksiyasi uning ajrata olish qobiliyatini ham belgilaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparel

Apparel ( — kirish yoʻli) — 1) qiya tushgan yoʻl (harbiy muhandislikda). Toʻp-zambaraklar, tanklar va boshqa harbiy texnika joylashgan okoplarda ham apparel keng qoʻllanadi. Qal’alarda apparel toʻplarni tepalikka chiqarish uchun ishlatiladi; 2) temir yoʻl platformalarida tank, avtomashina, traktor, raketa qurilmalari kabi jangovar texnikani ortish yoki tushirish uchun ishlatiladigan kiya koʻtarma; 3) binoning koʻtarilgan qismlariga oʻtish uchun moʻljallangan qurilma.

 Yana qarang 

 Pandus

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appassionato

Appassionato (ital. appassionato – hayajonli, ehtirosli) – musiqa asari yoki uning ayrim qismlarini ijro etish holatini bil-dirish uchun qoʻllanuvchi nom. Koʻproq sur’atni belgilovchi atama bilan qoʻshilib keladi, mas, allegro A. Ba’zan, asar nomi sifatida uchraydi (mas, L. Betxovenning fortepiano uchun 23- "Appassionata" sonatasi) yoki asar nomi tarkibiga kiradi (mas, A. Vyotanning skripka va fortepi-ano uchun "Appassionata fantaziyami).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appendiks

Appendiks ( — oʻsimta) — koʻrichakning pastki qismida joylashgan chuvalchangsimon oʻsimta. U koʻrichakning embrional rivojlanishida oʻsmay qolgan qismidan paydo boʻlgan. Uz. oʻrtacha 5 — 7 sm, baʼzan 18 — 20 sm gacha, diametri 3 — 7 mm boʻladi. Oʻsimta odatda osilgan holatda turadi, uzun boʻlsa, chanoq boʻshligʻigacha boradi. Baʼzida koʻrichakning orqa tomonida joylashib, oʻng buyrakka tegib turadi. Appendiksning yalli-glanishi appenditsit deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appendikulyariyalar

Appendikulyariyalar (Appendi-cularia) — xordalilar tipi lichinkaxordalilar kenja tipiga mansub sinf. Suvda suzib yuradigan dastlabki xorda-lilardan kelib chiqqan. Uzunligi 0,5 mm gacha, gavdasi tana va dumdan iborat. Dumida xordasi, nerv nayi va koʻndalang targʻil 582muskullari joylashgan. Tanasi dildiroq shaffof moddadan iborat qobiq — uycha ichida joylashgan. Uychaning oldingi va orqa tomonida teshik boʻladi. Dumining harakati tufayli suv oldingi teshi-gida joylashgan filtrlovchi apparat orqali oʻtib orqa teshigidan chiqib ke-tadi. Filtrlovchi apparatning ingichka ipchalardan iborat panjaralari A. uchun oziq boʻladigan mayda organizmlarni tu-tib qoladi. Filtrlovchi apparat iflos-langanida A. uychasini buzib chiqib yangi uycha qurib oladi. A. halqumida endostil va bir juft jabra teshiklari boʻladi. Jabraoldi boʻshligʻi boʻlmaydi. Anal te-shigi tanasining qorin tomonida. Miyasi ustida yorugʻlikni se-zadigan koʻzchasi va stototsisti joylashgan. Koʻpchilik germafrodit. Faqat jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Lichinkasining ogʻzi va anal teshigi boʻlmaydi. 100 ga yaqin turi maʼlum, barcha dengizlarda, asosan suvning ustki qatlamlarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appersepsiya

Appersepsiya (lot. ad — ga, perceptio — idrok, qabul qilish) — psi-xologiyadagi tushuncha. Idrok jarayonining shaxsning avvalgi bilim va tajri-balari, qiziqishi, ehtiyoji va odatlari, yoshi, jinsi, maʼlumoti, kasbi, umuman psixik hayotning barcha mazmuni bilan bogʻlanishi anglashiladi. A. hodisasi tufayli kishilar idrokining mazmuni bir-biridan farq qiladi, yaʼni kishilar aynan bir xil narsani oʻz bilim da-rajasi, turmush tajribasi, dunyoqarashi hamda ijtimoiy kelib chiqishiga qarab turlicha idrok qiladilar. Mas, „re-aksiya“ soʻzini kimyogarlar moddalarning kimyoviy yoʻl bilan birikishi yoki ajralishi deb, sotsiologlar tarixiy taraqqiyotda orqaga chekinish deb, psi-xolog va fiziologlar esa organizmning taʼsirotga nisbatan qaytargan javob harakati deb idrok qiladilar. A. ter-minini baʼzan idrokning aniqligi, toʻliqligi, yorqinligi kabi sifatlari maʼnosida ham ishlatiladi. A. hodisasi barqaror va vaqtincha deb ataluvchi 2 qismga boʻlinadi. Barqaror A. shax-sning dunyoqarashi, eʼtiqodi, ideali, bilim va madaniy saviyasi, kasbi hamda qiziqishlariga; vaqtincha A. esa faqat shaxsning idrok jarayonidagi hissiy holati, kayfiyatiga bogʻliq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil