Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Morj

thumb
Morj — kurakoyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchi. 3 ta kenja turni xosil qiladi. Uzunligi 410 sm gacha, vazni 2000 kg gacha. Boshi oldingi tomondan toʻmtoq; tumshugʻining 2 yonida 300–350 tadan vibrissalar (tuygʻu qillari) bor. Quloq suprasi va dumi boʻlmaydi. Yuqori jagʻidan chiqib, pastga osilib turadigan yirtqich tishlarining uzunligi 60–80 sm. Urgʻochisida ingichka va kaltaroq bo'ladi. Terisi qalin, juda koʻp burmalardan iborat. Morj yaxshi koʻrmaydi, lekin qidni tez sezadi. Quruqlikda orqa oyoqlarini gavdasining ostiga bukib, harakatlanadi. Suv muhitiga moslashishi tufayli juni juda siyraklashgan; yangi tugʻilgan bolalarining juni qalin va uzun. Morj Shimoliy Muz okeani soxillari va qutb orollarida, jumladan, Bering, Chukot, Sharqiy Sibir, Laptev, qisman Barens dengizida tarqalgan. Asosan, suv tubidagi mollyuskalar bilan oziqlanadi. Muz ustiga chiqib bolalaydi. Boʻgʻozlik davri 1 yilga yaqin; bolasini 2 yilgacha emizadi. Soni kamayib ketganligi tufayli faqat mahalliy aholiga ovlash ruxsat etilgan. Xalqaro va milliy Qizil kitoblarga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Morze apparati

Morze apparati — signallarni Morze kodi vositasida uzatuvchi va qabul qiluvchi elektromagnit telegraf apparati. S. Morze 1844-yil yaratgan va amalda qoʻllagan. Tuzilishi oddiy, puxta ishlaydi, lekin signallarni uzatish va kabul kilish tezligi kichik. Morze apparati, asosan, uzatkich (kalit) va kabul qilgichdan iborat (rasmga k,.). Signallarni uzatish uchun kalit K bilan batareya B toki zanjirini Morze kodiga mos holdaulabuziladi. Elektromagnit E dan tok oʻtib, oʻzak yakor Ya ni tortadi. Natijada boʻyoq surtilgan yozuv gʻaptagi (PK) lentaga tegib, unda uzunqisqa iz qoldiradi. Lentani soat me-xanizmi uzluksiz surib turadi. Lentaning tezligi 160—180 sm/min, boʻlishi mumkin. Morze apparati vositasida soatiga 950— 1100 soʻzni 5 mm li poʻlat sim orqali 500 km gacha uzatish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morze kodi

Morze kodi, Morze alifbosi — telegraf aloqada qoʻllanadigan shartli belgilar tizimi; nuqta va tirelardan iborat. S. Morze tujt. Harbir harfga muayyan nuqta va tirelar uygʻunlashuvi (kombinatsiyasi) toʻgʻri keladi. Nuqta va tirelar elektr toki impulslari tarzida uzatiladi. Uzatiladigan impuls — kod juda qisqa boʻlib, har qaysi belgini belgilashda elementlar soni har xil (oʻzgaruvchan kod) yoki bir xil (oʻzgarmas kod) boʻlishi mumkin. Kod elementlari soniga qarab, 5 elementli, 6 elementli va boshqa xillarga boʻlinadi. Morze kodi Morze apparati yordamida uzatiladi. Oʻzgaruvchan koddan kamroq, oʻzgarmas koddan koʻproq foydalaniladi. Bunda nuqta va tire oʻrnida plyus (+) va minus (—) belgilari ishlatiladi. Morze kodi hozir asosan, radiohavaskorlik aloqa tizimida qoʻllanadi (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

 

Turkum:kod
François Mauriac

MORIAK (Mauriac) Fransua (1885.11.10, Bordo — 1970.1.9, Parij) — fransuz yozuvchisi. Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. Ijodiy faoliyatini shoirlikdan boshlagan. Birinchi romani "Zanjir jafosini tortgan bola" (1913)da qishloklik yigitning Parijdagi sarguzashtlari tasvirlangan. "Moxovga hadya etilgan boʻsa" (1922), "Volida" (1923), "Tereza Deskeyru" (1927), "Ilonlar oʻrami" (1939), "Boshi berk koʻcha" (1939) kabi romanlari mashqur. 1943 yilda Fransiya Kdrshilik harakatiga qoʻshilib, Forez taxallusi bilan fashizmga qarshi maqolalar yozgan ("K,ora daftar"), Uning urushdan keyin yozilgan asarlaridan "Maymun" (1951), "Xudo-yiga atalgan qoʻzichoq" (1954), "Oʻtmish oʻspirini" (1969) kabi romanlari mashhur. M. 1952—70 yillarda Fransiyada chiqadigan "Ekspress" va "Figaro" gaz.larida oʻzining siyosiy, axloqiy va estetik mavzularda yozilgan "Yon daftarlar" ini eʼlon qildi. Uning ijodi uchun illatlarni ruhiy taxlil qilish va tabiiy detallashtirish xos. "Roman" (1928), "Romannavis va uning personajlari" (1938), "Ruqi-yat xotiralari" (1956) kabi asarlarida yozuvchining badiiy-estetik karashlari oʻz ifodasini toptan. Soʻz sanʼatidagi har qanday modernizmta qarshi turgan M. hayotni qanday boʻlsa, shundayligicha tasvirlashga intilgan. Nobel mukofoti laureati (1952).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Aldo Moro

MORO (Moro) Aldo (1916-1978) - Italiya davlat va siyosiy arbobi, diplomat. M. Italiya tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari (1948—50); parlamentda Xristian-demokratik partiyasi (XDP) fraksiyasi yetakchisi (1953—55); adliya vaziri (1955—57); maorif ishlari vaziri (1957—59); XDP siyosiy kotibi (1959-63); Italiya Bosh vaziri (1963— 68, 1974—76); tashqi ishlar vaziri (196566, 1969-72 va 1973-74); XDP Milliy kengashi raisi (1976—78). Xalqaro keskinlikni yumshatish hamda sotsialistik mamlakatlar bilan doʻstona munosabatlarni rivojlantirish tarafdori boʻlgan. Terrorchi "Qizil brigadalar" tashkiloti tomonidan oʻldirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Bosh vazirlar
Morpech

Morpech (fors, mor — ilon) — 1) xrshiya naqsh; ilon izi shaklidagi islimiy naqsh. Amaliy bezak sanʼati (miskarlik, ganchkorlik, yogʻoch oʻymakorligi va boshqalar)da keng tarqalgan. "Ilon izi" deb ham yuritiladi; 2) ganch oʻymakorligida yumaloq sirt kesish uchun (oʻyma naqshlarning chetlariga yarim doiralar. boʻrtiqlar hosil qilish, oʻrovlarni qirqish hamda relyeflarga loʻla pardoz berishda) ishlatiladigan keskich, metall qalam (ustun) va yogʻoch dastadan tuzilgan asbob.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toni Morrison

Toni Morrison (18-fevral 1932-yil, Ogayo, AQSh — 5-avgust 2019-yil, Nyu-York, AQSh) — amerikalik yozuvchi. Dastlabki 2 romani — „Koʻk koʻzlar“ (1970) va „Sula“ (1974), shuningdek, maishiy mavzudagi „Sulaymon qoʻshigʻi“ (1977) romani mashhur. Unda bir qoratanli avlodining 100 yildan ortiqroq davrdagi hayoti misolida umuman amerikalik qoratanlilarning milliy oʻz-oʻzini anglash jarayoni yoritilgan. „Sula“ (1974) romani hayotning jabru sitamlari va ishqdagi yolgʻizlikni yengishga urinish, mutelik va qatiylik haqida. „Qoramoy surtilgan qoʻriqchi“ romani (1981) da qoratanlilar muammosiga doir hozirgi nuqtai nazarlar aks ettirilgan. „Maʼshuqa“ (1987) asarida oʻtmish bilan zamonaviy sahnalar uygʻunlashtirilgan boʻlsa, „Jaz“ (1992) asarida 1920-yillardagi ijtimoiy hayot, bu davrning oʻziga xos „shamoli“ va yolgʻizlikdagi ruhiy holatlar moqirona tasvirlangan. Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1993)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:2019-yilda vafot etganlar
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Mortilye Gabriyel

MORTILYE (Mortillet) Gabriyel (1821.29.8, Melan - 1898.25.9, SenJermen-an-Le) — fransuz arxeologi. 1868—85 yillarda Sen-Jermen muzeyida qad. davr boʻlimining xodimi va boshligʻi. Tosh qurollarning shakli, vazifasi va geologik sanasiga qarab, paleolit madaniyati rivojlanishining bir necha bosqichga boʻlinishini koʻrsatgan va xronologik tasnifini ishlab chiqqan. U Ch. Darvin tarafdori, evolyusionist boʻlgan. Biroqhayvon vaoʻsimliklar dunyosining rivojlanish qonunlarini ibtidoiy jamiyat va moddiy madaniyat predmetlarining shakllari rivojiga tatbiq etish mumkin deb xatoga yoʻl qoʻygan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
André Maurois

André Maurois, Andre Morua (taxallusi; asl ismi Emil Erzog; 1885-yil 26-iyul, El-byor – 1967-yil 9-oktyabr, Parij) – fransuz yozuvchisi. Fransiya akademiyasi aʼzosi (1938-yildan). „Kamsuxan polkovnik Braml“ (1918) va „Sergap doktor OTredi“ (1922) romanlarida oʻzi ishtirok etgan Birinchi jahon urushidan olgan taassurotlarini aks ettirgan. „Bernar Kene“ (1926), „Taqdir oʻyinlari“ (1928), „Oilaviy davra“ (1932), „Ona zamin“ (1945) romanlari fransuz xalqi oliy tabaqasi xayoti haqida.

M. adabiytanqidiy esselari, tarixiy shaxslar haqidagi kitob va xotiralari bilan mashhur. U „Ariyel yoki Shelli hayoti“ (1923), „Bayron“ (1930), „Turgenev“ (1931), „Leliya yoki Jorj Sand hayoti“ (1952), „Olimpio yoki Viktor Gyugo hayoti“ (1954), „Uch Dyuma“ (1957), „Prometey yoki Balzak hayoti“ (1965) singari asarlari bilan xorijiy adabiyotda biografik roman janriga tamal toshini qoʻygan. M. bu asarlarida mashhur kishilar hayoti va ijtimoiy faoliyati faktlaridan chetga chiqmagan holda ular haqida badiiylashtirilgan hujjatli roman yozish mumkinligini isbotlab berdi. M. oʻz qahramonlariga boʻlgan mehrli munosabatini ifodalash orqali adabiyotning insonsevarlik mohiyatining teranlashishiga qissa qoʻshdi.

M.ning „Chorshanba binafshalari“ turkumidagi hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 
 Memuari, M., 1970.

 

Turkum:Fransiyalik yozuvchilar
Morf

Morf, morfa (yunoncha: morphe — shakl) — til (soʻz)ning eng kichik maʼnoli qismi, morfemaning alohida bir ko'rinishi, varianti. Turli soʻz shakllarida ishtirok etuvchi Morflar majmui morfemani tashkil etadi. Masalan: uyga, eshikka, yotoqqa soʻz shakllaridagi 3 shakl (ga, ka, ka) bir morfema hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Morfema

Morfema (yunoncha: morphe — shakl) — oʻziga xos shakl va maʼnoga ega boʻlgan, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, soʻz (leksema) yasash yoki soʻzning shaklini hosil qilish uchun xizmat qiladigan lisoniy birlik. Morfemalar oʻzbek tilida, asosan, affiks (qoʻshimcha) holatida boʻladi. Masalan, -chi (kurashchi), -shunos (siyosatshunos), -q (taroq), -ki (tepki), -li (aqlli), -chan (ishchan), -la (tuzla), -illa (taqilla), -lar (bolalar), -roq, (kattaroq), -mtir (qoramtir) va hokazo.

Morfemalar asosiy vazifasiga koʻra, 2 turga boʻlinadi; soʻz yasovchilar va soʻzning shaklini yasovchilar. So'z yasovchi morfemalar yangi-yangi leksemalar hosil qilish uchun qoʻllanadi va oʻzbek tili lugʻat (leksik) qatlamining boyishida muhim rol oʻynaydi. Soʻz shakli hosil qiluvchi morfemalar soʻzning qoʻshimcha maʼno ifodalovchi shaklini yasaydi. Masalan: daraxtlar (daraxt soʻzining koʻplik shakli), balandroq (baland soʻzining daraja shakli), sargʻish (sariq soʻzining ozaytirma shakli) keldim (kel feʼlining oʻtgan zamon birinchi shaxs birlik shakli) va boshqa Morfemalar mustaqil qoʻllanmaydi, lugʻaviy maʼno ifodalay olmaydi, faqat soʻzning lugʻaviy va grammatik maʼnolari shakllanishiga xizmat qiladi. Soʻz tarkibida Morfema ishtirok etmasligi ham mumkin. „Morfema“ termini va tushunchasini tilshunoslikka polyakrus tilshunosi I.A.Boduen de Kurtene kiritgan. Lekin Morfemaning I.A.Boduen de Kurtene talqini bilan ushbu, hozirgi talqini oʻrtasida bir qadar farq bor.

Azim Hojiyev, Neʼmat MahkamovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Tilshunoslik
Morfin

thumb|193x193px
Morfin — afyun (opiy)ning asosiy alkaloidi. Afyundan kimyoviy yoʻl bilan ajratib olinadi. Ogʻriq qoldiruvchi kuchli narkotik moddalar turkumiga kiradi. Tibbiyotda morfinning gidroxlorid tuzi ishlatiladi. Morfin, asosan, markaziy nerv sistemasiga taʼsir etadi: ogʻriq sezgisini kamaytiradi, nafas, yoʻtal va qusish markazlarini susaytiradi, adashgan hamda koʻzni harakatlantiruvchi nervlar markazini qoʻzgʻatadi. Uni bir necha bor qabul qilinganda kishi oʻrganib qolishi (morfinizm) mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morfinizm

Morfinizm — giyohvandlik dan biri, morfinga oʻrganib qolib, uni qabul qilmay tura olmaslik, xumorlik. M.da ruhiyat (shaxsning xususiyatlari, feʼl-atvori, irodasi) buziladi, xumor (abstinensiya) sindromi rivojlanadi, odam tirishib qoladi, tinkasi quriydi,yuraktomir, meʼda-ichak va jinsiy aʼzolar faoliyati izdan chiqadi; terisi "gʻoz terisi"ga oʻxshab ketadi, oyoq-qoʻl boʻgʻimlarida kuchli ogʻriq, muskullar tortishishi, talvasalar tutishi kuzatiladi. Tushga har xil qoʻrqinchli voqealar kiradi, qoʻrquv bosadi. Morfin qabul qilinishi bilan bu alomatlar tezda oʻtib ketadi. M.da narkotik modda — morfiy teri ostiga va vena qon tomiriga yuborilgani uchun bemorning bilak, son va biqinlarida qotib qolgan tomir chandiqlari va igna oʻrni yaqqol koʻzga tashlanadi. M.ning oldi olinmasa, bemor halok boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morfogenez

Morfogenez (yun. morphe — shakl va genesis — rivojlanish) — organizmlarning ontogenezi va filogenezida yangi shakllar va tuzilmalarning hosil boʻlish jarayoni. M. jarayonida hujayralarning koʻpayishi, joyining oʻzgarishi, tanlanishi, baʼzi hujayra guruhlarining oldindan irsiy belgilab qoʻyilgan oʻlimi va ixtisoslanishi kuzatiladi. Murtakhujayralarining ixtisoslanishi tufayli har xil tuzilishga va funksiyaga ega boʻlgan hujayralar shakllanadi. Ixtisoslashgan hujayralar muayyan yoʻnalishda rivojlana boshlaydi. Bu jarayon determinatsiya deyiladi. Unda hujayra guruxdari oʻzaro taʼsir qilib, bir-birining rivojlanishini boshqaradi. Bu hodisa embrional induksiya deyiladi (yana qarang Ontogenez, Filogenez).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morfologiya (biologiya)

Morfologiya (biologiyada) — odam, hayvonlar va oʻsimliklar organizmining individual va tarixiy rivojlanish jarayonida tuzilishi hamda shaklini oʻrganadigan fan (qarang Hayvonlar morfologiyasi, Oʻsimliklar morfologiyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morfonologiya

Morfonologiya (morfologiya va fonologiya) — turli morfemalarning fonologik tuzilmasini va fonologik farqlanishlarning morfologik mak,sadda qoʻllanishini ilmiy tadqiqetuvchi tilshunoslik boʻlimi. Morfologiya – fonologiya va morfologiya oraligʻidagi til bosqichi boʻlib, bu terminni birinchi marta ruschex tilshunosi N. S. Trubetskoy taklif etgan. Bunda Morfologiya bir mor-femadagi turli fonemalarning almashinuvi sifatida juda tor izohdangan. Morfologiyaga keng maʼnoda karalganda, u: 1) soʻz va morfemalarning fonologik tarkibi hamda oʻzak va affiksal morfemalarning oʻzaro farqlanishini nazarda tutadi; 2) soʻz yasash va soʻz shakllarini yasash jarayonida morfemalar va ularning bir-biriga ulanishida boʻladigan turli oʻzgarishlarni eʼtiborga oladi; 3) morfemalar oraligʻidagi va chegaraga ajratishdagi turli xususi-yatlarni Morfologiyada oʻrganadi. Morfemalardagi fonemalar almashinuvi mor-fonema deb yuritiladi. Mas, tara – taroq soʻzlari a/o, sez – seskanmoq soʻzlari z/s morfonemasiga ega. M. urgʻuning morfologik vazifa bajarishini ham nazarda tutadi: olma (ot, mevaning turi), olma (feʼlning inkor shakli) soʻzlari urgʻuning oʻrni bilan farqlanadi. M. baʼzi tillarda koʻproq (slavyan), baʼzilarida esa kamroq (turkiy tillarda) boʻlishi mumkin.Abduazizov, Abduzuhur."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morfostruktura

Morfostruktura (yunoncha: morphe -shakl va structure — tuzilish) — yer yuzasi relyefining uzoq geologik davr mobaynida endogen va ekzogen kuchlarning oʻzaro taʼsiri natijasida, xususan endogen jarayonlar taʼsirida vujudga kelgan kismlari. Ularning morfologik farqlari Yer pusti ayrim ucha-stkalarida geologik tarixning bir xil emasligidadir. Eng yirik (planeta mikyosidagi) yoki geotekturalar Yer poʻstining eng yirik struktura ele-mentlari (materiklar va okeanlardagi botiqlar, oraliq zonalar va boshqalar)dan iborat. Planeta miqyosidagi M.lar kichikroq M.larga — ayrim qirlar, yassi togʻlar, togʻ zanjirlari, tizma togʻlar, togʻ vodiylari, platolar, payettekisliklar, botiq va boshqalarga boʻlinadi. Bunday M.larning har biri oʻziga xos tektonik strukturalarga ega."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Morxoʻr

Morxoʻr, burama shoxli echki — togʻ echkilari urugʻiga mansub sut emizuvchilar turi. Gavdasining uzunligi 170 sm, boʻyi 90 sm ga, vazni 90 kg ga yetishi mumkin. Shoxlari parmaga oʻxshash buralgan. Juni jigarrang, baʼzan oqish. Erkaklarining boʻyni va koʻkragida uzun junlari bor. Shimoliy va shimoliy–gʻarbiy Hindiston, janubiy–sharqiy Eron va Afgʻonistonda tarqalgan. Oʻzbekistonda Koʻhitang va Bobotogʻda uchraydi. Qoya toshli tik togʻ yon bagʻirlarida yashaydi. Soni juda kamayib bormoqda. Oʻzbekiston va xalqaro Qizil kitobga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Moskva badiiy akademik teatri

thumb
Moskva badiiy akademik teatri (MXAT), M. Gorkiy nomidagi Moskva badiiy akademik teatri — 1898-yil K. S. Stanislavskiy va Vl. I. Nemirovich-Danchenko tomonidan tashkil etilgan. 1901-yilga qadar Moskva Badiiyhammabop teatr deb yuritilgan, 1932-yildan M. Gorkiy nomida. Teatr repertuari, aktyorlik sanʼati, rejissurada isloh amalga oshirildi. A. Chexov ("Chayka" va boshqalar) va M. Gorkiy ("Tubanlikda" va boshqalar)larning pyesalarini sahnalashtirish teatrning ijodiy yoʻnalishini belgilab berdi. Keyinchalik M. Bulgakov ("Turbinlar kuni" va boshqalar), Vs. Ivanov ("Bronepoyezd 14—69") pyesalari ham qoʻyildi. A. N. Ostrovskiyning "Qaynoq qalb", L. Tolstoyning "Yak-shanba", "Anna Karenina" kabi mumtoz asarlarining qoʻyilishida ijtimoiy chuqur tahlilga erishildi.

M. F. Andreyeva, A. R. Artyom, O. L. Knipper-Chexova, M. P. Lilina, V. E. Meyerxold, I. M. Moskvinlar teatrning birinchi aktyorlari. 1987-yildan teatr ikkiga boʻlingan: O. Tabakov rahbarligidagi 1989-yildan Chexov nomida, T. V. Doronina rahbarligidagi M. Gorkiy nomida. "Olchazor" (A. Chexov), "Makbet" (U. Shekspir) va boshqa soʻnggi yillar spektakllaridir. L. Gubanov, G. Kalinovskaya, V. Rassvetayev, K. Rostovseva, G. Shevsov yetakchi aktyorlardir. "Moskva xori" (L. Petrushevskaya), "Kutilgan uchrashuv" (P. Bars), "Uch opasingillar" (A. Chexov) kabi spektakllar A. Chexov nomidagi teatrda sahnalashtirilgan. Aktyorlari: I. Smoktunovskiy, S. Pilyavskaya, I. Miroshnichenko, A. Kalyagin, V. Nevinniy, I. Savvina va boshqa Oʻzbekistonning koʻpgina aktyor va rej.lari MXATda oʻz malakalarini oshirib kelganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moskva
Moskva buyuk knyazligi

Moskva knyazligi - poytaxti Moskva shahri boʻlgan yagona Rus davlatining hududiy markazi. 14-asr boshlarida Moskva knyazligi Kolomna (1301), Pereyaslavlzalessk (1302), Mojaysk (1303) lar qoʻshilib ancha kengaygan. Vladimir ulugʻ knyazligidan 13-asrning 60—70-yillarida ajralib chiqqan va Shimoli-Sharqiy Rusning yirik davlatiga aylangan. Moskva buyuk knyazligining yuksalishida dehqonchilik, hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi muhim omil boʻlgan. Moskva knyazligi Rus yerida siyosiy ustunlikni qoʻlga olish uchun kurash olib borgan. 14-asrning 60-yillarida Buyuk knyazlik unvonini D. I. Donskoy oʻz qoʻliga olgan (1359—89). Shu vaqtdan boshlab Moskva moʻgʻul istilochilariga qarshi kurashuvchi kuchlarning markaziga aylangan. 1380-yil Kulikovo jangitsan soʻng, Moskva buyuk knyazligi k.ning rus yerlarini birlashtirishdagi markazlik roli mustahkamlangan. 15-asrning 1-choragida rus knyazlari oʻrtasida oʻzaro urushlar boshlangan, u Vasiliy gʻalabasi bilan tugagan. Moskva buyuk knyazligik. yangi tashkil topayotgan va markazlashgan Rus davlatining negizi boʻlib qolganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Moskva tarixi
Moskva jangi

Moskva urushi - Ikkinchi jahon urushi dagi yirik urushlardan biri (1941.30.9 — 1942.20.4). Mudofaada turgan (1941.5.12 gacha) sovet qoʻshinlarining Gʻarb (general-polkovnik I. S. Konev, 10-oktabrdan armiya generali G. K. Jukov), Rezerv (marshal S. M. Budyonniy), Bryansk (genaral-polkovnik A. I. Yeremenko, oktabrdan general-mayor G. F. Zaharov) va Kalinin (general-polkovnik I. S. Konev) frontlari shiddatli urushlardan soʻng, olmon qoʻshinlarining "Markaz" armiyalar guruhi (general-feldmarshal F. Bok) hujumini Volga suv omboridan janubroqda, Dmitrov, Yaxroma, Krasnaya Polyana (Moskvadan 27 km narida), Istradan sharqroqda, Kubinkadan gʻarbroqda, Naro-Fominsk, Serpuxovdan gʻarbroqda, Aleksin, Tuladan sharqrokda toʻxtatib dushmanni holdan toydirganlar. 5—6-dekabrda sovet qoʻshinlari qarshi hujumga oʻtib, 1942-yil 7—10-yanvarda butun front boʻylab yalpi hujumga oʻtganlar. 1942-yilning yanvar — aprelida Shimoli-Gʻarbiy (generalleytenant P. A. Kurochkin), Kalinin, Gʻarbiy va Bryansk (general-polkovnik Ya.T. Cherevichenko) frontlarining soʻl qanot qoʻshinlari raqibni magʻlubiyatga uchratib, uni 100–250 km nariga uloqtirib tashlashgan. Ikkinchi jahon urushida olmonlar armiyasi ustidan ilk bor yirik gʻalabaga erishilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1941-yil voqealari
Turkum:1942-yil voqealari
Turkum:Moskva viloyati
Moskva konservatoriyasi

thumb|300px
Moskva konservatoriyasi, P.I. Chaykovskiy nomidagi Moskva davlat konservatoriya s i — Rossiyadagi eng yirik musiqa oʻquv yurti. Rus musiqa jamiyati tomonidan, N. Rubinshteyn (Moskva konservatoriyasi ning birinchi direktori) tashabbusi bilan 1866-yilda ochilgan. Kompozitor va musiqashunoslar, operasimfonik va xor dirijyorlari, xonanda, sozandalar tayyorlovchi va malaka oshirish fakultetlari, aspirantura, bir nechta lab.lar, ilmiymusiqiy kutubxona, turli ijodiy jamoalar bor (2002). Moskva konservatoriyasida taʼlim olganlar orasida S. Raxmaninov, A. Skryabin, S. Rixter, L. Kogan, M. Rostropovich kabi yirik rus musiqa arboblari hamda milliy kompozitorlik maktabi asoschilari — 3. Paliashvili, A. Spendiarov, A. Xachaturyan, oʻz faoliyatini oʻzbek musiqasi bilan bogʻlagan A. Kozlovskiy, B. Nadejdin, G. Mushel, Ya. Pekker, N. Yablonovskiy, R. Glier, S. Vasilenko va boshqa bor. Moskva konservatoriyasi qrshida 1930—50 yillar Moskva oʻzbek opera studiyasi faoliyat koʻrsatgan. Moskva konservatoriyasida oʻzbek kompozitorlaridan M. Burbonov, S. Yudakov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar P. Holiqov, A. Ikromov, dirijyorlar 3. Haqnazarov, N. Olimov, xonandalar I. Jalilov, Q. Muhitdinov, sozandalar Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, professor A. Sharipova, xalqaro tanlovlar laure-atlari N. Ahmedova, V. Sultonov, E. Mirqosimova, Oʻzbekiston milliy konservatoriyasi professorlari V. Poʻlatov, A. Hoshimov, B. Qurbonovlar taʼlim olgan Juda koʻp musiqashunos va ijrochilar malaka oshirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Konservatoriya
Moskva davlat universiteti

Moskva universiteti – M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti — Rossiyadagi ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan eng yirik oliy oʻquv yurti. 1755-yil M. V. Lomonosov tashabbusi bilan tashkil qilingan. Dastlab falsafa, huquq va tibbiyot fakultetlari boʻlgan. Universitet podsho Rossiyasida ilgʻor fan va maʼrifat markazi boʻlgan. Unda yirik olimlar to'planib, turli ilmiy yoʻnalishlar shakllangan. Universitetda A. N. Radishchev, A. S. Griboyedov, M. Yu. Lermontov, V. G. Belinskiy, A. I. Gersen, A. N. Ostrovskiy, I. S. Turgenev, K. D. Ushinskiy, A. P. Chexov va boshqa mashhur kishilar oʻqigan. 1940-yil M. V. Lomonosov nomi berilgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, filologiya, tarix, falsafa, psixologiya, huquq va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tarkibida 18 fakultet, Osiyo va Afrika mamlakatlari instituti, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim va oʻqituvchilar malakasini oshirish muassasalari, darslar fransuz tilida olib boriladigan kollej bor. Universitetda 200 dan ortiq kafedra va 430 ilmiy tadqiqotlar laboratoriya va stansiya, 4 ilmiy tadqiqotlar instituti (mexanika, yadro fizikasi, P. K. Shternberg nomidagi astronomiya, D. N. Anuchin nomidagi antropologiya), hisoblash markazi, 4 rasadxona, 3 muzey, Botanika bogʻi, ilmiy kutubxona (1756-yil tashkil etilgan; 6 mln.dan ortiq asar saqlanadi), nashriyot (1927-yil tashkil etilgan) mavjud. 1992-yil universitet oʻzini oʻzi boshqaruvchi Rossiya davlat oliy oʻquv yurti makrmini oldi. Universitetda 25 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi, 9 mingga yaqin ilmiy pedagogik xodim ishlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Filiallari 
Moskva davlat universitetining boshqa shaharlarda filiallari mavjud. MDU ilk filiali 1999-yilda Ukrainaning Sevastopol shahrida ochildi. Bir yil oʻtib, yaʼni 2000-yilda Qozogʻiston poytaxti Astanada Moskva davlat universiteti filiali ochildi. 2006-yili Oʻzbekiston poytaxti Toshkentda, 2008-yili Ozarbayjon poytaxti Bokuda, 2009-yili Tojikiston poytaxti Dushanbeda, 2015-yili esa Armaniston poytaxti Yerevanda ushbu universitet filiali ochildi.

 

Universitet
Turkum:Rossiyadagi universitetlar
Turkum:Universitetlar
Moskva choʻqqisi

Moskva choʻqqisi — Pomirning shim.-gʻarbiy qismidagi Petr I tizmasining eng yuqori nuqtasi, Tojikistonda. Balandligi 6785 m. Yon bagʻirlaridan Gando, Sagran, Fortambek muzliklari boshlanadi. Choʻqqiga birinchi boʻlib 1956-yilda D. Oboladze boshliq alpinistlar chiqishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Tojikiston
Moskva oʻzbek drama studiyasi

Moskva oʻzbek drama studiyasi — oʻzbek professional aktyor va rejissyorlari tayyorlab bergan birinchi teatr oʻquv yurti. Oʻzbekiston hukumatining karori bilan 1924-yil Oʻzbekiston maorif komissarligining Moskvadagi maorif uyi qoshida ochilgan. Choʻlpon studiyaning adabiy emakdoshi, avvaliga A. Otaullayev, Abdulhay Tojiyev, keyin Sh. Rahimiy direktori boʻlgan. Studiyaga dastavval Mannon Uygʻur boshliq namuna oʻzbek davlat drama teatri (sobiq "Turon")ning Abror Hidoyatov, Yatim Bobojonov, Muzaffar Muhamedov, Tursunoy Saidazimova, Sora Eshontoʻrayeva, Obid Jalilov, Fatxulla Umarov, Zamira Xidoyatova, Toshxon Sultonova, Hojisiddiq Islomov singari 24 kishidan iborat oʻzbek milliy teatr poydevorini yaratgan jamoasi yuboriladi. Maksad teatr studiyalariga xos vazifa — yangi oʻquvijodiy izlanishlar utkazish, Moskva yetakchi teatr jamoalari sahna amallari bilan yaqindan tanishish, tajribalarini ijodiy oʻzlashtirish, oʻz amaliyotiga joriy qilish edi. Studiya mashgʻulotlarini Uygʻur, Choʻlponlar bilan Moskva teatr studiyasi va bilim yurtlarining koʻzga koʻringan mu-allim, rejissyor va aktyorlaridan R. Simonov, I. Tolchanov, O. Basov, V. Kansel, L. Sverdlinlar olib borganlar. 1924— 27 yillar orasida oʻzbek studiyachilari "Xasis", "Revizor", "Aks sado" (xdmmasining rejissyor V. Kansel), "Qorovul uyqusi" (rejissyor L. Sverdlin), "Yana uylanaman" (rejissyor V. Kansel, L. Sverdlin), "Malikai Turondot" (rejissyor V. Kansel, L. Sverdlin, O. Basov), "Yorqinoy" (rejissyor M. Uygʻur) kabi spektakllarni sahnalashtirib jahon teatr standartlari darajasida sahna asari yaratish tajribalarini amalga oshiradilar. 1927-yil 3 yillik muddattugagach, 1928-yil studiyaga 2qabul amalga oshiriladi. Lekin 1-studiyadan farqli oʻlaroq bu safar bir jamoada ishlagan hamfikrlar emas, terma aʼzolar qabul qilinadi. Studiyaga qabul qilinganlar Oʻzbekistonning turli viloyat teatrlarida ishlashga rejalashtirilgan boʻlib, oʻzlari ham turli shahar teatrlaridan edilar. Ular Nazira Ahmedova, Xolida Xoʻjayeva, Anvara Alimova, Poʻlatoy Rahmonova, Mirobid Musayev, Rahim Pirmuhamedov, Hamidulla Hapumonov, Afandixon Ismoilov, Joʻra Koʻldoshev, Zanjirali Mirzatov, Bahodir Jamolov, Mamadali Haydarov, Aʼzam Hasanov va boshqadir. 1930-yil oʻqish tugagach, bitiruvchilar Oʻzbekistonning turli teatrlariga ishga yuboriladi va studiya uz faoliyatini tugatadi.

Toshpoʻlat Tursunov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moskva (daryo)

Moskva, Moskvareka — Rossiya Federatsiyasining Moskva va qisman Smolensk viloyatlaridagi daryo. Okaning chap irmogʻi (Volga havzasi). Uzunligi 473 km, havzasining maydoni 17,6 ming km². Moskva qirlaridan boshlanadi. Kolomna shahri yaqinida Oka daryosiga quyiladi. Krr, grunt va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Urtacha suv sarfi 109m³/sek. Noyabr dekabrdan mart oxirigacha muzlaydi. Asosiy irmoqlari: chapda — Ruza, Istra, Yauza; oʻngda — Paxra, Severka. M.da suv om-borlari va toʻgʻonlar bor. 1937-yilda M.ni Volga bilan bevosita bogʻlaydigan Moskva nomli kanal qurildi. Daryo Moskva shahrini suv bilan taʼminlaydi. Moskva kanali orqali M.ga Volgadagi Ivankovo suv omboridan yiliga 1,8 km suv quyiladi. M. boʻyida Mojaysk, Zvenigorod, Moskva, Jukovskiy, Bronni-si, Voskresensk, Kolomna shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
thumb|Moskva (daryo)

Turkum:Moskva
Turkum:Moskva viloyati daryolari
Turkum:Smolensk viloyati daryolari
Moskva oʻzbek opera studiyasi

Moskva oʻzbek opera studiyasi — oʻzbek opera sanʼati uchun xonanda, dirijyor, kompozitor va xormeysterlar tayyorlovchi maktab. 1935-yil M. Krriyokubov tashabbusi va Oʻzbekiston hukumati qarori bilan Moskva konservatoriyasi krshida tashkil etilgan. 193537, 1939-41 va 1947-51 yillarda faoliyat kursatgan. Unda oʻzbek opera va sanʼati asoschilaridan M. Qoriyoqubov, H. Nosirova, M. Ashrafiy, milliy kompozitorlik maktabi birinchi vakillari M. Burhonov, S. Yudakov, xonandalar B. Mirzayev, K. Zokirov, N. Hoshimov, S. Krbulova, S. Yarashev, A. Azimov kabilar taʼlim olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moskva qirlari

Moskva qirlari - Rossiya Federatsiyasi Moskva va Vladimir viloyatlari hududi shimolidagi qirlar. Vor va Moskva daryolarining yuqori oqimidan Koloksha daryosining yuqori oqimigacha choʻzilgan. Eng baland joyi 310 m. Zamini, asosan, boʻr va yura davrlarining qumligil yotqiziklaridan tuzilgan boʻlib, ustini muzlik yotqiziqlari qoplagan. Eroziyamorena relyef shakli koʻp. Aralash oʻrmonlar (qayin, togʻterak, qoraqara-gʻay) bilan qoplangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moskva qoʻzgʻoloni

Moskva qoʻzgʻoloni (1382) – Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishning yurishi vaqtida Moskvani tashlab qochgan zodagonlar va knyazlik maʼmuriyati xodimlariga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon. Kulikovo jangi (1380)dan soʻng, Oltin Oʻrda oʻz mavqeini tiklash uchun Toʻxtamish boshchiligida Rus yerlariga hujum qilishga qaror qilgan. Moʻgʻullarning yaqinlashib kelayetganidan xabar topgan Moskva knyazi D. I. Donskoy koʻngilli askarlar toʻplash uchun Kostromaga joʻnagan. Shaharliklar "echesi va qoʻshni qishloq deqqonlari Moskva mudofaasini tashkil etishgan. Qamal paytida moskvaliklar Rusda 1marta oʻt ochar qurolni qoʻllab dushman xujumini qaytarishgan, 3 kunlik (23—26 avgust) qamaldan soʻng, Toʻxtamish qoʻshinida boʻlgan SuzdalNijniy Novgorod knyazlari Vasiliy va Semyon Dmitriyevichlarning xoinligi tufayli Kremlni moʻgʻullar bosib olib, shaharni vayron qilishgan. Moskva qoʻzgʻolonida 24 ming kishi halok boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Moslashuv

Moslashuv (tilshunoslikda) — tobe (bogʻliq) aloqaning bir turi boʻlib, bunda birikmaning tobe qismi oʻz shaklini xokim qismning shakliga moslaydi, shu bilan hokim qismga bogʻlanadi. Hokim qismning shakli oʻzgarishi bilan tobe qism ham maʼno jihatdan shu shaklga mos boʻlgan shaklni oladi. Oʻzbek tilida M. aloqasi, asosan, qaratqichqaralmish va ega-kesim aloqasida koʻrinadi va bu moslik shaxs va son jihatidan boʻladi, yaʼni qaratqich yoki ega qaysi shaxssonni bildirsa, qaralmish yoki kesim xuddi shu shaxssonni bildiruvchi shaklda boʻladi: men yozyapman, sen yozyapsan, u yozyapti, biz yozyapmiz, siz yozyapsiz, ular yozishyapti. Mening ukam, sening ukang, uning ukasi...

Hokim qism (qaratqich yoki ega) 3-shaxsni bildiruvchi otlardan ifodalanganda, hokim va tobe qism sonda moslashishi ham, moslashmasligi ham, yaʼni hokim qism koʻplik son, tobe qism birlik son shaklida boʻlishi mumkin: sozandalar keldilar (kelishdi) yoki sozandalar kel-d i. Ega 3-shaxsdagi shaxs bildirmaydigan soʻzlardan boʻlganida, ega koʻplik, kesim esa birlik shaklida qoʻllanadi, yaʼni son jixatdan moslashish boʻlmaydi: gullar ochildi.

Azim Hojiyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mosul

Mosul, al-Mavsil  – Iroqning shimoliy qismidagi shahar. Dajla daryosi boʻyida. Naynova muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gʻalla, meva, chorva mollari bilan savdo qilinadigan muhim markaz. Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (muslin gazlamasi ishlab chiqarish), oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, metallsozlik, sement sanoati korxonalari mavjud. Universitet, tarix va boshqa muzeylar bor. Mosul yaqinidan oltingugurt va neft qazib olinadi.

Mosul 6-asrda vujudga kelgan. 641-yil uni arablar egallagan. Umaviylar va Abbosiylar davrida Sharqning savdo hamda hunarmandchilik markazi boʻlgan. 10—12-asrlarda turli davlatlar poytaxti. 1095—96-yillar Mosulni Saljuqiylar egallagan. 1261-yilda moʻgʻullar hujumiga uchragan. 14-asrning 2-yarmidan Temuriylar, 1514—1918-yillar Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1920-yildan Iroq tarkibida.

Mosulda al-Jomiʼ al-kabir madrasasi (minorasi bilan) (1170—72), al-Izziya madrasasi (12-asr), Qorasaroy qalʼasi harobalari (13-asr) va boshqa, shahar yaqinida Nabi Yunus maqbara-masjidi (10-asr) borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Iroq shaharlari
Mosfilm

„Mosfilm“ – Rossiyadagi badiiy filmlar ishlab chiqaruvchi eng yirik kinostudiyalardan. 1924-yil Moskvada tashkil topgan. Turli nomlar bilan atalgan. 1935-yildan hozirgi nomida. S. Eyzenshteyn, V. Pudovkin, A. Dovjenko, M. Romm, A. Tarkovskiy va boshqa mashhur rej.lar faoliyat koʻrsatgan. Shuningdek, M. Kalatozov, A. Ptushko, V. Shukshin, G. Aleksandrov, S. Bondarchuk, G. Daneliya, A. Zarxi, Yu. Ozerov, G. Chuxray kabilarning ijodi „M.“ faoliyati bilan chambarchas bogʻliqdir. „Quvnoqbolalar“ (G. Aleksandrov), „Aerograd“ (A. Dovjenko), „Ivan Grozniy“ (S. Eyzenshteyn), „Inson takdiri“ (S. Bondarchuk), „Haloskorlik“ (Yu. Ozerov) singari filmlari bilan shuxrat krzongan. 1945-yildan kinostudiya qoshida „Kinoaktyor teatr-studiyasi“ ishlab turibdi. 1991-yildan boshqa kinostudiyalarni suratga olish pavi-lonlari bilan taʼminlovchi kinokonsern vazifasini ham oʻtamoqda. MOT (fors. – oʻldi) – 1) shaxmat (shohmot) atamasi; oʻyinda shohning raqib donasi (donalari) kisht(lar)idan himoya topolmay qolgan xrlati. „Bolalarcha M.“ (1. ye4 ye5 2. Fs 4 Fs5 3. FrgZ Osb 4. Frx7X), „telba M.“ (1. f4 yeb 2. g4 Fr4X), „Legal M.i“ (1.ye4 ye5 2. Fs4 d6. 3 Of3 Osb 4. OsZ Fg4 5. Oye5 FSH 6. Of7 She7 7. Od5X), „ziq M.“ (bunda oʻz donalari qurshovida qolgan shoh raqib oti tomonidan M. qilinadi) koʻrinishlari ham bor; 2) koʻchma maʼnoda – yengmoq, mulzam qilmoq shakllari ham qoʻllanadi (mas, ran bilan mot qilmoq)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kinostudiyalar
Motam marosimlari

Motam marosimlari – kishining vafoti munosabati bilan marhumning xotirasini yod etib oʻtkaziladigan marosimlar. Motam marosimlari barcha xalqlarda mavjud, u geografik sharoit, ijtimoiy-iqtisodiy tuzum, kishilarning ilmiy, diniy tasavvurlari va boshqa omillar taʼsirida oʻzgarib borgan. Motam marosimlari marhum vafotining maʼlum kunlarida, fasl mavsumlarida hamda diniy bayramlarda oʻtkaziladigan marosimlarga boʻlinadi. Bu marosimlarda marhumning arvohi yod etilgan, arvohni shod etish uchun turli rasmrusmlar bajo keltirilgan (qarang: Aza). Ibtidoiy davrlarda, odamlar oʻzlarini goʻyo arvohlardan himoya qilish maqsadida tanalarini j qora yoki qizil rangga boʻyaganlar, ke- : yinchalik kiyimlari rangini oʻzgar- j tirganlar (azadorlarning qora, koʻk, odmi kiyim kiyishlari shundan kelib chiqqan). Oʻrta Osiyo xalqdarida motamning 1-belgisi ovoz chiqarib yigʻlashdir. Marhumning eng yaqin kishilari (ayol va erkaklar) judolik belgisi si-fatida bel bogʻlaydilar. Marhum dafn etilgandan keyin, uch, yetti, marhum vafotining 17—19 kuni yigirma, soʻngra qirq oʻtkaziladi. Motam marosimlarining eng soʻnggisi yildir. Yil marhum vafotiga bir yil toʻlganda (baʼzan oldinroq) oʻtkaziladi. Motam liboslarini yechadilar, oq kiyim ki-yadilar. Bu marosim Toshkent vohasida oq solar, Fargʻona oq kiydi deb nomlanadi. Motam marosimlarining fasl bilan bogʻliqligi: bahorda gul, kuzda qovun-uzum, qovoq oshi, qor yoqqanda qor yogʻdi va boshqa Ramazon va qurbon hayitida azador uyga qarindoshlar, mahalladoshlar kelib marhum xotirasiga fotiha oʻqiganlar, azadorlardan koʻngil soʻraganlar. Endilikda maʼlum muddatda oʻtkaziladigan Motam marosimlari marhum xotirasini yod etish mazmunidagi marosimlarga aylanib bormoqda.

Kishilar marhumning tiriklik chogʻida xdyotda qoldirgan ishi, faoliyati, jamiyat uchun qilgan xizmatlarini taqdirlab, uning xotirasini doimo yod etadilar (yana qarang: Dafn marosimi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Motel

Motel (lotincha: motel, motor — motor harakatlanmoq va hotel — mehmonxona, otel soʻzlaridan) — avtoturistlar uchun mehmonxona. M.lar katta avtomagistral boʻylarida, yirik shaharlar atrofida, kurortlarda va turistlar eʼtiborini jalb qiladigan xushmanzara joylarda quriladi. M. koʻproq yil boʻyi ishlaydigan va 100— 200 kishiga moʻljallangan bir necha boʻlinmalar (mehmonxona, restoran, texnik xizmat koʻrsatish st-yasi, yonilgʻi shoxobchasi, garajlar va boshqa yordamchi xonalar)dan iborat boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Motiv

Motiv (lotincha: moveo — harakatlantiraman soʻzidan) — q. Ohang.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Motiv (psixologiyada)

Motiv (psixologiyada) — inson faoliyatida muayyan maqsadni bajarishga sabab boʻluvchi omil, vaj motiv shaxsni harakatga va faoliyatga undovchi, ehtiyojning yuksak shakli sifatida paydo boʻluvchi ichki turtki hisoblanadi. Ehtiyoj va instinkt, mayl va hissiyot, ideal va boshqa motivlar jumlasiga kiradi. Hozirgi zamon psixologiyasida Motiv atamasi subʼyektni faollashtiruvchi turli hodisa va holatlarni ifodalash uchun qoʻllanadi. Xatti-harakat va faoliyat motivlarining majmuasi motivatsiya deyiladi. Motiv ehtiyoj negizida vujudga keladi va shakllanadi. Ehtiyojning barqarorlashuvi motivatsiyaning samarali shakllanishini taʼminlaydi. Harakat faoliyatning tarkibi boʻlgani tufayli u faoliyatning maqsadi va Motivatsiya orqali boshqariladi. Baʼzan "Motivatsiya" tu-shunchasini "emotsiya", "maqsad", "ustanovka" atamalari bilan almashtirish hollari uchraydi. Goho turtki, qoʻzgʻovchi, undovchi tushunchalari bilan aynanlashtiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moto...

Moto... (lotincha: motor — harakatga keltiruvchi) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Motorga aloqadorlikni, shuningdek, motorlashtirilgan maʼnosini anglatadi (mas, motovoz, motodrom, motokolonna).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mototsikl

thumb|Yamaha YZF-R1
Mototsikl (moto... - yun. syklos — doyra, gʻildirak) — ichki yonuv dvigateli bilan taʼminlangan 2 yoki 3 gʻildirakli transport vositasi. Ichki yonuv dvigateli oʻrnatilgan birinchi M.ni nemis ixtirochisi G. Daymler 1885-yil yasagan. Transport, sport va maxsus (oʻt oʻchirish, sanitariya, harbiy va boshqalar) M.lar bor. Asosiy qismlari: dvigatel, kuch uzatmasi (transmissiya), yurish qismi, elektr jihozlari tizimi, rul boshkarmasi, tormoz tizimi. M.ga 2 yoki 4 taktli karbyuratorli dvigatel oʻrnatiladi. Dvigatel tabiiy havo oqimi bilan (baʼzi M.lar, mas, sport M.larida suyuklik bilan) sovitiladi. Transport M.lariga oʻrnatiladigan 2 taktli dvigatelning litr quvvati 51,5— 98,2 kVt/l (70—130 o. k./l), 4 taktli dvigatelniki 37 — 66 kVt/l (50—90 o. k./l), sport M.lariniki 146—220 kVt/l (200—300 o. k./l). Transport M.larining tezligi 215 km/soat gacha, sport M.lariniki — 300 km/ soatgacha (rekord — 513 km/soat, 1978) yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mototsikl sporti

thumb|upright=1.35|Mototsikl sporti (Yamaha YZF-R6)
Mototsikl sporti - sportning texnik turi, mototsikl bilan oʻtkaziladigan musobakalar. Motodrom, shosse, trek, otchoparlarda tezlikka erishish (poyga), pastbaland joylarda hayday bilish (kross), yonilgʻini tejash, sunʼiy gʻov qoʻyilgan joylar va shahar harakati sharoitida rul boshqarish, turli oʻyinlar namoyish qilish, tepalikka koʻtarilish, chuqurlikka shoʻngʻish kabilardan iborat. Dastlab 1895-yil Parij—Bordo—Parij yoʻnalishi boʻyicha avtomobil poygasi bilan birgalikda tosh yoʻlda birinchi bor mototsikl poygasi ham oʻtkazilgan. Xalqaro federatsiya — FIM (1904-yil asos solingan, Oʻzbekiston sportning texnik respublika markazi unga 1994-yil qabul qilingan) 60 dan ortiq mamlakatni birlashtiradi. 1924-yildan jahon, 1936-yildan Yevropa chempionatlari oʻtkazib kelinadi.

Oʻzbekistonda Mototsikl sporti 20-asr 40-yillarining oxiri — 50-yillarining boshida ommalasha boshladi. Oʻzbekiston sportning texnik respublika markazi mamlakatda Mototsikl sportiga boshchilik qiladi. Mototsikl sporti uchun koʻplab sport inshoootlari bunyod etilgan. Jizzaxdagi „Navroʻz bulok” avtomotodromi, Surxondaryo viloyatidagi "Qizil mozor" (Jarqoʻrgʻon), Navoiy togʻmetallurgiya kombinatining „NGMK”, Olmaliqdagi „Qalmoqqir”, Zarafshon shahridagi „Zolotinka”, Samarqanddagi „Motodrom-Ulugʻbek”, Toshkent shahridagi „Yunusobod”, Fargʻona shahridagi sport majmui motodromlari va boshqa moto temperaturassalar Mototsikl sporti ga ixtisoslashtirilgan. 25 dan ortiq sport klubjamoalari Oʻzbekiston chem-pionati va kubok musobaqalarida qatnashadi. Mototsikl sportini bolalar oʻrtasida keng yoyishga alox.ida eʼtibor beriladi. Bolalar 9 yoshdan boshlab Mototsikl sporti bilan shugʻullanishi va musobaqalarda qatnashishi mumkin. Oʻzbekiston sportchilari xalqaro musobaqalarda, Rossiya, Qozogʻi-ston, Turkmaniston, Tojikiston va Qirgʻiziston chempionatlarida muntazam ishtirok etadi. 1992-yildan buyen Oʻzbekistonda har yil i motokross boʻyicha koʻp bosqichli respublika chem-pionati, „Enduro” boʻyicha Oʻzbekiston chempionati, Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo kubogi musobaqalari oʻtkaziladi. Sportning texnik respublika markazi har yili oʻzining „Supermotokross” sovrini uchun kross tashkil qilish bilan sport mavsumini ochadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Motooʻqchi qoʻshinlar

Motooʻqchi qoʻshinlar - quruqlikdagi qoʻshinlar turi. Motooʻqchi birlashmalar, qismlar va boʻlinmalardan tashkil topgan boʻlib, ularning tarkibiga motooʻqchi, artilleriya, tank va boshqa qism hamda boʻlinmalari kiradi. Xorijiy armiyalarda piyoda, motopiyoda, mexanizatsiyalashgan qoʻshinlar deb ataladi. Oʻzbekiston Qurolli Kuchlari, asosan, Motooʻqchi qoʻshinlardan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nevill Francis Mott

right|200px|thumb| Nevill Francis Mott
Nevill Francis Mott (1905.30.9, Lids-1996.8.8, Milton Keynes, Bekingemshir grafligi) — ingliz fizigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1936). Kembrij universitetni tugatgan (1927). Bristol universiteti professor (1933—54), Kavendish laboratoriya direktori (1954—71). Ilmiy ishlari agomlar toʻqnashishlari nazariyasi va qattiq jism fizikasiga oid. Tartiblanmagan tizimlarning elektr oʻtkazuvchanligi nazariyasini yaratgan. Shaffof boʻlmagan (amorf) yarimoʻtkazgichlarning magnit va elektr xossalarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (F. Anderson va J. Van Flek bilan hamkorlikda; 1977).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Ben Roy Mottelson

right|200px|thumb|Ben Roy Mottelson
Ben Roy Mottelson (1926.9.7, Chikago) — kelib chiqishi amerikalik boʻlgan daniyalik fizik. Perdyu universitetni (Indiana shtati) tugatgan (1947). 1951-yilda Daniyaga koʻchib kelgan. Yevropa yadro tadkikotlari markazida ishlagan (1953—57). Kopengagendagi Nordit nazariy atom fizikasi instituti professor (1957-yildan), 1981-yildan direktori. Ilmiy ishlari yadro fizikasiga, asosan, yadro nazariyasiga bagʻishlangan. O. Bor bilan hamkorlikda yadroning kollektiv modelini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (O. Bor va D. Repnuoter bilan hamkorlikda; 1975).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Daniyalik fiziklar
Turkum:2022-yilda vafot etganlar
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Moturidiy yodgorlik majmui

Moturidiy yodgorlik majmui — Oʻzbekiston Respublikasining Samarqand viloyati markazidagi meʼmorlik yodgorlik. Imom al-Moturidiy tavalludining 1130-yilligi (2000) munosabati, Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan Samarqand shahri markazida bunyod etilib, ramziy maqbarasi oʻrnatilgan (hududi 4 gektarga yaqin). Yodgorlik Registon ansambli yaqinida, Vobkent, Gʻijduvon va Buxoro koʻchalari oraligʻida joylashgan. Bosh kirish qismi Vobkent koʻchasidagi xiyobon orqali. Loyihaga koʻra, 3 qismga (markaziy, bogʻ va xoʻjalik inshootlariga) boʻlingan, ular oʻzaro bir-biri bilan xiyobonli yoʻlka orqali bogʻlangan. Loyiha oʻqi manzarali mujassamotda yaratilib, ramziy maqbara binosiga tutashgan. Sharsharali favvoralar xiyobonli yoʻlka markazida qurilib, atrofi obodonlashtirilgan. Yodgorlik meʼmoriy loyihasi va badiiy yechimida oʻzbek milliy mahobatli sanʼatining eng yaxshi anʼanalari qoʻllangan. Maqbara pishiq gʻishtdan, murabba tarxli (12x12 metr), shifti gumbazli (balandligi 15 metr), poygumbazi 24 kichik ravoqchalarga boʻlinib, ganchkori panjaralar bilan bezatilgan. Panjaralar yuqorisi murakkab tuzilishdagi muqarnaslar bilan toʻldirilgan. Xona markaziga qoʻyilgan sagʻanada arab yozuvida buyuk olimning hadis soʻzlari bitilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Samarqand meʼmoriy yodgorliklari
Moturidiylik

Moturidiylik ( — al-maturidiyya) — sunniy kalamning asosiy yo'nalishlaridan biri bo‘lib, 10-asr boshlarida Abu Mansur al-Moturidi tomonidan asos solingan. Ushbu aqida maktabi Hanafiya mazhabiga e'tiqod qiluvchilar orasida keng tarqalgan.

 Tarixi 
Moturidiylik 10-asrda Samarqandda (hozirgi O'zbekiston) mu'taziliylar va jahmiylar ta’siriga qarshi shakllangan. Abu Mansur al-Moturidi "Kitab at-Tawhid" asarida aqidaviy masalalarni aql va vahiy asosida izohlab berdi. Keyinchalik bu ta'limotni Abu al-Muin an-Nasafiy va Najmiddin Umar an-Nasafiy kabi olimlar rivojlantirdilar.

Moturidiylik Usmonlilar imperiyasi davrida davlat aqidasi sifatida keng yoyildi.

 Qur'on va hadis asoslari 
Moturidiy aqidasi Qur’on va sahih hadislarga tayanadi:

 Qur’on, Sho‘ro surasi, 11-oyat: "Unga o‘xshash hech narsa yo‘q. U eshituvchi va ko‘ruvchidir."
 Qur’on, Baqara surasi, 256-oyat: "Dinda majburlik yo‘q."
 Hadis (Sahih Muslim, №8): "Imon — Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga, oxirat kuniga va taqdirga, yaxshisi ham, yomoni ham Allohdandir, deb e’tiqod qilishdir."

 Asosiy g‘oyalar 

 Allohning sifatlari 
Moturidiylar Allohning sifatlarini inkor qilmaydilar, lekin antropomorfizm (inson shakliga o‘xshatish)dan pok deb biladilar.

 Ixtiyor va taqdir 
"Kasb" nazariyasiga ko‘ra, inson erkin harakat qiladi, biroq Allohning irodasi ustun turadi.

 Aqlning o‘rni 
Aql aqidaviy masalalarda muhim vosita bo‘lsa-da, g‘ayb (yashirin) masalalarni to‘liq anglay olmaydi.

 Mashhur vakillari 
 Abu al-Muin an-Nasafiy (vafoti 1115)
 Najmiddin Umar an-Nasafiy (vafoti 1142)
 Muhammad Zohid al-Kavsarī (vafoti 1952)
 Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (vafoti 2015)

 Hozirgi holati 
Bugungi kunda Moturidiylik Markaziy Osiyo, Turkiya, Pokiston, Hindiston va Rossiyada keng yoyilgan. Ko‘plab diniy maktab va oliygohlarda bu ta’limot o‘qitiladi.

 
 Abu Mansur al-Moturidi. "Kitab at-Tawhid". Qohira: Dar as-Salam, 2005. ISBN 9789773422404.
 Abu al-Muin an-Nasafiy. "Tabsirat al-Adilla". Qohira: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya, 2011. ISBN 9782745149464.
 Najmiddin Umar an-Nasafiy. "al-Aqida an-Nasafiyya". Qohira: Dar as-Salam, 2008. ISBN 9773771555.
 Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. "Aqida at-Tahawiyya sharhi". Toshkent: Hilol Nashriyoti, 2011. ISBN 9789943250623.

Turkum:Moturidiylik
Turkum:Islom falsafasi
Turkum:Sunniylik
Turkum:Islom tarixi
Moxora

thumb|right|Moxora
Moxora, noʻxat shoʻrva — suyuq taom. Qoʻy yoki mol goʻshtini boʻlaklarga boʻlib, suyaklari chopiladi, qozonga sovuq suv quyib, ivitib qoʻyilgan noʻxat bilan birga 1,5 soat davomida mildiratib qaynatiladi. Qaynab chiqqach, yuzidagi koʻpigini olib, toʻgʻralgan piyoz, butun yoki boʻlaklarga boʻlingan sabzi bilan kartoshka solinadi, qaynatish sust olovda davom ettiriladi. Tuzini rostlab, har bir kosaga bir boʻlakdan goʻsht, sabzi va kartoshka solib, yuziga mayda toʻgʻralgan ukrop sepib, dasturxonga tortiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Taomlar
Turkum:Oʻzbek oshxonasi
Turkum:Chexiya oshxonasi
Moxorovichich yuzasi

Moxorovichich yuzasi - Yer poʻsti bilan mantiyasi orasidagi chegara. Moxorovichich yuzasi dastlab 1909-yilda Bolkrn zilzilalaridan tarqalgan seysmik toʻlqinlarni oʻrganish natijasida aniqlangan. Boʻylama seysmik toʻlqinlar tezligi Moxorovichich yuzasini kesib oʻtganda (yuqoridan pastga) sakrab boradi. Moxorovichich yuzasida boʻylama seysmik toʻlqinlar tezligi Moxorovichich yuzasi ustida 6,9—7,5 km/sek., ostida 8,0—8,2 km/ sek.ga teng. Koʻndalang toʻlqinlarning tezligi Moxorovichich yuzasi ustida 3,6—4,2 km/sek., ostida 4,4—4,7 km/sek. Moxorovichich yuzasi okeanlar tubida 10–12 km, togʻlik joylarda 60– 70 km chuqurlikda joylashgan. Oʻzbeki-stonning Fargʻona vodiysida 55 km, Toshkent vohasida 40–45 km, Qizilqumda 35 km ga yetadi. Pomir togʻlarida esa 80–85 km. Moxorovichich yuzasining tabiati haqida seysmolog olimlar orasida hanuzgacha yagona fikr yoʻq. Bu sohada amaliy va nazariy izlanishlar davom etmoqda. Moxorovichich yuzasini ilmiy oʻrganish Yer pusti evo-lyusiyasini aniqlash va qazilma boyliklarning paydo boʻlishi jarayonini bilish, ularni qidirib topishda ahamiyati katta. Moxorovichich yuzasi uni kashf qilgan xorvatiyalik seysmolog A. Moxorovichich (1857—1936) nomi bilan atalgan. Yana qarang Yer.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil