Metsenat

right|243x243px
Metsenat – ixtiyoriy va begʻaraz ravishda nafaqat ilm-fan, sanʼat, sogʻliqni saqlash va taʼlim sohasini umuman rivojlantirishga, balki alohida shaxslarga ham koʻmaklashadigan, oʻz shaxsiy mablagʻlaridan moliyaviy yordam koʻrsatadigan yoki shu maqsadda maʼlum bir xayriya ishiga yoʻnaltirilgan maxsus tashkilotga ega boʻlgan shaxsdir. Sanʼat tarixida sanʼat homiyligini shahzodalar, papalar va boshqa badavlat hamda nufuzli shaxslarning musiqachilar, rassomlar va haykaltaroshlar kabi sanʼatkorlarga koʻrsatgan qoʻllab-quvvatlashi sifatida tushunish mumkin. Bu atama, shuningdek, lavozimlar yoki cherkov imtiyozlarini berish huquqini, doimiy xaridorning doʻkonga koʻrsatgan sodiqligini va avliyolarning vakolatini ham anglatishi mumkin. „Patron“ soʻzi lotincha „patronus“ (homiy) soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, u oʻz mijozlariga naf keltiruvchi shaxsni bildiradi (qadimgi Rimdagi homiylik tizimiga qarang).

Baʼzi mamlakatlarda bu atama siyosiy homiylik yoki homiylik siyosatini tavsiflash uchun qoʻllaniladi. Bu saylovchilarning qoʻllab-quvvatlagani uchun davlat resurslaridan foydalanib, ularga mukofot berishni anglatadi. Ayrim homiylik tizimlari qonuniy hisoblanadi. Masalan, Kanada anʼanasiga koʻra, bosh vazir senatorlar hamda bir qator komissiya va agentliklar rahbarlarini tayinlaydi. Koʻp hollarda bu lavozimlar bosh vazirning siyosiy partiyasini qoʻllab-quvvatlagan shaxslarga beriladi. Shuningdek, bu atama hokimiyatdagi partiya oʻz saylovchilarini noqonuniy sovgʻalar, firibgarlik yoʻli bilan berilgan lavozimlar yoki davlat shartnomalaridan foydalanib mukofotlaydigan korruptsiya yoki tarafdorlik turiga ham ishora qilishi mumkinFor a recent study of political patronage in the Peopleʼs Republic of China, see Hillman, Ben. Patronage and Power: Local State Networks and Party-state Resilience in Rural China Stanford University Press, 2014.. Bu tuzilmaning aksi, yaʼni barcha shaxslar faqat oʻz qobiliyatlari va xususiyatlariga koʻra yuqorilab boradigan tizim meritokratiya deb ataladi.

Lotin Amerikasining koʻplab mamlakatlarida homiylik tizimi aholi ustidan nazoratni saqlab qolish, iqtisodiy va siyosiy hokimiyatni aholining aksariyati ega boʻlmagan imtiyozlarga ega boʻlgan kichik ozchilikda jamlash vositasi sifatida rivojlangan. Bu tizimda homiy oʻzidan kuchsizroq shaxsga nisbatan hokimiyat va taʼsirga ega boʻlib, unga sadoqat va itoat evaziga imtiyozlar berish orqali uni himoya qiladi. Feodalizm ildizlariga ega boʻlgan bu tizim arzon, boʻysunuvchi ishchi kuchini saqlash, ishlab chiqarish xarajatlarini cheklash va boylik hamda uning imtiyozlarini kichik elita qoʻlida toʻplash uchun yaratilgan edi. Qullik va enkomiyenda hamda repartimiento kabi boshqa majburiy mehnat tizimlari bekor qilinganidan ancha vaqt oʻtgach ham, qatʼiy sinfiy tuzilmalarni saqlab qolish uchun homiylik tizimi qoʻllanilgan. XX asrga kelib, ishchi sinfining yuksalishi bilan anʼanaviy homiylik tizimi oʻzgarib, hokimiyat tuzilmalarida maʼlum darajada ishtirok etish imkoniyatini berdi. Biroq, koʻplab tizimlar hamon quyi sinflarga imtiyozlar evaziga iqtisodiy va siyosiy afzalliklarni taqsimlaydigan kichik, qudratli elitani afzal koʻrmoqda.

 Tushunchaning kelib chiqishi 
Ushbu atama qadimgi etrusk urugʻidan boʻlgan mashhur rimlik Metsenat Gay Silniy (miloddan avvalgi taxminan 70-8 yillar) nomidan kelib chiqqan. U imperator Avgust davrida rassom va shoirlarning (jumladan, Vergiliy va Goratsiy, keyingisiga Sabin mulkini hadya etgan) hamda sanʼatning homiysi boʻlgan. Imperator Oktavian Avgustning ishonchli shaxsi sifatida u hech qanday rasmiy lavozimga ega boʻlmasa-da, davlat ishlarini boshqargan. Agrippa bilan birgalikda Avgustning eng nufuzli yordamchisi boʻlib, imperatorning davlatni tashkil etish va hokimiyatni mustahkamlash boʻyicha barcha harakatlarida faol ishtirok etgan. Avgustga munosabatda u tilyogʻlamalik va xushomadgoʻylikdan xoli boʻlib, oʻz qarashlarini erkin ifoda etgan, koʻpincha bu fikrlar imperatorning rejalariga butunlay zid boʻlgan.

Vaqt oʻtishi bilan boy homiylarni nafaqat umuman madaniyatning, balki sanʼat va fan sohalarining ham mesenatlar deb atay boshladilar. Ularning koʻpchiligi nafaqat ijodkorlarning rivojlanishiga va sanʼatning gullab-yashnashiga hissa qoʻshganligi, balki keng xalq ommasini madaniy yutuqlar bilan tanishtirganlikları uchun mashhur aktyorlar, rassomlar va yozuvchilar qatori madaniyat tarixida oʻz oʻrnini topdi. Homiylikning yorqin misollaridan biri Medichi oilasi boʻlib, uning aʼzolari XIII asrdan XVIII asrgacha bir necha bor Florensiya shahrini boshqargan. Ular eng koʻp Uygʻonish davri daholarining homiysi sifatida shuhrat qozonishgan.

Yana bir misol sifatida XX asr davomida zamonaviy jahon tarixida eng katta boylikka ega boʻlgan bankirlar va jamoat arboblari Rotshildlar sulolasini keltirish mumkin. Ular XVIII asr oxirida jamiyatning yuqori qatlamlariga koʻtarilishni boshladilar va oxir-oqibat oʻzlarining moliyaviy tarmoqlari bilan deyarli barcha Yevropa saroylarini qamrab oldilar. Moliyaviy muvaffaqiyat tarixi Rotshildlar sulolasining asoschisi Mayer Amshelning antikvar doʻkoni bilan boshlangan. Mayer pul yigʻib, birinchi Rotshildlar bankini ochdi, u yerda bir german knyazliklarining pullarini boshqasiga almashtirish, tangalar va medallarni, antikvarlarni almashtirish va sotish mumkin edi. Vaqt oʻtishi bilan bu tendensiya faqat kuchayib bordi – XIX asrning oʻrtalariga kelib Rotshildlar oʻz aktivlarining yarmini sanʼat asarlariga sarfladilar. Bir tomondan, bu sarmoyalar inqiroz holatida oilaning yaxshi jamgʻarmasini taʼminlagan boʻlsa, boshqa tomondan, Rotshildlarga nafaqat boylik toʻplovchilar, balki goʻzallikni qadrlaydigan, tushunadigan va targʻib qila oladigan odamlar sifatida obroʻ keltirdi.

 Yana qarang 
 Xayriya harakati
 Avliyo homiy

 

 Qoʻshimcha maʼlumot 
 
 This is the reference for the Canon law section.
 

 

 

Turkum:Xayriya
Turkum:Metsenat
Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Sanʼat