Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nikelli qotishmalar

Nikelli qotishmalar - asosini nikel tashkil qiladigan qotishmalar. Nikelli qotishmalar bosim ostida yaxshi ishlanadi va stanoklarda oson kesiladi. 19-asr oxi-ridan boshlab plastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi yuqori boʻlgan mis-nikel qotishmalari keng ishlatila boshladi. Magnit jihatdan yumshoq materiallarga tegishli Ni (40—85%) ning temir bilan ferromagnit qotishmalari texnikada katta rol oʻynaydi. Texnik nikel, kremniyli nikel, xromel, alyumel, nixrom, permalloy kabi Nikelli qotishmalar koʻp ishlatiladi.

Texnik nikel — suyultirilgan toza nikelga oz miqdorda magniy, marganets va kremniy qoʻshilib, aralashmalardan tozalab olinadi. Korroziyabardosh, atmosfera taʼsiriga tur-gʻun qotishma. U kimyo va oziq-ovqat sanoatida, elektrotexnikada, aniq mexanika asboblari yasashda ishlatiladi. Kremniyli nikel — texnik toza nikeldan marganets, mis, oltin-gugurt, uglerod va fosfor aralashmalarini yaxshilab tozalab olinadi. U ra-diolampalar, elektr-vakuum asboblari yasashda qoʻllanadi. Xromel — nikelning asosan xrom bilan qotishmasi va alyumel — nikelning asosan alyuminiy bilan qotishmasi; termoelektr yurituvchi kuchi yuqori. Shuning uchun ulardan 1000° gacha temperaturani oʻlchay-digan termoparalar yasaladi. Permalloy — nikelning asosan temir bilan qotishmasi; magnit oʻtkazuvchanligi yuqori, kuchsiz maydonlarda ham oson magnitlanish va magnitsizlanish xos-sasiga ega material; u elektrotexnika apparatlarining qismlarini yasashda ishlatiladi. Mexanik xossalarining yaxshiligi, kimyoviy tarkibiga qarab fizik-kimyoviy xossalarining turlicha boʻlishi tufayli Nikelli qotishmalar texnikaning turli sohalarida keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikel rudalari

Nikel rudalari - tarkibidagi nikelni sanoat miqyosida ajratib olish iqtisodiy foydali boʻlgan ta-biiy mineral hosilalar. Nikel rudalarining sulfidlimis va silikatli boʻladi. Hozirgi tarkibida nikel boʻlgan 100 dan ortiq mineral maʼlum. Sulfidli-mis Nikel rudalariga, asosan, pirrotin, pentlandit, xalkopirit va magnetit, ikkinchi darajali va kamyoblariga pirit, xromit, kubanit, millerit, polidimit, platinoid minerallar va boshqa kiradi. Bu ruda konlarining aksari qismi tokembriy kris-talli qalqonlar va qad. platformalarga mansub magmatik hosilalarga tegishli. Yaxlit va xol-xol rudalar qatlam va to-mirsimon tana, linza va tomir koʻrinishida joylashgan. Qalinligi 50 m gacha, baʼzan 300 m gacha. Sulfidli rudalarda nikelning miqdori 0,3 dan 4% gacha boʻladi. Rudadan nikel va misdan tashqari bir qancha boshqa elementlar ham ajratib olinadi. Konlari RF (Norilsk, Pechenga), Kanada, Avstraliya va Jan. Afrikada bor. Silikatli Nikel rudalari ultrabazitlar nurash poʻstining boʻsh gilsimon hosilalaridan iborat. Ularda Ni 4% gacha va undan yuqori boʻladi. Asosiy minerallari: garniyerit, non-tronit, nepuit, revdinskit, kerolit, serpentin, gidrogetit, gyotit, asbolan, gidroxlorit. Silikatli rudalar orasida temirli, magneziyali, kremniyli, gil-tuprokli mavjud. Konlari Gretsiya, Turkiya, Rossiya Federatsiyasi (Norilsk va Tuvada), Ukraina va boshqa joylarda bor. Oʻzbekistonda Toshqazigan (Quljuqtov) ko-nida mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Nikeya imperiyasi

Nikeya imperiyasi - Konstantinopol salibchilar tomonidan bosib olingach, Kichik Osiyoda vujudga kelgan davlat. Vizantiya imperiyasidan 1204-yil oxiri — 1205-yil boshlarida ajralib chiqqan uchta grek markazlaridan biri (Nikeya imperiyasi Epir podsholigi va Trapezund imperiyasi). Poytaxti — Nikeya (hozirgi Iznik). 1261-yil Nikeya imperiyasi imperatori Konstantinopolni egallab poytaxtini shu yerga koʻchirgan. Natijada Vizantiya imperiyasi qayta tiklangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Ozbekiston milliy ensiklopediyasi

 1261-yil nikeya imperatori Mixail VIII Paliolog lotin salibchilarini Konstantinopoldan quvib chiqarib oz hokimiyatini urnatdi va 1453-yilgacha Mehmet II fotih Konstantinopolni fatx qilgunigacha Paliologlar silolasi sharqiy rim imperiyasini boshqarib kelishdi
Nikitin Afanasiy

Afanasiy Nikitin (ruscha: Афанасий Никитин; XV asr (?), Tver – 1475) — rus sayyoxhi, tverlik savdogar. 1466-yil Tver shahridan chiqib jangga ketayotgan karvonlar bilan birga Volga daryosi va Kaspiy dengizi orqali Darbandga, Shemaxa xonligi orqali Bokuga yetib kelgan. Sungra Eron orqali yurib 1469-yil Xoʻrmuz shahriga, undan Arabiston dengizini suzib o'tib Hindistonga yetib borgan va oʻsha yerda kariyb 3 yil yashagan. Vataniga qaytishda Afrika sohilida (Somali), Arabiston yarim orolda (Maskat) boʻlgan. Soʻngra yana Eron shaharlari orqali yurib Trabzon shahriga yetib boradi. Qora dengizni suzib oʻtib, 1472-yil Kafa (Feodosiya) shahriga, undan Kiyevga yetib borgan.

Tverga qaytishda vataniga yetmasdan oʻsha yili kuzda Smolensk shahri yaqinida vafot etgan. Sayohat davomida Nikitin Afanasiy Hindistonning ijtimoiy tuzumi, davlatni boshqarish, xoʻjalik hayoti, dini, xalqining urf-odati, qisman tabiati haqida xil-ma-xil maʼlumotlar toʻpladi. Hindiston va Eronda barcha koʻrgan-kuzatganlari haqidagi xotiralarini, shuningdek, Shri Lanka, Xitoy va boshqa mamlakatlar haqida boshqalardan eshitganlarini "Uch dengiz osha" kundalik daftariga yozib qoldirgan. Undagi aniq faktik materiallar Hindistonning oʻsha davrdagi ijtimoiy hayoti haqida muhim manbadir. Tver shahrida 1955-yilda Nikitin Afanasiyga xaykal qoʻyilgan.

 Adabiyot 
 Vitashevskiy M.N., Stranstviya Afanasiya Nikitina, M., 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1475-yilda vafot etganlar
Aleksandr Nikolayev

Aleksandr Ivanovich Nikolayev (1922.22.11, Ryazan viloyati — 1994.26.11 — Toshkent) — immunolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1964). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1949), shu institut biokimyo kafedrasida katta laborant (1949—50), Harbiy akademiyaning maxsus kursi oʻquvchisi (1950—52), Toshkent tibbiyot akademiyasi, soʻngra farmatsevtika institutida oʻqituvchi (1952—58), Oʻzbekiston onkologiya va radiologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari (1958—68), Toshkent tibbiyot akademiyasining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1968—75), 1975-yildan Oʻrta Osiyo (hozirgi Toshkent) pediatriya tibbiyot instituti biokimyo kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari umumiy immunologiya, autoimmunopatologiya va biokimyo masalalariga oid.

 
 Immunnie reaksii pri ximioterapii, T., 1969; Metodi opredeleniya autoan-titel i ix sravnitelnaya otsenka, T., 1971 (hamkorlikda); Eksperimentalnie i klinicheskiye aspekti autoimmunopatologii, T., 1974.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:22-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:26-noyabrda vafot etganlar
Mykolaiv

Mykolaiv — Ukrainadagi shaqar, Mykolaiv viloyati markazi (1937-yildan). Qora dengizning Bug qoʻltiqchasi chap sohilida. Janubiy Bug va Ingul daryolarining qoʻshilgan joyida. Dengiz va dare porti. Temir yoʻl tuguni. Aeroporta bor. Axoliyey 430 ming kishi (2024). Mykolaiv Ukrainaning janubidagi muhim sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Yetakchi sanoat tarmogʻi — mashinasozlik (xusu-san, kemasozlik). Yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari, mebel sanoatlari rivojlangan. Glinozyom zavodi ishlab turibdi. 2 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, filarmoniya, telemarkaz, oʻlka-shunoslik, badiiy, kemasozlik va flot muzeylari mavjud. Mykolaiv 1784-yilda isteh-kom sifatida vujudga kelgan. Shahar Ikkinchi jahon urushi yillarida vayron qilingan. 1946—50 yillarda toʻla tiklandi. Mykolaivda klassitsizm usulida qurilgan dengizchilar gimnaziyasi va kazarmalar (18-asr), Nikola cherkovi, Ofi-serlar majmui, rasadxona (19-asr) bi-nolari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mykolaiv viloyati

thumb
Mikolaiv viloyati  — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1937-yil 22-sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 24,6 ming km². Aholisi 1322,1 ming kishi (1997). Asosan, ukrainlar. Shuningdek, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 19 tuman, 6 shahar, 19 shaharcha bor. Markazi — Mykolaiv shahri.

Relyefi tekislik; shimolidan janubiga (Qora dengizga) pasaya boradi. Hududining koʻp qismi Qora dengiz boʻyi past-tekisligiga kiradi. Foydali qazilmalari: granit, gneys, oxdktosh, mergel, gil, kaolin, shagʻal, qum, qoʻngʻir koʻmir. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 27°, yanvarniki −4, −5°. Yillik yogʻin miqdori 300-350 mm, shimolida 450 mm. Vegetatsiya davri 210 kun. Asosiy daryolari: Janubiy Bug, Ingul, Ingulets. Tuproklari shim.da oddiy qoratuproq, janubida qoratuproq va toʻq kashtan tuproklar. Tabiiy dasht oʻsimliklari faqat jarlar yon bagʻirlaridagina saqlanib qolgan. Viloyat hududining 2% oʻrmon. Tulki, buri, malla to-vushqon, olaxurjun, yumronqoziq, kushlardan bedana, qirgʻovul, yovvoyi oʻrdak va gʻozlar, baliqchi, dasht dala toʻrgʻaylari bor. Dengiz va daryolarda baliq koʻp.

Sanoatining yetakchi tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik, qisman kemasozlik. Dizel, gidroapparatura, murakkab energetika asbob uskunalari, metall konstruksiyalar ishlab chiqariladi. „Dormashina“ (Mikolaiv) zavodi skreper, buldozer, asfalt yotqizuvchi mashina va yoʻl mashinalari ishlab chiqaradi. Oziqovqat sanoati rivojlangan. Yengil sanoatning eng yirik korxonalari: trikotaj, parfyumeriyashisha kombinatlari, tikuvchilik fabrikalari, poyabzal fabrikasi, uysozlik kombinati, devor bloklari, gʻisht, cherepitsa, ohaktosh zavodlari bor.

Qishloq xoʻjaligi mexanizatsiyalashgan, koʻp tarmoqli. Gʻalla, sabzavot-poliz, kartoshka, texnika, yem-xashak ekinlari ekiladi, tokzorlar, bogʻ va mevazorlar, yaylov va pichanzorlar bor. Baliqchilik va baliq ovlash bilan shugʻullaniladi. Asalarichilik rivojlangan. Chorvachilikning yetakchi tarmogʻi — goʻsht-sut yetishtirish. Qoramol, choʻchqa, qoʻy boqiladi. Temir y’ol, avtomobil yoʻllari zich. Dengiz transporti muhim ahamiyatga ega. Porti — Mikolayiv. 5 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 3 teatr, kutubxonalar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Mykolaiv viloyati
Nikolay I

thumb|Nikolay I
Nikolay I (Nikolay Pavlovich Romanov) (1796.25.6, Sarskoye Selo, hozirgi Pushkin shahri — 1855.18.2, Peterburg) — Rossiya imperatori (1825—55). Pavel I ning 3-oʻgʻli. Dekabristlar qoʻzgʻolonini bostirgan (1825). Nikolay I davrida markazlashgan davlat byurokratik apparati kuchaytirilgan, 3-boʻlim (inqilobiy harakatga qarshi kurashish uchun siyosiy politsiya) barpo etilgan; Rossiya imperiyasi qonunlar majmuasi tuzilgan, yangi senzura ustavlari joriy qilingan (1826, 1828). 1837-yil Rossiyada birinchi marta Tsarskoye Seloda temir yoʻl harakati ochilgan. Nikolay I ichki siyosatining asosiy maqsadi — samoderjaviye-krepostnoylik tuzumining mustahkamligini saqlash edi. 1830—1831 yillardagi Polsha qoʻzgʻoloni; 1848—1849 yillardagi Vengriya inqilobini qonga botirgan. Muqaddas ittifoqning tamoyillariga qaytishi Nikolay I tashqi siyosatining muhim tomoni boʻlgan. Nikolay I davrida Rossiya Kavkaz (1817—1864), Rossiya—Eron (1826—1828), Rossiya—Turkiya (1828-1829), Qrim (185356) urushlarini olib borgan. Xiva xonligini bosib olish maqsadida Perovskiy eks-peditsiyasini joʻnatganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1796-yilda tugʻilganlar
Turkum:1855-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperatorlari
Nikolay II

Nikolay II yoki Nikolay Aleksandrovich Romanov (1868.6. 5, Sarskoye Selo, hozirgi Pushkin shahri — 1918. 17.6, Yekaterinburg) — Rossiyaning soʻnggi imperatori (1894—1917), imperator Aleksandr III ning kata oʻgʻli. N. II davrida mamlakat sanoat-iqtisodiy jihatdan tez surʼatlarda rivojlangan. Rossiya Yaponiya bilan boʻlgan urush (1904—1905)da magʻlubiyatga uchragan, bu esa Rossiyada 1905—1907-yillar inqilobiga sabab boʻlgan. Inqilob davrida (1905-yil 17-oktyabr) Manifest qabul qilingan. Unga koʻra, mamlakatda siyosiy partiyalar tuzilishiga va Davlat dumasi taʼsis etilishiga ruxsat etilgan; Stolipin agrar islohoti amalga oshira boshlangan. 1907-yil Rossiya Antanta aʼzosi boʻlgan va uning tomonida turib Birinchi jahon urushiaa qatnashgan. 1915-yil avgustdan oliy bosh qoʻmondon. Turkiston va Rossiyaning boshqa mintaqalaridan front va front ortidagi mudofaa inshootlarini qurish uchun kishilarni safarbar qilish toʻgʻrisidagi (1916-yil 25-iyun) farmoni Turkistonda ommaviy qoʻzgʻolonlar koʻtarilishiga olib kelgan. 1917-yil fevral inqilobi jarayonida taxtdan voz kechgan (2 (25) mart). Oilasi bilan birga Yekaterinburgda Lenin koʻrsatmasi bilan bolsheviklarning Ural oblast Soveti qarori asosida otib tashlangan (Oilaviy oʻldirilgan va sulolaga barham berilgan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Buxoro davlat toji ordeni nishondorlari
Turkum:Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Turkum:Qatl qilingan hukmdorlar
Turkum:Golshteyn-Gottorp-Romanovlar
Turkum:Polkovniklar (Rossiya imperiyasi)
Turkum:Rossiya imperatorlari
Turkum:Nikolay II
Turkum:Aleksandr III ning bolalari
Turkum:Oʻldirilgan Romanovlar
Turkum:Rossiya fuqarolar urushi davrida qatl etilganlar
Turkum:1868-yilda tugʻilganlar
Turkum:1918-yilda vafot etganlar
Nikolay kuzalik

Nikolay kuzalik (Nicolaus Cusanus), haqiqiy ismi Nikolay Krebs (Krebs) (1401, Mozeldagi Kuza degan joy — 1464.11.8, Todi, Umbriya viloyati) — nemis faylasufi, ilohiyotchi, olim, diniysiyosiy arbob. Rim papasi Piy II (1405—64)ning yaqin maslahatchisi, kardinal (1448). Neoplatonizm dialektikasi va nemis mistikasi (Ekhart) gʻoyasidan kelib chiqib, mutlaq qaramaqarshiliklarning mosligi (cheksiz "maksimum" bilan cheksiz "minimum"ning aynanligi) degan taʼlimotni rivojlantirgan. Uningcha, inson bilimi "bilmaslik bilimi" ("ilmiy bilmaslik")dir; u mutlaqga jo boʻlgan haqiqatga cheksiz yaqinlashishdan iborat boʻlib, "taxminlar" ("farazlar") yordamida roʻyobga chiqadi. Masalan, risolalar muallifi, Kopernikning kosmologiya haqidagi taʼlimotiga (Yer ham, boshqa samoviy jismlar kabi, Koinotning markazi boʻla olmaydi) va tajribaga asoslangan tabiatshunoslikka yoʻl ochganlardan biriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:1401-yilda tugʻilganlar
Turkum:1464-yilda vafot etganlar
Charles Nicolle

150px|right
Charles Nicolle (1866.21.9, Ruan - 1936.28.2, Tunis) — fransuz mikrobiologi. De Frans kolleji professor (1932-yildan). 1903-yildan Tunisdagi Paster instituti doktori. Ilmiy ishlari, asosan, infeksion kasalliklar (teri va visseral leyshmanioz, toksoplazmoz, traxoma, skarlatina, gripp, Oʻrta dengiz isitmasi va boshqalar)ning qoʻzgʻatuvchilarini oʻrganishga hamda maxsus vaksina va zardoblar tayyorlash usullarini ishlab chiqishga bagʻishlangan. Toshmali terlama (tif)ning qoʻzgʻatuvchisi kiyim biti ekanligini tajribada isbotlab bergan (1909). Nobel mukofoti laureati (1928)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:28-fevralda vafot etganlar
Turkum:1866-yilda tugʻilganlar
Turkum:1936-yilda vafot etganlar
Turkum:21-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Naum Nikomarov

Naum Davidovich Nikomarov (1904.6.1, Boku - 1974.27.11, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Boku teatr texnikumini (1920), Moskva markaziy teatr sanʼati texnikumini (1924), Diksiya va deklamatsiya institutini (1925) tugatgan. Turli yillarda Boku, Samara teatrlarida, 1946-yildan Toshkent rus drama teatrida ishlagan. Kutuzov ("Feldmarshal Kutuzov"), Satin ( "Tubanlikda"), Mister Dulitl, Genri Xiggins ("Pigmalion"), Montanelli ("Soʻna"), Uriel Akosta ("Uriel Akosta"), Yegor Bulichyov ("Yegor Bulichyov va boshqalar"), Famusov ("Akllilik balosi") kabi rollari bilan tanildi. Sahnaviy joziba, joʻshqinlik, oʻtkir ifodaviy vositalar topa bilish uning ijodiga xosdirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:27-noyabrda vafot etganlar
Turkum:6-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Nikopol

Nikopol (1782-yilgacha Nikitine se-losi) — Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi shahar. Dnepr daryosiga kurilgan Kaxovka suv ombori soxilida. Dare porti. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 161 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Marganets rudalari qazib olish markazi. Qora metallurgiya (Nikopol janubiy quvur-metallurgiya, ferrokrtishmalari zavodlari), mashinasozlik (kran qurilish va boshqa zavodlar), qurilish materi-allari ishlab chiqarish, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. N.da Dnepropetrovsk metallurgiya institutining umumiy texnika fakulteti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Nikopol jangi

Nikopol jangi — Bolgariyaning Nikopol shahri yaqinidagi jang (1396.25.9). Sultan Boyazid boshchiligidagi turk armiyasi (taxminan 200 ming askar) bilan venger qiroli Sigizmund qoʻmondonligidagi salibchilar qoʻshini (taxminan 70 ming askar; fransuzlar, italyanlar, inglizlar, ispanlar, chexlar va boshqalar) oʻrtasida boʻlgan. Salibchilarning magʻlubiyati bilan tugagan. Bu gʻalaba natijasida Turkiya Bolqon yarim oroldagi hukmronlik mavqeini mustahkamlab olganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

24 ta davlat ittifoqidan iborat Sigizmund boshchiligidagi venger otliq qoʻshinlari 1396-yil Nikopol jangida Usmonli imperiyasiga magʻlub boʻldi. Oz sonli Bolqon ittifoqi qoʻshini daryodan kechib oʻtib, jang maydonini tark etishdi. Bu gʻalabadan soʻng Boyazid Yildirim I bevosita butun Yevropaga tahdid sola boshladi. Uning keyingi maqsadi Sharqiy Rim Imperiyasining poytaxti Konstantinopolni egallash edi.

 

Turkum:Janglar
Turkum:Boyazid I
Nikosiya

300px|rightNikosiya, Lefkosiya — Kipr poytaxti. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Orolning deyarli qoq markazida, Mesaoriya tekisligida joylashgan. Iklimi subtropik, oʻrta dengiz iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10°, iyulniki 28°. Yiliga oʻrtacha 360 mm yogʻin yogʻadi. Shahar oʻrmonsiz dasht zonadagi yashil voha koʻrinishiga ega. Aholisi 270,8 ming kishi (1999, shahar atrofi bilan).

Shaharga taxminan miloddan avvalgi 7-asrda asos solingan va dastlab Ledra, keyinroq Levkoteon deb atalgan. Miloddan avvalgi 58 yilda shaharni rimliklar bosib olgan va Rim imperiyasi, keyinroq Vizantiya tarkibiga kirgan. 1192—1489-yillarda Kipr salbchilari qirolligi poytaxti. 1570-yilda Usmonli turklar tasarrufiga oʻtgan. 1960-yildan Kipr Respublikasi poytaxti.

N. — transport yoʻllari tuguni. Aero-porti xalqaro ahamiyatga ega Toʻqimachilik, tamaki, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, yogʻochsozlik, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik (kulolchilik) rivojlangan. Turizm markazi. Arxeologiya muzeyi, Kipr tarixi va madaniyati muzeyi, Sulton Mahmud Nikosiya shahri. Arxiyepiskop saroyi.

II turk kutubxonasi, kartinalar galereyasi, oliy oʻquv yurtlari, teatr bor. Qalʼa devori bilan oʻralgan shahar markazida meʼmoriy yodgorliklardan Ayo Sofiya gotika sobori (hozirgi Salimiya masjidi), cherkovlar, Umariya masjidi, arxiyepiskop saroyi, Bediston yopiq bozori va boshqa saqlantan. Venetsiya qalʼasidan tashqarida koʻplab zamonaviy binolar qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Boʻlingan shaharlar
Turkum:Shimoliy Kipr Turk Respublikasi
Nikotin

Nikotin, C|0H14N2 — alkaloid, oʻziga xos hidli, moysimon, uchuvchan, rangsiz suyuklik. Qaynash temperaturasi 247°, havo taʼsirida qoʻngʻir tusga kiradi. Suvda va organik erituvchilarda yaxshi eriy-di, kuchli asos. Tamaki va baʼzi boshqa oʻsimliklar tarkibida boʻladi. Ilk bor Yevropaga tamakini fransuz diploman-ti J. Niko (shu sababli oʻsimlik Nicotiana tabacum, alkaloidi nicotine deb nomlangan) olib kelgan (1560). N. 1828-yilda oʻsimlikdan ajratib olingan, 1904-yilda esa shveysariyalik kimyogar A. Pikte sintez yoʻli bilan olgan. N. kuchli zahar, uning bir necha tomchisi (200 g tamakidagi 100–200 mg miqdori) kishini oʻldirishi mumkin. Odam N.dan zaharlanganda koʻngli ayniydi, ko'ngil aynishi,
ichi ketadi, nerv sis-temasi, nafas va yurak faoliyatining buzilishi kabi salbiy oqibatlar ke-lib chiqadi. N. sulfatning 40%li suvdagi eritmasi va tamakining suvdagi ekstrakti qishloq xoʻjaligida insektitsid sifatida qoʻllanadi. Sanoatda N.dan nikotin kislota olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nikotin kislotasi

alt=Nikotin kislotasi strukturasi|thumb
Nikotin kislotasi, piridin 3-karbon kislota — suvda oz eriydigan rangsiz kristall. B vitamin guruhiga mansub, suyuqlanish temperaturasi 236—237°. Organizmda keng tarqalgan. Sut, baliq, sabzavotlar-mevalar, achitqi, bugʻdoy kepagi, goʻsht, ayniqsa, jigar va buy- rakda koʻp. Nikotin kislotasi amidi — nikotinamid (qarang Vitaminlar) kofermentlar — nikotinami-dadenindinukleotid (NAD) va nikotinamid-adenindinukleotidfosfat (NADF) tarkibiga kiradi. Nikotin kislotasi ning organizmdagi ahamiyati meʼda-ichak yoʻllari epidermasi va epiteliysini hamda nerv sistemasi funksiyasini normal holatda tutib turishdan iborat. Kishining Nikotin kislotasiga boʻlgan bir kecha-kunduzdagi ehtiyoji 20–30 mg. Nikotin kislotasi yetishmasa, pellagra kelib chiqadi. Nikotin kislotasi pellagradan tashkari, meʼda-ichak kasalliklari, ateroskleroz va boshqa kasalliklarni davolashda ham ishlatiladi. Sanoatda nikotinni oksidlab olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kislotalar
Nikoh toʻyi

thumb|AQShda to'y
thumb|Hindistonda to'y
Nikoh toʻyi — kelin va kuyovning nikohini jamoatchilikka maʼlum qilish tantanasi. Bu marosim davrlar oʻtishi bilan qisman oʻzgarib borgan va har bir etnik guruhda oʻziga xos xususiyatlari bilan oʻzaro farq qilgan. Oʻzbek xalqining qad. Nikoh toʻyi tizimida bir qancha marosimlar mavjud: sovchilik, unashtirish, uy koʻrar (qiz koʻrar), fotiha toʻyi, toʻy yuborish, qiz oshi (qizlar majlisi), nikoh oʻqitish, kelin tushdi, kelin salom, charlar, quda chaqiriq kabi marosimlar va ular bilan bogʻliq urf-odatlar. Ularning aksari-yati hozirgacha saqlanib, amal qilinib kelinadi. Nikoh toʻyi kuni yoki bir kun oldin qiz tomonga toʻyning oshini pishirib yoki xomligicha yuboriladi. Qiz xonadonida jamoaga osh tortiladi. Baʼzan kuyovnikida ham osh beriladi. Toʻy kuni yoki bir kun oldin qizning otasinikida nikoh marosimi oʻtkaziladi. Kuyov yaqin joʻrasi, togʻasi bilan boʻlajak kelin xonadoniga borgan. Imom kuyovga er-xotinlik burchi va huquqlarini tushuntirgach, qizning yangasi orqali ruxsatini olib keyin "Xutbai nikoh" (nikoh haqidagi duo) oʻqigan. Qad. oʻzbekchilik udumiga koʻra, nikoh toʻyi tantanalari kuyovnikida oʻtkaziladi. Toʻy oqshomi kuyov joʻralari bilan, karnay-surnay, childirma-yu nogʻoralar sadolari ostida shoʻx oʻyin-kulgi va zavkli qiyqiriqlar bilan ke-linnikiga keladi. Ular chimildiq tor-tilgan xonada, noz-neʼmatlar toʻla das-turxon atrofida siylanadilar. Suyuq ovqat, osh yeyilib boʻlingach, kuyov joʻralaridan biri kelin tomondan kuyov sarposini "sotib oladi". Kuyovni qibla tarafga qaratib unga qizning onasi tayyorlagan chopon, salla kiygiziladi. Kuyov joʻralar muborakbod etgach, surnay xonishi ostida kuyovni qizning onasi, xola-ammalari bilan koʻrishgani olib kelishadi. Ona va buvining oq fotihasi, ezgu duolarini olib kuyov oʻz joʻralari bilan uyiga qaytadi. Kelinga oq libosini kiydirib, otasi, buvasi va togʻa, amaki kabi yaqin qarindoshlar bilan xayrlashgani olib chiqadilar. Kelin yangalari, dugonalari davrasida otasining oldiga kelib taʼzim ila bergan nonu tuziga rozilik soʻraydi. Otasi qizining peshonasidan oʻpib, yelkasidan quchib roziligini bildiradi, baxt tilaydi. Qiz onasi oldiga borib "ona-jon, bergan oq sutingizga rahmat" deb bagʻriga singib rozi-rizolik soʻraydi. Kelin mashinaga chiqmasidan avval ota unga oq fotiha beradi, baxt tilaydi. Ishtirokchilarning hammasi duoga qoʻl ochib unga joʻr boʻladilar. Eng qadim odatimizga muvofiq kelin kuyovning uyiga qadar yor-yor bilan kuzatib koʻyiladi. Bu odatlar har viloyatda, qishloklarda oʻziga xos tarzda oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston Respublikasida Nikoh toʻyilarida milliylikni saqlagan holda dab-dababozlikka berilmay, isrofgarchiliksiz, ixcham oʻtkazishga qaratilgan hukumat qarorlari qabul qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Fotogalereya 

 

Turkum:Antropologiya
Nikohni bekor qilish

Nikohni bekor qilish, ajralish — er-xotinning tiriklik chogʻida nikohning buzilishi. Oʻzbekistonda OK ajralishning asosiga qarab, uni amalga oshirish tartibini belgilagan. Qonunchilikka koʻra, nikohdan sudda va maʼmuriy tartibda, yaʼni fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FHDYO) organida ajratiladi. Ajralish erxotindan birining yoki har ikkisining bergan arizasiga kura amalga oshiriladi. Agar er-xotin alohida yashasa, daʼvo javobgar er yoki xotin turgan joydagi sudda qoʻzgʻatiladi, tu-rar joyi nomaʼlum boʻlsa, ariza javobgar oxirgi yashab turgan joydagi sudga topshiriladi. Ajralish ishlari ochiq sud majlisida koʻriladi. Ajralish toʻgʻrisidagi ish er-xotinning arizasiga muvofiq, zarur hollarda, sudning ajrimiga asosan yopiq sud majlisida koʻrilishi ham mumkin. Sud ishning koʻrilishini keyinga qoldirib, er-xotinga yarashish uchun 6 oyga muhlat tayinlashga hakli. Sud er-xotinni yarashtirish maqsadida, zarur hollarda, ajrim nusxalarini ular yashaydigan joydagi xotin-qizlar qoʻmitalariga, oʻzini oʻzi boshqarish organi, mahalla oqso-qollari kengashiga, ular huzuridagi yarashtirish komissiyalariga muhokamaqilish va yarashtirish uchun yuborishi mumkin. Aniq holatlarni hisobga olgan holda sud, er-xotinning yoki ulardan birining arizasiga koʻra, ularning yarashishi uchun berilgan muhlatni oʻzgartirishga va bu muhlat oʻtgunga qadar ishni koʻrishga hakli. Sudlar ajralishning haqiqiy sabablarini aniqlab, oʻzining butun faoliyatini oilani saqlab qolishga va uni mustahkamlashga, onalik va bolalik manfaatlaryni himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlarni koʻrishi lozimAjralish va tegishli nuances.

Quyidagi hollarda Nikohni bekor qilishq. sud tartibida koʻriladi: er-xotindan biri n.b.q.ga rozi boʻlmasa; oʻrtada voyaga yet-magan umumiy bolalar boʻlib, ularni kimda qoldirish va taʼminoti uchun aliment undirish yuzasidan nizo boʻlsa, er-xotin oʻrtasida mehnatga layoqatsiz, muhtoj er yoki xotinga aliment undirish va uning miqdori haqidagi masala tugʻilsa; birga umumiy mulkni boʻlish boʻyicha nizo boʻlsa.

Voyaga yetmagan bolalari boʻlmagan erxotin n.b.q.ga oʻzaro rozi boʻlsalar, ular nikohdan fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FHDYO) organida ajratiladi. Shuningdek, agar er-xotindan biri: sud tomonidan bedarak yoʻqolgan; ruhiyati buzilishi (ruhiy kasalligi yoki akli zaifligi) sababli muomalaga layokatsiz deb topilgan boʻlsa; sodir qilgan jinoyati uchun 3 yildan kam boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilingan boʻlsa, oʻrtada voyaga yetmagan farzandlari borligidan qatʼi nazar, er-xotindan birining arizasiga koʻra, FHDYO organida nikoh bekor qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Richard Nixon

NIKSON (Nixon) Richard Milxauz (1913.9.1, Yorba-Linda, Kaliforniya shtati-1994.22.4) – AQShning 37-prezidenti (1969—74). Respublikachilar partiyasidan. 1953—61 yillarda vitseprezident. 1973-yil N. hukumati Vyetnamda harbiy harakatlarni toʻxtatish va tinchlik oʻrnatish haqidagi shartnomani imzolashga majbur boʻlgan. 1972-yildan oliy darajadagi Sovet—Amerika uchrashuvlarida qatnashgan. „Uotergeyt ishi“ degan gʻayriqonuniy harakatlarda ishtiroki uchun ayblanish xavfi borligi munosabati bilan isteʼfoga chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:22-aprelda vafot etganlar
Turkum:AQSh vitse-prezidentlari
Turkum:AQSh prezidentlari
Yuriy Nikulin

Nikulin Yuriy Vladimirovich (1921.18.12, Smolensk viloyati — 1997.21.8, Moskva) — rus sirk artisti, kinoaktyor. Sirk sanʼatida mashhur masxaraboz (kloun) sifatida tanilgan. 1982-yildan Svetnoy bulvardagi Moskva sirkining bosh rej.i va direktori. Kinoda 1958-yildan suratga tushgan: "Kavkaz asirasi", "Brilliant qoʻl", "I operatsiyasi va Shurikning boshqa sarguzashtlari", "Daraxtlar katta boʻlganida", "Qaroqchi chollar", "Chuchelo" kabi filmlarda komik rollar bilan bir qatorda dramatik obrazlarni ham birday mahorat bilan ijro etgan. U kinoda yaratgan obrazlari orqali komik aktyor sifatida shuhrat qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rus aktyorlari
Turkum:Rossiyalik erkak aktyorlar
Turkum:Sovet erkak aktyorlari
Nil (modda)

Nil— koʻk boʻyoq modda. Mol. m. 262,27, 390—392° da suyuqlanib parchalanadi. Suv va spirtda erimaydi, anilinda eriydi. N. juda qadimdan maʼlum. N.li oʻsimliklar (indigofera va boshqalar)dan, sanoatda esa anilin yoki izatinni sintez qilib olinadi. N. qaytarilgandauning leyko-hosilasi — "oq N." hosil boʻladi. N. gazlamalarni boʻyashda ishlatiladi. Uning hosilalari, ayniqsa, tetrabromindigo va analoglari, Mas, tioindigoid boʻyoklar katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nilometr

thumb|300x300px| Al-Ravda orolidagi Nil ustunini oʻlchash, Qohira
Nilometr yil davomidagi suv toshqini mavsumida Nil daryosining suvini balandlik darajasini oʻlchash uchun ishlatiladi. Misrda tirsak birligida sozlangan nilometrlarning uchta asosiy turi mavjud:

 Vertikal ustun
 Nil daryosiga olib boradigan zinapoya
 Quduqli chuqur quduq

Agar suv sathi past boʻlsa, oziq-ovqat ham kamroq boʻlar, agar suv sathi juda baland boʻlsa, bu ham halokatli boʻlar edi. Unumdor tuproqqa ega boʻlish uchun va dalalar uchun suv toshqini qanchalik muhim ekanligini koʻrsatadigan oʻziga xos belgi bor edi.

Iyul va noyabr oylari orasida Misr orqali oʻtadigan Nil daryosi qirgʻoqlarini buzib yubordi. qoʻshni suv toshqinlarini qoplagan edi. Suvlar taxminan sentyabr va oktyabr oylarida kamaydi va ekin maydonlari ustida qora loydan iborat juda unumdor loy qodiqlari qoldirdi.

Qadimgi misrliklar oʻz yillarini ajratgan uch fasldan biri Axet yoki toshqinlar mavsumi edi.

Yillik suv toshqini Misr tsivilizatsiyasi uchun katta ahamiyatga ega edi. Kuchli boʻlmagan suv toshqini qishloq xoʻjaligi rivojlanishini uchun muhim omil edi; Biroq, odatdagidan koʻra kamroq boʻlgan suv toshqinlari ocharchilikka olib kelar, ammo suv toshqinlarini koʻp boʻlishi xuddi shunday halokatli boʻlib, toshqin tekisliklarda qurilgan inshoatlarni koʻp qismini yuvib ketar edi. Milodiy 622-999 yillardagi yozuvlar shuni koʻrsatadiki, yillarning 28 foizi suvga choʻmish darajasi kutilganidan past boʻlgan.

Keyingi suv toshqini hajmini bashorat qilish qobiliyati qadimgi Misr ruhoniylarining sirining bir qismi edi.
thumb| Elephantine orolidagi nilometr
Nilometr uchun eng oddiy dizayn daryo suviga botgan vertikal ustun edi. Suvning chuqurligini koʻrsatadigan belgilangan daraja mavjud. Ushbu oddiy koʻrinishnià Qohira markazidagi Al -Ravda orolida hali ham koʻrish mumkin.

Nilning suvini hajmini oʻlchashning yana bir yoʻli pastki suvga olib boradigan bir guruh zinapoyalardan iborat edi. Asvandagi Bu joy Misr tarixida ham alohida ahamiyatga ega boʻlgan.

 Foydalanilishi 
Nilometrlar fir’avnlar hukumdorligi davrida paydo boʻlgan boʻlsa-da, ulardan keyinchalik Misrda hukmronlik qilganlar ham foydalanganlar. Nilomertlarning baʼzilari Rim davrida qurilgan.

XX asrga kelib Nilning yillik suv toshqlari sezilarli darajada kamayadi, keyin esa Asvan toʻgʻonining qurilishi bilan butunlay toshqinlar toʻxtaydi. Asvanni baland toʻgʻonlari Misr va uning qishloq xoʻjaligiga hamda nilomertga ham katta taʼsir oʻtkazadi.
Nilot tillari

Nilot tillari — Afrika sharqidagi sharqiy sudan tillari; Nil - Sahroi Kabir tillari makrooilasining shari-nil tillari oilasiga mansub. Sudan, Uganda, Keniya, Tanzaniyada, shuningdek, Kongo va Efiopiyaning ayrim hududlarida tarqalgan. Soʻzla-shuvchilarning umumiy soni 20 mln. kishidan ortadi. Nilot tillarining oʻzaro qarindoshligi ularning fonetik tuzilishi va asosiy lugʻat tarkibi (50 foizgacha), kishilik, soʻroq va koʻrsatish olmoshlari; otlarning koʻplik shakli kabi til hodisalarini oʻrganish ja-rayonida aniklangan.

Mavjud tasniflarga koʻra, Nilot tillari gʻarbiy, sharqiy va jan. zonalarga boʻlinadi; gʻarbiy Nilot tillari —3 guruhchaga boʻlina-di va 20 dan ortiq tilni qamrab ola-di; sharqiy Nilot tillari —2 guruhchaga boʻlina-di va 12—14 ta tilni oʻz ichiga oladi; janubiy Nilot tillari —3 guruhchaga boʻlinadi va 10 dan ortiq tilni qamrab oladi. Sharqiy va jan. zonalarga mansub Nilot tillari ti-pologik jihatdan va oʻzaro qarindoshlik munosabatlariga koʻra bir-biriga yaqin turadi, gʻarbiy Nilot tillari esa bir nechta fonetik va grammatik xususiyatlari bilan ulardan farq qiladi. 1920—50 yillarda Nilot tillari uchun lotin grafikasi asosida alifbolar yaratish yoʻlida dastlabki urinishlar boʻlgan, biroq bu jarayon nihoyasiga yetmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nilotlar

Nilotlar — Sharqiy Afrikadagi xalqlar guruhi (dinka, nuer, jan. luo, bari, lotuko, misai, nandi, pokot va boshqalar). 19 million kishidan iborat bo`lgan (1990-yillar oʻrtalari). Nilot tillarida soʻzlashadi. Dindorlari anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinadilar, bir qismi sunniy musulmonlar bo`lib, bundan tashqari ularda xristianlar ham borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nil-sahroi kabir tillari

Nil-sahroi kabir tillari — Afrika tillari makrooilasi. N.-S.Nil-sahroi kabir tillarining genetik yaqinligi haqidagi faraz amerikalik olim J. Grinberggategishli. Bu tillar, asosan, Markaziy va Sharqiy Afrikada tapkalgan (eng gʻarbiy chegarasi Niger daryosining oʻrta oqimi). N.-S.Nil-sahroi kabir tillarida 30 mln. dan ortik, kishi soʻzlashadi; ushbu tillar gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan 6 oilaga boʻlinadi: 1) songaizarma; 2) Sahroi Kabir; 3) maba; 4) fur; 5) sharinil; 6) koma.

N.-S.Nil-sahroi kabir tillari ichida shari-nil oilasi alohida oʻringa ega, chunki bu oila oʻz navbatida sharqiy sudan, markaziy sudan, kunama, berta kabi tarmoklarga, tarmoqlar esa guruhlarga boʻlinadi. Umuman, N.S.Nil-sahroi kabir tillariga mansub 50 dan or-tiq til oʻz grammatik qurilishi va lugʻat tarkibiga koʻra oʻzaro keskin farqlanadi, chunki bu tillarga qoʻshni tillar (ayniqsa, xom-som tillari) kuchli taʼsir koʻrsatgan. Olimlar bu tillarni 160 dan ortiq lugʻaviy oʻxshashliklar, shuningdek, 30 dan or-tiq morfologik koʻrsatkichlarning oʻzaro muvofiqligi asosida genetik jihatdan bir deb hisoblagan boʻlsalarda, bunday oʻxshashlik va mosliklar N.-S.Nil-sahroi kabir tillari makrooilasidagi hamma tillarda ham mavjud emasOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Nilufar

Nilufar — nilufardoshlarga mansub suvda oʻsadigan koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Ikkala yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida va tropiklarda 2 turi — guli pushti yongʻoqchali N. va sariq N. oʻsadi. Bargi yirik, qalqonsimon, bandi uzun, suv betida qalqib turadi yoki suvdan yuqori koʻtarilib oʻsadi. Guli yakka, yirik, ikki jinsli, diametri 16 sm gacha boradi, oq yoki pushti, xushboʻy, bargi ustida ochiladi.

Mevasi konussimon, koʻp yongʻoqchali, suv ostida yetiladi. N. urugidan yoki ildizpoyasidan koʻpayadi. Unib chiqqanidan keyin 3-yili gullaydi. Hindiston va Xitoyda pushti N. qadimdan muqaddas oʻsimlik hisoblanadi. N.ning madaniy shakllari koʻp. N.ning poyasi, barglarida vitamin S va kauchuk, bandi va novdalarida zaharli modda — nelyumbin bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nilufar (maʼnolari)

Nilufar :

 Nilufar (Nelumbo) — nilufardoshlarga mansub suvda oʻsadigan koʻp yillik oʻsimliklar turkumi.
 Nilufar (mukofot) - "NILUFAR" — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining yillik xalqaro mukofoti.
 Nilufar (jurnal) - "NILUFAR" ("Lotus") — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining 3 oyda 1 marta nashr etiluvchi adabiy-ijtimoiy jurnali.
Nilufar — xotin-qizlar ismi.
Nilufar (mukofot)

"NILUFAR" — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining yillik xalqaro mukofoti. 1967-yildan boshlab adabiyot sohasida erishgan yutuklari, shuningdek, Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari harakatini rivojlantirishdagi xizmatlari uchun mazkur mamlakatlar yozuvchilariga beriladi. Oʻzbekistonda Zulfiya, K. Yashin va S. Azimov "N." xalqaro mukofoti bilan takdirlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Mukofotlar
Nilufar (jurnal)

"NILUFAR" ("Lotus") — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining 3 oyda 1-marta nashr etiluvchi adabiy-ijtimoiy jurnali. 1968-yil Qohirada, 1979-yildan Bayrutda, 1983-yildan Tunisda ingliz, arab va fransuz tillarida nashr etiladi. 6-soniga qadar "Afrika-Osiyo i" deb nomlangan. Bosh muharriri Fayz Axmad Abbos (1979-yildan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nilfiya

Nilfiya, nimfeya (Nymphaea) — nilfiyadoshlarga mansub suv oʻsimliklari. Kup yillik ildizli, barglari etli, uzun bandli, yuraksimon, suv betida suzib yuradi. Guli yakka, yirik, gulbandi uzun, kosachabargi yashil, gulbargi har xil rangli. Mevasi sharsimon, etli, kup urugʻli. Butun yer yuzida 40 dan ortiq turi bor. Oʻzbekistonda Amudaryo havzasida uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Nimkorlik

Nimkorlik (fors- toj. — yarim va ish) — xususiy egalikda boʻlgan yerni ijaraga olib foydalanish shakli. N.da kam yerli yoki ot-ulovi yetishmaydigan dehqon olgan hosilining yarmini berish sharti bilan yerga ekin ekkan. N.da yer egasi dehqonga ot-ulov, urugʻlik bergan, ayrim hollarda uning oilasiga ish vaqtida yashash uchun turar joy ham ajratgan. Xoʻjalik yili tugagach, hosilning yarmini dehqon, qolgan yarmini esa yer egasi uzaro teng boʻlib olgan. N. Oʻrta Osiyoda 20-asrning 20-yillariga qadar mavjud boʻlgan.

1921—29 yillardagi Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda oʻtkazilgan yer-suv islohotlari natijasida N. barham topdi (qarang Oʻrta Osiyoda yer-suv islohoti).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nimrang

Nimrang, Sherbandi, Anguri kalon — oʻrtacha kechpishar, xoʻraki mahalliy uzum navi. Oʻzbekiston va Tojikistonda kup tarqalgan. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Qrim, Dogʻiston va boshqa joylarda ham ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha (14—17 sm), sal toʻgarak yoki 5 boʻlakli, kam kertikli, chetlari yuqoriga qayrilgan. Guli bir jinsli (funksional urgʻochi). Uzum boshi yirik (boʻyi 20—22 sm, eni 12— 15 sm) vazni 550—600 g (baʼzan 1 — 1,5 kg gacha), keng konussimon yoki choʻziq.

Gʻujumlari yirik, asosan, dumaloq, kungay tomoni qizgʻish, shirin va sal nordon, karsillaydi. Tarkibida 22-25% qand, 5—6% kislota bor. Sentabr boshlarida toʻliq pishadi. Changlovchi nanlar (Pushti Toifi, Parkati, Saperavi va boshqalar) bilan aralash ekib, novdalari uzun kesilib (tupida 300—400 kurtak), yaxshi parvarish qilinsa gektaridan 250—300 s hosil beradi. Uzoq joylarga joʻnatishga, saqlashga chidamli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Nimfa

Nimfa (yun. nymphe — lichinka, kelin, qiz) — gʻumbak davriga ega boʻlmagan boʻgʻimoyoklilarning voyaga yetishidan oldingi davri. Kanalar va chala oʻzgarish bilan rivojlanadigan hasharotlar (suvaraklar, chigirtkalar, saratonlar, qandalalar va boshqalar) uchun xos. N. tashqi koʻrinishi bilan voyaga yetgan hayvon (imago)ga oʻxshab ketadi, lekin jinsiy organlari va qanotlari (qanotli hasharotlarda) rivojlanmagan boʻladi. N. bir necha marta poʻst tashlagandan soʻng voyaga yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nimfalar

Nimfalar — yunon mifologiyasida toglar, oʻrmonlar, dengizlar, buloklarda yashovchi tabiat maʼbudalari. Zevsning qizlari hisoblanib, Artemida yoki Dionisning hamroxlari deb tasavvur etilgan va koʻpgina mahalliy dinlarda ularga eʼtiqod qilingan. N.ga bagʻishlab gʻorlarga, buloqlarga, dengiz qirgʻoqlariga qurbonliklar keltirilgan. N. haykaltaroshlik va rassomlik sanʼatida takror-takror tasvirlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Nimfalidlar

Nimfalidlar (Mymphalidae) -kunduzgi kapalaklar turkumi. Qanotlari yozilganda 25–80 mm, ustki gomoni chiroyli naqshindor. Qurtlarining tanasida pixlari va kutikulyar oʻsimtalari boʻladi. 2 mingga yaqin turi maʼlum. tropik va subtropik mintaqalarda ayniqsa xilma-xil. Kapalaklari yaxshi uchadi; ayrim migratsiya kiladi. Yosh qurtlari oʻrgimchak toʻriga oʻxshash uchlarida gʻuj boʻlib yashaydi. Oʻtlar, baʼzan daraxtlar bargi bilan oziqlanadi; koʻpchiligi biron oʻsimlik turiga ixtisoslashgan oligofaglar. Gʻumbagi tanasida yaltiroqdogʻlar bor; boshini pastga osiltirib biron narsaga yopishib oladi. Yosh kapalaklik yoki qurtlik davrida qishlaydi. N. orasida sadafdorlar, tasmalilar, shashkalilar, qichitqon oʻt kapalaklari, turli rangli kapalaklar, motamsaro kapalaklar, admiral, gelikonidlar va boshqa koʻpchilikka tanish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nimcha

Nimcha — xotin-qizlarning yengsiz va yoqasiz kalta ustki kiyimi; koʻylak ustidan kiyiladi. Bichimi turlicha — oldi ochiq (uchburchak shaklda chuqur oʻyilgan), tugmachali, avra-astarli, baʼzan ikki yonida choʻntaklar qilingan. Avrasi baxmal, parcha, kimxob, shoyi va boshqa matolardan, astari ip matolardan tayyorlanadi; duxobadan yoqali va yoqasiz qilib, baʼzan orasiga yupqa paxta solib qavib paxtali N.lar ham tayyorlanadi. Kashta tikib bezatilgan (zardoʻzi N., iroqi N. va boshqalar) hozirda ham keng tarqalgan. N. qizlarning sepiga kirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kiyim
Nimshohi

Nimshohi, nimshoyi (fors, nim — yarim) — yarmi ip va yarmi ipak (teng nisbatdagi) iplardan toʻqilgan mato turi; yana q. Shoyi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ninachilar

Ninachilar (Odonata) — hasharotlar turkumiga mansub. Gavdasining uzunligi 1,4—120 mm, qanotlari 90 mm gacha yetadi. Fasetkali koʻzlari harakatchan, boshining katta qismini egallaydi. Moʻylovlari kalta, koʻzga zoʻrgʻa koʻrinadi. Qanotlari qalin toʻrlangan. Dorzoventral (orqadan qorin tomonga yoʻnalgan) qanot muskullarining, erkaklarida ikkilamchi qoʻshilish organining boʻlishi bilan boshqa hasharotlardan farq qiladi. 4500 ga yaqin (boshqa maʼlumotlarga koʻra, 3000 dan ortiq) turi bor. Arktika va qurgʻoqchilik hududlaridan tashqari hamma joylarda tarqalgan. Asosan, tropik hududlarda, suv havzalari yaqinida uchraydi. Yirtqich voyaga yetgan N. hasharotlar bilan oziqlanadi. Oʻljasini havoda tutadi. Yirik N. lichinkasi itbaliqlar va baliqlar chavoqlariga hujum qilishi mumkin. Yarim oʻzgarish orqali rivojlanadi. Havoda uruglanadi. Tuxumlarini suv tubiga yoki suvdagi oʻsimliklarga qoʻyadi. Lichinkalari yirtqich, ogʻiz organlari oʻljasini tutuvchi organ — niqobga aylangan. Maxsus tashqi jabralar (dum jabralari) yoki orqa ichak oʻsimtalari (rektal jabralar) yerdamida nafas oladi. 3 ta kenja turkum: teng qanotlilar, har xil qanotlilar, aralash qanotlilarga boʻlinadi. Keyingi turkumga oldingi ikki turkumining ham belgilarini mujassamlashtirgan, tropik hududlarda tarqalgan bitta urugʻ kiradi. Oʻzbekiston hududida N.ning oʻnlab tarqalgan. Togʻli hududlarda Oʻrta Osiyo uchun endemik, yirik N. kordu-legaster; vohalar va togʻ oldi xududlarida shaynli ninachilar koʻp uchraydi. N. qanotli hashoratlar, ularning lichinkasi esa qon soʻruvchi, hasharotlarning suvdagi lichinkalari bilan oziqlanadi. N.ning lichinkalari baliqlar uchun oziq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nineviya

Nineviya (Ninua, Ninn) — qad. Ossuriyadagi shahar (hozirgi Iroqdagi Mosul shahri yaqinida). Miloddan avvalgi taxminan 5-ming yillikda asos solingan. Miloddan avvalgi 3-ming yillikdan mixxat hujjatlarida qayd etilgan. Savdo yoʻllari kesishgan yerda joylashgani uchun Old Osiyoning tarixida muhim rol oʻynagan. Miloddan avvalgi 9-asrdan ossuriy shohlari qarorgohi. N.ning yuksalishi va ravnaq topishi, uni Ossuriya davlati va "jahon"ning poytaxtiga aylanishi miloddan avvalgi 8—7-asrlarga oiddir (Sinaxerib va uning vorislari davrida). N.ning shim. qismida Sinaxeribning "jan.-gʻarbiy saroyi" va ichki qismi devorlari harbiy, ov va maishiy saqnalarni aks ettirgan juda koʻplab barelyeflar bilan bezatilgan. Ashshurbanipalning hashamatli "shim. saroyi" joylashgan. Ash-shurbanipal saroyida davlat arxivi va podshox. kutubxonasi boʻlgan. Kutubxonada 20 mingdan ziyod "kitob" — mixxat sopol jadvalchalar boʻlgan. Nineviyaga Alloh Yunus alahissalomni payg‘ambar qilib yuborgan. (miloddan avvalgi 3-ming yillikdan boshlab qayd etilgan) va podshoh Asarxaddon saroyi qurilgan. Miloddan avvalgi 612 yil N. Yangi Bobil podshosi Nabopalasar va Midiya podshosi — Kiaksar tomonidan yer bilan yakson qilingan. Rimliklar N. oʻrnida Claudia Ninus harbiy koloniyasi (manzilgohi)ni barpo etganlar. N. harobalari Kuyunjik shahar harobasida oʻtkazilgan arxeologik qazishmalar natijasida aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qadimgi Mesopotamiya
Ninsya-Xuey muxtor rayoni

Ninsya-xuey muxtor rayoni - Xitoy tarkibidagi maʼmuriy birlik, mamlakatning shimolida. Maydoni 60,4 ming km². Aholisi 5,38 mln. kishi (1998); 1/3 qismi dungan (xuey)lar. Maʼmuriy va iqtisodiy markazi — Inchuan shahri Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — dehqonchilik. Sholi, bugdoy, tariq, gaolyan, paxta, moyli ekinlar ekiladi. Chorvachilikda, asosan, qoʻy va qoramol boqiladi. Radiotexnika, elektronika, metallurgiya, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Inchuan shahri yaqinidan toshkoʻmir va osh tuzi qazib olinadi. Xuanxe daryosida kema qatnaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ninsya-Xuey muxtor rayoni
Niobatlar

Niobatlar — niobat kislota tuzlari. N. jumlasiga meta — MeNbO3 va orto — Me3Nb04, piro — Me4Nb207 va poliniobatlar Me2OnNb2O5 kiradi. Bu yerda Me — bir valentli kation, p=2n-1,2. 2, 3, 4 valentli metallarning N. i ham maʼlum. Rangi qora, baʼzan sariq, qizgʻish va qoʻngʻir-qora. Ishuriy va ishqoriy-yer metallarning N. i issiqqa chidamli moddalar. Ular yuqori temperaturada suyuklanadi (Mas, NaNbO31417° da, KNbO3 1039° da suyuqlanadi). N.ning tabiiy birikmalari (tarkibida niobiy boʻlgan murakkab minerallar) koʻpincha pegmatitlar va granitlarda dala shpatlari (asosan, albit) bilan birga uchraydi. N. guruhiga ilmenorutil, piroxlor, eshinit kabi minerallar ham kiradi. Ishqoriy metallar va baʼzi metallarning N.i suvda oz eriydi. Koʻpchilik metallarning N.i segnetoelektrik va pyezoelektrik xossalarni namoyon qiladi. Shuning uchun ulardan keramik segnetokondensatorlar va pyezoelektr kuchaytirgichlar tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Niobiy rudalari

Niobiy rudalari - tarkibidagi niobiy birikmalari va konsentratsiyasi miqdori sanoatda foydalanish uchun texnik imkoniyat yetarli va iqti-sodiy jixatdan samarali boʻlgan tabi-iy mineral hosilalar. Niobiy rudalari tarkibida muayyan miqdorda tantal boʻladi. Nio-biyning asosiy ruda minerallari: piroxlor, kolumbit, fergusonit, evksenit, loparit. Rudaning genetik ti-piga qarab, shuningdek, tarkibida ftor, sirkoniy, kamyober elementlari, uran, toriy, litiy va boshqa minerallar mavjud. Niobiy rudalari konlari paydo boʻlishiga qarab ishqoriy va subishqoriy jinslar bilan bogʻliq endogen va karbonatitlar hamda kolumbitli granitlardagi chiziqli va maydonli nurash poʻstiga mansub, shuningdek allyuvial, delyuvialallyuvial, koʻl va flyuvial-glyasial sochmali ekzogen konlarga boʻlinadi. Dunyo boʻyicha jami niobiy zaxiralarining 2/3 qismi piroxlorli karbonatit konlariga toʻgʻri keladi. Bulardan eig yiriklari Braziliya, Kanada va boshqa mamlakatlarda. Barcha konlardan ruda ochiq usulda kazib olinadi. Niobiy rudalari tarkibida Nb2O, miqsori oʻrtacha 0,2—0,6%; boy konlarda 1% va eng kup miqdori 4% ga yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Niobiy qotishmalari

Niobiy qotishmalari - niobiy bilan boshqa elementlarni aralashtirib olinadigan, yuqori (1000° dan yuqori) temperaturaga chidamli materiallar. Vanadiy, sirkoniy, volfram, molibden va grafit bilan legirlab tayyorlangan Niobiy qotishmalari eng si-fatli hisoblanadi (q. Legirlash). Masalan, VN-3 markali qotishma tarkibi: molibden (Mo) — 4,0 — 5,2 %, sirkoniy (Zr) — 0,8 — 2,0%, uglerod (S) — 0,08 — 0,16% va qolgani niobiy. Niobiy qotishmalari vakuum-yoyli, elektron-nurli va plazma pechlarda olinadi. Niobiy qotishmalari bosim ostida yaxshi ishlanadi, payvandlanadi; ulardan pokovkalar, listlar, quvurlar tayyorlanadi. Niobiy qotishmalari motorsozlik, samolyotsozlik va raketasozlikda konstruksion material sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil