Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Aleksey Nikitich Tekuchev

Aleksey Nikitich Tekuchev (1900, Yuqorikurmayarsk — 1978) — fizik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950); fizikamat, fanlari doktori (1945). Moskva universitetni tugatgan (1930). 1930-yildan boshlab Samarqand Pedagogika akademiyasida, Oʻzbekiston Davlat Universitetida (1945—56), Ryazan davlat pedagogika institutida ishlagan. Ilmiy ishlari, asosan, geliotexnika masalalariga bagʻishlangan. U metall plyonkalarning optik xossalarini oʻrganib, bu plyonkalarning yorugʻlikni aks ettirish va yutish koeffitsiyentini aniklash usullarini ishlab chiqishga muvaffaq boʻlgan, sirtlarning nur yutish va kaytarish koeffitsiyentlarini aniqlagan.

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Teleboshqarish

Teleboshqarish – biron bir obyektning ishini nazorat qilish, agar zarur boʻlsa, ish rejimini oʻzgartirish, uning fazodagi xrlati yoki vaziyatini oʻzgartirib turish va boshqa uchun moʻljalangan boshqarish qurilmalari majmui. Telemexanikaning bir qismi boʻlgan teleboshqarishda operator (kompyuter) boshkariladigan obyektga yuboradigan kodlangan elektr yoki radiosignallar aloqa kanali orqali uzatiladi. Teleboshqarish signallari boshqariladigan obyektning avtomatik tizimi zanjiriga taʼsir etadi. Teleboshqarish operator yoki boshqa uzatish qurilmasining tashqi taʼsirini kodlangan signalga aylantiruvchi kodlash va signallarni ajratuvchi dekodlash qurilmalaridan iborat. Kodlash qurilmasi aloqa kanalida kodlangan signallarni uzoq masofaga uzatadi; dekodlash qurilmasi esa turli komandalarning signallarini turlarga ajratadi. Teleboshqarish diskret (uzlukli) va uzluksiz turlarga boʻlinadi. Diskret boshqarish tizimlarida avtomatikaning moye zanjirlarini tanlash va bu zanjirlarga taʼminlash ini ulash yoki uzish uchun „ulash“, „uzish“ kabi turli komandalar uzatiladi. Uzluksiz boshqarish tizimlari ish bajaruvchi organlari uzluksiz koʻp turli vaziyatlarga ega boʻlgan mexanizmlar (mas., xarakatlanuvchi obyektning ruli)ni boshqaradi. Bunday organlarning vaziyati avtomatik tizimning biror zanjiridagi kuchlanish qiymatini oʻzgartirib boshqariladi. Teleboshqarish qoʻllaniladigan aloqa kanallarining soniga, seleksiya usullari ga va signallarning farqiga, apparatura turiga va konstruktiv jihozlanishiga qarab turlarga boʻlinadi. Bir necha aloqa kanali boʻlgan tizimlar boshqarish punkti bilan boshqariladigan obyekt orasidagi masofa uncha katta boʻlmagan hollarda qoʻllanadi. Masofa ortgan sari bir kanalli aloqa tizimidan va ancha murakkab kodlash, dekodlash qurilmalaridan foydalaniladi. Teleboshqarishdan havoda, yer ustida, suvda harakatlanuvchi obyektlarning harakatini (uchishini) yoki zaryadlarni portlatishni masofada turib boshqarishda ham foydalaniladi (qarang Radiotelemexanika).
Televizion antenna

Televizion antenna - televizion tasvir signallari va tovushni qabul qilish yoki uzatish uchun % moʻljallangan qurilma. Uzatuvchi va qabul qiluvchi; metrli va detsimetrli diapazonda ishlaydigan bor. Uzatuvchi Televizion antenna, odatda, gorizon s tal simmetrik vibratorlar tizimidan iborat. Vibratorlarning joylashishi yoʻnalganlik diagrammasi (YD)ning shakli (qarang Antenna) va kuchaytirish koeffitsiyenti (KK) bilan aniklanadi. Uzatuvchi Televizion antenna yoʻnalganlik diagrammasi gorizontal tekislikda doiraviy, vertikal tekislikda esa yaproq shaklida boʻladi. Agar antenna tayanchining koʻndalang kesimi va kuchaytirish koeffitsiyenti kichik boʻlsa, metrli diapazonda turniket tipidagi (koʻp kavatli) Televizion antenna qoʻllanadi. Metrli diapazonda uzatuvchi Televizion antennaning kuchaytirish I koeffitsiyenti 12—15, detsimetrlida bir necha oʻn birlikka teng boʻladi.

Qabul qiluvchi Televizion antennaning individual (tashqi yoki xonaga oʻrnatiladigan) va umumiy foydalaniladigan xillari bor. Ular bir yoki kup kanalli, keng polosali boʻladi. Umum foydalaniladigan antennalar bir yoʻnalishli boʻlib, metrli va detsimetrli diapazonda ishlaydi. Metrli diapazondagi signallarni bemalol qabul qilish mumkin boʻlgan joylarda bir kanalli tashqi individual antennalar, qiyin qabul qilinadigan (telemarkazdan uzoq) joylarda detsimetrli antennalar qoʻllanadi. Xonaga oʻrnatiladigan antennalardan telemarkazga yakin joylardagina foydalaniladi. Bularga metrli diapazonda ishlaydigan teleskopik (qisqaribuzayadigan) va lentasimon antennalar kiradi. Televizion koʻrsatuvlarni yer sunʼiy yuldoshi orqali uzatishda parabolik koʻzguli antenna tizimi ishlatiladi.
Televizion koʻrsatuv

thumb|upright=1.35|Jonli televizion ko‘rsatuv olinish jarayoni.
Televizion koʻrsatuvlar (televizion dasturlar sifatida ham tanilgan) televideniyada namoyish etiladigan barcha dasturlarning umumiy nomidir. Televizion dasturlar televizion kanallarda namoyish etiladi. Har bir dasturning muayyan muddati bor boʻlib, bugungi kunda TV koʻrsatuv va dasturlarning koʻp mavjud.
Televizion sanʼat

Televizion sanʼat - borliq ni televideniye orqali tasvirlovchi sanʼat turi. Televizion sanʼat "badiiy televideniye" ahamiyatini bildiruvchi atama sifatida qoʻllanadi. Sanʼatning boshqa (kino, teatr, adabiyot, tasviriy sanʼat, musiqa va boshqalar) bilan toʻqnash holda yuzaga kelgan. Televizion sanʼat nafakat ularning asosiy tasviriy ifoda vositalarini meros qilib oldi, balki tasvirlanayotgan voqeaga maksimal yaqinlashuv, mahsulotlarni montaj qilish, boshlovchi yoki telekoʻrsatuv qatnashchilarining tomoshabinlarga murojaati, shuningdek, tomoshalarni davriy yoki seriallarga boʻlib koʻrsatishdek oʻziga xos sanʼat yaratdi. Televizion koʻrsatuvlarda maʼlum gʻoya va maqsad koʻzda tutiladi. Bu gʻoyani muayyan voqeahodisa zamirida amalga oshirish uslubiga qarab 2 yirik turga: informatsion (hujjatli) va badiiy televideniyega ajratiladi. Informatsion televideniyedagi turkum koʻrsatuvlarda voqelik hech bir ortiqcha boʻyoqsiz, tomoshabinga asl xrlida yetkaziladi ("Axborot", "Davr", "Yangiliklar" va boshqalar). Badiiy televideniyening mahsulotlari esa badiiy sanʼat va yuksak estetik talablarga javob beroladigan, voqelikni nafis sanʼat vositalari, obrazlar orqali ifoda etuvchi televizion drama va koʻrsatuvlarga asoslanadi (yana qarang Televideniye).

Sabohat Hayitmatova, Feruza Fayziyeva.
Televizion stansiya

Televizion stansiya, televizion eshittirishlarni tayyorlash va radiotoʻlqinlar yordamida uzatish uchun moʻljallangan qurilma va inshootlar majmui; televizion uzatish tarmogʻining asosiy boʻgʻini. Televizion stansiya televizion markaz deb ataladigan dasturli va retranslyatsion deb ataladigan uzatuvchi xillarga boʻlinadi. Televizion markaz — televizion dasturlar hosil qilinadigan televizion uzatuvchi tarmoqning boshlangʻich boʻgʻini. Telemarkazning asosiy texnik bazasi apparatstudiya majmui hisoblanadi. Unga texnik apparatlar, televideniya orqali filmlar koʻrsatish, televizion dastur signallarini magnit lentaga yozib olish va uni namoyish qilish (qarang Videomagnitofon) jihozlari, shaharlararo aloqa liniyalari boʻyicha boshqa telemarkazlardan kelgan dasturlarni kundalik koʻrsatuvlarga kiritish apparatlari, shuningdek oʻz koʻrsatuvlarini boshqa telemarkazlarga uzatuvchi apparatlar, televizion studiya kiradi.

Televizion studiya tovushdan izolyatsiya qilingan xonadan iborat. Studiya devorlari va shipi tovush yutuvchi materiallar bilan qoplanadi va kondensirlangan havo bilan majburiy shamollatadigan tizim bilan taʼminlanadi. Televizion stansiya tarkibida muharrirlar va rejissorlar, dastur tuzish, tayyorlash hamda uni koʻrsatish bilan shugʻullanuvchi mutaxassislar uchun xonalar boʻladi.

Studiyadan tashqari joylar (teatr, studiya va boshqalar)dan telekoʻrsatishda koʻchma televizion stansiyadan foydalaniladi.

Uzatuvchi stansiya — tasvir signallarini tovush signallari bilan birgalikda radiotoʻlqinlar tarzida Yer sirtida tarqatishni taʼminlaydigan televizion koʻrsatuvchi tarmoqning oxirgi boʻgʻimi. Bunga televizion radiouzatkichlar, televizion antenna va nazoratoʻlchash apparaturalari kiradi. Televizion antennaning tayanchi qanchalik baland boʻlsa, uzatuvchi televizion stansiyadan shunchalik samarali foydalanishga imkon beradi.
Telegramma

Telegramma (tele... va gramma.) — telegraf orqali uzatiladigan hujjatli xabar. Ichki (mamlakat doirasida) va xalqaro (mamlakatlararo)telegrammalar farqlanadi. Ichki telegramma oʻz navbatida, shaharlararo va mahalliy, shoshilinch va oddiy xillarga boʻlinadi.Telegrammalarning bir yoʻla bir necha manzilga uzatiladigan, xat telegramma, faksimil telegramma (foto telegramma.) va boshqa bor (yana qarang Faksimil alowa).
Telegraf kodi

Telegraf kodi — telegrafiyada qabul qilingan shartli xos belgilar. Bunda har qaysi harf (yoki belgi) ga elektr toki elementar signallari uygʻunlashuvi toʻgʻri keladi. Agar belgilardagi signallar miqdori har xil boʻlsa, Telegraf kodi notekis kod (mas., Morze kodi), agar bir xil boʻlsa, tekis kod mas., besh belgili (karrali) Bodo kodi boʻladi (qarang: J.M.E. Bodo, Bodo apparati).

 

 

Turkum:Belgi
Telegraf stansiyasi

Telegraf stansiyasi - abonentlar yoki aloqa muassasalari orasida telegraf aloqann taʼminlaydigan stya; telegraf tarmogʻinmng tarkibiy qismi. Telegraf aloqa kanallarini kommutatsiyalash (oʻzgartirish, uzibulash) va telegraf xabarlarini kommutatsiyalash Telegraf stansiyasilari boʻladi. Telegraf stansiyasining abonent telegraflash, toʻgʻri (bevosita) ulanadigan, birlashtirilgan va xabarlarni uzatish uchun moʻljallangan bor. T.yeda mahalliy va shaharlararo telegraf aloqa oʻrnatiladi. Abonentlarni ulash, xabarlarni uzatish va qabul qilish operatsiyalari asosan avtomatik tarzda (baʼzi Telegraf stansiyasida qoʻlda xam) bajariladi. Telegraf stansiyasi elektron hisoblash mashinalari (kompyuterlar) asosida ishlaydi.

Telegraf stansiyasi jihozlari: telegraf apparatlari, avtomatik kommutatsiya qurilmalari, koʻp karrali ulabuzgichlar, telegraf aloqa kanallarini muvofiqlashtirish qurilmalari, signallar datchiklari, telegraf xabarlarni jamlovchilar, nazoratoʻlchash asboblari, avariya va operativ signalizatsiya asboblari va boshqa Oʻzbekistonda Telegraf stansiyasilari Toshkent, Nukus sh.larida va barcha viloyatlarning markazlarida bor. Ularning ishini "Oʻzbektelekom" aksiyadorlik kompaniyasi muvofiqlashtirib turadi.
Telegraf tarmogʻi

Telegraf tarmogʻi - oxirgi (abonent) punktlardagi telegraf qurilmalari (telegraf apparatlari), telegraf styalari hamda bu punktlar va styalarni birlashtiruvchi telegraf aloqa kanallari majmui. Telegraf tarmogʻi kanallari boʻyicha telegraf aloqa amalga oshiriladi. Telegraf tarmogʻining ichki (bir mamlakat hududida) va xalqaro (teleks); kommutatsiyalanuvchi (qarang Kommutatsiya) va kommutatsiyalanmaydigan (doimiy biriktirilgan); umumiy foydalanilgan (u boʻyicha telegrammalar uzatiladi); abonent telegraflash; idoraga tegishli (mas., temir yoʻl transporti, fukaro aviatsiyasi va boshqalar); faksimil aloqa (fototelegraf) bor. Telegraf tarmogʻi magistral tarmoqlar (mamlakatlar, oʻlkalar va viloyatlararo aloqa uzellari), hududiy yoki viloyatlararo (viloyatlar yoki tumanlar aloqa uzellari orasidagi) va mahalliy (oxirgi punktlar orasidagi) tarmoklarga boʻlinadi. Har qaysi hududda bosh (asosiy) uzel, viloyat va tuman aloqa uzellari boʻladi. Telegraf tarmogʻi mamlakat yagona avtomatlashtirilgan aloqa tizimining tarkibiy qismi hisoblanadi.
Telegrafiya

Telegrafiya — telegraf aloqasini tashkil qilish tamoyillarini oʻrganish, telegraf signallarini uzatish usullarini ishlab chiqish va bu usullarni amalga oshirish uchun moʻljallangan apparatlarni yaratish bilan shugʻullanuvchi fan va texnika sohasi. Telegraf kanallari buyi’cha xabarlarni uzatish sifatini baholash bilan ham shugʻullanadi.

Asosiy vazifalariga kura, telegraf ilmiy-texnik fan sifatida quyidagi boʻlimlarni oʻz ichiga oladi: telegraf kodlari (uzatishda harfraqamli xabarlarni elektr signallariga va qabul qilishda aksincha aylantirish); oxirgi telegraf qurilmalari (telegraf apparatlari, transmitterlar va referforatorlar, signallarni uzatish va qabul qilish usullari, elektron va raqamli apparatlarni ishlab chikish); telegraf kanallari (liniya aloqa vositalaridan samarali foydalanish, zarur parametrli kanallar qurish); telegraf tarmoqlari (abonentlar va oxirgi punktlarni ulash usullarini tanlash, telegraf styalarini eng qulay joylashtirish, abonentlarga xizmat koʻrsatish sifatini yaxshilash).

Telegraf boshqa aloqa dan farqli ravishda harf, raqam va tinish belgilaridan iborat diskret (uzuquzuq) xabarlar bilan ish yuritadi. Uzatiladigan xabarlar ham diskret hisoblanadi. Umumiy aloqa nazariyasi va axborotlar nazariyasi Telegrafning nazariy asosini tashkil qiladi. Telegrafda ehtimollar nazariyasi va mantiqiy algebradan ham foydalaniladi. Faksimil aloqa tamoyillarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fototelegrafiya telegrafning muhim yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi.
Bernardino Telezio

thumb|Bernardino Telezio
Bernardino Telezio (1509 — Kozensa — 1588.2.10) — italyan faylasufi. Neapol shahrida tabiatni tajriba asosida oʻrganuvchi akademiyaga asos solgan. Uytonish davri tabiiy ilmiy empirizmining asosiy vakillaridan biri. Tabiat rivojiga ilohiy kuchning bevosita taʼsirini inkor etgan. Narsalarning oʻzini oʻzi saqlab qolishga boʻlgan intilishini butun borliqni harakatga keltiruvchi kuch, oʻzini takomillashtirib borishini esa — maqsad deb hisoblagan. "Narsalarning oʻz qonunlariga koʻra tabiati toʻgʻrisida" asarini yozgan (1565). Unda ilk yunon naturfalsafasi anʼanalariga qarshi chiqqan. T. Kampanella, Bruno, Dekart, F. Bekonga jiddiy taʼsir koʻrsatgan. T. fikriga ko'ra makon bir tomonlikka ega olamda mutlaq bo'shlik ham mavjud.
Teleks

Teleks tele… va inglizcha, exchange —almashinuv – abonentlar orasida ikki tomonlama bevosita telegraf xabarlar almashish uchun moʻljallangan xalqaro telegraf aloqa tarmogʻi. „Teleks“ kommutatsiya telegraf styalari boʻlgan mamlakatlarning milliy telefaf tarmoqlarini birlashtiradi. Styalar kabel va radioliniyalar, shuningdek kosmik aloqa tizimidan foydalangan holda telegraf aloqa kanallari boʻyicha bir-biri bilan xabarlar almashinadi. Abonentlarni milliy, xalqaro va qitʼalararo kommutatsiya styalari avtomatik tarzda (abonent rakamini terib) yoki buyurtma boʻyicha (stya operatorlari opkali) ulaydi. Har qaysi abonent tomonda avtomatik tarzda javob beruvchi qurilmali startstop (ulashuzish) telegraf apparata va chaqiruv asbobi boʻladi. Jahondagi 150 dan koʻp mamlakat (shu jumladan Oʻzbekiston) milliy telegraf tarmoklarini birlashtiradi (2004).
Telemarkaz

Telemarkaz, televizion markaz — televizion dasturlarni tayyorlash va uzatish uchun moʻljallangan inshootlar va texnika vositalari majmui. Asosiy tarkibiy boʻlinmalari — apparatstudiya kompleksi; koʻchma televizion styalar va Kuchma videoyozuv Apparatxonadagi jihozlar. styalari. Apparatstudiya kompleksiga telestudiya, texnik apparatxonalar (telestudiya joylashgan televizion kameralardan keladigan videosignallarni kuchaytiruvchi va oʻzgartiruvchi jihozlar boʻladi), rejissyorlik xonalari (videonazorat qurilmalari boʻladi), telekinoproyeksion apparatxonalar (telekinouzatkichlar boʻladi) va videoyozuv apparatxonalari kiradi. T.da yoritish sexi, boshqa sex va qoʻshimcha xizmatlar (pardozxonalar, kiyim tanlash xonalari, musiqa tanlash xizmati va boshqalar) boʻladi. T.dan uzatiladigan teledasturlar televizion styaga tushadi, bu stya teleminorada joylashgan antennasi orqali tasvir va tovush signallarini efirga uzatadi. Teledasturlarni rangbarang qilish, bezash ishlarida dizayn, kompyuter grafikasidan keng foydalaniladi. telemarkazda xususiy televizion dasturlar tayyorlash bilan birga xalqaro aloqa vositalari orqali boshqa shaharlarning teledasni ham qabul qilib, retranslyatsiya qilish mumkin. Oʻzbekistonda Toshkent va Nukus shaharlarida hamda barcha viloyatlarning markazlarida T. bor. Eng yirik T. — Oʻzbekiston Respublikasi Telemarkazi Toshkent shahrida joylashgan. U 1956-yilda tashkil qilingan. Uning asosiy vazifasi Oʻzbekiston televideniyesi kanallari tomonidan tayyorlangan koʻrsatuvlarni texnikaviy jixatdan taʼminlab efirga uzatishdan iborat. Markaz bir kechakunduzda 52 soat koʻrsatuvlarni efirga uzatishni taʼminlaydi. Yangi raqamli markaziy apparatxona va umumiy maydoni 600m2 boʻlgan 5 kamerali studiya qayta jihozlanib ishga tushirildi, 8, 6 va 4 kamerali raqamli koʻchma televizion stya mavjud (2004).
Telemexanika tizimi

Telemexanika tizimi - masofadan turib radioaloqa yoki simli aloqa kanali boʻyicha operator (kompyuter) dan boshqarish obʼyektiga signallar uzatadigan va qaytgan axborotlarni nazorat qiladigan texnika vositalari majmui. Boshkarish punkti (BP), bir yoki bir necha nazorat punkti (NP) hamda BP va NP ni ulovchi aloqa liniyasidan iborat.

Telemexanika tizimining toʻplangan (bitta NP chegarasidagi) obʼyektlarga va tarqoq obʼyektlarga moʻljallangan xillari bor. Birinchi turga misol sifatida alohida qurilish krani, samolyot va boshqalarni boshkarish tizimlari, ikkinchi turga gaz va neft quvurlari, sugʻorish tizimlari, temir yoʻl uzellari, korxona va boshqalarni boshkarish tizimlari kiradi. Telemexanika tizimida nazorat qilinadigan va boshkariladigan axborotlarning barchasi yoki faqat baʼzi uzatilishi mumkin. Faqat obʼyektlarning parametrlari haqida axborot uzatiladigan Telemexanika tizimi teleoʻlchash, nazorat qilinadigan obʼyektning vaziyati haqidagi axborot uzatiladiganini telesignalizatsiya, faqat boshqarish "buyruqlari" uzatiladigani teleboshqarish tizimi deb ataladi. Kompleks Telemexanika tizimida nazorat va boshqarish axborotlarining barcha ni uzatish mumkin.

Telemexanika tizimi xalq xoʻjaligi va sanoatning turli sohalarida, kosmonavtika, aviatsiya va boshqalarda keng qoʻllanadi (qarang Telemexanika).
Telenomuslar

Telenomuslar (Telenomus) -pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlarning urugʻi; yaydoqchi tuxumxoʻrlar. 8 turi maʼlum. Uz 0,7— 1,5 mm, kora tusli. Asosan Kavkaz va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Lichinkasi oʻsimlik qandalalari, pashsha va kapalaklar, xasva tuxumida, parazitlik qiladi. Odatda, bir tuxumda bir, baʼzan koʻp (6— 16) parazit 2 haftadan 1,5 oygacha rivojlanadi. Ayrim bir yilda 10-marta nayel beradi. T.dan oʻsimliklarni himoya qilishda zararkunandalarga karshi kurashning biologik usullarida foydalaniladi.
Telepatiya

Telepatiya (tele... va yun. pathos — sezish, his qilish) — fikr va histuygʻularni sezgi organlari ishtirokisiz masofaga uzatish hodisasi. Baʼzi da axborot uzatuvchi bilan uni qabul qiluvchi oʻrtasidagi oʻzaro fikriy muloqotga T. deyiladi. T. vaqt va fazo jihatdan insondan uzoqlashgan, bevosita idrok qilish imkoni boʻlmagan hodisalarni sezish (his qilish) qobiliyati toʻgʻrisidagi taʼlimotdir. Insondagi T. qobiliyatining ilmiy yechimi hali topilmagan. U hakda turli qarashlar, talqinlar mavjud. Fikrni sezgi organlari yordamisiz, maʼlum fizikaviy muhitsiz ham masofaga uzatish mumkin degan yondashuv bor. Baʼzi psixologlar odamlarda bunday xususiyat boʻlishini tasdiklasalar, boshqalari unga shubha bilan qaraydilar, hatto inkor kiladilar. Ondasonda uchrab turadigan T. hodisasi umumpsixologik qonuniyatga ega emas. Shu bois, hozirgi zamon ilmiy psixologiyasida telepatik qobiliyatning insonlarda mavjudligi borasida eksperimental maʼlumotlar toʻplanmagan. Kelajakda T. boʻyicha chuqur ilmiy tadqiqotlar oʻtkazilmasa, u parapsixologiya voqeligi sifatida qolib ketaveradi.

Ergash Gʻoziyev.
Telefon aloqa

Telefon aloqa — telefon apparati yordamida abonentlar oʻrtasida tovushli aloqa bogʻlashga imkon beradigan elektr aloqa vositasi. Telefon tarmoqlari orqali amalga oshiriladi, amalda istalgan masofa orasida, yer yuzidagi istalgan joy oʻrtasida tovushli aloqa urnatishga imkon beradi. Shotland ixtirochisi A. G. Bell 1876-yilda birinchi elektrakustik qurilma — telefon ixtiro qilganidan hamda AQSH (NyuXeyven) da 1878-yilda birinchi telefon stya qurilganidan beri Telefon aloqa boshlangan. Oʻsha yili ingliz fizigi D. E. Yuz kumir uzakli mikrofon yaratdi. Amerikalik ixtirochi T. A. Edison (1847—1931) koʻp yillar mobaynida Telefon aloqani takomillashtirishga doir ishlar olib bordi. Birinchi oddiy ATS loyihasini rus ixtirochisi K. Mossitskiy 1887-yilda taklif qildi. Murakkab ATS loyihasini 1893-yilda rus olimi M. F. Freydenberg ishlab chiqdi. Birinchi xalqaro telefon liniyasi (Moskva — Peterburg) 1908-yilda ochildi, 1939-yilda dunyoda eng uzun koʻp karrali Telefon aloqa liniyasi (Moskva — Xabarovsk) ishga tushdi. Odimlab qidirgichli birinchi ATS 1947-yil, koordinat ulagichli ATS 1960-yil joriy qilindi. 20-asr 60y.larida kvazielektron ATS, 70y.laridan boshlab elektron ATS amalda qoʻllana boshlandi. Oʻzbekistonda (Toshkentda) Telefon aloqa 1887-yil ishlay boshlagan, 1914-yil Toshkent sh. telefon tarmogʻi ishga tushgan. Respublikada dastlabki telefon styalar 1929-yil qurilgan, birinchi ATS 1932-yil ishga tushirilgan, dekadaodimli tizimdagi ATS 1956-yil qurilgan. Koordinat ATS 1974-yil paydo boʻlgan. Dastlabki shaharlararo Telefon aloqa Toshkent — Samarqand, Samarqand — Qoʻqon, Toshkent — Piskent, Toshkent — Toʻytepa liniyasida 1924-yil ochilgan. 20-asr 60y.laridan havo aloqa liniyalari astasekin yer osti kabellariga oʻtkazildi, shaharlararo Telefon aloqa uchun kabel liniyalari bilan bir qatorda radioreledan, 80y.lardan aloqa yoʻldoshlaridan foydalana boshlandi. Toshkentda dastlabki telefonavtomatlar (taksofonlar) 1935-yildan oʻrnatila boshlandi, birinketin boshqa yirik shaharlarda ham rayem boʻldi. 20-asr 90y.laridan raqamli va uyali telefon tizimi paydo boʻldi. Hozir respublika va jahonning barcha shaharlari bilan aloqa oʻrnatishga imkon beradigan xalqaro telefonavtomatlar mavjud. Respublikamizdagi barcha shaharlar orasida va xalqaro Telefon aloqa yoʻlga qoʻyilgan. Republikada Telefon aloqaga doir barcha ishlar "Oʻzbektelekom" AK tarmoqlari orqali amalga oshiriladi.

Telefon aloqaning umumiy foydalaniladigan mahalliy, shaharlararo va xalqaro bor. Mahalliy Telefon aloqa idoralararo va ichki (korxonalardagi, mas., dispetcherlik aloqasi), harakatdagi obʼyektlar bilan (mas., kosmik aloqa, poyezdlardagi aloqa, radiotelefon aloqa va boshqalar) va maxsus (mas., suv osti kemalari bilan aloqa) turlarga boʻlinadi. Tovushni kodlangan tarzda uzatsa boʻladigan (qarang Vokoder), xalqaro aloqa kabellari tarmogʻi, zich aloqa liniyasi apparatlari va boshqa mavjud. Uyali va rakamli Telefon aloqa borgan sari keng rayem boʻlib bormoqda (2004).
Telefon kommutatori

Telefon kommutatori - telefon styasida abonentlarni qoʻlda ulabuzish (kommutatsiya) uchun moʻljallangan qurilma. Liniya (abonent) komplektlari, shnur juftlari asboblari va telefonchilarning ish oʻrnidagi asboblardan iborat. Telefon kommutatorining liniya komplektlariga telefon liniyalarini ulash uyalari, chaqiruv klapanlari yoki signal lampalari kiradi. Bular abonentdan chaqiruvni kabul qilish va unga zarur liniyani ajratish uchun xizmat qiladi. Shnur juftlari asboblariga soʻrovchaqiruv kaliti, shnurli shtepsellar, gaplashuvni tugatish klapani yoki lampasi kiradi. Bular abonentni boshqa abonentga ulash va gaplashish tugaganligi toʻgʻrisida signal olishga imkon beradi. Ish oʻrni asboblariga mikrofonlar, telefonlar, telefon induktorlari va boshqa kiradi. Bular telefonchining abonent bilan gaplashishi va boshqa abonentga chaqiruv yuborishiga imkon beradi. Telefon kommutatorining magʻalliy batareya, markaziy batareya bilan ishlaydigan va aralash bor. Telefon kommutatori asosan kichik telefon styalarda qoʻllanadi, yirik styalarda abonentlarni ulashuzishga doir amallar avtomat lashtirilgan.
Telets

Telets, Oltinkoʻl — Oltoyning shimoli-sharqidagi koʻl. RF Oltoy oʻlkasida, 436 m balandlikda. Maydoni 325 km². Eng chuqur joyi 235 m. Uz. 77,7 km, eni 5,2 km gacha. Qirgʻoklari metamorfik slanetslar va granitlardan tuzilgan, tik, bal. 800–2400 m. Koʻl tubi tekis, kulrang loyqa bilan krplangan. Koʻlga 70 tacha dare quyilib, Biya daryosi oqib chiqadi. Suvning trasi yezda 17—18° (janubida ayrim vaqtda 24° gacha). Koʻl baʼzan muzlaydi. Sohilida Artibosh, Yogʻoch, Yaylov (Oltoy qoʻriqxonasining markazi) shaharchalari joylashgan. Turizm markazlaridan.

Turkum:Oltoy oʻlkasi
Turkum:Oltoy togʻlari
Turkum:Rossiya koʻllari
Telugu tili

Telugu (andhra) tili - dravid tillaridan biri. Hindistonning Andhra Pradesh shtatining rasmiy tili, qoʻshni shtatlar, shuningdek, Shri Lanka, JAR, Myanma, Malayziya, Singapur va boshqa joylarda tarqalgan. Hammasi boʻlib 75 mln. dan ortiq (1996) kishi soʻzlashadi. Telugu tili lahjalari 4 guruhga boʻlinadi: shim.sharqiy, markaziy, shim.gʻarbiy va janubiy. Ular oʻrtasidagi fonetik va morfologik tafovutlar uncha katta emas. Telugu tilida grammatik jihatdan oʻziga xos hodisalar mavjud: 1 va 2 shaxs kishilik olmoshlarining maxsus shakllari, tuslanishli va tuslanisheiz feʼllarning ayrim koʻrsatkichlari. Eng qad. yodgorliklari 525—600-yil larga mansub. Adabiy til 14—17-asrlarga kelib shakllangan hamda unga sanskrit va prakrit tillari kuchli taʼsir oʻtkazgan. 19-asr boshida Telugu tilining adabiy shakli ogʻzaki tildan jiddiy farq qilib qoldi 19-asr oxiridan ogʻzaki soʻzlashuv tiliga yaqin yangi adabiy til uchun harakat boshlandi. Yozuvi brahmining jan. shaklidan kelib chiqqan.

 
 Petrunicheva Z. N., Yazoʻk telugu, M., 1960.

Turkum:Tillar
Turkum:Telugu tili
Howard Martin Temin

Howard Martin Temin (10-dekabr 1934, Filadelfiya – 9-fevral 1994 Madison, Viskonsin) — amerikalik virusolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi xamda Sanʼat va fanlar akademiyasi aʼzosi. Suortmore kollejini tugatgan (1955). Kaliforniya texnologiya institutida falsafa doktori (1959). Viskonsin shtatidagi Madison universitetida onkologiya professor (1969-yildan). Ilmiy izlanishlari eksperimental embriologiya, hayvonlar virusologiyasiga oid. RNKdan DNKga irsiy maʼlumot oʻtkazish (transkripsiyami taʼminlovchi teskari transkriptiza fermentini kashf qilgan (1970). Hujayra irsiy ashyosining oʻsma viruslari bilan taʼsirlashuviga bogʻliq kashfiyot, yaʼni provirus nazariyasi muallifi. Nobel mukofoti laureata (1975, D. Baltimor va R. Dulbekko bilan hamkorlikda)."TEMIN (Temin) Xouard Martin" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1934-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:9-fevralda vafot etganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Temir yoʻl

thumb|Temir yoʻl stansiyasi
Temir yoʻl — 1) yoʻlovchi va yuklarni tashiydigan, texnika vositalari va inshootlari (poyezdlar, vagonlar, styalar, avtomatika va telemexanika qurilmalari dispetcherlik xizmati va boshqalar) majmui bilan jihozlangan transport korxonasi. Vazifasiga qarab, umumiy foydalaniladigan (magistral); sanoat transporti, ruda konlari va boshqa joylarda ishlatiladigan; shahar temir yoʻl (tramvay, metropoliten); izlari oraligʻining kengligiga qarab, keng izli va tor izli boʻladi. Relslar oraligi 1676 mm (Hindiston, Ispaniya, Argentina, Chili va boshqalar), 1520 mm (Rossiya, Oʻzbekiston va boshqalar), 1435 mm (Yevropaning koʻpchilik mamlakatlari, Kanada, AQSH), 1067 mm (Yaponiya, Indoneziya va boshqalar); 2) temir yoʻl transporti qatnaydigan relsli iz; ustki qurilma, yer polotnosi va sunʼiy inshootlardan iborat. Ustki qurilma relslar, rels birikmalari, strelkali oʻtkazgichlar, shpal, bruslar va ballast qatlamlaridan iborat. Yer polotnosi koʻtarma va oʻymalardan iborat boʻlib, yoʻl ustki qurilmasiga zamin boʻlib xizmat qiladi. Sunʼiy inshootlarga Temir yoʻl koʻpriklari, tonnellar, viaduk, drenaj quvurlari, tirgak devorlar va boshqa kiradi. Temir yoʻl yoqalab yoʻl belgilari (kilometrlar, piketlar va shu kabilar) oʻrnatiladi (yana qarang Temir yoʻl transporti).

Turkum:Temir yoʻllar
Temir yoʻl stansiyasi

thumb|Temir yoʻl stansiyasi

Temir yoʻl stansiyasi - temir yoʻl poyezdlarini joʻnatish va qabul qilish uchun moʻljallangan korxona. Unda temir yoʻl tarkibi va yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatiladi, yuk va bagajlar qabul qilinadi, ortiladi, tushiriladi, vagonlardan poyezdlar tuziladi va hokazo Vazifasiga qarab — oraliq, uchastka, saralash, yuklash va yoʻlovchilar chiqarish; ish hajmi va murakkabligiga karab — sinfsiz (ish hajmi katta va texnik jihozlanish darajasi yuqori boʻlgan) va 1 — 5sinfli xillarga boʻlinadi. Transport yoʻlis. tarkibiga yoʻllar, vokzallar, xizmattexnika binolari, platformalar, saralash tepaligi, aloqa va boshqa kiradi."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Binolar va inshootlar
Temir oksidlari

Temir oksidlari - temirning kislorod bilan birikmalari: temir (II)oksid — FeO, temir (III)oksid — F2O3 va temir (II, Sh)oksid — Gʻe3O4. Temir oksidlari temirning oksidlanishidan hosil boʻladi (qarang Temir). Tabiiy Temir oksidlari (gematit Gʻe2O3, magnitit Gʻe3O4 minerallari) temir olish uchun xom ashyo hisoblanadi (qarang Temirrudalari). Temir oksidlari pigment (temirli surik) sifatida ishlatiladi; ferromagnit Temir oksidlari (Gʻe3O4, u— Gʻe2O3) magnit materiallar ishlab chiqarish.da qoʻllanadi. Temir oksidlaridan tashqari temir gidroksidlari ham maʼlum. Temir (P)gidr oksid Gʻe(ON)2 — 2 valentli temirning tuzlariga ishqorlar taʼsir ettirilganda hosil boʻladi; tezda oksidlanib, GʻeO(ON)ga aylanadi. Suvda erimaydi, kislotalar va ishqorlarda eriydi. Te mir (Ill)r i droke id Gʻe(ON)3 — qizgʻishjigarrang modda, kucheiz asos, amfoter. Ishqorlar bilan qoʻshib suyuklantirilsa, f ye r ritlar deb nomlanadigan tuzlar, mas., NaFeO2 hosil boʻladi. Gʻe(ON)3 gazlarni tozalashda yutuvchi massa komponenti, organik sintezda katalizator sifatida qoʻllanadi.
Temir rudalari

Temir rudalari - tarkibidagi temir miqdori va birikmalari undan temirni ajratib olishga texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Temir rudalari mineral tarkibi, temir miqdori, foydali va zararli aralashmalari, hosil boʻlish sharoitlari va sanoatdagi xossalari jihatidan xilmaxildir. Muhim rudali minerallari: magnetit, magnomagnetit, titanmagnetit, gematit, gidrogematit, gyotit, gidrogyotit, siderit, temirli xloritlar. Tarkibi, kelib chiqishi va sifati boʻyicha Temir rudalari har xil boʻlib, sanoatda foydalaniladigan da temir miqdori 16% dan 72% gacha oʻzgaradi va shunga qarab boy (Ғе 50% dan ortiq), oddiy (Ғе 25—50%) va kambagʻal (Ғе 25% dan kam) rudalar farq qilinadi. Odatda, Temir rudalari tarkibida zararli qoʻshimcha elementlar (oltingugurt, fosfor, mis, margimush, qoʻrgʻoshin, rux) uchrab, ularning miqdori 0,1—0,3 dan (S, P, Si) hamda 0,05—0,09% dan (Ag, Zn, Sn, Pb) oshea ruda sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Temir rudasi tarkibida foydali elementlar (Ni, Co, Mp, Sg, Ti, Ni, V va boshqalar) xam mavjud boʻlib, ular (Mn, Cr, Ni) miqdorining maʼlum darajaga koʻpayishi poʻlat sifatini oshirsa, Ti, V, Co kabilar esa, qoʻshimcha foydali element sifatida ajratib olinishi mumkin. Temir rudalari choʻyanni tabiiy koʻrinishda yoki boyitilgandan soʻng eritish uchun ishlatiladi. Tarkibida 50% dan kam Ғе boʻlgan Temir rudalari, asosan, magnit separatsiyasi yoki gravitatsion boyitish metodi bilan (Fe 60% gacha) boyitiladi. Temir rudalari konlari kelib chiqishi jihatidan 3 guruhga: magmatogen, ekzogen va metamorfogen konlarga boʻlinadi: magmatogen (Uralda Kusinsk, Kachkanar skarnlari; JARda Bushveld konlari majmuasi; Qozogʻistonda Sokolov, Sarbay konlari va boshqalar), ekzogen (Qrimda Kerch; Qozogistonda Ayat; Uralda Alapayevsk konlari va boshqalar) va metamorfogen (Rossiyada Krivoy Rog, Kursk magnit anomaliyasi; Avstraliyada Xamereli va boshqalar). Temir rudalari, asosan, choʻyan, poʻlat va turli ferrokrtishmalar olishda, qisman tabiiy boʻyoqlar sifatida hamda burgʻilash quduklarida burgʻilash suyuqligini ogʻirlashtiruvchi qoʻshimcha sifatida ishlatiladi. Temir ruda konlarining eng yirik zaxiralari (80% dan koʻprogʻi) Rossiya, Braziliya, Kanada, Avstraliya, AQSH, Hindiston, JAR, Shvetsiya va Fransiyada joylashgan. Oʻzbekistonda uncha katta boʻlmagan Temir rudalari konlarining bir nechtasi maʼlum boʻlib, ulardan sanoat ahamiyatiga moliklari magmatogen genezisli magnetitgematit tarkibli Surenota (Toshkent viloyati) hamda asosan, titanmagnetitli Tebinbuloq temir koni (Qoraqalpogʻiston) shular jumlasidandir.

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Temir qapigʻ

Temir qapigʻ (qadimiy turkiycha qapu — eshik), Darvozai ohanin, Darbandi ohanin, Ohanin darvozasi — Oʻrta Sharq mamlakatlari, xususan Movarounnahrdagi bir qancha shaharlarning mudofaa devorlaridagi temir darvoza, shuningdek, tor togʻ daralaridagi oʻtish yoʻlagi. Oʻzbekistonning janubiy hududidagi Boysuntogʻ tizmasi gʻarbida joylashgan tor dara — qadimiy mashhur togʻ yoʻlagi ham Temir qapigʻ deyilgan. Uning nomi da turlicha yozilgan. Arabcha da Bob u l hadid, moʻgʻulchada Qahlagʻa, Xondamirning "Habib assiyar" asarida Tangi Chakchak, Muhammad Vafo Karminagiy "Tuhfai xoniy" asarida Buzgalaxona deb qayd etilgan va bu nom XIX asrning 2-yarmida ham saqlangan. (qarang Buzgalaxona). Qadimda Temir qapigʻ 2 tarixiymadaniy oʻlka — Baqtriya va Sugʻdiyonani bogʻlab turgan. Arxeologik tadqiqotlar (1985, 1989—1990) xulosalariga koʻra, Temir qapigʻ hududida, relyefga moslab, Shoʻrobsoy vodiysidan oʻtish mumkin boʻlgan joy bal. 2,7 m (qalinligi 6,5 qisman toshdan, bir qismi xom gʻishtdan, uz. 300 m chamasi mudofaa ahamiyatiga ega) devor bilan toʻsilgan. Uning baʼzi joylariga minoralar va bitta toʻrtburchak shaklidagi kichik qoʻrgʻon (Sherxoja qoʻrgʻoni, 80x50 m, hozir sakdanmagan) ham qurilgan edi. Qoʻrgʻon vaqt jihatdan taxminan mil. av. IV asrga mansub, dastlabki devor esa, Yunon-Baktriya podshogʻligi davrlariga toʻgʻri keladi. Temir qapigʻ harbiy mudofaa maqsadidagi joy boʻlishi bilan birga, xalqaro savdo yoʻlidagi muhim bojxona vazifasini oʻtagan. Buyuk ipak yoʻlining bir tarmogʻi shu yerdan oʻtgan. Bu haqsa Rui Gonsales de Klavixo "Safarnomasi"da muhim maʼlumotlar keltirilgan. U shunday yozadi: "... Temir darvoza Temurbekning ixtiyorida va unga har yili katta daromad keltiradi, chunki kichik Hindistondan Samarqand podshoxligiga va undan shimolidagi yerlarga yoʻl olgan savdogarlar shu yerlardan oʻtadi..."Jizzax viloyatidagi Ilonoʻtti togʻ yoʻlagi ham Temir qapigʻ deb atalganOʻzME.

 

 

Turkum:Shahar darvozalari
Temir qoziq

Temir qoziq, Oltin qoziq, Qutb yulduzi — Kichik Ayiq yulduz turkumining eng ravshan yulduzi. Osmonida Shimoliy qutbga eng yaqin joylashgan yulduz boʻlib, qutbgacha taxminan 1 gradus masofada joylashgan. Osmondagi barcha yulduzlar Shimoliy qutb atrofida sharqdan gʻarbga tomon koʻrinma harakatlanib (Yer oʻz oʻqi atrofida gʻarbdan sharqqa tomon aylanishi tufayli), qutb atrofida konsentrik aylanalar chizadi. Temir qoziq yulduzi qutbga juda yaqin boʻlganidan yulduzlar goʻyo uning atrofida aylanadigandek va bunda u qoʻzgʻalmay turgandek tuyuladi. Shu bois unga Temir qoziq (Oltin qoziq, Qutb yulduzi) deb nom berilgan. Temir qoziqni Katta Ayiq (Yetti Qaroqchi) yulduz turkumi "choʻmichi" yoki "barkash" orqali oson topish mumkin.

Buning uchun "barkash"ning oxirgi "suv quyiladigan" 2 yulduzi orqali toʻgʻri chiziq tortilib, "barkash"ning ogʻzi tomoniga bu 2 yulduz orasidagi yoy oʻlchamidan 5 ta qoʻyilganda aynan Temir qoziq yulduziga taqaladi. 

Temir qoziq yulduzining rangi sargʻish; temperaturasi Quyosh temperaturasvdan ancha yuqori (7000°); diametri Quyoshdan 120 marta katta. Uning nurlanish quvvati Quyoshnikidan 10000 marta ortiq. Temir qoziq hajmi oʻzgaruvchi (pulsatsiyalanuvchi) yulduzlar turkumiga kiradi. Bunda uning temperaturasi spektri va ravshanligi ham bir oz oʻzgaradi. Yulduz kattaligi ravshanligining maksimumida 2,1 minimumida 0,3 ga chiqadi. Undan chiqqan nur Yergacha 472 yidda yetib keladi. 1779-yilda V. Gershel uning yoʻldoshyulduzini ochgan.

 

 

Turkum:Yulduzlar
Turkum:Astronomiya
Turkum:Koinot
Muyassar Temirova

Muyassar Temirova (1941-yil 2-fevral, Shergiron qishlogʻi, Buxoro tumani, Buxoro viloyati, Oʻzbekiston SSR, SSSR) – Oʻzbekiston qahramoni. Atoqli oʻzbek zardoʻzi. Buxoro zardoʻzlik maktabi namoyondalaridan biri. Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1972). Oʻzbekiston Respublikasi „Hunarmand“ uyushmasi Buxoro viloyat boshqarmasining faxriy aʼzosi.

 Bolalik va yoshlik yillari 
Muyassar Temirova 1941-yil 2-fevralda Buxoro viloyati Buxoro tumanining Shergiron qishlogʻida tavallud topgan.

Buxorolik zardoʻzlarining yosh avlodiga mansub boʻlib, zamonasining ustalardan saboq olgan.

Muyassar Temirova zardoʻzlik faoliyati bilan 1958-yildan buyon shugʻullanib keladi. Zardoʻzlik sanʼatining rivojiga katta hissa qoʻshgan. Uning 700 nafarga yaqin shogirdlari boʻlib. Zardoʻzlik sanʼatida yuqori muvaffaqiyatlarga erishib, Oʻzbekiston SSR xalq rassomi faxriy unvoni bilan taqdirlangan, yetuk usta sifatida sifatida tan olingan.

Ijodiy ishlari MDH davlatlari va Fransiya, Germaniya, AQSh, Italiya, Shveysariya kabi oʻndan ortiq mamlakatlarda tashkil etilgan xalqaro koʻrgazmalarda namoyish etilib, sertifikatlar va qimmatbaho sovgʻalar sovrindori boʻlgan.

1959-yildan Buxoro zardoʻzlik fabrikasida (hozirgi Buxoro „Zardoʻz“ aksiyadorlik jamiyamati) usta, sex boshligʻi, boʻlim boshligʻi; 1994-yildan yuksak badiiy buyumlar tayyorlash boʻlimining katta ustasi. Zardoʻz M. Ahmedovaga shogird tushib, anʼanaviy zardoʻzlik sanʼatini puxta egalladi. Muyassar Temirova egallagan malakasini ish faoliyatida mahorat bilan qoʻllab, zardoʻzlik sanʼatini nozik did bilan tayyorlangan sanʼat durdonalari bilan boyitdi: anʼanaviy zardoʻzi buyumlar (doʻppi, toʻn, kavush va boshqalar) uchun yangi naqsh mujassamotlar yaratdi. Muyassar Temirova ayollarning zardoʻzi libosi majmuini tayyorladi (1970, Yaponiya EKSPO 70 koʻrgazmasida namoyish etilgan), yangi zamonaviy badiiy buyumlar ijod etdi; yirik zardoʻzi namoyonlar yaratishga boshchilik qildi va bu sohada faol ijodiy faoliyat olib bordi. Jumladan, Ismoil Somoniy maqbarasi, Minorai kalon, Alisher Navoiyning 525 yilligiga bagʻishlangan zardoʻzi namoyonlar, Xalqlar Doʻstligi va "Turkiston" sanʼat saroylarining zardoʻzi pardalari va boshqalar. Temirova Oʻzbekiston Respublikasi bayrogʻi va gerbi, Oʻzbekistondagi tarixiy shaxslarning zardoʻzi portretini yuksak mahorat ila yaratdi.

Muyassar Temirova koʻplab shogirdlar (700 dan ortiq) tayyorladi. Muyassar Temirova tayyorlagan ishlari bilan 1972-yildan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etadi, u yaratgan badiiy buyumlardan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzey va toʻplamlarida saqlanadi."Temirova Muyassar" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

 
 

 

Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Temir (qotishma)

Temir - UGLERODLI QOTISHMALAR — tarkibi, asosan, temir Fe va uglerod S dan iborat boʻlgan qotishmalar. Sof va texnik boʻladi. Sof Temir (qotishma) q.ning holati maxsus diagramma bilan ifodalanadi va bu diagramma holat diagrammam deb ataladi. Sof Temir (qotishma) q. tarkibida baʼzi qoʻshilmalar juda oz miqdorda boʻladi. Texnik Temir (qotishma) k. tarkibiga doimiy qoʻshilmalar (fosfor R, oltingugurt S, marganets Mp, kremniy Si, vodorod N, azot N, kislorod O), legirlovchi qoʻshilmalar (xrom Sg, nikel Ni, vanadiy V, molibden Mo, titan Ti, kobalt So va boshqalar) va modifikatsiyalovchi qoʻshilmalar (magniy Mg, germaniy Se, kaltsiy Sa va boshqalar) kiradi va ularning baʼzilari (legirlovchi hamda modifikatsiyalovchi elementlar) ataylab qoʻshiladi. Temir (qotishma) q. tarkibidagi uglerod miqdoriga qarab, poʻlat va choʻyanta boʻlinadi. Temir (qotishma) q.ning tarkibi va strukturasini oʻzgartirish yoʻli bilan xilmaxil xossali poʻlat va choʻyan hosil qilish mumkin. Temir (qotishma) q. mashinasozlik va qurilishda keng ishlatiladi.
Temirchilik

Temirchilik - 1) temirni bolgʻalab yoki payvandlab turli buyumlar (ketmon, oʻroq, tesha va boshqalar) yasash kasbi. Temirchilik kishilik jamiyatining eng qadimgi davrlarida paydo boʻlgan. Mil. avv. 3—4 ming yillikda Eron, Mesopotamiya, Misrda temirni sovuqlayin va qizdirib bolgʻlab, turli xil aslahalar, mehnat qurollari va boshqa buyumlar yasalgani maʼlum. Oʻzbekiston hududida Temirchili ishi maxsus doʻkonda amalga oshirilgan. Temirchilik doʻkonida — oʻchoq, qoʻra, supa, oʻra, choʻpkunda; ish qurollaridan sandon, bosqon, bolgʻa, ombur, egov, charx, dam va hokazo boʻlgan. Temirchi temirni otashdondagi oʻtga qoʻyib qizdiradi, metall tobiga kelib, oq tusga kirgach, uni sandonga qoʻyib, zarur shaklga kelguncha bolgʻalaydi. Bu ishlar usta, bozgʻonchi va damgir tomonidan bajarilgan. Temirchilik hozir ham keng koʻlamda saqlanib qolgan; 2) ogʻir mashinasozlikning metallni bolgʻalab, shtamplab, presslab turli buyumlar ishlab chiqariladigan tarmogʻi. Bu tarmoq XVI asrda Yevropada birinchi marta suv bilan ishlaydigan mexanik bolgʻa yaratilganidan keyin rivojlandi. XIX asrlarda mashinada shtamplash, bugʻ bilan ishlaydigan bolg'a, gidravlik press vujudga keldi. XX asr 50-yillariga kelib, Temirchining yangi usullari, yaʼni qiyin deformatsiyalanadigan materiallarni portlatib yuqori tezlikda shtamplash, gidrostatik press lash (gidroekstruziya) va boshqa usullar yaratildi. Temirchilik materiallarni deformatsiyalashga, yaʼni ularni yemirmay, tashqi kuch taʼsirida shaklini oʻzgartirishga asoslangan. Temirchilikning keng ishlatiladigan usullaridan biri bosim bilan ishlov berish. Bu usul mashinaning eng muhim detallarini tayyorlashda ishlatiladi. Metall ishlashning asosiy usullari dastlabki materiallarning holatiga (prokat, quyma va boshqalar), jihozlarga (press, bolgʻa), asboblar bilan uskunalanishiga va texnologik usullarga bogʻliq. Shu alomatlariga qarab, Temirchilk bolgʻalash, hajmiy va list shtamplash, presslash ga boʻlinadi (qarang Metallarni ishlash).

Bolgʻalash — metallarni bosim bilan ishlash usullaridan biri (qarang Bolgʻalash, Bolgʻalash mashinasi). Shtamplash — materiallarga bosim bilan ishlov berish; bunda zagotovkaga shtamplarda plastik deformatsiya berilib, zarur shakldagi buyumlar olinadi. Shtamplash 0,5—30 t li katta bolgʻalarda, 6—100 Mn (600—10000 tonna kuch) kuch bilan zarb beradigan issiklayin shtamplaydigan krivoshipli presslarda, 750 Mn (75000 tonna kuch) kuch bilan zarb beradigan gidravlik presslarda bajariladi. Shtamplash materiallarni ancha tejaydi, buyumlar tannarxini kamaytiradi.

Presslash — turli profilli materiallar, simlar, quvurlardan zagotovka va buyumlar olish usuli. Hajmiy yumshok, materiallar (paxta, xashak va boshqalar) ni paketlashda, ikkilamchi xom ashyolar (qirindi, chiqindi)ni qayta ishlash va boshqalarda ham ishlatiladi.

Temirchilik yoʻli bilan ishlab chiqariladigan buyumlar avtomobil va aviatsiya sanoatlarida, traktorsozlik, asbobsozlik, yengil sanoat, uy roʻzgʻor va boshqa tarmoqlarda ishlatiladi.

 

Turkum:Kasblar
Tempera

Tempera ( — boʻyoqni aralashtirmoq) — 1) boʻyoq moddasi va bogʻlovchi moddasi suvli emulsiya va tuxum sarigʻidan tarkib topgan boʻyoq. Bogʻlovchi moddalar tarkibiga qarab sariq tempera (tuxum sarigʻi qoʻshilgan), oq tempera (tuxum oqi qoʻshilgan), kazeinli tempera va boshqa bor. Sanoat usulida katta va kichik tyubiklarda ishlab chiqariladi;

2) Tempera boʻyoqlari yordamida yaratiladigan rangtasvir turi; monumental va dastgoh sanʼatida keng qoʻllanadi. Temperada yaratilayotgan asarlar sirti lok bilan qoplanmaydi, shuning uchun ular mayin jilosiz sirtga ega. Tempera asarlarida rang va rang tuslari tashqi taʼsirga chidamli, oʻzining dastlabki sifatini moyboʻyoq rassomligiga nisbatan uzoq vaqt saqlaydi. Temperani akvarel va guash bilan qoʻshib ishlatish mumkin.
Temperatura

Temperatura (lot. temperatura – zarur siljish, oʻlchamdorlik, normal holat) – makroskopik tizimning termodinamik muvozanat holatini xarakterlovchi asosiy parametrlardan biri. Termodinamik muvozanat holatida turgan tizimning barcha qismlarining temperaturasi bir xil boʻladi. Agar tizim muvozanat holatdan chiqarilsa, uning issiqroq qismlaridan sovuqroq qismlariga issiqlik uzatilishi natijasida maʼlum vaqtdan soʻng tizimning hamma qismlarida temperaturaning tenglashishi vujudga kelib, termodinamik muvozanat holatiga qaytadi.
 Tizim tarkibidagi jismlarni isitish yoki sovitish, yaʼni temperaturasini oʻzgartirish ularning qariyb barcha fizik xossalariga taʼsir qiladi: jismlarning chiziqli oʻlchamlari, elastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi va boshqa xossalari oʻzgaradi. Temperaturani oʻlchash uchun bu oʻzgarishlarning istalgan biridan foydalanish mumkin. Temperatura bevosita oʻlchanmaydigan kattalik. U boshqa kattaliklarni oʻlchash orqali aniqlanadi. Masalan, tizimning temperaturasini isitish yoki sovitish natijasida gaz hajmi yoki bosimining oʻzgarishi (suyuqlik, jumladan, simobli termometrlar) oʻtkazgichlarning elektr yurituvchi kuch (E.Yu. K.)lari oʻzgarishi (termoparalar) va boshqa orqali aniqlash mumkin. 
Statistik fizikatsa temperatura termodinamik muvozanat holatdagi tizimni tashkil etgan zarralarning oʻrtacha kinetik energiyalarini tavsiflovchi kattalikdir. 
Astrofizikada temperatura – muhitning fizik holatini ifodalovchi parametr. Osmon jismlarining temperaturasini baʼzi nazariy farazlarga asoslangan holda ularning nurlanishini oʻrganish yoʻli bilan aniqlanadi. 
Temperaturaning quyidagi xillari mavjud: yulduz (yoki boshqa obʼyektning, masalan, Quyosh toji) ning effektiv temperaturasi – yulduz oʻlchamiga teng va yulduz tarqatayotgan toʻliq nurlanishni chiqara oladigan mutlak qora jism. 
Ravshanlik temperaturasi – berilgan yoʻnalishda kuzatilayotgan muayyan toʻlqin uzunlikdagi nurlanish intensivligiga teng nurlanish chiqara oladigan mutlaq qora jism. 
Spektrofotometrik temperatura – kuzatilayotgan spektral sohadagi nurlanish intensivligining nisbiy taqsimlanishiga yaqin nurlanish chiqara oladigan mutlaq qora jism.
Spektrometrik temperatura – spektrning turli sohalarida turlicha boʻlishi mumkin.
Gʻalayonlash temperaturasi – atomlarning gʻalayonlash holatlari boʻyicha taqsimlanishini ifodalovchi parametr.
Ionlanganlik temperaturasi – spektral chiziqlarning nisbiy intensivligi boʻyicha aniqlanuvchi va moddaning ionlanganlik darajasini belgilovchi parametr.
Temperatura shkalalari

Temperatura shkalalari - qulay va yetarli darajada aniqlik bilan oʻlchanadigan biror fizik kattalikning uzluksiz ketma-ket keluvchi qiymatlari va traning moye keluvchi kiymatlari orasida chiziqli bogʻlanish mavjudligini ifodalovchi tizim. Temperaturani bevosita oʻlchash mumkin emas. Uni aniqlash uchun termometrik kattalik va termometrik jism, shuningdek, gradus kattaligi va hisoblashning boshlangʻich nuqtasi berilgan boʻlishi, yaʼni temperatura shkalalarini aniqlash kerak. Ammo jism trasining oʻzgarishi uning qariyb barcha fizik xossalariga taʼsir qiladi. Temperaturani oʻlchash uchun bu X fizik kattaliklarning istalgan biridan foydalanish mumkin. Temperaturani oʻlchashdagi xatoliklarni qaytarish uchun termodinamik 1000- temperatura shkalasini tuzishda avvalgidek muz eoo ning erish va suvning qaynash nuqtalaridagi jism xossalariga asoslanmasdan, bitta reper 708 nuktadagi jism xususiyatlaridan foydala 600 nishga kelishilgan. Bunday nukta bir vaqt 500 ning oʻzida uch agregat holat (gazsimon, suyuq 400va qattiq) da boʻlgan suvning uchlanma nuk 300 — Gʻiosidir. Bu nuqtaga moye temperatura 273,15 K ga 200 — teng qilib olingan. Mutlaq termodinamik t - Temperatura shkalalari fizikada asosiy Temperatura shkalalari hisoblanadi.

 

 

Turkum:Tarix
Turkum:Fizika
Temperatsiya

Temperatsiya (lotincha temperatio-toʻgʻri nisbat, mutanosiblik) — musiqa tovushqatori pogʻonalari orasidagi intervallar nisbatlarini tekislash. Tovushlarning baland pastlik munosabatlarini qisman oʻzgartirish bilan temperatsiyaga erishiladi. XVI XVIII asrlardagi koʻp ovozli musiqa janrlari rivoji natijasida hozirgi 12 pogonali teng oʻlchovli temperatsiya yuzaga keldi (M. Mersenn, A. Verkmeyster, I. Neydxart va boshqalar). Mazkur temperatsiyadan ilk bor I.S. Bax oʻzining "Yaxshi temperatsiyalangan klavir" (1722-1744-yil) va "Fuga sanʼati" (1750-yil) turkumlarida, keyinchalik P. Xindemit "Tonalliklar oʻyini" (1940-yil) va boshqa, Oʻzbekistonda G. Mushel ham "24 ta prelyudiya va fuga" (1975-yil) kabi asarlarida yuksak badiiy darajada foydalanishgan.