Ichkin tatarlari

Ichkin tatarlari yoki qoʻrgʻon tatarlari (tat. echken tatarlar) - Qoʻrgʻon va Chelyabinsk viloyatlari hududida yashovchi tatarlarning subetnosi, kundalik hayotda tatar tilining Qozon lahjasining ichkin shevasidan foydalanadilar. Ko'pgina Sibir va Ural tatarlari singari, ular o'zlarini alohida etnik jamoa sifatida ajratmaydilar va o'zlarini tatarlar deb hisoblaydilar.

 Nomi 
Qozon xonligi qulagandan keyin ichkin tatarlari Ural ortiga ko'chib o'tdilar. Iset daryosining irmoqlaridan biri boʻlgan Ichkin daryosiga yetib borib, shu yerda oʻz turar-joylarini barpo etishga qaror qildilar. Ular bu aholi punkti va daryoning irmog'ini "Etsken" (echken, ichkin) - tatar tilidagi "ichish" fe'lidan kelib chiqib nom berishgan.Баязитова Ф.С., Хәйретдинова Т.Х., Барсукова Р.С., Садыйкова З.Р., Рамазанова Д.Б. Татар халык сөйләшләре. Ике китапта. 1нче китап. 335-349 битләр.

 Tarixi 
Ichkin tatarlarining tashkil topishida Volgaboʻyi tatarlari (Qozon, Qosimov tatarlari, Misharlar), Sibir tatarlari, shuningdek, oz sonli boshqird qabilalari, noʻgʻaylar hamda ularga qoʻshilgan ruslar ham qatnashgan.. Qozon xonligi qulagandan soʻng Volgaboʻyi tatarlarining Qoʻrgʻon va Chelyabinsk viloyatlari hududini egallanishi boshlandi. Ichkin tatarlarning birinchi aholi punkti - bu Ichkino qishlogʻi (hozirgi Qoʻrgʻon viloyati Shadrin tumani Yuldusskiy qishloq Sovetiga qarashli Yuldus posyolkasi). 1586-yilda o'n ikki urug' Ichkinodan Chelyabinskning sharqiy qismiga va Qo'rg'on viloyatlarining g'arbiy qismiga ko'chib o'tdi, keyinchalik ular Ichkinskaya ma'muriy birlashmasiga aylandi.

17-asr oʻrtalaridan migratsiya kuchaydi. 18-asrda bu нerda kazaklar tabaqasiga tayinlangan tatarlar joylashdilar. Rasmiy hujjatlarda, 18-19-asrlarda, ichki tatarlar aholisini ro'yxatga olish paytida, ular boshqirdlar yoki meshcheryak mulkiga, xalq orasida esa "sibir tatarlari" xalqiga nisbatan ishlatilgan atamasi bilan bog'liq.

Ularga qoʻshni boʻlgan koʻchmanchi boshqirdlardan farqli oʻlaroq, ichkinliklar azaldan dehqonchilik, baliqchilik va savdo-sotiq bilan shugʻullanib, madaniyatli xalq hisoblangan, yozma soʻzni yuksak qadrlagan, kitob sanʼati yodgorliklariga ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻlgan.

Arxiv maʼlumotlariga koʻra, 19-asr oxirida har bir Ichkin qishlogʻida masjid va unga qoʻshilgan madrasa (Muhammadlar maktabi) boʻlgan. Madrasada asosan oʻgʻil bolalar, eski tatar tilida oʻqish va yozishni biladigan abistoy ayollardan qizlar tahsil olgan.

 Tarqalishi 
Ichkilik tatarlari Chelyabinsk viloyatining Kunashak va Krasnoarmey tumanlarida, Kurgan , Shadrinsk shaharlarida, Almenevskiyda (Almenevo , Ivankovo qishloqlari, Alakul , Vishnyakovo , Tuzovo , Uchkulevo (Afakulevo) qishloqlari), Safakulov qishlog'ida, qolaversa, Baxarevo , Karasevo , Mansurovo , Safakulevo , Suluklino qishloqlari , Borovichi , Maksimovka), Tselinnoye (Trexozerki qishlogʻi, Belozerki qishlogʻi), Shadrinsk (Bayrak , Yuldus qishloqlari, Sibirki qishlogʻi), Shatrovskiy (Qizilbay qishlog'ida) Qo'rg'on viloyatining munisipal okrug va tumanlarida istiqomat qilishadi.

 

 

 Biryukov V.P. Shadrinsk tumanining tabiati va aholisi. - Shadrinsk, 1926-yil.
 Dmitriev A.A. Perm antik davri: shanba. Art. Nashr. 8. Trans-Ural savdosi tarixiga. - Perm, 1900-yil.
 1893-1894-yillarda Yalutorovskiy tumanini o'rganish materiallaridan. va Shadrinsk Zemstvo Kengashining 1917-yil uchun ma'lumotnomasining taqvimi.
 Uralsdagi Islom. Ensiklopedik lug'at. - Moskva-Nijniy Novgorod, 2009-yil.
 Kartsev V.G. Shimoli-g'arbiy Sibir xalqlari tarixi bo'yicha insho. - Moskva, 1937. Kurgan viloyati. - Qo'rg'on, 1993-yil.
 Menshikov V. DA. XVII-XVIII asrlarda Janubiy Trans-Uralda millatlararo aloqalarning xususiyatlari // Rossiya va Sharq: O'zaro munosabatlar muammolari. - Chelyabinsk, 1995. 4. II Rossiyaning Uralni mustamlaka qilishi.
 Yusupov F.Yu. Safakulev tatarlari: tarix, til, folklor. - Qozon, 2006-yil.