Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Baytulmol

Baytulmol (arabcha – mol-mulk uyi) – islom mamlakatlarida davlatga qarashli va davlat tasarrufiga oʻtkazilgan mol-mulklar saqlanadigan hamda ular yuzasidan davlat hisobkitob ishlari amalga oshiriladigan maxsus bino. Baytulmolni dastlab xalifa Umar ibn al-Xat-tob (ra) taʼsis qilgan (7-asr). Undagi boyliklar asosan xiroj, jizya, zakot, xums kabi soliqlardan toʻplangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytur

Baytur — arqogʻi (qarang Arqoq) juft qilib chiyratilgan, aksari qizil (baʼzan, toʻq koʻk) ipdan toʻqiladigan gazlama. Ilgari Qashqardan keltirilar, qisman Andijon, Oʻzgan va Oʻshda ham toʻqilar edi. Hozir toʻqilmaydi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytqoʻrgʻoniy

Baytqoʻrgʻoniy — oʻrtapishar qovun navi (Toshkent shahri yaqinidagi Baytqoʻrgʻon qishlogʻi nomidan). Shakli tuxumsimon, yirik, uz. 30-36 sm, ogʻirligi 4 – 6 kg . Sirti tekis, dagʻalroq, yoppasiga toʻr bilan qoplangan, tusi sariq. Poʻsti qalin, eti oq, yumshoq, sershira, qalinligi 4,5-5 sm. Urugʻi unib chiqqanidan soʻng 85-93 kunda pishadi. Tarkibida 7,3-9,4% qand bor. Hosildorligi 200-300 s/ga. Uzoq joylarga yuborish va saqlashga Baytqoʻrgʻoniy Toshkent, Sirdaryo va Buxoro viloyatlarida ekiladi (qarang Qovun)"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Qovun navlari
Badoye ul-lugʻat

Badoyi al-lugʻat („Ajoyib lugʻat“) — Alisher Navoiyning sheʼriyatini izohlash uchun tuzilgan oʻzbekcha-forscha lugʻat. Muallifi — Tole Xaraviy.1500-yillarda Sulton Husaynning topshirigʻiga binoan tuzilgan. „Badoyi al-lugʻat“da mingga yaqin soʻz va iboralar berilgan. Hajmi — 180 bet. 1—10-betlarida lugʻatchilik va bu lugʻat haqida maʼlumot berilgan. Unda ot, sifat, son va olmoshlar bosh kelishikda, feʼllar masdar shaklida koʻrsatilgan. „Badoyi al-lugʻat“ lugʻatchilik taraqqiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Prof. A. K. Borovkov tomonidan oʻrganilib, nashr ettirilgan (1961)"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Muallifi 
"Badoyi al-lugʻat"ning muallifi boʻlmish Tole al-Imoniy al Xaraviy haqida maʼlumotlar yoʻq.Lugʻat qoʻlyozmasi bilan tanishgan kishi Tole Xaraviyning oʻqimishli kishi boʻlganiga ishonch hosil qiladi.Uning fors,turk va arab tillarini bilgani,adab ilmlarini egallagani lugʻat kirishining qofiyali saj bilan yozilganidan koʻrinib turadi.Adab ilmlarini egallagan kishilarning xati ham chiroyli boʻlgani uchun lugʻatning muallifi saroy (devoni)da xizmat qilgan deyish mumkin.Alisher Navoiy muallifni oʻzining "Majolis-un-nafois" kitobida shoir sifatida tilga oladi.

 Tuzilishi 
Lugʻatdan jami 854 soʻz oʻrin olgan.Har bir soʻz oʻzining maʼnolari va shu maʼnolar tasdigʻi uchun keltirilgan misollar illyustratsiyalar bilan birga mustaqil maqolani tashkil qiladi,hamda qoʻlyozmada uning bosh soʻzi sifatida lugʻat matnidan ajratilib, qizil siyoh bilan bitilgan, baʼzan esa ustiga chiziq ham tortib qoʻyilgan.Soʻzlar harakatlarsiz.Lugʻatda soʻzlar birinchi harfi boʻyicha arab alifbosi tartibida keladi va har bir harf bilan boshlangan soʻzlar birgalikda "bob" deb ataladi.

 Qoʻlyozmasi 
Lugʻatning bizgacha yetib kelgan birgina qoʻlyozmasi Leningraddagi Saltnkov-Shchedrin kutubxonasida mavjud.Bu yagona nusxa 1705-1706 yilda koʻchirilgan.

 Nashri 
Professor A.K-Borovkov "Badoyi al lugʻat" faksimile nashrini oʻz tarjimasi va kirish qismi bilan birga nashr qilgan.Bu nashr turkologlar,ayniqsa,navoiyshunoslar uchun muhim qoʻllanma vazifasini oʻtab keldi.Uning ilmiy va amaliy qiymati hali ham kamaygan emas.

 

 

Turkum:Navoiyshunoslik
Bazaltli qatlam

Bazaltli qatlam – Yer poʻstining quyi qatlami. Konrad yuzasi bilan Moxorovichich yuzasi oraligʻida joylashgan. Bazaltli qatlamda boʻylama seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligi (6,5-7,5 km/sek) dan kelib chiqib qatlam gabbrotsom tuzilgan deb ehtimol qilinadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bayot (qabila)

Bayot, bayotlar — qadimgi oʻgʻuz qabilalaridan biri. Turkman tili lahjasida soʻzlashgan. 9-10-asrlarda qay qabilasi bilan birga Dashti Qipchokda yirik oʻgʻuz qabilalari ittifoqiga bosh boʻlgan. 16-asr boshida shimoliy turkman qabilalari tazyiqi ostida Bayotning katta guruhi Sharqiy Xurosondan Amudaryoning oʻrta oqimi atroflari va Qorakoʻl vohasiga (Buxoroning gʻarbida) koʻchib kelishgan. 20-asrda turkman, ozarbayjon, oʻzbek xalqlari tarkibiga kirgan. 1920-yilda Oʻzbekistonda (Qorakoʻl tumani va Buxoro atroflarida) 1460, 1924-yillarda Turkmanistonda 10,5 ming Bayot roʻyxatga olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Millatlar
Turkum:Turkiy xalqlar
Bayer

"Bayer" – 1863-yilda tashkil topgan Germaniyadagi kimyo kompaniyasi. 1992-yilgacha Germaniyaning „I. G. Farbenindustri“ kimyo konserni tarkibiga kirgan. Oʻgʻitlar, oʻsimliklarni zararkunandalar va kasalliklardan himoya qilish vositalari, urugʻlik dorilanadigan preparatlar va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi, agrokimyoviy xizmat koʻrsatadi. Jahondagi 150 dan ortiq mamlakatlar bilan hamkorlik qiladi. 1992-yildan Oʻzbekistonda vakolatxonasi ochilgan. Aylanma kapitali 48,6 mlrd. marka, 141 ming ishchi xizmatchi ishlaydi (1997).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Germaniya shaharlari
Bayt ul-Hikmat

Bayt ul-hikma (yoki „Xizonat ul-hikmat“) — olimlarni birlashtirgan ilmiy muassasa. Xalifa Horun ar-Rashid (766-809) Bagʻdodda tashkil etgan. Oʻzbekcha asarlarda „Bilim uyi“ yoki „Donishmandlar uyi“ deb yuritiladi. Muhammad Xorazmiy xalifa Maʼmun davri (813-833)da „Bilim uyi“dagi juda boy kutubxonaga boshchilik qilgan. Kutubxonada hind, yunon, suryoniy, arab, fors tillarida 400 ming jildda qoʻlyozma kitob saqlangan. Xorazmiy oʻsha kitoblardan foydalanib, hind usulida ilmi hayʼat (astronomiya)ga oid „Ziji Xorazmiy“ asarini yozgan. Hind raqamlari asosida hozirgi arab raqamlarini soddalashtirgan, kengaytirgan va birinchi marta arab tilini bayon etib, uning keng tarqalishiga hissa qoʻshgan.

Tarjima ishlarida turli mamlakatlardan kelgan olim va tarjimonlar, jumladan Turkiston olimlaridan Ahmad Fargʻoniy, Muhammad Xorazmiy, Abbos ibn Sayd Javhariy va Ahmad ibn Abdulloh Marvaziylar qatnashgan. Bu yerda olimlar chet tildagi murakkab tushunchalarni berishga qodir arab atamashunosligini yaratishga va uni boyitishga katta hissa qoʻshdilar"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Fan
Turkum:Iroq tarixi
Turkum:Horun ar-Rashid
Bayhaqiy Abulfazl Muhammad ibn Husayn al-Kotib

Bayhaqiy Abulfazl Muhammad ibn Husayn al-Kotib (995—1077) – tarixchi olim. Nishopur madrasalarida tahsil koʻrgan. Mahmud Gʻaznaviy saroyida kotib (1021). „Ziynat ul-kuttob“ („Kotiblar ziynati“) va 30 jildli „Tarixi oli Mahmud“ („Mahmud xonadoni tarixi“) nomli asarlar yozgan. „Tarixi oli Mahmud“ asarining Mahmud Gʻaznaviy oʻgʻli Masʼud hukmronligi (1030—41) ga oid qismigina saqlanib qolgan boʻlib, u „Tarixi Masʼudiy“ va „Tarixi Bayhaqiy“ nomi bilan ham mashhur. Bu asar Toshkentda soʻz boshi va izohlar bilan rus tilida nashr qilingan (1962).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Gʻaznaviylar davlati kishilari
Bayhaqiy Zahiriddin Abulhasan Ali ibn Zayd

Bayhaqiy Zahiriddin Abulhasan Ali ibn Zayd (1106, Sabzavor — 1174) — olim, tabib va shoir. 1142 — 54 yillarda Nishopurning bir necha masjidlarida mudarrislik qilgan. Chuqur bilimi va yuksak insoniy fazilatlari tufayli xalq hurmatini qozongan. B. arab va fors tilida 70 dan ortiq asar yozgan boʻlib, ulardan eng mashhurlari — "Kitob al-aruz" ("Aruz kitobi"), "Kitob azhor ashjor al-ashʼor" ("Sheʼriyat daraxtlari gullari haqida kitob"), "Kitob atimat al-marzo" ("Xastalar taomi haqida kitob"), "Kitob asomiy al-adviya va xavosiho va manofiʼiho" ("Doridarmonlar nomi, xususiyati va foydalari haqida kitob"), "Kitob fil-hisob" ("Hisob haqida kitob"), "Mashorib attajorib" ("Tajribalar manbai"), "Tarixi Bayhaq" ("Bayhaq viloyati tarixi"), "Tatimma "Sivon al-hikma" ("Hikmat javoni"ni toʻldiruvchi kitob"), "Javomiʼ ahkom an-nujum" ("Yulduzlar harakati qonuniyatlari") va b. Bulardan "Tatimma "Sivon al-hikma" Assijistoniyning "Sivon al-hikma" ("Hikmat javoni") nomli asarini toʻldiruvchi bir kitob boʻlib, oʻrta asrlarda islom olamida mashhur ensiklopedik asarlar sirasiga kiradi. Unda 10 — 12-asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq hamda Markaziy Osiyoda yashab ijod etgan 111 yirik allomaning tarjimai holi bilan bir qatorda tarixiy, joʻgʻrofiy va etnografik maʼlumotlar ham mavjud. "Tatimma "Sivon al-hikma", "Tarixi Bayhaq" va "Javomiʼ ahkom an-nujum" asarlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakalavr

Bakalavr (lotincha baccalaria – vassalning yer-mulki) – koʻp mamlakatlardagi dastlabki ilmiy daraja. Oʻrta asrda Gʻarbiy Yevropa universitetlarida taʼlimning birinchi bosqichini tugallagan talabalarga berilgan. Oʻzbekistonda „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonun va „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ (1997) ga muvofiq universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlarining 1- bosqichi – bakalavriatni tugatganlarga bakalavr darajasi beriladi hamda davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi, kasb-hunar faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beradigan diplom topshiriladi. Baʼzi xorijiy mamlakatlar (masalan, Fransiya)da oʻrta maʼlumotga ega boʻlib, oliy oʻquv yurtiga kirib oʻqish huquqiga ega boʻlgan shaxs ham bakalavr deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakalavriat

Bakalavriat – koʻp mamlakatlarda oliy taʼlimning dastlabki bosqichi. Oʻzbekistonda bakalavriat mutaxassisliklar yoʻnalishi boʻyicha fundamental va amaliy bilim beradigan tayanch oliy taʼlimdir. Oʻqish muddati kamida 4 yil Bakalavrlik dasturi tugallangandan soʻng, bitiruvchilarga bakalavr darajasi berilib davlat attestatsiyasi yakunlariga koʻra davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi oliy maʼlumot toʻgʻrisidagi diplom topshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqanas (daryo)

Bakanas — Qozogʻiston Respublikasining Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi daryo. Uz. 240 km, havza maydoni qariyb 25,1 ming km². Chingiztov tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Balxash-Olakoʻl botigʻidagi qumliklarga singib ketadi. Asosan qordan toʻyinadi. Ayrim yillari qurib qoladi. Suvi sugʻorishga sarflanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Bakbo qoʻltigʻi

Bakbo qoʻltigʻi (Tonkiy qoʻltigʻi) – Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq, Xitoy va Vyetnam qirgʻoqlariga tutash, ochiq dengizdan Leychjou yarim orol va Xaynan oroli orqali ajralgan. Uzunligi 330 km, kengligi 241 km. Chuqurligi 40 – 82 m. Suv koʻtarilishi sutkalik (5,9 m gacha). Xayfon porti joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qoʻltiqlar
Bakelit

thumb|Bakelit
Bakelit – rezolning eski nomi. Bakelitga toʻldirgichlar (yogʻoch qipigʻi, qogʻoz, asbest) aralashtiriladi va hosil boʻlgan massani press-qoliplarda qizdirib ishlash yoʻli bilan elektr izolyatsiyalash materiallari va mexanik xossalari yuqori boʻlgan zanglamas buyumlar tayyorlanadi. Ixtirochi– belgiyalik amerika kimyogari L. Bakeland (1863 – 1944) nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baken

Baken (gollandcha baken) – suv betida qalqib turadigan belgi, mayoq; langarga bogʻlangan boʻladi. Suv yoʻllarida kema harakatiga xavf soladigan joylarni va kemalarning oʻtishi uchun eng qulay yoʻllarni koʻrsatish uchun qoʻyiladi. Baken piramida, konus yoki shar shaklida yogʻoch yoki poʻlatdan ishlanadi. Elektr lampochka, kerosin lampa yoki atsetilen fonuslar bilan yoritiladi. Kema projektorining nuri tushganda yarqirab koʻrinadigan boʻlishi uchun baken sirtiga baʼzan qirrali koʻzgular qoplanadi. Avtomatik bakenlar oʻchib yonib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oybarchin Bakirova

Oybarchin Abbosovna Bakirova (1950-yil 27-iyun Andijon — 2020-yil 20-mart Toshkent) — aktrisa, yuzdan ortiq kino va multfilm qahramonlariga ovoz bergan. Oʻzbekiston xalq artisti (2000). 

 Tarjimai holi 
Oybarchin Bakirova 1950-yil 26-iyun kuni Andijonda sanʼatkorlar oilasida dunyoga kelgan. Abbos Bakirov va Qamara Burnashevalarning qizi. 1971-yili Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini „Drama va kino“ fakultetin tugatgan. Oybarchin Bakirova institutda aktrisalik mahorati boʻyicha X. M. Kojevnikov, sahna nutqi boʻyicha Nazira Aliyeva, sahna xarakteri boʻyicha Arsen Ismoilovlardan taʼlim olgan. 1971—1972-yillar Kattaqoʻrgʻon drama teatrida ishlagan. Oybarchin Bakirova 1973-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasining aktrisasi boʻlib faoliyat yuritgan.

Oybarchin Bakirova oʻzbek sanʼatkorlari oilasida dunyoga kelgan. Uning otasi Abbos Bakirov teatr va kino aktyori, onasi esa teatr aktrisasi va xonanda boʻlgan. Ular uzoq yillar Andijondagi musiqali drama teatrida faoliyat yuritgan.

 Ijodi 
Oybarchin Bakirova aktrisalikni birinchi kurs talabalik yillarida Anatoliy Qobulovning „Yoz yomgʻiri“(1968) filmida epizodik rol oʻynashdan boshlab, birin-ketin rollar ijro etgan. F.Zaynutdinovning „Orzular ogʻushi“ filmidagi Halima opa, F.Davletshinning „Amirning xufyona sayohati“ filmidagi Sharofat, A.Hamroyevning „Vodiylik kelin“dagi Nuriniso, R. Malikovning „Klinika“sidagi doktor Zaripovlar uning kinodagi birinchi rollari boʻldi. Uning koʻpchilik kinotomoshabinlarning nazariga tushishida kinorejissyor M. Abzalov boʻlgan, kinodramaturg R.Muhamadjonov ssenariyasi asosida 1986-yilda suratga olingan „Armon“ badiiy filmidagi Boyxotin roli katta muvaffaqiyatga erishgan. Oybarchin Bakirova ushbu roli uchun 1987-yil Oʻzbekiston kinomatografchilar taʼsis etgan „Billur kinokamera“ mukofoti bilan taqdirlangan. Oybarchin Bakirova Oʻzbekiston Teleradiokompaniyasining dublyaj guruhlarida faol ishtirok etib, „Bahor tarovati“, Yoz yomgʻiri", „Mahobxorot“, „Muhammadun Rasululloh“, „Mirza Gʻolib“, „Muhabbat Qahvasi“, „Oshin“, „Ishq Ertagi“, „Aliya“, „Ishkomli uy“ singari kinoseriallarga ovoz bergan. Kinodagi eng yaxshi rollari: Surayyo („Orzular ogʻushida…“), vrach Valiyeva („Kasalxona“), Sarviniso („Vodillik kelin“), Xolida („Marhumga hurmat“), Gulsara („Ertangi kunga intilish“), Sharofat („Amirning xufiyona sayohati“), Zaynab xola („Alif Laylo“), Boyxotin („Armon“) va boshqa Shuningdek, telefilmlar („Gulobod va Feruz“, „Yoʻl boʻlsin“, „Nozigim“ hamda videofilmlar („Ayol zoti“, „Fazliy“)da ham rollar ijro etgan. Bakirova oʻz qahramonlarining milliy harakteri, taqdirini, ularning maʼnaviy goʻzalliklarini, ruhiy ulugʻvorligini, qaygʻu-alamlari, sevgi va vafosini, nozik his-tuygʻularini tomoshabinga yetkazishda oʻziga xos ijro uslubi bilan ajralib turadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Vafoti 
Oybarchin Bakirova 2020-yilda vafot etgan. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

 Mukofoti 
Oybarchin Bakirova 2000-yilda „Oʻzbekiston Xalq artisti“ unvoni bilan taqdirlangan.

 

Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:Dublyaj ustalari
Turkum:Oʻzbekistonlik dublyaj ustalari
Bakovul

Bakovul, bukovul – 1) Chingizxon davrida va temuriylar saroyida taom va ichimliklar tayyorlovchi oshpazlar boshligʻi; 2) Oltin Oʻrda xonligida qoʻshinga maosh-ulufa ulashish, oʻljalarni taqsimlash singari vazifalarni bajaruvchi yuqori mansabdor. Bakovulning hurmat-eʼtibori juda yuqori boʻlgan, unga tumanbegi va mingbegilar ham boʻysungan; 3) Buxoro amirligida saroy dasturxonchisi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval oʻzi totib koʻruvchi bosh oshpaz. 

 Lugʻaviy maʼnosi 
Bakovul, bukovul – podshoh, xon, va lashkarlarga ovqat tayyorlash ustidan nazorat olib boruvchi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval o‘zi tatib ko‘ruvchi mansabdor, bosh oshpaz (XV asr va undan keying davr). 

 Etimologiyasi 
Eski oʻzbek tilida bakovul (xon dasturxonchisi yoki bosh oshpaz), soʻzovul (qochoq askarlarni oʻz toʻdasiga qaytaruvchi amaldor), tamogʻchi (tamgʻa bosuvchi, boj oluvchi amaldor), tunqotar (tungi qorovul, amal nomi), chovush (xudoychi, eshik ogʻasi), eshikogʻasi (darvoza soqchisi), yasovul (intizom uchun mas’ul), ayogʻchi // ayoqchi (soqiy, may quyuvchi), bitikchi (xat yozuvchi, kotib), bovurchi (oshpaz), borschi (yoʻlbars oʻynatuvchi), olgʻinchi (toʻplovchi), oʻzanlar (cholgʻu chalib, yalla, ashula qiluvchi shaxslar), oʻtmakchi(novvoy) kabi unvon, mansab nomlarini bildiruvchi quyidagi kasb-hunar nomlari ham bugungi kunga kelib tarixiy soʻzga aylandi.

Bovurchi – Chingizxon davrida ta’sis qilingan saroy amallaridan biri, aniqrog‘i oziq-ovqat va ichimlik mutasaddisi. Keyinchalik u (oziq-ovqat tayyorlash, tatib ko‘rish va tortish uchun mas’ul amaldor) bakovul deb atalgan. Qarshi tumanida Bovurchi qishlog‘i qayd qilingan. Bu so‘z etnonimga ham aylangan.

 Vazifasi 
Bakovul – tarixda podshoh, xon va lashkarlarga ovqat tayyorlash ustidan nazorat olib boruvchi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval o‘zi totib ko‘ruvchi mansabdor, to‘ylarda taom tayyorlovchi oshpaz, pazanda. To‘y va bayram munosabati bilan o‘tkaziladigan kurash, poyga, uloq kabi musobaqalarini boshqaruvchi. 

 Yana qarang 

 Bavurchi
 Choshnigir

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakolod

Bakolod – Filippindagi shahar va Gimaras boʻgʻozidagi port, Negros orolidagi shimoli-gʻarbida. Gʻarbiy Negros provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 364 ming kishi (1990-yil). Shakar ishlab chiqaradigan va eksport qiladigan markaz.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baktar

Baktar – oʻrta asrlarda Turkiston xalqlari harbiy qoʻshinida jangchilar kiygan sovut; temir simdan toʻqilgan va ustidan ipak, baxmal qoplangan maxsus urush kiyimi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterial kasalliklar

Bakterial kasalliklar, bakteriozlar (oʻsimliklarda) – oʻsimliklarda bakteriyalar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasalliklar. Bakteriyalar taʼsirida oʻsimlik organizmidagi hayotiy jarayonlar buziladi, toʻqima va hujayralarning fiziologik funksiyasi hamda tuzilishi oʻzgaradi. Gʻoʻza, tamaki mahsulotlari, pomidor, kartoshka, karam, bodring, piyoz, sabzi, gʻalla ekinlari, mevalar va tokni zararlaydi va qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Bakteriozlarning bir necha xili farqlanadi: chirish (toʻqimalarning yumshab, qurishib, parchalanib ketishi, ildiz chirishi); dogʻlar (barg yoki yosh novdalar va mevalarda dogʻlar paydo boʻlishi); kuyish (gul, tuguncha, barg va novdalarning qoʻngʻir tusga kirib, qorayishi); bakterial rak (ildiz, poya yoki novdalarda shish hamda yaralar paydo boʻlishi); shira oqishi (gommoz). Bakteriyalar oʻsimlik ichiga barg ogʻizchalari, nektar ajratuvchi bez teshiklari yoki jarohatlangan joylardan kirishi mumkin. Bakteriya organizm ichiga kirgach, hujayralararo toʻsiqni eritib, toʻqimalararo yoʻllar bilan tarqaladi. Natijada toʻqima chirigan kartoshka va sabzi ildizmevasi kabi yumshab qoladi. Kasallikning bunday kechishi parenximatoz (toʻqima kasalligi) deb ataladi. Boshqa tur bakteriyalar oʻsimlikning oʻtkazuvchi nay tutam (tomir)larida tarqalib, tomirlar bakteriozini qoʻzgʻatadi. Bunda oʻsimlik faqat naylarning tiqilib qolishi tufayli emas, balki bakteriyalar ajratgan zaharli moddalar – toksinlar taʼsiridan ham soʻliydi. Kasallangan oʻsimlik qoldiqlari bor tuproq asosiy infeksiya (yuqum) manbai hisoblanadi. Bakteriozlar urugʻlik, kasallangan oʻsimlik qoldiqlari, shamol, shuningdek atmosfera yogʻinlari, hasharotlar va boshqalar bilan tarqalishi mumkin. Doʻl barg va poyalarni shikastlab, bakteriozning tezda avj olishiga sabab boʻladi.

Kurash choralari: hosil yigʻib olingach, oʻsimlik qoldiqlarini ildizi bilan birga yoʻq qilish, shuningdek qabul qilingan almashlab ekish qoidalariga rioya qilish; kasalliklarga chidamli navlarni ekish. Agrotexnika choratadbirlari kutilgan natijani bermasa, unda maxsus kimyoviy preparatlar – pestitsidlardan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterial filtrlar

Bakterial filtrlar – suyuqliklarni suzib (filtrlab) bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlardan tozalash uchun qoʻllaniladigan har xil apparatlar. Ular vakuum taʼsirida ishlaydi. Shisha, kaolin, sellyulozadan tayyorlanadi. Isitib boʻlmaydigan suyuqliklar (dorilarning eritmalari, zardoblar va boshqalar)ni sterillash, daryo va havzalar suvidagi mikroorganizmlarni aniqlashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriyemiya

Bakteriyemiya (bakteriyalar va yun. haima – qon) – qonda bakteriyalar boʻlishi. Bakteriyalar odam va hayvonlar qoniga teri va shilliq pardalar shikastlanganda, shuningdek limfa tugunlari, tomirlar sistemasi va boshqa aʼzolar patologik jarayondan oʻzgarganda kiradi. Koʻpgina infeksion kasalliklar – leptospirozlar, toshmali va qaytalama terlamalar, tulyaremiyada kuzatiladi. Bakteriyemiya ayniqsa ichak infeksiyalari (ich terlama, paratif, salmonellyozlar, brutsellyoz va hokazo)ga xos, bu kasalliklarda bakteriyemiya patologik jarayonning yoyilib ketishiga sabab boʻladi. Bakteriyemiya kasallikning oʻtkir davrida yaqqolroq koʻrinadi. Ionlashtiruvchi nurlar taʼsir etganda tabiiy immunitetning buzilishi, antitelolarning kam ishlanishi, leykotsitlar kamayishi va ularda fagotsitoz qobiliyatining susayishi, toʻqima toʻsiqlari oʻtkazuvchanligining zoʻrayishi va boshqa bir qancha omillar taʼsirida kelib chiqadi. Organizm bakteriyemiyani yenggan sayin bakteriyalar qonda kamayib, tamomila barham topadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterioliz

Bakterioliz – bakteriyalarning antitelolar, bakteriofaglar, lizotsim, antiseptiklar, ximioterapevtik moddalar, autoliz taʼsirida erishi, immun reaksiyalarning bir turi. Bakterioliz bakteriya hujayrasi devoridagi peptidoglikon va sitoplazma membranasining yemirilishidan iborat. Spesifik (bakteriofaglar, bakteriolizinlar, lizotsim taʼsirida) va nospesifik (ayrim gidrolitik fermentlar, fizik va kimyoviy omillar ishtirokida) bakterioliz farq qilinadi. Bakterioliz odam va hayvonlar organizmida mikrobga qarshi antitelolar taʼsirida roʻy beradi. Bu jarayon bakterioliz reaksiyasi deb atalib, laboratoriya sharoitida ham qoʻllanadi. Oldindan tayyorlab qoʻyilgan maʼlum immun zardob vositasida kasallik mikrobini aniqlash mumkin. Reaksiya oqibatida mikrob hujayrasining yuzasidagi moddalar parchalanib, ichidagi mahsulot atrof muhitga ajralib chiqadi. Bu reaksiyadan asosan organizmda mikrobga qarshi (mas, vabo kasalligida) antitelolar hosil boʻlish jarayonini oʻrganishda foydalaniladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bakteriolizinlar

Bakteriolizinlar – bakteriyalar hujayralarining yemirilishiga (bakterioliz) olib keladigan biologik moddalar. Odam va hayvonlar organizmida bakteriolizinlar antitelolar hamda komplementlardan tashkil topgan. Antitelolar (spesifik bakteriolizinlar) immun zardobda boʻlib, faqat maʼlum mikroorganizmlarga taʼsir etadi. Komplementlar (nospesifik Bakteriolizinlar) normal va immun zardoblarda boʻladi. Bakteriolizinlar hujayra yuzasida oʻzgarishlar paydo qilib, komplementlar esa uni eritadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriologik laboratoriyalar

Bakteriologik laboratoriyalar – mikrobiologik tekshirish olib boriladigan ilmiy-amaliy muassasa. Kasalxonalar huzuridagi diagnostika Bakteriologik laboratoriyalar kasallikni aniqlash uchun zarur tekshirishlar olib boradi. Sanepidstansiyalar huzuridagi Bakteriologik laboratoriyalar aholini profilaktik tekshirishdan, oziq-ovqatlarni sanitariya-bakteriologik tekshirishdan oʻtkazadi. Veterinariya Bakteriologik laboratoriyalari hamda nazorat vazifasini oʻtaydigan tor ixtisosli Bakteriologik laboratoriyalar ham boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriologik qurol

Bakteriologik qurol, biologik qurol – odamlar, hayvonlar va oʻsimliklarda kasalliklar qoʻzgʻatuvchi, sunʼiy koʻpaytirilgan mikroorganizmlar, hasharotlardan iborat ommaviy qirgʻin vositasi. Bakteriologik qurol asosan kasallik tarqatuvchi mikroorganizmlar (bakteriya, virus, zamburugʻ va boshqalar) yuqtirilgan pashsha, chivin, kemiruvchi hayvonlardan yoki suspenziya va kukunlardan iborat. Chet el harbiy mutaxassislari odamlarga shikast yetkazadigan bakterial vositalarga toun, chin chechak, kuydirgi, tulyaremiya, manqa, sariq, isitma, brutsellyoz, vabo va boshqa kasallik qoʻzgʻatuvchilarini; hayvonlarga shikast yetkazuvchi bakterial vositalarga oqsil kasalligi, oʻlat, choʻchqalarning afrika chumasi kasalligi, brutsellyoz va boshqalarning qoʻzgʻatuvchilarini; oʻsimliklarni zararlantiruvchi bakterial vositalarga bugʻdoy zang kasalligi, kartoshka fitoftorasi, sholi pirikulyariozi va boshqa kasallik qoʻzgʻatuvchilarini kiritadi.

Bakteriologik qurol mikroblari aviabomba, raketa, snaryad va boshqa qurollar orqali tarqatiladi. Bakteriologik qurollarning bir guruhi odamlarda, baʼzilari esa hayvonlarda yuqumli kasalliklar tarqatadi, oʻsimliklarni zaharlab quritadi. Odamlarda kasallik tarqatishda vabo, chechak, kuydirgi mikroblari, hayvonlarda esa manqa melioidoz kasalligini tarqatuvchi mikroblar va ularning zaharli moddalari qoʻllanadi. Bu mikroblar quyosh nurlariga, kimyoviy moddalar taʼsiriga chidamli boʻlib, odamlar va hayvonlar orasida qisqa vaqt ichida kasallik tarqatadi. Tezda qarshi chora koʻrilmasa, epidemiya boshlanib, aholi va hayvonlarni nobud qilishi mumkin. Zamonaviy tibbiyot bakteriologik qurollar qoʻzgʻatadigan kasalliklarning oldini olishga qodir. Har qanday yuqumli kasallikning xususiyatlarini oʻrganib, ularga qarshi doridarmonlar tayyorlanadi. Organizmda yuqumli kasalliklarga qarshi immunitet hosil qilish uchun butun aholi ichida, harbiy qismlarda har yili emlash tadbirlari oʻtkaziladi. Yuqumli kasalliklarni davolash uchun antibiotiklar ham ishlatiladi.

Germaniya Birinchi jahon urushi (1914 – 1918)da rus, fransuz frontlarida har xil kasallik mikroblarini tarqatgan edi. Xabarovskdagi sud (1949)dan maʼlum boʻlishicha, Yaponiya bakteriologik qurolni Xitoy va Mongoliya xalqlari orasida sinab koʻrgan. Amerika ham Vyetnamdagi urushi(1966 – 1968)da bakteriologik qurolning ayrim ni (mas, sholini quritish uchun) ishlatgan. Bakteriologik qurol 1925-yil Jeneva protokoli va 1972-yil BMT Konvensiyasi bilan taʼqiqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriologiya

Bakteriologiya (bakteriyalar va… logiya) – bakteriyalar haqidagi fan, mikrobiologiyaning bir boʻlimi. Bir nechta mustaqil sohalari bor. Umumiy bakteriologiya bakteriyalarning morfologiyasi, fiziologiyasi va biokimyosini, ularning oʻzgaruvchanligi va irsiyatini, evolyutsiyasi, tabiatda tarqalishi va boshqalarni; tibbiyot hamda veterinariya bakteriologiyasi, kasallik tugʻdiruvchi bakteriyalar biologiyasini, ularni ajratib olish va aniqlash usullarini, immunitet hodisasini oʻrganadi. Qishloq xoʻjaligi bakteriologiyasi tuproq strukturasi hosil boʻlishida, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash (siloslash, achitish va hokazo)da bakteriyalarning ahamiyatini; texnika (sanoat) bakteriologiyasi bakteriyalarning spirtlar, organik kislotalar, fermentlar, aminokislotalar va boshqa hosil qilish jarayonlarini oʻrganadi. Bakteriologiya XIX asrdan L. Paster bijgʻish va ayrim infeksion kasalliklarga bakteriyalar sabab boʻlishini aniqlagandan soʻng rivojlana boshladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Bakteriologik laboratoriya
Turkum:Bakteriologiya
Turkum:Mikrobiologiya
Bakteriostaz

Bakteriostaz (bakteriyalar va yun. stasis – toʻxtab qolish) – noqulay fizik va kimyoviy omillar taʼsir etishi yoki oʻsish uchun qulay sharoit yoʻqligi tufayli bakteriyalarning oʻsib rivojlanishdan qisman yoki batamom toʻxtashi. Bakteriostazda bakteriyalar zaharli moddalar chiqarmay qoʻyadi, tibbiyotda ximioterapevtik vositalarning qoʻllanishi ana shunga bogʻliq. Turli bakteriostatik moddalar va fizik omillar (yuqori osmotik bosim, nur, past temperatura va boshqalar) bakteriostazga sabab boʻladi. Ular taʼsiri toʻxtagach, bakteriyalar yana oʻsib, koʻpayib ketadi, lekin bunday moddalar va omillar taʼsiri uzoq davom etganida bakteriyalar halok boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriostatik moddalar

Bakteriostatik moddalar (bakteriyalar va yun. stasis – bir joyda turish, toʻxtab qolish), bakteriostatiklar – bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlarning oʻsishi va rivojlanishini toʻxtatib qoʻyadigan moddalar. Antibiotiklar, ogʻir metallarning ionlari (Ag/ Au3, Hg2, Cu2), ximioterapevtik vositalar (sulfanilamid preparatlar, margimush preparatlari) va boshqa Bakteriostatik moddalardir. Ular kuchi taʼsir etayotgan moddaning konsentratsiyasiga bogʻliq. Kam konsentratsiyali bakteritsid moddalar ham bakteriyalarning koʻpayishini toʻxtatadi. Bakteriostatik moddalar tibbiyot, veterinariya va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriofaglar

thumb|Structural model at atomic resolution of bacteriophage T4
right|thumb|The structure of a typical myovirus bacteriophage
thumb|Anatomy and infection cycle of bacteriophage T4.
thumb|alt=A.| Bakteriofaglar.
Bakteriofaglar (bakteriyalar va yun. phegos – yemiruvchi) – bakteriyalarni yutib, yemirib, yoʻq qilib yuboradigan viruslar; bakteriyalar kushandasi. 1917-yil fransuz olimi F. Derell bakterial filtrlardan oʻtib keta oladigan, eritish qobiliyatiga ega mavjudotlarga „bakteriofag“ deb nom bergan. N. F. Gamaleya bu jarayonni birinchi boʻlib kuzatgan (1898). Mikroorganizmlar bor joyda bakteriofaglar ham albatta boʻladi. Ularning diametri 45–140 nm boʻlgan dumaloqroq yoki oltiburchak shaklidagi boshchasi va uzunligi 100 – 600 nm keladigan dumi bor. Boshcha va dum qobigʻi oqsil moddadan tashkil topgan. Bakteriofaglar bakteriya hujayrasiga oʻsimtasi bilan yopishib oladi (adsorbsiya), soʻngra boshchasidagi narsa hujayra ichiga kirib borib, yangi fag zarrachalarini hosil qiladi. Oqibatda hujayra yemirilib (lizis), yangi bakteriofaglar atrofga ajraladi. Virulentli va moʻtadil (simbiotik) b’akteriofaglar farq qilinadi. Birinchisi hujayralarni yemirib (lizis) yangi zarrachalar hosil qiladi. Boshqalari hujayra ichiga kirsa ham uni eritib yubormaydi (profag). Moʼtadil fag tutgan bakteriyalar lizogen bakteriyalar deyiladi. Bakteriofaglarning ayrimlari gʻoyat spesifik xususiyatga ega, yaʼni mikrobning faqat bir turiga taʼsir koʻrsatadi (monofag). Boshqa Bakteriofaglar har xil turdagi hujayralarni eritib yuboradi (polifag). Mikroblarning oʻzgaruvchanligi va evolyutsiyasida bakteriofaglar muhim ahamiyatga ega. Hamma bakteriofaglar oqsil va nuklein kislotalardan tashkil topgan boʻlib, shu kislotalar turiga qarab, DNK. va RNK tutuvchi bakteriofaglarga boʻlinadi. Bakteriofaglar shifobaxsh va kasalliklarning oldini oluvchi vosita sifatida ham qoʻllanadi. Yuqumli kasalliklar (dizenteriya, ich terlama va boshqalar)ga tashxis qoʻyishda, bemor organizmidan ajratib olingan bakteriya xilini aniqlashda ham bakteriofaglardan foydalaniladi. Oʻsimliklarda turli kasallik qoʻzgʻatuvchi (fitopatogen) bakteriyalarni yemiruvchi bakteriofaglar ham maʼlum. Ekin maydonlaridagi tuproqda va ariq suvlarida baʼzi patogen mikroblarning bakteriofaglari topilgan. Ekishdan oldin urugʻlikni turli kasalliklarga qarshi dorilash tajribasi bakteriofaglardan ekiladigan urugʻlarni yuqumsizlantirishda foydalanish mumkinligini koʻrsatdi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 

Turkum:Biologiya
Bakteritsid lampa

Bakteritsid lampa, bakteritsid nurlatgich – ultrabinafsha nur sochadigan gaz razryadli simob lampasi; ichiga inert gaz (masalan, Xekselol)ga ozgina Hg (simob), yoki Cd (kadmiy) qoʻshib tayyorlangan aralashma toʻldiriladi. Quvvati 90 Vt gacha boʻladi. Binolardagi havo, roʻzgʻor buyumlari, suv va boshqa narsalarni ultrabinafsha nurlar bilan zararsizlantirish, shuningdek davolash maqsadlari uchun ishlatiladi (qarang Simob-kvars lampasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteritsid moddalar

Bakteritsid moddalar (bakteriyalar va lotincha, caedo — oʻldiraman), baktyerisidlar — bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlarga taʼsir koʻrsatib, ularni oʻldiradigan kimyoviy moddalar. Zamburugʻlarni oʻldiradigan moddalar fungitsidlar, amyobalarni oʻldiradigan moddalar amyobotsidlar deb ataladi va hokazo. Kimyoviy tabiati har xil birikmalar: fenol, sulema, spirt, formalin, vodorod peroksid, kaliy permanganat, xlorli ohak, xloramin; gazlardan: sulfit angidrid, etilen oksid, metil bromid va boshqa moddalar, shuningdek antibiotiklar Bakteritsid moddalar ga kiradi. Odam va hayvonlar qonida hosil boʻladigan antitelolar ham bakteritsid taʼsir koʻrsatadi. Bakteriyalarning vegetativ shakllarini Bakteritsid moddalar tez oʻldiradi. Bakteritsid moddalar dan baʼzilari mikrob hujayrasining oqsilini denaturatlaydi, baʼzilari esa muayyan ferment sistemalariga zarar yetkazadi va hokazo. Oqsillar (yiring , zardob, sut va boshqalar) ishtirokida Bakteritsid moddalar taʼsiri kamayadi. Bakteritsid moddalar tibbiyot amaliyotida antiseptik va dezinfeksiyalovchi modda sifatida, shuningdek yuqumli kasalliklarni kimyoviy usullar bilan davolash va oldini olish uchun ishlatiladi.

Qishloq xoʻjaligida oʻsimlik va chorva mollari kasalliklariga qarshi kurashda foydalaniladi. Kasallikning oldini olish maqsadida urugʻlik ekishdan oldin mis yoki oltingugurt preparatlari bilan upalanadi. Davo Bakteritsid moddalar (simob preparatlari, fenolning azotli hosilalari) oʻsimlik toʻqimalaridagi bakteriyalarga taʼsir etadi. Koʻpgina Bakteritsid moddalar singib taʼsir etish xususiyatiga ega boʻlib, oʻsimlikka shimiladi va kasallik qoʻzgʻatuvchylarni zaharlaydi. Ayrim Bakteritsid moddalar (mas, antibiotiklar va boshqalar) baʼzi hollarda oʻsimlikda kechadigan fiziologik hamda biokimyoviy jarayonlarda ishtirok etib, oʻsimlikda sunʼiy kimyoviy immunitet paydo qiladi. Paxtachilikda Bakteritsid moddalar dan mis trixlorfenolyat (TXFM) gommozga (urugʻlik chigit paxta tozalash zavodlarida bu preparat bilan upalanadi), fentiuram gommoz, gʻoʻzaning ildiz chirish kasalligi hamda kemiruvchi toʻplamlarga qarshi kurashda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteritsid qogʻoz

Bakteritsid qogʻoz (bakteriyalar va lotincha, caedere – oʻldirmoq) – kumush nitrat va kumush xlorid eritmasi shimdirilgan gʻovak qogʻoz; tarkibida 1 – 2 mg kumush tuzi bor. Mikroblarni oʻldirish xususiyatiga ega. Kattaligi 10-14 sm. Yarachaqalarni davolashda, kuyishning yengilroq shaklida dezinfeksiyalovchi vosita sifatida ishlatiladi. Badan chaqalanganda yoki ozgina jarohatlanganda Bakteritsid qogʻozni suvga sal hoʻllab, jarohatga yopiladi, ustidan paxta qoʻyib, bint bilan bogʻlanadi. Jarohat qonayotgan boʻlsa, Bakteritsid qogʻoz hoʻllanmasdan qoʻyila beradi. Bakteritsid qogʻoz chinni yoki toʻqjigarrang shisha bankalarda saqlanadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bakteritsidlik

Bakteritsidlik (bakteriyalar va lotincha, caedo – oʻldiraman) – fizik, kimyoviy va biologik omillarning mikroorganizmlar (shu jumladan bakteriyalar)ni oʻldira olish xususiyati. Masalan, amyobalarni oʻldira olishi amyobatsidlik, zamburugʻlarni oʻldira olishi fungitsidlik deb ataladi va hokazo, yaʼni taʼsir koʻrsatilayotgan mikroorganizmning xiliga qarab nomlanadi. Tabiiy omillardan issiqlik va nur energiyasida Bakteritsidlik koʻproq. Qisqa toʻlqinli nurlar, jumladan ultrabinafsha nurlar aksari mikroblarni oʻldiradi. Bakteritsidlik xossasi bor kimyoviy moddalar bakteritsid moddalar deb ataladi. Odam va hayvonlarning qon zardobi (unda aleksin degan modda bor), shuningdek koʻz yoshi, soʻlak, sut (ularda lizotsim bor), meʼda shirasi (unda xlorid kislota bor) va shahrik. Bakteritsidlik xususiyatiga ega. Teri ham mikroblarni oʻldiradi. Oʻsimliklar chiqaradigan fitonitsid degan moddalar ham mikroblarni oʻldiradi va davolash ishida keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baktrim

Baktrim, biseptol – tarkibida sulfanilamid preparatlaridan sulfametoksazol va diaminopiramidin unumlaridan trimetoprim boʻlgan dori modda. Nafas va siydik yoʻllari yalligʻlanishi bilan kechadigan kasalliklarda, shuningdek meʼda-ichak yoʻlining yuqumli kasalliklarida, jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlarning oldini olishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dorilar
Aleksandr Bakulev

Aleksandr Nikolayevich Bakulev (1890.25.11 - 1967.31.3) - yurak-tomir jarrohligi asoschilaridan; akademik (1938) va Rossiya Meditsina Fanlar akademiyasi akademik (1948) hamda prezidenti (1953—60). Meditsina Fanlar akademiyasining yurak-tomir jarroxligi instituti asoschisi va birinchi direktori. (hozir mazkur institut uning nomi bilan ataladi). Bakulevning ilmiy ishlari yurak, buyrak, oʻpka va suyak kasalliklari, shuningdek meʼda yarasi kasalligi hamda oʻqdan jarohatlanishni jarrohlik usuli bilan davolashga oid.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Bakunin

Mixail Aleksandrovich Bakunin (1814.18.5, Tver gubernyasi — 1876.19.6, Bern) — inqilobchi, anarxizm nazariyotchilaridan biri. 1848 — 49 yillardagi Yevropa (Parij, Drezden, Praga) inqilobiy harakatlarining ishtirokchisi. 1849-yil mayida Bakuninni Drezden qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri sifatida Saksoniya va Avstriya hukumatlari oʻlimga, soʻng umrbod qamoqqa hukm qildi. Keyinroq B. Rossiya hukumati qoʻliga topshirilgach, Nikolay I buyrugʻi bilan Sibirga surgun etildi. 1861-yilda Bakuninning u yerdan qochib, Yaponiya va Amerika orqali Londonga keldi. Turli inqilobiy tashkilotlar, nashrlar, maxfiy jamiyatlar ishida faol qatnashdi. 1868-yilda 1-Internatsionalga kirib, Marks va safdoshlariga qarshi kurash boshladi. B. "Davlat tuzumi va anarxiya" (1873) asarida tarix — evolyutsion jarayon, u insoniyatning "hayvonot dunyosidan" "ozodlik dunyosi" sari harakatidan iborat, degan gʻoyani ilgari surdi. Uning fikricha, taraqqiyotning yuqori bosqichida zulm-istibdodga asoslangan har qanday davlat barham topadi, insonning barcha qobiliyatlari kamolga yetishi uchun imkon yaratiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bal raqsi

thumb
Bal raqsi – shahar xalqlari turmushida qoʻllanadigan, ommaviy koʻngil ochishga moʻljallangan raqs kechalari (bal) da ikki yoki undan ortiq juftliklar ijro etadigan raqs turi.

 Tarixi 
Bal raqsi XIV asrda Italiyada yuzaga kelgan. Bal raqsining nazariy qonun-qoidalari shu yerda shakllangan, keyinchalik Fransiyada keng tarqalgan. XIV—XVI asrlarda Italiya va ayniqsa Fransiyada branl, volta bal raqslari mashhur boʻldi. XVII asrdan butun Yevropa boʻylab keng tarqaldi. Har bir mamlakatda oʻziga xos yoʻsinda shakllandi va turli koʻrinishlarda boyib bordi. Xalq orasida burre, gavot, allemanda, menuet chakonna, jiga, sarabanda ommalashdi. XVIII asr ga kelib paspye, myuzet, rigodon, kontrdans, ekossez, lendler kabi erkin raqslar keng yoyildi. XIX asrda tampet, mazurka, polonez, matredur, kadril, lensye, landler, galop, kankan, polka, turli koʻrinishdagi valslar va boshqa ritmik tarzda rivojlandi. XIX asr oʻrtalaridan vals eng mashhur Bal raqsiga aylandi. XX asrdan Amerika va Yevropa Bal raqsi (boston, fokstrot, tango, charlston va boshqalar) urf boʻldi.

Oʻzbekistonda bal raqsi Rossiya taʼsirida XIX asr oxirlaridan ijro etila boshlagan. Hozirgi kunda bal raqsi madaniyat saroylari (masalan, Aviasozlar madaniyat saroyi), havaskorlik toʻgaraklari va boshqa joylarda, shuningdek professional raqqos(a)lar tomonidan ijro etilib kelinmoqda.

 

 

Turkum:Bal raqsi
Nikolay Badayev

Nikolay Dmitriyevich Badayev (1915.21.4 (4.5), Mordva, Torbeevo stansiyasi – 1990.6.5, Samarqand) – aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Ashxobod, Tambov, Poltava shahri teatrlarida, 1946-yildan Samarqanddagi viloyatlararo rus drama teatrida ishlagan. Uning Yago (U. Shekspir, "Otello"), Mulladoʻst, Norboyvachcha (Hamza, "Maysaraning ishi", "Xolisxon"), Tursunov (S. Azimov, "Assalom yulduzlar"), Shayxulislom (M. Shayxzoda. "Mirzo Ulugʻbek") kabi obrazlari yorqin va taʼsirchan. B. bir qancha asarlarni sahnalashtirgan; oʻzbek filmlarida suratga tushgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1990-yilda vafot etganlar
Turkum:6-mayda vafot etganlar
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Balalayka

Balalayka – uch torli, hamma torlari baravar chertib chalinadigan rus xalq musiqa asbobi.

 Tarixi 
XVIII asr boshida paydo boʻlib, rus xalqi orasida keng yoyilgan. Balalaykadan yakkanavozlik va ansambllarda, qoʻshiq hamda raqslarga joʻrnavozliqda foydalaniladi.

 
XIX asr oxiridarus musiqachisi, mohir balalaykachi Vasily Andreev hamkorligida soz ustalari F. Paserbskiy va N. Nalimovlar xalq balalaykasini qayta ishlab, katta-kichik ni yaratgan. Mazkur sozlar guruhi asosida rus xalq cholgʻu asboblari orkestri tashkil etilgan.

 Balalayka-prima 

 Balalayka-sekunda 
Vasily Andreev tomonidan qayta ishlangan balalaykaning bir turi. Kichik oktavadagi lya va birinchi oktavadagi re notalariga sozlanadi. Ovoz hajmi kichik oktavadagi lya notasidan, ikkinchi oktavadagi lya notasigacha boʻladi va nota yozuvida skripka kalitida yoziladi.

 Balalayka-alt 
Balalaykaning bir turi boʻlib, notalar yozilishiga koʻra oktava pastda eshitiladi. Sozlanishi kichik oktavadagi mi notasidan ikkinchi oktavadagi re notasigacha boʻladi. Notalar skripka kalitida oktava yuqorida yoziladi. Ijroda paytida koʻproq pastki tovushlari bilan qatnashadi.

 

 

Turkum:Musiqa asboblari
Baland darvoza

Baland daroza- Agra yaqinidagi Fotihpursikri shaharchasidagi saroy masjidining darvozasi. Akbarshoh davri (1556 – 1605) meʼmorligining mahobatli yodgorliklaridan biri. Baland darvoza Gujarot viloyatining olinishi sharafiga, eski darvoza oʻrniga qizil toshdan qurilgan (1602), zinalari oq marmardan. Darvozaxonaning kengligi 43 m, balandligi 46 m, gumbazli yoʻlak balandligi 41 m. Arabiy xatlar bilan bezatilgan baland peshtoqning yon devorlari qirrali. Peshtoq ustidagi nafis gumbazchalar tizmasi Baland darvoza ni dabdabali va ulugʻvor qilib koʻrsatadi. Devorlardagi arab yozuvlari, oʻyma naqshlar, ravoq va ravoqchalar, nozik guldastalar Baland darvoza ni Sharq meʼmorligining ajoyib yodgorliklaridan biriga aylantirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindiston meʼmoriy yodgorliklari
Baland masjid

thumb|Tahrirlash Baland masjid
Baland masjid — Buxoro shahridagi guzar masjidi (XVI asr). Bino murabba tarhli (pishiq gʻishtdan qurilgan), qalin devorli. Masjid harsang toshlar ustiga qurilgan. Baland masjid ning shim. va sharqiy tomonlari naqshin shiftli ayvon bilan oʻralgan. Ichki devorlarining pastiga chiroyli izoralar qoplangan. Sharq tomondagi toʻq yashil rangli izoralarga 6 burchakli koʻk sopol koshinlar terilgan. Gʻishtchalar atrofiga nozik oʻsimliksimon shakllar chizilib, ustidan oltin suvi yuritilgan (bular yaxshi saqlangan). Devorning gʻarbiy tomonidagi izoralar koshin bilan qoplangan va kundal usulidagi naqshlar bilan hoshiyalangan. Baland masjid derazalaridagi panjaralar sopol gʻishtchalardan terilgan. Mehrobining atrofi sirkor sopolchalar bilan bezatilgan va ularga oltin suvi yuritilgan. Uning yon tomonlari va tepasiga toʻgʻri burchakli sopolchalardan suls xati bilan yozuvlar bitilgan. Yozuvlar tepasiga, shiftga yaqinroq joyga muqarnaslar ishlangan, ularga ham oltin suvi yuritilgan. Devorlardagi (jan. devordan tashqari) rasmlar hali ham avvalgidek yaltirab turibdi. Baland masjidning shifti toqili, hovuzakli boʻlib, naqshlar bilan bezatilgan. Uni qurishda mumtoz davr meʼmorligining noyob va nafis usulidan keng foydalanilgan. Keyingi davrlardagi meʼmorlar Baland masjidning bezaklaridan namuna koʻchirganlar. Baland masjid bezaklarining zarlari toʻkilib, naqshlari koʻchib, qorayib qolgan. Baland masjid bir necha bor taʼmirlangan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Buxorodagi masjidlar
Turkum:Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Oʻzbekistondagi Jahon merosi obʼyektlari
Balandlik

Balandlik – 1) geometrik shakl (figura)ning berilgan toʻgʻri chiziqli yoki tekis asosiga nisbatan: shakl nuqtalaridan asosiga tushirilgan perpendikulyar (tik chiziq)larning eng kattasi; 2) fazoviy shaklning chegaraviy nuqtalaridan asos tekisligiga tushirilgan perpendikulyarlarning eng kattasi. thumb|H – balandlik

 Uchburchak balandligi 
Uchburchakning balandligi – bu uchburchakning yuqori uchidan qarama-qarshi tomonga perpendikulyar tushirilgan segment.

Uchburchakning barcha balandliklari bir nuqtada kesishadi, bu uchburchakning ortomarkaz deb ataladi (agarda uchburchak oʻtmas burchakli uchburchak boʻlsa ortomarkaz uchburchakdan tashqi tushadi). – Bu teoremani vektorlarga bogʻlash yordamida isbotlash oson, bu har qanday A, B, C, E nuqtalari uchun amal qiladi, hatto bitta tekislikda yotgan boʻlishi ham shart emas:
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik doirasi

Balandlik doirasi - zenitdan oʻtuvchi, matematik ufqqa tik katta doira. Gorizontal koordinatalarning biri, yaʼni yoritqichning ufqdan balandligi (h) Balandlik doirasi boʻylab oʻlchanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik kasalligi

Balandlik kasalligi – organizmning kasallik holati; siyrak havoli joylarda nafas olinganda roʻy berib, bunga asosan qonda kislorod yetishmasligi (gipoksiya) sabab boʻladi. Juda baland yerlarga koʻtarilganda kuzatiladi. Balandlik kasalligiga ayrim aʼzolarning, xususan markaziy nerv sistemasining izdan chiqishi sabab boʻladi. Balandlik kasalligi bir zumda roʻy berib, nafas qisishi, yurak oʻynashi, bosh aylanishi, ogʻrishi, koʻngil aynishi, qayt qilish, burun qonashi va boshqa ruhiy oʻzgarishlar, shuningdek ogʻirroq hollarda hushdan ketish mumkin. Balandlik kasalligi togʻ kasalligidan farq qiladi.
 Davosi 
Bemorni balandlikdan tushirib, tinch qoʻyiladi, yurak dorilari, issiq choy, kofe, zaruriyat boʻlsa kislorod beriladi. Balandlik kasalligi ning oldini olishda yuqoriga koʻtarilishni mashq qilish, kislorodli asboblardan foydalanish, eng muhimi iqlimga moslashish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasalliklar
Balandlik koordinatasi

Balandlik koordinatasi, mutlaq balandlik – geodeziyada yer sirtidagi nuqtalarning asos (boshlangʻich) deb qabul qilingan dengiz sathiga nisbatan balandligi (yoki mutlaq belgi). Nivelirlash yoʻli bilan aniqlanadi. Oʻzbekistonda Boltiq dengizining oʻrtacha sathi (Kronshtadt fut-shtogining noli)ga nisbatan hisoblanadi. Masalan, Toshkent shahrining dengiz sathidan eng baland joyi 515 m boʻlib, Mirzo Ulugʻbek tumanidagi „Traktor“ avtostansiyasi yaqinida, eng past joyi (380 m) Sergeli tumanida, Chirchiq daryosi sohilidaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Geodeziya
Mutlaq balandlik

Mutlaq balandlik (altituda) -Yer yuzasida muayyan nuqtaning dengiz yoki okean suvlarining oʻrtacha sathidan boshlab ulchangan tik balandligi (metrlarda ulchanadi). Bu balandlikni ifodalovchi songa belgi deyiladi. Okean sathidan balanddagi nuqtalar belgisi musbat ishora (+), pastdagi manfiy ishora (—) bilan belgilanadi. Mas, Jomolungma chuqqisining Mutlaq balandliki 8848 m, Qoragiyo — 132 m (Mangʻishloq platosida; Qozogʻiston), Mingbuloq botigʻi — 12 m (Qizilqumda; Oʻzbekiston). Mutlaq balandlik nivelirlash yordamida aniqlanadi.

Dengiz va okean suvlarining koʻp yillik urtacha sathi gidrometrik postlarda quzgʻalmas qilib oʻrnatilgan va gorizontal chiziqlar bilan boʻlaklarga boʻlingan mis taxtacha — futshtoksy belgilangan boʻladi. Oʻzbekiston hududida nuqtalarning Mutlaq balandlikini Boltiq dengizidagi Kronshtadt koʻprigi ustuniga oʻrnatilgan futshtokning noliga nisbatan hisoblash qabul qilingan. Geografik haritalarda beriladigan barcha balandliklar mutlaq balandlikini bildiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Geografik terminlar