Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Fransiya Gvianasi

Gviana, Fransiya Gvianasi (Guyane) — Janubiy Amerikaning shimolisharqidagi mamlakat. Fransiya mulki ("dengiz ortidagi departamenta"). Mayd. 91 ming km. Aholisi 157 ming kishi (1990-yillar oxirlari), asosan kreol, indeys va negrlar. Axrlisining yarmi Fransiya Gviananing maʼmuriy markazi — Kayenna shahrida yashaydi. Rasmiy til — fransuz tili.

 Tabiati 
Fransiya Gviana yassitogʻligining shimolisharqida joylashgan. Yer yuzasining oʻrtacha bal. 300–400 m, eng baland joyi 850 m. Iklimi subekvatorial, issiq va sernam. Oʻrtacha oylik temperatura 26—28°. Yillik yogʻin 3200–3500 mm. Asosiy daryolari: Maroni, Oyapoki. Fransiya Gviana hududining 90%i qimmatbaho yogoch beradigan sernam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Pul birligi — fransiya franki.

 Tarixi 
Qadimdan Fransiya Gviana hududida ovchilik, baliq ovlash, yovvoyi oʻsimlik mevalarini yigʻish bilan kun kechiruvchi koʻchmanchi indeyslar yashagan. Fransiya Gvianani dastlab 1604 yilda fransuzlar bosib olgan va bu yerda 1634 yilda Kayenna shahrini barpo etgan. Fransiya Gviana hududi 17-asr oʻrtalaridan 19-a boshlarigacha Fransiya, Buyuk Britaniya, Portugaliya, Niderlandiya davlatlari oʻrtasida talash boʻlib keldi. 1817 yildan fransuzlar Fransiya Gvianada mustahkam oʻrnashib oldilar. 18-asr oxiridan 20-asr boshigacha Fransiya Gviana fransuz siyosiy mahbuslari surgun qilinadigan joy boʻlgan. 1946 yil 19 martda Fransiya Gviananing mustamlaka maqomi Fransiyaning dengiz ortidagi depertamenti qilib oʻzgartirildi.

 Xoʻjaligi 
Aholining asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik. Mahsuloti eksport qilinadigan ekinlardan shakarqamish (asosan rom tayyorlash uchun), kofe, kakao, banan; ichki ehtiyojlar uchun makkajoʻxori, sholi, sitrus mevalar va sabzavot yetishtiriladi. Qoramol, choʻchqa boqiladi. Okeandan dengiz hayvonlari, baliq ovlanadi.

 Sanoati 
Sanoatining asosiy tarmoqlari: oltin qazib chiqarish, yogʻoch tayyorlash.

Oltin eksport mollari qiymatining qariyb yarmini, yogʻoch 1/4 qismini tashkil etadi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Chetga krevetka (qisqichbaqaning mayda turi), pushti daraxt ekstrakti, xom teri, balik, moyi chiqaradi. Chetdan qurilish materiallari, yoqilgʻi, matolar, turli jihozlar keltiriladi. Tashki savdo asosan Fransiya bilan olib boriladi. Dengiz va havo yoʻllari orqali Fransiya, Angliya, AQSH va b. mamlakatlar bilan bogʻlangan. Kuru sh. yaqinida Fransiyaning kosmik tadqiqotlar boʻyicha milliy markazi va kosmodrom joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Fransiya
Gviana oqimi

Gviana oqimi - Jan. Amerikaning shim. - sharqiy qirgʻoqlari yaqinidagi iliqoqim (Atlantika okeanida), Jan. Passat oqimining tarmogʻi. SanRoki burnidan (Braziliyada) boshlanib, Gviananing shim.-gʻarbiy qirgʻoqlaridan oʻtadi va Shim. Passat oqimiga qoʻshilib ketadi. Suvining oʻrtacha yillik temperaturasi 23 — 28°, shoʻrligi 35 — 36,5 %o, tezligi soatiga 1,8 — 2,3 km.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gviana yassitogʻligi

Gviana yassitogʻligi - Jan. Amerikaning shim.-sharqidagi yassitogʻlik. Shim. va janubda Orinoko va Amazonka pasttekisliklari, gʻarb va sharqda And togʻlari va Atlantika okeani oraligʻida. Gʻarbdan sharqqa 2000 km ga choʻzilgan. Eng baland nuqtasi 3014 m (Neblina togʻi). Kembriydan oldingi kristall jinslardan tuzilgan. Yirik temir ruda, shuningdek oltin, olmos konlari, dunyo ahamiyatiga ega boksit, uran va marganes rudasi konlari bor. Iqlimi issiq, subekvatorial (oʻrtacha oylik temperatura 22 — 28°). Yiliga 1200 mm dan 3500 mm gacha yogʻin yogʻadi. Dare koʻp. G. ya. hududida dunyodagi eng baland (1054 m) Anxel sharsharasi bor. Qizil-sariq laterit tuproqli yerlarda sernam tropik oʻrmon (gileya) lar keng tarqalgan. Hayvonot dunyosi juda boy. Bu yerda neotropik oblastning Braziliya kichik oblastiga mansub yapaloq burunli maymunlar, yalqov, chumolixoʻr, zirhlilar, tapir, yaguar kabi hayvonlar, parrandalar, hasharotlar yashaydi. G. ya. da aholi siyrak. Kam sonli indeyslar ovchilik, baliq tutish va ibtidoiy dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Chet el kompaniyalari bu yerda yer osti boyliklari qazib chiqaradi, qimmatbaho yogʻoch tayyorlaydi. G. ya. da Braziliya, Venesuela, Gayana, Surinam Kolumbiya davlatlari va Gviana (Fransiya mulki) joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Janubiy Amerika
Gvido dʼaresso

Gvido d’aresso (Guido d’Arezzo), Aressolik Gvido (990-yillar, Aresso, Toskana viloyati — 1050. 17.5, Pompoza) — italyan musiqachisi, cherkov xori rahbari. Oʻrta asr musiqa amaliyoti sohasida yirik islohotchi. Zamonaviy nota tizimiga asos qoʻygan. Har bir chiziqda tovush balandligi harflar bilan ifodalangan 4 chiziqli nota yozuvini amalda qoʻllagan. Bu musiqa asarini yozib olishga qulay imkoniyat yaratib, kompozitorlik ijodi rivojida muhim rol oʻynagan. Musiqa tovushlarini yangi nomlash tartibi, oraliq (interval)lari muayyan nisbatdagi 6 pogʻonali tovushqatorni kiritgan (ut-re-mi-fa-solla). Baʼzi musiqashunoslar (mas, V. M. Belyayev) Gvido d’aresso ning nota yozuvi islohiga Sharq (arab) cholgʻu tabulaturask taʼsir koʻrsatganligini taʼkidlagan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvineya oqimi

Gvineya oqimi - Atlantika okeanining Gvineya qoʻltigʻi shim. qismidagi iliq oqim; yozda Passatlararo (Ekvatorial) ters oqim bilan, qishda Kanar oqimi tarmogʻi bilan qoʻshiladi. Yillik oʻrtacha temperaturasi 26 — 27°, shurligi 34,5 — 35%o, tezligi soatiga 0,4 — 2,7 km, yozda tezligi ortadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvineya qoʻltigʻi

Gvineya qoʻltigʻi — Atlantika okeanining Ekvatorial Afrika sohillari bilan tutashgan joyidagi qoʻltiq. Shimolda Palmas va janubda Lopes burunlari oraligʻida. Maydoni 753 ming km. Eng chuqur joyi 5207 m. Gvineya qoʻltigʻi 2 ta qoʻltiq — Biafra va Beningga ajratilgan. Orol koʻp (Bioko, San-Tome, Prinsipi va b.). Suvining shoʻrligi 34 — 35%o, yillik temperaturasi 25 — 27". Suv qalqishi yarim sutkali (2,7 m gacha). Gvineya qoʻltigʻi ga Kongo, Niger, Volta, Ogove va b. daryolar quyiladi. Asosiy portlari — Lome, Lagos, Akkra, Librevil va boshqalar kiradi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻltiqlar
Aleksandr Gvozdikov

Aleksandr Vasilyevich Gvozdikov (1903, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Volgograd viloyati — 1973, Toshkent) — oʻrmonshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), professor (1969). Saratov qishloq xoʻjaligi institutini tamomlagan (1929). Surxondaryo okrugida oʻrmon melioratsiya partiyasi boshligʻi va okrug oʻrmon melioratori (1929—1936), Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi va agrooʻrmon melioratsiyasi ilmiy tadqiqot institutida sektor mudiri (1936—1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1946). 1946-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo sharoitlarida oʻrmonchilik, agrooʻrmon melioratsiyasi, qumlarni mustahkamlash va boshqalar masalalarga bagʻishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Mixail Gvozdikov

Mixail Andrianovich Gvozdikov (1880, hozirgi Ukrainaning Poltava viloyati — 1954, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekiston xalq rassomi (1945). Moskvadagi Stroganov rassomlik maktabida oʻqigan (1896—1901). 1934-yildan Toshkentda; Navoiy teatrida ishlagan. Birinchi oʻzbek operasi "Boʻron" (M. Ashrafiy, S. Vasilenko, 1939) spektakliga ishlagan dekoratsiyalari muvaffaqiyat qozongan. G. yaratgan sahna bezak lari asar mazmuniga mos manzaralar topa olganligi, yaxlit va uygʻun koloriti, tiniqranglari bilan diqqatga sazovor ("Knyaz Igor", "Boris Godunov", "Faust", "Laqma", "Mis chavandoz" va b.). G. oʻzbek teatr rassomlari Sh. Shorahimov, M. Musayevga ustozlik qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyacheslav Gvozdkov

Vyacheslav Alekseevich Gvozdkov (1947.20.4, Slivensh., Bolgariya) – rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Saratov teatr bilim yurtining aktyorlik boʻlimini (1968), Leningrad teatr, musiqa va kinematografiya institutining rejissyorlik boʻlimini (1979) tugatgan. 1968 – 1984-yillar turli teatrlarda, 1984 – 1989-yillar Maksim Gorkiy nomidagi akademik rus drama teatrida bosh rejissyor 1990-yildan Sankt-Peterburg teatrida bosh rejissyor Toshkent rus drama teatrida qoʻygan eng yaxshi spektakllari: „Uchdan oltiga qadar“ (A. Chxeidze), „Zinulya“ (A. Gelman), „Soʻnggi qabul“ (V. Dozorsev), „Vijdon diktaturasi“, „Marhumlar nidosi“ (M. Shatrov) va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1947-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-aprelda tugʻilganlar
Gdansk qoʻltigʻi

Gdansk qoʻltigʻi, Gdansk buxtasi — Boltiqdengizidagi muzlamaydigan sayoz qoʻltiq. Quruqdikka 74 km kirib borgan, kiraverish qismining kengligi 107 km, chuq. 115 m gacha, suvining shoʻrligi 8%o. Qirgʻoqlari qumli. G.q.ga Visla daryosi quyiladi. Sohilida Baltiysk (RF) va Gdansk hamda Gdinya (Polsha) port shaharlari joylashgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻltiqlar
Gdinya

thumb|250px|Gdinya
Gdinya — Polsha shim.dagi shahar. Gdansk voyevodaligida; Boltiq dengizi boʻyidagi port. Sopot va Gdansk shaharlari bilan Truymyasto sh. aglomeratsiyasini tashkil qiladi. Aholisi 252 ming kishi (1990-yillar oʻrtasi). 1924-36 yillarda xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan yirik port qurilishi munosabati bilan shahar tez oʻsdi. Yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t. G. orqali chetga koʻmir chiqariladi; chetdan rudalar, neft mahsulotlari keltiriladi. Sanoat tarmoqlaridan mashinasozlik, asosan kemasozlik va oziq-ovqat sanoati (baliq, yogʻ, goʻsht va b.) rivojlangan. Baliq ovlash bazasi. Oliy dengiz va harbiy dengiz oʻquv yurtlari, dengizdan baliq ovlash ilmiy tadqiqot instituti, okeanografiya, harbiy dengiz muzeylari va dengiz akvariumi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geba

Geba — yunon mifologiyasida abadiy yoshlik xudosi, Zevs va Geranint qizi, xudolar bazmida soqiylik qilgan. Geraklnit xotini.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Gebrid orollari

Gebrid orollari - Atlantika okeanidagi arxipelag. Shotlandiyaning shimoliy-gʻarbida. 500 dan ortiq mayda oroldan (Lyuis, Skay, Mall va b.) iborat. Buyuk Britaniya tarkibida. Maydoni 7,5 ming km. Tashqi Gebrid va Ichki Gebridlarga boʻlinadi, ular Nort-Minch, LitlMinch boʻgʻozlari va Gebrid burni orqali ajralib turadi. Orollar kristall jinslar va bazalt krplamlaridan tashkil topgan. Relyefi pasttekislik va past togʻlardan iborat (bal. 1009 m gacha). Koʻp qismi toshloq va botqoqli yerlar. Lava dalalari, qadimgi muzlik izlari saqlangan. Iqlimi moʻʼtadil, dengiz iqlimi; yanvarning urtacha temperaturasi 4—6°, iyulniki 12—14°, yillik yogʻin 1000–2000 mm.

Yaylov koʻp, baʼzan qayinzorlar uchrab turadi. Aholi asosan baliq ovlash, chorvachilik bilan shugʻullanadi. Movut ishlab chikariladi. Turizm rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Yevropa
Turkum:Buyuk Britaniya
Geveliy Yan

GEVELIY (Hekelius) Yan (1611.28.1-Gdansk —1687.28.1) — polyak astronomi. 1641-yilda Gdanskda Yevropada eng yirik rasadxona kurgan. "Selenografiya yoki Oy relyefining bayoni" (1647) asarini yozib, selenografiyaga asos solgan. Oyning batafsil haritasini (1647), 1564 yulduzning katalogi (roʻyxati)ni (1687) tuzgan. G. quyosh holati jadvalini takomillashtirgan; Oyning optik libratsiyasini topgan (qarang Oy libratsiyasi) va 4 kometani kashf qilgan. 1690-yilda "Yulduzlar osmonining atlasi" ("Uranografiya") chop ettirilgan. Mazkur atlas akademik V. P. Shcheglov tomonidan bir necha marta qayta nashr qilingan. Atlasda keltirilgan ikki gravyurada oʻsha davrning mashhur astronomlari orasidan Ulugʻbekka ham faxrli oʻrin berilgan. Atoqli astronom 1647- yili nashr qililngan '' selenografiya'' kitobida OYDAGI KRATERLARDAN BIRINI BUYUK VATANDOSHIMIZ AHMAD FARAGONIY NOMI BILAN ATAYDI

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geveya

Geveya (Hevea brasiliensis) — sutlamadoshlar oilasiga mansub kauchukli daraxt. Tabiiy kauchuk idan biri. Buyi 20—40 m, tanasining diametri 50 sm, bargi etl, murakkab. Gullari mayda, oqimtir-sargʻish, bir jinsli va bir uyli, ruvaksimon tupgul hosil qiladi. Mevasi kusakcha. Urugʻi qattiq pustli, kauchuk olish uchun geveya poʻstlogʻi tilinadi, oqib chiqqan sutsimon shira (lateks) quyuqlashib, kauchukka aylanadi. Braziliya oʻrmonlarida geveya yovvoyi holda oʻsadi. Malayya, Indoneziya, Shri Lanka va qisman Afrikaning tropik hududlarida hamda Jan. Amerikada ekiladi. 5—6 yoshidan 25—30 yoshgacha kauchuk beradi. Geveyaning gektaridan yiliga oʻrtacha 500 kg kauchuk yigʻiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gegelchilik

Gegelchilik — Gegel taʼlimotini rivojlantirishga harakat qilgan falsafiy oqim. 19-asrning 30—40-yillarida Germaniyada vujudga kelgan. G. vakillari diniy masalalar yuzasidan munozaralarda Gegelni ortodoksal teizm ruhida talqin etuvchi konservativ keksa (oʻng qanot) gegelchilar (Geshel, Daub va b.) va Gegelning "olamiy ruh"i ga qarama-qarshi ravishda ayrim shaxslarning tarixda oʻz-oʻzini anglashi ahamiyatini qayd etuvchi yosh (sul qanot) gegelchilar (Ruge, Bruno, Bauer, Feyerbax, Shtraus va b.)dan iborat edi. Oʻng hamda soʻl gegelchilar oʻrtasida oraliq gegelchilar (K. Rozenkrans, I. E. Erdman va b.) ham boʻlgan. K. Marks va F. Engels Gegel dialektik uslubining "ratsional magʻzi"ni oʻzlarining tarixii materialistik tushunish nazariyalari negiziga quydilar. Fransiyada G.ka Kuzen asos soldi, Ten, Renan, Gamelen, Andler va b. tomonidan rivojlantirildi. Angliyada G.ni Stirling "Gegel siri" asari (1865) bilan boshlab berdi. Bozanket, MakTaggart, Xoldeyn (vikont Kloanskiy), Beyli va b. mazkur yoʻnalishga mansub bulganlar. G. Italiyada ham keng rivoj topdi (Joberti, Rosmini, Jentile, Kroche). Shuningdek Rossiya, slavyan mamlakatlari, Skandinaviya va Gollandiyada keng tarqaldi. Gegel taʼli-moti oʻzga millatlar ongiga uzoq davr mobaynida taʼsir koʻrsatdi. 20-asrning 20-yillaridan Gegel gʻoyalariga qiziqish borasida yangi davr boshlandi (qarang Neogegelchilik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gegemonlik

Gegemonlik (yun. hegemonia — rahbarlik, hukmronlik) — hukmron boʻlishga, boshqa mamlakatlar va xalqlar ustidan hukmronlik qilishga intilishga asoslangan siyosat. gegemonlik — davlatlar va xalqdar teng hukuqligining bevosita aksi, xalqaro munosabatlarda qaror topishi lozim boʻlgan idealning qaramaqarshisidir. Oʻzbekiston oʻz siyosatida gegemonlik ning har qanday koʻrinishlaridan voz kechish, barcha mamlakatlar va xalqlar bilan tengma-teng munosabatda boʻlish tarafdoridir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gegenbaur Karl

GEGENBAUR (Gegenbaur) Karl (1826. 21.8, Vyursburg — 1903. 14. 6, Geydelberg) — nemis biologi, qiyosiy anatomiyada filogenetik yoʻnalish asoschilaridan biri. Yena (1855 y. dan) va Geydelberg (1872 y. dan) universitetlari prof. Umurtqasiz hayvonlar embriologiyasida 2 qavatli (keyinchalik gastrula deb atalgan) lichinka hosil boʻlishini birinchi boʻlib tasvirlagan, meduzalarning koʻpayishi va rivojlanishini oʻrgangan. Umurtqalilar tuxumi bitta hujayradan iborat boʻlishini isbot qilgan. Skelet filogeniyasi misolida organlar gomologiyasi prinsiplarini ishlab chiqqan. Juftoyoqlarning kelib chiqishini isbotlash uchun "Ikki tomonlama arxipterigiya" nazariyasini kashf etgan; bosh suyagini akulalar togʻayidan kelib chiqishini koʻrsatib bergan. G. biogenetik qonunta tanqidiy nazar bilan qaragan. Uning qiyosiy anatomik tadqiqotlari bitta tipga mansub boʻlgan voyaga yetgan hayvonlarni tekshirish bilan cheklangan. Uning "arxetip" organlar gʻoyasi oʻz davrida qiyosiy anatomik tadqiqotlarning namunasi sifatida katta ahamiyatga ega boʻldi. G. qarashlari Darvingacha boʻlgan davr natur falsafiy anʼanalarining ifodasi edi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gedenbergit

Gedenbergit (shved mineralogi L. Gedenberg nomidan; 19-asr) — piroksenlar guruhiga mansub mineral. G. — diopsid izomorf qatorining oxirgi hadi. Magniyga boy turi salit deb ataladi. Qoʻshimchalari Mp va Gʻe3+. Kimyoviy formulasi CaFe(Si2O6). Monoklin singoniyali. Rangi toʻq yashildan qrragacha. Yaltiroqligi shishasimon. Deyarli shuʼlasimon agregatlar, choʻziq prizmalar. G. bilan ilvait, magnetit, temirli granatlar, kalsit, epidot va b. birga uchraydi. Qattiqligi 5,5 — 6. S. of. 3,6. Ohaktoshli skarnlar, magnetitli konlarda uchraydi. Nurash natijasida kremniyli temir oxrasiga aylanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gedimin

Gedimin, Gediminas (? - 1341) -litvaning buyuk knyazi (1316-yil dan). Litva buyuk knyazi Vitenning ukasi (1293 — 1315). G. nemis ritsarlarini koʻp magʻlubiyatga uchratgan. Tver buyuk knyazligi bilan birga Moskva knyazligining birlashtirish siyosatiga qarshi turgan. 13-asr da Litva feodallari tomonidan boshlangan gʻarbiy rus yerlarini bosib olishni davom ettirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gedin Sven Anders

Gedin Sven Anders (1865.19.2-Stokgolm —1952.26.11) — shved sayyohi. 1893 yildan 1902 y.gacha Tibet va Markaziy Osiyoning shim.-gʻarbini tadqiq etgan. 1905—08 yillarda Trapezund (Trabzon)dan chiqib Eronning shim.-sharqi, Kashmir orqali Brahmaputra va Satlaj daryolarining boshlanish joyigacha yetib borib, Transhimolay togʻlarini tadqiqetdi. 1923 yilda Shim. Amerika, Yaponiya, Mongoliya va Sibir orqali dunyo boʻylab sayohat qildi. 1927—35 yillarda Xitoy, Mongoliya, Gʻarbiy Tibet va Sharqiy Turkistonni oʻrgandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gedonizm

Gedonizm yoki hedonizm ( – rohat, huzur, lazzatlanish) – huzur-halovatga, lazzatlanishga intilish insonning oliy maqsadi deb hisoblovchi axloqiy taʼlimot. Unga koʻra, huzur-halovatga intilish insonga tabiatan xos, uning butun xatti-harakati, maqsadi shunga qaratilgan. Gedonizm baxt-saodatga erishish axloqning asosi deb taʼlim beruvchi evdemonizmdan farqlanadi. Gedonizm yunon falsafasida keng tarqalgan edi. Kiren maktabi vakillari lazzatlanishni inson xayotining birdan-bir maqsadi sifatida talqin qilib, xulq-atvordagi axloqiy beqarorlik va tubanlikni shaxsiy fazilatlar tarzida targʻib qilgan. Epikur baxtli hayot ruhiy xotirjamlikdan iborat, deb hisoblagan. Beruniy fikricha, haqiqiy lazzatlanish – bu ilm lazzati, chunki qancha koʻp ilmga ega boʻlmaylik, u inson meʼdasiga tegmaydi, oʻzidan bezdirmaydi. Boshqalari esa vaqtincha, nisbiy, beqarordir. Shunday ekan, ilmdan tashqaridagi ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan barcha saʼy-harakatlar haqiqiy lazzatlanish boʻla olmaydi.

Yevropada Uygʻonish davrida gedonistik taʼlimot rivojlanib bordi. Inson oʻzining tabiiy ehtiyojlarini toʻla-toʻkis qondirish uchun intilishga haqlidir, degan gʻoyalar ilgari surildi. Kant gedonizmga qarshi chiqib, uni sogʻlom aql mahsuli emas, balki aqlga zid hissiy turtkilar hosilasi, deb baholadi. Axloq-odob sohasining vakili Gedonizm Uilyame fikricha, ayrim shaxslar lazzatlanish maqsadida odamlarga nisbatan zoʻravonlik ishlatmasligi lozim, aks holda umuminsoniy huquq, axloqiy meʼyor va tamoyillarga zid boʻladi. Gedonizm gʻoyasi yangi davr utilitaushzmida oʻz ifodasini topdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Turkum:Falsafa
Turkum:Falsafiy tushunchalar
Xans Geyger

200px|right|thumb|Xans Geyger
Xans Geyger (Johannes Wilhelm "Hans" Geiger) (1882.30.9, Neyshtadt — 1945.24.9, Potsdam) — nemis fizigi. E. Rezerford bilan hamkorlikda zaryadlangan zarralarni qayd qiluvchi asbob (Geyger — Myuller hi-soblagichi)ni ixtiro qilgan (1908). Ingliz fizigi J. Nettol bilan hamkorlikda Geyger — Nettol qonuninn kashf qilgan (1911-12).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nemis fiziklari
Geyger

Geyger - MYULLER HISOBLAGICHI — yorugʻlik va rentgen nurlari, kosmik zarralar, a-, $- zarralar, u-kvantlarni tekshirish uchun moʻljallangan asbob.Geyger Myuller sabagichi , gazni iolashtirish hodisasiga asoslangan detektorlar turkumiga kiradi va mustaqi gaz razryadi sharoitida ishlaydi. Dastlab (1908-yil da) X. Geyger va E. Rezerford a-zarralar uchun gaz-razryadli hisoblagichni loyihalashgan, keyinchalik X. Geyger va V. Myuller hisoblagichni mukammallashtirgan. G. — M. h. germetik berk silindrik idish boʻlib, uning oʻqi boʻylab ingichka sim (katod) tortilgan. Silindrik idish (anod vazifasini bajaradi) 0,1 — 0,2 atm bosimgacha gaz (havo, vodorod, geliy, argon va hokazo) bilan toʻldiriladi, unda zarralar tushadigan kichik teshik boʻladi (1-rasm). G.—M. h. ni ulash sxemasi 2-rasmda berilgan; bunda: Vo — gaz razryadi hosil qiluvchi boshlangʻich potensial; G.—M. h. da potensial V gacha (V = 500 — 1000 V) ortadi, hisoblagichga tushgan zaryadlangan zarra gazni ionlashtiradi va tok razryad (chaqnash) hosil qiladi, natijada hisoblagichda 10’ — 10"6 s da bir juft ion paydo boʻladi. Bu tok impulsi kuchaytirgichga beriladi, soʻngra elektromagnit hisoblagich uni qayd qiladi. G.—M. h. ga tushgan har bir zarra tok impulsini hosil qiladi va har safar qayd qilinadi (qayd qilish vaqti YU"4— 10"3 s). G. — M. h. fizika, biologiya, tibbiyot, sanoat va texnikaning bir qancha sohalarida keng ishlatiladi.

Shisha nai v Katod Anod yemirilish davri bilan a-zarra energiyasi orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan qonun; quyidagi formula bilan ifodalanadi: gT = C + -f=, iYe bunda Ye — a-zarra energiyasi (Mev), T — yarim yemirilish davri (s), Sva D — doimiy miqdorlar. Bu qonun katta ener-giyali ozarra chiqaruvchi yadroning yarim yemirilish davri kichik boʻlishini bildiradi. X.Geygerva J. Nettol 1911 — 12-yillarda aniklashgan. G. — N. q. baʼzi elementlarning yarim yemirilish davrini aniqlashda tatbiq qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geydelberg odami

Geydelberg odami – pitekanqoya qoyalarga yaqin qazilma odam. Geydelberg sh. yaqinidagi Mauer qishlogʻidan G. o. ning pastki jagʻi topilgan (1907). Qad. ligi 400 ming yilga yaqin. Unda iyak boʻlmay, tuzilishi xuddi maymunnikiga, ammo tishlarining tuzilishi odamnikiga uxshaydi. Jagʻ suyagi bilan birga sut emizuvchi hayvonlarning suyak qoldiqlari ham topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heidelberg universiteti

Heidelberg universiteti, Karl Ruprext nomidagi Geydelberg universiteti — Germaniyadagi qadimgi universitetlardan biri. 1386-yilda tashkil etilgan va 4 anʼanaviy oʻrta asr fakulteti (erkin sanʼat, ilohiyot, tibbiyot, huquq) dan iborat boʻlgan. Geydelberg shahrida joylashgan. Oʻquv va ilmiy muassasa sifatida tiklanishi Geydelbergning Badenga qoʻshilishi (1803) dan keyin boshlangan. 19-asrda u Germaniyadagi yetakchi oʻquv yurtlaridan biriga aylandi. Unda faylasuflar G. Gegel va K. Fisher, kimyogar R. Bunzen, fizik G. Kirxgof, tabiatshunos G. Gelmgols, tarixchi F. Shlosser va b. ishladi. Falsafa, teologiya, yuridik, tabiiy fanlar, tibbiyot va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 27 mingdan ortiqtalabataʼlimoladi. Kutubxonasi (1386-yil tashkil etilgan) da 1 mln. dan ortiq asar saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Olmoniyadagi universitetlar‎
Werner Heisenberg

thumb|200px|Werner Heisenberg 
Werner Heisenberg (1901.5.12, Vyursburg - 1976.1.2, Myunxen) — nemis nazariyotchi-fizigi. Kvant mexanika asoschilaridan biri. Noaniqliklar munosabat taʼriflab bergan (1927). Yoyilish matritsasi degan tushunchani fanga kiritgan (1943). Ilmiy ishlari kvant mexanika, kvant elektrodinamika, maydonning relyativistik nazariyasi, magnetizm, kosmik nurlar fizikasi, elementar zarralar nazariyasi va tabiatshunoslik falsafasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1932)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1901-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1976-yilda vafot etganlar
Turkum:1-fevralda vafot etganlar
Geyzerit

Geyzerit — 1) mineral, oqyoki kulrang oqma opal; 2) issiq buloq (geyzer) lardan chiqadigan suv tarkibidagi kremniyning choʻkishidan hosil boʻlgan jins. Kremniy oksidi qoʻshimchasi boʻladi. AQSH, Islandiya, Yangi Zelandiya, Rossiya (Kamchatka) da uchraydi. Toza G. qimmatbaho tosh hisoblanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geyzerlar

thumb|right|alt=Geyzer hodisasining animatsiyasi|Geyzer hodisasi
Geyzerlar (islandcha: geysir — shiddatli oqim) — vaqt-vaqti bilan qaynoq suv va bugʻ favvora boʻlib otiladigan buloqlar. Geyzerlar asosan, soʻnish arafasidagi yoki yaqinda soʻngan vulkanlar yon atrofida vujudga keladi. Yoriqlardan suv katta bosim va yuqori temperaturada shiddat bilan (qaynoq suv 20–40 m, bugʻ 150 m balandlikkacha) otilib chiqadi. Geyzerlar suvi nisbatan toza, bir oz minerallashgan (1—2 g/l). Kimyoviy tarkibi xlorid-natriyli yoki xlorid-gidrokarbonat-natriyli. Silikat angidridi (SiO2) koʻp boʻladi. Vulkan kanalining ogʻzida va yon bagʻrida geyzerit hosil boʻladi. Geyzerlar muntazam va nomuntazam turlarga boʻlinadi. Geyzerlar ning otilish sikli va alohida bosqichlari muntazam xilida doimiy, nomuntazamida oʻzgaruvchan. Geyzerlar bosqichlarining harakati bir necha minut yoki undan koʻproq davom etishi mumkin. Tinchigan vakti esa bir necha minutdan bir qancha soat yoki kun boʻladi. Islandiya, Kanada, Yaponiya, Xitoy, AQSH, Yangi Zelandiya va Rossiya (Kamchatka) da geyzerlar koʻp. Geyzerlar dan xonalarni isitishda, energetikada foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografiya
Geylandit

Geylandit (Heulandite) — mineral, zeolitlar guruhiga mansub silikat. Kimyoviy formulasi (Ca,Sr,K2,Na2) Al2 Si6O16 • 5H2O. Qattiqligi 3,5 — 4. Zichligi 2,18 — 2,2. Uyushganlik darajasi mukammal, ammo moʻrt. Oq, sariq, pushti, gʻishtrang qizil tuslarda uchraydi.

Mineral modda birinchi marta Norvegiyada (Konsberg) aniqlangan va 1818-yilda nemis mineralogi F. Breithaupt tomonidan tavsiflangan. Ingliz kollektsioneri J.G.Gayland sharafiga shunday nomlangan. U anchagina keng tarqalgan boʻlib, kaltsit va boshqa zeolitlar bilan birgalikda vulqon jinslari oraliq boʻshliqlarida ikkilamchi mineral sifatida ko‘p uchraydi. Geylandit (Heulandit) o‘zaro kirishgan kristallar va donali kristalllar yoki nurli agregatlarda namoyon bo‘luvchi kristallar ko‘rinishida bo‘ladi.

Olov taʼsirida shishib, eriydi va oq emal hosil qiladi. Uning amaliy ahamiyati yoʻq, lekin geylandit (heulandit) kristallari va kichik druzlari kollektsionerlar tomonidan qadrlanadi va ularga to‘plash borasida qiziqish bor. Mineralga boy hududlar Hindiston, Irlandiya, Shotlandiya, AQSh, Kanada, Avstriyada joylashgan. Rossiyada geylanditlarning ajoyib namunalari Nijnyaya Tunguska daryosi havzasida uchraydi.

 
 Naxodki geylandita v Rossii — webmineral.ru
 Geylandit v GeoWiki
 Yana qarang 

 Silikatlar
 Zeolitlar
 Minerallarning dekorativ kolleksiyasi

Turkum:Alifbo boʻyicha minerallar
Joseph Louis Gay-Lussac

Joseph Louis Gay-Lussac (1778.6.12, San-Leonar - 1850.9.5, Parij) — fransuz kimyogari va fizigi. Parij fanlar akademiyasi aʼzosi (1806), Peterburg fanlar akademiyasining xorijiy faxriy aʼzosi (1826).

1802-yilda Dalotondan mustaqil ravishda gazlarning issiqdan kengayish qonunini kashf etdi (qarang Gay-Lussac qonunlari. 1808-yilda gazlarning oʻzaro birikishida hajmiy nisbatlar qonunini va shu yili L. Tenar bilan hamkorlikda oʻyuvchi natriy va kaliy ishqorlarini temir qirindisi ishtirokida qizdirib, natriy va kaliy olish usulini ishlab chiqdi. Birinchi boʻlib 1811-yilda sof sianid kislota hosil qildi. Gey-Lussak tuzlarning suvda eruvchanlik diagrammasini tuzib, analitik kimyoda hajmiy analiz usullari (titrlash, alkalimetriya, atsidimetriya)ni joriy qildi. 1827-yil sulfat kislota ishlab chiqarishning nitroza usulini takomillashtirdi; sulfat kislota zavodlarining qoʻrgʻoshin kameralarida hosil boʻladigan azot oksidlarini yuttirish uchun maxsus minoralar qurishni taklif etdi va ularni ishga tushirdi. Gigrometr, spirtometr, barometr, termometr, nasosga oʻxshash bir qancha asboblarni ixtiro qildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Gay-Lussac qonunlari

Gay-Lussac qonunlari - 1) gazlarning issiqlikdan kengayish qonuni: asosiy gaz qonunlaridan biri; unga koʻra oʻzgarmas bosimda gaz massasining hajmi temperatura oʻzgarishi bilan chiziqli oʻzgara bo-radi: V=V/l+a.J); bu yerda: Vo va V, gazning boshlangʻich va oxirgi temperaturalardagi hajmlari, / — shu temperaturalar farqi, av — oʻzgarmas bosimda gaz hajmining kengayish koeffitsiyenti, barcha gazlar uchun 1/273,15 K-’ga teng . Gay-Lussac qonunlari ideal gazlar uchungina toʻgʻri. 1802 yilda Joseph Louis Gay-Lussac aniqlagan; 2) hajmiy nisbatlar qonuni: temperatura va bosim bir xil boʻlganda kimyoviy reaksiyaga kirishayotgan gazlarning hajmi bir-biriga nisbatan ham va bu reaksiyada hosil boʻlgan gazsimon moddaning hajmiga nisbatan ham oddiy nisbatda boʻladi (mas, 1 hajm vodorod 1 hajm xlor bilan birikadi; ayni vaqtda 2 hajm vodorod xlorid hosil boʻladi: N2+S12=2NS1. Bu yerda gazlar hajmining nisbati 1:1:2 ga teng). Faqdt ideal gazlar uchungina toʻgʻri. Joseph Louis Gay-Lussac 1808 yilda aniqlagan. Bu qonun Avogadro konunityug ochilishida katta rol oʻynagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Thomas Gainsborough

thumb

Thomas Gainsborough (1727, Sadberi, Suffolk — 1788.2.3, London) — ingliz rangtasvir rassomi. 18-asr ingliz portret maktabining yirik namoyandasi. G. ijodini manzaralar chizish bilan boshlagan („Kornard oʻrmoni“, 1748), dastlabki portretlari samimiy jozibasi bilan koʻzga tashlanadi. 70-yillarda A. van Deyk, A. Vatto taʼsirida yetuk portretchi-rassom sifatida shakllangan. Qahramonlari boy maʼnaviyati, ichki erkinlik, favqulodda holatlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, oʻsmirlar va ayollar jozibali va nozik tasvirlangan („Koʻk kiyimli bola“, 1770; „Sara Siddons portreti“, 1784—85). Rasmlari orasida manzara va dehqonlar hayotidan ishlangan lavhalar muhim oʻrin tutadi („Bozorga borayotgan arava“, 1786 va b.).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1727-yilda tugʻilganlar
Turkum:1788-yilda vafot etganlar
Jaroslav Heyrovský

thumb|Jaroslav Heyrovsky
Jaroslav Heyrovský (1890.29.12 - Praga - 1967.27.3) - chex kimyogari. Chexoslovakiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1952-yildan). Praga universiteti professor (1922-yildan), Praga fizika-kimyo instituti, Praga Davlat polyarografiya instituti direktori (1950-yildan), 1964-yildan mazkur institut uning nomi bilan atalgan. Tadqiqotlarning polyarografik usuli asoschisi. Yapon olimi M. Shikata bilan hamkorlikda analitik kimyo uchun birinchi polyarograf yasagan. Nobel mukofoti laureati (1959)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1890-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1967-yilda vafot etganlar
Turkum:27-martda vafot etganlar
Gekatey Miletlik

Gekatey miletlik (mil.av. taxminan 546—480) — yunon geografi, sayyohi, tarixchisi, yozuvchi. Mamlakatshunoslikka oid dastlabki geografik asarlardan biri — "Yer tavsifi" (ikki qismdan iborat asar: "Yevropa", Shimoliy Osiyoni ham oʻz ichiga olgan va "Osiyo", bunga Misr va Liviya ham kiritilgan) ning muallifi. Asarga quruqlikning odam yashaydigan qismi tushirilgan xarita ham ilova qilingan. Gekatey Miletlik ushbu xaritasida oʻsha vaqtgacha boshqa xaritalarda koʻrsatilmagan uchinchi qitʼa — Liviya (Afrika)ni koʻrsatgan. Uning chegarasi Nil daryosi boʻylab oʻtkazilgan. Lekin xarita hozirgacha topilmagan. Biroq Gerodot va boshqa mualliflarning xarita haqidagi axborotlari va "Yer tavsifi"ning 300 dan ortiq saqlanib qolgan qismlari yunonlarning geografik tasavvurlari haqida maʼlumot beradi. Gekatey Miletlikning boshqa asari — "Genealogiya" ("Nasabnoma") yunonlarning mif va rivoyatlarini oʻz ichiga olganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Geograflar
Turkum:Qadimgi Yunon geograflari
Turkum:Eramizdan avvalgi V asr geograflari
Turkum:Eramizdan avvalgi VI asr geograflari
Ernst Haeckel

Gekkel Ernst (1834.16.2, Potsdam — 1919.9.8, Yena) — nemis biologi. Yena universitetida professor (1862— 1909). Tropik zonalarda (Seylon oroli va b.) ilmiy ishlar olib borib, dengiz hayvonlari, ayniqsa, radiolyariyalar haqida katta asarlar yozgan (1862). Organizmlarning individual rivojlanishi (ontogenez) bilan uning ajdodlarining tarixiy rivojlanishi (filogenez) urtasidagi Darvin tomonidan aniqlangan oʻzaro bogʻlanishni biogenetik qonun tarzida taʼriflab bergan. Hayot davomida paydo boʻlgan belgilarning nasdan-naslga oʻtishini tan olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gekkonsimonlar

Gekkonsimonlar (kasratki), changalbarmoqlilar — kaltakesaklar oilasi. Uzunligi 30 sm. Boshi katta, gʻadir-budur tangachalar bilan qoplangan. Oyoqlari yaxshi rivojlangan, barmoqlari keng. Barmoqlarining osti shox plastinkali mayda soʻrgʻichlar (qillar) bilan qoplangan. Soʻrgʻichlari va changal barmoqlari yordamida gekkonsimonlar devor, daraxt, qoya, jar kabi tik joylarda, hatto, oyna betida yura oladi. Dumi sinuvchan, singan qismi qaytadan oʻsib chiqadi. Gekkonsimonlar tovush chiqaradi. Rangi och kulrang yoki toʻq jigarrang. Ular har xil mayda hasharotlar, lichinkalar, oʻrgimchaklar bilan oziqlanadi. 480 tacha turi maʼlum. Tropik, subtropik va moʻʼtadil iqlimda, jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Qrimda tarqalgan. Ayrim Qizil kitobga kiritilgan. Gekkonsimonlar tunda faol harakat qiladi. Oʻzbekistonda 8 turi uchraydi. Dasht va choʻllarda, loydan qurilgan eski imoratlar devorida yashaydi. Choʻldagi in kovlaydi. Oʻzbekistonda kaltakesaklardan odamlar hazar qiladi. Chunki hadisga koʻra kaltakesakning shu turi zararligi va uni koʻrganda oʻldirish kerakligi aytilgan. Gekkonsimonlarning tipik vakillaridan: Turkiston harom kaltakesagi; taroq barmoqli gekkon, parrak dumli gekkon kabi maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 ikkinchi nomi Kasratkidir.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Gekla

Gekla, Xekla — Islandiya o.ning jan.-gʻarbiy qismidagi soʻnmagan vulkan. Yorikli vulkanlar tipiga kyradi (uz. 27 km li aktiv vulkanlar zanjirida joylashgan). Bal. 1491 m. Andezit va bazalt lavalaridan tashkil topgan. G.ning otilib turganligi tarixiy da 1004 y.dan boshlab qayd etilgan. Hozirgacha hammasi boʻlib 20 Marta kuchli (eng koʻp vayrongarchilik keltirgani 1766, 1947—48 yillarda) otilgan. G. atroflaridan juda koʻp gaz chiqib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vulqonlar
Geksametilendiamin

Geksametilendiamin, NH,(CH2)6NH2— organik birikma, kuchsiz ammiak hidli rangsiz kristallar. Mol. m. 116,21. Suyuqlanish temperaturasi 39—42°, qaynash temperaturasi 204—205°, zichligi 825 kg/m3. Suv, spirt, efir va b. organik erituvchilarda yaxshi eriydi. G. va uning suvdagi eritmalari havodan karbonat angidrid yutadi (2% li 1 hajm eritma 20° da 11,7 hajm). G. ali-fatik aminlarga xos barcha kimyoviy xossalarni namoyon qiladi. Oltin, kumush, mis, platina va b. metallarning tuzlari bilan qiyin eruvchan rangli kompleks birikmalar beradi. Karbon va mineral kislotalar taʼsirida tuzlar, mas, digidroxlorid (suyuqlanish temperaturasi 258°) va digidrobromid (suyuqlanish temperaturasi 263°) hosil qiladi. G. sanoatda adipin kislota dinitrilini mis-kobalt katalizatori ishtirokida kaytarish usuli bilan olinadi: StaC— (CH2)4-CsN+4Hj-*NH2(CH2)6NH2. G. poliamid tola (naylon) i.ch.da muhim xom ashyo hisoblanadi. U ingibitor, katalizator sifatida va b. maqsadlarda ham qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksametilentetramin

Geksametilentetramin (Hexamethylentetraminum), urotropin, geksamin, urizol, metenamin — antiseptik modda, ammiakni formaldegidning suvdagi eritmasiga taʼsir ettirib olinadi. Rangsiz yoki oq hidsiz kristall modda.

Mol. m. 140,19, zichligi 1270 kg/m3 (25°). Suvda eriydi; 14° dan past temperaturada barqaror monogidrat hosil qiladi. Efir, benzol va tetraxloretanda yomon eriydi. Chuchmal, bir ozdan keyin achchiq taʼmi seziladi. Kuchsiz kislotalar bilan beqaror tuzlar beradi; kuchli kislotalar taʼsirida NH3 va formaldegidga ajraladi; ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli. Geksametilentetramin— kuchsiz nukleofil: benzil, allil va fenatsilgalogenidlar bilan monoalkil geksamin tuzlarini hosil qiladi. geksametilentetraminning sirka kislotadagi eritmasi kuchsiz oksidlovchi boʻlib, aminlarni aldegidlar yoki ketonlarga aylantirishda ishlatiladi. Ammoniy nitrat va sirka aldegid ishtirokida tutovchi HNO, ni nitrolashda geksametilentetramin portlovchi modda — geksogen hosil qiladi. Sanoatda geksametilentetramin vakuumda formaldegidga ammiak taʼsir ettirib olinadi. Geksametilentetramin dori preparat (urotropin, kalseks), antiseptik modda, fenolformaldegid smolalarni qotiruvchi, fungitsid, portlovchi moddalar i.ch.da boshlangich mahsulot sifatida ishlatiladi. U yoqilgʻi oʻrnida ("quruq spirt"), analitik kimyoda eritmalar tarkibidagi Fe(HI), AI(Ill), Cr(IH), Ti(IV) birikmalarini choʻktirishda ham qoʻllanadi. Ilk bor geksametilentetraminni A. M. Butlerov 1861 yilda NH3 va poliformaldegiddan sintez qilgan. Sistit, piyelit va siydik yoʻllarining boshqa yalligʻlanish kasalliklarida, baʼzi allergik kasalliklarda qoʻllanadi. Tabletka shaklida va 40% li eritmasi 5—10 ml dan ampulada chikariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksan

Geksan, — toʻyingan uglevodorod, rangsiz suyuklik. Mol. m. 86,18. 5 ta izomeri bor. Normal G. ning suyuqlanish temperaturasi —95,32°, qaynash temperaturasi 68,74°, zichligi 659,4 kg/m3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Neftning benzin fraksiyasi va gazokondensatlar tarkibida boʻladi. Katalizatorlar ishtirokida 100—450° temperatura, 1,5—5 MPa bosimda izomerlanib izogeksanlar hosil qiladi. Izogeksanlar, shuningdek neftning ogʻir fraksiya lari, gazoyl va neft qoldiqdarini krekinglashda ham hosil boʻladi. Ular motor yonilgʻilarining komponenti, Geksaning oʻzi esa eruvchi hamda past temperaturalarda ishlatiladigan termometrlarda suyuklik sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksatiuram

Geksatiuram — oʻsimliklarni fitopatogen zamburugʻlardan himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy preparat. Asosan urugʻlikni dorilashda qoʻllanadi. 50% li tigam (TMTD) va 30% li geksaxlorbenzolning (GXB) mexanik aralashmasi (80% li hoʻllanuvchan kukun). Bugʻdoyning chang krrakuyasiga va ildiz chirish kasalligiga, makkajoʻxorining pufakli qorakuyasi va mogʻorlanishiga, gʻoʻzaning ildiz chirishi kasalligiga qarshi qoʻllanadi. Geksatiuram bilan urugʻlarni dorilash urugʻlik tayyorlanayotgan vaqtda yoki ekishdan oldin markazlashtirilgan holda oʻtkaziladi. Sarf normasi bir tonna gʻalla urugʻligiga 2 kg , bir tonna chigitga 8-10 kg . Ishlatishdan oldin preparat 5-10 l suv bilan namlanadi. Kam zaharli. Kumulyativ xossaga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksaxloran

Geksaxloran, geksaxlorsiklogeksan, GXSG, gammeksan, benzogeksaxlorid (S6N6S16) — sirtdan taʼsir etuvchi insektitsid. Texnik geksaxloran oʻtkir, yoqimsiz hidli, pushti yoki sargʻish kulrang kristall modda. 8 izomeri mavjud. Shundan faqatgina gamma izomer kuchli insektitsidlik xususiyatiga ega. Zararkunandalarga qarshi kurashda ularning har biridan mustaqil ravishda yoki boshqa preparatlarga aralashtirib foydalanilgan. Yuqori kumulyativ xususiyatga ega boʻlgani sababli geksaxloranni qishloq xoʻjaligi maqsadlarida ishlatish 1970-yildan boshlab man qilingan, ammo uning qoldiqlari hanuzgacha tuproqda aniqlanishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksaxloretan

Geksaxloretan (perxlor-etan), C2Cl6 — kamfora hidli rangsiz kristallar. Uchta kristall holdagi modifikatsiyam ega. 43,6° gacha rombik panjarali, 43,6—71,1° da triklin panjarali, 71, G. dan yuqorida kubik panjarali modifikatsiya barqaror. Suyuqlanish temperaturasi 187° (yopiq kapillyarda), qaynash temperaturasi 185,6° (oʻz-oʻzidan haydaladi), zichligi 2091 kg/m3. Spirt, efirda oz, uglerod sulfidda yaxshi eriydi. Suvda eruvchanligi 0,005% (22,3°); suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. G. 200° va undan yuqori temperaturada qattiq ishqor, ishqorning spirtdagi eritmasi taʼsirida oksalat kis-lotagacha gidrolizlanadi. Sanoatda polixloretanlar yoki tetraxloretilenga xlor biriktirib olinadi. Gazsizlantiruvchi tabletkalar i.ch.da, alyuminiydan yasalgan jihozlar tayyorlashda, tutovchi aralashmalar hosil qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksaedr

Geksaedr (yun. hex — olti va hebra — yoq) — 1) olti yoqli geometrik shakl. Muntazam olti yoqli, yaʼni kub, besh burchakli piramida, parallelepiped, kesik toʻrtburchakli piramidalar G.ga misol boʻladi; 2) olti qirrali kristallografik shakl (qarang Kristallografik singoniyalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksilrezorsin

Geksilrezorsin, C12H8O2 - ikki atomli fenolning hosilalaridan biri. Rangsiz kristall modsa. Suyuqlanish temperaturasi 67—69°, qaynash temperaturasi 178—180°. G. spirt, efir, atseton, xloroform va oʻsimlik moylarida eriydi, suv va petroley efirida kam eriydi. Ilmiy maqsadlar uchun sunʼiy usulda tayyorlanadi. Tabiiy holda uchramaydi. G. dori tayyorlashda va bakteriyalarga qarshi kurashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksitlar

Geksitlar, NOSN2(SOON)4SN2ON — olti atomli alifatik spirtlar; shirin taʼmli rangsiz kristallar. Suv va spirtda yaxshi eriydigan, efirda erimaydigan organik moddalar. Geksitlar tarkibida 4 ta asimmetrik uglerod atomi boʻlib, 10 ta stereoizomer holida mavjud. Geksitlar eterifikatsiyaga oson beriladi; oksidlanishi natijasida geksozalar hosil boʻladi. Baʼzi geksitlar (Dmannit, D-sorbit, dulishd va D-idit) tabiatda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Thomas Huxley

Geksli, Haqsli (Huxley) Tomas Genri (1825.4.5, Iling - 1895.29.6, Istborn, Susseks) — ingliz tabiatshunosi. Ch. Darvin safdoshi va taʼli-motining davomchisi. Qirollik konchilik maktabi professor (1854—95), London qirollik jamiyati kotibi (1871—80), prezidenti (1883—85). Ilmiy ishlari zoologiya, qiyosiy anatomiya, paleontologiya, antropologiya va evolkshion taʼlimotga oid. G. meduzalar bilan poliplar oʻrtasida bogʻliqlik borligini isbotlab berdi (1849); hamma umurtqali hayvonlar kalla suyagining tuzilishi umumiyligi toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surdi. Sudralib yuruvchilar bilan qushlar chanogʻi va oyoklari tuzilishini qiyosiy anatomik oʻrganish asosida ular urtasidagi umumiylikni koʻrsatib berdi. Geologiya sohasida Yer poʻstining birdaniga kelib chiqqanligi toʻgʻrisidagi eski tushunchani tanqid qildi va gomotaksis, yaʼni bir xildagi fatsiyalarning choʻkmaga tushishi gʻoyasini ilgari surdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Geksogen

Geksogen, siklotrimetilentrinitritamin — C3H6N6O6 kuchli portlovchi modda. Urotropinnnnt nitro hosilasi. Mol. m. 222,126; rangli kristallar; suyuqlanish temperaturasi 205° (ajralish bilan); zichligi 1816 kg/m3. Ishqalanish va zarb taʼsirida portlab ketadi. Suvda erimaydi; spirt, efir, benzol, toluol, xloroformda yomon, atseton, konsentrlangan nitrat va sir-ka kislotada yaxshi eriydi. Urotropinga konsentrlangan HNO3 yoki uning NH4NO3, SN3SOON yoxud (SN3SO)2O bilan aralashmasini taʼsir ettirib olinadi. Detonator-kapsulalarda, parafin va b. moddalar bilan aralashtirilib, artilleriya snaryadlarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksod

Geksod (yun. hex — olti va (elektrod) — olti elektrodli, yaʼni katod, anod va toʻrtta toʻrli elektron lampa (rasmga q.). Toʻrlarning 2 tasi boshqaradi va 2 tasi ekranlaydi. Elektr tebranishlar chastotalarini siljitish uchun, mas, supergeterodin radiopriyomniklarida ishlatilgan. Keyinchalik geptod bilan almashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksozalar

Geksozalar, CjHuO — molekulasida oltita uglerod atomi boʻlgan monosaharidlar. Tabiatda keng tarqalgan. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida sof holda hamda polisaharidlar tarkibida uchraydi. Karbonil guruhiga koʻra geksozalar aldogeksozalar va ketogeksozalarga boʻlinadi. Aldogeksozalarga mansub glyukoza, galaktoza va mannoza tabiatda erkin holda yoki glyukozidlar, polisaharidlar hamda fosfor efirlari sifatida glikoproteidlar, glikolipidlar va boshqa murakkab birikmalar tarkibiga kiradi. Ketogeksozalardan eng koʻp tarqalgani — fruktoza. Geksozalar polisaharid hamda glikozidlarni gidroliz qilish yoʻli bilan olinadi. Aldova ketogeksozalardan baʼzilari (alloza, akroza, glyunoza, galtoza) sintetik yoʻl bilan ham olingan. geksozalar neytral va kucheiz kislotali muhitda barqaror. Barcha geksozalar turli qandlar va ularning hosilalarini sintez qilishda asosiy xom ashyodir. Glyukoza oziq-ovqat mahsuloti va doridarmon sifatida hamda spirt sanoatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksozofosfatlar

Geksozofosfatlar - murakkab efirlar, geksozalarni fosfat kislotasining bir yoki ikki qoldigʻi bilan birikishidan hosil boʻladi (mas, gekso-monofosfat SsNpO5(RO4N2), geksodi-fosfat S6N10O„(RO4N2)2. G. — oʻsimlik, hayvon va mikroorganizmlar toʻqimalarida uglevodorodlarning almashinuvidan hosil boʻladigan muhim oraliq modda). Geksozalarning fosfat kislota bilan birikib alitsiklik shaklga aylanishi tufayli moddalar almashinuvi osonlashadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gekto...

Gekto... (yun. hekation — yuz) — yasama soʻzlar tarkibida (olddan) kelib, boshlangʻich miqdor 100 karra ortikligini bildiradi. Qisqacha G. harfi bilan belgilanadi. Mas, 1 GVt = 100 Vt; 1GPa = 100_Pa.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:100
Gelensoy

Gelensoy — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumanitsagi soy. Oqdaryo (Oqsuv)ning chap irmogʻi. Hisor tizmasi gʻarbiy tarmoqlarining gʻarbiy yon bagʻridagi kichik kuddan boshlanadi. Uzunligi 21 km. G.da yil davomida suv oqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Gelibolu

Gelibolu yoki Chanoqqal’a, Gallipoli yarim oroli — Turkiyaning Yevropa qismidagi yarim orol. Saros qoʻltigʻi bilan Dardanel boʻgʻozi orasida. Uzunligi 90 km, eni 20 km gacha, eng baland joyi 374 m. Paleogen davrining qumtosh, gillaridan tuzilgan. Iqlimi subtropik. Oʻrta dengiz boʻyi oʻsimliklari oʻsadi. Eng yirik shahri va dengiz porti — Gelibolu (Gallipoli). Birinchi jahon urushi (1915) davrida Geliboluda Dardanel operatsiyasi (Angliya bilan Fransiya Qora dengiz boʻgʻozlarini qoʻlga kiritish uchun Geliboluga desant tushirgan; biroq bu operatsiya muvaffaqiyatsiz chiqqan) oʻtkazilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Gelikoid

Gelikoid (yun. helikos — spiral va eidos — tur) — vintsimon (spiralsimon) sirt dan biri; toʻgʻri chiziq qoʻzgʻalmas oʻq atrofida doimiy burchak tezligida aylanib, ayni paytda shu oʻq boʻylab doimiy tezlikda ilgarilama harakatlanganda hosil boʻladi. Toʻgʻri chiziq qoʻzgʻalmas oʻqni toʻgʻri burchak ostida kesgan hoddagi G. toʻgʻri G. deyiladi. G. barcha nuqtalarida oʻrtacha egriligi nolga teng boʻlgan sirtlar (minimal sirtlar) jumlasiga kiradi. G.dan texnikada keng foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelikopter

Gelikopter yun. helix (helikos) -spiral, vint va pteron — qanot, pat — vertolyotnint eskirgan nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelio..:

Gelio (yunoncha: helios — Quyosh) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi. Quyoshga, quyosh nuri, quyosh energiyasiga oidlik maʼnolarini beradi (mas, geliobiologiya, geliostat).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliogravyura

Geliogravyura (gelio... va gravyura) — chuqur bosma usullaridan biri. Bosma qolip fotografik va kimyoviy usullar bilan tayyorlanadi. XIX asr 2-yarmida kashf etilgan. Bunda tasvir diapozitivi pigment qogʻozga tushiriladi, nusxasi mis plastinka (rastr)ga koʻchiriladi. Hosil qilingan nusxaga kimyoviy ishlov berib, chuqur bosma elementlari hosil qilinadi. Soʻnggi yillarda geliogravyura oʻrniga, koʻpincha, rakel chuqur bosma usuli qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliograf

Geliograf (gelio... va ...graf) — 1) meteorologiyada — Quyosh nur sochib turadigan vaktni, yaʼni Quyosh ufq ustida turgan va uni budut toʻsmagan vaqtni avtomatik tarzda qayd qiladigan asbob. Ishlash tarzi quyosh nurlarining yo issiklik, yoki kimyoviy taʼsiriga asoslangan. Uzluksiz qayd qilib boradigan aktinograf ham G. sifatida xizmat qilishi mumkin (k,. Aktinograf); 2) astronomiyada — Quyoshning fotosuratini olish uchun ishlatiladigan teleskop. Obyektivi fotografik nurlarda surat olishga moslashtirilgan. Quyosh tasvirini kattaroq qilib suratta olish uchun kamera G. fokusidan tashqariga oʻrnatiladi. Shu maqsadda qoʻshimcha optik tizim — okulyar yoki qisqa fokusli fotografik obyektiv ishlatiladi. Ayrim spektral chiziqda Quyosh fotosuratini olish uchun spektrogeliograf ishlatiladi; 3) harbiy ishda — 19—20-asrlar boshlarida yoruglik nurini qaytaruvchi koʻzgu yordamida Morze alifbosi signallarini uzatuvchi asbob. Bunday G. bilan kunduzi 18—40 km gacha, kechasi 3—8 km gacha signallarni uzatish mumkin boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil