Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gurlanteks aksiyadorlik jamiyati

Gurlanteks aksiyadorlik jamiyati — yengil sanoat korxonasi. "Oʻzbekengilsanoat" davlat uyushmasi tarkibiga kiradi. 1997 yilda Xorazm viloyati Gurlan sh.da ishga tushirilgan. Asosan paxta matosi, erkaklar, ayollar, bolalar trikotaj kiyimlari, sport kiyimlari ishlab chiqaradi. Yillik loyiha quvvati 2500 t mato, shuningdek, 5,5 mln. dona trikotaj kiyimlari. Korxonaning loyihalash va qurilish ishlari Turkiyaning "Yazeks" korporatsiyasi ishtirokida amalga oshirilgan boʻlib, Turkiya, Shveysariya, Italiya yirik firmalarining zamonaviy texnologiyasi va jihozlari bilan taʼminlangan. Korxona oʻz mahsulotlarini eksportga chiqaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guron

150px|rightGuron, Xyuron (Huron – indeyslar qabilasi nomidan) – Shim. Amerikadagi koʻl, AQSH va Kanada hududlarida. Kattaligi jihatidan Buyuk koʻllar ichida 2-oʻrinda. Maydon 59,6 ming km². Eng chuqur joyi 208 m. Shimoliy sohillari baland, qoyali, jan. – past. Shim.-gʻarbda Sent-Meris daryosi orqali Yuqori koʻl bilan; Makino boʻgʻozi orqali Michigan koʻli bilan; janubida Sent-Kler daryosi, Sent-Kler koʻli va Detroyt daryosi orqali Eri koʻli bilan tutashgan. G.ga koʻp mayda daryolar quyiladi, undan fakat Sent-Kler daryosi oqib chiqadi. Suv sathining balandligi deyarli oʻzgarmaydi. Dek.dan aprelgcha muzlaydi. Koʻl baliqqa boy (gulmoqi, taran, laqqabaliq va boshqa). Kema qatnaydi. Yirik portlari: Sarniya, Midlend (Kanada), Alpina (AQSH) va boshqalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Koʻllar
Turkum:Shimoliy Amerika
Guronlar

Guronlar (oʻzlarini vendat deb ataydilar) — Kanadada yashovchi irokezlar guruhiga mansub indeys xalqi (asosan, Kvebek provinsiyasining Loretvil rezervatsiyasi). Aholisi 1 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Guron tili unutilgan, shu sababli G. fransuz tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — katoliklar. 17-asrning oʻrtalarida Irokezlar ligasiga kirgan qabilalar ittifoqidan iborat boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aborigenlar
Gurpinor Husayn Rahim

Gurpinor Husayn Rahim (1864-Istanbul—1944) — turk yozuvchisi, turk adabiyotida realizm oqimining yirik vakillaridan. Dastlabki romani "Dabdaba" (1888)da oliy tabaqa vakillarining axloqiy tubanligi fosh etilgan, Istanbul hayotining real manzaralari tasvirlangan. "Koʻzgu yoxud shukuh" (1888), "Iffat" (1896), "Murabbiya" (1898), "Sevgida tenglik" (1899) romanlarida turk jamiyatining deyarli yarim asrlik xayoti aks etadi. G. "Sevgi izlaridan" (1910) hamda "Dumli yulduz ostidagi uchrashuv" (1918) romanlarida oila, axloq masalalariga murojaat qilgan. Ikkinchi jahon urushi davridagi turk jamiyatining chuqur ijtimoiy ziddiyatlari "Eshitilmagan bir voqea" (1919) romanida, turk ayollarining ayanchli ahvoli esa "Billur qalb", "Bogʻlangan koʻngillar" (1926) romanlarida oʻz ifodasini topgan. "Muhabbat tilsimi" (1928), "Uyatsiz odam" (1934) kabi romanlarida kiborlar jamiyatining nuqsonlari ochib tashlangan. G.ning "Xotinlar voizi" (1918), "Nomus va ochlik masalalari" (1933), "Yerosti yoʻlining ikki teshigi" (1934), "Menga farishta boʻlib koʻringan iblis" (1943) kabi hikoyalar toʻplamlari, "Kuz bulbuli" (1912) pyesasi ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guru (diniy jamoa rahbari)

Guru (sanskritcha — diniy murabbiy, ustoz) — Panjob (Hindiston)dagi sikxlar diniy jamoasi rahbari. Birinchi G. — Nanak (1469—1538), soʻnggisi (10si) — Govind Singx(1-asr 2-yarmi — 18-asr boshi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gurullavuqsoy

Gurullavuqsoy (Goʻrdiboysoy) - Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy, Qoratogʻning jan. yon bagʻridan (1200 m) boshlanuvchi 15 ta irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. G. jan. yoʻnalishda oqib, Zarafshon daryosiga (oʻngdan) yetmasdan Qizilravot qishlogʻidan shimolrokda tugaydi. Uzunligi 21 km, havzasining mayd. 52 km. G.ning yuqori oqimida vodiysi tor. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi, kam suvli. Bahorda toʻlib oqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Guruch

thumb
thumb
Guruch — sholini oqlab olinadigan asosiy don; oziq-ovqat mahsulotlaridan biri. Sholi oqlanganda silliq, yirik guruch bilan birga oqshoq ham tushadi. Guruchning qaysi navli sholidan olinishiga qarab koʻp. Masalan, devzira, jaydari, avangard, alanga, gulzor, qizil guruch va boshqalar. Tarkibida oʻrtacha 14% suv, 75,2% uglevod (asosan kraxmal), 7,7% oqsil, 0,4% yogʻ, 2,2% kletchatka va 0,5% kul boʻladi. Vatani Osiyo boʻlib, shu qitʼada yashovchi xalqlarning pazandachiligida asosiy masallik, hisoblanadi. Guruchdan toʻyimli, tez hazm boʻladigan taomlar tayyorlanadi (qarang Sholi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Guruch
Gurxon

Gurxon (turkcha va moʻgʻulcha "qur — gʻur" — majlis, qabilalar birlashmasi) — ilk oʻrta asrlarda Markaziy Osiyodagi baʼzi koʻchmanchi xalqlarda teng huquqli qabilalar ittifoqiga rahbarlik qiluvchi xon unvoni. Qoraxitoylar xoni ixtiyoriy ravishda birlashgan 8 qabila uyushmasi rahbari boʻlgani uchun G. unvoniga ega boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jan Hus

thumb
Jan Hus (1369-yil — 1415-yil 6-iyul) — chex xalqining milliy qahramoni, chex Reformatsiyasining gʻoyaviy rahbari. Praga universitetining rektori (1402—1403, 1409—1410-yillarda). Nemislar istibdodi va katolik cherkoviga qarshi xalq harakatining ilhomchisi. Indulgensiya (Rim papasi tomonidan gunohdan kechish evaziga pulga sotib olinadigan xat) bilan savdo qilishni qoralagan, ilk xristian aqidalariga qaytishni, ruhoniylar bilan dunyoviy kishilarning huquqlari tenglashtirilishini talab qilgan. Konstansa cherkov sobori hukmiga binoan oʻtda kuydirilgan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1369-yilda tugʻilganlar
Turkum:1415-yilda vafot etganlar
Gusanlar

Gusanlar — arman xalq qoʻshiqchi, dostonchi va sozandalari. Gusanlar sanʼati Armanistonda qadimdan (dastlabki maʼlumotlar 5-asr yozma ida bor) maʼlum. Oʻrta asrlarda arman xalq teatri ishtirokchilarini ham Gusanlar deb atashgan. Ular turli tadbir (tuy bazmi, sayil, maʼraka va b.)da qatnashib, ishqmuhabbat, xalq qahramonlari, oʻyinkulgi bilan bogʻliq qoʻshiqlarni, alla, yigʻi kabilarni ijro etishgan, oʻzlari ham monodiya uslubida asarlar yaratishgan. 17-asrdan G. ijodi zaminida ashuglar sanʼati rivoj topdi. Gusanlar faoliyati oʻzbek dostonchilik va bastakorlik anʼanalariga yaqin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston sanʼati
Turkum:Armaniston madaniyati
Turkum:Eron madaniyati
Gusarlar

Gusarlar (vengercha birlikda — huszar) — yengil qurollangan otliq askarlar. Dastlab 1458-yil Vengriyada dvoryan otliq lashkarlardan tuzilgan. Keyinchalik gusarlar eskadron va polklari koʻpgina Yevropa davlatlarining armiyalarida paydo boʻlgan. Polshada 16—17-asrlarda gusarlar — ogʻir kavaleriya. Rus armiyasida 1650-yildan 1917-yilgacha saqlangan. 20-asr boshlarida Rossiyada 20 ta (shundan 2 tasi gvardiyachi) gusarlar polki boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusenitsa

Gusenitsa (rus.) — zanjirli gʻildirak, bir-biriga oshiq-moshiqdek biriktiriladigan qismlardan iborat tutash lenta yoki zanjir. Traktor, buldozer, tank, odimlovchi kranlar, quvur yotqizgichlar, ekskavator va b.ning oʻtuvchanligini oshirish uchun ishlatiladi. Gusenitsaning ichki tomonida botiq va chiqiqlari bor. Mashina yetakchi gʻildiragidagi tishlar gusenitsa botiqlariga kirib, uni olgʻa intiltiradi. Gusenitsa mashinaning ikki tomonida gʻildiraklar ostiga goʻyo poyondoz toʻshalganday yoyilib boradi. Gusenitsaning tashqi sirtidagi chiqiqlari mashinaning yer bilan yaxshi tishlashuvini (sirpanib ketmasligini) taʼminlaydi. Gusenitsa metall, rezina-metall va rezinadan yasalishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mashina qismlari va mexanizmlari
Gusli

Gusli — torli tirnama rus musiqa cholgʻusi. Gusli haqidagi dastlabki yozma maʼlumotlar 6-asrga oid. Bir necha xili mavjud. Eng qad. turi qanotsimon (kichkina changga oʻxshagan) boʻlib, diatonik so shagi 7—12 torlardan iborat. Undan kuproq rus xalq boyanlari epik asar (doston)lar joʻrnavozligida foydalanishgan. Qalpoqsimon shakldagi, 11 — 36 torli gusli skomorox (masharaboz)larning asosiy sozi hisoblangan. 17-asrdan shahar madaniyatida (kursi ustida turadigan) kengroq shakldagi, 50—60 metall torlari tortilgan xromatik turi tarqalgan. Gusli sharq xalqlari sozlaridan qonunta, Boltiqboʻyi xalqlari musiqa cholgʻularidan kantele (karel), kannel (eston) va b.ga yaqin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusserl Edmund

GUSSERL (Husserl) Edmund (1859.8.4, Prosnits, Moraviya — 1938.27.4, Freyburg, Breysgau) — nemis faylasufi, fenomenologiya asoschisi.

Freyburg universitetida professor (1916). Avval arifmetikani mantiqiy asoslash bilan shugʻullandi, natijada koʻplik, birlik va son tushunchalarini joriy etdi. G. falsafasining i — Platon, Leybnits taʼlimotlaridir. G. falsafani aniq fanga aylantirish, ilmiy bilimning sof mantiqini yaratishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻydi. G. borlikdan ajratilgan "sof ong"ni va muayyan subyekt (individ) ongini ajratib koʻrsatishga harakat qildi. Uning nuqtai nazaricha, bilishning predmeti, obyekti subyektning unga qaratilgan ongidan tashqarida mavjud boʻlmaydi. Predmet unga qaratilgan intuitsiya natijasida ochiladi (va yaratiladi). Haqiqat mezoni — subyektning shaxsiy kechinmalaridan iborat. G. taʼlimoti ekzistensializm, falsafiy antropologiyaga taʼsir koʻrsatdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Faylasuflar
Guschilar harakati

Guschilar harakati (1419-37) – chex xalqining katolik cherkoviga, mulkdorlar zulmi va nemis zoʻravonligiga qarshi kurashi. Gus Yanning oʻtga tashlab oʻldirilishi Chexiyada ommaviy norozilikni avj oldirdi. 1419-yil xalq targʻibotchilari – guschilardan Mikulash, Yan Chapek va b.ning chaqirigʻi bilan minglab dehqonlar Tabor, Oreb, Beranek togʻlarida yigʻilib, oʻzlarini guschilar deb atashdi. 1419-yil 30 iyulda Praga sh. kambagʻallarining Yan Jelivskiy boshchiligida koʻtarilgan isyoni, qurolli kurashning boshlanishi boʻlib, butun Chexiyaga yoyildi. Chexiya ikki dushman lagerga – oliy ruhoniylar, chex panlari, nemis zodagonlari va quyi dvoryanlarning bir qismidan iborat mulkdor katoliklarga va guschilarga boʻlindi. Guschilarda moʻʼtadil va radikal ikki qanot paydo boʻldi. Panlar, ritsarlar, oʻrta ruhoniylar, boy hunarmandlar, chex ziyolilaridan iborat moʻʼtadil guschilar – chashniklar cherkov yerlarini davlat ixtiyoriga oʻtkazish, mustaqil chex milliy cherkovini tashkil etish va cherkovni isloh qilish harakatidan nariga oʻtmadilar. Dehqonlar va shaharlik fuqarolarning keng tabaqasi, ruhoniylar, mayda dvoryanlarning bir qismi va hunarmandlardan iborat radikal qanot – taboritlar jamiyati cherkovni isloh qilish, xususiy mulkni va mulkdorlarga berilgan imtiyozlarni bekor qilish tarafdori edi. Keyinchalik chashniklar sotqinlik qilib, katoliklarga qoʻshilib ketdilar. Taboritlar yengilganiga qaramay katolik cherkoviga zarba berildi, dehqonlar krepostnoylik asoratiga tushishdan ikkinchi marta qutulib qoldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusyantun

Gusyantun — Xitoyning Harbin sh. yaqinidagi manzilgoh. Oʻrta paleolit davriga mansub. 1926-yilda ochilgan, 1931—34-yillarda oʻrganilgan. Soʻnggi pleystotsen davrida yashagan hayvonlar (mamont, yoʻlbars, antilopa, bugʻu, tuyaqush va b.) ning 10 mingdan ortiq suyagi topilgan. Suyak (bigiz, iskana) va tosh (pichoq, qisqich va b.) dan yasalgan mehnat qurollari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gutiylar

Gutiylar (kutiylar, guteylar) — qad. yarim koʻchmanchi qabilalar (mil. av. 3—2-ming yillik). Hoz. Eron yassitogligining gʻarbida yashashgan. Mil. av. taxminan 2200 yilda Akkadni tor-mor keltirishgan. Mil. av. 1-ming yillikda Mesopotamiya aholisi ulardan shim. va sharqda yashayotgan xalqlarni G. deb atashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Eronning qadimgi tarixi
Turkum:Qadimgi Mesopotamiya
Guttapercha

Guttapercha (ing . guttapercha, malayya tilida getah — smola va pertja — shu smolani ajratib chikaradigan daraxtning , shuningdek, Sumatra o.ning bir nomi) — asosan tropik oʻsimliklar shirasidan olinadigan kauchuksimon modda. Mol. m. 2000—2500. Zichligi 940–960 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 64—74°. G. oqishkulrang yoki sargʻish-jigarrang charmsimon modda. Toza G. — gutta (S5N8)p transpoliizopren (90% gacha) smola, oqsillar, tuzlar va suvdan iborat yuqori molekulali birikma. Beresklet va evkommiya oʻsimliklaridan olinadi. G. spirt va atsetonda erimaydi, benzol, benzin, uglerod sulfidda, xloroformda eriydi. 50—70° da yumshab plastik va yopishqoq yelimsimon holatga keladi. Oltingugurt taʼsirida kauchuk singari vulkanlanadi, suv oʻtkazmaydi, elektroizolyatsion xossasi yuqori. Suv osti kabellari uchun himoya materiali sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guttaperchali daraxtlar

Guttaperchali daraxtlar - shirasi tarkibida guttapercha boʻladigan oʻsimliklar. Bargi oddiy, mevasi — rezavor. Hindixitoy yarim o., Katta Zond, Filippin o.lari, Yangi Gvineya va Afrikaning jan. sharqiy qirgʻoqlarida oʻsadi. Guttapercha, asosan, Zond o.larida va Malakka yarim o.ida oʻcadigan daraxt (Palaquium gutta)dan poʻstini tilib qoʻyib, shirasini oqizish yoʻli bilan olinadi. Bitta yetuk daraxt 0,3—3,2 kg guttapercha beradi. G.d. tropik mamlakatlardan Yevropaga dastlab 1656-yilda keltirildi. Qrimda, Qora dengiz qirgʻoqlaridagi nam subtropik mintaqalarda qayragʻochsimon evkommiya (Eucommia ufmoides) oʻsadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guttatsiya -oʻsimlik barglaridagi bezchalar

GUTTATSIYA (lotincha gutta - tomchi) -oʻsimlik barglaridagi bezchalar — gidatodalar orkali suvning tomchilar holida ajralishi. G. ildiz qabul qilgan suv barglar bugʻlatgan suvdan ortganda (kechasi, tongda, nam atmosferada) roʻy beradi. G. oʻsimlik toʻqimasidagi suv muvozanatini tartibga solib turadi. Mas, sernam tropik oʻrmonlarda oʻsadigan Colocasia nimphaefolia oʻsimligining bitta bargi bir kechada 100 ml suv ajratadi. G. bugʻdoy maysalarida, qulupnay, terak va tol barglarida ham sodir boʻlib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renato Guttuso

Renato Guttuso (1912.2.1, Sitsiliya — 1987) — italyan rassomi va grafigi, jamoat arbobi. Rimdagi BA Akademik (1960). Antifashistlar harakati ishtirokchisi, Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakatida qatnashgan. Italiya sanʼatida ijtimoiy realistik yoʻnalishni boshlab bergan; xalq hayoti va inqilobiy kurash mavzuidagi qahramonona lavhalar, zamonaviy dunyo qarama-qarshiliklari aks etgan dramatik taʼsirchan, umumlashma shakllari bilan ajralib turuvchi asarlar muallifi. Ijodida manzara va natyurmort alohida oʻrin tutadi: "Otish" (1938), "Bizga xudo yor" rasmlar turkumi (1944—45; Tinchlik Oltin medali, 1950), "Sitsiliyadagi boʻsh yerlarni egallash" (1948—50), "Garribaldining Ammiralo koʻprigidagi jangi" (1951 — 52), "Olomon" (1960), "Savat, ombur va bolgʻa" (1961), "P. Tolyatti oʻlimi" (1965), "Yangiliklar" kompozitsiyasi (1971) va b. G. ijodi italyan rassomlari, shuningdek, Yevropa mamlakatlarining bir qator rassomlari ijodiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:18-yanvarda vafot etganlar
Guuam

Guuam — mintaqaviy tashkilot (atama tashkilotga aʼzo boʻlgan davlatlar ruscha nomlari bosh harflarini bildiradi). Unga 1996 yilda Vena sh. (Avstriyaka Gruziya, Ukraina, Ozarbayjon va Moldova davlat rahbarlari tomonidan asos solingan. 1999 yil apreldatashkilotga Oʻzbekiston ham qoʻshildi. Tuzilmaning asosiy maqsadi Osiyo-Kavkaz-Yevropa yoʻlagini ishga solish, iqtisodiy hamkorlikni kengaytirishdir. Oʻzbekiston ushbu tuzilma tarkibiga kirishi tufayli Turkmanboshi (Turkmaniston) portidan Kaspiy dengizi orqali Bokuga, undan temir yoʻl vositasida Gruziya gʻarbiy portlariga chiqish va nihoyat, Qora dengiz orqali Bolgariya, Ruminiya, Turkiya, Gresiya hamda Yevropaning boshqa mamlakatlari bilan savdo qilish, mahsulotlarni kam chiqim bilan xorijiy sheriklarga yetkazib berish imkoniyatidan foydalanadi. GUUAM hech qanday siyosiy yoxud harbiy-siyosiy maqsadlarni koʻzda tutmaydi va hech bir davlatga yoki xalqaro tashkilotga qarshi qaratilgan emas.

Tashkilotga aʼzo davlatlar rahbarlarining Yalta (2001 yil iyun) uchrashuvida GUUAM hartiyasi qabul qilindi. GUUAM doirasida yagona axborot makonini, erkin savdo zonasini vujudga keltirish masalalari, transport kommunikatsiyasi, savdo-iqtisodiy aloqalar bilan bir qatorda ilm-fan, texnologiya va ijtimoiy sohadagi hamkorlikni rivojlantirish masalalari toʻgʻrisida kelishib olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gutsul oti

Gutsul oti — yuk tortish va salt minishga moʻljallangan ot zoti. Karpat togʻlari kengliklarida qadimdan oʻtrokdashib qolgan ukrainlar (ruminlar ularni "gutsullar" deb ataydilar) tomonidan chiqarilgan. Turli xil ishlarda foydalanish mumkin. Togʻ sharoitiga oʻta moslashgan. 100—150 kg yuk bilan bir kecha-kunduzda togʻ yoʻllari orqali 100 chaqirim masofani bosib oʻta oladi. Ozuqa va sharoit tanlamaydi. Jussasi kichikroq, tusi jiyron va malla, yagʻrin bal. 132—136 sm, tanasining uz. 137—145 sm, koʻkrak qafasi aylanasi uz. 154—160 sm, toʻpigʻi aylanasi 16—17 sm. Ukrainaning togʻli va togʻ oldi viloyatlarida, Chexiya, Slovakiya, Vengriya, Ruminiya va Avstriyada urchitiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Otlar
Gushsoy

Gushsoy, Yongʻoqlisoy — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi soy. Ohangaron daryosining chap irmogʻi. Qurama tizmasining shim.garbiy yon bagridagi Pongʻoz dovonidan boshlanadi. Uzunligi 25 km, havzasining mayd. 142 km. Gushsoy yuqori va oʻrta qismida ancha tor, quyi qismida esa nisbatan keng vodiyda shagʻal va harsangtoshli oʻzanda oqadi. qavzasi kichik boʻlgani va past togʻlardan oqib tushganligi uchun Gushsoy kamsuv, uning oʻrtacha yillik suv sarfi qariyb 1 m3/sek. g . asosan qor-yomgʻirdan suv oladi, erta bahorda toshadi. Suv sugʻorishga sarf boʻlishi va oʻzan ostiga sizib ketishi tufayli etak qismi koʻpincha qurib yotadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Goʻshtasp

Goʻshtasp (yunon ida „Hustosb“, Avestopya „Vishtaspa“) – kayoniyyaar sulolasining beshinchi hukmdori, Eron podshohi Luhrospning ugli va taxt vorisi. Rivoyatlarga koʻra, G. davrida Zardusht oʻz diniy taʼlimotini targʻib etishga kirishgan. G. uni saroyga chorlab zardushtiylikni qabul qilgan va bu dinni davlat dini, deb eʼlon qilib, mamlakatda koʻplab otashkadalar qurdirgan, Avestoni oltin taxtachalarga yozdirib, markaziy ibodatxonaga qoʻyishni buyurgan. Arjasp Eronga bostirib kirib, Luxrospni katl etgach, G. otasining oʻchini olmoq uchun oʻgʻli Isfandiyoria katta qoʻshin bilan Turonga joʻnatgan. Isfandiyor gʻalaba bilan qaytgach, G.dan taxtni talab qilgan. Shunda G. Isfandiyordan qutulish maqsadida uni Rustamni bandi qilib keltirmoq uchun Seyistonga yuborgan, ammo Rustam jangda gʻolib kelib Isfandiyorni oʻldirgan. Shundan soʻng, G. bir qancha vaqt hukmdorlik qilgach, taxtni uz ixtiyori bilan nabirasi Bahmanga topshirib, toat-ibodat bilan mashgʻul boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zardushtiylik tarixi
Guyukxon

Guyukxon (1205-48) - moʻgʻullar imperiyasining ulugʻ qoni (1246—1248). Oʻqtoyxon (Ugeday) (1186— 1241)ning toʻngʻich oʻgʻli. Chingizxonning nabirasi. 1236—1241 yil moʻgʻul shahzodalarining Botuxon boshchiligida Rossiya va Sharqiy Yevropaga qilgan bosqinchilik yurishlarida qatnashgan. Lekin otasining vafotini (1241-yilmart) eshitib, shoshilinch ravishda oʻz yurtiga qaytib kelgan. 1246-yil sentyabrda Qoraqurumda boʻlib oʻtgan Chingizxon avlodlari qurultoyida Guyukxon qonlik taxtiga oʻtqazilgan. Otasi vafotidan keyin oʻtgan 5 yil mobaynida davlatni onasi Turakina xotun boshqarib turgan. Guyukxon hukmronlik davrida Kavkazning janubiy sharqiy qismi, Koreyaning bir qismi bosib olingan. Xitoy va Eronni bosib olish uchun kurash davom ettirilgan. Chigʻatoy ulusinaig ichki ishlariga aralashgan. Guyukxon Oltin Oʻrda hukmdori Botuxonga qarshi urushga otlanib yoʻlga chiqqanda toʻsatdan vafot etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Mongoliya
Turkum:1205-yilda tugʻilganlar
Turkum:1248-yilda vafot etganlar
Gxassul madaniyati

Gxassul madaniyati - eneolit davrining (mil. av. 5-ming yillikning oxiri — 4-ming yillik) arxeologik yodgorligi, Iordan daryosidan sharq tomonda (5,5 km uzoqlikda) joylashadi. Telaylat-Gxassul qishlogʻidan topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Asosan, Transiordaniya va Falastinda tarqalgan. G. m. xom gʻishtdan tiklangan tosh poydevorli uy-joylardan iborat. Baʼzi uylar devorining ichki qismida har xil naqshlar bor. Qadahsimon va konussimon uzun, qoʻsh dastali sopol idishlar, turli tosh buyumlar koʻp topilgan. Oʻliklar tosh qabrlarga yakka-yakka koʻmilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Chayld G.. Drevneyshiy Vostok v svete novix raskopok, M., 1956.

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Karl Gjellerup

Karl Gjellerup (1857.2.6, Daniya — 1919.11.10, Germaniya) — Daniya yozuvchisi. Daniya va nemis tillarida ijod qilgan. Ilk romani "Idealist" (1878)da yoshlar qayoti va ayollarning ijtimoiy aqvoli aks etgan. Gjellerup ijodining dastlabki bosqichida G. Brandes boshchiligidagi liberal oqim tarafdori boʻlgan. "Doʻlana" (1881) sheʼriy toʻplami mazkur oqim va uning yetakchisiga bagishlangan. Keyinchalik Arthur Shopengauer falsafasi bilan shugʻullangan. "Minna" (1889) romani tor amaliyotchilik bilan idealizm oʻrtasidagi konfliktni tasvirlagan, "Tegirmon" (1896) romani Daniya dehqonlarining hayoti haqida. Gjellerup garchi Johann Wolfgang Gyote, Friedrich Shiller va Ivan Turgenev asarlarini yuksak badiiylik namunasi hisoblasa ham, keyingi ijodida dekadentliknint taʼsiri sezildi. U diniy mavzu bilan ham qiziqqan ("Piligrim Kamanita", 1906; "Tangrining doʻstlari", 1916 va b. romanlar). Gjellerup dramalar, tanqidiy va tarixiy tadqiqotlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1917).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1857-yilda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda vafot etganlar
Turkum:2-iyunda tugʻilganlar
Turkum:11-oktabrda vafot etganlar
Dalay Lama XIV

244px|thumb|right|Tenzin Gyatso (2012)

Gyatso Tenzin (1935.6.7, Takser qishlogʻi, Tibet) — Dalay Lama XIV. Dehqon oilasida tugʻilgan. 1940-yil 22-fevralda uni Dalay Lama taxtiga koʻtarish marosimi boʻlgan. soʻng oʻqish yillari boshlangan. Mantiq, tibet sanʼati va madaniyati, sanskrit, tibbiyot, budda falsafasi, shuningdek, sheʼriyat, musiqa, drama sanʼati, munajjimlik, notiqlik ilmini oʻrgangan. 24 yoshida ilohiyot doktori darajasini olgan. 1956-yil Tibet Milliy Assambleyasining favqulodda sessiyasi diniy va dunyoviy hokimiyatni toʻlaligicha egallashni soʻrab G.ga murojaat qildi. Xitoy armiyasi boʻlinmalari bilan Lxasa (Tibet)dagi mahalliy aholi oʻrtasida qurolli toʻqnashuv boʻlganda (1959) G. qon toʻkilishining oldini olish uchun yurtidan chiqib ketishga majbur boʻldi. 1960-yildan buyon Hindistonda, Dharmsala sh.da yashaydi. U quvgʻindagi "Tibet hukumati"ning boshligʻi hisoblanadi. G. oʻnlab kitoblar yozgan. U oʻz asarlarida, chet ellarga safarlari chogʻida buddizmni, tibet madaniyatini, zoʻrlik ishlatmaslik, atrof-muhitni ifloslantirmaslik goyalarini targʻib qiladi. Tinchlikni mustahkamlash yoʻlida koʻrsatgan faoliyati uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (1989).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar

Turkum:1935-yilda tugʻilganlar
Turkum:Tibet muxtor rayoni
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Gel tili

Gel tili (gael, shotland, er tili deb ham ataladi) — hind-yevropa tillari oilasining kelt tillari guruhiga mansub. Shimoli-Gʻarbiy Shotlandiya, Gebrid orollari va Kanadaning Yangi Shotlandiya viloyatida tarqalgan. Gel tilida 100 mingga yaqin kishi soʻzlashadi (1991). Gel tili irland tilining dialekti hisoblanadi, 11 — 13-asrlarda irland tilidan ajralib chiqqan. Fonetik xususiyatlariga koʻra Gel tili 3 sheva (sharqiy, janubi-gʻarbiy va gʻarbiy)ga ajraladi. Bu shevalar oʻrtasida farq kam. Gel tilida skandinav tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Gel tilidagi yozuv yodgorliklar 16-asr boshlariga oid. Badiiy adabiyot, matbuot, radioeshittirishlar shu tilda olib boriladi, taʼlim sohasida qoʻllanadi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Gellar (etnik guruh)

Gellar, gaellar, goydellar, xaylenderlar — Shim.-Gʻarbiy Shotlandiyaning togʻli rayonlari va Gebrid o.larida yashovchi shotlandlarning etnik guruhi. G. qad. kelt qabilalariga mansub boʻlib qadimda Irlandiyaga koʻchib kelib, mahalliy aholi bilan aralashib irland elatini shakllanishiga asos solgan (qarang Irlandlar). G.ning bir qismi (skottlar) 5—6-asrlarda Shotlandiyaga koʻchib, pikta qabilalar guruhi bilan birlashib shotland elatini shakllanishida ishtirok etgan (qarang Shotlandlar). Umumiy soni 80 ming kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Gel tilida soʻzlashadi (ingliz tilini ham bilishadi). Dindorlari — katoliklar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ges kaskadi

Ges kaskadi — bitta daryo yoki suv havzasiga pogʻonali tarzda qurilgan va umumiy suv xoʻjaligi rejimi bilan bogʻlangan gidroelektr stansiyalar majmui. GES k. daryoning energetik resurslaridan toʻlaroq foydalanishga, GES quvvatini oshirishga, manyovrchanlik sharoitini yaxshilashga imkon beradi. GES k. qurilishi katta daryolarda transport qarakatini ham yaxshilaydi. Mas, VolgaKama (Rossiya) va Dnepr (Ukraina) GES k. Kaspiy, Azov, Qora, Baltika va Oq dengizlarida yagona transport tizimini birlashtiradi. Hozir Oʻzbekistonda umumiy quvvati 1,4 MVt boʻlgan Toshkent, Chirchiq, Boʻzsuv, Samarqand, Shaxrixon va b. GES k. ishlab turibdi (2001) (yana qarang Gidroelektr stansiya, Gidroenergetika).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gyubnerit

thumb|Gyubnerit
Gyubnerit nemis mineralogi A. Gyubner nomidan — volframitning marganesga boy turi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Christiaan Huygens

Gyuygens (Geygens; Huyegens) Xristian (1629.14.4 - Gaaga - 1695.8.7) - niderlandiyalik fizik, mexanik, matematik va astronom. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1663), Parij FA aʼzosi va uning raisi (1665-yildan). Leyden universitetida (1645—47) va Bred universitetida (1647—49) oʻqigan. Birinchi ilmiy ishi analitik geometriyata bagʻishlangan. Birinchi boʻlib mayatnikli soatni ixtiro qilgan (1657), uning nazariyasini yaratgan, fizik mayatnik tebranishlari qonunlarini aniqlagan, zarba nazariyasiga asos solgan. Yorugʻlikning toʻlqin nazariyasini rivojlantirgan (1678); yorugʻlikning tarqalish mexanizmini tushuntirib, uning nomi bilan ataluvchi (Gyuygens — Frenel prinsipi) ni ilgari surgan (1690); anizotropik muhitda nurning ikkiga ajralishini tushuntirib bergan. R. Guk bilan hamkorliqda termometrning doimiy nuqtalari — muzning erish nuqtasini va suvning qaynash nuqtasini aniqlagan. Teleskopii takomillashtirgan; oʻz nomi bilan ataluvchi okulyar yasagan. Saturn halqalari va uning yoʻldoshi (Titan)ni kashf qilgan (1655). G. ehtimollar nazariyasiga oid dastlabki asarlardan birining muallifi (1657).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Huygens–Fresnel prinsipi

Yorugʻlikning difraksiyasi oʻrta asrlarda italiyalik olim F. Grimaldi tomonidan kashf qilingan. Golland olimi X. Gyuygens 1690- yilda nashr qilgan Yorugʻlik haqida traktat asarida yorugʻlikning tarqalishi boʻyicha Gyuygens prinsipini ilgari surgan. Ammo bu prinsip difraksiyasi hodisasini sifat jihatdangina tushuntiradi, miqdoriy jihatdan tushuntira olmaydi. Bu prinsip ikkilamchi toʻlqinlarning intensivligi, tebranish amplitudasiva fazasi, kogerentligi, nurlanish yoʻnalishining xarakteri haqida hech qanday maʼlumot bermaydi.

Gyuygens prinsipini takomillashtirib va tuzatib, fransuz fizigi O. Frenel 1818- yilda bu prinsipga tuzatishlar kiritdi. Shu sababli Gyuygens-Frenel prinsipi vujudga keldi.

Bu prinsip asosida isbotsiz qabul qilingan qoidalar yotadi:

- fazoning ixtiyoriy biror M nuqtasida S yorugʻlik manbai uygʻotayotgan tebranishlar amplitudasini hisoblashda shu S manbani unga ekvivalent boʻlgan ikkilamchi sistemasi bilan almashtirish mumkin. S manbani oʻrab olgan, lekin kuzatilayotgan M nuqtani oʻz ichiga olmagan ixtiyoriy qoʻshimcha s berk sirtning kichik ds boʻlakchalari ikkilamchi vazifasini oʻtaydi

- ikkilamchi S manba bilan va oʻzaro kogerent, shuning uchun ular chiqarayotgan ikkilamchi toʻlqinlar bir biri bilan ustma-ust tushganda interferensiyalanadi. Agar s qoʻshimcha sirt sifatida S manbadan tarqalayotgan yorugʻlikning sirti tanlab olinsa, hisoblashlar ancha osonlashadi. Chunki bu holda barcha ikkilamchi ning toʻlqinlari bir xil fazada hosil boʻladi

- S manbaning toʻlqin sirti bilan ustma-ust tushuvchi s berk sirtning bir xil yuzali boʻlakchalarining ikkilamchi nurlanish quvvati bir xil boʻladi

- ikkilamchi ning M nuqtada uygʻotadigan tebranish amplitudasi boʻlakchalarning ds yuzasiga toʻgʻri proporsional,S manbadan shu M nuqtagacha boʻlgan r masofaga teskari proporsional.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allvar Gullstrand

Allvar Gullstrand (5-iyun 1862 – 28-iyul 1930) — Shvetsiya oftalmologi. Koʻz optikasi ustida tadqiqot olib borib, simmetriya tekisligiga bogʻliq holda astigmatizmning uch turini aniqladi; nurning sinish va qaytarish sistemalarini "dioptriyalarda hisoblash" deb ataladigan yangi usulni ishlab chiqdi. Binokulyar, reflekssiz oftalmoskop, tirqishli lampa, lupa-koʻzoynak kabi asboblar ixtiro qildi. Nobel mukofoti laureata (1911)."GYULSTRAND (Gullstrand) Alvar" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1862-yilda tugʻilganlar
Turkum:1930-yilda vafot etganlar
Turkum:5-iyunda tugʻilganlar
Turkum:28-iyulda vafot etganlar
Gyumri

thumb|right
Gyumri (1840 yilgacha rasmiy nomi Kumayri, 1840—1924 yillarda Aleksandropol, 1924—91 yillarda Leninakan) — Armanistondagi shahar. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 122,6 ming kishi (1990). Yengil, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, pedagogika instituti, 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, suratlar galereyasi, "Gyumri" tarix-arxitektura qoʻriqxonasi bor. Gyumri hududidagi qishloq mil. av. 5-asr dan maʼlum. Gyumri 1988 yildek. dagi fojiali zilzila oqibatida jiddiy zarar koʻrgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston shaharlari
Nikolay Gyaurov

Nikolay Gyaurov (1929-yil 13-sentabr, Velingrad, Bolgariya — 2004.2.6) — opera xonandasi (bas). Bolgariya xalq artisti (1962). Parijdagi Xalqaro xonandalar tanlovi gʻolibi (1955). 1956 y.dan Yevropa va Amerika yirik opera teatrlari (mas, Moskvadagi „Katta teatr“, Milandagi „La skala“ va b.)da yakkaxon xonanda. Nihoyatda kuchli, keng va chiroyli ovoz sohibi. Eng yaxshi partiyalari: Boris, Varlaam (M. Musorgskiy, „Boris Godunov“), Ramfis, Padre Gardiano (J. Verdi, „Aida“, „Taqdir qudrati“), Don Juan, Leporello (V. Motsart, „Don Juan“), Mefistofel (Sh. Guno, „Faust“) va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:2004-yilda vafot etganlar
Turkum:13-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:2-iyunda vafot etganlar
Goʻja

Goʻja — qoʻqonjoʻxori (oq joʻxori) yoki qayroqi bugʻdoydan tayyorlanadigan suyuqtaom. G. tayyorlash uchun avvalo donga ishlov beriladi. Buning uchun oq joʻxori yoki bugʻdoy tozalanib, bir oz namlangach, yogʻoch kelida tuyib, yelpib, kepak va qipikdan tozalanadi. Bu ish 2—3 marta takrorlanadi, soʻng yaxshilab yuviladi. Sutli G., qatiqli G., jazli G., achitma G. kabi bor. Sutli G. — don pishguncha suvda qaynatiladi, ortiqcha suvi toʻkib tashlanib, sut quyiladi, taomga toʻgʻralgan oshqovoqsolish ham mumkin. Tuzi rostlangach, qozonni olovdan olib, bir oz dam yediriladi. Qozon yuzi qaymoq bogʻlaganda kosalarga suzib dasturxonga tortiladi. 100 g donga oʻrtacha 300 g sut, 50 g oshqovoq, taʼbga koʻra tuz solinadi. Qatiqli G. — qozonda yogʻni dogʻlab piyoz qovuriladi va suv quyib qaynatiladi. Soʻngra tayyorlab qoʻyilgan don (oq joʻxori)ni solib, 1 soat davomida mildiratib qaynatib ochiltiriladi. Tayyor taomni olovdan olib, choʻmich bilan shopirib sovitiladi. Qatiq yoki suzmani yaxshilab iylab qoʻshib yuboriladi. Kosalar yuziga kashnich sepilgan holda dasturxonga tortiladi. Achitma G. — qatiqlangan goʻja oshi sovitib, sanochga yoki sopol koʻzaga solinadi. Taom bir necha soatdan soʻng bijgʻiy boshlaydi. Har zamon — har zamonda bir aralashtirib qoʻyiladi. Bu taom jazirama issiq kunlari ishtaha ochuvchi, shuningdek, chanqovbosdi ichimlik sifatida isteʼmol qilinadi. Jazli G. — yogʻni dogʻlab, mayda toʻgʻralgan piyoz qizarguncha qovuriladi, suv quyiladi, tayyorlangan donni solib, 40—45 min. davomida mildiratib qaynatiladi. Doni yarim pishgach, qozonga mayda toʻgʻralgan yoki qiymalangan goʻsht, 1 sm kattalikda toʻrtburchak qilib toʻgʻralgan sabzi va sholgʻom solib yana 20 min. qaynatiladi. Qozonni olovdan olib, dam yediriladi va dasturxonga tortishda yuziga koʻk piyoz, boshqa xil oshkoʻklar sepiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gujaboʻtqa

Gujaboʻtqa — qoʻqonjoʻxori (oq joʻxori)dan tayyorlanadigan taom. Joʻxorini namlab kelida bir necha marta tuyiladi; yelpib, qipigʻidan tozalangach, yuvib tashlanadi. Qozonda yogʻni dogʻlab, piyoz bilan birga goʻsht qiyma qovuriladi, keyin tayyorlab qoʻyilgan joʻxorini solib suv quyiladi va 1 soat davomida kovlab-kovlab pishiriladi. Tuz va ziravorlar pishish oldidan solinadi. Tayyor taom qopqogʻi yopilgan idishda 10—15 min. damlangandan soʻng laganga suzib, betiga oshkoʻklar sepilgan holda dasturxonga tortiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻzal qora

Goʻzal qora — oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Butunittifoq oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutining Oʻrta Osiyo tajriba st-yasida M.S.Juravel, AM.Negrul, G.K.Muhamedovlar tomonidan Kattaqoʻrgʻon va Dodrelyabi navlarini chatishtirib olingan duragay urugʻlardan chiqarilgan. Tupi kuchli usadi. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, yumaloq, 500—600 g keladi. Shingil va gʻujumlari oʻrtacha tigʻiz. Mevasi yirik, koʻkish-qora rangda. G.q. kurtak yozgandan boshlab faol harorat yigʻindisi 2800°da 136 kunda — avgust oyi oxirlarida pishadi. Hosildorligi 220—240 s/ga. Kasalliklar bilan kam zararlanadi. Asosan yangiligida isteʼmol etiladi va mayiz solinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Uzum navlari
Goʻksuv

Goʻksuv, Goʻksur — Turkmanistonning jan.-sharqiy qismida joylashadi qad. deqqonchilik vohasi. Goʻksuvda V.M.Masson boshchiligidagi Leningrad va Ashxobod arxeologik ekspeditsiyalari qazish ishlari olib borib (1955—60). Anov madaniyashita doir 10 dan ortiq qad. qishloq vayronalari (tepalari)ni oʻrgandi. Vohada eneolit davrining oʻtroq qabilalari yashagan. Goʻksuvdan koʻp xonali uylarning qoldiqlari, turli xil roʻzgʻor buyumlari va mehnat qurollari topildi. Xonalar, asosan, toʻrtburchak, baʼzan esa aylana shaqlida qurilib, devorlari xom gʻishtdan ishlangan va somonli loy bilan suvalgan. Uy ichida moʻrili oʻchoqlar, sandal oʻrinlari bor. Qad. Goʻksuvliklar rang-barang naqshli sopol idishlar, mis pichoqlar, oʻroQ, qadamalari, tosh paykonlar, yorgʻuchoq va oʻgʻirlar yasashga mohir boʻlgan. Xoʻjalikda ibtidoiy sugʻorishga asoslangan dehqonchilik muhim rol oʻynagan. Mozorlar gʻishtdan ishlangan maxsus oilaviy sagʻanalardan iborat. Sagʻanadagi mayyitlar gʻujanak qolda yon tomoni bilan yotqizilgan boʻlib, yoniga jimjimador naqshli xilma-xil rang-barang sopol idishlar qoʻyilgan. Goʻksuvdan ayollarning koʻplab terrakota haykalchalari topilgan. Goʻksuv madaniyati Dashlijin, Yalangʻoch va Goʻksuv bosqichlariga boʻlinib, ularning sanasi Anov I, II va III bosqichlariga toʻgʻri keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Goʻmma

Goʻmma — somsaning Xorazmda tayyorlanadigan bir turi. Suvga xamirturush, shakar, tuz, un qoʻshib xamir qoriladi. Soʻngra eritilgan margarin xamirga singib ketguncha ishlanib, oshirishga qoʻyiladi. Xamir 3—4 soat oshgach, yana mushtlanib qayta oshiriladi. Soʻngra oʻsimlik yogʻi surtilgan stolda arqonsimon qilib yoyiladi. 25 g dan boʻlaklarga boʻlib, yumaloqlanadi. 4—5 mm qalinlikda yoyiladi, oʻrtasiga qiyma solib ikkiga buqiladi, yarim oy shaqlida tugilib, 30 daqiqa tindirilgandan soʻng qizdirilgan yogʻda pishiriladi. G. kartoshka, oshqovoq, koʻk solib tayyorlanishi ham mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻng

thumb
Goʻng — mahalliy organik oʻgʻit; otxona, molxona va qoʻy qoʻralaridan chiqadi. Tarkibida oʻsimliklar uchun zarur boʻlgan azot va kul elementlari bor. Organik modda (Goʻng quruq moddasining asosiy qismi) tuproq tarkibini, uning suv va havo rejimini, fizik, kimyoviy xususiyatlarini yaxshilaydi. Goʻngdagi Sa va Mg tuproq kislotaliligini kamaytiradi. Foydali mikroorganizmlar uning biologik faoliyatini oshiradi. Goʻng oʻsimliklarda organik modda sintezini kuchaytiradigan SO2 idan biri. Goʻng tuproq, unumdorligiga bir necha yil ijobiy taʼsir koʻrsatadi (qarang Mahalliy oʻgʻshplar). Goʻngni gektariga 30 t hisobida mineral oʻgʻitsiz har yili solinganda tuproqdagi organik modda balansini taʼminlaydi. Goʻngning tarkibi va oʻgʻitlik xususiyatlari hayvon turiga va yem-xashak sifatiga, ayniqsa Goʻngni yigʻish usullari va saqlashga bogʻliq. Hayvon isteʼmol qilgan yem-xashakdan 40% ga yaqin organik modda, 50—70% azot, 80% fosfor va 9,5% kaliy Goʻngga oʻtadi. Toʻshamasiz Goʻng quruq, yarimsuyuq va suyuq holda boʻladi. Quruq Goʻng hayvonlar atrofi oʻralgan maydonlarda boqilganda yigʻiladi, uning namligi 10— 12%ni tashkil etadi, yarim suyuq Goʻng sut-tovar fermalarida mollar ogʻilxonalarda boqilganda yigʻiladi, namligi 80—90%; suyuq Goʻng goʻngni tozalash uchun gidroyuvgich qoʻllaniladigan goʻsht yetishtiruvchi sanoat majmualarida yigʻiladi. Suyuq Goʻngning namligi 95—98%. Quruq Goʻng yangi, chala chirigan, chirigan boʻlishi mumkin. Chirigan Goʻng bir xil qoramtir tusda, xaschoʻplari 50% chirigan boʻladi. Uni kuzda yoki vegetatsiya davrida ham ishlatish mumkin.

Goʻngni yerga goʻng soluvchi mashinalar yordamida shudgorlash oldidan solish asosiy usul qisoblanadi. Goʻng oʻsimliklarning rivojlanishi hamda hosildorligiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi (mas, 1 t goʻng gektaridan 61 kg qoʻshimcha paxta hosili olish imkonini beradi). Shuningdek, goʻngdan sizib chiqadigan goʻng shaltogʻi tez taʼsir koʻrsatuvchi mahalliy oʻgʻit hisoblanadi. Uning tarkibida oʻrtacha 0,3—0,5% azot, 0,3% fosfor va 0,4—0,6% kaliy bor. Kompost tayyorlashda va bevosita oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Yerga solishdan bir hafta oldin 1 hissa shaltoqqa 3— 4 hissa suv qoʻshib qoʻyiladi, soʻngra suyuq oʻgʻitlagich mashinasida gʻoʻza yoki boshqa ekin qator oralariga, gektariga 8—10 t hisobidan 10—15 sm chuqurlikka solinadi, shuningdek, suvga qoʻshib egatlarga oqiziladi. Goʻng shaltogʻini yigʻishda molxona va otxona yoʻlagining ikki chetiga ariqcha qilinib, ariqcha etagiga 2—3 m chuqurlikda oʻra qaziladi. Oʻra tubi, devorlari sementdan ishlanib, suyuqlik sizilmaydigan qilinadi. Goʻngxonalarda ham bunday oʻralar boʻladi, goʻngdan chiqadigan shaltoq shu oʻraga toʻplanadi. Bir yilda har bosh qoramoldan 1,5—2,2 m3 Goʻng shaltogʻi yigʻiladi.

Xurshida Risqiyeva, Turop Hojiyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Biologiya
Turkum:Fan
Goʻng chivinlari

Goʻng chivinlari (Scatophagidae) — ikki qanotli hasharotlar turkumi oilasi. Goʻng bilan oziqlanadigan koprofag hayvonlar. Goʻngda, odatda, sariq G.ch. (Scatophaga stercoraria) koʻp uchraydi. Sariq G.ch.ning uz. 10 mm gacha, tanasi qalin sargʻish tuklar bilan qoplangan. Qurtlari goʻng va chiqindilarda yashaydigan mayda hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik G.ch.ning hayoti goʻng bilan bogʻliq emas. Ular orasida oʻsimliklarga ziyon keltiradigan ham bor. Yovvoyi va madaniy boshoqdoshlar (javdar, timofeevka)ga boshoq chivinlari (Anraurosoma)ning qurtlari oʻsimliklar bargi va generativ organlariga ziyon keltiradi. G.ch. oilasiga 500 dan ortiq tur kiradi. Koʻpchilik chiriyotgan oʻsimliklar bilan bogʻliq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻngxona

Goʻngxona — chorvachilik binolaridan chiqarilgan goʻngni yigʻish, yuqumsizlantirish va saqlash uchun quriladigan inshoot; goʻng saqlanadigan maxsus joy. G. goʻng holati, saqlash muddati, yigʻib chiqarish usuli va iqlim sharoitlariga qarab turlicha boʻladi. Oddiy G. chuqurligi 1 m, tubining eni 3—3,5 m, ogʻzi 4—4,5 m qilib qazilgan oʻradan, goʻng shaltogʻi yigʻiladigan bitta yoki ikkita chuqurdan iborat. Transport kirib-chiqishi uchun bosh tomoni va oxiri nishab qilingan boʻladi. G. tubiga tosh yoki gʻisht teriladi, shaltoq toʻplanadigan chuqurlarning tubi va devori suv oʻtkazmaydigan qilinadi. Yer osti suvlari yuza yerlarda G. oʻrnini past devor bilan oʻrab, uni yer betiga qurish ham mumkin. G.ga goʻng ustma-ust solinaveradi. Zarur miqdorda fosforit uni qoʻshiladi, ustidan mashina, traktor yoki ot-arava yurgizib zichlanadi va uyum yer betidan 1 m koʻtarilganda ustiga 10— 15 sm qalinlikdan tuproq solinadi. Yozda vaqt-vaqti bilan suv sepib turiladi. Bunda goʻng yaxshi saqlanadi, yaxshi chirib, sifati oshadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻngxoʻr qoʻngʻizlar

Goʻngxoʻr qoʻngʻizlar - hayoti goʻng bilan bogʻliq boʻlgan qoʻngʻizlarning ekologik guruqi; Aphodinae, Geotrupinae, Scarabaeinae, Coprinae va b. kenja oilalarga mansub bir qancha turlarni oʻz ichiga oladi. Koʻpchilik ning qurtlari goʻng bilan oziqlanadi, ayrim , mas, oʻrmon G. q. (Ceotrupes stercorosus)ning lichinkasi chiriyotgan oʻrmon toʻshalmasida oziqlanadi. Aphodius avlodi vakillari oʻsimliklarning yosh ildizlarini zararlaydi, kravchiklar oʻz inida qurtlari uchun oʻsimlik maysalarini yigʻadi. Koʻpchilik G.q. nasli haqida gʻamxoʻrlik qiladi. G.q — organik moddalarni faol parchalovchilar. Koʻpchilik gelmintlarning oraliq xoʻjayini hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻngqargʻa

Goʻngqargʻa (Corvus frugilegus) — chum-chuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Yevropa va Osiyoda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda togʻli yerlardan boshqa hamma joyda uchraydi. Bahorda Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon daryosi boʻylarida koloniya boʻlib yashaydi. Baland daraxtlarning shoxiga koloniya boʻlib uya quradi. Qoʻngʻir xolli 3—7 ta koʻk tuxum qoʻyadi. Joʻjasi tuxumdan 16—20 kunda chiqadi. 30 kundan soʻng uchirma boʻladi. G. har xil hasharotlar va ularning lichinkalari, mayda kemiruvchilar, oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Hasharotlarni koʻplab qirib, foyda keltiradi, baʼzan gʻalla va poliz ekinlariga ziyon yetkazadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻniya

Goʻniya — uchburchak shakldagi duradgorlik asbobi. Yogʻoch (taxta) yoki metalldan yasaladi. Buyumlarga bezak chizishda, rejalash ishlarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻrgon

Goʻrgon — Eronning shim.dagi daryo. Uz. 251 km. Turkmaniston-Xuroson togʻlaridan boshlanadi. Goʻrgon tekisligidan oqib oʻtib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Qish va bahor oylarida toʻlib oqib, qolgan vaqtda kamsuv. Sugʻorishda foydalaniladi. Quyilish joyida baliq ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻrgon (qoʻltiq)

Goʻrgon — Kaspiy dengizidagi qoʻltiq, Eron sohillarida. Quruqlik ichkarisiga qariyb 60 km kirib borgan. Kengligi 11 km, chuq. 4 m gacha. Dengizga Goʻrgon boʻgʻozi orqali tutashgan. Qirgʻoqlari past, botqoqlashgan. Sohilida Goʻrgon, Bandar-Turkman va boshqa shaharlar joylashgan. Baliq ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Eron geografiyasiga oid chala maqolalar
Turkum:Qoʻltiqlar
Turkum:Gidrologiyaga doir chala maqolalar
Goʻrgon (shahar)

Go'rgon Jurjon (Sher shahar) (1930-yilgacha Astrobod) – Erondagi shahar. Aholisi 188,7 ming kishi (1997). Transport yoʻli orqali Bandar-Turkman shahri bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi rayoni markazi (tamaki, sholi, moyli oʻsimliklar). Paxta tozalash, sholi oqlash, yogʻ-moy va tamaki korxonalari bor. Gilam toʻqiladi. G. (arab. Jurjon, antik da Girkaniya, qad. forscha Vrkana) — Erondagi qad. tarixiy viloyat. Kaspiy dengizining janubi-sharqida joylashgan. Kaspiy dengizi G. nomi bilan qadimda Girkan yoxud Jurjon dengizi deb atalgan. Oʻrta asrlarda G. markazi — Goʻrgon porti Shimoliy oʻlkalarga boruvchi ipak karvonlari uchun savdo markazi va toʻxtash yeri hisoblangan (yana qarang Jurjon).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Eron ustonlari markazlari
Turkum:Guliston ustoni shaharlari
Goʻrgon tekisligi

Goʻrgon tekisligi - Kaspiyboʻyi pasttekisligining jan.sharqiy qismi. Erondagi Elbrus togʻi etagida. Uz. 80 km, eni 40 km gacha. Antropogen va dengiz qum-gil hamda delta-allyuvial yotqiziklaridan tuzilgan. Yaylov-shoʻrxok tuproqlarda shoʻrxok efemer oʻsimliklar oʻsadi. Tekislikning bir qismi oʻzlashtirilgan, ekin (gʻoʻza, bugʻdoy va b.) eqiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Osiyo
Turkum:Geografiya
Goʻrifotima

Goʻrifotima (yuqori oqimida Gulxossoy, oʻrta oqimida Togʻchisoy) — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy. Toʻpolondaryoga chapdan quyiluvchi Obizarang (Dashnobod) daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 22 km, havzasining mayd. 116 km. Navoiy togʻlari (3836 m)dan oqib tushuvchi oʻndan ortiq irmoqlarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Suvining asosiy qismi Tojikiston Respublikasi hududida vujudga keladi. G. asosan qor, yomgʻir, buloqlar va qisman muzliklar suvidan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1,46 m3/sek. Suvining asosiy qismi (70%) mart-iyunda oqib oʻtadi, eng sersuv oylar — aprel (4,17 m3/sek), iyun (3,78 m3/sek), nisbatan kam suvli davr — sentabryanv. (oʻrtacha 0,50 m3/sek). G.da baʼzan sel toshqinlari boʻlib, suv sarfi keskin ortadi (21 m3/sek, 1976-yil 29 aprel). G. suvining asosiy qismi sugʻorishga sarflanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Goʻrxona

Goʻrxona — maqbara tagidagi oʻlik koʻmish uchun moʻljallangan maxsus xona, yertoʻla, sardoba. Amir Temur maqbarasi, Bibixonim maqbarasi, Shohizinda ansamblidagi koʻpgina maqbaralar tagida yertoʻla G.si boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxitektura
Goʻroʻgʻli (obraz)

Goʻroʻgʻli (Koʻroʻgʻli) — folklor obrazi. "Goʻroʻgʻli" turkum dostonlarining bosh qahramoni. Oʻzbek xalq dostonlarida Goʻroʻgʻli yurt, xalq, adolat osoyishtaligi uchun kurashgan gʻoyatda jasur, xalq botiri sifatida taʼriflanadi. U oʻz davrida oddiy xalq orzu qilgan afsonaviy, erkin va farovon Chambil yurtini barpo etgan, uni ichki va tashqi dushmanlarga karshi kurashuvchi botirlar yurtiga aylantirgan. Goʻroʻgʻlining qirq yigiti (Shodmonbek, Xoldorxon, Zamonbek, Xidirali elbegi va boshqalar) turli elat va qabilalarning botirlari boʻlib, undan ibrat olishib, Chambil yurtinining shon-shuxratini oshiradilar. Goʻroʻgʻli obrazi xalqorasida mardlik, jasorat, el-yurt manfaati yoʻlida kurashuvchi yengilmas qahramon timsolidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Adabiy qahramonlar
Turkum:Folklor
Goʻroʻgʻlixon

Goʻroʻgʻlixon — "Goʻroʻgʻli" turkumidagi dostonlarni jamoat oʻrtasida qiroat bilan oʻquvchi, yoddan aytuvchi kishi. G.lar xalq baxshi-shoirlari kabi asarga ijodiy yondashmaganlar — versiya, variant yaratmay, kitobda yozilganini yod olib, xonandalar singari kuylaganlar. Bu jihatdan ular qissaxonlarga yaqin turadi. 19-asrning 2-yarmi va 20-asrning boshlarida Sulton shoir (Samarqand viloyati), Nishon ota (Toshkent viloyati) kabi mashqur G.lar boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻsha

Goʻsha — Yaqin va Oʻrta Sharq mumtoz musiqasida yirik turkumli asarlarning tarkibiy boʻlagi. Maqomot tizimidagi Ozarbayjon va Eron dastgohlarida shoʻbalarni tashkil etuvchi cholgʻu-vokal kichik tuzilmalarningumumiy nomi. Muayyan his-tuygʻularni ifodalovchi goʻshalar oʻziga xos tovush koʻlami, ohang va usullar bilan ajralib turadi. Goʻshalar mustaqil nomlar bilan yuritiladi. Har bir asosiy dastgoh 40 dan ortiq, unga ergashgan ovozalar esa 20 ga yakin goʻshalarni oʻz ichiga oladi. Mas, Shur eron dastgohi tarkibidan Karashma, Ovoza, Chor mezrob, Salmak, Gulrez, Safo, Abu Ato, Buzurg, Kurdiy, Uz zol, Husayniy kabi goʻshalar oʻrin olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goʻsht va sut uchun boqiladigan qoramol zotlari

Goʻsht va sut uchun boqiladigan qoramol zotlari - boʻrdoqiga boqilganda koʻp goʻsht-yogʻ qiladigan, sogʻin davrida koʻp sut beradigan mollar. Bularga aberdin-angus (qarang Aberdinangus qoramol zoti), shvits, olatov, Kostroma, lebedin, bestujev, simmental kabi qoramol zotlari kiradi. Sigirlari vazni 450—550 kg, buqalariniki 800—900 kg. Sigirlari oʻrtacha 2500—3000 kg, ayrimlari 40005000 kg sut beradi. Sutining yogʻliligi 3,7— 4,2%. Bu qoramollarning gavda tuzilishi pishiq, yelini yaxshi rivojlangan. Semirtirilganda 56—58%, hatto 60— 65% (2—3 yoshli bichilgan buqalari) goʻsht-yogʻ qiladi. Oʻzbekistonda shvits va olatov zotlari yaxshi iqlimlashgan. Koʻpchilik viloyatlarda, ayniqsa, shvits mollari sof holda urchitilib, mahalliy zotlarni yaxshilashda foydalanilmoqda (qarang Qoramolchilik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil