Sharqiy Qozogʻiston (viloyat)

Sharqiy Qozogʻiston viloyati — Qozogʻiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1932-yil 10-martda tashkil etilgan. Respublikaning chekka shimoli-sharqida, Irtish daryosi havzasida. Maydoni 97,3 ming km2. Aholisi 1,395,059 kishi (2012), asosan, ruslar va qozoqlar, shuningdek, ukrain, belorus, tatar, mordva, chuvash va boshqalar millat vakillari yashaydi. Shahar aholisi 65%. 15 tumanga boʻlingan, 10 shahar, 20 shaharcha bor (2002). Markazi — Oʻstkemen shahri.

 Aholisi 
thumb|250px|Viloyat hokimyati (Oʻstkemen)
Viloyatda Qozogʻiston aholisining 9,4 % yashaydi.
 59,4 % shaharda
 40,6 % qishloqda

 Milliy tarkibi 
+Viloyatning milliy tarkibi(hozirgi kunda):Agentstvo Respubliki Kazaxstan po statistike. Arxiv : Natsionalniy sostav naseleniya Respubliki Kazaxstan i ego oblastey (tom 1) Aholi soni 1989-yilgiV sovremennix granitsax Vostochno-Kazaxstanskoy oblasti, vklyuchaya bivshuyu Semipalatinskuyu oblast % Aholi soni 1999-yilgi % Aholi soni 2010-yilgi % jami 1767225 100,00 % 1531024 100,00 % 1418784 100,00 % Qozoqlar 687879 38,92 % 743098 48,54 % 773233 54,50 % Ruslar 914424 51,74 % 694705 45,38 % 574704 40,51 % Tatarlar 27982 1,58 % 24506 1,60 % 21780 1,54 % Olmonlar 66924 3,79 % 32141 2,10 % 19933 1,40 % Ukrainlar 35702 2,02 % 15969 1,04 % 10420 0,73 % Beloruslar 9085 0,51 % 4524 0,30 % 3212 0,23 % Chechenlar 2790 0,16 % 1690 0,11 % 1714 0,12 % Ozarbayjonlar 1744 0,10 % 1426 0,09 % 1544 0,11 % Uygʻurlar 1491 0,08 % 1389 0,09 % 1450 0,10 % Koreyslar 1553 0,09 % 1574 0,10 % 1441 0,10 % Oʻzbeklar 2346 0,13 % 1203 0,08 % 1175 0,08 % boshqalar 15305 0,87 % 8799 0,57 % 8178 0,58 %
 

 Geografiyasi 
Sharqiy Qozogʻiston viloyati hududining asosiy qismi Oltoy togʻlarida joylashgan. Irtishning oʻng sohilini tizmalar, yassitogʻlik va soyliklar egallagan. Eng baland joyi viloyatning shimoli-sharqidagi Katun tizmasida (Beluxa togʻi, 4506 m). Muzlik koʻp. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha harorati — 17 °C, —26 °C, iyulniki 19—23 °C. Yillik yogʻin 250–380 mm. Rudali Oltoyda 1000–1500 mm.
Asosiy daryosi — Irtish. Eng yirik koʻllari — Marqakoʻl, Zaysan (Buxtarma suv ombori tarkibida). Togʻ oldi tekisliklardagi qoratuproqlarda chalov, har xil oʻtlar, Irtishning chap sohilida toʻq kashtan tuproqlarda chalovbetaga oʻsimliklari oʻsadi. Togʻlarda qayin, togʻterak, terak, oqqaragʻay, qoraqaragʻay, tilogʻoch, kedr oʻrmonlari bor. Togʻoʻrmon mintaqasi moʻynali hayvonlarga boy, koʻllarida baliq turi koʻp. Ondatra, barguzin soboli iqlimlashtirilgan. Mineral buloqlar bor.

 Hududiy boʻlinishi 
thumb|400x400px
 Tumanlar soni — 15
 Shahar — 10
 * Shahar ahamiyatiga ega shahar — 5
 * Viloyat ahamiyatiga ega shahar — 5
 Kent — 24
 Qishloq — 826

 Sharqiy Qozogʻiston viloyatining tumanlari 
 Abay tumani (Sharqiy Qozogʻiston viloyati)
 Ayagoʻz tumani
 Besqaragʻay tumani
 Borodulixa tumani
 Glubokoe tumani
 Jarma tumani
 Zaysan tumani
 Ziryan tumani
 Katon-Qaragʻay tumani
 Koʻkpekti tumani
 Kurshim tumani
 Tarbagʻatay tumani
 Ulan tumani
 Urjar tumani
 Shemonaixa tumani

 Viloyat ahamiyatiga ega 6 ta shaharlar:
 Ayagoʻz (qarang Ayagʻuz)
 Ziryanovsk
 Kurchatov
 Ridder (Leninogorsk)
 Semey
 Oʻstkemen

 Sanoati 

Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — Rudali Oltoy polimetall konlari asosida faoliyat koʻrsatayotgan rangli metallurgiya. Oʻstkemen (Ust-Kamenogorsk) qoʻrgʻoshin rux, Irtish polimetall, Belogorsk ruda boyitish va Ziryanovsk qoʻrgʻoshin kombinatlari ishlab turibdi. Mashinasozlik, kondensator va priborsozlik zavodlari faoliyat koʻrsatadi. Qurilish materiallari (uysozlik, yogʻochsozlik kombinatlari, yigʻma temirbeton zavodlari) sanoatining salmogʻi katta. Yengil (tikuvchilik fabrikasi), oziq-ovqat (moy va pivo zdlari, goʻsht, baliq kombinatlari) sanoatlari ham muhim ahamiyatga ega. Irtishda Oʻstkemen, Ulba, Buxtarma GES-lari ishlab turibdi.

 Qishloq xoʻjaligi 
Qishloq xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — dehqonchilik, sut-goʻsht va goʻshtjun chorvachiligi. Donli ekinlar, kungaboqar, sabzavot, kartoshka ekiladi. Zaysan soyligida obikor dehqonchilik, bogʻdorchilik va qisman, tokchilik bilan shugʻullaniladi. Chorvachilikda qoramol, qoʻy va echki, choʻchqa, yilqi, parranda boqiladi. Asalarichilik, baliqchilik, moʻynachilik rivojlangan. Irtishda kema qatnaydi. Temir yoʻl uzunligi qariyb 450 km. Avtomobil yoʻllari uzunligi 7 ming km dan ziyod.

 Transport 
200px|thumb|right|Temir yoʻli
thumb|200px|Avtomobil yoʻli
Sharqiy Qozogʻiston viloyatida temir, avtomobil, suv va havo yoʻllari yaxshi rivojlangan.
2005-yili viloyat boʻyicha:
 avtomobil yoʻlining uzunligi 11830 km
 temir yoʻlining uzunligi 1203 km
 suv yoʻlining uzunligi 1084 km boʻldi.

 Maorif sohasi 
2005-yil Sharqiy Qozogʻiston viloyatida maktabgagacha bolalar mahkamasi 80 ga, undagi bolalar soni 11952 ga yetdi;
2005—2006 oʻquv yilida bilim berishning barcha sohalari boʻyicha oʻquvchilarning soni 331,5 mingtani tashkil qildi,
 230,3 mingi umumiy bilim beruvchi maktablarda
 13,0 mingi kasb-hunar maktablar va litseylarda
 35,4 mingi kolledjlarda
 52,8 mingi oliy oʻquv yurtlarida bilim olishadi

Bilim beruvchi mahkamalar
 834 maktablar
 39 kasb-hunar maktablar
 43 kolledjlar
 10 oliy oʻquv yurti

 

Turkum:Qozogʻiston viloyatlari