Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Karavajo Mikelanjelo

KARAVAJO (Caravaqqio, asli Merizida Karavajo) Mikelanjelo (1573. 28.9, Lombardiya —1610.18.7, Toskana) — italiyalik rassom. 17-asr Yevropa rangtasvirda realistik yoʻnalish asoschisi. Milanda tahsil olgan (1584— 88). Rim, Neapol, Malta o., Sitsiliyada yashab ijod qilgan. K. ijodida manyerizm va akademizm sanʼatiga xos boʻlgan obrazlarni ideallashtirishga individual taʼsirchanlikni ("Kasal kichkintoy Vakx"), mavzuni majoziy talqiniga naturani bevosita kuzatishni ("Mevali savat koʻtargan oʻspirin" va b.) qaramaqarshi qoʻyadi. Antik mavzulardagi asarlari ("Vakx", 1592—93, Karavajo. "Lyutna chalayotgan qiz" (1595). Ufitssi galereyasi)da bayramlar, begʻubor shoʻxlik ruhi aks etgan. Rangtasvirning yangi — natyurmort ("Savatdagi mevalar", 1596), maishiy ("Folbin" va b.) janrlarning shakllanishiga katta hissa qoʻshdi. Diniy mavzudagi asarlari ("Misrga yoʻl olganlar xordigʻi" va b.)ga ham chuqur hayotiy ruh baxsh eta olgan. Yirik polotnolari katta dramatik kuchga ega ("Avliyo Pyotrning mixlanishi", 1601; "Tobutga qoʻyish", 1604; "Avliyo Matvey azoblari", 1606 — hammasi Rimda; "Mariyaning oʻlimi", 1606, Luvrda). K. ijodi rangtasvir usuli, nursoyaning nihoyatda keskinligi, harakatlarning soddaligi, boy koloriti, asarlaridagi ehtiros va dramatik ruhi bilan diqqatga sazovor.

K. ijodi 17-asr Yevropa rassomlik maktablarida realizm yoʻnalishi oqimlari (jumladan, karavajizm)ni shakllanishiga katta taʼsir koʻrsatdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Karageorgiyevichlar

Karageorgiyevichlar - Serbiyada 1808—13, 1842 — 58 yillarda knyazlar sulolasi, 1903 y.dan qirollar sulolasi, keyinchalik serblar, xorvatlar, slovenlar qirolligi (1918—29) va Yugoslaviya (1929—45, amalda 1941 y.gacha hukmronlik qilishgan)dagi hukmron sulola. Usmonli turklarga qarshi 1-serb qoʻzgʻoloni (1804—13) rahbari Karageorgiy 1808—13 yillarda Serbiya hukumati boshligʻi (oliy knyaz) boʻlgan. U "xalq yoʻlboshchisi" deb nom olgan va K. sulolasiga asos solgan. Asosiy vakillari: Karageorgiy (sulola asoschisi), Petr I (1903—21 yillarda qirol), Aleksandr I (1921—34 yillarda qirol), Petr II (1934 y.dan qirol), 1941 y. Yugoslaviyaga fashistlar Germaniyasi va Italiya hujum qilgandan keyin bir necha kun oʻtgach, xorijga qochgan. 1945 y. 29 noyabrda Yugoslaviya xalq ozodligi antifashist vechasining 3-sessiyasi monarxiyaning tugatilganligini rasman eʼlon qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karagodeuashx

Karagodeuashx - sind-meot qabilasi boshligʻi dafn etilgan mozorqoʻrgʻon (mil. av. 4—3-asrlar). Krasnodar oʻlkasining Qrim st-yasi yaqinida joylashgan. Ye. D. Felitsin tomonidan qazilgan (1888). Mozorqoʻrgʻon tagidan yopiq yoʻlak (dromos)lari boʻlgan 2 dafn xonasi topilgan. Birinchi, asosiy xonadan erkak kishining skeleti, bosh kiyimiga tegishli oltin taqinchoq, boʻyniga taqilgan oltin gardish chiqqan; mayyit yoniga oltindan zeb berilgan qurolaslaha, jez va kumushdan ishlangan idishlar qoʻyilgan. Ikkinchi xona boʻsh boʻlgan, biroq xonaga eltuvchi yopiq yoʻlakdan dafn aravasi krldiqlari bilan bir qancha otlarning skeletlari, oltin va kumush taqinchoqlar bilan bezatilgan hashamatli marosim libosida dafn etilgan yosh ayolning qabri, shuningdek, qurbonlik marosimidan qolgan boshqa narsalar topilgan. K. Quyi Dnepr boʻyidagi skif podshoh mozorqoʻrgʻonlariga yaqin turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karadrina

thumb|Spodoptera exigua
thumb|Spodoptera exigua
thumb|Spodoptera exigua larva
Karadrina ba’zi g‘o‘za maydonlarida karadrina zararkunandasi zarari kuzatilishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida karadrina yiliga 5-6 marta bo‘g‘in beradi. Karadrina zararkunandasining kichik yoshdagi qurtlari barg etini yesa, katta yoshdagilari barglarni kemirib, teshik qilib ketishi, bargning chekkalarini, meva bandini va gullarini kemirishi, ba’zan hosil nishonalarini teshib ketishi kuzatiladi.

thumb|Muallif: Sam Kieschnick
Karadrina, kichik quruqlik tunlami — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Tanasining uzunligi 11–13 mm, qanotlari yoyilganda 23–34 mm. Tuxumini (16–150 ta) toʻp-toʻp qilib oʻsimlikka, kuzda esa tuproqqa qoʻyadi. Yashil yoki qoʻngʻir kulrang tusdagi qurtining uzunligi 2,5–3,0 sm, 16 ta oyogʻi bor. Havo haroratiga qarab yilda 2–8 avlod beradi. Rivojlanish davri uchun samarali harorat yigʻindisi 350° boʻlishi shart. Rivojlanish sikli Oʻrta Osiyoda issiq oylarda 19–20, kech kuzda esa 60 va undan koʻproq kunda tugaydi. Karadrinaning yashash areali juda keng. Har xil iqlim mintaqalarida va yil fasliga qarab kapalagi maʼlum ozuqa oʻsimligini tanlaydi. Dukkakdoshlar, galladoshlar, shoʻradoshlar, piyozguldoshlar va boshqalar oilaga mansub oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Gʻoʻza va boshqalar oʻsimliklarning xavfli zararkunandasi. Begona oʻtlardan shoʻra, pechak va yantoqni yoqtiradi. Ekinlarga, ayniqsa, maysalik va gʻunchalash davrida katta zarar keltirib, ularni baʼzan butunlay quritib qoʻyadi.

O‘zbekistonda karadrinaning 36 turdagi entomofag hasharotlari ma’lum. Kushandalardan eng samaralisi Brakonidlar, Ixnevmonidlar va Taxinalardir.

G‘o‘za maydonlariga ushbu zararkunandani yo‘qotish maqsadida gektariga 500-1 000 tadan Oltinko‘zni 2-3 marta qo‘llash tavsiya etiladi.

Karadrina bilan kuchli zararlangan (har 1 zararlangan o‘simlikda 5-6 dona qurt aniqlansa) maydonlarda "Indoksakarb", "Lyambda-­tsigalotrin", "Emamektin benzoat", "Imidakloprid" asosli preparatlardan biri bilan ishlov o‘tkazish lozim.

Kurash choralari: kuzda agrotexnik choralar (kuzgi haydash, qishki sugʻorish va boshqalar) ni oʻz vaqtida oʻtkazish. Bahor va yozda karadrina borligi aniqlanganda insektitsidlar (2–2,5 kg/ga) bilan kimyoviy ishlov berish; biologik vositalardan dendrobatsillin (4–6 kg/ga), shuningdek, trixogrammadan foydalanish mumkin.

1. Anorbaev A.R., Maxmudova Sh.A. – Biologik vositalarini ko‘paytirish va qo‘llash texnologiyalari. (darslik) Toshkent-2021.

2. Болтаев Б, Аблазова М., Махмудова Ш. Лабораторные занятия по предмету защита растений учебные пособия Т-2022

3.  Boltayev B.S., Maxmudova Sh.A., Ablazova M.M. Биологическая защита растений. Учебник. Toshkent, 2022 yil.

4.Sulaymonov B.A., Kimsanbayev X., Boltayev B.S., Maxmudova Sh.A. О‘simliklarni kimyoviy himoya qilish. Darslik. Toshkent, 2020 yil.

5.Xolliyev A.T., Maxmudova Sh.A., Ortikov U.D. О‘simliklarni himoya qilish. O‘quv qo‘llanma T-2023 yil.

6. Xo‘jaev Sh.T. Umumiy va qishloq xo‘jalik entomologiyasi hamda himoya qilish tizimining asoslari (IV-nashr.). – Toshkent, 2019 yil.

O‘simliklarni himoyasi va karantin kafedrasi mudiri A.T.Xolliyev
Karayli togʻlari

Karayli togʻlari - Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmogʻi. Qashqadaryo viloyatining janubi-sharqida. Eng baland joyi 964 m, uz. 7 km. Ikki antiklinal strukturadan iborat. Yon bagʻirlari shim.-gʻarbida qir-adirlardan keskin koʻtarilgan (Karamel choʻqqisi, 883 m) va kuchli parchalangan. Suvayirgich qismi paleogen (buxoro yarusi)ning qattiq ohaktosh va qumtoshlaridan tarkib topgan. Qattiq ohaktosh va qumtoshlarning mavjudligi sababli kuesta relyef shakli vujudga kelgan. Toʻq boʻz tuproqlarda past togʻlarga xos efemer va efemeroidlar, bugʻdoyiq, togʻ shuvogʻi, chalov, qoʻziquloq, butalardan bodom, pista va b. oʻsadi. Yaylovlarning mahsuldorligi oʻrtacha 2,3—3,0 s/ga. Karayli togʻlari shimoli-sharqidan Qarshi — Termiz avtomobil yoʻli va Gʻuzor daryosi oʻzani oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Karakas

Karakas — Venesuela poytaxti. Karib And togʻlari orasidagi vodiyda, dengiz sathidan 900—1000 m balandlikda, Karib dengizidan 13—14 km ichkarida joylashgan. Iqlimi subekvatorial sernam iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 18°, iyulniki 21,2°. Yiliga 820 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 3,4 mln. kishi (1998). Shaharga 1567 yilda ispanlar asos solgan. 18-asrda Ispaniya mustamlaka imperiyasining yirik iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. 1810 yilda Karakasda boshlangan qoʻzgʻolon 1810—26 yillarda Amerikadagi Ispaniya mustamlakachiligiga qarshi urushlarning boshlanishi boʻlgan. Buyuk Kolumbiya davlati parchalanganidan soʻng (1830) Karakas Venesuela poytaxti boʻlib qoldi.

Karakas — mamlakatning muhim siyosiy, savdo, moliya, sanoat va madaniyat markazi. Muhim transport yoʻllari tuguni. Shahar temir yoʻl va shosse yoʻli orqali La-Guayra porti va Mayketiya xalqaro ahamiyatdagi aeroporti bilan bogʻlangan. Karakas orqali Pan-Amerika shosse yoʻli oʻtgan. Yirik chet el va milliy banklar, savdo va sanoat kompaniyalarining idoralari joylashgan. Mashinasozlik, metallsozlik, neft kimyosi, kimyo, farmatsevtika, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn poyabzal, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Oynashisha, qogʻoz, sement korxonalari bor. Karakasda metropoliten qurilgan. Bir necha universitet, Milliy pedagogika instituti, oliy tibbiyot maktabi, 2 ta musiqa akademiyasi, Venesuela til akademiyasi, Milliy tarix akademiyasi, Milliy tibbiyot akademiyasi va b. ilmiy muassasalar, bir necha Xalqaro jamiyatlar, milliy ku-tubxona; Bolivar, Tabiiy ilmlar, Mustamlakachilik sanʼati muzeylari, teatrlar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Plasa Bolivar markaziy maydonidagi sobor (1664—74 yillar) saqlangan. Karakas 1812 va 1990-yillarda kuchli zilzilalardan vayron boʻlgan, keyinchalik qayta qurilgan. 20-asrda "Simon Bolivar" jamoat markazi (1938), Nafis sanʼat muzeyi (1960), Milliy panteon, kapitoliy va b. qurilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Venesuela
Karakatitsa

Karakatitsa (Sepia) — oʻn oyoqlilar turkumiga mansub boshoyoqli mollyuskalar urugʻi. Tanasi choʻziq, uz. 8,3 mm dan 50 sm gacha, vazni 10–12 kg gacha. Ikki yonida jiyaksimon soʻrgʻichlari bor. Paypaslagichlari 10 ta, ularning ikkitasi boshqasiga nisbatan uzun, uchki qismi kengaygan boʻlib, oʻljani tutish uchun xizmat qiladi. Chap qorin paypaslagichi gektakotillashgan. Bu paypaslagichi yordamida erkagi oʻzining spermatoforalarini urgʻochisining mantiya boʻshligʻiga kiritadi. Chigʻanogʻi tanasining orqa tomonida mantiyasi ostida joylashgan. Xavf tugʻilganda siyox. xaltachasidan chiqadigan qora suyuqlik (sepiya) yordamida suvni loyqalatib dushmanini chalgʻitadi. Tuxumlarini suv ostida oʻsimliklarga bittadan yoki bir nechtadan yopishtirib qoʻyadi. K. suv tubida hayot kechiradi, tanasining rangini atrofidagi narsalarga mos qilib oʻzgartirish xususiyatiga ega. K. tropik va iliq suvli dengizlarda 200 m gacha chuqurlikda tarqalgan. K.ning 90 ga yaqin turi maʼlum. Goʻshti isteʼmol qilinadi; siyohi qimmatbaxr boʻyoq sifatida, chigʻanogʻi qoldigʻi metall va yogʻochdan ishlangan buyumlarga sayqal berishda, atir-upa sanoatida va tibbiyotda dorivor modda sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sofya Karakash

Sofya Yevseyevna Karakash (Shvidler) (1907.1.5, Odessa — 1983, Moskva) — pianinochi-konsertmeyster, Oʻzbekiston xalq artista (1972). Odessa konservatoriyasida tahsil koʻrgan (1924—27). Samarqand rus teatri (1927—29), Oʻzbek davlat musiqali teatri (1929—Karakas shahri markazidagi koʻp yarusli yoʻllar. 30), Toshkent rus opera va balet teatri (1930-38), Oʻzbek davlat filarmoniyasining Tamaraxonim rahbarligidagi ansambli (1938-57) va "Bahor" ansambli (1957—77)da joʻrnavoz-pianinochi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-mayda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Sayde Karakozova

Sayde Emirovna Karakozova (1950.8.3, Samarqand) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1972). 1972-yildan Samarkand tumanidagi 57-maktabda matematika oʻqituvchisi. Karakozova dareda koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi, darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1950-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-martda tugʻilganlar
Karamel

thumb|Sut karameli isteʼmol qilish yoki eritish uchun moʻljallangan kvadrat shakarlamalar shaklida tayyorlanadi
thumb|

Karamel (— „shakarqamish“) — qandolat mahsuloti; shakar qiyomga taʼm beruvchi, boʻyovchi va xushboʻy qiluvchi moddalar qoʻshib qaynatib tayyorlanadigan shirinlik. Uning massasidan turli shaklda tayyorlangan karamel obaki yoki monpasye deyiladi. Karamel ichiga meva, asal va boshqalar solib ham tayyorlanadi. Karamelni saqlash uchun ustiga shakar, kakao uni sepiladi yoki qogʻozga oʻraladi, maxsus temir banka yoki karton qutiga joylanadi. Karamel konditer fabrikakalarida avtomatlashtirilgan universal mashinalarda ishlab chiqariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Nikolay Karamzin

Nikolay Mixaylovich Karamzin 1766.1(12). 12, Orenburg viloyati Mixaylov tumani — 1826.22.5(3.6), Peterburg — rus yozuvchisi, publitsist, tarixchi. Peterburg FA faxriy aʼzosi(1818). "Moskovskiy jurnal" ("Moskva jurnali", 1791—92) va 2 jildli "Aglay" almanaxi (1794—95)ni nashr ettirgan. 1802-yil "Vestnik Yevropi" ("Yevropa darakchisi") jur.ga asos solgan. Rus adabiyotida sentimentalizm oqimi asoschisi. "Bechora Liza" (1792) qissasi qator milliy da sentimental sahna va nasr asarlarining paydo boʻlishiga taʼsir koʻrsatgan. "Rossiya davlati tarixi" (1 — 12-jild, 1816—29) yilnomasida Rossiyaning 17-asrgacha boʻlgan tarixini bayon etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Karantin begona oʻsimliklar

Karantin begona oʻsimliklar — qishloq xoʻjaligi uchun oʻta xavfli, muayyan hududda uchramaydigan yoki kam tarqalgan begona oʻsimliklar. Bu oʻsimliklar ekinlar hosilini kamaytiradi, ularning ayrim kishilarga va chorva mollariga katta ziyon keltiradi. Q.x.ni begona oʻsimliklarning kirib qolishi va tarqalishidan muhofaza qilish uchun koʻpgina davlatlarda maxsus qonunlar (Oʻzbekistonda „Oʻsimliklar karantini toʻgʻrisida“ qonun 1995-yil 31-avgustda) qabul qilingan. Oʻzbekiston Respublikasi hududida uchramaydigan va karantin tadbirlari qoʻllanadigan.via xavfli begona oʻsimliklarTikanli ituzum — Chiziqbargli ituzum — Karolina ituzumi — Uch gulli ituzum — Amerika sassiq kakrasi — Kaliforniya kungaboqari — Kiprikli kungaboqar — Barg bandli kungaboqar — Tukli kungaboqar — Strigalar — Uch boʻlakli ambroziya — Kup yillik ambroziya — Kam gulli senxrus (lantarsimon)— Qatgiq tukli tikanmeva — Hind eshinomensi — Virginiya eshinomensi — Bidens bipinata — Gʻarb kassiyasi — Tora kassiyasi — Toʻpgulli kroton — Joʻvasimon diodiya — Janubiy emeks — Tikanli emeks — Hoshiyali sutli oʻt — Arrasimon sutli oʻt — Pechaksimon ipomeya — Yuraksimon bargli jakament oʻti — Pensilvaniya suv murchi — Raymoniya suv murchi — Sesbaniya makrokarpa — Mayda dukkakli sesbaniya — Burchakbargli qovoqsimon oʻt — Tikanli sida —Oʻzbekiston hududida kam tarqalgan karantin begona oʻsimliklarZarpechaklar Kakra (pushtirang) Shuvoqbargli ambroziyaCuscuta sp.sp. Acroptilan repens D. L. Ambrosia artimisifolia L.

Mamlakatda uchramaydigan K.b.oʻ. ga qarshi tashqi K. tadbir-choralari koʻriladi, jumladan, chet eldan keltiriladigan barcha oʻsimliklar, urugʻlar, turli bagajlar va yuklar, shuningdek, ichki K.ga olingan tuman va xoʻjaliklardan keltiriladigan yuklar, albatta, tekshiruvdan oʻtkaziladi.

K.b.oʻ. ga umumiy (qarang Begona oʻtlar), shuningdek, maxsus qarshi kurash choralari qoʻllanadi: urugʻlik xoʻjaliklarda urugʻlik uchastkalar uchun begona oʻtlari yoʻq, toza yerlar ajratiladi; K.b.oʻ. oʻsgan uchastkalarda esa, ularni gullagunga qadar yoʻqotish uchun maxsus agrotexnik, mexanik yoki kimyoviy tadbirlar amalga oshiriladi; K.b.oʻ. urugʻi aralashgan urugʻlik material alohida binolarda saqlanadi va tozalanadi; xoʻjalik uchun yaroqsiz oʻsimlik qoldiqlari yoʻq qilibtashlanadi; K.b.oʻ. urugʻi aralashgan urugʻlik materiallarini viloyat doirasida tashish Davlat urugʻlik nazorati inspeksiyasidan, chetga chiqarish uchun esa qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari karantini boʻyicha Davlat inspeksiyasidan berilgan maxsus ruxsatnoma bilangina amalga oshiriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Respublikada uchramaydigan terli karantin manbaalar mavjud. Qoʻshni davlatlardan kirib qolishi mumkin boʻlgan zararli organizmlar mavjud. Karantin 3 toifaga boʻlinadi:
1. Karantin kasalliklari
2. Karantin begona oʻtlari
3. Karantin zararkunandalari

 

Turkum:Oʻsimliklar
Karapuziklar

Karapuziklar (Histeridae) — qattiq qanotlilar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi, q. Mitti qoʻngʻizlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karaslar

Karaslar (Caras sius) — karpsimonlar oilasiga mansub chuchuk suv baliqlari urugʻi. Tanasining uz. 45 sm gacha, vazni 3 kg gacha. 2 turi, jumladan, Oʻzbekiston suv havzalarida kumushtovon karas (Carassius aﬁ nus gibello Bloch) uchraydi. Tanasining shakli zogʻora baliqnikiga oʻxshaydi, lekin moʻylovining boʻlmasligi bilan undan farq qiladi. Yirik suyak tangachalar bilan qoplangan tanasining orqa tomoni och yashil yoki toʻq jigarrang , yon tomonlari tillarang tusda. Juft suzgichlari qizgʻish. Sekin oqadigan, tubi loyqa suv havzalarida uchraydi. Mayda suv hayvonlari, fitoplankton va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. 2—4 yoshida voyaga yetadi. Bahor va yoz oylarida uchraydi. Suv oʻsimliklari orasiga 160—400 ming uvildiriq sochadi. Kumushtovon galasi, odatda, faqat urgʻochi baliqlardan iborat. Erkaklari nihoyatda kam uchraydi. Uvildirigʻini boshqa yaqin turlar otalantiradi. Uvildiriqdan urgʻochi baliqlar chiqadi. Oʻzbekistonda Sirdaryo, Amudaryo, Surxon va Zarafshon vodiysi suv havzalarida uchraydi.

Solanum rostratum Dun. Solanum elaegnifolium Cav. Solanum Carolinense L. Solanum triﬂ orum L. Iva axillaris Pursh. Helianthus Californicus D.C. Helianthus ciliaris D.C. Helianthus petiolaris Nutt. Helianthus scaberrimus Benth. Striga(sp.sp.) Ambrosia triﬁ da L. Ambrosia psilostachya D. C. Cenchrus pauciﬂ orus Benth (tribuloides L.)Acanthospermum hispidum D.S. Aeshynomene indica(L.) BSP. Aeshynomene virginica(L).BSP. Bidens bipinata L. Cassia occidentalis L. Cassia tora L. Croton capitatus Michx. Diodia terres Walt. Emexaustralis Stein Emex spinosa L. Euphorbia marginata Michx. Euphorbia dentata Michx. Ipomoae hederaceae (L.) Yacg. Jacguemontia tamnifolia L.

Polygonum pensylvanicum L. Raimonia laciniata Hill. Sesbania macrocarpa Myhl. Et. Sesbaniaexaltata(Raf.) Cory. Sicyos angylata L. Sida spinosa L.

Kapac.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Baliqlar
Turkum:Biologiya
Nikolay Karaxan

Nikolay Grigoryevich Karaxan (1900.17.5, Togʻli Qorabogʻ muxtor viloyati – 1970.18.6, Toshkent) – Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1950). 1908-yildan Oʻzbekistonda. Turkiston oʻlka rassomlik maktabida taʼlim olgan (1918—1921). Toshkent rassomlik bilim yurtida dars bergan (1925—1941). Karaxan asarlarida oʻzbek xalqining hayoti va mehnatini, tabiat manzaralarini rangli lavhalarda aks ettirgan: „Oʻroqchilarning ishdan qaytishi“ (1927), „Sirdaryo sohilidagi bozor“ (1929), „Gʻalla oʻrimi“ (1930), „Buxoroda qurilish“ (1933), „Ishga ketishyapti“ (1934), „Ovqatlanish mahali“ (1935) va boshqalar. 1930-yillarning oxirlaridan asarlarida respublika manzaralarini aks ettira boshladi, kishilarni ham manzaralar fonida tasvirladi („Ayollar gʻallazorda“, 1936; „Gʻalla elayotgan ayol“, 1946; „Nanay yoʻli“, 1954; „Oltin kuz“, 1957; „Yashnayotgan vodiy“, 1958; „Oltin simfoniya“, 1965; „Soʻnggi nur“, 1969 va boshqalar). Koʻpgina rassomlar (jumladan, R.Ahmedov, Z.Inogʻomov va boshqalar) Karaxanning shogirdlaridir. Karaxan asarlari respublika va chet mamlakatlar muzeylari va xususiy toʻplamlarda saqlanadi"Karaxan Nikolay Grigoryevich" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:17-mayda tugʻilganlar
Turkum:1970-yilda vafot etganlar
Turkum:18-iyunda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Qorashina

Qorashina  – Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanida joylashgan shaharcha. Dehqonobod tumanning maʼmuriy markazi. 2009-yil 13-martda Vazirlar Mahkamasining 68-sonli qaroriga asosan shaharcha maqomini olgan. U Dehqonobod tumanidagi ikkita shaharchadan biri hisoblanadi.

 Etimologiyasi 
Shaharcha qora va shin yoki shina soʻzlaridan tarkib topgan. Shaharcha nomining Qarashina shaklidagi talaffuzi ham uchrab turadi. Turkiy va moʻgʻul tillarida qora, qara va xara soʻzlari balandlik, doʻnglik maʼnosida qoʻllangan. Qozoq tilida shin soʻzi choʻqqi, togʻning baland choʻqqisi, yuksak qoyasi maʼnosini bildiradi. Shuningdek, ting va shing soʻzlari ham togʻ choʻqqisi deganidir. Oltoy yoki uyrat, hakas, tuva, shor tillarida sin bu togʻ tizmasi, choʻqqi, qoya, balandlik deganidir. Xitoychada Tyanshan ham tangrilar togʻi maʼnosini beradi.

Shunga koʻra Qorashina bu uncha baland boʻlmagan togʻ deganidir. Qishloq nomiga togʻ etnonimi berilgan.

 Joylashuvi 
Qorashina shaharchasi Dehqonobod tumanida, Qashqadaryo viloyatining markazi Qarshi shahridan 101 km janubi-sharqda joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi boʻlmish Dehqonobod vokzali Beshbuloq MFY (10 km) da joy olgan.

 Aholisi 
1989-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 5 285 kishi yashagan.

2002-yil holatiga koʻra, aholisi 8,4 ming kishi.

2013-yil 1-yanvardagi aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida koʻrsatilishicha Qorashina shaharchasida 11119 nafar, 2016-yilgi hisob-kitob natijalariga koʻra esa 11.9 ming nafar aholi istiqomat qilishi aniqlangan. Aholining demografik koʻpayish darajasi viloyatda eng yuqori boʻlgan shaharchalardan biri hisoblanadi.

Shahar hududida oʻzbeklar bilan bir qatorda qozoq, qirgʻiz va tojik millatiga mansub aholi ham istiqomat qiladi.
 Iqlimi 
Shaharchaning iqlimi kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha harorati – 0,6° C, iyul oyiniki 28,4° C ga teng.

 Yogʻin miqdori 
Shaharcha hududiga yiliga oʻrtacha 277 mm miqdorida yogʻin tushadi.

 Suv taʼminoti 
Shaharcha buloqlar suvidan taʼminlanadi. Shuningdek, shaharcha hududida katta suv havzasi ham mavjud.

 Ijtimoiy soha 
Qorashina shaharchasida tuman hokimiyati binosi, umumiy taʼlim maktablari, musiqa maktabi, kasb-hunar kolleji, aloqa boʻlimi, kutubxona, meteorologiya stansiyasi, dehqon bozori, sport majmuasi, tuman markaziy kasalxonasi va boshqalar tibbiy muassasalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat olib boradi"" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Dehqonobod Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoatchilik salomatligi texnikumi Qorashinadagi Boʻston mahallasida joylashgan.

 

 
 

Turkum:Dehqonobod tumani shaharchalari
Herbert von Karajan

Herbert von Karajan (1908.5.4 — Zalsburg — 1989.16.7) — avstriyalik dirijyor. Birinchi konsertni pianinochi sifatida 11 yoshida bergan, dirijyorlik faoliyatini 1927-yilda boshlagan. Berlin davlat kapellasi (1941—1944), Berlin filarmonik orkestri (1954—1989), Vena davlat operasi (1956—1964), Zalsburg musiqali teatr festival (1957—60 va 1964—1988)larini boshqargan. London filarmonik orkestri (1947), Zalsburg pasxa festivali (1967)ning asoschisi. Dirijyorlik uslubida har bir kompozitor asarining nota matniga batamom boʻysundirish, musiqa shaklini toʻlaligicha his etish, yorqin joʻshqinlik va ajoyib taʼsirchanlikka erishgan. 1969-yildan Berlinda har-yili Karajan nomidagi xalqaro dirijyorlar va yoshlar simfonik orkestrlari tanlovi oʻtkaziladi. Venada Karajan jamgʻarmasi (1986-yildan) hamda Karajan markazi (1995-yildan) faoliyat koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:16-iyulda vafot etganlar
Turkum:5-aprelda tugʻilganlar
Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Karbazol

Karbazol, dibenzopirrol, d i fenilenimin, C12H9N — rangsiz kristall modda. Ikkita benzol va bitta pirrol halqadan tuzilgan. Mol. m. 167,2. Suyuqlanish temperaturasi 247°, qaynash temperaturasi. 355°; yengil haydalanadi. Suvda erimaydi. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Karbazol kuchsiz asos, kislotalar bilan beqaror tuzlar hosil qiladi. Karbazol, asosan, toshkoʻmir (antratsen moyi)dan va sunʼiy usulda ortoaminodifinil, fenantren 2-aminodifenilamin va b.dan olinishi mumkin. Karbazol va uning hosilalari dorivor moddalar, boʻyoklar, insektitsidlar, termoplastik materiallar olishda ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbalo

Karbalo — Iroqdagi shahar. Karbalo muhofazasining maʼmuriy markazi. Furot daryosi vodiysida, Bagʻdod shahridan 85 km janubiy-gʻarbda. Aholisi 200 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

Saudiya Arabistoni (Makka, Madina va boshqa shaharlar)ga boriladigan avtomobil yoʻllari ustidagi yirik savdo (xurmo, gʻalla) va transport punkti. Temir yoʻl stansiyasi. Gʻisht zavodi, meva konserva zavodi va boshqa korxonalar bor. Hunarmandchilik rivojlangan.Ali ibn Abu Tolibning oʻgʻli Husayn ibn Ali shahar yaqinida 680 yildagi hokimiyat uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan, Karbaloda dafn qilingan va keyinchalik masjid-maqbara qurilib, shialik mazhabidagi musulmonlarning ziyoratgohiga aylangan. Har yili muharram oyida Karbaloda motam marosimi oʻtkaziladi. Diniy marosim buyumlari bilan savdo qilinadi. Karbaloda Ozarbayjon mumtoz shoiri Fuzuliy tugʻilgan. Shahar 7-asrda bunyod etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Iroq shaharlari
Turkum: Karbalo muhofazasi
Turkum:Muqaddas shaharlar
Karbamid

Karbamid, mochevina, (NH2)2CO - karbamid kislota amidi, sintetik usulda olinadigan, suv, spirt, suyuq ammiak, sulfit angidridda yaxshi eriydigan modda. Suyuqlanish harorati 132,7°. Tarkibida 46% azot boʻlgan eng konsentrlangan fiziologik nordon, qattiq azotli oʻgʻit. Uncha nam tortmaydi. Azotli oʻgʻit tarzida ishlatish uchun donador holida ishlab chikariladi. Donador K. saqlash vaqtida mushtlanib qolmaydi. K.tuprokda mikroorganizmlar taʼsirida oʻsimliklar oʻzlashtiradigan ammoniy karbonatga aylanadi. Samaradorligi jihatidan ammoniy nitratga teng , baʼzan undan samaraliroq.K.ni hamma xil tuproqlarda va barcha qishloq xoʻjaligi ekinlariga ishlatish mumkin. Sugʻorma dehqonchilikda ekishdan oldin (azot yillik meʼyorining 20—25% hisobida) va dastlabki oziqlantirishda ammiakli selitraga qaraganda sabzavot ekinlari, kartoshka, qand lavlagi hosildorligiga yaxshi taʼsir etadi.

Chorvachilikda kavsh kaytaruvchi mollarga beriladigan yem-xashaklar azotli oqsillari (protein) oʻrnini bosadigan modda sifatida (1g K. 2,6 g hazm boʻladigan proteinga teng) 1t makkajoʻxori silosiga 5—6 kg , qoramollar uchun 1t aralash yemga 25 kg (2,5%) K. ishlatiladi (yana q. Oqsilsiz azotli ozuqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbamin kislota

Karbamin kislota, H2NCOOH — karbonat kislotaning amidi. Mol.m. 61,04. Erkin xrlda uchramaydi. Hosilalaridan K. k. efirlari (uretanlar), amidi (mochevina), gidrazidi (semikarbazid), tuzlari (karbamatlar) va galogen angidridlari maʼlum. Mas, ammoniy karbamat (H2NCOONH4) — gigroskopik kristall modda. Suvda, etanolda yaxshi, suyuq ammiakda yomon eriydi. 59° da karbonat angidrid (CO2) va gaz holatdagi ammiak (NH3)ra parchalanadi. SO2 va NH3 ni oʻzaro taʼsir ettirib olinadi. Karbamatlar olishda ishlatiladi. K. k. xlorangidridi (karbamoilxlorid) H2NCOC12 — suyukqik, qaynash temperaturasi 61—62° (ajralish bilan); saqlanganda sianur kislota va HClra ajraladi. Ammoniy xlorid yoki ammiakka fosgen taʼsir ettirib olinadi, mas.,IN4S1 + SOS12 -^ NH2COC1 + 2HC1. Organik birikmalarga CONH2 guruhini kiritish uchun qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kislotalar
Karbanion

Karbanion — tarkibida manfiy zaryadlangan 3 valentli (shartli ravishda) uglerod atomi bor organik anion. Kimyoviy reaksiyalarga shiddatli ravishda kirishadi va shu sababdan juda beqaror. Organik moddalar oʻrtasida roʻy beradigan talaygina reaksiyalarda oraliq mahsulotlar (zarrachalar) tarzida ham hosil boʻladi. Karbanion asosida fazalararo kataliz sharoitida oʻtkaziladigan kimyoviy reaksiyalar muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

right|thumb|320px|Karbanion

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Karbidlar

Karbidlar (lot. carbo — koʻmir) — uglevodorodning, asosan, metallar va baʼzi metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari. Kimyoviy bogʻi turiga koʻra, Karbidlar. 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi: ion (yoki tuzsimon), kovalent va metallsimon Karbidlar.

Ion K. tarkibida metall kationlari va uglerod anionlari boʻladi. Ion K.ga atsetilenidlar (atsetilen C2H2 dagi vodorod oʻrnini metall atomlari egallashidan xosil boʻlgan mahsulotlar) va metanidlar (metan CH4 dagi vodorod oʻrnida metall atomlari boʻlgan mahsulotlar) kiradi. Ishqoriy metallar karbidlari (Li2C2, Na2C2 va b.), ishqoriy-yer metallar karbidlari (SaS2, VaS2, MgC2 va b.), siyrak-yer metallarning yuqori karbidlari (YC2, LaC2 va b.), aktinoidlar karbidlari (ThC2 va hokazo) atsetilenidlardir. Kalsiy karbidga oʻxshagan atsetilenidlar suv yoki suyultirilgan kislotalarda parchalanib, atsetilen (yoki atsetilenning boshqa uglevodorodlar, baʼzan vodorod bilan aralashmasi)ni ajratib chiqaradi. Oson gidrolizlanib, metan ajratib chikaradigan berilliy karbid BeC, alyuminiy karbid Al4C, metanidlarga mansub.

Kovalent K.ga kremniy karbid SiC va bor karbid B4C (toʻgʻrirogʻi B2C3) misol boʻla oladi. Bularda atomlararo bogʻ juda mustahkam. Kovalent K. nihoyatda qattiq, issiqqa chidamli, kimyoviy jihatdan inert moddalar — yarimoʻtkazgichlar hisoblanadi.

Metallsimon K.ga qiyin eriydigan metallar K. i kiradi. Bu K. elektrni yaxshi oʻtkazgani uchun "metallsimon" deb atalgan. Ularning qattiqligi juda yuqori, ishqalanishga yaxshi chidaydi. Titan karbid TiC, pyx karbid ZnC, niobiy karbid NbC, gafniy karbid HfC va tantal karbid TaS larning bir-biri bilan hosil qilgan qotishmalari muhim. Masalan, 25% HfC va 75% TaS dan iborat qotishmaning suyuqlanish temperaturasi juda yuqori (4000° ga yaqin). Metallsimon K. ishqorlar taʼsiriga chidamsiz, lekin kislotalar taʼsiriga juda chidamli. Metall va koʻmir kukunini inert gaz yoki qaytaruvchi muhitda qizdirib, shuningdek, metallni 1500—2000° da suyuqlantirib (ayni vaqtda karbidlab) K. olish usullari koʻproq qoʻllanadi. K. elektr pechlar uchun isitkichlar tayyorlashda, qattiq metall keramik qotishmalar, issiqqa va olovga bardoshli qotishmalar, abraziv materiallar olishda, uzatma quvurlar, reaktorlar i.ch.da kaytaruvchi va katalizator sifatida, shuningdek, elektronikada koʻp ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 Visokotemperaturnie karbidi, pod red. G.V. Samsonova, Kiyev, 1975, Svoystva, polucheniye i primeneniye tugoplavkix soyedineniy.
 Spravochnik pod red. T.Ya. Kosolapovoy, M., 1986.

 

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Karboksigemoglobin

Karboksigemoglobin, NSO -is gazi (SO)ning gemoglobin (N) ga birikishidan hosil boʻladigan birikma. Kislorodning toʻqimalarga normal yetib kelishiga toʻsqinlik qiladi, natijada kishi is gazidan zaharlanadi (is tegadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karboksil guruh

Karboksil guruh, karboksil, SOON — bir valentli funksional GURUH- Karbon kislotalar tarkibiga kiradi va ularning kislotalik xossalarini belgilab beradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karboksillash

Karboksillash — organik birikmalarga SO2 taʼsirida karboksil guruhi — SOONni kiritib, karbon kislotalar va ularning hosilalarini olish. Mas,SN3ON + SO RNFL+COSN,SOONRCONH2Metallorganik birikmalarni K. uchun ularning eritmalari orqali SO2 oʻtkaziladi; soʻnggi gidrolizlanish natijasida karbon kislota hosil boʻladi.

CH3MgBr+CO2--^CH3COOMgBrTibbiyotda qoʻllaniladigan salitsil va paminosalitsil kislota (PASK) ham tegishli fenolyat (mas, C6H5ONa)HH K. yoʻli bilan olinadi.

Organizmda K. maxsus fermentlar taʼsirida sodir boʻladi; mas, pirouzum kislotani K.da piruvatkarboksilaza fermenti katalizator vazifasini oʻtaydi. K. organizmdagi uglevodlar, yogʻlar va oqsillarning parchalanishi natijasida hosil boʻladigan oraliq mahsulotlarni oksidlashda muhim ahamiyat kasb etadi. K. reaksiyasidan sanoatda sirka kislota, akril kislota, dikarbon va yuqori karbon kislotalarning efirlarini olishda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karboksimetilsellyuloza n

KARBOKSIMETILSELLYULOZA C6H7O2(OH)3i(OCH2COOH)xn – sellyulozaning monoxlorsirka kislota bilan oʻzaro taʼsiri mahsuloti. Sellyulozaglikol kislota, sellyuloza va glikol kislotaning oddiy efiri. Oq qattiq modda, kuchsiz kislota. Mol. m. (30-25)103; yumshash temperaturasi 170°; zichligi 1590 kg/m3. Suvda, ishqorlarning suvdagi eritmalarida, ammiak, osh tuzi va sellyuloza erituvchilarida eriydi, organik erituvchilar, mineral moylarda erimaydi. Ishqoriy sellyulozaga monoxlorsirka kislota yoki uning natriyli tuzini (NaOH ishtirokida) taʼsir ettirib olinadi. Sanoatda K.ning natriyli tuzi tovuvchi vositalar komponenti, kaliyli va misnikelli rudalarni boyitishda flotoreagent, gulqogʻozlar uchun yelim kompozitsiyalarining komponenti, tish pastalari, pardoz vositalari, oziq-ovqat mahsulotlari (mas, ichimlik va qiyomlar)ni quyultiruvchi modda sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbon kislotalar

Karbon kislotalar – tarkibida karboksil guruh saqlovchi organik birikmalar. Karboksil guruh bilan bogʻlangan radikalga qarab K.k. alifatik (toʻyingan, toʻyinmagan), alitsiklik, aromatik va geterotsiklik boʻlishi mumkin. Karboksil guruhning soniga qarab bir, ikki va koʻp asosli yoki molekulasiga —OH, =CO, H, kabi guruhlar kirishiga qarab oksi-, keto- va amino- K.k. deb ataladi. K.k. koʻpincha, anʼanaviy (trivial) nom bilan ataladi: sirka, salitsil, moy, kapron valerian kabi kislotalar kuchsiz boʻlib, dissotsialanish konstantasi 1,410 5 atrofida. Lekin karboksil guruhi elektrofil radikal bilan bogʻlangan boʻlsa, uning kislotalik kuchi ortadi, mas, benzoy kislota (C6H5CO-OH), propiol kislota (HC=C-COOH) va b.

K.k. kimyoviy faol boʻlib, karboksil guruhining gidroksilini boshqa guruhlarga almashtirishi mumkin, mas, K.k. spirtlar taʼsirida, mineral kislotalar ishtirokida) murakkab efirlar, RS15, tionil xlorid, sulfuril xlorid taʼsirida esa xlorangidridlar, suv tortib oluvchi vositalar ishtirokida esa angidridlar (RCO2)2O hosil qiladi. K.k. amidlarini xlor angidridlarga ammiak, aminlar taʼsir ettirib olish mumkin. K.k. radikal qismi boʻyicha ham turli xil reaksiyalarga kirisha oladi.

K.k. tabiatda erkin va birikma holida keng tarqalgan. Ular yogʻ, efir moyi, hoʻl mevalar tarkibiga kiradi. K.k. tabiiy birikmalardan (yuqori yogʻ kislotalari, limon kislotasi va b.) yoki sintetik usulda, mas, spirtlar, aldegidlarni oksidlab olinadi. Achitish (moy kislotali, sut kislotali, sirka kislotali achitish) yoʻli bilan K.k. olish ham keng tarqalgan. K.k. va ularning hosilalari xalq xoʻjaligida keng qoʻllanadi. Mac. paxta moyidan olinadigan distillangan yogʻ kislotalari asosida turli xil sovunlar tayyorlanadi. Telomerizatsiya usulida olingan yuqori tarmoqlangan yogʻ kislotalar (VIK) asosida lok, emallar i.ch. yoʻlga qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kislotalar
Karbonat kislota

Karbonat kislota — ikki asosli kuchsiz, beqaror kislota. Suvdagi eritma holidagina mavjud. Uglerod (II)-oksidga suv birikishidan hosil boʻladi: CO2 + H2O <z± H2CO3.
Korbonat kislota anioni CO3-
Karbonat va gidrokarbonat minerallari ni beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Kimyoviy reaksiyalari 

 Metsllar bilan 
H2CO3 + 2Li = H2↑ + Li2CO8

H2CO3 + 2K = H2↑ + K2CO3

H2CO3 + Ba = BaCO3 + H2↑

H2CO3 + Ca = H2↑ + CaCO3

H2CO3 + 2Na = H2↑ + Na2CO3

Metallmaslar

H2CO3 + 2NH3 = (NH4)2CO3

Ishqorlar

H2CO3 + 2KOH = K2CO3 + 2H2O

H2CO3 + Ba(OH)2 = BaCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + Ca(OH)2 = CaCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + 2NaOH (kons.) = Na2CO3 + 2H2O

H2CO3 + NaOH (suyul.) = NaHCO3 + H2O

H2CO3 + Mg(OH)2 = MgCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + 2NH4OH (kons.) = NH4HCO3 + H2O (aralashmasi bilan (NH4)2CO3)

Asosli tuzlar

H2CO3 + Na2CO3 = 2NaHCO3

H2CO3 + CaCO3 = Ca(HCO3)2
Karbonatit

Karbonatit — magmatik yoki metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan togʻ jinsi, asosan, karbonatlardan tashkil topgan. Murakkab intruziv jinslar tarkibiga kiradi; oqib chiqqan K. oqimlar va tuf qoplamlari koʻrinishida uchraydi. Tarkibiga koʻra, kalsitli, dolomitli, ankeritli va sideritli K.lar farq qilinadi. K. bilan tantal va niobiy rudalari, apatit, flogopit va b. kamyob yer elementlari konlari bogliq. K. Oʻzbekistonning gʻarbida (Nurota va Quljuqtovda) topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbonatit konlari

Karbonatit konlari - oʻta asosli-ishqorli tarkibga ega (karbonatitlar) magmatik togʻ jinslari formatsiyalari bilan bogʻliq boʻlgan kalsiy, magniy va temir karbonatlarining yertomir va shtoklari. Gʻoyat qimmatbaho, noyob, tarqoq va nodir elementlarning muayyan toʻplami bilan tavsiflanadi. Unga quyidagilar xos: 1) ikkinchi darajali minerallar (magnetit, apatit va b.) majmui; 2) aksessor minerallar toʻplami (piroxlor, gatchettolit, karbonat va fosfatlar); 3) jins hosil qiluvchi minerallarni nodir elementlar bilan boyitilishi; 4) diopsid, forsterit, montichellit bilan boyitilgan endokontakt zonalarning mavjudligi; 5) yoʻl-yoʻl teksturalar; 6) ekzokon-taktlardagi nordon tog jinslarining fenitizatsiyasi. Tarkibida fosfor, tantal, niobiy, mis, qoʻrgʻoshin, shuningdek, turli slyuda minerallari mavjud, soʻnggi yillarda olmos borligi ham maʼlum boʻldi. Oʻzbekistonda ChatqolQurama va Nurota togʻlarida karbonatitlar borligi aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbonatlar

Karbonatlar ( — koʻmir) — karbonat kislota (N2SO3) tuzlari. Normal, yaʼni SO, anionli oʻrta (mas, K2SO3), NSO3 anionli nordon (gidrokarbonatlar, mas, KNSO,) va asos (mas, Si2(ON)2SO3 — malaxit) K.ga boʻlinadi. Ishqoriy metallar, ammoniy va talliyning normal K.i suvda yaxshi eriydi. Ularning suvdagi eritmasi ishqoriy reaksiyali. Bariy, kalsiy, stronsiy va qoʻrgʻoshin (2 valentli) K.i suvda juda oz eriydi. Nordon K. suvda yaxshi eriydi. K. qizdirilganda parchalanadi (mas, Sa— SO3 = SaO + SO2). Gidrokarbonatlar qizdirilganda parchalanib normal K.ga aylanadi (mas, 2NaHCO3= Na2CO3 + + N2O + SO2). Kuchli kislotalar taʼsirida K. SO2 ni chiqaradi. K. tabiatda kalsit, dolomit, ohaktosh, malaxit, magnezit va b. tabiiy minerallar holida keng tarqalgan.

Baʼzi K. (masalan, rux, temir, marganets, qoʻrgoshin, mis karbonatlari) qimmatbaho metall rudalaridir. Ohaktosh, magnezit, viterit qurilishda, olovbardosh materiallar i.ch.da, kimyo sanoatida va b.da xom ashyo sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbonatli jinslar

Karbonatli jinslar - kalsiy, magniy, temir karbonatlaridan tashkil topgan togʻ jinslari. Karbonatli jinslarning choʻkindi (ohaktosh, dolomit, mergel, boʻr va b.), metamorfogen (marmar) va magmatogen (karbonatit) farq qilinadi. Karbonatli jinslarga koʻpincha gil va organik moddalar, kvars, glaukonit, pirit, fosforit va b. aralashgan boʻladi. Karbonatli jinslarning asosiy qismi dengiz va koʻl havzalarida choʻkindi tarzida hosil boʻladi va barcha choʻkindi jinslarning 20% pni tashkil etadi. Tipi va xili koʻp. Karbonatli jinslar Yer poʻstida koʻp tarqalgan, qalinligi bir necha yuz metr va uzunligi yuzlab km gacha qatlamlar hosil qiladi. Karbonatli jinslar universal mineral xom ashyodir; qurilishda, ohak tayyorlashda, sellyuloza-qogʻoz, sement sanoati, qora va rangli metallurgiyada flyus sifatida, qishloq xoʻjaligida, tuproq tarkibini yaxshilashda, aralash yem tayyorlash va b.da ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbonatli tuproklar

Karbonatli tuproklar - ustki chirindili katlamida kalsiy va magniyning karbonatli tuzlari boʻlgan tuproqlar. Bunday tuzlar ohaqtoshli, mergelli va lyossli yotqiziqlarning ustida hosil boʻlgan tuproqlarda koʻp. K.t. qaynash xususiyatiga ega (k,. Tuproq qaynashi). Tuprokdagi karbonatlar paydo boʻlishiga koʻra, birlamchi (jinsli yoki qoldiq karbonatlari) va ikkilamchi (tuproq hosil boʻlishida vujudga kelgan karbonatlar) boʻlishi mumkin.

K.t. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik zonalarida keng tarqalgan; koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlarining rivoji uchun qulay muhitga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Sic

Sic lotincha soʻz boʻlib, „bunday“ yoki „bu shaklda“ degan maʼnoni anglatadi, toʻliq shakli — sic erat scriptum — esa „shunday yozilgan“ degan maʼnoni bildiradi. Odatda kvadrat qavs ichida kursivda sic shaklida koʻrsatiladi va undan oldingi soʻz, ibora yoki imlo belgisi matnda notoʻgʻri yozilmagani, asl matnga muvofiqligini bildiradi.Wilson, Kenneth G. The Columbia Guide to Standard American English. Columbia University Press, 1993.

 Etimologiya 
Bu lotincha soʻzi dastlab sīc sifatida uzun i harfi bilan yozilgan va inglizcha „seek“ (IPA /'sik/) soʻzi kabi talaffuz qilingan. Biroq vaqt oʻtishi bilan inglizchalashib, „sick“ (/'sɪk/) deb oʻqila boshladi. Baʼzan Gʻarb tillarida sic soʻzi qisqartma sifatida yanglish qabul qilinadi. Bu iboralarga misol qilib ingliz tilidagi „spelling is correct“ (imlo toʻgʻri), „spelled incorrectly“ (imlo xatosi), „same in copy“ (nusxada ham shunday), „spelling intentionally conserved“ (imlo atayin saqlanib qolingan), „spelling included“ (imloni oʻz ichiga oladi), „said in context“ (matnda shunday yozilgan) va fransuzcha „sans intention comique“ (hazil maqsadida emas) keltirilishi mumkin.

 Qoʻllanuv 
Sic soʻzi koʻpincha tarixiy matnlardan iqtibos keltirganda yoki soʻzning kamdan-kam ishlatilishiga duch kelganda ishlatiladi. Baʼzan matndagi xatoni istehzoga olish uchun ham qoʻllanadi.

 „The House of Representatives shall chuse sic their Speaker... (Vakillar palatasi oʻz Spikerini saylashi kerak...)“ AQSh Konstitutsiyasidan olingan bu parchada „choose“ (tanlash) feʼlining eski qoʻllanishi boʻlgan „chuse“ dan foydalanilganligi sababli, iqtibos keltirgan shaxs sic iborasini qoʻshib, u matn terish xatosi qilmaganini va bu asl matndagi shunday ifoda ekanligini taʼkidlagan.

Agar iqtibos qayta keltirilsa, sic iborasini kim qoʻygani aniq boʻlmasligi mumkin. Bunday hollarda iqtibos oxirida „(qavs iborasi asl matnda mavjud)“ kabi ogohlantirish qoʻyilishi mumkin.

 Yana qarang 
 Lotin iboralari roʻyxati
 Sic et Non
 Sic semper tyrannis
 Sic transit gloria mundi

 

Turkum:Lotincha iboralar
Karbofos

Karbofos (Cl0Hl9O6PS2), malation, fosfotion — oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda qoʻllanadigan insektoakaritsid. Oʻziga xos badbuy hidli, rangsiz, moysimon suyuqlik. 50%li emulgirlanuvchi konsentrati texnika va sabzavot ekinlarida (2 martagacha) soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalarga (oʻrgimchakkana, shira va b.) hamda chorvachilikda ekto- va endoparazitlarga qarshi qoʻllanadi. Soʻnggi ishlov hosilni yigʻib olishdan kamida 20 kun ilgari oʻtkaziladi. Sarf meʼyori: gʻalla ekinlarida 0,25—0,6, gʻoʻzada 0,3— 0,6, tokzorlarda 0,5—1,3, sabzavot ekinlarida 0,3—0,6 kg/ga; ish suyuqligi 200—400 l/ra Hayvonlar va odamlar uchun oʻrtacha zaharli. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbotsiklik birikmalar

Karbotsiklik birikmalar (lot carbo-koʻmir va yun. kyklos — halqa, doyra), izotsiklik birikmalar — molekulasidagi uglerod atomlari halqasi (sikli) bor boʻlgan organik birikmalar. Mas, siklopentan (I), siklogeksan (II), benzol (III) va hokazo

K.b. molekulalari halqasida uglerod atomlaridan tashqari boshqa elementlar, mas, azot, kislorod, oltingugurt atomlari buladigan geterotsiklik birikmalardan, shuningdek, ochik, zanjir hosil qilib birikkan atsiklik birikmalardan farq qiladi. K.b. organik birikmalarning asosiy sinflaridan biri. Alitsiklik va aromatik birikmalar ga boʻlinadi. K.b. tabiatda goyat keng tarqalgan. Ularning koʻpchiligi amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. K.b. ga neft uglevodorodlari, terpenlarning koʻpchiligi, bir qator antibiotiklar, buyoqlar, dorivor moddalar, insektitsidlar va b. kiradi. Sintetik smolalar, plastmassalar va h.q. olishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karbyurator

Karbyurator (frans. carburateur) -yonilgʻi aralashmasi tashqarida hosil boʻladigan ichki yonuv dvigatellari uchun yonilgʻini dozalaydigan va havo bilan aralashtirib yonuvchi aralashma hosil qilib beradigan qurilma. Eng oddiy K. qalqovuch 2 li kamera , tuzitkich 6 li jiklyor, aralashtirish kamerasidan iborat. Aralashtirish kamerasida diffuzer va drosselli zaslonka joylashgan. Qalqovuchli kamerada yonilgʻi sathining bir xilligini ignali klapan va qalqovuch taʼminlaydi. Qalqovuchli kamera atmosfera bilan teshik orqali, aralashtirish kamerasi bilan esa jiklyor va toʻzitkich orqali tutashgan. Dvigatel silindridan porshen pastga harakatlanganda truboprovod da siyraklanish hosil boʻlib, havo oqimi K.ning aralashtirish kamerasiga keladi. Diffuzor havo oqimini oshirib, toʻzitkich oldida siyraklanish hosil qiladi. Qalqovuchli va aralashtirish kameralarida bosimlar farqi hosil boʻlib, toʻzitkichdan yonilgʻi oqib havo yordamida toʻziydi va havo bilan aralashib, yonilgʻi aralashmasi xrsil boʻladi. Dvigatel silindrlariga keladigan yonilgʻi aralashmasi drosselli zaslonka yordamida rostlab turiladi. Bir jiklyorli oddiy K. yonilgʻi aralashmasi tarkibini keraklicha oʻzgartirib bera olmaydi. Zamonaviy K.da ekonomayzer, tezlatkich nasosi, yurgizib yuborish qurilmalari boʻladi. K. avtomobil, mototsikl, motorli qayiq dvigatellarida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karvon

Karvon (fors.) — 1) uzoq, joylarga yuk va odam tashuvchi, qator boʻlib ketayotgan hayvonlar (tuya, eshak, xachir, otlar), aravalar va ularni boshqaruvchi shaxslar guruhi, qatori. K. uzilib qolmasligi uchun eng oldingi va oxirgi hayvonga qoʻngʻiroq osib qoʻyilgan; 2) oʻzaro yordam va xavfsizlikni taʼminlash uchun birga qoʻshilib yoʻlga chiqqan yoʻlovchilar, sayyohlar yoki elchilar guruhi. K.ni karvonboshi boshqargan; 3) daryo K.i — oʻzi suza olmagani uchun qator qilib shatakka olingan kemalar (barja, sollar); 4) uzoq masofalarga maxsus yuk tashib beradigan kemalar birikmasi; ketma-ket ketayotgan yoki ketma-ket turgan bir necha kema.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karvonsaroy

Karvonsaroy — karvonlar toʻxtab, tunab oʻtadigan rabot, saroy. Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Zakavkazye shaharlari savdo yoʻlida barpo etilgan. Karvonsaroylar, odatda, oʻrtada katta hovli, atrofi bir-ikki qavatli hujralar bilan oʻralgan, minorali qalʼaband istehkom shaklida boʻlib, savdo manzillarida va shahardagi bozorlar (tim va toqlar) qatoriga qurilgan. IX—XVIII asrlarda shaharlarning oʻsishi va karvon savdosining kuchayishi natijasida karvonsaroylar koʻplab bunyod etilgan. Arab sayyohlari Istahriy va ibn Xavqallarning maʼlumotiga koʻra, X asrda savdo markazi hisoblangan Movarounnahrda 10 mingdan ortiq karvonsaroylar boʻlgan (Raboti Malik, Doya xotin karvonsaroyi, Ollaqulixon karvonsaroyi). Temir yoʻl va boshqa zamonaviy transport rivojlanishi natijasida karvonsaroylar oʻz ahamiyatini yoʻqotganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Kargo

Kargo (ispancha cargo — yuk, yuk ortish) — 1) kemada tashiladigan yuk; 2) tashiladigan yuklarni sugʻurtalash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilhs
Kardanli mexanizm

Kardanli mexanizm - birbiriga nisbatan oʻzgaruvchan burchak ostida joylashgan ikki valning aylani-shini taʼminlaydigan mexanizm. Italiyalik olim J. Kardano nomi bilan atalgan. Bikr (qattiq) va elastik (qayishqoq), sinxron va asinxron xillari bor. Bikr K. m.da vallar zvenolari qoʻzgʻaluvchan qilib biriktirilganligi uchun aylanadi; elastik K. m.da vallar maxsus elementlari elastik holatga ega boʻlgani uchun aylanadi; sinxron K. m.da vallar oʻzgarmas tezlikda; asinxron K. m.da vallar oʻzgaruvchan tezlikda aylanadi. Vallari oʻq boʻylab suriladigan K. m. ham boʻladi. Transport mashinalarning kardanli uzatmalarida stanoklar, asboblar va b.da qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kardanli uzatma

Kardanli uzatma — vallari bir-biriga nisbatan parallel yoki oʻzgaruvchan burchak ostida joylashgan, yetakchi valdan yetaklanuvchi valga aylanma harakat uzatadigan qurilma. Italiyalik olim J.Kardano nomi bilan atalgan. Kardanli uzatma kardan val va uning uchlariga mahkamlangan kardanli mexanizmlardan iborat. Asosan, avtomobillar, traktorlarda shuningdek, aylantirish momenti yetakchi koʻprikdagi bosh uzatmaga uzatmalar qutisi yoki tarqatish qutisidan uzatiladigan boshqa transport mashinalarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kardano formulasi

Kardano formulasi -x> + px+q =0 (*) shaklidagi kub tenglama ildizlarini uning koeffitsiyentlari opqali ifodalaydigan formula.

Har qanday kub tenglama (*) koʻrinishiga keltiriladi. K. f. bunday yoziladi:Birinchi kub radikalning qiymatini ixtiyoriy tanlab, ikkinchi radikalning shunday qiymatini olish lozimki (uchtasidan birini), uni birinchi radikalning tanlab olingan ildiziga koʻpaytirilganda koʻpaytma teng boʻlsin. (*) tenglamaning uchala ildizi shu yoʻl bilan hosil qilinadi. K. f. 16-asrda topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kardinal (ruhoniy)

Kardinal (lotincha cardinalis — bosh) -katolik cherkovi iyerarxiyasida Rim papasidan keyin, yepiskopdan oldin turuvchi ruhoniy. Kardinallar papaning cherkovni boshqarish sohasidagi eng yaqin maslahatchilari va yordamchilari hisoblanadi hamda shu lavozimga papa tomonidan tayinlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil