Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Entomofil oʻsimliklar

Entomofil oʻsimliklar (yun. — hasharot va — sevaman) — hasharotlar vositasida (chetdan) changlanuvchi oʻsimliklar. Bunday oʻsimliklar oʻziga jalb qiluvchi maʼlum belgixususiyatlarga ega boʻladi. Mas, moychechak, boʻtakoʻz kabi oʻsimliklarning guli chiroyli, yorqinligidan hasharotlarni oʻziga jalb qiladi. Raffleziyasimonlar va tropik mintaqadagi orxislar esa badboʻy hid taratadi (shu sababli ularga oʻlimtik yoki axlatlarda koʻpayadigan pashsha va qoʻngʻizlar qoʻnadi). Hasharotlar guldan gulshira oladi yoki shu gulning changi bilan oziqlanadi. Guldangulga qoʻngan hasharot biron gulning changchisidan olgan changni boshqa gulning urugʻchisiga tushiradi, shu tariqa urugʻchi changlanadi. 

 

Turkum:Botanika
Ensefalomiyelit

Ensefalomiyelit (yunoncha — bosh miya va — orqa miya) — bosh va orqa miyaning bir vaqtda yalligʻlanishi. E. koʻpchilik yuqumli va neyroallergik, toksik kasalliklarda markaziy nerv sistemasining zararlanishidan kelib chiqadi. E.ni viruslar ham qoʻzgʻatadi. E.da bosh va orqa miyada oq va kulrang moddalar, qon tomirlarning yalligʻlanishi, miyelin pardaning yemirilishi va boshqalar roʻy beradi. Miyelin parda boʻlmasa nerv tolalari orqali impulslar oʻtmay qoladi, natijada nerv tizimining koʻpgina boʻlimlari izdan chiqadi. E. odam va hayvonlarda (asosan, ot va boshqalar) uchraydi. U turli infekniyalar, intoksikatsiya oqibatida vujudga kelishi, shuningdek, mustaqil kasallik tarzida (mas, birlamchi oʻtkir tarqoq E.) kechishi mumkin. Shunga koʻra, neyrotrop viruslar qoʻzgʻatadigan birlamchi E. hamda biror yuqumli kasallikdan yoki ogʻir yuqumli kasallikka qarshi organizmga vaksina yuborilgandan soʻng yuzaga keladigan ikkilamchi E. ajratiladi.

Birlamchi E.ni neyrotrop viruslar qoʻzgʻatadi. Kasallik toʻsatdan boshlanib, bemor qattiq isitmalaydi, boshi, qoʻloyoqlari ogʻriydi, boshi aylanadi, qayt qiladi, koʻzi xiralashadi. Muskullar tonusi va reflekslar kuchayadi, baʼzi bemorlarning qoʻloyoqlari falajlanadi, harakatlari poymapoy boʻlib, gandiraklab yuradi, nozikroq harakatlarga (mas, yozish, kiyimini tugmalash va boshqalar) qoʻli qovushmay qoladi, qoʻloyoqlari qaltiraydi. Nafas olish va yutish faoliyati buziladi; bemor nutqi oʻzgarib, ravon gapira olmaydi, ovqat yeganda qalqiydi va hokazo. 2—3 oydan soʻng kasallik ancha yengillashadi, ammo harakatdagi oʻzgarishlar butunlay yoʻqolmaydi. Baʼzan E. faqat orqa miyaning oʻzida oʻtadi, bunda orqa miyani qaysi qismi zararlanganligiga qarab kasallikning klinik koʻrinishi ham unga xos boʻladi, mas, boʻyin qismida boʻlsa ikki qoʻl va oyoqlarda falajlar; bel qismida — ikki oyoqlarda periferik yoki atrofik "lanj, boʻsh" falajlar kuzatiladi.

Ikkilamchi E.ga kiradigan postvaksional E. kam uchraydi. U quturish kasalligiga qarshi emlangandan 10—20 kun oʻtgach paydo boʻladi. Bunda bosh va orqa miyadan tashqari periferik nervlar va bosh miya poʻstloqlari ham zararlanadi. Dastlab, bosh, soʻng bel ogʻrib, bemor isitmalaydi. Keyinchalik qoʻloyoqlar falajlanib, siydik tutiladi va hokazo. Oʻz vaqtida davolansa bemor sogʻayib ketadi.

Davosi. E.da bemor tezda kasalxonaga yotqiziladi va kasallik alomatlariga qarab doridarmon va boshqalar muolajalar buyuriladi.
NHK

NHK (talaffuzi: en-eych-key) – Yaponiya teleradioeshittirishlar korporatsiyasi; radioeshittirishlar xizmatini 1925-yildan, televizion koʻrsatuvlar xizmatini esa 1953-yildan yoʻlga qoʻygan. Xizmat faoliyati mamlakat ichkarisiga moʻljallangan boʻlib, undan axborot, sport va dam olish das va teleseriallar oʻrin olgan.
Eol yotqiziqlari

Eol yotqiziqlari — dengiz, koʻl, daryo yotqiziqlari va gʻovak allyuvial yotqiziqlarni hamda qattiq togʻ jinslarining nurash mahsulotlarini shamol vositasida keltirilib yigʻilishidan hosil boʻladi. Eol yotqiziqlari turli dengiz, delta, allyuvial, prolyuvial, togʻ jinslari hamda qumli va flyuvioglyatsial yotqiziqlar hisobiga shakllanadi. Eol yotqiziqlari diagonaltoʻlqinli yoki ponasimonqiyshiq qatlamlilikka ega boʻlib, qalinligi bir necha dan oʻnlab yetadi. Ular, asosan, arid oblastlarda tarqalgan boʻlib, dengiz va koʻl sohillarida, daryo terrasalarida ham uchraydi. Baʼzan bir qancha foydali qazilmalarning sochmalari Eol yotqiziqlarida uchraydi.
Epaminond

Epaminond (Yeratetopyaz) (miloddan avvalgi taxminan 418—362) — yunon sarkardasi va siyosat arbobi. IV asrning 70—60-yillarida (Fivada 379 yildagi demokratik toʻntarishdan soʻng) Pelopid bilan birga Fiva davlati va demokratik asoslarda qayta vujudga kelgan Beotiya ittifoqini boshqargan. 371 yil qoʻshinni saflashning yangi usuli ("qiyshiq saf")ni qoʻllab Levktra jangida spartaliklar ustidan gʻalabaga erishgan, soʻngra beotiyaliklarning Peloponnesga bir necha bor qilgan hujumlari (370/369 Pelopid bilan, 369, 367 va 362)ga rahbarlik qilgan. Mantineya yaqinidagi soʻnggi jangda Epaminond gʻalaba qozongan boʻlsada, oʻzi ogʻir yarador boʻlib, soʻng vafot etgan.

 

Turkum:Tarixiy shaxslar
Epigenetik konlar

Epigenetik konlar – foydali qazilma yotqiziqtari boʻlib, ular oʻzini qamrab olgan yotqiziqlardan soʻng hosil boʻladi. Kimyoviy va mineral tarkibi bu jinslarnikidan keskin farq qiladi. Epigenetik konlarga titanmagnetit, xromit, platina, olmos, apatitlarning magmatik konlari hamda slyuda, sopol xom ashyosi, qimmatbaho toshlar, litiy va berilliyning pegmatit konlari; temir, mis, qoʻrgʻoshin, rux va boshqalar metallarning skarn konlari taalluqlidir. Epigenetik konlarning eng katta guruhini rangli, kamyob, asl va radioaktiv metallar rudalari hamda kvars, barit, flyuorit, asbestning gidrotermal tomirli va metasomatik konlari tashkil qiladi. Epigenetik konlar oʻzini qamrab olgan jinslar bilan bir vaqtda hosil boʻlgan singenetik konlarning aksi hisoblanadi.
Epigraf

Epigraf (yun. — ustki yozuv) — 1) Yunonistonda qabrtoshlari ustidagi yozuv; 2) adabiy asar yoki uning biror qismi (bobi)ning tepasiga yozib qoʻyilgan va shu asar yoki qism (bob) mazmunini ifodalaydigan, asosiy yoʻnalishini belgilab beradigan teran maʼnoli ibora, maqol, matal, hikmatli soʻz, qoʻshiq, sheʼr yoki oʻzga bir manbadan olingan parcha. Jahon adabiyotida epigraf XV asr boshlarida paydo boʻlgan. XIX asr romantiklari asarlarida ham epigraf koʻp uchraydi. J. Russo, A. Stendal, Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller, Aleksandr Pushkin, Mixail Lermontov, Nikolay Gogol, Lev Tolstoy, shuningdek, oʻzbek adabiyotida Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Omon Muxtor va boshqalar epigraf sanʼatidan mohirona foydalanganlar. Epigraf iqtibos yoki koʻchirmaning barcha xususiyatlariga ega boʻlib, asosiy matnga oʻziga xos kirish vazifasini oʻtaydi. Ularsiz baʼzan badiiy asarning mohiyatini anglash mumkin boʻlmay qoladi. Parodiyalarda ham epigraf qoʻllanadi.

 

Turkum:Yozuvlar
Epigrafika

Epigrafika (yun.— bitik) — qattiq jismlar — tosh, metall, sopol va boshqalardagi, asosan, qadimiy va oʻrta asrlarga oid yozuvlar (bitiklar)ni toʻplash, nashr etish va sharhlash bilan shugʻullanuvchi yordamchi tarix fani. Adabiyotda epigrafik yodgorliklar deb qadimiy bitiklar aytiladi. Uygʻonish davrnda, antik va sharq tarixiga umumiy qiziqish kuchayishi munosabati bilan vujudga kelgan. Dastlab Epigrifika faqat Italiya, Gretsiya, Shim. Afrika va Falastinda topilgan qadimiy yozuvlarni oʻrgangan (qarang Paleografiya). qadimiy turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar ham noyob epigrafik yodgorlik sanaladi (qarang Urxun-Yenisey yozuvlari).

 

Turkum:Tarixiy fanlar
Turkum:Yozuv
Epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar instituti

Epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar instituti, Oʻzbekiston epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti — Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tekshirish muassasasi, 1961 yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. institut respublikada yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish ishlarini muvofiqlashtirish markazi hisoblanadi. Institutdagi ilmiy izlanishlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshidagi Ilm-fan va texnologiya markazi tomonidan tasdiqlangan 4 ta grant mavzusi asosida olib boriladi.

Institut tarkibida epidemiologiya, mikrobiologiya, klinik, oʻta xavfli yuqumli kasalliklar va boshqalar boʻlimlari, surunkali yuqumli jarayonni oʻrganish va protozoy kasalliklari laboratoriya.lari, ilmiy kutubxona, markaziy sterilizatsiya punkti, dorixona, vivariy va boshqalar bor. institut oldida turgan asosiy vazifa yuqumli kasalliklarga qarshi kurash choratadbirlarini takomillashtirish, yuqumli kasalliklarning epidemiologiyasi, mikrobiologiyasi va klinikasiga oid ilmiy izlanishlar olib borish va shu sohaga oid yuqori malakali mutaxassis kadrlar tayyorlash, shuningdek, mahalliy sogʻliqni saqlash xizmati tashkilotlariga amaliy hamda konsultativ xizmat koʻrsatishdan iborat.

Institutning 200 oʻrinli kasalxonasida reanimatsiya, qabul va 7 klinik boʻlim, bakteriologik, biokimyoviy, klinik diagnostika va ekspress diagnostika laboratoriya., shuningdek, fizioterapiya, stomatologiya, endoskopiya va rentgen xonalari hamda konsultativ poliklinika mavjud. Klinikada virusli gepatitlar, ichak infeksiyalari, brutsellyoz, gijja va parazitar kasalliklari, bezgak, tif, paratiflar bilan ogʻrigan bemorlar (kattalar va bolalar) davolanadi.

Institut faoliyati akademik I.Q.Musaboyev, A.O.Obidov, Z.K.Karimov, M.V.Nevskiy, S.S.Maxsumov, K.J.Jalilov, Sh.Sh.Shovahabov, B.D.Matkarimov, M.Sharipov, M.J. Ahmedova, A.G. Valiyev, S.N.Boboxoʻjayev, N.Gʻ.Gʻulomov va boshqalar olimlar nomi bilan bogʻliq.

Institut xodimlaridan 9 kishi fan doktori, professor, 18 nafari fan nomzodi. institut ilmiy toʻplam, monografiya va metodik qoʻllanmalar chop etadi. Institutda Toshkent tibbiyot akademiyasining yuqumli va tropik kasalliklar, Toshkent pediatriya tibbiyot institutining epidemiologiya va yuqumli kasalliklar xamda Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining bolalar yuqumli kasalliklari kafedrasi faoliyat koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Shifoxonalar
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Turkum:Davolash profilaktika muassasalari‎
Turkum:Tashkilotlar
Turkum:Ilmiy markazlar
Turkum:Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Turkum:Mikrobiologiya
Turkum:Yuqumli kasalliklar shifoxonalari
Turkum:Epidemiologiya
Turkum:Yuqumli kasalliklar‎
Turkum:Tashkilotlar
Turkum:Ilmiy markazlar
Epidemiya

Epidemiya (epi... va yun. yeto — xalq) — infeksion kasalliklarning maʼlum hududda odatdagidan koʻp tarqalishi. Endemiya epidemiyasi va pandemiya epidemiyasi farqlanadi. Infeksiya manbai (kasallik qoʻzgʻatuvchisi bilan zararlangan odam yoki hayvon), qoʻzgʻatuvchining yuqish sabablari, shuningdek, organizmning mazkur kasallikka beriluvchanligi uzoq vaqt saqlanganda epidemiya vujudga keladi va davom etadi. Bunda tez kasallik oʻchogʻini topib, atrofidagi aholining xavfsizligini taʼminlash, kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarning bemorlardan sogʻlom odamlarga oʻtish yoʻllarini bartaraf etish (masalan, oʻlat epidemiyasida kemiruvchilarni yoʻqotish, bemorlarni ajratib qoʻyish) va kasallikka beriluvchan kishilarni emlash choralari koʻriladi. Bunda, albatta, dezinfeksiya, desinseksiya, bemorlarni alohidalash kabi tadbirlar ahamiyatlidir.

 
Turkum:Kasalliklar
Turkum:Chala maqolalar
Epidermis

thumb|Epidermis
Epidermis ( - epi va - derma) - hayvonlarda teri epiteliysining ektodermadan hosil boʻladigan sirtqi qavati. Umurtqasizlarda bir qavat E., yaʼni gipoderma chigʻanoq yoki kutikulani hosil qiladi. Umurtqalilarda E. bazal membrana ustida joylashgan bir necha qavat epiteliydan iborat. Bazal hujayralar ustida 5—10 qavat pixli hujayralar joylashgan. E.ning quyi qavati bazal membrana hujayralari bilan birga oʻsadigan qavatni hosil qiladi. Boʻlinib koʻpayadigan oʻsuvchi hujayralar hisobiga E.ning doimo oʻlib turadigan sirtqi: donador (3—4 qavat boʻlib joylashgan hujayralar), yaltiroq (3—4 qavat boʻlib joylashgan hujayralar) va koʻp qavatli muguz qavat hujayralarga almashinib turadi. Bazal membrana yaqinida joylashgan E. qavati hujayralari silindrsimon yoki kubsimon boʻladi. Sirtqi qavatga yaqinlashgan sari hujayralar yassilashadi va qalinlashib uvalanadi. Odamda E. hujayralari 20 sutkada toʻliq almashinadi. Teri funksiyasi, asosan, E. hujayralarining tuzilishi va xossalari bilan bogʻliq.

 Yana qarang 

 Poʻstloq
Epidermofitiya

Epidermofitiya (epidermis va yunoncha — oʻsimlik) — terining zamburugʻ kasalligi. Dermatofit zamburugʻlari (3 turi) qoʻzgʻatadi. E. bir necha xil boʻladi. Oyoq panjasi E.sida koʻproq tirnoklar kasallanadi. Kasallik manbai E. bilan ogʻrigan bemor hisoblanadi. Bu xil E. odamga begona poyabzal, paypoq, ichki kiyim kiyganda, tirnoq oladigan qaychi va hokazodan foydalanganda, shuningdek, oilada, hammomda, choʻmiladigan joylardan yuqishi mumkin. Unga koʻpincha oyoq terlashi, qavarishi, bichilishi, venalarning varikoz kengayishi va boshqalar sabab boʻladi. Kasallik qoʻzgʻatadigan zamburugʻ salgina shilingan oyoq barmoqlari orasiga kirib olgach, oʻsha joy shoʻralab, poʻst tashlaydi, soʻngra ichi suyuqlikka toʻla pufakchalar paydo boʻlib, ular yoriladi va ichidan suyuqlik chiqadi ( u dastlab tiniq boʻlib, keyinchalik xiralashadi), eroziyalar hosil boʻladi, keyin qora qoʻtir bilan qoplanib, maʼlum vaqtdan soʻng tushib ketadi va yangiyangi pufakchalar paydo boʻlaveradi. Ular bir-biri bilan qoʻshilib kattalashadi, suvlanadi, yalligʻlanib qizaradi va qichishadi.

Barmoqlar orasi terisi qavatqavat boʻlib yumshab, oqarib turadi; burmalar osti yorilib, qattiq qichishadi, keyinchalik bu alomatlar asta-sekin kamaya borib, shu soha terisi bir oz quruqshab turadi. Bu bilan kasallik tuzalmaydi, aksincha davolanmasa, surunkali tus oladi; yoz kunlari botbot qoʻziydi. E. zamburugʻi tushgan tirnoq yuzida sariq dogʻ va chiziqchalar paydo boʻladi, keyinchalik tirnoq yumshab, uvalanib ketadi. Ana shunday tirnoqda va terining koʻchgan kepaklarida zamburugʻ ipchalari hamda sporalari boʻladi.

Rubrofitiyada oyoq panjasidan tashqari qoʻl panjasi, teri burmalari, yuz va badan kasallanadi. Kasallik manbai, uning yuqishi va tarqalishi oyoq panjasi E.siga oʻxshash.

Chov E.sida koʻproq chov, qoʻltiq va ayollarda koʻkrak bezi osti burmalari yalligʻlanib, toʻq qizil dogʻlar paydo boʻladi, qattiq qichishadi. Kasallik bemor yoki u ishlatgan buyumlar (mochalka, kleyonka, kiyimkechak) orqali yuqadi.

E.ni vrach davolaydi. Kasallik kechiktirib yuborilganda uni davolash ancha mudpkul. Shuning uchun E.ga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlganda darhol vrachga uchrashish, bilarbilmas davo qilishga aslo yoʻl qoʻymaslik kerak; aks holda kasallik avj olib ketishi yoki ekzemaga oʻxshash allergik toshmalar toshishi mumkin. Shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qilish, shuningdek, begona poyabzal, paypoqlarni kiymaslik; badanni, xususan, koʻp terlaydigan teri burmalarini alohida sochiq bilan artib quritish, qoʻp terlashni davolash kerak.
Epididimit

thumb|

Epididimit (yun. moyak ortigʻi) — moyak ortigʻining yalligʻlanishi. Infeksiya kirishi yoki yorgʻoqqa shikast yetishi sabab boʻladi. Stafilokokk, streptokokk hamda sil, brutsellyoz, soʻzak, zoxmdan kelib chiqadigan E.lar farq qilinadi. Infeksiya moyak ortigʻiga (gripp, zotiljam va boshqalar kasalliklarda) qon orqali yoki urugʻ yoʻllaridan oʻtadi. E. oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻt kir E. toʻsatdan boshlanadi, moyak ortigʻi, yorgʻoq sohasi qattiq ogʻriydi, gavda temperaturasi koʻtariladi, ogʻriq chov va yonbosh sohalariga tarqaladi, moyak ortigʻi kattalashib, qattikdashadi, yorgʻoqning tegishli yarmi qizarib, shishadi. Agar yalligʻlanish kuchli boʻlsa, moyakda shish paydo boʻladi. Surunkali E. vaqgvaqti bilan qoʻzib turadi.’ E.ni vaqtida oldi olinmasa, kasallik urugʻ oʻtuvchi yoʻllarning berkilib qolishi va bepushtlikkya olib kelishi mumkin. Davosi. Yorgʻoqqa suspenzoriy (maxsus xaltacha) taqiladi, fizioterapevtik muolajalar (UVCH terapiya, ultratovush), antibiotiklar buyuriladi. E. ga sabab boʻlgan omillar bartaraf etiladi. Moyak ortigʻi yiringlasa operatsiya qilinadi.
Epidot

thumb|Epidot
Epidot (frans.— oʻsmagan) — orolli silikatlar kenja sinfiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy tarkibi Sa2A1,Gʻe,Mp38YU4812070(ON). Monoklin singoniyada kristallanadi. Prizmatik, ignasimon shaklda boʻlib, donador, nursimon agregatlar hosil qiladi. Rangi pushtisimonzangori, baʼzan malla va pushti. Kattiqligi 6—7; Mineral tarkibida temir va marganets salmogʻining oshishi bilan zichligi 3,3 dan 3,5 g/sm3gacha oshib boradi. Shishadek yaltiroq. E. Ohakli skarnlar uchun xos mineral hamda Sa ga boy past va oʻrtacha trali metamorfik jinslarda uchraydi. E.ning hosil boʻlishi genetik jihatdan plagioklazlarning albitlanishi bilan bogʻliq. Sinonimi: alloxit, beustit, delfinit, orendalit, tallit, esherit va boshqalar Yasama tosh sifatida ishlatiladi. E. konlari juda koʻp mamlakatlarda boʻlib, shundan Janubiy Uraldagi Kusinsk konida uning kristallari 15 sm gacha yetadi. Oʻzbekistonda E. koʻp tarqalgan: Turangli, Langar, Oqtosh, Qoʻytosh, Qoʻrgʻoshinkon, Chodak konlarida koʻplab uchraydi.

Turkum:Bezak toshlari
Epizootiya

thumb| (1896)

Epizootiya (epi — da va yun. — hayvon) — hayvonlarda biror yuqumli kasallikning keng tarqalishi; kasallikning maʼlum vaqt ichida katta hududga (xoʻjalik, tuman, viloyat va boshqalar) yoyilib ketishi. E. koʻrinishidagi yuqumli kasalliklarga oksil, oʻlat va qoramollar peripnevmoniyasi, choʻchqa oʻlati, nyukasl kasalligi va boshqalar kiradi. E.ga qarshi kurash — infeksiya manbaini zararsizlantirish, kasal mollarni tezda ajratish, karantin eʼlon qilish, emlash, mollarni toʻgʻri boqish va boshqalardan iborat.
Epikard

thumb|

Epikard (epi… va yun. — yurak) — yurakning tashqi qavati. Yupqa biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan. Miokardni ustki tomondan qoplab turadi. Yurak tag tomonida Epikard buklanib perikardga oʻtib ketadi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Angiologiya
Turkum:Yurak qon-tomir sistemasi
Epilog

thumb|

Epilog (epi... va — soʻz) — badiiy asarda voqea tasviridan soʻng qahramonlarning keyingi taqdirini soʻzlab beruvchi xotima qismi; qadimiy yunon dramasida xor (yoki aktyor)ning tomoshabinlarga soʻnggi murojaati (bunda sahnada yuz bergan voqea-hodisalarning mohiyati sharhlanar va muallifning niyati bayon qilinardi). Uygʻonish davri dramalarida (V.Shekspir, B.Jonson), odatda, E. tomoshabinlarga murojaatmonolog boʻlib, bunda pyesaning asosiy goyasi sharhlangan.

E. asardagi asosiy ziddiyat yechimining oqibatlarini ifodalashga, asarning gʻoyaviy samarasini bayon qilishga xizmat etadi. Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" romanidagi xotima E.ning yorqin namunasidir. Ushbu E. orqali oʻquvchilar asar bosh qahramoni Otabekning keyingi takdiri haqida xabar topadilar. Har bir asarda E. boʻlishi shart emas. Baʼzan E. asarning bosh qismiga koʻchirilishi ham mumkin.

Musiqada ham operaning xotima qismi E. deb yuritiladi (yana qarang Xotima).

 

Turkum:Jurnalistik atamalar
Epir

Epir – Shimoliy Gretsiyadagi qadimiy oʻlka. Epir yunon qabilalarining eng qadimiy yurti, shu yerdan ular keyinchalik Bolqon yarim oroli va Egey dengizi orollariga tarqalganlar degan fikrlar mavjud. Qadimiyda Epirda qardosh illiriy qabilalar: xaonlar, molosslar, fesprotlar va boshqalar yashagan. Bu qabilalar ehtimol Epirning qadimiy yunon aholisini siqib chiqarishgan. Miloddan avvalgi VI-V asrlarda xaonlar Epirda eng kuchli qabila hisoblangan. Keyinchalik ustunlik molosslarga oʻtgan, ularning shohlaridan biri – Pirr davrida (miloddan avvalgi IV asr oxiri – III asr boshi) Epirning butun hududi yagona davlatga birlashgan (shundan keyin Epir aholisi epirotlar deb atalgan). Miloddan avvalgi 168-yil Epirni rimliklar bosib olib, 70 dan ortiq shaharni vayron qilishgan va 150 mingga yaqin epirotlarni qul qilib haydab ketishgan. Avgust davrida (miloddan avvalgi 27—milodiy 14 yil) Epir hududi Rimning Axayya provinsiyasi tarkibiga kiritilgan. Imperator Trayan davrida Epir Akarnaniya bilan birlashtirilib Epir provinsiyasini tashkil qilgan, III asr oxirida Illiriyaning bir qismi bilan bitta provinsiyaga birlashtirilgan. Milodiy IV asrdan – Vizantiya tarkibida (XIII-XIV asrlarda Epir hududi Epir davlatiga kirgan), XV asr oʻrtalaridan – Usmonli turk imperiyasi hukmronligi ostida boʻlgan. 1881-yil Epirning bir qismi (Arta rayoni) Gretsiyaga qoʻshib yuborilgan; 1912—13-yillardagi Bolqon urushlaridan soʻng Epirning butun hududi Gretsiya tarkibiga kirgan.

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Epistolyar adabiyot

Epistolyar adabiyot (yun. — xat, maktub, noma) — xat, noma shaklida yaratilgan turli xil asarlar (mas, epistolyar roman). Epistolyar adabiyotga atoqli arboblarning madaniytarixiy ahamiyatga ega boʻlgan yozishmalari ham kiradi (mas, Alisher Navoiyning "Munshaot" asari). Noma adabiy janr sifatida yunon va rim adabiyotida (Sitseron, Goratsiyning sheʼriy maktublari), shuningdek, Sharq adabiyotida keng tarqalgan (qarang Noma).

18-asrda maktub shaklida romanlar yozish Yevropada odat tusiga kirgan (S.Richardsonning "Pamela", 1740; J.JRussoning "Yuliya yoki Yangi Elioza", 1761 va boshqalar). 19-asrda Epistolyar adabiyot tarixiy hikoya, oilaviy xronika tarzida rivoj topdi (I.S. Turgenev, "Faust"; F.Dostoyevskiy, "Faqir kishilar"). XX asrda, ayniqsa, Ikkinchi jahon urushi yillarida maktub shaklidagi Epistolyar adabiyot muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Hozirgi oʻzbek adabiyotida epistolyar shakldan O.Yoqubov, Oʻ.Hoshimov, A.Ibrohimov kabi yozuvchilar unumli foydalanmoqdalar. Xususan, Abduqahhor Ibrohimovning "Uyqu kelmas kechalar" romani boshidan oxirigacha asosiy qahramon Faxri Kamolning sevgilisi Yoqutxonga yoʻllagan xatlaridan iborat. Shuningdek, hozirgi paytda Epistolyar adabiyotning sheʼriy maktublar, murojaatnoma, ochiq xat (asosan, adabiy tanqidchilikda) kabi shakllari ham mavjud.
Epifiz

Epifiz (yun. — ortiq, doʻmboq):

 miyaning yuqori qismidagi oʻsimta, "gʻuddasimon bez". Odam va umurtqali hayvonlar oraliq miyasining yuqori yuzasida joylashgan. E., asosan, yosh individlarda yaxshi rivojlangan. Eksperimental va klinik kuzatishlar E.ning olib tashlanishi yoki strukturasining oʻzgarishi erta jinsiy yetilishga va anormal oʻsishga sabab boʻlishini koʻrsatadi; 
 uzun naysimon hochoq suyaklarning boʻgʻim uchlari. Epifiz yoki gurrasimon bez(glandula pinealis) cho'zinchoq yoki sharsimon shakllarda uchraydi. Epifizda 2 xil modda - serotonin va melotonin hosil bo'ladi. Serotonin arteriyalarni toraytirib, mediator vazifasini bajaradi. Melotonin esa jinsiy bezlar taraqqiyoti uchun fiziologik tormoz vazifasini bajaradi. Epifizning buzilishi bolalarda erta jinsiy balog'atga yetishga olib keladi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Ichki sekretsiya bezlari
Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Anatomiya
Epitsentr

Epitsentr (epi... va lotincha — doira markazi) — 1) zilzila oʻchogʻi markaziy nuqgasining yer sirtiga proyeksiyasi (qarang: Gipotsentr). E.ning oʻrni seysmik st-yalarning qaydlari va yer sirtidagi vayronagarchiliklar darajasiga qarab aniqlanadi; 2) havo (yer osti, suv osti)da yuz bergan yadro portlashi markazining yer sirtiga proyeksiyasi. Bunday E.ning oʻrni maxsus asboblarning qaydlari va portlashdan hosil boʻlgan chuqurning markaziga qarab aniqlanadi.
Edward Appleton

thumb|220px|Edward Victor Appleton
Edward Victor Appleton (1892.6.9, Bradford — 1965.21.4, Edinburg) — angliyalik radiofizik. London qirollik jamiyati aʼzosi (1927). Kembrij universitetini tugatgan (1914). London universiteti (1924-1936), Kembrij universiteti professor (1936-1939), Buyuk Britaniya ilmiy tadqiqotlar departamenti kotibi (1939-1949). Edinburg universiteti rektori (1949-yildan). Asosiy ilmiy ishlari radiotoʻlqinlarning tarqalishi va soʻnishiga oid. 1924 va 1927-yilda ionosferaning radiotoʻlqinlarni qaytaruvchi ikki qatlamini eksperimental ravishda topdi. Ionosferani har tomonlama tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1947)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1892-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:21-aprelda vafot etganlar
Turkum:1965-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Epsomit

Epsomit (ilk bor Epsom shahridagi mineral suvlardan ajratib olingan, nomi shundan) — achchiq tuz, sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Myo§047N20. Romb singoniyada kristallanadi. Kristallari prizmatik va ignasimon, rangi oq va rangsiz, shishadek yaltiraydi. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 1,7 g/sm3. Moʻrt, suvda eriydi, taʼmi achchiqshoʻr. Tarkibidagi magniy yuqori darajada boʻlgan sulfatli shoʻr qoʻllardagi namakob (rapa)larning qurib kamayishi natijasida hosil boʻladi. E. galit, karnallit, kizerit, poligalit, angidrit bilan assotsiatsiyada uchraydi. E. sunʼiy yoʻl bilan oson tayyorlanadi, undan tibbiyotda, toʻqimachilik, qogʻoz va kimyo sanoatida foydalaniladi. E. Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi, Ukraina, Germaniya va AQSH dagi tuz konlarida mavjud. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati va jan. viloyatlarida uchratish mumkin.
Era

Era , davr:
 Xronologiyada — biror yil hisobining boshi va shunday yil hisobi tizimi. Boʻlib oʻtgan biror voqea yoki afsonaviy voqea-hodisa bilan bogʻliq holda tasavvur qilingan. Masalan, xristianlarning milodiy yil hisobi (qarang Milod) Iso (Iisus Xristos)ning tugʻilgan kunidan, musulmonlarning hijriy yil hisobi Muhammad (sav)ning Makkadan Madinaga hijrat qilgan yili, yaʼni milodiy 622-yildan boshlangan (qarang Kalendar); 
 Astrologiyada — ilgarigi davrlardan tubdan farq qiladigan davr, Masalan: kosmik era;
 Geologiyada — geoxronologik shkalaning eng yirik boʻlinmasi; Yerning geologik rivojlanishi va unda hayot paydo boʻlishi tarixining eng katta davrini tashkil etadi. Era eratemanit geoxronologik ekvivalenti, eoyaga boʻysunadi va geologik davrlarga boʻlinadi. "Era" termini Xalqaro geologik kongress (1881) tomonidan kiritilgan. Fanerozoy mobaynida eraning davomiyligi qadimiy davrdan yosh davrlarga qarab kamayib boradi (paleozoy 322 mln. yil, mezozoy 183 mln. yil chamasi, kaynozoy — 67 mln. yildan ortiq).

 Yana qarang 
 Era (maʼnolari)
Erazm rotterdamlik

thumb|Erasmus (Holbein)

Erazm rotterdamlik, Dezi deriy (1469.28.10, Rotterdam – 1536.12.7, Bazel) – Uygʻonish davri gumanistolimi. 1499-yil Parij universitetining teologiya fakultetini tugatgan. Yangi ahdnkt original matnini tiklagan, 1517-yil uni yunoncha originalidan birinchi bosma nashrini va oʻzining lotin tiliga tarjimasini amalga oshirgan. Bu nashrga yozgan sharhida Erazm rotterdamlik cherkovni ilk xristianlik mavqeida turib tanqid qilgan. Asosan rasmiy cherkov mafkurasi tomonida turgan. Garchi oʻz asarlari bilan obyektiv jihatdan Reformatsiyaga. koʻmaklashgan boʻlsa ham, bu harakatga salbiy munosabatda edi. Asosiy asarlari: „Maqollar kitobi“ (1500; qadimiy dunyo mualliflarining aforizmlar va latifalari toʻplami), „Oilaviy suhbatlar“ dialoglar toʻplami (1518) va „Ovsar xonim maqtovi“ (1509).
Suyunboy Eraliyev

Suyunboy Eraliyev (1921.15.11, Talas viloyati) — Qirgʻiziston xalq shoiri (1974). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1945-yildan viloyat va respublika gaz.larida muxbirlik qilgan. Qirgʻiziston Yozuvchilar uyushmasida kotib (1959—65), adabiy maslahatchi (1967— 84). Dastlabki sheʼriy toʻplami — "Ilk sado" (1949). "Samimiy mehr" (1959) dostoni mashhur. Tarixiy mavzuda yozilgan bu lirik qissa qirgʻiz sheʼr tuzilishining anʼanaviy shakllarini boyitgan. "Yulduzlarga sayohat" (1966) dostoni bilan qirgʻiz sheʼriyatiga erkin vaznni olib kirgan.

V. Uitmen, R.Tagor, Oybek, M.Tursunzoda, Mirtemir kabi yozuvchilarning asarlarini qirgʻiz tiliga tarjima qilgan. A.Tvardovskiyning "Vasiliy Tyorkin" dostonining E. qilgan tarjimasi qirgʻiz soʻz sanʼati tarixidagi eng mukammal tarjimalardan biri sanaladi. Asarlari koʻplab tillarda nashr etilgan. Toʻqtagʻul Sotilgʻanov nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureati (1986)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

As:Togʻlar farzandiman Sheʼrlar, doston, T., 1978.

 

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-noyabrda tugʻilganlar
Eratosfen

Eratosfen (miloddan avvalgi taxminan 276, Kirena, hozirgi Liviya – 194, Aleksandriya, Misr) – qadimiy yunon olimi. Aleksandriya (Iskandariya) va Afina shahrilarida tahsil koʻrgan. Iskandariya kutubxonasining boshligʻi boʻlgan. Matematika fanida tub sonlarni topish usulini taklif etgan. Matematik geografiyaga asos solgan, jumladan, yer yuzining obod qismi (eykumena) ning xaritasini tuzgan. Birinchi boʻlib yer meridiani yoyi uzunligini hisoblagan. Fanga „geografiya“, „kenglik“, „uzunlik“ tushunchalarini kiritgan. Erotasfen xronologiya, astronomiya, tilshunoslik, falsafa va musiqa bilan ham shugʻullangan. Erotasfen asarlarining ayrim qismlarigina bizgacha yetib kelgan.
Barthélemy d'Herbelot

Barthélemy d'Herbelot de Molainville (Bartelemi d'Erbelo de Molenvil; 1625.14.2—1695.8.12) - fransuz sharqshunosi. Parijda tugʻilgan va shu yerdagi untda (klassik tillar va filologiya) oʻqigan, ayni vaqtda sharq tillarini mustaqil oʻrgangan. 1692-yildan Parij untida suryoniy tillar professor d'Herbelot sharq tillari va Sharq mamlakatlari tarixini ilohiy aqidalardan xoli ravishda mustaqil fan sifatida oʻrgangan yevropalik birinchi sharqshunoslardan hisoblanadi. U mashhur "Sharq kutubxonasi yoxud Universal lugʻat" (8600 maqola) ensiklopediyasi muallifi boʻlib, asarda musulmon Sharqi tarixi va adabiyotiga doir arab va fors idan (asosan, Mirxond, Abulfido, Xoji Xalifa va boshqalar) olingan keng maʼlumotlar joy olgan. D'Herbelot ensiklopediyasi, I.Yu.Krachkovskiyning soʻzlariga koʻra, 18-asrga qadar sharqshunoslikka doir barcha bilimlarning yakuni boʻlgan.

Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Erbiy

Erbiy Itterbyu qishlogʻi (Shvetsiya) nomidan; lotincha,, Yeg — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Lantanoidlarga kiradi. Sun'iy ravishda izolyatsiya qilinsa kumush-oq rangli qattiq metal. Asli Itterbyu qishlog'idagi gadolinit konidan topilgan.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Erg

thumb
Erg (arab.) — Afrikaning shim. qismidagi qumli choʻllar. Daryolar keltirgan yotqiziqlar keng tarqalgan pastlik yerlarda koʻp uchraydi. Qator baland qum tepalari bor. Oʻsimlik oʻsishi va hayvonlar yashashi uchun toshloq va shagʻalli choʻllarga nisbatan sharoit qulayroq. Vohalar bor. Joy nomlari shaklida ham uchraydi, mas, Katta Sharqiy Erg, Katta Gʻarbiy Erg, ErgIgidi va boshqalar

 

Turkum:Afrika
Abdurashid Ergashev

Abdurashid Ergashev (1941.15.6, Qoʻqon tumani) — xonanda (lirikdramatik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1964). Samarqand opera va balet (1992-yildan musiqali drama) teatrida yakkaxon xonanda (1964— 2001), Samarqand universiteti professor (1991-yildan). Oʻzbek va chet el opera hamda oʻzbek musiqali dramalarida asosiy partiyalarni ijro etgan: Furqat, Moni (M.Ashrafiy, "Shoir qalbi", "Dilorom"), Tohir (T.Jalilov, B.Brovsin, "Tohir va Zuhra"), Farhod (V.Uspenskiy, G.Mushel, "Farhod va Shirin"), Hamid Olimjon (R.Abdullayev, "Sadoqat"), Choʻpon (S.Yudakov, "Maysaraning ishi"), Kanio (R.Leonkavallo, "Masxarabozlar"), Pinkerton (J.Puchchini, "Chiochiosan"), Asqar (U.Hojibekov, "Arshin mol olon"), Qoraxon (T.Jalilov, G.Mushel, "Ravshan va Zulxumor") va boshqalar Konsert repertuaridan, asosan, oʻzbek bastakorlari asarlari oʻrin olgan (N.Hasanovning "Zuhro ishqi", "Sirdaryo", N.Ahrorovning "Olqishlagay", Sh.Akromovning "Jon Samarqand", "Nigoro suhbating" va boshqalar).

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1941-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Qo`qonda tug`ilganlar
Avaz Ergashev

Ergashev Avaz (1949.1.7, Samarqand viloyati Jomboy tumani) — usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Samarqand qishloq xoʻjalik institutini tugatgan (1975). Jomboy tumanidagi Xoʻjam Nizamatov nomidagi jamoa xoʻjaligida turli lavozimlarda ishladi (197084), shu tuman qishloq va suv xoʻjaligi boshqarmasi boshligʻi (198486), X.Nizamatov nomidagi jamoa xoʻjaligi boshqaruvi raisi (1986— 95), viloyat don mahsulotlari aksiyadorlik uyushmasi raisi oʻrinbosari (1995—97), "Jomboydon" aksiyadorlik jamiyati raisi oʻrinbosari (1997—98), Jomboy tumani "Oq oltin" jamoa xoʻjaligi raisi (1998—2001). 2001-yildan X.Nizamatov nomidagi shirkat xoʻjaligʻi raisi. E. rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikadagi ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biri boʻlib, paxta, gʻalla, pilla, sabzavot, poliz ekinlari yetishtirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi. Xoʻjalikda paxtadan 35s/ga (810 ga), gʻalladan 58 s/ga (750 ga) hosil olishga erishildi (2003). Xoʻjalikda qishloqinfratuzilmasini hamda maʼnaviymaʼrifiy ishlarni yaxshilashga alohida eʼtibor berilmoqda. Xoʻjalik ma\allalardagi kam taʼminlangan oilalarga, maktablarga, bolalar oromgohlariga, bolalar sportini rivojlantirishga homiylik yordami koʻrsatib keladi. 

 
Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:1949-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-iyulda tugʻilganlar
Turkum:Samarqanda tug`ilganlar
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Bois Ergashev

Bois Hamidovich Ergashev (1921-yil 5-may, Samarqand — 2000-yil 26-iyun Toshkent) — Ishchi-dehqonlar Qizil Armiyasi gvardiyasi ofitseri, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944).

 Hayoti 
Bois Ergashev 1921-yil 5-mayda Samarqand shahrida tugʻilgan. Oʻrta maktabni tugatgach, Samarqand drama teatrida ishladi. 1942-yil yanvar oyida Ergashev Ishchilar va Dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirildi. Oʻsha yildan — Ulugʻ Vatan urushi frontlarida, Janubi-gʻarbiy, Stalingrad, Don, 3-Ukraina frontlaridagi janglarda qatnashgan. 1942-yilda Xarkov yaqinidagi janglarda, Stalingrad jangida, Voroshilovgrad, Izyum-Barvenkovskaya, Donbass, Zaporojye operatsiyalarida qatnashgan. 1943-yil oktyabrgacha gvardiya serjanti Bois Ergashev 3-Ukraina fronti 12-armiyasining 60-gvardiya otishma diviziyasining 132-gvardiya artilleriya polkida razvedkachi boʻlgan. Dnepr jangi paytida oʻzini namoyon qildi.

1943-yil 25-oktyabrdan 26-oktyabrga oʻtar kechasi Ergashev desant guruhi tarkibida Zaporojye viloyatidagi Dneprni kesib oʻtib, Xortitsa oroliga etib bordi va koʻprigini egallab olishda faol ishtirok etdi. U daryo boʻylab piyodalar pozitsiyalaridan polk qoʻmondonligigacha aloqa liniyasini tortdi, soʻngra kabelning shikastlanishini bartaraf etishda uzluksiz aloqani taʼminladi. Nemislarning qarshi hujumlarini qaytarishda qatnashgan. Ergashev qurshovda qolganida, qoʻl jangida bir qancha dushman askarlarini yoʻq qildi, nemis avtomatini qoʻlga oldi va dushmanga qarata oʻt ochdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 22-fevraldagi farmoni bilan serjant-mayor Bois Ergashevga Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan Sovet Ittifoqi Qahramoni yuksak unvoni berildi.

Keyinchalik, Ergashev Ingulets daryosidan oʻtib, Razumovka qishlogʻi hududida Dneprning ikkilamchi kesib oʻtishida ishtirok etdi. 1944-yilda demobilizatsiya qilindi. Oʻzbekiston SSRga qaytgan. Samarqand viloyat komsomol qoʻmitasi kotibi, „Oʻzbekiston Surx“ gazetasi tahririyati mudiri lavozimlarida ishlagan. Ergashev 1947-yilda O‘zbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasi huzuridagi Oliy partiya maktabini, 1952-yilda esa Toshkent yuridik institutini tamomlagan. 1952-1956-yillarda O‘zbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Komitetida instruktor, 1956-1968-yillarda Oʻzbekiston SSR Ijtimoiy taʼminot vazirligining kadrlar va kasb-hunar taʼlimi boshqarmasi boshligʻi lavozimlarida ishlagan. 1968-yildan SSSR Davlat xavfsizlik qoʻmitasida xizmat qilgan, 1986-yilda polkovnik unvoni bilan nafaqaga chiqqan. Toshkent shahrida yashagan, 2000-yil 21-iyunda vafot etgan, Toshkent shahridagi Yalongʻoch-2 qabristoniga dafn etilgan.

Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan huquqshunos. Shuningdek, u 1-darajali Vatan urushi va 3-darajali Shon-sharaf ordeni va bir qator medallar bilan taqdirlangan.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Turkum:5-mayda tugʻilganlar
Turkum:26-iyunda vafot etganlar
Sharif Ergashev

Sharif Ergashev (1916.1.12 hozirgi Buxoro viloyati Peshku tumani Denov qishlogʻi - 1978.15.12) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, oddiy askar. Urushgacha kzda yashagan. 1943-yildan frontda. 883oʻqchi polki (Markaziy front, 65armiyaning 193oʻqchi diviziyasi) oʻqchisi. 1943-yilda Dnepr daryosi yaqinidagi jangda jasorat koʻrsatgani uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943). Urushdan soʻng, Yangibozor jamoa xoʻjaligi kengashining raisi boʻlib ishlagan. Yangibozordagi koʻcha va maktab, Buxoro shahridagi koʻcha, Peshku tumanidagi jamoa xoʻjaligiga uning nomi berilgan. 

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:1916-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:15-dekabrda vafot etganlar

Turkum:Surxondaryo viloyatida dafn etilgan
Turkum:Peshku tumanida tugʻilganlar
Shuhrat Ergashev

Shuhrat Ibrohimovich Ergashev – kinoaktyor. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1989). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1968). 1968–1970-yillar M.Gorkiy nomidagi rus akademik drama teatrida ishlagan. 1970–1995-yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida aktyor. Ijobiy va salbiy rollarni bir xil mahorat bilan oʻynagan. Ergashev oʻz qahramonlarining qaygʻu-alamlari, ularning ichki tugʻyoni, raqibga qarshi kurashdagi psixologik kechinmalarini yetkazishda oʻziga xos ijro uslubi bilan ajralib turadi. „Nafosat“ (rej. E. Eshmuhamedov) filmidagi Shuhrat roli ekranda yaratgan ilk obrazidir. Shuhrat („Sevishganlar“), Mauzer („Qoʻmondonning qaytishi“), Anvar („41 yil olmalari“), Ubaydulla („Qora konsulning halokati“), Talaba („Integral“), Sherzod („Semurgʻ“), Aziz („Seni kutamiz yigit“), Abdurahmon („Zulmatni tark etib“), Temur („Uchar yigit“) kabi rollari bilan shuhrat qozonganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekfilm kishilari
Erkin Ergashev

Erkin Hamidovich Ergashev (1933.1.11 — Samarqand — 2004.8.1) — parazitolog gelmintolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), veterinariya fanlari doktori (1964), professor (1965). Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi institutining Veterinariya fakultetini tugatgan (1953). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutida aspirant (1953—56), parazitologiya kafedrasi dotsenti (1957—64), Veterinariya fakulteti dekani (1960—62), Oʻzbekiston Veterinariya ilmiy tadqiqot instituti direktori (birinchi muddat 1964—65; ikkinchi muddat 1978—84), ayni paytda 1965-yildan Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti, Parazitologiya kafedrasi mudiri lavozimlarida o'mrining oxirigacha samarali faoliyat olib borgan.

Ilmiy ishlari gelmintlar faunasi, epizootologiyasi, biologiyasi, patogenezi, immuniteti, zooastroponozlar, chorva mollari va parrandalarning invazion kasalliklarining oldini olish, davolash va qarshi kurashning samarali usullarini ishlab chiqish va boshqa masalalarga bagʻishlangan. "Biologiya va tibbiyot muammolari" jurnal bosh muhariri (1996—2004). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

 
 Parazitologiya asoslari va trematodozlar bilan sestozlar, T., 1971 (hammualliflikda); Chorva mollarining nematodoz kasalliklari, T., 1972 (hammualliflikda); Gelmintm i gelmintozn karakulskix ovets, T., 1973; Veterinariya asoslari, 2-qism, T., 1974 (hammualliflikda).

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:Samarqandda tugʻilganlar
Turkum:2004-yilda vafot etganlar
Turkum:8-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Erkinjon Ergashev

Ergashev Erkinjon (1940. 1. 12, Beshariq shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1963). 1963-yildan Qoʻqon shahridagi 6 va 23maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 23maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktori, 1989—98 yillarda Qoʻqon shahri xalq taʼlimi boʻlimi mudiri. 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Hayitboy Ergashev

Hayitboy Ergashev (1946.18.4, Asaka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1968). 1968-yildan Xoʻjaobod tumanidagi 6, Asaka tumanidagi 44-maktabda tarixgeogr. oʻqituvchisi, tuman xalq taʼlimi boʻlimida metodist va metodika kabineti mudiri, 2001—02 yillarda 44-maktabda direktor.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-aprelda vafot etganlar
Turkum:Asaka tumanida tugʻilganlar
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Buxajal Ergasheva

Buxajal Ergasheva (1951.12.5, Yangiyoʻl shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974—99 yillarda Yangiyoʻl tumanidagi 33maktabda, "Xalqobod" litsey internatda ingliz tili oʻqituvchisi, litsey internat direktori, 1999-yildan Yangiyoʻl shahridagi akademik litseyda ingliz tili oʻqituvchisi. Xalq taʻlimi aʻlochisi,Oʻzbekiston 25 nishonlari sohibasi. 

Bugungi kunda avloddan-avlodga o’tib borayotgan ta’lim tizimiga yangilik kiritish maqsadi nabirasi Akobir Ergashev misolida ko’rish mumkin.

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Turkum:1951-yilda tugʻilganlar
Turkum:Xalq taʼlimi aʼlochisi koʻkrak nishoni sohiblari
Maʼmura Ergasheva

Maʼmura Zokirjonovna Ergasheva (1951.25.1, Toshkent) — raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1983). Toshkent xoreografiya bilim yurtini (1969), Toshkent chet tillar instituti (fransuz boʻlimi)ni tugatgan (1977). 1969-yildan "Bahor" ansamblida raqqosa, baletmeyster, 1990-yildan ansamblning badiiy rahbari. E. repertuaridan jahon xalqlari raqslari, oʻzbek mumtoz va zamonaviy raqslari keng oʻrin olgan: "Gulsara", "Nozanin", "Munojot", "Larzon", "Lazgi", "Tanavor", "Arabcha", "Yaponcha", "Ispancha", "Kuba raqsi", "Eroncha", "Afgʻoncha", "Fargʻona ruboiysi", "Rohat", "Pilla", "Mustafo", "Alvido, Tokio", "Oʻn sakkiz yoshimda", "Oʻrik gullaganda" va boshqalar shular jumlasidan. Baletmeyster sifatida "Navroʻzi ajam", "Figʻonkim", "Sumalak", "Oʻzbekiston makonim", "Tavois", "Bahor nashidasi" singari raqslarni sahnalashtirgan. Respublikada oʻtkaziladigan katta bayramlar ("Navroʻz", "Mustaqillik" va boshqalar)da bosh baletmeyster sifatida faoliyat koʻrsatib keladi. "Oʻzbektelefilm" tomonidan "Maʼmura Ergasheva raqsga tushadi" nomli videofilm ishlangan (1985). "Mehnat shuhrati" ordeni (1999), "Shuhrat" medali (1998) bilan mukofotlangan. 

 
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1951-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston raqqosalari
Turkum:Baletmeysterlar
Ergonomika

Ergonomika (yunoncha: — ish, mehnat va — qonun) — kishi (kishilar guruhi)ni ishlab chiqarish faoliyati sharoitlari bilan bogʻliq holda kompleks oʻrganadigan fan; mehnat qurollari, sharoitlari va jarayonlarini takomillashtirish maqsadlarida inson, texnika, ishlab chiqarish muhitining oʻzaro taʼsiri va aloqalarini tadqiq etadi. Qadimdan mukammal mehnat qurolini ixtiro qilish, mehnat jarayonida inson organizmi holatini oʻrganish biror ishini bajarish uchun eng maqbul sharoitlar yaratish maqsadlari bilan bogʻliq boʻlgan. Insonning mehnat faoliyata uchun ent oʻngʻay mehnat qurollari, eng qulay mehnat sharoitlari yaratish yoʻlidagi dastlabki qadamlar 20-asr boʻsagʻasida boshlandi. Bu sohada birinchi keng miqyosdagi amaliy tadqiqotlar amerikalik amaliyetchimuhandis va menejer, ilmiy boshqarish maktabi asoschisi U.F.Teylor (qarang Teylorizm) tomonidan bajarildi. E. ishlab chiqarishning amaliyot ehtiyojlari taʼsirida, korxonalar faoliyatida inson omili rolining ortib borishi, fantexnika taraqqiyoti natijasida ilmiyamaliy fan sifatida paydo boʻldi. Eksperimental psixologiya, fiziologiya va mehnat gigiyenasi taʼsirida shakllandi; tibbiyot, biologiya, biomexanika, antropometriya, psixofiziologiya, sotsiologiya, matematika, injenerlik va texnologik fanlar maʼlumotlari va metodologiyasidan, mehnatni tashkil etish va normalash tamoyillaridan foydalanadi, umumiy va ijtimoiy psixologiya, mehnat iqtisodiyoti, iqtisodiymatematik modellashtirish bilan bogʻliq.

Ergonomik tadqiqotlarining maqsadi — xodimning ishlab chiqarishdagi tabiiy, ijtimoiypsixologik va texniktashkiliy sharoitlarga moslashuvini osonlashtirishdan iborat. E. diqqat markazida ishlab chiqarishdagi aniq sharoitlarda inson faoliyati, ishlab chiqarish muhitini inson organizmi xususiyatlari va imkoniyatlariga moslashtirish yoʻllari va usullarini topish turadi. E. oʻz tadqiqotlari asosida mehnat sharoitlarini yaxshilash va mehnat jarayonini qayta tashkil etish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqadi.

"E." termini 1949-yil Angliyada shu soha boʻyicha tadqiqot ishlari olib boruvchi jamiyat tomonidan amaliyotga kiritilgan. E.da yana ikkita tamoyil boʻlib, ular insonni ishga, ishni insonga moslashtirish omillaridan iborat. Birinchisida samaradorlikni taʼminlash, ikkinchisida insonga qulaylik yaratish koʻzda tutiladi.

E. kishining butun ish kuni davomida yuqori ishchanlik qobiliyatini taʼminlash uchun mehnat va dam olish rejimini ham oʻrganadi.

E. boʻyicha barcha amalga oshiriladigan ishlar ishlab chiqarish samaradorliginy oshirish, ishlovchilar uchun qulayliklar yaratish va ayni paytda ularning salomatligini taʼminlashga qaratiladi. Shuning uchun barcha mehnat vositalari, qurollari, mashinalar E. talablarini hisobga olib loyihalashtiriladi va ishlab chiqariladi. E. bilan firma va kompaniyalarda dizaynerlar shugʻullanadilar.

Oʻzbekistonning barcha texnika sohasidagi oliy oʻquv yurtlarida E. fani oʻqitiladi. Toshkent texnika universiteti, Toshkent arxitekturaqurilish, Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat, Toshkent sanʼat intlarida E. boʻyicha mutaxassislar tayyorlanadi.

 

Turkum:Fanlar
Ilya Erenburg

thumb
Ilya Grigoryevich Erenburg 1891.14(26).1, Kiyev 1967.31.8, Moskva — rus yozuvchisi. 1908-yil oxiridan boshlab Parijda muhojir boʻlib yashagan. Adabiy ijod bilan shugʻullanib, "Men yashayapman" (1911), "Oddiy kunlar" (1913), "Bolalik" (1914), "Arafa haqida sheʼrlar" (1916) sheʼriy toʻplamlarini nashr etgan. 1917-yil Fevral inqilobidan keyin Moskvaga qaytib kelgan, ammo Oktabr toʻntarishini qabul qilmagan. Uning shu davr va 20-yillar voqeligidan olgan taassurotlari "Rossiyani duo qilib" (1918), "Alanga" (1919), "Arafa", "Oʻylar" (1921), "Xorijdagi oʻylar", "Nurab borayotgan muhabbat" (1922) va boshqalar toʻplamlarida oʻz aksini topgan.

E. 1921-yilda Berlinga muhojirlikka ketib, "Xulio Xurenito va shogirdlarining gʻayrioddiy sarguzashtlari" (1922), "Ikkinchi kun" (1933), "Parijning ishgʻol etilishi" (1940) va boshqalar romanlarini yozgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida harbiy muxbir sifatida eʼlon qilgan maqolalari bilan shuhrat qozongan. E.ning "Boʻron" (1946—47), "Poʻrtana" (1951—52) romanlari va "Iliqlik" (1954—55) qissasida urushdan keyingi xalqaro maydonda, shu jumladan, sovetlar mamlakatida kechgan siyosiyijtimoiy voqealar badiiy mujassamlantirilgan. E.ning 6 kitobdan iborat "Odamlar, yillar, hayot" (1961—65) memuar asarida 20-asr tarixining yozuvchi guvoh boʻlgan sahifalari tasvir etilgan.

E. 50-yillardagi "sovuq urush" yillarida tinchlik uchun olib borilgan xalqaro harakatda Jahon Tinchlik Kengashi vitseprezidenti sifatida faol qatnashgan. Asarlari jahondagi koʻplab tillarga tarjima qilingan.

 
 Boʻron, T., 1958; Sobraniye sochineniy, t. 1—9, M., 1962—67; Stixotvoreniya, L., 1977; Letopis mujestva. Publitsisticheskiye stati voyennmx let, M., 1974.

 Adabiyot 
 Trifonova T.K., Ilya Erenburg, M., 1954; Vospominaniya ob Ili Erenburge, M., 1975.

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Eresunn boʻgʻozi

Eresunn, Zund — Skandinaviya yarim orol bilan Zelandiya o. oraligʻidagi boʻgʻoz, Boltiq dengizini Kattegat boʻgʻozi bilan birlashtirib turadi. Uzunligi 102 km, eni 3,4–49 km, farvaterida chuq. 8 m. Gʻarbiy sohilida Kopengagen shahri (Daniya) va sharqiy sohilida Malmyo porti (Shvetsiya) joylashgan boʻlib, ular transport yoʻli paromi orqali bogʻlangan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Erjiyos

thumb
Erjiyos (qad. nomi Argeus) — Anadolu yassitogʻligining janubi-sharqiy qismidagi vulkan, Turkiyada. Andezit, datsit, liparitlardan tuzilgan. Bal. 3916 m, Kichik Osiyodagi eng baland choʻqqi. Yon bagʻirlarida mayda konus va krater koʻp. Yunon geografi va tarixchisi Strabon qoldirgan maʼlumotga koʻra, soʻnggi marta 1-asrda otilgan. Yon bagʻri dasht, yuqorisi butazor, archazor, alp oʻtloqlaridan iborat. Choʻqqisida muzliklar bor.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:VEI-6 vulqonlari
Turkum:Faol vulqonlar
Turkum:Turkiya
Eri

Eri — Shimoliy Amerikadagi koʻl, Buyuk koʻllar sistemasida. Shimoliy qismi Kanadaga, janubi AQShga qarashli. Maydoni 25,7 ming km². Eng chuqur joyi 64 m, sathining balandligi 174 m. Eri koʻliga Detroyt daryosi quyilib, undan Niagara daryosi oqib chiqadi. Eri koʻlini SentKler daryosi Guron koʻli bilan, Niagara daryosi va Uellend kanali Ontario koʻli bilan birlashtirib turadi. Eri kanal sistemasi orqali Gudzon daryosi bilan bogʻlangan. Muhim portlari: Tolido, Klivlend, Buffalo, Eri (AQSH), PortKolborn (Kanada). Shimoliy sohillarida milliy bogʻlar tashkil etilgan.

 

 

Turkum:Koʻllar