Шаҳарларнинг функциялари

YOʻNALTIRISH Shahar ШАҲАРЛАРНИНГ ФУНКЦИЯЛАРИ

Шаҳар манзилгоҳларининг бажарадиган функцияларини ўрганиш географик шаҳаршуносликда асосий ўрин тутади. Бу ҳақда Н.Н.Баранский шундай ёзган эди: «Менинг фикримча, шаҳарлар методологиясининг кўп сонли масалалари ичида энг муҳими учта ҳисобланади: 1) Мамлакат ёки район бўйича шаҳарларни, айниқса уларнинг ўрнини иқтисодий-географик алоқадорликда жойланиши; 2) Шаҳарларнинг бажарадиган функцияларини таҳлил қилиш ва функцияларнинг шаҳарлар географияси учун аҳамиятини баҳолаш; 3) Шаҳарлар микрогеографияси, уларнинг ички планировкаси, яқин атрофи, маҳаллий транспорт ва бошқалар» 1. Кўриниб турибдики, Н.Н.Баранский шаҳарларнинг бажарадиган функцияларини ўрганишни геоурбанистикада марказий ўринда туришини таъкидлаб ўтган. Гарчанд бу фикр бундан қарийб ярим аср олдин айтилган бўлсада, у ҳанузгача ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ. 

Йирик шаҳаршунос олим Г.М.Лаппо фикрича, географларнинг асосий вазифаси шаҳарлар функциясини атрофлича ўрганиш, шунингдек, географик меҳнат тақсимоти тизимида шаҳар қандай “ишлайди”, мамлакат ёки район шаҳар манзилгоҳлари тизимида унинг ўрни қанақа, у атрофидаги ҳудудлар билан қандай алоқадорликка эга каби масалаларни тадқиқ этишдан иборатдир. Бунда шаҳарларнинг иқтисодий географик ўрнини (ИГЎ) аҳамияти ҳам катта. Ўз навбатида, шаҳарлар ИГЎнинг қулайлиги уларнинг бажарадиган функциялари ва катта-кичиклигини ҳам таъминлайди. Ушбу ҳолатни Г.М.Лаппонинг қуйидаги фикри ҳам тасдиқлайди: «шаҳарларни кўлами, бажарадиган функцияларини хилма-хиллиги ва миқёси уларни ИГЎнинг сифатига боғлиқ» 2.    

Ҳудудий меҳнат тақсимоти иқтисодий географиянинг фундаменал тушунчаси бўлиб, у фанимизнинг бошқа бир қанча тушунчалари билан боғлиқ. Жумладан, урбанизация ва шаҳарлар ривожланиши ҳудудий меҳнат тақсимотининг натижасидир. Маълумки, шаҳарлар ижтимоий меҳнат тақсимотининг иккинчи босқичида, яъни деҳқончиликдан ҳунармандчилик ва савдонинг ажралиб чиқиши натижасида пайдо бўлди. Бундай манзилгоҳлар аҳолиси қулай географик ўринда жойлашиб, савдо ва ҳунармандчилик билан шуғулланганлар. Кейинчалик ушбу аҳоли пунктлари шаҳарлар деб аталган. Вақт ўтиши билан ҳудудий меҳнат тақсимотининг ривожланиши оқибатида шаҳарлар маълум бир соҳаларга ихтисослашган. Дастлаб шаҳарлар савдо ва ҳунармандчиликка ихтисослашган бўлса, XVII асрдан бошлаб саноат тараққиёти эвазига хилма-хил саноат тармоқларига ихтисослаша бошлади. Ихтисослашувни чуқурлашуви эса шаҳарлар иқтисодий географик ўрнини (ИГЎ) қулайлиги билан боғлиқ. Ўз навбатида, шаҳарлар ИГЎнинг қулайлиги уларнинг бажарадиган функциялари ва катта-кичиклигини ҳам таъминлайди. 

Дарҳақиқат, шаҳарларнинг функционал  типлари уларнинг географик меҳнат тақсимотида тутган ўрнини, умумий шаҳарлар тизимидаги хусусиятини акс эттиради. Агар мамлакат ёки минтақада шаҳарларнинг функционал типлари қанчалик хилма-хил бўлса, демак, бу ҳудуд яхши ўзлаштирилган ва ривожланган бўлади 4. 

Одатда шаҳарлар бажарадиган  вазифасига кўра бир функцияли ва кўп функцияли бўлади. Масалан, Детройт (АҚШ), Тольятти (Россия), Асака автомобилсозлик марказлари, Кембридж (Буюк Британия), Хайдельберг (Германия), Дубна (Россия), Улуғбек фан илмий-тадқиқот марказларидир; Ванараси (Ҳиндистон), Макка, Мадина, Ватикан – диний марказлар; Дубровник (Хорватия), Суздаль (Россия) – музей-шаҳарлар; Баден-Баден (Германия), Инсбрук (Австрия), Кисловодск (Россия), Баржоми (Грузия), Чортоқ – рекреация марказлари ва бошқалар. Бу шаҳарлар бир  функцияли шаҳарлар сирасига киради. Аксарият шаҳарлар бир эмас, бир нечта функцияларни бажарадилар, яъни улар кўп функцияли ҳисобланади.

Ўзбекистонда ҳар иккала тоифага мансуб шаҳарлар шаклланган бўлиб, уларнинг асосий қисмини кўп функцияли шаҳарлар ташкил этади. Бундай шаҳарларга, энг аввало, пойтахт – Тошкент ва вилоят марказлари киради. Лекин таъкидлаш жоизки, ушбу маъмурий марказларнинг барчасини бажарадиган функциялари бир хилда эмас. Чунончи, Тошкент билан Фарғонани, Нукус билан Самарқандни ёки Гулистонни бажарадиган функциялари бир-бирига мос келмайди. Чунки уларнинг айримлари мамлакатга, иқтисодий район доирасида, баъзилари фақат вилоят аҳолисига хизмат қилади. Истиқлол даврида маъмурий марказларнинг функционал типлари тобора кўпайиб, мураккаблашиб бормоқда. Бугунги кунда мазкур шаҳарлар анъанавий функциялари билан бирга бозор инфратузилмаси, яъни банк-молия, кредит, суғурта марказлари вазифасини ҳам бажармоқдалар. 

Мустақиллик йилларида минтақаларда ўсиш қутб ва марказлари вазифаларини бажарувчи шаҳарлар вужудга келди. Мазкур шаҳарлар қулай географик ўринда, мавжуд имконият ва шароитларидан  фойдаланиш орқали ўзлари жойлашган минтақа ижтимоий – иқтисодий ривожланишига жуда катта ижобий таъсир кўрсатмоқдалар. Ўсиш қутб ва марказларига Асака, Қоровулбозор ва Қўнғирот кабиларни киритиш мумкин 3, 5. Ўзбекистоннинг келажакдаги  иқтисодий – ижтимоий тараққиёти айнан мана шу ўсиш марказларининг ривожланиш даражасига боғлиқ. 

Таъкидлаш жоизки, йўл мустақиллигини таъминлаш ҳам мамлакатимиз минтақавий сиёсатида муносиб ўрин тутади. Хусусан, ягона темир йўл тизимини яратиш борасида қатор ишлар амалга оширилиб, бир нечта янги темир йўл тармоқлари ишга туширилди. Жумладан, Учқудуқ – Султонувайс – Нукус (2001 йил), Тошгузар – Бойсун – Қумқўрғон (2007 йил), Ангрен – Поп (2016 йил), Бухоро – Мискин (2017 йил) янги темир йўлларида поъездлар қатнови йўлга қўйилди. Бунинг оқибатида Учқудуқ, Ғузор, Қумқўрғон, Поп ва Мискин каби шаҳарларнинг транспорт функцияси янада ошди. темир йўллар оралиғида кўплаб янги бекатлар ва разъездлар вужудга келиши Ўзбекистон шаҳарлар тўрининг келажакдаги тараққиётини белгиловчи омиллардан биридир.

Туман марказлари функциясини бажарувчи шаҳарлар Ўзбекистон геоурбанистикасида муносиб ўрин эгаллайди. Республикада 162 та қишлоқ туманлари1 мавжуд бўлиб, уларнинг барчасини марказлари шаҳар ва шаҳарчалар ташкил этади2. Бу мамлакатдаги жами шаҳар манзилгоҳларининг (1204 та) 13,5 фоизи демакдир. Туман марказларини 16 тасидан (Шаҳрисабз, Денов, Хўжайли, Чуст, Чортоқ, Шаҳрихон, Когон, Косон, Косонсой, Асака, Ургут, Беруний, Хива, Тўрткўл, Чимбой, Паркент) ташқари барчаси аҳолиси 50 минггача бўлган кичик шаҳарлардир. Уларнинг энг каттаси Шаҳрисабз бўлиб, у аллақачон катта шаҳарлар (аҳолиси 100-250 минг к.) тоифасига кирган. Шаҳрисабзда 134,5 минг киши яшайди (01.01.2018 й.). 

ФОЙДАЛАНИЛГАН РЎЙХАТИ

1.        Баранский Н.Н. Избранные труды. Научные принципы географии. – М.:  Мысль, 1980. – 239 с.

2.          Лаппо Г.М. География городов с основами градостроительства. – М.: Издательство Московского университета, 1969. –184 с.

3.          Салиев А.С., Янчук С.Л. Размещение производительных сил и поляризованное развитие экономики Республики Узбекистан. – Т., 2005. – 173 с.

4.           Солиев А., Қаршибоева Л. Иқтисодий географиянинг назарий ва амалий масалалари. – Т.: Зиё, 1999. – 181 б.

5.           Янчук С.Л. Факторы формирования полюсов и линий роста в экономике Узбекистана: Автореф. дис. канд. геогр. наук.  – Т., 2002. – 23 с.
1 Мамлакатимизда сўнгги 4 йилда 5 та қишлоқ туманлари вужудга келди. Жумладан, Қорақалпоғистон Республикасида Тахиатош (2017 йил) ва Бўзатов (2019 йил), пойтахт вилоятида Тошкент тумани (2017 йил), Сурхондарёда Бахдихон (2019 йил), Хоразм вилоятида Тупроққалъа тумани (2020 йил) ташкил топди.    

2 1.01.2008 йилда Ўзбекистондаги 33 та туман марказлари қишлоқ аҳоли пунктлари бўлган.