Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Victoria

Victoria (1819.24.5, London — 1901.22.1, Osborn) — Buyuk Britaniya qirolichasi (1837—1901), gannover sulolasining oxirgi vakili. 1876-yilda Hindiston imperatritsasi deb eʼlon qilingan. Gʻarb adabiyotida Victorianing ingliz taxtini boshqargan davri — „Victoria asri“ deb nomlangan. 19-asrda, 63-yil yetti oylik muddatga, U Elizabeth II dan keyingi eng uzoq hukmron hukmdor.

U amakisi William IV ning vafotidan soʻng 1837-yil 20-iyunda 18 yoshida taxtga chiqdi. U 1840-yilda amakivachchasi shahzoda Albert bilan turmush qurgan va 9 farzand koʻrgan. U siyosiy hayotda faol rol oʻynadi. Shahzoda Albert 1861-yilda vafot etganidan soʻng, u motamda butun umr qora tanli kiyim kiygan. „Konservatizm“ va „axloqiy qobiliyat“ Victoria davrini belgilab berdi.

Qirolicha Victoria davrida eng muhim voqea Qrim urushi (1854-1856) boʻlib, unda Buyuk Britaniya Fransiya va Usmonli imperiyasi bilan birga Rossiyaga qarshi kurashgan.

Qirolicha Victorianing 9 farzandidan sakkiztasi boshqa Yevropa sulolalari vakillari bilan turmush qurgan. Hozirgi kunda ham koʻplab Yevropa monarxiyalarini qirolicha Victoria avlodlari boshqaradi.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1819-yilda tugʻilganlar
Turkum:1901-yilda vafot etganlar
Viktoriya (maʼbuda)

Viktoriya — Rim afsonalarida gʻalaba maʼbudasi. Yunonlarning Nikasita toʻgʻri keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Viktoriya (oʻt)

Viktoriya (Victoria) — nilufardoshlarga mansub koʻp yillik oʻt. Jan. Amerikadagi Amazonka va Orinoko daryolarining tinch oqadigan joylarida usadi. Bargi juda yirik, doyra shaklida, diametri 2 m gacha. Bargining cheti tepaga bukilgan. Usti yashil, osti qizgʻish, suvga botib turgan yoʻgʻon tomirlari va qattiq tikanlari bor. Tomirlari orasida havo pufakchalari boʻlga-nidan, barg 50 kg gacha yukni koʻtara oladi. V. manzarali oʻsimlik sifatida oranjereya va botanika bogʻlarida oʻstiriladi. V. oʻz vatanida yil davomida, akvariumlarda avgustda gullaydi. Gulining diametri 40 sm gacha. Guli oq, xushboʻy, bir yarim sutka davomida gullaydi. Gʻunchasi oqshom paytida suv yuzasiga koʻtarilib. oq boʻlib ochiladi, tong otgandan soʻng och qizil tusga kiradi, kunduzi yopiladi, qorongʻi tushgach toʻq qizil tusga kiradi; ikkinchi kecha oʻtib, tong otgach yana suv ostiga choʻkadi. Suv ostida meva hosil qiladi. Mevasi ichidagi noʻxatdek urugʻi isteʼmol qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Victoria (sharshara)

thumb|270px|Victoria sharsharasi
Viktoriya — Jan. Afrikaning Zambezi daryosidagi sharshara. Victoria dunyoda eng katta sharsharalardan biri. Eni 1800 m. Suv 120 m balandlikdan eni 130 m, chuq. 140 m boʻlgan bazaltli tor daraga otilib tushadi. Mahalliy aholi uni Mozioatunya, yaʼni "Guldurayotgan bug" deb ataydi. Sekundiga urta hisobda 1400 m3 suv tushadi. Victoriada kichikroq GES qurilgan. Victoria va unga yondosh hududlarning tabiat manzaralari va noyob hayvonlarini muhofaza qilish maqsadida Zambezi daryosining jan. sohilida Viktoriya-Fole milliy parki tashkil etilgan. Victoriani 1855-yilda ingliz sayyohi D. Livingston kashf etgan va ingliz qirolichasi nomi bilan atagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Viktoriya (koʻl)

Victoria (Viktoriya) yoki Nyanza-Viktoria, Ukereve — Ekvatorial Afrikadagi chuchuk suvli koʻl. Tanzania, Kenya va Uganda hududlarida. Dengiz sathidan 1134 m ba-landlikdagi Sharqiy Afrika tektonik bukilmasidajoylashgan. Maydoni 68 ming km² (kattaligi jihatidan dunyoda 2-oʻrinda turadigan chuchuk suvli koʻl), uz. 320 km, eni 275 km. Oʻrtacha chuq. 40 m, eng chuqur joyi 80 m. Victoria — Viktoriya suv omborining bir qismi. Qirgʻoq chizigʻining uz. 7 ming km dan ortiq; qulay qoʻltiqlari koʻp, yarim orol, orol va buxtalar bor. Koʻl atrofi baland tekislik. Victoriaga quyiladigan daryolardan eng kattasi Kagera. Koʻlga yiliga oʻrta hisobda 114 km suv yigʻiladi (16 km daryolardan, 98 km yogʻindan). Oq nil daryosi Victoriadan yiliga 21 km suv olib chiqadi, koʻldan 93 km suv buglanadi. Victoria suvi GES toʻgʻoni orqali tartibga solib turiladi. Victoriada boʻronlar boʻlib turadi. Koʻlda baliq koʻp, qoʻltiq va daryolarning quyilish joylarida timsohlar uchraydi. Sohilida odam va hayvonlarda tripanosomoz kasalligini tarqatuvchi sese pashsha tarqalgan. Kemachilik rivojlangan. Yirik portlari: Entebbe (Uganda), Mvanza, Bukoba (Tanzaniya), Kisumu (Keniya). Rubondo o.da milliy park tashkil etilgan. Victoriani 1858 yilda ingliz sayyohi J. Spik yevropaliklarga maʼlum qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (daryo)

thumb|right|Tasvir Jon Lort Stokesning "Avstraliyadagi kashfiyotlar" (1846) asaridan olingan.
Viktoriya (Victoria) — Avstraliya shimolidagi daryo. Uzunligi 570 km, havzasi 7,5 ming km. Katta Qumli choʻldagi Kimberli platosidan boshlanib, choʻl joylardan oqib oʻtadi. Timor dengizining janubidagi Jozef-Bonapart qoʻltigʻiga quyiladi. Vodiysi tor, darasimon. Oʻrtacha suv sarfi 200 m3/sek. May — noyabrda daryo sayozlanadi, yuqori va oʻrta oqimida, hatto qurib qoladi. Seryomgʻirli dekabr— fevralda toʻlib, baʼzan toshib oqadi. Quyilish joyidan qariyb 150 km ichkarigacha kema qatnaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Avstraliyadagi daryolar
Viktoriya (shtat)

Viktoriya — Avstraliya Ittifoqining janubi-sharqidagi shtat. Maydoni - 227,6 ming km. Aholisi - 4,5 mln. kishi (1993). Maʼmuriy markazi — Melburn shahri. Janubda balandligi 1986 m gacha boʻlgan Avstraliya Alp togʻlari va sohil boʻyida kambar unumdor Gipslend tekisligi bor. Shimoli-gʻarbini Murrey daryosining allyuvial tekisligi egallagan. Iqlimi dengiz boʻyida subtropik va yumshoq, Melburnda yanvarning oʻrtacha temperaturasi 20", iyulniki 9". Yillik yogin 600– 1000 mm, tog tizmalarining janubiy yon bagʼrida 2000 mm. Togʻli qismlari asosan evkalipt oʻrmonlari bilan qoplangan. Shim.ga tomon oʻrmonlar siyraklashib, butazorlar, soʻngra quruq dasht boshlanadi. Viktoriyaning maydoni kichik boʻlsa ham (mamlakat hududining 3%), iqtisodiy jihatdan rivojlangan shtat. Viktoriyada mamlakat aholisining 1/4 qismi, ekin maydonining 1/5 qismi joylashgan va u sanoat mahsuloti qiymatining 1/3 ni beradi. Asosiy sanoat tarmoqlari: metallsozlik va mashinasozlik. Kimyo (mineral oʻgʻitlar), neftni qayta ishlash, samolyotsozlik, toʻqimachilik, harbiy sanoat rivojlangan; jun gazlama va poyabzal korxonalari bor. Asosiy sanoat markazi — Melburn shahri. Qoʻngʻir koʻmir (Yallurnda), neft (Leyks-Entransda), oltin (Bedingo va Ballaratda) qazib chiqariladi. Qishloq xo'jaligi yuksak darajada rivojlangan. Bugdoy, arpa, suli ekiladi; bogʻ va tokzorlar koʻp, vino tayyorlanadi. Chorvachiligi koʻp tarmokli, asosan sut, goʻsht-jun yetkazib berishga ixtisoslashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari koʻp. Asosiy portlari — Melburn va Jilong. Melburn-da untlar va institutlar bor. Viktoriya 1907-yilda tashkil etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (Kanada)

Viktoriya — Kanadadagi shahar, Vankuver orolning janubiy-sharqida. Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 71,2 ming kishi (1991). Tinch okean sohilidagi port. Viktoriya orqali chetga yogʻoch va baliq mahsulotlari chiqariladi. Kemasozlik va yogʻochni qayta ishlash sanoati va turizm rivojlangan. Universitet bor. Shaharga 1849-yilda asos solingan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kanada shaharlari
Viktoriya (Seyshel Orollari)

Viktoriya — Seyshel Orollari davlatining yagona shahri va porti, 1976-yildan poytaxti. Mae orolining shimoli-sharqiy sohilida joylashgan. Viktoriyada orol aholisining 1⁄3 qismi istiqomat qiladi. 

 Etimologiya 

1841-yildan boshlab shahar Buyuk Britaniya qirolichasi sharafiga Port-Viktoriya, 1960-yildan esa Viktoriya nomi bilan nomlangan.

 Tarixi 

1756-yilda arxipelag fransuz qirolining mulki deb eʼlon qilinadi va Lyudovik XV ning moliya vaziri boʻlib ishlovchi Jan Moro de Seshell sharafiga nomlanadi. Seyshel orollarining fransuzlar tomonidan mustamlaka qilinishi 1772-yilda boshlanadi va 1778-yilda hozirgi Viktoriya shahri oʻrnida Port-Royal aholi punkti barpo etiladi. 1810-yilda Buyuk Britaniya Parij shartnomasiga koʻra Seyshel orollari ustidan nazorat oʻrnatadi. 1841-yilda inglizlar Qirolicha Viktoriya sharafiga Port Royal nomini Viktoriyaga oʻzgartiradilar.

 Jugʻrofiyasi 

Shahar Hind okeani qirgʻogʻidagi Seyshel orollarining eng kattasi boʻlmish Mae orolining shimoliy-sharqida joylashgan. Mamlakatdagi sezilarli aholiga ega boʻlgan yagona shahar hisoblanadi va unda Mae oroli umumiy aholisining taxminan uchdan bir qismi yashaydi. va Seyshel orollari arxipelagining yagona porti ham aynan shu yerda joylashgan. Viktoriya yaqinida Sent-Anna milliy dengiz parki joylashgan.

 Iqlimi 

 Aholisi 

Aholisi 30 ming kishi chamasida. 

 Transport 

Xalqaro aeroport bor. Hind okeani sohilidagi port. V. orqali chetga kopra (kokos yongʻogʻining magʻzi), dolchin va vanil chiqariladi. V. Afrika bilan Hindiston orasida qatnaydigan kemalarni yoqilgʻi bilan taʼminlaydigan baza. 

 Sanoat 

Oziq-ovqat, mebel, radioelektronika, tamaki sanoati, baliq mahsulotlari qayta ishlanadigan korxonalar bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Turizm’ markazi.

 Yana qarang 

 Bagam orollari

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Seyshell orollari
Heinrich Otto Wieland

VILAND (Wieland) Genrix Otto (Pforsxeym, — , ) — nemis organik kimyogari va biokimyogari. Falsafa fanlari doktori (1901), ekstraordinar professor (1909), Freyburg universiteti professor (1917). Asosiy ishlari gormonlar, steroidlar, alkaloidlar, xlorofill va gemoglobin kimyosiga bagʻishlangan, Tirik organizmlarda organik birikmalarning oksidlanishi, shu jumladan biologik oksidlanish jarayonlarini chuqur oʻrgangan, degidridlanish nazariyasiga (Palladii V. bilan bir vaqtda) asos solgan. Oʻt kislotalari va shunga oʻxshash birikmalar tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1927)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Neris (daryo)

Neris yoki Viliya — Litva va Belarusdagi daryo, Nemanning oʻng irmogi. Minskdan shim. dagi botqoqliklardan boshlanadi. Uzunligi 510 km, havzasining mayd. 25,1 ming km. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi; bahorda toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 182 m3/sek. Neris havzasida 1,5 mingdan ziyod koʻl bor. Nerisning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Sohilida Vilnyus va Kaunas shaharlari joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Belarusdagi daryolar
Turkum:Litvadagi daryolar
Villa

Villa (lot. villa — qoʻrgʻoncha, yermulk) — shahar tashqarisidagi katta bogʻli hovli-joy. Dastlab Italiya (mil. av. 3-a)da barpo etilgan. V.ning villa rustica — turar joy va xoʻjalik qurilishlaridan iborat boʻlgan meʼmoriy majmua, villa urbana — dam olish va koʻngil ochar maskan, shuningdek atrofi bog bilan oʻralgan koʻshk, haykal va favvorali yirik keng tarqalgan. 19-asrda V.lar katta shahar va shahar atrofida, shuningdek xushmanzara joylar, mahalliy dam olish maskanlarida imtiyozli ravishda qurilgan bogʻli, shinam xususiy uylardan iborat boʻlgan. 20-asrdan — alohida qurilgan kam (1, 2, 3) qavatli shinam uy binosi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Villari effekti

Villari effekti — mexanik deformaiiyalar (choʻzilish, buralish, egilish va b.)ning ferromagnetiklar magnitlanuvchanligiga taʼsiri. Italyan fizigi E. Villari (Ye. Villari, 1836— 1904) ochgan (1865). Magnitlanganda oʻlchamlari qisqaradigan ferromagnetiklar (mas., nikel) choʻzilganda magnitlanganligini kamaytiradi. Bu hodisa teskari (manfiy) V. e. deb ataladi. Aksincha, magnitlanganda oʻlchamlari uzayadigan ferromagnetiklar (mas., tarkibida 65% nikel boʻlgan temir-nikel qotishmasidan yasalgan sterjen) choʻzilganda magnitlanganligini koʻpaytiradi. Bu hodisa toʻgʻri (musbat) V. e. deb ataladi. Aytib oʻtilgan materiallar siqilganda V. e. ishorasi teskarisiga oʻzgaradi. V.e. yuz berishiga sabab ferromagnetiklarga mexanik kuch taʼsir ettirilganda ularning strukturasi oʻzgarishidir. V. e. texnikada muayyan magnit xossalariga ega boʻlgan materiallar yaratishda keng qoʻllanadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Villemit

Villemit (Niderlandiya qiroli Vilgelm I nomidan) — orolsimon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Zn2 (Si O4). Koʻshimchalari Mn, Ca, Mq. Singoniyasi trigonal. Rangsiz, yashilsimon yoki sargʻish-qoʻngʻir. Ultrabinafsha va katod nurlarida lyuminessensiyalanadi. Yaltirashi shishasimon, yogʻsimon, smolasimon. Prizmatik va baʼzan ignasimon kristallar. Odatda, donador yoki radial shuʼlasimon agregatlar. Kattikligi 5—6. S. ogʻ. 3,8—4. Koʻrgʻoshin-ruxli konlarning oksidlanish zonasida, shuningdek baʼzi bir kontakt-metasomatik konlarda hosil boʻladi. Rux olinadigan ruda. Rangi tiniq qimmatbaho tosh hisoblanadi. AQSH, Zambiya, RF (Sharqiy Zabaykale, Primore), Ukrainada, Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda (Qurama tizmalarida), Qirgʻizistonda (Kumushtov) topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Turkum:Javohirlar
Villemstad

Villemstad — Kyurasao oroldagi shahar, Niderlandiyaga qarashli Kichik Antil orollarining maʼmuriy markazi. Aholisi 150 ming kishi (2013). Karib dengizidagi port. Villemstadda Venesueladan keltirilgan neft qayta ishlanadi; chetga neft mahsulotlari chiqariladi. Tamaki fabrikasi. sement zavodi bor.

thumb|The colorful buildings of the Handelskade in Willemstad, Curaçao

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Niderlandiya shaharlari
Turkum:Orollar
Viloyat

Viloyat – maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 viloyat – Sirdaryo, Samarqand, Fargʻona, Zakaspiy (Turkmaniston), Yettisuv, Amudaryo viloyatlari, bir qancha uyezd va volostlardan tashkil topgandi. XXSR esa 3 viloyat va Xiva tumaniga, BXSR 15 viloyatga boʻlingandi. Viloyat oʻz navbatida tumanlarga, tuman esa keshlarga boʻlingan. 1925-yil 13-yanvardan uyezd deb yuritila boshladi. Keyinchalik ruscha „oblast“ nomi bilan qayta tashkil etildi. Oʻzbek tili davlat tiliga aylanishi munosabati bilan tarixiy maʼmuriy-hududiy birlik nomi sifatida „Viloyat“ soʻzi qayta tiklandi.

Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi (1992) Konstitutsiyasida (68-modda) Oʻzbekiston Respublikasi viloyatlar, tumanlar, shaharlar, shaharchalar, qishloqlar, ovullar, shuningdek, Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iboratligi mustahkamlab qoʻyilgan. Hozir Oʻzbekiston Respublikasida 12 viloyat bor. Viloyatlar, oʻz navbatida, tumanlarga boʻlinadi. Viloyatlar chegaralarini oʻzgartirish, shuningdek, yangi viloyatlar tashkil qilish, ularni tugatish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi roziligi bilan amalga oshiriladi. Viloyatlarda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi boʻyicha hokim boshchilik qiladigan xalq deputatlari kengashi hokimiyatning vakillik organidir. Bu kengash davlat va fuqarolarning manfaatlarini koʻzlab, oʻz vakolatiga taalluqli masalalarni hal etadi. Viloyat xalq deputatlari kengashi va viloyat hokimlarining vakolat muddati – 5 yil. Viloyat hokimlari Prezident tomonidan tayinlanadi va lavozimdan ozod qilinadi hamda viloyat xalq deputatlari kengashi tomonidan tasdiqlanadi. Viloyat hokimlari oʻz vakolatlarini yakkaboshchilik asoslarida amalga oshiradi, oʻzlari rahbarlik qilayotgan organning qarorlari va faoliyati uchun shaxsan javobgardir.

 Yana qarang 
 Hokim

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geografik terminlar
Viloyati faqih

Viloyati faqih ( – faqihning hukmronligi) — islom huquqshunosligi asosida boshqariladigan davlat tuzumi. Ilk islomda bunday tushuncha oxir zamon yaqinlashganda amalga oshadigan eng adolatli ijtimoiy tuzumni anglatgan. Shialik bu tushuncha „yashiringan imom maxdiy“ning kelishi va adolat oʻrnatishi haqidagi gʻoyaga bogʻlangan. 1979-yildagi Eron islom inqilobi natijasida bu gʻoyani amalga oshirish, amalda imom zimmasiga yuklash mumkinligi haqidagi aqidalar vujudga keldi. Eron Islom Respublikasiga 1989-yilgacha rahbarlik qilgan oyatulloh aluzmo Ruhulloh Xumayniy ana shunday viloyati faqih rahbari vazifasini bajardi, yaʼni u davlatning biror lavozimida boʻlmasa ham, amalda butun Eron ijtimoiy hayotiga rahbarlik qildi. Hozirgi kunda ham Eronda saylab qoʻyilgan prezident turmushning barcha sohalarida diniy rahbar bilan maslahatlashib faoliyat koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Islom atamalari
Vilgelm I Fotih

William I Fotih (William the Conqueror) (1027/28, Falez, Fransiya — 1087.9.9, Ruan) — ingliz qiroli (1066-yildan). Normandiya sulolasidan, Normandiya gersogi (1035-yildan). 1066-yilda normand, fransuz va italyan feodallaridan tuzilgan qoʻshin bilan Angliya qirgʻoqlariga tushgan va Gastings shahri yaqinida qirol Harold II ning ingliz-sakson qoʻshinlarini yengib, ingliz qiroli boʻlgan. Barcha feodallarni bevosita qirolga vassallik qaramligini oʻrnatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rumil Vildanov

Rumil Jiangirovich Vildanov (1939.24.11, Bishkek -1987.18.2, Moskva, Toshkentda dafn etilgan) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Toshkent konservatoriyasini (1962, kompozitsiya boʻyicha) bitirgan. 1962—68 yillari va 1982 yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi. 4 simfoniya (1962, 1967, 1968, 1971), 2 fortepiano (1965, 1968) va skripka (1968) konsertlari, oratoriya, kantata, simfonik poema, torli kvartet va boshqa kamer asarlar, xor, romans va qoʻshiqlar muallifi. 1970-yillardan asosan kinomusiqa bilan shugʻullangan. 100 dan ortiq badiiy, hujjatli, multiplikatsion va telefilmlarga musiqa yozgan. Muqimiy teatrida "Oʻn ikkinchi kecha", (Shekspir asari asosida, 1971), "Andro va Sandro" (T. Xugayev asari asosida, 1975) musiqali komediyalari, Navoiy teatrida "Notanish ayol", "Zaharlangan hayot", "Elegiya" bir aktli baletlari sahnalashtirilgan (1980). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1939-yilda tugʻilganlar
Turkum:24-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:18-fevralda vafot etganlar
Vilnyus

Vilnius yoki Vilnyus — shahar, Litva Respublikasi poytaxti, yirik sanoat va madaniyat markazi. Neris va Vilnia daryolari tutashgan yerda. Shahar Vilnia daryosi nomi bilan atalgan (— "toʻlqin" demak).

Yanvarning oʻrtacha tempaturasi —5,3°, iyulniki 17,9°. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 591,2 ming kishi (1999). Vilnius birinchi marta 12-asr yilnomasida tilga olingan. 1323-yil Litva knyazi Gediminas mamlakat poytaxtini Litvaning qad. poytaxti Trakaydan Vilniusga koʻchirgan. Litvani Rossiya imperiyasi bosib olgach (1795), Vilnius gubernyaning maʼmuriy markazi boʻldi. 1918-yilda Vilniusda hokimiyatni bolsheviklar egallab oldi. 1920—39 yillarda Vilnius panlar Polshasi tarkibida boʻldi, 1940-yildan Litva poytaxti. 2-ja-hon urushida katta zarar koʻrgan Vilnius qisqa muddat ichida qayta tiklandi va Boltiqboʻyi iqtisodiy rayonining eng yirik iqtisodiy, madaniy markazlaridan biri boʻlib qoldi. Respublika yalpi sanoat mahsulotining aksariyat qismi Vilniusda ishlab chiqariladi. Mashinasozlik (stanoksozlik, asbobsozlik, issiklik apparaturalari, elektr dvigatellari, elektr payvandlash va savdo-sotiq asboblari, radio oʻlchov priborlari, qishloq xoʻjaligi mashinalari va b.) va metallsozlik yetakchi oʻrinda turadi. Kimyo, yengil (tikuvchilik va paypoq-trikotaj fabrikalari, poyabzal, attorlik korxonalari), oziq-ovqat (goʻsht kombinati, konditer, tamaki fabrikalari, yog, pivo zavodlari) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari va mebel ishlab chiqariladi. Vilniusdan 10 km narida joylashgan Yangi Vilniada yirik sanoat rayoni vujudga kelgan. Vilnius— muxim madaniy markaz. Vilniusda respublika Fanlar akademiyasi (1940-yildan), ilmiy tadqiqot institutlari, 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Vilnius universiteti, konservatoriya), 150 ga yaqin ommaviy kutubxona, 12 muzey (shu jumladan suratlar galereyasi, xalq sanʼati, tarix-etnografiya muzeylari), 5 teatr (Litva opera va balet teatri va b.) va b. muassasalar ishlab turibdi. Vilniusda meʼmoriy yodgorliklardan Baland qasr (14—15-asrlar) qoldiqlari, Mikaloyalus gotika cherkovi (14-asr), bernardinchilar cherkovi va ibodatxonasi (16-asr), Onoye cherkovi (16-asr) va Mikolo cherkovi (16— 17-asrlar), universitet binolari majmui (16-asr 2-yarmi — 19-asr 1-yarmi), Kazimero (1604—18), Tereses (1634—50), Pyatro ir Povilo (1668— 75), Kotrinos (17-asr oxiri —18-asr oʻrtasi) barokko cherkovlari, meʼmor L. Stuoki-Gutsyavichyusning klassik stilidagi binolari (kafedral sobor, 1777—1801; ratusha 1786—99) saqlangan. 1940-yillardan soʻng yangi turar joy rayonlari (Lazdinay, 1967-yildan; Jirmunay, 1968-yildan) va jamoat binolari ("Nyaringa" mehmonxonasi, 1960; Sport saroyi, 1971; Opera va balet teatri, 1973) vujudga keldi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Vilnyus universiteti

Vilnyus universiteti - Litvadagi eng yirik va koʻhna universitet. 1579-yil Vilnyus akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 1832-yilda yopilgan. 1919-yilda qayta tuzilgan. Matematika, fizika, biologiya, kimyo, iqtisod va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tibbiyot xodimlari va oʻqituvchilarni tayyorlash hamda qayta tayyorlash boʻlimi mavjud. 17 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Ilmiy kutubxonasi (1570-yilda tashkil etilgan)da 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Harold Wilson

VILSON (Uilson; Wilson) Garold (1916, Xaddersfild sh., Yorkshir — 1995) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1964-70, 1974-76). Leyboristlar partiyasining rahbarlaridan (1963— 76). V. hukumati tashqi siyosat sohasida AQSH bilan harbiy-siyosiy ittifoqni saqlash va mustahkamlash, NATO harbiy blokini kuchaytirish yoʻlidan borgan. V. iqtisod masalalari boʻyicha bir qancha ilmiy asarlar yozganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Robert Woodrow Wilson

right|200px|thumb|Robert Woodrow Wilson (2016)
Robert Woodrow Wilson (1936) — amerikalik radioastronom. 1965-yil areliktiv nurlanishni kashf etganligi uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (A. Penzias bilan hamkorlikda, 1978)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Astronomlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:21-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik olimlar

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Charles Thomson Rees Wilson

right|200px|thumb|Charles Thomson Rees Wilson
Charles Thomson Rees Wilson (14-fevral 1869, Glenkors — 15-noyabr 1959, Edinburg) — ingliz fizigi, Britaniya Qirollik jamiyati aʼzosi (1900). Wilson bugʻlarning turli agentlar, xususan tez uchuvchi zaryadlangan zarralar taʼsirida kondensatsiyalanishi (mayda suyuqlik tomchilarga aylanishi)ga oid tadqiqotlar olib bordi. Bu ishlar natijasida Wilson 1912-yilda mikrozarralar izini kuzatishga imkon beruvchi asbob Vilson kamerasini ixtiro qildi. 1927-yili Nobel mukofoti laureati sohibi boʻlgan"VILSON (Uilson; Wilson) Charlz Tomson Ris" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti.

 

 

Turkum:1869-yilda tugʻilganlar
Turkum:1959-yilda vafot etganlar
Turkum:14-fevralda tugʻilganlar
Turkum:15-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Richard Willstätter

Richard Willstätter (1872.13.8, Karlsrue — 1942.3.8, Lokarno, Shveysariya) — nemis kimyogari va biokimyogari. Syurix oliy texnika maktabi (1905—12), Berlindagi kayzer Vilgelm kimyo instituti (1912-15), Myunxen universiteti (1916-25) professor Asosiy ishlari tropin, atropin, kokain alkaloidlari, qon pigmentlari va xlorofillning kimyoviy tuzilishini oʻrganishga bagʻishlangan. Vanilin boʻyoqlari va oʻsimlik pigmentlari (antotsianlar va flavonlar)ni tekshirgan. Fermentlar kimyosiga katta hissa qoʻshgan, katalitik gidrogenizatsiya, fotosintez va sellyulozaning parchalanish jarayonlarini oʻrganish borasida tadqiqotlar oʻtkazgan. 1915-yili Nobel mukofoti laureati bo'ldiNobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1872-yilda tugʻilganlar
Turkum:1942-yilda vafot etganlar
Turkum:13-avgustda tugʻilganlar
Turkum:3-avgustda vafot etganlar
Vasiliy Vilyams

Vasiliy Robertovich Vilyams (1863.27.9 - Moskva - 1939.11.11) - tuproqshunos olim va agronom, akademik (1931). VASXNIL akademik (1935). Ilmiy ishlari agronomik tuproqshunoslik masalalariga, tuproq paydo boʻlish jarayonlariga bagʻishlangan. V. oʻsimlik bilan tuproq orasida moddalar almashinuvi, migratsiyasi, tuproq unumdorligida biologik omillarning roliga oid nazariyalarni yaratdi. Dehqonchilikning oʻt-dalali almashlab ekish tizimini ishlab chiqdi, organik va mineral oʻgʻitlardan samarali foydalangan holda tuproq unumdorligini tiklash yoʻllarini ilmiy asosladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1863-yilda tugʻilganlar
Turkum:1939-yilda vafot etganlar
Turkum:11-noyabrda vafot etganlar
Vilyams

Vilyams, Bon Kretyan Vilyame, Bertlet — serhosil oʻrtapishar nok navi. 1796-yilda Angliyada tasodifiy topilgan koʻchatdan chiqarilgan. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning jan., Ukraina, Zakavkaze va b. joylarda rayonlashtirilgan. Daraxti oʻrtacha kattalikda (25—30 yoshida bal. 6,5 m, shox shabba kengligi 6,5 m ga yetadi), serbarg, novdalari yoʻgʻon, och sariq. Barglari yirik, gullari oʻrtacha. Mevasi yirik, choʻziqroq. Sirti gʻadirbudir, poʻsti yupqa, mayda nuqtalari bor, sargʻish-qizil tovlanadi. Eti oq, mazali, shirali, hushboʻy, shirin, muloyim. Tarkibida 10,4% qand, 16,6% quruq modda, 0,33% kislota bor. Urugʻlari mayda. Koʻchati ekilganidan soʻng 4—5-yili hosilga kiradi. Kuchli oʻsadigan payvandtagda yaxshi rivojlanib moʻl hosil beradi. Apr. boshida gullaydi, avgust ikkinchi yarmida pishadi. Har yili hosil beradi. Hosildorligi yuqori, bir tupi 185 kg gacha meva beradi. Bu nok yangiligida isteʼmol qilinadi, qoqi solinadi (qoqisining sifati yuqori). Yozgi noklarning jahon andozasi (standart nav) hisoblanadi va b. navlar uchun etalon boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekistonning barcha hududlarida ekish uchun (garmsel esadigan mintaqalardan tashqari) tavsiya qilingan (yana q. Nok).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vilyuy

Vilyuy — Sharqiy Sibirning gʻarbidagi daryo, Lenaning chap irmogʻi. Oʻrta Sibir yassitogʻligidan boshlanib Yakutsk shimoldan 300 km oʻtgach, Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi - 2650 km, havzasining maydoni - 454 ming km. Yuqori va quyi oqimlari keng vodiydan osoyishta oqadi. Vilyuy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1480 m3/sek. Oktyabrning oʻrtalaridan mayning oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Vilyuyda quyilish yeridan 1371 km masofada kema qatnaydi. Chernishevskiy posyolkasida GES va suv ombori qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Daryo
Turkum:Geografiya
Vima Kadfiz

Vima kadfiz, Kadfiz II (mil. 1-asr) — Kushon podsholigi shohlaridan — kushonshoh (47—78). Kujula Kadfizning oʻgʻli va vorisi. taxminan 30 yil podsholik qilgan. V. K. davrida Kushon podsholigi hududi kengaygan, xususan Hindistonning bir qismi qoʻshib olingan. V. K. davrida pul islohoti oʻtkazilgan, tangalar oltin va misdan zarb qilingan. Oltin tangalar: 1 di-nor (8 g ga yaqin), 2 dinor, 1/4 dinor va ehtimol 1/2 dinor qiymati bilan chiqarilgan. V. K. davrida Kushon podsholigining siyosiy markazi Sugdda boʻlib, Hindistondagi mulklarni noiblar boshqargan. V. K. zarb etgan tangalarning orqa tomonida hindlarning Shiva xudosi bilan buqazebu, oldi tomonida esa V. K.ning mehrob oldida turgan surati aks etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Vimperg

Vimperg (nem. Wimperg) — gotika meʼmorligidagi baland, choʻqqisimon bezakli fronton, peshtoq va darchaning yuqori qismi. V.lar ravoqli, toʻrsimon yoki oʻyib ishlangan boʻrtma naqshlar bilan bezatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Wilhelm Wien

Wilhelm Wien (1864, 13-yanvar, Gafken, Sharqiy Prussiya – 1928, 30-avgust, Myunxen) – nemis fizigi. 1892-yil qora jism nurlanish qonunini nazariy jihatdan asoslab bergan, magnit va elektr maydonida kanal nurlari ogʻishini tekshirgan, erkin elektronli atomlar nurlanishi vaqtini oʻlchash usulini ishlab chiqqan. 1911-yili Nobel mukofoti sohibi boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:1864-yilda tugʻilganlar
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1920-yilda vafot etganlar
Turkum:13-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:30-avgustda vafot etganlar
Vin nurlanish qonuni

Vin nurlanish qonuni - mutlaq qora jism nurlanish spektrida energiyaning temperatura boʻyicha taqsimlanishi haqidagi qonun. Plank nurlanish qonuninnig katta chastotalar uchun xususiy xoli. 1893-yilda V. Vin topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vin siljish qonuni

Vin siljish qonuni — Muvozanatli issiqlik nurlanishi energiyasining to‘lqin
uzunliklar bo‘yicha taqsimlanishini nemis fizigi V.Vin 1893-yilda
nazariy jihatdan oTgandi. Vin o‘z izlanishlari natijalari asosida
quyidagi xulosaga keldi: absolut qora jism issiqlik nurlanishi energiyasining to ‘lqin uzunliklar bo‘yicha taqsimlanishi zichligida
maksimum mavjud bo‘lib, bu maksimum to‘lqin uzunligiga
to‘g‘ri keladi va quyidagi munosabat orqali aniqlanadi:
 

bu formulada  — absolyut qora jism nurlanishi energiyasining maksimumidagi toʻlqin uzunligidir, T — temperaturasi, b — oʻzgarmas kattalik boʻlib, Vin doimiysi deyiladi: b=2.898·10-3 m·K

Formuladan ko‘rinadiki, qora jismning temperaturasi — T
qancha yuqori boʻlsa, shuncha kichikroq qiymatga ega boʻladi.
Vin qonuni siljish qonuni ham deyiladi va bu qonun tajribalarda
tasdiqlangan. Vin qonunini yana quyidagicha taʼriflash mumkin:
absolut qora jism nurlanish spektrida maksimal energiyaga to ‘g‘ri
keladigan to‘lqin uzunligi absolut temperaturaga teskari proporsionaldir.
Vin qonuni asosida qizigan jismlaming (metallar, erituvchi pechlar, atom portlashidan hosil boMadigan bulutlar va boshq.) spektriga
qarab ulaming temperaturasini aniqlashning optik pirometriya usuli
ishlab chiqilgan. Shu usuldan foydalanib birinchi marta Quyosh
sirti temperaturasi o‘lchangan. Yer sirtiga keladigan Quyosh nurlari
energiyasining maksimumi to‘lqin uzunligi =0,47 mkm boʻlgan
koʻzga koʻrinadigan sohaga to‘g‘ri keladi. Vin qonuniga asosan
Quyosh sirtining absolyut temperaturasi ~6160 K ga teng.
 
 G.Ahmedova „Atom fizikasi“

Turkum:Yorugʻlik
Turkum:Astrofizika
Turkum:Optika
Vina

Vina (sanskrit) — torli-tirnama hind musiqa cholgʻu asbobi. Tirnoqlar bilan yoki koʻrsatkich va oʻrta barmoqlarga kiydirilgan noxunlar bilan chertib chalinadi. 20 ga yaqin turi mavjud. Eng mukammali — sarasvati V. Jan. Hindistonda tarqalgan boʻlib, professional musiqa ijrochiligida keng qoʻllanila-di. Unda 4 asosiy va 3 qoʻshimcha (sadola-nuvchi) tor, 19—24 surma parda boʻladi. Tovushi mayin, serjilva, tembr ranglariga boy, musiqa imkoniyatlari keng .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Windaus

Adolf Otto Reinhold Windaus (1876.25.12, Berlin — 1959.9.6, Gyottingen) — nemis kimyogari va biokimyogari. Gyottingen kimyo instituti direktori va professor (1915—44). Steroidlarning tuzilishi ustida tadqiqotlar oʻtkazgan. Ultrabinafsha nurlar taʼsirida ergosterindan D vitamin hosil boʻlishini aniqlagan (1932). V. sintez yoʻli bilan gistamin olgan, raxitga qarshi moddalarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1928)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1876-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1959-yilda vafot etganlar
Turkum:9-iyunda vafot etganlar
Vindzorlar sulolasi

Vindzorlar sulolasi - ingliz qirollari sulolasi (1901 y.dan). 1917 y.gacha Saksen-Koburg-Got sulolasi deb atalgan. V. s. vakillari: Eduard VII, Georg V, Eduard VIII, Georg VI, Yelizaveta II.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vindikatsiya

Vindikatsiya (lotincha: vindicatio - talab qilib olish) — mol-mulkni boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olish. Mulk biron-bir shaxs (fukaro yoki yuridik shaxs)ning qonunsiz egaligida boʻlsa, mulk egasi oʻz mulkini natura (asli) holatida qaytarish haqida bu shaxsga nisbatan sudda daʼvo qoʻzgʻatishga, oʻz mol-mulkini uning qonunsiz egaligidan talab qilib olishga hakli.

Mol-mulkni talab qilib olinganda daromadlar va harajatlarni toʻlash tartibi tegishli qonunlarda belgilab berilgan (OʻzR FK, 228—230-moddalar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vindhuk

Vindhuk — Namibiyaning poytaxti, dengiz satxidan 1600 m balandlikda joylashgan. Aholisi 114,5 ming kishi (1999). Muhim t. i. va avtomobil yoʻllari tuguni. Temir yoʻl orqali Atlantika okea-ni sohilidagi Uolfish-Bey porti bilan bogʻlangan. Xalqaro aeroport bor. V. qorakoʻl teri savdosining markazi. Oziq-ovqat sanoati (vino, likyor ishlab chiqarish), tayyor qismlardan avtomobil yigʻuv korxonalari, tikuvchilik fabrikalari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Namibiya
Norbert Wiener

Norbert Wiener (26-noyabr 1894-yil, Kolumbiya, Missuri – 19-mart 1964-yil, Stokgolm) – amerikalik matematik, kibernetika asoschisi. Dastlabki ilmiy ishlari matematika asoslari, nazariy fizika (kvant nazariyasi va nisbiylik nazariyasi) matematik analiz va ehtimollar nazariyasiga oid. Elektron hisoblash mashinalarini ishlab chiqish va uni ballistik hisoblar uchun tatbiq qilishda qatnashdi. Wiener jonli va jonsiz sistemalarni boshqarishga oid asosiy tamoiyllarning umumiyligi haqidagi gʻoyani ilgari surdi. Shu tariqa fanning yangi bir sohasi kibernetika deb atala boshladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Matematiklar
Turkum:1894-yilda tugʻilganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Turkum:26-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:19-martda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik olimlar
Vinil efirlar

Vinil efirlar - toʻyinmagan oddiy va murakkab efirlar; oddiylarining formulasi SN2=SN—OR, murakkablarining formulasi SN,=SN— OCOR, bu yerda R — alkil radikal (SN3, S2N. va hokazo); V. e.ning quyi gomologlari rangsiz suyuqlik, yuqori gomologlari esa qattiq moddalardir. Suvda kam eriydi, organik erituvchilarga yaxshi aralashadi. Sanoatda V.e. spirtlar va karbon kislotalarni kaliy gidroksid yoki kaliy alkogolyatlari ishtirokida atsetilen bilan vinillash usulida olinadi. V. e. polimerlar olishda monomer, alkid smolalar, polistirol i. ch.da modifikator, nitrotsellyuloza olishda plastifikator, organik sintezda yarim mahsulot, don mahsulotlarini uzoq muddat saqlashda biologik jarayon ingibitori sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilatsetat

Vinilatsetat, CH3COOCH=CH2 — sirka kislotaning vinil efiri; rangsiz suyuqlik. Molar massasi 86,09, qaynash harorati 73°, zichligi 934,2 kg/m3 (20°da). Oddiy organik erituvchilarda yaxshi eriydi, suvda eruvchanligi 2,0—2,4 %. Sanoatda vinilatsetat palladiy tuzlari ishtirokida, kislorodli muhitda sirka kislotaga etilen taʼsir ettirib olinadi. Polimerlash yoʻli bilan vinilatsetatdan plastmassa, lok, yelim va organik shisha tayyorlashda ishlatiladigan polivinilatsetat olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Vinilatsetilen

Vinilatsetilen, butenin, CH2=CH-C≡CH — toʻyinmagan uglevodorod; oʻtkir hidli zaharli gaz. Molar massasi 52,76, suyuqlanish harorati —138°, qaynash harorati 5,5°. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Atsetilendan olinadi. Yelim tayyorlashda va sintetik kauchuk ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Vinilidenxlorid

Vinilidenxlorid, 1,1-dixloretilen, CH2=CCl2 — rangsiz suyuqlik; hidi xloroform hidiga oʻxshab ketadi. Molar massasi 96,94; qaynash harorati 31,7°, zichligi 1212 kg/m3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Havoda oʻz-oʻzidan polimerlanadi, shuning uchun ingibitorlar, masalan, gidroxinon ishtirokida saqlanadi. 1,1,2-trixloretanni degidroxlorlash yoʻli bilan olinadi. Vinilidenxlorid sopolimerlar, polivinilidenxlorid, metilxloroform va boshqa organik birikmalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Vinillash

Vinillash — organik birikmalar molekulasiga vinil guruhi —CH=CH2 kiritish. Eng muhim vinillovchi moddalar — atsetilen HC≡CH, vinilgalogenidlar CH2=CHX (X-galogen) va vinilmagniybromid (Norman reaktivi) CH2=CHMgBr. Sanoatda atsetilen bilan vinillash natijasida spirtlardan oddiy vinil efirlar, karbon kislotalardan esa murakkab efirlar, masalan, vinilatsetat olinadi. Sianid kislota (HCN) ni vinillashda akrilonitril, vodorod xloridni vinillashda vinilxlorid, atsetilenning oʻzini vinillashda vinilatsetilen hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Vinilpiridin kauchuklar

Vinilpiridin kauchuklar -sintetik kauchuklar; diyen uglevodorodlarning vinilpiridinlar yoki ularning hosilalari bilan sopolimerlanishidan hosil boʻlgan mahsulotlar. V. k. da vinilpiridin zanjirining miqdori odatda 30% dan oshmaydi. Vinilpiridin zanjiridan tashqari, stirol, akrilonitril, metakril kislota zanjirlariga ega boʻlgan uchlamchi sopolimerlar ham maʼlum. V. k. suvli emulsiyada monomerlarni sopolimerlab olinadi. Benzol, toluol, benzinda eriydi, 15% dan ortiq vinilpiridini boʻlgan kauchuklar keton va murakkab efirlarda eriydi. Piridin guruhlari borligi sababli V. k. ionlashtiruvchi nurlar taʼsiriga chidamli boʻladi. Xloranil ishtirokida V. k.dan olingan rezina 200° gacha temperaturada moylar, eritmalar, sintetik surkov moylari taʼsiriga chidaydi. V. k.dan tayyorlangan rezina sovuqqa oʻta chidamliligi bilan butadiyennitril kauchuklardan tayyorlangan rezinadan farq qiladi.

V. k. —50 dan 180° gacha haroratda ishlatiladigan zichlovchi rezina shlanglar tayyorlashda, shuningdek avtomobil shinalari, yelim, moyga va gidravlik suyuqliklarga chidamli rezina mahsulotlar i. ch.da qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilxlorid

Vinilxlorid, CH2=CHCl — monoxloretilen, rangsiz gaz. Molar massasi 62,50; qaynash harorati — 13,8°, suyuqlanish harorati —158,4°, zichligi 983 kg/m3 (15°da). Xloroform, dixloretan va efirda yaxshi, suvda yomon eriydi. Vinilxlorid digaloidli hosilalardan bir molekula vodorod galogenidni tortib olish va atsetilen uglevodorodlariga bir molekula vodorod galogenid biriktirish yoʻli bilan olinadi. Vinilxlorid asosan polivinilxlorid, turli sopolimerlar, vinilidenxlorid va metilxloroform ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Viniplast

Viniplast — polivinilxlorid asosida olingan, tarkibida plastifikator boʻlmagan plastik massa. Polivinilxloriddan tashqari, V. tarkibiga stabilizatorlar va qayta ishlashni osonlashtiruvchi moddalar kiradi. Baʼzan V. tarkibiga boʻyoqlar (rangli buyumlar olishda), toʻldirgichlar (tannarxini arzonlashtirish, fizik-mexanik xossalarini oʻzgartirish maqsadida) va modifikatorlar (baʼzi xossalarini yaxshilash uchun) qoʻshiladi. V.ni qayta ishlash usullari olinayotgan buyum turiga bogʻliq. V.— yonmaydigan, hidsiz, termoplastik material, uni mexanik ishlash oson. Turli materiallar (beton va yogʻoch yuzalari)ga yaxshi yelimlanadi, 20—80° haroratda dielektrik xossaga ega. Kislotalar, ishqor va alifatik uglevodorodlar taʼsiriga chidamli; aromatik va xlorlangan uglevodorodlar taʼsiriga chidamsiz.

V. kimyo sanoatida korroziyaga qarshi konstruksion material sifatida (idishlar, quvurlar, ventilyatsiya qurilmalari, kimyoviy uskunalar qismlari, lab. jihozlari va hokazo), suv bilan taʼminlash, kanalizatsiya, irrigatsiya va melioratsiya tizimlarida, qurilish va b. yerlarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinnipeg

Vinnipeg, Uinnipeg (indeyslarning kri qabilasi tilida — loyqa suv) — Kanadaning jan.dagi oqar koʻl. Dengiz sathidan 217 m balandlikda joylashgan. Mayd. 24,3 ming km. Chuq. 28 m gacha. Uzunligi 442 km, eni 100 km. So-hillari past va botqrklik. V.ga Saskachevan, Red-River va b. bir necha daryolar quyiladi, undan Nelson daryosi oqib chiqadi. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. V. qad. Agassis koʻlining qoldigʻi. Koʻlda kema qatnaydi, baliq ovlanadi. V. sohilida provinsial Uaytshell parki (ornitologik buyurtma qoʻriqxonasi bilan) bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Koʻllar
Vinnipeg (shahar)

thumb|Vinnipeg (shahar)
Vinnipeg – Kanadaning janubidagi shahar. Manitoba provinsiyasining maʼmuriy markazi. Assiniboyn daryosining Red-River daryosiga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 617 ming kishi. Trans-Kanada temir yoʻl va avtomobil yoʻllarining muhim tuguni. Aeroport bor. Kanada dasht rayonlarining savdo-taqsimot markazi. Vinnipeg dunyo ahamiyatiga ega don bozori. Oziq-ovqat, tikuvchilik, mebel, poligrafiya, kimyo, elektrotexnika sanoatlari, neftni qayta ishlash, metallsozlik va mashinasozlik, qurilish materiallari ishlab chiqarish kabi tarmoqdar mavjud. Universitet bor. Shaharga 1873-yilda asos solingan. 1873-yildan Vinnipeg deb atala boshlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kanada shaharlari
Vinnitsa

Vinnitsa — Ukrainadagi shahar, Vinnitsa viloyatining markazi. Janubiy Bug daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Ahrlisi 381 ming kishi. Shahar birinchi marta 1363-yildan tilga olingan. Ukrainaning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan. Vinnitsada oziq-ovqat (yogʻ-moy, meva konserva va goʻsht), yengil (poyabzal, tikuvchilik, trikotaj, attorlik fabrikalari va b.), kimyo (kimyo kombinati), mashinasozlik (shu jumladan traktor agregatlari, asbobsozlik, elektrotexnika, radiotexnika apparaturalari, podshipnik zavodlari) va metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti, musiqa, tibbiyot bilim yurtlari, 3 muzey, musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri va filarmoniya ishlab turibdi. 1793-yildan Rossiya imperiyasi qoʻl ostida boʻlib kelgan. Iyezuit (XVII asr), dominikan (XVIII asr) va kaputsin (XVIII asr) ibodatxonalari, Yurev (XVIII asr) va Nikolayev (XVIII asr) yogʻoch cherkovlari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ukraina shaharlari
Vinnitsa viloyati

Vinnitsa viloyati  — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932 yil 27 fevralda tuzilgan. Maydon 26,5 ming km. Aholisi 194,6 ming kishi (1999), 25 tumanga boʻlingan, 10 shahar, 29 shaharcha bor. Janubida Moldova Respublikasi bilan chegaradosh. Markazi — Vinnitsa shahri.

Viloyat hududining aksari qismi Podoliya va Dnepr boʻyi qirlarida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi — 4, −6", iyulniki 18,8-20,5°. Yiliga 500- 550 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 200 kun. Vinnitsa viloyatidan Janubiy Bug, Dnepr oqib oʻtadi. Tuprogʻi asosan qoratuproq va sur tuproq. Hududining 12,6% oʻrmon. Yelik, boʻri, tulki, oʻrmon suvsari, olmaxon, quyon, kemiruvchilar, daryo qirgʻoqdarida qunduz, oʻrdak, gʻoz yashaydi. Asosiy aholisi — ukrainlar (92% ga yaqin); shuningdek rus, yahudiy, polyak va boshqalr ham yashaydi.

Vinnitsa viloyati Ukrainaning asosiy qand lavlagi ekiladigan va shakarqand sanoati rivojlangan rayonlaridan biri. Sanoati qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan. 40 ga yaqin shakarqand zavodi, 10 dan ziyod spirt zavodi, yirik konserva zavodlari va kombinatlari ishlab turibdi. Goʻsht va sut sanoati katta oʻrin egallaydi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalarida asosan qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoatlari uchun mashina va uskunalar ishlab chiqariladi. Qurilish materiallari sanoati mahalliy kaolin (Gluxovesk), granit va boshqalar qazilmalarni ishlaydi. Vinnitsada fosfat oʻgʻiti kombinati bor. Poyabzal, tikuvchilik fabrikalari ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligi lavlagikorlik-gʻallachilik hamda goʻsht-sut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Gʻalla ekinlaridan kuzgi bugʻdoy, don-dukkaklilar, makkajoʻxori ekiladi. Shuningdek suli, tariq, grechixa, kungaboqar, kartoshka, tamaki, yemxashak ekinlaridan beda, yoʻngʻichka yetishtiriladi. Bogʻdorchilik va Dnestr daryosi boʻyida tokchilik rivojlangan.

Chorvachilikda sut-goʻsht qoramolchiligi va choʻchqachilik yetakchi oʻrinda. Parrandachilik, hovuz baliqchiligi va asalarichilik rivojlangan. Temir yoʻl uzunligi qariyb 1200 km. Muhim temir yoʻl yoʻnalishlari: Kiyev — Odessa, Kiyev — Lvov. Xoʻjalik yuklarining asosiy qismi temir yoʻl va avtomobil transportida tashiladi. Janubiy Bug va Dnestr daryolarida kema qatnaydi. Vinnitsada aeroport bor."" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Vinnitsa viloyati
Vino kislota

Vino kislota, HOOC-CH(OH)-CH(OH)-COOH — dioksiqahrabo kislota. Molar massasi 150,09; rangsiz kristal. 3 ta stereoizomer (D, L va mezovino kislota) va ratsemat (uzum kislota) holida mavjud, suyuqlanish temperaturasi 170°; qorongʻida ishqalansa shuʼlalanadi. Suvda yaxshi, spirtda qiyinroq eriydi. Koʻpgina mevalar sharbatida bor, uzum sharbatida 1,7 % gacha boʻladi; Vino toshidan olinadi. Mis, alyuminiy, uch valentli temir tuzlari bilan oʻzaro taʼsir etib, suvda yaxshi eriydigan kompleks birikmalar (Feling reaktivi) hosil qiladi. Gazli ichimliklar tayyorlashda, qandolatchilikda, analitik kimyoda, toʻqimachilikda, tibbiyotda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kislotalar
Vino toshi

Vino toshi, C4N5O6K - tuz, kaliy gidrotartrat. Uzum sharbatida boʻladi. Musallas tayyorlashda uzumni bijgʻitish paytida ajralib, achitqi bilan aralash choʻkib qoladi. V. t.dan vino kislota olinadi. Toʻqimachilikda, non yopishda va b. sohalarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Vinogradov

Vinogradov Aleksandr Pavlovich (11895.9(21)8, Peterburg - 1975.16.11, Moskva) — geokimyogar va biogeokimyogar olim, sobiq Ittifoq FAning akad. (1953), vitse-prezidenti (1967— 75). Ilmiy ishlari geokimyo va kosmos kimyosiga bagʻishlangan. V. fanga biokimyoviy provinsiya tushunchasini kiritdi, Yer poʻsti vujudga kelishining universal mexanizmi gipotezasini taklif qildi. Yer pusti jinslaridagi kimyoviy elementlarning oʻrtacha miqdorini aniqladi (1957, 1962). Yer va Yer toifasidagi sayyoralarning kimyoviy evolyutsiyasi nazariyasini ishlab chiqdi. Oydan olib kelingan togʻ jinslari geokimyosini oʻrgandi. V. ning rahbarligida bir necha metallar sintez qilingan. Uran izotoplarining parchalanish jarayonlarini aniqlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Vinogradov

thumb
Ivan Matveevich Vinogradov (1891.2.9, Pskov viloyati — 1983.20.3, Moskva) — rus matematigi, akademik (1929). Sobiq Ittifok Fanlar akademiyasi Matematika instituti direktori (1932-yildan). Ilmiy ishlari turli arifmetik funksiyalarning yigʻindisini ifodalovchi taqribiy formulalarning aniqligini baholashga bagʻishlangan. Koʻp ishlari Varing muammossht hal etishga oid. Vinogradov har bir toq sonni uchta tub son yigʻindisi shaklida ifodalashning asimptotik formulasini chiqardi (1937). Vinogradov oʻzi yaratgan trigonometrik yigʻindilar usulini yanada takomillashtirdi va turli-tuman boshqa masalalarga tatbik qildi."Vinogradov Ivan Matveevich" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Matematiklar
Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Turkum:20-martda vafot etganlar
Vint

thumb|Vint
Vint (nem. Gewinde — qirqma, rezba) — 1) rezbali silindrik sterjen. Mashina va stanoklarning qismlarini harakatlantirish (yurgizish vinti) uchun moʻljallangan, detallarni bir-biriga biriktirish (biriktirish vinti) uchun ishlatiladigan xillari boʻladi. Birinchisida V. vintli uzatmaning yetakchi zvenosi hisoblanadi. Yetaklanuvchi zveno yetakchi zveno rezbasiga monand rezba kesilgan reykadan iborat boʻladi. Ikkinchisida sterjenga tashqi rezba kesiladi, kallagida shlitsa (buragich, yaʼni otvertka uchun ariqcha) boʻladi; 2) vertolyot, samolyot kemaning harakatlanishini taʼminlaydigan vintsimon parrakli val (havo Vint, eshkak V.).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Vint nakatlash

Vint nakatlash - sovuqlayin nakatlash usulida metall detallar sirtida vintsimon shakllar (rezbalar) hosil qilish (qarang Rezba nakatlash).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vint sirt

Vint sirt — qoʻzgʻalmas oʻq atrofida oʻzgarmas burchak tezlik bilan aylanuvchi va ayni vaqtda shu oʻq boʻylab oʻzgarmas tezlik bilan ilgarilama harakatlanuvchi tekis chiziq hosil qiladigan sirt. Harakat qiluvchi tekis chiziq toʻgʻrn chiziq boʻlsa, u chizgan V. s. gelikoid deyiladi. Xususiy holda harakatlanuvchi toʻgʻri chiziq oʻqni toʻgʻri burchak ostida kessa, toʻgʻri gelikoid hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil