Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Benzoy kislota

Benzoy kislota (benzolkarbon kislota), C6H5COOH — aromatik kislotalarning dastlabki vakili. Matom massasi 122,05; oqtusli kristall modda. Zichligi 1316 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 122,4°, qaynash temperaturasi 249,2°. Suvda yomon, etanol, efir va ben zol da yaxshi eriydi. Benzoy kislota qadimdan maʼlum organik kislotalardan biri, dastlab 17-asr boshida benzoy smolani quruq haydash yoʻli bilan olingan. Benzoy kislota toluan va peru balzami tarkibida erkin holda uchraydi. Yuqori tragacha qizdirilsa, benzol va karbonat angidrid hosil qiladi. Benzoy kislota va tuzlarida bakteritsid xossa bor. Sanoatda toluolni suyuq fazada 130—160° da va 308—790 kPa bosim ostida (katalizator — So va Mp benzoatlari) havo bilan oksidlab olinadi. Benzoy kislota fenol, kaprolaktam, benzil xlorid ishlab chiqarishda, alkid loklarga yaltirokdik, mustahkamlik va kimyovny barqarorlikni oshiruvchi qoʻshimcha sifatida ishlatiladi. Natriy benzoat oziq-ovqatni konservalashda, Benzoy kislota ning boshqa baʼzi Tuzlari esa farmatsevtik preparatlar olnshda, baʼzi efirlari xushboʻyligi tufayli parfyumeriyada ishlatiladi. Benzoy kislota ning turli hosilalari buyoq sanoatida keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kislotalar
Benzol

Benzol, Bertlov_1825. C6H6 — aromatik uglevodorodlarning oddiy vakili. Molar massasi 78,11, rangsiz, tez yonuvchan, uchuvchan suyuqlik boʻlib, oʻziga xos hidi bor

 g/m3. Qaynash temperaturasi 80,1 °C. Yonganda is chiqadi. Benzol bugʻi havo bilan aralashganda portlovchi aralashma hosil boʻladi. Uglevodorodlar va koʻpchilik organik erituvchilar bilan yaxshi aralashadi. Suvda erimaydi.Gibridlabishi SP²

Benzolning strukturasi|200px|thumb|right
Benzol strukturasining qisqartma shakli|200px|thumb|right

 Tarixi 
Benzolni 1825-yilda ingliz olimi yonuvchi gaz kondensatidan ajratib oldi. Toza benzolni 1833-yilda nemis olimi Eylgard Micherlix kalsiy benzoatni quruq haydab olgan. 1865-yilda nemis olimi Kekule benzol uchun 3 oddiy va 3 qoʻsh bogʻdan iborat 6 atomli halqa shaklidagi formula taklif qildi. Benzol molekulasida uglerod atomlari toʻgʻri yassi olti burchaklik hosil qiladi, lekin qulay boʻlishi uchun u choʻziqroq qilib chiziladi. Fransuz kimyogari Bertlo 1866-yilda atsetilenni 500—600° da qizdirib benzolni olib, sintez usuli yordamida alifatik birikmalardan aromatik birikmalarga oʻtish mumkinligini nazariy jihatdan isbotladi.

 Xossalari 
Benzolning tavsifli xususiyatlaridan biri uning yuqori temperaturaga chidamligidir. Benzol kimyo sanoatining muhim mahsulotlaridan hisoblanadi. U toʻyinmagan uglevodorod boʻlishiga qaramay, asosan oʻrin almashinish reaksiyalariga kirishadi. Masalan, benzolni nitrolab nitrobenzol, sulfolab benzosulfokislota, xlorlab xlorbenzol va geksaxlorbenzol, oksidlab malein angidridi, alkillab etilbenzol va izopropilbenzol, degidrogenlab difenil olish mumkin. Benzol toʻyinmagan birikma xususiyatlarini namoyon qiladigan birikish reaksiyalariga juda qiyin kirishadi. Ularning sodir boʻlishi uchun maxsus sharoit: yuqori temperatura va bosim, katalizator, yorugʻlik nuri taʼsir ettirish talab qilinadi. Masalan, nikel yoki platina katalizatorligida benzol gidrogenlanib siklogeksan, yorugʻlik taʼsirida esa xlorni biriktirib olib geksaxlorsiklogeksan (geksaxloran) hosil qiladi. Benzol boʻyoqlar, portlovchi moddalar, dorivorlar, xushboʻy moddalar, plastik massalar va boshqa birikmalarni olishda hamda erituvchi sifatida ishlatiladi. Benzol katalizator ishtirokida gidrogenlanganda kaprolaktam sanoatining xom ashyosi boʻlmish siklogeksan hosil boʻladi. Kaprolaktam oʻz navbatida polimerlanib, sintetik tola boʻlgan „kapron“ni beradi. Benzol motor yonilgʻilariga ham ishlatiladi. Benzol bugʻi kishi organizmiga yomon taʼsir etadi, qon tarkibini buzadi, qattiq zaharlanganda odam oʻladi. Suyuq benzol teriga kuchli taʼsir qiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Aromatik uglevodorodlar
Benilyuks

Benilyuks — Belgiya, Niderlandiya va Lyuksemburgning iqtisodiy ittifoqi. Ittifoq haqidagi bitim 1958-yil imzolanib, 1960-yildan kuchga kirgan. Rahbar organlari qarorgohi — Bryussel shahrida joylashgan.
thumb|200px| 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ittifoqlar
Benin-siti

Benin-siti — Nigeriya janubidagi shahar. Bendel shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 203 ming kishi (1991). Avtomobil yoʻllari tuguni. Tabiiy kauchukni qayta ishlash, shina ishlab chiqarish korxonalari, yogʻmoy, taxta tilish zavodlari, yogʻochsozlik, mebel fabrikalari bor. Sintetik gilamlar tayyorlanadi. Savdo markazi (palma magʻzi va moyi, kola yongʻogʻi, kakao, kauchuk, qimmatbaho yogʻoch). Hunarmandchilikda yogʻoch va fil suyagini oʻyib ishlash va boshqa rivojlangan. Unt bor. Shahar yaqinidan neft qazib oliiadi. Oʻrta asrlarda (Buyuk Benin) va 19-asr oxirigacha Benin davlati poytaxti boʻlgan. 15—17-asrlarda badiiy hunarmandchiligi, ayniqsa quyma bronza haykallari bilan mashhur boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nigeriya
Benlat

Benlat, fundazol — oʻsimliklarni zamburugʻli kasalliklardan himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy preparat (singib taʼsir etuvchi fungitsid). Bir oz qoʻlansa hidli oq kristall modda, suvda va yogʻlarda erimaydi. 50% li gʻoʻllanuvchan kukun holida ishlab chiqariladi. Qand lavlagi, bodring, pomidor, bugʻdoy, olma, nok, tok va boshqalarlarning unshudring, antraknoz, askoxitoz, kalmaraz va boshqa kasalliklariga qarshi kurashda 0,5—0,8 kg/ga miqdorda suspenziyasi purkaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benoni

Benoni — JARdagi shahar, Transvaal provinsiyasida, Yoxannesburg shahri yonida. Aholisi 100 mingdan ziyod (1990). Benoni tuguni. Oltin qazib olish markazi. Elektrotexnika asboblari ishlab chimriladi. Qora metallurgiya, toʻqimachilik, metallsozlik va mashinasozlik sanoati rivojlangan. Shaharga 1904-yilda asos soliigan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bental

Bental (ing. benthal, yun. benthos — chuqurlik) — okean, dengiz, kul va suv omborlarining turli organizmlar yashaydigan tubi, suv tubidagi organizmlar makonn Suv ostida yashaydigan oʻsimlik va hayvonlar bentosortanizmlar deb ataladi. Suv havzalarining yoritilish sharoiti va suv bosimi turli chuqurliklarda bir xil boʻlmasligi tufayli okean va dengizlar B.i bir necha vertikal zonalarga boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jeremy Bentham

BENTAM (Bentham) Iyeremiya (1748.15.2 London 1832.6.6) -ingliz faylasufi, axloqshunosi. Utilitarizmnnt tanikli vakili. B. fikricha, axloq, shuningdek qonunchilik — inson xattiharakatlarini boshqarib turish sanatidan iboratki, ular kishilarga imkon qadar baxt keltirsin. Inson hayotining oliy maqsadi koʻp odamlarni iloji boricha baxtli qilishdir (altruizm). B. adabiyotga "internatsional" ("baynalmilal") tushunchasini kiritgan. Asosiy asarlari: "Axloq va qonunchilik asoslariga muqaddima" (1830), "Deontologiya yoki axloq haqidagi fan" (1834).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:LGBT huquqlari faollari
Turkum:Britaniyalik yuristlar
Bentonitlar

Bentonitlar, bentonitli gillar — asosan montmorillonit guruhiga mansub minerallardan iborat gillar. Baʼzan tosheovun ham deyiladi. B. tarkibiga montmorillonitdan tashqari gidroslyuda, kaolinit, paligorskit, seolitlar va boshqa ham kiradi. B. vulkanik tuf va kullarning suvda, asosan dengiz havzaaarida digenetik oʻzgarishi natijasida (qarang diagenez) hosil boʻladi. B. kristall tuzilishi qatqat, koʻp suv shima oladigan bulganligi uchun suv taʼsirida koʻpchiydi. B. sanoatda burgʻi qorishmalarini tayyorlashda, metallurgiyada, shuningdek tibbist va boshqa sohalarda ishlatiladi. B. Oʻzbekistonda (Shoʻrsuv, Azkamar, Koʻkayti, Dehqonobod), shuningdek Gruziya, Ozarbayjon, Ukraina (Qrim ya. o.), Rossiya (Tatariston), Qozogʻistonda uchraydi. Qri.mda B.ni kil (gil) deb ataydilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bentos

thumb
thumb
Bentos ( - benthos — chuqurlik) — dengiz va chuchuk suv havzalari tubidagi balchikda va uning ustida yashaydigan organizmlar. Bentos oʻsimliklar (fitobentos) va hayvonlar (zoobentos) Bentosga ajratiladi. Zoobentos oʻz navbatida loyqada yashaydigan hayvonlar — infauna (koʻp tuklilar. ikki pallali mollyuskalar, exiuridlar, sipunkulidlar, ayrim ignaterililar va boshqalar)ga, loyqa ustida oʻrmalab yuruvchilar — onfauna (koʻp tuklilar, mollyuskalar, ignaterililar, qisqichbaqasimonlar), substratga yopishib yashovchilar — epifauna (gʻovak tanlilar, gidroidlar, aktiniyalar. Korallar, mshankalar, dengiz yopgoqchalari, ayrim ikkipallalilar). suv tubi yaqinida suzib yuradigan, baʼzan suv tubiga tushib turashgan nsktobentos (krevetkalar. mizidlar, ayrim goloturiyalar, suv tubi baliklari va boshqalar)ga ajratiladi. Tanasining oʻlchami boʻyicha Bentos makrobentos (5 – 10 mm va undan yirikroq organpzmlar), meyobentos (0.5 mm dan 10 mm gacha) va mikrobeitosga (0.5 mm dan kichik) boʻlinadi. Dengizning sayoz qismida fitobentos asosan makrofitlar suvoʻtlaridan, chuqur qismida esa hayvonlar va bakteriyalardan iborat. Dengizlarda Bentos biomassasi chuqurlik ortishi bilan kamayib boradi. Dengiz tubining 8% ni tashkil etadigan sohil boʻyi suvlari (chuq. 200 m gacha) biomassasiga dengiz biomassasining 60%, aksincha suv tubining 3Gʻ4 qismiga teng boʻlgan abissal qismiga 10% biomassa toʻgʻri keladi. Okean Bentos yalpi biomassasi 10— 12 mlrd. t ga teng. Chuchuk suvlarda Bentos son va turlar jihatidan nisbatan xilmaxil boʻlmaydi. Zoobentos tarkibiga har xil umurtqasiz hayvonlar. fitobentosga suv oʻtlari va gulli oʻsimliklar kiradi. Bentos koʻpchilik baliklar va boshqa hayvonlar uchun oziq hisoblanadi.

 Yana qara 

 Plankton

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pavel Benkov

Pavel Petrovich Benkov (1879.8(20).12, Qozon1949.16.1, Samarqand) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1939). Qozon Badiiy bilim yurtida (1896—1902), Peterburg Badiiyot akadimyasida (1901—06, D. N. Kardovskiydan), Parijda rassom R. Jyulianning xususiy akademiyasida (1906) taʼlim olgan. Italiya, Ispaniya, Fransiyaga safar qilgan. "Kovalevskiy bolalarining portreti", "Rassom ayol portreti" va boshqa asarlar, Qozon Katta teatrining "Ruslan va Lyudmila", "Karmen", "Aida" kabi mumtoz operalari, "Oliya Bonu". "Tohir va Zuhra" kabn spektakllariga dekoratsiya chizgilari yaratdi (1913—28). 1929-yildan Samarqandda. 1930-yildan Samarqand Badiny bilim yurtida oʻqituvchi. Asarlarida, ayniksa, 30-yillar oʻrtalarida yaratgan mavzuli mujassamotlarida Oʻzbskistonni, uning qad. shaharlari qiyofasi, oʻziga xos iqlimi, serkuyoshliligini, oʻzbek millati madaniyatini, kishilarini yorqin boʻyoqlarda gavdalantirdi ("Buxoro timi", 1929; "Xivalik qiz", 1931; "Dugonalar", 1940; "Qahramonning onasi", 1942; "Jangchiga sovgʻa", 1945; "Dutorchi qiz", 1947). "Buxoroda oshxona" (1929), "Eski Buxoro" (1931), "Minorai kalon" (30-yillar), "Koʻcha" (1943), "Registondagi choyxona" (1944) asarlari Oʻzbekistonning mumtoz meʼmoriy obidalari va manzaralariga bagʻishlangan. Portretlar, Samarqandning kucha va bogʻlari, bozor va hovlilari, maydon va choyxonalari, ulardagi hayotning oʻziga xos goʻzalligini yorqin va hayotiy ifodalovchi asarlar ham yaratgan. Oʻzbekistonda tasviriy sanʼatni shakllantirishda, milliy kadrlar yetishtirishda xizmati katta. 1949—97 yillarda Respublikarassomlik bilim yurti B. nomi bilan atalgan.

Ad:. Nikiforov B. M., Pavel Petrovich Benkov, M., 1967; Benkov P. P., Perepiska. Vospominaniya, T., 1981.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Turkum:Rassomlar
Turkum:1879-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1949-yilda vafot etganlar
Turkum:16-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Sason Benyaminov

Sason Gavrilovich Benyaminov (1929.23.4, Buxoro) — opera xonandasi (lirik bariton), Oʻzbekiston xalq artisti (1973). Toshkent konservatoriyasshsh tugatgach (1954), Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni (1962—85). 1960— 79 yillar Toshkent konservatoriyasida, 1979-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog va xonandalik (anʼanaviy ijrochilik) kafedrasi mudiri (198086). Oʻzbek, Gʻarbiy Yevropa, rus kompozitorlari operalarida 40 dan ortiqpartiya ijro etgan: Boʻron (M. Ashrafiy, S. Vasilenko, "Boʻron"), Hamza (S. Boboyev, "Hamza"), Shoh Bahrom, Nuʼmon (M. Ashrafiy, "Dilorom"), Hoji dargʻa (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Robert, Onegin (P. Chaykovskiy, "Iolanta", "Yevgeniy Onegin"), Figaro (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi") va boshqa Repertuaridan oʻzbek kompozitorlarining asarlari oʻrin olgan. Ijrochilik uslubida milliy va Gʻarb opera xonandalik anʼanalari uzviy ifodasini topgan. 1995-yildan Isroidda yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Beotiya ittifoqi

Beotiya ittifoqi — Fiva boshchiligidagi yunon davlatlarining Beotiyadagi (Oʻrta Yunonistondagi viloyat) federatsiyasi (miloddan avvalgi 6-asr — miloddan avvalgi 146 p.). 4-asrda Pelopid va Epaminond davrida — Yunonistondagi eng qudratli siyosiy kuch. 338 y. tarqatib yuborilgan, 3—2-asrlarda qayta tiklangan, miloddan avvalgi 146 y. Yunoniston Rim tomonidan bosib olingach, barham topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarix
Beppu

Beppu — Yaponiyadagi shahar. Aholisi 130 ming kishi (1990). Kyusyu o.ning shim.sharqidagi port. Rangli metallurgiya, kimyo, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Shahar va uning atrofida sulfidli, natriyxlorli va boshqa xil issiq (100°) mineral buloq koʻp. Balneologiya va vulkanologiya ilmiy tadqiqot institutlari mavjud. Turizm rivojlangan. Bemorlar issiq va nam qumga kumilib davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yaponiya shaharlari
Bepushtlik

Bepushtlik, tugʻmaslik, tugʻdira olmaslik — voyaga yetgan organizmning nayel (avlod) qoldirishga ojizligi. Odamda — bir maromda (normal) jinsiy hayot kechirib, boʻyida boʻlishdan saqlanish vositalari (kontratsepiiya)dan foydalanmay, kamida 1 yil birga turib farzand koʻrmaslik "bepushtlik" hisoblanadi. Bepushtlik erkaklarda ham, ayollarda ham uchraydi. Erkaklardagi bepushtlik — tugʻdira olmaslikka jinsiy aʼzolarning tugʻma nuqsoni, yallig'lanish kasalliklari yoki ularning shikastlanishi (qarang Orxit, Epididimit), jinsiy maylning sustligi, shuningdek endokrin sistema faoliyatining oʻzgarishi, urugʻ suyuushgi (sperma)da spermatozoidlar (jinsiy hujayralar) boʻlmasligi yoki ularning urugʻlantira olish xususiyatining yoʻqligi sabab boʻladi. Ayollardagi bepushtlik — tugʻmaslikka bachadon, tuxum yoʻllari, tuxumdon va naylarning yalligʻlanishi, soʻzak, jinsiy aʼzolar sili; ichki sekresiya bezlari (tuxumdon, kalqonsimon bez, buirak usti bezi va boshqalar) faoliyatining buzilishi, balogʻatga yetish davrida infeksion kasalliklar bilan ogʻrish natijasida markaziy nerv sistemasida roʻy bergan jiddiy oʻzgarishlar, jinsiy aʼzolarning yetilmay qolishi — infantilizm sabab boʻlishi mumkin. Yalligʻlanishi tufayli bachadon naylarining bitib qolishi, teshigining juda torayib ketishi sababli ayol tuxum hujayrasi erkak jinsiy hujayrasi (spermatozoid) bilan uchrasha va uruglana olmaydi yoki uruglangan tuxum hujayraning bachadonga utishi kiyinlashadi. Bepushtlikda erxotin tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Bepushtlikni iloji boricha barvaqt aniqlab, sabablari bartaraf qilinsa yaxshi natijaga erishish mumkin. Bepushtlikni vrach davolaydi. Yalligʻlanish jarayoni bilan bogʻliq boʻlgan bepushtda fizioterapiya va kurortlarda davolanish ayn iksa muhim. Endokrin sistemasidagi oʻzgarishlar tufayli bepushtlik roʻy berganda fizioterapiya, kurortlarda davolanish bilan birga gormonal dori-darmonlar ham buyuriladi. Bepushtlikning oldini olishda jinsiy aʼzolarning yalliglanish kasalliklarini oʻz vaqtida aniqlab davolash, abortga yoʻl quymaslik, shaxsiy va jinsiy ozodalik tartiblariga katiy amal qilish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pierre-Jean de Béranger

Beranje Pyer Jan (1780.19.8 Parij—1857.16.7) — fransuz shoiri. Avval klassitsizm uslubida, keyinchalik xalq qo‘shiqlari yo‘lida ijod etgan. "Axloqiy qo‘shiqlar" (1816), "Qo‘shiqlar" (1821), "Nashr etilmagan qo‘shiqlar" (1828) she’riy to‘plamlari bor. Napoleon tuzumini hajv ostiga olgan ("Kirol Iveto", 1813). 1821 va 1828 ylarda din va jamiyat axloqini tahqirlashda ("Kaputsinlar", "Panoh farishtasi"), shuningdek kirolni mazax kilgani ("Navaurra shahzodasi" va b.) uchun ayblanib hibsga olingan. Xayoliy sotsializm goyasiga qo‘shilgan ("Telbalar"). She’rlari o‘zbek tilida e’lon qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berar

Berar — Markaziy Hindistondagi tarixiy viloyat. 1490-yil bu hududda Bahmaniylar davlatidan ajralib chiqqan B. sultonligi vujudga kelgan. 1572-yil Axmadpagar sultonligi tomonidan bosib olingan. 17-asr B. Boburiylar davlatiga qoʻshib olingan. 18—19-asr boshida qisman Haydarobod, qisman marathalarga tobe boʻlgan. 1853-yil inglizlarning OstIndiya kompaniyasiga qaram boʻlib qolgan. Hindiston Respublikasida B. 1960-yilgacha Bombey shtati, 1960-yildan Maharashtra shtati tarkibiga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berbera

Berbera – Somali shimoli gʻarbidagi shahar. Aholisi 65 ming kishi (1981). Mamlakatning Adan qoʻltigi sohilidagi yirik porti, Berbera orqali chorva mollari va teri xom ashyosi arab mamlakatlariga eksport qilinadi. Avtomobil yoʻllari tuguni bor. Baliq ovlanadi. Sement zavodi bor. Berbera atrofidan gips angidridi, qurilish sanoati xom ashyolari olinadi. Berberadan janubida niobiy rudalari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Shaharlar
Turkum:Somali
Berg Alban

Berg Alban (1885.9.11-Vena – 1935.24.12) – avstriya kompozitori, musiqadagi ekspressionizmning eng yirik vakillaridan. 1915—1918 yillar harbiy xizmatda boʻlib, birinchi jahon urushi taʼsirida unga katta shuhrat keltirgan „Votssek“ operasini yaratgan. Asarlarida birinchi boʻlib 20-asrda ommaviy tus olgan dodekafoniya kompozitorlik texnikasi va anʼanaviy tonallik uslubini uzviy bogʻlashga muyassar boʻlgan, uzluksiz yangrovchi kuylar va ularga monand eng zamonaviy garmoniya birlashmalarini muayyan janr hamda shakllar zaminiga moslagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Tarakanov M., Muzikalniy teatr Albana Berga, M., 1976.

Turkum:Kompozitorlar
Paul Berg

Paul Berg (30-iyun 1926) — amerikalik biokimyogar. Oqsillar biosintezida RNK transporatsiyasi rolini tekshirgan. 2 har xil virusdan DNKning rekombinant molekulshirini hosil qilib, shu virus lar asosida individual genlar tuzilishini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1980, hamkorlikda)."BERG (Berg) Pol" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-iyunda tugʻilganlar
Turkum:2023-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Bergamo

Bergamo — Italiya shimolidagi shahar, Bergamo provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 118 ming kishi (1990). Bergamo va avtomobil yoʻllari tuguni. Elektrometallurgiya, qurilish va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, sement, toʻqimachilik sanoati, yoritish asboblari ishlab chiqarish korxonalari mavjud. Geografik xarita va atlaslar tayyorlanadi. Universitet, Karrara akademiyasi suratlar galereyasi bor. SantaMariya Majore cherkovi (XII—XVIII asrlar) saqlangan. G. Donitsetti vatani.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Bergen

Bergen — Norvegiya janubiy gʻarbidagi shahar. Shimoliy dengiz sohilidagi port. Xordalann fyulkesinipg maʼmuriy markazi. Muhim transport yoʻllari tuguni. Bergen stansiyasi. Aholisi 213 ming kishi (1991). Kemasozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Bergen yaqinida yirik neftkimyo sanoati majmuasi bor. Baliq, ovlanadi va baliq mahsulotlari eksport qilinadi. Universitet, savdo maktabi bor. Oʻrta asrlarda shimoliy gʻarbiy Yevropaning yirik savdo markazlaridan biri boʻlgan. Qirol qalʼasi qoldikqari (13-asr), Rozenkrans minorasi (16-asr), Mariya cherkovi (12-asr), kompozitor E. Grig uy muzeyi kabi meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shaharga 1070-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Shaharlar
Turkum:Norvegiya
Henri Bergson

Henri Bergson (18-oktyabr 1859 – 4-yanvar 1941)— fransuz faylasufi, intuitivizm va hayot falsafasi namoyandasi. Kolledj de Frans professor (1900). Fransiya akademiyasi aʼzosi (1914). Bergson fikricha, haqiqiy va boshlangʻich reallik—metafizikkosmik jarayon, "hayotiy shiddat", ijodiy evolyutsiya sifatidagi hayotdir; u intellektga qaramaqarshi boʻlgan intuitsiya vositasi bilan erishiladigan "davomiylik"dan tarkib topgan; materiya, ong, xotira, ruh — "davomiylik"ning turli jihatlaridir. Bergson jamiyatdagi hukmronlikni va itoat qilishni "tabiiy" holat, urushni muqarrar suratda yuz beradigan "tabiat qonuni", deb hisobladi. Asosiy asarlari: "Ongning bevosita maʼlumotlari" (1889), "Materiya va zehn" (1896). "Ijodiy evolyutsiya" (1907), "Axlok va dinning ikki manbai" (1932). Nobel mukofoti laureati (1927)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1859-yilda tugʻilganlar
Turkum:1941-yilda vafot etganlar
Turkum:18-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:4-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Turkum:Fransiyalik nobel mukofoti lauriyatlari
Berdanka

Berdanka — miltiq. Kalibri 10,67 mm, ogʻirligi 4,9 kg, otish uzoqligi 4000 qadam. Amerikalik polkovnik X. Berdan ishlab chiqqan; 19-asr 60- yillarida rus harbiy muhandislari A. P. Gorlov va K. I. Gunnuslar takomillashtirgan. Shundan soʻng AQShda "rus miltigi" nomini olgan. 19-asr 70— 90- yillarida rus qoʻshinlarining asosiy quroli hisoblangan. 1891-yildan boshlab B. oʻrniga rus ixtirochisi S. I. Mosin miltigʻi ishlatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Otashli qurollar
Berdaq

thumb|alt=Berdaq haykali|Berdaq haykali

Berdaq (taxallusi; asl ismi Berdimurod Qargʻaboy oʻgʻli) (1827—Moʻynoq tumani—1900)—shoir, qoraqalpoq adabiyoti asoschisi. Avval ovul maktabida, soʻng madrasada tahsil koʻrgan. Alisher Navoiy, Fuzuliy, Maxtumquli va qoraqalpoq shoiri Kunxoʻja asarlarini chuqur mutolaa qilgan, ulardan oʻrgangan. U tarixni va xalq ogzaki ijodini yaxshi bilgan. Berdaqning lirik sheʼrlarida, dostonlarida qoraqalpoq xalqining 18— 19-asrlardagi ijtimoiy hayoti oʻz ifodasini topgan. U oʻz davri voqealariga, ijtimoiy munosabatlarga zukko shoir sifatida baho beradi. Asarlarida tenglik, insonparvarlik, adolat va vatanparvarlik gʻoyalari ilgari suriladi. Berdaqning ijodida mehnatkash xalqning ahvoli asosiy mavzudir („Boʻlgan emas“, „Soliq“, „Bu yil“, „Umrim“ va boshqalar). Shoir haqiqat uchun, mehnatkash ommaning baxti va kelajagi uchuy fidokor kurashchilarni orzu qiladi („Xalq uchun“, „Menga kerak“ va boshqalar). Tarixiy mavzudagi „Avlodlar“, „Omongeldi“, „Azadosbiy“, „Ernazarbiy“ asarlarida shoir xalq qahramonlarini faxr bilan kuylaydi. Berdaqning „Avlodlar“ asari tarixiy voqealar solnomasi boʻlib, qoraqalpoq xalqi bilan boshqa turkiy xalqlar hayotidagi mushtarak voqealar qalamga olinadi, qabila va xalqlarning kelib chiqishi haqidagi fiqolari bayon qilinadi. Berdaq baʼzi taʼmagir ruhoniylarning kirdikorlarini fosh etadi („Yaxshiroq“, „Shekilli“ va boshqalar), ayollar huquqini himoya qiladi, yoshlarni vatanni sevishga, maʼrifat choʻqqilarini egallashga chaqiradi („Oʻgʻlimga“, „Ahmoq boʻlma“ va boshqalar).

Sheʼriy mushohadalari va hayotga kurashlarida Berdaq mehnatkashlarning baxtiyor yashashini orzu qildi. Berdaq xalqni baxtli qilish haqida oʻylar ekan, Alloxdan madad soʻraydi („Yordam ber“), baxt haqida fikr yuritadi („Izladim“), odil podshoni orzu qiladi („Kerak“), baxtiyor yashaydigan jamiyat qurilishiga umid qiladi. Berdaq ijodi xalq ogʻzaki adabiyoti anʼanalariga yaqin turadi. Ijodining serqirraligi, asarlarining gʻoyaviy va badiiy yuksakligi bilan qoraqolpoq adabiyoti tarixida asosiy mavqeyni egallaydi. Uning koʻpgina asarlari oʻzbek va boshqa xalqlar tillariga tarjima qilingan. Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻistonda Berdaq tavalludining 170 yilligi keng nishonlangan(1998). Toshkent shahridagi hiyobonlardan biriga "Berdaq" nomi berildi va byusti oʻrnatildi. Shoir tugilgan joy — Boʻzatovda ham byusti oʻrnatilgan(1998). Nukus shahrida unga atab haykal qoʻyilgan, musiqali drama teatri, koʻcha va maktabga Berdaqning nomi berilgan.

 

 Tanglauli shigʻarmalari, Nokis. 1956; Tanlangan sheʼrlar, T., 1958; Sheʼrlar, T., 1976.

Ad:. Qurbonboyev B., Berdaq va oʻzbek adabiyoti, T., 1986.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1900-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Berdaq
Turkum:Qoraqalpogʻiston adabiyoti
Turkum:Qoraqalpogʻistonlik shoirlar
Berdi baxshi

Berdi baxshi (Berdiyor Pirimqul oʻgʻli) (?—?) – oʻzbek xalq dostonchisi. 19-asrning 2-yarmi va 20-asrning 30- yillarida Toshkent viloyati Piskent tumani Evalak qishlogʻida yashab oʻtgan. Undan birgina „Alpomish“ dostoni 1926-yilda yozib olingan (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Adabiyot institutida saqlanadi). Bu doston mazmuni va syujeti yoʻnalishi jihatidan boshqa variantlarga oʻxshasada, badiiy shakli jihatidan ishqiyromantik dostonlarga yaqin turadi. Dostonchi uslubida chiroyli tasvirlar va lirizmga, xalq qoʻshiklari va oʻlanlari sheʼriy bezaklariga, samimiy yumor va komizmga oʻta moyillik sezilib turadi. Bu hol oʻtmishda Ohangaron va Piskent atroflarida oʻziga xos dostonchilik maktabi boʻlganligini tasdiqlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Alpomish Soʻz boshi va izohlar bilan nashrga tayyorlovchi T. Mirzayev, T., 1969.
 

Turkum:Oʻzbekiston xalq dostonchilari
Egamqul Berdiyev

Egamqul Berdiyev (1947.1.4, Boʻka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining tabiiyotgeogr. fakultetini tugatgaoʻ (1972). 1965—1978 yillarda Boʻka tumanidagi maktablarda bosh yetakchi, biologiya oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1978-yildan 16-maktab direktori. Berdiyev oʻz ish faoliyati davrida oʻquvchilarni yangi pedagogik texnologiya tamoyillari asosida oʻqitilishiga erishmoqda. Uning tashabbusi bilan maktabda tuman xalq taʼlimi taraqqiyoti haqida hikoya qiluvchi muzey ochilgan; unda 700 ga yaqin eksponat aks ettirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Buvigul Berdiyeva

Buvigul Berdiyeva (1954.18.3, Jomboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand 1ped. bilim yurtini tugatgan (1974). 1975-yildan Jomboy tumanidagi 1maktab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Berdiyeva oʻquvchilarga davlat taʼlim standartlari asosida koʻrgazmali qurollardan unumli foydalangan holda bilim beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:18-martda tugʻilganlar
Turkum:1954-yilda tugʻilganlar
Berdiyor mashara

Berdiyor mashara (Diyorov Berdiyor) (1884—Shahrisabz tumani Chopiq qishlogʻi—1967) — oʻzbek xalq anʼanaviy teatr aktyori. Mizrob masharaning shogirdi. Repertuarida 40 ga yaqin ogʻzaki hajviya, muqallid, hajviy qoʻshiq va oʻyinlar boʻlgan. "Eshoni rais", "Boʻz doʻkoni", "Juvozkash", "Oʻgʻirlik", "Sartarosh", "Tegirmonchi" va boshqa shular jumlasidan. Berdiyor mashara qahramonlar xulqat vorini boʻrttirib koʻrsatgan, hajviy vaziyatga tezda kirishib, qahramon qiyofasi va holatini bsrilib ifodalash qobiliyatiga ega boʻlgan. Hajviy obrazlar Berdiyor mashara ijodida alohida oʻrin tutadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdo

Berdo — toʻquv stanogi (dastgohi)ning asosiy ish organlaridan biri. Qadimdan gazmollar toʻqishda qoʻllangan. Berdo bir-biriga parallel joylashgan bir necha temir plastinkalardan taroq shaklida yasaladi. Berdo toʻquv stanogida tanda iplarini toʻqima eniga bir tekis taqsimlaydi, zichlashtiradi, arqoq ipini toʻqima chetiga uradi, mokini yoʻnaltirib turadi. Plastinkalar orasidan tanda iplari oʻtkaziladi. Berdo toʻquv stanogi bataniga tiqib qoʻyiladi. Berdo tishlari (plastinkalari) zichligiga (har 1 sm ga 2,5 dan 40 tagacha tish) qarab toʻqilgan gazlama zichligi ham har xil chiqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Toʻquv anjomlari
Berdyansk

Berdyansk (1939–58 yillarda Osipenko) — Ukrainaning Zaporojye viloyatidagi shahar (1835-yildan). Azov dengizi boʻyidagi port. Berdyansk stansiyasi. Aholisi 135 ming kishi (1999). "Azovkabel", "Yujgidromash", "Azovselmash" zavodlari bor. Shisha tola, neft moylari ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, pedagogika instituti, mashinasozlik, tokchilik va vinochilik texnikumlari, tibbiyot bilim yurti, badiiy va oʻlkashunoslik muzeylari mavjud. Yozi quruq, issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°), qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 4°), yiliga 380 mm yogʻin tushadi. Shahardan 5 km narida dengiz boʻyida balchiq bilan davolash va iklimiy kurort joylashgan. Kattalar va bolalar sanatoriysi, dam olish uylari ishlab turibdi. Berdyanskga 1827-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ukraina shaharlari
Berezin Ilya Nikolayevich

Berezin Ilya Nikolayevich (1818.19.7 - 1896.22.5) - sharqshunos.

"Sharq boʻylab sayohat" (1849—52) asarini yozgan. Bu asarida Eron, Turkiya, Zakavkazye, Dogʻiston boʻylab qilgan sayohati (1842—45) davrida olgan taassurotlari, sharq mamlakatlarining tabiati, xalqining yashash sharoitlari haqida hikoya qiladi. Shayboniyxon va koʻchmanchi oʻzbeklar tarixiga oid "Tarixi guzida Nusratnoma" asarini eski oʻzbek tilidan rus tiliga ("Sheybaniada") tarjima qilgan.

Rossiyada birinchi boʻlib (1858—88) Rashiduddinninig "Jome attavorix" ("Tarixlar majmui") asarining birinchi jildini rus tiliga tarjima qilgan. Berezin oʻzbek, qoraqalpoq, tatar va boshqird shevalariga oid bir necha asarlar yozgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Turkologlar
Berezina

Berezina — Belarusdagi daryo, Dneprning oʻng irmogʻi. Uzunligi 613 km, havzasining maydoni 24,5 ming km². Berezina suv sistemasiga kiradi (Dnepr va Daugava havzalarini birlashtiradi). Oʻrtacha suv sarfi 145 m’Gʻsek. 505 km masofada kema qatnaydi. Sohilida Borisov, Bobruysk shaharlari joylashgan. 1812-yil noyabrda Napoleon I ning armiyasi Berezinani kechib oʻtgan. Berezina sohillarida 1920 i., 1941-yil va 1944-yillarda qattiq janglar boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Belarusdagi daryolar
Berezina qoʻriqxonasi

Berezina qoʻriqxonasi – Belorussiyaning Vitebsk va Minsk viloyatlaridagi qoʻriqxona. Berezina daryosi havzasining yuqori oqimida. 1925-yilda tashkil etilgan. Maydoni 76201 gektar. Koʻl va botqokliklardan iborat. Qaragʻay, qandagʻoch va qoraqaragʻay oʻrmonlari bor. Qunduz, bobr, los, qobon yashaydi. 1979-yildan biosfera qoʻriqxonasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qoʻriqxonalar
Berezniki

Berezniki (1933-yilgacha Usolye-Solikamskoye) — Rossiya Federatsiyasi Perm viloyatidagi shahar (1932-yildan). Kama suv ombori sohilidagi port. Berezniki stansiyasi. Aholisi 197,6 ming kishi (1999). Shahar yaqinida 17-asrdan ishga tushirilgan osh tuzi, kaliy va magniy tuz konlari bor. Kime sanoati markazi („Uralkaliy“, „Soda“, „Azot“ ishlab chiqarish birlashmalari, kimyo zavodi va boshqalar), titanmagniy kombinati, elektrotexnika, metallsozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 16 asrdayoq tuz olingan. 1883-yilda Rossiyada birinchi soda zavodi qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Berendeylar

Berendeylar — rus yilnomalarida 11-asrdan 12-asr oxiriga qadar tilga olingan turkiy koʻchmanchi qabila. B. nomi baʼzi tarixchilar (S. Pletneva) fikriga koʻra, "boyandurlar" nomining ruscha notoʻgʻri atalishidir. 11-asrning 2-yarmida B. boshqa turkiy xalqlar (bijanaklar, torklar) bilan birga rus yerlarining janubiy rayonlariga (Kiyev, Pereyaslav knyazliklariga yaqin) kelib joylashib olgan. Taxminan 1146-yilda bular bitta qabilaga birlashib, "qoraqalpoklar" ("chernie klobuki") deb atalgan. Moʻgʻullar istilosi vaqti (13-asr boshi)da B.ning bir qismi Bolgariya va Vengriyaga borib joylashgan, yana bir qismi Oltin Oʻrda aholisiga qoʻshilib ketgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beriberi

Beriberi (singalcha beri — darmonsizlik), B1, avitaminoz, alimentar polinevrit — ovqatda B1, vitamin (tiamin) yetishmasligi va uning organizmda oʻzlashtirilishi buzilishidan paydo boʻladigan kasallik. 1910—30 yillarda Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda ham qayd qilingan. Bunga asosan oqlangan (kepaksiz) guruch yeyish sabab boʻlgan. Kasallik sababini Yava orolida ishlab turgan gollandiyalik vrach Eykman 1897-yilda aniqlagan. U tovuqlarni suvda pishirilgan toza oqshoq bilan boqqanda shu kasallik roʻy bergan. Ularni guruch kepagi bilan boqqanda esa tuzalgan. Keyinchalik guruch kepagida B1 vitamin borligi aniqlandi.

Kasallik asosan janubiy, Janubi Sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida uchraydi. Bunda ko'proq periferik nervlar zararlanib (polinevrit), yurak-tomir sistemasi va ovqat hazmi buziladi. Muskullar (ayniqsa oyoq, boldir muskullari) atrofiyasi, shishi kuzatiladi; oyoq muskullari qattiq ogʻriganligi va shishib ketganligi tufayli bemor tovonini ayab, barmoqlariga va oyoq panjasining tashqi chekkasiga tayanib yuradi. Kasallikning oldini olish uchun kepakli javdar va bugʻdoy noni, suli yormasidan pishirilgan ovqatlar buyuriladi. Bemorlar B1 vitamin preparatlari, achitqi, undirilgan bugʻdoy va boshqa bilan davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kasalliklar
Avitaminoz

Avitaminoz (yuncha – inkor qoʻshimchasi va vitaminlar) – organizmda vitaminlar yetishmasligi natijasida paydo boʻladigan kasallik. Masalan, vitamin C yetishmasligi lavsha (singa), vitamin B, yetishmasligi beri beri, vitamin D yetishmasligi raxit, vitamin RR yetishmasligi pellagra kasalligiga sabab boʻladi. Homiladorlikda, koʻpincha tuqqandan keyin roʻy beradigan chillashir kasalligi ham avitaminoz natijasidir. Bitta vitamin yetishmasa, mono, koʻp vitamin yetishmasa, poli kelib chiqadi. Birinchi marta 1880-yilda rus vrachi N. I. Lunin avitaminozni tajriba yoʻli bilan hosil qilgan. Avitaminozning oldini olish uchun vitaminga boy sabzavot va mevalarni koʻproq isteʼmol qilish, vitaminli masalliqlarni yaxshi saqlash, ovqat pishirganda vitaminlarning parchalanib ketishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Davosi: vitaminga boy taomlar buyuriladi yoki organizmda qaysi vitamin yetishmasa, oʻsha vitamin preparatlari beriladi. Avitaminoz hayvonlarda ham uchraydi. Bunday hayvon koʻpincha qisir qoladi yoki bola tashlaydi. Yangi tugʻilgan bolasi yaxshi oʻsmaydi, hatto tez kunda nobud boʻladi. Kasallikning oldini olish uchun hayvonlarni, ayniqsa yosh hayvon va parrandalarni servitamin ozuqalar bilan boqish kerak.

 

Turkum:Kasalliklar
Berill

Berill — halqasimon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi AI2Be3(Si60ll. Kristachlari olti qirrali prizmalar shaklida. Shishasimon yaltiroq. Rangi yashil, sargʻishoq kulrang. Qattiqligi 7,5—8; sof ogʻirligi 2,6—2,7. Berill pnevmatolitgidrotermal konlarda, pegmatit, greyzenlar bilan birga, kvarsli yertomirlar va boshqa joylarda uchraydi. Tarkibida xrom boʻlgan tinik, yashil Berill zumrad rangsizi, pushtisi vorobyevit; zangori moviy turi akvamarin, tillarangsargʻishi geliodor deyiladi.

Berillning zumrad va akvamarin, geliodor kabi qimmatbaho tosh sifatida zargarlikda, rudalari metallurgiyada berilliy olishda, tuzlari sanoatning boshqa tarmoqlarida va tibbiyotda ishlatiladi. Oʻzbekiston, AQSH, Kolumbiya, Madagaskar, Ukrainada konlari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Javohirlar
Turkum:Berill guruhi
Berilliy bronzasi

Berilliy bronzasi — berilliyning mis bilan qotishmasi (qarang Bronza).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyo
Berilliy karbid

Berilliy karbid — berilliy bilan uglerodning kimyoviy birikmasi (Ve:S). Berilliy karbid berilliy kukunini grafit bilan aralashtirib, 2100—2200C° da qizdirib olinadi. Undan yuqori trada oʻtadigan yadro reakinyalarini susaytiruvchi vosita sifatida foydalanish mumkin (qarang Karbidlar).

 Kimyoviy reaksiyalari 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Karbidlar
Turkum:Metall karbidlari
Berilliy oksid

Berilliy oksid, VeO -berilliyning kislorod bilan birikmasi; oq poroshok, zichligi 3025 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 2578°, qaynash temperaturasi 4300°. 2100° gacha barqaror va 2100—2578° da barqaror modifikatsiyalari mavjud. Tabiiy sharoitda royatda kam (bromellit minerali shaklida) uchraydi. Suvda erimaydi, kislotalarda erib, Be2* tuzlarini hosil qiladi (qizdirilgan Berilliy oksid faqat konsentratlangan H2SO4 va HF da, suyultirilgan berilliy oksid esa faqat NGʻ da eriydi). Ishqorlar bilan suvda eriydigan tuzlar (berillatlar)ni kuydirilmagani 1000° dan yuqori trada suv bugʻi bilan taʼsirlashib, gaz holidagi berilliy gidroksidi hosil qiladi. Berilliy oksid berilliy gidroksidni berilliy tuzlarini yuqori haroratlarda parchalab olinadi. Elektr oʻtkazuvchanligi kam va issiq oʻtkazuvchanligi katta (misnikidan sal ortiq) materiallar hamda oʻtga chidamli maxsus sopol mahsulotlar va tigellar tayyorlashda, yadro reaktorlarida – iyeytronlarni susaytiruvchi va qaytaruvchi sifatida, rentgepotexnikada – rentgen nurlarini oʻtkazuvchi shishalar tayyorlashda organik sintezda – katalizator sifatida ishlatiladi. Berilliy oksid zaharli, nafas yoʻllarini yalligʻlantiradi, oʻpkaning surunkali kasalligi – berilliozga sabab boʻlishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oksidlar
Berilliy qotishmalari

Berilliy qotishmalari -berilliynmsh turli metallar bilan hosil qilgan qotishmalari. Odatda, Berilliy qotishmalari tarkibida boshqa metallar koʻproq boʻladi, lekin berilliy (Be) ularda baʼzi muhim xossalar paydo qiladi. Masalan, misning 2—2,5% Be bilan hosil qilgan qotishmalari (berilliy bronzalari) eng koʻp tarqalgan. Ular juda mustahkam va qayishqoq boʻladi; Alyuminiy ning Be bilan hosil qilgan qotishmalari rentgen nurlarini yaxshi oʻtkazadi.

Magniy qotishmalariga ozgina Be qoʻshilsa, ularning korroziyaga chidamliligi sezilarli darajada ortadi. Baʼzipoʻlat vachoʻyanlarga Be qoʻshilgasha ular ancha pishiklashadi. Berilliy qotishmalari metallurgiyada, muhim prujinalar, elektr kontaktlari, soat mexanizmlari, kompas dstallari, yuqori temperatura va bosimda ishlaydigan shesternya, vtulka va podshipniklar tayerlashda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliylash

Berilliylash — metall yoki qotishmalarning sirtqi qatlamini 1100° gacha trada oksidlanishdan saqlash maqsadida Be bilan qoplash. B. uchun 98—99% Be (yoki ferroberilliy) va 2—1% NH4C1, yo boʻlmasa, 75% Be (yoki ferroberilliy), 23% A12O3 va 2% NH4C1 kukunlari aralashmasi ishlatiladi. Metall (yoki qotishma) ana shu aralashmada 950—1050° trada 4—10 soat qizdiriladi, berilliy metall (yoki qotishma)ning sirtqi qatlamiga singib, uning korroziyaga va issiqqa chidamlilngini keskin oshiradi, boshqa xossalari ham yaxshilanadi. B. baʼzan, faqat muhim issiqlikka chidamli qotishmalar uchun qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bering Vitus Ionassen

Bering Vitus Ionassen (Ivan Ivanovich) (1681 — 1741.8.12) — dengizchi sayyoh, kapitankomandor. Asli daniyalik, 1703-yil rus flotiga taklif qilingan. 1724-yilgacha Boltiq va Azov dengizlari flotlarida xizmat qilgan. Beringga 1725-yilda Osiyo bilan Amerika quruqlik orqali tutashganligi yoki boʻgʻoz orqali ajralganligini aniqlash vazifasi topshirilgan. Kamchatka ekspeditsiyasi (1728—30)ga boshliq qilib tayinlangan. Ekspeditsiya Chukotka yarim oroli bilan Alyaska oraligʻidagi boʻgʻoz (keyinchalik Bering nomiga qoʻyilgan) orqali 67° 18’ gacha suzib oʻtib yana orqaga qaytadi. Bering 1733-yil Kamchatka ekspeditsiyasiga boshliq qilib tayinlandi. 1741-yil 17-iyulda Bering dengiz orqali Shimoliy Amerika sohillariga yetib bordi. Aleut orollaridan baʼzilarini kashf qildi. Orqaga qaytishda Kamchatka sharqidagi orollardan biri (hozirgi Bering oroli) da qishladi va oʻsha yerda vafot etdi. Bering nomiga Tinch okean shimolidagi dengiz, boʻgʻoz va orol qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sayyohlar
Emil von Behring

Emil von Behring ( 1854-yil 15-mart —1917-yil 31-mart) — nemis mikrobiologi, immunologi. Qoqshol va difteriyaga, qarshi antitoksin zardob topgan. Difteriyaga qarshi faol immunlash usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1901).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1854-yilda tugʻilganlar
Turkum:1917-yilda vafot etganlar
Turkum:15-martda tugʻilganlar
Turkum:31-martda vafot etganlar
Bering boʻgʻozi

Bering boʻgʻozi – Shimoli-Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerika oraligʻidagi boʻgʻoz. Shimoliy Muz okeani (Chukotka dengizi)ni Tinch okean (Bering dengizi) bilan bogʻlaydi. Uzunligi 96 km, kengligi 86 km, eng sayoz joyining chuqurligi 36 m. Oktabrdan avgustgacha boʻgʻozda suzib yuruvchi muzlar koʻp boʻladi.

Antropogen davrida Bering boʻgʻozi oʻrnida bir necha marta dengiz tubi koʻtarilib har ikki qitʼani birlashtiruvchi quruklik „koʻprigi“ paydo boʻlgan. Boʻgʻoz oʻrtasidagi Diomid orollari orqali Rossiya Federatsiyasi va AQSHning davlat chegarasi oʻtgan.

Bering boʻgʻozini dastlab 1648-yil kazak SI. Dejnev suzib oʻtgan, soʻngra 1728-yilda V. Bering ekspeditsiyasi tadqiq qilgan (boʻgʻoz ekspeditsiya rahbari nomi bilan atalgan). Sohillari 1732-yil xaritaga tushirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Bering oroli

Bering oroli — Bering dengizining Komandor orollari guruhidagi orol (RF). Maydoni 1,7 ming km². Janubi sharqiy qismi togʻli (eng baland qismi 751 m), paleogenneogenning tuf va antropogenning effuziv yotqiziqlaridan tuzilgan. Iqlimi okean subarktika iqlimi. Yiliga 500 mm yogʻin yogʻadi. Asosan, tundra oʻsimliklari, soyliklarda lakana kayin, tol, chetan (ryabina) oʻsadi. Sohilida dengiz mushugi, sivuch yashaydi. Aholisi — ruslar va aleutlar. V. Bering nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Orollar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Ivan Beritashvili

Ivan Solomonovich Beritashvili (Beritov) (1884.29.12, Gruziyaning Vedjini qishlogʻi—1974.29.12, Tbilisi) — fiziolog, Gruziya fiziologlari maktabinn yaratgan, akademik (1939), Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1944). Ilmiy ishlari oliy nerv faoliyati va markaziy nerv sistemasi fiziologiyasiga oid. Xotiraning fiziologik, psixologik va fizikkimyoviy asoslarini oʻrgangan."Beritashvili Ivan Solomonovich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berk koʻllar

Berk koʻllar – suvi oqib chiqmaydigan koʻllar. Berk koʻllar suvlari, asosan, bugʻlanadi va qisman yer ostiga sizib ketadi. Dasht va chala choʻl zonalaridagi berk oʻlkalarda va abadiy muzloq yerlar keng tarqalgan joylarda koʻp uchraydi. Berk koʻllar Sharqiy Sibir va Saxada (Yakutiya), Oʻrta Osiyoda koʻp. Kaspiy va Orol dengizlari, Balxash, Lobnor, Oʻlik dengiz, Issiqkoʻl va boshqa koʻllar berk koʻllardir. Qurgʻoqchil iqlimli joylardagi berk koʻllarlarning suvi shoʻr boʻladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Geografik terminlar
Berk oʻlka

thumb|
Berk oʻlka  – oqar suvlari ichki dengiz yoki okeanga borib quyilmaydigan oʻlka. Iqlimi qurgʻoq boʻlganidan berk oʻlkada suv kam boʻladi. Ayrim daryolargina kesib utib, okeanga quyiladi (mas. Nil daryosi). Berk oʻlkada bunday daryolarga odatda kuyi va oʻrta oqimida birorta ham irmoq kelib quyilmaydi, aksincha, sugʻorishga sarf boʻlishi, yer ostiga sizib ketishi va koʻplab bugʻlanishi natijasida daryolarning suvi kamayib boradi. Yogʻinning hammasi bugʻlanib ketadi. Berk oʻlkadagi yirik daryolar (Idel, Ural, Kura, Amudaryo, Sirdaryo, Ili va boshqalar) maʼlum biron koʻlgagina quyiladi, kichikroq daryolar (Oʻrta Osiyodagi Zarafshon, Qashqadaryo, Chuy, Talas, Tajan, Murgʻob, Atrek kabi daryolar) esa sugʻorishga sarf boʻlishi, bugʻlanishi va yer ostiga sizib ketishi natijasida yoʻl-yoʻlakay tugab ketadi. Eng katta berk oʻlkalar Afrika va Osiyoda. Kaspiy dengizi havzasi va Oʻrta Osiyo (Orol dengizi va Balxash koʻli) havzalari eng katta berk oʻlkalardan hisoblanadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Oqmas koʻl
 Daryo havzasi
Berk havza

Berk havza – suvi okean va dengizlarga oqib chiqmaydigan daryo yoki koʻl havzalari (qarang Berk oʻlka).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Havzalar
Berkaxon

Berkaxon (rus solnomalarida — Berkay) (1209—1266) — Oltin Oʻrda xoni (1255—1266). Chingizxonning nabirasi, Joʻjixonning uchinchi ugʻli, Botuxonning ukasi. Berkay oʻz davlatining harbiyi qtisodiy qudratini oshirish uchun hunarmandchilik va savdo-sotiqni rivojlantirishga katta ahamiyat bergan, shu maqsadda u 1257-yil bosqoqlik harbiysiyosiy tashkilotini tuzib, uning vositasi bilan Oltin Oʻrdaga tobe yerlarda, jumladan Rusda mahalliy hokimiyat ustidan nazorat oʻrnatgan, aholini yalpi roʻyxatga olib, soliq undirish sistemasini tartibga solgan. Moʻgʻullar Eronni bosib olib, Bagʻdodni zabt etgach (1258), Berkaxon Ozarbayjonni Oltin Oʻrdaga qoʻshib olish maqsadida Hulokuylarga qarshi kurash boshlagan, bu borada u oʻziga ittifoqchi izlab Misr sultoni Beybars bilan yaqin diplomatik aloqalar oʻrnatgan. 1264-yil Berkaxon Hulokuxonga qarshi qoʻshin tortib, uni Kura daryosi sohilida magʻlub etgan, ammo 1265-yil Ozarbayjonga yana yurish qilganda toʻsatdan vafot etgan. Berkaxon hukmronligi davrida Oltin Oʻrda aholisi islom diniga kiritila boshlagan, ikkinchi poytaxt — Saroy Berka qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1209-yilda tugʻilganlar
Turkum:1266-yilda vafot etganlar
Turkum:Mongoliya
Turkum:Madrasa asoschilari
Turkum:Oltin Oʻrda hukmdorlari
Berkli Jorj

BERKLI (Berkeley) Jorj (1684.12.3, DayzartKasl, Irlandiya—1753.23.1, Oksford) — ingliz ilohiyot olimi va faylasufi. Uning taʼlimotiga binoan, tashqi dunyo idrok va tafakkurdan mustaqil holda mavjud emas, aksincha narsalar qanday idrok qilinsa, shunday holdagina mavjuddir, inson tasavvuri undagi ilohiy ruhning inʼikosidir. Asosiy asarlari: "Inson bilimlarining prinsiplari haqida traktat" (1710), "Gilas va Filonus oʻrtasidagi uch suhbat" (1713), "Alsifron" (1732). "Ssyris" (1744). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkliy

Berkliy, berkeliy (Berkelium), Bk — davriy sistemaning III guruhiga mansub radioaktiv element, sunʼiy yoʻl bilan olnngan aktinoidlara&n biri, atom raqami 97. Barqaror nzotoplari yoʻq. Massa sonlar" 240—251 (241 bundan istisno) boʻlgan 10 ta izotopi olingan. Uzoqyashaydigan izotoplardan 247Vk ning yarim yemirilish davri T1Gʻ2 q 1380 y; anurlanuvchi, 249Vk ning yarim yemirilish davri T1Gʻ2q314 kun; (5nurlanuvchi. Amerikalik olimlar siklotronda ameritsiy oksidi 24|At,O3 ga apurlar tushirish yoʻli bilan sintez qilgan (1949). Lantanoidlar qatorida lantandan keyin 8urinda turadigan element Shvesiyadagi Itterbn shahrining nomi bilan terbiy deb atalganidek, aktinoidlar qatorida aktiniydan keyin 8urinda turadigan Berkliy ham AQSH dat Berkli shahrining nomidan olib atalgan. Berkliy kumusheimon oqmetatl. Ikki modifikaniyada mavjud; polimorf oʻzgarish temperaturasi 980° ga yaqin; suyuqlanish temperaturasi 1050° atrofida, qaynash temperaturasi 2630° atrofida; zichligi 14,8 gGʻsm3. Berkliy juda taʼsirchan. Berkliy xossalari kam oʻrgaiilgan. Berkliy izotoplari yadro fizikasi va radiokimyoda ilmiy tadqiqot ishlari uchun qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

{{Unsurlar davriy sistemasi}}

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Berkshir choʻchqa zoti

250px|thumb
BERKSHIR CHOʻCHQA ZOTI — Angliyaning Berkshir grafligida 18-asr oxirida mahallin choʻchqa zotini Neapol, portugal, xitoy choʻchqa zotlari bilan chatishtirish natijasida yetishtirilgan. Goʻsht va yogi (sala) uchun boqiladi. Tana tuzilishining yirikligi va tez yetilishi bilan boshqa zotlardan ajralib turadi. Voyaga yetgan erkagining vazni 220– 250 kg. Ona choʻchqalarning vazni 180– 200 kg. Har gal 8—9, ayrimlari 10—13 bola tugʻadi. Yaylovda boqishga moslashgan. Berkshir choʻchqa zoti z. jahondagi koʻpgina mamlakatlarga tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkqora qabristoni

Berkqora qabristoni — Qirgʻiziston Respublikasi Talas vodiysining Berkqora togʻi oraligʻida joylashgan chorvador qabilalar qabristoni (miloddan avvalgi 3-asr—milodiy 1-asr), 1938—39 yillarda A. N. Bernshtam tekshirgan. Berkqora qabristoni ikkita markaziy maqbaraga ega boʻlib, atrofi tosh fob bilan oʻralgan doira shaklidagi tepalikdan iborat. Yertoʻlaga oʻxshash qabrlardan tosh idishlar, qurolaslahalar, kumush va oltin bilan bezatilgan xilmaxil buyumlar: quloqli XHToii piyolachalari, arelon surati solingan kamar, halqalar topilgan. Skiflar (miloddan avvalgi 3-asr) sanʼatiga xos buyumlar bor. Berkqora qabristoni maqbaralari patriarxal uruglar xilxonasini tashkil etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil