Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ichki nutq

Ichki nutq — 1) kishining oʻzoʻziga qaratilgan (koʻpgina xattiharakatini rejalashtirish maqsadidagi) nutqi, ovozsiz ichki mulohaza. Bu ichki kodga muvofiq, oshkora tovushsiz amalga oshiriladi; 2) tovushsiz artikulyar harakat ("ichda gapirish"). I.n.ni oʻrganish, tajriba asosida qayd etish til va tafakkur, til va nutq, fikrlash shakli hamda nutqni Idroklash jarayonlarini chuqur tadqiq etish imkonini beradi. Ichki nutq, aslida, aqliy voqealar dunyosini ochib berishga xizmat qiladi va bu ma'noda tilshunoslar, psixologlar hamda fiziologlar kabi turli sohalardagi olimlar tomonidan chuqur o'rganiladi. Ushbu jarayon haqida ma'lumotlarni "O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi"ning birinchi jildida, 2000-yilda Toshkentda chop etilgan nashrda ham topish mumkin.

Tadqiqotdan kelib chiqqan holda, ichki nutq asosan monologiky xarakterda bo'lib, u kishi ruhiyatining ichki tovushlariga qaraganda, fikrlar bayoniga ko'proq asoslanadi. Bu nutq shakli, o'z-o'zini anglash, shaxsiy refleksiya, ichki kechinmalar va individuallikni aks ettiruvchi ichki suhbattir. Ushbu jarayon shaxsning o'z-o'zini tahlil qilishida va o'ziga xos analitik hamda mulohazali fikrlar ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi. Qolaversa, ichki nutqi rivojlangan inson tashqi nutq sohasida ham rivojlanishga erishsa, bu ikkisi birlashib, chiroyli va jozibador nutq hosil qiladi. Ushbu jarayon ta'sirli va mukammal nutq mahoratini shakllantirish uchun ham muhimdir. Bu borada S. Karimovning "Nutq madaniyati va mutolaa san'ati" kitobi foydali ma'lumotlar beradi.
Ichki sayyoralar

Ichki sayyoralar, Yer guruhi sayyoralari — Quyoshga eng yaqin turgan 4 ta katta sayyora — Merkuriy, Venera, Yer, Mars (qarang Sayyoralar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki tekisliklar

Ichki tekisliklar - Janubiy Amerikaning And togʻlari, Braziliya yassitogʻligi va Patagoniya oraligʻidagi (10° dan 39° j.k.gacha) meridian boʻylab joylashgan botiklar sistemasi. Tarki-biga Mamore, Pantanal, Granchako, Pampa tekisliklari va Ikki dare oraligʻi kiradi. Asosan, akkumulyativ (bal. sharqida 50 m dan 70 m gacha, gʻarbida 500—600 m gacha) tekisliklardan iborat. Qalin delyuvial-allyuvial yotqi-ziqlardan tuzilgan, baʼzi yerlarida bal. 200—1400 m li qattiq jinslardan iborat tepaliklar uchraydi. Janubiy qismida lyoss qatlamlari keng tarqalgan. Landshaftning zonal tiplari harak-terli, shimolida subekvatorial savanna va savanna oʻrmonlari tropik siyrak oʻrmonlar orqali subtropik savanna, preriya va dashtlarga oʻtib boradi. Paragvay va Parana daryolari boʻylab botqoqlashgan oʻrmonlar mintaqasi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki urugʻlanish

Ichki urugʻlanish — hayvonlarda erkagi urugʻ hujayralarining urgʻochisi jinsiy yoʻllariga kiritilishi (qarang Urugʻlanish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki xoʻjalik rejasi

Ichki xoʻjalik rejasi - xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarning belgilangan maqsadlari va unga erishish chora-tadbirlari majmui. I.x.r. muayyan xoʻjalik yurituvchi subʼyektning ixtisoslashuvi va mavjud i.ch. resurslarini hisobga olgan holda belgilanadigan vazifalar hamda ularni amalga oshirish chora-tadbirlarini aks etti-ruvchi ichki meʼyoriy hujjatdir.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida I.x.r. bevosita u yoki bu mahsulot (tovar)ga nisbatan talab va taklif, sifat jihatdan isteʼmol qilinish darajasi, narx va b. omillar asosida belgilanadi. I.x.r.da belgilangan barcha vazifa va chora-tadbirlar xoʻjalik yuritish subʼyektining biznes rejasida aks ettiriladi. Biznes rejani tuzishda xoʻjalikdagi tashkiliy, iqtisodiy, tabiiy (mas, qishloq xoʻjaligi korxonalarida) omillar asosida har bir tarmoqning i.ch. salohiyatiga erishish, tarmoklarning muqobil uygʻunligini taʼminlash hamda ilgʻor texnologiya, texnika va tajribalarni tadbiq qilish asosida kam xarajat evaziga eng yuqori daromad (sof fonda) olish, xoʻjalikni barqaror rivojlantirish va raqobatbardosh tovarlar bilan bozorlarni egallash asosiy vazifalar sifatida tan olinadi (yana qarang Biznes rezka). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichki xoʻjalik hisobi

Ichki xoʻjalik hisobi - muay-yan bir korxona yoki tashkilotda xoʻjalik yuritish usuli; uning boshqa xoʻjalik subʼyektlari bilan boʻladigan muno-sabatlari majmuini muvofiklashtirish, boshqarish va nazorat qilishga xizmat qiladi. Bozor sharoitida I.x.h. maqsad va mohiyat jihatdan tijorat hisobi sifatida namoyon boʻladi hamda korxona (tashkilot)ning boshqa xoʻjalik subʼyektlari oldidagi majburiyatlarini amalga oshirish nuqtai nazardan ishlab chiqiladi.

I.x.h. korxona (tashkilot) xoʻjalik hisobinpt tarkibiy va ajralmas qismi boʻlib, muayyan xoʻjalik yuritish subʼyektiga qarashli ichki boʻlinmalar qar birining faoliyat yoʻnalishlari va ularning oʻzaro munosabatlariga asoslanadi. Har bir ichki boʻlinmaning ixtisoslashuviga muvofiq mahsulot i.ch. yoki ish bajarish (xizmat koʻrsatish) yuzasidan miqdoriy topshiriq, uni bajarish uchun lozim boʻlgan xarajat tarkiblari, moddiy manfaatdorlik tizimi va b. tegishli koʻrsatkichlar boʻyicha meʼyorlar I.x.h.da oʻz aksini topadi. I.x.h. da nisbatan erishilgan yakuniy natijalar ichki boʻlinma jamoalari aʼzolarini moddiy ragʻbatlantirishga asos ilib olinadi. Bozor sharoitida I.x.h., yaʼni tijorat hiso-bining asosiy tamoyillari sifatida ishlab chiqarish (xizmat koʻrsatish)ni mustaqil tashkil qilish, oʻzini oʻzi boshqarish va moliyaviy qoplash, har bir aʼzoni oʻz mulkiy ulushi miqdorida moddiy javobgarlikka tortish, moddiy ragʻbatlantirish va b. tamoyilar kuchli amal qiladi.

Qurbon Choriyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichkilar

Ichkilar — Movarounnahrda (temuriylar, shayboniylar) va Hindistonda (boburiylar) hukmdor saroyida xizmat qiluvchi navkarlar, xos qoʻriqchilar, mulozimlar va beklar. Asosan, hukmdorga yaqin va sodiq zodagonlar safidan oʻrin olgan I. zarur vaqtlarda harbiy harakatlarda ham ishtirok etgan: "Gʻoʻlda Qosimbek va yovuq ichkilar edi" (Boburnoma). I. baʼzan ichki beklar istshyuhi bilan ham yuritilgan. Boburning taʼkidlashicha, I. davlat oldidagi ul-kan xizmatlari evaziga ulugʻ beklar darajasiga koʻtarilgan hamda saltanatdagi mavjud imtiyozlarga ega boʻlgan. Hukmdor saroyidan uzoqdagi viloyat va tumanlarda faoliyat kursatuvchi beklar — tashqi beklar yoki sarhad beklari deb yuritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Lavozimlar
Ichkilik xumori

Ichkilik xumori - surunkali alkogolizmga mubtalo boʻlganlar ichkilikdan voz kechganida kuzatiladigan "xumor" holati. Surunkali alkogolizmdagi abstinent holati (sindromi). Bu somatovegetativ, nevrologik va ruhiy buzilish alomatlari yigʻindisi (simptomokompleks) boʻlib, muntazam ravishda spirtli ichimlik ichadigan kishi uni ichmay qoʻyganida kuzatiladi. I.x.da yuz va koʻz qizaradi, yurak urishi tezlashadi, qon bosimi koʻtariladi, yurak sohasida noxush sezgi, bosh aylanishi va ogʻrigʻi, terlash, sov-qotish, qoʻl barmoklari, bugim va mus-kullar, shuningdek, meʼda va jigar sohasida ogʻriq, qoʻl yoki tananing qaltirashi, ich ketishi, chanqash, koʻngil aynishi, qusish, ishtaha yoʻqolishi, holsizlik, uyqu buzilishi kabi alomatlar namoyon boʻladi. Bunday holat maʼlum bir miqdorda spirtli ichimlik ichilsa, yoʻqolgandek, bemorning umumiy ahvoli yaxshilangandek tuyuladi, lekin bu vaqtincha boʻlib, 2—3 so-atdan soʻng bu alomatlar yana koʻzga tashlanadi va kishi spirtli ichimlik to-pishga va ichishga harakat qiladi; u spirtli ichimlikni oʻzining jismoniy va ruhiy holatini yengillashtirib turish maqsadida betoʻxtov ichib turishga majbur boʻlib qoladi. Bunday toʻxtovsiz yoki "yotib ichish" bir necha kundan bir necha haftagacha va hatto bir necha oygacha davom etadi.

Bemor ichkilikbozlikdan davolanmay, ichishni davom ettiravergach, I.x. sindromining alomatlari kuchayib, murakkablashib unga ruhiy kasallik belgilari qoʻshiladi. Uning kayfiyatida tushkunlik, tez oʻzgaruvchanlik, taʼsirchanlik, qoʻrqoqlik paydo boʻladi, atrofdagilardan shubhalanish, gumonsirash, ularga ishonmaslik kabi alomatlar, shuningdek, oʻz-oʻzini ayblash, uyqu buzilishi, yomon va qoʻrqinchli tushlar koʻrish, har xil qoʻrqinch va vahimalar kuzatiladi. Ayrim hollarda bu sindrom oʻtkir alkogol psixozlari — alkogol deliriysi (oq alahlash), alkogol gallyusinozi va b.ga oʻtib ketishi mumkin.

Bunday dardga yoʻliqqan bemor narkologiya shifoxonalarida shu soha mutaxassislari tomonidan davolanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ichkuyov

Ichkuyov — nikohdan soʻng kelinning otasinikida yashaydigan kuyov. I. Sharqda, xususan, Oʻrta Osiyo xalqlari oʻrtasida tarqalgan. I.ning paydo boʻlishi katta oilaning yemirilib, uning oʻrnida kichik oila (qalin toʻlashga asoslangan nikoh)ning paydo boʻlish davriga toʻgʻri keladi. Baʼzi xalqlarda matrilokal joylashuv asosiy oʻrinda turadi (qarang Nikoh). I.lik Osiyo va Afri-kadagi koʻpgina xalqlarda hozirgacha turli shakllarda saqlanib kelmoqda. Oʻrta Osiyo xalqlarida bu jarayon mil. 1ming yillikning 2-yarmidan boshlangan. I.likning dan biri ishlab berishdir. Oʻtmishda qalin toʻlashga qurbi yetmaydigan yigit boʻlgʻusi qaynotasi uyida turib, maʼlum muddat ishlab berishga rozi boʻlar, bu muddat tugagach, qalin majburiyatidan ozod boʻlardi. I.likning yana bir turi — kuyovning kelin oilasiga kirishidir. Bunday hol oʻzbeklarda koʻch kuyov (kuchidan foydalanish mumkin boʻlgan kuyov), tojiklarda xonadomod (uy kuyov) deb ataladi. Hoz. davrga kelib I.lik mazmunan oʻzgardi. Ishlab berish orqali I. boʻlish odati tamoman tugadi. Yagona qizi boʻlgan (yoki qizi bilan qolgan) keksa ota-ona kuyovni I. qilmoqchi boʻlsa, uni teng huquqli, yaʼni oʻz oʻgʻli-day, hatto, oilaga boshliq qilib qabul qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ish

Ish:

1) umumiy maʼnoda — muayyan narsani yasash, tayyorlash yoki biror yumushni bajarish uchun sarf qilinadigan mehnat, faoliyat; ishning koʻp: aqliy mehnat, jismoniy mehnat, ilmiy ish, amaliy ish, nazariy ish va hokazo. U topshiriq, vazifa maʼnolarida ham qoʻllanadi (mas, uy vazifa-si, yozma ish va hokazo). Mehnat, faoliyat natijasida yaratilgan mahsulot, nar-sa ham ish, deb ataladi;

2) sud va maʼ-muriy organlarda koʻrilayotgan jarayon (mas, jinoiy ish, janjalli ish va b.);

3) fizikada — energiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishini miqdor jihatdan ifodalovchi fizik kattalik;

4) mexanikada — kuchning taʼsir oʻlchovi; u kuchning katta-kichikligiga, yoʻnalishiga va kuch qoʻyilgan nuqtaning qancha siljiganligiga bogʻliq. Moddiy nuqtaga taʼsir etadigan kuchning bajargan ishi kuch Gʻ proyeksiyasining oʻtilgan yoʻl S ga koʻpaytmasi bilan oʻlchanadi, yaʼni A = Gʻ S cos f, bunda S= MIMI nuqtaning Mo dan M, ga siljish yoʻli, a — kuch yoʻnalishi bilan yoʻl orasidagi burchak (rasmga q.). Umuman, coscp noldan katta (cos f > 0) yoki kichik (cos f < 0) boʻlishiga qarab, bajarilgan ish mus-bat yoki manfiy boʻladi. Moddiy nuq-taga bir vaqtning oʻzida bir nechta kuch taʼsir etayotgan boʻlsa, bajarilgan ish kuchlarning teng taʼsir etuvchisi bajargan ishga teng boʻladi.

Nyutonning harakat tenglamasiga asosan moddiy nuqtaga taʼsir etuvchi hamma kuchlarning bajargan umumiy ishi kinetik energiya oʻzgarishiga teng: l _ tx? _ mvo l ~ 2 2 ‘ bunda: v, i0 — moddiy nuqtaning boshlangʻich va oxirgi tezliklari. Mexanik ish bajarilishi natijasida kinetik energiya, u bilan bogʻliq holda esa harakatning mexanik shakli ham oʻzgaradi. Fizik jarayonlarda energiya oʻzgarishining miqdoriy koʻrsatkichining oʻzi jarayonning turiga bogʻliq. Agar sistema energiya bersa, sistemaning ishi musbat (ijobiy), agar energiya olsa, manfiy (salbiy) boʻladi. "ish" tushunchasi fizika va texnikaning boshqa sohalarida ham qoʻllanadi. 5) termodinamikada — termodinamik sistema holati oʻzgarganda tashqi muhitga uzatilgan yoki sistema qabul qilgan energiya. Termodinamik sistema tashqi muhit bilan taʼsirlashgandagina ishni miqdor jihatdan ifodalash mumkin. Bajarilgan ish kattaligi jismning termodinamik muvozanatda boʻlish-boʻlmasligiga bogʻliq. Mexanik ishning umumlashtirilgan ifodasidan termo-dinamikada ham foydalaniladi. Ishning oʻlchov birliklari SGS tizimida erg , SI tizimida Joul (J), texnik ti-zimda — kilogrammometr (KG m).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

 

Turkum:Toʻqimachilik sanoati
Turkum:Tekstil
Ish aralashmasi

Ish aralashmasi - inki yonuv dvigateli silindrida yangi kiritilgan yonuvchi aralashma bilan oldingi sikldan qolgan ishlangan gazlarning qoʻshilishi natijasida hosil boʻladigan aralashma; dvigatel silindrlarida yonib, ish bajaradi. Karbyuratorli dvigatelda I. a. sham (svecha) bilan oʻt oldiriladi, dizelsa silindrda kuchli qisilishi natijasida qizigan havoda oʻz-oʻzidan alangalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ish beruvchilar

Ish beruvchilar — xodimni ishga olish huquqi boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxslar. OʻzR Mehnat kodeksiga kura: korxonalar, shu jumladan, ularning alohida tarkibiy boʻlinmalari oʻz rahbarlari timsolida; mulkdorlarning oʻzi ayni bir vaqtda rahbar boʻlgan xususiy korxonalar; 18 yoshga toʻlgan ayrim shaxslar qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda I.b. boʻlishi mumkin. I.b.ning huquq va burchlari, majburiyatlari, xodimlar bilan mehnat shartnomasini tuzish shartlari Oʻzbekiston Respublikasining MK va mehnatga oid qonunlarida belgilab berilgan. Konunga koʻra, I.b.: korxonani boshqarish va oʻz vakolatlari doirasida mustaqil qarorlar qabul qilish; qonun hujjatlariga muvofiq yakka tartibdagi mehnat shartnomalarini tuzish va bekor qilish; mehnat shartnomasida koʻrsatilgan ishni lo-zim darajada bajarishni xodimdan talab qilish; oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun boshqa I.b. bilan birga jamoat birlashmalari tuzish va bunday birlashmalarga aʼzo boʻlish huquqiga ega. I.b. xodimlar vakillik organlari (kasaba uyushmalari va ularning saylab qoʻyiladigan organlari yoki xodimlar tomonidan saylanadigan boshqa organlar)ning huquqlariga rioya qili-shi, ularning faoliyatiga koʻmaklashishi shart. Korxonada I.b. nomidan vakillikni maʼmuriyatning mansabdor shaxslari mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va b. normativ hujjatlar, ularning ustavlari yoki nizomlari asosida berilgan vakolatlar doirasida amalga oshiradi. Qonunda I.b.ning ishga qabul qilishni gʻayriqonuniy ravishda rad etishga yoʻl qoʻymasligi koʻrsatib oʻtilgan (OʻzR Mehnat kodeksi, 78-modda). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilIsh beruvchilarni tekshirish xususiyatlari
Ish davri

Ish davri — i.ch. vaqtining bir qismi boʻlib, ish vaqtidan foydalanish darajasini ifodalovchi koʻrsatkich. I.d. davomida bevosita mehnat amalga oshadi, mahsulot qiymati yaratiladi, I. d.ning haqiqiy oʻrtacha davomiyligi koʻrsatkichlari (ish yili, choragi, oyi) tegishli davrda haqiqiy ishlangan kishikunlarini ishchilarning ayni davrdagi roʻyxat boʻyicha oʻrtacha soniga boʻlish bilan; ish kuni esa haqiqiy ishlangan kishi-soatlarini haqiqiy ishlangan kishi-kunlarga boʻlish bilan; ish haftasi davomiyligi ish kunining haqiqiy oʻrtacha davomiyligini ish kunlari soniga (olti ish kunlik haf-tada — oltiga, besh ish kunlik haftada — beshga) koʻpaytirish orqali hisoblanadi. I.d. asosida ish yili, choragi, oyi, haftasi, kunidan foydalanish koeffitsiyenti hisoblanadi, bu koeffitsiyent I.d.ning xaqiqiy davomiyligini belgilangan davomiylikka boʻlish orqali aniqlanadi. ISH KUNI — sutkaning maʼlum qismida ishchi, xizmatchining korxonada mehnat qiladigan, i.ch. faoliyatida band boʻladigan vakti. 18-asr oxirida koʻp mamlakatlarda I.k. 16—17, Birinchi jahon urushi arafasida 10—12 soatni tashkil etgan. 1919-yil xalqaro miqyosda 8 soatlik I.k. joriy etish haqida Vashingtonda rasmiy ravishda kelishib olindi. Oʻzbekistonda hamma ishchi va xizmatchilar uchun 6 kunlik ish haftasida 7 soat, 5 kunlik ish haftasida 8 soat I.k., kon sanoatida va yer osti ishlarida yetakchi kasbdagi ishchilar va b. uchun 6 soatlik I.k. joriy etilgan. Oʻsmirlar uchun (15 yoshdan 16 yoshgacha) 4 soatlik I.k., voyaga yetmaganlar (16 yoshdan 18 yoshgacha) uchun 6 soatlik I.k. belgilangan. Hozir sanoatda ish haftasi 40 soat. I.k.ning asta-sekin qisqarishi va boʻsh vaqtnpt koʻpaya borishi hozirgi taraqqiyotning muhim qonuniyatlarvdan biridir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ish kuchi

Ish kuchi, mehnat qilish qobiliyati — insondagi tirikchilik neʼmatlari i.ch.da foydalaniladi gan jismoniy va maʼnaviy qobiliyatlar majmui. Muayyan ijtimoiy-iqti-sodiy sharoitlarda I.k. tovarta aylanadi. I.k. tovarga aylanishi va mehnat bozorida oldi-sotdi qilinishi uchun I.k. egasi, eng avvalo, xuquqiy jihatdan mustaqil shaxs boʻlishi va oʻz I.k. ni erkin tasarruf etish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim. Bozor iktisodiyoti sharoitida kasb tayyorgarligi va mala-ka darajasiga qarab muayyan narxlar (ish haqi)da I.k. mehnat bozorida erkin sotiladi va sotib olinadi (qarang Yollanma mehnat, Mehnat). I.k. barcha jamiyatlarda ijtimoiy i.ch. jarayonining asosiy sharti, faol unsuridir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ish oʻrni

thumb|right|Tikuvchi ish oʻrni
Ish oʻrni — muayyan kasbdagi bir xodimning mehnat vazifalarini amalga oshirishi uchun moslashtirilgan va ishni bajarish uchun ishlab chiqarish vositalari, mehnat qurollari bilan jihozlangan joy. Korxona yoki tashkilotlarda ish oʻrni odatda ish grafigi va smenalar sonini, taʼtillarni hisobga olgan holda, ishlaydigan xodimlar soniga teng boʻlishi kerak.
Ishga joylashtirish

Ishga joylashtirish - Oʻzbekiston Respublikasida mehnatga yarokli aholini ish bilan taʼminlashga qaratilgan tashkiliyhuquqiy, iqtisodiy tusdagi davlat tadbirlari tizimi. Tizimning asosiy vazifasi bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida mehnat bozorini shakllantirishga koʻmaklashish, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini ish bilan taʼmin etish yuzasidan qoʻllab-quvvatlash, qonunga binoan ishsiz deb eʼtirof etilganlarning ishga joylashishiga yordam berishdan iborat. Aholining ishga joylashishiga koʻmaklashish OʻzRda Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tizimining tegishli organlari tomonidan amalga oshiriladi. I.j.ga oid qonun-qoidalar Oʻzbekiston MK. maxsus qismidagi 5bobda, shuningdek, OʻzRning "Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida" yangi tahrirdagi qonunida (1998 y. 1 may) belgilangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishga tiklash

Ishga tiklash — mexnat shartnomasi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilingan yoki xodim qonunga xilof tarzda boshqa ishga oʻtkazilgan hollarda uning avvalgi ishga tiklanishi. Xodim ish beruvchining oʻzi, sud yoki boshqa vakolatli organ tomonidan ishga tiklanadi. Bunda ish beruvchi xodimga yetkazilgan zararni qoplashga majburdir. Zararni qoplash: xodimga majburan progul qilgan vaqti uchun ish beruvchi haq toʻlashi shart ekanligidan; mehnat shartnomasi bekor etilganligi, yaʼni xodim ishdan boʻshatilganligi yoki boshqa ishga oʻtkazilganligi ustidan shikoyat qilish bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlar (mutaxassislardan maslahat olish, ish yuritish, yoʻl kira va hokazo) uchun hamda xodim koʻrgan maʼnaviy zarar uchun kompensatsiya toʻlashdan iborat. Maʼnaviy zarar uchun tulanadigan kompensatsiya miqdori ish beruvchining xatti-harakatiga berilgan bahoni hisobga olgan holda, sud tomonidan belgilanadi, lekin bu miqdor xodimning oylik ish haqidan kam boʻlmasligi shart. Shuningdek, qonunga xilof ravishda mehnat shartnomasi bekor etilgani yoki boshqa ishga oʻtkazilgani tufayli progul qilishga majbur boʻlgan vaqt uchun xodimga oʻrtacha ish haqi yoxud kam haq toʻlanadigan ishni bajargani uchun ish haqi oʻrtasidagi farq toʻlanadi, lekin majburiy progul muddati bir yildan oshmasligi kerak. Xodimning iltimosiga koʻra, sud uni ishga tiklash oʻrniga majburan progul qilgan vaqti uchun ish haqi, maʼnaviy zarar, ishdan boʻshatish yoki boshqa ishga oʻtkazish yuzasidan sudga shikoyat qilish bilan bogʻliq xarajat pulidan tashqari, kamida 3 oylik ish haqi miqdorida qoʻshimcha haq undirib berishi mumkin (OʻzR Mehnat kodek-si, 111 —122-moddalar); xodim qonunsiz asoslarga muvofiq yoki belgilangan tartib buzilgan holda ishdan boʻshatilib, korxona, muassasa, tashkilotning tugatilganligi tufayli uni ishga tiklab boʻlmaydigan hollar baʼzan yuzaga keladi. Bu holda sud ishdan boʻshatishni notoʻgʻri deb topib, xodimning daʼvosi boʻyicha mazkur korxona, muassasa va tashkilotni tugatish komissiyasiga yoki ularni tugatish haqida qaror qabul qilgan organga, zarur hollarda esa korxonaning huquqiy vorisiga murojaat etib, ular zimmasiga bir yilga qadar davom etgan majburiy progul vaqti uchun xodimga ish haqi toʻlash majburiyatini yuklaydi. Ayni vaqtda sud korxona, muassasa, tashkilot tugatilganligi munosabati bilan xodimni ishdan boʻshatilgan, deb topadi va u qoʻshimcha yordam olish kafolatidan foydalanadi. Umuman, xodim ishga tiklash boʻyicha daʼvo bilan uni ishdan boʻshatish haqidagi buyruqdan koʻchirma berilgan vaqtdan boshlab bir oy ichida sudga shikoyat qilishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishdan boʻshatish

Ishdan boʻshatish - mehnat shartnomasining mehnat qonunchiligida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha bekor boʻlishi. I.b.ning 3 turi mavjud: xodimning tashabbusiga koʻra; maʼmuri-yat tashabbusi bilan; taraflar ixtiyoriga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra. Xodim oʻzi istagan vaqtda ishdan boʻshab ketishi haqida ish beruvchini 2 hafta oldin yozma ravishda ogohlantirishi lozim. Oʻzaro kelishilsa, bu muddat qisqaroq qilib belgilanishi mumkin. Ariza xodimning ishni davom ettirish imkoni yoʻqligi (mas, oʻquv yurtiga qabul qilinganligi, pensiyaga chiqqanligi, saylab qoʻyiladigan lavozimga saylanganligi va b. sabablar) bilan boglik boʻlsa, u iltimos qilgan vaqtda ishdan boʻshatilishi lozim (OʻzR Mehnat kodeksi, 99-modda). Mehnat shartnomasi qanday muddatga tuzilganidan qatʼi nazar, xodim ish beruvchi tomonidan asosli ravishda ishdan bushatilishi zarur. Mehnat kodeksida mazkur asoslar (100-modda), mehnat shartno-masini ish beruvchi tashabbusi bilan bekor qilish (100—102-modda), mehnat shartnomasini taraflar ixtiyoriga boglik boʻlmagan holatlar boʻyicha bekor qilish (106-modda), uni bekor qilishni rasmiylashtirish (107— 108-modda), I.b. nafaqasini toʻlash (109-modda) va ish haqini toʻlash muddatlari (110-mod-da)ga oid qonunqoidalar belgilab berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishemiya

Ishemiya (yun. ischo — toʻxtataman, aemia — qon), mahalliy kamqonlik, mahalliy anemiya — orga-nizmning biror qismi, aʼzo yoki toʻqimaning qonga yolchimasligi. I.ning angiospastik (tomirlar spazmidan kelib chiqadigan), obturatsion (arteriyaga tromb yoki embol tiqilishidan paydo boʻladigan) va kompression (tomirning qisilib yoki bosilib qolishiga aloqador) bor. I.da mikrodirkulyasiya jarayoni buziladi. Mayda tomirlar puchayib qoladi, arteriyaning toraygan joyidan pastki qismida qon bosimi pasayadi va tomir devori tuzuk oziqlana olmaydi, toʻqima hajmi kichrayadi, temperaturasi pasayadi. Toʻqimaga kislorod yetishmay, moddalar almashinuvi va funksiya buziladi, ogʻriq sezgilari paydo boʻladi. I. toʻsatdan roʻy berib, uzoq davom etadigan boʻlsa, toʻqima nekrozi yoki infarkt kuzatilishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 

A.B.Ataman.2000

Ishemiya organ joyining oqarishi, uning haroratining pasayishi, sezuvchanlikning buzilishi (uyqusizlik hissi, qichishisj, "g'oz terisi" ni emaklash hissi), ogʻriq sindromi, qon oqimining tezligi va organ hajmining pasayishi, toʻsiq ostida joylashgan arteriya sohasidagi qon bosimining pasayishi; organ yoki toʻqimalarning ishemik hududida kislorod kuchlanishining pasayishi, toʻqima suyuqligi shakllanishining pasayishi va toʻqima turgorining pasayishi, organ yoki toʻqimalarning funktsiyasining buzilishi, distrofik oʻzgarishlar.

. Ishemiya yuzaga kelishi mexanizmlari va sabablariga koʻra  asosiy 

  Ishemiyaning asosiy -siqilish, obsturativ va angiospastik.

   Siqish ishemiyasi-arteriyalarning tashqi tomondan ligature, chandiq, oʻsimta, begona jism va boshqalar bilan siqilishi natijasida yuzaga keladi.

   Obstruktiv ishemiya-arteriyalarning aterosklerotik blyashka, tromb yoki emboliya bilan toʻliq yopib qoʻyish yoki qisman torayish natijasidir

   Angiospastik ishemiya arteriyalarning spazmi tufayli yuzaga keladi,

Spazmga:hissiy taʼsir (qoʻrquv, hayajon, gʻazab), jismoniy omillar (sovuq, travma, mexanik tirnash xususiyati), kimyoviy vositalar, biologik stimullar (bakterial toksinlar) va boshqalar.

sabab boʻladi. Spazm asab refleks mexanizmlariga yoki qon tomir silliq mushaklariga stimulyatorlarning bevosita taʼsiriga (vazopressin, angiotensin II, endotelinning taʼsiri) asoslangan boʻlishi mumkin.
Ishias

Ishias ( — „son“), bel-dumgʻaza radikuliti — quymich nervi kasalligi. Koʻpincha sovqotish, jismoniy zoʻriqish, turli infeksiyalar va shikastlanishlar, moddalar almashinuvining buzilishi sabab boʻladi. Oʻrta yashar va keksa kishilarda uchraydi. Asosan, quymich nervi va uning tarmoqlari borgan qism ogʻriydi. Ogʻriq umurtqa pogʻonasining bel qismiga va oyoq orqasiga ham tarqalib, vaqt-vaqti bilan, ayniqsa, bemor harakat qilganda zoʻrayadi.

Birlamchi va ikkilamchi, shuningdek, oʻtkir va surunkali (vaqt-vaqti bilan qoʻzib turadigan) ishias farq qilinadi. Gripp, revmatizm, bezgak, brutsellyoz, sil kabi kasalliklar; koʻrgʻo-shin, mishyak, alkogoldan zaharlanish; moddalar almashinuvining buzilishi (podagra, diabet, avitaminoz), shuningdek, har xil shikastlar birlamchi ishiasga sabab boʻlishi mumkin. Umurtqa pogʻonasi, umurtqalar orasidagi disklar, dumgʻaza-yonbosh va chanoqson boʻgʻimlari kasalliklari, shuningdek, ginekologik va urologik kasalliklarda ikkilamchi ishias kuzatiladi. Surunkali ishias bahor va kuz<
da zoʻriqadi, uzoq davom etganda boldir hech narsa sezmaydi va Axill payi refleksi yoʻqoladi.

Doim zax joyda ishlovchi kishilarda koʻproq uchraganligi uchun xalq ishiasni ham bod, goho oyoq ogʻrigʻi deya beradi.

Davosi: zoʻriqqan vaqtida oʻrinda yotish buyuriladi, issiq qilinadi, ogʻriq qoldiruvchi dorilar, parafin, balchiq qoʻyish, uqalash va boshqa fizioterapiya usullari tavsiya etiladi. Chimyon (Fargʻona), Chortoq, Jalolobod, Jayronxona (Termiz) kabi kurortlarda davolanish ham yaxshi foyda beradi (yana qarang: Radikulit)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ishim

Ishim yoki Esil — Qozogʻiston va Rossiya Federatsiyasidagi daryo. Irtiitknt chap irmogʻi. Uzunligi 2450 km, havzasining mayd. 177 ming km². Qozo-gʻiston past togʻlaridan boshlanadi. Ostona sh.dan quyida daryo vodiysi kengayadi. Quyiroqda Gʻarbiy Sibir tekisligiga chiqadi va Ishim dashtidan oʻtadi. Qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish yeridan 215 km da 56,3 m³/sek, eng kupi 686 m³/sek. Vyacheslav va Sergeyev suv omborlari kurilgan. Ishim ichimlik suvi bilan taʼminlaydi, sugʻorishda foydalaniladi. Noyabr boshlarida muzlab, aprel—mayda muzdan boʻshaydi. Petropavldan yuqoriga 270 km va Vikulovo qishlogʻidan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Ishim boʻyida Ostona, Derjavinsk, Yesil, Petropavlovsk, Ishim shaharlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Ishim xazinasi

Ishim xazinasi - qad. buyumlar majmuasi. 1911 y. Achinsk sh.dan 50 km shim.da Ishimka qishlogʻi yaqinida, taygadagi botqoqliklar orasidagi orolchadan topilgan. Bu yer mil. av. 1ming yillikdan boshlab ming yillar davomida aholi tomonidan ziyorat qilinadigan qurbongoh hisoblangan. Xazinadagi narsalar maʼbudlarga qilingan sovgʻalar va qad. shamanlik marosimlari bilan bogʻliqboʻlgan. I.x., asosan, qurol-aslaha — temir qilichlar, xanjarlar, nayzalar, kamon oʻqi uchlari (jez, temir), temir koʻzgular (mahalliy va Xitoyda ishlangan), "hayvoniy uslub"da bajarilgan tumor — zeb-ziynatlardan iborat. I.x.dagi oʻzga yurtlardan keltirilgan turli buyumlar moʻyna yetkazib beruvchi mahalliy tayga ovchilarining uzoq oʻlkalar bilan savdo aloqalaridan dalolat beradi. I.x. Krasnoyarsk oʻlkashunoslik muzeyida saqlanmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Ishimbay

Ishimbay — Rossiya Federatsiyasining Boshqirdiston Respublikasidagi shahar (1940 yildan), Oq Idil daryosi (Kama irmo-gʻi)ning har ikkala sohilida. Ufadan 166 km janubdagi temir yoʻl stansiyasi (Ishim-bayevo). Aholisi 71,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Neft qazib olinadi va qayta ishlanadi. Neft, neft asbob-uskunalari, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Ishkamish

Ishkamish (18-asrgacha Iskimisht, Sikimisht) — Afgʻonistonning shimoli-sharqida joylashgan tarixiy shahar. Oqsaroy (Qunduzdaryo) daryosi irmogʻining yuqori oqimida, Qunduz sh.dan 190 km jan.sharqda joylashgan. Xitoy yilnomasi — "Tanshu" da Siki-mi-siti sh. deb qayd etilgan (659-yil). "Hudud ul-olam"ta koʻra, 10-asrda I. dehqonchilik rivojlangan, moʻl-koʻl don yetishtiruvchi keng nohiya boʻlgan. 19-asrda mahalliy aholi oʻrtasida I. atrofidagi togʻli viloyatni "Esk-mushk" yoxud "Eshk-mushk" deb atash urf boʻlgan. I. tekis yerlar, koʻplab yaylov, oʻtloqlari boʻlgan keng vodiyda joylashgan. I.ning aholisi, asosan, oʻzbeklardan iborat boʻlib, ular dehqonchilik, chorvachilik va toʻqimachilik, shuningdek, tuz savdosi bilan shugʻullangan. Tabariyning yozishicha, 8-asrda I.da Vaxsh Xashon deb ataluvchi chashma boʻlgan. 709-yil shu chashma yonida Qutayba ibn Muslim Bodxiz sh.ning turkiylardan boʻlgan hokimi, Tohariston aholisining arablarga qarshi qoʻzgʻoloni rahbari Nizak tarxonnhh oyoq-qoʻlini dorga mixlash yoʻli bilan qatl etgan. Amir Temur va Temuriylar davrida I. butun Badaxshon kabi Temuriylar saltanatiga vassal qaramlikda boʻlgan. 15-asr oxiri — 16-asr boshlarida (1445—96), soʻngra (1507—08) bu yerda temuriy Badiuzzamon bilan Xusravshoh, Boburnmng ukasi Nosir Mirzo bilan Badaxshon beklari oʻrtasida harbiy qarakatlar sodir boʻlgan. 16-asr boshida I.ni Shayboniyxon egallagan, uning vafotidan soʻng Badaxshon 80 yil mobaynida temuriy mirzo Sulaymonshoh qoʻlida boʻlgan. Faqat 1584-yilga kelib uni Abdullaxon //egallagan. Ashtarxoniylar davrida I. dastlab Abdulaziz sultonga, soʻngra (1631-yildan) Xusrav sultonga iqto qilib berilgan; keyinchalik Muhammad Muqim sulton va Mahmudbiy otaliq davrida I. Qunduzga tobe boʻlgan. 18-asrning 1-yarmida I. yoriylar sulolasi bilan Kattagon oʻzbeklari oʻrtasida ku-rash maydoniga aylangan. 1713—14-yil Mir Yorbekning ikkinchi oʻgʻli va vorisi Yusuf Alixon I.ni Kunduz hokimi qoʻlidan tortib olgan. 1718—20-yilda Mahmudbiyning vorisi Yusufbiy I.ni yana Kunduzga tobe etgan. Biroq yoriylardan Mir Ziyovuddin Ili oʻlkasidan kelgan qalmiklar yordamida uni oʻziga boʻysundirgan. Shundan buyen I. yoriylar, keyinchalik, Durroniylar davlati va Afgʻoniston tarkibida.

 Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishkashim

Ishkashim, Shikasim, Saka-sem (mahalliy aholi talaffuzida Shikoshum) — Togʻli Badaxshondagi tarixiy tuman va shahar. Panj daryosining yuqori oqimida joilashgan. "Saka" va "sama" soʻzlari hind-oriy tillarida "Saklar mamlakati" maʼnosini bildiradi. 10-asrda Ishkashim Vohon hokimligining markaziy shahri boʻlgan. 14-asrda Marko Polo Skasem, yaʼni Ishkashim deb ataluvchi katta viloyat haqida soʻzlab, uning aholisining tili boshqalardan farq qilishini qayd etgan. Darhaqiqat Ishkashim va Vohon tili qoʻshni viloyatlar tillaridan hozirgacha ajralib turadi. Qadimda Ishkashim Vohon zardushtiylarining diniy markazi rolini oʻtagan. Ishkashim atrofidan mil. av. 8—6-asrlarga oid mozorqoʻrgʻon topilgan. Undagi dafn udumi zardushtiylikning mahalliy koʻrinishi talablariga koʻra, amalga oshirilgan, uning tarkibiga qad. pomirliklarning togʻ echkisiga sigʻinishi amallari ham kirgan. Ilk oʻrta asrlarda vohonliklar Olov va Quyoshga sigʻinganlar. Ishkashimda "Ramuzd" soʻzi Quyoshni anglatib, u zardushtiylar xudosi Ahuramazda nomini oʻzgartirilgan shakli boʻlgan.

 Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—nachala XIII vv. T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tojikiston shaharlari
Turkum:Tarixiy viloyatlar
Ishkoshimlar

Ishkashimlar — Afgʻonistonning shim. togʻli hududida hamda Tojikiston Respublikasining Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatiyaa yashaydigan kichik xalq (qarang Pomir xalqlari). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo
Turkum:Afgʻoniston xalqlari
Turkum:Tojikistondagi etnik guruhlar
Ishkom

Ishkom — toklarni koʻtarib oʻstirish uchun poya va bagʻazlardan qurilgan arksimon soʻri. Toshkent vohasi va Fargʻona vodiysida koʻp qoʻllanadi. I. uchun, asosan, 2—3 yillik toʻgʻri oʻsgan, yoʻgʻonligi 8—10 sm, 5–6 m uzunlikdagi qora tol novdasidan poya tayyorlanadi (poyalar poʻstlogʻi shilib tashlanadi). Poyalar tok qatorlarining har ikki tomoniga tupidan 0,5 m qochirib har 1 — 1,5 m oraliqda yerga qadab chiqiladi (poyalar bilan toklar oʻrtasida 50-50 sm oraliq qoldiriladi). Ikkala tomondagi poyalar egilib, uchlari bir-biriga chalkashtirib bogʻlanadi. I.ning bal. 2,5–3 m. Yerga qadalgan poyalarga koʻndalangiga yoʻgʻonligi 4—5 sm boʻlgan tol xodalaridan 50—70 sm oraliqda 4—5 qator bagʻaz bogʻlab chiqiladi. Na-tijada yoysimon I. hosil boʻladi. Bunda ikkita I. oraligʻida joylashgan tok novdalarining yarmi bir tomonga, ikkinchi yarmi ikkinchi tomonga taralib, bagʻazlarga bogʻlanadi. I.ga koʻtarilgan toklarni parvarish qilishda mexani-zatsiyadan toʻla foydalanib boʻlmaydi, har 3—4 yilda I.ni yangilab turishga toʻgʻri keladi. Uni qurish va har yili taʼmirlash uchun koʻplab mehnat va ash-yolar sarflanadi. Shuning uchun koʻproq voish deb ataluvchi takomillashgan usuldan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishkoshim tizmasi

Ishkoshim tizmasi – Pomir togʻli oʻlkasining janubi-gʻarbidagi (Tojikiston) Shoxdara tizmasining gʻarbiy davomi. Shimolda Xorugʻ shahri yaqinidan janubda Panj daryosining oʻng sohili boʻylab (meridianal yoʻnalishda) davom etadi. Uzunligi 100 km chamasida. Eng baland joyi 6096 m (Mayakovskiy choʻqqisi). Hozirgi zamon muzliklari bor. Uchlamchi davr alp burmalanishida koʻtarilgan. Asosan, gneys, amfibolit va boshqa metamorfik jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlarida dasht va choʻl oʻsimliklari oʻsadi, chuqur vodiylarda onda-sonda archa uchraydi. Qaynoq mineral buloqlar bor. Gʻarmchashma bulogʻi atrofi balneologik kurort hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Ishlab chiqarish

Ishlab chiqarish — jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqtisodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayoni; ishlab chiqarish omillarini isteʼmol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. Ishlab chiqarish inson hayotining tabiiy sharoiti va boshqa faoliyat ning moddiy asosidan iborat. Kishilik jamiyati taraqqiyotining hamma bosqichlarida Ishlab chiqarish zarur. Uning mazmunini mehnat jarayoni belgilaydi. Ishlab chiqarish jarayoni 3 element — mehnat, mehnat ashyolari va mehnat vositalari boʻli-shini taqozo etadi. Ijtimoiy Ishlab chiqarish ishlab chiqarish vositalari Ishlab chiqarish va is-teʼmol buyumlari Ishlab chiqarishdan tashkil to-padi. Bu boʻlimlarning har biri koʻplab xoʻjalik tarmoqlaridan iborat boʻlib, ularda turli Ishlab chiqarish vositalari va isteʼ-mol buyumlari yaratiladi. Birinchi boʻlimning ikkinchi boʻlimga nisbatan ustunligi kengaytirilgan takror Ishlab chiqarish iqtisodiy qonunining ifodasidir. Ishlab chiqarish faqat mahsulot Ishlab chiqarishdan iborat boʻlmay, balki taqsimot, ayirboshlash va isteʼmolnya oʻz ichiga oladi. Ishlab chiqarishning rivojlanishi, avvalo, Ishlab chiqarish qurollarining oʻzgarishi va mukammallashishidan boshlanadi. Ishlab chiqarishning rivojlanishi jamiyat hamma aʼzolarining farovonligini muntazam oshira borish va har tomonlama rivojlantirishga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Ishlab chiqarish – jamiyatning yashashi, taraqqiy etishi va tabiiy ehtiyojlarini qondirishi uchun muhim deb hisoblangan moddiy boyliklar (turli iqtisodiy mahsulotlar) ni yaratish jarayonidir. Ishlab chiqarish omillarini iste’mol va investitsiyalar uchun mos keladigan tovarlar va xizmatlarga aylantirish bilan izohlanadi. U barcha yashab kelayotgan inson hayotining tabiiy sharoiti va boshqa faoliyat ning moddiy asosidan iborat. Kishilik jamiyati taraqqiyotining barcha sezilarli bosqichlarida ishlab chiqarish muhim ahamiyatga ega bo’lib, uning mazmunini mehnat jarayoni belgilaydi. Ishlab chiqarish jarayoni uch element – mehnat, mehnat ashyolari va mehnat vositalarini o’z ichiga oladi.
Ishlab chiqarish amaliyoti

Ishlab chiqarish amaliyoti - oʻquv mashgʻulotlari turi. Unda oʻquvchi (talaba)lar korxona, tibbiy, pedagogik, ilmiy tadqiqot va boshqa muassasalarda oʻquv dasda belgilangan ishlab chiqarish vazifalarini mustaqil ravishda bajaradilar. Ishlab chiqarish a. talaba yoki oʻquvchilar nazariy bilimlarini amaliy yoki unumli mehnat bilan boglab, ularda koʻnikma va malakalar hosil qiladi. Ishlab chiqarisha. muddati muayyan oʻquv yurtining tasdiqlangan oʻquv rejasida belgilanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishlab chiqarish birlashmasi

Ishlab chiqarish birlashmasi, kombinat — ixtisoslashgan bir butun ishlab chiqarish-xoʻjalik majmui. Uning tarkibiga oʻzaro ishlab chiqarish aloqalari va markazlashgan yordamchi hamda xizmat koʻrsatish korxonalariga ega boʻlgan zavod, fabrika, loyiha-texnologiya va boshqa tashkilotlar kiradi. Ishlab chiqarish birlashmasi tarkibiga kiruvchi ishlab chiqarish boʻlinmalari yuridik shaxs hisoblanmaydi. Ilmiy-texnika taraqqiyoti imkoniyatlaridan toʻla foydalanish asosida ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish, kooperatsiyalash, kombinatsiyalash va b.ni tadbiq etish asosida tashkil etiladi. Ishlab chiqarish birlashmasi bir qancha afzalliklarga ega boʻlib, odatda, ularda moddiy-texnikaviy, moliyaviy va mehnat resurslari samarali ishlatiladi, zamonaviy ilmiy-texnika yutuqlari qoʻllanib, ishlab chiqarishni, mehnatni, boshqaruvni takomillashtirish (boshqa-ruv apparatini qisqartirish, uning koʻp bosqichliligiga barham berish) imkoniyati tugʻiladi. Ishlab chiqarish birlashmasining muhim vazifalaridan biri texnika taraqqiyotini tezlashtirish va mahsulot sifatini oshirishdan iborat. Ishlab chiqarish birlashmasiga bosh korxonaning boshqaruv apparati rahbarlik qiladi. Ishlab chiqarish birlashmasini bosh direktor (direktor) boshqaradi. Ishlab chiqarish birlashmasi huzurida ishlab chiqarish boʻlimlari rahbarlari va kasaba uyushmasi vakillaridan iborat maslahat organi makrmiga ega boʻlgan Direktorlar kengashi faoliyat koʻrsatadi. Bosh direktor kengash raisi hisoblanadi.

Chet mamlakatlar sanoatida Ishlab chiqarish birlashmasi koʻrinishidagi majmualar butun bir tarmoqni yoki kichik tarmoklarni qamraydi va ishlab chiqarishning texnologik, yagona xom ashyo bazasi yoki texnologik jarayonlarning ketma-ketligi, turdoshligi tamoyillari asosida shakllanadi.

Oʻzbekistonda Ishlab chiqarish birlashmasi 1960-yillar boshlaridan ishlab chiqarish jihatidan oʻzaro bogʻliq, asosan, bir xil mahsulot ishlab chiqaradigan kichik korxonalarni yetakchi bosh korxona rahbarligida birlashtirish negizida firmalar koʻrinishida tashkil etilgan. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, bozor munosabatlariga oʻtilishi va shunga bogʻliq holda mulkchilik munosabatlarining oʻzgarishi natijasida zamonaviy talablarga javob bermay qolgan koʻpgina Ishlab chiqarish birlashmasilari tugatildi. Ularning baʼzilari esa yangicha mulkchilik munosabatlariga asosan qaytatashkil etildi. Mas, Chkalov nomidagi "Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" aksiyadorlik jamiyati, Toshkent "Toʻqimachilik" ishlab chiqarish birlashmasi va b.

Ishlab chiqarish birlashmasi iqtisodiy jihatdan asoslab tashkil etilgan taqdirda ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etish samaradorligi oshadi, mahsulot tannarxi kamayadi, foyda va rentabellik darajasi ortadiSalimov, Sadir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Zavodlar
Turkum:Kombinatlar
Turkum:Fabrikalar
Turkum:Chala maqolalar
Ishlab chiqarish vaqti

Ishlab chiqarish vaqti kapital (korxona vositalari)ning Ishlab chiqarish jarayonida boʻlish muddati. Ishlab chiqarish vositalarining korxonaga tushgandan boshlab, tayyor mahsulot ishlab chikarilguncha ketgan vaqtni oʻz ichiga oladi. Ishlab chiqarish vaqti mahsulotning murakkabligi, texnologik jarayon (Ishlab chiqarish jarayonining mexanizatsiyalashganligi va avtomatlashganligi), ishchilar malakasi va b. omillarga bogʻliq. Ishlab chiqarish vaqti mehnat predmetlari va qurollarining ishlatilmay saqlanib turish davri, bevosita ish jarayoni davri, tanaffuslar uchun ketadigan davrdan iborat. Aylanma mablagʻlarning Ishlab chiqarish zaxirasi sifatida turadigan vaqti korxonaning xom ashyo va materiallar bilan taʼminlanishiga bogʻliq. Ish davri esa mazkur korxonada tayyorlanayotgan mahsulotning xususiyatlariga, texnika va Ishlab chiqarish texnologiyasining ta-raqqiyot darajasiga, tanaffuslar vaq-ti, mahsulotning xususiyatlariga va uni tayyorlash usuliga, shuningdek, Ishlab chiqarish va mehnatni tashkil qilish darajasi (mashina va agregatlarning ish rejimi, korxona necha smenada ishlashi va shunga oʻxshashlar)ga bogʻliq. Ish davri va tanaffuslar birgalikda ishlab chiqarish siklini tashkil qiladi. Ilgʻor texnika va texnologiyalarni Ishlab chiqarishga joriy qilish Ishlab chiqarish vaqtini qisqartirish imkonini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishlab chiqarish vositalari

Ishlab chiqarish vositalari — kishilarning ishlab chiqarish, mehnat faoliyatida qoʻllaniladigan qurollar va vositalar. Moddiy neʼmatlar tayyorlashda odamlar foydalanadigan asosiy vositalar (ishlab chiqarish binolari, inshootlar, mashinalar, jihozlar, asbob-uskunalar) va aylanma vositalar (xomashyo, materiallar, energiya, narxi arzon inventar va b.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Iqtisodiyot
Ishlab chiqarish vositalari bozori

Ishlab chiqarish vositalari bozori — i.ch. uchun zarur boʻlgan barcha turdagi mehnat qurollari, xom ashyo, yoqilgʻi, materiallar oldi-sotdi qilinadigan bozor. Unga tovar birjasi, savdo uylari, savdo-vositachilik firmalari, tijorat kompaniyalari va markazlari, lizing kompaniyalari, auksionlar, yarmarkalar, davlat zaxiralari va sugʻurta fondlari, standartlar va narxlar boʻyicha davlat inspeksiyalari, monopoliyadan chiqarish qoʻmitalari va b. kiradi. Bozor muno-sabatlari i.ch. vositalarini barcha is-teʼmolchi korxonalarga, korxona sohiblariga va aholiga erkin narxlarda sotish imkoniyatlarini yaratishni takogo etadi. Bu esa, oʻz navbatida, zamonaviy asbob-uskunalar, texnika vositalarini i.ch., ularning sifatini yaxshilash hamda sotish infratuzilmasi (axborot, reklama, marketing xizma-ti)ni yaratish bilan bogʻliq. I.ch.v.b.da ulgurji savdo-sotiq yuz beradi, resur-slarga talabgorlar resurs yetkazuvchilar bilan shartnoma asosida ish yuritadi. Resurs bozorining bosh boʻgʻini tovar birjasi hisoblanadi. Ishlab chiqarish vositalarini xarid qiluvchilarga q.h. va sanoat tarmoqlari korxonalari, togʻ-kon, oziqovqat, kimyo sanoatlari, qurilish, mebelsozlik, transport, aloqa, kommunal xoʻjaligi, maishiy xizmat va b. sohalar korxonalari kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishlab chiqarish gimnastikasi

Ishlab chiqarish gimnastikasi — kishini sogʻlomlashtirish va mehnat unumdorligini oshirish maqsadida ish kuni davomida bajariladigan jismoniy mashqlar majmui. Mashklar ish jarayonlari xususiyatlarini hisobga olgan holda tuziladi. Amaliyotda I.ch.g .ning 2 turi mavjud: 1) odamni ish kuniga tayyorlovchi kirish gimnastikasi; 2) ish vaqtidagi badan tarbiya daqiqalari — bunda oʻtirib ishlaydiganlarga yurish, oʻtirib turish, belni bukish; tik turib ishlaydiganlarga — oyoq muskullariga dam beruvchi mashklar tanlanadi. Hoz. aqliy mehnat rivojlangan davrda I.ch.g .ning ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishlab chiqarish grafigi

Ishlab chiqarish grafigi - korxonada muayyan davr (kun, oy, chorak, yil) davomida mahsulot ishlab chiqarishning kalendar rejasi. Bu reja butun korxona va uning alohida boʻlimlari (sex, uchastka, potok liniyalar, agregat va b.) mikyosida tuzilib, grafik yoki jadval shaklida ifodalanadi. Ishlab chiqarish grafigi detallarni ishlab chiqarishning texnologik sxemasi va ket-ma-ketligi hamda tayyor mahsulotning tarkibiy qismlarga boʻlinish qoida-siga asoslanadi. Korxonada ishlab chiqarish grafigilari kamrov doirasiga kura, korxona mikyosida oylik topshiriqlar grafigini ishlab chiqish; sex uchastka yoki boʻlim boʻyicha bir mashina komplektga kerakli detallar va uzellar sonini hisoblab chiqish; detallar, uzellarni ishlab chiqarishning kundalik grafik topshiriqlarini ishlab chiqish; Ishlab chiqarish ortda qolgan detallar boʻyicha 10 kunlik tezkor ishlab chiqarish grafigini ishlab chiqish va b. boʻlishi mumkin. Mahsulot Ishlab chiqarishning yakka tartibda yoki seriyaliligi mahsulotning turi, uning detallari, uzellari miqdori, texnologik operatsiyalarning xilma-xilligi, ishlab chiqarish jarayonida operatsiyadan operatsiyaga oʻtishning koʻp yoʻnalishliligi va b. bilan xarakterlanadi va jarayonlarni oʻzaro bogʻlab turadi. Ishlab chiqarish grafigiga qatʼiy rioya qilish korxonaning hamma boʻlimlari ishida oʻzaro uygʻunlikni, hamkorlikni taʼminlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ishlab chiqarish dasturi

Ishlab chiqarish dasturi -mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etishga qaratilgan oʻzaro uzviy bogʻliq ilmiy-texnikaviy, tashkiliy-iqtisodiy va ishlab chiqarish chora-tadbirlari majmui. Ishlab chiqarish dasturini tuzishda ishlab chiqarish grafigi, texnologik yoʻnalish, mahsulotning konstruktiv tarkibi (yaʼni unga kiruvchi detallar, uzellar, agregatlar soni) boshlangʻich axborot boʻlib xizmat qiladi. Uni tuzishda ilmiy asoslanganlik, davlat, korxona, ishchilar manfaatlarini hisobga olish, dasturni optimallashtirish, uzluksizlikni taʼminlash, mahsulot ishlab chiqarishning kompleksligini hisobga olish kabi tamoyillarga amal qilinadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida bunday chora-tadbirlar korxonaning biznes rejasida aks etadi. Shunga muvofiq, korxonaning ishlab chiqarish dasturi ham biznes rejadan boshlanadi. Ishlab chiqarish dasturida yalpi mahsulot hajmi, sotish uchun tayyorlangan mahsulot hajmi, mahsulot assortimenti , mahsulot sifati, navi, meʼyoriga yetmagan mahsulotlar miqdori, xom ashyo balansi, ishlab chiqarish quvvati, ishlab chiqarish vositalaridan va xom ashyodan foydalanish, shuningdek, mahsulotni qachon, qayerga, qanday tartibda yetkazib berishi yoki tashishda aks etadi. ishlab chiqarish dasturini tuzishda tizimli tahlil, grafiklar nazariyasi, operatsiyalarni tadqiq qilish, iqtisodiy va ijtimoiy samaradorlikni hisoblash, mantiqiy-tarkibiy taxlil, iqtisodiy matematik modellash, iqtisodiy taxlil va b. usullar qoʻllanadi. ishlab chiqarish dasturida muayyan ishlab chiqarishning natural (dona, tonna, metr, litr va hokazo), qiymat (meʼyoriy toza mahsulot, tovar, sotilgan mahsulot hajmi, tugallanmagan mahsulot qiymati va boshqalar) va sifat (meʼyoriy toza mahsulot, brak va boshqalar) koʻrsatkichlarini qamraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.