Zaynab Begum

Zeynab Begum (1640-yil 31-mayda vafot etgan) – Safaviylar shohi Tahmosb I ning (1524–1576) toʻrtinchi qizi. Safaviylar davrining eng kuchli taʼsirga ega va qudratli malikalaridan biri. Ketma-ket besh nafar Safaviy hukmdori davrida yashagan va turli vazifalarni, jumladan, saltanat byurokratik tizimining eng yuqori pogʻonalaridagi vazifalarni ham bajargan. Koʻp yillar davomida saroy haramida yetakchi matriarx boʻlgan. Baʼzan taxtga kim oʻtirishini belgilovchi shaxs sifatida ham harakat qilgan. Faoliyatining eng yuqori choʻqqisiga shoh Safiy I (1629–1642) hukmronligi davrida erishgan. Zamondosh ning koʻpida „Safaviylar saroy siyosatida siyosiy moʻtadillik va donishmandlikning tayanchi“ sifatida eʼtirof etilgan. Oxir-oqibat, 1632-yilda Safiy I tomonidan hokimiyatdan chetlatilgan.

 Yoshligi 
thumb|right|180px|Chihil sutun saroyidagi Tahmosb I tasviri

Zaynab Begum Tahmosbning gruzin millatiga mansub xotinlaridan biri Hurixon Xonum ismli malikadan tugʻilgan. Tavallud sanasi nomaʼlum. Yoshligida Zaynab Begumga vasiy sifatida Shoh-Qoli Beg tayinlangan. U Shamlu Qizilboshlilar guruhining yuqori martabali aʼzosi boʻlgan. Tahmosb I 1576-yilda vafot etgach, taxtga Ismoil II (1576–1577) chiqqan va Zaynab Begum Durmish Xon Shamluning nabirasi Ali-Qolixon Shamluga turmushga berilgan. Ularning nikohi 1577-yil 7-dekabrdan koʻp oʻtmay boʻlib oʻtgan, biroq aftidan ular hech qachon yaqin boʻlmagan, chunki Zaynab Begum Safaviylar poytaxti Qazvindagi saroy haramida yashashda davom etgan.

Zaynab Begum jiyani, valiahd shahzoda Hamza Mirzoni qoʻllab-quvvatlash orqali hokimiyatda hal qiluvchi rol oʻynagan. Iskandar Munshiy bergan xabarga koʻra, 1580-yillarning oxirida boʻlib oʻtgan Usmoniylar–Safaviylar urushi fonida imperiyani qamrab olgan shiddatli fuqarolar urushi paytida Zaynab Begum saroy haramiga bosh boʻlib turgan. 1586-yil oxirida Hamza Mirzo suiqasd natijasida oʻldirilgach, Zaynab Begumga oʻzining shaxsiy vaziri Mirza Lutfulloh Sheroziy koʻmak bergan. Lutfulloh Sheroziy keyinchalik butun davlatning bosh vaziriga aylangan. Shundan soʻng Zaynab Begum shoh Muhammad Xudobanda (1578–1587) hukmronligining soʻnggi yillarida boshlangan taxt vorisligi uchun kechgan urush davrida yosh shahzoda Abbosning (boʻlajak shoh Abbos I: 1588–1629) eng muhim tarafdorlaridan biri sifatida faoliyat yuritgan.

 Hokimiyatini mustahkamlashi 
thumb|right|180px|Chihil sutun saroyidagi shoh Abbos I tasviri
Shoh Abbos I hukmronligining dastlabki yillarida Zaynab Begum u bilan yaqin sirdosh boʻlib qolgan. Italiyalik sayyoh Pietro Della Vallening soʻzlariga koʻra, uning sut onasi vazifasini ham bajargan. Bu yillardan keyin ham uning hukmronligining dastlabki yigirma yili davomida Zaynab Begum Abbosning asosiy maslahatchilaridan biri boʻlib xizmat qilgan. U haramda yetakchi matriarx boʻlib qolgan va Abbosning oʻgʻillarini tarbiyalash ishlarini nazorat qilgan. Koʻrinishidan, mahalliy hokimlar va harbiy sarkardalar shoh Abbos I huzurida ularning nomidan siyosiy aralashuv olib borishni aynan Zaynab Begumdan soʻrashgan.

Abbos I davrida Zaynab Begum Safaviylar byurokratiyasidagi toj mulklari (xasseh) sektori doirasidagi turli maʼmuriy ishlar bilan yaqindan bogʻlangan. 1592–1593 va 1613–1614-yillar oraligʻida u toj mulklari sektori tarkibidagi Koshon hokimi boʻlib xizmat qilgan. Shuningdek, uning oʻrinbosarlari sifatida faoliyat olib boradigan ikki nafar amaldori ham boʻlgan. Shu yillarda, xabarlarga koʻra, Zaynab Begum Yazd shahrining janubiy chekkalarida bir necha qishloqlarga egalik qilgan. Bu unga Abbos I hukmronligining katta qismi davomida hududdagi zardushtiylar jamoasidan undiriladigan jon solig‘ini yigʻib, uni oʻzi uchun saqlab qolish imkonini bergan. Ana shu mablagʻlar hisobidan Zaynab Begum 1601–1602-yillarda Isfahon–Koshon yoʻli boʻylab kamida bitta karvonsaroy qurdirgan. Oradan bir yil oʻtib, unga saltanat boʻylab chiqarilgan barcha shoh farmonlarida ishlatiladigan muhrni saqlash vazifasi (mohrdār-e sharaf nafadh) berilgan.

1605-yilda Usmoniylar–Safaviylar urushi paytida Zaynab Begum shoh Abbos I ga Sufyonda Usmoniylarga hujum qilishni maslahat bergan. Bu esa Abbos I ning faoliyatidagi eng yirik harbiy gʻalabalaridan biriga olib kelgan. Zaynab Begum baʼzan eng yuqori maslahat organi boʻlgan „Davlat kengashi“ tarkibiga ham kiritilgan. 1606-yilda majlisda qatnashgan yagona ayol ham aynan Zaynab Begum boʻlgan. Portugaliyalik diplomat Antonio de Gouveaning soʻzlariga koʻra: „U bu sharafga loyiq ekanini juda ravshan koʻrsatgan“. Bir necha yil oʻtib, 1611–1612-yillarda Zaynab Begum Urganchdan boʻlgan oʻzbek hukmdori Vali-Muhammadxonning saroyga kelishi munosabati bilan berilgan shohona ziyofatga boshchilik qilgan. Vali-Muhammadxon Xorazmda fuqarolar urushi boshlanganidan soʻng Safaviylar mulkiga qochib kelgan edi.

 Hokimiyatdan qulashi va avf etilishi 
thumb|110px|1629-yilda yozilgan Zaynab Begumning vasiyatnomasi

Biroq 1613–1614-yillarda Zaynab Begum koʻzdan qolgan. U haramdan haydalgan va uning barcha lavozimlari tortib olingan. Shundan soʻng Qazvinga surgun qilingan va u yerda uy qamogʻida yashagan. Bu voqealar Isfahon saroyida boʻlgan yuqori martabali Safaviy amaldorlari va harbiy yetakchilarga qarshi olib borilgan bir qancha boshqa tozalash harakatlari bilan bir paytga toʻgʻri kelgan. Tarixchi Fazliy Xuzoniyning soʻzlariga koʻra, bunga Safaviylar saroyidagi yetakchi ijtihod Mir Muhammad Boqir Domodning harakatlari sabab boʻlgan.

Taxminan 4 yil oʻtib, Zaynab Begumga yana saroyga qaytishga ruxsat berilgan. Pietro Della Valle oʻz qaydlarida 1617-yilda Isfahonda uni saroy harami hamrohligida koʻrganini yozgan. Zaynab Begum 1627-yil bahorida shoh Abbos I tomonidan Farahobod va Isfahonda saroy haramining boshligʻi lavozimiga qayta tiklangan. Abbosning soʻnggi betobligi paytlarida Zaynab Begum saroy tabiblari bilan yaqin aloqada boʻlib, Farahobodda uning davolanishini nazorat qilgani aytiladi. Abbos I 1629-yil 19-yanvar tongida vafot etgach, Zaynab Begum shaxsan uning jasadini Farahoboddan Koshonga koʻchirishni, shuningdek, saroy haramini Farahoboddan Isfahonga koʻchirish logistikasi ishlarini nazorat qilgan.

Zaynab Begum shoh Abbos I davrida koʻplab holatlarda nihoyatda ulugʻ mavqe, vakolat va taʼsirga ega boʻlgan boʻlsa-da, aslida Abbos I ning vorisi shoh Safiy I (1629–1642) hukmronligining dastlabki yillarida taʼsiri va qudratining eng yuqori choʻqqisiga chiqqan. Zamondosh saroy solnomalariga koʻra, Abbos oʻlim toʻshagida yotganida uni nabirasi Sam Mirzoni (boʻlajak shoh Safiy I) saltanat taxtiga voris etib tayinlashga koʻndirishda muhim rol oʻynagan. Safiy I hukmronligining dastlabki bir necha oyida Zaynab Begum har kuni mamlakatning butun maʼmuriy tizimi boshida turib, imperiya boshqaruvi ustidan toʻliq nazoratga ega boʻlgan. Oʻsha yilning oʻzida u Usmoniylar–Safaviylar urushi chogʻida Safiy I bilan birga boʻlgan. 1630-yil 28-mayda u Marivon jangidan oldin saroy haramini Golpayeganga boshlab borgan.

1632-yil 12-fevralda Safiy I boshlab bergan keng koʻlamli qonli tozalashlar paytida shoh Zaynab Begumga Isfahondan Qazvinga koʻchishni buyurib, uni saroydan badargʻa qilgan. Bu hukm Zaynab Begumning shonli va yuqori imtiyozga ega mavqeiga yakun yasagan. Oʻsha davrga oid xabarga koʻra, Zaynab Begum soʻnggi kunlarini Isfahonda oʻtkazgan. Biroq ulkan boylikka ega boʻlgan holda u siyosiy voqealarning noaniq va xavfli girdobidan chetda, nafaqada, osoyishta hayot kechirib, vafotiga qadar shu tarzda yashagan. Saroy haramidagi yetakchi matriarx sifatida uning oʻrnini Muhammad Boqir Mirzoning bevasi Dilorom Xonim egallagan. Zaynab Begum 1640-yil 31-mayda Qazvinda vafot etgan va Mashhaddagi Imom Rizo ziyoratgohiga dafn etilgan.

 Izohlar 

 

 
 
 
 
 
 
 

 Qoʻshimcha 

 

Turkum:16-asrda tug‘ilganlar
Turkum:1640-yilda vafot etganlar
Turkum:Safaviy malikalari
Turkum:Safaviy amaldorlari
Turkum:16-asr eronlik ayollar
Turkum:17-asr asr eronlik ayollar