Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Boʻkalar

Boʻkalar — toʻgarak chokli ikkiqanotlilar kenja turkumiga mansub hasharotlar 3 oilasining umumiy nomi. Tanasi, odatda, tuklar bilan qoplangan, baʼzan yalangʻoch boʻladi. Voyaga yetgan B.ning ogʻiz organlari reduksiyaga uchragan, oziqlanmaydi. Uzoq yashamaydi. Urgʻochi va erkak B. gʻumbakdan bir vaqtda chiqib, muayyan bir joyda toʻplanadi. Koʻpchilik ning qurtlari sut emizuvchilar va odamning ichki paraziti hisoblanadi. Oshqozon B. (Gasterophilidae); uz. 9–15 mm, 30 ga yaqin turi maʼlum; otlar, karkidonlar, fillarda parazitlik qiladi. Oʻrta Osiyoda 6 turi, shu jumladan ot boʻkasi Gasterophilus intestinalis keng tarqalgan. Tuxumini hayvonlar juniga, koʻpincha hayvonlar labi tegadigan joylarga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlari hayvonning ogʻiz boʻshligʻi orqali oshqozoniga oʻtib, uning devorini yalligʻlaydi. Qurt u yerdan ichak orqali tuproqqa tushib gʻumbakka aylanadi. Baʼzan oshqozon B.ning 1 yoshdagi qurti odam terisiga kirib, kasallik paydo qilishi mumkin. Burunhalqum B. (Destridae); uz. 10–18 mm, 35 ga yaqin turi bor, tuyoqli hayvonlar paraziti hisoblanadi. Oʻzbekistonda 4 turi: qoʻy boʻkasi (Oestris ovis), tuya bukasi (Cephalopina titilator), rus boʻkasi (Rhincestrus purpureus), oʻzbek boʻkasi (Rh. uzbekistanicus), shuningdek kalta boʻka (Rh. latifrons) uchraydi. Urgʻochi B. tirik qurtini hayvonlar burun boʻshligʻiga sepib ketadi. Qurtlari kelgusi yil bahorigacha nafas yoʻlida parazitlik qiladi. Qurtlar odam koʻziga tushib qolganida miaz, konʼyunktivit paydo qiladi. Teri boʻkalari (Hypermatidae)ning uz. 4–12 mm, 35 ga yaqin turi maʼlum, Shim. yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan. Oʻzbekistanda 2 turi — hoʻkiz boʻkasi (Hyperma bovis) va Janubiy bukasi (N. lineatum) tarqalgan. Tuxumlarini hayvonlar yungiga yopishtirib qoʻyadi. Qurtlar teri ostida rivojlanadi. Ular bosh yoki koʻzga oʻtib qolganida ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Baʼzan burunhalqum va teri boʻkalari kenja oila sifatida B. (Oestridae) oilasiga kiritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻkantov

Boʻkantov — Markaziy Qizilqumdagi qoldiq togʻlar, gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan. Navoiy viloyati hududida. Mutlaq balandligi 500 m. Boʻkantovga Tuhfabergan, Boʻzdoʻngtov, Boʻkantov yassitogʻligi kiradi. Geologik tuzilishi jihatdan paleozoy erasida hosil boʻlgan qadimgi burmali yaxlit togʻli oʻlka qoldigʻi. Mezozoyning quyi bosqichidan to yuqori uchlamchi davrga qadar Qizilqum oʻrnida dengiz boʻlgan, oʻsha davrda Boʻkantov orol tarzida koʻtarilib turgan, keyinchalik usti tekislanib ketgan. Boʻkantovning janubiy yon bagʻri tik va qisqa shimoliy yon bagʻri esa qiya hamda keng. Yon bagʻirlarida quruq soy koʻp. Boʻkantovning iqlimi quruq va keskin kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 28—30°, dekabr—yanvarning minimum temperaturasi —30°, yillik yogʻin miqdori 100–200 mm. B.da doimiy oqar suvlar yoʻq. Suv buloq va quduqlardan olinadi. Boʻzqoʻngʻir tuproq koʻp uchraydi, shuvoq, boyalich, chitir, betaga oʻsadi; toshbaqa, kaltakesak, echkemar, yumronqoziq, charx ilon yashaydi. Boʻkantov yaylovlarida qorakoʻl qoʻylari boqiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Boʻktar

Boʻktar — geografik termin. Baʼzi bir turkiy tillarda, chunonchi qirgʻiz tilida, shuningdek oʻzbek tilining bir qancha shevalarida, mas, Zomin, Gʻallaorol tumanlarida togʻ etagi B. deyiladi. B. termini Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida ham qayd qilingan va hozir joy nomlari tarkibida uchraydi. Maye, Zomin tumanida Boʻktaryoʻl degan yoʻl bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻktargilar

Boʻktargilar (Circus) – qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub yirtqich qushlar urugʻi. 9 turi bor. Modalari narilaridan katta. Qanotlari uzun va keng, sekin parvoz qilishga moslashgan. Pati yumshoq, boshining ikki yoni va tomogʻini oʻrab olgan „yoqasi“ bor. Avstraliya va Antarktidadan tashqari, hamma qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda soy boʻktargisi (S. aeryginosis), dala boʻktargisi (S. cyaneus), choʻl boʻktargisi (S. macrourus), qoʻriq boʻktargisi (S. pygargus) uchraydi. B. qishlash uchun kuzda Hindiston va Afrikaga uchib ketadi. Bahorda yana qaytib keladi (dala boʻktargisi esa Oʻzbekistonda qishlab qoladi). Daryo sohillari, choʻl, dasht va dalalarda yashaydi. Uyasini quruq oʻt va xaschoʻplardan yerga quradi. Modasi uyasini doim tozalab turadi. 3— 6 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi bosadi. Nasl uchun gʻamxoʻrlik qilish modasi bilan nari oʻrtasida qatiy taqsimlangan. Modasi uyada tuxumdan chiqqan jish joʻjalarini qanoti ostida isitib, ularni oziqlantiradi, nari esa oziqtashiydi. B. har xil hasharotlar, mayda kemiruvchilar, qushlar, kaltakesaklar, qurbaqalar va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Kemiruvchilarni qirib, foyda keltiradi. B.ni qoʻriqlash kerak.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Boʻlamon

Boʻlamon (balamon, balabon, bulamon, bolaban, bolaman nomlari ham mavjud) – Markaziy Osiyo va Kavkaz xalqlarining tilchali puflama musiqa asbobi.

 Tarixi 
Qadimdan mashhur, ayniqsa XV—XVII asrlardagi boʻlamonchi sozandalar nomi tarixiy da koʻp uchraydi.

 Tuzilishi 
Tashqi koʻrinishi kichik surnaysimon boʻlsada, nayining ichki kengligi uzunasiga bir xil. Yuqori qismiga yakka tilchali qilib kesilgan qamish naycha oʻrnatiladi. Asosan, tut yogʻochidan yasaladi. Barmoqlar uchun moʻljallangan 7 ta teshigi yuzida, 1 tasi orqa tomonida boʻladi. Tovushqatori diatonik. Diapazoni taxminan 2 oktava boʻlib, kichik oktavadagi re va re-bemoldan boshlab uch oktavagacha boradi.

Boʻlamon sibizgʻaning takomillashtirilgan turi boʻlsada, sadolanish kuchi, tembr xususiyatlari hamda ijro imkoniyatlariga koʻra qoʻshnayga yaqin. Oʻzbekistonning Xorazm vohasi va qisman Qoraqalpogʻistonda tarqalgan.

 

 
 Karomatov F., Oʻzbekskaya instrumentalnaya muzika, T., 1972.
Boʻlatchi

Boʻlatchi (Bulaji, Bulayji) (14-asr) — dugʻlatlarnint yirik amiri. Boʻlatchi haqidagi maʼlumotlar faqat Muhammad Haydar (Boʻlatchi uning katta bobosi) ning "Tarixi Rashidiy" asarida uchraydi. Boʻlatchi 1347—48 yillarda Sharqiy Turkistondagi Oqsu degan joyda Moʻgʻuliston taxtiga Tugʻluk Temurin oʻtqazgan. taxminan 1359-yil Boʻlatchi Qunduzda TugʻluqTemurxondan yorliq olgan. Ushbu yorliqqa binoan xon dugʻlat qabilasi amirlariga toʻqqizta imtiyoz bergan. Boʻlatchining akaukalari koʻp boʻlgan. Ulardan biri Qamariddin bSlib, u Moʻgʻuliston xoni Ilyosxoʻjani oʻldirib, taxtni egallagan, soʻngra, Toʻxtamish bilan ittifoq tuzib, koʻp vaqt davomida Amir Temurga qarshi jang qilgan. Boʻlatchi avlodlari 1514-yilgacha Sharqiy Turkistonga hukmronlik qilishgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻlgich kamera

Boʻlgich kamera — yadrolar boʻlinishini oʻrganadigan asbob. Oddiy ionizatsiya kamerasidan iborat. Boʻlgich kamera elektrolita tekshiriladigan modda (U233, Pu23’) yupqa (~1 mg/sm2) qilib surkaladi. Yadro boʻlinganda parchalari gaz atomlarini ionlashtirib, elektr impulsi hosil qiladi. Radiotexnika qurilmasi yordamida qayd qilinadigan impulslar soni boʻlinish sonini koʻrsatadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻljar

Boʻljar (turkiymoʻgʻulcha) 1) 1319-asrlarda Dashti Qipchoq, Movarounnahr va Xurosondagi turkiy saltanatlar harbiy qismlarining kelishuvga muvofiq yigʻiladigan joyi, vaʼdag o h. Miod vaqti va miod yeri kabi maʼnodoshlari ham qoʻllanishda boʻlgan. Har bir B. tajribali va salohiyatli beku amirlar tomonidan boshqarilgan; 2) vaʼdalashuv, kelishuv."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻlim

Boʻlim (geologiyada) — stratigrafiya shkalasining 3tartibli umumiy eng yirik birligi. Yer yuzi miqyosida tarqalgan. B. jinslari maʼlum geologik davrda hosil boʻlib, Yer rivojlanishi tarixi va undagi hayotning yirik va aniq bosqichini aks ettiradi. Faqat oʻziga xos hayvonot dunyosi va oʻsimliklari boʻladi. B.oʻz navbatida yaruslarga boʻlinadi. B.ga shkalada tutgan oʻrniga qarab nom beriladi — uch boʻlimli sistemada quyi, oʻrta, yuqori, ikki boʻlimlida esa ikkiga — quyi va yuqori B.ga boʻlinadi. Xalqaro stratigrafiya komissiyasi tomonidan fanerozoy uchun biostratigrafiya, radioizotop, paleomagnit maʼlumotlari sintezi asosida stratigrafiya va geoxronologiya shkalalarining yangi varianti ishlab chiqilmoqda."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻlinishlik

Boʻlinishlik — biror sonning ikkinchi biror songa boʻlina olishligi. Agar butun sonni butun songa boʻlishdan hosil boʻlgan boʻlinma ham butun son boʻlsa, soni soniga qoldiqsiz boʻlinadi deyiladi. Bunda arifmetikaning quyidagi asosiy teoremasi oʻrinlidir: har qanday birdan katta natural son yagona usulda tub sonlar koʻpaytmasiga yoyiladi: n=plp2...plr. Barcha butun algebraik sonlar sohasida arifmetikaning asosiy teoremasi oʻrinli emas. Quyida baʼzi bir boʻlinish alomatlari keltiriladi. Oxirgi ikki raqami nol boʻlgan yoki 4 ga boʻlinadigan sonlar 4 ga boʻlinadi. Masalan, 31700, 16608. Raqamlari yigʻindisi 3 (9) ga boʻlinadigan sonlar 3 (9) ga boʻlinadi. Masalan, 17835, 52632."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Boʻlish
 Boʻlinish alomatlari
Boʻlinma

Boʻlinma (harbiy) — 6—12 kishidan iborat harbiy qism. Vzvod tarkibiga kiradi. Tank koʻshinlari va aviatsiyada tank, samolyot ekipaji, artilleriyada — toʻp raschyotn B.ga moye keladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻlinma (matematika)

BOʻLINMA — boʻlish amalining natijasi. Masalan, 18:6=3. Bu yerda 3 soni B.dir. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻlish

thumb|191x191px|20 / 4 = 5
Boʻlish — koʻpaytirish amaliga teskari amal; koʻpaytma va koʻpaytuvchilardan biri maʼlum boʻlganda ikkinchi koʻpaytuvchi Boʻlish orqali topiladi. a ni ga boʻlish bx=a tenglamani qanoatlantiruvchi x ni topish demakdir. Bu yerda: a — boʻlinuvchi, b — boʻluvchi, x — boʻlinma deb ataladi. a ni b ga boʻlish a amali a: yoki — timsollari bilan belgilanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Koʻpaytma
 Boʻlinish alomatlari
 Boʻlinishlik
 Ayirma
 Qoʻshish
Boʻlish mashinasi

Boʻlish mashinasi — chizgichlar, asbob shkalalari, rastrlar va boshqa da boʻlinmalar (shtrixlar)ni belgilaydigan stanok. Ulchash asboblarining chiziqli va burchakli darajalarini avtomatik tarzda belgilovchi Boʻlish mashinasi keng tarqalgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻlish qurilmasi

Boʻlish qurilmasi (mashi na sozlikda) — buyum yoki mashina uzellarini zarur burchakka davriy buradigan (suradigan) qurilma. Sirtlarga ishlov berish va ularni oʻlchashda, kesish asboblari hamda tishli gildiraklar tishlarini ochish, shlitsalar, koʻp kirimli rezbalar va spiral oʻyiqlar ochishda ishlatiladi. Boʻlish mashinalari, rejalashyoʻnib kengaytirish, tish yoʻnish stanoklari hamda mashinalarining stollarini, barabanlar, revolver kallaklarni davriy burib turadigan mexanizmlar ham Boʻlish qurilmasi jumlasiga kiradi. Universal Boʻlish qurilmasi da, odatda, boʻlish kallaklari markaziga oʻrnatib boʻlmaydigan murakkab detallarga ishlov beriladi. Ancha aniq ishlar uchun moʻljallangan Boʻlish qurilmasi darajali mikroskop bilan jihozlanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻluk

BOʻLUK — buluk: 1) moʻgʻullar istilosi davrida (13-asr) paydo boʻlgan maʼmuriyhududiy birlik; shahar atrofidagi shaharga tobe rayonlarga boʻlingan, tumandan kichik boʻlgan. Tumanlarga boʻlingan viloyatlar, odatda, B.larga taqsimlanmagan. B.dan toʻplangan soliq va jarimalar oliy hukmdor (xon, podshoh)ning shaxsiy xazinasiga tushgan. B. Xurosonda maʼmuriy termin sifatida 19-asrgacha ishlatilgan. 2) Oʻrta asrlarda Turkiyada harbiy qism.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Maʼmuriy birliklar
Boʻnoqxon

Boʻnoqxon (ruscha: Боняк) (? 1167-yildan soʻng) — qipchoqlar (poloveslar) xoni. Kiyev Rusi va Vizantiyaga muttasil chopqunlar qilib turgan. Yilnomalarda dastlab 1096-yil Kiyevga hujum kilganligi munosabati bilan yodga olingan. 1097 va 1105-yillarda rus yerlariga yana qayta chopqun uyushtirgan. 1107-yil Vladimir Monomax, Svyatopolk, Oleg va boshqa rus knyazlari qoʻshinlari tomonidan magʻlub qilingan. Yilnomada soʻnggi bor 1167-yilda, knyaz Oleg Svyatoslavichdan magʻlub boʻlganida yodga olingan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻr

Boʻr — boʻsh sementlangan choʻkindi togʻ jinsi. B. boʻr davri iliq dengiz havzalarining 30–500 m va undan chuqurroq joylarida kokkolitoforid (70— 90%) va foraminifera (20% gacha) mikroorganizmlari qoldiqlaridan hosil boʻlgan. Rangi oq. Gil va qum qoʻshimchalari B.ga sargʻish yoki kulrang tuye beradi. B.da kremniy, pirit va fosforit gʻuddalari uchraydi. Kamdankam B.da mollyuskalar chigʻanoqlari, mshanka, dengiz tipratikanlari, marjon va boshqa skeletlari uchraydi.

B. mezozoy erasi boʻr davri jinslarida koʻp uchraydi. Ukraina (Donesk havzasi), Rossiya Federatsiyasi (Kursk, Voronej viloyatlari), Qozogʻistonda (Mangʻishloq) koʻp."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geologiya
Boʻrdoqiga boqish

Boʻrdoqiga boqish — qishloq xoʻjaligi hayvonlarini goʻshti uchun boqib semirtirish, qisqa muddatlarda sifatli va eng koʻp miqdorda goʻsht olishni taʼminlaydigan texnologik jarayon; qoramol, choʻchqa, qoʻy, parrandalar, quyon va boshqa boʻrdoqiga boqiladi. Boʻrdoqiga boqish ning iqtisodiy koʻrsatkichlari hayvon turi, zoti, jinsi, yoshi, sogʻligʻi holati, boqim darajasi va ozuqa mukammalligiga bogʻliq. Qoramolchilikda Boʻrdoqiga boqish usuli goʻsht mahsulotiga qoʻyiladigan talabga koʻra tanlanadi. Barcha mamlakatlarda 6—8 oylik buzoqlarni 15—18 oy boʻrdoqiga boqish vazni 400–480 kg ga yetkazib yuqori sifatli mol goʻshti olishda keng qoʻllaniladigan va samarasi yuqori texnologiya hisoblanadi. Mollarga xoʻjaliklarning oʻzida tayyorlangan ozuqalar — silos, senaj, oʻt, iddizmevalarni dagʻal va aralash ozuqalarga qoʻshib beriladi. Agar Boʻrdoqiga boqish da mol faqat silos bilan boqiladigan boʻlsa, sutkasiga 250–400 kg vaznga 16–25 kg, katta mollarga 30–35 kg gacha silos beriladi. Toʻyimliligiga koʻra ratsionda silos hissasi 60—65% ni tashkil etishi mumkin. Proteinga boʻlgan ehtiyojni qondirish va ratsionning mukammalligini taʼminlash uchun ozuqaga mochevina va premikslar (biologik faol moddalar aralashmasi) qoʻshiladi. Agar mol barda negizida boqiladigan boʻlsa, katta yoshdagi mollarga sutkasiga 80—90 l gacha yangi barda yediriladi. Barda ratsion tarkibiga somon, pichan, aralashmalar, vitaminlar (A, D), tuz, boʻr yoki fakultetorsizlangan fosfatlar qoʻshiladi. Paxtachilik rivojlangan mintaqalarda Boʻrdoqiga boqish da paxta shulxasi sutkasiga (4–7 kg), shrot (2–3 kg)dan foydalaniladi, makkajoʻxori silosi, beda senaji, pichan, don, yem beriladi. Boʻrdoqiga boqish da sutkalik oʻrtacha tirik vazn oʻsishi 800—1200 g ga boradi. 1 kg vazn oʻsishini taʼminlash uchun 8—11 ozuqa birligi sarflanadi. Tabiiy va madaniy yaylovlar yetarli boʻlgan mintaqalarda B. b.da yaylovlardan foydalanish mumkin. Qoʻychilikda goʻshtjun yoʻnalishdagi zotlarni Boʻrdoqiga boqish yaxshi samara beradi. Boʻrdoqiga boqish uchun ajratilgan 3— 3,5 oylik qoʻzilar 7—9 oyligiga qadar boqilib, ularning vazni 45–50 kg ga yetkaziladi, goʻsht chiqishi 44—46% ni tashkil etadi. Parrandachilikda broyler yetishtirish asosiy oʻrinda turadi. 2—6 oylik joʻjalar 15—25 sutka boqiladi. 1 kg vazn oʻsishi uchun 6—9 ozuqa birligi sarflanadi. Asosiy ozuqa: mukammal aralash yem yoki aralash yem va turli aralashmalar. Choʻchqachilikda 15–16 kg vazndagi 2,5 oylik choʻchqa bolalari 7—7,5 oy boqiladi (tirik vazni 100–110 kg ga yetadi). 1 kg vazn oʻsish uchun 4,5—5 ozuqa birligi sarflanadi. Boʻrdoqiga boqish ni keng miqyosda tashkil etish mamlakatda goʻsht yetishtirishni koʻpaytirish imkoniyatini yaratadi. Oʻzbekistonda Boʻrdoqiga boqish ixtisoslashtirilgan xoʻjaliklarda ilgʻor texnologiyani qoʻllagan holda sanoat usulida olib boriladi.Musayev, Muboshir. "" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Mana yana ôwa kayf
Boʻrjar GES

thumb|250px|Boʻrjar GES
Boʻrjar GES — Toshkentning Boʻzsuv (Boʻrjar qismida) kanalida qurilgan 3 chi gidroelektr stansiya. 1936-yil mayida ishga tushirilgan. Quvvati 6,4 ming kVt. Uning ishga tushirilishi Toshkent shahri sanoat korxonalari va aholisini elektr energiyasi bilan taʼminlashni yaxshiladi. Boʻzsuv kanalida ishlab turgan GESlar Oʻrta Osiyoda birinchi energiya tizimini yaratishga imkon berdi. Hozir Boʻrjar GES Chirchiq — Boʻzsuv traktida qurilgan GESlardan biri sanalib u toʻla avtomatlashtirilgan, yagona dispecherlik punktidan boshqariladi.

ru:Бурджар#Бурджарская ГЭС

Turkum:Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Turkum:Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
Turkum:Oʻzbekgidroenergo
Boʻri

Boʻri, qashqir (Canis lupus) – itsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻl, dashtlari, oʻrmon, toʻqay, togʻ va togʻ etaklarida tarqalgan; qor va muz bilan qoplangan baland togʻlar va tundrada ham yashaydi. Boʻrilarning turli kenja mavjud, jumladan osiyo boʻrisi, tundra boʻrisi, meksika boʻrisi, arktika boʻrisi va boshqalar.

Boʻrilar qoyalar orasiga, toʻqaylik va jarliklarga, quruq qamishzorlarga in quradi. Tulki inlaridan ham foydalanadi. Boʻrilar inida bolalaydi va bolalarini parvarish qiladi. Chorvachilik r-nlarida podalardan uzoqqa ketmaydi. Boʻrilar yanvar oyidan boshlab urchiydi. Urchish vaqtida erkaklari urgʻochisini talashib qattiq urishadi. Boʻrilar monogam hayvon. Jufti uzoq muddat saqlanib qoladi. Homiladorlik davri 62– 65 kun. Yosh boʻri 3–5 ta, qarisi 6–8 ta, baʼzan 10–13 ta bola tugʻadi. Bolasini 5–6 hafta emizadi. Bolasi 3 haftaligida inidan chiqa boshlaydi. Urgʻochisi emizikli davrida erkagi ovqat olib kelib turadi. Bolalari goʻsht bilan oziqlanishga oʻtgandan soʻng ona boʻri ham oʻlja tutib kela boshlaydi. Avgust oxiridan boshlab yosh boʻrilar har xil mayda kemiruvchilarni tutib yeya boshlaydi. Sentabrda kattalari bilan birgalashib, uy hayvonlarini va yovvoyi hayvonlarni ov qilishga oʻrganadi. noyabrga qadar 10–15 ta buri gala boʻlib yuradi. Oʻlja topish qiyin boʻlib qolganda bitta yoki ikkitadan boʻlib, tarqalib ketadi. Erkagi 2 yoshida, urgʻochisi 2–3 yoshida voyaga yetadi. Boʻri 15–16 yil yashaydi. Yilda ikki marta – bahor va kuzda tullaydi. Boʻrilar kuchli, chidamli va chaqqon, hid bilish va eshitish organlari yaxshi rivojlangan hayvon. Goʻsht bilan oziqlanadi, baʼzan olma, qovun, tarvuz kabi mevalarni ham yeydi. Asosan, uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar, quyon, yumronqoziq kabi kemiruvchilar, qushlar, hatto oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Boʻrilar juda ochkoʻz va xoʻra, ikkitasi bitta qoʻyni yeb qoʻyishi mumkin. Podaga hujum qilganda koʻp qoʻyni nobud qiladi. Bir nechta B. birga yoki tuda boʻlib ov qiladi. Quturgan va ochiqqan boʻrilar odamga ham hujum qilishi mumkin. Boʻrining 12 ta kenja turi bor. Oʻrta Osiyoning choʻl, dasht va past togʻlarida choʻl boʻrisi, Pomir togʻlarida tibet boʻrisi kenja yashaydi. Baʼzan qora boʻrilar ham uchraydi, uning terisi qimmatbaho hisoblanadi. Oʻzbekistonda choʻl boʻrisi tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Boʻri (obraz)

BOʻRI — oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida totemik obraz. Qad. dan yetib kelgan rivoyatlarda B. turk urugʻi avlodining davomchisi sifatida taʼriflanadi. "Ona boʻri" nomli afsonada tasvirlanishicha, qad. turklar goʻyo dushman tomonidan qirilgan turk urugʻi orasida tirik qolgan oʻn yoshli oʻgʻil bola va ona B.dan tarqalgan. "Boʻri", "Boʻri qiz", "Choʻloqboʻri" kabi ertaklarda talqin etilgan totemik B. obrazi insonning xaloskori, uning himoyachisi sifatida tasvirlanadi. Keyinchalik totemik eʼtiqodlarga ishonchning yoʻqolishi tufayli ertaklarda ("Boʻri bilan tulki", "Och boʻri", "Koʻy bilan boʻri", "Boʻri bilan ot" va boshqalar) paydo boʻlgan. B. yovuzlik, qonxoʻrlik, zulm va zoʻrlik, bosqinchilik timsoliga aylandi. Jahon, xususan oʻzbek badiiy ijodida B. goh ijobiy, goh salbiy obraz sifatida namoyon boʻladi, ramziy maʼno kasb etadi. Poʻlkan shoirning "Yoldor boʻri" dostoni, M. Avezovning "Koʻk yol", Chingiz Aytmatovning "Qiyomat" romanlarida^B. ijobiy maʼnoda tavsiflanadi. BURI — osmonning Janubiy yarim sharida Mezon, Aqrab, Burchak chizigʻi, Sirkul, Sentavr va Gidra yulduz turkumlari oralarida joylashgan yulduzlar turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 2,3 koʻrinma yulduz kattaligida. Oʻzbekistonda yoz paytlarida koʻrish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻri baxshi

Boʻri baxshi – Sodiqoʻgʻli (1866 Fargʻona viloyati Dangʻara tumani Qumariq qishlogʻi —1954) – oʻzbek xalq dostonchisi. Boʻri baxshining otasi Sulton shoir nomi bilan tanilgan va Fargʻona vodiysi dagi mashhur baxshilardan boʻlgan. Boʻri baxshi dostonchilikni akasi Joʻra baxshidan oʻrgangan, asosan dutor joʻrligida kuylagan. Undan „Alpomish“ dostonining varianti – „Masbachcha“ dostoni yozib olingan. Boʻri baxshi zamonaviy mavzularda „Hormangiz“, „Norin kanali“, „Kanalta“, „Dangasalar“ va boshqa koʻplab termalar yaratgan. Toshkentda oʻtkazilgan xalq ijodkorlari olimpiadasida qatnashgan (1938)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, T., 1979.
 

Turkum:Oʻzbekiston xalq dostonchilari
Boʻribosar

Boʻribosar, Oʻrta Osiyo ovcharkasi —Oʻrta Osiyoda tarqalgan jaydari it zoti. Uzoq davr davomida choʻponlar tomonidan eng yaxshi namunalarini tanlash va tabiiy chatishtirish yoʻli bilan chikarilgan. Erkagi boʻydor, gavdali, koʻkragi keng, kallasi katta, oyoklari baquvvat, ovozi haybatli. Rangi turlicha. Asosan erkagi koʻproq qadrlanadi. Chorva mollari podalarini boʻrilar hujumidan saqlash (nomi ham shundan), oʻtovqoʻralarni qoʻriqpash vazifalarini bajaradi. Urishqoqlik sifatlarini oshirish uchun yosh (1—2 oy)ligida quloq va dumi kesib qisqartiriladi. Eng kuchlilari havaskorlar tomonidan it urishtirish musobaqalarida qatnashish uchun boqiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrigul

BOʻRIGUL (Vinca erecta Regel et Schmalh.) — kendirdoshlar oilasiga mansub yotiq ildizpoyali koʻp yillik oʻt. Bitta ildiz boʻgʻzidan 15—40 sm uzunlikdagi bir necha poya chiqadi. Bargi tekis qirrali, bandsiz, qaramaqarshi joylashgan. Apreldan iyulgacha gullaydi, guli oq yoki och binafsha rangli, har bir barg qoʻltigʻida bittadan bir chanoqli yassi mevasi boʻladi. B. Ugom, Fargʻona, Hisor togʻlarining jan. qiyaliklarida, qoyalar va chagʻirtoshli togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida B.dan 40 ga yaqin alkaloid (vinkalin, vinkametrin, vinkanidin, ervinin, ervamin va boshqalar) ajratib olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻrta Osiyo o‘simliklari
Tojiboy Boʻriyev

Tojiboy Boʻriyev (1938.12.5, Toshkent viloyati Parkent tumani Zarkent qishlogʻi) — mexanik va matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1974), professor (1976). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika institutida (1964—66) ishlagan. Kibernetika institutida (hozirgi "Kibernetika" IIIB) da (1966-yildan) ishlaydi. Ilmiy ishlari qattiq jism mexanikasiga oid masalalarni algoritmlashga, statik va dinamik yuk taʼsiridagi bir oʻlchovli va koʻp oʻlchovli konstruksiyalarning aniq hisoblariga, elastiklik nazariyasining dinamik va statik masalalariga doir. B. seysmik (8— 9 balli) va noseysmik (5—7 balli) mintaqalar va qorlishamolli hududlar uchun fazoviy sterjenli konstruksiyalarni teng mustahkamlik, barqarorlik va min i mal ogʻirlik mezonlari asosida ishlab chiqdi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1971).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Matematiklar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Boʻriyotoq koʻllari

Boʻriyotoq koʻllari (mahalliy xalq Boʻritogʻ deb ataydi) — Xorazm vohasi Xiva shahri yonidagi Boʻriyotoq, Pirnaxos, Baytaltoʻgʻon, Sayot va boshqa mayda koʻllar. Jan.da Qoraqum choʻliga tutashgan. Boʻriyotoq koʻllari Jirmiz, Mizonkoʻl kollektorlariga birlashib ketgan. Ekin maydonlaridan chikadigan tashlama suvlar va yer osti sizot suvlaridan toʻyinadi. Yezda suvi koʻpayib, umumiy maydoni 800 ga, uz. 4–5 km, eni 1—1,5 km, chuq. 1,5 m ga yetadi. Sohillari qiya, qumloq, qamish va boshqa suv oʻtlari oʻsadi. Qishda muzlaydi. Boʻriyotoq koʻllari da baliqchilik va ondatrachilikni rivojlantirish imkoniyatlari mavjud."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Xorazm viloyati geografiyasi
Boʻrikalla

Boʻrikalla — qovun navi. Buxoro va Fargʻona B.si kabi xillari bor. Buxoro B.si handalak turiga kiradi. Buxoro vohasida tarqalgan. Ertapishar nav. Shakli yassi, oʻrtacha kattalikda, eng kattasining diametri 20 smdan ortiq. Ogʻirligi 2,5–3 kg. Sirti bir oz tilimtilim, tekis toʻr bilan qoplangan. Tuyey och yashilsariq, poʻstidagi gullari mayda, jigarrang dogʻ shaklida. Etining qalinligi 4,5—6 sm, och yashil, shirin, tarkibida 7,4—9,6% qand bor. Urugʻi yirik, oq, ekilganidan soʻng 57—80 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 230—360 i/ga. Uzoq joylarga yuborishga yaroqsiz. Fargʻona B.si Fargʻona vodiysida tarqalgan. Qovunning cassaba (kassaba) turiga kiradi, oʻrtapishar nav. Shakli tuxumsimon, dum va uch tomonlari toʻmtoq, uz. 20—23 sm, ogʻirligi 3,5–5 kg, sirti tekis, toʻri siyrak, dum tomoni och yashil, uch tomoni sargʻishyashil. Etining kalinligi 5—5,5 sm, yumshoq, juda shirin. Tarkibida 8—11% kand, shu jumladan 3,8—8,2% saharoza bor. Urugʻi oq, yirik, chuzinchoq. Urugʻi ekilganidan keyin 73—80 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 200—250 s/ra. Uzoqjoylarga yuborishga yaroqsiz. Joyida isteʼmol etiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qovun navlari
Boʻritaroq

Boʻritaroq, gʻoʻzarak (Hibiscus trionum L.) — gulxayridoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, boʻyi 10—70 sm, sershox. Barglari uch boʻlakli, choʻziq, tubigacha patsimon boʻlakchalarga ajralgan. Gullari sariq, uzun gulbandlarda yakkayakka joylashgan. Asosida qirmizi rangli dogʻlari bor. Mevasi koʻsakcha. Issiq va namsevar oʻsimlik. Nihollari mart— mayda koʻkaradi. Iyun — avgustda gullaydi, iyuldan oktabrgacha mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 15 ming urugʻ beradi. Urugʻlar tuproqning 6—8 sm chuqurligida 57 yilga qadar yashovchanligini saqdab qoladi, harorat 5—6°da unib chiqadi. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik rayonlarida koʻp tarqalgan. B. paxta maydonlari, chopiq qilinadigan ekinlar orasida, shuningdek yoʻl, ariq yoqalari, tashlandiq yerlar va bogʻlarda uchraydi.

Kurash choralari: ekish oldidan urugʻni tozalash, yerni boronalash, qator oralariga ishlov berish, maysa koʻkarmasdan gerbitsidlar sepish va boshqa

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻritish ilonlar

Boʻritish ilonlar - suv ilonlar oilasining urugʻi. 16 turi bor. Jagʻida 2—6 yirik egri tishlari boʻladi. Shuning uchun ular "boʻritish" deb ataladi. Janubiy Osiyoda koʻp. Oʻzbekiston choʻllarida bitta turi — ola boʻritish (Lucodon striata) uchraydi. Uzunligi 60 sm cha, usti toʻq jigarrang, och sariq koʻndalang yoʻlli. Qorin tomoni sariq. Tungi hayvon. Iyunning oxirida 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, har xil kaltakesaklar bilan oziqdanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrk

BOʻRK — qad. bosh kiyimi. Qishda hamda yozda kiyiladigan B. boʻladi. Boʻrk hayvon terisidan tikilib, qimmatbaho qalin gazmol bilan qoplanadi. B.ni erkaklar ham, xotinqizlar ham kiyishadi. Tikilgan hayvon terisiga qarab, u qunduz B., suvsar B., qamshat B., tulki B. va hokazo boʻlib nomlanadi. Qizlar B.i har xil taqinchoqlar, tangalar, uzuklar bilan bezatilgan. Erkaklarda toʻyziyofatga kiyiladigan qimmatbaho, oddiy kunlarda, ishga kiyadigan B.lar ham boʻlgan. B. oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, qirgʻiz, boshqird, tatar, uygʻur va boshqa xalklar orasida tarqalgan. "Devonu lugʻotit turk" (11-asr)da "Bosh yorilsa boʻrk ichida" maqoli shaklida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bosh kiyimlari
Boʻron

Boʻron — qad. oʻzbek milliy harakatli bola, ar oʻyini. B. keng maydonda ʻ40x35 m, maysazor joylarda oʻynaladi. Oʻ~"" uchun oddiy qiyiqcha — belbogʻ i..atiladi, unga bir siqim qum va qipiq yoki mayda somon solinib tugiladi. Oʻyin har qaysisi 6 nafar oʻgʻil boladan iborat 2 jamoa oʻrtasida boʻladi. Oʻyin boshlanishidan oldin maydonning bet chizigʻining oʻrtasida 3 m masofada diametri 1,5—2 m keladigan doiracha hosil qilinadi. Hakam tugunni maydon markaziga uloqgiradi, ikki tomonda turgan jamoalar markaz tomon yuguradilar. Birinchi boʻlib tugunchaga yetib borgan bola uni sherigiga, sherigi yana boshqasiga uzatadi. Tugun — belbogʻni doirachaga birinchi boʻlib olib borib tashlagan tomonga bitta xol (ochko) yoziladi. Oʻyin sharoitga qarab 3 daqiqadan 15 daqiqagacha davom etishi mumkin. B., shuingdek sport zallarida ham oʻynaladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻron (shamol)

BOʻRON — uzoq davom etadigan kuchli shamol. Odatda, siklonlarttt sovuq havo massasi egallagan qismlarida yoki antitsiklon chetlarida paydo boʻladi. B. vaqtida qor koʻchib, uy va devorlar yonida qor uyumlari paydo boʻladi, temir yoʻl va avtomobil yoʻllarini qor bosadi. B. qumli choʻllarda qum koʻchishiga, dengizda suvning kuchli toʻlqinlanishiga sabab boʻladi. B. vaqtida yer sirtida shamol tezligi 20 m/s dan 50 m/s gacha yetishi, ayrim paytlarda 100 m/s gacha borishi mumkin. Meteorologiyaaya dovul, poʻrtana va qasirgʻa atamalari ham B.ni anglatadi. Lekin bular shamolning tezligi, davom etish vaqti bilan bir-biridan farq qiladi. Bofort shkalasi boʻyicha B. 6—12 ball bilan baholanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tabiat
Boʻron oʻlchagich

Boʻron oʻlchagich — kuchli shamol (boʻron, poʻrtana) tezligini oʻlchaydigan asbob. B.oʻ. sifatida Usimon manometrga ulangan ikkita (dinamik va statik) Pito naychasidan iborat asbob, shuningdek koʻp kosachali anemograf ishlatiladi. Anemografning sezgir elementi metall naychaga mahkamlangan 10—21 kosachalar tizimidan iborat. Havo oqimi taʼsirida kosachalarning qavariq va botiq tomonlarida aerodinamik qarshiliklar farqi hosil boʻladi; natijada burovchi moment vujudga keladi va naychani deformatsiyalaydi. Naycha tenzodatchikka, u esa oʻlchash koʻprigiga mahkamlangan. Bu asbobda 90 m/s gacha tezlikda esayotgan shamol tezligini oʻlchash mumkin.

Boʻron oʻlchagich: Koʻp kosachali anemografning qabul qiluvchi qismi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qoʻrgʻon Boʻronov

Qoʻrgʻon Boʻronov (1925.25.10, Chimkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1985), falsafa fanlari doktori (1981), professor (1982). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻrta Osiyo davlat universitetining tarix fakultetini (1950) tugatgan. 1956—90 yillarda Toshkent oliy partiya maktabida oʻqituvchi, dotsent, dekan, kafedra professor, kafedra mudiri. Toshkent Davlat Universiteti tabiiy fakultetlarning falsafa kafedrasi katta ilmiy xodimi (1971—73). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa kafedrasi professor (1981—84). Siyosatshunoslik va boshqaruv instituti professor (1990—92). Ilmiy ishlari maʼnaviy madaniyat taraqqiyotining umumfalsafiy masalalari, gumanizm va madaniyatning oʻzaro bogʻliqligi, milliy munosabatlar va milliy madaniyatlar rivojlanish dialektikasi muammolariga bagʻishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:Chimkentda tugʻilganlar
Boʻronqushlar

BOʻRONQUSHLAR (Puffinus) - nay burunlilar turkumi urugʻi. Suvda yashashga yaxshi moslashgan dengiz kushlari. Panjalari orasida suzgich pardalari bor. Tumshugʻi uzun va uchi ilmoqqa oʻxshash qayrilgan, tashqi burun teshigi maxsus nay uchida joylashgan, pati qalin. Qanotining tirsak suyagi uzun. Nari bilan modasining rangi bir xil. Qora dengizda shimol boʻronkushi (R. pufﬁ nus), Tinch okean sohillarida ingichka tumshuqli boʻronqush (P. tenuirostris) va boʻz boʻronqush (P. griscus) uchraydi. Oʻzbekistonda yashamaydi. B. parvoz qilishda suv toʻlqinlari ustida hosil boʻladigan havo quyunlaridan foydalanadi. Hayoti suv bilan bogʻliq. B. yaxshi uchadi va suzadi, lekin uncha shoʻngʻiy olmaydi. Shuning uchun baliq va har xil dengiz umurtqasiz hayvonlarini suv betidan tutib yeydi. Quruqlikka faqat urchish vaqtida chiqadi. B. monogam qush. Tuxum qoʻyish uchun maxsus uya yasamaydi; bir dona tuxumni ochiq yerga yoki toshlar orasiga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan joʻjani jigʻildonida hosil boʻladigan boʻtqa bilan boqadi, joʻjalar uchirma boʻlishidan bir necha kun oldin otaona qushlar dengizga uchib ketadi. B.ning goʻshti va tuxumi isteʼmol qilinadi, patidan ham foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrsiq

Boʻrsiq, qashqaldoq  – sut emizuvchilar turkumining susarsimonlar oilasiga mansub yirtqich hayvon. Boʻrsiqlar urugʻining yagona turi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Boʻrsiq qumlari

Boʻrsiq qumlari – Yevropa va Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Togʻ, oʻrmon, toʻqay, choʻl va dashtlarda, hatto qishloq atrofidagi jarliklarda yashaydi. Uzunligi 0,9 m cha, dumi 0,2 m gacha. Shimoliy hududlarda qishda uyquga kiradi. Koʻp vaqtini toʻmtoq va kuchli tirnoqlari bilan kovlangan inida oʻtkazadi. Boʻrsiq qumlari hamma narsani yeydi. Mayda kemiruvchilar, sudralib yuruvchilar, umurtqalilar, qushlar va ularning tuxumi, shuningdek makkajoʻxori, meva, yongʻoq, zamburugʻ kabi har xil oʻsimliklar, hatto oʻlimtiklar bilan ham oziqdanadi. Boʻrsiq qumlari tungi hayvon. Ikki yoshida voyaga yetadi. Yogʻi shifobaxsh. Junidan choʻtka qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Boʻrtma

Boʻrtma — 1) novdaning kesilgan, oʻsimlikning payvandlangan joyida hosil boʻladigan qadoklar yoki qabariqlar; 2) baʼzi oʻsimliklarning meva va urugʻlaridagi tuganaklar."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrtma naqsh

Boʻrtma naqsh — badiiy naqsh turi. Naqqoshlik, yogʻoch oʻymakorligi, ganchkorlik, zardoʻzlik, miskarlik va zargarlikda qabariq shaklda boʻrttirib ishlanadi. Naqsh ustalari boʻrtma naqshni binolar, madaniyat saroylarini bezashda keng qoʻllamoqdalar (masalan, Toshkent toʻqimachilar saroyi). Samarqandda boʻrtma naqsh, Buxoroda naqshi munabbat deb yuritiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrtma nematodalar

BOʻRTMA NEMATODALAR (Meloidogyne) — oʻsimliklarda parazitlik qiluvchi nematodalar oilasi. Erkagi ipsimon, uz. 1,2—1,9 mm, urgʻochisi noksimon, uz. 0,8–1 mm. Turli oʻsimliklarning yer ostki qismida parazitlik qilib, shish (boʻrtma) paydo qiladi. Poliz (qovun, qovoq, tarvuz), sabzavot (kartoshka, bodring, pomidor, sabzi), texnika ekinlari (kanop, ayrim joylarda gʻoʻza)ni ayniqsa kuchli zararlaydi. Urgʻochi nematodalar maxsus tuxum xaltasi (ooteka)ga yil davomida bir necha yuztadan 2000 gacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan lichinkalar tuproqqa chiqib, yosh ildizlarga kirib oladi. Boʻrtma nematodalar taʼsirida oʻsimlikning nematodalar bilan zararlangan joyida diametri 4 mm dan bir necha sm (baʼzan 25—30 sm) gacha boʻlgan boʻrtmalar paydo boʻladi. Zararlangan oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishi sekinlashadi, issiq yoz paytlari soʻlinqirab turadi yoki butunlay qurib qoladi. Boʻrtma nematodalar ning Yer yuzida 60 dan ortiq turi, shu jumladan Oʻzbekistonda 5 turi (janub, yavan, arahis, gʻoʻza, shimol Boʻrtma nematodalar ) ekinlarga ziyon keltiradi. Kurash choralari: tuproqni haydab oftob taftida quritish, Boʻrtma nematodalar ga chidamli ekin navlarini ekish, almashlab ekish, tuproqni oftob taftida quritish, issiqxonalarda tuproqni bugʻlash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrtma tasvir

BOʻRTMA TASVIR — haykaltaroshlik usuli; q. Relyef (haykaltaroshlik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrqoʻldoʻy

Boʻrqoʻldoʻy — Ichki Tyanshandagi tizma. Qirgʻizistonning janubi-sharqida. Uz. qariyb 100 km. Oʻrtacha balandligi gʻarbiy qismida 4300 m, eng baland joyi 5049 m. Yon bagʻirlarida chalachoʻl oʻsimliklari oʻsadi, undan yuqorida qoya va Qurumlar mavjud. Shimoliy yon bagʻrida muzliklar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Boʻsagʻa (ostona)

BOʻSAGʻA, ostona —turkiy xalqlarda, jumladan qoraqalpoqlarda oʻtovning kirish joyi (ostonasi). Kelin kuyovning yoki kuyov kelinning uyiga ilk marotaba qadam qoʻyishida oʻtov ostonasiga taʼzim qiladi. Mayyitni oʻtovdan olib chiqishda ham boshini 3-marta ostonaga tegizib olinadi. Tugʻilgan chaqaloqning kindigi va yoʻldoshini ostona tagiga koʻmilgan. Oʻtovni oʻrnatish ham ostonadan boshlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻston

Boʻston — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar (1983-yildan). Ellikqalʼa tumani markazi. Aholisi 22,6 ming kishi (2017), asosan qoraqalpoqlar, oʻzbeklar, shuningdek rus, tatar, turkman, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Urganchgacha 62 km. B. dan Nukusgacha boʻlgan masofa 140 km.

Shahar yonida Oʻzbekiston FA Botanika instituti va botanika bogʻining filiali (70 ga) barpo qilingan. B.da 1998—99 yillarda madaniyat va istirohat bogʻi (maydoni 50 ga) bunyod etiddi. 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, akademik litsey, madaniyat uyi, 12 kutubxona, klub, stadion, 31 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi, tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, markaziy dorixona, dehkon bozori, 10 umumiy ovqatlanish shoxobchasi bor. Shaharda "Elteks" toʻqimachilik kompleksi, paxta tozalash zavodi, "Elnur" xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqarish korxonalari ishlab turibdi. 2 avtokorxona, 5 koʻchma mexanizatsiyalashgan kolonna faoliyat koʻrsatadi. "Faxriylar bogʻi", "Yashil xiyobon" kabi dam olish maskanlari tashkil qilingan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston shaharlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Ellikqalʼa tumani
Boʻston neft koni

Boʻston neft koni — Andijon viloyati Xoʻjaobod tumani hududida, Andijon shahridan 15 km janubiy-sharqda joylashgan. 1952-yilda ochilgan, 1953-yilda ishga tushirilgan. Neft uyumlari yura, , paleogen va neogen yotqiziqlarida joylashgan. Yura davri yotqiziqlarining qalinligi 195 m gacha. Boʻr davri yotqiziqlari (umumiy qalinligi 1445 m gacha) Fargʻona botigʻiga mansub logʻon, kalachi, yalovoch va boshqa svitalarni oʻz ichiga oladi. Paleogen yotqiziqlari umumiy qalinligi 465 m gacha boʻlgan buxoro, olay, turkiston va boshqa svitalardan tashkil topgan. Neogen sistemasi (umumiy qalinligi 450 – 750 m) massaget va baktr seriyalaridan tuzilgan. Boʻston neft koni antiklinal strukturada joylashgan. Gʻarb ya sharqda kichik sinklinallar orqali Xoʻjaobod va Janubiy Olamushuk strukturalaridan ajralib turadi. Neft uyumi asosan neogen davrining qizgʻish svitasi 3 gorizontida, ozroq miqdorda boʻr yotqiziqlarida uchraydi. Neftning s ogʻ. 0,829 dan 0,880 gacha. Tarkibida 88% gacha qatron, 10 % gacha parafin, 42% gacha oltingugurt, 3,3 % gacha asfalten mavjud."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xoʻjaobod tumani
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Boʻston sanatoriysi

"BOʻSTON" SANATORIYSI — balneologik kurort. Toshkent shahridan 30 km uzoqlikda, Chirchiq shahrida, dengiz sathidan 550 m balandlikda joylashgan. Maydoni 37,5 ga. Shundan 16 ga mevali bogʻ va manzarali daraxtzorlardan iborat. Iqlimi kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1,5°, iyulniki 25°, nisbiy namligi 55%, quyoshli kunlar davomliligi yiliga 2700 soat. Davolash maqsadida kam minerallashgan termal (42°), sulfatkalsiy natriyli kuchsiz ishqorli azotli suv vannalar va ichish uchun, Jizzax viloyati Zomin tumani "Baliqli koʻl"dan olib kelinadigan balchiqdan galvanik balchiq, parafin va ozokerit koʻrinishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, massaj, iqlim bilan davolash usullari ham qoʻllanadi. Sanatoriyda qon aylanish aʼzolari, nerv sistemasi, ginekologik va urologik kasalliklari bor kishilar davolanadi. 400 oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), klub, kutubxona, sauna, fitobar mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻstonbuva maqbarasi

Boʻstonbuva maqbarasi — Fargona viloyati Buvayda tumanidatk meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Xalq orasida Boʻstonbuva nomi bilan mashhur boʻlgan, 9-asrda yashab oʻtgan tasavvufchi shayxlardan biri Sulton Boyazid Bistomiy dafn qilingan deb taxmin qilinadi (Alisher Navoiy "Nasoyim ulmuhabbat" asarida va 18-asrda yaratilgan "Tazkirat ulavliyon turkin"da shayxga yuqori baho berilgan). Maqbara pishiq gʻishtdan gumbazli qilib qurilgan. Chortoq tarhli ziyoratxona va murabba tarhli goʻrxonadan iborat (15x7,2 m). Peshtoqida koʻp qirrali yulduzsimon va aylana shaklidagi uymakori bezaklar sakdangan. Peshtoqining ikki yonidagi guddastalar binoga mahobat baxsh etgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fargʻona meʼmoriy yodgorliklari
Butrus al-Bustoniy

Butrus al-Bustoniyhttps://hozir.org/yangi-davr-arab-adabiyoti.html?page=38https://hozir.org/axmedova-m-a-umumiy-muxarrirligi-ostida.html?page=15 (1819-1883, may) — 19-asr arab maʼrifatparvarlarining yirik namoyandalaridan biri, adib, pedagog va mutafakkir. Suriyadagi dastlabki maʼrifatparvarlik jamiyati ("Suriya fan va sanʼatni oʻrganish jamiyati", 1847-yil tashkil etilgan) asoschisi. 1863-yilda Livanda arab tilida Yevropa usulidagi birinchi milliy maktab ("alMadrasa alvataniya") ochdi va unda dars berdi. 60—70-yillarda turli nomlarda gaz. va jur.lar chiqargan. Qomusiy asar — "Doirat almaorif" ("Bilim doirasi") kitobini tayyorlagan. Asarning 6 jildi uning rahbarligida, qolganlari B. vafotidan soʻng shogirdlari tomonidan nashr etilgan. B. 1867—70 yil larda ikki jildli arab tili izohli lugʻati "Muhit almuhit" ("Okeanlar okeani") ni nashr etdi. B. oʻz ilmiy adabiy faoliyati bilan 19-asr arab madaniyati va adabiyotining rivojlanishida jiddiy rol oʻynagan va boy meros qoldirgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻstonliq xazinasi

Boʻstonliq xazinasi (mil. Na. 1-yarmi) - moddiy madaniyat yodgorligi. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanining Sijjak qishlogʻidagi Koʻkyongʻoq mavzeida, Piskom daryosining oʻng sohilida boʻlgan. 1965-yilda choʻpon Q. Ermatov topib Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyiga topshirgan. Boʻstonliq xazinasi har birining ogʻirligi 200 g li 8 ta burama bilaguzuk, 8 ta tumor saqlanadigan quticha, 27 ta qoʻngʻiroqcha, 1 ta buloqi (burunduq) va boʻyinga taqiladigan bir qancha zanjirdan iborat; hammasi kumush. Bilaguzuklar oʻyma, chizma va bosma usulda ishlangan boʻlib, ikki uchi ilon boshi koʻrinishida, sirti turli geometrik shakl, naqsh va sugʻdcha yozuvlar bilan bezatilgan. Bu yerda olib borilgan arxeologik qazishlar jarayonida xumdonlar va kumush buyumlar yasaladigan ustaxonalar qoldigʻi, tangalar, sirlangan sopol idishlar boʻlagi ham topilgan. Boʻstonliq xazinasi Toshkent vohasining qad. aholisi madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Boʻstonliq tumani
Boʻstonsoy

Boʻstonsoy — Navoiy viloyati Nurota tumanitsatk soy. B. Chimqortovning (1100 m) shim. yon bagʻridan boshlanib, shim.gʻarbga tomon oqady. Gulbulok qishlogʻining shim.da tugaydi. Uzunligi 12 km. Bahorgi yogʻingarchilik vaqtida toʻlib oqadi. Yozdagi suv sarfi 40—50 l/sek. B. vodiysida Boʻston, Oʻrtaqishloq, Qoʻrgʻoncha, Gulbuloq kabi qishloqlar joylashgan. B. havzasidan yaylov sifatida foydalaniladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Boʻtakoʻz

Boʻtakoʻz — murakkabguldoshlar (murakkabgullilar oilasi) ga mansub bir yillik begona oʻt. Bugʻdoy, zigʻir kabi ekinlar orasida uchraydi, adir va togʻ etaklaridagi toshloqerlardaoʻsadi. May—iyunda gullaydi, guli och koʻk, binafsha yoki havorang. Urugʻidan zigʻiradi. B.ni yoʻqotish uchun gʻalla ekinlariga 2,4D preparati purkaladi, urugʻlik begona oʻtlar urugʻidan tozalanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Boʻtakoʻl

Boʻtakoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi koʻl. Qorateren koʻlining gʻarbida, undan 5 km uzoqlikda joylashgan. B.ning oʻrni pastqamlikdan iborat. Yoshkulgen qumli choʻli bilan oʻralgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uz. 16 km, eni shimolida 800–900 m, janubida 1,2 km, oʻrtacha chuq. 2–3 m, eng chuqur joyi 4 m. Koʻksuv zovuri va artezian suvlaridan toʻyinadi. Suvning yil davomida turli miqdorda quyilishi tufayli sathi ham barqaror emas. Minerallashuv darajasi 1 l suvda oʻrtacha 12—16 g. Qirgʻoqlar qiya, qirgʻoqqa yaqin joylari qamishzor. Baliqchilikda foydalaniladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Qoraqalpogʻiston koʻllari
Boʻtaloq

Boʻtaloq — tuyanish bir yoshgacha boʻlgan bolasi. Yangi tugʻilgan B. juda nozik, ushoq boʻladi (ogʻirligi onasining vazniga nisbatan 5—7% ni tashkil etadi). B.lar umuman egizak tugʻilmaganligi sababli dastlab onasidan ajratilgan hodda maxsus issiq xonalarda boqiladi, sutkasiga 6—8-marta onasi yoniga olib chiqilib emizib turiladi. B. onasini 16—18 oy emadi (tuya 2 yilda bir marta tugʻadi). B. 2 yoshidan boshlab dastlab noʻxta va jilovga, odamning talabi bilan yotibturishiga oʻrgatiladi, 3 yoshdan boshlab ustiga yuk (60–80 kg) ortishga oʻrgatiladi. Tuya 5 yoshga kirganda yetuk hisoblanadi va ustiga toʻla meʼyordagi yuk ortish mumkin."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻtqa

thumb
Boʻtqa — turkiy xalqlar orasida qadimdan maʼlum boʻlgan quyuq taom; asosan don (bugʻdoy, joʻxori, soʻk, guruch, manniy yormasi, gerkules va boshqalar) dan suv yoki sutda quyilguncha qaynatib tayyorlanadi. Xolim, shovla, shirguruch, moshkichirikyabn taomlar ham boʻtqa turkumiga kiradi. Boʻtqaga dondan tashqari goʻsht, sabzavot, ziravorlar ham ishlatiladi. Boʻtqa kishi organizmida oson hazm boʻladi. Yuqori toʻyimlilik xususiyatiga ega. Shuning uchun Boʻtqa keksalar va bolalarga doimiy ovqat oʻrnida koʻproq beriladi. Tayyorlanishiga koʻra Boʻtqa bir necha turlarga boʻlinadi: mas, bugʻdoy Boʻtqa, (halim), joʻxori Boʻtqa, soʻk boʻtqa, guruch Boʻtqa va boshqalar Boʻtqa tayyor boʻlgach, ustiga piyozdogʻ yoki sariyogʻ quyilib dasturxonga tortiladi„“. OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Dunyo oshxonasi
Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar

BOʻXCHA YASAR QOʻNGʻIZLAR (Scarabaeus) — plastinka moʻylovli qoʻngʻizlar urugʻi. Uzunligi 20–40 mm, tanasi keng va qora, oldingi oyoqlari panjasi va bosh qalqoni tishli. Oʻrta dengiz havzasi, Janubiy Yevropa, Gʻarbiy va Markaziy Osiyoda tarqalgan. Qoʻngʻizlar va qurtlari goʻng bilan oziqlanadi. Buning uchun qoʻngʻiz goʻngdan shar (boʻxcha) yasab oladi, uni tuproqqa koʻmib nok shakliga keltiradi. Sharning ingichka uchiga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurti goʻng bilan oziqlanib voyaga yetadi. Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar orasida avliyo skarabiy (S. sacer) keng tarqalgan, uzunligi 21–37 mm. Qadimgi misrliklar bu qoʻngʻizning toshga tushirilgan tasviriga ixlos qilishgan. Qoʻngʻizni quyosh xudosiga oʻxshatishgan, uni goʻngdan shar yasab dumalatishini Quyoshni samo boʻylab harakatlanishining cheksizligiga, qoʻngʻiz boshidagi tishchalarini quyoshning nur tarqatishiga qiyos qilishgan. Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. tabiiy sanitarlar hisoblanadi. Markaziy Osiyo dasht va choʻllarida yirik Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. S. transcavcasus, S. acuticollis tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻshatish

Boʻshatish (metallurgiyada) — toblangan poʻlatni 720° dan (kritik nuqtadan) past tragacha qizdirib, soʻngra astasekin sovitish. Boʻshatish beqaror martensitni barqaror holatga keltiradi, ichki kuchlanishlarni kamaytiradi va poʻlatning mexanik xossalarini oʻzgartiradi, yaʼni ancha yumshatib, qovushoqligini oshiradi. Boʻshatishning 3 usuli bor; a) past trada Boʻshatish — poʻlat 200° chamasi tragacha qizdirilib, astasekin sovitiladi; b) oʻrtacha trada Boʻshatish — poʻlat 200—450° trada qizdirilib, astasekin sovitiladi; v) yuqori trada Boʻshatish— poʻlat450—727° trada qizdirilib, astasekin sovitiladi. Boʻshatish temperaturasi oshgan sari poʻlatning qattiqligi va mustahkamligi pasayadi, plastikligi va zarbiy qovushoqligi oshadi. Boʻshatish usuli asbobsozlik poʻlatiga, sementlanadigan poʻlatga, pishiq konstruksion poʻlatga, prujinalar va ressorlarga, dinamik va titrama kuchlar taʼsirida boʻladigan mashina detallariga termik (issiqlik) ishlovi berishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil