Stilistika

Stilistika bu (yun. stylos – yozuv, xat tayoqchasi) degan maʼnoni bildiradi, uslubshunoslik uslubiyat – tilshunoslikning til uslublarini tadqiq etuvchi, tilning leksik-frazeologik, fonetik, morfologik, soʻz yasalishi va sintaktik sathlarda sinxroniya va diaxroniya nuqtayi nazaridan funksional qatlamlanishining mohiyati va oʻziga xosliklarini oʻrganuvchi, adabiy tilni turli lisoniy vaziyatlarda, yozma adabiyotning xilma-xil tur va janrlarida, ijtimoiy hayotning turli sohalarida qoʻllash meʼyorlari va usullarini tavsiflovchi tarmogʻi. Stilistikada parallel sinonimik til ifodalaridagi maʼnoviy va ekspressiv nozikliklar, lisoniy birliklarning oʻzaro munosabatdosh variantlari oʻrganiladi. Bunday variantlarda ular orasidan muayyan nutqiy vaziyat uchun zarur boʻlganini tanlab olish imkoniyati mavjud boʻladi.

Zamonaviy stilistika turli lingvistik yoʻnalishlar va maktablarda turlicha tushunilgan, har bir nuqtai nazar, stilistikaning asosiy oʻrganish mavzui boʻlmish uslubning serqirraligi sababli, oʻz obyektiv asosiga ega boʻlgan. Stilistika til meʼyor (norma)lari bilan uzviy bogʻliqdir. Stilistika oʻz navbatida funksional stilistika, lisoniy birliklar stilistikasi, matn stilistikasi, badiiy adabiyot (badiiy nutq) Stilistikasi, amaliy stilistika, qiyosiy stilistika, tarixiy Stilistika kabi turlarga boʻlingan edi.

Funksional stilistika adabiy tilning oʻz tarixan shakllangan koʻrinishlari (funksiona-luslubiy birliklari) asosida tabaqalanishini, yaʼni uslublar tizimini, bu tizimning ichki strukturaviy shakllanish qonuniyatlarini oʻrganadi va tavsiflagan. Funksional stilistika nazariy tadqiqot mavzui sifatidagi adabiy tilning asosiy funksional uslubiy birliklarini tipologik tasniflash va ajratishning umumiy prinsiplarini ishlab chiqilgan edi.

Lisoniy birliklar stilistikasi adabiy tilda odatdagi nutqiy vaziyatlarda, turli maʼnoviy va ekspressiv mazmundagi matnlarda barcha satxlar birliklarining mavjud til meʼyorlari nuqtai nazaridan amal qilishi (qoʻllanishi)ni oʻrgangan. Bunda lisoniy birliklarning variantlari (variantdor shakllar, parallel tuzilmalar, lugʻaviy va sintaktik sinonimlar)ning uslubiy boʻyogʻini chogʻishtirish muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Lisoniy birliklar stilistikasi bir tomondan funksional stilistika bilan bevosita bogʻliq boʻlsa, ikkinchi tomondan matn stilistikasiga juda yaqin turgan.

Badiiy adabiyot (badiiy nutq) stilistikasi tilning adabiyotda qanday qilib sanʼat hodisasiga aylanganini tekshiradi, uning badiiy qoʻllanishi, unda estetik va kommunikativ vazifalarning birga qoʻshilishi usullarini aniqlagan. Badiiy asar stilistikasi faqat yozuvchining tildan foydalanishdagi oʻziga xosligini, asar tilining xususiyatlarini tadqiq etish bilan chegaralangan. Uslubning muhim unsuri boʻlgan tilning asardagi vazifasini aniqlashga yordam beradi, ammo asar tilining barcha xususiyatlarini oʻrganish uning mavzuiga kirmaydi. Koʻpincha bir masalani stilistika ham, adabiyotshunoslik ham oʻrgangan. Badiiy nutq stilistikasi til materialining aniq bir badiiy tizimdagi estetik vazifasini aniqlashga harakat qilgan. Shuning uchun badiiy adabiyot stilistikasida eng muhim tadqiqot mavzui yozuvchi va muayyan badiiy asar tilidan iborat boʻladi, yaʼni individual uslub muammosi birinchi oʻringa qoʻyiladi. Aniq bir asar tilini taxlil qilish orqali umumlashma xulosalar chiqariladi, bir qancha asarlarga, yozuvchilar ijodiga xos xususiyatlar aniqlanadi (masalan: Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Shuhrat ijodlarining oʻziga xos uslubiy xususiyatlari). Natijada badiiy nutqning bir qancha qonuniyatlari, tipologik prinsiplari ishlab chiqilgan edi.

Qiyosiy stilistika – turli tillardagi uslubiy hodisalarni qiyoslab oʻrganish. Qiyosiy stilistika tarjima nazariyasi bilan uzviy aloqadordir. Tarixiy stilistika tilning turli tarixiy davrlarda qoʻllanishini tadqiq etadi. U nafaqat muayyan til uslubiy meʼyorlarining oʻzgarib turishini, balki adabiy til tuzilishining shakllanish va rivojlanish yoʻllarini, adabiy til bilan badiiy nutqning oʻzaro munosabatlari tarixini ham oʻrganadi. Amaliy stilistika nutq madaniyati talablariga muvofiq keluvchi uslubiy tavsiyalarni qamrab oluvchi amaliy soha hisoblangan edi.

Stilistikaning fan sifatida shakllanishi, rivojlanishi va oʻrganilishi Gʻarbda antik davrlarga, Sharqda esa oʻrta asrlarga toʻgʻri kelgan. Stilistika Sharq mamlakatlarida, jumladan, Oʻzbekistonda, garchi hozirgiday aloqida soha sifatida boʻlmasa ham, lekin tilshunoslik (grammatika, lugʻat), adabiyotshunoslik (ilmiy badeʼ, istiora, tafsir), shuningdek, ilmi insho, voizlik, notiqlik sanʼati kabi fanlar tarkibida oʻrgatib kelingan. Oʻtgan asrda Oʻzbekistonda stilistika ayniqsa umumiyfunksional stilistika va badiiy adabiyot stilistikasi mustaqil fan tarmogʻi sifatida shakllana va rivojlana boshlagan. Bunda Fitrat, Choʻlpon, Oybek, P. Qodirov kabi yozuvchilarning, M. Qoʻshjonov, Q. Samadov, I. Qoʻchqortoyev, A. Shomaqsudov singari olimlarning hissalari katta boʻlgan.

 Adabiyot 
 Vinokur G. O., Izbrannie rabotoʻ po russkomu yaziku, M., 1959; Vinogradov V. V., Stilistika. Teoriya poeticheskoy rechi. Poetika, M., 1963; Yefimov A. I., Stilistika russkogo yazika, M., 1969; Oʻzbek tili stilistikasi, T., 1983.

Abduvahob Madvaliyev.