Esmaxon Sulton

thumb|Qur’onning kirish sahifalari, ehtimol Salim I (1512–1520) uchun moʻljallangan boʻlib, balki uning 1517-yilda Mamluklarning Misr va Suriyani bosib olishini nishonlash uchun yaratilgan. 70 yil oʻtib, bu hashamatli qoʻlyozma Salim I ning chevarasi, Esmaxon Sulton tomonidan otasi Salim II (1566–1574) maqbarasiga bagʻishlangan. Sana: 1517-yil sentyabr, Turk va islom sanʼati muzeyi.

Esmaxon Sulton (shuningdek, Esmehan Sulton; 1545-yilda Manisada tugʻilgan – 1585-yil 8-avgustda Konstantinopolda vafot etgan) – Usmoniylar malikasi, sulton Salim II va uning sevimli joriyasi, Haseki Sulton hamda qonuniy rafiqasi Nurbanu Sultonning qizi. Sulton Sulaymon I va uning sevimli va nikohli xotini, Haseki Sulton, qonuniy rafiqasi Hurram Sultonning nabirasi, Sulton Murod III ning singlisi, Sulton Mahmud III ning ammasi. Shuningdek, mashhur Usmoniylar imperiyasi bosh vaziri Sokollu Mehmed poshoning rafiqasi.

 Yoshligi 
Esmaxon Sulton 1545-yilda Manisada tugʻilgan. U Sulton Sulaymon I va Hurram Sultonning oʻgʻli shahzoda Salim (boʻlajak sulton Salim II) hamda uning sevimli joriyasi, keyinchalik qonuniy rafiqasi Nurbanu Sultonning qizi boʻlgan. U bolaligini Manisa va Konyada oʻtkazgan, u yerda otasi sanjakbeyi sifatida xizmat qilgan. Esmaxon unchalik ham chiroyli qiz boʻlmagan deyiladi.

 Birinchi nikohi 
1562-yilda Sulaymondan keyin taxtga oʻtirgan Salim II ning qizlari uchun mustahkam ittifoqlar tuzildi. 1562-yil 17-avgustda Esmaxon Sokollu Mehmed poshoga turmushga chiqdi, uning singillari Gavharxon admiral Piyale poshoga, Shoh esa bosh lochinboz Hasan ogʻaga turmushga chiqdi. Keng tarqalgan xabarlarga koʻra, ayniqsa, otasi Esmaxonni Sokolluga berishdan mamnun boʻlgan, bu narsa vazirning Salimning ukasi Shahzoda Boyazid bilan vorislik kurashida koʻrsatgan yordami uchun mukofot sifatida talqin qilingan. Davlat xazinasi toʻy xarajatlarini qoplagan va sultonning kuyoviga toʻy sovgʻasi sifatida 15 000 florin bergan. Er-xotin ikkita saroyga egalik qilgan: biri Kadırgada, ikkinchisi esa Üsküdarda joylashgan edi. Ularning bir qizi va uch oʻgʻli boʻlgan.

Ragusaliklar Esmaxon va Sokollu Mehmed poshoning nikohi haqida shunday izoh berganlar: saroy ahli sulton xonimdan qay darajada hayratda boʻlsa, u (Sokollu Mehmed posho) ham sulton xonimga shunday ehtirom bildirgan. Ammo sulton xonim tez-tez uni „Vlach, boshqacha aytganda, eng pastkash qishloqi“ (Murlacco, che vuol dire contadino vilissimo) deb atagan.

 Ikkinchi nikohi 
1579-yilda birinchi eri, bosh vazir Sokollu Mehmed poshoning vafotidan soʻng, malikaning birinchi tanlovi Ösdemiroğlu Usmon posho boʻlgan. Biroq posho unga qiziqish bildirmagan. Keyingi tanlov Buda hokimi Kalaylıkoz Ali posho boʻlib, posho bu nikohga rozi boʻlgan, ammo posho oʻsha paytda nikohli boʻlib, uning xotini bilan ajrashishiga majbur etuvchi farmon yetib kelgach, rafiqasining qaygʻu va iztirobi shaharni qoʻzgʻolonga keltirgani aytiladi. Shunga qaramay, ular 1584-yilda turmush qurishgan. Esmaxon 1585-yilda Sultonzoda Mahmud bey ismli oʻgʻlini dunyoga keltirgan.

 Saroydagi faoliyati 
1575-yilda akasi sulton Murod taxtga chiqqanidan koʻp oʻtmay, uning kunlik nafaqasi 300 asperdan iborat boʻlgan. 1580-yillarning boshlarida Esmaxon onasi Nurbanu Sulton bilan hamkorlik qilib, Safiya Sultonni siyosiy jihatdan yanada yakkalashga intilgan. Shundan soʻng u akasi Murodga sovgʻa sifatida ikki goʻzal joriyani tuhfa qilgan, ularning har biri raqs va musiqa ijrosida mohir edi. Fransuzlar dengizda Henry III ning qaynogʻasi tomonidan asir olingan va Yekaterina Medichi saroyiga yuborilgan ikki turk ayolni qaytarishdan bosh tortishgan. Turk ayollari nomidan vositachilik qilganlar Esmaxon va uning ammasi Mehrimoh Sulton boʻlgan.

 Vafoti 
Esmaxon Sulton 1585-yil 8-avgustda muddatidan oldin oʻgʻlini dunyoga keltirgach, oradan uch kun oʻtib, tugʻruq asoratlari tufayli vafot etgan va Ayosofyada joylashgan otasining maqbarasiga dafn qilingan. Yangi tugʻilgan oʻgʻli Mahmud onasidan koʻpi bilan ellik kun koʻproq yashagan.

 Farzandlari 
Esmaxon Sultonning besh farzandidan faqat ikkitasi goʻdaklik davridan omon qolgan.

Birinchi nikohidan bir qizi va uch oʻgʻli boʻlgan:
 Safiya Xonimsulton (1563–1593-yil 24-yanvarPál Fodor (2018)-The Business of State- Ottoman Finance Administration and Ruling Elites in Transition (1580s -
1615); p. 139) – Esmaxon Sultonning toʻngʻich farzandi. Avvaliga otasining amakivachchasi, Buda hokimi Sokollu Mustafo poshoga turmushga chiqqan. Posho 1578-yilda qatl etilgach, Budaning yangi hokimi Silohdor Jaʼfar poshoga turmushga chiqqan. Posho 1587-yilda vafot etgach, Safiya egizak oʻgʻillari Mehmed bey va Jaʼfar beyni dunyoga keltirgan, biroq ular bolaligida vafot etgan. Uchinchi marta Humoshoh Xonimsultonning oʻgʻli Sultonzoda Abdulbaki beyga turmushga chiqqan.
 Sultonzoda Ahmad bey (1564–1567) goʻdaklik chogʻida, ehtimol chechakdan vafot etgan.
 Sultonzoda Sokolluzoda Ibrohim Han posho (1565–1621), 1924-yilda uning avlodlaridan biri Sokolluzoda Abdulbaki Ihson bey sulton Mehmed V ning nabirasi, yana bir Usmoniylar malikasi Rukiye Sultonga uylangan.
 Sultonzoda Piri Mehmed bey (1566–1567) goʻdaklik davrida, ehtimol chechakdan vafot etgan.

Ikkinchi nikohidan Esmaxonning bir oʻgʻli boʻlgan:
 Sultonzoda Mahmud bey (1585-yil 5-avgust – 1585-yil 24-sentyabr), Esmaxon uni tugʻayotgan paytda vafot etgan, oʻzi ham onasidan 50 kun oʻtib qazo qilgan.

 Xayriya ishlari 
Esmaxon Hippodrom yaqinida joylashgan Sokollu Mehmed posho nomi bilan ataluvchi masjid qurdirgan. Eri esa uning nomi bilan bogʻliq diniy taʼlim muassasasi va darveshlar uchun xonaqohga mas’ul boʻlgan. U, shuningdek, Ruminiyaning Mangaliya shahrida oʻz nomi bilan ataluvchi yana bir masjid qurdirgan. Bundan tashqari, Eyupdagi oʻz madrasasida kutubxona ham vaqf qilgan.

 

 
 
 
 
 
 

Turkum:1545-yilda tugʻilganlar
Turkum:1585-yilda vafot etganlar
Turkum:16-asr Usmoniylar imperiyasi malikalari
Turkum:Tugʻruq paytida vafot etganlar