Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Varrak

thumb|right|250px|Laylaki varrak. John Bate 1635-yili yozgan Tabiat va sanʼat sirlari kitobidan tasvir.
thumb|right|250px|Sakkizoyoq shaklidagi varrak. Clovis, New Mexico, AQSh.
right|thumb|250 px
thumb|250 px|left
Varrak deb ip bilan bogʻlangan havo apparatiga aytiladi. Sirtiga shamol bosimi taʼsir etishi natijasida havoga koʻtariladi. Asosiy qismlari: qamishlarga tarang tortilgan mato yoki xitoy qogʻoz (aerodinamik sirt), chillakka (gʻaltakka) oʻralgan ip, varrakni ipga ulaydigan nizomlar, varrakni osmonda muallaq tutib turadigan shokildalar yoki dum. Varraklar turli shakllarda yasaladi. Shakliga koʻra, varrak besh qamishli (oddiy), ikki qamishli (laylaki), sirtlarining shakli boʻyicha bir tekislikli hamda koʻp tekislikli (ajdarsimon) va boshqa, shokildalari turiga koʻra ikki, uch, qator shokildali va dumli xillarga boʻlinadi. Katta-kichikligiga koʻra oddiy va katta (quroq) varraklar boʻladi. Oddiy besh qamishli varrakni yasashda qogʻoz yoki mato toʻgʻri toʻrtburchak shaklda bichiladi. Qamishlar bir xil yoʻgʻonlikda yoʻniladi va bichilgan xitoy qogʻozga yelim bilan avval oʻrtamak, keyin boshamak, belamak, shohamaklar yopishtiriladi. Soʻngra belamakka tumorcha, shohamaklariga quloqlar va shokildalar yopishtiriladi. Bir oz vaqt quritilgandan soʻng boshamak va bslamaklar ip bilan egib bogʻlanadi. Shamolda ovoz chiqarib turishi uchun boshamakka dardirak yopishtiriladi. Nizomlar oʻtkazilib, ipga bogʻlanadi.

Laylaki varrakni yasashda kvadrat shakldagi mato yoki qogʻozga avval diagonali boʻyicha oʻrtamak yopishtiriladi. Soʻngra ikkinchi diagonali boʻyicha qamishni egib yopishtiriladi. Nizomning bir uchi oʻrtamak bilan egilgan qamish tutashgan joyga, ikkinchi uchi esa oʻrtamakning egilgan qamish uchlaridan oʻtgan chiziq bilan tutashgan joyga bogʻlanadi. Varrak aerodinamik sirtining simmetrikligi buzilgan boʻlsa, besh qamishlisida shohamaklarning pastki uchlariga ip bogʻlanib, ipning oʻrta qismiga, laylakida esa oʻrtamakka dum bogʻlanadi.

Varrakning quroq deb ataladigan turi katta boʻlib, qalin qogʻoz yoki yupqa matoga sambittol, behi yogʻochi, reykani yelim bilan yopishtirib yasaladi.

Varrak qadimdan maʼlum boʻlib, ayniqsa Xitoyda juda taraqqiy etgan. 19-asr oxiri—20-asr boshlarida varrakdan atmosferaning yuqori qatlamlarini tekshirishda, joylarni suratga olishda va sport maqsadlarida foydalanishgan. Aviatsiya, uchish apparatlarining rivojlanishi bilan varrakdan faqat sport va oʻyin maqsadlarida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aviatsiya
Varrant

Varrant (ing . warrant — vakolat) —1) qimmatbaho qogʻoz ilovasi; uning egasiga qoʻshimcha huquq va imtiyozlar, xususan, qimmatbaho qogozlar savdosida belgilangan maʼlum vakt yoki muddatsiz davrda belgilangan narxda qimmatbaho qogʻozlarni sotib olish huquqini beradi; 2) tovarning (don, ruda va b.) omborda saqpash uchun qabul qilinganini tasdiklovchi hujjat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varrooz

Varrooz, varroatoz — asalarilar va ularning urugʻlarini zararlaydigan kasallik. Varroa jacobsoni kanasi qoʻzgʻatadi. Kanalar koʻproq asalarilarning qanoti osti, choti, qorin qismida parazitlik qiladi. Asalarilar oilasining kuchsizlanishi va halok boʻlishiga olib keladi. Kasallangan asalarilarning qanotlari yemiriladi, koʻkrak va qorni kichrayib ketadi, erkak asalari ona asalari bilan juftalasha olmaydi.

Oldini olish va qarshi kurash choralari: karantin va veterinariya-sanitariya tadbirlari;asalari oilalariga fenotiazin, varroatin, timol, chumoli kislota, varrobrabulin bilan ishlov beriladi (qarang Asalari).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varta

Varta — Polshadagi daryo, Odraning eng katta oʻng irmogʻi. Uzunligi 808 km, havzasining mayd. 54,5 ming km. Kichik Polsha qirlarining gʻarbiy chekkasidan boshlanib, Buyuk Polsha pasttekisligidan oqadi. Bahorda toʻlib oqadi, yoz va kuzda toshadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 220 m3/sek. Poznan sh.gacha kema qatnaydi. V. kema qatnaydigan asosiy irmogʻi — Notes orqali Bidgoshch kanali bilan Vislaning Brda irmogʻiga tutashgan. V. boʻyida Chenstoxova, Poznan, GojuvVelkopolski va b. shaharlar joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Polshadagi daryolar
Varshava knyazligi

Varshava knyazligi (Varshava gersogligi) — Tilzit sulhi (1807)ga koʻra Napoleon I tomonidan Prussiya (1807) va Avstriya (1809)dan tortib olingan Polsha yerlarining birlashishi natijasida tashkil topgan davlat. Fransuz qoʻshinlari 1812 i. Rossiyada tormor etilgach, 1814—15-yillardagi Vena kongressiga binoan V. k. hududi Rossiya, Avstriya va Prussiya davlatlari oʻrtasida boʻlib olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varshava universiteti

Varshava universiteti -Polshadagi yirik oʻquv va ilmiy markaz. 1816-yil Varshava shahrida rus podshosi Aleksandr I farmoniga muvofiq Aleksandrov universiteti sifatida tashkil etilgan (1818-yil universitet maqomini olgan). 1917-yildan Polsha universiteti. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) davrida universitet yopilgan. Mamlakat ozod etilgach, oʻz faoliyatini tiklagan. Universitet tarix, filologiya, psixologiya, pedagog, kimyo, geologiya, biologiya, fizika, matematika, yuridik va boshqa fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 55 ming talaba taʼlim oladi, 1500 ga yaqin oʻqituvchi ishlaydi. Universitet kutubxonasi (1817-yil tashkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Polshadagi universitetlar
Varshava shartnomasi

Varshava shartnomasi — sobiq sotsialistik lager davlatlari — Albaniya, Bolgariya, Vengriya, Germaniya Demokratik Respublikasi, Ruminiya, SSSR va Chexoslovakiya oʻrtasida 1955-yil 14 mayda Varshavada Shim. Atlantika pakti (NATO)ga qarshi tuzilgan harbiy ittifoq. Varshava shartnomasi oʻz ustavida BMT Ustavining 51-moddasiga muvofiq, yakka va jamoa boʻlib, oʻz-oʻzini himoya etish toʻgʻrisidagi qoidaga asoslanib, Varshava shartnomasiga aʼzo davlatlar oʻrtasida doʻstlik, hamkorlik va oʻzaro yordam koʻrsatishni koʻzda tutgan boʻlsada, aslida sotsialistik tuzumga xizmat qildi, xalqlar va millatlarning oʻz takdirlarini oʻzlari belgilash toʻgʻrisidagi xalqaro huquq qoidasini qoʻpol ravishda buzdi. Bu Vengriya (1956-yil), Chexoslovakiyadagi (1968-yil) qonli voqealarda yaqqol koʻzga tashlandi. Shu bilan bir qatorda Varshava shartnomasiga „aʼzo-davlatlar teng huquqli boʻlib, birbirlarining ichki ishlariga mutlaqo aralashmaydi“, degan qoidaga ham rioya etilmadi.

1991-yil 1-iyulda Varshava shartnomasiga aʼzo-davlatlar — Bolgariya, Vengriya, Polsha, Ruminiya, SSSR, Chexoslovakiya (Varshava shartnomasidan 1968-yil— Albaniya, 1990-yil— GDR chiqqan edi) ishtirokida Praga sh.da Siyosiy maslahat komitetining kengashida Varshava shartnomasini tugatish haqidagi bayonnoma imzolandi va tashkilot tugatildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varyaglar

Varyaglar — qad. skandinav qabilalari. Rus ida — skandinavlar, afsonalashtirilgan knyazlar (Ryurik, Sineus, Truvor va b.), 9—11-asrlarda rus knyazlariga yollangan drujinachilar, tarixda "varyaglardan yunonlarga yoʻl" nomi bilan mashhur boʻlgan savdo yoʻlidagi savdogarlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varqa va gulshoh

"VARQA VA GULSHOH" - sevishganlar haqidagi doston. Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan, samimiy sevgi va sadoqat, insoniylik va ezgulik tarannum etilgan. "V. va G." haqidagi ilk maʼlumot Ibn Qutaybaning "Kitob ul-sheʼr vash-shuaro" ("Sheʼr va shoirlar haqidakitob")ida uchraydi. "V. va G."ning mavzui 7-asrda Jan. Arabiston qabilalari orasidagi afsona va rivoyatlarda uchraydi. Biroq ularda Varqa va Gulshoh nomlari yoʻq. Ushbu nomda Ayuqiy, Abu Nosir Jomiy, Yusuf Maddoh, Mullo Ahmadjon, Masiqiy va b. shoirlar asar yaratganlar. Xalq ogʻzaki ijodida ham dostonning turli variantlari bor. Ularda oshiq-maʼshuqning fojiali taqdiri hikoya qilinadi. Yori visoliga yetisholmagan Varqa alam-iztirobda vafot etadi. Uning qabri tepasida Gulshoh ham jon beradi. Qabrlar ustidan ikki tup daraxt oʻsib chiqib bir-biriga chirmashib ketadi. Bir avliyo tilovati bilan oshiq-maʼshuqlar tirilib, murod-maqsadlariga erishadi. Bu mavzu turli variantlarda turlicha bayon qilinadi. "V. va G."ning forschadan oʻzbek tiliga nasriy va sheʼriy tarjimalari bor. Folklor varianti baxshi Rahmatulla Yusuf oʻgʻlidan yozib olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiylik

Vasiylik — muomalaga layoqatsiz fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish. Voyaga yetmaganlarga V. ularni tarbiyalash maqsadida ham belgilanadi. Vasiylar oʻz himoyalaridagi shaxslarning huquq va manfaatlarini har qanday shaxslar bilan munosabatlarda, shu jumladan, sudlarda ham maxsus vakolatsiz himoya qiladi. Voyaga yetmaganlarga V. ularning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari boʻlmagan, ota-onasi sud tomonidan ota-onalik huquqlaridan mahrum qilingan taqdirda, shuningdek boshqa sabablarga koʻra bunday farzandlar otaona himoyasidan mahrum boʻlib qolgan, xususan, ularni ota-ona tarbiyalashdan yoxud huquq va manfaatlarini himoya qilishdan boʻyin tovlagan hollarda belgilanadi. 14 yoshga toʻlmagan fuqarolar, ruhiy kasal va aqli zaiflar nomidan vasiy harakat qiladi (OʻzR FK, 32-modda).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiylikdagi hududlar

Vasiylikdagi hududlar - Ikkinchi jahon urushi tugagach, BMT vasiyligi xalqaro tizimiga kiritilgan hududlar. U BMT Ustavida nazarda tutilgan (75— 91-moddalar). V.h. asosan Millatlar Ittifoqining sobiq vakolat ostidagi hududlari yoki mustamlakalar boʻlib, avvalo Germaniya va ittifoqchilarining Afrikadagi mustamlakalari (Kamerun, Ruanda, Burundi, Somali, Tanzaniya, Jan.-Gʻarbiy Afrika) va Tinch okeandagi orollar (Gʻarbiy Samoa, Nauru, Yangi Gvineya, Mariana, Marshall va Karolina)dir. Ularda 20 mln.ga yaqin aholi yashagan. BMT roziligi bilan va BMT Vasiylik kengashi nazorati ostida ularni boshqarishni sobiq mustamlakachi davlatlar — Buyuk Britaniya, Belgiya, Fransiya, shuningdek BMT qaroriga koʻra, Italiya (Somali ustidan) oʻz qoʻliga olgan. Bundan tashqari, BMT Xavfsizlik Kengashi 1947-yil Karolina, Mariana va Marshall o.larini „strategik rayon“ sifatida (BMT Ustavi 82-moddasi) AQSH boshqaruviga bergan. 1997-yilga kelib barcha V.h.lar mustaqillikka ega boʻldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanda Vasilevskaya

Vanda Lvovna Vasilevskaya (1905.21.1, Krakov - 1964.29.7, Kiyev) — polyak va rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Polyak tilida yozgan. Krakov universitetini tugatgan (1927). "Shu kunning qiyofasi" (1934) qissasi, "Vatan" (1935) romanida ishchi va dehqonlarning 20-asr boshlaridagi hayoti, Ikkinchi jahon urushidagi xalq qahramonliklari madh etilgan. V. "Kamalak" (1942), "Chin muhabbat" (1944), "Chiroq yonganda" (1946). "Hayot-mamot kurashida" (1958) qissalari, "Suv uzra qoʻshiq" trilogiyasi ("Botqoqlikdagi olov", 1940; "Kuldagi yulduzlar" 1946; "Daryolar yonmokda", 1951) kabi asarlar muallifi. "Chin muhabbat" asarini Asqad Muxtor oʻzbek tiliga tarjima qilgan (1947).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Lev Vasilenko

Lev Dominikovich Vasilenko (11899.30.10 (12.11), Kaluga Sh.-1979, Toshkent) — onkolog-jarroh; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1947). Tibbiyot fanlari doktori (1937), professor (1940). Oʻrta Osiyo davlat universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1923). ToshMI onkologiya klinikasining boshligʻi (1923—41). Urush qatnashchisi. 1945-yildan ToshMI gospital jarrohlik kafedrasi mudiri, ayni chogʻda institut rektorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1951—55). 1970-yildan pediatriya fakulteti jarrohlik kasalliklari kafedrasida professor maslahatchi, Ilmiy ishlari jarrohlik va onkologiya masalalariga bagishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sergey Vasilenko

Sergey Nikiforovich Vasilenko 1872.18 (30).3 – Moskva – 1956.11.3 – rus kompozitori, dirijyori. Oʻzbekiston (1939) va Rossiya (1940) xalq artisti, sanʼatshunoslik fanlari doktori (1943). Moskva universiteti yuridik fakultetini (1896) va Moskva konservatoriyasini (1901) tamomlagan. 1906— 50 yillari Moskva konservatoriyasida (1907 yildan professor lavozimida) ishlagan. 6 opera, bir qancha baletlar, 5 simfoniya, turli cholgʻular uchun 8 konsert, poema, rapsodiya, cholgʻu ansambllari, koʻshiq va xorlar, 200 dan ortiq romanslar, teatr va kino musiqalari muallifi. Ijodida Sharq mavzulariga murojaat etgan: 2 "Xitoy syuitasi" (1928, 1931), "Turkman manzaralari" (1931), "Sovet sharqi" (1932) simfonik asarlari, Rabindranat Tagor sheʼrlariga "6 ta hind romansi" va b. Uning Muxtor Ashrafiy bilan hamkorliqda yaratgan "Boʻron" (1939) va "Buyuk kanal" (1941) operalari, oʻzbek xalq afsonalari asosida yozgan "Oqbilak" baleti (1943), simfonik orkestr uchun "Oʻzbekcha syuitasi", puflama sozlar orkestri uchun 2 "Oʻzbekcha marshi" Oʻzbekiston kompozitorlik maktabi yuzaga kelishida muxim rol oʻynagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1872-yilda tugʻilganlar
Turkum:1956-yilda vafot etganlar
Turkum:11-martda vafot etganlar
Vasiliy I Maqduniy

VASILIY 1 Maqduniy (836-886 ga yaqin) — Vizantiya imperatori (867-yildan). Makedoniya femi (qarang Femlar)dagi dehqonlardan. Makedon sulolasi asoschisi. Imperiyaning sharqida arablarga qarshi va Italiyada kurash olib borgan. Diniy tusdagi pavelchilik harakatini bostirgan. Proxiron (pravoslav cherkovi huquqlari haqida qoʻllanma)ni nashr ettirgan. Epanagog (sud uchun qoʻllanma)lar tayyorlash bilan mashgʻul boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy II Bolgaroboysa

Vasiliy II Bolgaroboysa (958— 1025) — Vizantiya imperatori (976 y.dan), makedonlar sulolasidan. Kichik Osiyoda Varda Sklir raqbarligidagi aslzodalar qoʻzgʻolonlari (976—979) va (987—989)ni bostirgan. Fotimiylarga qarshi Suriyaga muvaffaqiyatli yurish qilgan (995); Gruziya va Armaniston yerlarini bir qismini bosib olgan. Bolgariyani boʻysundirgan (laqabi shundan) (1018). Singlisi Annani Kiyev knyazi Vladimir 1 ga uzatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy I

Vasiliy I (1371-1425) – Moskva buyuk knyazi (1389-yildan). Dmitriy Donskeshning ugli. Nijniy Novgorod, Murom, Vologda knyazliklari va komilar yerlarini Moskva buyuk knyazligiga qoʻshib olgan. Oltin Oʻrda va Litva buyuk knyazligiga qarshi kurashgan. Amir Temur Toʻxtamishni yengganidan soʻng Vasiliy I Oltin Oʻrdaga oʻlpon toʻlamay qoʻygan. Biroq 1408-yil Idiku bosqinidan soʻng 1412-yildan boshlab oʻlpon toʻlay boshlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy II TYOMNIY

Vasiliy II TYOMNIY (Soʻqir) (1415—1462) — Moskva buyuk knyazi (1425 y.dan). Vasiliyning oʻgʻli. Viloyat (udel) knyazlari bilan boʻlgan urushda gʻalabaga erishgan (1425—53). Novgorod va Pskov mustaqilligini cheklab qoʻygan. Knyaz Dmitriy Shemyaka tomonidan koʻr qilingan 11446, "tyomniy" ("soʻqir") laqabi shundan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1415-yilda tugʻilganlar
Turkum:1462-yilda vafot etganlar
Vasiliy III

Vasiliy III (1479-1533.3.12) - Moskva buyuk knyazi (1505 y.dan). Ivan III ning oʻgʻli. Pskov (1510), Smolensk (1514), Ryazan (1521) sh.larini qoʻshib olib, shu bilan Rusni Moskva atrofida birlashishini yakunladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy IV Shuyskiy

Vasiliy IV Shuyskiy (15521612) — rus podshosi (1606—10). Knyaz I. A. Shuyskiyning oʻgʻli. Boris Godunovta qarshi yashirin muxolifat rahbari. Ljedmitriy I ni avval qoʻllabquvvatlagan, soʻng unga qarshi fitna uyushtirgan. Podshoh boʻlib olgach, Bolotnikov qoʻzgʻolonini bostirgan, krepostnoylarni asoratga solishni kuchaytirgan. Polyak bosqinchilari va Ljedmitriy II bilan kurash jarayonida Shvesiya bilan ittifoq tuzgan. Lekin bu ittifoq shvedlar bosqiniga olib kelgan. Moskvaliklar tomonidan taxtdan agʻdarilgan, polyaklar asirligida vafot etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1552-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:1612-yilda vafot etganlar
Turkum:Taxtdan tushirilgan monarxlar
Turkum:Rossiya rahbarlari
Vitaliy Vasilev

Vitaliy Anatolevich Vasilev (1939.28.12, Toshkent) — balet artisti, Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1958). 1958—60 yillarda Saratov opera va balet teatrida, 1960—64 yillarda Krzoq opera va balet teatrida, 1964—79 yillarda Navoiy teatrida balet solisti. 1979-yildan Navoiy teatri balet truppasida repetitor-pedagog . Ijro etgan partiyalarida mumtoz raqs shakllarini oʻzbek millim xoreografiyasi harakatlari bilan uygʻunlashtirib, qahramonning ichki dunyosini ustalik bilan ifodalagan. Qaxramonona, hajviy, lirik-romantik va harakterli partiyalarni mohirona ijro etgan. Eng yaxshi partiyalari: Don Juan ("Don Juan"), Zigfrid ("Oqqush koʻli"), Spartak ("Spartak"), Suhayl ("Suhayl va Mehri"), Mirza Izzat ("Sevgi tumori"), Temur Malik ("Sevgi va shamshir"), Usta ("Tanavor"), Antoniy ("Antoniy va Kleopatra") va b. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1970).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1939-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-dekabrda tugʻilganlar
Vasiyat majburiyati

Vasiyat majburiyati - fuqarolik huquqida vasiyat yuzasidan merosxoʻrlar zimmasiga muayyan shaxs (shaxslar) foydasini koʻzlab biron-bir majburiyatni yuklash. Oʻzbekiston Respublikasi FK boʻyicha vorislar jumlasiga kiradigan, shuningdek kirmaydigan shaxslar ham V.m. yuzasidan huquq oluvchilar boʻlishlari mumkin. Bunday shaxslarga meros tarkibiga kiradigan ashyoni mulk qilib yoki boshqa ashyoviy huquq qilib berish, meros tarkibiga kirmaydigan molmulkni ular uchun sotib olish va berish, ana shu shaxs (shaxslar) uchun muayyan ishni bajarish, muayyan xizmatlar koʻrsatish va hokazo V.m.ni tashkil etadi. V.m. bilan aloqador huquqiy meʼyorlar Oʻzbekiston Respublikasi FKning 1132-moddasida belgilab berilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiyatnoma

Vasiyatnoma — yozma vasiyat; fuqaroning oʻziga tegishli mol-mulki yoki bu mol-mulkka nisbatan huquqi vafot etgan taqdirda tasarruf etilishiga doir xohish-irodasi ifodalangan hujjat. Oʻzbekiston Respublikasi FK 1120-moddasiga binoan, fuqaro oʻzining barcha mol-mulkini yoki uning muayyan qismini qonun boʻyicha merosxoʻrlar doirasiga kiradigan, shuningdek kirmaydigan bir yoki bir necha shaxsga, yuridik shaxslarga, davlatga yoki fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlariga vasiyat qilishi mumkin. Bu haqdagi vasiyatnoma qonunga muvofiq, shaxsan tuzilishi lozim, uning vakil orqali tuzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Vasiyatnoma yozilgan joyi va vaqti koʻrsatilgan holda yozma shaklda tuzilishi vasiyat qiluvchining oʻz qoʻli bilan imzolanishi, notarial tasdiqlangan boʻlishi zarur. Agar vasiyat qiluvchi jismoniy nuqsonlari, kasalligi yoki savodsizligi tufayli vasiyatnomani oʻz qoʻli bilan imzolay olmasa, uning iltimosiga binoan notarius yoki qonunga muvofiq vasiyatnomani tasdiqlaydigan boshqa shaxs hozir boʻlganida vasiyat qiluvchi oʻz qoʻli bilan imzolay olmaganligining sabablari koʻrsatilgan holda vasiyatnomaga boshqa shaxs imzo qoʻyishi mumkin. Vasiyatnomaga oid qonun-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi FK (1120—1131-moddalar)da belgilangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiqa

Vasiqa, kupchiy — Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida (shu jumladan, 1917-yilgacha Turkistonda) yer-mulk oldi-sotdisi toʻgʻrisida tuzilgan rasmiy shartnoma. V. koʻchmas mulkka (yer-suvga va xoʻjalik binolariga) doimiy yoki vaqtinchalik egalik qilish huquqini bergan. Turkiston qozixonalarida V. faqat bir nusxada (shariat qonunlariga asosan) tuzilgan; bunda har ikki taraf (oluvchi va sotuvchi) hamda ryeoviap V.ga imzo chekkach, uni qozi imzolab muhrlagan. Amirlar yer va b. koʻchmas mulklarini tortiq qilganlarida, V.ni oʻzlari berganlar. Shariat qonunlari amal qilgan joylarda V.lar sudi va sudyasi (vasoiq mahkamasi) mavjud boʻlib, ularga V.lar qonuniyligini koʻrib chiqish vakolati ham berilgan. Hoz. kunda ham Afgʻonistonda, ayrim arab mamlakatlarida V. rasmiy hujjat vazifasini oʻtaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaskulit

Vaskulit (lotincha: vasculum — tomircha) — qon tomirlari devorining yalligʻlanishi. Kelib chiqishiga koʻra birlamchi va ikkilamchi V. farq qilinadi. Ikkilamchi V.ga yuqumli (toshmali terlama, skarlatina, sepsis va b.), sistemali (revmatizm, sistemali qizil yuguruk va b.), shuningdek toksiko-allergik (gripp, angina va hokazo) kasalliklar sabab boʻladi. V.ga asosan isitma (isitma har gal yangi qon tomiri yalligʻlanganda xuruj qilib turadi), qon quyilishi, toshmalar toshishi, kasallangan tomir sohasidagi terining jonsizlanishi xos. Tomirlarda tromblar (trombovaskulit), nevrozlar vaanevrizma paydo boʻlishi mumkin. Davo V.ga sabab boʻlgan asosiy kasallikni bartaraf etishdan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasl

Vasl (arab. — birikish, yetishish) (adabiyotda) — aruz tizimida undosh tovush bilan tugagan soʻz oxiridagi undoshniig, vazn taqozosiga koʻra, oʻzidan keyin keluvchi soʻz boshidagi unli bilan yangi metrik boʻgʻin hosil etishi. Masalan, Alisher Navoiyning hazaj bahrida yozilgan quyidagi sheʼriy misralarida:Falak ham mehrin oqshom aylamas fosh,/V— — V — — — V — —Boʻlur zohir / chu anjumdin toʻkar yosh /v__ _V — — — v — — 1 2 3"mehrin" soʻzining birinchi boʻgʻini — "meh" 1-ruknga, ikkinchi boʻgʻini — "rin" 2-ruknga qarashli. Ikkinchi ruknning birinchi boʻgʻini vaznga koʻra qisqa (v) boʻlishi lozim, biroq bu oʻrindagi "rin" boʻgʻini choʻziqdir (—), lekin shu boʻgʻindagi "n" undosh tovushi oʻzidan keyin kelayotgan soʻz (oqshom) unli ("o") tovush bilan boshlanayotganligi sababli, shu unliga biriktirib, qoʻshib talaffuz etiladi, natijada "rin" yopiq boʻgʻini "ri" ochiq boʻgʻiniga, yaʼni qisqa boʻgʻinga (v) aylanadi. V. nutqiy hodisa boʻlib, sheʼr ritmini ancha silliqlaydi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasla

Vasla (arab, vasl) — mumtoz sheʼriyatdagi fonetik hodisa. Ikki soʻzning nutqda sandxi talaffuz etilishiga koʻra ulardagi boʻgʻinlarning qayta boʻlinishi. V. bir necha koʻrinishda kuzatiladi: 1. Yopiq tugagan boʻgʻinli soʻz ketidan unli bilan boshlangan soʻz kelib, ular qoʻshilib talaffuz etilsa, avvalgi soʻzning soʻnggi undoshi keyingi soʻz birinchi boʻgʻinining boshi holida talaffuz etiladi. Masalan, zor etdi zo-ret-di. 2. Unli bilan tugagan soʻz ketidan unli bilan tugagan soʻz kelib, talaffuz etilsa, soʻzlar qoʻshilishida yondosh boʻlgan unlilarning biri qisqaradi, yaʼni: ne uchun ne-chun. 3. Unli bilan tugagan soʻz ketidan sandxi qoʻllanuvchi soʻzning birinchi undoshi unli tomonidan assimilyatsiya qilinishi ham mumkin. Bunda ham bir unli qisqarishi va soʻzlarda boʻgʻin kamayishi kuzatiladi. Mas., ya-liya-li yal-ya-li kabi. V. nutqiy hodisa boʻlib, mumtoz adabiyotda badiiy uslub vositasi sifatida tavsiflanib keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Vasnesov

Viktor Mixaylovich Vasnesov 1848. 3(15).5, Lopya qishlogʻi, hozirgi Kirov viloyati — 1926.23.7, Moskva) — rus rassomi, Peterburg Badiiyot akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1893). Peterburg Badiiyot akademiyasida taʼlim olgan (1868—75). 1880-yillardan milliy tarixiy mavzularda, ertaklar mazmuniga oid asarlar yaratdi. Epik asarlarida xalq gʻoyalari va yuksak vatanparvarlik tuygʻularini aks ettirishga intildi, qadimiy rus amaliy va bezak sanʼati anʼanalarini rivojlantirdi: "Igor Svyatoslavichning qipchoqlar bilan jangidan soʻng" (1880), "Alyonushka" (1881), "Boʻriga mingan shahzoda Ivan" (1889), "Bahodirlar" (1881—98), "Shoh Ivan Vasilevich Grozniy" (1897) 1880—90-yillardagi ishlari teatr bilan bogʻliq, bu davrda yaratilgan asarlari rus teatr dekoratsiyasi sanʼati rivojiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Tarix muzeyi uchun "Tosh davri" mahobatli namoyonini yaratdi (1883—85), Kiyevdagi Vladimir sobori devoriy rasmlari (1885—96) 19-asr 2-yarmida inqirozga yuz tutgan anʼanaviy cherkov mahobatli rang tasviri tizimiga ruhiy mazmun va joʻshqinlik kiritdi. Koʻplab portretlar yaratgan. Viktor Vasnesov rasmlari asosida cherkov va afsonaviy "Tovuq oyogʻidagi uycha" (1883, Abramsovoda) bunyod etilgan, Tretyakov galereyasi fasadi qurilgan (1902).

 

Turkum:1848-yilda tugʻilganlar
Turkum:1926-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiyalik rassomlar
Vaspurakan podsholigi

Vaspurakan podsholigi - oʻrta asrlarda Vaspurakan viloyatida joylashgan arman davlati (908—1021). Vaspurakan podsholigiga Van koʻli atrofidagi hududlar kirgan. Aholisi 1 mln. kishidan ziyod boʻlgai. Vaspurakan podsholigida 10 ga yaqin shahar, 4 mingdan ortiq qishloq, 72 qalʼa, 115 monastir mavjud edi. 11-asr boshlarida Vaspurakan podsholigiga turkiy qabilalar tez-tez hujumlar qilib turganlar. Vizantiya tomonidan bosib olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston: Tarix‎
Vassa

Vassa, toqi — oʻzbek meʼmorligida sinchkor binolarda keng qoʻllaniladigan qurilish materiali. V. oqtol gʻoʻlalaridan tayyorlanib, binolar shiftiga qoʻiilgan toʻsin (bolor)lar ustiga zich teriladi. Toʻsinlarining ustiga V.lar terilgach, ustidan boʻyra yoki bordon yopiladi. V.lar, baʼzan ohak bilan oqartiriladi yoki rang-barang boʻyoqlar bilan boʻyalib, gullar ishlanadi. Vassajuft imorat — toʻsinlariga V.lar terib ishlangan bino.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qurilish materiallari
Vassallik

Vassallik (lotincha: vassalus — vassal, vassus — xizmatkor) — Oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada feodallar bir toifasi — vassallarning boshqasi — senorlardan shaxsiy qaramlik munosabatlari tizimi. V., odatda, senordan feod olib, evaziga muayyan majburiyatlarni: oʻz xojasini qoʻriqlashi va uning moddiy manfaatlarini himoya qilishi, bir yilda qirq kun harbiy xizmat oʻtashi yoki oʻz qaramogʻidagi mulki miqdoriga qarab otryad yuborishi, shuningdek ayrim vaqtda pul yordami berishi lozim boʻlgan. Biroq V. koʻpincha bu majburiyatlarni bajarmay, oʻz egasi — senoriga qarshi ham turgan. Oliy senor (syuzeren) vassaliga aylangan yirik feodallarning ham oʻz navbatida vassallari boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Davlat apparati
Vassargʻa

Vassargʻa — oʻrta hamda kechpishar xuraki va vinobop uzum navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan Oʻzbekistonda chiqarilgan. Oq va qora V. xillari bor. Tupi oʻrtacha kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta (16—18 sm), besh boʻlakli, kam kertikli, arra tishli. Oq V.ning uzum boshlari oʻrtacha (boʻyi 13— 20 sm, eni 6—10 sm), silindr-konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Ogʻirligi 250 g. Gʻujumi oʻrtacha (17—19 mm), dumaloq, baʼzan tuxumsimon, sargʻish, karsillaydi, poʻsti yupqa. Avgust oʻrtalarida pishadi. Tarkibida qand 21—23% ga boradi. Hosildorligi 100—120 s/ga. Qora V.ning uzum boshlari katta (19—24 sm), konussimon, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 300—400 g. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, qora, poʻsti qalin, sent.ning ikkinchi yarmida yetiladi. Tarkibida 22—23% qand bor. Hosildorligi 140—160 s/ga. Qora V.dan 1936-yildan "Vassargʻa" qizil desert vino ishlab chiqariladi. Oq V. Samarqand, Buxoro, Toshkent, Fargʻona viloyatlarida, qora V. Qashqadaryo viloyatida koʻp ekiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Uzum navlari
Vasserman reaksiyasi

Vasserman reaksiyasi - zaxmni aniqlash uchun qoʻllaniladigan serologik reaksiya. Uni kashf etgan nemis olimi A. Vasserman (1866—1925) nomi bilan yuritiladi. V.r. komplementni bogʻlab olish reaksiyasi (KBR)ga asoslangan boʻlib, u bir yoʻla uchta antigenni ishlatgan holda olib boriladi. Tekshiriladigan zardob 1:4 nisbatda suyultirilib, 4 ta probirkaga 0,1 ml dan kuyiladi. Reaksiya bosqichini krest (+dan to ++++)lar soni bilan ifodalanadi. V.r.ning musbat boʻlishi, bemorda zaxm kasalligi borligini koʻrsatadi. Zaxmdan boshqa kasalliklar (bezgak, qaytalama terlama va b.)da ham V.r. qoʻyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vassof

Vassof, Abdulloh ibn Fazlulloh Sheroziy (13-asr 2-yarmi — 14-asr 1-choragi) — tarixchi, Vassof al-Hazrat — "Oliy hazratlarining vasf qiluvchisi" laqabi bilan shuhrat qozongan. Erondagi Hulokuiylar davlatining moliya devonida xizmat qilgan. 1328 y. "Tajziat alamsor va tazjiyat al-aʼsor" ("Viloyatlarning boʻlinishi va asrlarning oʻtishi") nomli tarixiy asarini yozib tugatgan. U "Tarixi Vassof" ("Vassof tarixi") nomi bilan mashhur boʻlib, 5 qismdan iborat. 1257 y.dan 1328 y.gacha boʻlgan davrni qamrab olgan. Asar Eron tarixi uchun qimmatli manba hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasf

Vasf (arab.— sifatlash, taʼriflash) — lirika janri. V.ga taom , meva xillari, sabzavot, fasllar, koʻpik, suv, yomgʻir, doʻl, oy, muz va b. Ham mavzu qilib olinishi mumkin. Unda inson narsa orqali koʻrsatiladi, tasvir qiyosiy tus oladi, taqqos kutilmagan, favqulodda boʻladi, narsa jonlantiriladi. Inson obrazi va hislati toʻgʻridan-toʻgʻri tasvir etilmaydi, kitobxon oʻylashga majbur boʻladi, emotsional taʼsirlanadi. V. maʼrifiy-estetik ahamiyatga ega, janr tuzilishi va vazni har xil boʻlishi mumkin. Avestoda uchrashi haqida ham maʼlumotlar bor. Arab mamlakatlarida islomgacha boʻlgan davrdayoq qasida janri ichida qoʻllangan; u topishmoqlar, masalga yaqin.

V. hajmi bir baytdan to oʻn baytgacha va undan ortiq boʻlishi mumkin, qisqalik, loʻndalik uning muhim tomonidir. V. arablarda mustaqil janr sifatida 10-asrda shakllangan. Shu asrda Buxoroda yashab, arab tilida ijod qilgai shoirlar V. yozganlar. Zamonaviy oʻzbek adiblari ijodida V. koʻplab uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abu Mansur as-Saolibiy, Yatimat ad-dahr, T., 1976; Adabiy turlar va janrlar, 2-j. T., 1992.
Vasyugan tekisligi

Vasyugan tekisligi, Vas yugane — Gʻarbiy Sibir pasttekisligi jan.dagi koʻl-botqoqli ulkan tekislik. V. t.ni Katta Yugan, Vasyugan daryolari va b. daryo vodiylari kesib oʻtgan. Gʻarb va jan.-gʻarbda Irtish, shim. va shim.sharqda Ob vodiylariga tutashgan, jan. Baraba dashtiga qoʻshilib ketgan. Yer yuzasi yassi, bir oz doʻngli boʻlib, qum, gil va qumoqlardan tuzilgan, usti torf bilan qoplangan. Oʻrtacha bal. 100 m, eng baland joyi 166 m. Suvayirgʻichlar vodiylardan atigi 40—60 m koʻtarilib turadi. Botqoqliklar oʻrmon bilan qoplangan. Neft va gaz konlari bor. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasq

Vasq — qad. hajm va miqdor oʻlchov birligi (17-asr); Sharqda don-dun yoki shunga oʻxshash sochiluvchan narsalarni oʻlchashda qoʻllangan. V. deganda "bir tuya yuk" yoki "bir ish hayvoniga ortilgan yuk" tushunilgan; Oʻrtacha 252,342 l hajmga teng boʻlgan; mas., 1 kg bugdoyning hajmi 1,2987 l boʻlsa, 252,342 l hajm 194,3 kg bugʻdoyga teng boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatad

Vatad — aruz vazni tizimiga asos qilib olingan uch juzvning ikkinchisi (Juzvlar va ruknlar).
 Tuzilishi 
Vatadi majmu‘ va vatadi mafruk ga bo‘linadi. "Vatadi majmu‘ va harftin murakkabdur: ikki harf mutaharrik, uchunchi sokin, nechuk: chaman va saman („A.“ 1a hijo tilida bir qisqa va bot choʻziq hijodan iborat). Vatadi mafrukda xijolar oʻrni almashadi. Bobur, shuningdek, ayrim risolalarda birinchi tur baʼzan vatadi maqrun deyilgani hamda ikkinchi hijosi oʻta choʻziq juzv vatadi kasrat deyilganini eslatib oʻtgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Sheʼriyat
Vatan (shaftoli navi)

Vatan — kechki shaftoli navi. R. R. Shreder nomidagi ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida A. S Cherevatenko tomonidan mahalliy shaftoli naachari (Roʻgʻo-ni gov x Sariq nektarin)ni chatishti-rib chiqarilgan. Oʻzidan changlanadi. Daraxti oʻrtacha oʻsadi. Shoxshabbasi baquvvat. Guli ikki jinsli. Mevasi yirik (130—150 g), dumaloq, eti och-sariq, mevalari meva bandida mahkam oʻrnashgan, deyarli toʻkilmaydi. Poʻsti tukli. Eti danagidan yaxshi ajralmaydi. Danagi oʻrtacha kattalikda. Koʻchati ekilgandan keyin 3-yildan hosil qiladi. 10—12- yil yaxshi hosil beradi. Sugʻorilganda mevasi yiriklashadi. Sovuqqa va kasalliklarga chidami oʻrtacha. Mart oʻrtalarida gullaydi. Mevasi sent. oxi-rida pishadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun tavsiya etilgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatan (kinostudiya)

Vatan — „Oʻzbekkino“ davlat aksiyadorlik kompaniyasi" tasarrufidagi kinostudiya. 1990 yilda „Oʻzbekfilm“dan mustaqil kinostudiya sifatida ajralib chiqqan. Toshkent sh.da joylashgan. Asosiy faoliyati — filmlar, videofilmlar ishlab chiqarish va ijaraga berishdir; shuningdek, filmlar reklamasi bilan ham shugʻullanadi. Tashkil qilinganidan buyon 10 ga yaqin toʻlametrajli va qisqametrajli filmlarni tayyorladi: „Tangalik bolalar“ (rejissyor T. Yunusov), „Abdullajon“ (rejissyor Z. Musoqov), „Yarim tundagi blyus“ (rejissyor R. Malikov, M. Rahmatov), „Birinchi boʻsa“ (rejissyor B. Odilov), „Qirq quloq sirlari“ (rejissyor R. Malikov), „Oltin devor“ (rejissyor R. Muhammadjonov). „Qarib quyulmagan chol“ (rejissyor M. Abzalov), „Shoʻrpeshonalar“ (rejissyor J. Qosimov), „Qiyomat kun“ (rejissyor D. Abdullayev) va boshqalar Studiyaning badiiy rahbari — Melis Abzalov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatanparvarlik

Vatanparvarlik — bu kishilarning ona yurtiga, oʻz oshyoniga muhabbati va sadoqatini ifodalaydigan tushuncha. Vatanparvarlik barcha kishilar, xalq, millatlar uchun umumiy boʻlgan, asrlar davomida sayqallanib kelgan umuminsoniy tuygʻu, maʼnaviy qadriyatlardan biri. Tarixiy jihatdan Vatanparvarlik kishilarning oʻz vatanlari taqdiri bilan bogʻliq ijtimoiy rivojlanish, xalqlarning oʻzlari yashayotgan hududning daxlsizligi va mustaqilligi yoʻlidagi kurashi jarayonida takomillashib kelgan his-tuygʻular jamlanmasi hamdir. Bu vatanning oʻtmishi va hoziri bilan faxrlanishda, uning manfaatlarini himoya qilishda namoyon boʻladi. Vatanni sevish iymondandir deb ham bejizga aytishmagan. Vatanparvar insonlar vatanimizda juda ham koʻp uchraydi. Masalan, Abdulla Avloniy, u qatag'on yillari paytida yashagan bo'lsa ham so'z erkinligi unda juda rivojlangan. Mahmudxo'ja Behbudiy, u o'zining bolalarni o'qitish kitoblari bilan Vatanimizda tanilgan. Uning bolalarga Chet tilini o'rgatish, Savod chiqarish va boshqa o'qitishga oid qilgan ishlari taqsimga loyiq.Birinchi prezidentimizning "YUKSAK MA'NAVIYAT YENGILMAS KUCH asarida "ham ajdodlarimiz oz ona yurtlari uchun qoshgan hissalari haqida juda kop maʼlumotlar keltirilgan masalan, Chingizxon zulmiga qarshiliklar Amir Temur jasorati Jaloliddin Manguberdi va boshqa buyuk sarkardalar haqida maʼlumotlar berilgan .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatar

thumb|BX – vatar
Vatar (ing . Vater – kesma) – matematikada egri chiziq(yoki sirt)ning ikki nuqtasini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq kesmasi.

 Yana qarang 

 Radius

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatvot

VatvotVatvot – koʻrshapalak, uchar sichqon, adibning jussasi kichikligiga ishora., Rashididdin, Rashid (taxalluslari; asl ismi Muhammad bin Abduljalol al-Umariy; 1087-yil, Balx – 1177 yoki 1183-yil, Xorazm) – shoir, adabiyotshunos olim.

 Hayoti 
Balxning „Nizomiya“ madrasasida taʼlim olgan, falsafa, adab haqidagi ilmlarni chuqur oʻrgangan. Keyinchalik Xorazmga kelib, Xorazmshoh Otsiz (1127—56) saroyida ijod qilgan. „Saʼd-al-mulk“ („Mamlakat baxti“) faxriy unvoniga sazovor boʻlgan. Fors va arab tillarida yozgan. Gʻazal, ruboiy, qitalarida adolat, odamiylik, insoniy muhabbatni ulugʻlagan. Qasidalari xorazmshohlarga bagʻishlangan. Sheʼriyat nazariyasiga oid „Hadoiq as-sehr fi daqoiq ash-sheʼr“ („Sheʼriy nozikliklardan sehr bogʻlari“) asari 1156-yilgacha Xorazmda yozilgan. Unda tajnis, sajʼ, zulqofiyatayn, maqlubi mustavi, savol-javob kabi sheʼriy sanʼatlar haqida soʻz yuritilgan. Asar keyingi davr shoir va adabiyot olimlariga qoʻllanma sifatida xizmat qilgan. Adabiyotshunos Sharafiddin Romiy (XIV asr) bu asarga „Hadoiq al-haqoyiq“ („Xaqiqat bogʻlari“) nomli sharh yozgan. Shams Qays Roziy, Ataulloh Xusayniy sheʼriy sanʼatlar haqidagi asarlarida unga murojaat qilganlar. Bobur ham „Muxtasar“ risolasida Vatvotni tilga olgan.

 Izohlar 

 

Turkum:Shoirlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Vaterjaket pech

Vaterjaket pech (ing . waterjacket, water — suv va jacket — gʻilof) — metall eritish pechi. Devori poʻlat quti — kessondan iborat, quti aylanib yuruvchi suv bilan sovitiladi. V. p.ning yumaloq va toʻgʻri toʻrtburchak xillari boʻladi. Qoʻrgʻoshin, mis, nikel, qalayi i.ch.da ishlatiladi (qarang Shaxta pech).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaterpas

thumb|XX asr o‘rtalariga oid vaterpas
Vaterpas (gollandcha Waterpas) — gorizontallikni tekshirish va kichik qiyalik burchaklarini oʻlchash uchun ishlatiladigan oddiy asbob. Shovun osilgan tik (vertikal) yogoch (yoki plastmassa) ustuncha. Ustuncha tagiga asos (brus) mahkamlanadi. Yer tekislash ishlari, duradgorlik va b. da ishlatiladi (yana q. Adilak, shayton).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Asboblar
Vaterpolo

Vaterpolo (ing . water-polo) — sport turi (qarang Suv polosi).

Suv polosi, vaterpolo — suvda, yaʼni toʻgʻri burchakli hovuz (30x20 m, chuqurligi kamida 1,8 m)da toʻp bilan jamoa boʻlib oʻynaladigan sport oʻyini; har jamoada 7 tadan oʻyinchi qatnashadi. Hovuzga 3x0,9 m lik 2 ta darvoza oʻrnatiladi. Oʻyinning maqsadi — raqib darvozasiga iloji boricha koʻp toʻp tushirish. Suv polosi toʻpining aylanasi 68—71 sm, ogʻirligi 400—450 gr. 1967 yildan boshlab plastmassa toʻp bilan oʻynaladi. Qoidaga koʻra, musobaqa sof oʻyin vaqti 5 min. dan boʻlgan 4 bosqichda 2 minutlik tanaffus bilan oʻtkaziladi. Har qanday usulda suzish, toʻpni 1 qoʻlda olib yurish va otish mumkin (faqat darvozabongina 2 qoʻlida oʻynaydi), qoʻlida toʻp boʻlmagan raqibga hujum qilish man etiladi. Qoidani buzganlik toʻpni oʻyinga kiritish huquqini raqibga berish, oʻyindan chiqarib yuborish (45 sek. yoki darvoza ishgʻol qilingunga qadar) bilan jazolanadi. Oʻyinning dastlabki qoidalarini shotlandiyalik V.Uilson ishlab chiqqan (1876). 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridan Suv polosi Yevropa mamlakatlarida ommalasha boshladi. 1926-yil Xalqaro havaskorlar suzish federatsiyasi (FINA) huzuridagi Suv polosi qoʻmitasi tuzilgan. 1973 yildan jahon chempionata musobaqalari oʻtkaziladi. 1900 yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Oʻzbekistonda Suv polosi oʻyinlari 1946 yildan uyushtirila boshlagan. Mamlakatimizda "Mehnat", "Lokomotiv", "Spartak", "Yoshlik" va boshqa jamoalar bor. OʻzbekistonS.p. federatsiyasi 1993-yil tashkil etilgan. Erkin Shagayev sportning shu turi boʻyicha olimpiada chempionidir.

 

Turkum:Sport
Vatin

Vatin — bir yoki ikki tomoni tukli momiq polotno. Paxta, jun yoki aralash tolalardan 3–12 mm kalinlikda tayyorlanadi. Uch usudda: trikotaj mato ustiga paxta yoki jun tolalarini yoʻrmab, yupqa paxta yoki jun tolalari qatlamining ikki tomoniga ip gazlama lentalari tikib va paxta qatlamining ikki tomonidan doka qoplab tayyorlanadi. Qishlik kiyim-boshlarga paxta oʻrniga solinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatman

Vatman (ingl. Whatman) — tushda chizmalar va rasmlar chizish uchun moʻljallangan sifatli chizmachilik qogʻozi. Latta-puttaga maxsus eritmada ishlov berib tayyorlanadigan massa (boʻtqa)dan tayyorlanadi. 

18-asrda yashagan ingliz sanoatchisi J. Vattman (Uotmen) yaratgani uchun uning nomi berilgan. Vatman qog'ozi tezda akvarel-rassomlar orasida o'z muxlislarini topdi. Ayniqsa Geysboro tomonidan yuqori baholangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qogʻoz
Vatt

Vatt (Vt) — Xalqaro birliklar tizimi (SI)da quvvat oʻlchov birligi. Vt bilan belgilanadi. Shotlandiya ixtirochisi J. Uatt sharafiga qoʻyilgan. Texnikada kilovatt (1 kVt=103 Vt) va megavatt (1 MVt=106 Vt)lar keng qoʻllanadi.

 1 Vatt = 107 erg/s
 1 Vatt ≈ 0,102 kgk·m/s
 1 Vatt ≈ 1,36⋅10−3 ot kuchi
 1 Vatt = 859,8452279 kaloriya/soat

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:SI hosilaviy birliklari
Vattlar

Vattlar (nem. — Watten, gollandcha — wadden — sohil sayozliklari) — Boltiq, Oxota, Irlandiya dengizlari, Shimoliy dengiz va Oqdengizda, AQSH ning Atlantika okeani sohilida dengiz sathi koʻtarilganda suv bosadigan va dengiz suvi pasayganda ochilib qoladigan joylar. Dengiz suvi koʻtarilganda oqindi choʻkaverib, V. asta-sekin koʻtarila boradi. V. yer yuzasi oʻrnini teztez oʻzgartirib turuvchi novlar va dare oʻzanlari bilan oʻyilgan. Baʼzan V. toʻgʻon bilan toʻsiladi, shundan soʻng botqoqlik qurib, unumdor yerlar (polder)ga aylanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vattmetr

Vattmetr (vatt va... metr) — oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr zanjiri quvvatini oʻlchashda ishlatiladigan asbob. Elektrodinamik, ferrodinamik, induksion, elektrostatik va issiqpik V.lari bor. Ishi ikki magnit maydonining oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Aniq oʻlchaydigan elektrodinamik V. (rayem) qoʻzgʻalmas gʻaltak 1, qoʻzgʻaluvchan gʻaltak 2, prujinalar 3 va havo tinchlantirgichi 4 dan iborat. Qoʻzgʻalmas gʻaltak yoʻgʻon mis simdan kam oʻramli qilib yasaladi; u elektr zanjirga ketma-ket ulanadi. Bu gʻaltak V.ning tok chulgʻami deb ataladi. Qoʻzgʻaluvchan gʻaltak ingichka simdan koʻp oʻramli qilib yasaladi va elektr zanjiriga parallel ulanadi. Bu gʻaltak V.ning kuchlanish chulgʻami deb ataladi. Gʻaltaklarda tok oʻtganda magnit maydoni hosil boʻladi va qoʻzgʻaluvchan gʻaltak qoʻzgʻalmas gʻaltakka nisbatan vaziyatini oʻzgartiradi. Koʻzgʻaluvchan gʻaltak oʻqiga mahkamlangan V. mili zanjirdagi quvvat qiymatini koʻrsatadi. Keyingi yillarda raqamli V.lar ishlab chiqarila boshlandi. Ularning asosini mikroprotsessorlar va analog raqamli oʻzgartirgichlar tashkil etadi. Ularning aniqpigi ancha yuqori, puxta ishlaydi. Oʻlchash natijalarini raqamlarda koʻrsatadi va b.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatto Antuan

VATTO (Watteau) Antuan (Jan Antuan) (1684.10.10, Valansenn, fransuz Flandriyasi — 1721.18.7, Nojan-syurMarn, Parij yaqinida) — fransuz rassomi, fransuz realistik sanʼatining asoschisi. 1717-yilda "Qiferu oroliga ziyoratga" (Luvr, Parijda) yirik asari uchun Akademik unvoni berilgan. V. ijodi fransuz rangtasviri, grafikasi va bezak sanʼati rivojining yangi bosqichini boshlab berdi, asarlariga alohida ishqiy va joʻshqin ehtiroslar olib kirdi ("Bivuak", "Sugʻur koʻtargan savoyar", 1716 va b.). V. ilk bor sanʼatda istehzo va kuyunchaklik bilan yoʻgʻrilgan nozik ruhiy holatlarni aks ettirdi ("Venesiya bayrami", "Muhabbat tantanasi" va b.). V. merosi (ayniqsa bezak nafosati bilan) rokokoni uslubiy yoʻnalish sifatida rivojlanishiga zamin yaratdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatt-sekund

Vatt-sekund — Xalqaro birliklar tizimitsa ish yoki energiya oʻlchov birligi. Elektr zanjiridagi isteʼmol energiyasini oʻlchashda foydalaniladi. Amalda foydalaniladigan oʻlchov tizimida Joul deb olingan, 1 Vts=1 Joul. Aslida ancha yirik birlik — kilovatt -soat (3 600 000 Vts) keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatt-coat

Vatt-soat — ish yoki energiyaning birliklar tizimiga kirmagan birligi; quvvati 1 Vt boʻlgan mexanizmning 1 soatda bajargan ishiga teng . Vt-soat bilan belgilanadi: 1 Vtsoat=3600 J; 1 kVtsoat=3,6106J.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaucher

Vaucher (ing . voucher — tilxat) — 1) xususiylashtirish cheki, qimmatli qogʻoz. Davlat tasarrufidan chiqarilayotgan korxonalarning aksiyalariga almashtirish yoʻli bilan xususiylashtirishda ishtirok etish huquqini beradi. V.ning xususiylashtirilgan mulk ulushiga koʻra belgilangan nominal qiymati va korxona daromadining aksiyalarga taqsimlangan dividend miqdoriga qarab belgilanadigan kursi mavjud. V.ni korxonalar aksiyalariga ayirboshlash, dividendlarni taqsimlash, aksiyalar bilan oldi-sotdi operatsiyalarini oʻtkazish V. (investitsiya) fondlari orqali amalga oshiriladi. V.ni xohlagan investitsiya fondiga topshirish yoki sotish, sotib olish mumkin.

90-y.larda MDH davlatlaridan Rossiyada qoʻllandi. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarishda xususiylashtiriladigan umumiy mulk miqdori va har bir fuqaroning umumiy mulkdagi hissasi hisob-kitob qilinib, mulk hissasiga muvofiq boʻlgan cheklar (vaucher guvohnomalari) aholi oʻrtasida tarqatildi. Shunga koʻra, bir dona V.ning nominal qiymati 10 ming Rossiya rubli darajasida belgilandi; 2) yozma guvohlik, kafolat, kafillik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vafo

Vafo (taxallusi; asl ismi Habib Axmad) (1900.13.7-1936.21.7) - hind yozuvchisi. Zamonaviy hind adabiyoti asoschilaridan. Urdu tilida ijod qilgan. V. isyonkor ruxdagi dastlabki sheʼr va qoʻshiqlarida ingliz mustamlakachilarini fosh etgani uchun taʼqib qilingach, Afgʻonistonga ketgan (1921). "Kishandagi Hindiston" (1929), "Boy berilgan ish tashlash" (1930), "Sayoq qoʻshiqchi" (1932), "Girni Kamgar" (1931), "Yulduzlar" (1935) asarlarida milliy ozodlik harakati aks ettirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Shaxsiyatlar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Vafot etgan deb eʼlon qilish

Vafot etgan deb eʼlon qilish — qonunda belgilangan muddat mobaynida fuqaroning qayerda turganligi haqida doimiy yashash joyida hech qanday maʼlumot boʻlmagan taqdirda uning sud tomonidan vafot etgan, deb tan olinishi. Oʻzbekiston Respublikasi FK 36-moddasiga binoan, agar fuqaroning qayerda turganligi haqida uning yashash joyida 3 yil mobaynida maʼlumot boʻlmasa, basharti u oʻlim xavf solib turgan yoki muayyan baxtsiz hodisadan halok boʻlgan deb taxmin qilish uchun asos boʻladigan vaziyatlarda bedarak yoʻqolgan boʻlib, uning qayerdaligi haqida 6 oy mobaynida maʼlumotlar boʻlmasa, manfaatdor shaxslarning arizasiga muvofiq sud uni vafot etgan deb eʼlon qilishi mumkin. Harbiy harakatlar munosabati bilan sud bedarak yoʻqolgan harbiy xizmatchini yoki boshqa fuqaroni harbiy harakatlar tamom boʻlgan kundan eʼtiboran kamida 2 yil oʻtgandan keyin vafot etgan deb eʼlon qilishi mumkin. Sudning bu haqdagi qarori qonuniy kuchga kirgan kuni fuqaroning oʻlgan kuni, deb hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vaxtang I Gorgasar

VAXTANG I Gorgasar (?-502) - Iberiya (Kartli) podshosi. Davlat hokimiyatini markazlashtirish uchun kurashgan. Uning davrida Tbilisi sh. qayta qurilib, poytaxt Msxeti sh.dan Tbilisiga koʻchirilgan. Kartlining mustaqilligi uchun Eron bosqinchilariga qarshi kurashda shuxrat qozongan. 484 y. gruzin va armanlarning sosoniylarga qarshi qoʻzgʻoloniga rahbarlik qilgan. Arman va gruzin mulkdorlarining xoinligi qoʻzgʻolon taqdirini hal etgan. Forslar V.ga boʻri rasmi tushirilgan bosh kiyim kiyib yurgani uchun Gorgasar — "Boʻri boshi" deb laqab qoʻyishgan. Forslar bilan boʻlgan jangda oʻldirilgan. Gruzin xalqi V. sharafiga qoʻshiq va sheʼrlar yaratgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaxtang VI

Vaxtang VI (1675-1737, Astraxon) — Kartli noibi, soʻngra podshosi (1703—24). Gruzin yozuvchisi, olim va siyosiy arbob. V. VI "Qonunlar toʻplami"(Vaxtang qonunlari) degan toʻplam,davlatni boshqarish uchun koʻrsatmalar va yoʻllanmalar toʻplami (Dasturulamal) tuzgan. 1709 yilda V. VI tashabbusi bilan Tbilisida 1-gruzin bosmaxonasi tashkil qilingan, Gruziyaning 14—18-asrlardagi tarixini yaratish uchun olimlardan iborat guruh tuzgan. 1724 y. eronliklar tomonidan taxtdan agʻdarilgan. Rossiyada muhojirlikda yashagan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Vaxtangov

Vaxtangov Yevgeniy Bagrationovich 1883.1 (13).2, Vladikavkaz-1922.29.5, Moskva| — aktyor, rejissyor, teatr arbobi, "Talabalar drama studiyasi" (1926-yildan Vaxtangov nomidagi teatr)ning asoschisi va rahbari. Oʻz ijodida K. Stanislavskiy tizimi va gʻoyalarini keng targʻib qilgan. Moskva Badiiy akademik teatri (MXAT)ning 3-studiyasida "Toʻy" (A. Chexov), "Avliyo Antoniy moʻʼjizasi" (M. Meterlink), 1-studiyasida "Erik XIV" (Yu. Strindberg), "Gabima" yahudiy studiyasida "Gadibuk" (Anskiy) kabi spektakllarni sahna-lashtirdi. V. oʻzining soʻnggi ishi — "Malikai Turandot" (K. Gotssi) spektaklida sahnaviy talqinning yangi qaytarilmas shaklini yaratdi. V. rejissyor lik ijodining eng muhim tomoni — teatrning etik va estetik maqsadining mushtarakligidir. Oʻzbek aktyorlaridan M. Uygʻur, A. Hidoyatov, Ya. Bobojonov, S. Eshontoʻrayeva, H. Islomov va b. 1924— 27-yillarda Moskva oʻzbek drama studiyasida Stanislavskiy tizimi bilan bir qatorda V. uslubida ham tarbiya topganlar, Ayniqsa, bu taʼsir studiyaning "Malikai Turandot" asarini sahnalashtirishda oʻz ifodasini topdi. V. uslubining taʼsiri Hamza nomidagi akademik drama teatri va b. oʻzbek teatrlarining 20-yillarning oxiri va 30-yillarning birinchi yarmidagi faoliyatida yaqqol koʻzga tashlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiyalik erkak aktyorlar