Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nozim Hikmat

Nozim Hikmat (Nazim Hikmet Ran) (1902.20.1, Saloniki - 1963.3.4, Moskva) — turk shoiri va jamoat arbobi. Turk sheʼriyatiga yangi ritm va erkin sheʼr janrini olib kirgan. Harbiy-dengiz bilim yurtida oʻqigan. "Qirq haromilar asiri" sheʼri (1920) Turkiyaning mustamlakachilik kishanlariga tushayotganiga qarshi yozilgani uchun inglizlar va sulton saroyi tomonidan taʼqib etilgan. N. H. R. shu yili inglizlar zabt etgan Istanbulni tark etib, Anadoliyaga koʻchib oʻtadi. Gʻarb davlatlarining mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurash gʻoyalari taʼsirida Moskvaga kelib (1922), Sharq xalqlari mehnatkashlari kommunistik universitetida oʻqiydi. Vataniga qaytgach (1924), adabiy faoliyat bilan shugʻullanadi. 1927-yil kommunistlar va ularga maslakdosh kishilarning quvgʻin qilinishi bilan N. H. R yana shoʻrolar mamlakatiga keladi. Shoirning "Quyosh ichganlar qoʻshigʻi" nomli dastlabki sheʼriy toʻplami Bokuda chop etiladi (1928). N. H. R. bu davrda V. V. Mayakovskiy estetikasi taʼsirida intim tuygʻular tasviridan ongli ravishda qochib, minbar sheʼriyat namunalarini yaratadi. Shu yili Turkiyaga qaytib, gazeta tahririyatida ishlaydi, N. H. R. shu yillarda "835 satr" (1929), "Varan-3" (1930), "Sasini yoʻqotgan shahar" (1931) sheʼriy toʻplamlari, "Jiokonda va SiYa-u" (1929) romani, "Benerji oʻzini nega oʻldirdi?" (1932) sheʼriy romani, "Bosh chanogʻi" (1932), "Unutilgan odam" (1935) pyesalarini yozib, nafaqat Turkiya, balki yer yuzida roʻy berayotgan muhim voqealarga munosabat bildirishga urinadi.

N. H. R. umrining aksar qismini quvgʻinda oʻtkazgan va jami 17 yil qamoqda yashagan. Shu davrda u XX asrning oʻziga xos poetik tarixi — "Inson manzaralari" (1941) epopeyasi, "Turmadan xatlar" sheʼriy turkumi, "Bir sevgi afsonasi" (1965) hamda "Yusuf va Zulayho" pyesalarini yaratgan.

1950-yil jahon jamoatchiligi N. H. R.ning ozod etilishiga erishdi. U yana shoʻrolar mamlakatiga koʻchib kelib (1951), adabiy va ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullanadi. "Turkiyada" (1952), "Anoyi" (1955), "Bekat" (1958), "Tartyuf-59" (1959), "Damokl qilichi" (xotini S. Tulyakova bilan hamkorlikda, 1960) singari pyesalar, sheʼr va dostonlar yozadi.

Oʻzbekistonda N. H. R. ijodiga qiziqish 1928-yildayoq boshlangan. Gʻafur Gʻulom, Shayxzoda, Mirtemir va boshqa N. H. R.ning koʻplab asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. "Turkiya haqida hikoya" pyesasi hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatrida, "Bir sevgi afsonasi" pyesasi asosidagi balet esa Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatrida sahnalashtirilgan.

N. H. R. Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari harakatining qatnashchisi, Jahon Tinchlik Kengashi byurosi (1951) va hayʼati (1959) aʼzosi, Xalqaro tinchlik mukofoti sovrindori (1950).

 
 Sheʼrlar, Poema, Pyesa, T., 1953; Bir sevgi afsonasi, T., 1955; 65 sheʼr, T., 1962; Surur roman, T., 1966; Inson manzaralari, T., 1982; Qon gapirmas roman, Oshiq bulut ertaklar, T., 1987.

 Adabiyot 
 Babayev A., Nazim Xikmet, M., 1957; Fish R., Nazim Xikmet, M„ 1968. Naim Karimov.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nozimaxonim

Nozimaxonim (1870, Toshkent — 1924) — shoira. Oʻzbek ayollari orasidan chiqqan birinchi jurnalist-publitsist. Tatar, arab va fors tillarini oʻrgangan. Orenburg va Qozonda chiqib turgan matbuotni muntazam kuzatib borgan. Yevropa adabiyoti va madaniyati bilan tanish, erkparvarlik gʻoyalaridan bahramand boʻlgan. Oʻzbek va fors mumtoz adabiyotini, ayniq-sa, Saʼdiy, hofiz asarlarini oʻqigan.

Sheʼr va maqolalari 1900-yildan matbuotda bosilgan. 20 yoshlarida shoira „beshyogʻochlik Nozimaxonim“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Taraqqiyot, maʼrifat va madaniyatni tashviq etuvchi sheʼr va manzumalari, jaholat, bidʼat-xurofotni fosh etuvchi asarlari, zamonasidagi ijtimoiy tengsizlik va avj olgan milliy istibdoddan keskin norozilik bayon qilingan oʻtkir hajviy sheʼrlari „Shuhrat“, „Sadoyi Turkiston“, „Taraqqiy“ kabi gaz.larda muntazam chiqib turgan. Shoira mehnatkash xalqning milliy ozodlik harakatini qoʻllab-quvvatlagan, xotin-qizlarning jamiyatdagi roli va oʻrni haqida asarlar yozgan, jaholat va zulm poymol etgan oʻzbek ayolining milliy, insoniy haqhuquklarini talab qilib chiqqan („Insonga qancha erk darkor?“, „Ilm va maorif borasida bir-ikki soʻz“, „Xotinlar huquqiga oid“ va boshqalar).

Nozimaxonim sheʼriyati 1905—17 yillar oʻzbek adabiyotining yetakchi tamoyillarini aniklashda, 20-yillar oʻzbek sheʼriyatining harakterli xususiyatlarini belgilashda muhim ahamiyatga ega.

 Adabiyot 
 Qosimov B., Milliy uygʻonish, T., 2002.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Nozir

Nozir (arab. — nazoratchi) — 1) qilinayotgan harakatning toʻgʻriligini, qonun, qaror va nizomlarning bajar-rilishini nazorat qiladigan mansab-dor shaxs, inspektor; 2) Turkistonda 20-asr boshlariga qadar merosni saklovchi homiy; 3) BXSR va XXSRda vazirlikni boshqaruvchi masʼul shaxs — vazir. N.lar kiritilgan hukumat Nozirlar shoʻrosi deb atalgan va u oliy ijroiya qoʻmitasi sanalgan; 4) baʼzi arab mamlakatlari (Mas, Misr)da viloyat boshligʻi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noiniy Bokiyayi

Noiniy Bokiyayi (16-asrning 2-yarmi — 17-asr) — oʻrtaosiyolik sozanda, shoir va musiqashunos. Oʻrta Osiyo va Shimoliy Hindistonda yashagan. Kavkabiy Buxoriyning izdoshi. Fors tilida bitilgan sheʼriy devon, falsafiy risola va "Zamzamayi vaxdat" ("Mushtarak navolari") musiqa risolasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqdanadi (inv. №10266/11, taxminan 1654). Risola debocha, muqaddima, 6 bob va xulosadan iborat. Unda musulmon Sharq madaniyatida rivoj topgan Oʻn ikki maqom tizimi (6 ovoza, 24 shoʻba, 48 goʻsha) va hind mumtoz musiqa parda tuzilmalari (6 raga, 30 ragini va boshqalar), musiqa janrlari (dubayt, peshrav, kor, amal, shuningdek, gita, xand, xayal, farsi va boshqalar), maqom va ragalarning mazmun doirasi, ijro etish sharoitlari (muayyan vaqti) masalalari yoritilgan. Mazkur risolada, ayniqsa, muallifning Oʻrta Osiyo va Shimoliy Hindiston mintaqalari musiqa anʼanalarining oʻzaro munosabatlari (yaqinligi) masalasiga eʼtibori ahamiyatlidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Sozandalar
Turkum:Musiqashunoslar
Noin-ula

Noin-ula — hun zodagonlari qabristoni (miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asr boshi). Shimoliy Moʻgʻulistondagi Noin-Ula togʻida (Ulan Batordan 130 km shim.da) joylashgan. 1924—25 yillarda arxeolog P. K. Kozlov, keyinchalik MXR Fanlar komiteti tomonidan qazishma ishlari olib borilgan. Qabristonda 200 dan ortiq kvadrat shakldagi katta mozorqoʻrgʻonlar (balandligi 2 m gacha) bor. Mozorqoʻrgʻonlardan hunlar davri madani-yatini aks ettiruvchi boy topilmalar chiqqan. Bu davrda hun zodagonlari Xi-toydagi Xan sulolasi bilan yaqin mada-niy va qarindoshlik aloqalarida boʻlganlar. Mozorqoʻrgʻonlardagi qabrlar xodalardan ishlangan. Qabrlardan hunlarga tegishli qurol-yarogʻ, roʻzgʻor ashyolari, kiyim-kechak, sanʼat buyumlari bilan birga xitoyliklarga oid koʻplab jez, nefrit, usti loklangan yogʻoch buyumlar va katta miqdorda ipak matolar topilgan. N.-U. dan chiqqan yuksak badiiy qimmatga ega boʻlgan jun matolar, ayniqsa, diqqatga sazovor; ular Baqtriya, Parfiya, Kichik Osiyodan keltirilgan boʻlib, Sharq bilan Gʻarb oʻrtasida bu davrda Buyuk ipak yoʻli or-qali olib borilgan qizgʻin savdo alo-qalari natijasida hunlarda paydo boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Qabristonlar
Turkum:Mongoliya
Noib

Noib (arabcha — oʻrinbosar, yordamchi) — oʻrta asrlarda musulmon davlatlarida tobe oʻlka yoki viloyat hokimi. Noiblar, odatda, oliy hukmdorning oʻrinbosari hisoblangan. 

Oltin Oʻrdada noib xonning yirik viloyatlaridagi yordamchisi (Masalan, Xorazmda).

 Muhammad Xorazmshoh toʻngʻich farzandi Jaloliddin Manguberdiga Gʻazni, Bomiyon, Gʻur, Bust, Takinobod, Zamindavor hamda qoʻshni Hind yerlarini boshqarishga bergan, biroq Jaloliddinni Urganchdan uzoqlashtirmaslik maqsadida Quzbar Malikni nomi zikr etilgan mamlakatlarga shahzodaning noiblari etib yuborgan. 
 Amir Temur saltanatida sohibqironning farzandlari, nevaralari, yaqin safdoshlari turli oʻlka va viloyatlarga noib etib tayinlangan. Noib unga ishonib topshirilgan hududning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy holati uchun masʼul hisoblangan. 
 Ozarbayjonda Oktabr inqilobidan (1917) oldingi mahallalar (magallar) boshligʻi. 
 Usmonli turklar sultonligida qozi va mulla oʻrinbosari. 
 XX asrda noib atamasi Eron va Afgʻonistonda turli harbiy unvonlarni anglatgan (Masalan, "noy-yebe avval" — katta leytenant, "noyebe sarhang" — podpolkovnik)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 

Turkum:Lavozimlar
Nokaut

Nokaut (ing. knock — zarba, out — chetlatish) — raqibining bergan zarbasi tufayli bokschining bosh aylanishi, garangsirash, baʼzan hushini yoʻqotish holati. N. holatiga tushgan sportchi jangni davom ettira olmaydi. Boks uchrashuvi davomida raqiblardan birining olgan jarohatidan qrn ketishi toʻxtamasa, hakam tibbiyot xodimlari xulosasiga koʻra, unga nisbatan "texnik N." eʼlon qilishi va uchrashuvni tuxtatishi mumkin. Jangni N. bilan yutkazgan bokschiga, odatda, kamida 3 oygacha muso-baqalarda qatnashishga ruxsat etshshaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Atamalar
Nokdaun

Nokdaun (ing. knock — zarba, down — qulatish) — boksda raqibining kuchli zarbasidan bokschining ga-rangsib, oʻz harakatlarini boshqara olmay qolishi va bir necha soniya jangni davom ettirishga qodir emasligi. Bunda bokschi 10 sek. ichida (hakam "toʻqqiz"gacha sanaganda) uchrashuvni davom ettirish holatiga kela olmasa, uning ra-qibi nokaut bilan gʻalaba qilgan hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Atamalar
Noktyurn

Noktyurn (frans. nocturne — tungi) — 1) 18-asr Yevropada, asosan, puflama yoki torli va puflama sozlar ansambllari uchun kechki ochiq havoda ijro etiladigan syuita shaklidagi kichik pyesalar turkumi (Mas, V. Motsart, Y. Gaydn asarlari); 2) 19-asrdan kuychan, lirik harakterdagi, koʻpincha tun obrazi va sokinligi bilan yoʻgʻrilgan musiqa asari. Sekin yoki oʻrtacha surʼatda boʻlib, oʻrta qismi jonliroq. N.ning ilk namunasi fortepiano uchun J. Fild (Angliya) tomonidan yaratilgan, F. Shopen ijodida yetuk badiiy rivoj topgan. N. ayrim cholgʻular, shuningdek, ansambl (A. Borodinning 2-torli kvartetidagi N.), orkestr (Mas, K. Debyussining N.lari) uchun ham yozilgan. N. baʼzan vokal musiqada ham uchraydi (J. Rossini, M. Glinka va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan A. Kozlovskiyning "Lola" Fargona syuitasida, G. Mushelning "Kashmir afsonasi" ba-letidagi N.; X. Izomov, B. Zeydman, S. Varelaslarning fortepiano pyesalari, I. Akbarov, M. Yusupovlarning vokal asarlaridan N. va uning xususiyatlaridagi lavhalar oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nola (musiqa)

Nola — musiqa bezaklaritsan biri. Ashula aytganda soʻzning bir boʻgʻinida ovozni tebratib choʻzish. Koʻproq lirik kuylar ijrosida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nom

Nom (mantiqda) — til ifodasi. Predmet (atoqli Nom) yoki bir guruh predmetlar (umumiy Nom)ni anglatadi. Bunda predmet keng maʼnoda tushuniladi. Atoqli Nomlar ayrim predmetlarning Nomlari (Mas, "Bobur", "Oʻtgan kunlar" muallifi) hamda bir guruh predmetlarning umumlashgan Nomlariga (Mas, "insoniyat") boʻlinadi. Guruhlar Nomini umumiy Nom (Mas, "inson")dan farqlash lozim. Sodda yoki elementar Nomlar va murakkab Nomlar boʻladi. Sodda Nomlar boshqa Nomlardan yoki tilning boshqa maʼnoli ifo-dalaridan tuzilmaydi. Murakkab Nomlar esa maʼno kasb etuvchi qismlardan tu-zilgan boʻladi ("insoniyat" — sodda Nom boʻlsa, "xrzirgi insoniyat" murakkab Nom). Formallashgan tillarda atoqli Nomlarning analogi konstantadir; predmetlarning atoqli Nomlariga individ konstantalar, guruhlarnint atoqli Nomlariga guruh konstantalar mos boʻladi. Nomlar va ular bilan bogʻliq boʻlgan munosabatlar (avvalo Nom bilan u ifoda etadigan predmet urtasidagi munosa-bat)ni mantiqiy semantika oʻrganadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Atamalar
Noma (kasallik)

Noma (yunoncha: nime — tarqaluvchi), "suvli rak" — gangrena tarzida kechadigan kasallik; atrofidagi toʻqimalarga tez tarqaladi. Koʻpincha yuzning yumshoq toʻqimalari, orqa teshik atrofi, kamdankam hollarda boʻyin, qoʻl-oyoq barmoklari terisi kasallanadi. Odatda, ogʻir yuqumli kasalliklarni boshidan kechirgan nimjon, darmonsiz bolalarda, baʼzan kattalarda ham uchraydi. N.da kasallangan soha shilliq qavatida koʻkimtir-qizil dogʻ boʻladi. Jarayon yumshoq toʻqimaning hammasiga juda tez shikayet yetkazadi. Be-morning umumiy ahvoli ogʻirlashadi, qarorati koʻtariladi va hokazo N.ning hech bir rakka oʻxshash alomatlari yoʻq, faqat toʻqimalar nobud boʻlishiga koʻra, uni "suvli rak" deb atashadi; odatda, N. hoʻl gangrena deb ham yuritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Kasalliklar
Nominal ish haqi

Nominal ish haqi - pul shaklidagi ish haqi. Nominal ish haqi ishchi va xizmatlarning soat, kun, hafta, oy davomida oʻz mehnati evaziga oladigan daromadi hisoblanadi. Tovarlar narxlari va xizmatlar koʻrsatish haqiga bogʻliq boʻlmagan ish haqi darajasini ifodalaydi. Uning real ish haqidan farqi ham shunda.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nominal qiymat

Nominal qiymat, pul belgilari, banknotlar va qimmatli qogʻozlarning ustiga yozib qoʻyilgan qiymati, narxi. Qimmatli qogʻozlar kursi Nominal qiymatdan chetga chiqishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomiq Kamol

Nomiq Kamol (taxallusi; asl ismi Mehmed, 1840.21.12, Taqirtogʻ – 1888.2.12, Sakiz oroli) – turk yozuvchisi, publitsist va davlat arbobi.

Turk dramaturgiyasini rivojlantirib, romanchilikka asos solgan yozuvchilardan biri. „Yangi usmonlilar“ jamiyatining aʼzosi (1865). „Fikr tasviri“ gaz.ni tashkil etgan. Abdulhamid II hukmron-ligi davrida N. K. Midilli oroliga surgun qilingan. Surgunda „Jaloliddin Xorazmshox“ pyesasini yozgan. Asarda bosh qaxramon Jaloliddin Manguberdining moʻgʻul bosqinchilariga qarshi mardona kurashi misolida hur-riyatparvarlik fikrlari olgʻa surilgan. Pyesa sulton Abdulhamid II ga maqbul kelib, N. K.ni Rodosi (1884), Sakiz (1887) o. lariga hokim etib tayinlagan. Asarlarida vatanparvarlik, millatparvarlik, hurriyat, maʼrifat-parvarlik, tenglik gʻoyalari aks etgan. Shaxs erki, vatan manfaatini doim bi-rinchi oʻringa qoʻygan. Romantik ruxdagi asarlarida hamisha adolat tantanasi tasvirlangan. „Bechora bola“ (1873), „Akifbey“ (1874), „Gulnihol“ (1875), „Jaloliddin Xorazmshoh“ (1875) pye-salari, „Intibax“ (1876), „Jazmiy“ (1880) romanlari, sheʼrlari, publitsistik maqolalari, usmoniylar tarixiga bagʻishlangan ilmiy asarlari (Usmonli tarixi, 1971—74; Buyuk Is-lom tarixi, 1975) N. K.ni davrining eng mashhur adibi sifatida tanitdi. Uning sheʼrlari toʻplam holida 1941-yil S. N. Ergʻun tomonidan eʼlon qilingan. „Jaloliddin Xorazmshoh“ pyesasi oʻzbek tiliga tarjima qilinib (tarjimon Xurshid Davron), televideniye or-qali namoyish etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Nomlar

Nomlar (yun. nomos — mamlakat, vi-loyat, okrug) — Qad. Misrdagi maʼmuriy okrug (misrcha — "sepat"). Misr davlati yagona irrigatsiya tizimini barno etish va ishlashi uchun zarur boʻlgan siyosiy birlashmalar — N.dan tashkil topgan edi. Har bir N.ning aniq belgilangan chegarasi, siyosiy va diniy markazi, qoʻshini, gerbi va homiy xudolari boʻlgan. N.ning maʼmuriy appa-rati nomarxga boʻysungan. Podshohlardan Snofru va Neuserra (IV va V sulolalar) ibodatxonalarida 97 ta Qad. podsholik (miloddan avvalgi 28—23 a.lar) N.ining roʻyxati keltirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomogenez

Nomogenez (yun. nomos — qonun va ... genez) — tirik tabiatning tarixiy rivojlanishini ichki programmalashtirilganligi toʻgʻrisidagi evolyusion konsepsiya. 1922-yil rus fiziologi L. S. Berg tomonidan ilgari surilgan. N. maqsadga muvofiqlik (moslanish)ning obʼyektivligi va nisbiyligini inkor etib, tiriklikning oldindan maqsadga muvofiqligini tan oladi. Olimning fikricha, maqsadga muvofiqlik protoplazma oqsillarining stereokimyoviy xususiyatlariga bogʻliq. Boshqacha qilib aytganda, evolyusiya — oldindan koʻrsatilgan belgilarning rivojlanishidan iborat. Ana shu asosda onto-va filogenez jarayonlari yagona qonu-niyat asosida amalga oshadi, yaʼni evolyusiya N. boʻlib, qonuniyatlar evolyu-siyasidan iborat, degan xulosa chiqa-rilgan. Bundan tashqari, Berg irsiyat geografik muhit taʼsirida bir vaqtning oʻzida juda koʻp individlarda namoyon boʻladigan muayyan qonuniyat asosida borishi va yoʻnaltirilganligi toʻgʻrisidagi tushunchani ilgari su-radi. Berg koʻrsatishicha, tur hosil boʻlishi keskin sakrash orqali borishi mumkin (qarang Mutatsionizm). U konvergensiya va parallelizm tushunchalaridan foydalanib, taksonlarning polifilik yoʻl bilan kelib chiqqanligini asoslashga urindi. Organik dunyoning xilma-xilligini divergensiya nuktai nazardan tu-shuntiruvchi Darvin taʼlimotiga kara-ma-qarshi ravishda Berg hayotning azaldan xilma-xilligini koʻrsatadi. Ana shu tushunchalar asosida Berg avtonom ortogenez, yaʼni tashqi muhitga bogʻliq boʻlmagan, morfofiziologik tuzilishni mukammallashtirishga qaratilgan, tiriklik uchun xos boʻlgan qandaydir kuch toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surdi. N. ta-rafdorlari darvin taʼlimotini evolyu-siyada tasodiflarni absolyutlashtirish (tixogenez) dan iborat gʻoya sifatida tanqid qilishadi. N. gʻoyalari boshdan oxirigacha darvinizmta qarshi qaratilgan, evolyusiya sabablari va qrnuniyatlarini yangidan tushuntirishga muvaf-faqiyatsiz urinishlardan biri hisoblanadi. Aslida N.da Berggacha ham ilgari surilgan gʻoyalar aks etgan. Bergnint xizmati ana shu gʻoyalarni umumlashti-rib, sistemaga solish bilan birga evolyusion taʼlimotda yechilmagan muammolar-ga, xususan, evolyusion jarayonning yoʻnaltirilganligi masalasiga eʼtiborni jalb qilinganligidan iborat. Hozirgi zamon biologiyada Bergning mazmunan tele-ologik gʻoyasidan bir qancha makroevo-lyusion jarayonlarni antidarvinizm nuqtai nazaridan tushuntirishda baʼzan foydalaniladi (yana qarang Avtogenez, Ortogenez, Teleologiya, Preformizm).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomogramma

Nomogramma (yun. nomos — qonun va ... gramma) — turli miqdorlar orasidagi funksional bogʻliqlikni ifo-dalaydigan chizma. N.ning tekislangan nuqtalardan tuzilgan, toʻrli, transparant va koʻp shkalali va boshqa xillarga boʻladi. Mas, logarifmik lineyka ikki shkalali N. hisoblanadi. Turli muhandislik hisoblashlari va tenglamalarni yechishda qoʻllanadi (qarang Nomografiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomografiya

Nomografiya (yunoncha: nomos - qonun va ... grafiya) — nomogramma tuzishga oid matematik nazariya. Mas, yoʻnish stanoklari keskichining parametrlari a, j, au orasidagi tg au = tg a sin j bogʻlanishni ifodalovchi chizma nomogramma hisoblanadi (rasm). Agar a va j parametrlarning qiymati berilgan boʻlsa, chetki shkalalardagi ularga mos nuqtalar toʻgʻri chiziq bilan tutashtiriladi. Bu toʻgʻri chiziq oʻrtadagi shkalani kesgan nuqtadan au qiymati topiladi. Mas, a=7,5°, j=4° boʻlsa, nomogrammaga muvofiq au=6,2°. Shu nomogrammaning oʻzidan a va au (yoki j va au)ning berilgan qiymati boʻyicha j ni (mos holda a ni) topish uchun ham foydala-nish mumkin. Matematika, fizika va texni-kaning turli sohalarida koʻp shkalali va boshqa murakkab N. usullari qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Zamira Nomozova

Zamira Xushvaqtovna Nomozova (1958.31.5, Xatirchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining kimyo-biologiya fakultetini tugatgan (1980). 1980—2001-yillarda Xatirchi tumanidagi 24-maktabda kimyo oʻqituvchisi. Oʻquvchilarga bilim berishda noanʼanaviy dars usullarini qoʻlladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:1958-yilda tugʻilganlar
Turkum:31-mayda tugʻilganlar
Turkum:Xatirchi tumanida tugʻilganlar
Nomuntazam qoʻshinlar

Nomuntazam qoʻshinlar, lashkarlar — barqaror uyushmaga ega boʻlmagan askariy qismlar. Nomuntazam qoʻshinlar tuzilishi, xizmatni oʻtashi, kiyim-kechagi (uniformasi) jihatdan muntazam qoʻshinlardan farqlanadi. Oʻrta asrlarda Nomuntazam qoʻshinlar harbiy yurishga chiqqan armiyaning asosini tashkil qilgan. Muntazam qoʻshin mavjud boʻlsada, uning miq-dori Nomuntazam qoʻshinlarga nisbatan ozchilikni tashkil etgan. Harbiy yurishlar boshlanishidan avval hukmdor oʻz qoʻl ostidagi hududlarga qoʻshin toʻplash uchun harbiy nozirlar (tavochilar)ni joʻnatgan. Qoʻshin toʻplash haqidagi maxsus buyruq (tunqal)ga binoan viloyat hokimlari, tuman va shahar beklari, qalʼa, qoʻrgʻon dorugʻalari, oliy bosh qoʻmondon tomonidan tuzilgan roʻyxatga muvofiq oʻz askarlari, zarur ot-ulovi, qurol-yarogʻi, oziq-ovqati, yemxashagi bilan oldindan belgilab qoʻyilgan toʻplanish oʻrniga oʻz vaqtida kechikmasdan yetib kelishi shart hisoblangan.

Buxoro amirligida harbiy kuchlar muntazam qoʻshin (navkariya) hamda Nomuntazam qoʻshinlar (qora cherik)dan iborat boʻlgan. Nomuntazam qoʻshinlar amir farmonining jarchi tomonidan bozorlarda eʼlon qilinishidan soʻng yigʻilgan. Xizmatga chaqirilgan Nomuntazam qoʻshinlar jangchilari qurol-yaroq oʻrnida baʼzan bel, ketmon, panjshaxa bilan qurollangan. Ehtiyoj boʻlmagan paytlarda Nomuntazam qoʻshinlarga uylariga qaytishga ruxsat berilgan.

Rossiyada (17—20-asrlar) Nomuntazam qoʻshinlar aksariyat kazaklardan tashkil etilgan. 20-asrning boshlarida Turkistondagi otliq divizion, Dogʻistondagi otliq polk ham Rossiyanine Nomuntazam qoʻshinlari tarkibiga kirgan. 17—20-asrlarda Avstraliya, Afgʻoniston va Eronda ham Nomuntazam qoʻshinlar mavjud edi. Birinchi jahon urushidan keyin Nomuntazam qoʻshinlar barcha davlatlarda tugatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomus

Nomus, or, oriyat — 1) kishining oʻz obroʻsini ulugʻlash va ardoqlash tuygʻusi; kishining qadr-qimmatiga, oʻz xatti-harakatlari oldidagi axloqiy masʼuliyatiga boʻlgan qarashlarni ifodalovchi tushuncha. Asosan, individual maʼnoda ishlatiladi. Xijolat tortish, uyalish tuygʻusini, bundan tashqari, hazar qilish, or qilish maʼnolarini ham bildiradi; 2) boshqa shaxslarga nisbatan sharm-hayo bilan munosabatda boʻlishga undovchi his. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomusga tegish

Nomusga tegish - zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib yoki jabrlanuvchining ojizligidan foydalanib, jinsiy aloqa qilish. Ushbu jinoyatning jabrlanuvchisi faqat ayol kishi, nomusga tegishning subyekta esa ayolning xohishi, erkiga qarshi u bilan jinsiy aloqaga kirishgan erkak hisoblanadi. Koʻpincha jinoyatning motivi jinsiy ehtiyojni qondirishdan iborat boʻladi. Ammo sud amaliyotida jinoyat sodir etishning motivi sifatida oʻch olish, ayolni sharmanda qilish, oilani haqorat kilish, ayol kishini erga tegishga majbur qilish va hokazo ham uchrab turadi. Nomusga tegish vaqtida aybdor jismoniy va ruhiy zoʻrlik ishlatishi mumkin. Nomusga tegish jinoyatini sodir etishdagi qoʻrqitish jabrlanuvchining qarshiligini yengish maqsadida unga yoki unga yaqin kishilarga nisbatan ishlatiladigan turli xil ruhiy taʼsirlarni anglatadi. Jabrlanuvchining ojizligidan foydalanish deyilganda jabrlanuvchining oʻziga nisbatan sodir etilayotgan harakatlarning xususiyati va mohiyatini anglay olmasligi yoxud sodir etilayotgan harakatlarning xususiyatini anglasada, aybdorga qarshilik koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻlmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilishi tushuniladi.

Oʻzbekiston Respublikasining JK boʻyicha, Nomusga tegish ayollarning jinsiy erkinligi va jinsiy daxlsizligiga qaratilgan eng ogʻir tajovuzlardan biridir. Voyaga yetgan ayollarning jinsiy erkinligi, 16 yoshga toʻlmagan ayol jinsidagi shaxslarning jinsiy daxlsizligini taʼminlovchi ijtimoiy munosabatlar jinoyat qonuni bilan muhofaza qilinadi. Nomusga tegish jinoyatini sodir etgan shaxs uchun belgilangan jazoning eng oz muddati 3 yildan 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishdir. Javobgarlik oʻta ogʻirlashtiruvchi holatlarda sodir etilgan deb topilsa, aybdorga 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan maxrum qilish jazosi tayinlanadi (Oʻzbekiston Respublikasining JK, 118-modda).
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Roh Moo-hyun

No Mu Xyon (1946.6.8, Kimxe shahri) - Koreya Respublikasi davlat arbobi. 1971-yildan harbiy xizmatda. 1978-yildan xususiy advokatlik bilan shugʻullangan. 1985-yildan Pusan xalq-demokratik kengashi ijtimoiy tashkilot raisi, 1987-yildan Demokratik konstitutsiyani qabul qilish fuqarolik harakati Pusan boʻlimi ijroiya raisi, 1991-yildan Demokratik partiya spikeri, 1993-yildan partiya yuqori kengashi aʼzosi, 1995-yildan vitse-prezidenti. 1997-yildan Yangi siyosat uchun milliy kongressi partiyasi vitse-prezidenti, 2000-yildan Dengiz va balikchilik ishlari vaziri, 2001-yildan Yangi millenium demokratik partiyasi yuqori kengashi aʼzosi, soʻng doimiy maslahatchisi. Koreya Respublikasi prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Non sindirish

Non sindirish - nikoh toʻyi marosimlaridan. Oʻrta Osiyo xalqlari, jumladan, oʻzbeklar oʻrtasida keng tarqalgan. Non sindirish otaning sovchi yuborgan oilaga qizini uzatishga rozi ekanligi, vaʼdaning qatʼiy va muqaddasligini, shuningdek, kuyov-kelin, quda oilalar ahil boʻlishiga bildirilgan istakni ifodalaydi. Non sindirish odati ayrim mahalliy tafovutlarga ega. Chunonchi, Fargʻona vodiysidagi oʻzbeklarda Non sindirish qizning otasi rozi boʻlgach, bajarila-di: sovchilar keltirgan dasturxon ochilib, noni sindiriladi, soʻng toʻy ma-salalari aniklanadi. Ilgari Surxon-daryo vodiysida Non sindirish qalin miqdorini belgilashdan soʻng oʻtkazilgan — non teng ikkiga boʻlinib, kelin va kuyovning qarindoshlariga taqsimlangan.

Non sindirishning qay darajada oʻtkazilishi kuyov va kelin tomonning iqtisodiy ahvoliga bogʻliq boʻlgan. Ilgari Non sindirish bilan fotiha toʻyi alohida marosim tarzida uyushtirilgan boʻlsa, keyingi yillarda Non sindirish ixchamlashtirilib, qoʻshilib ham oʻtkazilmoqda. Non sindirishda unashtirilgan qiz yigit tomoniga va yigit esa qizning yaqin qarindosh-urugʻlariga hurmat yuzasidan koʻrinmaslikka harakat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nonius

Nonius portugaliyalik ixtirochi P. Nunish (P. Nunes) nomidan — optik-mexanik oʻlchash asboblaridagi yordamchi (qoʻshimcha) shkala. Asosiy shkala boʻlinmalari ulushlarini hisoblash uchun xizmat qiladi. N.ning chizikli, burchakli, spiralsimon va transver-sal xillari bor. Baʼzan vernyer (fransuz matematigi P. Vernyer nomidan) deb ham ataladi. FTL—2 pechida qolipli non tayyorlash sexi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nonparel

Nonparel (frans. nonparelille — beqiyos) — oʻlchami (kegli) 6 punkt (2,25 mm) boʻlgan bosmaxona shrifti. Ixcham nashrlar (lugʻatlar, mitti maʼlumotno-malar va boshqalar), gazetalar uchun moʻljallangan. Mas, "Oʻzbekiston milliy en-siklopediyasi" dagi makrlalalarning bibliografiyalari va rasmlar tagidagi yozuvlar N. bilan terilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nontronit

Nontronit (Fransiyadagi Nontron shahri nomidan) — smektitlar (montmorillonit) guruhining qatlamli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral, (Fe, Mg)2Si4Ol0 (OH)2nH2O. Tap-kibi barqaror emas. Izomorf aralash-malar sifatida Al, Mg, Ni, Co, Si, Zn mavjud. Monoklin singoniyada kristallanadi. Tuproksimon va zich (opal koʻrinishida) agregatlar holida uchraydi, ushlab koʻrilganda yogʻsimon. Rangi yashilsimonsariq, qoʻngʻirdan toʻq yashilgacha. Sinishi chigʻanoqsimon. Qattikligi mineralogik shkala boʻyicha 2, zichligi 1700–1900 kg/m3. Sorb-sion xususiyatga ega, suvda koʻpchiydi. N. — turli oʻta asosli otqindi va me-tamorfik togʻ jinslaridagi tarkibida temir boʻlgan silikatlarning nurashidan hosil boʻlgan tipik gipergen mineral. Nikel rudasi tarkibiga kiradi. Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi, Kuba, Fransiya, Avstraliya va boshqa joylarda konlari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noosfera

Noosfera (yunoncha: noos — aql-idrok va sphaira — shar) — biosferaning inson aql-idroki hukmronlik qiladigan yangi holati. N.da inson biosfera rivojlanishini belgilab beradigan asosiy omil hisoblanadi. N. tushunchasini 1927-yilda fransuz olimlari E. Lerun va P. Teyetyar de Sharden fanga kiritishgan boʻlib, ular N.ni biosfera ustidan hukmronlik qiluvchi, yerni oʻrab olgan aql-idrok kavati deb karashgan. V. I. Vernandskiy 20-asrning 30—90-yillarida N. toʻgʻrisidagi materialistik tushunchani ilgari surdi. Uning fikricha, jamiyatning oʻzaro munosabatlari natijasida paydo boʻlgan biosferaning sifat jihatidan yangi, inson manfaati yoʻlida qayta tashkil etilgan evolyusion xrlatidir. Tibbiyot qonuniyatlarining tafakkur va jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy qonuniyatlari bilan uygʻunlashib ketishi N. uchun xos xususiyat hisoblanadi. N.ning ayrim tarkibiy-funksional elementlari jamiyat rivojlanishining hozirgi davridayoq yuzaga kelmoqda. Rivojlanishning umumbashariy muam-molarini hal qilish maqsadida insonlar kuch-qudrati birlashib borgan sari biosferaning N.ga aylanishi ham kuchayib boradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Biosferadagi barcha tirik organizmlar yig’indisini 1. Vernadskiy «jonli modda» deb ataydi va uning tarkibiga insoniyatni ham kiritadi. Biosferaning o'zgarishida inson ongi butunlay yangi qudratli omil ekanligini takidlaydi. Aqlli inson o'z taraqqiyotida biosferaning inson tomonidan boshqariladigan yangi sifat holati noosfera (aql,tafakkur qobig'i) ga o'tishi muqarrardir. V.I. Vernadskiyning fikricha noosfera (biosfera rivojining oliy bosqichi) bizning sayyoramizdagi yangi geologik hodisalardir. Inson noosferada birinchi bor yirik geologik kuchga aylanadi.U o'z aqli va mehnati bilan yashash makonini o'zgartiradi va qayta bunyod qiladi.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nor

Nor — bir oʻrkachli (dromedar) erkak tuyaning oʻzbek tilidagi nomi (qarang Tuya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Noradrenalin

Noradrenalin, norepinef rin, arterenol, aminoetanol-pirokatexin — buyrak usti bezi miya moddasi gormoni; nerv sistemasi mediatori (yana qarang Mediatorlar). Kimyoviy tuzilishiga koʻra, katexola-minlarga mansub. N. adrenalin analogi va organizmda uning oʻtmishdoshi hisoblanadi. U, asosan, simpatik nerv sistemasining (qarang Vegetativ nerv sistemasi) adrenergik neyronlaridan ajraladi va mediator vazifasini oʻtaydi. N.ning qondagi miqdori nerv sistemasi holatining (tonusi va reaktivligi) koʻrsatkichi boʻlishi mumkin. N. tibbiyot amaliyotida qon bosimi pasayganda, shok, qon yoʻqotish bilan bogʻliq holatlarda qoʻllanadi. N. sintez yoʻli bilan olinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Gormonlar
Noraztepa

Noraztepa – arxeologik yodgorlik, istehkomsiz qishloq (X—XII, XV asr). Toshkent shahrining shimoliy qismida (Chuqursoyda) joylashgan.

1969-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti arxeologik ekspeditsiyasi qazish ishlari oʻtkazgan.

Qishloq balandligi 5 m, eni 80 m lik tepalikdan iborat. Qazishmalar natijasida qishloq X asrda vujudga kelganligi va devor bilan oʻralganligi aniqlandi. XI asrda katta yongʻin boʻlishiga qaramay, XIII asr boshiga qadar unda hayot boʻlgan. Binkat atrofidagi boshqa qishloklar singari Noraztepa ham shahar sav-do yoʻli ustida barpo etilgan va shahar atrofidagi obod yerlardan biri sanalgan. XV asrda qishloq harobalari oʻrnida hayot qisman qayta tiklanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Turkum:Toshkent tarixi
Turkum:Qishloqlar
Norak ges

Norak ges – Tojikistondagi eng yirik gidrotexnika inshootlaridan biri, Vaxsh daryosida, Norak shahri yaqinidagi Pulitangin darasida 1961-yildan qurila boshlagan. GESning loyiha quvvati 2700 MVt (300 MVtli 9 agregatdan iborat). 2 ta agregati 1972-yilda, oxirgi agregati 1979-yilda ishga tushirilgan. GES yiliga 11,2 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi ishlab chikaradi. Tojikiston janubidagi sanoat majmualarini energiya bilan taʼminlaydi. GES suv ombori, toʻgʻon va elektr stansiyasidan iborat. GES toʻgʻoni balandligi 310 m dan ortiq (jahonda eng baland toʻgʻon). Bu toʻgʻon oʻrtacha 645 m³/sek suv oʻtkazadigan uskunalar bilan jihozlangan. GES 275 m suv bosimi ostida ishlaydi. Elektr energiyasi 500 va 220 kV kuchlanishli elektr uzatish tarmoqlari orqali Oʻrta Osiyo „Energiya“ birlashgan energetika tizimiga ulanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Norak suv ombori

Norak suv ombori - Oʻrta Osiyodagi yirik gidrotexnika inshooti. Tojikiston Respublikasi hududida, Vaxsh daryosida Norak GES toʻgʻoni qurilishi natijasida vujudga kelgan. 1972-yildan suv toʻldirila boshlangan. Energetika-irrigatsiya maqsadlaridagi gid-rouzelning tarkibiy qismi hisoblanadi. Maydoni 98 km², hajmi 10,5 km!, uz. 70 km, eng keng joyi 1 km, oʻrtacha chuq. 107 m, suv ombori sathi 53 m chamasida oʻzgarib turadi. Norak suv omborio. daryo rejimini mavsumiy tartibga soladi. Dasht va choʻllarni oʻzlashtirish hamda 1 mln. ga yaqin yerni sugʻorish imkonini bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Suv omborlari
Turkum:Tojikiston geografiyasi
Turkum:Gidrotexniklar
Norbek baxshi

Norbek baxshi (taxallusi; asl ism-sharifi Qurbonnazarov Abdulla) (1949.9.2, Xiva) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq baxshisi (2000), Xorazm dostonchilik maktabining yirik vakili. Xiva shahridagi „Doston“ folkloretnografik ansamblining badiiy rahbari, Ozarbayjon baxshilar uyushmasi aʼzosi (1989). Bola Baxshshshng oʻgʻli va shogirdi, sanʼatkorlik sirlarini yana Komiljon Otaniyozovsgm oʻrgangan. Ilk ijro etgan qoʻshigʻi – „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“ dostonidan „Ona, men Gʻarib, men Gʻarib“. Uning reper-tuarida „Oshiq Gʻarib va Shoxsanam“, „Oshiq Mahmud“, „Bozirgon“, „Xirmondali“, „Avazxon“, „Kampir“, „Qirq ming“, „Safar koʻsa“ va boshqa bor. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Dogʻiston, Zakavkazye baxshilari koʻrik-tanlovlari gʻolibi. Respublika miqyosida oʻtka-zilgan qator anjumanlar, Navroʻz, Mustaqillik bayramlari, Xiva shaqrining 2500 yillik yubileyi (1997), Jaloliddin Manguberdining 800 yillik yubileyi (1999) va boshqalarning faol ishtirokchisi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Oʻzbekistonlik baxshilar
Turkum:Oʻzbekiston xalq baxshilari
Komilbek Norbekov

Komilbek Norbekov (1880 — Toshkent — 1943) — oʻzbek maʼrifatparvari. Toshkentning maʼrifatli boylaridan Muhammadaminbekning oʻgʻli. Ukasi Karimbek (1882—1970) bilan birga charm ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻygan. Avstriya va Germaniya firmalari bilan teri-charm savdo aloqasini oʻrnatgan. Taraqqiyparvar doʻstlari Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydulla Xoʻjayev (Asadullaxoʻjayev), Nizomiddin Xoʻjayev, Orifxoʻjaboy Hojinov bilan birga „Imdodiya“ („Hayriya“) jamiyati (1909), „Turon“ jamiyati va shu nomli truppani tashkil etgan (1914). 1909—1911-yillarda 35 oʻquvchiga moʻljallangan usuli jadid maktabini qurib bergan va oʻquvchilarni iqtisodiy taʼminlagan. 1917—1918-yillardagi ocharchilik davrida aholiga 600 puddan ortiq gʻalla tarqatib, xalqni ochlik azobidan qutqargan. Fayzulla Xoʻjayevni amir aygʻoqchilari taʼqibidan saqlab qolgan, uning amirga qarshi kurashida moddiy yordam bergan. 1919—1924-yillarda „Milliy ittihod“ tashkilotining aʼzosi. 1930 va 1935-yillarda siyosiy idora (GPU) tomonidan qatagʻon qilingan. 1989-yilda oqlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1880-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Qatagʻon qurbonlari
Oydin Norboyeva

Oydin Abdulhaqovna Norboyeva (1944.1.2, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1978). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1964). 1964—90 yillar Hamza teatrida, 1990—94 yillar "Ilhom" teatrida aktrisa. "Qonli sarob" (S. Azimov) spektaklidagi Aqiqa uning sahnadagi ilk obrazi. Norboyeva ijodiga chuqur psixologik talqin, tiniq va ravon nutq, qahramonlarini romantik va yorqin boʻyoqlarda noziklik bilan ifodalash xos. Aso-sky rollari: Asal (Ch. Aytmatov, "Sarvqomat dilbarim"), Unsin, Nuri (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Kordeliya, Dezdemona (U. Shekspir, "Qirol Lir", "Otello"), Umida (Abdulla Qahhor, "Ayajonlarim"), Sayyora (Uygʻun, "Abu Rayhon Beruniy"), Gerda (Ye. Shvars, "Qor malikasi"), Anvara (Oʻ. Umarbekov, "Qiyomat qarz"), Kamola (R. Tagor, "Gang daryosining qizi"), Masha (L. Tolstoy, "Tirik murda"), Mariya Styuart (F. Shiller, "Mariya Styuart"), Antigona (Sofokl, "Antigona"), Shakuntala (Kalidasa, "Yoʻqolgan uzuk"), Milli (A. Fugort, "Bu yerda odamlar yashaydi"), Norboyeva "Oʻzbekfilm" va "Tojikfilm" ki-nolarida ham oʻziga xos obrazlar yarat-di (Surayyo, "Surayyo"; Nodiya, "26-otilmasin"; Zamira, "Fidoyi"; Xadicha, "Qalbingda quyosh"; Malohat, "Senga intilaman"; Taxmina, "Rustam haqida doston", "Rustam va Suhrob"; Xayri, "Yurak amri bilan" va boshqalar). Videofilmlarda ham suratga tushgan (Xadichabegim, "Bobur" va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1944-yilda tugʻilganlar
Turkum:1-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Sapargul Norboyeva

Sapargul Norboyeva (1946.20.1, Yangiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967-yildan Yangiariq tumani Alisher Navoiy nomidagi maktabda, 1968-yildan Pitnak shahridagi 1-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1946-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Norboʻtabiy madrasasi

Norboʻtabiy madrasasi (Madrasai Mir) — Qoʻqondagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr oxiri). Qoʻqon xoni Norboʻtabiy xukmronligi davrida qurilgan. Xalq orasida Madrasai Mir nomi bilan ham yuritiladi. Norboʻtabiy madrasasi chorsu maydoni yaqinida qurilgan. Bir qavatli, hovlili, toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (52x72 m), 4 burchagiga minora-guldastalar ishlangan. Hovli (38x38 m) atrofiga qator ravoqli xujralar joylashgan. Peshtogʻi shim.ga qaragan. Miyonsaroyning 2 ta-rafida peshtoq boʻylab tutashgan gum-bazli masjid va 12 ta derazali (panja-ralar oʻrnatilgan) darsxona mavjud. Norboʻtabiy madrasasi pishiq gʻishtdan qurilgan. Xonalar ichi ganchsuvoq qilingan. Masjidning gumbaz osti sharafasi va mexrobining yulduzsimon bezaklari serhasham koʻrinadi. Eshiklari girih naqshlar bilan bezatilgan, ichki qismida esa oʻymakori islimiy naqsh qoʻllangan. Norboʻtabiy madrasasining tashqi koʻrinishi Buxoro meʼmorlik maktabi uslubiga xosdir.

Ad.:Azimov I., Fargʻona vodiysining arxitektura yodgorliklari, T., 1986.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Tarixi 
Hijriy 1213, milodiy 1798 yilda Qo‘qon hukmdori Norbo‘tabiy ibn Abdurrahmonxon tomonidan qurdirilgan. Sobiq Buljor, hozirgi Yangi Chorsu maydonida joylashgan. Norbo‘tabiyga „amir-al muslimiyn“ unvoni berilgan. Shuning uchun madrasa „Madrasa-i amir-al muslimiyn“ deb nomlangan. Xalq talaffuzida har qanday nomni ixchamlashtirishga intilish bor. Shu bois madrasa nomi talaffuzda ixchamlashib, „Madrasa-i Mir“ degan shaklga keldi. Madrasa nomi rasmiy doiralar va hujjatlarda „Madrasa-i Mir“ deb nomlangan bo‘lsada, xalq ichida „Norbo‘tabiy madrasasi“ tarzida yuritib kelinmoqda. Bosh mudarrislikka Muhammad Yaʼqub Oxund binni Muhammad Xoja Eshoni Sadr hazratlari tayinlanganlar. Hujralar soni — 50; tolibi ilmlar adadi — 114; mudarrislar adadi — 12 nafar.

 Meʼmoriy yechimi 
Madrasa binosi tarxi to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda bo‘lib, tomonlari 52x72 metrdir. Binoning ulkan, muhtasham peshtoq qismi shimolga qaratilgan. To‘rt burchagiga katta hajmdagi burjlar (minorasimon unsur) qurilgan. Darvozaxona (miyonsaroy)ning g‘arb tomonida madrasa masjidi, sharq tomonida katta darsxona joylashgan. Miyonsaroydan darsxonalar yo‘lagi orqali ichki hovliga kiriladi. Ichki hovli murabbaʼ (kvadrat) shaklida bo‘lib, tomonlari 38x38 metrdir. Ichki hovli qirq hujra bilan o‘rab olingan. Darvozaxona, masjid, katta darsxona tomlari gumbaz uslubida yopilgan. Gumbazlarni arkali ravoqlar ko‘tarib turadi. Gumbazlarning devorga tutashadigan qismlari muqarnas, sharafa uslubida ganch bilan bezatilgan. Masjid mehroblari ganch muqarnaslar bilan ko‘rkam qilingan.
Darvoza va eshiklar qayrog‘och hamda yong‘oq yog‘ochidan tayyorlangan, ularga sayoz o‘yma naqshlar tushirilgan. Naqshlarda pargori va islimiy uslublar uyg‘unligiga erishilgan. Madrasa-i Mir binosi Buxorodagi Ko‘kaldosh, Abdulazizxon, Mir Arab madrasalari binolariga o‘xshab ketadi.
Madrasa 1924 yilgacha faoliyat ko‘rsatadi.

 

Turkum:Muzeylar
Turkum:Qoʻqon meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Qoʻqon madrasalari
Turkum:XVIII asrda qurilgan madrasalar
Norveg tili

Norveg tili — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhining skandinav tillari shoxobchasiga mansub til. Norvegiyada, shuningdek, AQSH va Kanadada tarqalgan; Norvegiya Qirolligining rasmiy tili. 5 milliondan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Norveg tili lahjalari gʻarbiy va sharqiy guruhlarga boʻlinadi. Norveg tili tarixi 2 davrga: qadimgi Norveg tili (9-asrdan 1525-yilgacha) va yangi Norveg tili (1525-yildan) davrlariga boʻlinadi.

1380-yildan Norvegiya Daniyaga tobe boʻlib qolishi munosabati bilan bu hududda yozma dan (dat) tili keng tarqaladi va 16-asrda rasmiy til maqomini oladi. 19-asr boshlarida Norvegiyada 2 ta adabiy til vujudga keldi: riksmol (dan-norveg adabiy tili) va lans-mol (19-asr oʻrtalarida norveg tilshunosi I. Osen tomonidan adabiy tilning qadimgi shaklidan sunʼiy yaratilgan). 1929-yilda riksmol va lansmol rasmiy ravishda bukmol va nyunorsk (yangi norveg) atamalari bilan almashti-rilgan. Har ikkala adabiy til bir qator fonetik jihatlari bilan oʻzaro farqlanadi, ulardan bukmol nisbatan kengroq qoʻllanadi. Adabiy Norveg tilining shakllanishi va takomillashuvida 1907, 1917, 1938 ylarda imlo sohasida oʻtkazilgan islohotlarning alohida oʻrni bor.

Norveg tili ning qadimgi yozuvi runik yozuv asosida boʻlgan, zamonaviy yozuvi esa lotin alifbosi asosida yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Norveg tili
Norvegiya dengizi

Norvegiya dengizi — Shimoliy Muz okeanining chekka qismida joylashgan dengiz. Skandinaviya yarim orol bilan Shetlend, Farer, Irlandiya, Yan-Mayen, Medvejiy orollari oraligʻida joy olgan. Atlantika okeanidan suv osti tizmasi bilan ajralib turadi. Maydoni ni tashkil etadi. Eng chuqur joyi 3970 m ga teng. Iliq oqim oʻtganligi sababli, dengiz suvi qishda muzlamaydi. Suvining temperaturasi fevralda 8—12° C ni tashkil etadi. Shoʻrligi 34—35,2°/oo ga teng. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (uning oʻrtacha balandligi 3,3 m gacha boʻladi). Dengiz suvi baliqqa boy"" OʻzME. N-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Asosiy portlari:
 Tronxeym
 Tromsyo
 Narvik

 

 

Turkum:Dengizlar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Norveglar

Norveglar — xalq, Norvegiyaning asosiy aholisi (4,15 mln. kishi). Umumiy soni 5 mln. kishi (1990-yillaroʻrtalari). Norveg tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, lyuteranlar, katoliklar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nordensheld arxipelagi

Nordensheld arxipelagi - Kara dengizining jan.-sharqiy qismidagi orollar (RF). Gʻarbdan sharqqa 93 km choʻzilgan. 5 guruhga boʻlingan 90 oroldan tarkib topgan. Eng shim. va eng yirik oroli Rus o.li boʻlib, uz. 38 km, eni 14 km. Orollar, asosan, otqindi jinslardan tarkib topgan. Nordensheld arxipelagi 20-asrning 30-yillari oʻrganilgan. Nordensheld arxipelagi shved qutbshunosi N. A. Nordensheld (1832— 1901) nomi bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Orollar
Nordizm

Nordizm (nem. Nord — shimol) -irkchilik koʻrinishlaridan biri. N. gʻayriilmiy nazariya boʻlib, uning asosida shim. (nord) yoki "ariy" irqi inso-niyatning boshqa irqlaridan ustun ekanligi haqidagi daʼvo yotadi. N. asoschilari fransuz sotsiologlari J.A.Go-bino va J.V.Lapuj hisoblanadi. N. maddoxlari shim. va "german" irklarini teng qoʻygan, german irqini "oliy" irq hisoblab, sivilizatsiyaning barcha yutuqlari uchun insoniyat "oliy" irqdan minnatdor boʻlishi kerak, deb daʼvo qilgan. Germaniya fashizmi na-zariyotchilari N.ni oʻz rasmiy mafku-rasiga aylantirgan edi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nordkap

Nordkap — Norvegiyaning shimoliy sharqiy chekkasidagi burun, Mageryo o.da (71 ° 10’ shahrik. va 25°47’ shq.u.); qirgʻoklari tik qoyalardan iborat, balandligi 300 m dan ziyod. N. — Yevropaning eng mashhur chekka shimoliy burunlaridan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nordon yomgʻirlar

Nordon yomgʻirlar - tarkibida oltingugurt vodorodi, karbonat angidridi boʻlgan yomgʻirlar. Yirik metall-sozlik, kimyo korxonalari, issiqlik elektr stansiyalaridan havoga koʻtarilgan tutun va boshqa gazlar havodagi nam bilan qoʻshilib hosil boʻladi. Jonivorlar, tuproq, oʻsimliklarga zarar keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nordon tof jinslari

Nordon togʻ jinslari - tarki bida kremnezyom juda yuqori (64—78%) boʻlgan magmatik togʻ jinslari. Bu jinslardagi ortiq darajada boʻlgan kremnezyom kristalli kvars koʻrinishida ajralib turadi yoki effuziv togʻ jinslarida asosiy massadagi vulkan shishasi tarkibiga kiradi. Asosiy mi-nerallari: kvars (20—30%), ishqorli dala shpati (25—35%), nordon plagioklaz (20—30%), rangli minerallar (5—15%) va boshqa Nordon tof jinslarij.ni kelib chiqishiga qarab plutonik yoki vulkanik sinfga ajratadilar (yana qarang Magmatik togʻ jinslari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Abduhakim Norjigitov

Norjigitov Abduhakim (1936.16.1, Dashtobod shahrida tug'ilgan.) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965— 1977 yillarda Dashtobod shahridagi 25-maktabda fizika oʻqituvchisi, direktor oʻrinbosari, direktor. 1977-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutining Yangiyer filialida tayyorlov boʻlimi mudiri, 1979-yildan Zomin tumani 2- maktablararo oʻqituvchi, kombinati direktori, 1989—2002-yillarda Zomin tumanidagi 39-maktabda oʻqituvchi. Ish faoliyati davomida zamon talabi darajasidagi fizika va agrofizika kabinetlar, fizika-matematika, chuqur oʻrganiladigan sinflar tashkil etdi, tabaqalashtirilgan test usulini qoʻlladi va ommalashtirdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-yanvarda tugʻilganlar
Norilsk

Norilsk — Rossiya Federatsiyasining Krasnoyarsk oʻlkasidagi shahar (1953-yildan). Dunyoda eng shimoliy shaharlardan biri (Shim. Qutbiy doyra orqasida joylashgan). Temir yoʻl stansiyasi (temir yoʻl orqali Yeniseydagi Dudinka porti bilan boglangan). Axrlisi 151,2 ming kishi (1998). 1935-yilda konchilik-metallurgiya kombinati qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Rangli metallurgiya markazi. Nikel, kobalt, mis va boshqa rudalar qazib olinadi va qay-ta ishlanadi; toshkoʻmir qazib olinadi. Metallsozlik va qurilish materi-allari sanoati korxonalari ishlab turibdi. Messoyaxa-Norilsk gaz quvuri oʻtkazilgan. Chekka Shimol qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, teatr, suratlar galereyasi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Rossiya shaharlari
Norim-norim

Norim-norim (fors. — anor soʻzidan) — Xorazmda keng tarqalgan kuy va anʼanaviy erkaklar raqsi. Xalqbayramlari va turli tomoshalarda xalq cholgʻu ansambli joʻrligida ijro etiladi, koʻpincha qayroq ham joʻr boʻladi. Ijrochilar (2—4 erkak) qarama-qarshi turib raqsga tushadi. Raqs ikki qismdan iborat. Birinchisi tantanavor tarzda toʻrt chorakli (4/4) usulda ijro etiladi, asosan, qoʻllar roʻbaroʻ holda tutilib, yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga harakat qiladi. Ikkinchisi shoʻx va ildam ufar (6/8) usulida oyoq va butun gavda harakati bilan ijro etiladi. Norim-norim va ufarisining ashula va-riantlari mavjud. Oʻzbek bastakor va kompozitorlari oʻz asarlari (Mas, S.Yudakovning "Xorazmcha bayramona yurish" uvertyurasi va boshqalar)da Norim-norim kuy va usullaridan foydalanganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi