Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Liq-liq

Liq-liq, xolodets — mol, qoʻy, buzoqlarning kalla-pochalaridan tayyorlanadigan yaxna taom. Mol yoki qoʻyning kalla-pochalari, oyoq qismi kuydirilib, yaxshilab tozalanadi, soʻng boʻlaklarga boʻlinadi, suyaklari esa chopilib, 3—4 soat sovuq suvga solib qoʻyiladi. Goʻshtsuyaklar yaxshilab yuvil-gach, qozonga sovuq suv (1 kg kalla-pochaga 3 l suv hisobida) quyib 6—8 soat davomida sust olovda mildiratib qay-natiladi. Tayyor boʻlishidan 1 soat oldin 1—2 dona sabzi, dafna yaprogʻi, qalampir, sarimsoq, murch va qirqilgan oshkoʻklar solinadi. Masalliq hil-hil boʻlib pishgach, shoʻrva ustidagi yogʻi, dafna yaprogʻi va qalampir olib tashlanadi, goʻsht va paylar esa suyaklardan ajratilib mayda-mayda qilib toʻgʻraladi. Chuqur likopchalarga taqsimlanib (har bir likopchaga yarimtadan qattiq pishgan tuxum ham solish mumkin), soʻngra ustiga shoʻrvasidan quyib, salqin joyda sovitiladi. Tayyor L.-l. oshkoʻklar bilan dasturxonga tortiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lobachevskiy geometriyasi

thumb|1 - Yevklid geometriyasi, 2 - RIman geometriyasi, 3 - Lobachevskiy geometriyasi
Lobachevskiy geometriyasi - Yevklid geometriyasining aksiomalar sistemasidan faqat parallellik aksiomasi bilan farq qiladigan, aksiomalar sistemasiga asoslangan geometrik nazariya. L.g.da Yevklidning parallellik aksiomasi oʻrniga quyidagi aksioma qabul qilinadi: agar toʻgʻri chiziq va undan tashqarida nuqta berilgan boʻlsa, ularni oʻz ichiga olgan tekislikda shu nuqtadan oʻtuvchi, lekin berilgan toʻgʻri chiziq bilan kesishmaydigan kamida ikkita toʻgʻri chiziq oʻtkazish mumkin.

L. g.ning manbai — Yevklidning "Negizlar" asarida taʼriflangan beshinchi postulatni isbotlash uchun Ibn al-Haysam (10-asr), Umar Xayyom (12-asr), Nasriddin Tusiy (13-asr), Prokl (15-asr), Lejandr, Lambert va boshqa matematiklar tomonidan qilingan urinishlardir. 19-asrda beshinchi postulatni boshqa aksiomalar asosida isbotlab boʻlmaydi, yaʼni u mustaqil aksioma, degan fikr vujudga keldi. Agar beshinchi postulat aksioma sifatida qabul qilingan boʻlsa, uning inkori ham boshqa aksi-omalarga zid boʻlmasligi kerak. Yevklidning beshinchi postulati oʻrniga yuqoridagi aksiomaga asoslangan geometriyani birinchi marta 1826-yilda N. I. Lobachevskiy, undan keyinroq Ya. Bolyay taklif qildi.

Yevklid geometriyasining parallellik aksiomasiga asoslanmagan teoremalari L.g.da ham oʻrinli boʻladi, parallellik aksiomaga asoslangan teoremalari esa L.g.da oʻrinli boʻlmaydi. L.g.da uchburchakning ichki burchaklari yigʻindisi 180° dan kichik.

L.g.ning mantiqiy ziddiyatsizligini birinchi marta italyan matematigi E. Beltrami 1868-yilda isbotladi. U psevdosferaning geodezik chiziqlari toʻgʻri chiziq deb qaralsa, hosil boʻladigan geometriya L.g. ekanligini koʻrsatdi. Bu fakt L.g.ning Beltrami interpretatsiyasi (izohi) deyiladi. Keyinchalik F. Kleyn va A. Puankare ham L.g.ning boshqa interpretatsiyalarini berdilar.

L.g. — matematika, mexanika va fizikada keng tatbiq etiladigan nazariya. L.g.ning yaratilishi moddiy olam haqidagi tasavvurimizni boyitdi. Yevklid geometriyasi olamni toʻgʻri aks ettiruvchi yagona geometriya emasligini koʻrsatdi.

B. Rimanning elliptik geometriyasidan farqlash uchun L.g. baʼzan noyevklid giperbolik geometriya ham deyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Nikolay Lobachevskiy
 Yevklid geometriyasi

 

 

Turkum:Geometriya
Lobbi

Lobbi, lobbizm ( — kluarlar, xos xonalar) — davlat idoralari, qonunchilik, ijroiya, sud hokimiyatlarining mintaqalar iqtisodiyoti ayrim tarmoqlari va sohalarini, korxonalar, ijtimoiy guruhlarni obyektiv zarurat taqozosi bilan emas, balki maʼlum bir manfaatlarni koʻzlab, baʼzan mansabdor shaxslarni sotib olish yoʻli bilan qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan faoliyati. Lobbistlar hokimiyat vakillari qiyofasida oʻz himoyasidagilarga katta foyda beradigan davlat buyurtmalari, kreditlar, yordamlar, imtiyozlar, litsenziyalar olishda, iqtisodiy va tijorat faoliyatida, yangi korxonalar ochish va uni roʻyxatdan oʻtkazishda, raqobatchilarni sindirishda qulay sharoitlar yaratishda koʻmaklashadi. Agrar Lobbi va sanoat Lobbiga boʻlinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Lobnor

Lobnor, Qoraqoʻshun — Sharqiy Turkistonning sharqiy qismidagi oqmas koʻl. Tarim tekisligining sharqida, 780 m balandlikda joylashgan. Koʻlga Koʻnchi-daryo va Tarim daryolari quyiladi. Ulardan keladigan suvning miqdoriga qarab Lobnurning oʻrni, maydoni va shoʻrligi oʻzgarib turadi. Suv koʻpayganda maydoni 3 ming km² (9-10-asrlarda 14 ming km² ga yetgan), uz. 100 km, oʻrtacha chuq. 1 m. Koʻlning sohillari shoʻrxok va botqoqlashgan. Noyabrdan martgacha koʻp qismi tubigacha muzlaydi. Baʼzi yillari Tarim daryosi janubga burilib, Cherchen daryosi bilan qoʻshiladi va Lobnurdan 100–150 km janubi-gʻarbdagi Qoraqoʻshun koʻliga quyiladi. Bunday vaqtlarda Lobnur qurib qoladi. Lobnurni oʻrganish Markaziy Osiyodagi oʻzani va oʻrni vaqt-vaqti bilan siljib turuvchi daryo va koʻllar muammosini hal qilishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Nikolay Prjevalskiy o‘zining Markaziy Osiyodagi 4-sayohati davomida bu ko‘ldan o‘tgan.

 

 

Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Turkum:Xitoy koʻllari
Lovilakon

Lovilakon — Navoiy viloyati Konimex va Tomdi tumanlaridagi koʻl. Qizilqum choʻlining chekkasida. Oyoqquduq qishlogʻidan 20 km jan.-sharkda L. choʻldagi pastqam taqirda hosil boʻlgan. Maydoni (suvi koʻpayganda) 262 ga. Sayoz boʻlgani va suvining koʻplab bugʻlanishi sababli kuzda maydoni kichrayib qoladi. Yer osti va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. L.ning ancha qismini oʻt bosgan, chekka qismlari botqoqlik, qamishzor. Suvi shoʻr.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Loviya

Loviya (Phaseolus) — dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar, lianalar, chala butalar turkumi; dukkakli don ekini. Tropik va subtropiklarda, asosan, Amerikada 200 dan ortiq turi uchraydi. Jahon dehqonchiligida L.ning oddiy L. (P. vulgaris) turi (vatani — Markaziy va Janubiy Amerika) eng koʻp tapqalgan. Shuningdek, koʻpgulli L., lima L.si, ingichka bargli L., osiyo L.si, adzuki L., guruchsimon L. va boshqa ham ekiladi. Yer yuzida L. ekiladigan maydonlar 22 mln.ga (1999). Hindiston, Braziliya, Xitoyda katta maydonlarda yetishtiriladi. Oʻzbekistonda qadimdan oddiy L. ekiladi. Ildizi — oʻq ildiz, yaxshi rivojlanadi, tuproqqa 1,5–2 m chuqurlikkacha kirib boradi. Ildizida tuganaklar rivojlanadi. Poyasi oʻtsimon, shoxlanadi, ayrim chirmashib, 3–4 m gacha yetadi. Bargi murakkab, toq, patsimon, uch boʻlakli. Guli ikki jinsli, barg qoʻltiqlarida bittadan yoki shingil toʻplam hosil qilib joylashadi. Mevasi dukkak, rangi och pushti yoki toʻq jigarrang , qora. Dukkagida 6—12 ta urugʻ boʻladi. Urugʻi buyraksimon, rangi oq, sariq, pushti va boshqa rangda. 1000 donasi 50—370 g .

L. issiqsevar oʻsimlik, urugi kamida 8—10° da unib chiqadi. Maysasi — 0,5, — 1,0° da nobud boʻladi. Maysalanishi uchun 15—18°, gullashi uchun eng qulay harorat 18—25°, meva hosil qilishi uchun 20—23°. L. namsevar, Oʻzbekistonda suvli yerlarga ekiladi. Unumdor tuproq sharoitlariga talabchan. Oʻsuv davri 75—120 kun. Yormasi oqsilga boy, yuqori kaloriyaga ega. Tula pishmagan dukkaklari va donlaridan konserva ishlab chiqariladi. Doni tarkibida 20—31% oqsil, 0,7-3,6% moy, 50-ye kraxmal, 2,3—7,1% kletchatka, alkil kislotalar mavjud. Poyasi chorva mollari uchun yaxshi ozuqa hisoblanadi. Ayrim manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Tuproqni azot bilan boyitadi.

Asosiy ekin tarzida bahor (apr.ning oxiri yoki may oyi)da va takroriy ekin sifatida iyun oyida ekiladi. 1 ga maydonga 60–250 kg urugʻlik sarflanadi. Ekish chuq. 3—5 sm. Hosil dukkaklari 75—80% pishganda, dukkaklar kam chatnaydigan vaqtda yigʻiladi, xirmonda quritiladi, tozalanadi. Hosildorligi 25—40 s/ga.

Navlari. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda Navroʻz, Kaxrabo va boshqa navlari ekiladi.

L. zararkunandalari: loviya va noʻxat donxoʻrlari; kas al li kl ardan eng koʻp zararlaydigani antraknoz va bakterioz.

 Adabiyot 
 Otaboyeva H. va boshqa, Oʻsimlikshunoslik, T., 2000.

Halima Otaboyeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Logarifm jadvallari

''qalgani oʻnli kasrlar logarifmlarni hisoblash jadvallari. Mantissalaridagi xonalar soni har xil oʻnli Logarifm jadvallari mavjud boʻlib, odatda, 4 xonali (mas, V. M. Bradisning "oʻrt xonali matematik jadvallar"i), 5 xonali (mas, Ye. M. Prjevalskiyning "Besh xonali Logarifm jadvallari") jadvallar koʻproq ishlatiladi. Odatda, Logarifm jadvallari trigonometrik va boshqa miqdorlarning logarifmlarini ham oʻz ichiga oladi (mas, J. Neperning Logarifm jadvallari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Logarifmik lineyka

thumb|260 px|Faber-Castell 1/54 Darmstadt logarifmik lineyka (1967)
Logarifmik lineyka, hisoblash lineykasi - sonlarni koʻpaytirish, boʻlish, darajaga koʻtarish, ildizdan chiqarish va boshqa operatsiyalarni shu sonlarning logarifmlari ustida operatsiyalar bajarish bilan almashtiradigan qurol. Oddiy Logarifmik lineyka korpus, surma, vizir chizigʻi boʻlgan yugurdak (shisha yoki pleksiglas)dan iborat. 1623-yilda ingliz matematigi E. Ganter kesmalar sirkul yordamida qoʻshiladigan Logarifmik lineykaning oʻtmishdoshini ixtiro qilgan. 1630-yilda ingliz matematigi U. Otred sirkulni ikkinchi chizgʻich (surma) bilan almashtirdi. 1850-yilda Logarifmik lineykaga yugurdak qoʻyildi. Logarifmik lineyka yordamida sonni 3—4 belgigacha aniqlikda hisoblash mumkin. U muhandislik hisoblarida, oʻquv yurtlarida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Logarifmik spiral

Logarifmik spiral - qutbdan chiquvchi barcha toʻgʻri chiziklarni bir xil burchak ostida kesadigan yassi chiziq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Logarifmik qogʻoz

Logarifmik qogʻoz - toʻgʻri burchakli toʻr koʻrinishida grafalarga boʻlingan maxsus qogʻozOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Chiziqli qog'ozning maxsus shakli; odatda tipografik usulda (a-rasm) quyidagicha yasaladi: Toʻrtburchak (u,v) oʻqlarining har birida. -koordinata tizimi bir u sonlarning o'nlik logarifmlarini belgilaydi (gorizontal o'qda) va v (vertikal o'qda) (qarang. Shuningdek, sonning logarifmi); keyin hosil bo'lgan nuqtalar orqali chiziqlar o'tkaziladi (u, v) o'qlarga parallel. Rasm: l060620a Yarim logarifmik qog'oz (yagona logarifmik qog'oz) ham mavjud (b-rasm): To'rtburchaklar (u,v) o'qlaridan birida. -koordinata tizimi u sonlarning qiymatlari Belgilangan, ikkinchisida esa v sonlarning o'nlik logarifmlari . Rasm: l060620b

Logarifmik qog'oz va yarim logarifmik qog'oz funksiyalarning grafiklarini chizish uchun ishlatiladi, ular (bu koordinatalarda) oddiyroq va aniqroq shaklga ega bo'lishi mumkin va ko'p hollarda to'g'ri chiziqlardir. Logarifmik qog‘ozda to‘g‘ri chiziqlar v=aub ko‘rinishdagi tenglamalar bilan berilgan funksiyalarni ifodalaydi , u>0 , bu yerda a>0 va b doimiy koeffitsientlar; yarim logarifmik qog'ozda to'g'ri chiziqlar v=abu ko'rinishdagi tenglamalar bilan berilgan funksiyalarni ifodalaydi.

 
2. Logarithmic paper - Encyclopedia of Mathematics
Logarifmika

Logarifmika – logarifmik funksiyaning grafigi va logarifmik misollar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Matematikada logarifm b asosi bilan belgilanishi b ko'rsatkich funksiyaning teskari funktsiyasidir. Bu shuni anglatadiki, x sonining b asosga ko'ra logarifmi x hosil qilish uchun b ko'tarilishi kerak bo'lgan ko'rsatkichlar soni. Masalan, 1000 = 10^3 bo'lgani uchun, 1000 10 logarfim asosga ko'ra 3 ga teng yoki log10 (1000) = 3. X ning b asosga bo'lgan logarifmi logb (x) yoki qavssiz logb x sifatida belgilanadi. Agar asos kontekstdan aniq bo'lsa yoki ahamiyatsiz bo'lsa, ba'zan ln x yoki lg x ni tarzida yoziladi. Logarifm asosi 10 yoki e bo'lsa, odatda, shunday yoziladi va fan-texnikada qo'llaniladi. Natural logarifmning asosi e ≈ 2,718 raqamiga teng. Ikkilik logarifm 2 asosdan foydalanadi va kompyuter fanida tez-tez ishlatiladi.

Logarifmlar hisob-kitoblarni soddalashtirish vositasi sifatida 1614-yilda Jon Nepier tomonidan kiritilgan 1. Ular navigatorlar, olimlar, muhandislar, tadqiqotchilar va boshqalar tomonidan yuqori aniqlikdagi hisob-kitoblarni osonroq bajarish uchun tezda qabul qilindi. Logarifm jadvallari yordamida zerikarli ko'p sonli ko'paytirish bosqichlarini jadvallarni qidirish va oddiyroq qo'shish bilan almashtirish mumkin. Logarifmlar haqidagi hozirgi tushuncha Leonard Eylerdan kelib chiqqan bo‘lib, u ularni 18-asrda ko‘rsatkichli funktsiya bilan bog‘lagan va tabiiy logarifmlarning asosi sifatida e harfini ham kiritgan.2

Logarifmik shkalalar keng ko'lamli miqdorlarni kichikroq hajmlarga qisqartiradi. Misol uchun, desibel (dB) nisbatni logarifm sifatida ifodalash uchun ishlatiladigan birlik bo'lib, asosan signal kuchi va amplitudasi uchun (bulardan tovush bosimi keng tarqalgan misoldir). Kimyoda pH suvli eritmaning kislotaligi uchun logarifmik o'lchovdir. Ekonometrik tenglamalar hosil qilishda o'zgaruvchilar oldidan qatnashadi. Statistikada qatorlar sonini topishda ishtirok etadi. Logarifmlar ilmiy formulalarda algoritmlar va fraktallar deb ataladigan geometrik ob'ektlarning murakkabligini o'lchashda keng tarqalgan. Ular musiqiy intervallarning chastota nisbatlarini tavsiflashda yordam beradi, tub sonlarni hisoblash yoki faktoriallarni taxmin qilish formulalarida paydo bo'ladi, psixofizikadagi ba'zi modellar haqida ma'lumot beradi va sud-tibbiy hisobda yordam beradi.
 Logarifm – matematikada transsendental funksiya.
 Logarifmik masshtab – oʻlchovlarni tavsiflash uchun logarifmik funktsiyadan foydalanish.
 Logarifmik spiral - qutbdan chiquvchi barcha toʻgʻri chiziklarni bir xil burchak ostida kesadigan yassi chiziq.
 Logarifmik o'sish - logarifmik tendensiyasining o'sishi.
 Logarifmik taqsimot – diskret ehtimollik taqsimoti.
 Natural Logarifm -
Logarifmlash

Logarifmlash — son (ifoda)ning logarifmini topish amali. L. darajaga koʻtarishga teskari boʻlgan ikki amaldan biridir. L. natijasida sonlarni koʻpaytirish yoki boʻlish ularning logarifmlarini qoʻshish yoki ayirishga, sonlarni darajaga koʻtarish yoki sondan ildiz chikarish, son logarifmini daraja koʻrsatkichiga koʻpaytirish yoki ildiz koʻrsatkichiga boʻlishga, yaʼni soddaroq amallarni bajarishga keltiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Logitsizm

Logitsizm — Kantning matematik haqiqatlarning sintetik harakteri toʻgʻrisidagi tezisini matematika asosida inkor etuvchi yoʻnalish. 19-asr oxiri — 20-asr boshida paydo boʻlgan. L. matematikaga sof taxliliy fan sifatida qaraydi, uning barcha tushunchalarini deduktiv mantiq doirasida biron-bir nomantiqiy qoidalardan foydalanmay belgilash mumkin, deb biladi. Asosiy vakillari — G. Frege, B. Rassel, A. Uaytxed. "Matematikani mantiqdan iborat qilib qoʻyish" haqidagi tezis oʻzini oqlamadi, L. matematik mantiqning rivojlanishiga yordam berdi. ... LOGIYA (yun. logos — soʻz) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilgan soʻzga fan, taʼlimot, soʻz, asar maʼnolari ifodasini beradi (mas, geologiya, filologiya, trilogiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Matematika falsafasi
Logometr

Logometr (logos va ... metr) — ikki elektr kattaliklar (mas, tok kuchi) orasidagi nisbatni aniqlaydigan oʻlchash mexanizmi; magnitoelektr, elektromagnit, elektrodinamik, ferrodinamik xillari bor. Magnitoelektrik L. eng keng tarqalgan; bunda gʻaltak doimiy magnit maydonida aylanadi. Bunday kattalikning oʻzgarishi aylanuvchi momentlarning muvozanatini buzadi. Natijada galtak va unga biriktirilgan mil (strelka) ana shu oʻzgarishga mos holda ogʻadi. L. olshetrlarda, fazometrlarda, chastotomerlar va boshqalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Logopatiya

Logopatiya (logos va yun. pathos — azob, kasallik) — nutqning buzilishi, bunda eshitish qobiliyati sakdangan holda nutqda nuqson kuzatiladi. Nutq apparatining turli kamchiliklari natijasida soʻzdagi boʻgʻinlar yoki butun soʻzni tutilib takrorlash, ayrim soʻzlarni toʻsatdan talaffuz qila olmay qolish. L. deganda markaziy nerv sistemasining organik kasalliklarida nutq apparatining zararlanishi tufayli nutkda kuzatiladigan barcha buzilishlar tushuniladi. Baʼzi harflar (mas, "L.", "R")ni yaxshi talaffuz qila olmaslik ham L.ga kiradi. Yozuvda baʼzi harf va hatto boʻgʻinlarni tushirib qoldirish ham L. koʻrinishlaridan biridir (yana qarang Alaliya, Afaziya, Duduqlanish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Logos

Logos (yun. logos) — yunon falsafasidagi tushunchalardan biri; dastlab — soʻz, nutq, til; keyinchalik koʻchma maʼnoda — fikr, tushuncha, akl, mazmun, olamiy qonun maʼnosini anglatgan. "L." terminini Geraklit joriy qilgan. L.ni borliqni har tomonlama anglash, uning ritmi va uygʻunligi deb, avval-ibtido olov bilan aynan deb tushungan, dunyoning asosi deb bilgan. L. abadiy, umumiy va zaruriy, hamma narsa L. boʻyicha sodir boʻladi. Platon va Aristotel L.ni ham borliqning qonuni, ham mantiqiy prinsip sifatida tushungan. Aristotel fikricha, ichki L. (hali aytilmagan fikr) va tashqi L. (aytilgan soʻz) mavjud. Stoiklar ham ichki L.ni tashqi L.dan farq qilsalarda, lekin ular L.ga birmuncha bo-shqacharoq mazmun beradilar. Ularning fikricha, L. hamma narsaning ibtidosi boʻlib, barcha narsalar L.dan boshlab rivojlanadi. "L." tushunchasi yahudiylik va xristianlik taʼlimotlarida ham bor. Xristianlikka koʻra, L. shaxs sifatida yerdagi tirik xudo (Iso)dir, xudo bilan bu dunyo oʻrtasidagi vositachidir. Yangi zamon falsafasida "L." tushunchasini Gegel ishlatdi, u L.ni obyektiv tushuncha bilan birday qilib koʻrsatdi va uni "mavjudot akli" yoki "olamiy aql" deb hisobladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lodjiya

Lodjiya (ital. loggia, nem. laudia — ayvon turi) — binoning umumiy hajmiga kiritilgan, tashqi tomoni ochiq (baʼzan devor oʻrnida ustunlar, ravoq yoki panjara bilan toʻsilgan) dahliz, yozgi xona, balkotshnt bir turi. Galereyalar ham baʼzan L. deb nomlanadi (maye. D. Bramante va S. Rafael yaratgan Vatikan saroyining San Damazo galereyasi Vatikan L.si nomi bilan mashhur). L. alohida inshoot sifatida ham qurilishi mumkin (Florensiyadagi dei Lansi. 1376—80; meʼmori Benchi di Chone, S. Talenti). Oʻrta Osiyo iqlimi sharoi-tida xonalarni ortiqcha quyosh nuridan muhofaza etishda ham ayvon L.dan foy-dalaniladi. Zamonaviy meʼmorlikda ("Oʻzbekiston" mehmonxonasi va boshqalar) L. keng qoʻllanilmoqda (yana qarang Galereyali uy).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lodz

thumb|250px|Lodz
Lodz (talaffuzi - vuch) — Polshaning markaziy qismidagi shahar. Lodz voyevodaligining maʼmuriy markazi. Aholisi 806,7 ming kishi (1999). Kattaligi va sanoat ahamiyati jihatidan mamlakatda Varshavadan keyin 2-oʻrinda. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Atrofidagi shaharlar bilan Lodz aglomeratsiyasini tashkil qiladi.

Lodz mamlakat toʻqimachilik sanoati (ip gazlama, kalava ip, movut, shoyi, trikotaj ishlab chiqarish) ning eng yirik markazi. Transformatorlar, elektr bilan harakatlanuvchi mashinalar uchun uskunalar, toʻqimachilik stanoklari, rezina va koʻn-poyabzal ishlab chiqariladi. Poligrafiya va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Universitet, texnika, tibbiyot va boshqa institutlar, teatrlar, muzeylar bor. Lodzga XIV asrda asos solingan. XV asrdan shahar huquqini olgan. Meʼmoriy yodgorliklardan ratusha, monastir va boshqa saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Lodigin

Aleksandr Nikolayevich Lodigin (6-18-noyabr 1847-yil, Tambov viloyati — 16-mart 1923.-yil) — rossiya elektrotexnigi. Moskva yunker oʻquv yurtini tugatgan (1867). Koʻmir sterjenli choʻgʻlanma lampa ixtiro qilgan (1872) va shu ixtirosi uchun Avstriya, Buyuk Britaniya, Fransiya va Belgiyadan patent olgan. 1890-yilda metall tolali choʻgʻlanma lampaning bir necha turini yaratdi. Shuningdek, metall va rudalar eritadigan elektr pechlar qurdi, elektr tortqi, elektrotermiyaga oid ishlar ham qilgan. Aleksandr Lodigin 1880-1905-yillarda chet elda yashadi. 1916-yil AQShga ketib, oʻsha yerda vafot etdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1847-yilda tugʻilganlar
Turkum:1923-yilda vafot etganlar
Lojuvard

Lojuvard (fors. — moviy), lazurit, lyapis-lazur — mineral. Kimyoviy tarkibi (Na,Ca)gAl SiOJ6(SO4, C1,S)2. Kub singoniyada kristallanadi. Asosan, toʻq koʻk, binafsha va koʻkimtir-yashil yaxlit, zich tusdagi mayda donador massalar koʻrinishida, baʼzida kristallar holida uchraydi. Qattiqligi 5,5—6,0. Zichligi 2,3—2,4 g/sm³. Yaltirokligi shishasimon. Xlorid kislotada parchalanadi. Kontakt metamorfli ohaktoshlarda ishqorli va kamroq otilib chiqqan nordon togʻ jinslari va ularning pegmatitlariga yaqin joylarda vujudga keladi. Koʻp hollarda flogopit, gumit va forsterit bilan birga uchraydi.

Eng yirik konlari Afgʻoniston (Badaxshon), Tojikiston va Rossiyada (Baykal boʻyida). Qimmatbaho bezak tosh sifatida ishlatiladi, undan moviy rangdagi badiiy boʻyoqlar ham olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Minerallar
Lozanna

thumb|right
Lozanna  – Shveysariyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar. Vo kantonining maʼmuriy markazi. Aholisi 114,2 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Jeneva koʻli sohilidagi xalqaro ahamiyatga ega port. Aeroport bor. Aniq mashinasozlik, metallurgiya, poligrafiya, toʻqimachilik, oziq-ovqat, tamaki sanoatlari rivojlangan. Universitet (1537), oliy texnika maktabi, muzeylar bor. Xalqaro Olimpiya qoʻmitasining qarorgohi. Xalqaro turizm markazi. Lozannada xalqaro kongress va konferensiyalar oʻtkaziladi. Shaharga rimliklar manzilgohi sifatida asos solingan. Oʻrta asrlarda yepiskoplik shahri boʻlgan. Lozannada meʼmoriy yodgorliklaridan Notr-Dam sobori, gotika cherkovi, ratusha va boshqa saqlangan. Hozirgi zamon binolaridan maʼmuriy binolar bor. Kurort shahar.

 Geografiyasi 
 Hududi 
Lozannaning hududi km ni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.

 

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Shveysariya shaharlari
Lozanna konferensiyasi

Lozanna konferensiyasi - Yaqin Sharq masalalari boʻyicha 1922-yil 20-noyabr — 1923-yil 24-iyulda boʻlib oʻtgan konferensiya. Turkiya Angliya — Gretsiya interventlariga karshi urushda (1919—22) gʻalaba qozonganidan keyin oʻtkazilgan. Unda bir tomondan — Turkiya, 2-tomondan — Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Yaponiya, Gretsiya, Ruminiya, Yugoslaviya ishtirokida Lozanna tinchlik sulhi imzolandi (1923-yil 24-iyul), Turkiyaning hozirgi chegaralari belgilandi. Kapitulyasiyalar rejimi va chet ellik fuqarolarning iqtisodiy va siyosiy imtiyozlari, Turkiya ustidan xalqaro moliyaviy nazorat bekor qilindiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Turk mustaqillik urushi
Loy

Loy — 1) gilning suv bilan hosil qilgan aralashmasi (qarang Gil); 2) tuproqni suvga qorib, somon, baʼzan jun kabi narsalar aralashtirib tayyorlangan maxsus qurilish materiali. Imorat va devorlarni suvoq qilishda, kulolchilikda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Loyish

Loyish — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyati Oqdaryo tumanidagi shaharcha (1984-yildan). Tumanning maʼmuriy markazi. Viloyat markazi hamda yaqin temir yoʻl stansiyasi Samarqanddan 36 km. Aholisi 11,5 ming kishi (2002). Oqdaryodan suv oladi. Shaharchaning nomi uning joylashgan oʻrni bilan bogʻliq. Loyish qadimda Zarafshon daryosining tarmoqlari — Oqdaryo bilan Qoradaryo oraligʻidagi qamishzor va botqoqlik yerda vujudga kelgan, nomi shundan boʻlsa kerak deb taxmin qilinadi. Shaharchada tuman hokimiyati binosi, gʻisht, konserva zavodlari, qurilish tashkilotlari, aloqa boʻlimi, madaniy, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 1ta ixtisoslashtirilgan 2ta umumiy taʼlim, musiqa, maxsus internat maktablari, pedagogika kolleji, madaniyat uyi, markaziy kutubxona, stadion, madaniyat va istirohat bogʻi (bogʻda urushda shahid boʻlganlarga yodgorlik oʻrnatilgan), kasalxona va boshqa tibbiy muassasalar bor. Loyish hududidan Katta Zarafshon avtomagistrali oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Oqdaryo tumani
Loyihalash

Loyihalash — moʻljallangan obyektlar (apparat va asboblar, bino va inshootlar, yoʻl va koʻpriklar, mashina va jihozlar, samolyot va kosmik kemalar, radiopriyomnik va televizorlar, telefon va kompyuterlar, kiyim-bosh va poyabzallar, mebellar hamda boshqa turli-tuman mahsulotlarning yangi xillari va namunalari)ni qurish va yaratish uchun ularning loyihalarini tuzish va chizish jarayoni. Fan va texnikaning barcha sohalarida qoʻllanadi. U ilmiy tadqiqot ishlari, iqtisodiy va texnikaviy hisob-kitob, smeta tuzish, chizmachilik va chizmalarni koʻpaytirish amallarini oʻz ichiga oladi, chizmalar asosida koʻpincha obyekt (bino, mashina va boshqalar)ning maketi tayyorlanadi. Biror bir obyektni individual (yakka tartibda) va tipaviy (ommaviy tartibda) L. mumkin. L.ni maxsus tashkilotlar, firmalar yoki guruhlar amalga oshiradi. Bular sohalar boʻyicha yoki ixtisoslashtirilgan tarzda ish yuritadi. Biror obyektni L.da standartlashtirilgan detallar, agregatlar, uzellar va meʼyoriy hujjatlardan keng foydalaniladi.

L. ushbu bosqichlarda amalga oshiriladi: loyiha topshirigʻi, loyiha yechimi va loyiha sinovi. L oy iha topshirigʻida boʻlajak obyektni qurishning shartsharoitlari va mak,-sadga muvofikligi asoslanadi va uning tafsilotlari belgilanadi. Loyiha yechimida boʻlajak obyektning rejasidan tortib toki tayyor holigacha boʻlgan ishlar belgilab olinadi. Loyiha sinovida tayyor loyiha maxsus tuzilgan dastur asosida tekshiriladi.

Bu bosqichlarni amalga oshirishda ilmiy tadqiqot ishlari va muhandislik-qidiruv ishlarini bajarishga ham toʻgʻri keladi. Hozir L. jarayonini avtomatlashtirishga ayniqsa keng eʼtibor berilmoqda. Bunda tashkiliy-texnikaviy vositalar, elektron-hisoblash mashinalari, kompyuterlar, avtomatika vositalaridan foydalaniladi. Bu vositalar majmui "inson va mashina" tizimini, yaʼni avtomatlashtirilgan L. tizimini tashkil qiladi. Bu tizim insonni murakkab va sermehnat hisoblash, qiyin jadvallarni tuzish ishlaridan ozod qiladi, L.ni ancha tezlashtiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Loyxoʻraklar

Loyxoʻraklar — balchiqchisimonlar turkumiga mansub qushlar urugʻi. 12 turi bor. Juda uzun tumshugʻining uchki qismidagi sezgir tanachalari ozigʻini topishga yordam beradi. Patlari tanasining orqa qismida sariq-qoʻngʻir, koʻkragi va qornida oqish. Yer yuzining hamma qismida tarqalgan. Oʻzbekistonda 5 turi: oddiy loyxoʻrak, Osiyo loyxoʻ-ragi, dupel, togʻ va oʻrmon dupellari uchraydi. Uyasini zax joyga quradi, 4 ta tuxum qoʻyadi. Loyxoʻraklar har xil mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

Ayrim oʻzbekcha dialektlarda yomgʻir chuvalchanglari loyxoʻrak deb ataladi.

 

Turkum:Qushlar
Loyqa

Loyqa, balchiq — 1) suv havzalaridagi juda mayda dispers zarralardan iborat loysimon choʻkindi. U suvning sekin oqishi natijasida daryo, kanal, suv omborlari va boshqa suv havzalari tubida hamda qishloq xoʻjaligi ekinlari sugʻorilgandan soʻng dalaning etak qismida yigʻilib qoladi. Paydo boʻlish joyiga koʻra, kul, daryo va boshqa suv havzasi L.lari, tarkibiga koʻra esa, diatomli, radiolyariyali, ohakli va boshqa L.lar farqlanadi; 2) (tuproqshunoslikda) tuproq qattiq fazasi mexanik elementlarining diametri 0,001 — 0,002 mm dan yirik boʻlmagan kismi. L. togʻ jinslari va ular tarkibiga kiruvchi minerallarning nurashi, shuningdek, tuproq paydo boʻlish jarayonida vujudga keladi. Yotqiziqlarning tarkibi va rangiga kura, L. qizgʻish, yashilroq va boshqa tusda boʻladi. L. amalda oʻzidan suvni deyarli utkazmaydi, lekin unda kapillyar naylar orqali suv koʻtara olish xususiyati yuqori, shuningdek, kup miqdorda nam tutib qolish, boʻkish, qovushqoklik va yopishqoqlik xossalariga ega. Quriganda esa utirib, hajmi kichrayadi. L.da chirindi, oziq moddalar, makro- va mikroelementlar, ayniqsa, azot kup. Tuproqda L. qancha koʻp bulsa, unga ishlov berish shuncha qiyinlashadi. L. zarrachalari tuproqning fizik va fizik-kimyoviy xossalari — singdirish, ilashuvchanlik, suv oʻtkazuvchanlik, yopishqoqlik va boshqalarga katta taʼsir kursatadi. Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalari tuproqlaridagi L. miqdori turlicha: yengil (qumli, qumloqi) mexanik tarkibli tuproqlarda 5—8%, yengil qumokdi yerlarda 10—12%, urtacha va ogʻir qumoqli yerlarda 14—22%, ishlov berish ogʻir boʻlgan soz mexanik tarkibli tuproqlarda esa 20—25% dan 30—40% gacha. Qishloq xoʻjaligi ekinlari yetishtiriladigan oʻtloqi, botqoqi-oʻtloki, ayniqsa, botkoqi, taqirli, taqir-oʻtloqi tuproqlarda hamda taqirlarda L.ning miqdori yuqori (20—30%). Shuning uchun bu tuproqlar sugʻorish va ishlov berish taʼsirida zichlanish hamda qatqaloq hosil qilishga juda moyil.

Baʼzi koʻl va boshqa suv havzasining L.lari qishloq xoʻjaligi ekinlariga oʻgʻit va mineral ozuqa sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lok

Lok (nem. Lack), lak — sirtga surtilganda qotib, yaltiroq qattiq parda hosil qiluvchi organik moddalar aralashmasi, suyuqliklar. Tarkibida parda hosil qiluvchi va erituvchi moddalardan tashqari, koʻpincha, plastifikatorlar, katalizatorlar va parda hosil boʻlishini tezlatadigan moddalar (metall tuzlari, organik peroksidlar) bor. L. sifati uning rangi, tozaligi, yopishqoqligi, parda hosil qiluvchi (uchmaydigan) moddalar miqdoriga, qurish tezligiga, hosil boʻlgan pardaning yaltiroqligi, qattiqligi, elastikligi, choʻziluvchanligiga, shuningdek, ishqalanishga, zarbaga, atmosfera va agressiv muhit taʼsiriga chidamliligi, suv va gaz oʻtkazmasligiga qarab belgilanadi. Elektroizolyasion L. pardasi teshuvchi kuchlanishga, solishtirma va hajmiy qarshiligiga, solishtirma sirt qarshiligi va dielektrik sarf (yoʻqotish) miqdoriga qarab ham baholanadi. Sirtga L. choʻtka, joʻva bilan surkaladi, purkaladi yoki boʻyaladigan buyum L.ga botiriladi, baʼzan L. buyumga quyiladi. L.ning xususiyati va buyumlarning turiga qarab boʻyashning maʼqul usuli tanlanadi.

L. parda hosil qiluvchi moddaning kimyoviy tabiatiga koʻra, 3 ga boʻlinadi: moyli L., smolali L., efirotsellyuloza L. Moyli laklar—oʻsimlik yogʻlari va tabiiy yoki sintetik smolalar aralashmasi boʻlib, ularni turli usullar bilan surtish mumkin. Moyli L.ni olish 4 bosqich (moyni tayyorlash; smolani eritish, L. asosini olish va unga erituvchi qoʻshish; sen-trifugalash va tindirish)dan iborat. Asosan, elektroizolyasion va himoya qoplamalar hosil qilish uchun tunukani boʻyashda (konserva bankasi yasash uchun) ishlatiladi. Smolali laklar — tabiiy yoki sintetik smolalarning uchuvchan erituvchilardagi eritmasi. Smolali L.ning koʻpchiligida erituvchi sifatida spirt ishlatiladi. Hozir sintetik (ayniqsa, vinil) polimerlar va sopolimerlar asosida perxlorvinil, poliefir, poliefirakrilat, poliuretan, epoksid, melaminfor-maldegid va mochevina-formaldegid, divinilatsetilen va kremniyorganik L. koʻplab ishlab chiqarilmoqda. Ular issiq va sovuqqa, kimyoviy taʼsirlarga, agressiv muhitga chidamli boʻlgani uchun samolyotlar, avtomobillar, kimyoviy jihozlar, yogʻoch, rezina, teri, plastmassalar, sintetik gazlamalar, mis simlar, metallar sirtlarini, shisha, keramika va boshqa buyumlarni boʻyash uchun ishlatiladi. Efirosellyuloza loklar — efir sellyulozasining uchuvchan erituvchilar bilan hosil qilgan eritmasi. Tarkibida smola va plastifikatorlar ham mavjud. Ular, odatda, materiallarga purkaladi; xona haroratida tez quriydi. Yogʻoch va metall buyumlar, teri, qogʻoz va gazlamalarni boʻyashda, shuningdek, emal boʻyoqlar tayyorlashda ishlatiladi.

Stalina Qosimova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lokator

Lokator (lotincha loco — joylashtiraman) — kuzatilayotgan obʼyektlar (samolyot, kema va boshqalar) haqida axborot olish uchun ishlatiladigan asbob (stansiya); obʼyektga uzatilgan tovush toʻlqinlari yoki elektromagnit toʻlqinlarining undan qaytishiga asoslangan. Gidrolokator, radiolokator va optik L. kabi xillari bor. Optik L.da lazer nurlaridan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lokayata

Lokayata (sanskritcha — insoniy dunyo), charvaka — qad. hind falsafiy taʼlimoti. Miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida yarim afsonaviy donishmand Brihaspati asos solgan deb hisoblanadi. L. haqidagi ilk maʼlumotlar buddizm ahkomlari matnlarida, vedalar va qad. hind eposida bayon etilgan. L. falsafasi brahmanizmt qarshi boʻlib, dunyo (tabiat)ni ilohiy kuchlarsiz izohlash kerak, degan gʻoyani ilgari suradi. L. taʼlimotiga koʻra, inson 4 unsurdan tashkil topgan, u oʻlgach, undagi tuproq unsuri tuproqqa, suv unsuri suvga, oʻt unsuri oʻtga, havo unsuri havoga, sezgilar esa fazoga aylanadi. Inson tana va ruh birligida namoyon boʻladi. Tana oʻlishi bilan ong ham yoʻqoladi. Har bir inson bir marta yashaydi. U qaytadan tirilmaydi. L. jon, ruhning koʻchib yurishini rad etadi. L. namoyandalari oʻz taʼlimotlarida xudojoʻylikka qarshi yerdagi hayotni targʻib etadi. Ular kastachilikni qoralab, barcha insonlar teng, degan gʻoyani ilgari suradi. Ularning fikricha, olamda sodir boʻlib turadigan hodisa va jarayonlarning sababchisi moddiy borliqdir. Maye, olovning issiq, suvning sovuq boʻlishini aynan shu hodisalarning oʻzidan izlash lozim. Inson hayotining mohiyati — shu dunyoda rohat qilishdir. Buning uchun u mehnat qilishi, ilm fan yutuklari bilan oshno boʻlishi lozim. L.da farovon hayot, insonning axloqiy kamoloti gʻoyalari olgʻa surilgan. L. vakillari bilish nazariyasida sensualizm mavkeida turib, sezgi — bilishning birdan-bir ishonchli manbai deb hisoblaydi. L.ning keyingi koʻrinishi charvaka deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lok-boʻyoq materiallar

Lok-boʻyoq materiallar - metallarni zanglashdan, yogʻochni chirishdan saqlash va buyumlarni pardozlash uchun ularning sirtiga surkaladigan suyuq yoki pastasimon materiallar. Ularning tarkibini parda hosil qiluvchi moddalar (alkid, fenol-formaldegid, epoksid, poliefir smolalar, perxlorvinil smolalar, poliakrilatlar, sellyuloza nitratlari va boshqalar) tashkil qiladi. Baʼzi tabiiy materiallar — oʻsimlik yogʻlari va kanifol hosilalari ham parda hosil qiluvchi modda hisoblanadi. Baʼzi L.-b.m. tarkibida erituvchi moddalar, pigmentlar, har xil qoʻshimchalar ham boʻladi. L.-b.m.ning rangeiz va rangli, shaffor va noshaffof (xira) xillari bor. Shaffof materiallar — alif, loklar, noshaffof materiallar — har xil boʻyoklar, xomaki surkov materiallari, sirtni tekislash massalari (gruntovkalar)dan iborat. L.-b.m. sirtni yaxshi asrashi, silliq va yaltiroq parda hosil qilishi, butomga koʻrkamlik berishi lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Locke

John Locke (1632-yil 29-avgust — 1704-yil 28-oktyabr) — ingliz faylasufi hamda liberalizm asoschisi. Asosiy falsafiy asari „Inson aqli toʻgʻrisida tajriba“ (1690) inson bilimlarining kelib chiqishi, va imkoniyatlarini tahlil qilishga bagʻishlangan. John Locke „tugʻma gʻoyalar“ va axloq tamoyillari haqidagi nazariyalarni tanqid qilib, barcha gʻoyalar 2 asosiy manba; tashqi tajriba (sezgi) va ichki tajriba (refleksiya) dan kelib chiqadi, deydi. Locke taʼlimotiga koʻra, tashqi tajribaning manbai sezgi aʼzolarimizga taʼsir etuvchi obektiv reallik, ichki tajribaning manbai esa kishining ichki hissi va kechinmalaridir. John Locke oʻzining davlat haqidagi taʼlimotida davlat faoliyati eng zaruriy narsalar bilan cheklanishi va xalq, suvereniteti asosidagi konstitutsiyaviy hukumat boʻlishi lozim, deb hisobladi. Bu hukumat barcha uchun ozodlik va teng huquqlilikni kafolatlashi kerak. Shuningdek, hokimiyat boʻlinishi lozim. Locke axloqiy qarashlarida sensualistik asoslarga tayandi. Pedagogikaga oid „Tarbiya haqida baʼzi fikrlar“ (1693) asarida tashqi muhitning tarbiyaga hal etuvchi taʼsirini taʼkidladi. Diniy mutaassiblikka qarshi chiqib, din erkinligiga daʼvat etdi. Diniy bagʻrikenglikka toʻrt maktubini bagʻishlagan boʻlib, ushbu maktublar 1689, 1690, 1692 va 1706-yillarda nashr etilgan). John Lockening ijtimoiy-siyosiy konsepsiyasi tabiiy huquq va ijtimoiy shartnoma nazariyasiga tayanadi. U assotsiativ psixologiyaning asoschisi. Lockening gʻoyalari Yevropa falsafiy va ijtimoiy-siyosiy tafakkuri tarixida katta rol oʻynadi.

 

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Faylasuflar haqidagi chala maqolalar
Turkum:Faylasuflar
Lokli miniatyura

Lokli miniatyura - yogʻoch, metall, magʻzi soxta (papyemashe)dan ishlanib usti lok bilan qoplangan bezakli buyumlar; kupincha boʻrtma, oʻyma, qadama, chizma naqshlar bilan bezatiladi. Lokli miniatyuraning asosiy xususiyati — sillits tekis yuzaning tiniq jilvasi, zamin ranglari, tasvir va inkrustatsiya keskinligi, oʻyma bezaklarda jozibali nursoya oʻyini, shaklining yorqinligi.

Xitoyda miloddan avvalgi 2-ming yillikdan maʼlum (kosa, koʻza, quticha, pardoz idishchalari va boshqalar), ayniqsa, koʻp tabaqali oʻyma, qora yoki rangli zaminga boʻyoqlar, tilla bilan ishlangan tasvirlar, sadaf, kumush va boshqa qadab bezatilgan (sirti lok daraxti sharbati bilan krplanib pardozlangan) buyumlar keng tarqalgan. Buyumlarning bezak mujassamotlarida manzara, gullar, maishiy lavhalar koʻp uchraydi. Lokli miniatyura Koreya, Yaponiya, Hindixitoy mamlakatlarida shuningdek, Vyetnam, Laosda ham keng tarqalgan. 15—17-asrlarda Eron, Hindiston, Markaziy Osiyo (Hirot)da, ayniqsa, tempera bilan ishlangan magʻzi soxtadan yasalgan buyumlar mashhur boʻlgan. Hindiston Lokli miniatyura buyumlariga odamlar, qushlar shakllari tushirilgan. 15—16-asrlarda yaratilgan qoʻlyozma kitoblar muqovalarida turli mavzuda yaratilgan Lokli miniatyuralar uchraydi. Mas., Alisher Navoiy devoni qoʻlyozmalari muqovalari.

Lokli miniatyura 15—17-asrlarda Sharqdan Hindiston, Eron, Markaziy Osiyo orqali Yevropaga kirib kelgan, 18-asrda rivojlangan: Fransiyada "Marten" firmasi, Germaniyada Lokli miniatyura fabrikalarining miniatyuralar bilan bezatilgan buyumlari (tamakidon, quticha va boshqalar) usuli va badiiy mahorati bilan ajralib turadi; 18-asrdan Rossiyada ham yogʻoch, papye-mashe, metall buyumlarga moyboʻyoq bilan tasvir ishlash va uni loklash anʼanasi rivojlangan.

Markaziy Osiyoda, jumladan Buxoroda 16-asrda Lokli miniatyura mavjud boʻlgani va badiiy buyumlar tayyorlanganligi haqida maʼlumotlar saqlangan. Oʻzbekistonda miniatyura sanʼati keng koʻlamda va izchil rivojlanishi 20-asr 70-yillariga toʻgʻri keladi. Kitobat sanʼatiii qayta tiklash uchun olib borilgan harakatlar samarali yakunlandi. 1991-yildan Lokli miniatyura amaliy sanʼatning keng tarqalgan dan biriga aylandi. Magʻzi soxtadan qilingan buyumlarni badiiy bezatishda naqsh mujassamotlarida yozuvlardan foydalanish, oʻrta asr miniatyurasi anʼanalariga tayanish muhim natijalar berdi. Anʼanaviy mavzularda asarlar yaratish, bu mavzular asosida erkin mujassamotlar ham yaratishga intilish kuzatiladi. Sh. Muhammadjonov, N. Xolmatov, T. Boltaboyev, A. Isroilov, Sh. Shomansurov, A. Yoʻldoshev, B. Yoʻldoshev va boshqa bu sohada samarali ijod qilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lokomobil

thumb|right|Lokomobilning koʻrinishi

Lokomobil (lot. locus — joy va mobilis — harakatlanuvchi) — elektr tok generatorini harakatga keltirish, korxonalarda baʼzi texnologik jarayonlarni bugʻ bilan taʼminlash uchun muljallangan bugʻ-kuch qurilmasi. U bugʻ qozoni, bugʻmashinasi va yordamchi qurilmalardan iborat. Lokomobilning koʻchma (gʻildirakli) va muqim (statsionar) xillari bor. Kuchma lokomobilni istalgan joyga sudrab yurib ishlatsa boʻladi; muqim lokomobil xonaga oʻrnatib qoʻyiladi. Muqim lokomobil koʻchma lokomobildan bugʻ qozonining tuzilishi bilan farq qiladi. Muqim lokomobil bugʻ qozonining oʻtxonasi dumaloq shaklda, oʻtquvuri surilma qilib yasalgan. Bugʻ mashinasi koʻchma lokomobil bugʻ mashinasidan ancha quvvatliroq (muqim lokomobilda — 125-800 ot kuchi, Kuchma lokomobilda — 12-75 ot kuchi). Kuchma lokomobilning bugʻ qozoni xuddi parovoz bugʻ qozoniga uxshaydi. Lokomobil oʻt xonasiga mahalliy yoqilgʻi-qipiq, oʻtin, torf, gaz, koʻmir va boshqa yoqish mumkin. Lokomobil markazlashtirilgan tarzda elektr energiyasi bilan taʼminlanmagan joylarda, asosan, mayda sanoat korxonalarida, texnologiya ehtiyojlari uchun bugʻ talab qilinadigan korxonalarda qoʻl keladi. Lokomobil 19-asr 2-yarmida ixtiro qilingan va 20-asr 60-yillarida ishlab chiqarish tuxtatilgan, lekin ayrim joylarda hozir ham ishlatiladi. Masalan, Toshkent yengil sanoat va toʻqimachilik institutining issiklik texnikasi kafedrasida shunday lokomobil hozir ham bor va undan uquv maqsadlarida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Texnika
Lokomotiv

thumb

Lokomotiv (lot. loco moveo — joyidan quzgʻataman) — temir izlar (temir yoʻl)da ayrim vagonlar yoki poyezdlarni tortib yurishga muljallangan transport vositasi. Dizel-poyezdlar, turbopoyezdlar, elektrpoyezdlar tarkibiga kiradigan motorli vagonlar hamda avtodrezina va motodrezinalar ham lokomotiv vazifasini oʻtaydi. Lekin motorli vagonlar va drezinalarda yoʻlovchilar va yuk tashish uchun oʻrinlar va joylar boʻladi. Umuman temir yoʻldagi barcha tortish vositalari lokomotiv hisoblanadi. Dastlabki lokomotiv 19-asr boshida Buyuk Britaniyada, keyinchalik (1834) Rossiyada (parovoz) yasalgan va deyarli 1 a. mobaynida temir yoʻlda yagona tortish vositasi hisoblangan. 20-asr boshida parovozlarni ancha takomillashgan teplovoz va elektrovoz siqib chiqara boshladi.

Bajaradigan ishiga qarab, lokomotivlar magistral va sanoat lokomotivlariga bulinadi. Magistral lokomotivlar umumiy foydalaniladigan temir yoʻlda, sanoat lokomotivlari esa zavodlar, konlar, shaxtalar, qurilish maydonlari va boshqalarda ishlatiladi. Magistral lokomotivning yuk tashiydigan va yoʻlovchi tashiydigan poyezdlarni tortish uchun, manevr qilish (poyezdlar tuzish), vagonlarning oʻrnini almashtirish uchun muljallangan xillari bor. Lokomotiv ensiz va enli izlarda yurish uchun ham moʻljallab ishlab chiqariladi.

Birlamchi energiya manbai turiga qarab, lokomotiv issiklik va elektr lokomotivlariga boʻlinadi. Issiklik lokomotivlari — parovoz, teplovoz, motovoz, gaz-turbovoz. Bularda energiya ishlab chiqaradigan alohida (xususiy) kuch qurilmasi boʻladi. Elektr lokomotivlari kontakli va akkumulya-torli elektrovozlardan iborat. Parovozni bugʻ mashinasi, teplovoz va motovozni inki yonuv dvigatel, gaz-turbovozni gaz turbinasi, elektrovoz va elektr poyezdni elektr dvigateli va akkumulyator harakatlantiradi. Asosiy lokomotivlardan tashqari har xil aralash lokomotivlar ham bor: dizel-elektrovozlar, teplovozlar, kontaktli-akkumulyatorli elektrovozlar va boshqa (bular unchalik keng tarqalmagan). Hozir, asosan, teplovoz va elektrovozlardan foydalaniladi, tezligi 200 km/soatdan oshadigan aviatsiya gaz turbinali turbovozlar (Angliya, Rossiya), magnit va havo yostiqli lokomotiv (tezligi 500 km/soat gacha) yaratilgan (Yaponiya), yoqilgʻi elementlar va yadro reaktorlardan foydalanib ishlaydigan energetik qurilmali lokomotiv loyihasi ustida ishlar olib borilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lola (maʼnolari)

Lola quyidagilardan birini anglatadi:

 Lola — oʻsimlik
 Lola Yoʻldosheva — qoʻshiqchi
 Lola navi — luchchak shaftoli navi.
 Lola — xotin-qizlar ismi.
Lola

Lola  – loladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, manzarali ekma gul. Yer yuzida uning 1400 ga yaqin, jumladan, Yevrosiyoda 100 dan ortiq, Oʻrta Osiyoda 64 turi tarqalgan. Lolalar piyozli bahoriy oʻsimlik hisoblanadi, gulchilikda muhim ahamiyat kasb etadi. Koʻpgina mamlakatlar qatorida Niderlandiyada va Oʻrta Osiyoda lola koʻproq yetishtiriladi. Oʻzbekistonning adir va togʻlarida lolaning yovvoyi 25 turi oʻsadi. Lolaning qizil L va targil lola xili gullarining yirik va nafisligi bilan boshqa lolalardan farq qiladi. Seleksionerlar yaratgan navlar soni hozirgi vaqtda bir necha mingdan ortiq. Tog lolasi | 180px| rightOʻzbekiston FA Botanika bogʻida 60 ga yaqin xili oʻstiriladi. thumb|200px|Toshkentda gullagan lola (2022-yil mart)Qizil rang lolaning turli tuslilari: och qizildan, qora qizilgacha, shuningdek, sariq, targʻil, binafsha va boshqa xillari uchraydi. Piyozi tuxumsimon, rombsimon, sharsimon, diametri 2,5—4 sm, Poyasi 20— 30, baʼzan 50 sm gacha. Barglari 2—3 ta, choʻziq. Tojbarglarining uzunligi 8 sm. Mevasi koʻsakcha, eni 1,5—2 sm, uz. 3— 6 sm. Lola, asosan, adirlar, toshli va chagʻir toshli qiyaliklarda yaxshi oʻsadi. Urugʻi hamda piyozidan koʻpaytiriladi (piyozidan koʻpaytirilganda erta gul beradi). May – iyunda gullaydi. Iyun – iyul oyining oxirlarida piyozi qazib olinib, 22—25° haroratda quritib saqlanadi, soʻngra harorat 12—13° ga pasaytiriladi. Sentabr-oktabr oylarida piyozi 8—15 sm chuqurlik qazilib ekiladi.

Oʻrta Osiyoda tabiiy lolalar Qoraqum va Qizilqum choʻllaridan to Pomir-Olay hamda Tyanshan togʻlari mintaqalardagi turli iqlim va tuproq sharoitida oʻsadi. Dunyoga mashhur eng nafis madaniy lolalarning (Gollandiya lolalari) aksariyat qismi Oʻrta Osiyo lolalari zaminida yaratilgan. Oʻzbekiston FA Botanika bogʻida lola oʻstirish hamda yovvoyi va madaniy dan yangi navlar yetishtirish boʻyicha ilmiy izlanishlar olib boriladi. Oʻzbek milliy urf-odatlarida lolalar qadimdan eʼzozlanadi (qarangLola sayli)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Ranglari 

Lola gullarining rangi turlicha boʻladi, faqat sof koʻk rangli lola boʻlmaydi. Koʻkka yaqin binafsha ranglilari uchraydi. Lola gullari nektarsiz boʻlib, hid tarqatmaydi. Gollandiyaliklar lolalarning bu hususiyatini alohida qadrlab fazilat deb bilishgan. Ularning nazdida hidsiz gullar pokizalik belgisi hisoblangan. Seleksionerlar lolalarning asosan ranglari boʻyicha yetishtirishni yoʻlga qoʻygan boʻlib, ular chatishtirish orqali turli ranglarda gullar hosil qilishga erishgan. Ammo qora rangli lolani yetishtirish tarixiy davrlardan buyon qiyin boʻlgan. Tun malikasi deb ataladigan qora rangli lola boshqa gullar kabi koʻrinishga ega, faqat gultojbarglari rangi toʻq va yaltiroq qizgʻish-binafsha ekanligi uni qora rangda koʻrsatadi. Bu turdagi lola gollandlar tomonidan qadrlanadi. Qora lola birinchi marta 1986-yilda Bovenkarspel shahrida gollandiyalik gul yetishtiruvchi tomonidan yaratilgan. Buning uchun u ikkita toʻq binafsha rangli lolalani oʻzaro chatishtirgan.

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Gullar
Turkum:Bogʻ oʻsimliklari
Turkum:Lola
Lola (shaftoli navi)

Lola — luchchak shaftoli navi. Samarqand mevachilik seleksiya styasida mahalliy sariq Nektarin navini Arp-Byuti va Sariq Oylor navlari gul changlari aralashmasi bilan changlab chiqarilgan (A. S. Cherevatenko). Daraxti oʻrtacha usadi, balandligi 4—4,5 m, sovuqqa chidamli. Daraxti oʻtqazilganidan keyin 2—3-yili hosilga kiradi. 5—6-yili 1 tupi 75–90 kg meva beradi. Shoxshabbasi keng piramida shaklida. Barglari nashtarsimon, toʻq yashil. Guli yirik. Mevasi silliq, tuksiz, oʻrtacha 60—70 g, dumaloq, usti toʻq qizil, iyul oxirida pishadi. Eti sariq, sersuv, sal nordon, danagidan yaxshi ajraladi. Tarkibida 12—14% kand, 0,75% kislota bor. Mevasi, asosan, yangiligida yeyiladi, konserva va qoqi qilinadi. Ekilgan danagidan chiqqan koʻchatlarning 60% dan koʻprogʻida nav xususiyatlari saqlanib qoladi (payvandlashga ehtiyoj qolmaydi). Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida, Tojikistonda rayonlashtirilgan, Moldova va Bolgariyada ham oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lola sayli

Lola sayli — adir va dalalarda lola ochilgan chogʻda oʻtkaziladigan sayil. Baʼzi joylarda Lola sayli guli surx deb ham nomlanadi. Lola sayli oʻzbek xalqining qadimiy udumlaridan biri boʻlgan. Lola sayli Navroʻz bayramidan keyin (aprelning oxiri — mayning boshlari) lola va lolaqizgʻaldoq ochilgan vaqtlarda oʻtkaziladi. Sayil bir necha kun davom etgan. Zarafshon va Fargʻona vohasida oʻziga xos bayram sifatida nishonlangan. Odatda, Lola saylini xalq tomonidan saylangan "lolachilar" boshqarganlar. "Lolachilar" oʻz doʻstlari bilan Lola saylining qachon va qayerda oʻtkazilishini aniqlab, xalqqa xabar bergan. Sayil oʻtkazilishidan oldin "lolachi" maxsus daraxt yoki daraxtning chiroyli shoxidan kesib olib, lolalar bilan bezagan. Keyin uni qishloq koʻchalaridan olib oʻtgan. Buni koʻrgan odamlar koʻchaga chiqib, koʻngliga tugib qoʻygan niyatlarini aytib, daraxtlar shoxiga turli mato parchalari, roʻmolchalar bogʻlashgan. Soʻng "lolachilar"ga ergashib, oʻyin-kulgi qilib, lolazor tomon yoʻl olishgan. Belgilangan joyga kelishganidan soʻng "Gul daraxti" markazga oʻrnatilgan va oqsoqollar duosi bilan bayram boshlangan.

Bayramning 2-kuni muqaddas mozor va qabristonlar ziyorat qilingan. Bunda erkaklar va ayollar alohida-alohida ziyoratgohlarga borganlar.

Lola sayli hozirgi oldingi ramziy maʼnosini maʼlum darajada yoʻqotib, oʻyin-kulgi, sayil koʻrinishida saqlanib qolgan.

 Boshqa mamlakatlarda lolalar sayli 

 
 Abdurraxman-i Tali’, Istoriya Abulfeyzxana, T., 1959;
 Sokolov Yu.A., Tashkent, tashkentsi i Rossiya, T., 1965.Adhamjon Ashirov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil