Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Hid bilish

Hid bilish — odam va hayvonlar burun boʻshligʻining yuqori qismida joylashgan maxsus sezgi aʼzolari (hid bilish retseptorlari) orqali hidlarni sezish. Hayvonlarda hid bilish ovqat qidirish, yoʻl topish, aniq joyni belgilash, qaramaqarshi jinsni izlash, shuningdek, bilish vositalaridan biri hisoblanadi va hokazo. Odamlarda hid bilishning ahamiyati hayvonlardagiga qaraganda kamroq, biroq hid bilishning yoʻqolishi odam uchun azob hisoblanadi (qattiq tumov boʻlganda ovqatning qanchalik bemaza tuyilishini eslab koʻraylik). Hid bilmaydigan odamlar koʻpincha ovqatdan zaharlanishi mumkin, chunki biror ovqatning sifatliligini hididan bila olmaydi. Har bir odamda koʻpgina hissiyotlar hidni sezishga bogʻliq boʻladi. Yomon hid kayfiyatni buzishi, yaxshisi koʻtarishi mumkin.

Hidlarni burunning shilliq pardasida joylashgan maxsus retseptorlar sezadi, u yerda bor-yoʻgʻi 5— 10 sm 2 joyda taxminan 50 mln alohida hid sezuvchi retseptorlar boʻladi. Bunda har bir retseptor yuzasi nihoyatda mayda oʻsimtalar hisobiga koʻp marta ortadi.

Shilliq parda yuzasida joylashgan hid bilish retseptorlari shu hujayralar ajratadigan shilliq modda bilan doimo namlanib turadi. Hidli moddalar havo bilan burun boʻshligʻiga tushadi, shilliqda eriydi va retseptorlarni taʼsirlaydi, u yerdan hid haqidagi axborot hid bilish nervi orqali bosh miyaga oʻtkaziladi, bosh miyada esa bizning hid haqidagi (uning oʻtkirligi, sifati va boshqalar) taassurotimiz shakllanadi. Hid bilish analizatorlari xilma-xil hidli moddalar ni farqlay oladi. Izquvar it, mas, hidga qarab koʻpchilik odamlar ichidan maʼlum bittasini topa oladi, yaʼni har bir odam, har bir hayvon faqat oʻziga xos hidga ega. Hid bilish xususan bahorda va yozda, ayniqsa issiq nam havoda, shuningdek, yorugʻlikda qorongʻidagiga qaraganda oʻtkir boʻladi. Retseptorlarning hidli moddalar bilan uzoq vaqt taʼsirlanib turishi shu hidga oʻrganib qolishga olib keladi, keyin odam bu hidni sezmaydigan boʻlib qoladi. Bir hidga boshqasi taʼsir qilgandan keyin hidlar aralashib, oʻzgacha hidga aylanishi natijasida odam hidga ortiqcha sezgir boʻlib qolishi mumkin.

Yosh oʻtishi bilan hid bilish ham susayadi. Hid bilish ning buzilishi — hid bilmaslik (anosmiya), turli hidlarga sezuvchanlikning ortishi (giperosmiya), burun shilliq pardalari kasalliklari (tumov), bosh miya ayrim boʻlaklarining oʻsmasi va shikastlanishi baʼzi bir psixik kasalliklarda uchraydi (bunday hollarda hid bilishga odatda hidlarni sezish gallyutsinatsiyasi qoʻshiladi). Baʼzi homilador ayollarda ham hid bilmaslik holati kuzatiladi.

Hid bilish pasayganda yoki yoʻqolganda darhol vrachga murojaat qilish va sababini aniqlash zarur.
 Yana qarang 
 Burun
Hid bilish aʼzolari

thumb|Hid bilish aʼzolari (odam)
Hid bilish aʼzolari - odam va hayvonlarning hid sezish aʼzolari. Odamda burun boʻshligʻining yuqori — orqa qismida joylashgan. Talaygina sut emizuvchilar burnidagi hid bilish qismi burun boʻshligʻi suyak devorining qoʻshimcha chigʻanogʻi hisobiga kengaygan. Sudralib yuruvchilar, baʼzan sut emizuvchilar burun toʻsi-gʻida Hid bilish aʼzolaria.dan boshqa yakobson aʼzosi ham bor. Baliqlarda Hid bilish aʼzolaria. juft burun oʻyigʻi yoki qopchiqlaridan iborat boʻlib, boshida — ogʻiz teshigi yonida joylashgan. Hasharotlar hidni antennalaridagi sensillalar bilan sezadi. Hid bilish aʼzolaria.ning spetsifik funksiyasini ulardagi urchuqsimon hujayra — retseptorlar taʼminlaydi. Har bir hujayrada 2 oʻsimta bor: oʻsimtaning uzun va ingichka markazi hid bilish nervi tarkibiga kiradi; ikkinchi oʻsimta — periferik qismdir |peri-ferik qism umurtqali hayvonlarda hid biluv epiteliysi yuzasida toʻgʻno-gʻichsimon yoʻgʻonlashib tugaydi; bularda bir tutam ingichka (0,25—0,3 mkm) tuklar (uzunligi bir necha oʻn mkm) boʻladi|. Quruklikda, suvda yashovchi umurtqalilar va hasharotlarning hid biluv tuklari bez hujayralari ajratgan shilimshiq modda bilan qoplangan. Hidli moddalar molekulasi dastlab suv yoki havodan shu modda — oraliq muhitga tushadi. Shu tuklarda hujay-raning hidli moddalar molekulasi bilan birlamchi oʻzaro taʼsiri amalga oshadi.
Hid bilish nervi

thumb|Hid bilish nervi
Hid bilish nervi pegush o1Gʻas1ogsh8| — bosh miya nervlarinchng 1-jufti. Hidlov retseptor hujayralarining oʻsimtalari (aksonlar)dan hosil boʻladi (qarang Hid bilish azolari). Bu oʻsimtalar oʻta nozik nerv tolalariga kiradi. Sut emizuvchilarda (boshqa umurtqalilardan farqli) Hid bilish nervin. yaxlit bir tutam boʻlmay bir nechta hidlov ipchalarini hosil qiladi. Bu tolalar gʻalvirsimon suyak koʻndalang (ilma-teshik) plastinkasining teshiklaridan oʻtib, burun boʻshligʻiga kiradi va shilliq qavatga tarqaladi. Hid bilish nervin.ning hid qabul qiluvchi retsep-torlari burunning shilliq qavatida joylashgan.

 Yana qarang 

 Yuz nervi

 

Turkum:Nerv sistemasi
Turkum:Anatomiya
Turkum:Nevrologiya
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Otorinolaringologiya
Hidoya

"HIDOYA" (arabcha — yoʻllanma; toʻla nomi "Hidoya fi furuʼ al-fiqh" — "Fiqh sohalari boʻyicha yoʻllanma") — hanafiylikyaa keng tarqalgan shariat qoʻllanmasi (kodeksi). Uni Burhoniddin Margʻinoniy 13 yil davomida yozgan. Qoʻllanmani yaratishda Qurʼon oyatlariga, dastlabki 4 xalifa, sahobalar va tobeʼinlarning rivoyatlari, hadislar, sunniylikdagi 4 mazhab asoschilarining asarlariga tayangan. "Hidoya." 4 jild, 57 kitob, 165 bob, 152 fasldan tarkib topgan. "H."ning 1-jildi 5 kitobdan iborat boʻlib taho-rat va amaliy ibodatlar (namoz, roʻza, zakot va haj)ga bagʻishlangan. 2-jildga nikoh, taloq, qulni ozod qilish, topib olingan bolalarning nasabini aniqlash, bedarak yoʻqolganlar, she-rikchilik, vaqf huquqi kabi masalalar kiritilgan. 3-jildda oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat, qozilarning vazifalari, guvohlik, vakolat, daʼvo, sulh, qarz berish, sovgʻa, ijara, voliylik (patronat), homiylik kabi masalalar oʻrin olgan. 4-jildda merosni taqsimlash, vasiyat, shartno-ma, ovchilik, garovga berish, jinoyatlar xususida, xun haqi toʻlash kabi masalalar yoritilgan. Burhoniddin Margʻinoniyning "H." asari yozilish uslubi boʻyicha ajralib turadi. Unda huquqiy muammolarning yechimi dast-avval mashhur faqihlarning fikr-xulosalarini bayon qilish va unga boshqa fiqh olimlarining eʼtirozlari va qoʻshilishlarini izhor qilish yoʻli bilan berilgan. Xuddi shunday umumeʼtirof etgan obroʻli faqihlar nuqtai nazaridan kelib chiq-qan holda muayyan huquqiy muammoning eng maʼqul yechimini tanlab olish mumkin boʻlgan. Shu yoʻl bilan "Hidoya"da shariat qoidalarining aynan oʻzigina emas, balki ularning mukammal asos va dalillari ham asl ravishda berilgan. "Hidoya" bir necha asr davomida koʻp musulmon mamlakatlarida huquqshunoslik boʻyicha asosiy manba hisoblangan. "Hidoya" sudlov boʻyicha qoʻllanma sifatida Oʻzbekistonda 20-asrning 20-yillarigacha — qozilar sudi bekor qilinib, shoʻrolar sud tizimi joriy qilinguncha amalda boʻldi. U baʼzi musulmon mamlakatlari oliy oʻquv yurtlarida oʻqitiladi. "Hidoya" bir necha tilga tarjima qilingan. "Hidoya"ning 1-jildi oʻzbek tilida Toshkentda 2001-yilda chop etildi.

 

Turkum:Asar
Turkum:Kitob
Turkum:Badiiy adabiyot
Turkum:Badiiy adabiyot asarlari
Hidoyat

Hidoyat ( – toʻgʻri yoʻl) – haqiqiy eʼtiqod yoʻlidan yurish. Hidoyatning qarama-qarshisi zalolat (toʻgʻri yoʻldan ozish)dir. Hidoyat Alloh oʻz bandalari uchun koʻrsatgan eng toʻgʻri yoʻl hisoblanadi. Qurʼonning hidoyat toʻgʻrisidagi oyatlarida taʼkidlanishicha, Alloh taolo hidoyat yoʻliga hammani ham boshlamaydi, balki oʻzi xohlagan, tanlagan kishilarnigina bu neʼmatga musharraf etadi. Alloh Muhammad paygʻambarga xitob qilib, quyidagi mazmunda oyat nozil qilgan:

Hidoyat haqida bir necha hadis ham rivoyat qilingan.

 

 

Turkum:Islom atamalari
Turkum:Arabcha soʻz va iboralar
Hidoyat (jurnal)

„Hidoyat“ – oylik diniy-ijtimoiy, ilmiy-adabiy jurnal. Muassisi – Oʻzbekiston musulmonlari idorasi. 1999-yil avgustda tashkil etilgan. Avval „Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari“ (1946–1968), „Sovet Sharqi musulmonlari“ (1968–1991), „Movarounnahr musulmonlari“ (1991–1995), „Oʻzbekiston musulmonlari“ (1995–1999) nomlarida nashr etilgan. Jurnalda Qurʼon oyatlarining tafsirlari, hadisi sharif sharhlari, ibodat va kundalik turmushga oid turli masalalar, ilm egallash, oila va farzandlar tarbiyasi, masjid va madrasalar hayoti, maʼnaviy meros va tarixiy qadriyatlarni oʻrganishga oid mavzular, dunyo musulmonlari hayotidagi yangiliklar, xabarlar yoritiladi. „Aqida“, „Fiqh“, „Amri maʼruf“, „Nahyi munkar“, „Tafsir“, „Hadis ilmi“, „Olislarga sayohat“, „Imomlarimiz“, „Ilm maskanlarida“, „Tibbiyot burchagi“ kabi ruknlari bor. Jurnal 2001-yildan „Hidoyat kutubxonasi“ silsilasida kitoblar ham nashr etmoqdaOʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 

Turkum:Jurnallar
Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Abror Hidoyatov

Abror Hidoyatov (1900.31.12 – Toshkent – 1958.3.10) – Oʻzbekiston xalq artisti (1937). Dastlab eski maktabda oʻqigan. 1919-yildan Mannon Uygʻur boshchilik qilgan „Turon“ truppasida ishlagan. 1920-24-yillar Neʼmat (Gʻ.Zafariy, „Halima“), drama studiyasida oʻqiydi. Studiyada yaratilgan Garpagon (J.Molyer, „Xasis“), Bob (Bill-Belotserkovskiy, „Aks sado“), Nasriddin (Choʻlpon, „Yana uylanaman“), shahar hokimi (N.Gogol, „Revizor“), Kalaf (K.Gotssi, „Malikai Turandot“) H. kamolotida muhim rol oʻynadi. 1927-35-yillarda milliy va tarjima asarlarda bir turkum obrazlar yaratdi: Sarimsoq (K.Yashin, „Yondiramiz“), Rustam (U.Ismoilov, „Rustam“), Shopur (Xurshid, „Farhod va Shirin“), Frondoso (Lope de Vega, „Qoʻzibuloq qishlogʻi“) va boshqa Ijobiy qahramonlar obrazlarini yaratar ekan, asosan qahramonona romantik vositalarni ishga soldi. Salbiy rollarda ham eʼtiborli ijodiy yutuqlarga erishdi: Kukumboy (D.Furmanov, S.Polivanov, „Isyon“), Oripov (Z.Said, N.Safarov, „Tarix tilga kirdi“) va boshqa Hidoyatovning aktyorlik mahorati Hamlet (Uilyam Shekspir, „Hamlet“, 1935), Gʻofur (Hamza, „Boy ila xizmatchi“, 1939) va Otello (Uilyam Shekspir, „Otello“, 1945) obrazlarida yorqin namoyon boʻldi.

H.ning oʻzbek tarixiy dramalarida yaratgan Muqanna (H.Olimjon, „Muqanna“), Temur Malik (M. Shayxzoda, „Jaloliddin“), Navoiy (Uygʻun, I.Sulton, „Alisher Navoiy“) obrazlari ham yetukdir.

H. nomi Oʻzbek davlat drama teatriga (1991) hamda Toshkent koʻchalaridan biriga (1986) berilgan. Hidoyatov hayoti va ijodiga bagʻishlangan hujjatli film ishlangan (rej. Bobo Xoʻjayev, 1967). Vafotidan soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

 Adabiyot 
 Deych A., Abrar Xidoyatov, M.-L., 1948;
 Avdeyeva L., Abrar Xidoyatov, T., 1960;
 Qodirov M., Saqnamiz lochinlari, T., 1986;
 Rahmonon M., Hamza Oʻzbek Daalat akademik drama teatri tarixi, T" 2001;
 Muhsin Qodirov, OʻzME, Toshkent, 2000-2005.

 
 Nekrolog
 Gazeta

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:1958-yilda vafot etganlar
Turkum:3-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Lenin ordeni sohiblari
Turkum:SSSR xalq artistlari
Zamira Hidoyatova

thumb
Zamira Hidoyatova (1909.5.1 – Toshkent – 1998.28.2) – Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Moskva oʻzbek drama studiyasida oʻqigan (1924—27). 1927-yildan ishchi-sayyor turppasi, 1932-yildan Hamza nomidagi teatrda ishlagan. Obrazlari serqirraligi, yorqinligi, tuygʻular va ichki kechinmalarning kuchli talqini, haqqoniyligi va xalq-chilligi bilan ajralib turadi. Yorqinoy (Choʻlpon, „Yorqinoy“), Ortiqova (Z.Fatxullin, „Niqob yirtildi“), Milfordxonim (F.Shiller, „Makr va muhabbat“), Melanya (M.Gorkiy, „Yegor Bulichyov va boshqalar“), Kabanixa (Aleksandr Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“), Gulsum (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Hamrobibi (A.Qahhor, „Shohi soʻza-na“), Hoji ona (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Xadicha (Uygʻun, „Navbahor“), Xosiyat (K.Yashin, A.Umariy, „Hamza“), Risolat (I.Sulton, „Imon“) kabi turfa rollari bilan oʻzbek teatri sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Shuningdek, H. televizion spektakllar („Gʻalati odamlar“da Zebi xola, „Tarixdan bir mezon“da A. Qodiriyning onasi, „Yodgor“da ona va boshqalar) hamda kinoda („Asal“, „Shohi soʻzana“, „Oʻn uch terak koʻchasi“, „Koniyut gʻorining siri“, „Boy ila xizmatchi“, „Paxta shumgʻiyalari“ va boshqalar) ham obrazlar yaratgan. Radiopostanovkalar, dublyajning eng faol ishtirokchilaridan boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1979). „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Turkum:29-fevralda vafot etganlar
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Hijra

Hijra (arab. — koʻchib oʻtish) — Muhammad (sav) va tarafdorlarining Makkadan Madinaga koʻchishi. Oʻz diniy targʻibotini Makkada boshlagan Muhammad (sav) quraysh mushriklarining unga nisbatan dushmanligi kuchayishi, vaziyatning ogʻirla-shishi natijasida 622 yil safdoshlari bilan Madinaga koʻchishga majbur boʻldi. Koʻchish bir necha oy davom etgan, 638 yilda xalifa Umar buyrugʻi bilan musulmonlar oʻrtasida H. bilan bogʻliq taq-vim amalga kiritilgan, yaʼni 622 yil musulmon yil hisobining boshi deb eʼlon qilingan (Hijriy yil hisobi).

 

Turkum:VII asr
Hijriy yil hisobi

Hijriy yil hisobi - musulmonlar yil hisobi. Muhammad alayhissalom paygʻambarning Makkadan Madinaga koʻchishi Hijra bilan bogʻliq. Qamariya (hijriy-qamariy yil) va shamsiya (hijriy-shamsiy yil)ga boʻlinadi.

 Hijriy-qamariy yil 
Qamariya boʻyicha yil hisobi 622-yilning 16-iyuli juma kunidan boshlanib, Oyning ketma-ket kelgan ikki bir xil fazasi orasida oʻtgan vaqt — sinodik oy (29,530588 kun) davriga asoslangan. 12 oydan iborat bir qamariy yil 354,3671 kundan iborat. Qamariy yilda 1, 3, 5, 7, 9 va 11-oylar 30 kundan, qolganlari 29 kundan butun qilib olingan. Oylar tartibi bilan muharram, safar, rabiul avval, rabiul oxir, jumodul avval, jumodul oxir, rajab, shaʼbon, ramazon, shavvol, zulqaʼda va zulhijja deb ataladi. Qamariy yil tropik yildan 10—12 kun qisqa. Qamariy yilning baʼzilari kabisa yil boʻlishiga sabab yilning kasr qismi (0,3671 kun) har 30 yilda 11,013 kunni tashkil etishidir. Uning 19 yili oddiy (354 kunlik), 11 yili kabisa (355 kunlik), 38-yillik arabcha siklning 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26 va 29-yillari kabisa deb qabul qilingan. Qamariya hisobi Yaqin va Oʻrta Sharqning koʻp davlatlari va boshqa baʼzi davlatlarda qoʻllanadi.

 Hijriy-shamsiy yil 
Shamsiya 622 yilning bahorgi teng kunlik kuni — 21 martdan boshlab hisoblanadi; keyingi yil boshlari esa 20, 21 yoki 22 martga toʻgʻri keladi. Davomiyligi Grigoriy kalendari kabi 365 yoki 366 kundan iborat. Shamsiya boʻyicha oylarning nomlari hut, hamal, savr, javzo, saraton, asad, sumbula, mezon, aqrab, qavs, jaddi va dalv boʻlib, bu oylar doimo yilning maʼlum bir vaqtlarida keladi.

Oʻrta Osiyoda yangi uslub keng ommaviylashgunga qadar qamariya hisobi ham, shamsiya hisobi ham ishlatilib kelingan; Shamsiya hisobi boʻyicha yilning dastlabki kunlarida Navroʻz bayrami oʻtkazilgan.

Hijriy yil hisobining sanalarini yangi uslub (Grigoriy kalendari)ga aylantirishda maxsus formulalar va jadvallar qoʻllanadi. Masalan, Grigoriy kalendarining 1980-yil qamariyaning 1399/1400-yillariga va shamsiyaning 1359/1360-yillariga toʻgʻri keladi.

 Yana qarang 
 Burjlar
 Kalendar

 

Turkum:Yil
Turkum:Islom
Turkum:Islomiy taqvim
Turkum:Hijrat
Hikmatli soʻzlar

Hikmatli soʻzlar – tugal fikrni anglatuvchi, oʻtkir mazmunli qisqa va loʻnda ibora, bayt, jumla. Xalq maqollaridan farqli ravishda hikmatli soʻzlar kelib chiqishi jihatidan maʼlum bir shaxs (yozuvchi, shoir, publitsist, faylasuf, olim, davlat arbobi va boshqalar)ga mansub boʻlib, individualligini saqlab qoladi. Hikmatli soʻzlar ning mustaqil janr shaklidagi namu-nalari bilan birga ilmiy, falsafiy, tarixiy hamda badiiy asarlar tarkibida uchraydiganlari ham boʻladi. Baʼ-zan asar boshdan-oyoq hikmatli soʻzlardan iborat boʻlishi ham mumkin (Forobiy va boshqalar). Alisher Navoiyning ayrim asarlari Hikmatli soʻzlarga boy („Nazm ul-javohir“, „Arbain“, „Mahbub ul-qulub“ va boshqalar). Sharq xalqlari adabiyotida, jumladan, oʻzbek adabiyotida hikmatli soʻzlarning koʻp qismi pand-nasihat, oʻgit, tanbeh shakllarida boʻladi. Masalan:

Xalq jonli tiliga, maqollarga yaqin hikmatli soʻzlar ham koʻp uchraydi. Mas, „Oʻqsiz soldat – qilichsiz qin“ (Oy-bek), „Tishi chiqqan bolaga chaynab bergan osh boʻlmas“ (A.Qahhor). Baʼzi hikmatli soʻzlar shaklan quyma holga kelib, om-maviy qoʻllanishga oʻtgach, maqolga aylanib qoladi. Masalan:

Oʻzbek yozuvchilaridan Hamza, A.Qodiriy, Gʻ.Gʻulom, Oybek, H.Olim-jon, A.Qahhor, Shayxzoda kabi sanʼ-atkorlar oʻz asarlarida hikmatli soʻzlarning zamonaviy namunalarini yaratib, oʻzbek adabiy tilining rivojiga samarali hissa qoʻshdilar.

 

 

Turkum:Adabiyot
Omon Hikmatov

Omon Hikmatov (1929.5, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), iqtisod fanlari doktori (1970), professor (1971). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgangan (1953). Oʻrta Osiyoning qator togʻ-geologiya, konchilik korxonalarida muhandis boʻlib ishlagan (1953—61). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida ilmiy xodim (1959—61). Oʻrta Osiyo Davlat reja qoʻmitasining bosh muhandisi (1963—66), Oʻzbekiston Davlat reja qoʻmitasi (Gosplan) boʻlim boshligʻi (1966—68), shu qoʻmita huzuridagi Iqtisodiyot ilmiy tadqiqot institutida boʻlim mudiri (1968—74), direktor (1974—75). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ikti-sodiyot institutida direktor (1975—2004). 2004-yil dan shu institutda ilmiy masla-hatchi. Ilmiy ishlari investitsiyalar (kapital qoʻyilmalar) va yangi texnika samaradorligini oshirish, shaharlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va boshqa masalalarga bagʻishlangan"Hikmatov Omon" OʻzME. H-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Materialn k biobibliografii uche-nx Oʻzbekistana. Aman Xikmatovich Xikmatov, T., 1989.
Hikoyat

Hikoyat ( — soʻzlab berish; qissa; tarix) — Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo xalqlaridagi adabiy termin. Har qanday sheʼriy va nasriy asarni, koʻpincha voqeaband asarni anglatadi. Tor maʼnoda muallifi yoʻq yozma nasriy epos.
Hilol

Hilol, kechki hilol — hiloldoshlarga mansub koʻp yillik oʻt turi. Poyasi yakka, oʻtkir, uch qirrali. Boʻyi 30—100 sm. Barglari yassi, toʻpguli soya-bonsimon, oʻzaro teng boʻlmagan nurlardan tashkil topgan, koʻpgulli, toʻpgulining ostida keng guloldi barglari bor. Iyun-iyulda gullab, avgustda urugʻlaydi. Choʻl va adirlardagi nam va botqoq yerlar, daryo vodiylari, ariq boʻylari, sholipoyalar va sugʻoriladigan ekinlar orasida oʻsadi.
Hiloldoshlar

Hiloldoshlar , bar-didoshlar — koʻp yillik, baʼzan bir yillik bir urugʻpallali oʻsimliklar oilasi, asosan oʻtlar. 85 turkum 3500 dan ortiq turni oʻz ichiga oladi. Yer sharining hamma mintaqalarida uchraydi. Koʻproq Shimoliy yarimsharning moʻʼtadil va sovuq mintaqalarida tarqalgan. Asosan, zax, botqoq yerlarda, ariqlar boʻyida, bir qancha turi choʻl, adir, togʻ va yaylovlarda oʻsadi. H.ga bardi, qamish, papirus, salomalaykum va boshqa kiradi.

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Hiloliy

Hiloliy (taxallusi; toʻliq ismi: Mavlono Badriddin Hiloliy Chigʻatoiy)( 15-asr 70-yillari, Astrobod — 1529, Hirot) — fors shoiri.

 Hayoti 
1491-yil Hirotga kelib, Jomiy va Navoiy homiyligida ilmu ijod bilan shugʻullangan. Buyuk fors-tojik shoiri. "Tuhfai Somiy" ("Somiy tuhfasi") asarida Sommirzo ham uning ajdodlari chigʻatoy turklaridan boʻlib, Astrobodga borib muqim boʻlib qolganligi haqida maʼlumot beradi. Dastlab Hiloliy (hilol — yangi oy) taxallusi bilan ijod qilgan, uning sheʼriy salohiyati yuksakligini koʻrgan Navoiy unga Badriy (badr— toʻlin oy) taxallusini taklif qilgan. Shundan keyin u har ikkala taxallusda ijod qilib, Badriddin Hiloliy nomi bilan mashhur boʻlgan. Sheʼrlarida haqiqiy va majoziy maʼnolarni mahorat bilan omuxta qilgani, ilohiy va dunyoviy ishqni hassoslik bilan kuylagani uchun oʻz davrining Hofizi Sheroziysi deb nom chiqargan. Ubaydullaxon Hirotni bosib olganda, xalqqa, ilmu adab ahliga jab-ru zulm oʻtkazganini koʻrgan H. unga qarshi 2 ta hajviy ruboiy yozgan. Bundan xabar topgan xon uni qatl ettirgan.

H.ning bizgacha sheʼriy devoni, 3 dostoni va qofiya ilmiga oid risolasi yetib kelgan. Devondan shoirning 421 gʻazal, 4 qasida, 11 qitʼa, 32 ruboiy, bittadan muxammas, chiston va soqiynomasi oʻrin olgan. "Shoh va dar-vesh" dostonida majoziy ishq bosqichlari ramzu timsollar vositasida tal-qin etilgan. Lekin shohni — maʼshuq, darveshni — oshiq sifatida tasvir-lagani uchun Bobur bu asarni "Bobur-noma"da tanqid qilgan. "Sifot ul-oshiqin" ("Oshiqlik sifatlari") dos-toni axloqiy-taʼlimiy mazmunda boʻlib, "Xamsa"larning ilk dostonlari — Nizomiyning "Maxzan ul-as-ror", Dehlaviyning "Matlaʼ ulanvor", Jomiyning "Tuqfat ul-ahror", Navoiyning "Hayrat ul-abror" dostonlariga tatabbuʼ tarzida yozilgan va u ham salaflari asarlari kabi 20 bobdan iborat. "Layli va Majnun" dostoni ham ushbu xamsanavislarning shu nomli dostonlariga tatabbuʼ hisoblanadi.

Alisher Navoiy va Husayn Boy-qaro vafotidan keyin Hirotda vaziyatning yomonlashuvi, toju taxt talashlari, shaharning safaviylar va shayboniylar tomonidan istilo qilinishi, vayrongarchiliklar, xalq boshiga tushgan ogʻir kulfatlar, ilmu hunar egalarining toʻrt tomonga tarqab ketishi shoir sheʼrlarida charxu falakdan, taqdirdan, zamondan, odamlardan shikoyat, norozilik koʻrinishida oʻz aksini topgan. Sheʼrlari anʼanaviy mavzularda boʻlib, ularda ishqu muqabbat avj pardalarda tarannum etilgan, in-soniy kamolot masalalari badiiy talqinini topgan. H. Sharq sheʼriya-tida mavjud badiiy sanʼatlardan mahorat bilan foydalanib, sheʼrlarining badiiy goʻzal va taʼsirchan boʻlishini taʼminlagan.

50 dan ortiq gʻazallari "Shashmaqom" tarkibidan joy olgan. Ogahiy uning "Shoh va darvesh" dostonini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

 

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Himolay tillari

Himolay tillari — Nepal va Hindistonning unga qoʻshni hududlarida tarqalgan, yagona guruh boʻlib tashkil topmagan bir qancha tillarning umumlashma nomi. Himolay tillarida 3,4 mln.dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Nepalning janubi-gʻarbidagi deyarli oʻlik tilga aylangan kusunda tilining biror til oilasiga qarindoshligi aniqlanmagan, qolgan. Himolay tillari esa xitoy tibet tillari oilasining tibet birma tarmogʻiga mansub (qarang Xitoy tibet tillari. Tibet birma tillari).

Himolay tillari gʻarbiy himolay va sharqiy himolay guruhlariga ajraladi. Hindistonda, Nepal chegarasidan gʻarbroqda, 60 mingdan ortiqroq kishi gʻarbiy himolay guruhiga kiruvchi kanauri, kanashi, lahoʻli, manchati, bunan, rangkas tillarida soʻzlashadi.

Qadadimiy tibet diniy kitobi yozilgan (oʻlik) jangung tilining ham shu guruhga kirishi taxmin qilinadi. Nepalning gʻarbiy qismida magar V* (300 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi), chepang (15 ming kishi) va kham (45 ming kishi) tillari alohida guruhchani, Nepalning markaziy qismidagi gurung (500 mingga yaqin kishi) va tamang (570 mingga yaqin kishi) tillari tibet guruhidagi ayrim guruhchani tashkil etadi. Katmandudan janroqda Nepalda oʻz yozuvi va adabiyotiga ega boʻlgan Himolay tillaridan nevar tili (1 mln.ga yaqin kishi) tarqalgan.

Nepal sharqidagi koʻplab tillarda 800 mingga yaqin kishi soʻzlashadi va bu tillar sharqiy himolay guruhini tashkil etadi. Bu guruh, oʻz navbatida, bir-biridan jiddiy farq qiluvchi 2 guruhchaga ajraladi: ularning birida limbu (260 ming kishi), yakho, khambu tillari, ikkinchisida esa sunvar (25—27 ming kishi), baxing, rai tillari kengroq qoʻllanadi. Hindistonning Sekkim shtatida rong (lepcha) tili (35—40 ming kishi) asosiy til hisoblanib, u 17 asr oxirida yaratilgan oʻziga xos yozuvga ega. Yanada janroqda chimal tili tarqalgan.

Aksariyat Himolay tillarining asosiy tipologik belgilaridan biri kuchsiz olmoshlik belgisiga ega boʻlgan suffikslarning, baʼzan prefikslarning feʼlga qoʻshilib kelib, harakat subʼyektining shaxsi va sonini ifodalashidir. Affikslar nafaqat subʼyektni, balki obʼyektni ham koʻrsatishi mumkin. Bu tillarda, shuningdek, ot turkumidagi soʻzlar jonli va jonsizlikni bildiruvchi shakllar bilan farqlanadi. Himolay tillarining munda tillariga aloqadorligi bor, degan taxminlar uchraydi.
Himʼyariylar podsholigi

Himʼyariylar podsholigi - Jan. Arabistondagi davlat. Miloddan avvalgi 1-asrda vujudga kelgan. Milodiy 1-asrdan Janubiy Arabistonda hukmronlik mavqeiga ega boʻlish uchun Saba bilan kurashga kirishgan. 4-asr boshida Janubiy Arabistonning butun hududini boʻysundirgan. 6-asr boshida efioplar (habashlar), 6-asrning 70-yillarida Sosoniylar tomonidan bosib olingan.

 

Turkum:Osiyo tarixi
Hind

Hind (sanskritcha Sindxu, pushtu tilida Abba-Sin – daryolar otasi) – Xitoy, Hindiston va Pokistondagi daryo. Uzunligi 3180 km, havzasining maydoni 980 ming km. Kaylas tizmasi (Tibet togʻligi)dan, 5300 m balandlikdan boshlanadi. Yuqori oqimida chuqur tektonik vodiyda qoyali daralar hosil qilib, oʻrta va quyi qismida Hindgang tekisligining gʻarbiy qismidagi keng vodiyda irmoqlarga boʻlinib oqadi va Arabiston dengiziga delta (maydoni 8 ming km²) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan – Gilgit va Kobul, chapdan – Satlaj. Hind togʻlarda erigan qor-muzlik suvlaridan, qolgan qismida musson yomgʻirlaridan toʻyinadi. Bahor va yozgi toʻlinsuv davrida suv sathi toglarda 10–15 m, tekisliklarda 5– 7 m gacha koʻtariladi. Suv toshqinlaridan himoya qilish maqsadida daryo oʻzani katta masofada marzalar bilan oʻralgan. Haydarobod shahri yaqinida suv sarfi 3850 mUsek., eng yuqorisi 30 ming m³/sek. dan ziyod. Quyi oqimida sugorishga koʻp suv sarflanishi va bugʻlanishi natijasida suvi kamayadi. Qurgʻoqchil yillar quyi oqimida Arabiston dengizigacha yetib bormay, baʼzan qurib qoladi. Daryo yiliga 450 mln. t oqiziq keltiradi. Hind havzasida 11 mln. ga yer sugʻoriladi. Koʻplab toʻgʻon va boshqa irrigatsiya inshootlari qurilgan. Kobul daryosi quyilgan joydan boshlab vaqt-vaqti bilan kema qatnaydi. Hind boʻyida Haydarobod, Sukkur shaharlari, deltasi yaqinida Karochi dengiz porti joylashgan.

 

Turkum:Hindistondagi daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Pokistondagi daryolar
Hind tili

Hind tili , hindiy — hind tillaritn biri; Hindistonning rasmiy tili va Hindistonda tarqalgan asosiy adabiy tillardan biri. Uttar-Pradesh, Madhya-Pradesh, Hariyana, Bihar, Rajasthan, Himachal-Pradesh shtaglarida hamda Dehli ittifoqiy hududida tarqalgan. Unda 250 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning oxirlari). H. lahjalari struktura jihatidan farqlanuvchi 2 guruhga ajraladi: khari boʻli, hariyani, braj, kanaoʻji, bundeli lahjalaridan iborat gʻarbiy guruh va avadhi, bagheli, chhat-tisgarhi lahjalaridan iborat sharqiy guruh.

Yaqin qarindosh tillar orasida Hind tili ham geografik, ham tipologik jihatdan markaziy oʻrinni egallaydi: gʻarbroqda joylashgan tillarga qaraganda Hind tilida eski flektiv shakldar kamroq, ayni paytda unda agglyutinatsiya sharqiy (mas, bengal tili) tillardagidek rivojlanmagan. Fonetikasida un-lilarning choʻziqligi va burunlashu-vi (nazalizapimsi) maʼno farqlash xususiyatiga ega. Undoshlar, aksari \ind-oriy tillaridagi kabi, 5 lokal qator boʻyicha taqsimlanadi. Morfologiyasida otlarning koʻmakchilar yordamida yasaladigan va feʼllarning yordamchi feʼllar bilan hosil qilinadigan analitik shakllari koʻplab uch-raydi. Hind tilida sanskrit tilining lugʻaviy va soʻz yasovchi vositalari keng qoʻllanadi. Shu jihagi bilan arabcha va forscha lugʻaviy va boshqa unsurlar qoʻlla-iadigan urdulyai farq qiladi.

Khari boʻli (hipdistoniy) lahjasiga asoslangan hozirgi Hind tili 19-asrdan shakllana boshlaydi. Hind tilidagi zamonaviy nasrning asoschisi Bharatepdu Harishchandra (1850—85) hisoblanadi; sheʼriyatham 19-asr oxirida shakllangan. Hind tili devanigari yozuvidan (|yuydalanadi.

 
 Katemina T.G.. Yashk xindi, M., 1960; Chernshsi V. A. Dialekgm i litsragurnii xindi, M., 1964; Hindiychauzbekcha lugʻat (O.Shomatoi va 6.). Dshli, 2003.

Turkum:Tillar
Turkum:Hind tili
Hind qorazirasi

Hind qorazirasi, zirai karmoniy — ziradoshlar (soyabonguldoshlar) ning ajgon turkumiga man-sub bir nillik ziravor oʻsimlik. Ildizi tugunakli. Vatani — Hin-diston. Shimoliy va Sharqiy Afrika, Eron, Afgʻoniston, Kichik Osiyoda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi. Mevasidagi efir moyida 50% gacha timol bor.

 
Turkum:Ziradoshlar
Hindgang tekisligi

thumb|Hindgang tekisligi
left|thumb|Hindgang tekisligi
Hindgang tekisligi - Shim da Himolay togʻlari bilan jan.da dekan yassitogligi oraligidagi allyuvial tekislik, Hindiston, Pokiston va Bangladssh hududila. Arabiston dengizidan Bepgaliya qoʻltigigacha 3000 km ga choʻzilgan. Kengligi 250– 350 km. H.-Hindgang tekisligi alp tog oldi bukilmasi boʻlib, usgi qad. va hozirgi allyuviy jinslar bilan toʻlgan. Yer yuzasi tekis, suvayirgich qismidan (balandligi 270 m) Hind va Gang daryolari deltalari tomon pasayib boradi. H.-Hindgang tekisligini bazi yerlarda jarlik va daryo terrasalari parchalagap. Iklimi sharqila subekvatorial mussonli, garbiy qismida tropik. Oʻrtacha temperaturalar yanvarda 12 20°. iyuluta 30 — 36°. Yillik yogʻin jap.sharqida 1500 mm dap janubi-gʻarbida 100150 mm gacha kamayib boradi. Yogin, asosan, sz oilarida yogali. Daryo sistemasi zich va sersun, ayniqsa sharqida. Asosiy daryolari: Hind na Gang hamda ularning irmoqlari. Gzgi mussonlar va qorning erishi natijasida suv oqimi koʻpayali. Mexaiik tarkibdi allyuvial tuiroq keng tarqalgan. Sharqiy qismida, Gang va Brahmaputra darslari deltalarila mangrazorlar va doim yashil oʻrmonlar zich jonlashgai. Tskislikping markaziy qismida barg toʻkuvchn oʻrmon va savannalarbor. Gʻarbida shoʻrxok na qumlp choʻl landshafti ustup. Hululining kagʻta qismi ekinyurlarga aylantirilgan, pyuli, bugʻdoy, paxta va boshqa ekiplar jiladi. H.-Hindgang tekisligi jahon nivilizainyasiping qad. markazlaridan. Aholi zich joylashgan. H.-Hindgang tekisligida yirik shaharlarlan Dshli. Kalkutta (Hindistop). Karochi, Laxrr (Pokiston) joylashgan.

 

Turkum:Osiyo
Turkum:Geografiya
Hind-malay zoogeografiya oblasti

Hind-malay zoogeografiya oblasti, Sharqiy oblast -quruqlik zoogeografiya oblasti, Osiyoning janubiy qismi, Osiyo bilan Avstraliya oraligʻidagi koʻpchilik orollarni oʻz ichiga oladi. Koʻp qismi tropik oʻrmon, shimoliy qismi togʻlik, faqat kichik bir qismi choʻl va savannalardan iborat. Faunasi nisbatan qad., asosan, daraxtlarda yashovchi hayvonlardan iborat. Hayvonot dunyosi xil-ma-xil boʻlishiga qaramasdan, yirik sistematik guruhga mansub endemiklar kam. Sutemizuvchilarning 4 oilasi: uzuntovonlilar, junqanotlilar, tupayyalar va gibbonlar endemik. Oʻziga xos hasharotxoʻrlar (mas, tipratikan), bir necha tur yirtqichlar: mushuklar, veverralar, ayiqlar; tuyoqlilar: tapirlar, karkidonlar (3 tur), bugular, buyvollar (hind va karlik buyvol, gaur, banteng, kulrang hoʻkiz), anti-lopalar (nilgau, 4 shoxli va burama shox antilopa), fil, maymunlarning bir necha turi (jumladan, orangutan) bor. Koʻrshapalaklar va kemiruvchilar ayniqsa xilma-xil. Koʻrshapalaklar orasida oʻsimlikxoʻrlari (uchar itlar) ham keng tarqalgan. Ayrim daryolarda daryo delfinlari yashaydi.

Qushlar ayniqsa juda xilma-xil, endemik kokilli uzunqanot-lilar, shoxtumshuqlilar oilalarida koʻp uchraydi. Sudralib yuruvchilardan gekkonlar, echkemarlar, agamalar, ssinklar, ilonlar, toshbaqalar (jum-ladan, katta boshli toshbaqa), timsohlarning bir necha turi (jumladan, gaviallar, alligator) keng tarqalgan. Suvda hamda quruqlikda yashovchilar koʻp emas; dumlilar uchramaydi; dumsizlardan qurbaqalar (jumladan, uchar baqa, qurilloq baqalar) yashaydi. Baliqlar faunasi ham xil-maxil: karpsimonlar, laqqaning bir necha turi koʻp uchraydi; yirik daryolarda akulalar boʻladi.

H.-m.z.o. faunasi tarixan efiopiya zoogeografiya oblasti faunasiga yaqin. Karkidonlar, fillar, torburunli va odamsimon maymunlar, kaltakesaklar, ayrim lemurlar, tuyokdilarning ayrim urugʻlari (mas, bugʻuchalar, buyvollar), tovuslar, uzun burun qushlar, sudralib yuruvchilardan xameleonlar, echke-marlar va agamalar har ikki oblastda ham uchraydi. Hind-malay zoogeografiya oblastiz.o.ning turli qismida hayvonot dunyosi keskin farq qiladi. Bu hol oblast hududining asosiy qismi orollardan iboratligi tufayli hayvonlar arealining ajralib qolganligi bilan bogliq. H.-m.z.o. Hin-diston-Hindixitoy va Malay kichik oblastlariga boʻlinadi.

H.-m.z.o. hududida qad. madaniyat oʻchogʻi boʻlgan mamlakatlar joylashgan. Bu mamlakatlarda qishloq xoʻjaligi hayvonlarining bir qancha : buyvol, gaur, banteng, choʻchqa, tovuq, tovus, hindiston arisi xonakilashtirilgan.
Hindiston (maʼnolari)

Hindiston:

 Hindiston (hindcha Bharat), Hindiston Respublikasi — Jan.
 Hindiston (asar) - "HINDISTON", "Tahqiq molil hind min maʼkula maq-bula fil-aql av marzula" ("Hindlarning aqlga sigʻadigan va sigmaydigan taʼlimotlarini aniqlash kitobi") — Beruniyning tarixiy asa-ri.
Hindiston (asar)

"Hindiston", "Tahqiq molil hind min maʼkula maq-bula fil-aql av marzula" ("Hindlarning aqlga sigʻadigan va sigmaydigan taʼlimotlarini aniqlash kitobi") — Beruniyning tarixiy asari. 1030-yilda Hindiston xalqlari tarix turli sohalari (aniq fanlar, adabiyot, falsafa, elshunoslik, geografiya, etnografiya, qonun va urf-odatlar, din, dipiy rivoyatlar, hind yozuvining va boshqalar)ga bagʻishlab arab tilida yozilgan. Asar 80 bobdan iborat. Beruniy oʻz asarida bizgacha yetib kelmagan sanskritda yozilgan koʻpgina man-balardan foydalangan. Bu asar Gʻarb va Sharq olimlari tomonidan yuksak baholangan. "H."ning arabcha matni 1887-yilda, uning inglizcha tarjimasi 1888-yilda nemis olimi E.Zaxau tomonidan Londonda nashr etilgan. 1958-yil "H."ning arabcha matni Haydarobodda, 1963-yilda rus tilida, 1965-yil oʻzbek tilidagi tarjimasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida nashr etilgan. Asar hind madaniyati tarixini yori-tishda muhim manba hisoblanadi.

 

Turkum:Hindshunoslik
Hindiston milliy fanlar akademiyasi

Hindiston milliy fanlar akademiyasi — Hindistondagi jamoat ilmiy muassasasi. 1970-yil Hindiston Fanlar milliy instituti (1935-yil tuzilgan) negizida tashkil etilgan. Dehli shahrida joylashgan. Mamlakatdagi ilmiy tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Akademiya oʻz tadqiqot markazlariga ega emas. Ilmiy asar va monografiyalar eʼlon qiladi. Byulleten, yilnomalar, Hindistonda fan tarixi, fundamental va amaliy matematika boʻyicha.jur.lar nashr etadi. 650 dan ortiq aʼzosi, 80 faxriy aʼzosi bor.

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Hindiston yarim oroli

thumb|Hindiston yarim oroli
Hindiston yarim oroli -Jan. Osiyodagi yarim orol, asosan, Hindistonda. Maydoni qariyb 2 mln. km. Gʻar-bda Arabiston dengizi, sharqda Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻi bilan chegaradosh. Shimoliy chegarasi shartli ravishda Hind daryosi deltasi bilan Gang daryosi deltasi oraligʻidan oʻtkazilgan. Qirgʻoqlari past, kam parchalangan. Sohil qismi kambar allyuvial tekislik. Katta maydonni Dekan yassitogʻligi egallaydi. Uning gʻarbiy balandroq qismi — Gʻarbiy Gat togʻlari Arabiston dengiziga tik tushgan. Sharqida Sharqiy Gat togʻlarini tashkil etgan alohida massivlar uchraydi. Yarim orolning eng baland qismi uning janubiy dagi Anaymudi togʻi, 2698 m. Toshkoʻmir, temir va marganets rudalari konlari bor. Iqlimi tropik, subekvatorial iqlimga oʻtib boradi. Shimolida tropik mussonli, yozi sernam iqlim. Oʻrtacha harorat yanvarda 21—29°, mayda 30—40°. Yillik yogʻin ichki rayonlarida 500 – 700 mm, shamolga roʻpara togʻ yon bagʻirlarida 3000 mm gacha. Asosiy daryolari — Narmada, Tapti, Mahanadi, Godavari, Krishna va boshqa, yomgʻirdan toʻyinadi, yoz— kuz oylarida toʻlib oqadi, tez-tez toshadi. Suvidan, asosan, sugʻorishda foydalaniladi. Gʻarbiy va Sharqiy Gat togʻlarining dengizga qaragan yon bagʻirlarida doim yashil sernam va mussonli barg toʻkuvchi oʻrmonlar, ichki hududlarda savanna tipidagi oʻsimliklar oʻsadi, daryolar deltasida mangra oʻrmonlari bor. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Katta maydonlarni madaniy land-shaftlar — ekin maydonlari (sholi, bugʻdoy, paxtazorlar) va mevali bogʻlar egallagan.

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Osiyo
Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar
Hindixitoy gʻoʻzasi

Hindixitoy gʻoʻzasi, daraxt gʻoʻza — madaniy gʻoʻza turi. Genomi A2, xromoso-malar soni 2p=26. H.gʻ.ning yovvoyi shakllari Dekan (Hindiston yarim o.)da tarqalgan. Asosan, Hindistonda, qisman Afgʻoniston, Bangladesh, pokiston, Birma, Vyetnam, Xitoy, koreya, Yaponiyada ekiladi. H.gʻ. kichikroq daraxt yoki buta boʻlib, tuk (kamdan-kam tuksiz) va qora smolali bezchalar bilan qoplangan. Tuklari siyrak qavatlar hosil qiladi (birinchisi- kalta va qalin, ikkinchisi— uzun).Poyasi yashil, turli intensivlikda — toʻq qizilgacha antotsian rang oladi. Madaniy navlarining oʻsuv shoxlari sust rivojlanadi, hosil shoxlari uzunligi oʻrtacha, 4—6 boʻgʻimli. Barglari oʻrtacha, qis-man yoki juda ker-tikli, 3—5—7 boʻlmali (keng yoki tor nashtarsimon). Yonbarglari mayda, toʻkilib ketadi. Gullari oʻrtacha; gulbargi oq, och sariq, limonrang, pushti, qizil, asosida yirik antotsian dogʻlari bor, baʼzan tashqi tomoni qorayib koʻrinadi. Gul tashqa-risida koʻpincha shira bezi boʻlmaydi, gul kosa ostidagi shira bezi qizil, uchburchak shaklida. Koʻsaklari tuxumsimon, dumaloq, kalta uchli, 4—5, baʼzan 3 chanoqli. Bitta koʻsakdagi paxta vazni 2 g dan 6 g gacha. Har bir chanogʻida 3—8 ta chigit bor. Chigiti tuklari oq, yashil yoki qoʻngʻir. Tolasi oq, malla yoki qoʻngʻir, dagʻal, kamdan-kam mayin. H.gʻ. hindiston, ben-galiya, birma, nankin va boshqa bir qancha geografik xillarga boʻlinadi. H.gʻ.ning tropik shakllari fotodavr oʻzgarishlariga juda taʼsirchan. Koʻpchilik shakllari bakteriozga chidamli (qarang Bakterial kasalliklar), shira va oʻrgimchakkana bilan kam zararlanadi. H.gʻ. mustahkam, "junsimon" tolali gʻoʻza navlari yaratishda genetik fond boʻlib xizmat qiladi. Abdumavlon Abdullayev.

Turkum:Xona oʻsimliklari
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Paxta
Hindukush

Hindukush (fors. Hindukoʻh - hind togʻi) — Osiyodagi togʻ sistemasi, asosan, Afgʻoniston, shuningdek, Pokiston hududida (jan.-sharqiy chekka-si). Uzunligi 800 km chamasida, eni 350 km gacha. Eng baland joyi 7690 m (Tirich-mir togʻi). Markaziy va sharqiy qismlarining oʻrtacha balandligi 4000 m. H. jan,-gʻarbdan shim.-sharqqa choʻzilgan boʻlib, Amudaryo, Hind va Hilmand daryolari havzalari oʻrtasida suvayirgich vazi-fasini, iqlim va landshaft chegarasini bajaradi. Asosiy tizmalari — Bobo, Pagʻmon va boshqa Toglar alp bur-malanishi davrida vujudga kelgan. Zamini qad. metamorfik jinslar (sla-nets, granit, ohaktosh va boshqalar)dan, shuningdek, mezokaynozoyning choʻkindi qatlamlaridan tarkib topgan. Seysmik faol zona. Iqlimi quruq, kontinen-tal. Yillik yogʻin 300–800 mm, janubi-sharqi yozgi mussonlar taʼsirida boʻladi. Iqlimi va landshafti balandlik mintaqalari boʻyicha oʻzgarib boradi. Daryolari qor va muzdan toʻyinadi, bahor va yozda toʻlib oqadi. Shimoliy va janubiy yon bagʻirlari landshafti bir-biridan farq qiladi. Pastdan yuqoriga shimoliy qismidagi boʻz tuproqlarda koʻp yillik baland boʻyli oʻtlar, shuvoq, pista, togʻ jigarrang va qizil tuproqlarda kserofit butalar, archa, kam chirindili togʻ choʻl tuproqlarida togʻ quruq dasht yoki choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Nisbatan sernam janubi-sharqiy yon bagʻirlaridagi subtropik jigarrang tuproqlarda barg toʻkuvchi quruq oʻrmonlar va butalar, 2500 m gacha balandlikda hindhimolay tipidagi keng bargli oʻrmonlar, 2500 – 3300 m da igna bargli va aralash oʻrmonlar, 3300 – 3700 m va undan balandda subalp va alp oʻtloqlari tarqalgan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Afgʻoniston togʻ tizmalari
Hirovul

Hirovul (moʻgʻulcha – yakkalanmoq, uzoqlashmoqdan) – ilgʻor qism, avangard. Amir Temur yurishlariga oid forsiyda bitilgan tarixiy da qayd etilgan. Eski oʻzbek tili man-balarida H.ning irovul (eravul) fo-netik varianti ham mavjud boʻlib, u „Boburnoma“ va Abulgʻoziyning „Sha-jarayi turk“ida ishlatilgan. H.bir qator obidalarida boshqa bir moʻgʻulcha manglay (mangʻliy) atamasi bilan al-mashingan. Jangovar tartibga binoan H. lashkarning peshravi (avanposti) qorovullan keyin, yaʼni markaz gʻuldan oldin, oʻng qanot (barangʻar) va chap qanot (juvangʻar) oraligʻida hara-kat qilgan. H.ga janglarda suyagi qotgan, tajribali, bahodir jangchilar jalb etilgan, atoqli sarkardalar qoʻmondonlik qilgan. Sohibqiron qoʻshinida asosiy, bosh H. qatori oʻng qoʻl va soʻl qoʻlning ham H.i mavjud boʻlgan.
Hirot

Hirot — Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar, Herirud daryosidan sugʻoriladigan vohada joylashgan. Hirot viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 436,300 kishi (2012). Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Mamlakat gʻarbiy qismidagi muhim iqtisodiy markaz. Paxta tozalash, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan, qoʻlda turli matolar, gilam toʻqiladi. Qorakoʻl teri va boshqa qishloq xoʻjalik mahsulotlari bilan savdo qilinadi.

Shahar hokimi — Zana Vohid.

 Aholisi 
Hirot aholisi 2012-yilgi maʼlumotiga koʻra 436,300 kishini tashkil qildi. Shahar aholisining yarmidan ziyodini tojiklar tashkil qiladi. 85% tojiklar, 10% pushtunlar, 2% hazarlar, 2% o'zbeklar va 1% turkmanlar.

 Tarixi 
Shahar nomi miloddan avval ham maʼlum boʻlgan. Sosoniylar davrida yirik shaharga aylangan. 7-asrdan arablar qoʻl ostida. Bu davrda Hirot yanada rivojlandi. Somoniylar davrida esa Xurosonning asosiy shahri. 10-asr boshlarida G'uriylar davlati tarkibiga kirdi. 1020-yildan Hirotni Gʻaznaviylar noibi sulton Masʼud boshqargan. 1221-yilda shaharni Chingizxonning oʻgʻli Tuluy qoʻshinlari egallab, uni vayron qilgan. 1234-yilda shahar Oʻqtoyxon tomonidan qayta tiklangan. Moʻgʻullar bosqinchiligi davridagi vayronagarchiliklar natijasida karvon yoʻllari Oʻrta Osiyodan Hindiston va Xitoyga Hirot orqali oʻtgan. Kurtlar hukmronligi vaqtida shahar Xurosonning asosiy shahri sifatida tez oʻsdi. 1383-yildan Hirot Amir Temur davlati tarkibiga kirdi. Dastlab Mironshoh (1366—1408), keyinchalik Shohrux (1377-1447), Abu Saʼid (1424-69), Sulton Husayn Mirzo (1438 — 1506) va boshqa temuriylar davlatining poytaxti boʻlgan. Oʻsha davrda Hirot juda taraqqiy etgan. Oʻrta Sharqning yirik savdo, hunarmandchilik va madaniy markaziga aylangan. Hindiston, Xitoy va Yevropa bilan keng savdo va madaniy aloqalar olib borilgan. Hirot va uning atrofida yirik madrasa, masjid, koʻpriklar va boshqa jamoat binolari qurilgan. 16-asrdan Hirot Safaviylar davlati tarkibiga kiritildi. 1716-yilda mustaqil Hirot hokimligi tuzilgan. 1732-yilda shaharni Eron shohi — nodirshoh egallagan. 1747-yildan Durroniylar davlati tarkibida. 19-asr boshida yarim beklik markazi boʻlib qolgan. 1863-yildan Afgʻoniston davlati tarkibida.

 Taniqli shaxslari 
Hirotda Alisher Navoiy, Jomiy, Hofizi Abru, Mirxond, Behzod kabi olim va fuzalolar yashab, ijod qilganlar. Hirot — oʻrta asr miniatyura va amaliy bezak sanʼatining markaziThe earliest recorded date of a bishop in Herat is 424. http://www.nestorian.org/location_of_nestorian_bishops.html.

 Meʼmoriy yodgorliklari 
Meʼmoriy yodgorliklardan qalʼa (15-asr), Jome masjidi (13—14-asrlar), Musallo ansambli tarkibidagi Gavharshodbegim masjidi minoralari, Abdullo Ansoriy maqbarasi (15-asr) va boshqalar saqlangan.

 Yana qarang 
 Hirot miniatyura maktabi

 Galeriya 

 

Turkum:Afgʻoniston shaharlari
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Aleksandr asos solgan shaharlar
Hisoblash texnikasi

Hisoblash texnikasi - hisoblash jarayonlarini, axborotlarni toʻplash, saqlash va uzatish masalalarini hal qilishni mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish vositalari majmui; texnikannng hisoblash mashinalari va qurilmalarini ishlab chiqish, tayyorlash va ishlatish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. Vaqtni hisoblash, yer maydonlarining sathini aniqlash, savdo-sotiq hisoblari va boshqa yumushlar bilan bogʻliq masalalar qadimdan maʼlum. Hisoblashlarni mexanizatsiyalashtiruvchi dastlabki sodda qurilmalar — abak, xitoy choʻti va oddiy hisoblash masalalarini yechish qoidalari miloddan avvalgi vujudga kelgan. Neper shkalasi, logarifmik lineyka, B. Paskalning (Fransiya) arifmetik mashinalariga oʻxshash hisoblash qurilmalari 17-asrdayoqmaʼlum edi. 18— 19-asrlardagi sanoat inqilobi Hisoblash texnikasi rivojlanishiga turtki boʻldi. 1833-yilda ingliz olimi Ch. Bebbij arifmetik va xotira qurilmali dasturli boshqariladigan katta arifmometr — "analitik mashina" loyihasini ishlab chiqdi, lekin uning loyihasi 100 yil dan keyingina muhanlislar diqqatini oʻziga jalb qildi. 1944-yil AK, Sh da elektromagnit releda ishlaydigan "MARK-1" dasturli boshqariladigan raqamli hisoblash mashinasi (RHM) qurildi. 20-asr 40-yillarida dasturli boshqariladigan elektron RHMning yaratilishi Hisoblash texnikasi taraqqiyotida keskin burilish yasadi. Keyinchalik RHMning texnik parametrlari takomillashti-rilib borildi, ularning ishlash tezligi va xotira hajmi bir necha marta orttirildi. 1950-yilda Ukraina Fanlar akademiyasi akademik S. A. Lebedev rahbarligida birinchi elektron RHM "MESM" (kichik elektron hisoblash mashinasi) qurildi. 1953-yilda S.A.Lebedev rahbarligida Aniq mexanika va hisoblash texnikasi institutida "BESM" (tez ishlaydigan elektron hisoblash mashinasi) yaratildi. Elektron texnikasining rivojlanishi Hisoblash texnikasi ning tez takomilla-shishiga sabab boʻldi. Dastlabki EHM lari lampali boʻlgan, keyinchalik ular yarimoʻtkazgichlardan tayyorlana boshladi. Bunday EHMlarning bir necha avlodi yaratildi. Hozir asosan kompyuterlar ishlatiladi (qarang: Kiber-netika).

Axborotlarni qayta ishlash tizimlarida, kemalar, samolyotlar, kosmik obʼyektlar va boshqalarning koordinatlarini tez va aniq belgilashda, kutubxonalardagi jarayonlarni va bibliografik ishlarni mexanizatsiyalashda, bank, omonat kassalar va boshqa moliya muassasalarining ishlarni markazlashtirishda Hisoblash texnikasidan keng foydalaniladi.

Oʻzbekistonda Hisoblash texnikasiga doir ilmiy tadqiqot ishlari Kibernetika instituti, Oʻzbekiston milliy universiteti, Toshkent texnika universitetida olib boriladi.

 

 

Turkum:Axborot
Hisobot

Hisobot — korxonalar, tashkilotlar, kompaniyalar tomonidan oʻz faoliyati toʻgʻrisida davriy (oy, chorak, yil) va belgilangan shaklda tuziladigan, davlat, statistika va moliya organlariga taqdim etiladigan axborot, maʼlumotlar, hisobkitob hujjatlari elektron shaklda taqdim etiladi. Balans xisoboti, moliyaviy xisobot va statistik xisobotlar, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar faoliyatida muxim ahamiyatga ega. Balans H.i — kompaniya buxgalteriya xisobotining asosiy shakli boʻlib, muayyan sana uchun kapitalni shakllantirish i va kapi-tal qoʻyilmalar yoʻnalishini tavsiflaydi. Ikki tomonlama jadval shaklida tuziladi; uning chap qismi (aktiv)da kapital tarkibi va uning joylashtirilishi toʻgʻrisida maʼlumotlar, oʻng qismi (passiv)da kapi-tal i koʻrsatiladi. Aktivda asosiy va aylanma kapital koʻrsatkichlari, passivda oʻziniki boʻlgan va jalb etilgan kapital tuzilmasi va miqdorlari beriladi. Juda batafsil tuziladigan ichki balans kompaniya boshqaruvi tomonidan kompaniya faoliyatini rejalashtirish va boshqarish-da, filiallar ishini nazorat qilishda foydalaniladi. Tashqi balans tashqi xisobotning boshqa shakllari bilan birga kompaniya faoliyati toʻgʻrisida toʻliq va ochiq axborot hisoblanadi. Davlat soliq va yuqori rahbarlik organlariga, fond birjalariga taq-dim etiladi, aksiyadorlar oʻrtasida tarqatiladi, maxsus maʼlumotnomalarda eʼlon qilinadi. Tijorat-savdo sirini saqlash maqsadlarida kompaniyalar balansida rasman ruxsat etilgan modda (band)larni guruhlash va umumlashtirishdan keng foydalaniladi (qisqa balans). Kompaniyalarning moliyaviy Hisobot hisobot topshirishning majburiy shakli. Unga quyida-gilar kiradi: kompaniyaning umumiy balansi; foyda va koʻrilgan zarar toʻgʻrisida hisobot; pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisida hisobot va kompaniya rahbariyatining umumiy majlisda koʻrib chiqish va tasdiqlash uchun kom-paniya paychilari yoki aksiyadorlari eʼtiboriga havola etiladigan yillik dokladi.

Korxonalarning statistik hisoboti iqtisodiyotdagi ayrim boʻgʻinlarning ish koʻrsatkichlarini jamlash orqali tarmoqlar, mintaqalar va mamlakat iqtisodiy faoliyatining statistik koʻrsatkichlarini aniqlashga imkoniyat yaratadi.

Dildora Saidova.
Hisor

Hisor (arab. — oʻrab olmoq, chegaralamoq) — Oʻrta Osiyo xonliklarida qalʼa devori, devor bilan oʻralgan shahar, togʻli hududlardagi mudofaa istehkomi, tepalik.

 Yana qarang 

 Hisor (Tojikiston)