Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Changsha

Changsha — Xitoyning markaziy qismidagi shahar. Xunan provinsiyasining maʼmuriy markazi. 

 Tarixi 

Hozirgi shahar oʻrnidagi aholi yashaydigan manzil miloddan avvalgi 5-asrdan maʼlum.

 Aholisi 

Aholisi 6,1 million kishi (1999). 

 Transport 

Transport yoʻllari chorrahasi. Syanszyan daryosi boʻyidagi port. 

 Sanoat 

Rivojlangan qishloq xoʻjaligi rayonining (sholi va boshqalar) markazi. Yengil va oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Poʻlat, alyuminiy, stanoklar, elektr va sanoat jihozlari, vagonlar, oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Yirik sholi bozori. 

 Ma'muriy-hududiy bo'linishi 
Changsha shahar okrugi 6 ta tuman, 2 ta shahar uyezdi va 1 ta uyezddan iborat. Bular:
 Xarita Maqomi Nomi Iyroglifi Pinyin Aholisi Maydoni (km²)TumanFujun芙蓉区Fúróng qūTumanTyansin天心区Tiānxīn qūTumanYuelu岳麓区Yuèlù qūTumanKayfu开福区Kāifú qūTumanYuyxua雨花区Yǔhuā qūTumanVanchen望城区Wàngchéng qūShahar uyezdiLyuyan浏阳市Liúyáng shìShahar uyezdiNinsyan宁乡市Níngxiāng shì1 368 117 (Avgust 2012)2,906 UyezdChansha长沙县Chángshā xiàn

 Yana qarang 

 Xunan

 

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Chanqash

thumb|William-Adolphe Bouguereau (1886)

Chanqash, tashnalik – organizmda suv tanqisligi oldidan yuzaga keladigan fiziologik holat. Organizmning suvsiz qolish muddatiga, ter, siydik bilan suv yoʻqotishiga, yeyilgan ovqatdagi osh tuzi miqdoriga qarab, odam har xil darajada chanqaydi. Odam chanqaganda ogʻzi va tomogʻi quriydi. Bu holat ogʻiz va tomoqni suv bilan chayganda, miriqib suv ichganda butunlay yoʻqoladi. Chanqashning paydo boʻlishi organizmdagi suv tuz muvozanatini saqlashga qaratilgan. Chanqash natijasida organizmda jiddiy oʻzgarishlar roʻy berishi mumkin. Bu jarayonning kelib chiqishi markaziy nerv sistemasining turli qismlari (gipotalamus, retikulyar formatsiya, katta yarim sharlar poʻstlogʻi) dagi bir qancha nerv hujayralarining reflektor faoliyatiga bogʻliq.

Chanqash organizmda suv miqdorining kamayishiga boʻlgan normal reaksiyagina emas, balki ayrim kasalliklar (masalan, diabet, buyrak kasalliklari va hokazo) belgisi boʻlishi ham mumkin.

Bosh miya faoliyatining buzilishiga aloqador kasalliklarda kishi tashnalikni umuman sezmaydi. Juda kuchli chanqash yuqori temperatura (issiq iqlim va hokazo) sharoitida ishlovchi kishilarda kuzatiladi. Bunda yuz beruvchi kuchli terlash organizmning faqat suvni emas, balki tuzlarni ham yoʻqotishiga olib keladi. Natijada organizmning suvni ushlab qolish qobiliyati pasayadi, kishi koʻp terlaganidan tashnalik uni holdan toydirib qoʻyadi. Bunday oʻzgarishlarni maxsus suv ichish rejimi yordamida sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Changʻi

thumb
Changʻi — qorli joylar, botqoq yerlar va suv yuzida tayanch maydonini kengaytirib, siljishni osonlashtiruvchi moslama. Shim.dagi kabilalarda neolit davrida vujudga kelgan. Bir necha ming yillar davomida, asosan, yurish vositasi sifatida qoʻllangan, undan ovchilar, jangchilar foydalanganlar. Keyinchalik Ch. sport va jismoniy tarbiyada keng qoʻllana boshlandi. Hozirgi changʻilarning odimlovchi va sirgʻaluvchi mavjud. Odimlovchi Ch.lar vazifasiga koʻra, qor va botqoqlikda yuruvchi Ch.ga boʻlinadi. Sirgʻaluvchi Ch.lar sport Ch.si, turistlar Ch.si, ovchilar Ch.si, maxsus Ch. (mac, samolyotlar Ch.si), suv Ch.si va boshqalarga boʻlinadi (yana qarang Changʻi sporti).
Changʻi sporti

thumb

Changʻi sporti — qishki sport turi. Unga changʻi poygasi, tramplindan sakrash, ikki kurash (poyga va sakrash), togʻ changʻi sporti va biatlon kiradi. Changʻi sporti Norvegiyada sport turi sifatida shakllandi. 1767-yilda shu mamlakatda harbiy xizmatchilar oʻrtasida ilk musobaqa oʻtkazildi, 1843-yildan esa ommaviy musobaqalar tashkil qilina boshladi. Keyinroq changʻi sporti Yevropaning boshqa davlatlarida ham ommalashdi. 1910-yilda Xalqaro changʻi sporti komissiyasi tuzildi va changʻi sportining qoidalari tasdiqlandi. Bu komissiya 1924-yilda Xalqaro Changʻi sporti federatsiyasi (FlS)ra aylantirildi. Hozirgi kunda bu federatsiyaga 100 dan ziyod davlat (Oʻzbekiston 1993-yildan) aʼzo (2004). Changʻi sporti 1924-yildan olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi, 1925-yildan (1937-yildan ikki yilda bir marta) jahon chempionati oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda XX-asrning 70-yillaridan boshlab Changʻi sportining, asosan, togʻ sporti turini rivojlantirishga kirishildi. Respublikada 300 dan ziyod kishi Changʻi sporti bilan shugullanadi. 2 ta changʻi sportiga ixtisoslashgan sport maktabida 17 murabbiy 196 nafar bolalaroʻsmirlarga changʻi sportidan saboq berishadi (2004). Aka-singil Komil va Elmira Oʻrinboyevalar, Vladimir Yunusov kabi yetakchi changʻichilar nufuzli musobaqalarning ishtirokchilaridir.
 

 

Turkum:Changʻi sporti
Chapek Karel

right|thumb
CHAPEK (Sarek) Karel (1890.9.1, MaleSvatonevitse — 1938.25.12, Praga) — chex yozuvchisi. Praga universitetining falsafa ftini tugatgan (1915). 1921 — 22 yillarda Praga teatrida rejissyor, keyinchalik butunlay yozuvchilik va jurnalistika bilan shugʻullangan. „Krakonot bogʻi“ (1918) hamda „Shuʼlavor tubsizliklar“ (1916) toʻplamlariga kirgan dastlabki hikoyalarini akasi Iosif Chapek (18871945) bilan hamkorlikda yozgan. „Chormixga tortish“ (1917) va „Gʻamgin hikoyalar“ (1921) toʻplamlaridan joy olgan hikoyalarida urush yillarining sertashvish muhiti, kishilararo munosabatlardagi zidsiyatli manzaralar aks ettirilgan. „Kdroqchi“ lirik komediyasi (1920) da oʻzi eʼtiqod qoʻygan „har kim oʻzicha haq“ falsafasini badiiy yoritishga harakat qilgan.

CH. nomini, asosan, ijtimoiyfantastik mazmundagi asarlari dunyoga yoygan. Temirtan (robot; „robot“ soʻzini Ch. oʻylab topgan)lar qoʻzgʻolonidan hikoya qiluvchi „R. V. R.“ (1920), „Mikropulosning quroli“ (1922) dramalari, „Absolyut fabrikasi“ (1922) va „Krakatit“ (1924) romanlarida yuksak insonparvarlik borasidagi oʻymushohadalarini bayon etgan. „Adamsavdogar“ pyesasi (1927; akasi bilan hamkorlikda), „Choʻntakdagi hikoyalar“, „Boshqa choʻntakdagi hikoyalar“ (1929) oʻtmishdagi adabiy va diniy syujetlar asosida yozilgan. „Apokriflar“da ana shu holat seziladi. „Gordubal“, „Meter“, „Oddiy hayot“ (1933—34) romanlarini qamrab olgan trilogiyasi noinsoniy urfodatlar, fashizm reaksiyasiga qarshi kurash gʻoyalari bilan yoʻgʻrilgan. „Salamandrlar bilan jang“ (1916) romani Ch. ijodining choʻqqisi hisoblanadi. Unda umuminsoniy qadriyatlar fashizmning irqiy nazariyasi va siyosatiga, gʻayriinsoniy munosabatlarga qaramaqarshi qoʻyilgan. Ayni shu gʻoyalar „Oq kasallik“ (1937), „Qutqaruvchi“ (1937), „Ona“ (1938) kabi qissa va dramalarida ham davom ettirilgan.

CH. hozirgi zamon ijtimoiy fantastikasiga samarali taʼsir koʻrsatgan, uning badiiy olamini boyitgan.

 
 Sochineniya, t. 1—5, M., 1958—59. == Adabiyot ==
 Nikolskiy SV., Karel Chapek — fantast va satirik, M., 1973.
Sergey Chapligin

Sergey Alekseyevich Chapligin 1869.24. (5.4), Ryazan gubernyasi, Ranenberg shahri, hozirgi Lipetsk viloyati, Chapligin shahri — 1942.8. 10, Novosibirsk — mexanika sohasidagi rus olimi, gidrodinamika asoschilaridan biri, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1929), Mehnat Qahramoni (1941). N.Ye. Jukovskiyning shogirdi va safdoshi. Moskva universitetini tugatgan (1890). Markaziy aerodinamika institutida ishlagan (1918-yildan). Ilmiy ishlari asosan nazariy mexanika muammolariga doir. Qattiq jismlarning suyuqlikdagi harakat qonunlarini oʻrgangan, tezligi tovush tezligidan kichik boʻlgan gaz oqimini tekshirish usulini ishlab chiqib, gaz dinamikasiga asos solgan. Chapligin samolyot qanoti atrofida havo sirkulyatsiyasi tezligini aniqlash haqidagi postulatni (Chapligin — Jukovskiy postulatini) birinchi marta aniq bayon qilgan. Chapligin aviatsiya va aeromexanikaga doir murakkab masalalarning yechimini bergan."Alekseyevich Chapligin Sergey" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1869-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1942-yilda vafot etganlar
Turkum:8-oktabrda vafot etganlar
Chapqirgʻoq Qorasuv kanali

thumb|left|230px|Chapqirgʻoq Qorasuv kanali (Yuqorichirchiq gidrouzelida)
Chapqirgʻoq Qorasuv kanali — Chirchiq daryosining chap sohilidan chiqarilgan kanal (daryo) (Toshkent viloyati). Yuqori Chirchiq gidrouzelidan boshlanib, Shamalak gidrouzeligacha davom etadi. Uzunligi 87 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 180 m³/s. Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq, Oʻrta Chirchiq, Oqqoʻrgʻon tumanlarida 165 ming ga yerni sugʻoradi. Kanalga koʻpgina soy suvlari kelib qoʻshiladi. Eng yiriklari: Juzuruqsoy, Parkentsoy, Samsaraksoy, Qizilsoy. Qorasuv kanali qadimgi kanallardan biri. Bir necha toʻgʻonli suv olish inshootlari bor. Ularning birinchisi — Nayman toʻgʻoni (kanalning 59 km da). 1926-yilda qurilgan boʻlib, RK7, RK71, Olgʻabos kanallariga suv beradi. 1930—1932- yillarda 74 km da Xontoʻgʻon suv olish inshooti qurildi. Inshoot toʻgʻon va Morgunenkov nomidagi RK8, RK9 kanallariga suv beradigan taqsimlagichlardan iborat. 1960—70-yillarda kanalning 3, 13, 36 va 56 km larida yana 4 suv olish uzellari qurildi. 68 km da kanalga Tuyaboʻgʻiz suv omborits&n kanal orqali suv olinadi. Chapqirgʻoq Qorasuv kanalining 36 km da I. A. Polvonov nomli Toshkent kanali boshlanadi"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Ohangaron irmoqlari
Turkum:Toshkent viloyati kanallari
Turkum:Oʻrta Chirchiq tumani daryolari
Turkum:Yuqori Chirchiq tumani daryolari
Turkum:Quyi Chirchiq tumani daryolari
Turkum:Oqqoʻrgʻon tumani daryolari
Turkum:Chirchiq tarmogʻi‎
Charoit

thumb|right|Charoit
Charoit (Sharqiy Sibirdagi Chara daryosi nomidan) — zanjirli silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral. Tarkibida suv va ftor boʻlgan K, Na, Ca, Va, Mp ning murakkab silikati. Kimyoviy tarkibi aniklanmagan. Gʻarbiy Sibirning Murun ishqorli massivida 1977-yilda topilgan. taxminan monoklin singoniyada kristallanadi. Yaxlit tolali va ingichka ninali, popuksimon nurlar koʻrinishidagi agregatlar. Strukturasi aniq emas. Pushti va och binafsha rangli oʻta kam uchraydigan mineral. Qattiqdigi 5,5, zichligi 2,52,6 g/sm3. Gidrotermal metasomatik (fenitlar hisobiga) genezisga ega. Ch. tarkibli jinslarning chiroyli zargarlik, bezak va kolleksiya toshlari sifatida Charoitdan yasalgan vaza, foydalaniladi. Moskvadagi "Samotsvet" Ayniqsa, binafsha rangli, ipaksimon yaltiraydigan juda qadrlanadi. Ch.ning dunyo boʻyicha yagona koni Sharqiy Sibirdagi Sirenli tosh konidir.

 

Turkum:Bezak toshlari
Charos

thumb|250px
Charos — erta oʻrtapishar mahalliy, xoʻraki uzum navi. O‘rta Osiyoda keng tarqalgan. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli o‘sadi. Bargi yirik, toʻgarak, oʻrtacha va kam kertikli, usti toʻq, orqasi och yashil, tuksiz. Guli funksional urgochi. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, zich, 300—400 gr. Gʻujumi yirik, dumaloq, tuxumsimon, koʻkimtir-qora, seret, shirin, pusti qalin. Tarkibida qand miqdori 21-23%, nordonligi 5,5-8%, iyul-avgust oylarida pishadi. Hosildorligi 80-100 s/ga. Asosan, yangiligida yeyiladi. Ragʻaga chidamsiz. Toshkent, Fargʻona, Andijon va Namangan viloyatlarida ekiladi. Charos uzum navi.

Charos, shuningdek, oʻzbek va fors xalqlariga oid qizlarning ismi hamdir. U "osmom kabi yorqin" , " porloq yulduz" kabi maʼnolarga ega.

Turkum:Uzum navlari
Charx

Charx — 1) qoʻlda ip yigirishda foydalaniladigan qadimgi asbob. Unda, asosan, paxta, jun va boshqa tolalar yigiriladi. Koʻrinishi dasta bilan aylantiriladigan gʻildirak (baraban) shaklida boʻladi. Oʻrta Osiyoda paxta ekib, ip yigirish milod boshidayoq maʼlum boʻlgan. Paxta va jun tolasidan ip yigirish uchun oldin urchuq, keyin uni takomillashtirib, Charx yasalgan. XVIII-asrda mashinada ip yigirishga oʻtilgach, Charxga ehtiyoj kamaygan, lekin ayrim chekka joylarda undan hali ham foydalaniladi (qarang Yigirish); 2) qaychi, pichoq, tesha, ketmon, oʻroq va boshqa kesuvchi asboblarni oʻtkirlash (charxlash) uchun ishlatiladigan asbob. Dastaki va elektr Charxlar bor. Dastaki Charx doirasini charxchi oyoqsa tepkiga bosib aylantiradi. Hunarmandlar (mac, degrezlar, misgarlar, kulollar) chuyan buyumlar qolipi yasaladigan, mis va sopol buyumlar sirti silliqlanadigan asboblarni ham Ch. deb atashadi; 3) ayrim asboblar va qurilmalarning aylanadigan qismi. Masalan, charxlash stanogintlpt abraziv (jilvir) doirasi Charx hisoblanadi.

Charx-arqoq naychalarini o‘rash uchun foydalaniladi, yigiruv dastgohi.Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasiTexnologik jarayonlarni loyihalash

 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

 

Turkum:Toʻqimachilik sanoati
Turkum:Tekstil
Charx ilonlar

Charx ilonlar, efalar  – qora ilonlar oilasiga mansub ilonlar urugʻi. Uzunligi 80 sm gacha. Kulrang yoki qoʻngʻir tusli tanasida oqish ilon izi hoshiyasi bor. Tanasining 2 yonidagi tangachalari kirrasida tishchalari boʻladi. Charx ilonlar tanasini halqa qilib oʻraganida tangachalar ishqalanishi natijasida charx toshi aylanishiga oʻxshash tovush chiqadi. 3 turi, jumladan, qum charx iloni va chipor charx iloni Shimoliy Afrika, Janubiy, Janubiy-Gʻarbiy Osiyo va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda qum charx iloni Buxoro, Surxondaryo viloyatlari hamda Qizilqum choʻlida uchraydi. Shomda va tunda faol hayot kechiradi. Mayda umurtqalilar, yosh charx ilonlar, asosan, hasharotlar va oʻrgimchaksimonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi. Urgʻochisi 3 tadan 18 tagacha bola tugʻadi. Zaxarli hisoblanadi va chaqishi oʻlimga olib kelishi mumkin. Zaxaridan immun zardob tayyorlashda va ilmiy tadqiqot ishlarida foydalaniladi.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Charxin

Charxin — Samarqand viloyati Pastdargʻom tumanidagi shaharcha. Samarkand shahridan 15km uzoqlikda, tuman markazi (Juma shahri)dan 16km masofada. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Ulugʻbek. Aholisi 18,3 ming kishi (2015). Eski Angor kanalidan suv oladi. Charxinda paxta tozalash, teri saralash zavodlari, 2 kasbhunar kolleji, umumiy taʼlim maktabi, 3 kutubxona, madaniyat uyi, aholiga xizmat koʻrsatish, tikuvchilik, poyabzal, avtomobil va mebel taʼmirlash ustaxonalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Kasalxona, poliklinika, 2 dorixona bor."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Pastdargʻom tumani
Turkum:Samarqand viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Charxlash stanogi

Charxlash stanogi - kesuvchi asboblarni abraziv (jilvir) olmos doiralar bilan charxlaydigan silliklash guruxiga kiruvchi stanok. Keskichlar, parmalar, koʻp keskichli kesish asboblari, frezalar, zenkerlar, razvyortkalar, disk arralar, metchiklar va boshqalarni charxlaydigan maxsus Charxlash stanogi keng tarqalgan. Pichoq charxlovchi ustalar foydalanadigan Charxlash stanogining elektr dvigatel yordamida ishlaydigan yoki charxchining oʻzi oyogʻi bilan harakatlantiradigan bor. Bundan tashqari, abraziv doirasiz charxlaydigan anodmexanik, elekgruchqunli va ultratovushli Charxlash stanogi ham ishlatiladi. Charxlash buriluvchi stol yoki keskichni kerakli burchakka burishga imkon beradigan moslama yordamida bajariladi. Lentali yoki diskli arralarni charxlash uchun avtomat usulda ishlaydigan Charxlash stanogidan foydalaniladi. Roʻzgorda dastaki Charxlash stanogidan foydalaniladi.
Chatqol

Chatqol — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati va Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent viloyatidagi daryo. Chorvoq suv ombori qurilgunga qadar Chirchiqning yirik irmogʻi boʻlgan. Uzunligi 217 km, havzasining maydoni 7110 km². Talas Olatovining jan.garbiy yon bagʻridan Qoraqulja nomi bilan boshlanadi. Qoraqasmoq irmogʻi qoʻshilgach, Ch. nomini oladi. Chorvoq suv omboriga quyiladi. Boshlanish qismida Ch. chuqur va tor darada oqadi; Qorataka irmogʻi quyilgan joydan boshlab daryo vodiysi keskin kengayadi. Quyi qismida Ch. bir necha terrasalari boʻlgan keng vodiyda chuqur oʻzanda oqadi.

CH. vodiysining yon bagʻirlari koʻp joylarda tik va baland togʻ yon bagʻirlaridan iborat, kalta irmoklar, jarliklar bilan parchalangan. Vodiysi keng joylarda yon bagʻirlari yotiqroq, balandligi 8– 40 m boʻlgan terrasalar hosil qilgan. Eni 200–300 m li qayirlarda daryo oʻzani bir necha mayda tarmoqlarga ajralib ketadi. Daryo havzasi baland togʻlarda joylashgan (oʻrtacha balandligi 2605 m). Umumiy maydoni 51 km² boʻlgan 119 kichik muzlik bor. Daryo qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Ch.ning oʻrtacha yillik suv sarfi Ters daryosining quyilish joyida 67 m³/sek., Nazaytoʻqay qishlogʻi yonida 85 m³/sek., suv omboriga quyilish yerida 126 m³/sek., 1932—74 yillardagi kuzatish maʼlumotlariga koʻra, daryoning quyilish kismida eng koʻp suv sarfi 920 m³/sek., eng kam suv sarfi esa 7,0 m³/sek. boʻlgan. Ch. daryosida mart oyidan suv koʻpayadi, yanvar — fevralda kamayadi. Oʻrta hisobda yillik suv miqdorining 55% mart— iyunda, 30% iyul—sentabrda va 15% oktabr—fevral oylarida oqib oʻtadi. Daryo suvi uncha loyqa emas (oʻrta hisobda 460 g/m3). Daryo suvi tez oqqanligidan muzlamaydi. Lekin, shovush oqishi va qirgʻoq muzlashi mumkin. Ch. suvidan ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Turkum:Boʻstonliq tumani daryolari
Chatqol biosfera qoʻriqxonasi

thumb|250px|Chatqol biosfera qoʻriqxonasi. Boshqizilsoy daryosi
Chatqol biosfera qoʻriqxonasi — Toshkent viloyatining Parkent tumani togʻli hududida, Chatqol togʻ tizmalarining janubi-gʻarbida joylashgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1990-yil 21-iyundagi qarori bilan Chatqol qoʻriqxonasi (1947) negizida Ugom-Chatqol davlat tabiat milliy bogʻi tashkil etilishi munosabati bilan uning janubiy qismida alohida qoʻriqlanadigan hudud tarzida ajratilgan. Toshkent viloyati tabiatini muhofaza qilish boshqarmasiga qaraydi. Gʻarbiy Tyanshanning ulkan va noyob oʻsimliklari, hayvonot va qushlarini oʻrganish, saqlab qolish va koʻpaytirish maqsadlarida ish olib boradi. Umumiy maydoni 9900 ga. Qoʻriqxona hududi sharqda deyarli Namangan viloyati, janubi-gʻarbda Ohangaron tumani togʻli hududlariga yaqin boradi. Relyefi har xil balandliklar (1100–4000 m), qoyali choʻqqilar va tik qiyaliklar bilan tavsiflanadi. 1000–1500 m balandlikda lyossimon tuproqlar, undan yuqorida togʻ oʻrmon va oʻtloqi tuproqlarning turli shakllari rivojlangan. Iqlimi kontinental, yanvar oyining oʻrtacha harorati –7°C, iyul oyiniki 23–25°C, yillik yogʻin miqdori 700-800 mm. Qoʻrikxona hududidagi asosiy suv havzalari Boshqizilsoy, Shovvasoy va ularning irmoklari. Qoʻriqxonada oʻsimliklarning 1300 ga yaqin turi, shu jumladan, dorivor oʻsimliklardan jenshen, togʻ yon bagʻirlarida 40 dan ortiq daraxt va buta oʻsadi. Asosiy daraxtlari tol, terak, qora archa, savur archa, yongʻoq, pista, qayin, zirk, chetan, doʻlana, yovvoyi olma, togʻolcha va boshqa Hayvonot dunyosida 30 dan ortiq sut emizuvchilar turi, shu jumladan, togʻ qoploni, qoʻngʻir ayiq, togʻ echkisi, yelik, tulki, boʻrsiq, qobon (yovvoyi choʻchqa) va boshqa, qushlarning 140 dan ortiq turi – bedana, qirgʻiy, qora laylak, kaklik, qumri va boshqa (qushlardan qora laylak, qirgʻiy uya qurib bola ochadi), umurtqasizlarning 19 turi uchraydi. Gʻarbiy Tyanshan uchun noyob boʻlgan oʻsimliklarning 33 turi, hayvonlarning 3 turi, qushlarning 4 turi Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Qoʻriqxona oʻsimliklar soni tiklanib, hayvon va qushlar soni koʻpaymoqda. Qoʻriqxona Maydontol maydonining baland togʻ qoyalarida togʻ echkisi va kiyiklar tasviri tushirilgan petrogliflar (Teraklisoy petrogliflari) topilgan (1965)"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Suratlari 

 Yana qarang 

 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

 

 
 goTrip – Chotqol davlat biosfera qoʻriqxonasi 

Turkum:Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Turkum:Parkent tumani
Nicolae Ceaușescu

Nicolae Ceaușescu (1918.26.1, Olt uyezdi, Skornicheshti qishlogʻi — 1989. 22.12, Buxarest) — Ruminiyada diktatorlik rejimi oʻrnatgan hukmdor. 1955 yildan Ruminiya kompartiyasi rahbariyatida (1965 yildan esa bosh kotibi). Davlat kengashi raisi boʻlgan (1967—74). Ruminiya prezidenti (1974—89). Xalq qoʻzgʻoloni natijasida hokimiyatdan agʻdarilib, otib tashlangan.
Anggun

Anggun Cipta Sasmi (29-Aprel, 1974), taxallusi — Anggun, Indoneziya xonanda, aktrisa va kiyimlar dizayneridir. Hozirda u Fransiyada yashaydi. Uning musiqasi odamni oʻziga jalb qiladi va ilhomlantiradi. Anggun nafaqat muxlislarni seza oluvchi iqtidorli musiqachi, balki konsert davomida har xil obrazlarni yarata oluvchi aktyor hamdir. Unga qarab diling yayraydi.

 Shaxsiy hayoti 
2010-yilda Cyril Montanaga turmushga chiqqan, lekin ular 5 yillik nikohdan keyin 2015-yilda ajralishgan. Bir qizi bor.

 
 Rasmiy sayti 
 Anggun YouTube sahifasi
 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:LGBT huquqlari faollari
Chaqar masjidi

Chaqar masjidi — Margʻilondagi meʼmoriy yodgorlik (1911); xonaqoh, ayvon va xoʻjalik binolaridan iborat boʻlgan. Bizgacha binoning ayvon qismi saqlangan. Ayvonning uch tomoni yopiq, shifti toʻsinlar yordamida toʻgʻri toʻrtburchaklarga boʻlinib, ularning har biriga gullar solingan guldonlar ishlangan, rangbarang naqshlar bilan serhasham bezatilgan.

Chaqar „xizmatkor, kambag‘al, yo‘qsil“ degan maʼnoni bildiradi. Qadimda kambag‘allar yashaydigan joylar shunday deb atalgan. „Chaqar“ so‘zi toponim sifatida raspublikamizning ko‘pgina joylarida uchraydi. Jumladan Samarqand viloyatining Narpay tumanida, Qoraqalpogʻistondagi Amudaryo tumani hududlarida „Chaqar“ nomli qishloqlar bor. Toshkent shahrida bir mahalla „Chaqar“, deb ataladi.

„Chaqar“ masjidi — XX asr boshida Marg‘ilonning yirik sarmoyadorlaridan biri Sayyid Ahmadxonxo‘janing kuyovi Sayyid Jalolxon to‘ra tomonidan eski nuragan masjid o‘rniga qurilgan. Hajmi jihatidan uncha katta emas, nomutanosib ko‘rinishga ega.

Binoning faqat ayvon qismi saqlanib qolgan. O‘z vaqtida bu qism sharqqa qaragan uch tomoni yopiq, to‘sinli va ustunli ayvonning bir qismi bo‘lgan. Qishki xona va xo‘jalik binolari buzilib ketgan.

Shiftlarning eng yuqori qismining o‘rta oralig‘iga „hovuz“ yasalib, girih uslubida naqsh solingan. Masjid shiftlariga ko‘k, yashil va pushti tusdagi yozuvlar bilan bezak berilgan. Ayvonning baland jimjima karniziga qizil gulli sebargalar tasviri tushirilgan.

To‘sinlardan birida bino qurilgan sana hijriy 1329-yil (1911-yil) va xo‘jandlik meʼmorlar To‘xtabek va Mirbobo hoji ismlari qayd qilingan.
Shiftlarg ishlatilgan bo‘yoq va bezak kompozitsiyalarining uyg‘unlashgan holati Farg‘ona xalq ustalari amaliy sanʼatining ajoyib namunasidir.

Hozirda ushbu inshootda „Sayyid Jalolxon to‘ra“ rasmiy masjidi faoliyat ko‘rsatmoqda.
„Chaqar“ Said Jalolxon toʻra masjidi Fargʻona viloyati Margʻilon shahar Oxunboboyev MFY hududidagi Abdug‘ofurov nomli ko‘chasi 37-uyda joylashgan. Jome masjidi sifatida faoliyat olib olib bormoqda. Masjid imom xatibi — Yunusxon Mamarasulov (2023-yil iyun holatiga koʻra).

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Fargʻona viloyati masjidlari
Chaqilikalon

Chaqilkalon — Zarafshon tizmasining gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi. Sharqda Zarafshon daryosining chap irmogʻi (Magʻiyondaryo)dan boshlanib, gʻarbga Taxtaqoracha dovonigacha taxminan 70–75 km ga choʻzilgan. Eni 15–20 km. Balandligi 2000–2500 m. Eng baland joyi uning sharqiy qismida (2936 m), gʻarbida esa 2388 m dan oshmaydi. Ch. assimetrik tuzilishga ega. Shimoliy yon bagri tik, qoyali. Suvayirgʻich qismida platosimon yuzalar uchraydi. Gʻarbiy chekkasining suvayirgʻich qismida Qirqgogʻ platosi mavjud. Ch. gersin burmalanishi davrida shakllangan. Mezozoyda koʻtarilgan togʻlar yemirilgan. Hozirgi koʻrinishi yangi tekgonik harakatlar natijasida vujudga kelgan. Tektonik jihatdan antiklinoriy struktura. Tizma, asosan, silur va devon davri choʻkindi togʻ jinslari (ohaktosh va dolomitlar)dan tashkil topgan. Ch. iklimi qurgʻoqchil. Yozi ancha iliq, qishi sovuq. Oʻrtacha yillik temperatura 12,0°— 12,3°. Yillik yogʻin 800 mm (Omonqoʻtonda), togʻ yon bagʻirlarida 550 mm dan oshmaydi. Ch.dan boshlanadigan daryolar (Qorasuv, Urgutsoy, Kamongaron, Omonqoʻtonsoy va boshqalar) Zarafshon va Qashqadaryo daryolari havzasiga mansub.

CH. tizmasi hududida, asosan, jigarrang tuproqlar tarqalgan, togʻ oldi qismlarida boʻz tuproqlar uchraydi. Tizma hududi adir va togʻ oʻsimliklari mintaqasiga kiradi. Mezokserofil va efemer oʻsimliklar oʻsadi. Tizmaning shimoliy yon bagʻrida yongʻoq, yovvoyi olcha va boshqa daraxtlardan tashkil topgan oʻrmonlar mavjud. Ch.da koʻplab karst relyef shakllari (karrlar, karst voronkalari, botiqlari, quduqlar, shaxtalar, gʻorlar) vujudga kelgan. Ch.ning Qirqtogʻ platosida Kiyev tri bor.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Chaqiq jinslar

Chaqiq jinslar - choʻkindi togʻ jinslari; turli togʻ jinslari (magmatik, metamorfik yoki choʻkindi togʻ jinslari) hamda minerallar (kvars, dala shpatlari, slyudalar, baʼzan glaukonit, vulkan shishasi va boshqalar) boʻlaklari, parchalaridan tashkil topgan. Chaqiq jinslarning sementlashgan, sementlashmagan va gʻovak mavjud. Sementlashgan Chaqiq jinslarda karbonatlar (kaltsit, dolomit), kremniy oksidlari (opal, xalsedon, kvars), temir oksidlari (limonit, gyotit va boshqalar), gilli minerallar va boshqa bogʻlovchi material vazifasini oʻtaydi. Chaqiq jinslarda koʻpincha organik qoldiqlar, mollyuska chigʻanoqlari, daraxtlarning tana va shoxlari va boshqa boʻladi. Chaqiq jinslar, asosan, strukturali belgi — jins boʻlaklari, parchalari, zarralar oʻlchamiga koʻra tasniflanadi: yirik chaqilgan jinslar yoki psefitlar, zarralarining oʻlchami 1 mm dan ortiq (sementlashmagan jinslar: palaxsa, gʻoʻlatosh, chagʻir toshlar, mayda va yirik shagʻallar; sementlashgan jinslar — konglomerat, brekchiya, gravelit va boshqalar); qum jinslar yoki psammitlar, zarrachalarining oʻlchami 1—0,05 mm (qum va qumtoshlar); changsimon jinslar yoki alevritlar, zarrachalarining oʻlchami 0,05—0,005 mm (alevritlar va alevrolitlar); gilli jinslar yoki pelitlar zarralarining oʻlchami 0,005 mm dan kam (gillar, argillitlar va boshqalar) boʻlgan jinslarga ajratiladi. Chaqiq jinslarga vulkan jinslari ham kiradi. Oltin, platina, qimmatbaho toshlar sochmalari, qalay, volfram minerallari, kamyob va radioaktiv elementlar dare va dengiz kumlarida uchraydi. Chaqiq jinslardan qurilish materiali sifatida, qumdan — shisha va metallurgiya sanoatida foydalaniladi.

 

*Chaqiq jinslar
Chaqmoq

thumb
thumb
Chaqmoq — atmosferada yuz beradigan uchqunli elektr razryadi. Bulutlar bilan bulutlar orasida yoki bulutlar bilan yer orasida hosil bo‘ladi. Chaqmoq hosil qiluvchi momaqaldiroq bulutining elektr zaryadlari 10—100 Kl bo‘lib, unga sabab elektr zaryadlarining birbiriga taʼsirlashuvidir. Chaqmoq chaqqanda atrof bir zum yorishib ketadi. Uzunligi bir necha km, diametri bir necha o‘n sm, davomiyligi sekundning o‘nlarcha ulushiga teng, tok kuchi 100 kA gacha bo‘lishi mumkin. Bunday chizikli chaqmoq bilan birga baʼzan sharsimon chaqmoq ham chaqadi. Chaqmoq, asosan, bahor va yoz fasllarida kuzatiladi. Momaqaldiroq bilan birga yuz beradi.

 Yana qarang 

 Yashin

 

Turkum:Meteorologiya
Chaqnovchi yulduzlar

Chaqnovchi yulduzlar - ravshan ligi qisqa vaqt ichida ming va hatto million marta ortib, astasekin eski holiga qaytuvchi yulduzlar. Moʻʼtadil holatida Chaqnovchi yulduzlar ancha xira boʻlib, koʻzga uncha koʻrinmaydi. Ular chaqnaganda yulduz portlab, moddasi katta (sekundiga bir necha yuz km dan minglab km gacha) tezlikda tarqaladi va atrofida juda katta oʻlchamli tumanlik hosil boʻladi. Chaqnovchi yulduzlar yangi va oʻta yangi yudduzlar deb ham ataladi.

 

Turkum:Astronomiya
Chagʻillitepa

Chagʻillitepa – neolit davri makoni (mil. av. 5ming yillik). Joytun madaniyatiga oid yodgorliklardan biri. Turkmanistonning jan.da Kopetdogʻ tof oldi tekisligidagi Meana va Chaacha qishlokdari oraligʻida. 1962— 1963 yillarda tekshirilgan. Chagʻillitepa uchta madaniy qatlamdan iborat, yuqori qatlamda arxeologik materiallar sakdanib qolmagan. Oʻrta va quyi qatlamlarni qazish vaqtida bir xonali uylar va xoʻjalik xonalari ochilgan. Xonalardan rangli sopol idishlar, tosh qurollar (pichoq, qirgʻich, oʻroq va boshqalar) topilgan. Chagʻillitepa aholisi dehqonchilik, chorvachilik va ovchilik bilan shugʻullangan.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Chagʻon

Chagʻon – VIII asr boshlarida Xorazmda hukmronlik qilgan xorazmshoh. Poytaxt Fir (Fil) shahri (qarang Kot)sa. xorazmshohning saroyi joylashgan. da aytilishicha, xorazmshoh chagʻon oʻziga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan xalqqa boshchilik qilgan ukasi Hurzod (Xoʻrzod) ga qarshi kurashish uchun Xorazmga bostirib kirgan arablar lashkarboshisi Qutayba ibn Muslimdan harbiy yordam soʻraydi va oʻz shaharlarining oltin kalitlarini unga yuboradi (711-yil). Hurzod bu paytda oʻz tarafdorlari bilan Mizdahqonda turgan. Xorazmni bosib olishga 2 yilcha tayyorgarlik koʻrgan Qutayba bu ixtilofdan unumli foydalanib, Ibn alAsirning yozishicha, 712-yilda oʻz koʻshini bilan Fir shahriga bostirib kirgan. Qutaybaga qarshi Hurzod qoʻshini mardlik bilan kurashgan. Biroq Hurzod jangda asir olinib oʻldirilgan. Xorazmshoh chagʻon Hurzod tarafdorlari va oʻziga qarshi chiqayotgan Hamjir hokimlariga qarshi kurash olib borish uchun yana Qutaybadan yordam soʻraydi. Xorazmshoh chagʻon oqibatda arablar hukmronligini tan olib, ularga xiroj toʻlashga majbur boʻladi. Xullas, chagʻon hukmronligi davrida Xorazm oʻz mustaqilligini yoʻqotgan. Xorazmshoh chagʻonning qoʻshinlari arablarning Samarqand va boshqa shaharlar ustiga qilgan yurishlarida bir necha marta ishtirok etganlar. Qutayba Xorazmni tark etgach, vatanparvarlar chagʻonni xoinlikda ayblashgan. Sarosimada qolgan chagʻon – turklar, soʻngra Qutayba huzuriga qochib borgan.

 Adabiyot 
 Istoriya Xorezma, T., 1976.
Pafnutiy Chebishyov

Pafnutiy Lvovich Chebishyov 1821.14(26).5, Kaluga gubernyasi, Okatovo qishlogʻi — 1894.26.11(8.12), Peterburg — rus matematigi va mexanigi, ehtimollar nazariyasi rus maktabining asoschilaridan biri. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1856). Moskva universitetini tugatgan (1841), professor (1850). Ilmiy ishlari ehtimollar nazariyasi, sonlar nazariyasi, matematik analiz, mexanizmlar nazariyasiga oid. Ch. tasodifiy miqdor tushunchasini ehtimollar nazariyasiga tatbiq qilgan; ehtimollar nazariyasining limit teoremalarini isbotlashning yangi usuli — momentlar usulini yaratdi; katta sonlar qonunini umumiy holda isbotladi. Sonlar nazariyasida tub sonlar taqsimotining asimptotik qonuni va boshqalarni umumiy shakdda isbotladi. Ortogonal koʻphadlar, funksiyalarni eng yaxshi yakinlashtirish muammolari bilan shugʻullandi. Differensial binomni elementar funksiyalarda integrallash shartlarini topdi. Ch.ning kup (asosan, mexanizmlar nazariyasi sohasidagi) kashfiyotlari amaliy tadqiqotlar rivojiga sabab boʻldi.

 

Turkum:Matematiklar
Turkum:Mexaniklar
Turkum:1821-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-mayda tugʻilganlar
Turkum:1894-yilda vafot etganlar
Turkum:26-noyabrda vafot etganlar
Cheboksari

Cheboksari (chuvashcha — Shupashkar) — Rossiya Federatsiyasi Chuvashiya Respublikasidagi shahar, respublika poytaxti (1925-yildan). Volga daryosining oʻng sohilida, Cheboksar daryosining Volgaga kuyilish joyida. Cheboksari stansiyasi, avtomobil yoʻllari chorrahasi, aeroport bor. Yirik dare porti. Aholisi 500 ming kishi (2024). Ilk bor 1469-yil solnomasida uchraydi. 1555-yildan Rus davlati qalʼasi. Volga boʻyining yirik savdo markazi. 1781-yildan Kozon gubernyasi uyezd markazi. 1920-yildan Chuvashiya muxtor viloyati markazi, 1925-yildan Chuvashiya Muxtor Respublikasi poytaxti, 1992-yildan Chuvashiya Respublikasi poytaxti. Yetakchi sanoat tarmoqlari: mashinasozlik (elektrotexnika sanoati, priborsozlik, traktorsozlik va boshqalar), yengil (shu jumladan, ipgazlama kti); shuningdek, oziq-ovqat (sut zdi, goʻsht kti), qurilish materiallari sanoatlari mavjud. Issiqlik elektr styasi bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Chuvashiya universiteti), 5 teatr, 4 muzey (oʻlkashunoslik, badiiy, adabiyot va boshqa muzeylar), filarmoniya, kartinalar galereyasi faoliyat koʻrsatadi.

Meʼmoriy yodgorliklardan Troitsa monastiri (16-asr), Vvedeniye sobori (1651), Vozdvijeniye (1702) va Uspeniye (1763) cherkovlari, 17—18-asrlarda qurilgan turar joy binolari saqlangan.

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
James Chadwick

right|200px|thumb|James Chadwick
James Chadwick (1891.20.10, Manchester 1974.24.7) - ingliz fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1927). Ernest Rutherfordning shogirdi. Manchester va Kembrij universitetlarini tugatgan. 1943—45 yillarda LosAlamos (AQSH)dagi atom bombasi loyihasi ustida ish olib borayetgan bir guruh olimlarni boshqargan. Liverpul universiteti prossori (1935—48), Kembrij universiteti qoshidagi Ganvill va Kiz kolledji direktori (1948—58). Ilmiy ishlari atom yadrosi fizikasiga oid. Betanurlanish energiyasining tutash spektrini kashf etgan (1914), yadroda alfazarralar sochilishini oʻrganib, yadro zaryadini bevosita oʻlchagan (1920) va Rezerford atom nazariyasini uzilkesil tasdiqlagan. Berilliyni alfazarralar bilan nurlatganda vujudga keladigan nurlanishni oʻrganib, neytronni kashf etgan (1932). Nobel mukofoti laureati (1935)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:20-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:24-iyulda vafot etganlar
Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1974-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Ernst Boris Chain

Ernst Boris Chain (1906. 19.6, Berlin — 1979.12.8) — ingliz biokimyogari, London qirollik jamiyati aʼzosi (1949-yildan). Berlin universitetini tugatgan (1930). 1933 ydan Angliyada. Kembrij biokimyo instituti (1933—35), Oksford universiteti (1935—48), Italiyadagi Xalqaro kimyo mikrobiologiya markazida turli lavozimlarda ishlagan (1948—61). 1961 ydan London universitetida biokimyo professor Ilmiy faoliyati insulinning kimyoviy asoslari, penitsillinning kimyoviy va klinik xususiyatlarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1945; Alexander Fleming va X. Flori bilan xamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:19-iyunda tugʻilganlar
Turkum:12-avgustda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Thomas Cech

thumb|200px|right|Thomas Cech (2005)
Chek Tomas (1947.8.12, Chikago) - amerikalik kimyogar. Kaliforniya universitetini tugatgan (falsafa doktori, 1975). Kolorado universiteti professor (1980-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nuklein kislotalar kimyosiga oid. Genlarning mozaik (uzukli) tuzilishini oʻrganish okibatida ulardagi kodlangan qismlar (ekzonlar) kodlanmagan qoʻyilmalar (intronlar) bilan galmagal joylashishini topgan (1970). Silaysing reaksiyasi uchun, yaʼni eng oddiy organizmlardan tetraximena genidagi 2 ekzonni ajratib turuvchi intronni olib tashlash va ekzonlarni oʻzaro bogʻlash (dimerizatsiya) uchun zarur fermentni topish maqsadida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasida bu reaksiya hech qanday oqsilfermentlar ishtirokisiz, oʻzoʻzidan oʻtishini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1989, S. Oltmen bilan hamkorliqda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1947-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Chek (dala uchastkasi)

thumb|Chek

Chek, pol — tekislangan tuproq va marzalar bilan oʻralgan dala uchastkasi; sholi ekishda, bostirib sugʻorishda yoki tuproq shoʻrini yuvishda qoʻllanadi. Ch.ning kattakichikligi yer nishabi va joy relyefiga bogʻliq. Yer nishabi 0,0005 dan kichik boʻlsa, Ch. eni 10–25 m (nishabi katta tomon boʻyicha), uz. 50–70 m (nishabi kichik tomon boʻyicha), imkoni boricha eni toʻgʻri burchakli qilib olinadi, yaʼni Ch. maydoni 0,07—0,20 ga boʻladi. Nishabi bundan katta boʻlgan yerlarda Ch. eni kamaytiriladi. Nishabi past uchastkalarda va mexanik tarkibi ogʻir qumoqli va gilli tuproqlarda Ch. maydoni 2 ga gacha boʻlishi mumkin. Kapital shoʻr yuvishda Ch. maydoni va kattakichikligi (oʻlchamlari), odatda, muvaqqat zovurlarning joylashish holatiga qarab belgilanadi. Bostirib shoʻr yuvilganda Ch.da suv qatlami 20—30 sm boʻlishi kerak; marza bal. (suv sathi yuqorisida zapas boʻlishini nazarga olib) 45—60 sm boʻladi.
Chekish

thumb

Chekish – ayrim tutovchi oʻsimlik mahsulotlari (tamaki, afʼyun va boshqalar) tutunidan nafas olish. Tamaki chekish keng tarqalgan zararli odatlardan boʻlib, chekuvchi va uning atrofidagi odamlar sogʻligʻiga yomon taʼsir etadi; yuraktomir, meʼda, oʻpka kasalliklari rivojlanishiga olib keladi. Tamaki chekkan odam unga oʻrganib, chekmasdan turolmaydigan boʻlib qoladi. Tamaki tarkibidagi nikotin odam organizmiga kuchli taʼsir etib, u markaziy va periferik nerv sistemasiga vaqtincha qoʻzgʻatuvchi taʼsir koʻrsatadi, arterial qon bosimini oshiradi, mayda tomirlarni toraytiradi; nafasni tezlashtiradi va hokazo. Nikotin bilan birga tamaki tutunidagi yonish mahsulotlari ham organizmni zaharlaydi. Tamaki tutunida kanserogen moddalar boʻladi. Tamaki tutunidan tish emali shikastlanadi, kariyes, stomatit, gingivit kabi kasalliklar vujudga keladi, u bronxlar shilliq pardasiga taʼsir etib, surunkali bronxit va oʻpka emfizemasiga, keyinchalik tuzatib boʻlmaydigan xavfli oʻsmalar rivojlanishiga olib keladi.

Surunkasiga uzoq vaqt chekish kishining tez qarishiga sabab boʻladi. Toʻqimalarning kislorod bilan yomon taʼminlanishi, mayda tomirlarning torayishi chekuvchilarning tashqi koʻrinishini oʻzgartirib yuboradi (koʻz oki va teri sargʻimtir tusga kiradi, soʻlgʻinlik paydo boʻladi). Nafas yoʻllari shilliq pardasidagi oʻzgarish tovushga taʼsir etadi (tovush boʻgʻiqlashadi, odam xirillab nafas oladi). Nikotin yoshlarga va keksalarga ancha salbiy taʼsir koʻrsatadi, chunki ularning nerv sistemasi nikotin taʼsiriga oʻta sezuvchan boʻladi. Chekish homiladorlik davrida ayniqsa, zararlidir, bunda nikotin ona qoniga oʻtib, homilani zaharlaydi.

Chekish irsiyatni ham zaharlab, nimjon, nuqsonli farzandlar tugʻilishiga olib kelishi mumkin.

Chekish oʻta zararli boʻlgani uchun keyingi paytlarda qator mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbekistonda ham chekishga qarshi qaratilgan bir qancha tadbirlar amalga oshirilmoqda, tamaki mahsulotlarini reklama qilish va uni bolalarga sotish, jamoat joylarida va transportda chekish taqiqlanadi va hokazo. Koʻpchilik chekuvchilarning chekishni tashlagandan soʻng kishi xastalanib qolishi mumkin degan gapi asossiz, chunki zahardan oʻzini tiygan kishi hech qachon zarar koʻrmagan.

Kishi har qancha kashanda boʻlsa ham chekishdan qutulish mumkin. Buning uchun unda mustahkam iroda va chekishni tashlashga qatʼiy qaror boʻlishi kerak. Chekishni tashlagan kishida qandaydir noxushlik, jizzakilik, uyqu buzilishi, baʼzan bosh ogʻrigʻi kabi holatlar kuzatiladi. Lekin bular keyinchalik barham topadi. Chekishni tashlamoqchi boʻlganda vrachnarkologga uchrashish va tegishli maslahatlar olish lozim.

 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Chekka dengizlar

Chekka dengizlar - materiklarga yondashib turgan va okeandan yarim orollar hamda orollar orqali ajralgan dengizlar. Chekka dengizlar, odatda, materik sayozligida va materik yon bagʻrida joylashgan boʻladi. Bu dengizlarning barcha xususiyatlari (tub yotqiziqlarning turi, iqlimi, gidrologik rejimi, organik dunyosi)ga materik ham, okean ham kuchli taʼsir etib turadi. Barens, Kara, Laptevlar, Sharqiy Sibir, Chukotka, Norvegiya, Bellinsgauzen dengizlari Chekka dengizlardir.

 

Turkum:Geografik terminlar
!Chekka
Cheleken

Cheleken — Kaspiy dengizining sharqiy qirgogʻidagi yarim orol, Turkmaniston hududida. Dastlab (20-asrning 30-yillarida) orol boʻlgan. Kaspiy dengizi suv sathining pasayishi natijasida 1937-yildan yarim orolga aylangan. Maydoni 500 km². Yer yuzasi tekislik. Markaziy kismida Chuxrak qirlari (100 m) joylashgan. Ch.ning koʻp kismini shoʻrxoktaqirlar, doʻng va barxan qumlar egallagan. Iklimi quruq, yozi issiq, qishi nisbatan iliq. Tuproqoʻsimlik qoplami jihatidan tipik choʻl. Neftgaz, ozokerit konlari; tarkibida yod, brom boʻlgan mineral buloqlar bor, dengiz boʻylarida baliq ovlanadi. Gʻarbiy qismida (dengiz boʻyida) Cheleken shahri joylashgan.

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Yarim orollar
Challenger

thumb
„Challenger“ (OV-099)  – AQShning koʻp marta uchirishga moʻljallangan, bortida kosmonavt-uchuvchisi boʻlgan transport kosmik kemasi. „Space Shuttle“ transport kosmik kema majmuasi tarkibiga kiradi. „Challenger“ning startoldi massasi – 2000 t, uzunligi – 56 m. Ekipaji 7 kishidan iborat boʻlgan. Ikki bosqichli tizim asosida uchirilgan. Kemaning 1 bosqichi qattiq yoqilgʻili raketa dvigateli boʻlgan 2 ta tezlatkichdan iborat, 2 bosqichi (orbital) bortida astronavt boʻlgan, qanotli boʻlib, orbitadan chiqqandan soʻng „samolyot“ rejimida qoʻnish qobiliyatiga ega boʻlgan. „Challenger“ 1986-yil 28-yanvarda halokatga uchragan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 „Space Shuttle“ (inglizcha)
 „Challenger“ (OV-99) (inglizcha)
Chelyabinsk

Chelyabinsk - Rossiya Federatsiyasi Chelyabinsk viloyatidagi shahar (1743-yildan), viloyat markazi. Rossiya Federatsiyasining muhim iqtisodiy, madaniy, ilmiy markazi, yirik transport yoʻllari chorrahasi. Janubiy Uralning sharqiy yon bagʻrida, Miass daryosi sohilida joylashgan. Aholisi 1077 ming kishi (2025). Qora (metallsozlik kombinati, quvur prokati zavodi) va rangli metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik ("Chelyabinsk abraziv zavodi", "Polyot", "Turbodetal" korxonalari; traktor, stanoksozlik, "Teplopribor", soatsozlik, yoʻl tuzatish mashinalari zavodlari va boshqalar) sanoatlari mavjud. Issiklik elektr styasi ishlab turibdi.

1736-yilda rus qalʼasi sifatida boshqirdlarning Selyaba (Chelyaba) qishlogʻi oʻrnida vujudga kelgan. 1743-yildan shahar, Iset provinsiyasi (Perm, keyinroq Ufa noibligi), 1796-yildan Orenburg gubernyasining uyezd shahri. 19-asrning 90-yillarida Buyuk Sibir magistrali va Yekaterinburg yoʻnalishidagi temir yoʻl qurilishi munosabati bilan shahar yirik transport va savdo markaziga aylandi. Sanoattez rivojlandi. 1933-yilda traktor zavodi (CHTZ) qurylib foydalanishga topshirildi. Urush davrida (1941—45) Ch.ga 60 ga yaqin sanoat korxonasi evakuatsiya qilindi. Shu davrda shahar sanoati turli harbiy qurollarni ishlab chikardi. Aeroport bor. universitet, politexnika, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrifikatsiyalash, tibbiyot, jismoniy tarbiya, pedagogika, madaniyat oliy ukuv yurtlari, ilmiy tadqiqot institutlari faoliyat koʻrsatadi. 4 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi, kartinalar galereyasi mavjud"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Chelyabinsk viloyati

Chelyabinsk viloyati – Rossiya Federatsiyasidagi viloyat, 1934 yil 17 yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 87,9 ming km². Aholisi 3606,1 ming kishi (2002), asosan, ruslar (81%), shuningdek, tatar, boshqird, ukrain, nemis va boshqa millat vakillari yashaydi. Shahar aholisi 81,8%. Tarkibida 24 maʼmuriy tuman, 30 shahar, 30 shaharcha bor. Markazi – Chelyabinsk shahri Boshqa yirik shaharlari: Magnitogorsk, Zlatoust, Miass, Kopeysk."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Chelyabinsk viloyati Janubiy Uralning sharqiy yon bagʻirlari va Ural orti platosi bilan yondosh hududda joylashgan. Foydali qazilmalari: temir, nikel, misrux rudalari, qoʻngʻir kumir, magnezit, grafit, boksit, marmar, kvars kumlari va boshqa Iklimi kontinental, kishi sovuq, davomli. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 16°dan –18° gacha. Yozi iliq, janubi-sharqida issiq, iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–20°. Yiliga 300 mm dan (tekislikda) 600 mm gacha (togʻlarda) yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 130–150 kun. Asosiy daryolari – Ural, Miass. Chuchuk va shoʻr suvli koʻl koʻp. Eng yirik koʻllari: Uvildi, Irtyash, Turgoyak, Katta Kasli, Chebarkoʻl. Viloyat oʻrmonli dasht va shimoliy dasht zonasida joylashgan. Tuproklari, asosan, oddiy va yuvilgan qoratuproq hamda boʻz oʻrmonli, boʻz togʻoʻrmonli va oʻtloqi tuproq. Shimolida togʻterakqayin va qaragʻay oʻrmonlari, markaziy qismida oʻrmonli dasht oʻsimliklari keng tarqalgan. Oʻrmon va dasht hayvonlari uchraydi. Chelyabinsk viloyati hududida milliy bogʻlar, Ilmen qoʻriqxonasi bor. Oʻrmonlar viloyat hududining 25% ni egallaydi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: qora (Rossiyadagi poʻlatning 22% dan ortigʻi, qora metall prokatining 22%, poʻlat quvurlarning 18% ishlab chiqariladi) va rangli metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik (elektrodvigatellar, radio moslamalari, sovitkich va muzlatkichlar, yuk mashinalari, konchilik jihozlari, stanoklar, soatlar va boshqalar), kimyo (mineral oʻgʻitlar, sintetik smolalar, lok va boʻyoqlar) sanoatlari. Yengil va harbiy sanoat majmuasi korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qoʻngʻir koʻmir, qora va rangli metallar rudalari, magnezit qazib olinadi. Yirik korxonalari: Chelyabinsk traktor zavodi, Yuryuzan mexanika zavodi, UstKatav vagonsozlik zavodi va boshqa Elektr energiyaning koʻp qismi mahalliy elektr stansiyalarda ishlab chiqariladi.

Chelyabinsk viloyatining yetakchi tarmogʻi sutgoʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan chorvachilik (qoramol, qoʻy va echki, choʻchqa), parrandachilik. Gʻallachilik (asosan, bugʻdoy ekiladi) va donloviyachilik, sabzavotchilik rivojlangan. Kartoshka kup ekiladi.

Chelyabinsk viloyati uzunligi 1793 km, qattiq qoplamali avtomobil yullari 8137 km (2002). Viloyat hududidan tranzit neft va gaz quvurlari, avialiniya shoxobchalari utgan. Magnitogorsk va Chelyabinskda yirik xalqaro aeroportlar bor. 10 oliy uquv yurti, 34 ilmiy tadqiqot instituti, 13 muzey, 7 teatr faoliyat kursatadi. Viloyatda 160 dan ziyod sanatoriykurort muassasalari va dam olish joylari bor.

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Turkum:Alifbo boʻyicha maʼmuriy birliklar
Neville Chamberlain

thumb|

Neville Chamberlain (1869-yil, 18-mart, Ejboston, Birmingem — 1940-yil, 9-noyabr, Xikfild) — Buyuk Britaniya davlat arbobi. Konservatorlar partiyasi rahbarlaridan biri. 1915—1916 yillarda Birmingem shahrining lordmeri. 1918-yildan parlament aʼzosi (konservatorlar partiyasidan). Pochta vaziri (1922—1923), Sogʻliqni saqlash vaziri (1923, 1924—1929, 1931). Moliya vaziri (1931—1937). Konservatorlar partiyasi raisi (1930—1931). 1937—1940 yillarda bosh vazir va konservatorlar partiyasi rahbarlaridan biri. Gitler, Mussolini va Daladye bilan 1938-yilda Myunxen bitimini imzolagan. Chamberlain 1939-yilda Moskvada boʻlib oʻtishi koʻzda tutilgan agressorlarni jilovlashga qaratilgan harbiy-siyosiy ittifoq boʻyicha muzokaralarni barbod qilganlikda ayblangan. Natijada Angliya nihoyatda ogʻir vaziyatda Ikkinchi jahon urushiga kirgan. Ayni vaqtda Chamberlain Germaniya agressiyasini Sharqqa, yaʼni SSSRga qarshi yoʻnaltirish boʻyicha koʻp harakatlarni amalga oshirdi. Germaniya 1940-yilning bahorida Gʻarbiy frontda keng koʻlamda xujumga oʻtganda Chamberlain bosh vazir lavozimidan isteʼfoga chiqishga majbur boʻlgan.

 

Turkum:18-martda tugʻilganlar
Turkum:1869-yilda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda vafot etganlar
Turkum:9-noyabrda vafot etganlar
Owen Chamberlain

right|200px|thumb|Owen Chamberlain
Owen Chamberlain (1920.10.7, San-Fransisko) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1960). Chikago universitetini tugatgan (1948). 1942—46 yillarda LosAlamos laboratoriyada va 1948-yildan Berkli Kaliforniya universitetida ishlagan. Atom bombasi yaratuvchilaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, neytron fizikasi va yuqori energiyalar fizikasiga oid. E. Segre va boshqa olimlar bilan hamkorlikda antiprotonni kashf etgan. Yukrri energiyali yadro reaksiyalari yaratish bilan shugʻullangan. Tarkibida qutblangan protonlar mavjud nishonni olishga muvaffaq boʻlgan (1963— 64). Nobel mukofoti laureati (1959; E.Segre bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Chempionat

Chempionat — rasmiy sport musobaqalari, sportning biror turi boʻyicha gʻolib — chempion (sportchi, jamoa)ni aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan birinchilik. Ayrim hollarda "CHempionat" va "birinchilik" tushunchalari farqlanadi (mas, futbol, boks boʻyicha Oʻzbekiston Chempionati — kattalar oʻrtasida va sportning ana shu boʻyicha mamlakat birinchiligi — yoshlar oʻsmirlar, sport jamiyatlari uchun).

"CHempionat" atamasi hayvonlarning eng yaxshi biror naslini aniqlash uchun oʻtkaziladigan koʻrgazma musobaqalarda ham qoʻllanadi.