Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Karplar

180px|right|thumb

Karpsimonlar , zogʻorabaliqsimonlar (Cyprinidae) — karpsimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Tanasi (uzunligi 2 sm dan 1,5 metrgacha) sikloid tangachalar bilan qoplangan yoki yalangʻoch. Jagʻlarida tishlari boʻlmaydi, ozigʻi halqumidagi yutinish tishlari yordamida maydalanadi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy va Markaziy Amerikaning chuchuk va kam shoʻrlangan suvlarida tarqalgan; Karpsimonlar 200 ga yaqin urugʻ, 1500 ga yaqin tur kiradi. Oʻzbekistonda 17 oilaga mansub 19 turi tarqalgan. Turli xil suv havzalari: togʻ vohalaridagi daryolar, koʻllar va suv omborlarida yashaydi. Plankton va bentossagi mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi; ayrim (amur xumboshi, oq amur, qizil qanot), asosan, oʻsimliklar bilan oziqlanadi; oddiy oqqayroq — yirtqich. Karpsimonlar, odatda, bahorda urchiydi, uvildiriq tashlash davri 1—3 oy davom etadi. Uvildiriqlarini (bir necha yuzdan 1 mln. gacha va undan optiq) suvdagi oʻsimliklar, toshlar va qumga qoʻyadi yoki bevosita suvning oʻziga tashlaydi. Karpsimonlarning juda koʻp , shu jumladan, Oʻzbekiston suv havzalaridan zogʻora baliq, moybaliq, tovonbaliq, qorabaliq, oqcha, oq amur, amur xumboshi va boshqalar ovlanadi. Bir qancha (karp, tovonbaliq, oq amur, amur xumboshi) suv havzalarida boqiladi, Oq amur, amur xumboshi Amur (daryo)Amur havzasidan keltirilib, Oʻzbekiston suv havzalarida iqlimlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karptishlisimonlar

200px|right|thumb|Cyprinodon Eximius turidagi baliq.

Karptishlisimonlar  — suyakli baliqlar turkumi. Amerika, Afrika, Janubiy Yevropa, Janubi-Sharqiy Osiyodagi chuchuk suvlarda tarqalgan 400 ga yaqin tur kiradi. Tanasi silindrsimon, oldingi qismi yon tomondan siqilgan va suyak tangalar bilan qoplangan. Koʻpchilik suvning yuqori qatlamlarida yashaydi; ogʻzi yuqoriga qaragan; suzguchlari yumshoq. Yelka suzgichi bitta, tishlari rivojlangan. Koʻllar va sekin oqadigan suv havzalarida yashaydigan bezgak chivinining suvdagi qurtlari bilan oziqlanadi. Koʻpchilik uvildiroq tashlab koʻpayadi; 4 turi, jumladan Oʻzbekiston suv havzalarida uchraydigan gumbuziya tirik tugʻadi. Keng tarqalgan oilalardan biri karptishlilar.

Bu oiladan fundulus, karptish, guppilar va lukani akvariumda boqiladi. Lukani harorati 40° ga yaqin boʻlgan issiq suvli buloqlarda yashaydi. Afrikada qurgʻoqchilik fasllarida kichikroq suv xavzalaridagi toʻnkalar ostida yashaydigan notobranx, afiosomion baliqlari halok boʻladi, ammo ular qoʻygan uvildiriqlar saqlanib qolib, yomgʻirdan soʻng tez rivojlana boshlaydi. 2–3 oy oʻtgach baliqchalar voyaga yetib, yana uvildiriq tashlaydi. Karptishlisimonlar sanoat ahamiyatiga ega emasOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Karpxoʻrlar

Karpxoʻrlar, karp bitlari (Branchiera) — qisqichbaqasimonlar turkumi. Baliqlar va qisman amfibiyalar terisida yashaydi, qon bilan oziqlanadi (ektoparazit). Tanasi yassi, uch juft boshoyoqlari oʻzgarib, yopishish organiga aylangan. Tanasi 3 sm ga yaqin. 50 tacha turi maʼlum. Karp biti (Argulus foliaceus) baliqchilikka katta ziyon yetkazadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karrali birliklar

Karrali birliklar — qabul qilingan fizik birliklardan muayyan butun son (10, 100 va hokazo) marta katta birliklar. Xalqaro birliklar tizimi SI da K. b. nomini hosil qilish uchun har xil kattalikdagi ushbu old qoʻshimchalar qabul qilingan; deka (da, da) — 10’; gekto (g , h) — 102; kilo (k, k) - 103; mega (M) - 106; giga (G, G) - 109; tera (T) - 1012; peta (P, R) - 10’5; eksa (E, Ye) — 10". Mas, dekalitr — (10 l), megavatt (106 Vt), teranyuton (1012 N) va b. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karrali integral

Karrali integral - tekislikning maʼlum sohasida, 3 oʻlchovli yoki p oʻlchovli fazoda berilgan funksiyalardan olingan integral. K. i., odatda, 2 karrali, 3 karrali va hokazo integrallar deb yuritiladi. Ushbu f(x, u) funksiya tekislikning biror D sohasida berilgan boʻlsin. D sohani yuzi 5 (boʻlgan p ta mayda dj sohalarga boʻlamiz va har bir dt sohada (£., l. nuqtalarni tanlab, quyidagi integral yigʻindini tuzamiz:psn = i /(Zjji^Sj. (l)Barcha dt sohalarning eng katta diametri Xa nolga intilganda (1) integral yigʻindi sohaning S, boʻlaklarga qanday usul bilan boʻlinishiga hamda (!;., l.) nuqtalarning qanday olinganiga bogʻliq boʻlmagan holda har doim bitta chekli limitga ega boʻlsa, u holda f(x, u) funksiya D sohada integrallanuvchi deyiladi. Limitning qiymatiga esa/(x, u) funksiyaning D soha boʻyicha olingan ikki karrali integrali deyiladi va U Ya f(x,y)dS bilan belgilanadi. Uch karrali va umuman i karrali integral ham shunga oʻxshash taʼriflanadi. Matematik J. Grin va M. Ostrogradskiyning K. i.ni oʻlchamlarini kichik boʻlgan integrallarga keltiruvchi formulalari bor. K. i. mexanika, fizika va boshqa sohalarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Karrali nisbatlar qonuni

Karrali nisbatlar qonuni — kimyoning asosiy qonunlaridan biri. Ikki element oʻzaro birikib, bir birikma hosil qilsa, bu birikmalardagi bir necha elementning massa miqdoriga toʻgʻri keladigan ikkinchi element miqdori oʻzaro oddiy karrali sonlar nisbatida boʻladi; masalan, metan (CH4) tarkibida 75% uglerod va 25% vodorod boʻlib, unda 1 massa qism vodorodga 3 massa qism uglerod toʻgʻri keladi, yaʼni 3:1. Etilen (C2H4) tarkibida esa 85,71% uglerod va 14,29% vodorod bor; bu moddada 1 massa qism vodorodga 6 massa qism uglerod toʻgʻri keladi, yaʼni 6:1. Demak, bu birikmalardagi uglerod miqdorining vodorod miqdoriga nisbati 3:6 yoki 1:2 ga toʻgʻri keladi. Bu qonunni 1803-yilda ingliz kimyogari va fizigi John Dalton aniqlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karrali son

Karrali son, boʻlinuvchi son — butun songa qoldiqsiz boʻlinadigan son. Masalan, 25 soni 5 soniga qoldiqsiz boʻlinadi, ushbu namunada 25 karrali son. Bir necha butun sonning umumiy karralisi (boʻlinuvchisi) ham boʻladi. Masalan, 180 soni 30, 18, 2 sonlari uchun eng kichik karrali son (boʻlinuvchi) hisoblanadi. Baʼzi sonlar uchun eng kichik karrali ham bor. Masalan, 90 soni haligi 30, 18, 2 sonlari uchun eng kichik karrali sondir.Matematika faniga oid misol. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karrali yulduzlar

Karrali yulduzlar - osmon sferasida bir-biriga nisbatan yaqin joylashgan 3 yoki undan ortiq yulduzlar sistemasi. K. yu. aʼzolari oʻzaro gravitatsion bogʻliq boʻlib, umumiy massa markazi yoki asosiy bosh yulduz atrofida harakatlanadi. Qoʻshaloq yulduzlardan 1/3 aslida K. yu.dan iborat ekanligi maʼlum boʻldi. Aʼzolari soni 6 — 7 ta boʻlgan K. yu. topilgan. K. yu. tarkibiga fizik oʻzgaruvchan va rentgen yulduzlarining kirishi katta amaliy ahamiyatga ega, bu bilan ularning massalarini aniqlashga imkon beradi. K. yu.ni birinchi marta 17-asrda ingliz olimi V. Gershel kashf etgan va 1784-yil 700 K. yu.ni oʻz ichiga olgan jadvalni tuzgan. Bunday yulduzlardan 30000 tasi maʼlum (2002). K. yu.ning hammasini ham teleskoplar yordamida ajratib koʻrib boʻlmaydi. Bunday yulduzlarning baʼzilari ravshanligini oʻzgartirib turadi. Ravshanligining oʻzgarib turishiga yoki spektridagi chiziqlarning davriy siljishlariga (yoʻldosh yulduzning markaziy yulduzni toʻsib oʻtishi sababli) qarab bir-biriga nihoyatda yaqin joylashgan K. yu. aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paul Karrer

right|225px|thumb|Paul Karrer (1937)
KARRER (Karrer) Paul (1889.21.4 - Moskva — 1971.18.6) — shveysar organik kimyogari va biokimyogari. Syurix universiteti professori (1918-yildan), shu universitet rektori (1950—52), faxriy professor (1959-yildan). Asosiy ilmiy ishlari karotinoidlar, flavinlar va vitaminlarga oid. Likopin S40R56ning (13 qoʻshbogʻli) tuzilishini aniqlagan (1911), shuningdek, karotinni xromatografiya usuli bilan optik taʼsirchan a va optik taʼsirchan boʻlmagan (3-izomerga ajratgan. a- va r-tokoferollarni (Ye vitamini) sintez qilgan (1938). K, vitaminining struktura formulasini topgan (1939). S-toksiferin, S-digidrotoksiferin, S-kurarin, S-kolebassining tuzilishini aniqlagan (1961). Nobel mukofoti laureati (1937, ingliz olimi U.Xouors bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:18-iyunda tugʻilganlar
Turkum:21-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1971-yilda vafot etganlar
Karri jangi

Karri jangi - Parfiya bilan Rim qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan jang (mil. av. 53-yil 9 may). Rim qoʻshinlariga M.Krase koʻmondon edi. U harbiy harakatlar boʻladigan hudud va parfiyaliklarning harbiy taktikasidan mutlaqo bexabar boʻlgan. Krase tekislik boʻylab Mesopotamiyaga yurish qilgan. U bunda parfiyaliklarning otliq qoʻshini aynan tekisliklarda nihoyatda xavfli boʻlishini hisobga olmagan. Rim koʻshini Yevfrat(Furot)ni kechib oʻtib choʻl ichkarisi tomon soxta chekinayotgan parfiyaliklarni 3—4 kun taʼqib etgan. Parfiyaliklar sarkardasi Surena dushmanga qarshi chiqishga puxta tayyorgarlik koʻrgan. Mil.av. 53-yil 9-mayda Karri sh. yaqinida parfiyaliklar rimliklarga qarshi xujumga oʻtishgan. Jangdan avval parfiyaliklarning ulkan jang nogʻoralari (dovullar) chalingan. Parfiyaliklar sochma saf tortib, olisdan, chor atrofdan deyarli nishonga olmay ham (rimliklar shunchalik zich boʻlib turishganki, ataylab ham oʻqni xato ketishi mushkul edi) raqiblarini oʻqqatutishgan. Krase Rim qoʻshinining eng sara qismini hujumga tashlagan, unga Krassning oʻgʻli rahbarlik qilgan. Parfiyaliklar yana soxta chekina boshlashgan, rimliklar otryadi ancha masofagacha ularni taʼqib etib, janggohdan uzoqlashgach, parfiyaliklar ularni qurshab olib, tormor etganlar. Tunda Rim qoʻshini shoshapisha qocha boshlagan. Lekin, bu ularni qutqara olmagan. Pirovardida ularning barchasi yakson etilgan yoxud asir olingan. Krase 10-maydagi muzokaralar vaqtida oʻldirilgan. Uning kesib olingan boshi harbiy oʻlja sifatida shoh Orod II ga joʻnatilgan. Ruhan tushkunlikka uchragan bevosh Rim armiyasining kalgan qismi (12—14 ming kishi) Yevfrat daryosi ortiga chekingan. Asir tushgan rimliklar, baʼzi bir ga koʻra, Marv viloyatiga joylashtirilgan. Bu yerda rimlik legionerlar mahalliylashib, oila qurib, parfiyaliklar qoʻshinida xizmat qilishgan (Goratsiy, "Odalar", IV, 5,5). Rimlik legionerlarning bir qismi shim.- sharqqa, Yettisuvga qadar yetib borganligi maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Janglar
Turkum:Osiyo tarixi
Karromiylar

Karromiylar — ilohiyot oqimi. 9— 13-asrlarda Bagʻdod xalifaligining markaziy va sharqiy viloyatlarida tarqalgan. Asoschisi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Karrom (806—869). Seyistonda tugʻilgan, Nishopur, Balx, Marv, Hirot kabi shaharlarda taʼlim olgan. 5 y. Makkada istiqomat qilgan. Ibn Karrom oʻz yurtiga qaytayotib, Quddusda xonaqoh barpo qilgan. Seyiston va Xurosonda oʻz taʼlimotini targʻib qilgani uchun zindonga tashlanadi. Quddusda vafot etadi.

K. fikricha, xudo — butun borliqning birlamchi asosi, u muayyan jismga ega. Xudo — barcha narsalarning yaratuvchisi, ammo inson oʻz faoliyatining natijalariga taʼsir koʻrsata oladi. Moʻʼtaziliylar kabi K. ham inson onggi mustaqil ravishda, yaʼni vahiy yordamisiz yaxshilik va yomonlikni farq qilishga qodir, deb uqtirdi. Shuningdek, murjiʼiylar singari K. biror insonni musulmon deb tan olish uchun u Allohni til bilan eʼtirof etsa kifoya, amal bilan tasdiqlashi shart emas, deb hisoblaydi. Yaʼni "la iloha illallohu Muhammadu rasululloh" kalimasini aytgan har bir inson — musulmondir. Ibn Karromning "Kitob assirr" va "Azob al-qabr" nomli (bizgacha yetib kelmagan) asarlari va "xudo jismga ega" degan tushunchasi islom ulamolarining keskin tanqidi va taʼqibiga uchradi. Moʻgʻullar istilosidan soʻng K. barham topdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Islom tarixi
Kars

thumb|Kars ko'rinishi
Kars — Turkiyadagi shahar. Kars elining maʼmuriy markazi. Aholisi 70 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshi). Sut chorvachiligi va qoʻychilik rayoni markazi. Toʻqimachilik hunarmandchiligi rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Kars qadimgi qalʼa oʻrnida bunyod etilgan. 11-asr oʻrtalaridan Vizantiya hukmronligi ostida, 1074 yildan turk saljuqlari tomonidan egallangan. 13–16-asrlarda Gruziya, 16-asrdan Usmonli turklar saltanati tarkibida. 19-asrdagi Rossiya-Turkiya urushi vaqtida urush harakatlarining asosiy obʼyekti boʻlgan. 1878 yil San-Stefano (Istanbul shahri yonida) tinchlik shartnomasiga muvofiq Rossiyaga, 1921 yil Kars shartnomasiga muvofiq Turkiya tarkibiga kirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Turkiya shaharlari
Kars podsholigi

Kars podsholigi - markazi Kars sh. boʻlgan Vanand viloyatidagi arman davlati (963—1064). K.p. Ani podsholigi parchalanishi davrida tarkibidan ajralib chiqqan, lekin bagratuni sulolasiga mansub Kars podshohlari anilarga qaram boʻlgan. Musheg (963—984) davrida K.p. Vizantiyaga qarshi kurashgan Ani podshoqligining ilgʻor istehkomi rolini oʻynagan; Abbos podshohligi davrida (984—1029) qoʻshinning kuchayishi va qurollanishiga alohida eʼtibor berilganligi sababli, K.p. birmuncha kuch qudratga erishgan. Turk-saljuqlari Zakavkazyega bostirib kirgandan keyin (1064—65) podshoh Gagik (1029—65) oʻz saltanatini Vizantiyaga topshirgan; K.p. hududi Vizantiya saltanatining turksaljuqlar istilosiga karshi kurashida platsdarm vazifasini oʻtagan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karst

Karst, karst hodisasi (Dinara togʻligining shim.-gʻarbiy chekkasidagi Karst platosi nomidan) — togʻ jinslari (ohaktosh, dolomit, boʻr, gips, tuz)ning suvda erishi natijasida sodir boʻladigan hodisa. K. hosil qiluvchi togʻ jinslari yer sharida 51 mln. km ga yaqin maydonni egallaydi. K.ning rivojlanishi uchun suv harorati yuqori boʻlishi shart. K. yer yuzidan chuqurlashgan sari kamayib boradi. K.lar ochiq va yopiq turlarga boʻlinadi. Karstlanuvchi togʻ jinslari yer ustida yotsa, K.ning karr, voronka, quduq, gʻorlar kabi shakllari ochiq (yalangʻoch) K. deyiladi. Bunday K.lar Oʻrta yer dengiz atrofi mamlakatlarida, Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoning baʼzi joylarida bor. Karstlanuvchi togʻ jinslarining usti qum, gil va b. jinslar bilan qoplangan boʻlsa, yopiq K. deyiladi. K. Gʻarbiy Yevropa, Amerika, Avstraliyada, Qrim yarim orolida, Kavkazda, Sharqiy Yevropa tekisligining koʻpgina qismida, Sibir va Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. K. tarqalgan joylarda yer usti suvlari juda kam. Yogʻinlarning hammasi K.ga yoki togʻ jinslaridagi yoriqlarga singib ketadi. Karstlanuvchi togʻ jinslariga singigan suv vodiylarda yer yuziga buloq shaklida chiqadi. Bunday buloqlar Oʻzbekiston xududida (Nurota, Tomdi, Zarafshon, Chatqol, Turkiston togʻlari etaklarida) keng tarqalgan boʻlib, aholini suv bilan taʼminlashda ahamiyatli. K. tarqalgan joylarda gidrotexnik inshoot, koʻp qavatli imorat, temir yoʻl qurish noqulay. Gidrotexnik inshoot (Norak, Chorvoq va b. GES) lar, binolar, yoʻllar qurishdan oldin K. hodisasi sinchiklab oʻrganiladi. K. turli qazilma boyliklarni qazib olishda ham ancha qiyinchiliklar (shaxtalar qazishda togʻ jinslari mustahkamligini boʻshashtiradi, shaxtalarni suv bosib ketadi) tugʻdiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geologiya
Turkum:Geografik terminlar
Kartaxena

Kartaxena — Ispaniyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Mursiya muxtor viloyatida. Aholisi 175,6 ming kishi (1998). Oʻrta dengiz boʻyidagi yirik port (yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t dan ortiq) va sanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. K. va uning atrofida kemasozlik (jumladan, harbiy kemalar i. ch.), qoʻrgʻoshin va rux eritish, neftni qayta ishlash, kimyo, oziq-ovqat (asosan, meva konserva) sanoati korxonalari bor. Shaharga mil. av. 228 yilda Yangi Karfagen nomi bilan asos solingan. Mil. av. 209 yildan mil. 5-asrgacha Rim, 534 yildan Vizantiya, 7-asrdan vestgotlar va 711 yildan arablar hukmronligi ostida boʻlgan. 1234 yilda K. Kastiliyaga qoʻshilgan. 16-asrdan yirik harbiy dengiz portiga aylangan. 12—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartaxena (shahar)

Kartaxena — Kolumbiya shim.dagi shahar. Bolivar departamentining maʼmuriy markazi. Karib dengizi buxtasida, Magdalena daryosi quyi qismining gʻarbida joylashgan. Aholisi 745,6 ming kishi (1995). Avtomobil yoʻllari tuguni. Yirik dengiz porti (neft va neft mahsulotlari, shakarqand, teri, oltin, platina va b. chetga chiqariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim savdo markazi. Oziq-ovqat (baliq konserva, shakarqand, qandolatchilik, pivo pishirish, tamaki), neftni qayta ishlash, neft kimyosi, rezina-texnika, sement, toʻqimachilik, koʻn-teri, farmatsevtika, mebel sanoati korxonalari mavjud. Tarix akademiyasi, universitet (1824), musiqa instituti, kutubxona bor.

Shaharga 1533-yilda ispan konkistadori Pedro de Erediya tomonidan asos solingan. Mustamlakachilik davrida mustahkam qalʼa va yirik portga aylangan. 1811-yilda Kolumbiya shaharlari ichida birinchilardan boʻlib K.da mustaqillik eʼlon qilingan. Meʼmoriy yodgorliklardan mustamlakachilik davrida qurilgan shahar devori, qalʼa, monastirlar (16-asr), cherkov (16—18-asr lar), Zarbxona (17-asr) va b. saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kolumbiya shaharlari
Kartvellar

Kartvellar (gruzincha — kartveli) — 1) gruzinlar oʻzlarini shunday deb ataydilar; 2) qad. gruzin kartveli qabilalarining umumlashma nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartvel tillari

thumb|Kartvel tillari
Kartvel tillari, iber tillari — Kavkaz (iber-kavkaz) tillari guruhi. Kartvel tillari tarkibiga gruzin, zan (megrelchan) va svan tillari kiradi. Kartvel tillari Gruziyada, qisman, Ozarbayjonda, Eronda, Gretsiyada va Turkiyada tarqalgan. Kartvel tillarida gaplarning ergativ qurilishi barqaror. Lugʻat tarkibida yunon, arman, fors, arab tillaridan oʻzlashgan soʻzlar bor. Kartvel tillarida soʻzlashadigan barcha xalqlar yozma til sifatida gruzin tilidan foydalanishadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karteziychilik

Karteziychilik, kartezianlik (R. Dekartning lotincha Karteziy (Cartesius) ismidan olingan) — 17 — 18-asr falsafa va tabiatshunosligidagi yoʻnalish. R. Dekartint gʻoyalari nazariy asos boʻldi. K. izchil dualizm bilan harakterlanadi. K. dunyoni ikki mustaqil va oʻzaro bogʻliq boʻlmagan substansiyalar — moddiy va fikrlovchi substansiyaga ajratadi. K.ning bosh prinsiplari — ongning oʻz-oʻzidan mavjudligi (R. Dekartning "fikrlayman, demak, mavjudman" degan gʻoyasi) va tugʻma gʻoyalar nazariyasidir. K. taraqqiyotida monizm (golland faylasufi X. De Rua (1598—1679), B. Spinoza) va okkazionalizm (golland faylasufi A.Geylinks (1624—69), fransuz faylasufi N.Malbransh (1638—1715) yuzaga keldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Howard Carter

thumb|Howard Carter

Howard Carter (1873.9.5, Sueffem, Norfolk — 1939.2.3, London) — ingliz arxeologi. 1891-yildan Misrda arxeologik qazishma ishlari olib borgan (Tel-Amarna va boshqa joylarda). 1902-yildan Podshohlar vodiysida qazishmalar oʻtkazgan; 1922-yil XVIII sulolaga mansub firʼavn Tutanxamon (miloddan avvalgi 15-asr) maqbarasini ochgan, undan fan uchun nihoyatda qimmatli xazinalar — sanʼat yodgorliklari topilgan. Carterning „Tutanhamon maqbarasi“ asari (Moskva, 1959) rus tiliga tarjima qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karter

Karter (ing . Carter) — porshenli mashina, tishli uzatmalar va b.dagi metall quti. K. ichiga val, oʻq va b. detallar joylashtiriladi, unga silindrlar va turli agregatlar mahkamlanadi. Avtomobil va aviatsiya dvigatellarida K. shatunlar va tirsakli vallarni shikastlanish, ifloslanish hamda changdan himoya qiladi. K.ning tub qismi motor moylari uchun idish boʻlib xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartina

Kartina (rus.) — mustaqil badiiy qiymatga ega boʻlgan rangtasvir asari. Rassomlik sanʼatining boshqa asarlari (etyud, eskiz)dan farqli oʻlaroq mukammal, yakunlangan boʻladi hamda freska, kitobat sanʼati (jumladan, miniatyura)ga oʻxshab maʼlum interyer, maydon, sath yoki badiiy bezak tizimlari bilan bogʻlanmaydi, mustaqilligi bilan ulardan farqlanadi. K. asos (mato, yogʻoch yoki metall taxta, karton, qogʻoz), grunt va boʻyoklar qatlamidan iborat. K. tasviriy sanʼat (dastgohli sanʼat)ning eng xos dan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartinalar galereyasi

Kartinalar galereyasi - rassomlik sanʼati asarlari namoyish etiladigan badiiy muzey. Yirik muzeylar va saroy zallarining kartinalar toʻplash uchun ajratilgan rangtasvir boʻlimlari ham K. g . deb ataladi (mas, Drezden K. g .). Qadimda hukmdorlarning saroylarida, badavlat xonadonlarda vujudga kelgan. 17-asrdan (bir tomoni oynavand — galereya saroy xonalari, yoʻlkalari kartinalar va b. bilan beza-tilgan binolar) K. g . deb atala boshlagan.

Oʻzbekiston hududida ham K.g .lari barpo etilmoqda (Angren sh.dagi V.I. Ufimsev K.g ., Termiz sh.dagi Roʻzi Choriyev K.g . va b.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karting

Karting (ing . carting) — kartlar (osma qurilmasiz, kuzovi yoʻq jajji avtomobillar)da oʻtkaziladigan sport poygasi. K. yoʻllari har xil (koʻpincha, kichik) radiusli oʻng va soʻl burilishlari soni koʻp boʻlgan murakkab shakli bilan ajralib turadi; yoʻlning uzunligi, Xalqaro avtomobil federatsiyasi talablariga binoan 400 m dan 1200 m gacha, kengligi 6 m dan 10 m gacha boʻladi. Toʻgʻri yoʻlning uz. 100 m dan oshmaydi. Toʻgʻri yoʻdda kartlarning tezligi soatiga 150 km gacha boradi. K. 1950-yillar oʻrtasi AQShda paydo boʻldi. 1959 y.dan K. boʻyicha jahon chempionati musobaqalari oʻtkazib kelinadi (yana q. Avtomobil sporti). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartli

Kartli (Kartaliniya) — Sharqiy Gruziyadagi tarixiy viloyat. Kura daryosi vodiysida. Antik va Vizantiya ida Iberiya nomi bilan maʼlum. Mil. av. 4-asrdan Kartli podsholigi (Iberiya). K. taxminan 337 yilda xristianlikni qabul qilgan. Mil. 10-asrningoxiridan K. yagona gruzin davlatining oʻzagi boʻlgan. 15-asrning 2-yarmi — 18-asrlarda Kartli podsholigi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartli podsholigi

Kartli podsholigi - 1) Sharqiy Gruziyadagi quldorlik davlati (mil.av. 4-asrdan). Dastlabki davrda K.p. Rim imperiyasiga nomigagina qaram boʻlgan. 4-asrning 30—40-y.larida K.p. aholisi xristianlikni qabul qiladi. K.p. 5-asr dan boshlab Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan; 2) Sharqiy Gruziyadagi davlat, poytaxti — Tbilisi (15-asrning 2-yarmi — 1762-yil), 16— 18-asrlarda Eron va Turkiya tajovuziga qarshi muntazam kurash olib borgan. 1723-yil K.p.ni turklar, 1735-yil Eron safaviylari bosib olgan. 1744-yil K.p. chet el bosqinchilaridan xalos boʻlgan. K.p. Kaxeti podsholigi bilan birlashgach, Kartli-Kaxeti podsholigi tashkil topgan (1762). U 1801-yildan Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Safaviylar davlati tarixi
Karton

Karton (frans. carton, ital. carto — qogʻoz soʻzidan) — yuza birligining massasi yoki solishtirma ogʻirligi oddiy qogʻoznikidan katta boʻlgan qogʻoz turi. Yagona xalqaro tasniflashda qogʻoz bilan K. orasida aniq chegara koʻrsatilmagan. Mas, Germaniyada 150 g/m2, Polshada 180 g/m2, Rossiyada 250 g/m2 qogʻoz materiali K. deb qabul qilingan. Bir, ikki va koʻp qatlamli K.lar boʻladi. K. tayyorlashdagi asosiy texnologik operatsiyalar xom ashyoni maydalash, qoliplarga quyish, presslash, quritishdan iborat. K. olish qogʻoz olishdan uncha farq qilmaydi, lekin bunda ancha dagʻal va bikr tolali materiallar (mas, qoʻngʻir yogʻoch massasi, yarim sellyulozalar, makulatura va b.) dan foydalaniladi. K. xossalari ushbu texnik koʻrsatkichlari: yuza birligi (mas, 1 m2 ining massasi, kalinligi, namligi va b.) bilan belgilanadi. K. massasi tarkibiga yopishtiruvchi, bogʻlovchi, toʻldiruvchi, boʻyovchi moddalar qoʻshib, uning xossalarini oʻzgartirish mumkin. Vazifasiga va fizik-mexanik xossalariga qarab, K.ning qutilar yasash, matbaada, poyabzal i. ch.da, qurilishda, toʻqimachilik va b.da ishlatiladigan, elektroizolyasiya, qistirmalar va b. tayyorlanadigan xillari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qogʻoz
Karton (tasviriy sanʼat)

Karton (tasviriy sanʼatda) — yirik hajmli (baʼzan boʻyalgan) rasm; kelajakda yaratiladigan asar — freska, mozaika, vitraj, shpaler hajmida qogʻoz (baʼzan yupqa mato)ga koʻmir, sangina yordamida ishlanadi. Bezak mujassamotini devorga koʻchirishda K. chizigʻi teshib chiqiladi. K. Uygʻonish davri va 17-—18-asrlar Yevropa rassomlari ijodida keng tarqalgan. Buyuk rassomlar (Leonardo da Vinchi, Mikelanjelo va b.) yaratgan koʻplab K.lar alohida yuksak sanʼat asari sifatida tan olinadi. Oʻzbekistonda monumentalist rassomlar (Ch. Ahmarov, R.Xudoyberganov va b.) ham K. yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karton mashinasi

Karton mashinasi - suvda maydalangan tolali mahsulot (qogʻoz massasi) ni presslab suvini chiqarib karton tayyorlash mashinasi. Tur, presslash, quritish va ishlov berish qismlaridan iborat. Doyra turli, yassi turli, kombinatsiyalashgan toʻrli va ikkita tur orasida tayyorlaydigan (ikki turli) xillari bor. Doyra toʻrli K.m.da tarkibi (tolasiga koʻra) va massasi (1 m2 200 dan 800 g gacha) turlicha boʻlgan koʻp qatlamli karton tayyorlanadi. Yassi turli K. m. qogʻoz tayyorlash mashinasita oʻxshab ishlaydi, biroq ularda quritish qismining oʻlchami kattaroq boʻladi. Bunday mashinalarda 1 m2 ining massasi 500 g gacha, toʻrli va ikki turli K. m.da 1 m2 ining massasi 800 g gacha boʻlgan bir, ikki va koʻp qatlamli karton tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartoshka kavlagich

Kartoshka kavlagich - kartoshkani kavlab, uni tuproq va palaklardan ajratib, qoʻlda terib olish uchun dalaga uyumlab tashlab ketadigan mashina. Elevatorli, gʻalvirli va rotorli xillari bor. Elevatorli K. k. ikki qatordagi kartoshkani kavlash uchun lemex (kavlagich) dan kovlagan kartoshka bilan chiqqan tuproq va kesaklarni maydalab elaydigan chiviq-kaskadli elevatordan iborat. Elevatordan oʻtgan massa titrama panjaraga tushadi. Unda kartoshka tugunaklari qolgan mayda kesak, tuproqlardan tozalanadi. Mashina tugunak, palak va qolgan aralashmalarni dala betiga tashlaydi. Tugunaklar qoʻlda terib olinadi. Gʻ a l v i r l i K. k.da chiviqli elevator oʻrniga ikki panjarali gʻalvir oʻrnatilgan. Bunda lemexlar panjara uchlariga mahkamlangan boʻlib, u bilan birgalikda tebranadi. Rotorli K. k. bir qatordagi hosilni yigʻishtirishda ishlatiladi; u lemex va aylanuvchi rotordan iborat boʻlib, lemex kavlagan massani rotor dalaga sochib turadi. Bu xildagi K. k. 40 — 70 kVt li traktorlarga osib ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartoshka nematodasi

Kartoshka nematodasi (Hetero dea rostochiensis) — yumaloq chuvalchanglar oilasiga mansub parazit chuvalchang . Tanasi choʻziq, ikki uchi ingichka, avval oq, keyinroq sariq, oxiri jigarrang boʻladi. Voyaga yetgani 1,1 — 1,2 mm, erkagi urgʻochisidan kichikroq. Tuxumdan chiqqan lichinkasi 250 mk. Asosan, kartoshka tuganagini zararlaydi. Zararlangan urugʻlikdan koʻkarib chiqqan poyaning pastki qismi (yerdan 10 sm gacha boʻlgan qismi) yorilib, yaralanadi, ostki barglar sargʻayadi, soʻlib, toʻkiladi, hosili kamayadi. Kartoshka saqlanayotgan ombor harorati 5° dan oshib ketsa, kartoshkadan nematoda tuxum qoʻyib koʻpayadi, bunda kartoshka poʻsti yoriladi, lichinkalar sogʻlom kartoshkani zararlaydi, natijada koʻp kartoshka chirib ketadi. Kurash choralari: tashqi va ichki karantin; almashlab ekish; kuzda kartoshka ekiladigan maydonlarga nematitsidlar (geterofos, tiazon, karbation) solish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartoshka ekkich

Kartoshka ekkich - unib chiqqan (kurtaklar chiqargan) va unmagan urugʻlik kartoshka donalarini oddiy usulda qatorlab ekishga, ayni vaqtda joʻyaklarni ochishga moʻljallangan mashina. Bunker, ekish apparatlari, kartoshkani tuproqqa koʻmuvchi va joʻyak ochuvchi ish organlari, tayanch gʻildiraklardan iborat. Ish vaqtida bunkerdagi urugʻlik kartoshkani choʻmichli apparat olib, soshnikka tashlaydi. Soshnikdan tushgan kartoshkani urugʻ koʻmuvchi apparatlar koʻmib, 70 yoki 90 sm li joʻyak ochib ketadi. K. e.ning kartoshkani ekish bilan bir vaqtda oʻgʻit solib ketadigan olti, sakkiz qatorli xillari ham bor. K. e. 40 — 70 kVt quvvatli traktorlarga agregatlanib ishlatiladi. Oʻzbekistonda "Oʻzqishlokxoʻjalikmashxolding" kompaniyasi 2 va 4 qatorlab ekadigan KS-2 va KS-4 rusumli mashinalarni ishlab chiqaradi. Ish unumdorligi: KS-2 — 0,63 ga/soat va KS-4 - 1,28 ga/soat. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kartoshkagul

Kartoshkagul, georgina(Dahlia) — murakkabguldoshlarga mansub manzarali koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik. Barglari patsimon kertikli. Poyasi kovak, moʻrt, boʻyi 35—200 sm. Ildizi kartoshkali. Toʻpguli turli rangdagi juda koʻp tilsimon va naychasimon gullardan iborat. Meksika va Gvatemaladan tarqalgan. 15tacha yovvoyi turi maʼlum. Yevropada 18-asr oxirlarida oʻstirila boshlagan. 8000 dan ortiq navi bor. Ekiladigan xilma-xil K. (D. variabilis) gulining barcha mavjud tur-xillari shartli ravishda 3 guruhga (guli qat-qatmas, yarim qatqat va qat-qat) boʻlinadi. Toʻpgulining tashqi bir qatori tilsimon gullardan, qolgan qismii esa naychasimon gullardan iborat va pionsimon boʻlganlari yarim qat-qat K.ga, toʻpguli sharsimon va xrizantemasimon boʻlganlari qat-qat gulli K.ga kiradi. Toʻpgullari 3—35 sm kattalikda. K. qalamchalaridan, kartoshkasi boʻlakchalaridan va ahyonda urugʻidan koʻpaytiriladi. Erta bahorda ekiladi. K. iyul—sent.da gullaydi. Kuzgi qorasovuqlardan keyin kartoshkasi (tuganagi) qazib olinadi, quritiladi va quruq qorongʻi xonalarda 4—5° haroratda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Enrico Caruso

Enriko Karuzo (24-fevral 1873-yil, Neapol — 2-avgust 1921-yil) — italyan xonandasi (tenor), belkanto sanʼatining yirik namoyandasi, jahon opera ijrochiligining atoqli vakillaridan. Yoshligida cherkov xoriga qatnashgan. 1894—1901-yillarda Italiya va Qohira opera teatrlarida ishlagan, 1903-yildan „Metropoliten-opera“ (Nyu-York) teatrining yakkaxoni. 1898-yildan Janubiy va Shimoliy Amerika hamda Yevropa mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.

Ijrosi — dramatik joʻshqinligi, serzavqligi hamda oʻzigagina xos samimiyligi bilan ajralib turadi. Hajmdan keng va kuchli, nihoyatda jozibali ovoz sohibi Karuzo repertuaridan jami 80 dan optiq, opera partiyalari oʻrin olgan. Karuzo mumtoz cherkov musiqasi asarlari, mumtoz romanslar, neapolitan va boshqa xalq qoʻshiqlarini nozik did bilan talqin etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:24-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1873-yilda tugʻilganlar
Turkum:1921-yilda vafot etganlar
Turkum:2-avgustda vafot etganlar
Turkum:Xonandalar
Karusel stanok

Karusel stanok - katta (1500 t gacha) massali va katta (30 m gacha) diametrli (diametri uzunligidan ancha katta boʻlgan) buyumlarga ishlov berish uchun moʻljallangan, tokarlik stanoklari guruhiga kiruvchi metall qirqish stanogi. Shpindellari vertikal, planshaybasi (stoli) ning gorizontal joylashganligi bilan tokarlik stankolaridan farq qiladi. Bunda ishlov beriladigan buyum aylanma, supportga oʻrnatilgan asbob esa ilgarilanma harakatlanadi. Bir ustunchali va ikki ustunchali K. s.lar bor. Bir ustunchali K. yeda vertikal va 1 yoki 2 yon supportlar bor. K. yeda silindrik, konnussimon va shakldor yuzalar yoʻniladi, teshiklar yoʻnib kengaytiriladi, torets yuzalari yoʻniladi, revolver kallakli stanoklarda esa bulardan tashqari, parmalash, zenkerlash (teshiklarga toza ishlov berish) va razvyortkalash operatsiyalari bajariladi, maxsus moslamalar yordamida rezba qirqish, oʻyish, frezalash va silliqlash operatsiyalarini ham bajarish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karxemish

Karxemish, Karkamish, Gargamish (mil. av. 4-ming yillik oxiri — 3-ming yillik — mil. av. 1-asr) – Yevfrat (Furot) daryosining oʻng qirgʻogʻida (Shimoliy Suriya, hozirgi Jerablus shahri yaqinida) joylashgan yirik qad. hunarmandchilik va savdo shahri. Shahar Mesopotamiya madaniyati taʼsirida boʻlgan. K. haqidagi dastlabki eslatma Hammurapi (mil.av. 18-asr) davriga oid. Keyinchalik K. mil.av. 15-asrda Misr vassaliga, mil.av, 12-asrgacha Xett podsholigi qaramligida boʻlgan. K. mil. av. 12-asr — 8-asrlarda mustaqil podsholik markazi boʻlgan; mil. av. 717 yilda Sargon II tomonidan zabt etilgan. K. boʻsagʻasida 605-yilda mashhur jang boʻlib oʻtgan, unda Bobil podshosi Navuxodonosor I Misr firʼavni Nexo II va Ossuriya podshosi Ashshuruballit II ni yenggan, natijada Ossuriya davlati tugatilgan. K.dan mudofaa inshootlari (3 qator mudofaa devori, qalʼa), saroylar, ibodatxonalar va b. binolarning poydevori va meʼmoriy boʻlaklari topilgan. Ayniqsa, soʻnggi Xett davri topilmalari diqqatga sazovor. K. oʻziga xos xett-suriya madaniyati (meʼmorlik va haykaltaroshlik yodgorliklari, mixxat va iyeroglif yozuvlari) ning oʻziga xos markazi boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Suriya tarixi
Turkum:Turkiya
Turkum:Suriyadagi Rim shaharlari va shaharchalari
Georgiy Karsivadze

Georgiy Sergeyevich Karsivadze (1899.10.1, Batumi - 1951.27.2, Toshkent) — opera xonandasi (dramatik bariton), Oʻzbekiston xalq artisti (1945). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1914). Tbilisi opera va balet teatrida (1918—29), Qozon, Perm, Gorkiy teatrlari (1929—34), 1934— 47 yillarda Toshkent Rus opera va balet teatri, 1948-yildan Navoiy nomidagi teatr yakkaxon xonandasi. Shu teatrda Grigoriy Jeleznoye (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, "Boʻron"), Mazepa (P. Chaykovskiy, "Mazepa"), Mizgir (N. Rimskiy-Korsakov, "Qor qiz"), Knyaz Igor (A. Borodin, "Knyaz Igor"), Rigoletto (J. Verdi, "Rigoletto") kabi asosiy partiyalarni ijro etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:27-fevralda vafot etganlar
Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:1951-yilda vafot etganlar
Karsinologiya

Karsinologiya (yun. karkinos -qisqichbaqa va ...logiya) — zoologiyaning boʻlimi. Qisqichbaqasimonlarni oʻrganadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karsinoma

Karsinoma (yunoncha. karkinoma — yemiruvchi yara) — xavfli oʻsma degan ma'noni bildiradi.(qarang Rak).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karyer

thumb|Saxadagi karyer
Karyer — foydali qazilmalarni ochiq usulda qazib oladigan korxona; yer qaʼridan foydali qazilmalarni ochiq usulda qazib olishda hosil boʻladigan chuqurliklar majmui. K. bir nechta pogʻonaʻona tizimlaridan iborat boʻlib, odatda, yuqoridagi pogʻonalar puch togʻ jinslarida joylashadi, pastki pogʻonalarda foydali qazilma qazib olinadi. Foydali qazilmani qazib olish uchun puch (qoplama) togʻ jinslarini surib ochiladi.

Ochiq usulda foydali qazilmalarni qazib olish qad.dan maʼlum. Dastlabki katta Karyerlar Qad. Misrda ehromlar bunyod etilishi bilan bogʻliq boʻlgan, keyinchalik Karyerlarda bunyodkorlik va haykaltaroshlik ishlari uchun marmar toshlari katta hajmda qazib olingan. 20-asr boshigacha ochiq kon ishlari keng rivojlangan. Asrning oxiriga kelib dunyoda qurilish materiallari sifatida ishlatiladigan togʻ jinslarining qariyb 95%, foydali qazilmalarining 70%, qoʻngʻir koʻmirning 90%, toshkoʻmirning 20% Karyerlardan qazib olingan. Katta Karyerlarda yiliga oʻnlab million tonna foydali qazilma va puch togʻ jinslari qaziladi. Jahondagi eng katta Karyerlar: "Bogatir" (Qozogʻiston) — yiliga 50 mln.t dan ortiq toshkoʻmir va 25 mln.m3 qoplama togʻ jinslari, "Maunt-Rayt". (Kanada) — 45 mln. t temir rudasi va 25 mln.t qoplama togʻ jinslari, "Fortuna" (Germaniya) — 42,6 mln.t qoʻngʻir koʻmir va 89,2 mln.m3 qoplama togʻ jinslari qazib chiqariladi. Oʻzbekistonda "Muruntov" oltin qazib oladigan Karyer bor. Yillik unumdorligi 45 mln.m3. Uzunligi 3500 m, eni 2500 m, chuq. 300 m. Loyihada 600 m gacha chuqurlashtirish koʻrsatilgan. "Qalmoqqir" Karyerning yillik unumdorligi 24 mln.m3 boʻlib, tarkibida mis, oltin, kumush, qoʻrgʻoshin, pyx, reniy, osmiy mavjud boʻlgan ruda qazib olinadi. "Angren" Karyerida yiliga 3 mln. t atrofida qoʻngʻir koʻmir va kaolin qazib olinadi. Oʻzbekistondagi 36 marmar va 21 granit Karyer larda yiliga 2,3 mln.m3dan ortiq (2001) qoplama toshlar va millionlab m3 ohaktosh qazib olinadi. Marmar qazib olinadigan Gʻozgʻon, Jom, Zarband va Nurota Karyerlari, granit chiqadigan Langar va Sevasoy Karyerlari mashhur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karqurlar

Karqurlar — tovuqsimonlar turkumiga mansub yirik qushlar urugʻi. Urchish davrida sayrayotgan narining qulogʻi bir necha sekund bitib, tamoman eshitmasdan qoladi (nomi shundan olingan). Uzunligi 56—85 sm, vazni 4—5,5 kg , baʼzan 6,5 kg gacha. 2 turi Yevrosiyo oʻrmonlarida: K. Sharqiy Karpatdan Baykalgacha, tosh K. — Baykaldan Kamchatkagacha tarqalgan. Poligam. Yerda, qishda daraxtda yashaydi. Qaragʻay, kedr, baʼzan qoraqaragʻay qubbalari, tilogʻoch va qayin kurtaklari bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Oʻrmonlarning kesilishi tufayli soni kamayib bormokda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Kasablanka

Kasablanka (— Dor ul-Bayzo) — Marokash gʻarbidagi shahar, Atlantika okeani sohilida. Kasablanka prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,94 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kasablanka — Afrikadagi eng katta shahar va portlardan biri (yillik yuk ortib-tushirish 17 mln. t). Shosse yoʻllarning yirik tuguni, temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. Kasablanka — Marokashning muhim iqtisodiy markazi. Metallsozlik, mashinasozlik (jumladan, avtomobilsozlik), oziq-ovqat, toʻqimachilik, kimyo, sement, poligrafiya va boshqalar sanoat korxonalari bor. Kasablanka porti orkali chetga mineral xom ashyo (asosan, fosforit), marganets, sitrus mevalar va boshqalar chiqariladi.

Kasablankada koʻplab milliy va chet el moliya va savdo kompaniyalari vakolatxonalari joylashgan. Shaharning bunyod etilgan anik, vaqti maʼlum emas. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, Kasablanka oʻrnida qadimda (7-asrdan) Anfa sh. boʻlgan, 1468-yilda uni portugallar bosib olib, buzib tashlagan. 18-asr 2-yarmida shahar qayta tiklanib, unga Dor ul-Bayzo — Oq Uy deb nom berilgan. 1907—56 yillarda Fransiya mustamlakasi tarkibida boʻlgan. Har yili xalqaro yarmarka oʻtkazilib turiladi. Qadimgi shahar atrofida yangi zamonaviy Kasablanka yarim aylana shaklida qad koʻtargan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Marokash shaharlari
Kasablanka konferensiyasi

Kasablanka konferensiyasi (1943) — AQSH prezidenti F. Ruzvelt, Buyuk Britaniya bosh vaziri U.Cherchill va shu davlatlar oliy harbiy boshliqlarining 1943 yil yanvar dagi anjumani. Gitlerchilarga karshi shu ittifoqchilarning 1943 yilga moʻljallangan harbiy amaliyotlari muhokama qilingan. Kasablanka konferensiyasida mazkur ittifoqchilarning qoʻshinlarini Sitsiliyaga kiritish yuzasidan qaror chiqarilgan. Shim. Fransiyada 2-frontni ochish tadbirlari keyingi muddatga qoldirilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kasai (daryo)

Kasai (; quyi oqimida Kva) — Markaziy Afrikadagi daryo, Angola va Kongo Demokratik Respublikasi xududida. Kongo daryosining yirik chap irmogʻi. Uzunligi 2000 km, havzasining maydoni 880,2 ming km. Lunda platosidan boshlanib, uning shimoliy yon bagʻirlari boʻylab ostona va sharsharalar hosil qilib, Kongo botigʻiga oqib tushadi. Quyi oqimida koʻlga oʻxshash shakllarni hosil qilgan. Yirik irmoqlari: oʻngdan — Lulua, Sankuru, Fimi; chapdan — Kvango. Sentyabr—oktyabrdan aprelgacha toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 10 ming m3/sek. Baliq ovlanadi. Quyilish joyidan boshlab 790 km masofada kema qatnaydi. Yirik pristani — Ilebo. Kasai havzasida yirik olmos konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Angoladagi daryolar
Turkum:Kongo Demokratik Respublikasidagi daryolar
Turkum:Daryolar
Turkum:Daryolar haqidagi chala maqolalar
Turkum:Okeaniya
Turkum:Kongo Demokratik Respublikasi
Turkum:Angola
Turkum:Angola geografiyasi
Kasallik tarixi

Kasallik tarixi - davolashprofilaktika muassasalarida har bir bemorga tutiladigan asosiy tibbiy hujjat. Bemordagi kasallikni aniqlash va davo uchun zarur maʼlumotlar, bemorni kuzatish davrida uning ahvolida roʻy bergan oʻzgarishlar, bemorga tavsiya etilgan maslahatlar qayd etiladi. Xotima (epikriz) da kasallik tashhisi va qilingan davo asoslab beriladi. Bemor oʻlgan taqdirda Kasallik tarixi ga patologoanatomik tekshirish bayonnomasi ilova qilinadi. Zarur hollarda kasallik tarixi sud-tibbiyot tergovini olib borish uchun muhim manba vazifasini oʻtaydi. Tugʻruqxonalarda Kasallik tarixi tugʻilish tarixi deyiladi. Ambulatoriya va sogʻliqni saklash punktlarida ambulatoriya kartasi tutilib, u yozuvlarininng ancha qisqaligi bilan Kasallik tarixidan farq qiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarix
Kasals Pablo

KASALS (Casals) Pablo (1876.29.12, Barselona yaqinidagi Vendrel qishlogʻi — 1973.22.10, PuertoRiko, San-Xuan sh.) — ispan sozandasi (violonchel), dirijyor, kompozitor, musiqa-jamoat arbobi; 20-asr jahon musiqasi namoyandalaridan. Barselona va Madrid konservatoriyalarida taʼlim olgan. Konsert faoliyatini 1890-y.larda Barselonada boshlagan. 1899-yildan Yevropa va Amerika mamlakatlarida, 1901-yildan jahon boʻylab gastrolda boʻlgan. K. zamonaviy violonchel ijrochiligida yangi davr ochdi, uning ijrosi sermazmunligi, oʻta ifodaviyligi, yuksak texnik va badiiy mahorati, turli musiqa uslublarini chuqur his etishi bilan ajralib turadi. Barselonada ilk simfonik orkestr (1920) va Ishchilar musiqa jamiyatini (1924), San-Xuanda simfonik orkestr (1959) va konservatoriyani (1960), Prad (Fransiya, 1950) va San-Xuanda (1957) musiqa festivallarini tashkil qilgan. Bir necha simfonik, xor, kamer-cholgʻu asarlar muallifi. BMT uchun "Tinchlik madhiyasi"ni yaratgan (1971). 1957-yildan K. nomidagi xalqaro tanlovlar (Parij va Budapeshtda) oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kasanachi

Kasanachi, uyda ishlovchi — ish beruvchilar bilan tuzilgan mehnat shartnomasi asosida oʻz mehnat vazifalarini uylarida bajaruvchi xodimlar toifasi. Kasanachilikka oid asosiy qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksida belgilab qoʻyilgan. Mehnatni tashkil etishning bu shakli Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1998 i. 29-avgustda 486son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan „Oʻzbekiston Respublikasida uyda ishlovchilar mehnatini tashkil qilish tartibi toʻgʻrisida nizom“ vositasida huquqiy jihatdan tartibga solinadi. K. ish beruvchining materiallari va asboblaridan foydalanib, oʻz uyida mehnat qiladi, oʻz mehnat qurollari va asbobuskunalaridan foydalangan taqdirda ularning eskirish harajatlari ish beruvchi tomonidan kompensatsiya qilinishi (qoplab berilishi) lozim. Ish beruvchi oʻz xohishi bilan kasanachilikni tashkil qilishi, har bir xodim bilan uyda ishlash boʻyicha mehnat shartnomasini tuzishi, amal qilib turgan shu mehnat shartnomasiga oʻzgartirish va qoʻshimcha kiritishi mumkin. Yuqoridagi nizomga koʻra, kasanachilik buyicha mehnat shartnomalari, asosan, voyaga yetmagan bolalari boʻlgan ayollar, nogironlar, pensionerlar, nogiron yoki boshqa bemor oila aʼzolarini parvarish qilayotgan shaxslar, mavsumiy ishlarda band boʻlgan, (mavsumlar oraligida) tegishli mehnat majburiyatlarini uyda ado etish uchun zarur uy-joy va maishiy sharoitga ega boʻlgan shaxslar b-ngina tuzilishi mumkin. K. lar mehnati, ish vaqti va dam olish vaqti ish beruvchi bilan kelishib olingan holda, ularning bevosita oʻzi tomonidan amaldagi mehnat qonunchiligi talablari doirasida belgilanadi. K. mehnatiga xodim va ish beruvchining oʻzaro kelishuvi asosida, bajarilgan ish miqdori hamda sifatiga mutanosib tarzda, eng kam oylik ish haqidan kam boʻlmagan va eng koʻp miqdori cheklanmagan hajmda ish haqi toʻlanadi. K.ga tovar va b. moddiy boyliklar ish jarayonida foydalanish uchun topshirilgan takdirda, ish beruvchi ular bilan qonunda belgilangan tartibda va shaklda toʻla moddiy javobgarlik toʻgʻrisida yozma shartnoma tuzish lozim.

K. ish vaqti, dam olish vaqti, mehnat sharoiti, mehnat muhofazasi va hokazo jihatidan boshqa sohalarda ishlovchi xodimlar bilan teng huquqlardan foydalanadi va oʻz majburiyatlariga ega boʻladi; har yili haq toʻlanadigan va ish joyi (lavozimi) saqlanadigan mehnat taʼtiliga chiqishi va b. imtiyozlardan foydalanishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kasanachilik

Kasanachilik — hunarmandlarning mehnat shartnomalari asosida yollanib oʻz uyida ishlashi, yashash joyida i.ch. yoki xizmat koʻrsatish. K.da maxsus tashkilot va korxonalar bilan kelishuv, shartnoma asosida buyurtmalar bajariladi. Jamiyatda mehnat resurslaridan samarali foydalanish, qushimcha daromad topish, ish vaqtining qatʼiy belgilanmaganligi, maxsus binolarga ehtiyoj boʻlmasligi va b. K.ning iqtisodiy samaradorligini taʼminlaydi. Rivojlangan mamlakatlarda K. keng koʻllaniladi. AQShda K. usulida ishlaydiganlar soni 5mln. kishidan ortiq (2000). Yaponiyada hatto elektrotexnika, elektronika, turizm kabi tarmoqlarda ham keng qoʻllanadi. K.da mehnat faoliyati toʻla boʻlmagan ish kuni turiga kiradi.

Oiladan, uy ishidan ajralib korxona, tashkilotlarda ishlash imkoniyati bulmaganlar va yordamchi daromadga muhtoj shaxslar uchun K. juda qulay hisoblanadi. K. oʻziga xos tashkil etishni talab etadi. Xom ashyo, materiallarni yetkazib berish, tayyor-mahsulotlarni olib ketish, hisob-kitobning belgilangan vaqtda olib borilishi zarur shart hisoblanadi.

K.ning , ayniqsa, qishloq joylarida uy-roʻzgʻor ishlari, oilada bola tarbiyasi bilan band boʻlgan va yordamchi daromadga muhtoj ayollar uchun tashkil etilishi ahamiyatlidir. bunga nogironlar ham jalb etilishi mumkin. Hunarmandchilikni rivojlantirish va oiladagi yoshlarni shogirdlikka jalb etishda qoʻl keladi.

Oʻzbekistonda mehnat resurslari, oila xoʻjaligi tuzilishi, i.ch. vositalari sharoitlari K. rivojini taʼminlaydi. Hunarmandchilik, ayniqsa, igna ishi talab etuvchi tikuvchilik, kashtachilik, mebelsozlik va b. uchun K. qulay. Oʻzbekistonda "Mahalla" jamgʻarmasi, respublika Tovarlar ishlab chiqarish va tadbirkorlar palatasi mahallalarda K.ni rivojlantirish dasni amalga oshiradi.

Muxtor Rasulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kasb kasalliklari

Gavda kasalliklari - yomon mehnat sharoitlari va kasbga aloqador zararlarning organizmga taʼsiri natijasida paydo boʻladigan kasalliklar. Kasb kasalliklarining kechishi unga sabab boʻlgan zararli omillarning oʻziga xosligi, kuchi, davomiyligi va ularning birgalikdagi taʼsiriga bogʻliq. Kasb kasalliklarining zararli omillarini hisobga olgan holda belgilanadi. Kasb kasalliklarining fizik (kasbga aloqador karlik, vibratsiya kasalligi, nur kasalligi, kesson kasalligi, balandlik kasalligi va boshqalar), biologik (infeksion va parazitar kasalliklar: brutsellyoz, kuydirgi) va kimyoviy omillar taʼsirida (qarang Zaharlanish), baʼzi changlar uzoq vaqt nafasga olinganda (pnevmokonioz, bronxit va boshqalar), shuningdek, jismoniy zoʻriqqanda yoki shikastlanganda (nevrit, bursit) vujudga keladigan farq qilinadi. Kasb kasalliklarining kelib chiqishiga organizmning oʻta toliqishi va kasallikka qarshi kurasha olish faoliyatining pasayishi ham sabab boʻladi.

Oʻzbekistonda kasb kasalliklarining roʻyxati va tegishli tavsiyanomalar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. I. ch. texnologiyasining takomillashtirilishi, i.ch. jarayonlarini kompleks mexanizatsiyalash va avtomatlashtirishning keng joriy etilishi, mehnat va dam olishning meʼyorida tashkil qilinishi, zararli korxonalarda qisqartirilgan ish kuni belgilanishi tufayli kasb kasalliklari kamayib bormoqda. Kasb kasalliklarini oldini olish, davolash, mehnat muhofazasini tashkil kilish ishlari bilan Oʻzbekiston Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy tadqiqot instituti shugʻullanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Kasalliklar
Turkum:Kasb kasalliklari