Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Buqoq (kasallik)

Buqoq, oʻsimliklar raki — oʻsimliklarda uchraydigan kasallik. Oʻsimlik ayrim organlarining haddan ortiq va notoʻgʻri oʻsib ketishi natijasida oʻsimta, gʻudda, oʻsma, shishlar paydo boʻladi. Bunda hujayralar normal boʻlinmay, hajmi kengayadi, natijada, kengaygan hujayra toʻqimasi tashqariga oʻsimta — shish boʻlib oʻsib chiqadi. Bunday shishlar "buqoq" yoki "rak" deyiladi. Kartoshka B., mevali daraxtlarning ildiz raki, olmaning qora raki, pomidor bakterial raki keng tarqalgan va koʻp zarar yetkazadi. Kartoshka rakini Sunchytrium endobioticum zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Kartoshka tuganaklarida, ahyonda poya va barglarida qattiq doʻmboq shishlar paydo boʻladi. Bu kasallik ichki karantin obʼyekti hisoblanadi. Rakka chidamli navlar va kasallik yuqmagan urugʻlik ekish, tuproqni nitrafen va boshqa preparatlar bilan yuqumsizlantirish choratadbirlari koʻriladi. Olma, nok daraxtlaridagi ildiz raki deb ataladigan kasallikni Bacterium tumefaciens bakteriyasi paydo qiladi, kasallik daraxtning ildizi va ildiz boʻgʻzini shikastlaydi. Olmaning qora rakini Sphaeropsis melorum zamburugʻi keltirib chiqaradi. Daraxtning tanasi, asosiy shoxlari, poʻstlogʻi, bargi, guli, mevalarini zararlaydi. Avval shishlar kichkina boʻlib, astasekin kattalashadi, och sariq yoki och pushti rangga, keyinchalik jigarrangga kirib, sirti gʻadirbudurlashadi. Katta shishlar oʻsimlikda bir necha oy va hatto 2—3 yil saqlanadi. Kasallikni vujudga keltiradigan organizmlar namgarchilik kam boʻlganda koʻpayib, tuproq, shamol, yomgʻir hamda hasharotlar orqali tarqaladi. Kasallangan oʻsimlik yaxshi rivojlanmaydi, barglari sargʻayib quriydi, ayniqsa ildizdagi shishlar suv va oziq-ovqat moddalar harakatini susaytiradi. B.ga qarshi kurashish uchun sogʻlom koʻchat va qalamchalar tayyorlash, kasallangan novda, shox va zanglarni kuzda kesib, kesilgan joyiga mis kuporosining 1% li yoki temir kuporosining 5% li eritmasini surtish, koʻchat ildizlarini 1% li eritma bilan dezinfeksiyalash, kasal koʻp tarqalgan koʻchatzorni haydab, yerdan 3—4 yilgacha foydalanmaslik, daraxt tanasini ohak bilan oqlash, vegetatsiya davrida daraxtga turli fungitsidlar (naptan, sineb, xolitsin va boshqalar) purkash zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqoq ohu

Buqoq ohu (Procapra gutturosa) -gʻizollar urugʻining bir turi. Kuvushshoxlilar oilasiga mansub. Erkagi dzeren, urgochisi sergakchin deb ataladi. Markaziy Osiyoda tarqalgan. Mongoliyaning shimoli-sharqida va Qozogʻistonning Chu choʻllarida koʻp uchraydi. Qirli choʻllarda, baʼzan togʻli yerlarda yashaydi. Qomati kelishgan. Tanasining uz. PO sm, boʻyi 80 sm, ogʻirligi 50 kg gacha. Oyoqlari uzun va ingichka, tuyoqlari ixcham. Qorni oq, yelkasi va biqini yozda sargʻish qumrang, qishda ochroq boʻladi. Dumi kalta. Erkagida halqa boʻgʻimli uzun qora shox bor, urgʻochisi shoxsiz. Buqoq ohu shuvoq, burgan kabi oʻtlar bilan oziqlanadi. May — iyunda bitta, baʼzan ikkita bola tugʻadi. Boshqa ohular kabi kichikroq poda boʻlib yuradi. Goʻshti mazali. Ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlanish

Bugʻlanish — moddalarning suyuq yoki qattiq agregat holatlaridan gaz holatiga oʻtish jarayoni. Bunda molekula suyuqlik (yoki qattiq jism)dan tashqariga bugʻlanib chiqishi uchun sirt chegarasidagi molekulalarning tortishish kuchini yengishi kerak. Undan tashqari, modda suyuq (yoki qattiq modda) holatdan bugʻ holatga oʻtayotganida hajmi kattalashadi. Bunda tashqi bosim kuchiga qarshi ish bajariladi. Bu ish suyuqlik (yoki qattiq modda) molekulalarining ichki energiyasi hisobiga bajariladi. Shuning uchun bugʻlanish paytida jism soviydi, qattiq jism suyuqlikka nisbatan sekin bugʻlanadi. Qattiq jismlarning suyuqlikka aylanmay buglanishi sublimatsiya deb ataladi.

Bugʻlanish issiqligi — muayyan tradagi suyuqlik massa birligining bugʻlanishi uchun zarur issiqlik miqdori. Odatda, bu miqdor solishtirma yashirin bugʻlanish issiqligi deb yuritiladi. Xalqaro birliklar tizimid" uning birligi 2LBugʻning kondensatsiyalanish i — suyuqlik (yoki qattiq jism) molekulalarining tartibsiz issiklik harakati tufayli bugʻ holatidan qaytadan suyuqlik (yoki qattiq jism)ga aylanish jarayoni. Bugʻning kondensatsiyalanishi bugʻlanishga teskari jarayon. Bugʻ suyuqlik (yoki qattiq jism) bilan muvozanatda boʻlishi yoki muvozanatda boʻlmasligi mumkin. Bugʻ va suyuqlik (yoki qattiq jism) bir-biriga chegaradosh boʻlganda muvozanatlashgan kondensatsiyalanish kuzatiladi. Ular chegaradosh boʻlmagan hollarda esa bugʻ temperaturasi pasayganda yoki hajmi kichrayganda kondensatsiyalanish boshlanadi. Bugʻning qattiq jism sirtini hoʻllashhoʻllamasligiga qarab, kondensatsiyalanish tufayli tomchi yoki parda hosil boʻladi. B. sanoatda binolarni isitish va mexanik energiya olish uchun ishlatiladi. "" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ bilan isitish

Bugʻ bilan isitish — issiklik eltuvchi sifatida suv bugʻidan foydalaniladigan isitish tizimi. Suv bugʻi binolarga oʻrnatilgan isitish asboblariga quvurlarda keltiriladi. Bugʻ bilan isitish i. tizimlarida bugʻ isitish asboblarida kondensatsiyalanayotganda uning issiqlik ajratish xossasidan foydalaniladi; hosil boʻlgan kondensat quvurlarda markazlashgan issiklik bilan taʼminlash tarmogʻiga yoki isitiladigan binodagi bugʻ qozoniga qaytadi. Bugʻ bilan isitish i.da ishlatilgan (mas, bugʻ mashinalari, turbinalari va boshqalardan chiqqan) bugʻdan ham foydalanish mumkin. Bunday tizim xonadonlarni isitishda deyarli qoʻllanilmaydi, u asosan sanoat binolarini isitish uchun moʻljallangan (yana qarang Isitish)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ bosimi

Bugʻ bosimi — suyuq yoki qattiq modda bilan muvozanatda boʻlgan bugʻ bosimi. Moddaning Bugʻ bosimi asosan traga bogʻliq. Bu bogʻlanish Klapeyron — Klauzius tenglamasi bilan ifodalanadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bugʻ generatori

thumb|bug 'generatorining sxemasi
Bugʻ generatori — bugʻ qozoni yoki yadro reaktoridan olinadigan birlamchi issiklik eltuvchi (suv, suyuq natriy va boshqalar) issikligi hisobiga bosimi atmosfera bosimidan yuqori suv bugʻi hosil qiladigan apparat yoki agregat. Organik yoqilgʻini yoqishda ajraladigan issiqlik hisobiga bugʻ olinadigan Bugʻ generatori bug qozoni, elektr energiyasidan foydalanib bugʻ olinadigan Bugʻ generatori elektr qozoni deb ataladi. Atom elektr stansiyalari paydo boʻlganidan soʻng Bugʻ generatori atamasi atom reaktoridan keladigan issiklik eltuvchi qizdiradigan va turbinaga tushadigan ikkilamchi bugʻni olish uchun xizmat kiladigan bugʻlatkichlarni ifodalash uchun qoʻllangan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Generator
 Bugʻ mashinasi
Bugʻ yostigʻi

Bugʻ yostigʻi — bugʻ mashinasi porsheni yuqorigi chekka nuqgani egallagan paytda porshen bilan silindr qopqogi orasida hosil boʻladigan boʻshliqni toʻldirib turuvchi qisilgan bugʻ hajmi. Porshenning harakatini yengillashtiradi, bugʻning kondensatsiyalanishi (suvga aylanishi)dan issiqlik yoʻqolishini kamaytiradi. Bugʻ yostigʻi hajmi bugʻ mashinasining tezligiga bogʻliq."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ mashinasi

Bugʻ mashinasi — birlamchi porshenli dvigatel; bunda siqilgan suv bugʻining potensial energiyasi mexanik ishga aylanadi. Uzluksiz ishlaydigan Bugʻ mashinasi loyihasini I. I. Polzunov ishlab chiqqan (1763). Universal dvigatel sifatida 1774—84 yillarda J. Uatt yaratgan. 19-asr oxirigacha sanoat va transportda yagona dvigatel boʻlgan. Bugʻ mashinasini rivojlantirish ishi fabrika va zavodlar, elektr stansiyalari, parovoz, kema va lokomobillar uchun, qishloq xoʻjaligi va mahalliy sanoat ehtiyojlari uchun statsionar Bugʻ mashinasi yaratishga olib keladi. Bugʻ mashinasining tortish harakteristikasi yaxshi, ortiqcha bosim va reverslashga moslashuvchan, puxta va oddiy tuzilgan. Quvvati 15 MVt gacha, f. i. k. 20—25% ga yetadi. Kamchiligi iqtisodiy samaradorligi pastligi va quvvati cheklanganligidir.

 Yana qarang 

 Bugʻ generatori
 Bugʻ turbinasi
 Bugʻ turbinali elektr stansiya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ nasosi

Bugʻ nasosi — bugʻ kuchi bilan ishlaydigan qurilma; bevosita taʼsir etuvchi porshenli nasos; uning porsheni harakatlantiruvchi bugʻ mashinasining porsheni bilan bir shtokka biriktiriladi. Odatda, bir silindrning zolotnigi boshqa silindrning shtoki bilan boshqariladigan, yaʼni qoʻshaloq Bugʻ nasosi koʻproq ishlatiladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bugʻ sovitkich

Bugʻ sovitkich — bugʻning oʻta kizish temperaturasini rostlab turish uchun moʻljallangan issiqlik almashinuvchi qurilma. Sirtqi va purkama xillari bor. Sirtqi (sirtdan sovitadigan) Bugʻ sovitkich da bugʻ temperaturasi suv bilan sovitiladigan devorga tegib turishi natijasida, purkama (purkab sovitadigan) Bugʻ sovitkich da esa bugli sigʻimga purkaladigan kondensat ning bugʻlanishi natijasida pasayadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ taqsimlash

Bugʻ taqsimlash — bugʻ mashinasi silindriga yangi bugʻ berish va undan ishlatilgan bugʻni chiqarish jarayonlarini boshqarish. Silindrning kiritish va chiqarish kanallarini zolotniklar, klapanlar, bevosita porshenning oʻzi (toʻgʻri oqimli mashinalarda) yoki joʻmraklar yordamida (porshenning harakat qonuniga aniq amal qilgan holda) navbatma-navbat ochib va yopib amalga oshiriladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi

Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi — qozon, bugʻ turbinasi va turbogeneratordan iborat energetika agregatlari majmui. Qozon, suv quvurlari tizimidan hosil qilinadi. Qattiq, suyuq yoki gaz holatdagi yoqilgʻilarning temperaturasi 500° dan yuqori boʻlgan issiqlik energiyasi taʼsirida qozon quvurlaridan oʻtadigan suv yuqori bosimli bugʻga aylanadi. Bugʻ taʼsirida turbina, yaʼni birlamchi motor parraklari har minutda 1500—3000 aylanish tezligida harakatga keladi. Bunda bugʻning kinetik energiyasi mexanik energiyaga aylanadi. Turbogeneratorning stator chulgʻamida yuqori kuchlanishli EYUK (elektr yurituvchi kuch), isteʼmolchida esa tok hosil boʻladi, natijada mexanik energiya elektr energiyasiga aylanadi. Umuman, dunyo miqyosida ishlab chiqariladigan elektr energiyasining taxminan 80% gachasi turbogeneratorlar vositasida olinadi, ammo Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi i. e. s.ning foydali ish koeffitsiyenti (f. i. k.) yuqori emas. Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi k. qiymatini bir muncha koʻtarish uchun turbina parraklaridan oʻtgan bugʻ sovitkichlar vositasida yana suvga aylantirilib, nasos orqali qayta isitkich qozonga yuboriladi va suv boʻyicha berk tizim hosil qilinadi. Bunda elektr stansiya f.i.k. 32—40% gacha koʻtariladi."Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Elektrostansiyalar
Bugʻ turbinali elektr stansiya

Bugʻ turbinali elektr stansiya — elektr generatori bugʻ turbinasiaan harakatga keladigan issshlik elektr stansiyasi. Bugʻ turbinali elektr stansiya kondensatsion elektr stansiya (faqat elektr energiyasi ishlab chiqaradi) va issiqpik elektr markazi (elektr energiyasidan tashkari issiqlik ham beradi) xillariga boʻlinadi. Issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasining koʻpchiligi Bugʻ turbinali elektr stansiya zimmasiga toʻgʻri keladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Elektr stansiyalar
Bugʻ turbinasi

thumb|181x181px|Bugʻ turbinasi 
thumb|182x182px|Bugʻ turbinasi (3d model)
Bugʻ turbinasi — bugning potensial energiyasini kinetik energiyaga, soʻngra aylanuvchi valning mexanik ishiga aylantiruvchi turbina; issiqlik elektr st-yasi (Issiqlik elektr stansiya)da elektr generatorlarni aylantiruvchi asosiy dvigatel hisoblanadi. Aktiv va reaktiv turbinalar boʻladi. Bugʻ turbinasi nisbatan ixcham, oddiy, tejamli, yuqori parametrli bugʻlardan foydalanishga, toza kondensat olishga, elektr energiyasi ishlab chiqarish bilan birga isteʼmolchilarga turli parametrli bugʻ uzatishga imkon beradi. Muqim (statsionar) va transport (kemaga oʻrnatiladigan) xillari bor. Mukim Bugʻ turbinasi ga kondensatsiya turbinalari, teplofikatsiya turbinalari va boshqa kiradi. Deyarli barcha Bugʻ turbinasi koʻp pogʻonali hisoblanadi. Bir va koʻp (4 tagacha) korpusli, bir va koʻp (3 tagacha) valli qilib ishlab chiqariladi. Bugʻ turbinasi markazdan qochirma havo haydagichlar, kompressorlar va nasoslarni harakatga keltirish uchun ham ishlatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 gidroturbina
 Bugʻ generatori
Bugʻ oʻtkazgich

Bugʻ oʻtkazgich — bugʻ uzatish qurilmasi. Odatda, yaxlit choʻzilgan poʻlat quvurlardan yasaladi. Past (1,2 MPa gacha) bosimli Bugʻ oʻtkazgichlar flanes yordamida, oʻrta va yuqori bosimlilari esa payvandlab biriktiriladi. Bugʻ kondensatini olib ketish uchun Bugʻ oʻtkazgich bugʻ yoʻnalishi tomonga 2—3% qiyalantirib oʻrnatiladi, suvayirgʻich va drenaj qurilmalar bilan jihozlanadi. Bugʻ oʻtkazgichning bugʻni berkitish va rostlash organlari sifatida ventillar va zulfinlar ishlatiladi; issiqlikdan (termik) kengayishni kompensatorlar bartaraf qiladi. Issiqlik behuda sarf boʻlmasligi uchun Bugʻ oʻtkazgich izolyatsiyalanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ qozoni

thumb
thumb
Bugʻ qozoni — yoqilgʻi yoqqanda oʻchoqda ajraladigan issiqlik hisobiga bosimi atmosfera bosimidan yuqori boʻlgan bugʻ olinadigan qurilma. Koʻpchilik Bugʻ qozoni da ish jismi sifatida suv ishlatiladi. Bugʻ qozoni ikki yoʻnalishda rivojlangan: 1) gaz quvurli qozonlar yaratilgan (bunda silindrik qozonga avval uchtagacha katta diametrli oʻt quvurlar, soʻngra oʻnlab kichik diametrli tutun quvurlari qoʻyilgan); 2) qozonni tashkil etuvchi silindrlar sonini koʻpaytirish yoʻli bilan suv quvurli qozonlar yaratilgan. Avval nisbatan katta diametrli silindrlar sonini 3—9 tagacha oshirilgan (batareyali qozonlar), keyinchalik diametrlari uncha katta boʻlmagan oʻnlab va yuzlab silindrlar oʻrnatilgan. Ular suv qaynatish quvur (truba)lari hisoblanadi. Kichik diametrli silindrlar dastlab gorizontga nisbatan 12° gacha burchak ostida qiya oʻrnatilib, kameralar yoki seksiyalar vositasida bir toʻp qilib birlashtiriladi va ustida joylashgan gorizontal barabanlarga biriktirilib, gorizontal suv quvurli qozonlar yaratidsi. Keyinchalik toʻgʻri qaynatish quvurlari tik yoki qiya oʻrnatilib, bular vositasida yuqorigi va pastki gorizontal barabanlar birlashtirildi; toʻgʻri quvurlar bilan almashtirila boshlandi, qozon barabanlarining soni esa tobora kamaytirildi. Hozirgi vertikal suv quvurli qozonlarda faqat 1 yoki 2 baraban boʻladi. Toʻgʻri oqimli barabansiz qozon ham suv quvurli qozon hisoblanadi. Bugʻ qozoni rivojlanishi bilan bir qatorda qozon agregatlarining bugʻ hosil qilishi, bugʻ parametrlari va undagi f.i.k. ham osha boradi. Qozon agregatlarining f.i.k. 9395%, bugʻ hosil qilishi 2500 t/ soatgacha (tra 570° va bugʻ bosimi 25 MPa boʻlganda) yetadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Bugʻ generatori
Bugʻ gʻilofi

Bugʻ gʻilofi — bugʻ mashinasi silindrini oʻrab turuvchi halqasimon kamera. Bugʻ quvuridan chiqqan bugʻ shu gʻilofdan oʻtkaziladi. Vazifasi — silindr devori temperaturasini ish bajaruvchi bugʻ temperaturasiga yaqinlashtirish va uni bir meʼyorda tutib turish. Bugʻ gʻilofi toʻyingan bugʻ bilan ishlovchi mashinalarning koʻpida qoʻllanadi. Bugʻ gʻilofi oziq-ovqat sanoati korxonalarida masalliqparni pishirish uchun ham ishlatiladi. Masalan, yogʻ zavodlarida yanchilgan magʻiz bugʻ gʻilofli qozondan oʻtayotgan bugʻ taʼsirida pishiriladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ-gaz turbinali qurilma

Bugʻ-gaz turbinali qurilma — bugʻ va gaz turbinalarining ish sikllari birlashtirilgan energetik qurilma. Unda ish jismi sifatida yoqilgʻining yonish mahsulotlari, qizdirilgan havo (gaz turbinasida), bugʻ (bugʻ turbinasida) yoki bir turbinaning oʻzida bugʻgaz aralashmasidan foydalaniladi. Afzalligi ish jismining boshlangʻich temperaturasi bugʻ turbinali qurilmalardagiga qaraganda ancha yuqori, tarmoqqa boradigan issiqlik temperaturasi esa gaz turbinali qurilmalardagidan ancha past boʻladi. Bugʻ-gaz turbinali qurilmaning bir necha sxemasi bor. Aralash sxemali qurilmalar eng koʻp tatbiq etiladi. Bularda yoqiladigan barcha yoqilgʻi (tabiiy gaz, mazut) ning faqat 20 foizi gaz turbinasining yonish kamerasiga beriladi. Tarkibida foydalanilmagan kislorod boʻlgan yonish mahsulotlari gaz turbinasidan oʻtib, bugʻ qozoni oʻchogʻiga keladi va u boshqa har xil sifatli yoqilgʻi bilan qoʻshilib yonadi. Bugʻ-gaz turbinali qurilma f.i.k. 32 % gacha boʻlgani holda nisbatan kam kapital mablagʻ talab etadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻdoy doni

Bugʻdoy doni — qadimiy ogʻirlik oʻlchovi, qiymat jihatidan "arpa doni"ga teng, yaʼni oʻrtacha 1B. d.=0,0409512 g (qarang Arpa doni). Baʼzi da qiymati 0,048 yoki 0,05 g deb ham qabul qilingan. Boshqacha nomi gandum "" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bugʻdoy nematodasi

BUGʻDOY NEMATODASI (Anguina tritici) — bugʻdoy, javdar, arpa, suli va boshqa boshokli ekinlar boshogʻida gʻudda (galla)lar paydo qiladigan zararkunanda toʻgarak chuvalchang. Oʻsimlik Bugʻdoy nematodasi bilan qattiq zararlanganda boshogʻi maydalashib oʻsmay qoladi, doni oʻrnida gʻudda (galla)lar paydo boʻladi. Gʻuddalar dondan kichikroq, juda pishiq, jigarrang pust bilan qoplangan boʻlib, har bir gʻudda ichida 5—15 mingtagacha lichinka boʻladi. Yerga toʻkilgan gʻuddalar ivib yoriladi. Undan chiqqan lichinkalar maisa tanasini teshib kirib, barg qoʻltiqlariga koʻtariladi, gul murtagiga joylashib, oʻsimlikni kasallantiradi. Bugʻdoy nematodasi don, poxol hamda qishloq xoʻjaligi asbobuskunalari vositasi bilan tarqaladi. Bugʻdoy nematodasi 20-asrning oʻrtalarigacha — 1937-yilda gʻuddalar aralashgan urugʻlikni ekish man qilinishiga qadar koʻp tarqalgan edi. Hozir Bugʻdoy nematodasi MDH hududida deyarli tugatilgan. Kurash choralari: zararlanmagan sogʻlom urugʻlik ekish, Bugʻdoy nematodasi paydo boʻlgan mintaqalardan don olib chiqishni taqiqlash, zararlangan donlarni alohida xirmonlarda yanchish va tozalash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻdoy tripsi

BUGʻDOY TRIPSI (Haplothris tritici Kurd.) — tripslar turkumiga mansub hasharot. Bugʻdoy tripsi ning boʻyi 1,5–2 mm. Lichinkasi tuproqda qishlaydi. Aprelda voyaga yetadi. Erta bahorda harorat 8— 10° ga yetganda barg qoʻltiqlarida oziqlana boshlaydi, barg qoʻltigʻiga kirib olib, yuqoriga koʻtariladi va barg uchi shirasini soʻradi. Natijada barg uchidan quriydi, boshoq normal rivojlanmaydi. Odatda, Bugʻdoy tripsi barg tomirlari boʻylab gʻuj boʻlib yotadi. Tuxumini boshoqqa yoki undagi qiltiqlarga bittadan yoki toʻptoʻp qilib qoʻyadi. Bugʻdoy tripsi ni yoʻqotish uchun hosil yigʻib olingandan keyin bugʻdoypoyani sugʻorish va yerni haydash tavsiya qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻdoyiq duragaylari

Bugʻdoyiq duragaylari — bugʻdoyni bugʻdoyiq bilan duragaylashdan hosil boʻlgan bugʻdoyning yangi , formalari va navlari. Birinchi marta akademik N. V. Sitsin tomonidan 20-asrning 30—50- yillarida yumshoq bugʻdoyni bugʻdoyiq bilan duragaylab, soʻngra duragaylararo chatishtirish va tanlash yoʻli bilan bugʻdoyning koʻp yillik bugʻdoy (Bugʻdoyiq duragaylari ssp. perenne) va bir yillik don —emxashak bugʻdoyi (Bugʻdoyiq duragaylari ssp. submittans) kenja boʻlgan yangi turi (Triticum agropyrotriticum) yaratildi. 70- yillarda koʻp yillik bugʻdoyning kalta poyali (yotib qolmaydi), ekilganidan keyin 2 va 3yili ham 70 va 50% gacha oʻsimliklari oʻsib hosil beradigan, sovuqqa va kasalliklarga chidamli, hosildor navlari (M706, M63, M78) yaratildi. Bir yillik don — yemxashak bugʻdoyi doni oʻribyigʻib olinganidan keyin yana oʻsib, yangi poyalar chikaradi, 1 ga maydondan 15—17 s don, qoʻshimcha 200 s koʻk massa (yoki uch oʻrimda qoʻshimcha 400—450 s koʻk massa) hosil beradi. Bugʻdoyiq duragaylari d. navlari hosildorligini oshirish boʻyicha ishlar davom ettirilmoqda."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻdoydoshlar

thumb
Bugʻdoydoshlar (gʻalladoshlar) ( yoki ) — bir urugʻ pallali oʻsimliklar oilasi. Bir yillik, ikki yillik yoki koʻp yillik oʻt, baʼzan buta yoki daraxtlardan tashkil topgan. Poyasi silindrsimon tik yoki yonboshlab koʻtarilib oʻsadi, boʻgʻimlarga boʻlingan, ichi gʻovak, shuning uchun u poxol yoki somon deb ham ataladi. Boʻyi 1 sm dan bir nechta oʻn m gacha; baʼzilarining poyasi yogʻochlanib baland boʻlib oʻsadi (mas, bambukning boʻyi 40 m, diametri 30 sm gacha). Barglari oddiy, ipsimon, qalami, bandsiz, navbatlashib joylashgan, qinli. Poyaning bir qismi shu barg qini ichida joylashadi. Gullari ikki jinsli, baʼzan bir jinsli, mayda, koʻrimsiz, oddiy toʻpgullarga (boshoqchalarga) yigʻilgan; bular esa murakkab toʻpgullar, shingil, roʻvak va boshqa hosil qiladi. Boshoqchalari bitta yoki bir nechta, baʼzan koʻp gulli. Mevasi don, baʼzan danaksimon, yongʻoqsimon yoki rezavor. Urugʻining koʻp qismi kraxmalli endospermdan iborat. B.ning koʻpchiligi uzun ildiz poyali va popuk ildizli. B.ning 600 turkumi, 10000 turi maʼlum. Oʻzbekistonda 91 turkumi (270 turi) usadi. Kupincha B. uchta kenja oilachaga bulinadi. B. yer sharining hamma qismida keng tarqalgan, koʻpchilik tropik mamlakatlarda uchraydi. B. qalin oʻtzorlar, pichanzorlar, oʻtloqlar, savanna, preriy va boshqa hosil qiladi. B.ga muhim madaniy don oʻsimliklaridan — bugʻdoy, sholi, makka, suli, arpa, javdar, tariq, oq joʻxori va boshqa (qarang Donli ekinlar) hamda shakarqamish kiradi, shuning uchun ham kishilar hayotida ularning ahamiyati katta. Yovvoyi holda oʻsuvchi — oqsoʻxta, raygras, bugʻdoyiq va boshqa koʻpchilik qishloq xoʻjaligi hayvonlari uchun yemxashak (qarang Yem-xashak ekinlari) hisoblanadi.

B.ning baʼzi dan texnik oʻsimlik sifatida foydalanib, ulardan kraxmal, spirt, qogʻoz, xushboʻy va yeyiladigan moy olinadi va qurilish materiallari, arqon, chutka va boshqa tayyorlashda foydalaniladi. Koʻpchilik dorivor, baʼzilari manzarali. Kuchma qumlarni mustahkamlash uchun ekiladigan ham bor. Baʼzilari begona oʻt.

Oʻktam Pratov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Bugʻdoyiq

BUGʻDOYIQ — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar. Ildiz poyali, qalin chim hosil qiladigan yemxashak oʻsimliklari, boʻyi 60—100 sm, gullari boshoqchalar, boshoqchalar esa poya uchida toʻplanib, boshoq hosil qiladi. Deyarli hamma yerlarda — dala, bogʻ, choʻl, oʻtloqzor, dasht, oʻrmon, adir va togʻlarda uchraydi. B.ning 30 ga yaqin turi bor. Ayrim begona oʻt sifatida zararli. Oʻzbekistonda 9 turi bor. 2 turi: s ye r tuk va tuke iz B. chorva mollariga yaxshi ozuqa hisoblanadi. May—iyunda boshoq tortadi. Adir va quruq tuproqli togʻ qiyaliklarida oʻtloq va pichanzorlar hosil qiladi. Pichani qishda ham. xushxoʻr boʻladi. Tabiiy bugʻdoyiqzorlarning har gektaridan 18—20 s dan pichan olinadi. 100 kg pichanida 51,7 ozuqa birligi va 6,7 kg hazm boʻladigan protein bor. Ekinzorlarda bugʻdoyiq ildizi tuproqqa 1,5—2 m chuqurlikda kirib boradi. Yerni chuqur haydash va gerbitsidlar qoʻllash yoʻli bilan yoʻqotiladi. Ildizpoyasining qaynatmasi baʼzan siydik haydovchi dori sifatida, shuningdek koʻkrak qafasi va jigar kasalliklariga davo qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Bugʻ-kuch qurilmasi

Bugʻ-kuch qurilmasi — umumiy holda bugʻ qozoni (bugʻ generatori) va suv bugʻi energiyasini mexanik ishga aylantiruvchi bugʻ dvigatellari majmuidan iborat energetik qurilma. Bugʻ dvigateli sifatida bugʻ mashinasi yoki bugʻ turbinasi ishlatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlanish (tushuncha)

Bugʻlanish, yalpi bugʻlanish, evapotranspiratsiya (agrometeorologiyada) — tuproq yuzasi hamda oʻsimliklardan bugʻlanadigan nam (transpiratsiya) miqdori yigʻindisi. B. tuproq namligi, uning xususiyati, tuproq nam sigʻimi, toʻshama sirt rangi, havo temperaturasi va nisbiy namligi, shamol va 6. omillarga bogʻliq. B. toʻgʻrisidagi ma’lumotlardan agrotexnik tadbirlarni ishlab chiqish, sugʻorish vaqti va normalarni aniqlash, qurgʻoqchilikka turlicha chidamli ekinlarni rayonlashtirishda, hosilni prognozlash va b.da foydalaniladi. Oʻrta Osiyoning dehqonchilik mintaqalarida B. hisobiga tuprokdan yoʻqotiladigan namlik (bugʻlanuvchanlik) bir yilda 1200–2000 mm va undan koʻproqni tashkil etadi. Bu esa yillik yogʻin miqdoriga nisbatan 10—15 marta, vegetatsiya davridagi yogʻinlarga nisbatan esa deyarli 40—50 marta koʻpdir. Natijada ekinlarni sun’iy sugʻorishga toʻgʻri keladi. Sugʻorish normasi gidromorf tuproqlarda 3—4 ming m3/ga, avtomorf tuproqlarda esa 6—7 ming m3/ga. Namlik sarfini kamaytirish uchun tuproqni yumshatish, almashlab ekishni toʻgʻri tashkil etish, organik oʻgʻitlarni ishlatish, tuproq strukturasini yaxshilaydigan sun’iy moddalar solish va b. tadbirlar qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlanishni oʻlchagich

Bugʻlanishni oʻlchagich — suv va tuproq sirtidagi bugʻlanishni oʻlchaydigan asbob. Maxsus idishdan iborat. Tuproq ustiga va suv sirtida suzib yuruvchi maxsus qurilma ustiga oʻrnatiladi. Kuzatish natijalarini hisoblashda Bugʻlanishni oʻlchagich ustiga tushadigan yogʻinsochin eʼtiborga olinadi. Bugʻlanish miqdori quyidagi suv balansi tenglamasi bilan hisoblanadi:bunda Ye — kuzatish muddatlari orasidagi bugʻlanish miqsori, mm; x — yogʻinsochin miqdori, mm; A va h2 — bugʻlatuvchi idishdagi suvning kuzatish boshidagi va oxiridagi sathi, mm. Gidrometeorologiya st-yalarda ishlatiladi. BUGʻLANUVCHANLIK muayyan atmosfera sharoitida mumkin boʻlgan eng yuqori bugʻlanishni ifodalaydigan shartli kattalik. Bunda maxsus idishdagi suv yuzasidan, tabiiy chuchuk suvli katta suv havzasi yuzasidan yoki ortiqcha namlangan tuproqdan bugʻlanish koʻzda tutiladi. Bu sirtlardan B. bir xilda boʻlmaydi, chunki idish bilan tabiiy suv havzalari va ortiqcha namlangan tuproqning bugʻlanish sharoitlari bir-biridan farq qiladi. B. bugʻlangan suvning mm da belgilangan qatlami orqali ifodalanadi. Boshqa joylarga nisbatan Oʻrta Osiyo sharoitida B. yuqori. Masalan, shveysariyalik fizik G. I. Vild bugʻlantirgichi boʻyicha oʻlchanganda bir yillik oʻrtacha B. Moskvada 417 mm, SanktPeterburgda 320 mm boʻlsa, Nukusda — 1798 mm."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlatib sovitish

Bugʻlatib sovitish — sanoat pechlari (domna, marten va boshqa pechlar)ning qismlarini sovitish usuli; ishi pech sovitkichlarining berk tizimlarida aylanadigan suvning bugʻlanish issiqligidan foydalanishga asoslangan. Trubani quyqa hosil boʻlish va zanglashdan saqlash uchun kimyoviy tozalangan suv ishlatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlatish

Bugʻlatish (kimyoda) — eritmalarni qaynatib quyultirish. Bugʻlatishda erituvchining bir qismi bugʻlanib chiqadi. Erituvchining qolgan qismi ham bugʻlatilsa, kristallanish yuz beradi, bunda erigan qattiq moddalar ajraladi. Eritmalarning qaynash temperaturasi doimo erituvchilar qaynash temperaturasidan yuqori boʻladi; bu ayirma temperatura depressiyasi deb ataladi, erigan modda konsentratsiyasi hamda bosim ortishi bilan bu ayirma oshib boradi. Eritmalar har xil qurilmalarda bugʻlatiladi. Rasmda eng koʻp tarqalgan bugʻlatish qurilmasining chizmasi keltirilgan. Bugʻlatiladigan eritma isitish kamerasining tepasidan quyiladi. Kamera suv bugʻi (birlamchi bugʻ) bilan isitiladi. Ertma ustidagi bugʻ bosimi qurilmaning ish hajmidagi bosimga teng boʻlgandagina erituvchi bugʻlanadi. Eritma kamera naylari ichida qaynab, isitish kamerasining yuqori qismiga koʻtariladi, ikkilamchi bugʻ (erituvchining bugʻi)dan ajralgach, markaziy sirkulyatsiya nayiga tushadi. Quyultirilgan eritma qurilmaning pastki qismidan, ikkilamchi bugʻ esa qurilmaning yuqorigi qismidan chiqadi.

Bugʻlatish eritmalarni quyultirish va eritmalarda erigan moddalarni ajratib olishdan tashqari, toza erituvchilar olishda, sovuq hosil qilish va boshqalarda ham qoʻllanadi. Bugʻlatishdan kimyo, oziq-ovqat sanoatida va boshqalarda keng foydalaniladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Bugʻlatkich

Bugʻlatkich — suyuqliklar (suv, sovitish agenti va boshqalar)ning bugʻlanish jarayoni amalga oshadigan issiqdik almashgich. B., mas, issiqlik elektr st-yalarida sarflanadigan kondensat oʻrnini toʻldiruvchi distillat olishda ishlatiladi. Tuzilishiga qarab, gorizontal bugʻ quvurli (qizdiradigan bugʻ quvur atrofidan oqib oʻtadi) va ancha takomillashgan vertikal suv quvurli (suv quvur ichidan oqib oʻtadi) xillarga boʻlinadi. B. 1, 2 va koʻp bosqichli boʻladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻo

Bugʻo, Bagʻuy (XIII asr)— Ustyug shahri (Rus davlati)dagi moʻgʻullar yasoqchisi (soliq toʻplovchi). Xristian diniga kirib Ioann ismini olgan. Oʻzining xayrli ishlari bilan xalqning izzat hurmatini qozongan. Ustyug shahrida cherkov, monastir qurdirgan. Cherkov qoʻlyozmalari Ioann (Bugʻo) ni „hazrat“ deb hisoblaydilar"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bugʻrolar

Bugʻrolar — Qoraxoniylar xoqonligining gʻarbiy qismi (Yettisuv, Qashqar va Janubiy Qozogʻiston)ni xoqon nomidan idora qilgan sulola xonlarining unvoni (X - XI asrlar). Uning yirik vakillari Abdulkarim Sotuq Bugʻroxon va uning nabirasi Horun ibn Muso davrida Yettisuv va Qashqardagi koʻpchilik turkiy xalqlar islom dinini qabul qilganlar"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bugʻu

Bugʻu — qirgʻizlarning yirik qabilasi. Bugʻular XIX-asr oʻrtalarida saribagʻish qabilasi bilan birga Chu va Oqsuv daryolari havzasida hamda Issiqkoʻlning sharqiy qirgʻogʻi, Norin, Kechen va Tekes daryolari boʻylarida, Qarqara vodiysida koʻchmanchilik qilib yashaganlar. Chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Terskey, Kungay, Tuykal koʻllari boʻyida sugʻorma dehqonchilik qilganlar. 1855-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan. 1913-yilda 11 mingdan oshiq Bugʻu xoʻjaligi roʻyxatga olingan. XX-asr birinchi choragida qirgʻiz xalqi tarkibiga singib ketgan.

Bugʻu quyidagi urugʻlarga boʻlingan: chelek (manaplar urugʻi), torgo, bapa, yelden, takaboy, bogʻir (jigar), dyolyos, qidiq, qoʻngʻirot, moʻngʻuldur, sayoq, shiqmayot, qaba, asan tukum, ariq tukum, kuchuk, serikey, ondon"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Qirgʻizlar
Turkum:Qirgʻiziston aholisi
Turkum:Qirgʻiziston xalqlari
Turkum:Qirgʻiz qabilalari
Turkum:Turk-moʻgʻul millatiga mansub urugʻlar
Bugʻuchalar

Bugʻuchalar, kanchillar (Tragulidae) — juft tuyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Afrika B. i (Hyemoschus) va Osiyo B. i yoki kanchillari (Tragulus) degan ikkita uruqqa boʻlinadi. Afrika B.ining faqat bitta turi (N. aquaticus) bor. U Afrikaning tropik oʻrmonlarida yashaydi. Osiyo B.i yoki kanchillarning Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda tarqalgan 3 turi bor. Bug'uchalarning tuzilishi bugʻuga oʻxshaydi, lekin undan kichik boʻladi. Kattaligi quyondek keladi. Shoxi boʻlmaydi, oyoqlarida toʻrttadan barmoqlar bor. B.ning eng mashhuri Yava bugʻuchasi yoki kanchilidir (T. javanicus). Uning boʻyi 40 sm, dumi 4 sm cha. Oʻzi juda chiroyli. Bosh tomoni och jigarrang, bikini sariq, yelkasi qoramtir. Erkagining tishi 3 sm tashqariga chiqib turadi. Oʻrmon va butazorlarda yashaydi. U tungi hayvon. Oʻsimlik va mevalar bilan oziqlanadi, 2 ta bola tugʻadi. Goʻshti yumshoq va mazali.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻuchilik

250px|thumb
Bugʻuchilik — chorvachilik tarmogʻi, shimol va pant bugʻularini yetishtirish va xoʻjalik maqsadlarida foydalanish bilan shugʻullanadi. Shimol B.da xonakilashtirilgan shimol bugʻulari goʻsht, teri, sut olish uchun hamda ulov tarzida foydalanish maqsadlarida, pant B.da olachipor bugʻu, maral, izyubr shoxi (pant) olish, shuningdek goʻshti va terisi uchun boqiladi. Shimol bugʻuchiligi Chekka Shimol qishloq xoʻjaligining eng muhim tarmogʻi. Bugʻular podalari (1500—1800 bosh) yaylovdan yaylovga koʻchib — bahor va yozda ochiq tundrada, qishda oʻrmon tundra (tayga)da oʻtlatib boqiladi.

3—5 oylik buzoqlari (25–30 kg goʻsht beradi) va katta yoshdagi bugʻular goʻsht olish uchun soʻyiladi. Urgʻochi bugʻulardan sogʻim davrida 40–50 kg (ayrimlaridan 85 kg gacha) sut sogʻib olinadi (yogʻlilik darajasi 17— 19%). Bugʻu terisidan sifatli charm (zamsha, xrom) tayyorlanadi, issiq kiyimlar, palatkalar tikiladi. Shimol bugʻulari Chekka Shimolning asosiy transport vositasi, ulardan minish, yuk tashish va boshqa maqsadlarida ham foydalaniladi. Asosan Rossiya, Finlandiya, Shvesiya, Norvegiya, AQSH (Alyaska), Kanadaning tundra va oʻrmon (tundra) zonalarida tarqalgan. Jahonda 5 mln. boshdan ortiq shimol bugʻulari boqiladi. Ularning yarmidan koʻprogʻi Rossiya hissasiga toʻgʻri keladi. Pant B. Rossiyaning Oltoy, Krasnoyarsk, Primorye oʻlkalari, Qozogʻistonda rivojlangan boʻlib, hayvonlar maxsus fermalar (B. xoʻjaliklari)da boqiladi. Shuningdek, Xitoy, Koreya, Mongoliyada ham pant B. bor.

 Yana qarang 

 Chorvachilik
 bugʻular

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Turkum:Turmush tarzi
Bugʻ-havo bolgʻasi

Bugʻ-havo bolgʻasi — kompressordan beriladigan bugʻ yoki siqilgan havo yordamida ishlaydigan bolgʻa. Biri shabotga oʻrnatilgan, ikkinchisi harakatlanuvchi babaga mahkamlangan ikkita bolgʻa zagotovkani plastik deformatsiyalaydi (shaklini oʻzgartiradi). Tuzilishiga koʻra, staninasi ravoqsimon va koʻpriksimon qilib yasalgan bir yoki ikki ustun (stoyka)li Bugʻ-havo bolgʻasi b. boʻladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ-havo oʻlchagich

Bugʻ-havo oʻlchagich — yonish mahsulotlari sarfi va hosil boʻlayotgan bugʻ miqdorini oʻlchaydigan asbob; drosselli bugʻ oʻlchagich va differensial tyagomer majmuidan iborat. Bir shkalali va ikki mil (strelka)li umumiy ikkilamchi koʻrsatuvchi asbobi bor. Ish tarzi yonish mahsulotlari sarfi (differensial tyagomer bilan oʻlchanadi) qozonning bugʻ hosil qilish unumiga (drosselli va bugʻ oʻlchagich bilan oʻlchanadi) mutanosibligiga asoslangan. Bugʻ-havo oʻlchagich ishlatilganda qozon agregati ishini nazorat qilish osonlashadi; bunda nagruzka va yonish jarayonini rostlash uchun ikkala mil bir-biriga moye keltiriladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxavnagar

Bxavnagar — Hindiston gʻarbidagi shahar, Katxiyavar yarim orolda, Gujarot shtatida. Ahsshisi 401 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kambey qoʻltigʻidagi port. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Bxavnagar yaqinidan tuz olinadi. Shaharga 1723-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindiston shaharlari
Bxilai

Bxilai, Bxilainagar — Hindistonning MadhyaPradesh shtatidagi shahar, DurgBxilainagar shahar aglomeratsiyasi tarkibida. B. yirik metallurgiya markazi, katta metallurgiya kombinati qurilgan. Kt mahalliy temir va marganes rudalari, Korba va Damodar vodiysidan qazib chiqariladigan toshkoʻmir asosida ishlaydi. Mineral oʻgʻitlar zavodi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindiston shaharlari
Bxillar

Bxillar — Hindistonda yashovchi xalklar guruhi. Madhya Pradesh, Gujarot, Rajastxon va Maharashtra shtatlari togʻli tumanlarining mahalliy aholisi. Umumiy soni 3,7 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tili hinderon tillari guruhiga kiradi. Dindorlari asosan hinduizm diniga eʼtiqod qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bhopal

Bhopal shahri Hindistonning Madhya Pradesh shtatining maʼmuriy markazidir. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 2,7 mln dan ziyod kishi (2011). Ogʻir sanoat uskunalari ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik, jumladan ip-gazlama va qishloq xoʻjalik mahsulotlari qayta ishlash sanoati koronalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan (zargarlik buyumlari, gazlama boʻyash va boshqalar). Yirik savdo markazi. Universitet va institutlari bor.

Shahar 1984-yil dekabrida sodir boʻlgan Bhopal falokati tufayli xalqaro eʼtiborga tushdi. Oʻshanda Union Carbide India Limited kompaniyasining pestitsid ishlab chiqaruvchi zavodidan tarkibida metilizotsianat boʻlgan zaharli gazlar chiqib, yaqin-atrofda yashovchi aholini halok qildi. Bu voqea jahondagi eng katta falokatlardan biridir. Shu yuzdan Bhopal butundunyo atrof-muhitchilarining eʼtiroz kampaniyalari markazlaridan biri boʻlib kelmoqda.

 

 
 Bhopal munitsipaliteti

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxotiya

Bxotiya — xalq, Butanning asosiy aholisi (1 mln. kishi, 1991). Nepalda (PO ming kishiga yaqin), Hindistonda (90 ming kishiga yaqin) ham yashaydilar. Xitoytibet oilasiga kiruvchi tilda gaplashadi. Dindorlari asosan budda diniga, Hindistondagilari hinduizmga eʼtiqod qilishadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxubaneshvar

thumb|upright=1.0|Mukteshvara temple
Bxubaneshvar — Hindistondagi shahar, Mahanadi daryosi deltasida, Orissa shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 412 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shahar ilk bor 5-asrda qayd qilingan. Zamonaviy uy-joy binolari (1948—56 yillar, Le Korbyuzye loyihasi asosida) qurilgan. 500 ga yaqin ibodatxona, asosan hindular ibodatxonalari (11 —13-asr lar) bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zulfiqor Ali Bhutto

thumb|200px|right|Zulfiqor Ali Bhutto
Bxutto Zulfiqor Alixon (5-yanvar 1896 — 4-aprel 1979) — Pokiston davlati va hukumati boshligʻi (1971—73), bosh vazir (1973—77). 1967-yilda Pokiston xalq partiyasini tuzgan. 1977 yilda harbiy toʻntarish natijasida hibsga olingan va harbiy maʼmuriyat tomonidan 1979-yilda qatl etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:5-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:4-aprelda vafot etganlar
Benazir Bhutto

thumb|right|220px|Benazir Bhutto

Benazir Bhutto (21-iyun 1953 – 27-dekabr 2007) — Pokiston bosh vaziri (1980—90 va 1993—96 yillarda). Zulfiqor Ali Bhuttoning qizi. Benazir Bhutto Pokiston xalq partiyasi ham raisi (1985-yildan). 1996-yil oxirida mamlakat prezidenti qaroriga asosan Benazir Bhutto turli ayblar bilan oʻz vazifasidan chetlashtirilgan. Shuningdek, u uch marotaba bosh vazirlik lavozimiga saylangan. Qotillik oqibatida hayotdan koʻz yumgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ayol bosh vazirlar
Bsj

Bsj (Barilla de Calmette et Guerin) — sil kasalligiga qarshi vaksinatsiya uchun qoʻllaniladigan sil mikobakteriyasining kuchsizlantirilgan shtammi (turi); uni Kalmet (A. Calmette) bilan Geren (S. Guerin) qoramol oʻtidan tayyorlangan muhitda sil mikroblarini 13 yil davomida qaytaqayta undirish usuli bilan 1906-yilda yetishtirgan. BSJ kulturasidagi batsilla toʻgʻri yoki bir oz egilgan, uzunligi 1,5—3—5 mk, ingichka tayoqchadir. 1919—24 yillarda profilaktik vaksinatsiya uchun qoʻllanila boshladi. Shtamm xususiyati sinchiklab oʻrganilgach (1925—26), chaqaloqlarga tirik BSJ vaksinasi ichirila boshladi. 1942-yildan shahar, 1943-yildan qishloq tugʻruqxonalaridagi hamma chaqaloqparga 3—5—7 yoki 4—6—8 kunligida majburiy tartibda 10 mg dan BSJ ichiriladigan boʻldi. Sil yuqmagan goʻdaklarni, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni va 30 yoshgacha boʻlgan aholini revaksinatsiya qilish 1948-yildan boshlab joriy etildi (bunda vaksina ichiriladi, teri ustiga yoki ichiga yuboriladi). Teri ichiga BSJning maxsus vaksinasi — glyutamat vaksina yuborish 1962-yildan hamma joyda qoʻllaniladigan boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirining buyrugʻiga asosan, BSJ vaksinasi yangi tugʻilgan chaqaloqlarga tugʻruqxonada hayotining 4—7 kunlari 0,1 ml hajmda 0,05 mg yuboriladi. Soʻngra 7 va 15 yoshida revaksinatsiya qilinadi. Vaksinatsiya va revaksinatsiya qilinganlarning juda ozchiligida (0,001 — 0,003%) BSJ yuborilgan joyda asorat sifatida yiringlash kuzatilishi mumkin. BSJ qoʻllanishi natijasida sil bilan, ayniqsa uning ogʻir bilan kasallanish bir necha barobar kamaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mikrobiologiya
Turkum:Bakteriologiya
Turkum:Vaksinalar
Berkneslar

Berkneslar (Bjerknes) — ota va o‘g‘il norveg geofiziklari: 1) Vilgelm Friman Koren (1862— 1951) — meteorologiyada frontologik ilmiy maktab asoschisi. Suyuqlik yoki gazda sirkulyatsiyaning tezlashishi to‘g‘risidagi teorema, siklonlarning to‘lqin nazariyasi muallifi. Obhavoni oldindan aytishning dinamik usullarini ishlab chiqqan. Norvegiyada obhavo xizmatiga asos solgan (1917); 2) Yakob (1897—1975) — atmosfera frontlari haqidagi ta’limot asoschilaridan biri. Asarlari siklonlar evolyutsiyasiga, ularning atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasidagi ahamiyatiga, okean suvlarining atmosfera jarayonlariga ta’siri va b.ga doir. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bef

Bef (frans. bief) — suv havzasi, daryo yoki kanalning gidrotexnika inshootlari (to‘g‘on, shlyuz, GES va b.)ga tutashgan qismi. Yuqorigi (oqim bo‘yicha gidrotexnika inshootlaridan yuqorida joylashgan) va pastki (gidrotexnika inshootlaridan pastda joylashgan) xillari bo‘ladi. Bir yoki bir necha gidrotexnika inshootidan hosil bo‘lgan suv tizimining suvayirg‘ichida yoki ochiq suv oqimida joylashgan B. mu s taqil B. deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gidrologiya
James Buchanan

BYUKENEN (Buchanan) Jeyms (1791.23.4, Mersersberg, Pensilvaniya shtati—1868.1.6, Uitlend, hozirgi Lankaster, Pensilvaniya shtati) — AQShning 15-prezidenti. Demokratlar partiyasidan (1857—61). 1845—49 yillarda davlat kotibi, 1846—48 yillardagi Amerika-Meksika bosqinchilik urushi tashabbuskorlaridan biri. AQShning janubidagi quldorlarning kuchayishiga imkon berganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:AQSh prezidentlari
Turkum:Amerikalik siyosatchilar
James M. Buchanan

BYUKENEN (Buchanan) Jeyms Makl-Gil (1919.3.10-2013.9.01) – Amerika iqtisodchisi. 1948-yilda doktorlik ilmiy darajasini olgan. Buchanan narx belgilash jarayoniga katta eʼtibor qaratib, iqtisodiy taraqqiyotda narx omillari muhim oʻrin tutishini taʼkidladi. Buchananning fikriga koʻra, ishlab chiqarish va narxni xukumat tomonidan nazorat qilinishiga favqulodda hollardagina yoʻl qoʻyilishi lozim, lekin ayni paytda erkin tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash yoʻlida iqtisodiyot ishlariga davlatning aralashuvini kuchaytirishni yoqlaydi. Buchanan ijtimoiy tanlov nazariyasi asoschisi. Moliyaviy masalalarga oid qator monografiyalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1986)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:2013-yilda vafot etganlar
Turkum:9-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Beyshan

Beyshan — Markaziy Osiyodagi togʻlik, Xitoyda, Alashan choʻli va sharqiy Tyanshan togʻlari oraligʻida. Uz. qariyb 700 km. Balandligi 2791 m gacha (Matszunshan togʻi). Kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan palaxsali bir necha togʻdan va ularni oʻyib yuborgan botiqlardan iborat. Eol relyef shakllari, toshloq choʻl va chala choʻl, shoʻrxoklar keng tarqalgan. Choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Bir yilda 40–80 mm yogʻin tushadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Turkum:Gansu
Bey shi

Bey shi („Shimol tarixi“ yoki „Shimoliy sulolalar tarixi“) – Xitoy sulolalari tarixi; 386—581 yillarda Shimoliy Xitoyda hukmronlik qilgan sulolalar: Shimoliy Vey (386—535), Shimoliy Si (550577), Shimoliy Chjou (557—581) tarixini oʻz ichiga oladi. Tan sulolasi tarixchisi Li Yanshou (596—678) tomonidan yozilgan. 100 szyuan (qism yoki boʻlim)dan iborat. Unda Xitoydan shimoliy gʻarbda yashagan qadimiy turkiy qavmlar haqida ham boy maʼlumotlar saqlangan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tarix
Bekvordeyshn

Bekvordeyshn (ing. backwardation) — naqs tovarlar narxi muddati kelishilgan tovarlar narxiga, tez fursatda yetkazib beriladigan tovarlar narxlari kechikibroq yetkazib beriladigan tovarlar narxiga nisbatan qimmatroq boʻlgan holat (kontangoning aksi). Masalan, fevralda (1 t uchun dollar) naqd bugʻdoy 300, mart oyida yetkazib berilganda— 290, may oyida—280, iyulda—270, avgustda—265, sentabrda—250, noyabrda—230 boʻlishi mumkin. Bozordagi narxlarning bunday nisbati, odatda, omborlarda tovarlarning yetishmasligi (hosil boʻlmaganligi, ish tashlashlar oqibati va boshqalar) bilan, kelgusida esa taklifning ortishiga ishonish (mas, yangi hosil hisobiga) bilan bogʻliq. Bu davrda bozor oʻta asabiyligi, narxlarning gʻoyat pastbalandligi, chayqovchilikning kuchayishi bilan ajralib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekon Rodjer

thumb|Rodger Bekon statuetkasi
BEKON (Vason) Rodjer (taxminan 1214, Ilchester—1292, Oksford) — oʻrta asr ingliz faylasufi, tabiatshunosi. Xristian aqidalarining hayotdan ajralganligini tanqid qilib, tabiatni oʻrganishga, optika, mexanika ("amaliy geometriya"), astronomiyani tahlil qilishga chaqirdi. Ilohiyotni dunyoviy fanlardan ajratish tarafdori boʻddi. Tajriba, eksperiment va matematikani barcha fanlar binosining poydevor toshi deb hisobladi. Tajribaga va matematikaga asoslangan bilish uslubini sxolastikdeduktiv uslubga qarshi qoʻydi. U matematikaga, tajriba — ilmiy eksperiment va ichki mistik "ruhlanish" ga katta ahamiyat berdi. B. bir necha ilmiy bashoratlar (teleskop, uchadigan apparat lar) haqida taxmin qildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Francis Bacon

thumb

Frensis Bekon (inglizcha: Francis Bacon; 22-yanvar 1561, London — 9-aprel 1626, London) — ingliz faylasufi, tabiatshunosi, mantiqshunosi, siyosiy arbob va tarixchi.
Kembrij universitetini tugatgan (1575), Sudya, vazir, lordkansler boʻlib ishlagan.

Falsafaga oid 2 ta — „Yangi organon“ (1620), „Yangi Atlantida“ (1627) asari bor. Birinchi kitobida Arastu „Organon“idagi deduktiv uslubning hayotdan ajralganligini tanqid qilib, induktiv uslubga asos soladi. Fan tajribaga asoslanishi kerakligi haqidagi gʻoyani olgʻa surib, ilmiy tadqiqot ning kuzatish, eksperiment, tajriba uslublarini ishlab chiqadi. Bekon bevosita tajribaga asoslangan bilimlar ishonarli boʻlishini koʻrsatdi.

Bekonning fikricha, bilimning vazifasi tabiatdan inson manfaati yoʻlida foydalanish, yaʼni uning ustidan hukmronlik qilish, inson hayotini takomillashtirish, aqlni yanglishish („idol“ yoki „alomat“)lardan tozalash lozim. Bilishda tajriba ikki xil boʻladi: 1) sinalgan tajriba boʻlib, u insonga bevosita fonda keltiradi; 2) yoʻl koʻrsatuvchi tajriba boʻlib, uning yordamida narsalarning qonuniyati va xossalari oʻrganiladi.

Bekon fanning aql bilan bogʻliqdigini koʻrsatdi. Bekonning „Yangi Atlantida“ asarida uning jamiyat haqidagi fiqolari aks etgan. Bekon jamiyatni fan va ishlab chiqarish asosida qayta tashkil etish gʻoyasini olgʻa surdi. Davlatni boshqarishda mutlaq monarxiya tarafdori boʻlgan. Bekon ingliz materializmining va Yangi davr tajribaviy fanining asoschisi sifatida tan olingan boʻlsada, xudoning mavjudligini inkor etmagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1561-yilda tugʻilganlar
Turkum:1626-yilda vafot etganlar
Ben Aleksander

thumb|James Mill, 1882
BEN (Bain) Aleksander (1818.11.6Aberdin, Shotlandiya —1903.18.9) — ingliz psixologi, assotsiativ psixologiya namoyandasi. Buyuk Britaniyadagi Aberdin universiteti professor (1860). 2 jildli "Mantiq" asarida (1870) tabiiy fanlarga mantiqiy usullarni qoʻllanishning barcha uslublarini mufassal bayon qilgan. Bundan tashqari inson miyasi va uning nerv sistemasida yuz beruvchi fizik jarayonlarni psixologik tadqiq qilish bilan shugʻullangan. Uning asarlari fiziologik psixologiyaning vujudga kelishiga maʼlum darajada asos boʻlgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bensi

Bensi, Bensixu — Xitoyning shim.sharqidagi shahar. Tayszixe daryosi vodiysida, Lyaonin provinsiyasida. B.dan Shenyan — Andun temir yoʻl oʻtgan. Aholisi 751 mingdan ziyod kishi (1990- yillar oʻrtalari). Toshkoʻmir, gilli slanes va temir rudasiga boy konchilik rayonining markazi. B. mamlakat qora metallurgiya va temir rudasi, metallsozlik sanoatining muhim markazlaridan. Temir rudasi, choʻyan, sifatli poʻlat, sement va koks, oʻtga chidamli materiallar ishlab chiqariladi. Yirik TETS va konchilik instituti bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xitoy shaharlari
Karl Maksimovich Baer

thumb

Karl Maksimovich Baer 1792.17(28).2, Estlyandiya 1876.16.(28).! 1, Tartu – tabiatshunos, embriologiya asoschisi Rossiya geografiya jamoatini tuzuvchilardan biri. B. joʻjalar embriogenezini (1829, 1837), baliklar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilarning embrional rivojlanishini tekshirgan. Embrional rivojlanishning muhim bosqichi – blastulayaa tafsiflagan. Tip, sinf, turkum, oila, urugʻ va tur belgilari embrional rivojlanish jarayonida birinketin namoyon boʻlishini aniklagan. Sut emizuvchilarning tuxum hujayrasini kashf etib, notoʻgʻri tushunchalarga chek qoʻygan. Umurtqalilarning barcha asosiy aʼzolari – xorda, bosh va orqa miya, koʻz, yurak, ayirish aʼzolari, oʻpka, ovqat hazm qilish yoʻli va boshqalarni tadqiq qilib, ularning rivojlanish jarayonini tushuntirib bergan. B. Novaya Zemlya o.ni, Kaspiy dengizini tadqiq qilgan. Daryo qirgʻoklarining yuvilish qonuniyatini tushuntirgan (qarang Ber qonuni)."BER Karl Maksimovich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil