Faktcheking

Faktcheking — bu shubhali hisobot va bayonotlarning faktik toʻgʻriligini tekshirish jarayoni. Faktcheking matn yoki kontent eʼlon qilinishi yoki boshqa yoʻl bilan tarqatilishidan oldin (ante hoc) yoki keyin (post hoc) oʻtkazilishi mumkin. Ichki faktcheking — bu noshir tomonidan notoʻgʻri kontent nashr etilishining oldini olish uchun uyda oʻtkaziladigan bunday tekshirish; matn uchinchi shaxs tomonidan tahlil qilinganda, jarayon tashqi fakt tekshiruvi deb nomlanadi.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, faktlarni tekshirish haqiqatan ham fuqarolar oʻrtasidagi tasavvurlarni toʻgʻrilashi mumkin, shuningdek, u siyosatchilarni yolgʻon yoki chalgʻituvchi daʼvolarni tarqatishdan qaytaradi. Biroq tuzatishlar vaqt oʻtishi bilan parchalanishi yoki unchalik aniq boʻlmagan daʼvolarni ilgari suradigan elitaning maslahatlari bilan toʻlib ketishi mumkin. Siyosiy faktlarni tekshirish baʼzan fikr jurnalistikasi sifatida tanqid qilinadi. AQSh siyosatidagi fakt-tekshiruvchilarni koʻrib chiqish faktlarni tekshirish notoʻgʻri tushunchalarni kamaytirishning samarali usulimi yoki bu usul ishonchlimi yoki yoʻqmi degan aralash natijani koʻrsatadi.

 Faktlarni tekshirish tarixi 
1850-yillarda va keyinchalik sensatsion gazetalarning ommalashishi koʻproq faktik ommaviy axborot vositalariga boʻlgan ehtiyojni keltirib chiqardi. Colin Dickey faktlarni tekshirishning keyingi evolyutsiyasini tasvirlab berdiDickey, Colin (Fall, 2019). The rise and fall of facts. Columbia Journalism Review. https://web.archive.org/web/20191207195717/https://www.cjr.org/special_report/rise-and-fall-of-fact-checking.php. Asosiy elementlar 1850-yillarda Associated Pressning tashkil etilishi (qisqa faktik materiallar kerak edi), New York dunyosidan Ralph Pulitzer (uning Aniqlik va adolatli oʻyin byurosi, 1912), Henry Luce va Time jurnali (asl ishchi nomi: Faktlar) va The New Yorkerning mashhur faktlarni tekshirish boʻlimi boʻldi. Tez orada asosiy ommaviy axborot vositalari onlayn startaplar tomonidan jiddiy iqtisodiy tahdid ostida qoldi. Bundan tashqari, hozirda ham ijtimoiy tarmoqlar orqali notoʻgʻri maʼlumotlar va fitna nazariyalarining tez tarqalishi asta-sekin asosiy ommaviy axborot vositalariga kirib bormoqda. Yechimlardan biri koʻproq ommaviy axborot vositalari xodimlariga faktlarni tekshirish vazifasini tayinlashdir. Masalan. bu borada The Washington Post, Politifact kabi mustaqil faktlarni tekshirish tashkilotlari ham mashhur boʻldi.

 Faktlarni tekshirish 
Ante hoc faktlarni tekshirish matnni tarqatishdan oldin tuzatish yoki rad etish uchun xatolarni aniqlashga qaratilgan. Post hoc fakt tekshiruvidan so‘ng ko‘pincha noto‘g‘riliklar to‘g‘risida yozma hisobot, baʼzan tekshiruvchi tashkilot tomonidan taqdim etilgan vizual ko‘rsatkichlar (masalan, The Washington Post Fact Checker’dan Pinocchios yoki PolitiFactʼdan TRUTH-O-METER reytinglari) taqdim etiladi. Bir nechta tashkilotlar post hoc fakt tekshiruviga ixtisoslashgan: masalan, FactCheck.org, AQShdagi PolitiFact va Buyuk Britaniyadagi Full Fact shular jumlasidandir.

Tashqi post hoc faktlarni tekshirish tashkilotlari birinchi marta 2000-yillarning boshida AQShda paydo boʻlgan. Kontsepsiya 2010-yillarda oʻz ahamiyatiga ega boʻlib, boshqa turli mamlakatlar boʻylab tarqaldi.

 Post hoc fakt tekshiruvi 
Mustaqil tashkilotlar tomonidan tashqi post hoc fakt-checking AQShda 2000-yillarning boshida boshlangan. 2010-yillarda, xususan, 2016-yilda Donald Tramp AQSh prezidenti etib saylanganidan so‘ng, faktcheking mashhurlikka erishdi va asosan Yevropa va Lotin Amerikasidagi ko‘plab mamlakatlarga tarqaldi. Biroq AQSh faktlarni tekshirish uchun eng katta bozor boʻlib qolmoqda.

 Fakt tekshiruvchilari oʻrtasidagi izchillik 
Bir tadqiqot shuni koʻrsatadiki, PolitiFact, FactCheck.org va The Washington Postning Fact Checker fakt-tekshiruvchilari daʼvolarni baholashda koʻpincha hamfikr. Biroq Morgan Marietta, David C. Barker vaTodd Bowserlar tomonidan olib borilgan tadqiqot „soʻralgan savollar va taklif qilingan javoblarda jiddiy farqlarni“ aniqladi. Ular bu „bahsli voqelikning qaysi versiyasiga ishonishni hal qilmoqchi bo‘lgan fuqarolar uchun faktchekingning foydaliligini“ cheklab qo‘ygan degan xulosaga kelishdi. Stanford universitetining doktoranti Chloe Limning maqolasida fakt-tekshiruvchilar tekshiradigan bayonotlarda bir-biriga oʻxshashlik topildi. PolitiFact tomonidan oʻtkazilgan 1178 ta fakt tekshiruvi va The Washington Postning 325 ta fakt tekshiruvidan atigi 77 tasi ikkala faktcheker tomonidan tekshirilgan. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, fakt-tekshiruvchilar 77 ta bayonotdan 49 tasiga bir xil baho berishgan va 77 ta bayonotdan 22 tasi uchun yaqin reytinglar, taxminan 92% oʻxshashlik qayd etilgan. Lim shunday xulosaga keldi: „Hech boʻlmaganda, baʼzi hollarda siyosatchilarning strategik noaniqligi faktlarni tekshirish harakatining maqsadlariga toʻsqinlik qilishi mumkin“. Faktlarni tekshirish jarayoni baʼzan shubhali boʻlib qoladi, bu qisman faktchekerlar shunchaki inson subyektlari boʻlgani sababli, shuningdek, faktlarni tekshirishning baʼzi holatlarining maqsadi noaniq boʻlgani sababli sodir boʻladi.

 Effektlar 
Post hoc faktlarni tekshirish boʻyicha tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bunday harakatlar koʻpincha maʼruzachining oʻz nutqida ehtiyotkor boʻlishiga va tinglovchining yoki oʻquvchining xatti-harakatlarida oʻzgarishlarga olib keladi (ularni koʻproq tushunarli qiladi); Kuzatishlar orasida auditoriyaning eng boʻlinuvchi mavzulardagi xatolarni tuzatishga toʻliq taʼsir qilmaslik moyilligi yoki salbiy hisobotlarni tuzatishga koʻproq ishontirish tendensiyasi (masalan, „hujum reklamalari“) kiradi.

 Notoʻgʻri tushunchalarni tuzatish 
Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, faktlarni tekshirish fuqarolarning siyosiy reklamadagi daʼvolarning toʻgʻriligiga ishonchiga taʼsir qilishi mumkin. Parij Iqtisodiyot va fanlar maktabi iqtisodchilari tomonidan 2020-yilda olib borilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, 2017-yilgi Fransiya prezidentligiga saylov kampaniyasi paytida Marine Le Penning yolgʻonlari saylovchilarni muvaffaqiyatli ishontirishga muvaffaq boʻldi, (ii) faktlar tekshirilganda ular oʻz ishontirish qobiliyatini yoʻqotdi va (iii) saylovchilarning Le Penni siyosiy qoʻllab-quvvatlashlari darajasi kamaydi Journal of Politics jurnalida 2017-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, „shaxslar siyosiy eʼtiqodlarini tegishli yoʻnalishda, hatto siyosiy partiyalar obroʻsiga aniq taʼsir koʻrsatadigan faktlar boʻyicha ham doimiy ravishda yangilaydilar, lekin ular buni ehtiyotkorlik bilan va qandaydir tarafkashlik bilan qilishadi“.

Yel universitetining kognitiv olimlari Gordon Pennycook va David G. Rand tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Facebook’da soxta maqolalar teglari „teglarsiz boshqaruvga nisbatan ularning aniqligini sezilarli darajada pasaytirgan“. Brendan Nyhan boshchiligidagi Dartmouth tadqiqoti shuni koʻrsatdiki, Facebook teglari Yel tadqiqotiga qaraganda koʻproq taʼsir koʻrsatadi. Noto‘g‘ri sarlavhadagi „bahsli“ teg sarlavhani to‘g‘ri deb hisoblagan respondentlar sonini 29 foizdan 19 foizga, „noto‘g‘ri“ yorlig‘i esa bu raqamni 16 foizga kamaytirdi. 2019-yilda o‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, „bahsli“ teg Facebook foydalanuvchilarining soxta yangiliklarni baham ko‘rish niyatlarini kamaytiradi. Yel tadqiqoti 26 yoshdan kichik boʻlgan Tramp tarafdorlari orasida teskari taʼsir koʻrsatadigan dalillarni topdi, buning natijasida yorliqsiz va yorliqli soxta maqolalar mavjudligi tegsiz soxta maqolalarni yanada aniqroq koʻrsatishga yordam berdi. Facebook „bahsli“ teglarining samaradorligini shubha ostiga olgan tadqiqotga javoban, Facebook teglarni 2017-yil dekabr oyida olib tashlashga qaror qildi va uning oʻrniga soxta xabarlar haqiqati tekshirilgan maqolalarni soxta xabarlar havolasi yonida joylashtirdi.

Psychological Science jurnalida 2017-yilgi tadqiqot natijalariga asoslanib, tuzatishlar orqali notoʻgʻri maʼlumotni kamaytirishning eng samarali usullari sifatida quyidagilar keltirilgan:

 notoʻgʻri maʼlumotlar foydasiga yoki dalillarning batafsil tavsiflarini cheklash;
 notoʻgʻri maʼlumotni yolgʻon deb belgilashdan koʻra, uning notoʻgʻri ekanligi sabablarini koʻrib chiqish;
 oʻquvchilarga voqealar haqidagi bilimlarini yangilash va nima uchun ularda birinchi navbatda notoʻgʻri tushuncha paydo boʻlganini tushunishga imkon beradigan yangi va ishonchli maʼlumotlarni taqdim etish;
 videodan foydalanish, chunki videolar diqqatni oshirish va chalkashlikni kamaytirishda matndan koʻra samaraliroq koʻrinadi, videolarni matndan koʻra notoʻgʻri tushunishni tuzatishda samaraliroq qiladi.

Ethan Porter va Thomas J. Wood tomonidan olib borilgan yirik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Donald Trump tomonidan tarqatilgan notoʻgʻri maʼlumotni bir xil usullar bilan yoʻq qilish qiyinroq boʻlib, quyidagi tavsiyalarni ishlab chiqildiFact-Checking Misinformation Can Work. But It Might Not Be Enough.:

 Ishonchli eng samarali hisoblanadi, ayniqsa oʻzlarining notoʻgʻri tushunchalariga qarshi faktlarni hayratda qoldiradiganlar.
 Kontekstni qoʻshish orqali muammoni qayta koʻrib chiqish uni notoʻgʻri yoki isbotlanmagan deb belgilashdan koʻra samaraliroq boʻlishi mumkin.
 Oʻquvchilarning oʻziga xosligi yoki dunyoqarashiga qarshi chiqish samaradorlikni pasaytiradi.
 Soxta gʻoyalar keng tarqalmasdan oldin darhol faktlarni tekshirish samaraliroq boʻladi.

2019-yilda faktchekingning notoʻgʻri maʼlumotlarga taʼsiri boʻyicha tadqiqotning meta-tahlili shuni koʻrsatdiki, fakt tekshiruvi siyosiy eʼtiqodlarga sezilarli darajada ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Shaxslarning ilgari mavjud boʻlgan eʼtiqodlari, mafkurasi va bilimlari faktlarni tekshirish qanchalik taʼsir qilganiga taʼsir koʻrsatdi. Journal of Experimental Politology jurnalida 2019-yilda o‘tkazilgan tadqiqot „fuqarolar o‘zlarining mafkurasi va soxta hikoyalar mazmunidan qatʼi nazar, soxta yangiliklarga tuzatishlarni qabul qilishga tayyor ekanliklarining kuchli dalillarini“ topdi.

2018-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, agar tuzatish PolitiFact kabi partiyaviy boʻlmagan neytral manbadan koʻra, masalan, Breitbart Newsdan kelgan boʻlsa, respublikachilar saylovchilarning firibgarligi haqidagi yolgʻon maʼlumotlarini toʻgʻrilash ehtimoli koʻproq0. 2022-yilgi tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, oʻta oʻng siyosatchining yolgʻon bayonoti faktchekiga duchor boʻlgan shaxslar yolgʻon bayonotni baham koʻrish ehtimoli kamroq.

Baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, faktlarni tekshirishga taʼsir qilish notoʻgʻri tushunchalarni kamaytirishga barqaror taʼsir koʻrsatdi, boshqa tadqiqotlar esa hech qanday taʼsirni isbotlamadi.

Olimlar faktlarni tekshirish „teskari taʼsir“ ga olib kelishi mumkinmi yoki yoʻqligini muhokama qilishdi, buning natijasida notoʻgʻri maʼlumotni tuzatish partiyaviy shaxslarni oʻz qarashlariga qattiqroq yopishishiga olib kelishi mumkinligi qayd etildi. Bir tadqiqotda bunday „teskari taʼsir“ haqida dalillar topildi, biroq boshqa bir qancha tadqiqotlarbuni isbotlamadi.

 Siyosiy nutq 
2015-yilgi eksperimental tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, faktlarni tekshirish siyosatchilarni notoʻgʻri maʼlumot tarqatmaslikka undashi mumkin. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, bu siyosiy elita uchun notoʻgʻri maʼlumot tarqatish xavfini yoki obroʻsini oshirish orqali siyosiy nutqni yaxshilashga yordam berishi mumkin. Tadqiqotchilar „shubhali bayonotlar bilan qoʻlga olinsa, ularning obroʻsi va saylov xavfsizligiga tahdid solishi haqida bir qator xatlar yuborishdi. Ushbu xatlarni yuborgan qonun chiqaruvchilarning salbiy faktlarni tekshirish reytingini olish yoki ularning toʻgʻriligini jamoatchilik oldida shubha ostiga qoʻyish ehtimoli sezilarli darajada kamroq edi, bu faktlarni tekshirish jiddiy xavf tugʻdirsa, noaniqlikni kamaytirishi mumkinligini koʻrsatmoqda“.

 Siyosiy imtiyozlar 
Bir eksperimental tadqiqot shuni koʻrsatdiki, debatlar paytida faktlarni tekshirish tomoshabinlarning nomzodlarning debat faoliyatiga bahosiga taʼsir qiladi va „faktchek nomzodning halolligini koʻrsatsa, nomzodga ovoz berishga koʻproq tayyor boʻladi“.

2016-yilgi prezidentlik kampaniyasi davomida Tramp tarafdorlari oʻrtasida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Tramp tomonidan qilingan yolgʻon daʼvolarni tekshirish uning tarafdorlarining ushbu soxta daʼvolarga ishonchini kamaytirgan boʻlsa-da, tuzatishlar ularning Trampga boʻlgan munosabatini oʻzgartirmagan.

2019-yilda o‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, faktcheker siyosatchining qancha yolg‘on bayonotlar berganligini umumlashtiradigan „jamlanma faktcheking“ siyosatchining alohida bayonotlarini tekshirishdan ko‘ra siyosatchini qo‘llab-quvvatlashni kamaytirishga ko‘proq taʼsir qiladi.

 Norasmiy faktlarni tekshirish 
Individual oʻquvchilar faktlarni tekshirishning ayrim ni amalga oshiradilar, masalan, bir xabardagi daʼvolarni boshqasidagi daʼvolar bilan solishtirish shular jumlasidandir.

Rabbi Moshe Benovitzning taʼkidlashicha, „zamonaviy talabalar oʻzlarining simsiz dunyolaridan shubhalanishni kuchaytirish va dogmani rad etish uchun foydalanadilar“. Uning aytishicha, bu qadriyatlar rivojlanishiga ijobiy taʼsir qiladi.

Qirolicha universitetining Belfast tadqiqotchisi Jennifer Rosening soʻzlariga koʻra, soxta yangiliklar oʻquvchilarni chalgʻitish maqsadida yaratilganligi sababli oʻqigan maqolalarini tekshirishga urinayotgan onlayn yangiliklar isteʼmolchilari soxta yangiliklar maqolasi qonuniy degan notoʻgʻri xulosaga kelishi mumkin. Rosening taʼkidlashicha, bu yolgʻon xabarlar isteʼmolini kamaytirish uchun faktlarni tekshirishning oʻzi yetarli emasligini koʻrsatadi. Shunga qaramay, Rosening taʼkidlashicha, faktlarni tekshirish „soxta yangiliklarga qarshi kurashda yordam berish uchun taʼlim kun tartibida qolishi kerak“.

 Soxta yangiliklarni aniqlash 
Soʻnggi bir necha yil ichida soxta yangiliklar soni tobora koʻpayib bormoqda. 2016-yilgi saylovlar onlayn media platformalari dezinformatsiya va notoʻgʻri maʼlumotni tarqatishga ayniqsa moyil ekanligini koʻrsatdi. Soxta yangiliklar maqolalari odatda satirik yangiliklar veb-saytlaridan yoki individual veb-saytlardan kelib chiqadi, ular yolgʻon maʼlumotni tarqatish uchun ragʻbatlantiradi yoki klik sifatida yoki biror maqsadga xizmat qiladi. Ushbu maqolalar odatda notoʻgʻri maʼlumotni qasddan targʻib qilishni maqsad qilganligi sababli, ularni aniqlash qiyin. Axborot manbasini aniqlashda koʻplab atributlarga eʼtibor qaratish kerak, shu jumladan, elektron pochta va ijtimoiy media bilan bogʻlanish mazmuniga. Til, xususan, soxta yangiliklarda haqiqiy maqolalarga qaraganda koʻproq qoʻzgʻatuvchidir, chunki qisman maqsad chalkashtirish va bosishlarni yaratishdan iborat boʻladi. Bundan tashqari, n-gramm kodlash va soʻzlar sumkasi kabi modellashtirish usullari yangiliklar kursining qonuniyligini aniqlash uchun boshqa lingvistik usullar boʻlib xizmat qildi. Bundan tashqari, tadqiqotchilar vizual asosli ishoralar maqolani turkumlashda ham muhim rol oʻynashini aniqladilar, xususan, baʼzi xususiyatlar rasmning qonuniyligini baholash uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin va bu yangiliklarga koʻproq ravshanlik beradi. Bundan tashqari, koʻplab ijtimoiy kontekstning rol oʻynashi mumkin boʻlgan xususiyatlari, shuningdek, yangiliklarni tarqatish modeli mavjud. "Snopes" kabi veb-saytlar bu maʼlumotni qoʻlda aniqlashga harakat qilmoqda, baʼzi universitetlar esa buni oʻzlari amalga oshirish uchun matematik modellarni yaratishga harakat qilmoqdalar.

Baʼzi shaxslar va tashkilotlar oʻzlarining faktlarni tekshirish harakatlarini internetda nashr etadilar. Bular Snopes.com saytining shahar afsonalariga eʼtibor qaratishi yoki Duke universiteti qoshidagi Reportyorlar laboratoriyasining jurnalistlarni resurslar bilan taʼminlashga qaratilgani kabi alohida mavzuga ega boʻlishi mumkin.

 Soxta yangiliklar va ijtimoiy tarmoqlar 
Ijtimoiy medianing qonuniy va tez-tez ishlatiladigan platforma sifatida moslashuvi ushbu sohadagi soxta yangiliklar uchun keng qamrovli xavotirlarni keltirib chiqardi. Facebook, Twitter va Instagram kabi ijtimoiy media platformalari orqali soxta yangiliklarning tarqalishi jamiyatga oʻta salbiy taʼsir koʻrsatish imkoniyatini taqdim etadi, shuning uchun ijtimoiy tarmoqlarda soxta yangiliklarni aniqlash boʻyicha yangi tadqiqot yoʻnalishlari tobora kuchayib bormoqda. Biroq ijtimoiy tarmoqlarda soxta yangiliklarni aniqlash oldingi maʼlumotlarni yigʻish va aniqlash usullarini eytarli darajada boʻlmagan qiyinchiliklarga olib keladi. Shunday qilib, tadqiqotchilar psixologiya va ijtimoiy nazariyalarga zid boʻlgan soxta yangiliklar boʻyicha koʻproq ish olib borishga va mavjud maʼlumotlarni yigʻish algoritmlarini ijtimoiy media tarmoqlariga qoʻllash uchun moslashtirishga chaqirmoqdalar. Bundan tashqari, soxta yangiliklarni ijtimoiy media vaqt jadvallaridan filtrlashning avtomatik usullarini topishga daʼvat etadigan koʻplab ilmiy maqolalar nashr etildi.

 Faktlarni tekshirish va soxta yangiliklarni aniqlash boʻyicha davom etayotgan tadqiqotlar 
2016-yilgi Amerika Qo‘shma Shtatlari prezidentlik saylovlaridan beri soxta yangiliklar prezident Tramp va axborot agentliklari tomonidan mashhur muhokama mavzusi bo‘lib kelgan. Soxta yangiliklar haqiqati hamma joyda mavjud boʻlib qoldi va soxta yangiliklarni tushunish, aniqlash va ularga qarshi kurashish boʻyicha koʻplab tadqiqotlar olib borildi. Shuningdek, bir qator tadqiqotchilar 2016-yilgi prezidentlik kampaniyasiga taʼsir qilish uchun soxta yangiliklardan foydalanishni boshladilar. Tadqiqotlardan biri 2016-yilda Tramp tarafdori soxta yangiliklar tanlab olingan konservatorlar va Tramp tarafdorlariga qaratilganligi haqida dalillarni topdi. Tadqiqotchilar ijtimoiy media saytlari, xususan, Facebook 2016-yilgi prezidentlik poygasi paytida maqsadli guruhlarga ularning his-tuygʻularini jalb qilish uchun maʼlum soxta xabarlarni tarqatish uchun kuchli platforma boʻlib xizmat qilganligini aniqladilar. Bundan tashqari, Stenford, NYU va NBER tadqiqotchilari 2016-yil davomida Facebook va Twitter’da soxta yangiliklar tarqatish bilan shug‘ullanish holatlari koʻrsatkichlari qanchalik yuqori bo‘lganini ko‘rsatadigan dalillarni topdilar.

Soʻnggi paytlarda mashinani oʻrganish va sunʼiy intellekt orqali soxta yangiliklarni aniqlash va aniqlashga yordam berish boʻyicha koʻp ishlar qilindi. 2018-yilda MITning CSAIL tadqiqotchilari odatda soxta yangiliklarda paydo bo‘ladigan umumiy naqshlar, so‘zlar va belgilarni izlash orqali yolg‘on maʼlumotlarni aniqlash uchun mashinani o‘rganish algoritmini yaratdilar va sinovdan o‘tkazdilar. Bundan tashqari, ular boshqa tadqiqotchilarni soxta yangiliklarni aniqlashning yangi usullari va texnologiyalarini oʻrganish va ishlab chiqishga undash uchun tarixiy yangiliklar ining katta katalogiga ega ochiq manba maʼlumotlar toʻplamini chiqardilar.

2022-yilda tadqiqotchilar Twitterdagi 800dan ortiq zamonaviy elitalar, shuningdek, ular bilan bogʻliq taʼsir qilish ballarini ishlab chiqish orqali ommabop va rasmiy shaxslar uchun yolgʻon baholarning maqsadga muvofiqligini koʻrsatdi.

Bundan tashqari, platformada oʻrnatilgan (dizayn boʻyicha), shuningdek, brauzer bilan integratsiyalangan (hozirda qoʻshimchalar shaklida) notoʻgʻri maʼlumotni yumshatish namoyishlari mavjud ekanligi aniqlandi. Postlarda tuzilgan aniqlik baholashlarini taqdim etish va koʻrish kabi harakatlar „hozirda platformalar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmaydi“. Odatiy yoki markazlashtirilmagan dizaynlarda foydalanuvchilar tomonidan tanlangan baholash provayderlariga (va ularning ishonchliligiga) ishonish, shuningdek, koʻp miqdordagi xabarlar va maqolalar bunday yondashuvlar duch kelishi mumkin boʻlgan ikkita muammodir. Bundan tashqari, ular chatlarda, bosma ommaviy axborot vositalarida va televidenieda notoʻgʻri maʼlumotni yumshata olmaydi.

 Xalqaro faktlarni tekshirish kuni 
Xalqaro faktlarni tekshirish kuni konsepsiyasi 2014-yil iyun oyida London Iqtisodiyot maktabida jurnalistlar va faktchekerlar uchun konferensiyada taqdim etilgan edi. Bayramga rasman 2016-yilda asos solingan va birinchi marta 2017-yil 2-aprelda nishonlangan. Xalqaro faktlarni tekshirish kunini oʻtkazish gʻoyasi Internetda, xususan, ijtimoiy media saytlarida topilgan koʻplab notoʻgʻri maʼlumotlar kampaniyalaridan kelib chiqdi. 2016-yilgi saylovlardan soʻng uning ahamiyati oshdi, bu esa soxta xabarlar, shuningdek, bu boradagi ayblovlarni ommaviy axborot vositalarining muammolari qatoriga olib chiqdi. Bayram 2-aprel kuni oʻtkaziladi, chunki „1-aprel ahmoqlar kuni, 2-aprel faktlar kunidir“. Xalqaro faktlarni tekshirish kuniga bagʻishlangan tadbirlar turli ommaviy axborot vositalarining faktlarni tekshirish i, maqolalari va darslarida talabalar va keng jamoatchilik uchun soxta yangiliklarni aniqlash va notoʻgʻri maʼlumotlar tarqalishini toʻxtatish haqida koʻproq maʼlumot olish uchun oʻz hissasini qoʻshmoqda. 2020-yilgi Xalqaro faktlarni tekshirish kuni COVID-19 haqidagi maʼlumotlarni qanday aniq aniqlashga qaratilgan edi.

 Bahslar 
Siyosiy faktlarni tekshirish fikr jurnalistikasi sifatida tobora koʻproq tanqid qilinmoqda. Tanqid haqiqatni tekshiradigan tashkilotlarning oʻzi bir tomonlama yoki „toʻgʻri“ yoki „notoʻgʻri“ kabi mutlaq atamalarni tabiatan bahsli daʼvolarga qoʻllash mumkin emasligini oʻz ichiga oladi. 2016-yil sentyabr oyida Rasmussen Reports milliy telefon va onlayn so‘rovi shuni ko‘rsatdiki, „AQSh saylovchilarining atigi 29 foizi nomzodlarning izohlarini tekshirishning xolisligiga ishonch bildiradi. Oltmish ikki foizi (62%) esa, buning oʻrniga, yangiliklar tashkilotlari oʻzlari qoʻllab-quvvatlagan nomzodlarga yordam berish uchun faktlarni buzib koʻrsatishiga ishonishadi“.

Endrew Guess (Prinston universitetidan), Brendan Nayhan (Dartmut kolleji) va Jason Reifler (Ekseter universiteti) tomonidan chop etilgan maqolada soxta yangiliklar isteʼmolchilari, xususan, Tramp tarafdorlari faktchekingga nisbatan unchalik hamohang emasligi aniqlandi. Gazeta soxta yangiliklar isteʼmolchilari faktcheklarga kamdan-kam duch kelishini aniqladi: „Oʻrganish davrida soxta yangiliklar veb-saytiga tashrif buyurgan amerikaliklarning yarmiga yaqini maxsus faktcheking veb-saytlaridan birida biron bir faktchekni koʻrganmagan (14,0%)“.

Dezinformatsiyani targʻib qilish uchun fakt-tekshiruvchi sifatida namoyon boʻlgan yolgʻon veb-saytlar ham ishlatilgan; bu taktikani Rossiya, Turkiya kabi davlatlar qoʻllagan.

COVID-19 pandemiyasi davrida Facebook oʻzining faktlarni tekshirish boʻyicha hamkorlariga asoslanib, „global pandemiya yaratgan yangi koronavirus bilan bogʻliq yolgʻon yoki rad etilgan daʼvolarni olib tashlashini“ eʼlon qildi. 2021-yilda Facebook COVID-19 kasalligining Xitoy laboratoriyalaridan kelib chiqqanligi haqidagi taxminlar haqidagi postlarga qoʻygan taqiqini COVID-19 ning kelib chiqishiga oid tadqiqotlardagi oʻzgarishlar, shu jumladan, Bayden maʼmuriyatining daʼvolari va uning maktubidan keyin bekor qildi. "Science" jurnalida oʻn sakkiz olim yangi tadqiqot oʻtkazish zarurligini taʼkidladi, chunki „laboratoriyadan tasodifiy chiqish va zoonotik tarqalish nazariyalari ham hayotiyligicha qolmoqda“ edi. Siyosat The New York Post gazetasining maqolasiga olib keldi, unda laboratoriyada sizib chiqilishini dastlab platformada „notoʻgʻri maʼlumot“ deb belgilash mumkin boʻladi. Bu ilmiy konsensus tushunchasi boʻyicha munozaralarni kuchaytirdi. Jurnalist Laurie Clarke The BMJ tibbiy jurnalida chop etilgan maqolasida shunday dedi: „Ushbu qarorlarning munozarali tabiati qisman ijtimoiy media platformalari dezinformatsiya va dezinformatsiyaning silliq tushunchalarini qanday belgilashiga bogʻliq. Ushbu qaror ilmiy konsensus gʻoyasiga tayanadi. Ammo baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, bu turli xil fikrlarni boʻgʻib, ilm-fan monolit degan notoʻgʻri fikrni muammoli ravishda kuchaytiradi.“ David Spiegelhalter, Kembrij universitetining Riskni jamoatchilik tushunish boʻyicha Uinton professori, „yopiq eshiklar ortida olimlar butun vaqtlarini baʼzi fundamental narsalar boʻyicha bahslashish va chuqur kelishmovchiliklar bilan oʻtkazishadi“, deb taʼkidladi. Clarkening taʼkidlashicha esa, „Ilmiy daʼvolarning toʻgʻri yoki notoʻgʻri ekanligi haqidagi ikkilik gʻoya pandemiyani tavsiflovchi boʻlinishni keltirib chiqardi“.

 Nashrdan oldin faktlarni tekshirish 
Faqat tekshirilgan nusxani chop etishning afzalliklaridan biri shundaki, u jiddiy, baʼzan qimmatga tushadigan muammolarning oldini oladi. Bu muammolar odamlarga yoki korxonalarga zarar yetkazadigan xatolar uchun daʼvolarni oʻz ichiga olishi mumkin, ammo kichik xatolar ham nashrning obroʻsini yoʻqotishiga olib kelishi ehtimoli yoʻq emas. Obroʻ-eʼtiborni yoʻqotish koʻpincha jurnalistlar uchun eng muhim omil hisoblanadi.

Fakt tekshiruvi maqola yoki kitobdagi ismlar, sanalar va faktlarning toʻgʻriligini tekshiradi. Masalan, ular taklif qilinayotgan yangilik maqolasida keltirilgan shaxs bilan bogʻlanib, undan bu iqtibos toʻgʻri yoki yoʻqligini yoki uning ismini qanday yozishni soʻrashlari mumkin. Faktchekerlar, birinchi navbatda, tasodifiy xatolarni aniqlashda foydalidir.

 Karyera sifatida 
Professional fakt tekshiruvchilari odatda gazetalar, jurnallar va kitob nashriyotlari tomonidan yollangan. 1920-yillarning boshida Qoʻshma Shtatlarda Time jurnali yaratilishi bilan boshlangan faktcheking tarixi boshlangan, lekin ular dastlab „fakt-tekshiruvchilar“ deb atalmagan. Fakt tekshiruvi intiluvchan yozuvchilar, boʻlajak muharrirlar yoki boshqa loyihalar bilan shugʻullanuvchi frilanserlar boʻlishi mumkin; boshqalari kasbiy professionallardir.

Tarixan, bu soha ayollar ishi hisoblangan va birinchi professional amerikalik fakt tekshiruvi davridan kamida 1970-yillargacha media kompaniyasidagi fakt tekshiruvchilarning aksariyat qismi faqat ayollardan iborat boʻlgan.

Faktchekingda ishlaydiganlar soni nashrga qarab farq qiladi. Baʼzi tashkilotlarda faktlarni tekshirish boʻlimlari mavjud. Masalan, The New Yorker jurnali 2003-yilda 16 ta fakt tekshiruvchisiga ega edi. Germaniya haftalik Der Spiegel jurnalining faktlarni tekshirish boʻlimi 2017-yilda 70 nafar xodimga ega boʻlgan. Ayrim boshqa nashrlar esa har bir qism uchun frilanserlarni yollashlari yoki faktlarni tekshirishni boshqa vazifalar bilan birlashtirishi mumkin. Jurnallar gazetalardan koʻra faktlarni tekshirish vositalaridan koʻproq foydalanadi. Televideniye va radio dasda kamdan-kam hollarda maxsus fakt tekshiruvchilari qoʻllanadi va buning oʻrniga boshqalardan, shu jumladan, yuqori lavozimli xodimlardan oʻzlarining boshqa vazifalariga qoʻshimcha ravishda faktlarni tekshirish bilan shugʻullanishlarini kutishadi.

 Faktlarni tekshirish boʻyicha taʼlim 
Internetda soxta yangiliklarning tarqalishi bilan koʻplab tashkilotlar oʻzlari isteʼmol qilayotgan maʼlumotlarni tekshirish uchun oʻqishga yordam beradigan koʻrsatmalar yaratishga vaqt ajratdilar. Amerika boʻylab koʻplab universitetlar universitet talabalariga ini tekshirishda yordam berish uchun resurslar va vositalarni taqdim etadi. Universitetlar talabalarga akademiyadagi nufuzli bilan puxta tadqiqot oʻtkazishga yordam beradigan tadqiqot qoʻllanmalaridan foydalanish imkoniyatini beradi. FactCheck.org, OntheMedia.org va PolitiFact.com kabi tashkilotlar odamlarga manbani fakt-tekshirish jarayonini boshqarishga yordam beradigan protsessual koʻrsatmalar beradi.

MIT va Stenford 2020-yilning kuzida „Haqiqatni fantastikadan saralash: Fuqarolik onlayn mulohazalari“ nomli onlayn MOOC kursini boshladilar. Ushbu kurs talabalarga faktlarni tekshirishning asosiy usullarini oʻrgatmoqchi boʻlgan oʻqituvchilar uchun moʻljallangan.

 Qoʻshimcha oʻqish uchun 
 Poynter institutining fakt-cheking boʻyicha tadqiqotlari xulosasi.
 9780143186991

 Lyuis-Kraus, Gideon (2012). „RIFF: Fabulistga qarshi fakt-tekshiruvchi“, The New York Times jurnali (onlayn), 2012 yil 21 fevral (bosma nashr, 2012 yil 26 fevral, p. MM45, sarlavha, „Men baʼzi erkinliklarni oldim“)
 Qarang:
 „Fakt-tekshiruvchi fabulistga qarshi“ . The New York Times . 2016 yil 28 dekabrda asl nusxadan arxivlangan . 2015-yil 27-iyulda olingan .
 Xeffernan, Virjiniya (2010) "Oʻrta: „fakt tekshirish“ onlayn nimani anglatadi", The New York Times jurnali (onlayn), 2010 yil 20 avgust (bosma nashr, 2010 yil 22 avgust, p. MM14). 2015-yil 27-iyulda foydalanilgan.
 Silverman, Craig (2010) „Eng yaxshi faktlarni tekshiruvchilar va yangiliklarning aniqligi boʻyicha ekspertlar Germaniyada toʻplanadi“, „ Reret the Error“ (onlayn), 2010 yil 4 sentyabr
 Qarang: 2015 yil 28 iyulda foydalanilgan. Tobias Reitz va Kersten Alexander Riechers tomonidan iqtibos keltirildi (2011) „Quo vadis Qualitätssicherung? Corrigo, Konzeption eines Crowdsourced Media Accountability Services“, p. 151, Fachbereich Media, 2011 yil 31 may (Hochschule Darmshtadt, Amaliy fanlar universiteti) 2015-yil 28-iyulda ochilgan.
 Bergstrom, Karl T. va Jevin West. „Bullshitga qoʻngʻiroq qilish: raqamli dunyoda maʼlumotlarni oʻylash.“ Onlayn maʼruza INFO 198 / BIOL 106B, 2017, Vashington universiteti
 Nyhan, Brendan. 2020. " Notoʻgʻri tushunchalar haqidagi faktlar va afsonalar ". Iqtisodiy istiqbollar jurnali, 34 (3): 220-36. 

 

 

 Dyuk muxbirlar laboratoriyasi
 ProPublica-dan fakt-cheker qaydlari tasviri bilan fakt-checking misoli
Turkum:Jurnalistika