Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kitzbühel (okrug)

Kitzbühel Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1 163,28 km2. 59 191 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Aurach bei Kitzbühel
 Brixen im Thale
 Waidring
 Westendorf (Tirol)
 Going am Wilden Kaiser
 Itter (Tirol)
 Jochberg (Tirol)
 Kössen
 Kirchberg in Tirol
 Kirchdorf in Tirol
 Kitzbühel
 Oberndorf in Tirol
 Reith bei Kitzbühel
 St. Johann in Tirol
 St. Ulrich am Pillersee
 St. Jakob in Haus
 Fieberbrunn
 Hopfgarten im Brixental
 Hochfilzen
 Schwendt
Kufstein (okrug)

Kufstein Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 969,90 km2. 93 702 nafar aholi istiqomat qiladi. 

 Shahar va qishloqlari 
 Alpbach
 Angath
 Angerberg
 Bad Häring
 Breitenbach am Inn
 Brandenberg (Tirol)
 Brixlegg
 Wörgl
 Walchsee
 Wildschönau
 Söll (Tirol)
 Kirchbichl
 Kramsach
 Kundl
 Kufstein
 Langkampfen
 Mariastein (Tirol)
 Niederndorf
 Niederndorferberg
 Radfeld
 Reith im Alpbachtal
 Rattenberg (Tirol)
 Rettenschöss
 Thierbach
 Thiersee
 Schwoich
 Scheffau am Wilden Kaiser
 Ebbs
 Ellmau
 Erl (Tirol)
Landeck (okrug)

Landeck Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1 594,81 km2. 42 799 nafar aholi istiqomat qiladi. 

 Shahar va qishloqlari 
 Galtür
 Grins
 Serfaus
 Ischgl
 Kappl (Tirol)
 Kaunerberg
 Kaunertal (Gemeinde)
 Kauns
 Ladis
 Landeck (Tirol)
 Nauders
 Pettneu am Arlberg
 Pians
 Prutz
 Pfunds
 Ried im Oberinntal
 St. Anton am Arlberg
 Tösens
 Tobadill
 Faggen
 Fendels
 Fiss
 Flirsch
 Fließ
 Schönwies
 Spiss (Tirol)
 Stanz bei Landeck
 Strengen
Lienz (okrug)

Lienz Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 2 019,87 km2. 50 404 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Ainet
 Amlach
 Anras
 Außervillgraten
 Gaimberg
 Dölsach
 Sillian
 Iselsberg-Stronach
 Innervillgraten
 Kals am Großglockner
 Kartitsch
 Leisach
 Lavant (Tirol)
 Lienz
 Matrei in Osttirol
 Nikolsdorf
 Nußdorf-Debant
 Oberlienz
 Obertilliach
 Prägraten am Großvenediger
 St. Johann im Walde
 St. Veit in Defereggen
 St. Jakob in Defereggen
 Tristach
 Thurn
 Untertilliach
 Virgen
 Heinfels
 Hopfgarten in Defereggen
 Schlaiten
 Strassen (Tirol)
Reutte (okrug)

Reutte Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1 236,82 km2. 31 584 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Bach (Tirol)
 Berwang
 Biberwier
 Bichlbach
 Breitenwang
 Weißenbach am Lech
 Wängle
 Gramais
 Grän
 Kaisers
 Lermoos
 Lechaschau
 Musau
 Namlos
 Nesselwängle
 Pinswang
 Pfafflar
 Pflach
 Reutte
 Tannheim (Tirol)
 Vils (Stadt)
 Vorderhornbach
 Forchach
 Höfen (Tirol)
 Heiterwang
 Häselgehr
 Hinterhornbach
 Holzgau
 Zöblen
 Schattwald
 Stanzach
 Steeg (Tirol)
 Elbigenalp
 Elmen
 Ehrwald
 Ehenbichl
 Jungholz
Schwaz (okrug)

Schwaz Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1 843,20 km2. 74 834 nafar aholi istiqomat qiladi. 

 Shahar va qishloqlari 
 Achenkirch
 Aschau im Zillertal
 Brandberg (Tirol)
 Bruck am Ziller
 Buch bei Jenbach
 Weer
 Weerberg
 Wiesing
 Gallzein
 Gerlos
 Gerlosberg
 Jenbach
 Kaltenbach (Zillertal)
 Mayrhofen
 Pill
 Ramsau im Zillertal
 Ried im Zillertal
 Rohrberg (Tirol)
 Terfens
 Tux (Tirol)
 Uderns
 Finkenberg
 Vomp
 Fügen (Zillertal)
 Fügenberg
 Hainzenberg
 Hart im Zillertal
 Hippach
 Zell am Ziller
 Zellberg
 Schwaz
 Schwendau
 Schlitters
 Steinberg am Rofan
 Stans (Tirol)
 Strass im Zillertal
 Stumm (Gemeinde)
 Stummerberg
 Eben am Achensee
Braunau (okrug)

Braunau Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1040,4 km2. 95 189 nafar aholi istiqomat qiladi. 

 Shahar va qishloqlari 
 Aspach (Oberösterreich)
 Auerbach (Oberösterreich)
 Burgkirchen (Oberösterreich)
 Weng im Innkreis
 Geretsberg
 Gilgenberg am Weilhart
 Überackern
 Jeging
 Kirchberg bei Mattighofen
 Lengau
 Lochen am See
 Maria Schmolln
 Mattighofen
 Mauerkirchen
 Mining
 Moosbach (Oberösterreich)
 Moosdorf
 Munderfing
 Neukirchen an der Enknach
 Ostermiething
 Palting
 Perwang am Grabensee
 Pischelsdorf am Engelbach
 Polling im Innkreis
 Pfaffstätt
 Roßbach (Oberösterreich)
 St. Georgen am Fillmannsbach
 St. Johann am Walde
 St. Pantaleon
 St. Peter am Hart
 St. Radegund
 St. Veit im Innkreis
 Tarsdorf
 Treubach
 Feldkirchen bei Mattighofen
 Franking
 Höhnhart
 Haigermoos
 Handenberg
 Helpfau-Uttendorf
 Hochburg-Ach
 Schalchen
 Schwand im Innkreis
 Eggelsberg
Eferding (okrug)

Eferding Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 259,5 km2. 30 718 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Alkoven (Oberösterreich)
 Aschach an der Donau
 Prambachkirchen
 Pupping
 Sankt Marienkirchen an der Polsenz
 Fraham
 Haibach ob der Donau
 Hartkirchen
 Hinzenbach
 Scharten
 Stroheim
 Eferding
Freistadt (okrug)

Freistadt Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 993,9 km2. nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Bad Zell
 Weitersfelden
 Waldburg (Oberösterreich)
 Wartberg ob der Aist
 Windhaag bei Freistadt
 Grünbach (Oberösterreich)
 Gutau
 Sandl
 Königswiesen
 Kaltenberg (Oberösterreich)
 Kefermarkt
 Lasberg
 Leopoldschlag
 Liebenau (Oberösterreich)
 Neumarkt im Mühlkreis
 Pierbach
 Pregarten
 Rainbach im Mühlkreis
 Sankt Leonhard bei Freistadt
 Sankt Oswald bei Freistadt
 Tragwein
 Unterweißenbach
 Unterweitersdorf
 Freistadt
 Hagenberg im Mühlkreis
 Hirschbach im Mühlkreis
 Schönau im Mühlkreis
Gmunden (okrug)

Gmunden Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1432,6 km2. 99 640 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Altmünster
 Bad Goisern
 Gmunden
 Gosau
 Grünau im Almtal
 Gschwandt
 Kirchham
 Laakirchen
 Obertraun
 Ohlsdorf (Oberösterreich)
 Pinsdorf
 Roitham
 Sankt Wolfgang im Salzkammergut
 Sankt Konrad
 Traunkirchen
 Vorchdorf
 Scharnstein
 Ebensee
Grieskirchen (okrug)

Grieskirchen Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 579,0 km2. 42 100 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Aistersheim
 Bad Schallerbach
 Bruck-Waasen
 Weibern (Oberösterreich)
 Waizenkirchen
 Wallern an der Trattnach
 Wendling
 Gaspoltshofen
 Geboltskirchen
 Grieskirchen
 Kallham
 Kematen am Innbach
 Meggenhofen
 Michaelnbach
 Natternbach
 Neukirchen am Walde
 Neumarkt im Hausruckkreis
 Pötting
 Peuerbach
 Pollham
 Pram
 Rottenbach (Oberösterreich)
 Sankt Agatha
 Sankt Georgen bei Grieskirchen
 Sankt Thomas (Oberösterreich)
 Taufkirchen an der Trattnach
 Tollet
 Haag am Hausruck
 Heiligenberg (Oberösterreich)
 Hofkirchen an der Trattnach
 Schlüßlberg
 Steegen
 Eschenau im Hausruckkreis
Kirchdorf (okrug)

Kirchdorf Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1239,8 km2. 55 167 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Wartberg an der Krems
 Windischgarsten
 Grünburg
 Inzersdorf im Kremstal
 Kirchdorf an der Krems
 Klaus an der Pyhrnbahn
 Kremsmünster
 Micheldorf in Oberösterreich
 Nußbach (Oberösterreich)
 Oberschlierbach
 Pettenbach (Oberösterreich)
 Ried im Traunkreis
 Rosenau am Hengstpaß
 Roßleithen
 St. Pankraz
 Vorderstoder
 Hinterstoder
 Schlierbach (Oberösterreich)
 Spital am Pyhrn
 Steinbach am Ziehberg
 Steinbach an der Steyr
 Edlbach
Linz-Land (okrug)

Linz-Land Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 460,3 km2. 138 721 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Allhaming
 Ansfelden
 Asten
 Wilhering
 Kematen an der Krems
 Kirchberg-Thening
 Kronstorf
 Leonding
 Niederneukirchen
 Neuhofen an der Krems
 Oftering
 Pasching
 Piberbach
 Pucking
 Sankt Marien
 Sankt Florian (Linz-Land)
 Traun
 Hörsching
 Hargelsberg
 Hofkirchen im Traunkreis
 Eggendorf im Traunkreis
 Enns
Perg (okrug)

Perg Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 611,9 km2. 63 955 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Allerheiligen im Mühlkreis
 Arbing (Oberösterreich)
 Bad Kreuzen
 Baumgartenberg
 Waldhausen im Strudengau
 Windhaag bei Perg
 Grein
 Dimbach (Oberösterreich)
 Saxen
 Katsdorf
 Klam
 Langenstein (Oberösterreich)
 Lungitz
 Luftenberg an der Donau
 Mauthausen
 Mitterkirchen im Machland
 Münzbach (Oberösterreich)
 Naarn im Machlande
 Pabneukirchen
 Perg
 Rechberg (Oberösterreich)
 Ried in der Riedmark
 Sankt Georgen am Walde
 Sankt Georgen an der Gusen
 Sankt Nikola an der Donau
 Sankt Thomas am Blasenstein
 Schwertberg
 Standorf
Ried (okrug)

Ried Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 585,0 km2. 58 203 nafar aholi istiqomat qiladi. 

 Shahar va qishloqlari 
 Eitzing
 Andrichsfurt
 Antiesenhofen
 Aurolzmünster
 Weilbach (Oberösterreich)
 Waldzell
 Wippenham
 Geiersberg
 Geinberg
 Gurten (Oberösterreich)
 Senftenbach
 Kirchheim im Innkreis
 Kirchdorf am Inn (Oberösterreich)
 Lohnsburg
 Mörschwang
 Mehrnbach
 Mettmach
 Mühlheim am Inn
 Neuhofen im Innkreis
 Obernberg am Inn
 Ort im Innkreis
 Pattigham
 Peterskirchen
 Pramet
 Reichersberg
 Ried im Innkreis
 St. Georgen bei Obernberg am Inn
 St. Martin im Innkreis
 Taiskirchen im Innkreis
 Tumeltsham
 Utzenaich
 Hohenzell (Oberösterreich)
 Schildorn
 Eberschwang
Rohrbach (okrug)

Rohrbach Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 828,0 km2. 57 909 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Aigen im Mühlkreis
 Altenfelden
 Arnreit
 Atzesberg
 Auberg
 Afiesl
 Ahorn (Oberösterreich)
 Berg bei Rohrbach
 Grünwald bei Aigen
 Sarleinsbach
 Kirchberg ob der Donau
 Kleinzell im Mühlkreis
 Klaffer am Hochficht
 Kollerschlag
 Lembach im Mühlkreis
 Lichtenau im Mühlkreis
 Nebelberg
 Niederwaldkirchen
 Niederkappel
 Neustift im Mühlkreis
 Neufelden
 Oberkappel
 Peilstein im Mühlviertel
 Putzleinsdorf
 Pfarrkirchen im Mühlkreis
 Rohrbach in Oberösterreich
 Sankt Johann am Wimberg
 Sankt Martin im Mühlkreis
 Sankt Oswald bei Haslach
 Sankt Peter am Wimberg
 Sankt Ulrich im Mühlkreis
 Sankt Veit im Mühlkreis
 Sankt Stefan am Walde
 Ulrichsberg
 Hörbich
 Haslach an der Mühl
 Helfenberg
 Hofkirchen im Mühlkreis
 Schönegg (Oberösterreich)
 Schwarzenberg am Böhmerwald
 Schlägl
 Oepping
 Julbach (Avstriya)
Schärding (okrug)

Schärding Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 618,5 km2. 56 996 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Altschwendt
 Andorf
 Brunnenthal (Oberösterreich)
 Waldkirchen am Wesen
 Wernstein am Inn
 Diersbach
 Dorf an der Pram
 Sigharting
 Suben
 Kopfing im Innkreis
 Mayrhof
 Münzkirchen
 Raab (Oberösterreich)
 Rainbach im Innkreis
 Riedau
 Sankt Willibald
 Sankt Marienkirchen bei Schärding
 Sankt Roman
 Sankt Florian am Inn
 Sankt Aegidi
 Taufkirchen an der Pram
 Vichtenstein
 Freinberg
 Zell an der Pram
 Schardenberg
 Schärding
 Eggerding
 Engelhartszell an der Donau
 Enzenkirchen
 Esternberg
Steyr-Land (okrug)

Steyr-Land Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 971,7 km2. 57 611 nafar aholi istiqomat qiladi. 

 Shahar va qishloqlari 
 Adlwang
 Aschach an der Steyr
 Bad Hall
 Weyer
 Waldneukirchen
 Wolfern
 Garsten
 Gaflenz
 Großraming
 Dietach
 Sierning
 Laussa
 Losenstein
 Maria Neustift
 Pfarrkirchen bei Bad Hall
 Reichraming
 Rohr im Kremstal
 Sankt Ulrich bei Steyr
 Ternberg
 Schiedlberg
Urfahr-Umgebung (okrug)

Urfahr-Umgebung Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 649,3 km2. 77 742 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Eidenberg
 Alberndorf in der Riedmark
 Altenberg bei Linz
 Bad Leonfelden
 Walding
 Gallneukirchen
 Goldwörth
 Gramastetten
 Sonnberg im Mühlkreis
 Kirchschlag bei Linz
 Lichtenberg (Oberösterreich)
 Oberneukirchen
 Ottensheim
 Ottenschlag im Mühlkreis
 Puchenau
 Reichenau im Mühlkreis
 Reichenthal
 Sankt Gotthard im Mühlkreis
 Feldkirchen an der Donau
 Vorderweißenbach
 Haibach im Mühlkreis
 Hellmonsödt
 Herzogsdorf
 Zwettl an der Rodl
 Steyregg
 Engerwitzdorf
Vöcklabruck (okrug)

Vöcklabruck Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1084,3 km2. 126 599 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Ampflwang im Hausruckwald
 Attnang-Puchheim
 Attersee am Attersee
 Aurach am Hongar
 Atzbach (Oberösterreich)
 Berg im Attergau
 Weyregg am Attersee
 Weißenkirchen im Attergau
 Wolfsegg am Hausruck
 Gampern
 Desselbrunn
 Seewalchen am Attersee
 Innerschwand
 Lenzing
 Manning
 Mondsee
 Niederthalheim
 Neukirchen an der Vöckla
 Nußdorf am Attersee
 Oberwang
 Oberndorf bei Schwanenstadt
 Oberhofen am Irrsee
 Ottnang am Hausruck
 Pöndorf
 Pilsbach
 Pitzenberg
 Puchkirchen am Trattberg
 Pühret
 Regau
 Redleiten
 Redlham
 Rutzenham
 Rüstorf
 Sankt Georgen im Attergau
 Sankt Lorenz
 Timelkam
 Tiefgraben
 Ungenach
 Unterach am Attersee
 Vöcklabruck
 Vöcklamarkt
 Fornach
 Frankenburg am Hausruck
 Frankenmarkt
 Zell am Moos
 Zell am Pettenfirst
 Schörfling am Attersee
 Schwanenstadt
 Schlatt (Oberösterreich)
 Steinbach am Attersee
 Straß im Attergau
Wels-Land (okrug)

Wels-Land Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 457,7 km2. 63 004 nafar aholi istiqomat qiladi. 

 Shahar va qishloqlari 
 Aichkirchen
 Bad Wimsbach-Neydharting
 Bachmanning
 Buchkirchen
 Weißkirchen an der Traun
 Gunskirchen
 Sattledt
 Sipbachzell
 Krenglbach
 Lambach
 Marchtrenk
 Neukirchen bei Lambach
 Offenhausen (Oberösterreich)
 Pennewang
 Pichl bei Wels
 Thalheim bei Wels
 Fischlham
 Holzhausen (Oberösterreich)
 Schleißheim
 Stadl-Paura
 Steinerkirchen an der Traun
 Steinhaus (Oberösterreich)
 Eberstalzell
 Edt bei Lambach
Bludenz (okrug)

Bludenz Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1 287,52 km2. 60 471 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Bartholomäberg
 Blons
 Bludenz
 Bludesch
 Brand (Vorarlberg)
 Bürserberg
 Bürs
 Gaschurn
 Dalaas
 Silbertal
 Sonntag (Vorarlberg)
 Innerbraz
 Klösterle
 Lech (Vorarlberg)
 Lorüns
 Ludesch
 Nenzing
 Nüziders
 Raggal
 Sankt Anton im Montafon
 Sankt Gallenkirch
 Sankt Gerold
 Thüringen (Vorarlberg)
 Thüringerberg
 Vandans
 Tschagguns
 Schruns
 Stallehr
Bregenz (okrug)

Bregenz Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 863,33 km2. 125 539 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Eichenberg (Vorarlberg)
 Alberschwende
 Andelsbuch
 Au (Vorarlberg)
 Bezau
 Bildstein
 Bizau
 Bregenz
 Buch (Vorarlberg)
 Warth (Vorarlberg)
 Wolfurt
 Gaißau
 Damüls
 Doren
 Sibratsgfäll
 Sulzberg
 Kennelbach
 Krumbach (Vorarlberg)
 Langen bei Bregenz
 Langenegg
 Lauterach (Vorarlberg)
 Lingenau
 Lochau
 Möggers
 Mellau
 Mittelberg (Vorarlberg)
 Riefensberg
 Riezlern
 Reuthe
 Fußach
 Höchst (Vorarlberg)
 Hörbranz
 Hard
 Hirschegg
 Hittisau
 Hohenweiler
 Schwarzach (Vorarlberg)
 Schwarzenberg (Vorarlberg)
 Schnepfau
 Schoppernau
 Schröcken
 Egg (Vorarlberg)
Dornbirn (okrug)

Dornbirn Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 172,37 km2. 75 901 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Shahar va qishloqlari 
 Lustenau
 Ebnit
Feldkirch (okrug)

Feldkirch Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 278,26 km2. 98 717 nafar aholi istiqomat qiladi. 

 Shahar va qishloqlari 
 Altach
 Weiler (Vorarlberg)
 Viktorsberg
 Götzis
 Göfis
 Dünserberg
 Düns
 Satteins
 Sulz (Vorarlberg)
 Übersaxen
 Klaus (Vorarlberg)
 Koblach
 Laterns
 Meiningen (Vorarlberg)
 Mäder
 Nofels
 Röns
 Röthis
 Rankweil
 Fraxern
 Frastanz
 Zwischenwasser
 Schlins
 Schnifis
Rumin tili

Rumin tili — roman tillarining bolqonroman guruhiga mansub til, Ruminiya Respublikasining rasmiy tili. Ruminiyadan tashqari Moldova, Ukraina, Vengriya, Makedoniya, Bolgariya, Gretsiya, Germaniya, Slovakiya, Albaniya, AQSh va Kanadada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 25 mln. kishiga yaqin. Rumin tilida banat, krishan, valashmoldavan, maramuresh; Ruminiyadan tashqarida makedonrumin, meglanrumin, istrorumin lahjalari mavjud.

Rumin tilida flektiv va analitik unsurlar birlashib kelgan. Unli tovushlar kattik va yumshoq talaffuz etiladi. Aniqlik artikli otdan keyin keladi; aniqlik va noaniqlik artikllari turlanadi; otlarda jins (rod) kategoriyasi 3 ta: mujskoy, jenskoy, sredniy. Rumin tilida slavyan tillariga xos soʻz yasovchi qoʻshimchalar ishlatiladi; leksikasida ham janubiy slavyan tillarining taʼsiri kuchli.

Rumin tilidagi dastlabki yozma yodgorliklar (maktublar, rasmiy ish qogʻozlari, diniy matnlarning tarjimalari) 16-asr boshlariga taalluqli. Adabiy Rumin tilining shakllanishi 17-asrdan boshlangan, badiiy adabiyot esa 18-asr oxirida paydo boʻlgan. Dastlabki davrlarda kirill alifbosidan foydalanilgan, 1860-yilda u lotin alifbosi bilan almashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rumin tili tillarning hindevropalik oilasiga roman guruhining balqan-roman guruhchasiga kiradi. Rumin tili Moldavan tiliga yaqin. Mana bu dialektlari oʻzgachadir: banatlik, krishanlik, muntyanlik, moldaviyalik (Moldova tarixiy oʻlkasining dialekti), maramureshlik Leksikada janubiy slavyanliklarning taʼsiri koʻp. Rumin tili balqanlik tilli ittifoqqa kiradi. Ilk yodgorliklari (xatlar, ish qogʻozlar, diniy matnlarning tarjimalari) 17 asrning boshlariga kiradi (tarixiy yilnomalar). Badiy adabiyot 18 asrning oxirlaridan boshlab paydo boʻla boshlaydi. Boshlanishida kirill alifbosi foydalanalab, 1860-yili lotin alifbosiga almashtirildi.
Ruminiya xalqining 90 % dan ortigʻi rumin tilini oʻz ona tili deb biladi. Jahonda rumin tilida gaplashuvchilarning soni 20 million. Moldavan tili va boshqa dialektlari bilan qoʻshib hisoblaganda 25 millionni tashkil qiladi

 Alibosi 
 A a Ă ă Â â B b C c D d E e F f G g H h I i Î î J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s Ș ș T t Ț ț U u V v W w X x Y y Z z
+Davlat va hududi, rumin tilida gaplashuvchilar davlat gaplashuvchilar (%) gaplashuvchilar aholi (2005) Osiyo horasmiy:Isroil 3,7 % 250.000 6.800.000Qozog'iston 0,1 % 20.054 14.953.126Rossiya 0,12 % 178.000 145.537.200Yevropanorasmiy:Ruminiya 89,5 % 19 420 000 21 698 181Moldova 9,7 % 328 642 3 388 071Serbiya
 1,5 % 29 512 2 031 992norasmiy:Timok (Serbiya) 5,9 % 42 075 712 050Vengriya 0,8 % 80 000 10 198 315Ukraina 0,8 % 409 600 48 055 439Shimoliy Amerikanorasmiy:Kanada 0,2 % 60 520 32 207 113AQSh 0,11 % 300 000 281 421 906

 
 Onlayn-versiya slovarya „Dicționarul explicativ al limbii române“
 Ruminskiy yazik v Internete  — podborka ssilok.

 

Turkum:Rumin tili
Valeriy Chkalov

Valeriy Pavlovich Chkalov (2-fevral, 1904 — 15-dekabr, 1938) rus sinovchi-uchuvchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1936) boʻlgan. Aerobatika kashshoflaridan biri boʻlgan Chkalov Tupolev ANT-25 uchogʻida 1937-yil iyunida Moskvadan Vashingtonga shimoliy qutb orqali betoʻxtov uchib, xalqaro shuhratga erishgan. 8 811 kilometrlik bu parvoz 63 soat davom etganБогданов Н. Г. «В небе — гвардейский Гатчинский»Валерий Чкалов под мостом не летал?. 

Chkalov 1938-yil 15-dekabrida Polikarpov I-180 apparatini sinash paytida halokatga uchrab, vafot etgan. Uning sharafiga qishlogʻi nomi Chkalovsk, deb oʻzgartirilgan. Orenburg shahri 1398—1957-yillar orasida Chkalov, deb nomlangan10 самых-самых памятников Березовщины - Газета - Туризм и Отдых. Moskva, Sankt-Peterburg, Nijniy Novgorod va Yekaterinburg metropolitenlarida Chkalovskaya bekatlari bor, Toshkent metropoliteni bekatlaridan biri ham 2012-yilgacha Chkalov, deb nomlanar edihttp://www.testpilot.ru/russia/nii_vvs/nii.htm История НИИ ВВС..

 

Turkum:Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Yoqut tili

Saxa (yoqut) tili  — turkiy tillarning sharqiy tarmogʻiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Saxa Respublikasida, qisman Amur, Magadan, Saxalin viloyatlarida, Taymir va Evenk muxtor viloyatlarida tarqalgan. Saxa tilida 430 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1993). Markaziy, vilyuy, shimoli-gʻarbiy va taymir sheva guruxlari farqlanadi. Morfologiyasi agglyutinativ harakterda boʻlib, sonlar, olmoshlar hamda kelishiklar boʻyicha boshqa turkiy tillardan bir qadar farqlanadi. Leksikasida oʻz fonetik qiyofasini saqlab qolgan moʻgʻulcha oʻzlashmalar, shuningdek, evenk va rus tilidan kirgan soʻzlar koʻplab uchraydi.

Tarqatish va tashuvchilar soni
Koʻp qismi Saxa Respublikasida, oz qismi esa Krasnodar, Xabarovsk oʻlkalarida, Amur, Irkutsk, Magadan Chita viloyatlarida istiqomat qiluvchi (umumiy soni 450 140), oʻzlarini saxa deb biluvchi saxa xalqining milliy, adabiy, davlat tili. Bu til boshqa turkiy tillarga qaraganda oʻzgachadir. 1818-20 yili missionerlar saxa tiliga alifbo kiritdi. Biroq saxalar 1929-39 yili Lotin alifbosini, 1939-yildan buyon esa kirill alifbosini foydalanib keladi. Adabiy tilining shakllanishiga Saxalarning markaziy tumanlarining turgʻunlarining ogʻzaki yili asos boʻldi.

Yozish

Saxa tilining umumxalq yozuvi 1922-yilda S.A.Novgorodov tomonidan yaratilib, 1924-yilda takomillashtirilgan; 1929-yildan lotin grafikasi asosidagi, 1939-yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvga almashtirilgan. Adabiy til Saxa Respublikasining markaziy hududidagi soʻzlashuv tili asosida rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 А а Б б В в Г г Ҕ ҕ Д д Дь дь Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н Ҥ ҥ Нь нь О о Ө ө П п Р р С с Һ һ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Grammatika 

 Olmosh 

Birlikda Koʻplikda мин биһиги эн эһиги кини кинилэр

 Son 

 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 нуул биир икки үс түөрт биэс алта сэттэ аҕыс тоҕус уон 11 20 30 40 50 60 70 80 90 100 1000 10000 1000000 уон биир сүүрбэ отут түөрт уон биэс уон алта уон сэттэ уон аҕыс уон тоҕус уон сүүс тыһыынча (муҥ) уон тыһыынча (үтүмэн) мөлүйүөн

 

Turkum:Tillar
Xakas tili

Xakas tili – turkiy tillardan biri boʻlib, asosan, Rossiya Federatsiyasining Xakasiya Respublikasida, Krasnoyarsk oʻlkasi va Tiva Respublikasining unga qoʻshni tumanlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 80 ming kishidan ortiq (XX asrning 90-yillari). Lahjalari: sagay, kalchin, kizil va shor; ulardan sagay va kalchin lahjalari adabiy tilga asos boʻlgan.

Xakas tilining fonetika sohasidagi asosiy belgilari: 17 ta unli va 24 ta undosh mavjud; unlilarning choʻziq va qisqa variantlari bor. Asl xakas soʻzlaridagi undoshlarning qattiq va yumshoqligi unliga bogʻliq: orqa qator unlilari bilan doimo qattiq undoshlar, old qator unlilari bilan yumshoq undoshlar uygʻunlashadi. Bu hodisa fonematik darajada boʻlmaganligi sababli, variant undoshlar yozuvda aks etmaydi. Xakascha soʻzlar boshida jarangli undoshlar deyarli boʻlmaydi. Grammatikasi barcha turkiy tillardagi kabi belgilarga ega boʻlsada, ayrim yasovchi affikslarning qoʻllanishi, kelishiklar tizimi, ayrim feʼl shakllari jihatidan oʻziga xosliklarga ega. Leksikasida oz miqdorda arabcha va forscha, lekin anchagina ruscha va moʻgʻulcha oʻzlashmalar bor. Yozuvi 1926-yildan rus grafikasi, 1929-yildan lotin grafikasi va 1939-yildan yana rus grafikasi asosida shakllangan.

Xakas tili (xakascha xakas tili) – xakaslarning adabiy tili. Asosan Rossiya tarkibidagi Xakasiya Respublikasida rasmiy til maqomiga ega. Xakas tilida gaplashuvchilar soni 52 ming (2002 yil) kishi. Xakas tili turkiy tillarining sharqiy butogʻining xakas-oltoy guruhiga kiradi. Dialektlari: sagʻay, kachin, qizil. Adabiy tilining asosi sagʻay va kachin dialektlaridir. Alifbosi kirillchaga asoslangan.

 Alifbosi 
1924-yili kirill alifbosiga asoslandi, 1929-yildan boshlab lotin alifbosiga, 1939-yili qaytadan kirill alifbosiga oʻtdi.

 Lotin alifbosi 

 A a B b C c Ç ç D d Ә ә F f G g I i Į į J j K k L l M m N n O o Ө ө P p R r S s Ş ş T t U u V v X x Y y Z z 

 Kirill alifbosi 

 A a B b V v G g Gʻ gʻ D d Ye e Yo yo J j Z z I i Y y I i K k L l M m N n Ң ң O o Ö ö P p R r S s T t U u F f X x Ts s Ch ch Sh sh Щ щ Ъ ʼ I i E e Yu yu Ya ya
Ardes

Ardes — Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommuna. Puy-de-Dôme departamenti Issoire tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
547 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 32,8 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 16,7 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Puy-de-Dôme shaharlari
Qoʻmiq tili

Qoʻmiq tili — turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston, qisman Checheniston, Ingushiya, Shimoliy Osetiya respublikalarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 282 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Qoʻmiq tilida asosan 3 ta: boʻynoq, qaytaq, xasavyurt lahjalari farqlanadi. Ularda fonetik va morfologik tafovutlar mavjud. Qoʻmiq tili qipchoq guruhiga mansub boʻlsa-da, unda oʻgʻuz tillariga xos belgilar ham kuzatiladi.

Adabiy Qoʻmiq tili 20-asr boshlarida xasavyurt va boʻynoq lahjalari asosida shakllangan (uning ogʻzaki soʻzlashuv shakli qadimdan mavjud). Yozuvi 17-asr oʻrtalaridan 1928-yilgacha arab grafikasi, 1929—38 yillarda lotin grafikasi asosida boʻlib, 1939-yildan rus grafikasi asosidagi yozuvga oʻtilgan. Qoʻmiq tilida gaz., jur.lar chop etiladi, koʻplab ijtimoiysiyosiy va badiiy adabiyot, boshlangʻich va oʻrta maktablar uchun darsliklar nashr qilinmoqda. 

thumb|Qoʻmiq tili
Qoʻmiq tili — Dog'istonda davlat tili maqomiga ega. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Qoʻmiq tilida gaplashuvchilar soni 400—500 ming kishi. Qoʻmiq tili Dogʻistonning olti „adabiy tillarining“ biridir. Alifbosi kirill alifbosiga asoslangan. Qoʻmiq tili turkiy tillarning qipchoq butogʻining gʻarbiy qipchoq guruhiga kiradi. U qorachoy, bulgar, noʻgʻoy, qaraim, qirim tatarlari tillariga juda yaqindir. Qoʻmiq yozma yodgorliklari 16 asrdan belgili. 17-asrdan boshlab Shimoliy Kavkazdagi rus hokimyati bilan aloqada rasmiy til hizmatini bajargan. Qoʻmiqlar qadimdan arab alifbosini foydalanib keldi 1928-yili lotin, 1938-yili kirill alifbosiga almashtirildi. Grammatikasida oʻgʻiz tillarning, Kavkaz xalqlari tillarining taʼsiri ayon. Lugʻat tarkibida rus tilidan kirgan soʻzlar koʻplab uchiraydi. Qoʻmiq tili qaytagʻ, ter, buynaq, xasavyurt deb nomlanadigan dialektlariga ajraladi.

 Orfografiya 
 Lotin alifbosi (1927—1937) 
thumb|250px|Qo'miq alifbosi lotin alifbosidagi kitob (1935).
 A a B v C c Ç ç D d E e F f G g H h I i J j K k L l M m N n Ŋ ŋ O o P p Q q R r S s Ş ş T t U u V v W w X x Y y Z z 

 Kirill alifbosi (1937-yildan) 

 А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н Нг нг О о Оь оь П п Р р С с Т т У у Уь уь Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Yangi lotin alifbosi 

 A a Ä ä B b C c Ç ç Č č D d E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w X x Y y Z z
Chuvash tili

Chuvash tili — turkiy tillarayan biri; Rossiya Federatsiyasining Chuvashiston, Tatariston, Boshkirdiston respublikalarida va ularga qoʻshni bir kancha viloyatlarda, shuningdek, Kozogʻiston va Ukrainada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2 mln. kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning oxirlari).

Chuvash tili yuqori (viryal) va quyi (anatri) laxjalariga boʻlinadi. Quyi lahja adabiy tilga asos boʻlgan. Chuvash tili oʻz taraqqiyoti tarixida avval skif, slavyan, finugor tillari, keyinchalik, tatar va boshqird tillari taʼsiriga uchraganligi tufayli boshqa turkiy tillardan bir qancha fonetik va grammatik oʻziga xosliklarga ega. Bunday tafovutlar unlilar soni (9 ta) va talaffuzida, otlardagi koʻplik qoʻshimchasining qoʻllanishida, ayrim sonlar va olmoshlarning shakliy koʻrinishida kuzatiladi. Leksikada qad. turkiy, moʻgʻul, finugor, eroniy tillardan, shuningdek, arab va rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar alohida qatlamni tashkil etadi.

Chuvash tilining dastlabki grammatikasi 1769-yilda nashr etilgan. 18-asrda va 19-asrning 1yarmida lugʻatlar, liniy ning Chuvash tilidagi tarjimalari, folklor namunalari chop etiladi. Eski chuvash yozuvi asosan rus grafikasini qoʻllagan, 1871-yilda chuvash yozuvchisi va olimi I.Ya. Yakovlev yangi chuvash yozuvini yaratgan. 1933-yildan rus grafikasi asosidagi yangi alifbo joriy etilgan."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Chuvash tili (chuvash tilida atalishi — Chӑvash chӗlxi) — Chuvashlarning milliy tili, Chuvashiston Respublikasining davlat tiliKonstitutsiya Chuvashskoy Respubliki. Statya 8. Chuvash tili turkiy tillarining bulgar guruhiga kiradi.Chuvashskiy yazik , statya v Chuvashskoy ensiklopedii..
Chuvash tilida gaplashuvchilar soni jahonda  — 1,15 million kishiga yaqin (2010 yilgi sanoq); 2002-yilgi sanoq boʻyicha Rossiyada Chuvashlar 1 million 637 ming kishini tashkil qildi; taxminan 55 % Chuvashistonda istiqomat qilishadi.

 Alifbosi 
 А а Ӑ ӑ Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ӗ ӗ Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н О о П п Р р С с Ҫ ҫ Т т У у Ӳ ӳ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Chuvashcha son nomlari 
 1 — perre
 2 — ikke
 3 — vish
 4 — tavattshea
 5 — pillek
 6 — ultta
 7 — shichche
 8 — sakkar
 9 — tahhar
 10 — vunna
 11 — vunper
 12 — vunikke
 13 — vunvishshe
 14 — vuntavatta
 15 — vunpillek
 16 — vunultta
 17 — vunshichche
 18 — vunsakkar
 19 — vuntahhar
 20 — shirem
 30 — vatar
 40 — hereh
 50 — alla
 60 — utmal
 70 — shitmel
 80 — sakarvunna
 90 — taharvunna
 100 — sher
 1000 — pin

 Adabiyot 
 Baskakov A.N., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2izd., M., 1969.

 

Turkum:Tillar
Sarisu (tuman)

Sarisu tumani  — Jambul viloyatining gʻarbiy hududida joylashgan. 1928-yili tashkil topgan. Hududi — 31,3 ming km², Aholisi 41 592 kishi (2010). Tuman maʼmuriy markazi — Janatas shahri. Sarisu tumanida soʻnggi paleolit ​​davriga oid Burkitti qishlogʻi bor.
 Tuman toʻgʻrisida maʼlumot 
Tumanda 1 ta Janatas koʻpsoxali kolledji, 2 ta kasb-hunar texnik litseyi, 28 ta umumtaʼlim maktabi, 1 ta internat, 1 ta kechki oʻrta maktabi, 3 ta bolalar kasb-hunar maktabi, 3 ta bolalar musiqa maktabi, 4 ta bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, 1 ta bolalar va oʻsmirlar markazi, 7 ta maktabgacha taʼlim muassasasi va 6 ta klub faoliyat yuritmoqda.

Tuman hududida hozirgi kunda 2 ta madaniyat uyi, 19 ta qishloq klubi, 26 ta kutubxona mavjud. 2007-yilda 3 ta klub va 1 ta kutubxona yangidan ochilib, oʻz faoliyatini boshlagan.
Tibbiyot sohasi boʻyicha Janatas shahrida joylashgan markaziy kasalxona bilan tuman shifoxonasi, Saudakent qishlogʻida joylashgan qishloq kasalxona va tuman silni davolash dispanseri, 6 ta qishloq ambulatoriyasi, 19 ta tibbiy punkt oʻz faoliyatini yuritmoqda. Tumanda tibbiyot sohasida hammasi boʻlib 690 kishi xizmat qiladi.
 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Qozogʻiston aholi punktlari
Qorachoy-bolqor tili

Qorachoy-bolqor tili - turkiy tillarning qipchoq guruxiga mansub til; asosan, Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkasiya Respublikasi, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Turkiya, Suriya, AQShda yashovchi qorachoylarning hamda Rossiya Federatsiyasining Kabarda-Balkariya Respublikasi va unga qoʻshni hududlarda yashovchi bolqorlarning tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 235 ming (qora-choylar 150 ming, bolqorlar 85 ming) kishidan ortiq (20-asr oxirlari).

Q.-b.t., asosan, fonetik, qisman leksik-morfologik tafovutlarga ega boʻlgan 2 ta: "ch" lovchi - "j" lovchi (qorachoy) va "s" lovchi — "z" lovchi (bolqor yoki molqor) lahjalariga boʻlinadi. Mas, quchuk > kutsuk, bichaq > bitsaq (pichoq), juz > zuz (yuz), jil > zil (yil) va boshqa Q.-b.t.ning uziga xosligi sifatida yana baʼzan soʻz boshidagi "y" undoshining tushib qolishi (yaxshi > axshi, Yaxya — Axya), dona va tartib sonlar hosil qilishning alohida usuli (bir on — oʻn, eki on — yigirma yuch on — oʻttiz; bir jiyirma — yigirma, yeki jiyirma — qirq, yuch jiyirma — oltmish) kabilarni koʻrsa-tish mumkin. Leksikasida rus, osetin. adigey tillaridan oʻmashgan soʻzlar mavjud.

Oʻtgan asrning 20-yillarida "ch" lovchi lahja asosida adabiy Q.-b.t. shakllandi. Yozuvi 1924—26 yillarda arab grafikasi, 1926—37 yillarda lotin grafikasi, shundan keyin rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

 Adabiyot 
 Baskakov NA.. Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Aliyev U. B., Sintaksis karachevo-balkarskoyu yazika, M., 1973; Problemm semantiki i stilistiki karachevo-balkarskogo yazmka, Nalchik, 1987.

Qorachoy-Bolqor tili — qorachoylar bilan bolqorlarning gaplashuvchi tili. Uning ikki dialekti bor, ularning ajralishi — qorachoylar va , bolqorlar esa va degan ikki tovushni qoʻllanadi. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Asosan Rossiyaning Qorachoy-Cherkes va Kabardin-bolqor respublikalarida keng tus olgan. Shu ikki respublikada davlat tili boʻlib hisoblanadi. Rossiyada 303 ming kishi gaplashadi (2002-yilgi sanoq). Alifbosi 1920—24 yillarda arab alifbosi, 1924—36 yillarda lotin alifbosi, 1936-yildan buyon — kirill alifbosiga asoslanganVoprosi sovershenstvovaniya alfavitov tyurkskix yazikov SSSR. M., 1972.

 Alifbosi 
Hozirgi qorachoy-bolqor alifbosi

 А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н Нг нг О о П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ ъ Ы ы ь Э э Ю ю Я я
lotin alifbosi
 A a B b C c Ç ç D d E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü V v W w Y y Z z
Sonlar
 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ноль (nol) бир (bir) эки (eki) юч (üç) тёрт (tört) беш (beş) алты (altı) джети (ceti) сегиз (segiz) тогъуз (toğuz) он (on)
Tuva tili

Tuva tili yoki Tiva tili — turkiy tillar oilasiga mansub, asosan, Rossiya Federatsiyasining Tuva (Tiva) Respublikasida, qisman Mongoliya va Xitoyda tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 250 ming kishiga yaqin (1990-yillarning oxiri). Tuva tili markaziy (adabiy tilga asos boʻlgan), gʻarbiy, shimoli-sharqiy va janubi-sharqiy lahjalarga bulinadi. Tuva tilining fonetik xususiyatlari: kuchli va kucheiz undoshlar oppozitsiyasi; qisqa, choʻziq va faringal (boʻgʻiz) unlilarining mavjudligi (at — ism, aat — otmok,, bosib chiqarmoq, aat — uy hayvoni; xaar — qor) va boshqa Morfologik xususiyatlari: joʻnalish kelishigining maxsus shakli (dagje — togga), shart maylining murakkab shakli (barzoʻmza — agar men borsam), chegara mayli, birgalik ravishdosh shakllarining mavjudligi va boshqa Sintaksisi ot kesimning qad. shakli qoʻllanishi bilan ajralib turadi (men bilir kiji men — men bilaman, bilagʻonman). Leksikasida moʻgʻul tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Adabiy Tuva tili 20-asrning 30— 50-yillarida shakllangan. Yozuvi 1930—41 yillarda lotin grafikasi asosida boʻlgan, 1941-yildan rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

Tuva tili yoki Tiva tili (tiva tilida nomlanishi — Тыва дыл) — turkiy tillar qatoriga kiradi. Tuvalarning ona tili. Tuva tilida gaplashuvchilar soni 264 ming kishini tashkil qiladi. Rossiyaning tarkibidagi Tuva Respublikasining davlat tili. Leksikasida moʻgʻul tilining taʼsiri koʻp. Alifbosi kirill alifbosiga asoslangan.

 Alifbo 
Tuva alifbosi 36-ta harfdan tashkil topgan.

 А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
Noʻgʻoy tili

Noʻgʻoy tili — turkiy tillar oilasiga mansub, Rossiya Federatsiyasining Chechen Respublikasida, Stavropol (jumladan, Qorachoy-Cherkes Respublikasi) va Krasnodar oʻlkalarining bir qator tumanlarida tarqalgan. Oqnoʻgʻ-ay, noʻgʻay, qoranoʻgʻay lahjalariga boʻlinadi. 60 mingga yaqin kishi soʻzlashadi. Noʻgʻoy tili fonetik va grammatik xususiyatlari bilan qozoq va qoraqalpoq tillariga oʻxshaydi, maye. umumturkiy "ch" va "sh" tovushlari Noʻgʻoy tilida "sh" va "s"ga muvofiq keladi (Noʻgʻoy tilidagi shiq va tas soʻzlari boshqa turkiy tillarda chiq va tash tarzida talaffuz etiladi). Adabiy Noʻgʻoy tili 20-asrda shakllangan; uning taʼsirida dialektal farqlar yoʻqolib bormoqda. Yozuvi 1924—28 yillarda arab alifbosi, 1928—38 yillardalotin alifbosi asosida boʻlgan; 1938-yildan esa rus grafikasi asosidagi alifbodan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbosi

 Arab alifbosi 
1928-yilgacha qoʻllangan arab alifbosi

 Lotin alifbosi 
1928-yildan ketin lotin alifbosini foydalandi
 A a B v Ç ç D d E e Ә ә G g Ƣ ƣ I i K k L l M m N n Ꞑ ꞑ O o Ө ө P p Q q R r S s Ş ş T t U u Y y J j Z z V v

 Kirill alifbosi 
Hozirgi kundagi foydalanayotgan kirill alifbosi.

kirillchaTransliteratsiyakirillchaTransliteratsiya А аA aП пP p Аь аьA‘ a‘ (Ä ä)Р рR r Б бB bС сS s В вV v (W w)Т тT t Г гG gУ уU u Д дD dУь уьU‘ u‘ (Ü ü) Е еE eФ фF f Ж жJ jХ хX x З зZ zЦ цTs ts И иİ iЧ чCh ch (Ç ç) Й йY yШ шSh sh (Ş ş) К кK k (Q q)Ъ ъ- Л лL lЫ ыI ı М мM mЬ ь- Н нN nЭ эE e Нъ нъNg ngЮ юYu yu О оO oЯ яYa ya Оь оьO‘ o‘ (Ö ö)
Shor tili

Shor tili — turkiy tillarning uygʻuroʻgʻuz guruhidagi xakas guruhchasiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Kemerovo viloyatida, qisman Oltoy va Xakas Respublikalarida tarqalgan. Shorlarning umumiy soni 16,6 ming kishi boʻlsada, Shor tilida soʻzlashuvchilar 10 ming kishi atrofida, xolos. 2 ta asosiy lahjasi bor: mrass yoki shimoli-gʻarbiy (xakas tiliga yaqin) va kondom (oltoy tilining shimoliy lahjalariga yaqin).

Leksikasida ovchilik terminologiyasi rivojlangan, moʻgʻulcha va ruscha oʻzlashmalar uchraydi. Shor tilining mrass lahjasi yetakchi hisoblanib, adabiy til ana shu lahja asosida shakllangan, oʻtgan asrning 20—30-yillarida unda boshlangʻich sinflar uchun darsliklar yaratilgan. Hozirgi kunda Shor tili adabiy til sifatida mavjud emas, u faqat qabilaurugʻlar ichidagi soʻzlashuv tilidir. Shorlar yozma adabiy til sifatida oʻzlariga yaqin xakas tilidan, shuningdek, rus tilidan foydalanadilar. Yozuvi 1927-yildan rus grafikasi asosida, 1930-yildan lotin grafikasi asosida, 1938-yildan yana rus grafikasi asosida shakllangan.

 Adabiyot 
 Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurskix yazmkov, 2izd., M., 1969.

Shor tili (shor tilida atalishi Шор тили) — shor xalqining tili. Rossiyaning Kemerov viloyatida tarqalgan. Shor tilida gaplashuvchilar soni 2839 kishi (2010). Turkiy tillarning xakas guruhiga kiradi. Shor tilida 14 mingga yaqin kishi gaplashadi (2001). Oktyabr revolyutsiyasigacha alifbosi boʻlmagan. Shor tilida kirill alifbosiga asoslangan ilk alifbosi 1927-yili tashkil topgan. Shor tilida 16-ta jarangli, 25-ta jarangsiz harf bor. Shor tili xakas tiliga yaqin mrassu yoki zavodialektiga va oltoy tilining shimoliy dialektiga oʻxshash xondom yoki y-dialektiga boʻlinadi. Adabiy tili mrassa dialektiga asoslangan. Lugʻat tarkibi tomonidan xakas bilan oltoy tillariga yaqin. Til tarkibida moʻgʻul tili bilan rus tilidan kirgan soʻzlar koʻp uchraydi. Shor tili — Oltoy togʻining shimoliy diyorida yashaydigan oz sonli xalqning ogʻzaki gapirish tili. Shorlarning umumiy soni — 16 572. Shor tili marass va kondam dialektlariga boʻlinadi. Adabiy tili shakllanmagan.

 Shor alifbosi 

 Kirillcha Lotincha Kirillcha 1885 1927-1930 1930-1938 1938-1980 1980–hozirgi alifbosi А а A a A a А а А а Б б Б б B в Б б Б б В в В в V v В в В в Г г Г г G g Г г Г г Г г Г г Ƣ ƣ Г г Ғ ғ Д д Д д D d Д д Д д Е е Е е Е е Е е Ё ё Ж ж Ж ж Ƶ ƶ Ж ж Ж ж З з З з Z z З з З з И и, I i, Ѵ ѵ И и I i, Į į И и И и Й й Й й J j Й й Й й К к К к K k К к К к К к К к Q q К к Қ қ Л л Л л L l Л л Л л М м М м M m М м М м Н н Н н N n Н н Н н Ҥ ҥ Ҥ ҥ N̡ n̡ Нъ нъ Ң ң О о О о О о О о О о Ӧ ӧ Ө ө Ө ө Ӧ ӧ Ӧ ӧ П п П п P p П п П п Р р Р р R r Р р Р р С с С с S s C c C c Т т Т т T t Т т Т т У у У у U u У у У у Ӱ ӱ Ӱ ӱ Y y Ӱ ӱ Ӱ ӱ Ѳ ѳ Ф ф F f Ф ф Ф ф Х х Х х Х х Х х Ц ц Ц ц Ц ц Ц ц Ч ч, J j Ч ч C c Ч ч Ч ч Ш ш Ш ш Ş ş Ш ш Ш ш Щ щ Щ щ Щ щ ъ ъ ъ Ы ы Ы ы Ь ь Ы ы Ы ы ь ь ь ь Э э Э э Ə ə, Е е Э э Э э Ю ю Ю ю Ю ю Ю ю Я я Я я Я я Я я
Gagauz tili

Gagauz tili — gagauzlar tili. Turkiy tillarning jan.-gʻarbiy (oʻgʻuz) guruhiga mansub. Moldaviya va Ukrainaning janubiyda, Shimoly Kavkaz, Ruminiya, Shim.-Sharqiy Bolgariyada tarqalgan. Gagauz tilida gaplashuvchilarning umumiy soni 220 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Bu til leksikasida bolgar, rus, moldavan kabi qoʻshni tillarning taʼsiri bor. Gagauz tili fonetikasi-dagi asosiy xususiyat — ikkilamchi choʻziq unlilar mavjud boʻlib, difton-glashuvning yuzaga kelishi va soʻz bo-shida yuqori va oʻrta koʻtarilishdagi unlilar oldidan undoshlarning "y" lashuvidir. Koʻpgina undoshlar old kator unlilar bilan yonma-yon kelganda yumshaydi; gapda soʻzlar erkin tartibda keladi. Yordamchi soʻzlar vositasida birikma hosil qilish rivojlangan. Gagauz tilining asosan chodirlungqumrat (markaziy) va vulkanesht (jan.) lahjalari bor. Gagauz tilining yozuvi 1957 yildan qabul qilingan, kirillrus grafikasiga asoslangan. Alifboga fonetik talabga kura "a", "b", "u" harflari qoʻshilgan."" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gagauz tili — gagauzlarning tili. Turkiy tillarning Oʻgʻuz guruhiga kiradi. Asosan Moldovaning Gagauz Yeri avtonomiyasida keng tarqalgan. Gagauz tilida gaplashuvchilar soni 489 000 kishi. Gagauz tili turk tiliga yaqin. Moldovadagi 2004-yilgi sanoq boʻyicha gagauzlar 147,5 ming kishini tashkil qildi.

 Alifbosi 

 Kirill Alifbosi 
 А а Ä ä Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н О о Ö ö П п Р р С с Т т У у Ӱ ӱ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Lotin Alifbosi 
 А а Ä ä B b C c Ç ç D d Е е F f G g H h I ı İ i J j K k L l M m N n O o Ö ö Р р R r S s Ş ş T t Ţ ţ U u Ü ü V v Y y Z z
Pecheneg tili

Pecheneg — 7-12-asrlarda Sharqiy Yevropada ( Janubiy Ukraina, Janubiy Rossiya, Moldova, Ruminiya va Vengriyaning bir qismi) pecheneglar tomonidan soʻzlashilgan turkiy til . Biroq, bu tildagi nomlar (Beke, Vochun, Lechk va boshqalar) Xatvandan 1290-yilgacha qayd etilgan Vizantiyaning malikasi Anna Komnenening ta'kidlashicha, pecheneglar va kumanlar bir tilda gaplashishgan. 

Bu turkiy oilaning oʻgʻuz boʻlimi aʼzosi boʻlgan Баскаков, Н. А. Тюркские языки, Москва 1960, с. 126-131., lekin hujjatlarning yomonligi va avlod tillarining yoʻqligi tilshunoslarga toʻgʻri tasnif qilishiga toʻsqinlik qilgan; Aksariyat mutaxassislar uni oʻgʻuz tillari qatoriga qoʻyishga ishonchlari komil boʻlardi, lekin “ Glottolog” da qipchoq tillari oilasiga va “Lingvistlar roʻyxati” da qipchoq-kuman tillari oilasiga kiritilgan boʻlsa-da,ular uni qoʻshimcha tasniflashdan bosh tortishgan

 

Turkum:Turkiy tillar
Salar tili

Salar tili – Xitoyning Sinxay va Gansu provinsiyalarida istiqomat qiluvchi salar xalqining tili. XXR-dagi Sinxay provinsiyasining Syunxua-Salar avtonomiya uezida yashovchi turkiy xalqining tili. Salarlarning soni 90 mingdan ziyod, shularning 60 mingi salarchaSalarskiy yazik v „Ethnologue“, qolganlari xitoycha gaplashadi. Uzoq vaqt Xitoy, Tibet, Moʻgʻul tilli xalqlarning orasida yashaganlikdan, shu tillardan salar tili tarkibiga koʻplab kirib kelgan.

Salarlar hozirgi kunda yashayotgan eriga 14 asrlarda hozirgi Oʻzbekiston eridan koʻchib kelhan (salar afsona boʻyicha). Salar tili oʻgʻuz tillariga yaqin, biroq hozir boshqa tillarning (tibet, xitoy, v.h.) taʼsiriga uchragan.

 Alifbosi 

1969/70 yıllarda Lotin alifbosi kirib keldi.

 A a B b C c Ç ç D d Ye e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö R r Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü V v X x Y y Z z

 OʻzME 
Salor tili – turkiy tillardan biri. XXRning bir qator gʻarbiy viloyatlarida, asosan, Sinxay viloyatining SyunxuaSalor muxtor uyezdida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 22 ming kishidan ortiq. Dialektal jihatdan boʻlinishi deyarli sezilmaydi; garbiy, sharqiy va oraliq sheva guruhlari farqlanadi. Tarkibidagi anchagina qadimgi unsurlar St.ni turkiy tillarning qipchoq guruhi bilan aloqadorligini koʻrsatadi. Qadimgi oʻgʻuz qatlami bilan qipchoq unsurlari qatlami qoʻshilishi natijasida Salor tilida joʻnalish kelishigi affikslari ikkiga tarmoqlanib (a/e, gʻa/ga), qaratqich va tushum kelishiklari esa bir shaklga (ni) birlashadi, oʻtgan zamon feʼli gʻan va mish shakllariga ega boʻladi. Bunday parallelliklar leksikada ham uchraydi. 14-asr da salorlar Xitoyga koʻchganlaridan keyin Salor tiliga qipchoq tillarining taʼsiri toʻxtab, boshqa tizimdagi tillarining (xitoy, tibet) taʼsiri boshlanadi. Salor tilida 15 – 17-asrlarga mansub diniy va tarixiy mazmundagi asarlar (arab grafikasida) saqlanib qolgan. Hozirgi St. oddiy soʻzlashuv tili hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yulduz tizimi

right|thumb|250px|Uchlik yulduz tizimi HD 188753 rassom tasavvurida.
Yulduz tizimi yoki yulduz sistemasi deb bir-biri bilan gravitatsiya orqali bogʻlangan va bir-birining atrofida aylanuvchi kam sonli yulduzlarga aytiladi"Star system" in Modern Dictionary of Astronomy and Space Technology. A.S. Bhatia, ed. New Delhi: Deep & Deep Publications, 2005. . Tizimda juda koʻp yulduzlar boʻlsa, uni galaktika deyiladi. Yulduz tizimi sayyoraviy tizimdan farq qiladi: sayyoraviy tizimga nafaqat yulduz, balki uning atrofida aylanuvchi sayyora va boshqa jismlar kiradi.
Alfa Sentavr

thumb|right|250px|Alfa Sentavr, Yevropa Janubiy Observatoriyasi maʼlumotlariga asosan rassom tasavvurida.
Alfa Sentavr (α Centauri) yoki Sentavr Alfasi janubiy osmondagi Kentavr turkumida joylashgan yulduz turkumidir. Umumiy koʻrinma yulduz kattaligi -0,27 boʻlib, tungi osmonda yorqinligi boʻyicha Sirius va Kanopus yulduzlaridan keyin turadi.

Tarkibiga Alfa Sentavr A (α Cen A; 110% Quyosh massasi va 151,9% yorqinligi), Alfa Sentavr B (α Cen B; 90,7% Quyosh massasi va 44,5% yorqinligi) kiradi. Bu ikki yulduz massalari markazi atrofida 79,91 yillik davr bilan aylanadi. Quyoshdan 1,34 parsek (4,37 yorugʻlik yili) masofada joylashgan. Bundan tashqari Alfa Sentavr atrofida uchinchi yulduz, qizil mitti Proksima Sentavr (α Cen C) ham aylanadi.

2012-yil oktyabrida Alfa Sentavr tarkibida kamida bitta sayyora — hajmi Yerdek keladigan Alfa Sentavr Bb borligi kashf etildi. Uning massasi Yernikidan 13% ortiq boʻlib, Alfa Sentavr B atrofida 3,236 sutka davr bilan aylanadi. Yulduzidan atigi 6 million km uzoqda joylashgan bu sayyora sirtidagi harorat 1500 K boʻlishi taxmin etiladi."The exoplanet next door: Earth-sized world discovered in nearby α Centauri star system". Eric Hand, Nature, 16-oktyabr 2012-yil. Accessed 16-oktyabr 2012-yil.
Ekzosayyora

250px|thumb|HR8799 yulduzi atrofida aylanuvchi uchta sayyora, Hale Telescope surati.
Markaziy yulduz yorugʻligi koronograf yordamida olib tashlangan.
Ekzosayyora yoki ekzoplaneta deb Quyosh tizimidan tashqarida joylashgan har qanday sayyoraga aytiladi. Hozirda 5000 dan oshiq ekzosayyora maʼlum. Somon Yoʻli galaktikasida milliardlab sayyora mavjudligi taxmin etiladi.The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets, M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos. September 2011 Bizga eng yaqin ekzosayyora Alfa Sentavr yulduz tizimida joylashgan.
Qashqay tili

Qashqay tili — Eronning Fors hududida istiqomat qiluvchi qashqay xalqi gaplashuvchi turkiy tili. Qashqay xalqining soni 1,5 million kishini tashkil qiladi. Qashqay tili ozarbayjon tiliga juda yaqin, ayrim mutaxasislar shu tilning dialekti deb hisoblaydi.

Eronning Ozarboyjon hududidagi ozarboyjon tilidagiday, qashqay tili Arab alifbosini foydalanadi.
Qaraim tili

Qaraim tili — turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til. Litvaning Vilnyus shahri atrofida, asosan, Trakay va Panevejis shahrilarida, Ukraina jan.idagi Lutsk va Galich shahrilari atrofida, Qrimda, qisman Polsha, Rossiya Federatsiyasi va boshqalar hududlarda tarqalgan.

Qaraim tili adabiy til sifatida shakllanmagan, hozirgi ogʻzaki soʻzlashuv tili esa qaraimlarning asosiy yashash joylariga mos tarzda nomlangan uch lahjaga: trakay (shim.), galich (jan.) va qrim lahjalariga ega. Ular oʻzaro fonetik va leksik jihatdan farqlanadi: trakay va qrim lahjalarida 8 ta, galich lahjasida esa 6 ta unli fonema bor; qrim va trakay lahjalarida soʻz boshida va oxirida "ch" qoʻllansa, galich lahjasida ayni oʻrinlarda "s" ishlatiladi (chach — sats "soch"); qrim va trakay lahjalarida soʻz oxiridagi "sh" galich lahjasida "s" talaffuz etiladi (bash — bas "bosh"). Qrim lahjasi qrimtatar tiliga yaqin boʻlsa, trakay va galich lahjalari sintaksisiga slavyan tillari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Leksikasida koʻplab turkiy soʻzlar bilan bir qatorda rus, polyak, ukrain, belorus, litva, grek va italyan tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham uchraydi. Qaraimlar qadimiy yahudiy, lotin va rus alifbolaridan foydalanganlar. Litvadagi qaraimlar oʻz ogʻzaki ona tillari bilan bir qatorda, litva va rus adabiy tillaridan ham foydalanadilar.

 Adabiyot 
 Musayev K.M., Grammatika karaimskogo yaznka, M., 1964; Baskakov N.A., Vvedeniye vizucheniye tyurskix yazmkov, 2izd., M„ 1969.

Qaraim tili (qirim dialekti — kʼaray tili, trakay dialekti — karaj tili  — qaraim xalqining tili. Qaraim tili turkiy tillar ichidagi qipchoq guruhiga kiradi. Qaraim tilida Ukraina hududida bor yoʻgʻi 72 kishi gaplashadi.Vseukrainskaya perepis naseleniya 2001 Raspredelenie naseleniya po natsionalnosti i rodnomu yaziku.

 Alifbosi 

1920-30-yillardagi qaraim lotin alifbosi
 A a B ʙ C c Ç ç D d E e F f G g H h I i J j Q q Ƣ ƣ L l M m N n Ꞑ ꞑ O o Ɵ ɵ P p S s Ş ş Ь ь K k U u V v Y y R r T t X x Z z Ƶ ƶ

Hozirgi kunda Litvalik qaraimlar lotin alifbosini, Qirimliklari esa kirill alifbosini foydalanishadi.

Qirimlik qaraimlarning kirill alifbosi 
 А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дждж Е е Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н Нъ нъ О о П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Хъ хъ Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я