Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Magnit qovushoqlik

Magnit qovushoqlik - 1) ferromagnetik magnitlanganligi uzgarishining tashqi muhit maydon kuchlanganligi oʻzgarishidan kechikibroq roʻy berishi. Magnit qovushoqlik omili ferromagnetik oʻzgaruvchan magnit maydonda magnitlanganda elektromagnit energiyaning yoʻqolishiga sabab boʻladi; 2) magnitogidrodinamikala elektr utkazuvchi suyukliklar va gazlar magnit maydonda harakatlanganda ularning xossalarini ifodalovchi kattalik (vm). SGS birliklar tizimida vm = s2/ 4ls, bunda s — yorugʻlikning vakuumdagi tezligi, a — muhitning elektr utkazuvchanligi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit qutblari

Magnit qutblari, Yerning magnit qutblari — Yer qatlamlaridagi nuqtalar; ularda Yer magnit maydonining vektor induksiyasi tik (vertikal) boʻlib, Shimol. qutbda pastga va Janub. qutbda esa yuqoriga qarab yoʻnalgan. Bu nuqtalarda magnit meridianlari oʻzaro kesishadi. Yer atrofida magnit maydonining mavjudligini bildiruvchi hodis Janub Yer magnetizm i deyiladi. Muallaq erkin holda oʻrnatilgan magnit mili magnit maydoni taʼsirida Yerning har qanday nuqtasida ushbu magnit maydonining kuch chiziqlari yoʻnalishi boʻyicha yoʻnaladi. Magnit qutblari geofafik qutblar bilan tutashmaydi va ular Yer qaʼrida joylashgan. Magnit qutblari davriy oʻzgarishlarni — bir kecha-kunduz, yillik va yildan yilga (asriy) oʻzgarishlarni kechadi. Yerning Magnit qutblari oʻzgarib turishini Yer magnetizmi xizmati kuzatib boradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitik antenna

Magnitik antenna — oʻzagi magnit materiallaryaan yasaladigan koʻp oʻramli ramkali antenna. Magnit material sifatida, koʻpincha, magnitodielektriklar yoki ferritlar ishlatiladi. Asosan, gektometrli va kilo-metrli toʻlqin diapazonlari uchun ixcham radioeshittirish qurilmalarida, radiopelengatsiya va radionavigatsiyada radiotoʻlqinlarni tutish uchun qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitik yozish

Magnitik yozish – tovush (nutq, musiqa) ni magnitli axborot eltuvchi (magnit lenta, magnit disk va boshqalar) ga magnit usulida yozib olish va qayta eshittirish. Tovushni yozib olishda axborot eltuvchi yoki ayrim qismlarining qoldiq magnit holati tovush signallariga monand oʻzgaradi. Tovushni qayta eshittirishda teskari jarayon yuz beradi va shunga muvofiq ravishda tovush signallari hosil boʻladi. Axborot eltuvchining magnitlanish yoʻnalishiga, signallarni yozib olish va kayta eshittirish kanallarida yuz beradigan oʻzgarish turiga hamda magnit kallakka signal tokidan tashqari qoʻshimcha magnitlaydigan oʻzgarmas yoki oʻzgaruvchan tok berilishiga qarab, magnitik yozishning bir necha usullari qoʻllanadi. Tovushni yozib olishda diktofon, magnitofon, tasvir va tovushni yozib olishda videomagnitofon va axborotni juda aniq Magnitik yozish da aniq magnitik yozib olish apparatlaridan foydalaniladi.

Magnitik yozishda yozib olish kanali kirishiga (mas, magnitofon kuchaytirgichiga) tushgan elektr signallar kuchaytiriladi va oʻzgartiriladi. Kanalning oxirgi qismi magnit kallak hisoblanadi. Magnit kallakda vujudga keladigan magnit maydon kallak chulgʻamidagi tokka mutanosib boʻladi. Magnit maydon harakatlanib turgan magnit lentaga (yoki magnit diyekka va boshqalar) taʼsir qilib, uning ayrim qismlarini magnitlaydi va magnitli yozuv yoʻlini hosil qiladi (tovush magnit lentaga yozilib qoladi). Magnitli yozuv yoʻli hosil boʻlgan magnit lenta signalogramma deb ataladi. Tovushni qayta eshittirishda signalogramma harakatlanishi mobaynida magnit kallak chulgʻamida yozib olingan tovush signallarini eltuvchi e. yu. k. (elektr yurituvchi kuch) ni paydo qiladi. Tovushni kuchaytirish qurilmasi signallarni kuchaytirib va tovushga aylantirib beradi. Tovush radiokarnaylar orqali eshittiriladi. Tovushni yozib olish jarayoni qancha tez amalga oshirilsa, tovush shuncha sifatli chiqadi: mas, tovush chastotalari 30 Gs-16 kGs oralikda boʻlgan elektr tebranishlarni magnitofonda yozib olish uchun magnit lentaning harakatlanish tezligi 9,5 sm/s boʻlishi kifoya. Vidiomagnitofonda 10-15 Mgs gacha chastotalar oraligʻidagi signallarni yozib olish uchun magnit lentaning harakatlanish tezligi 50 m/s gacha oshirilishi lozimOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Magnitik sovitish

Magnitik sovitish - 1 K dan past temperaturalar hosil qilish; 0,3 K dan past temperaturalarni olishning amalda qoʻllaniladigan ikki usulidan biri (ikkinchi usul — suyuq geliy 3Ne ni suyuq 4Ne da eritish). Paramagnit moddalarni adiabatik usulda magnitsizlantirib amalga oshiriladi (qarang Adiabata). 1926-yilda P. Debay va amerikalik fizik U. Jiok taklif etgan. 1933-yilda amalga oshirilgan. Magnitik sovitishda nodir yer elementlari (mas, gadoliniy sulfat), xromkaliyli, temir-ammoniyli achchiktoshlar va boshqa paramagnit moddalar ishlatiladi.

Paramagnit modda kuchli maydoniga joylashtirilsa, uning atom spinlari tartibli yoʻnalib magnitlanadi. Agar shu paramagnit modda magnitsizlantirilsa, uning temperaturasi pasayadi. Paramagnit tuz magnitlanganda ajralgan issiklik kameraga tuldirilgan gaz bilan suyuq geliyga oʻtkaziladi. Magnit maydonini yoʻqotishdan oldin kamera 1 dagi gaz kran orqali vakuum nasos bilan soʻrib olinadi, yaʼni paramagnit tuz suyuq geliydan ajratib qoʻyiladi. Keyin tuzning magnitsizlanishi natijasida uning temperaturasi ~10~3 K gacha pasayadi.

Magnitik sovitish kurilmasining sxemasi: №va S — magnit qutblari.

Magnitik sovitishda past temperaturalar (-10 2 K) magnit termometriya usullari bilan oʻlchanadi. Suyuq geliyning oʻta past temperaturalardagi xossalarini (mas, oʻta oquvchanligini), qattiq jismlardagi kvant holatlarini, shuningdek, yadro fizikasining koʻpgina masalalarini oʻrganishda Magnitik sovitishdan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitlanganlik

Magnitlanganlik - magnit maydonida joylashgan jismning magnit holatini ifodalovchi kattalik (I). U jism magnit momenti M ning jism hajmi V ga nisbatiga teng . Jismning Magnitlanganlik tashqi magnit maydon kuchlanganligiga, jismning magnit xossasiga (ferromagnetizm, diamagnetizm, paramagnetizm, magnit materiallarning jismi, shakli va boshqa parametrlarga) bogʻliq. Izotrop moddalarda M. yoʻnalishi tashqi magnit maydon yoʻnalishidek boʻlib, anizotrop (ferromagnit monokristall) moddalarda aksinchadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitlovchi kuch

Magnitlovchi kuch - elektr tokining magnit taʼsirini ifodalovchi kattalik. U elektr zanjirlarida qoʻllaniladigan e. yu.k.ga oʻxshash boʻlgani uchun, baʼzan, magnit yurituvchi kuch deb ham yuritiladi. Xalqaro birliklar tizimi SI da Magnitlovchi kuch birligi — amper, SGS tizimida — gilbert.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitmas materiallar

Magnitmas materiallar, nomagnit materiallar — magnit xossalari past (magnit kirituvchanligi s<1,5) boʻlgan diamagnit va paramagnit materiallar. Bronza, latun (jez) va boshqa rangdor qotishmalar, magnitlanmaydigan poʻlat va choʻyan, baʼzi polimerlar Magnitmas materiallar hisoblanadi. Austenit tuzilishli poʻlat va austenit bilan grafit tuzilishli choʻyan amalda koʻp ishlatiladi. Austenit tuzilish hosil qilish uchun ular Ni (nikel) va Mp (marganets) bilan legirlanadi (k,. Legirlash). Magnitmas materiallardan prujinalar, kompas qutilari, suv osti kemasi asboblari, periskop detallari, termobimetallar, tok tarqatish shchitlari va boshqa magnitlanmaydigan narsalar tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitobiologiya

Magnitobiologiya - biofizikaning bir boʻlimi, tabiiy va sunʼiy magnit maydonining tirik organizmlarga taʼsirini, organlar (yurak, miya, nervlar va boshqalar) hosil qilgan magnit maydonini hamda biologik moddalarning magnitlik xususiyatlarini tadqiq qiladi. Sunʼiy magnit maydonining odam organizmiga taʼsiri toʻgʻrisidagi maʼlumotlar qadimdan maʼlum. Oʻsha davrda magnitning shifobaxsh xususiyatiga ortiqcha baho berilgan; magnit har qanday kasallikka davoligi va hatto yoshartirishi toʻgʻrisida koʻp yozilgan. 19-asrda yevropalik shifokorlar (jumladan, fransuz nevropatologi J.A.Sharko, rus shifokori S.P.Botkin) magnit maydoni asabni tinchlantiradi, deb hisoblashgan. M. 20-asrning 60-yillaridan boshlab kosmik biologiya paydo boʻlishi bilan tez rivojlana boshladi; kuchaytirilgan magnit maydonining biologik taʼsirini oʻrganishga asosiy eʼtibor berildi. Magnit maydoni kuchlanishi ersted bilan oʻlchanadi. Bu kuchlanish 140000 erstedgacha oʻzgarib turadi. Sut emizuvchilarning barcha organlari magnit maydonidan taʼsirlanadi. Boshqarish funksiyasini bajaradigan organlar magnit maydoniga sezgir boʻladi. Kuchli magnit maydoni nerv sistemasiga tormozlovchi taʼsir koʻrsatadi, yaʼni shartli va shartsiz reflekslarni soʻndiradi. Oʻsimliklarda kuchli magnit maydoni ildizning oʻsishini toʻxtatadi, fotosintez intensivligini kamaytiradi. Magnit maydoni taʼsirida mikroorganizmlarning oʻsish tezligi va ferment sistemasi faolligi, RNK sintezi, yuqori haroratga sezgirligi oʻzgaradi. Geomagnit maydoni tirik organizmlarning oʻrni va vaqtni chamalashda ahamiyatga ega ekanligi taxmin qilinadi. Shuningdek, qushlar va baliqlarning uzoq xududlarga koʻchib utishi (migratsiyasi)da, chuvalchanglar, mollyuskalar, hasharotlar va boshqa hayvonlarning harakatlanishida ham chamalovchi taʼsir kursatishi mumkin, ayrim oʻsimliklar ildiz sistemasi magnit meridianiga nisbatan yoʻnaladi. M. sohasidagi maʼlumotlar terapevtik maqsadlarda va ishlab chiqarishda foydalaniladigan magnit maydonini gigiyenik baholashda muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitogidrodinamik generator

Magnitogidrodinamik generator, MGD-generator — issiqlik energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantirib beradigan generator. Asosiy qismlari: elektrodlar joylashgan kanal va kuchli magnit maydonni hosil qiladigan elektromagnit. Magnitogidrodinamik generatorning yopiqsiklli (berk kanalli) va ochiq siklli (ochiq kanalli); impulsli (oniy), qisqa muddat va uzoq muddat ishlaydigan xillari boʻladi. Generator ishlab turgan paytda temperatura va bosim taʼsirida kanalda harakatlanadigan va magnit maydonni kesib oʻtadigan elektr oʻtkazuvchi ish jismi (elektrolit, suyuq metall yoki plazma) da elektr toki hosil boʻladi. Bu tok elektrodlar orqali isteʼmolchiga boradi. Dastlabki Magnitogidrodinamik generator 20-asr 50-yillar oxiri va 60-yillar boshida oldin AQSH da, keyinroq sobiq Ittifoqda yaratilgan. Quvvati 500 MVt ga yetadigan MGD-elektr stansiyaning magnitogidrodinamik bloki ham ishlab chiqilgan. Magnitogidrodinamik generator issiqlik elektr st-yalarining ish samaradorigini ancha oshiradi. Magnitogidrodinamik generatordan elektr stansiyalarda, kosmik kemalar, samolyotlar va boshqalarda foydalanish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitogorsk

Magnitogorsk - Rossiya Federatsiyasi Chelyabinsk viloyatidagi shahar (1931-yildan). Magnit togʻi etagida. Janubiy Uralning sharqiy yon bagʻrida, Ural daryosining har ikkala sohilida. Rossiya Federatsiyasi metallurgiya sanoatining eng yirik markazlaridan biri. 1929—34 yillarda Magnitogorsk metallurgiya kombinati qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Aholisi 408 ming kishi (2025). Yirik sanoat korxonalari: metallurgiya kombinati, metiz-metallurgiya, kalibrlash, kran zavodlari. Pianino fabrikasi mavjud. Mashinasozlik, kurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Konchilik-metallurgiya va pedagogika institutlari, drama va qoʻgʻirchoq teatrlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Turkum:Transkontinental shaharlar
Magnitograf

Magnitograf (magnit va ... graf) — 1) Yer magnit maydonining vaqt boʻyicha oʻzgarishlari (magnit variatsiyalari)ni uzluksiz qayd qilib boradigan asbob. Magnit variometr va kayd qilgichdan iborat. Magnit variometrlarning optik-mexanik, magnitga toʻyingan, induksion, kvant, oʻta oʻtkazuvchan xillari boʻladi. Qayd qilgichlar sifatida chastota oʻlchagichlar, raqamli voltmetrlar, peroli elektr potensionmetrlar, magnitofonlar, perforatorlar va boshqalardan foydalaniladi. Eng oddiy M. fotoqayd qilgich, yoritkich va uchta optik-mexanik variometrdan iborat. Har qaysi variometrda koʻzgu boʻlib, undan qaytgan yorugʻlik nuri sekin aylanib turgan baraban sirtidagi lenta (fotoqogʻoz yoki fotoplyonka) ga tushadi. Lenta galvanografga tutashtirilgan; u fototok oʻzgarishini lentaga qayd qilib boradi. Bunday M. magnit maydoni oʻzgarishlarini -10 5 e aniklikda qayd qiladi. Olingan magnitogrammala magnit variatsiyalari vaqti, amplitudasi va davri xaqidagi maʼlumotlar boʻladi. M. koʻrsatishlari kopmyuterlarda kodlanadi va qayta ishlanadi; 2) Quyosh magnitografi — Quyoshdagi magnit maydonni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Asosiy qismlari: elektr-optik yorugʻlik modulyatori, spektrograf, fotokoʻpaytirgichlar, qayd qilgich qurilma. Ishi Zeyeman effektiga asoslangan.

 Adabiyot 
 Yanovskiy B.M., Zemnoy magnetizm, 1-j., 5-nashri, Sankt-Peterburg, 1997.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitola

Magnitola — magnitofon va radio-priyomnikli bir quti (korpus) ga birlashtirib ishlab chiqariladigan radiotexnika apparati; tovushni qayta eshittiruvchi apparat va tovushni yozib oluvchi apparatning bir turi. M.ning umumiy qismlari — past chastotali chiqish kuchaytirgichi, elektr bilan taʼminlash bloki va tovush karnaylari. M.dan mustaqil magnitofon va radiopriyomnik sifatida foydalanish mumkin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitometr

Magnitometr (magnit va ... metr) — magnit induksiya, magnit maydon kuchlanganligi va doimiy magnitlarning magnit momentlarini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Magnitomexanik, elektromagnit, induksion va ferrozond M.lar bor. Magnitomexanik M.da oʻlchanayotgan magnit maydonda 2 doimiy magnit oʻzaro taʼsirlashadi, natijada ulardan biri muayyan burchakka ogʻadi. Bunday M. mutlaq (mas, magnit teodolit) va nisbiy (mas, kvars asbob) oʻlchashlar uchun qoʻllanadi. Elektromagnit M.da tekshirilayotgan magnit maydon gʻaltakdagi elektr toki magnit maydoni bilan taqqoslanadi. Induksion M.ning ishi elektromagnit induksiya hodisasiga asoslangan. Ferrozond M.ning ishi oʻzgaruvchan tok oʻtadigan chulgʻamli oʻzakning magnit oʻtkazuvchanligi oʻlchanayotgan magnit maydon taʼsirida oʻzgarishi hodisasiga asoslangan. M. yordamida Yer va boshqa sayyoralarning magnit maydoni oʻlchanadi, magnit oʻzgarishlariga doir hodisalar oʻrganiladi, foydali qazilma konlari qidiriladi; magnit materiallarning xossalari oʻlchanadi va boshqa ilmiy hamda amaliy ishlar bajariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitomexanik hodisalar

Magnitomexanik hodisalar — magnitli mikrozarralarning magnit momenti bilan mexanik momenti orasidagi bogʻlanishga doir hodisalar. Atom yadrosi atrofida zarralar (elektron, proton, neytron)ning harakati tufayli atomda magnit momenti hosil boʻlishi bilan birga mexanik moment ham yuzaga keladi. Ferromagnit jismlarni magnit maydonta joylashtirilsa, atomlar magnit moment yoʻnalishini maydon yoʻnalishi boʻyicha oʻzgartiradi. Bunday oʻzgarish esa, oʻz navbatida, atomlarning mexanik momenti oʻzgarishiga olib keladi. Lekin jismning toʻliq mexanik momenti (harakat miqdori) oʻzgarmaydi, jism atomlarining mexanik momenti yoʻnalishiga teskari harakat miqdori momenti hosil boʻladi, u holda jism aylanma harakatlanadi. Buni solenoidda elastik ipga osilgan metall sterjenda kuzatish mumkin. Agar solenoiddan elektr toki oʻtkazilsa, metall sterjen magnitlanadi va aylanma harakatlanadi. Bunda harakat miqdorini ipning buralishidan aniqlanadi (tajribani 1915-yilda A. Eynshteyn va golland fizigi V. de Xaaz amalga oshirgan). Bu tajribada metall sterjen oʻz oʻqi atrofida tez aylantirilsa tashqi magnit maydon boʻlmaganda ham (yaʼni solenoidda elektr toki boʻlmasa ham) sterjen magnitlanishini kuzatish mumkin. Bu effektni amerikalik olim S. Barnett 1909-yilda kuzatgan. Magnitomexanik hodisalar, ayniqsa, atom tuzilishini oʻrganishda muhim. Magnitomexanik hodisalar har xil jismlarning magnit xossalarini aniqlashga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitooptika

Magnitooptika, magnetooptika — magnit maydoni taʼsirida muhitning optik xossalari oʻzgarishini oʻrganadigan fizika boʻlimi. Magnit maydonidan yorugʻlik oʻtkazilganida qutblanish tekisligining aylanishi (Faradey effekti), spektr chiziqlarning qoʻshimcha chiziqlarga ajralishi (Zeyeman effekti) kabi hodisalar roʻy beradi. M.da magnit maydoniga tik va shu maydon yoʻnalishidagi yorugʻlik jismga tushganida har xil yutilishi, magnit maydoni taʼsirida muhitning optik anizotropiyayen kuzatiladi. Muhit sirtidan yorugʻlik qaytganida optik anizotropiya ham roʻy beradi.

M. 20-asr 60 — 70-yillarida jadal rivojlandi: yarimoʻtkazgichlar, ferrit va antiferromagnetik singari kristallarning xossalari yaxshi oʻrganildi. Bunday materiallardan yorugʻlik qaytganida yoki yutilganida (kuchli magnit maydonida) yangi spektral seriyalar — Landau spektrlari paydo boʻlar ekan. Bu spektrlarning ajralishi elektronning xususiy spini bilan bogʻliq. M.da Zeyeman effekti ham oʻrganiladi. Shaffof ferrit va antiferromagnetiklar, diamagnetik va paramagnetiklarga Karaganda asosiy rolni bu muhitlarning ichki magnit maydonlari oʻynaydi (bunday maydonlarning kuchlanganligi 105 — 106 E gacha yetadi), bunday materiallar juda tez (kuchli) magnitlanish xususiyatiga ega boʻladi (Kerr effekti). Shu sababli, shaffof ferrit va antiferromagnetiklar lazer nurlarini boshqarishda, elektron-hisoblash mashinalarida va boshqalarda ishlatiladi. M. usullari jismlarning kvant holatlarini, fizikkimyoviy tuzilishini tekshirish, taxlil qilish va boshqa sohalarda juda koʻp ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitoradiola

Magnitoradiola — magnitofon, radiopriyomnik va grammafon plastinkasi qoʻyiladigan elektr proigrivatelni bir quti (korpus) ga birlashtirib ishlab chiqariladigan radiotexnika apparati; tovushni qayta eshittiruvchi apparat va tovushni yozib oluvchi apparatning bir turi. Asosiy umumiy qismlari — past chastotali chiqish kuchaytirgichi, elektr bilan taʼminlash bloki va tovush karnaylari. Hozirgi paytda kompaktdisklar ishlab chiqarish rivojlanganligi tufayli M. ishlab chiqarish ancha cheklangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitostatika

Magnitostatika, magneto statika (magnit va ...statika) — elektromagnit maydon nazariyasining bir boʻlimi. Magnitlangan jismlar va vaqt davomida oʻzgarmaydigan magnit maydonining xossalarini oʻrganadi. M. dastlab doimiy magnitlarning oʻzaro taʼsiri haqidagi taʼlimot sifatida maydonga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitostriksion materiallar

Magnitostriksion materiallar — magnitlanganda oʻz shakli va oʻlchamlarini oʻzgartirish (magnitostriksiya) xususiyatiga ega boʻlgan materiallar. Nikel, ferritning baʼzi , temirnikel, temir-kobalt va temir-alyuminiy qotishmalari Magnitostriksion materiallar hisoblanadi. Temirnikel qotishmalarning magnit oʻtkazuvchanligi yuqori boʻladi. Ulardan ixcham kuch transformatorlarining oʻzaklari, magnit kuchaytirgichlar, kontaktsiz rele va boshqa tayyorlanadi. Temir-kobalt qotishmalarning magnitostriksiya xususiyatlari juda yuqori boʻladi. Ulardan kuchli magnitostriksiya oʻzgartirgichlarnint oʻzaklari va boshqa tayyorlanadi. Temir-alyuminiy qotishmalarning magnitostriksiya xususiyati yuqori boʻlishi bilan birga solishtirma elektr qarshiligi katta va mustahkam boʻladi. Ulardan ham magnitostriksion oʻzgartirgichlarning oʻzagi tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitostriksion oʻzgartirgich

Magnitostriksion oʻzgartirgich — magnit maydon energiyasini mexanik tebranishlar energiyasiga yoki aksincha oʻzgartirib beradigan elektrotexnik va elektroakustik qurilma. Ishi materiallarning oʻz shakli va oʻlchamlarini oʻzgartirish (magnitostriksiya) xususiyatiga asoslangan. Tuzilishi magnitostriksion materialdan yasalgan oʻzak (magnit oʻtkazgich) va unga oʻralgan sim chulgʻamidan iborat. Oʻzak sterjen shaklida yoki halqasimon shaklda boʻladi. Magnitostriksion oʻzgartirgich tarkatuvchi va qabul qiluvchi boʻlishi mumkin. Tarqatuvchi Magnitostriksion oʻzgartirgichda oʻzgaruvchi elektr toki chulgʻamdan oʻtib, oʻzgaruvchan magnit maydonini vujudga keltiradi. Uning taʼsirida oʻzak dam-badam oʻz shakli va oʻlchamlarini oʻzgartiradi. Qabul qiluvchi M.oʻ.da oʻzakka tashqi mexanik kuchlar (mas, tovush toʻlqinlari) taʼsir qiladi, natijada oʻzakda oʻzgaruvchan magnit maydon, chulgʻamda esa elektr yurituvchi kuch vujudga keladi. Magnitostriksion oʻzgartirgich gidroakustik va ultratovush qurilmalarida, elektr va radiotexnika jihozlarida, mashinalar, binolar va inshootlarning titrashini oʻlchash va boshqalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitostriksiya

Magnitostriksiya (magnit va lotincha strictio — qisilish, taranglashish) — kristall jismning magnitlanganda oʻlcham va shakllari oʻzgarishi; kristall panjaraning magnit maydonida energetik holatining, shuningdek, panjaradagi tugunlari orasidagi masofaning oʻzgarishiga olib keladi. Ferro-va ferrimagnetiklarda zarralarning magnitli oʻzaro taʼsiri juda yuqori boʻlgani uchun M. eng katta qiymatga erishadi. M. hodisasiga teskari hodisa Villari effekti hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnitofon

thumb
Magnitofon (magnit va -fon) — tovush (nutq, musiqa)ni magnit lentaga yozib olish va qayta eshittirish uchun moʻljallangan apparat. Kasb bilan bogʻliq (professional), dispetcherlik, maishiy (roʻzgʻorda foydalaniladigan), maxsus, muqim (statsionar) va portativ (ixcham; ham batareyadan, ham elektr manbadan ishlaydigan) xillari boʻladi. Magnitofon, asosan, lenta (tasma) tortish mexanizmi; lentani teskari oʻrash mexanizmi; yozib olinadigan va kayta eshittiriladigan tovush signallarni kuchaytirgich; magnit kallak; akustik tizim (radiokarnaylar) dan iborat. Tovush signallari apparatdan magnit kallak orqali bevosita magnit lentaga (tovushni yozib olishda) yoki akustik tizim (radiokarnaylar) ga (tovushni qayta eshittirishda) uzatiladi. Tovushni yozib olish yoʻllari soni boʻyicha Magnitofon bir va kup (8 tagacha) yoʻlli; magnit lentaning joylashuviga koʻra, kassetali va gʻaltakli xillarga boʻlinadi. Odatda, Magnitofonda bitta (monofonik) yoki ikkita (stereofonik) yozib olish — qayta eshittirish kanali boʻladi. Magnitofon magnit lentalarining harakatlanish tezligi 38,1; 19,05; 9,53; 4,76; 2,4 m/s. Hozir ishlab chiqarilayotgan aksar Magnitofonlar lentalarining harakatlanish tezligi 4,76; 2,4 m/s. Magnit lentaga yozib olingan tovushni oʻchirib, ayni paytda oʻrniga yangisini yozib olish mumkin. Magnitofonda lentani teskari oʻrash tezligi ish tezligiga nisbatan 5—10-marta yuqori (yana qarang Magnitola, Magnitoradiola).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnit-elektr asbob

Magnit-elektr asbob yoki magnitoelektrik oʻlchash asbobi — oʻzgarmas elektr toki va kuchlanishini oʻlchash uchun moʻljallangan oʻlchash asbobi. Ishi doimiy magnitning magnit maydonlari bilan gʻaltakda oqayotgan elektr tokining oʻzaro taʼsirlashuviga asoslangan. Qoʻzgʻalmas magnit va temir oʻzak orasida aylanadigan gʻaltakli (ramkali) Magnit-elektr asbob a. Keng tarqalgan. Bu asbobda gʻaltak (ramka) ni mil bilan birga aylantiradigan kuch tok kuchiga teng. Qoʻzgʻalmas magnitli va qoʻzgʻaluvchan magnitli Magnit-elektr asbob a.lar ham bor. M.-e. a.lar tashqi magnit maydonlar va temperatura oʻzgarishlarini deyarli sezmaydi, shuning uchun aniq oʻlchaydi. Toʻgʻrilagichlar (oʻzgarmas tokni oʻzgaruvchan tokka aylantiruvchi asboblar) bilan birga Magnit-elektr asboblar oʻzgaruvchan tok zanjirlarida ishlatiladi, oʻlchash oʻzgartirgichlari bilan birga esa temperatura, bosim va boshqalarni oʻlchash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magnoliya

Magnoliya (Magnolia) – magnoliyadoshlar oilasiga mansub doim yashil yoki barg toʻkadigan daraxtlar turkumi. Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo, Shimoliy Amerikaning janubi-sharqiy hamda Markaziy Amerikada 80 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 3 turi manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Shundan yirik gulli M. doim yashil manzarali daraxt sifatida tarqalgan. Oʻzbekistonda oʻstiriladiganining bargi kuzda toʻkiladi. Boʻyi 10–13 m oraligʻida. Barglari ellipssimon yoki tuxumsimon, yaltiroq, bandli, ketma-ket joylashgan. Gullari yirik, oq, xushboʻy, yakka. Bargi tarkibida efir moylari, glyukozidlar, poʻstlogʻi va ildizida alkaloidlar bor. Bargidan tayyorlangan suyuq eksrakt qon bosimini pasaytirishda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Magnoliyadoshlar

Magnoliyadoshlar (Magnoliaceae) — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Daraxt va butalardan iborat. Barglari yaxlit, baʼzan boʻlakchali, cheti tekis, gullari yirik, toʻgʻri, ikki jinsli (kamdankam bir jinsli). Changchilari koʻp. Amerika va Osiyoning tropik va subtropik mintaqalarida 14 turkumi (240 ga yaqin turi) bor. Magnoliya, loladaraxt kabi turkumlarining manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Magomayevlar

Magomayevlar — ozarbayjon sanʼatkorlari sulolasi. Magomayev Abdulmuslim Magomet oʻgʻli — kompozitor, Ozarbayjonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1935). Milliy musiqa teatri assochilaridan, birinchi ozarbayjon dirijyori. 1911-yildan U.Hojibekov tashkil etgan milliy opera guruhida ishlagan. Ozarbayjon opera va balet teatri direktori va bosh dirijyori. Kompozitorlik ijodida Yevropa musiqa tamoyillari bilan xalq qoʻshiqchilik sanʼatini uzviy bogʻlashga intilgan. "Shoh Ismoil" mugom operasi (1916), "Nargiz" operasi (1935; 1938-yilda Oʻzbek musiqali teatrida sahnalashtirilgan), ommaviy qoʻshiqlar, simfonik asarlari mashhur. 300 dan ortiq xalq kuylarini toʻplab, birinchi ozarbayjon xalq qoʻshiqlari toʻplamini nashr etgan (1927, U.Hojibekov bilan birgalikda).

Magomayev Muslim Magomet oʻgʻli (1942.17.8, Boku) — opera va estrada xonandasi (bariton). Abdulmuslim Magomayevning nevarasi. Xalq artisti (1973). Milandagi "La Skala" teatrida malakasini oshirgan (1964—65). Ozarbayjon konservatoriyasini tugatgan (1968). 1963-yildan Ozarbayjon opera va balet teatrida yakkaxon xonanda. Ozarbayjon davlat estrada-simfonik orkestri tashkilotchisi va badiiy rahbari (1975—89). Kuchli va nafis ovoz sohibi. Ijro uslubiga badiiy koʻtarinkilik, joʻshqinlik xosdir. Konsert repertuaridan Yevropa va ozarbayjon operalaridan ariyalar, shuningdek, romans, estrada va xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan. Bir necha qoʻshiqlar muallifi. Amerika, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida, shu jumladan, bir necha marta Oʻzbekiston (1966, 1972 va boshqalar)da gastrolda boʻlgan. Xalqaro estrada xonandalari tanlovlari (Kann, Sopot, 1969) gʻolibi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madagaskar (orol)

Madagaskar — Hind okeanidagi orol, Afrika materigidan 400 km sharkda. Maydoni 590 ming km². Orolda Madagaskar davlati joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Orollar
Turkum:Madagaskar
Madad sugʻurta agentligi

"MADAD" SUG`URTA AGENTLIGI - Oʻzbekistondagi yirik sugʻurta agentligi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 26-iyundagi qaroriga koʻra, ochiq aksiyadorlik jamiyati sifatida tashkil etilgan. Agentlikning asosiy aksiyadorlari Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi (hissasi 25%), Tashqi iqtisodiy faoliyat Milliy banki (17,91%), "Oʻzsanoatqurilish" banki (13,7%), "Oʻztadbirkorbank" (17,70%), boshqa yuridik shaxslar (21,24%) va jismoniy shaxslar (1,75%). Agentlikning asosiy vazifasi keng koʻlamdagi sugʻurta xizmatini koʻrsatish, shuningdek, xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni rivojlantirishga yoʻnaltirilgan investitsiyalarning sugʻurta himoyasini taʼminlashdan iborat. Sugʻurtaviy himoya bilan taʼminlash yuzasidan yuklatilgan vazifalarga muvofiq, agentlik sugʻurtaning oʻndan ortiq turini amalga oshiradi. Agentlikning sugʻurtaviy majburiyatlari portfelida mulk sugʻurtasi, baxtsiz hodisalar oqibati sugʻurtasi, kasb masʼuliyati sugʻurtasi ning salmogʻi yuqori. Kreditning garov bilan qoplanmagan qismini qaytarmaslik holatidagi javobgarlik sugʻurtasi kichik va oʻrta biznes subʼyektlarining loyihalarini moliyalashtirish muammolarini yechishda keng qoʻllanadi. Bu tur boʻyicha agentlik 2001—2002-yil davomida tuzgan shartnomalari soni 1800 dan ortiq, sugʻurta majburiyatlari 10 mlrd. soʻmni tashkil etdi. Agentlik faoliyat davrida 4-marta aksiyalar emissiyasini amalga oshirdi. Agentlikning Nizom jamgʻarmasi 250 mln. soʻm, sugʻurta mukofotlari 460 mln., toʻlangan qoplamalar hajmi 161,9 mln. soʻm (2002).

Moʻmin Ashurov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sugʻurta
Turkum:Oʻzbekiston shirkatlari
Zunnun Madaliyev

Zunnun Madaliyev (1914.20.5, Shahrixon sh. — 1980.7.9, Fargʻona) — aktyor va rejissor Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Sahna faoliyatini 1930-yil Andijon teatrida boshlagan. 1933—39-yillar Asaka kolxoz—sovxoz teatrida, 1940-yildak Fargʻona viloyat musiqali drama va komediya teatrida aktyor, rejissor, bosh rejissor Qahramonlik va komik rollar ustasi sifatida tanilgan. Ortiqcha xatti-harakat usullarisiz qahramon qiyofasini ocha bilish layoqatiga, sahnadagi sherigi (partnyori)ni oʻziga ergashtira oladigan, kechinmalariga sherik qila oladigan, kuchli psixologik talqin mahoratiga ega sanʼatkor boʻlgan. Yaxshivoy ("Nomus va muhabbat"), Kablayi ("Besh soʻmlik kelin"), Majididdin ("Alisher Navoiy"), Mavlon ("Shohi soʻzana"), Ferdinand ("Makr na muhabbat"), Toshbolta ("Toshbolta oshiq"), Xolmat ("Boy ila xizmatchi"), Tartalya ("Baxtli gadolar") singari turli janr, insonlar toifasiga oid yuzdan ortiq obrazlar yaratgan. Rej. sifatida "Mavlono Muqimiy" (S. Abdulla), "Hamza" (Komil Yashin. A. Umariy), "Maysaraning ishi" (Hamza), "Gulsara" (Komil Yashin, M. Muhamedov), "Ajab savdolar" (H. Gʻulom), "Layli va Majnun" (Xurshid), "Alpomish", "Gul va Navroʻz" (S. Abdulla), "Boqi va Soqi (Ya. Mamatxonov) kabi spektakllarni saqnalashtirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Shahrixonda tugʻilganlar
Turkum:Fargʻonada vafot etganlar
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-mayda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Turkum:7-sentabrda vafot etganlar
Manzura Madaliyeva

Manzura Abdullayevna Madaliyeva (1947-yil 26-avgust) — ilgʻor oʻqituvchi, Oʻzbekiston Qahramoni. 

 Tarjimai holi 
1970-yilda Qoʻqon pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan. 1970-yildan Qoʻqon shahridagi 10-maktabda matematika fani oʻqituvchisi sifatida faoliyat olib borgan. Madalieva matematika taʼlimida oʼziga xos maktab yaratgan. U maktabda birinchi boʼlib «matematika fani xonasi»ni tashkil etib, unga matematika tarixiga doir asarlar, matematika fanining buyuk allomalari suratlari, kitoblarini qoʼygan. Viloyatda birinchi boʻlib "Qiziqarli matematika kechasi"ni oʻtkazgan. Madaliyeva birinchi marta matematikadan dars berishda televideniye imkoniyatlaridan keng foydalanishni yoʻlga qoʻygan. Oʻzbekiston televideniyesi uning ssenariysini "Bilmasvoy matematika kechasida" nomi bilan namoyish etgan. Xuddi shunday koʻrsatuv Al-Xorazmiy tavalludining 1200-yilligiga bagʻishlangan xalqaro ilmiy anjuman qantashchilariga ham namoyish etildiYangi Oʻzbekiston - maktab ostonasidan boshlanadi Izomaterial: kitob-albom/ Xalq ta'limi vazirligi -Toshkent: 2021.-256 b.. 

1991-yilda “O'qituvchi” nashriyotida uning ish tajribasi, faoliyati haqida hikoya qiluvchi “Sahnada matematika” nomli kitob nashr qilindi. Risolada matematika fani bo'yicha to'garak mashg'ulotlari va kecha­larida o'quvchilarni axloqiy-estetik ruhda tarbiyalash g'oyasi ilgari surilgan. Kitob­chadagi didaktik she'rlarni ham Manzura Madalievaning o'zi yozgan. Shuningdek, "Koʻpburchaklar tashkiloti va Ahmad" inssenirovkasi muallifiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 1997-yilda yoshlarga ta'lim va tarbiya berish borasidagi davlat va xalq oldidagi qahramonona mehnati uchun «O'zbekiston Qahramoni» unvoni berilganO‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-1833-sonli FarmoniO‘zbekiston Qahramoni unvoni sohibalarining hayoti bilan tanishing. Oilali, uch nafar farzandi bor.
Madaniy landshaft

Madaniy landshaft — muayyan maqsad bilan (biologik hosilni oshirish; rekreatsiya, aholi turar joylarini bunyod etish va hokazo) ilmiy asosda va insonlar manfaatini koʻzlab oqilona oʻzgartirilgan landshaftlar. Madaniy landshaftda unumdorlik, iqtisodiy samaradorlik eng yuqori, kishilar hayoti uchun zarur sharoit qulay, tabiiy muhit soglom va goʻzal boʻlishi kerak. Madaniy landshaftga choʻl oʻrtasida bunyod etilgan vohalar, zaytun, choy, banan, sitrus plantatsiyalari, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari ekiladigan dalalar, oʻrmonlar oʻrnida barpo qilingan pichanzor, yaylov, bogʻ, koʻchatzor, oʻrmonzor park va boshqa misol boʻla oladi. Madaniy landshaftning oʻzgarishi, tabiatning rivojlanishi va unga inson tomonidan kiritiladigan oʻzgartirishlar oʻrtasidagi qarama-qarshiliklar bilan tavsiflanadi. Har bir landshaft kabi Madaniy landshaft mahsuldorlik xususiyatiga ega. Mahsuldorlik esa Madaniy landshaftning tabiiy xususiyatlari va insonning oʻzgartiruvchi harakatiga bogʻliq. Madaniy landshaftda relyef morfostrukturasi belgilari, geologik tuzilishi, tabiiy iqlimning asosiy xususiyatlari saqlanadi va u zonallik hamda azonallikning taʼsirida boʻladi. Madaniy landshaftni ongli ravishda tuzish nafaqat landshaft komponentlari, balki uning morfologik tarkibiy qismlari (maskan, fatsiya) orasidagi bogʻliqlikni oʻrganishga asoslanadi. Madaniy landshaft birinchi navbatda nomaqbul tabiiy jarayonlarning oldini olish, inson hayoti uchun sogʻlom muhitni yaratish, hududni oqilona tashkil qilish (tabiiy landshaftning muhofaza qilinayotgan elementlari — qishloq xoʻjaligi yerlari, turar joy massivlari, sanoat korxonalari va hokazo orasidagi ilmiy jihatdan asoslangan nisbat)ni koʻzda tutadi. Landshaftshunoslikning muhim vazifasi uning turi, oʻzgarishi va mahsuldorligini oshirish yoʻllarini oʻrganishdan iboratdir. Bu yoʻnalishda landshaftshunoslik qishloq xoʻjaligi bilan birikadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madaniy yaylov

Madaniy yaylov — mahsuldor oʻt qoplamini oʻstirish, yaylov maydonini maxsus tayyorlash va jihozlash yoʻli bilan melioratsiyalangan oʻtloqlarda barpo qilingan yaylov. Tabiiy-xoʻjalik sharoitlariga koʻra, 2 turdagi Madaniy yaylov tashkil etiladi: qisqa muddatli (5—6 yillik) va uzoq muddatli yoki uzoq yillar (7— 10 yil va undan ortiq)ga moʻljallangan yaylov.

Madaniy yaylov dastavval chorvachilik soxasi yaxshi rivojlangan mamlakatlarda — Gollandiya, Daniya, Shvetsiya, Angliya, AQSH, Yangi Zelandiyada 19-asrning oxirlaridan boshlangan. 1980-yillardan Oʻzbekistonda Toshkent viloyatidagi "Qizil shalola", "Erkin", "Oqqoʻrgʻon", Samarqand viloyatidagi Ulugʻbek nomli, Andijon viloyatidagi "Savay" xoʻjaliklarida sigirlarni yayratib boqish uchun uzoq yillarga moʻljallangan Madaniy yaylovlar tashkil etilgan.

Tabiiy oʻtloqzorlar asosida Madaniy yaylov yaratish uchun yaylov barpo etiladigan yerni tekislash, yaylovni suv bilan taʼminlash va bu yaylovlarga organik va mineral oʻgʻitlarni moʻʼtadil ravishda qoʻllash tashkil etiladi. Agar yaylov oʻti siyrak boʻlsa, kuz faslida dukkakli va boshoqli oʻsimliklar urugʻi sepiladi.

Madaniy yaylov tashkil qilishda yetarli tabiiy yogʻinlardan foydalanish yoki yomgʻirlatib sugorishni tashkil etgan holda har 100 yoki 200 bosh sogʻin sigir uchun moʻljallab ajratilgan maydon (100 bosh sigirga 7,5 ga) sim toʻsiqlar bilan bir necha mayda (taxminan 30 ta) paykallarga boʻlinadi. Paykal maydoni molning bosh soni, mahsuldorligi va yaylovga ekilgan ozuqabop ekinlarning hosildorligiga qarab aniqlanadi. 1 kun oʻtlatishga moʻljallangan paykalning eni (100 bosh sigir uchun) 50–60 m, u ikki yonidan 25 volt kuchlanishiga ega boʻlgan elektr toki oʻtkazilgan sim toʻsiqlar bilan oʻraladi. Odatda, har paykalda sigirlar 1 kun oʻtlatilsa, paykal maydonini hisoblashda yaylovning hosildorligi va 1 kunda oʻrtacha 10–15 kg sut beradigan sigirlarning 50–60 kg koʻk massa isteʼmol qilishi nazarda tutiladi.

Madaniy yaylovlar tashkil etish oʻtloqlardan foydalanish samaradorligini oshiradi, chorva mahsuldorligini koʻpaytirib, mastit va tuyoq kasalliklarini kamaytiradi (qarang Yaylov).

Ad.h Hamroqulov P., Karibayev K., Qishloq xoʻjalik hayvonlarini oziqlantirish, T., 1999; Mamasol iyev I. M.vab., Oʻzbekistondagi madaniy yaylovlarda ozuqa yetishtirishni jadallashtirish texnologiyasiga doir tavsiyalar, T., 1990.

Roʻzimat Hamroqulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madaniy oʻsimliklar

Madaniy oʻsimliklar – inson tomonidan oziq-ovqat mahsulotlari, sanoat uchun xomashyo olish, chorva mollari uchun ozuqa tayyorlash, turar joy hamda atrof muhitni koʻkalamlashtirish va boshqa maqsadlarda yetishtiriladigan oʻsimliklar, madaniy oʻsimlikning , shakllari va navlari har xil boʻlib, ular yovvoyi ajdodlarini xonakilashtirish, mavjud madaniy oʻsimlik bilan duragaylash, keyinchalik esa seleksiya usuli orqali yaratilgan madaniy oʻsimlikning koʻpchiligi – makkajoʻxori, bugʻdoy, polba, sholi, soya, shakarqamish, tok va boshqa oʻsimliklar qadimqadimdan yetishtirib kelinadi. Yovvoyi oʻsimliklarning taxminan 2,5 ming turi madaniylashtirilgan. Ularning koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi ekinlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Madaniy qatlam

Madaniy qatlam – arxeologiyada inson faoliyatining izlari qadimiy inshootlar, qurilish va xoʻjalik chiqindilari, kul va boshqa saqlangan yer qatlami hisoblanadi. Qalinligi 10 sm dan 10 m gacha boʻlishi mumkin. Madaniy qatlam oʻtmishimizning gʻor va ungurlarda, daryo va koʻl boʻylarida qad koʻtargan makon va manzilgohlarda hosil boʻlgan madaniy qoldiqlarning jamiyat taraqqiyoti bilan bogʻliq holda davrma davr, ustma-ust joylashishini ifodalaydi. Odatda, arxeologik yodgorliklar bir yoki bir necha madaniy qatlamli boʻlib, ularning joylashishi, gorizontlarga boʻlinishi, ularda uchraydigan arxeologik topilmalarning xususiyati va davriyligiga qarab, ularning nisbiy va mutlaq yoshi aniqlanadi. Odamlar maʼlum joyda muayyan davrdagina yashasa bir madaniy qatlamli yodgorlik hosil boʻladi. Bir joyda davom etgan uzluksiz hayot esa koʻp madaniy qatlamli yodgorliklarni vujudga keltiradi masalan Afrosiyob, Qanqa, Buxoro, Yerqoʻrgʻon. Madaniy qatlam kishilar faoliyatining qoldiqlarini oʻrganish va shu qarorgohning tarixini tiklash maqsadida qaziladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 Ad.:Garden J. K., Teoreticheskaya arxeologiya, M., 1983; Dikshit S. K., Vvedeniye v arxeologiyu, M., 1960.
Madaniy gʻoʻzalar

Madaniy gʻoʻzalar - ekib kelinayotgan, qimmatli xoʻjalik belgilariga ega gʻoʻza . Tabiatda maʼlum boʻlgan 50 tur gʻoʻzadan 4 tasi madaniylashtirilgan: hindixitoy gʻoʻzasi (G.arboreum L.), afrika-osiyo gʻoʻzasi (G. herbaceum L.), Meksika gʻoʻzasi (G. hirsutum L.), peru gʻoʻzasi (G. barbadense L.). Gʻoʻzaning madaniy shakllari yovvoyi turlardan tabiiy tanlanish va sunʼiy tanlash, qulay yashash sharoiti hamda evolyusiya jarayonida odam mehnati va ongli faoliyati tufayli paydo boʻlgan. Bitta turning oʻzi (mas, peru gʻoʻzasi yoki Meksika gʻoʻzasi) yovvoyi va madaniy shakllarda uchraydi. Gʻoʻzaning qadimiy yovvoyi shakllarini madaniylashtirish, paxtachilikning paydo boʻlishi va rivojlanishi dunyoning turli mintaqalarida yashovchi xalqlarning har qaysisida mustaqil ravishda boshlangan. Eng avval Hindistonning shim.-gʻarbida tarqalgan daraxtsimon gʻoʻzalar — gossipium arboreum madaniylashtirildi. Afrikaning jan,-sharqiy qismida oʻtsimon gʻoʻza — gossipium xerbatseum madaniylashtirildi. Keyinchalik u Afrika va Osiyoning koʻp mamlakatlariga tarqaldi (afrika-osiyo gʻoʻzasi deb atalishi shundan). Meksikaning jan.da qadimiy indeys qabilalarining dehqonlari oddiy gʻoʻza — gossipium xirzitumni madaniylashtirdi (shuning uchun Meksika gʻoʻzasi deb yuritiladi, uni markaziy amerika gʻoʻzasi deb ham atashadi). Gʻoʻzaning bu turi gʻoʻza ekiladigan barcha mamlakatlarda juda keng tarqalgan. Peruda gossipium barbadenze madaniylashtirildi. Shuning uchun peru gʻoʻzasi deb yuritiladi (uni Jan. Amerika gʻoʻzasi deb ham atashadi). Hozirgi tarqalish darajasi boʻyicha peru gʻoʻzasi Meksika gʻoʻzasidan keyin 2-oʻrinda turadi.

M.gʻ. polimorfizmining kengligi, kattaligi bilan ajralib turadi. Ular katta hududlarda tarqalib, turli xil yangi shakllar paydo qildi va natijada juda murakkab ekotip, nav tipi hamda navlar majmuini tashkil etdi. Madaniy va madaniy-tropik shakllarning yovvoyi holda oʻsadigan avlod-ajdodlaridan asosiy farqi shundaki, ular oʻsish sharoitida, ayniqsa, suv taʼminotiga nihoyatda talabchan, shoxlari simpodial tipda, koʻsaklari va ularning qismlari yirik, tolasi oq.

 Adabiyot 
 Jukovskiy P.M., Kulturnie rasteniya i ix sorodichi, 3-ye izd. 1971 ; Gʻoʻza, T., 1957; Ter. Avanesyan D. V., Xlopchatnik, L., 1973; Abdullayev A. A., Omelchenko M. V., Gʻoʻza . T., 1977.

Abdumavlon Abdullayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madaniyat va istirohat bogʻlari

Madaniyat va istirohat bogʻlari — aholi madaniy hordiq chiqaradigan, turli bezakli daraxt va gulzorlar bilan jihozlangan, koʻkalamzorlashtirilgan maskan. M. va i.b. bogʻtuzish sanʼatining oʻziga xos uslublari asosida barpo etiladi. Oʻzbekistonda M. va i.b. shahar hududining hajmi, meʼmoriy qiyofasi va tabiiy sharoitiga qarab tashkil qilinadi. Kichik shaharlarda bitta, katta shaharlarda bir necha, aholisi 500 mingdan ortiq shaharlarda esa umumshahar ahamiyatiga ega boʻlgan bogʻlardan tashqari, shahar hududidagi har bir tumanning M. va i. b. boʻlishi mumkin. Unda aholiga madaniy xizmat koʻrsatish katta oʻrin tutadi. Maydonlardagi ochiq estrada sahnalarida professional teatr va eng yaxshi havaskorlik jamoalarining spektakl va konsertlari, dorboz, polvon va masharabozlarning tomoshalari, askiya kechalari uyushtiriladi, kinofilmlar namoyish qilinadi. Ommaviy sayil, karnaval, turli sport musobaqalari va boshqa tashkil etiladi. Bolalar uchun maxsus joy ajratilib, qiziqarli attrak-sionlar bilan jihozlanadi va hokazo (qarang Oʻzbekiston milliy bogʻi, Bobur bogʻi va b.). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi tasarrufiga kiruvchi M. va i. b. respublika boʻyicha 82 ta (2003).

Poʻlat Zohidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Park

 

Turkum:Bogʻlar
Madaniyat saroylari va uylari

Madaniyat saroylari va uylari — yirik klub muassasalari. Aholining madaniy dam olishini uyushtirish maqsadida quriladi. Madaniyat saroylari va uylari va u.da koʻp oʻrinli tomosha va maʼruza zallari, doimiy kinoqurilmalar, kutubxonalar, toʻgarak mashgʻulotlari, tasviriy sanʼat va boshqa uchun alohida xonalar boʻladi. Madaniyat saroylari va uylari va u.da koʻrgazmalar tashkil qilinadi, maʼruza, mavzuli kechalar, ishlab chiqarish ilgʻorlari, atoqli kishilar bilan uchrashuvlar, bayram kechalari va boshqa marosimlar oʻtkaziladi. Turli bolalar toʻgaraklari ishlaydi. Madaniyat saroylari va uylari vau. faoli-yati xalq ijodi va badiiy havaskorlikning barcha ni rivojlanishiga yordam beradi. Ularda xalq teatrlari, orkestr, xor, opera va xoreografiya jamoalari, ashula va raqs ansambllari ijod qiladi. Oʻzbekistonda Madaniyat ishlari vazirligi tizimiga qarashli tuman, shahar va kishloq Madaniyat saroylari va uylari va u., shuningdek, yirik korxona kasaba uyushmalari qoʻmitasi tomonidan tashkil qilingan Madaniyat saroylari va uylari va u. mavjud. Chirchikdagi mashinasozlar (1968), Navoiydagi Farhod (1972), Toshkentdagi aviasozlar (1980) Madaniyat saroylari va uylari va u. zamonaviy uslubda qurilganligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi tasarrufida Madaniyat saroylari va uylari va u. respublika boʻyicha 2177 ta (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madapolam

Madapolam (Hindistondagi joy nomidan) — polotno oʻrilish va ip gazlama; oq surp. Oʻngi silliq, yaltiroq boʻladi, barmoqlar bilan paypaslab koʻrilganda dagʻalroq tuyuladi. M. uchun xom surp (xom ashyo) sifatida mitkaldan foydalaniladi. Uni oqartirib, appretlab (pardoz eritmalari shimdirib) va yaltiratib (stearin, parafin va asalari mumi surkab) M. hosil qilinadi. M. dan ichki kiyim, choyshab, yostiq jildi va boshqa tikiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maddohlik

Maddohlik (arab, madh —maqtov, taʼrif) — 1) musulmon xalqlarida tarqalgan anʼanaviy aytim yoʻllaridan. Mavzu jihatidan asosan Muhammad (sav), Hazrati Alining hayoti, koʻrgankechirganlari, yurish-turish va feʼlatvorlari haqida badiha tarzida yaratilgan diniy bayt, gʻazal, hikoyatlardan iborat boʻlgan. M. yoʻllarini 2— 3 kishidan iborat maddohlar guruhi bayram sayillar (Ramazon hayit va boshqa kunlari)da, bozor maydonlarida keng xalq ommasini jalb etib ijro etishgan. Aruz vaznlarida bitilgan sheʼrlarni, odatda, baland pardalarda, musiqa cholgʻu asboblari joʻrisiz, muayyan rivojlanish qoidalariga asoslangan nutqdosh (rechitativ) ohanglarda ravon va ifodali (qiroat bilan) oʻqish — M.ning asosiy musiqiy hislatlaridandir. M. yoʻllari butun Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan diniy aytim yoʻllardan boʻlib, uning, ayniqsa, Buxoro shahri va uning atrofi (mas, Gʻijduvon) ijrochilik maktablari mashhur boʻlgan (Buxoroda 20-asrning 1-choragida ham "Maddoh" mahallasi boʻlgan). M. yoʻllari Oʻzbekistonda 1950-yillargacha saqlanib qolgan;

2) biror shaxsni, gʻoya, mafkura, tartibotni oʻrinsiz tarzda oʻta maqtash.

 

 

Turkum:Iroq madaniyati
Turkum:Muharram motami
Turkum:Eron madaniyati
Madeyra

Madeyra — Atlantika okeanidagi vulkan orollari guruhi, Afrikaning shim.-gʻarbiy qirgʻoklari yaqinida joylashgan. Portugaliya hududi. Maydoni 797 km². Eng yirik oroli — Madeyra (eng baland joyi 1861 m, Piku-Ruyvu vulkani). Iklimi Oʻrta dengiz atrofiga xos, okean iqlimi. Yiliga oʻrtacha 740 mm yogʻin tushadi. Oʻrta dengiz boʻyi oʻsimliklari (makvis, subtropik savanna, togʻlarda lavr oʻrmonlari) oʻsadi. Aholi tropik dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Uzum, shakarqamish, banan yetishtiriladi, vinochilik rivojlangan. Qishki kurortlar bor. Asosiy shahri va porti — Funshal.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madeyra (daryo)

Madeyra yoki Madeira  — Boliviya va Braziliyadagi daryo, Amazonka daryosining eng yirik oʻng irmogʻi. And togʻlaridan boshlanuvchi Mamore va Beni daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi (Mamore daryosi bilan birga) 3200 km, havzasining maydoni 1391 ming km². Yuqori oqimida, Braziliya yassitogʻligining shim.-gʻarbiy chekkasidan oʻtgan qismida, sharshara va ostonalar hosil qiladi; Portu-Velyu shahridan boshlab Amazonka payettekisligi boʻylab oqadi. Yezda sersuv boʻladi. Oʻrtacha suv sarfi 30,5 ming m³/sek. Portu-Velyu shahridan boshlab (1060 km) kema katnaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Boliviyadagi daryolar
Turkum:Braziliyadagi daryolar
Madera

Madera — uzumdan tayyorlanadigan oʻziga xos xushtaʼm kuchli vino. M. tayyorlash uchun dub bochkalarda saqlanadigan vino materiallariga muayyan davr davomida havo berib yoki germetik rezervuarlarda kislorodni meʼyorlash bilan issiq joyda ishlov beriladi (maderizatsiya). M. vino zavodlarida maxsus kurilmalarda tayyorlanadi. Vino maxsus xona (madernik)larga yoki quyosh nuri bilan isitiladigan oynavand kameralarga joylashtiriladigan bochkalarda bir yoki bir necha mavsum saqlanadi.

Oddiy M. uchun vino materiallar maderizatsiyasi 60—65°da 3 oygacha, oʻrtacha sifatlisi uchun 45—50°da 4—4,5 oy, eng yaxshi sifatlisi uchun 40—45°da kamida 6 oy davom etadi. Markali M. bochka yoki shishalarda yana 2—4, baʼzan 3 yil saqlanadi. M. vatani—Atlantika okeanidagi Portugaliyaga tegishli Madeyra o.hisoblanadi (vino nomi shundan). Bu orolda vino bundan 5-asr muqaddam vinobop uzum navlari (sersial, malvaziya)dan tayyorlangan. MDHda M.ning 2 turi — spirt hajm hissasi 19—19,5% va qand konsentratsiyasi 3—6 g/100 sm3 boʻlgan kuchli M. va spirt boʻyicha 18% hajm va qand boʻyicha 1,5 g/100 sm1 boʻlgan kuchsiz M. ishlab chiqariladi. M. vinolari Ukraina (Qrim M.si, Massandra M.si), Rossiya (Don M.si, Kuban M.si), Turkmenistan (Ko-petdogʻ M.si)da aligote, rkatselli, sersial va boshqa uzum navlaridan tayyorlanadi.

Olimjon Alimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil