Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Applikatsiya

Applikatsiya ( — yopishtirish) — gazlama, qogʻoz va boshqa materiallarga rang-barang gazlama, qogʻoz boʻlaklarini tikish yoki yopishtirish yoʻli bilan naqsh ishlash, bezash. Shu usulda yasalgan gul, tasvir ham Applikatsiya deb ataladi.

 Yana qarang 

 Quroq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appretlash

Appretlash (frans. appreter – uzil-kesil ishlov berish) – gazlamalarga turli pardoz eritmalari (appretlar) 583 shimdirib yoki surtib zeb berish, ularni pishiq, yumshoq yoki qattiq qilish. Ip-gazlama, ayniqsa, kanop matolarga kraxmal appretlar bilan ishlov berilganda mato pishiqlashadi, koʻrkamlashadi. Kraxmal appretlar tarkibiga kraxmal va uning gidrolizidan tashqari yumshatuvchi moddalar (yogʻ, moy, sovun), gigroskopik moddalar (glitserin, osh tuzi), gazmolga jilva beradigan moddalar (mum, parafin), antiseptik moddalar (formalin, solitsilat kombinata, mis tuzlari) va boshqa qoʻshiladi. Jun va ipak matolarga ishlov berishda kraxmal oʻrnida pitir goʻshtidan tayyorlanadigan yelim, jelatin va boshqa ishlatiladi. Turli sintetik smolalar qoʻshib ishlov berilganda mato gʻijimlanmaydigan, gidrofob bilan ishlov berilganda suv oʻtkazmaydigan, mis va xrom tuzlari ekstrati bilan ishlov berilganda chirimaydigan; surma, titan, qoʻrgʻoshin tuzlari, xlorlangan uglevodorodlar bilan ishlov berilganda yonmaydigan; ftor tuzlari, xlorli preparatlar bilan ishlov berilganda kuya tushmaydigan boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Approksimatsiya

Approksimatsiya (lotincha ap-proximara — yaqinlashtirish) — mate-matik miqdorlarni ulardan soddaroq miqdorlar orqali taqribiy ifoda-lash. Koʻpincha, egri chiziqlarni siniq chiziqlar, irratsional sonlarni ratsi-onal sonlar, funksiyalarni koʻphadlar yoki yaqinlashtiradigan turli sodda ap-paratlar orqali istalgan darajadagi aniqlikda A.lanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apraksiya

Apraksiya (yun. apraxia — harakat faoliyatsizligi) — bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi yoki qadoqsimon tana oʻtkazuv yoʻllarining zararla-nishi natijasida maqsadga muvofiq harakatlarning buzilishi. Bunda bemor har qanday, hatto eng oddiy harakatni ham (mas, kiyinish, ovqatlanish, yurish va hokazo) qay tarzda bajarilishini unu-tib qoʻyadi va ularni birovning yorda-misiz qila olmaydi. A. bosh miyaning jarohatlangan qismlariga bevosita bogʻliq boʻlib, bir necha xili uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aprobatsiya

Aprobatsiya (lot. approbatio — tasdiqlash, maʼqullash) — 1) tahlil qilish va tekshirish asosida rasmiy ravishda maʼqullash, tasdiqlash; mas, ilmiy asarni A. qilish; 2) ekin navining haqiqiyligini, nav sifatlarini aniqlash hamda urugʻchilik qoidalariga rioya etilishini nazorat qilish maqsadlarida tekshirish. Oʻzbekistonda nav A.si ishlari 1925-yildan boshlangan (qarang Dala aprobatsiyasi); 3) chorvachilikda bir turdagi hayvonlar podasining zot belgilariga muvofiqligini aniqlash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apsidlar chizigʻi

Apsidlar chizigʻi — sayyoralarning perigeliysi va afeliysini bir-lashtiruvchi toʻgʻri chiziq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aptehari Narayan

Aptehari Narayan (1864.8.3, Be-rar — 1919.3.3, Puna) — hind yozuvchisi, maʼrifatparvar. Maratxa tilida yozgan, shu tildagi adabiyotda tanqidiy rea-lizmga asos solgan. Turkum romanlari — „Hozirgi zamon tarixlari“ (1890 — 95), tarixiy roman „Maysur yulbarsi“ (1890 — 91), „Chandragupta“ (1902 — 04) dagi (jami 21 ta roman yozgan) ilgʻor zi-yolilar obrazlarida oʻz orzu-umidlarini umumlashtirgan; oʻtmishdoshlarning qahramonliklarini zamondoshlarni va-tanparvarlik, milliy iftixor ruhida tarbiyalash bilan bogʻlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apuley

thumb|Opera omnia, 1621
right|thumb|Apuley
Apuley (Apuleius) ( mil. 125, Madavra, Shimoliy Afrika – 180) – Qadimgi Rim yozuvchisi. Yunon va lotin tillarida yozgan. Bizgacha 11 kitobdan iborat „Metamorfoza“ („Oltin eshak“ nomi bilan ham mashhur) asari yetib kelgan. Bu asar shahvoniy, maishiy-hajviy va diniy mavzuda yozilgan. Bundan tashqari Rim chekka viloyatidagi turmush va axloq tasvirlangan. Apuley romanlari mavzusidan Bokachcho, Servantes va boshqalar foydalangan.

 

 

Turkum:Faylasuflar
Turkum:Qadimgi Rim yozuvchilari
Apsheron yarim oroli

Absheron yarim oroli — Kavkazning sharqiy uchi, Ozarbayjonda. Kaspiy dengiziga 60 km kirib borgan. Eni 30 km gacha, yer yuzasi bir oz past-baland, bal. 165 m gacha. Balchiq vulkanlari kup. Yirik neft va gaz konlari bor. Jan. sohilida Boku joylashgan. Bilgax, Pir-shaga va boshqa shifobaxsh kurortlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Boku geografiyasi
Turkum:Ozarbayjon geografiyasi
Arab Muhammadxon

Arab Muhammadxon (XV-asrning 2-yarmi — 1623) — Xorazm (Xiva xonligi)da 1602-1623-yillarda hukmronlik qilgan Arabshohiylar oʻzbek sulolasining oʻn birinchi vakili (1602-1623).

Xorazm xoni Hoji Muhammadxon (Hojimxon) (1598-1602)ning kenja oʻgʻli. Otasi hayotligida Xiva hokimi boʻlgan. Otasi vafotidan soʻng 1602-yil xonlik taxtiga chiqqan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishicha, uning davrida Xiva xonligiga Yoyiq kazaklari ataman Aborkin (1602) va ataman Nechay boshchiligida (1603) bostirib kirib yurtni va poytaxt Urganchni talon-toroj etganlar. 1604-yilda ataman Shamay 1000kishlik qóshin bilan xorazmga yurish qiladi biroq Aborkin va Nechay kabi mağlubiyatga uchraydi1620 va 1621-yilda qalmoqlar Xorazmga yurish qilib, kishilarni asirga olganlar. Uning davrida ichki nizolar avj olib, xonlikning maʼmuriy tuzilishiga salbiy taʼsir etgan. Chunonchi, har bir shahzodaning oʻz yerida shaxsiy idora apparati — oʻz aʼyonlari, xazinasi, yasovullari, bojxona xizmatchilari va boshqa boʻlgan. 1623-yilda oʻgʻillari Habash va Elbars sultonlar taxt talashib unga qarshi urush boshladilar. Bu urushda Arab Muhammadxon yengilib, Qum qalʼaga qamalgan va oʻsha yerda vafot qilgan. Arab Muhammadxon mamlakat obodonchiligiga katta eʼtibor bergan, chunonchi u Arab Muhammadxon madrasasini qurdirgan va Toʻq qalʼa yonida kanal qazdirgan.

 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
 Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xorazm hukmdorlari
Turkum:Madrasa asoschilari
Arab Muhammadxon madrasasi

Arab Muhammadxon madrasasi (yoki Arabxon madrasasi) – Xorazm viloyati, Xiva shahrining Ichan qalʼa ansamblidagi meʼmoriy yodgorlik. Obyekt davri 1616-yil va 1838-yillarni oʻz ichiga oladi. Yodgorlik bugungi kunda „Ichan-qalʼa“ mahallasi, Zargarlar koʻchasi, 27-uyda joylashgan.

Arab Muhammadxon madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

 Tarixi 
Arab Muhammadxon madrasasi Muhammad Rahimxon II (Feruz) madrasasining orqa tomonida qad rostlagan boʻlib, u dastlab Arabshohiylar oʻzbek sulolasining oʻn birinchi vakili, 1602—1621-yillarda Xiva xoni boʻlgan Arab Muhammadxon mablagʻi va farmoni bilan 1616-yilda qurilgan. Madrasa xonlik poytaxti Urganchdan Xiva shahriga koʻchirilishi munosabati bilan 1838-yilda Olloqulixon tomonidan qayta tiklangan va poytaxt oʻzgarganidan keyin qurilgan birinchi madrasaga aylangan. 1616-yilda qurib bitkazilgach madrasa aholi orasida „Choʻbin madrasa“ deb ham atalgan. Madrasaning devori yogʻochdan tiklanib, ichiga xom gʻishtlar terilib, somon suvoq qilingan. Xivaliklar tilida bu usulda uy-joy qurishni „Nigirik“ (karkas) uy deb atashadi. Madrasa XIX asrda Olloqulixon xonligi davriga kelganda eskirib, taʼmirtalab holga kelib qolgach, xon uni qaytadan pishgan gʻishtdan ikki qavatli qilib qurdirgan. Obyekt Ichan qalʼaning qoq markazida, Muhammad Aminxon madrasasidan uncha uzoq boʻlmagan joyda qurilgan. Ushbu yodgorlik Xivaning boshqa meʼmoriy yodgorliklari ichida eng qadimiylaridan biri sanaladi. Shuning uchun madrasa oʻziga turli sayyohlarni ham jalb qiladi. Bugungi kunda unda Xiva „Ichon qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasining Fondi, yaʼni Zahira xonasi joylashgan.

 Qurilish uslubi 
Madrasa Xiva aholisini oʻqitish uchun moʻljallanganligi sababli Arab Muhammadxon ushbu madrasani dastlab bir qavatli, oddiy sinchli va trapetsiya shaklida qilib qurdirgan. Serhasham ishlangan madrasa ayvoni Xiva muzeyida saqlangan. Olloqulixon xonligi davrida madrasa binosi murabba tarhli, peshtoq va gumbazli qilib qaytadan qurilgan. Bosh tarzidagi masjid va hujralar ikki qavatli boʻlib, ikki burchagida guldastalari bor. Qolgan tomonlarida joylashgan hujralar bir qavatli. Madrasa hovlisining etagida oldini ayvonli qilib masjid qurilgan.

Yodgorlik bir necha bor qayta tiklandi va taʼmirlandi. Shunday qilib u Xiva xoni Olloqulixon davrida hozirgi qiyofasini oldi. Hozirgi kunda madrasa binosining faqat asosiy fasadi ikki qavatli, qolgan uchta fasadi esa bir qavatli. U dahliz, darsxona va masjid boʻlgan zallardan hamda bir qavatli hujralar bilan aylana shaklida oʻralgan hovlidan iboratOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Matniyoz Devonbegi madrasasi
 Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
 Yusuf yasovulboshi madrasasi

 

Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Xorazm madrasalari
Turkum:Xiva
Turkum:Xorazm
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Arab raqamlari

thumb|Hind raqamlarining arab raqamlariga aylanishi va Yevropada qabul qilinishi
Arab raqamlari — oʻnta matematik belgi 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Bu raqamlar bilan istalgan katta yoki kichik sonni yozish mumkin. Arablar Iroq, Misr va Suriyani istilo qilgunga qadar yunon alifbosiga asoslangan raqamlardan foydalanganlar. VI-asrdan boshlab arab alifbosi harflari bilan ifodalanuvchi raqamlar qyooʻlanilgan. Al-Xorazmiy Hindistonda kashf etilgan oʻn raqamdan iborat martabali sanoq tizimini oʻrgandi, soddalashtirdi, kengaytirdi va birinchi marta arab tilida bayon qildi. Al-Xorazmiy „Arifmetika“si bilan birga bu hind raqamlari arab dunyosiga kirib keldi. Xorazmiyning bu asari arabchadan lotinchaga tarjima qilinib, X-asrda Ispaniyaga, XII-asrda Yevropaning boshqa mamlakatlariga tarqaldi. Arab raqamlari hanuz jahonda shunday deb yuritiladi. Uni jahonga tarqatgan al-Xorazmiy ekani Abu Rayhon Beruniyning „Hindiston“ asarida ham aytib oʻtilgan.

 Yana qarang 

 Raqamlar
 Rim raqamlari

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabi (qoʻy zoti)

Arabi – qora rangli qorakoʻl qoʻy zoti. Qoʻzilari qora rangda tugʻiladi va bir yoshga kirganda jun qoplami rangida oʻzgarish boshlanadi. Dastlab qizgʻish-sariq, 2-3 yoshda esa och kulrang va oq rangga kiradi. Qorakoʻl qoʻylarining 90-95% ini arabi qoʻylari tashkil etadi. Sifatli, eng yaxshi teri beradi. 2-3 kunlik qoʻzilari qorakoʻl teri olish uchun soʻyiladi (bu davrda teri jingalaklari va gullari aniq, chiroyli boʻladi, 3-4 kun oʻtgach gullardagi aniqlik, mayinlik jun tolalari oʻsishi hisobiga yoʻqolib boradi). Arabi qoʻylarning ham odatdagidek meʼyorda, yaʼni bir yilda 2 marta juni qirqilib, 2,2-2,6 kg jun olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Arabi ot

Arabi ot — salt miniladigan qadimiy ot zoti; xalq seleksiyasi yoʻli bilan Arabiston yarim orolda milodiy 1-ming yillikda chiqarilgan. Turkman, Eron va Misr saxro otlari bilan urchitish natijasida takomillasha borgan. U choʻl sharoitiga yaxshi moslashgan, ochlik va suvsizlikka chidamli, uzoq, masofaga yaxshi yuguradi (poygada 1000 m masofani 1 min. 8,0 sekundda bosib oʻtadi). Arabi ot juda chiroyli, tusi boʻz, toʻriq, sherozi (kulrang) yoki jigarrang. Bu zotning dunyodagi ot zotlarini yetishtirishda va takomillashtirishda juda katta ishti-roki bor. Arabi otning qarchigʻayigacha balandligi 150 sm, koʻkrak qafasining aylanasi 175 sm, toʻpigʻi aylanasi 18,5 — 19,5 sm. Arabi ot Karpat, Kavkaz, Oʻrta Osiyodagi togʻ va togʻ oldi mintaqalarida mahalliy ot zotlarini yaxshilashda, ot sporti va sirk tomoshalarida foydalaniladi. Arabi otning nasldor aygʻirlari Stavropol oʻlkasidagi Terek ot zavodida urchitiladi. Arabi ot, shuningdek Hindiston, Misr, Turkiya, Fransiya, Ispaniya, GFR, AQSH, Polsha va boshqa mamlakatlarda boqiladi va koʻpaytiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Otlar
Turkum:Arab madaniyati
Turkum:Ot zotlari
Turkum:Biologik turlar
Turkum:Biologiya
Arabi posho Ahmad

Arabi posho Ahmad (1841 – 1911) – Misr xalqining 1879 – 1882-yillardagi milliy ozodlik kurashi rahbarlaridan biri, polkovnik (1879). 1881-yil sentabrda Qohira garnizoni qoʻzgʻoloniga boshchilik qildi; natijada Misr milliy hukumati tuzildi. Arabi posho harbiy vazir lavozimini egalladi. 1882-yil iyul-sentabr oylarida Misrga bostirib kirgan inglizlarga qarshi urushda rahbarlik qildi. Urushda Misr magʻlubiyatga uchragach, Arabi posho ingliz hokimiyati tomonidan oʻlim jazosiga hukm qilindi, keyinchalik Seylon orolga surgun qilish bilan almashtirildi. 1901-yil Mayda afv etildi va Misrga qaytib keldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy shaxslar
Arabinoza

Arabinoza, S5N10O5 — pentozalar guruhiga mansub oddiy uglevod (monosaharid). Mol. m. 150,14. Rangsiz, shirin taʼmli, suvda eruvchan kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 158°. Arabinoza koʻpchilik polisaharidlar, glyukozidlar, gummilar, saponinlar tarkibiga kiradi. Arabinoza ayrim bakteriyalar uchun birdan-bir uglevod manbaidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy moddalar
Turkum:Kimyoviy birikmalar
Arabiston dengizi

Arabiston dengizi – Hind okeanining shimolida joylashgan chekka dengiz. Hindiston va Arabiston yarim orollari oraligʻida joylashgan. Maydoni 4832 ming km². Oʻrtacha chuqurligi 2734 m. Eng chuqur joyi 5803 m. Yirik qoʻltiqlari – Adan va Ummon. Hind daryosi quyiladi. Iqlimi tropik mussonli. Dengiz yuzasidagi suv temperaturasi fevralda shimolda 22° dan janubida 27° gacha avgustda 24 – 27°ni tashkil qiladi. Shoʻrlik darajasi 35,8 – 36,5% tashkil qiladi . Oqimlar qishda soat mili harakati boʻyicha, yozda gʻarbdan sharqqa yoʻnaladi. Arabiston dengizida dyugan, uchar baliqlar, tunes, seld va boshqa koʻplab hayvonlar tarqalgan. Asosiy portlari: Bombay, Ka-rochi, Adan, Kolombo.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Dengizlar
Arabiston choʻli

Arabiston choʻli – Afrikadagi choʻl. Sahroi Kabirning shimoli-sharqiy qismi. Nil daryosi bilan Qizil dengiz oraligʻida. 22° shimoliy kenglikkacha choʻzilib borib, Nubiya choʻliga qoʻshilib ketadi. Yer yuzasi yassitogʻlik. Mutlaq balandligi gʻarbda 50 – 200 m, sharqda 2184 m ga yetadi. Kristall jinslardan tashkil topgan, ustini ohaktosh va Nubiya qizil qumtoshlari qoplagan. Iqlimi issiq. Yogʻin bir necha yillar davomida yogʻmasligi mumkin. Quruq oʻzan, vodiy koʻp. Yer osti suvlariga boy. Oʻsimlik turi kam (asosan akatsiya, yulgʻun, xurmo va boshqa oʻsadi). Aholisining koʻpchiligi chorvachilik bilan shugʻullanadi. Neft, qalay, fosforit konlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Choʻllar
Turkum:Afrika
Arabiston gʻoʻzasi

Arabiston gʻoʻzasi, areyzian gʻoʻzasi (Gossypium areysianum Deﬂ .) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi F3, xro-mosomalar soni 2p=26. Birinchi mar-ta M. A. Deflers taʼriflab bergan. 1953-yildan oʻrganilmoqda. Arabiston yarim orol janubiy qismi, xususan Yamanda (issiq joylardagi dara va jarliklarning toshloq yoqalarida oʻsadi) tarqalgan. A.gʻ. tik oʻsuvchi monopodial buta, boʻyi 3 m gacha yetadi. Oʻsimlikning koʻsagi may-da, dumaloq, uchi oʻtkir, uch chanoqli, pi-shib yetilishi bilan tukilib ketadi. Har bir chanogʻida 2 — 3 tadan chigit buladi. Chigiti mayda, uzunchoq, 9 — 11 mm gacha uzunlikdagi kulrang mayin tuklar bilan qoplangan. A.gʻ. qurgʻokchilikka chidamli boʻlib, dengiz sathidan 700 — 2000 m ba-landlikdagi juda issiq joylarda oʻsadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arablar

Arablar, al-arab — Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Afrikadagi arab mamlakatlarida yashovchi xalqlar guruhi. Umumiy soni 199 mln. kishi (1992). A., asosan Afrika va Osiyo mamlakatlarida: Misr, Sudan, Liviya, Tunis, Jazoir, Marokash, Livan, Suriya, Iroq, Iordaniya, Saudiya Arabistoni, Yaman va boshqa yerlarda yashay-di, bu mamlakatlar aholisining qariyb 80% ini tashkil qiladi. Katta yevrope-oid irqiga mansub. Arab tilida suzla-shadi. A. koʻpchiligi sunniylar. Bundan tashqari, A. ichida musulmon dinining bir qancha mazhablari mavjud; shialar — Iroq, Yaman, Suriya va Livanda; ibo-diylar — Shimoliy Afrikada; zaydiya va is-moiliylar — Shimoliy va Sharqiy Iroqda, Livanning togʻli tumanlarida yashaydilar. Misr, Livan, Suriya va Iordaniyada yashovchi A.ning bir qismi xristian di-niga eʼtiqod qiladi. Asl vatani Ara-biston yarim orol Miloddan avvalgi 1-ming yillikda va milodning dastlabki yillarida A. Su-riya, Iroq, Shimoliy Afrika yerlariga kelib joylashgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda dastlabki arab davlatlari — Palmi-ra (Tadmor), Nabateya va Lihyon vujudga kelgan. 5-asrda bir qancha arab davlatlari (Gʻasson va Laxm; Shimoliy Arabistonda) paydo buladi. 6 — 7-asrlarda ayrim arab elatlari tashkil topdi. 7-asrda Arab xalifaligi barpo etildi. A.ning xalifalik hududidagi boshqa xalqlar bilan arala-shib ketishlari natijasida yangi elatlar va davlatlar (Falastin, Suriya, Livan (Lubnon), Iroq, Misr va Shimoliy Afrika davlatlari) yuzaga keldi. Oʻrta Osiyo arablari — Oʻrta Osiyo davlatlarida yashovchi, oʻzlarini arab deb yurituvchi etnik guruh. Ajdodlari 7 — 14-asrlar davomida kelib oʻrnashib qolgan. Oʻzbek, turkman va tojik millatining tarkibiga kirgan. Oʻrta Osiyo arablari asosiy qismi Oʻzbekistonning Buxoro, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida, shuningdek Fargʻona vodiysi shimoli-sharqiy qismida yashaydi. 2 guruhga bulinadi: shayboniy va sanoniy. Oʻrta Osiyo arablari oʻzlarining qadimgi madani-yatlari, urf-odatlarining ayrim belgilarini saqlab qolganlar. Arab tili ikkinchi til sifatida ayrim qishloqlarda hozirgacha qoʻllanib kelinadi. Bularning shevalarida yerlik xalqlar tilining taʼsiri juda kuchli. Oʻrta Osiyo arablari xoʻjaligida chorvachilik muhim oʻrin tutadi. Suvli yerlarda yashaydigan A. dehqonchilik qiladi. Oʻzbekistonda A. nomi bilan bogʻliq koʻplab joy nomlari mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Belyayev Ye. A., Arabi, islam i arabskiy xalifat v rannee sredneveko-ve, 2-ye izd., 1966;
 Narodi Sredney Azii i Kazaxstana, ch. 2, M., 1963;
 Volin S. A., K istorii sredneaziatskix arabov, v sb.: Trudi IVAN, v. 36, M.-L., 1941.
Guseyn Arablinskiy

thumbnail|Guseyn Arablinskiy
Guseyn Mamed oʻgʻli Arablinskiy (Xalafov) (1881 — Boku — 1919) — ozarbayjon demokratik teatrining asoschisi, aktyor, rejissyor Arablinskiy yaratgan Faxriddin ("Faxriddin kulfati"), Bahodir ("Bahodir va Soʻna"); Nodirshoh (Narimonovning shu nomli asari), Frans Moor ("Qaroqchilar"), Xlestakov ("Revizor"), Otello ("Otello") kabi obrazlari diqqatga sazovor. Arablinskiy san’ati kuchli hissiyot, chuqur haqqoniyat, ilgʻor, insonparvar, demokratik gʻoyalar bilan sugʻorilgan, tasviriy vositalarning boyligi bilan oʻziga xoslik kasb etgan. Arablinskiy rejissyor sifatida Shekspir, Shiller, Gogol, Turgenev, Sundukyan, Shirvonzoda, Oxundov, Haqberdiyev, Vazirov kabilarning asarlarini sahnalashtirdi. Arablinskiy birinchi ozarbayjon kinoaktyori ("Neft va millionlar saltanatida"). Musovotchilar tomonidan oʻldirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ozarbayjonlik teatr aktyorlari
Turkum:Ozarbayjonlik erkak aktyorlar
Turkum:Ozarbayjon teatr rejissorlari
Turkum:Ozarbayjon opera rejissorlari
Turkum:1881-yilda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda vafot etganlar
Muhammadqul Arabov

Muhammadqul Abduqodirovich Arabov (1921-yil 5-mart, Buxoro — 1999-yil 25-dekabr) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). Moskva davlat kinematografiya institutining operatorlik fakultetini tugatgan (1943). Moskvadagi Markaziy hujjatli filmlar kinostudiyasining harbiy kinooperatori boʻlib 1-Ukraina frontida xizmat qildi (1943 — 45). „Berlin“ filmi va „Ulugʻ Vatan urushi“ kinoepopeyasiga A. suratga olgan jang lavhalaridan kadrlar kiritilgan. 1946 — 52 yillarda Sverdlovsk, 1953 — 62 yillarda Dushanba kinostudiyalarida, 1962-yildan Oʻzbekiston hujjatli va il-miy-ommabop filmlar kinostudiyasida ishlagan. Bir necha filmlarni suratga olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arab ota maqbarasi

Arab ota maqbarasi — Samarqand viloyati Tim qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik, milodiy 977/8 (hijriy 367). Me’mori nomaʼlum. Poydevo-ri toshdan, devorlari chorsi gʻishtdan (23X23X4 sm) ganchxok bilan terilgan. Bi-noning umumiy tarhi murabba (560X560 sm). Usti gumbaz bilan yopilgan. Devor va gumbaz orasidagi 4 kunjak yirik muqarnas kosalar shaklida. Ustunlar naqshli. Bu bejirim ustunlar xonaga shinam va ulugʻvor koʻrinish beradi. Maqbaraning koʻrki uning mahobatli peshtoqidir. Gʻishtlar turli tartibda juftlab terilgan, choklar qatoriga ganchkori naqshlar kiritilgan. Peshtoq poyalarida kufiy yozuvlari bor. Ravoq tepasidagi uch mehrobsimon tokchalar mayda naqshlar bilan bezalgan. Arabota maqbarasi Movarounnahrda saqlanib qolgan eng qadimgi musulmon maqbaralaridan biri. Maqbara meʼmoriy tuzilishi jihatidan katta ahamiyatga ega. Uning peshtoki oʻsha davrda yaratilgan shu turdagi binolarning dastlabki yetuk namunasi boʻlib, 11 — 12-asrlar meʼmorligining rivojiga taʼsir etgan. Ad.: Zohidov P. Sh., Meʼmor sanʼati, T., 1978.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Samarqand viloyati
Arava

Arava, aroba — yuk va odam tashishga moʻljallangan, ulov qoʻshib ishlatiladigan qadimgi transport turi. Arava shoti (ara-vashoti), tegarchik (gʻildirak) va oʻq kabi asosiy qismlardan tuzilgan. Shoti 4,5 m cha uzunlikdagi ikkita otyogʻoch (otliq), 8 ta pogona, ikki soʻloq va aygʻizdan ibo-rat. Otyogʻochlar mirza-terakdan ishlanadi. Shoti (oraligʻi 70 — 80 sm) uchlarida ot boʻyinchasini mahkamlashga xizmat qiladigan bittadan teshiklari boʻladi. 

Tegarchik (gʻildirak) gupchak, toʻgʻin, kegay, bellik, aravatemir, aravamix va yostiq kabi qismlardan iborat. Aravatemir, aravamixlar temirdan, boshqa qismlar qayragʻochning chayir turi (bujun)dan yasaladi. Oʻq — yoʻgʻonligi 40 sm, 2,5 m uzunlikdagi silliqlangan yogʻoch boʻlib, ikki uchi tegarchik gupchagiga kiritiladi va ustiga aravashoti mindiriladi. Yurganda shoti jilib ketmasligi uchun uning ostiga soʻloq oʻrnatiladi. aravalar ikki, uch va toʻrt gʻildirakli boʻladi. Qoʻshiladigan ulovga koʻra, ot arava, tuya arava, hoʻkiz arava, eshak arava kabi xillari farqda-nadi. 

Baʼzi Sharq mamlakatlari (Birma, Vetnam, Hindiston)da odam (riksha) tortadigan ikki gʻildirakli aravalar ham bor. Shakli va tuzilishiga koʻra, ochiq arava, soyabonli arava, agʻdarma arava, katta gʻildirakli qoʻqon arava, kichik gʻildirakli koʻtak arava va boshqa xillari bor. Xorazm aravalari shaklan boshqacharoq boʻlgani uchun xorazmcha arava deyiladi. aravaning ilk namunalari miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiriga toʻgʻri keladi. 

Yevrosiyo va Shimoliy Afrika hududlaridan arava tasvirlari koʻplab topilgan. Jangovar aravalar qadimgi Sharq davlatlari — Bobil, Xitoy, Hindiston va boshqa mamlakat qoʻshinlarida boʻlgan. Qadimgi hind qahramonlik eposi „Mahabharata“ (miloddan avvalgi 10 — 8-asrlar)da bayon qilinishicha, Shimoliy va Janubiy Hindiston xalqlari ishtirok etgan buyuk jangda jangovar aravalarda jang qilingan.

Aleksandr (Iskandar Zulqarnayn) ham oʻz yurishlarida aravadan keng foydalangan. Misrliklar ikki gʻildirakli bir kishilik aravalarda urushishgan. Oʻzbekiston hududidan sopoldan ishlangan toʻrt gʻildirakli (Oltintepa qadimgi shahar harobasi, miloddan avvalgi 4-ming yillik — 2-ming yilliklar), quyma oltindan moʻ’jaz ishlangan ikki gʻildirakli (Amudaryo xazshasi, miloddan avvalgi 4 — 2-asrlar) aravalar topilgan, Afrosiyob devoriy rasmlarida jangovar arava tasvirlangan.

„Boburnoma“da yozilishicha, urushlarda aravadan mudofaa vositasi (chep) sifatida foydalanilgan. Dunyo xalqlarining kundalik hayotida aravaning ahamiyati beqiyos katta boʻlgan. Avtomobil va boshqa transport vositalari yaratilgunga qadar arava asosiy transport vositasi hisoblangan. Hozir ham xalq xoʻjaligida, ayniqsa, qishloq joylarda 593 aravadan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Transport vositalari
Aravakash

Aravakash — 1) osmon gumbazining shimoliy qismidagi yulduz turkumi; Javzo, Savr, Persey, Jiraf va Silovsin turkumlari orasida joylashgan. Turkumda juda koʻp qoʻshaloq yulduzlar, yulduz toʻdalari va bir qancha ravshan yulduzlar bor. Eng ravshan yulduzi — 0 — kattalikdagi Kapella. Oʻrta kengliklarda hamma vaqt koʻrinib turadi;

2) arava haydovchi kishi;

3) aravaga qoʻshiladigan ulov (mas, aravakash ot).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravakash (qovun navi)

Aravakash — oʻrtapishar qovun navi. Shakli choʻzinchoq-tuxumsimon, yi-rik, uz. 40-50 sm, ogʻirligi 8-17 kg, poʻsti qalinligi oʻrtacha. Sirti tekis, yop-pasiga mayda va noziq toʻr bilan qoplangan. Eti oq, qalinligi 5-6 sm, sershira, shirin, tarkibida 10% gacha qand bor. Urugʻxonasi katta, urugʻi oʻrtacha, rangi sariq. Urugʻi eqilganidan keyin 95- 100 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 300 — 350 s/ga, yuqori agrotexnikada 500 — 600 s/ga ga boradi. Bu nav ilgari Toshkent vohasida koʻp eqilgan. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida K. I. Pan-galo tomonidan takomillashtirilgan populyatsiyasi Toshkent viloyati uchun rayonlashtirilgan (yana qarang Hovun).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qovun navlari
Aravaklar

Aravaklar (arovaklar, aruaklar) — Janubiy Amerika va Vest-Indiyadagi indeys xalqlari guruhi (guaxiro, kampa, machichenga, baniva, A.ning oʻzi va boshqalar). Aravaklarning bir qismini Ispaniya mustamlakachilari qirib yuborgan, qolganlari (350 ming kishi, 1964) hozirgi vaqtda Venesuelaning gʻarbiy rayonlarida, Kolumbiya va Peruning shimoliy viloyatlarida, Braziliyada va Boliviyada yashaydi. Umumiy soni 400 ming kishi (1992). Aravak tilida soʻzlashadilar. Aravakda urugʻchilik tuzumi va ruhlarga ishonish bilan bogʻliq boʻlgan diniy eʼtiqod saqlangan, bir qismi — katolik. Dehqonchilik va ovchilik bilan shugʻullanadilar, bir qismi katta yer egalariga qarashli plantatsiyalarda yollanib ishlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravasozlik

Aravasozlik — arava yasash kas-bi; duradgorlikning qadimdan keng tarqalgan tarmogʻi. Arava qattiq, pishiq yogʻochdan yasalgan. Aravasoz usta avva-lo yogʻoch tanlagan. Oʻzbekistonda aravaning gʻildirak gardishi, gupchagi, oʻqi va gardish bilan gupchakni birlashtiruvchi yogʻochlar qayragʻochdan tayyorlangan, ayniqsa gupchak qayragʻochning chayir qismidan yasalgan, baʼzan arava oʻqi va shotisiga olma daraxti yogʻochidan foyda-lanilgan. Arava tanasi — shotisi va yuk qoʻyiladigan qismini hamma duradgorlar yasay olgan. Aravaning gupchagi, xu-susan gʻildiragini yasash ancha murakkab va qiyin ish boʻlib, u bir muncha malaka talab qilgan. Shahar va qishloklarda aravalar oʻrnini avtomobillar va trak-torlar egallagach, A.ka ehtiyoj kamaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravon (urugʻ)

Aravon (arablar) — oʻzbeklashgan arab urugʻlaridan biri. Oʻrta Osiyo toponimikasida aravon nomi saqlanib qolgan. Masalan, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyatidagi tumanlardan biri ham Aravon deb ataladi.

 Yana qarang 
 Arablar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Atamalar
Aravon svitasi

Aravon svitasi – devon davrining Eyfel yarusiga mansub svita. Birinchi marta 1954-yilda G. A. Kaleda mustaqil svita sifatida ajratgan. Aravonsoy nomi bilan atalgan. Bazalt, gil va qumtoshli slaneslar, braxiopodali ohaktoshlardan iborat. Qalinligi 1000 – 2000 m. Chile va Toldiq soylari oraligʻida, Qorachatir tizmasida va Uchqoʻrgʻon effuziv jinslari mintaqasida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravonsoy

Aravonsoy yoki Aravon  — Andijon viloyatidagi soy. Qoradaryoning chap irmogʻi. Oʻzbekiston va Qirgʻiziston hududidan oqib oʻtadi. Shahrixonsoy kanaliga quyiladi. Qirgʻiziston hududidagi Qizilqoʻrgʻon va Otyaylov tizmalaridan boshlanadi.

Yuqori oqimida (Akart irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin) daryo Gezart deb ataladi, keyin (Qirgʻiziston irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin) — Chili nomi bilan ataladi, Koschan irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin — Ishkejan deb nomlanadi.

 Umumiy tavsif 
Uzunligi 90 km. Togʻ oraliklarida tor va chuqur daralardan oqadi. Qor va muzdan suv oladi. Suv yigʻadigan havza maydoni 464 km². Havzasida umumiy maydoni 49,1 km boʻlgan 18 ta nisbatan katta muzliklar mavjud. Oʻrtacha yillik suv sarfi 7 m³/sek. Yillik suv sarfining qariyb 1/3 qismi yer osti suviga toʻgʻri keladi. Mart — sentabrda toʻlib boʻlib oqadi. Vegetatsiya davrida qariyb 80% suv sugʻorishga sarf boʻladi. Taʼminotning muhim qismi qor yoki yer osti suvlaridir (yer osti suvlari yillik oqimning 1/3 qismini tashkil qiladi). Quyi oqimida daryo muzlamaydi, lekin yozda u koʻpincha sugʻorish uchun suvning sarflanishi tufayli quriydi.

 Daryo qimi 
Oqim Kichik-Oloy tizmasidagi (Qirgʻiziston) Gezart muzligidan taxminan 3950 m balandlikda hosil boʻlgan. Togʻli qismida tor va chuqur daralar hosil qiladi. Togʻli hududdan oʻtib, Naukat havzasida oqadi. Bu yerda Chili Qirgʻiz va Koschan irmoqlarini oʻzlashtirib, Aravonsay nomini oladi. Keyin daryo kichik Kara-Chatyr togʻ tizmasini kesib oʻtadi. Qorakoʻktu qishlogʻi yaqinida Dangi kanyonidan oʻtadi.

Bu hududdagi Sayyo vodiysi kengligini 3 marta oʻzgartiradi, ohaktosh massivlaridan oʻtganda qisqaradi va slanetslarda koʻpayadi. Qorachotirdan pastda daryo Fargʻona vodiysi tekisligida tugaydi. Fargʻona vodiysida uning oqimi deyarli toʻliq aylanma kanallar orqali sugʻorishga yoʻnaltiriladi. Janubiy Fargʻona kanali Langar yaqinidagi daryoni kesib oʻtadi.

Aravonsoyning quyi oqimi sohilida Aravon shaharchasi joylashgan. Soʻngra Qirgʻiziston va Oʻzbekiston davlat chegarasini kesib oʻtib, Andijon viloyatining Asaka tumaniga yetib boradi. Bu yerda uning suvlaridan sugʻorishda ham foydalaniladi Asaka shahridan oqib oʻtib, shimoli-shimoli-gʻarbiy tomonga buriladi. Oltinkoʻl qishlogʻidan oʻtib, Qoradaryoga quyiladi.

Qulla va Beshmurza qishloqlari oraligʻida Aravonsoy daryoning tarixiy yoʻnalishi boʻylab yotqizilgan Shahrixonsoy kanaliga quyiladi.

Yirik irmoqlari: Qirgʻiz-Ota, Koschan, Agart, Oq-Dobe.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Turkum:Andijon viloyati daryolari
Aragats

Aragats (https://www.armgeo.am/aragats/) — Armaniston togʻligidagi eng baland togʻ. Bal. 4090 m. Soʻngan vulkan. Lava va tuflardan tuzilgan. Vulkan kraterida muz sirki hosil boʻlgan. Yon bagʻrida Byurakan astrofizika rasadxonasi bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston tog'lar
Aragvi

Aragvi  — Gruziyadagi daryo. Kuraning chap irmogʻi. Uzunligi 66 km, havzasining maydoni 2740 km². Oʻrtacha suv sarfi 55 m³/sek. Oq. A. va Qora A. soylarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. A. vodiysidan Gruziya harbiy yoʻli oʻtgan. Quyilish joyida Msxeta shahri joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gruziyadagi daryolar‎
Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Aragon Lui

thumb|Aragon Lui
ARAGON (Aragon) Lui (1897 — 1982) — fransuz yozuvchisi va jamoat arbobi. Ijodini shoir-syurrealist sifatida boshlagan. Turkum romanlari „Mavjud dunyo“(1934 — 51) chiqqan. Qarshilik harakati ishtirokchisi, qarashlari „Yurakka qadalgan pichoq“ sheʼriy toʻplami (1941)da va hikoyalar toʻplami („Fransuzlarning buyukligi va tushkun-ligi“, 1945)da aks etgan. Tarixiy roman — „Pasxa arafasidagi hafta“(1958), ro-man- „Anri Ma-tiss“(1971), „Teatr-ro-man“(1957) asarlari muallifi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:LGBT huquqlari faollari
Aragon (viloyat)

thumb|Aragon
Aragon — Ispaniyaning shimoli-sharqidagi tarixiy viloyat. 9-asrda Rekonkista jarayonida Aragon grafligi barpo etilgan. 1035-yildan Aragon qirollik, 1137-yil shaxsiy uniya asosida Barselona grafligi bilan birlashgan. 1164-yil Barselona graflari Aragon qirollari boʻlganlar hamda Kataloniyaning barcha yerlarini qirollik tarkibiga qoʻshib olganlar. 13 — 15-asrlarda A. qoʻshinlari Balear orollari, Valensiya, Sisiliya, Sardiniya, Neapolni bosib olgan. Aragon va Kastiliyaning 1479-yildagi sulolaviy uniyasi, yagona davlat — Ispaniyani barpo etilishiga olib kelgan. Maydon 47,7 ming km. Aholisi 1,2 mln. kishi (1991). Aragon Ispaniyada aholi eng siyrak yashaydi-gan viloyat.Togʻlarida qoʻngʻir koʻmir, temir rudasi, uran, boksit, oltingugurt, marganes konlari mavjud. togʻ daryolariga qator GESlar qurilgan. Qoʻngʻir kumir bilan ishlaydigan issiqlik elektr markaz-lari bor. Qoʻngʻir kumir qazib chiqarish jihatidan (yiliga taxminan 1 mln. t) Aragon Ispaniyada 1-oʻrinda turadi. Oxos-Negros temir ruda havzasi Aragon iqtisodiyotida muhim oʻrin tutadi. Aragonning birdan-bir sanoat markazi Saragosa shahar. Bu yerda oziq-ovqat va yengil sanoat bilan birga metallsozlik va kimyo sanoati korxona-lari mavjud. Aholining 2/3 qismi qishloq xoʻjaligida ishlaydi. Viloyatda zaytunzorlar, tok-zorlar, qand lavlagi va donli ekinlar yetishtiriladi. Saragosa — havo yoʻllarining yirik tuguni. Ma’muriy jihatdan 3 provinsiya — Huesca, Teruel, Zaragoza boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

 Government of Aragon 
Senderos de Aragón Aragon government tourism site
Guide to the Aragon Pyrenees Mountains 
Maps of Aragon
Aragonit

thumb|Aragonit
Aragonit — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaCOj. Koʻpincha SrCO3 birikmasi aralashgan boʻladi. Qattiqligi, 3,5 — 4. S.ogʻ 2,9 — 3. Rangi oq, kulrang, binaf-sha rangdan qoragacha. Kristallari ig-nasimon, agregatlari tarmoqlangan. Xillari: konxit — marvarid (xitin bilan birga) va mollyuskalar chigʻanogʻining sa-daf qatlami tarkibining asosiy qismi; noʻxattosh — A.ning sementlashgan oo-litlari. Gidrotermal va gipergen yoʻl bilan hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Arad

Arad — Ruminiya gʻarbidagi shahar, 595 Arad judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 190 ming kishidan ziyod. Buxarest — Budapesht magistralidagi yirik temir yoʻl tuguni. Mashinasozlikning yirik markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo va yogʻochsozlik sanoati mavjud. Mebel ishlab chiqariladi. Veterinariya instituti bor. Shahar XII asrdan maʼlum.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Davlat
Araz

Araz, Araks — (, , ) — Kavkazortidagi daryo (bosh qismi Turkiyada, quyi qismi Ozarbayjonda). Kuraning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1072 km, havzasining maydoni 102 ming km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 285 m³/sek. Arazda Ozarbayjon — Eron gidrotexnika kompleksi ishga tushdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ozarbayjondagi daryolar‎
Turkum:Erondagi daryolar
Turkum:Turkiyadagi daryolar
Turkum:Armanistondagi daryolar
Turkum:Armaniston va Eron chegarasi
Aralash yem

Aralash yem — ilmiy asoslan-gan reseptlar boʻyicha maydalangan tur-li ozuqalardan tayyorlangan aralashma. Aralash yem har xil yoshdagi chorva mollari va parrandalar uchun zavod hamda chorvachilik xoʻjaliklarida tayyorlanadi. Yemga aminokislotalar, mikroelementlar, antibiotik va vitaminlarga boy moddalar qoʻshilib, uning umumiy biologik qimmati ancha oshiriladi. Aralash yemning 3 turi ishlab chiqariladi: toʻla ratsionli Aralash yem (tarkibidaxay-vonlar uchun zarur boʻlgan barcha ozuqa moddalar boʻladi va qoʻshimcha ozuqa qoʻshilmay yediriladi); konsentratli Aralash yem (ratsionda yetarli boʻlmagan asosiy ozuqa mod-dalar oʻrnini qoplash uchun qoʻshimcha sifatida berila-di); muvozanatlovchi Aralash yem (vitamin-oqsilli, vitamin-oqsil-mineralli, shuningdek, mikrobiolo-giya sanoatida sunʼiy olinadigan va yemlarning toʻyimliligini oshirishda qoʻllaniladigan biologik faol moddalar aralash-malari — boyituvchi aralashmalar). Tula ratsionli Aralash yem hayvonlarning barcha toʻyimli moddalarga boʻlgan tala-bini qondirishi lozim. Shunday Aralash yem parrandalar, choʻchqalar va yosh buzoqlar uchun tayyorlanib, yagona ozuqa sifatida yediriladi. Konsentratli Aralash yem xoʻjaliklarda mavjud boʻlgan shirali, dagʻal va don ozuqalariga qoʻshimcha sifatida beriladi. Aralash yem tayyorlash uchun gʻalla va dukkak-li ekinlar donlari — makkajoʻxori, oq joʻxori, arpa, suli, bugʻ-doy, javdar, mosh va boshqalardan foydalaniladi. Muboshir Musayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash javobgarlik

Aralash javobgarlik — amaldagi Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan majburiyatda ishtirok etayotgan taraflar majburiyatni tula yoki qisman bajarmaslikda javobgar boʻlishi. Aralash javobgarlik asoslarini va taraflarning oʻz majburi-yatlarini shartnomada nazarda tutilgan shartlar asosida bajarmaslik natija-sida yetkazilgan zarar har ikki tarafga teng yoki biriga koʻproq, ikkinchisiga kamroq taqsimlanadi. Masalan, jabrlanuvchi oʻzining qoʻpol ehtiyotsizligi tufayli zararning yuzaga kelishiga yoki ortishiga koʻmaklashgan boʻlsa, unda jabrlanuvchining va zarar yetkazuvchining aybi dara-jasiga qarab, tovon miqdori kamaytiri-lishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi FK,104-modda). Ishni koʻrayotgan sud yoki xoʻjalik sudi Aralash javobgarlik aniqlanganda taraflarning zarar yetka-zishdagi ayb darajalariga qarab, ja-vobgarlik doirasini asosli, qonuniy va adolatli taqsimlashi shart. Aralash javobgarlik haqida taraflar oʻzaro tuzgan shartnomalarida oldindan kelishib olishlari mumkin, bu tartib keyinchalik ehtimoliy nizolarning oldini oladi yoki tez va toʻgʻri hal boʻlishida yordam beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash jamiyat

Aralash jamiyat — 1) xususiy va davlat kapitallari ishtirokidagi korxona; 2) kapitali ikki yoki undan ortiq mamlakatning tadbirkorlariga (jismoniy yoki yuridik shaxslarga) yoki davlat muassasalariga tegishli boʻlgan korxona.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Aralash koʻpaytma

Aralash koʻpaytma — uchta (a, b, s) vektorga mos qoʻyilgan son. U ikkita (a, b) vektorlarning vektor koʻpaytmasi uchinchi (s) vektor bilan ska-lyar koʻpaytmasiga teng. Aralash koʻpaytma (a, b) s kabi belgilanadi. Aralash koʻpaytma skalyar son boʻlib, uning ishorasi a, b, s vektorlari bilan ko-ordinata vektorlarning oriyentatsiyalari bir xil boʻlganda musbat, aks holda esa manfiy boʻladi. Aralash koʻpaytma qiymati geometrik nuqtai nazardan a, b, s vektorlarga yasal-gan parallelepi-pedning hajmiga teng .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash mulk

Aralash mulk — turli mulk shakllarining birlashuvi natijasida paydo boʻladigan mulk. Aralash mulk turli mulk sohiblari hissa (pay)larining qoʻshilishidan yuzaga keladi. Kelishuvga binoan bu pay har xil boʻlishi mumkin, lekin mulk egalaridan birontasining hukmron boʻlishiga yoʻl beril-maydi. Aralash mulk sohiblari harajatlar va foyda-zararni baham koʻradilar. Amaliyotda Aralash mulkda xususiy, jamoa va davlat mul-klari birlashadi va aralash jamiyatlar paydo boʻladi. Oʻzbekistonda mulkiy islohotlar natijasida1995-yildan boshlab Aralash mulk boʻlgan kor-xonalar yuzaga keldi. Hozirgi davrda ularning keng tarqalgan shakli hissabay mulk ishtiroki turlicha boʻlgan davlat-aksiyadorlik korxonalaridir.1996-yil Aralash mulk korxonalarida mehnat unumdorligi boshqa xoʻjaliklar koʻrsatkichidan 5,6-marta, davlat sektori-dagidan esa 1,2-marta yuqori boʻldi, ammo Aralash mulkning amal qilish doirasi hozircha ancha tor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash silos

Aralash silos — turli ozuqabop oʻsimliklarning koʻk poyasi, doni, ildiz-mevalarini konservalash (surlash) usuli bilan tayyorlanadigan ozuqa. Aksariyat parrandalar, choʻchqa va yosh buzoqlarni boqishda qoʻllanadi. Aralash silos tayyorlash uchun namligi yuqori don, qand, nimqand va xashaki lavlagi, sabzi ildizmevalari va barglari, koʻk beda, kartoshka, qovoq va boshqalarning palaklari ishlatiladi. Aralash silos namligi 60 −70%, rN 4 — 4,3, sut kislotasi 70-75% boʻlishi kerak. 1 kg Aralash silos tar-kibida 0,25-0,30 ozuqa birligi, 25-30 g hazm boʻluvchi protein, 20 −60 mg karotin va 30 g dan koʻp boʻlmagan miqdorda klechatka boʻladi. Aralash silosni tayyorlash, joylash va saqlash texnologiyasi qattiq nazorat qilinishi lozim. Aralash silos oson hazm boʻluvchi uglevodlar, organik kislotalar, vitaminlar va mineral tuzlarga boy (qarang Silos).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Biologiya
Aralash son

Aralash son — butun va kasr qismlardan iborat son. Baʼzan, aralash kasr ham deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash ekinlar

Aralash ekinlar- bir ekin maydonida bir vaqtning oʻzida yetishti-riladigan ikki va undan ortiq xil qishloq xoʻjaligi ekinlari. Aralash ekinlar dan bir turdagi ekinlarga qaraganda ancha yuqori hosil olinadi. Sugʻoriladigan dehqonchilik zonalarida koʻp yillik oʻsimliklarni, mas, bedani makkajoʻxori, suli, arpa bilan, bir yillik 598oʻsimliklarni, mas, javdarni burchoq, noʻxat bilan, arpani burchoq, noʻxat bilan ara-lash ekish eng koʻp tarqalgan. Bunday ekinlarni ekish muddatlari ekin xususiyatlariga koʻra har xil buladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Aralash oʻrmonlar

Aralash oʻrmonlar — keng bargli va igna bargli daraxt aralash oʻsadigan oʻrmonlar. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning moʻ’tadil nam iqlimli tekisliklari va togʻlarining quyi min-taqasida tarqalgan. Moʻ’tadil mintaqaning keng bargli-igna barg-li (qayin, eman, juka, zarang, qaragʻay, qoraqaragʻay, tilogʻoch, kedr) oʻrmonlari, subtropik mintaqaning keng bargli (dafna, zaytun va boshqalar), igna bargli (kedr) aralash oʻrmonlari va boshqa bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash oʻtlar

Aralash oʻtlar — koʻp yillik va yillik dukkakli hamda donli oʻsimliklar bir necha turini aralash oʻstirish. Foydalanish usuliga qarab yaylov hamda oʻrib olinadigan A.oʻ.ga boʻlinadi. 30-50-yillarda A.oʻ.dan gʻoʻza almashlab ekishda foydalanilgan. Mahsuldorligi kam boʻlgani sababli hozir A.oʻ. cheklangan maydonlarda ekiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻsimliklar
Aralash oʻgʻitlar

Aralash oʻgʻitlar, mineral oʻgʻitlar aralashmasi — tarkibida ikki va undan ortiq oziq moddalari boʻlgan tayyor oʻgʻitlar aralashmasi. Aralash oʻgʻitlar bir jinsli, yaxshi sochiluvchan boʻlishi ke-rak, ularni tayyorlashda oʻgʻitlarni ara-lashtirish qoidalariga rioya qilinishi lozim. A.oʻ. zavodda ham, xoʻjaliklarda ham tayyorlanishi mumkin. Oʻgʻitni zavodda aralashtirish agronomiya talabiga mos keladi. Xoʻjaliklarda bir komponentli oʻgʻitlardan barvaqt aralashma tayyorlash va uni saqlash mumkin emas, chunki bunda ularning fizik xususiyati yomonlashadi. Ekinga qarab A.oʻ.da asosiy oʻgʻitlar nis-bati har xil boʻladi. Kaliy bilan yetarli taʼminlangan gʻoʻza maydonlarida shud-gorlash va ekish vaqtida oʻgʻit solishda azot 1: fosfor 2,5: kaliy 0 va azot 1: fos-for 4: kaliy 0 yaxshi nisbat hisoblanadi. Tuproqning shoʻri yuviladigan sharoitlarda gʻoʻzaga fosfor-kaliyli va azot-fosforli A.oʻ. solish samaraliroqdir. Ularni qoʻshimchalar — mikroelementlar, gerbitsidlar, insektitsidlar qoʻshib ham tayyorlash mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash qazib olish

Aralash qazib olish — foydali qazilma qatlamlarini ular orasida uchraydigan togʻ jinsi qatlamchalari bilan birga qazib olish. Bu usulda qazib olingan foydali qazilmalarni boyitish kombinatlariga yuborib, togʻ jinslaridan tozalash kerak boʻladi. Angren koʻmir konida ayrim-ayrim qazib olish usuli bilan birga aralash qazib olish usuli ham keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralashmaslik siyosati

ARALASHMASLIK SIYOSATI — hozirgi xalqaro siyosatning asosiy yoʻnalishlaridan biri. Har bir davlatdan bevosita yoki bilvosita, yakka oʻzi yoxud boshqa davlatlar bilan jamoa tarzida oʻzga bir davlatning ichki va tashqi ishlariga aralashmaslikni taqozo etadi. Aralashmaslik siyosati davlatlar boshqa bir davlatga nisbatan kuch bilan tahdid etishning har qanday shaklini qoʻllashini yoki kuch ishlatishini, siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa sohalarda qudratini ishga solib, undagi tuzumni agʻdarib tashlashga qaratilgan terrorchilik, qoʻporuvchilik va boshqa ga toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita koʻmaklashishini rad etadi. Aralashmaslik siyosati Buyuk fransuz inqilobi davrida birinchi bor eʼlon qilingan, unga binoan barcha davlatlar teng huquqli boʻlishi, mustaqil ish yuritishi, boshqa davlatlarning oʻz ishlariga aralashuviga yoʻl qoʻymasligi shart. Keyinchalik mazkur qoida BMT Ustavida, yana qator boshqa muhim xalqaro hujjatlarda eʼtirof qilindi, Yevropada xavfeizlik va hamkorlik masalalari boʻyicha kengash (Helsinki, 1975-yil) Yakunlovchi hujjatida mukammal ifoda-landi. Oʻzbekiston mustaqillikka erish-gach, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik siyosatini izchil amalga oshirmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 17-moddasida respublika tashqi siyosati davlatlarning suveren tengligi, kuch ish-latmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxleizligi, nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish, boshqa davlat-599larning ichki ishlariga aralashmaslik qoidalariga va xalqaro huquqning umum eʼtirof etilgan boshqa qoidalari va normalariga asoslanishi belgilab qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araliyadoshlar

Araliyadoshlar (Araliaceae) — yopiq urugʻli oʻsimliklarning ikkipal-lalilar sinfiga mansub oila. 65 turku-mi (800 ga yaqin turi) bor. Asosan Shimoliy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo va Avstra-liyada tarqalgan. Ular ichida oʻt, buta va hatto kichikroq daraxt shaklidagilari ham bor. Gullari toʻgʻri (aktinomorf), soyabon, boshcha yoki boshoqlarga toʻplangan. Baʼzi , mas, araliya, plyushch xushmanza-ra oʻsimlik sifatida ekiladi, baʼzilari, mas, jenshen dorivordir. Araliya (Aralia) oiladagi yirik turkum boʻlib, u 35 toʻrni oʻz ichiga oladi. A. aso-san Osiyoning janubi-sharqidagi tropik va subtropik yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda ham oʻstiriladi. Uning il-dizida sapo-nin, efir moyi va boshqa birikmalar boʻlib, nastoykasi organizm tonusini koʻtarish uchun qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralov Narzullo

Aralov Narzullo (1950.15.4, Kasbi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining kimyo-biologiya fakultetini tugatgan (1972). 1972-75 yillar va 1995-yildan Kasbi tumanidagi 15-maktabda, 1975-95 yillarda 17-maktabda kimyo-biologiya oʻqituvchisi. A. daryo jarayonida koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi. U 500 dan ziyod koʻrgazmali qurol, 50 ga yaqin albom tayyorlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralsk

Aralsk — Kozogʻistonning Qiziloʻrda viloyatidagi shahar (1938-yildan), Orol dengizining shimoli-sharqiy tarafida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 31,4 ming kishi (1991). Koʻtarish-transport, elektr-mexanika jihozlari zavodlari, „Orolsulfat“ kombinati, tikuvchilik fabrikasi bor. A. 1905-yilda Orenburg — Toshkent temir yoʻl qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Arang Muhammadxon

Arang Muhammadxon, Arangxon (? — 1688) — Xiva xoni (1686 — 88). Anushaxonning oʻgʻli. Munisning yozishiga koʻra, Ar. M. Xivadan 1 farsax (6-7 km) masofadagi Oqsaroyda oʻziga qarorgoh qurdirgan va koʻp vaqtini oʻsha yerda oʻtkazgan, tunda Xivaga qaytgan. Bir kuni Xivadan qaytayotganda Badrxon arigʻi koʻprigida otdan yiqilib oʻlgan. Ar. M. hukmronligi davrida Koʻhna Arkda Koʻrinish xona binosi qurilgan. Ad.: Istoriya Xorezma, T., 1976.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aranjirovka

Aranjirovka ( — tartibga solish, tuzatish) — 1) musiqa asarini aslida nazarda tutilmagan oʻzga cholgʻu asbobi (yoki asboblar), xonanda (yoki xonandalar) ovoziga moslash; masalan, operani fortepiano joʻrligida ijro etish, orkestr uchun moʻljallangan asar (simfoniya)ni bir yoki bir necha fortepiano uchun aranjirovka qilish va hokazo. Muallif moʻljallagan musiqa asbobining oʻzida asar ijrosini osonlashtirishi ham aranjirovka deyiladi;

2) jaz yoki estradada bevosita ijro jarayonida kiritiladigan va ijroning uslubi bilan bogliq turli (garmonik, fakturali) oʻzgarishlar;

3) oʻzbek xalq ijrochiligida keng oʻrin olgan ashula yoʻllarini cholgʻu kuylar sifatida ijro etish (masalan, „Surnay yoʻllari“) va cholgʻu kuylarini ashulalashtirish („Munojot“, „Choʻli iroq“, „Nasrulloyi“ ashula yoʻllari kabi) jarayoni aranjirovkaga yaqin.

 

 

Turkum:Musiqiy atamalar