Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Vaxsh

Vaxsh (Surxob) yoki Kyzyl-Suu  — Tojikistondagi daryo, Panj daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 524 km. Havzasining maydoni qariyb 39,1 ming km². Vaxsh Orqa Olay tizmasining shimoliy yon bagʻridan boshlanib, Olay vodiysi boʻylab oqadi; Qirgʻizistonda Qizilsuv, Tojikiston hududiga oʻtgandan soʻng Surxob („Qizilsuv“) deb ataladi, soʻngra eng yirik irmogʻi — Obihingov daryosi qoʻshilgandan keyin Vaxsh nomini oladi. Vaxsh yuqori oqimida ayrim joylarda chuqur daradan iborat katta nishablikdagi vodiyda tez oqadi. Quyi oqimida keng vodiyga chiqadi. Jilikoʻl qishlogʻigacha va undan quyida, to Panj daryosiga quyilguncha daryo oʻzani tarmoqlanadi, qalin toʻqayzorlar, koʻl va botqoqliklar koʻp uchraydi. Vaxsh Panj bilan qoʻshilgandan soʻng Amudaryo hosil boʻladi. Vaxsh havzasida umumiy maydoni 4518 km² ni tashkil etuvchi 862 muzlik bor. Vaxsh muzlik, qor suvlaridan toʻyinadi, yillik oqimining 50 % iyul—sentabrda oqib oʻtadi. Qishda (dekabr—fevralda) oqim miqdori 10 %ni tashkil etadi. Oʻrtacha suv sarfi 661 m³/sek. Vaxsh eng loyqa daryolardan, uning har 1 m³ suvida 4,5 kg loyqa bor, yillik miqdori 90 mln. t ga teng . Noyabr—fevralda qirgʻoq muzlari, muz parchalari oqimi kuzatiladi. Vaxsh energiya zaxiralariga boy. Norak GES va Rogʻun GES qurilgan. Vaxshning suvi quyi oqimida qisman sugʻorishga sarflanadi. Quyi oqimida kema qatnaydi. Vaxsh boʻyida Norak, Qoʻrgʻontepa (vodiyda) va b. shaharlar joylashgan. Vaxshdan yirik Vaxsh va Shoʻroobod kanallari chiqarilgan. Vaxshdan va havzasidagi koʻllardan yiliga 200— 900 s baliq ovlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tojikistondagi daryolar
Turkum:Qirgʻizistondagi daryolarTurkum:Vaxsh tumani‎ aholi punktlari
Vaxsh vodiysi

Vaxsh vodiysi - Tojikistondagi Vaxsh daryosining oʻrta va quyi oqimidagi tektonik botiqda joylashgan vodiy. V. v. atrofi togʻlar bilan oʻralgan, meridian boʻylab 110 km dan ziyod masofaga choʻzilgan, eni 7—25 km, bal. 400 m dan 1200 m gacha. Mayd. 2500 km². Vodiyda, asosan, 5 ta terrasa bor, 2-va 3-terrasalar juda keng . Markaziy qismida shim.dan jan.ga Vaxsh daryosi oqib oʻtadi, daryoning oʻrta qismi boʻyida Qoʻrgʻontepa sh. joylashgan. Iqlimi yumshoq, issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1—3°, sovuq boʻlmaydigan davr 224—242 kun; yoz juda issiq, quruq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 30—ZG, maksimal temperatura 45—47°, oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 150—300 mm. Vodiyning pasttekislik qismlari och tusli boʻz tuproq, yuqori terrasalar va togʻ oldi qiyaliklari asl (tipik) boʻz tuproq, daryo qayirlari, xususan, Vaxsh daryosining quyi qismi oʻtloq, oʻtloqi-botqoq tuproqlardan iborat. Pastliklarda shoʻrlangan boʻz tuproq va shoʻrxoklar ham uchraydi. V. v.da erta bahorda yam-yashil efemerlar, yozda shuvoq, shoʻra kabi oʻsimliklar oʻsadi, daryo qayirlari va pastliklar qalin oʻt, buta va toʻqay oʻsimliklari bilan qoplangan. Toʻqayzorlarda xongul bugʻusi, nutriya (suv kalamushi), toʻngʻiz, toʻqay mushugi, jayra, suvsar kabi hayvonlar; oʻrdak, gʻoz, loyxoʻrak, baliqchi qush, qorabuzov, qirgʻovul kabi parrandalar yashaydi. Vaxsh daryosi etagidagi toʻqayzorlarda Pa\lavon toʻqay qoʻriqxonasi tashkil etilgan. Foydali qazilmalardan neft, gaz va osh tuzi konlari topilgan. V. v.da uzun tolali paxta ekiladi, bogʻdorchilik rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tojikiston vodiylari
Vaxsh tizmasi

thumb|Vaxsh tizmasi
Vaxsh tizmasi — Tojikistonning gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi. Vaxsh daryosi oʻrta oqimining chap sohili boʻylab janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa choʻzilgan. Uzunligi 80 km chamasida. Vaxsh tizmasi Vaxsh bilan Qizilsuv orasida suvayirgʻich. Oʻrtacha balandligi 1500–2000 m, eng baland Hazratishoh choʻqqisi 3141 m. Vaxsh tizmasining janubiy davomi Ilontov (1760 m) deb ataladi, u Qizilsuv bilan Tohirsuv havzalari orasida suvayirgʻich. Vaxsh tizmasi qumtosh, ohaktosh, konglomerat, gil kabi choʻkindi jinslardan tarkib topgan. Togʻ yon bagʻirlarida chala choʻl, dasht oʻsimliklari oʻsadi, ahyon-ahyonda daraxt va butalar uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Vaxshunvar

Vaxshunvar (mil. 5-asr) — eftaliylar podshosi. Tarixchi Feofan Vizantiyskiy (b-a.)ning maʼlumotiga koʻra, eftaliylar podshosi V. degan nom bilan yuritilgan. Uning asl ismi Eftalon boʻlib, uning qabilasini eftaliylar deb atashgan. Xitoyning "Tan shu" yilnomasi ham bu maʼlumotni tasdiqlaydi. Tarixiy da yozilishicha, V. 457-yilga kelganda Oʻrta Osiyodan tashqari, Tohariston va Badaxshonni oʻziga boʻysundirgan. Sosoniylar shohi Peroʻz V.ga qarshi 3 marta muvaffaqiyatsiz yurish qilgan va soʻnggi 3-yurishi (484-yil)da oʻzi halok boʻladi. V. Eron ustiga juda katta oʻlpon soladi va Marv, Kobul, Panjobni hamda Sharqiy Turkistondagi Qorashar, Kucha, Koshgʻar va Xoʻtanni zabt etadi. V. rahbarligida eftaliylar Oʻrta Osiyo, Sharqiy Eron, Shim. Hindiston va Sharqiy Turkiston hududlaridan tarkib topgan yagona ulkan saltanatni vujudga keltirganlar. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vashington deyli nyus

"VASHINGTON DEYLI NYUS" ("Washinqton Daily News") ("Vashington kundalik yangiliklari") — gazeta, Vashington (AQSH)da chiqadi. 1921-yilda asos solingan. Skripe — Govard gazeta konserniga qaraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gazetalar
Vashington konferensiyasi

Vashington konferensiyasi (1921.12.11-1922.6.2) - AQSH, Buyuk Britaniya, Xitoy, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Belgiya va Portugaliya ishtirokidagi konferensiya; Birinchi jahon urushidan keyin Tinch okeani havzasida vujudga kelgan davlatlar kuchlari nisbatini qayd etdi. Bu nisbat AQSH uchun qulay boʻlgan edi. V. k.ning eng muhim qarorlari: Toʻrt davlat shartnomasi, Besh davlat shartnomasi, Toʻqqiz davlat shartnomasi. Sovet Rossiyasi konferensiyaga taklif etilmadi. Vashingtonga kelgan Uzoq Sharq respublikasi delegatsiyasi konferensiyaga kiritilmadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
The Washington Post

The Washington Post („Vashington pochtasi“) — kundalik gazeta. Vashington (AQSH)da chiqadi. 1877-yilda asos solingan. The Washington Post and Times-Herald gazeta-jurnal birlashmasi (Grahamlar xonadoni tasarrufidagi) tomonidan nashr qilinadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gazetalar
Vaʼz

Vaʼz, xitobat — islomda asosan yaxshilik va ezgulikka chaqiruvchi daʼvat. Vaʼzibrat mazmunida ham ishlatiladi. Vaʼz aytuvchilar, bu borada mutaxassis boʻlgan shaxslar "voiz" deb yuritiladi. Islomdagi ilk voizlardan biri Hasan al-Basriy boʻlgan. U garchi arab boʻlmasada, arab nutqining mashhur ustozlariga aylangan. Odamlarning yuziga qarab fikrini, kayfiyatini sezib olar va buni Vaʼz vaqtida nazardan qochirmasdi. Islomda tajovuzkorlikka daʼvat etib, yomonlikni tashviqot qiluvchi chaqiriqlar Vaʼz hisoblanmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayangon

Vayangon, Uyongan (Uygʻongan) b o b o — qad. shahar harobasi (mil. 1— 4-asrlar, 9—14-asrlar). Xorazm viloyatining Shovot tumanidagi Manaq (Am-barmanoq) posyolkasidan 1,5 km jan.-sharqda joylashgan. V.ni 1949—50-yillarda Ya. Gʻ. Gʻulomov tadqiq etib shahar hayotini 2 bosqichga: kushonlar davri (1—4-asrlar) va oʻrta asrlar (9—13-asrlar)ga ajratgan. 1973—74-yillarda V.ni Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston filialining Tarix, til-adabiyot instituti arxeologiya boʻlimi xodimlari tekshirishgan. V. tarhi toʻrtburchak, ikki: gʻarbiy (280x360 m) va sharqiy (320x220 m) qismdan iborat. Yodgorlikda olib borilgan ishlar yakuniga koʻra, V.ning gʻarbiy qismi mil. 2—13-asr boshlarida obod boʻlgan. Ya. Gʻ. Gʻulomov V.ni oʻrta asrlardagi Ardaxushmisan sh. deb hisoblagan. V. hududida, shuningdek Abdol-bobo va shayx Jaloliddin (12—13-asr boshi) nomli kichik tepachalar, Shayx Hasan Sabroniy makbarasi (12—14-alar), Qalmoq qirilgan qabristoni (12—14-asrlar) joylashgan.

V. qalʼasi nomi „Goʻrugʻli“ dostonida ham tilga olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gulyamov Ya. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshix vremen do nashix dney, T., 1975; Mambetullayev M., Kdirniyazov M. M., Gorodishe Voyengan. Arxeologiya Priaralya, vip. 1, T., 1982; Mambetullayev M., Srednevekoviy mogilnik Kalmakkirilgan. Arxeologiya Priaralya, vip. 2, T., 1984.
 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Xorazm viloyati
Turkum:Xorazm
Vaqt aylanishi

Vaqt aylanishi, vaqt inversiyasi — nazariy hisoblarda vaqt ishorasining oʻzgarishi. Klassik mexanika yoki kvant mexanikada obʼektning oxirgi holatiga qarab dastlabki holati I. Nyuton yoki E. Shryodinger differensial tenglamalaridan aniqlanadi. Isaak Nyutonning ilm- fanga, asosan matematika va fizika fanlariga katta hissa qo'shgan, ya'ni fizika, matematika fanlariga juda ko'plab qonunlarni va teoreyalarni kiritgan.Harakat va tortishish qonunlarini, butun olam tortishish qonuni, yorug'lik qonuniyatlari , yorug'lik tarqalishini o'rgangan.

Fizikaviy hodisalar oʻzgarishini ifodalovchi formulalarda manfiy ishorali vaqt ishtirok qilishi mumkin, bunday formulalardan foydalanib, teskari yoʻnalishdagi vaqt hisoblab chiqiladi. V. tushunchasi elementar zarralar nazariyasida ham muhim ahamiyatga ega. Nazariy hisoblarda toʻgʻri va teskari yoʻnalishlardagi vaqt oʻtishi haqida gapirilsada, haqiqiy moddiy jarayonlarda vaqt faqat bir tomonga qarab oʻtadi, yaʼni oʻtmishdan kelajakka yoʻnaladi. Jismlar holatining oʻzgarishi, radioaktiv moddalarning yemirilishi, organizmlarning hayot jarayoni va shu kabi tabiat hodisalari vaqtning qaytarilmasligini, uning faqat bir tomonlama oʻzgarishini koʻrsatuvchi dalillardir. Vaqtning qaytarilmasligi materiyaning yashash shakllari boʻlgan fazo va vaqt orasidagi muhim tafovutlardan biridir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt byudjeti

Vaqt byudjeti, aholining vaqt byudjeti — ayrim xodimlar va ular oilasi hamda muayyan aholi guruhlarining oʻz vaqtini nimalarga (mas., mehnat qilish, dam olish, oʻqish va b.) sarflashini ifodalovchi koʻrsatkichlar majmui. V. b. 2 ga boʻlinadi: 1) ish vaqgi (haqiqiy ish vaqti, unumsiz xatti-harakatlar, ishdagi belgilangan tanaffuslar, smena qabul qilish hamda topshirishga ketgan vaqt va hokazo); 2) ishdan tashqari vaqt (uy-roʻzgʻor yumushlariga, ishga borib-kelishga, fiziologik va maʼnaviy ehtiyojlarni qondirishga, mas., uxlash, ovqatlanish, maʼlumotni oshirish, dam olish va b.ga ketgan vaqt). V. b. maʼlumotlari aholi turmush darajasini qiymat va natural koʻrsatkichlar vositasida tadqiq etish mumkin boʻlmagan alohida tomonlarini oʻrganishga yordam beradi. V. b.ni oʻrganish, asosan 20-asrning 20-y.laridan boshlangan (akad. S. G. Strumilin va b.). V. b. tadqiqotlarini sotsiolog va iqtisodchilar oʻtkazadi. 1959 yilda BMTning YUNESKO tashkiloti V. b.ni tadqiq qiluvchi xalqaro sotsiologlar guruhi tashkil etgan. Bunday tadqiqotlar Germaniya, Yaponiya, AQSH singari koʻplab mamlakatlarda olib boriladi. V. b.ni oʻrganish asosida mehnat samaradorligini oshirish, turmush va dam olishni oqilona tashkil etish tadbirlari ishlab chiqiladi. Yana q. Boʻsh vaqt. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt doimiysi

Vaqt doimiysi - elektr zanjiriga taʼsir koʻrsatayotgan kuch, zanjirning tarkibi va tuzilishi, zanjirdagi rezistor, kondensator yoki induktiv qarshilik qiymati toʻsatdan oʻzgarganda zanjirdan oqayotgan tokning yangi muvozanat holatiga qaytish tezligini koʻrsatuvchi miqdor. Masalan, C sigʻimli kondensator R qarshilikli rezistorga ulansa x=CR vaqt ichida kondensatorning zaryadi x foizga kamayadi. V. d. elektrotexnika, radiotexnika, elektromexanika va issiqlik tizimlarini hisoblashda muhim rol oʻynaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt milliy depozitariysi

Vaqt milliy depozitariysi — qimmatli qogʻozlarni hisobga olish, saqlash va muomala harakatlarini qayd etish, mijozlarning qimmatli qogʻozlarga egalik huquqini hisobga olish bilan shugʻullanadigan muassasa. Vaqt milliy depozitariysi Oʻzbekiston Respublikasi fond bozorlaridagi qimmatli qogʻozlar (aksiya, veksel va boshqalar) muomalalarida ularning harakati, saqlanishi va hisobi bilan birga aksiyadorlik jamiyatlari, xususiylashtirish investitsiya fondlari, brokerlik idoralari va b.ga depozitariy xizmatlari koʻrsatadi. Mazkur depozitariy OʻzRda ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Oʻrta Osiyodagi eng yirik depozitariy. Bosh idorasi Toshkent sh.da joylashgan. 1994-yil 8 iyunda tashkil etilgan. Viloyatlarda 12 filiali ishlaydi. OʻzR Davlat mulki qoʻmitasining vakolatli depozitariysi hisoblanadi. Mijozlarga 70 dan ortiq turli depozitariy xizmatlari koʻrsatadi va respublikada mavjud boʻlgan boshqa 6 mustaqil depozitariy ishini muvofiqlashtiradi. Vaqt milliy depozitariysi Oʻzbekiston hududidagi depozitariylar faoliyatini muvofiqlashtirish, xorijiy depozitariylar bilan muxbirlik aloqalarini oʻrnatish va hamkorlikda ish yuritish, qimmatli qogʻozlar bozori qatnashchilarini maʼlumotlar bilan taʼminlash; milliy va xorijiy qimmatli qogʻozlar (aksiya, veksel, obligatsiya, sertifikat va boshqalar)ni joylashtirish, saqlash, hisobga olish, ularni Oʻzbekiston fond bozoridagi harakatini tartibga solish (qimmatli qogʻozlar soxtalashtirilishi oldini olish, taʼminlanmagan va qayd etilmagan aksiyalarning bozorga chiqmasligini 100% kafolat bilan nazorat etib borish), shuningdek mulk egalarining oʻz ixtiyoridagi qimmatli qogʻozlarni sotish, sovgʻa qilish, garovga berish, meros qoldirish va sh.k.ni hisobga olish va b. vazifalarni bajaradi. Depozitariy xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlaridagi 4,8 ming aksiyadorlik jamiyatlariga qimmatli qogʻozlar boʻyicha, shuningdek 246 brokerlik idoralari, 13 reestr kompaniyalari va b. 80 dan ortiq xususiylashtirish investitsiya fondlariga depozitariy xizmatlari koʻrsatadi. Oʻzbekiston xududida chiqarilgan aksiyalarning 66% milliy depozitariyda, 32% uning filiallarida saqlanadi va harakati nazorat qilinadi (1990-yillar oxirlari). Oʻzbekistonda mavjud 19 depozitariylarda (Toshkent sh.dagi bosh idora va 12 hududiy filiallar, shuningdek 6 mustaqil depozitariy) jami 818 ming DEPO hisob varaqalari ochilgan.

Mahmud Kosimov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt normasi

Vaqt normasi — tegishli malakaga ega boʻlgan ishchilar yakka yoki guruh tarkibida muayyan tashkiliy-texnologik sharoitlarda maʼlum hajmdagi ishni bajarish yoki mahsulot birligini tayyorlashi uchun zarur boʻlgan vaqt; kishi-soatlarda hisoblanadi. V. n. injenerlik hisoblari asosida va xronometrajda oʻlchab aniqlanadi. Uning tarkibiga ish vaqtining normalanadigan unsurlari: asosiy, yordamchi, tash-kiliy xizmatlar; texnika xizmati; dam olish va tabiiy ehtiyojlar uchun ketadigan vaqt; texnologik va tashkiliy sabablar bilan bogʻliq tanaffus vaqtlari kiradi. Texnikaviy jihatdan asoslangan V. n.ni ishlab chiqish va uni joriy etish i. ch.ni toʻgʻri tashkil qilishning zaruriy shartidir (qarang Mehnatni normalash).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt paradoksi

Vaqt paradoksi — harakatlanayotgan jism yoki tizimdagi soatning tinch turgan tizimdagi soatdan "orqada qolib" yurishi. V. p. nisbiylik nazariyasidan kelib chiqadigan xulosalardan biri. Nisbiylik nazariyasiga binoan, har qanday harakatdagi jism yoki tizimda soatning yurishi sekinlashadi. Soat oʻrniga maʼlum vaqt oʻtishi bilan takrorlanib turuvchi ixtiyoriy davriy jarayonni tekshirishimiz mumkin. Harakatdagi tizimda roʻy beradigan barcha fizik, kimyoviy, biologik jarayonlar mos ravishda sekinlashadi. Mas., egizaklardan biri katta tezlik bilan sayohat qilib qaytib kelgan boʻlsin, u holda shu egizak ikkinchi egizakka Karaganda kam vaqt oʻtkazadi, yaʼni sayohat natijasida "yasharadi". Vakt haqidagi odatdagi inson tasavvuriga zid boʻlgan bu xulosa egizaklar paradoksi nomi bilan mashhur. V. p. soat paradoksi yoki L anjeven paradoksi deb yuritiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt tenglamasi

Vaqt tenglamasi - haqiqiy Quyosh vaqti (T„) bilan oʻrtacha Quyosh vaqti (Tu) orasidagi farqni ifodalovchi tenglama: ti=Tn—Tv. Quyoshni kuzatib To aniqlanadi va T„=T||t1 topiladi. Vaqt tenglamasi qiymati har bir kun uchun astronomik taqvim va yilnomalarda (baʼzan, teskari ishora bilan) beriladi. Quyoshning soat burchagi bilan oʻlchanadigan haqiqiy Quyosh vaqti Yerning oʻz orbitasi boʻylab notekis harakatga hamda ekliptikaning ekvatorga ogʻmaligi natijasida tekis oʻtmaydi. Shuning uchun Vaqt tenglamasi ikkita sinusoida yigʻindisidan iborat boʻladi. Bu sinusoidalardan birining davri bir yil, ikkinchisiniki yarim yildir. Vaqt tenglamasi 15 aprel, 14 iyun, 1 sentabr, 24 dekabrda nolga tenglashadi, yiliga 4 marta: 11 fevralda 14,3 min., 15 mayda 3,8 min., 27 iyulda 6,4 min. va 2 oktabrda 16,4 min. eng katta mutlaq qiymatga erishadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt xizmati

Vaqt xizmati — 1) vaqtni aniqlash va "saqlash" hamda uni aniq vaqt radiosignallari yordamida uzatish va qabul qilishga doir uygʻunlashgan ishlar majmui. Aniq vaqt yulduzlarni kuzatish orqali va b. usullar bilan aniqlanadi. Uni astronomik soat va b. vakt etalonlari yordamida "saqlanadi". V. x. astrometriya tadqiqotlari jumlasiga kiradi; 2) vaqtni aniqlash, uni aniq yuradigan soatlar yordamida "saqlash", vaqt radiosignallari yordamida uzatish va qabul qilish kabi ishlar bilan shugʻullanadigan astronomik muassasa. Astronomik kuzatishlar yordamida aniq vaqtni topish — yoritqichlar, mas., yulduzlarning meridiandan oʻtish (kulminatsiya) paytida soat toʻgʻrilamasini aniqlashdan iborat. Soat toʻgʻrilamasi yetarlicha aniq boʻlishi uchun, odatda, 10—12 yulduz kuzatiladi. V. x. asosan meridianga oʻrnatilgan passaj asboblar bilan taʼminlanadi. Baʼzan, fotografik zenit trubadan ham foydalaniladi. Hozir fotoelektrik passaj asbobi koʻp qoʻllanadi. Har sutkada topilgan soat toʻgʻrilamalarining farqi olinib, soatning sutkali yurishi (ilgarilashi yoki orqada qolishi) topiladi. Astronomik soatning sutkali yurishiga asoslanib, astronomik kuzatishlar oʻtkazilmagan paytlar uchun ham aniq vaqtni hisoblab topish mumkin. Bunday paytlarda vaqt juda aniq yuradigan bir nechta astronomik soat yordamida aniqlanadi va "saqlanadi". Bunda mayatnikli soatlar, kvars soatlar, atom soatlardan foydalaniladi. V. x. har kunning maʼlum soatlarida radio orqali aniq vaqt signallarini berib turadigan styalar koʻp. Yer yuzidagi V. x. ishlarini Parijdagi Xalqaro vaqt byurosi boshqarib turadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik

Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik — xodimning sogʻligʻiga koʻra nisbatan qisqa muddat davomida ishni bajara olmasligi. OʻzRda mehnat qobiliyati muttasil yoʻqolib, bemorning mehnat faoliyatini umuman yoki uzoq muddatga toʻxtatish yoki mehnat sharoitlarini jiddiy ravishda oʻzgartirishga olib kelgan taqdirda, xodimga Tibbiy mehnat ekspertiza komissiyasi tomonidan nogironlik belgilanadi. Xodimlarning , shuningdek mehnat shartnomasi asosida ishlayotgan, yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi, shu jumladan, kooperativ (shirkat), fermer xoʻjaliklarida mehnat qilayotgan fuqarolarning vaqtincha mehnatga qobiliyatsizligini ekspertiza etish tibbiyot muassasalarining shifokorlari yoki tibbiy maslahat komissiyasi tomonidan amalga oshiriladi. V. m. q. respublika Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan kasallik varaqasi bilan, ayrim qonunda koʻrsatilgan hollarda esa, tibbiy maʼlumotnomalar bilan tasdiqlanadi.

Kasallik yoki mehnatda mayib boʻlish oqibatida vaqtincha mehnat qobiliyatini yoʻqotgan yoki protezlash, yaʼni yasama aʼzolar qoʻyish uchun protez ortopediya korxonaning statsionariga joylashtirilgan xodimlar davlat ijtimoiy sugʻurtasi hisobidan nafaqa bilan taʼminlanadi. Shuningdek, xodim sanatoriy-kurortda davolanish uchun yuborilgan, oilaning bemor aʼzosini parvarish qilish zarurati tufayli oʻz mehnat vazifalarini bajarishdai ozod etilgan hollarda, karantin vaqtida ham V. m. q. nafaqasi toʻlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtincha sugʻorish shoxobchasi

Vaqtincha sugʻorish shoxobchasi — tuproq shoʻrini yuvish, yaxob berish va ekinlarni sugʻorish maqsadida ochiladigan muvaqqat ariq. Vaqtincha sugʻorish shoxobchasi suvni suv taqsimlagichdan sugʻoriladigan dalagacha yetkazib beradi. U kech kuzda, qishda, erta koʻklamda pol olgich va ariq qazigich mashinalari yordamida ochiladi. Dala nishabi va tuproq sharoitiga qarab, vaqtincha sugʻorish shoxobchasi turli uzunlikda olinadi, shoʻr yuvilgandan, yaxob berilgandan keyin, shuningdek hosilni yigʻish oldidan koʻmib yuboriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtni tejash qonuni

Vaqtni tejash qonuni - ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligini oshirib borish manbai va usulini tavsiflaydigan umumiy iqtisodiy qonunlardan biri. Vaqtni tejash qonuni mehnatni, ish vaqtini tejash, shuningdek ish paytida vaqt omilining qadrlanishini bildirib. ilgʻor texnika va texnologiyani joriy etish evaziga mahsulot Ishlab chiqarishga ketgan vaqt tejalib, mehnat unumdorligining oʻsishida namoyon boʻladi. Vaqtni tejash qonuni mazmuni — jonli va buyumlashgan mehnatni tejashni, yaʼni ayni mehnat jarayonida ish vaktini tejashni hamda oʻtgan davrdagi ish vaqti sarflarining natijalari (xom ashyo, materiallar, mashinalar, jihozlar va boshqa i.ch. vositalari)ni tejashni ham oʻz ichiga oladi. Shu sababli mehnat unumdorligining oʻsishi, mashina va jihozlardan foydalanishni yaxshilash, materialtalablikni pasaytirish, xoʻjalik proporsiyalarini optimallashtirish va boshqalar Vaqtni tejash qonunining amal qilish koʻrinishlariga kiradi. Shu jihatdan korxona, firma, tashkilot va b. ilgor texnika va texnologiyani qoʻllash, mehnatni, Ishlab chiqarishni, boshqaruvni takomillashtirib borishdan manfaatdor boʻladi. Jamiyat manfaatini koʻzlab davlat mehnat unumdorligini iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida uzluksiz oshirish chora-tadbirlarini koʻradi. Vaqtni tejash qonuni, birinchidan, mahsulot Ishlab chiqarish jarayonida bevosita vaqtni tejash (mahsulot Ishlab chiqarishga ketadigan mehnat sarfini kamaytirish), ikkinchidan vaqt fondidan samarali foydalanishni talab etadi. Bunda mehnat unumdorligi oshishi bilan mahsulot Ishlab chiqarishga ketgan vaqt qisqaradi, vaqt birligida ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi koʻpayadi. Jamiyat nuqtai nazaridan vaqtni tejash mahsulot Ishlab chiqarishda sarf qilinadigan mehnat va buyumlashgan mehnat sarfini kamaytirishdan iborat. Konkret korxonada mehnat unumdorligining oʻsishi, vaqtning tejalishi, oxir oqibatda jamiyat miqyosida ijtimoiy mehnat unumdorligining oshishiga olib keladi. Shuning uchun shaxsiy mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan harakatlar xalq xoʻjaligi miqyosida sarf-harajatlarni kamaitirishga va ijtimoiy mehnat unumdorligini oshirishga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Vaqtni tejash usullari Ishlab chiqarishjarayonini tezlashtiradigan chora-tadbirlarni qoʻllab Ishlab chiqarishni intensivlashtirish (mas., bir ishchining bir ish joyida ikkita va undan koʻp dastgohni boshqarishi, Ishlab chiqarish jarayonida robotlarni qoʻllash, jarayonlarni boshqarishda mikroprotsessorlar, kompyuterlarni qoʻllash va b. vositasida vaqtni tejash); bir necha jarayonlarni bir vaqtda bajarish (mas., asosiy texnologik operatsiya, yordamchi jarayonlar, tayyorlov-yakunlov, oʻlchash-nazorat va b.)dan iborat.

Vaqtni tejash qonuni ishchilarni, firma, kompaniya xodimlari va rahbarlarini mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot Ishlab chiqarishga ketadigan vaqtni qisqartirish choratadbirlarini ishlab chiqib amalga oshirishdan manfaatdor qiladi. Chunki shu yoʻl 6-n mamlakat iqtisodiyoti rivojlanib, talab toʻlaroq qondiriladi, aholi turmush darajasi yaxshilanadi.

Sadir Salimov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqgni oʻlchash

Vaqgni oʻlchash — tezligi yoki takrorlanish davri maʼlum boʻlgan jarayonni (mas., Yerning Quyosh atrofida aylanish davrini) oʻrganilayotgan jarayon (mas., atom reaksiyalarining oʻtish vaqti) bilan solishtirish (qarang Vaqt).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqf

Vaqf (arab.) — shariatda davlat yoki ayrim shaxslar tomonidan diniy ehtiyoj yoki xayriya ishlari uchun ajratilgan mol-mulk. Vaqfnoma orqali rasmiylashtiriladi. Yer-suv, uy-joy, maktab, madrasa, masjid, shifoxona va boshqalar vaqf mulki boʻlishi mumkin. Oʻz mulkini vaqfga topshirgan shaxs mazkur mulkka nisbatan egalik huquqini yoʻqotadi. Lekin uning oʻzi yoki oila aʼzolari yoxud uchinchi bir shaxs vaqf mulkidan vaqfnomada qayd etilgan maqsadlarda foydalanilayotganligini aniqlash uchun vaqf mulkini boshqarish huquqini saqlab qolishi mumkin. Oʻz mulkini vaqf mulki sifatida topshirgan shaxsning farzandlari yoki boshqa avlodlari mazkur vaqf mulkidan keladigan daromadlardan nafaqa olib turishi mumkin. Vaqf mulkini shariat qonuni boʻyicha davlat boshligʻi yoki qozi nazorat qiladi. Bu tartib Sharqning baʼzi mamlakatlarida hozir ham amalda.

 
 Burxoniddin Marg'inoniy, Hidaya, T., 1994; Muxtasar (Shariat qonunlariga qisqacha sharh), T., 1994.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqfnoma

Vaqfnoma — mulk egalari oʻz mol-mulklarini diniy ehtiyoj yoki xayriya ishlari uchun berganligi toʻgʻrisidagi hujjat. V.da mulkning vaqfga oʻtkazilishi sababi, mulk egasining nomi, vaqf mulkidan foydalanish tartibi, vaqf qilingan mulkning boshqaruvchisi, guvohlar koʻrsatiladi. V.ga guvohlar shahodati va qozi tasdigʻi kerak boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahdati vujud

Vahdat ul-vujud (arab. - jismoniy birlik) — abadiy yagona Allohgina bor deb hisoblovchi panteistik (qarang Panteizm) taʼlimot. Bu taʼlimotga koʻra, jismoniy olam, predmetlar dunyosi haqiqiy emas, haqiqat faqat Allohda mujassamlangan, moddiy olam Allohning nuri, shulasi. Vahdat ul-vujud gʻoyasining namoyandalari (Ibn Arabiy, Mansur Xalloj va b.) xudo butun borliqni yaratib turadi, deb hisoblaganlar. Vahdat ul-vujud gʻoyasi ayniqsa 17—19–asrlarda Hindiston va Turkistonda tasavvufning keng tarqalishiga sabab boʻldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahdati mavjud

Vahdati mavjud  – Alloh bilan birga yagona moddiy olam bor deb hisoblaydigan taʼlimot. Bu taʼlimot tarafdorlari tabiatning abadiyligini tan oladilar, Alloh olamning oʻzida, unga singib ketgan deb qaraydilar. Vahdati mavjud vakillari odam bu dunyodan voz kechmay, tarki dunyo qilmay yashashga intilishi kerak degan fikrni olgʻa surdilar. Hindistonda Vahdati mavjud qadimdan mavjud boʻlib, olamni moddiylik asosida tushunishga usta vor darajada ahamiyat berar edi. Shuning uchun koʻpchilik musulmon ruhoniylari bu taʼlimotga shubha va hushyorlik bilan qarar edilar. Kindiy, Forobiy, Ibn Rushd, Bedil bu taʼlimotning namoyandalari hisoblanadi.

Vahdati mavjud namoyandalari fikricha, tabiat abadiy, undagi narsa va hodisalar oʻzaro bogʻliq, dunyo hamisha oʻzgarish, rivojlanish holatida turadi. Vahdati mavjud tarafdorlari musulmon Sharqida tabiatshunoslik bilimlarining rivojlanishi uchun falsafiy asoslar yaratib berdi. Muhammadjon Qodirov.

VAHDONIYAT – Allohning yakka-yagonaligini tanish va eʼtirof etish. ning asosiy gʻoyasi hisoblanadi. Yahudiylik va xristianlik yakkaxudolik gʻoyasini ximoya qilsa ham, bu dinlarda uzil-kesil shakllanmadi. Qurʼonda aytilganidek, yahudiy dinida Uzayr paygʻambar, xristian dinida Hazrat Iso xudoning oʻgʻli deb eʼtiqod qilinadi (9:30). Vahdati mavjud „Ixlos“ surasida yaqqol va ravshan bayon qilingan. „Anbiyo“ surasida esa „Agar (osmonu zaminda) Allohdan oʻzga xudolar boʻlganida har ikkisi buzilib ketar edi“, deyilgan (21:22). Bu oyat zardushtiylikning ikkixudolik aqidasiga qarshi qaratilgan edi. Koʻpxudolik eʼtiqod shaklida tugab ketganligiga qaramay kishilar ongida turli koʻrinishda paydo boʻlib turadi. Hozirgi zamonda islom olamida koʻpxudolik aqidasi eskilik sarqiti sifatida u yoki bu shaklda uchrab qoladi. Lekin yakkaxudolik xalq qalbida chuqur oʻrnashganligi uchun u endi rivoj tolmayapti. Koʻpxudolik xalqlarni bir-biriga qarama-qarshi boʻlishiga olib kelgan, yakkaxudolik esa ularni birlashtirishda asosiy omil boʻlib xizmat qilgan, tor qabilachilik tuzumiga barham berib, millatlarning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etgan.

(Abdulgʻani Abdullo)

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahima

Vahima — his-tuygʻu va kayfiyatning buzilish dan biri; vahimada odamni asossiz qoʻrquv bosadi, kishi nimadandir xavotirlanib, hadiksiraydi, bezovta boʻladi, koʻngli gʻashlanib, oromi yoʻqoladi, ruhan azob chekadi. Unga kelajakda falokat boʻlishi muqarrardek, oʻzi yoki yaqinlarining hayoti xavf ostida turgandek tuyuladi. Vahima har xil ruhiy holatlarda turlicha namoyon boʻladi: 1) yosh bolalarda voqealarni toʻgʻri anglash va tushunish qobiliyati zaif boʻlib, baʼzan ular xonada yakka qolishdan, tunda yurishdan, tushida qurqishadi; yosh ulgʻaygan sari bu alomatlar oʻz-oʻzidan yoʻqolib ketadi; 2) kishi biror nojoʻya xatti-harakat qilsa, oʻz qilmishidan xavotirlanib, vahimaga tushadi, qamalish yoki jazolanishdan qoʻrqadi, tunni bedor oʻtkazib, har narsadan hadiksiraydi, oromi yoʻqolib, koʻngli gʻash boʻlib yuradi, iztirob chekadi. Tabiiy ofatlar (suv toshqini, yongʻin, zilzila va hokazolar)da ham baʼzilar vahimaga tushishi mumkin, ularni qoʻrquv bosadi, oʻzi yoki yaqinlarining hayotini oʻylab, bezovta boʻladi, oromi yoʻqoladi. Bunday vahima sabablari bartaraf etilgach, ular tuzalib ketadi; nerv sistemasi zaif yoki kasallikka moyil odamlarda vahima surunkali ruhiy kasallikka aylanib ketishi, gipertoniya yoki ayrim ichki kasalliklarga sabab boʻlishi mumkin; 3) baʼzi yuqumli kasalliklar, toʻsatdan zaharlanib, alahlashda yoki birdan boshlangan ruhiy kasalliklarda ham vahima belgilari namoyon boʻladi — bemor sababsiz qoʻrqib, qattiq bezovtalanadi; 4) yoshi katta (koʻpincha 50—60 yashar) kishilarda vahima ruhiy kasallikning asosiy belgilaridan boʻlib, uzoq davom etadi, bemor gʻamgin yuradi, qattiq qoʻrqadi, bezovtalanadi, oʻzini qoʻygani joy topolmaydi, kelajak fojiali, falokatli, oʻzi yoki yaqinlariga qandaydir xavf tugʻilayotgandek tuyuladi. Bunday vahima oʻz-oʻzini ayblash vasvasasi bilan birga uchraydi, ehtiyot choralari koʻrilmasa, bemor oʻzini halok qilishi mumkin. Vahima avj olganda vegetativ nerv sistemasi faoliyati buzilib, organizmda har xil biokimyoviy oʻzgarishlar roʻy beradi, qonda adrenalin, noradrenalin va qand koʻpayadi, meʼda shirasida xlorid kislota kamayadi, qon bosimi oshadi, dil oʻynaydi. Vahima boʻlib qolgan kishi ruhiy kasalliklar shifoxonasida davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahmaqush

Vahmaqush, inuya (Remiz pendulinus) — chittaklar oilasiga mansub qush. Mazkur urugʻning yagona turi, 10 tacha kenja turi bor. Oʻzbekistondagi eng mayda qushlardan, uz. 11 sm, vazni 10 g cha. Rangi oqishdan toʻq jigarrang va qoramtirgacha boʻladi. Boshining ikki yonida qora yoʻli bor. Pati mayin. Tumshugʻi uzun va oʻtkir uchli. Vahmaqush Yevropa va Osiyoning jan.da tarqalgan. Oʻzbekistonning hamma joyida (koʻproq qamishzorlarda) oʻtroq yashaydi. Oʻsimlik tolalari va momiqlaridan tol va qamishlarning suvga osiliv turgan shoxchalariga kichkina osma uya soladi. 6—8 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini faqat modasi bosadi. Tuxumdan 13—14 kunda joʻja chiqadi. Joʻjalari 16—18 kunda uchirma boʻladi. Vahmaqush zararkunanda hasharotlar va ularning lichinkalari bilan oziq-lanib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi. 

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

thumb|Vahmaqush rasmi
thumb|Remiz pendulinus 

Turkum:Qushlar
Abdusoat Vahobov

Abdusoat Vahobov (1875—Toshkent— 1934) — xalq sozandasi (dutorchi). Ijrochilik faoliyatini 17 yoshida boshlagan. Repertuari boy, xalq kuylari hamda Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllarini oʻz ichiga olgan. Toshkent xalq konservatoriyasi (1919—23) va musiqa texnikumida (1923-yildan) dutor boʻyicha dare bergan. Ye. Romanovskaya V. ijrosidagi yirik turkum cholgʻu asarlar, chunonchi Dugoh Husayniy, Chorgoh, Nasrulloyi, Navo, Ajam, Sarbozcha, Eshvoy, Qurd va b.ni yozib olib nashr ettirgan (Oʻzbek cholgʻu muzikasi, 1948).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Najmiddin Vahobov

Najmiddin Vahobov (1940.10.9, Urgut tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Samarqand pedagogika institutining pedagogika va boshlangʻich taʼlim fakultetini tugatgan (1979). Mehnat faoliyatini 1963 y. Urgut tumanidagi 55-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchiligidan boshlagan. 1976-yildan shu maktabda ilmiy boʻlim mudiri, 1978-yildan direktor. V. maktabning moddiytexnika bazasini mustahkamlash, maktabda oʻquv-tarbiyaviy ishlarni talab darajasiga yetkazish, uslubiy ishlarni takomillashtirish va mustahkam, uzluksiz taʼlimni rivojlantirishda yuqori natijalarga erishdi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Oʻktam Vahobova

Oʻktam Karimovna Vahobova (1928.25.10, Margilon) — terapevt-kardiolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980); tibbiyot fanlari doktori (1972), professor (1973). Samarqand davlat tibbiyot instituti pediatriya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1973-yildan), institut prorektori (1961 — 66), rektori (1966—81), 1987-yildan terapiya kafedrasi mudiri. Toshkent davlat tibbiyot instituti prorektori (1982— 86). Ilmiy ishlari yurak-tomir kasalliklari: yurakning ishemik kasalligi, gipertoniya va aterosklerozning epidemiologiyasi, klinikasi va zamonaviy davolash usullari, shuningdek uglevodlar va lipidlar almashinuvining biokimyoviy koʻrsatkichlarini aniqlashga oid. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Vahobovlar

Vahobovlar (Ismoil Vahobov, 1949.19.1 va Isroil Vahobov, 1951.19.1, Andijon viloyati Baliqchi tumani Chinobod qishlogʻi) – aka-uka hamnafas xonandalar, Oʻzbekiston Respublikasi xalq hofizlari (1999).

Vahobovlar doimo bolalik davridan birga kuylab, oʻzlarining yoqimli, baland va tiniq ovozlari bilan shuhrat qozonishgan. Toshkent davlat konservatoriyasini tugatishgan (1973). Ichki ishlar Qoʻshinlari ansambli (1973-1974), Oʻzteleradio qoshidagi „Maqom“ ansambli (1975-1992), „Tanavor“ milliy raqs ansambli (1992-1996)da ishlashgan. 1996-yildan „Maqom“ ansambli xonandalari (1996-1999-yillar Isroil Vahobov mazkur jamoaning badiiy rahbari).

Ijro uslubining oʻziga xosligi, qoʻshiqlardagi joʻshqinlik, baland, lekin mayinlik bilan kuylash, ovozlar hamohangligi xonandalar ijodiga xos. Repertuaridan Shashmaqom shoʻbalari va Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari („Moʻgʻulchai Navo“, „Talqini Ushshoq“, „Bayot III“, „Bayot uforisi“ va boshqalar), oʻzbek mumtoz ashulalari („Bebokcha“, „Figʻon“, „Sharob“ va boshqalar), zamonaviy bastakorlar (I. Ikromovning „Bir kulib qoʻy“, Orif Qosimovning „Kutarman“) hamda oʻzlari yaratgan asarlar („Seni oʻylayman“, „Shirin zabonim“, „Jon Oʻzbekistonim“, „Yashar sevgim“, „Doʻstlarim“ va boshqalar), shuningdek Sharq xalqlari qoʻshiqlari (eroncha „Muborak“, turkcha „Xolida“, arabcha „Habibiy“, afgʻoncha „Laylijon“) keng oʻrin olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahon tizmasi

Vahon tizmasi - Tojikistonning chekka janubidagi va Afgʻonistonning shimoli-sharqidagi tizma, Pomirning eng janubiy tizmalaridan. Vahon tizmasining gʻarbiy qismi Shoxdara va Panj daryolari, sharqiy qismi Pomirdaryo bilan Vahondaryo orasida suvayirgʻichdir. Tizmaning uzunligi 160 km, oʻrtacha balandligi 5000 m, eng baland joyi 6281 m. Gʻarbiy kismi Shohdara tizmasi deb ham ataladi, sharqiy qismi Afgʻoniston hududida. Togʻ tepalarida va qiyaroq yon bagʻirlarida doimiy qor va muzliklar (Tojikiston hududida umumiy maydoni 96,2 km²) koʻp. Vahon tizmasi kembriydan oldingi davr va paleozoyning granit, gneys, kristalli slanes va metamorfik jinslaridan tarkib topgan. Vahon tizmasida siyrak togʻ kserofit oʻtlari va butalari oʻsadi. 4000 m dan yuqorida alp oʻtloqlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Turkum:Afgʻoniston togʻ tizmalari
Turkum:Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi
Vahshiylik

Vahshiylik (varvarlik)- 18-19-asrlar fanida qabul qilingan madaniy-tarixiy davrlashtirishga koʻra, insoniyat tarixi 3 davrining (yovvoyilik, V., sivilizatsiya) oʻrtanchasi. 18-asrning 60-y.larida shotland faylasufi A. Fergyuson taklif etgan. Bu xilda davrlashtirishni amerika tarixchisi va etnografi L. G. Morgan (1818— 81) asoslab bergan. Unga koʻra, V. kulolchilik ixtiro etilishi bilan boshlanib, yozuvlarning paydo boʻlishm bilan yakunlangan. Koʻp tadqiqotchilar bunday davrlashtirishni qoʻllamaydilar. Hoz. zamon fanida ibtidoiy tarix yangicha davrlashtirilmokda.

V. koʻchma maʼnoda — oʻta shafqatsizlik, yovuzlik, qoʻpollikni anglatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Vvedenskiy

Boris Alekseevich Vvedenskiy (1893.7.4- Moskva - 1969.1.4) - rus radiofizigi, akademik (1943). Ilmiy ishlari ultra qisqa diapazondagi toʻlqinlarning tarqalishiga oid. Katta Sovet Ensiklopediyasi (BSE) 2-nashri bosh muharriri (1951—69).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dmitriy Vvedenskiy

Dmitriy Alekseevich Vvedenskiy (1887—yil 3—yanvar Rossiya imperiyasi, Moskva, 1956—yil 11—sentabr Toshkent) – urolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1947), professor (1934), tibbiyot fanlari doktori (1942). Moskva universitetini tugatgan (1911). Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti urologiya kafedrasi professori (1934— 56). Urologiyaning turli sohalarida, xususan siydik yoʻllari kasalliklarini aniqlashda rentgen nurlaridan foydalanish, jarrohlik yoʻli bilan davolash usulini takomillashtirish ustida tadqiqotlar olib borgan. 40 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi.
 Biografiyasi 
1887—yil 3—yanvar kuni Moskva shahrida tavallud topgan. Otasi xirurg va fan doktori Aleksey Andreevich Vvedenskiy.

Dimitriy boshlangʻich taʼlimni oʻsha paytda oilasi yashagan Tomsk shahridagi erkaklar gimnaziyasida oldi va Moskva universitetining tibbiyot fakultetiga oʻqishga kirdi. U sotsialistik inqilobchi edi, talabalar ish tashlashlarida qatnashgan, shuning uchun oʻqishining oxirini Berlinda yakunladi. Moskva universitetida shifokor boʻlish uchun imtihonlarni topshirdi va 1912—yilda okrug shifokori unvonini oldi. Oʻsha yilning oxirida armiyaga safarbar qilindi va Ivangorod qal’asi artilleriyasida shifokor boʻlib xizmat qildi. 1913—yil oxirida demobilizatsiya qilinganidan keyin u Brest-Litovskda ishladi. Bu yerda otasining puliga oʻz shifoxonasini ochdi va urologiya bilan shugʻullana boshladi.

Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan Vvedenskiy 1914—yil avgustda harbiy safarbarlikka chaqirildi va darhol frontga joʻnatildi. Harbiy harakatlardagi ishtiroki uchun u beshta orden bilan taqdirlangan. Fransuz tilini bilgani uchun 1916—yil aprel oyida Rossiya ekspeditsiya kuchlari tarkibida Fransiyaga joʻnatildi va 5-maxsus piyodalar polkida xizmat qildi. Fransiyadagi xizmati davomida jarohat olmagan, lekin ikki marta gazdan zaharlangan. 1917—yildan 1919—yilgacha oddiy pulemyotchi, keyin kapral boʻlib xizmat qilgan.

1919—yilda u Vladivostok orqali SSRga qaytib, Tomskga keldi. Qizil Armiya tomonida turib Rossiya fuqarolar urushida qatnashgan. 1920—yilda Toshkentdagi harbiy gospitalga yuborilgan. Bu yerda ilm-fan bilan shugʻullana boshladi. Turkiston universiteti tibbiyot fakulteti urologiya kafedrasi assistenti, 1931—1933—yillarda dotsent, 1933—yildan Toshkent tibbiyot akademiyasida urologiya kafedrasi professori lavozimlarida ishlagan.

Ikkinchi jahon urushi paytida u frontga koʻngilli boʻlib qoʻshilgan. 1-Ukraina frontida tibbiy guruhning boshligʻi boʻlib xizmat qildi, Berlinga yetib bordi va podpolkovnik unvoniga sazovor boʻldi. Urushdan keyin Toshkent tibbiyot institutida faoliyatini davom ettirdi. Oʻzbekiston SSR Urologiya jamiyatining birinchi raisi boʻlgan.

 Vafoti 
1956—yil 11—sentabrda Toshkent shahrida yurak xurujidan vafot etgan. Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan. Lenin ordeni, Qizil Yulduz ordeni va turli medallar bilan taqdirlangan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Turkum:Lenin ordeni sohiblari
Nikolay Vvedenskiy

Nikolay Yevgenevich Vvedenskiy 1852.16(28).4 - 1922.16.9 - rus fiziologi, I. M. Sechenovning shogirdi. Peterburg FA Akademik (1909). Ilmiy tadqiqotlari hayvon toʻqimalarining har xil taʼsirotga javobini tekshirishga bagʻishlangan. V. tirik sistema faqat taʼsirotlar taʼsirida oʻzgarib qolmasdan, balki oʻz faoliyati jarayonida ham oʻzgarishi mumkin degan xulosaga kelgan; bu bilan birinchi boʻlib fiziologiyaga "vaqt omili" tushunchasini kiritgan. V. nerv-muskul apparatini nerv tolalari, nerv uchlari va muskullardan tashkil topgan turli qismlari har xil harakatchanlikka ega boʻlgan hosila deb qaragan. Parabioz tugʻrisidagi taʼlimotga asos solgan."Vvedenskiy Nikolay Yevgenevich" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veber

Veber — aka-uka nemis olimlari; 1) Ernst Genrix (1795-1878) - nemis anatomi va fiziologi. Leypsig universiteti prof. (1818). Eksperimental psixologiya asoschilaridan biri. Sezgi aʼzolari (eshitish, koʻrish, teri sezgilari) fiziologiyasi sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari Veber-Fexner qonuniga asos boʻldi; 2) Vilgelm Eduard (1804— 1891) — nemis fizigi. Peterburg FA xorijiy muxbir aʼzosi (1863). Ilmiy ishlari elektr va magnetizm hodisalariga oid; K. F. Gauss bilan hamkorlikda elektr va magnit birliklari mutlaq tizimini ishlab chiqqan. Magnit oqimining birligi uning nomi bilan ataladi. V. elektr zaryadi va modda elektr tuzilishi uzluklilik harakteriga ega ekanligi haqidagi gipoteza mualliflaridan biri. Harakatdagi zaryadlarning oʻzaro taʼsir qonunini kashf qilgan. Bir qancha oʻlchov asboblarini (mas., magnit induksiyasi oqimini oʻlchaydigan asbobni) yasagan, Germaniyadagi birinchi telegrafii kurgan (1833); 3) Eduard (18061871) -fiziolog. Muskulning kuchi uning koʻndalang kesim yuzasiga teng ekanligini, tomir urishi toʻlqinlarining tarqalish tezligini aniqlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nemis fiziklari
Veber Alfred

VEBER (Weber) Alfred (1868.30.7, Erfurt - 1958.2.5, Geydelberg) -nemis iqtisodchi-sotsiologi. M. Veberning ukasi. Tarix va madaniyat sotsiologiyasi konsepsiyasini ishlab chiqqan. Unga koʻra, tarixning borishi eng aqlli kishilar amalga oshiradigan maʼnaviy ijod jarayoni bilan belgilanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Carl Maria von Weber

Carl Maria von Weber (1786.18.11, Eytin - 1826.5.6, London) — nemis kompozitori, pianinochi, dirijyor. Nemis romantik operasi asoschisi hisoblanadi. 1804-yildan turli shaharlarda opera dirijyori boʻlib ishlagan. "Erkin mergan" (1820) operasi Yevropa musiqa teatri tarixida salmoqli oʻrin egallagan. "Oberon" ertak-romantik operasi (1826), "Turandot" (1821, K. Gotssi asari asosida) spektakliga yozgan musiqalarida Sharq xalqlari kuylaridan foydalanib, musiqiy oriyentalizmga hissa qoʻshgan. "Raqsga chorlov" pyesasi, puflama sozlar uchun konsertlari mashhurdir.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Max Weber

Max Veber (Maks Veber) (1864.21.4, Erfurt — 1920.14.6, Myunxen) — nemis siyosiy iqtisodchisi, sotsiolog va siyosatchi. Tajribadan olingan bilim bilan taxminiy muhokamani bir-biriga aralashtirib yubormaslikni talab etgan. Marksizmga qarshi chiqqan. Gʻarbiy Yevropa kapitalizmi paydo boʻlishida protestantchilik juda katta ahamiyatga ega boʻlgan, deb hisoblagan.
 Maks Veber- nemis sotsiologi. Dunyoqarashiga ko'ra pozitivizmga yaqin. Maks Veber fikricha, har qanday ijtimoiy-iqsodiy hodisaning mohiyati faqat uning obektiv jihatlari bilan emas, balki, tadqiqotchi nuqtayi nazariga ko'ra, shu hodisaning madaniy jarayonda qanday rol o'ynashi bilan belgilanadi. Veber falsafa va sotsiologiyaga "ideal tip" tushunchasini olib kirdi. Ideal tip, Veber fikriga ko'ra borliqni aks ettirmaydi balki, alohida tushuncha va hodisalarni tizim holiga keltirish vositasi bo'lib xizmat qiladi. Ideal tip tushunchasi, tub mohiyatiga ko'ra, marksizmdagi ijtimoiy-iqsodiy formatsiya tushunchasining muqobili sifatida yaratilgan edi. Veberning ijtimoiy falsafa va sotsiologiyadagi eng katta xizmatlaridan biri, uning asarlarida dinning ijtimoiy taraqqiyotda o'ynagan rolini tahlil qilib berishi bo'ldi. Veber din va jamiyat munosabatini tahlil qilar ekan, umuman din to'g'risida emas muayyan davrdagi muayyan din yoki diniy oqim to'g'risida fikr yuritdi. Veber nazariyasiga ko'ra boylik va boylik ortirishga intilishni unchalik xushlamaydigan xiristian dini mazhablari iqsodiy taraqqiyotga muayyan darajada to'sqinlik qilganlar. Boylikni xudoning ne'mati, unga intilishni esa bandalarning burchi deb talqin qiladigan protestantlik esa iqsodiy taraqqiyot va kapitalistik munosabatlarning rivojlanishiga kuchli turtki berdi. Veber talqinida protestantlik kapitalizm vujudga kelishidagi asosiy sabablardan edi. Dinlarni tahlil qilar ekan Veber ular sanoat kapitalizimi rivojlanishiga g'ov bo'lmoqda, degan xulosaga keldi. Moliyaviy munosabatlarga cheklovlar qo'yish, ijtimoiy hayotga passiv munosabatni targ'ib qilish orqali bu dinlar, Veber fikricha, ijtimoiy taraqqiyotga to'sqinlik qiladi. Uning talqinida protestantlik mazhabi hayotdagi adolatsizlikni passiv kuzatib o'tirmay, uni bartaraf etish uchun faol kurashga chaqirish orqali ijtimoiy taraqqiyotga katta turtki beradi. Asosiy asarlari: "Milliy davalat va xalq xo'jalik siyosati" (1895), "Protestantlik etikasi va kapitalizm ruhi"(1905), "Xo'jalik va jamiyat" (1920).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1.Falsafa qomusiy lugʻat. " Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti ". " SHarq " nashriyot — matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. Toshkent — 2004. 48 bet

Turkum:1864-yilda tugʻilganlar
Turkum:1920-yilda vafot etganlar
Veber (birlik)

Veber yoki Weber — Xalqaro birliklar tizimi SI da magnit oqimi birligi; nemis olimi V. Veber nomi bilan atalgan. Qisqacha Vb (Wb) bilan belgilanadi. Maxsus konturda bir sekundda nolgacha tekis kamayganda bir volt e. yu. k. induksiya-laydigan magnit oqimi 1 Vb deb oli-nadi. 1 Vb=1 Tlm2=108 maksvell.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:SI hosilaviy birliklari
Veber apparati

Veber apparati (nemis olimi E. G. Veber nomi bilan atalgan) — ayrim suyakli baliqlarda suzgich pufagini ichki quloq bilan bogʻlab turadigan, oʻzaro harakatchan tutashgan 4 juft suyakchalar. V. a. suzgich pufagi (tovush rezonatori) hajmining oʻzgarishini qabul qilib, uni transformatsiya qiladi va ichki quloqqa oʻtkazadi. V. a.ga ega boʻlgan karpsimonlar, laqqalar, haratsinsimonlar 13 kGs gacha, bu apparatga ega boʻlmagan baliqlar faqat 2,5 kGs gacha chastotali tovushlarni eshita oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vebern Anton

VEBERN (Webern) Anton (1883.3.12, Vena — 1945.15.9, Zalsburg yakinidagi Mitterzil) — avstriya kompozitori, dirijyori va musikashunosi. Kompozitsiya boʻyicha A. Shyonbergdan saboq olgan (1904—08). Dirijyor sifatida Avstriya va Germaniya shaharlarida ishlagan (1908—13, 1917—38). Yangn Vena maktabi asoschilaridan. Ijodida polifonik uslub birmuncha murakkablashtirilgan dodekafoniya texnikasi bilan uzviy bogʻlangan. V. tarkiban kamer asarlar bastalagan, hajman minimalizmga intilgan, musiqiy puantilizmga zamin yaratgan. Aynan shu xususiyatlari bilan 20-asr kompozitorlik ijodiyoti (xususan, musiqiy avangardizm)ga katta taʼsir koʻrsatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veber-fexner qonuni

Veber-fexner qonuni - psixofizikaning asosiy qonuni, nemis fiziologi va anatomi E. G. Veber ochgan (1834) va fizik G. T. Fexner uni rivojlantirgan. Bu qonunga asosan, birbiriga yaqin boʻlgan ikki taʼsirotni farq qilish faqat taʼsirot kuchiga emas, balki reseptorlar (mas., teridagi bosim sezuvchi hujayralar) ning zich va siyrakligiga, markaziy nerv sistemasining funksional holatiga ham bogʻliq. V.—F. q.ga koʻra taʼsirot kuchi geometrik progressiya (1, 2, 4, 8, 16 va hokazo) bilan oshea, sezgi kuchi arifmetik progressiya (1, 2, 3, 4, 5 va hokazo) bilan oshadi. Lekin taʼsirot juda kuchsiz yoki juda kuchli boʻlganda V.—F. q. aytarli toʻgʻri kelmasligi keyingi tadqiqotlarda aniqlandi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veblen Torsteyn

thumb

VEBLEN (Veblen) Torsteyn (1857.30.7, AKSH Viskonsin shtati — 1929.3.8, Kaliforniya shtati, MenloParka) — amerika iqtisodchisi va sotsiologi. Chikago, Stanford, Missuri untlarida iqtisodiyot prof. Gʻarb siyosiy iqtisodida institutsionalizmning asoschilaridan biri. U ijtimoiy darvinizm tarafdori. V.ning fikricha, moddiy i.ch. ijtimoiy hayotning asosi sanaladi, jamiyatni rivojlantirishda texnik intelligensiya muhim oʻrin tutadi. V. gʻoyalari texnokratik nazariyalarda keng foydalanilgan. Har qanday jamiyatni sanoat mashinasi tarzida, iqtisodiy institutlarni uning tarkibiy qismlari tarzida qaraydi. V. tarix asosiy ikki sinf — muomala sohasida ish koʻradigan biznesmenlar va moddiy i.ch.ni tashkil etuvchi sanoatchilar oʻrtasidagi kurashdan iborat deb qaraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vega

Vega — Lira yulduzlar turkumining 00-vizual yulduz kattaligidagi, Shim. yarim shardagi eng yorugʻ yulduzi (Lira a si). Koʻrinish ravshanligi — 0,14, spektri AO, rangi — zangori-oq. V., Deneb (Oqqush a si) va At-toir (Burgut a si) yozgi osmonda yaxshi koʻrinadi va yozgi katta uchburchakni hosil qiladi. V.ni bahor. yoz va kuzda koʻrish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yulduzlar