Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Naslchilik kitobi

Naslchilik kitobi, nasldor hayvonlar davlat kitobi — zot standartlariga mos keladigan naslli mollarni roʻyxatga olish kitobi. Naslchilik kitobida xoʻjaliklarda urchitilayotgan hayvonlar zotlaridagi eng mashhur erkak va urgʻochi hayvonlarning kelib chiqishi va mahsuldorlik koʻrsatkichlari haqidagi maʼlumotlar qayd qilib boriladi. Naslchilik kitobi zotlarni takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Dunyoda birinchi marta Naslchilik kitobi Angliyadagi yoʻrtoqi otlarning sinov natijalari boʻyicha 1751-yilda nashr etilgan. 1793-yilda nashr etilgan kitobda 1690-yildan boshlab yoʻrtoqi sof zotli otlarning genealogik maʼlumotlari toʻplangan. Keyinchalik qoramol zotlari: 1822-yilda shortgorn va gernsey; 1838-yilda jersey; 1845-yilda gereford; 1862-yilda aberdin-anguss va gallovey zotlari boʻyicha Naslchilik kitobi lari chop etilgan. Rossiyada 1834-yilda salt miniluvchi sof zot va 1839-yilda orlov zoti boʻyicha, 1903— 08 yillarda Kursk, Harkov va Shimoliy qishloq xoʻjaligi jamiyatlarining Naslchilik kitobi tashkil etilgan. 1924-yilda yaroslav, 1926-yilda qizil gorbat, 1927-yilda xolmogor sigir zotlari toʻgʻrisidagi kitoblar chop etilgan.

Oʻzbekistonda Naslchilik kitobi birinchi marta 1941-yilda N.A.Teterin va P.P.Yesyutinlar tomonidan "Oʻrta Osiyoning zotli otlari" boʻyicha 1-jild, shuningdek, 1950 va 1960-yillarda P. K. Trofimov va V. A. Shchekinlar tomonidan "Qora-bayir zotlari" kitobining 2- va 3-jildlari, 1982-yilda K.A. Lixov, N. T. Gorshkov va T.D.Sabdushevlar tomonidan "Qorabayir zotlari"ning 4-jildi tayyorlanib, nashr etilgan. Qoramolchilikda 1958-yilda A.A. Atbashyan tomonidan "Bushuyev zot guruhi" davlat Naslchilik kitobining 1-jildi tuzilgan boʻlib, unda 60 buqa va 240 sigir, 1982-yilda A. M. Mustafayev tomonidan "Bushuyev zotlari" davlat naslchilik kitobining 2-jildi tuzilib, bunda 45 buka va 568 sigir haqidagi maʼlumotlar berilgan. Qoʻychilikda 1949-yilda "Hisor qoʻy zotlari"ning 2-jildi va 1980-yilda "Qorakoʻl qoʻy zotlari"ning 11 jildi nashr etilgan.

Kitobda kayd etilgan maʼlumotlardan ishlab chiqarishda keng mikesda foydalanish mumkin. Ushbu kitob respublikada urchitilayotgan nasldor qoramol, ot, tuya, qoʻy va echkilarni roʻyxatga olish, ularning mahsuldorlik koʻrsatkichlarini tahlil qilib, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar oʻrtasida keng targʻib qilish imkonini beradi.

Izatulla Eshmatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naslchilik xoʻjaligi

Naslchilik xoʻjaligi - chorva hayvonlari va parrandalarning maʼlum bir zotiga mansub mollarni urchitish bilan shugʻullanadigan xoʻjalik. Naslchilik xoʻjaligi yetakchi naslchilik zavodi bilan hamkorlikda yagona seleksion dastur asosida maʼlum bir zotdagi mollarni yetishti-rib koʻpaytiradi, ularning tip va ti-zimlarini takomillashtiradi. Naslchilik ishini olib borishning asosiy usuli naslchilik zavodlaridagi kabi sof zotli urchitish boʻlib, zotdagi tizim va oilalarni takomillashtirib, podada duragay mollar boʻlsa, ularni qon singdirish usuli bilan chatishtiradi. Naslchilik zavodlaridan va chet davlatlardan keltirilgan nayelli mollarni koʻpaytirib, oʻz reproduktiv mollarini maʼlum yoʻnalishda zooveterinariya qoidalari asosida parvarish qiladi.

Shuningdek, oʻz podasini toʻldirishdan tashqari oddiy naslchilik fermalari-ga, naslchilik reproduktorlariga va dehqon (fermer) xoʻjaliklariga naslli mollar yetkazib beradi. Xoʻjalikda mollar va parrandalar har yili bo-nitirovkadan oʻtkaziladi, nasldor hayvonlarni davlat kitobiga yozishga kerakli hujjatlarni rasmiylashtiradi.

Naslchilik xoʻjaligi belgilangan tartibda qar besh yilda bir marta Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Chorvachilikda naslchilik ishlari bosh davlat inspeksiyasi tomonidan davlat attestatsiyasidan oʻtkaziladi. Naslchilik xoʻjaligining faoliyatiga baho berishda xoʻjalikda olib borilayotgan naslchilik ishlarining ahvo-liga, chorva mollari bosh soniga, mah-suldorligiga hamda ularning sogʻlom-ligiga alohida ahamiyat beriladi.

Oʻzbekistonda Naslchilik xoʻjaligining bir necha to-ifadagi tarmoklari tashkil etilgan. Ular naslchilik zavodlari, Naslchilik xoʻjaligilari va naslchilik fermalaridir. 2003-yilda Naslchilik xoʻjaligi toifasida jami 357 ta xoʻjalik ishladi. Barcha toifadagi Naslchilik xoʻjaligilarining 44 tasini naslchilik zavodlari, 66 tasini Naslchilik xoʻjaligilari va 247 tasini naslchilik fermalari tashkil etdi. Qoramolchilikda 16 zavod, 24 xoʻjalik va 212 naslchilik fermasi, qorakoʻlchilikda 18 zavod, 13 xoʻjalik va 3 ferma, dumbali qoʻychilikda 2 zavod, 3 xoʻjalik va 14 ferma, echkichilikda 1 ta zavod, 2 ta xoʻjalik va 4 ta ferma, yilqichilikda 3 ta zavod, 1 ta xoʻjalik va 11 ta ferma, tuyachilikda 2 ta ferma, parrandachilikda 1 ta zavod, 1 ta I-tartibli va 1 ta I-tartibli reproduktor xoʻjaligi, baliqchilikda 1 ta zavod, choʻchqachilikda 2 ta xoʻjalik, asal-arichilikda 2 ta xoʻjalik, 2 ta ferma va tut ipak qurti boʻyicha 3 ta naslchilik st-yasi va 15 ta naslchilik zavodi mavjud (2003) (yana qarang Davlat naslchilik zavodi).

Izatulla Eshmatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi \
Nasoyim ul-muhabbat

„Nasoyim ul-muhabbat“ („Sevgi shabadalari“) – Alisher Navoiy asari. 1495—1496-yillarda Abdurahmon Jomiyning „Nafohat ul-uns“ asari taʼsirida yozilgan. Jomiy asariga tanqidiy qaragan Navoiy „burungʻi zamondagʻi mashoyixdin barchasining zikrin qilmaydurlar va oʻz muosirlarining koʻpini, oʻzlarin ham bitmaydurlar“ der ekan, asarda Jomiy, Lutfiy, Ashraf Muflisiy, Shayx Sanʼon, Nosir Hisrav, Nasimiy va shular qatori Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirgʻoniy kabi „turk mashoyixlari“ haqida maʼlumot beradi. Navoiy asarda ilova qilingan 770 ta shaxslarning faqat sufiyona qarashlarinigina yoritmasdan, adabiyot va jamiyatdagi oʻrnini belgilashga ham katta eʼtibor bergan. „Nasoyim ul-muhabbat“ Navoiyning didaktik qarashlari, tarjimonlik va tadqiqotchilik faoliyati hamda estetik qarashlarini oʻrganish uchun muhimdir. „Nasoyim ul-muhabbat“ning baʼzi nusxalari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. № 3415, 857 3420, 8514, 1825)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alisher Navoiy asarlari
Turkum:Tazkiralar
Nasoro

Nasoro (arab. — nasroniy soʻzining koʻpligi; masihiylar, xristianlar) — Qurʼonda Iso paygʻambarga ergashgan dindorlarning atalishi. Rivoyatlarga koʻra, Iso Masih Nosira nomli shaharda tugʻilgan boʻlib, uni Nosiriy deb atar edilar. Unga ergashgan kishini esa nasroniy deb yurita boshlaganlar. Nasoro Iso Masihni ilohiylashtirgani uchun islom dini nuqtai nazarida shirk ahlidan hisoblanadilar. Zero islomda Alloh taologa hech bir narsani tenglashtirish, hatto oʻxshatish mumkin emas. Nasoro esa Iso Masihni muqaddas uchlikning biri deb unga eʼtiqod qiladi. Shuning uchun ham Qurʼonning koʻp oyatlarida nasoro tilga olinadi va Muhammad (sav)ni eʼtirof etishga daʼvat qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Xristian terminologiyasi
Nasos (yulduz turkumi)

Nasos (lotincha ) — osmon gumbazining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari 4,0 vizual yulduz kattaligida. Fevralda yaxshi kuzatiladi. Janubiy va markaziy hududlarda koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Nasos stansiyasi

Nasos stansiyasi - suyukliklarni yuqoriga koʻtarish uchun moʻljallangan bino; nasos agregati va quvurlardan iborat inshoot. Nasos stansiyasiga boshkarish apparatlari, elektr N. yeda esa taqsimlash qurilmalari, pasaytirish pod-stansiyalari, yigʻish-soʻrish va bosim kollektorlari, qoʻshimcha jihozlar (asosiy nasoslarni ishga tushiradigan vakuumnasoslar, yongʻinga qarshi ji-hozlar, moy xoʻjaligi va boshqalar) kiradi. Nasos agregati soʻrish quvuri, nasos, dvigatel, uzatish mexanizmi, teskari klapanli bosim truboprovo-di va zulfindan iborat boʻladi. Me-liorativ (sugʻorish) Nasos stansiyasining qoʻzgʻalmas va suzuvchi xillari bor. Suzuvchi N. yeda nasos va kuch qurilmalari ponton yoki barjalarga oʻrnatiladi. Kema qatnaydigan yirik kanallarni suv bilan taʼminlash, suv omborlarini suv bilan toʻldirish, sugʻorish inshootlari va boshqa uchun yirik Nasos stansiyasi qoʻllanadi.

Vodoprovod Nasos stansiyasi suvni manbadan suv taʼminoti joyiga koʻtaruvchi va undan vodoprovod inshootlariga yoki rezervuarga hamda tozalangan suvni vodoprovod tarmogʻiga uzatuvchi koʻtarish st-yalaridan iborat. Kanalizatsiya Nasos stansiyasi panjarali va maydalagichli rezervuar, mashina zali (nasosxona) va boshqalardan iborat. Bunday Nasos stansiyasi yer ustiga va yer ostiga oʻrnatiladi. Xalq xoʻjaligida Nasos stansiyasining ahamiyati katta. Ayniqsa, baland joylarga suv chiqarishda Nasos stansiyasi juda qoʻl keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasos-forsunka

Nasos-forsunka — forsunka bilan birlashtirilgan bir plunjerli yukrri bosim qurilmasi. Dizel dvigateli si-lindrlarining qisilishidan alangalanadigan kamerasiga yonilgʻi purkash uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasr (ashula boʻlimi)

Nasr — 1) Shashmakrm majmuasidagi maqomlarning ashula boʻlimi. N. har bir maqomda mushkilot boʻlimidan keyin joylashgan boʻlib, oʻz navbatida, shoʻʼbalarning 2 katta guruhidan tashkil topadi. Birinchi guruh Saraxbor, Talq-in, Nasr (uz taronalari bilan) hamda yakunlovchi Ufar qismini (Suporishi bilan), ikkinchisi esa, asosan, Savt va Moʻgʻulcha va shoʻʼbalarini oʻz ichiga qamrab oladi; 2) Shashmaqom majmuasidagi maqomlarning ashula boʻlimida 1-guruhni tashkil etuvchi shoʻʼbalardan biri. N. Saraxbor va Talqin shuʼbalaridan keyin kelib, soʻngra Ufarga ulanadi. Shashmaqomda N. yoʻlida bastalangan jami 14 namuna mavjud. Ular Buzruk makrmida — N.i Uz zol, Nasrulloyi, Rostda — N.i Ushshoq, Navroʻzi Sabo, Navo maqomida — N.i Bayet, Orazi Navo, Xusayniyi Navo, Dugoxda — N.i Chorgoh, Orazi Dugoh, Husayniyi Dugoh, Segoh maqomida — N.i Segoh, Navroʻzi Xoro, Navroʻzi Ajam, Iroqda — Muxayyari Iroq deb nomlanadi. N. yoʻlida bastalangan asarlar Xorazm maqomlari, Fargʻona—Toshkent maqom turkumlarida ham asosiy oʻrinlardan birini egallaydi. Oʻtmishda N. ashula yoʻllarini mufassal ijro etuvchi hofizlarni "nasrchi" deb yuritilgan. Ravshan Yunusov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Shashmaqom
Nasr ibn Ali

Nasr Ibn Ali (1012-yil vafot etgan) - Movarounnahrning ilk xoni (999 — 1012), X asr oxiri - XI asr boshlarida davlatning ulus hukmdori. Qoraxoniylar sulolasi vakili. Buxoroni egallash bilan Movarounnahrning bosib olinishini nihoyasiga yetkazgan (999-yil, oktyabr). Somoniylar amiri Abdulmalik ibn Nuh va uning qarindosh-urugʻlarini asir qilib, Oʻzgandagi zindonga tashlangan. Shu tariqa qudratli boʻlgan somoniylar sulolasi qulagan. 1000—1005-yillarda ilik Nasr Ibn Ali somoniylar hokimiyatini tiklashga harakat qilgan Mun-tasirga qarshi kurashgan va gʻalaba qilgan. 1000-yil Mahmud Gʻaznaviy Nasr Ibn Ali bilan oʻz yerlari oʻrtasidagi chegaralarni belgilash toʻgʻrisida bitim tuzgan, unga koʻra, Amudaryo asosiy chegara qilib belgilangan. Natijada somoniylar davlati oʻrnida ikkita yangi davlat tashkil topgan: birinchisi — Qashqardan Amudaryogacha choʻzilgan, Sharqiy Turkistonning bir qismini, Yettisuv, Shosh, Fargʻona va qad. Sugʻd hududini oʻz ichiga olgan qoraxoniylar; ikkinchisi — Shimoliy Hindiston chegarasidan tortib Kaspiy dengizining jan. qirgʻoqlarigacha choʻzilgan, hozirgi Afgʻoniston va Shim.Sharqiy Eron viloyatlarini oʻz ichiga olgan Gʻaznaviylar davlati.

Biroq Nasr Ibn Ali Xurosonni bosib olish niyatidan butunlay voz kechmagandi. 1006 va 1008-yillarda qoraxoniylar Xurosonga ikki marta yurish qilganlar. 1006-yildagi yurish chogʻida Mahmud Gʻaznaviy Hindistonda edi. Qoraxoniy qoʻshinlari Balx, Tus va Nishopurni bosib olganlar. Biroq Mahmud Hindistondan qaytib kelib, ularni quvib yuborgan. 1008-yildagi Balx yaqinidagi jangda Mahmud qoʻshinida 500 ta fil bor edi. Nasr Ibn Ali kushini tor-mor etilib, qoraxoniylarning Amudaryoning janubidagi hududlarini egallash yoʻlidagi harakatlari shu tarzda toʻxtatilgan. Nasr Ibn Ali nixryatda jasur va dovyurak, imon, eʼtiqodli shaxs boʻlib, u haqda koʻplab rivoyatlar toʻqilgan. Jamol Qarshiynit yozishicha, Nasr Ibn Ali buyuk nomdor xoqon, juda koʻp fazilatlar sohibi boʻlgan va hijriy 402 yil (1011 — 12)da Oʻzganda vafot etib oʻsha yerda dafn etilgan.

 Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t.2(1), M., 1963; Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X — XIX vv., T., 1988; Samarqand tarixi, 1-j., T., 1971.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:1012-yilda vafot etganlar
Nasr Ibn Ahmad

Nasr Ibn Ahmad, Nasr I ibn Asad Somoniy (taxminan 848 — 893) — somoniylar sulolasi boshligʻi, Samarqand hokimi (865—892).Nasr Ibn Ahmad Norin daryosi boʻyidagi Haylam qishlogʻida tugʻilgan. 874-yil Xuroson hukmdori Muhammad ibn Tohirning ukasi Husayn ibn Tohir Buxoroga bostirib kelgan. Buxoro xalqi zulmga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan va Nasr Ibn Ahmad huzuriga elchilar joʻnatib, somoniylar xonadonidan bir kishini Buxoroga hokim qilib yuborishni soʻragan. Nasr Ibn Ahmad o'z ukasi Ismoilni Buxoroga noib qilib yuborgan. Shundan soʻng Nasr Ibn Ahmad oʻzini butun Movarounnaxr boshligʻi deb bilgan va kumush dirhamlar zarb qildirgan (ilgari dirham tangalar zarb qilishga faqat tohiriylarning huquqi bor edi). Ismoil boʻlsa, akasiga itoat etmay qoʻygan va ular oʻrtasida 888-yil toʻqnashuv boʻlib Nasr Ibn Ahmad qoʻshinlari butunlay tor-mor keltirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:848-yilda tugʻilganlar
Turkum:893-yilda vafot etganlar
Nasr Ibn Ahmad (hukmdor)

Nasr Ibn Ahmad, Nasr II Ibn Ismoil Somoniy (taxminan 906—943) — Somoniylar davlati hukmdori (914— 943). Davlatni 8 yoshli Nasr Ibn Ahmad nomidan vazir Jayhoniy boshqargan. Bu davrda somoniylar sulolasi ichida taxt uchun kurashlar kuchaygan. Nasr Ibn Ahmad taxtga oʻtirishi bilan amakisi Ishoq qoʻzgʻolon koʻtargan. Hartangda Nasr Ibn Ahmad va Ishoq qoʻshinlari oʻrtasida jang boʻlib oʻtgan. Jangda Ishoq qoʻshini yengilgan. Xuroson va Nishopurda somoniylarga qarshi shialar qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan. Shialar targʻiboti shu qadar avj olganki, xatto Nasr Ibn Ahmadning oʻzi ham shia mazhabini qabul qilishga majbur boʻlgan. Bundan norozi boʻlgan sunniy ruhoniylar turk gvardiyasi yordamida Nasr Ibn Ahmadga qarshi fitna uyushtirishgan. Bundan xabar topgan Nasr Ibn Ahmad fitnani fosh etib, oʻz oʻgʻli Nuh foydasiga taxtdan voz kechganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:906-yilda tugʻilganlar
Turkum:943-yilda vafot etganlar
Turkum:Somoniylar
Nasr ibn Sayyor

Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir (taxminan 666—748) – mashhur arab sarkardasi, Xuroson voliysi (738—748). Arablarning mudariy qabilasidan. 728—729 yillarda Samarqand noibi, soʻngra Balx va butun Xuroson noibi. Kutayba ibn Muslimping Movarounnahrga qilgan yurishlarida ishtirok etgan. Tabarishshng yozishicha, Xuroson Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir davrida nihoyatda ravnaq topgan. Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir Movarounnahrni uzil-kesil arablar qoʻl ostiga oʻtishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻrta Osiyoda Horis ibn Surayj harakatini bostirish uchun 738—739 yillarda Samarqand, Choch, Forob va Fargʻonaga bir necha bor yurish qilgan. Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir Movarounnaxrda oʻz mavqeini mustahkamlash uchun moliya islohotini oʻtkazadi, shuningdek, islomni yangi qabul qilgan kishilar jizya soligʻidan ozod qilinadilar, barcha musulmonlar huquq jihatdan tenglashtirilganlar. Yer egasi, eʼtiqodidan qatʼi nazar, xiroj toʻlashi shart qilib qoʻyilgan. Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir mahalliy zodagonlar (dehqonlar) yordamida mamlakatni itoatda tutib turishga intilgan. Shu maqsadda u xalifalik tomoniga oʻtgan yirik dehqonlarning avvalgi imtiyozlarini tiklaydi, buxorhudo/yaning qiziga uylanadi. Ammo shunga qaramay mamlakatdagi xalq ozodlik harakatlariga barham bera olmaydi. Abu Muslim bilan boʻlgan bir necha jangda magʻlubiyatga uchragach, (qarang Abu Muslim harakati), Iroqqa yoʻl olgan. Isfahon rus togʻlaridan biri Sava (Savat, Savax)da vafot etgan.

: Istoriya at-Tabari, T., 1987; Abu Saʼid Gardizi, Zayn al-axbar, T., 1991.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:666-yilda tugʻilganlar
Turkum:748-yilda vafot etganlar
Turkum:Xurosondagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Umaviylar xalifaligi generallari
Nasriddinxon

Nasriddinbek, Nasriddin xon (1850, Qoʻqon —1876-yildan soʻng, Toshkent), — Qoʻqon xoni (1875-yil iyul—oktabr). Andijon xokimi (1865— 75). Xudoyorxonning katta oʻgʻli. "Poʻlatxon" qoʻzgʻoloni davrida lashkarboshi Abduraxmon Oftobachi tomonidan yuborilgan lashkar qo'zg'olonchilar tomoniga o'tib ketadi va amaldorlar tomonidan otasiga qarshi uyushtirilgan fitnada qatnashadi. Ilojsiz sharoyitda qolgan Qo'qon xoni tomonidan Nasriddinbek va xon qo'shini yuboriladi va qo'zgolonchilarga qo'shiladi. Keyinchalik, Toshkentga qochib ketgan Xudoyorxon oʻrniga xon qilib koʻtariladi. K.P. Kaufman 1875-yil 22-sentabrda Nasriddinbekni Margʻilonda ogʻir shartlar bitilgan shartnomaga imzo chekishga majbur qiladi. Unga koʻra, N. oʻzini Rossiya general gubernatorining "sodiq quli" deb tan olgan. Sirdaryoning oʻng sohilidagi yerlar Namangan va Chuyet shaharlari bilan birga Rossiya ixtiyoriga oʻtishi va 2 mln. rubl miqdorida kontributsiya (tovon) toʻlanishi lozim boʻlgan. Mazkur bitimdan norozi boʻlgan xalq qoʻzgʻolon koʻtargan va 9-oktabrda qoʻzgʻolonchilar Qoʻqonni egallashgan. Nasriddinbek Xoʻjand orqali Toshkentga kelgan. Nasriddinbek Andijonda muhtasham Madrasa va jome masjidi qurdirgan.
 Madaniyat 
Nasriddinbek beklik davrida Andijonda hashamatli madrasalar, Jomiy masjidi qad rostladi.
 Adabiyot 
 Mirzaolim Mushrif, Qoʻqon xonligi tarixi, T., 1995; Bobobekov H.N., Qoʻqon tarixi, T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Turkum:Madrasa asoschilari
Latif Nasriddinov

Latif Nasriddinov (1918 - Toshkent — 1943) — 20-asr oʻzbek rangtasvirchi rassomlaridan. Toshkent rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1934—38). Natyurmort, portret janrida ijod qilgan. Ijodini portretlar yaratish bilan boshlagan. Rassom asarlarida shaxslar oʻychan holatda tasvirlangan ("Ota portreti", 1938 va boshqalar), boʻyoq qatlami qalin ishlatilgan hamda puxta va pishiq yotqizilgan, tasvir shakli va ranglar jozibali va ifodali boʻlishi vositasida badiiy obrazlar yaratishga erishgan ("Ona" portreta, 1940; "Avtoportret", 1942 va boshqalar). Natyurmortlar, lavhalar, "Layli va Majnun uchrashuvi", "Layli iztirobi", "Majnun sahroda", "Majnun oʻlimi" kabi kompozitsiyalar yaratgan. Asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Gulixon Nasriddinova

Gulixon Nasriddinova (1949.10.7, Tojikiston Respublikasining Koʻlob shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Termiz pedagogika institutining chettillar fakultetini tugatgan (1971). 1971-yildan Uzun tumanidagi 4-maktabda, 1997-yildan 4-ixtisoslashtirilgan internat maktabida ingliz tili oʻqituvchisi. Gulixon Nasriddinova har bir darsni puxta, jonli, texnik vositalar va test sinovlari asosida tashkil etadi. U ish faoliyati davomida davlat taʼlim standartlarini joriy etish maqsadida no-anʼanaviy dars usullari (seminar, konferensiya, savol-javob, ekskursiya darslaridan)dan foydalanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1949-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-oktyabrda tugʻilganlar
Nosiriddinshoh

thumb
Nosiriddinshoh (1831-1896.1.5, Tehron) — Eron shohi (1848—96). Qojarlar sulolasidan. Muhammadshoh Qojar va Malikjahon xonimning oʻgʻli. Uningdavrida Bobiylar qoʻzgʻolonlari shafqatsizlik bilan bostirilgan. N. davrida Yevropa mamlakatlarining Erondagi siyosiy tazyiqi kuchaygan. N. chet el (ingliz va rus) sarmoyadorlariga telegraf, bank, yoʻl va boshqa konsessiyalarkni bergan. 1892-yilda Angliyadan davlatni asoratga soladigan katta qarz olgan. Chet el ta-maki konsessiyasiga qarshi koʻtarilgan harakatni jazolagani uchun maxfiy terroristik tashkilot vakili Mirzo Rizo Kirmoniy tomonidan oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qojarlar sulolasi
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasriy sheʼr

Nasriy sheʼr — lirik kechinmalarning sochma badiiy nutq shaklidagi ifodasi. Nasriy sheʼrda harakterningtaraqqiyoti koʻrsatilmay, uning oniy holati tasvirlanadi. Muallif nutqining histuygʻuga boyligi, individual emotsional boʻyoqning ustunligi, nutqning maʼlum ritmik qonuniyatiga mosligi, ni-hryat, oʻziga xos intonatsiyaga egaligi, pauzaning koʻpligi Nasriy sheʼrning muhim xususiyatidir. Unda baʼzan alohida soʻz bir yoki bir necha gapga teng keladi. Koʻp hollarda ran yoki soʻzlar soʻroq, undov ohangiga ega boʻladi. Nasriy sheʼr baʼzan lirik nasr deb yuritiladi. Opbek, Usmon Nosir, Mirtemir va boshqa ijodida Nasriy sheʼrning yaxshi namunalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nasrulloyi

Nasrulloyi - oʻtmishda (16-asr) yashab ijod etgan mashhur bastakorning ismi (taxallusi)ga nisbat berib atalgan musiqiy asarlar nomi. Shashmaqomda Buzruk maqomi Mushkilot boʻlimida "Muhammasi N." nomi bilan asosiy cholgʻu qismlaridan biri sifatida oʻrin olgan. Ushbu maqomning ashula boʻlimida N. nasr yoʻlida yaratilgan shoʻʼbalardan biridir. U oʻzining kuy qiyofasi jihatidan Buzrukning bosh-qa shoʻʼbalaridan birmuncha farqqiladi. Ichki tuzilishi boʻyicha N. cholgʻu muqadimma, daromad, miyenxat, dunasr, Turk avji, tushirim kuy jumlalaridan tashkil topgan. N. shoʻʼbasi oʻzidan soʻng keladigan 3 Taronaga ega. N.ning bosh kuy mavzui boshqa shoʻʼbalarda namud sifatida ishlatiladi.

Xorazm maqomlarida ham Buzruk maqomi aytish yoʻlidan oʻrin olgan boʻlib, nasr shoʻʼbasi uslubida yaratilgan namunalardan. Toshkent — Fargʻona maqom yoʻllari qatorida N. 5 qismli cholgʻu kuylar turkumi sifatida maʼlum. Uning qismlari har xil vazn va doira usullariga tushirilgan boʻlib, ikkinchisi (chapandoz)ning ashula yoʻli ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nassau

Nassau, Nasso — Bagama Orollari poytaxti, Nyu-Providens orolning shimoliy soxilida. Iqlimi tropik iqlim; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 21°, iyulniki 28°. Yiliga oʻrtacha 1150 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 172 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi port; chetga dengiz buluti, sizal, sitrus mevalar chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Xalqaro miqyosdagi moliyaviy markaz (250 dan or-tiq bank muassasalari bor). Iqlim kurorti. Turizm rivojlangan. Axrlining katta qismi sayyoxlarga xizmat koʻrsatish bilan band. Oziq-ovqat, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari, kema verfi mavjud. Shaharga 1656-yilda asos solingan va Charlztaun deb atalgan. 1694-yilda ispanlar tomonidan vay-ron qilingan. 1696-yilda qayta qurilib, N. deb nomlangan. N. — mamlakatning madaniy markazi. Kutubxona, muzey, kollejlar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Montegyu va Finkasl fortlari, sobor saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bagam orollari
Nastarin

Nastarin, siren (Syringo) — zaytundoshlar oilasiga mansub bargi toʻkiladigan buta yoki daraxtlar turkumiga kiruvchi manzarali oʻsimlik hisoblanadi. Uning 30 turi mavjud boʻlib, asosan, Yevrosiyoda tarqalgan. Juda koʻp mamlakatlarda ekiladi. Oʻzbekistonda oddiy nastarin (s. vulgaris), fors nastarini (s. persica), xitoy N. (S. chi-enensis) va boshqa tulari oʻstiriladi. Bargi, asosan, oddiy, yaxlit, baʼzan kesik yoki patsimon qirqilgan. Guli mayda, rangi oq, pushti, qizil. Ikki jinsli, xushboʻy, toʻpguli roʻvaksimon, barg yozishi bilan bir vaqtda gullaydi. Madaniy navlari gultoʻplamining uzunligi 25—30 sm gacha boradi. Tez oʻsadi. Aprel—may (janubiy viloyatlarda), may—iyun (shimoliy viloyatlar)da gullaydi. Mevasi ikki uyali koʻsak. Urugʻidan, parhish usuli bilan va qalamchasidan koʻpaytiriladi. Nastarinning turli-tuman navlari yaratilgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika bogʻida nastarinning dorivor va manzarali duragaylari, introduksiya qilingan navlari yaratilgan. Fors nastarini Toshkentda 2-marta (bahor va kuzda) gullaydi. Gulidan tayyorlanadigan ekstrakt parfyumeriya kosmetika sanoatida, yogʻochi duradgorlikda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Gullar
Turkum:Manzarali o‘simliklar
Nastaʼliq

Nastaʼliq — xattotlik uslubi, arab mumtoz xat uslublaridan biri. XIV asrda shakllangan, nazariy asoschisi Mir Ali Tabriziy. Bu xat nasx va taʼlsh xat uslublari asosida yaratilgan boʻlib, harflarning 5/6 qismi egri va 1/6 qismi toʻgʻri chiziqlar asosida yoziladi. Dastlab moʻtabar qoʻlyozmalarni, asosan, badiiy adabiyot namunalarini ko'chirishda va alohida qitʼalarni bitishda foydalanilgan. Keyinchalik bu yozuv kitobat sanʼatidan nasx va suls yozuvlarini siqib chiqaradi. Oʻrta Osiyo, Eron, Ozarbayjon, Afgʻoniston va Hindistonda keng tarqalgan. Jaʼfar Boysunkuriy, Azhar Tabriziy, Sultonali Mashxadiy va uning shogirdlari Nasta'liqda ijod qilgan. Ayniqsa, Mir Ali Haraviyning Nasta'liqni Movarounnahrda tarqalishida xizmati katta. Darvish Muhammad ("Favoid ul-xutut"), Munis Xorazmiy ("Savodi taʼlim"), Muhammad Azim ("Mirʼoti taʼlim") asarlarida Nasta'liq xatining asoslarini oʻrganish bayon etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arab alifbosi
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nastiya

Nastiya (yun. nastos — zich, tarang) — oʻsimlik barglari, gulbarglari va boshqa qismlarining tashqi omillar (yorugʻlik, harorat va boshqalar) taʼsirida harakat qilishi. N. hujayralarning notekis oʻsishi yoki ulardagi taranglik holatining turlicha oʻzgarishi natijasida sodir boʻladi. Epinastiyada oʻsimlikning uchki qismi tez oʻsadi (Mas, kurtak yoki gʻuncha ochganda), gipona-stiyada esa pastki qismi tez oʻsadi (Mas, gullash tugagandan keyin gul qoplamining tutashib ketishi). Taʼsir etadigan omillarga koʻra, fotonas-tiya (yorugʻlik taʼsirida), termonastiya (harorat oʻzgarganda), niktinastiya (kun bilan tun almashganda), seysmonastiya (mexanik taʼsir yoki tebranish taʼsirida), xemonastiya (baʼzi moddalar taʼsirida) farq qilinadi. Oʻsimliklarning hasharotlar yordamida chetdan changlanishida, gulni noqulay sharoitdan qimoya qilishda va boshqa xrllarda N.ning ahamiyati katta.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasturan

Nasturan (yun. nastos — zichlashgan va lot. uranium — uran), uran smolali ruda — sodda oksidlar sinfiga mansub mineral. Uranitning kri-stallokimyoviy analogi. Massiv va kollomorf agregatlar. Tarkibida oʻzgaruvchan miqdorda UO3 (20—55%) va UO2 (25—60%) boʻladi. Qushimcha sifatida radiogen qurgʻoshin, Sa, baʼzan nodir-yer elementlari, shuningdek, suv uchraydi. N.ning kristallik strukturasi, odatda, uraninitga mos keladi. Rangi qora, smolasimon yaltiroq, shaffof emas. Qattiqligi mineralogik shkala buyicha 4—6; zichligi UO2 va UO3 nisbatiga qarab, 4500 dan 9000 kg/m3 gacha oʻzgarib turadi. Elektromagnit xossasiga ega. Nihoyatda kuchli radioaktiv. U ning eng kup tarqalgan minerali. Murakkab gdirotermal tipli konlarda Sn va W minerallari, shuningdek, kobalt, nikel, temir arsenidlari bilan, mis, qoʻrgʻoshin, vismut, kumush va boshqalarning sulfidlari bilan birga hosil boʻladi. Urantemir rudali konlarda gematit, magnetit va boshqa bilan birga uchraydi. Chukindi tipli konlarda, konglomeratlarda esa qora uran deb ataluvchi ku-kunsimon, tuproqli agregatlarda ham maʼlum. Uran va radiyning asosiy sanoat minerallaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nastursiya

Nastursiya, kaputsin (Tgoraeolum) — nastur-siyadoshlar oilasiga mansub bir yoki kup yillik usimliklar turkumi. Kupincha Janubiy Ame-rikada, asosan, And togʻlarida oʻrmon va chakalakzorlarda 80 ga yaqin turi oʻsadi. Novdalari sersuv, sershox. Bargi qalqonsimon, panjasimon kesik, bandli. Guli yakka, yirik, qizil, sariq yoki olov rang, ikki jinsli. Mevasi bir urugʻli, uch pallaga ajraladi. Manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ziravorlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Nasx

Nasx  — Qurʼon oyatlaridan ayrimlarining qiroati va yozuvini oʻzgarishsiz saqlagan holda, ularni faqat amaldan qoldirish, tatbiq etmaslik. Shu kabi oyat — „mansux“ (bekor qilinuvchi), uni bekor qiluvchi oyat — „nosix“ deb ataladi. Islom tarixiga koʻra, Qurʼon oyatlari yaxlit emas, balki vaqt-vaqti bilan, zarurat va ehtiyojga koʻra, 23 yil mobaynida nozil qilingan. Bu asnoda shariatning ayrim hukmlari oyat va hadislar koʻrsatmasi bilan yangilanib turgan. Shuning uchun baʼzi oyatlar mazmuni bir-biriga zid tuyuladi. Bunday vaqtda ulardan qaysi biri keyin nozil qilingan boʻlsa, oʻshanisi nosix, oldin nozil qilingani esa, mansuxdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Islom
Nasx (uslub)

thumb|Nasx uslubida yozilgan qoʻlyozma
Nasx — xattotlik uslubi, arab yozuvidagi mumtoz xat uslublaridan biri. 10-asrda kufiy yozuvi zaminida yaratilgan, ixtirochisi Ibn Muqla. Kufiy yozuvini kitobat sanʼatidan butunlay siqib chiqargani uchun shu nom bilan atalgan (N. soʻzi "oʻchirish", "bekor qilish" degan maʼnoni anglatadi). Harflarning 4/6 qismi egri va 2/6 qismi toʻgʻri chiziklar asosida yoziladi. Mumtoz xat uslublarida boʻlganidek bu xat uslubida "alif" (I), "dol" (j) va "lom" (j) harflarining turrasi yoʻq, "to" (i) va baʼzan "lom" harfida agar undan keyin "jim" (Ye), "mim" (f), "xr" harflari kelsa, turra boʻladi; "ho" harfi (j.) *. koʻrinishida yoziladi. Asosan qurʼon, hadis, tafsir koʻchirishda qoʻllangan, keyinchalik ilmiy va badiiy asarlar ham shu yozuvda bitilgan. Turli xat uslublari ixtiro qilinganiga qaramay, N. xati bugungi kunda ham turli mamlakatlar matbuotida keng qoʻllanilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arab alifbosi
Daniel Nathans

Daniel Nathans (30-oktyabr 1928, Uilmington shahri – 16-noyabr 1999, Baltimor) — amerikalik genetik, tibbiyot doktori (1954-yildan). Delover shtati universitetini tugatgan (1950). 1972-yildan Jon Gopkisn universiteti tibbiyot fakulteti mikrobiologiya boʻlimi direktori. Ilmiy ishlari molekulyar biologiyaga oid. Restriksion enzimlar (fermentlar) kashf etgan va ularni molekulyar genetikada qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1978, X. Smit bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:16-noyabrda vafot etganlar
Turkum:1999-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Natriy gidroksid

Natriy gidroksid (oʻyuvchi natriy, kaustik soda ( – kuydiruvchi)), NaOH – rangsiz kristall, gigroskopik kukun koʻrinishidagi modda. Suyuqlanish temperaturasi 323 °C (604 °F), qaynash temperaturasi 1403 °C (2,530 °F), zichligi-2,02 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi, erish vaqtida issiqlik ajratib chiqaradi. Natriy suv bilan taʼsirlashib kuchli ishqorni paydo qiladi. Suvsiz NaOH 65,8° dan yuqorida kristallanadi. Havodagi namni tortadi, shu sababdan yoyilib ketadi va natriy karbonatga aylanadi. Natriy gidroksid natriy metali va natriy gidritni eritadi.

Osh tuzining suvdagi eritmasi (namakob)ni elektroliz qilib hosil qilinadi. Sunʼiy ipak, sovun va boshqa kimyoviy moddalar ishlab chiqarishda, toʻqimachilik va boshqa sanoat tarmoqlarida ishlatiladi. Koʻpgina organik birikmalar, charm va qogʻozlarni yemiradi. Teriga tegsa kuydiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy birikmalar
Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Natriy karbonat

Natriy karbonat - kalsiylangan soda, karbonat kislotaning nat-riyli tuzi Na2CO3. Kub panjarali kri-stallardan iborat rangsiz gigroskopik modda. Suyuqlanish temperaturasi 858°, zichligi 2,5326 g/sm3L Suvda 0° da 6,54%, 20° da 17,69%, 100° da 31,29% eriydi. Suvda eriganda issiklik ajralib chiqadi. Suvli eritmada 32° da yirik tiniq Na2CO310H2O, 32° va 34,8° orasida Na2CO3H2O, 34,8° dan yuqorida Na2CO3H2O koʻrinishida kristallanadi. Natriy karbonat ochiq havoda saqlansa, SO2 ni yutib uyushib qoladi. Toʻqimachilik, qogʻoz, shisha, neft sanoatida, sovun ishlab chiqarishda va boshqa sohalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natriy lampa

Natriy lampa — gaz razryadli yorugʻlik manbai. Natriy (Na) bugʻlarida elektr razryadi yuz berganda optik diapazondagi nurlanish (yorugʻlik) pay-do boʻladi. Past bosimli va yuqori bosimli bor. Past bosimlisi natriy bugʻlari va inert gazlar aralash-masi toʻldirilgan shisha naychadan iborat. Bunday lampa sariq nur sochgani uchun umumiy yoritishda ishlatilmaydi. Undan avtomobil yoʻllarini yoritish, shahar koʻchalarini bezatish uchun foydalaniladi.

Yuqori bosimli Natriy lampaning naychasi natriy bugʻlarida yuqori (1200° dan yuqori) temperaturagacha elektr razryadiga chidaydigan polikristall (Mas, A12O3)dan tayyorlanadi. Naychadagi havo soʻrib olinga-nidan soʻng unga natriy, geliy va inert gaz toʻldiriladi. Bunday lampa nafis oltin rang yorugʻlik sochgani uchun ichki va tashqi yoritish tarmoklarida ishlatiladi. Natriy lampa elektr tarmogiga ishga tushirish-rostlash apparatlari orqali ulanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natriy sulfat

Natriy sulfat — sulfat kislotaning natriyli tuzi. Na2SO4, rangsiz modda, achchiqroq; suyuqlanish temperaturasi 32,4°, suvda oz eriydi (100° da massa jihatdan 29,7%). Tabiatda tenardit va mirabilit minerali koʻrinishida uchraydi. Koʻpchilik tuzlar (Mas, Li2SO4, K2SO4) bilan qattiq eritma va boshqa sulfatlar bilan qoʻsh tuzlar hosil qiladi. Bularning ayrimlari Na2SO4-MgSO4- 4N2O (astraxanit), Na2SO4 (glauberit), Na2SO4-2K2SO4 (glazerit), 2Na2SO4 Na2CO3 (berkeit) tabiatda uchraydi. Natriy sulfat shisha, sulfatli sellyuloza ishlab chiqarishda, toʻqimachilik sanoatida, sovun va charm ishlab chiqarishda, rangli metallurgiyada, tibbiyotda (surgi sifatida) va veterinariyada ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natriy xlorid

Natriy xlorid, osh tuzi, NaCl — xlorid kislotaning natriyli tuzi. Kub panjarali kristallardan iborat rangsiz modda. Suyuqlanish temperaturasi 801°, qaynash temperaturasi 1413°, zichligi 2,161 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi. NaOH, HCl, MgCl2, CaCl2 va boshqa ishtirokida Natriy xloridning suvda eruvchanligi juda kamayadi. Toza Natriy xloridning gigroskopikligi oz, ammo aralashmalar (Masalan, molyar tuzlari) ishtirokida uning gifoskopikligi juda ortadi. Tabiatda galit (tosh tuz) holida, dengiz va shoʻr koʻl suvlari tarkibida boʻladi. Oziq-ovqat va boshqa sanoat sohalarida, qishloq xoʻjaligida, roʻzgʻorda koʻplab ishlatiladi. Undan oʻyuvchi natriy, xlor, soda, natriy sulfat olishda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Natriyli selitra

Natriyli selitra, natriy nitrat, NaNO3 — nitrat kislotaning natriyli tuzi; azotli oʻgʻitlaraan. Suvda yaxshi eriydigan rangsiz kristall modda. Chili selitrasi deb ham ataladi. (Chilidagi tabiiy konlardan olinadi). Sanoatda azot oksidni ishkrrga yuttirib, reaksiya vaqtida hosil boʻladigan natriy nitratni nitrat kislota bilan oksidlab olinadi. Tarkibida 16—16,5% N bor, gigroskopik, saqlanganda bir oz mushtlanadi, quruq holida yaxshi sochiladi. Natriyli selitra fiziologik ishqoriy oʻgʻit, shuning uchun u, koʻpincha, ohaklanmagan nordon chimli-podzolli tuproklarda ishlatiladi. Oʻrta Osiyoning karbonatli tuproklarida, ayniqsa, shoʻrlangan tuproklarda Natriyli selitrani ishlatish tavsiya etilmaydi. Oʻzbekistonda Natriyli selitra Chirchiq"Elektrkimyosanoat" aksiyadorlik jamiyati, Navoiy "Elektrkimyozavodi" aksiyadorlik jamiyati, Fargʻona "Azot" ishlab chiqarish birlashmasida ishlab chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natrolit

Natrolit (natriy va yunoncha: lithos - tosh) — seolitlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Na2 Al2 Si2 O82N2O, baʼzan Na oʻrnida K va Sa boʻlishi mumkin. Kristallokimyoviy strukturasi tipi boʻyicha karkasli alyu-mosilikatlarga kiradi. Rombik va tet-ragonal singoniyalarda kristallanadi. Kristallari, asosan, ingichka ignasimon, shuningdek, radial-nursimon, tolasimon. Donali zich uyumlardan iborat. Odatda rangsiz, kulrang yoki sar-gʻimtir, qizgʻish. Shishasimon yaltiroq yoki sadafsimon. Qattiqligi minera-logik shkala boʻyicha 5—5,5; zichligi 2,2 - 2,5 g/sm3.

Suv, NH3, CO2, H2S va boshqa moddalarni oʻziga singdira oladi. Sanoatda per-mutitlar (sunʼiy alyumosilikatlar) tayyorlashda ishlatiladi. N. qaynoq suvli eritmalarning vulkan jinslaridagi boʻshliq va yoriqlarda seolit, kalsit, kvars, xlorit bilan birga choʻkishidan hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qura-ma togʻlarida (ayniqsa, Oqtepa, Kalmoqqir, Qoʻrgʻoshinkon va boshqalar), shuningdek, Beltovda (Qizilqum) maʼlumOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Giulio Natta

NATTA (Natta) Julio (1903.26.2, Imperiya shahri, Italiya — 1979.1.5, Milan) — italiyalik organik kimyogar. Organik birikmalarning polimerlanish jarayonlarini oʻrganish va sintetik kauchuklar ishlab chiqarishga katta hissa qoʻshgan. Tartibli tuzilishga ega boʻlgan polimerlar sinfini aniklagan. K. Sigler katalizatori deb nomlangan metallorganik katalizatorlar ishtirokida vanil monomerlarning stereospetsifik polimerlanishni kashf qilgan. Bu usulni qoʻllash polipropilen, polibuten va shahrik. koʻpchilik kauchuklarni sanoat miqyosida ishlab chiqarishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureata (1963).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:26-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1-mayda vafot etganlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Natura

Natura (lotincha natura — tabiat) — 1) inson harakteri mijozi, axloqi; 2) pul oʻrniga toʻlangan mol, mahsulot (qarang Ayirboshlash); 3) (tasviriy sanʼatda) rassom tomonidan tasvirlash uchun tanlangan voqelikdagi real obʼyektlar (tabiat koʻrinishi, odam, xayvon, buyum va hokazo). N. tanlash, kuzatish hamda uning talqinida ijodkorning gʻoyaviy-estetik qarashlari, maq-sadi namoyon boʻladi. Realistik tasviriy sanʼat asoslarini egallashda N. asosiy manba hisoblanadi. N.ni kuzatish, uning tuzilishi va rasmini chizish orqali ras-som, haykaltarosh, meʼmor hayotni chuqurroq anglab, dunyoviy bilimlari kengayib, fazoviy tasavvuri ortib boradi. N.dan ijodkor bevosita xayotiy chizgilar ishlashi, ularning etyud, eskizlari — xomaki rasmlar (koʻpincha manzara, portret, natyurmort va mavzuli kompozitsiyalar) yaratishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natural ayirboshlash

Natural ayirboshlash - ayirboshlashning ilk turi (yana qarang Barter). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natural logarifm

Natural logarifm - asosini Neper soni ye = 2,71828... tashkil qiladigan logarifm. N sonining natural logarifmi lnTV deb belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natural xoʻjalik

Natural xoʻjalik — oʻz ehtiyojlarini oʻzi yaratgan mahsulot va xizmatlar bilan qondiradigan xoʻjalik. Natural xoʻjalik qoʻl mehnatiga asoslanadi, mehnat unumdorligi past boʻlgan koʻhna mehnat qurollari ishlatiladi. Natural xoʻjalikning kengayishi yangi resurslarni jalb etish, Mas, yangi yerlarni ochib, ekin maydonlarini kengaytirish, mollar sonini koʻpaytirish, ishlovchilar sonini oshirish orqali amalga oshiriladi.

Natural xoʻjalik sharoitidagi iqtisodiy munosabatlar ham sodda boʻladi, ular uzoq vaqt, hatto asrlar davomida, hech bir oʻzgarishsiz saqlanib qoladi. Masalan, Oʻrta Osiyoda yerlarni ogʻzaki kelishuv asosida ija-raga berish, ijara haqini hosilning bir qismidan olish, hosildan kafsan tarqatish kabi munosabatlar uzoq saqlangan. Natural xoʻjalikning eng muhim belgisi uning bozordan ajralgan boʻlishidir.

Bu xoʻjaliqda pul munosabati boʻlmaydi, yaratilgan mahsulotni xoʻjalikning oʻzi xonaki qayta ishlaydi. Mas, natural chorvador xoʻjaligida jundan matolar, gilam, palos va kigizlar, teridan esa oyoq kiyimlari, poʻstin tayyorlanadi. Natural xoʻjalik ibtidoiy davr va oʻrta asrlarda rivoj topgan. Tovar xoʻjaligiga asoslangan bozor munosabatlariga oʻtilgach, u oʻz ahamiyatini yoʻqotadi.

Tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi Natural xoʻjalik miqyosini qisqartiradi, soʻngra amalda toʻliq siqib chiqa-radi. Lekin uning ayrim unsurlari jahon iqtisodiyotida saqlanib kelmoq-da. Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda uning ahamiyati katta emas Aholi turmush darajasi past, ilmiy-texnika potensiali yuqori boʻlmagan, ij-timoiyiqtisodiy munosabatlar rivojlanmagan mamlakatlarda Natural xoʻjalik oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish, uy-joy qurilishi, hunarmandchilik va boshqalarda ham muayyan rol oʻynab kelmoqda.

Natural xoʻjalikning ayrim koʻrinishlari 21-asr boshlarida ham Osiyoning togʻli hududlarida, Afrika va Lotin Amerikasining (Amazonka) oʻrmonzor va chakalakzorlarida ovchilik va terimchilik bilan shugʻullanadigan qabilalarda saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naturalizm

Naturalizm (— tabiiy) — 19-asrning oxirgi choragida Yevropa va AQSH adabiyoti va sanʼatida yuzaga kelgan oqim va ijodiy metod; real borliqni obyektiv, aniq va hissiz aks ettirishga intilgan. N. tabiiy fanlarda erishilgan muhim muvaffaqiyatlar taʼsirida yuzaga kelgan. Asosiy tasvir obʼyekti — inson, uning tabiiy va fiziologik hayot tarzi; tabiat va atrof muhitni uning maishiy va moddiy muhiti deb bilgan. Bu esa, oʻz navbatida, badiiy imkoniyatlari cheklangan badiiy mada-niyat taraqqiyotini taʼminladi: Fransiyada E.Mane, E. Dega, A.Tuluzlotrek; Belgiyada K. Menye, P.Polyus; Germaniyada M. Liberman, X. Bartels, K. Kolvits; Italiyada verizm vakili V.Vela va boshqa Tasviriy sanʼatda N. borliqni gʻoyaviy mazmunsiz, badiiy umumlashma va tanlashlardan holi, tashqi ji-hatdan aynan hayotiy aks ettiradi. Loʻnda, yuzaki tasvirlash, ikkinchi darajali ba-tafeillik, oddiy koʻchirish 1820—30 yillardayoq namoyon boʻddi (ayniqsa, fransuz rassomlari P.Delorosh, O. Berne va boshqalar), akademik tasvirlash bilan osongina qoʻshilib salon sanʼatining koʻplab ni yuzaga keltirdi. 19-asr oʻrtalaridan N. tarixiy, diniy va majoziy janrlardagi anʼanaviy koʻtarinkilik tu-shunchalari qasddan "pasaytirib" maishiy dalillarda izoqlangan joʻngina hayotga keltirilishi oʻziga xos voqea boʻldi.

Adabiyotda N. inson harakterini ilmiy (eksperimental) oʻrganishni maqsad qilib qoʻydi. Adabiy-badiiy asarga "insoniy hujjat" deb qaraldi. N. dastlab Fransiyada paydo boʻldi. Fransuz adibi Emil Zolya oʻzining "Eksperimental roman" (1880), "Naturalist romanchilar", "Teatrda naturalizm", "Dramaturglarimiz" (1881) asarlarida N.ni ijodiy metod sifatida asoslab berdi, E. Zolya atrofida naturalistok maktab vujudga keldi (G. Mopassan, P. Aleksis, A. Dode va boshqalar). J. Shanflyori, L.E.Dyuranchi, G.Flober, aka-uka E. va J. Gonkurlar, P. Amp (Fransiya), A.Xold (Germaniya) va boshqa ham N. nazariyasini rivojlantirishga katta hissa qoʻshdilar.

Naturalistlarning ayrim tasvir prinsiplariga, insonni axloqiy jihatdan yalangʻoch holatda koʻrsatishlariga, tasvir obʼyektini tanlashga ehtiyoj yoʻqligi xususidagi qarashlariga tanqidiy munosabatlar bildirilgan. Ayni chogʻda, ushbu oqimning dunyo ada-biynazariy tafakkuri tarixidagi mavjud voqelik ekani tan olingan; mavzu doirasining kengligi, yangicha tasvir usullari, shaxs va olomon munosabatlarini oʻrganganlari ijobiy hodisa sifatida baholangan.

Fransuz adabiy muhitida paydo boʻlgan N. taʼsiri, maʼlum vaqt oʻtgach, boshqa mamlakatlarda ham sezilgan. Jumladan, N.ning Germaniyada A. Xols, G. Gauptman, Angliyada J.Mur, JTissing, AQShda S.Kreyn, F.Nor-ris, X.Garlend kabi namoyandalari bor edi. Garchand Rossiya adabiy muxitida "naturalizm" atamasi bevosita qoʻllan-magan boʻlsa ham, bu oqim taʼsiri D.Ye. Maminsibiryak, P. D. Boborikin ijodida seziladi. N.ga xos ayrim unsurlar boshqa ijodiy metodlar asosida yozilgan turli badiiy asarlarda ham uchrashi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naturalizm (yoʻnalish)

Naturalizm — tabiat butun mavjudotni izoxlashning yagona va universal tamoyili deb hisoblaydigan fal-safiy yoʻnalish. U "tabiat" tushunchasiga ruh va ruhiy narsalarni ham ki-ritadi (stoitsizm, Epikur, J.Bruno, Gyote, romantizm, 19-asrdagi biologik dunyoqarash, hayot falsafasi). I.Kant fikricha, N. hamma sodir boʻlayotgan narsalarni tabiat bilan bogʻlash va undan keltirib chiqarishdir. Axloqsa N. tabiat qonunlariga mos keluvchi oʻz shaxsiy intilishlarini rivojlantirishga asoslangan hayot tarzi. Bunga axloq tushunchasini tabiiy krbiliyatlar, shuurlar, intilishlar, manfaatlar kurashi orqali falsafiy tushuntirishga harakat qilish ham kiradi (kiniklar, stoiklar, J.Russo, O.Kont, K.Marks, F.Nitsshe). Sotsiologiyada N. — jamiyat taraqqiyoti turli tabiiy omillarga — iklim sharoitlari, geografik muhit, odamlarning biologik va irq-iy xususiyatlariga bogʻliq deb tushuntiruvchi nazariyalarga mansub. N. 17— 18-asrlar maʼrifatchilarining yetakchi tamoyillaridan biri ("tabiiy inson", tabiiy jamiyat, tabiiy axloq, tabiiy huquq konsepsiyalari va hokazo). Diniy dunyoqarashda N. — panteistik gʻoyalarning namoyon boʻlishidir, yaʼni xudo bilan tabiatni bir deb bilish, xu-doni tabiatga singdirib yuborish, xudo bilan moddiy olam oʻrtasiga hech qanday toʻsiq qoʻymaslik (Forobiy, Ibn Sino, Bedil, J.Bruno, B. Spinoza).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naturfalsafa

Naturfalsafa — tabiat falsafasi; tabiatni bir butun tizim sifatida, asosan, jonli mushohada negizida yoki tabiatshunoslikdan uzlashtirilgan bilimlar orqali talqin etish va tushuntirish, uning umumiy manzarasini tasvirlash borasidagi falsafiy urinishlar majmuasi. Yunon naturfaylasuflari — Fales, Anaksimandr, Anaksimen, appoloniyalik Diogen, Geraklit N.ning asoschilari boʻlganlar. Ular barcha mavjud narsalar kelib chiqishining yagona tabiiy asosini topishga urindilar. N.ning keyingi rivoji Aristotel maktabi va stoiklar faoliyati bilan bogʻliqboʻldi. N. ("philosophia naturalis") tushunchasi ilk bor Senekalya. uchraydi. N. bilan tabiatshunoslik oʻrtasidagi chegara va uning falsafasidagi oʻrni tarixan oʻzgarib turgan. Aslida, N. falsafa ilmining ilk tarixiy shakli sifatida namoyon boʻddi. Yunon natur faylasuflari ilm-fan tarixida juda muhim sanalgan koʻpgina qarashlarni, jumladan, atomistik qarashlarni ilgari surdilar. Keyinchalik, N. odatda, fizika yoki fiziologiya, yaʼni tabiat toʻgʻrisidagi taʼlimot deb ataldi. Falsafa xudo toʻgʻrisidagi taʼlimot bilan yaqinlashgan oʻrta ayerlarda N. falsafa sohasidan uzoqlashdi. N.ning ayrim unsurlari nasro-niy, musulmon va yahudiy dinlarining olamni xudo tomonidan yaratilishi toʻgʻrisidagi taishmotlariga moslashtirildi. Natijada, N., koʻpincha, xayol-parastlik shaklidagi natursafsataga aylandi. Biroq, oʻrta ayerlarda tabiatshunoslikning rivoji bilan bogʻliq tarzda N. ham rivojlandi. Bu hol Gʻarbda sxolastika rivojining soʻnggi bo-sqichi davri (Foma Akvinskiy, Buyuk Albert ijodi)da, Sharkda esa undan ancha oldinroq — Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino va boshqa faoliyatida kuzatiladi.

Uygʻonish davri falsafasida tabiatga nisbatan qiziqishning ortib borishi bilan N.ning yangi namoyandalari (J. Bruno, B. Telezio, J. Kampanella, J. Kardano, Paratsels, F. Patritsi) yuzaga keldi. Uygʻonish davri N.si, asosan, panteizm va gilozoizm negizida rivojlandi, koʻp hollarda esa hayolpa-rastlik tusini oldi. Tabiatni oʻrga-nishning tahliliy usullari ustuvor boʻlgan 17—18-asrlarda N. ortga chekindi. Biroq, N. nemis mumtoz falsafasida falsafiy yoʻnalishlardan biri sifatida yangidan olgʻa surildi (Kant, Shelling, Oken, Gegel, Shopengauer, Gyote, Karus). Tabiatshunoslikning ulkan yutuqlari va idealistik N.ning unutila borishi 20-asrda N.ni avval materializm tomonga ogʻdirgan boʻlsa, soʻng uni butunlay barham toptirdi. 19-asrning oxiri va 20-asr boshlarida N.ning yangi turdagi shakllarini kaytadan yaratishga urinishlar (Ostvald, Reynke, Drish, Paladi, N.Gartman) yuz berdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natuf madaniyati

Natuf madaniyati - Falastin va Suriyadagi mezolit davri madaniyati (mil. av. 10—8-ming yillik). Vadi annatuf vodiysi nomidan olingan. Natuf madaniyatiga oid gorlar, manzilgoxlar va qabrlar tadqiq etilgan. Natuf madaniyati kishilari ovchilik, baliq ovlash, terimchilik bilan shugʻullanganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Natuflar

Natuflar — mezolit davri odamlari; gavda tuzilishiga koʻra, hind-oʻrta dengiz irqiga yaqin boʻlib, negroid irqining ayrim belgilari boʻlgan. Natuf madaniyati yodgorliklaridan topilgan skletlar boʻyicha aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil