Maori xalqi

Maori (/ˈmaʊri/,(Subscription or participating institution membership required.) Maori: ˈmaːɔɾi) — Yangi Zelandiya „materigi“ning tubjoy polineziyalik xalqi. Maori Sharqiy Polineziyadan kelgan koʻchmanchilardan kelib chiqqan boʻlib, ular Yangi Zelandiyaga taxminan 1320 va 1350-yillar oraligʻida kanoeda sayohatlarning bir necha toʻlqinlarida kelgan.Walters, Richard; Buckley, Hallie; Jacomb, Chris; Matisoo-Smith, Elizabeth (7 October 2017). „Mass Migration and the Polynesian Settlement of New Zealand“. Journal of World Prehistory. 30 (4): 351-376. doi:10.1007/s10963-017-9110-y. Bir necha asrlar davomida bu koʻchmanchilar oʻzlarining tili, mifologiyasi, hunarmandchiligi va sahna sanʼati boshqa Sharqiy Polineziya madaniyatlaridan mustaqil ravishda rivojlanib borgan, oʻziga xos madaniyatini rivojlantirgan. Dastlabki maorilarning baʼzilari Chatham orollariga koʻchib oʻtdilar, u yerda ularning avlodlari Yangi Zelandiyaning boshqa mahalliy polineziya etnik guruhi, Moriorini hosil qildi.Davis, Denis; Solomon, Māui (1 March 2017). „Moriori — Origins of the Moriori people“. Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand. Retrieved 13 December 2018.

Maori va yevropaliklar oʻrtasidagi dastlabki aloqa, 18-asrdan boshlab, foydali savdodan tortib, halokatli zoʻravonlikgacha boʻlgan;  Maori yangi kelganlardan koʻplab texnologiyalarni faol ravishda oʻzlashtirdi. 1840-yilda Vaytangi shartnomasi imzolanishi bilan ikki madaniyatli bir avlod davomida birga yashab kelgan. Bahsli yer sotish boʻyicha keskinliklar 1860-yillarda mojaroga va katta yerlarni musodara qilishga olib keldi, Maori bunga qattiq qarshilik koʻrsatdi. Shartnoma 1877-yilda qonuniy kuchsiz deb eʼlon qilingandan soʻng, Maori Gʻarb madaniyatining koʻp jihatlarini oʻzlashtirishga majbur boʻldi. Ijtimoiy qoʻzgʻolon va kiritilgan kasallikning epidemiyasi Maori aholisiga halokatli taʼsir koʻrsatdi. 20-asrning boshlariga kelib, Maori aholisi tiklana boshladi va Vaitangi shartnomasiga asoslanib, ularning Yangi Zelandiya jamiyatidagi mavqeini oshirish va ijtimoiy adolatga erishish uchun harakatlar qildilar.

Shunday qilib, anʼanaviy Maori madaniyati sezilarli darajada jonlandi, bu 1960-yillarda paydo boʻlgan Maori norozilik harakati tomonidan yanada mustahkamlandi. Biroq, maorilarning nomutanosib soni sezilarli iqtisodiy va ijtimoiy toʻsiqlarga duch keladi va odatda boshqa Yangi Zelandiya etnik guruhlari bilan solishtirganda umr koʻrish davomiyligi va daromadlari pastroqdir. Ular jinoyatchilikning yuqori darajasi, sogʻliq muammolari va taʼlimdagi yutuqlardan aziyat chekmoqda. Maori va boshqa yangi zelandiyaliklar oʻrtasidagi „boʻshliqlarni yopish“ maqsadida bir qator ijtimoiy-iqtisodiy tashabbuslar ilgari surildi.  Tarixiy shikoyatlarni siyosiy va iqtisodiy bartaraf etish ham davom etmoqda. 2018-yilgi aholini roʻyxatga olishda Yangi Zelandiyada 775 836 kishi maori deb tanilgan, bu mamlakat aholisining 16,5 foizini tashkil qiladi. Ular Yangi Zelandiyada yevropalik yangi zelandiyaliklardan („Pākehā“) keyin ikkinchi eng katta etnik guruhdir. Bundan tashqari, Avstraliyada 140 000 dan ortiq maori yashaydi. Maori tilida maʼlum darajada maorilarning taxminan beshdan biri soʻzlashadi, bu umumiy aholining uch foizini tashkil qiladi. Maori Yangi Zelandiya madaniyati va jamiyatining barcha sohalarida faol, ommaviy axborot vositalari, siyosat va sport kabi sohalarda mustaqil vakillik qiladi.

 Etimologiya 
Maori tilida maori soʻzi „normal“, „tabiiy“ yoki „oddiy“ degan maʼnoni anglatadi. Afsonalar va ogʻzaki rivoyatlarda bu soʻz oddiy oʻlik odamlarni — tangata māori — xudolar va ruhlardan ajratib turardi."Native Land Act | New Zealand 1862". Encyclopedia Britannica. Retrieved 8 July 2017. Xuddi shunday, wai maori shoʻr suvdan farqli ravishda „chuchuk suv“ degan maʼnoni anglatadi. Koʻpgina polineziya tillarida oʻxshash soʻzlar mavjude.g. kanaka maoli, meaning native Hawaiian. (In the Hawaiian language, the Polynesian letter „T“ regularly becomes a „K,“ and the Polynesian letter „R“ regularly becomes an „L“), ularning barchasi protopolineziya tilidan olingan *ma(a)qoli soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, bu soʻz qayta tiklangan „haqiqiy, haqiqiy, asl“ maʼnosiga ega.1112

 Demografiya 
1974-yilgi Maori ishlari boʻyicha oʻzgartirish toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, maori „Yangi Zelandiyaning maori irqiga mansub kishi“ deb taʼriflanadi va unga shunday shaxsning har qanday avlodi kiradi"."Māori Descent: Definition". Statistics New Zealand. Retrieved 19 August 2019. Maori aholisi 18-asrning oxirlarida Jeyms Kuk tomonidan 100 000 deb baholangan. Tarixchi Maykl Kingning taʼkidlashicha, 110 000 lik bir oz yuqoriroq raqam koʻproq ehtimol.King, Michael (2003). The Penguin History of New Zealand. London: Penguin. p. 91.  19-asrda ularning soni 42 000 tagacha qisqardi;  Bu pasayish Yevropa mustamlakasi, jumladan, yangi kasalliklarning taʼsiri bilan bogʻliq.Pool, Ian (2015). Colonization and Development in New Zealand between 1769 and 1900: The Seeds of Rangiatea. Switzerland: Springer International Publishing. Keyinchalik aholi tez oʻsdi. Yangi Zelandiyadagi 2018-yilgi aholini roʻyxatga olishda 775 836 kishi maori etnik guruhining bir qismi ekanligini aniqlagan, bu Yangi Zelandiya aholisining 16,5 foizini tashkil qiladi.  Bu 2013-yildagi aholini roʻyxatga olishdan buyon 177234 kishiga (29,6 %), 2006-yilgi aholini roʻyxatga olishdan esa 210507 kishiga (37,2 %) koʻpdir. 2013 va 2018-yillardagi aholini roʻyxatga olish oʻrtasidagi katta oʻsish, asosan, Yangi Zelandiya Statistikasining javob bermaganlar sonini kamaytirish uchun 2018-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga boshqa dan (oldingi aholini roʻyxatga olishlar, maʼmuriy maʼlumotlar va eʼtirozlar) etnik kelib chiqishi maʼlumotlarini qoʻshishi bilan bogʻliq edi."New Zealand’s population reflects growing diversity | Stats NZ". www.stats.govt.nz. Retrieved 29 April 2020. 383 019 erkak va 392 820 ayol boʻlib, har bir ayolga 0,975 erkak jinsi nisbati toʻgʻri keladi. Oʻrtacha yosh 25,4 yoshni tashkil etdi (butun Yangi Zelandiya uchun 37,4 yoshga nisbatan), 15 yoshgacha boʻlgan 248 784 kishi (32,1 %), 15 dan 29 yoshgacha boʻlgan 193 146 (24,9 %), 285 657 (36,8 %) 64 yosh va 48 252 (6,2 %) 65 yosh va undan katta."Ethnic group (detailed total response — level 3) by age and sex, for the census usually resident population count, 2006, 2013, and 2018 Censuses (RC, TA, SA2, DHB)". nzdotstat.stats.govt.nz. Retrieved 29 April 2020. Aholi taqsimoti nuqtai nazaridan Maorilarning 85,7 % Shimoliy orolda va 14,2 % Janubiy orolda yashaydi. Chatham orollarida maori aholisi eng yuqori zichlikka ega — 66,1 %, undan keyin Vayroa tumani (65,7 %), Opōtiki tumani (63,7 %), Kaverau okrugi (61,7 %) va Gisborn okrugi (52,9 %). Oklenddagi Upper Harbor mahalliy boshqaruvi hududida maori aholisining eng past kontsentratsiyasi 5,1 %, Kvinstaun-Leyks okrugi esa 5,3 %. 2018-yilgi aholini roʻyxatga olishda maori deb tanilganlardan 352 755 kishi (45,5 %) yagona maori millatiga mansub, 336 174 kishi (43,3 %) ikki etnik elat oʻrtasidagi oʻzaro nikoh tufayli ham yevropalik, ham maori millatiga mansubligi aniqlangan. 2013-yilgi aholini roʻyxatga olishda aholi soni boʻyicha eng katta „iwi“ Ngapuxi (125 601), undan keyin Ngati Poru (71 049), Ngai Tahu (54 819) va Vaikato (40 083) boʻlgan. Ammo Maori millatiga mansub 110 000 dan ortiq kishi oʻz iwilarini aniqlay olmadi. Yangi Zelandiyadan tashqarida, Avstraliyada katta maori aholisi mavjud boʻlib, 2011-yilda 155 000 kishiga baholangan. 2007-yilda Maori partiyasi Yangi Zelandiya parlamentida Avstraliyada Maori vakili boʻlgan maxsus oʻrin yaratishni taklif qildi. Kichikroq jamoalar Buyuk Britaniya (taxminan 8000), AQSh (3500 tagacha) va Kanadada (taxminan 1000) ham mavjud.

 Tili 
Te reo Maori yoki oddiygina Te Reo („til“) nomi bilan ham tanilgan maori tili rasmiy til maqomiga ega. Tilshunoslar Sharqiy Polineziya tillari ichida Maori, Tuamotuan va Taiti Kuk orollari bilan chambarchas bogʻliq deb tasniflashadi. Yevropa bilan aloqa qilishdan oldin Maori yozma tilga ega boʻlmagan va „whakapapa“ kabi muhim maʼlumotlar yodlangan va ogʻzaki ravishda avlodlarga oʻtgan.Joyce, B. and Mathers, B. (2006). Whakapapa. An introduction to Maori family history research. Published by the Maori Interest Group of the NZSG Inc.  Maoriliklar xaritalar tushunchasi bilan yaxshi tanish edilar va 1815-yilda missionerlar bilan muloqotda boʻlganlarida oʻzlarining rohe (chegaralari) xaritalarini qogʻozga chizishadi. Missionerlar Maori anʼanaviy ravishda qum yoki boshqa tabiiy materiallarga xaritalar chizgan deb taxmin qilishdi.He Korero. A.Jones and K.Jenkins. Huia.2011 Taxminan 1890-yildan boshlab, Maori parlamenti aʼzolari ingliz savodxonligining Maori uchun muhimligini tushundilar va barcha maori bolalari ingliz tilida oʻqitilishini taʼkidladilar. Biroq, koʻpchilik maori uchun maktabga borish vaqti-vaqti bilan boʻlgan. Yangi Zelandiyaning koʻplab hududlarida Maori tili urushdan keyingi yillarda koʻplab odamlar tomonidan qoʻllaniladigan tirik jamoa tili rolini yoʻqotdi. 1970-yillardan boshlab suverenitet va ijtimoiy adolatsizliklarni bartaraf etishga chaqiriqlar bilan birgalikda Yangi Zelandiya maktablarida maori madaniyati va tili variant sifatida oʻrgatilmoqda, maktabgacha taʼlim muassasalari shakllana boshlandi. Yosh bolalar faqat Maori tilida gaplashadi. Ular endi oʻrta maktablar orqali tarqaladi. Aksariyat maktabgacha taʼlim markazlari Maori qoʻshiqlarini va qoʻshiqlarida ranglar, raqamlar va salomlashish kabi asoslarni oʻrgatadi."Kohanga Reo". Kiwi Family Media. Retrieved 29 June 2017. Hukumat tomonidan moliyalashtiriladigan, asosan Te Reoda translyatsiya qilish majburiyatini olgan Maori Televideniyesi 2004-yil mart oyida boshlangan."Māori Television Launch | Television". www.nzonscreen.com. NZ On Screen. Retrieved 29 June 2017.  1996-yilgi aholini roʻyxatga olishda maori tilida soʻzlashuvchi 160 000 kishi borligi maʼlum qilingan.(revised 2007)  2013-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 125 352 maori (21,3 foiz) suhbatlashish darajasi haqida xabar bergan."Ethnic group (detailed total response — level 3) by age and sex, for the census usually resident population count, 2006, 2013, and 2018 Censuses (RC, TA, SA2, DHB)". nzdotstat.stats.govt.nz. Retrieved 29 April 2020.

 

Turkum:Aborigenlar