Laxmiylar qirolligi

Laxmiylar qirolligi (arab tilida al-Manādhirah ham deyiladi) – janubiy Iroq va Sharqiy Arabistondagi milodiy III asr oxiridan milodiy 602-yilgacha mavjud boʻlgan arab qirolligi. Poytaxti Al-Hira. Davlatni Laxmiylar sulolasi boshqargan. Ular umuman olganda vaqti-vaqti bilan Sosoniylar imperiyasining ittifoqchilari aylangan hamda Rim—Fors urushlarida ishtirok etgan. Hukmron sulolalarga nisbatan ham „Laxmiylar“ atamasi qoʻllanilgan boʻlsa-da, keyingi davrdagi olimlar Nasriylar deb atashni afzal koʻradi.

Nasriylar sulolasi hokimiyati Al-Bahrayn va Al-Yamama shahridagi arab ittifoqchilariga ham oʻtgan. Xusrav II Nasriylarning soʻnggi hukmdori An-Noʻmon III ni taxtdan agʻdargan va qatl qilganida, uning Najddagi arab ittifoqchilari qurollanib, Dhi Qar jangida sosoniylarni magʻlub etishgan. Bu esa sosoniylarning Sharqiy Arabiston ustidan nazoratni yoʻqotishiga olib keldi. Dhi Qardagi gʻalaba arablarda yangi davrning boshlanishi deb hisoblangan ishonch va gʻayrat uygʻotdi.

 Laxmiylar tarixining nomenklaturasi va muammolari 
Laxmiy qirolligining tabiati va oʻziga xosligi hamon koʻp jihatdan nomaʼlumligicha qolmoqda. Hukmron Nasriylar oilasi „Laxm Amri“ nomi bilan vujudga kelgan. Nom uchinchi asrning oxirlaridagi Paikuli yozuvlarida Sosoniylar imperiyasining vasallari orasida tilga olingan. Shu sababli, tarixchilar tomonidan „Laxmiy“ atamasi Nasriylar va ularning qoʻl ostidagi al-hirahlik aholiga nisbatan qoʻllangan. Biroq, tarixchi Greg Fisher taʼkidlaganidek, „al-Hirahda yoki uning atrofida yashagan odamlar kimlar boʻlganiga oid juda kam maʼlumot mavjud va uchinchi asrda Nasriy rahbarlari bilan Laxm oʻrtasida mavjud boʻlgan aloqaning olti asrda ham davom etganiga, yoki Nasriylarning yagona Laxmiy podshohligini boshqarishgani haqida hech qanday asos yoʻq“. Bu vaziyat yana ham murakkablashadi, chunki tarixiy  – asosan Vizantiya i – V asr oxirlaridan boshlab Laxmiylar haqida batafsil maʼlumot bera boshlagan, shuningdek, al-Hirada arxeologik tadqiqotlar nisbatan kam olib borilgan.

 Tarixi 
thumb|Laxmiylar poytaxti al-Hira shahridagi bino xarobalari
right|thumb|15-asrga oid forscha qoʻlyozma. Al-Hirada al-Xornaq qalʼasi qurilishi aks ettirilgan.
Laxmiylar qirolligi ikkinchi asrda Yamandan koʻchib kelgan Banu Laxm qabilasi tomonidan tashkil etilgan hamda boshqarilgan. Sulolaning asoschisi Amr boʻlib, uning oʻgʻli Imru al-Qays I (VI asrda yashagan shoir Imru al-Qays bilan adashmaslik kerak) oʻz dinini nasroniylikka oʻtkazgan deb daʼvo qilinadi.

Biroq, uning diniy eʼtiqodi haqida bahs-munozaralar mavjud. Theodor Nöldeke Imruʼ al-Qays ibn Amrni nasroniy emasligini taʼkidlagan. Irfan Shahîd esa ibn Amrni nasroniy boʻlgan boʻlishi mumkinligini qayd qilgan. Bundan tashqari, Shahid Imru’ al Qays ibn Amrning dafn yozuvida nasroniy ramzlari yoʻqligini taʼkidlab oʻtgan.

Imru al-Qays yagona va mustaqil arab podshohligini orzu qilgan. Shu orzusi ortidan u Arabiston yarim orolida koʻplab shaharlarni zabt etgan. Katta armiya tuzdi, dengiz kuchlarini rivojlantirdi. Keyinroq Eronning qirgʻoqboʻyi shaharlariga hujum qildi. Oʻsha paytda Eronda merosxoʻrlik masalasi boʻyicha fuqarolar urushi ketayotgandi. Hatto Sosoniylar podshohlarining tugʻilgan joyi boʻlmish Fors viloyatiga ham bostirib kirdi.

Imru al-Qays dastlab Bahraynga, so‘ngra Suriyaga qochdi. U yerda Constantius II dan vaʼda qilingan yordamni kutdi. Ammo bu yordam amalga oshmadi. Shu sababli, Imru al-Qays umrining oxirigacha Suriyada qolib ketdi. Vafot etgach, jasadi Suriya choʻlidagi al-Nimara maqbarasiga dafn etildi.

Imru al-Qaysning dafn yozuvi nihoyatda murakkab yozuv turi bilan yozilgan. So‘nggi paytlarda yozuvga bo‘lgan qiziqish kuchaydi. Uning aniq oqibatlari bo‘yicha bahs-munozaralar paydo bo‘ldi. Endilikda shu aniqki, Imru al-Qays „barcha arablar qiroli“ unvonini da’vo qilgani, shuningdek, yozuvda yarim orolning butun shimoli va markazi bo‘ylab, Najron chegarasigacha muvaffaqiyatli yurish qilganini da’vo qilgan. 

Vafotidan ikki yil oʻtib, 330-yilda qoʻzgʻolon yuz berdi, natijada Aws ibn Qallam oʻldirildi va uning oʻrnini Imru al-Qaysning oʻgʻli Amr egalladi. Shundan so'ng, Laxmiylarning asosiy raqiblari Gʻassoniylar boʻlib, ular Sosoniylarining asosiy dushmani boʻlmish Rim imperiyasining vasallari edi. 

Laxmiylar VI asr davomida ham o‘z ta’sirini saqlab qoldi. Shunga qaramay, 602-yilda so‘nggi Laxmiy shohi al-No‘mon III ibn al-Mundir xoinlikda yolg‘on gumon qilinib, sosoniylar imperatori Xusrav II tomonidan qatl etildi va Laxmiylar qirolligi qo‘shib olindi. 

Xusravning 628-yilda qulashidan keyin Forsda tobora ortib borayotgan beqarorlik bilan birga, bu voqealar 636-yilda Qodisiyadagi hal qiluvchi jang va Forsning musulmonlar tomonidan zabt etilishining boshlanishidan darak berdi. Baʼzilar Laxmiylar davlati qoʻshilishini Sosoniylar imperiyasining qulashida va Forsning musulmonlar tomonidan zabt etilishida asosiy omillardan biri deb hisoblashgan. Chunki Sosoniylar Xolid ibn Valid tomonidan Hira jangida magʻlub boʻlganIraq After the Muslim Conquest By Michael G. Morony, pg. 233. Keyin esa shahar tark etildi. 

Arab tarixchisi Abu Ubaidahga ( 824) koʻra, Xusrav II podshoh al-Noʻman III ibn al-Mundhirdan uning qizini turmushga berishdan bosh tortganligi sababli gʻazablangan. Va uni qamoqqa solgan. Shundan soʻng, Xusrav Noʻmon oilasining qurol-yarogʻini qaytarib olish uchun qoʻshin yuborgan, ammo Hani ibn Masʼud bunga qarshi koʻrsatgan. 609-yilda Dhi Qar jangida, Laxmiylarning poytaxti al-Hira yaqinida Sosoniyilar imperiyasining arab qoʻshinlari magʻlub boʻlganAbu Ja‘far Muhammad ibn Jarir Al-Tabari, Tarikh al-Rusul wa al-Muluk, Vol. 1. (Beirut: Dar Sader, 2003 ed.), pp. 286-293.Ali ibn Al-Athir, Al-Kamil fi al-Tarikh (Beirut: Maktaba al-Asriyya, 2009 ed.), pp. 339-334.. Hira hozirgi Iroqning Kufa shahridan janubda joylashgan edi.

 Laxmiylar sulolasi va avlodlari 

 Hukmdorlari 
#HukmdorHukmronlik qilgan yillari1Amr I ibn Adi268–2952Imru al-Qays ibn Amr295–3283Amr II ibn Imru al-Qays328–3634Avs ibn Qallam (sulolaviy boʻlmagan)363–3685Imru al-Qays II ibn Amr368–3906al-Noʻman I ibn Imru al-Qays390–4187al-Mundhir I ibn al-Noʻman418–4628al-Asvad ibn al-Mundhir462–4909al-Mundhir II ibn al-Mundhir490–49710al-Noʻman II ibn al-Aswad497–50311Abu Ya'fur ibn Alqama (sulolaviy boʻlmagan, aniq emas)503–50512al-Mundhir III ibn al-Noʻman503/5–55413Amr III ibn al-Mundhir554–56914Qabus ibn al-Mundhir569–57315Suhrab (Fors gubernatori)573–57416al-Mundhir IV ibn al-Mundhir574–58017al-Noʻman III ibn al-Mundhir580–60218Iyas ibn Qabisah al-Tai (sulolaviy emnas)
bilan Naxiragan (Fors gubernatori)602–617/61819Azadbeh (Fors gubernatori)617/618–633

 Abbosiylar sulolasi 
11-asrda Al-Andalusdagi Sevilya Taifasiga hukmronlik qilgan Abbosiylar sulolasi Laxmiylar avlodidan edi.

 Adabiyotda 
Shoirlar al-Hirani yer yuzidagi jannat deb taʼriflaganlar. Bir arab shoiri shaharning yoqimli iqlimi va goʻzalligini shunday taʼriflagan: „Al-Hirada oʻtgan bir kun bir yillik davolanishdan afzaldir“. Al-Hira xarobalari Kufadan 3 km (1,9 milya) janubda, Furotning gʻarbiy sohilida joylashgan.

 Yana qarang 
 Hatra qirolligi
 Tanohidlar
 Zayd ibn Amr

 

 
 
 
 
 History of the kings of Hirah, in The Fields of Gold by 
 
 
 
 
 
 

 

 
Turkum:III asrda tashkil etilgan davlatlar va hududlar
Turkum:7-asrda tugatilgan davlatlar va hududlar
Turkum:Sosoniylar imperiyasi
Turkum:Qadimgi arab xalqlari
Turkum:Arabiston qabilalari
Turkum:Arab sulolalari
Turkum:Varvar qirolliklari