Tuproq eroziyasi

Tuproq eroziyasi (lot. erasio yemirilish, nurash) — tuproqning eng unumdor yuqori qatlamlari va tuproq osti jinslarining atmosfera yogʻinlari hamda sugʻorish suvlari, shamol va boshqa taʼsirida yemirilish jarayoni. Yuz berish darajasiga koʻra, tabiiy va jadallashgan (yemiradigan) turlarga boʻlinadi. Tabiiy Tuproq eroziyasi nisbatan sekin kechib, tuproq tabiiy hosil boʻlish jarayonida qayta tiklanib turadi. Jadallashgan Tuproq eroziyasi odamning xoʻjalik faoliyati (madaniy oʻsimliklarni oʻstirishda yerdan notoʻgʻri, uquvsiz foydalanish, eroziyaga qarshi tadbirchoralarga rioya qilmay yerlarni oʻzlashtirish, sugorish, chorva mollarni boqish, oʻrmonzorlarni yoʻq qilish, qurilish ishlarini olib borish va boshqalar) natijasida yuz berib, tuproq unumdorligini sezilarli darajada pasaytirib yuboradi.

Tuproq eroziyasi, asosan, relyefi notekis — pastbaland, eroziya bazisi (maʼlum bir joyning m hisobida dengiz sathidan balandligi bilan suv kelib quyiladigan yerning dengiz sathidan balandligi oʻrtasidagi farq) katta boʻlgan yerlarda boshlanadi. Tuproq eroziyasi hosil boʻlish omillariga koʻra, suv, shamol, sanoat, abraziya, yaylov, mexanik Tuproq eroziyasi va turlarga boʻlinadi.

Suv eroziyasining boshlanishi va kuchayishi relyefi tuzilishi bilan bogʻliq boʻlib, odatda, yer yuzasining nishabligi 1 — 1,5° dan oshganda yuz bera boshlaydi (sugʻoriladigan yerlarda sugʻorish eroziyasi yuz beradi). Suv eroziyasi yemirilish jarayonida tuproq zarrachalarining boʻlaklarga boʻlinish va qayta joylashish usuliga koʻra, yuvilish eroziyasi, jilgʻa va jarlanish eroziyasiga boʻlinadi. Yuvilish eroziyasi tuproqqa singib ulgurmagan suvning oqimi taʼsirida vujudga kelib, tuproq qatlamining nisbatan bir tekisda yuvib ketishi bilan tavsiflanadi. Jilgʻa eroziyasi jilgʻa suvining oqimi taʼsirida uncha chuqur boʻlmagan oʻydimchuqurliklar hosil boʻlishi va bilan yuz beradi va buni odatdagi yerga ishlov berish bilan bartaraf etish mumkin. Jarlanish eroziyasi suv eroziyasining bir turi boʻlib, suv oqimining tor oʻzanda toʻplanib oqishi, tuproqning vertikal yemirilishi va yuvilishi natijasida vujudga keladi. Suv taʼsirida yerning yuzasida oʻpqonlar paydo boʻladi. Bir kdncha vaqtdan soʻng bu oʻpqonlar yemirilib jarliklar hosil boʻladi.

Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik zonasida suv eroziyasi namlik bilan yetarli taʼminlangan (yillik yogʻinsochin miqdori 350–400 mm dan yuqori) va yarim taʼminlangan (yillik yoginsochin miqdori 200–300 mm) lalmikor yerlarda hamda tipik va toʻq tusli sur tuproqlarda, qisman togʻ oldi va togʻ etagi qiyaliklarida (mas., Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida; umumiy maydoni 969,4 ming ga) tarqalgan.

Shamol eroziyasi (deflyatsiya) 2 xil boʻladi: tezligi uncha katta boʻlmagan shamolning tuproq mayda zarrachalarini uchirib ketishidan kelib chiquvchi oddiy va katta tezlikdagi shamol tufayli vujudga keluvchi toʻzonli boʻron. Shamol eroziyasi sugʻoriladigan yerlarga katta ziyon yetkazadi (Markaziy Fargʻona, Buxoro vohasi, Qarshi choʻli, Qoraqalpogʻistonning gʻarbiy zonalarida, um. maydoni 1,8 mln.ga). Shamol eroziyasiga, relyefdan qatʼi nazar, asosan bir yoʻnalishda esadigan kuchli shamol, tuproqning yengil mexanik tarkibi va shoʻrlanganligi, sugʻoriladigan yer maydonlarning tabiiy sharoitga nomuvofiq yirikligi hamda oʻrmon daraxtzorlari mintaqasining yoʻkdigi yoki qoniqarsiz axvoldaligi sabab boʻladi.

Tuproq eroziyasining, shuningdek, ishlab chiqarish. va odam faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan quyidagi ham uchraydi: sanoat eroziyasi — foydali qazilmalarni qazish (ayniqsa, ochiq usulda), uyjoy, ishlab chiqarish. binolari va yoʻl qurish, gaz hamda neft quvurlarini oʻtkazish natijasida sodir boʻladi (qarang Yer rekultivatsiyasi); abraziya — daryo va boshqa suv qavzalari qirgʻoqlarining yemirilishi tufayli haydalma yer, yaylov maydonlari qisqaradi va suv havzalarini loyqa bosadi. Yaylovlarda ortiqcha chorva boqish yaylov eroziyasiga sabab boʻladi. Mexanik eroziya har bir zonaga xos tuproqning qayta tiklanish imkoniyati darajasini hisobga olmay turib, oʻta ogʻir traktorlardan keng foydalanish natijasida yuz beradi. Mexanik eroziya taʼsirida tuproq, strukturasi buziladi, uning suvfizik xususiyatlari, shuningdek, tuproq hosil boʻlishining asosiy omillaridan boʻlgan biologik faollik yomonlashadi.

 Adabiyot 
 Muhamedov T., Tuproq eroziyasi dehqonchilik uchun ofat, T., 1973; Muxitdinov K., Oʻzbekistonda tuproq eroziyasi va unga qarshi kurash choralari, T., 1976; Mirzajonov va boshqa, Eroziyaga uchragantuproqparda yuqori hosil olish, T., 1980.

Xodimat Maxsudov.

Turkum:Tuproqshunoslik