Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Shohida Maʼzumova

Shohida Maʼzumova (1907.12.1 -Toshkent — 1988.4.4) — aktrisa, rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Toshkentdagi xotinqizlar pedagogika. bilim yurtini (1925), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1954) tugatgan. 1925—29 yillar pedagogika. bilim yurtida mu-allima. 1929—61 yillarda Hamza teatrida aktrisa. Dramatik, hajviy va oʻtkir satirik, shuningdek, lirik, muhabbat sanamlari obrazlarini yuksak ma-horat bilan ijro etgan. Shulardan Halima ("Halima"), Shirin ("Farhod va Shirin"), Turandot ("Malikai Turandot"), Sultonbegim ("Jaloliddin"), Sanobar ("Hamza"), Muattar ("Sharq tongi"), Surmaxon ("Yurak sirlari"), Amaliya ("Qaroqchilar") va boshqa M. sahnada yaratgan eng yaxshi obrazlaridir. Rej. sifatida "Yurak sirlari", (B. Rahmon), "Aytsam tilim, aytmasam dilim kuyadi" (O. Yoqubov), "Paranji sirlari" (Hamza) kabi spektakllarni saxnalashtirgan. 1961—88 yillar Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Maʼlumot

Maʼlumot (pedagogikada) – shaxsning oʻqish-oʻrganish natijasida oʻzlashtirgan bilim koʻnikmalari hajmi, yoʻnalishi va darajasi. Taʼlim-tarbiya hamda mustaqil bilim olish jarayonida olinadi. Maʼlumot insoning ongli faoliyati jarayonida oʻzlashtirib boriladi. Ushbu jarayon bolaning fikrlash qobiliyati shakllanishidan boshlab dastlab oilada, soʻngra uzluksiz taʼlim tizimining turli bosqichlarida taʼlim-tarbiya olish davomida amalga oshiriladi. Uzluksiz taʼlim tizimining har bir bosqichida tegishli taʼlim standartlari hamda oʻquv das- bilan belgilangan hajm va yoʻnalishdagi maʼlumot oʻzlashtirib boriladi. Maʼlumotni oʻzlashtirish jarayonini tashkil qilishning asosiy shakli taʼlim va tarbiya mashgʼulotlaridan iborat. Bunda maʼlumot oluvchini talaba, oʻquvchi, shogird, bu jarayonga rahbarlik qiluvchilarni oʻqituvchi, murabbiy, ustoz deb nomlanadi. Maʼlumot olish manbai darslik, qoʻllanma, qoʻshimcha , atrof muhitdagi narsa va voqea-hodisalar, maʼlumot olish vositasi oʻquv qurollari hamda mantiqiy tafakkur jarayonidan iborat. Maʼlumot oila, bogʻcha, maktab, akademik litsey yoki kasb-hunar kolleji, oliy oʻquv yurti, maktabdan tashqari taʼlim muassasalari, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim shakllari – aspirantura, doktorantura hamda qayta tayyorlash va malaka oshirishda oʻzlashtiriladi.

Shaxsning maʼlumot darajasi boshlangʻich, umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, oliy boʻlishi mumkin. Maʼlumot umumiy va maxsus maʼlumotga ajraladi. Umumiy maʼlumot kelajakdagi ixtisosi, kasbidan qatʼi nazar, har bir kishi uchun zarur boʻlgan bilim, malaka va koʻnikmalarni anglatadi. Maxsus maʼlumot muayyan mutaxassislikdagi xodimning kasbiga oid maʼlumotni bildiradi. Umumiy maʼlumot maxsus maʼlumotning zarur negizidir. Maxsus maʼlumot oliy (qarang: Oliy taʼlim), oʻrta maxsus va kasb-hunar (qarang Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi) maʼlumotlariga boʻlinadi.

Saidqosim Usmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maʼmun akademiyasi

9-asr 1-yarmida Xalifa Maʼmun arrashid (813—833) tomonidan Bagʻdodda tashkil etilgan ilmiy markaz. Dastlab "Bayt ul hikmat" ("Bilim uyi" deb atalgan). Bu akademiyada Hunayn ibn Ishoq, Sobit ibn Kurra, Xubaysh, Baxtyashu, Qusto ibn Luqa al-Baaxbakkiy, Yahyo ibn Adiy, Ishoq al-Damashqiy, Masarjuvayxlar oilasi, Navbaxt, Ibn Muqaffa, Ibn Mojja, Ibn Vaxshiyalar tomonidan yunon, yahudiy, sanskrit, suryoniy, fors tilidan juda koʻplab ilmiy-adabiy, falsafiy-axloqiy asarlar arab tiliga tarjima qilindi va ularga sharxlar yozilib, musulmon dunyosiga yoyildi. Ayni shu tarjima va sharxlar tufayli yunon, hind olimlari asarlari bizgacha yetib kelgan. 828 yil Maʼmun akademiyasi qoshida Bagʻdodning ash-Shammasiya mahallasida birinchi rasadxona, 831 yil Damashq yaqinidagi Kosion togʻida rasadxonaning boʻlimi qurilgan. Rasadxonaga dastlab marvlik Abu Ali Yahyo ibn Mansur, keyinchalik Muhammad Xorazmiy rahbarlik qilgan. Maʼmun akademiyasida turli maqsadlarda ilmiy ekspeditsiyalar ham tashkil qilingan. Chunonchi 830 yil Xorazmiy boshchiligida Gʻarbiy Hindiston (hozirgi Sharqiy Afgʻoniston), Vizantiya, Volganing quyi oqimiga 3 ta ekspeditsiya uyushtirilgan. Maʼmun akademiyasida Xorazmiy bilan birga Xolid ibn al-Malik al-Marvarrudiy, Al-Abbos ibn Sayd al-Javhariy, Ahmad ibn Abdulloh alMarvaziy, Ahmad al-Fargʻoniy, Abu Fazl alhamid ibn Vaseʼ ibn Turk alXuttaliy, Abu Yusuf Yoqub ibn Sabbox al-Kindiy va boshqa koʻplab oʻrtaosiyolik olimlar ijod qilib, turli fanlar rivojiga katta hissa qoʻshdilar.Maʼmun

 

Turkum:Akademiyalar
Turkum:Islom tarixi
Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos

Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos – xorazmshohlar sulolasining 3-hukmdori hisoblangan. Gurganch (Urganch)da „Maʼmun akademiyasi“ga asos solgan (qarang Xorazm Maʼmun akademiyasi). Oʻrta Osiyo, Sharq mamlakatlarining bir qancha alloma, shoir va yozuvchilarini oʻz atrofiga toʻplagan. Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos Urganchda bir qancha yirik binolar qurdirgan. Mahmud Gʻaznaviyning Xorazmga qilgan yurishi natijasida bu yerdagi olimlarning koʻpchiligi Gʻaznaga majburan olib ketilgan, shahar inqirozga yuz tutgan. Saroyda uyushtirilgan suiqasd natijasida Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos oʻldirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Xorazm hukmdorlari
Turkum:1017-yilda vafot etganlar
Maʼmuriy binolar

Maʼmuriy binolar - davlat muassasalari va jamoat tashkilotlari uchun moʻljallab qurilgan binolar. Maʼmuriy binolar xonalari asosiy (xizmatlar xonasi, boʻlinmalari, qabulxona, muzokara va majlislar zali), xizmat koʻrsatuvchi va yordamchi xonalar (vestibyul, garderob, kutubxona, arxiv, oshxona, sanuzel xonalari, zinapoya, liftlar va boshqalar) guruhlarga boʻlinadi. Yirik shaharlarda Maʼmuriy binolar individual loyiha boʻyicha quriladi. Ular shahar qiyofasini oʻzgartirishga, meʼmoriy ansambllarni tashkil etishga xizmat qiladi. Masalan, Toshkentdagi Mustaqillik maydoni, Alisher Navoiy xiyoboni, Amir Temur xiyobonidagi Maʼmuriy binolar va boshqa Oxirgi oʻn yillikda maʼmuriy binolar majmuasini bank muassasalari, biznes markazlar, mehmonxonalar turkumidan iborat imoratlardan shakllantirish keng rusm boʻlmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Maʼmuriy javobgarlik

Maʼmuriy javobgarlik - fuqaro yoki mansabdor shaxsning huquqni buzganligi uchun davlat (maʼmuriy organ) oldidagi jinoiy boʻlmagan javobgarligi. Bu davlatning majburlov chorasi boʻlib, davlat faoliyatining turli sohalarida sodir etilgan maʼmuriy huquqbuzarlik uchun qoʻllanadi. Maʼmuriy javobgarlik da odatda, jazo berayotgan maʼmuriy organ bilan huquq normasini buzgan shaxs oʻrtasida xizmat yuzasidan boʻysunish munosabatlari boʻlmaydi. Maʼmuriy javobgarlik shunisi bilan institutizomiy javobgarlikdan farq qiladi. Maʼmuriy javobgarlikga tortilganlar sudlangan hisoblanmaydilar, maʼmuriy jazo choralari yengil va muddati qisqa belgilanadi. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmurii javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi, UzR qonunlari, OʻzR Oliy Majlisining qarorlari, OʻzR Prezidentining farmonlari, OʻzR Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi qonunlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining va Vazirlar Kengashining qarorlari, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahri kengashlarining , viloyatlar va Toshkent shahri hokimlarining qarorlaridan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks

Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks (MJK) -maʼmuriy huquqbuzarliklar va maʼmuriy jazoga oid qonunlarning muayyan tizimga solingan majmui. Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 1994-yil 22-sentabrda qabul qilinib, 1995-yil 1-apreldan kuchga kirgan. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks 5 boʻlim, 31 bob va 348 moddani oʻz ichiga oladi. Kodeksning umumiy qoidalari bayon qilingan 1-boʻlimida maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari va ularning vazifalari, mazkur hujjatlar sohasida Oʻzbekiston Respublikasining , Qoraqalpogʻiston Respublikasining vakolatlari, maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisida qarorlar qabul qilish borasida mahalliy davlat hokimiyati organlarining vakolatlari, maʼmuriy huquqbuzarliklarning oldini olish kabi masalalar bayon qilingan, 2-boʻlim maʼmuriy huquqbuzarlik va maʼmuriy javobgarlik masalalariga bagʻishlangan, 3-boʻlim maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqishga vakolati boʻlgan organlar (mansabdor shaxslar), 4-boʻlim maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlarni yuritish, 5-boʻlim maʼmuriy jazo qoʻllanish toʻgʻrisidagi qarorlarni ijro etishga bagʻishlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kodekslar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari
Maʼmuriy jazo

Maʼmuriy jazo - maʼmurii huquqnn buzuvchi shaxslarga nisbatan davlat organi yoki mansabdor shaxslar tomonidan koʻriladigan chora. Maʼmuriy jazo majburlovchi, ayni vaqtda tarbiyaviy xususiyatga ega boʻlgan choradir. Maʼmuriy jazoning quyidagi mavjud: jarima; maʼmuriy xuquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa boʻlgan ashyoni haqini toʻlash sharti bilan olib qoʻyish; maʼmuriy huquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa boʻlgan ashyoni musodara qilish; muayyan shaxsni unga berilgan maxsus xuquqdan (transport vositasini boshqarish huquqidan, ov qilish huquqidan) mahrum etish; maʼmuriy qamoqqa olish (Oʻzbekiston Respublikasining MJK, 23—29moddalar).

Maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etganlik uchun ajnabiy fuqarolar va fuqoroligi boʻlmagan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi hududidan maʼmuriy tarzda chiqarib yuborilishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Maʼmuriy nazorat

Maʼmuriy nazorat - davlat va maxsus vakolatli organlar (mansabdor shaxslar) faoliyatining alohida turi. Maʼmuriy nazorat qonuniylikni va davlat intizomini taʼminlash usullaridan biri hisoblanadi. Maʼmuriy nazorat davlat organlari, tijorat va notijorat tashkilotlari, shuningdek, fuqarolarning davlat va jamiyat rivojlanishi uchun ahamiyatli boʻlgan umummajburiy qoidalarga qatʼiy rioya qilishiga qaratilgandir. Maʼmuriy nazorat davlat nazoratining boshqa dan quyidagi oʻziga xos xususiyatlari bilan farq qiladi: birinchidan, Maʼmuriy nazorat mulkchilik shaklidan va mulkning kimga boʻysunishidan qatʼi nazar barcha yuridik va jismoniy shaxslar ustidan amalga oshiriladi. Masalan, fuqarolarning jamoat joylarida oʻrnatilgan umummajburiy qoidalariga qanday rioya qilayotganligi ustidan ichki ishlar organlari Maʼmuriy nazorat olib boradi; ikkinchidan, Maʼmuriy nazorat muayyan fuqarolar do-irasiga qaratilgan boʻlishi mumkin. Masalan, oʻqotar qurollarini saqlash va foydalanish ustidan yoki radioaktiv materiallarni saqlash va foydalanishda mansabdor shaxslarning masʼuliyati ustidan amalga oshiriladigan Maʼmuriy nazorat va hokazo; uchinchidan, ichki ishlar organlari tomonidan ozodlikdan mahrum etish joylaridan boʻshatilgan shaxslar ustidan amalga oshiriladigan Maʼmuriy nazorat faqat maxsus vakolatli davlat organlari (mansabdor shaxslar) tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Bunday organlarga davlat bojxona xizmati, davlat soliq xizmati, ichki ishlar organlari vazirlik va davlat idoralarining inspeksiyalari va nazorat organlari kiradi. Maʼmuriy nazoratni amalga oshirish jarayonida maʼmurii ogohlantiruvchi choralari (mas, karantin eʼlon qilish, ozodlikdan maxrum etish joylaridan boʻshab kelgan shaxslar ustidan Maʼmuriy nazorat oʻrnatish); maʼmurii cheklash choralari (mas, majburiy davolash, maʼmurii tartibda ushlab turish); maʼmuriy-protsessual choralar (buyumlarni yoki hujjatlarni olib qoʻyish) hamda maʼmurii jazo choralari qoʻllanishi mumkin. Shu sababli, Maʼmuriy nazorat olib boruvchi davlat organlari (mansabdor shaxslar) bir vaqtning oʻzida maʼmurii yuristdiksion organ hisoblanadi. Erkin Hojiyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Maʼmuriy huquqbuzarlik

Maʼmuriy huquqbuzarlik -huquqbuzarlikning bir turi. Oʻzbekiston Respublikasi MJKga koʻra, qonun hujjatlariga binoan maʻmuriy javobgarlikka tortish nazarda tutilgan, shaxsga, fuqarolarning huquqlari va erkinliklariga, mulkchilikka, davlat va jamoat tartibiga, tabiiy muhitga tajovuz qiluvchi gʻayriqonuniy, aybli (qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida) sodir etilgan harakat yoki harakatsizlik tushuniladi. Maʼmuriy huquqbuzarlik oqibatida maʼmuriy javobgarlikka tortish uchun asos boʻladigan ayb mavjud boʻladi. Qonunga koʻra, Maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etgan paytda 16 yoshga toʻlgan shaxslar maʼmuriy javobgarlikka tortiladi. Maʼmuriy huquqbuzarlik jinoyatdan ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab farqlanadi. Maʼmuriy huquqbuzarlik sudlanganlik holatini keltirib chiqarmaydi. Jinoyat faqat sud organlari tomonidan, Maʼmuriy huquqbuzarlik esa, sud organlaridan tashqari, bir qancha vakolatli davlat boshqaruvi organlari (mansabdor shaxslar) tomonidan ham koʻrib chiqiladi. Maʼmuriy huquqbuzarlik uchun maʼmuriy jazo choralari, jinoyat uchun jiddiy jazo qoʻllanadi. Maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etgan shaxsga maʼmuriy javobgarlikni qoʻllash jarayoni soddalashtirilgan (mas, yoʻl harakati qoidasini buzgan shaxsga bitta bayonnoma tuzilishi bilan maʼmuriy jarima jazosini qoʻllash mumkin) va hakozo Erkin Hojiyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maʼmuriy-hududiy tuzilish

Maʼmuriy-hududiy tuzilish — unitar davlat hududi yoki federativ davlat subʼyektlari hududining maʼlum qismlar (viloyatlar, guberniyalar, departamentlar va shahri k.)ga boʻlinishi. Mahalliy davlat hokimiyati organlari tizimi ana shu boʻlinishga muvofiq tuziladi va ish olib boradi. Bunday boʻlinish idora etishning kulay, davlat organlariga aholikg.ng yaqin boʻlishini, ishlab chiqarishni samarali tashkil qilishni nazarda tutib amalga oshiriladi. U, odatda, mazkur davlatning tabiiytarixiy, milliy va ijtimoiyiqtisodiy xususiyatlarini aks ettiradi. M.-h. t. ikki boʻgʻinli (AQSH), uch boʻgʻinli (Buyuk Britaniya, Fransiya), toʻrt boʻgʻinli (GFR) boʻlishi mumkin. Juda kichik davlatlarda (Malta, Bahrayn) umuman M.-h. t. yoʻq.

Oʻzbekiston Respublikasi hududi Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, tuman, shaharlar, shaharchalar, qishloqlar va ovullardan iborat. Shaharlar respublika miqyosidagi shahar (Toshkent shahri), viloyat tarkibidagi shaharlar, tuman tarkibidagi shaharlarga boʻlinadi. Tumanlar viloyat tarkibidagi tumanlarga va shahar tarkibidagi tumanlarga boʻlinadi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasining maʼmuriyhududiy tuzilishi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maʼmuriyat

Maʼmuriyat — 1) davlatning boshqaruv faoliyati; boshqaruv ishini amalga oshiruvchi davlat organlari majmui; 2) boshqaruvchi mansabdor shaxslar, muassasa, korxonalarning rahbar xodimlari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maʼnaviy zarar

Maʼnaviy zarar - fuqaroning shaʼni, qadrqimmatiga dogʻ tushirilishi yoki ishbilarmonlik obroʻsiga putur yetkazilishi. Maʼnaviy zarar boʻyicha javobgarlik shartnomaga asoslanmagan, yaʼni huquqbuzarlik bilan bogʻliq boʻlgan javobgarlikdan iborat. Huquqbuzarlik sodir etish natijasida jismoniy ogʻriq, azob-uqubat, ruhiy qiynoq va iztiroblar shaxsga nisbatan yetkazilgan Maʼnaviy zarar hisoblanadi. Maʼnaviy zarar shuningdek, yuridik shaxsga ham yetkazilishi mumkin (mas, ishchanlik obroʻsini yerga uruvchi maʼlumotlarni tarqatish orqali).

Respublikada mehnat qonunchiligida ham xodimga yetkazilgan Maʼnaviy zararni qoplash nazarda tutilgan. Jumladan, gʻayriqonuniy ravishda ishdan boʻshatilgan xodim ishga tiklanganda ish beruvchi tomonidan qoplanadi. Maʼnaviy zarar uchun toʻlanadigan kompensatsiyaning miqdori ish beruvchining xatti-harakatiga berilgan bahoni hisobga olib, sud tomonidan belgilanadi, lekin bu miqdor xodimning oylik ish haqidan kam boʻlishi mumkin emas (MK ning 112moddasi). Oʻz mehnat vazifalarini bajarish munosabati bilan mehnatda mayib boʻlishi, kasb kasalligiga chalinishi yoki salomatlikning boshqa tarzda shikas-tlanishi tufayli yetkazilgan Maʼnaviy zarar ham undiriladi.

Maʼnaviy zarar pul shaklida yoki boshqa moddiy shaklda ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq ravishda, xodim mehnat vazifalarini bajarishi bilan bogʻliq holda vafot etgan taqsirda esa, ish beruvchi va xodimning oila aʼzolari oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq ravishda belgilangan miqsorda qoplanadi. Maʼnaviy zarar toʻlanishi lozimboʻlgan mulkiy zarardan qatʼi nazar qoplanadi. Maʼnaviy zararni qoplash qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi FKning 1021— 1022moddalarida belgilab qoʻyilgan (yana q. Zarar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Huquqiy atamalar
Maʼnaviyat (nashriyot)

"MAʼNAVIYAT" — Oʻzbekiston Respublikasi "Maʼnaviyat va maʼrifat" kengashi nashriyoti. 1996-yil 9-sentabrda tashkil etilgan. Milliy maʼnaviyatni ravnaq toptirishga, xalq maʼrifatini yuksaltirishga, jahon xalqlari ta-fakkuri mahsulidan oʻzbek xalqini bahramand etishga yordam beradigan ijtimoiysiyosiy, ilmiy-ommabop, badiiy , darslik, oʻquv qoʻllanmalari, kalendar va plakatlar, tarjima asarlari nashr etadi.

Nashriyot 2002-yilda 37 nomda 2 mln. 260 ming nusxada adabiyot nashr etdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Maʼod

Maʼod (arab. — qaytib boradigan joy, narigi dunyo) — shialikda narigi dunyo haqidagi aqida. Yana q. Oxirat, Mahshar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maʼraka

Maʼraka (arab. — jang , yigʻin) — biror muhim voqea, toʻy, taʼziya va boshqa munosabatlar bilan oʻtkaziladigan marosim, yigʻin. Ayrim tumanlarda turli munosabat bilan xonadonlarda oʻtkaziladigan yigʻinlar ham M. deb nomlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maʼrifat

Maʼrifat — kishilarning ongini, bilimini, madaniyatini oshirishga qaratilgan taʼlimtarbiya. U tabiat, jamiyat va inson mohiyati haqidagi turli bilimlar, maʼlumotlar majmu-asini ham bildiradi. Maʼrifat ilmu urfon maʼnosida ham ishlatiladi. Maʼrifat tushunchasi madaniyat, maʼnaviyat tushunchalari bilan bogʻliq. Maʼrifat maʼnaviy qaramlikni bartaraf qiladi, insonga kuch-qudrat ato etadi. U kishilarni jaholatdan qutqaradi, buzuq ishlardan qaytaradi, yaxshi xulq va odob egasi boʻlishga yordam beradi. Maʼrifatli kishilardan tashkil topgan jamiyat ravnaq topadi, kelajagi porloq boʻladi. Maʼrifat — bilim va madaniyatning qoʻshma mazmuni boʻlib, maorif uni yoyish vositasidir. Maʼrifatni hayotga singdirish maorif tizimi orqali amalga oshiriladi. Tasavvufda Maʼrifat sufiylarning ruhiy kamolotga erishuvining asosiy bosqichlaridan biri sifatida talqin etiladi.
Maʼrifat (gazeta)

"MAʼRIFAT" — Toshkentda haftasiga 2 marta chiqadigan maʼrifiy va ijtimoiy-siyosiy yoʻnalishdagi xalq ziyolilari gazetasi. Muassislari — Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi, Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirliklari, Oʻzbekiston taʼlim va fan xodimlari kasaba uyushmalari markaziy qoʻmitasi. Dastlab 1931-yil 4-iyulda "Madaniy inqilob" nomi bilan chiqqan. 1938-yil 25-yanvardan "Oʻqituvchilar gazetasi" nomi bilan, 1991-yil iyuldan hozirgi nomda chiqadi. 1941-yil 1-iyuldan 1946-yil 9-martgacha gazeta vaqtincha oʻz faoliyatini toʻxtatgan. Gazeta taʼlim sohasida olib borilayotgan islohotlarni, "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da koʻzda tutilgan masalalarni muntazam yoritib boradi. Gazeta turli rukn va sahifalarda mamlakatimizning bugungi taʼlim tizimi hayotidan hikoya qiladigan mavzularda har xil materiallar eʼlon qiladi. Gazetada yosh avlod ongida milliy istiqlol gʻoyasini shakllantirish va ularni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash mavzusi boʻyicha "Milliy istiqlol gʻoyasi" rukni tashkil etilgan. Ushbu ruknda berib borilayotgan maqolalar taʼlim xodimlari uchun eng zarur uslubiy manba boʻlib xizmat qilmoqda. Gaz. ga turli davrlarda A. Xoʻjaxonov, B. Xalilov, I. Oʻktamov, H. Koʻrikboyev, R. Usmonov, Sh. Maqsudov, A. Dolimov, S. Hakimov va boshqa bosh muharrirlik qilishgan. 1996-yildan bosh muharrir — H. Saidov. Adadi 28 mingga yaqin (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gazetalar
Asadulla Maʼrupov

Asadulla Ikromovich Maʼrupov (1910.30.10 — Toshkent — 1965.29.10) — patolog-anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1950), tibbiyot fanlari doktori (1949), professor (1950). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach, patologik anatomiya kafedrasida aspirant (1936—40), assistent (1940—43), dotsent (1943—50), professor (1950-51). SamTI patologik anatomiya kafedrasi mudiri (1951—58), Toshkent tibbiyot akademiyasi patologik anatomiya kafedrasi professor (1958—65), ayni vaqtda ilmiy ishlar boʻyicha prorektor. Oʻzbekistonda Joylangar ense-faliti, poliomiyelit, trixodesmotoksikoz patologik anatomiyasini, gemorragik isitmada nerv sistemasidagi oʻzgarishlarni, Oʻzbekiston sharoitida aterosklerozning oʻtish xususiyatlarini oʻrgangan. Oʻzbekistonda patolog-anatomlar jamiyatining tashkilotchilaridan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan shifokorlar
Turkum:Oʻzbekistonlik shifokorlar
Yusufjon Maʼrufjonov

Yusufjon Maʼrufjonov (1877, Margʻilon — 1960) — yogʻoch oʻymakori, duradgor; xalq ustasi. Oʻyma naqshli eshik, rom, deraza, darvozalar tay-yorlagan, javon, kursi, quticha, sandal kabi uy jihozlari ishlagan. M. yaratgan asarlarida oʻymakorlik usullarini dadil qoʻllashi, naqsh mujassamotlarini yangi mavzular bilan boyitishi diqqatga sazovor. Ustaning noyob ishlaridan biri — Alisher Navoiyning 500 yilligiga oʻymakori usulida yaratgan shoirning portreti (107x77 sm, yongʻoq yogʻochi, lok, 1948), portret atrofi anʼanaviy naqshlar bilan hoshi-yalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zokir Maʼrufov

Zokir Maʼrufovich Maʼrufov (1912.1.3 - Toshkent - 1984.1.3) - tilshunos olim, lugʻatshunos. Oʻzbekistonda xizmat kursatgan oʻqituvchi (1972). Narimonov nomidagi Pedagogika texnikumini tugatgan (1931). Qashqadaryo viloyatida oʻqituvchilik qilgan (1931—32), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim, direktor oʻrinbosari, dialektologiya va eksperimental fonetika, hozirgi zamon oʻzbek tili sektorlari (194751), lugʻat boʻlimi (1952— 84) rahbari.

Maʼrufov oʻrta maktab va bilim yurtlari uchun oʻzbek tilidan darslik va qoʻllanmalar yaratishda faol ishtirok etgan. Uning ishtirokida 5 jildli "Ruschaoʻzbekcha lugat" (1950—56), 1 jildli "Oʻzbekcharuscha lugʻat" (1959), 2 jildli "Oʻzbek tilining izohli lugʻati" (1981), 2 jildli "Ruscha-oʻzbekcha lugʻat" (1983—84), "Ruscha-oʻzbekcha soʻzlashgich" (1969), "Oʻzbekcharuscha soʻzlashgich" (1971) kabi ishlar yaratilgan. Maʼrufov ilmiy asarlari bilan Oʻzbekistonda leksikologiya va leksikografiya fanining rivojiga katta hissa qoʻshgan. Toshkentda A. Ikromov tumanidagi koʻchalardan biriga va Yunusobod tumanidagi 83maktabga Maʼrufov nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayatnik

thumb
Mayatnik — tashqaridan taʼsir ettirilgan kuchlar, xususan, tortishish kuchi taʼsirida qoʻzgʻalmas nuqta yoki oʻq atrofida tebranma harakat qiladigan qattiq jism. 1) Matematik mayatnik — biror qoʻzgʻalmas nuqtaga vaznsiz va choʻzilmaydigan ipga osib qoʻyilgan moddiy nuqta Mayatnik ogʻirlik kuchi taʼsirida vertikal (tik) tekislikda tebranadi. Mayatnik turli asboblarda, soatlarda, ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllaniladi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Maqam

Maqam (arab. — joy, parda, ton), makam (turk.) — arab va turk mumtoz musiqasida asosiy tushunchalardan biri: 1) parda (ton, nagʻma) lar tizimi. Yarim va chorak tonli tovushqator tartibiga asoslanadi. Arab anʼanaviy musikasida Rast, Zarkula, Duka, Kurd, Sikax, Busalik, Charka, Xigaz, Nava, Hisor, Husayni, Agam, Auj, Mahur, Kardan, turk musikasida Yegah, Nim Hisar, Ashiran, Ajam Ashiran, Irak, Rast, Zirgyule, Dugah, Segah, Puselik, Sargah, Hijaz, Neva pardalari mavjud; 2) muayyan badiiymantiqiy ichki tartibga asoslangan tovushqatorlar tizimi {lad, tetraxord, pentaxord, geksaxordlar). Pardalarning oʻzaro birikmalari nihoyatda xilma-xil, murakkab va koʻpsonli boʻlsada, ularning asosiylari arab musiqasida 9 ta — Agam (Ajam), Nihovand, Rast, Bayati, Saba, Xigaz, Kord, Sigah va Navesar, turk musiqasida 13 ta — Chargah, Puselik, Kurdiy, Rast, Ushshaq, Huseyniy, Neva, Hijaz, Humayun, Uzzal, Zengule, Karchigar, Syuzinek kabi asosiy M. mavjuddir. Arab va turk M.lari oʻzining kelib chiqishi, nazariy tizimlari, ijrochilik anʼanalari va badiiy-estetik mazmuni jihatidan oʻzbek va tojik maqom sanʼati bilan tarixan uzviy bogʻliqdirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Musiqa
Turkum:Maqomlar
Maqbara

Maqbara (arab, marqad, turbat) — biror mayitning jasadi joylashgan meʼmoriy inshoot yoki tosh tobut (daxma, sagʻana). Maqbara usti qubbali chortoqli bino boʻlib, ramziy gʻoyalarni oʻzida ifodalagan. Chortoq — yer kurrasini ifoda etuvchi barqaror shakl, qubba — osmon gumbazi ramzi, bular birga Koinotni anglatgan. „Koinot modeli“ ning bu tarzda barpo etilishi borliqning Alloh tomonidan yaratilgani haqidagi aqidaga muvofiklashtirilgan.

Sharqda dastlab qabr ustiga biror tosh qoʻyish, imorat qurish man etilgan boʻlsada 9-asrdan xalifalar sharafiga maqbaralar kurila boshlangan. Movarounnahrda ham 9-asrdan maxsus maqbaralar qurish odat tusiga kirgan. Keyinchalik, asosan, mashhur kishilar (podshohlar, ruhoniylar, olimlar) qabri ustiga turli maqbaralar qurilgan. Oddiy maqbara gumbazli chorsi xonadan iborat boʻlgan, unga peshtoqli eshik orqali kirilgan (qarang Arabota maqbarasi). Baʼzan xonaning 4 tomoni ravokdi-chordara shaklida boʻladi (qarang Somoniylar maqbarasi), keyinchalik maqbara qurilishi tobora murakkablasha borib, unda ziyoratxona, goʻrxona, tagxonasardoba kabi maxsus xonalar paydo boʻlgan (Yassaviy maj-muasi, Amir Temur mafarasi, Toj mahal maqbarasi, Shohizinda ansambli va boshqalar).

 
 Mankovskaya L., Bulatova V ., Pamyatniki zodchestva Xorezma, T., 1978; Oʻzbekiston: Islom obidalari, T., 2002.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qabristonlar
Maqol

Maqol — xalq ogʻzaki ijodi janri; qisqa va loʻnda, obrazli va obrazsiz, grammatik va mantiqiy tugallangan maʼnoli hikmatli ibora, chuqur mazmunli. Muayyan aniq shaklga ega. Maqollarda avlod-ajdodlarning hayotiy tajribalari, jamiyatga munosabati, tarixi, ruhiy holati, etik va estetik tuygʻulari, ijobiy fazilatlari mujassamlashgan. Asrlar mobaynida xalq orasida sayqallanib, ixcham va sodda poetik shaklga kelgan.

Maqollar mavzu jihatdan nihoyatda boy va xilma-xil. Vatan, mehnat, ilm-hunar, doʻstlik, ahillik, donolik, hushyorlik, til va nutq madaniyati, sevgi va muhabbat kabi mavzularda, shuningdek, salbiy hislatlar xususida rangbarang maqollar yaratilgan. Maqol uchun mazmun va shaklning dialektik birligi, koʻp hollarda qofiyadoshlik, baʼzan koʻp maʼnolilik, majoziy maʼnolarga boylik kabi xususiyatlar harakterli. Maqollarda antiteza hodisasi koʻp uchraydi ("Kattaga hurmatda boʻl, kichikka izzatda boʻl" va boshqalar).

Turkiy xalqlarning maqollaridan namunalar dastlab maqol Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida keltirilgan. Bu maqollarning bir qanchasi hozir ham oʻzbek xalqi orasida turli vari-antlarda ishlatiladi. Shuningdek, maqol Koshgʻariy asarida "Kishi olasi ichtin, yilqi olasi tashtin"; "Odam olasi ichida, mol olasi tashida" kabi.Biz maqollarni hayotda juda kop ishlatamiz to'ğrimi!

Maqollar baʼzan matal, zarbulmasal, naql, hikmat, hikmatli soʻz, tanbeh, mashoyixlar soʻzi, hikmatli maqol, donishmandlar soʻzi, otalar soʻzi kabi nomlar bilan ham yuritiladi. Maqollarning ijtimoiy-siyosiy va tarbiyaviy ahamiyati juda, xattoki, gʻoyat katta. Matalda narsa tasviri, uning harakteristikasi beriladi, maqolda esa toʻla tugallangan fikr-xulosa ifodalanadi. So'z ko'rki - maqol!

 Adabiyot 
 Shomaqsudov Sh., Shorahmedov Sh., Maʼnolar maxzani, T., 2001.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

 Maqollar.uz — Oʻzbek xalq maqollari 3 tilda: oʻzbek, rus va ingliz 

Turkum:Xalq ogʻzaki ijodi
Maqola

Maqola (arab tilidan olingan) – publitsistik janr. Maqolada ijtimoiy hayot hodisalari chuqur tahlil qilinib, nazariy va ommaviy jihatdan umumlashtiriladi, davlat siyosati, iqtisodiyot, texnika, fan va madaniyatda erishilgan yutuq, ilgʻor ish tajribalari ommalashtiriladi, xalq xoʻjaligidagi nuqsonlar tanqid qilinadi. Matbuotda bosh Maqola, nazariy va targʻibot maqola, muammoli Maqola keng qoʻllanadi. Bosh Maqola (yoki tahririyat tomonidan yoziladigan Maqola) tahririyatning eng masʼuliyatli Maqolasi boʻlib, unda ichki va xalqaro hayotga doir muhim masalalarni oʻquvchilar ommasiga yetkazish vazifasi qoʻyiladi. Bunday Maqola muayyan masala yuzasidan yoʻl-yoʻriq koʻrsatishi, mavjud kamchiliklarni ochib tashlashi, har bir ishning asosiy haqiqiy yulini belgilab berishi lozim. Maqola Prezident farmonlari, Oliy Majlis qonunlari, Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilinadigan davlat va hukumat hujjatlari, qarorlari, qonunlari davrning dolzarb masalalari bosh Maqolada ochib beriladi. Nazariy Maqola va targʻibot Maqolaning asosiy vazifasi mustaqillik, milliy gʻoya, istiqlol mafkurasining asoslari va prinsiplarini; ilmiy Maqolaning vazifasi fan, madaniyat, texnika yutuqlarini tushuntirish, ommalashtirish, oʻquvchining gʻoyaviy, ilmiy saviyasini oshirishdan iborat. Muammoli Maqola munozara va bahsla-shuv mazmunida boʻlib, unda biror masala yuzasidan muallif oʻz qarashlarini oʻrtaga tashlaydi.

Oʻzbekistonda Maqola janri tarixi, asosan, „Turkiston viloyatining gazeti“ bilan bogʻliq. Unda ijtimoiysiyosiy hayotning turli sohalari oʻz ifodasini topgan (Furqat, Ibrat, Hakimxon va boshqalar). Keyinchalik taraqqiyparvar oʻzbek milliy matbuotida Hamza, Abdulla Avloniy, Abdulla Qodiriy va boshqa oʻz Maqolalari bilan ishtirok etishgan. Hozirgi ommaviy vositalarida Maqolaning hamma da materiallar berib boriladi.maqola bu dolzarb mavzularni yorituvchi nashrdir.

Maqola istilohi keng maʼnoda gazeta, jurnal, radio, televideniya, shuningdek, toʻplamlardagi ilmiy asarlarga nisbatan ham qoʻllanadi.

Maqolalar uch tarkibiy qismdan iborat boʻladi:
1. Kirish – bunda tanlangan mavzuning dolzarbligi belgilanadi.
2. Asosiy qism – muallif tomonidan rejalangan fikr, muammo yoki yangilik bayon qilindi.
3. Xulosa – mavzu yuzasidan muallifning xulosalari, tavsiyalari beriladi hamda qo'lanilishda erishilgan yutuqlar ham. 

Maqolalar ilmiy yoki publitsistik uslubda, adabiy til meʼyorlariga toʻliq amal qilingan holatda yoziladi. Maqola yozishda maqolaning mavzusini belgilash va unga sarlavha tanlash ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Maqolaning sarlavhasi qisqa, lekin eʼtiborni jalb qiladigan va, albatta, maqolaning bosh mavzusini yoritib beradigan boʻlishi lozim. Maqola Bundan tashqari, maqolalarda muallif haqida qisqacha maʼlumot va foydalanilgan roʻyxati koʻrsatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Maqola qanday yoziladi?

 

Turkum:Yozuv
Maqom (tasavvufda)

Maqom (tasavvufda) — islomda sufiylikka xos tushuncha, har bir sufiy bosib oʻtishi lozim boʻlgan bosqichlar. Tariqatlarda M.larning soni har xil keltiriladi, lekin koʻp hollarda 4 M. tilga olinadi: shariat, tariqat, maʼrifat, haqiqat (qarang Tasavvuf). Lekin, tasavvufning ayrim yirik namoyandalari M.larni koʻproq deb hisoblagan. Masalan, Fariduddin Attor 7 M., Gʻazoliy 9 M.ni taʼriflagan. Har bir M. ham, oʻz navbatida, bir necha kichik bosqichlarga boʻlinadi (ayrim sufiylarda bu bosqichlar 8 dan 10 gacha koʻrsatilgan) va ular manzil deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tasavvuf
Maqom (huquqda)

Maqom (huquqda) — saylab qoʻyiladigan shaxslar, fuqarolar, davlat idoralari, tashkilot, muassasa, xalqaro tashkilotlarning normativ akt bilan rasmiylashtirilgan huquqiy holati, ular huquq va majburiyatlarining yigʻindisi. Maxsus hollarda geografik joylar (shaharlar)ni boshqa joylardan iqtisodiy-ijtimoiy, madaniy jihatdan ajratib olishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maqom raqsi

Maqom raqsi – anʼanaviy raqs turkumi. Oʻtmishdagi oʻn ikki maqom, XVIII asrda shakllangan Buxoro Shashmaqomi, Fargʻona—Toshkent va Xorazm maqomlarining cholgʻu kuylari va xonandalar tomonidan kuylanadigan qismlarining ohanglari va zarblariga mos ijro etiladigan raqslar „maqom raqsi“ deb atalgan. Buxoro amirligi, Xiva va Qoʻqon xonligida bunday raqslar asosida oʻziga xos mumtoz turkumlar hosil boʻlgan. Buxoro va Xorazmda turkum „Maqom raqsi“ (yoki ufori) deb, Fargʻonada „Katta oʻyin“ deb atalgan. Maqom raqsi taraqqiyoti davomida tana, qoʻl, oyoq, bosh harakatlarining butun bir tizimi kashf etilgan boʻlib, ular maxsus maqom ohanglari va, ayniqsa, usullari asosida ijro etilgan „Ufori“ deb atalgan maxsus raqs usullari boʻlgan. Raqs usullari va harakatlari „gʻolib, usulchi“ deb yuritilgan xalq muallimlari va baletmeysterlari tomonidan boʻlgʻusi raqqos va raqqosalarga muayyan uslub asosida olib boriluvchi mashgʻulotlar orqali qunt bilan oʻrgatilgan. Maqom raqsi XX asrda zamonaviy sahnalarga chiqdi. Professional va xalq ansambllari repertuaridagi „Gul oʻyin“, „Tanavor“, „Jozoir“, „Munojot“ singari raqslar, qayroq va zanglar bilan ijro etiladigan oʻyinlar shular jumlasidandir. Usta Olim Komilov va Tamaraxonim tomonidan tartibga solingan, milliy raqs va xoreografiya oliy maktabida oʻqitilayotgan „Doyra darsi“da Fargʻona Maqom raqsi harakatlari va usullari jamlangan.

 Adabiyot 
 Avdeyeva L., Oʻzbek milliy raqs tarixidan, T., 2001.

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maqoma

Maqoma (arab.) — Sharq mumtoz adabiyotida novella tarzidagi janr. M. saj (qofiyali nasr)da yozilgan, 1-shaxs tilidan bayon qilingan. M. soʻz oʻyinlariga, hikmatli soʻzlarga boy.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Adabiyot
Maqomot

Maqomot (arabcha — maqomlar) — 1) Oʻrta asr musulmon Sharqi xalqlari musiqa ilmida pardalar, tovushqatorlar, kuy-ohanglar va jinsjamlar majmui. Ilmiy. atama sifatida ilk bor Qutbiddin ash-Sheroziy (13—14-asrlar)ning "Durrat uttoj li gʻurrat uddeboj" ("Podshoq tojining gavhari") qomusida, musiqa ilmiga bagʻishlangan boʻlimda qoʻllangan; 2) Oʻrta va Yaqin Sharq xalqlari mumtoz musiqa sanʼatida muayyan tovushqatorlar va usullar tizimiga asoslangan maqom, muqom, mugʻom, navba, dastgoh, taqsim (taqasim), peshrav kabi turkum janrlariga nisbatan ishlatiladigan umumnazariy tushuncha; 3) Oʻrta asr Sharq adabiyotida nasriy turkum janri. Al-Haririy, alhamadoniy kabi arab adiblarining "M."lari jahon adabiyotida mashhur boʻlib, Yevropa tillariga tarjima qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sadri Maqsudiy

Maqsudiy Sadri, Sadri Maksudiy Arsal (1878, Qozon yaqinidagi Toshsuv qishlogʻi – 1957.20.2, Istanbul) – tatar xalqining milliy ozodlik harakati rahbarlaridan biri, tarixchi va huquqshunos olim. Dastlab, Qozondagi Madrasa va Bogʻchasaroydagi Ismoilbek Gasprinskiy maktabida oʻqigan. 1897-yil Qozonga qaytib, rustatar oʻqituvchilar maktabini tugatgan. Sorbonna universiteti huquqshunoslik fakultetini tugatgan (1906). Parijdan turib „Tarjimon“ gazetasida maqolalar eʼlon qilgan. „Ittifoq al-muslimin“ partiyasi rahbarlaridan biri, MK aʼzosi. Rossiya Davlat dumasi deputati (1907—12). Dumada turkiy xalqlar manfaatini himoya qilgan. Butun Rossiya musulmonlar 2-syezdida qabul qilingan madaniy-milliy muxtoriyat loyihasining muallifi. Muvaqqat xukumat Turkiston qoʻmitasining aʼzosi (1917). 1918-yildan muhojirlikda. Finlandiya, Fransiya, Germaniya, Turkiyada (1925-yildan boshlab) yashagan. Sorbonna (1923-24), Anqara (1925-43), Istanbul (1943—45) universitetlari professor Turkiya Respublikasi Buyuk Millat majlisi deputati (1930-38).

Turkiy xalqlar davlatchiligi tarixi, davlat huquqi va tilshunoslikka oid kitoblari va maqolalari chop qilingan. Forobiy falsafasi va „Qutadgʻu bilig“ asarini maxsus oʻrgangan. Xususan, uning „Turk huquqi tarixi“ (Anqara, 1928), „Turk tili uchun“ (Ankara, 1930), „Oʻrta Osiyo turk davlatlari“ (Alqara, 1934), „Huquqning umumiy asoslari“ (Anqara, 1937), „Umumiy huquq tarixi“ (Anqara, 1941; Istanbul 1944; 1948), „Huquq falsafasi“ (Istanbul, 1946), „Turk tarixi va huquq“ (Istanbul, 1947) kitoblari mashhur.

 Adabiyot 
 Aida A., Sadri Maksudi Areal, M., 1986; Islam v tatarskom mire: istoriya i sovremennost, Kazan, 1997; Sadri Maksudi: naslediye i sovremennost, Kazan, 1999.

Qahramon Rajabov, Renat Shigabiddinov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixchilar
Maqsudiy Tangriqul

Tangriqul Maqsudiy (1881, Toshkent — 1931.23.4, Moskva) — pedagog , dramaturg va shoir. Toshkentdagi Beklarbegi va Eshonquli dodxoh madrasalarida tahsil oldi. Turkiyaga borib bilim yurtida oʻqidi. Munavvarqori Abdurashidxonov taʼsiri ostida ijtimoiysiyosiy karashlari shakllandi. M. 1914—15 yillardan mahalliy matbu-otda shoir va publitsist sifatida koʻzga tashlanadi. Oʻsha davr muvaqqat nashrlari, xususan, "Al-Izoh", "Al-Isloh" jur.larida sheʼr va makrlalari chop etilgan. Asarlarida odamlarni maʼri-fatga, Yevropa fantexnika yutuklarini oʻrganishga chaqirgan. Oʻqituvchilik faoliyatini olib borish bilan bir vaqtda "Turon kuchi" teatr guruxini tashkil qildi (1919) va oʻzi dramaturg , rejissor, aktyor sifatida ishtirok etdi. "Eski maktab, yangi maktab" (1 pardali kulgi), "Vatan yoxud Vatan qur-bonlari" (3 pardali drama) asarlarini yezdi. 1919—21 yillarda "Milliy ittihod" tashkilotida faoliyat olib bordi. Keyin yana pedagoglik bilan shugʻullandi.

M. shoʻro xukumatining qatli omiga uchradi (1931). Moskvadagi Vagankovo qabristoniga dafn qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Magʻjon

Magʻjon (1893, hozirgi Shim. Qozogʻiston viloyati — 1938, Moskva) — qozoq shoiri, jurnalist, maorif arbobi. Qiziljar (hozirgi Krasnoyarsk)dagi Eski qozoq madrasasi (1905—10), Ufadagi Oliya madrasasi (1910—12), Omskdagi Oʻqituvchilar instituti (1913—17)da tahsil olgan. Fors, arab, turk, rus tillarini yaxshi bilgan, Yevropa adabiyoti bilan yaqindan tanishgan. Alash Oʻrda hukumatining maorif komissi-yasi aʼzosi (1917), Qozogʻiston hukumatining maorif komissari (1919), "Hurriyat bayrogʻi" gaz.ning muharriri (1920—22). 1922-yilda Toshkentga chaqirib olinadi. Bu yerda Turkiston jumhuriyati qoshidagi "Qozoqqirgʻiz bilim komissiyasi" aʼzosi, "Choʻlpon", "Sana" jur.lari, "Oq joʻl" gaz. tashkilotchilaridan boʻldi. Moskvadagi Oliy adabiyot va sanʼat institutida oʻqidi (1923-26).

1924-yilda Moskvadagi "Yoshlarning adabiy jamiyati"da M.ning Toshkentda chiqargan sheʼriy kitobi (1923) muhokama qilinadi va uni millatchilikni kuylaganligi, tasavvufni, tarixni ulugʻlagani qattiq tanqid ostiga olinadi. Shundan soʻng M. millatchi, turkchi, boylar tarafdori sifatida ayblanadi. 1927-yilda Qozogʻistonga qaytib, bir muddat Qiziljarda oʻqituvchilik qilgach, xalq dushmani sifatida qamaladi (1929). 1935-yilda Gorkiy yordamida qamoqdan chiqadi. Biroq 1937-yilda takror qamalib, 1938-yil martida otib oʻldiriladi. M. 1988-yilda oqlangan.

M. xilma-xil mavzularda sheʼrlar yozgan. Tabiat va inson goʻzalliklarini tasvirlar ekan, ilhom va muhabbatini, sabru bardoshini ularga boʻlgan samimiy ehtirom bilan bogʻlaydi va oʻziga xos uslub yaratadi ("Men kim?", "Oʻt" va boshqalar).

M. sheʼrlari "Choʻlpon" (1912,Qozon), "Oʻlanlar" (1922, Qozon), "Magʻjon Jumaboyev oʻlanlari" (1923, Toshkent) nomlari bilan 3 kitob holida nashr etilgan. M. 1923—26 yillarda boshlangʻich maktab oʻquvchilari uchun darsliklar yozgan.

Begali Qosimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magʻzi soxta

Magʻzi soxta, toshqogʻoz — shaklga oson beriluvchan material; qogʻoz, karton, mato qiyqimlari va boshqa xom ash-yolardan yopishqoq modda (shirach)lar, kraxmal, gips va boshqa qoʻshib, qaynatilib hosil qilinadi. Presslab turli shakllarga solinadi. Magʻzi soxtadan oʻyinchoqlar, oʻquv qoʻllanmalar, qalamdon, qimmatbaho muqovalar, quticha, guldon, mum qolip, roʻzgʻor buyumlari va boshqa tayyorlanadi, ular boʻyama va bosma naqshlar, tasvirlar bilan bezatiladi, ustidan loklanib badiiy buyumlar yaratiladi (qarang Lokli miniatyura).

Magʻzi soxtadan buyumlar tayyorlash juda qadimdan Hindiston, Xitoy, Yaponiya, Koreyada rivojlangan, keyinchalik Yevropada "papyemashe" nomi bilan keng tarqalgan. Oʻzbekiston hududida, jumladan, Samarqandda Magʻzi soxtadan ishlangan narsalarni lokli miniatyura bilan bezash, meʼmoriy bezaklarda qoʻllash 15-asrda keng tarqalgan (Amir Temur maqbarasining ichki qismi, Bibixonim masjidi va boshqalar). Oʻzbekiston bezak sanʼ-atida bu sanʼat qayta tiklandi va rivojlanmoqda, uylar bezagida va har xil buyumlar tayyorlashda keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magʻiz

Magʻiz — 1) meva (oʻrik, olxoʻri, olcha, olvoli, gilos va boshqalar)ning danagi ichidagi urugʻ; asosan, oʻsimlikning koʻpayishi uchun xizmat qiladi va baʼzilari isteʼmol qilinadi (mas, oʻrik magʻzi); 2) hujayra magʻzi (qarang Yadro).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Magʻrib

thumb
Magʻrib (arab.) —l) dunyoning toʻrt tomonidan biri, gʻarb; ikkinchi Afrikada Tunis, Jazoir, Marokashdan iborat hudud. Liviya, Mavritaniya va Gʻarbiy Sahroi Kabir M. bilan birga katta M. yoki Arab Gʻarbi (Arab Sharqi — Mashriqdan ajratib) deyiladi. Oʻrta asrlarda musulmon Ispaniyasi (Andalusiya) va Arab xalifaligining Oʻrta dengizning gʻarbiy qismidagi boshqa mulklari (Balear orollari, Sardiniya, Sitsiliya) ham M.ga qoʻshib aytilgan. Marokash va Tunis mustaqillikka erishgach (1956), Marokash qiroli Muhammad V va Tunis Bosh vaziri Habib Burgʻiba "Buyuk Arab Magʻribi" hududiy ittifoqini tuzish gʻoyasini ilgari surdilar. Birlashtirish masalasi boʻyicha Tanjer (1958) va Rabot (1963)da konferensiyalar oʻtkazildi. 1964-yil M. davlatlarining Doimiy maslahat qoʻmitasi tuzildi. Unga Marokash, Jazoir, Tunis, Liviyaning moliya vazirlari kiradi. 1964—68 yillarda qoʻmita qoshida tarmoq komissiyalari tuzildi va M. davlatlari oʻrtasida iqtisodiyotning turli masalalari yuzasidan hamkorlik qilish toʻgʻrisida shartnomalar imzolandi. 1970-yildan Mavritaniya ham (kuzatuvchi sifatida) qoʻmita ishlarida qatnashmoqda. 1970-yil Liviya M.ning barcha hududiy tashkilotlaridan chiqdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahalla (gazeta)

"MAHALLA" — ijtimoiysiyosiy, maʼnaviymaʼrifiy gazeta. Muassisi: Oʻzbekiston Oqsoqollar Kengashi va Respublika "Mahalla" jamgʻarmasi. 1996-yil yanvardan boshqarish organlari, xususan, mahallalar faoliyatini keng yoritadi, mahallalarda amalga oshirilayotgan ijobiy tajribalarni ommalashtiradi. Adadi — 10 000 (2003). Bosh muharriri Chori Latipov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Mahallat ul-Kubro

Mahallat ul-Kubro, Al-Mahallat ul-Kubro — Misrning shim. qismidagi shahar. Gʻarbiya muhofazasida, Nil daryosi deltasida. Aholisi 400 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat (sholi oqlash) sanoati korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Gʻarbiya muhofazasi aholi punktlari
Mahalliy bozor

Mahalliy bozor — ayirboshlash miqyosi jihatidan muayyan mamlakatning davlat chegaralari doirasi bilan cheklangan shahar, tuman, viloyat hududlaridagi bozor. Bu bozorlarda sotiladigan mahsulotlar koʻlami va xilma-xilligi eng avvalo mahalliy qishloq xoʻjaligi, sa-noatning rivoji va yoʻnalishi bilan belgilanadi. Bu bozorlardagi tovarlar, asosan, oziq-ovqat, keng isteʼmol, sanoat mollari, xoʻjalik va uy-joy buyumlari, qurilish materiallari va boshqalardan iborat boʻladi. Mahalliy bozorning xilma-xilligi, ularning xususiyatlari, sotiladigan tovarlar shu yerli xalqning xoʻjalik tarzi, hududning uzoq shakllangan madaniyiqtisodiy taraqqiyoti natijasidir. Mahalliy bozor mintaqa bozori va jahon bozori bilan aloqalarga kirishib, oʻz biqiqligini yoʻqotib boradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahalliy byudjetlar

Mahalliy byudjetlar - davlat byudjetining tegishli viloyat, tuman, shahar pul mablagʻlari jamgʻarmasini tashkil etuvchi bir qismi. Mahalliy byudjetlarda daromadlar i va ulardan tushumlar miqsori, shuningdek, moliya yili mobaynida aniq maqsadlar uchun ajratiladigan mablagʻlar sarfi yoʻnalishlari va miqdori nazarda tutiladi. Mahalliy byudjetlarning daromadlari mahalliy soliqlar va yigʻimlar hamda toʻlovlardan tashkil topadi. Mahalliy byudjetlarning mablagʻlari hududiy rivojlanishning moliyaviy idan biri hisoblanadi. Mahalliy byudjetlar har bir mamlakat davlat byudjetining ajralmas qismidir.

Oʻzbekiston hududida birinchi Mahalliy byudjetlar dastlab Oʻrta Osiyoda Rossiya mustamlakachilik hukmronligi oʻrnatilganidan keyin shahar va viloyat byudjetlari sifatida 19-asrning70-yillaridan shakllana boshladi. Keyinchalik uyezd byudjetlari tuzildi. Bu byudjetlarning hajmi aholining soni va ehtiyojlarini eʼtiborga olmay, chor Rossiyasining Turkiston general-gubernatorligi markaziy apparati amaldorlari tomonidan belgilanar va eng koʻp qismi boshqaruv, politsiya, sud organlariga sarflanardi.

Oʻzbekistonda birinchi marta zamonaviy koʻrinishdagi Mahalliy byudjetlar 1924—25 yillarda vujudga keldi (qarang Davlat byudjeti). OʻzRda Mahalliy byudjetlarning daromad i ichida qoʻshilgan qiymat soligʻi va aksiz soligʻidan normativlar boʻyicha ajratmalar yetakchi oʻrinni egallaydi. Bundan tashqari, resurslar soliqlari va boshqa soliqlar (suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq, ekologiya soligʻi, infratuzilmani rivojlantirish soligʻi va boshqalar) ham Mahalliy byudjetlarni shakllantirishda qatnashadi.

Mahalliy byudjetlar mablagʻlari hisobidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda fan, taʼlim, madaniyat, sogʻliqni saqlash, jismoniy tarbiya va sport, ijtimoiy taʼminot, mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini taʼminlash, byudjet tashkilotlarini saqlash, iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishning maqsadli das va tadbirlarini amalga oshirish va boshqa moliyalashtiriladi.

Mahalliy byudjetlarni tuzish, shakllantirish, harajatlarni moliyalashtirish masalalari OʻzRning 2000-yil 14 dekabrda kabul qilingan "Byudjet tizimi toʻgʻrisida" qonuniga muvofiq amalga oshiriladi.

Abdurazunat Boymurodov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahalliy vaqt

Mahalliy vaqt - Yer yuzidagi biror nuqta uchun belgilangan vaqt, oʻrtacha Quyosh yoki yulduz vaqti. Mahalliy vaqt joyning geografik uzunligiga bogʻliq,. Geografik uzunlik sharqqa 15° ortganda Mahalliy vaqt 1 soatga ortadi, lekin bitta meridianda joylashgan barcha nuqtalarning Mahalliy vaqt deyarli bir xil. Katta shaharlarning sharqiy va gʻarbiy qismlaridagi Mahalliy vaqt birbiridan bir necha sekundga farq qiladi. Bu noqulaylikdan qutulish uchun barcha mamlakatlarda mintaqa vaqti qabul qilingan. Shu maqsadda Yer sharining butun yuzasi meridianlar bilan 24 mintaqaga boʻlingan. Har bir mintaqa ichidagi vaqt bir-biridan 1 soatcha farq qiladi. Nolinchi deb ataladigan boshlangʻich mintaqaning oʻrtasidagi meridian London yaqinidagi Grinvich rasadxonasidan oʻtadi. Grinvich Mahalliy vaqt Toshkent vaqtidan 5 soatga farq qiladi (yana q. Vaqt).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vaqt
Mahalliy iqlim

Mahalliy iqlim - maʼlum mintaqada joylashgan bir meteorologik st-yaning kuzatishlari bilan yetarli darajada tavsiflanadigan geografik landshaftning yirik tarkibiy qismi (oʻrmon, vodiy, shahar va hokazo)ning iqlimi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Iqlim
Mahalliy nav

Mahalliy nav — biror mamlakat, oʻlka yoki hududda ekiladigan va shu joyning tabiiy-iqlim sharoitiga yaxshi moslashgan madaniy ekinlar navlari. Mahalliy navlar uzoq davom etadigan yalpi tanlash natijasida paydo boʻladi. Yangi seleksiya navlarini chiqarishda boshlangʻich material boʻlib xizmat qiladi (qarang Xalq seleksiyasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahalliy soliq va yigʻimlar

Mahalliy soliq va yigʻimlar — davlat hokimiyatining mahalliy organlari va idoralari daromadiga oʻtkaziladigan soliq va yigʻimlar.

Oʻzbekiston Respublikasida Mahalliy soliq va yigʻimlar va yilga mol-mulk soligʻi; yer soligʻi; reklama soligʻi; avtotransport vositalarini olib sotganlik uchun soliq; ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish soligʻi; savdo-sotiq qilish huquqi uchun yigʻim, shu jumladan, ayrim turlardagi tovarlarni sotish huquqini beruvchi litsenziya yigʻimlari; yuridik shaxslarni, shuningdek tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻulla-nuvchi jismoniy shaxslarni roʻyxatga olganlik uchun yigʻim, avtotransport toʻxtash joyidan foydalanganlik uchun yigʻim; obodonchilik uchun yigʻim va boshqa kiradi.

Mahalliy soliq va yigʻimlar va y. mahalliy byudjetga oʻtkaziladi, ularning miqdori, stavkalari, undirish tartibi, soliqdan imtiyozlar berish Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi hamda viloyatlar va Toshkent shahri xalq deputatlari kengashlari tomonidan, amaldagi qonunlarga muvofiq belgilanadi. Mol-mulk va yer soligʻi OʻzR qonun hujjatlari bilan joriy etiladi va respublikaning butun hududida undiriladi. Bu soliqlarning stavkalari OʻzR Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Mahalliy soliq va yigʻimlar va yilga oid huquqiy munosabatlar OʻzR ning Soliq kodeksi (1997-yildan 24-aprel) bilan tartibga solinadi.

Muhammadjon Nigʻmatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Soliqlar