Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Rahima Zikirova

Rahima Hamroyevna Zikirova (1951.5.1, Denov tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Termiz pedagogika institutining pedagogika va boshlangʻich taʼlim boʻlimini tugatgan (1974). 1970—74 yillarda Denov tumanidagi 35maktabda, 1974-yildan 79maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Dareda yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etadi, oʻquvchilarga ekologik tarbiya berib boradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Zikkurat

Zikkurat — Qadimgi Bobil va Ossuriyada ehromlar yonida xom gʻishtdan qurilgan ichki xonasiz zinasimon minora. Ayrim Z.lar zina oʻrnida qiya qavatlarga zina (yoki yoʻlak)dan chiqib tushilgan, eng yukrr’i qavatda ibodat qilingan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Qadimgi Yaqin Sharq ibodatxonalari
Zimnonsoy

Zimnonsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy, Serkalisoy (Teraklisoy)ning chap irmogʻi. Chatqol tizmasining tarmogʻi — Qoraqush togʻi (3864 m)ning shim.gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 30 dan ziyod mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Boshlanishida yon bagʻirlari tik va tor vodiyda tez oqadi. Oʻrta oqimida soy vodiysi bir oz kengayadi. Uzunligi 18 km. 3., asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi, suvi may — iyun oylarida koʻpayadi, kam suvli davr dek. — fevralga toʻgʻri keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

 

 
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Zina

Zina, zinapoya — bino va inshootlarning yuqoriga chiqib, pastga tushiladigan pogʻonali qismi. Vazifasiga qarab 3 xili boʻladi: asosiy zina — qavatlarga chiqib tushiladi; yordamchi zina — yongʻin, suv toshqini, taʼmirlash ishlari vaqtida kerak boʻladi; qoʻshimcha zina — yertoʻlaga tushiladi, chordoqqa chiqiladi. Zinalar bino va inshootlarni bezaydigan meʼmorlik elementi ham hisoblanadi. U istirohat bogʻlari, ochiq maydonlarga ham koʻrk berib turadi. Yodgorliklar poyiga ham zina qilinadi. Zinalar gʻishtdan, temirbetondan, taxtadan, metalldan qilinishi mumkin. Gʻishtin va temirbeton zinalar sirti koshinlar va marmar bilan qoplanadi. Eskalator zinalari dvigatel yordamida harakatlanib turadi. Turar joy binolarida zinalarning qiyaligi muhim ahamiyatga ega: Zina qancha yotiqroq boʻlsa, shuncha yaxshi, lekin uning qiyaligi 45° dan oshmasligi lozim. Agar zina bilan chiqiladigan joy ancha baland boʻlsa zina bir necha marshga (boʻlakka) boʻlib quriladi. Har bir marshda kamida 3 ta, ko'pi bilan 10 ta zinapoya boʻlishi kerak. Zinapoya marshining eni 90 sm dan tor boʻlmasligi lozim. Oddiy zina qurishning iloji boʻlmagan joylarda (masalan, joy yetarli boʻlmaganda) vintsimon zinalar quriladi. Koʻpincha, bunday zinalar metalldan yasaladi. Vintsimon zinaning diametri kamida 2 m boʻlishi kerak. Zina bandi (qoʻl ushlab chiqiladigan toʻsiq) ning balandligi 1 m atrofida qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Galereya
Zinvar

Zinvar (qadimgi forscha – tosh qalʼa) – oʻrta asrlarga oid Chagʻoniyon shaharlaridan biri. Denovdan 3 km shimoli-sharqda joylashgan Oqqoʻrgʻontepa shahar xarobasi oʻrnida boʻlgan deb taxmin etiladi (Edvard Rtveladze). „Hudud ul-olam“ga koʻra, Zinvar aholisi oz boʻlib, kichik shahar boʻlsada, dehqonchilik taraqqiy etgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Zinvarda hayot ilk oʻrta asrlardan (6—7-asrlar) 18-asrgacha davom etgan.

 
Arshavskaya Z. A., Rtveladze E. V., Xakimov Z. A., Srednevekovie pamyatniki Surxandari T., 1982;
Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX – nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qadimiy shaharlar
Isaac Bashevis Singer

ZINGER (Singer) Ayzek (Isaak) Bashevis (1904. 14. 7, Polsha, Radzimin — 1991. 24. 7, AQSH, Mayami) — yaxudiy yozuvchisi. Kelib chiqishi polshalik. 1935-yildan AQShda istiqomat qila boshlagan. "Goredagi Iblis" (1935), "Gimpel — ahmoq" (1956), "Qisqa juma kuni" (1965), "Tabaka" (1965), "Kafkaning doʻsti va boshqa hikoyalar" (1969), "Oʻchoq oldidagi hikoyalar" (1971), "Oyina va boshqa hikoyalar" (1975) va b. hikoyalar toʻplamlarining muallifi. "Moskat oilasi" (1950), "Qul" (1957), "Lyublinlik koʻzbogʻlovchi" (1965), "Qoʻrgʻoncha" (1975), "Shosha" (1981) romanlari bor. 3. nasriga xos xususiyat shuki, u oʻz qahramonlarini koʻpincha mubolagʻali holatda tasvirlaydi, aql bovar qilmaydigan mazmun hamda murakkab shakllar uning asarlarida yetakchilik qiladi. Nobel mukofoti laureati (1978).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Zindiq

Zindiq (arab. – dinga ishonmaydigan, xudosiz, ateist) – oʻrta asrlarda islom taʼlimotini rad etgan, boshqacha fikrlovchi falsafiy oqimlar, dualistlar, shuningdek, moniylik, mazdaqiylik va xurramiylar taʼlimoti vakillariga berilgan umumiy nom. Zindiq nomi berilgan kishilar dinga qarshi, ateist deb hisoblangan, ular doimo taʼqibda boʻlgan, qoʻlga tushganda esa qattiq jazolangan. Faqiqlar ularning xattiharakatini paygʻambarni haqoratlash bilan barobar deb bilib, oʻlimga mahkum, deb hukm chiqarganlar. Islom tarixida zindiqqa qarshi namunali jazo choralari koʻrilgan hollar koʻp boʻlgan. Zindiq tushunchasini hozirgi vaqtda islom aqidaparastlari „din manfaati yoʻlida yetarlicha qaygʻurmayotganlar“ga nisbatan ham qoʻllaydilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zindon

Zindon (fors.) — mahbuslar saqlanadigan yer ostidagi zax va qorongʻi joy, atrofi qalʼaband qamoqxona. Qulchilik davrida paydo boʻlgan. Koʻproq hukmdorlar qasri, qalʼasi ostida konussimon quduq shaklida qazilgan, 5—7 m, yer osti suvi yuzada boʻlgan joylarda pishiq gʻishtdan, gumbaz shaklida yer ustida qurilgan. Z.ning obxona degan turi ham boʻlgan (yana q. Buxoro zindoni).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Huquq
Zinjantrop

Zinjantrop (Zinj Sharqiy Afrikaning qad. arabcha nomi va yun. anthropus — odam) — avstralopiteklarga mansub qad. qazilma odamsimon maymun. 3. bosh skeletini ilk bor arxeolog Luis Liki 1959-yil Oldovay darasi (Tanzaniya)dan topgan. Liki uning ensa qismi va kesmasi tuzilishiga koʻra dastlab Homo urugʻiga kiritgan va ekspeditsiya uchun mablagʻ ajratgan Boysi sharafiga Boysi zinjantrop deb atagan. Lekin Z.ning morfologik tuzilishi uning hatto tosh qurol ham yasashi mumkin emasligini koʻrsatdi, shuning uchun uni Boysi jan. odami (Zinjanthropus boisei) deb nomlagan. Z.ning bosh skeleti boʻylab pushtacha oʻtgan, kichik oziq tishlari yirik oziq tishlariga bir oz oʻxshash, kurak va qoziq tishlari nisbatan mayda boʻlgan. Dagʻal oʻsimlik bilan oziqlangan. 3. bundan 2 mln. yil ilgari yashagan deb taxmin qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Zinin

Nikolay Nikolayevich Zinin (1812.25.8, Shusha — 1880.18.2, Peterburg) — rus organik kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1865 yildan). Peterburg Tibbiyotxirurgiya akademiyasining professor (1848— 74). Ilk bor kaliy sianid ishtirokida benzaldegidni kondensatlab, benzoin va uni nitrat kislota bilan oksidlab, benzil olgan.

Z. 1842 yilda aromatik nitrobirikmalardan aromatik aminlar olish usulini kashf etgan (qarang Zinin reaksiyasi), shu usulda anilin va a naftalin sintez qilgan, fenildiamin va dezoksibenzoin (1844), benzidin (1845) olgan. Benzidin birikmalarini qayta guruhlashni taklif qilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1812-yilda tugʻilganlar
Turkum:1880-yilda vafot etganlar
Turkum:25-avgustda tugʻilganlar
Turkum:18-fevralda vafot etganlar
Zinin reaksiyasi

Zinin reaksiyasi - aromatik nitrobirikmalarni kaytarib aromatik aminlar olish usuli: ArNO2 + 3H2S → ArNH2 + 3S + 2H2O. Reaksiyani 1842 yilda N. N. Zinin kashf etgan. 3. r. asosida boʻyoqlar, farmatsevtik preparatlar, portlovchi, xushboʻy va dorivor moddalar olishda boshlangʻich mahsulot sifatida qoʻllaniladigan turli aromatik aminlar sintez qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georgiy Zinovyev

Georgiy Vasilyevich Zinovyev (1877, SanktPeterburg — 1934, Moskva) — Turkistonda sovet rejimi oʻrnatishda faol qatnashgan harbiy arbob. 1918—21 yillarda Turkiston armiyasi va ZTurkiston oʻqchi diviziyasi, Fargʻona armiyasi qoʻmondoni hamda Turkiston fronti inqilobiy harbiy kengashi aʼzosi sifatida istiklolchilarga qarshi kurashni uyushtirdi. Buxoro bosqini (1920 yil avgust—sentabr)ni uyushtirishda M. V. Frunzening eng yaqin yordamchisi boʻlib, qizil armiya qoʻshinlariga bevosita qoʻmondonlik qildi. 1920 y. oktabrda 3. boshchiligida 31000 kishilik qizil armiya Fargʻona vodiysidagi istiqlolchilarga qarshi tashlandi. Istiqlolchilik harakatining rahbarlari bilan muzokaralar paytida bir guruh qoʻrboshilar uning buyrugi bilan qoʻlga olinib, xiyonatkorona ravishda otib tashlandi (1921). 3. keyinchalik Oʻrta Osiyo harbiy okrugi qoʻmondonining oʻrinbosari va b. lavozimlarda ishladi.

Ad:. Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: K istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:2-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:Sankt-Peterburgda tugʻilganlar
Turkum:26-aprelda vafot etganlar
Turkum:1934-yilda vafot etganlar
Turkum:Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkum:Turkiston harbiy okrugi qoʻmondonlari
Zira

Zira (Bunium persicum) — ziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik xushboʻy ziravor oʻsimlik. Boʻyi 40—60 sm. Poyasining yarmidan yuqorisi shoxlangan. Ildizi tugunakli. Tupbarglari uzun bandli, poyadagilari bandsiz. Bargi ipsimon boʻlaklarga boʻlingan. Gullari oq, mayda, har bir soyabonchada 20—30 tadan. Iyunda gullaydi, urugʻi iyulda pishadi. Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo adirlarida, togʻ yon bagʻirlarida koʻp oʻsadi. Urugʻi mayda, choʻziq, qoramtirjigarrang , sirti taramtaram, juda xushboʻy. Tarkibida 2,753,0% efir moyi bor. Oʻrta Osiyo xalqlari goʻsht tuzlashda, qazi va b. ovkatlar tayyorlashda kadimdan keng foydalanib keladi. Xalq tabobatida meʼda kasalliklarini davolashda, siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ziradoshlar
Turkum:Ziravorlar
Turkum:Osiyo dorivor o‘simliklari
Turkum:Iste'mol qilinadigan ziradoshlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Zirabuloq togʻlari

Zirabuloq togʻlari — Samarqand viloyatidagi togʻlar. Geologik jihatdan Zarafshon tizmasining shimoli-gʻarbiy davomi. Sharqda Jom choʻli, gʻarbda Ziyovuddin togʻlari bilan chegaradosh. Janubida Qarnob choʻli tekisligidan tik pogʻona bilan ajralgan, shimolida Zarafshon daryosi vodiysiga tutashgan. Eng baland joyi 1120 m. Shimoliy qismining balandligi 930- 1100 m, markaziy qismi 830-890 m. Janubiy qismida Ayribel, Qoʻshdara, Jalqir, Alyomiy (1054 m), Piyoztogʻ, Mahmudtogʻ (962 m), shimolida Beshtogʻ va b. togʻ tizmalari mavjud. Ularning janubiy va janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari tik koʻtarilgan qoyali, tub jinslari yalangʻoch, turli nurash shakllari bilan murakkablashgan, chuqur va tor daralar hamda soylar bilan kuchli parchalangan. Shimoliy va shimoli-sharqiy yon bagʻirlari yotiqroq va astasekin togʻ etagi tekisligiga qoʻshilib ketadi. Prolyuvial shleyflar togʻlardan boshlangan soylarning konus yoyilmalaridan iborat. Shimoliy yon bagʻirlarida tepaliklar va ular oraligʻida soyliklar mavjud. Quruq soylar (Jinichkasoy, Koʻksoy, Ustungusoy, Chalquduqsoy va b.)da erta bahor va yoz boshida sel suvlari oqadi.

Z.t.ning shimoliy tizmalari quyi silurning qumtoshslanets yotqiziklari, barcha qoyali togʻ tizmalari yuqori silurning ohaqtoshlaridan tashkil topgan. Z.t.ning markaziy plato qismida silur yotqiziqlarini intruziv jinslar (granit) yorib kirgan. Togʻ etaklarini boʻr, paleogen va neogenning choʻkindi jinslari tashkil qilgan. Markaziy qismi platosimon relyef shakliga ega, paleozoyning intruziv qatlamlaridan iborat. Kisqa, lekin chuqur vodiylar (Daraitut, Tim, Sipki, Kattasoy, Mullaburhon, Devonasoy, Juzumlisoy va b.) qalin ohaktosh qatlamlarini kesib oʻtgan. Ular bahorda toʻlib oqib, yozda deyarli qurib qoladi. Togʻlarda tipik boʻz tuproqlar tarqalgan. Shimoliy yon bagʻirlarining quyi qismlarida efemerlar, shirach, markazida oqkuray aralash usadi. Qad. denudatsiya yuzalarida tragantli astragal, bodom, togʻ etaklarida qoʻziquloq, oqquray, shuvoq oʻsadi. Z.t.da qurilish materiallari, ohak ishlab chiqarish uchun gips hom ashyosi konlari bor. Kdlay va simob konlari (Ingichka) ishlab turibdi. Togʻ etaklarida Oqtosh sh., Ingichka shaharchasi, Karnob qishlogʻi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Ziravor

Ziravor — taomlarga lazzat kiritadigan va xushboʻylik beradigan, taomni mineral tuzlar bilan boyituvchi oʻsimlik yoki kimyoviy (organik va mineral) qoʻshimchalar. Koʻpgina ziravorlar ovqatga qoʻshimcha lazzat berish bilan birga taomning toʻyimliligini ham oshiradi. Oʻzbek pazandachiligida koʻp ishlatiladigan Z.larga qalampirmunchoq, zanjabil, kardamon, dafna yaprogʻi, murch, qalampir, zira, zaʼfaron, zarchava, sedana, kashnich doni, vanil, tuz, sirka, gorchitsa (xantal), anor suvi, limon kislotasi va har xil souslar kiradi. Shuningdek, sut, smetana, yogʻ, tuxum, zaytun mevasi va sabzi, petrushka, selderey, pasternakning ildizlari, xushboʻy oʻtlar va koʻkatlar, piyoz, xren (yerqalampir), sarimsoq kabi oziq-ovqat mahsulotlari ham 3. boʻlib xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ziradoshlar

thumb|riht|Ziradoshlar oilasi vakillari
Ziradoshlar, soyabonguldoshlar (Apiaceae) — ikki urugʻpallalilar yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Asosan, bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlardan iborat. Tropik va subtropik mamlakatlarda oʻsadigan ayrim buta. Poyasi, asosan, tik usadi. Koʻpchiligining barglari murakkab, turli darajada qirqilgan. Gullari mayda, oq, koʻkishsariq yoki och qizil rangli, koʻpincha murakkab soyabonsimon toʻpgullarga yigʻilgan. Soyaboni oddiy yoki murakkab, uzunligi 1 metrgacha yetadi. Har bir soyabonda bir nechtadan gul oʻrnashadi. Pishgan mevasi 2 ta mevachaga ajralib, mevabandda osilib turadigan qoʻsh pistachadan iborat. Asosan, Yer yuzining quruq mintaqalarida tarqalgan. 300 ga yaqin turkumi, 3000 dan ortiq turi bor. Oʻzbekistonda 69 turkumi va 198 turi oʻsadi. Ziradoshlarning ayrim (masalan, zira, kashnich, sabzi, sumbul, shivit, kovrak, arpabodiyon, alqor va b.) tarkibida (koʻpincha, meva va barglarida) hil maxil efir moylari boʻlgani uchun ulardan qadimdan foydalanib kelinadi. Tibbiyot, parfyumeriya va oziqovqat sanoatida ishlatiladi. Baʼzi (mas, sassiqalaf) zaharli, baʼzilari ekinlar orasida begona oʻt sifatida usadi

 

 

Turkum:ZiradoshlarTurkum:Oʻsimliklar
Zirafkand

Zirafkand, Zirofkand (fors. — pastga sakrash, tushish) — q. Oʻn ikki maqom.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Maqomlar
Zirvak

Zirvak — palovning eng muhim qismlaridan biri bo‘lib, guruch solishdan avval yog‘da qovurilib, so‘ng suv qo‘shilib qaynatilgan masalliqdir. Palov tayyorlash jarayonida avval dog‘langan yog‘da piyoz, keyin go‘sht va sabzi qovuriladi. Qovurish me’yorga yetgach, yuzi bilan barobar suv quyib, olov pasaytiriladi va masalliq yumshaguncha asta qaynatiladi. Shu bosqichda tuz va ziravorlar ham zirvakka solinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Yana qarang 
Palov
Zirk

thumb
Zirk , qoraqand — zirkdoshlar (zirkgullilar oilasi)ga mansub butalar turkumi. Barglari qalin, qisqa bandli, ketmaket joylashgan. Guli sariq, qoʻsh gulqoʻrgʻonli, shingilga toʻplangan; mevasi rezavor. Shim. yarim sharda tarqalgan. 194 turi bor. 45 turi iklimlashtirilgan. Oʻzbekistonning togʻ yon bagʻirlarida qizil zirk bilan qora zirk tarqalgan. 3. bargi tarkibida berberin, oksikontyn, berbamin va b. alkaloidlar bor. Ularning mevalari nordon, mazali boʻlganligidan turli xil taomlarga, jumladan, palovga solinadi, ovqatni xushtaʼm qiladi. Qora 3. keng isteʼmol qilinganligi uchun uning tusiga nisbat berib "qoraqand" deb ataladi. Tabobatda jigar xastaliklarini davolashda, isitmani pasaytiruvchi, ich ketishni toʻxtatuvchi va yurakni mustahkamlovchi vosita sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Ziravorlar
Turkum:Yevropa dorivor oʻsimliklari
Turkum:Afrika dorivor oʻsimliklari
Turkum:Osiyo dorivor o‘simliklari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Zirkdoshlar

Zirkdoshlar (Berberidaceae) - ikki urugʻpallalilar yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Koʻp yillik oʻt, buta yoki daraxtlar. Guli ikki jinsli, gulqoʻrgʻoni sariq, bir necha (4—5) qator boʻlib joylashgan, har bir qatorda 3 tadan gultojbarg bor. Koʻpchilik Z.ning gulida tojbarg bilan changchisi orasida shiradon — staminodiy boʻladi. Mevasi rezavor, baʼzan koʻsakcha yoki yongʻoqcha shaklida. Yer yuzida 14 turkumcha mansub 650 turi bor. Asosan, Shim. yarim sharning moʻʼtadil hududlarida usadi. Z.ning bargi tarkibida alkaloidlar, ayniqsa, berberin koʻp. Oʻzbekistonda 3 turkumga mansub 11 turi usadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Ziro

Ziro — qad. uzunlik oʻlchov birligi; koʻpgina sharq mamlakatlarida qoʻllangan. Forsiylarning gaziga, turkiylarning qarisita toʻgʻri keladi; oʻrtacha qiymati 54,04 sm. Ishlatilish joyiga qarab har xil qiymatga ega boʻlgan. Eronda 3. = 1 gaz boʻlsa, Turkiyada (hoz. vaqtda) 1 3. = 65 sm. Boburiylar davlatida shoh Z.si mavjud boʻlib, u 81,28 sm ga teng boʻlgan. Akbarshoh 1 Z.ni 83,31 sm deb belgilagan. Agrada 1647 yilda rasmiy ravishda 1 3. = 81,28 sm deb kabul qilingan. Musulmon mamlakatlarida qoʻllangan Z.ning yana 48,9 sm dan 145,608 sm gacha kiymatlarga ega 20 dan ortiq turi mavjud boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zirh

thumb|right|alt=German zirhli kiyimi|German zirhli kiyimi
Zirh — 1) odamlarni, harbiy texnikani, qurolyarogʻ, turli mudofaa inshootlarini oʻq, snaryad, aviatsiya bombalari va yadro portlashlarning shikayet beruvchi taʼsirlaridan himoya qiluvchi vosita. Asosan, zirh poʻlatidan qilinadi. 3. oʻq va snaryadlarning taʼsiriga qarshilik koʻrsatadigan chidamli va snaryadlar koʻp martalab tekkanda yemirilmaydigan boʻlishi lozim. Bu xususiyatlar poʻlatning kimyoviy tarkibini, eritish texnologiyasini, termik ishlov berishni, ulardan tayyorlanadigan detal va buyumlarning texnologik jarayonlarini tanlab taʼminlanadi. Vazifasiga kura, 3. oʻqqa va snaryad parchalariga karshi, snaryadga qarshi, tayyorlash xususiyatiga koʻra prokatlangan va quyma; tuzilishiga kura, monolit (yaxlit), kombinatsiya lashgan; ichki tuzilishiga kura, gomogen (bir jinsli), geterogen (kesimi boʻyicha xossalari bir xil boʻlmagan) xillariga boʻlinadi. 3. alyuminiyplastmassa yoki poʻlatalyuminiyplastmassa aralashmasidan ham tayyorlanishi mumkin. Qadim zamonlarda ham Z.dan foydalanishgan (mas, oʻq va qilich zarbidan badanni himoya qiladigan vositalar). Harbiy avtomobil va bronepoyezdlar, tank, kema, samolyotlar Z.langan; 2) zirhli mollyuskalarning chigʻanogʻi va zirxlilarning teri skeletini anglatuvchi tushuncha. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zirh poʻlati

Zirh poʻlati — harbiy mashinalar va obʼyektlarni himoya qilish uchun ishlatiladigan poʻlat. Legirlangan poʻlat jumlasiga kiradi. Tarkibida 2,5% gacha xrom, 3% gacha nikel, 0,6% gacha molibden, 0,2% gacha vanadiy, 1,5% gacha marganets va 2% gacha kremniy boʻladi. Harbiy obʼyektlar uchun koʻpincha 20–200 mm qalinlikdagi prokatlangan, prokatlangan bolgʻalangan yoki quyma plitalar koʻrinishidagi 3. p.dan foydalaniladi. 3. p. texnika maqsadlarida, mas, elektr kabellarini turli zarblardan himoya qilish uchun ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zirhlilar

Zirhlilar (Dasypodidae) — chalatishlilar turkumi oilasi. Jan. Amerikada yuqori paleotsendan va Shim. Amerikada pleystotsendan maʼlum. Tanasining uz. 12 sm dan 100 sm, dumi 2,5 sm dan 50 sm, ogʻirligi 0,3 dan 55 kg gacha. Tanasining orqa tomoni kamar boʻlib joylashgan suyak va muguz plastinkalardan iborat zirh (qalqon) bilan qoplangan. Oldingi panjasi 4 yoki 5 panjali, oʻtkir tirnokli. Tishlari bir xilda, silindrsimon, 28 dan 100 tagacha. Ular soni bir tur individlarida ham oʻzgarib turadi. 3. hozirgi chalatishlilar orasida eng koʻp sonli hayvonlar, 9 urugi, 20—25 turi bor. AQShning jan.dan Chili va Argentinagacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Ochiq maydonlarda yashaydi. Ayrim xavf tugʻilganida buralib, sharsimon shaklga kiradi. 2 dan 12 tagacha bolalaydi, odatda, bolalari bitta tuxumdan rivojlanadi (poliembrioniya). 3. tungi hayvon, mayda umurtqasizlar, baʼzan hayvonlar murdasi bilan oziqlanadi. Goʻshti va qalqoni uchun ovlanadi. Soni kamayib ketgan, 4 turi Xalqaro qizil kitobga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Biologik turlar
Parda Ziyatov

Parda Ziyatov (1947.14.1, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Qahramoni (1998). Samarqand mevasabzavot texnikumini tugatgan (1967). Mehnat faoliyatini 1958-yilda Jizzax tumanidagi "Moskva" (hoz. H. Nosirov nomli) jamoa xoʻjaligida kolxozchi boʻlib boshlagan. 1972-yildan shu xoʻjaliqsa paxtachilik brigadasi boshligʻi. 3. rahbarlik qilgan brigada dehqonchilikda ilgor texnologiyalarni qoʻllagan holda uzoq yillar davomida paxtadan moʻl hosil yetishtirib, yuqori koʻrsatkichlarga erishdi (1998-yilda 38 ga mMdondan 43,5 s/ga hosil olindi). 3. paxtachilik ilmini oʻz tajrabalari bilan boyitib bormoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi deputati (1990—94). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Zigʻir kombayni

Zigʻir kombayni uzun tolali zigʻir poyasini yigʻadigan qishloq xoʻjaligi mashinasi. Asosiy qismlari: shkiv, 4 seksiyali poya sugʻurish apparati, poyalarni boʻlgich, koʻndalang transportyor, urugʻni poyadan sidirib olish apparatiga uzatuvchi transportyor, sidirish apparati, panjarali sidirish barabani va kamerasi, uzatish mexanizmlari va bogʻ bogʻlagich. Mashina gʻildirakli ramaga oʻrnatilgan. Traktorlarga tirkab ishlatiladi. Mashina yurganda poya ajratkich zigʻirpoyani yulish apparati seksiyalariga yoʻnaltiradi. Yulingan poya ignali transportyorga, undan qisish transportyori yordamida sidirish kamerasiga tushadi. Sidiruvchi apparat panjali baraban bilan poyadagi urugʻlarni sidirib transportyorga tashlaydi, urugʻ undan qopga tushadi, bogʻ bogʻlagich urugʻi sidirilgan poyani bogʻbogʻ qilib bogʻlaydi. Sidirish apparati ishlatilmaganda 3. k.dan zigʻirpoya yulgich sifatida foydalanish mumkin. Mashinaning ish unumi soatiga 0,5—0,7 ga.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zigʻir moyi

Zigʻir moyi — zigʻir urugʻidan presslab yoki ekstraksiya usulida olinadigan yogʻ. Ilgari juvozpya olingan. Tarkibida toʻyingan yogʻ kislotalari — palmitin kislota 7% gacha, toʻyinmagan yogʻ kislotalari — olein kislota 5— 20%, linol kislota 25—50%, linolen kislota 21—45% va oksikislotalar 6,5% gacha. Qotish temperaturasi — 18° bilan — 27" orasida, rangi sariq, yod soni 174—183, kislota soni 0,55—3,5, zichligi 0,933—0,935. Z.m. alif tayyorlashda, linoleum, kleyonka ishlab chiqarishda, oziqovqat tayyorlashda ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yogʻlar
Zigʻir tolasi

Zigʻir tolasi — zigir poyasidan olinadigan mahsulot. Mayin, uzun (0,5—0,1 m), pishiqtola; chiroyli tovlanib turadi. Zigʻir poyasidan ajratib olish uchun poya ivitiladi (qarang Ivitshi). Ivitilgan poya ochiq havoda yoki maxsus quritgichda quritiladi. Soʻngra ezish mashinasining tishli joʻvalari (valetslari) orasidan oʻtkazilib, yogʻochlik qismi sindiriladi. Savash mashinasida tola chiqindilar (kalta tola va yogʻochlik)dan tozalanadi. Soʻngra tarash mashinalarida taralganda uzun va kalta (tarandi) tolaga ajraladi. Yigiruv mashinalarida uzun 3. t.dan yuqori raqamli ip, tarandi toladan past raqamli ip olinadi. 3. t.ni yigirib olingan ipdan turli buyumlar toʻqiladi. 3. t.dan mato toʻqish ip gazlama toʻqishdan farq qilmaydi (qarang Toʻquvchilik). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zigʻirak

Zigʻirak — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 60—80 sm. Bargi nashtarsimon. Guli qisqa bandchalarda 2—3 tadan joylashgan. Gultojbarglari binafsha rangli, uz. 11–12 mm. Mevasi yumaloquchburchak, qora. May—avgustda gullab, iyun—sentabrda urugʻlaydi. Toshkent, Fargʻona, Surxondaryo viloyatlarining bogʻlarida, togʻ yon bagʻirlarida, vohalarida koʻp tarqalgan. Yuqori sifatli qimmatbaho efir moyi olish uchun ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologiya
Zigʻirak (zargarlik)

Zigʻirak — zargarlikda bezak yaratish usuli. Isirgʻa (jumladan qashqarboldoq) panjarasi oraligʻiga, uzuk va b.da bezak hosil qilib oʻrnatiladigan tilla yoki kumushdan ishlangan mayda dumaloq donachalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Zargarlik
Zigʻirdoshlar

Zigʻirdoshlar (Linaceae) - ikki urugʻpallalilar yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub bir yillik yoki koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. Yer yuzida 6 turkumga mansub 250, Oʻzbekistonda 200 turi oʻsadi. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli. Gultoj barglari ayri, baʼzan uchki qismi tutashgan. Tojbarglari, kosabarglari, urugʻchisi, changchilari 4— 5 tadan. Mevasi dumaloq koʻsakcha. Barglari yakka joylashgan. 3. poyasining uzunligi, gullarining kattakichikligi va rangi, tukli va tuksiz boʻlishi, tarqalishi bilan birbiridan farq qiladi. 3. moy va tolasi uchun oʻstiriladi. Yovvoyi Fargʻona vodiysida, Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarda usadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zlatoust

Zlatoust — RF Chelyabinsk viloyatidagi shahar (1865-yildan). Ai daryosi sohilida. Janubiy Uralda. Temiryoʻl stansiyasi faoliyat olib bormoqda. Aholisi – 157 ming kishi. Zlatoust mexanika-temir zavodi qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Qora metallurgiya va mashinasozlik korxonalari, soatsozlik zavodi bor. 19-asr boshidan metall oʻymakorligi rivojlangan. Teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Zlatoustga 1754-yil asos solingan. Oʻsha davrdan Zlatoust oʻzining mashhur poʻlat qilichlari bilan nom qozonganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yevgeniy Zlobin

Yevgeniy Konstantinovich Zlobin (1898.21.1, Saratov sh.— 1959.7.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Sahna faoliyatini 1918-yil Saratov teatrida boshlagan. Tbilisi, Boku, Kozon, Samara teatrlarida ishlagan. 1938-yildan Gorkiy nomidagi Toshkent teatri aktyori. Zlobin komediya janridagi va dramatik rollarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Eng yaxshi rollari: Firs ("Olchazor"), Mamayev ("Har toʻkisda bir ayb"), Karaulov ("Begona bola"), Zemlyanika ("Revizor"), Shmaga ("Aybsiz aybdorlar"), Ivan Ivanovich ("Katta muhabbat") va boshqa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:1959-yilda vafot etganlar
Turkum:7-dekabrda vafot etganlar
Zlotiy

Zlotiy (złoty) — Polsha pul birligi. 1995 y. yanvarda 10000:1 nisbatda denominatsiyalangan 3. muomalaga kiritilgan. 1 3.=100 grosha. Xalqaro ifodasi PLZ. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 4,14 3., 1 Z.= 165,73 soʻm (2002, 5 fevral)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Zmay Yovan

ZMAY (Zmai; asl ism sharifi Yovanovich, Jobanobuch) Yovan (1833.24.11, NoviSad, 1904.3.6, Kamenitsa, Voyevodina) — serb shoiri. Ijodida milliyvatanparvarlik mavzui asosiy oʻrinni egallaydi ("Vila", 1858; "Uch gayduk", 1866; "Baxtsiz ona", 1871 va b.). 3. hajviy sheʼrlar ustasi ("Yogʻoch qasidasi", 1878; "Serbiyadagi yangi saylovlar", 1884 va b.). Serb sheʼriyatida birinchilardan boʻlib serb dehqonlari va shahar qashshoqlarining nochor hayotini tasvirlagan ("Uchinchi ulush", 1880; "Sudxoʻr", 1881 va b.). Z.ning "Atirgullar" (1864), "Soʻlgʻin atirgullar" (1882) toʻplamlariga kirgan sheʼrlari serb romantik sheʼriyatining eng yaxshi namunalari sanaladi. Z.ning ayrim sheʼrlari Xurshid Davron tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1989).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zobuliy

Zobuliy — Oʻn ikki maqom tizimidagi Segoh va Dugoh shoʻʼbalari asosida yaratilgan kuy; 24 murakkabotniig biri. Eronning Zobul sh.ga nisbat berib shunday atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Maqomlar
Zobuliston

Zobuliston — oʻrta asrlarda Afgʻonistonning jan. kismi bilan Balujistonning shim. qismidan iborat hudud nomi. Kobuliston, Xuroson, Seyiston, Makron va Sind bilan chegaradosh boʻlgan. 3. togʻli, oqar suvlari koʻp bir bahavo yer boʻlib, aholisi shijoatkorligi bilan dong chiqargandi. Oʻsha kezlarda Gʻazna, Maymand va Kalot uning maʼmuriy markazlaridan boʻlgan. "Shohnoma" da juda kup tilga olingan 3. nomi hozirgi kunda isteʼmoldan chiqqan bulib, uning hududi Afgʻoniston bilan Balujistonga qoʻshib yuborilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Shohnomadagi joylar
Zovur

thumb
Zovur — yer osti va sizot suvlari sathini pasaytirish, toʻqayzor va zax yerlarni quritish maqsadlarida zax suvlarni chiqarib tashlash uchun qazilgan ariq yoki kanal. Kollektor va drenajning melioratsiya inshootlari bilan jihozlanmagan ibtidoiy shakli. Oʻrta Osiyo dehqonchiligida Zovur mil. av. II-I ming yilliklarda qurila boshlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 kanal. 
 Kollektor 
 Transheya

 

Turkum:Texnika
Turkum:Gidrologiya
Zodiak yorugʻligi

Zodiak yorugʻligi - ekliptika boʻylab joylashgan xira yorugʻlik. Ekliptika ufqqa tikroq boʻlgan paytlarda kechqurun qorongʻilik tushishi bilan gʻarbda yoki tong otmasdan avval sharqda koʻrinadi. Bu yorugʻlik aslida Quyosh atrofida aylanib yurgan changlarni Quyosh nuri yoritishi natijasi boʻlib, sent. — noyab oylarida ertalab, yanvar— mart oylarida kechqurun yaxshi koʻrinadi. Yozda ufqning shim. tomonida diffuz nurlanish boʻlib koʻrinadi. 3. yo. ekvatorga yaqin joylarda yaxshi koʻrinadi va umuman tungi osmon yorugʻligining 15° ni tashkil etadi. U qisman qutblangan; kugblanish darajasi Kuyosh-dan burchakli uzoqligiga bogʻliq. Spektri Quyosh spektriga yaqin, undagi kabi yutilish chiziqlari ham bor. 3. yo.ni kuzatish natijasida sayyoralararo chang gaz moddalari taqsimoti oʻrganiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zokir eshon Rustam Mehtar oʻgʻli

ZOKIR ESHON (laqabi Zokirgov) Rustam Mehtar oʻgʻli (1824, Qoʻqon — 1898, Oʻsh) — qad. oʻzbek xalq teatri namoyandalaridan. Bidiyorshumning shogirdi. 19 a. 2 yarmida Qoʻqon oʻzbek professional aktyorlar toʻdasi ("Kasabai sozanda" uyushmasi)ning koror farmoni. Xalq ogʻzaki komediyalari ijodkori. "Xon hajvi", "Zarkokil", "Mozor" ("Avliyo"), "Sirkataroq azizlar", "Hoji kampir", "Farzand duosi", "Qalandarlar", "Kigiz oʻgʻrisi", "Xatna", "Attorlik" kabi 50 dan ortiq ogʻzaki komediya yaratgan. Komediyalarida kuchli ijtimoiy mavzu koʻtarilib, hayotning salbiy jihatlari fosh qilingan. Bosh qahramonlar obrazini koʻpincha oʻzi ijro etgan. Ya na q. Zokir eshon toʻdasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zokir eshon toʻdasi

Zokir eshon toʻdasi - 19 a 2 yarmida Qoʻqonda ijod qilgan oʻzbek professional aktyorlar toʻdasi ("Kasabai sozanda"). Korfarmoni — Zokir eshon. Rizo qiyiq, Saʼdi maxsum, Normat qiziq, Boybuva qiziq, Moʻmin qishloqi, Bahrom qiziq, Usmon qiziq, Roʻzi gov, Davlat qiziq, Kal sariq qiziq, Avliyoxon qiziq kabi 30 dan ortiq qiziqchi aktyor, hofiz, sozanda va raqqoslardan iborat boʻlgan. Aktyorlik sanʼatidagi asosiy badiiy ifoda quroli improvizatsiya, maʼnoli imo-ishora, harakat va oʻtkir soʻzlik hamda taklidchilikka katta eʼtibor berilgan. Qoʻqon xonligining hamma shaharlarida tomoshalar koʻrsatgan. Repertuari "Xon hajvi", "Zarkokil", "Sirkataroq azizlar", "Farzand duosi", "Kigiz oʻgʻrisi", "Attorlik" kabi satirik sahnalar, hajviya, askiya, musiqa, ashula va raqslardan iborat boʻlgan.

 Adabiyot 
 Rahmonov M., Oʻzbek teatri tarixi, T., 1968.

Mamajon Rahmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zokirjon qiziq Ovulov

Zokirjon qiziq Ovulov (1886 Andijon — 1975) — xalq qiziqchisi. 12 yoshidan Azim choʻkindining qiziqchilar toʻpida jarchilik, soʻng masharabozlik qilgan. M. Mansurovning sirk truppasida (1904—05) Yusufjon qiziq Shakarjonovdan saboq olgan. Sobir qori, Ortiq, Rafiq, Karim kabi qiziqchilar bilan birga "Bola oʻqitish", "Ketmon tilash", "Oʻlik sotdi" kabi xalq komediyalarida oʻynagan. 1918—25 yillarda Mayramxon sirkida, A. Makarov, E. Xolmirzayev toʻplarida ishlagan. Keyinchalik turli sozanda toʻplarida, koʻpincha Ibrohim qiziq Teshaboyev bilan qiziqchilik qilgan. "Mamayusuf", "Kelin tushirdi", "Xoji kampir", "Toʻrt jinni" kabi qad. ogʻzaki komediyalarni tiklab, xalq orasida namoyish qilgan.

 Adabiyot 
 Qodirov M., Masharaboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1971.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Zokirkoʻl

Zokirkoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Amudaryoning quyi oqimida, Qipchokdaryodan ajralib chiqadigan Madalioʻzak tarmogʻining bogllanishidan 3 km janubiy gʻarbda boʻlgan. Maydon 50-yillarning boshida 10 km², oʻrtacha chuq. 0,5 m boʻlgan. Shimolidan jan.ga choʻzilgan boʻlib, Qipchoqdaryoni Moʻynoq qoʻltigʻi bilan tutashtirib turgan. 3. daryo, kollektorzovur suvlaridan toʻyingan. Oʻsha davrlarda koʻl qirgʻoklari yassi, atrofi qalin toʻqayzor boʻlgan. Koʻldan choʻrtan, qizilqanot, zogʻora, laqqa baliqlar ovlangan, koʻplab boqilgan. Amudaryo suvining kamayishi natijasida koʻl ham kichraya borgan: mayd. 1955-yilda 6,6 km², 1960-yilda 5 km², 1965-yilda esa qurib qolgan. Yogʻin koʻp boʻlgan 1969-yil 3. botigʻi yana suvga toʻla boshlagan: 1972-yil mayd. 2,73 km² ga yetgan. 3. 1980-yillarda butunlay qurib qoldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston koʻllar‎
Turkum:Qoraqalpogʻiston
Akmal Boqijonovich Zokirov

Akmal Boqijonovich Zokirov (1971.7.5, Toshkent) — kikboksing boʻyicha jahon chempioni, xalqaro toifadagi sport ustasi (1996). 1993-yildan Toshkentdagi "Billur" sport klubida kikboksing bilan shugʻullana boshladi. Murabbiysi — B. Sh. Zokirov. 3. 1994 — 98 yillarda Oʻzbekiston chempioni, 1994-yil Osiyo chempionatida 1-oʻrin, 1995-yil jahon chempionatida (Kiyev) 2-oʻrinni egalladi. 9 jahon chempionatida (Praga, 1996) 55 kg vaznda gʻolib boʻldi. Birmingem (Angliya), Dubrovnik (Xorvatiya), Gdansk (Polsha)da boʻlib oʻtgan jahon chempionatlari sovrindori. Zokirov yosh kikboksingchilar bilan munta-zam mashgʻulot olib boradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Boks boʻyicha jahon chempionlari
Turkum:Boks boʻyicha Oʻzbekiston chempionlari
Turkum:SSSRda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston kishilari
Doni Zokirov

Doni Zokirov (1914.28.12, Samarqand — 1985.26.11, Toshkent) — kompozitor, sozanda (gʻijjak), dirijyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Toshkent konservatoriyasining kompozitsiya sinfini (B. Nadejdinda) tugatgan (1953). 1930-yildan Samarqand viloyat musiqali drama teatri xalq cholgʻulari orkestrida gʻijjakchi, 1933-yildan musiqa rahbari. Oʻzbek davlat musi-qali teatrida sozanda (1936-37), Oʻzbek davlat filarmoniyasida xalq cholgʻulari orkestrining bosh sozandasi (1937—40), Muqimiy nomidagi teatrda (1940—47), Oʻzbek davlat filarmoniyasi ashula va raqs ansamblida (1953—57) badiiy rahbar. Oʻzbekiston televideniyesi va radiosi oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrining dirijyori (1948—53), 1957-yildan bosh dirijyori va 1960-yildan badiiy rahbari (1989-yildan orkestr 3. nomida). Ijodi oʻzbek musiqa merosiga ohangdosh va usuldosh, lirikdramatik va epik obrazlarga boy. „Oynisa“ baleti (T. Litvinova librettosi, 1957, B. Giyenko bilan hamkorlikda), „Zaynab va Omon“ operasi, (Zulfiya, 1958, T. Sodiqov, Yu. Rajabiy, B. Zeydman bilan), „Dalada bayram“ musiqali komediyasi (Sh. Saʼdulla, 1954, S. Boboyev bilan), „Yoshlikda bergan koʻngil“ (3. Fatxullin, 1965), „Mening Jannatim“ (S. Abdulla, 1970, K. Jabborov bilan), „Shahzoda va yetim qiz“ musiqali dramalari, 2 ta simfonik (1947—1950) va „Qarshi choʻli gullari“ (1972) vokalsimfonik syuitalari, „Davrim sadosi“ (B. Umidjonov bilan, 1970) kantatasi, „Hamza“ poemauvertyurasi, „Lirik poema“, „Koʻrmadim“, „Boʻlmasa“, „Ayb etmangiz“, „Urtanur“, „Ey, sabo“ (Navoiy gʻazallari) kabi romanslar, „Ona diyor“, „Koʻchalar“, „Beqiyos diyor“, „Samarqandim“ kabi qoʻshiqlar muallifi. „Amirlikning yemirilishi“, „Qutlugʻ qon“, „Ulugʻbek yulduzi“ kabi kino-filmlarga (hammasi M. Ziv bilan) musiqa yozgan. 3. oʻnlab xalq („Qaytarma“, „Sharob“, „Fargʻonacha“ kabi) va mumtoz („Choʻli Iroq“, „Yovvoyi Ushshoq“, „Nasrulloyi“, „Rajabiy“, „Navo“, „Savti Navo“ va boshqalar) kuylarni oʻzbek cholgʻu asboblari orkestri uchun yuksak darajada moslashtirgan. Shu bois, kompozitorning ijodiy uslubi ham oʻzbek musiqa merosi anʼanalarini badiiy ishonarli tarzda mujassam etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Ahmedov M., Doni Zokirov, T., 1995.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Islom Zokirov

Islom Zohidovich Zokirov (1928.27.1 — Samarqand — 2000.21.1) — akusher-ginekolog, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1967), SamTIni tugatgan (1948), shu institutda klinik ordinator (1948—51), akusherlik va ginekologiya kafedrasi assistenti, dotsenti (1951-59), mudiri (1959-yildan). Zokirovning ilmiy ishlari homiladorlik va ekstragenital patologiya, gestozlar, perinatologiya, jinsiy aʼzolar oʻsmalarining klinikasi va epidemiologiyasi; homiladorlik, tugʻruq va homilaga tegishli noxush omillarni barvaqt aniklash, homiladorlikning muddatidan ilgari barham topish patogezida immunologik, gormonal, fetoplatsentar sistemalar yetishmovchiligini zamonaviy usullar bilan oʻrganishga bagʻishlangan. "Normal akusherlik", "Patologik akusherlik" oʻquv qoʻllanmalari, "Akusherlik terminlarining ruschaoʻzbekcha izohli lugʻati" muallifi. "Shuxrat" medali (1994) bilan mukofotlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1928-yilda tugʻilganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Turkum:27-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:21-yanvarda vafot etganlar
Marat Zokirov

Marat Zokirov (1939-2020-yil) — ilgʻor oʻqituvchi, Oʻzbekiston Qahramoni (2002). 

 Tarjimai holi 
Marat Zokirov 1939 yil 21 martda Jizzax viloyati Jizzax tumanida tugʼilgan. Samarqand davlat universitetining fizika-matematika fakulteti (1961), Samarqand qishloq xoʻjalik institutining agronomiya fakultetini (1981, sirtdan) tugatgan. 1961-yildan Jizzax tumanidagi 16-maktabda fizika oʻqituvchisi, 1976—1984 yillarda Paxtakor tumanidagi “Navbahor” xo'jaligida partiya tashkilotining kotibi sifatida ishlagan. 1984-yildan Jizzax tumanidagi 36-maktab, 1995-yil sentabrdan Jizzax pedagogika instituti qoshidagi iqtidorli bolalar litseyi direktori lavozimlarida faoliyat yuritganYangi O'zbekiston - maktab ostonasidan boshlanadi Izomaterial:kitob-albom/ Xalq ta`limi vazirligi-Toshkent:2021.-256 b.. 

Мarat Zokirov Respublika taʼlim markazi bilan hamkorlikda "Sogʻlom avlod — millat koʻrki", "Hech kimga bermaymiz seni, Oʻzbekiston!", "Oʻzligini anglagan xalq" kabi qoʻllanmalar, "Maʼrifiy saboqlar", "Umumtaʼlim maktablarida oʻqituvchilarning boʻsh vaqtini taʼminlash" kitoblari muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:1939-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-martda tugʻilganlar
Poʻlat Zokirov

Poʻlat Qodirovich Zokirov (1932.15.1, Jalolobod – 1993.21.10, Toshkent) — geobotanik, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1989), biologiya fanlari doktori (1971), professor (1983), Q. Zokirovning oʻgʻli. Urta Osiyo universitetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston FA Botanika institutida ilmiy xodim (1957–68), labratoriya mudiri (1969–82), ToshDU yuksak oʻsimliklar kafedrasi professor (1983–85), Oʻzbekiston FA Botanika bogʻi direktori (1985–93). Oʻsimlik xom ashyolari, oʻtloklardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish, geobotanik rayonlashtirish va haritalar tuzish ustida tadqiqot olib borgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1932-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:21-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Uzuv Zokirov

Uzuv Boqiyevich Zokirov (1934.17.9, Toshkent) – farmakolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1970). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida kichik va katta ilmiy xodim (1961—69). Toshkent tibbiyot akademiyasi farmakologiya kafedrasi mudiri (1978-yildan). Toshkent farmatsevtika instituti rektori (1985—88). Farmakalogiya qoʻmitasi raisi (1995—98). Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan dorivor oʻsimliklardan ajratilgan hamda sintez qilingan moddalarni izlash, oʻrganish va amaliyotga tatbiq etishga bagʻishlangan. Issiq iqlim sharoitida qishloq xoʻjaligida qoʻllaniladigan pestitsidlar bilan zaharlanganda hazm fermentlari faolligining buzilishi hamda uning oqsil, yogʻ, uglevodlar parchalanishi va soʻrilishiga salbiy taʼsirini ilk bor ilmiy asoslab, oldini olish yoʻllarini ishlab chiqqanOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Gʻulom Zokirov

Gʻulom Shokirovich Zokirov (1938. 14.5, Toshkent) — mexanika va boshqarish jarayonlarini algoritmlash so-hasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994). Texnika fanlari doktori (1981), professor (1983). Toshkent temir yoʻl transporti muhandislari institutini tugatgan (1960). "Kibernetika" IICHBda katta ilmiy xodim (1964—71), "Oʻzqishloqtexnika" birlashmasi (1971—73), Oʻzbekiston davlat rejalash qoʻmitasida (1974—86) hisoblash markazi direktori. Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini irrigatsiyalash muhandislari institutida mashina va mexanizmlar nazariyasi kafedrasi mudiri (1986—2000). Ilmiy ishlari mashina va mexanizmlarni sintezlashga oid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Mashina va mexanizmlar nazariyasi, T., 2002.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1938-yilda tugʻilganlar
Turkum:14-mayda vafot etganlar
Mahfuzaxon Zokirova

Mahfuzaxon Zokirova (1952.19.10, Yozyovon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1980). 1970-yildan Yozyovon tumanidagi 31-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, geografiya oʻqituvchisi, 1987-yildan direktor. 3. dars jarayonida taʼlim va tarbiya berishning noanʼanaviy usullaridan samarali foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1952-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-oktabrda tugʻilganlar
Shirmonxon Zokirova

Shirmonxon Shokirovna Zokirova (1953.4.9, Jalolquduq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogik institutining boshlangʻich taʼlim metodikasi fakultetini tugatgan (1980). Pedagogik faoliyati 1971 yildan boshlangan. U Jalolquduq tumanidagi 23-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Z. faoliyati davrida oʻz ishining ustasi, yosh avlodga oʻzidagi bor bilimini singdira oladigan mexribon ustoz sifatida namoyon boʻldi. Z. darslarni koʻrgazmali qurollar va texnika vositalari asosida tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy

Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy (1270/1280-yil, Eron — 1370-yil) — fors yozuvchisi va shoiri, fors adabiyotida hajv (satira) asoschisi. Ubayd Zokoniy nomi bilan ham mashhur.

 Hayoti 
Zakon va Bagʻdoddagi bilim maskanlarida taʼlim olgan. Arab va fors tillarida ijod qilgan. Zokoniyning „Navodir ul-amsol“ („Nodir masallar“), „Axloq ul-ashrof“ („Zodagonlar axloqi“), „Sad pand“ („Yuz nasihat“) kabi asarlari fors adabiyotining nodir namunalari hisoblanadi. „Mush-u-gurba“ („Mushuk ila sichqon“) kichik hajmli majoziy dostoni jahon xalqlarining koʻplab tillariga, shuningdek, oʻzbek tiliga ham tarjima qilinib, 1907–1909-yillarda bir necha bor chop etilgan

 

 

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Fors shoirlari
Turkum:Sherozda vafot etganlar
Zolotnik

Zolotnik (rus.) — 1) kad. rus ogirlik ulchovi; 1 zolotnik = 1/96 funt = 4,266 g; 2) bugʻ mashinalari va turbinalari, pnevmatik mexanizmlar, gidroavtomatika tizimlari va rostlovchi kurilmalarda bugʻ, suyuqlik yoki gaz oqimini taqsimlab beradigan qoʻzgʻaluvchan klapan. Z.ning qutisimon, silindrik va burilma bor. Qutisimon 3. tunkarilgan kuti / dan iborat. U tortqi 2 vosita-sida 3. sirti 3 buylab chap yoki ungga harakatlanib, tuynuk 4 va 5 ni ochadi yoki yopadi. Z.ning holatiga qarab, tuynuk Z.ning ish suyuqligi yoki gazli qismi 6 yoki boʻshliq 7 bilan tutashadi.

Silindrik Z.ning ishi kutisimon Z.nikiga oʻxshash U ikkita porshen / va 2, shtok 3 va tuynukli vtulka 4 dan iborat. Burilma 3. qavariq qism /, vtulka 2 (ikkita 3 va 4 tuynukli), qoʻzgʻalmas oʻq 5 dan iborat. 3. oʻq atrofida aylanganda tuynuklar, kameralar 6 yoki 7 bilan tutashadi, ish suyuqligi yoki gaz oqimi kerakli tomonga yoʻnaladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Émile Zola

ZOLYA (Zola) Emil (1840.2.4 – Parij – 1902.29.9) – fransuz yozuvchisi. Ilk ijodi romantizm ruhida: „Ninon ertaklari“ (1864), „Klodning tavbasi“ (1865), „Marhumning vasiyati“ (1866) va b. 60-yilllarda naturalistik ruxdagi „Oʻliklar vasiyati“ (1866), „Tereza Raken“ (1867), „Madlen Fera“ (1868) kabi romanlar yozdi. „Rugon-Makkarlar“ 20 jildli romanlar turkumida (187193) Napoleon davridagi siyosiy tuzum qoralangan („Rugonlarning ulgʻayishi“, 1871; „Tor-mor“, 1893), jamiyatdagi moliyaviy hiyla-nayranglar fosh etilgan („Oʻlja“, 1872; „Pul“, 1891), kiborlarning axloqsizligi koʻrsatilgan („Nana“, 1880), amalparast, maʼnaviy qashshoq kimsalar kalaka qilingan („Parij qurtlari“, 1873), nasroniylarning teskarichilik harakatlari fosh etilgan („Plassanning zabt etilishi“, 1874). Bir qator romanlarida oddiy mehnatkashlarning oliyjanob timsollarini yorqin boʻyoqlarda tasvirlagan. Xususan, „Qopqon“ (1877) romanida kosib va hunarmandlar hayoti, „Hamal“ (1885) romanida esa ishchilarning turmush tarzi aks ettirilgan. „Tereza Raken“ (1873-yilda sahnalashtirilgan) dramasi va „Rauberden vorislari“ komediyasi yozuvchining eng yaxshi sahna asarlaridir. 3. ijodida ijtimoiy mavzular ustuvor mavqega ega. „Uch shahar“ trilogiyasi („Lurd“, 1894; „Rim“, 1896; „Parij“, 1898), tugallanmay qolgan „Toʻrt injil“ tetralogiyasi („Hosildorlik“, 1899; „Mehnat“, 1901; „Haqiqat“, 1903) bunga misol boʻladi. U ijtimoiy hayotga ham faol aralashgan va 19-asr oxirlarida Fransiyada juda katta shov-shuvga sabab boʻlgan „Dreyfus ishi“ (boshqa millat vakilining soxta ayb bilan qamalishiga qarshi) boʻyicha Fransiya Respublikasi Prezidentiga „Men qoralayman!“ (1898) nomli ochiq xat bilan murojaat qilgan. Respublika hukumati 1898-yil 23 fevralda yozuvchini qamash haqida hukm chiqaradi. U chet elga qochadi (1899-yilda Vataniga qaytadi). Zolya butun umr xalqi uchun teatr yaratishni orzu qilgan edi. „Fransiyaning olgʻa yurishi“ turkumidagi dramalarida inqilobiy shior ostida mustabidlik ruhini yashirgan uchinchi respublikaga qarshi kurashni davom ettirishni maqsad qilgan edi. Lekin bu maqsadini amalga oshirolmadi. Uning romanlarida garchi qaltis ijtimoiy ziddiyatlar tasvirlangan boʻlsa ham, u maʼlum siyosiy tuzumga dastyorlik qilishni or deb bilgan. U har doim oʻzi tanlagan tamoyilga – haqqoniyat ta-moyiliga sodiq qoladi. Uning romanlarini oʻqib butun bir davr haqida tasavvurga ega boʻlish mumkin. Uning „Hikoyalar“ (1937), „Tegirmon qamali“ (1942) va „Hamal“ (1981, tarjimon Xayrulla Ergashev) asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zoman

Zoman — metilftorfosfonat kislotaning pinakolil efiri, nervni falajlaydigan zaharlovchi modda. Rang-siz, kamfora hidli suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi — 80°, qaynash temperaturasi 190° (ajralish bilan); zichligi 1013 kg/m3, 20°da uchuvchanligi 3 mg/l. Suvda oz (20°da 1,5%), spirt, keton, efir va alkilgalogenidlarda yaxshi eriydi. 3. organizmga (koʻproq teri orqali) kuchli taʼsir qiladi. Undan zaharlanish belgilari zya/shkdagiga oʻxshash. 3. suv taʼsirida sekin, ammiak va aminlarning suvdagi eritmalarida tez gidrolizga uchraydi. Shu sababli bu reaksiyalardan Z.ni degazatsiyalashda (zararsizlantirishda) foydalanish mumkin. Z.dan saqlanish uchun protivogazlar, tanani himoya qiladigan vositalar va antidotlardan foydalaniladi. 3. ilk bor zaharlovchi modda sifatida 1944 yil Germaniyada sintez qilingan (yana qarang Zaharlovchi moddalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zomba

Zomba — Malavidagi shahar. Mamlakatning janubida, Zomba togʻining oʻrmonli yon bagʻrida, 900 m balandlikda joylashgan. Aholisi shahar atrofi bilan birga 65,9 ming kishi (1998-yil). Zombaga 1886-yilda asos solingan. 1891-1964-yillarda Britaniyaning Nyasalend protektorata (1953-1963-yillarda Rodeziya va Nyasalend Federatsiyasi)ning maʼmuriy markazi. 1964-1974-yillarda mustaqil Malavi davlatining poytaxti. Un-t bor. Yozgi kurort. Shahar atrofida tamaki plantatsiyalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Malavi