Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Miftaxetdin Akmulla

Miftaxetdin Kamaletdinovich Akmulla (, , 1831.14.12 Ufa gubernyasi, Tusanbay qishlogʻi — 1895.21.10) — boshqird maʼrifatparvar shoiri; tatar va qozoq adabiyoti namoyandasi. Turkiy tilda, jumladan, qozoq tilida sheʼrlar ijod qilgan. Sheʼrlarida oddiy insonni madh etadi, xalqni bilim olish va hunar oʻrganishga chaqiradi, adolat hamda oqillikni ulugʻlaydi. 1904-yilda alohida sheʼriy toʻplami nashr etilgan. Shoir nomi („Akmulla“) bilan 1911-16 yillarda hajviy jurnal nashr etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:1831-yilda tugʻilganlar
Turkum:1895-yilda vafot etganlar
Aminjon Akobirov

Aminjon Soliyevich Akobirov (1930-yil 22-fevral, Buxoro) – aktyor va rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Buxoro teatrida aktyor (1945-1957), rejissyor (1957-1960), bosh rejissyor (1960-1964), direktor va rejissyor (1964-1973 va 1975-yildan), Samarqand opera va balet teatrida direktor (1973-1975). Aminjon Akobirov maʼnaviy-falsafiy ruhdagi obrazlarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan: Qambarali („Oltin koʻl“), Sulaymon („Arshin mol olon“), Navoiy („Alisher Navoiy“), Kochkaryov („Uylanish“) va boshqa rejissyor sifatida „Ravshan va Zulxumor“ (K. Yashin), „Guli Siyoh“ (S. Jamol), „Tohir va Zuhra“ (S. Abdulla), „Mening Buxorom“ (K. Yashin), „Vatan ishqi“, (Z. Fatxullin, Sh. Saʼdulla) kabi asarlarni sahnalashtirdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sanʼatkorlar
Akonkagua

Akonkagua — Janubiy Amerika And togʻlaridagi choʻqqi. Argentinada, Chili chegarasi yaqinida. Mutlaq balandligi 6960 m (Amerikadagi eng baland choʻqqi). Asosan andezit togʻ jinsidan tashkil topgan. Qor bilan qoplangan. 7 ta muzlik bor, uzunligi 6 km gacha, umumiy maydoni 80km²OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akr

Akr (inglizcha, acre) — ingliz oʻlchov tizimida yuza birligi. 1 Akr. =4840 kv. yard=4046,86 m2OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Birliklar tizimi
Ziyovuddin Akramov

Ziyovuddin Muhiddinovich Akramov (1923, Toshkent) — iqtisodchi geograf. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), geografiya fanlari doktori (1962), Mirzo Ulugʻbek nomidagi Toshkent davlat universiteti kafedra mudiri (1970-84), professor (1966-98). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi qoshidagi Geografiya ilmiy tadqiqot boʻlimi (hoz. Seysmologiya instituti tarkibida) tashkilotchilaridan biri va rahbari (1958-70). Ilmiy faoliyati, asosan, Oʻrta Osiyo iqtisodiy geogsining regional kompleks taraqqiyoti muammolarini, qishloq xoʻjaligi geografiyasi va shaharlarni tadqiq etishga bagʻishlangan. Akramov 1954-yildan Oʻzbekiston Geograflar jamiyati prezidenti oʻrinbosari, 1990-yildan prezidenti. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Geograflar
Turkum:Oʻzbekistonlik geograflar
Turkum:XX asr geograflari
Turkum:Alifbo boʻyicha geograflar
Turkum:Toshkentlik geograf
Akri

Akri — Braziliyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi shtat. Jurua va Purus daryolari yuqori oqimida. Maydoni 154 ming km². Aholisi 417 ming kishi (1991). Maʼmuriy markazi — Riu-Branku shahri. Shtat yerlari nam tropik oʻrmon bilan qoplangan. Geveya oʻsimligi sharbati, braziliya yongʻogʻi yigʻiladi. Ovchilik bilan shugʻullaniladi"" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akridin

Akridin (dibenzopiridin) — och sariq rangli ignasimon kristallar. Qaynash temperaturasi 346°. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi, suvda erimaydi. Eritmalari havo rang tusda fluores-sensiyalanadi. Akridin toshkoʻmir smolasida uchraydi. Kuchli mineral kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Kimyoviy barqaror, 280° gacha konsentrlangan xlorid kislota va oʻyuvchi kaliy ishtirokida qizdirilganda ham oʻzgarmaydi. Uning baʼzi hosilalari qimmatbaho boʻyoq, ay-rimlari (akrixin, rivanol) esa biologik moddalardirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kristallar
Akridin boʻyoqlar

Akridin boʻyoqlar — akridinning yoki 9-fenilakridinning auksoxrom guruhli (ON, NH2, SH va boshqalar) hosilalari. Aromatik mdiaminlarni aldegidlar bilan kondensatsiya qilib, halqalantirib va oksidlab olinadi. Asosli boʻyoqlar jumlasidan; qoʻngʻir, sariq va boshqa ranglarda boʻladi. Akridin boʻyoqlar teri, qogʻoz, yogʻoch va boshqalarni boʻyashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akril yelimlar

Akril yelimlar — akril va metakril kislotalarning hosilalari asosida polifunksional birikmalar (poli-efirakrilat) qoʻshish yoʻli bilan olinadigan polimer yelimlar. Ular yuqori temperaturada erimaydigan va yumshamaydigan termoreaktiv yelimlar boʻlib, organik shisha, dyuralyuminiy, poʻlat, shisha, tekstolit 268 va fanerlarni yelimlashda qoʻllanadi. Metilakrilat asosida tayyorlangan Akril yelimlar yogʻoch, shisha, metall, rezina, charm, qogʻoz, chinni va plastmassa xona temperaturasida bir necha oʻn sekundda mustahkam yopishtirish xususiyatiga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yelimlar
Akril kislota

thumb
Akril kislota — toʻyinmagan oddiy karbon kislota. Formulasi CH2=CHCOOH. Rangsiz suyuqlik, sirka kislota hidi keladi. Akroleinning oksidlanishidan hosil boʻladi. Qaynash temperaturasi 141°, suyuqlanish temperaturasi 13°. Zichligi 1049 kg/m3. Sanoatda etilensiangidringa sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Akril kislota bosmaxona boʻyoqlariga, loklarga qoʻshiladi va boshqa maqsadlarda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kislotalar
Akrilamid

Akrilamid (2- propenamid), — rangsiz kristall. Molyar massasi 71,08, Suyuqlanish temperaturasi 84,5°, kaynash temperaturasi 215°. Eruvchanligi (100 g erituvchida g hisobvda): suvda — 211,5; metanolda — 155,0; etanolda −86,2; atsetonda — 63,1; etilatsetatda — 12,6; xloroformda — 2,16; benzolda — 0,346; geptanda — 0,0068. Kuchsiz amfoterlik xususiyatiga ega. Akrilonitrilning sulfat kislota ishtirokida gidrolizlanishi natijasida hosil boʻladi. Akrilamid polimerlar va sopolimerlar olishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kristallar
Akrilat kauchuklar

Akrilat kauchuklar — akril monomerlarining akrilatlar bilan hosil qilgan sopolimerlari. Bular oltingugurt, aminlar, benzol peroksid bilan choklanib (vulkanizatsiyalanib) akril rezi pasi hosil qiladi. Akrilat kauchuklar 200° temperaturada ham parchalanmaydi. Hozirgi vaqtda ftor Akrilat kauchuklar katta ahamiyat kasb etmoqda. Akrilat kauchuklarga moy, benzin, kerosin kabi erituvchilar taʼsir qilmaydi. Ulardan shlang, quvur va boshqa tayyorlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrilatlar

Akrilatlar — akril kislotaiit efir va tuzlari. Yorugʻlik, issiqlik va kislorod taʼsirida yuqori molekulyar moddalarga — polimerlarga aylanadi. Akrilatlar sanoatda etilensiangidrin va spirtlardan (sulfat kislota ishtirokida) olinadi. Poliakrilat plyonka, lok va yelim ishlab chiqarishda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akrilonitril

Akrilonitril — rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperatura 83°, qaynash temperaturasi 77,3°. Organik erituvchilarning koʻpchiligida eriydi. Suv bilan 70,5-70,7° da qaynaydigan azeotrop aralashma hosil qiladi. Akrilonitrilni saqlahda uning polimerlanish va yonuvchanlik xossalarini eʼtiborga olish kerak. Sanoatda sianid kislota va atsetilendan katalizator ishtirokida olinadi. Yuqori molekulyar moddalar olishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Suyuqliklar
Akrobatika

Akrobatika (yunoncha, akrobotes — oyoq uchida yuraman, yuqoriga chiqaman) — 1) gimnastika shaklidagi jismoniy mashqlar turi; 2) sakrash, sport uskunalariga tayanib yoki ularsiz muvozanatni saqlab bajariladigan, kuch, epchillik namoyish qilinadigan va boshqa maxsus jismoniy mashqlar majmuasi, sport turi. Sport akrobatikasi 20-asr 30-yillarida paydo boʻldi. Bu sport turida sakrash mashqlari quyidagicha bajariladi: aylanishlar, doʻmbaloq oshishlar, salto. Bu harakatlarni bajarganda sportchi avvalo oʻz muvozanatini, soʻng sheriklarining muvozanatini saqlashi zarur.1 Akrobatika musobaqalari quyidagi turlarga boʻlinadi: akrobatik sakrashlar (erkak va ayollar);......... aralash juftliklar mashqi (erkak va ayol); erkaklar juftlik mashqlari; ayollar guruhli mashqlari; erkaklar guruhli mashqlari (ikki yoki toʻrt kishi); batut (sakragich) ustida (erkaklar va ayollar) mashqlari. Xalqaro sport akrobatikasi federatsiyasiga (1973-yil asos solingan) 29 mamlakat aʼzo (1987). 1974-yildan jahon, 1978-yildan Yevropa chempionati oʻtkaziladi. Akrobatika sporti Oʻzbekistonda 1936-yildan rivojlana boshladi. Oʻzbekiston Respublikasida N. Lakiza, M. Teshaboyev, M. Tojiyev, D. Kostin, R. Isyanov, V. Babich, M. Qodirova, Ya. Muhamedov mashhur akrobatchilardir; 3) sirk sanʼati janri. Misr, Yunoniston, Rim, Vizantiya, Xitoy, Yaponiyada qadimdan maʼlum. Oʻrta asrlarda akrobatika Turkiston masxarabozlik sanʼatidan oʻrin egallab, dorbozlikda keng qoʻllangan. Boshqa mamlakatlarda mim janrida chiquvchilar (Italiyada), jonglyorlar (Fransiyada) faoliyatida namoyon boʻlgan. XVIII asr oxirlaridan sirkda keng tarqaldi. Asosan, dinamik va statik mashqlarga boʻlinadi. Dinamik mashqlar umbaloq oshish, toʻntarilish, salto (turgan joyda muallaq holda umbaloq oshib, yana oʻz vaziyatiga qaytish) harakatlaridan; sta-tik mashklar turli vaziyatda muvozanat saqlash, chalqanchasiga agʻdarilib, gavdani „koʻprikcha“ qilish kabi mashqlardan iborat. Kuch akrobatikasi (qoʻlda yoki boshda turish, muvozanat saqlash), sakrash akrobatikasi (ikki yoki undan ortiq kishining sakrashi, flik-flyak, saltomortale, gʻildiraksimon sakrash va boshqalar), yelka akrobatikasi (3 kishidan kam boʻlmagan holda, ulardan biri yelkadan yelkaga sakraydi), komik akrobatikada (masxarabozlar grimda chiqib tasodifan qoqilib ketgandek boʻlib, tomoshabinlarni kuldiradi, dor, toʻrnik, batut va manej ustida kulgili mashklar bajaradi) va boshqa akrobatika oʻyinlari bor. Ot ustida akrobatika (chopib ketayotgan ot ustida mashqlar bajarish) zamonaviy sirkda asosiy janrlardan biri. Oʻzbekiston sirk va estrada dasda akrobatikadan keng foydalaniladi. Maxsus (sirk, teatr) oʻquv yurtlarida akrobatika alohida darslik sifatida oʻqitiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akrolein

Akrolein (propenal, akril aldegid), — toʻyinmagan alifatik aldegid, oʻtkir hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 86,5 dan 88° gacha, qaynash temperaturasi 52,7°. Akrolein laboratoriya sharoitida glitseringa kaliy bisulfat (qarang Kaliy sulfat), fosfat kislota yoki borat kislota taʼsir ettirish yoʻli bilan oson olinadi. Sanoatda formaldegidni atsetat aldegid bilan SiO, ishtirokida 300-320° da gaz fazada kondensiyalash yoʻli bilan hamda propilenni havo kislorodi bilan suv bugʻi va vismut — molibden katalizatorlari ishtirokida oksidlab olinadi. Akrolein akrilonitril, glitserin, piridin, nikotin, etilvinil efirlar, polia-krolein va boshqa moddalarni olishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Elementar zarrachalar
Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyo loyihasi ishtirokchilari
Turkum:Kislotalar
Turkum:Moddalar almashinuvi
Turkum:Kimyo sanoati
Turkum:Kimyo tarixi
Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Turkum:Kimyoviy reaksiyalar
Turkum:Kimyoviy aralashmalar
Turkum:Kimyoviy birikmalar
Turkum:Kimyoviy energiya
Turkum:Kimyoviy energiya i
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Turkum:Kimyoviy unsurlar andozalari
Akromegaliya

Akromegaliya (yunoncha, akros — oyoq-qoʻl va megos — katta) — miya ortigʻi (gipofiz) oʻsish gormonini ortiqcha ishlab chiqarish natijasida kelib chiqadigan endokrin kasallik. Bunda odamlarning lab, burun, pastki va yuqori jagʻi hamda oyoq-qoʻli, shuningdek ichki aʼzolari kattalashib ketadi. Akromegaliyada tana skeleti, yumshoq toʻqimalari (biriktiruvchi toʻqima, muskul, shilliq pardalar) haddan tashqari oʻsib ketadi. Koʻpincha 18-35 yoshdagi kishilar (aksari ayollar)da uchraydi. Akromegaliyada ichki sekretsiya bezlarining faoliyati ham buziladi. Akromegaliya rentgen nurlari, gormonal preparatlar, shuningdek jarrohlik yoʻli bilan davolanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasalliklar
Toshxoʻja Akromov

Toshxoʻja Akromov (1936.23.5, Toshkent) — kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1957). Hamza teatrida aktyor (1955-62), „Oʻzbekfilm“da rejissyor yordamchisi, rejissyor (1962-68), „Oʻzbektelefilm“da rejissyor (1968-79), 1979-yildan Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rejissyor Akromov 10 dan ortiq badiiy filmlarda rejissyor yordamchisi. Eng yaxshi filmlari: „Komiljon Otaniyozov kuylaydi“, „Shashmaqom“, „Oʻzbekiston sanʼati“, „Sharqning yetti goʻzali“, „Oyqulash“, „Ohanglarda qalb harorati“, „Oybek“, „Nabi Gʻaniyev“, „Afsonaga aylangan ism“, „Sato“ va boshqalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kinorejissyorlar
Turkum:Alifbo boʻyicha rejissyorlar
Akropetal rivojlanish

Akropetal rivojlanish (yunoncha: akron – choʻqqi, balandlik, lotincha petere – intiladi) – oʻsimliklardagi organlar yeki yen shoxlar eng yesh qismlarining pastdan yuqoriga qarab maʼlum tartibda birin-ketin oʻsishi yoki rivojlanishiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akropol

Akropol (yunoncha, akros – yuqori, polis – shahar) – yunon shaharlarining muhofazalangan va balandlikka joylashgan qismi, yuqori shahar. Afina Akropolnining qadimgi mudofaa devorlari miloddan avvalgi 2- ming yillikka oid. Odatda Akropol dastlabki manzilgoh boʻlib, uning atrofida uncha mustahkam boʻlmagan quyi shahar deb atalmish qism joylashgan. Akropol dastlab yunon jamoasining diniy va madaniy markazi boʻlgan. Akropollarning ayrim xarobalarigina (Miken, Argos kabi) saqlanib qolgan. Bular oʻsha davr moddiy-madaniy va maʼnaviy hayotining yuksak taraqqiyotidan darak beradi. Ular orasida miloddan avvalgi 447-438 yillarda haykaltarosh Fidiy rahbarligida meʼmorlar Iktin, Kallikrat qurgan Afina Akropoli mashhur. Afina akropoli majmuasidagi binolar orasida Parfenon ibodatxonasi diqqatga sazovordir. Afinada arxeologik qoʻriqxona va muzey barpo etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akrosoma

Akrosoma (yunoncha, akron — choʻqqi va soma — tana) — spermatozoid boshchasi ustidagi gʻilofcha. Zich tanacha shaklida yotadi. Akrosoma urugʻlanish uchun zarur tuzilma. A. da tuxumhujayra qobigʻini yemiradigan gialuronidaza fermenti boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akroteriy

Akroteriy (yunoncha, akroterion) – haykaltaroshlik bezagi (haykal, palmetta va boshqalar), klassik orderlarni qoʻllab qurilgan meʼmoriy inshoot fronton burchaklari ustiga joylashtiriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Hunarmandchilik
Aks sado

Aks sado — tovushning biror toʻsiqqa urilib undan qaytishi. Aks sado tovush chiqqan paytdan kamida 0,05- 0,06 s keyin kelsagina eshitiladi. Aks sado tabiatda togʻli, oʻrmonzor yoki stadi-on singari joylarda koʻproq roʻy beradi. Radio Aks sadoradiolokatsiyada, tovush Aks sado esa gidrolokatsiya va ultratovush defektoskopiyada qoʻllanadi. Dengizlar chuqurligini aniqlash (exolot) va suv tagidagi jismlarning oʻrnini bel-gilash Aks sado sta asoslangan. Aks sado ayrim hayvonlar, mas, koʻrshapalaklar uchun oʻz yoʻnalishlarini aniqlash, toʻsiqlarni aylanib oʻtish hamda oʻziga yemak qidirib topishda muhim oʻrin egallaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aks sado (musiqa)

Aks sado — musiqali ibora yoki hamohang tovushlarning zaif kuch bilan takrorlanishiga (ayni yoki boshqa ovozlar, sozlarda) asoslangan badiiy uslub. Xor, opera, orkestr va boshqa musiqasida qoʻllanadi. O. Lassoning mashhur „Aks sado“ („Exo“) xor asari aks sado uslubida yaratilgan. Ludwig van Beethoven, E. Grig, G. Maler va boshqa kompozitorlar ijodida koʻp uchraydi. Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida aks sado ifodaviy vosita sifatida qoʻllanadi. Masalan, Mutal Burhonovning „Alisher Navoiyga qasida“ joʻrsiz xorlari, M. Mahmudovning „Muhammas va ufor“ va hokazo. Organ cholgʻusi registrlaridan biri ham „Aks sado“ deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Musiqa
Aks shuʼla

Aks shu’la — osmonning Quyoshga diametrial qarama-qarshi tomonida tumansimon, yoyiq dogʻday koʻrinadigan kuchsiz shu’la. Sayyoralararo changga tushayotgan quyosh nurlarining qaytishidan hosil boʻladi. Aks shuʼlani faqat oydinsiz, tim qorongʻi va havo ochiq tunlarda, mart-aprel hamda sentabr-oktabr oylarida kuzatish mumkin. U Kavkaz va Oʻrta Osiyo hududlarida yaxshi kuzatiladi. Aks shu’la yorqinligi tungi osmon yorqinligidan 10-15% ortiq. Aks shu’laning yorqinligi va shakli quyosh nuri faolligiga qarab oʻzgarib turadi. Aks shu’la tabiati hali yaxshi oʻrganilgan emasOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aks ettirish

Aks ettirish — matematik tushunchalaridan biri. Ikki ixtiyoriy X va Y toʻplam hamda biror qonun (qoida) berilgan boʻlib, bu qonunga binoan X ning har bir x elementiga Y ning aniq bir u elementi mos qoʻyiladi. Bu holda X toʻplam Y toʻplamga aks ettirilgan dey-ilib, quyidagicha belgilanadi: f:x->y yoki X da aniqlangan va qiymatlari sohasi U boʻlgan u — f(x) operator berilgan deyiladi. Moslik oʻrnatiladigan qonun analitik, grafik, jadval va hokazo tarzida berilishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akselerator

Akselerator (lotincha accelero — tezlataman) — ichki yonuv dvigateliga kar-byuratordan silindrga keladigan yonuvchi aralashma miqdorini yoki dizellarda nasosdan keladigan yonilgʻi miqdorini rostlab turuvchi moslama. Dvigatel va-lining aylanishlar sonini oʻzgartirish (oshirish yoki kamaytirish)ga, yaʼni transport mashinasi harakat tezligini oʻzgartirishga moʻljallangan. Akselerator karbyurator (yoki nasos)ga tros yoki tortqi bilan ulanadi. Avtomobilda oʻng tomondagi birinchi tepki yordamida boshqariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akselerograf

Akselerograf ( — tezlataman va …graf) — qayd qilish (yozib borish) qurilmasi boʻlgan akselerometr. Aviatsiya, vibrometriya (titrashni oʻlchash) va seysmologiyada qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akselerometr

thumb
Akselerometr ( — tezlataman va yun. metreo — oʻlchayman) — mashinalar, dvigatellar va hokazo, kos-mik uchish apparatlari, raketalar, samo-lyotlar va boshqa harakatlanuvchi ob’ektlarda paydo boʻladigan tezlanishni (oʻta yuklanishni) oʻlchaydigan asbob. Harakat turiga qarab chiziqli va burchakli akselerometr ishlash tarziga kura mexaniq elektr mexanik va boshqa; vazifasiga koʻra vaqt yoki yoʻl funksiyasi sifatida tezlanishni hamda tez oʻtadigan jarayonda tezlanishning eng katta (maksimal) qiymatini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi. Yozib oluvchi qurilmali akselerometr akselerograf deb ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksial-porshenli nasos

Aksial-porshenli nasos — rotori aylanma va porshenlari (7-9 ta) ilgarilama-qaytma harakat qiladigan rotorli nasos. Rotorining aylanish oʻqi porshenlar oʻqi bilan 0-45° burchak tashkil qiladi. Suyuqlikni haydash bosimi — 30 MPa. Gidravlik uzatmalar, kuch nazorat yuritmalarida qoʻllanadi, gidravlik dvigatel sifatida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksinit

thumb|Aksinit
Aksinit (yunoncha, axine — bolta; kristalining shaklidan olingan) — mineral. Rangi koʻpincha moviy yoki bi-nafsha rangda tovlanuvchi qoʻngʻir tusda. Kristallar, druzalar, massalar holida boʻladi. Aksari temir, mis, polimetall, qalay va marganes rudalari bilan birga uchraydi. Aksinit bor elementi olish uchun xom ashyo boʻlishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Javohirlar
Aksiologiya

Aksiologiya (boshqa yunoncha ἀpía „qiymat“ + lós „soʻz, taʼlimot“ dan) – qadriyatlar nazariyasi, falsafaning boʻlimi.

Aksiologiya qadriyatlarning tabiati, ularning voqelikdagi oʻrni va qadriyatlar dunyosining tuzilishi, yaʼni turli qadriyatlarning oʻzaro, ijtimoiy va madaniy omillar va shaxs tuzilishi bilan bogʻliqligini oʻrganadi.

Qadriyatlar masalasi birinchi marta Sokrat tomonidan koʻtarildi, u uni oʻz falsafasining markaziy nuqtasiga aylantirdi va uni nima yaxshi degan savol sifatida shakllantirdi. Yaxshilik amalga oshirilgan qiymatdir – foydalilik. Yaʼni, qiymat va foydalilik bir tanganing ikki tomonidir.

Qadimgi va oʻrta asr falsafasida qadriyatlar haqidagi savollar borliq haqidagi savollarga bevosita kiritilmagan: borliqning toʻliqligi inson uchun axloqiy va estetik ideallarni ifodalovchi mutlaq qadriyat sifatida tushuniladi. Platon kontseptsiyasida Yagona yoki Yaxshilik borliq, yaxshilik va goʻzallik bilan bir xildir. Qadriyatlar tabiatining bir xil ontologik va yaxlit talqini falsafaning butun Platonik boʻlimi tomonidan, Hegel va Kryuchkomgacha amal qilgan.

Shunga koʻra, aksiologiya falsafiy bilimlarning maxsus boʻlimi sifatida borliq tushunchasi ikki elementga boʻlinganda paydo boʻladi: reallik va qiymat amaliy amalga oshirish imkoniyati sifatida. Bu holda aksiologiyaning vazifasi borliqning umumiy tuzilishidagi amaliy aql imkoniyatlarini koʻrsatishdan iboratOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksioma

Aksioma ( – axioma) – oʻz-oʻzidan ravshanligi, ayonligi sababli isbotsiz qabul qilinadigan holat, tasdiq, fikr. Deduktiv quriladigan ilmiy nazariyalarda asosiy tushunchalarning boshlangʻich xossalari. Aksiomalar tizimi bilan kiritiladi va boshqa hamma xossalar, tasdiqlar (teoremalar) ulardan foydalanib mantiqiy isbot qilinadi. Ayniyat qonuni, ziddiyat qonuni, uchinchi istisno qonuni mantiqiy Aksioma hisoblanadi. Aksiomaga misol sifatida Yevklid geometriyasifat parallellik Aksiomasini keltirish mumkin: „Tekislikda a toʻgʻri chiziqqa tegishli boʻlmagan O nuqta orqali shu toʻgʻri chiziqqa bittadan ortiq parallel toʻgʻri chiziq oʻtkazish mumkin emas“. Arximed aksiomasi, Sermelo aksiomasi va boshqa Aksioma atamasi Yunonistonda paydo boʻlgan, birinchi marotaba Aristotel asarlarida ishlatilgan.Abu Nasr Forobiy, Umar Xayyom, al-Xorazmiy va boshqa allomalar ham Aksiomani atroflicha tekshirishgan.

 Yana qarang 

 Teorema
 Gipoteza
 Dogma

 

 

Turkum:Matematik tushunchalar
Aksirish

Aksirish, tushkirish — organizmning himoya reaksiyalaridan biri. Yot jismlar (chang, shilliq modda, achchiq, qoʻlansa islar va boshqalar) burun boʻshligʻidagi shilliq qavatning nerv hujayralariga taʼsir etishi natijasida aksirish sodir boʻladi. Taʼsirlovchilar uch tarmoqli nervning burun boʻshligʻida joylashgan sezuvchi nerv oxirlariga taʼsir etadi. Bunga javoban kishi reflektor tarzda chuqur nafas oladi. Soʻngra yumshoq tanglay koʻtarilib, burunning ichki teshigini berkitadi, natijada koʻkrak boʻshligʻida bosim oshib ketadi. Shundan keyin burunning ichki teshigi birdan ochilib, toʻplanib qolgan havo burun orqali chiqib ketadi. Shilliq qavatni taʼsirlab turgan yot modda ham havo bilan chiqadi. Aksirish baʼzi kasalliklar (masalan, gripp, tumov va boshqalar)ning boshlangʻich belgisi boʻlishi ham mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akson

thumb|1 — Dendrit, 2 — Hujayra yadrosi, 3 — Akson, 6 — Sinaps
Akson ( — axon — oʻq), neyrit — nerv tolalarining yigʻindisidan paydo boʻlgan oʻq; nerv hujayrasining uzun oʻsimtasi. Akson taʼsirotni (nerv impulsini) periferik aʼzolardan markaziy nerv sistemasiga va aksincha, markaziy nerv sistemasidan aʼzolarga yoki bir aʼzodan ikkinchisiga (akson-refleks) oʻtkazib beradi. Aksonning boshlangʻich qismi ingichka, oxiri yoʻgʻon va maxsus poʻst bilan uralgan buladi. Akson tutashgan joylarda ranvye boʻginlati mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sitologiya 
Turkum:Asab tizimi
Turkum:Gistologiya
Aksonograf

Aksonograf (yun. axop – oʻq va grafin) – aksonometrik tasvirlar yoki predmetlarning yaqqol tasvirlarini chizish uchun moʻljallangan mexanizm. Ishi aksonometrik proyeksiyalahga asoslangan (qarang Aksonometriya)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aksonometriya

Aksonometriya (yunoncha, axon — oʻq va metriya — oʻlchash) — predmetlarni chizmada parallel proyeksiyalar yordamida tasvirlash usuli. Fazoviy shakllarning aksonometrik proyeksiyalarini qurish uchun uchta oʻzaro perpendikulyar oʻqlar Ox, Oy, Oz va shu oʻqlardagi masshtab uzunliklar tanlanadi. Soʻngra ushbu shakl va bu oʻqlar masshtab bilan birga proyeksiyalar tekisligiga proyeksiyalanadi. Proyeksiyalash yoʻnalishi bilan aksonometrik pro-yeksiyalash tekisligi orasidagi burchakka qarab toʻgʻri burchakli va qiyshiq burchak-li aksonometriya xillarga boʻlinadi. Uch koordinata kesmalari bir xil oʻzgaradigan (izometriya) va faqat ikki koordinata kesmalari bir xil oʻzgaradigan (dimetriya) aksonometriyalar koʻproq uchraydi. Aksonometriya yaqqol boʻlishi bilan birga, unda tasvirlangan narsaning oʻlchamlarini topishga, predmetning askonometrik tasviri uning koordinatalar sistemasiga nisbatan toʻla shaklini va joylashishini tiklashga imkon beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akt

Akt (lotincha actus — harakat, as turn — hujjat):
 harakat, amal;
 maʼlum shaklda tuzilgan rasmiy hujjat (qarang Dalolatnoma);
 dramatik asar yoki teatr tomoshasining tugʻallangan qismi (parda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktyorlar uyi

Aktyorlar uyi – teatr xodimlarining ijodiy klubi. 1966-yil tashkil etilgan. 1997-yildan „Oʻzbekteatr“ ijodiy ishlab chiqarish birlashmasi qoshida. Aktyorlar uyida respublika sahna ustalari va yosh aktyorlarning ijodiy uchrashuvlari, hisobotlari muntazam oʻtkaziladi, xotira kechalari, maʼruza va munozaralar, koʻrgazma, koʻrik tanlovlar, ogʻzaki jurnallar uyushtiriladi, yangi filmlar namoyish qilinadi. Aktyorlar uyi qoshida „Toshkent“ teatr-studiyasi, „Oʻzbekiston“ xalq raqs ansambli, „Sin Sen“ koreys folklor teatr-studiyasi va boshqa ijodiy jamoalar faoliyat koʻrsatadi (1998)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktiv

Aktiv (lotincha, activus — faol, taʼsirchan, ishchan) — 1) buxgalteriya balansining chap qismi, korxonaning muayyan sanada va pul ifodasida barcha vositalarini, ularning tarkibi va joylashuvini (asosiy fondlar, aylanma vositalar, pul vositalari, kapital sarflar, qarzdorlik talabnomalari va boshqalar) aks ettiradi; 2) korxona yoki tashkilotning mulki yoki resurslari (bino, mashina, nakd pul, qimmatbaho qogʻozlar va boshqalar). Pulga tez sotilishi (aylanishi) mumkin boʻlgan, bozori chaqqon aktiv (veksellar, qimmatbaho qogʻozlar, oltin, naqd pul va boshqalar) likvid aktiv deyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktiv choʻkmalar

Aktiv choʻkmalar — radioaktiv yemirilish yoki yadro reaksiyasi natijasida tezlashgan radioaktiv atomlardan vujudga kelib, gaz fazasidan qattiq jismlar sirtiga oʻtirib qolgan zarrachalar toʻplami. Ularni tadqiq etish yo'li bilan zarralar qanday radioaktiv moddadan chiqqan bulsa, shular miqdorini aniqlash va oʻrganish mumkin, buni aktiv choʻkmalar usuli deyiladi. Undan atomning radioaktiv zarralar bilan ifloslanganligini bilishda va qisqa vaqtda barqaror boʻlib, radioaktiv zarralarga parchalanadigan izotoplarni oʻrganishda foydalaniladi. Radioaktiv izotoplar olishda ham ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktivatsion tahlil

Aktivatsion tahlil, radioaktivatsion tahlil — moddaning sifati va miqdoriy tarkibini aniqlash usuli. 1936-yilda D. Xeveshi va G. Levi taklif etgan. Neytronlar, zaryadlangan zarrachalar (protonlar va boshqalar) yoki kvantlar oqimi taʼsirida hosil boʻlgan nuklidlarning radioaktiv nurlanishini tadqiq qilishga asoslangan. Oʻzbekistonda aktivatsion tahlil boʻyicha tadqiqotlar 1960-yilda Ye. M. Lobanov tomonidan boshlangan va uning rivojiga A. A. Kist, V. A. Moʻminov, A. G. Gʻaniyevlar katta hissa qoʻshishgan. Intensivligi −1013 sm 2-s2 boʻlgan neytronlar oqimidan foydalanilganda koʻpgina elementlarni 10’5-10"10 aniqlik bilan sezish mumkin. Aktivatsion tahlil uchun yuqori energiyali elektronlarni tormozlaganda chiqadigan katta intensivli (10y-10ls kvantGʻs) nurlanishdan foydalaniladi. Bu usul bilan davriy sistemaning barcha elementlarini aniqlash mumkin va undagi sezgirlikning chegaraviy qiymati −10-10% ga yetadi. Olingan spektrlarni tahlil qilish va natijalarga ishlov berish uchun koʻp kanalli analizatorlar va E.M qoʻllanadi, bu esa jarayonni avtomatlashtirish imkonini beradi. Aktivatsion tahlilning asosiy ustunliklaridan biri  turli obyektlardagi elementlarning juda oz miqdorini aniqlay olish va koʻplab namunalarni tez tahlil qila bilish imkonidir. Aktivatsion tahlil oʻta toza materiallardagi kirishmalarni, biologik obyektlardagi mikroelementlarni aniqlashda, arxeologiya, geologiya, tibbiyot, kriminalistika va boshqa sohalarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktivlanish energiyasi

Aktivlanish energiyasi — molekulalarni faol holatga oʻtkazish uchun sarflanadigan energiya. Oʻlchov birligi j/mol. Molekulani aktivlash uchun unga yuqori temperatura, ultratovush, nur energiyasi yoki katalizator taʼsir ettiriladi. Har bir reaksiyaning uziga xos Aktivlanish energiyasi (Ye) mavjud. Bunday energiyaga ega boʻlgan molekulalar (atomlar, radikallar) toʻqnashgandagina reaksiya sodir boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktivlik qatori

Aktivlik qatori, kuchlanishlar qatori — metallarning elektrolit eritmalaridagi normal potensiallarining ortib boradigan tartibda joylanishi: Li, K, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Cd, Ni, Sn, Pb, H2, Cu, Hg, Ag, Pt, Au Aktivlik qatori ga taqqoslash maqsadida, metallardan tashqari, vodorod (potensiali nolga teng deb qabul qilingan) ham kiritiladi. Aktivlik qatori da muayyan oʻrinda turgan metall oʻzidan oʻngda turgan (potensiali musbatroq) metallarni ularning birikmalaridan siqib chiqaradi. Masalan, toʻtiyo (mis kuporosi) eritmasiga rux tashlansa, rux misni uning birikmasidan ajratib chiqaradi. Vodoroddan chapda turgan (potensiali manfiyroq) metallar vodorodni uning birikmasidan (mas, kislotadan) siqib chiqaradi. Tarkibida bir qancha metall tuzlari boʻlgan eritma elektroliz qilinsa, katodda avvalo Aktivlik qatori da oʻngda turgan metall ajralib chiqadi. Metallarning qotishmasida avval Aktivlik qatori da chapda turgan element korroziyalanadi. Metallmaslarning ham oʻziga xos kuchlanishlar qatori mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Aktiniy

Aktiniy (lotincha: Actinium, yun. aktinos — nur), Ac — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy radioaktiv element. Tartib raqami 89, atom massasi 227. Aktiniy Yer qobig'ida juda kam uchraydi. Uning ko'pligi trillion massa bo'yicha taxminan 0,0005 qismni tashkil qiladi. Aniqrogʻi, uranga boy ruda bo‘lgan har tonnaga 0,15 milligramm aktiniy to‘g‘ri keladi. 1899-yilda fransuz kimyogari A. Debern uran rudasi chiqindilarini nurlantirish natijasida kashf etgan. Uning 34 ta izotopi maʼlum. Ac227 (yarim yemirilish davri 21,7 yil), Ac228 (yarim yemirilish davri 6,13 soat), Ac225 (yarim yemirilish davri 10 kun). Aktiniy kumush rang metall; suyuqlanish temperaturasi 1050° C, kimyoviy xossalari jihatidan lantanga oʻxshaydi. U 3 valentli, havoda tez oksidlanadi, xlorid va nitrat kislotalarda eriydi. Toza aktiniyni yadroviy jarayonlar yordamida olish qulay.Radiyni atom reaktorida neytronlar yordamida nurlantirish yoʻli bilan koʻp miqdorda Aktiniy olish mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kimyoviy unsurlar
Aktiniyalar

Aktiniyalar (Actiniaria) — dengiz boʻshliqichlilari turkumi; marjon-poliplar sinfi olti nurlilar kenja sinfiga mansub. Koʻpchilik yakka yashaydi. Tanasi silindr shaklida, yorqin rangli, koʻndalang kesimi bir necha mm dan 1,5 m gacha, pastki yassi tomoni tovon deyiladi. Aktiniyalar muskulli tovoni yordamida sekin harakatlanishi mumkin. Ayrim suv tubiga yopishib yoki qumga koʻmilib olib harakatsiz yashaydi, suzib yuradigan ham maʼlum. Tanasining yuqori uchida juda koʻp paypas-lagichlar bilan oʻralgan ogʻzi joylashgan. Aktiniyalar yirtqich, mayda umurtqasizlar, hatto mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Oʻljasini otuvchi hujayralar bilan qurollangan pay-paslagichlar yordamida falajlaydi yoki oʻldiradi. Otuvchi hujayralari zahari odam terisini ham kuydirib, ogʻriq paydo qilishi mumkin. Jinsiy va jinssiz — boʻyiga yoki koʻndalangiga boʻlinish orqali kupayadi. 1500 ga yaqin turi Orol va Kaspiy dengizidan boshqa barcha dengizlarda tarqalgan. Koʻpchilik zohid qisqichbaqalar va boshqa umurtqasizlar bilan simbioz yashaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Zoologiya
Aktinobatsillyoz

Aktinobatsillyoz, soxta aktinomikoz — hayvonlarda Actinobacillus lignelressi mikroorganizmi qoʻzgʻatadigan kasallik. Lifmatik boʻgʻimlarda, kallaning yumshoq toʻqi-malarida (til, lab), boʻyin, baʼzan ichki aʼzolarda absses-slar hosil qilish bilan kechadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi hayvon organizmiga shikastlangan teri yoki ogʻiz boʻshligʻining shilliq pardasi orqali (ozuqa bilan) kiradi. Aktinobatsillyozni chorva mollarining leykoz kasalligidan farqlamoq kerak. Kamdan-kam hollarda kasal qayvondan odamga yuqadi. Davosi, oldini olish va karshi kurash choralari aktinomikoz maqolasida berilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktinograf

Aktinograf (aktino…va graf) —Quyosh radiatsiyasi jadalligini uzluksiz yozib boruvchi asbob. Aktinograf radiatsiyani qabul qiluvchi qism priyomnik bilan uni qayd qilib boruvchi galvanografdan iborat. Quyoshdan bevosita keluvchi radiatsiyani ulchash uchun termoelektr aktinograf, sochma va yigʻindi radiatsiyani qayd qilib borish uchun piranograf va solyarigraf ishlatiladi. Asbob priyomnigining koʻrsatishi koʻpincha mexanik usulda, ayrim hollardagina fotografik usulda qayd qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktinoidlar

Aktinoidlar, aktinidlar — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhi VII davrida aktiniydan keyin turadigan 14 ta elementning umumiy nomi. Ularning tartib raqami 90 dan 103 gacha: toriy Th (№ 90), protaktiniy Ra (№ 91), uran U (№ 92), neptuniy Np (Nb 93), plutoniy Pu (№ 94), ameritsiy Am (№ 95), kyuriy Cm (№ 96), berkeliy Bk (№ 97), kali-forniy Cf (№ 98), eynshteyniy Es (№ 99), fermiy Fm (№ 100), mendeleeviy Md (Nb 101), nobeliy No (№ 102), lou-rensiy Lr (№ 103). Bu elementlarning aksarisida sirtqi 1-va 2-qavatlaridagi elektronlar soni bir xil boʻlib, sirtdan hisoblanganda 3-qavatlarida elek-tronlar soni bir xil emas, aktiniydan lourensiyga oʻtgan sari elektronlar soni ortib borib, 32 taga yetadi; atom va ion radiuslari kichiklashadi; ularning barchasi radioaktiv; uran izotoplari — uran-235 (U 235) va uran-233 (U 233) hamda plutoniy-239 (Pu 239) yadro reak-torlarida yoqilgʻi va atom bombalarida portlovchi moddalar sifatida ishlatiladi. A. oqish-kumush rangli metallar. Koʻpchilik A.ning s.of. 20 g/sm3 ga yaqin. Neptuniy va plutoniyning erish temperaturasi 640° atrofida, boshqalarining erish temperaturalari 1000° dan yuqori. A. vodorod, kislorod, ol-tingugurt, azot, gallogenlar va boshqa metallmaslar bilan kimyoviy reaksiyaga oson kirishadi. Kimyoviy xossalari jihatidan uran, neptuniy, plutoniy va ameritsiy bir-biriga juda yaqin. Ber-keliy, fermiy, mendeleeviy, nobeliy va lourensiylar esa kimyoviy xossalariga koʻra lantanoidlarga yaqindirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Aktinolit

Aktinolit, nur sochuvchi tosh (lotincha, actis — nur, lithos — tosh) — amfibollar guruhidan boʻlgan jins hosil qiluvchi mineral. Baʼzan MpO aralashmasi bilan uchraydi (manganaktinolit). Qattiqligi 5-6. C. ogʻ. 3,2-3,3. Rangi och yashildan toʻq yashilgacha. Shishasimon yaltiroq. Monoklin sistemasida kristallanadi. Radial-nursimon agregatlarga toʻplangan choʻziq, ignasimon va ipsimon kristallar hosil qiladi. Uning zich turi nefrit deb ataladi. Aktinolit skarnlarda, magmatik va me-tamorfik jinslarda uchraydi. Kislotaga chidamli material tayyorlashda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Javohirlar
Aktinometr

Aktinometr (aktino… va metr) — Quyoshdan bevosita keluvchi radiasiya jadalligini ulchaydigan asbob. Ishlash tarzi tushayotgan radiatsiyaning qoraytirilgan sirtga yutilishiga va nur energiyasining issiqlik energiyasiga ay-lanishiga asoslangan. Bunday Aktinometrlarda radiatsiyani qabul qiluvchisi sifatida qoraga boʻyalgan yupqa metall boʻlagi (plastinka) ishlatiladi. Yutilgan radiatsiya issiqligini bir necha usul bilan, masalan, radiatsiya taʼsirida asbob qabul qiluvchisi temperaturasining oshish qiymatini (kumush diskli aktinometr), qabul qiluvchi bilan uning atrofidagi muhit temperaturasi orasidagi farq natijasida hosil boʻluvchi termotokni (Yanishevskiy termoustuni, Moll A.i), bimetall plastinkaning quyosh nuri taʼsirida deformatsiyalanish kattaligini (Mixelson aktinometri) oʻlchab to-piladi. Noʻrning ayrim spektri (rangi) quvvatini oʻlchashda fotokimyoviy, foto-elektrik hamda fotografik kabi selek-tiv usullar ishlatiladi. Bir necha nur filtrlari bilan taʼminlangan aktinometr ham shu maqsadda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktinometriya

Aktinometriya — meteorologiyaning atmosfera, quyosh va yer nurlanishini (radiatsiyasini) tabiiy sharoitda tadqiq qilish hamda radiatsiyani oʻlchash usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Vazifasi radiatsiyaning har xil ni oʻlchash, quyosh radiatsiyasining atmosferada yutilish, sochilish va qaytarilishi qonuniyatlarini tekshirish, shuningdek, atmosfera, yer osti va boshqa yuza hamda qatlamlarning radiatsiya balansini oʻrganish, xalq xoʻjaligida radiatsiyadan foydalanish usullarini ishlab chiqishdan iboratOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktinomikoz

Aktinomikoz (aktino… va yun. mykes — zamburugʻ) — turli nursimon zamburugʻlar — aktinomitsetlar kel-tirib chiqaradigan yuqumli kasallik. Odamda kam uchraydi; koʻpincha hayvonlar (aksari qoramollar) kasallanadi. Aktinomikoz bilan asosan jagʻ va boʻgʻim sohasi, qorin boʻshligʻi aʼzolari, shuningdek oʻpka kasallanadi. A. paydo boʻlgan joyning tagi qattiq tortib, berchlashadi va madda yigʻib, bir qancha vaqtdan keyin yoriladi; bunda yaradan yopishqoq yiring oqib chiqadi; shu yiringda koʻpincha aktino-mitsetlar boʻladi. Yara bitib ketganidan keyin chandiq boʻlib qoladi. Aktinomikoz vaqtida davolanmasa. U badanning boshqa joylariga ham tarqalib ketishi mumkin. Zamonaviy davo usullari koʻpincha bemorning butunlay sogʻayib ketishiga imkon beradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktinomitsetlar

thumb
Aktinomitsetlar, nursimon zamburugʻlar — shoxlangan hujayralar yoki giflarni hosil qiluvchi bakteriyalar. Ular tuzilishida zamburugʻlarga xos xususiyatlar ham mavjud. Aktinomitsetlarga chin aktinomitsetlar, mikobakteriyalar, streptomitsetlar va boshqa kiradi; 700 ga yaqin turi bor. Aktinomitsetlar sub-stratdan nursimon oʻsib chiqqan ingichka 78 ipchalardan iborat (nursimon zamburugʻ nomi shundan kelib chiqqan). Ipcha (mitselliy) shoxchalarining uchida sporalar boʻladi. Anashu sporalardan koʻpayadi. Tuproq, suv havzalari, havo va oʻsimlik qoldiqlarida uchraydi. Baʼzilari odam va hayvonlarda (aktinomikoz, sil, difteriya), shuningdek oʻsimliklarda parazitlik qiladi. Antibiotiklarni hosil qiluvchi (asosan, streptomitsetlar), pigmentlar, vitaminlar va shu kabilardan mikrobiologiya sanoatida foydalaniladi, shuningdek doridarmonlar (antibiotiklar) olinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktinon

Aktinon, An – aktiniynit emanatsiyasi, inert, gaz, atom massasi 219, tartib raqami 86, radonning izotoplaridan biriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktograf

Aktograf — hayvonlarning faollik (harakatchanlik) tarzini avtomatik qayd qiladigan asbob. Tubi (poli, maydonchasi) suriladigan toʻr katakdan iborat. Tajriba oʻtkaziladigan hayvon kataqda uyoqdan-buyoqqa yurib, oʻz ogʻirligʻi taʼsirida atograf tubini pastga tushiradi. Shunda mexaniq pnevmatik yoki elektr yuritma yordamida barabanga tarang tortilgan lentaga tubning surilish (tushish) kattaligi qayd qilib boriladi. Shu qaydga asoslanib hayvonning faolligini aniqlash mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktualizm

Aktualizm (geologiyada), aktualistik metod (inglizcha, aktual — zamonaviy haqiqiy, amalda mavjud) — Yer taraqqiyotining tarixini oʻrganish uchun qo`llaniladigan qiyosiy-tarixiy metod. Aktualizm oʻtmishdagi geologik jarayonlar hamda ular natijasida roʻy bergan hodisalar hozirgi zamonda boʻlayotgan jarayon va hodisalarga oʻxshash degan fikrga asoslangan. Shunga asosan, hozirgi zamonda boʻlib turadigan geologik jarayonlar, muhitlar va ular natijasida kelib chiqqan hodisalarni (hozirgi zamon choʻkindilari, vulqon mahsulotlari, relef va hokazo) oʻtmishda paydo boʻlgan jinslarga, organik choʻkindilarga, relef shakllariga taqqoslash yoʻli bilan oʻtmish geologik davrlarda boʻlib oʻtgan geologik jarayonlar va tabiiy geografik sharoitlar taxminan aniqlanadi. Ammo Yer doim taraqqiy etib turganligidan oʻtmish geologik jarayonlarini hozirgi jarayonlar bilan taqqoslab boʻlmaydi. Baʼzi bir jarayonlar ayrim geologik davr uchungina xos. Shuning uchun Yerning oʻtmish tarixidagi geologik jarayonlarni hozirgi vaqtda kuzatilayotgan geologik jarayonlar bilan aynan taqqoslash unchalik toʻgʻri emas. Aktualizm termini nemis geologik adabiyotida XIX asr 2-yarmida paydo boʻlib, XX-asr 20-yillaridan ommalashdi. Aktualizm kurtaklari insonning dastlabki bilimlari vujudga kelgan davrda, eng qadimiy afsonalarda va yozma da uchraydi. Keyinroq geologik tarixni tushuntirishda aktualizmdan Ibn Sino, Beruniy, XVIII asr oʻrtalaridan Rossiyada M. V. Lomonosov, Buyuk Britaniyada J. Getton va boshqa foydalandilar. Aktualizmning birinchi shaklini hozirgi uniformizm deb ataydilar. Aktualizm ilmiy prinsip sifatida XIX-asr 1-yarmida ingliz olimi Ch. Layelning „Geologiya asoslari“ asarida olgʻa surilgan. U katta dalillarga asoslanib, Aktualizmni geologiyani oʻrganish usuli tariqasida tavsiya qildi. Layelning fikricha, oʻtmish geologik jarayonlar hozirgi zamon jarayonlaridan hech farq qilmaydi. Baʼzi bir xorijiy mamlakat geologlari hozir ham shunday fikrdalar. Uniformizmga hozirgi geologik dunyoqarash sifatida geologik tafakkurning bosib oʻtilgan davri deb qaraladi. Oʻzbekistonda yosh yotqiziqlarni oʻrganish asosida qadimiy davr choʻkindilarining hosil boʻlish sharoitlarini aniqlash sohasida koʻpgina ishlar qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aktuariy

Aktuariy (lotincha, actuarius – tezkor mirza) – sugʻurta kompaniyasining sugʻurta xatarini baholash hamda sugʻurta toʻlovlari hisob-kitobi bilan shugʻullanuvchi mutaxasis, ish yurituvchi xodimOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Gosplan

Gosplan yoki Davlat Planlashtirish Komiteti Sovet Ittifoqida iqtisodiy rejalashtirishni amalga oshirgan komitet. „Gosplan“ soʻzi ruscha „Государственный комитет по планированию“ soʻzlarining qisqartmasidir. Gosplanning asosiy vazifalaridan biri besh yillik rejalarni tuzish boʻlgan.

Turkum:SSRI
Turkum:Sovet Ittifoqi
Alibi

Alibi (lotincha alibi — biror-bir boshqa yerda) — kriminalistikada ayblanuvchining oʻzini himoya qilish taktikasi. Alibi biror jinoyatda ishtirok etgan deb gumon qilingan yoki ayblanayotgan shaxsning jinoyat sodir boʻlgan joyda boʻlmaganini va uning aybsizligini koʻrsatuvchi dalolatdir. Jinoyat yuz bergan vaqtda ayblanuvchi mutlaqo boshqa joyda boʻlgani isbotlansa, alibi aniqlangan hisoblanadi. Jinoyat qilingan paytdan ayblanuvchi boshqa joyda koʻringanligi oʻrtasida tegishli vaqt oʻtgan boʻlsa, jinoyat qilishda boshqa yoʻl bilan yoki bilvosita ishtirok etgan boʻlsa, bu hol ayblovni rad etolmaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Alibi, Iqtisod va huquqshunoslik boʻyicha ensiklopedik lugʻat 
 Ailib, Katta sovet ensiklopediyasi 

Turkum:Huquqshunoslik
Ajdar (yulduzlar turkumi)

Ajdar — Kichik Ayiq yulduz turkumiga yaqin joylashgan va osmonning shimoliy yarim shari qutbi atrofida yoyilib yotgan yulduzlar turkumi. Eng ravshan (2-kat-206talikdagi) yulduzini ingliz astronomi J. Bradley kuzatib, 1725-yilda yorugʻlik aberratsiyasi hodisasini kashf etgan. Ajdar yulduzi yaqinida ekliptika qutbi joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yulduz turkumlari
Veniamin Akudin

Veniamin Georgiyevich Akudin (1936.3.1, Mirzachoʻl, hozirgi Guliston sh.) 279 — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Respublika rassomlik bilim yurtida (1951-56), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida (1957-62) taʼlim olgan, shu institutda oʻqituvchilik qilgan (1962-72); 1961-yildan Respublika qoʻgʻirchoq teatrida ras-som. Dekoratsiya eskizlari, qoʻgʻirchoqlari asar mazmuniga mosligi bilan diqqatga sazovor. Veniamin Akudin yaratgan koʻpgina qoʻgʻirchoqlar (Kachal polvon, Oygul, Baxtiyor va boshqalar) bolalarning sevimli ovunchoqlariga aylandi. Qoʻgʻirchoq teatri jamoasi bilan birga koʻpgina mamlakatlarda boʻlib, safar taassurotlari asosida akvarel rasmlar turkumini yaratdi („Birma-72“, „Hindiston-77“, „Kobul-80“, „Bolga-riya-82“; „Chimyon“, 1995)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-yanvarda tugʻilganlar
Akulalar

Akulalar (Selachomorpha) — togʻayli baliqlar sinfi plastinka jabralilar kenja sinfining katta turkumi. Tanasi suyri shaklda, suv tubida yashovchi akulalar yassi, uzunligi 15-40 sm dan (tikanli qora akulalar) 15-20 m gacha (gigant akulalar), ogʻirligi 14 t gacha (gigant va kit akulalar). Tanasi plakoid tangachalar bilan qoplangan. Jabra yoriqlari 5 (baʼzi da 6-7) tadan boʻlib, boshining ikki yonida, ogʻzi boshining ostida tanasiga koʻndalang joylashgan. Dum suzgichi kuchli rivojlangan, har xil kattalikdagi (sterotserkal) ikkita boʻlakdan iborat. Tishlari koʻp, uchi oʻtkir. Yirtqich akulalarning tishlari juda yirik. Koʻpchilik akulalar baliqlar, mollyuskalar va boshqa hayvonlar bilan, kit va gigant akulalar esa plankton bilan oziqlanadi. Akulalar tuxumdan tirik tugʻadi yoki tuxum qoʻyib koʻpayadi.200px|thumb|right
 Galereya 
thumb|alt=akula|akulathumb|alt=akula|akulathumb|alt=akvarium|Gruziya akvariumdagi akula
 Hayoti 
 Akulalar 6 turkumni (har xil tishlilar, koʻp jabralilar, lamnosimonlar, katransimonlar, arraburunsimonlar, skvatinsimonlar), 20 oilani oʻz ichiga oladi. Akulalar Orol va Kaspiy dengizidan boshqa hamma dengiz va okeanlarda, ayrim chuchuk suv havzalari (Gang va Amazonka daryolari, Nikaragua koʻli)da yashaydi. Qora va Uzoq Sharq dengizlarida tikanli qora akulalar, yaʼni katran, Shimoliy va Uzoq Sharq dengizlarida seld akulalar, Shimoliy dengizlarda qutb akulalar tarqalgan. Akulalar ayniqsa tropik dengizlarda xilma-xil boʻladi. Koʻpchilik akulalar ovlanadi, jigaridan baliq yogʻi olinadi, goʻshti ovqat uchun ishlatiladi. skeletidan baliq yelimi tayyorlanadi. Koʻpchiligi yirtqich akulalar (yoʻlbars akulalar, karharodon, bolgʻabosh akulalar, makoakulalar va boshqalar), asosan baliqlar va suvdagi umurtqasizlar bilan oziqlanadi.

 

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Yirtqichlar
Akustik zond

Akustik zond — tovush maydonining maʼlum nuqtasida tovush bosimini oʻlchashda ishlatiladigan qurilma. Tovush maydoniga oʻtadigan taʼsirlarni bartaraf qiladi. Koʻpincha tovush toʻlqin uzunligidan kichikroq qilib yasaladi. Akustik zond yasashda turli toʻlqin oʻtkazgichlardan foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustik zondlash

Akustik zondlash — atmosfera yuqori qatlamlarining temperaturasi, namligi, bosimi, tarkibidagi gazlarning oʻrtacha molekulyar hamda atom ogʻirligi va boshqa koʻrsatkichlari haqida maʼlumot olish. Atmosferada tovush tarkalishini oʻlchab amalga oshiriladi. Tovush toʻlqinlari oʻz xossalari bilan farq qiladigan at-mosferaning bir qatla-midan ikkinchisiga oʻtayotganda sinadi va tarqalish yoʻnalishi oʻzgara borib, yer sirti tomonga burila boshlaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustik koʻzgu

Akustik koʻzgu — tushayotgan tovush toʻlqini uzunligidan chiziqli oʻlchamlari bir necha marta katta boʻlgan silliq yuzali tovush kaytargich. Masalan, dengiz sathi, imorat devori va boshqa sirtdagi gʻadir-budurliklarning chiziqli oʻlchamlari tushayotgan tovush toʻlqini uzunligining 1 dam 20 qisminigina tashkil etadigan Akustik koʻzgu silliq koʻzgu deyiladi. Takroriyligi (chastotasi) 500 gs dan yuqori boʻlgan tovush toʻlqinlari qaytargichning oʻlchami 2x2 m boʻlishi kerak. Tovush toʻlqinining tarqalish yoʻnalishini oʻzgartirish uchun yassi Akustik koʻzgu dan, parallel tovush toʻlqinlarini bir nuqtaga toʻplash (yoki yoyish) uchun paraboloid Akustik koʻzgu dan, bir nuqtadan chiqqan tovush toʻlqinlarini 280ikkinchi bir nuqtaga toʻplash uchun ellipsoid Akustik koʻzgu dan foydalaniladi. Akustik koʻzgu kurilish akustikasi, ultratovushlarni ilmiy tekshirish, texnika, tibbiyot va boshqa sohalarda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akustik linza

Akustik linza — tovush toʻlqinlarini fokuslovchi (toʻplovchi) qurilma. Akustik linza xossalari linza materialiga, uning atrofidagi muhitga va linzaning toʻlqinlarni sindiruvchi sirti shakliga bogʻliq boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.