Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Metodologiya

Metodologiya (metod va ...logiya soʻzlaridan) — tadqiqotchining nazariy va amaliy faoliyatini tashkil etish, tiklash tamoyillari va usullari tizimi hamda bunday tizim haqidagi taʼlimot. M. metodlar haqidagi taʼlimot yoki yalpi-umumiy bilish metodi, deb ham taʼriflanadi. M. metodlarga va umuman voqelikka qanday yondashish yoʻlini oʻrgatadi. Voqelikning muayyan qismini, biror jihatini, rivojlanishining ayrim holatini oʻrgatuvchi M.ga metafizikani, voqelikning chiziqli rivojlanish, oʻzgarish jarayonini va uni tashkil etuvchi elementlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqadorliklarni aks ettiruvchi M.ga dialektikani, voqelikda roʻy beruvchi keskin, halokatli oʻzgarishlar, nochiziqli rivojlanish jarayonlarini oʻrganishda qoʻllaniladigan M.ga sinergetikapsh misol sifatida koʻrsatish mumkin.

M.ga ilmiy bilishning, voqelikni anglash va oʻzgartirishning algoritmi sifatida ham qarash mumkin. Masalan, Yunonistonda geometriya yer maydonlarini oʻlchashda normativ yoʻl-yoʻriq boʻlib xizmat qilgan va geometriya ilmini falsafani oʻrganish uchun muhim M. deb bilishgan. Platon maqbarasiga kiraverishdagi eshikka "kimki geometriyani bilmasa, bizning oldimizga kirmasin" deb yozib qoʻyilgan ekan. Falsafada esa olamni anglashda Geraklitning logosk M. vazifasini oʻtagan. M. taraqqiyotiga Sokrat, Aristotel jiddiy hissa qoʻshishgan. Forobiy sha-rkrna fikrlash uslubi nuqtai nazaridan Aristotel asarlarini sharxlaydi. Bunday sharxlar Aristotel merosini oʻrganishda M. boʻlib kelgan. Ibn Sino oʻzining xotiralarida Aristotelning "Metafizika" asarini 40 marotaba oʻqib chiqsa ham hech narsa tushu na olmaganligini, bu asarning mazmuniga Forobiyning sharxlarini oʻqigandan soʻnggina tushunib yetganligini yozib qoldirgan. M. haqida F. Bekon, R.Dekart, J. Lokk, G. Galiley va boshqa yevropalik olimlar maxsus kitoblar yozishgan. Shuningdek, M. rivojiga Kant, Fixte, Shelling, Gegel jiddiy hissa qoʻshishgan. Gegel dialektik M.ning asoslarini ishlab chiqdi. xx-asrda sinergetik, strukturalistik va germenevtik M.lar falsafada eng obroʻli falsafiy M.lar sifatida nom qozondi, sistemaviy va kompleks yondashish M.lari esa insonning barcha hayotiy jarayonlarida keng qoʻllanilmoqda.

Bugungi kunda sinergetika M.si olamning chigal muammolarini tadqiq etishda, halokatli portlashlar, nochiziqli oʻzgarish jarayonlarining mohiyatini tushunib yetishda, olamning vujudga kelishini ilmiy asoslashda kuchli evristik bilish quroli vazifasini oʻtamoqda.

Baxtiyor Toʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metol

Metol — l-metilaminofenol ning sulfat tuzi, NO—S(N4—NH (CH)3H2SO4, rangsiz ignasimon kristall. Suyuqlanish temperaturasi 250° (parchalanadi). Efir, xloroform va benzinda erimaydi. 100 g suvda 5 g M. eriydi. Suvda, ayniqsa, ishqorli eritmada tez oksidlanadi. M. yoki koʻpincha uni boshqa moddalar (gidroxinon, pirogallol) ga qoʻshib fotografiyada ochiltiruvchi modda sifatida ishlatiladi. METONIMIYA (yun. metonymia — qayta nomlash) — obrazli ifoda, ibora; bir soʻzning mazmunan yaqin boʻlgan boshqa soʻz bilan almashinishi (mas, "tomoshabinlar olqishladi" oʻrniga "zal olqishladi").OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metrika

Metrika — masofa yoki burchakni anikutash kridalarini ifodalaydigan matematik tushuncha. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metrika (taʼlimot)

Metrika (... metro) — oʻlchov va vaznlar haqida taʼlimot, yunon musiqa nazariyasining sheʼriy va musiqiy vaznlar, boʻgʻin va choʻzimlar tizimini oʻrganuvchi boʻlimi. Ushbu maʼnoda qad. va oʻrta ayerlarda M. musiqa nazariyasiga qaraganda grammatika faniga koʻproq taalluqli hisoblangan. M. maxsus musiqiy oʻlchov (takt)ni belgilaydigan ritmik urgʻularning oʻzaro munosabatlari haqidagi taʼlimot sifatida nemis musiqashunosi M. Gauptman tomonidan ilk bor 1853-yilda Yevropa musiqa nazariyasiga tatbik, etilgan. M. taʼlimoti, asosan, takt tushunchasiga asoslangan, baʼzi yirik musikashunoslar (X. Riman, K. Zaks va boshqalar) unga ritmiksintaksis tuzilmalarni (mas, davr, jumla. ohang , ibora va boshqalar) ham kiritib, M.ga yanada kengroq, universal maʼno berganlar. Oʻrta va Yaqin Sharq musiqashunosligida (Forobiy, Ibn Sino, Urmaviy, Jomiy, Navoiy, Darvishali Changiy va boshqalar) M. — ilmi iyqoning tarkibiy qismi boʻlib, musiqiy sheʼriy tushuncha va atamalar (usul, iyqo, bahr, vazn va boshqalar) vositasida keng sharhlangan (qarang Iiqo).

Abdumannop Nazarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metrika (guvohnoma)

Metrika (polyakcha — metryka) — tugʻilganlik haqidagi guvohnomaning ogʻzaki nutqdagi nomi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metrit

Metrit (yun. metra — bachadon) — bachadon muskul qavatning yalligʻlanishi; asosan, shilliq qavatining yalligʻlanishi (metroendometrit) bilan birga kechadi. Oʻtkir va surunkali M. ajratiladi. Oʻtkir M., odatda, abortdan ke-yin (ayniqsa, kasalxonadan tashqarida qilingan), tugʻish asorati, shuningdek, infeksion kasalliklar (tif, difteriya, vabo va boshqalar) oqibatida kelib chiqadi. Oʻtkir M.da gavda temperaturasi koʻtariladi, qindan yiringli, baʼzan qonli yiringli ajralma keladi, qorin pastida ogʻriq boʻladi, bachadon kattalashadi va bezillab ogʻriydi. Vaqt oʻtishi bilan oʻtkir M. surunkali shakliga oʻtadi yoki mustaqil kasallik sifatida rivojlanadi, goho yalligʻlanish jarayoni tuxumdan, Fallopiy nayi va qorin boʻshligʻita tarqalishi mumkin.

Kasallik belgilariga qarab davo qilinadi. Antibiotiklar, sulfanilamid preparatlar, ogʻriq qoldiruvchi dorilar buyuriladi; surunkali M.da fizioterapiya tavsiya etiladi.

... METRIYA (yun. metreo — oʻlchayman) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Oʻlchovlar, miqdorlar oʻrtasidagi nisbatlarga aloqadorlikni bildiradi (mas, geometriya, fotometriya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metropoliten-muzey

Metropoliten muzeyi (Metropolitan Museum of Art) – Amerika Qoʻshma Shtatlarining eng yirik markaziy sanʼat muzeyi boʻlib, Nyu-York shahrida joylashgan. 1870-yilda tashkil etilib, 1872-yilda ochilgan. Shaharning markaziy bogʻida joylashgan. Fort-Trayon bogʻida boʻlimi bor. Eksponatlari, asosan, shaxsiy kolleksiyalardan muzeyga tortiq qilingan sanʼat asarlaridan iborat. Amerika rang-tasviri va haykaltaroshligi, qurollar, Uzoq va Yaqin Sharqning qadimgi sanʼati, Qadimgi Misr sanʼati, Yunoniston, Qadimgi Rim va Islom sanʼati, oʻrta asr sanʼat asarlari (boʻlimi), musiqa asboblari, gravyura va litografiyalar, Yevropa rang-tasviri, 20-asr sanʼati, kitoblar muzeyi, bolalar muzeyi, kostyum instituti (mato va kiyimlar toʻplami) va boshqa boʻlimlari mavjud. Metropoliten muzeyida jahon sanʼatining koʻpgina nodir yodgorliklari, jumladan, Gʻarbiy Yevropa rang-tasvirining shoh asarlari, shuningdek, Oʻzbekiston hududida yaratilgan amaliy sanʼat asarlari ham saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Muzeylar
Metropoliten-opera

Metropoliten-opera (Metropolitan Opera) — AQSH ning yetakchi opera teatri, opera sanʼatining yirik markazlaridan. 1883-yilda Nyu-Yorkda tashkil etilgan. Yirik firmalar, jamiyatlar, shaxslar tomonidan ajratilgan mablagʻlar hisobiga faoli-yat koʻrsatadi. AQShda yagona doimiy ishlaydigan opera teatri (har yili 7 oy davomida faoliyat koʻrsatadi). Faqat xor va orkestri muqim, yetakchi xonanda va dirijyorlar butun dunyodan mu-ayyan spektaklga yoki maʼlum muddatga taklif etiladi. Dastlabki yillari fransuz va nemis kompozitorlari (koʻproq R. Vagner) asarlari asosiy oʻrin olgan. 1909-yilda ilk bor amerika kompozitori (F. Konvers, "Ehtiros trubkasi") asari sahnalashtirildi. A. Toskanini ishlagan davrida (1908— 15) repertuari italyan, fransuz, rus kompozitorlari asarlari bilan boyigan. 1910-yillardan boshlab operalar har bir xalqning oʻz ona tilida ijro etilmoqda. Turli davrlarda "M.-o."da dunyoning eng mashhur xonanda va dirijyorlari faoliyat koʻrsatgan. 1950— 72 yil lari teatrni R. Bing boshqarib, spektakllarning sahnaviy va musiqiy saviyasini koʻtarishga katta hissa qoʻshgan. "M.-o." repertuaridan Yevropa (J. Verdi, K. Veber, G. Berlioz, J. Vize, J. Rossini, J. Puchchini, R. Vagner, P. Chaykovskiy, M. Musorgskiy, K. Debyussi, R. Shtraus, B. Britten, A. Berg va boshqalar) va Amerika (D. Teylor, L. Gryunberg , Xanson, S. Barber va boshqalar) kompozitorlari asarlari urin olgan. Teatr qoshida "Min-Meg" kamer opera teatri tashkil etilgan (1973). 1966-yilda Nyu-Yorkdagi "Lincoln-center" hududidagi yangi binosi (meʼmor U. K. Harrison) zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan, zali 3800 oʻrinli.

Olimjon Bekov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metrorragiya

Metrorragiya (yun. metra — bachadon va rhegnymi — yorib chiqaman) — hayz koʻrish maromining buzilishi oqibatida bachadondan betartib qon ketishi. Koʻpgina akusherlik (abort, yedboʻgʻoz, bachadondan tashqari homiladorlik va boshqalar) va ginekologik kasalliklarda (bachadon shilliq qavati polipozi, bachadon boʻyni eroziyasi, fibromioma, sarkoma, jinsiy organlar raki va boshqalar)da kuzatiladi. Qon ketishiga bachadon devorida qon oqimining buzilishi sabab boʻladi. M.ning oldini olish uchun uni keltirib chiqargan asosiy kasallikni bartaraf etish lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metchik

Metchik — teshiklarda vintsimon rezba (ariqcha) ochish (qirqish) uchun moʻljallangan metall qirqish asbobi. M.ning bir uchi kesuvchi tigʻlari (qirralari) boʻlgan silindrik valikdan, ikkinchi uchi stanok patroniga yoki qisqichga mahkamlashga moʻljallangan quyruqdan iborat.

Asosiy xillari: dastaki M. (qoʻlda rezba ochish uchun); gayka M.gi (ikki tomoni ochiq teshiklarda rezba ochish uchun); mashina M.gi (parmalash stanoklarida, avtomat va maxsus agregat stanoklarida, asosan, bir tomoni berk teshiklarda rezba ochish uchun); stanok M.gi (gayka qirqish stanoklarida ikki tomoni ochiq teshiklarda rezba ochish uchun); avtomat M. (gayka qirqish stanoklarida rezba ochish uchun) va boshqa Ular legirlangan asbobsozlik poʻlati va tezkesar poʻlatdan yasaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Mexanizmlar kinematikasi

Mexanizmlar kinematikasi — mexanizmlarga taʼsir etadigan kuchlarni hisobga olmagan holda qism (zveno) lari harakatining geometrik jihatlari oʻrganiladigan soha; mashina va mexanizmlar nazariyasi boʻlimi. Mexanizmlar kinematikasida kinematik analiz va kinematik sintez masalalari yechiladi. Mexanizmlar kinematikasi masalalarini yechish uchun mexanizmning kinematik xossalarini ifodalaydigan asosiy koʻrsatkichlar va yetakchi zvenolarning harakat qonunlari maʼlum boʻlishi kerak.

Mexanizmlar kinematikasi masalalari grafik, analitik va grafoanalitik usullarda yechiladi. Eng oddiy grafik usul ning mohiyati quyidagicha: agar mexanizmdagi AV zvenoning vaziyati va sharnirlari markazlari orasidagi masofa maʼlum boʻlsa (rasmga q.), qolgan barcha zvenolarning vaziyatini sirkul yordamida aniqlash mumkin. Shunday qilib, tekislikda harakatlanadigan mexanizmlar masalasi egri chiziqlarning tekislikda kesishgan nuqtalarini aniqlashdan iborat boʻladi.

Analitik usul oldindan maʼlum aniqlikdagi zvenolarning vaziyatini anikutshga imkon beradi. Bunda masala chiziqli boʻlmagan tenglamalar sistemasini yechishga keltiriladi. Mexanizmdagi ayrim nuqtalarning temperaturayektoriyasi, odatda, zvenolarning vaziyatini bilish uchun aniqlanadi; bunda faqat mexanizm ish organlarining harakat turiga bogʻliq boʻlgan temperaturayektoriyalarning grafigi tuziladi yoki tekshiril adi.

Grafoanal iti k usul zvenolar va mexanizmlar ayrim nuqtalarining tezliklarini aniqlashda qoʻllanadi. Biror nuqtaning tezligini aniqlash uchun zvenolarning vaziyatini aniqlashda olingan maʼlumotlardan foydalanib, bu nuqta yoʻlining vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasi tuziladi, soʻngra differensiallash grafigini qoʻllab, tezlikning vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasi quriladi. Mexanizm nuqtalarining tezlanishlarini aniqlashda tezlanishlar planidan va analitik usuldan foydalaniladi. Tezlanishlarni aniqlash uchun odatda kinematik diagramma usuli qoʻllanilmaydi, chunki uning anikligi oldindan qurilgan tezlikning vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasini differensiallash grafigi aniqligiga bogʻliq boʻladi. Mexanizmlarning kinematik sintez masalalari koʻrib oʻtilgan kinematik analiz masalalariga teskari hisoblanadi.

/M..Usmonxoʻjayev Mexanizmlar kinematikasi Mashina va mexanizmlar nazariyasi, 2nashr, T., 1970; Artobolevskiy I. I., Mexanizmi v sovremennoy texnike v 4-x t., t. 1—3, M., 1970-73.

Koʻrqmas Inogʻomov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mexanik bogʻlanishlar

Mexanik bogʻlanishlar - biror jism yoki jismlar tizimining fazoda siljishini cheklovchi toʻsiqlar. Masalan, jism sirpanayotgan yoki dumalayotgan sirt; yuk osilgan ip; mexanizm zvenolarini bir-biriga bogʻlovchi sharnirlar va boshqa Mexanik tizim nuqtalari vaziyati Dekart koordinatalari xk, uk, zk, (k=l, 2, ..., p, bunda p — tizim nuqtalari soni) bilan belgilansa, ularning vaqt boʻyicha birinchi hosilalari xk, uk, zk tizimi nuqtalarining tezligi boʻladi. Tizim nuqtalarining faqat vaziyati chegaralansa, geometrik Mexanik bogʻlanishlar, tezlik ham chegaralansa, kinematik yoki differensial Mexanik bogʻlanishlar deyiladi va quyidagicha ifodalanadi: f (..., xk, uk, zk, ... xk, uk, zk, ..., t) =0. Bu tenglama vaqt boʻyicha integrallansa kinematik bogʻlanish integrallanuvchi deyiladi va geometrik bogʻlanishga ekvivalent boʻladi. Geometrik va integrallanuvchi kinematik bogʻlanishlar golonomli Mexanik bogʻlanishlar deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mexanik va fizik himoya usullari

Mexanik va fizik himoya usullari (oʻsimliklar himoyasida) — zararkunandalar, kasallik qoʻzgʻatuvchilar va begona oʻtlarga qarshi kurashda turli mexanik moslamalar hamda tashqi muhitning fizik omillaridan foydalanish. Oʻsimliklar zararkunandalari va kasalliklariga qarshi uygʻunlashtirilgan kurash tizimida muhim usullardan biri. Mexanik himoya usulida zararkunandalarning harakatlanishiga yoki oʻsimliklarning shikastlanishga toʻsqinlik qiluvchi turli xil choratadbirlar (daraxt poʻstlogʻini tozalash, uyalar va oʻsimlik qoldiklarini yoʻqotish, tutqich belbogʻlar bogʻlash, soxta yem qoʻyish va boshqalar) koʻllanadi. Mexanik usulni ki-myoviy usul bilan birga olib borish mumkin: mas, chigirtkalarga qarshi kurashda qaziladigan chuqurlarga dori sochish, tutqich belbogʻlarga esa insektitsid shimdirish. Mexanik himoya usulida ayrim zararkunandalarni (koʻsak qurti, Kolorado qoʻngʻizi, zararli xasva va boshqalar) qoʻlda terib yoʻqotish mumkin. Fizik himoya usuli turli tabiiy omillarni qoʻllashga asoslangan (sunʼiy yoritish, oʻta yuqori yoki past harorat, radioaktiv nurlar, past bosim, yuqori chastotali elektr toki va boshqalardan foydalanish). Yorugʻlik tutqichlardan dalalarda hasharotlar miqdorini aniqlashda foydalaniladi. Don va mevalarni zararsizlantirishda sovitish usuli ishlatiladi. Koʻpgina hasharot va kanalar — ombor zararkunandalari 0° da nobud boʻladi.

Kasalliklarga qarshi fizik kurash usulida yuqum (infeksiya) ni yuqori harorat taʼsirida, mas, urugʻlarni issiq suvda (48—50°) qizdirib yoʻqotish mumkin. Urugʻlikni zararsizlantirishda quruq issiklik (donni 6—8 sutka davomida 40—45° da qizdirish) qoʻllanadi.

Najmiddin Maxmudxoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mexanik kuchlanish

Mexanik kuchlanish - deformatsiyalangan (siqilgan, choʻzilgan va boshqalar) qattiq jism koʻndalang kesimining yuza birligiga toʻgʻri keladigan elastiklik kuchi. Ushbu S = —i£- tenglik bilan ifodalanadi, bunda Gʻe1 — elastiklik kuchi, S— yuza. Deformatsiyalanish jarayonida qattiq jismni tashkil etuvchi zarralar — atom va molekulalarning maʼlum qismi bir-birlariga nisbatan siljiydi. Bunday siljishga qattiq jism tarkibidagi zaryadlangan zarralar orasidagi elektromagnit kuchlari qarshilik koʻrsatadi. Natijada deformatsilanayotgan qattiq jismda miqdor jihatdan tashqi qoʻyilgan kuchga teng , unga qaramaqarshi yoʻnalgan ichki kuch — elastiklik kuchi vujudga keladi. Xususiy holda bir tomonlama choʻzilish (yoki siqilish)dan iborat de-formatsiyalar uchun Mexanik kuchlanish 8 ning nisbiy uzayish ye ga bogʻliqligi Guk qonuni orqali bunday ifodalanadi: 5 = Yeye, bunda Ye ~ oʻzgarmas kattalik; u deformatsiyalanayotgan sterjenning materialiga va fizik holatiga bogʻliq. Tajribalar 8 ning ye ga chiziqli bogʻlanishi faqat elastik deformatsiyaning kichik qiymatlarida aniq bajarilishini koʻrsatadi.

Nisbiy uzayishning nisbatan katta qiymatlarida va, ayniqsa, noelastik deformatsiya vujudga kelganida chiziqli boglanishdan chetlanishi kuzatiladi. Rasmda polipropilen sterjenning temperaturasi 245 K ga teng boʻlgan holati uchun Mexanik kuchlanish bilan nisbiy uzayish orasidagi bogʻlanish grafigi keltirilgan. Bu bogʻlanishni uch qismga boʻlish mumkin: 0 dan a gacha boʻlgan qismda chiziqli bogʻlanish toʻla bajariladi, bunda nisbiy uzayish bir necha foizdan oshmaydi, a dan ʼ gacha oraliqda chiziqli bogʻlanishdan chetlashish kuzatiladi, ammo bunda ham yuqori elastik deformatsiya sodir boʻlib, nisbiy uzayish bir necha yuz foizga yetib boradi. Bogʻlanishning dan keyingi qismida esa sterjen uziladi. Kuzatilayotgan jismdagi Mexanik kuchlanish faqat shu jismga boshqa jismlarning bevosita taʼsiri natijasidagina emas, balki traning oʻzgarishi, elektr yoki magnit maydoni taʼsiri, jismning bir fazadan ikkinchi fazaga utishi va boshqa tufayli vujudga kelishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mexanik harakat

Mexanik harakat - tashqi kuch taʼsirida jismning fazoda oʻz oʻrnini uzluksiz oʻzgartirishi. Mexanik harakat tu-shunchasi fazo, vaqt, harakatlanuvchi jism, muhit va jismga beriladigan kuch (yoki tezlik) ga bogʻliq. Jismning harakati boshqa biror jismga nisbatan belgilanadi. Mexanikada Mexanik harakat kaysi jismga nisbatan tekshirilsa, ko-ordinatalar tizimi shu jism bilan bogʻlanadi. Klassik mexanikada moddiy nuqta Mexanik harakat tizimining umumiy qonunlari I. Nyuton tomonidan taʼriflangan. Mexanik harakatning birinchi qonuni inersiya qonuni hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mexanika

Moddiy nuqtaning mexanikasi. Moddiy nuqtaning harakatini tasvirlay olish uchun uning maʼlum bir momentdagi holatini aniqlash kerak. Shaklda. 1-rasmda koordinatalar (x, y, z) boʻyicha P nuqtada joylashgan moddiy nuqtaning holatini tavsiflash imkonini beruvchi toʻrtburchaklar koordinatalar tizimi koʻrsatilgan. Moddiy nuqtaning oʻlchamlari yoʻqligi va shuning uchun u yoki bu yoʻnalishda yoʻnaltirilishi mumkin emasligi sababli, bu uchta raqam har qanday vaqtda uning holatini toʻliq tavsiflaydi. Agar ularni t vaqt funksiyalari deb hisoblasak, x (t), y (t), z (t) funksiyasi fazoda moddiy nuqtaning harakatini toʻliq aniqlaydigan traektoriyani chizadi. Moddiy nuqta dinamikasining asosiy vazifasi, agar moddiy nuqtaga taʼsir qiluvchi kuchlar berilgan boʻlsa, x, y va z ning t ga bogʻliqligini topishdir. (Albatta, bir-biriga kuch taʼsir qiladigan bir nechta moddiy nuqtalar haqida muammo boʻlishi mumkin; bunday muammolarni hal qilish qiyinroq.)

Avval toʻgʻri chiziq boʻylab harakatlanayotgan moddiy nuqtani, aytaylik, x oʻqi boʻylab, hech qanday kuchlar boʻlmaganda koʻrib chiqaylik. Oʻrta asr mexanikasida Aristotelga ergashib, jismga kuch taʼsir qilganda harakat qiladi, degan fikr ilgari surilgan. Biroq, Galiley va undan keyin Nyuton kuchning yagona taʼsiri jismning harakatini oʻzgartirish ekanligini va kuch boʻlmaganda tana tinch holatda qoladi yoki bir tekis va toʻgʻri chiziqda harakat qilishda davom etishini aniqladilar. Bu Nyutonning mexanikaning birinchi qonuni. Yagona harakat deganda, t vaqt ichida bosib oʻtgan x yoʻli quyidagiga teng boʻlgan oʻzgarmas v tezlikli harakatni tushunamiz: x = vt.
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi M. T. Oʻrozboyev nomidagi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti — mexanika muammolari, paxta terish mashinasi mexanikasi, bino va inshootlarning zilzilaga chidamliligi, muhitlar mexanikasi masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy tadqiqotlar muassasasi.

Dastlab Inshootlar instituti nomi bilan Toshkentda 1947-yil tashkil qilingan, 1959-yil shu institut laboratoriyalari asosida Qurilish va arxitektura ilmiy tadqiqotlar institutiga aylantirilgan. Oʻsha yili bu institutning qurilish mexanikasi, gruntlar mexanikasi laboratoriyalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika va mexanika institutining aerodinamika laboratoriya hamda paxta terish mashinalari boʻlimlari qoʻshilib, Mexanika instituti tashkil qilindi. 1963-yil shu institut qoshida hisoblash markazi tuzildi va institut Mexanika instituti va qisoblash markazi deb ataldi. 1966-yildan hozirgi nomi bilan yuritiladi, 1970-yil institut asoschisi M. T. Oʻrozboyev nomi berilgan.

Institutda 8 laboratoriya, ilmiytexnika axboroti va patent, litsenziya boʻlimi, aspirantura, doktorantura, mexanika ustaxonasi, kutubxona (50 ming kitob) bor (2003). Institutda konstruksiyalar va inshootlarning mustahkamligi va seysmodinamikasiga, koʻp fazali va kup komponentli muhitlarga, paxtachilik, yengil sanoat va transport kompleksidagi mashina va mexanizmlar tizimlari nazariyalariga oid ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Institutning asosiy ilmiy yoʻnalishlari: seysmik mustahkamlik; mexanizmlar va paxta terish mashinalari nazariyasi; koʻp komponentli muhitlar mexanikasi. Institutda 135 dan ortiq xodim faoliyat koʻrsatadi (2003).

Institut faoliyati K. Bo-bomurodov, A. D. Glushchenko, A. A. Ilyushin, O. V. Lebedev, R. Muxitdinova, V. T. Rasskazovskiy, X. Raxmatullin, T. Rashidov, A. A. Rizayev, H. Usmonxoʻjayev, M. Oʻrozboyev, J. Fayzullayev, V. Krbulov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Oʻzbekiston FA M. T. Oʻrozboyev nomidagi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti
O‘zbekiston FA M. T. O‘rozboyev nomidagi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti
O`zbekiston FA M. T. O`rozboyev nomidagi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti
O'zbekiston FA M. T. O'rozboyev nomidagi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti

YOʻNALTIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti
Mexanoretseptorlar

Mexanoretseptorlar (yun. mechano — mashina va retseptorlar) — sezuvchi nerv oxirlari; tashqaridan boʻladigan (tuygʻu, ogʻriq, eshitish va boshqalar) yoki ichki organlarda vujudga keladigan mexanik taʼsirotlarni qabul qiladi. Mexanoretseptorlaega baroretseptorlar, proprioretseptorlar, tuygu retseptorlari (odam va hayvonlarning teri yuzasida boʻladi), vestibuloretseptorlar kiradi (ular odam va hayvonlar ichki qulogʻining vestibulyar apparatipya joylashgan boʻlib, tezlanish, vibratsiya tufayli gavdaning fazodagi vaziyati oʻzgarishini taʼminlaydi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mexanotron

Mexanotron (lot. mehaniros - mexanik va elektron) — mexanik kattaliklarni elektr kattaliklarga aylantirib beradigan elektr vakuum asbob; unda elektron yoki ion toki kuchini boshqarish uchun elektrodlarini bevosita siljitish usulidan foydalaniladi. Bir yoki bir necha qoʻzgʻaluvchan elektrod (mas, anod) ni qoʻzgʻalmas katodga nisbatan siljitilsa, elektrodlar orasida elektr maydon qiymati va shakli, yaʼni anod toki kuchi oʻzgaradi. M.ning 2 (diod), 3 (triod) yoki 4 (tetrod) elektrodli xillari bor. M. sezgirligi (tok boʻyicha diodli M.larda 7 a/sm gacha, kuchlanish boʻyicha triodli M.larda 25 kV/sm gacha), oddiyligi, yengilligi va ixchamligi bilan boshqa datchiklardan ustun turadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mexikali

Mexikali — Meksikaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. AQSH chegarasiga yaqin joyda. Kolorado daryosi havzasida. Shim. Quyi Kaliforniya shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 764,9 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Sugʻorma dehqonchilik rayonining (paxta, bugʻdoy, sabzavot ekinlari, moyli oʻsimliklar yetishtirish) markazi. Oziq-ovqat, metallsozlik, paxta tozalash, yogʻmoy sanoati korxonalari mavjud. Amerika kompaniyalarining elektrotexnika, radioelektronika va isteʼmol tovarlari ishlab chiqarish korxonalari ishlab turibdi. Un-t bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metsenat Gay Silniy

Metsenat Gay Silniy (Gaius Gilnius Maecenas) (miloddan avvalgi 74/64 yil — miloddan avvalgi 8 yil) — Rim imperatori Avgustnpnt yaqin kishisi, monarxiya tarafdori. Davlat lavozimlarida ishlamagan, fa-sat 30-yillarda Avgustning muhim siyosiy va diplomatik (mas, Antoniy Mark bilan boʻlgan muzokaralar) hamda shaxsiy topshiriklarini bajargan. M. oʻziga zamondosh boʻlgan Rim adabiy hayotiga taʼsiri bilan mashhur boʻlgan. U oʻz davridagi mashhur shoirlar — Goratsiy, Vergiliy, Propersiy va boshqa bilan doʻst boʻlgan, ularga homiylik qilgan. M. ismi fan va sanʼat homiysi sifatida majoziy maʼno kasb etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metsso-soprano

Metsso-soprano (ital. — mezzo — oʻrta va soprano) — ayollarning soprano va kontralto orasidagi ovozi. Diapazoni kichik oktava "lya", "si" tovushidan ikkinchi oktava "si"gacha (a-h — h2). M.-s. ovozlari oʻrta registrdagi tovushlarning toʻlaqonliligi, yuqori pardalarining oʻtkirligi, pastki, "koʻkrak" registr mavjudligi bilan soprano ovozdan ajralib turadi. M.-s. ovozi uchun yozilgan mashhur opera partiyalari: Amneris (J. Verdi, "Aida"), Karmen (J. Vize, "Karmen"), Lyubasha (N. Rimskiy-Korsakov, "Podshoning kelini"), Dalila (K. Sen-Sane, "Samson va Dalila") va boshqa R. Gorr (Belgiya), A. Myurrey (Irlandiya), M. Gay (Ispaniya), S. Siminioto (Italiya), I. Arxipova, N. Terentyeva (Rossiya), K. Txorborg (Shvetsiya)lar Metsso-soprano ovozi bilan mashhur. Oʻzbekistonda Maysara (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Halima (H. Rahimov, "Zafar") kabi M.-s.ga moʻljallangan bosh opera partiyalarni H. Nosirova katta mahorat bilan talqin etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Metsso-tinto

Metsso-tinto (ital. mezzo - oʻrta va tinto — boʻyalgan) — metall gravyura turi; asosan, chuqur bosmaga taalluqli, rangli bosmada ham qoʻllanadi. Bosmada sidirgʻa qora tus hosil qilish uchun M.-t.da bosma shakl (plastina)ning tekis yuzasi mexanik yoki kimyoviy usulda donador (gʻadir-budur) qilinadi; soʻng toza yoki boʻyoq qoplangan plastina yuzasiga tasvir ishlanadi, rasmdagi yorugʻ joylarning yuzasi tekislanadi yoki qirib tozalanadi. Bu jarayon tufayli nurdan soyaga asta-sekin oʻtish imkoniyati yaratiladi. M.-t. usulidagi gravyuralar teran va mayin rangi, boy va nozik nursoyasi bilan ajralib turadi. 17-asr oʻrtalarida nemis ustasi L. Zigen ixtiro qilgan. 18—19-asr boshlarida keng tarqalgan boʻlib (ayniqsa, Angliyada, shuningdek, Fransiya, Rossiya va boshqalarda), asosan, kartinalarni ishlab chiqarishda qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilya Mechnikov

thumb|Élie Metchnikoff
Ilya Ilich Metchnikoff (1845.3.5, Xarkov viloyati — 1916.2.7, Parij) — rus biologi, qiyosiy patologiya, evalyutsion embriologiya va immunologiya asoschilaridan. Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1883), faxriy aʼzosi (1902). M. L. Paster vafotidan soʻng Parijdagi Paster institutini boshqargan(1888). N. F. Gamaleya bilan hamkorlikda Rossiyada dastlabki bakteriologiya stansiyasini tashkil etgan (1886) va hamkasblari bilan birga saramas, qaytalama terlama, tovuq vabosi va qoʻylarning quydirgi kasalliklari ustida izlanishlar olib bordi. „Yuqumli kasalliklarga bardoshlilik“ asari (1901) bilan immunitetnyant fagotsitar nazariyasini yaratdi. Koʻp hujayrali organizmlarning kelib chiqish nazariyasini ishlab chiqqan. U dengiz yulduzi lichinkalari yot omillarni oʻrab olib yutib yuborishini kuzatadi va fagotsitoz hodisasini kashf etdi (1883). M. hayotining keyingi davrida qarish va oʻlim muammolarini oʻrgangan. „Ortobioz“ yoki „Toʻgʻri yashash“, shuningdek, „Odam tabiati toʻgʻrisida etyudlar“ kitobida soglom va uzoq yashash uchun sutqatiq mahsulotlarini koʻp ichib turish lozimligini uqtirgan va qatiq tayyorlashning („bolgar tayoqchalari“ yordamida) yangi usulini yaratdi. Asarlari qarilik muammolariga bagishlangan. Nobel mukofoti laureati (1908, P. Erlix bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1845-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-mayda tugʻilganlar
Turkum:1916-yilda vafot etganlar
Turkum:2-iyulda vafot etganlar
Mesh

Mesh, meshk — oshlangan teridan tikilgan ogʻzi tor qop, sanoch. Mesh qadimdan maʼlum, asosan, suyuq narsalar (suv, sut, shinni, qimiz va boshqalar)ni gashish va saqlash, chalop tayyorlash va boshqa maqsadlarda ishlatilgan. Sharq mamlakatlari, Oʻrta Osiyo va Sibir xalqlari oʻrtasida keng tarqalgan. Qadimdan Sharq, xususan, turk-moʻgʻul xalqlari qoʻshinida harbiy harakatlar chogʻida, chunonchi, teran daryolardan kechib oʻtishda, sol yasashda unumli foydalanilgan. Oʻtmishda meshda suv i (hovuz, ariq, quduq va boshqalar)dan xonadonlarga, guzarlarga, choyxona, karvonsaroylarga suv tashib berib tirikchilik qiladigan kishi meshkob yoki meshkobchi deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meshchanlar

Meshchanlar (polyakcha birlikda — mieszczanin) — Rossiya imperiyasida (1775—1917-yillarda) turli toifadagi shahar aholisi (hunarmandlar, mayda savdogarlar va uy egalari)dan iborat tabaqa. Yashash joylari boʻyicha jamoalarga birlashgan, oʻz-oʻzini idora qilish yuzasidan ayrim huquqlarga ega boʻlishgan. 1863-yilgacha qonunga koʻra, tan jazosiga hukm etilishi mumkin boʻlgan. Kuchma maʼnoda — maʼnaviy qashshoq, saviyasi past kishilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Meshchyora pasttekisligi

Meshchyora pasttekisligi, Meshchyora tekisligi, Meshchyora — Oka va Sudogda daryolaridan shi-m.dagi pasttekislik. Balandligi 80 m dan 130 m gacha. Meshchyora pasttekisligi muzlik davri yotqiziklaridan hosil boʻlgan qad. allyuvial tekislik. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —10°, — 11°, iyulniki 18°. Yillik yogʻin miqdori 450–550 mm. Daryolari: Buja, Sna, Polya, Gus, Pra. Tuprogʻi asosan, podzol tuproqlar. Koʻl va botqoklik koʻp. Aralash oʻrmonlar oʻsadi. Daryo vodiylarida oʻtloklar bor. Torf, kvars kumlari qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meʼda katari

Meʼda katari — meʼda (oshkrzon) shilliq qavatining yalligʻlanishi (qarang Gastrit).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meʼda osti bezi

thumb|(1) Meʼda (2) Oʻt pufagi (6) Meʼda osti bezi 
Meʼda osti bezi — odam va hayvonlardagi yirik bez. Anatomik-fiziologik xususiyatlariga koʻra, tashqi (ekzokrin) va ichki (endokrin) sekretsiya bezi; pankreatik shira hamda insulin va glyukagon gormonlarini ajratadi; ular bevosita qonga oʻtib, uglevod hamda yogʻlar almashinishini boshqaradi; ovqat hazm qilishda ishtirok etadi. Meʼda osti bezi murakkab tuzilgan aralash bezlar turkumiga kiradi. U kattaligi jihatdan jigardan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Qorin boʻshligʻida, meʼda orqasida, oʻn ikki barmoq ichakka yaqin (qarang Ichak), bel umurtqalarining qarshisida koʻndalang joylashgan. Uzunligi 12—18 sm, vazni 70—80 g atrofida, bezning biriktiruvchi toʻqimadan iborat kapsulasi juda nozik. Bez hujayralari meʼda shirasiyai ajratadi. Meʼda osti bezining chiqaruv yoʻllari yiriklashib va bir-biriga qoʻshilib borib, bosh chiqaruv yoʻliga quyiladi, bu yoʻl bez boʻylab borib, umumiy oʻt yoʻli bilan birga oʻn ikki barmoq ichakka ochiladi. Meʼda osti bezi b. kasalliklaridan pankreatit, oʻsma hosil boʻlishi, insulin ishlab chiqarilishi buzilganda qandli diabet kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Endokrin bezlar
 Ayrisimon bez

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Anatomiya
Turkum:Ichki sekretsiya bezlari
Turkum:Splanxologiya
Meʼda shirasi

Meʼda shirasi — meʼda (oshqozon) shilliq pardasining turli bez hujayralaridan ishlanib chiqadigan ovqat hazm qilish shirasi; rangsiz, tiniq, nordon suyuklik. Unda xlorid kislota va bir qator mineral tuzlar, shuningdek, fermentlar (asosan, pepsin va boshqalar) bor. Odam meʼda shirasidagi xlorid kislota konsentratsiyasi 0,4—0,5% ga teng. Xlorid kislota ovqatni oʻzlashtirishda muhim rol oʻynaydi. U ovqat luqmalarini namlab yumshatadi, Meʼda shirasining fermentlarini faollashtiradi, mikroorganizmlarni oʻldiradi, meʼda osti bezining fermentlar ishlab chiqarishini kuchaytiradi, ovqat hazm qilish gormonlarining hosil boʻlishiga yordam beradi. Meʼda shirasidagi xlorid kislota miqsori "kislotalilik" degan tushuncha bilan yuritiladi. Kislotalilik hamma vaqt bir xil boʻlmaydi, u shira ajralishining tezligiga, ishqoriy reak-siyaga ega boʻlgan meʼda shilligʻining neytrallash taʼsiriga bogʻliq; ovqat hazm kilish sistemasi aʼzolarining kasalliklarida ham kislotalilik oʻzgaradi. Maʼlumki, meʼda bezi hujayralari asosiy, qoplovchi va qoʻshimcha hujayralarga boʻlinadi, ularning har qaysi guruhi shiraning maʼlum bir tarkibiy qismini ishlab chiqaradi. Qoʻshimcha xujayralar Meʼda shirasini qovushqoq qiluvchi shilliq ajratadi, ana shu shilliq xlorid kislotani neytrallaydi va Meʼda shirasining kislotaliligini kamaytiradi, shilliq pardani taʼsirlardan saqlaydi va meʼdaga tushgan oziq mahsulotlarni oʻzlashtirishda ishtirok etadi. Meʼda shirasi tarkibida fermentlar, shilliq va xlorid kislotadan tashqari, bir qator organik va anorganik moddalar, shuningdek, ingichka ichakda vitamin V|2 ning soʻrilishini taʼminlaydigan Kasl faktori deb ataluvchi maxsus modda boʻladi; u koʻmikda qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ning normal yetilishi uchun zarur. Meʼda, ichak, jigar, oʻt pufagi hamda qon kasalliklarida, shuningdek, ruhiy hayajonlanish va qaygʻu taʼsirida ham Meʼda shirasining miqpori va tarkibi oʻzgarishi mumkin. Meʼda shirasini zond bilan olib tekshirish diagnostik ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meʼdani yuvish

Meʼdani yuvish — turli moddalardan zaharlanganda, sifatsiz ovqat yeb qoʻyganda, shu moddalar yoki ovqat qoldiklarini meʼdadan chiqarib tashlash maqsadida qoʻllangan muolaja. Bemorning ahvoliga qarab u oʻtirgan yoki yotgan holatida qilinadi. Meʼda zond bilan yoki oddiy usulda yuviladi. Zond orqali yuvganda 600—800 ml iliq suvga 2% li natriy gidrokarbonat yoki kaliy permanganat eritmasi qoʻshib meʼdaga yuboriladi va qayta soʻrib olinadi. Meʼdaga yuboriladigan suv toza boʻlib qaytib tushmagunicha Meʼdani yuvish takrorlanaveradi. Buning uchun 8—10 l cha suyuqlik ishlatiladi. Muolajani tibbiyot xodimi bajaradi. Uy sharoitida (hayot uchun xavfli zaharlanish hollari roʻy berganida, vrach yetib kelgunga qadar) yoki zond bilan yuvish mumkin boʻlmaganda oddiy usul qoʻllanadi. Buning uchun bemorga ketma-ket 5—6 stakan iliq suv ichirib qustiriladi. Bu oddiy usulni bir necha marta takrorlash lozim. Meʼda yuvib boʻlingach, bemor issiq oʻringa yotqizilib, orom beriladi; ogʻzini chayganidan soʻng 1—2 qultum issiq choy ichiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Oshqozonni yuvish- bu oshqozonni toksiklkar va zaharli moddalar yoki boshqa zararli elementlardan tozalash uchun tibbiy muolaja. Ushbu jarayon asosan favqulotda holatlarda qo'llaniladi. Masalan, zaharlanish yoki oshqozonga zararli moddalar tushganda. Quyida bu jarayonning maqsad, usullari va ehtiyot choralari haqida ma'lumot berilgan. 

OSHQOZONNI YUVISH MAQSADI
1Zaharlanishlarni bartaraf etish: dori vositalari yoki kimyoviy moddalar bilan zaharlanganda 
2 Toksinlarni chiqarib tashlash: Ovqatdan yoki ichimlikdan kelib chiqqan zaharlanish holatlari 
3 Tibbiy diagnostika: Oshqozon tarkibini o'rganish maqsadida suyuqlik namunasini olish

 OSHQOZONNI YUVISH JARAYONI

 1 Bemorni tayyorlash:
bemor qulay holatda o'tqaziladi yoki yotqiziladi 
og'iz yoki burun orqali kiritiladigan maxsus zond tayyorlanadi

 2Zond kiritish
nazogastrik zond yoki og'izdan oshqozonga yetkazilgandan so'ng, uning joylashuvi to'g'ri ekani tekshiriladi
 3 Yuvish suyuqligi 
steril tuzli suv, karbonatil soda eritmasi yoki maxsus tibbiy eritmalar ishlatiladi 
harorat: eritma tana hariratiga yaqin bo'lishi kerak (36-37)
 4 Yuvish jarayoni 
eritma zond orqali oshqozonga kiritiladi (odatda 200-300 ml hajmda) 
keyin oshqozon tarkibi chiqarib tashlanadi
ushbu jarayon bir necha marta takrorlanadi, oshqozon tozlangunga qadar davom etadi
 5 Yakuniy bosqich
zond ehtiyotkotliik bilan chiqariladi 
bemor kuzatuvga olinadi va kerak bo'lsa, qo'shimcha muolajalar qilinadi

 EHTIYOT CHORALARI 
 1 Tibbiy kuzatuv ostida bajarish:
oshqozonni yuvish faqat shifokor yoki malakali tibbiy xodimtomonidan olib borilishi kerak
 2 Zarur sharoitlar: tozalangan sterol jihozlar ishlatilishi kk
 3 Zararni oldini olish: zondni noto'g'ri joylashtirmaslik uchun ehtiyotkorlik zarur. Nafas yo'liga kirib qolish xavfi mavjud

 ASORATLAR
1 Nafas yo'liga suyuqlik tushishi (aspiratsiya)
2 qon ketishi yoki shilliq qavatning shikastlanishi 
3 elektrolit muvozanatining buzilishi

 Oshqozonni yuvish jiddiy va faqat zarurat bo'lgandagina qo'llaniladi.
Meʼyor

Meʼyor (falsafada) — obʼyektning sifati bilan miqdorm oʻrtasidagi dialektik birlikni ifodalovchi tushuncha. Har qanday obʼyektning sifati muayyan miqdor (muayyan sistemaning xususiyatlari, tomonlari, belgilari, komponentlari, soni va hokazo) bilan uzviy bogʻliq. Meyor doirasida miqdor xususiyatlari elementlar soni, oʻlchami, bogʻlanish tartibi, harakat tezligi va shahri k.ning oʻzgarishi hisobiga boshqa shaklni olishi mumkin. Meyor obʼyektning miqdor oʻzgarishi, oʻz navbatida, sifat oʻzgarishiga olib keladigan (va aksincha) chegarani bildiradi. Meyor tushunchasi muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega: faoliyatning har qanday shaklida Meyor boʻlishi muvaffaqiyat garovidir. Predmetni uning sifat va miqdor xususiyatini anikdamasdan turib bilish mumkin emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meʼyoriy naflilik nazariyasi

Meʼyoriy naflilik nazariyasi, qoʻshimcha naflilik nazariyasi — isteʼmolchilarning bozordagi feʼlatvori, harakati, talabning shakllanishi, talab va taklif chizmasida talab egri chizigʻi holati qonunlarini izohlab beradigan nazariya. Qisqarib boradigan qoʻshimcha naflilik qonuniga muvofiq, isteʼmolda neʼmatlar miqdorining oʻsib borishiga qarab neʼmatning har bir qoʻshimcha birligidan olinadigan eng koʻp qoʻshimcha naf qisqarib boradi, bu esa talab egri chizigʻining salbiy ogʻishini keltirib chiqaradi. Meʼyoriy naflilik nazariyasi n., shuningdek, naflilik bilan harajatlar, yaʼni talab va taklif oʻrtasidagi oʻzaro aloqadorlikni ham anikdashga xizmat qiladi, bu bilan narxning vujudga kelishi (narx belgilash) qonunini ham izohlaydi. Mazkur qonunga koʻra neʼmat narxi jamiyatda ishlab chiqariladigan oxirgi neʼmat birligi beradigan qoʻshimcha na(lilik bilan belgilanali.

Muvozanatli narx qoʻshimcha naflilik va eng yuqori harajatlar egri chiziqlar kesishgan nuqtada turadi (chizmada Ye nuqga). Narxning shakllanishida qoʻshimcha naflilikning muhim ahamiyati shundaki, u harajatlar miqdori muvozanat nuqtasiga qaraganda katta summani tashkil etgan hollarda narx talab va taklifni muvozanatlaydigan Ye nuqtaga qaraganda pastroq boʻlishini koʻrsatadi. Chizmada MI chizigʻidagi A nuqta qoʻshimcha naflilikni koʻrsatadi (MI, MS — Meʼyoriy harajatlar va meʼyoriy naflilik). Ayni paytda narx harajatlaridan yuqori bulishi ham mumkin (chizmada V nukta).

Meʼyoriy naflilik nazariyasi n. bir-biridan mustakil holda 1871-yilda ingliz iktisodchisi V. S. Jevons, avstriyalik iqgisodchi K. Menger va 1874-yilda shveysariyalik iktisodchi L. Valras tomonidan asoslab berilgan.

Sherqul Shodmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meʼmor

thumb

Meʼmor, Arxitektor ( — bi-nokor, bosh usta) — turli imorat va inshootlarni meʼmorlik qonun va qoidalari asosida ijod etuvchi va loyihalar ishlovchi mutaxassis. Qadim zamonlarda Meʼmor bino loyihasini ishlash bilan birga uni quruvchi bi-nokor va muhandisi ham boʻlgan. Meʼmorlik va texnika taraqqiyoti natijasida Meʼmor ijodi murakkablashib bir qancha maxsus sohalarga boʻlinib ketdi: shaharsoz M; sanoat korxonalarini loyihalovchi Meʼmor; meʼmorlik tari-xi va nazariyasi boʻyicha Meʼmor va boshqa Meʼmor koʻp qirrali sohalarni egallagan ijodkor mutaxassis. U binokorlik imkoniyatlaridan foydalanib goʻzallik qonunlari asosida yangi fazoviy muhit yaratadi. Avval loyihada rejani olib, keyin zamin ustida bunyod etadi. Qurilish jarayoni hozirgi zamonda juda murakkab, shuning uchun ham Meʼmor qurilish maydonida mualliflik nazorati olib borib bi-noning moʻljaldagidek chikishini taʼminlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Meʼmorlik
 Sanʼat
Mexdi Husayn

thumb
Mexdi husayn (taxallusi; asl ism-sharifi Mexdi Ali ogʻa oʻgʻli Husaynov) 1909.4.4, Ozarbayjon Respublikasi Shixli qishlogʻi (hozirgi Kazax tumani) — 1965.10.3, Boku — ozarbayjon yozuvchisi, tanqidchi, jamoat arbobi. Dastlabki asarlarida ozarbayjon qishloklaridagi hayot, yangilikning eskilik ustidan gʻalabasi koʻrsatilgan. "Suv toshqini" (1933—36) romanida Ozarbayjondagi fuqarolar urushi vo-qealari hikoya qilinadi. "Tarlon" (1940) qissasida qishloq oʻqituvchisining esda qolarli obrazi yaratilgan. Ikkinchi jahon urushi yillari "Hayqiriq" qissasi, "Javnshir" tarixiy dramasini yozdi. "Apsheron" (1947), "Qora qoyalar" (1957), "Tong" (2 qism, 1950—53) romanlari yozuvchiga shuhrat keltirdi. "Qora qoyalar"da ozarbayjon neftchilarining mehnatlari koʻrsatilgan boʻlsa, "Tong"da tarix ijodkori boʻlgan ommaning roli tasvirlangan. Adib va-fotidan soʻng "Yer osti suvlari okeanga oqadi" (1966) romani nashr etilgan. Chegarachilarning vatanparvarligi toʻgʻrisidagi "Shuhrat" (1938), shuningdek, "Nizomiy" (1940), burchga sadoqat haqidagi "Intizor" (1944, hamkorliqsa), "Olov" (1961) asarlari ozarbayjon dramaturgiyasining yaxshi na-munalaridandir. "Apsheron" romani oʻzbek tilida nashr etilgan (1952).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ozarbayjonlik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Mehmed I

Mehmed I (Chalabiy) (1387-1421) -usmonlilar sulolasita mansub turk sultoni (1413—21). Boyazid I Yildirimning oʻgʻli. 1413-yil sultonlik tojini akasi Musodan tortib olgan. M. saltanat chegaralarini mustahkamlash, qalʼa, inshootlar, masjidlar barpo etishga alohida eʼtibor bergan. 1416-yil M. venetsiyaliklar bilan boʻlgan urushda Dardanellga yaqin joydagi dengiz jangida magʻlubiyatga uchragan. 25 ta harbiy kemadan iborat turk flotiliyasi venetsiyaliklarga oʻlja boʻlgan. M. Venetsiya bilan sulh tuzishga majbur boʻladi. M.ning qiyin ahvolga tushganidan foydalangan shayx Badruddin boshliq dehqonlar sultonga qarshi qoʻzgolon koʻtarganlar. Boyazid posho boshchiligidagi sulton qoʻshini qoʻzgʻolonchilarni tormor etadi. Shayx Badruddin osib oʻldiriladi. 1420-yil M. Anqara jangidan soʻng Izmit qoʻltigʻi yaqinidagi vizantiyaliklar tasarrufiga kirgan shaharlarni qaytarib olgan.

 
 Novichev A. D., Istoriya Tursii, t. 1, L., 1963; Petrosyan Yu. A., Osmanskaya imperiya. Mogushestvo i gibel, M., 1990.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Usmonli sulolasi
Turkum:Boyazid I ning farzandlari
Turkum:15-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlari
Mehmed Rauf

Mehmed Rauf (1875- Istanbul -1931.23.12) — turk yozuvchisi. Dengizchilar bilim yurtini tugatgan (1893). Istanbuldagi elchilik kemalaridan birida aloqa ofitseri boʻlib xizmat qilgan. 1908-yil harbiylikdan isteʼfoga chiqib, tijorat bilan shugʻullangan. Ilk hikoyasi — "Tushkunlik" (1891, "Dushmush") adabiy jamoatchilik tomonidan yuksak baholangan. Ijodiy kamolotida Xolid Ziyoning taʼsiri katta boʻlgan. M. R. bir qancha oq sheʼrlar, hikoyalar, romanlar ("Qora mar-varid", 1901, "Talvasa", 1909 va boshqalar) hamda "Panja" (1909) pyesasini yozgan. "Sentabr" (1901, "Eylul") asari bilan turk psixologik romaniga asos solgan. Asarlaridagi asosiy mavzu sevgi, muhabbat, insonning ruhiy holatini tasvirlash. M. R. "Chinnigul va yasmin" (1924), "Yosh qiz qalbi" (1925), "Maymunjon" (1926), "Dafina" (1927), "Qon tomchisi" (1928) romanlari, "Oshikrna" (1909), "Xonimlar orasida" (1914), "Bir ishq tarixi" (1915), "Uch hikoya" (1919), "Ilk zavq" (1923), "Ishq kechalari" (1924) hikoyalar toʻplami, "Ferdi va oʻrtoklari" (1909), "Kurash" (1911), "Suvsar" (1920) kabi pyesalar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mehmet Emin Yurdaqul

Mehmet Emin Yurdaqul (1869.1.5 – Istanbul – 1944.14.1) – turk shoiri. „Turk yurdu“ va „Turk oʻchogʻi“ jamiyatlari asoschilaridan biri. Istan-buldagi Beshiktosh harbiy maktabi, Saroy, Mulkiya va huquq maktablarida tahsil olgan. Dastlabki sheʼriy toʻshtami – „Fazilat va adolat“ (1891). Ijodida vatanga boʻlgan mehri, tur kiy olam bilan bogʻliq fikr-tuygʻulari, orzu-xayollari aks etgan („Jangga ketarkan“, 1897). „Turkcha sheʼrlar“ (1898), „Turk sozi“ (1914) sheʼriy toʻplamlarida oʻzi yashagan jamiyat kirdikorlari fosh qilingan. „Qoʻy, men hayqiray“ (1914), „Ey turk, uygon!“ (1914), „Zafar yoʻli“ (1918) sheʼriy toʻplamlarida Turon yurti madh etilib, oʻzbek, qozoq, usmonli, koʻkturk, tatar va boshqalarni bir butunning boʻlaklari ekanligini taʼkidlab, ularni birlashtirishga daʼvat etgan.

M. E. „Tong sadolari“ (1915), „Qoʻshin dostoni“ (1916), „Xasta boquvchi xonimlar“ (1917), „Turonga qarab“ (1918), „Isyon va duo“ (1919), „Oydin qizlari“ (1921), „Anqara“ (1939) va boshqa sheʼriy toʻplamlar muallifi. Ayrim sheʼrlari oʻzbekchaga tarjima qilingan.

 
 Ey turk, uygʻon!, T., 1997.
Mehmonxona

Mehmonxona — 1) turar joylarda mehmon uchun moʻljallab alohida qurilgan katta xona. Oʻrta Osiyo xalqlarida qadimdan mavjud boʻlib, odatda, tashqi hovlida eng qulay joyda 2 xona (dahliz hamda ichkixona) qilib qurilgan. Hovli va uy mujassamotining asosiy va muhim oʻrnini egallagan, boshqa xonalarga nisbatan keng, baland, hashamatli qilib qurilgan, boʻyama va oʻyma naqshlar bilan hashamatli bezatilgan. Har bir viloyat oʻziga xos tuzilishga ega boʻlib, taxmon va tokchalar ishlangan. Palak, gulkoʻrpa, choyshab, zardevor, gilam va boshqa mehmon kutish uchun kerakli boʻlgan byumlar bilan jihozlangan (yana qarang Ahmadbekhoji mehmonxonasi, Oʻzbekiston davlat amaliy sanʼat muzeyi va boshqalar); 2) boshqa joydan mehmon boʻlib kelgan kishilar uchun vaqtincha yashab turishga moʻljallab qurilgan maxsus bino. Dastlabki koʻrinishidagi binolar Ossuriyada (miloddan avvalgi 10-asr) boʻlgan. Bu turdagi binolar turli xalqlarning yashash sharoitlari bilan bogʻliq ravishda turlicha atalgan. Masalan, Oʻrta Osiyoda karvonsaroy, rabot, "zoviya", arablarda "xon", Rossiyada "Gostiniy dvor", "korchma", Fransiya va Ispaniyada "taverna", "harchevna", inglizlarda "inna", yaponlarda "ryokan" kabi. 18-asrdan boshlab Fransiyada "otel" nomi bilan yuritila boshladi va hokazo. Keyinchalik bu nom boshqa mamlakatlarga ham tarqaldi. Otel tipidagi M.lar ilk bor Rossiya (Moskva)da 1879-yil qurilgan (mas, "Grand-Otel" M.si, u 1959-yil "Moskva" M.si bilan birlashtirilgan). Oʻrta Osiyoda dastlabki M. Toshkentda 1905-yil qurilgan ("Natsional", keyinchalik "Sharq" deb nomlangan). Aholining madaniy va maishiy sharoiti oʻsishi, savdosotiqning rivojlanishi, sayyoh va ishbilarmonlarning oʻzaro uchrashuvlari turli turdagi qurilishini tezlashtirdi, shuningdek, poytaxt shaharlarida, dam olish maskanlarida, tarixiy yodgorliklar yaqinida ham koʻplab M.lar qad koʻtardi. Oʻzbekistonda zamonaviy milliy meʼmorlik anʼanalari, mahalliy iqlim sharoitlarini hisobga olib "Le Meridian Toshkent", "Oʻzbekiston", "Turon", "Afrosiyob", "Chorsu", "Buxoro", "Interkontinental", "Sheraton", "Dedeman silkraud", "Grand mir" va boshqa mehmonxonalar bunyod etildi. Bundan tashqari, turli vazirlik va idoralarga qarashli M.lar ("Lokomativ", "Sayohat", "Kosmos" va boshqalar), umumiy M., turistlar M.si, yoʻlovchilar (aeroport, vokzal, avtovokzal va boshqalar) M.si, sportchilar M.si, avtoturistlar M.si (motel, kemping va boshqalar), zamonaviy klass, razryadga boʻlingan (4 va 5 yulduzli), jahon talablariga javob bera oladigan M.lar bunyod etilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Iqtisodiyot
Mehnat (nashriyot)

"MEHNAT" — Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi tizimiga kiruvchi nashriyot. 1985-yil tashkil etilgan. Iqtisodiyot, sanoat, transport, qurilish, qishloq xoʻjaligi, maʼnaviyat va maʼrifatga oid toʻplamlar, shuningdek, umumtaʼlim maktablari, litsey, kasb-hunar kollejlari hamda oliy oʻquv yurti talabalari uchun darelik, oʻquv qoʻllanmalari va ommabop kitoblar nashr etadi. Milliy qadriyatlar, umumbashariy anʼanalarga tayangan holda zamonaviy kitoblar chop etish nashriyotning ustuvor yoʻnalishi x,isoblanadi. 2002-yil 53 nomda 1300 ming nusxada kitob nashr etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi nashriyotlar