Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mogar

Mogar (Setaria italica convar moharia), Italiya tarigʻi — boshokdoshlar oilasiga mansub oʻtsimon bir yillik oʻsimlik; yem-xashak va don ekini. Vatani — Sharqiy Osiyo. Miloddan avvalgi 2700-yil oldin maʼlum boʻlgan. Mongoliya, Xitoy, Italiya, Ruminiya, Vengriyada keng tarqalgan. Oʻrta Osiyoda ekiladigan qoʻnoqning bir tur xili. Ildizi yaxshi rivojlangan popuk ildiz, tuproqqa 1 m kirib boradi. Po-yasi ingichka, ichi kovak, balandligi 50—150 sm. Bargi oddiy, uz. 20—50 sm, eni 1 — 3 sm, Gultoʻplami boshoqsimon roʻvak. Doni yaltiroq, silliq, sariq, jigarrang gul qobiqlari bilan qoplangan. 1000 ta doni vazni 1,5—3,0 g.

Oʻsuv davrining boshida sekin, nay oʻrashdan roʻvaklanish davrigacha tez oʻsadi. M. issiqsevar oʻsimlik, urugʻi 8— 10° da unib chiqadi, maysasi — 2—3° sovuqda nobud boʻladi. Qurgʻoqchilikka chidamli.

M.ning 100 kg koʻkatida 17 ozuqa birligi va 1,8 kg hazm boʻladigan protein, 100 kg pichanida 55 ozuqa birligi va 5,5 kg protein boʻladi. Doni oziqovqat mahsuloti, qush- Mogar. lar uchun toʻyimli ozuqa. M. kuzgi gʻalla, dukkakli va qator orasiga ishlov beriladigan ekinlardan boʻshagan yerlarga ekiladi. Koʻk poyasi uchun sugʻoriladigan sharoitda gektariga 18–20 kg, lalmi yerlarga 12–15 kg urugʻ ekiladi. Ekish chuq. 2—3 sm. Oʻsuv davrida qator orasiga ishlov beriladi, sugʻoriladi. Koʻkat va pichan uchun roʻvaklanish davrida oʻriladi. Kech oʻrilsa poyasi dagʻallashadi. Hosildorligi koʻkati boʻyicha 100—250 s/ga, pichani — 40—50, doni — 15—20 s/ga ni tashkil qiladi.

Kasalliklari : kuya, zang, bakterioz. Zararkunandalari: tariq chivini, simqurt, poya burgasi.

Halima Otaboyeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahiljou

Mahiljou yoki Mogilev — Belarusdagi shahar, Mahiljou viloyati markazi. Dnepr daryosi sohillarida joylashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Dnepr daryosidagi pristan. Aeroport bor. Aholisi 371,4 ming kishi (1998). 

Mahiljou viloyat sanoat mahsulotining yarmini beradi. Muhim tarmoqlari: metallsozlik va mashinasozlik (avtomobil, qurlish materiallari sanoati uchun asbob-uskunalar ishlab chiqariladigan "Strommashina", "Elektrodvigatel", metall konstruksiyalar, lift zavodlari), kimyo ("Lavsan" sintetik tola, kimyo kombinatlari, sunʼiy tola zavodi), oziq-ovqat (goʻsht kombinatlari, konditer fabrikasi, non, konserva, yogʻ-pishloq zavodlari), yengil sanoatlari (tikuvchilik, trikotaj, lenta toʻqish, poyabzal fabrikalari) rivojlangan. Qurilish materiallari (silikat buyumlar, temir beton buyumlar, qurilish materiallari, kombinatlari) ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik korxonalari, 2 TETS ishlab turibdi.

Mahiljouda 2 oliy oʻquv yurti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, 2 teatr, oʻlkashunoslik, etnografiya va boshqa muzeylari bor. Shahar 1267-yildan maʼlum, 1569-yildan Polsha, 1772-yildan Rossiya tarkibida. Nikolay cherkovi (17-asr) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Belarus shaharlari
Mogilyov viloyati

Mogilyov viloyati — Belarusdagi viloyat. 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 29 ming km². Aholisi 1245,8 ming kishi (1998). Belaruslar, shuningdek, rus, yahudiy, ukrain va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 67,6%, 13 shahar, 11 shaharcha bor. Markazi – Mogilyov shahri. Mogilyov viloyatining yer yuzasi balandligi 150–200 m li tekislikdan iborat. Shimoli-sharqida Orsha-Mogilyov tekisligi, jan.karbida Markaziy Berezina tekisligi bor. Foydali qazilmalari: torf, bor, se-mentli mergel, fosforitlar, gil, qum. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –7°, iyulniki 17,8° (Mogilyovda). Yillik yogʻin miqdori 580–650 mm. Vegetatsiya davri 183–193 kun. Yirik daryolari Dnepr va uning irmoqlari – Berezina, Soj. Tuproklari chimli podzol, torfli botqoq va allyuvial tuproklar. Hududining 31% oʻrmon, 1% botqoklik. Tulki, tiyin, suvsar, sassiqkoʻzan, koʻrsichqon, oq tovushqon, boʻrsiq ov ahamiyatiga ega. Oʻrmonlarda los, yelik, qobon yashaydi. Boʻri, silovsin, suvlarda qunduz, norka, vixuxol uchraydi. Yenotsimon it ikdimlashtirilgan. 200 ga yaqin qush, 20 ga yaqin baliq turi bor.

Mogilyov viloyati energetika asosini yirik TETS va GESlar tashkil qiladi, mahalliy yoqilgʻi sifatida, asosan, torf ishlatiladi. Sanoatida mashinasozlik va metallsozlik muhim oʻrin egallaydi. Avtomobil, "Elektrodvigatel", "Strommashina" metallurgiya, avtomat liftlar zavodlari bor. Kimyo, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan.

Qurilish materiallari sanoatining salmogʻi katta. Ustki va ichki trikotaj ishlab chiqariladi. Zigʻir, tola, koʻn zavodlari, tikuvchilik, koʻn-poyabzal, kigiz etik fabrikalari ishlab turibdi. Oziqovqat sanoati muhim oʻrin egallaydi.

Qishloq xoʻjaligi gʻallachilik va chorvachilikka ixtisoslashgan. Donli, yem-xashak, texnika ekinlari, kartoshka, sabzavot ekiladi. Yaylov va oʻtloqlar qishloq xoʻjaligiga yaroqyai yerlarning qariyb 20% ga yaqin maydonini egallaydi. Chorvachilik sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan, qoramol (sigir), choʻchqa, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Temir yoʻli va avtomobil yoʻllar transporti, havo yoʻllari aloqasi rivojlangan. Dnepr, Berezina, Soj daryolarida kema qatnaydi. 4 oliy oʻquv yurti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, Belarus Fanlar Akademiyasining fizikatexnika, fizika institutlari filiallari, 5 muzey, 2 teatr bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Belarus viloyatlari
Moda

thumb|upright=0.7|Moda namoyishi, Parij, 2011

Moda — kiyim-kechak, poyafzal, aksessuarlar, boʻyanish, soch turmagi, turmush yoki madaniyatda muayyan did yoki qiziqishning maʼlum vaqtgacha qaror topishini oʻz ichiga olgan estetik ifodadir. Uslubdan farqli oʻlaroq turmush buyumlari va badiiy asarning tashqi shakllarining qisqa muddatli hamda yuzaki oʻzgarishlarini ifodalaydi.

 

 

Turkum:Madaniyat sotsiologiyasi
Turkum:Moda
Turkum:Sanʼat
Modal soʻzlar

Modal soʻzlar ( — „oʻlchov“, „usul“) — soʻzlovchining oʻz fikriga turlicha munosabatini anglatadigan va fikrning aniqligi, rostligi, gumonli, yoki shartliligini ifodalash uchun xizmat qiladigan soʻzlar; shaklan oʻzgarmasligi bilan tavsiflanadi, gap boʻlagi vazifasida kelmaydi, gapning boshqa boʻlaklari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydi; butun fikrga, yoki uning biror qismiga taalluqli boʻlib, odatda, kirish soʻz boʻlib keladi. Modal soʻzlar 2 katta guruhga boʻlinadi: fikrning aniqligini ifodalovchi modal soʻzlar, bularga rostlik, tasdiq-ishonch, qatʼiylikni bildiruvchi soʻzlar (darhaqiqat, haqiqatan; albatta, shubhasiz, soʻzsiz va shaksiz.) kiradi. Fikrning noaniqligini ifodalovchi modal soʻzlar, bularga taxmin, gumon, tusmol kabi maʼnolarni ifodalovchi soʻzlar (shekilli, chogʻi, chamasi; ehtimol, balki, aftidan va boshqalar) kiradi. Modal soʻzlar nutqda pauza, yozuvda vergul bilan ajratiladi. Modal soʻzlar takror qoʻllansa, yoki emotsional mazmunli soʻz bilan birga kelsa, maʼno kuchayadi. Soʻzlashuv nutqida birdan optik modal soʻz qoʻllanishi mumkin. Modal soʻzlarni fikrning oʻzaro munosabati (xullas, demak, binobarin, qisqasi, umuman, masalan, chunonchi, jumladan, aksincha, avvalo, avvalambor, nihoyat), eʼtiborni tortish (aytganday, aytmoqchi, zotan, darvoqe), taʼkid (xususan, ayniqsa), emotsional maʼno (koshki, zora, yaxshiyamki, xayriyat, attang, afsuski, ajabo) kabilarni anglatuvchi modal maʼnoli soʻzlardan farqlash kerak. Modal soʻzlar va modal maʼnoli soʻzlar oʻzaro yaqin boʻlib, ularning har biriga xos belgi-xususiyatlarni aniqlash funksional grammatikaning dolzarb vazifalaridandir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tilshunoslik
Turkum:Tilshunoslik tarmoqlari
Turkum:Grammatika
Modallik

Modallik (lot. modalis — oʻlchov, usul) — fikrning voqelikka boʻlgan munosabatlarining turli xil koʻrinishlarini, shuningdek, bildirilayotgan narsalarning subyektiv tarzda tasniflanishining turlicha koʻrinishlarini ifodalovchi funksional-semantik kategoriya. "Modallik" tushunchasini fanga Aristotel olib kirgan. "Modallik" termini maʼnaviy hajmi, grammatik xususiyatlari hamda til qurilishining turli sathlarida shakllanganligi darajasiga koʻra xilmaxil boʻlgan hodisalarni ifodalash uchun qoʻllanadi. Modallik shaxs va zamon maʼnolari bilan birgalikda predikativlik kategoriyasini hosil qiladi. Modallik obyektiv va subyektiv boʻlishi mumkin. Obyektiv Modallik bildirilayotgan fikrning voqelikka munosabati (real va noreal, imkoniyat va imkonsizlik, zaruriyat va ehtimollik kabi)ni anglatadi hamda grammatik va leksik vositalar (mayl, modal soʻz, yuklama, intonatsiya) yordamida ifodalanadi. Subyektiv Modallik esa soʻzlovchining aytilayotgan fikr (ishonch yoki ishonchsizlik, rozilik yoki norozilik, eks-pressiv baho)ga munosabatini koʻrsatadi va soʻz tartibi, intonatsiya, leksik takror, modal soʻz, yuklama, undov, kirish soʻz, soʻz birikmasi va kirish gaplar bilan ifodalanadi.

Aristotelning shogird va sharhlovchilari Teofrast, Yevdem Rodosskiy va boshqa Modallikka koʻra hukmlar orasidagi tafo-vutlarni oʻrganganlar. Bugungi mantiq va falsafada hukmlarning I. Kant taklif etgan tasnifi keng qoʻllanadi. Mazkur tasnifga binoan, qukmlar as-sertorik (voqelik muhokamasi), apodiktik (zaruriyat muhokamasi) va mu-ammoli (imkoniyat muhokamasi) turlarga boʻlinadi. Modallik asliy (mutlaq) va nisbiy (shartli) boʻlishi mumkin. "Rost" va "yolgʻon", "isbotli" va "isbotsiz" yoki "inkor etiladigan" hukmlar ham mantiq va mantiqiy semantika fanlarida Modallik doirasiga kiritiladi.

Ibodulla Mirzayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Modarixon madrasasi

Modarixon madrasasi — Buxorodagi Abdullaxon madrasasi qarshisida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (1566—1567). Ikkalasi Qoʻshmadrasa majmuasini tashkil qiladi. Abdullaxon madrasasi qarshida joylashgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan. 

 Tarixi 
Modarixon madrasasi Abdullaxon II ning onasi sharafiga bunyod etilgan madrasalardan biri hisoblanadi. Modarixon madrasasi 1566— 1567-yillarda bunyod etilgan. Mazkur davrda yashagan saroy tarixchilaridan biri Hofiz Tanish Buxoriy oʻzining Abdullanoma asarida Buxoro aholisi madrasa qurilishida faol qatnashganligini yozib qoldirgan. Madrasaning bosh peshtoqi gʻarb tomonga qaragan boʻlib, guldastalar bilan ajralib turadi. Modarixon madrasasining asosiy naqshlari bosh peshtoqida saqlanib qolgan. Madrasaning naqshlari asosan oq, moviy, koʻk, toʻq jigarrang, qoramtir kabi ranglarda saqlanib qolgan. Modarixon madrasasi yuqori peshtoqida „Alloh“ degan soʻz handasaviy kufiy shaklda yozilgan. Madrasa darvozasi yuqorisida oq rangdagi harflar bilan koshinkor baxshida bitik boʻlgan. Ushbu bitikda madrasa qurilishi buyurtmachisi Abdullaxon II, kitoba matnini tuzuvchi shaxs Buxoro bosh qozisi Nuriddin qozi Muhammad ismlari va qurib bitkazilgan sana yozuvlari boʻlgan. 1998—1999-yillarda Modarixon madrasasida taʼmirlash ishlari olib borilganligi sababli yangi kitoba bilan almashtirilgan. Madrasa peshtoqida Qur’oni Karimdan „Alaq“ surasining 1—5 oyatlari koʻk fonda oq harflar bilan suls xatida yozib qoldirilgan. Yuqorisida esa sariq rangli harflar bilan kufiy xatida „Mulk- Alllohnikidir“ kalimasi takror ravishda keltirilgan. Modarixon madrasasi kirish darvozasi oʻng va chap tomonlarida kitobada „Muhammad“ ismi kufiy bannoyi shaklida qadalgan. Modarixon madrasasi zilzilalar natijasida kitoba bitiklariga zarar yetgan. Madrasa darvozasi yuqorisida bitik yagona saqlanib qolgan epigrafik bitik hisoblanadi. Makur kitoba bitik koshinkor tarzda toʻq koʻk fonda oq harflar bilan yozilgan. Ammo ushbu kitoba ham 1998-yil arxiv fotosuratlarida asosida qisman tiklangan.
 Meʼmorchiligi 
thumb|left|Modarixon madrasasi bosh fasadi
Madrasa chorsi tarhli (67x45 m), 2 qavatli. Bosh tarzida ulkan peshtoq va uning 2 yonidagi 2 qavatli, oldi ravoqli 3 kiyemga ajratilgan xonalar oldi handasiy uslubda koshinkori naqshlar bilan bezatilgan. Burchaklarida sirkor gʻishtlar bilan naqshlangan guldastalar joylashgan. Xonalarning har birida eshik va uning tepasida ganchkori panjara mavjud. Modarixon madrasasining boshqa tomonlari bezaksiz. Oʻrtasidagi toʻgʻri toʻrtburchakli hovli atrofida ayvonli hujralar bor. Bosh tarzidagi miyonsaroy, darsxona va masjid, hovli toʻrining 2 burchagida joylashgan xonalar charxi gumbaz bilan qoplangan. Bagʻallari ganchdan toʻrsimon shaklda ishlangan.

Modarixon madrasa devori qurilmasi XVI asr Buxoro meʼmorligiga xos boʻlib, ikki chekkasi pishiq gʻishtdan terilgan, oʻrtasi siniq gʻisht boʻlaklari bilan toʻldirilgan. Madrasa binosi 1997—1998-yillarda taʼmirlangan.

 

 
 Ilmiy 
 
 

Turkum:Buxoro madrasalari
Turkum:Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:XVI asrda qurilgan madrasalar
Turkum:1567-yilda qurilgan madrasalar
Modda

184 Modda – tinch holatda massaga ega boʻlgan zarralar majmui; umumiy tinchlik massasi nolga teng boʻlmagan elementar zarralar (asosan, elektron, proton va neytron). modda gaz, suyuqlik, qattiq jism va plazma holida boʻladi. Modda – materiyanmt asosiy shakllaridan biri. Kvant mexanika, elektrodinamika va elementar zarralar fizikasi taraqqiyoti natijasida fizik reallikning moddadan boshqa shaklda – maydon shaklida boʻlishi ham aniqlandi. Kimyoda moddani bir kimyoviy element atomlaridan iborat oddiy va kimyoviy birikmalardan tuzilgan murakkab moddalarga boʻlish qabul qilinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Modda va energiyaning aylanma harakati

Modda va energiyaning aylanma harakati — geografik qobiq va ayrim landshaftlardagi komponentlararo aloqalarni ifodalovchi qonuniyat. Aylanma harakatlar turlituman — okean suvlari, atmosfera, suvning aylanma harakati, biologik, litologik aylanma qarakat va boshqa shular jumlasidandir. M. va E. A. H.dagi tafovutlar tufayli Yer yuzasida turli xil tabiiy hududiy komplekslar vujudga kelgan. Tabiatdagi M. va E. A. H. geografik qobiqning har bir tabiiy hududiy komplekslarning bir butunligi ifodasidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Moddiy boylik

Moddiy boylik, moddiy neʼmat — muayyan insoniy ehtiyojlarni qondiradigan narsa, hodisa, mehnat mahsuloti; milliy boyliknnng tarkibiy qismi. Tabiatdagi tabiiy inʼomlar (mas, yer, havo, iqlim va boshqalar); ishlab chiqarilgan mahsulotlar (oziq-ovqat mahsulotlari, binolar, insho-otlar, mashinalar, asbob-uskunalar va boshqalar). Baʼzan ayrim iqtisodchilar (mas, A. Marshall) Moddiy boyliklarni oʻzlashtirish boʻyicha munosabatlar (patentlar, mualliflik huquqi, pul qoʻyilmalari)ni ham Moddiy boylikga kiritadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moddiy yordam

Moddiy yordam — korxona va muassasalarning muhtoj xodimlarga, mahallalarning muhtoj fuqarolarga yoki boshqa shaxslarga buyum yoki pul shaklida koʻrsatadigan yordami. Ijtimoiy himoya tadbirlariga kiradi (qarang Ijtimoiy nafaqa, Ijtimoiy himoya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moddiy nuqta

Moddiy nuqta - kuzatilayotgan sharoitda kattaligi va shakli ahamiyatsiz boʻlgan harakati oʻrganilayotgan jism. Muayyan jismni Moddiy nuqta deb qabul qilish mumkin yoki mumkin emasligida jismning oʻlchamlariga emas, balki masalaning shartlariga bogʻliq. Masalan, oʻrtacha radiusi 6371 km boʻlgan Yer shari Quyosh atrofidagi orbitasida har sekundda 29,75 km dan yoʻl bosib, bir yil davomida bir marta aylanib chiqadi. Bunday sharoitda Yer sharining kattaligi, shakli va uning ichida sodir boʻlayotgan murakkab jarayonlar uning orbita boʻylab harakati oʻrganilayotganda ahamiyatsiz boʻladi. Demak, Yerning Quyosh atrofidagi orbita boʻylab harakati oʻrganilayotganda uni Moddiy nuqta deb qabul qilish mumkin. Ammo Yer sirtidagi biror transport vositasining harakati oʻrganilayotgan boʻlsa, bunday sharoitda Yer sharining kattaligi va shakli, albatta, eʼtiborga olinishi shart, yaʼni bu sharoitda Yerni Moddiy nuqta deb kabul qilish mumkin emas. Moddiy nuqta tushunchasi fizika faniga oid juda koʻp hodisalarni tushuntirishda va masalalarni hal etishda katta yordam beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moddiy ragʻbatlantirish

Moddiy ragʻbatlantirish -kishilarning oʻz mehnat natijalaridan manfaatdorligini taʼminlashga, mehnatga faol jalb etishga, ish va mahsulot sifatini oshirishga qaratilgan iqtisodiy shakllar va tadbirlar tizimi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida xoʻjalik yuritish, mehnatni tashkil etishning muhim omili hisoblanadi. Moddiy ragʻbatlantirishda xodimlarning bajarayotgan ish sifati, kasb mahorati, mehnat institutizomi, shaxsiy tashabbuskorligi, mehnat jarayonini takomillashtirish va sifatini oshirish borasidagi takliflari hisobga olinadi. Moddiy ragʻbatlantirishda, maosh, ish haqi darajasi va mukofot tizimi muhim ahamiyat kasb etadi. Moddiy ragʻbatlantirish tizimiga maosh miqdorini oshirish, shaxsiy pul mukofotlari, sovgʻalar berish, xodimlar ish sharoitini yaxshilash, sogʻligʻini saqlash boʻyicha tadbirlar va boshqa kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moddiy resurslar

Moddiy resurslar - iqtisodiyot taraqqiyoti va ishlab chiqarish jarayoni uchun zarur boʻlgan moddiy-ashyoviy neʼmatlar yigʻindisi, moddiy-ashyoviy shakldagi iqtisodiy resurslar. Moddiy resurslarga tabiiy boyliklar, materiallar, mashina-mexanizmlar, bino-inshootlar, asbob-uskuna va qurilmalar kiradi. Moddiy resurslar ishlab chiqarishning buyumlashgan yoki moddiy omilini tashkil qiladi.

Moddiy resurslar ishlab chiqarish jarayonida bevosita ishtirok etadi, maʼlum mahsulot turini yaratishda oʻzining dastlabki koʻrinishini oʻzgartirib, ishlab chiqarish yoki shaxsiy isteʼmol uchun yarokdi boʻlgan mahsulot koʻrinishini oladi. Moddiy resurslar mavjudligi jihatidan 2 ga boʻlinadi: amalda ishlatilayotgan Moddiy resurslar (mas, tabiiy boyliklar Moddiy resurslar sifatida hisobga olinishi, qazib olinib, qayta ishlanishi va tayyor mahsulotga yoki xom ashyoga aylantirilishi); ishlatilishi kelajaqda koʻzda tutilgan Moddiy resurslar

Moddiy resurslar bir mamlakat doirasida tarkiban har xil miqdor va darajada boʻlishi mumkin. Ular Yer yuzida tekis taqsimlanmagan va cheklangan miqdorda mavjud. Moddiy resurslarning kamyobligi umumiy hodisa. Yer osti va yer usti boyliklarining cheklanganligi energiya resurslarining yetishmasligida oʻz aksini topali. Mas, keyingi 100 yil ichida Yer kurrasida aholi soni qariyb 3-martaga oshdi, lekin moddiy zaxiralar koʻpaygani yoʻq.

Moddiy resurslarcheklangani bois ulardan tejamkorlik bilan foydalanish, Moddiy resurslarni ishlatishda noanʼanaviy yoʻllarni qoʻllash, fantexnika taraqqiyoti natijalaridan unumli foydalanib, tejamkor texnologiyalarni yaratish va qoʻllash muhim ahamiyatga ega.

Rustam Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Modexoqon

Modexoqon, Botur Tangriqut (Mooʻ Du, Mode, Budu, Mata) (? — miloddan avvalgi 174) — Ulugʻ hun (hunnu) xoqonligi (miloddan avvalgi 209 — milodiy 216) asoschisi, Tuman Tangriqutnnng valiaxd oʻgʻli. Otasi boshqa oʻgʻlini valiaxd qilish maqsadida uni oʻz raqibi yuyechjilar huzuriga garov tariqasida joʻnatib, koʻp oʻtmay ularga xiyonatkorona hujum qiladi. Modexoqon otasining hiylasini fahmlab vaqtida qochishga ulguradi. Soʻng, atrofiga ishonchli odamlarni toʻplab, otasi va oʻgay ukalarini qatl qiladida, tangriqut boʻladi (miloddan avvalgi 209—174). Modexoqon otil ganda oʻzidan hushtak ovozi chiqaruvchi oʻq-yoy ixtiro qiladi, muntazam qoʻshin tuzib, avval tunggʻus (dung xoʻ)larni tormor keltiradi, hunnu, chushe, shinli kabi hun xonliklarini va dingling (toʻro), gekun (qirgʻiz) elatlarini birlashtirgach, qudrati yanada ortadi, keyin Xitoyga yurish qilib, hunlarnipg xitoylar istilo qilgan yerlarini ozod etadi. Hunlar davlatining kun sayin qudratli boʻlib borayotganini koʻrgan koʻplab xitoy sarkardalari Modexoqon tomoniga oʻtadilar. Miloddan avvalgi 200 yil Xan sulolasiga mansub imperator Govzu (miloddan avvalgi 206—195) 325 ming kishilik qoʻshin bilan Modexoqonga qarshi urushga otlanadi. Modexoqon bundan xabar topib, 400 ming otliq askar bilan Govzu qoʻshiniga peshvoz chiqadida, ularni Fingching (Dotung) shahri sharqidagi Bayting adirida qurshab oladi. Ammo, 7 kun deganda Govzu ochlikdan birin-ketin qirila boshlagan oʻz koʻshinini vaziri ishlatgan bir hiyla tufayli qurshovdan olib chiqib ketishga muvaf-faq boʻladi mazkur voqea Xitoy tari-xida "Bayting muhosarasi (qurshovi)" nomi bilan mashhur. Shundan soʻng Govzu, garchi qurshovdan qutilib chiqqan boʻlsada, yengilganini tan olib, qizini Modexoqonga xotinlikka beradi (miloddan avvalgi 192) va hunlarga xiroj tariqasida kimxob, shoyi, atlas, sharob, gʻalla kabi mahsulotlarni yuborib turish majburiyatini oladi. Modexoqon ham, oʻz navbatida, agar yuqoridagi majburiyat toʻla-toʻkis ado etilsa, Xitoyga hujum qilmaslikni oʻz boʻyniga oladi. Miloddan avvalgi 177—176 yillarda Modexoqon uyshun, qangʻli (qonqa), yoʻji (yuyechji) va aorslarnk boʻysundirib, markazlashgan yirik xoqonlik tuzadi. Uning davlati sharqda Ulugʻ muhit (Tinch okean)dan gʻarbda Kaspiy dengizigacha, shim.da Boykoʻl (Baykal) va Enasoy (Yenisey)dan jan. da Buyuk Xitop devori va Shimoliy Hindi-stongacha boʻlgan hududni egallagan.

Abduxoliq Aytboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Modellash

Modellash — fizik hodisa va jarayonlarni model yordamida tadqiq qilish; obyektlar (jonli va jonsiz tizimlar, muhandislik konstruksiyalari, fizik, kimyoviy, biologik, ijtimoiy jarayonlar hamda loyihalanadigan obyektlar)ning modellarini yasash. Fizik, matematik, elektr, kibernetik va boshqa xillarga boʻlinadi. Fizik M.da tadqiqot tekshirilayotgan jarayonning fizik tabiati va geometrik tuzilishi asl nusxadagidek, ammo undan miqdor (oʻlchami, tezligi) jihatidan farq qiladigan modelda olib boriladi. Fizik modellash gidrotexnika in-shootlari, samolyot, kema va boshqalarni tekshirishda qoʻllanadi. Matematik modellashda berilgan fizik jarayonlarning matematik ifodalari modellanadi. Elektr modellash ham kengtarqalgan. Bunda aktiv, induktiv va sigʻim qarshiliklardan foydlaniladi. Tirik organ izmlardagi boshqarish jarayonlarini oʻrganish uchun kibernetik modellar yaratilgan.

Modellashning yana bir turi analog modellashdir. U fizik tabiati har xil boʻlgan, lekin bir xil matematik (algebrik, differensial va boshqalar) tenglamalar bilan ifodalanadigan hodisalarning analogiyasi (oʻxshashligi)ga asoslanadi.

Modellash har doim boshqa ilmiy va maxsus usullar bilan birga qoʻllanadi. Avvalo, modellash eksperiment bilan chambarchas bogʻliq. Biror hodisani uning modelida oʻrganishni eksperimentning alohida xili deb karash mumkin.

Kime reaktorl arin i modellash berilgan shartlarga muvofiq, istalgan oʻlchamdagi apparatlarda oʻtadigan kimyoviy texnologiya jarayonlarining natijalarini oldindan bilish uchun qoʻllanadi.

Baʼzi murakkab hodisalar (mas, turbulentlik, havo yoki suyuqlik oqimining uzilish sohasidagi pulslanishlar va boshqalar) uchun stoxastik modellashdan foydalaniladi. U hodisalarning ehtimolligini aniqlashga asoslanadi. Bunday modellar ayni hodisadagi ayrim jarayonlarning oʻtishini toʻla aks ettirmaydi, balki qandaydir oʻrtacha, summar natijani beradi.

 
 Chavchanidze V. V..Gelman O. Ya., Modelirovaniye v nauke i texnike, M., 1966; Usmonxoʻjayev H. H., Mexanizm va mashinalar nazariyasi, T., 1970.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moderato

Moderato (ital. moderato — moʻʼtadil) — musiqada allegro va allegretto oʻrtasidagi surʼat (odatda, "allegro moderato"ning qisqartirilgan shakli sifatida tushuniladi). Baʼzida "M."ga mustaqil, allegretto va andantino oʻrtasidagi surʼat maʼnosida ham qaraladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Modernizatsiya

Modernizatsiya, modernizatsiyalash (fransuzchadan moderne — „eng yangi“, „zamonaviy“) — biror narsani yangilash, unga zamonaviy tus berish, uni zamonaviy talablarga muvofiq oʻzgartirish. M.Modernizatsiyada mashina, apparat, turli texnologik qurilmalar, muhim kashfiyotlar texnika taraqqiyoti talablariga muvofiq qayta ishlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Franco Modigliani

thumb|200px|right|Franco Modigliani (2000)
Franco Modigliani (1918.18.6, Rim – 2003.25.9, Cambridge, Massachusetts) — amerikalik iqtisodchi. Huquq doktori (1939), iqtisodiyot adʼyunkt-professor. (1949), Illinoys universiteti iqtisodiyot professor (1950–52), Karnegi texnologiya institutida iqtisodiyot va sanoatni boshkarish professor. (1952–60), Kembrij universiteti professor (1970). Modigliani keynechilik siyosiy iqtisodini neoklassik iqtisodiy nazariya va monetar tahlil bilan uygʻunlashtirishga erishdi. Modigliani makroiqtisodiy nazariyada ratsional kutish konsepsiyasini rivojlantirishga, pul va foiz nazariyasiga, "hayotiy sikl" modeli va investitsiya qarorlari modellarini yaratishga katta hissa qoʻshdi. Nobel mukofoti laureati (1985).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Modifikatorlar

Modifikatorlar (lotincha: modiﬁ co -oʻlchayman, oʻlchovni aniqlayman) — suyuqlantirilgan metallar (qotishmalar)ga modifikatsiyalash paytida qoʻshiladigan moddalar. Metallar (qotishmalar)da qoʻshimcha kristallizatsiya markazlari hosil qiluvchi, oquvchanlikka taʼsir etuvchi va zarralarning oʻsishiga toʻsqinlik qiluvchi (ingibitorlar) M. mavjud. Poʻlat va choʻyanlarning M. i sifatida magnit, litiy, kremniy, siyrak-yer elementlari va qotishmalari, ferro-bor, ferrotseriy, ferrovanadiy va baʼzi kimyoviy birikmalar (mas, seriy oksidi vanadiy nitridi) qoʻllanadi. Choʻyanga qoʻshiladigan M. grafitlovchi (mas, silikokalsiy, kremniymarganets-sirkoniy ligaturasi) grafitlashga imkon beruvchi, stabillashtiruvchi (xrom ligaturasi), marganets-kremniy, ferroxromkremniy va boshqalar), unga toʻsqinlik qiluvchi va kompleks M.ga boʻlinadi. Magniy qotishmalari va mis qotishmalari uchun sirkoniy, titan vanadiy va bor aralashmasi, alyuminiy krtishmalari uchun titan, bor, niobiy, siyrak-yer elementlari va sirkoniy qoʻllanadi. M. metallurgiya zavodlarida kovshga yoki pechdan quyilayotgan metall oqimiga, shuningdek, toʻgʻridan-toʻgʻri metall quyish qoliplariga solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Modifikatsiyalar

Modifikatsiyalar (lot modiﬁ catio, modus — oʻlchov, koʻrinish va facio qilish) — tashqi muhit omillari taʼsirida bir xil genotipga ega boʻlgan organizmlar oʻrtasida vujudga keladigan fenotipik farqlar. Mas, Xitoy navroʻzguli (Primula sinensis)ning gullari nisbatan past haroratda parvarish qilinganda qizil, 30° va undan yuqori haroratda oʻstirilganda oq boʻladi. Uning gullari shakllanayotgan davrda haroratni boshqarish orqali qizil, och qizil va oq gulli oʻsimliklarni yetishtirish mumkin. Odatda, M. keyingi avlodlarga berilmaydi, ammo davomli M.da fenotipik oʻzgarishlar tashqi omillar taʼsiri toʻxtaganidan keyin ham bir necha avlod davomida saqlanib, asta-sekin yoʻqolib boradi. Bunday M. mexanizmi hozirgacha aniqlanmagan, ularning namoyon boʻlishi, sitoplazmatik tuzilmalarning oʻzgarishi bilan bogliqligi taxmin qilinadi. M. fenotipning genotip bilan tashqi sharoitning oʻzaro taʼsiri tufayli namoyon boʻlishi, tashqi sharoitning oʻzgarishi genotipga daxlsiz boʻlmasdan fenotipning oʻzgarishiga olib kelishi bilan bogliq. M.ning evolyusiyadagi ahamiyati organizmning ontogenez davomida oʻzgaradigan tashqi muhit omillariga moslanishini taʼmin etishdan iborat. Morfozlar va fenoko-piyalar M.ning xususiy holatlari hisoblanadi (yana qarang Mutatsiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Modulyator

Modulyator (radiotexnika va aloqada) — modulyasiyalovchi qurilma (qarang Modulyasiya). Asosan, elektr aloqa va radioeshittirishdagi uzatuvchi qurilmalarning tarkibiy kismi. M.da = 104— 1015 gs chastotali toʻlqinlar yoki garmonik tebranishlar axborot eltuvchi hisoblanadi. Garmonik tebranishlar yoki toʻlqinlarning qanday parametri oʻzgartirilishiga qarab, tebranishlar modu-lyasiyasi amplitudali, chastotali, fazali yoki aralash xillarga boʻlinadi. M.lar ham shunga yarasha har xil boʻladi. Har qanday M.ning asosiy kismi — boshqaruvchi element (tranzistor, elektron lampa, klistron va boshqalar); uning yordamida signal modulyasiyalanadigan tebranishlar yoki toʻlqinlarga taʼsir qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Modulyatsiya

Modulyasiya (lotincha: modulatio — bir tekislilik) — 1) fizika va radiotexnikada — biror oʻzgarmas fizik jarayonni ifodalovchi kattalikning muayyan qonun boʻyicha oʻzgarishi. Modulyasiya tashqi taʼsir yordamida amalga oshiriladi.

Elektronikada koʻpgina elektron asboblarning ishi elektron oqimlarini modulyasiyalashga asoslangan. Masalan, kineskoplarda ekranga uzatiluvchi televizion shakllarni hosil qiluvchi elektron nuri intensivligi modulyasiyalanadi. Kli-stronlarda elektron oqimining tezligi boʻyicha M.lash oqimda elektronlarni guruhlashga olib keladi. Bu esa, oʻz navbatida, guruhlashgan elektronlar kinetik energiyasini oʻta yuqori chastotali tebranishlar energiyasiga aylantirilishiga olib keladi. Radio- va optik diapazonlarda elektromagnit tebranishlarning hamda akustik toʻlqinlarning M.lari katta amaliy ahamiyatga ega. Maʼlumotlar uzatish samaradorligini oshirish, turli tizim va qurilmalarda chastota taqsimotini taʼminlash, signallarning vaqtga bogʻliq parametrlarini oʻlchash uchun texnik qurilma va tizimlarda tebranishlar M.si zarur hisoblanadi. M.jarayonida tebranishning oʻzgaradigan parametrlari (chastotasi, amplitudasi, fazasi)ga qarab uning nomlanishi belgilanadi (chastotali, amplitudali, fazali M.).

Koʻpincha, M.langan signal impuls tarzida, natijasi esa yuqori chastotali impulyelar toʻplami yoki radioimpuls koʻrinishda boʻladi. Hozirgi paytda toʻrt turdagi impulyeli M mavjud: amplituda-impulyeli, chastota-impulyeli, fazaviy-impulyeli va kenglik-impulyeli M. Impulyeli M. uzluksiz garmonik tebranishli M.ga karaganda shovqinga nisbatan kuchaytirilgan tayanchga egaligi bilan ajraladi;

2) yorugʻlik texnikasida — yorugʻlik nuri yorqinligini yoki yorugʻ dogʻ oʻlchamini kelayotgan signallarga muvofiq ravishda oʻzgartirish; ovozni optik usulda yozib olish, fototelegraf va boshqa sohalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Modus

Modus (lotincha modus) — 1) tur, meʼyor, usul; 2) predmetga faqat ayrim hollardagina taalluqli boʻladigan xususi-yatlarni ifodalovchi falsafiy tushuncha. Bunda u predmetning tub, ajralmas xususiyatini ifodalovchi atributdan farq qiladi; 3) mantiqda — sillogizmning koʻrinishlaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Mojayskiy

Mojayskiy Aleksandr Fyodorovich (1825, Finlandiya — 1890, Peterburg) — uchish apparatlari yaratish sohasidagi tadqiqotchi va ixtirochi. Peterburg (Rossiya) dagi Dengiz kadet korpusini tugatgan (1841), harbiy dengiz flotida xizmat qilgan (1841—1862, 1879—1882). General-mayor unvonida isteʼfoga chiqqan (1882, 1886-yildan kontradmiral). Aleksandr Mojayskiy havodan ogʻir uchish apparati (samolyot) yaratish borasida nazariy va amaliy ishlar bilan shugʻullangan, 1876-yil oʻz modellarining uchishini namoyish qilgan. Oʻzi yasagan samolyot („havoda uchuvchi snaryad“) ga patent olgan (1881). Samolyotga ikki (biri 20 o.k.ga, ikkinchisi 10 o. k.ga ega boʻlgan) bugʻ mashinasi oʻrnatgan. Aleksandr Mojayskiy samolyotida hozirgi samolyotlarning besh asosiy qismi: tana (korpus), qanot, kuch qurilmasi (dvigateli), quyruq qanot va shassi boʻlgan. Samolyotning uchganligi toʻgʻrisida rasmiy hujjatlar saqlanmaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1825-yilda tugʻilganlar
Turkum:1890-yilda vafot etganlar
Mozaik evolyusiya

Mozaik evolyusiya - yuksak taksonlarga mansub organizmlar yangi guruxlarining paydo boʻlishida har xil organlar qayta tuzilishining bir xil tezlikda bormasligi. Mozaik evolyusiya ayrim organlar va ular evolyusiyasining mustaqil borishi bilan bogʻliq. Mozaik evolyusiya tufayli "mozaik" belgilarga ega aralash formalar vujudga keladi. Mas, odam ajdodlarida juda erta paydo boʻlgan tik yurishga moslanish belgilari bilan birga bosh miyaning kichik va qoʻlning kalta boʻlishidan iborat maymunlar uchun xos belgilar, arxeopteriksda qushlarga xos belgilar bilan bir qatorda sudralib yuruvchilarga xos belgilar ham boʻlgan. Mozaik evolyusiya prinsipini G.de Bir (1954) arxeopteriksni urganish asosida shakllantirgan. Undan ancha oldin ingliz paleontologi D. Uotson (1919) seymurlar (sudralib yuruvchilar ajdodiga uxshash xayvonlar) tuzilishidagi mozaiklikni aniqlagan. Mozaik evolyusiya prinsiplari u yoki bu darajada barcha organizmlar filogenezida sodir buladi."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mozaika

thumb|Décor de la mosquée Khodja Akhrar (Samarcande, Ouzbékistan) (5646850919)
thumb|Samarkand Shah-i Zinda Tuman Aqa complex cropped2
Mozaika (frans. masaique — muzalarga bagʻishlangan) — bir xil yoki turli xom ashyo (koshin, tosh, yogoch, marmar, metall va boshqalar) boʻlaklaridan ishlangan tasvir, naqsh. Mahobatli (monumental) bezak sanʼatining asosiy dan. Asosan, binolar, amaliy sanʼat asarlarini bezashda, dastgoh. sanʼati asarlari yaratishda qoʻllanadi. M. yigʻishning 2 xil usuli farqlanadi: naqsh (tasvir) mustaxkamlovchi modda (ohak, sement, mum va boshqalar) surtilib bezatilayotgan yuzaga mayda boʻlaklardan toʻgʻridan-toʻgʻri terib hosil qilinadi; te s kar i terishda rasmli qogʻoz yoki matoga boʻlaklar oʻng tomoni bilan yopishtiriladi, soʻng teskari tomoniga mustahkamlovchi modda surtilib, bezatilayotgan yuza (devor yoki shift) ga biriktiriladi. M.ning alohida turi —inkrustatsiya.

Turli ranglarda boʻyalgan doiralardan iborat eng qad. M. miloddan avvalgi 3ming yillikka mansub. M. Qad. Sharq mamlakatlarida, antik davr va oʻrta asrlarda Vizantiya, Italiya, Gruziya, Qad. Rusda rivojlangan. Gʻarb. Yevropa sanʼatida bezak M.lar keng tarqalgan. Islom mamlakatlarida 13—14-asrlarda koshinli M. rivojlangan, qoliplar asosida ishlangan boʻlaklar yigʻilib murakkab naqsh (tasvir)lar hosil qilingan. 14—15-asrlarda Samarqand va Buxorodagi binolar peshtoqiga ishlangan M.lar jozibadorligi bilan diqqatni tortadi.

18-asrda Yevropada (jumladan, Rossiyada M.Lomonosov tomonidan) M. qayta tiklangan (dastgoh portretlar va batal kompozitsiyalari yaratilgan). "Modern" va milliy romantik oqim ustalari mayolika (koshin)li M. usulidan foydalanganlar (ispan A. Gaudi, rus V. Vasnetsov, M. Vrubel va boshqalar). Yirik boʻlaklardan tuzilgan M.da koʻzga tashlanuvchi mahalliy ranglar uygʻunlashtirib tuzilgan kompozitsiyalar kup uchraydi (R. Guttuzo, D. Rivera va boshqalar). 20-asrning 30-yillaridan sanʼatlar sintezi masalalariga qiziqish ortdi, M. ham rivojlandi. Oʻzbekistonda 60-yillardan (ayniqsa, Toshkent zilzilasidan keyin) M. keng tarqaldi, jamoat va turar joy binolari bezagida keng qoʻllanilmoqda (Toshkentdagi Amaliy sanʼat muzeyi, "Paxtakor" metro bekati bezaklari va boshqalar). Asrlar davomida rivojlanib kelayotgan qad. koshinkorlik anʼanalari keng qoʻllangan holda jamoat binolari, meʼmoriy obidalar ajoyib M. namunalari bilan bezatilmok,da: Imom Buxoriy yodgorlik majmui, Oliy Majlis bi-nosi, Oʻzbekiston konservatoriyasi binosi va boshqa."" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mozambik boʻgʻozi

thumb|right|220px|Mozambik boʻgʻozi joylashuvi

Mozambik boʻgʻozi (, ) — Hind okeanidagi boʻgʻoz. Ushbu boʻgʻoz Madagaskar oroli bilan Afrika oraligʻida joylashgan. Uzunligi 1760 km, eng kambar joyining kengligi 422 km, farvaterida eng sayoz yerining chuqurligi 117 m. Mozambik boʻgʻozida suv oqimi, asosan, shimoldan janubga yoʻnalgan. Portlari: Mozambik, Beyra va Madxadzanga hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Japanese Submarines at Madagascar and the Mozambique Channel 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Mozandaron

Mozandaron — Erondagi tarixiy viloyat. Gilon bilan Xuroson oraligida. Hozirgi maʼmuriy boʻlinish boʻyicha oston (viloyat). 9—12-asr ida Tabariston nomi bilan maʼlum. 13-asrdan esa Mozandaron deb atalgan. Sosoniylar davrida mustaqil hokimlik boʻlgan; keyinchalik arablar, somoniylar, saljuqiylar, moʻgʻullar qoʻl ostiga oʻtgan, ammo hokimiyatni mahalliy hokimlar boshqargan. Mozandaronni 14-asr oxirida Amir Temur qoʻshinlari egallagan. 16-asr boshida Mozandaron yana mahalliy hukmdorlar qoʻliga oʻtgan. Abbos I davrida Mozandaronda mahalliy sulola tugatilib, Mozandaron Safaviylar davlatiga qoʻshilgan. 1920—1921 -yillarda Mozandaron dademokratik harakatlar avj olgan. 1946—1951- yillari Mozandaronning ayrim shaharlari (Bobil, Sari)da Angliya-Eron neft kompaniyasiga qarshi ommaviy miting va namoyishlar boʻlib oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Eronning tarixiy geografiyasi
Mozandaronlar

Mozandaronlar - Eron (Mozandaron ostoni)dagi xalq. 2,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Eron til guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlari — shia musulmonlar. Togʻliq tumanlarda qabilaviy odatlar saqlangan. Yirik qabilalari: kadikulohi, palani. Hozirgi forslarga singib ketmoqda. Dehqonchilik (sholi, bugdoy), chorvachilik (qoʻy, echki) bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moziydan sado

"Moziydan sado" — ilmiy-amaliy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli jurnal.

Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi, Badiiy akademiyasi, Matbuot va axborot agentligi nashri. 1999-yil 1-yanvardan Toshkent shahrida 3 oyda bir marta oʻzbek, rus, ingliz tillarida nashr etiladi. Jur. Oʻzbekiston tarixini asl holda tiklash sohasida mamlakatda olib borilayotgan siyosatni xalq orasida keng ommalashtirish va tushuntirish, muzeylar, muzeyshunoslik sohasini rivojlantirishga xizmat qiladi, aholini tarix, umuminsoniy, milliy qadriyatlar bilan tanishtiradi, muzey va muzeyshunoslikka oid yutuk^larni tashviq etadi, oʻzbek xalqining boy madaniy merosi, insoniyat tarixidagi oʻrni, taraqqiyot bosqichlarini aks ettiradi. Mamlakat hamda jahon jamoatchiligini xorijiy mamlakatlarda saqlanayotgan osoriatiqalar, muzeyshunoslik sohasidagi xalqaro aloqalar, respublika va xorijda tashkil etilgan koʻrgazmalardan xabardor qilib boradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston jurnallari
Mozli Genri Gvin Jefris

thumb|250px|Genri Gvin Jefris Mozli
Genri Gvin Jefris Mozli (1887.23.11, Ueymut, Angliya — 1915.10.8, Gallipoli, hozirda Galiboli, Turkiya) — ingliz fizigi. Rentgenospektroskopiya asoschisi. Oksford universitetini tugatgan (1910). Manchester va Oksford universitetlarida ishlagan (1910— 14). E. Rezerford laboratoriyada r va u-spektroskopiyasi sohasida, shuningdek, rentgen nurlari spektroskopiyasi ustida ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan. Kimyoviy element rentgen nurlanishining spektr chiziqlari chastotasi bilan uning tartib raqami orasidagi bogʻliklikni (Mozli qonuninn) matematik ifodalagan va tajribada mustaqil tarzda anik/tgan (1913). Birinchi jahon urushi (1914—18) da Turkiyada halok boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1915-yilda vafot etganlar
Mozli qonuni

Mozli qonuni — nurlanuvchi kim-yoviy element rentgen nurlanishi spektr chiziqlari chastotasining uning tartib raqamiga bogʻliqligini ifodalovchi qonun. 1913-yilda G.Mozli tajriba yoʻli bilan aniqlagan. Mozli qonuniga binoan, elementning biror spektr seriyasiga tegishli rentgen nurlanishi chizigʻi chastotasi v ning kvadrat ildiz ostidagi qiymati uning atom tartib raqami Z ga proporsionaldir:= a(Z-a), bunda R — Ridberg doimiysi, a — Z oʻsishi bilan suyet oʻsuvchi ekranlash doimiysi, a— energetik oʻtish sodir boʻluvchi qobiqlardagi kvant sonlarshga bogʻliqboʻlgan oʻzgarmas kattalik. Mozli qonuni elementlarning Mendeleyev davriy sistemasiae. toʻgʻri joylashganligini isbotlovchi qonun hisoblanadi. Bu qonun atomlarning kimyoviy xususiyatini atom ogʻirligi boʻyicha emas, balki atom yadrosining zaryadini belgilovchi atom tartib raqami bilan aniqlanishini koʻrsatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mozorqoʻrgʻon

thumb|Mozorqoʻrgʻonlar
thumb
Mozorqoʻrgʻon yoki Qoʻrgʻon (arxeologiyada) — chorvador qabila sardorlarining mozori. Uzoqoʻtmishda mulkiy tengeizlik va sinfiy tabakalanish jarayoni jadal kechayotgan zamonlarda, ayniqsa, chorvador qabilalar jamoasida olamdan oʻtgan badavlat urugʻ va qabila sardorlarining jasadini oddiy kabiladoshlaridan aloqida koʻmish odat tusini olgan. Anʼanaga koʻra, yogʻoch yoki loydan maxsus jasadxona qurilib, uning qoq oʻrtasiga shohona kiyimdagi sardor jasadi solingan tobut oʻrnatilgan. To-but atrofiga va butun xona boʻylab sardorga tegishli qurol-aslahalar, metall (oltin, kumush, jez) va sopol idishlarda marhumga ovqat qoʻyilgan. Xonaning devorlariga gilam, naqsh solingan namat yoki guldor matolar osilib, xona tomi hari va xaschoʻplar bilan yopilgan. Sardor jasadxonasi etagiga uning xotinlaridan bir yoki bir nechasini shaxsiy boyliklari bilan birga, bayramonalibosda koʻmilgan. Jasadxona atrofiga, M. ostiga"narigi dunyoda" sardorga xizmat qilishi uchun uning otlaridan va xizmatkorlaridan bir nechasini oʻldirib koʻmish odat boʻlgan. Soʻng, qabrlar ustiga sonsanoqsiz toshlar uyumi hosil qilinib, uning ustiga qalin tuproqtortilgan. Natijada, balandligi va diametri bir necha metrli sunʼiy tepalik hosil boʻlgan. Arxeologiyada bunday sukunat maskani M. nomi bilan yuritiladi. Ana shunday M.lar chorvador qabilalar yashagan mintaqalarda jez, ilk temir va antik davrda Qora dengiz va Kaspiy dengizi atrofidagi choʻllarda (Soloxa, Kelermes), Zakavkazyening togʻ oldi mintaqalarida (Maykop, Trialeti), Oltoy va Jan. Sibir yerlarida (Bashadar, Pozirik, Salbik, Arjan), Orol dengizi atroflarida (Tagisken) qamda Qozogʻiston choʻllarida (Dandiboy, Begozi) paydo boʻlgan. M.larning asosi, odatda, yarim shar, oval, kvadrat shaklida boʻlgan. Ularning diametri 3–4 m dan to 50 m gacha, bal. esa 2–3 m dan to 20 m gacha boʻlgan. Har bir M. oila xilxonasi yoki urugʻ qabristoni hisoblangan. Mulkiy tabaqalanish oʻsishi bilan boy va kambagʻallar koʻmilgan M.lar oʻrtasidagi farq kuchaygan. Sharqiy Yevropa, Janubiy Sibir, Shim. Kavkaz, Oltoy va Qozogʻiston choʻllaridagi urugʻ va kabila oqsoqollarining M.lari oʻzlarining boyligi va kattaligi bilan ajralib turgan. Ahmadali Asqarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Arxeologiya
 Qoʻrgʻon

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Dafn marosimlari
Igor Moiseyev

Igor Aleksandrovich Moiseyev 1906.8 (21).1, Kiyev - 2007.2.11, Moskva - rus balet artisti, baletmeyster. Xalq artisti (1953). Yangi sahna xalqraqsi ("Oʻtmish kartinkalari", "Slavyancha konsert", "Sirtaki") janrining asoschisi. 1930-yil "Futbolchi" (V. Oranskiy), "Spartak" (A. Xachaturyan) kabi baletlarni sahnalashtirdi. 1937-yildan oʻzi tashkil etgan Rossiya xalq raqs ansamblining rahbari. 1966-yil "Yosh balet" ansambli (1977-yildan Moskva davlat balet teatri)ni tashkil etdi. MOY — glitserin bilan bir asosli yogʻ kislotalarning toʻliq murakkab efirlari (triglitseridlar); lipidlar sinfiga mansub. Tirik organizmlardagi uglevodlar va oqsillar singari oʻsimliklar hujayrasi va mikroorganizmlarning tarkibiy qismi (qarang: Yogʻ, Oʻsimlik moylari) qisoblanadi. Neftdan, yonuvchi slanets va koʻmirdan olinadigan M. mineral moy deyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:2007-yilda vafot etganlar
Turkum:21-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:2-noyabrda vafot etganlar
Moy kislota

Moy kislota (butan kislota, etilsirka kislota), SN3—SN2 —SN2 —SOON — rangeiz suyuklik. Mol. m. 88,11. Suyuqlanish temperaturasi — 5,26°, qaynash temperaturasi 163,5°; zichligi 957,7 kg/m3. Suvda eriydi, organik erituvchilar bilan aralashadi. Suv bilan azeotrop aralashma xreil qiladi (qaynash temperaturasi 99,4°, massa jihatidan 18,4% Moy kislota). Sigir sutida (3—4%) va neftda oz miqdorda boʻladi. Sanoatda moy aldegid yoki butanolni katalizator ishtirokida oksidlash, shuningdek, tarkibida kraxmal boʻlgan qishloq xoʻjaligi chiqindilarini bijgʻitish (moy kislotali bijgʻitish) orqali olinadi. Moy kislota ishqoriy-yer metallar (Sa, Sr, Mg, Va)ni nodir-yer elementlaridan tozalashda, ekstragent tuzlarni (mas, kalsiy tuzlarini) yoʻqotish (koʻn sanoatida), xushboʻy moddalar sintezida va boshqalarda qoʻllanadi. 

 

Turkum:Kislotalar
Moybaliqlar

Moybaliqlar -karpsimonlar oilasiga mansub balik,lar turi. Uzunligi 40 sm gacha, vazni 800 g gacha. Tanasining qorin va anal suzgichlari oraligʻidagi terisi tangachalar bilan toʻliq qoplanmagan. Oʻrta Osiyo va Yevropa daryolari, Tigr va Yefrat daryolari havzalarida bir necha turi uchraydi. Orol dengizi, Sirdaryo va Amudaryoning quyi oqimi va Zarafshon darasida orol moybaligʻi kenja turi; Kaspiy, Azov va Qora dengizda oddiy moybaliq tarqalgan. Orol moybaligʻi oʻtroq, oddiy moybaliq oʻtkinchi hisoblanadi. Moybaliqlar 2–3 yilda voyaga yetadi; yozda 2,6–23,5 mingtagacha uvildiriq tashlaydi. Plankton va baliklar chavogʻi bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketganligi tufayli ayrim joylarda sunʼiy koʻpaytiriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Moyboʻyoq rassomligi

Moyboʻyoq rassomligi — badiiy moyboʻyoqlarda (baʼzan lok ham ishlatib) yaratiladigan rangtasvir turi. Bunda boʻyoq noorganik pigmentlarni oqartirilgan zigʻir moyida (baʼzan yongʻoq va kungaboqar moyi qoʻshiladi) iylanib hosil qilinadi. Moyboʻyoq bilan, asosan, maxsus grunt (dastgoh moyboʻyoq rassomligida) yoki ohakli suvoq (mahobatli moyboʻyoq rassomligida) bilan qoplangan matoga, shuningdek, karton, yogʻoch, metallga ishlanadi. Moyboʻyoq rassomligi tasvir usulining ifodaliligi va dinamikasi bilan boshqa rassomlik texnikalaridan ajralib turadi. Tekis yuzada hajm va kenglik tasavvurini yaratish, boy ranglar taassurotini va tuslar nafisligini koʻproq hosil qilish imkonini beradi. Moyboʻyoq rassomligi texnika usullari xilma-xil: qoplama (xira) va lessirovkali (shaffof), qobiqli (quyuq) va fakturali (relyefli), nafis va silliq qilib boʻyoq berish mumkin. 19-asr boshigacha kartina sirtini lok aralashmali boʻyoq bilan koʻp qatlamli (bir necha bor) boʻyash va soʻnggi boʻyash asosiga qurilgan. Moyboʻyoq rassomligi uchun 19-asr boshidan toza gruntga yoki yupqa rangli yoki tusli xomaki boʻyoq ustiga alla prima (tez surʼatda dadil) boʻyoq yotqizish koʻproq xarakterli; lok kam ishlatiladi. Moyboʻyoq rassomligi haqidagi ayrim yozma maʼlumotlar antik davr va oʻrta asrlarda yaratilgan qoʻlyozmalarda uchraydi. 15-asr 1-yarmida Ya. van Eyk tomonidan takomillashtirilgan dastgohli moyboʻyoq rassomligi keng tarqaldi, 16-asrdan u rassomlik sanʼatining yetakchi texnikasiga aylandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tasviriy sanʼat
Moyli ekinlar

Moyli ekinlar — urugʻi va mevasidan moy olish uchun ekiladigan ekinlar guruhi. Gulxayridoshlar (gʻoʻza), murakkabguldoshlar (kungaboqar, maxsar), labguldoshlar (perilla, lallemansiya), butguldoshlar (raps, xantal), dukkakdoshlar (soya, yer yongʻoq) va boshqa turli botanik guruxlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklarni oʻz ichiga oladi. Bulardan baʼzilari qotuvchi moy beradigan daraxtlar (kokos palmasi va moyli palma, kakao, tunga), boshqalari suyuq moy beradigan oʻtsimon oʻsimliklar (soya, kungaboqar, zigʻir) hisoblanadi. Moyli ekinlar urugʻi, mevalarida, ayrimlari (chufa) tuganaklarida moy toʻplaydi. Moyli ekinlarning urugʻi va mevasida toʻplanadigan moy miqdori (mutlaq quruq moddaga nisbatan % hisobida): kanopda 18—20, chigitda 17—29, soyada 13—37, kungaboqarda 29—57, yer yongʻoqda 41—57, rapsda 48—50, koʻknorda 46— 56, moyli zigʻirda 35—52, kanakunjutda 48—55, kunjutda 50—65. Moyli ekinlar moylari suyuq, yarim suyuq va qotuvchi boʻlib, presslab yoki ekstraksiyalab olinadi. Oʻsimlik moylari bevosita oziq-ovqat maqsadlarida, konservalar tayyorlashda, konditer mahsulotlari, margarin olishda, lok-boʻyoq, sovun pishirish, toʻqimachilik, atir-upa sanoatlari, tibbiyotda, shuningdek, moylash materiali sifatida ishlatiladi. Yogʻmoy ishlab chiqarish chiqindilaridan kunjara va shrot chorva mollari uchun konsentrat ozuqa hisoblanadi.

Moyli ekinlarning kelib chiqishi turlicha. Yovvoyi kungaboqarning vatani — Shimoliy Amerika. Kanakunjut va kunjut esa Afrikadan, raps va koʻknor Oʻrta dengiz atroflaridan tarqalgan, yer yongʻoqning vatani — Janubiy Amerika; gʻoʻza Hindiston, Xitoy, Perudan tarqalgan. Jahon dehqonchiligida soya, yer yongʻoq, kungaboqar, zaytun, raps, kunjut, kanakunjut, moyli zigʻir katta ahamiyatga ega.

Oʻzbekiston florasida yovvoyi Moyli ekinlar ning 500 turi aniqlangan. Oʻzbekistonda yogʻmoi sanoatining asosiy xom ashe bazasini bir yillik moyli ekinlardan gʻoʻza tashkil etadi. Shuningdek, zigʻir, soya, raps, kunjut, maxsar va boshqalarning urugʻlari ham qayta ishlanadi. Halima Otaboyeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Moylisoy

Moylisoy — Qirgʻiziston Respublikasi Jalolobod viloyatidagi shahar (1956-yildan), Moylisuv daryosi (Qoradaryoning oʻng irmogʻi) sohilida, Fargʻona tizmasining gʻarbiy tarmoqlari orasida. Tentaksoy temir yoʻl tugunidan 50 km. Aholisi 30 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). M.da elektr lampalari va elektr izolyasiya materiallari zavodlari, goʻsht kombinati, tikuvchilik fabrikasi, TETS, elektromexanika texnikumi, tibbiyot bilim yurti, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar bor. M. yaqinida neft va gaz koni ishlab turibdi. M.dan Oʻshga gaz quvuri oʻtkazilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Jalolobod viloyati
Turkum:Qirgʻiziston shaharlari