Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kreysvald Fridrix Reynxold

KREYSVALD (Kreutzwald) Fridrix Reynxold 1803. 14(26). 12, Yiipere - 1882. 13(25). 8,Tartu - eston yozuvchisi, maʼrifatparvar, folklorchi. Eston adabiyotining asoschilaridan biri. K. "Kalevipoeg" (1857—61) eston eposini va "Qadimgi eston xalq ertaklari" (1866)ni toʻplab qayta vashr ettirgan. "Ayyor tulki" (1850), "Soddadil odamlar" (1857) hajviy qissalari, "Virulik xonandaning qoʻshiqlari" (1865) sheʼriy toʻplami va boshqa asarlar muallifi. K.ning tibbiyot, dehqonchilik, tarix va geografiyaga oid ilmiy-ommabop asarlari ham bor. Viru shahrida uning uy-muzeyi ochilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kreking

thumb|Rus Krekingi
Kreking (ing. cracking — parchalanish) —neft yoki uning fraksiyasini destruktiv (strukturasini buzib) qayta ishlash jarayoni; ogir uglevodo-rodlar molekulalarining parchalanishi (ajralib chiqishi) va qayta joylashishiga asoslangan. Asosan motor yonilgʻisi, plastik massalar, tolalar, eritgichlar uchun kimyoviy xom ashyo olishda qoʻllanadi. K.ning 2 asosiy (termik va katalitik) turi bor. Term i k K. yuqori temperatura taʼsirida amalga oshadi; uning 3 ta: yuqori bosim ostida suyuq fazali (40—60 at. bosimda, 470 — 540° temperaturada), past bosim ostida yoki bug fazali (3 at., 500—550°), past bosim va yuqori temperaturada yoki piroliz (1 at., 650—750°) usullari bor. Katalitik K. bir vaqtda yuqori temperatura va katalizatorlar taʼsirida amalga oshiriladi. 1918-yilda N. D. Zelinskiy birinchi boʻlib katalitik K.ni tatbiq etgan. Katalizator sifatida alyuminiy-xlorid ishlatilgan. 1936-yilda fransuz muhandisi Ud-ri yangi texnologik sxema (katalizator — alyumosilikat) yaratgach, katalitik K. keng qoʻllanila boshladi. Bu esa oktan soni 80 — 85 boʻlgan yuqori sifatli aviatsiya benzini olishga imkon berdi. Neftning kerosin — gazoyl fraksiyasi xom ashyo boʻlib xizmat qildi. Katalitik K.lash 450—520° ga yaqin temperatura va 2—3 atm. bosimida amalga oshadi. K. suv bugʻi ishtirokida, vodorod bosimi ostida ham boradi (gidro kreki n g). Shuningdek, K. jarayonining borish sharoiti (temperatura, bosim) ga, xom ashyoning vazifasi va turiga, texnologik jiqozlanishiga bogʻliq boʻladi. Jarayonning borish sharoitiga qarab gaz, benzin bugʻi va ogʻir fraksiyalar (ligroinli, kerosinli, gazoylli, solyarli va qoldiq) dan tashkil topgan mahsulotlar aralashmasi hosil boʻladi. Zavonaviy K. koʻpgiva kimyoviy mahsulotlar (atsetilen, etilen, benzol, ksilollar, vaftalin va boshqalar), shuningdek, qayta ishlanayotgan mahsulot massasiga nisbatan 70% gacha benzin olishga imkon beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kremenchug

Kremenchug — Ukrainaning Poltana viloyatidagi shahar. Dnepr daryosidagi port. Kremenchug tuguni. Aholisi 243 ming kishi (1997). K.da mashinasozlik va metallsozlik, kon sanoatlari, ("AvtoKrAZ" ishlab chiqarish birlashmasi, vagonsozlik, yoʻl mashivalari zavodlari, kon boyitish kombinati), neftni qayta ishlash, metall quyish va shtampovkalash, qurum, temirbeton shpallari, silikat va boshqa zavodlar bor. Oziq-ovqat (goʻsht, non kombinatlari, kandolatchilik fabikasi, likyor-araq, sut zavodlari), yengil sanoat (koʻn kombinati, badiiy buyumlar, trikotaj, poyabzal, tikuvchilik fabikalari, mebel, uysozlik kombinatlari) mavjud. Tarix-oʻlkashunoslik, A. S. Makarenko muzeylari ishlab turibdi. K. 1571-yil vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Kremenchug magnit anomaliyasi

Kremenchug magnit anomaliyasi — Dnepr daryosining chap sohilidagi yirik temir rudasi rayoni, Ukrainaning Poltana viloyatida. Umumiy maydoni qariyb 100 km². Kremenchug magnit anomaliyasia. 1924—28 yillarda topilgan. Qidiruv va razvedka ishlari 1931-yilda boshlangan. Temir rudasi 1970-yildan oliva boshladi.

Kremenchug magnit anomaliyasia.ning geologik tuzilishida tokembriyning kristalli va metamorfik jinslar (amfibolitlar, kristalli slanetslar, temirli kvarsitlar va boshqalar) katvashgan. Ularning ustini umumiy qalinligi 600–800 m li paleozoy, mezozoy va kaynozoy davriga oid choʻkindi qum-gilli yotqiziklar qoplagan. Kon rayonida ruda maydonlarini tashkil qilgan magnit anomaliyalari mavjud. Kon joylashgan rayon eni 0,2— 3,5 km, oʻz. 45 km. Bashorat qilingan za-xirasi 15 mlrd.t dan ziyod (Gʻe miqdori 25 dan 58,2% gacha). Anomaliyaning jan. qismida ochiq usulda qazib olish imkoni boʻlgan toʻrtta yirik temirli kvarsit koni mavjud. Yer ostidan qa-zib olish zahirasi ham bashorat qilingan. Temirli kvarsitlar choʻkindi (terrigen-xemogen) formatsiyaga mansub. Boy rudaning hosil boʻlishini baʼzi tadqiqotchilar kvarsitlar poʻstining yemirilishidan deb hisoblasa, boshqalari gipergen-metamorfogen genezis yoʻli bilan deb izohlaydilar. Yiliga 30 mln. t dan ortiq ruda qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kremen

Kremen — kristalli va amorf kremnezyom, yaʼni qumtuproq (opal, xalsedon yoki kvars)dan tashkil topgan mineral tuzilma. K. Yer poʻstida konkretsiya, gʻurra, linza va qatlam koʻrinishida keng tarqalgan, koʻpincha, ohaktoshlar va boʻr yotqiziqlari orasida muvofiq holda yotadi. Kimyoviy tarkibida SiO2 koʻproq. Qattiqligi minera-logik shkala boʻyicha 7. Rangi sariq, qoʻngʻir yoki qora. Choʻkindilarning diagenezi, togʻ jinslari katagenezi va nurash natijasida hosil boʻladi. Sinishi chigʻanoqsimon. Singanda chekkasi oʻtkir qirra hosil qilganligi uchun juda qadimdan temir davrigacha odamlar tomonidan tosh qurollar yasashda ishlatilgan (qarang Tosh davri). Fayans, emal, glazur va hokazo tayyorlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kreml (qalʼa)

thumb|300px
Kreml, Moskva kremli – Rossiya Federatsiyasining poytaxti Moskva shahrining eng qadimiy qismi, qalʼasi. Moskva daryosining chap qirgʻogʻida, Neglinvaya daryosi unga quyiladigan joydagi Borovitsk tepaligida kichik bir istehkom sifatida yuzaga kelgan (11–12-asrlar, 1,5 ga atrofida). Bu istehkom-qalʼa qadimda „gard“ yoki „grad Moskva“ deb atalgan, 14-asr dan Kreml nomini olgan. Bu yerda knyaz Yuriy Dolgorukiy buyrugʻi bilan 1156-yilda qurilgan „shahar“ – istehkom esa, avvalgi qalʼa hududidan 5—6 barobar kengroq maydonni tashkil etgan va yogʻoch devor bilan oʻralgan. Moʻgullar hujumi davrida (1237) Kreml vayron qilingan. Kremlning keyingi taraqqiyoti knyazlikning, keyinchalik esa, markazlashgan rus davlatining poytaxti boʻlgan Moskvaning rivoji bilan bogʻlanib ketgan. Devor va minoralari dubdan (1339—1340, maydoni 18 ga boʻlgan) va oq toshdan (1367, „oqtoshli Moskva“ deb ham atalgan), keyinchalik gʻishtdan qayta qurilgan (1485—1495, maydoni 27,5 ga). Hozirgi tarhi uchburchaksimon (maydoni taxminan 28 ga). Devorining uzunligi 2 km dan ortiq, qalinligi 3,5—6,5 m, balandligi 5–19 m dir.

Kremlda rus meʼmorligining noyob yodgorligi saqlanadi: Uspensk sobori (1475—1479), Blagoveshchyenek sobori (1484—89), Arxangelsk sobori (1505—08), Granitovaya palata (1487—91). „Buyuk Ivan“ qoʻngʻiroqxonasi (1505—1508, 1600-yil qayta qurilgan). Terem saroyi (1635—1636); Senat binosi (1776—1787, klassitsizm uslubida qurilgan, korinf orderi tizimidagi kolonnadalar bilan bezatilgan), Katta Kreml saroyi (1839—1849) va Qurol-aslaha (Orujeyvaya) palatasi (1844—1851; hozirgi muzey), Kreml majlislar saroyi (1959—1961) va boshqalar. Kreml devorlarida 20 minora bor. Bulardan 6 tasi darvozali. Spassk (unga Kreml kuranti oʻrnatilgan). Nikolsk, Arsenal, Troitsk, Borovitsk, Vodovzvod (Sviblov), Beklemishev (Moskvoretsk) minoralari oʻziga xosdir. Kreml ichida „Shoh zambaragi“ (16-asr, quyma metall) va „Shoh qoʻngʻirogʻi“ (18-asr) qoʻyilgan.

Kreml Moskva knyazlari (14-asr) va shohlar (16-asr oʻrtalaridan) qarorgohi, 18-asr boshlaridan imperatorlarning muvaqqat qarorgohi boʻlgan. 1918-yil martdan bu yerga Sovet hukumatining, 1991-yildan esa Rossiya Federatsiyasi prezidentining qarorgohi joylashgan.

Kremlda majmuaviy taʼmirlash ishlari olib borilgan (1970). Kreml va Qizil maydon Jahon merosi roʻyxatiga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Moskva
Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Turkum:Davlat rahbarlarining rasmiy qarorgohlari
Kremniy vodorodlar

Kremniy vodorodlar, silanlar — kremniyning vodorodli birikmalari. Umumiy formulasi SinH2n+2Mac, SiH4, Si2H6, Si3H8, Si4H10 va hokazo Si—Si bogʻlanish S—S bogʻlanishga nisbatan juda kuchsiz boʻlganligi sababli kremniy atomlari uglerod atomlari singari uzun zanjirlar hosil qilmaydi. Silanlar fizik xossalariga koʻra uglevodlarga oʻxshash, lekin havo va suvda beqaror moddalardir. Ularni metall silitsidlarga mineral kislotalar taʼsir ettirish yoʻli bilan olish mumkin. Mas, monosilan SH4 magniy silitsidga xlorid kislota taʼsir etishidan hosil boʻladi: Mg2Si + 4HC1 = SiH4 + + 2MgCl2. Monosilan suv bilan quyidagi reaksiyaga kirishadi: SiH4+2H2O-> ->SiO2 +4H2T. Havo kislorodi taʼsirida u oʻz-oʻzidan yonib ketadi: SiH4+2O2—" ->SiO2+2H2O. Silanlar kuchli qaytaruvchi moddalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Kremniy karbid

Kremniy karbid, karborund, SiC — kremniyning uglerod bilan birikmasi. Toza Kremniy karbid — rangsiz kristall, tarkibida qoʻshimchalari boʻlgan texnik Kremniy karbid — kulrang, yashil yoki koʻkimtir-qora modda. Kremniy karbidning geksogoval romboedrik tuzilishga ega boʻlgan a- va kubsimon r-modifikatsiyalari maʼlum. r—SiC beqaror boʻlib, 2100° da a-SiC ga aylanadi; 1200° dan yuqori temperaturada 3 GPa bosim ostida a —> r oʻtish holati kuzatiladi. Zichligi 3200 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 2830° (ajralish bilan), suyuqlanganda grafit va uglerodning kremniydagi eritmasi hosil boʻladi. Kremniy karbid — yarim oʻtkazgich, qattiqligi olmosga yaqin, mineral kislotalar (HF, HNO3 va N3RO4 dan tashqari) va ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli, karbonatlar, sulfatlar, ishqoriy metallar gidroksidlari eritmalari taʼsirida parchalanadi. Kremniy karbid 1600—2800° da SiO2 ga koʻmir taʼsir ettirib (Acheson usulida NaCl3 qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi), 1150° dan yuqori temperaturada elementlardan, kremniyning gazsimon birikmalari (mas, CH,SiCl3)HH piroliz qilib olinadi. Qattiq abraziv materiallar (turli xil charxlar va boshqalar), olovbardosh va kislotaga chidamli buyumlar, sozlovchi yarimoʻtkazgich diodlar va fotodiodlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kremniy dioksid

thumb|Kremniy dioksid

Kremniy dioksid, rangsiz kristall, amorf yoki shishasimon modda. Kimyoviy formulasu SiO2'dir. Ushbu modda Yer yuzida eng koʻp tarqalgan birikma hisoblanadi va kvars, togʻ xrustali, qumtuproq va boshqa shakllarda uchraydi. Bir necha polimorf shakl oʻzgarishi, yaʼni modifikatsiyaga ega. 

Suyuqlanish temperaturasi 1723°, suvda eruvchanligi 10,3% (massasiga nisbatan) mineral kislotalar (NGʻ dan tashqari) va organik kislotalarda erimaydi. Silikat shisha va shishasimon materiallar, chinni, fayans, sopol buyumlar, olovbardosh va silikat gʻishtlar, sement va abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Kvars monokristallari radiotexnikada (turli sozlovchi asboblar, filtrlar, rezovatorlar va boshqalar), elektronikada va optik asboblar tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kremniy ftoridlari

Kremniy ftoridlari (ftorsi lanlar) — kremniyning ftor bilan birikmalari. Kremniy (1U)-f t o r i d, SiF4— rangsiz gaz; zichligi 1598 kg/m3 Suyuqlanish temperaturasi — 86,8°; qaynash temperaturasi — 95°. Suv taʼsirida vodorodkremneftorid kislota va kremniy (IV)okcrh (SiO2)ra, 800° dan yuqori temperaturada suv bugʻi taʼsirida ftorid kislota (HF) va SiO2 gacha gidrolizlanadi. Eruvchanligi (20° da g/l): metanolda 328, etanolda 364, atsetonda 31. Ammiak va organik asoslar bilan adduktlar hosil qiladi. Ftorsilikatlar va H2SiF6 ni termik parchalash usuli bilan, HF yoki ftorga kremniy, SiO va silikatlar taʼsir ettirib olinadi. Sanoatda HF ishlab chiqarishda apatit va fosforidlarni kislotalar bilan parchalash paytida oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi. SiF4 H2SiF6 va anorganik ftoridlar, kremniy va SiF2 olishda, kremniyni tozalashda (kimyoviy transport reaksiyasiga asosan: Si+SiF4 <-" 2SiF2) ishlatiladi.

Kremniy (P)-ftorid, SiF2 — gazsimon, suyuq yoki qattiq modda (polimerizatsiya darajasiga qarab). 1100° dan yuqori temperaturada past bosimda (-10 GPa) SiF4 ga kremniy taʼsir ettirilganda hosil boʻladi. SiF2 organik sintezda reagent, kremniyni tozalash jarayonida oraliq mahsulot. Shuningdek, beqaror ftorsilanlar — SiF, SiF3, SiF4 x Fx oksiftoridlar (ftorsiloksanlar) — SiOF2, SiOF6 va boshqa aralash galogenftorsilanlar SiXxFn x ham maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kremniyli jinslar

Kremniyli jinslar (silitsitlar) — tarkibida kremnezyom miqdori 50% va undan ortiq boʻlgan yotqiziklar. Mineral tarkibi boʻyicha opal-kristobalitli va xalsedon-kvarsli guruhlarga boʻlinadi. Birinchi guruhga trepel, opoka, geyzerit, kremniyli tuf, kremniyli konkretsiya (gʻudda), radiolarit va spongolit, ikkinchisiga esa ftanit va yashma kiradi. Geyzerit va kremniyli tuf issiq buloq (geyzer) suvlarida erigan kremniy oksidining choʻkishi tufayli, kremniyli konkretsiyalar esa diagenez jarayonida hosil boʻladi. Diatomitlar bir hujayrali diatomey suv oʻtlari, radiolyarit, spongolit, trepel va opokalar hayvon qoldikdarining toʻplanishidan, yashma va ftanitlar esa birlamchi kremniyli jinslarning oʻzgarishidan yuzaga keladi. Kremniyli jinslar muhim foydali qazilma hisoblanadi.

Zeb-ziynat buyumlari (yashma) tayyorlashda, moy va vino mahsulotlarini tozalashda (opoka, trepel), sement ishlab chiqarishda va qurilish sanoatida keng qoʻllanadi.

Kremniyli jinslar dunyo okeani choʻkindilari va materik platformalarida, asosan, Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning yuqori kengliklarida keng tarqalgan, shuning-dek, ular geosinklivallarda ham ancha rivojlangan. Hozirgi davrda dengiz suvlari kremnezyom bilan toʻliq toʻyinmagan va Kremniyli jinslarning xemogen choʻkishi sodir boʻlmayapti, faqatgina organik Kremniyli jinslar toʻgatanmokda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Petrologiya
Kremniyorganik birikmalar

Kremniyorganik birikmalar — molekulasida kremniy (Si—S) tutgan organik birikmalar. Goho tarkibida kremniy boʻlgan barcha organik birikmalarni Kremniyorganik birikmalar qatoriga qoʻshishadi. Kremniyorganik birikmalar tarkibida bir yoki bir nechta kremniy atomlaridan iborat boʻlgan "monomer" va kremniyorganik polimerlarga boʻlinadi. Organogalogensilanlar RnSiX4 n (bu yerda — X — galogen, p=1+3) va RnSiHmX4 (n va t=1,2; t+p=2,3); alkoksisilanlar va aroksislanlar Si(OR)4, Rn Si(OR)4 m; organogidrosilanlar Rn SiH4 n; organoaminosilanlar Rn Si( NRj )4_n; organosilanollar RnSi(OH)4m; organoatsiklosilanlar RnSi(OCOR’)4_ n (n=l+3); silatranlar va boshqa; tarkibida bir necha kremniy atomi boʻlgan birikmalar Si— O—Si organosiloksanlar, Si—N—Si boglari boʻlgan organosilazanlar; Si— S—Si bogʻlari boʻlgan silatianlar; Si— Si bogʻlanishi boʻlgan poliorganosilanlar va boshqa yaxshi oʻrganilgan. Shuningdek, organik radikali tarkibida galogen, amino-, gidroksi-, alkoksi-, epoksiguruhi va boshqa; SiM, SiOM yoki SiRM (M—metall yoki metallmas atomi, mas, Li, Na, K, V, A1, Sn, Ti, P, Fe) guruhi boʻlgan kremniyorganik birikmalar deb nomlanadigan karbofunksioval Kremniyorganik birikmalar ham katta guruhni tashkil etadi. Bundan tashqari, halqasida bir yoki bir nechta kremniy atomi tutgan geterotsiklik birikmalar (dimetilsilatsiklobutan, digidrofevantren yoki "oksafen" va boshqalar) ham mavjud. Xalqaro nomenklaturaga binoan tarkibida bir atom kremniy boʻlgan Kremniyorganik birikmalar silan (SiH4) ning hosilalari deb karaladi. Kremniyorganik birikmalarning aksarisi rangsiz suyuqliklar, baʼzilari siklosiloksanlar (R2SiO3) qattiq kristall moddalar. Odatda, Kremniyorganik birikmalar termik barkaror moddalar, uglevodlar, xlorlangan uglevodlar, efirlar va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi; suv bilan ara-lashmaydi, oson gidrolizlanadi. Hosil boʻlgan organogidroksisilanlar molekulalararo kondensatsiyaga kirishib organosiloksanlar beradi, ajralib chiqqan yoki qoʻshilgan kislota taʼsirida polikondensatsiyalanib kremniyorganik polimerdarga aylanadi. Monomer Kremniyorganik birikmalar, asosan, kremniyorganik polimerdar olishda, mono- va di-funksioval Kremniyorganik birikmalar kremniyorganik su-yukdiklar ishlab chiqarishda, difunksioval Kremniyorganik birikmalar kremniyorganik kauchuklar ishlab chiqarishda, di-, tri-, tetra va polifunksioval Kremniyorganik birikmalar smola va lok ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Kremniyorganik birikmalar gidrofobizatorlar, antiadgezivlar, plastmassa sanoatida toʻldirgichlar, mikroelektron qurilmalar maxsus keramika uchun krplamalar va boshqa ishlab chiqarishda ham ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kremova

Kremova — Italiyaning shim. qismidagi shahar, Lombardiyada, Po daryosining chap sohilida. Kremova pro-vinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 80 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalarida). Daryo porti, temir yoʻl tu-guni. Oziq-ovqat, tikuvchilik, mashinasozlik, yogʻochsozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, keramika sanoati korxonalari bor. Qadimdan musiqa asboblari ishlab chiqariladi. 16—18-asrlarda K.da Amati, Gvarneri, Stradinari kabi mashhur skripka ustalari ishlagan. 12—14-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Qadimda K. gallar qishlogʻi boʻlgan. 1167-yildan Lombardiya ligasi tarkibida, 1499—1509-yillarda Venetsiya xukmronligi ostida, 1525—1702-yillarda Ispaniya, 1859-yil gacha Avstriya mulklari tarkibida boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kreollar

thumb
Kreollar ( — barpo qilmoq) — 1) Lotin Amerikasiga dastlab koʻchib kelgan ispan va portugʻallarning avlodlari; 2) Braziliya va Lotin Amerikasi hamda Vest-Indiyadagi ingliz, golland, fransuz mustamlakalarida — afrikalik qullar avlodlari; 3) Syerra-Leone va Liberiyada — ozod qilingan afrikalik qullar avlodlari; 4) Afrika mamlakatlarida — afrikaliklar va kelgindi xalq vakillari nikohidan boʻlgan avlodlar; 5) 18—19 asrlarda Alyaskaga koʻchib kelgan ruslar bilan indeyslar, eskimoslar va aleutlar nikohidan boʻlgan avlodlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krestoviy dovoni

thumb
Krestoviy dovoni, Gudauri dovoni — Katta Kavkazning Suvayirgʻich tizmasi orqali Terek daryosi vodiysidan Aragvi daryosi vodiysiga oʻtiladigan dovon. Balandligi 2379 m. Krestoviy dovoni orqali Gruziya harbiy yoʻli (Vladikavkaz — Tbilisi) oʻtadi. Nomini, dovondan oshish nuqtasini belgilash uchun 1824-yilda oʻrnatilgan tosh butdan olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gruziya geografiyasi
Turkum:Dovonlar
Kretinizm

Kretinizm (frans. cretin — aqli past), tugma gipotireoz, Fagg kasalligi — qalqonsimon bez fa-oliyatining buzilishi, shuningdek, jismoniy va ruhiy jiqatdan rivojlanishda orqada qolish bilan ifodalanadigan kasallik. K.ning bukrkli va bukrqsiz xillari bor. Qalqonsimon bezda tugma kamchiliklari bor kishilarda, suvda yod kam joylarda yoki irsiy kasalliklar sifatida uchraydi. Bemorlarning gavda qismlari nomutanosib: oyoq-qoʻli, barmoklari kalta, oyoqlari qiyshiq, kallasi, qulogʻi, ogʻzi katta va beoʻxshov, yuzi kerkkan, tishlari siyrak va mayda, tili kalta, sochlari siyrak, toʻkiluvchan, sinuvchan, jinsiy aʼzolari ham toʻzuk rivojlanmagan boʻladi.

Bemorlar qalqonsimon bezdagi kamchiliklarni tiklaydigan dorilar bilan davolanadi. Juda yoshligidan davolangan bemorlar oʻzini-oʻzi uddalab, joʻnroq ishlarni eplay oladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jean Chrétien

Kretyen Jan (1934.11.1, Shavinigan) — Kanada davlat arbobi. Kvebek shahridagi Lanal universitetini tugatgan (1958). 1968—74 yillarda Kanada indeyslar ishi va shimoliy hududlar taraqqiyoti boʻyicha vaziri, 1974—76 yillarda Xazina kengashi prezidenti, 1976-yildan sanoat, savdo va tijorat, 1977-yildan moliya vaziri. 1980-yildan Kanada adliya vaziri va bosh prokurori, 1982-yildan energetika va resurslar vaziri. 1984-yil iyundan bosh vazir oʻrinbosari va tashqi aloqalar boʻyicha davlat kotibi. 1990-yildan Kanada Liberal partiyasi yetakchisi. 1993-yil noyabrdan Kanada bosh vaziri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bosh vazirlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Krivoy Rog

Krivoy rog — Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi shahar (1919-yildan), Ingulets daryosining bosh qismida. Krivoy rog tuguni. Aholisi 560 ming kishi (2025). Krivoy Rog temir ruda havzasi markazi. Kon boyitish kombinatlari, metallurgiya kombinati, koks kimyosi zavodi, mashinasozlik (kon jihozlari), yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. 2 oliy oʻquv yurti, teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Krivoy rogga 1775-yil asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Turkum:18-asrda tashkil etilgan aholi punktlari
Krivoy Rog temir ruda havzasi

Krivoy rog temir ruda havzasi — dunyodagi ulkan temir ruda havzalaridan biri. Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi Ingulets, Saksagan va Jyoltaya daryolari boʻylab joylashgan. Temir rudalarning sifati va zahiralari boʻyicha jahonda oldingi oʻrinlarda turadi. Eniga 2–7 km masofaga ega boʻlgan temirli havza NikoloKozelsk st-yasidan shim.ga tomon 100 km ga choʻzilgan.

Havzadagi rudali kvarsitlar temirga boy boʻlib, magnetitli va temirli kvarsit ga boʻlinadi. Birinchisida temirning miqdori 46—47% ni, temirli kvarsitlarda esa 25—45% ni tashkil qiladi. Temirli kvarsitlar saralanib, tarkibida 60% temir boʻlgan konsentratlar olinadi.

Ruda ochiq usulda (umumiy ishlab chiqarishning 80%) va yer osti uslubda qazib chiqariladi. Kondan yiliga 104 mln. t dan tovar rudasi qazib olinadi (1984). Ruda Ukraina qora metallurgiyasi ehtiyojlari uchun foydalaniladi hamda boshqa davlatlarga eksport qilinadi. Krivoy Rogda temir rudalar negizida kon va metallurgiya sanoati korxonalari bilan birgalikda, mashinasozlik, kokskimyo, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bir qancha ilmiy tadqiqot institutlarini oʻz ichiga oluvchi ixtisoslashgan sanoat majmuasi tashkil qilingan. Havzasi 1881-yildan boshlab oʻzlashtirilgan.

 
 Volfson F. I., Druji n i n A. V., Glavneyshiye tipi rudnix mestorojdeniy, M., 1982.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ukraina iqtisodiyoti
Turkum:Geografiya
Krivoshipli mexanizm

Krivoshipli mexanizm - qoʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanib bir tur harakatni ikkinchi tur harakatga aylantiruvchi zvenosi (krivoship yoki tirsaqli val) boʻlgan mexanizm. Krivoshipli mexanizmda, odatda, aylanma va ilgarilanma kinematik juftlar boʻladi. Krivoshipli mexanizmning yassi (barcha zvenolari parallel tekisliklarda harakatlanadigan) va fazoviy, 4 zvenoli va koʻp zvenoli bor. Mashinasozlikda eng koʻp tarqalgan yassi 4 zvenoli Krivoshipli mexanizm 3 guruhga: 4 zvenoli krivoship-polzunli, sharnirli va krivoship-kulisali turlarga boʻlinadi. Krivoship — polzunli mexanizm aylanma harakatni toʻgʻri chiziqli ilgarilama-qaytma yoki aksincha harakatga aylantiradi. Uning aksial va dezaksial bor; porshenli dvigatellar, kompressor, presslar vasoslar va boshqalarda qoʻllanadi. Krivoship koromisloli mexanizm aylanma harakatni tebranma harakatga aylantiradi. Toʻquv avtomatlaridagi 4 zvenoli krivoshipkoromisloli mexanizm batan mexanizmi deyiladi. Bunday mexanizmlar xamir qorish mashivalarida ham ishlatiladi. Tarkibida 2 krivoship boʻlgan 4 zvenoli mexanizm qoʻsh krivoshipli mexanizm deyiladi (mas, sharnirli antiparallelogramm mexanizmi). K. m. ning yana boshqa ham bor (yana qarang Kuliskali mexanizm, Sharnirli mexanizm).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krijovnik

Krijovnik (Grossularia) - toshyorardoshlar oilasiga mansub koʻp yillik buta, rezavor meva ekini. 50 dan ortiq turi bor. Asosan, Shimoliy Amerikada (46 xil turi) uchraydi. Koʻproq 3 turi: madaniy yoki ekma K. (G. reclinata) — Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkazda, shuningdek, Yevropa mamla-katlari, Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi; ti kapli K. (G.acicularis) Oʻrta Osiyo togʻlarida, Oltoyda, Sayan togʻlarida; bure i n K. (G.burejensis) Uzoq Sharqda uchraydi. Novdasi tikanli, boʻyi 1,5—2 m, popuk ildizli. Barglari 3—5 boʻlakchali. Gullari 2 jinsli, 1—3 tadan shingil boʻlib joylashgan. Mevasi soxta rezavor meva. Yumaloq yoki choʻziqroq, oq, sariq, qirmizi,qora, koʻp urugʻli; mevasi iyunning 2-yarmida yetiladi, oʻrtacha ogʻirligi 3,6—6 g. 1 tupi 2,5—4 kg hosil beradi. Mevasi tarkibida 7—18% qand, 30—60 mg% S, Vr R vitaminlari, karotin, pektin, temir, fosfor, kalsiy, 1—3% gacha organik kislotalar mavjud. K. mevasi yangiligida yeyiladi, murabbo, jem, kompot, sharbat va hokazolar tayyorlanadi. K. parhish qilish, yogʻochlangan va koʻk qalamchalaridan koʻpaytiriladi.

Oʻzbekistonda AQShda chiqarilgan Qora Negus, Purman, Xauton, Rossiya navlaridan Rus K. navlari koʻproq tomorqa bogʻlarida yetishtiriladi.

 Adabiyot 
 Abdullayev R., Yagudiva S, Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.

Rixsivoy Joʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriz

Kriz (frans. crise — xuruj) — bemor ahvolining toʻsatdan ogʻirlashib qolishi; mavjud kasallik zaminida vujudga keladi. K., asosan, bosh miya qon to-mirlari faoliyatidagi jiddiy oʻzgarishlar oqibatida kelib chiqadi. Miya, yurak, buyrak va boshqa hayotiy muhim aʼzolarda toʻsatdan roʻy bergan tomirlar spazmi natijasida vaqtinchalik qon aylanishi boʻzilib, shu aʼzolar faoliyatida jiddiy oʻzgarishlar kuzatiladi. Qattiq charchash, hayajonlanish, mehnat va dam olish sharoitlarining toʻgʻri yoʻlga qoʻyilmaganligi, ob-havoning oʻzgarishi, bemorga toʻgʻri kelmaydigan ovqatlar yeyish, ichkilik ichish, chekish va boshqa noxushliklar K.ga sabab boʻlishi mumkin. K. vaqtida bemor bezovtalanadi, bosh ogʻrigʻi zoʻrayadi, qoʻl-oyoq titraydi va uvoʻshadi, koʻz xiralashib, quloq shangʻillaydi va hokazo. Gipertonik, gipotonik, triotoksik K., shuningdek, bosh miya qon tomiri krizi, vegetativ tomir krizi va boshqa xil K.lar farq qilinadi. K.ning oldini olish uchun asosiy kasallikni davolash kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Krizis

Krizis (yun. krisis — burilish, oqibat) — vaziyatning keskinlashuvi, birdan, toʻsatdan yuz bergan oʻzgarish, tang va xatarli, mushkul ahvol.

 Yana qarang 

 iqtisodiy tangliklar
Krizis (tibbiyot)

Krizis (tibbiyotda) — isitmali oʻtkir kasallikning kechishida keskin oʻzgarish (odatda, sogʻayish tomonga) roʻy berishi. K. yuqumli kasalliklar: bezgak, qaytalama terdama, chechak va boshqalarga xos boʻlib, bunda isitmalab yotgan bemorning temperaturasi birdan normallashib, gʻaraq-gʻaraq terlash, darmonsizlanish, uykuchanlik va hokazo koʻrinishida namoyon boʻladi. Soxta K. (psevdokrizis) ham koʻzatilib, bunda temperatura qisqa vaqt pasayadi va bemorning ahvoli yax-shilanib turadi. Organizmdagi yiring oʻchogʻi yoʻqotilgandan yoki mikroblarga qarshi kuchli dorilar berilgandan keyin ham temperatura K. yoʻli bilan pasayishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Francis Crick

Francis Crick (8-iyun 1916, Xortxempton — 28-iyul 2004, San Diego) — ingliz fizigi, molekulyar biologiya asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1959-yildan). Kembrij universiteti professor (1939-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nuklein kislotalarning tuzilishini oʻrganishga oid. 1953-yilda J. Uotson bilan hamkorlikda qoʻsh spiral shaklidagi DNK modelini taqlif etgan (Uotson-Krik modeli). Shu model asosida hujayralarning boʻlinishida DNK molekulalaridan nusxa olish mexanizmini tushuntirib bergan (qarang Replikatsiya). Genetik kod tamoyillarini birinchi boʻlib aniqlagan. Nuklein kislotalarning molekulyar tuzilishi va irsiy axborotni oʻtkazishdagi ahamiyatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1962, J. Uotson va M. Uilkins bilan hamkorlikda)."KRIK (Crick) Frensis Harri Kompton" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:8-iyunda tugʻilganlar
Turkum:28-iyulda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Ivan Krilov

Ivan Andreyevich Krilov (1769-yil 13-fevral – 1844-yil 21-noyabr) – rus yozuvchisi, masalchiJanko Lavrin. Gogol. Haskell House Publishers, 1973. 6-bet.. „Pochta duxov“ (1789), „Zritel“ (1792) jurnallarini nashr ettirgan. 1786—1788-yillarda poytaxt dvoryanlarining axloqiy buzuqligini fosh etuvchi komediya („Gʻazabnok oila“, „Toʻpolonchilar“, "Qizlarga saboq va boshqalar), tragediya („Kleopatra“, „Filomela“), komik operalar („Bahodir Ilya“, 1870) yozgan. Hukumatga qarshi yozilgan „Trumf“ („Chimchilash“) tragediyasi (1799–1800) qoʻlyozma holida tarqatilgan. „Qalb“ qissasi (1792) da podsholik tuzumi va Yekaterina IIning yasama liberalizmi ustidan kuladi. 1809—1843-yillarda 200 dan optiq masallar yozgan. Birinchi „Masallar“ kitobi 1809-yil nashr qilingan. Ularda ijtimoiy illatlar fosh etilgan, zulm va zoʻrlik qoralangan („Boʻri bilan qoʻzichoq“, „Hayvonlar oʻlati“, „Boʻrilar va ovchilar“, „Dehqonlar va daryo“ va boshqalar), vazirliklarning qayta tashkil etilishi („Kvartet“), Arakcheyevning zolimligi tanqid qilingan („Baliqlar raqsi“). 1812-yildagi Fransiya-Rossiya urushi yillarida yozgan „Mushuk va oshpaz“, „Itxonaga kirib qolgan boʻri“, „Qargʻa va tovuq“, „Mushuk va Churtan baliq“ va boshqa masallarida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surilgan. Asarlarida sofdil va mehnatsevar kishilar ulugʻlangan, dangasa, qoʻrqoq, ikkiyuzlamachilar tanqid qilingan. Masallari demokratik ruh bilan sugʻorilgan. Satirasi kuchli, tili oʻtkir va taʼsirchan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 

 

Turkum:1769-yilda tugʻilganlar
Turkum:1844-yilda vafot etganlar
Turkum:Moskvada tugʻilganlar
Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Kriminologiya

Kriminologiya (lotincha criminis -jinoyat va yun. logos — taʼlimot, tushuncha) — jinoyatchilik, uning sabablari, jinoyatchining shaxsi, jinoyatchilikning oldini olish yoʻllari, vositalari haqidagi fan. Mustaqil fan sifatida K. 20-asr oʻrtalarida jinoyat huquqi fanidan ajralib chiqdi. Bu fanning vazariy asosi belgiyalik sotsiolog L. A. J. Ketle, italiyalik kriminalistlar Ch. Lombrozo, E. Ferri va boshqalarning taʼlimoti hisoblanadi.

K. jinoyatchilikni kishilarning jinoyatta oid qonun talablariga zid boʻlgan ijtimoiy xavfli qilmishlaridan iborat ijtimoiy hodisa sifatida tadqiqqiladi. Shuningdek, K. jinoyatchilikka oid maʼlumotlarni umumiy tarzda, jinoyatlarning ayrim va guruhlari boʻyicha hamda K.ga oid ayrim muammolar (mas, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi, retsidiv jinoyatchilik, guruh jinoyatchiligi) boʻyicha tekshiradi. Jinoyatchilik sabablari, yaʼni umuman jinoyatchilikka va muayyan jinoyatlarni sodir qilishga taʼsir etadigan ijtimoiy omillar, hodisalar, jarayonlar ham K. predmeti hisoblanadi.

K. jinoyatchi, yaʼni turli jinoyatlarni sodir etgan shaxslarning feʼlatvoriga biron-bir darajada taʼsir etuvchi ijtimoiy xususiyatlar hamda ijtimoiy ahamiyatga molik xususiyatlar, belgilar, sifatlar, aloqalar hamda munosabatlarni har tomonlama oʻrganadi. Jinoyatchilik va uning alohida ni aniq sotsiologik tadqiq qilish jinoyatchilik bilan turli ijtimoiy jarayonlar oʻrtasidagi bogʻliklikni belgilash va shu asosda uning oldini olish choralarini ishlab chiqish imkonini beradi. Hozirgi K. zavonaviy hisoblash texnikasi, shuningdek, boshqa bir-biriga bogʻliq fanlar — sotsiologiya, ijtimoiy psixologiya va shaxs psixologiyasi, pedagogika, iqtisodiyot va shahrik.ning yutuqlaridan keng foydalanadi. K.da hozirgi demokratik jamiyatda jinoyatchilikka qarshi kurashning asosiy yoʻnalishlaridan birini tashkil qiluvchi jinoyatlarning oldini olish muammosi muhim oʻrin tutadi.

 Adabiyot 
 Usmovaliyev M., Karaqstov Y., Jinoyatchilikni oldini olishning kriminologik choralari, T., 1995; Antonyan Yu. M., Terrorizm. Kriminologicheskiye i ugolovno-pravovie issledovaniya, M., 1998.

Mamajon Usmovaliyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krinitsa

Krinitsa — Polshadagi iqlim kurorti, Visla daryosi havzasida, NoviSonch togʻlaridan jan.-sharqda, 600 m balandlikda. Iqlimi moʻʼtadil nam, qishi yumshoq quyoshli (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°) va yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 17°), yiliga 800 mm yogʻin yogʻadi. Karbonat angidridli mineral suvlar, torfli balchiq bilan davolanadi. 19-asr oʻrtalaridan boshlab kurort sifatida rivojlangan. Dam olish, turizm va togʻ changʻi sporti markazi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krio...

Krio... (yun. kryos — sovuq, muz) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, sovuq, past harorat, muzga aloqadorlik maʼnosini bildiradi (mas, krioskopiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriobiologiya

Kriobiologiya (krio... va biologiya) — past va oʻta past harorat (0° dan past, absolyut 0° ga yaqin)ning har xil biologik obʼyektlar va hodisalarga taʼsirini oʻrganadigan biologiya fani. K.ning asosiy vazifasi past haroratda hayotning quyi chegarasini, organizmning sovuqqa va muzlashga chidamliligini aniqlash; salbiy haroratning orga-izmga zararli taʼsirini tadqiq qilish; xujayra va toʻqimalarni sovuq urishdan himoya qilish choralarini ishlab chiqishdan iborat. K.ning amaliy tomoni biologik obʼyektlar (mas, qon, toʻqimalar va organlar)ni uzoq muddat saqlash va sovuq, yordamida davolash (krioterapiya) metodlarini tadqiq qilish, sovuqqa chidamli oʻsimlik navlarini yaratish, oʻta sovuq sharoitda inson faoliyatini optimallashtirish uchun tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. K.ning ilmiy asoslari 19-asr oxirida rus fiziologi P. I. Baxmetyev tomonidan yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriogen texnikasi

Kriogen texnikasi - kriogen temperaturalar, yaʼni 120°K dan past temperaturalar hosil qilish, toʻtib turish va ulardan foydalanish texnikasi. Kriogen texnikasi vositalari: kriostat va shunga oʻxshash boshqa qurilmalar; suyultirilgan va qattiq holatga keltirilgan gazlar (kislorod, azot, geliy va boshqalar) ishlab chiqaradigan qurilma va apparatlar; bu gazlarni saqlash va tashish uchun idishlar; oʻta past temperaturalardan foydalanib izotop va gaz aralashmalariga ajratuvchi qurilmalar. Boʻlardan tashqari, kriogen vakuum vasoslari, oʻta oʻtkazuvchan kriogen generatorlar, dvigatellar va gazli sovitish mashivasi asosidagi solenoidlar, mikrosovitkichlar va boshqalar Kriogen texnikasi ning vositalari boʻlib xizmat qiladi. Kriogen texnikasi vositalari va usullardan energetikada, kriogen elektronikada, metallurgiya, atom, kosmik va raketa texnikasida, shuningdek, tibbiyotda (kriojarrohlik asboblari), biologiyada (kriobiologiya), qishloq xoʻjaligi, oziq-ovqat sanoati va boshqalarda foydalaniladi. Kriogen temperaturalarni fan va texnikaning koʻp sohalarida qoʻllash natijasida Kriogen texnikasi ning bir necha mustaqil yoʻnalishlari, mas, krioelektronika, kriobiologiya va boshqa paydo boʻldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriolit

Kriolit (krio... va ... lit) — 1) ftoridlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Na,AlFJ. Monoklin singoniyali, plastinkasimon, rangeiz, krrdek oppoq, baʼzan qizgʻish, hatto qora rangda ham uchraydi. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 2,5, zichligi 3 g/sm3. Oʻta ishqorli magmatik jinslar va ishqorli pegmatit hamda gidrotermal tomirlarda hosil boʻladi. Dunyoda sanoat ahamiyatga ega boʻlgan yagova koni Grenlandiya jan. (Ivigtut)da, shuningdek, bu mineral Kola ya. o. va Uralda ham uchraydi. Alyuminiy elektrometallurgiyasida va oyna-shisha sanoatida ishlatiladi; koʻpincha sunʼiy K.dan foydalaniladi; 2) muz va uning turli koʻrinishlarini kam ishlatiladigan nomi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriolitozova

Kriolitozova (krio... va lithos -tosh; zone — mintaqa) — tuproq, togʻ jinslari temperaturasining manfiy koʻrsatkichlari va yer osti muzliklarining mavjudligi yoki mavjud boʻlish imkoniyatlari bilan tavsiflanuvchi litosfera (Yer poʻsti)ning yuqori qatlami shaklidagi kriosfera qismi. Mavjud boʻlish holatiga koʻra, K. koʻp yillik (bir necha yildan ming yilgacha) va mavsumiy (muayyan muddat tungish oblastlari)ga boʻlinadi. Koʻp yillik K., oʻz navbatida, quruqlikdagi suberal, muzliklar ostidagi subglyasial va dengiz, okeanlar akvatoriyasi ostidagi submarin K.ga boʻlinadi.

K. Oʻzbekistonda balandligi 2500 m dan ortiq boʻlgan togʻlar (Toshkent, Namangan, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari)da uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krioskopiya

Krioskopiya (krio... va yun. skopeo — qarayapman, kuzatayapman) — fizik-kimyoviy analiz usullaridan biri. Eritilgan moddaning mol. m.ni aniqlash usuli. Sof erituvchining muzlash temperaturasiga nisbatan eritma muzlash temperaturasining pasayishini oʻlchash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriostat

Kriostat (krio... va yun. statos — turgʻun, harakatsiz) — ichida oʻzgarmas kriogen temperatura (120° K dan past) toʻtib turiladigan metall, shisha yoki plastmassadan yasalgan qurilma; kriogen texnikasi vositasi. Odatda, suyultirilgan yoki qotirilgan gazlar (azot, vodorod, geliy va boshqalar) bilan sovitiladi. K.dagi maxsus idishga solingan sovituvchi gaz bosimini oʻzgartirish bilan K. ga joylashtirilgan muhit temperaturasini oʻzgartirmay turish mumkin. K. tashqi muhit taʼsiridan yaxshi izolyasiya qilinadi (Dyuar idishi, termos singari). Suyultirilgan gaz solingan (mas, geliy — sovituvchi agent, azot — atrof muhitdan issiqlik kirishiga qarshilik koʻrsatadi) metall K. keng tarqalgan. Bunday K.larning korpusi bilan ichki qismlari orasidagi temperatura oʻzgarishlarini silfon baravarlashtirib turadi. Radiotexnika, optika, texnika va boshqalarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krioterapiya

Krioterapiya (krio... va terapiya) — sovuq, bilan davolash; biror aʼzoni muzlatmaydigan darajada sovitish. K. ogʻriq qoldirish, yalligʻlanishni kamaytirish, qon toʻxtatish va shishni yoʻqotish chorasi hisoblanadi.

Muz bosish, sovuq suvga hoʻllangan choyshabga oʻrash qadimdan davo sifatida qoʻllanilib keladi. Oʻt pufagi, chuvalchangsimon oʻsimta (appendiks), meʼda, meʼda osti bezi va boshqa aʼzolar yal-ligʻlanganda, badan lat yeganda, suyak singanda muzli xalta qoʻyiladi. Burun qovaganda, oʻpka, meʼda, ichakdan qon ketganda tegishli sohaga muzli xalta bosiladi. Gavda temperaturasini sunʼiy yoʻl bilan tushirish — gipotermiya yurak, yirik tomirlar, bosh miyani operatsiya qilishda tatbiq etiladi. K. ning muhim boʻlimlaridan biri — krioxirurgiyada kasal aʼzo yoki toʻqimalarni sovitish yoʻli bilan yemiriladi yoki olib tashlanadi. Buning uchun xloretil yoki kriogen asbob ishlatiladi. Boʻlar yordamida har xil darajadagi past haro-ratga erishish mumkin. Hozir krioaplikator, krioekstraktor kabi apparatlar qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krioturbatsiya

Krioturbatsiya (krio... va lotincha turbatio — gʻijimlangan, tartibsiz) — dispers togʻ jinslarining tekstura shaklida joylashishi. Bunda kesmadagi qatlamlar shakli girdob, bukilma, halqa va hokazo koʻrinishda boʻladi. Jinslarning dispers qatlamida haddan ortiqcha doimiy yigʻilgan namlikning muzlashi yoki erishidan dinamik deformatsiya taʼsirida vujudga keladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriofillar

Kriofillar (yun. kryos — sovuq, muz va ... fil) — turgʻun past haroratda yashovchi organizmlar. Kriofillar ga jan. va shim. qutb dengizlarida (ignaterililar, baliqlar, mollyuskalar), sovuq suvli daryo va soylarda (gulmoyi baliq, ayrim planariyalar va boshqalar), shuningdek, shim. kengliklar va baland togʻlarda hayot kechiradigan hayvonlar kiradi. Koʻpchilik Kriofillar, odatda, harorat kam oʻzgarishiga moslashgan (stenotermlar) boʻladi. Masalan, bir qancha igvaterililar (ilondumlilar, dengiz koʻzachalari)ga suv haroratining G dan yuqori koʻtarilishi qaloqatli taʼsir etadi. Harorat koʻtarilganida sovuq suvlarda yashovchi ayrim baliqlarning harakatlanishi va oziqlanish intensivligi pasayadi. Kriofillik harorat koʻtarilgan sayin suvda eriydigan kislorod miqdorining kamayib borishi bilan bogʻliq. Arktika dengizlarida yashovchi ayrim baliqlar qonida suyuqlikning muzlash nuqtasini pasaytiruvchi moddalar (biologik antifrizlar) boʻladi. Kriofillarga erigan qor suvlari, muz va qor ustida yashaydigan organizmlar (bir hujayrali suvoʻtlar, krioplankton, ayrim chuvalchanglar, hasharotlar) ham kiradi. Kriofillar suvoʻtlarning tez koʻpayishi, muz yoki qor rangining oʻzgarishiga sabab boʻladi. Kriofil oʻsimliklar k r io f i t l a r deb ataladi
Kripto

Kripto... (yun. kryptos — maxfiy, yashirin) — oʻzlashma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, yashirin narsa, harakat yoki holatni anglatadi (masalan: kriptografiya, kriptorxizm).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriptozoy eoni

Kriptozoy eoni (yun. kryptos — yashirin va zoe — xayot) — geologik vaqtning eng katta oraligʻi, skeletli fauva qoldiklari uchramaydigan qatlamlardan iborat (qarang Tokembriy).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kriptorxizm

Kriptorxizm (kripto...yashirin va yun. orhis — moyak, tuxum) — yorgʻoqda bitta (monorxizm) yoki ikkala moyakning boʻlmasligi; embrional rivojlanish anomaliyasi. Homila xromosomalari patologiyasi, ona va homiladagi gormonal yetishmovchilik, chov kanali nuqsonlari va boshqa omillar moyakning qorin pardasi orqasidagi boʻshlikdan yorgʻoqqa tushmay qolishiga sabab boʻladi. Hopmal holatda moyaklar homilaning 8—9 oyligida qorin boʻshligʻidan yorgʻoqqa tushadi, anomaliyada esa moyak yergʻoqdagi normal oʻrniga tushmay qoladi. Baʼzan moyak qorin boʻshligʻida yoki chov kanalida toʻxtab qoladi yoki notoʻgʻri toʻshadi, bunda chov kanalidan chiqib, yoʻnalishini oʻzgartiradi va chov, son sohasida yoki oldida, yo oralikda teri ostidajoylashadi. Gohida moyaklarning yorgʻoqqa tushishi choʻzilib ketib, bola 10—13 yoshga kirganida tugaydi. Bolada ikki yoklama K boʻlsa yoki tugʻma ikkala moyagi boʻlmasa, keyinchalik bepusht boʻlib qoladi (qarang Bepushtlik). K. bir yoki ikki tomonlama, shuningdek, alohida kasallik yoki bir qator endokrin kasalliklar belgisi boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kristallizatsion differensiatsiya

Kristallizatsion differensiatsiya — turli omillar (mas, gravitatsion choʻkish, konveksion harakat va boshqalar) tufayli kristallanish jarayonida hosil boʻlgan mineral fazalarning koʻchirilishi va ajralib chiqishi tufayli magma bilan kristallar oʻrtasidagi reaksiyaning normal kechishidagi oʻzgarish, yaʼni magmaning fraksion kristallanishi. Kristallizatsion differensiatsiya magma suyuqligi differensiatsiyasining asosiy mexanizmi hisoblanadi. Ayniqsa, u asosli va oʻta asosli jinslarda kristallanish mahsulotlarining poyma-poy choʻkishi tufayli intruziyalarning turli mineral tarkibidagi qavatlarga ajralish jarayonida yaqqol ifodalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kristallizatsion suv

Kristallizatsion suv - mineral hosil boʻlishning tabiiy jarayonlarida ishtirok qiluvchi suv. Koʻp minerallarning hosil boʻlishida ularning tarkibiga joylashishning turli shakllarida kiradi. Agarda bu jarayon Yer poʻsti chuqur qismlaridan uning yuzasigacha koʻrib chiqilsa, bunda suvning kirish shakli asta-sekin, kapillyarli yoki plyonkalidan gidroksilli (ON), kristallogidratli koʻrinishda, hattoki seolitli shakligacha oʻzgaradi. Minerallar boʻyicha bu zonallik eng yuqori temperaturali biotit va muskovit suvning 0,9 dan 0,5% gacha (ON) shaklidadan mirabilit (Na2SO410H2O)ra4a (H2O shaklidagi suv miqdorining 56% mavjud) koʻrsatilgan. Kristallizatsion suv baʼzida hosil boʻlayotgan minerallarda gazli — suyuqli — qattiq aralashmalar koʻrinishida saqlanadi. Minerallar 300° dan past temperaturada qizdirilsa, issiqlik yutilishi natijasida Kristallizatsion suv ajralib chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mineralogiya
Kristallitlar

Kristallitlar - 1) petrologiyada — kristallanayotgan jismning mayda joʻn shakli (embrionlar). Vulkanik shishalarda uchraydi. Ularning shakli turlichadir: globulitlar (sharikchalar, tomchilar); margaritlar (munchoklar ipi kabi); longulitlar (silindrik hosilalar); trixitlar (qilsimon); skopulitlar (oʻsimliklar poyalariga oʻxshash) va boshqa 2) metallshunoslikda — quyma metall yoki metall qotishmalarning oʻzaro zich bogʻlangan notoʻgʻri shakldagi mayda kristallar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Turkum:Metallurgiya
Kristallogidratlar

Kristallogidratlar (kristallar va gidratlar) — tarkibida suv boʻlgan kristall birikmalar (qarang Gidratlar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Kristallografii singoniyalar

Kristallografii singoniyalar — bir xil simmetriyali komplekslar bilan tavsiflanuvchi simmetriya (guruhlar, sinflar yigʻindisi). Kristallografii singoniyalar ning geometrik konstantalari a,, s; a, J5, % orqali ifodalanadi. Bunda a,, s — kristallografik oʻk/iap, a, /3, x — oʻqpar orasidagi burchaklar.

Kristallografiyada 3 toifaga kiruvchi 7 singoniya mavjud. Shulardan har biri faqat unga xos boʻlgan simmetriya elementlari birligiga egadir. Bu birliklar kub singoniyasi simmetriyasi faqat unga xos boʻlgan (planaksial) turining maksimal — 3Z44Z3-6Z2-•9RS dan simmetriya elementlarining tamoman yoʻqligi bilan farqlanadigan triklival singoniyaning sodda turigacha boʻladigan shaklidir.

Kristallografik sistema va simmetriya yordamida kristallarning tarkibi, ularning fazoviy panjara aniqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kristallografiya

Kristallografiya (kristallar va ... grafil) — kristallarning tuzilishi haqidagi fan; kristallarning paydo boʻlishi, tuzilishi, fizik xossalari, ularda boʻladigan oʻzgarishlarni oʻrganadi. K. ning vazifasi kristallarni tasniflash, ularni oʻrganishning maxsus usullarini ishlab chiqish va amalda ishlatish yoʻllarini izlab topishdan iborat. Kristallarning harakterli xususiyatlari ularning simmetriyasidir. Kristallarning simmetriyasi ularning shaklida, strukturasida va boshqa xususiyatlarida oʻz aksini topadi. K. matematika, fizika, kimyo, mineralogiya, metallshunoslik, texnika (radiotexnika, mexaniqa) fanlari bilan bevosita bogʻliq. K. qadimdan mineralogiya bilan uzviy bogʻlanib, kristallarni qirralash qonunlarini oʻrganuvchi mustaqil fan sifatida rivojlangan.

Zavonaviy K. 5 ta asosiy boʻlimlarga boʻlinadi: geom yetrik K. — kristallarning simmetriya™, strukturasi va morfologiyasini oʻrganadi; kristallogenez — kristallarninghosil boʻlishi va oʻsishini tekshiradi; kristallofizika — kristallarning optik, elektrik, mexanik, magnit va boshqa xossalarini tadqiq qiladi; kristallokimyo — kristallik moddalarning kimyoviy tarkibi, strukturasi, xossalari va morfologiyalari orasidagi bogʻlanish qonuniyatlarini, shuningdek, ularning qosil boʻlish jarayonlari va qonuniyatlarini oʻrganadi; amaliy K. — kristallarni oʻstirish usullari va apparaturalarini ishlab chiqadi hamda ulardan texnikada foydalaniladi. K. ning asosiy tekshirish usullariga goniometrik, kimyoviy, optik, rentgenostrukturaviy, elektronografik, neytronografik, kristallokimyoviy analizlar, kristallarni oʻstirish hamda ularni oʻlchash va boshqa kiradi.

Hozir bir qancha ilgor mamlakatlarda radiotexnika, elektronika, lazer texnikasi sohalarida keng ishlatiladigan pyezokvars (billur), yoqut va shahri k. kristallarni lab. va zavod sharoitida yaratilmoqda. Hozirgi kunda yangi yoʻnalish — kosmik K. rivojlanmokda.

 Adabiyot 
 Sovremenvaya kristallografiya, t. 1, M„ 1979.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil