Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Fazotron

Fazotron (faza... va ... tron) — vaqt boʻyicha doimiy magnit maydonga ega boʻlgan va tezlatuvchi elektr maydonining chastotasi kamayib boradigan siklik rezonans tezlatkich; ogʻir zarra (proton, deytron, azarra) larni tezlatishda qoʻllanadi. Fazotronning asosiy qismlari doimiy elektromagnit va magnit qutblari orasida joylashgan hamda tezlashtiruvchi elektrod (duant)lar oʻrnatilgan vakuum kameradan iborat. Vakuum kamera markazida zaryadlangan zarralar manbai joylashgan. Bu manbadan chiqayotgan zarralar doimiy magnit maydonda aylanma harakat qilib, elektrodlar orasidagi tirqishdan har bir oʻtishida elektr maydon taʼsirida tezligini oshiradi. Zarralar tezligi ortgan sari aylanish radiusi ham ortib borib, spiralsimon trayektoriya hosil qiladi, zarraning massasi ortib boradi, natijada aylanish davri ham ortadi va tezlatuvchi yuqori chastotali elektr maydonning chastotasi kamayib boradi. Magnit tizimi qoʻpol boʻlgani uchun zarraga 1 GeV dan ortiq energiya beradigan fazotron qurish samarali emas: bunday hollarda sinxrofazotronparlan foydalaniladi. Fazotron impulyeli rejimda, yaʼni sinxrotron (rezonans) rejimda ishlaganda qolgan zarralar guruhi energiyasi mumkin boʻlgan eng katta qiymatga erishganda fazotrondan chiqib ketadi va fazotronning parametrlari oʻzining boshlangʻich qiymatiga qaytadi hamda tezlatishning yangi sikli boshlanadi (yana qarang: Tezlatkichlar).

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Fizika
Fayz Holding kompaniyasi

Fayz Holding kompaniyasi — Oʻzbekistonda mebel sanoatining yirik kompaniyasi. Toshkent shahrida joylashgan. 1997-yilda „Mahalliy sanoat“ korporatsiyasining bir nechta korxonalari negizida tashkil etilgan. Bosh korxonasi — oshxona mebellari va boshqa mebellar ishlab chiqaradigan mebel zavodi (1979) negizida tashkil etilgan „Fayz“ qoʻshma korxonasi ochiq aksiyadorlik jamiyati. Tarkibida 30 korxona va tashkilotlar, shu jumladan, 10 ta chet el investitsiyasi ishtirokidagi qoʻshma korxona bor. Kompaniya ustav kapitalida chet ellik investorlar ulushi 67 % ni tashkil etadi. Kompaniya korxonalarida yumshoq va ofis mebellari, oshxona mebellari, yotoqxona toʻplamlari, maktablar va oʻquv yurtlari, bolalar sporti, mehmonxonalar uchun turli mebellar ishlab chiqariladi. Madaniyat, sogʻliqni saqlash muassasalarini, maʼmuriy binolarni jihozlash uchun maxsus mebellarni ishlab chiqarish oʻzlashtirilgan, shuningdek, porolon, gugurt va boshqa mahsulotlar ham ishlab chiqariladi. Kompaniya korxonalari ilgʻor xorijiy texnologiyalar bilan jihozlangan. Kompaniyada Oʻrta Osiyoda yagona boʻlgan laminatsiyalangan DSP taxtalari ishlab chiqaradigan korxona faoliyat koʻrsatadi. Mahsulotlari chet ellarga eksport qilinadi (2000-yilda 300 ming, 2003-yilda 1,15 million, 2004-yilda 1,16 million AQSH dollari qiymatidagi mebel va laminatsiyalangan taxtalar eksport qilindi). 2003-yilda kompaniya korxonalarida 8,1 milliard sumlik sanoat mahsulotlari, 5,9 milliard soʻmlik isteʼmol tovarlari va 5,3 milliard soʻmlik mebel ishlab chiqarildi.
 

 

Turkum:Oʻzbekiston shirkatlari
Ahmad Fayziyev

Ahmad Fayziyev (1910-yil 10-oktyabr, Qoʻqon – 1993-yil 1-iyul, Buxoro) – Oʻzbekiston xalq artisti (1956). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1940). 1925—1930 yillar Qorakoʻl tuman bolalar uyida murabbiy va havaskorlik truppasining badiiy rahbari. 1930-yildan Buxoro viloyat musikali drama va komediya teatri aktyori. Fayziyev asosan, komik va hajviy rollar ustasi sifatida tanilgan: Tabib (Gʻ. Zafariy, „Halima“), Xolmat (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Madazim (Komil Yashin, „Tormor“), Sokov (M. Urdibodu, „Besh soʻmlik kelin“), Tersak (Komil Yashin, T. Jalilov, „Ravshan va Zulxumor“), Majididdin (Uygʻun, I. Sulton, „Alisher Navoiy“), Poloniy (William Shakespeare, „Hamlet“), Goʻdalak (S. Xoʻjaniyozov, „Suymaganga suykanma“), Moʻmin (Erkin Vohidov, „Oltin devor“), Podkolyosin (N. Gogol, „Uylanish“) va boshqa Fayziyev oʻtkir xarakterli aktyor boʻlib, uning ijodi anʼanaviy xalq teatri namunalari, qiziqchilik sanʼati zamonaviy komedik rollar bilan uygʻunlashgan holda olib borilishi bilan ajralib turadi.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:Qoʻqonda tugʻilganlar
Turkum:10-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:1-iyulda vafot etganlar
Turkum:Buxoroda vafot etganlar
Latif Fayziyev

Latif Obidovich Fayziyev (1929.2.1 – Toshkent – 1994.21.10) – kinorejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Uzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Moskvadagi kinematografiya institutini tugatgan (1950). 1941—1945 yillar Yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. 1950-yildan „Oʻzbekfilm“da rejissyor 1986—1989 yillar Hamza teatrida bosh rejissyor 20 ga yaqin hujjatli xronikal filmlar („Amudaryo“, 3 qismli, „Toshkent fontanlari“, „Dekameron 76“, „Chinor haqida afsona“, „Derazalar uchun yasalgan kiprik“ va boshqalar) yaratgan. „Boy ila xizmatchi“ F.ning birinchi badiiy filmidir. „Amirlikning yemirilishi“, (birinchi oʻzbek rangli filmi) „Qutlugʻ qon“, „Natashaxonim“ (birinchi oʻzbek keng ekranli rangli filmi), „Ikkinchi bor gullash“, „Sinchalak“, „Ulugʻbek yulduzi“, „Vatan oʻgʻlonlari“; „Alibobo va qirq qaroqchi“, „Sevgi afsonasi“, „Ovchi“ (uchchalasi hindlar bilan hamkorlikda), „Oltin junli qoʻy terisi“ (sarguzasht film), „Uygʻonish“, „Taqdir eshigi“ kabi filmlari oʻzbek kinosi rivojiga munosib hissa boʻlib qoʻshildi. Fayziyev oʻzbek kinosida filmbaletga asos solganlardan: „Temur Malik“, „Moviy saroy oshiklari“, „Jonlangan miniatyuralar“, „Eski qalʼa afsonasi“ va boshqa „Tojikfilm“da „Uch palma daraxti“, „Gang uzra tong“ (hindlar bilan xamkorlikda) filmlarini yaratgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981). „Shuxrat“ medali bilan mukofotlangan (1994).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1929-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:21-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Turkum:O‘zbekiston kinorejissyorlari
Munavvara Fayziyeva

Munavvara Murodovna Fayziyeva (1948-yil 7-fevral, Vobkent tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1973). 1976—1998 yillarda Vobkent tumanidagi 16-maktabda nemis tili oʻqituvchisi. Taʼlim jarayonida turli didaktik material, qoʻshimcha , testlardan samarali foydalangan, chet tilini chuqur oʻzlashtiruvchi sinflar tashkil etgan.

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:Vobkent tumanida tugʻilganlar
Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:7-fevralda tugʻilganlar
Jorulla Fayzullayev

Jorulla Fayzullayevich Fayzullayev (1924-yil 2-noyabr, Toshkent – 1992-yil 24-noyabr) – gilromexanik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1974). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), texnika fanlari doktori (1971), professor (1971). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1948). Toshkent toʻqimachilik texnikumida (1947—1953), Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida (1953—1960) oʻqituvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida katta ilmiy xodim (1960); direktor (1962—1963), direktor oʻrinbosari (1966—1970), gidrodinamika laboratoriya boshligʻi (1961-yildan).

Ilmiy ishlari suyuqlik va koʻp fazali muhitlar mexanikasi, gidrodinamika, qon gidrodinamikasi, sugʻorish gidrodinamikasiga oid. X. A. Raxmatulintsht koʻp fazali muhitlar oʻzaro kirishma harakati modeliga asoslanib, Fayzullayev aralashmalar harakatiga oid masalalarni nazariy va eksperimental hal qildi. Reologik xususiyatlari har xil boʻlgan fazalardan iborat aralashmalar gidrodinamikasiga oid da Raxmatulin – Fayzullayev modeli termini kiritildi. Fayzullayev bir fazali gidrodinamik modellarda Nyuton suyukligi va boshqa suyuqliklar xarakatiga oid qator masalalarni, yopishqoq va yopishqoqplastik suyuqliklar (suv, neft)ning quvurlardagi oqimiga boʻlgan qarshiliklarni kamaytirish tadbirini asoslab berdi. Toshkentdagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

 
 Laminarnoye dvijeniye mnogofaznix sred v truboprovodax, T., 1966; Gidrodinamika odno i dvuxfaznix sred i yeyo prakticheskiye prilojeniya (v soavtorstve), T., 1980; Gidrodinamika pulsiruyushix potokov (v soavtorstve), T., 1986.

Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:11-fevralda tugʻilganlar
Turkum:24-oktabrda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Ibrohim Fayzullayev

Ibrohim Fayzullayev (1933-yil 25-avgust, Denov tumani Qayirma qishlogʻi – 2022-yil 25-fevral) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, Oʻzbekiston Qahramoni (1996), O`zbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1993), usta paxtakor. Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya fakultetini tugatgan (1969). Denov tumanidagi general Sobir Rahimov nomidagi jamoa xoʻjaligida hisobchi (1949—1953). 1955-yildan shu xoʻjalikda bosh zootexnik, entomolog agronom (1960—1965), bosh agronom (1965—1970), Surxondaryo viloyati qishloq xoʻjaligi boshqarmasida boʻlim boshligʻi, bosh agronom (1970—1971), Denov tumani qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tayyorlash va sifati boʻyicha davlat bosh inspektori (1971—1983). 1983-yildan shu tumandagi general Sobir Rahimov nomli jamoa xoʻjaligi (2001-yildan shirkat xoʻjaligi) boshqaruvi raisi, Fayzullayev rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikadagi ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biri boʻlib, paxta, gʻalla, pilla yetishtirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishib kelmoqda. Xoʻjalik hududini obodonlashtirishga alohida eʼtibor berilmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi deputati (1990—1995).

 

Turkum:Oʻzbekiston qahramonlari
Turkum:1933-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-avgustda tugʻilganlar
Turkum:2022-yilda vafot etganlar
Turkum:25-fevralda vafot etganlar
Turkum:Denovda tugʻilganlar
Ortiq Fayzullayev

Ortiq Fayzullayev (1933-yil 1-may, Toshkent – 2023-yil 31-may) – yogʻoch va suyak oʻymakori, Oʻzbekiston BA akademigi (1999). Oʻzbekiston xalq rassomi (1997). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini (1957) va Toshkent pedagogika institutining rasm-chizmachilik boʻlimini (1969) tugatgan. 1962-yildan Pavel Benkov nomidagi rassomlik bilim yurtida pedagog. Fayzullayevning asarlari badiiy yetukligi, mazmunan teranligi, usulining yuksakligi bilan ajralib turadi, yogʻoch oʻymakorligi anʼanalaridan keng foydalanib zamon ruhiga monand oʻziga xos yangi jilo va bezaklar yaratdi. Kursi, xontaxta, stollarni oʻyma naqshlar bilan jozibador bezagan, namoyon panjaralari bejirim, nafisligi bilan ajralib turadi. Fayzullayev – oʻzbek ustalari orasida suyak oʻymakorligi bilan shugʻullangan yagona usta. „Choʻpon“, „Lazgi oʻyini“, „Kurant“, „Navoiy haykali“, „Paxta oʻyini“ va boshqa asarlari koʻrgazmalarda namoyish etilgan, sovrinlar bilan taqdirlangan. Fayzullayev Toshkent shahridagi Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi (1968), „Moviy gumbazlar“ choyxonasi (1970), Navoiy nomidagi Sanʼat saroyi (1981), Kislovodskdagi Oʻzbekiston sanatoriysi (1982), Oʻzbekiston mehmonxonasi (1983) va boshqa binolarni anʼanaviy bezashda faol qatnashgan. Oʻzbekiston BA Oltin medali bilan mukofotlangan (2003).

Fazullayev 2023-yilning 31-may sanasida 90 yoshida vafot etdi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademiklari
Turkum:Yogʻoch oʻymakorlari
Turkum:Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi bitiruvchilari
Fayl

Fayl – EHM (kompyuter)larda maʼlumot saqlanuvchi diskning nomlangan sohasi. Oʻz belgisi (nomi)ga ega boʻladi. Diskka maʼlumotlarni boshqa bir yoʻl bilan yozib boʻlmaydi: birgina harfni diskka yozish zarur boʻlsa ham, unga nom berib, fayl koʻrinishida xotirada saqlash kerak. Fayllar matnli, fafikli (rayem, tasvir) va boshqa maʼlumotli boʻladi. Fayllar ish jarayonida, mas, matn yoki elektron jadval bilan ishlashda, yo boʻlmasa, bevosita foydalanuvchi tomonidan tashkil etiladi. Faylning asosiy belgilari – nomi, oʻlchami (bayt hisobida), tashkil etilgan sanasi (kun, oy, yil), vaqti (soat va minut). Fayl asosiy nomga (DOS tizimida kupi bilan sakkizta belgi) va kengaytirgichga (koʻpi bilan uchta belgi) ega boʻlishi mumkin. Fayl nomi va kengaytirgichi bir-biridan nuqta bilan ajratiladi. Ular lotin alifbosining katta yoki kichik harflari, sonlar va timsollardan iborat boʻlishi mumkin. Faylni nomlashda uning kengaytirgichi berilishi shart emas, lekin fayl mazmuniga koʻra kengaytirgich berilsa, uni ishlatish osonlashadi. Masalan, exe,. com – bajariluvchi fayllar; bat – buyrukli fayl; bas – Beysik dasturi fayli; pas – Paskal dasturi fayli; txt, doc – matnli fayllar; xls – elektron jadvalli va fayl.

 Yana qarang 
• Fayllarni uzatish xizmati

 
 

Turkum:Dastur
Turkum:Informatika
Fayol Anri

Fayol Anri (1841-yil – 1925-yil) – fransuz olimi va muhandisi, ilmiy boshqarish nazariyasi, menejment fani asoschilaridan biri. 30 yil (1888— 1918) mobaynida fransuz togʻ-kon metallurgiya kompaniyasi („Comamhaulf“) ning rahbari boʻlib ishlagan. Fayol Anri 1918-yilda Maʼmuriy tadqiqotlar markazini tashkil etgan.

Fayol boshqaruv faoliyatini boshqa faoliyat dan ajratgan holda uni tashkil qilishning umumiy qoidalarini ishlab chiqdi, birinchilardan boʻlib boshqaruv nazariyasining shakllanishiga asos soldi. U boshqaruv idorasi bajaradigan 5 ta maʼmuriy funksiyani: taxmin qilish, rejalashtirish, tashkil etish, muvofiqlashtirish, nazoratni ajratib koʻrsatdi. Boshqaruv vazifalari: 1) texnika (texnologiya) sohasidagi faoliyat; 2) tijorat faoliyati (resurslarni xarid qilish, tayyor mahsulotni sotish, ayirboshlash); 3) moliyaviy faoliyat (kapital qidirish va uni samarali ishlatish); 4) himoyaviy faoliyat (mulkni va shaxsni himoya qilish); 5) hisobkitob sohasidagi faoliyat (taftish, molmulkni hisobdan oʻtkazish, balans hujjatlarini yuritish, sarfxarajatni hisobga olish, statistika hisobotini amalga oshirish); 6) maʼmurlik (shaxsiy tarkibga taʼsir koʻrsatish, vazifalar, buyruqlar berish, ishga kabul qilish, ishdan boʻshatish). Fayol tashkiliy rejalashtirish masalasiga alohida eʼtibor bergan. Asosiy asari 1916-yilda yozilgan „Umumiy va sanoat maʼmuriyati“ kitobi. Fayol Anri qarashlari boshqaruv tizimini yaratish va boshqaruv tarkibini shakllantirishning meʼyoriy konsepsiyasini asoslashga xizmat qiladi. Sadir Salimov.

 

Turkum:1841-yilda tugʻilganlar
Turkum:1925-yilda vafot etganlar
Turkum:Fransuzlar
Faysalobod

Faysalobod (sobiq Layalpur) — Pokistonning shimoliy sharqiy qismidagi shahar. Panjob viloyatida, Chinobod va Ravi daryolari oraligʻida. Aholisi 1,97 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Paxtachilik rnining yirik savdo-sanoat markazi. Ip gazlama, tikuvchilik, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻmoy), kimyo (mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish) sanoatlari, mashinasozlik (asosan, toʻqimachilik asbobuskunalari) va metallsozlik korxonalari, issiklik elektr styasi mavjud. Hunarmandchilikda qoʻlda gilam toʻqiladi, badiiy buyumlar (xususan, qimmatbaho toshlardan zargarlik buyumlari) tayyorlanadi. Shahar XIX asr oxirida bunyod etilgan.

 

Turkum:Pokiston shaharlari
Fayyum

Fayyum, Al-Fayyum — Misrdagi voha, Liviya choʻlining sharqiy qismidagi tektonik botiqda (dengiz sathidan 43 m pastda). Markaziy qismida Fayyum shahri joylashgan. Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari orqali Qohira shahri bilan bogʻlangan. Xurmozorlar bor. Dehqonchilikda paxta, sholi, donli ekinlar ekiladi. Toʻqimachilik, tamaki, oziq-ovqat, kunteri korxonalari bor. Fayyumda paleolit va neolit davriga oid manzilgoxlar, 1887-yilda Fayyum portretlari topilgan.

 

Turkum:Misr shaharlari
Faks

thumb|300px
Faks ( — aynan bajar), telefaks — matn, jadval, rayem va boshqalarning tasvirlarini umumiy foydalaniladigan telegraf tarmogʻi orqali uzatish. Shunday tasvirlarni uzatish va qabul qilish apparati ham faks deb ataladi.

 
 БСЭ. Статья «Факсимильная связь»
Faktorial

Faktorial (ing. factor — koʻpaytuvchi) — faktorial, Matematikada berilgan musbat sondan kichik yoki unga teng barcha musbat sonlarning koʻpaytmasi va shu butun son va undov belgisi bilan belgilanadi. Shunday qilib, yetti faktorial 7! yoziladi, yaʼni 7! = 1 × 2 × 3 × 4 × 5 × 6 × 7. Qulaylik uchun 0!=1 deb olinadi. F!, ayniqsa, kombinatorikada koʻp uchraydi. Ingliz matematik J. Stirling 1730-yili n! funksiyaning qiymatini taqribiy hisoblash uchun juda qulay formulani taklif qilgan (Stirling formulasihttps://en.wikipedia.org/wiki/Stirling%27s_approximation):

n! = n * (n-1) * (n-2) * … * 3 * 2 * 1;

 Faktorialning boshqa 

Shuningdek, faktorial n!!, n!!!, … shaklida ham boʻlishi mumkin. Umumiy faktorial qoidasiga koʻra n!! = n * (n — 2) * (n — 4) * … (n > 0 gacha)

Masalan: 4!! = 4 * 2, 5!! = 5 * 3 * 1;

n!!! = n * (n — faktoriallar_soni) * (n — 2*faktoriallar_soni) *… = n * (n — 3) * (n — 6) * … (n > 0 gacha)

Shuningdek faktorialning super faktorialhttps://en.wikipedia.org/wiki/Superfactorial#:~:text=In%20mathematics%2C%20and%20more%20specifically, of%20arbitrary%20collections%20of%20factorials., sub faktorialhttps://mathworld.wolfram.com/Subfactorial.html va koʻplab mavjud
Fakultet

Fakultet (lotincha: fakultas – imkoniyat, qobiliyat) – oliy oʻquv yurtining oʻquv-ilmiy, maʼmuriy-tashkiliy boʻlinmasi. Bir yoki bir necha yondosh mutaxassisliklar boʻyicha talaba va aspirantlarni tayyorlash, xalq xoʻjaligi va madaniyatning tegishli sohasi xodimlarining malakasini oshirish, shuningdek, oʻzi birlashtirgan kafedralarning ilmiy tadqiqot ishlariga rahbarlik qilish bilan shugʻullanadi.

Oʻquv yurtlarining fakultetlarga boʻlinishi oʻrta asrdagi universitetlardan boshlangan. Odatda, ilk universitetlarda 4 ta fakultet mavjud boʻlgan. Sanoat rivojlangan, fantexnika taraqqiyoti yuksalgan XVII-XIX asrlarga kelib, oliy maktablardagi fakultetlar soni koʻpaygan. Ixtisosliklar va taʼlim boʻyicha oʻquv ishlarini samarali yoʻlga qoʻyish uchun, ayrim hollarda, fakultetlar tarkibida boʻlimlar tashkil etiladi. Fakultetdagi oʻquv, taʼlim-tarbiya va ilmiy ishlarga dekan rahbarlik qiladi. Fakultet faoliyatidagi asosiy masalalarni koʻrib chiqish uchun dekan rahabarligida fakultet ilmiy kengashi tashkil etiladi.
Falanga

Falanga (Solifugae, shuningdek, tuya oʻrgimchaklari , shamol chayonlari , quyosh oʻrgimchaklari ) - oʻrgimchaksimonlar (Arachnida) guruhi. 1000 ga yaqin maʼlum, qurgʻoqchil hududlarda tarqalgan.

 Tavsifi 
left|thumb|250x250px| Gobi choʻlidagi falanga, Moʻgʻuliston
Falanga ancha katta oʻrgimchaksimondir. Masalan, Markaziy Osiyo falangasining uzunligi 5-7 santimetrga yetadi. Ularning tanasi va oyoq-qoʻllari uzun tuklar bilan qoplangan. Barcha falangalar juda harakatchan va ularning deyarli hammasi tungi yirtqichlardir. Falangalar yirtqich yoki hammaxoʻr boʻlib, termitlar, qoramtir qoʻngʻizlar va boshqa mayda boʻgʻimoyoqlilar bilan oziqlanadi, ammo kaltakesak kabi yirikroq hayvonlarni ham isteʼmol qilishi mumkin.

 Tarqalishi 
Falangalar choʻl hududlari uchun xosdir. Sobiq SSSR hududida ular Qrimning janubiy qirgʻog'ida, Quyi Volga boʻyida (Saratov, Volgograd, Astraxan viloyatlari, Qalmogʻiston), Shimoliy Kavkaz va Kavkazda, Qozogʻistonda va Oʻrta Osiyo respublikalarida uchraydi. Yevropada ular Ispaniya, Portugaliya va Gretsiyada ham bor. Qitʼalardan Avstraliya va Antarktidada uchramaydi.

Oʻzbekistonning janubiy hududlarida, xususan, Qarshi choʻllarida falanga koʻp uchraydi. Shuningdek, Toshkent atrofida ham uchrab turadi.

 Chaqishi 
Falanga chaqishi hayot uchun xavf tugʻdirmaydi, ammo pastki jagʻidagi chirigan oziq-ovqat qoldiqlari tufayli yalligʻlanish keltirib chiqarishi mumkin (qarang. araxnoz). Kattaroqlari jagʻi bilan inson tirnoqlarini teshishi mumkin.

 Tasnifi 
13 oilaga boʻlingan 140 avloddan 1000 ga yaqin turi mavjud.

 Fotogalereya 

 

 

 Byalinitskiy-Birulya A. LEKIN. Araxnidlar. Falanjlar (Solifuga). Yangi seriya. 17. SSSR faunasi. 1-jild. 3-son. Moskva - Leningrad: SSSR Fanlar akademiyasining nashriyoti, 1938. - 178 b.
 Muma, MH 1951: Qo'shma Shtatlardagi Solpugida araknidlar tartibi. Amerika tabiiy tarix muzeyi byulleteni 97(2): 35-141.
 Rouer, C. F. (1932, 1933, 1934): Solifuga, Palpigrada. Buch 4, jild. 5(IV)(4), bet. 1-723 (3 qismda: (1): 1-160, (2-3): 161-480, (4-5): 481-723), Bronn, HG "Klassen und Ordnungen des Tierreichs" . Akademische Verlagsgesellschaft MBH, Leyptsig. Fünfter guruhi: artropodlar; IV. Abeitlung: Arachnoidea va kleinere ihnen nahegestellte Arthropodengruppen.
 

 

 Falangalar
Falangalar (boʻgʻim)

thumb|Odamlarda falangalar
left|thumb|Hayvonlarda falangalar
Falangalar ( phalanx — boʻgʻim) — barmoqning bir boʻlagi, bir boʻgʻimi; umurtqali hayvonlarda oyoq, odamlarda esa qoʻloyoq barmoqlari skeletini tashkil etuvchi naysimon mayda suyaklar nomi.
Falastin urushi

Arab-Isroil urushi (Falastin urushi) (1948 – 1949) – Arab davlatlari (Misr, Iordaniya, Iroq, Suriya, Livan, Saudiya Arabistoni, Yaman)ning Isroil davlati bilan urushi. BMT Bosh Assambleyasining 1947-yil 29-noyabrdagi qaroriga binoan Falastin hududida Arab davlati barpo etilishi kerak edi. Ammo Isroil uning 6,7 ming kv.kmlik qismini hamda Quddusning gʻarbini bosib olgan. Arab davlati uchun moʻljallangan Falastinning boshqa qismi va Quddusning sharqiy qismini Iordaniya oʻziga qoʻshib olgan. Isroil bosib olgan hududdan 900 mingdan oshiq arab aholisi quvgʻin qilingan. Yarash haqidagi bitim (1949) A.-Arab-Isroil ziddiyati natijasida vujudga kelgan Yaqin Sharq mojarosini hal etmadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Isroil–Falastin mojarosi
Fallopiy nayi

Fallopiy nayi, bachadon nayi, tuxum yoʻli – ayollarning naysimon juft aʼzosi. Italyan vrachi G.Fallopiy (1523—1562) nomidan olingan. Tuxumdonda yetilgan tuxum hujayra shu naylardan bachadonga oʻtadi. Fallopiy naylari bir uchi bilan bachadonga tutashsa, ikkinchi uchi tuxumdon yonida krrin boʻshligʻiga ochiladi va shu tariqa tuxumdonning chiqarish yoʻli boʻlib hisoblanadi (yana qarang Jinsiy aʼzolar).

 

Turkum:Anatomiyaga oid chala maqolalar
Falsafa va huquq instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi I.M.Moʻminov nomidagi Falsafa va huquq instituti — falsafa va huquq fanlari sohasida ilmiy tadqiqotlarlar olib boruvchi muassasa. Oʻzbekistonda huquqiy davlatchilik va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirish, milliy istiqlol gʻoyasi va uni singdirish muammolarini tadqiq etish, shu sohalarda yuqori malakali xodimlar tayyorlash institutning asosiy vazifasidir. Toshkentda 1958-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi huzuridagi Falsafa va huquq boʻlimi asosida tashkil etilgan. I.M.Moʻminov institutning tashkilotchisi va birinchi direktori boʻlgan (1975-yilda institutga uning nomi berilgan).

Institut olimlari 3 ta fundamental, 11 ta amaliy, 1 ta innovatsion mavzularni tadqiq etish bilan birga, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fundamental tadqiqotlarni qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasining 2 ta mavzusi boʻyicha ilmiy ish olib bormoqda. Shuningdek, institutda milliy istiqol gʻoyasi, Oʻzbekistonda demokratik jamiyat qurish va davlat hayotini erkinlashtirish muammolari bilan bogʻliq 15 ta mavzu boʻyicha ilmiy tadqiqotlarlar olib borilayapti.

Institutning falsafa boʻlimlarida ajdodlarimizning falsafiy ilmiy merosini yangicha metodologik, nazariy-gʻoyaviy yondashuvlar asosida tadqiq etish; milliy va umuminsoniy qadriyatlarni oʻrganish, tiklash, hayotga joriy qilish boʻyicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqilmoqda. Huquq boʻlimlarida Oʻzbekistonda adolatli demokratik huquqiy davlat qurishning asosiy tamoyillari, huquqiy davlatchilikning konstitutsiyaviy asoslarini yaratish muammolari, islom huquqshunosligi oʻrganilyapti. Tadqiqotlar natijalari oʻquv das, darsliklar, monografiya, risola va maqolalar tarzida chop etilmoqda.

Keyingi paytda institut olimlari mutaxassislar bilan birgalikda "Mustaqillik lugʻati", "Falsafa: qomusiy lugʻat", "Falsafa: qisqacha izohli lugʻat", "Jahon falsafasi tarixidan lavhalar", "Gʻarb falsafasi" va boshqa kitoblarni nashr etdi. Institutda Sharq madaniyati, falsafasini oʻrganish yoʻlga qoʻyildi, oʻzbek va sharq xalqlari tafakkuridagi mushtaraklik va oʻziga xoslik masalalariga oid asarlar tayyorlanmoqda. Institut Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati bilan hammuassislikda "Falsafa va huquq" jurnalini nashr etadi. Institutda 13 nafar fan doktori, 20 ga yaqin fan nomzodi hamda ilmiy xodimlar ishlaydi (2004). Institut huzurida nomzodlik, doktorlik dissertatsiyalari himoyasi boʻyicha ixtisoslashgan kengash, aspirantura, doktorantura bor. Institutda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari M.Barashov, A.Valiyev, M. Xayrullayev, Shermuhamedov, H. Sulaymonova, muxbir aʼzosi O.Eshonov va boshqalar faoliyat koʻrsatishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Fan (nashriyot)

„Fan“ (toʻliq nomi: Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi nashriyoti davlat korxonasi) – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ilmiy nashriyoti. Akademiya tizimidagi ilmiy tadqiqotlar natijalarini toʻplamlar, monografiyalar, ilmiy-ommabop risolalar, mukammal va tanlangan asarlar hamda jurnal maqolalari tarzida ilmiy jamoatchilikka va ommaga yetkazib beradi.

 Tarixi 
Nashriyot Oʻzbekiston Fan qoʻmitasi huzuridagi boʻlim sifatida 1934-yilda tashkil topgan. „Fan“ nomi oʻz tarixi davomida bir necha bor oʻzgargan: Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti (1943—63), Oʻzbekiston SSR „Nauka“ nashriyoti (1964—66); 1966-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining „Fan“ nashriyoti. 1940-yildan nashriyotning maxsus bosmaxonasi ishga tushirildi. Nashriyot 2004-yilda qariyb 150 nomda kitob va jurnallar nashr etdi (umumiy qajmi 2000 bosma tabokdan ortiq).

 Faoliyati 
Kitob nashrlarining asosiy turini koʻp jildli mukammal va tanlangan asarlar, ilmiy tadqiqot natijalari, monografiya va ilmiyommabop asarlar tashkil etadi. „Fan“da Alisher Navoiyning 10 jildli „Tanlangan asarlar“i ilk bor rus tilida nashr etildi. T. N. Qori Niyoziyning 8 jildli, H. M. Abdullayevning 7 jildli, Oybekning 20 jildli, Hamzaning 5 jildli, Hamid Olimjonning 10 jildli, Gʻafur Gʻulomning 12 jildli, SV. Starodubsevning 6 jildli „Tula asarlar toʻplami“, I. M. Moʻminov, V. P. Shcheglov va boshqa olimlarning koʻp jildli „Tanlangan asarlar“i chop etildi. Mirzo Ulugʻbek tavalludining 600 yilligi munosabati bilan uning 60 bosma tabokdan iborat „Ziji Koʻragoniy“ asari; Sohibqiron Amir Temurning 660 yillik yubileyiga Mirzo Muhammad Haydarning „Tarixi Rashidiy“ asari hamda I. M. Moʻminovning „Amir Temurning Urta Osiyo tarixida tutgan urni va roli“ kitobi, „Alpomish“ xalq qahramonlik eposi (oʻzbek va rus tillarida) nashr etildi. 2004-yilda Alisher Navoiyning 20 jildli „Mukammal asarlar tuplami“ nashri nihoyasiga yetkazildi.

„Fan“ nashriyotida „Fan va turmush“ ilmiyommabop jur.i, shuningdek, 11 ilmiy jurnallar: „Geliotexnika“, „Oʻzbekiston tarixi“, „Oʻzbekiston fizika jurnali“, „Mexanika muammolari Oʻzbekiston jurnali“, „Informatika va energetika muammolari Oʻzbekiston jurnali“, „Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar“, „Oʻzbekiston biologiya jurnali“, „Oʻzbekiston kimyo jurnali“, „Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi maʼruzalari“, „Oʻzbek tili va adabiyoti“, „Farmatsevtika jurnali“ni nashr etadi.

„Fan“ nashriyotini rivojlantirishda J. Sharipov, A. Yoqubov, Yu. Yusupov, X,. Bektemirov, N. Hotamov, Z. A. Milman, U.Zokirov muayyan hissa qoʻshgan.

2000-yil 9-iyun kuni qabul qilingan 223-sonli „Respublikasi Fanlar akademiyasi faoliyatini erkinlashtirish va samarali rivojlanishini taʼminlash toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga koʻra Fanlar akademiyasi nashr ishlarini va „Fan“ nashriyoti faoliyatini nazorat qiladi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Turkum:Akademik nashriyot
Turkum:Nashriyot
Fan va turmush

Fan va turmush – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ilmiy-maʼrifiy, ommabop jurnali. Toshkent shahrida 1 yilda 6 marta nashr qilinadi. Dastlab „Sotsialistik ilm va texnika“ (1933—1935), „Sotsialistik fan va turmush“ (1939—1941) nomlari bilan chop etilgan. Muayyan sabablar tufayli 1941-yil iyulidan 1957-yil fevralgacha nashr etilmagan. 1957-yildan hozirgi nomdagi jurnalning qayta tiklanishida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari H. Abdullayev, T. QoriNiyoziy, jurnalist A. Yoqubovning xizmati katta. Jurnalga taniqli olimlar Otajon Hoshim (193337), T. QoriNiyoziy (1937, 194041, 195870), I. Islomov (193839), I. Muminov (1957), M. Urozboyev (1970—1971), M. Homidxonov (1972), Yo. Toʻraqulov (197488), K. Zufarov (1988—1992), M. Sharifxoʻjayev (1992—2001)lar muharrirlik qilishgan.

Oʻtgan davrlarda jurnal sahifalarida ilm-fanning barcha sohalari, ularning ayrim tarmoqlari rivoji, jahondagi turli elelatlar haqida muntazam ravishda maqolalar chop etildi. Oʻzbekistonda fantast yozuvchilarning shakllanishida jurnal muharririyati huzuridagi „Fantast yozuvchilar maktabi“ning hissasi katta boʻldi (H. Shayxov, M. Mahmudov, S. Abdullayeva, Gʻ. Jahongirov, X. Dustmuhamedov, O. Muminov, R. Obidov va boshqalar).

Oʻzbekiston mustaqilligi yillarida jurnal mamlakat xalqi, ayniqsa, yosh avlod qalbi va tafakkurida milliy gʻoya, milliy mafkura va umumbashariy qadriyatlarga, demokratik tamoyillarga hamda fanning soʻnggi yutuqlariga asoslangan zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishga, xalqimizni yuksak maʼnaviyatli, maʼrifatli etish yoʻlida jahon kashfiyotlarini, oʻzbek olimlarining xorijiy mamlakatlar ilmiy tadqiqot markazlari bilan hamkorligi natijalarini keng targʻib qilishga, buyuk mutafakkirlarimiz hayoti va faoliyati hamda ilmiy merosidan xalqimizning bahramand boʻlishiga alohida eʼtibor berib kelmoqda.

2003-yildan jurnalda maqolalar oʻzbek va rus tillarida chop etilmoqda. Muharriri Shuhrat Egamberdiyev (2002-yildan).

 
 Jurnal rasmiy internet-sahifasi
Fan komiteti

Fan komiteti, Oʻzbekiston Xalq Komissarlari Kengashi huzuridagi fan komiteti – 1930-yillarda Oʻzbekistonda fan shtabi vazifasini bajargan ilmiy tashkilot. 1932-yil oktyabrda Oʻzbekiston MIK huzurida tashkil etilgan. Uning tarkibida geologiya va mineral resurslar guruhi hamda kabineti, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi, energstiklar, agrooʻrmonmelioratsiya guruhlari, oʻsimliklar resurslari guruhi va kabineti, xaritagrafiya boʻlimi hamda guruhlar qoshida tuproqshunoslik, gidrologiya va boshqa sektorlar boʻlgan. Fan komiteti zimmasiga zarur labaratoriya va institutlar tashkil etish hamda ularni jihozlash, ilmiy kadrlar tayyorlash vazifasi yuklatilgan. 1934-yil 1-iyundan Oʻzbekiston XKS ixtiyoriga oʻtkazilgan. 1935-yil Fan komiteti tizimida 12 ilmiy tadqiqot muassasasi, 2 kutubxona va jurnal tahririyati boʻlgan. Shu yili tarkibida yangi boʻlim, guruh, labaratoriya va sektorlar tashkil etildi. Ularning faoliyati xalq xoʻjaligining ayrim sohalari uchun amaliy ahamiyatga ega boʻlgan ilmiy masalalarni hal etishga qaratildi. Respublika ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganuvchi boʻlimning tashkil topishi ham Fan komiteti faoliyatida katta rol oʻynadi. 1937-yil Fan komiteti tarkibida tibbiyot va fizika matematika, ijtimoiy, texnika fanlari boʻlimlari tuzildi; boʻlim sifatida nashriyot ham tashkil etildi. Fan komiteti faoliyatida kimyo, fizika, matematika, gidroenergetika, geologiya, adabiyot va til fanlari yetakchi ilmiy yoʻnalishga aylandi. Fan komiteti muassasalari Oʻzbekiston oʻsimlik va hayvonot dunyosi, tuproq va yer geologiyasi, yer yuzasi va yer osti suvlari energetika resurslarini oʻrganish va ulardan foydalanish yoʻllari, mineral yoqilgʻi zaxiralari, neft qatlamlari va boshqa boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Ijtimoiy fan sohalari – Oʻzbekiston iqtisodiyoti, oʻzbek tili va adabiyoti, moddiy madaniyat yodgorliklarini oʻrganish va muhofaza qilish boʻyicha tadqiqotlar avj oldi. 1938-yil Fan komitetining muassasalarida 83 ilmiy xodim, jumladan, 7 nafar fan doktori va 5 nafar professor ishladi. Fan komitetiga turli davrlarda Otajon Hoshim, T. N. Qori Niyoziy, I. I. Islomov rahbarlik qilgan. Fan komiteti negizida 1940-yil yanvarda SSSR Fanlar akademiyasining Oʻzbekiston filiali, 1943-yil noyabrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tashkil topdi.

 

Turkum:Oʻzbekiston SSR
Turkum:Oʻzbekiston ilmiy tashkilotlari
Fan nomzodi

Fan nomzodi – Oʻzbekiston va ayrim sobiq sovet mamlakatlarida beriladigan ilmiy daraja. Oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari koshidagi ixtisoslashgan ilmiy kengashlar tomonidan nomzodlik imtihonlarini topshirgan, fanning dolzarb muammolari boʻyicha mustaqil yozilgan dissertatsiya tadqiqot ishini himoya qilgan oliy maʼlumotli shaxslarga beriladi. 1934-yilda taʼsis etilgan. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan nazorat tariqasida koʻrib chiqiladi va Fan nomzodi ilmiy darajasini tasdiqlovchi diplom beriladi. Fan nomzodi oliy oʻquv yurti yoki ilmiy tadqiqot institutlarida dotsent, katta ilmiy xodim, kafedra, boʻlim, labaratoriya mudiri lavozimlarini egallash uchun tanlovlarda qatnashish va fan doktora ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyani himoya qilish huquqiga ega. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya aspirantura taʼlimi davrida yoki mustaqil ravishda yoziladi. Dissertatsiyada yangi ilmiy va amaliy xulosa hamda tavsiyalar berilishi, tadqiqotchining mustaqil ilmiy ishlar olib borish qobiliyati namoyish etilishi, fanning mazkur sohasidagi nazariy bilimdonligi aks etishi lozim. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyaning asosiy gʻoyalari qator ilmiy-nazariy va amaliy yoʻnalishdagi maqolalarda, tavsiya va qoʻllanmalarda oʻz ifodasini topmogʻi kerak. Dissertatsiyaning himoyasi oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari qoshidagi birlashgan ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarda amalga oshiriladi. 2002-yil Oʻzbekistonda ilm-fanning turli sohalarida 8904 Fan nomzodi faoliyat yuritdi.

 Yana qarang 

 Aspirantura

 

Turkum:Ilmiy darajalar
Fandi qoʻltigʻi

Sarvar qoʻltigʻi – Sarvar yelkasining pastki qismida Shimoliy Amerika qirgʻoqlaridagi qoʻltiq. Men qoʻltigʻining shimoliy qismi. Uzunligi 300 km, eni 90 km, chuqurligi kiraverish qismida 208 m. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi. Dunyo okeanining eng baland koʻtariladigan qismi, balandligi 18 m gacha yetadi. Eng katta porti – Sent Jon.

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Fanerozoy eoni

Fanerozoy eoni, fanerozoy (yun, phantros — aniq, ochiq, zoe — hayot, hayot tarzi) — Yer geologik tarixining paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralarini oʻz ichiga olgan, umumiy muddati 570 mln. yilni tashkil etgan vaqt (eon)ning juda katta kismi. Yer geologik tarixini kriptozoy eoni va Fanerozoy eoniga amerikalik geolog J. Chedvik ajratgan (1930).

 

Turkum:Geologiya
Fantaziya (musiqa)

Fantaziya (musiqada) – badiha uslubidagi janr; muayyan kompozitsion qoliplarga bogʻlanmagan (koʻpincha cholgʻu) musiqa asarlaridan iborat. XVI— XVII asrlarda improvizatsiya namunalari asosida yuzaga kelgan. XVIII asrda klavir va organ uchun (ayniqsa, turkumli asarlarda muqaddima koʻrinishida) fantaziyalar keng rivoj topdi (I. S. va K. F. E. Baxlar, V. A. Motsart va boshqalar). Romantik kompozitorlar fantaziyaga alohida ahamiyat berib, unda turli (jumladan, turkum va sonata) shakl va janr xususiyatlarini mujassam etgan (F. Shubert, F. Shopen, R. Shuman). XIX asrdan koʻp fantaziyalar xalq kuylari yoki biror kompozitor asarlari mavzulariga asoslanadi (F. List, N. RimskiyKorsakov va boshqalar). Shuningdek, muayyan mavzuli, simfonik fantaziyalar ham uchraydi (M.Musorgskiy, R. Raxmaninov, P. Chaykovskiy va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan S. Yudakov, B. Giyenko, S. Karimhoji, A. Latifzoda va boshqalar turli fantaziyalar yaratishgan.

 

Turkum:Musiqiy janrlar
Fan-texnika inqilobi

Fan-texnika inqilobi, ilmiy-texnika inqilobi – ishlab chiqaruvchi kuchlarning tub sifat oʻzgarishlarida fanning asosiy ishlab chiqarish omili boʻlishi. XX asrning oʻrtasida boshlangan. Fan-texnika inqilobi mehnatning mazmuni, xarakteri va sharoitini, ishlab chiqaruvchi kuchlar strukturasini, mehnat taqsimotini, jamiyatning professional strukturasini oʻzgartiradi; mehnat unumdorligining oʻsishiga olib keladi; jamiyat hayotining hamma tomonlariga, madaniy-maishiy hayotga, inson psixologiyasiga taʼsir koʻrsatadi. Xodimlarning maʼlumot darajasi, malakasi, madaniyati, uyushqoqligi va masʼuliyatiga katta talablar qoʻyadi.

Elektron hisoblash mashinalari fan-texnika inqilobining ramzi hisoblanib, uning paydo boʻlishi inson funksiyalarini asta-sekinlik bilan mashinalarga berishga, ishlab chiqarish va boshqaruvni kompleks avtomatlashtirishga olib keldi. Hozirgi davrda fan-texnika inqilobi quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: fanning bevosita ishlab chiqaruvchi kuchga aylanishi; shu bilan bogʻliq ravishda ijtimoiy mehnat taqsimotida yangi davrning boshlanishi; mehnatning xarakteri va mazmunida ijodiy elementlarning kuchayishi; yangi energiya i yordamida sunʼiy materiallarning yaratilishi; axborotning ijtimoiy va iqtisodiy sohalardagi ahamiyatining kuchayishi, ommaviy kommunikatsiya vositalarining misli koʻrilmagan taraqqiyoti; umumiy va maxsus taʼlim hamda madaniyat darajasining oʻsishi; fanlararo oʻzaro bogʻliq murakkab muammolarni kompleks hal qilish, ijtimoiy fanlar rolining ortishi; ijtimoiy taraqqiyotning keskin tezlashishi, planeta miqyosida integratsiyalashuv; ekologik muammoning paydo boʻlishi va u bilan bogʻliq xolda jamiyat-tabiat tizimini ilmiy boshqarishning zarurligi.

Fan-texnika inqilobi global muammoga aylangan ayrim salbiy oqibatlarni ham keltirib chiqardi. Bu muammolar (ekologiya, xalqaro terrorizm, demografiya, energiya tanqisligi bilan bogʻliq va boshqalar)ni hal qilish uchun kuchlarni birlashtirish taqozo qilinadi.
Faol harorat

Faol harorat (foydali harorat) – qishloq xoʻjaligi ekinlarining rivojlanishiga qulay taʼsir koʻrsatadigan havo harorati. Qishloq xoʻjaligi ekinlari faol vegetatsiya davrining issiqlik bilan taʼminlanganligi koʻrsatkichi hisoblanadi. Yer sharining turli hududlarida ekinlar rivojlanishi uchun yillik harorat (issiqlik) resurslarining qulaylik darajasini baholashda vegetatsiya davridagi 10° dan yuqori boʻlgan faol harorat yigʻindisi qoʻllanadi. Faol harorat yigʻindisi 10° dan yuqori boʻlgan barqaror oʻrtacha sutkalik haroratlarni qoʻshish yoʻli bilan topiladi.

Faol harorat yetarli boʻlmagan hollarda ekin oʻsmay yoki pishmay qoladi. Ekinlar , navlari va duragaylarini mintaqalar boʻyicha joylashtirishda, ekinning issiqlik bilan taʼminlanganlik darajasini hisoblashda faol harorat koʻrsatkichidan foydalaniladi (yana qarang Samarador harorat).
Farad

Farad — Xalqaro birliklar tizimi SIda elektr sigʻim birligi. Qisqacha F bilan belgilanadi. Oʻtkazgichdan 1 kulon elektr zaryad miqdori oʻtganda uning potensiali 1 voltga ortsa, oʻtkazgichning elektr sigʻimi 1 F ga teng boʻladi (mas, radiusi 9YU9 m ga teng, yaʼni Yer radiusidan 1500-marta katta radiusli shar sigʻimi). Shuning uchun amalda Faradning ulushlari mikrofarad (1 mkF=10~6F) va pikofarad (pF=10"|2F) ishlatiladi. Ingliz fizigi M. Faraday sharafiga qoʻyilgan. 

 
Turkum:SI hosilaviy birliklari
Michael Faraday

Maykl Faradey (1791.22.9 London — 1867.25.8) — ingliz fizigi. kimyogari, elektromagnit maydoni taʼlimoti asoschisi, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1824). Peterburg Fanlar akademiyasi aʼzosi (1830). London Qirollik jamiyati institutida assistent (1913), laboratoriya direktori (1825), hansk kimyo kafedrasining professor (1833—62). Ilmiy ishlari elektr, magnitizm, magnitooptika va elektrokimyoga oid. Elektromagnit induksiya hodisasi (1831), elektroliz qonunlari (1833), diamagnetizm va paramagnetizm hodisasi (1845), yorugʻlik qutblanish tekisligining magnit maydonda burilishi (1845) va boshqalarni kashf etgan. Elektr zaryadining saqlanish qonunini eksperimental tasdiklagan (1843). Faradey gʻoyalari va uning ilmiy yutuklari fizika fanining rivojlanishida muhim oʻrin tutgan.OʻzME
Faradey

Faradey — elektr zaryadining tizimga kirmaydigan birligi. Elektrokimyoda qoʻllanadi. M. Faradey sharafiga qoʻyilgan. 1F=9,64914104 K, yaʼni miqdoran Faradey soni Gʻ ga toʻgʻri keladi. 

 

Turkum:Elektrokimyoviy birlik
Faradey soni

Faradey soni, Faradey doimiysi (F) – fizik doimiy; elektrolitdan elektr zaryad oʻtganda elektrodda 1 mel, bir valentli moda ajratadigan elektr miqdori. Faradey soni Avogadro doimiysi NA bilan elementar zaryad ye ning koʻpaytmasiga teng fundamental fizik doimiy; F=NAe=96485,309 Kl/mol. M. Faradey sharafiga qoʻyilgan. Faradey sonining qiymati kumushning elektrokimyoviy ekvivalentini oʻlchash yoʻli bilan aniklangan. Faradey soni elektrokimyoviy hisoblashlarda keng qoʻllanadi.

 

Turkum:Fizik birlik
Faradey qonuni

Faradey qonuni - elektrolizning miqdoriy qonunlari. M. Faradey ochgan (1833—1834). Faradey qonuni elektrodlarda ajralgan modda massasining modda tabiatiga va elektrolitdan oʻtgan zaryad miqdoriga bogʻlanishini ifodalaydi. Faradeyning qonuni elektrodda ajralgan moddaning massasi t elektrolitdan oʻtgan zaryad miqdori q ga toʻgʻri proporsional ekanligini, 2qonuni elektrolitdan bir xil zaryad oʻtganda ajraladigan turli moddalarning massalari bu moddalarning kimyoviy ekvivalentlari A ga proporsional ekanligini bildiradi. Faradeyning 2 qonunidan turli moddalarning 1 ga ekvivalentini ajratish uchun bir xil zaryad kerakligi kelib chiqadi. Faradey qonunini shaklda yozish mumkin, bunda F— Faradey soni.

 

Turkum:Elektroliz qonunlari
Fard

Fard (arabchadan olingan bõlib — yakka, yolgʻiz) — Yaqin va Oʻrta Sharq adabiyotidagi poetik janr. Hajmi bir bayt, yaʼni 2 misradan iborat boʻladi. Muayyan mazmun, gʻoya ilgari suriladi, badiiy umumlashma, hayotiy tajribadan kelib chiquvchi hukm, xulosa tajassum topadi. Misol uchun
Holimni sanga aytib hajr oʻtiga oʻrgandim, 
Ey yor, yomon qildim, har neki dedim, yondim(Bobur).

Fardda dolzarb, salmoqli falsafiyaxloqiy gʻoyalar ifodalanadi. Fardning qisqa va ixchamligi shoirdan "Ming maʼnini bir nuqta bila muxtasar etish"ni (Mashrab) taqozo etadi. Fard janriga xos erkinlik shoirning ijodiy imkoniyatini kengaytiradi, ijodiy erkinligini taʼminlaydi. Hozirgi oʻzbek shoirlaridan Abdulla Oripov, Rauf Parfi va boshqa ijodida fardlar uchraydi.

Turkum:Sheʼriyat
Daniel Gabriel Fahrenheit

Daniel Gabriel Fahrenheit (1686—1736) — nemis fizigi. Buyuk Britaniya va Niderlandiyada ishlagan. Spirtli (1709) va simobli (1714) termometrlar yasagan. Oʻz nomi bilan ataladigan temperatura shkalasini taklif qilgan. Unda umum qabul qilingan tayanch nuqtalari normal atmosfera bosimida muzning erish nuqtasi bilan suvning qaynash nuqtasi orasida temperatura intervali 180 boʻlakka — Fahrenheit gradusi (°F) ga boʻlingan. Muzning erish nuqtasi Fahrenheit shkalasida 32 °F, suvning qaynash nuqtasi 212 °F deb olingan (yana qarang Gradus).
 

Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1686-yilda tugʻilganlar
Turkum:1736-yilda vafot etganlar
Farer orollari

Farer orollari – Atlantika okeanining shimoliy sharqiy qismidagi arxipelag, Daniyaning muxtor viloyati. Maydoni - 1,4 ming km². Orollarning relyefi zinapoyasimon platodan iborat. Eng baland joyi 882 m. Bazalt lavalari va tuflardan tuzilgan. Qirgʻoqlari tik, ford koʻp. Iqlimi subarktika dengiz iqlimi, oʻrtacha temperatura fevralda 4° C, iyulda 11° C. Yillik yogʻin 1500 mm. Oʻtloqlar, torfli botqoqliklar, vereskzorlar bor. Parranda koʻp. Baliq ovlanadi. Qoʻy boqiladi. Maʼmuriy markazi – Torsxavn. Farer orollarida VII-IX asrlarda kelt qabilalari yashagan. IX asrdan norveglar koʻchib kela boshlagan. Ikkinchi jahon urushiga qadar turli davlatlar tarkibida boʻlib kelgan.

 

 

Turkum:Xristian davlatlari
Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Orollar
Turkum:Daniya
Turkum:Orol davlatlar
Farer tili

Farer tili — Skandinaviya tillaridan biri; island tili bilan birgalikda orollardagi Skandinaviya tillari guruhini tashkil etadi. Asosan, Farer orollarish va Daniyaning boshqa viloyatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 45 ming kishiga yaqin (oʻtgan asr oxirlari). Farer tilining 6 lahjasi boʻlib, ular, asosan, fonetik jihatdan farklanadi. Farer tili — Norvegiyaning jan.gʻarbidan chiqqan va 9— 10-asrlarda Farer orollarini bosib olgan normannlar tilining davomchisi. German tillaritsht shim. (skandinav) tarmogʻiga mansub. Island tili kabi, boshqa Skandinaviya tillaridan morfologiyasining birmuncha qadimiyligi bilan ajralib turadi. Leksikasida dan (dat) tilining kuchli taʼsiri seziladi.

Farer tili 19-asr boshigacha yozuvga ega boʻlmagan. Yozma til vazifasini dan tili bajargan. 14—17-asrlarda yaratilgan farer xalq balladalari ilk bor 18-asr oxirlarida yozib olingan. 1846-yilda V.U. Xammershayib Farer tili uchun lotin grafikasi asosida yozuv va imlo qoidalarini ishlab chiqqan. 1906-yildan Farer tili maktablarda oʻqitila boshlagan. Adabiy til Torsxavn shahri lahjasi asosida shakllangan."" OʻzME. F-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Farz

Farz (arabcha — qatʼiyat, majburiyat) — hamma musulmonlar bajarishi qatʼiy buyurilgan amallar. Bularga Qurʼonda koʻrsatilgan diniy eʼtiqod, marosim, urf-odat talablari, axloqiy va huquqiy normalar kiradi. Farz ikki turga — "farzi ayn" va "farzi kifoya"ga boʻlinadi. Birinchi turi barcha musulmonlarga babbarobar buyurilgan boʻlib, ularning adadi 40 ta (masalan, namoz, roʻza, tahoratdagi farzlardir). Amri maʼruf va nahiy munkar, ilm olish ham "farzi ayn"ga kiradi. "Farzi kifoya" esa bir qism musulmonlar bajarsa qolganlar zimmasidan soqit boʻladigan ishlar. Masalan, janoza namozi, kafanlash, murdani yuvish, dafn etish kabilar. Shariatga koʻra, farzning bu turiga kiruvchi ishlarni hech bir musulmon bajarmasa, hamma musulmonlar gunohkor boʻladilar. Keng maʼnoda farz — bajarilishi zarur boʻlgan vazifa, burch.

 

 

Turkum:Islom
Farididdin Attor

Farididdin Attor (taxallusi; asl ism sharifi Muhammad Abu Bakr ibn Ibrohim; taxminan 1148/51, Nishopur — 1219/21) — mutasavvif fors shoiri. Asarlarida tasavvufni targʻib qilgan. Mansur Halloj, Boyazid Bistomiy taʼlimotidagi gʻoyalarni davom ettirgan. Attor falsafasining asosini tavhid (Allohning yagonaligini tan olish) ilmi tashkil etadi. Unga koʻra, tavhid faqat Allohning yagonaligini tan olish emas, balki u bilan qoʻshilishga intilish, yaʼni insonning mutlaq Ruh tomon intilishini anglatadigan jarayondir. Attorning „Bulbulnoma“, „Mantiq ut-tayr“, „Ushturnoma“ asarlari ramziy-allegorik timsollar asosida yozilgan. „Javhar uz-zot“, „Xayloj“, „Asrornoma“, „Sharh ul-qalb“, „Musibatnoma“ kabi dostonlari bevosita muhokama-mushohada, fikriy-shuuriy bayonlar tarzida bitilgan. Bundan tashqari, „Xusravnoma“-ga oʻxshab majoziy ishqni kuylagan romantik-sarguzasht asari ham bor. Attorning 2 qismdan iborat „Javhar uz-zot“ asarida butun ruhiy va moddiy olamlar yagonaligi taʼriflangan. Iloh har bir zarrada mavjud, ammo uni oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin emas. Alloh oʻz borligʻida ham pinhonu ham paydo, barcha ashyolar yolgʻiz javhardan kelib chiqqan. „Asrornoma“da bu fikr yanada aniqroq ifodalangan. Attor asarlarida xalq ogʻzaki ijodidan unumli foydalangan. „Mantiq ut-tayr“ (1175, bu asar „Maqomoti tuyur“ deb ham nomlangan) asari mashhur. Alisher Navoiy bolalik chogʻida bu dostonni yod olib, uning taʼsirida „Lison ut-tayr“ („Qush tili“) dostonini yozgan. Ushbu asar tasavvufning eng yirik adabiy yodgorligi hisoblanadi. Bundan tashqari, Attor „Pandnoma“, „Besarnoma“, „Devon“, "Vuslatnoma, " „Tazkirat ul-avliyo“ kabi asarlar muallifi. Uning „Ilohiynoma“ asari ham masnaviy yoʻlida bitilgan ishqiy-maʼrifiy, falsafiy-axloqiy dostondir. Masnaviyda 282 ta rivoyat, hikoyat va qissalar bayon etilgan. Attor Haq va haqiqat tushunchalarini hamma vaqt inson mohiyatiga bogʻlab tushuntirgan. Zero, tavhid mohiyati ham, haqiqat ham oxir oqibat inson mohiyati va haqiqati bilan izoxlangan. Shoirning 96 bobdan iborat „Tazkirat ul-avliyo“ asari nasrda bitilgan yagona va mashhur asar boʻlib, unda tasavvuf shayxlari, avliyoulloxlarning hayoti, kashfu karomatlari bayon etilgan. Asarning Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida 10 dan ziyod qoʻlyozma nusxalari, Bombay va Lohurda 1877, 1887, 1895, 1900, 1903-yillarda nashr qilingan bosma nusxalari hamda Xojashoh ibn Sayyid Axmad Xorazmiy oʻzbek tiliga tarjima qilgan 4 qoʻlyozma nusxasi mavjud. Ushbu asarning Mirzo Kenjabek tomonidan oʻzbekchaga qilingan tarjimasi „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ davlat ilmiy nashriyotida chop etilgan (1997).

 Ilohiynoma, T., 1994.

 

 
 

Turkum:Fors adabiyoti
Turkum:Eronda tug`ilganlar