Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sheralixon

thumb|Sheralixon qabri. Daxmai shohon xazirasi, Qoʻqon.
Sheralixon, Sheralixon Hojibek oʻgʻli (taxminan 1797-1845) - Qoʻqon xoni (1842-45), oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub. 1842-yil Buxoro amiri Nasrullo Qoʻqonni bosib olib Ibrohim Xayolni noib etib tayinlab ketadi. Uning zulmidan norozi boʻlgan qoʻqonliklar qoʻzgʻolon koʻtaradilar va xon avlodlaridan boʻlmish Sheralini Qoʻqon xoni deb eʼlon qiladilar. Sheralixon qoʻzgʻolonga rahbarlik qiladi. So'ng, qoʻzgʻolonchilar Qoʻqonga kiradilar va Buxoro qoʻshinini tor-mor keltiradilar. Shu paytda, Ibrohim Xayol Buxoroga qochgan. Sheralixon Buxoro amiri Qoʻqonga yangi yurish uyushtirishi mumkinligini bilib, qabila va harbiy boshliqlar, aminlar, oqsoqollar va obroʻli, nufuzli arboblar kengashini chaqirib, unda shoshilinch ravishda miltiq, qilich, toʻsiqlar tayyorlashga qaror qilgan. Keyin, Qoʻqon atrofida toʻsiq va qoʻrgʻonlar barpo qilishga kirishilgan, lekin qurilish nihoyasiga yetmay, Buxoro qoʻshini Qoʻqonga yaqinlashib shaharni qamal qiladi. Buxoro qoʻshinlari tevarak-atrofdagi qishloqlarni vayron qiladi, lekin shaharni egallay olmaydi. Qolaversa, Qoʻqon mudofaasidagi ayollar ham faol ishtirok etadilar. Nasrullo esa 40 kunlik qamaldan soʻng Buxoroga qaytib ketgan.

Sheralixon oʻgʻli Abdurahmonbekni amiri lashkar qilib tayinlab, uni Toshkentni zabt etish uchun yuboradi. Qoʻshinlar Sirdaryodan oʻtib, Quramaga kelganda, Xoʻjand hokimi Xudoyorboy ahvolni aniqlab, amir Nasrulloga xoinlik qiladi va o'z shahrining oliy hokimiyatini tan oladi. Qoʻqon xoni esa unga Xoʻjand viloyati hokimligini tortiq qiladi. Vanihoyat, Qoʻqon va Toshkent qoʻshinlari oʻrtasidagi jangdan soʻng, Toshkent va Dashti Qipchoq zabt etilib, qaytadan Qoʻqon xonligi tarkibiga kiritilgan.

Sheralixonning davrida ham xonning soliq siyosatiga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boʻlib turgan, shahrining mustaqil ravishda hokimiyatni boshqarishga intilishi esa qipchoqlar rahnamosi Musulmonqulning qarshiligiga uchraydi.Keyin esa Musulmonqul isyon koʻtarib, Isfara hokimi boʻlgan Sotiboldibekni xat bilan sobiq Qoʻqon xoni Olimxonning oʻgʻli Murodbekning oldiga yuboradi va uni Qoʻqon xonligining taxtini egallashga taklif etadi. Oʻshda qoʻzgʻolon boshlanganidan xabar topgan Shahrixonning hokimi, Musulmonqulning rejasini bilmagan holda, tezda qoʻshin toʻplab, Oʻsh qoʻzgʻolonini bostiradi. Ammo, Musulmonqul oʻz rejasini bajarish uchun Oʻshga qoʻshin bilan borib, qoʻzgʻolonda ishtirok etganlarni beshafqat jazolab va qonga botirib, 5-10 ming kishini asirga oladi. Qoʻzgʻolon rahbari hisoblangan Mulla Yusuf ham qoʻlga olinib, Oʻshda dorga osiladi.

Bu vaqtda esa Murodbek Qoʻqonga kelib, Sheralixonning huzuriga kiradi. Sheralixon esa vaziyatni anglagan holda, unga taxtni topshiradi. Musulmonqulning sodiq odamlari esa tunda o'z shahrini qatl etishadi.

 
Ad. Bobobekov H. N., Qoʻqon tarixi, T., 1996; Nabiyev R. N., Iz istorii Kokandskogo xanstva, T., 1973.

Haydarbek Bobobekov.

Turkum:Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Turkum:Osiyodagi 19-asr hukmdorlari
Aʼzam Shermatov

Shermatov Aʼzam (1925.1.3, Koson tumani – 1993.25.2, Toshkent) – tilshunosshevashunos olim. Oʻzbekistondaxizmat koʻrsatgan fan arbobi (1986), filologiya fanlari doktori (1978), professor (1982). Buxoro pedagogika instituti oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1951). Qarshi oʻqituvchilar institutida oʻqituvchi (1951 – 53), direktor oʻrinbosari (1953–57). Toshkent pedagogika institutida oʻzbek tilshunosligi kafedrasida oʻqituvchi va dotsent (1960–62), tarix-filologiya fti dekani (1962–67), rus guruhlarida oʻzbek tili kafedrasi mudiri (1967–73), oʻzbek va qozoq filologiyasi fti dekani (1976–80), umumiy tilshunoslik kafedrasi mudiri (1973-yildan). Oʻzbek dialektologiyasi va umumiy tilshunoslik boʻyicha oliy oʻquv yurtlari talabalari uchun bir qancha oʻquv qoʻldanmalari va das yaratgan. Asosiy ilmiy ishlari Qashqadaryo viloyati oʻzbek shevalari tadqiqiga bagʻishlangan.

 
 Quyi Qashqadaryo oʻzbek shevalari, T., 1972; Uzbekskiye narodnne govorm Kashkadarinskoy oblasti, T., 1978; Atlas uzbekskix narodnix govorov Kashkadarinskoy oblasti,. 1"., 1979; Lingvistik geografiya nima? T., 1981.

Turkum:25-fevralda vafot etganlar
Turkum:1-martda tugʻilganlar
Turkum:1925-yilda tugʻilganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Said Shermuhamedov

Said Shermuhamedov (1930.12.5, Qorakoʻl tumani — 16.02.2016) — faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), falsafa fanlari doktori (1973), professor (1978). Samarqand universitetni tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va HUQUQ boʻlimida kichik ilmiy xodim (1957—58), Falsafa va huquq institutida katta ilmiy xodim (1958—60), ilmiy kotib (1960—61), direktor oʻrinbosari, sektor mudiri (1961—64). Oʻzbekiston KP MK fan va madaniyat boʻlimi mudiri oʻrinbosari (1964—65), madaniyat boʻlimi mudiri (1965—70). Oʻzbekiston Maorif vaziri (1970—84), Oʻzbekiston Pedagogika ilmiy tekshirish instituti direktori (1984—85), Toshkent Davlat Universiteti falsafa fakultetida kafedra mudiri (1985— 2002), professor (2002-yildan). Ilmiy ishlari madaniyat nazariyasi va boshqalar muammolarga bagʻishlangan. Oʻzbekiston Falsafa jamiyati prezidenti (1990-yildan). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992). "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1995).

 
 Na yazike yedinstva, T., 1991; Mustaqillik — buyuk neʼmat, T., 1997; Filosofiya cheloveka, T., 2001; Istiklol quyoshi, T., 2002.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Shermuhammad madrasasi

Shermuhammad madrasasi — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (XVII— XVIII-asrlarga mansub). Shermuhammad madrasasi Qarshi qal’asining markaziy maydoni hisoblangan Registon maydoni sharqiy qismida joylashganPoyon Ravshanov. Qarshi tarixi, Yangi asr avlodi nashriyoti, Toshkent, 2006 — 503—504-betlar.

 Tarixi 
Shermuhammad madrasasi XIX asrning 60-yillari oʻrtalarida qurilgan. Registon atrofida joylashgan madrasalardan biri hisoblangan. Hijriy 1282-yilda (1869-yil) mahalliy usta Abdulhakim Nasafiy tashqi eshikni yasaganligi qayd etilgan yozuv saqlanib qolgan. Shermuhammad madrasasi roʻparasida, undan biroz qiyaroqda zindonning koʻrimsiz imorati koʻrinib turardi. XX asr boshlariga kelib, bir vaqtlar yerdan chuqur kovlagan, arqon bilan tushadigan oʻra — zindonlar tugatilib, jinoyatchilar maxsus qurilgan qamoqxonada saqlanadigan boʻlgan. 1885-yilda amir Ahadning taxtga chiqishi munosabati bilan butun amirlikda zindonlar bekor qilinib, qamoqxonalar joriy etilgandi. Qal’a qamoqxonasi pastak bino boʻlib, katta hajmdagi umumiy xonadan iborat edi. Shiftda qoldirilgan darchalarga chiroqlar oʻrnatilgan boʻlgan.

 Meʼmorchiligi 
Madrasaning ikki burjida kattakon darsxonalar joylashgan, hujralar soni 17 tani tashkil etgan. Hujralarning ikkitasi mudarrislarga moʻljallangan. Hujralar kirishda oʻng va chap tomonlarda joylashgan. Hujralar asosan bir xonadan iborat boʻlib, bezaksiz, eshik tanasida ganch panjaralar oʻrnatilgan boʻlib, ulardan yorugʻlik tushib turgan. Madrasaning peshtoqi uncha baland boʻlmagan. Peshtoqning ikki yoni tepasi naqshli gʻishtin qubbalar bilan bezatilgan. Shermuhammad madrasasi pishiq gʻishtdan koʻtarilgan. Peshtoq baland ishlangan, eshiklarga boʻrtma naqshlar solingan boʻlgan. Madrasa chorsi tarhli, bosh tarzi besh xonadan iborat boʻlgan. Markazida miyonsaroy, 2 yonida darsxona joylashgan boʻlib, burchaklariga guldastalar ishlangan. Guldastalar tepasi fonusli boʻlib, miyonsaroy orqali hovliga chiqilgan. Hovli atrofi oldi ravoqli hujralar bilan oʻralgan. Bezagida ganch oʻymakorligi va chaspak uslubida girih naqshlar qoʻllangan.

Meʼmoriy obidada sirli koshinlar kam ishlatilgan boʻlsa-da, ayniqsa, uning old qismi koʻrkam koʻrinadi. Yassi ravoqlar va gumbazlar ham mohirona ishlangan. XVIII asrlarda bunyod etilgan madrasalarda bezak, naqsh nisbatan oz boʻlgan. Bu hol Samarqand, Buxoro, Xiva obidalari uchun ham xos.

 

 

Turkum:Qarshi meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Qarshi madrasalari
Sherna baxshi

Sherna baxshi (Shernazar Beknazar oʻgʻli) (1855-yil, Azon qishlogʻi, Sherobod bekligi, Buxoro amirligi — 20-asr 1-yarmi, Oʻzbekiston SSSR, SSSR) — baxshi, dostonchi. Sherobod dostonchilik maktabi vakili. Baxshilar oilasida tugʻilgan, 9—10 yoshlaridayoq doʻmbira chalib, kuylay boshlagan. Soʻng sherobodlik Qosim (shoir) baxshiga shogird tushgan. Sheroboddagina emas, Surxondaryo, Qashqadaryoda, hatto Tojikiston va Turkmanistonda ham mashhur boʻlgan. Repertuarida 50 dan ortiq doston, termalar, doʻmbira kuylari boʻlgan. Sherna baxshi Umir baxshi (Safarov), Rajab baxshi Normurod oʻgʻli, Yusuf Oʻtagan oʻgʻli, Mardonqul Avliyoqul oʻgʻli kabi 20 dan ortiq shogird yetishtirgan. Xalq Sherna baxshi haqida rivoyatlar toʻqigan.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik baxshilar
Turkum:Oʻzbekistonlik dostonchilar
Sherobod dostonchilik maktabi

Sherobod dostonchilik maktabi — Oʻzbekiston Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlarining bir necha tumanlari, Tojikiston va Turkmanistonning janubiy sarhadlarida yetishib chiqqan yuzlab baxshilarni birlashtirgan oʻzbek dostonchilik maktabi.

Surxondaryo va Qashqadaryoda dostonchilik anʼanalarining izchil rivojlanishi bugungi kunlarda ham davom etmoqda. Shuning uchun ham bu maktab vakillaridan 1940-yillarda yozib olingan dostonlarda dostonchilikning nisbatan quyi bosqich unsurlari, badiiy tafakkurning uncha rivojlanmagan shakllari uchraydi. 1960-yillardan boshlab esa anʼanalarning muayyanlasha borishi, maʼlum maʼnoda kitobiylikka intilish kuchayadi. Bunda isteʼdodli xalq baxshisi Qodir Rahim oʻgʻlining (1936—1985) xizmatlari katta boʻldi. Sherobod dostonchilik maktabidan Qosimkoʻr, Shernazar Beknazar oʻgʻli, Mardonaqul Avliyoqul oʻgʻli, Umir Safar oʻgʻli, Normurod baxshi, Ahmad baxshi, Nurali Boymat oʻgʻli, Mamadrayim baxshi, Yusuf Oʻtagan oʻgʻli, Eshqobil baxshi, Boʻriboy Ahmad oʻgʻli, Qodir Rahim oʻgʻli kabi oʻnlab dostonchilar yetishib chiqdi. Bugungi kunda Xushboq Mardonaqulov, Shoberdi Boltayev, Boborahim Mamatmurodov, Qora va Chori Umirovlar, Qahhor Qodir oʻgʻli, Abdunazar Poyonov kabi bir qancha baxshilar dostonchilik anʼanalarini davom ettirmoqdalar. Bu maktab vakillaridan yozib olingan "Oltin qovoq", "Malla savdogar", "Zayidqul", "Ollonazar Olchinbek", "Oychinor", "Sherali", "Kelinoy" kabi qator dostonlar Oʻzbekistonning boshqa joylarida yashab oʻtgan baxshilar repertuarida uchramaydi.

 
 Qahhorov A., Yangi dostonlar, T., 1988;
 Ergashev A., Xalilov D., "Yozi va Zebo" — ishqdostoni, Qarshi, 2000;
 Murodov M., Alpomishnoma, 1—2-kitoblar, T., 1999, 2000.

 

Turkum:Oʻzbek dostonchilik maktablari
Sheroboddaryo

Sheroboddaryo — Amudaryoning oxirgi oʻng irmogʻi hisoblanib, Irgʻoyli va Qizilsoy daryolarining qoʻshilishi natijasida hosil boʻladi. Daryo Boysun togʻining dengiz sathidan 3922 metr balandlikdagi qismidan boshlanadi.

Sherobod daryosida Sherobod GES barpo etilgan.

 Nomlanishi 
Mazkur daryo Machay qishlogʻiga yetguniga qadar Machaydaryo, u yerdan Sherobod shahrigacha boʻlgan hududda Sheroboddaryo, Sherobod shahridan quyilish joyiga qadar esa Qorasuvdaryo (yoki Qorasuv) deb nomlanib kelinadi.

Machaydaryo koʻp da soy sifatida tilga olinadi. Uning uzunligi 1086 metrni tashkil etib, Sangchil va Sisanaga qishloqlari hududidan oqib oʻtadi.

 Tarixi 
Sherobod daryosi boʻyida, Shimoliy Baqtriya hududida joylashgan hamda aholining janubi-gʻarbdan koʻchishi natijasida vujudga kelgan Boʻston va Jarqoʻtan qabristonlari, shuningdek Jarqoʻton aholi yashash punkti joy olgan. Bu manzilgoh Baqtriya-Margʻiyona arxeologik majmuasining Sopolli varianti (Sopolli madaniyati) bilan bogʻliqligi aniqlangan.

 Joylashishi 
Sheroboddaryo Boysun togʻi hamda unga yondosh boʻlgan Koʻhitang togʻining sharqiy qismidan boshlanuvchi Irgʻoyli va Qizilsoy daryolarining qoʻshilishi natijasida paydo boʻladi.

 Tuzilishi 
Daryoning umumiy uzunligi 177 km ni tashkil etadi. Suv havzasining umumiy maydoni esa 2950 km² ga teng.

 Suv sarfi 
Bu daryoda oʻrtacha suv sarfi may oyida 20,6 m³/sek. ni, iyul oyida 18,3 m³/sek. ni tashkil qiladi. Togʻlardan chiqish yeridagi oʻrtacha suv sarfi esa 7,5 m³/sek ga teng. Suv oqimi yil davomida notekis taqsimlangan. Sheroboddaryo asosan qor-yomgʻir suvlaridan toʻyinganligi uchun ham, odatda aprel-may oylarida toʻlib oqadi.

 Yerosti tuzilmasi va suvlari 
Yerosti suvlari turli davrdagi yotqiziqlar orasidan chiqadi. Paleogen va neogen davri yotqiziqlaridan chuchuk suv odatda 140-150 metrgacha chuqurlikdan chiqishi kuzatilgan. Boʻr davriga aloqador yotqiziqlardan esa 1000-2000 metr chuqurlikdan mineral shifobaxsh chuchuk suv chiqadi. Bu suvning oʻrtacha harorati +60° dan +70° darajagacha yetishi mumkin.

Sheroboddaryo havzasidagi soyliklarning uvoq jinslari suvni yaxshi oʻtkazadi, yogʻinning koʻp qismi shu jinslar orasiga sizib, keyinchalik bir meʼyorda daryo oʻzaniga qaytib chiqa boshlaydi; shu tariqa oqim fasllar davomida bir tekis taqsimlanadi. Quyi oqimida daryo suvi kamayib ketadi. Bu daryo suvidan Sherobod shahri yaqinidagi Darband, Dara, Sisanga, Xoʻjaboʻlgan, Munchoq va Sherobod qishloqlari foydalanadi. Sherobod tumanida Sherobod GES barpo etilgan.

 Quyilishi 
Quyi oqimida daryo sayozlasha boradi, oʻzani meanderlarni hosil qiladi. Amudaryoga esa Shoʻrob qishlogʻidan taxminan 280 m uzoqlikda quyiladi.

 
 
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Surxondaryo viloyatidagi daryolar
Gulxon Sheroziyeva

Gulxon Sheroziyeva (1920.10.1, Chimboy shahri 1978.18.1, Nukus) — Oʻzbekiston xalq artisti (1957). 1936-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatri aktrisasi. J.Oymurzayevning "Oʻzingdan chiqqan baloga..." asaridagi Anorgul shahrining sahnada yaratgan ilk obrazidir. Sheroziyeva xarakterli rollar ustasi boʻlib, milliy ruh, milliy nutq talaffuziga alohida eʼtibor berish, lirik nafosat, samimiylik ijodiga xos. Gulsara (K.Yashin, "Gulsara"), Oypar (M.Daribayev, "Koʻklen botir"), Gulparchin (N.Dovqorayev, "Alpomish"), Oysanam, Oysuluv (S. Xoʻjaniyozov, "Suymaganga suykanma", "Oʻzboshimcha shoh"), Hurliman (J.Oymurzayev, "Berdaq"), Shohsanam (A.Begimov, T.Ollanazarov, "Oshiq Gʻarib"), Osiyo (U.Xojibekov, "Arshin mol olon"), Tozagul (R.Majidov, "Qora yuraklar"), Jibek (G.Musrepov, "Qiz Jibek") kabi rollari bilan qoraqalpoq teatr sanʼatida salmoqli oʻrin egalladi. Sheroziyeva kuchli ovoz sohibasi boʻlib, "Dembermes", "Odingnan", "Avezim" kabi qoʻshiqlar va, ayniqsa, xalq qoʻshiqlarini mohir ijrochisi boʻlgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Sheroziy

thumb|Madrahim Sheroziy uy majmuasi (Madrahim Sheroziy byusti)
Sheroziy (taxallusi; asli nomi Yoqubov Madrahim, 1890, Xiva — 1973.22.10, Urganch) — xonanda va sozanda (dutor, garmon). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1949), Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Qurji ota Avazmatovdan dutor chalishni, Polvon duzchidan suvora yoʻllarini, Qurbon ota Ismoilovdan xalq qoʻshiqlarini va garmon chalishni oʻzlashtirgan. Yoshligidan toʻy, bazm, xalq sayillarida xizmat qilib, Xorazm, Qoraqalpogʻiston va Turkmanistonda shuhrat qozongan. Xivada konsert brigadasi (1920), Hamza tashkil qilgan teatr truppasi (1921)da xonanda va sozanda. Moskvadagi oʻzbek sanʼati dekadasi (1937), Katta Fargʻona kanali qurilishi (1939)da qatnashgan. 1941—45 yillarda Yangiyoʻl musiqali drama va komediya teatrida ishlagan. U xalq qoʻshiqlari (mas, "Tasadduqman", "Qora shomlar", "Aliqambar" "Qora soching" va boshqalar), Xorazm doston yoʻllari, suvoralar, maqomlarning tarona va ufar qismlarini mahorat bilan ijro etgan. Sh.bastalagan "Gul Vatan", "Asrlar orziqib" va boshqalar qoʻshiqlar ommalashgan. Sanʼatshunoslik instituti shahridan ayrim xorazm xalq qoʻshiqlari va, asosan, suvoralarni magnit lentasiga yozib olgan (1957). M.Yusupov Sh. ijrosida notaga olgan xorazm xalq qoʻshiqlarini "Oʻzbek xalq muzikasi"ning 7jildiga kiritgan (1960). V. Fayozov, K. Otaniyozov, M. Rahimov, S.Rahimova, M. Yusupovlar shahrining shogirdlaridir.

 Adabiyot 
 Avaz Sotim, Madrahimov O., Madrahim Sheroziy, Urganch, 1989.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Sheroziy (qorakoʻl)

Sheroziy — koʻk tusli qorakoʻl teri turi. 1—3 kunlik qorakoʻl qoʻzilaridan olinadi. Uning gulini hosil qiluvchi koʻk, qora va oq rangli jun tolalarining aralash oʻsishi natijasida juda chiroyli tovlanadi. Tolalarning nisbati va uzunligiga qarab Sh. terining och Sh. (sutsimon va poʻlatrang), oʻrta Sh. (havorang, qumushrang, marvaridrang, qoʻrgʻoshinrang), toʻq Sh. (oqish rang, sadafrang) bor. Sh. teri jingalaklari oʻlchami boʻyicha mayda gulli (5 mm gacha), oʻrta gulli (5–10 mm), katta gulli (10 mm va undan ortiq) terilarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda 10 dan ortiq ixtisoslashgan qorakoʻlchilik shirkat xoʻjaliklarida koʻproq oʻrta gulli Sh. teri beradigan qoraqoʻl qoʻylari boqiladi.
Sherolgʻin

Sherolgʻin, tarxun — murakkabguldoshlar oilasi shuvoqlar turqumiga mansub koʻp yillik oʻsimlik turi. Yevrosiyo va Shim. Amerika, Sibir, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda keng tarqalgan. Koʻplab mamlakatlarda ziravor ekin sifatida ekiladi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida togʻlar etagidan to yuqori qismigacha boʻlgan shagʻalli qiyaliklarda oʻsadi. Boʻyi 80 sm, poyasi bir nechta, tik, sargʻish yoki qizgʻish. Barglari butun, nashtarsimon, yosh barglari tuk bilan qoplangan. Gullari mayda ochsariq yoki qizgʻish, roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi toʻq jigarrang yoki qoramtir pista. shahrining gullab turgan yuqori qismi va barglari tarkibida efir moyi (0,1—0,72%), karotin (15—41,8 mg%), S vitamini (190 mg%), oz miqdorda alkoloidlar va boshqalar bor. Oʻzbekistonda 1988-yildan barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan Gribovskiy (N31) navi ekiladi. Xalq tabobatida yer uyetki qismi ishtaha ochish, ovqat hazm qilishda hamda istisqo, lavsha va boshqalar kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Gijja haydash xususiyatiga ham ega. Xushboʻy va xushtaʼmligi tufayli oshkoʻk sifatida ham foydalaniladi. Uni chorva mollari xush koʻrib yeydi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Ziravorlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Osiyo o'simliklari
Turkum:Yevropa o'simliklari
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Sherplar

thumb
Sherplar, sherpa — xalq. Sharqiy Nepalning (100 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) Jomolungma (Everest) togʻi atrofida, shuningdek, Hindiston (Darjiling vodiysida, 15 ming kishi)da yashaydi. Tibetbirma til guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. Hukmron din — buddizm (ningmapa sektasi). Sh. oʻrta asrlarda Bosh Himolay togʻlaridan janubroqqa koʻchib kelgan tibetliklar avlodi; tili va madaniyatiga koʻra tibetliklarga qardosh. Nepalda Sh. dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. Oʻtmishda Nepal va Tibet oʻrtasidagi savdoda vositachilik qilishgan. Hindiston va Sikkimda Sh. ning asosiy mashgʻuloti — savdosotiq va togʻ choʻqqisiga koʻtarilishda yuk tashuvchi sifatida qatnashish. Sh. qishloqda jamoa boʻlib yashaydilar, 18 ta ekzogam klanlar (ru)ga boʻlinishgan; kichik monogam oila saqlangan, lekin poliandriya (bir necha akaukaning bitta xotini bor), poligamiya ham uchraydi.
Charles Scott Sherrington

Charles Scott Sherrington (1857.27.11 – 1952.4.3) — ingliz neyrofiziologi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1893-yildan), Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosy (1915-yildan). Kembrij universitetni tugatgan. Neyrofiziologiya (asosan, reflektor faoliyat) sohasidagi fundamental kashfiyot muallifi. Liverpul va Oksford universitetida professor (18951913; 19131935). Sh. nerv sistemasining integrativ faoliyati konsepsiyasini ishlab chiqqan; retseptiv maydon taʼlimoti asoschisi. Ilmiy faoliyati markaziy nerv sistemasi, asosan, orqa miya fiziologiyasi va reflekslarini oʻrganishga oid. Sh. asarlari klinik va eksperimental nevrologiya rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etdi. Nobel mukofoti laureati (1932; E.D.Edrian bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1952-yilda vafot etganlar
Turkum:1857-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:4-martda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Yagya Sherfedinov

Yagya Sherfedinovich Sherfedinov (1894.18.3, Feodosiya 1975.29.1, Toshkent) – qrim-tatar kompozitori. Qrim ASSR (1941)da va Oʻzbekiston (1971)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi.
 Biografiya 
1894-yilda Feodosiyada tugʻilgan u bolaligidanoq skripka chalishni oʻrgangan. Simferopol tatar muallimlar maktabini tamomlagach, qishloqda dars bergan. 1921-yilda u mashhur musiqachi A. Spendiarov bilan uchrashadu. 1927-yilda Moskva konservatoriyasining ilmiy kompozitsiya boʻlimiga oʻqishga kirdi va 1931-yilda uni muvaffaqiyatli tugatdi.

Yagya darhol uyiga qaytadi va Qrim radioqoʻmitasida musiqa muharriri boʻlib ishlaydi. 1937—1938-yillarda Simferopoldagi Qrim-tatar davlat drama teatri badiiy rahbarining oʻrinbosari boʻlib ishlagan. Bu davrda Sherfedinov Yusuf Bolatning „Ishlagan tishlar“, „Alim“ spektakllariga, „Arzilik qiz“ musiqiy komediyasiga (Ilyos Baxshish bilan birgalikda) musiqa yozgan. U „Yuzyuk oʻyin“ xor syuitasini („Uzukli raqs uchun qoʻshiq“) hamda simfonik orkestr uchun „Qrim syuitasi“ni yozgan. Sherfedinov turli janrdagi asarlar, shu jumladan „Yangiyer“ kantatasi, simfonik orkestr uchun syuitalar, bir nechta musiqiy komediyalar yozgan . ular orasida eng mashhuri „Qayerdasan, sevgilim“ edi.

1941-yildan Oʻzbekistonda. Muqimiy teatri (1941 – 43)da, Andijon teatri (1944—1947)da musiqa rahbari. Andijon bolalar musiqa maktabi (1947—1952), Toshkent oʻquvchilar saroyi (1952—1955)da musiqa oʻqituvchisi boʻlib ishlagan.

Ammo Yagya Sherfedinov ijodiy faoliyatida asosiy oʻrinni xalq qoʻshiqlari toʻplami egalladi. Uning birinchi kichik toʻplami 1925-yilda Qrimda nashr etilgan, keyin 100 dan ortiq qoʻshiqlarni oʻz ichiga olgan boshqa toʻplam nashr etilgan va 1935-yilda uchinchi toʻplami kitob holida chiqarildi. Muallif qrim-tatar qoʻshiqlari jamlangan toʻplamini ancha keyinroq, 1978-yilda Toshkentda "Xaytarma kuylaydi " („ Haytarma sadolari“) nomi bilan nashr etdi. Kitobda 350 dan ortiq xalq qoʻshiqlari, raqs kuylari va musiqiy afsonalar bor.

Yagya Sherfedinov 1975-yil 29-yanvarda Toshkentda olamdan oʻtgan.
 Shaxsiy hayoti 
1939 yildan beri u oilasi bilan Simferopolda koʻchadagi Mutaxassislar uyida yashadi. Jukovskiy, 20. Xotini Safiye Qrimtaeva (1910-yil, Simferopol – 1974-yi, Toshkent), raqqosa, ona tomondan Murza Shirinskiylar oilasidan chiqqan, 1937—1938-yillarda Qrim-tatar opera va balet teatrida ishlagan. Oʻgʻli – Zalferrat Sherfedinov 1930-yilda Moskvada tugʻilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Mukofotlari 
1940-yilds Qrim Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan artist. 1971-yilda Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist.

 

 ShYeRFYeDINOV Yagya Sherfedinovich

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1894-yilda tugʻilganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Turkum:29-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Qrim-tatarlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Minor qabristoniga dafn etilganlar
Shershoh

Shershoh, Sherxon Sur (asl ismi Farid) (1472—1545) — Shimoliy Hindistonda hukmronlik qilgan (1539—55) afgʻonlarning suriylar sulolasi asoschisi. Maʼlum bir muddat Bobur xizmatida boʻlgan. Shimoliy Hindistonda hukmronlik qilgan boshqa afgʻon sulolasi (Loʻdiylar sulolasi — 1451 — 1526) davrida shahrining bobosi va otasi Hindistonga koʻchib kelib, hukmdorlarga sadoqatli xizmati evaziga katta yermulk egasi boʻlishgan. 1526-yil Bobur Hindistonni zabt etgan boʻlsada, biroq mahalliy hindi rojalar va afgʻonlar hali batamom taslim boʻlmagan edi. Bobur vafotidan keyin Mahmud Loʻdiy Humoyunga qarshi harbiy harakatlarni boshlab yuborgan. Sh. Bihar hukmdoriga sadoqat bilan xizmat qilib, asta-sekin hokimiyat jilovini oʻz qoʻliga olgan va Sherxon nomi bilan Bihar hokimi boʻlgan (1533), afgʻonlar orasida rbroʻsi oshib, ularni oʻz atrofida jipslashtirgan. Chavsa (Chausa) va Kannoʻj (Kanauj)da boʻlib oʻtgan 2 ta jangda (1539, 1540) Humoyunni magʻlubiyatga uchratib, Shershoh nomi bilan taxtga oʻtirgan. 1545-yilda rajputlar qalʼasi — Kalanjarni qamal qilish vaqtida halok boʻlgan. shahrining oʻlimidan keyin Shimoliy Hindistonda nizolar kuchayib ketgan. Sh. qisqa davr (1540—45) hukmronlik qilgan boʻlsada, u yersoliq va moliyaviy sohada bir qator muhim islohotlarni amalga oshirgan, keng koʻlamda yoʻl va shahar qurilish ishlarini olib borgan, savdosotiqni rivojlantirish hamda maʼmuriy sohada maʼlum oʻzgarishlar qilgan, hindilar bilan tinchtotuv yashash siyosatini yoqlagan. Sh. joriy qilgan islohotlar uning vafotidan keyin bekor qilingan.

Ad.:Bosvort K.E., Musulmanskiyedinastii, M., 1971; Roʻziyev E., Hindistonda Shershoh davlati, T., 1992.

 

Turkum:Sur sultonlari
Shergʻozixon

Shergʻozixon (?, Buxoro 1727-yil dekabr, Xiva) – Xiva xoni (1715—27), Xorazm xoni (1715 – 1728).
Jontoʻraxonning oʻgʻli. Madrasada tahsil olgan. 1715-yil Yodgorxon vafotidan soʻng, Buxorodan keltirilib Xiva taxtiga oʻtqazilgan. shahriga qarshi Orol boʻyida yashovchi qoraqalpoqlar Ishimxon boshchiligida isyon koʻtarishgan. Shergʻozixon ular ustiga qoʻshin tortib katta oʻljalar, koʻplab asirlar bilan qaytgan. 1715-yil Shergʻozixon Xurosonga yurish qilib Mashhadni egallagan, Nishopurni qamal qilib egallay olmagan (1716). Shergʻozixon davrida Pyotr I tomonidan yuborilgan Bekovich Cherkasskiy josuslik ekspeditsiyasi qirib tashlangan (1717). Rossiya Xiva xonligini oʻz taʼsir doirasiga kirita olmagach, har ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar keskinlashgan. Vaziyatni yumshatish uchun 1720-yil Xiva elchilari Rossiyaga joʻnatilgan, lekin elchilik aʼzolari qamoqqa olingan, ulardan atigi bir kishigina Xivaga qaytishga muvaffaq boʻlgan. Rossiya hukumati Xiva xonligi orqali Oʻrta Osiyoga kirib kelish fikridan voz kechmagan, bu paytda Rossiyada Buxoro xonligining Qulibek (qarang Xonquli toʻpchiboshi) boshchiligidagi elchilari bor edi. Rossiya hukumati F. Beneveniii ularga qoʻshib Buxoroga joʻnatgan va Buxoro xonligini Xivaga qarshi gijgijlagan. Qalmiqlar xoni Ayuqaning shahriga yuborgan maʼlumotiga koʻra (1723-yil may), rus qoʻshinlari Saratovda toʻplanib, 1724-yil bahorida Xivaga yurishga tayyorgarlik koʻrishgan. Shergʻozixon Orol boʻyidagi isyonkor qabilalar ruslarni Xivaga boshlab kelishidan va oʻrniga Buxorodan keltirilgan (1721) Temur sulton (Shoh Temur)ni xon qilib koʻtarishlaridan xavotirda edi. Temur Sulton xonlikdagi Vazir, Gurlan, Shohobod, Bagʻlon, Uygur, Yangi Urganch, Xonqa va Xazoraspni olgan boʻlsada, butun xonlikni egallay olmagan. Xonlikdagi ichki urushlar Shergʻozixon vafotiga qadar davom etgan. Shergʻozixon Xivadagi madrasa (Shergʻozixon madrasasi) qurilish chogʻida mashhadlik gʻulomlar tomonidan oʻldirilgan. Munianing yozishicha, Shergʻozixon odil, maʼrifatparvar hukmdor boʻlib, koʻp vaqtini ilm ahli bilan suhbatda oʻtkazgan. Uning davrida ilm-fan va sheʼriyat rivojlangan.
 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
 Xudoyberganov K., Xiva – 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xorazm hukmdorlari
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Madrasa asoschilari
Aleksey Shestakov

Aleksey Mixaylovich Shestakov (1889.18.2, Kaluj gubernyasi — 1958.12.5, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1957). Ijodiy faoliyatini 1906-yil boshlagan: Rossiyaning turli teatrlarida ishlagan. 1934-yildan (yaʼni teatrning ochilish kunidan) Maksim Gorkiy nomidagi rus drama teatrida ishlagan. Shestakov obrazlari yorqin va aniq talqini, nafaqat ichki, balki tashqi ifoda vositalariga ham alohida eʼtibor berishi bilan ajralib turgan. Famusov (Aleksandr Griboyedov, "Aqllilik balosi"), Murzavetskiy (Aleksandr Ostrovskiy, "Boʻrilar va qoʻylar"), Pimon (Aleksandr Pushkin, "Boris Godunov"), Kleshch, Bessemyonov (M. Gorkiy, "Tubanlikda", "Meshchanlar"), Krutitskiy ("Har toʻkisda bir ayb"), Serebryakov, Gayev (Anton Chexov, "Vanya togʻa", "Olchazor"), Pol Dombi janoblari (Charlz Dikkens, "Dombi va oʻgʻil") kabi obrazlari bilan shuhrat qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Sanʼat faylasuflari
Turkum:Sanʼatga oid chala maqolalar
Turkum:Sanʼatkorlar
Vyetnamcha Vikipediya

Vyetnamcha Vikipediya  — Vikipediyaning Vyetnam tilidagi boʻlimi. Vyetnamcha Vikipediya 2002-yilning noyabr oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Vyetnamcha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
 Statistik tarixi 
 26-avgust 2008 — 50 000 maqola.
 12-sentyabr 2009 — 100 000 maqola.
 7-aprel 2011 — 200 000 maqola.
 3-fevral 2012 — 300 000 maqola.
 12-aprel 2012 — 400 000 maqola.
 13-sentyabr 2012 — 500 000 maqola.
 4-iyun 2013 — 600 000 maqola.
 7-iyun 2013 — 700 000 maqola.
 16-iyul 2013 — 800 000 maqola.
 29-may 2014 — 900 000 maqola.
 13-sentyabr 2014 — 1 000 000 maqola.
 1-sentyabr 2020 — 1 250 000 maqola.

 

 

 Vyetnamcha Vikipediyaning statistikasi 
 Vyetnamcha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
 Vyetnamcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Vyetnamcha Vikipediyaning mobil nusxasi
 Wikipedia tiếng Việt có bài viết thứ 100.000 
 Những 'quản gia' Wikipedia nguời Việt 
 ʻVăn hóa wiki’ trong mạng xã hội Việt Nam 
 Giấc mơ Việt trên Wikipedia 

Turkum:Vyetnam tili
Ukraincha Vikipediya

Ukraincha Vikipediya  — Vikipediyaning ukrain tilidagi boʻlimi. Ukraincha Vikipediya 2001-yil 26-yanvardan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Ukraincha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
 Statistik tarixi 
2004-yil
 30-yil — birinchi maqola yozildi (Atom).
 4-aprel — 1000 maqola.

2005-yil
 1-oktyabr — maqola.

2006-yil
 15-oktyabr — maqola (Blok).
 12-noyabr — maqola.

2007-yil
 16-yanvar — maqola.
 17-may — maqola.
 9-sentyabr — maqola.

2008-yil
 28-mart — maqola (Гойтосир).

2009-yil
 30-may — maqola.

2010-yil
 7-aprel — maqola.

2011-yil
 7-iyul — maqola.
 20-oktyabr —tahrirlar soni 8 000 000 ga yetdi.
 26-oktyabr — barcha sahifalar soni 1 000 000 ga yetdiWikimedia News: Wikipedias.

2012-yil
 27-iyun — tahrirlar soni 10 000 000 ga yetdi.
 20-sentyabr — maqola.

2014-yil
 12-may — maqola (Електронний газ).

 

 

 Ukraincha Vikipediyaning statistikasi 
 Ukraincha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Ukraincha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Ukraincha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Ukrain tili
Katalancha Vikipediya

Katalancha Vikipediya — Vikipediyaning katalan tilidagi boʻlimi. Katalancha Vikipediya 2001-yil 17-martidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Katalancha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
 Statistik tarixi 
 20 000 — 19-noyabr 2005-yil
 30 000 — 6-may 2006-yil
 40 000 — 20-senyabr 2006-yil
 50 000 — 4-yanvar 2007-yil
 100 000 — 18-yanvar 2008-yil
 150 000 — 28-dekabr 2008-yil
 200 000 — 21-setyabr 2009-yil
 250 000 — 30-iyun 2010-yil
 300 000 — 21-dekabr 2010-yil
 350 000 — 26-avgust 2011-yil:es:Wikipedia en catalán
 400 000 — 12-aprel 2013-yil.
 

 

 Katalancha Vikipediyaning statistikasi 
 Katalancha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Katalancha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Katalancha Vikipediyaning mobil nusxasi

Turkum:Katalan tili
FK Partizan

Partizan Belgrad — serbiyan futbol klubi.

 

 
 Rasmiy sayt 

Turkum:Serbiya futbol klublari
Turkum:1945-yilda tashkil etilgan futbol klublari
Turkum:Alifbo boʻyicha futbol klublari
Sheʼriy nutq

Sheʼriy nutq — badiiy nutqning nasriy (sochma) va sheʼriy (tizma) tarzidagi ikki shaklidan biri boʻlib, tilning muayyan ichki oʻlchamga solingan, maʼno koʻchishiga asoslangan, hissiyotga toʻyingan alohida koʻrinishi.

SH.n. sheʼrning yaratilishi uchun eng muhim birlamchi vosita boʻlib, kelib chiqishiga koʻra nasriy nutqdan qadimiydir. U inson tamaddunining dastlabki paytida uzoq vaqtgacha badiiy nutqning yagona shakli boʻlgan. Chunki Sheʼriy nutq qurilishidagi tartiblilik, musiqiylik, hissiylik, oʻlchovlilik uni kundalik qora soʻzdan farqlagan, u orqali ifodalanayotgan axborotning sanʼatga tegishliligini koʻrsatib turgan.

SH.n. muayyan oʻlchov asosida takrorlanib turadigan tartibli zarb (ritm) ga qurilgan, inson sezimlarini uygʻotishga yoʻnaltirilgan, hissiyotga toʻyingan koʻtarinki nutqdir. Uning oʻziga xosligini ritmik boʻlak va ritmik vositalar taʼmin etadi. Butun borliq harakati zarblarning izchil takroriga asoslangani kabi Sheʼriy nutq ham qatiy ritmga tayanadi. Tabiatdagi tartibli takrorlar kun va tun hamda fasllar almashinishini taʼminlagani, inson tanasining ritmikasi yurak urishi, nafas olishi maromini tashkil etgani kabi boʻgʻin, turoq, rukn, misra va band shaklidagi ritmik boʻlaklar takrori Sheʼriy nutqning taʼsirli va yashovchan boʻlishiga olib keladi. Uni shakllantirishda pauza, qofiya va qofiya tizimi singari ritmik vositalar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, Sheʼriy nutqni yuzaga keltirishda poetik sintaksisning inversiya, sintaktik parallelizm kabi koʻrinishlari, fonetik vositalarning vokal va konsonans alliteratsiya, anafora, epifora, gradatsiya singari ham katta samara beradi.

Qozoqboy Yoʻldoshev.
Arnold Schönberg

Arnold Schönberg (1874.13.9, Vena 1951.13.7, LosAnjeles) — Avstriya kompozitori, musiqa nazariyotchisi, pedagog, dirijyor va rassom. Yangi Vena maktabi va dodekafoniya asoschisi, musiqiy ekspressionizmning yirik vakili. Ijodini Yevropa klassik musiqasiga tayangan holda boshlagan. 1901-yil pedagogik faoliyatini boshlab 30 dan ortiq (A.Berg, A.Vebern, X.Eysler kabi) shogirdlar yetishtirgan. 1903-yildan Venada, 1925-yildan Berlinda yashagan va kompozitor, dirijyor, pedagog, shuningdek, xor jamoalari tashkilotchisi va badiiy rahbari sifatida tanilgan. 1930-yillar boshida antifashistik harakatni qoʻllab quvvatlagan, oʻzi va shogirdlari tazyiqqa uchraganidan soʻng 1934-yildan AQShda yashagan.

Ijodiy yoʻli 3 bosqich — tonal (18991908), atonal (190922) va serial (1923—50) davrlarga boʻlinadi. Ilk davrning yetuk asarlari: "Gurre qoʻshiqlari" oratoriyasi, "Pelleas va Melizanda" simfonik poemasi, ovoz va orkestrga moʻljallangan "Olti qoʻshiq" (ulardan "Gʻazal" nomlisida Sh. qadimgi fors sheʼriyati va sharqiy musiqiy uslubga taqlid qilgan). 2-davrdagi "Kutish" (operamonodrama), "Baxtli qoʻl" (musiqali drama) va, ayniqsa, "Oyparast Pyero" (melodrama) kabi asarlarida tonallik tizimidan voz kechib, atonal musiqa tamoyillarini erkin ravishda namoyish etgan. Soʻnggi davrga oʻtish jarayonida, ayni atonalliknn muayyan qoidalariga boʻysundirish maqsadida — dodekafoniya nomini olgan (Sh. taʼbirida — 12 tonli kombinatsiya) kompozitorlik texnikasini kashf etib, "Napoleonga oda" (1942), "Varshavada omon qolgan" (1947) va boshqalar asarlarida samarali natijalarga erishgan. Umrining soʻnggi yillarida diniy mavzularda yirik asarlar yaratgan. Musiqiynazariy va estetik qarashlari "Garmoniyaga oid taʼlimot", "Uslub va gʻoya" kitoblari, bir nechta darsliklarida bayon etilgan.

Ad. Zarubejnaya muzika XX veka. Materialn i dokumentn, M., 1975.

Toʻxtasin Gafurbekov.

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Shibirma

Shibirma — isirgʻa turi; 20-asr oʻrtalarida yaratilgan. Zargarlar shahrida shabaka usulini qoʻllab chiroyli shakl yechimiga erishgan. Barg (yurak) shaklidagi halqa ichi (markazi)ga dumaloq yoki oval shakli simli panjara ishlanib, durlar terilgan spiral simli shokilalar osilgan. 

Oʻsha davrlarda asosan boylarning ayollari taqishni boshlagan mazkur Shibirma- isirgʻa turi yillar davomida shakllanib bugungi kunda yanada goʻzallashgan holatda kelinchaklarimiz husniga husn qoʻshib turibdi. manba: izlanishlar asosida

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Shikasta

Shikasta (fors. — siniq) — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. Taʼlik va nastaʼliq xatlarini qoʻshilishi asosida 17-asrda Mirzo Fasihiy Hiraviy yaratgan. Sh. xatiga oʻxshash yozuvlar Alisher Navoiy davrida koʻchirilgan kitoblarda ham uchraydi. Ayrim xattotlar taʼliq xatiga, ayrim xattotlar esa nastaʼliq xatiga yaqinlashtirib yozganlar. Bunday yozuvlar Sh. taʼliq yoki Sh. nastaʼliq deb atalgan. shahrining yaratilishi tez yozish (qalamni uzmay yozish) imkonini bergan.

 

Turkum:Arab alifbosi
Shilvi

thumb

Shilvi, uchqat — shilvidoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. 30 dan ortiq turi maʼlum. Oʻzbekistonda shahrining xushboʻy Shilvi, tangabarg Shilvi, tatar Shilvisi, maydagul Shilvi, Korolkov Shilvisi, nozik Shilvi, maydabarg Shilvi, olga Shilvisi, altman Shilvisi va boshqalar uchraydi. Boʻyi 1,5 m dan 4,5 m gacha, barglari keng tuxumsimon, baʼzilariniki uzun tuxumsimon, gullari ikki jinsli, oq, sargʻish, qizil, pushti, aprel—may oylarida gullab, avgust—sentabrda urugʻlaydi. Mevasi sersuv, rezavor. Xushboʻy Shilvi, tatar Shilvisi, maydagul Shilvi manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. shahrining boshqa koʻplab togʻ daralari, daryo boʻylari, togʻ yonbagʻirlarida butazorlar hosil qilib, daraxtzorlar orasida, adirlarda oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. Dasht zonalarida ekinzorlarni himoya qilish, koʻkalamzorlar, yashil devorlar hosil qilishda foydalaniladi. Yogʻochi qattiq va mustahkam boʻlgani tufayli duradgorlik va mebelsozlikda ishlatiladi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Shilvidoshlar

Shilvidoshlar — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Koʻpchiligi buta va daraxtlar, ayrim oʻt. Barglari oddiy yoki murakkab, yonbargsiz. Gullari ikki jinsli, toʻgʻri yoki qiyshiq, 5 boʻlakli. Mevasi rezavor yoki danakcha, baʼzan koʻsakcha. Yer yuzida 12 turkumga mansub 350 ga yaqin turi tarqalgan. Oʻzbekistonda shahrining 6 turkumga oid 25 turi bor, jumladan, 9 turi xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. shahrining mevasi isteʼmol qilanadi. Chingiz va marjon daraxt organlari tibbiyotda ishlatiladi.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Shilka

Shilka — RF Chita viloyatidagi daryo, Zabaykalyeda. Amur daryosining chap irmogʻi. Ingoda va Onon daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uz. 560 km, havzasining maydoni 206 ming km². Daryo togʻlar orasidagi tor va chuqur oʻzanda oqadi. Asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 550 m³/sek. noyabrdan muzlab, aprel oxiri — mayning boshlarida muzdan boʻshaydi. Sretensk shahri dan quyilish joyigacha kema qatnaydi, yogʻoch oqiziladi. Havzasida rangli metall va oltin konlari bor.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Pavel Shilling

Pavel Lvovich Shilling 1786.5(16).4, Tallin 1837.25.7(6.8), Peterburg — rus olimi, fizik, sharqshunos. Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1828). Rossiyada birinchi litografiyani tashkil etgan. 1829-yilda xitoy matnlaridan nusxa koʻchirishning maxsus litografiya usulini ishlab chiqqan. Osiyo xalqlari tarixi va tillariga oid tadqiqotlar bilan shugʻullangan. 1830—32 yillarda Xitoy chegaralariga ilmiy ekspeditsiya uyushtirgan (N.Ya.Bichurin bilan birga). 1812-yilda oʻzi ixtiro qilgan elektr minani sinab koʻrgan (Peterburg, Neva daryosi). Elektromagnit telegraf konstruksiyasini ishlab chiqqan, uni 1832-yilda birinchi marta namoyish etgan. Elektr mina va telegraf uchun yer va suv ostida oʻtkaziladigan elektr simlari namunalarini yaratgan, elektr simlarini havoda tortish gʻoyasini ilgari surgan. Sharq qoʻlyozmalarining boy kolleksiyasiga ega boʻlgan.

Turkum:1786-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-aprelda tugʻilganlar
Turkum:6-avgustda vafot etganlar
Turkum:1837-yilda vafot etganlar
Shilliqqurt

thumb|Arion lusitanicus
Shilliqqurt – quruqda yashaydigan qorinoyoqli oʻpkali mollyuskalar. 1000 ga yaqin turi maʼlum. Tanasi chuvalchang yoki silindr shaklida. Kunduzi nam va soya joyda yashirinib yotadi. Havo salqin va nam paytlarda (oqshom hamda tunda) serharakat boʻladi. Koʻp turi dala, poliz va sabzavot ekinlariga katta zarar yetkazadi. Rossiyaning Yevropa qismi gʻarbi va shimoli-gʻarbida toʻrli, subtropiklar (Kavkaz, Oʻrta Osiyo) da parmatsellalar urugʻiga mansub shilliqqurtlar xavfli zararkunanda hisoblanadi. Ayrim shilliqqurtlar chorva mollarida parazitlik qiluvchi bir qator gelmintlar uchun oraliq xoʻjayin boʻlishi mumkin.

Kurash choralari: zax oʻtloq va yaylovlar quritiladi; begona oʻtlar yoʻqotiladi; bogʻ va polizlar hosil qoldiqlaridan tozalanadi; pestitsidlarshsht limatsidlar guruhidan foydalaniladi.
 Tuproq shilliqurtlari 
thumb|Britaniya shilliqurtlarining har xil 
Koʻpgina tuproq shilliqurtlari (Stylommatophora) guruhidan oʻpka salyangozlari guruhiga kiradi, ammo ular orasida rivojlangan qobiqli (salyangozlar) juda koʻp mavjud. Shilliqurtlarni ekologik guruh sifatida, aniq qobigʻi boʻlmagan gastropodlarning hayot shakli va qattiq biotaksonomik birlik boʻlgan Limacidae shilimshiqlar oilasi vakillarini ajratib koʻrsatish kerak.
 Tuzilishi 
Tuproq shilliqurtlarining tanasi uzunligi ancha choʻzilgan, ammo mushaklarning qisqarishi tufayli shaklini oʻzgartirishi kuchli rivojlangan. Tashqi tomondan, slugs ikki tomonlama simmetriyaga ega. U faqat oʻng tomonda joylashgan juft boʻlmagan oʻpka teshigi tomoni orqali oʻtadi. Teri epiteliysi koʻp miqdorda shilimshiqni chiqaradi, bu terining qurishini oldini oladi, sirt ustida yaxshiroq sirpanishga yordam beradi, shuningdek, yirtqichlardan himoya qiladi. Aksariyat shilliqurtlar qobiq rudimentlarini saqlaydi. Bu ibtidoiy organ kalsiy tuzlarini saqlash uchun xizmat qiladi va koʻpincha ovqat hazm qilish bezlari bilan birga faoliyat koʻrsatadi. Limacidae va Parmacellidae oilalari vakillarida ichki qobiqni topish mumkin, Philomycidae, Onchidiidae va Veronicellidae ning katta yoshli aʼzolarida qobiqlar butunlay yoʻq. Boshdan nervlar butun tana boʻylab harakatni nazorat qilish uchun oyoqqa va ovqat hazm qilish tizimiga oʻtadi.

 Shilliq qavati 

Shilliqurtlar ikki xil shilimshiq hosil qiladi: biri nozik va suvli, ikkinchisi esa qalin va yopishqoq. Ikkalasi ham gigroskopikdir. Suyuq shilimshiq oyoqning markazidan qirralarga tarqaladi. Qalin shilimshiq old tomondan orqaga qarab ochiladi.

Shilliq shilimshiqlar uchun juda muhimdir, chunki u harakatlanishiga yordam beradi va ularning vertikal sirtlardan pastga siljishiga toʻsqinlik qiluvchi tolalarni oʻz ichiga oladi. Mukus, shuningdek, yirtqichlardan himoya qiladi va namlikni saqlashga yordam beradi. Baʼzi turlar yerda harakat qilish yoki juftlashish paytida oʻzlarini vaqtincha toʻxtatib turish uchun shilliq kordonlardan foydalanadilar.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

 

Turkum:Biogeografiya
Karol Shimanovskiy

thumb|Shimanovskiy (1922)

Karol Matsey Shimanovskiy, (1882. 6.10, Timoshovka, Ukraina — 1937. 29.3, Lozanna) — polyak kompozitori, pianinochi, musiqajamoat arbobi, zamonaviy milliy kompozitorlik maktabi asoschisi, musiqiy oriyentalizmning yirik namoyandasi. Sanʼatkorlar oilasida tugʻilib, bolaligidan otasi, soʻng togʻasi (G.V.Neygauz)dan fortepiano saboqlarini olgan, 8 yoshida ilk ommabop konsert bergan. 1901-yildan Varshavada yashab, kompozitsiya va nazariy fanlardan taʼlim olgan, 1905-yil "Yosh Polsha" kompozitorlari safiga qoʻshilgan. Keyinchalik Avstriya va Germaniyada tahsil koʻrish jarayoni Sh. ijodiy uslubiga salbiy (milliylashish oʻrniga — nemislashish yoʻsinida) taʼsir koʻrsatgan. Ijodiy inqirozdan qutulish maqsadida Jazoir, Tunis va boshqalar Sharq mamlakatlariga yoʻl olib, ommaviydiniy marosim kuy va usullarini yozib olgan. Avvallari ham sharqona mavzularga ("Zulayho" qoʻshigʻi, "Hofizning ishqiy qoʻshiqlari" turkumi) murojaat qilib kelgan Sh., safardan qaytgach, "Hofizning ishqiy qoʻshiqlari — II", R.Tagor sheʼrlariga va "Ehtirosli muazzin qoʻshiqlari" vokal turkumlarini yaratdi ("Allohu akbar" deb nomlangan ilk qismida musiqiy oriyentalizmni teranlashtirib, taqlid manbaiga usluban tenglashishga muyassar boʻlgan). Kompozitorning sharqona asarlarining eng yetuk namunasi — Jaloliddin Rumiyning "Imshab" ("Bu kecha") radifli gʻazali asosida — yakkaxon xonanda, xor va simfonik orkestr uchun yaratgan "Tun haqidagi qoʻshiq" nomli 3-simfoniyasi (1914) dir. Sh., shuningdek, "Xagit" (1922), "Qirol Roger" (1926) operalari, "Xarnasi" (1934) baleti, qator diniy asarlar (mashhuri — "Stabat mater"), cholgʻu konsertlar, oʻnlab kamer turkumlar (ular orasida "Shahrizoda"), bir qancha ilmiy maqolalar va "Efeb" romani muallifi. Musiqiy romantizm va impressionizm tamoyillari, Uygʻonish davri musiqa unsurlari hamda milliy folklor janrlaridan ijodiy foydalanib, oʻziga xos musiqa uslubini yaratgan.Gʻafurbekov, Toʻxtasin."Shimanovskiy Karol Matsey" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:1937-yilda vafot etganlar
Turkum:29-martda vafot etganlar
Shimol bugʻusi

thumb|Shimol bugʻusi
Shimol bugʻusi— bugʻusimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Juni qishda qalin va uzun, oqish rangda, tiviti yaxshi rivojlangan; yozda — kalta va siyrak, qoʻngʻir yoki kulrang. Erkagida ham, urgʻochisida ham shox bor. Tuyoqlari keng, qalin qorda va botqoqlikda yurishga moslashgan. Tanasining uz. 220 sm gacha, boʻyi yagʻrinidan 150 sm gacha, vazni 220 kg gacha. Yevrosiyo va Shim. Amerikaning qutb orollari, tundra pasttekisliklari va togʻli taygasida tarqalgan. Taymir yarim orolda Shimol bugʻusining soni 500 000 ga yaqin. Tundradan, Taygadan va yana orqaga mavsumiy migratsiya qiladi. Qishda lishayniklar (yagel) va shoxchalar, yozda barg va novdalar, meva va zamburugʻlar bilan oziqlanadi. Sentabr — oktyabrda urchiydi. Boʻgʻozlik davri 220 kun, 1—2 ta bola tugʻadi. Erkaklari urchishdan soʻng, urgʻochilari bolalagandan keyin shoxlarini tashlaydi; avgustda yangisi oʻsib chiqadi. Poʻsti va terisi uchun ovlanadi. 2 ming yil ilgari xonakilashtirilgan, deb taxmin qilinadi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Shimoliy Dvina

Shimoliy dvina - RF Yevropa qismining shimolidagi daryo. Yug va Suxona daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Oq dengizning Dvina qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 750 km, havzasining maydoni 362 ming km². Umumiy maydoni 900 km²boʻlgan delta hosil qiladi. Irmoqlari: oʻngdan — Vichegda, Pinega, chapdan — Vaga. Dengiz suvining koʻtarilishi Pinega quyiladigan yergacha yetib keladi. Asosan, qordan, qisman yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Suvi bahorda koʻpayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish yerida 3540 m³/sek. noyabr— aprelda muzlaydi. Daryoda baliq koʻp, yogʻoch oqiziladi, kema qatnaydi. Asosiy pristanlari: Arxangelsk, Xolmogori, Verxnyaya Tayma, Kotlas, Krasnoborsk.

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Shimoliy dengiz

Shimoliy dengiz (, , , , ) — Atlantika okeanining chekka dengizi, Yevropa (Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Germaniya, Daniya, Norvegiya va Shvetsiya) qirgʻoqlariga tutash, sharqda Skandinaviya va Yutlandiya yarim orollari, gʻarbda Buyuk Britaniya, Orkni va Shetlend orollari bilan oʻralgan. Boltiq dengizi bilan Daniya boʻgʻozlari, Atlantika okeani bilan PadeKale va La-Mansh boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 565 ming km². Qirgʻoqlari shimoli-sharqida fordli, qolgan qismi past, baʼzan qumli. Aksari qismining chuqurligi 100 m dan ortiq, jan. qismida sayozliklar bor. Eng chuqur joyi 725 m. Eng yirik oroli — Gelgoland oroli Shimoliy dengizga Elba, Vezer, Reyn, Temza daryolari quyiladi. Suvining temperaturasi fevralda 2 — 7°, avgustda 12—19°. Shoʻrligi 31—35%0. Dekabrdan mart oylarigacha qirgʻoklarga yaqin qismida muzlar suzib yuradi. Teztez tuman boʻladi. Suv koʻtarilishi (7,6 m gacha) har yarim sutkada takrorlanadi. Shamollar taʼsirida dengiz suv sathi 3 m va undan ortiq koʻtariladi va natijada Buyuk Britaniya, Daniya, Niderlandiya, Belgiya sohillarining ancha qismini suv bosadi. Organik dunyosi Shimoliy Atlantika zoogeografik oblastiga mansub. Shimoliy dengizda oʻsimliklarning 300 dan ortiq turi uchraydi, hayvonlarning 1500 dan ziyod turi yashaydi. Baliq (kambala, treska, piksha, sayra, skumbriya, seld va boshqalar) ovlanadi. Dengiz tubidan neft va tabiiy gaz olinadi. Shimoliy dengiz orqali Atlantika okeaniga muhim dengiz yoʻllari oʻtgan. Asosiy portlari: Rotterdam, Amsterdam (Niderlandiya), Antverpen (Belgiya), London, Immingem, Xall (Buyuk Britaniya), Gamburg, Bremen, Vilgelmsxafen (GFR), Gyoteborg (Shvetsiya), Oslo, Bergen (Norvegiya).

 

 

Turkum:Dengizlar