Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sariqlik

Sariq kasalligi - jigarda hosil boʻladigan bilirubin — oʻt pigmentining (qarang Oʻt) toʻqimalarda toʻplanishi tufayli teri, koʻz oqi va shilliq pardalarining sariq tusga kirishi hamda siydik rangi och qozil tusda bulishi. Sariq kasalligi qonda bilirubin miqdorining oshib ketishi natijasida paydo boʻladi. Kelib chiqish sabablari va hosil boʻlish mexanizmiga koʻra, Sariq kasalligi jigarda paydo boʻluvchi, mexanik va gemolitik xillarga boʻlinadi. Jigar (parenximaga oid) Sariq kasalligi jigar hujayralarining infeksion yoki toksik zaharlanishi natijasida paydo boʻlib, jigarda turli xil oʻzgarishlar keltirib chiqaradi, bilirubinni ichakka oʻtkazadi: axlat rangi oqarib, siydik toʻqlashadi. Jigar Sariq kasalligi aksariyat oʻtkir gepatit kasalligi (qarang Virusli gepatit) tufayli, shuningdek, jigar hujayralarining alkogol taʼsirida zaharlanishi oqibatida kelib chiqadi. Mexanik Sariq kasalligi oʻt (safro)ning oʻt yoʻllaridan oʻta olmasligi, mas, oʻt pufagida toshlar paydo boʻlishi natijasida oʻtning ichakka oʻta olmasligi va shu tufayli oʻt yoʻllarida toʻxtalib qolgan safrodagi bilirubin toʻgʻridantoʻgʻri qonga oʻtib ketishi sababli kelib chiqadi.

Odatda, avval koʻz oqi, keyin yumshoq tanglayning shilliq pardasi, til osti, teri sargʻayadi. Sariklikning kuchlikuchsizligi qondagi bilirubin miqdorining koʻpozligiga bogʻliq. Sariq kasalligida koʻpincha teri kichishadi, chunki oʻt kislota teridagi periferik nerv oxirlarini qoʻzgʻatadi.

Sariq kasalligi paydo boʻlganida darhol vrachga murojaat qilish lozim.

2—3 kunlik chaqaloqlarda koʻpincha jigar funksiyasidagi vaqtinchalik yetishmovchilik natijasida badan sargʻayishi — fiziologik sariqlik kuzatiladi. Bu holat maxsus davoni talab qilmaydi va 1—2 haftada oʻtib ketadi. Baʼzan ona bilan bolaning qoni birbiriga mos kelmasa, yaʼni ona qoni rezusmanfiy boʻlib, homilaniki esa rezusmusbat boʻlsa, u holda ona bilan homila oʻrtasida "rezusraqobat" yuzaga kelishi natijasida Sariq kasalligi chaqaloklardagi gemolitik kasalliklar bilan birga davom etadi (qarang Chaqaloqlarning gemolitik kasalliklari). Sariq kasalligi gohida homiladorlik istisqosida ham yuz beradi (qarang Homiladorlik toksikozlari).

Shonosir Shovohobov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sariq tana

Sariq tana — odam va sut emizuvchi hayvonlar ichki sekretsiyasida vaqtincha paydo boʻladigan bez. Tuxumdonda tuxum hujayra yetilib chiqqanidan (ovulyasiyadan) soʻng hosil boʻladi. Oʻzgargan follikulyar hujayradan iborat. Tuxum hujayra urugʻlanganida Sariq tana boʻgʻozlik (homiladorlik)ni saqlash va uning normal kechishini taʼminlash uchun zarur boʻlgan gormon — progesteron ajratadi. Sariq tana urugʻlangan tuxum hujayraning bachadon devoriga yopishuviga, sut bezlarining rivojlanishiga yordam beradi, navbatdagi ovulyasiyani toʻxtatib turadi. Agar urugʻlanish roʻy bermasa, Sariq tana soʻrilib ketadi.

Ayrim umurtqasiz (hasharotlar) va koʻpchilik suvda va quruklikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlar tuxumdonida yetilgan tuxum hujayra uzilganidan soʻng uning oʻrnida hosil boʻlgan follikulyar hujayralar toʻplami ham baʼzan Sariq tana deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sariq uygʻur tili

Sariq uygʻur tili - sharqiy turkiy tillardan biri; asosan, XXRning Gansu viloyatidagi Minxua mintaqasida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni taxminan 4—5 ming kishidan iborat. Aniq dialektal boʻlinishga ega emas; togʻlik va dashtlik aholi shevalarida fonetika va leksika sohalarida ayrim tafovutlar kuzatiladi.

Sariq uygʻur tili leksikasi turkiy va noturkiy (sanskrit, tibet, moʻgʻul, xitoy) tillarga xos unsurlar qorishmasidan iborat, lekin grammatik qurilishi asl turkiyligicha saqlanib qolgan. Sariq uygʻur tilining oʻtmishda qadimgi uygʻur tiliga yaqin boʻlgani haqida taxminlar bor. Sariq uygʻurlar 18-asr oxirlarigacha qad. uygʻur adabiy tilidan foydalanib kelgan va keyinchalik tibet tilining taʼsirida qad. uygʻur yozuvi unutilgan boʻlsa kerak. Sariq uygʻur tilit. oddiy soʻzlashuv tili boʻlib qolmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tillar
Sariq choy

Sariq choy — raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi 50—130 sm; sershox. Barglari patsimon, murakkab, tuxumsimon yaproqchadan (7—9 ta) tuzilgan. Gullari toʻq sariq, mayda, 2 jinsli, uzun bandli; toʻpguli boshoqsimon. Gultoji gulkosachasi 5 tadan. Mevasi ilmoqli, tuklar bilan qoplangan. Oʻzbekistonning deyarli hamma sugʻoriladigan yerlarida, ekinlar orasida, yoʻl yoqalarida, bogʻlarda va togʻli hududlardagi oʻrmonlarda keng tarqalgan. Xalq tabobatida meʼda kasalliklarini davolashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Raʼnodoshlar
Sariqamish gaz-neft koni

Sariqamish gaz-neft koni - Fargʻona viloyati Sariqamish antiklinalida joylashgan kon. Kon geologiyasi 1930y.larda oʻrganilgan. Burgʻilash natijasida bur, yura hamda paleozoy davrlariga mansub yotqiziklar tarkibi aniklandi. Yura yotqiziklari och kulrang har xil donali qumtosh va gillardan tashkil toptan, umumiy kalinligi 280 m gacha. Boʻr yotqiziklari 400 m qalinlikda boʻlib, qumtosh, gil, ohaktosh, mergel va chigʻanoqlardan iborat. Paleogen yotqiziklari dolomitlashgan ohaktosh va yashil, qizgʻish gil qatlamlaridan tuzilgan, umumiy qalinligi 360 m gacha. Burmaning chekka qismlarida qalinligi 40 m li neogen yotqiziqlarini uchratish mumkin; ular qizgʻish, jigarrang gil va och pushti qumtoshlardan iborat.

Kondagi gazning s.ogʻ. 0,681—0,685; gazda 81,1—82,8% metan, 0,3% oltingugurt, 4,2—11,2% azot va siyrak gazlar, 0,3—1,05% karbon kislota bor. Neftning s.of. 0,765, oltingugurtsiz, parafin 5,2% boʻlib, metan neftlari tipiga mansub.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Fargʻona viloyati geografiyasi
Sariqamish soyligi

Sariqamish soyligi, Sariqamish botigʻi — Oʻrta Osiyodagi choʻl iqlimli berk botiq. Ustyurt platosi va Qoraqum choʻli orasida (Turkmanistonda, shimoli-gʻarbiy qismi Qoraqalpogʻiston Respublikasida). Uzunligi 125 km, eni 90 km. Eng chuqur joyi dengiz sathidan 38 m past. Markaziy qismida taxirshoʻr Sariqamish koʻli joylashgan. Sariqamish soyligi oval shaklda boʻlib, qad. koʻl choʻkindilaridan tarkib topgan va usti shoʻrxok hamda shamolda toʻzuvchi qum bilan qoplangan. Baʼzan, Amudaryo suvi quyilgan davrlarda Sariqamish soyligi koʻlga aylangan. Amudaryo qayta Orol dengiziga quyilganda Sariqamish soyligi yana qurigan. Neogen oxirida, yuqori toʻrtlamchi davrda (sathi 58 m), 14— 16-asrlarda (sathi 50–62 m) koʻl boʻlgan. Oxirgi marta Amudaryo 1878-yil yozida soylikka yetib kelgan. 1971-yil Daryoliq orqali soylikka suv kelgan va maydoni 1000 km² dan ortiq, suv hajmi 12 km³, chuq. 30 m keladigan koʻl hosil boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Sariqsuv

Sariqsuv — Fargʻona viloyatidagi ariq. Rapqon qishlogʻi yaqinida. Usmon Yusupov nomli Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Uzunligi 28 km. Sdan baqor va yoz oylarida suv oqadi. Qolgan davrda tashlama vazifasini bajaradi. Ariqdan Beshariq va Dangʻara tumanlari ekin maydonlari sugʻoriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Fargʻona viloyati kanallari
Sariq-yashil suvoʻtlar

Sariq-yashil suvoʻtlar (Xanthophyta) — tuban oʻsimliklar guruhi. Morfologik va ekologik jihatdan xilmaxil: bir hujayrali, koʻp hujayrali, yopishib oʻsuvchi, erkin suzib yuruvchi, amyobasimon, kokksimon, ipsimon, plastinkasimon va boshqa Rangi och yashil, toʻq yashil, baʼzan yashil, moviy. Rangining turli xilligi hujayrasidagi pigmentlar (xlorofill a va rh ot va r karotinlar, ksantofillar) kombinatsiyasiga bogʻliq. Vegetativ koʻpayishi boʻlinish, jinssiz koʻpayishi zoova aplanosporalar hosil qilish bilan boradi. Ayrim jinsiy izogamiya orqali koʻpayadi. Bir necha yuz turi bor. Asosan, chuchuk suvlarda, baʼzan dengizlarda plankton yashaydi; ayrim nam tuproqlarda uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sariqoʻl tizmasi

Sariqoʻl tizmasi - Sharqiy Pomirdagi togʻ tizmasi. Tojikiston Respublikasi Togli Badaxshon muxtor viloyati va Xitoy chegaralari boʻylab choʻzilgan. Tizma shimolida Markansuv daryosidan boshlanib, janubida Beik dovonigacha (bal. 4762 m) davom etadi. Uzunligi 350 km. St. Tarim va Panj (Amudaryo) daryolari havzasini bir biridan ajratib turadi. St., asosan, kenglik boʻylab choʻzilgan. Eng baland joyi 6351 m (Lavirdir togʻi). Tizmada Amudaryo va Tarim vodiylarini bogʻlaydigan bir qancha dovonlar (Uchbel, Oʻzbel, Budabel, Aramit, Qulma, Tuzakchi va boshqalar) bor.

Relyefi murakkab. Suvayirgʻich kismi, yon bagʻirlarida eroziya, denudatsiya jarayonlari va muzliklar taʼsiri natijasida vujudga kelgan relyef shakllari mavjud. Asosan, kristalli slanets va granitoidlardan tuzilgan. Shimoliy qismida muzliklar bor. Tizmaning yon bagʻirlarida baland togʻ choʻli oʻsimliklari oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Sariqoʻrgʻon

Sariqoʻrgʻon — Fargʻona vodiysidagi Soʻx daryosining oʻng qirgʻogʻida, Qoʻqon shahridan 25 km janubida joylashgan muhim arxeologik yodgorlik. Rejasi deyarta kvadrat shaklga ega (60x60 m). Dastlab, milod boshlarida uncha katta boʻlmagan qalʼa, soʻngra 7—8-asrlarda u kengaytirilib, hozirgi saqlangan holatidagi qalʼaqoʻrgʻon qurilgan. Qurilishda paxsa va xom gʻishtlardan foydalanilgan. Yodgorlikning 4 burchagida va 2 yon devorida oraliq burjlar (jami 6 ta) yaqqol koʻrinib turadi. Demak, shahar mudofaasida asosiy eʼtibor 4 tomondagi devorlar va ulardagi burjlar mustahkamligi va mukammalligiga qaratilgan; devor va burjlarda ikki qator shinaklar yasalgan. S. Soʻx vohasining asosiy suv manbai boshlanishida qurilgan qalʼa boʻlib, uning vazifasi suv zaxiralarini nazorat qilish va qoʻriklash edi. Bunday inshootlarni vodiyning Qoradaryo, Quvasoy, Isfarasoy boʻylarida ham tiklaganlar. S. nafaqat Fargʻona vodiysi, balki Oʻrta Osiyo qalʼaqoʻrgʻonlar meʼmorligini oʻrganishda muhim muhandislik obidasidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sariqoʻrgʻon toʻgʻoni

Sariqoʻrgʻon toʻgʻoni – Soʻx daryosidagi gidrotexnik inshoot. Uzunligi 850 m, bal. 6,3 m, eni 5 m. Toʻgʻon 6 darvozadan iborat; darvozalarning umumiy uz. 38 m. Toʻgʻonga 106° burchak ostida oʻng qirgʻoqqa 3 ta, chap qirgʻoqqa 2 ta darvozali rostlagichlar oʻrnatilgan. Oʻng qirgʻoqdagi rostlagichdan oʻng kanalga sekundiga 60 m³, chap qirgʻoqdagi rostlagichdan chap kanalga sekundiga 38 m³ suv chiqaradi. Toʻgʻon qurilishi 1948-yilda tugallangan. St. qum, oqiziq va choʻkindilarni kanalga chiqarmaydigan qilib ishlangan. Tabiiy aylanma, sirkulyasiya natijasida katta fraksiyadagi choʻkindi va oqiziqlar toʻgʻonning pastki qismiga oʻtib ketadi. St. Fargʻona vodiysidagi 170 ming ga yerni suv bilan taʼminlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarkazm

Sarkazm (yunoncha: sarkasmos, sarkaro — aynan: goʻshtni nimtalayman, porapora qilaman) — komiklik turi, badiiy uslub vositalaridan biri; mas’haralab murosasiz kulgi asosiga qurilgan fikrmulohaza. Zaharxanda, istehzoli achchiq kinoya. Biroq Sarkazmda obʼyektga munosabat kinoyadagidek „yuvosh, beozor“, „hazil“ shaklida boʻlmaydi, aksincha qahr-gʻazab, nafrat ohangi sezilib turadi. Unda obʼyektni yer bilan yakson etuvchi, uyaltiruvchi haqoratomuz maʼnolar ifodalanadi. Sarkazmda kinoyaga xos 2 maʼnolilik mavjud boʻladi va shu xususiyati bilan toʻgʻridan toʻgʻri ayblanuvchi yoki haqorat etuvchi nuqtalardan farqlanadi. Fosh etish Sarkazmning harakterli xususiyatlaridan boʻlsada, rad etish uning asosiy mohiyati. Bunga koʻra, Sarkazm kinoyadan va uning askiya, maynabozchilik, mazax, piching, tahqirlovchi kulgi kabi dan yuqori turadi. Sarkazm lirik va dramatik janrlarda, publitsistika, yumoristik va hajviy asarlarda, shuningdek, notiqlik sanʼatida keng qoʻllanadi. Adabiyotshunoslikda Sarkazm antik davrdan maʼlum. J.Svift, Servantes, Gogol, Saltikov Shchedrin, Mayakovskiy, Hamza, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Gʻafur Gʻulom, Said Ahmad va Muqumiy boshqalar Sarkazmdan samarali foydalanganlarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sarkand

Sarkand — Qozogʻiston Respublikasi Olmaota viloyatidagi shahar. Jungʻariya Olatovi shim. yon bagʻrida, Toldiqoʻrgʻondan 155 km shim.sharqsa joylashgan. Aholisi 21,5 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Yogʻpishloq, pivo, vino zavodlari, madaniy-maʼrifiy oʻrta maxsus bilim yurti bor. Shaharga 1870-yil asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarkarda

Sarkarda (fors. — boshliq, boshlab boruvchi) — 1) qoʻmondon, lashkarboshi; 2) Xiva xonligida harbiy mansab. Slar qoʻshin urush safariga chiqqan davrda tayinlangan. Ular qoida boʻyicha oʻz urugʻlaridan tayinlanmagan. Xonlar buni ehtiyotkorlik deb hisoblashgan. Slar bevosita xonning yorligʻi bilan tayinlanib, harbiy mahkama kishilari boʻlmasligi ham mumkin boʻlgan (mas, miroblar S. boʻlishi mumkin edi); 3) amir, shahar hokimi, bek, mingboshi va yuzboshi ham baʼzan S. deb yuritilgan; 4) Eronda qoʻshin boshligʻi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Harbiy unvonlar
Akop Sarkisov

Akop Abramovich Sarkisov (1907.15.12, Yelizavetpol gubernyasi Zangezur uyezdi Xinzirak qishlogʻi — 1971.26.7, Toshkent) — suv xoʻjaligi qurilishi, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi va Mirzachoʻlni kompleks oʻzlashtirish tashkilotchilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan quruvchi (1965). 1923-yildan Partiya organlari va turli xoʻjalik tashkilotlarida rahbarlik lavozimlarida ishlagan. Farhod GES qurilishi boshligʻi (1937—48), RSFSR dagi turli qurilish tashkilotlarida rahbar (1948—57). 1957-yildan Oʻzbekiston Ministrlar Soveti huzuridagi Mirzachoʻlni sugʻorish va oʻzlashtirish boʻyicha Bosh boshqarma ("Glavgolodnostepstroy", 1963-yildan "Glavsredazirsovxozstroy") boshligʻi. Bu yillarda Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda 400 ming ga yaqin qoʻriq yerlar oʻzlashtiriddi, yirik zamonaviy sugʻorish sistemalari qurildi, yerlarni oʻzlashtirishda yangi texnik yechimlar kashf etildi, paxtachilik va sholikorlik xoʻjaliklari tashkil etildi. Sirdaryo viloyati Doʻstlik tumanidagi xoʻjalikka, Janubiy Mirzachoʻl kapali va boshqalarga S. nomi berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 2-chaqiriq deputatlari
Sarkodalilar

Sarkodalilar — sarkomastigoforalar tipiga mansub bir hujayrali hayvonlar sinfi. Tanasi sirtdan sitoplazmatik membrana bilan qoplangan; hujayra qobigʻi boʻlmaydi. Koʻpchilik tanasi oqak yoki kremniy chigʻanoq ichida joylashgan; chigʻanoq teshiklaridan sitoplazmasi oʻsimtalari (soxta oyoklar) chiqib turadi. Soxta oyoqlar (psevdopodiylar) harakatlanish va oziqni qamrab olish vazifasini bajaradi. Soxta oyoqlar yassi parraksimon, ipsimon yoki nursimon boʻladi. Yadrosi bitta yoki bir nechta. Chuchuk suvda yashaydigan sarkodalilarning qisqaruvchi vakuolalari bor. Bakteriyalar, suvoʻtlar, shuningdek, bir hujayrali hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik Sarkodalilar noqulay sharoitda sista hosil qiladi. 2 ga yoki koʻp marta boʻlinish (shizogoniya) va kurtaklanish orqali jinssiz ham bir xil tipdagi gametalar (izogametalar) yoki har xil tipdagi gametalar (anizogametalar) hosil qilish orqali jinsiy koʻpayadi. 4 ta kenja sinf (ildizoyoqlilar, nurlilar, quyoshlilar, akantariyalar)ga boʻlinadi. 11000 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik sarkodalilar dengizlar va chuchuk suvlarda, bir qancha tuprokda yoʻsinli botqoqliklar va oʻrmonlarda yashaydi. Ayrim (masalan, ichburugʻ amyobasi) parazitOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sarkoma

Sarkoma (yun. sarkos — et va oma — oʻsma maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha) — asosan, biriktiruvchi toʻqimadan (yumshoq toʻqimalar va suyak sarkomalari), baʼzan suyak koʻmigidan (retikulosarkoma) paydo boʻladigan xavfli oʻsma.

Sababchi omillari va rivojlanish molekulyar mexanizmi rakka oʻxshash (qarang Rak). S.ning bir necha turi ajratiladi. S. rakdan kam uchrashi (hamma xavfli oʻsmalarning 3% idan kam), asosan, yosh kishilar yumshoq toʻqimalari va suyaklarining zararlanishi, atrof toʻqimalarning yemirilishi, oʻzidan uzoqrokdagi aʼzolarga tez metastaz berishi, kuchli ogʻriqlar (koʻproq kechalari) va davolash natijalarining kam naf berishi bilan farq qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarkomastigoforalar

Sarkomastigoforalar, soxta oyoq xivchinlilar (Sarcomastigophora) — bir hujayrali hayvonlar tipi. Yakka yoki koloniya boʻlib yashaydi. Soxta oyoq (psevdopodiy)lar yoki xivchinlar yordamida harakatlanadi. Ayrim da bu ikki xil organoid ham uchraydi. S. nam tuproq, tinch oqadigan va koʻlmak suvlar, dengiz va okeanlar tubida va planktonda yashaydi. Ayrim odam va hayvonlarda parazitlik qiladi. 20000 ga yaqin turi maʼlum. Sarkodalilar va xivchinlilar sinflariga ajratiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarkor

Sarkor (fors. — ishboshi, nazoratchi, boshqaruvchi) — 1) Temuriylar saltanatida qurilish va ommaviy hasharlarda ishboshi boʻlgan mansabdor. Sarkor soʻzi Alisher Navoiy asarlarida tez-tez qoʻllangan; 2) Xiva xonligida sarkor zarur paytlarda harbiy harakatlarda ishtirok etgan va koʻp hollarda dushman mudofaa istehkomlari va qalʼalari devorlari yonida barpo etiladigan sarkoʻblarni qurish, ular ustiga oʻtsochar qurol – toʻpni olib chiqish ishlariga boshchilik qilgan; 3) Qoʻqon xonlari tarixiga oid arxiv hujjatlardan maʼlum boʻlishicha, sarkor aholining turli qatlamlaridan soliq — xiroj undirish, muayyan shaxsni soliqdan ozod qilish, yuqori mansabdor tavsiyasiga yoki biror kishi arizasiga binoan, fuqarolarni yoxud askarlarni dondun bilan taʼminlash vazifasini ham bajargan; 4) Eronda mahalliy yer egalari ixtiyoridagi maxsus qurolli boʻlinma boshligʻi; 5) Turkiyada 18—19-asrlarda oliy bosh qoʻmondon.

Hozirgi paytda ham xalq jonli soʻzlashuv tilida hashar yoʻli bilan ariq va zovurlar qazish, imorat qurish singari ishlarga boshchilik qiluvchi yoki toʻy-maʼrakalarga bosh-qosh boʻluvchi shaxs baʼzan sarkor deb nomlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarkosporidiyalar

Sarkosporidiyalar, goʻsht sporalilar (Sarcocystis) — bir hujayralilarga mansub hayvonlar tipi (baʼzi maʼlumotlarga Karaganda sinf). Uzunligi bir necha mkm dan 20 mm gacha. Hujayra ichida parazit. Hayvonlar, baʼzan odamlarda ogʻir sarkosporidioz kasalligini paydo qiladi. 90 ga yaqin turi bor. Oraliq xoʻjayini (oʻtxoʻr hayvonlar) sporotsistalarini oziq bilan yeb zararlanadi. Ootsistalari ichida 4 ta sporozoitli 2 ta sporotsistasi boʻladi. Sporozoitlari oʻsib oʻtxoʻr hayvonlar organizmida shizontlarga aylanadi. Shizontlar koʻp marta boʻlinib, merozoitlarni hosil qiladi. Merozoitlar muskullarga oʻtib, sistalarga aylanadi. Asosiy xoʻjayinlar (yirtqich sut emizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar) sistali goʻshtni yeb zararlanadi. Sistalar asosiy xoʻjayin ichagi hujayralarida oʻsib, gamontlarni hosil qiladi. Gamontlar rivojlanib, ootsistalarga aylanadi; ular ichida esa 4 ta sporozoitli sporotsistalar rivojlanadi. Tashqi muhitga, asosan, sporotsistalar (oʻlchami 8—16*9— 11 mkm) chiqariladi. SARKOFAG (yun. — goʻshtni yutuvchi), sarqofa — tobut dan biri. Asosan, tosh, marmar, yogʻochdan toʻgʻri toʻrtburchak, baʼzan qayiqsimon qopqoqli qilib yasalgan.

S.ga jasad qoʻyish Qad. Misrda firʼavnlar sulolasi davri (mil. av. 3ming yillik)da keng rasm boʻlib, Suriya, Finikiya orqali Sharqqa, shuningdek, Gretsiya va Rimga tarqalgan. Markaziy va Sharqiy Oltoydagi qad. skif qoʻrgʻonlarini ochish jarayonida yogʻoch gʻoʻladan oʻyib ishlangan S.lar topilgan. S.ga koʻpincha jasad moʻmiyolab qoʻyilgan. Amir Temur jasadi ham S.ga solingan (bu S Samarqanddagi Oʻzbekiston xalqlari madaniyati va sanʼati tarixi muzeyida saqlanmoqda). S.lar oʻzining badiiy bezak va suratlari, shuningdek, har xil qad. yozuvlari bilan sanʼat hamda epigrafika yodgorligi sanaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarkoʻb

Sarkoʻb (fors. — bosh yanchuvchi, uruvchi; boshi yanchilgan) — mudofaa jangi olib borilayotgan gʻanimga qirgʻin keltirish maqsadida sunʼiy yoʻl bilan barpo etilgan tepa, qalʼa yoki hisorsimon baland joy, qurilma. Sharq xalqlari, xususan, Amir Temur, Shayboniyxon, Xiva xonlari armiyasida qamal chogʻida faol qoʻllangan taktik usullardan biri. Oʻrta asrlarda koʻpdankoʻp qalʼa va qoʻrgʻonlar baland devor, burj va boru (oʻq otish uchun moʻljallangan shinaklar)ga ega boʻlgan. Mustahkam qalʼa va qoʻrgʻonlar uzoq muddatli mudofaa uchun zarur qurolyarogʻ, oziq-ovqat, yemxashak bilan taʼminlangan. Bunday inshootlarni bir hamla bilan qoʻlga kiritish mumkin boʻlmagan. Ana shunday kezlarda muhosara qurolyarogʻlari ishga solingan. Mudofaadagi qalʼa yoki qoʻrgʻon devorlari yonida undan baland boʻladigan tuproq uyumi — S. tiklashga kirishilgan. Minglab askarlar tevarakatrofdan oʻtin, yogʻoch, shoxshabba toʻplab, ustidan tosh, shagʻal va tuproq toʻkib S barpo etishgan. Ayni chogʻda daraxt xodalaridan yasalgan shotilar orqali jangchilar qalʼa devoriga chiqa boshlagan. Qad rostlagan S.ga kamonchilar chiqishgan, manjaniq, toʻp, raʼb kabi ogʻir qurollar ham olib chiqilgan va ulardan qamaldagilarga qarshi oʻt ochilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarmich oltin koni

Sarmich oltin koni - Nurota tumanida, Qoratogʻning markaziy qismida joylashgan kon. 1968—73 yillarda konning uchta uchastkasida 15 ruda tanalari oʻrganilib, istiqbolliligi aniqlangan. Ruda tanalari kvarsli tomirsimon, baʼzan diorit va porfirit daykalaridan iborat, uz. 50 m dan 250 m gacha, qalinligi 0,6 m dan 6,0 m gacha. Rudali minerallar pirit, arsenopirit, galenit, kamroq miqdorida pirrotin, xalkopirit, markazit, oltin va kumush telluridlaridan hosil boʻlgan. Atrofdagi jinslar, asosan, kvars, kalsit, albit, xlorit, seritsit kabi minerallardan tarkib topgan. Rudalarda foydalai komponentlarning maʼlum qismi (oltinning 80— 90%, kumushning 50 — 66%) erkin holda boʻlganligi tufayli ularni ajratib olish jarayoni osonlashadi. Sarmich oltin konik.da oltin va kumushdan tashqari kamroq miqdorda qoʻrgʻoshin ham sanoat ahamiyatga ega boʻlgan komponent deb belgilangan. Sarmich oltin konik. 1980-yilgacha qisman qazib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Sarmish davlat buyurtma qoʻriqxonasi

Sarmish davlat buyurtma qoʻriqxonasi — Navoiy viloyatining Navbahor tumanida, Qoratov togʻidagi hududda joylashgan. 1991-yilda tashkil etilgan. Um. maydoni 5000 ga. Oʻsimliklar va hayvonot olami, noyob qoyatosh rasmlari va tarixiymadaniy yodgorliklarini muhofaza qilish, muhofaza obʼyektlaridan maʼrifiy va ilmiy maqsadlarda foydalanish vazifalarini bajaradi. Hududi Sarmishsoy havzasi va Koraungursoyning bir qismini egallaydi, dengiz sathidan 1000 m balandlikda joylashgan, relyefi Qizilqumning tipik past togʻlaridan iborat.

Qoʻriqxonada shamol eroziyasi natijasida hosil boʻlgan turli odam va hayvonlarga oʻxshaydigan qoyatosh shakllari koʻp. Sarmishsoyya darasida, ayrim olimlarning fikricha, neolit davriga xos boʻlgan 3 mingdan 8 minggacha qad. qoyatosh rasmlari, petrogliflarning hatto jahon darajasida noyob boʻlgan namunalari, Oʻzbekiston qizil kitobiga kiritilgan Oʻrta Osiyo kobrasi, echkiemar va boshqa sudralib yuruvchilar bor. Petrogliflarni oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarmishsoy rasmlari

Sarmishsoy rasmlari — Qoratogʻ (Navoiy viloyati)ning jan. yon bagʻridagi Sarmishsoy darasi qoyatoshlariga oʻyib ishlangan rasmlar. 1958-yilda X.Muhamedov tomonidan topilgan. 1966-yildan i.t. ishlari olib borilmoqda (dastlab N. Toshkanboyev, keyinrok, A. Kabirov, 1960—70y.lar; 1993-yildan M. Xoʻjanazarovvab.). Mil. av. 4— 1ming yillikka va undan keyingi davrlar (mil. 1—7-asrlar)ga mansub 4 mingga yaqin rasmlar bronza, temir va tosh bilan uribchoʻkichlab sxematik, kontur, soya va naqshdor uslubda ishlangan. Sarmishsoy rasmlarida yovvoyi hayvonlarni ov itlari yordamida ovlash, hayvonlarning oʻzaro urushi, chorvachilik, rake tushayotgan odamlar, liniy marosimlarning ijro etilishi bilan bogʻliq manzaralar tasvirlangan. Xonaki va yovvoyi hayvonlar, oʻqyoy, xanjar, qilich, nayza kabi turli buyumlar, kiyimlar (dubulgʻa, uchli quloqchin, kalta chopon, oyoq kiyimi va boshqalar) tasviri oʻziga xos tarzda yuksak maxrrat bilan nozik, hayotiy qilib ishlangan. Sr. ibtidoiy sanʼatning nodir yodgorligi hamda shu hududda yashagan kad. xalqlarning hayoti, hayvonot dunyosi tarixini oʻrganishda muhim arxeologik yodgorlik obidasi sifatida kimmatlidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologik topilmalar
Turkum:Navoiy viloyati
Turkum:Rasmlar
Sarob

Sarob — atmosferadagi optik hodisa; bunda uzokdagi narsa (yoki osmonning bir qismi) bilan birgalikda uning mavhum tasviri ham boshqa joyda koʻzga koʻrinadi. Agar narsa ufkdan pastda boʻlsa, uning mavhum tasvirigina koʻrinadi. S. narsa tagida, narsa ustida (rasmga k,.), uning yon tomonida koʻrinishi mumkin. S. atmosferaning pastki katlamlarida havo zichligi (shuningdek, temperaturasi)ni notekis taqsimlanishi taʼsirida, yaʼni uning odatdan tashkari katta vertikal yoki gorizontal gradiyentlari sababli yuzaga keladi. Natijada narsadan keladigan yorugʻlik nurlari qiyshayadi, atmosferadagi yorugʻlikning sindirish koʻrsatkichi anomal taqsimlanadi. Ustki S, koʻp hollarda yuqori kengliklarda, zichlikning balandlik boʻylab tez pasayishi, yaʼni sovuq yer yuzasida traning inversiyasi paytida (yuqoriga koʻtarilgan sari traning ortishi) roʻy beradi. Pastki S. isib turgan tekis yer (choʻl, yoʻl) ustida traning juda katta vertikal gradiyenti (yaʼni balandga koʻtarilgan sari traning tez pasayishi) natijasida paydo boʻladi. Osmonning tasviri Yer yuzasida suvga oʻxshab koʻrinadi. Yon tomondagi S. juda qizib ketgan qoyatoshlar yoki devorlar yonida koʻrinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saroy

Saroy õzbeklar tarkibiga kirgan yirik qabilalar uyushmasi 

Saroylar etnik birlashma sifatida XIV—XV asrlar davomida Dashti Qipchoqda shakllangan boʻlib, XVI asrda hozirgi Oʻzbekiston hududiga kelib joylashgan. Saroylarning kichik bir guruhi qozoqlarning argʻin qabilasi tarkibida ham mavjud boʻlgan. 1924—1926-yillarda oʻtkazilgan aholi roʻyxatida Oʻzbekiston hududida yashovchi saroylarning soni 50 mingdan ortiq boʻlib, ulardan 18 ming kishi Buxoro vohasida (Harqonrud, Vobkentdaryo, Shahrud, Sultonravot, Poykend, Pirmait ariqlari boʻylab), 20 ming kishi Karmana vohasida, Narpay va boshqa ariqlar boʻyida yashaganlar. Saroylarning katta bir qismi (15,5 ming kishi) Qashqadaryo vodiysida (Shahrisabz va Qarshi vohalarida, Qamashi, Samar togʻining janubiy yon bagʻirlarida, Qashqadaryoning yuqori oqimida) yashashgan. Saroylarning ayrim guruhlari Jom choʻlida (6 ming), Koʻhitang togʻi yon bagʻirlarida (1 ming), Miyonkolda (3 ming), Samarqandning janubi-gʻarbida (1,5 ming), Nurota togʻining janubi yon bagʻirlarida (3 ming), Jizzax atrofida (1,7 ming) yashagan. Saroylarning kichik guruhlari Fargʻona vodiysida hamda Afgʻonistonda, Mozori Sharif va Balx atrofida istiqomat qilganlar.

Saroylarning tarkibida bir qancha kichik va katta qabilalar mavjud boʻlgan. Masalan, azsaroy, qipchoqsaroy, qirgʻizsaroy, naymansaroy va boshqalar. Bularning har biri, oʻz navbatida, yana bir qancha urugʻlarga boʻlingan. Yuqorida keltirilgan boʻlim (qabila) nomlaridan maʼlumki, saroylar tarkibiga saroy boʻlmagan juda koʻp boshqa etnik guruhlar (az, majar, qipchoq, qirgʻiz, qoʻngʻirot va boshqalar) kirgan. Saroylar XX asrning boshlarida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy oʻzgarishlar sababli birbiri bilan aralashib oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Saroy (qasr)

Saroy — dastlab hukmdorlar qarorgohi boʻlib xizmat qilgan hashamatli ulkan bino, qasr. Keyinchalik turli serhasham hovlili binolar ham saroy nomini olgan. Qadimgi Misrda ilk podsholik davridayoq (mil. av. 3000 yillik) firʼavnlar oʻz xonadonlari uchun saroysimon binolar, serhasham ibodatxona saroylari qurilishiga ahamiyat berganlar. Mesopotamiya va Bobildagi saroylar qatʼiy loyiha asosida mahobatli qilib qurilgan, koshinlar bilan bezatilib, osma bogʻlari boʻlgan. Arab mamlakatlari, Eronda, Xitoy (Imperator saroyi), Yaponiyada ham saroylarning dabdabali boʻlishiga ahamiyat berilgan.

Yevropada oʻrta asr shahar-respublikalari rivojlanishi bilan maʼmuriy boshqarish organlari hamda mansabdorlar saroylari paydo boʻldi. Italiyada Siyenadagi Publiko palatssosi (1297—1310), Venetsiyada Dojlar saroyi, Ispaniyada Alhumro saroyi shular jumlasidandir. Din arboblari ham oʻzlari uchun saroylar qurdirdilar (Orviyetoda papa saroyi. XIII asr, Rossiyada patriarx va arxiyereylar saroylari). XV—XVI asrlardagi mahobatli saroylar keng ichki hovlilari, kutubxonalari, devoriy bezaklari va noyob narsalar saqlanadigan zallari bilan shaharning butun bir qismini egallagan. Bu turdagi saroylar qirol, imperator saroylarining shakllanishiga kuchli taʼsir koʻrsatgan (Madrid yaqinidagi Eskorial, XVI asr; Parijdagi Luvr, XVI—XVIII asrlar. Bu davr saroylari mujassamotining harakterli xususiyati anfiladalarida, tarzi kolonnadalar bilan bezatilishida, bino bilan muhitni bogʻlovchi rizalitlarda koʻrinadi.

Markaziy Osiyo saroy meʼmorligi oʻziga xos uslubda bunyod etilganligi bilan ajralib turadi. Tuproq qalʼadagi saroyning 300 ga yaqin xonalari, keng tantanavor zallari, qabulxonalari, xazinaxonalari boʻlgan. Bapaxuia, Afrosiyob, Xolchayon saroy bezaklarida tasviriy sanʼat asarlari, haykalchalar, oʻyma naqshlar va rangbarang devoriy rasmlar ishlangan. Amir Temur hukmronligi davrida (XIV asr) qurilgan Shahrisabzdagi Oqsaroy, Samarqanddagi Boʻstonsaroy, Koʻksaroy hamda Amir Temur bogʻlaridagi koʻplab saroylarning meʼmoriy tuzilishi, ulardagi serhasham bezaklar oʻziga xos nafisligi bilan ajralib turgan. Buxoro arki, Koʻxna ark, Qoʻqon oʻrdasi va boshqa xon saroylarining meʼmoriy shaklida Samarqand, Fargʻona meʼmoriy maktablari uslublari oʻz ifodasini topgan. Ularda xalq ustalarining qurish anʼanalari, naqshinkorlik bezaklari milliy uslublar namoyon boʻlgan. Sitorai Mohi Xosa, Nurillaboy saroyi, Romanov saroyida Yevropa va milliy meʼmorlik oʻzaro uygʻunlashgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida koʻhna saroy binolaridan muzey, kutubxona, dam olish uylari sifatida foydalanilgan.

Oʻrta asrlarda Sharqda karvonlar toʻxtab oʻtadigan rabot (karvonsaroy); zamonaviy meʼmorlikda muayyan maqsadda bunyod boʻlgan muhim inshootlar (madaniyat saroylari va uylari, kinokonsert, nikoh uylari, sport saroylari va boshqalar). Oʻzbekistonda Sanʼat saroyi, Xalqlar doʻstligi saroyi shunday inshootlardandir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
thumb|Saroy

 

Turkum:Arxitektura
Saroyberka

Saroyberka, Yangi Saroy - Oltin Oʻrdattg poytaxti. Berkaxon tomonidan bunyod etilgan (taxminan 1260). 14-asrning 1-yarmida ravnaqtopgan. S.B. nafaqat Oltin Oʻrda, balki butun oʻrta asr Yevropasining eng katta shaharlaridan biri sifatida shuhrat topgan. 1333 y. S.B.ga kelgan Ibn Battutaning guvoxlik berishicha, S.B. kaftday tekislikda qurilgan shaharlar sirasiga kirib, odamlar bilan toʻla boʻlgan, ajoyib bozorlari, keng koʻchalari kishini hayratga solgan. S.B.ning aholisi 75 ming kishi atrofida boʻlib, ular moʻgʻul, alan(os), qipchoq, cherkas, rus hamda vizantiyaliklardan iborat boʻlgan. Shaharda hunarmandchilik ustaxonalari,turli tuman korxonalar, savdosotiq rastalari, karvonsaroylar ishlab turgan. Shaharning butunlay harobaga aylanish vaqti haqida aniq maʼlumot yoʻq. Sharq va Gʻarbni bogʻlovchi Buyuk ipak yoʻlida joylashganS.B.ning koʻpdan koʻp binolari rus podshosi Fedor Ivanovichning 1578 yildagi farmoniga koʻra, buzilgan va Astraxon sh. qurilishi uchun ishlatilgan. Harobalari Volgograd viloyatidagi Sarev qishlogʻida saqlangan. S.B.da A.V.Tereshchenko (1843—51), F.B.Ballod (1922), G.A.FyodorovDavidov (1959 — 67) qazish ishlari olib borishgan.

 Adabiyot 
 FyodorovDavidov G.A., Obshestvenniy stroy Zolotoy Ordi, M., 1973; Yegorov V.L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIII—XVI vv., M., 1985.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya tarixi
Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari
Saroybotu

Saroybotu, Eski Saroy (yilnomalarda — Katta saroy) — Botuxon tomonidan qurdirilgan shahar (1254). Dastlab Oltin Oʻrdattt asosiy siyosiy markazi hisoblangan. S.B.da koʻplab saroylar, masjidlar, hunarmandchilik dahalari (Cherepyanoye pole) va boshqa boʻlgan. S.B. atrofida katta nekropol joylashgan. Oltin Oʻrda xonlarining oʻzaro kurashi va Amir Temurning yurishi (1395) natijasida qattiq shikastlangan. 1480 y. uzilkesil vayronaga aylangan. 18-asr shahar oʻrnida selitra (oʻgʻit) zavodi joylashgan. Shahar harobalari hozirgi Astraxon viloyati Harabali tumanidagi Selitrennoye kishlogʻida saqlanib qolgan. F.B.Ballod (1922), P.S.Rikov (1931)lar tomonidan qazish ishlari olib borilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya tarixi
Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari
Saroychiq

Saroychiq  – Oltin Oʻrda shaharlaridan biri. Guryev shahridan 60 km masofada, Ural daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan (13-asrning 2-yarmi). Shaharning nomi qoʻlyozma hamda 14-asrda shu yerda zarb qilingan tangalar orqali yaxshi maʼlum. S. 1395-yil Amir Temur va Toʻxtamish oʻrtasida boʻlib oʻtgan urushdan zarar koʻrgan. Shahar aholisi Volga daryosi boʻyidagi koʻpgina shaharlar bilan savdosotiq qilgan. S. ancha muddat davomida Oltin Oʻrda va Gʻarbiy Yevropa tojirlari uchun Osiyo mamlakatlari bilan tijorat, ishlarini yuritishga oʻziga xos koʻprik vazifasini oʻtagan. S. bir tomondan Oltin Oʻrda xonligini SaroyBerka bilan, 2tomondan esa Xorazm markazi Urganch bilan mustahkam bogʻlagan. Ushbu yoʻl 13—14-asrlarda Sharq va Gʻarbni birlashtiruvchi bosh karvon yoʻli hisoblangan. Sdan Urganchgacha boʻlgan yoʻlning har 30 km da quduqlar qazilgan, karvon saroylar barpo etilgan. Ushbu savdosotiq yoʻli Oltin Oʻrdaning bir qancha yirik shaharlari, xususan, Urganch orqali S.qa yoʻnaltirilgan. Bu yerda yoʻl shim. va jan. tomonlarga qarab boʻlingan. Yoʻlning shim. qismi SaroyBerka (Saroy aljadid), jan. qismi esa Hojitarxon orqali Mojar hamda Azov bilan bogʻlangan. ning dalolat berishicha, 1580-yil Yoyiq kazaklari hujumi paytida butunlay vayron qilingan.

 Tarixi 

 Moʻgʻullardan oldingi davr 
Moʻgʻulgacha boʻlgan qatlamlar haqidagi versiya, ehtimol, sovet tarixchisi Sergey Tolstovdan kelib chiqqan boʻlib, „shahar XI asrda va hatto X asrda qurilgan“ deb hisoblagan. Xorazm mustamlakachilari Quyi Volga boʻyiga yoʻl olishmoqda". 1996—2000-yillarda olib borilgan qazishmalardan avvalroq turar-joyda moʻgʻullarga qadar boʻlgan qatlamlar topilmagan.

 Oltin Oʻrda davri 

 Yana qarang 

 Saroybotu

 Adabiyot 
 Yegorov V. L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIII—XVI vv., M., 1983.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari
Turkum:XIII asrda tashkil etilganlar
Turkum:Noʻgʻay oʻrda
Turkum:Mahambet tumani
Saros

Saros (yunoncha: saros — takrorlanish) — Quyosh va Oy tutilishlarinnsh bir xil ketma-ketlikda yangidan takrorlanishi orasidagi davr; Quyosh va Oy tutilishlari mos ravishda Quyosh markazining Oyning Yangi oy va toʻlin oy fazalari paytida Oy tugunlari (Qoʻyoshning yillik koʻrinma yoʻli bilan Oy orbitasining kesishgan nuqtalari)ga yaqin burchak masofadan oʻtayotganda roʻy beradi. S. taxminan 18 yil 11 sutka 7 soat 42 minutga teng. Bir S. davrida 41 ta Quyosh, 29 ta Oy tutilishi boʻladi. S. Yunoniston va Misrda qadimdan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarparda

Sarparda (fors. — bosh parda) — 1) musiqa asari boshlanadigan parda;2) chapandoz doira usulida ijro etiladigan kuy va ashulaning nomi, "Karimqulbegi" deb ham ataladi; 3) oʻzbek surnay yoʻllaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarrov

Sarrov — bino va imoratlarning toʻsinlari yoki tom yopmasi yogʻochlari (stropilalari) tagiga qoʻyiladigan uzun toʻsin; sinchli yoki karkasli imoratlarning tepasidagi uzun old toʻsini (qarang Sinch). S. uchun diametri 15—30 sm li gʻoʻlalar yoki tomonlari 15x30 sm li toʻrtburchak yogʻochlar tanlanadi. S, odatda, uzunasiga yaxlit boʻladi. Agar imorat uzun boʻlsa, bir necha kalta toʻsinlar birbiriga uchmauch qilib biriktiriladi. S.ga toʻsinlar, stropila va tom yopmalari (tunuka, shifer va boshqalar)ning ogʻirligi tushadi. Shuning uchun S.lar baquvvat materialdan qilinadi. Sinchli imoratlarda S. yogochdan, karkasli (metall) binolarda metalldan boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Sarrof

Sarrof (arab. — pul almashtiruvchi, yirik pullarni mayda qiluvchi) — shahar koʻchalari va rastalarida oʻtirib, kishilarning yirik pullarini maydalab, qimmatbaho buyumlarini pulga almashlab berib, foyda koʻruvchi shaxs. Ular xorijdan kelgan savdogarlarning pullarini mahalliy pullarga almashtirib berish, qimmatbaho toshlar, oltin, kumush va boshqalarni aniqlash, ularning bahosini belgilash, ayrim kishilarning omonat pullarini, buyumlarini maʼlum muddatgacha saqlab berish kabi ishlar bilan shugʻullanib, bank, omonat kassalari, garovxonalar vazifalarini bajarishgan. Sarroflar sudxoʻrlik ishi bilan ham shugʻullangan, ular xizmatlari evaziga kishilardan maʼlum miqdorda haq olgan. Ilgari har bir shaharda sarroflar faoliyat yuritgan. Masalan, Buxoroda sarroflarning alohida mahallasi va asosiy ish joyi — Toqi Sarrofon mavjud edi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarix
Turkum:Iqtisodiyot
Sarsabil

Sarsabil, sparja — lolaguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi; sabzavot va manzarali ekin. Yevropa, Osiyo va Afrikada 150 turi bor. Oʻzbekistonda 2 turi yovvoyi holda uchraydi. Kaltabarg S. , fors koʻp yillik, chirmashib oʻsadigan oʻt. Ikkala turi ham boshqa belgilari bilan bir-biriga oʻxshash, boʻyi 50—150 sm. Barglari mayda, barg qoʻltigʻida ninasimon koʻrinishda. Shakli oʻzgargan shoxchalar — kladodiylar hosil qiladi. Mevasi rezavor, rangi qizil. May oyida gullab, iyunda meva beradi. Toʻqaylarda oʻsadi. Dorivor S. Yevropaning markaziy va jan. qismida, Kavkazorti va Shim. Kavkazda keng tarqalgan. Sabzavot sifatida ekiladi; uning yosh novdalari ovqatga ishlatiladi. Tarkibida 2% oqsil, 2,4% uglevodlar (klechatkadan tashqari), vitaminlar B, B2, PP, provitamin A mavjud. S.-dan asparagin olinadi. Hosildorligi 30—35 s/ga. S. ekilgan maydonlardan 10—15 yil hosil olinadi. S. asparagus nomi bilan manzarali oʻsimlik sifatida ham oʻstiriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Baxit Sarsekboyev

Baxit Abdurahmonovich Sarsekboyev (1981-yil 29-noyabrda, Chirchiqda tugʻilgan) – oʻzbekistonlik va qozogʻistonlik havaskor bokschi, 2008-yilda Pekinda boʻlib oʻtgan Olimpiada oʻyinlarining yarim oʻrta vazn toifasida (69 kg gacha) chempioni, Osiyo oʻyinlarining ikki karra medali sovrindori (mos ravishda 2006 va 2002-yillarda bitta oltin va bitta bronza medali) 63,5 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (2001, 2002)Olimpiyskiy chempion Baxit Sarsekbaev , KazSport.kz. Xalqaro miqyosdagi sport ustasi (2002,) „Oʻzbekiston iftixori“ (2002), Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining harbiy xizmatchisi (2004-yil), Qozogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sport ustasi (2008). 1-darajali „Baris“ ordeni kavaleri1. Chirchiqdagi Respublika olimpiya oʻrinbosarlari bilim yurtini tugatgan (1999)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 

Turkum:Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak bokschilar‎
Turkum:Qozogʻistonlik erkak bokschilar‎
Turkum:Boks boʻyicha Osiyo Chempionlari
Turkum:2008-yilgi Yozgi Olimpiyada oʻyinlari sovrindori
Turkum:2008-yilgi Yozgi Olimpiya o‘yinlarida bokschilar
Turkum:Oʻzbekiston uchun Osiyo oʻyinlari bronza medali sohiblari
Sarsoʻzan

Sarsoʻzan (fors. — bosh va igna) — zargarlik buyumi; ayollarning bosh kiyimiga taqiladigan toʻgʻnogʻich. Boshga yopiladigan roʻmolyopinchiqni ayolning bosh kiyimi (ikki chakka)ga S. yordamida mustahkamlangan. S. turli shakldagi asosiy va shokila qismdan tuzilgan. Qadimda suyakdan yasalgan, keyinchalik bronza toʻgʻnogʻichlar bilan almashingan. 19-asrga kelib S. shabaka usulida sharcha (feruza koʻzlar qadalgani "anor" S.) hamda qushcha shaklida ishlangan yoki shokilalari qushcha bilan yakunlangan. Baʼzi joylarda sanchoq ham deb atalgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kiyim
Sartabutkon oltin koni

Sartabutkon oltin koni - Qurama togʻlarining Olmaliq rudali hududida joylashgan kon. 1931—34 yillarda ochilgan. Kon gersin burmalanish davrida Shimoliy Qoramozor braxiantiklinalining shim. qanotida gidrotermal sharoitda hosil boʻlgan. Sartabutkon oltin konik. oʻrta devon — quyi karbon ohaktoshlari va ularni yorib chiqqan oʻrta karbon davri siyenitdiorit intruziv jinslaridan tarkib topgan. Tomirlar shaklidagi ruda siyenit va ohaktoshlar bilan birga hamda intruzivlarda joylashgan (qalinligi 20– 30 m). Kondagi asosiy foydali qazilma boʻlgan oltin har xil birikmalar tarkibida boʻlib, baʼzan sof holda uchraydi. Rudada maʼlum miqdorda kumush ham bor. Shuningdek, kvars (oz miqdorda pirit), xalkopirit, galenit, sfalerit, molibdenit kabi minerallar ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Sarxona

Sarxona (fors. — boshxona, boshlanish) — musiqada kuy va ashulalarning boshlangʻich tuzilmasi. Odatda, musiqa asarining dastlabki ikki jumlasini tashkil qiladi. Shashmaqomda, shuningdek, sarhat (ashulaning birinchi jumlasi), sarohang (ohangning boshlangʻich tuzilmasi) atamalarida ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarsinalar

Sarsinalar (lot. sarcina — bogʻlam, oʻram, toy) — sharsimon bakteriyalar; boʻlinishdan keyin ajralib ketmasdan qopchiq shakldagi toʻplam hosil qiladi. Sarsina toʻplamiga 8 tadan 64 tagacha va undan ham koʻproq xujayralar kiradi. Harakatsiz. Har xil sistematik guruhga mansub bakteriyalar orasida uchraydi. Shuningdek, Sarcina turkumiga mansub grammusbat anaerob bakteriyalar ham mavjud. Sarsinalar uglevodlarni bijgʻitadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarhad

Sarhad — Eronning jan.sharqiy qismidagi yassitogʻlik. Sharqiy Eron togʻlari tarkibida. Uzunligi 400 km chamasida, eni 200 km gacha. Oʻrtacha bal. 2500— 3000 m, ularni ajratib turuvchi keng botikdarning bal. 1500 m, eng baland joyi — 4042 m (Taftan vulkani). Togʻ dashti va chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Yotiq yon bagʻirlarida dehqonchilik qilinadi. Buyurtma qoʻriqxonalar tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sarhadobod

Sarhadobod (1999 yilgacha Kushka - ) - Turkmanistonning Mari viloyatidagi shahar (1967 yildan). Sarhadobod tumani markazi. Kushka daryosi vodiysida. Turkmaniston bilan Afgʻoniston savdo yoʻlidagi muhim aholi punkti. Sarhadobod — Mari — Hirot — KandaH°R xalqaro avtomobil traktida. Mari — Sarhadobod yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 11,6 ming kishi (1999). Sarhadobodda mahalliy, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, savdo, madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, musiqa, umumiy taʼlim maktablari, kutubxona, klub, kasalxona bor.

Sarhadobodning janubi-sharqida Turkmanistonning eng jan. chekkasi boʻlgan Qirqqiz (toj. Childuxtaron) mavzesi joylashgan. Shahar yaqinida pista oʻrmon xoʻjaligi va Bodxiz qoʻrikxonasi bor. Sarhadobod 1885-yilda rus mustamlakachilari tomonidan Kushka harbiy istehkomi sifatida bunyod etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Turkmaniston shaharlari
Sarhang

Sarhang (fors. — qoʻshin boshligʻi) — 1) Xorazmshohlar davlatida 500 otliq askardan tashkil topgan harbiy guruh qoʻmondoni. S. saltanat oldidagi buyuk xizmatlari evaziga malik darajasiga koʻtarilishi hamda muayyan viloyatga hokimlik qilish imkoniyatiga ega boʻlgan; 2) Xiva xonligitsa qalʼalar atrofiga dushman otliqlari yoʻlini toʻsish maqsadida yogʻoch qoziklar qoqilgan. Mazkur vazifani bajaruvchilarga rahbarlik qiluvchi shaxs S deb atalgan; 3) Usmonli turk imperiyasitsa S. oʻz mavqeiga koʻra boʻlukboshidan yuqori lavozim hisoblangan.

Mumtoz fors-tojik va oʻzbek tili tarixiy-badiiy obidalarida S. umuman "lashkarboshi, sarkarda, boshliq" maʼnolarini anglatgan. Xususan, soqchilar boshligʻi sarhangi devon, darvozabonlar rahbari sarhan gi navbat birikmalari bilan ifodalangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sasaklar

Sasaklar — Indoneziyadagi (Lombok o.) xalq. 1,75 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Sasak tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, musulmon sunniylar, bir qismi anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saskachevan

Saskachevan — Kanadaning markaziy qismidagi provinsiya. Maydoni 651 ming km². Ahrlisi 1,01 mln. kishi (2002). Maʼmuriy markazi — Rijayna sh. S. hududining aksari qismi Lavrentiy qirlarida, jan. esa Buyuk tekisliklarda joylashgan. Eng katta daryosi — Saskachevan. Shim.sharqi igna bargli oʻrmonlar, jan.gʻarbi oʻrmondasht va dashtdan iborat. Mamlakatdagi qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlarning 1/3 qismi Saskachevan Kx.da eksport uchun bugʻdoy yetishtiriladi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa boqiladi; parrandachilik rivojlangan. Kaliy tuzlari, neft, geliy, mis, uran rudalari qazib olinadi. Ozik,ovqat, kimyo, neftni qayta ishlash, qora metallurgiya, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, yogʻochsozlik, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari bor. S. orkali TransKanada temir yoʻl va avtomobil yoʻllari, neft va gaz quvurlari oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Saskachevan
Sassaparil

Sassaparil, sassaparel, sarsaparel (Smilax) — piyozdoshlar oilasiga mansub tikanli doim yashil lianalar turkumi. Asosan, Oʻrta dengiz atroflarida, shuningdek, Osiyo va Shimoliy Amerikaning tropik va subtropik va moʻʼtadil hududlarida oʻsadigan 200 dan ortiq turi maʼlum. Kavkazda S.ning (S. excelsa), Primorye oʻlkasida (S. oldhamii — Oldgem S.) oʻsadi. Meksikada oʻstiriladigan tibbiyot Si (S. medica), xitoy Si (S. china) va shifobaxsh (S. S. utilts) qadimdan tibbiyotda ishlatiladi. Gullari bir jinsli, mayda. Mevasi qizil, 1—3 urugʻli rezavor. Gajagi bilan oʻralib oʻsadi. Mayiyunda gullab, mevasi oktabrnoyab. oylarida pishadi. Urugʻi va ildizidan koʻpayadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sassiq popishaklar

Sassiq popishaklar (Lepipidae) — koʻkqargʻasimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. Bir turi — sassiq popishak maʼlum. Yevrosiyo va Afrikada tarqalgan. Qishlash uchun Shimoliy hududardan jan.ga uchib ketadi. Oʻzbekistonning dasht, togʻ va togʻ oldi hududlarida uchraydi. Tanasining uz. oʻrtacha 28 sm, qanotlari 13,5—15 sm, vazni 70 g gacha. Pati oqqora yoʻl-yoʻl, sargʻish jigarrang. Boshida toji (popugi) bor. Tumshugʻi ingichka, bir oz pastga egilgan. Mart oyida uchib keladi. Uyasini eski daraxtlar, imoratlar, kovaklar, qoyalar va boshqa yerlarga quradi. Badboʻy hid tarqatadi (nomi shundan olingan). Aprel—mayda 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 15—20 kun bosadi. Bolalarini 22—23 kun davomida hasharotlar va ularning lichinkalari bilan boqadi. Keyingi yillarda eski kovakli daraxtlarning kesib yoʻq qilinishi Sassiq popishaklar sonining kamayib ketishiga olib keldi. Muhofaza qilinishi lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sassiq tumov

Sassiq tumov, ozena - burun boʻshligʻining surunkali kasalligi. St., odatda, burun chigʻanoqlari shilliq pardasi va suyak skeletining juda yupqalashib ketishi (atrofiya) va burun shilliq pardasidan ajralib, tezda qaloqqa aylanuvchi badboʻy quyuq shilimshiqchiqishi bilan kechadi. (qarang Burun). Bunda burundan nafas olish qiyinlashadi, burun va tomoq qichiydi, yoʻtal paydo boʻladi, hid bilish pasayadi yoki butunlay yoʻqoladi. Atrofiya koʻz yoshi — burun kanali shilliq pardasiga ham tarqalgani uchun koʻz yoshi xaltachasiga infeksiya kirib, dakriotsistit yuzaga keladi; Yevstaxiy nayi shilliq pardasiga oʻtganda esa otit (qarang Qulots) roʻy beradi, jarayon hiqildoq va traxeyaga (qarang Nafas) tarqalganda ovoz xirillab chiqib, nafas olish qiyinlashadi. Kasallik koʻpincha bolalar va oʻsmirlarda uchraydi. Bemor, albatta, vrachga murojaat qilishi shart.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kasalliklar
Turkum:Alifbo boʻyicha kasalliklar
Turkum:Burun kasalliklari
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Otorinolaringologiya
Sassiqkovrak

Sassiqkovrak (Ferula foetida) -ziradoshlar oilasiga mansub monokarp oʻt. Poyasi yoʻgʻon, boʻyi 1,5–2 m. Oʻrta Osiyodagi choʻl va yarim choʻllarda, shuningdek, Eron va Afgʻonistonda oʻsadi. Aprelda gullab, may oyida meva tugadi va quriydi. Har tupi 200 g gacha urugʻ beradi. Pishgan mevasi tarkibida protein, azotsiz ekstraktov moddalar, iddizida kraxmal, yelimsmola bor. S. dorivor oʻsimlik. Yelimsmolasi zararli hasharotlarni yoʻqotishda koʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ziradoshlar
Sassiqkoʻl

Sassiqkoʻl — Qozogʻistondagi koʻl, Balxash koʻlidan sharqroqda, 347 m balandlikdagi BalxashOlakoʻl soyligida joylashgan. Maydoni 735 km², oʻrtacha chuq. 3,3 m, eng chuqur joyi 4,7 m. Suv sathi 3 m gacha oʻzgarib turadi. Noyabrda muzlab, aprel boshlarida eriydi. Koʻlga Tentak va Qorakoʻl daryolari quyiladi. Sdan Uyali koʻliga suv quyiladi. Baliq, ondatra ovlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qozogʻiston koʻllari