Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sirtlonlar

thumb|Parahyaena brunnea

Sirtlonlar — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Tashqi koʻrinishi bo'riga oʻxshaydi. Gavdasining uz. 55—165 sm. Oldingi oyoqlari orqadagisiga nisbatan uzunroq. Oyoqlari 4 barmoqli (yer boʻrisi oldingi oyoqlari 5 barmoqli), boʻyni yoʻgʻon, boshi katta, tishlari yirik. Dumi pahmoq, kalta (uzunligi 20–22 cm). Koʻpchiligining boʻyni ustida va qisman yagʻrinida uzun yungi (yoli) boʻladi. Qoʻngʻir yoki kulrangtusli yungi yoʻl-yoʻl yoki xoldor. Anal teri bezlari oʻtkir hidli sekret ajratib chiqaradi. 3 urugʻi; yoʻl-yoʻl sirtlonlar, xoldor sirtlonlar, yer boʻrilari) va 4 turi bor. Afrika, Old va Oʻrta Osiyo, Janubi-Gʻarbiy Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekiston janubida (Surxondaryo viloyati) yoʻl-yoʻl sirtlon 20-asr oʻrtalarigacha uchragan.

Sirtlonlar yarim choʻl va choʻlda yashaydi, kechasi ov qiladi. Yakka yoki juft-juft boʻlib yuradi. Yiliga 1 marta 2-4 tadan, baʼzan 6 tadan bolalaydi. Hayvonlar murdasi bilan oziqlanadi; guruh boʻlib birmuncha yirik tuyoqli hayvonlar (antilopalar), baʼzan uy hayvonlariga ham hujum qiladi. 1 turi va 1 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Chiziqli sirtlonlar Pliotsen davridagi Afrika H. namaquensis dan paydo boʻlgan bo'lishi mumkin . Chiziqli giena qoldiqlari Afrikada keng tarqalgan bo'lib, yozuvlar O'rta Pleystotsen va hattoki Villafranchian davriga borib taqaladi. O'rta yer dengizi mintaqasida qazilma chiziqli gienalar yo'qligi sababli , bu tur Evroosiyoga nisbatan kech bosqinchi bo'lib, Afrikadan tashqarida faqat oxirgi muzlik davrining oxirida Osiyodan dog'li gienalar qirib tashlanganidan keyin tarqalgan . Chiziqli giena bir muncha vaqt Yevropada pleystotsen davrida paydo boʻlgan, ayniqsa Fransiya va Germaniyada keng tarqalgan. . Bundan tashqari, Montmaurin , Avstriyadagi Xollabrunn , Portugaliyadagi Furninha g'ori va Gibraltardagi Genista g'orlarida sodir boʻlgan . Yevropa shakli tashqi ko'rinishi bo'yicha zamonaviy populyatsiyalarga o'xshash edi, lekin kattaroq edi, hajmi bo'yicha jigarrang giena bilan solishtirish mumkin edi .

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Sirtordush

Sirtordush, shiyeyanto, siyeyanto, seyanto — qadimgi turkiy qabila. Xitoy ida tele deb nomlangan qabilalar birlashmasiga kirgan. 7-asrning oʻrtalariga qadar Markaziy Osiyodagi turkiy kabilalar orasida katta nufuzga ega boʻlgan. Qadimda sir va tordush qabilalari yonmayon yashagan. Ular oʻrtasida hukmron boʻlish uchun kurashlar natijasida sir qabilasi gʻolib chiqib tordushlarni oʻziga qoʻshib olgan. Shu tariqa S. etnonimi paydo boʻlgan. S.larningtili, urfodati, qurolyarogʻlari, qatto harbiy va maʼmuriy tuzumlari Turk xoqonliginp tashkil etishda yetakchi boʻlgan turk (tujyue) qabilasidan farq qilmagan. S.lar 7-asr boshigacha Gʻarbiy turk xoqonligi, 621 yildan Sharqiy turk xoqonligi tasarrufida boʻlgan. Mustaqillikka intilgan S.larning katta qismi ilgari yashagan joylari — Tangritogetaklarini tantab Shimoliy Oltoydagi Ibor togʻlari (xitoycha Tanxanshan) shim.idagi yerlarga koʻchib kelib Sirtordush xonligink barpo etganlar. 7-asr oʻrtalarida S. uygʻurlarga qoʻshilib ketgan.

 

Turkum:Turkiy xalqlar
Turkum:Osiyo tarixi
Sirfidlar

Sirfidlar (Syrphidae) — ikki qanotli qisqamoʻylovlilar turkumiga mansub entomofag pashshalar oilasi. Oʻrta Osiyo sugʻorma dexdonchilik mintaqasida tarqalgan. Tanasining uz. 4–23 mm, oqish va qora rangli yoʻllarning almashib, navbatmanavbat kelishi bilan ular arilarga oʻxshab ketadi. Lichinkasi qurtsimon, oyoqsiz. Soxta pilla ichida gʻumbakka aylanadi. S.ning lichinkalari har xil ovqatlanish va hayot kechirish tarziga ega. Oʻsimliklarni biologik himoya qilish usulida yirtqich S. katta ahamiyatga ega, jumladan, yarim oy S. (Syrphus corollae F.), tasmali S. (S. ribessii L.) va boshqa S. lichinkasi oʻsimlik bitlari, kapalaklarning kichik yoshdagi lichinkalari, tripelar, shuningdek, koksidlar hamda jizildoqlarning baʼzi bilan oziqlanadi. Baʼzi tur S. nekrofag (hayvon oʻlimtiklari bilan oziqlanuvchi) va saprofag (oʻsimlik qoldiklari bilan oziqlanuvchi) hamda fitofag (oʻsimliklar bilan oziqlanuvchi) boʻlishi mumkin, ayrimlari esa jamoa boʻlib yashaydigan hasharotlar (mas, chumolilar) uyasida ular ozigʻiga sherikchilik qiladi.
Sistema

Sistema (yunoncha: systema — yaxlit, qismlardan tarkib topgan, birikkan) — 1) ishharakat, mehnat, texnik jarayonlar va shu kabilardagi qismlarning oʻzaro bogʻlikligidagi tartibot, tizim; 2) narsa, hodisa, tushuncha va boshqalarning tasnifi; 3) muayyan tarzda oʻzaro bogʻlangan va bir qadar yaxlitlikni tashkil etadigan elementlar majmui. S. haqidagi birinchi tasavvurlar antik falsafada shakllangan. Yunon falsafasi va fanida S. tushunchasi bilimlarga nisbatan qoʻllangan (Yevklid, Platon, Aristotel va boshqalar). Keyinchalik bu tushunchani B. Spinoza va G. Leybnits rivojlantirib, umuman borliqqa nisbatan tatbiq qilgan. Yangi davr falsafasi va fanida S. tushunchasidan ilmiy bilimlarni tahlil qilishda foydalanilgan. Bilimlarning S.lilik tamoyillarini nemis faylasuflari I. Kant, F. Shelling, G. Gegel ishlab chiqqan. 19-asrning 2-yarmidan boshlab, S. tushunchasi ilmiy bilimlarning turli sohalariga kirib bordi. Bunda evolyusion nazariya, nisbiylik nazariyasi, kvant fizikasining yaratilishi, struktural lingvistika va boshqalarning vujudga kelishi katta ahamiyatga ega boʻldi. S. tushunchasi yaxlitlik, tuzilish, aloqa, munosabat tushunchalari bilan uzviy bogʻliqdir. S. tushunchasi nihoyatda keng koʻlamda qoʻllanadi. Umuman voqelikdagi har qanday obʼyektga S. sifatida qarash mumkin. S. bir necha muhim belgilar — yaxlitlik, tuzilmalilik, muhit bilan oʻzaro aloqadorlik va shu kabilarga ega boʻlishi kerak.

S.larni moddiy va abstrakt S.larga boʻlish mumkin. Moddiy S.lar, oʻz navbatida, anorganik tabiatli S.lar va jonli S.larga ajraladi. Jonli S.larga eng oddiy biologik S.lar hamda murakkab biologik obʼyektlar (organizm, tur, ekologik S.) kiradi (qarang Sistematika). Moddiy jonli S.larning alohida turkumini ijtimoiy S.lar tashkil etadi (mas, urugʻ, qabila, qavm, tabaqa, elat, jamiyat va hokazo). Abstrakt S.lar inson tafakkuri mahsulidir, ular ham koʻp xillarga boʻlinishi mumkin (mas, tushunchalar, gipotezalar bunday S.larning alohida koʻrinishlaridir).

S.larni boshqacha tasniflashga koʻra, statik va dinamik S.larga ajratish mumkin. Statik S.ga vaqt oʻtishi bilan bir holatda qolish xos boʻlsa, dinamik S. esa vaqt oʻtishi bilan oʻz holatini oʻzgartira boradi.

Hozirgi davr fan va texnika taraqqiyoti xoʻjalikni boshkarish va milliy miqyosda axborotlar toʻplash hamda oʻrganishning avtomatlashtirilgan S.larini ishlab chiqish va amalda qoʻllashni talab etmoqda. Turli S.larni tadqiq qilish bilan bogʻliq masalalar S.larning umumiy nazariyasi, kibernetika, sistemotexnika, sistemali analiz va shu kabilar doirasida oʻrganiladi.
Sitor

thumb|320x320px|Sitor cholgʻu asbobi
Sitor (hind: سه تار / ستار) — Hindiston va Pokistonda: torli-tirnama musiqa cholgʻu asbobi. Dehli sultonligi davri (13–14-asrlar)dan Shimoliy Hindistonda tarqalgan. Keng va uzun dastasiga siljuvchi pardalar (19 dan 23 gacha) oʻrnatilgan. Unga 7 asosiy va yon quloqlariga 13 aks sado beruvchi simlar tortiladi. Kovoqdan qilingan asosiy kosasining usti yupqa taxta bilan qoplangan boʻlib, qoʻshimcha kosachasi ham boʻladi. Nolalarga boy ovozi, jarangdorligi, virtuozlik imkoniyatlari kengligi tufayli hind mumtoz musiqa (raga) ansambllarida sitordan asosiy cholgʻu sifatida foydalaniladi. Sitorni takomillashtirgan va uning ilk mohir ijrochisi Xusrav Dehlaviy hisoblanadi. 20-asrda sitor ijrochilaridan Gʻulom Muhammad Xon, Barkat Ali, Ollouddin Xon, Ravi Shankar va boshqalar mashhur.
Sit jangi

Sit jangi — Vladimir buyuk knyazi Yuriy Vsevolodovich qoʻshini bilan moʻgʻul tumanboshisi Burundoy qoʻmondonligi ostidagi qoʻshinlar oʻrtasida Sit daryosi boʻyida boʻlib oʻtgan jang (1238.4.3). VladimirSuzdal knyazligiga bostirib kirgan moʻgʻullar Uglichdan Sit daryosi tomon harakat qilib, toʻsatdan ruslar qoʻshiniga hujum qilganlar. Jangda Yuriy Vsevolodovich va unga ittifoqchi boʻlgan boshqa knyazlar halok boʻlishgan. Sit jangi oqibatida Shim.

Sharqiy Rus knyazlarining qarshiligi tugatilgan.

 

Turkum:Janglar
Turkum:Oltin Oʻrda
Turkum:Rossiya tarixi
Turkum:Yevrosiyo
Sifat

Sifat (tilshunoslikda) — predmet belgisini bildiruvchi soʻzlar turkumi. Grammatikada belgi soʻzi keng tushunchali boʻlib, u belgini rang-tus, hajm, shaklkoʻrinish, xususiyat va shu kabilarga koʻra bildiradi: qizil, keng, yoqimli va boshqa Shu xususiyatlariga koʻra, sifatlar maʼnosiga qarab bir necha turga boʻlinadi: rang-tus bildiruvchi sifatlar — oq, sariq, qizil, nimrang kabi; mazataʼm bildiruvchi sifatlar — shirin, nordon, achchiq, bemaza kabi; xususiyat bildiruvchi sifatlar — mehribon, sodda, mugʻombir, yuvosh kabi; shaklkoʻrinish bildiruvchi sifatlar — gavdali, novcha, uzunchoq, yassi kabi; hajmoʻlchov bildiruvchi sifatlar — keng, tor, katta, ogʻir, yengil kabi va boshqa

Sifat turkumi oʻziga xos soʻz yasalishi va morfologik tizimiga ega. Oʻzbek tilida yasama sifatlar, asosan, sifat yasovchi affikslar yordamida xreil qilinadi: aqlli (aql+li), hosildor (hosil+dor), serqirra (serqirra) va shu kabilar Sifatning morfologik belgisi — daraja kategoriyasiga egaligidir. Sifat bildiradigan belgi daraja nuqtai nazaridan 3 xil boʻlishi mumkin: meʼyoriy, meʼyordan ortiq (yuqori) va meʼyordan oz (kuchsiz, past). Shunga koʻra, sifatning 3 xil daraja kategoriyasi farqlanadi: oddiy daraja —maxsus koʻrsatkichi yoʻq va u belgining meʼyoriy (ortiq — kamlik, kuchli — kuchsiz va shu kabilarga befarq) holatini bildiradi: yaxshi, katta, shirin, xunuk kabi; orttirma daraja — bu darajaning ham maxsus morfologik koʻrsatkichi yoʻq. Belgining ortikligi maʼnosi oʻzbek tilida bir necha usul bilan ifodalanadi. Mas, fonetik usul: sapsariq, koʻmkoʻk, baland (unlini choʻziq talaffuz etish); leksik usul (maxsus soʻzlar yordamida): juda kuchli, nihoyatda goʻzal kabi; analitik usul: shirindan shirin, qoʻpoldan qoʻpol kabi; ozaytirma daraja shakli roq affiksi yordamida yasaladi: yaxshiroq, balandroq, shoʻrroq kabi. Sifatlar otlashuvi mumkin (qarang Otlashuv): Yaxshi topib gapirar, yomon qopib gapirar. Qozonga yaqin yursang, qorasi yuqar; yomonga yaqin yursang, balosi yuqar.
Turkum:Tilshunoslik
Sifatlash

Sifatlash, epitet — stilistika va poetika termini; antik davrdan maʼlum badiiytasviriy vositalardan. Narsa va hodisalarga, tushuncha va hokazoga xos xususiyatlarni obrazli tavsiflash. Aksariyat hollarda sifat, shuningdek, ravish, ot, son, feʼl vositasida ifodalanadi (mas-n., zar doʻppi, qutlugʻ kun, hovliqib gapirdi kabi). S. gapni, iborani shunchaki bez*ash vositasi emas, balki u mazmun bilan aloqador boʻlib, nutqning mantiqiy, psixologik, lingvistik, adabiy va boshqa jihatlarida namoyon boʻladi. Predmetni uning boshqa dan ajratib koʻrsatuvchi ("murgʻak sheʼr" kabi) oddiy mantiqiy taʼrifdan farq qilib, S. predmetning yo bironbir xususiyatini ajratib koʻrsatadi ("chetan arava") yoki istiorali epitet sifatida unga boshqa bir predmetga xos xususiyatni koʻchiradi ("kumush qish", "zumrad bahor", "uchqur ot" kabi). Xalq ogʻzaki poetik ijodida sodda va doimiy S.lar koʻp qoʻllanadi ("pahlavon yigit", "choʻri qiz", "uchar gilam" kabi). Sharq va, jumladan, oʻzbek mumtoz adabiyotida ham ayrim S.lar ("bodomqovoq", "pistadahan", "sarvqomat" kabi) koʻp takrorlanib, doimo uchrashi oqibatida qoʻshma sifatlarga — murakkab S.larga aylanib ketgan ("bodomqovoq qiz", "sarvqomat juvon" kabi). Adabiy-tarixiy taraqqiyotning har bir bosqichiga xos S.lar boʻladi. S.lar tizimida muayyan adabiy davrning, yoʻnalishning, yozuvchining uslubi oʻz aksini topadi.
Sifon

Sifon (Siton va ) — yunon mifologiyasida Frakiya shohi, sifonlarning eponimi u Strabona (Geografiya VII, fr. 11) sifoni nazvani odnim iz plemen edonov . Odomantlar qiroli (Parfeniyga ko‘ra) yoki Frakiya Xersones hukmdori (Kononga ko‘ra). Poseydon va Ossaning o‘g‘li (Kononga Konon. Rasskazi 10 ko‘ra), yoki Ares va Nilning qizi (Tsetsu Tsets. Kommentariy k „Aleksandre“ Likofrona 583 bo‘yicha) Anxinoyaning o‘g‘li v tekste Tsetsa Axiroya, predlojeni konʼekturi Anxinoya ili Anxiroya .

Pallenaning otasi Mendeida nimfasidan po Kononu; u Parfeniya i Tsetsa imya jeni ne nazvano . Likofron va Tsets uni Reteyaning otasi deb ham ataydilar, u Troaddagi Tsets. Kommentariy k „Aleksandre“ Likofrona 1161; Лексикон Рошера. T. 4. Stb. 124. yerga Retey nomini bergan („Sifon qizining qabri“ Likofronda Likofron. Aleksandra 583 zikr qilingan).

Feagen va Gegesippning „Pallen hikoyasi“ ga ishora qiladigan mifograf Parfeniy Parfeniy. O lyubovnix strastyax 6 hikoyasiga ko‘ra, Sifon qizi Pallenaning daʼvogarlariga qiz uchun u bilan jang qilishni buyuradi va shunday qilib ko‘plab mag‘lub bo‘lganlarni o‘ldiradi. Sifon qariganida, u ikki daʼvogarga (Driant va Kleyt) mukofot sifatida malika va shohlikni olish uchun bir-biri bilan aravalarda duel qilishni buyurdi. Klitni sevib qolgan Pallena ayyorlik bilan uning g‘alabasini taʼminladi (uning tarbiyachisi Driantning aravakashiga pora beradi va u arava g‘ildiraklarini mahkamlamaydi).

Sifon qizining hiyla-nayranglarini bilib, olov yoqdi va u yerda Driantni yoqishga va Pallenani pichoqlashga qaror qildi. Biroq, xudolar osmondan yomg‘ir yog‘dirdi va Sifon Klitga Pallena bilan turmush qurishga ruxsat berdi. Bu hikoya Enomay, Pelop, Gippodamiya va Mirtil haqidagi afsonani eslatadi, ammo „yumshoq versiyada“.

Nonning so‘zlariga ko‘ra, Sifon o‘z qizini sevib qolgan va kuyovdan arenadagi duelda Pallenani o‘zini mag‘lub etishni talab qilgan Nonn. Deyaniya Dionisa XLVIII 91-106 . Pallena Dionis Nonn. Deyaniya Dionisa XLVIII 107—174 tomonidan mag‘lub bo‘lgunga qadar ko‘plab daʼvogarlar o‘ldirildi, shundan so‘ng Dionis murtad Sifonni tirs Nonn. Deyaniya Dionisa XLVIII 184 zarbasi bilan o‘ldirdi.

Ovidiyning so‘zlariga ko‘ra, Sifon Bisaltlarning shohi, Fillidaning otasi Ovidiy. Lekarstvo ot lyubvi 605 . Goh erkak, goh ayol Ovidiy. Metamorfozi IV 279—280 kratko bo‘lgan „ikki jinsli“ Sifon haqidagi Ovidiyning so‘zlari sirli (garchi u Tsetsning baʼzi belgilaridan keyin Protey bilan taqqoslansa ham).

 

 
 Rosher lugʻati. T. 4. Stb. 973.
 Mythindex.com saytida sifon)
Turkum: qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Turkum: qadimgi yunon mifologiyasida Trakya
Turkum:Trakya Shohlari
Sitszyan

Sitszyan, Xi daryo, Si-Kiang Chjutszyan, Marvaridli daryo — Xitoyning jan.sharqiy qismidagi daryo. Uzunligi 2160 km, havzasining maydoni 437 ming km². Yunnan togʻligidan boshlanib, Nannin togʻlarining jan. etaklari boʻylab oqadi va Beyszyan hamda Dunszyan daryolari bilan maydoni 16,9 ming km² li delta hosil qilib Janubiy Xitoy dengiziga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 8 ming m³/sek., yezda sersuv. Teztez suv toshqinlari boʻlib turadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Uchjou shahridan boshlab kema qatnaydi. Deltasida Guanchjou dengiz porti joylashgan.

Turkum:Xitoydagi daryolar
Sitsiliya (orol)

Sitsiliya — Oʻrta dengizdagi eng yirik orol, Italiya tarkibida. Maydoni 25,4 ming km². Apennin yarimorolidan janubda joylashgan, undan Messina boʻgʻozi bilan ajralgan. Qirgʻoqlari tik, kam parchalangan. Relyefi togʻ va qirlardan iborat. Sitsiliyada Yevropada eng baland harakatdagi Etna vulqoni (3340 m) va bir nechta soʻngan vulqonlar bor. Sharqiy va gʻarbiy sohil qismi akkumulyativ tekislik. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Oltingugurt, neft, gaz va boshqa foydali qazilma konlari topilgan. Iqlimi subtropik, Oʻrta dengizga xos iqlim. Sohilboʻyi tekisliklarda oʻrtacha temperatura yanvarda 11 — 12°, iyulda 27—28°, togʻlarda 4—8° va 20—24°. Etna choʻqqisida yilning 9 oyi davomida qor saqlanadi. Tekisliklarda yillik yogʻin 400–600 mm, togʻlarda 1200–1400 mm. Tuproqlari togʻ jigarrang va qizil tuproq. Tabiiy oʻsimliklari deyarli qolmagan. Makvis chakalakzorlari va oʻrmonlar uchraydi. Sitsiliya qadimda yunon madaniyati markazlaridan biri edi. Ilk oʻrta asrlarda Sitsiliya vandallar (5-asr), ostgotlar (6-asr), Vizantiya (535-yildan), arablar (9-asr), 11-asrda normannlar qoʻl ostida boʻlgan.
thumb|Sitsiliya

Turkum:Orollar
Turkum:Italiya
Sichqon qushlar

Sichqon qushlar (Coliformes) -qushlar turkumi. 6 turni birlashtirgan bitta oilasi bor. Uzundum Sichqon qushlar tanasi 38 sm cha (dumi bilan), ogirligi 42— 56 g. Tumshugʻi va oyogʻi qizil, yelkasidagi patlari yashil tusda tovlanadi. Tanasining boshqa qismlarida patlari kulrang yoki qoʻngʻir tusda. Ensasida koʻk dogʻi, boshida kokili bor. Oyogʻidagi toʻrtta barmogʻi ham oldinga qaragan, biroq 1 va 4si orqaga qayrilishi mumkin. Daraxtda toʻti qushlarga oʻxshab tumshugʻi bilan shoxlarga ilashib olib yuradi, yerda ham chaqqon harakatlanadi. Uyasini daraxt va butalarga quradi, 2—3 ta tuxum qoʻyadi, tuxumlarni ikkala jins navbat bilan 12—15 kun bosadi. Afrikaning Sahroi Kabirdan jan.roqda joylashgan hududlarida tarqalgan. Butazorlar, oʻrmon chetlari va bogʻlarda gala boʻlib yashaydi. Oʻsimlik urugʻi, mevasi, kurtagi va boshqa bilan oziqlanadi. Baʼzi Sichqon qushlar mevalarUzun dumli ni yeb bogʻlarga ziyon sichqon qush. keltiradi.

 

Turkum:Qushlar
Sichqonsimonlar

Sichqonsimonlar — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 5 sm dan 48,5 sm gacha. Dumi uzun, koʻpchiligida yungsiz. 120 ga yaqin urugʻi, 480 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 10 urugʻi (sichqonlar, kalamushlar, qumsichqonlar, dala sichqonlari va boshqalar) va 19 turi uchraydi. Jumladan, uy sichqoni, kulrang kalamush va turkiston kalamushi keng tarqalgan. Sichqonlar va kalamushlarning ayrim sinantrop. Barcha Sichqonsimonlar qaziydi, qishki uyquga ketmaydi. Qishi iliq mintaqalarda yil davomida bolalab, bir necha marta 1 tadan 22 tagacha bola tugʻadi. Tabiiy sharoitda 1 — 3 yil yashaydi. Tunda va shomda faol hayot kechiradi. Qishloq xoʻjaligi, oʻrmonchilik va oziq-ovqat zaxiralariga ziyon keltiradi. Sichqonsimonlar 20 ga yaqin infeksion kasalliklar, jumladan, oʻlat, sichqon isitmasi, leptospiroz kabi kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tabiiy tashuvchisi. Koʻpchilik dan genetik va etologik tadqiqotlarda foydalaniladi. Sichqonlar va kalamushlarning sof liniyalari — lab. hayvonlari.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Sigʻnoq

Sigʻnoq, subo — mil. 2—5-asrlardagi xitoy ida tele deb nomlangan 44 ta turk kabilasidan biriningnomi. Turk xoqonligi tashkil topguncha chibni, boʻrji, aziy, oʻgʻuz, kirgiz, irtish, unigʻur kabi qabilalar bilan birga Tangritogʻ (Tyanshan) etaklaridagi yaylovlarda yashagan. Turk xoqonligi tashkil topgach, uning fuqaroligiga oʻtib turk deb atala boshlagan.
Sigʻnoq (shahar)

Sigʻnoq, Sunax, Sugʻnoq, Soʻnoqota, Soʻnaq qoʻrgʻon — Sirdaryoning quyi oqimi boʻylarida, Qiziloʻrda (Qozogʻiston)ning jan.da joylashgan qad. shahar. Oʻtroq, madaniy viloyatlar bilan dasht oʻrtasidagi chegarada mil. av. 3-asrda bino etilgan. U 10-asrda oʻgʻuzlarta tegishli boʻlgan. 11-asr oʻrtalaridan yirik savdo shahri, qipchoqlar poytaxti sifatida mashhur. 1219 y. yetti kunlik qamaldan soʻng S. moʻgʻullarning Joʻjixon boshchiligidagi qoʻshini tomonidan vayron qilingan, lekin 14-asrda qayta tiklanib, 14-asr oʻrtasida Oq Oʻrda poytaxtiga aylangan. 15-asrda S. oʻzbek xonlarining poytaxt shahri boʻlgan, 16-asrda esa qozoq xonlari tasarrufiga oʻtgan. 14—16-asrlarda S.da tangalar zarb etilgan, koshin parchalari bilan bezatilib pishiq gʻishtdan ishlangan imoratlar (madrasa, masjid, maqbaralar) qurilgan. da S haqida 18-asrdan keyin maʼlumot uchramaydi. Shahriston (10 ga)ni uragan mudofaa devori va uning 15 minorasi harobalari va rabod (taxminan 13 ga) ni muhofaza qilgan tuproq tepa, shuningdek, 14—16-asrlarga oid bir qancha binolarning qoldiqlari saqlangan.

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari
Skabioza

Skabioza (Scabiosa) — toʻngʻiztaroqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bir yoki koʻp yillik oʻt, baʼzan buta. Bargi qaramaqarshi. Gullari mayda, kallaksimon toʻpgulda toʻplangan. Mevasi — pistacha. Asosan, Oʻrta dengiz mamlakatlarida 100 tacha turi oʻsadi. Ayrim Sharqiy Osiyo va Afrikaning janubida uchraydi. 7 turi Oʻzbekistonning koʻpincha qumli va soz tuproqli adir va togʻ etaklarida oʻsadi. Ayrimlari (mas, koʻp yillik Kavkaz S.si bir yillik S.) manzarali oʻsimlik.
Skagerrak boʻgʻozi

Skagerrak — Boltiqdengizini Shimoliy dengiz bilan birlashtiruvchi boʻgʻoz, Yutlandiya yarim orolning shim.gʻarbiy qirgʻogʻi bilan Skandinaviya yarim orol oraligʻida. Uzunligi 225 km, eni 60—150 km, eng chuqur joyi 809 m (Norvegiya novi). Janubiy qismida sayozliklar bor. Baliqovlanadi. S. boʻyida Oslo sh. joylashgan. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Skayleb

thumb|SKAYLEB
SKAYLEB ( — osmon laboratoriyasi) — bortida astronavtuchuvchisi boʻlgan, kosmik fazoda, Yer atrofida uchishga moʻljallangan amerika orbital st-yasi nomi. 1973-yil "SKAYLEB" "Saturn5" ER yordamida (uchinchi bosqichsiz) orbitaga chiqarilgan. "SKAYLEB"ni uchirishdan maqsad uni orbitada "Apollon"ga tutashtirish, insonning uzoq muddat kosmik uchish sharoitiga adaptatsiyasini va Yerga tortilish readaptatsiyasini oʻrganishga moʻljallangan tibbiybiologik tekshirishlar oʻtkazish, Quyoshni kuzatish, Yerning tabiiy resurelarini oʻrganish, texnik eksperiment oʻtkazish. Dastlabki orbitaning perigeyi 434 km, apogeyi esa 437 km ga teng boʻlib, ekvatorga ogmaligi 50°, davri 93,2 minutni tashkil etadi. "SKAYLEB"ning massasi 77 t, uz. 25 m, maksimal diametri 6,6 m. Stya blokida yashash boʻlmasi, lab., yotoqxona, tibbiyot, dam olish xonalari, oshxona, ovqatlanish xonasi, turli mashq va tajribalar oʻtkazish boʻlmalari mavjud.

 Yana qarang 

 Orbital stansiyasi
 Apollo 11
 Apollon (kosmik kema)
Skalpel

thumb|right|180px
Skalpel ( – „pichoqcha“) – jarrohlik amaliyotida toʻqima va aʼzolarni kesishda ishlatiladigan kichikroq maxsus metall pichoqcha. Uzunligi 12—15 sm, kesadigan qismi kalta va dastasi uzunroq boʻladi. Skalpel kesuvchi yuzaning tuzilishiga qarab yassi qorinchali skalpel, koʻz skalpeli, oʻtkir uchli skalpel, toʻgʻri skalpel, stomatologik skalpel farq qilinadi. Hozirgi lazer va ultratovush skalpellari hamda „elektaskalpellar“ mavjud. Skalpel oʻtkir, ushlashga qulay, oson tozalanadigan va sterillanadigan boʻlishi kerak.

Ksalpelning oʻtkir qismi yaʼni pichoqlari odatda qattiqlashgan, zanglamaydigan yoki karbonli poʻlatdan ishlanadi. olmos, titanium, keramikadan yasalgan ham bor. Tarixiy ga koʻra pichoqlar uchun eng yaxshi material kumush hisoblangan. Skalpel pichoqlarining chetki qirralariga alohida ruh nitrid bilan ishlov beriladi. Baʼzan kesish vaqtida yaxshi moylanishi uchun pichoq qirrasi polimer bilan qoplab ishlab chiqariladi.

Skalpel bir martalik boʻlishi yoki qayta ishlatishga moʻljallangan boʻlishi ham mumkin. Qayta ishlatishga moʻljallangan skalpellarda qopqoqsimon yuzasi boʻlishi, ishlatilgandan keyin biriktirilib qoʻyilishi yoki oʻtkirlab turishga moʻljallangan boʻlishi mumkin. Bir marta ishlatiladigan skalpellarda qopqoq yuzasi plastik materialdan qilinadi va bir martadan keyin tashlab yuboriladi. Odatda bunday skalpellar steril qoplamlarda qadoqlanib chiqariladi.

Ilk skalpellar haqida maʼlumotlar qadimgi yunonlarning birinchi tibbiy yozuvlarida miloddan avvalgi 500-yillarda paydo boʻlgan.
 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 

Turkum:Jarrohlik asboblari
Skandinaviya tillari

Skandinaviya tillari - german tillarining shim. guruhchasi, dan (dat), shved, norveg (bukmol va nyunorsk variantlari), island, farer tillarini qamrab oladi. Daniya (jumladan, Farer orollari) va Shvetsiyada, Finlandiyaning gʻarbiy qismida, Norvegiya va Islandiyada, qisman, Kanada va AQShda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 20 mln. kishidan ortiq.

St. ilk yozma yodgorliklari 3-asrdan maʼlum boʻlgan va umumskandinav tili deb atalgan qarindosh lahjalar guruhidan kelib chiqqan. Ularning oʻzaro farqlanishi va alohida tillar paydo boʻlishi 9—11-asrlarda boshlanib, 15-asr oʻrtalarida nihoyasiga yetgan. , muayyan oʻxshash va farqli jihatlari boʻyicha St.ning 2 ta tarqalish mintaqasi: kontinental (dan, norveg va shved tillari) va orollar (island va farer tillari) mintaqasi mavjud boʻlgan.

Hozirgi St. oʻxshashlik asosida bir guruhni tashkil eteada, ular tilning barcha sathlarida muayyan farqlarga ega. Mas, fonologik jihatdan shved va norveg tillari juda yaqin boʻlib, musiqiy urgʻuga ega boʻlsa, dan tilida ayrim undoshlarning unlilarga yaqinlashuvi kuzatiladi, island va farer tillarida esa urkusiz unlilar reduksiyasi uchramaydi. Morfologik jihatdan dan, shved, norveg tillarida analitizm belgilari, island va farer tillarida eyea sintetizm belgilari yaqqol sezilib turadi; ular, shuningdek, grammatik jins, kelishik, son ining miqdori va qoʻllanishi, sifat va feʼl turkumlaridagi oʻziga xosliklar bilan ham oʻzaro farqlanadi. Kontinental va orollardagi St. lugʻat tarkibi jihatidan ham muayyan farqlarga ega: norveg, shved, dan tillarida lotin, nemis, fransuz va ingliz tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻplab uchrasa, island va farer tillarida bunday oʻzlashmalar oʻrniga oʻz soʻzlari mavjud. St. 3—11-asrlarda, asosan, runik yozuvdan foydalangan. 12—16-asrlarda runik yozuv oʻrnini astasekin lotin yozuvi egallay boshlagan. Hozirgi Skandinaviya tillarining barchasi lotin grafikasiga asoslangan alifbolarga ega. Lotin yozuvidagi eng qad. qoʻlyozmalar 12-asrning 2-yarmiga taalluqli.
Skandinaviya togʻlari

Skandinaviya togʻlari - Skandinaviya yarim oroldagi togʻlar, asosan, Shvetsiya va Norvegiya hududida. Shimoli-sharqdan jangarbga 1700 km masofaga choʻzilgan. Eni 600 km gacha. Eng baland joyi 2469 m (Galxyopiggen choʻqqisi). St. tektonik yoriqlar oʻrnida yuzaga kelgan chuqur vodiy va fordlar bilan ajratilgan alohida togʻlik, yassitogʼlik va tizmalardan iborat. Relyefi qad. muzliklar faoliyati natijasida ancha tekislangan. Hozirgi relyefining shakllanishida suv eroziyasi, nival mintaqada esa qor va muzliklar harakati yetakchi rol oʻynaydi. Skandinaviya togʻlarida Yevropaning materik qismidagi eng yirik muzliklar joylashgan. Toglar kaledon burmalari jinslari va Boltiq, qalqonining gʻarbiy qismiga mansub jinslardan tuzilgan. Temir, mis rudalari, titan, pirit konlari bor. Iqlimi sernam dengiz iqlimi. Daryolari qisqa va sersuv. Tektonik harakatlar va muzlik natijasida paydo boʻlgan koʻl koʻp. Togʻ yon bagʻirlari janubida 900–1100 m gacha, shimolida 300–500 m gacha tayga oʻrmonlari bilan qoplangan. Gʻarbiy yon bagʻirlarida namlik kattaligi sababli botqoqlik va torfli yerlar koʻp. Togʻ taygasi mintaqasidan yuqori qismi togʻ tundrasi va oʻtloqlar. Ulardan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.

Turkum:Togʻlar
Skandinaviya yarim oroli

thumb|290px

Skandinaviya yarim oroli - Yevropaning shim.gʻarbidagi yarim orol. Shimoldan janubga qariyb 1900 km ga choʻzilgan, eni 800 km gacha (Yevropada eng yirik yarim orol). Boltiq, Shimoliy, Norvegiya va Barens dengizlari suvi oʻrab turadi. Materikdagi chegarasi shartli ravishda Botnik qoʻltigʻidan Varangerford qultigʻigacha boʻlgan joydan oʻtgan. Skandinaviya yarim orolio.da Norvegiya, Shvetsiya va Finlandiya shimoli-gʻarbiy qismi joylashgan. Shimoliy va gʻarbiy qirgʻoklari fordlar bilan kuchli parchalangan, arxipelag va orol koʻp. Yarim orolning jan. qismi Skagerrak boʻgʻozi va Boxus qultigʻi orqali ikkiga ajralgan. Sharqi va janubidagi past, qiya sohil qismi kichikroq buxtalar bilan parchalangan. Skandinaviya yarim orolio.ning gʻarbiy va shim. qismida Skandinaviya togʻlari (eng baland joyi — 2469 m, Galxyopiggen togʻi), sharqida pastroq Norland yassitogʻligi (eng baland joyi 800 m), janubida morenali pasttekislik, undan janubroqda gʻarb, sharq va jan.dan sohilbuyi pasttekisliklari bilan chegaralangan gumbazsimon Smoland qiri (eng baland joyi 377 m) bor. Skandinaviya yarim orolio. Boltiq qalqoni va kaledon burmali strukturasida joylashgan. Materik muzlanishining Yevropadagi markazi hisoblangan Skandinaviya yarim orolio.dagi muzning qalinligi ayrim joylarda 1500 m ga yetgan. Foydali qazilmalardan temir, mis rudalari, titan va qoʻrgʻoshin, shelf qismida neft konlari bor. Skandinaviya yarim orolio.ning aksari qismi moʻʼtadil mintaqa, chekka shimoliy qismi subarktika mintaqasida. Gʻarbida qishi yumshoq dengiz iqlimi (yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida —4°dan janubida 2° gacha), yozi birmuncha salqin (8—14°). Yillik yogʻin 1000–3000 mm. Skandinaviya togʻlari tepalarida yanvarning oʻrtacha temperaturasi —16° gacha, iyulda 6— 8°. taxminan 5000 km² maydon muz bilan qoplangan. Skandinaviya yarim orolio.ning sharqiy qismida moʻʼtadil iqlim kontinental iqlimga oʻtib boradi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimda —15° dan janubida —3° gacha, iyulniki 10—17°, yillik yongʻin 300–800 mm. Daryo koʻp, sersuv, serostona. gidroenergiya zaxirasiga boy. Koʻl kup, ular tektonik harakatlar va muzlik natijasida vujudga kelgan. 40% dan ortiq maydoni oʻrmon. Gʻarbida torf botqokdiklari, janubida aralash va keng bargli oʻrmonlar bor. Chekka shimoli tundra. Yarim orolda oʻrmon hayvonlaridan los, tulki, kuyon, shimolida bugʻu yashaydi. Qush koʻp. Qirgʻoqqa yaqin suvlari baliqqa boy.

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Yevropa
Skarlatina

Skarlatina (lotincha: scarlatum – qizil ren) – aksariyat bolalarda uchraydigan aksariyat kasallik isitma, umumiy intoksikatsiya, murtak bezlari va tomoqning yalligʻlanishi, teriga mayda toshmalar toshishi va h.k. bn kechadi. Qoʻzgʻatuvchisi A guruhiga mansub gemolitik streptokokklar. Kasallik manbai – bemor, shuningdek, boshqa streptokokkli infeksiya (angina, faringit)lar bilan ofigan kishilar. Infeksiya havotomchi yoʻli orqali yuqadi. Baʼzi bemor foydalangan oʻyinchoq, idish tovoqlar va boshqa ham S. tarqalishiga sabab boʻladi. Koʻproq 2— 6 yashar bolalarda kuz qish oylarida uchraydi. Yashirin davri oʻrtacha 2—7 kun. Odatda, toʻsatdan boshlanadi. Gavda harorati tez 39—40° gacha koʻtarilib, bemor holsizlanadi, boshi va tomogʻi ogʻriydi, koʻpincha qusadi. Kasallikning dastlabki kunlarida terida qizil, mayda nuqtasimon toshmalar paydo boʻladi. Tomoqda skarlatinaga xos angina alomatlari koʻzga tashlanadi, qizargan yumshoq tanglay qattiq tanglayning oqish shilliq qavatida yaqqol ajralib turadi. Til qalin karash bilan qoplanadi. Jagʻ osti bezlari katgalashadi va paypaslaganda ogʻriq seziladi. Kasallikning avj olgan davri 4—5 kun davom etadi. Bu davrda angina, limfa bezlarining kattalashishi, toshmalar ortib boradi. Gavda harorati 39° va undan ham yuqori boʻladi. Bemorning eshushi xiralashishi, alahlash hollari kuzatilishi mumkin. 4—5 kundan soʻng harorat pasayib, bemor oʻzini yaxshiroq his qiladi. Til uchi tomonidan karashdan tozalanib boradi. Undan musaffo boʻlgach, til malinaga oʻxshab qipqizil boʻlib qoladi. Kasallikning 6kunlaridan sogʻayish davri boshlanadi. 10kunlariga kelib kasallikning barcha alomatlari yoʻqoladi. Kasallikning ikkinchi haftasidan boshlab terida pust tashlash kuzatiladi, badandan mayda kepaksimon, qoʻl va oyoq kafti, panjalardan poʻst palahsa boʻlib koʻchadi. Skarlatinaning yengil, oʻrtacha ogʻir va ogʻir ajratiladi. Kasallikning dastlabki kunlaridan boshlab qonda yaqqol ifodalangan leykotsitoz, eozinofiliya, oʻzgarishlar roʻy beradi. Eritrotsitlarning choʻkish tezligi (ECHT) ham ortib, soatiga 30–50 mm ni tashkil qilish mumkin. Skarlatinaning barcha da ham turli asoratlar: nefrit, limfadenit, sinusit, yuraktomir sistemasining jarohatlanishi va boshqa kuzatiladi. Skarlatina bilan ogʻrigan bola, albatta, oʻrinkoʻrpa qilib yotishi shart, uni kasalxonaga yotqizishyotqizmaslikni vrach hal qiladi. Kasallik yengilroq kechganida bemorni uyda davolash mumkin.
 Davosi 
Bemorning ogʻzi va tomogʻi 2%li soda eritmasi yoki 1:5000 nisbatdagi furatsillin eritmasi bilan chayib turiladi. Eritromitsin, penitsillin, bitsillin va boshqa antibiotiklar 7 kun davomida beriladi. Allergiyaga qarshi preparatlar qoʻllanadi.
Skarnlar

Skarnlar (shvedcha: skarn, aynan — loy, chiqindi ) — metasomatik togʻ jinslari. Ohaktoshli magnezialtemirli silikatlar va alyumosilikatlardan tarkib topgan; magmatik togʻ jinslarining yuqori trali kontakt oreoli zonasida karbonatli jinslarning qaynoq magmatogen eritma vositasida magma, intruziv yoki boshqa alyumosilikat jinslar bilan oʻzaro kimyoviy taʼsiri natijasida hosil boʻladi. SaMgFe silikatlari va alyumosilikatlari (diopsidgedenbergit qatorining piroksenlari va grossulyarandradit qatorining granatlari)dan tuzilgan ohaktoshli S. va tarkibida magniyli minerallar (forsterit, diopsid, shpinel, flagopit) boʻlgan magnezial S. farq qilinadi. Ohaktoshli S. ohaktoshlarning alyumosilikat jinslari bilan tutashgan joyida 10–12 km gacha chuqurlikda magmatik bosqichdan keyin hosil boʻladi. Magnezial S. dolomitlarning magma bilan oʻzaro taʼsiri natijasida yoki katta (10–12 km dan ziyod) chuqurlikda magmatik bosqichdan soʻng alyumosilat jinslar bilan tutashgan joyida vujudga keladi. S. koʻpincha kontakt (tutashgan) linzasimon va qatlamsimon yotqiziqlarda, baʼzan karbonat yoki alyumosilikat jinslarda naysimon yoki tomirsimon jinslar shaklida uchraydi; skarn jinslar koʻproq zonal tuzilishga ega. S.da ruda (ayniqsa, temir, mis, qoʻrgʻoshin, pyx, volfram, molibden va boshqalar) va nometall foydali qazilmalar (flyugopit, boratlar va boshqalar)ning yirik toʻplamlari boʻladi. Shunga koʻra, konlarning alohida turi — skarn konlari farq qilinadi; bunday konlar sanoat ahamiyatiga ega. S. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Nurota, Zirabuloq, Qoratepa, Chatqol, Qurama togʻlaridagi volfram, molibden, polimetall va temir konlari S. bilan bogʻliq. Xorijda Rossiya Federatsiyasi (Magnitogorsk temir rudasi koni), Qozogʻiston (SokolovSarbay temir rudasi koni), Kavkaz (Tirnauz volframmolibden koni) va boshqa joylarda; noruda konlardan boratlar, flagopit konlari mavjud.

 

Turkum:Petrologiya
Skafandr

Skafandr yun. skaphe — qayiq va aner(andros) — odam — uchuvchi, kosmonavt, astronavt va gʻavvoslarning germetik kiyimi. Odamning havosi siyrak atmosferada, kosmik fazo va suv ostida ishlashiga imkon beradi, atmosfera rejimini (bosim, tra, namlik va gaz tarkibini) maʼlum darajada saqlab turadi. S.ning qutqaruv ishlari va kosmik parvozlar uchun moʻljallangan xillari bor. Qutqaruv Si samolyot yoki kosmik kema kabinasining germetikligi buzilganda, juda balandda katga tezlik bilan uchish paytida katapultalanganda hamda yuqori va past trali sharoitda uchuvchi va kosmonavtlarnig hayotini saqlab qolish uchun ishlatiladi. U yumshoq germetik kiyimbosh, qattiq shlem, etik va qoʻlqopdan iborat. Havo S. ichiga siqiq havo manbai (mas, dvigatel kompressori)dan keladi. Havo berk kontur boʻylab aylanib yuradigan (regeneratsion) S. ham bor. Bunda havo maxsus moslamalar bilan tozalab turiladi. Kosmik S. kosmonavtning ochiq kosmik fazoda yoki boshqa sayyora sirtida uzoq muddat boʻlishini taʼminlaydi. Bunday S.qattiq yoki yumshoq boʻlishi mumkin. Kosmonavt mustaqil tizimdan yoki kosmik kema bortidagi tizimdan shlang orqali kislorod bilan taʼminlanadi. Bunday S.da traning keskin oʻzgarishi va radiatsiyadan kosmonavtni asrovchi qobiq boʻladi. U harakatlanish va oriyentatsiya vositalari bilan, kosmonavtning ahvoli va asosiy fiziologik koʻrsatkichlarini Yerdan turib nazorat qilib borishga imkon beradigan biotelemetrik tizim bilan taʼminlanishi shart. Gʻavvoslar kiyadigan S. rezinalangan matodan tikiladi, shlemi metalldan yasaladi; u juda chuqur suvda ishlashga imkon beradigan zirhli apparat bilan taʼminlanadi.
Yuriy Skvorsov

Yuriy Aleksandrovich Skvorsov (1898.23.3 Toshkent 1968.21.2) - geolog va geomorfolog. Geologiya mineralogiya fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatib (1929), shu universitet qoshidagi Tuproqshunoslik institutida ishlay boshlagan. 1944-yildan universitet geografiya fakultetining tabiiy geografiya kafedrasida professor Ilmiy ishlari turtlamchi davr geologiyasi, geomorfologiyasi, dala tadqiqotlari metodikasiga bagishlangan."Skvorsov Yuriy Aleksandrovich" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Golodnaya step (v soavtorstve), T, 1957.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Turkum:21-fevralda vafot etganlar
Skerso

Skerso (ital. scherzo — hazil) —dastlab (16— 17-asrlarda) hazil matnlarga yozilgan vokal hamda oʻynoqi harakterli cholgʻu pyesalar nomi (mas, K. Monteverdening "Scherzi tnusicale", 1607). Keyinchalik cholgʻu syuita (I. S. Bax klavir partitalari) hamda sonatasimfonik turkumi (Y. Gaydn, L. Betxoven asarlari)ning tarkibiy qismi. S.ga 3 hissali oʻlchov, jadal surʼat, karamaqarshi (koʻpincha, oʻynoqi, hajviy yoki hazil) obrazlarning keskin almashinuvi xos. 19—20-asrlarda S mustaqil asar sifatida (F. Shopen, R. Shuman, I. Brams, P. Chaykovskiylarning fortepiano S. lari, P. Dyukaning "Sexrgar shogirdi", I. Stravinskiyning "Fantastik S."si kabi orkestr S.lari) ham keng rivoj topdi. A. Brukner, G. Maler, D. Shostakovich simfoniyalari dramaturgiyasida S. qismlari alohida ahamiyatga ega.

Oʻzbekiston kompozitorlari ijodida S ning barcha uchraydi. Ik. Akbarov, G. Mushel, M. Tojiyev, N. Gʻiyosov va boshqa simfoniya, konsert, sonata kabi turkumli asarlarida, A. Kozlovskiy, F. Nazarov, B. Giyenko va boshqa ayrim sozlar uchun moʻljallangan S.lar yaratganlar.
Skiatron

Skiatron yun. skia — koʻlanka va (elek)tron — qora tasvirli elektron nurli trubka. Ekranda oq fondagi kora chiziklardan iborat tasvir paydo boʻladi. Ishi baʼzi kristallar (mas, sodalit)ni elektronlar bilan bombardimon qilinganda ularning oʻz rangini oʻzgartirishi (krraytirishi)gaasoslangan. S. maʼlumotlarni uzoq vaqt saqlashga va qayd qilingan tasvirlarni kunduzgi ravshan yorugʻlikda ham oddiy koʻz bilan kuzatishga, tasvirni katta ekranga proyeksiyalab tushirishga imkon beradi. S maʼlumotlarni radiolokatsion va televizion qurilmalarda aks ettirishda qoʻllanadi. Mas, Oy sirti tasvirini katta ekranda kuzatishda Sdan foydalanish mumkin.
Skin-effekt

Skin-effekt (ing. skin teri, qobiq va effekt) (sirtiy effekt) — oʻzgaruvchan tok va u bilan bogʻliq boʻlgan elektromagnit toʻlkinlarning muhit ichiga kirgan sari soʻna borishi. Buning natijasida, mas, oʻzgaruvchan tok oʻtkazgichning koʻndalang kesimi boʻyicha yoki magnit oqimi magnit oʻtkazgichning koʻndalang kesimi boʻyicha bir tekis taqsimlanmaydi. Yetarlicha yuqori chastotalarda tok, asosan, oʻtkazgichning yupka sirtki qatlami (skinqatlami)da oqadi va amalda uning chuqur qatlamlari (ichi)da boʻlmaydi. Oʻtkazgich kancha yoʻgon va oʻzgaruvchan tok chastotasi kancha yuqori boʻlsa, taqsimlash shuncha keskin farq qiladi. Elektromagnit toʻlqinning amplitudasi ye marta kamayadigan masofa kirish chukurligi yoki skinqatlam deyiladi.

Skin-effekt elektromagnit toʻlqinlar oʻtkazuvchi muhitda tarqalayotganda uyurma toklar vujudga kelib, elektromagnit energiyasi bir qismining issiqlikka aylanishiga asoslangan. Bu elektr va magnit maydonlari kuchlanganligi va tok zichligining kamayishiga, yaʼni toʻlqinning soʻnishiga olib keladi.

Elektromagnit maydon chastotasi v va oʻtkazgichning magnit singdiruvchanligi |x qancha yuqori boʻlsa, oʻzgaruvchi magnit maydoni vujudga keltirayotgan uyurma tokning elektr maydoni ham shuncha kuchli boʻladi. Oʻtkazgich oʻtkazuvchanligi o qancha katta boʻlsa, tok zichligi va hajm birligidan ajralayotgan quvvat ham shuncha yuqori boʻladi. v, p. va a qancha katta boʻlsa, soʻnish shuncha kuchli boʻladi, Skin-effekt aniq kuzatiladi.

Tok chastotasi va materialning xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan skinqatlami qalinligi 8 va tok eltuvchi (elektron)larning erkin yugurish yoʻli / orasidagi munosabatga qarab, normal Skin-effekt ("1) va anomal Skin-effekt (5"0 xillarga boʻlinadi. Anomal Skin-effektda elektromagnit toʻlqinlarning soʻnishi miqdor jihatdan boshqacha boʻladi. Skin-effekt metallar, plazma va boshqalarda sodir boʻladi. Amalda undan keng foydalaniladi. Xususan, elektromagnit ekranlarining ishi, poʻlat buyumlarning yuzalarini toblash Skin-effektga asoslangan.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Skifiya

Skifiya — Qora dengizning shim.gʻarbiy sohillari, Azov dengizi atrofidagi dashtlar va Qrim choʻllarining ilmiy dagi nomi. Mil. av. 7— mil. 3-asrlarda S. koʻchmanchi skif qabilalari yashagan yurt sifatida tilga olinadi. Gerodot S.ning chegarasi 20 kunlik yoʻlga teng joy, deb taʼriflaydi, ammo, arxeologik materiallar skiflarga tegishli madaniyat yoyilgan hududlar doirasi juda keng ekanligidan dalolat beradi. Gerodotning maʼlumotiga koʻra, ulkan S. ichida „Azaliy Skifiya“ boʻlib, u Dunay daryosining quyi havzasi hududlarini oʻz ichiga olgan, uning geografik markaziy qismida (hozirgi Nikolayev sh. yaqinida xarobalari saqlangan) Olviya sh. (Borisfen) boʻlgan. Strabon esa „Kichik Skifiya“ sifatida Qrim dashtlari va Qora dengizning shim.gʻarbiy sohillarini tilga oladi. Mil. av. 4-asrdan boshlab S. hududlari sarmat qabilalari siquvi ostida qisqara boshlaydi. Mil. 3-asrga kelib, Qora dengizning shim. boʻylari Sarmatiya deb ataladigan boʻldi.
Skiflar podsholigi

Skiflar podsholigi, Skiflar davlati — Shimoliy Kora dengiz boʻylarida tashkil topgan koʻchmanchi qabilalarning konfederativ siyosiy uyushmasi (mil. av. 4-asrning oʻrtasi — mil. 3-asrning 2-yarmi). Yunonrim ining xabar berishicha, Skifiya hududi 3 qismga boʻlinib, ularning har biri mustaqil qabila — podsholik boʻlib, ularning oʻz toʻdasi va harbiy qabila sardori boʻlgan. Qabila — podsholik qoshida oqsoqollar kengashi boʻlib, u qonun chiqaruvchi oliy organ vazifasini bajargan. Uning huquqiy doirasi cheksiz boʻlib, qabila sardorini jazolashi va hatto oʻlimga maxkum etishi mumkin boʻlgan. Podsholik harbiydemokratik asosda boshqarilgan. Qabilaviy siyosiy uyushmalar tepasida Gerodot xabariga koʻra, "skif podsholari" turgan va ular skif fuqarolariga qul sifatida qaragan.

Mil. av. 5-asrda skiflarda mulkiy tabaqalanish jarayoni jadal kechayotgan boʻlsada, ammo, ijtimoiy hayotda hali ibtidoiy jamoachilik anʼanalari hukmron edi. Mil. av. 4-asr oʻrtalarida skif sardorlaridan Atey barcha skif qabilalarini oʻziga boʻysundirib podsholik barpo etgan, lekin u mil. av. 339 y. makedoniyalik Filipp II bilan boʻlgan jangda halok boʻladi. Atey davrida Quyi Dnepr boʻylarida Skifiyaning poytaxti qurilgan edi. Sarmatlarning siquvi bilan mil. av. 3—2-asrlarda poytaxt Qrim yarim orolga koʻchadi (qarang Neapol, Skiflar Neapoli). Aynan shu vaqtlarda Skiflar podsholigi Qora dengiz boʻylaridagi yunon shahar-davlatlari bilan iqtisodiy va madaniy aloqalarni kuchaytiradi. Ammo, skiflar yunon shahardavlatlari ustiga harbiy yurishlar ham uyushtirib turadilar. Mil. av. 2-asr oxirida yunon shahar-davlatlari bilan boʻlgan navbatdagi harbiy toʻqnashuvlardan birida skif podsholaridan Skilur va Palaklar halok boʻladilar. Ammo, S p. harbiy jihatdan hali qudratli edi. Ular bilan hatgo Rim imperiyasi milodning boshlarida ham hisoblashishga majbur edi. Mil. 1-asrning 2-yarmida Skiflar podsholigi podsholar Farzoy va Inismey davrida yana kuchayib, Bospor podsholigi bilan bir necha marta urush qilgan. Skiflar podsholigining qudrati to mil. 3-asrning 2-yarmigacha uz mavqeini saqlab keldi, soʻngra Skiflar podsholigi gotlar tomonidan tormor etilgan. Ahmadali Asqarov.
Sklerodermiya

Sklerodermiya (sklero... va derma) — terining qotib qolishidan iborat kasallik. Kollagen kasalliklar guruhiga xos. S.ning cheklangan (oʻchokli), diffuz (tarqalgan), sistemali bor. Oʻchoqli S. pilakcha shaklida, yoʻl-yoʻl va yuzaki boʻlishi mumkin. Pilakcha shaklli S.da terining turli joyida qizgʻish, dumaloq yoki uzunchoq dogʻlar yuzaga keladi. Keyinchalik ular qotib, teri sargʻimtir tusga kiradi va undagi tuklar toʻkilib ketadi. Bu davrda bemor hech qanday ogʻriq sezmaydi. Bir necha oy yoki yildan soʻng terining qotgan joyi atrofiyalanadi. Yoʻl-yoʻl S.da yuz va qoʻloyoq terisi zararlanadi. Koʻproq bolalarda uchraydi. Yuzaki S. ayollarda koʻp kuzatiladi, bunda koʻkrak, orqa va jinsiy aʼzolar terisida mayda, qattiq, koʻkishoq dogʻlar paydo boʻlib, keyin teri yuzaki atrofiyaga uchraydi. Tarqalgan S.da yuz, qoʻloyoq, tana va boshqa terisi shishib, qattiqlashadi, atrofiyalanadi. Bemorning yuzi mumdek qotib turadi, barmoklari qarakatlanmaydi, Sistem al i S. (sistemali avj oluvchi skleroz)da organizmning barcha biriktiruvchi toʻqimalari va mayda tomirlarda sklerotik oʻzgarishlar yuz beradi. S.ga teztez sovqotish, jismoniy, ruhiy shikastlanish va boshqa sabab boʻladi. Organizm biriktiruvchi toʻqimalari mikrotsirkulyasiyasi va funksiyasiningoʻzgarishi kasallikning avj olishiga imkon beradi. Kasallik sekinasta, qoʻloyoq tomirlarining spazmi (tortishishi), umumiy harakatning cheklanishi, boʻgʻimlarning ogʻrishi va terining zararlanishi bilan boshlanadi. Kasallik oraliq toʻqima va ichki aʼzolar tomirlariga oʻtganda, oʻpka, yurak va hokazo faoliyati buziladi.

Davos i. Kortikosteroidlar, tomir kengaytiruvchi moddalar, fizioterapiya, shuningdek, sanatoriylarda davolanish buyuriladi.

 Adabiyot 
 Arifov S, Eshboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1996.
 Yoqubova M.A., Muhammadjonova L.A. “KOLLAGENOZLAR” (Tibbiyot oliy oʻquv yurtlari davolash, tibbiy pedagogika, pediatriya va stomatologiya fakultetlari 4-kurs talabalari uchun oʻquv qoʻllanma) Andijon – 2018, 102 b.
Mixail Skobelev

Mixail Dmitriyevich Skobelev (1843-yil 29-sentabr, Sankt-Peterburg — 1882-yil 7-iyul, Moskva) — Rossiya imperiyasining Turkistondagi bosqinchilik urushlarida faol ishtirok etgan rus harbiy arbobi, infanteriya generali (1881-yil). Bosh shtab akademiyasini tugatgan (1868-yil). 1869-yilda Oʻrta Osiyoga kapitan unvoni bilan kelgan va 8 yil ichida general-mayor unvoni bilan Rossiyaga qaytgan. Skobelev Xiva xonligini bosib olish (1873-yil) va Poʻlatxon qoʻzgʻoloni (1873— 1876-yillar) ni bostirishda K. P. Kaufmannnng eng yaqin yordamchilaridan biri boʻlgan. Andijonni vayron qilib aholisiga 3300 rubl tovon toʻlatgan. Qoʻqon xonligi tugatilgach, 1876-yil 19 fevralda tashkil qilingan Fargʻona viloyatining birinchi harbiy gubernatori bo'lgan. Skobelev tomonidan viloyat markazi Qoʻqon shahridan Yangi Margʻilonga koʻchirilgan. Turkistonda podsho Rossiyasining mustamlakachilik siyosatini joriy qilishda qatʼiy faollik koʻrsatgan. Rossiya-Turkiya urushi (1877—1878-yillar) qatnashchisi. Axaltaka harbiy yurishlari paytida 2-Axaltaka ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. Koʻktepa (Geoktepa) qalʼasi va Dengiltepa rus askarlari tomonidan egallangach (1881-yil 12 yanvar), Skobelevning buyrugʻi bilan tirik qolgan barcha qalʼa aholisi: 45000 kishi (ayollar, qariyalar, bolalar) yoppasiga qirib tashlangan, ularning mol-mulki talangan va Koʻktepa yer bilan yakson qilingan. Skobelev ashaddiy shovinist va mustamlakachi sifatida Turkistondagi tub xalqlarga past nazar bilan qaragan. Skobelev haqida mahalliy aholida nafratli xotiralar saqlanib qolgan. Skobelev 1882-yilda Sankt-Peterburgda fojiali oʻldirilgan. Fargʻona viloyatining maʼmuriy markazi boʻlgan Yangi Margʻilon (hozirgi Fargʻona) 1907—1924-yillarda Skobelev nomi bilan atalgan."Skobelev Mixail Dmitriyevich" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Skobelev Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishining bevosita ishtirokchisi. Tarix sahifalariga jang paytida oq mundir va oppoq otda jang maydonida kurashgani sababli „oq general“ nomi bilan kiritilgan. Bolgariya haloskori. Bolgar xalqi uni milliy qahramon sifatida ezozlashadi.

Yoshligi va taʼlimi
Skobelev 1843-yil Sankt-Peterburgda, bobosi boshliq bo'lgan Petropavlovsk qal'asida dunyoga kelgan. Otasi Dmitriy Ivanovich Skobelev armiya generali bo'lgan. 

1866-yil kuzida u general shtab akademiyasiga o'qishga kirgan. Shtab akademiyasini tamomlagandan so'ng, 1868-yilda Turkistonga yuborilgan. Ikki yillik tanaffusni hisbga olmaganda (bu vaqtda u Kavkaz frontida xizmatda bo'lgan) u 1877-yilgacha Markaziy Osiyoda qolgan.

 Yana qarang 

 Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi

 

 Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1kitob Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida, T., 2000.

 

Turkum:1843-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:Kishilar
Turkum:7-iyulda vafot etganlar
Turkum:1882-yilda vafot etganlar
Turkum:Moskvada vafot etganlar
Turkum:Toshkentlik kishilar
Turkum:1873-yilgi Xiva yurishi qatnashchilari
Turkum:Turkiston yurishi qatnashchilari
Turkum:Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) gubernatorlari
Turkum:Ashxobodlik kishilar
Turkum:Bolgariya milliy qahramonlari
Skolioz

Skolioz (yunoncha: skolios — qiyshiq, egri) — umurtqa pogʻonasining yon tomonga qiyshayishi. Raxit, qaddiqomatning noraso boʻlishi, umurtqa pogʻonasining shikastlanishi, nerv sistemasining baʼzi kasalliklari sabab boʻladi. S. koʻkrak qafasi shaklining oʻzgarishi bukrilikka olib keladi. Kelib chiqishiga koʻra, tugʻma va orttirilgan S. farq qilinadi (yana qarang: Umurtqa pogʻonasining kiyshayishi).
Skoliyalar

Skoliyalar, qovoqarilar (Scoliidae) — pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Eng yirik (ulkan qovoqarining uz. 45 mm gacha) va kuchli pardaqanotlilar. 450 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchilik tropik mintaqalarda tarqalgan. Oʻrta Osiyo hududida 20 ga yaqin turi uchraydi. Urgʻochisi tuproq, goʻng yoki chiriyotgan daraxt poʻstlogʻi ostidan plastinka moʻylovli qoʻngʻizlar qurtlarini qidirib topib, ularni nashtari yordamida falajlaydi va qurt tanasiga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurt qoʻngʻiz qurti gemolimfasi va toʻqimalari bilan oziqlanadi. S. zararkunanda qoʻngʻizlar qurtlarini qirib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi.