Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bodom kislota

Bodom kislota, oksifenilsirka kislota, fenilglikol kislota, S6N5SN(ON)SOON - tarkibida bitta asimmetrik atomi boʻlgan aromatik kislota. Mol. m. 152,14, Bodom kislota ning ikki optik izomeri bor: qutblanish tekisligini chapga buruvchi L va qutblanish tekisligini oʻngga buruvchi D kislota. L Bodom kislota achchiq bodom tarkibidagi amigdalinni gidrolizlab olinadi. D Bodom kislota esa sambuningrin degan glikozid tarkibiga kiradi. Ratsemik Bodom kislota (parabodom kislota) benzaldegiddan olinadi, suyuqlanish temperaturasi 120,5°. Bodom kislota antiseptik xossalarga ega boʻlgani sababli tibbiyotda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kislotalar
Bodomiy

Bodomiy — serhosil, jaydari oʻrik navi, mevasi bodomga oʻxshaydi. Daraxtining balandligi 10–15 m, shoxshabbasi keng. Koʻchati oʻtqazilgach, 4—5yili hosil beradi. 60—80 yil, hatto undan ham koʻproq yashaydi. Mevasi oʻrtacha (28—30 g), choʻziqroq, sariqqizil, tekis, yaltiroq. Eti sariq, mazali, danagidan yaxshi ajraladi, magʻzi shirin. Iyulning birinchi yarmida pishadi. Tupidan 20—25 yoshida 200 kg gacha hosil beradi. Quritilganda 21—22% bargak tushadi. Sovuqqa chidamli. Sugʻoriladigan unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Fargʻona vodiysida keng tarqalgan (qarang Oʻrik).,

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻrik
Bodomiston

Bodomiston — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy. Toʻpalangdaryo (Surxondaryo)ga quyiluvchi Kishtutsoytsht chap irmogʻi. Hisor va Qoldirgʻa togʻlari tutashgan joydagi muzliklar (3700 m)dan boshlanadi. Yuqori oqimida gʻarbga, soʻng jan.gʻarbga oqadi. Uzunligi 12 km, havzasining maydoni 91 km². Bodomistonning umumiy uz. 10 km boʻlgan 7 ta mayda irmogʻi bor, havzasida umumiy maydoni 5,9 km² boʻlgan 6 ta muzlik mavjud. Bodomiston suvayirgʻichida Surxondaryo havzasining eng baland (4643 m) joyi hamda eng katta muzligi (uz. 3,2 km, maydoni 3,0 km!) joylashgan. Qor va muz suvlaridan toʻyinadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 2,7 m³/sek. Bodomiston suvi koʻpayganda (iyul—sentabr) oʻrtacha yillik suv sarfi 6,4 m³/sek boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Bodomoy

250px|thumb|Bodomoy, Varshavada Osiyo va Tinch okeani muzeyi
Bodomoy — ziynat buyumi; Xorazmda keng tarqalgan. Uchta bodom shakli asosida yotgan yangi oy tasviri boʻlgan murakkab shaklli yaxlit taqinchoq. Bodomoy tagi zanjir, marjon, bargak yoki zigʻiraklardan tuzilgan shokilalar qatori bilan yakunlanadi. Shakllar va ularning aniq chizigʻi egiluvchan doira hosil qiladi. Xorazm zargarlari uchun anʼanaviy boʻlgan feruza koʻzlar halqasi bilan oʻralgan yirik koʻz (qubba)lar mujassamoti har bir shakl boʻlaklarida takrorlanadi. Bodomoy 19-asrda urf boʻlgan, yakka holda peshonaga, juft holda ikki chakkaga, majmua (4 ta) holida gardonga ham taqilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Bodomcha

Bodomcha — raʼnodoshlar oilasiga mansub sershox va sertikan buta. Boʻyi 1–2 m. Martda gullaydi, iyulda mevasi pishadi. Bargi mayda, butun, tukli. Janubiy rayonlardagi tof etaklarida, adirlardagi toshloq yerlarda va qoyalarda oʻsadi. Magʻzi achchiq, xalq tabobatida va tibbiyotda ishlatiladi (qarang Bodom).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Raʼnodoshlar
Turkum:Biologik turlar
Bodomcha (buyum)

Bodomcha — 1) koʻrinishi bodom mevasiga oʻxshash bezak buyumi. Miskarlik (Bodomcha shaklidagi idish), zargarlik (taqinchoqlarning bodom shaklidagi shokilalari, ikki uchi bodom shaklida ishlangan bilaguzuk) va boshqalarda keng qoʻllanadi; 2) miskarlikda idishlar qorniga oʻrnatiladigan naqshli qolipaki boʻlak va shu boʻlakni yasashda ishlatiladigan qolip; 3) naqsh turi — Bodomcha islimiy, Bodomcha madohil va boshqalar; 4) muhr.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomcha pichoq

Bodomcha pichoq — pichoq turi; bunda pichoq tigʻining orqa qirrasi uchidan 4—5 sm chasi ichiga tomon kamalak boʻlib kirgan boʻladi. Namanganda Bodomcha pichoq deyiladi. Andijon, Fargʻonada qozoqi pichoq deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodoqsoy

Bodoqsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Piskom daryosining chap irmogʻi. Piskom tizmasining shim.gʻarbiy yon bagʻridagi 3150 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi. Uzunligi 12 km, havzasining maydoni 5,4 km², havzasining oʻrtacha balandligi 2440 m. Umumiy uz. 8 km boʻlgan 4 ta mayda irmogi bor. Bodoqsoy muzliqdan tashqari qor, yomgʻir va buloq suvlaridan ham toʻyinadi. Bodoqsoy da yil davomida suv oqadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 1,2 m³/sek. Suvi koʻpayganda (aprel—iyunda) suv sarfi 5,6 m³/sek gacha yetadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Boʻstonliq tumani daryolari
Bodrezak

thumb

Bodrezak, kalina (Viburnum) — shilvidoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. 125 tacha turi maʼlum. Shulardan chingiz (V. opulus) koʻp tarqalgan. Balandligi 5 m cha. Barglari keng, tuxumsimon, utkir uchli, 3—5 boʻlakli. Gullari oq, mevasi qizil, danakli. Rossiyaning oʻrmon va oʻrmonchoʻl zonasida, Kavkaz, Qrim, Sharqiy Qozogʻistondagi sernam oʻrmonlarda ariq va koʻl yoqalarida; botqoq yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Poʻstlogʻida viburnin glikozidi, organik kislotalar, oshlovchi moddalar; mevasida 32% gacha qand, vitamin S, oshlovchi moddalar bor. Poʻstlogʻidan tayyorlangan ekstrakt va qaynatma bachadondan qon ketishini toʻxtatadi, hayz koʻrganda pay do boʻladigan ogʻriqni qoddiradi. Mevasi xalq tabobatida meʼda yarasiga davo qilishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodroq

Bodroq (bodirlash soʻzidan) — makkajoʻxori yoki bugʻdoydan tayyorlanadigan taom. B.ni xonaki usulda tayyorlashda qizdirilgan qozonga don solinib, kuruq qovuriladi (qozon taptini oshirish uchun unga qum ham solinadi). Don magʻzining agʻdarilib oqarishi B.ning tayyor boʻlganligidir. Baʼzan tayyor B.ga shakar qiyomi purkab yumaloqlanadi (kallak B.). Sanoat usulida qalamcha koʻrinishida va taʼmi mazali B. guruch, bugʻdoy, makkajoʻxori donlarini parda va poʻstdan tozalab, germetik silindrda 10—15 atm bosim bilan 250° haroratda ishlov berib, soʻngra bosimni keskin pasaytirish, choʻzilib kattalashgan donni qovurish yoʻli bilan tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodxiz qirlari

Bodxiz qirlari — Turkmanistonning jan.sharqidagi qirlar. Murgob va Tajan daryolari oraligʻida. Balandligi 1267 m gacha. Afgʻonistondagi Paropamiz togʻlarining shimoliy etagi. Shim.da Qoraqum choʻliga tutashgan. Yer yuzasi yassi tekislik va bayirpardan iborat. Bayirlar orasida quruq soy va jarlar, shoʻrxok va taqirlar uchraydi. Bodxiz qirlari ning iqlimi keskin kontinental; yezda temperatura 44—46° gacha boradi, yogʻin kam (200–250 mm), doimiy oqar suv yoʻq. Yer osti suvlari juda chuqurda va aksari shoʻr. Bodxiz qirlari dagi qumoq va qumoqli boʻz tuproqsa qiyoq, qoʻngʻirbosh, shuvoq, balandroq yerlarda boʻydor oʻtlar va lista butalari, efemer oʻsimliklar oʻsadi. Bodxiz qirlari da asosan qorakoʻl koʻylari boqiladi. Yovvoyi hayvonlardan arhar, jayran, turli kaltakesaklar, ilon, sichqon, kalamushlar bor. Qulonlarni qoʻriqlash va koʻpaytirish maqsadida Bodxiz qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Bodxiz qoʻriqxonasi

Bodxiz qoʻriqxonasi — Turkmanistonning Mari viloyatida, Murgʻob va Tajan daryolari oraligʻida joylashgan qoʻriqxona. 1941-yilda tashkil etilgan. Maydoni 88 ming ga dan koʻproq. Bodxiz choʻllari tabiati va hayvonot olamini qoʻriqlash, pistazorlarni saqlash va parvarishlash, qadimdan bu joylarda yashaydigan qulonlarni qoʻriqlash, koʻpaytirish bilan shugʻullanadi. Bodxiz qoʻriqxonasi da chala choʻl oʻsimliklari usadi, arhar, bezoar echkisi, jayran, qoplon, sirtlon, asalxoʻr, kemiruvchilar, echkiemar, kapchailon va boshqa bor. Bu hududlarda qish iliq boʻlganidan Gʻarbiy Sibir, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyoning togʻli oʻlkalaridan uchib kelgan parrandalar Kushka vodiysida, shuningdek Murgʻob va Tajan vodiylarida qishlaydi. Bodxiz qoʻriqxonasi tarkibida qulon va jayranlar bolalaydigan va suv ichadigan joylardan iborat 3 buyurtma qoʻriqxonasi ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Ekologiya
Boyovut

Boyovut — oʻzbek qabilalaridan biri. XIV asr tarixchisi Rashiduddinning „Jome attavorix“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ asarlarida Boyovutlar Movarounnahrga Chingizxon qoʻshinlari bilan birga kelgan qabilalar qatorida koʻrsatilgan. Rashiduddinning yozishicha, qadimgi vaqtda boyovut ancha katta qabilalardan biri boʻlib, bir necha tarmoqqa (boʻlakka) boʻlingan. XIII—XIV asrlarda boyovutlarning katta bir qismi oʻzbek, turkman xalqlari tarkibiga kirib, ular bilan aralashib ketgan. Qoʻlyozma nasabnomalarning baʼzilarida boyovut qadimgi 92 oʻzbek urugʻining biri sifatida koʻrsatilgan. Qadimgi boyovut urugʻiga mansub boʻlgan kishilarning avlodlari hozirgi Guliston tumanining Boyovut qishlogʻida yashaydilar, ularning shevasi oʻzbek tilining qipchoq lahjasiga kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Rashidaddin, Djami attavarix, t.1, 4.1, 2 izd., M., 1968; Abulgʻozi, Shajarayi turk, T., 1992.
 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Boyovut (shaharcha)

Boyovut (1961—91 yillarda Dmitrove) — Sirdaryo viloyatidagi shaharcha, Boyovut tumanining markazi. Aholisi 13,8 ming kishidan ziyod (2000). 2025-yil holatiga koʻra, maydoni 745 ga. Boyovutda asosan oʻzbeklar istiqomat qilishadi, shuningdek oʻzbeklardan tashqari tojik, rus, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydilar. Boyovut tumani 1950-yillargacha oddiy qishloq maqomida boʻlib kelgan.
Boyovutga 1961-yilda tuman maqomi berilib, Boyovut tumani tashkil topgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Boyovutda paxta tozalash zavodi, Madaniyat markazlari, don va un kombinati, MTP, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, tuman tashkilotlari idoralari va dehqon bozori bor. Shahar hududidan oʻtgan Janubiy Mirzachoʻl kanalining oʻng sohilida „Motamsaro ona“ yodgorligi oʻrnatilgan. Mirzachoʻlni oʻzlashtirish tarixi muzeyi, kutubxona, internat maktabi, kasbhunar litseyi, umumiy taʼlim maktablari, madaniyat va istirohat bogʻi Olmazor mahallasida Horijiy tillarga ixtisoslashtirilgan maktab va boshqa koʻplab tashkilotlar aholi manfaatlari uchun xizmat qilmoqda.

Ekologiyasi
Boyovut , Sirdaryoda Oʻzbekistonning boshqa hudulariga nisabatan daraxtlar sonining koʻpayishi 2000-yildan soʻng sezilarli oʻsgan: 2000-yildan 2020-yilgacha Boyovut hududi 56 gektarga turli xil koʻchatlar ekilgan, bu Sirdaryodagi daraxt qoplamining 24 foiziga teng. Hududlar kesimida hisoblanadigan boʻlsa:
1.Xovos:67 taga
2.Boyovut:56 taga
3.Sirdaryo:34 taga
4.Guliston:31 taga
5.Sharof Rashidov:24 taga teng.

 

Turkum:Boyovut tumani
Turkum:Sirdaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Boyovut tumani

Boyovut tumani – Sirdaryo viloyatidagi tuman. 1955-yil 19-aprelda Toshkent viloyati tarkibida tashkil etilgan. 1960-yilda Yangiyer tumaniga qoʻshilgan. 1963-yil Sirdaryo viloyati tarkibida qayta tashkil etildi. Boyovut tumani Sirdaryo viloyatining sharqida joylashgan. Sharqda Toshkent viloyatining Bekobod tumani, jan.gʻarbda Xovos tumani, shimolida Guliston tumani, gʻarbda Mirzaobod tumani va janubda Tojikiston Respublikasi bilan chegaradosh. Maydoni 0,435 ming km². Aholisi 134 ming kishi (2022). Boyovut tumani da 1 shahar (Boyovut) va 1 qishloq fuqarolari yigʻini (Boyovut, Dehqonobod, Darvozaqir, Doʻstlik, Laylakkoʻl, Madaniyat, Mingchinor, Olmazor (shaharcha), Tinchlik, Usmonobod, Gʻallakor) bor. Markazi – Boyovut shahar."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Tabiati 
Boyovut tumani Mirzachoʻl dashtining janubida joylashgan. Relyefi tekislik boʻlib, yer yuzasi allyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan. Iqlimi kontinental iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi „26—28“, yanvarniki —2°, —4°. Yiliga oʻrtacha 200- 300 mm yogʻin tushadi. Tuman hududida Bekobod shamolining taʼsiri kuchli. Tuman hududidan Janubiy „Qalin matn“ Mirzachoʻl kanali va Toshkent viloyati Bekobod tumani chegarasidan „Doʻstlik“ kanali oʻtgan. Grunt suvlari shoʻr va shoʻrtob. Tuproqlari lyoss ustida vujudga kelgan har xil boʻz tuproqlar. Koʻp yerlarini shoʻr bosgan. Yovvoyi hayvonlardan tulki, chiyaboʻri, yovvoyi mushuk, quyon, sudraluvchilardan turli xil ilonlar, suvda va qurukda yashovchilardan choʻl qurbaqasi uchraydi. Sultonhovuz koʻlidan baliq ovlanadi.

 Aholisi 
Aholisi, asosan, oʻzbeklar; rus, tojik, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1 km² ga oʻrtacha 161 kishi toʻfi keladi. Shaharliklar 13,8 ming kishi, qishloq aholisi 66,4 ming kishi (1999).

 Xoʻjaligi 
Tuman xoʻjaligining asosiy tarmoklari – paxtachilik, chorvachilik, bogʻdorchilik va gʻallakorlik. Tuman markazidagi mahalliy sanoat korxonasida xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqariladi. 2 paxta tozalash, gʻisht va non zavodlari bor. Tumanda 39 kichik va xususiy korxona, 250 oʻrta biznes bilan shugʻullanuvchi korxona, 2 avtokorxona. aloqa boʻlimi faoliyat koʻrsatadi (1999).

 Qishloq xoʻjaligi 
Q.xda sugʻoriladigan yerlar 29,7 ming ga, ekinzorlar 29,2 ming ga, shu jumladan 16,7 ming ga yerga paxta, 126 ga yerga sabzavot, 11,7 ming ga yerga donli ekinlar, 787 ga yerga yemxashak ekinlari ekiladi. Boyovut tumani da 10 shirkatlar uyushmasi, yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 2 dehqonfermer xoʻjaligi birlashmasi bor. Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 21,7 ming qoramol, 18,8 ming qoʻy va echki, 25,6 ming parranda, 688 ot boqiladi (1999).

 Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari 
1999/2000 oʻquv yilida 45 umumiy taʼlim maktabida 20328 oʻquvchi, 1 litseyda 185 oʻquvchi, 2 hunar litseyida 918 oʻquvchi taʼlim oldi. Sanʼat maktabi, 33 kutubxona, 18 klub, 12 qishloq madaniyat uyi, 2 avtoklub, 7 badiiy havaskorlik jamoasi, muzey bor. 280 oʻrinli kasalxona va dispanser, 35 tibbiy punkt boʻlib, ularda 107 vrach, 950 oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi. 1966-yildan „Istiqbol“ tuman gaz chiqadi.

 

Turkum:Boyovut tumani
Boyondur

Boyondur, boyundur — qipchoqpar, oʻgʻuzlar, shuningdek turkmanlar tarkibiga kirgan turkiy qabila. Oʻgʻuzlar tarkibidagi Boyondurlarning bir qismi XII asrda janubiy rus dashtlariga koʻchib kelib rus yilnomalarida berendeylar nomi bilan mashhur boʻlganlar. Ular bijanaklar va torklar ittifoqi tarkibida XII asr 1-yarmidagi Rusning vassali hisoblanganlar. Torklar ruslar tomonidan tormor keltirilgach, Boyondurlar ulardan ajrab chiqib, aksariyati rus knyazlari xizmatiga kirgan. Boyondurlarning soni tork va bijanaklarning umumiy sonidan ham oshiq boʻlgan, shu tufayli ular yilnomalarda tez-tez uchraganlar. Boyondurlar siyosiy jihatdan ancha faol boʻlganlar, XII asr oʻrtalariga kelib bijanaklar, torklar va Boyondur yagona ittifoq — chernie klobuki (qoraqalpoqpar) ittifoqiga birlashganlar. Saljuqiylar sulton Sanjar davrida oʻgʻuz udumlariga qatʼiy rioya etilgan: harbiy qoʻshinning soʻl qanotiga qoʻmondonlik qilish Boyondur va bijanak qabilalari vakiliga topshirilgan. Turkmanlarning Boyondur qabilasi Oq qoʻyunlilar sulolasiga asos solgan. Oq qoʻyunlilar davlati zamonasida (XIV asr oxiri — XVI asr boshlari) Dada Qoʻrqut haqida doston yaratilgan, unda barcha oʻgʻuzlarning xoni deb Boyondurxon ismi keltirilgan. Abulgʻoziy Bahodirxoning yozishicha, Boyondurlar Iroqsa ham yashaganlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Turkiy xalqlar
Boyonxon

Boyonxon, Bayonxon (taxminan milodiy VI asr oʻrtasi — VII asr birinchi choragi) — turkiy qavmlar tomonidan Yevropada barpo etilgan Avar xoqonligi asoschisi, qahri qattiq, iqtidorli ulugʻ sarkarda. Avarlar Gʻarbiy Kaspiy boʻyi dashtlaridan Turk xoqonligi va sosoniylar tazyiqi ostida VI asr 50-yillari boshida Sharqiy Yevropaga kelganlar. VI asr 50-yillari oxiri — 60-yillari boshida kuturgurlar bilan ittifoq boʻlib antlarga hujum qilib, yurtlarini talontaroj qilishgan. Boyonxon rahbarligidagi avarlar harbiy yurishlari bilan 565-yildan boshlab Markaziy Yevropa xalqlariga dahshat sola boshlagan. 567-yil langobardlar ittifoq tuzib gepidlarni tormor keltirib ularning Pannoniyadagi yerlarini egallaganlar; shu yerda Boyonxon yana bir qancha harbiy yurishlar va yangidan-yangi qabilalarni birlashtirganidan soʻng VI-asr 60- yillarida Avar xoqonligiga asos solgan. Boyonxon qoʻl ostida koʻplab koʻchmanchi xalqlar — gunnlarning avlodlari birlashgan. Bu siyosiy birlashma xoqonlik, Boyonxon esa xoqon deb atala boshlagan. Xoqonlik hududida turkiy til ustivor boʻlgan. Boyonxon Pannoniyani xoqonlik markazi qilib tanlagan. Boyonxon qoʻshinlari shu yerdan slavyanlar, franklar, langobardlar, gruzinlar va boshqa qabilalar, shuningdek Vizantiyaga yurishlar qilishgan. VI-asr 70-yillarida Bayonxon Vizantiya imperiyasiga muntazam ravishda chopqunlar qilib bir necha janglarda gʻalaba qozongan. Dalmatsiya va Illiriyani talon-taroj etgan va Vizantiyani ulkan tovon (tarixchi Feofanning yozishicha, uning miqaori 583-yilga kelib 120 ming solidni tashkil etgan) toʻlashga majbur qilgan. 587-yil Meziya viloyatini, shuningdek Dorostol, Singidun, Markianopol shaharlarini vayron qilgan. Boyonxon 592-yil va 598-yil va undan keyingi yillarda Bolqon yarim orolga bir necha bor yurishlar qilgan. 7-asr boshida Chexiya, Moraviya va Bogemiyani olgan, bir qancha janglarda franklarni yengib, ularning qiroli Sefertni asir olgan. Faqatgina ulkan tovon (fidya) tufayligina qirolni ozod etgan. Boyonxon Vizantiya imperatori iltimosiga koʻra 60 ming kishilik qoʻshini bilan 581-yil slavyanlar ustiga yurish qilib ularning koʻplab shahar, qishloqlarini gʻorat qilib, boy oʻljani qoʻlga kiritgan. Slavyanlardan qalin oʻrmon ichiga qochganlarigina salomat qolgan. Boyonxon butun Dakiyani olgan, slavyanlarga askar berish majburiyatini yuklagan. 626-yil Vizantiya turk xoqonligi bilan oʻziga qarshi ittifoq tuzish uchun xufiyona harakat qilayotganidan xabardor boʻlgan Boyonxon Konstantinopolni qamal qilgan, biroq qoʻshini tarkibidagi slavyanlar xiyonati tufayli shaharni egallay olmagan. Tarixiy da Boyonxonni bir necha bor Ammuaa va Chingizxon bilan qiyoslashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Pletneva S. A., Kochevniki Srednevekovya. Poiski istoricheskix zakonomernostey, M., 1982; Hasan Ato Abushiy, Turkiy qavmlar tarixi. T., 1993.

Faxriddin Hasanov.
 

Turkum:Kishilar
Boyoston adirlari

Boyoston adirlari — Fargʻona botigʻining shimoli-sharqidagi adirlar, Bosbutov tizmasining jan.gʻarbida joylashgan. Boyoston adirlari ning aksari qismi Qirgʻizistonda, shimoli-sharqiy boʻlagi Namangan viloyatining Kosonsoy tumanida. Janubi gʻarbdan shimoli sharqqa tomon 50 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 1000–1200 m, eng baland joyi (shimoli-sharqida) 1500 m. Suvayirgʻich qismi yassi, baʼzan mayda tepaliklardan iborat, Fargʻona vodiysiga zinapoyasimon pasayib tushadi. Yon bagʻirlari soylar (Podshootasoy, Namangansoy, Kosonsoy va boshqalar) va quruq oʻzanlar bilan oʻyilgan. Boyoston adirlari negizi paleozoyning kristalli jinslaridan, yuzasi yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davrlarning choʻkindi (gil, qumtosh, konglomerat, lyossimon) qatlamlaridan tashkil topgan. Boyoston adirlarining Oʻzbekistondagi qismi oʻzlashtirilgan, qolgan joylari asosan yaylov. Yaylovlardagi tipik boʻz va toʻq boʻz tuproqlarda efemer, efemeroidlar, ayniqsa, ferula, chayir keng tarkdlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boj

Boj-pul 1) oʻrta asrlarda Uzoq va Yaqin Sharq mamlakatlarida savdogarlar, hunarmandlar va boshqalardan olingan soliq; shuningdek, magʻlub podsholiklar tomonidan yoki zabt etilgan xalqlardan gʻolib tomonga toʻlangan natural yoki pul soligʻi ham boj deb atalgan; 2) mamlakat chegarasidan olib oʻtiladigan import tovarlari, mol-mulk, qimmatbaho buyumlar va boshqa uchun davlat boj nazorati undiradigan pul yigʻimlari. Boj mamlakat manfaatini koʻzlab undiriladi, xalqaro va milliy boj taʼriflariga asoslangan holda milliy bozorga turli tovarlarning noqonuniy oqib kelishining oldini oladi, tovarlar importini muvofiqlashtirib, mamlakat doirasidagi taqchil tovarlar eksportini chegaralashga xizmat qiladi. Boj bilvosita soliq turi boʻlib, uning mol kiritish, mol chiqarish va mamlakat hududi orqali tashib oʻtkazish (tranzit) uchun undiriladigan bor. Boj muayyan tovarlar miqdori, donasi, metri, birligi, shuningdek tovar bahosi (qarang: Advalor boj) boʻyicha belgilangan boj tarifi doirasida olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boj tarifi

Boj tarifi — davlat chegarasi orqali oʻtadigan tovarlardan undiriladigan bojlar stavkalari majmui (toʻplami). Boj: olinadigan tovarlar nomi va tasnifi, boj stavkasi, ularni hisoblash va toʻlash usullari, boj olinmay oʻtkaziladigan tovar (buyum)lar roʻyxati, shuningdek olib kelish, olib ketish, olib oʻtish (tranzit) taqiqlangan mahsulotlar roʻyxati koʻrsatiladi. Boj tarifi da tovarlar qayta ishlanish darajasi (tayyor mahsulot, yarim tayyor mahsulot, xom ashyo) va tarmoq turiga (sanoat, qishloq xoʻjaligi, mineralxom ashyo) koʻra guruhlanadi. Boj tarifi dunyoning 100 dan ortiq mamlakatlarida qoʻllanadi.

1997-yil 29 avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan "Boj tarifi toʻgʻrisida"gi qonun qabul qilinib, 1998-yil 1-yanvardan amalga kiritildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona daromadlari

Bojxona daromadlari — davlat byudjetining daromad bandlaridan biri. Mamlakat chegarasidan olib oʻtilgan tovarlardan undirilgan bojlar, bojxona yigʻimlari (statistik yigʻim, marka yigʻimi, tovarlarni saqlash va omborlarga joylash va boshqa uchun olinadigan haqlar), jarimalar va bojxona tomonidan musodara qilingan tovarlar (mulk)ni sotishdan tushgan mablagʻlar va boshqalardan tashkil topadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona deklaratsiyasi

Bojxona deklaratsiyasi — milliy qonunchilik talablariga muvofiq rasmiylashtirilgan hujjat; chegara orqali oʻtadigan yuk (eksport tovarlari, kishilarga tegishli yuklar, qoʻldagi anjomlar valyuta, qimmatbaho buyumlar va boshqalar)lar haqidagi asosiy maʼlumotlar qayd etiladi. Bojxona deklaratsiyasi jismoniy va yuridik shaxs (deklarant)lar tomonidan toʻldiriladi va tovarlar miqdori, ularning narxi haqidagi maʼlumotlar qayd etiladi. Bojxona deklaratsiyasi tovar (mulk)ni mamlakat chegarasidan kiritish, chiqarish yoki olib oʻtish uchun ruxsatnoma vazifasini oʻtaydi. Bojxona deklaratsiyasida qayd etilgan tovarlarning bojxona qoidalariga xilof boʻlmasligi va tovarlar toʻgʻrisidagi maʼlumotning toʻliq boʻlishi uchun deklarant javobgar hisoblanadi. Bojxona deklaratsiyasida qayd etilmagan barcha tovar (mulk)lar qonunbuzarlik harakati sanalib, ular davlat foydasiga musodara etiladi va deklarant maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikka tortiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona ittifoqi

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Customs_Union.jpg|thumb|270x270px|
Bojxona ittifoqi — ikki yoki undan ortiq davlatlar oʻrtasida oʻzaro bojxona chegaralarini bekor qilish, boshqa mamlakatlar uchun yagona boj tariflarini joriy etish toʻgʻrisidagi bitim; davlatlarning bojxona siyosati sohasida hamkorlikda faoliyat olib borish maqsadlarida birlashuvi. Bojxona ittifoqi asosan ittifoqqa aʼzo davlatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarning raqobatbardoshligini koʻtarish maqsadlarida boj undirish, aʼzo boʻlmagan davlatlarga nisbatan yuqori boj stavkalari masalalarini tartibga soladigan ikki yoki koʻp tomonlama bojxona konvensiyalari asosida tashkil etiladi.

Dastlabki Bojxona ittifoqi laridan biri Fransiya va Monako oʻrtasida tuzilgan (1865). 1924-yilda Shveysariya bilan Lixtenshteyn knyazligi oʻrtasida Bojxona ittifoqi vujudga keldi. Rivojlangan mamlakatlar oʻrtasidagi Bojxona ittifoqi ga Taʼriflar va savdo toʻgʻrisida Bosh kelishuv (1947; 1997-yildan Jahon savdo tashkiloti), Yevropa iqtisodiy hamjamiyati (1957; 1995-yil dan Yevropa Ittifoqi), Yevropa erkin savdo uyushmasi (1960) misol boʻladi.

Hozirgi MDH doirasida 1997-yildya Rossiya bilan Belarus oʻrtasida, 1998-yilda Rossiya, Belarus, Qozogʻiston va Qirgʻiziston oʻrtasida Bojxona ittifoqi yuzaga keldi. Oʻzbekiston Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston davlatlari oʻrtasida ham yagona iqtisodiy makon barpo etish maqsadlarida Bojxona ittifoqi tashkil etildi (1998).

 Yana qarang 

 Yevropa Ittifoqi
 Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi
 Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati
 Jahon savdo tashkiloti

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona kodeksi

Bojxona kodeksi — davlat bojxona organlari ishining huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy asoslarini belgilab beruvchi, ularning faoliyatini amalga oshirishni tartibga soluvchi, yagona tizimga solingan qonun hujjati. Bojxona kodeksi qonun chiqaruvchi organlar tomonidan xalqaro bojxona qoidalariga asoslanib, davlat manfaatlari taʼminlanishini kafolatlaydigan tarzda ishlab chiqiladi. Bojxona kodeksida bojxona organlarining vazifalari, huquq va burchlari hamda bojxona ishlari tashkil etilishining meʼyorlari oʻz aksini topadi, kontrabanda va bojxona qoidalarini buzilishiga qarshi kurash olib borish tartiblari ifodalab beriladi. Bojxona deklaratsiyada qayd etilgan tovar va buyumlarga solinadigan bojxona bojlari, tovar (mulk)larning bojxona nazoratida saqlanishi va turli bojxona yigʻimlarini undirishda Bojxona kodeksi asos boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi Oliy Majlis tomonidan 1997-yil 26 dekabrda qabul qilinib, 1998-yil 1-martdan amalga kiritildi. Bojxona kodeksi 198 moddani oʻz ichiga olgan boʻlib, 19 bob, 11 boʻlimdan iborat. Unda umumiy qoidalar (bojxona ishi, hududi, qonun hujjatlarining amal qilish tartibi, asosiy tushunchalar va boshqalar) (1 boʻlim), tovarlar va transport vositalarini Oʻzbekiston Respublikasi bojxona hududidan olib oʻtish tartibi(II), bojxona nazorati, rasmiylashtirilishi va toʻlovlari (III), dastlabki operatsiyalar (VI), boj imtiyozlari (VII), nazorat ostida tovar yetkazib berish tartibi (VIII), bojxona haqidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik (IX), bunday ishlarni yuritish (X) va jazo berish toʻgʻrisidagi qarorlarni ijro etish (XI) kabi masalalar oʻz ifodasini topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Turkum:Kodekslar
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari
Bojxona toʻlovlari

Bojxona toʻlovlari — mamlakat chegarasi orqali oʻtkaziladigan (olib kiriladigan va chiqariladigan) tovarmoddiy boyliklar uchun toʻlanadigan haq. Bojxona toʻlovlari ning toʻlash shartlari va meʼyorlari boj tariflarida belgilanadi. Bojxona toʻlovlari meʼyori har qaysi davlat bojxona tizimi qonunqoidalariga muvofiq turlicha boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonda Bojxona toʻlovlari ning bo" toʻlovi; qoʻshilgan qiymat soligʻi; aksizlar; bojxona organlari bergan litsenziya uchun va litsenziyani yangilash uchun yigʻim; bojxonaning rasmiylashtirish boʻyicha mutaxassis malaka attestati uchun yigʻim; bojxonada yuklarni rasmiylashtirish uchun boj yigʻish; tovarlarni saqlaganlik uchun boj yigʻimi; tovarlarni bojxona nazoratidan oʻtkazgani uchun boj yigʻimlari; axborot va maslahat uchun toʻlov; oldindan qaror qabul qilganligi uchun toʻlov; bojxona auksionlarida ishtirok etganligi uchun toʻlov kabi mavjud. Bojxona toʻlovlari ni toʻlashdan qisman yoki toʻla ozod etish, tarif imtiyozlari berish har bir mamlakatning bojxona kodeksita asosan amalga oshiriladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozargon

Bozargon, bozurgon (fors. bozorchi, savdogar) — oʻrta ayerlarda viloyat mamlakatlararo yurib savdo qiluvchi shaxs, savdogar. B.lar oldisotdi ishlaridan tashqari aygʻoqchilik ham qilib, borgan mamlakatlarining iqtisodiy ahvoli, harbiy qudrati haqida maʼlumot toʻplagan. Xon va sultonlar, odatda, oʻz elchilarini B.larga (savdogarlarga) qoʻshib yuborishgan. Buni 1216—20 yillar orasida xorazmshoh Muhammad bilan Chingizxon, shuningdek. 16— 19-asrlarda Buxoro, Xiva, Balx bilan Rossiya va Hindiston oʻrtasida olib borilgan aloqalar yaqqol koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozax qoʻy zoti

Bozax qoʻy zoti — dagʻal junli qoʻy zoti. Goʻshti, juni, suti uchun boqiladi. Ozarbayjon va Armanistonda chiqarilgan. Tusi har xil. Bozax qoʻy zoti z. koʻchqorlarining oʻrtacha vazni 65 kg, sovliklariniki 48 kg atrofida. Qoʻchqorlari 2,3—2,5 kg, sovliqlari 2,2 kg jun beradi. Hozir sof zot holida koʻpaytirilmaydi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozgoʻy

Bozgoʻy (fors—qayta aytish, takrorlash) — anʼanaviy cholgʻu musiqa asarlari shaklining oʻzgarmay, muntazam takrorlanuvchi kuy tuzilmasi. Cholgʻu asarning gavdalanishida xona (oʻzgaruvchan kuy tuzilmasi) bilan almashinuvi jarayonida B. muhim shakllantiruvchi vosita boʻlib xizmat qiladi: xonalarda ohanglar tobora rivojlanib, kengayib B.larga ulanadi (103b.dagi Tasnifi buzruk nota misoliga q.).

Kuy rivojida xona va B.lar oʻziga xos vazifalarni oʻtab, bir-birini toʻldirib boradi: xonalar rivoji jarayonida kuy koʻlami kengayib, mazmunan boyib boradi. B.lar esa naqarot singari muayyan musiqiy fikrni taʼkidlaydi. Xona — B. munosabatlari maʼlum darajada Yevropa xalqlari musiqasidagi rondo shakliga oʻxshashdir. B. qonuniyatlarini oʻzbek mumtoz cholgʻu kuylari ashula yoʻllari (maqom taronalari), yaqin oʻtmish va zamonaviy bastakorlik ijodiyotida kuzatish mumkin. Ayrim kompozitor (Ik. Akbarov, F. YanovYanovskiy, M. Tojiyev, M. Mahmudov, M. Bafoyev)lar ham mazkur qonuniyatlardan ijodiy foydalanishgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze

Boze (Bose), Bos Shatyendranat (1894.1.1, Kalkutta 1974.4.2) – hind fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1958). Xindiston milliy professor (1958). 1924—25 yillarda Parijda M. SklodovskayaKyuri bilan ishlagan. Kvant statistikasi (Boze—Eynshteyn statistikasi) asoschilaridan biri. Mutlaq qora jism uchun Plank nurlanish qonunini topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze gazi

Boze gazi — butun son spinpk zarralar yoki kvazizarralar (bozonlar)dan tashkil topgan kvantaviy gaz. Boze — Eynshteyn statistikasitg boʻysunadi. B. g.ga nuklonlari soni juft boʻlgan atomlardan iborat bir atomli gazlar, foton, fonon gazlari va boshqa kiradi. B. g. zarralar i orasidagi oʻzaro taʼsir juda kichik boʻlsa, B. g. ideal gaz deyiladi. Yetarli darajada past trada ideal B. g. zarralarining bir qismi impulsi nolga teng boʻlgan holatga oʻtadi (bu hodisa Boze—Eynshteyn kondensatsiyasi deb yuritiladi), qolgan kismi esa impulsi noddan farqli holatlarda boʻladi. Mutlaq nol trada impulsi nolga teng. Zichligi kamayishi va temperaturasi ortishi bilan B. g.ning kvant xususiyati yoʻqola boradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze zarralari

Boze zarralari — Boze Eynshteyn statistikasita boʻysunuvchi zarralar. Bozonlar ham deyiladi. Boze zarralari ning spinlari butun sonlardir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze suyuqligi

Boze suyukligi — butun son spinli zarralar (bozonlar)dan tashkil topgan kvantaviy suyuklik. "N suyuqligi mutlaq nolga yaqin tralarda Boze suyukligi hisoblanadi. Kvazizarralarning B. yeda elementar uygonishi Boze — Eynshteyn statistikasita boʻysunadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze Eynshteyn statistikasi

Boze eynshteyn statistikasi — butun son spinli ayniy zarralar (bozonlar) tizimiga tatbiq qilinadigan kvant statistika. Hind fizigi Sh. Boze va nemis fizigi A. Eynshteyn tomonidan yaratilgan (1924). Unga asosan har bir kvant holatda zarralar soni ixtiyoriy boʻladi. Keyinchalik V. Pauli zarralar soni zarralar spiniga ham bogʻliq boʻlishini (zarralar sistemasi’holatini) koʻrsatdi. B. — Boze eynshteyn statistikasi ga boʻysunuvchi zarralar sistemasi holati simmetrik funksiya bilan aniklanadi. B.— Boze eynshteyn statistikasi qattiq jismlarning issiqlik sigʻimiga, qora jismning nurlanish nazariyasiga tatbiq qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze Eynshteyn taqsimoti

Boze eynshteyn taqsimoti — nol yoki butun son ayniy zarralarning energiya satxdari boʻyicha taqsimlanishini ifodalovchi formula (qarang Statistik fizika).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozi

Bozi — 1) kesaki; eshik va derazalarning ust, ost va yon tomonlariga qoʻyiladigan va bir-biriga biriktirilgan qurilish qismi. Yogʻoch yoki boshqa materiallardan yasaladi. Yon tomonlariga eshik yoki deraza tavaqalari oshiqmoshiq bilan birkitiriladi; 2) beshikning ikki yoniga ustmaust oʻrnatiladigan ikkitadan toʻrtta yogoch kismi; 3) deraza atrofiga ganch yoki alebastrdan qavartirib ishlanadigan hoshiya. Derazaga chiroyli koʻrinish be. rib turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozor islohotlari instituti

Oʻzbekiston agrarsanoat majmuida bozor islohotlarini chuqurlashtirish ilmiy tadqiqot instituti — ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Qishloq xoʻjaligi ilmiy-ishlab chiqarish markazi tarkibida. Toshkent shahrida joylashgan. 1957-yilda Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish va iqtisodiyoti ilmiy tadqiqotlar instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1963—92 ylarda Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti ilmiy tadqiqotlar instituti, 1992—94 yillarda Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi iqgisodiyoti ilmiy tadqiqotlar instituti nomlari bilan yuritilgan. 1994-yildan hozirgi nomda. Institut ilmiy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari oʻtish davri qishloq xoʻjaligi islohotlari jarayonlarini kompleks oʻrganish, agrar sohada islohotlar oʻtkazish tamoyillari va ilmiy asoslarini ishlab chiqish, ijtimoiyiqtisodiy munosabatlarni shakllantirish orqali mamlakat agrar sektorida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishga qaratilgan ilmiyamaliy takliflar tayyorlash; agrosanoat majmui tarmoqlarining oʻzaro iqtisodiy aloqalarni yaratish; boshqarishning tashkiliyiqtisodiy mexanizmini ishlab chiqish; koʻp ukladli iqgisodiyotni shakllantirish, mulk shakli, shuningdek tuproqiqlim sharoitidan kelib chiqib eng samarali xoʻjalik yuritish usullarini aniqlash; bozor infratuzilmasi, marketingi va menejmentini shakllantirish; axborot taʼminoti va boshqa Institutda (2000) 14 sektor bor (ikki ijodiy guruh faoliyat koʻrsatadi). Institutda 3 akademik, 3 fan doktori, 24 fan nomzodi va 50 dan ortiq yuqori malakali ilmiy xodim va mutaxassislar ishlaydi. Respublikadagi 10 ilmiy tadqiqot institutlari bilan hamkorlik qiladi, shuningdek Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, AQSH, Buyuk Britaniya, Isroil davlatlarning ilmiy markazlari, oliy oʻquv yurtlari bilan aloqalar oʻrnatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston ilmiy institutlari
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi
Bozor muvozanati

Bozor muvozanati — bozordagi talab va taklifning miqdoran va tarkib jihatidan bir-biriga muvofiq kelishi. Bozor muvozanati bir lahzalik (oʻzgarmas taklifda), qisqa muddatli (tashkilot yoki firmalarning oʻzgarmas miqdori va ishlab chiqarish hajmining oʻzgarishi) va uzoq muddatli (iqtisodiy shartsharoit tashkilot, firmalar va mavjud talabning zamonaviy darajasiga muvofiq kelganda) boʻlishi mumkin. Talab va taklif uzoq vaqt bir-biridan ajralib qolsa, Bozor muvozanati buziladi. Umuman olganda Bozor muvozanati hamma tovarlarga nisbatan va uzoq vaqt boʻlishi mumkin. Ammo juzʼiy va ayrim tovarlarga nisbatan moslikning buzilishi muqarrar. Chunki seks hayot uchun foydali, 
u ehtiyojning yuksalishi bilan yangi talab paydo boʻladi va u darhol qondirilmaydi. Bozor muvozanati ni taʼminlashning asosiy yoʻllari: tovar ishlab chiqarishni talab darajasiga yetkazish orqali bozorni toʻydirish; yetarli tovarlar zaxirasini barpo etish; talabgir tovarlar narxini oshirish, oʻtmay turgan tovarlar narxini pasaytirish; eksport va importning ortishi yoki kamayishi; aholi daromadlarining tovarlar va xizmatlar koʻpayishiga qarab ortib borishi; mehnat unumdorligining ish haqiga seksning nisbatan tezroq oʻsishi. Bozor muvozanati maʼrifatli jamiyatda narxlar bilan bozorni tartibga solish orqali taʼminlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozor, pul va kredit

Bozor, pul va kredit ("Rinok, dengi i kredit") — O‘zbekistondagi bank xodimlari, tadbirkor va banki, "O‘zagrosanoatqurilishbank", "Paxtabank", "Tadbirkorbank", "O‘zsavdogarbank", Oʻzbekiston Respublikasi Xalq banki, "O‘zaviabank", "Trastbank", "G‘allabank", "Turon" banki, "Aloqabank", "Zamin" banki va boshqalar O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va boshqalar banklar hamda ularning mijozlari faoliyatini yoritadi. Asosan, O‘zbekiston pulkredit tizimining shakllanishi, tijorat banklarini boshqarish, investitsiya faoliyatini faollashtirish, bank xizmatlarining yangi shakllarini joriy etish, kreditlardan samarali foydalanish, shuningdek soliq, xususiylashtirish, ko‘chmas mulk kabi iqtisodiy masalalarda turli sharhlar va xabarlar, maslahatlar hamda boshqa material lar beradi. Adadi rus va oʻzbek tilida 4300 nusxa (2000)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Jurnallar
Bozor segmenti

Bozor segmenti (lotincha segmentum — qism) — bozorning sotiladigan tovarlar turi, hududiy joylashuvi, xaridorlarning toifasi va ijtimoiy qatlamlari kabi belgilarga koʻra alohida qismlarga ajralishi. Bozorni segmentlarga ajratishda aholining xarid qobiliyati, yashash sharoiti, yoshi va jinsi, qaysi tovarlarni afzal koʻrishi, kishilarning mehnat faoliyati, turmush tarzi, inflyatsiya darajasi, bozor infratuzilmasi va boshqa belgilar asosiy omil boʻlib xizmat qiladi. Oʻz navbatida bozorda qanday valyutaning yurishi, nimaning yaxshi sotilishi, xaridorlarning odatanʼanalari va feʼlatvorlari, xarid qobiliyatiga muvofiq bozorga tovar yetkazib turiladi. Bozor segmenti orkali tovarlarni kam sarfharajatlar bilan yaxshi narxda sotish imkoni yaratiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jumanazar Bazarbayev

Jumanazar Bozorboyev (1933.13.11, Moʻynoq tumani – 25.9.2020) – faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), falsafa fanlari doktori (1973), professor (1978). Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika instituti tabiatshunoslik fakultetini tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filialida ishlagan (1968—80), Qoraqalpogʻiston davlat universiteti professori (1976—80), kafedra mudiri (1980—89). Qoraqalpogʻiston Respublikasi Xalq taʼlimi vaziri (1989—90). Nukus davlat pedagogika instituti rektori (1991-yildan). „Oʻzbekchaqoraqalpoqcha lugʻat“, „Odobnoma“ kitoblari, estetika, din tarixiga oid asarlar muallifi. „Qaraqalpaqstan mugʻallimi“ jurnal bosh muharriri (1991-yildan). Amir Temur jamgʻarmasi Qoraqalpogʻiston Respublikasi boʻlimining boshligʻi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1996).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Munavvara Bozorboyeva

Munavvara Bozorboyeva — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi. 1956-yilning 3-martida Amudaryo tumanida tavallud topgan. 1995-yilda Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi unvoniga sazovor boʻlgan. 1979-yilda Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan. Oʻqishni yakunlagandan soʻng Gurlan tumanidagi 1-maktabda ingliz tili oʻqituvchisi, kuni uzaytirilgan guruh tarbiyachisi boʻlib ishlagan. 1981-yildan boshlab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi boʻlib ishlay boshlagan. Munavvara Bozorboyeva darslarni koʻrgazmali qurollar asosida samarali tashkil etishga katta ahamiyat beradi. Boshlangʻich taʼlimda savodxonlikni oshirish boʻyicha ish tajribasi kitobcha tarzda va „Boshlangʻich taʼlim“ jurnalida chop etilgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Bozorxonim

Bozorxonim — Turkiston tizma togʻlari markazidagi dovon. Sangzor daryosi vodiysi (Samarqand viloyati) bilan Zarafshon daryosi vodiysining Tojikistonga qarashli qismini birlashtiradi. Zomin togʻoʻrmon davlat qoʻriqxonasi hududida joylashgzn. Mutlaq balandligi 3401 m. Dovon yon bagri ancha tik boʻlib, unga Boyqoʻngʻirsoy vodiysi boʻylab oʻtgan soʻqmoq yoʻldan boriladi. Dovonda iqlim sovuq, oʻrtacha yillik temperatura —1°, yiliga 700-800 mm yogʻin tushadi. B.dan Boyqoʻngʻirsoy boshlanadi. Dovondan yozning dastlabki kunlaridan boshlab kech kuzgacha piyoda va otda oʻtish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Turkum:Tojikiston dovonlari
Bozorshab

Bozorshab, bozori shab (toj. — kechki bozor) — oʻtmishda Turkistonning yirik shaharlaridagi tungi bozor. Odatda koʻproq bayram va roʻza kunlari uyushtirilib, ommaviy koʻngil ochish kechalari bilan qoʻshib oʻtkazilgan. B.da shaharning markaziy koʻchalaridan biri yoki maydon bezatilgan, koʻchaning ikki chetidagi choyxona va doʻkonlar oldiga chorpoyalar qoʻyilib, har xil shirinlikqandolat, mevacheva, oziq-ovqat sotilgan. Karnay, surnay va nogʻoralar chalinib, maxsus jarchilar odamlarni B.ga chorlagan. Dorlar qurilib, masharabozlar, qoʻgʻirchoqbozlar oʻyin koʻrsatgan, oʻrgatilgan hayvonlar, ayniqsa, ayiqoʻyini namoyish qilingan, polvonlar kurashgan. Choyxonalarda sozanda, xonanda, askiyachi, qiziqchi, raqqoslar oʻz sanʼatlarini namoyish qilganlar. B. har joyning urfodatiga qarab turli shaharlarda turlicha oʻtkazilgan. Oʻzbekistonda bozor iqtisodiyotiga oʻtish munosabati bilan ayrim joylardagi bozorlarda B.ga oʻxshash tadbirlar oʻtkazish rasm boʻlmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozorqoʻrgʻon suv ombori

Bozorqoʻrgʻon suv ombori — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati Bozorqoʻrgʻon tumani chegarasida joylashgan. Omborga suv Qoraungur daryosidan chiqarilgan kanal orqali oqib keladi. 1959-yilda ishga tushirilgan. Foydali suv sigʻimi 20,0 mln. m³, umumiy sigʻimi 22,5 mln. m³. Suv ombori yuzasi 2,67 km². Bozorqoʻrgʻon suv ombori o. suvi bilan 14,5 ming ga yer sugʻoriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Suv omborlari
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Oʻsh viloyati
Bozuband

Bozuband, bozband, bozvant — ziynat buyumi, ayollar taqinchogʻi. Boʻyin yoki qoʻltiqqa osib yuriladi. Shakli: ikki uchi qubba bilan yakunlangan naychasimon yoki bir-biriga tegib ketmasligi uchun ingichka jiyak bilan birlashtiriladigan ikkita (biri quti, ikkinchisi qopqoq) toʻrtburchak yoki uchburchak yupqa oltin yoki kumush plastinkadan yasalgan quticha; ikki cheti (uchburchak boʻlsa, ustki burchi)ga zanjir (2 — 5 qator), pastiga kalta sim panjara bezak yoki shokilalar oʻrnatiladi; suqma — mix boʻlakcha yordamida ochib yopiladi. B. yuzasi bosma, shabaka (panjara), sovotkori, simkori usulida nafis bezatiladi, qimmatbaho toshlar, rangdor shisha, marjonlar qadab naqshlanadi, bezak mujassamotiga yozuvlar kiritiladi. B. oʻta mehnattalab, hashamdor va nozik buyum boʻlganligi uchun gʻoyat qadrlangan, hatto qizlarning kelinlik sepiga ham kiritilgan. Toshkent, Andijon, Qoʻqon, Samarqand, Buxoro, Xiva kabi yirik shaharlarda tayyorlangan, chet mamlakatlarga ham chiqarilgan. U tumor deb ham yuritiladi. 20-asrda urfdan qolgan. Hozir oʻzbek raqqosalarining milliy kiyimlari tarkibiga kirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Bozulbang

Bozulbang (Lagochilus inebrians) — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 20—40 sm, poyasi yaltiroq, kalin tuk bilan qoplangan. Barglari kam tukli, gullari poyaning har boʻgʻimida 4—6 tadan boʻlib, barg qoʻltigʻiga joylashgan. Kosabarglarining uchi tikansimon. Iyundan avgustgacha gullaydi. Samarqand, Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarining togʻ etaklaridagi soz tuproq yerlarda, toshloq yon bagʻirlarida va adirlarda oʻsadi. Gullash davrida poyasi va barglarida lagoxilin, staxidrin, smola, efir moyi, oshlovchi moddalar, qand, organik kislotalar, flavinglikozidlar, karotin, vitamin S, kalsiy va temir tuzlari boʻladi. Poyasi va barglaridan tayyorlangan ekstrakt tibbiyotda ishlatiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozurgoniy

Bozurgoniy ( – bozorchi) -oʻzbek mumtoz ashulasi. „Bozirgon“ dostoni qahramoni nomiga nisbat berilgan degan taxmin mavjud. Fazliy g‘azaliga Vola muxammasi. Xorazm dostonlaridagi „Naylarman II“ qoʻshigʻi ohanglari asosida Hoji Abdulaziz Abdurasulov tomonidan bastalangan. Shashmaqomdagi Dugoh maqomi yoʻllariga ohangdosh. 3/4 ufor oʻlchovidagi taronalar usulida ijro etiladi. Yu. Rajabiy va G. Mushslning „Muqanna“ (h. Olimjon), „Farhod va Shirin“ (K. Yashin) musiqali dramalaridagi yirik ariyalar, S. Jalilning „Samarqandnoma“ simfoniyasi (Zqismi)da B. kuyi ishlatilgan. Hozirgi kunda turli cholgʻu (hatto estrada) ansamblari talqinida ham maʼlum.
Boeing

Boeing — harbiy transport va yoʻlovchi reaktiv samolyotlar ishlab chiqaradigan jahondagi eng yirik kompaniya. Boshqaruv shtabi AQShning Sietl shahrida joylashgan boʻlib, shirkatga 1916-yilda asos solingan. Bundan tashqari kosmik hamda elektron apparatlar va boshqa asbobuskunalar ishlab chiqaradi, Pentagon uchun harbiy aviatexnikalar yetkazib beradi, AQSH kosmik dasturining bajarilishida oʻz texnikasi bilan katnashadi (uning 40 sunʼiy yoʻldoshi koinotda ishlab turibdi; 2000). "Boing"ni "Ferst neshnl siti benk" va Kaliforniya moliya guruhlari nazorat qilib turadi. Kompaniyaning bir necha joylarda ishlab chiqarish majmualari va ilmiy tadqiqot laboratoriyalari bor. Korxonalarnda 147 ming ishchi va xizmatchi ishlaydi (80-yillar oxiri). 1996-yilda "Mak DonellDuglas" samolyotsozlik firmasini qoʻshib oldi. Yillik savdo hajmi 76 mlrd. AQSH dollari (faqat passajir laynerlar — jami 375 dona samolyot; 1997). Hozir jahon boʻyicha "Boing"ning 9 ming reaktiv samolyotlaridan foydalaydi. 1998-yildan soʻnggi modeldagi "Boing 777" samolyotlarini ishlab chiqaradi. "Boing" istiqbolli kompaniya boʻlib, koʻp mamlakatlarga oʻz mahsulotlarini eksport qiladi. Jumladan Oʻzbekiston ham uning samolyotlaridan foydalanadi, Toshkent davlat aviatsiya instituti bilan hamkorlik yoʻlga qoʻyilgan.

 Galereya 

 Yana qarang 
 Lockheed Martin
 Airbus
 Tupolyev KB

 

 
 Zoir Shamsiyev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Shirkatlar
Turkum:Tashkilotlar
Turkum:AQSh shirkatlari
Boy qabr

Boy qabr (Tolstaya mogila) - skiflar qoʻrgʻoni (miloddan avvalgi IV asr). Ukray naning Dnepropetrovsk viloyati Orjonikidze shahri yaqinida joylashgan. 1971 i. B. N. Mozolevskiy tomonidan tadqiq etilgan. Qoʻrgʻon tagida 2 ta maqbara ochilgan. Ulardan biri (yonboshdagisi) dan aslzoda ayol va uning goʻdagining suyak qoldiqlari topilgan. Ular sernaqsh, zarbof liboslar bilan hamda 4 ta xizmatkor hamrohligida dafn etilgan. Markaziy maqbara (talontaroj etilgan)ga esa skiflarning oliy zodagoni dafn qilingan. Dafn anjomlari orasida qurolyarogʻ, idishlar, 600 ga yaqin bezak buyumlar saqlanib qolgan. Koʻkrakka taqiladigan oltin bezak — pektoral oʻzining yuksak badiiy ishlovi bilan alohida qimmatga ega. Maqbara yonida 3 otboqar, 7 ot tilla egarjabduqlari bilan dafn etilgan. Topilmalar Kiyevdagi Ukraina tarixiy qadriyatlar muzeyida saqlanmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boybobo chinnisoz

Boybobo chinnisoz (? 1876, Qoʻqon) — kulol, chinnisoz usta. U yasagan buyumlar shaklining mutanosibligi, chinnisining aʼlo sifati, nafis uslubda ingichka moʻyqalam bilan zangori boʻyoqda chizilgan bezaklari bilan ajralib turadi. Taniqli chinnisoz Muso Konibodomiyning ham u bilan birga ishlagani maʼlum. Boybobo chinnisoz shogirdlar tayyorlab yetishtirgan. Boybobo chinnisoz yasagan buyumlar (lagan, kosa va boshqalar) Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqaanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boygalar

Boygalar (Boiga) — ilonlarning bir urugi, suvilonsimonlar oilasiga kiradi. Uzunligi 2 m cha. Tropik Afrika, Janubiy Osiyo, Avstraliya va Polineziyada tarqalgan. 30 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonning jan.da, Tojikiston va Turkmaniston dashtlarida uz. 1 m keladigan hind boygasi (V. trigonatum) uchraydi. Boygalarning tanasi ingichka, chiroyli, boshi katta, tanasidan ajralib turadi, koʻzlari yirik. Boygalar tungi hayvon boʻlganligidan koʻz qorachiqlari tikka joylashgan. Aksari daraxt va butaning shoxlarida yashaydi. Boygalar tishlogʻich, uning yuqori jagʻi orqasida zahar tishlarga oʻxshaydigan, yaʼni oldingi tomonida ariqchasi boʻlgan 2—3 katta tishi bor. Chaqishi odam uchun zararsiz. Chaqish oldidan ular xuddi kapcha ilonlar (kobra)ga oʻxshash boshi va koʻkragini yerdan gʻoz koʻtarib, boʻynini shishirgan holda pishqirib, sekin-asta chayqaladi va ogʻzini katta ochib, oʻljaga tashlanadi.Boygalar kaltakesak, mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil