Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Rezina buyumlar

Rezina buyumlar — rezina ishlatib tayyorlanadigan mahsulotlar. Mashina detallari va agregatlari tayyorlashda, xalq xoʻjalik isteʼmolida ishlatiladi. Rezina buyumlar texnik buyumlar va poyabzallarga boʻlinadi.

Rezina texnik buyumlar (RTB)ga qolipga quyib olinadigan buyumlar, qolipga quymasdan olinadigan buyumlar, transportyor lentalari, tasmalar, rezina quvurlar va boshqa kiradi. Qolipga quyib olinadigan RTB ga qistirmalar, zichlagichlar (salniklar, halqalar, chang, suv, moy oʻtkazmaydigan qopqoqchalar, rezinametall amortizatorlar va boshqalar) kiradi. Bular pressqolipta rezina aralashmasini quyib, soʻngra vulkanizatsiya qilib yoki bosim ostida quyib olinadi. Qolipga quymasdan olinadigan RTBga, asosan, avtomobil, samolyot, temir yoʻl vagonlarining oynalarini zichlashda, bino panellari orasini zichlashda ishlatiladigan buyumlar kiradi. Ular turli uzunlik va koʻndalang kesimli qilib tayyorlanadi. Transportyor lentalari turli ishlarga moʻljallangan konveyerlarning elementi hisoblanadi. Lentalar, asosan, matolar qoʻshib tayyorlanadi. Juda mustahkam lentalar latunli poʻlat tros bilan armaturalanadi. Tasmalar avtomobil dvigatellarida, qishloq xoʻjaligi mashinalari, turli sanoat qurilmalaridagi tasmali uzatmanpng egiluvchan elementi boʻlib, yassi va ponasimon xillarga boʻlinadi. Yassi tasma transportyor lentalarga oʻxshash rezinagazlama plastinkadan koʻp qatlamli kilib tayyorlanadi. Ponasimon tasmalar trapetsiodal kesimga ega boʻlib, rezina qatlam tasmaning yetakchi qatlami va trapetsiyaning kichik asoslari orasida boʻladi, tasmaning tashqi qismi mato bilan qoplanadi.

Gaz, suyuqlik, sochiluvchan materiallar va boshqalarni ortiqcha bosim yoki vakuum bilan uzatishda egiluvchan rezina quvurlar ishlatiladi. Bunday quvurlar rezinadan orasiga mato armatura qoʻyib tayyorlanadi.

Rezina buyumlar jumlasiga rezina poyabzallar ham kiradi. Ular yelimlab, shtamplab, qolipga quyib tayyorlanishi mumkin. Rezina poyabzallar oyoqlarni namdan, zararli muhitlardan, past tradan, shikastlanishdan asraydi. Ular, asosan, ish poyabzali hisoblanadi (yana qarang Poyabzal).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rezinatexnika sanoati

Rezinatexnika sanoati — neft kimyosi sanoati tarmogʻi. Tarmoq korxonalarida sintetik va tabiiy kauchuk asosida turli rezina buyumlari tayyorlanadi. Asosiy mahsulotlari: avtomobil, mototsikl, traktor, velosiped va boshqa mashinalarga shinalar, rezina qoʻlpoqlar, transportyorlar, tashish lentalari, uzatma tasmalar, mashinalar va turli mexanizmlar uchun quyma va noquyma detallar, issiqlik va elektr izolyasiyasi materiallari va boshqalar kiradi. Bundan tashqari, rezinatexnika sanoati korxonalarida avtomobillar va qishloq xoʻjaligi mashinalari shinalari qayta tiklanadi, rezinali poyabzallar, rezina aralash gazmollar, sanitariya va gigiyena anjomlari, sport buyumlari, oʻyinchoqlar va boshqalar ishlab chiqariladi. Rezinatexnika sanoati mahsulotlari mashinasozlik, kimyo, koʻmir, metallurgiya va boshqa sanoat tarmoqlarida, transport va harbiy texnikada qoʻllanadi.

 Oʻzbekistonda 

Oʻzbekistonda bu tarmoqning ilk korxonasi Toshkent rezinatexnika mahsulotlari zavodi 1944-yilda ishga tushirildi va toʻla quvvat bilan ishlay boshladi. Ilgari, asosan, rezina mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan „Oʻzbekrezinatexnika“ birlashmasi (1975) 1987-yildan xalq isteʼmoli tovarlari ishlab chiqarishga oʻtdi.

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan soʻng, Rezinatexnika sanoati korxonalari qayta jihozlanib, mashinasozlik korxonalariga butlovchi qismlar ishlab chiqarishga yoʻnaltirildi. 1992-yildan „Oʻzbekrezinatexnika“ birlashmasida yengil avtomobil shinalarini tayyorlash oʻzlashtirildi. 1996-yilda yengil avtomobillar uchun yiliga 1,5 mln. dona, yuk avtomobillari uchun esa 200 ming dona shina ishlab chiqariladigan quvvatlar ishga tushirildi.

Bundan tashqari, „Oʻzbekrezinatexnika“ birlashmasi va kimyo sanoatining boshqa korxonalarida (Samarqand kimyo zavodi) kalishlar ishlab chiqarish 10 mln. juftga yetkaziladi (1995). Shuningdek, bu tarmoq korxonalari respublika avtomobil sanoati uchun turli xildagi rezinatexnika mahsulotlari ishlab chikaradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Reznatron

Reznatron rezonator va ing. (elec)tron — (elek)tron — kuchli tebranishlarni kuchaytirish va generatsiyalash (hosil qilish) uchun moʻljallangan elektron lampa (tetrod). R.da elektrodlar kirish va chiqishdagi tebranma tizimlarni hosil qiluvchi rezonatorlarning bir qismi hisoblanadi. Bir uchi ochiq, ikkinchi uchi qisqa tutashtirilgan 2 koaksial sim boʻlagi rezonator vazifasini oʻtaydi. Bu simlarning uzunligini oʻzgartirish bilan R.ning xususiy chastotasi oʻzgartiriladi. R. bilan tebranishlar detsimetrli diapazonda uzluksiz rejimda 85 kVt gacha, impulsli (uzlukli) rejimda bir necha yuz kVt gacha kuchaytiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rezolyusiya

Rezolyutsiya (lotincha resolutio — qaror) — 1) yigʻilish, konferensiya va boshqalarda qabul qilinadigan qaror; 2) mansabdor shaxsning ish qogʻozi ustiga bitilgan fikri, qarori, farmoyishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rezonator

Rezonator (lotincha: resonare — akssado bermoq) — rezonans hodisasi sodir boʻladigan tebranma tizim. R.ga tashqi oʻzgaruvchan kuch taʼsir etganda unda majburiy tebranishlar hosil boʻladi. R.ning akustik, elektromagnit va boshqa xillarimavjud. Oddiy akustik R. — tor, kamerton, membrana va boshqa Oddiy elektromagnit R. tebranish konturidir. Oʻta yuksak chastota (109— 10" Gs) diapazonida berk (hajmiy) R.lar, millimetrli, submillimetrli va optik radiotoʻlqinlar diapazonida ochiq R.lar ishlatiladi. Koʻzgular tizimidan iborat R. optik, kristall plastinkalardan iborat R. kvars R. deb ataladi. R. musiqa asboblarida, kup texnik qurilmalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rezorsin

Rezorsin, m — dioksibenzol, C6H4(OH)2 — ikki atomli fenol, oʻziga xos xushboʻy, shirin, rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 110,8°, qaynash temperaturasi 280,8°. Suvda, efirda, spirtda eriydi. Sanoatda m — benzoldisulfokislotaga ishqor taʼsir ettirib olinadi. R. boʻyoqlar, plastmassalar va portlovchi moddalar i.ch.da, shuningdek, tibbiyotda teri kasalliklarini davolashda antiseptik eritma va maz sifatida ishlatiladi. REZUS, bengal makakasi (Massasa mulatta, yaʼni M. rhosus) — makakalar urugʻiga mansub maymun. Uz. oʻrtacha 80, dumi 25 sm; ogʻirligi 8–13 kg. Yungi sargʻishyashil, qorni va oyoklarining ichki tomoni okish. Terisi, odatda, okish tusda, urchish davrida yuzi va oʻtirgʻich soʻgali oʻtkir qizgʻish tusga kiradi. Janubiy (Hindiston) va Jan.

Sharqiy Osiyoda (Nepaldan Shimoliy Myanmagacha) tarqalgan. Daraxtda va koʻpincha yerda tuda boʻlib yashaydi. Barmoklari va tovoniga tayanib 4 oyokda yuradi. Yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. R. serjahl va agressiv boʻlganidan ular toʻdasida dominantliktobelik sistemasi qatʼiy emas. Yil davomida, koʻproq bahor va kuzda bolalaydi. Tutqunlikda yaxshi koʻpayadi. Hayvonot bogʻlarida boqiladi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi. R.da qoqshol, difteriyaga qarshi emlash metodlari ishlab chiqilgan, antibiotiklar va boshqa dorilar taʼsirida tekshirib koʻrilgan. R. eritrotsitlar bilan immunlangan hayvonlar qoni plazmasi yordamida odam qonida rezusfaktor antigeni kashf qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Fan
Turkum:Kimyoviy moddalar
Rezus-faktor

MAVZU: Qondagi aglutinogen aglutinin va rezus faktor tushunchasi 

Rezus-faktor (Rh) — odamlar va bengal makakalari eritrotsitlarida boʻladigan antigen. Rezus-faktor bor yoki yoʻqligiga qarab rezusmusbat (Rh+ odamlarning 85%) va rezusmanfiy (Rh— odamlarning 15%) organizmlarga ajratiladi. Qon quyishda Rezus-faktorning amaliy ahamiyati katta. Rezusmanfiyli odamlarga rezusmusbatli odamlarning qoni quyilsa yoki rezusmanfiyli ayolning homilasi rezusmusbatli boʻlsa, immun kasallik (chaqaloqlarning gemolitik kasalligi va boshqalar) vujudga kelishi mumkin. Bunday holatlarni aniqlash va davolash hozir yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Tugʻruq vaqtida, shuningdek, qon quyishda qon gruppasi kabi, Rezus-faktor ham, albatta, hisobga olinishi shart.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rezba

thumb
Rezba (rus. rezat — kesmoq soʻzidan) — har xil shaklli detallarning ichki yoki tashqi sirtiga oʻyilgan ariqcha va boʻrtmalar. Mashina detallari, mexanizmlar, asboblar, apparatlar, inshootlarning qismlari va detallarni biriktirish uchun ishlatiladi. Ariqcha va boʻrtmalarning shakliga qarab, uchburchak, toʻgʻri toʻrtburchak, trapetseidal, tirak, truba; oʻlchov tizimiga koʻra, metrik va dyuym; kirim soniga qarab, 1,2 va koʻp kirimli; detalning oʻiilgan sirtiga va yoʻnalishiga qarab, tashqi (vint, bolt va boshqalar) va ichki (gayka) xillarga, oʻramning yoʻnalishiga (chapdan oʻngga yoki oʻngdan chapga) qarab, oʻnaqay va chapaqay xillarga boʻlinadi. Rezbaning ikki qoʻshni boʻrtmasi yoki ariqchasi orasidagi masofa (S) Rezba qadami deyiladi. U oʻzgarmas (ravon) va kattalashib boradigan boʻlishi mumkin.

Rezbani qoʻlda (plashka, metchik bilan), metall kesish stanoklarida (maxsus moslama — kesish kallagi oʻrnatib), oʻyish va kesish stanoklarida ochish mumkin. Rezba oʻyish stanogi bosym taʼsirida tashqi Rezba oʻyish uchun ishlatiladi. Yassi va dumaloq qurolli xillari bor. Bunda zagotovka sirtidan qirindi olinmaydi. Rezba metall kesish stanogida tashqi hamda ichki Rezba kesish mumkin. Bunda plashka yoki keskichlar yordamida zagotovka sirtidan kirindi olinadi. Rezba qirqish keskichlari oʻrnatilgan kallaklar bilan Rezba ochishning uyurma usuli keng tarqalgan. Bu usulda kallaklar detalga nisbatan ekssentrik tarzda joylashtiriladi. Detal kallakning bir aylanishiga mos ravishda Rezba kadamiga teng oʻq boʻyicha suriladi.

Rezba elementlari (tashqi, ichki va oʻrta diametri, qadami va boshqalar) Rezba oʻlchash asboblari va qurollari yordamida tekshiriladi. Bular: kalibrlar, mikrometr, rezbomer, Rezba andazalari, sinus lineykalar, mikroskop, optimetr, proyektor va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Rezba nakatlash

Rezba nakatlash — sovukdayin plastik deformatsiyalash usuli bilan detallarga rezba ochish. Maxsus asboblar (dumaloq roliklar, yassi plashkalar va boshqalar) yordamida amalga oshiriladi. Rezba nakatlash usuli, asosan, kalta mahkamlash detallaridagi rezbalarni ochish uchun qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rezba qirqish asbobi

Rezba qirqish asbobi, — turli detallarga rezba ochish uchun moʻljallangan asbob. Vint, shpilka, bolt va boshqa detallarga tashqi rezba qirqadigan, gayka, vtulka va boshqa detallarga ichki rezba qirqadigan Rezba qirqish asbobia.lari bor. Ular jumlasiga keskich, freza, rezba qirqish kallaklari (koʻp tigʻli asboblar), metchik, plashka va boshqa asboblar kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reimport

Reimport (re... ing. va import kiritmoq, olib kelmoq) — chet elga chiqariladigan, ammo u yerda qayta ishlov berilmagan va isteʼmol qilinmagan tovarlarni qayta mamlakatning oʻziga qaytarib olib kelish. Chet el kimoshdi savdosida sotilmagan, konsignatsiya omborlarida saqlangan, koʻrgazma va yarmarkalarda sotilmagan, nuqsoni topilgan yoki talab boʻlmagani uchun qaytarilgan tovarlar R.ga kiradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reinvestitsiya

Reinvestitsiya (re... va investitsiya) — investitsiyalar boʻyicha daromadlar koʻrinishida olingan va i.ch.ni kengaytirish uchun yoʻnaltirilgan mablagʻlar. Moliyaviy (qimmatli qogʻozlarga qoʻyiladigan) va real (asosiy va aylanma kapitalga qoʻyiladigan) R.ga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rey Satyajit

Rey Satyajit (1921.2.5, Kalkutta 1992) — hind rejissyori. Kalkutta kino maktabining asoschisi. R. Tagor asos solgan untda rangtasvirdan saboq olgan. Bengal xalqi hayotiga bagʻishlangan trilogiyasi ("Yoʻl qoʻshigʻi", "Yengilmaganlar", "Any dunyosi")ni suratga olgan. "Oʻrmondagi kunlar va tunlar", "Raqib", "Donishmandlik toshi", "Kahramon", "Vositachi", "Shaxmatchilar" kabi filmlari bilan tanilgan. Koʻpgina filmlariga oʻzi musiqa yozgan. Kitob rassomi sifatida ham ijod qilgan.

 Adabiyot 
 Satyadjit Rey, M., 1979.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Reyka

Reyka (rus. — yogʻoch gʻoʻla) — 1) tishli R. — bir tomoniga tishlar ochilgan prizmatik yoki silindrik sterjen; tishlari tishli gʻildirak (shesternya) tishlari bilan ilashib, ilgarilamaqaytma harakat qiladi. Aylanma qarakatni ilgarilama harakatga aylantirib beradi va aksincha. Yuk koʻtarish mexanizmlari, stanoklar va boshqalarda qoʻllanadi;2) geodeziyada — a) ikki nuqta balandligini aniqlash uchun nivelir bilan ishlatiladigan moslama; toʻgʻri toʻrtburchak yoki dvutavr kesimli, 3–4 m uzunlikdagi yogʻoch taxtacha. Oʻngi (yuzi)da yoki ikkala tomonida shashkasimon yoki shtrix shkalali boʻladi; v) optikmexanik masofa oʻlchagich (dalnomer) bilan masofani oʻlchashda oʻzgaruvchan va oʻzgarmas bazis sifatida ishlatiladigan geodezik asbob; 3) suvokchilikda, yer oʻlchashda ishlatiladigan moslama (qarang Gazchoʻp).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reykyavik

Reykyavik — Islandiyaning poytaxti. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Islandiya o.ning janubi-gʻarbiy qismida, Atlantika okeanining Faxsafloui qoʻltigʻi sotsilida joydashgan. Iqlimi qishi yumshoq subarktika dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0,4°, iyulda 11 — 12°. Qishda qoʻltiq suvi muzlamaydi. Yillik yogʻin 800 mm. Aholisi 135,6 ming kishi (2022).
thumb|upright=1.5
Reykyavik — transatlantika yoʻlidagi muhim port. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Reykyavik — baliq sanoati va savdosining jahonda eng yirik markazlaridan. Shahar sanoati, asosan, baliq xoʻjaligi va baliq ovlash flotiga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq. Oziq-ovqat sanoatida baliq uni, moyi va boshqa ishlab chiqariladi. Kema verfi, poyabzal, toʻqimachilik sanoati korxonalari, alyuminiy, sement zavodlari ishlab turibdi. Baliq sanoati uchun jihozlar ishlab chiqariladi. Maishiy ehtiyojlar va uylarni isitish uchun qaynoq yer osti suvlaridan foydalaniladi. Universitet, pedagogika instituti, institutlar milliy kengashi, meteorologiya, patalogiya va bakteriologiya institutlari; yirik kutubxonalar, muzeylar, badiiy galereya, milliy teatr bor. Shahar oʻrnida 17-asrgacha qishloq boʻlgan. 1920-yildan Islandiya Qirolligi, 1944-yildan Islandiya Respublikasi poytaxtiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Reyms

Reyms — Fransiyaning shim.sharqiy qismidagi shahar. Marna departamentida. Aholisi 191,3 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Kanallar orqali Marna va Ena daryolari bilan bogʻlangan. Mamlakatning movut sanoati va shampan vinolari ishlab chiqariladigan markazi. Mashinasozlik (ayniqsa, uyroʻzgʻor elektr priborlari i.ch.), oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 2-asrga oid obidalar va 11 —18-asrlarda kuril gan SantRemi abbatligi, NotrDam gotika sobori va boshqa sakdangan. Shahar mil. av. bunyod etilgan, dastlab Durokortorum, keyinroq Remi deb atalgan. R.da 19-asr oʻrtalarigacha fransuz qirollariga toj kiydirish marosimlari oʻtkazilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reyn

Reyn (, ) — Gʻarbiy Yevropadagi eng katta daryolardan biri, Shveysariya, Lixtenshteyn, Avstriya, Fransiya, Germaniya, Niderlandiya hududlaridan oqib oʻtadi. Uzunligi 1239 km, xavzasining maydoni 224,4 ming km². Alp togʻlaridan boshlanib, Boden koʻlidan oqib oʻtgach, Yura va Shvarsvald tizmalarini kesib oʻtadi. Soʻnfa Yuqori Reyn pastgekisligi boʻylab oqadi va oʻrta qismida tor vodiy orqali Reyn Slanetsli togʻlarini kesib oʻtib, Oʻrta Yevropa tekisligiga chiqadi. Shimoliy dengizga murakkab delta hosil qilib quyiladi. Yuqori qismida bahor — yoz oylarida, oʻrta va quyi qismlarida yil davomida sersuv. Yillik oʻrtacha suv sarfi 2500 m³/sek., yillik suv oqimi 79 km³.

Reyn — Gʻarbiy Yevropaning muhim xalqaro suv magistrali. Quyi oqimida yiliga 100 mln. t hajmda yuk tashiladi. Bazel shahridan boshlab 952 km masofada va Boden koʻlida muntazam kema qatnaydi. Reyn havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uz. 3000 km chamasida. Kanallar orqali Rona, Marna, Vezer, Ems, Elba daryolari bilan tutashgan. GESlar qurilgan. Reyn boʻyida Bazel, Strasbur, Mangeym, Mayns, Bonn, Kyoln, Dyusseldorf, Duysburg shaharlari, deltasida Rotterdam dengiz porti joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Reyn slanetsli togʻlari

Reyn slanetsli togʻlari — Reyn daryosi oʻrta oqimining har ikki sohilida joylashgan togʻlar, asosan, Germaniya hududida. Shimolidan janubga 150 km, gʻarbdan sharqqa 400 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 500–600 m, eng baland joyi 880 m (GroserFeldberg choʻqqisi). Yassi platolar bor. Slanets va kvarsitlardan, shuningdek, qumtosh va ohaktoshlardan tuzilgan. Qadimgi vulqon natijasida hosil boʻlgan relyef shakllari saqlangan. Reyn, Mozel, Lan daryolari vodiylari bilan parchalangan. Reyn slanetsli togʻlarining shimoliy qismidagi togʻ oldi bukilmasida Rur toshkoʻmir havzasi joylashgan. Togʻ yon bagʻirlari oʻrmonlar (qoraqayin, qoraqaragʻay, dub) bilan krplangan. Yassi joylarida botqokliklar va yalangliklar uchraydi. Daryo vodiylarida dehqonchilik qilinadi. Tokzorlar bor. Chorva boqiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Togʻlar
Reynlandpfals

Reynlandpfals — Germaniya yeri. Reyn va uning irmoqlari havzasida, Slanetsli Reyn togʻlari oraligʻida joylashgan. Fransiya, Lyuksemburg va Belgiya bilan chegaradosh. R.P. 30 avgust 1946-yilda tashkil etilgan. Maydoni 19,8 ming km². Axrlisi 4,04 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Mayns sh. Geografik oʻrnining qulayligi, hududidan yirik avtomobil, temir yoʻl va suv yoʻllari oʻtganligi hamda 3 iqtisodiy rn (ReynMayn, ReynNekkar, ReynRur)ning yaqinligi sababli R.P. iqtisodiyoti tez surʼatlarda rivojlanmoqda. Iqtisodiyoti koʻp tarmokli. R.P.da ishlab chiqariladigan mahsulotning 40% eksport qilinadi, ushbu koʻrsatkich boʻyicha GFRda 1oʻrinda. Kimyo sanoati rivojlangan, Lyudvigsxafenda Yevropada eng yirik kimyo korxonasi ishlab turibdi. Avtomobil sanoati uchun jihozlar, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Keramika, oziqovqat, oynashisha, koʻnteri sanoati korxonalari bor. Vinochilik va oʻrmon sanoati markazi. Daryo vodiylarida tokzorlar barpo qilingan. Chorvachilik sutgoʻsht va choʻchqachilikka ixtisoslashgan. Donli ekinlar, kartoshka, texnika ekinlari ekiladi. Katta maydonlarda oʻrmonlar saqlangan. Yirik shaharlari: Lyudvigsxafen, Mayns, Koblens, Kayzerslautern, Trir va boshqa Tarixiy shaharlarida sobor, sinagoga, cherkov, qalʼa, qasr va saroylar saqlangan. Muzeylar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reynolds soni

Reynolds soni — statsionar oqayotgan bir qancha suyuqlik (gaz) lar oqimlarining oʻxshashlik mezonlaridan biri; suyuklik kinetik energiyasini ishqalanish kuchini yengishdagi bajarilgan ishga nisbatini ifodalaydigan oʻlchamsiz kattalik. Reynolds soni suyuklikning inersiya va ichki ishqalanish kuchlari orasidagi munosabatni aniqlaydi. Koʻpgina hollarda statsionar oqayotgan suyukliklar uchun Reynolds soni bir xil qiymatga ega boʻlsa, bunday suyukliklar gidromexanik oʻxshash suyuqliklarni tashkil etadi. Gidrodinamik oʻxshash suyuqliklarda oqim tasnifi ham, albatta, bir xil boʻladi. Bu qonundan kemasozlik va samolyotsozlik sanoatida keng foydalaniladi. Kema va samolyotlar asl nusxasini sinovdan oʻtkazish oʻrniga ularning kattaliklari bir necha marta kichraytirilgan modellarni sinovdan oʻtkazib tegishli xulosa chikariladi. Ingliz fizigi va muhandisi O. Reynolde (1842—1912) sharafiga qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
James Rainwater

right|200px|thumb|James Rainwater
James Rainwater (1917.9.12, Kaunsil, Aydaxo shtati) — amerikalik fizik, Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya texnologiya institutini tugatgan (1939). 1939-yildan Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida ishlagan (1952-yildan professor). Ilmiy ishlari yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasiga oid. Yadroning umumiy modelini taklif etgan. Nobel mukofoti laureati (O. Bor va boshqa Mottelson bilan hamkorlikda; 1975)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Fiziklar
 Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Reysmas

Reysmas, reysmus (nem. reipen — chizmoq va sar — oʻlchov) — yogʻoch yoki metall detallar tayyorlash uchun zagotovkalarni rejalashda qoʻllaniladigan chizmachilik asbobi. Metallarga ishlov berishda R. masshtabli chizgʻichdan zagotovkaga oʻlchamlarni koʻchirish, reja chiziqlari chizish, chizikli oʻlchamlarni oʻlchash uchun ishlatiladi. Bunday R. chizgʻich mahkamlanadigan qisqichli ustuncha (stoyka) dan iborat. R. yordamida rejalashni tezlashtirish va anikligini oshirish uchun shtangenreysmasdan foydalaniladi. Duradgorlikda ishlatiladigan R. 2 ta bir-biriga parallel qismlari boʻlgan qolipdan iborat. Bu qismlar ning bir uchida reja chiziklari chizish uchun chizgʻichlar boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reysfeder

Reysfeder (nem. reipen — chizmoq va Feder — pero) — tush yoki boshqa suyuq boʻyoq bilan chiziqlar chizish uchun moʻljal langan chizmachilik asbobi. R. bilan chiziqlar chizishda chizgʻich yoki lekalodan foydalaniladi. R.ning dastasi va perosi plastmassa yoki poʻlatdan yasaladi (qarang Gotovalnya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reysshina

Reysshina (nem. reipen — chizmoq va Schiene — shina, rels) — parallel va perpendikulyar chiziklarni chizish uchun ishlatiladigan chizmachilik asbobi. Bir uchiga koʻndalang taxtacha (plyonka) mahkamlangan. Ikki plankali (uz. 800–1400 mm) va bir plankali (500–700 mm) qilib ishlab chikariladi. Chizmachilik taxtasi qirrasiga qoʻyib, turli burchak ostidagi chiziqlarni chizish uchun koʻndalang taxtacha buriladigan qilib yasaladi. R. qattiq jinsli yogʻochdan qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reyting

Reyting (ing. rating) – 1) oʻquvchi va talabalarning bilimini nazorat qilish va baholash usuli. Oʻzbekistonda uzluksiz taʼlim tizimining meʼyoriy hujjati sifatida qabul qilingan. Umumiy oʻrta taʼlim maktablari uchun 1998—2003-yillarda joriy boʻlib kelgan. 2003-yildan maktablarning boshlangʻich sinflarida qayta qoʻllanila boshladi.

Reyting tizimi oliy taʼlimda talabalar bilimini nazorat qilish va baholash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 1999-yil 8-iyundagi, magistrlar bilimini nazorat qilish va baholash uchun 1999-yil 31-dekabrdagi buyrugʻi bilan tasdiqlangan Nizom asosida amalga oshiriladi. Unda semestr boʻyicha muayyan fandan 55% dan kam ball toʻplagan talaba akademik qarzdor, 56—70% ball toʻplagan talaba „oʻrta“, 71—85% ball toʻplagan talaba „yaxshi“, 86% dan yuqori ball toʻplagan talaba „aʼlo“ koʻrsatkichga ega hisoblanadi. Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning reyting tizimi nazoratning 3 turi (joriy, oraliq, yakuniy) da amalga oshirilib, ularning oʻzlashtirishlarini muntazam nazorat etib borish, bilim sifatini baholashda xolislik, aniklik va oshkoralikni taʼminlaydi; 2) faoliyat turining samaradorligi va nufuzini belgilovchi usul. Masalan, sport sohasida sportchi (komanda)ning reyting koʻrsatkichi uning umumiy tasnifdagi oʻrnini belgilab beradi (jahon professional tennischilar reytingi, professional bokschilarning chempionlik uchun finalgacha boʻlgan reyting janglari, futbol boʻyicha terma jamoalar hamda komandalar reytingi, shaxmatchi yoki shashkachi yutuqlarining son bilan ifodalanadigan va musobaqalardagi natijalariga qarab oʻzgarib turadigan shaxsiy koʻrsatkichi va hokazo); 3) siyosat, madaniyat va boshqa sohalardagi taniqli arboblarning jamoatchilik fikrini oʻrganish yoʻli bilan aniqlanadigan mashhurlik darajasiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Taʼlim
Reyxstag

Reyxstag (nem. Reichstag) — 1) oʻrta asrlardagi "Olmon millatining Muqaddas Rim imperiyasi"da markaziy hokimiyat organlaridan biri; 2) Olmoniyada 1867—1945-yillarda (amalda 1933-yilgacha) parlament nomi. Ikkinchi jahon urushi davrida (1945-yil 29.4 —2.5), sovetlarning 1Belorussiya fronti qoʻshinlari (qoʻmondoni marshal G. K. Jukov) Berlin operatsiyasi jarayonida R. binosini shturm bilan egallashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tadeusz Reichstein

Tadeusz Reichstein (20-iyul 1897, Vlotslavsk, Polsha – 1-avgust 1996, Bazel, Shveysariya) — shveysariyalik organik kimyogar. London qirollik jamiyati aʼzosi. Shveysariyadagi Federal politexnika maktabini tugatgan (1920). Bazel universiteti qoshidagi Farmatsevtika instituti direktori va farmatsevtik kimyo professor (1938-yildan). 1933-yilda vitamin S (askorbin kislotasi)ni sintez qilgan. Ilmiy izlanishlari gormonlar biokimyosi, geterotsiklik moddalar, qand, vitaminlar (askorbin va pantotenat kislotalar), steroidlar, buyrak usti bezi gormonlarining kimyoviy tuzilishi va biologik xossalarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1950, F. Sh. Xench va E. K. Kendall bilan hamkorlikda)."REYXSHTEYN (Reichstein) Tadeush" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:1-avgustda vafot etganlar
Rekapitulyasiya

Rekapitulyasiya (lot. recapitulatio) (biologiyada) — embriogenezda organizmning voyaga yetgan ajdodlari belgilarining takrorlanishi. Yuksak organizmlar embrionining birmuncha tuban tuzilgan guruhlar voyaga yetgan davriga oʻxshashligini ilk bor nemis biologi I. Mekkel (1811) aniqlagan. Masalan, yuksak umurtqalilar ontogenezida bosh buyrak (pronefros)ni avval tana buyrak (mezonefros), soʻngra chanoq buyrak bilan almashinishi ular ajdodlarida ayirish sistemasining rivojlanishi davrlarini; paporotniklarda dastlabki barglarning dixotomik shoxlanishi ular ajdodlari — paleozoy davridagi riniofitlar uchun xos boʻlgan poyaning dixotomik shoxlanishini takrorlaydi. Biogenetik qonunda (E. Gekkel, 1866) R.ga ontogenezning evolyusion tarkib topishi natijasi sifatida karaladi, yaʼni tarixiy rivojlanish davomida organizmlarning oʻzgarib borishi tufayli ajdodlarga xos boʻlgan tuzilish belgilari ularning embrioniga oʻtgan va avlodlarning individual rivojlanishda embrional belgilar sifatida takrorlangan. Rus olimi A. N. Seversov R.ni butun bir organizm uchun emas, balki ayrim organlar uchun xos ekanligini koʻrsatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rekviyem

Rekviyem (lot. reguiem – orom, tinchlik) – marxumlar xotirasiga bagʻishlangan messa turi, diniy musiqa janri, lotin matnlariga aytiladigan vokal yoki vokal cholgʻu turkumi. Tantanavor messadan baʼzi („Gloria“, „Credo“) qismlarining oʻrniga boshqa („Reguiem aeternam“ – „Abadiy orom“, „Dies irae“ – „Qiyomat“ kabi) qismlarning kiritilishi bilan farqlanadi. Qaygʻuli, motamsaro xarakterga ega. Dastlab bir ovozli grigorian xorali kuylariga asoslangan. 15-asrdan koʻp ovozli xor polifonik asari (G. Dyufai, Y. Okegem, O. Lasso, J. Palestrina), 17-asrdan xor, yakkaxon xonandalar va orkestr uchun gomofoniya uslubidagi yirik asar sifatida rivoj topdi. V. A. Motsart, G. Berlioz, J. Verdi, I. Brams R.lar mazkur janrining eng mashhur namunalaridir. 20-asr kompozitorlari (I. Stravinskiy, A. Shnitke va boshqalar) diniy (lotin) matnlari qatori zamonaviy shoirlar sheʼrlaridan ham foydalanishgan (Mas, B. Brittenning „Harbiy rekviyem“i). Oʻzbekistonda R. janriga M. Burhonov („Abadiy xotira“, 1996), F. Yanovyanovskiy („Rekviyem“, 1997)lar murojaat qilishganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Xristian terminologiyasi
Rekvizit

Rekvizit (lotincha reguisitum — kerakli, zarur) — spektakl davomida badiiy sahna bezash yoki aktyor uchun kerak boʻlgan zarur (rostakam yoki yasama) buyumlar, mebel, uy ichi jihozlari, qurolaslaha, gullar va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rekvizitlar

Rekvizitlar (huquqda) — muayyan hujjat (Mas, chek, veksel)ni haqiqiy deb topish uchun unda boʻlishi kerak boʻlgan maʼlumotlar. Mas, hujjat nomi, hujjat tuzilgan sana; ishtirokchi tomonlarning nomlari, manzillari; bitim shartlari, javobgar shaxslarning imzolari va hokazo). Buxgalteriya, pul hujjatlari, shuningdek, chet el subʼyektlari bilan tuziladigan hujjatlarda R.ga alohida eʼtibor beriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rekvizitsiya

Rekvizitsiya (lotincha: reguisitio — talab qilib olish, olib qoʻyish) — mulkni haq toʻlab majburiy ravishda davlat egaligiga toʻla yoki vaqtincha foydalanish uchun olish. Oʻzbekiston Respublikasi FKga koʻra, tabiiy ofatlar, avariyalar, epidemiyalar, epizootiyalar yuz bergan takdirda va favkulodda tusdagi boshqa vaziyatlarda mol-mulk jamiyat manfaatlarini koʻzlab, davlat hokimiyati organi qaroriga muvofiq mulkdordan unga mol-mulkning qiymatini toʻlagan holda qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va shartlar asosida olib qoʻyilishi mumkin (FK., 203modda). R. oʻtkazilishiga sabab boʻlgan vaziyatlarning amal qilishi toʻxtaganidan keyin R. qilingan mol-mulkning sobiq egasi saqdanib qolgan mol-mulkni oʻziga qaytarib berishni talab qilishga haqli. Qonunda chet el investorlari mulkiga nisbatan R. qoʻllash shartlari va tartibi ham aniq belgilangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reklamatsiya

Reklamatsiya (lotincha: reclamatio — qatʼiy norozilik) — tovar sotib oluvchining tovar yetkazib beruvchiga yoki xizmatlarni bajaruvchi (yoki aksincha)ga tegishli majburiyatlarni bajarmaganligi toʻgʻrisida yozma ravishda bildiriladigan eʼtirozi. R. turli sabablarga koʻra: mahsulot sifati, miqdori va butligi davlat standarti, texnika shartlari namunasiga, kelishilgan shartlarga mos kelmaganda, tovarlar vaqtida yetkazib berilmaganda, toʻlov qoidasi buzilganda, tomonlardan biri shartnoma talablarini bajarmaganda yoki lozim darajada bajarmaganda va boshqa hollarda beriladi. Tuziladigan savdo bitimlarida R. bayoni va uni koʻrib chiqish tartibi birmabir aytib oʻtiladi. Eʼtiroznomada tovar nomi, miqdori, shartnoma raqami, transport, R. sabablari (tovar kamomadi, sifatsizligi, nobutligi va hokazo), arznomachi talablari (vaqtida yetkazib berilishi, nuqsonlarning bartaraf etilishi, narxini tushirish, ortiqcha toʻlangan summani qaytarish, jarima toʻlash, zararni qoplash) koʻrsatilishi kerak. Shartnoma tuzgan tomonlar R. ni doʻstona hal etishga harakat kiladilar, agar buning iloji boʻlmasa, jabrlangan tomon hal qilishni soʻrab javobgar mamlakat hakamligi (arbitraji)ga, baʼzi mamlakatlar bitim shartlariga koʻra, betaraf mamlakatlar (Mas, Shvetsiya — Stokgolm) hakamligiga arz qiladilar. Koʻp hollarda daʼvogar sotib oluvchi, javobgar sotuvchi boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rekombinatsiya

Rekombinatsiya (re... va lot. combination — birikish) (genetika d a) — tirik organizmlarda genetik materialning nayedda qayta taqsimlanishi. R. natijasida evolyusion uzgarishlar uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan kombinativ oʻzgaruvchanlik yuzaga chiqadi. R. barcha tirik organizmlar: viruslardan boshlab, yuksak usimliklar va hayvonlargacha xos boʻlgan universal biologik mexanizm hisoblanadi. R. eukariot organizmlarda jinsiy jarayon yordamida, prokariotlardakonʼyugatsiya, transformatsiya va traneduksiya, viruslarda qoʻshma infeksiya orqali sodir boʻladi. R. meyozt gomologik xromosomalarning ajralishi yoki DNK molekulalarining oʻzaro taʼsiri natijasida DNK bir qismining bir molekuladan ikkinchisiga oʻtishi orqali amalga oshiriladi. R. DNK molekulalari urtasida oʻzaro qismlar almashinuvidan (ritseprok R.) yoki molekula bir qismining boshqa molekulaga oʻtib qolishidan (ritseproq boʻlmagan R.) iborat. R. somatik va jinsiy hujayralarda kuzatiladi. Lekin mitozda R. tezligi meyozga nisbatan ancha past boʻladi. R.ning 3 tipi (umumiy, saytspetsifik, notoʻgʻri) uchraydi. Umumiy R., yaʼni krossingovervl DNKning gomologik ketmaketligi oʻrtasidagi almashinish butun genom boʻylab sodir buladi. Natijada komplementarlik asosida har xil rekombinativ DNK molekulalaridan ancha uzun (100 juftga yaqin nukleotidlardan iborat) gibrid molekula shakllanadi. Saytspetsifik R. genomning 10— 20 juft nukleotiddan iborat qatʼiy cheklangan qismlarida (Mas, profaglarning bakteriya genomiga koʻshilishida) sodir buladi. Noto'g'ri R. mexanizmi yaxshioʻrganilmagan. Notoʻgʻri R. nogomologik DNK molekulalarining uzaro taʼsiridan iborat boʻlib, translokatsiya, inversiya, deletsiya va boshqa jarayonlar bilan bogʻliq. R. orqali genlarning birikish guruhi aniqlanadi; genlarning joylashishini ifodalovchi genetik haritalar tuziladi; fenotipik koʻrinishining oʻxshashligi boʻyicha mutatsiyalarning allelligi koʻrsatiladi. Genetik injeneriya ham rekombinat (gibrid) DNK olishga asoslangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rekombinatsiya (jarayon)

Rekombinatsiya — betartib harakat natijasida har xil ishorali ionlarning oʻzaro uchrashib neytral molekulalar (atomlar) ni hosil qilish jarayoni. R. hodisasini tuz, ishqor va kislotalarning suvdagi eritmalari, ionlashtirilgan gazlar, yarimoʻtkazgichlar va boshqalarda kuzatish mumkin. Eritmalarda bir vaqtning oʻzida eritilgan modda molekulalarining ionlarga ajralishi (dissotsiatsiyasi) va ionlarning birlashib molekulaga aylanishi sodir boʻlib turadi. Vaqt birligida dissotsiyalangan molekulalar soni shu vaqt davomida rekombinatsiyalashish natijasida hosil boʻlgan molekulalarning soniga teng bulib qolsa, muvozanat holat yuzaga keladi. Ikki xil ishorali ionlarning oʻzaro uchrashish ehtimoli musbat va manfiy ionlar konsentratsiyasiga mutanosib buladi. Agar eritmada erigan modda molekulalarining soni juda kam miqdorda boʻlsa, vujudga kelgan ionlarning bir-birlari bilan uchrashish ehtimoli kamayib ketadi, natijada R. sodir boʻlmaydi.

Yarimoʻtkazgichlarda har bir vaqtning oʻzida ikki jarayon yuz beradi: erkin elektron va kovaklarning juft holda hosil boʻlishi hamda elektron va kovaklarning juft holda yoʻqolishiga olib keluvchi R. ehtimolligi erkin elektronlar va kovaklar soniga mutanosib. R. jarayonida birlashuvchi ionlarning ortiqcha energiyalari elektromagnit nurlanish koʻrinishida ajralib chiqishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rekonkista

Rekonkista (ispancha Reconquista, reconquistar — jang bilan qaytarib olmoq) — arablar (aniqrogʻi mavrlar) bosib olgan hududlarni Pirenei yarim orol tub aholisi tomonidan 8—15-asrlarda jang bilan kaytarib olinishi. R. 718 yildagi Kovadonga jangi bilan boshlangan. 1212-yil Las Navasde Tolosa jangi hal kiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan. 13-asr oʻrtalariga kelib, arablar qoʻlida faqat Granada (Gʻarnota) amirligi (1492-yil qulagan) qolgan, xolos. R. urushdan harob boʻlgan yerlarga aholini koʻchirish va iqtisodiy jihatdan oʻzlashtirish bilan birga qoʻshib olib borilgan. R. Pirenei yarim oroldagi davlatlarning iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Salib yurishlari
Rekonstruksiya

Rekonstruksiya (re... va — qurilish):

 mavjud narsa (korxona, shahar, bino)ni yaxshilash, amaliy ahamiyatini oshirish, takomillashtirish maqsadida tubdan qayta qurish, ta'mirlash; 
 qoldiklariga, yozma ga asoslanib, biror narsa (Mas, meʼmoriy yodgorlik) qiyofasini, dastlabki koʻrinishini tiklash, qurish. Rekonstruksiya chizma, racm, tasvir, loyiha va hokazo orqali amalga oshiriladi. Yodgorliklarning ilmiy Rekonstruksiya si uning keyingi restavratsiyayenga bogʻliqdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rekorder

Rekorder (ing. record— yozmoq) — 1) tovush toʻlqinlarini elektr tebranishlariga aylantirib beradigan qurilma. Grammofon plastinkalariga tovush yozish apparatida ishlatiladi. Tovush yozib olishda nina bosim ostida grammofon plastinkasida toʻlqinsimon iz sosil qiladi. R.ning dinamik va mexanik bor. Dinamik R. kengtarqalgan. Uning asosiy texnik parametrlari: 50—30000 Gs chastota diapazonida ishlaydi, nominal quvvati bir necha oʻn Vt; 2) kema va qirgʻoq gidrolokatsiya st-yalarida akssado signallarini qogʻozga yozib olish uchun foydalaniladigan qurilma (indikator).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rektifikatsiya

Rektifikatsiya ( — „oddiy“) — suyuq aralashma komponentlarini rektifikatsion kolonnalarda haydash usulida ajratish. Rektifikatsiya muvozanatda boʻlmagan (suyuq va bugʻ) fazalar orasida issiklik va moddalarning diffuzion almashinishiga asoslangan. Rektifikatsiya qaynash tralari yaqin boʻlgan suyukliklar aralashmalarini ajratish zaruriyati boʻlganda qoʻllanadi. Rektifikatsion kolonnada koʻp toʻsikdar boʻlib, unda suyuq aralashma bugʻlari kondensatlanadi va pastdan chiqayotgan bugʻning yangi qismi koʻp marta uchrashadi. Kolonna qarshi oqim prinsipida ishlaydi. Yuqoriga koʻtarilayotgan bugʻ uchuvchi komponent bilan uzluksiz boyib turadi. Bunda bugʻ qaynash temperaturasi past boʻlgan komponent bilan boyib, uning qaynash temperaturasi pasayib boradi. Suyuqlik esa qaynash temperaturasi yuqori boʻlgan komponentlar bilan boyib, uning kaynash temperaturasi yuqorilashaveradi. Bu jarayon to muvozanat holat bunyod boʻlguncha davom etadi, lekin kolonnadan sovitkichlar sistemasi orqali bugʻ fazasi kondensatlab ajratib olinishi bilan muvozanat yana buziladi va bu jarayon to toza komponentlar yoki kerakli komponentlar fraksiyasi toʻliq ajratib olingunicha uzluksiz davom etaveradi. Rektifikatsiya suyuq hamda suyultirilgan gaz aralashmalarini ajratish uchun qoʻllanadi. Rektifikatsiya jarayonining temperatura oraligʻi (diapazoni) nihoyatda keng: 1000° (toza Zn, Pb, Cd kabi metallarni ajratishda) va 0° (havo, vodorod izotoplari kabi gazlarni ajratishda). Rektifikatsiya jarayonining ishchi bosimi oʻnlab atmosferadan (etanpropilen aralashmasi uchun), to bir necha mm simob ustuni (yuqori yogʻ kislotalari rektifikatsiyasi) atrofida boʻladi. Davriy va uzluksiz rektifikatsiya mavjud. Davriy rektifikatsiyada barcha suyuqlik kolonna kubiga bir vaqtda solinadi. Rektifikatsiya jarayonida distillat ajratib turilsa, suyuklik tarkibida past trada qaynaydigan komponent kamayib boradi. Uzluksiz rektifikatsiyada sistemaga doimiy tarzda haydaluvchi suyuqlik qoʻshib boriladi. Rektifikatsiya kolonnalarining samaraligi, ularning uzunligi, diametri, suyuklik bilan bugʻ orasidagi kontakt vaqti bilan aniqlanadi.
Rekuperator

Rekuperator (lot. recuperator — qayta olinadigan) — gaz apparatlarida ish bajarib boʻlgan gazlar issiqligidan foydalaniladigan sirtqi issiklik almashinuv apparati. R.da issiklik eltuvchi (gaz)ning issiqligi ajratish devori orqali isitiladigan muhitga uzluksiz uzatiladi. R.ning toʻgʻri, teskari va aralash oqimli, yassi yoki silindrik sirtli (silliq yoki qovurgʻali), havoni, gazni, suyuqlikni isitkichlar, bugʻlatkichlar, kondensatorlar va boshqa xillari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Relaksatsiya

Relaksatsiya (lot. relaxatio — kuchsizlanish) — termodinamik muvozanat holatidan chiqarilgan makroskopik tizimning oʻz-oʻzidan avvalgi holatiga qaytish jarayoni. Tizimning muvozanat holatiga oʻtish jarayoni maʼlum tezlikda sodir boʻlib, bu tezlik faqat termodinamik parametrlar (bosim, temperatura va boshqalar)gagina emas, tizimning mikroskopik harakteristikalariga, xususan, tizimni tashkil etuvchi zarralarning oʻzaro taʼsirlashishlariga ham bogʻliqdir. Oʻzaro taʼsirlashish koʻp jihatdan zarralarning erkin yugurish yoʻli va erkin yugurish vaqtiga bogʻliq. Hamma R. jarayonlar muvozanatsiz jarayonlardan iborat boʻlib, entropiyaning ortib borishi kuzatiladi va kinetika bu jarayonlarni toʻla oʻrganadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reliktiv nurlanish

Reliktiv nurlanish ( — qoldiq; boshqa nomlari: qoldiq nurlanish, kosmik mikrotoʻlqinli fon nurlanishi) — kosmik elektromagnit nurlanish. Reliktiv nurlanish intensivligi va spektri mutlaq qora jismning 2,7 K bilan nurlanishiga mos keladi. Reliktiv nurlanishning mavjudligi toʻgʻrisida birinchi marta 1948-yilda amerikalik olim George Gamow (1904—68), „qaynoq Koinot“ nazariyasida tilga olgan. Bu modelga koʻra, Koinot ilk davrda (galaktika va yulduzlar paydo boʻlguncha) oʻta zich va qaynoq (oʻta yuqori haroratli) boʻlgan. Bu harorat vodoroddan geliyni sintezlovchi yadro reaksiyalarining boʻlishi uchun yetarli boʻlgan. Sintez tufayli fazo oʻta zich elektromagnit nurlanish bilan toʻyingan boʻlib, kuchsiz qoldiqlari reliktiv nurlanish koʻrinishida kuzatiladi. Reliktiv nurlanishni 1965-yilda Arno Penzias va Robert Wilson 7,35 sm toʻlqin uzunligida kashf etganlar.

Keyinchalik Koinot kengayish natijasida soviy boshlagan. „Boshlangʻich“ vaqtdan bir necha yuz ming yil keyin atrof muhitning temperaturasi 3000—4000K gacha pasaygan, zichlik esa r=10~20 g/sm3 boʻlgan. Shu paytdan boshlab kimyoviy elementlar paydo boʻla boshlagan. Kengayish hozirgi kungacha davom etmoqda, deb hisoblansa, Koinot ham oʻzidagi modda kabi sovimoqda, degan xulosa chiqadi. Hozirgi zamonga f=1010 yil boʻlgan; Koinotning hozirgi zichligi r=10~2’ g/sm3 deb olinsa, Koinot harorati 2,7 K boʻlgan reliktiv nurlanishni sochib turishi kerak. Darhaqiqat, 1965-yilda Bell telefon kompaniyasi (Angliya)ning radioantennasi 2,7K haroratli reliktiv nurlanishni, yaʼni 7,35 sm toʻlqin uzunlikdagi radio nurlanishni qayd etdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kosmologiya
Reliktlar

Reliktlar (lot. relictum — qoldiq) — qadimda keng tarqalib, keyinchalik qirilib bitgan flora va faunadan saqlanib qolgan oʻsimlik va hayvonlar va boshqa taksonlari. Hamma paleoendemiklar (qarang Endemiklar) R. hisoblanadi. Birmuncha keng tarqalgan, lekin yaxlit arealga ega boʻlmagan R. ham bor (lola daraxti va boshqalar). R. qaysi geologik davr faunasi yoki florasidan saqlanib qolgan boʻlsa, oʻsha davr nomi bilan ataladi. Mas, uchlamchi davr R.i (ginkgo, sekvoyya, metasekvoyya, vizildoq qoʻngʻizlar va boshqalar), muzlik R.i (pakana kayin), mezozoy R.i (dasht sfagnumi) va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biogeografiya va paleontologiyada relikt o'tmishda kengroq yoki turlicha boʻlgan organizmlar populyatsiyasi yoki taksonidir. Reliktual populyatsiya - bu hozirgi vaqtda cheklangan hududda istiqomat qiluvchi, oldingi geologik davrda diapazoni ancha kengroq boʻlgan aholi. Xuddi shunday, reliktual takson - bu takson (masalan, turlar yoki boshqa nasl-nasab) bo'lib, u ilgari turlicha boʻlgan guruhning yagona omon qolgan vakili hisoblanadi.

Relikt (yoki relikt) o'simlik yoki hayvon bir vaqtlar xilma-xil va keng tarqalgan populyatsiyaning qoldig'i sifatida saqlanib qolgan taksondir. Reliktualizm keng tarqalgan yashash joyi yoki diapazoni o'zgarganda va kichik bir maydon butundan uzilib qolganda yuzaga keladi. Keyinchalik aholining bir qismi mavjud mehmondo'st hudud bilan chegaralanadi va u yerda omon qoladi, kengroq populyatsiya qisqaradi yoki turlicha rivojlanadi. Bu hodisaning endemizmdan farqi shundaki, aholi doirasi har doim ham mahalliy hudud bilan cheklanib qolmagan. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, tur yoki guruh o'sha kichik hududda paydo bo'lishi shart emas, balki vaqt o'tishi bilan o'zgarib qolgan yoki izolyatsiya qilingan. O'zgarish agenti boshqa organizmlar bilan raqobat, qit'a siljishi yoki iqlim o'zgarishi, masalan, muzlik davri bo'lishi mumkin.

Masalan, Tasmaniya tilasini, relikt marsupial yirtqich hayvon bo'lib, u hozirgi kungacha orolda saqlanib qolgan, Avstraliya materikidagi qolgan esa 3000-2000 yil oldin yo'q bo'lib ketgan.Yana bir misol, Omma qo'ng'iz jinsi, qazilma qoldiqlari 200 million yildan ortiq kech Triasga cho'zilgan va butun dunyoda yura va bo'r davrida topilgan, hozir Avstraliyada bitta tirik tur bilan chegaralangan. Triasdan qolgan yana bir yodgorlik - Pholadomiya, mezozoy davrida keng tarqalgan mollyuska jinsi, hozirda Karib dengizidagi yagona noyob tur bilan chegaralangan.Fotoalbom qoldiqlaridan misol qilib, agar bu namuna Miosen davrida Evropadan kelgan bo'lsa, sutemizuvchilar evolyutsiyasi daraxtidagi yirtqichlarning yo'q bo'lib ketgan novdasi boʻlgan Nimravidae namunasi bo'lishi mumkin. Agar shunday boʻlganida, namuna asosiy populyatsiyani emas, balki nimravid avlodining omon qolgan so'nggi qoldig'ini ifodalaydi. Bu yirtqich hayvonlar oldingi davrda, ya’ni oligotsenda keng tarqalgan va keng tarqalgan bo‘lib, iqlim o‘zgarib, o‘rmonzorlar savannalar bilan almashtirilganda yo‘q bo‘lib ketgan. Ular Yevropada oxirgi qolgan oʻrmonlarda Oligotsenning relikti sifatida saqlanib qolgan: relikt yashash muhitidagi relikt tur.
Relyef

thumb
Relyef (— koʻtaraman) (geografiyada) — yer yuzasi, okean va dengiz tubidagi tashqi koʻrinishi, oʻlchamlari, kelib chiqishi, yoshi va rivojlanish tarixiga koʻra turlituman notekisliklar: togʻ, tekislik, payettekislik, adir, yassitogʻ, tepalik, qir, vodiy, botiq, soylik, jarlar va boshqa pastbalandliklar majmui. Relyef kattaligiga koʻra quyidagi toifalarga ajratiladi: megarelyef (materik doʻngliklari, okeanlar tubi), shuningdek, bir qadar kichikroq boʻlgan shakllar (togʻ sistemalari, tekisliklar); makrorelyef (togʻ tizmalari, togʻlar oraligʻidagi botiqlar, qirlar, pasttekisliklar); mezorelyef (jarliklar, suv osti kanʼonlari, tepaliklar); mikrorelyef (karst chuqurliklari, jarlar, doʻng tepa, dasht tepaliklari va boshqalar); n a n o relyef (juda kichik chuqurchalar, doʻngchalar va boshqalar). Bu boʻlinish shartli ravishda ajratilgan. Muhim orografik birliklarni tavsiflovchi relyefning tashqi yoki morfografik belgilari, shuningdek, uning miqdoriy xususiyatlari relyefni kompleks baholash uchun har doim ham ishonchli asos boʻla olmaydi, chunki bir xil tashqi koʻrinishga ega shakllarning kelib chiqishi va rivojlanishi turlicha boʻlishi mumkin.

Relyef endogen (ichki) va ekzogen (tashqi) kuchlarning birga hamda muntazam oʻzaro taʼsiri natijasida vujudga keladi. Shuningdek, Yer yuzasining shakllanishiga gravitatsiya jarayonlari, inson faoliyati ham oʻz taʼsirini koʻrsatadi. Endogen jarayonlar (Yer poʻstining tektonik harakatlari) taʼsiri natijasida nisbatan yirik mikyosdagi — kuru klik, dengiz va okeanlar tubida strukturali R. shakllari hosil boʻladi. Yirik relyef shakllarining vujudga kelishi (sayyoraviy masshtabda), shuningdek, kosmik kuchlar — Yerning aylanishi, QuyoshOy tortilishi va boshqa bilan ham bogʻliq. Ekzogen kuchlar (oqar suvlar, dengiz toʻlqinlari, shamol va hokazo) odatda, nisbatan maydaroq relyef shakllarini yuzaga keltiradi, yirik masshtabli relyeflarni yemiradi, pasaytiradi, mayda shakllarga boʻlib yuboradi, pastqam joylarni nurash mahsulotlari bilan toʻldiradi. Endogen kuchlar natijasida yuzaga kelgan relyef shakllari morfostrukturalar tarkibiga kiritiladi. Ularda Yer poʻstining geologik strukturasi (tuzilishi) aniq ifodalanadi. Relyefdagi katlamlar gorizontal yotgan platformali geologik strukturalarga tekislik xududlar, burmali strukturalarga togʻli oʻlkalar toʻgʻri keladi. Relyefning nisbatan mayda, asosan, ekzogen jarayonlar taʼsirida vujudga kelgan shakllari (dare vodiylari, jarliklar, barxanlar, qator tepalar va boshqalar) morfoskulipuralar sifatida ajratiladi.

Relyefning kelib chiqishi va shakllanishini geomorfologiya fani oʻrganadi. R.ni oʻrganish natijalaridan bir qator masalalar: melioratsiya, muhandisliktexnik izlanishlar, foydali qazilmalarni qidirish va hokazoda foydalaniladi. Quruklik va okeanlar tubi relyef saqida Yer maqolasigaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil bu ham toʻgʻri.

 

 

Turkum:Geografik terminlar
Relyef (haykaltaroshlik)

Relyef, boʻrtma tasvir —haykaltaroshlikning bir turi. Tasvir, shakl tekis zamin (fon)dan boʻrttirib yoki oʻyib (chuqurlashtirib) hosil qilinadi. Kompozitsiya tabiiy asosdan ajralmasdan tekis sathsa yaratiladi; Relyef meʼmorlik boʻlaklari bezagi, haykaltaroshlik asari va boshqa kompozitsiya tarkibiga kirishi yoki mustaqil dastgoh asari boʻlishi mumkin. Asosiy turi — barelyef va gorelyef. Oʻyma relyefda nursoya jilvasida tasvir koʻzga tashlanadi, imkoniyati cheklangan. Relyef tasviriy sanʼatda qadimdan mavjud: binolarni bezashda, medal yasash svsh/yamda, metallga zarb berib bezak buyumlari ishlash va boshqalarda keng qoʻllanadi. Qad. Misr meʼmorligida qoʻllangan. Burtma relyef paleolit davridan maʼlum. Kda. Misr, Ossuriya, Hindiston, Xitayda, shuningdek, Oʻzbekiston hududiv keng tarqalgan; antik sanʼat, Uygonishdavri va keyingi davrlarda ayniqsa rivojlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Sanʼat
Rels

thumb
Rels yoki rails (— toʻgʻri tayoq) — sus shaklli poʻlat material. Rels, smmvay, metro poyezdlari, korxonalarlagi t.-yil aravachalari, kranlar, kon vagonetkalari va boshqa izlariga yotqiziladi. Rels tuzilishi, asosan, kallak, boʻyin va tovondan iborat. Baʼzi relslar, Mas, tramvay relslari novli qilib yasaladi. Rels mustahkam poʻlatdan relsbalka stanida prokatlab tayyorlanadi. Relsning mustahkamligini oshirish uchun unga termik ishlov beriladi. Odatda relslar ikki qator, baʼzan bir qator (monorels) qilib shpallar ustiga yotqiziladi. Relslar chokli yoki choksiz qilib (payvandlab) biriktiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil