Tish jarohati

Tish jarohati atamasi tishlar va/yoki parodontga (milk, parodontal boylam, alveolyar suyak), shuningdek, lablar, til va ularga yaqin joylashgan yumshoq toʻqimalarga yetkazilgan shikastni anglatadi. Tish jarohatlarini oʻrganadigan soha tish travmatologiyasi deb ataladiTextbook and Color Atlas of Traumatic Injuries to the Teeth, Fourth Edition, edited by Andreason J, Andreasen F, and Andersson L, Wiley-Blackwell, Oxford, UK, 2007
 
thumb|Root fracture
thumb|Simple mandible fracture
 Tish jarohatlari 
Tish jarohatlari quyidagilardan iborat:
 Emal mikroyoriqlanishi

 Emal sinishi

 Emal-dentin sinishi

 Pulpa ochilishiga olib kelgan emal-dentin sinishi

 Tishning ildiz sinishi
 Periodontal jarohatlar 
 Chayqalish (lat yeyish)

 Tishning boʻshashi (tish qimirlab qolishi)

 Tish joyidan siljishi (oʻrnidan qoʻzgʻalishi)

 Ekstruziv (tashqariga chiqishi)

 Ichkariga botishi

 Yon tomonga siljishi

 Tishning toʻliq uzilib chiqishi (tooth knocked out)
 Tayanch suyagining shikastlanishi 
thumb|3D CT of mandible fracture.Bu jarohat alveolyar suyakni qamrab oladi va alveoladan tashqariga ham yoyilishi mumkin. Alveolyar sinishlarning besh xil turi mavjud:

 Alveolyar boʻshliq devorining parchalangan sinishi

 Alveolyar boʻshliq devorining sinishi

 Tish-alveolyar sinish (segmentar)

 Yuqori jagʻ sinishi: Le Fort sinishi, yonoq suyagi sinishi, koʻz kosasi portlama sinishi

 Pastki jagʻ sinishi

Alveola bilan bogʻliq shikastlanishlar murakkab boʻlishi mumkin, chunki ular alohida yuz bermaydi va koʻpincha boshqa turdagi tish toʻqimalari jarohatlari bilan birga kuzatiladi.

Tish-alveolyar sinish belgilari:

 Tishlarning jipslashuvi oʻzgarishi

 Bir nechta tishlarning segment shaklida birgalikda harakatlanishi va odatda siljishi

 Birikkan milk toʻqimalarining koʻkarishi

 Sinish chizigʻi boʻylab milklarning koʻpincha yorilishi

Tekshiruv: Sinish chizigʻini aniqlash uchun bir nechta rentgenografik tasvir talab etiladi.

Davolash: Mahalliy ogʻriqsizlantirish ostida siljigan tishlarni joyiga qoʻyish va harakatlanuvchi segmentni 4 hafta davomida shina yordamida barqarorlashtirish, yumshoq toʻqimalarning har qanday yoriqlarini tikish.
 Yumshoq toʻqimalarning jarohati 

thumb|Yuz nervining tarmoqlari. Bukkal shilliq qavat jarohatlanganda yuz nervining shikastlanganligini tekshirish lozim.

Yumshoq toʻqima jarohatlari koʻpincha tish jarohatlari bilan birgalikda kuzatiladi. Odatda lablar, bukkal shilliq qavat, milklar, frenulum va til kabi sohalar zararlanadi. Eng koʻp uchraydigan jarohatlar lablarda va milklarda boʻladi. Lablar jarohatlanganda, yara va kesilgan joylarda begona jismlar borligini aniqlash uchun ehtiyotkorlik bilan tekshirish muhim ahamiyatga ega. Har qanday ehtimoliy begona jismlarni aniqlash maqsadida rentgen surati olish zarur.
Kichik milkdagi yirtilishlar odatda oʻz-oʻzidan bitadi va hech qanday aralashuvni talab qilmaydi. Biroq, bu alveolyar suyak sinishining klinik belgilaridan biri boʻlishi mumkin. Ayniqsa, milkning chetlari atrofida qon ketishi tish parodont payining shikastlanganligini koʻrsatishi mumkin.

Lunj shilliq qavati jarohatlanganda yuz nervi va quloq oldi soʻlak bezining yoʻli ehtimoliy shikastlanishga tekshirilishi lozim.

Chuqur toʻqima jarohatlari soʻriluvchan choklar bilan qavat-qavat tikilishi kerak.

 Sut tishlari 

Sut tishlarining shikastlanishi koʻpincha ikki-uch yoshda, harakat koordinatsiyasi shakllanayotgan davrda sodir boʻladi. Sut tishlari shikastlanganda, davolash jarayoni katta yoshdagi tishlarning xavfsizligini birinchi oʻringa qoʻyadi, va doimiy oʻrinbosarlarga zarar yetkazish xavfidan saqlanish kerak. Buning sababi shundaki, shikastlangan sut tishining ildiz uchi doimiy tishning tish kurtagi yaqinida joylashgan.
Shuning uchun, agar siljigan sut tishi rivojlanayotgan doimiy tish kurtagi ustiga tushganligi aniqlansa, u olib tashlanadi. Bunday holat yuz berganda, ota-onalarga emal gipoplaziyasi, gipokalsifikatsiya, toj/ildiz qiyshayishi yoki tishlarning chiqish tartibidagi buzilishlar kabi ehtimoliy asoratlar haqida maʼlumot berish lozim.
Mumkin boʻlgan oqibatlarga pulpa nekrozi, pulpa obliteratsiyasi va ildiz soʻrilishi kiradi. Nekroz eng keng tarqalgan asorat hisoblanadi va odatda tishning rangi va rentgen nazorati asosida baholanadi. Tish rangining oʻzgarishi uning hali ham tirik ekanligini anglatishi mumkin, ammo bu holat davom etsa, tish hayotiyligini yoʻqotgan boʻlishi ehtimoli yuqori.
 Doimiy tishlar 

 Tish jarohatlari 

Tish jarohatiKlinik topilmalarRentgenologik topilmalarDavolashKuzatuv1) Emal yorigʻiTish strukturasini yoʻqotmagan holda emaldagi yoriq

Tish ogʻriqsizOʻzgarishlar yoʻqOdatda davolash talab etilmaydi

Koʻzga tashlanuvchi yoriqlarning rangini oʻzgartirishni kislota bilan ishlov berish va qatron bilan germetizatsiya qilish orqali oldini olish mumkinKuzatuv talab qilinmaydi2) Emal sinishiFaqat emalni oʻz ichiga olgan sinish

Tish ogʻriqsiz, normal harakatchanlik va pulpa reaksiyasi bilanEmal yoʻqolishi

Tish boʻlaklari yoki boshqa materiallarni aniqlash uchun lab yoki yonoq rentgenogrammasi talab etilishi mumkinAgar mavjud boʻlsa, tish boʻlagini tishga qayta yopishtirib qoʻyish mumkin

Agar mavjud boʻlmasa, tishni kompozit qatron bilan tiklash mumkin6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

1 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv3) Emal-dentin sinishiPulpa ochilishisiz emal va dentinni oʻz ichiga olgan sinish

Tish ogʻriqsiz, normal harakatchanlik va pulpa reaksiyasi bilanEmal va dentin yoʻqolishi

Tish boʻlaklari yoki boshqa materiallarni aniqlash uchun lab yoki yonoq rentgenogrammasi talab etilishi mumkinAgar mavjud boʻlsa, tish boʻlagini tishga qayta yopishtirib qoʻyish mumkin

Agar mavjud boʻlmasa, tishni kompozit qatron bilan tiklash mumkin

Agar dentin pulpadan 0,5 mm masofada boʻlsa, kalsiy gidroksid qoʻyiladi va shisha ionomer bilan qoplanadi6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

1 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv4) Emal-dentin-pulpa sinishiPulpa ochilishi bilan emal va dentinni oʻz ichiga olgan sinish

Tish ogʻriqsiz, normal harakatchanlik bilan

Ochilgan pulpa taʼsirlarga sezgir boʻladiEmal va dentin yoʻqolishi

Tish boʻlaklari yoki boshqa materiallarni aniqlash uchun lab yoki yonoq rentgenogrammasi talab etilishi mumkinRivojlanayotgan tishlarda kalsiy gidroksid yordamida pulpani qoplash yoki qisman pulpotomiya oʻtkazish orqali pulpaning hayotiyligini saqlash kerak

Yetilgan tishlarda odatda kanal davolash oʻtkaziladi6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

1 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv5) Pulpa ochilishisiz toj-ildiz sinishiPulpa ochilishisiz emal, dentin va sementni oʻz ichiga olgan sinish
Sinish milk chetidan pastga choʻziladi

Harakatchan toj qismiga ega ogʻriqli tishIldizdan pastga choʻzilgan sinish chizigʻi koʻrinmasligi mumkinShoshilinch holat:

maqsad – boʻsh qismni qoʻshni tishlarga shinalash orqali barqarorlashtirish

Shoshilinch boʻlmagan holat:

boʻshashgan qismni olib tashlash (gingivektomiyadan soʻng, jarrohlik yoki ortodontiya yoʻli bilan), ildiz kanalini davolash va shtift bilan mahkamlangan toj qoʻyish

Ogʻir holatlarda (masalan, vertikal sinish) tishni olib tashlash kerak boʻlishi mumkin

6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

1 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv6) Pulpa shikastlanishi bilan toj-ildiz sinishiEmal, dentin va sementning pulpa ochilishi bilan sinishi

Harakatchan toj qismiga ega ogʻriqli tishIldizdan pastga choʻzilgan sinish chizigʻi koʻrinmasligi mumkinShoshilinch holat:

maqsad – boʻsh qismni qoʻshni tishlarga shinalash orqali barqarorlashtirish

Rivojlanayotgan tishlarda kalsiy gidroksid yordamida pulpani qoplash yoki qisman pulpotomiya qilish orqali pulpaning hayotiyligini saqlash

Yetilgan tishlarda odatda ildiz kanalini davolash amalga oshiriladi

Shoshilinch boʻlmagan holat:

boʻshashgan qismni olib tashlash (gingivektomiyadan soʻng, jarrohlik yoki ortodontiya yoʻli bilan), ildiz kanalini davolash va shtift bilan mahkamlangan toj qoʻyish

Ogʻir holatlarda (masalan, vertikal sinish) tishni olib tashlash kerak boʻlishi mumkin

6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

1 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv7) Ildiz sinishiHarakatchan yoki siljigan toj qismi

Milkdan qon oqishi mumkin boʻlgan ogʻriqli tish

Tish rangi oʻzgarishi mumkin (qizil yoki kulrang)Ildizni oʻz ichiga olgan sinish chizigʻi hamda yoʻnalishi koʻrinadiAgar siljigan boʻlsa, tishni qayta joylashtiring va holatni rentgen tekshiruvi bilan tasdiqlang

Tishni kamida 4 hafta davomida barqarorlashtirish va keyin tish barqarorligini qayta baholash uchun egiluvchan shina ishlatiladi

Pulpa holatini baholash uchun sogʻayishni kamida 1 yil davomida kuzatib boring

Agar pulpa nekrozi rivojlansa, ildiz kanalini davolash kerak boʻladi (bu ildiz sinishlarining taxminan 20% ida sodir boʻladi)4 hafta: shinani olib tashlash, klinik va rentgenologik tekshiruv

6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

4 oy: boʻyin qismidagi sinishlarda shinani olib tashlash, klinik va rentgenologik tekshiruv

6 oy: klinik va rentgenologik tekshiruv

1 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv

5 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv

 Periodontal jarohatlar 

Periodontal jarohatKlinik belgilarRentgenologik belgilarDavolashKuzatuv1) KontuziyaSiljishsiz va normal harakatchanlikka ega boʻlgan ogʻriqli tishOʻzgarishlar yoʻqDavolash talab qilinmaydi4 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

1 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv2) SublyuksatsiyaSiljishsiz, ammo harakatchanligi ortgan ogʻriqli tish

Milkdan qon oqishi mumkinOʻzgarishlar yoʻqOdatda davolash talab qilinmaydi

Tishni 2 haftagacha barqarorlashtirish uchun egiluvchan shina ishlatish mumkin2 hafta: shinani olib tashlash, klinik va rentgenologik tekshiruv

4 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

6 oy: klinik va rentgenologik tekshiruv

1 yil: klinik va rentgenologik tekshiruv3) EkstruziyaTish uzunroq koʻrinadi va juda harakatchanPeriodontal boylam boʻshligʻi apikal qismda kengayganTish alveolyar chuqurchaga ohista joylashtiriladi

Tish 2 hafta davomida egiluvchan shina bilan barqarorlashtiriladi

Pulpa nekrozi belgilari va alomatlari ildiz rezorbsiyasini oldini olish uchun ildiz kanalini davolash zarurligini koʻrsatadi2 hafta: shinani olib tashlash, klinik va rentgenologik tekshiruv

4 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

6-8 hafta: klinik va rentgenologik tekshiruv

6 oy: klinik va rentgenologik tekshiruv
1-yil: har yili klinik-rentgenologik tekshiruv

5-yil: klinik-rentgenologik tekshiruv4) lateral lyuksatsiyaTish siljigan, koʻpincha ogʻiz/til yoki lab tomoniga qarab

Tish harakatsiz boʻladi

Tishni bosish yuqori diapazonli, metall (ankilotik) tovushni beradi

Alveolyar oʻsimtaning sinishiPeriodontal boylam boʻshligʻi kengayganTishning „suyakli qulfini“ olib tashlash uchun barmoq yoki qisqich yordamida uni qayta qoʻying va ehtiyotlik bilan rozetkaga joylashtiring

Tish egiluvchan shina bilan 4 hafta davomida barqarorlashtirildi

Pulpa nekrozining belgilari va simptomlari ildiz rezorbsiyasini oldini olish uchun ildiz kanallarini davolash zarurligini koʻrsatadi2 hafta: klinik-rentgenologik tekshiruv

4-hafta: shinalarni olib tashlash, klinik va rentgenologik tekshiruv

6-8 hafta: klinik-rentgenologik tekshiruv

6 oy: klinik-rentgenologik tekshiruv

1-yil: klinik-rentgenologik tekshiruv

5-yil davomida har yili: klinik-rentgenologik tekshiruv5) BosqinTish alveolyar suyagiga koʻchirilgan

Tishni bosish yuqori diapazonli, metall (ankilotik) tovushni beradi Ildizning bir qismi yoki toʻliqligidan parodont bogʻlamining boʻshligʻining yoʻqligi

Shikastlangan tish uchun sement-emal birikmasi koʻproq apikal koʻrinishda boʻladiAgar ildiz hosil boʻlishi toʻliq boʻlmasa:

tishning tabiiy ravishda yorib chiqishi uchun vaqt ajrating, lekin bir necha haftadan keyin harakat boʻlmasa, ortodontik repozitsiyani boshlang

bostirib kirgan >7 mm:

jarrohlik yoki ortodontik repozitsiya

qayta joylashtirilgandan keyin 4 hafta davomida egiluvchan shina bilan barqarorlashtiring

Agar ildiz hosil boʻlishi tugallangan boʻlsa:

7 mm:

jarrohlik repozitsiyasi

ushbu tishlarda pulpa nekrozi ehtimoli shuning uchun birinchi navbatda ildiz kanallarini vaqtinchalik kalsiy gidroksid bilan toʻldirish bilan davolash va qayta joylashgandan 2-3 hafta oʻtgach ildiz kanallarini davolashni boshlash kerak

qayta joylashtirilgandan keyin 4 hafta davomida egiluvchan shina bilan barqarorlashtiring2 hafta: klinik-rentgenologik tekshiruv

4-hafta: shinalarni olib tashlash, klinik va rentgenologik tekshiruv

6-8 hafta: klinik-rentgenologik tekshiruv

6 oy: klinik-rentgenologik tekshiruv

1-yil: klinik-rentgenologik tekshiruv

5-yil davomida har yili: klinik-rentgenologik tekshiruv6) AvulsiyaTish rozetkadan butunlay olib tashlandiRadiografiya yetishmayotgan tishning teshilmasligini taʼminlash uchun zarurAvulsiyalangan tishlarda birinchi yordam muolajalari haqida maʼlumot olish uchun ushbu sahifaning „Boshqaruv“ boʻlimiga qarang

Davolash tishning ochiq yoki yopiq choʻqqisi borligiga va stomatologik klinikaga kelishdan oldin tish ogʻizdan qancha vaqt chiqib ketganiga bogʻliq (davolashning toʻliq tafsilotlari uchun Stomatologik travma qoʻllanmasiga qarang)4 hafta: shinalarni olib tashlash, klinik va rentgenologik tekshiruv

3 oy: klinik-rentgenologik tekshiruv

6 oy: klinik-rentgenologik tekshiruv

1-yil: har yili klinik-rentgenologik tekshiruv
 Xavf omillari 

 Yosh, ayniqsa kichik yoshdagi bolalar
 Birlamchi tishlov davri (2-3 yosh, bolalarning harakat qobiliyati rivojlanayotgan va yurish/yugurishni oʻrganishni boshlayotgan payt)

 Aralash tishlov davri (8-10 yosh)

 Doimiy tishlov davri (13-15 yosh)

 Erkaklar > Ayollar
 Mavsum (koʻpchilik jarohatlanish holatlari qishga qaraganda yozda koʻproq roʻy beradi)
 Sport, ayniqsa futbol, xokkey, regbi, basketbol va konki uchish kabi kontakt sport 
 Tana teshish til va lablarda
 Harbiy tayyorgarlik
 Barometrik bosimdagi keskin oʻzgarishlar, yaʼni tish barotravmasi tish barotravmalari, bu skuba suv osti gʻavvoslariga taʼsir koʻrsatishi mumkin va aviatorlar
 Orttirilgan overjet va II sinf skelet munosabati bilan kechuvchi II sinf malocclusion va qobiliyatsiz lablar muhim xavf omillari hisoblanadi
 Oldini olish 

Umuman olganda, oldini olish nisbatan murakkab, chunki baxtsiz hodisalarning yuz berishini toʻxtatish deyarli imkonsiz, ayniqsa juda faol boʻlgan bolalarda. Sport va boshqa xavfli faoliyatlar (masalan, harbiy tayyorgarlik) paytida ogʻiz himoyasidan muntazam foydalanish tish jarohatlarining oldini olishning eng samarali usulidir. Ular asosan yuqori tishlarga oʻrnatiladi, chunki pastki tishlarga nisbatan yuqori tishlarda jarohatlanish xavfi yuqoriroq. Milk himoyalagichlari foydalanuvchilar uchun qulay, yaxshi oʻrnashuvchi, hidsiz va taʼmsiz boʻlishi, shuningdek, ularning tarkibidagi materiallar tanaga zarar yetkazmasligi lozim. Biroq, tish jarohatlari xavfi yuqori boʻlgan turli guruhlar orasida oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, faoliyat davomida ogʻiz himoyasidan muntazam foydalanishda shaxslarning intizomi past darajada ekanligi qayta-qayta aniqlangan. Bundan tashqari, ogʻiz himoyalagichlaridan muntazam foydalanilsa ham, tish jarohatlarining oldini olish toʻliq taʼminlanmaydi. Foydalanuvchilar koʻpincha eng yaxshi turdagi yoki oʻlchamdagi ogʻiz himoyalagichlarini bilmasligi sababli, ular yaxshi oʻrnashmasligi mumkin va natijada jarohatlar yuzaga kelishi ehtimoli saqlanib qoladi.

Saqich qalqonining :
 Tayyor qoliplangan tish himoyalagichi

 Tavsiya etilmaydi, chunki u tishlarga mutlaqo mos kelmaydi

 Yaxshi ushlab turmaydi

 Yaxshi oʻtirishmaydi

 Kontakt sport paytida tushib ketish va nafas yoʻllarini toʻsib qoʻyish xavfi yuqori, bu esa nafas olishni qiyinlashtirib qoʻyishi mumkin

 Oʻzi qoliplangan/Qaynatib tishlash orqali tayyorlanadigan

 Oʻlchamlar cheklangan, shuning uchun yaxshi oʻtirishmasligi mumkin

 Shakli buzilganda osongina qayta shakllantirish mumkin

 Arzon

 Maxsus tayyorlangan

 Etilen vinil atsetatdan yasalgan

 Eng maqbul turdagi tish himoyalagichi
 Yaxshi ushlab turish xususiyati

 Bir nechta qatlam/qatlamlar shaklida qurilish imkoniyati

 Qimmat narxi

Eng muhim chora-tadbirlardan biri – boks kabi sport da ishtirok etuvchilar va tish jarohati olish xavfi yuqori boʻlgan maktab oʻquvchilariga tish jarohatlari haqida bilim va xabardorlikni oshirishdir. Bu maqsadga maʼruzalar, varaqalar va plakatlarni oʻz ichiga olgan keng qamrovli taʼlim kampaniyasi orqali erishish mumkin. Bunda barcha maʼlumotlar tushunarli va sodda tarzda taqdim etilishi lozim.
 Boshqaruv 

Davolash usuli jarohat turiga va bu chaqaloq yoki katta odam tishi ekanligiga bogʻliq. Agar chaqaloqning oldingi tishlari butunlay tushib ketgan boʻlsa, ularni qayta oʻrnatish kerak emas. Jarohat joyini ehtiyotkorlik bilan tozalab, bolani tish shifokoriga koʻrsatish lozim. Katta odamlarning oldingi tishlari (odatda olti yoshda chiqadigan) agar toza boʻlsa, darhol qayta oʻrnatilishi mumkin. Agar tish toʻliq tushib ketgan boʻlsa, uning doimiy tish ekanligiga ishonch hosil qiling (sut tishlarini qayta oʻrnatish kerak emas, aksincha, doimiy tishning chiqishiga imkon berish uchun jarohat joyini tozalash lozim).

 Bemorni tinchlantiring va xotirjam boʻlishiga yordam bering.

 Agar tish topilsa, uni tojidan (oq qismidan) ushlab oling. Ildiz qismiga tegmang.

 Agar tish iflos boʻlsa, uni sovuq oqar suvda qisqa vaqt (oʻn soniya) yuvib tashlang, ammo tishni ishqalamang.

 Tishni yoʻqolgan joyiga toʻgʻri holatda (boshqa tishga mos ravishda) qaytarib joylashtiring.

 Bemorga tishni joyida ushlab turish uchun roʻmolchani tishlab turishni maslahat bering.

 Agar tishni darhol joyiga qoʻyishning iloji boʻlmasa, uni Hank muvozanatli tuz eritmasiga joylashtirish maqsadga muvofiq, agar mavjud boʻlmasa, tishni sut solingan stakanda, bemorning soʻlagi bor idishda yoki bemorning lunjida (tishlar va lunjning ichki qismi orasida saqlash – bu kichik yoshdagi bolalar uchun mos emas, chunki ular tishni yutib yuborishi mumkin) saqlash kerak. Tishni suvda tashish tavsiya etilmaydi, chunki bu tish ichki qismidagi nozik hujayralarga zarar yetkazadi.

 Darhol shoshilinch tish shifokoriga murojaat qiling.

Agar shikastlangan tishlar parodontal paylarning zararlanishi (masalan, tish subluksatsiyasi) tufayli ogʻrisa, shikastlangan tishlarni vaqtinchalik shinalash ogʻriqni kamaytirishi va ovqatlanish qobiliyatini yaxshilashi mumkin.. Shinalash faqat maʼlum holatlarda qoʻllanishi lozim. Yon va ekstruziv lyuksatsiyalarda shinalash, ildiz sinishlariga nisbatan yomonroq natija berishi aniqlangan. Avulsiyalangan doimiy tishni joʻmrak suvi ostida ehtiyotkorlik bilan chayib, alveolyar suyak ichidagi asl oʻrniga darhol qayta joylashtirish lozim. Keyin esa, tish shifokori tomonidan vaqtinchalik splintlanishi kerak. Shikastlangan sut tishlarini davolash doimiy tishlarni davolashdan farq qiladi; tushib qolgan sut tishi qayta oʻrnatilmasligi lozim (doimiy tish kriptasiga zarar yetkazmaslik uchun). Bu birlamchi tish uchining pastdagi doimiy tishga yaqin joylashganligi sababli yuz beradi. Doimiy tishlar birlamchi tishlarga yetkazilgan jarohat tufayli notoʻgʻri shakllanishi, qisilishi va chiqishida buzilishlar kuzatilishi mumkin. Doimo asosiy eʼtibor pastdagi doimiy tishlarga yetkazilishi mumkin boʻlgan zararni kamaytirishga qaratilishi lozim.
Boshqa jarohatlar uchun yumshoq tish choʻtkasi va xlorheksidin glyukonat kabi antiseptik ogʻiz chayqash suyuqligidan foydalanib, jarohatlangan joyni toza saqlash muhim. Shuningdek, qisqa muddatda yumshoq ovqatlar isteʼmol qilish va kontaktli sport dan saqlanish tavsiya etiladi. Stomatologik yordamga iloji boricha tezroq murojaat qilish lozim.

 Shinalash 

Shikastlangan tish, parodont bogʻlamining zararlanishi yoki tish ildizining sinishi tufayli boʻshab qolishi mumkin. Shinalash tishning alveolyar boʻshliq ichida toʻgʻri holatda ushlab turilishini taʼminlaydi. Bu esa tuzalish jarayonida boshqa shikastlanishlarning oldini oladi va tishning toʻgʻri bitishiga yordam beradiWELBURY R., DUGGAL M. S. and HOSEY M. T. (2012) Paediatric Dentistry. 4th ed. Chapter 12: Traumatic Injuries to the Teeth. Oxford University Press. Pages 237,238. Shina egiluvchan yoki qattiq boʻlishi mumkin. Egiluvchan shinalar shikastlangan tishni toʻliq harakatsizlantirmaydi va funksional harakatlanishga imkon beradi. Aksincha, qattiq shinalar shikastlangan tishni butunlay harakatsizlantiradi.KAHLER B., HU J. Y., MARRIOT-SMITH C. S. va HEITHERSAY G. S. (2016). Jarohatdan keyin tishlarni shinalashtirish: sharh va yangi shinalashtirish boʻyicha tavsiya. „Australian Dental Journal“ 61(1): 59-73 Xalqaro Dental Travmatologiya Assotsiatsiyasi (IADT) yoʻriqnomalarida egiluvchan, qattiq boʻlmagan shinalardan qisqa muddat davomida foydalanish tavsiya etiladi. Yoʻriqnomalarda taʼkidlanishicha, agar shikastlangan tishning ozgina harakatlanishiga ruxsat berilsa va shinalashtirish vaqti juda uzoq boʻlmasa, ham parodont, ham pulpaning tiklanishi ragʻbatlantiriladiDIANGELIS A. J., ANDREASEN J. O., EBELESEDER K. A., KENNY D. J., TROPE M., SIGURDSSON A., ANDERSSON L., BOURGUIGNON C., FLORES M. T., HICKS M. L., LENZI A. R., MALMGREN B., MOULE A. J., POHL Y. and TSUKIBOSHI M. (2012). International Association of Dental Traumatology guidelines for the management of traumatic dental injuries: 1. Fractures and luxations of permanent teeth. Dental Traumatology. 28: 2-12.ANDRESSON L., ANDREASEN J. O., DAY P., HEITHERSAY G., TROPE M., DIANGELIS A. J., KENNY D. J., SIGURDSSON A., BOURGUIGNON C., FLORES M. T., HICKS M. L., LENZI A. R., MALMGREN B., MOULE A. J. and TSUKIBOSHI M. (2012). International Association of Dental Traumatology guidelines for the management of traumatic dental injuries: 2. Avulsion of permanent teeth. Dental Traumatology. 28(2): 88-96..
 Asoratlar 

Jarohatning barcha oqibatlari darhol namoyon boʻlavermaydi va ularning koʻpchiligi dastlabki hodisadan oylar yoki yillar oʻtgach yuzaga kelishi mumkin, shu sababli uzoq muddatli kuzatuv talab etiladi. Sut tishlarining shikastlanishida koʻp uchraydigan asoratlarga pulpa nekrozi, pulpa obliteratsiyasi, ildiz soʻrilishi va keyingi chiqadigan tishlarning shikastlanishi kiradi. Eng koʻp uchraydigan asorat pulpa nekrozi (34,2%) boʻlgan. Avulsiya bilan bogʻliq jarohat olgan tishlarning 50 foizida travmatik hodisa va asoratlar tashxisi oʻrtasidagi vaqt (TIC) medianasi 1,18 yildan soʻng ildizning ankilotik soʻrilishi kuzatilgan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bir nechta travmatik hodisaga uchragan tishlarda pulpa nekrozi ehtimoli (61,9%) bitta travmatik shikastlanishga uchragan tishlarga (25,3%) nisbatan ancha yuqori boʻlgan (1).
thumb|Image shows a grey discoloured upper right front incisor, usually indicating that the tooth is non-vital
 Pulpa nekrozi 

Pulpa nekrozi odatda ikki xil holatda yuzaga keladi: apikal teshikda qon bilan taʼminlanishning buzilishi natijasida kelib chiqadigan ishemik nekroz (infarkt) yoki tish jarohati oqibatida yuzaga keladigan infektsiyaga bogʻliq suyuqlantirilgan nekroz (2). Pulpa nekrozining belgilari quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
 Tishning oʻchmaydigan doimiy kulrang rangi

 Periapikal yalligʻlanishning rentgenografik belgilari

 Infeksiyaning klinik belgilari: ogʻriq, oqma, yiringlash, shish

 Davolash usullari sut tishi uchun olib tashlash boʻladi. Doimiy tish uchun endodontik davolash koʻrib chiqilishi mumkin.

thumb|Nekrotik pulpali tishda odatda periapikal yalligʻlanishning rentgenografik belgilari aniq koʻrinadi

 Ildiz soʻrilishi 

Travmatik tish shikastlanishlaridan keyin ildiz soʻrilishi, u ildiz yuzasida yoki ildiz kanalida joylashgan boʻlishidan qatʼi nazar, oʻtkir travma taʼsiri natijasida PDL yoki pulpaning sezilarli qismi yoʻqolgan boʻlsa, yara bitish jarayonlarining oqibati boʻlib koʻrinadi.
 Pulpa obliteratsiyasi 

Shikastlangan tishlarning 4-24 foizida pulpa obliteratsiyasining turli darajalari kuzatiladi. Bu holat rentgenogrammada pulpa boʻshligʻining yoʻqolishi va klinik tojning sargʻayishi bilan tavsiflanadi.

Agar belgilarsiz kechsa, davolashga hojat yoʻq. Belgili sut tishlarini davolashning yagona usuli ularni sugʻurib olishdir. Belgili doimiy tishlar uchun esa, ildiz kanalini davolash koʻpincha murakkab kechadi, chunki pulpa kamerasi kalsifikatsiyalangan modda bilan toʻlgan boʻladi va pulpa kamerasiga kirishda odatiy sezgi paydo boʻlmaydi.
 Keyingi tishlarning shikastlanishi 

Sut tishlariga yetkazilgan jaroxat doimiy tishlarga zarar yetkazishi mumkin. Doimiy tishlarning shikastlanishi, ayniqsa ularning rivojlanish bosqichida, quyidagi oqibatlarga olib kelishi mumkin:
 Toj dilaceration (egri-bugri boʻlishi)

 Odontomaga oʻxshash rivojlanish nuqsoni

 Doimiy tish kurtaklarining nekrozi

 Ildizning dilaceration (egri-bugri boʻlishi)

 Ildiz shakllanishining toʻxtashi

 Epidemiologiyasi 

Tish jarohatlari koʻproq yosh bolalarda uchraydi. 0-6 yoshli bolalarda tana jarohatlarining 17 foizini tashkil etsa, barcha yosh guruhlarida oʻrtacha 5 foizni tashkil etadi. Bu holat ayollarga qaraganda erkaklarda koʻproq kuzatiladi. Travmatik tish jarohatlari sut tishlariga qaraganda doimiy tishlarda koʻproq uchraydi va odatda yuqori jagʻning old tishlarini qamrab oladi.
Ogʻiz boʻshligʻi butun tana yuzasining atigi 1 foizini tashkil etsa-da, u barcha tana jarohatlarining 5 foiziga toʻgʻri keladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ogʻiz boʻshligʻi jarohatlari barcha tana jarohatlarining 17 foizigacha yetishi mumkin. Tishlarning travmatik shikastlanish holatlari 1-3 foiz atrofida boʻlib, ularning tarqalishi 20-30 foiz darajasida barqaror saqlanib qolmoqda".
Maktabgacha taʼlim muassasalaridagi bolalarning qariyb 30 foizi asosan sut tishlarining jarohati bilan duch kelgan. Doimiy tishlar bilan bogʻliq stomatologik jarohatlar maktab oʻquvchilarining taxminan 25 foizi va katta yoshdagilarning 30 foizida kuzatiladi. Bu holat turli mamlakatlarda, shuningdek, mamlakatning oʻzida ham farqlanadi. Tishlarning travmatik shikastlanishlari shaxsning faollik darajasi va atrof-muhit omillariga bogʻliq, biroq bular insonning yoshi va jinsiga nisbatan asosiy xavf omillari hisoblanadi.
Bolalikda doimiy kesuvchi tishlarning yoʻqolishiga eng koʻp travma sabab boʻladi. Tish jarohatlari koʻpincha pulpa nekrozi kabi asoratlarga olib keladi va shikastlangan tishning uzoq muddatli oqibatini oldindan aytish deyarli imkonsiz; bu shikastlanish koʻpincha uzoq davom etadigan tiklash muammolariga sabab boʻladi.
 Yana qarang 

 Tish yorilishi sindromi

 Tish barotravmasi

 

 

 Tish jarohati boʻyicha qoʻllanma, dalillarga asoslangan tish jarohati davolash uchun interfaol vosita

 Xalqaro tish jarohati assotsiatsiyasi

Turkum:Orttirilgan tish kasalliklari

Turkum:Shoshilinch tibbiyot

Turkum:Tibbiy favqulodda holatlar

Turkum:Jarohat