Sulton Qaytboyning Vikali va Sabil-Kuttabi

thumb|Asosiy darvoza.
thumb|Sabil (pastda) va kuttab (yuqorida).
Sulton Qaytboyning Vikali va Sabil-Kuttabi — bu Al-Ashraf Abu Al-Nasr Qaitbay tomonidan 1477-yilda (882-hijriy) qurilgan tarixiy yodgorliklar majmuasidir. U Islomiy Qohira hududida, yaʼni Qohira shahrining oʻrta asrlarga oid tarixiy qismida joylashgan. Majmua quyidagi inshootlardan iborat:
 Vikali — shahardagi karvonsaroy yoki savdo hovlisi;
 Sabil — bepul ichimlik suvi tarqatiladigan joy;
 Hod — hayvonlar uchun suv ichadigan hovuz;
 Kuttab — bolalar uchun maktab (Qur’on oʻqitiladigan joy).
Majmua Al-Azhar masjidining janub tomonida joylashgan.

 Tarixiy mazmuni 
U Sulton Qaytboy hukmronligi davrida qurilgan ikki vikali (karvonsaroy)dan biridir. Ikkinchisi esa Bab al-Nasr koʻchasidagi Sulton Qaytboy vikalisi hisoblanadi. Binoning birinchi qavati dastlab omborxona sifatida ishlatilgan, ammo hozirgi kunda u yerda Qohira aholisi yashaydi, yuqori qavatdagi asl yashash xonalari esa tashlab qoʻyilgan. Sabilning asosiy vazifasi jamoat uchun xizmat qilish, yaʼni odamlarga bepul suv yetkazib berish edi. Oʻrta asrlar islom jamiyatida xayriya ishlari, ayniqsa muhtojlarga oziq-ovqat va suv berish juda savobli ish hisoblangan. Suv tarqatish ayniqsa Qohira aholisi uchun muhim edi, chunki shahar quruq iqlimga ega va Nil daryosidan nisbatan uzoqda joylashgan. Mamluk hukmdorlari, jumladan Sulton Qaytboy, chiroyli sabillarni saqlash uchun vaqf (xayriya jamgʻarmasi) ajratganlar. Bu ish dindorlik va savob uchun qilingan xayriya sifatida, shuningdek muhtojlarga yordam berish orqali Xudodan rahm-shafqat soʻrash usuli sifatida ham koʻrilgan.

 Meʼmorchiliki 
Vikali qismi majmuaning asosiy qismini tashkil qiladi, sabil-kuttab va hayvonlar uchun suv ichadigan hovuz esa binoning gʻarbiy tomonida joylashgan. Inshoot vaqt oʻtishi bilan, ayniqsa ichki hovli qismida, maʼlum darajada zarar koʻrgan, biroq hozirgacha foydalanilmoqda. Burjiylar davrining oxirgi yillarida koʻcha darajasida joylashgan sabillar odatda yuqori qavatlarda joylashgan kuttab bilan birga qurilgan. Kuttab bolalarga Qur’on oʻqitiladigan joy boʻlib xizmat qilgan va bu ham sulton tomonidan savobli xayriya ishlari qatoriga kirgan. Vikali esa karvonsaroyning savdo faoliyatiga moʻljallangan qismi boʻlib, unda turli omborxona xonalari joylashgan qavat mavjud. Vikalining fasadi toshdan qurilgan, shuningdek sabil-kuttabning kirish darvozasi ham toshdan ishlangan. Janubga qaragan kirish eshigi loggiya (ustunli ochiq ayvon) ga olib kiradi va u yerdan yogʻoch balkon orqali kuttabga chiqiladi. Binoning koʻplab joylarida, jumladan fasad va kirish darvozasida yozuvlar (inskripsiyalar) mavjud. Vikalining uch barg shaklidagi kirish kamari muqarnas bezaklari bilan bezatilgan. Rang-barang fasad vaqt oʻtishi bilan biroz xiralashgan boʻlsa-da, hanuz koʻrinib turadi. Sabil-kuttab kirish qismi ustida mashrabiya oynasi mavjud, ammo u asl tuzilmaning bir qismi boʻlmasligi mumkin. Sabil qismi esa juda boy bezatilgan, bu Qohira sabil inshootlariga xos boʻlgan uslub hisoblanadi.

 
Sabil-Kuttab-Wakala of Sultan Qaʼit Bay Archnet.
Blair, Sheila; Bloom, Jonathan (1994). The Art and Architecture of Islam 1250–1800. Infinity Press. p. 92
Hill, Derek (1976). Islamic Architecture in North Africa. Archon Books. p. 90.
Ibrahim, Laila 'Ali (1981). „Up-to-date concepts of the traditional Cairene living units“. Ekistics. 48 (287): 96–100.
Lev, Yaacov (2002). „CHARITY AND JUSTICE IN MEDIEVAL ISLAM“. Rivista degli studi orientali. 76 (1/4): 1–16.
Stierlin, Henri and Anne (1997). Splendours of an Islamic World. Tauris Parke Books. p. 185.

 

 Sabil-Kuttab-Wakala of Sultan Qaʼit Bay at Archnet

Turkum: 1477-yilda qurilgan bino va inshootlar
Turkum: Qohiradagi bino va inshootlar
Turkum:Qohira