Turkmanboshi

Turkmanboshi (1993-yilgacha Krasnovodsk) — Turkmanistondagi shahar (1896-yildan). Kaspiy dengizining sharkiy sohilidagi yirik port. Kubadogʻ tizmasi etaklarida, 1962-yildan dengiz temir yoʻl paromi orkali Boku bilan bogʻlangan. Aholisi 58,9 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turkmanboshi rus armiyasi harbiy istexkomi sifatida Kizilsuv qishlogʻi yonida vujudga kelgan va ruscha Krasnovodsk deb atalgan. Neftni qayta ishlash, kema taʼmirlash zdlari, kurilish materiallari, oziqovqat (baliq konservalash va boshqalar) sanoati korxonalari, tikuvchilik fabrikasi mavjud. Bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, muzey bor.
Tarixi
1717-yilda rus knyazi Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy Amudaryoning bir paytlar Kaspiy dengiziga quyilgan, lekin oʻsha vaqtda qurib qolgan ogʻziga qoʻshin tushirgan va bu yerda yashirincha mustahkam qal’a tashkil qiladi. Uning niyati shu qurib qolgan daryo o‘zaniga qo‘shin olib chiqib, Xiva xonligini zabt etish edi. Ekspeditsiya muvaffaqiyatsizlikka uchradi va ruslar 150 yildan ortiq vaqtga qal’ani tark etishdi.

 Krasnovodsk 
thumb|right|Krasnovodskdagi temir yoʻl stantsiyasi, 1902-yil

1869-yilda ruslar ikkinchi marta bostirib kirishdi. Qal’ani bosib olib, unga aslidagi Qizilsuv (turkmancha: Kyzyl-Su) toponimining ruscha tarjimasi Krasnavodsk nomini berishdi. Krasnovodsk qalʼasi Chor Rossiyasining Xiva va Buxoroga, shuningdek, yarim koʻchmanchi turkman qabilalariga qarshi harbiy amaliyotlar tayanch nuqtasi boʻlib xizmat qilgan.

Temir yoʻl dastlab Kaspiy dengizi boʻyidagi Uzunotadan boshlangan, biroq keyinchalik shimolga, Krasnovodsk portiga koʻchirilgan.

Shahar 1920-yil fevral oyida Qizil armiya qoʻliga oʻtdi.

1939-yil 21-noyabrda maʼmuriy markazi Krasnovodskda boʻlgan Krasnovodsk viloyati tashkil etildi. Viloyat bir necha marta tugatildi va qayta tiklandi (1947-yil 23-yanvarda tugatilgan; 1952-yil 4-aprelda tiklangan; 1955-yil 9-dekabrda tugatilgan; 1973-yil 27-dekabrda tiklangan; 1988-yil 25-avgustda tugatilgan).

 Turkmanboshi 
1991-yil 10-yanvarda Turkmaniston SSR tarkibida Bolqon viloyati tashkil etildi va 1992-yil 18-mayda maʼmuriy markazi Bolqonobod shahri boʻlgan Turkmaniston tarkibidagi viloyatga (turkmancha: welaýat) aylandi. 1993-yil 8-oktabrda Turkmaniston parlamentining 904-XII-sonli qarori bilan Krasnovodsk mamlakatning umrbod prezidenti boʻlgan Saparmurot Niyozov sharafiga Turkmanboshi („barcha turkmanlarning boshi“) deb oʻzgartirildiName change document openstreetmap.org.

Turkmanistonning ikkinchi prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov 2007-yil iyul oyida Turkmanboshini yirik turistik kurortga aylantirish loyihasiga 1 milliard dollar sarmoya kiritishga vaʼda bergan edi. U Kaspiy dengizi sohilidan uzoqlikda joylashgan 60 ta zamonaviy mehmonxonadan iborat Avaza turistik zonasini rivojlantirishni buyurdiAvaza Tourist Zone around Turkmenbashi . Avazadan tashqari, Turkmanboshi shahrida uchta zamonaviy mehmonxona — Turkmenboshi mehmonxonasi, Charlak mehmonxonasi va dengiz portidagi yangi Silk Road mehmonxonasi, shuningdek, eski Sovet Hazar mehmonxonasi mavjud.

Soʻnggi yillarda shaharda keng koʻlamli qurilish ishlari amalga oshirildi: tarixiy tuman, kirish yoʻllari, muhim infratuzilma. Yangi turk parki va favvoralar kaskadi. 2012-yil oxiriga kelib Maqtimquli shoh koʻchasi toʻliq taʼmirlandi. Yangi marshrut shaharning qirgʻoq boʻyi, Bahri Hazar bilan birlashdi va Baliqchi aylanasidagi gʻarbiy avtomagistral kesishmasidan shahardan gʻarbga, Soymonov koʻrfazi boʻylab soʻqmoq boʻylab Turkmanboshi aeroportiga va Avazaga olib boradigan qoʻsh qatnov qismi. 1951-yilda qurilgan Neftchilar madaniyat saroyi 2014-yilda taʼmirlandi.

Turkmanboshida mamlakat hukumatiga boʻysunuvchi Turkmaniston dengiz-daryo yoʻllari (Türkmendeňizderýaýollary) agentligi joylashgan.

 Maʼmuriy boʻlinishi 
2013-yil iyul oyidan boshlab shahar ikki tumanga (turkmancha: etrap) boʻlinadi: Avaza tumani va Kenar tumani Boroughs differ from ordinary municipal „districts“ because boroughs are led by a presidentially appointed mayor whereas ordinary municipal districts are subordinate to municipal authorities.. 9660 gektar maydonni egallagan Avaza tumaniga Avaza milliy turistik zonasi, Turkmanboshi xalqaro aeroporti va kichik turar-joy massivi kiradi. Kenar tumani, 7262 gektar maydon, Turkmanboshi shahrining asosiy qismini va sobiq Kenar shaharchasi hududini oʻz ichiga oladi. Har bir tumanga prezident tomonidan tayinlangan hokim rahbarlik qiladi.

Kenar tumani Turkmanboshi xalqaro dengiz portini, jumladan Kenar neftni yuklash terminalini hamda Kenar neftni saqlash va yuklash korxonasini ham qamrab oladi.

 Geografiyasi 
 Iqlimi 
Turkmanboshida sovuq choʻl iqlimi (Köppen iqlim tasnifiga koʻra BWk) ega, yozi issiq va qishi sovuq. Oʻrtacha harorat yanvarda 3 °C, iyulda 28 °C. Shahar boʻylab 40° shimolda oʻtganligi sababli, yoz fasllari dengizdagi joylashuvini hisobga olgan holda kenglik uchun juda issiq. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori .

 Iqtisodiyoti 
Gʻarbiy Turkmaniston yirik neft va tabiiy gaz zaxiralariga ega va Turkmanistonning eng yirik neftni qayta ishlash zavodi Turkmanboshida joylashgan. Turkmanboshi neftni qayta ishlash zavodi 2016-yil may holatiga koʻra yiliga 10 million tonnadan ortiq neftni qayta ishlash quvvatiga ega. Zavod qoʻrgʻoshinsiz benzin, neft koksi, asfalt, kir yuvish kukuni, gidroizolyatsiya qilingan dizel yoqilgʻisi va moylash materiallari kabi qator mahsulotlar ishlab chiqaradi. Turkmanboshi neftni qayta ishlash zavodi Turkmanistonning eng yirik suyuq neft gaz ishlab chiqaruvchisi boʻlib, yillik ishlab chiqarish taxminan 300 ming tonna boʻlgan umumiy ishlab chiqarishning uchdan ikki qismini tashkil qiladi.
thumb|Turkmanboshi portidagi turkman kemasi

2018-yilning may oyidan beri Turkmanboshi xalqaro dengiz portida Kemasozlik va Bolqon qayiqlarni taʼmirlash zavodi ishlamoqda. Quvvati yiliga 10 ming tonna poʻlatni qayta ishlash imkonini beruvchi zavod yiliga 4-6 ta kema qurishga moʻljallangan. Ishlab chiqarish korxonasi yiliga 2000 tonna poʻlatni qayta ishlash hisobiga 20-30 ta kemaga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlarini bajarishga qodir.

 Diqqatga sazovor joylari 

 Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi;
 Sobiq Krasnovodsk qal’asi darvozasi;
 Sohillar;
 Xazar qoʻriqxonasi;
 Tabiiy tarix muzeyi.

Bolqon viloyati Davlat arxivining markaziy idorasi Turkmanboshida joylashgan.

 Dini 
Shahar aholisining asosiy qismi, turkmanlar, sunniy musulmonlardir.

 Rus pravoslav cherkovi 
Avliyo Maykl Archangel cherkovi rus pravoslav cherkovining Astraxan yeparxiyasining sovgʻasidir. 1895-yilda rus askarlari tomonidan suv bosgan Uzunota yarim orolidan Krasnovodskka koʻchirildi.

 Arman Apostol cherkovi 
Cherkov 1903-yilda qurilgan. Hozirda u ishlamayapti va katta taʼmirga muhtoj.

 Sporti 
Shaharda Shagadam FK professional futbol klubi uy stadioni hisoblangan Shagadam stadioni mavjud.

 Xalqaro sport tadbirlari 
2014-yilda Turkmaniston tarixda birinchi marta PWA World Tour Windsurfing musobaqasiga mezbonlik qildi.

 Aloqa operatori 
Shaharda bitta uyali aloqa operatori mavjud: 2007-yilda joriy etilgan va 2010-yildan buyon LTE bilan 4G texnologiyali tarmogʻiga ega boʻlgan Oltin Asr. 4G tarmogʻi shaharning barcha hududlarini va Turkmanboshi xalqaro aeroportini qamrab oladi.

Internetga ulanish xizmatlari va kabel televideniesi Turkmentelecom operatori tomonidan taqdim etiladi. Shaharda 1 ta internet kafe mavjud.

 Taʼlim tizimi 
Turman dengiz-daryo yoʻllari agentligi qoshidagi Turkmanboshi dengizchilik oʻrta kasb-hunar maktabi mamlakat dengiz va daryo transporti ehtiyojlari uchun mutaxassislar tayyorlaydi. Mutaxassislikka muvofiq o‘qish muddati 2 yoki 2,5 yil, oʻqish to‘lov asosida.

 Madaniyati 
Turkmanboshi shahri yaqinida Aleksandr Sokurovning „Tutilish kunlari“, Grigoriy Chuxrayning „Qirq birinchi“ va Sanjar Babayevning „Barxan“ (shaharning oʻzida) badiiy filmlarini suratga olish ishlari boʻlib oʻtgan.

 Transport tizimi 
Turkmanboshidagi jamoat transporti tizimi va tegishli infratuzilmani birinchi navbatda Turkman avto-ulovlar agentligi boshqaradi. Bugungi kunda shaharga xalqaro aeroport va milliy temir yoʻl xizmatlari, shahar avtobuslari, mikroavtobuslar, taksilar, velosiped yoʻlaklari xizmat koʻrsatadi.

thumb|right|Turkmanboshi qirgʻoqlaridagi Kaspiy dengizi

Shahar parom terminali, aeroport va temir yoʻl vokzaliga ega dengiz portidan tashkil topgan transport tuguni sifatida muhim ahamiyatga ega. M37 avtomagistrali dengiz portini sharqiy nuqtalar bilan bogʻlaydi. P-18 avtomagistrali dengiz portidan gʻarbga Avazaga, soʻngra shimoldan Qozogʻiston chegarasiga oʻtadi.

 Dengiz porti 
Turkmanboshi xalqaro dengiz porti Turkmanistonning yirik dengiz porti va Gʻarb bilan dengiz aloqasi hisoblanadi. Parom qatnovi Turkmanboshini Kaspiy dengizi orqali taxminan 260 kilometr masofada joylashgan Ozarbayjonning Boku shahri bilan bogʻlaydi. Bu shaharni Turkmaniston poytaxti Ashxobod bilan bogʻlaydigan va undan sharq tomonda joylashgan Trans-Kaspiy temir yoʻlining gʻarbiy terminalidir.

thumb|Turkmanboshi portidagi Alcyone kemasi.

1998-yilda Kaspiy dengiziga uch oylik ekspeditsiyasi doirasida Turkmanboshi xalqaro dengiz portiga Kusto jamiyati Alcyone kemasida tashrif buyurdi.

2021-yildan boshlab yoʻlovchi liniyalari Turkmanboshini Boku (Ozarbayjon) va Olya portlari (Rossiya) bilan bogʻlaydiPerviy turkmenskiy parom zapuщen mejdu Turkmenbashi i Astraxanyu.

2014-yilda portda ichki yoʻnalishlar uchun dengiz yoʻlovchi terminali ochildi. Ichki liniyalarda shahar Hazar va Qizilsuv bilan tutashgan.

2018-yilda Kaspiy dengizidagi eng yirik yangi modernizatsiya qilingan dengiz porti ochildi. Yangi portning maydoni 1.3 km2 dan ortiq, portning umumiy uzunligi esa 3.6 km. Yuk terminalining oʻtkazish quvvati yiliga 18 million tonnagachaTurkmen Petroleum website turkmenpetroleum.com 3 May 2018.

 Temir yoʻl stansiyasi 
thumb|Turkmanboshi temir yoʻl stansiyasi

Turkmanboshi temir yoʻl stantsiyasi 1895-yilda meʼmor Aleksey Benua tomonidan qurilgan. Vokzal binosi butun Markaziy Osiyo temir yoʻlidagi eng goʻzal binolardan biridir. Temir yoʻl stantsiyasi maydoni Ulugʻ Vatan urushi yillarida halok boʻlgan askarlar yodgorligi yonida joylashgan. Turkmanboshidan har kuni Ashxobodga № 605/606 poyezd qatnaydi.

 Aeroporti 
Dastlab 1940-yilda aeroport platoning pastki qismida, Krasnovodsk kasalxonasi yaqinida joylashgan edi. Ikkinchi jahon urushi paytida u platoning tepasiga koʻchirildi va aerodrom Sovet havo kuchlari bazasi bilan birlashtirildi. 2010-yilda aeroport rekonstruksiya qilindi va xalqaro maqomga ega boʻldi. Uning ikkita uchish-qoʻnish yoʻlagi bor. Turkmaniston havo yoʻllari Turkmanboshi xalqaro aeroportidan Ashxobod, Toshoʻgʻuz, Mari, Istanbul va Turkmanobod toʻgʻridan-toʻgʻri reyslarni amalga oshiradi. Aeroportga shahardan avtobus yoki mashinada yetib borish mumkin, mashinada taxminan 10-15 daqiqa ketadi.

 Avtobuslari 
Turkmanboshining avtobus tarmogʻi shahar tranzit tizimining muhim asosini tashkil qiladi. Deyarli oʻn yil davomida turli xil modifikatsiyadagi Hyundai Aero City avtobuslari shaharga xizmat koʻrsatgan.

Shahar shuningdek, Ashxobod, Bolqonobod va Garaboʻgʻoz bilan avtobuslar orqali bogʻlangan.

 Xalqaro munosabatlari 
 Konsulliklar 
Turkmanboshida ikkita konsullik idorasi joylashgan.

 konsullik idorasi;
 konsulligi.

 Qardosh shaharlari 

,Yurmala 

 

Turkum:Kaspiy dengizi aholi punktlari
 
Turkum:Bolqon viloyati shaharlari