Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Najib Mahfuz

Najib Mahfuz (1911.11.12, Qohira) — arab yozuvchisi (Misr). Qohira universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1934). "Bemaʼni shivirshivir" (1936) novellalar toʻplami jamiyatdagi boylik va qashshoqlik oʻrtasidagi ziddiyat haqida. Romantiktarixiy romanlarini ("Taqdir oʻyini", 1939; "Radobis", 1943; "Fiv kurashi", 1944) yozgach, M.N. yana ijtimoiy mavzuga murojaat qilgan. "Yangi Qohira" (1945) romanida Ikkinchi jahon urushidan avvalgi Misr yoshlarining hayoti aks ettirilgan. "Xon al-Xaliliy" (1946), "Midak tor koʻchasi" (1947), "Avvali va nihoyasi" (1949) romanlarida 1919-yil dagi inglizlarga qarshi qoʻzgʻolondan Ikkinchi jahon urushi tugaguncha boʻlgan davrdagi Misr jamiyati turli tabaqalari hayoti panoramasi chizilgan. M. N.ning 1956—57 yillarda nashr etilgan, eski Qohiraning dahalari nomi bilan atalgan mashhur romanlari — "Bayn alkasrayn", "Kasr ash-Shouk" va "as-Sukkariya" 20-asrning 1-yarmidagi Misr oilalari hayoti haqida. "Nil ustidagi safsata" va "Miramor pansionat" (1966), "Yomgʻir ostidagi sevgi" (1975) romanlarida Misrdagi 1952-yildagi inqilob va undan keyin yuzaga kelgan muammolar tasvirlangan. "Oʻgʻri va it" (1961) romani hamda "Ilohiy dunyo" (1963), "Badnom xonadon" (1965), "Qora mushuk qovoqxonasi" (1968), "Shiypon ostida" (1969) novellalar toʻplamlari muallifi. M. N.ning koʻpgina asarlari ekranlashtirilgan yoki sahnalashtirilgan. Asarlaridan parchalar oʻzbek tilida eʼlon qilingan. Nobel mukofoti laureati (1988). Ly.:Tashmuhamedova G. A., Ranniye sotsialno-bitovie romani Nagiba Maxfuza, T., 1970.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Mahcha

Mahcha, mohcha — Sharq xalqlari harbiy qoʻshinlarida tug uchidagi yarim oy shakli; oltin yoki kumushdan ishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahshar

Mahshar (arab. — toʻplanish, yigʻilish joyi) — sunniylikdagi oxirat va shialikdagi maʼod aqidasi bilan bogʻliq tasavvur. Islom anʼanasida dunyo tugagach (qarang Oxirat), insonlar tirilib, oʻrnidan turib (qarang Qiyomat) toʻplanadigan va soʻroq qilinadigan kun, deb tasavvur etiladi. Shundan M. kuny oxirat kuni yoki qiyomat kuni mazmunida tushuniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mbabane

Mbabane — Esvatini poytaxti. Xoxo okrugining maʼmuriy markazi. Mamlakatning shimoli-gʻarbida, Ndimba togʻlari etagida, 1150 m balandlikda joylashgan. Aholisi 40 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iyulning oʻrtacha temperaturasi 12°, yanvarniki 24°. Yillik yogʻin oʻrtacha 1400 mm. Avtomobil yoʻli orqali Maputu (Mozambik) porti bilan boglangan. Metallsozlik, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Mbabane yaqinidan asbest qazib olinadi. Universitet, kutubxona bor. Shaharga 17-asrning oxiri — 18-asrning boshlarida asos solingan. 1903—68 yillar Svazilend Birlashgan Qirollik protektoratining maʼmuriy markazi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Esvatini
Thabo Mbeki

thumb|Thabo Mbeki
Mbeki Tabo Mvuyelua (1942.9.6, Sharqiy Kap viloyatining Idutiva qishlogʻi) — Janubiy Afrika Respublikasi davlat arbobi. Buyuk Britaniyadagi Susseks universitetining iqtisodiyot fakultetini tugatgan (1966). 1967-yildan Afrika milliy kongressi (AMK) xodimi, 1971-yildan Lusakadagi AMK Inqilobiy qoʻmita kotibi yordamchisi, 1975-yil AMK Milliy ijroiya qoʻmitasi aʼzosi, 1976-yildan AMKning Nigeriyadagi vakili, 1978-yildan AMK prezidentining siyosiy ishlar boʻyicha kotibi, axborot departamenti direktori, AMK raisi oʻrinbosari, AMK prezidenti, 1994-yildan JAR vitse-prezidenti, 1999-yil iyundan prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Mbuji-mayi

Mbuji-mayi (1966-yilgacha Bakvanga) – Kongo Demokratik Respublikasining janubiy qismidagi shahar, Bushimaye daryosining Sankuru daryosiga quyilish joyida. Sharqiy Kasai viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1 mln. kishi chamasida (2000). Avtomobil yoʻllari tuguni. Dunyoda texnik olmoslar olishning eng yirik markazlaridan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Afrikadagi shaharlar
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Kongo Demokratik Respublikasi
Mvanda

Mvanda, Moanda — Gabon dagi dunyoda eng katta marganets koni, Yuqori Ogave yaqinida. Ruda 1962-yildan qazib olinmoqda. Kelib chiqishi choʻkindi. Aniqlangan zaxirasi 400 mln. t chamasida. Tarkibidagi Mp 50% gacha. Asosiy koni Mvanda aholi punktida. Yiliga 2 mln.t dan ziyod ruda qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mvanza

Mvanza — Tanzaniyadagi shahar, Viktoriya koʻli sohilida. Mvanza viloyatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 223 ming kishidan ziyod. Savdo-transport tuguni va qishloq xoʻjaligi (paxta, tamaki, kofe, qoramol) hamda konchilik (oltin) rayonining sanoat markazi. Mvanza orqali Dorussalom shahri va Tanganika koʻli sohilidagi Kigoma porti bilan bogʻlangan. Toʻqimachilik, oziqovqat (un tortish), koʻn-poyabzal sanoati korxonalari, konteyner, qurilish materiallari, oyna, qishloq xoʻjaligi va irrigatsiya jihozlari va boshqa ishlab chiqaruvchi zavodlar mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mveru

Mveru — Afrikadagi koʻl, Zambiya va Kongo Demokratik Respublikasi chegarasida, 917 m balandlikda joylashgan. Maydoni 5,2 ming km², uz. 130 km, eni 40 km gacha. Chuq. 9–15 m. Koʻlga Luapula daryosi quyilib, Lovua daryosi oqib chiqadi. Baliqqa boy (70 dan ortiqturi bor). Kema qatnaydi. Kilva, Pveto pristanlari bor. Mveru-Vantipa milliy bogʻi tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mebel sanoati

Mebel sanoati - yogʻochsozlik sanoatining yetakchi tarmogʻi. Xonadonlar va jamoat binolari uchun mebel ishlab chiqaradi. Oʻzbekistonda mebel sanoat usulida ishlab chiqarila boshlagunga qadar uy-roʻzgʻor buyumlari (xontaxta, kursi, javon, sandiq va boshqalar) kustar va yarim kustar korxonalarda tayyorlangan. Mebel sanoatining dastlabki mahsulotlari — turar joy va jamoat binolari uchun mebel ishlab chiqarish 1922-yildan boshlandi. Uy-roʻzgʻor va jamoat ehtiyojlari uchun mebellar ishlab chiqarish urushdan keyingi yshtlarda birmuncha rivoj topdi. 50-yillar oxirida respublikada turli vazirlik va idoralar ixtiyorida boʻlgan 3 fabrika, bir necha sexlar ishladi. Hunarmandchilik artellari va yirik mebel sexlari negizida Toshkent, Samarqand, Namangan, Andijon shaharlarida mebel fabrikalari barpo qilindi. 1977-yil Oʻzbekiston mebel va yogʻochsozlik sanoati vazirligi tashkil etildi. 1988-yil respublikadagi barcha Mebel sanoati korxonalarini boshqaradigan "Oʻzbekmebel" birlashmasi tashkil etildi. 1991-yil shu birlashma negizida "Oʻzbekmebel" ijara korxonalari uyushmasi tuzildi. 1993-yil yanvarda uyushma "Oʻzbekmebel" davlat-aksiyadorlik kompaniyasiga aylantirildi. Tarmoqdagi eng yirik korxonalar: "Toshkent" mebel birlashmasi, "Mirobod" birlashmasi (1953), Samarqand mebel birlashmasi (1954), "Namangan" mebel birlashmasi (1956), "Mebel" birlashmasi (1959), "Fargʻona mebel" birlashmasi (1960), Olmaliq mebel kombinati (1961), "Yangiyoʻlmebel" shirkati (1963), Quva mebel kombinati (1967), Sergeli mebel birlashmasi (1974), Olmazor yumshoq mebellar fabrikasi (1989), Andijon mebel kombinati (1991-yil qayta qurilgan). 1994-yilda Jizzax va Rishton mebel fabrikalari ishga tushirildi. Tarmoqni rivojlantirish korxonalarni zamonaviy uskunalar bilan qayta jihozlash va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish, korxonalarning eksport imkoniyatlarini oshirish, xorijiy firmalar bilan qoʻshma korxonalar tashkil etish hamda iqtisodiy hamkorlikni yoʻlga qoʻyish yoʻnalishlarida olib borilmoqda. "YevroOʻz" Oʻzbekiston — Germaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi (1993, aprel). Oʻzbekistonda tayyorlangan mebellar eksporti yoʻlga qoʻyildi.

Mebel sanoati har xil mebel yigʻmalari (mehmonxona, oshxona, kabinet, yotoqxonalar mebellari, maktab, tibbiyot, labaratoriya mebellari), milliy mebel (xontaxta, sandiq va boshqalar) namunalarini, hashamatli mebellar yigʻmalarini ishlab chiqarishni oʻzlashtirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 "Fayz" xolding
Meva

280px|thumb|Meva
Meva (fruct) — yottiq urugʻli oʻsimliklarning urugʻli organi; odatda, urugʻlanish natijasida hosil boʻladi. Ammo, partenogenez yoʻli bilan koʻpayadigan oʻsimliklar mevasi (partenokarp meva) urugʻlanishsiz yuzaga keladi va urugʻsiz boʻladi. Mevalarning shakli, kattaligi va rangi har xil. Meva bitta tugunchadan hosil boʻlsa (oʻrik, gilos, olcha, mosh, jagʻjagʻ va boshqalar) oddiy yoki asl meva, bir guldagi bir necha tugunchadan yuzaga kelsa (malina, maymunjon, ayiqtovon va boshqalar) murakkab meva, tuguncha va guldagi boshqa qismlarning ishtirokida shakllanadigan boʻlsa (qulupnay, tut, olma va boshqalar) soxta meva deb ataladi.

Meva 3 qismdan — sirtqi qism yoki poʻst (ekzokarp)dan, poʻstsimon yoki yogʻochlangan qism (endokarp) va ular oʻrtasiga joylashgan oraliq qism (mezokarp) — meva etidan iborat. Hoʻl (etli, sersuv) va quruq (yupqa, quruq) mevalar mavjud. Hoʻl mevalar danakli (oʻrik, shaftoli, olcha va boshqalar) va urugʻli (olma, qovun, bodring va boshqalar) mevalarga boʻlinadi. Ular pishganda ochiladigan va ochilmaydigan boʻladi. Quruq meva tuzilishiga qarab bir nechtaga boʻlinadi: yongʻoq mevalar — poʻsti qattiq yogʻochsimon (yongʻoq, oʻrmon yongʻogʻi va boshqalar); pista mevalar — poʻsti dagʻal (kungaboqar, maxsar va boshqalar); doncha mevalar — poʻsti yupqa, urugʻga yopishgan (arpa, bugʻdoy. sholi, tariq va boshqalar) va qanotchali mevalar — urugʻida qanotchasimon parda boʻladi (qayragʻoch, shumtol, zarang va boshqalarda). Ochiladigan mevalar, odatda, koʻp urugʻli boʻlib, ochilish usuli va xonalarining soniga qarab bir necha xilga ajratiladi. Bargak meva — sallagul, isparak, tasmachoʻp; qoʻzok meva — turp, sholgʻom, indov; qoʻzoqcha meva — oʻsma, jagʻjagʻ, qatron; koʻsak meva — gʻoʻza, koʻknor, lolaqizgʻaldoq oʻsimliklarida uchraydi. Boʻlinadigan mevalar ikki va koʻp xonali tugunchadan hosil boʻlib, pishganda ayrim mevachalarga ajraladi (kashnich, ukrop, kovrak, kampir-chopon, tuyaqorin va boshqalarning mevalari). Meva tiplarini sistemaga soluvchi har xil tasniflar taklif qilingan, lekin ularning hammasini ham mukammal deb boʻlmaydi. Arman olimi A. L. Taxtajyan mevani tutashmagan mevabarglardan hosil boʻlgan apokarp meva va tutashgan meva barglardan tuzilgan senokarp mevaga ajratadi. Senokarp mevani sinkarp, parakarp valizikarpga ajratdi. Apokarp meva eng soddasi hisoblanadi. Mevaning biologik ahamiyati urugʻlarni himoyalash va tarqatishdir. Mevaqat urugʻlarni pishib yetilmasdan qurib qolish, shikastlanish va hayvonlarga yem boʻlishdan saqlaydi. Meva shamol, suv, odam va hayvonlar yordamida tarqaladi. Meva qimmatbaho oziq moddalar (oqsil, moy, uglevod va vitaminlar)ga boy. Koʻp oʻsimliklarning mevalarini odam va hayvonlar isteʼmol qiladi, ulardan dori va boʻyoqlar tayyorlanadi. Begona va zaharli oʻsimliklarning mevasi xoʻjalikka zarar yetkazadi.

Qandolatchilik mahsulotlari — shirinliklar, poliz ekinlari va mevali daraxtlar mahsuloti ham meva deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mevalar
Turkum:Botanika
Turkum:Fan
Meva sharbati

Meva sharbati — meva va sabzavotlardan olinadigan shirin suyuklik; meva suvi. Asosan, olma, uzum, shaftoli, olxoʻri, oʻrik, anor, sabzi va boshqalardan olinadi. Meva sharbatining 2 xil: tiniq va meva eti bilan tayyorlanadigan ishlab chiqariladi. Eti bilan tayyorlanadigan Meva sharbatiga oʻrik, shaftoli, ol-xoʻri va boshqa sharbati kiradi. Sanoatda 2 yoki bir necha xil mevasabzavotlar sharbatlari aralashmasidan iborat boʻlgan omixta (aralash) sharbatlar ham ^ishlab chiqariladi. Meva sharbatining tabiiy (qand qoʻshilmagan) va 5—15% qand qoʻshilgan xillari bor. Meva sharbatida meva va sabzavotlar tarkibidagi barcha foydali oziq moddalar (qand, organik moddalar, kislotalar, vitaminlar, mineral tuzlar, pektin, klechatka va xushboʻy moddalar) boʻlib, taʼmi saqlanadi. Meva sharbati tarkibida: 5—15% qand, 0,3—3,0% organik kislotalar, turli vitaminlar, mineral tuzlar va boshqa bor. Meva sharbati chaykov bosuvchi spirtsiz ichimliklar, sirop (shirin suv), likyor va boshqa tayyorlash uchun ishlatiladi.

Meva sharbati olish uchun meva yoki sabzavot avval maxsus mashinalarda yoki dush ostida yuviladi. Soʻngra shnekli isitkichlarda sterillangach, ketma-ket oʻrnatilgan ikkita tozalash mashinasiga tushadi. Birinchi mashinada danagi, urugʻi, poʻstlogʻidan tozalanib, massaga aylantiriladi. Ikkinchi mashinada massa diametri 0,5 mm li teshiklardan oʻtkaziladi. Baʼzi Meva sharbati maxsus idishlarda qandli sirop bilan aralashtiriladi. Sentrifugada sharbat oxirgi qoldiq — yirik fraksiyalardan tozalanib, gomogenizatorda sof Meva sharbatiga aylantiriladi. Nihoyat sharbat qizdirilib (50—60°), deaeratsiya qilinadi (tarkibidagi kislorodi ketkaziladi), idishlarga solinib, pasterizatsiya qilinadi. Meva sharbati potok liniyalarda olinadi. Maxsus meva sharbatini oladigan presslar mavjud. Meva sharbatini uy sharoitida ham tayyorlash mumkin.

Olimjon Alimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mevalar va sabzavotlarni saqlash

Mevalar va sabzavotlarni saqlash — hoʻl va sersuv mahsulotlarni isteʼmol etish yoki qayta ishlashga qadar saqlanishiga yordam beradigan tadbirlar majmui. Yetishtirilgan mahsulotni nest-nobud qilmasdan va sifatini pasaytirmasdan saqlash va undan foydalanish qadimdan inson ehtiyojlaridan biri boʻlgan. Saqlashni toʻgʻri tashkil etish mahsulot sifatining uzoq, vaqt buzilmasligini va nobudgarchilikning oldini olishni taʼminlaydi. Oʻzbekistonda meva va sabzavotlarni saqlashning eng qadimgi usullari koʻmib yoki ilib saqlash, qoqi qilib quritish kabilar keng qoʻllangan. Mevalar va sabzavotlarni saqlashdagi asosiy vazifa ularning fizik va kimyoviy tarkibini, rangi, taʼmi, oziqlik qiymati va boshqa xususiyatlarini saqlab qolishdan iborat. Mevalar va sabzavotlarni saqlashni sakutshdagi asosiy qiyinchilik bu mahsulotlar tarkibida erkin holatdagi suvning koʻpligi bilan bogʻliq. Harorat yuqori boʻlgan sharoitlarda bu narsa hujayra va toʻqimalarning nafas olish, pishib yetilish va qarish jarayonlarini faollashtiradi, bugʻlanishni va patogen mikroflora rivojlanishini kuchaytiradi. TTTu sababli saqlashda saqlanadigan mahsulotlar va makroorganizmlar hayot faoliyatini susaytiradigan sharoitlar yaratilishi kerak. Yigʻim-terimdan keyingi dastlabki kunlarda sersuv mahsulotning nafas olishi kuchayadi. Soʻngra, ayniqsa, meva va sabzavotlarni tez sovitilganda nafas olish jadalligi sekinlashadi. Saqlash jarayonida havo namligi pasayganda bugʻlanish, nafas olish va patogen mikroorganizmlarning rivojlanishi kuchayadi. Nafas jadallashuviga omborxonalardagi havo tarkibi ham taʼsir koʻrsatadi. Kislorod miqdorining kamayishi, karbonad angidridning ortishi meva, sabzavotlarning saqlash muddatini uzaytiradi. Kasalliklar (chirish, mogʻorlash va boshqalar) keltirib chiqaradigan mikroorganizmlarning rivojlanishi katta miqdorda issiqlik ajralib chiqishiga va mahsulotlarning oʻz-oʻzidan qizib ketishiga sabab boʻladi. Natijada mahsulotning koʻp qismi nobud boʻladi.

Meva va sabzavot omborlari, sovuqxonalar yangi hosil joylashidan oldin formalin yoki oltingugurt gazi bilan yuqumsizlantiriladi, yangi soʻndirilgan ohak bilan oqlanadi, quritiladi, mahsulotlar saqlanadigan haroratga qadar sovitiladi. Olma, nok, asosan, ostiga qogʻoz yozib (noklarni qogʻozga oʻrab) joylangan yashiklarda —0,5, —0 °C da va nisbiy namligi 90—95% da saqlanadi. Kartoshka xonalarda yerga qazilgan oʻralarda, faol shamollatiladigan omborlarda devorli xirmonlarda 3,5-5 m balandlikda, karam uyumlarda, xandaqlarda va turli doimiy omborlarda, yashiklarda saqlanadi. Harorat −3 °C, —G; havo namligi 70—75% dan oshmasligi kerak. Qovun-tarvuzlarni xashakka joylab yoki osib +3 °C da 4 oyga yaqin saqlash mumkin.

 
 Joʻrayev, Rixsivoy. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Meva-sabzavotlarni saqlash va dastlabki ishlov berish texnologiyasi, Toshkent, 2000-yil.
 Dyachenko V. S, Bolezni i vrediteli ovoshey i kartofelya pri xranenii, 2 izd. Moskva, 1985-yil.

Turkum:Botanika
Mevali daraxtlarga shakl berish

Mevali daraxtlarga shakl berish — mevali daraxtlarning meʼyorida oʻsishi va rivojlanishini tartibga solib turish maqsadlarida oʻtkaziladigan agrotexnologiya tadbiri (qarang Daraxtlarga shakl berish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mevali daraxtlarni yoshartirish

Mevali daraxtlarni yoshartirish — yangi novdalar oʻsib chiqishi uchun daraxtlarning eski va qurigan shoxlarini kesish; daraxt umrini uzaytirish va hosil berishini tiklash usullaridan biri. Mevali daraxtlar kariganida, asosiy shoxlarini tiklash, novdalarining oʻsishini tezlashtirish hamda meva hosil qiluvchi organlarini shakllantirish maqsadlarida qoʻllanadi. Koʻpgina 25—30 yoshdagi olma, nok, 15—20 yoshdagi oʻrik, 8—12 yoshdagi olxoʻri, gilos va boshqa yoshartiriladi. Asosan, fevral— mart oylarida utkaziladi. Yoshartirishning yengil, kuchli hamda butab yoshartirish xillari bor. Yengil yoshartirishda asosiy shoxlar, qulay tomonga rivojlangan yon shoxlar yuqorisidan, kuchlisida asosiy shoxlarning uchdan ikki qismi kesiladi. Bunda ulardan bir nechta yangi novda oʻsib rivojlanadi. 3—4 yildan soʻng ulardan yangi shox-shabba shakllantiriladi. Butab yoshartirish da asosiy shoxlar qisqartirilib, ulardagi 1—2 yillik novdalarning ayrimlari olib tashlanadi. Bu usulda zaxira oziq moddalar daraxtlarning koʻp gullashi uchun sarf boʻlmaydi, tutgan mevalar toʻkilib ketmaydi.

Yoshartirilgan olma va nok daraxtlari 4-yilda, oʻrik, shaftoli 2-yildayoq hosilga kiradi. Shoxlarning kesilgan joyiga bogʻ malhami yoki alif aralashtirilgan moyli boʻyoq surib qoʻyiladi. Yoshartirishdan oldin daraxt oʻsayotgan atrof yerning 1 m2 ga 5–6 kg chirigan goʻng yoki goʻng bilan mineral oʻgʻit aralashmasi solib, chopiladi, qondirib sugʻoriladi. Toʻgʻri yoshartirilgan mevali daraxt yana 10—15 yil va undan ham uzoq hosil beradi (yana q. Butash, Daraxtlarga shakl berish, Kallaklash).

Rixsivoy Joʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mevali oʻsimliklar

Mevali oʻsimliklar - meva beradigan yovvoyi va ekib ustiriladigan oʻsimliklar. M.oʻ.dan meva, rezavor va yongʻoqlar olish uchun ekib ustiriladigan madaniy oʻsimliklar muhim ahami-yatga ega. Ekib ustiriladigan M.oʻ.ning 32 botanik oilaga mansub 200 ga yaqin turi maʼlum.

M.oʻ. quyidagi asosiy guruhlarga boʻlinadi: urugʻlilar (urugʻli meva daraxtlari): olma, nok, behi, doʻlana, irgʻay, mushmula, chetan va boshqa; danaklilar (danakli meva daraxtlari): oʻrik, shaftoli, gilos, olcha, olxoʻri, togʻolcha, qizil vab.; yongʻoqmevalilar (bodom, yongʻoq, pekan, lista, leshchina, funduk, kashtan va boshqalar); sub-tropik oʻsimliklar (anjir, anor, xurmo, avakado, zaytun, apelsin, feyxoa, limon, mandarin, greypfrut va boshqalar); tropik oʻsimliklar (banan, ananas, mango, papayya), rezavor mevalilar (yertut, qulupnay, malina, maymunjon, smorodina, krijovnik); chirmashib oʻsuvchi (liana) M.oʻ. sifatida tok keng tarqalgan. M.oʻ.ning barchasi — koʻp yillik, koʻpchiligi bargini toʻkadi va ayrimlari doim yashil (mas, feyxoa, sitruslar). M.oʻ. moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalarda (60° shim. kenglikdan 60° jan. kenglikkacha) ustiriladi. Olma, nok, sitruslar, banan, mango, finikiya xurmosi eng koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda mevali va rezavor mevali oʻsimliklarning 70 turi usadi, 20 turi ekiladi. M.oʻ. mevasi tarkibida qand (fruktoza, saharoza, glyukoza), kraxmal, yogʻ, oqsillar, vitaminlar, mineral moddalar bor. M.oʻ. oziq-ovqat sifatida pishib yetilganidan keyin isteʼmol qilinadi.

 Adabiyot 
 Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Oʻzbekiston mevachiligi, T., 1967; Pomologiya Oʻzbekistana, T., 1987.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mevalar
Meva-sabzavot konservalari

Meva-sabzavot konservalari — meva va sabzavotlarga turli usullarda ishlov berish yuli bilan tayyorlanadigan konservalar. Meva konservalari: shakar qoʻshib konservalangan yangi rezavor mevalar yoki ulardan tayyorlangan kompotlar, pyure, sharbatlar (qarang Meva sharbati), murabbo va boshqa Shuningdek, muzlatilgan mevalar, rezavor mevalar ham meva konservalariga kiradi. Sabzavot konservalari: toʻgʻrab yoki butun holida konservalangan sabzavotlar (sabzi, lavlagi, gulkaram, koʻk noxat, pomidor, bodring , shirin ju-hori va b); sharbatlar (sabzi, pomidor, lavlagi sharbatlari), quyuklashtirilgan pomidor mahsulotlari — pasta, souslar; usimlik moyida qovurilgan baklajon, sabzi, kabachki, pi-yozdan tayyorlangan gazaklar; marinadlangan, tuzlangan, sabzavotlar. Bolarlar isteʼmoli uchun konservalar pyuresimon va mayda toʻgʻralgan holda, parhez konservalar biron bir kasalliklari boʻlgan shaxslar isteʼmoli uchun maxsus retsept boʻyicha tayyorlanadi. Qoʻziqorindan tayyorlangan konservalar ham sabzavot konservalariga kiradi.

Oʻzbekiston konserva sanoatida, asosan, meva va sabzavot konservalari ishlab chikariladi. 2002-yilda respublikada 48,4 mln. shartli banka konservalar ishlab chikariladi.

Rixsivoy Joʻrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mega ...

Mega ... (yun. megas — katta) — qoʻshma soʻz boʻlagi. 1) Katta ulchamni, biror narsaning kattaligini ifodalaydi (mas, Megafon); 2) Birlikning million (106) marta kattalashtirilganligini koʻrsatuvchi old qushimcha, mas, 1 megaom = 106om; 1 megavatt =106Vt; 1 megagers =106 Gs va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megalitik inshootlar

Megalitik inshootlar (mega... va yun. lithos — tosh) — miloddan avvalgi 3—2 ming yillikka mansub diniy insho-otlar. Tarashlangan va yarim tarashlangan katta toshlardan ishlangan. Megalitik inshootlar, asosan, eneolit davri (miloddan avvalgi 3ming yillik)da paydo boʻlgan. Unga dilit, trilit, dolmenlar, yopik, yulak, yulakli maqbaralar, tosh kugilar, mengirlar, kromlex va tosh xiyobonlar, shuningdek, yolgʻiz tosh bulaklari va toshtaxtalar terib ishlangan katta isteh-kom va uy qoyalarni uyib, kesib ishlangan maqbaralar kiradi. Ular juda kup mamlakatlarda Skandinaviyadan Jazoirgacha, Portugaliyadan Xitoygacha, Koreya va Hindiston, shuningdek, Fransiya, Belgiya, ayniqsa, Shim. Kavkaz, Shvetsiya, Angliya, Shotlandiya, Gretsiya, U rta yer dengizi qirgʻoklari, Tunis, Misrda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda Megalitik inshootlar Jizzax yaqinidagi Qulfsar qabristonida topilgan. Qabr va mozor ustiga qoʻyilgan Megalitik inshootlar, asosan, marhumlarni abadiy, mustahkam "maskan" bilan taʼminlash maqsadida barpo etilgan. Megalitik inshootlar qurish jez asrida eng kjsak darajaga koʻtarilgan. Yaponiya va Indoneziyada temir davrining boshlarigacha davom etgan. Hindistonning Munda xalqlari guruhida Megalitik inshootlar qurish hamon saqlanib kelmoqda. Megalitik inshootlarning ustiga yotqizilgan toshtaxtalarning ogʻirligi 40 t, tosh boʻlaklari 300 t gacha boʻlganidan ibtidoiy sharoitda ularni barpo etish mushkul ish edi. Buning uchun richag va valiklarni qoʻllashdan tashqari koʻp sonli qabila, urugʻ va jamoalarning birlikdagi harakatlari talab etilgan. Uning koʻrinishidagi texnik masala na faqat maʼlum koʻrinishidagi yechimini, balki quruvchilar maʼlum estetik mujassamlashuvida marom, nisbat, masshtab va shakllar muhitini his qilganligidan guvoxlik beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megantrop

thumb|Megantrop kalla suyagi ko'rinish
Megantrop (yunoncha: mega - yirik va antropos — odam) — yirik qazilma odamsimon maymun; jagʻ parchalari Yava orolidan Sangirana shahrida G. fon Koenigsvald tomonidan topilgan (1941, 1953) va Sharqiy Afrikadan (1939) topilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. U oʻzining ulkan oʻlchami va arxaik (ruhiy oʻsimtaning yoʻqligi, old molyarlarda singulum, juda katta qalinlik) va progressiv (premolyarlarning shakli, aqliy teshikning yuqori joylashuvi) xususiyatlarining uygʻunligi bilan ajralib turadi. Koenigswald uni Meganthropus palaeojavanicus jinsiga tayinlagan . F.Vaydenrayx  shu topilmaga asoslanib, inson ajdodlarining "gigantligi" va inson evolyutsiyasining gigantopitekdan M. va pitekantropgacha boʻlgan mahalliy chizigʻi haqidagi hozirda rad etilgan gipotezani yaratdi. Avstralopiteklarga mansub M. haqida fikrlar mavjud . Sangirandagi yirik gominidlarning boshqa baʼzi topilmalari ham M.ga tegishlidir Zamonaviy olimlarning koʻpchiligi M.ni Homo erectus mojokertensis kenja turiga yaqin deb hisoblashadi, baʼzilari uni Homo paleojavanicusning.
Megaommetr

Megaommetr (mega..., om va ...metr) — katta (106 va undan yuqori) qarshiliklarni oʻlchaydigan asbob. Tarkibida oʻzgaruvchan tok generatori (500 V kuchlanishgacha), Mom larga boʻlingan shkala, ikki ramkali magnitoelektr logometr va qoʻshimcha qarshiligi boʻlgan M. eng kengtarqalgan. Logometrning ramkalari ikkita parallel tarmoqlarni hosil qilib, ulardan biri oʻlchanadigan qarshilikka ulanadi. M. yordamida izolyasiyaning elektr qarshiligini oʻlchashda atrof muhitning temperaturasi, namligi hisobga olinadi. Bundan tashqari, elektron M. va raqamli hisoblash qurilmasi boʻlgan M.lar ham mavjud. M. yordamida elektr simlar, transformatorlar, elektr mashinalari chulgʻamlari, kabellar, izolyasiya qarshiliklari, shuningdek, izolyasiyamateriallarning sirtqi va hajmiy qarshiliklari oʻlchanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megapolis

"Megapolis"(mega-katta va polis yunoncha-shahar) — shahar aglomeratsiyalarining qoʻshilib ketishi natijasida hosil boʻlgan yirik shaharlar toʻplami. Masalan, AQSH Atlantika boʻyining shim. qismi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megaron

Megaron (yun. megaron — katta zal) — Yunonistonda, Egey madaniyati davrida barpo etilgan bino va uy-joylar turi (mil. av. 3—2 ming yilliklar). M.ning tuzilishi oddiy: old tomoni toʻgʻri burchak shaklida, peshayvoni ustunli. Asosiy xona katta zal boʻlib, oʻrtasida oʻchoq joylashgan. Shiftdan tutun chiqadigan teshik qoldirilgan. Bunday M.lar Troya, Tirinf, Mikeni va boshqa shaharlardan topilgan. Keyinroq (miloddan avvalgi 8—7-a.lardan boshlab) Yunonistonda M.lar asosida ibodatxonalar barpo etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Arxeologiya
Megaspora

Megaspora (mega... va spora) — urgʻochi jinsiy boʻgʻin (ochiq urugʻlilarda boshlangʻich endosperm, yopiq urugʻli oʻsimliklarda murtak xaltacha) rivojlanadigan spora. Megasporofitning boʻlinishi natijasida hosil boʻladi. Jinsiy boʻgʻinning boshlangʻich rivojlanish bosqichi M. ichida oʻtadi, keyin M. qobigʻi ochilib, arxegoniyli jinsiy boʻgʻin boʻlaklari tashqariga chikali. Urugʻli oʻsimliklarda M. urugʻ kurtakning markaziy qismi — nutsellusga oʻxshash (yana qarang Mikrosporangiy).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megasporangiy

Megasporangiy (mega... va sporangiy) — har xil sporali qirqquloqsimonlar va urugʻli oʻsimliklarning bir yoki bir nechta megaspora rivojlanadigan organi. M. sporofillar qoʻltiqlarida (selaginelalarda) yoki sporofilldagi maxsus boʻshliqda (izoeteslarda) yoki sporokarplar ichida (suv qirqquloqlarida) bittadan hosil boʻladi. Urugʻli oʻsimliklarda M. nutsellus — urugʻkurtakning markaziy qismiga oʻxshash (yana qarang Mikrospora). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megasporofill

Megasporofill (mega va sporofill) — faqat megasporangiy hosil qiladigan barg; mas, har xil sporali plaunsimonlar (lepidodendronlar, selaginellalar va boshqalar)da, sagovniklarda. Yopiqurugʻli oʻsimliklarda M., mevabargga oʻxshaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megafon

Megafon (mega ... va ...fon) — tovushni maʼlum yoʻnalishda kuchaytirib tarqatadigan radiokarnay. Koʻpincha, konussimon suyri shaklda alyuminiy qotishmasidan yasaladi, dastasi ham boʻladi. Radiokarnayning soplosimon kengayib borishi hisobiga tovushni jamlab kuchaytirib beradi. Odamlar koʻp toʻplanadigan joylar (portlar, stadion, vokzal va boshqalar)da qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Megreliya

Megreliya — Gruziyadagi tarixiy viloyat. Aholisi megrellardan tashkil topgan. 17-asrda M. sharkda Sxenis-Sxali daryosi, jan.da Rioni va Kodori daryolarigacha choʻzilgan edi. Birok, 17-asr oxiri — 18-asr boshida abxazlar Kodori daryosidan Enguri (Ingur) daryosigacha boʻlgan hududni bosib olishgan va uni qisman kolonizatsiya qilishgan. Hozirgi M. Sxenis-Sxali daryosidan Enguri daryosigacha boʻlgan hududni qamrab oladi. 16—19-asr boshlarida M. mustaqil knyazlik boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megreliya knyazligi

Megreliya knyazligi - Gʻarbiy Gruziyadagi knyazlik (16-asr oʻrtasi — 1867). 16-asr oʻrtalarida u Imeretiya podshohligi tarkibidan ajralib chiqqan. 1550-yildan uning Dadiani xonadonidan boʻlgan hokimlari Imereti podshoxlarining hokimiyatini nomigagina tan olganlar. 17-asr boshigacha Megreliya knyazligi tarkibiga Abxaziya ham kirgan. 1857-yil Rossiya imperatorining Kavkazdagi noibi knyaz Baryatinskiy Megreliya knyazligida vujudga kelgan ichki nizolar, dehqonlar qoʻzgʻoloni va boshqalardan foydalanib u yerda rus boshqaruvini joriy qilgan. Megreliya knyazligi yuridik jihatdan rasman 1867-yil barh-am topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megrellar

Megrellar, mingrellar — oʻtmishda Gʻarbiy Gruziyaning Megreliya tarixiy viloyatida, Kds. Kolxidaning markaziy va togʻ oldi tumanlari, Rioni daryosining oʻng qirgʻogʻidagi tumanlar, Xobi, Inguri va boshqa daryolarning havzalari, Abxaziya va Gruziyaning boshqa viloyatlarida toʻp guruh boʻlib yashagan gruzinlar. M. gruzin va megrel tillarida soʻzlashadi. (qarang Kartvelʼ tillari). Qadimda megreliyalik gruzin qabilalari kartlar, svanlar va boshqa kabilalar bilan birgalikda gruzin xalqining shakllanishiga asos boʻlgan. M.ning ayrim madaniy va maishiy turmush xususiyatlari yaqin vaqtlargacha saqlangan edi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Megrel echkilari

Megrel echkilari - suti uchun boqiladigan echki zoti. Vatani — Fapbiy Gruziya (Megreliya). Pasttekislik va togʻ Megrel echkilari mavjud. Pasttekislik Megrel echkilari maydaroq, gavda tuzilishi nozik, vazni 35–40 kg , lekin sersut, mavsumda (6—8 oy) 350—400 (baʼzilari 800— 1000) kg sut beradi, sutining yogʻliligi 4—4,5%. Togʻ Megrel echkilarining gavda tuzilishi mustahkam, suyakdor, vazni 40–45 kg . Takalarining oʻrtacha vazni 55–65 kg . 100 ta ona echkidan 130—140 ta uloq olinadi. Megrel echkilarining rangi, asosan. oq va och kulrang , juni dagʻal, qisqa, tivitli, terisi yupqa, pishiq. Sutdor echki zotlarini yaratish va ularni ta-komillashtirishda Megrel echkilaridan foydalanish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Meghalaya

Meghalaya — Hindistonning shim.-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 22,4 ming km². Aholisi 2,3 mln. kishi (2001); asosan, kxasi, garo va ingliz tilida soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Shillong shahri.

Meghalaya 1970-yilda Assom shtati hududining bir qismidan muxtor shtat sifatida tuzilgan. 1972-yil yanvardan Hindistonning teng huqukli shtati.

Relyefi sertepa tekislik va past togʻlik. Eng baland joyi 1961 m. Iklimi tropik, mussonli iqlim. Yozi seryogʻin. Yillik yogʻin baʼzi joylarda 10000 mm dan ham koʻp. Tropik oʻrmonlar va butazorlar bor.

Meghalaya, asosan, agrar shtat. Aholisining 80% qishloq xoʻjaligida band. Asosiy oziq-ovqat ekini vodiylarda sholi, qirlarda makkajoʻxori va tariq, shuningdek, jut, paxta, tamaki ekiladi. Chetga chiqarish uchun kartoshka, sitrus mevalar yetishtiriladi. Ipak qurti boqiladi. Asalarichilik, oʻrmon xoʻjaligi rivojlangan. Hududining 70% oʻrmon bilan qoplangan. Sal, qaragʻay, tik, qayin va boshqa daraxtlar hamda dorivor oʻsimliklar ham oʻsadi. Foydali qazilmalardan koʻmir, ohaktosh, korund, oq gil konlari topilgan. Yogʻochsozlik, sement, oziq-ovqat, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar mavjud. Shillong shahri yaqinida aeroport bor. Turistlar koʻp keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peter Medawar

Peter Medawar (28-fevral 1915, Rio-de-Janeyro – 2-oktyabr 1987, London) — ingliz biologi, London qirollik jamiyatining aʼzosi (1949). Oksford universitetining Modlin kollejini tugatgan (1938). Ilmiy izlanishlari toʻqimalarni oʻstirish muammolari, shuningdek, organizmning toʻqimalarni koʻchirib oʻtkazish (transplantatsiya)ga beradigan javob reaksiyasini tadqiq etishga oid. U "orttirilgan immunologik tolerantlik" hodisasini kashf etgan. Medawar "Individiumning noyobligi" (1957), "Insonning kelajagi" (1960) va boshqa falsafiy asarlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1960, M. Byornet bilan hamkorlikda)."MEDAVAR (Medawar) Piter Brayan" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:28-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:2-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Medal

Medal (frans. medaille, lotincha metallum — metall) — biror voqea, arbob yoki joy sharafiga chiqariladigan, odatda 2 tomoniga tasvir tushirilgan va (yoki) yozuvi boʻlgan, koʻpincha, doyra, tuxumsimon yoki koʻpburchakli shakldagi, har xil oʻlchovli metall nishon. Aksariyat hollarda oltin, ku-mush, bronzadan tayyorlanadi. M. Qadimgi Rimdayoq maʼlum edi. Lekin M. yasash sanʼati 14—15-asrlarda boshlangan (Italiya, Vizantiya). M. davlat yoki jamoatchilik mukofoti sifatida alohida xizmatlar, mardlik uchun, fan, madaniyat, sport sohasidagi katga yutuqlar uchun, yubiley sanalari munosabati bilan esdalik uchun, bironbir voqeada ishtirok etganlik uchun beriladi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yana qarang
Oltin medal
Kumush medal
Bronza medal
Olimpiyada medali
Medal yasash sanʼati

Medal yasash sanʼati, medalyerlik — tasviriy sanʼat (haykaltaroshlik)ning alohida sohasi; tanga va medal quyish uchun qolip, ularni zarb qilish uchun tamga (shtempel) yasash sanʼati, gliptika turi. Xom ashyo sifatida mayda shakllarni anik, bera oladigan mustahkam va shaklga oson beriluvchan metallar (mis, kumush, oltin va boshqalar)dan foydalaniladi. Nafis sanʼatning rivojlanish qonuniyatlariga boʻysungan Medal yasash sanʼatis. bir qator oʻziga xos xususiyatlarga ega: berilgan shakl (asosan, aylana) ichiga tasvirni joylashtirish, tasvir bilan yozuv uygʻunlashtirilgan kompozitsiya yaratish, tasvirda ramz, nishon, majozlarni keng qoʻllash va boshqa Medal yasash sanʼatis.ning yuzaga kelishi tanga pullarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Tanga zarb qilish miloddan avvalgi 8—7-asrlar (Lidiya va Yunoniston)da yuzaga kelgan. Tanga yasashda kandakori usulida tasvir tushirilgan bosma metall tamgʻalar qoʻllangan, ayrim hollardagina, ayniqsa, yirik tangalarni kuyishda sopol va gips qoliplardan foydalanilgan. Yunoniston tangalari uncha katta boʻlmagan va bir tomoniga ixcham va aniq tasvir ishlangan. Miloddan avvalgi 5—4-asrlarda tangalar yiriklashgan, ularga koʻp shaklli kompozitsiyalar joylashtirilgan; ellin davri (miloddan avvalgi 4—1-asrlar)da kompozitsiyaga hukmdorlarning portretlari, yozuvlar kiritilgan. Sharqda tangalarga yozuvlar (asosan, arab yozuvi) naqsh darajasida jozibador qilib ishlangan.

14—15-asrlar chegarasida Italiyada Uygʻonish davrida medal (yodgorlik nishoni) paydo boʻlgan. Italiya medallari kompozitsiyasining soddaligi, umumlashma shakllarning kenglikda erkin va uygunlikda joylanishi bilan ajralib turadi. 17-asrda metallurgiyada oʻta qattiq poʻlat qoliplar tayyorlashga imkoniyatlar yaratilgani Medal yasash sanʼatis.ni rivojlantirdi, tanga va medallarni koʻplab tayyorlash imkoni tugʻildi. Turli davrlar (ayniqsa, 19—20-asrlar)da tasviriy sanʼatda boʻlgani kabi Medal yasash sanʼatis. da ham turli (barokko, ampir, romantizm, impressionizm, kubizm va boshqalar) sanʼat oqimlarining taʼsiri kuzatiladi, ular taʼsirida soha ustalari yangi ifoda (ayniqsa, shakliy) vositalarini izladilar, qoʻlladilar; tangalar tayyorlashda yangi texnik vositalar qoʻllandi.

Zamonaviy Medal yasash sanʼatis. zamonaviy texnika yutuklari va badiiy ifoda vositalarini qoʻllagan holda rivojlanmoqda; yaratilayotgan medal va tangalardagi tasvirlar koʻtarinki ruhi, dadil va oʻtkir kompozitsiya yechimi, ifodali umumlashma obrazi, nafis shakli, rangbarang ijro usuli va badiiy uslublari bilan ahamiyatli. Tarixiy voqe-alar, muhim sanalar, fan va texnika yutuklari, jamoat va davlat arboblari va boshqa medal va tangalarda oʻz ifodasini topmoqda.

Oʻzbekistonda Medal yasash sanʼatis. sohasida S. Sharipov, V. Malaxov, A. Mamajonov va boshqa samarali ijod qilmoqda.

Tursunali Qoʻziyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Medan

Medan — Indoneziyadagi shahar. Shimoliy Sumatra provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,9 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Sumatra orolning shim.-gʻarbida, Malakka boʻgʻozidagi port. Tamaki, kauchuk, choy, sizal yetishtiriladigan qishloq xoʻjaligi rayonining yirik savdo markazi. Oziq-ovqat, qogʻoz, rezinatexnika, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Katta masjid, sobiq Dexli sultonligi hokimi saroyi saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Indoneziya shaharlari
Medelin

Medelin —Kolumbiyaning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Markaziy Kordilyera togʻlari orasidagi vodiyda. Antyokiya departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,6 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Panamerika shossesidagi muhim transport tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Konchilik (oltin, kumush, platina, koʻmir) va toʻqimachilik (tarmoqning 4/5 qismi) sano-atlari rivojlangan. Qora metallurgiya, kimyo, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sano-ati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Kofe savdosi markazlaridan. Universitet bor. Shaharga 1675-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Kolumbiya shaharlari
Medeu

thumb|right|250px
Medeu — yirik xalqaro sport majmui. Qozogʻistonning Orqa Ili Olatovida, Olmaota yaqinida, dengiz sat-hidan 1691 m balandlikda joylashgan. 1951 i. ochilgan. 1970—72 yillarda taʼmirlangan. Sunʼiy yaxmalak bilan qoplanadigan maydoni 10,5 ming kv. m; 12,5 ming oʻrinli stadioni bor. Konkida yugurish, figurali uchish, koptokli xokkey boʻyicha mashgʻulotlar va musobaqalar oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

left|thumb|250px|Koptokli xokkey
centre|thumb|250px|Konkida yugurish, Qishki Universiada 2017
Medeya

Medeya — Kolxida malikasi. M. ismi argonavtlar haqidagi yunon mifologiyasi bilan uzviy bogʻliqsir. M. afsungarlikni onasidan oʻrgangan. Yason boshchiligidagi argonavtlar oltin terini olib ketish uchun Kolxidaga kelishganda Gera va Afrodita M. qalbida Yasonga nisbatan muhabbat olovini yoqqanlar. M.ning moʻʼjizakor surtma malhami Yasonni qudratli va oʻtda yonmas qiladi, u olov purkayotgan buqalarni oʻziga boʻysundiradi, ular bilan katta dalani haydaydi; M. afsun qilib oltin terini qoʻriqlayotgan ilonni uxlatib qoʻyadi va Yason oltin terini qoʻlga kiritadi. Kelishuvga koʻra, M.ning xizmatlari evaziga Yason unga uylanishi va oʻzi bilan Yunonistonga olib ketishi lozim edi. Ancha mashaqqatlarni yengib ular Yunonistonga yetib olganlar. M. Yason bilan 10 yil turmush kechirgach, Yason unga xiyonat qilgan. Bundan gʻazablangan M. uning yosh qalligʻini va otasini oʻldirgan. Bunda u kelinga qilingan sovgʻa — zaharlangan koʻylak va tojdan foydalangan. Shu zahoti M. Yasondan boʻlgan oʻzining ikki farzandini ham oʻldirgan, oʻzi esa ajdarho qoʻshilgan aravada Afinaga, Egey huzuriga qochgan. Mifning bir variantiga koʻra, M. Kreont vafot etgach, Korinf pod-shosi boʻlgan; krrinflik ayollar yovvoyi va afsungar M.ning hukmronligidan xalos boʻlish uchun uning 14 bolasini Akrandagi M. panoh topgan Gera mehrobi yonida oʻldirganlar. Afinada.M. Egeyga oʻgʻil farzand — Medni tugʻib beradi. Biroq shohning oʻgʻli Tezeyni zaharlashga harakat qilgani uchun u yerdan ham haydalgan. M. umrining oxirgi damlarini oʻgʻli bilan Kolxidada oʻtkazgan. Bu yerda u otasini qayta taxtga oʻtqazgan, uning dushmani — amakisi Persesni esa oʻldirgan; boshqa bir rivoyatga koʻra, Kolxida podshoxligini u oʻgʻli Medga bergan, uning nomidan ular bosib olgan mamlakat Mediya (Midiya) deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Mediana

thumb|Medianalar
Mediana ( – oʻrta) – G uchburchak medianasi – uchburchakning bir uchi bilan shu uchi qarshisidagi tomoni oʻrtasini tutashtiruvchi kesma. Uchburchakning uchala medianalari bir nuqtada kesishadi va kesishish nuqtasida uchburchak uchidan hisoblaganda 2 : 1 nisbatda boʻlinadi. Uchburchak medianalarining kesishish nuqtasi, uning ogʻirlik markazi bilan ustma-ust tushadi. 2° tetraedr (uchburchakli piramida) medianasi – tetraedr bir uchi bilan shu uchi qarshisidagi yoq ogʻirlik markazini tutashtiruvchi kesma. Tetraedrning toʻrttala medianasi bir nuqtada kesishadi; OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Asosiy nisbatlar 
Mediananing uzunligini hisoblash uchun uchburchak tomonlarining uzunliklari maʼlum boʻlganda, Apolloniy teoremasi qoʻllanadi (Styuart teoremasi orqali yoki parallelogrammaga choʻzilgan va kvadratlar yigʻindisining parallelogrammasidagi tenglikdan foydalanib olingan). yon tomonlari va diagonallar kvadratlari yigʻindisi:

 

 

 

 bu yerda mos ravishda uchburchak tomonlari medianalaridir.

Xususan, ixtiyoriy uchburchakning medianalari kvadratlari yigʻindisi uning tomonlari kvadratlari yigʻindisining 3/4 qismini tashkil qiladi:
 .
Aksincha, uchburchakning ixtiyoriy tomonining uzunligini medianalarda ifodalash mumkin:

 

 

 

 bu yerda uchburchakning mos tomonlariga medianalar, uchburchakning tomonlari.
Har qanday uchburchakning maydoni , uning medianalari uzunligi bilan ifodalangan:
 

 bu yerda mediana uzunliklari yigʻindisining yarmi.

 Yana qarang 

 Mediana (statistika)
Mediatorlar

Mediatorlar ( — vositachi) yoki neyrotransmitterlar — fiziologik faol moddalar, nerv qoʻzgʻalishining kimyoviy vositachilari. Molekulalari hujayra membranasining maxsus retseptorlari orqali reaksiya koʻrsatish va membrananing muayyan ionlarni oʻtkazish xususiyatini oʻzgartirish xossasiga ega boʻlib, taʼsirot potensiali — faol elektr signalini hosil qiladi (generatsiyalaydi). Mediatorlar nerv impulslari taʼsirida ajralib chiqib, ularning nerv uchidan ishchi aʼzoga va bir nerv hujayrasidan boshqasiga oʻtishida ishtirok etadi. Istalgan aʼzo yoki toʻqima taʼsirlanganda teri, shilliq qavatlar, muskullar, boʻgʻimlar va barcha ichki aʼzolarga kirgan nerv oxirlarida nerv impulsi — signal hosil boʻlib, u sezuvchi tolalar orqali markaziy nerv sistemasi (orqa va bosh miya)ga yetkaziladi. Undan impuls harakatlantiruvchi nervlar orqali muskullarga keladi va ularni javob reaksiyasiga chorlaydi. Impulsning miya hujayralarini qoʻzgʻatishi va soʻng harakatlantiruvchi nerv oxiridan muskullarga oʻtishi uchun kimyoviy vosita — mediator zarur. Avstriya fiziologi va farmakologi O.Levi nervlar qoʻzgʻalganda biologik faol moddalar ajralib chiqib tegishli aʼzoni faol holga keltirishini tajriba yoʻli bilan aniqladi (1921-yil). Elektron mikroskopik tekshirishlardan Mediatorlar nerv oxirlarining nerv xujayra tanasi bilan tutashgan joyda — sinapslarda mavjud boʻlgan koʻp sonli pufakchalarda hosil boʻlishi maʼlum boʻldi. Nerv qoʻzgʻalganda (qarang Qoʻzgʻalish) sinaptik pu-fakchalarning bir qismi yoriladi va ulardagi omil nerv yoki muskul xujayrasining membranasi bilan oʻzaro taʼsirlanib, ushbu xujayrani qoʻzgʻatadi. Bu sekretor jarayonni nazorat qilishda S" ionlarining ahamiyati katta. Faqat qoʻzgʻalishda emas, balki markaziy va periferik nerv sistemasining barcha boʻlimlari tormollash anda ham (qarang Tormozlanish) Mediatorlar ajralishi aniqlangan. Mediatorlar qatoriga atsetilxolin, dofamin, adrenalin, noradrenalin, serotonin, gistamin, simpatii, qator neyropeptidlar (ensefalinlar va boshqalar), maʼlum bir aminokislotalar (glutamin, asparagin, glitsin va boshqalar) kiradi. Mediatorlarni oʻrganish fiziologiya (gumoral regulyasiya), farmakologiya (markaziy va vegetativ nerv sistemasining faoliyatini kuchaytiradigan va susaytiradigan trankvilizatorlar, ganglioblokatorlar sintez qilinishi), neyrojarrohlikda muxim klinik ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Eduardas Mejelaytis

Eduardas Benyaminovich Mejelaytis (1919.3.20, Litva Respublikasi — 1999, Vilnyus) — Litva xalq shoiri (1974). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1943). Ijodi 1935-yildan boshlangan. Dastlabki sheriy toʻplamlari ("Lirika", 1943; "Vatan shamoli", 1946) Litva xalq qoʻshiklari, ertak va afsonalari ruhi bilan sugʻorilgan boʻlib, ularda ayni paytda Salomeya Neris lirikasiga xos xususiyatlar sezilib turadi. "Qardoshlik dostoni" (1954) "Begona toshlar" (1957), "Yulduzlar etagida" (1959), "Kaxrabodagi quyosh" (1961), "Avtosurat. Avialavhalar" (1962), "Janubiy manzara" (1963), "Kardiogramma" (1964), "Sozim" (1974) kabi sheʼriy toʻplamlar muallifi. Mejelaytis bu asarlarida shakliy izlanishlarga alohida eʼtibor bergan holda voqelikni chuqur falsafiy idrok etish, lirik qahramonning ruhiy olami va mohiyatini murakkab obrazlar silsilasida ochishni oʻzining asosiy ijodiy tamoyiliga aylantirib bordi. Mejelaytis "Inson" (1961) sheʼrlar kitobida oʻziga zamondosh inson obrazini kosmik kengliklarni oʻzlashtira boshlagan xalqning timsoli, oʻzgarib borayotgan jamiyatning toʻla qonli egasi sifatidagi obrazini yaratdi. Ushbu asar shu davrda oʻzbek sheʼriyatida inson obraziga eʼtiborning kuchayishi, inson va ezgulik mavzuining katta mavqe kasb etishiga turtki berdi.

Mejelaytis lirik sheʼriyat bilan birga esse janrida ham samarali ijod qilgan. Uning "Lirik etyudlar" (1964), "Non va soʻz" (1965), "Tungi kapalaklar" (1966), "Bu yer — Litva" (1968), "Antakolnis barakkosi" (1971), "Monologdar" (1981), "Soz va moybaliq" (1984) kabi kitoblaridan yoshlik xotiralari, Litva shoirlarining va oʻzining ijodiy tajribalari haqidagi, Litva madaniyati va sheʼriyat haqidagi oʻy-mulohazalari oʻrin olgan. "Inson" sheʼriy toʻplami oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1963).

 Adabiyot 
 Makarov A.N., Eduardas Mejelaytis, M.. 1966.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Vladimir Mejov

Vladimir Izmailovich Mejov 1830.17(29).5, Saratov - 1894.17(29).5, Peterburg) — bibliograf. Peterburg ommaviy kutubxonasida ishlagan (1851—60). Mejov tarix, geografiya, etnografiya, huquq, adabiyotga oid bir qancha bibliografik asarlar yaratgan. Uning , ayniqsa, 416 jildli Oʻrta Osiyo va Turkiston oʻlkasiga oid asarlar va maqolalar toʻplami — "Turkiston toʻplami" mashhur (unga ilova etilgan 3 jildli sistemali va alfavitli koʻrsatkich ham mustaqil bibliografik ahamiyatga ega). Bu toʻplam Oʻrta Osiyoning hamma sohasiga oid 1867—87 yillardagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan eng boy manba hisoblanadi. Mazkur asar Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasi fondida saqlanadi."MEJOV Vladimir Izmailovich" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Adabiyot 
 Kasimova A. G., Bibliotechnoye delo v Oʻzbekistane, T.. 1968.
 Bibliografiya Azii, 1—2-j.lar, T., 1891-94.
Mezana

Mezana (arab.) — minoraning yuqori qismi, Muazzin azon aytadigan joy. Biror bino (peshtoq, darvozaxona) ustiga qurilishi mumkin. M. aylana shaklida va koʻp qirrali boʻladi. Koʻpincha, ravoqsimon darchalar qatoridan iborat. Ichki devorlari ganch bilan naqshlanadi, tashqarisi minoraning umumiy bezagiga mos holda sirkor parchinlar bilan bezatiladi. M.ning tepasi gumbazcha (qubba) bilan yopiladi, baʼzan ochiq boʻlishi ham mumkin. Ayrim hollarda guldasta yoki burjlshz ham M. vazifasini oʻtagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Islom madaniyati
Mezen

Mezen — Komi Respublikasi va RF Arxangelsk viloyatidagi dare. Uzunligi 966 km, havzasining maydoni 78 ming km². Timan kryaji gʻarbiy yon bagʻridagi botqokliklardan boshlanib, Oq dengizning Mezen qoʻltiqchasiga quyiladi. Yomgʻir, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 886 m³/sek. Qishda muzlaydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish yeridan 371 km (bahorda 650 km) masofada kema qatnaydi. Baliqovlanadi. M. boʻyida Mezen shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Mezo..

Mezo.., MEZ... (yun. mesos — oʻrta, oraliq) — oʻzlashma qoʻshma soʻz boʻlagi. Oʻrtacha hajm va kattalikni yoki oraliq holatni ifodalaydi (mas, mezozoy erasi, mezolit).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mezoderma

Mezoderma (yun. mezo – oʻrta va derma – teri) – gʻovaktanlilar va boʻshliqichlilardan tashqari hamma koʻp hujayrali hayvonlar homilasi rivojlanishining gastrula bosqichida hosil boʻladigan oʻrta qavati. Hayvonlarda mezoderma har xil yoʻl bilan vujudga keladi. Embrional rivojlanishda mezoderma varaqlari oraligʻida selom hosil boʻladi va mezoderma somitlar (segmentlar)ga ajraladi. Keyinchalik har bir somitdan muayyan toʻqima va organlar rivojlanadi. Masalan, miotomlardan – koʻndalang-targʻil muskullar, dermatomlardan – teri, sklerotomlardan – togʻay va suyaklar hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Embriologiya