Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Voronej

Voronej — RFdagi shahar, Voronej viloyatining markazi (1934 y.dan). Yirik temir yoʻl tuguni, Voronej daryosining Don daryosiga quyilish joyidagi pristan. Aholisi 905 ming kishi (1999). V. Markaziy Qoratuproq iqtisodiy rayonining asosiy industrial markazi va Rossiyaning yirik sanoat markazlaridan biri. V.da mashinasozlik (vagon tuzatish zavodi, ekskavator, temirchilik-press uskunalari, foydali qazilmalarni saralash uskunalari, stanoksozlik, televizor va radiopriyomnik, radiodetal, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), kimyo (sintetik kauchuk, farmatsevtika zavodlari), qurilish materiallari zavodlari, oziq-ovqat (yogʻ-moy, un-yorma, sut kombinatlari, konditer, makaron fabrikalari va b.), yogocheozlik, yengil sanoat (poyabzal, tikuvchilik) rivojlangan. V.da 9 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet),oʻlkashunoslik, badiiy, tasviriy sanʼat muzeylari, 4 teatr, telemarkaz bor. 17—18-asrlarning meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. V.ga 1585 y. qalʼa sifatida asos solingan va keyinchalik Rus davlati chegaralarini jan. tomonga jadal kengaytirishda tayanch punkti boʻlgan.
Va shuningdek Varonej shaxri iqtisodiy tomonlama yashashga qulay boʻlgan joydir.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voronej viloyati

Voronej viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1934 yil 13 iyunda tuzilgan. Maydon 52,4 ming km. Aholisi 2475 ming kishi (1999), 15 shahar va 22 shaharcha bor (1991). Janubida Ukrainaning Lugansk viloyati bilan chegaradosh. Markazi – Voronej shahri.

Voronej viloyatining kattagina qismini Oʻrta Rossiya qirlari (eng baland joyi 242 m) va Oka-Don tekisligi egallagan. Janubi-sharqiy qismida Kalach qirlari bor. Foydali qazilmalari: mergel, boʻr, har xil gil, kvars kumi va boshqalar Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi shimolda – 10,5°, janubda –8,5°, iyulniki 19,6°– 21,8°. Yiliga 550–560 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi – Don va uning irmoqlari: ungda – Veduga, Devitsa, Tixaya Sosna, Chernaya Kalitva, Potudan, chapda – Voronej, Bityug, Osered va boshqalar. Asosan, qoratuproq, dare vodiylarida allyuvial oʻtloqi tuprokdar tarqalgan. Viloyat dasht va oʻrmondasht zonasida. Oʻrmonlar, asosan, daryo vodiylarida qolgan. Viloyatda Voronej qunduz qoʻriqhonasi va Xopyor vixuxol qoʻriqxonasi tashkil qilingan.

Sanoatining energetika bazasini Voronej GRES, Noviy Voronej AES va yirik korxonalarning TETSlari tashkil etadi. Mashinasozlik – sanoatining yetakchi tarmogʻi. Kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati, savdo, suv xoʻjaligi uchun texnologik asbob-uskunalar, metall qirquvchi stanoklar, temirchilikpress mashinalari, ekskavatorlar, yer qaziydigan frezer mashinalar, turli qishloq xoʻjaligi mashinalari, jumladan don tozalaydigan mashinalar, kuprik konstruksiyalari va b. buyumlar ishlab chiqariladi. Televizor, radiopriyomnik va radiola ishlab chiqarish katta ahamiyatga ega. Kimyo sanoati rivojlangan (sintetik kauchuk, shina, farmatsevtika preparatlari Voronejda). Qurilish materiallari: oʻtga chidamli buyumlar (Semiluki), sement (Podgorenskiy), sopol plitalar, yigʻma temir-beton (Voronej), boʻr va ohak (Kopanishche) tayyorlanadi. Oziq-ovqat sanoatida yogʻ, shakarqand, goʻsht, un-yorma tarmoqlari rivojlangan. Gʻalla, kartoshka va sabzavot-poliz hamda texnika ekinlari va yem-xashak ekinlari ekiladi. Chorvachilik, asosan goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Parrandachilikda xolmogori gʻozi koʻp. Voronej viloyatida qoramol, choʻchqa, qoʻy, parranda boqiladi. Temir yoʻl rivojlangan. Asosiy temir yoʻl magistrallari (Moskva – Voronej – Rostov-Don va Penza – Liski – Harkov) elektrlashtirilgan. Don va Voronej daryolarida kema qatnaydi. Voronej viloyatida 9 oliy oʻquv yurti, 4 teatr, 4 muzey bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya viloyatlari
Voronej ot zoti

Voronej ot zoti - arava, chana va qoʻshga qoʻshiladigan, yuk tashishga moslashgan ot. Voronej viloyatining qator tuman va xoʻjaliklarida Rossiyada bityug nomi bilan maʼlum boʻlgan mahalliy otlarni ogʻir yuk tortuvchi va yoʻrtoqi ot zotlari bilan chatishtirib chiqarilgan. V. o. z. qishloq xoʻjaligi va b. ishlarni bajarishsa ishchanligi bilan ajralib turadi. Ozuqa va sharoit tanlamaydi, chidamli. Zot ichida qoramtir va qora tusli otlar koʻp. Aygarlarining tirik vazni 550 kg , biyalariniki 525 kg . Dehqon va fermer xoʻjaliklarida ishlatish uchun V. o. z. qoʻl keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Otlar
Vorux kitobalari

Vorux kitobalari, Vorux katibalari — yozuv yodgorlik. Isfayramsoy (Fargʻona vodiysi)ning yuqori qismidagi Vorux qishlogʻi yaqini (4 km nari)dan topilgan. U tik qoyatoshga kufiy yozuvda oʻyib bitilgan. V. k. balandligi 2 m., uz. 6,15 m. 1041-yilga oid 1-kitobada qoraxoniylar sulolasiga mansub Isfara hukmdori Abulfazl Abbos Arslon Teginning nomi va nasabi, uning ayrim ishlari yozilgan. 2-kitoba hali oʻqilmagan; bunisi 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida yozilgan deb taxmin qilinadi. V. k. qoraxoniylar sulolasi hukmronligi tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vositachi

Vositachi — tovar (xizmat)lar ishlab niqaruvchilar bilan isteʼmol etuvchi (sotuvchi va haridor)lar oʻrtasida aloqalar oʻrnatish, shartnomalar, kontraktlar tuzishda yordam koʻrsatuvchi shaxs, firma, tashkilot. V. vazifasini bajaruvchilar xizmat doirasiga koʻra agent, broker, diler, makler, komissioner, kommivoyajer deb ataladi. V.LIK tadbirkorlikning bir koʻrinishidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vositachi usuli

Vositachi usuli - oʻsimliklar seleksiyasidagi usullardan biri; ikki tur oʻsimlikning chatishmasligini uchinchi tur oʻsimlik yordamida bartaraf etish. Mas., agar A va V oʻsimlik oʻzaro chatishmasa, u holda A tur oʻziga yaqin S tur bilan chatishtiriladi, olingan duragayni esa V tur bilan chatishtiriladi. V.u.ni birinchi boʻlib I.V. Michurin ishlab chiqqan va amalda tatbiq etgan. V.u. gʻoʻza seleksiyasida geografik uzoq tur ichida duragaylashda turlarning chatishmasligini bartaraf etish usullaridan biridir. Vositachi sifatida geterozigotali informatsiyaga ega duragaylarning birinchi boʻgʻinidan foydalanganda V.u. samarali boʻladi. Meksika gʻoʻzasini afrika-osiyo gʻoʻzasi bilan chatishtirib olingan bepusht duragayning xromosomalar yigʻindisini ikki karra koʻpaytirib, harknes diploid gʻoʻzasi bilan erkin chatishadigan geksaploid shakli yaratilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vositachilik

Vositachilik (diplomatiyada) — ikki yoki bir necha davlatlar oʻrtasida muzokaralar olib borilishini yoʻlga qoʻyish va muzokaralar jarayonida ishtirok etib, ular muvaffaqiyatini taʼminlovchi vositalardan biri. V. vazifasini, odatda, nufuzli davlatlar, xalqaro tashkilotlar vakillari bajaradilar. Mashʼum "sovuq urush" tugallanib, Sharq bilan Gʻarb oʻrtasidagi munosabatlarda muxolifliqdan muloqotlarga oʻtilishi sharoitida mahalliy mojarolarni tinch yoʻl bilan hal qilish uchun V.dan keng foydalanilmoqda. Mas., BMTning , BMT Bosh kotibi, uning muovinlari, maxsus vakillari va maʼlum maqsadlarda tuzilgan missiyalari V. faoliyati tufayli turli mintaqalar (Afrikada — Angola va Namibiya, Lotin Amerikasida — Nikaragua va Salvador, Osiyoda — Kampuchiya, Yevropada — Bosniya)-da yuz bergan qurolli mojarolar toʻxtadi, Yevropa Ittifoqining qator aʼzolari, AQSH va Rossiya vakillaridan iborat sobiq Yugoslaviya boʻyicha aloqa guruhi Bosniya va Gersegovinada sodir boʻlgan urushni tugallashga erishdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zayniddin Vosifiy

Zayniddin Vosifiy (taxallusi; asl ismi Zayniddin Mahmud ibn Abduljamil) (1485/86, Hirot – 1551 yoki 1566, Toshkent) – adib. Munshiy oilasida tugʻilgan. Vosifiy arab tili, adabiyot, fiqh va boshqa bilimlarni puxta egallagan. Hirotda Shoxrux madrasasida tahsil koʻrgan (1511-yilgacha). Husayn Boyqaroning oʻgʻli Faridun Husaynga kotiblik, boshqa oʻgʻillariga muallimlik qilgan. 16 yoshida Navoiy bilan tanishgan. Ijodini Hirotda, Navoiy adabiy maktabida boshlagan. Shoh Ismoil taʼqibidan qochib, Movarounnahrga ketgan. Samarqand, Buxoroda yashagan (1512—1515), soʻng Farqat (hozirgi Parkent), Toshkent, Shahrisabzga sayohat qilgan. 1518-yilda Keldi Muhammadxon (Sulton Muhammad) tomonidan Shohruxiyaga chaqirilgan, 1525-yildan umrining soʻnggi yillarigacha Toshkentda yashagan.

Vosifiy Keldi Muhammadxonning Xurosonga yurishlarida qatnashgan (1528—1529). 1540-yildan Baroqxon saroyida davlat hujjatlarini tuzgan.

 Ijodi 
Vosifiyning ijodiy faoliyati 12—13 yoshidayoq boshlangan. Nasrning koʻpgina da (maktub, ariza, hikoya kabi), badiiy, sajʼ uslubida yaxshi ijod qilgan. Rang-barang tashbehlar ishlatishdagi, ayniqsa muammo sanʼatidagi mahoratiga Alisher Navoiy yuqori baho bergan. Vosifiyning bir qancha sheʼriy va nasriy asarlarini oʻz ichiga olgan „Badoyeʼ ul-vaqoe“ („Nodir voqealar“, 1-qism, 1517—18; 2-qism, 1539) kitobida Xuroson, Movarounnahr, Turkiston va Erondagi 1532-yilgacha boʻlgan davrdagi ilmiy, adabiy, tarixiy va madaniy hayot aks ettirilgan. Ibn Sino, Jomiy, Navoiy, shuningdek Qosim Ali Qonuniy, Chaqar, Changiy, Ustod Hasan Udiy, Hofiz Basir, Ustod Shayxi Noyi kabi musiqashunoslar, ayrim davlat arboblari haqida muhim maʼlumotlar keltirilgan. Kitob Oʻrta Osiyo xalqlari tarixi va madaniyati haqida muhim manba hisoblanadi. Akademik B. L. Dorn, V. V. Bartold, professor Yakubovskiy, Bertels, Ayniy va boshqalar oʻz ilmiy tadqiqotlarida undan foydalanganlar. Mazkur asarda Toshkent va uning viloyatidagi siyosiy voqealar, adabiy muhit, xususan unda shoirlar, adiblar toʻplanishib mushoiralar oʻtkazgan Kaykovus chorbogʻi haqida qiziqarli voqealar bayon kilingan. Chorbogʻ shahar qoʻrgʻonidan tashqarida boʻlib, Vosifiy u yerda xon va sultonlar uchun shifoxona boʻlganligini ham yozgan. Toshkent va uning atrofida yashab ijod etgan shoirlar, rassomlar, xattotlar va boshqa mashhur kishilar haqida, viloyat hududida foydalanib turilgan temir va feruza konlari toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan.

„Badoyeʼ ul-vaqoe“ning 83 baytdan iborat masnaviysida Toshkentning goʻzalligi, bogʻ-rogʻlari, havosi va zilol suvlari madh etilgan.

Vosifiy imom Qaffol Shoshiy maqbarasi eshigidan kiraverishda oʻng tomonga dafn etilgan.

As.: Badoyeʼ ul-vaqoe (Nodir voqealar; tarjimon N. Norkulov), T., 1979.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1485-yilda tugʻilganlar
Turkum:Hirotda tugʻilganlar
Turkum:1566-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:Markaziy Osiyo tarixi
Turkum:Buxoro xonligi tarixchilari
Turkum:Buxoro xonligi olimlari
Mamlakat Vosiqova

Vosiqova Mamlakat Sobirovna (1924. 25. 12 - Toshkent - 1997.12.1) -huquqshunos olima, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yurist (1974). Yuridik fanlari doktori (1978), professor (1986). Toshkent yuridik institutini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Adliya vazirining oʻrinbosari (1952—57), Oʻzbekiston Oliy Sudi raisining oʻrinbosari (1957—60). Oʻzbekiston Oliy Kengashi Prezidiumida yuridik boʻlim mudiri (1960—64), Oʻzbekiston Vazirlar Kengashi huzuridagi yuridik komissiya raisi (1964—70). Oʻzbekiston Adliya vaziri (1970—84). 1984-yildan Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida huquq asoslari kafedrasi mudiri. Uning bevosita ishtiroki va rahbarligida koʻp jildli qonunlar toʻplami va qonunlar majmuasi (1984) hamda oʻzbek tilida fuqarolik, jinoyat, jinoyat-protsessual, nikoh va oila kodekslariga sharxlar tayyorlanib nashr etilgan. "Shuxrat" medali bilan taqdirlangan (1994).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vostok

Vostok — 1) Yer atrofidagi orbitada uchish uchun sobiq Ittifoqda yaratilgan bir kishilik kosmik kema (KK)larning nomi. "V."da 1961-yil 12 aprelda kosmonavt-uchuvchi Yuriy Gagarin dunyoda birinchi marta kosmosga parvoz qildi. KK Boyqonur kosmodromidan uchirildi. Yer atrofini bir marta aylanib, Yerga qoʻndirildi. Orbita perigeyi bal. 181 km, apogeyi bal. 327 km. "V." KKsi sfera shakldagi qoʻndiriladigan apparat (bu qism ayni vaqtda kosmonavt kabinasi ham hisoblanadi), bort apparatlari va tormozlaydigan harakat qurilmasi joylashtirilgan qismlardan iborat. KK oxirgi bosqichining uchiruvchi raketa bilan birga umumiy ogʻirligi 6,17 t, uz. 7,35 m, uchiruvchi raketasiz sof ogʻirligi 4,73 t, qoʻndiriladigan apparatning ogʻirligi 2,4 t va diametri 2,3 m. 1961 — 1963-yillarda 6 ta "V." 6 kosmonavtni kosmosga olib chiqdi; 2) sobiq Ittifoqda KKlarni uchiradigan 3 pogʻonali eltuvchi raketa; uchala pogʻonada ham suyuq yonilgʻi ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Votkinsk

Votkinsk - Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasidagi shahar (1935 yildan) Votka va Sharkan daryolari sohilida (Kama havzasi). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 104,7 ming kishi (1999). Votkinsk qad. metallsozlik zavodlari yonidagi qishloq oʻrnida vujudga kelgan (1759). Votkinsk rus kompozitori P. I. Chaykovskiyning vatani. Votkinskda mashinasozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, P. I. Chaykovskiy uymuzeyi bor. V.dan 30 km uzoqlikda, Kama daryosida Votkinsk GES qurilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Votum

Votum (lot. votum — xohish, iroda) — saylov yoki vakolatli muassasada saylovchilar koʻpchiligi tomonidan ifodalangan yoxud qabul qilingan fikr yoxud qaror. V.ning bir necha mavjud:Ishonch V. i — parlament boshqaruv tizimi amalda boʻlgan davlatlar parlament amaliyotida qoida tariqasida hukumat yoki ayrim vazirning siyosiy yoʻli, muayyan tadbiri yoki qonun loyihasining quyi palata tomonidan maʼqullanishi. Ishonch V.i toʻgʻrisidagi masalani qoʻyish tashabbusi bilan hukumatning oʻzi, parlament fraksiyalari yoki deputatlar guruxlari chiqishi mumkin. Ishonchsizlik V.i— parlament boshqaruv tizimi amadda boʻlgan davlatlar parlament amaliyotida qoida tariqasida hukumat yoki ayrim vazirning siyosiy yoʻli, muayyan tadbiri yoki qonun loyihasining quyi palata tomonidan nomaʼqul deb topilishi. Mazkur V. toʻgʻrisidagi masala hukumatning oʻzi, parlament fraksiyalari yoki deputatlar guruhlarining tashabbusi bilan qoʻyiladi. Hukumatga ishonchsizlik V.i bildirilishi amalda hukumatning isteʼfoga chiqishiga va yangi hukumat tuzilishiga (yaʼii siyosiy tanglikka) yoxud parlament (quyi palata) tarqatib yuborilishiga hamda muddatidan avval parlament saylovlari oʻtkazilishiga sabab boʻladi. Maj-buriy V. — ayrim mamlakatlarda muomalaga layoqatli barcha fuqarolarning davlat hokimiyati organlariga saylovlarda, albatta, qatnashishini talab etuvchi yuridik majburiyat. Plyural V. — ayrim mamlakatlarda saylovchilarning muayyan toifalari saylovlarda 2 yoki undan ortiq ovozga ega boʻlishini taqozo etadigan tartib. Saylov V.i — parlament, prezident, munitsipalitetga saylovlar boʻyicha yakuniy natijalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Votchina

Votchina — 1) Rossiyada yer egaligining merosiy ravishda oʻtadigan qad. turi. 10—14-asrlar (knyaz, boyar, monastir V.si ), 13—15-asrlarda yer egaligining hukmron shakli. 15-asr oxirida pomestega qarshi turgan, lekin 16—17-asrlarda u bilan yaqinlashib, 18-asr boshida birlashib ketgan va yangi tur imeniye vujudga kelgan. Keyinchalik V. — har qanday feodal yer egaligi. 2) Rossiya tarixiy ida feodal yer egaligi majmuasi va u bilan aloqador tobe dehqonlarga boʻlgan huquqlarni anglatuvchi termin. V. sinonimlari — senoriya, manor, pomeste. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vofurush

Vofurush (fors, vo — ochiq, furush — sotuvchi) — 1) Turkistonda 20-asr boshlarigacha bozor va guzarlarda poyabzal sotuvchi doʻkondor. V.lar, odatda, mahsi, kovush, etik sotishgan, baʼzan oʻzlari ham poyabzal tayyorlashgan, kosiblardan arzon-garovga olib, qimmatroq narxda sotishgan. Xususiy hunarmandchilik davrida Turkiston bozorlarida V.lik avj olgan edi; 2) baʼzi shaharlarda, xususan Toshkentda egar olib sotuvchi doʻkondor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voyaga yetmaganlar

Voyaga yetmaganlar — amaldagi OʻzR qonunchiligiga koʻra, 18 yoshga yetmagan fuqarolar. V.ye.ni tarbiyalash vazifasi — davlat burchi, fuqarolarning esa konstitutsiyaviy majburiyati hisoblanadi. OʻzR Konstitutsiyasida fuqarolar kabi V.ye.ning bilim olish, mehnat qilish, dam olish, mulqdor boʻlish kabi huquqlari taʼminlangan (36,40,41-moddalar). Oʻzbekiston Respublikasi FKda 14 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan V.ye.ning muomala layoqati belgilangan, ular ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va homiylari roziligisiz mustaqil ravishda: 1) oʻz ish haqi, stipendiyasi va b. daromadlarini tasarruf etish; 2) fan, adabiyot yoki sanʼat asarining , ixtironing yoxud oʻz intellektual faoliyatining qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa natijasining muallifi huquqini amalga oshirish; 3) qonunga muvofiq kredit muassasalariga omonatlar qoʻyish va ularni tasarruf etish; 4) mayda maishiy bitimlarni hamda boshqa bitimlarni tuzishga haqpi ekanligi koʻrsatilgan, boshqa bitimlarni ular oʻz ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki homiylarining yozma roziligi bilan tuzadilar. Ular roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan yoki mehnat shartnomasi boʻyicha ishlayotgan 16 yoshga toʻlgan V.ye. muomalaga toʻla layoqatli deb eʼlon qilinishi mumkin (27-, 28-, 29-moddalar). V.ye. mehnatga oid munosabatlarda katta yoshdagi xodimlarga tenglashtiriladi, lekin mehnat muhofazasi, ish vaqgi, taʼtillar berish va b. mehnat shartlari boʻyicha qoʻshimcha imtiyozlardan foydalanadi. OʻzR Mehnat kodeksida 18 yoshga toʻlmagan shaxslarni ishga qabul qilishdagi kafolatlar, ularning mehnatga oid huquqlari va hokazo belgilab berilgan (239—247-moddalar). V.ye.ning jinoiy ishlarini yuritishda maxsus qonun meʼyorlari orqali qoʻshimcha huquqlar kafolatlangan (qarang Voyaga yetmaganlar javobgarligi). OʻzR Vazirlar Mahkamasi, viloyat, shahar va tuman hokimliklari huzurida Voyaga yetmaganlar ishi bilan shugʻullanuvchi komissiyalar tuzilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voyaga yetmaganlar javobgarligi

Voyaga yetmaganlar javobgarligi — 18 yoshga to'lmasdan jinoyat sodir qilgan shaxslarning javobgarligi, jinoyat qonuniga binoan tayinlanadigan, qat'iy cheklangan jazo . O'zR jinoyat qonunida voyaga yetmaganlar sodir etadigan jinoyatlarning o'ziga xos xususiyatlari va b. holatlari e'tiborga olinib, alohida javobgarlik belgilangan. Bular: a) jarima; b) axloq tuzatish ishlari; v) qamoq; g) ozodlikdan maxrum qilish jazolaridan biridir. Ular jinoyatning turi va harakteriga qarab tayinlanadi va voyaga yetmaganlarga nisbatan jazoning boshqa , qo'shimcha jazolar tayinlanishi mumkin emas (O'zR JK, 81-modda). Voyaga yetmasdan jinoyat sodir qilgan shaxslarga nisbatan tayinlanadigan jazo miqdori va muddatlari ancha qisqartirilgan. Axloq tuzatish ishlari 1 oydan 1 y. gacha muddat doirasida belgilanadi va bu jazoni o'tash uchun mahkumni o'zi yashayotgan joydan boshqa joylarga jo'natish mumkin emas. Qamoq jazosi 1 oydan 3 oygacha muddat doirasida tayinlanadi. Ozodlikdan mahrum qilish muddati ham voyaga yetmaganlar yoshi va jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab belgilanadi: u 16 yoshga to'lmaganlarga — uncha og'ir bo'lmagan jinoyat uchun — 3 y.gacha; og'ir jinoyat uchun — 6 y.gacha; o'ta og'ir jinoyat uchun — 10 y.gacha; 16 yoshdan 18 yoshgacha bo'lganlarga — uncha og'ir bo'lmagan jinoyat uchun — 4 y.gacha; ogir jinoyat uchun 7— y.gacha; oʻta ogʻir jinoyat uchun — 10 y.gacha muddat doirasida tayinlanadi va har qanday holda bu muddatlardan chetga chiqilishi mumkin emas (OʻzR JK 85- va 86-moddalari). Sud tomonidan ozodlikdan mahkum etishga hukm qilingan voyaga yetmaganlar jazoni Voyaga yetmaganlar tarbiya koloniyasida oʻtaydi. Voyaga yetmaganlarni javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilishning alohida qoidalari tadbiq qilinadi.

Shuningdek, jinoyati uchun 3 y.dan koʻp boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilingan yoki undan ham yengilroq boshqa jazo olgan voyaga yetmaganlarni sud javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilib, jinoiy jazo hisoblanmagan quyidagi majburlov choralarini qoʻllashi mumkin: a) sud belgilaydigan shaklda jabrlanuvchidan uzr soʻrash; b) 16 yoshga toʻlgan shaxs zimmasiga yetkazilgan zararni oʻz mablagʻi hisobidan yoki mehnati bilan toʻlash yoki zararni bartaraf qilish majburiyatini yuklash; v) voyaga yetmaganni maxsus oʻquvtarbiya muassasasiga joylashtirish. Uning jinoyatlari haqidagi ishlarni yuritish tartibi umumiy qoidalar, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi JPK 548—564-moddalari asosida belgilanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
→
Voyager

Voyager ingliz tilidan sayyoh deb tarjima qilinib, quyidagilardan birini bildirishi mumkin:
 Voyager dasturi - NASA odamsiz fazo apparatlari loyihasi:
 Voyager 1 - 1977-yil 5-sentabrda uchirilgan fazo apparati
 Voyager 2 - 1977-yil 20-avgustida uchirilgan fazo apparati
 LG Voyager - LG mobil telefon modeli
 Voyager (guruh) - britan pop-rok guruhi
Voqeanavis

Voqeanavis — 1) musulmon Sharki mamlakatlarida saroy mansabi. V. lar hukmdor topshirigʻiga binoan mamlakatda boʻlib oʻtgan barcha voqealarni kunma kun yozib borishgan. Shuningdek, elchilar huzurida ham V. mansabi boʻlgan, u safar kundaliklarini va elchixonadagi barcha yozuv-chizuv ishlarini olib borgan. Mas., Avrangzebning Buxoroga kelgan elchisi Zabardastxon huzurida Xoja Abdulmaʼoniy Balxiy V. mansabida boʻlgan. 2) Rasmiy yoʻl bilan qoʻyilgan maxfiy kuzatuvchi, aygʻoqchi, josus. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voqelik

Voqelik — tabiiy va ijtimoiy-tarixiy hodisalarni ifodalovchi obyektiv reallik. Keng maʼnoda mavjud olamni, dunyoni, borliq mazmunini ifodalasa, tor maʼnoda tayin predmet, hodisa, jarayonlarni anglatadi. Falsafa tarixida V. turlicha talqin etilgan. Xususan oʻrta asr falsafasida ilohiyot bilan bogʻlab tushuntirilgan: 16—17-asr faylasuflari (T. Gobbs, R. Dekart) V.ni fazo va vaqtda" mavjud moddiylik sifatida talqin etdilar. V.ni mantiqiy bilishning muhim bosqichi deb hisoblagan Gegel, V. — oʻz-oʻzini anglashga intilgan mutlaq gʻoyaning muayyan holati, mohiyat va mavjudlikning birligidir, deb tushuntiradi. V.ka dialektik yondashish, uni bir butunlikda, umumiy va oʻzaro aloqadorlikda tekshirish undagi muhim yoʻnalish, bogʻlanishlarni anglashga imkon beradi. V.ni haqiqiy baholash, undan toʻgʻri xulosalar chiqarish V.ni oʻzgartirishning garovi sanaladi. Hayot jarayonlarini sinchkovlik bilan kuzatish va oʻrganish orqali V. mohiyatini toʻgʻri tushunish, uning rivojlanish tendensiyasini aniqlash, kelajakni oldindan koʻra olish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voha tuproqlari

Voha tuproqlari — sugʻorma dehqonchilik mintaqalaridagi tuproqlar. Keng daryo vodiylari, togʻlararo soyliklar va togʻ etaklarining nishab tekisliklaridagi vohalarda tarqalgan. Oʻrta Osiyo V. t. qadimdan dehqonchilik qilib kelinayotgan hududlardagi tuproqlarning asosiy qismini tashkil etadi.

Sugʻorma dehqonchilik taʼsirida V. t. mutlaqo yangi belgilarga ega boʻlib boradi. Sugʻoriladigan yerlarga beriladigan suv bilan birga oziq moddalarga boy oqiziqlar keladi. Amudaryo suvlaridagi oʻrtacha yillik oqiziqlar miqdori Termiz sh. yonida 206 mln. t, Nukus sh. yonida esa 104 mln. t ni tashkil etadi. Oqiziqlarning asosiy qismi kanallarda choʻkib qoladi, shuning uchun sugʻorish shoxobchalarini tez-tez tozalab turish zarurati tugʻiladi. Zarafshon daryosi havzasidagi dalalarga sugʻorish suvi bilan birga har yili gektariga 10,8 — 17,8 t gacha oqiziq jinslar, jumladan, oʻrtacha 2350 kg/ga SaSO3 485 kg/ga K2O va 0,41 kg/gacha R2O5 oqib keladi. Sugʻoriladigan yerlarga kelib tushadigan agroirrigatsion yotqiziqlar miqdori yiliga 0,8—1,3 mm ga ortadi. Samarqand, Buxoro, Murgʻob va Xorazm singari qad. vohalardagi bunday yotqiziqlar qalinligi 1—2 m va undan ortiq.

Morfologik tuzilishi, agrokimyoviy, agrofizik, biologik xususiyatlari va meliorativ holatiga koʻra Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalaridagi V. t. turli tiplarga, yaʼni choʻl mintaqasining oʻtloqi-voha, botqoqivoha va taqirli-voha tuproqlariga, sur tuproqlari mintaqasining oʻtloqivoha, botqoqi-voha va sur tuproqli-voha tuproqlari tipiga mansub. Agroirrigatsion yotqiziqlar qalinligiga koʻra: yupqa (35— 50 sm), oʻrtacha (70—80 sm) va juda qalin (1 m dan koʻp) boʻlgan tuproqlarga ajratiladi.

V. t.ning paydo boʻlish jarayoni oʻziga xos zonal belgilarga ega. Bu jarayonni ikki asosiy bosqichga boʻlish mumkin. Birinchi bosqichda V. t.ning tabiiy belgilari (qoʻriqlik) saqlanib qoladi. Masalan, haydash va sugʻorish taʼsirida tusi, qalinligi, strukturasi, chimli va chim osti qatlamlarining joylanishi turlicha boʻlgan sur tuproqlardan zichligi, mexanik tarkibi deyarli bir xil, kulrangroq haydalma va yanada zichroq haydov osti qatlamlar shakllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bahodirov M., Tuproqshunoslik, T., 1971; Ermatov A. Q., Sugʻoriladigan dehqonchilik, T., 1983.

Abdurahim Ermatov.
 

Turkum:Tuproqshunoslik
Voha chigirtkasi

Voha chigirtkasi, italiya chigirtkasi (Calliptamus italicus L.) — chigirtkalar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Erkagi tanasining uz. 14,5—24 mm, urgʻochisiniki 24—41 mm. Baquvvat tanasi toʻq qoʻngʻirdan och kulrang yoki sargʻish kulranggacha. Tuxumli koʻzachasining kattaligi 14—41 mm boʻlib, koʻpincha uvatlarga, dala, yoʻl chetlari, partav yerlardagi chimga qoʻyadi. Yevropa, Shimoliy Afrika, Xitoy, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, Janubiy Oltoy oʻlkasi, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. V.ch. shuvoq-boshoqli oʻsimliklar oʻsadigan choʻllarga xos. Juda koʻpayib ketgan yillari gʻoʻza, dukkakli, poliz, boshoqli va b. ekinlarga zarar keltiradi (yana qarang: Chigirtka).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Turkum:Biologiya
Turkum:Hasharotlar
Turkum:Fan
Abdurahmon Vohid

thumb|Prezident Abdurrahmon Vohid
Vohid Abdurahmon (1940.4.8, Jom-bang) — Indoneziyaning sobiq prezidenti (1999—2001). Jombangdagi islom maktab-internati (1964), Qohiradagi Al-Azhar universiteti va Bagʻdod universiteti (1970)ni tugatgan. Mehnat faoliyatini Jombang islom maktabida muallimlikdan boshlagan. 1972-yildan Jombangdagi Hoshim Ashuari universitetining ilohiyot fakultetida lektor va dekan, 1974—84 yillarda Jombang, soʻngra Jakartadagi islom internat maktabi direktori; ayni vaqtda Nahdat ul-Ulamo nohukumat islom tashkiloti aʼzosi, shu tashkilot Oliy diniy kengashining birinchi kotibi (1978—84); 1984 yildan tashkilot raisi. 1999 yil oktabrdan Indoneziya Respublikasi prezidenti. Xalq uygʻonish partiyasi asoschisi (1998).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Prezidentlar

Turkum:7-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-dekabrda vafot etganlar
Turkum:2009-yilda vafot etganlar
Vosit Vohidov

Vosit Vohidovich Vohidov (1917-yil 13-dekabr, Turkiston — 1994-yil 1-iyun, Toshkent) — jarroh, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967). ToshMIni (hozirgi Toshkent tibbiyot akademiyasi) tugatgan (1939). ToshMI umumiy jarrohlik kafedrasi mudiri (1963-1975). 1975-yildan Toshkent jarrohlik ilmiy markazi direktori, ToshMI gospital xirurgiya kafedrasi mudiri. Asosiy ilmiy ishlari koʻkrak va qorin boʻshligʻi aʼzolari, yurak-tomir kasalliklari diagnostikasi va ularni jarrohlik yoʻli bilan davolashni takomillashtirishga bagʻishlangan. V. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib yurak, oʻpka, qon tomirlar va qiziloʻngachda operatsiyalar oʻtkazgan. Jahon jarrohlar assotsiatsiyasining haqiqiy aʼzosi (1971-yildan), „Oʻzbekiston tibbiyot jurnali“ bosh muharriri (1979—92). Toshkent jarrohlik ilmiy markazi, Toshkent shahri koʻchalaridan biri Vosit Vohidov nomi bilan ataladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Shavkat Vohidov

Shavkat Vohidov (1932.11.10, Samarqand — 03.11.2008) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), "Koinot" ilmiy ishlab chiqarish boshqarmasi Bosh direktori (1980-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Kosmonavtika federatsiyasi prezidenti (1987-yildan), iqtidorli maktab oʻquvchilari Xalqaro aerokosmik maktabi tashkilotchisi va rahbari (1990-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, kosmonavtika, spektroskopiya, kristallografiya, radiotexnika va aloqa, asbobsozlikka oid. V. rahbarligida orbitadagi sunʼiy yoʻldoshlarga meteorlar, fazodagi chiqindilar yoki maxsus jismlar bilan taʼsir koʻrsatilganda shu hodisa qachon va qayerda sodir boʻlganligidan xabar beradigan ixcham yoʻldosh, shuningdek tabiiy ofatlar (sel, qor uyumining koʻchishi va b.) yuz berishidan xabar beradigan va oldini oladigan asboblar, qishloq xoʻjaligi uskunalari yaratildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi akademik
Hamid Vohidov

Hamid Fozilovich Vohidov (1925.10.12, Andijon viloyati Qoʻrgʻontepa tumani — ????) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), falsafa fanlari doktori (1971), professor (1973), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent yuridik institutini tugatgan (1950). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti falsafa va estetika kafedrasi mudiri (1961—1979), Toshkent Davlat Universiteti falsafa kafedrasi mudiri (1979). Markaziy muzey Toshkent filialining direktori (1979—88). 1988-yildan Toshkent davlat sanʼat institutining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori va falsafa kafedrasining professor Ilmiy ishlari Urta Osiyo xalkdarining ijtimoiy-siyosiy va falsafiy fikri tarixi, maʼrifatparvarlik gʻoyalari muammolariga bagʻishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Hamid Vohidovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Vohon tili

Vohon tili — vohonlar tili. Panj daryosining boʻylarida — Tojikiston va Afgʻonistonda hamda Sharqiy Turkistonda, qisman Pokistonda tarqalgan. Hind-yevropa tillari oilasining Hind-Eron tillari guruhiga mansub. Sarikoʻl, ishkoshim, yatnob, yazgʻulom, shugʻnon, rushan kabi hozirgi mavjud kichik xalqlar tillari bilan aloqador. Sharqiy eroniy tillardan sugʻd, sak, tohar, xorazmiy tillari oʻzbek tilining shakllanishida katta ahamiyat kasb etgan substrat tillar boʻlib,ular hoz, oʻlik tillar sanaladi. Oʻzbek tilining sharqiy eroniy til substratini oʻrganishda, yuqoridagi oʻlik tillardan tashqari Vohon tilining ham ahamiyati katta. Vohon tilining oʻzbek tili bilan aloqasi bir necha ming yillikdir. Vohon tilining oʻzbek tiliga aloqasini koʻrsatuvchi otlardagi koʻplik shakli — ish (vrit — "birodar", vritish — "birodarlar"), kishilik olmoshi (oʻzbek shevalarida "oʻzim"). Vohon tili Oʻz yozuvi va adabiy tiliga ega emas. Shuning uchun bu tilda oʻzbek tilidagi sharqiy eroniy tillar bilan mushtarak boʻlgan soʻzlarning qad. shakli koʻp uchraydi: kalava — kalla, baf — bop (menbop, boplamoq).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gryunberg A. L., Steblin-Kamenskiy I.M., Yaziki Vostochnogo Gindukusha: Vaxanskiy yazik, M., 1976. Paxalina T. N., Vaxanskiy yazik, M., 1975.
 

Turkum:Tillar
Vohondaryo

Vohondaryo — Afgʻonistonning eng chekka shim.-sharqidagi togʻ daryosi. Vahjir daryosining quyi qismi, Panj daryosining boshi. Uzunligi 220 km. V. Hindukush tizmasi sharqiy tarmoqlarining shim. yon bagʻrida 5000 m balandlikdagi muzlikdan boshlanadi. V.ga Hindukush tizmasining shim. va Vohon tizmasining jan. yon bagʻirlaridan koʻp irmoqlar qoʻshiladi. V. Tojikiston va Afgʻoniston davlat chegarasi buylab oquvchi Pomir daryosi bilan qoʻshilgandan soʻng Panj daryosi nomini oladi. V. qoyali baland togʻlar orasidan tor vodiy (eni 1–2 km)da oqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Afg‘oniston daryolari‎
Ferdinand Vrangel

Ferdinand Petrovich Vrangel (1797, Pskov – 1870, Tartu) — rus dengiz sayyohi, admiral, Peterburg fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi (1855 yildan). Rossiya geografiya jamiyatining muassislaridan biri. 1817–19 yillarda "Kamchatka" kemasida dunyo aylanasi boʻylab suzishda qatnashgan. 1820–24 yillarda Kolima ekspeditsiyasiga boshchilik qilgan. Ekspeditsiya Sibir sohilining Indigirka daryosidan Kolyuchi qUltiqchasigacha boʻlgan qismini tavsifladi va haritaga tushirdi, tabiiy boyliklari va xalqlari haqida maʼlumotlar toʻpladi. Chukotka dengizi sharqidagi orolning (keyinchalik Vrangel nomiga qoʻyilgan) Urnini aniqladi. 1825–27 yillarda dunyo aylanasi buylab suzgan ekspeditsiyaga rahbarlik qilgan. 1829–35 yillarda Amerikadagi rus qishloqlarini boshqargan. 1835–57 yillarda dengiz ishlari vaziri. 1864 yilda isteʼfoga chiqqan. Vrangel nomiga Alyaska yarim oroldagi togʻ va burun qoʻyilgan."VRANGEL Ferdinand Petrovich" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya kishilari
Turkum:1797-yilda tugʻilganlar
Turkum:1870-yilda vafot etganlar
Vrangel oroli

Vrangel oroli (eskim.Умкилир)- Shimoliy Muz okeanidagi orol, Sharqiy Sibir va Chukotka dengizlari oraligʻida. Maydoni - 7300 km². Orolning eng baland joyi 1096 m, fillit, granit, gneys, kristalli slaneslardan tuzilgan. Ikdimi juda sovuq. Yillik oʻrtacha temperatura —1 G. Yoz salqin va qiska, iyulning oʻrtacha temperaturasi 2° dan 2,5" gacha. Tabiati Arktika tundrasiga xos. Qutb stansiyasi bor (1926-yildan). 1976-yil orolda qoʻriqxona tashkil etilgan (oq ayiq, oq gʻoz, morj, mushkli buqa yashaydi). Orol rus dengiz sayyohi Ferdinand Vrangel nomiga qoʻyilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Rossiya geografiyasi
Turkum:Orollar
Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Vrach

Vrach (rus.) — oliy maʼlumotli tibbiyot xodimi; ogʻzaki nutqda "doktor" (lot.) V. maʼnosini anglatadi (mahalliy talaffuzda "doʻxtir" deyiladi). V. faoliyati bemorlarni davolash va kasalliklarning oldini olish choralarini koʻrishdan iborat. V. shifokor burchi haqidagi tushunchani ham oʻz ichiga oladigan vrachlik etikasi (qarang Tibbiyot deontologiyasi)t& amal qiladi. Birinchi shoshilinch tibbiy yordam berish — V. burchlaridan biridir. V.lar bir nechta mutaxassisliklarga ajratiladi: bakalavr, umumamaliyot shifokori, magistr, sogʻliqni saqlash tashkilotchilari, terapevtlar (ichki kasalliklar boʻyicha), pediatrlar (bolalar kasalliklari boʻyicha), neonatologlar (yangi tugʻilgan chaqaloqlarga qaraydigan), jarroxlar, sanitariya V.lari, akusher-ginekologlar (ayollar kasalliklari boʻyicha), nevropatologlar (nerv kasalliklari boʻyicha), psixiatrlar (ruhiy kasalliklar boʻyicha), dermatovenerologlar (teri va tanosil kasalliklari boʻyicha), stomatologlar (tish va ogʻiz boʻshligʻi kasalliklari boʻyicha), otorinolaringologlar (quloq, tomoq va burun kasalliklari boʻyicha), ortopedtravmatologlar (tugʻma va orttirilgan shikastliklar boʻyicha), onkologlar (oʻsma kasalliklari boʻyicha), gematologlar (qon kasalliklari boʻyicha), transfuziologlar (qon xizmati boʻyicha), urologlar (siydik ajratish tizimi kasalliklari boʻyicha), infeksionistlar (yuqumli kasalliklar boʻyicha) va hokazo V.ning asosiy vazifasi inson sogʻligʻini saqlashdir; bu Oʻzbekiston vrachining qasamyodida bayon etilgan. Oʻzbekistonda 1- va 2-Toshkent, Samarqand, Andijon, Buxoro tibbiyot institutlari, Toshkent tibbiyot pediatriya instituti hamda Urganch, Nukus, Fargʻona untlarining tibbiyot fakultetlari V.lar yetkazib beradi. V.larni ixtisoslashtirish va malakasini oshirish maqsadida ular maxsus institut (Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti va b.) va chet ellarga yuborib turiladi. Amaliy faoliyati va mehnat stajiga koʻra oliy, birinchi va ikkinchi toifali V.lar boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrach nazorati

Vrach nazorati (jismoniy tarbiya va sportda)— jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanmoqchi boʻlganlarni saralash, bajarilayotgan mashqlaring ular organizmiga taʼsirini (ijobiy, salbiy) oʻrganish maqsadida oʻtkaziladigan tibbiy nazorat; sport tibbiyotining asosiy qismi. V. n. ning asosiy vazifalari: jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanmoqchi boʻlganlarning salomatligi, funksional holatini aniqlash va olingan natijalarga asosan ularning mashqlar bilan shugʻullanishi uchun ratsional tavsiyanomalar berish; jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanish jarayonida mashqlar taʼsirida jismoniy rivojlanish, salomatlik, funksional holatda boʻlayotgan oʻzgarishlarni muntazam kuzatib turish; mashqlarni notoʻgʻri bajarish oqibatida kelib chiqadigan patologik holatlarni aniqlash, oldini olish va davolashdan iborat.

Nazorat vrachi jismoniy mashqlar vositalarini qoʻllashda vrachlik-jismoniy tarbiya dispanserlarining tashkiliy-metodik ishlariga rahbarlik qiladi; jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanmoqchi boʻlganlar yoki shugʻullanayotganlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi; optimal harakat tartibini koʻrsatadi; jismoniy tarbiya va sport boʻyicha vrachlik konsultatsiyasini beradi; jismoniy tarbiya darslari va sport mashqlari jarayonida vrach-pedagog nazoratini olib boradi; ommaviy sport tadbirlarida tibbiy yordam koʻrsatadi. V. n. boʻyicha tashkiliy-metodik rahbarlikni vrachlik-jismoniy tarbiya dispanserlari olib boradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrachlar konsultatsiya komissiyasi

Vrachlar konsultatsiya komissiyasi (VKK) - Oʻzbekistonda davolash va profilaktika muassasalari (poliklinikalar, kasalxonalar, dispanserlar va b.)dagi maxsus komissiya. Bosh vrachning ekspertiza boʻyicha oʻrinbosari (VKK raisi), tegishli boʻlim mudiri va davolovchi vrachlardan tuziladi. Faqat VKK kasallik varaqasi muddatini choʻzish, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik boʻyicha bahs va janjalli masalalarni hal qilish, kasalligi uzoq davom etgan bemorlarni mehnat qobiliyatini aniqdash tibbiy-ekspert komissiyasita yuborish huquqiga ega. VKK sanatoriy-kurortlarda davolanish uchun yoʻllanma berish, mehnat sharoitlarini oʻzgartirish yoki betobligi tufayli yengilroq ishga oʻtkazish (vaqtincha yoki doimiy) toʻgʻrisida tavsiyanomalar ham beradi. Bemorni VKK ga davolovchi vrach, davolash muassasasining boʻlim mudiri, kasaba uyushmasining sugʻurta vrachi yuboradi. Bundan tashqari, VKK davolovchi vrachlar faoliyatini nazorat qiladi va tegishli maslahatlar beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrachlik punkti

Vrachlik punkti - OʻzR shahar va qishloqlarida tashkil etiladigan tibbiy muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining "1996—2000 yillarda qishloqlar ijtimoiy infrastrukturasini rivojlantirish dasturi toʻgʻrisida" chiqargan (1996.21.5 №182) qaroriga muvofiq birinchi marta 1996 yilda tashkil etilgan. V. p. da kamida 10—12 xona, jumladan katta yoshdagi kishilar va bolalarni umumiy qabul qiladigan vrach xonasi, roʻyxatga olish, muolaja qilish, elektrokardiografiya, fizioterapiya, ayollarni koʻzdan kechirish, shuningdek bolalarni emlash (vaksinatsiya) xonalari boʻladi. Kunduzi yotib davolanadigan xonalar, dorixona ham boʻlishi shart. V. p. oʻzi xizmat koʻrsatadigan aholi oʻrtasida profilaktik va sogʻlomlashtirish ishlarini olib boradi. Muayyan hududda yashaydigan 1500—2000 aholiga 1 vrach umumiy amaliy yordam koʻrsatadi. V. p. onalar va bolalar sogʻligʻini muhofaza qiladi; sil, onkologik, tanosil kasalliklariga qarshi kurash olib boradi; aholi oʻrtasida sogʻlom turmush tarzini targʻib etadi.

V. p. xodimlarining vazifasi quyidagilardan iborat: shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish; punktga biriktirilgan katta yoshdagi kishilar va bolalar oʻrtasida kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlash va sogʻlomlashtirish ishlarini olib borish; uyga borib tibbiy yordam koʻrsatish; punktda kunduzi yotib davolanayotgan va uyda davo olayotgan bemorlarga muolaja qilish; bolalarni oʻz muddatida emlash; maʼlum muddatlarda va tasdiqlangan hujjatlarga muvofiq aholini profilaktik tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish; mehnatga qobiliyatsizlikni aniqlash va kasallik varaqasi berish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrachning sir saqlashi

Vrachning sir saqlashi - vrachlar va boʻlajak tibbiyot xodimlarining bemorlar haqidagi maʼlumotlarni zinhor oshkor qilmaslik burchi. Yuqumli kasalliklar tarqalish xavfi tugʻilganda hamda sud-tergov organlari va tibbiy muassasalar talab qilganda sir saqlanilmaydi. V.s.s. va umuman davolash-profilaktika muassasasi xodimlarining sir saqlashi OʻzRning sogʻliqni saqlash toʻgʻrisidagi qonunlari va shifokor qasamyodida qayd etilgan. Tibbiyot xodimlari qonun bilan belgilangan V.s.s. burchini hamisha yodda tutishlari va unga qatʼiy amal qilishlari zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrevskiy qonunlari

Vrevskiy qonunlari - eritma-bugʻ tarzidagi qoʻsh tizimlarning termodinamik nazariyasi asosini tashkil qiladigan qonunlar (D. P. Konovalov qonunlari bilan birga). Rus fizik-kimyogari M. S. Vrevskiy (1871—1929) aniqlagan (1911). V.q. eritmalar bugʻining temperaturasi, tarkibi bilan eritma komponentlari (tarkibiy qismlari)ning parsial bosimi orasidagi, birga qaynayotgan aralashmalar bugʻi temperaturasi va tarkibi orasidagi muhim bogʻliqlarni ifodalaydi. Miqdor jihatidan V.q. eritma komponentlari bugʻlanganda ajraladigan issiqlikning eritmalar bugʻi tarkibi oʻzgarishiga taʼsirini bildiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Wrocław

thumb|300px|Vrotslav - Ostrow Tumski
thumb|250px|Vrotslav
Wrocław — Polshaning janubigʻarbidagi shahar. Vrotslav voyevodaligining maʼmuriy markazi. Odra daryosi boʻyidagi port. Aholisi 640 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Vrotslav yilnomalarda dastlab 980 yilda Breslavl nomi bilan tilga olingan. Bir necha asr nemislar qoʻl ostida (1945-yilgacha) Sileziyaning bosh shahri (Breslau) boʻlgan. Vrotslav yirik sanoat shahri va muhim temir yoʻl tuguni. Transport mashinasozligi, stanoksozlik, priborsozlik, elektrotexnika, oʻlchov asboblari, kimyo, toʻqimachilik, tikuvchilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Vrotslavda universitet, ilmiy tadqiqot va politexnika institutlari, yirik ilmiy kutubxona, opera teatri, muzeylar, botanika va hayvonot bogʻlari bor. Shaharda meʼmoriy yodgorliklar koʻp: bir necha cherkov, ratusha binosi (14—16-asrlar) va boshqa saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Polshadagi shaharlar
Mixail Vrubel

Mixail Aleksandrovich Vrubel 1856.5(17).3, Omsk - 1910.1(14).4, Peterburg — rus rassomi. Peterburg Badiiyot akadimyasi akademik (1905). Vrubel oʻrta asrlar va Uygʻonish davri sanʼati, antik dunyo mifologiyasi va rus ertaklaridan ilhomlangan; yuksak mahobatli uslub va milliy shakllar izlash, bezakka eʼtibor uning asarlariga "modern" uslubiga xos xususiyatlar baxsh etgan. "Eron gilami fonidagi qiz" (1886), "Nastarin gul" (1900), "Hamlet va Ofeliya" kabi asarlari rassomga shuhrat keltirdi. "Demon" (1890) asarida "mangu mavzu" yaxshilik va yomonlik masalasini ramziy maʼnoda yosh, goʻzal, pahpavon isyonkor Demon qiyofasida ifoda etdi. Shuningdek, "Venesiya" (1894), "Folbin" (1895), "Oqqush-malika" (1900) kabi asarlari ham mashhur."Vrubel Mixail Aleksandrovich" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vtulka

Vtulka — asbob, mashina va mexanizmning silindr yoki konus shaklli ichi teshik detali. Gʻildirak, podshipnik va elektr izolyatsiya vtulkasi kabi xillarga boʻlinadi. Gʻildirak vtulkasi — gupchakning oʻqqa tegib turadigan markaziy qismi; podshipnik vtulkasi— antifriksion materialdan yasalgan yoki metalldan yasalib, sirtiga antifriksion material quyilgan ichi teshik silindr; elektr izolyatsiya vtulkasi — elektr izolyatsiya materialidan yasalgan naycha. Binolar devori, asboblarning metall sirti va hokazo orqali elektr simi oʻtkazilganda koʻyib ketiladi. Metall kesish stanoklarida ishlatiladigan oʻtish vtulkasi ham mavjud. U konussimon quyruqli kesish asbobi (masalan, parma) ni stanok shpindeliga mahkamlash uchun ishlatiladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Vual

Vual (frans. voile — parda, choyshab) — 1) toʻqimachilikda — jun, paxta tolalari va ipakdan toʻqiladigan silliq, shaffof gazlama. Oxorlab, boʻyab yoki gul bosib ishlab chiqariladi. Koʻpincha, oʻngi kashta gullar bilan bezatiladi. V.dan asosan ayollar koʻylagi, baʼzan deraza pardalari, karavot choyshablari tikiladi; 2)fotografiyada — ochiltirilgandan keyin foto-tasvirning qorayibroq chiqqan joylari. Asosan, juda sezgir fotomateriallarda kuzatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vud qotishmasi

Vud qotishmasi - oson eriydigan qotishma (erish temperaturasi t3=68°). Tapkibi 50% vismut (Bi), 25% qoʻrgʻoshin (Pb), 12,5% pyx (Sn), 12,5% kadmiy (Cd) dan iborat. Ingliz muhandisi J. Vud 1860 yilda taklif qilgan. Quyma modellar tayyorlashda, yongʻinga qarshi qurilmalar va signal apparatlarda, metallografik shliflar quyish va b.da ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Robert Burns Woodward

Robert Burns Woodward (1917.10.4-1979.8.7) - amerikalik organik kimyogar. Garvard universiteti professori (1950-yildan). V. murakkab va biologik muhim organik birikmalar: xinin (1944), kortizon (1951), rezerpin (1956), xlorofill (1960), tetratsiklinni (1962) sintez qilgan, shuningdek, strixnin, terramitsin bilan aureomitsin, magnamitsin, tetrodoksin va boshqa bir qancha muhim tabiiy birikmalarning tuzilishini aniqlagan, organik reaksiyalar mexanizmiga doir bir qancha muhim tadqiqotlar oʻtkazgan. Nobel mukofoti laureati (1965)Nobel mukofoti sovrindorlari"VUDVORD (Woodward) Robert Berne" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:1979-yilda vafot etganlar
Turkum:10-aprelda tugʻilganlar
Turkum:8-iyulda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Tabiiy birikmalarning tuzilishini aniqlaganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vudvorts Robert

VUDVORTS (Woodworth) Robert (1869. 17.8, Belchertaun, Massachusets shtati, AQSH - 1962.4.7, Nyu-York-Siti) -AQShda funksional psixologiyanint asoschilaridan biri. 1909-yildan Kolumbiya universiteti professori. Dinamik psixologiya gʻoyasini olgʻa surgan, uning asosiy vazifasi — psixik faoliyatning turli shakllari nima uchun va qanday paydo boʻlishi hamda amalga oshishini oʻrganish deb hisoblagan. V. fikricha, xulq bilan ong psixologiyaning asosiy predmetidir. V. psixologiya ilmida birinchi boʻlib gʻayriodatiy xulq koʻrinishlarini aniqlash soʻrovnomasini ishlab chiqdi. "Dinamik psixologiya" (1918) asarida motivatsiya, idrok qilish, oʻqitish va fikr yuritish nazariyalarini birga qoʻshish asosida xulq-atvor nimaligini tushuntirdi, "Psixologiya" (1921) asari esa mukammal darslik boʻlib qoldi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vujudi mumkin va vujudi vojib

Vujudi mumkin va vujudi vojib — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasidagi tushunchalar. Bunga koʻra mavjudot 2 ga — vujudi mumkin (imkoniy mavjud narsalar) va vujudi vojib (zaruriy mavjud narsalar)ga boʻlinadi. Vujudi mumkin — sababsiz vujudga kelmaydigan narsalardir. Vujudi vojib — oʻz-oʻzidan mavjud, uning mavjudligi boshqa narsadan emas, oʻz tabiatidan, mohiyatidan kelib chiqadi. Vujudi mumkin vujudi vojib sababli mavjuddir.

Forobiy barcha mavjudotni 6 darajaga boʻladi: birinchisi, vujudi vojib — Alloh; qolgan 5 tasi — aql, jon, shakl, materiya, osmon — vujudi mumkin. Bu darajalar bir-biri bilan sabab-natija shaklida bogʻlangan, birinchisi oʻz sababiga ega emas. Ibn Sino ham bu tushunchalarni shu tarzda taʼriflagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vujudiyun

Vujudiyun — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharqda keng tarqalgan falsafiy taʼlimot; panteistik (qarang Panteizm) dunyoqarashni ifodalaydi. Unga koʻra, Alloh va real borliq bir butun vujud — mavjudotni tashkil etadi. Alloh va borliqni bir-birisiz tasavvur etib boʻlmaydi, ular sabab-oqibat shaklida bir-biri bilan uzviy bogʻlangan. V. taʼlimoti turli mutafakkirlar tomonidan turli mazmunda talqin qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bension Vul

Bension Moiseevich Vul (1903.9.5, Belaya Serkov, Rossiya — 1985, Moskva) — fizik olim, akademik (1972). Ilmiy ishlari dielektriklar va yarimoʻtkazgichlar fizikasiga oid. Yangi segneto-elektrik — bariy titanat (BaTiO3) ni kashf etdi (1944) va uning xossalarini tekshirdi. Vul rahbarligida yari-moʻtkazgichli diodlar, triodlar, kvant generatorlari ishlab chiqildi. U yarim-oʻtkazgichli lazerlarni ixtiro qildi va ularning boshqa tur lazerlardan afzalligini aniqladi (bunday lazerlarning f.i.k. 100 foizga yaqin).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vulkan

Vulkan — qad. Rim mifologiyasida olov, yongin, oʻchoq xudosi, olov bilan bogʻliq boʻlgan kasb-hunarlar homiysi. Yunon mifologiyasidagi olov va temirchilik sanʼati xudosi Gefestga toʻgʻri keladi. Koʻp tillarda tarqalgan "vulkan" (vulqon) soʻzi shundan kelib chiqqan (qarang Vulkanlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xudolar
Turkum:Mifologiya
Turkum:Mifologik qahramonlar
Vulqon bombasi

Vulqon bombasi — vulqondan plastik yoki suyuq holatda otilib chiqib, havoda uchib ketayotgan paytda turli shakllarda (noksimon, duksimon, tuxumsimon, sharsimon, lentasimon va hokazo) qotgan lava parchasi. vulqon bombasi uzunli-gi bir necha sm dan 5–7 m gacha. vulqon bombasi maydalanib vulqon qumlari yoki kukunlariga aylanadi. Oʻzbekistonda Tomdi, Qurama, Chatqol togʻlarida paleozoy erasining silur, devon davridagi vulqon togʻ jinslarida kattaligi 15 sm dan 1,5 m gacha vulqon bombasi uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vulqonlar