Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Paragenezis

Paragenezis (para... va genezis), minerallar paragenezisi — hosil boʻlish sharoiti umumiyligi bilan oʻzaro bogʻliq boʻlgan va Yer poʻstida qonuniyatli birga uchraydigan minerallar. "P."terminini 1849-yil I. Breytgaupt taklif qilgan. "P." tushunchasi 1920-yillarda V. I. Vernadskiy asarlarida rivojlantirildi.

Paragenetik assotsiatsiya ni shakllantiruvchi minerallar mineral hosil boʻlishidagi davomiyligi turlicha boʻlgan vaqt ichida va har xil fizik-kimyoviy va termodinamik sharoitlarda kechuvchi birorta tabiiy jara-yonning rivojlanishi natijasida vu-judga keladi. Koʻp hollarda, minerallarning birgina paragenetik assotsiatsiyasining oʻzida birorta mi-neralning turli vaqtda hosil boʻlgan alohida boʻlaklari kuzatiladi. Turli yoshdagi bunday minerallar ularning generatsiyasi deyiladi. Kimyoviy muhit, uning geologik rivojlanishi, termodinamik sharoitlar va boshqa minerallar parageneziyasini belgilovchi muhim omillar hisoblanadi. Oʻxshash sharoitlarda vujudga kelgan minerallar paragenetik qatorlar ni hosil qiladi. Bular turli konlarda krnuniyatli takrorlanadi. Minerallarning shunday katorlariga magmatik togʻ jinslari, pegmatitlar, kimberlitlar, gidrotermal ruda tomirlari, rangli metallar rudasi konlari zona-sidagi minerallar assotsiatsiyasi misol boʻladi.

Minerallar parageneziyasi minerallar hosil boʻlishida ishtirok etuvchi elementlar paragenezisi bilan uzviy bogʻliq. P.ni oʻrganish foydali qazilmalarni izlashda katta amaliy ahamiyati bor, chunki assotsiatsiyada bir mi-neralning uchrashi yoʻldosh mineralning borligidan darak beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mineralogiya
Turkum:Petrologiya
Turkum:Geologiya
Paragneys

Paragneys — Yer poʻstida hosil boʻlgan metamorfik togʻ jinsi. Choʻkindi togʻ jinslari (qumtosh va gilli slanetslar) ning Yer poʻsti chuqur zonalarida metamorfizmning amfibolit fatsiyasida kayta kristallanishi natijasida hosil boʻladi. Tarkibi boshqa harakterli minerallar (andaluzit, sillimanit, disten, kordiyerit, turmalin va boshqalar) qoʻshilgan kvars va dala shpatlaridan iborat; qoʻshilgan minerallarga qarab P.ning xillari farq qilinadi. P.da giltuproq bir oz koʻp boʻladi. P. dastlabki materialiga qarab magmatik jinslarning oʻzgarishidan hosil boʻlgan ortogneyslashan farq qiladi (yana qarang Gneys).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paragonit

Paragonit (yun. paragon — aldovchi; talkka juda oʻxshash) — mineral, muskovit guruhiga mansub slyu-dalar. Kimyoviy tarkibi NaAl2AlSi3O10 ON, F2. Monoklin singoniyali, yupqa plastinkasimon agregat tuzilishga ega. Qattikligi 2—2,5. Zichligi 2,7—3,0 g/sm3. Tashqi koʻrinishi muskovitdan farq qilmaydi. Slanetslar orasida uch-raydi. AQSH, Rossiya Federatsiyasi (Ural), Shveysariyada topilgan. Yirik kristallari izo-lyatorlar tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Qorjontov tizmasidagi oqtosh ikkilamchi kvarsitlari orasida ochyashil rangdagi mayda tangacha va zich agregat holatda uchraydi. G.da ish-krrlardan Na2O koʻproq. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parad

Parad (frans. — parade, ispancha — parade, lotincha — rago — tayyorlayman) — 1) rasmiy bayramlar munosabati bilan qoʻshinlarning jangovar texnika bilan (qarang Qoʻshinlar paradi), fizkulturachilar (sportchilar) va boshqa jamoalarning tantanavor saf tortib oʻtishi; 2) sirk va teatrda — tomosha oldidan yoki soʻnggida sahna (arena)ga barcha qatnashchilarning umumiy chiqishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paradizka

Paradizka, rayka (Malus pumila var. paradisiaca) — balandligi 2 m gacha boradigan buta yoki daraxt; past boʻyli olma turi. Vatani — Zakavkazye. Olma daraxtlari uchun pakana payvandtag sifatida foydalaniladi. Parhish qilingan nov-dalari va qalamchasidan tez koʻpayadi. Unga payvand qilingan daraxtlar pas-tak usadi (2,5–4 m), 3—4 yildan muntazam va moʻl hosil bera boshlaydi. P. tuproqning unumdorligiga talabchan, sovuqqa chidamsiz; yogʻochi va ildizi moʻrt.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paraiba

Paraiba — Braziliyaning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni - 56,6 ming km². Aholisi - 3,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Juan-Pesoa. Yirik sha-harlari: Kampinagrandi, Soza, San-tarita. Hududining katta qismini oʻr-qirli plato (balandligi 800–1000 m) egallagan. Atlantika okeani soxdli boʻylab kambar pasttekislik yo tadi. Iqlimi sub-ekvatorial, mavsumiy sernam iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 24—28°. Yillik yogʻin plato qismida 300–500 mm dan, sohil qismida 1750 mm gacha. Asosiy daryolari — Paraiba va Piranyas. Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Dehqonchilik yetakchi oʻrin-da. Paxta, sizal, dukkakli ekinlar, makkajoʻxori, maniok, shakarqamish, sholi, tamaki, banan va boshqa ekiladi. Yovvoyi palma yongʻogʻi yigʻiladi. Kichikroq toʻqimachilik, sellyuloza-qogʻoz, sement, koʻn-teri, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Slyuda, ohaktosh, tosh tuzi olinadi. Mis rudasi, niobiy, volfram, fosforit konlari topilgan. Dengiz porti — Kabedelu."" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parallaks

thumb
thumb
Parallaks (yun. parallaxis — ogʻish) — fazoning biror nuqtasi (mas, yoritqich — sayyora, yulduz markazidan) Yer orbitasining radiusi koʻrinadigan burchak. Parallaks yoritqich bilan Yer orasidagi masofani aniklashga imkon beradi. Agar yoritqichning Parallaksi maʼlum boʻlsa, trigonometrik formulalar yordamida uning Yerdan uzoqligini aniklash mumkin. Sutkalik Parallaks — Yer radiusi bilan osmon yoritqichi koʻri-nadigan chiziq orasidagi burchak (mas, Oy uchun sutkalik Parallaks 57’2"70, Quyosh uchun 8"80). Yillik Parallaks — Yer orbitasining katta yarim oʻqi bilan osmon yoritqichi koʻri-nadigan chiziq orasidagi burchak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parallaktik uchburchak

Parallaktik uchburchak - sferik uchburchak. Osmon sferasitsa meridian yoyi, vertikal doyra yoyi va yoritqich bilan olam qutbini birlashtiruvchi yoyning kesishishidan xosil boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Parallaktik qurilma

Parallaktik qurilma, ekvatorial qurilma — teleskopning optik oʻqini olam oʻqiga parallel qilib oʻrnatishda ishlatiladigan qurilma. Bunda yoritkichlarning ogʻish burchagini koʻrsatuvchi belgilar ogʻish oʻqiga perpendikulyar oʻtka-zilgan doiraga qoʻyiladi. Teleskopii olam oʻqi atrofida soat mexanizmiga oʻxshash mexanizm aylantiradi. Hozirgi teleskoplarning koʻpchiligi Parallaktik qurilmali qilib yasaladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parallel toʻgʻri chiziqlar

thumb
Parallel toʻgʻri chiziqlar (Yevklid geometriyasida) – bir tekislikda yotib, lekin kesishmaydigan toʻgʻri chiziqlarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Parallel
 Geometriya
Parallelepiped

thumb|Parallelepiped
Parallelepiped (yun. parallelos – parallel va epipedon – tekislik) – qarama-qarshi yoqlari oʻzaro parallel va teng parallelogrammlardan iborat oltiyoqlik. Parallelepipedning 8 uchi, 12 qirrasi boʻladi. Yon qirralari asos tekisligiga tik boʻlgan Parallelepiped toʻgʻri, aks holda ogʻma Parallelepiped deyiladi. Toʻgʻri Parallelepipedning yon yoklari toʻgʻri toʻrtburchaklardan iborat. Asosi toʻgʻri toʻrtburchakdan iborat Parallelepiped toʻgʻri burchakli Parallelepiped, yoklari kvadratlardan iborat Parallelepiped kub deyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hajm – 

 Yana qarang 

 Parallelogramm
 Geometriya
 Parallel
 kvadrat
 romb
Parallelizm

Parallelizm (adabiyotshunoslikda) — poetik nutq usullaridan va tasvir vositalaridan biri hisoblanadi. P. badiiy matnning oʻzaro bogʻliq qismlaridan nutq unsurlarining oʻxshash yoki aynan bir xilda joylashuvini taqozo etadi. Unda, odatda,ikki hodisa yonma-yon (parallel) qoʻyib tasvirlanadi. Bu, tabiatdan olingan biror obraz bilan inson hayotidan olingan obrazning oʻzaro oʻxshashligini koʻrsatish misolida, shuningdek, bir-biriga oʻxshash ikki obrazning oʻzaro zid tomonlarini qiyoslash shaklida namoyon boʻlishi mumkin. Mavzusi yoki mantig'iga koʻra bir-birini takrorlamaydigan yoki toʻldiradigan ikki hodisa yonma-yon qo'yilgan hollar ham bo'ladi. P. dastlab xalq ogʻzaki ijodida keng tarqalib, so'ng badiiy adabiyotda o'zlashtirilgan. Forsiy va turkiy adabiyotshunoslikda P. mutobiqa deyilgan. O'zbek mumtoz nasrida mutobiqaning yetuk namunalari ko'p. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Parallel
Parallelogramm

thumb|Parallelogramm
Parallelogramm ( - parallelos — parallel va - gramma — chiziq) — qarama qarshi tomonlari parallel boʻlgan toʻrtburchak. Parallelogrammning qarama qarshi tomondlari tengdir. Parallelogrammning xususiy holi — kvadrat, romb. Parallelogramm dioganallari kesishish nuqtada teng ikkiga boʻlinadi, simmetriya markazi hisoblanadi. Parallelogrammning yuzi asosi a bilan balandligi H koʻpaytmasiga teng. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Geometriya
 Parallel
 kvadrat
 romb
Parallel

Parallel (yunoncha: parallelos – yonida boruvchi):

1) geografiyada – Yer yuzasida ekvatorga parallel oʻtkazilgan shartli doira chizigʻi. Xarita, globuslarda gradus toʻrining asosiy tarkibiy qismi. Parallel sharq bilan gʻarbni koʻrsatadi. Ekvatordan uzoqlashgan sari Parallel qisqara boradi. Bir Parallelda yotgan barcha nuqtalarning geografik kengligi bir xil boʻladi;

2) astronomiyada – osmon sferasining kichik aylanasi; tekisligi osmon ekvatori tekisligiga parallel boʻladi. Osmon sferasining olam oʻqi atrofida koʻrinma sutkalik aylanishi natijasida osmon nuqtalari (olam qutblaridan tashqari) oʻtgan yoʻllardan iborat;

3) geometriyada – q. Parallel toʻgʻri chiziqlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Parallelizm
Paramagnetizm

thumb|Magnit maydon yo'qligida paramagnetiklar.
thumb|Magnit maydon mavjudligida paramagnetiklar.
Paramagnetizm (para... va magnetizm) — tashqi magnit maydoniga kiritilgan jismlarning shu maydon yoʻnalishiga moyil yoʻnalishda magnitlanish xossasi. Magnit qutbi yaqiniga joylashtirilgan har qanday paramagnit jism shu qutbga tortiladi. Tashqi magnit maydoni boʻlmagan (N=0) da paramagnetiklar magnitlanmaydi.

„Paramagnetizm“ terminini fanga M. Faradey kiritgan (1845). U ferromagnitdan boshqa barcha moddalarni magnit xossalari boʻyicha diamagnit va paramagnit moddalarga ajratgan. Paramagnetizm zarralari (atom, molekula, ion, atom yadrosi) xususiy magnit momentiga ega boʻlgan jismlar uchungina xos boʻlib, bu momentlar tashqi maydon boʻlmaganda tartibsiz, yaʼni j=0 boʻladi. Tashqi maydon boʻlganda maydon yoʻnalishida moslanadi.

Metallda xususiy magnit (spin) momentiga va elektr oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan elektronlarning mavjudligi shu metallning paramag-nit xossasini ifodalaydi. Tashqi magnit maydoni taʼsirida bu elektronlar magnit momentining yoʻnalishi maydon yoʻnalishi bilan bir xil boʻladi.

Atom yadrosi ham xususiy magnit momentiga ega. Yadro magnit momenti elektron magnit momentidan taxminan 1000-marta kichik. Atom yadrosining paramagnit qabulchanligi elektron qabulchanligidan taxminan 106-marta kichik. Paramagnit modda kuchsiz tashqi magnit maydoni taʼsirida juda kucheiz, lekin juda past (mutlaq nol gradusga yaqin) temperaturalarda, shuningdek, oʻta yuqori tashqi magnit maydoni (>105 E) taʼsirida kuchli magnitlanadi. Kucheiz maydonga paramagnit moddaning mag-nitlanganligi j maydon kuchlanganligi oʻsishi bilan quyidagi qonun boʻyicha oʻsadi: j=%ff, bunda paramagnit qabulchanligi x~ Yu~5 dan 10~3 gacha qiymatlarni oladi. Agar maydon kuchli boʻlsa, paramagnit zarrachalari magnit mo-mentlarining yoʻnalishi tashqi magnit maydoni yoʻnalishidek boʻladi (magnit toʻyinishi roʻy beradi). Oʻzgarmas kuchlanishli maydonda temperatura T ortishi bilan magnit qabulchanlik Kyuri qonuni boʻyicha kamayadi.

Turli moddalarning Paramagnetizmini oʻrganish atom, ion, molekula, yadrolarning magnit momentini, murakkab molekulalarning tuzilishini oʻrganishda, materiallarning strukturasini taxlil qilishda juda muhim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Ferromagnetizm
 Magnit maydon
Paramaribo

Paramaribo — Surinam poytaxti. Surinam daryosining chap sohilida. Iqlimi subekvatorial, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 26°, avgust niki 29°. Yillik yogʻin 2250 mm. Aholisi 213 ming kishi (2000). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Mamlakatning muhim porti (chetga boksit, yogʻoch, sha-kar, rom, sholi, sitrus mevalar chiqariladi). Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati korxonalari; universitet, muzey, botanika bogʻi bor. Shaharga 1640-yilda indeyslar qishlogʻi oʻrnida fransuzlar tomonidan asos solingan. 1975-yildan mustaqil Surinam poytaxti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Surinam
Paramach

Paramach, anjir goʻmma — somsa dan biri. P.ning qatiqli P., oshirma P. xillari bor. Qatiqli P., tayyorlash usuli: 2 dona tuxum atalanib, 1,5 stakan qatiq, 100 g sariyogʻ yoki margarin, 2 choy qoshiq tuz, 1 choy qoshiq choy sodasi, 1 kg chamasi un solib, yumshoq xamir qoriladi. Xa-mir bir oz tindirib qoʻyiladi. 20— 30 g li zuvalachalar yasab, qalinligi 2–3 mm li jildlar yoyiladi. Jildga qiyma solib, oʻrtasi tangadek ochiq qoldirib, jimjima qilib tugiladi. Tovadagi qizdirilgan yogʻda past olovda avval toʻntarib (ochiq tomoni bilan), soʻngra oʻnglab qoʻyiladi, pishirish davomida P. ichiga qoshikda 1—2-marta yogʻ tomizib turiladi (qovurish uchun 0,5 kgyogʻ kerak boʻladi). Oshirma P. 0,5 l iliq sutga 1 dona tuxum, 2 choy qoshiq tuz, 100 g sariyog, 20 g xamirturush (drojji) solib yumshoq xamir qoriladi. Xamir oshgach, qatikdi P. singari tugib pishiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parametr

Parametr (yunoncha: parametron — oʻlchaydigan) — 1) matematik formula va ifodalarda qoʻllaniladigan kattalik. Parametr qiymatlari orqali biror toʻplam elementlari bir-biridan farqlanadi. 2) texnikada — texnologik jarayon, hodisa, tizim, texnik qurilma va boshqalarning biror xossasini ifodalaydigan kattalik. Mas, mexanik tizimlarda massa, ishqalanish koeffitsiyenti, inersiya momenti va hokazoOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Parametrit

Parametrit (paro... va yun. metra — bachadon) — bachadon atrofidagi yogʻ toʻqimasi (kletchatka)ning yalligʻlanishi. Yiring xreil qiluvchi mikroblar (asosan, streptokokk, stafilokokk, ichak tayoqchasi) qoʻzgʻatadi. P.ga kupincha nojoʻya qilingan abort, tugʻruqning noraso kechishi tufayli jinsiy aʼzolarning zararlanishi, baʼzan qovuq hamda ichaklarning surunkali kasalliklari va boshqa sabab boʻladi. P.ningoʻtkir va surunkali shakli farq qilinadi. P.da gavda harorati koʻtariladi, et uvishib, qorin pasti ogʻriydi, bemor darmonsizlanadi. Qin orqali tekshirib infiltrat paydo boʻlganligini aniklash mumkin. Baʼzan infiltrat yiringlasa, yiring qovuqqa, toʻgʻri ichak yoki qorin boʻshligʻiga teshib utishi ham mumkin. Shuning uchun oʻtkir P.da darhol vrachga murojaat etish kerak, aks holda yiringli P. paydo boʻlib, yiring qoʻshni aʼzo va toʻqimalarga, hatto qonga oʻtishi mumkin.

P.ning oldini olish uchun asosiy abort, ayniqsa, yashirin abortdan sak,lanish, homiladorlikni toʻxtatish za-rur boʻlsa, faqat statsionar sharoitda amalga oshirish lozim. P.ning oʻtkir shaklida bemor oʻrinda yotishi tavsiya etiladi, antibiotiklar, yalligʻlanishga qarshi dorilar buyuriladi; surun-kalisida fizioterapevtik muolajalar, kurortlarda davolanish maqsadga muvofiq; yiringlash hollarida xirurgik usul qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parana

thumb|Sharshara
Parana (; guarani tilida — katta daryo) — Janubiy Amerikadagi daryo, kattaligi boʻyicha qitʼada Amazon daryosidan keyin 2-oʻrinda. Braziliya va Argentina hududlarida, qisman Argentina bilan Paragvay chegara-sidan oqadi. Uzunligi 4380 km, havzasining maydoni 2663 ming km² (Urugvay daryosi bilan birga 2970 ming km²). Riograndi va Paranaiba daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Braziliya yassitogʻligidan boshlanadi. Paranada ostona va sharshara koʻp. Dare Parana lavali platosini kesib oʻtgach, Posadas shahri yonidan boshlab La-Plata payettekisligidan oqadi. Quyi qismida Urugvay daryosi bilan qoʻshilgach, Atlantika okeanining La-Plata qoʻltigʻi (estuariysi)ga kuyiladi. Yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlin suv davri yanvar—may oylariga toʻgʻri keladi. Quyi oqimida yillik oʻrtacha suv sarfi 17,5 ming m³/s, maksimali 30 ming m³/s. Dare yiliga okeanga 552 km (Urugvay daryosi bilan birga 725 km) suv, 150 mln.t gacha oqiziq keltiradi. Posadas shahrigacha kema katnaydi. Yirik GES va suv omborlari qurilgan. Parana buyida Posadas, Korriyentes, Santa-Fe, Parana, Rosario; La-Plata estuariysi sohilida BuenosAyres va Montevideo shaharlari joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Argentinadagi daryolar
Turkum:Paragvaydagi daryolar
Turkum:Braziliyadagi daryolar
Parana (shahar)

thumb
Parana — Argentinaning sharqiy qismidagi shaqar, Entre-Rios provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 235,9 ming kishi (2001). Parana daryosi boʻyidagi port, dengiz kemalari ham kira oladi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Chetga kun-teri, jun, sitrus mevalar, makkajoʻxori, bugʻdoy chiqariladi. Oziqovqat, koʻn-poyabzal, sement, keramika, yogʻochsozlik va me-tallsozlik sanoati korxonalari bor. Transport jihozlari ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. Shaharga 1730-yilda asos solingan. 1853—63 yillarda Argentina poytaxti. Universitet, rasadxona, muzeylar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parana (shtat)

Parana — Braziliyaning jan. qismidagi shtat. Maydoni 199,7 ming km². Axrlisi 9,5 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kuritiba shahri Yirik shaharlari — Paranagua, Ponta-Grosa, Londri-na. Hududining katta qismi pastroq platodan (balandligi 400–900 m) iborat, uning sharqiy qismini Serradu—Map tizmalari (eng baland joyi 1889 m) egallagan. Ikdimi tropik, oʻrtacha oylik temperaturalar 14—19° dan 20-25°gacha. Yillik yogʻin 1500–2000 mm.

Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Shimoliy va shim.-gʻarbida kofe plantatsiyalari mavjud. Shuningdek, paxta, shakarqamish ekiladi, apelsin, ananas yetishtiriladi. Shtat janubida kartoshka, makkajoʻxori, bugʻdoy, arpa ekiladi. Chorvachilik rivojlangan: qoramol, qoʻy, echki, choʻchqa boqiladi. P. — muhim oʻrmonchilik rayoni: yogʻoch va sellyulozaqogʻoz sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi, rangli metall (oltin, kumush, qoʻrgʻoshin) eritiladi. Foydali qazilmalardan qoʻrgʻoshin, temir ruda-si, toshkoʻmir qazib olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paranji

thumb|right|Oʻzbek paranjisi.
Paranji (arab, faraji — keng koʻylak) — koʻpchilik musulmon ayollarining yopinchigʻi; chachvon bilan birga ansambl hosil qilgan. Ayollar gavdasini boshidan oyoq yashirib turishga xizmat qiladi. Bichimi keng toʻn shaklida boʻlib, yelkadan pastga tomon torayib boruvchi uzun bandagi (yengi) etakka yaqin joyda bir-biriga chatib birlashtiriladi. Ayol yuzini chachvon toʻsib turadi. Avra-astarli kilib tikiladi. Avrasi baxmal kimxob, banoras, olacha va boshqa matolardan tikilib, chetlari kashta tikib, kashtali jiyaklar tutib bezatiladi, astari chit, satindan tayyorlanadi hamda chetlariga zangori, pushti yoki sidirgʻa shoyidan adip qilinadi. Paranjining ikki yoniga (choʻntak oʻrniga) tik tushgan (25 sm uzunlikda) 2 ta jiyak tutashtirib chatiladi, jiyaklar uchidan popukchalar chiqarilgan, baʼzan qoʻngʻiroqchalar osilgan.

Paranjining oʻtmishdoshi faraji ham erkaklar, ham ayollarning yengil keng ustki kiyimi boʻlgan. Qadimgi Misrda paydo boʻlgan va boshqa Sharq mamlakatlariga tarqalgan. Markaziy Osiyoda XVI asrda ilm ahlining ustki kiyimi hisoblangan. XVI asrdan ayolni begona koʻzlardan yashiruvchi yopinchigʻiga, uzun yenglari bezak qismiga aylangan. Paranji yopinish islom shariatiga mos kelgan. XX asrdagi ijtimoiy oʻzgarishlar jarayonida (ayniqsa, 1930-yillardan boshlangan „Hujum“ harakati va boshqa tufayli) paranji deyarli urfdan qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kiyim
Turkum:Oʻzbek milliy kiyimlari
Parapsixologiya

Parapsixologiya (para... va psixologiya) — psixologik tadqiqot sohasi; fikrni hech qanday vositalarsiz maʼlum masofaga uzatish imkoniyati toʻgʻri-sidagi maʼlumotlarni oʻrganish bilan shugʻullanadi. Parapsixik holatlarga taallukli tasavvurlar va farazlarni oʻzida aks ettiradi, lekin ularning talqini chuqur ilmiylikka ega emas. Gʻayritabiiy ravishda u yoki bu holat va hodisalar idrok qilinishi taxmin etiladi, biroq inson tomonidan bunday axborotlarni hissiy aʼzolar orqali qabul qilinishi fanda tasdiqlanmagan. Parapsixologiyani oʻrganadigan va unga yondosh sohalar: telepatiya — fikr va his-tuy-gʻularni sezgi organlari ishiga va aqliy muhokamaga asoslanmagan holda tashqi olamdagi obyektiv voqealar xaqida maʼlumot olish; proskopiya (bashorat qilish) — kelgusidagi hodisalarni aytib berish, psixokinez — kishining tevarak-atrofdagi buyumlar-ga, ularni joyidan qoʻzgʻatishga fik-ran taʼsir etishi; parameditsina — bemor qoʻlini ushlab turib yoki fikran ishontirib, yo boʻlmasa boshqa gʻayritabiiy usullar bilan davolash; xiromantiya — qoʻl kaftiga qarab fol ochish, inson kelajagi va uning taq-diri haqida bashorat qilish; spiritizm — oʻlgan odamlarning ruxlari bilan aloqa oʻrnatish, ular bilan muloqot qilib turishga daʼvat qiluvchi gʻoya.

Parapsixologiya gʻaroyib, noyob hodisalarni 19-asr oxiridan boshlab tadqiq qila boshladi. Ammo telepatiya, tush koʻrish, gʻoyibdan yaqqol koʻrinish va ixtiyorsiz hara-katlarning ilmiy asosi ochilmagan boʻlsada, ular gipnoz, oʻta sezgirlik, insondagi noyob xotira, hisoblash qobiliyatining qonuniyatlarini tushunishga yordam berdi. Lekin hozirgacha bu xil muammolar keskin bahslarga sabab boʻlmoqda. Koʻpchilik psixologlar bu sohada tajribalarni davom ettirish maqsadga muvofiqligini inkor qilishmasa ham parapsixologlarning ilmiy asoslanmagan daʼvolari va shovshuvli fiqolariga qarshi chiqmoqdalar. P.ning sinonimi — psixotronika.

Ergash Gʻoziyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parasimpatik nerv sistemasi

thumb|Vegetativ nerv sistemasi:Simpatik nerv sistemasi (qizil) va Parasimpatik nerv sistemasi (ko'k)
Parasimpatik nerv sistemasi — vegetativ nerv sistemasining bir qismi. Parasimpatik nerv sistemasi. Oʻzi innervatsiya qiladigan aʼzolarga xilma-xil, koʻpincha, simpatik nerv sistemasi taʼsiriga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi. Parasimpatik nerv sistemasi simpatik nerv sistemasi bilan birga barcha ichki organlar va bezlar faoliyatini boshqarishda qatnashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Vegetativ nerv sistemasi

 

 

Turkum:Nerv sistemasi
Paraskaridoz

Paraskaridoz — ot, eshak va xachirlarda uchraydigan invazion kasallik. Ingichka ichak, baʼzan oshqozonda parazitlik qiladigan Parascaris equorun nematoda qoʻzgʻatadi. Kasal hayvonlarning tezagi bilan ifloslangan yem-xashak va suv orqali yuqadi. Asosan, yosh mollar kasallanadi, kasal hayvon yoʻtaladi, burnidan suv oqadi, nafas olishi tezlashadi, tana harorati qisqa vaqt koʻtariladi, ichi qotadi yoki ketadi. Kamqonlik (anemiya) belgilari koʻrinadi; toylar oʻsishi kechikadi yoki toʻxtaydi.

Davolash: piperazin, mebenda-zol, panatur, farantel ishlatiladi.

Oldini olish: mollarni parvarishlash, boqishda veterinariyasanitariya qoidalariga rioya qilish; rejali degelmintizatsiya, yaylovlarni almashtirish va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paratireoid bezlar

thumb|
Paratireoid bezlar (para... va yun. thyreoides — qalqonsimon) — qalqonsimon bez oldi bezlari; odam va hayvonlarning ichki sekretsiya aʼzolari. Ular baʼzi sut emizuvchilar (sichkrn, kalamush)da bir juft, boshkalari (it, quyon, tuya, echki)da va odamda 2 juft. Paratireoid bezlar organizmda kalsiy va fosfor almashinuvini boshqaradigan parati-reoid gormon (paratgormon) ishlab chiqaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Qalqonsimon bez
 Endokrin bezlar
Paratireoid gormon

Paratireoid gormon, paratgormon — odam va hayvonlarning qalqonsimon bez oldi bezlarida hosil boʻladigan gormon. 1925-yilda kanadalik olim J. Kollip tomonidan buqaning qalqonsimon bezidan ajratib olingan. Suyaklardan qonga kalsiy chiqishini, buyraklardan kalsiy va fosfat ajralishini kuchaytiradi. Kimyoviy tabiatiga koʻra — polipeptid.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paratiflar

Paratiflar — odamda salmonellalar qoʻzgʻatadigan oʻtkir infeksion kasalliklar guruhi. Paydo boʻlishi, belgilari, davosi, oldini olish yoʻllari ich terlamata oʻxshash.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parafilyarioz

Parafilyarioz — ot va qoramollarda uchraydigan invazion kasallik. Hayvon terisi osti klechatkasi va muskul oʻrtasidagi biriktiruvchi toʻqimalarda parazitlik qiladigan Paraﬁ laria multipapillosa nematoda qoʻzgʻatadi. Qon soʻruvchi pashshalar orqali hayvonlarga yuqadi. Bahorda va yozda kunduzgi paytlarda hayvonning boʻyin, yelka va kuraklari atrofi terisida noʻxatdek tugunchalar paydo boʻladi, issiq faslda ulardan qon oqadi. Maʼlum muddatdan keyin qon toʻxtaydi, qotadi, qora qoʻtir boʻlib qoladi. Davolash usuli yetarli oʻrganilmagan.

Oldini olish: qon soʻruvchi pashshalar insektitsidlar purkab yoʻq qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parafin

Parafin (nem. parafﬁn, lot. ragshp — oz va afﬁns — oʻxshash) — toʻyingan qattiq uglevodorodlar C18 — C35 aralashmasi. Mol. m. 300—400. Sof P. rangsiz, hidsiz, taʼmsiz modda. Qoʻlga yogʻdek unnaydi, suvda, spirtda erimaydi, koʻpgina organik erituvchilarda va mineral moylarda yaxshi eriydi. Suyuqlanish temperaturasi 45—65°C, zichligi 880– 915 kg/m3. P., asosan, deparafinizatsiya usulida ketonlar bilan toluol aralashmasidan, moyli neft distillatlarini moysizlantirish va tozalash yoʻli bilan, shuningdek, sunʼiy usulda uglerod (I)-oksidni vodorod bilan qaytarib olinadi. Izolyasion material sifatida, yogʻochni parafinlashda, qogʻoz, toʻqimachilik, poligrafiya, koʻn, lokboʻyoq sanoatida, elektrotexnika, tibbiyotda qoʻllanadi. Yuqori yogʻ kislotalari, spirtlar, yuvuvchi va sirt faol moddalar olishda ishlatiladi (yana qarang Toʻyingan uglevodorodlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kimyoviy aralashmalar
Parafin bilan davolash

Parafin bilan davolash, - parafindan davo maqsadida foydalanish; asosan, applikatsiya, bogʻlov, vanna yoki maska holida qoʻllanadi.

P.bilan d.ning eng koʻp tarqalgan usullari: qizdirilgan parafin kleyonka toʻshalgan kyuvetaga quyiladi, u 52—55° gacha sovigach, kyuvetadan olib, gavdaning ogʻriyotgan qismiga qoʻyiladi, kleyonka yopib, ustidan adyol yoki koʻrpa bilan oʻraladi; shu qolatda 20— 30 min. turadi; parafin olingach, bemor issiq adyolga oʻralib, 30—40 min. dam oladi. Davo kursi 10—25-marta, kunda yoki kunora qoʻyiladi. Parafin ogʻriq qoldirish va soʻmedicine

rib olish xossasiga ega, moddalar almashinuvi, qon aylanishi, toʻqimalar oziqlanishini kuchaytiradi, chandiqlanishga yoʻl qoʻymaydi. Boʻgʻimlar, pay qini, boylam va muskullarning oʻtkir va su-runkali kasalliklarida; shikastlarda, nerv sistemasining ogʻriq bilan kechadigan kasalliklari (radikulit, ishias, nevrit, nevralgiya)sl, trofik yara, ovqat hazm qilish sistemasi kasalliklari (yara kasalligi, kolit, ga-strit)da; erkak va ayollar jinsiy aʼzolari yalligʻlanganda; quloq, burun, tomoq kasalliklari; ayrim teri kasalliklari (quruq ekzema, qizil temiratki)da, shuningdek, kosmeti-kada turli nuqsonlarni (ajin, chandik va boshqalar) yoʻqotish uchun ishlatiladi. P. bilan d. faqat vrach tavsiya etgandagi-na qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parashyut

Parashyut (para... va fransuzcha parachute — „qulashga qarshi“) atmosferada qulayotgan obyektni havo qarshiligi yordamida sekinlashtiruvchi moslamadir. Parashutlar yengil, qattiq matodan tayyorlanadi (ipak, neylon kabi). Parashut obyekt vertikal tezligini kamida 75% ga kamaytirishi lozim, aks holda foydalanish mumkin emas. Parashutlar yordamida osmondan yerga turli yuklar, masalan, odam, ulov, oziq-ovqat, bomba, fazoviy kapsulalar tushiriladi.Yuqoridan (mas, samolyotdan) tushayotgan odam yoki yuk tezligini atmosfera qarshiligi hisobiga kamaytiradigan apparat. Leonardo da Vinchi P. gʻoyasini ilmiy asoslab bergan. 18-asrda fransuz J. Mongolfye oddiy P. bilan minoradan sakragan. Hozirgi aviatsiya P.ini Rossiyada birinchi marta G.Ye.Kotelnikov yaratgan (1911).
P. gumbaz va osma tizimlardan ibo-rat (rasm). Samolyotdan sakrash, borish qiyin boʻlgan joylarga yuk tashlash, yongʻindan muqofaza xizmatchilarini oʻrmonning yonayotgan joylariga tushirish; maxsus havo-desant qoʻshinlari va harbiy texnikani tashlash va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Shunga koʻra, qutqaruv, qoʻndiruv, tormoz va sport P.lari kabi xillarga boʻlinadi. P. pishiq matodan tayyorlanadi.

Vertolyot yoki samolyotdan sakrashda ishlatiladigan P.lar parashyutchi tomonidan tortish halqasini bevosita tortish yoʻli bilan yoki sakrovchining ishtirokisiz ochiladi. Yuk tashlat P.lari odam ishtirokisiz ochiladi. Buning uchun maxsus tizimcha boʻlib, bir uchi samolyotga, ikkinchi uchi tortish halqasiga mahkamlab qoʻyiladi. Parashyutchi samolyotdan tizimcha uzunligicha uzoklashishi bilan halqa tortila-di va P. gumbazi ochiladi. P. gumbazining yuzasi 0,01 dan bir necha ming m2 gacha boʻlishi mumkin. P.ning tushish tezligi 1–5 m/s; 2) lift shaxtasida bosh arqon uzilib ketgan yoki tormoz ishlamay qolgan xrllarda, shuningdek, klet yoʻl qoʻyilgan tezlikdan tez tushganda uni ushlab qoluvchi kurilma.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parashyut sporti

Parashyut sporti - aviatsiya sporti turi. P.yeda turli uchish appa-ratlaridan (samolyot, vertolyot, planyor, dirijabl, aerostat va boshqalar) parashyutda sakraladi. Zamonaviy Parashyut sporti musobaqalari dasturiga quyidagilar kiradi: 600–1500 m balandlikdan radiusi 10 m li nishon doirasiga yakka va guruxli boʻlib sakrab yerga aniq qoʻnish; 2000 m balandlikdan yakka holda sakrab xavoda akrobatik figuralar kompleksini bajarish; 2400 m dan erkin tushish paytida estafeta tayoqchalarini uzatish va nishon doiraga aniq qoʻnish mashqi bajariladigan guruxli boʻlib kompleks sakrash; 2400–4000 m balandlikdan erkin tushishda muayyan figuralar yasab guruxli boʻlib akrobatik sakrash; yerga aniqqoʻnish; kichik kalibrli mil-tikdan otish, kross, suzishni oʻz ichiga oluvchi parashyut koʻpkurashi. Xalqaro aviatsiya federatsiyasining parashyut komissiyasi — S1R (1950-yil tuzilgan)ga 50 dan ortik, mamlakat aʼzo. 1951-yildan jahon, 1975-yildan Yevropa chem-pionatlari oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda Parashyut sporti 1934-yil vujudga kelgan. Shu yili Toshkent aeroklubi oʻz faoliyatini boshlagan edi. Oʻtgan davr mobaynida Oʻzbekistonda 12000 dan ortik, para-shyutchilar tayyorlandi. Toshkent aero-klubidan tashqari mamlakatda yana 3 ta aviatsiya sport klubi (Andijon, Zaraf-shon, Samarqand) bor. Parashyutchilarning har yili "Oq oltin" musobaqalari hamda faxriylarning anʼanaviy match uchrashuvlari oʻtkazib turiladi. 1993-yil Fargʻona shahri parashyutchilari Vena (Avstriya)da oʻtkazilgan xalqaro musobaqalarda, Oʻzbekiston terma jamoasi (T. Azizbekova, N. Trofimova, S. Richkova, T. Girdyuk, N. Skulkina) parashyut koʻpkurashi boʻyicha xalqaro musobaqalar (Volgansk shahri)da 3-oʻrinni egalladi. Oʻzbekistonlik V.Krestyannikov jahon, E. Eskanderov Yevropa chempioni unvoniga sazovor boʻlgan, A. Fasxut-dinov, A. Konisheva, L. Abduraxmonov, V. Koroteyeva va boshqa oʻzbekistonlik jahon rekordchilari hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parvana

Parvana — oʻrtapishar xoʻraki kishmish uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon va Hishrov kishmishi navlarini chatishtirib chiqarilgan (S. A. Pogosyan, S. S. Xachatryan, E. L. Martirosyan, V. I. Yegizaryan). Bargi oʻrtacha, 5 boʻlmali, osti tuksiz. Guli 2 jinsli. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari yirik, choʻziq-tuxumsimon, sargʻimtir, gʻubor bilan qoplangan. Kurtak ochganidan keyin 140— 145 kunda, faol qarorat yigʻindisi 3290—3345° da pishib yetiladi. Tupi oʻrtacha usadi. X,osildorligi 160—170 s/ ga va undan ortiq. Kasallik va zararkunandalarga chidamli oʻrtacha, sovuqqa chidamli past. Yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Georgi Parvanov

thumb|300px| Georgi Părvanov (2004)

Georgi Parvanov (1957.28.6, Sirish-chnik shahri) — Bolgariya davlat arbobi. Sofiya universitetining tarix fakultetini tugatgan (1981). Tarix fanlari doktori. Bolgariya Ijtimoiy tarix institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (1981—91), Bolgariya sotsialistax partiyasi (BSP) Oliy kengashi aʼzosi, BSP Tarix va siyosatshunoslik tadqiqotlari markazi direktori (1991—94), "Demokratax soʻllar" koalitsiyasining parlamentdagi fraksiya yetakchisi (1997—2001), 2001-yil iyun—noyabrda "Bolgariya uchun" koalitsiya fraksiyasi yetakchisi. BSP raisi oʻrinbosari, soʻng raisi (1994—2001), 2002-yil 22-yanvardan Bolgariya Respublikasi prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Parvarda

thumb|Buxoroning rangli parvardasi
Parvarda — shirinlik turi. Tayyorlash usuli: shakar, oliy nav bugʻdoy uni, oʻsimlik yogʻi, limon kislotasi olinadi. Qozonga shakar va suv solib (shakar miqdoriga nisbatan suv 30—40%) qaynatiladi, qaynash 8—10 minut davom etgach, limon kislotasi qoʻshiladi, qaynash qozondagi massa namligi 3—3,5% qolguncha davom ettiriladi. Pishirish oxirida qozondagi qandolatga choʻzish stanoklarida ishlov beriladi, yaʼni yostiqcha shaklida kesiladi va 20—25° haroratda unga boʻlanib, 18—24 soatga sovitiladi. Soʻngra maxsus qutichalarga solinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parvon

Parvon, Farvon — oʻrta asrlarda Tohariston shaharlaridan biri. Panjhir daryosi vodiysida joylashgan. 11-a.da bu yerdan Toharistonning Kobul viloyati bilan chegarasi oʻtgan. 10-asrda somoniylar davrida P.da katta va gavjum jome mas-jidi boʻlgan. P. zarbxonasida somoniylar, gʻaznaviylar, moʻgʻullar, hulokuiylar va temuriylar davrida pul zarb kilingan. P. 20-asr boshida ham oʻzining qad. nomi bilan atalgan, soʻngra Jabal as-Siroj deb atala boshlangan. Jaloliddin Manguberdining moʻgʻullar ustidan qozongan eng yorqin gʻalabasi P. yaqinida boʻlgan (qarang Parvon jangi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parvon jangi

Parvon jangi (1221) - Jaloliddin Manguberdining moʻgʻul bosqinchilariga qarshi olib borgan janglaridan biri. 

Jaloliddin oʻzining turli qabilalardan tashkil topgan qoʻshini (90—120 ming kishi) bilan moʻgʻullarga qarshi chiqib, Parvon yaqinida jang maydonini egallagan. U bu yerda turib dastavval Toharistondagi Valiyon (yoki Valishton) qalʼasini qamal qilayotgan moʻgʻul qoʻshinini tormor etgan. Chingizxon Jaloliddinga qarshi Shiki-Xutuxu noʻyon boshchiligida qoʻshin (45 ming, boshqa manbaga koʻra, 60 ming kishi) joʻnatgan.

Parvondan bir farsax (6–7 km) masofadagi yerda boʻlgan jangda musulmonlarning oʻng qanotiga Jaloliddinning qaynotasi, qangʻlilar qoʻshini sardori Amin al-Malik, soʻl qanotiga Sayfuddin Igʻroq xalajlardan tashkil topgan qoʻshinga boshchilik qilgan. Jang ikki kun davom etgan, Juvayniyning hikoya qilishicha, Shiki-Xutuxu noʻyon ikkinchi kunga oʻtar kechasi dushman moʻgʻullarga madad kuchlari yetib kelibdi deb oʻylashi uchun oʻz qoʻshiniga kigiz va choponlar orasiga poxol solib va bosh kiyim qoʻshimchaib qoʻriqchi yasashni, ularni qoʻshimcha otlar ustiga oʻtqazib, tuyalar karvoni va aravalar orasiga saflashni amr qilgan. Dastlabiga bu ayyorlik ish bergan, ammo, Jaloliddin qoʻshiniga dalda berib ularni olgʻa boshlagan. Moʻgʻullar qattiq jangdan holdan toyganlarida Jaloliddin karnay chaldirib qoʻshi-niga otlarga minishga farmon bergan va umumiy hujumga oʻtgan, shu bilan jang taqdiri hal boʻlgan. Shiki-Xutuxu faqat ozgina jangchilari bilan Chingizxon huzuriga qaytib kelgan.shiku xutuxu no'yon jangdan keyin Jaloliddinni maqtaydi.

Parvon jangi moʻgʻullarning bu urushdagi eng katta magʻlubiyati boʻlgan. Moʻgʻullar bosib olgan koʻpgina shaharlarda xalq qoʻzgʻolon koʻtarib moʻgʻul noiblarini oʻldirganlar. Ammo, Parvon jangidagi gʻalaba Jaloliddin uchun halokatli oqibatlarga olib kelgan. Jangdan soʻng Jaloliddinning lashkarboshilari oʻlja (ajoyib arab oti) ustida janjallashib qolganlar. Jaloliddin ularni tinchita olmagan. Sayfuddin Agʻroq, Aʼzam malik va Muzaffar malik uni tark etganlar. Jaloliddinning yonida faqat Amin almulkgina oʻz qangʻlilari bilan qolgan, xolos.

Manba: Shixab ad-din Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-dina Mankburni, Baku 1973.

 Adabiyot 
 Buniyodov Ziyo, Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097—1231), T., 1998.

Faxriddin Hasanov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Janglar
Turkum:Markaziy Osiyo janglari
Turkum:Osiyo tarixi
Parvonalar

Parvonalar (Pyralidae) — kapalaklar oilasi. 20 mingga yaqin turi maʼlum. Qanotlari yoyilganda 1—5 sm; ol-dingi qanoti uchburchak shaklida yoki ensiz uzunchoq, orqa qanoti esa keng boʻlib, cheti kalta shokilali. Barcha qitʼalarning, asosan, choʻl, quruq dasht, chalovzor va oʻtloqlarida tarqalgan. Koʻpchiligining qurtlari oʻsimlik ichida (ildiz, kurtak, meva va boshqalar) yoki oʻralgan barglarda yashaydi. Hammaxoʻr. P.dan oʻtloq va poya parvonalari, shuningdek, dukkakli ekinlarga akatsiya parvonasi, don va turli ombordagi mahsulotlarga ombor parvonalari zarar keltiradi (qarang Ombor zararkunandalari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parvonachi

Parvonachi — hukmdor farmoni va buyruqlarini bituvchi kotib. 1) Xiva xonligida qozi va inoqdan keyingi oliy darajadagi saroy mansabdori. P. mansabi saltanat uchun buyuk xizmatlari evaziga xon tomonidan inʼom tar-zida berilgan. P. vafotidan soʻng uning oʻrniga toʻgʻridan-toʻgʻri farzandi tay-inlangan, unga zardoʻz liboslar, ol-tin pichoq va tulpor ot tuhfa kilingan. 2) Buxoro xonligida P. amirning tayanchi hisoblangan oliy lavozimlardan biri, otaliq hamda devonbegidan keyingi 3mansabdor shaxs. P. amir tomonidan chiqarilgan yorlikdarni arkoni davlat hamda beklarga taqdim etgan, ayni chogʻda xonlikda yashovchi arablar ishi bilan shugʻullanish uchun masʼul hisoblangan. Yuqori mansabga tayinlangan amaldor P. takdim etgan farmonni 3 kun mobaynida oʻz sallasiga qistirib yurishi lozim boʻlgan. Amir qabulxonasida P. uchun maxsus oʻrindiq boʻlgan. P. baʼzan harbiy harakatlarda ishtirok etib, muayyan qismlarga qoʻmondonlik qilgan. 3) Qoʻqon xonligida saroy mansabi. P.lar viloyatni ham boshqarish huquqiga ega boʻlganlar. Masalan, 1844-yil Chust hokimi Rahmatulloh P. edi.

 Adabiyot 
 Semyonov A., Buharskiy traktat o chinax i zvaniyax i ob obyazannostyax nositeley ix v srednevekovoy Buhare, Sovetskoye vostokovedeniye, t.5, 1948; Mirza Badi, Divan. Madjma al-arkam ("Predpisaniya fiska")(Primeri dokumentatsii v Buhare XVIII v.). Faksimile rukopisi. Vvedeniye, perevod, primechaniya i prilojeniya A.B. Vildanovoy, M., 1981; Beysembiyev T.K., "Ta’rixi Shaxruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma Ata, 1987.

Hamidulla Dadaboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pargari

Pargari (fors, pargar — sirkul) —pargar yordamida naqsh yaratish usuli hamda shu usulda yaratilgan naqsh. Naqqosh usta pargar, chizgʻich yordamida kalam bilan naqsh mujassamotini chizib yaratadi. P. usuli murakkab, ustadan qunt, koʻp mehnat, handasiy shakllar hosil qilishda bilimdonlik, mahorat talab qiladi. Bezatilayotgan sirtning xom ashyosiga qarab chizib, boʻyab, oʻyib tasvir hosil qilib, zaminini oʻyib boʻrtma tasvir (relyef) qosil qilib ishlanadi. Ish jarayonida usta tayyor ulgi (andoza)dan foydalanishi yoki be-zatiladigan yuzaga oʻzi chizma chizib, keyin uni ishlashi mumkin, ishlaganda turli (iskana, nov iskana, gurzi, oʻyma qalamlar, tishli iskana kabi) asboblardan foydalanadi. P. Oʻrta Osiyo qududi (jumladan, oʻzbek va tojik xa-lk/1ari)da keng tarqalgan. Panjara, ganch oʻymakorligida, sopol va chinni idishlarni boʻyashda koʻp qoʻllaniladigan aylana naqshlar ham P. deb ataladi. Meʼmoriy qismlarda P. naqshlar yirik boʻlib, odatda, loklanmaydi; roʻzgʻor buyumlari, uy jihozlarida kichik boʻlib, pardozlanadi hamda lokla-nadi. Us t alardan T.Ayyubxoʻjayev, K..H-aydarov, S.Xoʻjayev, O.Fayzullayev va boshqa yogʻoch oʻymakorligida, Us t a Shirin, M.Usmonov va boshqa ganch oʻymakorligida P. naqshlarning jozibali namunalarini yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parda

Parda — 1) dramatik asar, teatr spek-taklining boʻlimi (akt.). Mavzuning murakkabligi va davomiyligiga qarab pyesa va spektakl 1 P.dan 5 P.gacha boʻlishi mumkin. Mumtoz dramaturgiya va oʻtmishdagi teatrda P.lar koʻp boʻlgan. Zamonaviy pyesalar va spektakllar esa, odatda, 2 P.dan iborat. P.lar koʻri nishlarga (ular baʼzan voqealar, sahnalardeb ataladi) boʻlinadi. 1-P.da koʻ-pincha ekspoziyasiya va voqeaning tuguni, soʻnggi P.da yechimi beriladi. Asosiy P.larda voqealar rivojlanib borib choʻqqiga koʻtiriladi va tugalla-nadi. Baʼzi sahna asarlarida maxsus mukaddima va yakun boʻlib, ular prolog va epilog deb ataladi; 2) anʼanaviy teatrda musavvirlar tomonidan chizilgan maxsus suratli P.lar boʻlib, tomosha oldidan ayvon, koʻshk yoki tirgo-vichlarga osib qoʻyilgan. Oʻrta asrlarda ayol sanʼatkorlar harir oq P.lar ortida soz chalgan, kuylagan va raqsga tushgan. Qoʻgʻirchoq teatrining "Chodir xayol" va "Chodir jamol" da tomoshalar 3 tomoniga P. tortilgan va oldi ochiq chodirlarda koʻrsatilgan; 3) teatr sahnasi oldidagi ikki tomonga sirgalib ochiladigan (baʼzan yukrriga koʻtariladigan) baxmal toʻsiqlar, sahnaning yonlarida va orasida spektakl mavzusini ochuvchi rassom tomonidan oʻylab chizilgan bezaklar ham P. deb ataladi. Kichik voqealar avansah-nada oʻynalayotganda P. yarim yoki butunlay yopilishi va yana ochilib asosiy vokealar davom etishi mumkin. Bunday P. intermediya P.si deyiladi. Teatrlarda yongʻindan saqlovchi (temir yoki asbestdan) P.lar ham uchraydi; 4) xonani quyosh nuri, shamol, yot koʻzdan toʻsish yoki bezak uchun deraza va eshiklarga tutiladigan matolar. Taxmon, tokcha, burchak yoki xonaning biron qismini toʻsish uchun ham qoʻllanadi. Kelinkuyov uchun solingan joylardan toʻsib turuvchi P. chimildiq deb ataladi. P.lar turli gazlamalardan tikiladi. Hozirgi kunda "jalyuzi" P.lar urf boʻlmoqda.

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parda (maʼnolari)

Parda :

 Parda — dramatik asar, teatr spek-taklining boʻlimi.
 Parda — torli (dutor, tanbur kabi) cholgʻular dastasini boʻgʻinlarga ajratuvchi toʻsiqlar.
 Parda — erkaklar ismi.
Parda (musiqa)

Parda (musiqada) — 1) torli (dutor, tanbur kabi) cholgʻular dastasini boʻgʻinlarga ajratuvchi toʻsiqlar. Oʻtmishda P.lar ichak yoki ipakdan ishlangan boʻlib, keyinchalik choʻp, metall yoki plastmassadan yasash yoʻlga qoʻyilgan. Sozanda qoʻl barmoqlari bilan torlarni maʼlum P.ga bosib tebratganda muayyan balandlikdagi tovush (ton)ni hosil qiladi; 2) Sharq musiqa nazariyasida P. atamasi maqom, daemon, dastgoh tushunchalari bilan maʼnodosh boʻlib, muayyan balandlikdagi tovushlarni ham ifodalagan. Jumladan, uzbek musiqasida har bir maqomnint bosh P.si shu maqom nomi bilan ataladi (mas, Navo P.si, Rost P.si kabi). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Parda Tursun

Parda Tursun (taxallusi; asl ism-sharifi Parda Tursunov) (1909.7.11, Namangan viloyati Pop tumani Chor-kesar qishlogʻi — 1957.28.9, Toshkent) — yozuvchi. Almaiy nomidagi oʻlka uzbek namuna ishmaktabi (1923—27), Toshkent pedagogika bilim yur-tida (1927—28) oʻqigan. "Batrak" gaz.da masʼul kotib (1930—31), "Qizil Oʻzbekiston" gaz.da adabiy xodim (1931—34; 1939—40). 1935—36 yillarda Oʻrta Osiyo plan-iqtisod institutida birmuncha muddat taqsil koʻrgach, Oʻzbekiston Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi kotibi (1937—38), Oʻzbekiston Telegraf agentligi (1940—45)da adabiy xodim va muharrir, partiya tarixi institutida ilmiy xodim (1948—50).

P.T.ning adabiy faoliyati 1929—30 yillarda kichikkichik hikoyalar yozish bilan boshlangan ("Alvasti", 1929; "Zoʻrlik", 1932 va boshqa toʻplamlar). P.T.ning bu hikoyalaridan keyinchalik uning "Haq yoʻl" (1947) avtobiografik qissasi "oʻsib chiqqan". P.T. 1940-yilda yozilgan bu qissasi ustida uzoq vaqt ishlab, uni 1947-yilda nashr etadi. Keyinchalik mazkur qissaga sayqal berish, unda belgilangan qaxramonlar hayoti va jamoalashtirish davri manzaralarini tasvirlashda davom etib, dastlab "Oʻqituvchining yoʻli" (1949), keyin esa "Oʻqituvchi" romanini (1951) yozadi. Toshkent va Namangandagi bir necha maktab va koʻchalarga P.T. nomi berilgan.

Ac: Oʻqituvchi |Roman, T., 1972.

 Adabiyot 
 Ikromov O., Parda Tursun. Adabiy portret, T., 1968; Uzbek adabiyoti tarixi, 3-j., T., 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Nekrolog
Parda hosil qiluvchi moddalar

Parda hosil qiluvchi moddalar — biror sirtga surilganda qisqa vaqt ichida yupqa parda qatlam hosil qiladigan sintetik yoki tabiiy moddalar (odatda, polimerlar yoki oligomerlar). Bu pardalarning muhim xossasi shundaki, ular sirtga adgeziyalanadi (yopishib turadi), qattiq, elastik, nam oʻtkazmaydigan tashqi muhit taʼsiriga chidamli boʻladi. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. sirtga organik erituvchilarda eritilgan eritmalar holida, suv yoki plastifikatorlardagi dispersiya holida beriladi. Parda rangeiz (tarkibida pigment boʻlmasa) yoki sarikdan toʻq jigarranggacha boʻlishi mumkin. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. — lok-boʻyoq mate-riallari (alif, moy, lok, boʻyoq)ning asosidir. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. tabiiy (oʻsimlik va hayvon yelimi, zigʻir, tung va degidratlangan kanakunjut moyi, kanifolni qayta ishlash mahsulotlari) va sintetik (alkid, epoksid, fenolaldegid, poliefir va perxlorvinil smolalar) xillarga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pardaqanotlilar

Pardaqanotlilar — hasharotlar turkumi. Eng xilma-xil hasharotlar turkumlaridan biri (har xil maʼlumotlarga binoan 150 mingdan 300 ming gacha turi bor). Keng tarqalgan. Uz. 0,2 mm dan (trixogrammalar eng mayda hasharot) 4—6 sm gacha (shoxdumlilar, tropik arilar, ayrim yay-doqchilar). Odatda, 2 juft shaffof pardasimon qanotlari bor. Orqa qanotlari nisbatan kichik, oldingisiga ilmoqchalar orqali birikadi. Chumolilar ikkilamchi qanotsiz P.dir. Tuban P.ning ogʻiz organlari kemiruvchi, yuksak P.niki — kemiruvchiyalovchi yoki soʻruvchi (pastki labi hartumchaga aylangan). Urgʻochi P.ning tuxum qoʻygichi bor; zaharli tuxum qoʻygichi zahar soluvchi nashtarga aylangan. Toʻliq oʻzgarish orqali rivojlanadi. Erkak P. gaploid tuxumlardan, urgʻochilari urugʻlangan diploid yoki urugʻlanmagan tuxumlardan rivojlanadi (k,. Partenogenez). P. nerv sistemasi boshqa hasharotlarga nisbatan kuchli rivojlangan; shartsiz reflekslari xilma-xil va murakkab (ay-niqsa, jamoa boʻlib yashovchi P.da) boʻlib, nayeli toʻgʻrisida gʻamgʻoʻrlik qiladi. Koʻpchilik P. gulli oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. Ayrim (arrakashlar, shoxdumlilar va boshqalar) oʻsimliklarga ziyon keltiradi. Bir qancha parazit (yaydoqchilar)dan zararkunanda hasharotlarga biologik qarshi kurashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Pardoz

Pardoz — 1) amaliy sanʼat (zargarlik, ganch va yogʻoch oʻymakorligi, mis- karlik va boshqalar)da narsalar sirtiga beriladigan soʻnggi ishlov, jilo; 2) oʻymakorlikda naqsh yaratish usuli; ganch oʻymakorligida 6 ta P. — loʻla pardoz, pax-pardoz, tabaqa P., chizma P., choka P. va qirma P. bor. Sodda va murakkab P., zaminli va zaminsiz oʻyma oʻyma-korlik naqshlari talqinida yaqqol koʻrinadi. Bunday P. naqshlangan yuzani jozibador boʻlishini taʼminlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paremiologiya

Paremiologiya (yunoncha: paroimia — hikmatli soʻz, zarbulmasal va ... logiya) — 1) maʼlum bir tildagi avloddan avlodga ogʻzaki shaklda koʻchib yuruvchi, ixcham va sodda, qisqa va mazmundor, mantiqiy umumlashma sifatida paydo boʻlgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralarni — paremalarni oʻrganadigan fan sohasi; 2) muayyan tilda mavjud boʻlgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralar — paremalar tizi-mi. Paremalar avloddan avlodga faqat ogʻzaki holdagina oʻtib kelganligi, xalq ogʻzaki ijodining mahsuli boʻlganligi uchun adabiyotshunoslikning oʻrganish obʼyekti hisoblanadi, chunki ularning aksariyati koʻpincha sheʼriy shaklga oʻxshaydi va ularda oʻxshatish, antiteza, anafora, alliteratsiya, kinoya, piching kabi bir qancha tasviriy vositalar qoʻllanadi. paremalar soʻzlardan tuzilib, maʼlum bir fikrni ifodalovchi gaplardan iborat boʻlgani uchun tilshunoslikning ham oʻrganish obʼyektidir. P. ana shoʻ 2 jihatni oʻzida birlashtiradi. Paremalarning kelib chiqishi, tarixan rivojlanishi va maʼno xususiyatlarini oʻrganuvchi P. frazeologiya bilan chambarchas bogʻliq. P. tilda mavjud boʻlgan turli xil barcha iboralarni oʻrganadi, frazeologiya esa uning bir qismi sifatida faqat koʻchma maʼnoli turgʻun birikmalarni oʻrganadi. Shu jihatdan ular oʻzaro farqlanadi. Oʻrganish obʼyektining birligi, yaʼni bir necha soʻzdan tashkil topgan turgʻun, barqaror birikmalarni tekshirish P. bilan frazeologiyaning oʻxshash, umumiy tomoni hisoblanadi. Paremalarni toʻplash, oʻrganish Mahmud Koshgʻariy ("Devonu lugʻotit turk") va Gulxaniy ("Zarbulmasal") zamonlaridan to hozirgi kunlargacha davom etib kelmoqda.

Ad:. Berdiyorov H., Rasulov R., Uzbek tilining paremiologik lugʻati, T., 1984.

Abduvahob Madvaliyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil