Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ber qonuni

Ber qonuni – daryolarning oqish qonuniyatini aks ettiradigan qonun. 1857-yilda rus tabiatshunosi K. M. Ber topgan. Daryolar Shimoliy yarim shardan oʻng tomonga, Janubiy yarim shardan chap tomonga burilishga intilib oqadi. Shu tufayli, daryolar qaysi tomonga oqishidan qatʼi nazar, Shimoliy yarim sharda daryoning oʻng qirgʻogʻini, Janubiy yarim sharda chap qirgʻogʻini koʻproq yuvib boradi. K. M. Ber bu hodisa Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taʼsiri ekanligini isbot qildi. Nazariy mexanika qonunlaridan maʼlumki, aylanayotgan sistemada harakat qilayotgan jism Koriolis tezlanishi deb ataladigan qoʻshimcha tezlanishga uchraydi. Shimoliy yarim sharda bu tezlanish asosiy harakatdan oʻng tomonga, Janubiy yarim sharda esa chap tomonga yoʻnaladi. Bu tezlanish yuqori kengliklarda kuchli boʻladi, ekvatorga tomon kamaya borib, ekvatorda noʻlga tenglashadi.

 Yana qarang 
 Ikkilamchi oqim
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berd

Berd —Armanistonning Tavush viloyati Berd munitsipalitetidagi shaharcha va shahar munitsipalitet hisoblanib, shahar Tavush daryosining gʻarbida, Yerevandan uzoqlikda joylashgan, past togʻlar bilan oʻralgan. Shahar yaqinida Tavush qalasi (10-asr) va Nor Varagavank va Xoranashat monastirlari (12-asr) xarobalari joylashgan orin. Yaqin atrofdagi boshqa monastirlarga Shxmuradi, Srveghi va Kaptavank kiradi.

 Etimologiya 
Berd (arman. բերդ)—qal’a yoki qasr maʼnosini bildiradi. Kichkina shahar Berd nomini oldi, chunki Tavush qalasi xarobalari Berdning chekkasida joylashgan edi. Shahar ilgari Berdagʻugʻ, Gammaʼ, Tavuzgʻala, Tauzkend, Volorut, Shlorut va Gʻalakyand deb atalgan.

 Tarixi 
left|thumb| Berddagi Surb Govhannes cherkovi
Tarixdan, hozirgi Berd hududi Buyuk Armanistonning 12 provenciyasi Utikning Tuchkatak okrugi tarkibiga kirgan.

Berdning tarixiy maʼnosi ham bor boʻlib, chunki 10-asrda u Armaniston shohi Ashot Yerkatning (Iron) qarorgohi boʻlgan. Shuningdek, qala oʻzining yangi ishlab chiqilgan suv taʼminoti tizimi bilan ham noyob edi.

Shahar 2020 yilgi Armaniston Ozarbayjon toʻqnashuvi paytida bombardimon qilingan.

 Aholi soni 
2011-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shahar aholisi 7,957 kishi boʻlgan.

Aholisining asosini armanlar tashkil etadi. Lekin shaharchada 200 ga yaqin udis istiqomat qiladi, ular ham Avliyo Arman cherkoviga tegishli.

 Iqtisodiyot 
Berd shahri va uning atrofidagi hududlar Armanistonda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiruvchi yirik markaz hisoblanadi. Atrofdagi xoʻjaliklarda meva, tamaki va boshqa turli xil ekinlar yetishtiriladi. Berdning boshqa mashhur tarmoqlaridan biri bu vinochilik, asalarichilik va chorvachilikni oʻz ichiga oladi.

 Galereya 

 

Turkum:Armaniston shaharlari
William Bateson

William Bateson, (1861-yil 8-avgust, Whitby – 1926-yil 8-fevral, Merton)„William Bate son“. Encyclopædia Britannica. – ingliz biologi, genetika asoschilaridan biri. „Genetika“ atamasini ham Bateson taklif etgan (1907). Cambridge universiteti professori (1908–1910). Ilmiy ishlari chogʻishtirma anatomiya va irsiyat masalalariga oid. „Borliq – yoʻqlik“ nazariyasini ilgari surgan (1905). Bu nazariyada u organizmlarda ularning rivojlanishini tormozlab qoʻyadigan omillar yoʻqolishi bilan yangi belgilar paydo boʻlishini tushuntirib berishga harakat qilgan. 1910-yilda Angliya genetik jurnalini tashkil etgan.

 

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

Turkum:1861-yilda tugʻilganlar
Turkum:1926-yilda vafot etganlar
Turkum:Ateistlar
Turkum:Biolog olimlar
Byudjet indeksi

Byudjet indeksi — aholining ayrim toifalari isteʼmol toʻplami (isteʼmol savati)ga kiradigan muayyan isteʼmol tovarlari narxi va xizmatlar tariflaridagi oʻzgarishlarni tavsiflaydigan indeks. Tovarlar narxi va xizmatlar tarifi oʻsishi bilan boglik boʻlgan asosiy isteʼmol harajatlarini, bozor qiymatidagi oʻzgarishlarni aks ettiradi. Byudjet indeksi aholi isteʼmol qiladigan muayyan tovarlarga va koʻrsatilgan xizmatlarga sarflangan ayni davrdagi harajatlarni oʻtgan (bazis) davrdagi harajatlarga nisbatan qanday oʻzgarganligini koʻrsatadi. Byudjet indeksi aholi farovonligini baholashda eng muhim koʻrsatkichlardan biri hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet yili

Byudjet yili — qonuniy ravishda tasdiklangan davlat byudjeti rejasining bajarilishi belgilangan muayyan davr, muddat (toʻliq bir yilni oʻz ichiga oladi). Asosan Byudjet yili davlatlarda kalendar yili bilan boshlanadi va tugaydi. Ayrim mamlakatlarda esa boshqa muddatlar amal qiladi (masalan, Buyuk Britaniya, Yaponiyada Byudjet yili kalendar yilining 1-apreldan boshlanib kelgusi yilning 31-martigacha, Kanadada 1-iyuldan kelgusi yilning 30-iyunigacha, AQShda 1 oktabrdan kelgusi yilning 30-sentabrgacha, Turkiyada 1-martdan kelgusi yilning 28-fevralgacha davom etadi). Keyingi vaqtda koʻpchilik davlatlar hisobkitoblarni osonlashtirish maqsadida kalendar yili bilan boshlanadigan Byudjet yili ga oʻtmoqdalar, jumladan Oʻzbekistonda ham Byudjet yili kalendar yiliga muvofiq keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet muassasalari

Byudjet muassasalari — aksariyat yoki butunlay davlat yoki mahalliy byudjet vositalaridan mablagʻ bilan taʼminlanadigan muassasalar. Bunday tashkilotlarga boshqaruv organlari, armiya, sud, prokuratura, ijtimoiymadaniy, fan, maorif, sogʻliqni saqlash sohalaridagi koʻpgina muassasalar kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet rezervlari

Byudjet rezervlari — davlat tadbirlarini uzluksiz ravishda mablagʻ bilan taʼminlash va kutilmagan harajatlarni qoplash uchun davlat byudjetida hosil qilinadigan fondlar. Byudjet rezervlari tabiiy ofatlar natijasida davlat mulkiga yetgan zarar oʻrnini qoplash, shuningdek tasodifiy hollar tufayli yuzaga kelgan harajatlarni mablagʻ bilan taʼminlash (bu jihatdan Byudjet rezervlari sugʻurta fondining bir turi boʻlib xizmat qiladi), xalqxoʻjaligi rejasi va byudjetni ijro etish jarayonida paydo boʻladigan qoʻshimcha harajatlarga sarflash, byudjetga daromadlarning tushish muddati oʻrtasida muqobillik roʻy berganda mavjud mablagʻlardagi vaqtinchalik uzilishga chek qoʻyish uchun moʻljallanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet statistikasi

Byudjet statistikasi — aholining turli ijtimoiy guruhlari (sanoat ishchilari, xizmatchilar, injener-texnik xodimlar va boshqalar) turmush darajasini oʻrganuvchi statistika sohasi; byudjet tekshiruvlari natijasida olingan statistik maʼlumotlarni ishlab chiqish va tahlil qilish bilan shugʻullanadi. Oilalarning byudjetlari haqidagi statistik maʼlumotlarni tahlil qilish isteʼmol krnuniyatlarini ochib beradi. Bu qonuniyatlar xalq xoʻjaligini rivojlantirish va barcha aholining farovonligini oshirish uchun rejalar tuzishda nazarda tutiladi. Shuningdek, Byudjet statistikasi maʼlumotlaridan mamlakat milliy daromadi va uning aholi guruhlari oʻrtasida taqsimlanishini hamda real daromadlarni hisoblashda, mehnat resurslari balanslarini, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari balanslarini tuzishda va iqtisodiy hisobkitob ishlarida ham foydalaniladi. Oʻzbekistonda Byudjet statistikasi ni Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi olib boradi va oʻrganadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet taqchilligi

Byudjet taqchilligi, byudjet kamomadi — byudjet harajatlarining daromadlaridan ustun boʻlishi. Kamomad rejali ravishda belgilanishi ham mumkin. Koʻpincha Byudjet taqchilligi rejalashtirilgan byudjet bilan ijro etilgan byudjetning nomutanosibligi natijasida sodir boʻladi va harajatlarning daromadlardan yuqori boʻlganligini koʻrsatadi. Davlatning Byudjet taqchilligi ni qoplash kredit emissiyasi yoki boshqa , shu jumladan muomalaga turli muddatli davlat obligatsiyalarini chiqarish hamda aholi yoki yuridik shaxslar oʻrtasida joylashtirish evaziga amalga oshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Iqtisodiy atamalar
Turkum:Iqtisodiy huquq
Byudjet tekshiruvlari

Byudjet tekshiruvlari — oilalar byudjetini statistik usudda tadqiq etish. Byudjet tekshiruvlari natijasida oilalarning daromadlari va daromad i, ularning oʻz daromad mablagʻlarini qanday maqsadlarda va qanday miqdorda sarflashlari haqida, oilalarning uy-joy va madaniy maishiy buyumlar bilan qanday taʼminlanganligi toʻgʻrisida, oila aʼzolarining tarkibi, mashgʻuloti va maʼlumoti haqida axborotlar olinadi. Byudjet tekshiruvlari bilan Oʻzbekistonda Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi shugʻullanadi. Byudjet tekshiruvlari da oila byudjeti haqida tekshirilayotgan oilalardan soʻrov va anketa toʻldirish yoʻli bilan maʼlumotlar toʻplanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet tizimi

Byudjet tizimi — davlat, maʼmuriy hudud, baʼzi (mustaqil byudjetli) muassasalar byudjetlarining iqtisodiy munosabatlar va huquqiy meʼyorlarga asoslangan majmui. Oʻzbekistonda Byudjet tizimi davlat byudjeta, Qoraqalpogʻiston Respublikasi byudjeti, mahalliy (viloyat, shahar, tuman va boshqalar) byudjetlardan tarkib topadi. Shuningdek davlat ijtimoiy sugʻurta byudjeti ham davlat byudjeti tarkibiga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasida Byudjet tizimi masalalari "Byudjet tizimi toʻgʻrisida" qonun (2000-yil, 14 dekabr) bilan tartibga solinadi. Davlat byudjeti parlament tomonidan (Oʻzbekistonda Oliy Majlis), viloyat, shahar, tuman va boshqalarda tegishli xalq deputatlari kengashi sessiyasida tasdiqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Iqtisodiy huquq
Turkum:Iqtisodiy atamalar
Byudjetdan moliyalash

Byudjetdan moliyalash — davlat (mahalliy) byudjetdan davlat buyurtmalarini amalga oshirish, davlat dasni bajarish, davlat tashkilotlarini saqlash (taʼminlash) bilan bogʻliq harajatlarga pul mablagʻlari ajratish. Byudjetdan moliyalash umumdavlat maqsadlaridagi tadbirlarni bajarish, toʻla yoki qisman davlat pul taʼminotida boʻlgan tarmoqlar, korxonalar, tashkilotlarning harajatlari uchun pul vositalari (byudjet assignatsiyalari) ajratish shaklida amalga oshiriladi. Maye, davlat boshqaruvi mahkamalari, armiya, militsiya, politsiya, sud organlari, kisman fan, madaniyat, maorif, sogʻliqni saqlash, mudofaa tashkilotlari va muassasalari davlat va mahalliy byudjet vositalari hisobidan taʼminlanadilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byulleten

Byulleten (frans. bulletin — kichik yorliq, eʼlon) — 1) rasmiy hujjat, qaror, koʻrsatmalar va sharhi toʻplami; 2) keng jamoatchilik uchun muhim boʻlgan voqea, hodisa haqidagi eʼlon (masalan, urush harakatlari, yirik davlat arbobining sihat salomatligi toʻgʻrisida va hokazo); 3) muayyan bir masalaga oid nashrlarning nomi (masalan, Oʻzbekiston Respublikasi oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi "Byulleten"lari va boshqalar); 4) maʼlum shakldagi saylov varaqasi, unda deputatlikka nomzodi qoʻyilgan shaxsning ismfamiliyasi, tugʻilgan yili va boshqa baʼzi asosiy maʼlumotlar koʻrsatiladi; 5) ishchi yoki xizmatchi mehnatga vaqtincha yaroqsiz boʻlganda tibbiyot muassasalari tomonidan beriladigan kasallik haqidagi hujjat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Luis Buñuel

thumb|right|
Luis Buñuel (1900.22.2, Kalanda—1983) — ispan kinorejissyori. 1924-yildan Parijda yashagan va „Avangard“ harakatida qatnashgan. Birinchi mustaqil ishlari — „Andaluz kuchugi“ (1928, ssenariysi S. Dal bilan hamkorlikda), „Oltin asr“ (1930) filmlari syurrealizm ruhida ishlangan. 1932-yil Ispaniyada realistik hujjatli film („Nonsiz yer“)ni ekranlashtirdi. 1946—55 yillar Meksikada yashadi va 1960-yilda yana Ispaniyaga qaytib keldi. „Unutilganlar“, „Nazarin“, „Viridiana“, „Kunduzgi goʻzal“, „Oqsoch ayolning kundaligi“, „Bu notinch xohish nuqtasi“, „Robinzon Kruzo“ B.ning eng yaxshi filmlaridir. Diniy riyokorlikka, burjua jamiyatining ijtimoiy nohaqlik siyosatiga qarshi ruhdagi filmlar B. ijodiga xos.
Byurakan astrofizika rasadxonasi

thumb
Byurakan astrofizika rasadxonasi — Armaniston Faga qarashli rasadxona. 1946-yilda Aragats shahrida tashkil topgan (rasmiy ochilish marosimi 1956-yilda oʻtkazilgan); Byurakan qishlogʻi yaqinida 1500 m balandlikda joylashgan. Byurakan astrofizika rasadxonasi r.da qator optik va radio teleskoplar mavjud. Astrofizik kuzatuvlar asosan 1948-yildan boshlangan. Yulduz assotsiatsiyalari kashf etilishi (1947) Byurakan astrofizika rasadxonasi r. ilmiy yoʻnalishini belgilab berdi. Rasadxonaning hozirgi asosiy ilmiy mavzui — Galaktika tarkibini oʻrganish va u bilan bogʻliq muammolarni (yulduzlarning kelib chikishi va rivojlanishi kabi) hal etishdan iborat. Byurakan astrofizika rasadxonasi r.da 1952-yil "Turli tipdagi tarqoq yulduz toʻdalarining atlasi" nashr etildi. Rasadxonada yulduzlar va tumanliklar spektrlarini kuzatib oʻrganish, diffuz va planetar tumanliklarni tekshirish va boshqa ishlar, radioastrofizika sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari (radioteleskoplarni loyihalash va qurish, kuzatuv usullarini ishlab chiqish va takomillashtirish) keng koʻlamda olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Armaniston
Byuro

Byuro (frans. bureau) — 1) biror tashkilot, jamiyat, muassasada muayyan ishni, asosan, rahbarlik ishini olib borish maqsadida saylanadigan yoki taʼsis etiladigan kollegial organ; 2) ayrim idora va muassasalar nomi (mas, maʼlumotnomalar B.si); 3) maxsus tokchalari, qugilari va boshqa boʻlmachalari hamda qopqogʻi boʻlgan yozuv stoli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Siyosiy atamalar
Byurokrat

Byurokrat — 1) byurokratiyaga mansub shaxs; 2) oʻz burchini rasmiyatchilik bilan, ishga ziyon yetkazgan holda rasmiy bajaradigan, sansalorlik qiluvchi mansabdor shaxs.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byurokratiya

Byurokratiya (frans. bureau byuro, idora; yun. kratos — kuch, hokimiyat, xukmronlik) — dastlab hukumat idoralarining rahbarlari va amaldorlari hokimiyati; keyinchalik jamiyatning turli sohalarida paydo boʻlgan yirik tashkilotlardagi xizmatchilar qatlamini ifodalagan. Boshqaruv va maʼmuriyatning zarur qismi sifatida B. alohida ijtimoiy qatlamga aylanib boradi. B.ga xos xususiyatlar: kuyi mansabdorlarning yuqori mansabdorlarga bosqichmabosqich boʻysunishi, qattiq ish tartiboti, maxsus maʼlumotni taqozo etuvchi rasmiylashgan vazifalarni amalga oshirishda mehnat va masʼuliyat taqsimoti. Tashkilot koʻpchilik aʼzolarining mustaqil ravishda imtiyozli qatlamga aylanishga intilishi oqibatida rasmiyatchilik, oʻzboshimchalik, avtoritarizm va sharoitga moslashish kuchaya boradi, tashkilotning tartibqoida hamda maqsadvazifalariga boʻysundirilishi asosan B.ni mustahkamlash va saqlab qolish uchun xizmat qiladi. Bu hol ayniqsa avtoritar tizimlarda yaqqol namoyon boʻladi. Mansabdor shaxs tomonidan oʻz vazifasiga vijdonsizlik va sovuqqonlik bilan karat, fuqarolarning taklif, ariza va shikoyatlarini koʻrib chiqish tartibini buzish, ularga toʻralarcha munosabatda boʻlish hollari davlat va jamiyat manfaatlariga, fuqarolarning qonun bilan qoʻriqlanadigan huquq va manfaatlariga jiddiy zarar yetkazadi. Demokratik jamiyat B.ning mazkur salbiy xususiyatlarini bartaraf etish va cheklashga qaratilgan nazorat hamda boshqaruv shakllarini ishlab chiqishga harakat qiladi.

Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi JKda fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi mansabdor shaxslarning jinoyatlari tegishlicha jarima solish, muayyan huquqdan maxrum qilish, axloqtuzatish ishlari yoki ozodliKdan mahrum etish kabilar bilan jazolanadi (VII bob). Oʻzbekiston Respublikasining "Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xattiharakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish toʻgrisida"gi Qonuni (1995-yil 30 avgust) ham har bir fuqaro oʻz huquqlari yoki erkinliklari buzilgan, deb hisoblasa, shikoyat bilan sudga murojaat qilish xuquqini taʼminlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Iqtisodiy atamalar
Turkum:Iqtisodiy huquq
Turkum:Siyosiy harakatlar
Byust

thumb|Organ-Utan 'Jumbo' (1895) va Marcus Aurelius (169dan keyingi) byustlari
Byust (lotincha bustum — kuydirish joyi, frans. buste — maqbaradagi haykal) — odamning koʻkrakdan yuqori — bosh qismi tasvirlangan haykal, mukammal haykaltaroshlik asari. Dastlab Misr va Yunonistonda paydo boʻlgan, soʻng Qadimgi Rimda portret sanʼati sifatida shakllangan (mujassamotiga taglik ham qoʻshilgan). Uygʻonish davri sanʼatida keng tarqalgan. Donatella Deziderio da Settinyano, L. Bernini, J. A. Gudon, O. Roden va boshqa, Rossiyada F. Shubin, S. Galberg va boshqa eng yaxshi B. namunalarini yaratgan. Oʻzbekiston hududida milodiy 1-asrdan boshlab B. haykallar yaratilgan. Maye, Ayritomaan topilgan musiqachilar (2-asr), Qoʻykirilgan qalʼadan topilgan ostadon qopqogʻiga ishlangan erkak boshi (2—3-asrlar), Samarqanddan topilgan ostadonning haykal kismi (6—7-asrlar).

20-asr oʻzbek haykaltaroshligida taniqli jamoat, madaniyat va sanʼat arboblarining B.lari (A. Shoymurodov, "Mehnat qahramoni Sh. Qudratov"; H. Husniddinxoʻjayev, "Mannon Uygʻurt", "Hamza"; A. Ahmedov, "Komil Yormatov"; Ya. Shapiro, "Shukur Burhonov" va boshqalar), shuningdek inson, ayol goʻzalligi tarannum etilgan B.lar (N. Feodoridis, "Ayol"; E. Tojiboyev, "Oydin" va boshqalar) ham yaratildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georges-Louis Leclerc

thumb

Georges-Louis Leclerc yoki shunchaki
Buffon (1707-yil 7-sentabr, Montbard — 1788-yil 16-mart, Parij) — fransuz tabiatshunosi. Fransiya akademiyasining aʼzosi (1753-yildan). 1739-yildan Parij Botanika bogʻining direktori. 36 jildli (1747—88) asosiy ilmiy asari „Tabiat tarixi“da oʻsimlik va hayvonot dunyosining birligi haqida fikr yuritadi. Buffon organizmlarni faqat sistemaga solibgina qolmasdan, yashab turgan muhit bilan birga oʻrganish kerak, degan xulosa chiqardi. Geologiya sohasida yerning rivojlanish tarixi haqidagi nazariyani yaratdi („Yer nazariyasi“ asari nashr etilgan, 1749).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:1707-yilda tugʻilganlar
Turkum:1788-yilda vafot etganlar
Boʻbaksoy

Boʻbaksoy — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Orasoynpj bosh irmogʻi. Uzunligi 29 km. Oqtogʻning gʻarbiy kismi — Baxiltogʻning jan. yon bagʻridan (1500 m) boshlanadi va gʻarbga tomon oqib Eskiqishloq yonida Bitovsoy bilan qoʻshilib Orasoyni hosil qiladi. Qizilqum choʻllariga yaqin boʻlganidan B. havzasida yogʻin kam yogʻadi. Yogʻingarchilik paytidagina suvi koʻpayadi."Boʻbaksoy" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Navoiy viloyati daryolari
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Nurota tumani
Boʻgajili

Boʻgajili, Bogʻajeli — Nurota togʻ etaklarida yashovchi oʻzbek va turkmanlar tarkibiga kirgan qabilalardan biri. Ular "olti ota boʻgajili" deb ham atalgan. B. oʻtmishda — qoʻshtamgʻali, oʻrda, yastavon, chasgash, jaman, jayparli kabi bir necha uruqqa boʻlingan. V. Radlov B.larni byogyoshyolyu, byugyoshyulyu deb ataydi va 19-asr oʻrtalarida Zarafshon vodiysining markaziy qismi shim.da, Nurota togʻlarida yashagan turkmanlar tarkibida uchta urugʻ: qozoyogʻli, qanjigʻali va byogyoshyolyu boʻlganligini, shulardan qanjigʻali va B. uysun qabilasiga mansub boʻlib Katta Oʻrda qozoqdari bilan qabiladosh boʻlganlarini qayd etib oʻtadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Radlov V. V., Iz Sibiri, M., 1989.
Boʻyoq purkagich

BOʻYOQ PURKAGICH — turli sirtlarni boʻyash, oʻsimlik va daraxtlarga dori sepish uchun moʻljallangan apparat. Dastaki va elektr xillari bor. Dastaki Boʻyoq purkagich suyuq boʻyoq (yoki dori) quyiladigan metall idish (ballon) 2, qoʻl nasosi /, egiluvchan shlanglar 4, suzgichli soʻrish voronkasi 3 hamda purkaydigan forsunkali qarmoqsimon nay 5 dan iborat (rasm). Nasos hosil qilgan bosim ostida suyuqlik shlanglar orqali forsunkaga oʻtadi, undan sirtlarga (mas, devorga) purkaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyoqlar

thumb|Boʻyoqlar
Boʻyoqlar – maydalangan mineral yoki organik pigmentlarning alifmoy, lok va boshqa bogʻlovchilardagi suspenziyalari. Boʻyaluvchi buyumlarni yemirilishdan (yogʻochni chirishdan, metallni zanglashdan) saqlaydi, shuningdek ularga kurkam, chiroyli tus beradi. Boʻyoqlarning oʻziga xos xususiyati shuki, pigmentlar bogʻlovchilarda erimaydi va quriganda buyum sirtida yupqa parda hosil qiladi. Boʻyoqlarning moyli va lokli (emalli) xillari bor.

Moyli Boʻyoqlarda alifmoy parda hosil qiluvchi modda boʻlib xizmat qiladi. Moyli Boʻyoqlar alifmoyda tayyorlanadi. Sanoatda quyuq pasta holida ishlab chiqariladi. Moyli Boʻyoqlar suvga va ishqor taʼsiriga unchalik chidamli emas. Asosan qurilishda va temir yoʻl transportida ishlatiladi.

Emalli Boʻyoqlarda sintetik smolalar yoki organik eritma (lok)lar holatidagi sellyuloza efirlari parda hosil qiluvchi moddalar rolini bajaradi. Emalli Boʻyoqlar qoʻllaniluvchi lokka qarab moyli, alkid, fenolmoy va fenolalkid, epoksid, epoksiefir, poliuretan, mochevinaformaldegid, melaminformaldegid, perxlorvinil, kremniyorganik, bitumli, polivinilatsetatli va boshqalarga ajratiladi. Benzin, kerosin, issiq suv muhitida ishlatiluvchi metall buyumlarni, yogʻoch, beton, qogʻoz, asbob va boshqa mashinalarni korroziyadan saqlash hamda elektroizolyatsiya maqsadlarida qoʻllanadi.

Badiiy Boʻyoqlar akvarel, guash, temper moyli Boʻyoqlardan iborat boʻlib, ularda nur taʼsiriga chidamli pigmentlar bor.

Qogʻoz, karton, gazmol va yogoch buyumlarni boʻyash uchun ishlatiladi.

Dekorativ Boʻyoqlar asboblar va apparatlarning detallarini boʻyashga ketadi.

Nurlanuvchi Boʻyoqlarda lyuminessensiyalanish xususiyati bor (sovuq nurlanish). Shu maqsadda loklar tarkibiga lyuminofor (nurlanadigan) moddalar qoʻshiladi. Soat va asboblarda raqam va belgilarni yozish uchun kerak.

Termosezgir B.— boʻyalgan modda yuzasida trani nazorat qilish uchun qalam shaklida ishlatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Boʻyoqlar
Boʻyoqli oʻsimliklar

Boʻyoqli oʻsimliklar — tarkibida boʻyoq moddalari boʻlgan oʻsimliklar. Boʻyoq Boʻyoqli oʻsimliklar oʻ.ning hamma qismlari (lishayniklarda) yoki bir qismi (ildizi, poʻstlogʻi, guli, bargi va hokazo)dan olinadi. Oʻsimliklardan olingan tabiiy boʻyoqlarning sifati sunʼiy (sintetik) boʻyoklarga nisbatan yuqori boʻladi. Oʻzbekistonda roʻyan , oʻsma , isiriq , anor (^apﬂ aH qizil boʻyoq; yongʻoq , karmak (Itopsht)lardan jigarrang va qora boʻyoq; zirk , isfarak , sutlama , rezeda , maxsar , tuxumak , zaʼfar , tut , olma lardan sariq boʻyoq; gulxayri dan koʻk va binafsha boʻyoq olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xona oʻsimliklari
Boʻyoqchilik

Boʻyoqchilik (toʻqimachilikda) — ip va ipak boʻyash kasbi. Gazlama qoʻl dastgohlarida toʻqilgan davrlarda keng tarqalgan edi. Turkistonlik boʻyoqchi ustalar ip va ipakni xumboʻyoq bilan boʻyaganlar. Toʻqimachilik korxonalari paydo boʻlgach, Boʻyoqchilik fabrikalarning boʻyash sexida bajariladigan boʻldi. 20-asr 90- yillari boshidan yana kasbhunar rivojlana boshlanganligi tufayli qadimgi Boʻyoqchilik kasbi muhim hunarga aylanib bormoqda."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻz (maʼnolari)

Bo‘z:

 Bo‘z - BOʻZ, karbos — boʻsh pishitilgan paxta ipidan sodda toʻqilgan mato; qalin, pishiq va tana haroratini bir xilda saqlaydigan mahalliy ipgazlama.
 Bo‘z (dasht) - BOʻZ — Markaziy Fargʻonaning sharqiy qismidagi dasht.
 Bo‘z (shaharcha) - BOʻZ — Andijon viloyatidagi shaharcha (1983-yil
 Bo‘z (oʻsimlik) - gʻalladoshlarga mansub koʻp yillik, baʼzan bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi.
Boʻz (dasht)

Boʻz — Markaziy Fargʻonaning sharqiy qismidagi dasht. Andijan viloyati hududida. Relyefi tekis, botqoq, shoʻr yerlardan iborat. Maydoni 110 km² chamasida. taxminan 4000 ga yer shoʻrxok. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —3°, minimum temperatura —26°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 27°, maksimum temperatura 40°. Vegetatsiya davri 240 kun. Yillik yogʻin miqdori 100-150 mm. Yogʻinning 35% dan ortigʻi dekabr— fevralga toʻgʻri keladi. Boʻz hududida oqar suv yoʻq. Tuprogʻi sugʻoriladigan oʻtloqi, oʻtloqibotqoq va shoʻrxok tuproqlardan iborat. Qamish, beda, shoʻra oʻsadi, ahyonahyonda butalar uchraydi. Ekinzor va bogʻlar Katta Fargʻona, Oxunboboyev nomli kanallardan sugʻoriladi. Boʻzning oʻzlashtirilgan yerlarida Andijon viloyatining Boʻz tumani, qisman Fargʻona viloyatining Oxunboboyev, Oltiariq tumanlari joylashgan. Aholi paxtachilik, sabzavotchilik, bogʻdorchilik va qisman sholikorlik bilan shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Andijon viloyati
Boʻston (shaharcha)

Boʻston — Andijon viloyatidagi shaharcha (1983-yildan). Boʻston tumani (sobiq Boʻz tumani)ning markazi. Aholisi 70,3 ming kishi (2019). B. qadimgi qishloqlardan boʻlib, 1950-yilgacha Nasriddinbek deb atalgan. B.da 2 sanoat korxonasi ("Sabo tex" MCHJ toʻqimachilik zavodi (yengil sanoat) va „Rash milk“ brendi ostida „Evro Ekfin“ MCHJ sutni qayta ishlash zavodi (oziq-ovqat sanoati), elektr va pochta aloqasi korxonalari, 3 mexanizatsiyalashgan koʻchma kolonna, 2 kurilish taʼmirlash va yoʻl taʼmirlash boʻlimi faoliyat koʻrsatadi. Pedagogika va tibbiyot bilim yurtlari, hunar litseyi, madaniyat saroyi, bolalar kutubxonasi, stadion, bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, 365 oʻrinli kasalxona, poliklinika bor."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Andijon viloyati
Turkum:Boʻston tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Boʻz yer

Boʻz yer — uzoq vaqt davomida ishlanmay yotgan, ekin ekishga yaroqli yer. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida Boʻz yer, asosan, sugʻorish imkoni boʻlmaganligi tufayli saqlanib qolgan. Oʻrta Osiyo sharoitlarida Boʻz yer ekin maydonlarini kengaytirishning asosiy rezervi hisoblanadi (qarang Qrriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻz qogʻon

Boʻz qogʻon (7-asr) - toʻqqiz oʻgʻuzlar (uygʻurlar) rahbari. 682—693 yillari hukmronlik qilgan Sharqiy turk qogʻoni Kutluq (Elterish)ning zamonida shuhrat topgan. Qutlugʻ qogʻon Ikkinchi turk xoqonligiga asos solgan. Tavgʻochlar (xitoylar) zulmidan qutulgach, Qutluq oʻz qoʻshinini Urxun daryosi havzasiga olib kelgan. Bu yerda Boʻz qogʻon boshliq uygʻurlar oʻrnashib olgan edi. Bu haqda Kultegin bitiklarivya ham maʼlumot bor. Turqlar Boʻz qogʻon ni xitoylar kabi dushman deb hisoblashgan. Turklarning 5000 kishilik qoʻshini uygʻurlarni tormor keltirib, Boʻz qogʻon ni oʻldirgan. "Baz" yoki "buz" soʻzi — qad. turkiy tilda "oʻzga yerlik kishi", "begona kishi" degan maʼnoni anglatadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻza

Boʻza — tariq, oqshoq, arpa, suli va bugʻdoy kabi donlardan tayyorlanadigan, kayf beradigan ichimlik. Oʻrta Osiyo xalqlari juda qadim zamonlardan buyon bo'za tayyorlagan. Masalan tarixdan quyidagi usulda tayyorlaganlar: tariq ivitilib, xaltaga solinadi va issiq joyga (koʻpincha kepakka koʻmib) qoʻyiladi. Tariq dimlanib yetilgach, maydalangach, oʻgʻirda yanchiladi, keyin xumga solib achitiladi va dokadan oʻtkazilib boshqa idishga solinadi, tingach, ichishga tayyor boʻladi. Toʻyimli va foydali chanqoqbosar ichimlik hisoblanadi. Tarkibida 4—6% etil spirti, oqsil, yogʻ, vitaminlar, mineral moddalar bor. Bolqon mamlakatlari, Kavkaz, Turkmaniston, Qirgʻizistonda sanoat usulida ishlab chiqariladi va koʻp isteʼmol qilinadi. Ko'pchilik Fni Bo'zak deydi 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzatov tumani

Boʻzatov tumani — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi tuman. 1979-yil 10-aprelda tashkil etilgan (1988-yil sentabrda tugatilib, 1990-yil martda qayta tuzilgan). Boʻzatov tumani shim.da Moʻynoq tumani, gʻarbda Qoʻngʻirot, Qanlikoʻl tumanlari, sharkda Chimboy, Kegayli tumanlari, jan.da Nukus tumani bilan chegaradosh. Maydoni 1,98 ming km². Aholisi 20,0 mingdan ziyod kishi (2000). Boʻzatov tumani da 1 shaharcha (Qozonketkan) va 4 ovul fuqarolari yigʻini (Aspantay, Yerkindarya, Koʻksuv, Kuskanatov) bor. Markazi — Qozonketkan shaharchasi. Aholisi, asosan qoraqalpoq, oʻzbek va qozoqlar, shuningdek rus, turkman va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1 km² ga oʻrtacha 8,7 kishi toʻgʻri keladi. Shaharliklar 4 ming, qishloq aholisi 15,8 ming.

Tabiati
Boʻzatov tumani Amudaryoning quyilish yerida joylashgan. Iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq, yozi issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°, iyulniki 28°. Yiliga 110 mm dan ziyod yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 90—100 kun. Amudaryo Boʻzatov tumani ni gʻarb va shim.gʻarbdan 98 km masofada kesib oʻtadi. Boʻzatov tumani hududida Dovutkoʻl suv ombori joylashgan. Tuprogʻi toshli shoʻrxok tuproq, shoʻrxoklar tarqalgan, qoʻriq yerlar bor. Butacha va buta oʻsimliklari oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, shaqal, tulki, toʻngʻiz, quyon, qirgʻovul, gʻoz, oʻrdak va boshqa yashaydi.

Iqtisodiyoti
Boʻzatov tumani qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Tumanda jami 7 shirkat xoʻjaligi boʻlib, shundan 6 tasida chorvachilik bilan shugʻullaniladi, bittasida paxta yetishtiriladi. Tuman hududida Boʻzatov oʻrmon xoʻjaligi va „Asan“ xususiy kichik korxonasi (xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqariladi) bor. Kaolin va ohak xom ashyosi konlari topilgan. Umumiy ekin maydoni 14638 ga, shu jumladan gʻalla ekinlari 2116 ga, texnika ekinlari 600 ga, shundan paxta 570 ga, yemxashak ekinlari va boshqa 11254 ga. Tuman shirkat va shaxsiy xoʻjaliklarida 25502 qoramol, 9028 qoʻyechki, 1475-yilqi, 829 tuya bor. Tuman oʻrmon xoʻjaligining umumiy maydoni 26318 ga, shundan oʻrmonzorlar 8824 ga, daraxtzorlar 107 ga, bogʻlar 12 ga va boshqa Avtomobil transporta — tumanda yagona transport vositasidir.

1999/2000 oʻquv yilida 16 umumiy taʼlim maktabi, 1 akademik litsey, 7 musiqa maktabi faoliyat koʻrsatdi. Tuman madaniyat uyi, qishloq klubi, avtoklub, kutubxona (qariyb 112 ming kitob va jur.lar), tuman markaziy kasalxonasi, 95 oʻrinli 2 qishloq kasalxonasi bor. Jami 34 vrach ishlaydi. 10 ming kishiga 17 vrach toʻgʻri keladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoraqalpogʻiston tumanlari
Boʻzachi

Boʻzachi — Kaspiy dengizining shimoli-sharqiy qismidagi yarim orol (Qozogʻistonda). Balandligi 61 m gacha. Barxan va doʻng qumlar hamda shoʻrxoklar bor. Janubida Mangʻishloq yarim orol togʻlari yondashib ketgan. Kaspiy dengizi sathi pasayganidan Bo'zachi maydoni ancha kengaygan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Turkum:Yarim orollar
Boʻzgontepa

Boʻzgontepa, Buzgontepa — arxeologik yodgorlik (milodiy 1—16-asrlar). Toshkent shahrining sharqiy chekkasida (Chingeldi degan joyda), Chirchiq daryosining oʻng sohilida joylashgan istehkomsiz arkli qishloqharobasi. 1949-yil I. Baishev va M. Masson tomonidan qayd qilingan. 1978—79 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (I. A. Ahrorov, Oʻ. Alimov) B.ning 1—3-asrlardan mavjudligini va Hovunchi madaniyatiga mansub dehqonchilik qishlogʻining harobasi ekanini aniqladi. 3-asrda xom gʻishtlardan bino qilingan mudofaa devori arkning mustahkam fortifikatsiya inshooti boʻlib qolgan. U 6— 8-asrlarda qoʻshimcha tashqi mudofaa devorlari bilan bir necha bor mustahkamlanib, Chirchiq sohilida Choch poytaxti va uning dehqonchilik vohasini shim.sharq tomondan keladigan koʻchmanchilardan toʻsib turgan muhim istehkomga aylangan. 8-asr 1choragida arab fotixlari tomonidan vayron qilingan. 10—12-asrlarda qayta tiklanib, Movarounnahrdan oʻtgan savdo yoʻlining shim. qismidagi muhim qarorgohdan biriga aylangan. Bu davrda u arab ida Jabgʻukash deb atalgan va Choch poytaxti Binkatdan 2 farsax uzoklikda Chirchiq sohilida joylashgan. 13-asr boshida moʻgʻullar bosqini vaqtida vayron boʻlgan. B. 14-asr oxiri — 15-asrdan qayta tiklanib, Sharq mamlakatlariga boradigan savdo yoʻlidagi soqchilik qarorgohlaridan biri sifatida vodiyda muhim rol oʻy nagan."Boʻzgontepa" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy yodgorliklar
Boʻzdoqpar

Boʻzdoqpar (Merops) — koʻkqargʻalar turkumining bir urugʻi (qarang Kurkunak)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzdungtov

Boʻzdungtov — Markaziy Qizilqumdagi qirlar Janubiygʻarbdan shim.sharqqa tomon choʻzilgan. Boʻzdungtov gʻarbda Tuhfabergan, janubiy sharqda Jamanqashqirtov togʻlari bilan, shimolda Boʻkantov yassitogʻligi bilan tutash. Eng baland joyi — 764 m (Irlitov). Boʻzdungtov yuqori paleozoyning ohaktosh, dolomit, kremniyli slanes, qumtosh jinslaridan tuzilgan, bu jinslar gersin orogenezida burmalangan. Alp burmalanishida yana koʻtarilgan. Boʻzdungtov asimmetrik boʻlib, janubiy yon bagʻirlari tikroq, quruq soylar oʻyib yuborgan. Boʻzdungtov etaklarida yer osti suvlari yer yuzasiga yaqin (1–4 m), shu tufayli quduq koʻp. Quduqlar atrofida ovullar joylashgan"Boʻzdungtov" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Boʻznoch

BOʻZNOCH (Helichrysum arenarium L. Moench.) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 40—45 sm, poyasi qalin tuk bilan qoplangan. Pastki barglari keng, teskari tuxumsimon, yuqoridagilari — ensiz, nashtarsimon. Guli sariq, gul savatchalari dumaloq boʻlib, poya uchida murakkab qalqonsimon toʻpgul hosil qiladi. Iyun oxiridan sentabrgacha gullaydi. Togʻ yon bagʻirlaridagi qiyaliklarda oʻsadi. Poyasi, bargi va gullarida efir moylari, oshlovchi moddalar, shuningdek karotin, S vitamin, stearin, flavonoid kabi moddalar bor. Boʻznoch gullaridan tayyorlangan qaynatma jigar kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Boʻznochdan sariq boʻyoq olinadi. Boʻznoch kiyim-kechaklarni kuyadan saqlashda ham ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzsuv

Boʻzsuv — Chirchiq daryosidan chiqarilgan qadimgi kanal. Boʻzsuv Chirchiqning oʻng sohilidagi qadimgi terassalar boʻylab shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon yoʻnalib, Toshkent viloyati Qibray, Zangiota va Yangiyoʻl tumanlari, Toshkent shahri hududi, shuningdek Qozogʻiston Respublikasi yerlaridan oʻtib, Chinoz yaqinida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 159 km. Boshlanishi qismida suv sarfi 310 m³/sek, 10GESdan quyida 110 m³ (ortiqcha suv Chirchiq daryosiga tashlanadi). Boʻzsuvning oʻzani egribugri, kengligi 10–20 m. Quyi oqimida 30 m gacha chuqur dara hosil qilgan. Boʻzsuvdan har ikki tomonga suv sarfi 0,5 m³/s dan 35 m³/s gacha boʻlgan, irrigatsiya va sanoat uchun moʻljallangan kattakichik 23 kanal chiqarilgan. Eng yiriklari: oʻng sohil Qorasuv, Salor, Kaykovus, Anhor, Iskandar, Yuqori Toshkent, Joʻn, Kurkuldak, Niyozboshi, Shimoliy Toshkent kanallari, Boʻrjar tashlamasi. Salor, Kaykovus, Qorasuv va Anhor Toshkent shahridan oʻtib, shaharni suv bilan taʼminlaydi. Boʻzsuv va undan chiqarilgan kanallarning umumiy uz. 400 km dan oshadi. Boʻzsuv suvi bilan Toshkent viloyati Zangiota, Qibray, Yangiyoʻl tumanlari va Qozogʻistonning Chimkent viloyatidagi 140 ming ga yer suv bilan taʼminlanadi.

1936-yilgacha Chirchikdan suvni Baytqoʻrgʻon qishlogʻidan yuqoridagi Yumaloqtepa suv boʻlgichidan olgan, suv sarfi 90 m³ boʻlib, taxminan 65 ming ga yerni sugʻorgan. 1940-yilda yangi GESlar qurilishi munosabati bilan Gʻazalkent yaqinida Chirchiq daryosiga bosh toʻgʻon qurildi va kanalga suv daryodan chiqarilgan derivatsion kanal orqali olinadigan boʻldi. 1926—54 yillarda Boʻzsuv kanalida 16 GES (Oqqovoq2, Oqqovoq3, Qodriya, Salor, Boʻzsuv, Shayxontohur, Boʻrjar, Oqtepa, Quyi Boʻzsuv va boshqalar)dan iborat Chirchiq-Boʻzsuv gidroenergetika kaskadi barpo qilingan. Oʻzbekistondagi birinchi GES — Boʻzsuv GES shu kanalda qurilib, ishga tushirilgan (1926). Kanalda GESlardan tashqari suv toʻsuvchi qurilmalar, nasos stansiyalari, suv oluvchi inshootlar, ostonali sharsharalar va boshqa muhandislik inshootlari qurilgan (kanal sxemasiga q.).

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin Boʻzsuvda, jumladan 1995—2000-yillarda uning Anhor tarmogʻida oqimni tartibga solish, qirgʻoqlarni mustahkamlash va sohil boʻylarini obodonlashtirish boʻyicha katta ishlar amalga oshirildi.

 Galereya 

 

 
 Hamdamov, Sharif. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar‎
Turkum:Qozogʻistondagi daryolar‎
Turkum:Boʻzsuv
Turkum:Toshkent daryolari
Turkum:Qibray tumani daryolari
Turkum:Zangiota tumani daryolari
Turkum:Yangiyoʻl tumani daryolari
Turkum:Chinoz tumani daryolari
Turkum:Turkiston viloyati daryolari
Turkum:Toshkent kanallari
Turkum:Toshkent viloyati kanallari
Turkum:Sirdaryoga quyiladigan kanallar
Boʻzsuv (shaharcha)

Boʻzsuv — Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumanidagi shaharcha (1974-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yangiyoʻl (23 km). Aholisi 4,7 ming kishi (1999). B.da umumiy taʼlim maktablari, bogʻchalar, kinoteatr, kasalxona, dorixona, maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari bor.

 

Turkum:Yangiyoʻl tumani shaharchalari
Boʻzsuv makonlari

Boʻzsuv makonlari — Boʻzsuv kanali yonida joylashgan ibtidoiy odamlar makonlari. Toshkent shahridan 12–15 km shim.gʻarbda. Makonlardan biri — Shoimkoʻprikni (1901) A. P. Pavlov, ikkinchisi — Shoʻralisoy yoqasidagini (1955) O. I. Islomov topgan. Shoimkoʻprik makonini G. V. Parfenov, Shoʻralisoy yoqasidagi makonni A. P. Okladnikov oʻrgandi. Har ikkala makondan mustye va yuqori paleolit davriga xos pichoqsimon plastina, qirgʻich, nukleus, chaqmoqgoshdan yasalgan qurollar va turli hayvonlar suyagi topildi. Boʻzsuv kanali yoqalab olib borilgan keyingi tekshirishlar natijasida paleolit davriga oid Boʻzsuv III, IV va V kabi yangi makonlar ochildi. Boʻzsuv makonlarida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari bu yerdagi ibtidoiy odamlar mustye va yuqori paleolit davrida yashagan boʻlib, yodgorlikning yuqori paleolit bosqichida uning aholisi urugʻ jamoasi boʻlib yashaganligini koʻrsatdi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Boʻztikan

BOʻZTIKAN (Sonchus) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp va bir yillik begona oʻtlar turkumi. Poyasi tik, bargi tikanli, gullari tilsimon, savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Urugʻida patsimon tuklar bor. 45 turi maʼlum, Oʻzbekistonda 5 turi tarqalgan. Sabzavot boʻztikani (S. oleraceus), dagʻal B. (S. asper), dala B. (S. arvensis) gʻoʻza, sabzavotpoliz, sugʻoriladigan ekinlar orasida, dalalar va boshqa yerlarda uchraydi. Dala B. aprel—may oylarida gullab, iyunda meva tugadi, bir tupi 53 ming donadan ortiq urugʻ beradi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor; simazin va paxta maydonlarida kotoran, kotofor yoki prometrin gerbitsidlari purkaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻztoʻrgʻay

BOʻZTOʻRGʻAY (Calandrella rufescens) -chumchuqsimonlar turkumining toʻrgʻaylar oilasiga mansub qush. Rangi nomiga juda moye, boshqa toʻrgʻaylar kabi sargʻish tovlanmaydi. Shim. Afrika, Jan.

Sharqiy Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonning faqat choʻl va dashtlarida uchraydi, asosan qumloqlarda, baʼzan shoʻr yerlarda yashaydi. Toshloq va taqir choʻllarda uchramaydi. Yerga uya soladi, yoz boʻyi 2-marta 3—5 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan joʻjalarini 9 kun davomida uyasida, 10 kungacha uyadan tashqarida boqadi. Chigirtka, qoʻngʻiz kabi hasharotlar, baʼzan dondun bilan oziqlanadi. Dasht va choʻl sharoitida zararli hasharotlarni koʻplab qirib, katta foyda yetkazadi. B.ning 10 tacha kenja turi bor. Oʻzbekistonda Boʻztoʻrgʻay pispoletta kenja turi uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzchilik

Boʻzchilik — boʻz toʻqish kasbi. Eng oddiy yogʻoch toʻquv dastgohi (qoʻl doʻkon) ning yaratilishi bilan (taxminan miloddan avvalgi 6— 5-ming yillik) paydo boʻlgan. Jamiyatda ijtimoiy mehnat taqsimotining yuzaga kelishi bilan oilada shugʻullanilgan B. alohida kasb tarmogʻiga aylandi hamda shahar, qishloqlarda keng tarqaldi. B. kasbini egallash "ustozshogird" usulida amalga oshirilgan. Shogirdlar (asosan 12—13 yoshli oʻsmirlar) hunarni puxta oʻzlashtirguncha ustozining oilasida yashab, doʻkonida maoshsiz ishlagan. B.ni puxta egallab olgach, 1—2 yil ustasiga ishlab bergan, soʻng ustozidan fotiha olib, mustaqil ishlagan. 20-asr boshlarida Turkiston bozorlariga fkada toʻqilgan ipgazlamalarning koʻplab keltirilishi B.ni sinishiga olib keldi. 20- yillarda B. sanoat arteli shaklini olgan. 30- yillarda toʻqimachilik sanoati rivojlanishi tufayli B. kasbi yoʻqolib ketdi (yana qarang Toʻqimachilik).Mahkamova, Sayyora."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzshoʻra

BOʻZSHOʻRA — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 10—40 sm, sershox. Bargi kulrang, kalta, etdor, uchi uzun dagʻal tukli. Gullari mayda, toʻptoʻp boʻlib barg qoʻltigʻiga joylashgan. Bo'zsho'ra choʻlda, shoʻrxok yerlarda zich oʻsadi. May oyida gullab, sentabrda, mevasi yetiladi. B. bargida oksalat kislotaning kaliy va natriyli tuzlari koʻp boʻlganidan qoʻylar zaharlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Boʻz-oʻtloqi tuproq

Boʻz-oʻtloqi tuproq — q. Suroʻtloqi tuproq."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 

Turkum:Tuproqshunoslik
Boʻy uzunligi

Boʻy uzunligi — irqqa xos belgi. Boʻy uzunligi antropologiya, tibbiyot sohalarida va tikuvchilik sanoatida hisobga olinadi. Muhim morfologik belgi boʻlgani uchun boshqa koʻpgina belgilar maʼlum darajada u bilan aniqlanadi. Antropologiyada turli boʻy uzunligiga ega boʻlgan irklarni past, oʻrta va baland boʻyli irqlar deb ataladi. Dunyo miqyosida erkaklarning oʻrtacha boʻyi shartli ravishda 164,0 sm dan 166,9 sm gacha, ayollarning oʻrtacha boʻyi esa 153,0 sm dan 155,9 sm gacha qabul qilingan. Antropologik tadqiqotlar oʻzbek va tojiklarning oʻrta boʻylik ekanligini koʻrsatadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyimodaron

Boʻyimadaron (Achillea millefolium L.) — qoqidoshlar oilasining dastarbosh turkumiga mansub patsimon bargli koʻp yillik oʻt. Ildiz boʻgʻzidan boʻgʻiz barglari va poyalar oʻsib chiqadi. Poyasi bir nechta, yuqori qismi shoxlangan boʻlib, qalqonsimon toʻpgullar bilan tugallangan. Iyunda gullay boshlaydi; mevasi mayda, yassi pistacha, avgustda yetiladi. Oʻzbekistonda B. turkumining 5 turi uchraydi. B. adir va qirlar, yoʻl yoqalari va oʻrmon chekkalarida oʻsadi. Tarkibida karotin, K va S vitamin, achchiq moddalar bor. Ekstrakti va damlamasi meʼdaichak yarasi kasalliklarini davolash, ishtaha ochish hamda qon toʻxtatish uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ziravorlar
Boʻyin

thumb|odamning bo'yni (bo'yin mushaklari)
Boʻyin — gavdaning bosh bilan tanani biriktiruvchi qismi; tepadan bosh, pastdan koʻkrak qafasi bilan chegaralangan. Boʻyinning orqa qismi ensa, oldingi yuzasi haqiqiy boʻyindir. Ensa qismi faqat muskullardan tashkil topgan boʻlib, oldi tomonida hiqildoq, kekirdak va ularning oldingi yuzasida qalqonsimon bez joylashgan. Boʻyinning oʻrta chizigʻi sohasida qalqonsimon togʻayning boʻrtgan qismi "adam olmasi" (koʻproq erkaklarda) koʻrinib turadi. Boʻyinning ikki yonida qon tomirlar, nervlar va nozik muskullar bor. Uning tepa qismida (pastki jagʻ ostida) jagʻ osti bezi joylashgan; bez yoʻli ogʻiz boʻshligʻiga ochiladi, koʻpincha bolalarda nay orqali mikroblar bezga borib uni yalligʻlantiradi — "tepki" boʻladi. Boʻyinning pastki qismida (toʻsh suyagining ustki yuzasida) vena qon tomiri chitali bor. Boʻgʻma kekirdakni ochib havo yuborganda, vena kesilganda yoki jarohatlanganda havo soʻrilib, yurakni toʻxtatib qoʻyishi mumkin. Boʻyinda teri osti muskuli borligi uchun teri harakatchan boʻladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Odam boshi va boʻyni
Boʻyin (quruqlik)

BOʻYIN — quruqlikning ikki katta qismini, masalan, ikki materikni bir-biri bilan (Panama B.ni, Suvaysh B.ni), materikni yarim orol bilan tutashtirib turuvchi yoki ikki tomondagi katta suv havzasini ajratib turgan (Perekop B., Kareliya B.) kambar quruqlik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyin (birlik)

Boʻyin — uzunlikning taxminan oʻlchovi; haydalgan yer maydonining u boshidan bu boshigacha boʻlgan masofani

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyintumor

Bilaguzuk— ayollarning boʻyinga takadigan ziynat buyumi, tumor. B. qutichasi teng tomonli toʻgʻri burchakli uchburchak shaklida boʻlib, uchburchak gipotenuzasi asos vazifasini oʻtaydi. Koʻpincha ikki taraflama bezatiladi, bezak mujassamoti buyum shakliga toʻla boʻysundirilgan: bezak yuqori qismida juft shox shakli bilan yakunlanadi, quyi qismida zigʻiraklardan ishlangan tok novdalari joylashgan. B. asosiga marjon, sadaf va 6. munchoqlar, bargaklar, baʼzan ignasimon shokilalar osiladi. B. keyinchalik faqat bezak buyumiga aylangan. B.ning ayrim koʻrinishlarini Xorazmdan topilgan sopol haykal (6—7-asrlar) hamda suyakdan ishlangan taqinchoq (9— 12-asrlar) da koʻrish mumkin. 19-asrda B., shuningdek doʻppi, yelka, chakka, koʻkrakka ham taqilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Boʻyinturuq

BOʻYINTURUQ — dehqonchilik abzali. B. yoʻgʻonligi oʻrtacha 12—20 sm, uz. 2,5–3 m boʻlgan dumaloq yogʻochdan tayyorlanadi. Qoʻsh qoʻshishda ikki uchi ikki mol boʻyniga qoʻyiladi. Uchlaridagi qoʻsh yon choʻp (shamyon choʻp) bilan hoʻkizlarning boʻyniga mahkamlanadi, omoch oʻqi B.ning oʻrta belidagi tirqishga ulanadi. Hozir deyarli ishlatilmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyincha

Boʻyincha 1) otulov abzali. Ish hayvoni (mas, ot)ni aravaga, juvozga, qoʻshga qoʻshganda ot boʻyniga kiydirib qoʻyiladigan abzal. Boʻyincha xomutini koʻtarib turgani uchun uning ot boʻynini qisishi yoki ogʻritishidan saqlaydi, otning aravani tortishiga qulaylik tugʻdiradi. Boʻyincha tayyorlash usuli: qoʻgʻa (ichi gʻovak va yumshoq oʻsimlik)ni namlab, bir-biriga oʻrab, chala Boʻyincha shakliga keltiriladi. Buni takbas (takbas tortish) deyiladi. Takbasning sirtiga qoʻgʻa rezgilar qoʻyilib, ustidan yana qoʻgʻa oʻraladi. Bu ish yuz oʻrash deb yuritiladi. Soʻng ustidan avra (teridan) va astar (kigizdan) qoplanadi. Boʻyinchaning pastki qismi (2 uchi) kal lak deyiladi. Ot aravaga qoʻshilganda 2 kallakni boʻyincha bogi bilan siqib bogʻlab qoʻyiladi. Boʻyinchaning ot boʻynida turadigan qismi kipt (oʻzak), kallak va kipt oraligʻi chigʻanoq deyiladi. Boʻyincha 2 xil: a) yumaloq (yorma) Boʻyincha (bu qad. boʻlib, ogir boʻlgani sababli 20-asr birinchi choragidan boshlab ishlatilmaydi); b) kuchan Boʻyincha (bu ixcham va yengil boʻlib, hozir ham ishlatiladi); 2) kulolchilikdagi naqsh turi. Bu naqsh toʻgʻri, soʻngra arraarra chiziqli, soʻng yana toʻgʻri hamda arraarra chiziqli (shu tariqa ikki tomondan muvoziy davom etadigan) shakllardan iborat. Arra chiziqlar bir-biriga ketmaket kelib, sirtidan qaragaida Boʻyincha shakliga oʻxshaydi. Boʻyincha naqsh oʻzbek kulolchiligida qoʻllanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyra

Boʻyra — pishgan qamish poʻstini tozalab toʻqiladigan solinchiq (toʻshama). Uy-joylarda namat (kigiz), gilam, paloye tagidan toʻshaladi. Boʻyrani boʻyrachilar toʻqiydi. Boʻyra paloslarni tuproq va zaxdan saqlagan; imorat tomini yopishda vassa ustidan qoʻyilgan, toʻyhashamlarda, turli marosimlarda foydalanilgan, mevalarni yoyib quritishda, quritilgan mevalarni qishda saqlashda Boʻyrani choklab, qop oʻrnida ishlatganlar. Hozir ham toʻqiladi."Boʻyra" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻka

Boʻka (turkiycha — zoʻr, kuchli) — tarixda turli anʼanaviy bayram va tantanali marosimlar chogʻida oʻtkaziladigan pahlavonlar musobaqasida qatnashuvchi kurashchi, polvon. Boʻkalarning xalq orasidagi obroʻsi juda baland boʻlgan. Sugʻdda eng kuchli Boʻka sharafiga yiliga bir marta nishonlanadigan bayram kuni boʻlgan. Boʻka uchun nozneʼmatlar bilan bezatilgan maxsus dasturxon tayyorlangan. Yozilgan dasturxonga Boʻkadan boshqa kishi yaqinlashmagan. Boʻkalar musobaqasi tinchlik vaqtlarida, shuningdek harbiy safar va yurishlar paytida ham oʻtkazilib turilgan (yana qarang Polvon tovoq)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻka (shahar)

BOʻKA — Toshkent viloyatidagi shahar (1980-yildan). Boʻka tumani markazi. B.dan Toshkentgacha boʻlgan masofa — 70 km. Yaqin temir yoʻl st-yasi — Toʻytepa. Toshkent — Bekobod avtomobil yoʻli yoqasida. Dengiz sathidan 390 m balandlikda joylashgan. Aholisi 20,5 ming kishi (2001). B. nomi ayrim toponimistlarning fikricha, turkiy xalqlarning bir urugʻi boʻka (boʻke) nomidan deb taxmin qilinadi.

Bo'ka tumani hokimligining ijtimoiy tarmooqlardagi sahifalari quyidagilar:

https://telegram.me/buka_tuman_hokimligi

https://facebook.com/bokahokimligi

https://instagram.com/buka_tuman_hokimligi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bo'ka tuman hokimligining telegram kanali

c

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Boʻka tumani