Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Olmaxon

Olmaxon — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasining bir turi. Gavdasining uzunligi 40 sm gacha (dumi bilan). Janubiy Osiyo, Afrika va Yevropada tarqalgan. Asosan, oʻrmonlarda yashaydi, koʻzi va eshitish organi yaxshi rivojlangan. Tunda faol, daraxt kovaklarida yoki oʻt-oʻlanlarga to'la inlarda yashaydi. Meva, urugʻ, hasharot va boshqa bilan oziqlanadi. Sichqonsimon bogʻ oʻrmon , yongʻoqzor va polchoq uchraydi. Ayrimlarining terisidan kiyim tikiladi. Oʻrmon Olmaxoning moʻynasi sargʻish-kulrang. Qishda uyquga kiradi. Yilda 1 marta may oyida 3—6 ta bola tug'adi. Olmaxonlarning ayrimlari bog'dorchilik va tog'lardagi mevachilikka zarar keltiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Olmaxonsimonlar

Olmaxonsimonlar (Sciuridae) — kemiruvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 6—60 sm. 25 ga yaqin urugʻi, jumladan, olmaxonlar, burunduqlar, sugʻurlar, ingichka barmokli yumronqoziqlar va boshqa mavjud. 230 ga yaqin turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikaning shim. qismida moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalardagi oʻrmonlar, ochiq tekisliklar, tundra va baland togʻlarda (3800 m balandlikkacha) tarqalgan. Daraxtlarda (olmaxonlar, burunduklar), yerda (sugʻurlar, yumronqoziqlar) hayot kechiradi. Koʻpchilik qishda uyquga ketadi. Asosan, oʻsimliklar bilan oziqlanadi, ayrim qishga oziq gʻamlaydi. Yilda 1—3-marta bolalaydi. 6 turi Xalqaro Qizil kitobga, koʻk sugʻur Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Qizil kitobga kiritilgan jonivorlar
Olmos entomologiya qoʻriqxonasi

Olmos entomologiya qoʻriqxonasi — zararli hasharotlarni oʻrganish, foydali hasharotlarni muhofaza qilish va koʻpaytirish, ularning q.h.dagi ahamiyatini aniqlash maqsadida tashkil etilgan qoʻriqxo-na. Namangan viloyati Chust tumani Olmos qishlogʻi yaqinida joylashgan. Maydoni 96 ga. 1990-yilda Oʻzbekiston oʻsimliklarni himoya qilish instituti va entomolog olim S. N. Alimuhamedov tashabbusi bilan tashkil etilgan. Fargʻona vodiysida, umuman, Oʻrta Osiyodagi kabi, 1970-yillarga qadar q.h. ekinlari zararkunandalariga qarshi kimyoviy vositalar qoʻllanishi natijasida buzilgan atrof muhit ekologiyasini, tabiatdagi biologik muvozanatni tiklash, foydali hasharotlarni koʻpaytirish vazifalarini bajaradi. Qoʻriqxona faoliyati oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan biologik himoya qilish usulini ishlab chiqish va joriy etish, foydali hasharotlarni saqlash va koʻpaytirish bilan biofabrikalarda ishlab chiqarilayotgan foydali hasha-rotlar samaradorligini oshirishga yordam beradi.

Qoʻrikxonalarda zararli xasharotlarni, shuningdek, ular bilan oziqlanadigan 10 dan ortiq foydali xasharotlarni toʻplash va koʻpaytirish, kuzda ekinzorlardan foydali hasharotlarning qishlash uchun qoʻriqxonaga oʻtishi, qishdan chiqqach, ularning butun Fargʻona vodiysiga tarqalishi uchun sharoitlar yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Olmos
Olmosoʻt

Olmosoʻt (Ranunculus severtrovii) — ayiqtovondoshlarga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi bitta, boʻyi 25—40 sm. Ildizi roʻvaksimon, yuqori qismi yoʻgʻonlashgan. Yopirma (toʻp) barglari bandli, poyadagi barglari bandsiz yoki qisqa bandli, ikki-uch karra boʻlingan. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli, gulqoʻrgʻoni murakkab, kosabarglari va tojbarglari odatda beshtadan. Changchilari koʻp. Toʻpmevasi choʻziqyoki yumaloq-choʻziq. Mevachalari mayda, uz. 7— 7,5 mm, eni 5–6 mm. O. aprel—may, baʼzan iyunda gullab mevalaydi. Oʻzbekistonning koʻpgina mintaqalarida oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olmosh

Olmosh  – ot, sifat, son oʻrnida qoʻllanuvchi mustaqil soʻz turkumi. Olmoshlarning asosiy maʼnosi va qaysi soʻz turkumi oʻrnida qoʻllanishi matnda oydinlashadi. Olmoshlarning maʼnosi noaniq va umumiy boʻladi. Maʼno va grammatik xususiyatlariga koʻra, Olmosh umumlashgan predmet (olmosh-ot: men, sen, u, kim, nima, hech kim, hech nima), umumlashgan belgi (olmosh-sifat: bu, shu, oʻsha, qaysi, allaqanday, hech qanday), umumlashgan miqdor (olmosh-son: qancha, necha, shuncha, oʻshancha) bildiruvchi olmoshlarga boʻlinadi.

Olmoshlar noaniqligi, soʻz yasalishining yoʻqligi bilan boshqa soʻz turkumlaridan farqlanadi. Olmoshlar maʼno va grammatik xususiyatlariga koʻra, quyidagi turlarga boʻlinadi:

 Kishilik olmoshlari – men, sen, u, biz, ular boʻlib, shaxslar oʻrnida ishlatiladi.
 Oʻzlik olmoshi – oʻz soʻzidan iborat boʻlib, predmet maʼnosini kuchaytirib, taʼkidlab koʻrsatadi.
 Koʻrsatish olmoshi – bu, shu, oʻsha, u, ana, mana kabilar predmet va uning belgilarini koʻrsatadi.
 Soʻroq olmoshi – kim? nima? qancha? qanday kabilar predmet, belgi va miqdor haqida soʻroqni bildiradi;
 Belgilash-jamlash olmoshi – hamma, bari, baʼzan, har nima har qanday kabilar predmet va uning belgisini umumlashtirib, jamlab koʻrsatadi.
 Boʻlishsizlik olmoshi – hech kim, hech qanday, hech qanaqa, hech qaysi kabilar inkor maʼnosini bildiradi.

 

Turkum:Soʻz turkumlari
Turkum:Oʻzbek tili grammatikasi
Olmurod svitasi

Olmurod svitasi (Turkmanistondagi Olmurod togʻi nomidan) — Valanjin yarusiga mansub jinslar kompleksi. Rossiyalik tektonist olim N. P. Xeraskov ajratgan. Olmurod svitasi qizil giltosh, dolomit, mergel, ohaktosh, gips, kumtosh qatlamlaridan tarkib topgan. Qalinligi 60–160 m. Ohaktosh va dolomitlarda peletsipoda, amonit, dengiz tipratikani va boshqa dengiz hayvonlari qoldiqlari, giltoshlarda esa ostrakoda, foraminifera va boshqa qoldigʻi uchraydi. Olmurod svitasi Darvoz togʻlaridan Amudaryo etaklarigacha boʻlgan hududda tarqalgan. Oʻzbekiston hududining baʼzi joylaridagi Olmurod svitasida osh tuzi koni borligi aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olovbardosh qotishmalar

Olovbardosh qotishmalar -asosini nikel, temir yoki temir-nikel tashkil qiladigan materiallar. Tarkibida 30% gacha xrom boʻladi. Olovbardosh qotishmalar yuqori temperaturali havo yoki gaz muhitida korroziya (zanglash)ga yaxshi chidaydi. Ayrim Olovbardosh qotishmalar alyuminiy yoki kremniy bilan legirlanadi (qarang Legirlash). Qizdirilganda ularning sirtida zich himoya pardasi hosil boʻladi. Legirlovchi elementlar (xrom, alyuminiy va boshqalar) oksidlaridan iborat bu pardalar asosiy elementlarning oksidlariga nisbatan termodinamik jihatdan turgʻun boʻladi. Pardaning himoya qilish xossasi uning zichligi va asosiy metall bilan mustaham birikishiga bogʻliq. Olovbardosh qotishmalar, asosan, qizdirish elementlarining detallari va karshiliklarning elementlarini tayyorlash uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olovbardoshlik

Olovbardoshlik — metallarning 1000° dan ham yuqori temperaturada havo yoki boshqa gazsimon muhit taʼsirida kimyoviy yemirilishga chidamlilik xususiyati. Oksidlaydigan atmosferada metall (krtishma) ning O. xossasi metall sirtida oksid — kuyindi katlami (metall ichida gaz diffuziyasini qiyinlashtiradigan qatlam) hosil boʻlishiga bogʻliq. O. metallning kislorod yutishi hisobiga metallning massasi ortishi yoki uning sirtidan kuyindi yoʻqolishi natijasida massasi kamayishi bilan ifodalanadi. O. materialni yuqori temperaturali sharoitda ishlatish mumkinligini belgilaydigan muhim omil qisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olovli yer

Olovli yer — Janubiy Amerikaning jan. chekkasidagi arxipelag. Materikdan Magellan boʻgʻozi orqali ajralgan. Gʻarbiy qismi Chili, sharqiy qismi Argentina tarkibida. Maydoni 72 ming km². Olovli Yer yoki Ila-Grande o. (maydoni 48 ming km²) va juda koʻp mayda orol va kryalardan iborat. Gorn burni Janubiy Amerikaning eng jan. nuqtasi. Arxipelagning jan. va gʻarbiy qismi togʻlik (eng baland joyi 2469 m), qolgan qismi sertepa tekislik va pasttekislik. Ford, torfli botqomik koʻp. Muzliklar bor. Iklimi moʻʼtadil, salqin okean iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10—11°, iyulniki 0—2°. Yiliga 500 mm dan 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Axrli qoʻychilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Neft va gaz konlari bor. Asosiy aholi punktlari: Ushuaya va Porvenir. Olovli yerni yevropaliklardan dastlab 1520-yilda F. Magellan aylanib oʻtgan. U mahalliy aholi yoqqan gulxanlarni koʻrib arxipelagga shunday nom berganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olomouts

Olomouts - Chexiyaning Shimoliy Moraviya viloyatidagi shahar. Morava daryosi boʻyida. Aholisi 225,3 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. XI asrda Morava orqali oʻtgan qadimiy savdo yoʻllari kesishgan yerda bunyodga kelgan. XII—XIII asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. XIX asrgacha qalʼa sifatida maʼlum edi. Universitet bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Chexiya shaharlari
Olot

Olot — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyati Olot tumanidagi shahar (1982-yildan). Tuman markazi. Viloyat markazi (Buxoro shahri) dan 70 km. Olot stansiyasi. Buxoro shahri bilan temir yoʻl va shosse yoʻli orqali bogʻlangan. O. markazidan Buxoro—Turkmanobod xalqaro temir yoʻl va avtomobil yoʻllari oʻtgan. Amu-Qorakoʻl kanali shaharning jan.dan oʻtadi. Aholisi 11,5 ming kishi (2003). „Olot“ atamasining orlot turkiy urugʻ (qabila) nomidan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. Shaharda tuman hokimiyati binosi, „Olotteks“ qoʻshma korxonasi, asfalt, gʻisht, konserva zavodlari, Amu-Buxoro kanali boshkarmasi, koʻchma qurilish mexanizatsiyalashgan kolonnasi, MTP, aloqa boʻlimi, 7- umumiy taʼlim, musiqa maktablari, qish-loq xoʻjalik kasb-xunar kolleji, kasb-hunar maktabi, kutubxona, bolalar ku-tubxonasi, muzey, klub, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kasalxona va boshqa tibbiy muassasalar hamda savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Olot tumani
Turkum:Buxoro viloyati shaharlari
Oltiariq

Oltiariq — Fargʻona viloyati Oltiariq tumanidagi shaharcha (1980 yildan). Tuman markazi. 470 m balandlikda. Viloyat markazi (Fargʻona shahri) dan 36 km, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Oltiariq (6 km). Aholisi 11 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, rus, uygʻur, tatar, ozarbayjon va boshqa millat vakillari ham yashaydi. O.dan Margʻilon—Qoʻqon, Vodil—Uchuy avtomagistrallari oʻtgan. Aholi orasidagi rivoyatda shaharchaning qad. nomi Laylakxona yoki Laklakxona (ahrli zich joylashgan yer maʼnosida) boʻlgan deyiladi. Oltiariqsoy Qapchigʻay darasida 6 shaharcha (Povulgʻon, Polosoy, Laylakxona, Yangiqoʻrgʻon, Joʻra va Kitkon) ariqlariga boʻlingan. O. nomi shundan kelib chiqqan va keyinroq shaharcha va tuman nomiga oʻtgan. Xonlik davrida (18— 19-asrlar) O. Margʻilon viloyati Oltiariq bekligining markazi boʻlgan.

O.ning Bugʻdoychi mahallasida oʻtmishda xonlarning Kichik Oʻrda deb nomlangan yozgi qarorgohi joylashgan (hozirgi Oʻrdaning paxsa devori krldiklari saqlangan).

Shaharchada tuman hokimiyati bino-si, maʼmuriy idoralar, 50 dan ziyod sanoat, transport, aloqa, qurilish korxonalari va boshqa muassasalar bor. „Paxta-bank“, „Asakabank“, Xalq banki, dehqon bozori, 3 umumiy taʼlim maktabi, madaniyat saroyi, 3 jamoat kutubxonasi, tuman tarixi muzeyi, tennis korti, markaziy kasalxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. „Motamsaro ona“ haykali oʻrnatilgan markaziy xiyo-bon, Mustaqillik maydoni mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Fargʻona viloyati
Turkum:Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari Hamza shaharchasi 
Turkum:Oltiariq tumani
Turkum:Oltiariq tumani aholi punktlari
Oltiariq sanatoriysi

"OLTIARIQ" SANATORIYSI - balneologik kurort. Fargʻona viloyatining Oltiariq tumanida, Fargʻona shahridan 50 km, tuman markazidan 9 km uzoklikda. Maydoni 33 ga, iklimi quruq, sershamol. Yillik oʻrtacha temperatura 13°, iyulda 26—28°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2°. 1954-yilda Markaziy Fargʻona choʻlini oʻzlashtiruvchilar uchun ichimlik suv qidirib chuqur quduq parmalanganida issiq mineral suv otilib chiqqan. Shu joyga vannaxonalar qurilib, choʻlquvarlar davolanadigan balneologiya kasalxonasi tashkil etilgan. 1976-yil sanatoriy qurishga kirishilgan va 1979-yil 9-mayda sanatoriy rasmiy ravishda ochilib, urush va mehnat faxriylarini davolay boshlagan, keyinchalik tayanchharakat aʼzolari, nerv sistemasi, ovqat hazm qilish aʼzolari kasalliklari, qandli diabetning insulinga muxtoj boʻlmagan xili bilan ogʻriganlar davolanadigan maskanga aylantirilgan. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan. "Oltiariq sanatoriysida 1756 m chuqurlikdan 41° issiqlikdagi tiniq, chuchuk, mayin mineral suv chiqib turadi. Uning tarkibida litiy, kaliy, natriy, magniy, kalsiy, stronsiy, kobalt, nikel, qoʻrgʻo-shin, rux, ftor, xlor kabi kimyoviy elementlar, shuningdek, karbonat-gidrokarbonat, kremniy kislotasi va boshqa bor.

Mineral suvdan, asosan, vannalar uchun, meʼdani yuvish, ichaklarni chayish, tyubaj, dush (aylanma va koʻtarilma), suv osti massaji qilish usullaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, davo fizkulturasi, massaj, issiq (parafin va ozokerit) bilan davolash usullari ham qoʻllanadi.

300 oʻringa moʻljallangan yotoq korpusi, yozgi va qishki klub, kutubxona, sport maydonchalari, choyxonalar mavjud

sanatoryaga kelib hordiq chiqaring. sanatoryani to'g'risida bobom bilan suv sotaman. mening ismim asadbek.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oltiariqsoy

Oltiariqsoy — Fargʻona viloyatidagi soy. Shohimardonsoyning chap tarmogʻi. Uzunligi 30 km. Vodil qishlogʻi yonida Shohimardonsoydan ajralib chiqib, gʻarbiy yoʻnalishda adirlar ortidagi tekislik boʻylab oqadi. Yoʻl-yoʻlakay Chimyon va Xonqiz qishloqlaridan bir qancha buloklar suvi kelib qoʻshiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,2 m³/sek. Fargʻona va Oltiariq tumanlarining ekin maydonlarini sugʻoradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Oltin (mineral)

Oltin, tugʻma sof oltin — tugʻma elementlar guruhiga mansub mineral. O. tabiatda koʻpincha erkin hodda uchraydi, tabiiy birikmalari juda oz, ulardan eng muximi kalaverit (AiTe2). Kristallari kub singoniyali, koordinatsion strukturali, asosan, kichik oʻlchovli (0—1,0 mm) kristallari uchraydi, baʼzan 3 sm gacha boʻlgan kristallari ham bor. Konlarda, asosan, 0,01—4,0 mm zarrachali O. boʻladi, kattaroq toʻplamlari (1—5 g va undan koʻp) ham uchratiladi. Jahonda topilgan eng katta O. toʻplamlari maʼlum: "Xolterman plitasi" deb nom berilgani (93,3 kg) Avstraliyada, "Katta uchburchak" (36,04 kg) va "Tiyelgin" (14 kg) Rossiyada va boshqa Asosan, O. mayda zarralar holida kvarsga va baʼzan, har xil sulfidli rudalarga, O. zarralari esa koʻpincha qumga aralashgan boʻladi. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Rossiya (Ural, Sibir), Afrika, Avstraliya, AQSH (Kaliforniya), Kanadada O. konlari bor. Gʻarbiy Oʻzbekistonda O. makkajoʻxori doni va popugida (2—4 g/t) va Qizilqumda shuvoq oʻsimligida borligi aniklangan.

O.ning sofligi (probasi) oʻzgaruvchan boʻlib, koʻpincha uchraydiganlari quyidagi qatorni: 930—900, 820—780, 650—600 ni tashkil etadi, juda kam uchraydigan probasi 550. Odatda, O.ning tarkibida Ag, Cu, Fe, Mn, Pb, kam miqdorda Bi, Sb, Hg, Te, Se, Pt, In va boshqa qoʻshimchalar boʻladi. O.ning zichligi gʻovakligiga bogʻliq boʻlib, 15600 kg/m3 dan 19200 kg/m3 gacha oʻzgaradi, qat-tiqligi 2—3. Tarkibidagi Hg aralashmasi O.ni yumshatsa, Pt, Sn, Si qoʻshimchalari qattiqligini oshiradi.

O. tabiatda keng tarqalgan boʻlib, otqindi, effuziv, metamorfik, choʻkindi togʻ jinslarida uchratiladi va oltin rudalari konlarini gidrotermal jarayonlar natijasida paydo boʻlishida ishtirok etadi. O.ning suvda eruv-chan birikmalari (xloridlari, gidro-sulfidlari va boshqalar) Yer poʻstining pastki gorizontlari yoki yuqori man-tiyadan gidrotermalar bilan olib chiqilib, kvars tomirlarining avval shakllangan yoriqlarida Fe, Cu, Pb, Zn, Bi, As, Sb, Ag sulfidlari va shu elementlarning telluridlari bilan birgalikda kristallanadi. Mis kolchedani va qoʻrgʻoshin-rux sulfid konlari shakllanishida O. ishtirok etib, ularning orasida yupqa dispersli donachalar hosil qiladi. Xuddi shu tarzda magma-tik genezisli mis-nikelli sulfid rudalarda ham O.ning qoʻshimchalari paydo boʻladi. Gipergenez zonalarda O. qisman qayta choʻkib, sulfid ruda tanalarini yuqori qismini qoʻshimcha boyitadi. Ruda tanalarining keyinchalik yemirilishi bilan yuzada joylashgan O. avval birga bogʻlanib turgan agregatlardan ajralib va suv oqimlari bilan chiqarilib toʻplanganda sochma O. konlarini hosil qiladi. Bu jarayon mo-baynida O. zarrachalari silliklanadi, elektrokimyoviy korroziya natijasida ularning yuzasidagi Ag yemirilishi bilan O.ning probasi oshadigan qatlam hosil boʻladi. O. oltin rudali konlarni hosil qiluvchi asosiy mineraldir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Oltin baliq

thumb

Oltin baliq (Carassius auratus auratus) — tovonbaliq (karas)ning xonakilashtirilgan kenja turi. Dastlab xitoy suv havzalarida 7—9-asrlarda tovonbaliqning sariq va qizil mutantlarini uzoq vaqt tanlash natijasida yetishtirilgan. Tovonbaliqdan sar-gʻish tillarang tusi, qisqa va keng (sharsimongacha) tanasi, suzgichlarining tuzilishi bilan farq qiladi. Koʻp asrlar davomida olib borilgan seleksiya va duragaylash natijasida bir-biridan rangi, katta-kichikligi, gavdasi, boshi va suzgichlari shakli, koʻzining oʻlchami va joylashgan oʻrni, boshqa belgilari bilan farq qiladigan yuzlab zotlari yaratilgan. Oltin baliqning eng koʻp tarqalgan zotlari teleskop (koʻzlari boʻrtib chiqqan), sher-bosh (boshida har xil oʻsimtalar bor), vual dum (dumi uzun, ikkiga ajralgan, tanasi kalta), diakin (dumi kapalakka oʻxshash), kometa (dumi tanasidan 3—4-marta uzun) va boshqa zotlari koʻp boqiladi. Odatda, bahorda 3 mingtagacha tuxum qoʻyadi. Oltin baliq ovqat tanlamaydi. Genetik va boshqa eksperimentlarda foydalaniladi. 35—40 yil yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Baliqlar
Oltin baliq (ertak)

Oltin baliq — Aleksandr Pushkin qalamiga mansub ertak. Ertakdagi sexrli baliq ibtidoiy inson tushunchasi bilan bogʻliq boʻlib, totemistik dunyoqarashlar asosida yuzaga kelgan. Qadimiy odamlar baliqni ham muqaddas bilib, unga sigʻingan. Shu bois baliq ertak qahramoniga aylangan. "Kalandar bilan Samandar", "Sohibjon bilan Ahmadjon", "Suhrob bilan Muzrob", "Sehrli baliq" ertaklari "Oltin baliq (ertak)"ning variantlaridir. Oltin baliq mazkur ertaklarda bosh qaxramonga yoʻldosh va koʻmakdosh bulib, syujet chizigida mavjud epizodlar harakatini taʼminlaydi, yechimda hal qiluvchi vazifani bajaradi. U "Oltin baliq (ertak)" ertagi va uning variantlarida baliqchining oʻgʻli tomonidan tutiladi va qoʻyib yuboriladi.

Oltin baliq bilan bogʻliq boʻlgan ertaklar Sharkda va, umuman, jahon xalqlari ogʻzaki ijodida keng tarqalgan va shuhrat topgan. Barcha ertaklarda ham sirli baliq gʻalaba, doʻstlik, muvaffaqiyat timsoli sifatida aks etadi. Oltin baliq haqidagi ertaklarning yozma adabiyotga ham taʼsiri kuchli. Masalan, A.S.Pushkinning "Balikchi va baliq haqidagi ertak" asari ana shu xil ertaklar asosida yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ertaklar
Oltin baliq (yulduz turkumi)

Oltin baliq - osmon sferasining janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 3,3 yulduz kattaligida. Oʻzbekistonda koʻrinmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Oltin beshik

„Oltin beshik“ — Qoʻqon xonligini idora etgan ming sulolasining kelib chiqishi haqidagi rivoyat. Unga koʻra, 1512-yil Bobur Samarqanddan Fargʻona orqali Hindistonga qochadi, yoʻlda Boburning xotinlaridan biri oʻgʻil tugʻadi. Qochoklar goʻdakni qarovsiz tashlab ketishga majbur boʻlishgan. Uni qimmatbaho ziynat buyumlari qoʻyilgan beshikka yotqizib, sodiq xizmatkorlardan biriga qoldiradilar. U Boburga goʻdakning taqdiri haqida xabar berishi kerak boʻlgan. Bu vaqtda mazkur joyda oʻzbeklarning qirq, qipchoq, qirgʻiz va ming urugʻlarining ovullari bor edi. Ushbu urugʻ vakillari bolani topib olib, unga „Oltin Beshik“ deb nom qoʻyganlar. Bola ming urugʻi ovuliga joylashtirilgan. Oltin Beshik voyaga yetganda xalq unga har bir urugʻdan (qirq, qipchoq, qirgʻiz va ming) bittadan qizga uylanishga imkon beradi. Ming urugʻidan boʻlgan katta xotin unga yolgʻiz oʻgʻil tugʻib beradi. Unga Tangriyor deb nom qoʻyadilar, boshqacha qilib Xudoyor yoki Eloq Sulton deb atay boshlaydilar. Bobur asarlarida Oltin Beshik haqida hech narsa demagan, uning zamondoshlari ham uni tilga olmaydilar. Shuning uchun bu rivoyatni Qoʻqon xonlari oʻz shajaralarini Bobur bilan bogʻlash va oʻz hokimiyatlarini barqaror etish maqsadida toʻqishgan deb hisoblash mumkin.

Rivoyatlarga koʻra, Oltin Beshik 1545-yil vafot etgan. Uning oʻgʻli Tangriyor keyinchalik Fargʻonaning hukmdori boʻladi, lekin xon emas, balki biy deb ataladi. Bu nom uning avlodlaridan to Olimxongacha berilgan.

Ad.h Bobobekov H.N., Qoʻqon tarixi, T., 1976OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sulolalar
Oltin bozori

Oltin bozori — oltin bilan oldisotdi operatsiyalarini doimiy ravishda amalga oshiruvchi markaz. Jahon Oltin bozori mintakaviy bozorlardan tarkib topadi. Ularning eng yiriklari London, Syurix, Nyu-York, Jeneva, Melburn shaharlarida joylashgan. 1919-yildan buyen faoliyat koʻrsatib kelayotgan London Oltin bozorida kun davomida 2 marotaba oltinning maxsus narxi (fiksing)nm belgilash tartibi joriy etilgan. London bozoridagi narxlar eng qulay hisoblanib, turli hisob-kitoblar uchun baza vazifasini bajaradi va uzoq muddatli shartnomalarda narxlarni belgilash uchun qoʻllanadi. Syurix Oltin bozori 1970-yildan faoliyatni boshlagan boʻlib, 1980-yillarga kelib eng yirik markazlardan biriga aylandi, jahonda oltinga boʻlgan talabning asosiy qismi ushbu bozor orqali qondiriladigan boʻddi. Hozirgi paytda dunyo oltin savdosining 40% Shveysariyada oʻtkaziladi. Shveysariya banklarining afzallik tomonlari shundan iboratki, ular jahonning barcha hududlaridagi Oltin bozorilarida joylashgan.

1970-yilda AQShda oltin demonetizatsiyasi, yaʼni 40 yil davomida mavjud boʻlgan rezidentlar tomonidan oltinni sotish va sotib olishni taqiqlovchi shartnoma bekor qilinishi bilan Oltin bozori rivojlandi. Chunki bu shartnoma AQSH rezedentlariga xususiy ravishda oltin quymalarini saqlash imkonini bermas edi. Oltin savdosining erkinlashtirilishi Nyu-York va Chikago tovar birjalaridagi xalqaro pul bo-zorini oltin fyuchers shartnomalari asosida amaliyotlar olib boruvchi yirik markazga aylantirdi. U markazlarda oltin yetkazib berish boʻyicha dunyoning 90% fyuchers shartnomalari imzolanadi.

Xalqaro telekomunikatsiyaning yuksak daraja rivojlanishi ham maxsus kompyuter tarmoklari orqali oldi-sotdi shartnomalarni tuzishga zamin yaratdi. Bunday savdoda fakatgina ol-tinni yetkazib berish sharti koʻrsatiladi, haridor va sotuvchining kayerda joylashgani ahamiyatli emas. Oltin ishlab chiqaruvchi mamlakatlar va xususiy zaxira egalari oltin sotuvchilar hisoblansa, xususiy firmalar, zargarlik buyumlarini ishlab chiqaruvchi korxonalar, investorlar, tezavra-torlar, Markaziy banklar va maxsus fondlar uning isteʼmolchilaridir. Deyarli barcha mamlakatlarning Markaziy banklari oltinni xalqaro zaxira tarkibida saqlaydilar. Jahonda turli davlatlarning oltin zaxiralari hajmi turlicha. Mas, bu koʻrsatkich AQShda 8,1 ming t, Germaniyada 3,5 ming t, Fransiyada 3 ming t, Italiyada 2,5 ming t va Xalqaro valyuta fondida 3,2 ming t ga teng. Bir yil davomida eng koʻp oltin ishlab chiqaruvchi davlatlar qatoriga JAR (394 t), AQSH (335 t), Avstraliya (285 t), Xitoy (183 t), Rossiya (165 t), Kanada (157 t), Peru (134 t) va Oʻzbekiston (84 t) kabi davlatlar kiradi (2002).

Fayzulla Mullajonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltin yoruq

"OLTUN YORUG‘" — buddaviylikka eʼtiqod qilgan turkiy qavmlar orasida mashhur boʻlgan qadimiy yozma yodgorlik. Asl nomi "Suvarnaprabxasa" boʻlib, sanskrit tilidan qadimiy xitoy tiliga tarjima qilingan. X asrda Beshbaliq shahrida Sengi Seli Tudung uni xitoy tilidan qadimiy turkiy tilga "Oltun yorug‘" nomi bilan tarjima qilgan va eski uygʻur-turk yozuvida koʻchirgan.

Oʻnta afsonani oʻz ichiga olgan "Oltun yorug‘" 675 sahifadan iborat. Barcha afsonalarda ham buddaviylikning asosiy taʼlimoti ("najot topish" taʼlimoti) birinchi oʻrinda turadi. Mazmuni turlicha boʻlgan afsonalarning hammasini birlashtirib, yaxlit asar holiga keltirilishining bosh omili ham ana shu taʼlimotdir. Unda aks etgan "toʻrt oliy haqiqat" bosqichi ham Oʻrta Osiyo xalqlarining falsafiy qarashlariga mos keladi.

"Oltun yorug‘"ning hozirgi turkiyshunoslar koʻp foydalanadigan nusxasi 18-asrda koʻchirilgan. Bu qoʻlyozma Sankt-Peterburgdagi Osiyo muzeyida saqlanadi.

"Oltun yorug‘"ni 1910-yil Sharqiy Turkistonning Xansu viloyatidagi Vunshigu qishlogʻidan S.E.Maloye topgan. Uning faksimile nusxasi V.V.Radlov va S.E. Malov tomonidan nashr etilgan (1913— 17). Nemis olimi V.Myuller esa asarning 1920 sahifasini xitoycha asl nusxasi bilan qiyoslagan holda chop ettirgan (1913). V.V.Radlov "Oltun yorug‘"ning bir qismini nemis tilida nashr qilgan (1930). Turk olimi Rashid Rahmatiy Arat "Oltin yoruq"ni transliteratsiya qilib, usmonli turk tiliga tarjima qilishni boshlagan, lekin ish nihoyasiga yetmagan. Yana bir turk olimi Cheval boya yuqorida eslatilgan faksimile nashr asosida "Oltun yorug‘"ni toʻliq transliteratsiya qilib chop ettirdi (Anqara, 1994).

Nasimxon Raxmonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltin kesim

Oltin kesim, garmonik boʻlish, kesmani oʻrta va chet nisbatda boʻlish — geometriyaning kad. masalasi. Oltin kesim atamasini Leonardo da Vinchi fanga kiritgan. Bunda berilgan AV kesmani AV: AS=AS: VS shartni qanoatlantiradigan AS va 5Skesmalarga boʻlish talab kilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltin pariteti

Oltin pariteti - 1) mamlakat pul birligida davlat tomonidan belgilangan va qonunda qayd etilgan sof oltin miqdori (ogʻirligi); 2) turli mamlakatlar pul birliklarining rasmiy oltin taʼminoti miqdoriga koʻra nisbati. Mas, 1 AQSH dollarining oltin taʼminoti 0,818513 g sof oltinga tengboʻlgan. 1961-yil SSSR da 1 soʻmning oltin taʼminoti 0,987412 g sof oltin deb belgilangan. Natijada 90 tiyin 1 dollarga teng deb qabul qilingan. 1989-yil 62,5 tiyin 1 dollarga teng boʻlgan.

20-asrning 70-yillaridan boshlab Yamayka kelishuviga asosan qogʻoz pullarning Oltin pariteti bekor qilindi (qarang Yamayka valyuta tizimi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltin standart

Oltin standart — mamlakatning pul va valyuta munosabatlarini oltindan pul tovari sifatida foydalanish asosida tashkil qilish shakli. Oltin standart oltin tanga, oltin yombi va oltin deviz (oltin valyuta) ga boʻlinadi (qarang Devizlar). Oltin tanga standart eng barqaror pul tizimi boʻlib, inflyasiyani istisno etadi, chunki ehtiyojdan ortiq oltin tangalar muomaladan olinib xazinaga aylanadi. Oltin standartni 1822-yilda Angliya banki boshlab berdi. Bu tizim huquqiy jihatdan 1867-yilda Parij konferensiyasida davlatlararo bitim bilan rasmiylashtirildi. Milliy valyuta kursi oltinga qatʼiy bogʻliq boʻlib, valyutaning oltin tarkibi orqali qatʼiy valyuta kursi boʻyicha birbiri bilan oʻzaro muvofiqlashtirilgan. Ularning oltin pariteti valyutalarda rasmiy belgilangan oltin miqdoridan kelib chiqqan holda aniklanib, valyutalar bevosita oltinga ayirboshlanar edi. Oltin tangalar cheklovlarsiz muomalada boʻlgan va zarb qilingan, qogʻoz pul oltin tangalarga erkin almashtirilgan, narxlar oltinda hisoblangan. Birinchi jahon urushi davrida deyarli barcha mamlakatlarda qogʻoz pullarga oltin almashtirish toʻxtatildi, muomaladagi oltin tangalar muomaladan chikarildi. 20-asrning 20-yillaridan ayrim mamlakatlarda (xususan, AQSH va Buyuk Britaniyada) oltin yombi standart joriy etildi, bunda banknotlar 12,5 kg gacha boʻlgan oltin yombilarga almashtirilgan, buning uchun esa bank-ka katta pul miqdorini takdim etish lozim boʻlgan. Boshqa mamlakatlarda kredit pullarini dastlab oltin yombi standarti mamlakatlari valyutalaridagi devizlarga soʻngra oltinga almashtirish tartibi paydo boʻldi va Oltin standartning bu shakli oltin deviz standart nomini oldi. Bu shaklda bir mamlakat va-lyutasi boshqa mamlakatlar vositasiga bogʻliq qilib qoʻyiladi.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Bretton — Vuds valyuta tizimi shakllandi (k,. Bretton— Vuds bitimi) va oltin deviz standart fakat markaziy banklar uchun saqlab qolindi. Oltin jahon puli sifatida Yamayka shartnomasi (1976) imzolanishiga qadar muomalada boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Oltin shoh

Oltin shoh — 1) Bosfor boʻgʻozining Yevropa qirgʻoklari yaqinidagi buxta. Uzunligi 12,2 km, eni 91 – 122 m, eng chuqur joyi 47 m. Har ikki sohilida Istanbul shahri joylashgan; 2) Buyuk Petr qoʻltigʻidagi (Yapon dengizi) buxta. Uzunligi 7 km. Sohillarida Vladivostok shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltin yugurtirish

Oltin yugurtirish - buyumlar sirtiga yupqa qatlamda (0,01 mkm dan bir necha mkm gacha) oltin qoplash. Buyumlarning korroziyaga chidamliligini, elektr oʻtkazuvchanligini, yaltiroqligini oshirish, shuningdek, dekorativ-himoya maqsadlarida qilinadi. Oltin yugurtirishda galvanik, katodli purkash, yupqa zar qatlamini yopishtirish, kontakt-mexanik usullar (buyum sirtiga oltin kukunini sepib ishlov berish, olovda oltin amalgamasini qoplash va boshqalar) qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltin-valyuta zaxiralari

Oltin-valyuta zaxiralari -mamlakatning markaziy emissiya banki yoki xazinasida quyma (yombi) va tanga shaklida toʻplangan markazlashgan oltin rezerv fondi. O.-v.z.ga hukumat va markaziy banklarga tegishli boʻlgan oltin quymalari va oltin tan-galar, xorijiy bank hisob raqamlaridagi valyuta mablaglari, xorijiy mamlakatlar banknotlari, tangalari va davlat qimmatli qogʻozlari, shuningdek, Xalqaro valyuta fondi (XVF)dagi rezerv pozitsiyalari kiradi.

O.-v.z. mamlakatning pul birligini mustahkamlash, uni barkaror ushlab turish, shuningdek, ichki valyuta bozorini zaruriy valyuta mablagʻlari bilan taʼminlash maqsadida shakllantiriladi.

Markaziy bank va boshqa moliya intlari tomonidan saqlanadigan O.-v.z. hajmi xalqaro va mintaqaviy valyuta-kredit hamda moliyaviy institutlarning xorijiy bank hisob raqamlaridagi xalqaro toʻlovlar uchun moʻljallangan mablagʻlari hisobidan toʻldirib boriladi. O.-v.z.ni shakllantirishda erkin muomaladagi, yaʼni boshqa valyutalarga toʻsiklarsiz ayirboshlash mum-kin boʻlgan valyutalar ham muhim oʻrin tutadi. Oltin (quyma va tanga koʻrinishida) yuqori likvidlikka ega boʻlgan xalqaro mablagʻlar orasida muhim ahamiyatga egaligini saqlab kelmoqda.

XVFga aʼzo mamlakatlar oʻzlarining O.-v.z.ga XVFdan erkin talab qilib olish mumkin boʻlgan valyuta qoldiqlarini kiritib borishga alohida eʼtibor beradi. Ushbu mablagʻdan XVF kapitaliga oltindan berilishi lozim boʻlgan toʻlov kvotasini oʻtkazib berishda foydalaniladi. 1970-yildan boshlab esa ushbu toʻlov kvotasini har bir davlat uchun belgilangan biror fond valyutasida toʻlash huquqlari joriy etildi.

O.-v.z. xalqaro mablagʻlarining zaxira fondi vazifasini bajaradi qamda toʻlov balansi taqchilligini qoplash va valyuta bozorida milliy valyuta kursini ushlab turish maqsadida intervensiya qilish uchun foydalaniladi. Uning optimal qiymati tashqi likvidlikni, yaʼni mamlakatning xorijiy mamlakatlarga boʻlgan toʻlovlarini oʻz vaqtida, uzluksiz taʼminlash uchun yetarli boʻlmogʻi lozim. O.-v.z.ning kamayishi mamlakatning valyuta siyosati salbiy ekanligidan dalolat beradi.

Oʻzbekistonda soʻnggi 5—6 yil davo-mida O.-v.z.ning hajmi mamlakatning 5 oylik import hajmini qoplay olish darajasida saqlanib kelin-moqda. Xalqaro tajribaga muvofiq, mamlakatning O.-v.z.ning hajmi maz-kur mamlakatning 3 oylik import haj-midan kam boʻlmasligi lozim (yana qarang Valyuta rezervlari).

Fayzulla Mullajonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltingugurt (mineral)

thumb|Oltingugurt
Oltingugurt, tugʻma oltingugurt — tugʻma elementlar guruhiga mansub mineral. Tabiatda erkin (tugʻ-ma O.) va birikmalar holida uchraydi. Oltingugurt 16ta proton, 16ta elektron va yana shuncha neytrondan tashkil topgan. Davriy sistemada 6-guruhdan joy olgan. O.ning eng muhim tabiiy birikmalari — metall sulfidlari (mas, FeS2 — temir kolchedan (pirit), ZnS — aldama pyx, PbS — qoʻrgʻoshin yaltirogʻi yoki galenit, Cu2S— mis yaltirogʻi va hokazo), sulfatlar holida (angidrit CaSO4, gips CaSO42H2O, ogʻir shpat BaSO4, glauber tuzi va hokazo) ham uchraydi. Bundan tashqari, O. kumir, slanets, neft, tabiiy gazlar, hayvon va oʻsimlik organizmlarida organik va anorganik holida mavjud (mas, oqsilda 0,8—2,4% O. bor). O. bir necha allo-tropik koʻrinishlarda boʻladi. Eng koʻp uchraydigan turi rombik modifikatsiyasi (alfa-S), uni sekinlik bilan 96— 120°gacha qizdirganda monoklinik modifikatsiyasi (6eTa-S)ra oʻtadi. O.ning rangi sariq. Qattikligi mineralogik shkala boʻyicha 1—2, zichligi 2,0—2,1 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 118,9°. Rombik O. sakkiz burchakli halqasimon Sg tarkibli molekulalardan tuzilgan. Monoklinik O. prizma shaklidagi tiniq kristallardan iborat. O.ning juda koʻp birikmalari maʼlum. Mas, vodorod sulfid (H2S), sulfat kislota (H2SO4), gipos ulfit (Na2S2O3) va hokazo Tugʻma O. konlari Meksika, AQSH, Italiya, Yaponiya, Rossiya, Turkmanistonda uchraydi. O. konlardan qazib olinadi va flotatsiya usulida boyitiladi, SO2 ni qaytarib, H2S ni oksidlab ham hosil qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Oltingugurt guli

Oltingugurt guli — oltingugurtning bugʻi sovitilganda hosil boʻladigan kukuni. Bogʻdorchilikda daraxtlar, toklarning virusli kasalliklari, ayniqsa, ragʻada sepiladi, shuningdek, tibbiyotda ishlatiladi.

 

 OʻzME Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Oltingugurt rudalari

Oltingugurt rudalari - tarkibidagi sof oltingugurt konsentratsiyasi texnik va iqtisodiy jihatdan ajratib olish foydali boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Oltingugurt rudalari uni oʻz ichiga olgan togʻ jinslariga qarab ajratiladi. Oltingugurt rudalarini tashkil qiluvchi asosiy mi-nerallar: sof oltingugurt, kalsit, dolomit, gips, angidrit, selestin, kvars, xalsedon, opal, gilli minerallar, pirit, alunit. Tarkibida oltingugurt 25%dan ortiqboʻlsa boy, 10— 25% — oʻrtacha, 5—10% — kambagʻal ruda hisoblanadi. Birga uchraydigan foydali komponentlari (oltingugurtdan tashqari) — ohaktoshlar (flotatsiya chiqindilari tuproqni ohaklash uchun ishlatiladi), selestin, pirit, alunit; zararlisi — organik moddalar (bitumlar), As, Se.

Oltingugurt rudalarining uyumlari qatlamsimon, linzasimon, uyasimon boʻladi; qalinligi bir necha oʻn sm dan bir necha oʻn m gacha. Oltingugurt rudalari konlarining asosiy genetik va sanoat tipi — choʻkindi qatlamlarning infiltratsion-metasomatik sulfatlari va tuz gumbazlarining keproklari. Oltingugurt rudalaridan tashqari, oltingugurt va uning birikmalar kolchedan, mis rudalari chiqindilari va boshqa sulfidli rudalardan, yonuvchi tabiiy gaz tarkibidagi vodorod sulfid, bitumli qumtosh, oltingugurtli neft va boshqalardan ham olinadi. Bularning barchasi tarkibida oltingugurt boʻlgan xom ashyo hisoblanadi.

Rudalardan oltingugurt kon texnologiyasi (dunyo boʻyicha olinayotgan oltingugurtning 10—20%) va geotexnologiya (90—80%) yoʻli bilan ajratib olinadi. Oltingugurt rudalari konlarining aksari qismi Iroq, AQSH, Chili, Meksika, Polsha, Ukraina, RF, Turkmanis-tonda joylashgan.

 Adabiyot 
 Geologiya mestorojdeniy samorodnoy seri, M., 1969; Vulkanicheskiye sernie mestorojdeniya i nekotorie problemi gidrotermalnogo rudoobrazovaniya, M., 1971.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sanoat
Turkum:Mineralogiya
Oltingugurtli boʻyagichlar

Oltingugurtli boʻyagichlar - aromatik birikmalar, nitro- yoki aminobirikmalarni oltingugurt yoki natriy sulfid bilan birga qizdirishdan hosil boʻladigan sintetik boʻyagichlar. Oltingugurtli boʻyagichlar, odatda, suvda erimaydigan koʻp jinsli qattiq moddalardan iborat. Matoni boʻyashda Oltingugurtli boʻyagichlarni natriy sulfidning suvdagi eritmasi bilan qaytarib, leykobirikmalar hosil qilinadi. Bu moddalarning natriyli tuzlari suvda eruvchan boʻlib, matoga yaxshi singadi. Matoga singdirilgan leykobirikmalar xavo kislorodi bilan oksidlanib, dastlabki Oltingugurtli boʻyagichlar rangini oladi. Oltingugurtli boʻyagichlar sariq, jigarrang, koʻk, zangori, binaf-sha rang, yashil, qora va boshqa tusda boʻlishi mumkin. Oltingugurtli boʻyagichlar yuvilganda rangi aynimaydi. Arzon, olinishi oddiy boʻlgani uchun keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltingugurtli oʻgʻitlar

Oltingugurtli oʻgʻitlar — tarkibida oltingugurti boʻlgan va oʻgʻit sifatida ishlatiladigan birikmalar. Kaliy, magniy, ammoniy sulfatlari, fosfogips va boshqa, shuningdek, qisman oltingugurti boʻlgan jinslar oltingugurtli oʻgʻitlar sifatida qoʻllanadi. Oʻsimliklar uchun qoryomgʻir, goʻng va boshqa organik oʻgʻitlar oltingugurtning yaxshi manbai hisoblanadi. Oltingugurtli oʻgʻitlar tarkibida oltingugurt kam boʻlgan shoʻrxok va boshqa yerlarda qoʻllanadi; qumoq kulrang tuproqli yerlarda koʻproq samara beradi. Tuproqqa yiliga yoʻin bilan birga gektariga 8 kg gacha oltingugurt angidridi (SO3) tushadi. Oltingugurtli oʻgʻitlar koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlariga, ayniqsa, tanasida koʻp miqdorda oltingugurt tutadigan va uni aksariyat hollarda kamida fosforga teng miqdorda oʻzlashtiradigan butguldoshlar, dukkakdoshlar, kungaboqar va kartoshka uchun foydali. Oltingugurtli oʻgʻitlar bilvosita oʻgʻit tarzida ham ijobiy taʼsir koʻrsatishi mumkin: tuproqdagi ortiqcha ishqoriylikni kamaytiradi, neytrallaydi, qiyin eruvchi fosfatlarning oʻzlashtirilishini oshiradi, Sa, K, Mg, Fe larning eruvchanligini kuchaytiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltinkon

Oltinkon — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1966-yilgacha Chodakbosh qishlogʻi). Tuman markazi(Pop shahri)dan 46 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (50 km).Anger-Pop temiryo`l shu shaharchadan o`tgan. Aholisi 3,6 ming kishi (2003). Asosan, ishchi va xizmatchilar. Shaharchada maktab-internat, qoʻshma korxona, klub, kutubxona, meh-monxona, kasalxona, dorixona, tibbiy punkt, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Pop tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Oltinkoʻzlar

Oltinkoʻzlar (Chrysopidae) -toʻrqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Oʻrta Osiyo faunasida 24 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda Ch. carnea Steph., Ch. septempan cfata W., Ch. albolineata L. va Ch. vittata W. koʻp uchraydi. Tanasi och yashil, kuzlari tillarang, sadafeimon yoki kamalaksimon tovlanuvchi qanotlari yoyilganda 19– 50 mm. Moʻylovi choʻtkasimon, peshonasi tekis. Ingichka dastali och yashil tuxumini oʻsimlikka yopishtirib qoʻyadi. Lichinkasi tigiz, old va orqa tomoni ingichka, koʻkrak oyoqlari yaxshi rivojlangan. Gʻumbagi ochiq tipda, rangi yashil. O.ning lichinkalari yirtqich hayot kechirib, ular juda xoʻra va nihoyatda harakatchan. Ular polifag (ozuqa turi koʻp). Lichinkasi 3000 tagacha bit, oʻrgimchakkana va zararkunanda tunlam tuxumlarini yoʻq qilishi mumkin. Yetuk hasharot fazasida, kamdan-kam gʻumbak xrlida qishlaydi. Qishlovdan mart oxiri — aprel boshlarida, sutkalik oʻrtacha harorat 10—11° boʻlganda chiqadi. Tuxumini oʻsimlikning bargi va boshqa qismlariga bittadan yoki toʻp qilib qoʻyadi. Urgʻochisi bir kunda 65, hayoti davomida esa 500—750 tagacha tuxum qoʻyadi. Dehqonlik mintaqalarida yashaydigan O.ning asosiy 4—5 avlod beradi. Paxta dalalari agrobiotsenozida O. gʻoʻza va boshqa qishloq xoʻjaligi zararkunandalarini yoʻq qiluvchi etnomofaglar sifatida katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan ximoya qilishda qoʻllash uchun O.ni laboratoriya sharoitida, tabiiy va sunʼiy ozuqa muhitida koʻpaytirish usuli ishlab chi-qilgan (yana qarang Foydali hasharotlar).

Sulton Alimuhamedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltinkoʻl (shaharcha)

Oltinkoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1969 yildan). Qoʻngʻirot shahar kengashiga karashli. Tuman markazi va yaqin temir yoʻl stansiyasi (Qoʻngʻirot)dan 6 km. Aholisi 24 ming kishi (2000). Oltinkoʻlda paxta tozalash zavodi, 6 umumiy taʼlim maktabi, madaniyat va istirohat bogʻi, avtokorxona, madaniy, maishiy va savdo xizmati koʻrsatish shoxobchalari bor. Oltinkoʻlda Qoʻngʻirot tuman aeroporti joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Qoʻngʻirot tumani aholi punktlari
Oltinkoʻl (qilshloq)

Oltinkoʻl — Andijon viloyati Ol-tinkoʻl tumanidagi shahar. Tuman markazi. Viloyat markazi (Andijon shahri)dan 16 km janubi-gʻarbda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Andijon (23 km). Aholisi 48,2 ming kishi (2020), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, qirgʻiz, tojik, tatar, uygʻur va boshqa millat vakillari ham yashaydi. O.shahrida tuman hokimiyati binosi, umumiy taʼlim, tayanch maktablari, maktab-internat, musiqa va sanʼat maktabi, kasb-hunar kollejlari, markaziy kutubxona, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, kasalxona, poliklinika, dorixona, 280 dan ortiq savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2012-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston aholi punktlari
Turkum:Andijon viloyati
Turkum:Oltinkoʻl tumani
Олтинкўл:ХасанғХусан
Maqsuda Oltinova

Maqsuda Bahriyevna Oltinova (1951.10.11, Samarqand) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Termiz pedagogika institutini tugatgan (1974). 1975-yildan Navoiy shahridagi bolalar bogʻchalarida tarbiyachi, 1980-yildan 4-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Ish faoliyatida noanʼanaviy dars usullaridan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ibray Oltinsarin

Ibray (1841.20.10 — 1889.17.7) — qozoq yozuvchisi va maʼrifatparvari, milliy badiiy nayerning asoschilaridan. Orenburg shahridagi rus maktabida oʻqigan (1850— 57). 1860—69 yillar Toʻrgʻaydagi rus-qozoq maktabida oʻqituvchi, 1879-yildan Toʻrgʻay viloyatidagi qozoq maktablari inspektori. O.ning tashabbusi bilan qozoq bolalari uchun 7 ta boshlangʻich volost maktabi, 4 ta 2 yillik maktab, 1 ta hunar bilim yurti va qozoq oʻqituvchilari uchun maktab ochilgan (1883-yil Orsk shahri). Oltinsarin shu maktablar uchun ilk dareliklar, majmualar ("Qirgʻiz xrestomatiyasi", 1879) yozgan. "Daryo", "Yoz", "Kel bolalar, oʻqiylik!" singari vatanparvarlik, insonparvarlik ruhidagi sheʼrlari, "Qipchoq Saidqul", "Boy bolalari bilan Husan" sin-gari axloq-odobga oid kitoblari ilk marotaba ana shu majmualarga kiritilgan. Qozoq folkloriga oid bir qancha asar toʻplagan va nashr ettirgan ("Luq-moni Hakim", "Yolgʻonning zarari", "Saxiy", "Izbosti biy" balladalari, "Qora botir", "Kal bola" ertaklari, "Qoʻblandi" eposi va boshqalar).

Oltinsarin Jan Pyer Beranje, I. A. Krilov, L. N. Tolstoy va boshqalarning asarlarini qozoq tiliga tarjima qilgan. Ular qozoq tilidagi birinchi badiiy nasr namunalari hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻistonlik yozuvchilar
Oltinsoy (soy)

Oltinsoy — Navoiy viloyatidagi soy. Oqtogʻning jan. yon bagridan boshlanadi. Uzunligi 44 km, havzasining maydoni 280 km². Yuqori oqimida Langarsoy nomi bilan janubi-sharqqa oqadi. Tarama qishlogʻidan quyi qismi O. deb ataladi. Chilosh qishlogʻi yaqinida Maydonsoy bilan birlashib, Kattasoyni hosil qiladi. Bosh qismida tor daradan oqadi. Oʻrta va quyi oqimlarida 4 ta koʻhna qayiri bor. O. qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,22 m³/sek. (Xonaqa qishlogʻi yaqinida), oqim moduli 2,1 l/sek.km². Suvi erta bahorda koʻpayadi. Aprelda suvining 20— 25%, avgustda 2—3% oqadi. Baʼzan soydan sel keladi. 1963-yil bahorida oʻtgan selning miqdori 600 m³/sek. boʻlgan. Umumiy uz. 130 km dan ortiq irmogʻi bor. O.dan Xatirchi tumanidagi xoʻjaliklar va qishloklar suv oladi. Soy vodiysida Tarama, Oqtepa, Xonaqa, Oltinsoy kabi qishloklar joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Oltintepa

Oltintepa — jez davriga oid shahar harobasi (mil. av. 3—2 ming yillik). Turkmaniston jan.dagi Meana qishlogʻi yaqinida joylashgan. 1929-yil A. A. Semenov topgan. 1930-yillarda A. A. Marushenko, 1949-yildan M. Ye. Massoy boshchiligidagi ekspeditsiya tekshirgan. O. shim.-sharkdan jan.-gʻarbga choʻzilgan boʻlib, bal. 20 m ga yetadi. O. qad. dehqonchilik madaniyatiga oid yodgorlikdir. O.ning maydoni 60 ga dan ortiq. O.ning atrofi kalinligi 2 m gʻisht devor bilan oʻralgan boʻlib, ichida aholi yashaydigan massivlar, kulolchilik mahallasi boʻlgan. Keng va uzun yoʻllar, bir necha xumdonlar, mahobatli uy qoldiklari, diniy inshootlar, zikkurat, mozorlar topilgan. Bu topilmalar qad. Oʻrta Osiyoda dehqonchilik bilan shugʻullanuvchi oʻtroq qabilalar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkmaniston
Oltintepa (shahar xarobasi)

Oltintepa — oʻrta asr shahar harobasi (5—13-asrlar). Qashqadaryo viloyati, Qamashi tumanidagi Qorabogʻ qishlogʻi yaqinida joylashgan. O. dastlab ToshDUning arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan (1966). 1964 yildan muntazam arxeologik tadqiqotlar olib borilgan. Shahar 2 qismdan: hisor rolini oʻynagan markaziy qism (2,5 ga dan ortiq) va raboddan iborat. O.dagi markaziy tepalikning hajmi 160x160 m, balandligi 13 m ga yaqinni tashkil qiladi. O.ning umumiy maydoni 40 ga boʻlgan. Dastlab O. oʻrnida 5—6-asrlarda kichik qishloq yoxud alohida turgan inshoot joylashgan; u 7—8-asrlarda kengaygan. Asosiy tepalik mudofaa devori bilan oʻrab olingan, qishloqni shaharga aylanish jarayoni kechgan. 10-asrda shahar nihoyatda katta boʻlgan, hunarmandchilik rivojlangan. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida vayron boʻlib, 13-asrning 30-yillarida shahar hayoti qayta jonlangan. O.dan koʻplab sirlangan, turli xildagi naqshlar, yozuvlar bilan bezatilgan sopol idishlar (koʻza, xum, lagan va boshqalar), tangalar, oʻyma naqsh tushirilgan terrakota parchalari, oʻgʻirlar, jez koʻzgu, kuldon, xay-kalchalar va boshqa topilgan.

 Adabiyot 
 Lunina SB., Goroda Yujnogo Sogda v VIII—XII vv., T., 1984.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qashqadaryo viloyati
Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni

Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni — Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati hududida, Olmaliq shahridan 10 km masofada joylashgan polimetall koni. Kon Qurama togʻining jan.gʻarbida yuqori paleozoy davriga mansub granodioritlar bilan yuqori devon — quyi toshkoʻmir davrlariga oid karbonat jinslar oraligʻidagi tektonik buzilishlar zonasida. Rudalanishning shtok va dayka shakllaridagi granodiorit-porfirlar, granit-porfir, diabazli porfirlarning qumtosh, ohaktosh va slanets qatlamlari bilan tutashgan chegarasida rudali skarnlar hosil boʻlgan. Asosiy ruda hosil qiluvchi minerallar — galenit, sfalerit, kamroq miqdorda pirit, xalkopirit, magnetit va boshqa ishtirok etgan. Ruda toʻplamlarining qalinligi 10 m, uzunligi 1 km ga yetadi. Bu mintaqada ruda qazib olish miloddan avvalgi 3—2- ming yilliklarda boshlanganligi maʼlum. Hozirgi davr texnologiyalari boʻyicha keng miqyosda ruda qazib olish 1955-yilda Olmalik konmetallurgiya kombinati tarkibida tashkil etilgan, 1971-yilgacha kombinatsiyalashgan (yer osti va ochiq) usulda ish olib borilgan. Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni-r.k.dan qazib olingan ruda Olmaliq qoʻrgʻoshin-rux boy-itish fabrikasi va zavodida qayta ishlangan. 1990-yillardan konda qazib olish ishlari toʻxtatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil