Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kolumbit

Kolumbit — murakkab oksidlar (tantaloniobitlar guruhi) kichik sinfiga mansub mineral. (Fe, Mn) Nb2O6 (kolumbit) — (Fe, Mn) Ta2O6 (tantalit) izomorf aralashmalar hosil qiladi. RZE, U, Ti, W, Th va boshqa aralashmalari ham mavjud. Romb singoniyali. Yarim metallsimon yaltiroq.

Qora, qoʻngʻir-qora kristallardan iborat. Qattiqligi 6; zichligi 5,22 g/sm3. Niobiy olish uchun muhim xom ashyo hisoblanadi. Sochilmalar va granitlarning nurash poʻstidan olinadi. Norvegiya, Shvetsiya, Fransiya, Sharqiy Sibir va Qozogʻistonda K. konlari bor."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Kolumbiya (daryo)

Kolumbiya — Shimoliy Amerikadagi daryo. Kanada va AQShning gʻarbiy qismida. Oʻz. 2250 km, havzasining maydoni 670 ming km². Kryali togʻlardan boshlanib, Tinch okeanga estuariy hosil qilib quyiladi. Irmoqlari: Sneyk, Klark-Fort va boshqa Kor va moʻzliklardan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 8470 m³/sek. Oʻrta va quyi oqimida yirik toʻgʻonlar, suv omborlari, GESlar qurilgan. Quyilish joyidan 450 km masofada kema katnaydi. Sugorish va suv taʼminotida, yogʻoch oqizishda foydalaniladi. Yuqori qismi (Kanada hududi)da milliy parklar tashkil etilgan, turizm rivojlangan. Yirik porti — Portlend. Daryo unga dastlab 1792-yilda kirib borgan Amerika kemasi "Kolumbiya" nomi bilan atalgan"Kolumbiya daryo" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:AQShdagi daryolar
Turkum:Kanadadagi daryolar
Kolumbiya (okrug)

Kolumbiya, Kolumbiya okrugi — AQShdagi federal (poytaxt) okrug. AKShning hozirgi poytaxti Vashington shahrini qurish uchun 1791-yilda Merilend shtatidan ajratilgan hudud. Maydoni 0,2 ming km². Aholisi 571,8 ming kishi (2001). Okrug Potomak daryosining soʻl sohilida, Virginiya va Merilend shtatlari oraligʻida joylashgan. 1878-yildan okrug chegarasi Vashington shahri ning munitsipal chegarasi hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolumbiya (kosmik kema)

"KOLUMBIYA" — AQSH ning koʻp marta uchirishga moʻljallangan, bortida astronavt-uchuvchisi boʻlgan transport kosmik kemasi. "Speys shattl" transport kosmik kema majmuasi tarkibiga kiradi. "K."ning birinchi nusxasi 1976-yilda yigila boshlangan. K. birinchi marta 1981-yil 10-aprelda Kanaveral kosmik markazidan uchirilgan. Massasi 2000 t gacha, oʻz. 56 m. Kemaning 1-bosqichi qattiq yoqilgʻili raqsta dvigateli boʻlgan 2 ta tezlatkichdan iborat; 2-(orbital) bosqichi bortida astronavti boʻlgan, qanotli boʻlib, orbitadan chiqqandan soʻng "samolyot" rejimida qoʻnish qobiliyatiga ega. "K."ning orbital bosqichlari 1994-yilgacha uchirib turilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Columbia universiteti

Columbia universiteti — AQShning yetakchi universitetlaridan biri. 1754-yil Nyu-Yorkda Kinge kolleji (Qirollik kolleji) negizida tashkil etilgan. 1912-yil universitet maqomini va hozirgi nomini olgan. Siyosiy fanlar, falsafa, matematika, tabiiy fanlar, tibbiyot, huquq, texnika, amaliy fanlar, meʼmorlik, kutubxona ishi, sanʼat va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 18 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. 30 dan ortiq kutubxonasi bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:AQShdagi universitetlar‎
Kolumbiyaliklar

Kolumbiyaliklar (oʻzlarini -kolombiano deb atashadi) — xalq. Kolumbiyaning asosiy aholisi (32,5 mln. kishi). Venesuela (1,75 mln. kishi), AQSH va boshqa mamlakatlarda ham yashaydilar. Umumiy soni 34,5 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar, qisman mulatlar, kreollar. Ispan tilining Kolumbiya mahalliy laxjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, katoliklar. Asosiy mashgulotlari — dehqonchilik (kofe, banan, ananas, paxta, tamaki, kakao, makkajoʻxori, bugdoy, sholi yetishtirish va boshqalar), shuningdek, bir qism aholi neft va kon sanoatida band.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolumbus

Kolumbus — AQShning shim.sharqiy qismidagi shahar, Ogayo shtatining maʼmuriy markazi. Sayoto daryosi sohilida joylashgan. Aholisi 711,4 ming kishi (2000). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Yirik sanoat, savdo-moliya va madaniy markaz. Metallsozlik va mashinasozlik (jumladan, radioelektronika, elektrotexnika, vagonsozlik, qishloq xoʻjaligi va aviakosmik mashinasozligi va boshqalar) rivojlangan. Kimyo, poligrafiya va oziq-ovqat (asosan, goʻsht sanoati) korxonalari, universitet bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shaharga 1812-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolxida

Kolxida — Gʻarbiy Gruziya (Egrisi) ning yunoncha nomi. Miloddan avvalgi 6-asrda K. hududida Fasis va Dioskuriada yunon koloniyalari vujudga kelgan, 6—2-asrlarda esa Kolxida podsholigi boʻlgan. Keyingi davrlarda (19-asr ning boshlarigacha) K. Gruziyada tashkil topgan turli davlatlar tarkibiga kirgan (yana qarang Gruziya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Gruziya
Kolxida madaniyati

thumb|Gruziyadan topilgan bronza dubulg'a
Kolxida madaniyati - Gʻarbiy Gruziyadagi soʻnggi jez va ilk temir asriga oid arxeologik madaniyat (taxminan mil. av. 13—7-asrlar). Manzilgoxlar qoldiqlari, mozorqoʻrgʻonlar, xazinalar topilgan. Jezdan ishlangan qurollar orasida ilk temir buyumlar ham uchraydi. Asosiy xoʻjalik tarmogʻi — dehqonchilik boʻlib, chorvachilik, temirchilik taraqqiy etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Kolxida pasttekisligi

Kolxida pasttekisligi - Gruziyadagi pasttekislik. Gʻarbiy Zakavkazyeda, gʻarbda Qora dengiz sohili, shim.-sharqda Katta Kavkaz va jan. da Kichik Kavkaz togʻlari oraligʻida. Dengiz sohili boʻylab Suxumi shahridan Kobuleti shahrigacha choʻzilgan. Kolxida pasttekisligi — allyuvial tekislik; antropogen allyuviysining qalinligi 700 m gacha. Neft-gaz konlari, mineral buloqlar (Sxaltubo) bor. Iqlimi nam subtropik. Yil boʻyi yogʻin yogʻadi (yillik yogʻin 1500 mm). Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 4,5 dan 6° gacha, avgustniki 23—24°. Kolxida pasttekisligini Rioni, Inguri va boshqa daryolar kesib oʻtadi. Dengiz boʻyidagi Poti shahri yaqinida Paleostomi koʻli bor. Kolxida pasttekisligining gʻarbida botqoqlik landshaftlari mavjud. Botqoqliklarda qandagʻoch oʻrmonlari katta maydonni egallaydi. Balandroq chekka qismlari dub, qora qayin, doim yashil buta va chirmovuklar bilan qoplangan. Kolxida pasttekisligida gʻalla ekinlari (asosan, makkajoʻxori) ekiladi; bog va subtropik mevazorlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolxida podsholigi

Kolxida podsholigi - Gʻarbiy Gruziya hududida kolxlar tomonidan tuzilgan ilk quldorlik davlati (miloddan avvalgi 6—2-asrlar). Kolxida podsholigi miloddan avvalgi 4-asrda barcha gruzin qabilalarini birlashtirishga harakat qilgan; bu yerda hunarmandchilik, ayniqsa, zargarlik rivojlangan, kumush tanga "kolxidka"lar zarb etilgan (miloddan avvalgi 6-asr). Kolxida podsholigi miloddan avvalgi 6-asrning oxirida Eron, miloddan avvalgi 2-asrda Pont podsholigi, soʻng Rim tomonidan zabt etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolxlar

Kolxlar — Jan.-Gʻarbiy Zakavkazyedagi gruzin qabilalarining umumiy nomi. Dehqonchilik bilan shugʻullanishgan (miloddan avvalgi 1-ming yillik). Miloddan avvalgi taxminan 8-asrda qabilalar ittifoqi, miloddan avvalgi 6-asrdan Kolxida podsholigi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Kolchak

Aleksandr Vasilyevich Kolchak (1873, Sankt-Peterburg — 1920, Irkutsk) — Rossiya harbiy arbobi, qutb tadqiqotchisi, gidrolog, Rossiyadagi Fuqarolar urushida oqlar harakatining bosh rahbarlaridan biri, admiral (1918). Qutbga uyushtirilgan ekspeditsiyalarda (1900-02, 1903, 1908-11) qatnashgan. Birinchi jahon urushi davrida Qora dengiz floti qoʻmondoni (1916—17). Bolsheviklar hokimiyati va sovet rejimiga qarshi kurashgan. 1918-yil oktabrda inglizlar yordamida Omskiy egalladi. 4-noyabrda Ufa direktoriyasi (Butun Rossiya muvaqqat hukumati) tarkibiga harbiy va dengiz vaziri qilib kiritildi. 18-noyabr da Omskda harbiy toʻntarish qilib, Ufa direktoriyasini tarqatib yubordi va Butun Rossiya Omsk hukumatini tuzdi (rais — Vologodskiy P.), oʻzini "Rossiya davlatining oliy hukmdori" deb atadi. K. Sibir, Ural, Uzoq Sharqda qattiqqoʻllik bilan tartib oʻrnatdi. U Rossiyaning quruqlik va dengizdagi butun qurolli kuchlari Oliy bosh qoʻmondoni unvoniga sazovor boʻlgan. K. Turkistondagi shoʻrolarga qarshilik harakati rahbarlaridan Madaminbek, Katta Ergash, Junaidxon bilan aloqalar oʻrnatib, ularni oʻz rahbarligida "Yagona Rossiya uchun sovet rejimiga qarshi kurash"ga daʼvat qildi. Biroq, uning bu daʼvatlarini milliy yetakchilar qatʼiy rad qilib, Turkiston mustaqilligi uchun kurashdilar. K. 1919-yil noyabrda qizil armiya qoʻshinlaridan magʻlubiyatga uchrab, Omskdan Irkutskka chekingan. 1920-yil 4-yanvarda Oliy bosh qoʻmondonlik vakolatini sirtdan Denikinga topshirdi. 15-yanvarda Irkutskda oq chexlar tomonidan asir olinib, bolsheviklarga berildi, 7-fevralda Irkutsk Favqulodda komissiyasi (CHK) tomonidan otib oʻldirildi.

 Adabiyot 
 Grajdanskaya voyna v Rossii: perekrestok mneniy, M., 1994.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya rahbarlari
Turkum:Rossiyalik tadqiqotchilar
Turkum:Rossiyalik gidrologlar
Kolchedanlar

Kolchedanlar (Kichik Osiyo yarim oroldagi joy nomidan) — rudali minerallar: temir, mis, kobalt, nikel va boshqalarning oltingugurtli (sulfidli), bisulfidli, kam hollarda monosulfidli birikmalarining umumiy nomi. K.ning koʻp tarqalgan — oltingugurtli kolchedan — FeS2 (pirit), mis kolchedani — CuFeS2 (xalkopirit) va boshqa K. qattiq, metalldek yaltiroq, murakkab kompleksli rudadir. Pirit tarkibida 53,4% oltingugurt, 46,6% temir mavjud. K. konlari turli geologik jarayonlar, mas, magmaning kristallanishida (mis-nikelli kolchedan) va skarnlarnsng paydo boʻlishida (mis, oltin kolchedani) hosil boʻladi. K. vulkan mintaqalari orasida uzunligi bir necha ming km li uyumlar hosil qiladi. Vulkan otilishidan chiqqan eritmalar katta miqdorda metallarni olib chiqadi, ular oltingugurt bugʻlari bilan birikib sulfidli K. konlarini hosil qiladi. Kolchedan konlari dunyo boʻyicha keng tarqalgan. Oʻzbekistonda (Olmaliq) polimetall, qoʻrgʻoshin, mis-rux va boshqa kolchedan konlari bor. K. metallurgiya sanoati uchun muhim ahamiyatga ega. Piritdan, asosan, oltingugurt kombinatasi olishda foydalaniladi. Shuningdek, uni qayta ishlash natijasida olinadigan oltin, kumush, nikel, kobalt, vismut va boshqa qimmatbaho metallarning konsentratori ham hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Minerallar
Helmut Kohl

thumb|Helmut Kohl (1996)

KOL (Kohl) Gelmut (Helmut) (1930.3.4, Lyudvigsxafen shahri) – Germaniya kansleri (1982—98). Xristian-demokratik ittifoqi (XDI) aʼzosi (1947-yildan), raisi (1973—76). Raynland-Pfals federal yeri bosh vaziri (1969—76). Germaniya bundestagi deputati (1976-yildan). Bundestagdagi XDI va Xristian-sotsial ittifoqi (XSI) birlashgan fraksiyasi raisi (1976—82). K. davrida nemis xalqining birlashish orzusi 1989-yilda Berlin devorining qulatilishi bilan ushaldi. 1990-yil 12-sentyabrda Moskvada Germaniya masalasini uzil-kesil hal etish toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi, yagona Germaniya davlati tashkil topdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:2017-yilda vafot etganlar
Kolmataj

Kolmataj (ital. colmata — toʻldirish) — agroirrigatsion oqiziqlarning shagʻalli va qumli tuproq qatlamlari ustida toʻplanib qatlam hosil qilishi. K. tabiiy va sunʼiy boʻladi. Tabiiy K. qorlarning erishi, kuchli yomgʻir va toshqinlardan keyin daryo suvlarida loyqa va oqiziqlar koʻpayganda yuz beradi. Sugʻoriladigan zonalarda loyqa va oqiziqlar suv bilan birga dalalarga oqib keladi va choʻkib, muayyan qalinlikda qatlam hosil qiladi. Oʻrta Osiyoda sunʼiy K. — loyqadan foydalanish qadimdan keng qoʻllangan. Pol olingan maydonlarga loyqa suvni koʻllatib quyib, loyqa choʻkkanidan keyin suvni chiqarib yuborish yoʻli bilan yer unumdorligi oshirilgan. Shuningdek, ariqva zovurlarni tozalashda chiqadigan oqiziqlar (loyqa), eski paxsa devorlar va boshqalarlardan oʻgʻit sifatida foydalanilgan. K. natijasida koʻpincha shagal va qumlar yuzasida yengil va oʻrta qumoqli yoki qumloqi tuproqlar hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolpit

Kolpit (yunoncha: kolpos — qin, itis — yalligʻlanish) — q. Vaginit.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolrabi

Kolrabi, Kolrabi karami (Brassica gongyloides L.) — ikki yillik sabzavot ekini, karamning bir turi. Birinchi yili poyameva beradi; ikkinchi yili esa gul novdalar chiqarib, gul va urugʻ hosil qiladi. 2 ta kenja turi: osiyo kenja turi (ssp.asiatica Lizg.) va gʻarbiy yevropa kenja turi (ssp.occidentali — europaea Lizg.) bor. Ildiz tizimi kuchli rivojlangan. Poya — meva shakllanishida 7—8 chinbarg chiqaradi. Tubbargi kichkina. Bargi bandli, uchburchak yoki tuxumsimon. Diametri 10—15 sm yoʻgonlashgan, shakli sholgʻomni eslatadigan poya mevasi bilan qolgan barcha karamlardan ajralib turadi. Rangi och-koʻkimtir, binafsha yoki qizgʻish. Tuproq quruq, namlik kam boʻlsa poyamevasi mayda, dagʻal boʻladi. Ekin juda ertapishar, nihollar paydo boʻlganidan keyin 65—80 kundan soʻng hosil yigʻishtiriladi. Kechpishar navlarining oʻsuv davri 120—150 kun. Ertapishar navlarining hosildorligi 120—240 s/ga, kechpisharlariniki 500—600 s/ga. Oʻzbekistonda Oq Vena 1350 ertagi navi ekiladi. K.ning ekish muddati va parvarishlash texnologiyasi oddiy karamnikiga oʻxshash.

 Adabiyot 
 Lebedeva A.T., Yershov I.I., Bunin M.S., Vash ogorod. Kolrabi, M., 1994.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolraush qonuni

Kolraush qonuni - ionlar harakatining bir-biriga bogʻliq emaslik yoki elektrolitlar eritmasi elektr oʻtkazuvchanligining cheksiz suyultirilgandagi additivlik qonuni. 1879-yilda nemis fizigi F. Kolraush tomonidan tajriba natijalari asosida tasdiqlangan. Kolraush qonuniga muvofiq cheksiz suyultirilgan elektrolitlar eritmasining ekvivalent (molyar) elektr oʻtkazuvchanligi (XJ kationlar va anionlar harakatchanligi tufayli sodir boʻladigan elektr oʻtkazuvchanliklar (Xk va A.a) yigʻindisidan iborat, yaʼni: X^=Xk+Xa tegishli ionning cheksiz suyultirilgandagi elektr oʻtkazuvchanligi boʻlib, eritmadagi kationlar va anionlar harakatchanligining (/k va /d) yigʻindisiga mos keladi (Xj=lA+lK). Kolraush qonuni fa-qat oʻta suyultirilgan eritmalarga xosdir. Yaʼni elektrolitlar eritmasi maʼlum darajada suyultirilgandan soʻng undagi ionlar bir-biridan shu darajada uzoqlashadiki, ular bir-biriga toʻsqinlik qilmay harakatlana oladi. Eritmaning konsentratsiyasi ortishi bilan ionlararo tortish kuchayadi, ionlarning solvatlanish darajasi oʻzgaradi, elektrolitning ionlash darajasi ham oʻzgaradi. Natijada ionlarning harakatchanligi susayadi, binobarin ekvivalent elektr oʻtkazuvchanlik pasayadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kolyuriya

Kolyuriya — raʼnodoshlar oilasiga mansub ildizpoyali koʻp yillik oʻt. Yoʻgʻon ildizpoya hosil qilib oʻsadi. Ildiz boʻgʻzi barglari bandli, poyadagilari bandsiz, mayda. Guli sariq, yakka yoki toʻpgul. Mevasi koʻp yongʻoqli. Janubiy Sibir, Shimoliy Moʻgʻuliston va Xitoyda 5—7 turi bor. Oltoy, Sharqiy Qozogʻiston, Krasnoyarsk ulkasining jan. va Tuvadagi dasht va toshloq togʻ yon bagʻirlarida bir turi uchraydi. Ildizpoya va ildizidan evgenolli efir moyi olinadi. Mahalliy xalq ildizpoya va ildizini choy sifatida va tamakini xushboʻy qilish uchun ishlatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Raʼnodoshlar
Koma

Koma ( — chuqur uyqu) — komatoz holat boʻlib, hayotga xavf tugʻdiruvchi holatdir. Markaziy asab tizimi faoliyatining izdan chiqishi, butunlay hushdan ketish, tashqi taʼsirlarga javob bermaslik va organizmning hayot uchun muhim funksiyalari boshqarilishining buzilishi bilan ifodalanadi. Odatda, Komadan oldin koma oldi holati kuzatiladi, bunda nafas olish va tomirlar tonusi oʻzgaradi, puls sekinlashadi, issiqlikni idora etish (termoregulyasiya) buziladi. Markaziy nerv sistemasi kasalliklari (insult, miya oʻsmasi, bosh miyaga qon quyilishi, miya koʻpchishi va boshqa jarohatlar), baʼzi yuqumli kasalliklar (infeksion meningit, ensefalit), shuningdek, buyrak va jigar kasalliklarida turli zaharlarnishlar (doridan, alkogoldan) Komaga sabab boʻladi. Komaning qanday yuzaga kelishidan qatʼi nazar, uning asosida bosh miya poʻstlogʻi faoliyatining buzilishi (bosh miyada qon hamda orqa miya suyuqligi aylanishining buzilishi, miya ichki bosimining koʻtarilishi, minerallar va kislota-ishqor muvozanatining aynishi va boshqa pa-tologik jarayonlar yotadi. Koma holati turli kasalliklarning oʻziga xos alomatlari bilan kechadi. 

 
Komaning quyidagi mavjud:
 Miya komasi; 
 Jigar komasi;
 Buyrak komasi;
 Diabet komasi:giper- va gipogelekim turdagi.
Lekin „Koma“ termini aksari qandli diabet oqibatida kelib chiqadigan ogʻir holatni ifodalash uchun ishlatiladi (diabetik Koma). Ogʻir Koma terminal holat hisoblanadi. Davo Komaga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat. Koma xolatidagi bemor darhol kasalxonaga yotqiziladi va zudlik bilan tegishli davo choralari koʻriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Holatlar

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Patologiya
Turkum:Patologik fiziologiya
Turkum:Reanimatsiya
Turkum:Reanimatologiya
Turkum:Tez tibbiy yordam
Komandor orollari

Komandor orollari – Tinch okean bilan Bering dengizi oraligʻidagi orollar. RF Kamchatka viloyati tarkibida. Umumiy maydoni 1848 km². Bazalt va andezitlardan tuzilgan. Relyefi togʻli. Bal 751 m gacha. Zilzila boʻlib turadi. Iqlimi okean iqlimi. Yozi salqin. Avgustning oʻrtacha temperaturasi 10°, fevral niki — 4°. Oʻrtacha yillik yogʻin 500 mm. Okean oʻtloqlari va togʻ tundrasi bilan qoplangan. "Qushlar bozori" boʻlib turadi, dengiz mushugi, sivuch va kalan (Kamchatka qundoʻzi) bor. Aholi, asosan, baliq va dengiz hayvonlarini ovlash, darrandachilik (koʻk shimol tulkisini urchitish) bilan shugʻullanadi. 1741-yilda shu orollarni ochgan va komandor unvoniga ega boʻlgan V.Bering nomiga qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Orollar
Komanchi

Komanchi (yuta indeyslari tilida — dushmanlar; oʻzlarini pemena — haqiqiy odamlar deb ataydilar) — AQShdagi shoshonlar guruhiga mansub indeys xalqi. Oklaxoma shtatining jan.gʻarbidagi rezervatsiyalarda yashaydilar. 6 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dindorlari — protestantlar.

17-asr oxiri — 18-asr boshlarida Qoyali togʻlarning sharqiy yon bagʻirlaridan Nort-Platt daryosi boʻylariga koʻchib oʻtishgan. Ular yuta qabilasidan otni xonakilashtirishni oʻzlashtirib, otda bizon ovlash bilan mashgʻul boʻlganlar. 18-asr oʻrtalarida dakotalar tomonidan Arkanzas daryosining jan. ga siqib chiqarilgan. Uichita va kayova qabilalari bilan ittifoq boʻlib yerlarini tortib olayotgan mustamlakachilarga qarshi kurash olib borganlar. K.lar jan. tekisliklardagi eng qudratli qabilaga aylangan. 19-asr boshida K.larning soni 10—12 ming kishini tashkil etgan. 1875-yil K.larning qarshiligi bostirilgan, tirik krlganlari (1400 ga yaqin kishi) soqchilar (konvoy) nazorati ostida Oklaxoma shtatidagi rezervatsiyalarga joʻnatilgan. Asosan, qoramol yetishtirish, qishloq xoʻjaligi ishlarida yollanma ishchi boʻlib ishlash va oʻz yerlarini amerikaliklarga ijaraga berish bilan shugʻullanadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Aborigenlar
Komarov Vladimir Leonyevich

Komarov Vladimir Leonyevich 1869.1(3).9, Peterburg — 1945.5.12, Moskva) — rus botanigi va geografi, akademik (1920-yildan). Peterburg universitetini tugatgan (1894), shu universitet professor (1918-yildan), ayni vaqtda Peterburg botanika bogʻida (1899-yildan) ishlagan. Peterburg botanika bogʻi (1930—44), tabiatshunoslik tarixi instituti direktori (1944-yildan). Asosiy ishlari oʻsimliklar sistematikasi, floristikasi va geografiyasi, oʻsimliklar dunyosi evolyusiyasiga bagishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kombayn

Kombayn (ing. combine — birlashish) — ish sikli, odatda, tayyor mahsulot ishlab chiqarish bilan tugallanadigan bir necha mexanizmdan tashkil topgan mashina, mashina agregati; turli yoʻsindagi bir necha ishlarni bir yoʻla bajaradi. Kombayn koʻp turi uy-roʻzgʻorda, qishloq xoʻjaligida, kon va yer qazish ishlarida qoʻllanadi, mas, Kon kombayni, Don kombayni.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Mashinasozlik sanoati
Kombaxsh

Kombaxsh (1667-1709) - boburiylardan boʻlgan shahzoda; Avrangzebning 5-oʻgʻli. Otasi K.ni Dekanga hokim etib tayinlagan. Avrangzeb vafoti (1707)dan soʻng aka-ukalar oʻrtasida taxt uchun kurash boshlangan. Taxtni egallagan Bahodirshoh I mamlakat jan.iga, K. ustiga yurish qilgan. 1709-yil 13-yanvarda Haydarobod yaqinida K. qoʻshinini tormor keltiradi, K. jangda yaralanib halok boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kombinatorika

Kombinatorika (lotincha- combinare-birlashtirish), kombinator analiz, kombinator matematika — matematikaning chekli toʻplamlar ustida bajariladigan amallarni oʻrganadigan boʻlimi. Eng koʻp qoʻllanadigan amallari: 1) toʻplamni tartiblash, yaʼni berilgan p elementli toʻplam elementlarini nomerlab (ag a2,..., ap), ketma-ketlik hosil qilish. Bunday ketma-ketlik p elementdan tuzilgan urin almashtirish deyiladi va qisqacha ag a2,..., ap kabi yoziladi. Mas, 3 ta a,, s elementdan 6 ta oʻrin almashtirish tuzish mumkin: abc, acb, bac, bca, cab, cba. Umuman, p elementdan tuzilgan oʻrin almashtirishlar soni:Ri= 1 -2-3...(ya- 1)l = i formula bilan hisoblanadi; 2) toʻplamning qismlarini tuzish. p elementli toʻplamning m elementli qismi p elementdan m tadan tuzilgan kombinatsiya deyiladi. Mas, {a,, s, d) toʻplamning 2 elementli 6 ta qism toʻplami bor {a, ), {a, s}, {a, d, {, s}, {b, d, {s, d). Umuman, p elementdan m tadan tuzilgan kombinatsiyalar soni:l(p-1)(p-2)...(p-sh+1) S = l-2-Z...tm\{n—m)\formula bilan hisoblanadi. Sp sonlari (a+)" ikki hadli yoyilmasining koeffitsiyentlari boʻlib, binomial koeffitsiyentlar ham deyiladi (qarang Nyuton binomi); 3) toʻplamning tartiblangan qismlarini tuzish. i elementli toʻplamning tartiblangan t elementi p elementdan t tadan tuzilgan oʻrinlashtirish deyiladi. Mas, uchta a,, s elementdan 2 tadan tuzilgan urinlashtirishlar ab, as, be, ba, ca, cb bu-ladi. Umuman, p elementdan t tadan tuzilgan oʻrinlashtirishlar soniA™ = p(p — 1)(l — 2)...(p — t + 1) formula bilan hisoblanadi. Rp, S™, A™ sonlari uchun Ap =Rt- Sp, Sp =Sp s™ + s"+| = s™+|, s" + s + +s +... + s" + s" = 2° tengliklar oʻrinli. K.dashu singari masalalarni yechish kridalari ishlab chiqilgan.

K.ning kombinator geometriya deb ataladigan boʻlimida elementlari soni cheksiz koʻp boʻlgan baʼzi toʻplamlar (geometrik figuralar) ham oʻrganiladi. Masalan, tekislikda yotuvchi chegaralangan qavariq figuralar berilgan boʻlib, ulardan har uchtasi umumiy nuqtaga ega boʻlsa, shu figuralarning barchasiga tegishli nuqta ham mavjud boʻladi (J. Xelli teoremasi).

K.ga oid dastlabki maʼlumotlar qadimdan maʼlum. 17—18 asrlarda K.ning asosiy masalalari koʻp hadlilar nazariyasi va ehtimollar nazariyasi talabi bilan oʻrganilgan. 20-asrda elektron-hisoblash mashinalari, kompyuterlar yaratilishi bilan K. kengayib, texnika va iqtisodiyotda tatbiq qilina boshlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</
Kombinatsion layoqat

Kombinatsion layoqat - oʻsimlik liniyalari yoki navlarining duragay kombinatsiyalarda oʻzaro birikib, u yoki bu belgi va xususiyatlar turlicha ifodalangan avlod (Gʻ,) berish qobiliyati. Kombinatsion layoqatni aniqlash — koʻpgina qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarida geterozisam amalga oshirishga karatilgan seleksiyaning muhim bosqichidir. Umumiy va xususiy Kombinatsion layoqat farqlanadi. Umumiy Kombinatsion layoqat oʻrganilayotgan navning barcha duragaylaridagi geterozisning oʻrtacha kattaligi bilan oʻlchanadi va genlarning additiv (jamlangan) taʼsiri tufayli yuzaga chiqadi. Xususiy Kombinatsion layoqat kutilgan oʻrtacha samaradan chetlangan baʼzi kombinatsiyalar bilan oʻlchanib, genlarning noadditiv oʻzaro taʼsirlari tufayli vujudga keladi (qarang Dominantlik, Epistaz).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kombinatsiyalangan drenaj

Kombinatsiyalangan drenaj — ortiqcha grunt suvlarini oqizib yuborish maqsadlarida quriladigan gorizontal zovurlar va suvi otilib chiquvchi quduklar tarmogʻi. Tuproqgrunt tuzilishi ikki qatlamli hollarda, yaʼni suvni suyet oʻtkazadigan qatlam (qalinligi 5–12 m) tagida yuqori filtratsiya koeffitsiyentga ega boʻlgan qatlam yotganda qoʻllanadi. Odatdagi zovurlarga ostki qatlamdan grunt suvlari oqib chiqishini kuchaytirish uchun ularga vertikal quduqlar — kuchaytirgichlar qoʻshiladi. Zovurlardagi suv sathi va drenajlar oraligʻidagi yer osti suvlari bosimi har xilligi tufayli grunt suvlari oʻzi oqib keladi. Suv yigʻilishini kuchaytiruvchi vertikal quduqning diametri 200–500 mm boʻlib, suvli qatlam joylashgan (qarang Kaptaj) chuqurlikkacha kavlanadi; quduqqa filtrli (ishchi) quvur (metall, asbes-sement, polietilen, sopol va shahrioʻ.) tik oʻrnatiladi. Quvurning tepa uchiga uch yoʻnalishli suv taqsimlagich oʻrnatilib, undan quduq ishi kuzatiladi va joriy tuzatish ishlari oʻtkaziladi. Quduqlar ochiq va yopiq drenaj tarmoqlarida, shuningdek, berk vodovodlarda qoʻllanadi. Ular zovurlar boʻylab bir-biridan 50–500 m oralikda quriladi, har bir quvurdan chiqadigan suv sarfi 2—5 l/s ga boradi. Kombinatsiyalangan drenaj — fenajning nisbatan yangi usuli. Kombinatsiyalangan drenajning yirik tarmoqlari Qarshi choʻli, Xorazm va Buxoro vohalarining oʻzlashtirilayotgan yerlarida barpo qilingan. Kombinatsiyalangan drenaj drenaj tarmoqlari uzunligini 2—3-marta qisqartirish imkoniyatini beradi; kuchaytirgich quduqlarni berk vodovodlar bilan birga qurish natijasida tarmoqni loyqa bosmaydi, bu esa melioratsiya tizimini ishlatishda harajatlarni kamaytiradi.

Masharif Boqiyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komedi Fransez

"KOMEDI FRANSEZ" (Comedie Frani;aise) (rasmiy nomi — "Teatr Franse", "Teatre-Franpais") — Fransiyaning eng keksa milliy dramatik teatri. 1680-yilda Lyudovik XIV buyrugʻi bilan Parijda asos solingan. Dastlab truppaga 27 aktyor (jumladan, M.Shanmele, M.Baron, Sh.Lagranj, A.Bejar va boshqalar) kirgan. Eng yaxshi milliy dramatik asarlarni sahnalashtirish huquqiga va yetuk aktyorlarni chetdan taqlif etish imkonini beruvchi moddiy yordamga ega boʻlgan "qirollik" teatri mavqeidagi "K.F." tez orada Fransiyaning yirik teatriga aylandi. Teatrga qirol tomonidan tayinlangan superintendantlar rahbarlik qiladi, uning repertuarini belgilaydi. "K.F." doimo klassitsizm kridalariga amal qilishga intilgan, 19- da klassitsizmning tayanchi va rasmiy mafkurasiga aylangan; mumtoz anʼanalarga sodiqlik teatrga turli formalistik oqimlarni kirib kelishiga yoʻl bermagan. "Buyuk fransuz inqilobi" yillarida teatr "Millat teatri" deb atalgan. "Molyer uyi" deb nom olgan "K.F."ni fransuz jamoatchiligi hamisha qoʻllagan. Turli davrlarda teatrda fransuz maʼrifatparvarlari (Volter, D. Didro, P. Bomarshe va boshqalar), tanqidiy realizm namoyandalari (A.Bek, A.Frans, J.Renar, E.Fabr va boshqalar) va boshqa asarlari sahnalashtirilgan. Realistik anʼanalar, asosan, komediyalarda komik aktyorlar (E.F.J. Go, B.K.Koklen va boshqalar) ijodida rivojlangan. "K.F."da zamonaviy fransuz teatrining yirik aktyor va rejissyorlari ijodi shakllangan: M.Bel, B.M.J.Bovi, B.Bretti, J.L.Barro, M.Reno va boshqa "K.F." repertuaridan P.Kornel, J.Rasin, Molyer, P.Bomarshe va boshqalarning asarlari keng oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komendant

Komendant (frans. commandant — komandir, boshliq) — 1) qurolli kuchlardagi lavozim. Mas, garnizon harbiy K.i, shtab K.i; 2) baʼzi davlat va jamoat muassasalari (yotoqxonalar, teatr, davlat binolari, lagerlar va boshqalar)ni muhofaza etish va xoʻjalik yuritishga boshchilik qiluvchi shaxs.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komyob

Komyob (taxallusi; asl ism-sharifi Sayyid Homid ibn Sayyid Muhammad) (1862.2.9 — Xiva — 1922) — shoir, tarixchi. Otadan yosh yetim qolib, Feroʻz tarbiyasida oʻsgan. Xivadagi madrasada tahsil koʻrgan. K. yoshligidan oʻzbek va fors tillarida sheʼrlar yozgan. Keyinchalik Navoiy, Jomiy, Munis, Ogahiy, Feroʻz, Miskin kabi shoirlarning sheʼrlariga taxmislar bogʻlagan, oʻzi ham koʻplab gʻazal, muhammas, musaddas, murabbaʼ, mustazod, chistonlar yozib, zamonasining taniqli shoiri darajasiga koʻtarilgan. K.ning 2 qismdan iborat sheʼriy devoni bizgacha yetib kelgan ("Tumor ul-oshiqin", "Anis ul-oshiqin"). Mazkur devonda 3 mingdan ziyod misrani tashkil etgan sheʼrlar toʻplangan. Ularda vatanga muhabbat, in-soniy komillik, hayotni sevish gʻoyalari tarannum etilgan.

K.ning "Tarix ul-havonin" ("Xonlar tarixi"), "Muntaxab ul-vaqoye" ("Voqealar toʻplami") nasriy hamda "Xorazm mamolikinda falak hodisasidin voqea ajoyibi zuhur marhalasigʻa kelgonining zikri" nomli esdalik asari ham bor. "Tarix ul-havonin"da Xivaning birinchi xoni yashagan davrdan rus bosqinigacha boʻlgan davr qalamga olingan. "Muntaxab ul-vaqoye"da xonlikdagi madaniy, ijtimoiy-siyosiy, tarixiy, adabiy jarayon toʻgʻrisidagi muhim voqealar, esdaliklarida esa 19-asr oxirida roʻy bergan tabiat hodisalari, turli xil gʻaroyib voqealar jamlangan.

K.ning lirik devonining 4 qoʻlyozma nusxasi, "Tarix ul-havonin", "Muntaxab ul-vaqoye" asarlari va esdalik asari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida (inv. №2627, №3730/ IV, №1257, №1005, №7717, №853/ 111, №3730/1, №3730/111), lirik devonining yana bir nusxasi Rossiya Fanlar akademiyasining Moskvadagi Sharqshunoslik instituti fondida (inv. №2324, №1513) saqlanadi.

 Adabiyot 
 D avl atyor Rahim, Shihnazar Matrasul, Feroʻz — shoh va shoir qismati, T., 1991.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Komi tili

Komi tili (Komi — ziryan tili) — fin-ugor tillari oilasi (perm shoxobchasi)ga mansub. Kola yarim oroldagi Yamalo-nenets va Xanti-Mansiy, Komi hududlarida tarqalgan. Komi tilida 327 ming kishi (1979) soʻzlashadi. Bir necha shevalari bor. Komi tili komi-permyak tshshlgt barcha shevalarda ye tovushi borligi bilan farqlanadi. Urgʻu soʻzning birinchi boʻgʻiniga toʻshadi. Biror narsaning ustida yoki yaqinida ekanini ifodalovchi kelishiklar mavjud. Yozuvi rus alifbosi asosida."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Komik

Komik — hajviy rollar ijro etuvchi aktyor; sahna ampluasi. K. xalq maydon teatrida markaziy ijrochi hisoblanib, xalq yumori va teran fikrlarini tarqatib yuradi. Mubolagʻa ishla-tib qahramonini koʻproq kulgili qilib koʻrsatadi.

Uygʻonish davri teatrida, ayniqsa, U. Shekspir asarlari (mas, "Qirol Lir")da K. rollar (ijrochisi mashara deyiladigan) falsafiy va dramatik mazmun bilan boyitilgan. Klassitsizm K.ni tragediya (fojia) janridan chetlashtirdi. Lekin J. Molyerning asarlari (mas, "Skapen nayranglari")da xalqning aql-zakovatini ifodalovchi, xushchaqchaq qaxramonlar (Skapen va boshqalar) hukmron tabaqalarning kirdikorlarini satira, yumor elementlari orqali fosh qilganlar. Asta-sekin K.ning vazifa va vositalari oʻzgarib, boyib borgan. 19-asr teatrida ijtimoiy satira vazifasi va ayni vaqtda ilgʻor dramadagi insonparvarlik tendensiyalarni ochib berish K. zimmasiga yuklatilgan. Ayniqsa, 20-asrda K. sanʼati mazmunan boyib, qayotiylik, chuqur psixologik ijro bilan bir qatorda xalq teatri anʼanalari asosida boyib bordi.

K. ampluasi oʻzbek anʼanaviy teatri (masharabozlik, qiziqchilik, qoʻgʻirchoqbozlik) tomoshalarida qadimdan mavjud boʻlgan. Oʻzbek aktyorlik sanʼati hajv va hazil yoʻnalishida rivojlangan. Zokir eshon, Komilqori qiziq, Toʻla mashara, Normat qiziq, Matxolik qiziq, Mizrob mashara, Oxunjon qiziq, Yusufjon qiziq kabi yirik K. aktyorlar ijod qilganlar. Keyinchalik M.Mirokilov, H.Islomov, R.Pirmuhamedov, S.Xoʻjayev, Gʻ.Aʼzamov va boshqa xalq masharabozlik sanʼati tajribalariga suyangan holda oʻz ijro uslublarini yaratganlar. Hozirgi kunda ularning anʼanalarini ʼ B.Ixtiyorov, E.Karimov, H.Tojiboyev, O.Asomov, M.Xolmedov, B.Muhammadxujayev qabilar davom ettirmoqdalar.

Ad. : K, o d i r o v M., Masharaboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1971.

Muhsin Qodirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komiklik

Komiklik (yun. komikos — quvnoq, kulgili, komos — Yunonistonda uzumchilik va vinochilik xudosi Dionis sharafiga utkaziladigan bayramda odatdagidan boshqacha kiyimda qatnashgan quvnoq odamlar) — estetika tushunchasi. Kulgililikni anglatadi. Kelib chiqishi xalq kulgili oʻyinlariga borib tarqaladi. Muayyan ijtimoiy hodisaning, kishilar xulq-atvorlari va odatlarining obyektiv haqiqat holga va estetik idealga nisbatan vujudga kelgan nomuvofiqligini kulgi shaklida ifodalaydi. K. turlicha koʻrinishda yangilik bilan eskilikning, mazmun bilan shaklning, maqsad va vositalarning, amal va vaziyatning, insonning real mohiyati va uning oʻzi haqidagi fikrining nomuvofikligida yuz berishi mumkin. Madaniyatning rivojlana borish jarayonida K. — oʻtkir kinoya, hazil, hajv ajralib chiqsi. Voqelik ziddiyatlarini oʻzida aks ettiruvchi K. uchun karikatura (hajv), grotesk (mubolagʻa) alomatlari muhim oʻrin tutadi. Komediya janri K.ka asoslanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komilar

Komilar (avvalgi nomi — ziryanlar) — xalq. Komi Respublikasining tub aholisi (292 ming kishi). Rossiya Federatsiyasida 336 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Komi tilida soʻzlashadi. Komi-permyaklarga qardosh. Dindorlari — pravoslavlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Rahim Komiljonov

Rahim Komiljonov (1926.5.5, Buxoro) — dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Toshkent konservatoriyasining xor dirijyorligi fakultetini tugatgan (1947). Buxoro teatrida dirijyor (1947—51), Samarqand (1951 — 63), Surxondaryo (1963-68), Qashqadaryo (1968-88) musiqali drama va komediya teatrlarida bosh dirijyor, 1988-yildan Qarshi sanʼat bilim yurtining dirijyorlik boʻlimida oʻqituvchi. Dirijyor sifatida turli spektakllarni boshqargan. "Xolisxon" (Hamza, 1951, Samarqand), "Oʻtgan kunlar" (Ismoilzoda, 1953) va boshqa musiqali dramalar, turli mavzudagi qoʻshiqlar ("Samarqanddan salom", "Surxondaryo", "Koʻzlaring" va boshqalar) muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Kabir Komilov

Kabir Komilov (1911.19.11 - Toshkent — 1998.27.12) — huquqshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989). Toshkent yuridik institutida oʻqigan (1935—39). Adliya xalq komissarligi tizimida ishladi: Oʻzbekiston SSR Adliya vaziri (1944—47), respublika Oliy sudi raisi (1947—50). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Huquq boʻlimida (1951—58) katta ilmiy xodim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumida ilmiy kotib muovini (1960—66). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida katta ilmiy xodim (1958—60), shoʻba mudiri (1968-yildan). K. mahalliy davlat hokimiyati va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarishi toʻgʻrisidagi qonunlarni hayotga joriy etishning huquqiy muammolari ustida i.tlar olib bordi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Mahammadjon Komilov

Mahammadjon Komilovich Komilov (1917.12.3 - Toshkent - 2000.9.4) -koʻz kasalliklari mutaxassisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1967), tibbiyot fanlari doktori (1971), professor (1971). Toshkent tibbiyot institutini tugatgan (1939). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1940—46). Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti koʻz kasalliklari kafedrasi mudiri (1957—88), professor-konsultant (1988— 90). Traxoma, oʻtkir konʼyunktivit, blefarit, koʻz jarohatlari, glaukoma, katarakta, koʻz qon tomiri kasalliklarini davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib borgan. Oʻzbekiston oftalmologlari ilmiy jamiyati boshqaruvi raisi (1957—90). "Jasorat" medali (1994) bilan mukofotlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Traxoma, T., 1960; Diagnosticheskiye oshibki v oftalmologii, T., 1978.

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Mirzoyan Komilov

Mirzoyan Mirzahmedovich Komilov (1936.17.10, Toshkent) — informatika va kibernetika sohasidagi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1974), professor (1977). N.E. Bauman nomidagi Moskva Oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1960). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida muhandis (1960—63). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qoshidagi Hisoblash markazida (1963—66), Hisoblash markazli Kibernetika institutida laboratoriya mudiri (1966—83), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi „Kibernetika“ IICHB „Algoritm“ instituti direktori oʻrinbosari (1983-92), „Kibernetika“ IICHB qoshidagi „Tizimli tadqiqotlar“ i. t, instituti direktori (1992—94). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti (1994—2001), 2001-yildan „Kibernetika“ institutida laboratoriya mudiri. Ilmiy ishlari, asosan, informatika, kibernetika, inson-mashina hamda sunʼiy intellekt tizimlarini qurish, yechim qabul qilish, tasvirlarni aniqlash nazariyasi va amaliyotiga doir. Texnik-texnologiya turdagi murakkab tizimlarni modellashtirish nazariyasiga munosib hissa qoʻshgan. Uzluksiz va uzluksiz-uzlukli jarayonlarni adaptiv identifikatsiyalash hamda shu sohada hisoblash tizimlarini qoʻllashning yangi usulini asoslab berdi. Respublikada birinchilardan boʻlib tizimli tahlilga hamda kimyoviy texnologiya jarayonlarni muqobil boshqarish va ushbu jarayonlarni identifikatsiyalash uchun boshqaruv hisoblash majmualarini qoʻllashga asos soldi.

 

 
 Algoritmi vichisleniya otsenok i ix primeneniya, T., 1974 (hamkorlikda); Informatsionno-raspoznayuщie sistemi chastichnoy presedentnosti, T., 1989 (hamkorlikda).
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Orif Komilov

Orif Komilov (1930.1.6, Jizzax viloyati Jizzax tumani Oqqoʻrgʻon qishlogʻi — 2000.18.12, Toshkent) — tuproqshunos-meliorator olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1983), professor (1986). Samarqand Davlat Universiteti tuproqshunoslik fakultetini tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasiTuproqshunoslik (hozirgi Tuproqshunoslik va agrokimyo) institutida katta ilmiy xodim (1963—69), shoʻr tuproqlar laboratoriya mudiri (1969—91), 1991-yildan shoʻr tuproqlar genezisi va melioratsiyasi boʻlimi mudiri. Ilmiy ishlari Urta Osiyo mintaqasida shoʻr tuproqlarning vujudga kelishi va ularning meliorativ holatini yaxshilash, mahalliy (mintaqaviy) tuproq hosil boʻlishi jarayonining nazariy konsepsiyasini yaratish muammolariga bagʻishlangan.

Ac: Tuproq shoʻrlanishi va unga qarshi kurash choralari, T., 1973; Meliorativnoye sostoyaniye i plodorodiye vnov osvoyennix pochv Golodnoy stepi, T., 1985; Melioratsiya zasolennix pochv Oʻzbekistona, T., 1985; Genezis i svoystva okarbonachenno-zagipsovannix pochv Sentralnoy Fergani (hamkorlikda), T., 1992.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xosiyat Komilova

Xosiyat Komilovna Komilova (1912.25.4, Qoʻqon – 1961.27.12, Toshkent) – tilshunos olima. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), filologiya fanlari nomzodi (1944), hozirgi SamDUning filologiya fakultetini tugatgan (1935). Buxoro pedagogika institutida kafedra mudiri (1935—39), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (1944—61). K. oʻzbek tilining orfografiyasi, morfologiya va sintaksisi sohalarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan („Oʻzbek tilida tushum kelishigi vazifalari“ va boshqalar). U yirik mutaxassis olimlar tomonidan tayyorlanib nashr etilgan „Hozirgi zamon oʻzbek tili“ (leksikologiya, fonetika va morfologiya) nomli monografik asar hammuallifi.

 

 Son va olmosh, T., 1953; Gapda soʻzlarning bogʻlanishi, T., 1955.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Halima Komilova

Halima Olimovna Komilova (1926.24.12, Margʻilon – 1984.29.3, Toshkent) – balet artisti, raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Us t a Olim Komilovning qizi. Oʻzbek opera va balet teatri (Navoiy teatri) qoshidagi balet studiyasini (1948), Katta teatr (Moskva) qoshidagi xoreografiya bilim yurtini (1951) tugatgan. 1942-yildan Navoiy teatrida ishlagan. 1982— 84 yillar Toshkent xoreografiya bilim yurtida pedagog. U yaratgan obrazlar oʻzining badiiy yuksaqligi, kuchli drama-tizmi, turli harakterdagi qahramonlari feʼl-atvorini, ichki dunyosini nafis harakatlarda ustalik bilan ochib berish, milliy mumtoz raqslarni alohida mahorat bilan ijro etishi bilan aj-ralib turadi. Eng yaxshi partiyalari: Zarema (B.Asafyev, „Zarema“), Bal malikasi (R.Glier, „Mis chavandoz“), Lola (G.Mushel, „Raqqosa“), Siren pariyey, Odilliya (P. Chaykovskiy, „Uyqudagi goʻzal“, „Oqqush koʻli“), Oynisa (B. Giyenko, D. Zokirov, „Oynisa“), Kitri, Koʻcha raqqosasi (L.Minkus, „Don Kixot“), Karmen (M.Ravel, „Bolero“) va boshqa K, ayniqsa, oʻzbek, tojik va boshqa sharq xalqlari raqslaridagi lirik joʻshqinlik, shoʻx, ayni paytda nafis ravon ijrosi, harakatlaridagi chaqqonlik bilan tomoshabinlar eʼtiborini qozongan: „Zang“, „Larzon“, „Ey nigorim“, „Rohat“, „Togʻli Badaxshon“, „Munojot“, „Pilla raqsi“, „Shodiyona“, „Tanavor“, „Hindcha“, „Arabcha“, „Ispancha“ raqslar shular jumlasidan. Jahon yoshlari va studentlarining 3-festivali (Berlin, 1951) laureatiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:24-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:29-martda vafot etganlar
Komilqori qiziq

Komilqori qiziq (Qulijonov Komil, 1891 — Qoʻqon — 1983) — oʻzbek xalqqiziqchisi. Ijodi qoʻqonlik Normat qiziq boshliq qiziqchilar taʼsirida shakllangan. Hamid ogʻiz, Aʼzam qiziq va Yusufjon qiziqlar bilan sayillarda "Kelin tushdi", "Hammol", "Joʻraboshi qoʻrqoq" qiziqchiliklarini namoyish etgan. "Uch buqoq", "Xushtorlar jazosi" kulgi-hikoyalarini yaratgan va ijro etgan. 1926—30 yillarda Aʼzam qiziq, 40-yillarda Aka Buxor toʻdasida (asosan, Poʻlatjon qiziq Normatov bilan) "Toʻn oʻgʻrisi", "Ketmon tilash", "Ulik sotdi", "Bedana oʻyin" va boshqa qiziqchiliklarni koʻrsatgan. "Kichkinajon" raqspantomimasida ishtirok etgan. "Saodatxon" zamonaviy xalq komediyasining mualliflaridan.

 Adabiyot 
 Qodirov M., Oʻzbek xalq tomosha sanʼati, T., 1981.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komi-permyaklar muxtor okrugi

Komi-permyaklar muxtor okrugi — Rossiya Federatsiyasida eng birinchi tuzilgan muxtor okrug, Perm viloyati tarkibida. 1925-yil 26-fevralda tashkil qilingan. Maydoni 32,9 ming km². Aholisi 151,6 ming kishi (2000). Shundan shahar aholisi 28% ni tashkil etadi. Asosan, komi-permyaklar, ruslar, shuningdek, boshqa millat vakillari ham yashaydi. Okrugda 1 shahar (Kudimkar), 3 shaharcha bor. Markazi Kudimkar shahri Uraloldi hududida, Kama daryosining yuqori oqimida joylashgan. Yer yuzasi past-baland tekislik, shim.da Shim.

Uvallar, gʻarbida Yuqori Kama qirlari bor. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —15° dan —17° gacha, iyulniki 17—18°. Yillik yogʻin miqdori 500 mm. Hududining 80% oʻrmon. Oʻrmon va yogʻochsozlik, oʻrmon kimyosi, metallsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoati rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi goʻsht-sut chorvachiligi va gʻallachilikka ixtisoslashgan. Qora bugʻdoy, suli, bahorikor bugʻdoy ekiladi. Moʻynali hayvonlar ovlanadi. Kama daryosida kemalar qatnaydi. Teatr, muzey bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komi-permyak tili

Komi-permyak tili - komi permyaklar tili. Fin-ugor tillarining Perm guruhiga mansub. Unda 116 mingdan ortiq kishi gaplashadi (1979-yildagi aholi roʻyxati boʻyicha). Komi-permyak tili komi tiliga yaqin. Asosiy belgilari: unli va undosh tovushlarning qoʻshilishidan qochish, tovushlarga qoʻshni tovushlarning taʼsiri kam boʻladi. Otga son va kelishik i xos. Yozuvi 14-asrda paydo boʻlgan. Adabiy tili hozirgi zamonga kelib uzil-kesil shakllandi. Yozuvi rus alifbosi asosida."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tillar
Komi-permyaklar

Komi-permyaklar - Rossiya Federatsiyasidagi xalq, 147 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Komi-Permyaklar muxtor okrugida 95 ming kishi, komipermyak tilida soʻzlashadilar. Komilar, udmurt larga qardosh. Dindorlari-pravoslavlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Komissiya

Komissiya (lotincha: commissio — topshiriq) — 1) kollegial organ, biron-bir vazifani bajarish (saylov komissiyasi, hisob komissiyasi, taftish komissiyasi) yoki maxsus tadbirlar oʻtkazish uchun tuziladi; 2) Fuqarolik huquqida — shartnoma; unga koʻra, bir tomon (komissioner) 2-tomon (komitent)ning topshirigʻiga binoan muayyan haq evaziga oʻz nomidan, lekin komitentning manfaati va hisobiga 3-shaxs bilan bitim tuzadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Komitas

thumbnail
Komitas (taxallusi; aslida Sogomon Gevorkovich Sogomonyan) 1869.26.9 (8.10), Turkiya, Kutina qishlogʻi — 1935.22.10, Parij, Yerevanda dafn etilgan — arman kompozitori, xor dirijyori, folklorshunos. Arman musiqa etnografiyasi va koʻp ovozli xor musiqasining asoschisi. Echmiadzin diniy akademiyasini (1893), Berlin konservatoriyasi hamda universitetini (1899) tugatgan. Echmiadzinda musiqa sinflari va xor rahbari (1899-yildan). 1910-yildan Istanbulda, 1918-yildan Parijda yashab ijod qilgan. 1916-yildan ogʻir ruhiy kasallikka uchragan. 3000 dan ortiq xalq qoʻshiqlarini toʻplab, ayrimlarini xor, koʻproq esa ovoz va fortepiano uchun qayta ishlagan; arman, kurd, turk va boshqa xalq qoʻshiumrini ilmiy tadqiq etgan. Komitas ijodiy faoliyati va avvalambor polifonik xor asarlari milliy kompozitorlik maktabi, Sharq (xususan, oʻzbek) xor musiqasi shakllanishiga katta taʼsir oʻtkazgan. Armaniston davlat filarmoniyasi qoshidagi kvartet, Yerevan konservatoriyasiga Komitas nomi berilgan. 1969-yildan 12 jildli mukammal merosi nashr etila boshlangan."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Armaniston sanʼati
Turkum:Folklorshunoslar
Kommensalizm

Kommensalizm (lotincha: com - birga, birga; mensa — oziqlanish) — simbioz turi. Ikki organizm oʻrtasidagi munosabat. Bunda organizmlardan biri (kommensal) tashqi muhit bilan munosabatlarini boshqarishni ikkinchi organizm (xoʻjayin) zimmasiga yuklaydi, lekin u bilan mustahkam bogʻlanmaydi. Bu sistemada 2 organizm oʻzaro metabolistik yoki antagonistik mu-nosabatga kirishmaydi. Umumiy maydon, substrat, birga harakatlanish yoki koʻpincha oziq kommensal munosabatlarning asosini tashkil etishi mumkin. Xoʻjayininingtuzilishi va hayot kechirishining oʻziga xos xususiyatlari orqali kommensal bu munosabatlardan bir yoqlama foydalanadi. Odatda, kommensalning boʻlishi yoki boʻlmasligi xoʻjayin uchun befarq boʻladi. K. tabiatda parazitizmga nisbatan kam uchraydi. Dengiz bod-ringlarining tana boʻshligʻida karapus baligining yashashi K.ga misol boʻla oladi. Baliq dengiz bodringidan faqat pana joy sifatida foydalanadi. K.ning sinoykiya (kvartirantlik), paroykiya, epioykiya, entoykiya va boshqa xillari boʻladi."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kommersiya

Kommersiya (lotincha commercium — savdo) — savdo va savdo-vositachilik faoliyati, tovar va xizmatlarni sotish yoki sotilishiga koʻmaqlashishda ishtirok etish. K. faoliyatining asosiy yoʻnalishi — tovar va xizmatlarni ishlab chiqaruvchilardan isteʼmolchilargacha yetkazib berish—muomala soxasi hisoblanadi. Mehnat taqsimoti natijasida K. faoliyati alohida iqtisodiy yoʻnalish sifatida shakllangan. K. ixtisoslashgan keng soha boʻlib, bugungi kunda uning asosiy yoʻnalishlariga savdo-vositachilik va reklama faoliyati kiradi. Savdo-vositachilik faoliyati universal va ixtisoslashgan, ulgurji va chakana savdo dan iborat. Reklama faoliyati ham K.ning ajralmas bir boʻlagi boʻlib, tovarlar xizmatlar savdosini ragʻbatlashtirishga yoʻnaltirilgan faoliyat sohasini tashkil etadi. Reklama isteʼmolchilar uchun tovar va xizmatlar toʻgʻrisida oshqora axborot yetkazadi va ularning sotilishini faollashtiradi.

Mahsulotning ishlab chiqaruvchidan xarid etilgan narxi bilan uni isteʼmolchiga sotish narxi oʻrtasidagi farq K. daromadlarini tashkil etadi."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kommivoyajer

Kommivoyajer (frans. commis voyageur) — yirik savdo firmalarining haridorlarga namunalar, kataloglar, koʻrgazma varaqlari asosida tovarlar taqlif etadigan sayyor vakili, savdo boʻyicha vositachi."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kommuna

Kommuna (frans. commune, lot. communis — umumiy) — 1) oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada shahar Kommunasi — feodallardan oʻz-oʻzini boshqarish huquqlarini olishga erishgan jamoa; 2) hozirgi bir necha xorijiy davlatlarda — quyi maʼmuriy hududiy birlikning nomi."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil