Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Golfstrim

Golfstrim ( -qoʻltiq oqimi) – Atlantika okeanining shimoliy qismidagi iliq oqim. Golfstrim oqimi bir qancha iliq oqimlardan iborat boʻlib, Florida yarim oroli qirgʻogʻidan Shpitsbergen va Novaya Zemlya orollarigacha 10 ming km masofagacha harakatlanib boradi. Golfstrim dastlab Florida qoʻltigʻining janubiy qismida hosil boʻladi. Passat shamoli suvni Yukatan boʻgʻozi orqali Meksika qoʻltigʻiga tomon harakatlantiradi va oqibatda Meksika qoʻltigʻi suvi sathi bilan Atlantika okeanining qoʻltiq yaqinidagi suv sathida kattagina farq vujudga keladi. Okeanga kiraverishda oqim hajmi sekundiga 25 mln.m3 (sutkasiga 2160 km) ga yetadi, bu esa butun Yer sharidagi barcha daryolarning suv sarfidan 20 marta ortiqdir. Okeanda bu oqim Antil oqimi bilan qoʻshiladi, shundan soʻng 38° sh. k.da Golfstrimda sekundiga 82 mln. m3 suv oqadi. Golfstrim okeanda soatiga 6 km (baʼzan 10 km) tezlik bilan shimolga harakatlanib Shimoliy Amerika materigi sohili boʻylab oʻtadi. Oqimning eni janubda 75 km, Xatteras burni yaqinida 110–120 km, qalinligi 700–800 m. Golfstrim oqimi juda koʻp issiqlik hamda tuz olib keladi. Suv yuzasida oʻrtacha yillik temperatura 25—26°, shoʻrligi 36,2—36,4%, 400 m chuqurlikda 10—12°, Nyufaundlend sayozligining janubiy chekkasi atrofida Golfstrimga shimoldan sovuq Labrador oqimi yaqinlashib keladi. Ana shu yerda ikki xil suv aralashadi va yuza qatlamdagi suv pastga tushadi. Taxminan 40° gʻarbiy uzunlikda Golfstrim Shimoliy Atlantika oqimi nomini oladi, bu oqim gʻarbiy va janubiy-gʻarbiy shamollar taʼsirida Atlantika okeanini gʻarbdan sharqqa kesib oʻtadi va Yevropa yaqinida asta-sekin shimoliy-sharqqa buriladi. Tomson portiga yaqinlashganda Shimoliy Atlantika oqimidan Irminger iliq oqimi ajralib chiqib, Baffin dengizi tomon ketadi. Shimoliy Atlantika oqimining asosiy qismi Norvegiya dengizidan chiqqach, Shpitsbergen oqimi nomini oladi va Skandinaviya yarim orolining gʻarbiy qirgʻogʻi boʻylab shimolga qarab harakatlanadi, shundan soʻng Shpitsbergen orollarining gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidan oʻtib, Shpitsbergendan shimolda bu oqim pastga tushib ketadi va Shimoliy Muz okeanidan yana bir oz sezilib turadi. Golfstrim va uning davomi boʻlgan iliq oqimlar Shimoliy Muz okeani va uning dengizlari suviga, organik dunyosiga, Yevropaning Atlantika okeaniga yaqin mamlakatlari iqlimiga katta taʼsir etadi. Iliq suv Yevropa havosini ilitib turadi"" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Oqimlar
Turkum:Geografiya
Gomel

Gomel – Belarusdagi shahar. Gomel viloyatining markazi. Soj daryosi (Dnepr irmogʻi) boʻyidagi port. Temir yo'l va avtomobil yoʻllari tuguni. Shahardan Sankt-Peterburg–Kiyev–Odessa, Brest–Bryansk–Moskva, Gomel Minsk–Vilnyus avtomagistrallari oʻtadi. Aholisi 475,2 ming kishi (1999), aholisining soni boʻyicha respublikada 2-oʻrindagi shahar. Maydon 11256 ga. Shahar transporti avtobus va trolleybus qatnovidan iborat. Gomeldagi 100 dan ziyod sanoat korxonasi davlat, aksiyadorlik, ijara, qoʻshma va kichik biznes korxonalaridir. Mashinasozlik va metallsozlik (stanoklar, qishloq xoʻjaligi mashinalari, priborlar va boshqalar), yogʻochsozlik, kimyo, oyna-shisha, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bor. Shuningdek, qurilish detallari zavodi, qurilish materiallari va yigʻma temir beton kombinati faoliyat koʻrsatmoqsa. Savdo korxonalari, 13 katta va kichik bozor, 2 avtomobil bozori, 5 oliy oʻquv yurti (davlat universiteti, transport va texnika davlat universitetlari, kooperativ va tibbiyot institutlari), 6 texnikum, 2 kollej (musiqaped. va sanʼat), litsey, gimnaziyalar, 9 ilmiy tadqiqot instituta, 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, telemarkaz, xalqaro aeroport mavjud. Shahar solnomalarda birinchi marta 1142 yil tilga olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Belarus shaharlari
Gomel viloyati

Gomel viloyati – Belarus tarkibidagi viloyat. 1938 yil 15 yanvarda tashkil etilgan. Respublikaning janubi-sharqida. Maydon 40,4 ming km. Aholisi 1674 ming kishi, asosan belaruslar; shuningdek, rus, ukrain, yahudiy, polyak va boshqalar ham yashaydi. 21 tumanga boʻlingan; 17 shahar, 17 shaharcha bor. Markazi – Gomel shahri.

Yer yuzasi tekislik. Gʻarbida Pripyat Polesyesi (120–140 m), sharqida Dneprboʻyi pasttekisligi (100– 130 m) bor. Foydali kazilmalari: neft, toshtuz va kaliy tuzi, torf, boʻr, gil, qum. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 7°, –5,5°, iyulniki 18,5°–19°. Yiliga 550–650 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Daryolari: Dnepr va uning irmoqlari (Berezina, Pripyat, Soj). Eng yirik koʻli – Chervonoye. Tuproqlari kuchsiz podzollashgan qumli va torf-botqoqli, sharqida qumoq va qumloq tuproq. Hududining 41% ga yaqini oʻrmon, 12% botqoqlik, oʻtloq koʻp.

Viloyatda yirik energetika bazasi (torf, gaz, neft) tashkil etilgan. Gomelda qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, stanoksozlik, torf mashinasozligi, dvigatellar, podshipniklar, oʻlchov priborlari, elektrotexnika va boshqalar zavodlar, Mozirda melioratsiya mashinalari zavodi, "Mozirkabel", metall quyish-mexanika zavodlari, Rechitsa metall buyumlar zavodi bor. Viloyatda kimyo sanoati barpo etilgan. Oʻrmon, yogʻochsozlik va qogʻoz sanoatlari rivojlangan. Mebel fabrikalari (Mozir, Yelsk, Jlobin, Kalinkovichi, Rogachyov, Vasilevichi), yogʻoch-sozlik kombinatlari (Gomel, Mozir), faner-mebel (Rechitsa), faner-gugurt (Gomel), sellyuloza-qogʻoz (Dobrush) va sellyuloza-karton (Svetlogorsk) kombinatlari, Gomel yaqinida (Kostyukovka) mamlakatda yirik oyna zdi bor. Yengil sanoat asosan mahalliy xom ashyoda ishlaydi. Donli ekinlar, texnika ekinlari ekiladi, bogʻ va mevazorlar bor. Chorvachilik sut, goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Temir yoʻl asosiy transport turi. Avtomobil yoʻllari muhim hisoblanadi. Dnepr, Pripyat, Soj, Berezina daryolarida kema qatnaydi. Drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, 6 muzey bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Belarus viloyatlari
Gomeo...

Gomeo... (yun. homois — oʻxshash, bir xil) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻzlarga aynanlik, oʻxshashlik, bir xildalik maʼno ifodasini beradi. Mas, gomeostaz, gomeopatiya.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomeopatiya

Gomeopatiya (gomeo... va yun. pathos — dard, kasallik) — pseudo-ilmiy davolash sistemasi; uxshashni oʻxshashi bilan davolash ("oʻxshashlik qonuni") degan yoʻnalish boʻlib, bunda sogʻlom kishida muayyan kasallik belgisini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan dorilarning kichik dozasi bilan bemorni davolash tushuniladi. G.ning asosiy prinsiplarini nemis vrachi S. Xanemann (1755—1843) ishlab chiqqan (1796).

Bunday vositalar ko‘pincha o‘simlik va hayvonlardan olinadi. Gomeopatik dori vositalari osonroq tushuntirganda oz-ozdan qabul qilganda davo , ko‘p miqdorda qabul qilganda kasallik qo‘zg‘atuvchi hisoblanadi. Bunday dori vositalariga :

Rengalin - quruq hamda nam yo‘talni yengillashtirish uchun.

Ergoferon - gripp va shamollashni davolash uchun 

Kabilar kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gominidlar

Gominidlar ( — odam soʻzidan) — primatlar turkumiga mansub oila. hozirgi insoniyat (neoantroplar)dan boshlab, oʻtgan ajdodlarning qamma vakillari (arxantroplar va paleoantroplar) kiradi. Gominidlar oilasiga, odatda, avstralopiteksimonlarni ham kiritishadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gommoz

Gommoz (frans. gomma — yelim), yelim oqishi — asosan daraxtlar (danakmevalilar, sitruslar, tut daraxti va b.), shuningdek, oʻtsimon oʻsimliklar (gʻoʻza, kunjut va b.)da uchraydigan bakterial kasallik. G. choʻziluvchan, qahrabo-sariq yoki qoʻngʻir rangli shilimshiq modda ajralishi bilan kechadi. Oʻsish uchun noqulay sharoitlar, sovuq urishi, oʻsimlikning tashki taʼsirlar oqibatida jarohat olishi (poʻstlogʻining shilinib ketishi), hasharotlarning zararlashi va b. sabablar tufayli paydo boʻladi. G. koʻproq gʻoʻzaga zarar yetkazadi va kasallikni Xanthomonas malvacearum Smith, bakteriyasi qoʻzgʻatadi. Kasallik gʻoʻza nihollik davrida boshlanib, uning rivojlanishi oʻsish davri oxirigacha davom etadi. U gʻoʻza bargi, poyasida dogʻlar paydo qiladi. Kasallangan shoxlar sinadi, koʻsak esa burishib ochilmay, qotib qoladi, natijada sargʻayib, nobud boʻladi. Hasharotlar va sugʻoriladigan suv orqali tarqaladi. Oʻsimlik qoldiqlari va tuproqsa saqlanadi. Oʻsimlik bunday kasallikka uchraganda hosildorlik 60% gacha pasayib ketadi.

Kurash choralari: gʻuzapoya qoldiqlarini yigʻishtirib yuqotish; kuzgi shudgorni chuqur oʻtkazish; urugʻlikni kasallanmagan dalalardan tayyorlash va uni ekishdan oldin kimyoviy preparatlar (bronokot 6–7 kg/t) yoki nikamizalon (7 kg/t) bilan dorilash; danakmevali daraxtlar agrotexnikasini toʻgʻri tashkil etish, quyoshda kuyish va sovuq urishining oldini olish, daraxtlarni qoidaga muvofiq butash; sitrus ekinlarida tuproqni yaxshi drenajlash, oʻsimlikni toʻgʻri oziqlantirish, shuningdek, bordo suyuqligi purkash, poʻstloq shilingan joylarni tozalab, bogʻ malhami surkash.

Sulton Alimuhamedov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomo...

Gomo... (yun. homos — teng, bir xil, uygʻun, umumiy) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, oʻxshash, yagona, ayni bir narsaga mansublik maʼnolari ifodasini bildiradi (mas; gomomorfizm, gomofoniya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomogametalik

Gomogametalik (gomo... va gameta) — bir yoki bir necha juft gomologik jinsiy xromosomalarga ega boʻlgan va meyozda bir xil xromosomali gametalar hosil qiladigan organizm. Odatda jinslardan biri Gomogametalik (XX), ikkinchisi geterogametali (XV) boʻladi. Koʻpchilik hayvonlar va ikki uyli oʻsimliklarning urgʻochi jinsi; qushlar, ayrim sudralib yuruvchilar, suvda va quruqlikda yashovchilar, baliqlarning hamda hamma kapalaklarning erkaklari Gomogametalik boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomogen reaktor

Gomogen reaktor — yadro yonilgʻisi bilan sekinlatkich gomogen aralashma (neytronlar uchun bir xil muhit) hosil qiladigan atom reaktori. Bunda aralashma yadro yonilgʻisi bilan sekinlatkichning suyuq eritmasidan yoki zarralar suspenziyasidan iborat boʻlishi mumkin; suspenziyadagi zarralar oʻlchami esa neytronlarning erkin yugurish uzunligidan ancha kichik boʻladi. Energetika maqsadlari uchun moʻljallangan qaynar reaktorda kukunsimon uran (yoki plutoniy) bilan suv aralashmasi bir jinsli sistemani tashkil qiladi. G.r.da maxsus issiq,lik eltuvchilar ishlatilmaydi. G.r. aktiv zonasidagi issiqlik ikki usulda: shu zonaga oʻrnatilgan aylanma nay orqali sovuq suv yuborib va aktiv zonani aylanib yuruvchi ogʻir suv ichiga oʻrnatib ajratib olinadi. G.r.ni sozlab turish uchun alohida sistema talab qilinmaydi, u bir meʼyorda ishlab turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomogen sistema

Gomogen sistema - bir fazadan iborat boʻlgan fizik-kimyoviy sistema. Bunday sistemaning har bir nuqtasida bosim P, 

temperatura T va konsentratsiya S bir xil boʻladi. Masalan, muz, suv, suv bugʻi, gazlar aralashmasi, suyuqyoki qattiq jism eritmalari Gomogen sistema dir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guo Moruo

Go mojo (1892.16.11, Shavan - 1978, Pekin) — Xitoy yozuvchisi, shoir, tarixchi olim, jamoat arbobi. Kyusyu universiteti (Yaponiya)ning tibbiyot fakultetini tamomlagan (1923). Xitoy FA prezidenti (1949-yildan). "Maʼbudalar" (1921), "Yulduzlar olami" (1923), "Yangi Xitoy uchun gimn" (1953), "Gullar ochilaversin" (1958) va b. sheʼriy toʻplamlari bor. Milliy ozodlik ("Urush bongi" qikoyalar toʻplami), vatanparvarlik ("Yoʻlbars belgisi", pyesa, 1942) mavzularida asarlar, tanqidiy, publitsistik maqolalar, memuarlar yaratgan. "Quyoshni qutlab" sheʼriy toʻplami oʻzbek tilida nashr etilgan (1957).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Gomozigotalik

Gomozigotalik (gomo... va zigota) — genotipida muayyan genning bir xil allellarini saqlovchi organizmlar holati. G. bir xil allellarga ega boʻlgan urugʻ va tuxum hujayrasining qoʻshilishidan hosil boʻladigan, yaʼni urugʻlangan tuxum hujayraning rivojlanishi tufayli yuzaga keladi. G. keyingi avlodlarda faqat oʻz-oʻzidan changlanadigan oʻsimliklarda saqlanib qoladi. Chetdan changlanadigan va fakultativ oʻz-oʻzidan changlanadigan oʻsimliklarda (mas, gʻoʻza) organizmlar odatda geterozigotalik holatga oʻtadi. Shu sababli bunday oʻsimliklarda qator avlodlar davomida G. organizmlar olish va saqlash uchun inbriding, yaʼni yaqin qarindosh organizmlar oʻrtasida duragaylash usulidan foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomoyosmotik hayvonlar

Gomoyosmotik hayvonlar (gomo... va yun. osmos — turtki, bosim) — tana suyukligi hamda qon bosimini tashqi muhitning osmotik bosimiga bogʻliq boʻlmagan holda doimiy ushlab turish xususiyatiga ega boʻlgan suv hayvonlari. Osmotik bosim ayirish sistemasi yordamida tanadan ortiqcha suv va tuzlarni chiqarib tashlash orqali amalga oshiriladi. Dengiz hayvonlarida toʻqima suyuqligi va qonning bosimi ular yashaydigan suvdagiga nisbatan past boʻladi; bosim buyrak orqali toʻqima suyukligi va qondan ortiqcha suv, jabralar orqali esa ortiqcha tuzlar chiqarib tashlanishi tufayli doimiy saqlanadi. Chuchuk suv baliqlarida esa aksincha toʻqima suyukligi va qonning bosimi atrof muhitdagi bosimdan yuqori boʻladi; buyrak orqali juda koʻp miqdorda suv, jabralar orqali esa tuz shimib olinishi tufayli qon va toʻqima suyuqligining bosimi tashqi muhitnikiga nisbatan yuqori boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomoyoterm hayvonlar

Gomoyoterm hayvonlar (gomo... va yun. therme — issiq) — issiq qonli hayvonlar; atrof muhit haroratiga qaramasdan tanasining ichki haroratini nisbatan bir xil darajada doimiy ushlab turadigan hayvonlar guruhiga sut emizuvchilar va qushlar kiradi. Gomoyotermlik termoregulyatsiya mexanizmlari orqali amalga oshadi (yana q. Poykiloterm hayvonyaar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologik xromosomalar

Gomologik xromosomalar — bir xil genlarga ega boʻlgan, morfologik jihatdan oʻxshash, meyoz profazasida konʼyugatsiyalanadigan xromosomalar gomologik xromosomalar deyiladi. Diploid holatda har bir juft xromosama 2 tadan gomologik xromosomalarga ega. Meyozda gomologik xromosomalar har qaysi jinsiy hujayraga bittadan tarqaladi. Poliploid organ tizmlarda gomologik xromosomalardagi xromosomalar soni bir juftdan koʻp boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologik qatorlar

Gomologik qatorlar - kimyoviy xossalari va tuzilishi jihatidan bir-biriga yaqin boʻlib, molekulasining uglevodorodli radikallarida bitta yoki bir nechta metilen guruxi (SN2) borligi bilan bir-biridan farq qiladigan turdosh organik birikmalar. Mas, metan SN4, etan S2N6, propan C3Hg, pentan S5N12 kabi toʻyingan uglevodorodlar (umumiy formulasi SpN2p+2), etilen S2N4, propilen S3N6 kabi toʻyinmagan uglevodorodlar (umumiy formulasi SpN2l), metil spirt SN3ON, etil spirt S2N5ON kabi bir atomli toʻyingan spirtlar (umumiy formulasi SpN2p+|ON) ning gomologik qatorlari maʼlum. G.q.ning ayrim qismlari fizik xossalari jihatdan bir-biridan farq qilishi mumkin. Mas, toʻyingan yogʻ kislotasi va spirtlar qatorida zanjirning bitta SN2 guruhga uzayishi gomologlar qatorining sirt faolligini 3 — 3,5 marta oshiradi yoki G.q.ning oʻrtasida joylashgan va radikali tarmoqlanmagan zanjirdan tuzilgan birikmalarning qaynash temperaturasi qoʻshni gomologlardan 20—30° farq qiladi. G. q.ning yuqori molekulali vakillarida bunday farq, sekin-asta kamayib boradi. Baʼzi uglevodorod molekulalari radikaliga gomologik farq, kiritilishi bilan turlicha struktura oʻzgarishlari sodir boʻladi. Bunda gomologik farq, yaʼni SN2 guruxi molekulaning qaysi joyiga kiritilgani ham katta ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologik qatorlar qonuni

Gomologik qatorlar qonuni, irsiy oʻzgaruvchanl ikning gomologik qatorlar qonuni — N.I. Vavilov tomonidan oʻsimliklarning turli sistematik guruhlaridagi irsiy oʻzgaruvchanlikni qiyosiy oʻrganish asosida ifodalab berilgan qonun (1920). G.q.q.ning asosiy mazmuni: genetik jihatdan yaqin boʻlgan turlar va turkumlar irsiy oʻzgaruvchanlikning bir xil oʻxshash qatorlariga ega boʻladi; ular umumiy tizimda genetik jihatdan qanchalik yaqin boʻlsa, ularning oʻzgaruvchanlik qatorlaridagi oʻxshashlik shu qadar toʻliqroq boʻladi. Umuman oʻsimliklarning har qaysi alohida oilasi oʻzgaruvchanlikning muayyan sikliga egaligi, yaʼni oilani tashkil etuvchi barcha turkum va turlarda oʻzgaruvchanlikning takrorlanishi bilan harakterlanadi.

Mukammal oʻrganilgan tur tarkibida topilgan irsiy shakllar qatoriga asoslanib, boshqa har qanday tur va turkumlarda ham xuddi shunday irsiy shakllar boʻlishini oldindan aytish mumkin. Tur va turkumlar kelib chiqishi jihatdan bir-biriga qanchalik yaqin boʻlsa, ulardagi irsiy oʻzgaruvchanliklar qatori ham shunchalik oʻxshash boʻladi. Har xil turga mansub gʻoʻza (G. barbadense, G. hirsutum, G. arboreum, G. herbaceum) belgilarining irsiy oʻzgaruvchanlik qatori G.q.q.ga yorqin misol boʻla oladi: oq, malla va koʻk tolali shakllarni shu toʻrt xil gʻoʻza turining har biri tarkibida topish mumkin. Ulardagi chigit, barg shakllari va b. belgilarining oʻzgaruvchanligi qam parallel ravishda boradi. Javdar hamda bugʻdoyning tukli va tuksiz, qiltiqli va qiltiqsiz, oq va qizil, uzun va qisqa boshokli; koʻk, oq, qizil, sariq, gunafsha rang donli; kuzgi va lalmi, erta va kechpishar va hokazo shakllari borligi aniqlangan. Boshqa tur, turkum hamda oilaga kiruvchi oʻsimliklarda ham irsiy belgilar qatori xuddi yuqoridagidek parallel oʻzgarishi mumkin. G.q.q. kerakli irsiy oʻzgarishlarni maqsadga muvofiq olish usullarining biologik negizi, madaniy oʻsimliklarning noyob belgilarga ega boʻlgan yangi navlarni yaratish va aniqlashda nazariy asos boʻlib xizmat qiladi (qarang Seleksiya).

Ad: Vavilov N.I., Zakon gomologicheskix ryadov v nasledstvennoy izmenchivosti, M., 1987.

Bahodir Normatov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologiya

Gomologiya (yun. homologia – mos kelish, moslik) (biologiyada) — har xil turga mansub organizmlarda bajaradigan funksiyasidan qatʼi nazar filogenetik (kelib chiqishi) jihatdan uxshash boʻlgan organlarning oʻzaro mos kelishi. G.da dastlab oʻxshash boʻlgan organlarda divergensiya tufayli yangi morfologik belgilar paydo boʻladi. Masalan, dastlabki umurtqali xayvonlarning oldingi oyoklari evolyutsiya jarayonida yangi morfologik belgilarni hosil qilishi tufayli yurish, yugurish, yer qazish, tutish, suzish, uchish va b. funksiyani bajarishga moslashgan. Lekin filogenetik jihatdan oʻxshash boʻlishi tufayli ularning hammasi bir xil suyaklar: yelka, bilak, tirsak, kaftoldi, kaft, barmoq suyaklaridan iborat.

G. oʻsimliklar uchun ham xos. Noʻxatning gajaklari, zirk va kaktuyennng tikanlari shakli oʻzgargan barg hisoblanadi. "G." terminini nemis zoologi R. Ouen (1843) fanga kiritgan, uning evolyutsion mohiyati esa Ch. Darvinning evolyutsion taʼlimoti vujudga kelgandan soʻng maʼlum boʻldi. Har xil sistematik guruhlarga mansub turlarda organlar G.si mavjudligining isboti 3 mezon: organlarning morfologik tuzilishi, ularning organizmda joylanishi va morfogenezi (morfologik kelib chiqishi) oʻxshashligi bilan belgilanadi.

20-asrda "G." termini gomologik organlarning shakllanishiga olib keluvchi genetik tuzilish (genlar G.si) va morfogenez jarayonlarini tavsiflashda ham qoʻllanila boshlandi. Ammo murakkab fenotipik belgilar bitta gen emas, balki oʻzaro taʼsir koʻrsatadigan bir necha gen nazoratida boʻlganligi, bir genning oʻzgarishi boshqa gen bilan bogʻliqligi tufayli oʻzaro qarindosh boʻlgan turlarda genlar G.si bilan organlar G.si oʻrtasida bevosita moslik boʻlmasligi mumkin. Shuning uchun genlar G.si va fenotipik belgilar G.si mustaqil (binobarin oʻzaro murakkab munosabatda boʻlgan) hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologiya (matematika)

Gomologiya — 1) proyektov tekislikni oʻzini-oʻziga bir qiymatli almashtirish. Gomologiyada nuktalarning bir toʻgʻri chiziqda yotish va biror toʻgʻri chiziq (Gomologiya oʻqi)dagi barcha nuqtalarning qoʻzgʻalmasligi xossasi saqlanadi. Ayniy almashtirishdan iborat boʻlmagan gomologiyada mos nuqtalar (mas, A’ va A, V’ va V)ni tutashtiruvchi barcha toʻgʻri chiziklar bir nuqtada, yaʼni gomologiya markazida, mos toʻgʻri chiziklar (AV va A’V’) esa gomologiya oʻqida kesishadi; 2) topologiyada — oddiy hol uchun biror sirtdagi egri chiziqning shu sirtdagi biror qismni cheklash xossasi. Mas, tor sirtidagi egri chiziq shu sirtning S qismini cheklaydi (chegaralaydi). Egri chiziq nolga gomologik emas, chunki sirtning hech qanday qismini cheklamaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomomorfizm

Gomomorfizm (gomo... va yun. morphe — tur, shakl) — algebrada amallarni saqlaydigan, yaʼni ip(a*b)= = f(v) * f(6) xossaga ega akslantirish (qarang Izomorfizm).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomotetiya

Gomotetiya (yun. homos — oʻxshash va thetos — joylashgan) — tekislik yoki fazoning har bir L nuqtasiga M’ nuqtani mos qilib qoʻyadigan almashtirish; bunda SM’= SM k tenglik qanoatlantiriladi, bu yerda S — berilgan nuqta; u G.ning markazi deyiladi, k esa nolga teng boʻlmagan oʻzgarmas son; bu son G.ning koeffitsiyenta deyiladi.k>0 boʻlganda M va M nuktalar boshi S boʻlgan bitta nurda yotadi, k<0 boʻlganda M va M nuqtalar toʻgʻri chiziqning boshi S nuqtada boʻlgan turli nurlarida yotadi. Odatda, G. oʻzining S markazi va bir juft mos nuqtalari bilan beriladi va bunday belgilanadi: H(S, A, A’). G. joylarni menzula asosida planga olishda, yasashga doir masalalarni yechishda va pantograf yordamida oʻxshash nusxalarni koʻchirishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomofoniya

Gomofoniya (gomo... va yun. phone — tovush, ovoz) — musiqada koʻp ovozlilik turi; gomofoniyada bir (odatda yuqoridagi) ovoz yetakchi boʻlib, boshqa ovozlar unga boʻysunadi, joʻr boʻladi. Bu xususiyati bilan gomofoniya barcha ovozlarning teng huqukliligiga asoslanuvchi polifoniyapan farq qiladi. Gomofoniya atamasi asosan kompozitorlik ijodiyotiga nisbatan ishlatilsada, gomofoniyadagi ovozlarning badiiy-ifodaviy nisbatlari (tengsizligi) ogʻzaki anʼanadagi musiqa, jumladan oʻzbek xalq musiqasiga ham xosdir (mas, doira yoki dutor joʻrligida qoʻshiq aytish va hokazo). Kompozitorlar ijodida gomofoniya, avvalo, opera, oratoriya, kantata, joʻrli yakkaxon qoʻshiqda va cholgʻu musiqasida qaror topdi. 17—19-asrlar Gʻarbiy Yevropa musiqasida gomofoniyaning keng tarqalishi garmoniya vositalarining jadal rivoji bilan barobar bordi. 20-asr boshlarida gomofonik musika shakllari oʻz rivojining maʼlum poyoniga yetdi. Oʻzbekiston kompozitorlari (M. Burhonov, S. Yudakov, M. Bafoyev va b.) ham gomofoniya xususiyatlaridan unumli foydalandilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomotsentrik nurlar dastasi

Gomotsentrik nurlar dastasi (gomo... va lot. centrum — markaz) — yorugʻlik nurlari yoki ularning davomi bir nuqtada kesishadigan nurlar dastasi. Nurlarning tuplanish yoki tarqalish nuqtasi fokus deyiladi. Nurlarga nisbatan toʻlqin sirt ortogonal (sferik sirt) boʻlgani uchun G.n.d.ga sferik toʻlqin sirt mos keladi. G.n.d.ning xususiy holi parallel nurlar dastasi boʻlib, unga cheksizlikda yotuvchi fokus va tekis tulqin sirt mos keladi. Agar ixtiyoriy egri sirt elementlaridan tarqalayotgan nurlar bir-biriga tik ikki toʻgʻri chiziq (fokal chiziq)da yotuvchi nuqtalarda kesishsa, bunday nurlar astigmatik nurlar deyiladi. Astigmatik nurlar dastasi hech qayerda nuqtali fokus hosil qilmaydi. Fokal chiziqlar orasidagi masofa astigmatik farq deb ataladi. Astigmatik farq kamaya borsa, fokal chiziklar bir-biriga yaqinlashadi va ular qisqara borib, ustma-ust tushadi, natijada astigmatik nur G.n.d.ga aylanadi. Difraksiya hodisasi tufayli aniq G.n.d.ni hosil qilish qiyin. G.n.d. optik sistemadan oʻtganda yana G.n.d. hosil boʻlsa, optik sistema aniq tasvir hosil qiladi. Fotografiya, radiotexnika va b. sohalarda G.n.d.ning amaliy ahamiyati katta.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomrul

Gomrul (ing. Home Rule, aynan — oʻz-oʻzini boshqaruv) — Irlandiyani Buyuk Britaniya imperiyasi doirasida oʻz-oʻzini boshqarish dasturi; 1870-yillarda ilgari surilgan. G. uchun harakat rahbarlari I. Batt, Ch.S. Parnell, J.E. Redmond va b. Fakat 1919—21 yillardagi ozodlik urushidan soʻnggina Irlandiya dominion boʻlgan (1921-yildagi ingliz-irland bitimi); ammo Shimoliy Irlandiya Buyuk Britaniya tarkibida qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonadotrop gormonlar

Gonadotrop gormonlar, gona dotroplar — gipofizning oldingi boʻlagi va platsenta (yoʻldosh)da hosil boʻlib, jinsiy bezlar (gonadalar) faoliyatini boshqaradigan gormonlar. Ular peptid tabiatli uchta gormon (follikulni stimullovchi, interstitsial hujayralarni stimullovchi — lyuteinlovchi va lyuteatrop gormon)dan iborat. Follikulni stimullovchi gonadotropin tabiatan glikoproteid (oqsil va uglevoddan tuzilgan murakkab birikma) boʻlib, adenogipofizning bazofil hujayralaridan ishlanib chiqadi, tuxumdon follikullarning oʻsishi va rivojlanishini, erkaklarda esa spermatozoidlar yetilishini kuchaytiradi; lyuteinlovchi gormon avvalgi gormon bilan birga tuxumdonda tuxum hujayralar yetilishiga va sariq tananchnt shakllanishiga yordam beradi; lyuteotrop gonadotropin laktogen gormon hisoblanadi. Platsentadan chiqadigan xorion gonadotropini ham deyarli lyuteinlovchi gormon kabi taʼsir etadi, u homiladorlar siydigida koʻproq boʻladi.

G.g. preparatlari jinsiy yetilish kechikishini davolashda, bepushtlikda, shuningdek, xalq xoʻjaligining turli tarmoklarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gong

Gong (malayziycha gong) — urma musiqa cholgʻusi. Jan.-Sharqiy Osiyo xalqlarida keng tarqalgan. Birinj yoki jezdan qayrilgan disk shaklida yasaladi. Maxsus tayoq bilan urganda choʻziq, ohangdor tovush hosil qilinadi (nomi shundan). Qadimdan jarchi (xabar beruvchi) cholgʻu sifatida ishlatilgan. Xalq teatri tomoshalarida, raqslar ijrosida joʻr boʻladi. Yevropada simfonik musiqada (1791-yildan) va operada (1831-yildan) foydaniladi. G.ning bir turi tamtam deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gondvana

Gondvana (Hindistonning markaziy qismida yashovchi gondlar qabilasi va Van — joy nomidan) — paleozoyning koʻp qismi va mezozoyning boshlarida Jan. yarim sharda mavjud boʻlgan ulkan superkontinent. Gondvana hozirgi Jan. Amerikaning (And togʻlaridan sharqi) va Afrikaning (Atlas togʻlaridan tashqari) koʻp qismini, Madagaskar orol, Arabiston yarim orol, Hindiston (Himolay togʻlaridan janubi), Avstraliya sharqidagi togʻ tizmalaridan gʻarbi va, ehtimol, Antarktidaning koʻp qismini oʻz ichiga olgan. Gondvananing mavjudligi gipotezasi tarafdorlarining fikricha proterozoy va yuqori karbon davrida gondvanani muzlik qoplagan. Yuqori karbon muzligining qoldirgan izlari Markaziy va Jan. Afrika, Jan. Amerikaning jan.da, Hindiston va Avstraliyada saqlangan. Karbon va perm davrlarida gondvanada moʻʼtadil va sovuq, mintaqaning oʻziga xos florasi rivojlangan. Mezozoy davrida gondvana parchalana boshlagan, boʻr davri oxiri—paleogen davrining boshlarida esa gondvana xrz, materiklarga boʻlinib ketgan. Koʻpchilik geologlar fikricha, gondvananing boʻlinib ketishiga uning hozirgi boʻlaklarini gorizontal boʻylab ikki tomonga surilishi sabab boʻlgan. Bunday jarayon paleomagnetizm maʼlumotlari boʻyicha isbotlangan. Baʼzi bir olimlar hozirgi qitʼalar gondvananing parchalaridan tarkib topgan deb hisoblaydilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gondlar

Gondlar — Hindistondagi dravidlar guruhiga mansub xalq. 3,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gondi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hin-duizmga, bir qismi anʼanaviy diniy eʼtiqrdlarga amal qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gondola

Gondola (ital. qondola) — 1) bir eshkak bilan harakatlantiriladigan yassi tubli qayiq. Tumshugʻi va quyrugʻi shakldor va baland qilib yasaladi; 2) aerostatning kishilar turadigan va anjomlar joylashtiriladigan boʻlmasi (kabinasi); 3) samolyot va vertolyotning dvigatel, shassi va b. kurilmalar joylashtiriladigan suyri shaklli elementi; 4) yassi gorizontal tubli oʻziagʻdarar temir yoʻl yarim vagoni.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonduraslar

Gonduraslar — xalq, Gondurastlt asosiy aholisi (5,15 mln. kishi). Umumiy soni 5,3 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, ispan-indeys metislari (ladino). Ispan tilining maqalliy lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Millatlar
Gonidiyalar

Gonidiyalar (yun. gone — keltirib chiqarish, urugʻ) — 1) ipsimon bakteriyalarning koʻpayishi uchun xizmat qiladigan, harakatchan yoki harakatsiz, bitta hujayradan iborat fragmentlari (boʻlaklari); 2) koʻk-yashil suv oʻtlarining shilimshiq qobigʻi boʻlgan, koʻpayish uchun xizmat qiladigan bir hujayrali fragmentlari; 3) suv oʻtlarining lishaynik tarkibiga kiradigan hujayralari; 4) zamburugʻlar va suv oʻtlarida jinsiy yoʻl bilan hosil boʻladigan sporannnt eski nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goniometr

Goniometr (yun. gonia — burchak va metr) — ikki yoqli burchaklarni oʻlchaydigan asbob. Silliqlangan metall va kristallar qirralari burchagini oʻlchashda ishlatiladi. G.ning bevosita qirralarga qoʻyib oʻlchaydigan va nur qaytishiga asoslanib oʻlchaydigan xillari bor. Nur qaytishiga asoslangan goniometryakka aylanali va qoʻsh aylanali boʻladi; ikki qirradan qaytgan nurlar orasidagi burchakni oʻlchaydi. Bunday goniometrgorizontal metall yoki shisha doira, kursicha, kuzatish trubasi va qoʻzgʻalmas kollimatordan iborat. Kollimatordan tushgan nurlar kristall qirralaridan qaytadi va kuzatish trubasiga tushadi. Goniometrgeologiya, mineralogiya, petrografiya, kristallografiya va b. sohalarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonit

Gonit (yun. gony — tizza) — tizza boʻgʻimining serozli, seroz-yiringli yoki yiringli yalligʻlanishi. Yiringlatuvchi kokklar, sil, soʻzak mikroblari va b. sabab boʻladi. G.da tizza qizaradi, sinovial parda shishib, boʻgʻim boʻshligʻida oldin seroz-fibrinoz, keyin yiringli suyuqlik yigʻiladi. Oʻtkir va surunkali xili bor. Oʻtkir G.da yalliglanish belgilari tez namoyon boʻlib, yaqqol koʻrinadi. Boʻgʻim qattiq ogʻriydi, kattalashadi, bemor oyogʻini qimirlata olmay qoladi. Surunkali G. da boʻgʻim shishib, funksiyasi buziladi, bir oz qizaradi, qiziydi va sal-pal ogʻriydi.

G.ning dastlabki alomatlari sezilganda darhol vrachga murojaat etish va uning koʻrsatmalariga qatʼiy amal qilish lozim.

...GONIYA (yun. goneia — tugʻilish) — qoʻshma soʻz boʻlagi. Paydo boʻlish, kelib chiqish, tugʻilishni ifodalaydi. Mas, kosmogoniya.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edmond de Goncourt

Gonkur (Goncourt), aka-uka Edmon (1822.26.5, Nansi - 1896.16.7, Shanprose) va Jyul (1830.17.12 — Parij — 1870.20.6) — fransuz yozuvchilari. Ularning ijodiy hamkorligi jahon adabiyotining oʻziga xos hodisasi sifatida eʼtirof etilgan. Fransuz hayotining turli tabaqalaridan olingan romanlari ("Jermini Laserti", 1865; "Rene Mopren", 1864 va b.)da realizm va naturalizm tamoyillari birlashtirilgan. "Kundalik" (1956—58-yillarda toʻla bosilgan) — Parij adabiy, teatr hayotining solnomasidir. Ukasi vafot etgach, Edmon "Aka-uka Zemganno" (1870), "Aktrisa Fosten" (1882) va b. romanlar yozgan. Uning vasiyati bilan 1896-yilda Gonkur akademiyasiga asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonokokk

Gonokokk — kasallik qoʻzgʻatadigan mikrob; diplokokkparga mansub; nemis olimi A. Neysser topgan (1879). Organizmdan tashqarida uncha chidamli emas; yetarlicha nam joyda (mas, hoʻl lozim, choyshab, mochalkada) boʻlgandagina yuqadi; quritilganda bir necha minutda, 40—45° gacha qizdirilganda esa bir necha soatda halok boʻladi. Dezinfeksiyalovchi kimyoviy moddalar gonokokkni oʻldiradi. Odamda siydik-tanosil yoʻllari (soʻzakla) va koʻz (blennoreyatsya) shilliq qavatining yiringli kasalliklarini qoʻzgʻatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonolulu

Gonolulu — AQShdagi shahar va port. Gavayi shtatining maʼmuriy markazi. Tinch okeandagi dengiz va havo yoʻllarining muhim tuguni. Oaxu orolning janubiy sohilida joylashgan. Aholisi 371,6 ming , shahar atrofi bilan birga 800 mingdan ziyod kishi (2000). Shakar-qand, meva-konserva va baliq-konserva zavodlari, kemasozlik korxonasi bor. Gavayi o.lari tashqi savdosining deyarli hammasi Gonoluluorqali oʻtadi. Kurort joy. Turizm markazlaridan. Gonoluluda universitet (1919), Tinch okean aloqa instituti, xalqaro aeroport va b. bor. Gonoluludan gʻarbroqdagi Perl-Harbor buxtasida AQShning Tinch okeandagi eng yirik harbiy dengiz bazalaridan biri joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Okeaniyadagi shaharlar
Turkum:AQSh shaharlari
Gonorar

Gonorar (lotincha honorarium — xizmat evaziga mukofot) — badiiy, musiqiy, ilmiy asarlar, kashfiyotlar va b. muallifiga toʻlanadigan pul mukofoti, G., shuningdek, muallif asarlaridan foydalanganlik yoki chop etganlik uchun uning vorisiga ham toʻlanishi mumkin (yana q. Mualliflik huquqi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oles Gonchar

Oles Gonchar (toʻliq ismi Aleksandr Terentyevich) (1918.3.4 — Poltava viloyati Suxa qishlogʻi — 1995) — ukrain yozuvchisi. Ukraina FA Akademik (1978). Dnepropetrovsk universitetini tugatgan (1946). "Alplar" (1946), "Moviy Dunay" (1947), "Oltin Praga" (1948) asarlarini oʻz ichiga olgan "Bayroqdorlar" trilogiyasi G.ga katta shuxrat keltirdi, urush mavzuidagi eng yaxshi asar deb tan olindi. "Tavriya" (1952), "Perekop", (1957), "Inson va qurol" (1960), "Hayot navosi" (1963), "Dovul" (1970), "Sening tonging" (1980) kabi romanlar muallifi. Asarlari koʻp tillarga tarjima qilingan. "Bayroqdorlar" trilogiyasi (1951), "Hayot navosi" romani (1974) oʻzbek tilida nashr etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ukrainalik yozuvchilar
Ivan Goncharov

Ivan Aleksandrovich Goncharov 1812.6(18).6, Simbirsk- 1891.15(27).9, Peterburg – rus yozuvchisi. Peterburg FA muxbir aʼzosi (1860). Moskva universitetini tugatgan (1834). Realistik proza ustasi. Dastlab romantik sheʼrlar, qissalar yozgan. „Pallada kemasi“ ocherklar turkumi (1855—57)da Osiyo va Yevropa xalqlarining turmushi, axloqi va ruhiyati aks etgan. „Oddiy voqea“ (1847), „Jarlik“ (1869) romanlari 19-asr tanqidiy realizmining eng yaxshi namunalaridir. Ularda 40—60-yillardagi rus vokeligi va davrning qayotiy tavsiflari anik, tasvirlangan. „Oblomov“ (1859) romanida krepostnoylik munosabatlari mahsuli boʻlgan „oblomovchilik“ dangasalik, qoloqlik ramzi ekanligini, uning chuqur ijtimoiy va realistik mohiyatini ochib berdi. „Zamon zayli“ romani oʻzbek tilida nashr qilingan (1984).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:1812-yilda tugʻilganlar
Turkum:1891-yilda vafot etganlar
Turkum:18-iyunda tugʻilganlar
Turkum:27-sentabrda vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Gopak

thumb|right|255px| 

Gopak (ukraincha gopati — sakramoq, gop — raqs paytida aytiladigan hayqiriq soʻzidan) — ukrain xalq raqsi. Asosan erkaklar tomonidan ijro etiladi. Surʼati tez, oʻlchovi 2/4. Sakrash, tez aylanish, ketma-ket oʻtirib turish kabi harakatlardan iborat. Baʼzan ulugʻvor va qahramonona harakterga ega boʻladi. G. qoʻshiqlari va cholgʻu kuylari xalq orasida mustaqil musiqa asari sifatida ham ommalashgan. Rus va ukrain kompozitorlari (M. Musorgskiy, P. Chaykovskiy, N. Rimskiykorsakov, S. Gulak-Artyomovskiy va b.) G. janridan keng foydalanishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goplitlar

Goplitlar (hoplitai) — Yunonistondagi ogʻir qurollangan piyoda askarlar (mil. av. 5—4-asrlar). Ular uzun nayza, kalta qilich bilan qurollanib, qalqon, dubulgʻa va sovut kiyishgan. Goplitlar 8 qatordan 25 qatorgacha saf tortib jips holda jangga otlanganlar. Jang paytida oldingi ikki qator jang qilgach, orqadagi qatorlar oldingilarni siqib turgan va safdan chiqqanlarning oʻrnini toʻldirgan. Goplitlar oʻrta mulkdorlar boʻlib, oʻz hisoblaridan qurollanganlar. Mil. av. 4-asrda oʻrta mulkdorlarning xonavayron boʻlishi tufayli goplitlar oʻz ahamiyatini yoʻqotib, asta-sekin yollanma askarlar bilan almashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorakhpur

Gorakhpur — Hindistondagi shahar. Rapti daryosi boʻyida. Uttar-Pradesh shtatida. Aholisi 550 ming kishi chamasida (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Yirikt.y. ustaxonalari, yirik shakar-qand zavodlari, jut f-kasi bor. Kimyo sanoati (mineral oʻgʻit va kislota i. ch.) rivojlangan. Toʻqish hunarmandchiligi bilan qadimdan mashhur. Universitet (1957) bor. Aholisining ancha qismi qishloq xoʻjaligida ishlaydi. Gorakhpur Angliya hukmronligi davrida ingliz mustamlakachi armiyasi uchun Nepaldan gurkh jangchilarini yollash markazi edi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goratsiy

thumb

Goratsiy toʻliq ismi Kvint Goratsiy Flakk (Quintus Horatius Flaccus) (mil. av. 65.8.12, Venuziy — mil.av. 8, Rim) — Rim shoiri. Ozod qilintan qul oilasida tugʻilgan. Respublikachilarga xayrixoq boʻlgan. Fuqarolar urushi (mil. av. 42 yil)da respublikachilar magʻlubiyatga uchragach, imperiya bilan kelishuvchilik yoʻliga oʻtgan. "Naqarotlar", "Satiralar", "Qasidalar", "Nomalar" toʻplamlari bilan oʻsha davr sheʼriyatini yangi janr va yangi sheʼriy oʻlchovlar bilan boyitgan. Uch maktubdan iborat "Nomalar" kitobi "Sheʼriyat ilmi" nomi bilan ham mashhur. Bu asar Bualoning "Sheʼriy sanʼati"ga asos boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorgippiya

thumb|Sindika. Va'da qilingan yer. Vladimir Kosov.|365x365pxGorgippiya (yun. qorhippia) — qad. shahar, sindlar poytaxti (mil. av. 4— mil. 3-asrlar), Qora dengizning sharqiy qirgʻogʻi (hoz. Krasnodar oʻlkasidagi Anapa sh.ning oʻrni)da joylashgan. Bospor podsholigiga qoʻshib olingach (mil. av. 4-asr boshi), shahar hokimi Gorgipp sharafiga shu nom bilan atalgan. G. Bosporning yirik savdo va hunarmandchilik markazi boʻlgan. Shaharda sindlar va skiflar birga yashaganlar. Mamlakat xoʻjaligini ifodalovchi tasvirlar (bugʻdoy i, boshoq, ot) tushirilgan tangalar zarb qilingan. G.da topilgan qimmatli yodgorliklardan biri mahalliy bezakli yunon kiyimida tasvirlangan podsho Neoklinning marmar haykalidir (yana q. Sindika). 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Tarix
Gordiy tuguni

Gordiy tuguni - yunon afsonasiga koʻra frigiyalik podshoh Gordiy tomonidan boʻyinturuq arqonini arava shotisiga chital qilib bogʻlangan tugun. Bashoratchi kohin(orakul)ning soʻzlariga koʻra, goʻyo kimda-kim bu tugunni yecha olsa, u dunyoga hokim boʻlar emish. Rivoyat qilinishicha, mil.av. 334 y. Aleksandr (Iskandar Maqduniy)ga G. t. ni yechishni taklif etganlarida u qilichi bilan tugunni chopib tashlagan. "G. t.ni chopib tashlash" (chigal, murakkab masalani tez va dadil hal qilish) iborasi shundan olingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gordion

Gordion — Frigiya davlatining qadimgi poytaxti (Sangariya daryosining oʻng qirgʻogʻida, Turkiyaning Bebi qishlogʻi yaqinida). Arxeologik qazishlar natijasida undan miloddan avvalgi VII—V-asrlarga oid tosh va xom gʻishtdan ishlangan mudofaa devorlari, turar joylar, juda koʻp maishiy buyumlar, qabriston topilgan. G.dan topilgan mozor qoʻrgʻonlar qad. skiflarnikiga oʻxshash boʻlgan. G. miloddan avvalgi VII-asrda kimmeriylar tomonidan vayron qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Osiyo tarixi
Vladimir Gordlevskiy

thumb
Vladimir Aleksandrovich Gordlevskiy 1876.25.9(7.10), Sveaborg — 1956.10.9, Moskva — rus sharqshunosi, turkiyshunos; akademik (1946). Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1954), filologiya fanlari doktori (1934). Moskvadagi Lazarev nomidagi Sharq tillari instituti (1899) va Moskva universiteti (1904)ni tugatgan. Sharq tillari instituti (keyinchalik Moskva Sharqshunoslik instituti)da oʻqituvchi, professor (1907— 48), sobiq Ittifoq Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida boʻlim boshligʻi (1948—56). Asosiy ilmiy ishlari turk tili, adabiyoti, ogʻzaki ijodi, Turkiya tarixi, etnografiyasi va b. ga bagʻishlangan. G. "Turk tili grammatikasi" (1928) qoʻllanmasi muallifi.

Turkum:1876-yilda tugʻilganlar
Turkum:1956-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiyalik sharqshunoslar
Gorelka

Gorelka (ruscha) — gaz, koʻmir kukuni, mazut va b.ni kislorod (havo) bilan aralashtirib yoqish uchun moʻljallangan moslama. Xonadonlar va umumiy ovqatlanish korxonalarida ishlatiladigan gaz plitasi gorelkasi, laboratoriyada gaz gorelkasi, qirqish, payvandlash, bugʻ qozonlari va pech gorelkalari boʻladi. Laboratyoriya gaz gorelkasi laboratoriyada tajribalar oʻtkazish; qirqish gorelkasi metall va qotishmalarni kislorod alangasida qirqish uchun qoʻllanadi. Payvandlash gorelkalari injektorli va injektorsiz boʻlib, metall trubalar va konstruksiyalarni payvandlashda ishlatiladi. Bugʻ qozonlarida 8-10 ta va undan koʻp gorelka boʻladi. Ular oʻchoq kamerasiga oʻrnatiladi. Pech gorelkalari, baʼzan, oʻtga chidamli gʻishtlardan yasaladi (masalan, marten pechida shunday gorelka ishlatilgan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorelyef

Gorelyef (frans. haut — baland va relief — relyef, boʻrtma) — haykaltaroshlik turi. Tasvir (odam, hayvon, manzara va b.)ning yarmidan koʻprogʻi zamin sathidan boʻrttirib ishlanadi. G. Qad. Rim, Yunoniston, Hindiston meʼmorligi, haykaltaroshlik va bezak sanʼatida keng qoʻllangan (mas, Maharashtra shtati Karli qishlogʻidagi gʻor — Budda ibodatxonasi, mil. av. 1-asr). Oʻzbekiston hududidagi Ayritom (1—2-asrlar), Varaxsha (8-asr) harobalaridan tosh va ganchdan ishlangan G.lar topilgan (raqqosa, sozanda, ot, jayran shakllari). Toshkent metrosining "Sobir Rahimov", "Buyuk Ipak yoʻli", "Mustaqillik maydoni" bekatlaridagi lavhalarda G. qoʻllangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Sanʼat
Gori

thumb|right
Gori — Gruziyadagi eng qadimgi shaharlardan, Katta Liaxvi va Kura daryolarining qoʻshilish joyida, 588 m balandlikda. Tbilisidan 76 km. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 48 143 kishidan ziyod (2014). Ip gazlama kombinati, priborsozlik, shpallarga chirishdan saqlaydigan modda singdiradigan zavodlar, meva va sabzavot konservalash, vino zavodlari, goʻsht kombinati, iqtisodiyot instituti, tarix-etnografiya muzeyi, Iosif Stalinning uy-muzeyi bor. Solnomalarda 7-asr boshlaridan tilga olingan. Gorissixe oʻrta asr qalʼasi harobalari saqlangan. Gori atrofida Gorijvari balneologiya kurorti bor. 1260-yil dekabrda Gorida gruzinlar bilan moʻgʻullar oʻrtasida katta jang boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Gruziya shaharlari
Gorizont (maʼnolari)

Gorizont:

 Gorizont (yun.
 Gorizont (geologiya) (geologiya)
 Gorizont (sunʼiy yoʻldosh) — aloqa Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) nomi, kechasiyu-kunduzi uzoq, telegraf-telefon radioaloqalarini va "Orbita", "Moskva" sistemalari st-yalari boʻyicha televideniye dasni uzatish, shuningdek, "Intersputnik" yoʻldoshlar xalqaro aloqa tizimidan foydalanish maqsadida uchirilgan.
Gorizont (geologiya)

Gorizont (geologiya) — mahalliy stratigrafik boʻlinma, taxminan stratigrafik zonaga muvofiq keladi. Paleontologik belgilari togʻ jinslari tarkibi, paleoiqlim va b. xususiyatlarga qarab ajratiladi. G.ga eng yaxshi oʻrganilgan svitaning nomi beriladi. G. turli litologik tarkibli, baʼzan maʼlum hayvon qoldiqlarini oʻzida saqlagan togʻ jinslari kompleksidan (mas, Qrim-Kavkaz oblastidagi Chokrak neogen kompleksi) tashkil topadi. Baʼzan maʼlum litologik yoki paleontologik xossaga ega boʻlgan yupqa qatlamlar majmui ham G. termini bilan ataladi. G. ayrim rayonni geologik rivojlanishining maʼlum bosqichida hosil boʻladi. G.ga, odatda, geografik nom beriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorizont (sunʼiy yoʻldosh)

Gorizont — aloqa Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) nomi, kechasiyu-kunduzi uzoq, telegraf-telefon radioaloqalarini va "Orbita", "Moskva" sistemalari st-yalari boʻyicha televideniye dasni uzatish, shuningdek, "Intersputnik" yoʻldoshlar xalqaro aloqa tizimidan foydalanish maqsadida uchirilgan. YESY massasi — 2 t, Quyosh batareyalari bilan panellar yoyilgan hollarida kengligi 10 m. Yerga aniq yoʻnalish uch oʻkli sistema yordamida amalga oshiriladi "G." bortida energiya bilan taʼminlovchi qurilma, axborotni Yerga uzatuvchi radiotelemetrik sistema, orbita parametrlarini aniq oʻlchab boruvchi radiosistema, orbitaga tuzatish kiritib turuvchi tizim mavjud. "G." orbitaga 4 bosqichli uchiruvchi raketa "Proton" yordamida chiqariladi. 1979— 83 yil mobaynida 5 ta "G." statsionar aylanma orbita (balandligi — 36000 km ga yaqin orbita)ga chiqarildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorizontal drenaj

Gorizontal drenaj - zax qochiruvchi drenaj turi; ortiqcha tuproqgrunt suvlarini yigʻish va ularni zaxi qochiriladigan hududdan tashqariga chiqarib yuborish uchun qurilgan ochiq kanal (zovur)lar yoki uzluksiz drenaj (suvoqar) koʻrinishida yerga yotqizilgan quvurlar tizimidan iborat. Asosiy drenalar (tartibga soluvchi qism), suv qabul qilgichlar G.d.ning asosiy qismlaridir. Gidrostatik bosim farqi taʼsirida suvning drenalarga sizilib chiqishi hisobiga yer osti suvlari sathi tartibga solinadi. Sizib chiqqan suv drenadan oʻzi oqib ketadi. Oʻrta Osiyoda G.d. eng koʻp tarqalgan boʻlib, melioratsiyalanadigan (zaxi qochiriladigan) yerlarning 85% dan koʻprogʻiga xizmat koʻrsatadi.

G. d. tuzilishi boʻyicha ochiq yoki yopiq; ishlash usuliga koʻra zaxi qochiriladigan maydonda bir tekis joylashtirilgan muntazam hamda muayyan joylardagina (siyrak) joylashtirilgan ochiq yoki yopiq zovur va kollektorlar; xizmat muddati boʻyicha doimiy (meliorativ tizimning butun ishlash davrida aeratsiya zonasidagi tuproq-gruntning zarur suv-tuz tartibotini taʼminlaydi) va muvaqqat (doimiy drenaj ishlab turgan boʻlsada, shoʻr bosgan va oʻta shoʻrxok yerlarda faqat joriy shoʻr yuvish davrida shoʻrsizlantirish jarayonini tezlatish uchun quriladi) turlarga boʻlinadi (qarang Shoʻr yuvish). Muayyan tuproq-gidrogeologik sharoitlarda G.d.ning zax tortish quvvatini kuchaytirish maqsadida ularga kuchaytirgich — burgʻi qudugʻi ulanadi.

Ochiq drenajlar bir qancha jiddiy kamchiliklari (drenajlar va zovurlar texnik holatining yomonlashishi, zax qochirish davrining uzoq davom etishi, shoʻr yuvishda suvning koʻp sarflanishi va b.) tufayli uni kamroq qoʻllash yoʻlidan borilmoqda. Oʻzbekistonda yopiq drenaj tarmoqlari 1930—40-yillarda Mirzachoʻldagi tajriba melioratsiya st-yasida qurilgan. Koʻpgina afzalliklar (uzoq foydalanish, tez va qisqa fursatda sugʻorishga imkoniyat yaratishi, suvni tejash va b.)ga ega boʻlgani uchun bunday drenajlar 60-y.larda Mirzachoʻldagi qoʻriq yerlarni oʻzlashtirishda keng joriy etildi.

Hoz. yopiq drenajlarning yangi vakuumli, elektr osmotik, qoʻsh qavatli ishlab chiqilgan (ular turli chuqurliklarga yotqiziladigan va texnika vositalari bilan jihozlangan drenajlar majmuidan iborat). Avtomatik vositalardan foydalanib, boshqariladigan drenaj tarmoqlari barpo qilinmoqda. Oʻzbekistonda umumiy uz. 30 ming km dan ortiq xoʻjaliklararo zovurlar bor; yopiq G.d. tarmogʻining umumiy uz. 9 ming km dan koʻproq (2000).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gorizontalniy drenaj oroshayemix zemel, M., 1979.
Gorizontal teleskop

Gorizontal teleskop — optik oʻqi gorizontal joylashgan astronomik asbob. Quyosh betidagi granulalar, doglar va hokazo fotosuratini olishda ishlatiladi. G. t.da selostatdan keyin yordamchi koʻzgudan qaytgan quyosh nuri dastasi tasvir yasovchi optik sistemaga boradi. Yordamchi koʻzgudan qaytgan nur teleskop darchasidan oʻtib, parabolik shakldagi bosh koʻzguga tushadi. Bu koʻzgu Quyoshning 160 mm li tasvirini teleskopning Nyuton fokusida hosil qiladi. Bosh koʻzguning vaziyatini oʻzgartirish yoʻli bilan undan qaytgan nurni Kassegren koʻzgusiga tushirib, diametri 900 mm li Quyosh tasvirini olish mumkin. Quyoshning oq nurdagi tasvirini fotosuratga olish uchun G. t.ning Nyuton va Kassegren fokusiga kamera oʻrnatiladi. G. t. Toshkent astronomiya institutida ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorizontallar

Gorizontallar, izogipelar — geografik xaritada dengiz (Dunyo okeani) sathida nisbatan bir xil balandlikda boʻlgan nuqtalarni birlashtiradigan chiziqlar hisoblanadi. Geografik yer yuzasini relyefi toʻgʻrisida tasavvur beradi.

Gorizontallar deb quruqlik yuzasidagi mutlaq balandligi bir xil bo‘lgan nuqtalarni xaritalarda tutashtiruvchi chiziqlarga aytiladi. Gorizontallardan joy planlarida va xaritalarda relyefni tasvirlash uchun foydalaniladi. Xaritalarda, ayniqsa, joy planida tepalar ham, chuqurlar ham gorizontallar bilan tasvirlanadi. Yer yuzasi qaysi tomonga qiya bo‘lsa, gorizontallarga qiya tomonni ko‘rsatuvchi chiziqcha qo‘yiladi. Bu chiziqcha bergshtrix deb ataladi. Bergshtrixga qarab botiq va tepaliklar ajratib olinadi. Yonbag‘irlar juda tik bo‘lsa, planda mayda tishlarga o‘xshagan chiziqlar bilan ko‘rsatiladi. Jarlar ham shunday chiziqlar bilan tasvirlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil