Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gidromexanika

Gidromexanika (gidro... va mexanika) —mexanika boʻlimi; suyuqpik va gazsimon muhitlarning muvozanati va harakatini, shuningdek suyuqlikning unga botirilgan yoki suyukliqda harakatlanayotgan jism bilan oʻzaro taʼsiri qonuniyatlarini oʻrganadi; gidrodinamika va gidrostatikata boʻlinadi. gidromexanika amaliyot bilan uzviy bogʻlangan holda rivojlandi. Dastlabki gidrotexnik qurilmalar (kanallar, quduqlar) va suzib yuruvchi vositalar (sol, qayiqlar) qadimdan maʼlum. Nisbatan murakkab boʻlgan aero va gidromexanik qurilmalar (eshkak, yelkan, rul, nasos)ning ixtiro qilinishi ham uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Dengizda suzish, harbiy ishlarning rivojlanishi mexanika asoslarining , xususan gidromexanikaning paydo boʻlishiga asos boʻldi. Muhit (suv, havo) bilan unda harakatlanayotgan yoki tinch turgan jism orasidagi taʼsirlar gidromexanikaning asosiy masalalari hisoblanadi. Arximed kashf qilgan qonun va suyuqliklar muvozanati nazariyasi porshenli nasoslar yaratishga asos boʻldi. Leonardo da Vinchi jismlarning suyuklik va gazlardagi harakatni oʻrgandi, qushlarning uchishini kuzatib, muhit qarshiligi mavjudligini kashf qildi. B. Paskal suyuqliklarda bosim tarqalish qonunlarini kashf qildi. I. Nyuton suyuqliklarda ichki ishqalanish qonunlarini tahlil qilib berdi. Bu esa suyuqliklarning jism yuzasiga ishqalanishi natijasida hosil boʻladigan qarshilik kuchlarini hisoblashga asos boʻldi. Bu dinamikaning asosiy qonunlari va tenglamalarini belgilab berdi. L. Eyler va D. Bernulli nazariy gidrodinamikaning asoslarini yaratdilar. J. Lagranj va O. Koshi, G. Kirxgof, G. Gelmgolʼs, N. Ye. Jukovskiy, asarlarida ideal suyuqliklarda harakatlanayotgan jismlarning suyriligini aniqlashning analitik usullari ishlab chiqildi; bu usullar suyuqliklarning turli shakldagi kanallarda harakatlanishiga, qattiq jismlarning suyuqlik va gazlarda harakatlanishiga tegishli koʻpgina masalalarni yechishda tadbiq qilindi. Qovushoq suyuqliklar harakatini oʻrganish gidravlika, gidrotexnika va mashinasozlikning (ishqalanuvchi yuzalarni moylash) rivojlanishiga asos boʻldi. Zamonaviy gidromexanika koʻpgina boʻlimlardan iborat boʻlib, boshqa fanlar, xususan matematika, fizika, kimyo bilan uzviy bogʻlangan (yana q. Gidroaeromexanika).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromodul

Gidromodul (yun. hydor —suv, lot. modulus — oʻlchov) — muayyan vaqt davomida 1 ga ekinini sugʻorishga sarflanadigan oʻrtacha suv miqdori. T.(q) 1 ga yerga l/sek hisobida ifodalanadi. Sugʻoriladigan dala Gidromodul—bevosita sugʻoriladigan paykalga berilgan suvning oʻrtacha miqdorini bildiradi.

Sugʻorish tarmogʻidagi suv sarfini topish uchun barcha suv berish Gidromodullari aniqlanadi va sugʻorish tarmogʻining ish jadvali rejasi yoki sistemaning suvdan foydalanish rejasi tuziladi. Jadvalda har bir ekinga alohida suv berish Gidromodulining kattaligi koʻrsatiladi. Bu jadval maʼlumotlari asosida vertikal oʻq boʻyicha q ning, gorizontal oʻq boʻyicha qiymatlari belgilanib, Gidromodul grafigi chiziladi. Grafikni tartibga solish yoki toʻldirish uchun har bir ekin koʻtaradigan chegaralarda suv berish davri davomiyligi oʻzgartiriladi; baʼzida esa sugorish normasi saqlangan holda suv berish normasi oʻzgartiriladi. Gʻalla-gʻoʻza-beda almashlab ekish ekinlari uchun Gidromodul nettoning taxminiy koʻrsatkichlari qishloq xoʻjaligi ekinlari grunt suvlari namidan foydalanmaydigan sharoitlarda Oʻrta Osiyo mintaqalarida 1 ga uchun maksimal Gidromodul netto 1,05—0,8 l/s (jan. rayonlarda koʻproq, shim. rayonlarda kamroq).

Masharip Baqoyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish

Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish —sugʻoriladigan yerlar maydonini qishloq xoʻjaligi ekinlari suv talabligi, mexanik tarkibi, sizot suvlari sathi chuqurligiga qarab mintaqalarga ajratish. Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish sugʻorish kanallarining hisob-kitoblari va suvdan foydalanishni rejalashtirish va boshqarish uchun zarur. Barcha sugʻorish va suv berish normalari, suv berish oraligʻidagi davr, yaʼni gidromodul ordinatalari egat bilan sugʻorish uchun belgilanadi. Tuproqning mexanik tarkibi yengil, grunt suvlari chuqur boʻlsa, sugʻorish normasi kattaroq belgilanadi, suv berish normasi esa kichik, ammo soni koʻproq (suv berish davri choʻzilgan) boʻladi. Tuproq mexanik tarkibining ogʻirlashuvchi va grunt suvlarining koʻtarilishi bilan sugʻorish normasi kamayadi va suv berish normasi ortadi. Har bir zonada tuproq mexanik tarkibiga qarab yengil (qumli, qumloqi), oʻrta (yengil va oʻrtacha qumoqli) va ogʻir (ogʻir qumoqli, gilli va qatlamli) turlarga boʻlinadi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalari har bir tuproq turi tarqalgan maydonlar, sizot suvlari sathining chuqurligiga qarab quyidagi gidromodul rayonlari ajratiladi: grunt suvlari sathi 3 m dan chuqur; 2—3 m, 1—2 m va 1 m dan kam boʻlgan rayonlar. Grunt suvlari sathi chuqurligiga koʻra yengil tuproqlarda 1, II, III; oʻrtacha tuproqdarda IV, V va VI, ogʻir tuproqdarda VII, VIII va IX gidromodul rayonlari belgilangan. Grunt suvlari chuq. 1 m va undan yuza boʻlgan hollarda tuproqning hamma X gidromodul rayonga kiritiladi.

Sugʻoriladigan maydonlarning kengayishi natijasida tuproq qatlami va suvfizik va kimyoviy tarkibi turlicha boʻlgan yerlar ekinzorlarga aylanmoqda. Bunday yerlarda ekinlarni oʻstirish tuproqning shoʻrlanish darajasi va tipiga, sugʻorish suvining sifati va tuproq qatlamining tuzilishiga koʻra turli miqdorda suv talab qiladi. Shuning uchun ilmiy va loyiha tashkilotlari agrolandshaft Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish, meliorativ va shoʻr yuvish rejimini hisobga oluvchi Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish, grunt suvlari hosil boʻlishi va sugʻorishning shoʻr yuvish rejimi sharoitlarini hisobga oluvchi Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish usullarini yaratish yoʻnalishida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Shreder V. R. i dr., Raschetnie znacheniya orositelnix norm selskoxozyaystvennix kultur v basseyne rek Sirdari i Amudari, T., 1970; Ahmedov X. A., Sugʻorish melioratsiyasi, T., 1977.

Masharip Baqoyev.
Gidromonitor

Gidromonitor (gidro... va monitor) —katta bosimli suv oqimi hosil qiladigan va uni zarur joyga yoʻnaltiradigan apparat. Konlarda koʻmir va togʻ jinslarini yemirish va tashish uchun; qishloq xoʻjaligida lavlagi, kartoshka va b.ni loydan tozalash uchun ishlatiladi. Katta bosimli suv G. stvolidan otilib chiqqan paytda teskari kuch paydo boʻlmasligi uchun quvurdan keladigan yuqori bosimli suv ikki yonga barobar ajralib, soʻngra yana birlashadigan quvurlar yordamida G.ga beriladi. G. vazifasiga koʻra, ochiq joylarda, yer ostida ishlatiladigan va maxsus; ish tarziga qarab, oʻyadigan va yuvadigan xillarga; vujudga keltiradigan bosimi boʻyicha yuqori bosimli va past bosimli apparatlarga boʻlinadi. G.lar qoʻl yordamida va uzokdan boshqariladigan gidravlik uzatmali qilib ishlab chiqariladi. Uzokdan boshqariladigan oʻziyurar G. ayniqsa keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromorf tuproqlar

Gidromorf tuproqpar - grunt suvlarining yaqin boʻlishi (0,5-3,0 m) natijasida doimiy kapillyar namlanish taʼsirida shakllangan tuproqdar. Oʻrta Osiyoda sugʻoriladigan yerlarning yarmidan koʻpini Gidromorf tuproqlar tashkil etadi. Geomorfologik sharoitlari va namlanish rejimiga qarab allyuvial va saz (bulok) rejimidagi Gidromorf tuproqlar ga boʻlinadi. Allyuvial rejimdagi Gidromorf tuproqlar yirik daryo suvidan taʼminlanib turuvchi grunt suvlari yaqin boʻlgan qayirlarda, quyi daryo terassalarida va hozirgi deltalarda shakllangan. Sirdaryo, Amudaryo, Chirchiq, Ohangaron, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo va b. daryolarning sohillarida tarqalgan. Saz rejimidagi Gidromorf tuproqlar soy va konuslararo pastqamlik yoyilmalarining periferik hamda oʻrta qismlarida, shuningdek togʻ yon bagʻri tekisliklarida togʻ grunt oqimining nurashidan vujudga kelgan kichik yopiq depressiya (botiq)larda shakllanadi. Bundam rejimdagi tuproqlar Toshkent, Samarqand, Mirzachoʻl vohalarida, Kitob-Shahrisabz havzalarida, Surxondaryoning yuqori va oʻrta oqimi, shuningdek Gʻarbiy Fargʻona va b. joylarda uchraydi. Minerallashgan grunt suvlarining sekin siljishi (choʻl va sur tuproq mintaqasining qisman pastki zonalariga xos) natijasida shoʻrlangan Gidromorf tuproqlar va shoʻrxoklar vujudga keladi. Tarqalish hududiga koʻra Gidromorf tuproqlar choʻl zonasi va boʻz tuproq mintaqasidagi oʻtloqi, botqoqi va shoʻrxok tuproqlarga ajratiladi.

Gidromorf tuproqlardagi tuproq-grunt qatlamining doimiy sernam boʻlib turishi oʻziga xos oʻsimliklarning rivojlanishiga, chirindi hosil boʻlish, shuningdek suvli va b. qatlamining doimiy sernam boʻlib turishi oʻziga xos oʻsimliklarning rivojlanishiga, chirindi hosil boʻlish, shuningdek suvli va b. qatlamlardagi tiklanish jarayonlarining oʻzgarishiga sabab boʻladi. Shuning uchun Gidromorf tuproqlarning chirindili qatlami avtomorf tuproqlarnikiga nisbatan qalin, gleylanish, shuningdek karbonatli va gipsli qatlamlar chuqurroq joylashgan boʻladi. Choʻl zonasining yosh qayir-allyuvial oʻtloqi tuproqdarida chirindining miqdori 0,3—0,5%, oʻtloqi va oʻtloqi-botqoqi tuproklarda 7—10%, torfli-botqoqlarda esa 20%ni tashkil etadi. Gidromorf tuproqlar oʻzlashtirilganda, oʻz xususiyatlari va tuproq hosil boʻlish jarayonlari bilan qoʻriq yerlardan keskin farq qiluvchi voha tuproqdari rivojlanadi.

Orif Komilov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tuproqshunoslik
Gidronefroz

Gidronefroz (gidro... va yun. nephros —buyrak) —buyrak istisqosi. Buyrak jomi va kosachalarining kengaya borishi natijasida buyrak oʻlchamining kattalashaverishi bilan namoyon boʻladi. Asosan buyrak jomining siydik nayiga oʻtish qismida (piyeloureteral segment) mexanik toʻsiq borligi G.ga sabab boʻladi. Shu sohada tosh turib qolishi yoki oʻsma paydo boʻlishi ham G.ga olib keladi. G. chaqaloqlarda ham, keksalarda ham uchraydi. Bu asosan mexanik toʻsiqning kattakichikligi va toʻsilib qolgan sohaning qanchalik torayganligiga bogʻliq. G.da bolalar baʼzan bezovta boʻlib, qorni yoki kindik atrofi simillab ogʻriydi. Katta yoshdagilarda esa G. bor tarafdagi bel sohasi uvishib, ogʻriydi, vaqt-vaqti bilan ogʻriq kuchayishi ham mumkin. Siydikda leyqotsitlar, baʼzan eritrotsitlar paydo boʻlib, vaqt oʻtgan sari siydik zichligi kamaya boradi. Bemorning qorni paypaslanganida buyrak qoʻlga unnashi mumkin. Kechiktirilgan hollarda esa hatto qorin old devori boʻrtib turadi. Ultratovush tashxisda va ekskretor urogrammada buyrak kosacha-jom sistemasi kengayganligi qayd etiladi. Tashxis qoʻyish kechikkan sari buyrak tobora kattalashaverib, nihoyat suyuqlik bilan toʻla xaltachaga oʻxshab qoladi va oʻz faoliyatini yoʻqotadi. Bu holda jarroxdik usuli bilan buyrak olib tashlanadi.

Klassifikatsiyasi
1)tug'ma yoki orttirilgan
2) to'la yoki qisman
3)bir tomonlama yoki bilateral

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Buyrak kasalliklari
Gidroponika

MassChallenge - olimlari gidroponika tushunchasiga boshqacharoq ta'rif bergan. Gidroponika - bu o'simliklarni suvda va ozuqaviy eritmalarda o'stiradigan bog'dorchilik amaliyotidir deb ta'rif beradi. Chunki, o'simlikni shunchaki havoda o'stiradigan bo'lsa bu mutloqo boshqa tushuncha bilan nomlanadi. Shuning uchun gidroponika usulida suvdan va boshqa eritmalardan foydalanilib o'simlik yetishtiriladi. thumb|Gidroponika (pichan) (somonda)
Gidroponika ( gidro — suv va ponos — mehnat, ishlash) —oʻsimlikni tuproqsiz, sunʼiy muhitda oʻstirish. Gidroponikaning bir necha usuli bor. Oʻsimlikni mayda shagʻal yoki qumda oʻstirish usuli koʻproq qoʻllanadi. Shagʻal yoki qum solish uchun chuq. 25—30 sm, eni 80 sm va uz. 240 sm li yassi oxur tayyorlanadi, ichiga oziq moddalar aralashtirilgan suv kelib turishi uchun teshikli quvurchalar oʻrnatiladi. Quvurchalarning teshiklari berkilib qolmasligi uchun usti sim toʻr bilan qoplanadi. Oxur shagal yoki toza qum bilan toʻldiriladi. Urugʻ kumga ekiladi. Keyin yilning fasliga, oʻsimlikning yoshi va xiliga, eritmaning xususiyatiga qarab kuniga 1—5 marta oziq aralashmasi beriladi. Aralashmani berish 30—50 daqiqa davom etadi. Aralashma konsentratsiyasi vaqt-vaqti bilan tekshirilib, yangilab turiladi. Shagʻal va qum bir necha yilgacha almashtirilmaydi. Gidroponika usulida, asosan, sabzavot, gul, rezavor meva, chorva mollari va parrandalar uchun servitamin koʻkatlar oʻstiriladi. Bu yoʻl bilan yiliga 4—5 marta hosil olish mumkin. Oziq aralashmasida oʻsimlik uchun zarur hamma moddalar (azot, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy, oltingugurt, temir, marganes, bor, mis, rux, molibden, kobalt va b.) boʻlishi shart. Ularning nisbati yilning fasliga, oʻsimlik xili va yoshiga qarab oʻzgartirib turiladi.

 Galereya 

 Yana qarang 

 Tomchilatib sugʻorish
 Aeroponika

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrosamolyot

Gidrosamolyot (gidro… va samolyot) – suvdan koʻtarilishga, suvga qoʻnishga va suvda suzishga moslangan samolyot. Samolyot shassisiga gʻildiraklar oʻrniga qalqovuchlar oʻrnatiladi yoki korpusi toʻgʻridan-toʻgʻri suvga qoʻnishga moslashadi. Qalqovuchlar yogʻoch yoki metaldsan ichi boʻsh qilib yasaladi. Barcha katta gidrosamolyotlar „uchuvchi qayiq“ shaklida metalldan ishlab chiqariladi. Baʼzi gidrosamolyotlarda ham gʻildirak, ham qalqovuch boʻladi („samolyot-amfibiya“). Gidrosamolyotdan baliq toʻdalarini qidirish, dengizda halokatga uchragan odamlarni qutqarish, oʻrmondagi yongʻinni oʻchirish va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroslyudalar

Gidroslyudalar —qatlam strukturali alyumosilikatlar guruhining slyudasimon minerallari. Tarkibida qoʻshimcha suv va oksoniy (N3O|+) boʻlishi mumkin. Gidroslyudalar turli slyudalartit kaolin, montmorillonit, vermikulit va xloritlarga bosqichli oʻtishidagi oraliq mahsulotidir. Gidroslyudalarning eng koʻp tarqalganlari: gidromuskovit (illit), rektorit, glaukonit, gidrobionit. Qizdirilganda gidroslyudalarning hajmi ancha kengayadi. Gidroslyudalarning aksariyati granit, pegmatit va b. togʻ jinslardagi slyudali minerallarning nurashi va oʻzgarishidan vujudga keladi. Shuningdek, gidroslyudalar alyumosilikatli dengiz choʻkindilarining diagenez natijasida parchalanishidan ham hosil boʻladi. Kamdan-kam gidroslyudalar past haroratli gidrotermal hosilalarida yondosh jinslardagi rudali tomirlarning oʻzgarishidan paydo boʻladi. Gidroslyudalar adsorbent, mineral oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Gidrostat

Gidrostat (gidro... va yun. statos — qoʻzgʻalmas) —suv ostida tadqiqotlar olib borish va suv osti ishlarini bajarish uchun moʻljallangan apparat. G. alyuminiymagniy qotishmalari, shisha-plastika va b. materiallardan shar yoki silindr shaklida yasaladigan kamera. Suv ostini kuzatish qurilmalari, havoni regeneratsiyalash tizimi, yoritqichlar, ilmiy tadqiqot asboblari, kino-fotoapparatlar, elektr uzatishli liniyalari, kabel aloqalari bilan jihozlanadi. U sim arqon (tros) bilan kemadan suv ostiga tushiriladi. Kamera ichida 1—3 operator ishlaydi. G.ni 300 m gacha suv ostiga tushirish mumkin (yana q. Batiskaf).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrostatik paradoks

Gidrostatik paradoks, gidrostatik zidlik —muayyan idishga quyilgan suyuqlikning ogʻirligi idish tubiga taʼsir qiladigan bosim kuchidan farq qilish hodisasi. Masalan, yuqoriga tomon uchi kengayib boradigan idish tubiga taʼsir qiladigan bosim kuchi suyuqlikning ogʻirligiga nisbatan kichik; uchi torayib boradigan idishda esa, aksincha; katta, dumaloq (silindrik) idishda ikkala kuch bir-biriga teng boʻladi. Bunga sabab shuki, gidrostatik bosim" idish devorlariga tik (normal) taʼsir qiladi, qiya devorlarga taʼsir qiladigan bosim kuchi vertikal tashkil etuvchi kuchga ega boʻladi. Ana shu kuch idish 1 dagiga nisbatan idish 3 dagi ortiqcha suyuqlik hajmining va idish 2 dagi yetishmayottan suyuqlik hajmining oʻrnini qoplaydi. G. p.ni fransuz olimi B. Paskal 1654-yilda topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrostatik podshipnik

Gidrostatik podshipnik - ishqalanuvchi sirtlari orasiga moy qatlami bosim ostida yuboriladigan sirpaiuvchi podshipnik. G. p. aylana boshlaganda uning ishqalanish koeffitsiyenti nolga yaqin boʻladi, yaʼni deyarli yedirilmaydi. G. p. katta diametrli, sekin aylanuvchi val va rotorlarga oʻrnatiladi".

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrostatik tortish

Gidrostatik tortish - suyuqliklar va qattiq jismlar zichligini oʻlchash usuli. Arximed qonuniga asoslangan. Qattiq jismni ikki marta —dastlab havoda, soʻngra zichligi maʼlum boʻlgan suyuqlik ichida (odatda, distillangan suvda) oʻlchash (tortish) orqali shu jismning zichligi aniqlanadi. Birinchi oʻlchashda jism massasi aniqlanadi, har ikkala tortish natijalariga koʻra esa uning hajmi topiladi. Suyuqlikning zichligini aniqlash uchun uning ichiga massasi va hajmi aniq boʻlgan biror jismni (odatda, shisha qalqovuchni) tushirib, maxsus tarozida tortib koʻriladi. Qanday aniqdikda oʻlchash zarurligiga qarab, G. t. texnik, analitik yoki namuna (etalon) tarozida amalga oshiriladi. Ommaviy oʻlchashlarda aniqligi kichikroq, lekin ishlatish uchun qulay gidrostatik tarozidan (konstruksiyasini nemis kimyogari K. F. Mop 1849 yilda taklif qilgan) foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrostatika

Gidrostatika — gidroaeromexanikaning suyuqlik muvozanatini va unga botirilgan jismga sokin suyuqlikning taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi. Asosiy masalalaridan biri suyuqlikda bosimning taqsimlanishi (tarqalishi)dir. Bosimning taqsimlanishini bilgan holda gidrostatika qonunlari asosida suyuqlikka botirilgan jismlarga, mas, suv osti kemasiga, toʻgʻon devoriga sokin suyuqlik tomonidan koʻrsatiladigan taʼsir kuchlarini hisoblash mumkin. Xususan, jismlarning suyuqlik sirtida va ichida suzish shartlarini, shuningdek suzayotgan jismlarning ustuvorlik shartlarini aniqlash lozim. Bu hol kemasozlikda muhimdir. Gidravlik press, gidravlik akkumulyator, suyuqlik manometri, sifon va b. mashinalar hamda asboblarning ishlashi gidrostatika qonunlariga, xususan Paskal qonuniga asoslanadi. Gidrostatikaning asosiy qonunlaridan biri — Arximed konuni boʻlib, u suyuqlik va gazga botirilgan jismga taʼsir qiluvchi itarish kuchlari kattaligini belgilab beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Gidrosulfatlar

Gidrosulfatlar, bisulfatlar — sulfat kislota (H2SO4) ning nordon tuzlari, mas, NaHSO4. Faqat ishqoriy metallarning G.i maʼlum. Ular quyi temperaturalarda tegishli sulfatlarni sulfat kislota bilan oʻzaro taʼsir ettirib olinadi: K2SO4+H2SO4=2KHSO4. Kaliy va natriy G. qizdirilganda tarkibidagi suvini yoʻqotib pirosulfatlarga aylanadi: gKNvO^^ZzO^NrT. Pirosulfatlar suyuqlanish temperaturasidan yuqori temperaturagacha qizdirilganda sulfatlar hamda sulfat angidridga ajraladi: K2S2O7->K2SO4+SO3T Bundan kuydirilgan, kislotalarda erimaydigan alyuminiy, xrom va temir oksidlarini eruvchan holatga oʻtkazishda, ularni G. (yoki pirosulfatlar) bilan birga yuqori temperaturada suyuqlantirib sulfatlar olishda foydalaniladi: A12O3+3K2S2O7=A12(SO4)3+3K2SO4.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrosulfidlar

Gidrosulfidlar —sulfid kis-lotaning nordon tuzlari, mas, kaliy gidrosulfid KHS. Ishqoriy metallarga H2S taʼsir etdirilganda G. hosil boʻladi: 2K+2H2S-*2KHS+H2t.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrosulfitlar

Gidrosulfitlar, bisulfitlar —sulfit kislota H2SO3 ning nordon tuzlari, mas, KHSO3. Gidrosulfitlar quyidagi reaksiyada hosil boʻladi: K2CO3+2SO2+H2O-"2KHSO3+CO2T. H2SO3 ning aksari oʻrta tuzlari —sulfitlarga qarshi oʻlaroq, barcha gidrosulfitlar suvda yaxshi eriydi, eritmalarda havo kislorodi bilan sekin-asta sulfatlargacha oksidlanadi. Natriy yoki kaliy gidrosulfitlar qizdirilganda pirosulfitlar (metabi-sulfitlar) hosil boʻladi: 2KHSO3=K2S2O5+H2O. Natriy gidrosulfitlar (NaHSO3) fotografiyada hamda turli materiallarni oqartirish maqsadida, kalsiy gidrosulfitlar Ca(HSO3)2 yogʻochdan sellyuloza olishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotermal konlar

Gidrotermal konlar (gidro - suv va yun. therme —issiq, qaynoq) — Yer qaʼrida harakatlanadigan qaynoq suvli eritmalarning choʻkmasidan hosil boʻlgan foydali qazilma konlarining yirik guruhi. Gidrotermal eritmalardagi suv manbai 4 guruhga boʻlinadi: 1) magmatik suv —magma soviyotganda va undan togʻ jinslari kristallanayotganda ajralib chiqadi; 2) metamorfik suv — Yer poʻstining chuqur zonalarida tarkibida suv mavjud boʻlgan minerallarning qayta kristallanishidan hosil boʻladi; 3) dengiz choʻkindi jinslari gʻovaklarida saqlangan va Yer poʻstidagi siljishlar yoki ichki temperatura taʼsiridan harakatlanadigan suv; 4) oʻzidan suv oʻtkazuvchi jinslar orqali Yerning chuqur qismlariga yetib boradigan meteor suv. Eritmadagi mineral moddalarning choʻkishidan shakllangan G.k. soviyotgan magmadan ajralishi mumkin. Qaynoq suvli eritmalar turli kimyoviy elementlar (uchuvchan komponentlar)ga boy. Bu eritmalarning dastlabki temperaturasi 700—600° boʻlib, asta-sekin soviydi va 50—20° gacha pasayadi. Koʻpincha Gidrotermal konlarda eng koʻp ruda hosil boʻlishi 400-100° intervalda sodir boʻladi. Bu eritmalar asosan yoriqlar boʻylab harakat qiladi. Yer yuziga chiqish paytida ulardagi bosim va temperatura pasayib, togʻ jinslarining boʻshliq va darzliklarida turli minerallar kristallanadi. Eritmalar baʼzan oʻzida ohaktosh, dolomit va b.ni eritib, qayta kristallanib, tomirsimon yoki qatlamsimon Gidrotermal konlar hosil qiladi. Rudaga boy qaynoq eritmalar togʻ jinslari bilan reaksiyaga kirishib, ularni oʻzgartiradi. Gidrotermal konlarning koʻpchiligi antiklinal burmalarning gumbaz qismidan kesib oʻtgan yoriqlarda joylashadi. Yoriqlarning qaynoq eritmalar bilan toʻlishi natijasida ularga moslashgan shakli va hajmi turlicha Gidrotermal konlar hosil boʻladi. Gidrotermal konlarning shakli va hajmi ular joylashgan togʻ jinslarining tarkibi, strukturasi va yotish holatiga bogʻliq; koʻpincha tomir, shtokverk qatlamsimon va notoʻgʻri shaklda uchraydi. Gidrotermal konlarni sulfid, oksid, sof elementlar, volframat, karbonat va silikatlar tashkil qiladi. Gidrotermal konlarda rudali minerallar notekis tarqalgan, baʼzan faqat ogʻir metallar sulfididangina iborat. Tarkibidagi asosiy rudaning koʻpligiga qarab Gidrotermal konlarning quyidagi asosiy ruda xillari ajratiladi: 1) sulfid rudalar —mis, rux, qoʻrgʻoshin, molibden, vismut, nikel, kobalt, surma, simob konlari; 2) oksid rudalar — temir, volfram, tantal, niobiy, qalay, uran konlari uchun mansub; 3) karbonat rudalar, baʼzi bir temir va marganets konlariga xos; 4) sof rudalar — oltin va kumush; 5) silikatli, nometall konlar (asbest, slyuda), shuningdek baʼzi bir nodir metall (berilliy, litiy, toriy, kamyob elementlar) konlarini hosil qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abdullayev X. M., Geneticheskaya svyaz orudeneniya s granitoidnimi intruziyami, 2 izd., M., 1954; Betehtin A. G., v sb.: Gidrotermalnie rastvori, ix priroda i protsessi rudoobrazovaniya, Osnovnie problemi v uchenii o magmatogennix rudnix mestorojdeniyax, 2 izd., M., 1955; Hamrabayev I. X., Magmatizm i postmagmaticheskiye protsessi v Zapadnom Oʻzbekistane, T., 1958.
Gidrotermal metamorfizm

Gidrotermal metamorfizm - yer ostidagi issiq eritmalar taʼsirida togʻ jinslarining oʻzgarish jarayoni G. m.da gidrotermal eritmalar taʼsiridan minerallar tarkibidagi baʼzi bir komponentlar chiqib ketib, ularning oʻrniga ayni paytda boshqa komponentlar tashqaridan olib kelinadi va natijada yangi minerallar hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotexnik zulfin

Gidrotexnik zulfin -gidrotexnik inshootlar (toʻgʻon, shlyuz, quvur, baliq oʻtkazgich, gidrotexnika tunneli va b.)ning suv oʻtkazuvchi teshiklarini toʻla yoki qisman berkitadigan qurilma. Asosiy qismi qoʻzgʻaluvchan qurilma, tayanch qismlar va zichlagichlardan iborat. Zulfinlar statsionar (muqim) boʻladi yoki harakatlanuvchi mexanizmlar (chigʻir, koʻtarish krani, gidravlik koʻtargichlar) yordamida; kam suv oʻtkaziladigan joylarda qoʻlda ochiladi yoki yopiladi. Koʻpincha, masofadan turib yoki avtomatik tarzda boshqariladi. G. z. inshootda joylashishiga koʻra sirtqi (suv tushirmasi tepasida) va chuqur (yuqorigi byef sathidan pastda); vazifasiga koʻra asosiy (ish zulfini); taʼmirlash paytida foydalaniladigan, avariya sodir boʻlganda ochiladigan, qurilish zul-finlari; zaxira; tuzilishiga koʻra segmentli, sektorli valikli va b.; materialiga koʻra metall (poʻlat), yogʻoch, temir-beton, plastmassadan yasalgan xillarga boʻlinadi (rasmga q.). Mexanik tarzda ishlaydigan sirtqi zulfinlar keng ishlatiladi. Bular oddiyligi va puxta ishlashi bilan boshqalaridan farq qiladi. G. z. suv sathi va sarfini rostlash uchun, kema, yogʻoch, oqiziqlar va b.ni oʻtkazib yuborish uchun xizmat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotexnik melioratsiya

Gidrotexnik melioratsiya -tuproqning noqulay suv-havo va tuz rejimi (qurgʻoqchilik ortiqcha namlik va b.)ni tubdan yaxshilashga moʻljallangan injenerlik-texnika tadbirlari majmui. Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonalarida G.m.ning quyidagi qoʻllanadi: sugʻorish, yaylovlarni suv bilan taʼminlash, yerlarning zaxini qochirish, ortiqcha yer osti suvlarini chiqarib yuborish, tuproqni shoʻrsizlantirish, tuproq eroziyasiga qarshi kurash, daryo oqimini tartibga solish va boshqalar G.m. qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining boshqa bilan birga tuproqning tuz va suv rejimini boshkarishga imkon beradi, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishning barqarorligini taʼminlaydi, suv va yer resurslaridan unumli foydalanish imkoni-yatini yaratadi.

G.m. tadbirlarini amalga oshirish maqsadida gidrotexnika inshootlari quriladi, ularning ishlashi sugʻoriladigan yerlar suv balansining kirim (suv i) va chiqim (sarflari) qismlari koʻrsatkichlarini tubdan oʻzgartirib yuboradi. Sugʻoriladigan yerlarga (sugʻoriladigan hudud bilan birga) suv chiqarish va uni taqsimlashni taʼminlovchi injenerlik inshootlari va qurilmalar turkumi sugʻorish tizimini tashkil etadi. Daryolar oqimini tartibga solish uchun ularning oʻzani chuqurlatiladi va kengaytiriladi, toʻgʻon va koʻtarmalar, suv omborlari quriladi. Shoʻr bosgan yerlarda shoʻr yuvishga ishlatilgan suvlar kollektor-drenaj tarmoqlari orqali chiqarib yuboriladi (qarang Drenaj). Suv eroziyasiga qarshi kurash maqsadlarida togʻ yon bagʻirlarida suv yigʻuvchi kanallar qaziladi, terassalar yasaladi, ekin ekiladigan yerlarni seldan saqlash uchun seldan himoya vositalari qoʻllanadi, selxonalar quriladi. G.m. tashkiliy-xoʻjalik va agrotexnika tadbirlari (almashlab ekish, qishloq xoʻjaligi ekinlari yetishtirishda ilgʻor agrotexnika) bilan birga olib bori lad i, qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining kimyoviy melioratsiyasi, agrooʻrmon melioratsiyasi va b. bilan birgalikda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tabiiy sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan yagona kompleksiga kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Selskoxozyaystvennie gidrotexnicheskiye melioratsii, Kiyev, 1977.

Odil Qodirov.
Gidrotexnika betoni

Gidrotexnika betoni -suvga chidamli ogʻir beton; doimo yoki vaqtvaqti bilan suvda yoki suvli muhitda boʻladigan inshootlarni qurishda ishlatiladi. G. b. suv oʻtkazmasligi, siqilish va kengayishga chidamliligi bilan boshqa tur betonlardan ajralib turadi. G. b. tayyorlash uchun portlandsement va uning dan foydalaniladi. Toʻldiruvchi sifatida qum, shagal va mayda tosh ishlatiladi. G. b.ga har xil qoʻshimchalar (havoni tortuvchi, yumshatuvchi, zichlovchi va b.) qoʻshish bilan uning sifati oshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotexnika tunneli

Gidrotexnika tunneli -ustki tuproq qatlamini qazib olmagan holda yer qobigʻiga quriladigan yer osti suv oʻtkazgichi. G. t. grunt (tuproq)ni qazib ochish qiyin boʻlgan, aholi zich joylashgan yoki oʻpirilib tushadigan tik nishabli yerlarga, suv oʻtkazgich chuqur joylashgan yerlarga quriladi. Vazifasiga koʻra, energetika, irrigatsiya, kema qatnovi, qurilish (gidrouzellarni qurishda vaqtinchalik suvni burish uchun) G.t.lariga boʻlinadi. G. t. kesim yuzining shakli va oʻlchamlari qurshab olgan togʻ jinslaridan chiqadigan suvning harakatiga, togʻning tik va yonlama bosimi qiymatiga qarab (oval, toʻgʻri toʻrtburchakli, teganasimon, taqasimon, doira) qabul qilinadi. Suv bosimi yuqori hududlardagi yirik gidrouzellar qurilishida G. t. bir necha bosqichli qilib quriladi. Toshkent viloyatidagi Chorvoq suv omboriga qurilgan G. t.ning diametri 12 m, uz. 774 m.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotransformator

Gidrotransformator — dvigateldan uzatishga xizmat qiluvchi gidravlik qurilma. Gidromuftadan farqli oʻlaroq, unga taʼsir qiladigan qarshilikka qarab, boshqariladigan mildagi momentni oshirishi mumkin. U avtomobildan teplovozlarga ichki yonuv dvigateli transport vositalarida ishlatiladigan gidromexanik transmissiyalarning elementlaridan biridir. Avtomobil texnologiyasida keng tarqalgan boʻlib, avtomobilning joydan silliq harakatlanishini taʼminlaydi va zarba yuklarini transmissiyadan vosita miliga uzatishni kamaytiradi. Koʻpincha avtomatik uzatish yoki variatorlar bilan ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofizika

Gidrofizika -geofizika boʻlimi. Suvning fizik xossalari va gidrosferavya yuz beradigan fizik jarayonlarni oʻrganadi. Bundan tashqari, suvning molekulyar tuzilishi, suv, qor va muzning fizik-mexanik xossalari, radiatsion, elektr, radioaktivlik va akustik xususiyatlari; suv havzasidagi jarayonlar —oqimlar, toʻlqinlarning hosil boʻlishi va rivojlanishi; suv loyqalarining harakati; suv havzalarining isishi, sovishi va bugʻlanishi; qor erishi; quyosh nurining suv sirtiga tushishi va tarqalishini tekshirish bilan shugʻullanadi. G. dengiz fizikasi va quruqlik suvlari fizikasi sohalariga boʻlinadi. Oʻzbekistonda Gidrometeorologiya Bosh boshqarmasida atrof muhitni muhofaza qilish borasida quruqlik suvlarida inson sogʻligʻi uchun zararli boʻlgan elementlarni va ularning miqdorini aniqlash va tahlil qilish ishlari bilan shugʻullanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofiliya

Gidrofiliya (Hydrophileo, gidro... va yun. philia — xohlayman, sevaman) — baʼzi bir suv oʻsimliklari (qarang Gidrofitlar), mas, vallisneriya, lemna, naya va b.ning suv yordamida chetdan changlanishi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofitlar

Gidrofitlar (gidro... va yun. phyton —oʻsimlik) —suvda oʻsadigan oʻsimliklar. Pastki qismi suvda, ustki qismi suvdan koʻtarilib oʻsadi (mas, qamish). Baʼzi gidrofitlar daryo, dengiz, koʻl qirgʻoqlarida va suvi qurib qolgan nam yerlarda ham oʻsaveradi. Gidrofitlarda ildiz boʻlmaydi yoki juda kuchsiz rivojlangan boʻladi. Bargi tuksiz. Poyasi va barglarining hujayraaro boʻshliqlari katta, havoga toʻla boʻladi. Shu sababli gidrofitlar suvda qalqib turadi. Koʻpchilik gidrofitlar torf hosil qiladi. Baʼzi gidrofitlar, ayniqsa bir yilliklari chorva mollari uchun ozuqadir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofob sement

Gidrofob sement - mayin tuyilgan portlandsement klinkeriga gips va gidrofob qoʻshilmalar (asidol, sintetik yogʻli kislotalarning qoldiqlari, oksidlangan petrolatum va b.) qoʻshib hosil qilingan gidravlik qovushoq modda. Sement massasiga nisbatan 0,1-0,3% qoʻshilma qoʻshilgan sement qrtganda uning sirtida yupqa gidrofob parda hosil boʻladi. Bu esa sementning gigroskopligini kamaytiradi, shuning uchun ham sementni uzoq muddat saqlashda buzilishiga yoʻl qoʻymaydi. G. s. suvni deyarli oʻtkazmasligi, sovuqqa chidamliligi bilan boshqa sementlardan farq qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofob oʻsimliklar

Gidrofob oʻsimliklar (gidro... va yun. phobos —qoʻrqish, qochish, yoqtirmaydigan) —suvga chidamsiz, suv yoqmas, sernam joyda oʻsa olmaydigan oʻsimliklar: mas, boyalich, kuyrauq, isiriq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofob qoplamalar

Gidrofil qoplamalar — gidrofil (suv bilan yaxshi taʼsirlashadigan) materiallar sirtiga yupqa qatlamda beriladigan suv oʻtkazmaydigan moddalar. Materiallarga gidrofoblash eritmalari, emulsiyalari yoki bugʻlari bilan ishlov berib, monomolekulyar satlam yoki yupqa parda koʻrinishidagi G. q. hosil qilinadi. Bunday G. q. suv bilan kam taʼsirlashib, material sirtida mustahkam oʻrnashib qoladi. Gidrofoblagichlar sifatida yogʻli kislotalarning hamda mis, alyuminiy, sirkoniy va b. metallarning tuzlari, organik birikmalar ishlatiladi. G. q. turli materiallar (metall, yogʻoch, plastmassa, charm, tolali materiallar)ni suvning yemiruvchi yoki namlash taʼsiridan himoya qiladi. Mashinasozlik, qurilish va toʻqimachilik sanoatida keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvafobiya

Akvafobiyaning alomatidir|thumb
Akvafobiya (aqua — suv va yun. φόβος —choʻchish, qoʻrqish), suvdan choʻchish —qoʻrquv holati; bemorga bir qultum suv ichirilsa, suv koʻrsatilsa yoki suv eslatilsa, uning yutish muskullari tortishib qoladi, u qattiq choʻchib tushadi va ogʻriq sezadi. Quturish, qoqshol, isteriyada kuzatiladi .
Bu fobiyani shuningdek zarar yetkazmaydigan narsalardan qoʻrqishni keltirib chiqargani tufayli ham boshqalaridan ajralib turadi .

Turkum:Fobiya
Gidrofon

Gidrofon (gidro... va fon) —suv ostida tovush tebranishlari va ultratovush (UT) signallarini qabul qiladigan va ularni elektr tebranishlarga aylantiradigan kurilma. Suv ostidagi signallarni tutish va shovqinlarni eshitish, suv ostida masofalarni oʻlchash maqsadlarida qoʻllanadi, yoʻnaltirilgan gidroakustik antennaning bir qismi hisoblanadi. Elektrodinamik, pyezoelektrik va magnitostriksion effektlarga asoslangan gidrofonlardan keng foydalaniladi. Gidrofonning eng muhim koʻrsatkichi —sezgirlik; uning sezgir elementlari (oʻzaklari) yupqa plastinalardan yigʻiladi. Gidrofon gidroakustik qurilmalar (gidrolokator, shovqin pelengatorlari, akustik mina portlatgichlar va b.)da ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroftalm

Gidroftalm (gidro... va yun. ophthalmos —koʻz) —bolalardagi tugʻma glaukomatsa koʻz ichi bosimining ortishi sababli koʻz soqqasining choʻzilishi va kattalashuvi. Koʻz muguz pardasining diametri kattalashadi, choʻzilgan sklera koʻkimtir rangda boʻladi. Koʻruv nervi atrofiyasi rivojlanishi sababli koʻrish yomonlashadi. Jarrohlik usuli bilan davolaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroxinon

Gidroxinon (1,4 digidroksibenzol), paradioksibenzol, C6H4(OH)2 — organik birikma, ikki atomli fenol, rangsiz kristall modda. Mol. m. 110,11. Suyuqlanish temperaturasi 173,8—174,8° (barkaror a-modifika-siya), 169° (beqaror u-modifikatsiya), qaynash temperaturasi 285—287°. Zichligi 1,36 g/sm3 (a-modifikatsiya), 1,325 g/sm3 (u-modifikatsiya). Issiq suv, spirt, efirda yaxshi, benzolda yomon eriydi. Gidroxinonning suvdagi eritmasi havoda oksidlanadi va qoʻngʻir tusga kiradi, ishqoriy muhitda oksidlanishi tezlashadi. Oksidlanganda xingidron va paraxinon hosil boʻladi. Gidroxinon kuchli qaytaruvchi boʻlganligi sababli feling eritmasini sovuqda qaytara oladi. Gidroxinonni birinchi marta 1844 yil nemis kimyogari F. Vyoler xinondan olgan. Sanoatda gidroxinon quyidagi usullarda: 1) anilin sulfatni MpO2 yoki N2SgO4 ishtirokida para-benzoxi-nongacha oksidlab temir kukunining suvdagi aralashmasi bilan NaHgO3 ishtirokida kaytarib; 2) fenolni 900° da 70% li N2O2 bilan, 75% li N3RO4 yoki 65% li NSYU4 ishtirokida gidroksillab; 3) 1,4diizopropilbenzolni havo kislorodi bilan oksidlab va bisgidroperoksidni kislotali muhitda gidroxinon va atsetongacha gidrolizlab; 4) fenol va atseton taʼsir ettirib va hosil boʻlgan 4-izopropil-fenolni kislotali muhitda N2O2 bilan gidroxinon va atsetongacha oksidlab olinadi. Lab. sharoitida gidroxinon parabenzoxinonni SO2 ning suvdagi eritmasida kaytarish usuli bilan olinadi. Gidroxinon fotografiyada, antioksidant, organik boʻyoqlar sanoatida yarim xom ashyo sifatida va analitik kimyoda turli elementlar hamda birikmalarni aniqlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Gidroxoriya

Gidroxoriya (gidro... va yun. choreo — tarqalaman) — diasporalar (urugʻ, spora va b.)ning suv orqali tarqalishi. G. tasodifiy yoki doimiy boʻlishi mumkin. Tasodifiy G. diasporalarning suvda oqib borayotgan predmetlar yoki suv oqimi bilan tarqalishidir. Doimiy G. diasporalarning morfologik tuzilishi va biologik xususiyatlari (suvda ivimaslik, oʻzida havo saklovchi parenxima yoki havoli boʻshliklar boʻlishi) bilan bogʻliq. Doimiy G. dengiz soxdlida oʻsadigan oʻsimliklar (mas, kokos va seyshel palmalari) va chuchuk suv oʻsimliklari (mas, gʻichchak, suvrang) uchun xos. G. turning tarqalishiga, yaʼni yangi arealni egallashiga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hidrosele

Hidrosele — urugʻdon bilan moyak pardasi orasiga suyuqlik yigʻilishi. Hidrosele tugʻma boʻlishi yoki moyak va ortigʻining turli yalligʻlanish kasalliklarida, ularga shikast yetganida vujudga kelishi mumkin. Tugʻma va orttirilgan, bir yoki ikki tomonlama, oʻtkir yoki surunkali xillari bor. Suyuqlik urugʻdon atrofiga asta-sekin yigʻilib, kattalashaveradi. Taranglashgan xilida yorgʻoqning oʻng yoki chap tarafida qattiq oʻsmasimon tuzilma aniqlanadi, taranglashmaganida esa u ancha elastik boʻladi. 

Tutashgan shaklida bemor yetganida tuzilma ancha kichrayadi, tutashmagan xilida esa oʻlchamlari bir xil turaveradi. Taranglashgan xilini tezroq operatsiya qilish lozim. Hidroseleni vaqtida jarrohlik yoʻli bilan bartaraf etilmasa, urugʻdon atrofiyaga uchrab, bepushtlikka olib kelishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

thumb

 

 
 Texas Pediatric Surgical Associates – Hydrocele

Turkum:Kasalliklar
Moyak istisqosi

Moyak istisqosi (gidrotsele) — moyak pardalari orasida suyuqlik yigʻilishi. Tugʻma va orttirilgan (yalligʻlanish kasalliklarida moyakka shikayet yetganda vujudga keladi), shuningdek, oʻtkir va surunkali xillari ajratiladi. Moyak kattalashib ogʻriydi, bemor yurishga, siyishga yoki jinsiy muloqotda boʻlishga qiynaladi, mehnat faoliyati susayadi. Oʻtkir Moyak istisqosi toʻsatdan boshlanadi, bemorning temperaturasi koʻtariladi, yorgʻoq atrofi qizarib, paypaslab koʻrganda qoʻlga qattiq unnaydigan shish paydo boʻladi. Surunkali xili asta-sekin rivojlanadi, moyak pardalari orasiga uzoq vaqt suyuqlik yigʻilishi natijasida uning shakli oʻzgarib, xuddi nokka oʻxshab qoladi. Moyak istisqosiga xos alomatlar paydo boʻlganda darhol xirurg yoki urologga koʻrinish lozim. Moyak istisqosiga xirurgik (operetsiya) davo qilinadi. Kasallikning oldini olishda mo-yakning turli yalligʻlanishlar va shikastlanishlarini oʻz vaqtida davolatish muhim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kasalliklar
Gidrotsiklon

Gidrotsiklon (gidro... va yun. ciklon —aylanuvchi) —massalari bir-biridan farq qiladigan mineral donachalarni suv muhitida ajratadigan apparat. G.ning klassifikator, separator va quyultirgich kabi xillari bor. Klassifikator mineral donachalarni yirikligi boʻyicha ajratadi, separator mineral suspenziya holatdagi foydali qazilmalarni boyitadi, quyultirgich donachalardan suvni ajratadi. Tuzilishi oddiyligi tufayli G. sanoatda keng ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotsilindr

Gidrotsilindr —porsheni ilgarilama-qaytma harakatlanadigan gidravlik dvigatel. Bir va ikki tomonlama harakatlanadigan, porshenli, plunjerli, membranali, teleskopli va b. xillari bor. Stanoklarda asosiy harakatni uzatishda, osma mashinalar, qurilish, yoʻl qurilishi va q.h. mashinalarining organlarini siljitishda, prokat stanoklarining qisish qurilmalarini yopibochishda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Giyenko

Boris Fyodorovich Giyenko (1917.8.8, Vladikavkaz — 2000.18.9, Toshkent) — kompozitor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1988), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1941). Oʻzbek davlat filarmoniyasi xalq cholgʻu asboblari orkestrida dirijyor (1945 — 49), 1948-yildan Toshkent konservatoriyasida pedagog, kompozitsiya kafedrasi mudiri (1972-80), professor (1980-yildan). 7 ta musiqali drama, "Oynisa" baleti (D. Zokirov bilan, 1956), spektakl va kinofilmlarga musika, 8 ta simfoniya, 5 ta konsert, ovoz va simfonik orkestr uchun konsert, 9 ta torli kvartet, fortepiano uchun "24 prelyudiya", "12 ruboiy" va b. pyesalar, fortepiano va simfonik orkestr uchun "Masharabozlar" asari, romans va qoʻshiqlar muallifi. Oʻzbek xalq cholgʻulari va orkestri uchun yozgan asarlari (mas, "Guldasta" syuitasi)da Oʻrta Osiyo, Ozarbayjon, Ukrain va b. xalqlar musiqa folkloridan foydalangan. Bir qator yetuk oʻzbek kompozitorlari (R. Abdullayev, M. Bafoyev, U. Musayev, Sayfi Jalil va boshqalar) G. sinfida tahsil olishgan. "Shuhrat" medali bilan takdirlangan (1996).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Turkum:18-sentabrda vafot etganlar
Giyerapol

Giyerapol (yun. Hierapolis —muqaddas shaqar) —Suriyadagi shahar, Furot daryosi kechuvi yaqinida; ellinistik va Qad. Rim imperiyasining ilk davrida muhim savdo va axborot markazi. Buyuk ipak yoʻli G.dan ham oʻtgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Suriyadagi cherkas jamoalari
Giyon

Giyon —Eron hududi (Hamadondan 70 km jan.da)dagi qad. oʻtroq qabilalar manzilgohi. Uning 19 m li madaniy qatlami 5 kompleksga boʻlinadi. Giyon V (mil. av 5-ming yillikning oxiri — 4-ming yillik) 4 bosqichdan iborat. Giyon V—A da geometrik chiziqli naqshlar solingan sopol idishlar koʻp tarqalgan. F.V—V da mis buyumlari paydo boʻlgan, baʼzi idishlarda echki surati bor. Giyon V—S da qush surati tushirilgan buyumlar uchraydi. Giyon V—D dan Suza-A tipidagi kulolchilik mahsulotlari topilgan. Giyon IV (mil. av. 3-ming yillik) qatlami muayyan uslubga ega boʻlgan qush surati tushirilgan idishlarning oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Bu qatlamga tegishli qabrlardan koʻpgina mis buyumlar (bolta, nayza uchlari, toʻgʻnogʻich va b.) topilgan. Giyon III (mil. av. 3-ming yillik oxiri —2-ming yillik) qatlamida naqshli qadahlar uchraydi. Giyon II da qush surati va naqshlar bilan bezatilgan idishlar bor. Giyon I (mil. av. 2-ming yillikning oxiri —1ming yillik)da naqshsiz, qizil yoki qora rangli sopol buyumlar asosiy oʻrinni egallaydi, temir bugomlar ham uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gijda

Gijda —non turi. Tandirda yopiladigan G. uchun un elanadi, xamirturush solib xamir qoriladi. Xamir uzoq pishitiladi va oʻrab oshiriladi. Oshgan xamirdan 300 g atrofida zuvala uzib, non yasaladi, oʻrtasiga bir marta chakich uriladi yoki oʻrta barmoq kattaligidagi tayokcha chekiladi. Tandirga yopish oldidan har bir nonning orqasiga suv sepilib, yuziga yog surtiladi. Non zavodlarida G. maxsus pechlarda pishiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gijjaga qarshi dorilar

Gijjaga qarshi dorilar -gelʼmintozlart organizmdagi gijjalarni yoʻqotish maqsadida ishlatiladigan dorilar. Ular koʻpincha gijjaning turiga qarab buyuriladi, mas, enterobioz va askaridozni davolash uchun pirantel (kombantrin, gelmintoks), vermoks, sitraks, dekaris (levamizol)dan foydalaniladi. 200—300 g qovoq urugi ham yaxshi naf beradi. Gimenolepidoz va b. tasmasimon gijjalarga qarshi fenasal preparati ichiladi; keyin tozalovchi huqna qilinadi. Yuqoridagi dorilarni ichish tartibi (nahorda, kechqurun yotish oldidan, ovkatdan oldin yoki keyin) va miqdorini vrach belgilaydi; bular koʻpincha preparatning yorligʻida ham koʻrsatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Gijjalar asosan gigeniyaga rioya qilinmagandan,hul mevalardan,yuvilmagan kukatlar,yaxshi pishtmagan gusht mahsulotlaridan,bolalarga uyinchoqlar orqali, muddati utgan ichimliklar orqali yuqish xavfi kuproq
Gijjalar

Gijjalar —odam, hayvon va b. organizmlarda kasallik paydo qiluvchi gelʼmintlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giza

Giza — Misr (Qohira yaqini)dagi meʼmoriy yodgorliklar saqlangan shahar. Qad. Misrning Memfis shahri hududida Misr firʼavnlari Xeops, Xefren va Mikerinlarga atab barpo etilgan ehrom (piramida)lar ansambli (miloddan avvalgi 3-asr).

Eng ulkan inshoot Xeops ehromi (balandligi 146,6 m, tomonlar asosi 233 m, meʼmori Xemiun) ohaktosh boʻlaklari (ogʻirligi 2,5 t dan 30 t gacha, hammasi taxminan 2300 ming dona) bilan qoplangan: Xefren ehromi (ohaktosh, balandligi 143,5 m, tomonlar asosi 215,25 m) yaqinidagi ibodatxonaning hashamatli zali qirrali ustunlar bilan bezatilgan. "Katta sfinks" (uz. 57 m, balandligi 20 m, miloddan avvalgi 3-asr) qoyalarda joylashgan. Mikerin ehromi (balandligi 62 m, tomonlar asosi 108,4 m) "Dunyoning yetti moʻʼjizasi" tarkibiga kirgan. Har bir ehromga sharqdan ibodatxonalar tutashgan boʻlib, ular oʻtish yoʻllari orqali bir-biri bilan bogʻlangan. Ibodatxonamaqbaralar (aslzodalarning 2-6-sulolalari dafn etilgan 7 mingdan ortiq qabrlar joylashgan), kichik exromlar, mastabalar bor.

Gʻizo, Al-Gʻizo, Gʻizah — Misrdagi shahar, Nil daryosi sohilida, Qohira shahri yaqinida joylashgan. Gʻizo muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,2 mln. kishi (1996). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Mamlakatning muhim savdo (asosan, gʻalla savdo-si) markazi. Tamaki, radiotexnika va mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Shahardan jan.-gʻarbda dunyoga mashhur qad. Misr ehromlari — Xeops (balandligi 146,6 m), Xefren, Mikerin, shuningdek, Katta Sfinks (hammasi miloddan avvalgi 3-ming yillikning 1-yarmi) saqlangan. Turizm rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Giza, virtual tur Pyramids 

 

Turkum:Misrning metropolitan hududlari
Gizlar

Gizlar (Guise) - Fransiyadagi aristokratlar urugʻi, Lotaringiya gersoglari xonadonining yon tarmogʻi. Asosiy vakillari: Fransua Giz (1519— 63) —Mesni imperator Karl V qoʻshinlaridan mudofaa qilishda (1552), inglizlardan Kaleni olishda (1558) shuxrat qozongan, diniy urushlarning boshlangʻich davrida katoliklar qoʻshini qoʻmondoni; Genrix Giz (1550—88), Fransua Gizning oʻgʻli — Varfolomey tuni (1572) tashkilotchilaridan biri, Genrix III ni agʻdarib, taxtga G.ni oʻtqazishga intilgan Katoliklar ligasi boshligʻi. Genrix III farmoniga koʻra qatl etilgan. Diniy urushlar tugashi bilan G. mavqei pasaygan. 17-asr oxiriga kelib esa G. xonadonidan hech kim qolmagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Roger Guillemin

thumb|220px|right|Roger Guillemin
Roger Guillemin (11-yanvar 1924) — fransuz fiziologi. 1953-yildan AQShda. Gipotalamik rilizinggormonlarni ajratib olish, ularning kimyoviy tuzilishi va biologik faolligini aniqlash ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1977; Andrew Schally bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1924-yilda tugʻilganlar
Turkum:11-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Giksoslar

Giksoslar —osiyolik koʻchmanchi qabilalar; mil. av. taxminan 1700-yil Mil. avv XVIII asr oxirida kõchmanchi giksoslar Misrga hujum qiladi. Quyi Misrni bosib olishgan. Deltaga oʻrnashib olgan giksoslar poytaxt shahar —Avarisga asos solganlar. Mill. avv. 16-asr boshida G. hukmronligi misrliklar tomonidan tugatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qadimgi dunyo tarixi. 32-sahifa. 2017-yil
 

Turkum:Nil deltasi
Gil

Gil, soz loy — choʻkindi togʻ jinsi; 0,01 mm dan kichik subkolloid va kolloid zarrachalardan tashkil topadi. Shuning uchun gil yuqori gigroskopiklik xususiyati va nam sigʻimiga, koʻp boʻkish, katta yopishqoqlik, qovushqoqlik xususiyatlariga ega. Suvda tez boʻkib, qovushqoq massa hosil qiladi, quriganda esa namligidagi shaklni saqlab qoladi. Gil har xil togʻ jinslarining nurashidan hosil boʻlgan mahsulotlarning dengiz hamda koʻl havzalari ostida yotqiziqlar hosil qilishi natijasida paydo boʻladi; katta chuqurlikdagi qatlamlarda u haddan tashqari qattiq berch gilli jinslarga aylanadi. Mineralogik tarkibiga koʻra gil kaolinit, montmorillonit, galluozit va b. minerallardan iborat. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik hududlarida tarqalgan tuproqlar tarkibidagi kaolinit, montmorillonit koʻproq oʻrganilgan. Bunday mineralli gil tuproqda yaxshi suv va ozuqa rejimini vujudga keltiradi hamda uni donador qiladi. Shuning uchun qumli va toshli tuproqlar unumdorligini oshirish maqsadida ularga tarkibida koʻp organik modda tutuvchi gilli minerallar (mas, bentonit) solinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Petrologiya