Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Charles Garnier

GARNYE (Gamier) Jan Lui Sharl (1825.6.11 - Parij - 1898.3.8 ) - fransuz meʼmori. Parijdagi nafis sanʼat maktabida oʻqigan (1842—48). Eklektizm ruhidagi dabdabali inshootlar yaratgan (Parijdagi "Grand-Opera", 1861—75; Monte-Karlodagi opera teatri, 1878— 79 va Kazino, 1861—1910 kabilar). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garov sifatida tutqunlikka olish

Garov sifatida tutqunlikka olish — shaxsni tutqunlikka olib, davlat, xalqaro tashkilot, jismoniy yoki yuridik shaxsdan biron-bir harakat sodir etish yoki biron-bir harakat sodir etishdan oʻzini tiyib turishni talab qilib, garov sifatida ushlab turilgan shaxsni ozod qilish shartini qoʻyishdir. G.s.t.o. Oʻzbekiston Respublikasi JK boʻyicha jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlardan hisoblanadi. Bunda aybdor shaxsni tutqunlikka olib, oʻz talablarini qoʻyar ekan, eng avvalo tutkunlikka olingan shaxcni, shuningdek boshqa shaxslarning sogʻligʻi va hayotini xavf ostida qoldiradi. Jinoyat subʼyekti 16 yoshga toʻlgan har qanday aqli raso shaxs boʻlishi mumkin. Agar tutqunlikka olingan shaxs bir kishi boʻlsa, aybdorning mol-mulki musodara qilinib, 10 yilgacha muddatga ozodlikdan maxrum qilish bilan; G.s.t.o. voyaga yetmagan shaxsga nisbatan, 2 yoki undan ortiq shaxsga nisbatan sodir etilgan boʻlsa, shuningdek ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlsa, mol-mulk musodara qilinib, 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (OʻzR JK 245-modda).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garov huquqi

Garov huquqi (fuqarolik huquqida) — bir shaxsning majburiyatlarni taʼminlash uchun boshqa shaxsga mol-mulkka oid huquqni berishi (garov)ni tartibga soluvchi va mustahkamlovchi xuquqiy meʼyorlar majmui. Oʻzbekistonda G.h. garov toʻgʻrisida shartnoma tuzilgan paytdan yoxud shartnoma notarial tasdiqlanishi shart boʻlsa — notarial tasdiqdangan paytdan, shartnoma roʻyxatdan oʻtkazilishi shart boʻlganida esa — roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi. Garovga oid huquqiy munosabatlar, jumladan: garovga qoʻyilgan mol-mulkka boʻlgan huquqlar, boshqa shaxsga oʻtganida garovning saqlanishi, garov toʻgʻrisidagi shartnoma boʻyicha huquqlardan bosh-qa shaxs foydasiga voz kechish, garov bilan taʼminlangan majburiyat boʻyicha qarzni boshqa shaxsga oʻtkazish, garovga oluvchining hamda garovga qoʻyuvchining huquqlari, majburiyatlari va hokazo. Oʻzbekiston Respublikasi FK, Oʻzbekiston Respublikasi "Garov toʻgʻrisida"gi qonunining yangi tahriri (1998 yil 1 may) asosida tartibga solinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lombard

Lombard, garovxona — garovga qoʻyilgan muayyan buyumlar evaziga maʼlum (odatda uch oydan koʻp boʻlmaganhttps://depozit.uz/news/lombardlar-va-ularning-faoliyati-haqida-bilasizmi) muddatga pul (mablagʻ) berib turadigan muassasa. Buyumning qiymati tomonlarning kelishuviga koʻra baholanadi, garovga qoʻyilgan buyum egasiga nomi yozilgan lombard tilxati beriladi. Olingan pul oʻz vaqtida qaytarilmasa, qoʻyilgan buyum lombard mulkiga aylanadi va lombard qoʻyilgan buyumlarni sotishga haqli boʻladi. Shuningdek, lombard qimmatbaho uy-roʻzgʻor buyumlarini saqlab berish uchun ham qabul qiladi. Lombardga buyumlar faqat mablagʻ olish uchun emas, baʼzan mazkur buyumning ishonchli saqlanishini taʼminlash uchun ham qoʻyiladi. Buyumlarni garovga qoʻyib kredit berish birinchi marta XV asrda Italiyaning Lombardiya viloyatidan chiqqan sudxoʻrlar tomonidan joriy etilgan („lombard“ soʻzi ham shundan kelib chiqqan). Oʻzbekistonda ham lombardlar faoliyat koʻrsatadi. Masalan, Toshkent shahida lombardlar birlashmasi (birlashma tarkibida 3 lombard mavjud, 1966-yilda tashkil etilgan) ishlaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Lombard
Garonna

Garonna — Fransiyaning jan.gʻarbidagi daryo. Uzunligi 647 km. Havzasining mayd. 56 ming km. Pirenei togʻlaridan boshlanib, Atlantika okeanining Biskay qoʻltigʻiga Dordon daryosi bilan birga Jironda estuariysini hosil qilib quyiladi. Daryo yuqori oqimida togʻ daryosi, quyi oqimida tipik tekislik daryosidir. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yomgʻir yoqqanda va togʻlardagi qor eriganda qattiq toshadi. Quyilish yerida oʻrtacha suv sarfi 680 m3/sek. Kanallar sistemasi orqali Oʻrta dengiz bilan bogʻlangan. 190 km masofada (Bordo sh.gacha) okean kemalari qatnaydi. Daryoga suv omborlari, GESlar qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ispaniyadagi daryolar
Turkum:Fransiyadagi daryolar
Garrik Deyvid

GARRIK (Garrick) Deyvid (1717.19.2, Xereford — 1779.20.1, Eltron, London yaqinida) — ingliz aktyori. Yevropa teatrida maʼrifiy realizm asoschisi va sahna islohotchilaridan biri. Teatr jamiyatni tarbiyalovchi vosita deb hisoblagan. 1742—76-yillar "Druri-Leyn" (London) teatrida ishlagan. U Shekspir asarlarida bosh rollar (Hamlet, Otello va b.)ni oʻynab shuhrat qozongan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Angliyalik erkak aktyorlar
Federico García Lorca

Federico García Lorca (qisqacha: Garcia Lorca) (1898.5.6, Fuentevakeros — 1936.19.8, Granada yaqinida) — ispan shoiri va dramaturgi. Uning ijodi ispan xalq ogʻzaki ijodi anʼanalarini yangicha talqin etish asosida shakllandi. „Qoʻshiqlar“ (1927), „Loʻlilar romanserosi“ (1928) kabi asarlarida ogʻir va fojiali voqea-hodisalarni boshidan kechirgan jabrdiyda kishilarga, oddiy mehnatkashlarga hamdoʻstlik va xayrixohlik tuygʻulari kuchli va yorqin aks etgan. „Shoir Nyu-Yorkda“ sheʼrlar toʻplami (1935, nashri 1940), „Ajoyib kavushdoʻz ayol“ pyesasi (1930), „Qonli toʻy“.(1933), „Iyerma“ (1934) tragediyalari va „Bernard Alba uyi“ (1936) qahramonlik dramasida oddiy kishilarning zolimlar zulmiga qarshi nafrati ifodalangan. Granada isyonida fashistlar tomonidan otib oʻddirilgan. Asarlari oʻzbek tiliga ham tarjima qilingan („Ispan jandarmlari haqida romans“, „Gitara“, „Teatr haqida soʻz“, „Chorraha“, „Chavandoz qoʻshigʻi“ va boshqalar).

 Yana qarang 

 Eng qaygʻuli shodlik. Sheʼrlar va dostonlar (Ispanchadan Shavkat Rahmon tarjimasi), T., 1989.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Ispaniyalik shoirlar
Turkum:Ispaniyalik dramaturglar
Gabriel García Márquez

Gabriel Garsia Markes (ispancha: Gabriel García Márquez; 1927-yil 6-mart, Arakataka; 2014-yil 17-aprel, Mexiko shahri) kolumbiyalik yozuvchi, ssenarynavis va jurnalist. „El Espectador“ gazetasining Bogota va Yevropadagi muxbiri boʻlgan.

 Hayoti 
Gabriel Garsia Markes Kolumbiyaning Arakataka shahrida Gabriel Eligio Garsia va Luisa Santyaga Markes Iguaran oilasida tugʻilgan. Garsia Markes tugʻilgandan koʻp oʻtmay uning otasi farmatsevt boʻldi va xotini bilan Barranquillaga koʻchib oʻtdi. Garsia Markes bobo-buvisi Dona Trankilina Iguaran va polkovnik Nikolas Rikardo Markes Mejia bilan qoldi. 1936-yil dekabr oyida otasi uni va ukasini Sinsega olib ketdi, 1937-yil mart oyida bobosi vafot etdi. Keyin oila avval Barranquillaga, keyin esa Sucrega koʻchib oʻtdi. U yerda otasi dorixona ochadi.
thumb|left|upright|Gabriel Markes „Yolgʻizlikning yuz yili“ asariga dastxat qoʻymoqda
 Ijodiy faoliyati 
Markes dastlab ssenariylar yozgan. „Toʻkilgan yaproqlar“ (1955), „Polkovnikka hech kim yozmaydi“ (1958), „Gʻarazli soat“ (1962) povestlari realistik ruhda yozilgan, „Grande-Ona dafn marosimi“ (1962) toʻplamiga kirgan hikoyalari fantastikaga boy. „Yolg‘izlikning yuz yili“ (1967—70) roman epopeyasi Kolumbiya tarixiga bagʻishlangan. „Vabo va muhabbat“ (1985) romanida folklor va mifologiyadan foydalanib, oʻziga xos milliy ongni tiklashga harakat qilgan. Gabriel Markesning „Yolg‘izlikning yuz yili“ (1986) romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1982).

Garsia Markes 2014-yil 17-aprelida Mexikoda zotiljamdan vafot etdi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Gabriel García Márquez asarlari

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
David Hartley

David Hartley (1705.30.8, Armli - 1757.28.8, Bat) -ingliz mutafakkiri, assotsiativ psixologiya asoschilaridan biri. Odamxulkini boshqarishda psixik jarayonlarning aniq qonuniyatlarini yaratishga intilar ekan, G. bunda Nyuton fizikasi tamoyillarini qoʻllab koʻrishga harakat qildi. G. fikriga koʻra, tashqi muhitdagi (efirdagi) tebranish sezgi organlarida, miya va muskullarda oʻziga xos tebranishni yuzaga keltiradi.

J. Lokk taʼlimoti izidan borgan G. birinchilardan boʻlib assotsiatsiya mexanizmini psixik faoliyatni tushuntirishning universal qoidasiga aylantirdi. G. fikricha, odamning ruhiy olami "birlamchi elementlar" (his qilinishlar)ning asta-sekin murakkablashib borishi natijasida ularning bogʻlanishi (assotsiatsiyasi) orqali paydo boʻladi. Rivojlanishga undovchi kuchlar — rohat va azobdir. G. taʼlimoti mexanistik boʻlishiga qaramay, psixikani tushunishda olgʻa tomon qoʻyilgan katta qadam boʻldi. Bu taʼlimot etika, estetika, pedagogika, biologiya kabi fanlar taraqqiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1705-yilda tugʻilganlar
Turkum:1757-yilda vafot etganlar
Turkum:30-avgustda tugʻilganlar
Turkum:28-avgustda vafot etganlar
Pierre Gassendi

thumb|Romanum calendarium
Pierre Gassendi (1592.22.1, Shantersye - 1655.24.10, Parij) — fransuz faylasufi, matematigi, astronomi. Gassendi sxolastlar qarashlari va ularning Aristotel taʼlimotini soxtalashtirishiga qarshi kurashi hamda Demokrit-Levkipp atomistik qarashlari, Epikur etikasini targʻib qilganligi, materialistik sensualizm mavqeida turib R. Dekartning "tugʻma gʻoyalar" nazariyasini tanqid qilganligi uchun iyezuitlar tomonidan taʼqib etilgan. Gessendi fikricha, fizika — haqiqatga yetish, etika — baxtsaodatga erishish, mantiq — haqiqiy bilimni yanglishishdan farqlash yoʻlini koʻrsatadi. Gessendining taʼkidlashicha, boʻshliq va atomlgr — mavjudlik timsoli. Makon va zamon — cheksiz, ular yoʻqlikka yuz tutmaydi. Atomlar xudo tomonidan yaratilgan, ular goyat darajada koʻp, lekin benihoya emas.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fransiya faylasuflari
Turkum:1592-yilda tugʻilganlar
Turkum:1655-yilda vafot etganlar
Turkum:22-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:24-oktabrda vafot etganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Herbert Spencer Gasser

Herbert Spencer Gasser (5-iyul 1888 – 11-may 1963) — Amerika fiziologi. Nerv tolalaridagi bioelektr potensiallarini elektron ossillograf yordamida tadqiq qilgan. Nobel mukofoti laureati (1944; Joseph Erlanger bilan hamkorlikda)."GASSER (Gasser) Gerbert Spenser" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1888-yilda tugʻilganlar
Turkum:1963-yilda vafot etganlar
Turkum:5-iyulda tugʻilganlar
Turkum:11-mayda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Gasteromitsetlar

Gasteromitsetlar (yun. gasteros -meʼda, qorin va mykes — zamburugʻ) — bazidiyali zamburugʻlarning xolobazidiyalar kenja sinfiga mansub tartiblar guruhi. G.ning koʻpchiligi serchirindi tuproqlarda saprofit holda oʻsadi. Meva tanalari yopiq, yumaloq, tuxumsimon yoki anjirsimon boʻlib, tuproq ostida yoki tuproq ustida oʻtroq holda, airimlari esa maxsus oyoqchalar ustida joylashgan. Meva tanalari ichida behisob bazidiosporalar yetishadi; qobigʻi maʼlum joylaridan yoki umumiy holda yorilgach, sporalar atrofga tarqaladi. G.ga yer yulduzi (Geaster), yer xina (Bovista) misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastreya nazariyasi

Gastreya nazariyasi - koʻp hujayralilar ajdodlari tuzilishining hozirgi zamon koʻp hujayrali hayvonlari ontogenezining dastlabki davrlarida (blastula va gastrula) takrorlanishi toʻgʻrisidagi nazariya. E. Gekkel tomonidan ishlab chiqilgan (1872). G.n.ga koʻra, barcha koʻp hujayralilarning ajdodi koloniya boʻlib yashovchi bir hujayralilar boʻlgan, ular blastulaga oʻxshash bir qavat hujayralardan sharsimon koloniya — blasteya hosil qilgan. Bundan keyingi evolyutsiya hozirgi koʻp hujayralilar embrional rivojlanishidagi invaginatsiya, yaʼni blastula devorining ichkariga botib kirishiga oʻxshash boʻlgan. Bu hodisa tufayli gastrulaga oʻxshash ikki qavat boʻlib joylashgan embrion — gastreya hosil boʻlgan. Ichki hujayralar qavati — endoderma ichki boʻshliqni oʻrab turgan. Ichki boʻshliq blastopor teshik orqali tashqariga ochilgan. Gastreyaning tuzilishi boʻshliqichlilarga oʻxshash boʻlgan. Shuning uchun ham G.n. tarafdorlari boʻshliqichlilarni koʻp hujayralilarning ajdodlari deyishadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastro...

Gastro..., gastr... (yun. gaster — meʼda, oshqozon, qorin) — qoʻshma soʻz boʻlagi; meʼdaga daxldorlikni bildiradi (mas, gastroenterit, gastrit va b.) 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroduodenit

Gastroduodenit — meʼda va oʻn ikki barmoq ichak shilliq qavatining yalligʻlanishi. Gastroduodenit koʻpincha gastrit, meʼda yarasi (qarang Yara kasalpigi), pankreatit bilan ogʻrigan, shuningdek meʼdada oʻsadigan mikrob Helicobacter pylori va har xil gijjalari (lyambliya, askarida va b.) bor kishilarda uchraydi. Oʻtkir va surunkali gastroduodenit. farq qilinadi. Oʻtkir gastroduodenitda bemorning koʻngli ayniydi, qusadi, ichi ketadi, toʻsh osti soxasida ogʻriq boʻladi. Oʻtkir G.ning vaktida oldi olinmasa, u surunkali shaklga oʻtadi. Surunkali gastroduodenitda meʼda yoki oʻn ikki barmoq ichak yarasi kabi kasalliklarning belgilari kuzatiladi. Davo kasallikning kechishi va belgilariga qarab tayinlanadi. Kasallikning oldini olishda uning ilk belgilari namoyon boʻlishi bilan darhol vrachga murojaat etish muhim. Helicobacter pylori mikrobiga qarshi antibiotiklar, metronidazol va depol kabi dorilar ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastrol

Gastrol (nemischa: gast — mehmon, rolle — rol) — artist (yoki artistlar jamoasi)ning doimiy ish joyidan tashqari (boshqa tuman, shahar, mamlakat) da tomosha koʻrsatishi, konsert berishi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida 18-asr, ayniqsa 19-asrning 2-yarmida teatr sanʼati yirik namoyandalarining yakka gastrollari avj oldi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida dekoratsiya qurilmalari bilan koʻchib yurib, spektakllar koʻrsatuvchi teatrlar koʻpaydi. Bu davrda Toshkent, Samarqand, Qoʻqon, Andijon sh.larida rus, tatar, ozarbayjon artistlari va b. jamoalar (V. Komissarjevskaya, 1910; G. Qoriyev rahbarligidagi tatar "Sayyor" truppasi, 1912—13; Sidqiy Ruhillo rahbarligidagi ozarbayjon musiqali teatri, 1910 va b.) oʻzbek tomoshabinlarini ilgʻor Yevropa madaniyati bilan tanishtirgan.

20-y.lardan keyin Yusufjon qiziq Shakarjonov, Us t a Olim Komilov, Abduqodir naychi, T. Jalilov, Tamaraxonim, M. Qoriyoqubov kabi sanʼatkorlar Rossiya va Gʻarbiy Yevropa shaharlari (Moskva, Sankt-Peterburg , Berlin, Parij, London)da gastrolda boʻlib, milliy oʻzbek sanʼatini targʻib qiddilar. Keyingi yillarda Navoiy teatri, Hamza teatri, Gorkiy teatri, Abror Hidoyatov nomidagi teatr, "Bahor", "Yalla" kabi ansambllar muntazam gastrollarga chiqib turibdilar. Glar xalqaro madaniy aloqalarni mustahkamlashga va turli xalqlar madaniyatining oʻzaro boyishiga xizmat qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Musiqa
Gastronom

Gastronom (gastro... va nomos — qonun) — sovuq yengil taomlar va alohida usulda tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlari bilan savdo qiluvchi magazin. Katta savdo zali boʻlgan va turli oziqovqat mahsulotlari bilan chakana savdo qiluvchi magazin ham, koʻpincha, G. deyiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroptoz

Gastroptoz (gastro... va yun. ptosis — pastga tushish) — meʼdaning oʻz oʻrnidan pastga tushishi. Koʻp tuqqan ayollarda, ozib ketgan va uzoq oʻtirib ishlaydigan kishilarda uchraydi. Korin devori tonusining pasayishi, diafragmaming baʼzi kasalliklari, oʻpka emfizemasi, ekssudativ plevrit sabab boʻladi. G.da qorin boʻshligʻida ogʻirlik seziladi, qorin dam boʻlib, bemor hadeb kekiraveradi, qulogʻi shangʻillab, boshi aylanadi. Qorin muskullari boʻshashib, pastki qismi osilib ketadi, meʼdada suv borligi seziladi. Bemorga tez hazm boʻladigan toʻyimli ovqat buyuriladi, vaqtincha yengil ishga oʻtish tavsiya etiladi, qorin muskullarini mustahkamlash uchun maxsus badan tarbiya va massaj qilinadi. Homiladorlik vaktida va tuqqandan keyin shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, sanatoriy va kurortlarda davolanish tavsiya etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastrofilyoz

Gastrofilyoz — toqtuyokli hayvonlarning hazm organlarida uchraydigan surunkali invazion (yuqumli) kasallik. Kasallikni Castrophilidae oilasiga mansub meʼda boʻkasining lichinkasi qoʻzgʻatadi (qarang Boʻkalar). Urgʻochi boʻkalar hayvon bosh qismi juniga koʻplab (600 ta gacha) tuxum qoʻyadi. 4—10 kunda tuxumdan chiqqan lichinkalari hayvonning ogʻiz boʻshligʻi tomon harakatlanadi va lunj, til shilliq qavati orqali ogʻiz boʻshligʻiga tushib, hazm organlariga oʻtadi, meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakda 9—10 oy yashaydi va bahor, yoz oylarida hayvon tezagi bilan tushib gʻumbakka aylanadi. Hazm organlarining shilliq pardasi shikastlanib katar, kamqonlik, oriqlash kuzatiladi. Anemiya kasalligi vujudga keladi. Toylarda esa koʻpincha toʻgʻri ichak tashqariga chiqib qoladi, hazm organlari faoliyati buziladi. Oldini olish: teriga yopishgan boʻka tuxumlari qashlagʻichda qirib tashlanadi. Boʻkalar uchadigan davrda. haftada bir marta insektitsidlar bilan hayvonlar teri qoplamiga ishlov beriladi yoki hayvon tanasi issiq suv bilan yuviladi. Bu ish boʻkalarning uchadigan davrida har 10 kunda takrorlanadi. Davolash: oktyabr— noyabr oylarida hayvonlarga 1% envest pastasi beriladi. Gastrofilyozlar Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarqalgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastrotsel

Gastrotsel (gastro...va yun. koilia — boʻshliq), birlamchi ichak — koʻp hujayrali hayvonlar embrionida gastrulyatsiyaning invaginatsiya yoʻli bilan hosil boʻlish vaqtida shakllanadigan gastrula boʻshligʻi. Gastrotselning devori invaginatsiya boʻlayotgan birlamchi ektsudermadan vujudga keladi. Keyinchalik Gastrotsel definitiv ichak boʻshligʻiga aylanadi. Bir qator umurtqasiz hayvonlarda, suyakli baliqlarda, baʼzi yuksak umurtqali hayvonlarda Gastrotsel hosil boʻlmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroenterit

Gastroenterit (gastro... va yunoncha: entera — ichak) — meʼda va ingichka ichak shilliq qavatining yalligʻlanishi. Organizmni zaharlab, umumiy infeksion kasallikni vujudga keltiradigan mikroblarning ovqat bilan meʼda-ichakka kirib koʻpayishi koʻpincha G.ga sabab boʻladi. Hoʻl meva va sabzavotlarni yuvmasdan yeyish, xesh sut ichish, aynigan goʻsht va baliq mahsulotlarini isteʼmol qilish, shuningdek koʻp spirtli ichimlik ichib, juda koʻp ovqat yeyish natijasida kelib chiqadi. Odamlarda G. oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir G.da bemor toʻsatdan sassiq kekirik boʻlib, koʻngli ayniydi, qayt qiladi, ichi ketadi, qorni sanchib, qattiq ogʻriydi, ichi quldiraydi. Koʻpincha organizmning zaharlanish belgilari ham qoʻshiladi: bosh ogʻrib harorat koʻtariladi, labga uchuq toshadi, kasallik ogʻir kechsa, yurak-tomir faoliyati buziladi (bemorning rangi oʻchib, tomiri sezilarsiz va tez-tez uradi, hushdan ketadi). Kasallik yengil oʻtsa, bemor tezda tuzalib ketadi. Ogʻir kechganda uzoq davom etib, jigar, buyrak, qovukda asorat qoldirishi mumkin. Surunkali G. koʻproq kasallikning oʻtkir davri davolanmasdan oʻtkazib yuborilganda, shuningdek mustaqil kasallik sifatida ham yuzaga kelishi mumkin. Kasallikning oldini olish uchun ovqatlanish tartibiga va shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qilish kerak (yana q. Ovqatdan zaharlanish). Maxsus parhez buyuriladi, doridarmonlar tavsiya etiladi.

G. bilan ogʻrigan hayvonlarda meʼda-ichak devorining chuqur qatlamlari zararlanadi; hayvonning umumiy ahvoli ogʻirlashadi. Buzilgan, mogʻorlagan, chirigan yem-xashakdan, iflos suvdan, kimyoviy moddalar hamda oʻsimliklardan zaharlanish natijasida kelib chiqadi. Kasal hayvon boʻshashadi, gavda temperaturasi koʻtariladi, muskullari titraydi va tirishadi, hech narsa yemaydi, koʻpincha shilimshiq va qon aralash ichi ketadi, qorni ichiga tortiladi, qorin devori bezillab turadi. G. 2—3 kundan 15 kungacha davom etadi. Hayvon intoksikatsiyadan va yurak faoliyatining susayishidan oʻlishi mumkin. Kasal hayvon tezda podadan ajratiladi, och qoʻyiladi, meʼdasi 0,85% li natriy xlorid eritmasi bilan yuviladi, surgi berib ichi tozalanadi. Keyin zigʻir urugʻi, zigʻir kunjarasi, guruch va suli yormasidan qaynatma tayyorlanib, kuniga 2—3 mahal 0,5—1 l dan ichiriladi. Kasal hayvon ichagidagi bijgʻish va chirish jarayonini kamaytirish uchun ixtiol, salol va burishtiruvchi dorilar beriladi, sulfanilamid preparatlar hamda antibiotiklardan foydalaniladi. Hayvonlarda intoksikatsiyaning oldini olish va yurak faoliyatini yaxshilash uchun kamfora moyi, kofein beriladi, venaga glyukoza eritmasi yuboriladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroenterokolit

Gastroenterokolit (gastro... va yunoncha: enteron — ingichka ichak, kolon — yoʻgʻon ichak, itis — yalligʻlanish) — meʼda-ichak (xususan, ingichka va yoʻgʻon ichak)ning oʻtkir yalligʻlanishi. Organizmning ogʻir metallar, ishqorlar, spirt bilan zaharlanishi, kasallik qoʻzgʻatuvchi virus va bakteriyalar taʼsiri, ovqatlanish maromining buzilishi, ovqatdan yoki doridan yuzaga keladigan allergiya va b. sabab boʻladi. Koʻpincha, bakteriyalardan zararlanish tufayli roʻy beradi. Meʼda shirasi tarkibida kislota miqdorining kamayishi, organizmda vitamin yetishmasligi, jismonan zoʻriqish; spirtli ichimliklarga ruju qilish kabi omillar ham G.ga sabab boʻlishi mumkin. Kasallik, odatda, toʻsatdan boshlanadi, bemorning koʻngli aynib, toʻxtovsiz qayt qiladi, ichi ketadi, qorni ogʻrib, quldiraydi, ishtahasi yoʻqoladi. Baʼzan organizmning zaharlanish belgilari ham qoʻshiladi; bosh ogʻrib, gavda harorati koʻtariladi, ogʻirroq kechganda yurak-tomir faoliyati zaiflashadi, jigar va taloq kattalashadi; quvvatsizlik, xushdan ketish hollari kuzatiladi. Oʻtkir G. toʻla davolanmasa, surunkali tus olib, gastrit, kolit kabi asoratlar qoldirishi mumkin. Davo kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat, asosan parhez buyuriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroenterologiya

Gastroenterologiya (gastro…, entero… va …logiya) – ichki kasalliklarni oʻrganadigan fanning bir boʻlimi; hazm aʼzolarining tuzilishi va funksiyalarini, shu aʼzolarda uchraydigan noinfeksion kasallik sabablari va rivojlanish mexanizmlarini oʻrganadi hamda ularni aniklash, davolash va oldini olish usullarini ishlab chiqadi.

Soʻnggi yillarda radioizotop, radiotelemetrik, ultratovush diagnostika (U 11), laparoskopiya, fibrogastroskopiya, fibroduodenoskopiya, meʼda-ichak yoʻlining turli qismlaridan olinadigan aspiratsion biopsiya, jigar va meʼda osti bezini punksiya qilib biopsiya olish hamda kompyuter tomografiya usullari joriy qilindi, meʼda-ichak yoʻli kasalliklarining tajriba modeli ishlab chiqildi; meʼdaning giper va anatsid holati hamda ichakning tajriba patologiyasida mikrob (mas, Helicobacter pylori) bilan meʼda-ichakning ayrim hujayralari oʻrtasidagi bogʻlanish oʻrganildi. Toʻqimalarning hayot vaqtida tuzilishini oʻrganish, ulardagi biologik faol moddalar va fermentlar miqdorini aniklash klinik amaliyotga joriy qilinganligi tufayli hazm aʼzolarining kasalliklarini oʻrganish va ularning oldini olish imkoniyatiga ega boʻlindi. Oʻzbekistondagi barcha tibbiyot ilmiy tadqiqot institutlari, shuningdek Toshkent davlat tibbiyot institutlari, respublika gastroenterologiya va diyetologiya ilmiy markazlari Gastroenterologiya muammolari ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib bormoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gastroenterologiya
Gastrula

Gastrula — koʻp hujayrali hayvonlarning gastrulyatsiya davridagi murtagi. Birinchi marta rus biologi A. O. Kovalevskiy (1865) taʼriflab bergan, G. tushunchasini fanga iyemis biologi E. Gekkel kiritgan (1874). Odatda, erta, oʻrta va soʻnggi G. davrlari boʻladi. Soʻnggi G. davrida embrion ikki — tashki (birlamchi ektoderma) va ichki (birlamchi entoderma) qavatdan tashkil topali. Deyarli barcha koʻp hujayralilarda (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, taroqpilardan tashqari) uchinchi qavat (mezoderma) ham hosil boʻladi. Birlamchi ogʻizlilarda uchinchi qavat teloblastlardan vujudga keladi. Ikkilamchi ogʻizlilarda esa mezoderma materiali birlamchi ekto va endoderma tarkibiga kirib va ulardan gastrulyatsiya davrida ajralib chiqa boshlaydi. Ikki qavatli embrion — G.ning kashf etilishi hayvonot dunyosi taraqqiyotining umumiyligini isbot etishda katta ahamiyatga ega boʻldi (qarang Gastreya nazariyasi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Radion Gataulin

Gataulin Radion (1965-yil 23-noyabr, Toshkent) — yengil atletikachi, jahon chempioni (1994-yil). Xizmat koʻrsattan sport ustasi (1988). Langar bilan sakrashda bir necha bor Oʻzbekiston, sobiq Ittifoq va Yevropa chempioni (1982, 1983, 1986, 1989, 1990, 1994). 24-Olimpiya oʻyinlari (Seul, 1988)ning kumush medali sovrindori (5 metru 8S sm). Yopiq zallarda 6,0 m va 6,02 m balandlikdan sakrab jahon rekordi oʻrnatgan (1989).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gatterman

Gatterman — KOX REAKSIYASI -uglerod (P)-oksid bilan gazsimon vodorod xlorid aralashmasini aromatik uglevodorodlarga taʼsir ettirib alde-gidlar olish usuli. Reaksiyada A1S13 bilan SiS12 aralashmasi katalizator boʻlib xizmat qiladi. Reaksiya" benzol, alkil va galogenbenzollar, shuningdek politsiklik birikmalar (mas, naftalin) kirishadi. Aromatik birikmalar faqat HF bilan BF, aralashmasi ishtirokida shakllanadi.

G. — K.r.ni 1897 yilda nemis kimyogarlari L. Gatterman bilan Yu. Kox kashf etgan. Sanoatda benzaldegid, p-xlorbenzaldegid va alkilbenzaldegidlar olishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gatchasoy

Gatchasoy — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Gatchasoy Nurota togʻ tizmasining uncha baland bulmagan shimgʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi 8 ta mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 18 km. Quyi qismi Qizilcha qishlogʻidan 5 km shim.gʻarbda qumliklarga singib tugaydi. Gatchasoy havzasida yogʻin kam yogʻadi, shuning uchun oʻzani koʻpincha quruq boʻladi, bahorgi kuchli jala yomgʻirlar paytidagina suvi koʻpayadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Navoiy viloyati daryolari
Gatchina

Gatchina (1923-29 yillarda Trotsk, 1929—44 yillarda Krasnogvardeysk) — RF Leningrad viloyatidagi shahar (1796-yildan). Sankt-Peterburgdan 45 km jan.gʻarbdagi temir yoʻl tuguni. Sankt-Peterburg — Pskov avtomobil yoʻli yonida. Aholisi 81,3 ming kishidan ziyod (1999). Mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, mebel f-kasi, oʻlkashunoslik muzey i bor. G. 1499-yildan Xotchino qishlogʻi sifatida maʼlum. 18-asr boshida G. — malika Natalya Alekseevnaning , 1765-yildan graf G. G. Orlovning mulki (uning davrida saroy-park ansambli qurilishi boshlangan). 1783— 96 yillarda knyaz Pavel Petrovich (imperator Pavel 1), 1881—83 yillarda imperator Aleksandr III qarorgohi. 18-asr Saroy-park majmuasi, Priorat saroyi (1798—99), Saroy parki va b. parklar saqlangan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Gaubitsa

Gaubitsa (chex. houfnice — toshotar) — harbiy (dala) artilleriya tarkibiga kiruvchi 100 mm va undan ortiq kalibrli artilleriya kuroli. U 65° burchak hosil qilib, yuqoriga va ochiq joylardagi nishonga otishga, shuningdek yopiq (transheya, kuzatuv punktlari va b.) hamda dala mudofaa inshootlari (blindaj, pana joylar, yopiq transheyalar va b.)ni oʻqqa tutishga moʻljallangan. G. stvoli (nili) kaltaligi, oʻqi uzoqqa bormasligi (17 km dan oshmaydi), tezotarligi (minutiga 1—6 gacha otishi) bilan oddiy zambaraklardan farqqiladi (yana q. Zambarak).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Artilleriya
Gaumata

Gaumata (soxta Bardiya) — midiyalik mubod (kohin), axomaniylar podshosi Kambis (Kir II oʻgʻli)ga qarshi chiqqan. U oʻzini Kambis tomonidan yashirin ravishda oʻldirilgan Kirning kenja oʻgʻli — Bardiya deb atab, mil. av. 522 y. taxtni egallab olgan. Doro I rahbarligidagi fitnachilar tomonidan taxtdan agʻdarilib, qatl etilgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gauptvaxta

Gauptvaxta (nem. Hayptwache — bosh qorovul) — harbiy xizmatchilarni vaqtincha bandi qilib saqlash uchun ajratilgan maxsus xona. Garnizon G.si yoki qoʻshin G.si bor. Oddiy yoki qatʼiy jazolanganlar bandilik muddatini umumiy yoki yakka kameralarda oʻtaydilar. G.da kun tartibini garnizonda garnizon komendanti, qoʻshinlar boʻlimida qism komandiri belgilaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerhart Hauptmann

Gerhart Hauptmann (1862.15.11, Oberzalsbrunn — 1946.6.6, Agnetendorf) — nemis yozuvchisi. Nemis adabiyotida naturalizmnk boshlovchilardan. Ilk ijodida ijtimoiy tanqid, biologiya qonuniyatlarini mutlaqlashtirish ("Kun chiqish oldidan", 1889; "Roza Bernd", 1903; "Kun botish oldidan", 1932, dramalar) sezilarli darajada boʻlsa, keyinroq ramziy ("Choʻkkan qoʻngʻiroq", 1896, drama-ertak), tasavvufga moyil boʻlgan. "Toʻqimachilar" (1892) dramasi Sileziya toʻqimachilari qoʻzgʻoloni haqida. "Qishki ballada" (1917), "Xaloskor Beliy" (1920), "Indipodi" (1920) dramalari, "Buyuk Ona orol" (1924), "Yoshlik davrim sarguzashtlari" (1937) va b. romanlar muallifi. Nobel mukofoti laureata (1912)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1862-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1946-yilda vafot etganlar
Turkum:6-iyunda vafot etganlar
Gaur

Gaur (Bos gaurus) — juft tuyoqlilar turkumining quvushshoxlilar oilasiga mansub yovvoyi qoramol. Hindiston, Nepal, Hindixitoy ya. o.da tarqalgan. G. 10—12, baʼzan 30—40 tadan poda boʻlib, 600–1700 m balandlikdagi togʻ oʻrmonlarida yashaydi, oʻsimliklar bilan oziqpanadi. Erkagi tanasining uz. 3 m ga yaqin, boʻyi 2,2 m cha. Urgʻochisi kichik boʻlib, boʻyi 1,5 m dan ortiq boʻlmaydi. Boʻgʻozlik davri 8—9 oy, tugʻish davri may—iyundan oktabrgacha. Bitta bola tugʻadi. G. goʻshti va terisi uchun ovlangan. Jahon "Qizil kitobi"ga kiritilgan. Hindistonda qoʻlga oʻrgatilgan. Xonaki xili gayal deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaurli tizmasi

Gaurli tizmasi — Surxondaryo viloyatining shimoliy-gʻarbidagi togʻ tizmasi. Boysuntogʻ sistemasiga kiradi. Shimoliy qismida joylashgan Xoʻja Gurgurota togʻlaridan Qayroqsoy daryosiga qadar janubiga deyarli meridional yoʻnalishda 8-10 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha bal. 2400-3000 m, eng baland nuqtasi 3300 m. Yer yuzasi parchalangan, tektonik koʻtarilishlar taʼsirida yuzaga kelgan relyef shakllari (denudatsiyatektonik) tarqalgan. Oʻrtacha yillik temperatura 2000 m balandlikda 10°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1500 m balandlikda 2°, iyulniki 25—26°. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 800-900 mm. Asosan qoʻngʻir togʻ oʻrmon tuproqlari, och qoʻngʻir baland togʻ tuproqlari tarqalgan. Bir yillik (efemer), kup yillik (efemeroid) oʻsimliklar keng tarqalgan boʻlib, ular sermahsul togʻ yaylovlari resurslarining asosi hisoblanadi. Olma, nok, olcha, doʻlana, bodom, yongʻoq, tol, terak, uchqat, naʼmatak, zirk, dorivor oʻsimliklardan ki-yikoʻt, choyoʻt, zira, rovoch, anzur piyoz kup uchraydi. Archazorlar katta maydonni egallagan. Nodir va xushmanzara landshaftlar, tabiat yodgorliklari, rekreatsiya (dam olish) obʼyektlari koʻp. Tuproq eroziyasi, yaylov degressiyasi keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Gausmanit

Gausmanit (nemis mineralogi I. F. L. Gausman nomidan, 1782—1859) — murakkab oksidlarning kichik sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi MnMiijO^ Tarkibida 31% MpO va 69% Mp2O3 bor. Qoʻshimchalari Gʻe, Zn, Va, Mg, Sa va b. Tetragonal singoniyali. Odatda zarrali agregatlar, baʼzan oktaedr shaklidagi kristallar holida. Rangi qora. Qatgiqligi 5—5,5. S. of. 4,7— 4,9 g/sm3. Metamorflashgan choʻkindi, kontakt-metasomatik va gidrotermal marganes konlarida hosil boʻladi. Braunit, magnetit, gematit, barit, psilomelan, pirolyuzit, vad minerallari bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama tizmasida (Qoʻrgʻoshinkon, Sartaboʻ-tkon) va Qoratepa togʻlarida (Taxtaqoracha) marganes konida bor. Uraldagi baʼzi bir (Sapalsk) va Qozogʻistondagi (Nayzatas) marganes konlarining asosiy ruda hosil qiluvchi minerali. Sanoat ahamiyati kam. Qora metallurgiyada ferromarganes olishda yoki choʻyan eritishda shixtalash uchun ishlatiladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Karl Fridrix Gauss

Gauss Karl Fridrix (1777.30.4, Braunshveyg - 1855.23.2, Gyottingen shahri) — nemis matematigi, fizik, astronom, geodezist. 1807-yildan Gyottingen universitetining professori va astronomik rasadxona direktori. Algebraning asosiy teoremasini, yaʼni har qanday algebraik tenglamaning kamida bitta ildizi boʻlishini Gauss birinchi boʻlib isbot etgan. Gaussning differensial geometriya, geodeziya, potensiallar nazariyasi, magnetizm, cheksiz qatorlar nazariyasiga oid ilmiy ishlari ham muhim. Gauss noyevklid geometriya bilan ham shugʻullangan.Gausning avlodlari hozirda buyuk matematiklar safida birga bosh qotirishmoqda. Buxorolik Hamroyev Mirjalolni ham bu nemis matematiklar qiroliga oxshatishar edi.Gaussning sirtlar nazariyasiga doir kvadratik formalar nazariyasi, sirtni egish natijasida toʻliq egrilikning oʻzgarmay qolishini isbotlaydigan teoremasi matematika taraqqiyotida muhim. V. Veber bilan birga elektromagnit birliklar mutlaq sistemasini yaratdi. Magnit induksiyasi oʻlchov birligi Gauss nomi bilan ataladi. Gauss 1833-yilda V. Veber bilan birga Germaniyada birinchi boʻlib elektromagnit telegraf qurgan.

 Yana qarang 

 Gilbert

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hamroyev. Mirjalol birinchi jild
 

Turkum:Astronomlar
Turkum:1777-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1855-yilda vafot etganlar
Turkum:23-fevralda vafot etganlar
Gauss

Gauss — Xalqaro birliklar tizimida magnit induksiya birligi. Karl Gauss nomi bilan atalgan. Gs bilan belgilanadi. Kuchlanganligi 1 ersted ga teng magnit maydoni hosil qilgan magnit induksiya 1 /s boʻladi. 1 /s= 10""4 tesla.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gauss teoremasi

Gauss teoremasi — elektrostatikaning asosiy teoremasi. Berk sirt orqali oʻtayotgan elektr maydon kuchlanganligi £ oqimi bilan shu sirt ichida joylashgan zaryad q kattaligi orasidagi bogʻlanishni ifodalaydi. Berk sirt orqali oʻtayotgan oqim jV shu sirtning hamma elementlari orqali oʻtayotgan oqimlar yigʻindisiga teng: N = Ye EnliSj = 4ld.

G. t. Kulon qonuni (qoʻzgʻalmas nuqtaviy zaryadlarning vakuumda oʻzaro taʼsirlashuvi qonuni)dan kelib chiqadi. G. t.ni K. Gauss taklif qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Elektromagnetizm
Gauss formulasi

Gauss formulasi - aniq integrallarni taqribiy hisoblash uchun ishlatiladigan formula:+ A2/(x2)+...+AJ(xn)lbunda: At — koeffitsiyentlar; jc(. — abssissalar (bular maxsus jadvallarda beriladi). K. Gauss nomi bilan atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaustorlar

Gaustorlar (lot. haustor — ichuvchi, yutuvchi, soʻruvchi) — 1) parazit holda hayot kechiradigan oʻsimliklar (mas, chirmoviq)ning yashil oʻsimliklarga yopishib, ulardan oziq modda soʻrib oluvchi oʻsimtasi, soʻrgʻichi; 2) parazit zamburugʻlar (mas, un-shudring zamburugʻlari)da vegetativ ipning yashil oʻsimlik hujayrasi ichiga sanchilib kirgan uchi; 3) oziq moddalarni nutsellyus va murtak qopchasidan rivojlanayotgan embrionga oʻtkazib beruvchi bir hujayrali yoki koʻp hujayrali oʻsimta; 4) yoʻsinlardagi sporogon bandining ostki qismi, u gametofit toʻkimasiga sanchilgan boʻladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gafniy

thumb|1.7 kg Gafniy kristal parchasi namunasi
Gafniy (lotincha Hafnium), Hf - Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 72, atom massasi 178,49. Massasi Hf74, Hf176, Hf", Hf78, Hf" va Hf180 ga teng izotoplar aralashmasidan tashkil topgan. Sunʼiy izotoplaridan eng muhimlari Hf7S va Hf". Gollandiya olimi Gafniy Koster va Vengriya olimi Gafniy Xeveshi 1923 yilda bu elementni erkin holda oldilar va Kopengagen (lotincha Hafhia) shahri sharafiga Gafniy deb atadilar. Gafniy tarqoq element, asosai sirkoniy minerallariga aralashgan holda uchraydi. Ogʻirlik jihatidan Yer poʻstining (3—4) 10~4% ini tashkil etadi. U kumushdek kulrang , yaltiroq, yaxshi bolgʻalanuvchan va choʻziluvchan metall, zichligi 13,82 g/sm3 (20° da), suyuqlanish temperaturasi 2222±30°, qaynash temperaturasi 5400°. Oddiy sharoitda turgʻun, chunki yuzasida hosil boʻlgan metall oksidi uni keyingi toʻla oksidlanishdan saqlaydi. Gafniy suvda, ishqor va ammiak eritmalarida erimaydi. NS1 va H3SO4 da juda sekin eriydi. Yuqori temperaturada galogenlar, azot, uglerod, kremniy vag vodorod bilan birikadi. Azot bilan 700—800° da nitrid HfN, galogenlar bilan 200— 400° da tetragalogenidlar, uglerod bilan 1800—2000° da karbid NGS, kremniy bilan 1000° da silitsidlar Hf2Si, Hf5Si, HfSi va HfSi2, vodorod bilan 350-400° da gidrid HfH2 hosil qiladi. Birikmalarda +2 va +3 valentli boʻlishi ham mumkin, lekin asosiy valentligi +4 ga teng . Gafniy tuzlarining suvdagi eritmalari gidrolizlanganida murakkab polimer va koʻp yadroli kompleks ionlar hosil boʻladi.

Gafniy dioksid, NGO2 — oq kristall modda; zichligi 9,68 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 2780°. Suvda erimaydi, konsentrlangan NS1 va HNO3 taʼsiriga berilmaydi, konsentrlangan ftorid va sulfat kislotalar, suyuqdantirilgan ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi.

Umumiy formulasi HfO2 xH2O boʻlgan oʻzgaruvchan tarkibli kristall yoki gelsimon birikmalar; hosil qiladi.

Gafniyning nitridi, boridi, karbidi oʻta qattiq, moʻrt va elektr oʻtkazuvchan moddalardir. Gafniydan elektron lampalarining katodlari va maxsus qotishmalar tayyorlanadi, yadro texnikasida neytron zarralarini yutuvchi modda sifatida, organik moddalarni sintez qilishda katalizatorlar sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Jaroslav Hašek

thumb

Jaroslav Hašek (30-aprel 1883, Praga – 3-yanvar 1923, Lipnitse) — chex hajvchi yozuvchisi. Uning ijodida ijtimoiy satira asosiy oʻrinni egallaydi. "Qotil sud oldida" (1907), "Shaxtadagi falokat" (1908) hajviy asarlarida Avstriya monarxiyasi tanqid qilinib, uning zulmiga qarshi chex va b. xalqlar noroziligi ifodalangan. G. asarlarida Avstriya davlat mahkamalari, firqalar, axloq va madaniyat, cherkov va ruhoniylar dunyosidagi illatlar tanqid qilinadi, milliy va ijtimoiy zulm ostida qolgan xalkning ogʻir ahvoli tasvirlanadi. Birinchi jahon urushi arafasida "Shovvoz askar Shveyk va boshqa ajoyib voqealar" (1911) hikoyalar toʻplami unga katta shuhrat keltiradi. "Shovvoz askar Shveykning jahon urushidagi sarguzashtlari" hajviyrealistik romani (1921—23, asar tugallanmay qolgan) urushga va milliy zulmga qarshi yozilgan. Unda xalqning ogʻir turmushi yorqin obrazlarda aks ettirilgan. Bu asar koʻplab xorijiy tillarga, shuningdek "Shovvoz Shveykning boshidan kechirganlari" nomi bilan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1971)."Gashek Yaroslav" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Yovgʻon shoʻrva. Hikoyalar, T., 1963.
 

Turkum:1883-yilda tugʻilganlar
Turkum:1923-yilda vafot etganlar
Turkum:30-aprelda tugʻilganlar
Turkum:3-yanvarda vafot etganlar
Gahchilik

Gahchilik — biror metall tarkibidagi boshqa metallni (odatda, oltindan mis yoki boshqa metallni, kumushdan qalayini) ajratib olish kasbi, qadimda zargarlikning bir sohasi. G. bilan shugʻullanuvchi usta gahchi deb yuritilgan. Oʻtmishda zargarlar oltin, kumush, qalayi, qoʻrgʻoshin, mis, jez kabi metallarni bolgalab, egovlab, eritib yoki qiyib turli zargarlik buyumlari yasaganlarida ularning gʻash (yerga toʻkilgan va koʻradagi kulga erib tushgan zarra)larini gahchilarga sotganlar. Gahchilar esa ularni suvda yuvib, kul va tuproqdan, shuningdek bir-biridan ajratib olganlar. Oʻzbek zargarlari hali artellarga uyushmagan davrlarda G. keng tarqalgan. Hozir zargarlik korxonalarida biror metalldan boshqa metallni ajratish kimyoviy usulda bajariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvadalahara

Gvadalahara — Meksikadagi shahar, Xalisko shtatining maʼmuriy markazi. Meksika togʻligining jan.gʻarbiy qismida, dengiz sathidan 1500 m balandlikda joylashgan. Aholi soni jihatidan mamlakatda 2-oʻrinda turadi; 1,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Gʻarbiy Meksikaning iqtisodiy markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, metallsozlik, mashinasozlik, kimyo, kulolchilik kor-xonalari; universitet bor. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (1571—1618), Santa-Monika cherkovi (1720—33) va b. saqlangan. Gvadalaharani 1530-yilda ispanlar bunyod etgan va u Markaziy Amerikani mustamlakaga aylantirishda tayanch punktlaridan biri boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Meksika
Gvadalkvivir

Gvadalkvivir (arab. Vodiy alKabir – Azim daryo) – Ispaniyaning jan.dagi dare. Uzunligi 560 km, havzasining mayd. 57 ming km. Andalusiya togʻlarining shim. etagidan boshlanib, Atlantika okeanining Kadis qoʻltigʻiga 8 km kenglikdagi estuariy hosil qilib quyiladi. Fevral—mart oylarida toʻlib oqadi. Jala yoqqanda suv sathi 7–9 m gacha koʻtariladi. Yozda suv kam boʻladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 164 m3/sek. Asosiy irmoqlari: Kichik Gvadiana, Xenil, Guadalimar, Uelva. Sevilya sh.gacha dengiz kemalari qatnaydi. Sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Daryo boʻyida Kordova va Sevilya sh.lari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Ispaniyadagi daryolar
Gvadelupa

Gvadelupa — Fransiyaning Vest-Indiyadagi mulki. Shamolli o.lar guruhidagi yirik Gvadelupa o. va yondosh mayda orollar (Mari-Talant, Dezirad, Le-Sent, Sen-Bartelmi, Ptit-Ter va Senmarten o.ning shim. qismi)dan iborat. Umumiy mayd. 1,8 ming km. Aholisi 418 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), asosan afrikaliklar va mulatlar; qisman yevropaliklar. Maʼmuriy markazi — BasTer. Yirik shahri va porti — Puenta-Pitr. Rasmiy til — fransuz tili.

Gvadelupaning yer yuzasi asosan ohaktoshlardan tuzilgan plato va vulkanik massivlardan iborat. Soʻnmagan Sufriyer vulkani (bal. 1467 m) Kichik Antil o.laridagi eng baland choʻqqidir. Orollar marjon riflari bilan oʻralgan. Iqli-mi tropik, passatli, issiq va sernam. Yiliga 1500–2000 mm yogʻin yogʻadi. Nam tropik oʻrmonlar bor (hududining 38%).

Gvadelupani 1493 yilda X. Kolumbkashf etgan. 1635 yilda fransuzlar bosib olgan. 1674 yilda rasman Fransiya mustamlakasi deb eʼlon qilindi. Gvadelupa 19-asr boshigacha fransuzlar bilan inglizlar oʻrtasida bir necha marta qoʻldan-qoʻlga oʻtib turdi. 1946 yilda Gvadelupa Fransiyaning "dengiz ortidagi departamenta" makrmini oldi.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjali yetakchi oʻrinda. Asosan mahsuloti eksport qilinadigan ekinlar: shakarqamish (ekin maydonning 50%), banan, kofe, kakao, shuningdek ananas, sitrus mevalar ham yetishtiriladi. Chorvachiligida qoramol, echki va choʻchqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Sanoati qishloq xoʻjali mahsulotini qayta ishlaydi. Chetga shakar, banan, rom ichimligi chiqaradi. Chetdan tamaki, ichimliklar, sanoat xom ashyosi, yoqilgʻi, transport vositalari, uskunalar keltiriladi. Gvadelupa eksportining 75%i, importining 90%i Fransiyaga toʻgʻri keladi. Gvadelupa tabiat parki bor. Turizm rivojlangan. Pul birligi — fransiya franki.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvadiana

Gvadiana (arab, vodiy — dare va lot. anas — G.ning qad. nomi) — Ispaniya va Portugaliyadagi dare. Uzunligi 820 km, havzasining mayd. 68 ming km. Lamanch platosidan boshlanib, Atlantika okeanining Kadiss qoʻltigʻiga quyiladi. Sugʻorishda foydalaniladi. Qishda va bahorda toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m3/sek. Quyi oqimida kema qatnaydi. Katta suv ombori va GES qurilgan.

GVALIOR(Gvaliyar, Gvaliur) — Shim. Hindistondagi knyazlik (1948-yilgacha). 1948—56-yillarda Madhya-Bharat knyazliklari ittifoqida boʻlgan. 1956-yildan G. hududi — Madhya-Lradesh shtatining bir qismi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Ispaniyadagi daryolar
Turkum:Portugaliyadagi daryolar
Gvardafuy

Gvardafuy (somaliliklar tilida Asir) — Somali ya. o.ning (Afrika) sharqiy chekkasidagi burun. Adan qoʻltigʻiga kiraverishda, 1G49’ sh. k. va 5G17’ shq. u.da. Afrikaning eng sharqiy chekkasi — Hafun burni (5G23’ shq. u.)dan bir oz gʻarbroqda joylashgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvardiya

Gvardiya (ital. — guardia) — harbiy qushinning saralangan imtiyozli qismi. G. dastlab, Italiyada 12-asrda paydo boʻlib, davlat bayrogʻini qoʻriqlovchi sara askariy qism (karochchio)ni anglatgan. Muntazam qoʻshinlar (asosan yollanma askarlardan tuzilgan) vujudga kelishi bilan ichki (hukmdorni qoʻriqlovchi) va tashqi (jangovar maqsadlarda) harbiy qismga boʻlinib, boshqa qismlarga nisbatan qurol-yarogʻi, kiy-imi va taʼlimi yaxshi boʻlgan. Keyinchalik Fransiya (15-asr boshi), Angliya, Shvesiya, Rossiya, Prussiya (17-asr) va b. mamlakatlarda paydo boʻlgan. Rossiyada G. (leyb-G.) 17-asr 90-yillarida Pyotr I tomonidan tuzilgan (1918-yil bekor qilingan). Ikkinchi jahon urushi yillari (1939—45) sovet qurolli kuchlarining janglarda oʻrnak koʻrsatgan qismlari, kemalari, qoʻshilma va birlashmalariga G. unvoni berilgan. G. mazmunidagi askariy qism Oʻrta Osiyo xalqlarida ham qadimdan mavjud boʻlgan. Mas, Somoniylar davralg turk gʻulomlaridan ibo-rat qism, Chingizxon va Amir Temur qoʻshinida bahodirlar qismi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 23 yanvar dagi qaroriga binoan respublika Qurolli Kuchlariningtarkibiy qismi — milliy gvardiya tuzilgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvatemala (shahar)

Gvatemala – Gvatemala Respublikasi poytaxti. Gvatemala togʻligining janubiy-sharqiy qismidagi vodiylardan birida (102 m balandlikda) joylashadi. Aholisi qariyb 2,4 mln. kishi (1999), asosan indeys va kreollar. Iqlimi subekvatorial, passatli musson iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 15—20° C. Yillik yogʻin 500—1000 mm.

Gvatemala 1524-yilda Santyago nomi bilan qurila boshlagan. 1541-yil Agau vulqoni otilganda va 1917-yil dekabr hamda 1918-yil yanvardagi zilzilada butunlay vayron boʻlib, keyinchalik qayta tiklangan. Temir yoʻl orqali Tinch okean sohili va Karib dengizining portlari bilan bogʻlangan. Xalqaro aeroport bor. Gvatemala – mamlakatning muhim sanoat markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, mebel korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan katolik sobori (1782—1815) saqlangan. Gvatemalada bir necha universitet, Oliy politexnika maktabi, Harbiy akademiya, Iqtisod maktabi, Milliy konservatoriya, Fanlar akademiyasi (1930), Milliy institut (1945), Antropologiya va tarix instituti (1946), Meteorologiya va seysmologiya instituti, rasadxona, Milliy kutubxona va boshqalar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gvatemala
Turkum:Shimoliy Amerikadagi shaharlar
Gvatemallar

Gvatemallar — xalq, Gvatemalaning asosiy aholisi (5,6 mln. kishi). Umumiy soni 5,7 million kishi (1990-yillar oʻrtasi). Asosan ispan-indeys metislari (ladino). Ispan tilining gvatemal lahjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan katoliklar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvayak smolasi

Gvayak smolasi — gvayak daraxti (Guaiacum ofﬁ cinale)HHHr oʻzagi tarkibida (22% gacha) uchraydigan smola. Qizil-qoʻngʻir rangli boʻlib, spirt, atseton, efir va ishqorlarda eriydi. Suyuqlanish temperaturasi 85°, zichligi 1200 kg/m3. Maydalangan daraxt tanasini quruq haydash yoki qaynatish yoʻli bilan olinadi. Gvayak smolasining spirtdagi eritmasi oksidlovchilar taʼsirida yashil yoki havo rang tusga kiradi. Gemoglobinga reaktiv sifatida qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvayakol

Gvayakol (2-metoksifenol), o-S6N4(ON)OSN3 — oʻziga xos hidli rangsiz kristallar. Mol. m. 124,13; zichligi 1129 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 28,5°, qaynash temperaturasi 205°. Havoda va yorugʻlik taʼsirida qorayadi. Etanol, efir, xloroform, muz holidagi sirka kislota, ishqor eritmalarida yaxshi eriydi, 17° li suvda 1,7% eriydi; suv bugʻi bilan birga haydaladi; yod va oltingugurtni eritadi. Gvayakolning ishqoriy tuzlari suvda yaxshi, kalsiyli va magniyli tuzlari esa oz eriydi. Gvayakolning spirtdagi eritmasi temir (Sh)-xlorid taʼsirida havo rangga, soʻngra yashil rangga kiradi. Metillanganda veratol (1,2di-metoksibenzol), dimetillanganda pirokatexinga aylanadi. Gvayakolni sintetik yoʻl bilan oanizidindan ham olish mumkin. Gvayakol xushboʻy moddalar, mas, vanilin, evgenol, izoevgenol, santalidoli. ch.da, pirokatexin olishda, baʼzi shifobaxsh preparatlar, mas, ftivazid, papaverin, tiokol tayyorlashda, atir-upa va oziq-ovqat sanoatida qoʻllanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil