Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Malakka

thumb|Malakka yarim orol
Malakka — Osiyoning janubi-sharqiy qismidagi yarim orol. Hindixitoy yarim orolning janubiy qismi. Gʻarbdan Andaman dengizi va Malakka boʻgʻozi, sharqdan Janubiy Xitoy dengizi va uning Siyam qoʻltigʻi oʻrab turadi. Uzunligi 1300 km chamasi. Maydoni 190 ming km². Kengligi eng tor joyida 40 km. Shim. chegarasi Kra boʻyni (10°) orqali oʻtadi. Baʼzan M.ga Kra boʻynidan shimolroqdagi hududni (taxminan 13° gacha, Myanmaning bir qismini) ham kiritadilar. M.ning shim. qismi Tailand, jan. Malayziya (Gʻarbiy Malayziya) hududi. M.ning yer yuzasi past va oʻrtacha balandlikdagi togʻlardan iborat. Eng baland joyi — Taxan choʻqqisi (2190 m). Sohillari botqoqlashgan pasttekislik. Mezozoy granitlari orasida qalay va volfram konlari bor. Oltin, mis, temir, molibden, qoʻrgʻoshin, rux, boksit, koʻmir konlari topilgan. Iqlimi janubda ekvatorial, shim.da subekvatorial, mussonli iqlim. Yillik yogʻin tekisliklarda 1000–2000 mm, togʻlarda 4000 mm gacha. Qalin tropik oʻrmonlar, sohil qismi mangra oʻrmonlari bilan qoplangan. Sholi, kauchukli oʻsimliklar, kokos palmasi plantatsiyalari bor. M.da Malayziya poytaxti Kuala-Lumpur shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malakka boʻgʻozi

thumb|Malakka boʻgʻozi
Malakka boʻgʻozi — Malakka yarim orol bilan Sumatra orol oʻrtasidagi boʻgʻoz. Andaman va Janubiy Xitoy dengizlarini birlashtirib turadi. Uzunligi 937 km, eng kambar joyining kengligi 15 km, eng sayoz joyining chukurligi farvaterida 12 m. Boʻgʻozga jan. tomondan kiraverishda Singapur porti joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Malakka sultonligi

thumb|Malakka sultonligi (en)
Malakka sultonligi — Jan Sharkiy Osiyodagi malayyalar davlati (1402/03—1511). Markazi — Malakka. Ravnaq topgan davrida (15-asrning 2-yarmi) uning tarkibida Malakka yarim orol, Riau, Linga arxipelaglari, Sumatraning sharqiy qirgʻogʻi kirgan. Asoschisi — Majapaxit shahzodasi Parames-vara. 1424—45 yillarda Malakka sultonligida hinduizm va islom tarafdorlari oʻrtasida liniy nizolar sodir boʻlgan. 1445-yil bu kurashda islom tarafdorlari gʻolib chiqqan va taxtni roja Kosim egallagan; u Muzaffarshoh 1 nomi bilan Malakkaning 1 sultoni boʻlgan. Shu davrdan eʼtiboran Malakka sultonligidagi hokimiyat eski malayya-yapon zodagonlari qoʻlidan musulmon savdogarlari bilan ittifoq boʻlgan yangi mulkdorlar qoʻliga oʻtgan. Malakka sultonligi kuchli markazlashgan davlat boʻlgan. Savdo, ayniqsa, tashqi savdo juda katta rol oʻynagan. Hindiston, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari Malakka porti orqali Xitoydan ipak, Malayya arxipelagidan ziravorlar tashigan. Malakka sultonligidan qoʻshni davlatlarga qalay chiqarilgan. . Malakka sultonligi Jan.-Sharqiy Osiyoda islom dinini tarqatishning markazi boʻlgan. Malakka sultonligi mavjud boʻlgan davri — malayya madaniyatining ravnaq topgan davri hisoblanadi. Malayya tili — Jan.-Sharqiy Osiyoning kundalik tiliga aylangan.

Malakka sultonligidagi oʻzaro ichki nizolardan foydalangan portugaliyalik mustamlakachilar 1511-yil d’Albukerki qoʻmondonligida Malakka sultonligini tugatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

*
Turkum:Musulmon sulolalari
Malang

„Malang“ — 2013-yilda Aamir Khan, Katrina Kaif, Abhishek Bachchan va Uday Chopra bosh rollarini ijro etgan va Vijay Krishna Acharya rejissyorlik qilgan Tezlik 3 nomli hind filmi uchun chiqarilgan ikkinchi singl. Qoʻshiq Pritam tomonidan bastalangan, soʻzlari esa Sameer Anjaan tomonidan yozilgan. Siddharth Mahadevan va Shilpa Rao tomonidan kuylangan boʻlib, film davomida Khan va Kaif tomonidan ijro etilgan. Malang iTunes raqamli musiqa platformasida 2013-yil 2-dekabrda chiqarilgan.

 Treklist 
Raqamli yuklab olish uchun"Malang (From „Dhoom:3“) — Single". 

 Hind versiyasi 
 „Malang“ — 4:36

 Tamil versiyasi 
 „Mayanga“ ;— 4:33

 Telugu versiyasi 
 „Tarang“ — 4:33 

 

Turkum:2013-yil qoʻshiqlari
Turkum:Hind tilidagi qoʻshiqlar
Turkum:Saundtreklar
Malaxit

Malaxit roH.malache — malva (gulxayri bargining rangidan) — karbonatlar sinfiga mansub mineral, CuCO3 (OH)2 tarkibli. Qattiqligi 3,5—4. Zichligi 4,0 g/sm5. Qoʻshimchalaridan koʻproq Zn maʼlum, shuningdek, SiO, SiO2, GeO3 va boshqa Monoklin singoniyada kristallanadi. Kristallari (ignasimon yoki prizmatik qiyofada) kam uchraydi. Yaltiroqligi ipaksimon, olmossimon yoki shishasimon. Mis konlarining oksidlanish zonasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Olmaliqda, RF (Ural), Qozogʻiston (Shaqpaqti), AQSH va boshqa joylarda uchraydi. Malaxitning tuproqsimon massalari ("malaxit yashili") boʻyoq uchun xom-ashyo. Odatda, kurtak koʻrinishidagi oqiq poʻstloq, stalaktitsimon agregatlar, radial tolali strukturaga ega boʻlgan takrorlanuvchi yoʻl-yoʻl. Rangi oq-yashil, baʼzan qoʻngʻir-yashil. Malaxitning kurtaksimon massalari rangining oʻzgarib borishi kesmada va jilolangan yuzada nihoyatda chiroyli boʻlganligi uchun qoplama bezak tosh sifatida va buyumlar tayyorlashda juda qadimdan qoʻllanadi. Ermitajda (Sankt-Peterburg) Malaxitdan ishlangan 200 dan ziyod buyum saqlanadi. Dala sharoitida mis rudalarini qidirishda koʻpincha indikator.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malayali

Malayali — Hindistondagi xalq, Kerala shtatining asosiy aholisi (35 mln. kishi). Umumiy soni 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malayalam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hinduizmga eʼtiqod qilishadi; xristian va musulmonlar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Male (Maldiv Respublikasi)

300px|right Male — Maldiv Respublikasi poytaxti, Male o.da. Aholisi 55 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iqlimi ekvatorial, mussonli iqlim, oʻrtacha oylik temperatura 24—30°, yiliga 250° mm gacha yogʻin yogʻadi.

Male — tarixiy shahar. Arab sayyohi Ibn Battuta 1342-yilda Maleda boʻlib, uning yirik shahar ekanligini yozgan. 16-asrda Maleda portugallar hukmronlik qilgan. 1857-yilda Angliya bosib olgan. 1965-yil iyuldan Maldiv davlati poytaxti. Male — mamlakatning iqtisodiy, madaniy va savdo markazi. Male porti orqali chetga quritilgan baliq, kokos yongʻogʻi, kopra chiqariladi. Havo va suv yoʻllari orqali Kolombo shahri bilan bogʻlangan. Maleda baliq ovlash kemalari, zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Tikuvchilik fabrikasi, baliq konserva qilish zavodi mavjud. Abu al-Barakat maqbarasi, sulton saroyi (hozirgi muzey) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Maldiv Respublikasi
Turkum:Osiyo orollari
Malein angidrid

Malein angidrid, sis etilen — 1,2dikarbon kislota angidridi; 2,5 - furandion, rangeiz kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 52,85°, qaynash temperaturasi 202°; zichligi 1480 kg/m3 (a - modifikatsiya), 1487 kg/m3 (R), 1638 kg/m’ (u). Suvda eritilganda (25° da 41%) malein kislota hosil boʻladi.

Sanoatda benzolni yoki n — butanni katalitik oksidlash yoʻli bilan olinadi. Toʻyinmagan poliefir smolalar, fumar va olma kislotalar, malein kislota gidrazidi (oʻstiruvchi modda), defoliantlar, fungitsidlar, insektitsidlar sintezida, surkov moylariga qoʻshimcha, alkid smolalarga modifikator sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malein va fumar kislotalar

Malein va fumar kislotalar, sis- va trans-etilen — 1,2dikarbon kislotalar, formulalari tegishlicha I, P. Mol. m. 116,07; rangsiz kristallar. Malein kislotaning suyuqlanish temperaturasi 140°, zichligi 1590 kg/m3. 130° dan yuqori temperaturada fosfat angidrid, atsetilxlorid va boshqa ishtirokida qizdirilganda degidratlanib malein angidridga aylanadi. Sanoatda benzolni katalitik oksidlash, shuningdek, kroton aldegidni oksidlash yoʻli bilan olinadi. Vino va olma kislotalar, sirt faol moddalar, alkid smolalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Yorugʻlik taʼsirida, 200°dan yuqori temperaturada qizdirilganda yoki kimyoviy agentlar taʼsir ettirilganda malein kislota izomerlanib fumar kislotaga aylanadi.

Fumar kislotaning suyuqlanish temperaturasi 296,4°, zichligi 1635 kg/m3. Koʻpgina oʻsimliklar (mas, island moxi) va zamburutlar tarkibida bor; uglevodorodlarning bijgʻishidan ham hosil boʻladi. Sanoatda malein kislotani NS1, brom birikmalari va boshqa taʼsirida izomerlab olinadi. Poliefir smolalar, quruvchan sintetik moylar, plastifikatorlar olishda, oziq-ovqat sanoatida limon va vino kislotalarining oʻrinbosari sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kislotalar
Georgiy Malenkov

thumb|Georgy Malenkov 1964
Georgiy Maksimilianovich Malenkov (1901.26.12, Orenburg — 1988.14.1, Moskva) — davlat arbobi, general-leytenant (1943). Turkiston fronti siyosiy boshqarmasida xizmat qilgan (1920-1921). 1939-1946 va 1948-1953 yillarda KPSS MK kotibi. 1953—1955 yillarda SSSR Ministrlar Soveti raisi, 1955—1957 yillarda SSSR elektr stansiyalari vaziri. 1957-yilda Nikita Xrushchyovning siyosiy yoʻliga qarshi chiqqan (L. M. Kaganovich, Vyacheslav Molotov va boshqalar bilan birga). Iosif Stalinning yaqin safdoshlaridan, 1930—50 yillardagi ommaviy qatagʻonlarning faol tashkilotchilaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:8-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1988-yilda vafot etganlar
Turkum:14-yanvarda vafot etganlar
Maler Gustav

MALER (Mahler) Gustav (1860.7.7, Kalishte, Chexiya — 1911.18.5, Vena) — avstriya kompozitori va dirijyor, soʻnggi romantizmning yirik vakili. Vena konservatoriyasi (1875—78) va universiteti (1878—80)da taʼlim olgan. Dirijyorlik faoliyatini 1880-yildan boshlab, Yevropaning turli opera teatrlari (Praga, Leypsig, Budapesht, Gamburg va boshqalar)da ishlagan. 1897—1907-yillar Vena saroy operasiga rahbarlik qilib, uni jahon opera sanʼati markaziga aylantirdi. R. Vagner, V. Motsart, L. Betxoven, P. Chaykovskiy, B. Smetana va boshqa kompozitorlarning operalarini yuksak darajada sahnalashtirgan. Shuningdek, simfonik dirijyor sifatida ham tanilib, koʻp mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Umrining oxirida (1908—11) "Metropoliten-onepa"ra, Nyu-York filarmonik or-kestriga rahbarlik qilgan. M. — simfonik musiqaning Betxovensln ke-yingi eng yirik namoyandasi. U 1888— 1910-yillarda yaratgan 10 ta monumental simfoniyasida keng koʻlamli falsafiy konsepsiyalarga gumanistik talqin berishga erishgan. Cholgʻu musiqa bilan cheklanmay 2—4-, 8- simfoniyalari va "Yer haqida qoʻshiq" simfoniyakantatasida turli mamlakat (jumladan, 8— 9-asr Xitoy) shoirlari ijodiga murojaat qilgan. M. ijodi (ovoz va orkestr uchun bir qancha vokal turkumlari, qoʻshiqlari) 20-asr dramatik simfonizmi (D. Shostakovich, A. Onegger asarlari), musiqiy ekspressionizm namoyandalari (A. Shyonberg, A. Vebern va boshqalar) ijodiga taʼsir oʻtkazgan. Venada M. jamiyati faoliyat koʻrsatmoqda (1955-yildan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mali (qadimgi davlat)

Mali — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Sudanda Senegal va Niger daryolari yuqori havzasida mavjud boʻlgan davlat (taxminan 8—17-asrlar). Ilk bor al-Yaʼqubiy (9-asr) tomonidan Mallal nomi bilan qayd etilgan. 13-asr 1 -choragigacha Gana davlatiga qaram boʻlgan. 14-asr 1-choragida (M. davlatining eng ravnaq topgan davri) M. hududi Atlantika okeanidan AdrarIforas platosigacha choʻzilgan. Bu davr uchun M. davlatining batafsil bayonini arab tarixchilari ul-Umariy va Ibn Battuta asarlarida uchratish mumkin. M.da ilk mulkdorlik munosabatlari hukmron boʻlgan; qulchilik ham mavjud edi. M. iqtisodida Shimoliy Afrika va Misr bilan karvon savdosi muhim oʻrin egallagan; asosan, oltin va qullar chiqarilgan, chetdan esa tuz va hunarmandlik buyumlari keltirilgan. Yirik markazlari (Jenis, Tombuktu, Gao)da Gʻarbiy Sudanning madaniy rivojida muhim rol oʻynagan musulmonlar manzilgohlari (koloniyalari) mavjud boʻlgan, 14-asrning 60-yillaridan oʻzaro ichki nizolar natijasida M. tanazzulga uchray boshlagan, 16-asrda M. Songan davlatiga qaram boʻlib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Davlatlar
Turkum:Afrika tarixi
Turkum:Afrika tarixidagi davlatlar
Vasiliy Maligin

Vasiliy Stepanovich Maligin (1882.25.1, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Kirov viloyati – 1951.2.9, Toshkent) — meliorator, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1947), professor (1933). Moskva qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1911). Mirzachoʻl tajriba dalasida. labratoriya mudiri (1911 – 13), Zarafshon tajriba dalasi boshligi (1913–17), Turkiston ASSR Davlat reja qoʻmitasida qishloq xoʻjaligi seksiyasi raisi (1922–24). Yoʻlagan tajriba stansiyasi (Turkmaniston)da boʻlim boshligi, direktor (1924–27), Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash inje-nerlari institutida dotsent (1931–33), Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida kafedra mudiri (1933–51). Oʻzbekistonda oliy qishloq xoʻjaligi taʼlimini rivojlantirishga katta hissa qoʻshgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1882-yilda tugʻilganlar
Turkum:1951-yilda vafot etganlar
Turkum:2-sentabrda vafot etganlar
Malik

Malik (arab.— ega, hukmron) — islomgacha boʻlgan arab davlatlari (Facsoniylar, Lahmiylar)da hukmdor, Markaziy Arabistondagi qabilalar konfederatsiyasi va Jan.-Sharqiy Arabistonning baʼzi qabilalari boshliqlari, shuningdek, Xadramavt hududidagi kinda qabilasi zodagonlari vakili. Islom vujudga kelishi bilan "M." atamasi musulmon boʻlmagan hukmdorlarga (monarx maʼnosida) nisbatan qoʻllandi. Arab xalifaligi parchalanib ketgach, xalifalik hududida vujudga kelgan mustaqil davlatlarning hukmdorlari M. deb atala boshlandi.

Qurʼoni karimda "M." istilohi podshoh, shuningdek, Alloxning si-fatlaridan biri maʼnosida qoʻllanadi.

Sosoniylar davriga oid "Tansara maktublari" asari (260 yil)da aytilishicha, M. unvoni shohanshoh tomonidan faqat shox, xonadoni aʼzolari va chegara hududlaridagi "alanlar, gʻarbiy viloyatlar, Xorazm va Kobul hokimlari"ga berilgan. Xorazmshohlar davlatida M. harbiy unvoni 10 ming kishilik otliq qoʻshinga qoʻmondonlik qilgan kishilarga berilgan (mas, Aʼzam M., Temur M. va boshqalar). Bu unvonga kamdan kam hollarda aholining quyi qatlamiga mansub kishilar sazovor boʻlishgan. Janglarda alohida jasorat koʻrsatgan M.larga xon unvoni berilgan.

Moʻgʻullar bosib olgan baʼzi mamlakatlarda (13—14-asrlar) mahalliy hukmdorlar M. deb atalgan. Moʻgʻullar hukmronligi davrida Armaniston va Ozarbayjon, Safaviylar davlatidagi yarim mustaqil davlatlarda M. — yirik mulkdor, mahalliy qad. musulmon va xristian zodagonlarining ajdodi.

Afgʻon qabilalarida M. — qabila yoki urugʻ boshligʻi; qishloq yoki mahalla oqsoqoli. Hozir M. — baʼzi arab davlatlari (Iordaniya, Marokash)ning qiroli (podshohi). Musulmonlar ismlarida M. soʻzi ism (yoki familiya)ning tarkibiy boʻlagi sifatida uchraydi.

 Adabiyot 
 Lukonin V., Drevniy i rannesrednevekoviy Iran, M., 1987; Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshoxlar davlati, T., 1998; Shixab addin Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malik ul-kalom

Malik ul-kalom (arab. — soʻz pod-shosi) — ijodkorning yuksak krbiliyati, badiiy-poetik mahorati va shuhratini eʼtirof etish, uning oʻz davri, zamondoshlari adabiy muhitida tutgan yetakchi mavqei, obroʻ-eʼtiborini koʻrsatish uchun qoʻllangan unvon. M. ulk. soʻz sanʼatida oʻta yuksak marralarga, ijod choʻqqilariga koʻtarilgan, oʻziga zamondosh va halaf ijodkorlar uchun ustoz darajasiga yetgan soʻz sanʼ-atkorlaridir. Shu maʼnoda Alisher Navoiy keksa zamondoshi Mavlono Lutfiyni shu unvonga loyiq koʻrgan va "Majolis unnafois" tazkirasida "Mavlono Lutfiy oʻz zamonasining malik ulkalomi erdi. Forsiy va turkiyda benazir erdi", deb qayd qilgan edi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malik ush-shuaro

Malik ush-SHUARO (arab. — shoirlar shohi) — Sharqda muayyan adabiy doiraga mansub shoirlar va yozuvchilarning eng peshqadamlariga podsholarning saroylarida berilgan rasmiy faxriy unvon. Mas, Eronda Bahor, Afgʻonistonda Betobga M. ush-shahri unvoni berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malikai Husnobod

"MALIKAI HUSNOBOD" - oʻzbek xalq, ertaklaridan. "Malikai Xubon", "Malikai Jahon", "Donoxon", "Yetim qiz" kabi ertaklar "M.H."ning vari-antlaridir. Bu asarlarning bosh qahramoni ayol boʻlib, unda goʻzallik, mardlik, vafodorlik hislatlari mujassamlashgan. "M.H." syujeti ijtimoiy konflikt asosiga qurilgan. Xalqning ozod oʻlka va baxtiyor hayot haqidagi orzu-umidlari ertak gʻoyasini tashkil etadi. H. Olimjonning "Oygul va Baxtiyor" dostoni shu ertak asosida yozilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbek xalq ertaklari
Erkli Malikboyeva

Erkli Vohidovna Malikboyeva (1928.16.12, Toshkent) –(2013. Toshkent) Oʻzbekiston xalq artisti (1971). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1950). 1949-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri)da. Ijodining dastlabki yillari mumtoz va zamonaviy dramaturgiyada chuqur lirik obrazlar – Ofeliya („Gamlet“), Sarvinoz („Sevgi afsonasi“), Nazira („Ogʻriq tishlar“), Xannyan („Sabr kosasi“) va boshqalarni mahorat bilan ijro etdi. Umesh („Gang daryosining qizi“), Umar („Jazoir mening Vatanim“) kabi oʻgʻil bolalar obrazida M. ijodining yangi qirralari ochildi. Qahramonlarining oʻziga xos ichki dunyosi, his-tuygʻularini turli harakatlar, mimika, oʻziga xos talaffuz orqali ishonarli talqin etdi. Shuningdek, Anorxon („Hurriyat“), Xadicha („Sarvqomat dilbarim“), Yelizaveta („Mariya Styuart“), Silviya („Zamon dramasi“), Oysha („Imon“), Anna („Tirik murda“), Sottixon („Kelinlar qoʻzgʻoloni“) singari obrazlari toʻlaqonliligi, badiiy yetukligi bilan ajralib turadi. Qahramonning ichki yoki tashqi qiyofasini ochishda unga xos asosiy hislatni asos qilib olgan holda uning tabiatiga moslab betakror talqin tafsilotlarini topishi va natijada bir-biriga oʻxshamagan inson qiyofalarini namoyon qilish M. ijodiga xosOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Malikrabot

Malikrabot — Navoiy viloyatidagi shaharcha. Navoiy tumanining markazi (1999-yil 27-maydan—2003-yilgacha). Viloyat markazi Navoiydan 20 km janubi-gʻarbda, Zarafshon daryosining chap sohilida, Toshkent — Buxoro — Urganch avtomobil yoʻlining oʻng tomonida, 475 metr balandlikda.

Aholisi 7500 kishidan ziyod (2003). Asosan oʻzbeklar; shuningdek, tojik, tatar, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholisining aksariyat qismi Navoiy shahridagi sanoat korxonalarida ishlaydi. Malikrabot Buyuk Ipak yoʻli ustida joylashgan qadimiy aholi maskanlaridan biri. X—XVI asrlarda u yirik kasaba. Bobur va Ubaydullaxon oʻrtasida 1512-yil 28-aprelda boʻlib oʻtgan Koʻli Malik jangi Malikrabot yonida boʻlgan. Shaharchada Navoiy konchilik metallurgiya kombinatiga qarashli "Doʻstlik" agrofirmasi, "Sardobaparranda" fabrikasi, Buyuk Britaniya va Oʻzbekistonning "Massey Fergusson" qoʻshma korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Malikrabot yonida Navoiy xalqaro aeroporti joylashgan. Shaharchada tuman hokimiyati binosi, 2 umumiy taʼlim maktabi (1442 oʻquvchi), tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, klub, madaniyat va istirohat bogi, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalaribor. Malikrabotda tarixiy-meʼmoriy yodgorliklardan Raboti Malik va Sardoba Malik (XI asr) saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Navoiy viloyati
Turkum:Navoiy tumani
Malikchoʻl

Malikchoʻl — Buxoro viloyatidagi choʻl. Zarafshon daryosining quyi oqimida. Daryoning yuqori koʻhna qayiri (terrasasi)da joylashgan. Gʻarbdan sharqqa 65 km choʻzilgan. Maydoni 58,2 ming ga. Relyefi tekis, Zarafshon daryosi tomon qiya. Iqlimi keskin, kontinental, iyulning oʻrtacha temperaturasi 27—29°, yanvarniki 1,7—3,5°. Yillik yogʻin miqdori 180 mm. Tuprogʻi har xil darajada shoʻrlangan va gipslashgan boʻz tuproq. Oʻsimliklardan shuvoq, gulsafsar, pechakgul va boshqa oʻsadi. Hayvonlardan kalamush, uzunoyoq, yumronqoziq, qora ilon va boshqa bor. AmuBuxoro mashina kapali suvini choʻlga keltirilishi yangi yerlarni ochish, M.da bogʻdorchilik, tokchilik, sabzavotchilik va polizchilik bilan birga paxtachilikni rivojlantirishga imkoniyat yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malikshoh

Malikshoh, Abulfath Jaloliddin (1055—1092) — saljuqiylar sultoni (1072—92). M. 1072-yil otasi Alp Arslon oʻrniga taxtga oʻtirgan va davlatni vazir Nizomulmulkni kuchli taʼsiri ostida boshqargan. Nizomulmulk uning otasi davrida ham vazir boʻlib, yosh M.ga murabbiylik ham qilgan, M. uni oʻz homiysi — otabek deb atagan. M. otasi kabi iqtidorli sarkarda boʻlgan. Uning hukmronligi davrida Saljuqiylar davlati hududi juda ham kengaygan (Qashqardan Oʻrta dengizgacha, Kavkaz va Orol dengizidan Fors qoʻltigʻigacha), davlatning kuch-qudrati oʻzining yuqori choʻqqisiga yetgan. M.ga harbiy jasoratlardan koʻra, Nizomulmulkning mamlakat ichki siyosatida olib borgan faoliyati koʻproq shuhrat keltirgan: vayron boʻlgan shahar, qishloqlar tiklangan, aloqa yoʻllari yaxshilangan, koʻplab xonaqohlar, masjidlar, karvonsaroylar, rasadxonalar qurilgan. Umar Xayyom M. topshirigʻiga koʻra, sosoniylarning shamsiy taqvimini isloh etib, yangi taqvim tayyorlagan (u "Malikiy yil hisobi" yoxud "Jalol erasi" nomi bilan mashhur). Nishopur, Basra, Isfahon, Hirotda madrasalar qurilgan, xususan, Bagʻdoddagi "Nizomiya" madrasasi butun jahonga mashhur boʻlgan. Olimlarga homiylik qilingan. Saroyda muntazam suratda shoirlar anjumani boʻlib turgan. Mamlakatda diniy tolerantlik ustun boʻlgan; M. garchi sunniy boʻlsada, shia imomlari maqbaralarini ziyorat qilgan. Saltanatdagi tartibni shaxsan nazorat qilish uchun M. hayoti chogʻida davlat hududini 10-marta kezib chiqqan. U saltanatni 12 ta viloyat — mulkka ajratib, ularni saljuqiy amirlar va lashkar boshilarga iqto tariqasida bergan. M. hukmronligining soʻnggi davrida hashshoshiylar siyosat maydoniga chiqqanlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:1055-yilda tugʻilganlar
Turkum:1092-yilda vafot etganlar
Malina

thumb|Qizil mevali malina

Malina, xo'jag'at, buldurgʻun (Rubus) — raʼnoguldoshlar oilasi rubus turkumiga mansub koʻp yillik chala butalar; rezavor meva. Malinaning 120 yovvoyi turi boʻlib, Yevrosiyoning moʻʼtadil va subtropik mintaqalarida keng tarqalgan. Malinaning madaniy navlari oddiy yoki qizil (Rubus idaeus), dagʻal tukli yoki amerika Malinasi (Rubus strigosus), gʻarbiy yoki maymunjonsimon Malina (Rubus occidentalis) va boshqa uchraydi. Oʻrta Osiyo, Sharqiy Sibir, Uzoq Sharq, AQSH va Yevropa mamlakatlarida oʻstiriladi. Ildizi koʻp yillik, poyasi ikki yillik. Butasi balandligi 1 — 1,5 m, barglari toq patsimon, murakkab, ketma-ket joylashgan. Gullari ikki jinsli, oʻzidan changlanadi. Mevasi qizil, baʼzan sariq. Oʻzbekistonda may oxiri — iyun boshidan pisha boshlaydi, remontantli (bir mavsumda qayta yoki koʻp marta gullab, hosil beradigan) navlari avgustning 2-yarmida ikkinchi marta meva tugadi. Mevasi tarkibida 5,7—11,5% qand, 1—2% organik kislotalar, 9,1 – 44 mg% S vitamini hamda V guruhi vitaminlari, karotin, xushboʻy moddalar mavjud. Mevasi, asosan, yangiligida yeyiladi, konserva sanoatida qiyom, jem, sharbatlartayyorlanadi. Quritilgan mevasi (damlamasi) tibbiyotda terlatuvchi dori sifatida, sharbati suyuq dorilar taʼmini yaxshilashda ishlatiladi.

Malina ildiz bachkilari, ildizi va qalamchalaridan koʻpaytiriladi. Koʻchati oʻtqazilgach, 2-yili hosilga kiradi. Oʻzbekistonda Malina simbagʻazlarga koʻtarib oʻstiriladi. Hosili tugagach, bir yillik novdalari qoldirilib, ikki yilliklari qirqib tashlanadi. Malina oziq moddalarga boy, sernam, suvni yaxshi oʻtkazadigan, yer osti suvlari kamida 1,5 m chuqurlikda boʻlgan yerlarda yaxshi oʻsadi. Malina koʻchatlari erta bahorda yoki kech kuzda qator oraligʻi 1,5 m, tup oraligʻi 50—70 sm sxemada ekiladi. Yoz davomida qator oralari yumshatiladi. 10—12-marta sugʻoriladi. Hosildorligi oʻrtacha 80—120 s/ga. Oʻzbekistonda Malinaning Barnaul, Visluxa, Progress, Malboro navlari ekiladi. Kasalliklari: oq dogʻlanish, makrosporioz, vilt va boshqa Zararkunandalari: qoʻngʻizlar, bargxoʻrlar, shilliqqurt, oʻrgimchakkana, qalqondorlar.

Kurash choralari: agrotexnika tadbirlarini oʻz vaqtida oʻtkazish, gʻunchalash davrida va hosil yigʻishtirilganidan keyin 1% li kolloidli oltingugurt eritmasini purkash.

 Adabiyot 
 Kazakov I.V.,Kichina VV., Malina, 3 izd., M., 1985; Abdullayev R., Yagudina S., Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.

Jamoliddin Fayziyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mevalar
Malinke

Malinke, maninka — Gʻarbiy Afrikada tarqalgan mande tillaridan biri, bamana va diula tillari bilan birgalikda mandingo til birligini tashkil etadi. Senegal, Gvineyada, qisman Mali, Liberiya, Syerra-Leoneda tarqalgan; unda 4 mln. ga yaqin kishi soʻzlashadi. Anchagina lahjalari bor: konya, koranko, manya, mau sinya va boshqa M.da unlilar tizimi rivojlangan: ochiq, choʻziq va burun fonemalar; bu uch belgi-xususiyat bir fonemaning oʻzidan namoyon boʻla oladi. Morfologiyasi yaxshi rivojlanmagan analitik til boʻlgani sababli, M.da sintaktik vositalar, xususan, gapda qatiy belgilangan soʻz tartibi, koʻmakchi-larning alohida oʻrni katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Malinkin

Nikolay Petrovich Malinkin (1895.9.5, Tver gubernyasi, Rossiya — 1968.1.7, Toshkent) — agronom olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1966), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1959), professor (1961). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1925). SoyuzNIXIning Oʻgʻitlar va agrotuproqshunoslik markaziy stansiyasida agronom (1925—26), katta ilmiy xodim (1926—52; 1941—45 yillarda ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari). Toshkent Davlat Universitetida dotsent, kafedra mudiri (1955—66). Ilmiy ishlari paxtachilikni kimyolashtirish, oʻgʻitlarning gʻoʻza va bedaga taʼsiri masalalariga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Malich qoʻy zoti

Malich qoʻy zoti - terisi va suti uchun boqiladigan dagʻal junli qoʻy zoti. Asl vatani Osiyo boʻlgan bu qoʻy zoti Qrim va Kubanda keng tarqalgan (chorvadorlar dumli qoʻylarni "malish qoʻylar" deb ataydilar). Dumining shakli, yogʻliligi qorakoʻl qoʻylarinikja oʻxshaydi va dumli qoʻylar guruhiga kiradi. Qoʻchqorlarining oʻrtacha tirik vazni 55–60 kg , sovliqlariniki — 40 kg . Sogʻish mavsumida 35–40 kg sut, yiliga 2—2,5 kg jun beradi. Qoʻzilari teri olish uchun 2—3 kunligida soʻyiladi. Koʻproq oq, qora va kamroq kulrang tusda. Qoʻzilari terisi qorakoʻl qoʻzilar terisiga oʻxshamasa ham lekin terisi yuqori baholanadi. Malich qoʻy zotiz. togʻ va choʻldasht sharoitiga moslashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Natan Mallayev

Natan Murodovich Mallayev (1922.22.1 — Toshkent — 1996) — adabiyotshunos, tarjimon. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973). Filologiya fanlari doktori (1978), professor (1980). Toshkent davlat pedagogika institutini tugatgan (1942). "Qardosh xalqlar adabiyoti" (hozirgi oʻzbek klassik adabiyoti) kafedrasi mudiri (1965—91). M. "Oʻzbek adabiyoti tarixi" (oʻrta maktablar uchun, 1953—72), "Oʻzbek adabiyoti tarixi" (un-t va pedagogika institutlari uchun, 1963—65) kabi darsliklar mu-allifi. Asosiy ilmiy tadqiqotlari Navoiy ijodini oʻrganish va mumtoz adabiyot bilan xalqogʻzaki ijodining uzaro taʼsirini tadqiq etishga karatilgan ("Ulugʻ shoir va mutafakkir", 1969; "Navoiy ijodining xalqchil negizi", 1973; "Soʻz sanʼatining gultoji", 1991 va boshqalar). M. "Abulqosim Firdavsiy" (1962) monografiyasini yozgan. S. Ayniyning "Qisqacha tarjimai holim" asarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Firdavsiy "Shohnomasining 2 jilddan iborat nasriy tarjimasini, Majlisiy ("Qissai Sayfulmulk" dostoni), Navoiy (ruboiy, tuyuq, lirika) asarlarini nashrga tayyorlagan. M. Navoiy asarlarining ruscha 10 jildli nashrini (5- va 10-j.lar, 1968) tay-yorlashda qatnashgan. Oliy oʻquv yurtlari va oʻrta maktablar uchun dastur va xrestomatiyalar tuzgan (1952—74).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:1996-yilda vafot etganlar
Turkum:22-yanvarda tugʻilganlar
Robert S. Mulliken

Robert S. Mulliken (1896.7.6, Nyubernport — 1986. 31.10) — amerikalik fizik-kimyogar. Massachuset texnologiya institutini tugatgan (1917). Chikago universiteti (1925-yilgacha), Garvard va Nyu-York universitetlarida (1926—28), 1928-yildan yana Chikago universitetida (1931-yildan professor) ishlagan. Kimyoviy bogʻlar va molekulalarning elektron struktura tuzilishlarini molekulyar orbitallar usulida aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1966).Nobel mukofoti sovrindorlari"MALLIKEN (Malliken) Robert Sanderson" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:1986-yilda vafot etganlar
Turkum:7-iyunda tugʻilganlar
Turkum:31-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Rahmatulla Mallin

Rahmatulla Xolmurodovich Mallin (1906, Oqmachit, Hozirgi Qiziloʻrda — 1990.4.3, Toshkent) — fizik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965). Leningrad universitetni (1927), Leningrad politexnika institutini tugatgan (1931). Oʻzbekiston Davlat Universitetida dekan (1931—41), Oʻrta Osiyo universitetida dotsent (1941—48), Toshkent pedagogika institutida kafedra mudiri (1948—67, 1972—86), prorektor (1957—59). Toshkent Davlat Universitetida dekan va nazariy fizika kafedrasi mudiri (1967—72). Ilmiy ishlari elektrodinamika, maydon nazariyasi, terminologiya va boshqalarga oid. M. fizikadan oʻquv qoʻllanmalari, darslik va lugʻatlar muallifi.

 
 Fizikadan ruscha-oʻzbekcha terminlar lugʻati, T., 1974; Klassik mikroelektrodinamika, T., 1974; Klassik makroelektrodinamika, T., 1978.

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-mar-12-1990-3639881/

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sergey Malov

Sergey Yefimovich Malov (1880.4.1, Qozon — 1957.6.9, Leningrad) — turkiyshunos olim.

FA muxbir aʼzosi (1939), Sankt Peterburg universitetining sharqshunoslik fakultetida oʻqigan (1904—09), N.F.Katanov va V.V.Radlovlarning shogirdi sifatida turkiy xalqlarning tarixi, tili, ogʻzaki ijodiyoti hamda etnografiyasi bilan jiddiy shugʻullangan. Gʻarbiy va Markaziy Xitoy (Sinszyan va Gansu viloyatlari)da yashovchi uygurlar tili va shevalari ustida olib borgan tadqiqotlari (1909—11; 1913—15) diqqatga sazovor.

M. "Qadimgi turkiy yozuvi yodgorliklari. Matnlar va tarjimalar" (1952), "Uygʻur tili. Homiy lahjasi. Matnlar, tarjimalar, lugat" (1954), "Sinszyan viloyatining uygʻur lahjalari. Matnlar, tarjimalar, lugʻat" (1961), "Lobnor tili, Matnlar, tarjimalar, lugat" (1955), "Sariq uygurlar tili. Lugʻat va grammatika" (1957), "Sariq uygʻurlar tili. Matnlar va tarjimalar" (1967) kabi asarlar muallifi. M. V.V.Radlov bilan hamkorlikda qad. uygʻur qoʻlyozmasi "Oltin yoruq" ("Suvarrahhasa")HH topdi va eʼlon qildi. Uning "Turklarning Yenisey yozuvi" (1952) nomli kitobi xalqlarimiz oʻtmishi, tillari tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:28-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1957-yilda vafot etganlar
Turkum:6-sentabrda vafot etganlar
Turkum:Turkologlar
Malomatiylar

Malomatiylar (arab. - taʼna axli, taʼnaga qoluvchilar) — sufiylik tarikatlaridan birining tarafdorlari. M. taʼlimotining asosiy qoidalarini Hamdun alkassor (884 yilv.e.) ishlab chiqqan. Al-Muhosibiy (857 yilv.e.), Boyazid Bistomiy va Saxl at-Tustariy (taxminan 818—896) kabi Iroq zohidlarining qarashlari mazkur taʼlimotning shakllanishida muhim rol oʻynagan. M. harakati umuman yagona tashkiliy tuzilmaga ega boʻlmay, mustaqil mahalliy toʻgaraklar shaklida edi. Dastlab Nishopurda yuzaga kelib, gʻarbga — Iroq va Suriyaga, sharqqa — Movaro-unnahr va Turkistonga tarqalgan. M. fikricha, sufiy ezgu amallarini boshqalarga oshkor etmasligi, ular maqtovga emas, balki zarur boʻlsa, taʼnamalomatga ham sabab boʻladigan xatti-harakat qilishi, oʻziga nisbatan gʻazabnafrat uygʻotadigan tarzda hayot kechirishi ayb sanalmaydi. Bu yoʻldan borgan sufiylar odamlar orasida be-odobligi, xunuk qiliqlari, oʻzini yomon tutishi bilan malomat orttirib yurgan. Tariqatning nomi shundan olingan. M. ayrim ruhoniylarning oʻz taqvodorligini boshqalarga pesh qilib, ibodat va marosimlarni yuzaki, namoyishkorona bajo etishiga eʼtiroz bildirishgan. Vaqt oʻtishi bilan M. tariqati yoʻqolib, uning tarafdorlari qolmadi. Bu taʼlimotning baʼzi jihatlari naqshbandiylik tariqatida namoyon boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maloyaroslavets jangi

Maloyaroslavets jangi - Fransiya-Rossiya urushi (1812) davrida Maloyaroslavets shahri (RF) ostonasida rus va fransuz qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan jang1812-yil 12(24) oktabr. 1812-yil 6-oktabrda marshal Myurat avangardini Chernishnya daryosi boʻyida yengilishi Napoleon I armiyasini Moskvadan chekinishini tezlatdi. Napoleon Kaluga orqali Smolensk shahriga chekinishni rejalashtirib, oziqovqat omborlarini egallash maqsadida va kelgusida Gʻarbiy Dvina va Dnepr daryo qirgʻoklarida mudofaa chizigʻi barpo etib, u yerda mustahkam joylashib olib, shu yerdan 1813-yil yangi hujumni boshlash niyatida boʻlgan. Napoleon rejasidan xabar topgan M.I.Kutuzov 10-oktabrda general D.S. Doxturovning 6-piyoda korpusi va l-otliq korpusni Napoleon armiyasi yoʻlini toʻsishga joʻnatgan. 12-oktabrda ruslar Maloyaroslavetsdan fransuzlarni quvib chiqarishgan. Biroq, fransuzlarning Ye. Bogorne qoʻmondonligi ostidagi 1korpusi M.ni kaytadan egallab olgan. Yangi kuchlar yordamga kelishi bilan jang keng tus olgan. Unda har ikki tomondan 25000 askar qatnashgan. Maloyaroslavets 8-marta qoʻldan qoʻlga oʻtgan. Kechga borib shahar fran-suzlar qoʻlida qolgan. Fransuzlar 5000, ruslar 3000 askarini yoʻqotgan. 13-oktabrda ikki tomon hal qiluvchi jangga tay-yorgarlik koʻra boshlagan edi, lekin Napoleon 14-oktabrda qoʻshiniga Smolensk yoʻli boʻylab chekinishga buyruq bergan. Maloyaroslavets jangi, ruslarning strategik gʻalabasi boʻlib, tashabbus ruslar qoʻliga oʻtgan. Moskva jangi (1941—42) vaqtida Maloyaroslavets rayonida shiddatli janglar boʻlgan. Shaharni 1941-yil 18-oktabrda nemis fashistlar egallagan edi. Shoʻrolar armiyasi 1942-yil 2-yanvarda shaharni ozod etgan. Maloyaroslavetsda 1812-yilgi Vatan urushi muzeyi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maldivlar

Maldivlar (oʻzlarini — divexi deb ataydilar) — Maldiv Respublikasining asosiy aholisi (220 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, Hindistonda x.am (5 ming kishi) yashaydi. Hind-eron til guruhiga mansub maldiv tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmon.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malmö

Malmö — Shvetsiyaning janubidagi shahar. Aholisi 303 873 kishi (2012). Lund, Trelleborg, Vellinge va boshqa shaharlar bilan Katta Malmö shahar aglomeratsiyasini tashkil etadi. Eresunn boʻgʻozidagi port. Avtomobil paromi orqali Kopengagen shahri (Daniya) bilan bogʻlangan; Trelleborg — Zasnits (Germaniya) temir yoʻl paromi bor. Malmö — mamlakatning muhim sanoat markazlaridan biri. Mashinasozlik (jumladan, kemasozlik), kimyo (rezina buyumlari ishlab chiqarish), trikotaj, oziq-ovqat, sement sanoati korxonalari mavjud. Tarixiy-badiiy muzeyi bor. Shahar ilk bor qoʻlyozmalarda 13-asrdan tilga olingan. 14—16-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklardan ratusha, qasr va boshqa binolar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malpigi Marchello

MALPIGI (Malpighi) Marchello (1628.10.3, Krevalkore - 1694.30.11, Rim) — italiyalik biolog va vrach. London Qirollik jamiyati aʼzosi. Tibbiyot d-ri (1653-yildan), professor (1656—91). Mikroskopda oʻsimlik va hayvonlar anatomiyasini oʻrganib, ularning hujayradan tuzilganligini taʼriflab berdi. Oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar va hasharotlar talogʻining limfa tanachalari, buyrak chigallarini, chiqarish organlarini (qarang Malpigi naychalari), terining oʻsish qavatini, shuningdek, oʻpka alveolalari, tildagi taʼm bilish soʻrgʻichlarini tavsifladi. Kapillyarlarda qon aylanishini aniqladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malpigi naychalari

Malpigi naychalari — koʻpchilik oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar va hasharotlarning chiqarish organlari. Oʻrta va orqa ichak chegarasida joylashgan uchi berk oʻsimtalar. Oʻrgimchaksimonlar va koʻpoyoklilarda 1 juft, toʻgʻri qanotli hasharotlarda 120 juftgacha, pardaqanotlilarda 150 juftgacha Malpigi naychalari boʻladi. Ular muskul qavatlari yordamida qisqaradi. Oʻrgimchaksimonlar Malpigi naychalari, koʻpincha, guanin, hasharotlar va koʻpoyoqlilar Malpigi naychalari siydik kislota chiqaradi. Suv hasharotlarida Malpigi naychalari osmoregulyatorlik vazifasini bajaradi (yana q. Chiqarish sistemasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malta mexanizmi

Malta mexanizmi, malta xochi (nomi Malta xochi — Malta ordeni timsolidan olingan) — uzluksiz aylanma harakatni uzlukli aylanma harakatga oʻzgartirib beruvchi qurilma; oʻzgartiruvchi (qayta hosil qiluvchi) mexanizmlar turiga kiradi. Asosan, yetakchi va yetaklanuvchi disklardan iborat. Yetakchi disk aylanib turganda uning barmogʻi maʼlum vaqt yetaklanuvchi disk (xoch)dagi radial (radius boʻyicha yoʻnalgan) oʻyiqqa kirib turadi va uni muayyan burchakka (60 yoki 90° ga) buradi. Barmoq radial oʻyiqdan chiqqanidan soʻng yetakchi disk yetaklanuvchi disk sirtida sirpanadi va uning harakatini toʻxtatadi. Malta mexanizmining disklar tashqi va ichki ilashadigan, disklarining shakli hamda barmoqlari va radial oʻyiklari soni har xil boʻlgan bor. Malta mexanizmi kino qoʻyish apparatlarida va toʻxtab-toʻxtab ishlaydigan boshqa qurilmalarda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maltalar

Maltalar — xalq. Maltaning asosiy aholisi (355 ming kishi). Avstraliya (85 ming kishi), Buyuk Britaniya (35 ming kishi), Kanada (15 ming kishi), shuningdek, Afrikaning baʼzi mamlakatlarida ham yashaydilar. Umumiy soni 490 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malta tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maltoza

Maltoza (ing . malt — solod), solod qandi — tabiiy disaharid; glyukozanit ikki qoldigʻidan iborat. Undirilgan arpa, javdar va boshqa donlarda koʻp. Pomidorda, bir qancha oʻsimliklarning changi va gul shirasida ham topilgan. Suvda yaxshi eriydi, taʼmi shirin. Hayvon va oʻsimliklar organizmida kraxmal va glikogenning ferment taʼsirida parchalanishidan hosil boʻladi. a-glyukozidaza yoki maltaza fermenti taʼsirida Maltoza glkjozaning ikki qoldigʻigacha parchalanadi. Bu ferment odam va hayvonning hazm shirasida, undirilgan don, mogʻor zamburugʻlari, achitqilarda boʻladi. Odam ichagining shilliq pardasida maltaza boʻlmasa, kishi Maltozani koʻtara olmaslikdek ogʻir irsiy kasallikka yoʻliqadi. Bunda bemorga Maltoza, kraxmal va glikogensiz yoki maltaza fermenti qoʻshilgan ovqat beriladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Disaharidlar
Thomas Robert Malthus

Thomas Robert Maltus (1766.13.2, Rukeri — 1834.23.12, Bat) — ingliz iqtisodchisi, ruhoniy. Kembrij universitetining Jezus kollejini tugatgan (1788). Ost-Indiya kompaniyasi tasarrufidagi kollejda yangi tarix va siyosiy iqtisod kafedrasida professor (1805-34). Maltus klassik maktab vakili boʻlishiga qaramay, David Rikardoning qiymatning mehnat nazariyasini inkor etdi va tovar qiymatini ishlab chiqarish harajatlariga qoʻshdi, foydani tovar qiymatiga nominal qoʻshimcha, deb qaradi. M. pul nazariyasiga va "ortiqcha ishlab chiqarish" nazariyasiga katta hissa qoʻshgan. "Nufuz qonuni toʻgʻrisida tajribalar" asari (1798) unga katta mashhurlik keltirdi. M. bu asarida koʻpgina iqtisodchilar orasida qabul qilingan aholi soni va uning oʻsishi boylikdir, degan fikrga zid holda aholi oziq-ovqatning cheklangan taklifiga duch kelguniga qadar oʻsaveradi, aholi geometrik, oziq-ovqat mahsulotlari taklifi arifmetik progressiya boʻyicha oʻsadi, deb qaraydi. Aholi oʻsishini ijobiy (yaʼni oʻlimni koʻpaytirish orqali) — urushlar, epidemiyalar va boshqa yoki salbiy (tugʻilishni cheklash orqali) — ahloqiy cheklashlar, kech nikohga kirish va boshqa yoʻllar orqali nazorat qilish mumkin. M. oʻz fikrlarini "tuproq unumdorligining pasayib borishi qonuni" bilan asoslashga urinadi. M.ning ish haqi nazariyasi tirikchilik minimumga teng boʻlgan doimiy ish haqini nazarda tutadi. Lekin rivojlangan mamlakatlarda aholi ham, ish haqi ham, M.ning bashoratlariga zid holda, texnika ravnaqi tufayli oʻsib, daromadlarning oʻsishi darajasiga qarab tugʻilish pasayib bormoqda. M. javob berishga harakat qilgan muammolar hozirgi zamonda ham past rivojlangan mamlakatlarda dolzarb hisoblanadi. Bu mamlakatlarda tugʻilish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan sharoitda tibbiyotni "import qilish" bilan rivojlangan mamlakatlardagi kabi past oʻlim koeffitsiyenti taʼminlanmoqda va, ayni paytda, bu mamlakatlarda qashshoqlik muammosi mavjud. Shuningdek, ayrim ekologlar jahon miqyosida aholining va sanoat ishlab chiqarishining oʻsishi resurslar taqchilligiga olib keladi, deb qaraydi."MALTUS (Maltus) Tomas Robert" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1766-yilda tugʻilganlar
Turkum:1834-yilda vafot etganlar
Turkum:23-dekabrda vafot etganlar
Turkum:13-fevralda tugʻilganlar
Abram Malsev

Abram Moiseyevich Malsev (1897.20.4, hozirgi Dogʻiston Respublikasi, Cheryurt shahri – 1963.25.7, Toshkent) – genetik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan afonom (1943). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1928). Soyuz NIXI Markaziy seleksiya stansiyasida assistent (1928–31), stansiya direktori (1932–37), OʻzSSR Yer ishlari xalq komissari oʻrinbosari (1937–40), OʻzSSR Davlat nazorati qishloq xoʻjaligi guruhining bosh nazoratchisi (1940-41), OʻzKP MK qishloq xoʻjaligi boʻlimi mudiri (1941–42), Soyuz NIXI direktori (1942–55), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi kafedrasi dotsenti va mudiri (1956–63). Ilmiy ishlari gʻoʻza genetikasi, urugʻchiligi, biologi-yasi, sistematikasi va geografiyasi masalalariga bagʻishlangan.

 
 Xlopchatnik i ispolzovaniye volokna, T., 1956.
Malus qonuni

Malus qonuni — yorugʻlik qutblovchi asbob (polyarizator) dan oʻtganda chiziqli yorugʻlik intensivligining oʻzgarishi qonuni. Tushayotgan yorugʻlikning qutb tekisligi va qutblovchi asbobning qutblash tekisligi orasidagi burchak ga nisbatan yorugʻlik intensivligi har xil oʻzgaradi. Malus qonuni 1810-yilda fransuz fizigi Étienne-Louis Malus (1775—1812) kashf qilgan. Qutb tekisliklari (yorugʻlik va asbob) orasidagi burchak , analizatorga tushayotgan chiziqli yorugʻlik intensivligi boʻlsa, analizatordan chiqayotgan yorugʻlik intensivligi Malus qonuniga asosan boʻladi. Yorugʻlik intensivligini oʻlchaydigan asbob va qurilmalar Malus qonuni asosida ishlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Optika
Malham

Malham — sirtdan qoʻllanadigan dori shakli. Mazlarga qaraganda qattiqroq, badan haroratida yumshab teriga yopishadi. U baʼzan suyuq boʻladi. M.lar (qoʻrgʻoshinli malham, ley-koplastir, garmdorili plastir, bakteritsid qogʻozlar va boshqalar) teri yuzasidagi bogʻlovlarni mahkam tutish, terini tashqi taʼsirlardan saqlash va davolashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malhamchilar

Malhamchilar (Meloidae) - qattiq qanotli hasharotlar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi. Oʻrta Osiyoda 20 dan ortiq turi tarqalgan. Tanasi choʻzinchoq, 8–30 mm, qizil, sariq va qora tusda. Odatda, ikki biqinidan birmuncha qisilgan; moʻylovlari toʻgʻnogʻichsimon, boʻgʻimlarga boʻlingan. Tuxumini yerga qoʻyadi. Lichinkalari chigirtka yoki arilarning inida yarim parazitlik bilan yashab, gipermetamorfoz yoʻli bilan rivojlanadi. Voyaga yetganlari oʻsimlik bilan ovqatlanadi. Qoʻngʻizlari turli qishloq xoʻjaligi ekinlariga zarar keltiradi. Beda, kartoshka, lavlagi va boshqa ekinlarga qizilbosh shpankanit zarari katta. Zararkunanda uncha katta boʻlmagan uchastkalarda, odatda, barcha bargni dogʻ shaklida yeydi. M. qonida hasharotxoʻr hayvonlardan himoyalaydigan zaharli modda — kantaridin bor. Qizilbosh shpanka axlati bilan ifloslangan beda hayvonlar uchun zararli, chunki unda oz miqdorda boʻlsa ham kontaridin bor. M. qoni odamning badaniga tushsa yara qiladi. Bir xil dan tibbiyotda malham tayyorlanadi. Kurash choralari: karbofos (1 — 1,5 kg/ga), fozalon (1,5– 2 kg/ga), sumitsidin (0,4—0,5 kg/ga), ripkord (0,5—0,20 kg/ga) va boshqa insektitsidlar purkash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Islomjon Mamadaliyev

thumb

Islomjon Mamadaliyev (1948.01.26. Yangiqoʻrgʻon tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent davlat universiteti ning filologiya fakultetini tugatgan (1984). 1967-yildan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi 22-maktabda, 1997-yildan Yangiqoʻrgʻon shahrichasidagi ixtisoslashtirilgan internatmaktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. M. darsda koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan unumli foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Saodatxon Mamadaliyeva

Saodatxon Rasulovna Mamadaliyeva (1954.19.4, Buvayda tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qoʻqon pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tutatgan (1977). 1973-yildan Buvayda tumanidagi 5maktabda bolalar yetakchisi, 1977-yildan ona tili va adabiyot oʻqituvchisi. M.darsni ilgʻor pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi. Uning tashabbusi bilan maktabda texnika vositalari bilan toʻliq ji-hozlangan fan xonasi tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Abdugʻafur Mamadalimov

Abdugʻafur Teshaboyevich Mamadalimov (1947-yil 1-fevral, Andijon shahri, OʻzSSR) — oʻzbekistonlik fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi aʼzosi, akademik (2000), fizika-matematika fanlari doktori (1985), professor (1989). 

 Biografiyasi 
Abdugʻafur Mamadalimov 1947-yil 1-fevralda Andijon shahrida ishchi oilasida tugʻilgan. 1964-yil Andijon shahridagi 30-maktabni, 1969-yili Toshkent davlat universitetining fizika fakultetini fizikaviy elektronika mutaxassisligi bo‘yicha tamomlagan. 1969–1974-yillarda Rossiya Fanlar akademiyasi Abram Fyodorovich Ioffe nomidagi fizika-texnika institutida stajyor-tadqiqotchi, keyinchalik aspirant vazifasida faoliyat koʻrsatgan. Soʻngra Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika institutida, 1986–1991-yillari akademiyaning Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti direktorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari, 1991–1994-yillarda issikliq fizikasi boʻlimi rahbari oʻrinbosari, 1994–1996-yillari Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi oliy oʻquv yurtlari bosh boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari, 1996–1998-yillarda Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti ilmiy ishlar va xalqaro aloqalar bo‘yicha prorektori lavozimida ishlagan. Hozirda universitet qoshidagi Yarimo‘tkazgichlar fizikasi va mikroelektronika ilmiy tadqiqot institutida laboratoriya mudiri lavozimida faoliyat yuritib kelmoqda. 

 Ilmiy faoliyati 
Olimning ilmiy ishlari chuqur sathli yarimoʻtkazgichlar va elektroʻtkazuvchan polimerlar fizikasiga oid. Abdugʻafur Mamadalimov yarimoʻtkazgichlarda chuqur markazlar parametrlarini aniqlashning yangi uslublari — induksiyalangan fotosigʻim, past temperaturali fotoelektrik va issiqlik fizikasi spektroskopiyalarini yaratgan hamda ularni amalda joriy qilgan, „tabiiy polimer tolalar elektrofizikasi“ga asos solgan. Chuqur sath hosil qiluvchi kirishmalar bilan legirlangan kremniy, paxta va ipak tolalari asosida yangi turdagi elektron asboblar, yaʼni haroratni, namlikni, yorugʻlikni sezuvchi asboblar, yarimoʻtkazgichli S-diodlar yaratishning fizik asoslarini taklif etgan. 

1974-yilda „Kremniy va kompensirlangan kremniy asosidagi asboblarda chuqur kirishmaviy sathlarni tadqiq etish“ mavzusida nomzodlik ishini himoya qilib, fizika-matematika fanlari nomzodi ilmiy darajasini, 1985-yilda „Chuqur energetik sathli kirishmalar bilan legirlangan kremniydagi fotoelektrik hodisalar“ mavzusida doktorlik dissertatsiyani yoqlab, fizika-matematika fanlari doktori ilmiy darajasini olgan. 1989-yilda olimga professor, 2000-yilda akademik ilmiy unvoni berilgan. Abdugʻafur Mamadalimov 3 ta monografiya, 1 ta darslik, 7 ta oʻquv qoʻllanma, 18 ta patent va ixtirolar, 500 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifidir.

 Mukofotlari 
 Abu Rayhon Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992).

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston fiziklari
Turkum:Professorlar
Turkum:Fizika-matematika fanlari doktorlari
Barchinoy Mamadiyorova

Barchinoy Mamadiyorova (1950.15.1, Zomin tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1973). 1973-75 yillarda Jizzax viloyatining Zomin tumanidagi 66maktabda, 1975-yildan Sirdaryo viloyatining Shirin shahridagi 4maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. M. oʻquvchilar oʻrtasida tarbiyaviy ishlar olib borishda yuksak natijalarga erishgan. Uning sinfdan, maktabdan tashkari tarbiyaviy ishlar boʻyicha chop etilgan metodik qoʻllanmasi shahar oʻqituvchilari uchun namunaviy dastur boʻlib xizmat qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1950-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-yanvarda tugʻilganlar