Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Marvaridgul

Marvaridgul — pi-yozguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, ekma gul. Baʼzan mustaqil tur sifatida ajratiladigan may M. turi ekiladi. M. namsevar, ildizi gorizontal joylashadi, 2 yoki 3 ta uzun bandli choʻziq ildizoldi barglari mavjud. Ildizpoyasidan oʻsib chiqqan bachkilari orqali koʻpayadi. Gulbandi (20 sm)ning bir tomoniga xushboʻy oq gullar joylashgan. May—iyun oylarida gullaydi. Mevasi dumaloq, qizil, sersuv. M. salqin, chirindiga boy qumlik joyni va tez-tez sugʻorib turishni talab qiladi. Oʻrta Osiyo sharoitida bachkilarini mart oyi boshlarida koʻchat qilgan maʼ-qul. May M. dorivor oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Uning yer ustki qismi tarkibida yurak glikozidlari (asosan, konvallatoksin va konvallazid) bor. May M. manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. M.ning qatmaqat, pushti gulli xillari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Marvirud

Marvirud, Marvarrud — Bolo Murgʻob yoki MaruchaqИзвестия АН Туркменской ССР. — АН Туркменской ССР, 1970. — с. 35. shahrining eski nomi. Murgʻob daryosining boʻyida (Afgʻoniston hududida) joylashgan. Tarixiy ga qaraganda Marvirud oʻrnida qadimda Iskandar Makduniy tomonidan Margʻiyonada qurilgan Aleksandriya shahri boʻlgan, keyinchalik uni salavkiylardan Antiox qayta tiklagan. Ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda Marvirud muhim strategik shahar va istehkom sifatida mashhur boʻlgan. Marvirud nomi soʻnggi bor Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"sida uchraydi. Yazdiyning qayd etishicha, uning davrida shahar Murgʻob nomi bilan mashhur boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Afgʻoniston
Turkum:Oʻrta asrlar Xurosoni
Turkum:Oʻrta asrlar Afgʻonistoni
Marvon

Marvon — umaviylar sulolasidan boʻlgan 2-xalifaning ismi. M. I (623— 685) Usmon ibn Affonning yaqin kishisi boʻlgan. Usmon oʻldirilgach, qochishga majbur boʻlgan. Muoviya II va-fot etgach (684), qonuniy xalifa Xolid ibn Yazid I balogʻat yoshiga yetguniga qadar taxtga oʻtirgan. Raqibi Abdulloh ibn Zubayrning sarkardalari ustidan gʻalaba qozongan va Suriya, Misr va Mesopotamiyada xalifa sifatida tan olingan. Biroq oʻgʻli Abdulmalikni oʻziga valiahd qilib belgilaganida Xolidning onasi tomonidan boʻgʻib oʻldirilgan. M. II (688—750), M. I ning nabirasi. Dastlab (734—744) Armanistonda noib boʻlgan, soʻngra xalifa Valid IIIning qasoskori sifatida tanilgan, xalifalikka saylangan (744) va Gʻaron shahrini qarorgoh qilgan. Harbiy iqtidori tufayli Suriya va Iroqdagi koʻplab raqiblari (ayniqsa, xorijiylar) ustidan gʻalaba qozongan. Lekin abbosiylar xonadoniga mansub Ibrohimni qatl etishi bilan ushbu xonadon aʼzolarining qoʻzgʻolon koʻtarishlariga sababchi boʻlgan. Arbela shahri yaqinidagi Zob daryosi boʻyida Abul Abbos sarkardasi Abu Muslim tomonidan yengilgach (750), Misrga qochgan va u yerda xristian qibtiy tomonidan oʻldirilgan. M. II oʻlimi bilan Umaviylar xalifaligining Osiyodagi hukmronligi barham topgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Umaviy xalifalari
Turkum:Islom tarixi
Turkum:Madinadagi Umaviylar hokimlari
Turkum:Ikkinchi fitnada ishtirok etgan kishilar
Turkum:Bahrayndagi Roshidun xalifaligi noiblari
Turkum:7-asr Umaviy xalifalari
Marganets birikmalari

Marganet birikmalari - Marganetsning umumiy formulasi MpX2 boʻlgan (ftor bilan MpGʻ3 va MpGʻ4 ham) digallogenidlari maʼlum. Ular kristall moddalar boʻlib, suvda yaxshi eriydi (MpGʻ2 bundan mustasno). MpVg2 ning suyuqlanish temperaturasi 698°, Mnl2 niki 638°. Merganets(P)-ftorid, MnF2 — och pushti rangli, tetragonal panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 900°, zichligi 3,92 g/sm3.

Marganets(P)-xlorid, MpS12 — pushti rangli, trigonal panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 650°, zichligi 2,977 g/sm3. Organik sintezda katalizator sifatida, analitikkimyoda S2O ^" va 10 4 ionlarini ochishda, tetragidrati MpS19-4N2O esa pushti rangli boʻyagichlar olishda qoʻllanadi. Marganets (II) - nitrat, Mn(NO3)2— och pushti rangli, kubik panjarali kristall modda. 180°dan yuqorida marganets oksidlarigacha parchalanadi. Suvli eritmalaridan mo-no-, di-, tetra- va geksagidratlar holida kristallanadi. Mn(NO3)2-6H2O— pushti rangli kristall modda. Oʻta sof MpO2 olishda, oksid katalizator sifatida, pushti rangli boʻyagichlar tayyorlashda va sikkativ oʻrnida qoʻllanadi.

Marganets (II) - sulfat, MnSO4 — rangsiz rombik panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 700°, zichligi 3,25 g/sm3. 850° atrofida Mn3O4, SO3 va SO2 ga ajraladi. Uning 1, 2, 4, 5 va 7 molekulali kristallogidratlari maʼlum. Toʻqimachilik sanoatida boʻyagichlar komponenti, organik sintezda katalizator, qishloq xoʻjaligida mikrooʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Marganets (III) — sulfat Mn2(SO4)3 — yashil rangli amorf yoki kristall modda; beqaror, 160° da parchal anadi. Marganetsning 2 ta sulfidi bor: Marganets disulfid, MnS2 — jigarrang, kubik panjarali kristall modda, zichligi 3,463 g/sm3. Odatdagi sharo-itda barqaror, qizdirilganda MnS bilan oltingugurtga ajraladi. Marganets sulfid, MnS — kulrang yoki yashil, kubik panjarali kristall modda, zichligi 4,0 g/sm3.

Marganets birikmalari oʻta sof MpO2 olishda, analitik kimyoda, organik sintezda, matolarni boʻyashda, keramik boʻyagichlar olishda va qishloq xoʻjaligida mikrooʻgʻit sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marganets oksidlari

Marganets oksidlari - marga netsning kislorodli birikmalari. Marganets oksidlari oltita (MnO, Mn2O3, MnO2, Mn3O4, Mn2O7, Mn5O8) boʻlib, ular suvda erimaydigan kristall moddalardir. Mn2O7 bundan mustasno, u suvda eriydi. Yuqori oksidlari 500—1300° da quyi oksidlarga oʻtadi, kislorod atmosferasida 300°dan yuqorida 2 valentli oksidi toʻrt valentli oksidga aylanadi. Marganets oksidlari minerallar hamda temirmarganets rudalari tarkibiga kiradi.

Monooksid, Mno (manganozit minerali), geksagonal va kub koʻrinishdagi singoniyada mavjud boʻla oladi. Yarimoʻtkazgich va antiferromagnetiklik xossalarini namoyon qiladi, kuchsiz ishqoriy xossaga ega, kizdirilganda vodorod va faol metallar bilan Mp gacha qaytariladi. M.ning gidroksidi, oksalati, nitrat yoki karbonatini parchalab olinadi. U ferritlar, keramik materiallar ishlab chiqarishda, metallarni desul-furlashda, mikrooʻgʻitlar sifatida va piperidinni degidrogenlashda ishlatiladi, antiferromagnit material sifatida ham qoʻllanadi.

Seskvioksid, Mn2O3, a-holidagi romb va /}-holidagi kub koʻrinishidagi modifikatsiyalari maʼlum, tegishlicha kurnakit va biksbiit minerallar sifatida mavjud. 670° da "modifikatsiya /3- modifikatsiyaga oʻtadi. MnOON ni termik parchalash yoʻli bilan olinadi.

Marganets oksid, Mn3O4, ga-usmanit minerali nomi bilan maʼlum boʻlib, 1160° da a-holatidan /3- holatiga oʻtadi. Kimyoviy xossalari MpO va Mp2O3 larniki kabi.

Dioksid, MnO2 marganetsning tabiati eng koʻp tarqalgan birikmasi va barqarori hisoblanib, /3- modifikatsiyasi pirolyuzit minerali nomi bilan yuritiladi. Romb kurinishdagi sin-goniyasi u-MnO2 esa ramsdelit yoki polionit minerali sifatida maʼlum. U Mn(NO3)2, KMnO4 yoki Mp(ON)2 ni parchalab olinadi. Paramagnetik, M.ning boshqa koʻrinishidagi oksidlari xossalarini, shu jumladan, amfoterligini namoyon qiladi. M. va uning birikmalarini olishda, boʻyoq sa-noatida, sikkativlar ishlab chiqarishda, gidrometallurgiyada hamda katalizator sifatida qoʻllanadi.

Marganets (VII)- oksid, Mn2O7 (dimarganets geptaoksid, marganets angidrid) — yashil rangli moysimon suyuqlik, 50°dan yuqorida parchalanadi, kuchli oksidlovchi, yonuvchi moddalarni alangalatadi.

Oksid, Mn5Og. MnO yoki Mn3O4 ni oksidlab olinadi; mnO2 va O2 ga oson parchalanadi.

Gidroksioksid , MpO (ON), ikki modifikatsiyada maʼlum, suvda erimaydi. Marganets oksidlari zaharli.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marganets rudalari

Marganets rudalari - tarkibidagi marganets yoki uning birikmalarini ajratib olish iqtisodiy jihatdan manfaatli boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Ruda hosil qiluvchi eng mu-him minerallari (200 dan ortiq): bra-unit (Mp2O3), pirolyuzit (MpO2), manganit (Mp2O3N2O), psilomelan (pMpO2 mMnOpBaOqH2O), rodoxrozit (MpSO3) va boshqa, shuningdek, bir qadar qimmatli hisoblangan ruda hamda turli buyumlar tayyorlanadigan minerallar — rodonit (MnSiO3), gyubnerit (MnWO4), volframit (Fe, Mn) WO4, spessartin (granat). Marganets rudalarida deyarli har vaqt temir minerali buladi. Genezisiga kura, eng ahamiyatlisi qad. dengiz va koʻl havzalarida shakllangan qatlam va linzasimon koʻrinishdagi choʻkindi konlar hisoblanadi. Bu rudalar eng koʻp sanoat ahamiyatga ega. Metamorfik konlar choʻkindi konlarning Yer qaʼrida yuqori temperatura va bosim taʼsirida oʻzgarishidan hosil boʻladi. Nurash kon l ari nurashning kad. va hozirgi kalin poʻstidan iborat, bularda marganetsning boʻsh oksidlangan rudasidan iborat ikkilamchi konsentra-siyasi mavjud. Oʻzbekistonda Marganets rudalari va ular minerallarining konsentratsiyasi Qoratepa togʻlarida uchraydi. Hozirgi okeanlar tubida temirmarganetsli konkretsiyalarining katta uyumlari mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya
Marganetsli oʻgʻitlar

Marganetsli oʻgʻitlar - tarkibida marganets boʻlgan oʻgʻitlar. M.oʻ.ga maxsus tayyorlangan oʻgʻitlar va preparatlar, marganets bilan boyitilgan mineral oʻgʻitlar va baʼzi sanoat chiqindilari kiradi. M.oʻ. sifatida marganetsli superfosfat (2-3% MpO, 17-18% R2O5), marganets sulfat (MnSO4), tarkibida marganets boʻlgan preparat (3,5— 4,5% MpO); tarkibida fosfor va marganets boʻlgan preparat (18% MnSO4); marganetsli shlam (12—22% MpO) ishlatiladi. Marganetsli superfosfat (tarkibida 17—18% R2O5 va 2—3% chamasida marganets boʻladi) fos-formarganetsli oʻgʻit hisoblanadi. Kukunsimon superfosfatga marganets shlami qoʻshib donadorlashtiriladi. Marganets sulfat oq yoki och kulrang kristall kukun, suvda yaxshi eriydi. Tuproqqa ekishdan oldin solinadi, vegetatsiya davrida usimliklarni oziqlantirishga hamda ekish oldidan urugʻlarni ishlashda qoʻllanadi.

Marganetsli oʻgʻitlar tuproqning usimliklar uzlashtira oladigan shakldagi marganets bilan taʼminlanganligiga qarab qoʻllanadi. Oʻsish davrida Marganetsli oʻgʻitlar gektariga 4–6 kg miqdorda asosiy oʻgʻitlar bilan birga beriladi. Marganetsning muhim idan biri goʻng hisoblanadi. Yerga gektariga 10—20 t miqdorda goʻng solinganda oʻsimliklarning marganetsga boʻlgan ehtiyoji tuda qondiriladi (yana q. Mikrooʻgʻitlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Margarin

Margarin (frans. margarine) — oʻsimlik moyi va hayvon yogʻiga sut, qand, tuz, vitaminlar, boʻyovchi hamda xushbuy moddalar qoʻshib tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsuloti. Fizik xossalari, kimyoviy tarkibi, taʼmi va toʻyimliligi jihatdan sariyogʻga yaqin. Margarinning qaymoqli (oshxona) navi tarkibida 15,7% suv, 82,0% yogʻ, 0,5% oqsil va 0,4% uglevod bor. 100 g mahsulot 766 kkal beradi.

S utl i Margarin— yogʻning sut bilan emulsiyali (qaymoqli, oshxona, ekstra, limonli va boshqalar). Pazandalik Margarin — usimlik moyi bilan hayvon yogʻi aralashmasi (margaguselin, pazandalik yogʻi va boshqalar); sut qushib yoki qoʻshmay tayyorlanadi. Oziq-ovqat sanoatida va pazandachilikda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Margarit

Margarit (yun. margarites — marvarid) — qatli silikatlar kenja sinfiga mansub mineral (murt slyudalar guruhidan), H2CaAl2Si2O|2. Qoʻshimchalardan, kupincha, Na, Fe, Mg, baʼzan Be va Li. Monoklin singoniyada kristallanadi. Ajralish shakli — plastinkasimon va tangasimon agregatlar. Rangi marvaridsimon oq, sargʻimtir, pushti; kulrangsimon tovlanadi. Yaltiroqligi sadafsimon. Qovushqoqligi bir yoʻnalishli mukammal. Qattikligi 3,5—4,5; zichligi 3,0—3,1 g/sm3. Moʻrt. Metamorfik slanetslarda, koʻpincha, korund bilan birga hosil buladi. Ilgari M. nisbatan kamyob mineral hisoblanar edi, keyinchalik oddiy jins xrsil qiluvchi mineral ekanligi maʼlum buldi. Oʻzbekistonda kristalli slanetslarda va najdak bilan birga uchraydi. Horijda Shveysariya, Kanada, Gretsiya, Qozogʻiston (Semizbugʻi), Rossiya Federatsiyasi va boshqa mamlakatlarda bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Margarita (orol)

Margarita — Karib dengizidagi orol, Venesuela xududi. Maydoni 1036 km². Relyefi, asosan, sertepa tekislik, gʻarbiy va sharqiy qismlarida balandligi 700– 1000 m li togʻ massivlari bor. Kserofit butalar va urmonlar bilan qoplangan. Magnezit konlari topilgan. Aholi chorvachilik, baliq ovlash, marvarid yigʻish va tropik dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Iklim kurorti koʻp (Porlamar va boshqalar). M.da Asunson shahri joylashgan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Orollar
Turkum:Amerika
Margimush rudalari

Margimush rudalari - tarkibida margimush va uning birikmalarini ajratib olish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Oʻzida margimush saqlovchi 120 dan ortiq mineral maʼlum. Margimush rudalarining eng koʻp tarqalgan minerallari: arsenopirit (FeAsS), lyollingit (FeAs2), realgar (As2S2), auripigment (As2S3) va boshqa Margimush birikmalari, koʻpincha, rangli va nodir metallar majmuasida uchraydi. Sanoat rudalarida margimushning eng kam miqdori 2%ni tashkil qiladi. Margimush rudalari konlaridan Oʻzbekistonda deyarli foydalanilmaydi. 1960-yillargacha hozirgi Chorvoq suv om-bori yaqinidagi (Burchmulla va boshqalar) ruda konlaridan qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashish uchun margimush ajratib olingan. Margimush asl mineral shaklida uchraydigan rudalargina Margimush rudalari deb hisoblangan. Tarkibida margimush boʻlgan boshqa barcha rudalardan kobalt, nikel, platina, mis, kumush va oltin olish maqsadida foydalanilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sanoat
Turkum:Mineralogiya
Margrethe II

Margrete II (1940.16.4, Kopengagen) – Daniya davlat arbobi. Qirol Frederick IX va qirolicha Ingridning katta qizi. Kopengagen, Orxus, Kembrij universiteti, Sorbonna universiteti, London iqtisodiyot va siyosiy fanlar maktabida oʻqigan. Kembrij (1975) va London untlarining huquq d-ri. 1953 yildan valiahd. 1972 yil 15 yanvardan Daniya Qirolligi qirolichasiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 2024-yil 14-yanvar kuni taxtdan voz kechadi. Taxtga uning oʻgʻli Fredrik X oʻtiradi.

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Mar-del-plata

Mar-del-plata — Argentinaning sharqiy qismidagi shahar. Buenos-Ayres provinsiyasida. Aholisi 541,8 ming kishidan ziyod (2001). Transport yoʻli va shosse yoʻl orqali Buenos-Ayres shahri bilan bogʻlangan. Atlantika okeani sohilidagi port, mamlakatning harbiy dengiz floti bazasi. Oziq-ovqat (jumladan, baliq konservalash), poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Baliq ovlash markazi. Janubiy Amerikaning eng yirik dengiz boʻyi kurortlaridan biri. Shaharga 1874-yilda asos solingan. Muzey, universitet bor. Turizm rivojlangan. Xalqaro shaxmat turnirlari oʻtkaziladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mardlar

Mardlar, amardlar — miloddan avvalgi 1ming yillikda Kaspiy dengizining jan. sohillarida yashagan koʻchmanchi qad. xalq. Aleksandr (Iskandar Maqduniy) ning yurishlari bayon qilingan asarlarda M. mamlakati qashshoq ekanligi tufayli axomaniylar nazariga tushmaganligi, uning mustaqil ekanligi bayon etilgan.

Dastlab, Aleksandrdan, keyinchalik milodiy 2-asrning 1-yarmida Parfiya podshohi Fraat I tomondan magʻlub boʻlgan M. Rey shahri atrofiga koʻchirilganlar. M. yashagan yerlar tapurlar tomonidan egallangan. Safidrud daryosi (Eron) M. nomidan Amard deb ham atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Mardoniy

Mardoniy (qad. forscha — Marduniya) — fors sarkardasi, Doro I ning kuyovi. Yunon-fors urushlariyaa forslar qoʻshini qoʻmondoni. Miloddan avvalgi 492 yil M. boshchiligidagi axomaniylar armiyasi va floti Jan. Frakiya, Makedoniya va Tasos o.ni qayta boʻysundirgan. Kserks I ning miloddan avvalgi 480 yildagi harbiy yurishida qatnashgan; Salamin jangidan soʻng Kserks chekingach, qoʻshinning bir qismi bilan Yunonistonda qolgan. 479 yil Afinani talontaroj qilgan, Plateya jangida magʻlubi-yatga uchragan va oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mardonqul Avliyoqul oʻgʻli

Mardonqul Avliyoqul oʻgʻli (1886-yil, Sherobod bekligi, Buxoro amirligi — 1966-yil, Sherobod tumani, Surxondaryo viloyati, Oʻzbekiston SSR, SSSR) — oʻzbek xalq dostonchisi. Sherobod dostonchilik maktabi vakili. Kolxozda brigada boshligʻi, qishloq kengashi raisi boʻlib ishlagan. Otasi mohir doʻmbirachi boʻlgan. Ustozi Sherna Beknazar oʻgʻlidan 20 dan ortiq xalq dostonlarini oʻrgangan va el orasida kuylab yurgan. Mardonqul Avliyoqul oʻgʻlidan "Alpomish", "Ollonazar Olchinbek", "Zayidqul", "Oltin qovoq" kabi dostonlar yozib olingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq dostonchilari
Mardtepa

Mardtepa – Gʻuzordan 3–4 km janubda, Gʻuzordaryoning chap qirgʻogʻida joylashgan qadimiy qalʼa (25x30 m). Rivoyatlarga koʻra, islomgacha boʻlgan davrda bu yer mahalliy hokimlar – „mardlar“ning qarorgohi boʻlgan; ular juda jasur, qoʻrqmas va oʻz fuqarolariga nisbatan adolatli boʻlganlar. Arablar fathidan soʻng „mardlar“ hokimiyati tugatilgan va shahar aholisi bu yerni tark etgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, bu shahar xarobasida hayot miloddan avvalgi 2— 1-asrdan – milodiy 7-asrgacha davom etgan. Ushbu qalʼa dastlab Baqtriya – Toxariston tomonidan boʻladigan xavf-xatarga qarshi himoyalanish uchun qurilgan. Ayni mana shu qalʼada VIII asr boshida Huzor viloyatining turklaridan boʻlgan hokimi – Sobuqro yashagan. Arablargacha bu qalʼa Huzor viloyatining markazi boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Gʻuzor tumani
Mare Jan

MARE (Marais) (asl ism-familiyasi Vilen-Mare) Jan (1913.11.12—Parij — 1998) — fransuz aktyori. Romantik rollar ustasi sifatida tanilgan. Dastlab teatrda J. Kokto pyesalarida oʻynagan. Kinodagi muvaffaqiyati ham shu dramaturg ijodi bilan bogʻliq: "Abadiy qaytish", "Orfey", "Orfeyning vasiyati" va boshqa Shuningdek, u "Xavfli oʻxshashlik", "Graf Monte-Kristo", "Temir niqob", "Parij sirlari" hamda "Fantomas" nomli kinoserial (ikki — Fantomas hamda jurnalist Fandor) va boshqa filmlarda bir qancha rollarni ijro etgan. 1974-yildan umrining oxirigacha Fransiya aktyorlar uyushmasini boshqargan. "Mening sodda haqiqatlarim", "Hayotim tarixi", "Hikoyalar" kabi kitoblarning muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fransiyalik erkak aktyorlar
Marek kasalligi

Marek kasalligi — parrandalarning neyrolimfomatozi, favqulodda paydo boʻladigan va oʻta yuquvchan kontagioz virusli kasallik. Sanoat parrandachiligi rivojlangan barcha davlatlarda keng tarqalgan. Asosan, tovuqlar kasallanadi, lekin kurka, tusto-vuq, bedana va boshqa parrandalarda ham uchraydi. Oʻtkir kechganda ichki organlar, teri va mushaklarda limforetikulyar toʻqimalarning rivojlanib kupayishi, surunkali kechganda esa periferik nerv tomirlarining zararlanishi, kuz shox pardasining rangi oʻzgarishi va krrachiqning deformatsiyasi bilan tavsiflanadi. Parrandalarda umumiy holsizlik, oriqlash, junjikish, qanot va oyoqlarida parez va paralich kuzatiladi, koʻzi koʻrmay qoladi.

Soʻyilgan kasal parranda mahsulotlari, parvarish predmetlari yuqish omillari hisoblanadi. Tashxis epizo-otologik (virusologik va serologik) tekshirishlar natijasida qarab qoʻyiladi. Davosi topilmagan.

Oldini olish: parrandalarni parvarish qilishda veterinariya sanitariyasi va zoogigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qilish; inkubatsiya uchun tuxum faqat sogʻlom xoʻjaliklardan olinishi zarur. Bir sutkalik joʻjalarni vaksina bilan emlash iqtisodiy zararning keskin kamayishiga olib keladi.

Hoshim Nurmamatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mareograf

Mareograf (lot. mare va ... graf) — dengiz suvi sathi oʻzgarishlarini avtomatik tarzda uzluksiz qayd qilib boradigan asbob. Muqim (statsionar) va gidrostatik xillari bor. Qalqovuchli muqim M.da suvning toʻlqinlanishi tufayli qalqovuchning dam balandga, dam pastga koʻtarilib-tushib turishi natijasida (mexanik oʻtkazgichlar tizimi yordamida) asbob perosi barabanga kiygizilgan diagramma lentasi sirtida siljiydi. Barabanni soat me-xanizmi harakatlantirib turadi. Pero ana shu lenta sirtiga dengiz suvining toʻlqinlanishiga monand egri chiziqlarni kichraytirilgan masshtabda chizib turadi. Bunday M. yirik portlarda qoʻllanadi. Gidrostatik M.ning ishi suv ustunining gidrostatik bosimini oʻlchashga asoslangan. U ochiq dengizga 200–250 m chukurlikka tushirilib, 1 oygacha avtomatik tarzda yozib borishi mumkin; ilmiy ekspeditsiyalarda qoʻlllaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marja

Marja (frants. marge – chekka) – savdo, birja, sugurta va bank amaliyotida tovarlar narxi, valyuta va qimmatbaho qogʼozlar kursi, foiz stavkalari va b. koʼrsatkichlarning muayyan davrlardagi farqini ifodalash uchun ishlatiladigan atama. Savdo amaliyotida marja, odatda, tovarlarni sotib olish va kayta sotish narxlari urtasidagi farq (foyda)ni bildiradi. Shungidek, bu narx va tannarx oʻrtasidagi farq (foyda tushunchasiga oʻxshash) . Mutlaq qiymatlarda ham (masalan, rubl) va foizlarda, narx oʻrtasidagi farqning nisbati sifatida ifodalanishi mumkin. va xarajat narxga, yaʼni formula boʻyicha (xarajatga nisbatan bir xil farq sifatida hisoblangan savdo marjasidan farqli oʻlaroq, yaʼni )hisoblanadi.

 Marja ( tilidan - farq) – bu savdo, fond birjasi, sugʻurta va bank amaliyotida tovarlar narxlari, xavfsizlik stavkalari, foiz stavkalari va boshqa koʻrsatkichlar oʻrtasidagi farqni bildirish uchun ishlatiladigan atama.

 Marja (professional jargon marjasida)  – vaqtincha foydalanish uchun pul, qimmatli qogʻozlar yoki tovarlar shaklida kredit olish imkoniyatini beruvchi garov . Qabul qilingan mablagʻlar marja savdosi paytida spekulyativ birja operatsiyalarini amalga oshirish uchun ishlatiladi. Marja ssudasi oddiy ssudadan shu bilan farq qiladiki, olingan pul miqdori (yoki olingan tovar qiymati) odatda garov (marja) miqdoridan bir necha marta (baʼzan yuzlab marta) koʻp boʻladi. Odatda, marja (marja talabi) foiz sifatida, garov summasining bitim summasiga nisbati (masalan, 25%) yoki aktsiyalarning nisbati (masalan, 1:4) sifatida koʻrsatiladi. Bu ikkala misol ham savdogarning tranzaktsiyalarining umumiy miqdori u garovga qoʻygan summadan toʻrt baravar koʻp boʻlishi mumkin boʻlgan shartlarni tavsiflaydi.

 Yana qarang 

 Marjinal foyda
 Variatsiya chegarasi
 Marja savdosi

 

Turkum:Iqtisodiy atamalar
Turkum:Soliqlar
Turkum:Huquq
Konstantin Marjanishvili

"Kote" Konstantin Aleksandrovich Marjanishvili (1872.9.6 – 1933.17.4) — rejissyor, gruzin teatri asoschilaridan. Gruziya xalq artisti (1931). Sahna faoliyatini 1893-yil aktyor sifatida boshlagan. 1897-yildan rus teatrlarida ishlagan. 1913-yil Moskvada "Erkin teatr" ("Goʻzal Yelena" spektaklini qoʻygan), 1920-yil Petrogradda Komik opera teatrini tashkil etgan. 1919-yil Kiyevda ham ishlagan (shaharning barcha teatrlariga komissar boʻlgan). 1922-yildan gruzin teatrining yetakchi arboblaridan, uning islohchisi. 1928-yil Kutaisida dramatik teatr (hozirgi Tbilisidagi Marjanishvili nomidagi teatr)ni tashkil etdi. "Koʻzibuloq", "Gruziyada quyosh tutilishi", "Hamlet", "Uriel Akosta", "Don Karlos" kabi spektakllari teatr ravnaqiga munosib hissa boʻlib qoʻshildi. Fojiaviy, dramatik, komik, operetta, pantomimik kabi birbiriga kontrast janrdagi spektakllar sahnalashtirib, muvaffaqiyat qozongan.

1924-yildan Gruziya davlat kino sanoatida ham ishlagan. "Oʻgay ona Samanishvili", "Qonun va burch", "Gogi Ratiani", "Soʻna" kabi filmlarga rejissyorlik qilgan. Marjanishvili ijodi Gruziya ki-nosining shakllanishiga va N. Shengelaya, Marjanishvili Chiaureli kabi Gruziya kinosining yirik arboblari ijodiga katta taʼsir etdi va ular Marjanishvili rejissyorlik sanʼati prinsiplarini rivojlantirdilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1872-yilda tugʻilganlar
Turkum:1933-yilda vafot etganlar
Turkum:17-aprelda vafot etganlar
Turkum:Gruziyalik rejissyorlar
Marjinalizm

Marjinalizm-bu (frans. marginal -chegaraviy, eng soʻnggi) — iqtisodiy qonunlar va ni tadqiq qilish uchun chegaraviy kattaliklar tahlilidan foydalanishga asoslangan metodologik tamoyillardan biri. Dastlab 19-asrning oʻrtalarida A. Kurno (Fransiya), N. Tyunen va G. Gossen (Germaniya) birinchi boʻlib, marjinal tahlilni iqtisodiy nazariyaga kiritishga harakat qildilar. 19-asrning oxirgi choragida ingliz U. Jevans, avstriyalik K. Menger, shveysariyalikL. Valras M.ning nazariy asoslarini yaratdilar. 19-asr ning 90-yillaridan M. subyektiv-psixologik yoʻnalishdan iqtisodiy hayotning doimiy borishini mavjud shart-sharoitlar asosida tushuntirib berishga oʻtdi. Natijada yangicha iqtisodiy gʻoyalar namoyandalari klassik iqtisodiy maktabning davomchilari sifatida baholanib, ularga neoklassiklar deb nom berildi. 
M. meʼyoriy unumdorlik, meʼyoriy naflilik, meʼyoriy harajatlar kabi koʻrsatkichlardan foydalanadilar, meʼyoriy naflilik, meʼyoriy unumdorlik, meʼyoriy daromadlarning kamayib borishi krnunlariga, talab va taklif qonuniga asoslanadilar, iqtisodiymatematik usullarni keng qoʻllaydilar.

M. iqtisodiyotni individual xoʻjaliklarning oʻzaro taʼsiri sifatida qaraydi, xoʻjalik yurituvchi subyektning ishlab chiqarish jarayonidagi va bozordagi iqtisodiy holatini taxlil qilishga asoslanadi. Bu holat M.ga miqdoriy usullardan keng foydalanishga, xususan, tadqiq etilayotgan omillarning funksional bogʻlanishlarini taxlil etishga imkon beradi.

SSSR davrida M. markscha siyosiy iqtisod vakillari tomonidan tanqid ostiga olindi. Faqat maʼmuriybuyruqbozlik (rejali) iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga oʻtilishi tufayli M.ning asosiy gʻoyalari tan olina boshlandi.

Abduxalil Razzoqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marjon

Marjon — 1) munchoq va shahrik.ni ipga qator tizib yasaladigan ayollar taqin-chogʻi. Munchoqlari turli shakldagi bezak toshlar (serdolik, marmar, feruza, oltin, kumush va boshqalar)dan iborat boʻlib, bir yoki bir necha qatorli qilib boʻyinga taqiladi. Suyak va sopol donalaridan yasalgan Marjonlar Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi 4–3ming yillikka oid manzilgohlardan topilgan. Jez davrida Marjonning turli (och tusli, marmar, oq, och qizil yoki kulrang toshlar, sopol, bronza va suyaklardan sillits yoki sodda naqshli) xillari tarqalgan. Saqlanib qolgan devoriy rasmlar (jumladan, Bolaliktepa devoriy rasmlari)da Marjonning turli tasvirini koʻrish mumkin. Marjonning markaziga, baʼzan chetlariga tumorchalar qoʻshilgan; 2) zargarlikda ishlatiladigan bezak tosh; dengiz jonivorlari qoldiklaridan iborat; uzunchoq (shohmarjon), dumaloq (tanamarjon) va boshqa shaklli dan ziynat buyumlari (zirak, tillaqosh, tumor va boshqalar)ni bezashda foydalaniladi; 3) miskarlikyu. qumgʻonning qorniga qalamcha bilan solingan dumaloq gulOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 4) shoda degan maʼnoga ham ega hisoblanadi.

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Marjon dengizi

Marjon dengizi - Tinch okeandagi yarim yopiq dengiz. Avstraliyaning shimoli-sharqiy qirgʻogʻi, Yangi Gvineya, Yangi Kaledoniya orollari oraligʻida, shimoli-gʻarbda Torres boʻgʻozi orqali Hind okeani bilan tutashgan. Maydoni 4068 ming km². Oʻrtacha chuqurligi 2394 m, eng chuqur joyi 9174 m. Dengizda marjon riflari (jumladan, Katta Toʻsiq rifi) va orol koʻp. Kema yurishi juda xavfli. Tubining relyefi notekis, oʻrqirli. Aylanma oqimlar bor. Gʻarbiy chekkasidan Sharqiy Avstraliya oqimi boshlanadi. Suvining yuza qismida temperatura janubda avgustda 19° dan fevralda 24°gacha, shim.da yil davomida 28° atrofida. Shoʻrligi 35,5°/0O. Suv qalqishi notekis. Akula, uchar baliqlar bor. Asosiy portlari: Kerns (Avstraliya), Port-Morsbi (Yangi Gvineya oroli), Numea (Yangi Kaledoniya oroli)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Dengizlar
Marjon orollari

thumb|Marjon orol 
Marjon orollari - tropik dengizlardagi orollar. Toʻda-toʻda boʻlib yashaydigan marjon hayvonlari, suv-oʻtlar va boshqa organizmlar qoldiqlari yigʻilishidan vujudga keladi. Hozirgi zamon marjon orollari ekvatorial va tropik oʻlkalardan boshqa yerlarda uchramaydi. Faqat Golfstrim oqimi oʻtadigan Bagama o.lari yaqinidagina tropiklardan tashqarida uchraydi. Marjon orollari joylashgan oʻrni va shakliga qarab, qirgʻoq riflari, toʻsiq riflari (suv osti qoyalari), atollarga boʻlinadi (yana qarang Marjon riflari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Atoll

 

Turkum:Geografik terminlar
*Marjon
Marjon riflari

Marjon qoyalar( riflar ), marjon qurilmalari — toʻda-toʻda boʻlib yashaydigan marjonlarning ohakka aylangan skeletlardan tashkil topgan suv osti qoyalari. Marjon qurilmalar toʻrt turga ajratiladi: qirgʻoq riflari, baryer (fob, toʻsiq) riflari, atolllar va laguna ichi Marjon riflari Ularning normal rivojlanishi uchun: 1) dengiz suvi harorati yuqori (kamida 20°) boʻlishi;2) suv sayoz (oʻrtacha chuq. 40–50 m gacha);3) shoʻrlik normal (35%o cha) va toza;4) dengiz tubi qoyadan iborat boʻlishi kerak. Marjon riflari juda katta va qalin boʻlishi mumkin. 1500 m balandlikda boʻlgan Marjon riflari bilan birga (Zond arxipelagi) zamini suv satxidan 1200 m chuqurlikda turgan marjon qurilmalari ham bor (Marshall orollari atrofi). Koʻpchilik hollarda marjon qurilmalari tarkibida neft va gazga boy konlar boʻladi. Hozirgi zamon marjon qurilmalarining fatsial sharoitlarini, ularning maʼlum tektonik zonalarga toʻgʻrilanishini oʻrganish neft qidiruv geologiyasi uchun katta ahamiyatga egadir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marjonbuloq (Olgʻa tumani)

Marjonbuloq (2008 yilgacha — Progress) — Qozogʻistonning Oqtoʻba viloyati Olgʻa tumanidagi qishloq. Marjonbuloq qishloq okrugi maʼmuriy markazi. KATO kodi - 153247100.

 Aholisi 
1999-yilda qishloq aholisi 1174 kishi (654 erkak va 520 ayol) edi. 2009-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, qishloqda 1496 kishi (738 erkak va 758 ayol) yashagan.

 

 

Turkum:Olgʻa tumani aholi punktlari
Marjonbuloq oltin koni

Marjonbuloq oltin koni -Jizzax viloyati Gʻallaorol tumanidagi kon. Bahorikor temir yoʻl stansiyasidan 9 km sharqda, Janubiy Nurota togʻlarining sharqiy tarmogʻidagi Marjonbuloq qirlarida joylashgan. Sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan oltin rudalari Markaziy va Gʻarbiy uchastkalardan qazib olinadi. Rudalanish deyarli kenglik boʻylab yotuvchi uchta tik yon bagʻirli uzilma zonasida (Shim., Oraliq va Jan.) joylashgan. Hozirgacha toʻrtta uchastka — Sariqbel, Ukraina, Gʻarbiy va Tangi razvedka qilingan, shuningdek, Sharqiy va Goʻshsoy uchastkalari baholangan. Rudadagi oltin miqdori oʻrtacha 2—6 g/t. 25 ta rudali tana aniqlangan. Rudalanish jarayonida 60 dan ziyod mineral vujudga kelgan. Rudadagi sulfidlar miqdori 0,5 dan 5,0% gacha. Oltinli rudalanish uchun pirit-arse-nopiritli mineral assotsiatsiyasi, ayniqsa, harakterli. Oltin probasi 680—740 oraligʻida. Elementlarning ruda maydoniga xos ikkita geokimyoviy assotsiatsiyasi — As-Au-Ag va Ni-Zn-Pb • Sb Ai aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gʻallaorol tumani
Turkum:Oʻzbekistondagi oltin konlari
Marjonbuloq qirlari

Marjonbuloq qirlari - Jiz zax viloyatidagi qirlar. Gʻubdintogʻning shimoli-sharqida. Jan.-sharkdan shim.gʻarbga yoʻnalgan. Uzunligi 11 km, eni 5 km. Eng baland joyi 947 m. Relyefi oʻrtacha parchalangan, suvayirgʻich qismi yaxshi ifodalanmagan. Yon bagʻirlarining qiyaligi har xil, keng soylar bilan oʻyilgan. Karbon davrining metamorfik jinslari — slanetslaridan tuzilgan. Lessimon yotqiziqlar tub jinslar ustida kalin qatlam hosil qilgan. Turli oʻt va efemerlar oʻsadi. Flomis bilan rang va qoʻngʻirbosh tarqalgan. Bahorgi va kuzgi yaylov sifatida foydalaniladi, oʻrtacha mahsoʻldorligi gektariga 1—2 s. Marjonbuloq qirlaridan foydali qazilmalar topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Jizzax viloyati geografiyasi
Marjondaraxt

Marjondaraxt (Sambucus) -(shilvidoshlar) oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Buta yoki kichkina daraxt, baʼzan koʻp yillik oʻt. Ikkala yarimsharda 40 ga yaqin turi tarqalgan. Oʻzbekistonda kora M. (S.nigra) turi oʻsadi. U yirik buta yoki daraxtcha; guli sargʻish-oq, mayda, toʻpguli soyabonsimonroʻvaksimon, mevasi krramtirbinafsha, guli va mevalari vinoga rang berish va xushboʻy qilish uchun ishlatiladi; manzarali oʻsimlik. Shingilsimon, qizil yoki oddiy M. (S.racemosa) — ser-shox buta yoki daraxtcha; guli oqish yoki yashilsariq, toʻpguli tuxumsimon; mevasi qizil. Oʻtsimon M.yoki buznik (Sebulus) — koʻp yillik qoʻlansa oʻt, boʻyi 0,5—1,5 m. Qora M. va oʻtsimon M. gullarining qaynatmasi terlatuvchi, siydik haydovchi, burushtiruvchi sifatida va ogʻizni chayish uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marjumak

Marjumak, (Fagopyrum, ) — torondoshlar oilasiga mansub oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; don ekini; 4—5 turi maʼlum. Vatani — Oʻrta va Kichik Osiyo. Fransiya, AQSh, Kanada, Xitoy, Hindistonda ekma marjumak (Fagopyrum esculentum) turi katta maydonlarga ekiladi, shuningdek, namsevar boʻlgani sababli Ukraina, Boshqirdiston, Uzoq Sharqda yaxshi hosil olinadi. Bir yillik tatar marjumagi (Fagopyrum tataricum) turi begona oʻt tarzida uchraydi. Dehqonchilikda miloddan avvalgi 3-ming yillikdan boshlab ekiladi.

Marjumak boʻyi 50—150 sm ga boradi. Poyasi shoxlanadi, yalangʻoch, qirrali, qizgʻish-yashil. Gullari oq, pushti, qizil, asal hidli, qalqonsimon, yirik, nektar miqdori koʻp. Mevasi 3 qirrali, qoʻngʻir, qora yoki kulrang. Doni tarkibida 12—18% oqsil, 59—62% azotsiz ekstraktiv moddalar, 2,5—2,7% moy bor; fosfor, organik kislotalarga boy. Marjumak doni yuqori sifatli oziq-ovqat mahsuloti, sifat jihatidan bugʻdoy doniga yaqin. Donidan turli yormalar va un tayyorlanadi. Chiqindilari chorva uchun ozuqa. 

Marjumak namsevar, issiq-sevar, bahori ekin, nihollari —2° qorasovuqlarda zararlanadi. Vegetatsiya davri 70—90 kun. Asalarilar yordamida changlanadi. Asalshirali oʻsimliklarga kiradi (1 ga marjumak ekilgan maydondan 60 kg gacha asal olish mumkin). Bahorda tuproq yaxshi isiganda oddiy qatorlab yoki keng qatorlab ekiladi. Oʻtoqni oʻz vaqtida oʻtkazish hosildorlikni oshiradi. Gullash va don hosil qilish davrida sugʻorish kerak. Oʻrim donlarning 2/3 qismi qoʻngʻir tusga kirganda boshlanadi (vaqtida oʻrib olinmasa doni toʻkilib ketadi). Tuproq unumdorligiga qarab hosildorligi 30—44 s/ga. Zararkunandalari: simqurt, bitlar; kasalliklari; kulrang chirish, zang, qorakuya.Ibrohimjon Halimov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
200px|left|thumb|Marjumak boʻtqasi.
 Adabiyot 
 Каргальцев Ю. В., Труцкой Ф. М., Гречиха, М., 1986.

 

 
 Ekma marjumak 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Osiyo o'simliklari
Marza

Marza — relyef shakli. Tepasi qabariq shakldagi muayyan masofaga choʻzilgan balandlik. M.lar tektonik yoʻl bilan hosil boʻlishi (antiklinal burma), daryo, dengiz toʻlqini keltirgan qumlardan vujudga kelishi (qum tillari, barlar), morena jinslarining toʻplanishidan paydo boʻlishi (ozlar), kishilar tomonidan bunyod etilishi (yoʻl koʻtarmalari) mumkin. Tektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan M.lar doirasida joylashgan baʼzi mayda koʻtarmalarda neft, gaz konlari boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geografik terminlar
Marzbon

Marzbon, Marzubon (fors, marz — chegara, chiziq, maʼlum bir joy; bon — soqchi, qoʻriqchi) — Qad. Eronda viloyat hukmdori unvoni. Dastlab M. istilohi chegaraga yondosh maʼmuriy birlik hokimini ifodalash uchun qoʻllangan. Arabcha, forscha vaturkiycha tarixiybadiiy asarlar matnida M. koʻzga tashlanadi. Eski arman obidalarida "Marzpan", "Marzvan", suryoniy yodgorliklarida "Marzbono", "Marza-bono" fonetik shakllari qoʻllanishda boʻlgan. Sosoniylar Eronida chegara viloyati hokimi hisoblanmish M.ning imtiyozi oʻzga viloyat hokimlariga nisbatan ancha kengroqboʻlgan. M.lar Sharqiy Armanistonni sosoniylar hukmronligi barham topgach, 428 yildan, Sharqiy Gruziyani esa sosoniylarga qarshi qoʻzgʻolon bostirilgandan soʻng , 523 yildan idora etganlar. Unga zarur paytlarda mustaqil siyosat yuritish huquqi berilgan. M.lar, koʻpincha, shoh xonadoniga mansub boʻlib, joylarda maʼmuriy, harbiy va sud hokimiyatiga ega edilar. Alisher Navoiy asarlari tilida M. soqchi, chegarachi maʼnosida ishlatilgan. "Boburnoma"da chegara viloyati hokimi sarhadbegi terminbirikmasi bilan anglashilgan. Xiva xonligada M. qalʼa boshligʻi vazifasini ado etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariana novi

Mariana novi — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi chuqur suv osti botigʻi. Mariana orollari boʻylab 1340 km masofaga choʻzilgan. Oʻrtacha kengligi 59 km, chuqurliqi 11028 m (Dunyo okeanining eng chuqur joyi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariana orollari

thumb
Mariana orollari - Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi bir guruh orollar, Mikroneziya Maydoni 1,1 ming km². 15 ta yirik va bir necha mayda orol va riflardan iborat. Kelib chiqishiga kura, marjon va vulkan orollar. Tez-tez zilzila boʻlib turadi, soʻnmagan vulkanlar bor. Eng baland joyi 965 m. Fosforit, oltingugurt, temir va marganets rudasi konlari bor. Iklimi tropik, passatli iqlim. Yiliga 1800– 2100 mm yogʻin yogʻadi. Tayfunlar boʻlib turadi. Janubiy va sharqiy togʻ yon bagʻirlari doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, shim.da kserofit oʻsimliklar usadi. Kokos palmasi, banan, sitrus oʻsimliklar oʻstiriladi. Paxta, shakarqamish ekiladi, kofe yetishtiriladi. Baliq ovlanadi. Mariana orollariga yevro-paliklardan dastlab 1521-yilda F.Magellan kelgan va orollarni Ispaniya qiroli Filipp IV ning rafiqasi nomi bilan atagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Okeaniya
Maribor

Maribor — Sloveniyadagi shahar, Drava daryosi sohilida. Aholisi 114,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Kime, toʻqimachilik, qogʻoz, koʻn-poyabzal, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Oʻlkashunoslik muzeyi, badiiy galereya bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 16-asr qurilgan qasr, sobor (12— 16-asrlar), ratusha (16-asr) saqlangan. Shahar yaqinida Drava daryosida GES kaskadi qurilgan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariy

Mariy, Gay (miloddan avvalgi taxminan 157—86 yil) — Rim imperiyasi sarkardasi va davlat arbobi; konsul (miloddan avvalgi 107,104—101,100, 86-yillar). 105-yil Numidiya shoxi Yugurta ustidan gʻalaba qazongan, tevton (102) va kimvr qabilalarini tor-mor qilgan. Armiyada oʻtkazgan harbiy islohoti natijasida Rim qoʻshini professionallashgan. Sk/shg raqibi boʻlgan Mariy Sinna bilan ittifoq tuzib, 84-yil Rimni egallagan va oʻzining siyosiy raqiblarini shafqatsiz jazolagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariy tili

thumb
Mariy tili — fin-ugor tillaridan biri. Rossiya Federatsiyasining Mariy El, Tatariston, Udmurtiston, Boshqirdiston respublikalarida va bir qator Volgaboʻyi viloyatlarida tarqalgan, 600 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Bir qancha: oʻtloqzor (lugovoy), togʻliq (gorniy), sharqiy, shim.-gʻarbiy laxjalari va 2 xil adabiy tili (oʻtloqzor sharqiy va togʻliqmariy) mavjud. Mariy tilining har ikkala adabiy shakli 19-asrdan boshlab rus alifbosi asosidagi yozuvga, oʻz imlo qoidalariga ega. Mariy tili 8-asrdan turkiy tillar, 13-asrdan rus tili taʼsirida rivojlangan boʻlsada, fin-ugor tillariga xos belgilarni saqlab qolgan. Lahjalarida turli xil unlilar juftligi (a—a, o— o va boshqalar), binobarin, singarmonizm kuzatiladi. Otlarda koʻplikni ifodalovchi bir qancha koʻrsatkichlar bor. Feʼllar 2 xil tuslanadi, hozirgi-kelasi va 6 ta oʻtgan zamon shakllariga, istak va buyruq mayllari shakllariga ega. Soʻz yasalishi suffiksatsiya va soʻz koʻshish usullarida amalga oshadi. Mariy tili haqidagi dastlabki maʼlumotlar 18-asrga ta-allukli, dastlabki grammatikasi 1755-yilda yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tillar
Mariylar

Mariylar (oʻzlarini mariy deb atashadi; eski nomlari — cheremislar) — Rossiyadagi xalq, (645 ming kishi). M. — Mariy Elning tub aholisi (324 ming kishi). Boshqirdiston (100 mingdan oshiq kishi), Tatariston (20 ming ga yaqin kishi), Udmurtiston (taxminan 10 ming kishi), Qozogʻiston (12 ming kishi), Ukraina, Oʻzbekistonda ham yashaydilar. Umumiy soni 670 ming kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Mariy tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, pravoslavlar. Sharqiy M.da, asosan, anʼanaviy diniy eʼtikrdlar saqlangan.

Milodiy 1ming yillikda Volga-Vyatka daryolari oraligida yashagan fin-ugor qabilalari M.ning ajdodlaridir. 10-asrda xazar ida M. cheremislar deb aytib oʻtilgan. M. dehqonchilik, polizchilik, ovchilik, baliqchilik, chor-vachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanishadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marina

Marina (frans. marine, ital. marina — dengiz) — dengiz koʻrinishini aks ettiradigan manzara turi. Mustaqil rangtasvir turi sifatida 17-asr Yevropa sanʼatida ajralib turadi. Dengiz, dengiz hayotidagi muhim tarixiy voqealar, harbiy kemalar tafsilotini aynan tasvirlashda dengiz bezak sifatidaxizmat qiladi. Golland marinachilari M. imkoniyatlarini kengaytirib, dengiz tabiati va u bilan bogʻliq baliqchilar hayotini haqqoniy aks ettirdilar (Ya. Porsellis, S. de Vliger, X. Segers va boshqalar), dabdabali M. turini yaratdilar. 18—19-asrlarning yirik marinachilari K. Berne (Fransiya), U. Terner (Buyuk Britaniya), X. Mesdag (Gollandiya), I. Ayvazovskiy, A. Bogolyubov (Rossiya) va boshqa Oʻzbekistonda M. janriga oid dastlabki asarlar 20-asrning 30-yillarida paydo boʻlgan; bir qator rassomlar (F. Madgazin, R. Matevo-syan, R. Choriyev, Gʻ, Abdurahmonov va boshqalar)ning Orol dengiziga bagishlangan asarlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariner

"MARINER" (ing . Mariner — dengizchi) — Venera, Mars, Merkuriy sayyorasini va kosmik fazoni tadqiq qilish uchun 1962—75 yillarda uchirilgan amerika sayyoralararo avtomatik stansiyalari seriyasi nomi; ularni ishlab chiqish va uchirish dasturi. "M."lar xizmat asboblari bilan jihozlangan germetik boʻlma, Quyosh batareyalari paneli va aniq yoʻnaltirilgan parabolik antennadan iborat. 1962-yilda uchirilgan "M.-1" va "M.-2" hamda 1967-yilda uchirilgan "M.-5" Venerani tadqiq etgan, "M.-Z" va "M.-4" (1962), "M.-8" va "M.-9" (1974) esa Marsni tadqiq etgan. "M.-10" (1973) Venera va Merkuriyni tadqiq qildi. Veneradan 5770 km masofadan oʻtayotib Yerga uning 3700 dan ortiq sifatli rasmlarini uzatgan. Soʻngra geliotsentrik orbitaga oʻtib, Merkuriy bilan 3-marta yaqinlashdi va uning 50 m gacha joyini ajratib koʻra oladigan 3000 ga yaqin rasmini oldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marionetka

Marionetka (frans. marionnette) — 1) qoʻgʻirchoqboz iplar yordamida harakatga keltiradigan qoʻgʻirchoq teatrining turli koʻrinishlari; 2) Kuchma maʼnoda — oʻzga qoʻllarda "qoʻgʻirchoq" boʻlgan inson, hukumat, davlat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariott Edm

MARIOTT (Mariotte) Edm (1620, Dijon — 1684.12.5, Parij) — fransuz fizigi, Parij FA asoschilaridan biri va birinchi aʼzolaridan (1666-yildan). Dijon yaqinidagi erkaklar monastiri boshligʻi. Ilmiy ishlari gaz va suyukliklar mexanikasi, optika va issiklik masalalariga oid. R. Boyyalai mustaqil tarzda 1676-yilda berilgan gaz massasi hajmining bosimga nisbatan teskari proporsional ravishda oʻzgarish qonuni (qarang Boyl — Mapuomm qonuni)hhU1 togʻshi va bu qonunni birinchi boʻlib joyning balandligini barometrning koʻrsatishi boʻyicha aniqlashda qoʻlladi. Oqib chiqayotgan suyuqlikning tezligini ifodalaydigan E. Torichelli taklif qilgan formulani tajribada tasdikladi. Ranglarni, xususan, Quyosh va Oy atrofidagi rangli xalqalarni oʻrgandi. Koʻz pardasidagi koʻr dogʻni birinchi boʻlib bayon qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariupol

thumb|Gerbi
thumb|Joylashuvi
Mariupol (1948—89-yillarda Jdanov) — Ukrainaning Donesk viloyatidagi shahar, Azov dengizidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi — 250 ming kishi (2025). 2 metallsozlik kombinati (shu jumladan, „Azovstal“), mashinasozlik (ogʻir mashinasozlik, „Elektrobitpribor“, kema taʼmirlash va boshqa zavodlar), kimyo va kokskimyo, oziq-ovqat sanoati mavjud. Metallurgiya instituti, teatr, oʻlkashunoslik, etnografiya muzeylari bor. Iqlimiy va balchiq bilan davolash kurortlari faoliyat koʻrsatadi. Mariupolga 1778-yilda asos solingan, 1779-yildan shahar huquqini olgan.

Taniqli kishilar:

 Andrey Bednyakov - teleboshlovchi va aktyor. „Veryu ne veryu“ va „Oryol i reshka“ koʻrsatuv teleboshlovchisi.

Turkum:Donetsk viloyati
Maritsa jangi

Maritsa jangi - hozirgi Edirne shahridan gʻarbdagi Maritsa daryosi boʻyida serbmakedon lashkari (bosniyaliklar, bolgarlar, vengerlar, valaxlar va boshqa bilan birgalikda) va usmonli turklar oʻrtasida sodir boʻlgan jang (1371 y 26-sentyabr). Makedon zodagonlari Uglesha va uning ukasi Vukashin turklar bosqiniga qarshilik koʻrsatishga harakat qilib qoʻshin toʻplaganlar. Biroq yagona qoʻmondonlik boʻlmaganligi tufayli qoʻshinda intizom sust edi. 26-sentyabr ga oʻtar kechasi turk otliq qoʻshinlari qoʻqqisdan hujum qilib zafar qozongan. Uglesha va Vukashin jangda halok boʻlishgan. Maritsa jangidagi gʻalaba turklarga Bolqon yarim orol ichkarisiga yoʻl ochgan, ular Gʻarbiy Frakiya, Makedoniya, Serbiya va Bolgariyaning katta qismini zabt etganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Janglar
Mariya

Deva Mariya — Xristian dinida Xudo qudratini ko'rsatuvchini - Iso Masih payg'ambarni onasi. Injilda aytilishicha, M. Iosifning xotini boʻlib, ilohiy homilador boʻlgan va Isoni tuqqan. M.ga sigʻinish, katoliklarda keng ta-rqalgan. Katolitsizmda M.ning oʻzi ham ilohiy homiladorlik bilan tugʻilganligi haqida (1854-yil), M. vafotidan soʻng uning jasadi osmonga koʻtarilib ketganligi haqida (1950-yil) aqidalar qabul qilindi. 1964-yil papa Pavel VI M.ni cherkov onasi deb eʼlon qildi. M. va uning goʻdagi mavzusi oʻrta asr sanʼatida katta oʻrin egallaydi. M. Islom dinida ham ayollar valiysi, homiysi deb ulug'lanadi, uning nomi Qurʼonda tilga olingan (qarang Bibi Maryam).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariya antuanetta

Mariya Antuanetta (Marie -Antoinette) (1755.2.11, Vena — 1793.16.10, Parij) — Fransiya qirolichasi, fransuz qiroli Lyudovik XVI ning xotini (1770-yildan), Avstriya imperatori Frans I va imperatritsa Mariya Tereziyaning 15-farzandi edi. 14 yoshida Fransiyaning bo'lajak qiroli Lyudovik XVI bilan turmush quradi va Parijga Versal saroyiga boradi. Tarixchilarning fikriga ko'ra, qirolichaning xarajatlari davlat g'aznasiga sezilarli zarar yetkazmagan bo'lsa-da, xalq orasida u iqtisodiy inqirozning ramziy aybdori sifatida ko'rilgan. U taxminan Fransiyaning YaIM dan 0.3-0.7% mablag' ishlatgan. Asosiy mablag'lar esa Amerika ozodlik urushi uchun berilgan yordamlar hisobiga kamayadi. Ammo xalq asosiy aybni Mariya Antuanettaga to'nkagan va asossiz ayblovlar masalan: "Yeyishga noni bo'lmasa, tort yeyishsin" degan yolg'on mishmishlar tarqatilgan. Uni Avstriyadan kelgan josus deb qarashgan. Ammo Mariya saroy hayoti, siyosatni yoqtirmagan u ko'proq erkinlik va modani sevgan. Eri bilan qariyb 7 yil farzand ko'ra olmagan bu esa butun yevropa va Mariyaning onasini ham g'azablantirgan. Mariya Tereziya doimiy ravishda xatlarida qizini tergab turgan. Ammo imperatritsa Mariya Tereziya 1780-yil 29-noyabrda vafotidan so'ng u ancha erkin bo'lib qoladi. Buyuk fransuz inqilobi (Burjua inqilobni) oldidan oʻyinkulgi, maishatga ulkan mablagʻlar sarflayotgan M. A. (shu tufayli unga "kamomad xonim" deb laqab qoʻyishgan) moliya islohoti oʻtkazishga, saroy harajatlarini qisqartirishga uringan ministrlarni (A. Tyurgo, J. Nekker) isteʼfoga chiqishda u yoki bu tarzda rol o'ynagan. Inqilob boshlanishi bilan aksilinqilobiy fitnalar va chet el intervensiyasi rahnamosi. Monarxiya agʻdarilgach (1792-yil 10 avgust), qamoqqa olinadi juda zah va juda yomon ahvoldagi qamoqqa tashlanadi va u yerda 280-raqamli maxbusga aylanadi. Xatto Mariya kiyimini almashtirganda ham soqchilar uni ko'rib turishgan. Suddan so'ng u o'limiga 1 kun qolganda bir kechada sochi oppoq bo'lib qoladi. Shuning uchun bunday qattiq stressdan 1 kechada sochi oqarish kasalligini "Mariya sindromi" deb nomlangan. Sud qaroriga binoan juda katta yolg'on ayblovlar orqali uni gilotinaga hukm qilishadi. Uni bolasi (Lyudovik XVII) bilan ishrat qilishda, davlat sirlarini Avstriyaga yetkazib turishda va davlatga hiyonatda ayblangan. Mariyaning o'g'li (Lyudovik XVII) ni majburan unga qarshi ko'rsatma berishga majburlashgan va ohir oqibat bolasi zah qamoqxonada vafot etgan. Qatlga olib ketilayotgan erini (Lyudovik XVI) yopiq aravada Mariyaning esa ochiq aravada olib ketishgan. Buni ataylab xalq ko'rishi uchun qilishgan.1793-yil 16-oktyabrida boshi tanasidan judo (gilotina) qilinadi. Guvohlarning aytishicha u gilotinaga ketayotgan vaqtida o'zini mag'rur va g'olibdek tutgan. Kenjaboyev Shaxzod. Birinchi jild. Toshkent viloyati Oqqo'rg'on tumani, 2026-yil 8-fevral

Ma'lumot kirituvchi: Kenjaboyev Shaxzod 

 

Ushbu maqola Kenjaboyev Shaxzod tomonidan yaratildi.