Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Isteʼmolchilar jamiyati

Isteʼmolchilar jamiyati - isteʼmolchilar manfaatini himoya qiluvchi nodavlat, jamoa uyushmasi, bozorning zarur unsurlaridan biri. I. j. isteʼmolchi — haridorlar tashabbusi bilan tashkil etiladi. Uning maqsadi isteʼmolchilarni tovar va xizmatlar bozorida uchrab turadigan qalloblikdan himoya qilishdir. I. j. nazoratchilari savdo-sotikdagi tovarlar sifa-tining sertifikatlarga mosligini, oziq-ovqat, doridarmonlarning isteʼmol etish muhlati oʻtib ketmaganligini, ularning ekologik tozaligini, inson salomatligiga zarar keltirish ehtimollarini, tovarlarni (ay-niqsa texnikaviy) isteʼmol etish xavfsizligini tekshiradilar. Bu sohada qonunbuzarlik uchrasa, tovar sotuvchilarni sud javobgarligiga tortadilar. I.j. taraqqiy etgan bozor tizimiga xos bulib, ularning faoliyati isteʼmol samarasini oshiradi, tovarlar va xizmatlarning sifatli boʻlishini taʼminlaydi. Bu bilan bozor iqtisodiyo-tining ijtimoiy yunaltirilgan buli-shiga koʻmak beradi, mahsulot sifatini oshirish orqali raqobatga yoʻl ochadi. I.j. maqsad-vazifalari, tashkiliy tuzilishi va ishlash qoidalari belgilangan Nizom asosida, isteʼmolchilarning manfaatlarini himoya qiluvchi qonunlar, qukumat qarorlari hamda xalqaro standartlarga muvofiq ish yuritadi. Oʻzbekistonda I.j. Oʻzbekiston Respublikasining "Isteʼmolchilarning huquqlarini qimoya qilish toʻgʻrisida" (1996.26 aprel) qonuniga muvofiq, 1997Y. dan tashkil topa boshladi. 1999 y. da Oʻzbekiston isteʼmolchilarning huquklarini qimoya qilish jamiyatlari federatsiyasi tuzildi. Federatsiya tarkibida Qoraqalpog'iston respublikası 12 viloyat va Toshkent sh. isteʼmolchilar jamiyatlari birlashmalari bor. Tumanlarda I.j. lari, mahallalarda, korxona, tashkilotlarda tayanch punktlari ish olib boradi. I.j. ga fuqarolar yakka tarkibda aʼzo boʻlib kiradilar. Oʻzbekiston isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari 200 mingdan ortiq aʼzoga ega (2002). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isteʼfo

Isteʼfo — 1) ofitserlar, generallar, admirallar, praporshchik va michmanlarni yoshi oʻtganligi, kasalligi va sh.k. tufayli harbiy xizmatdan boʻshatish (I. ga chiqish); 2) davlat huquqida — hukumatning , uning boshligʻi yoki alohida vazirlarning I. si, yaʼni hukumatga ishonchsizlik bildirilishi yoxud tanbeh berilishi, hukumatdagi ichki ixtiloflar tufayli ularning oʻz vakolatlarini zimmasidan soqit lishi (I. berish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mehnat huquqi
Turkum:Siyosat
Turkum:Harbiy xizmat
Turkum:Davlat xizmati
Istehkom

Istehkom — dushmandan saqlanish uchun lashkargoh. Atrofi yoki front liniyasida barpo qilingan mustahkam inshoot. Qadimda yogʻoch, tosh va loy (paxsa, xom gʻisht) dan qurilgan. Masalan, Fargʻona vodiysining Dalvarzintepa, Chusttepa, Zargʻaldoqtepa, Ashqoltepa, Tergachitepa kabi jez davriga oid qishloqlari atrofida shunday istehkomlar boʻlgan. Hozirgi zamon armiyalarida ham istehkom oʻz harbiy ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq. Ikkinchi jahon urushi arafasida Yevropa davlatlari "liniya" ("chiziq") deb ataluvchi kuchli istehkomlar qurdilar (masalan, "Zigfrid liniyasi" (Germaniya), "Mannergeym liniyasi" (Finlandiya), "Majino liniyasi" (Fransiya). Ikkinchi jahon urushida Moskva, Leningrad, Stalingrad va boshqa shaharlar mudofaasi uchun qudratli istehkomlar barpo etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Transheya
 Okop
 Xandaq

 

 

Turkum:Mudofaa inshootlari
Istimdod

Istimdod (arab. — yordam, koʻmak, madad soʻrash) — oʻrta asrlarda mahalliy hukmdorlarning dushman hujumi xavfi tugʻilishi bilan oliy hukmdorga maxsus chopar yuborib, qoʻshimcha askar soʻrashi. Shuningdek, oliy hukmdor (xon, podshoh)lar biror mamlakatga qarshi harbiy yurish boshlaganda yoki urushda qiyin ahvolga tushib qolganda mahalliy hukmdorlardan ham I. soʻraganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Istirohatgoh

Istirohatgoh — orom olish, rohatlanish, madaniy hordiq chiqarish joyi (qarang Madaniyat va istirohat bogʻlari).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Istisqo

Istisqo (arabcha) – organizm boʻshliqlari, toʻqimalari, xususan, teri osti yogʻ qavati (kletchatka)da suyuqlik (transsudat) toʻplanishi. Suyuqlik qaysi aʼzoda yigʻilganligiga qarab bosh miya, koʻkrak, moyak, perikard, qorin va boshqa aʼzolar istisqosi farq qilinadi. Yurak, buyrak kasalliklari, homiladorlik toksikozlari va boshqa kasalliklarda kuzatiladi. Koʻz istisqosi gidroftalm, bosh miya istisqosi gidrotsefaliya, plevra istisqosi gidrotoraks, qorin istisqosi assit, bachadon nayi istisqosi gidrosalpinks, moyak pardalari istisqosi gidrotsele, perikard istisqosi gidroperikard, boʻgʻim istisqosi gidroartrit deb ataladi. Homiladorlar istisqosi, urugʻ tizimchasi istisqosi, koʻz yoshi xaltachasi istisqosi ajratiladi. Abu Ali ibn Sino nogʻorasimon istisqo (yel istisqosi)ni ham ajratadi. Istisqoning umumiy va mahalliy xillari bor. Umumiy istisqo yurak-tomir sistemasi (yurak shishlari, bunda shish koʻproq tananing pastki qismlarida boʻladi), buyrak kasalliklari, holdan toyish va oqsil yetishmovchiligi holatlarida yuzaga keladi. Mahalliy istisqo koʻpincha tananing maʼlum bir qismidagi venalar (darvoza, son venalari va b.)ning qisilishi natijasida paydo boʻladi. Istisqoda organizmda moddalar almashinuvining barcha turi izdan chiqadi, bu distrofiya, hatto toʻqimalarning irishiga olib keladi.

 Davosi 
Asosiy kasallik bartaraf qilinadi. Suyuqlik koʻp yigʻilganda xirurgik davo qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Istiqlol mafkurasi

Istiqlol mafkurasi – millat va davlatning mustaqil rivojlanishini taʼminlashga qaratilgan gʻoyaviynazariy qarashlar tizimi. I. m. istibdod mafkurasi va amaliyotiga qarshi, ozodlikka intilish zarurati tufayli paydo boʻladi. Uning asosiy vazifasi ozod va erkin taraqqiyot yoʻlidagi olijanob maqsadlar atrofida xalqni birlashtirish, ulkan bunyodkorlik ishlariga safarbar etish, unda gʻoyaviy immunitet, mustaqillikka erishguncha xalqning orzu, maqsadini ifodalash, keyin esa mustaqillikni mustahkamlash omili hisoblanadi. Ozodlik yoʻlidagi intilishlar qonga botirilganini koʻrsatuvchi misollar jahon xalqlari tarixida koʻplab topiladi. I. m. olgʻa surgan hayotbaxsh qarashlar hech qachon izsiz ketmagan, bu qarashlar yangi sharoit va vaziyatlar vujudga kelganda mustaqillik uchun kurashni tay-yorlashga xizmat qilgan. Mustaqillik-ka erishgandan keyin I. m.ning maz-muni mustaqillik davri oldida turgan yangicha vazifalarda yorqin namoyon boʻladi. Bu davrda u mustaqillikning siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy, huqu-qiy va maʼnaviy asoslarini mustah-kamlashni gʻoyaviy jihatdan taʼminlashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻyadi. Mamlakatimiz xalqi ongida "Oʻzbekiston — yagona Vatan" degan tushunchani qaror toptirish I. m.ning muhim va-zifalaridan biridir. I. m. yurtimizda istiqomat qilayotgan turli xalq va millat vakillarida yagona vatan farzandi ekanligi bilan faxrlanish tuygʻu-sini tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekistonning I. m. istibdod illatlariga barham berish, mustaqillik, ozodlik va bunyodkorlik kabi qad-riyatlarning maʼnosini chuqur anglab yetish, uni odamlarning qalbi va ongiga singdirish, jamiyat hayotida ogohlik, hamkorlik, milliy totuvlik muhitini taʼminlashni oʻzida ifodalaydi (yana q. Milliy mafkura).

 Adabiyot 
 Milliy istiklol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, T., 2001.

Qiyom Nazarov, Gulnora Ibrohimova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Istod

Istod (Polygala) — istoddoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda koʻpincha togʻ yon bagʻirlarida, oʻtloklarda oʻsadi. Sibir I.i (P. sibirica) va ensiz bargli I. (R. tenuifolia) dorivor hisoblanadi. Bu turlar serpoya, tik usadi, boʻyi 35 sm. Barglari oddiy, bandsiz, ketma-ket oʻrnashgan. Gullari bir tomonlama shingilga toʻplangan. Mevasi koʻsak. Ildizi tarkibida saponin, oshlovchi moddalar bor. Preparatlari balgʻam koʻchiruvchi sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Istor

Istor — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati 4,5 misqolga tent. Agar 1 misqol =4,8 g boʻlsa, 1I.=21,6 g , agar 1 misqol =4,25 g boʻlsa, 1I.= 19,125 g boʻladi. Beruniy va Ibn Sinoning asarlarida 1I.=17 g deb berilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ist-Texas neft koni

Ist-Texas neft koni (East Texas) — dunyodagi eng yirik neft konlaridan biri. AQShning Texas shtatida joylashgan. Meksika qoʻltigʻi neft-gazli havzasiga mansub. 1930 yilda ochilib ishga tushirilgan. Neftning dastlabki sanoat zaxirasi 850 mln. t boʻlgan. Kon Sabin tepaligining gʻarbiy yon bagʻrida joylashgan. Neft-gazning toʻplangan maydoni 567 km. Sa-marador qumtoshlarning oʻrtacha kalinligi 11,4 m, neftlilik kavati 70 m. Kollektorning oʻrtacha gʻovakliligi 25%, oʻtkazuvchanligi 2,5 Darsigacha. Neftning zichligi 830 kg/m3, qovushqoqligi 0,93 mPa, oltingugurtning miqdori 0,32%. Har yili 7 mln. t ga yaqin neft kazib olinadi, jami 690 mln. t (1984) neft olingan. Asosiy neft olinadigan joy shim. uchastka hisoblanadi. AQShning shim. va shim,sharqiy rayonlariga 2000 km uzunlikda neft quvurlari oʻtkazilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isfayramsoy

Isfayramsoy (Isfayram), Ispayram — Qirgʻiziston va Oʻzbekiston Respublikalaridagi daryo, Sirdaryoning chap irmogʻi. Yuqori oqimida Tengizboy deb nomlanadi. Kichik Olay (uz. 33 km), Surmatosh (33 km), Tegir-machsoy (26 km), Koʻlsoy (21 km), Poʻmsoy (19 km) kabi yirik irmoklari va 60 ga yaqin mayda irmoklari bor. Uzunligi 122 km, havzasining mayd. 2220 km². I. xavzasida umumiy mayd. 134,6 km² boʻlgan 72 ta muzlik bor. Oʻrta va yuqori oqimida juda koʻp mayda togʻ koʻllari joylashgan. Ulardan eng yirigi dengiz sathidan 3892 m balandlikda joylashgan Zarkoʻldir. I., asosan, muzlik, qor va qisman yomgʻir, yer osti suvlaridan toʻyinadi. Uchqoʻrgʻon qishlogʻi yaqinida oʻrtacha yillik suv sarfi 21,9 m³/sek. I.da toʻlinsuv davri may—sent. oylarida kuzatiladi, bu vaqtda yillik oqimining 55—70% oqib oʻtadi. Eng koʻp suvli oy —iyulda oʻrtacha oylik suv sarfi 50,7 m³/sek, eng kam suvli oylar (fev.—apr.)da oʻrtacha oylik suv sarfi 10—11 m³/sek boʻladi. Daryo Fargʻona vodiysiga yiliga 160 ming t oqiziq keltiradi. Suvining deyarli hammasi sugʻorishga sarflanadi, Sir-daryogacha (chapdan) yetib bormaydi. Havo t-rasining keskin koʻtarilishi oqibatida muzliklar va qor qoplami jadal erib, I. havzasidagi koʻllarda suv sathining keskin ortishi va toʻgʻonlarni buzib oʻtishi natijasida falokatli sel toshqinlari ham boʻlib turadi. Masalan, 1966 yil 18-iyundagi ana shunday sel kelishida suv sarfi 1770 m³/sek. ga yetgan. I. boʻyida Oʻzbekistonning Quvasoy sh. Qirgʻizistonning Langar, Maliksuv, Maydon, Uchqoʻrgʻon va b. qishloklari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Turkum:Fargʻona viloyati daryolari
Turkum:Botken viloyati daryolari
Turkum:Sirdaryoning irmoqlari
Isfara qatlamlari

Isfara qatlamlari - Jan. Far gʻonaning Isfara daryosi havzasidagi choʻkindi jinslar. Paleogen sistemasining eotsen boʻlimiga mansub. 1935-yil O. S. Vyalov birinchi marta oʻrgangan. I. q. yashil rangli gillardan iborat. I. q. dastlab yarus (1958), "qatlam", keyinchalik (1960) "svita" deyilgan, hozir gorizont (1999) deyilmoqda. I. q.dan shu qatlamga xos dengiz ustritsalari (Isocardia eichwaldi Rom. Ostrea plicata Sol.)HHHr toshqotgan qoldiqlari topilgan. Surxondaryo viloyati, Jan. Tojikiston, Toshkent atrofida I. q. bor, oʻrtacha qalinligi 20–30 m. Neft va gaz hosil boʻlishida I. q.ning ahamiyati muhim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isfara-Botkent zilzilasi

Isfara-botkent zilzilasi -1977-yil 31 yanvar mahalliy vaqt bilan soat 14 dan 26 min. oʻtganda boʻlgan kuchli zilzila. Zilzila epitsentri Qirgizistonning Botkent qishlogʻi yaqinidagi Burjum togʻida 20 km chuqurlikda joylashgan. Zilzilaning kuchi epitsentrda (MSK—64 oʻlchovi boʻyicha) 8 ball, magnitudasi (Rixter boʻyicha) M—6,4 ga yetdi. I.-B.z. Isfara, Daxana, Lakkon, Oftobroʻy, Qizil-Pilolda 7—8, Soʻx, Shoʻrsuvda 6 — 7, Qoʻqon, Xoʻjandda 5—b, Toshkent, Namangan, Andijon, Jizzaxda 4, Samarqand, Dushanbada 3 ball kuch bilan silkindi. Epitsentral zonadagi barcha imorat va inshootlar katta zarar koʻrdi. 180 km maydonda yer yoriqlari paydo boʻldi. Goʻzan, Burjum togʻ etaklarida qulagan togʻ jinslari uyumlari vujudga keldi. Oftobroʻy qishlogʻida surilma va oʻpirilishlar boʻlib ariq va zovurlar tartibsiz buzildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar
Isfahon

Isfahon  – Eronning markaziy qismidagi shahar, Zoyanderud daryosi boʻyidagi xushmanzara joyda. Isfahon ustonining maʼmuriy markazi. Yiliga 128 mm yogʻin yogadi. Aholisi 1 583 609 ming kishi (2006). Eronda Tehron va Mashhaddan keyin uchinchi eng gavjum shahar boʻlgan (qadimgi nomi Sepahon yoki Espahon) Isfahon viloyati mamlakatning poytaxti boʻlib, Tehrondan 435 kilometr uzoqlikda, shaharning janubida joylashgan. Isfahon shahri XVI asrda ikkinchi marta Eron poytaxti boʻlganda gullab-yashnagan. Bugungi kunda bu shahar oʻzining oʻtmishdagi shon-shuhratini saqlab qolgan. Ushbu yodgorliklarning baʼzilari YUNESCOda tarixiy meros sifatida roʻyhatga olingan.

I. qadimiy qoʻlyozmalarda (mas, Ptolemey asarlarida) Aspadana nomi bilan tilga olingan. Sosoniylar davri (III-VII asrlar)da Markaziy Eronning iqtisodiy va madaniy markazi boʻlgan. VII asrda shaharni arablar egallagan. VIII-XIII asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharqdagi eng yirik hunarmandchilik va savdo markazlaridan biri boʻlgan. 1237-yilda Isfahonni moʻgʻul bosqinchilari vayron qilgan, keyinroq shahar qayta tiklangan. 1387-yilda uni Amir Temur egallagan. Shahar XVI-asr oxiri – XVII asr boshlarida, Safaviylar davlatining poytaxti boʻlgan davrda ayniqsa ravnaq topgan. Isfahon XVII-asr oʻrtalarida aholisi qariyb 600 ming kishilik katta shahar edi. 1722-yilda uni afgʻonlar bosib olib, talon-toroj qildilar. XVII asr oxirida poytaxt Isfahondan Tehronga koʻchirilgach, shahar avvalgi mavqeini yoʻqotdi. Isfahon juda chiroyli meʼmorchiligi, koʻpriklari, saroylar, masjidlar va noyob minoralari bilan mashhur. Bu esa Isfahonning Eron madaniyatida „dunyoning yarmi“ nomini olishga sabab boʻlgan.

Isfahon— mamlakatda Tehrondan keyin 2-oʻrindagi muhim savdo-sanoat markazi. Avtomobil va havo yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (ip va jun gazlamalar, trikotaj sanoati), yogʻochsozlik, oziq-ovqat (yogʻ, shakarqand), sement, poyabzal, kimyo korxonalari, oyna zavodi bor. Shahar yaqinida yirik metallurgiya zavodi qurilgan. Isfahon gilam toʻqish va oʻrta asr miniatyurachiligining qadimiy markazi.

Isfahonda Eron meʼmorchiligining buyuk yodgorliklari saqlanib kelmoqda. Jome masjidi (9—20-asrlar), Chihil Doʻxtaron (1107) va Sarebon minoralari (12-asr oxiri), Jaʼfar maqbarasi (14-asr), Horune Viloya maqbarasi, Shoh masjidi (1612—30), Shayx Lutfulloh masjidi (1603—18), Oliqopu saroyi (15-asr), Chihil sutun saroyi (1590), Modari Shoh madrasasi (1706—14), minoralari tebranuvchi Jonbe masjidi, bir necha koʻprik-binolar, universitet bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Isfahon shahristoni aholi punktlari
Turkum:Isfahon ustoni shaharlari
Turkum:Eronning sobiq poytaxtlari
Turkum:Ahamoniylar shaharlari
Turkum:Saljuqiylar koloniyalari
Turkum:Parfiya shaharlari
Turkum:Sosoniylar shaharlari
Turkum:Salavkiylar koloniyalari
Turkum:Eron ustonlari markazlari
Isfahon (musiqa)

Isfahon, Isfahonak - q. Oʻn ikki maqom.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Maqomlar
Isfahon miniatyura maktabi

Isfahon miniatyura maktabi — 16— 17-asrlar chegarasida Isfahon (Eron)da safaviy shoh Abbos 1 saroyida shakllangan miniatyura maktabi. Mahalliy badiiy maktab xususiyatlarini oʻzlashtirgan I. m. m. ayni vaqtda oʻz asrining yangi badiiy gʻoyalarini ifodalagan. Yangi ifoda vositalari va mazmun (syujetlar) izlash natijasida anʼanaviy miniatyuraga yangi ruh, yoʻnalish bagʻishlagan, kitob illyust-ratsiyasi doirasidan chiqib, muraqqa (albom)larda, alohida varaqlarda rasmlar ishlana boshlagan. Musavvirni insonning ruhiy olami qiziqtira boshlashi manzaralar bilan boyitilgan portretlar, chiziklariga eʼtibor qara-tilgan rasmlarni yaratishga olib kelgan. 17-asrning yirik musavvirlaridan Rizo Abbosiy ("Choʻpon", 1634, Sankt-Peterburgda) I. m. m. uslubini yaratuvchilaridan boʻldi. U Eron miniatyuralaridagi rangdor boʻyoqlardan voz kechib, yangi tasvir vositalari (chiziqlar, shakllar)ga murojaat etgan, na-tijada rasm birinchi oʻringa oʻtib, rang bir oz yengil tus sifatidagina qoʻllangan. Keyinchalik I. m. m. (Muhammad Qosim, Afzal ulhusayniy, Muhammad Yusuf va b. ijodi)da shakllar yirik, hayotiy lavxalar va manzara yanada real ifodalangan, kiyimlar bezagi va zamin tasvirida zarhaldan keng foydalanilgan, yangi mazmun bilan boy-itilgan asarlar yaratish harakterli boʻlgan. 17-asr 70-y.laridan yevropa rangtasvirining taʼsiri kuchaygan. Muhammad Zamon, Ali Qulibek Jabbor va b. asarlarida nursoyaning ayrim xususi-yatlari kuzatiladi, xristian mifologiyasi mavzui koʻplab uchraydi. 18-asr boshlariga kelib I. m. m.da "evropalashtirish"dan iborat yoʻnalish yetakchi oʻrin egallagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Eron miniatyura maktablari
Isfahoniy

Isfahoniy, Abdulfaraj Ali ibn alhusayn ibn Muhammad al-Qurayshiy alkotib al-Isfahoniy (897, Isfahon — 967, Bagʻdod) — arab musiqashunosi, shoiri va olimi. Ray viloyati hokimining kotibi, shahar qozisi, keyinchalik Halib sh.da abbosiy amirlardan Sayfuddavla saroyida nodim boʻlib xizmat qilgan. Turli ilm sohalari boʻyicha 30 ga yaqin asar muallifi, bulardan yettitasi bevosita mu-siqaga bagʻishlangan. Falsafaga oid „Tolibiylar qatli kitobi“ asari bizgacha saqlanib nashr qilingan. Bundan tashqari, mashhur arab shoir va adiblari Abu Tammom, Buxturiy va Abu Nuvoslarning asarlarini toʻplab, mukammal devon tuzgan.

Asarlari ichida eng mashhuri 22 jildli „Kitob ul-agʻoniy“ („Qoʻshiklar kitobi“) hisoblanib, u, asosan, 7—8-asrlardagi sheʼriy va musiqiy sanʼatga bagʻishlangan. Asar qad. va oʻrta asr Turon, Eron xalqlari musiqa madaniyatiga tegishli maʼlumotlarga boy. Unda mashhur bastakor, sozanda va xonandalar Borbad, Ibn Surayj, Ibrohim al-Mavsiliy, Ishoq al-Mavsiliy, Yunus alkotib, Mansur Zalzal, Barsuma, sugʻdlik Alluvayh, shoirlar Bashshar ibn Burd, Huraymiy, Xalif ibn Ahmar va boshqalar haqida batafsil maʼlumotlar berilgan. Bundan tashqari, kitobda musiqa nazariyasi va amaliyotining bir qancha masalalari (masalan, xusravoniy, taroiq, doston, savt, turli usullar, sheʼriy va musiqiy oʻlchamlar) yoritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:897-yilda tugʻilganlar
Turkum:967-yilda vafot etganlar
Isfijob

Isfijob — oʻrta asrdagi Isfijob hokimligining markaziy shahri. Aris daryosi vodiysi (Qozogʻiston)da joylashgan. Koʻpgina tadqiqotchilar uni Chimkentdan 12 km sharqda, Sayram st-yasining oʻrnida boʻlgan deb hisoblaydilar. Shaharning qachon vujudga kelgani nomaʼlum. Sharq geograflarining maʼlumotlariga qaraganda, maydoni Binkatssh 3 marta kichik boʻlib, I.ning arki 10-asrdayoq vayrona holatda boʻlgan; faqat shahriston va rabod saqlangan. Rabod devorining aylanma uz. 1 farsax (6–7 km)ni tashkil qilgan. Shaxristonning 4 darvozasi: Nujkat, Farxon, Shakron va Buxoro boʻlgan. Unda, shuningdek, saroy, qamoqxona, jome masjidi va bozorlar joylashgan. 840 yilda I. viloyati somoniylarpyan Nuh ibn Asad qoʻl ostiga oʻtgan. Viloyatni koʻchmanchilar hujumidan muhofaza etish maqsadida Nuh ibn Asad I. atro-fini devor bilan oʻrattirgan. I. Buyuk ipak yoʻli ustida boʻlib, bu yerda boʻz, qurol, metall, qul savdosi olib borilgan. 1700 ga yaqin mustahkam qoʻrgʻon (rabot)i boʻlgan. 10-asr oxirlarida qoraxoniylarga, 13-asr boshida Muhammad Xorazmshohga, 1219 yildan moʻgʻullarga boʻysungan; shaharning yangi nomi — Sayram dastlab shu davrdan (1221 y.) tilga olinadi.

 Adabiyot 
 Bartold V. V., Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya, Soch., t. I, M., 1963; Betger Ye. K., Izvlecheniye iz knigi "Puti i strani Abul Kasima ibn Xaukalya, Trudi Sr. Az. gos. universiteti, vip. 3, T., 1957; Ivanov P. P., Sayram. Ist-arxeol. ocherk, "Al-iskan-dariya". Sb. v chest A. E. Shmidta, T., 1923.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isfizor

Isfizor — Seyistonsagp tarixiy shahar. Saljuqiylar davri (11 —14-asr lar)da viloyat markazi boʻlgan. Gʻuriylar sulolasining 4hukmdori Shiho-buddin Gʻuriy (Abulmuzaffar Muhammad ibn Som) (1203—06) jiyani Gʻiyo-suddin Mahmudni I.ga voliy etib tay-inlagan. Bu shahar koʻpgina mashhur kishilar vatani boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishoq

thumb|Ishoqning Hevrondagi maqbarasi
Ishoq yoki Isʼhoq – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri; Ibrohimning Sora ismli ayolidan tugʻilgan oʻgʻli. Bibliyada Isaak nomi bilan maʼlum. „Bani Isroil“ qavmining barcha paygʻambarlari Ishoq avlodidandir.

 Hayoti 
Rivoyatga koʻra, yoshi 90 ga yetgan Sora Ishoqga homilador boʻladi va u tugʻilgach, „Yashak“ (arabcha „kuladi“ maʼnosida) deb nom qoʻyadi. Bunday nomlanishidan maqsad, ota-onasi shu yoshga yetganda farzand koʻrganini eshitgan barcha odam taajjublanib kulishi tabiiy edi. Ishoq voyaga yetgach, Rifqa ismli qizga uylanadi va undan egizak farzand koʻradi. Ular Iysu va Yaqub edilar. Rivoyat qilinishicha, Iysu 180 yil umr koʻrgan, Madinada dafn etilgan.

 

 

Turkum:Paygʻambarlar
Ishoq (Movarounnahr)

Ishoq, Ishoq turk (8-asr) - Movarounnahrda Abbosiylarga qarshi xalq qoʻzgʻoloni (755 y.) rahbari. Abu Muslimiing joʻshqin tarafdori. Garchi sa-vodsiz boʻlsada, xalq orasida katta obroʻga ega edi. U Abu Muslimning elchisi sifatida turkiylar xokrni huzuriga borib kelganidan soʻng , "Ishoq turk" nomi bilan xalq orasida tanilgan. I. qoʻzgʻoloni Sunbod harakati bilan bir vaqtda boʻlgan. U oʻzini zardushtiylardan hisoblardi. U boshchilik qilgan harakat beshafqat bostirilgan, biroq uning tarafdorlari abbosiylarga karshi faol siyosiy kuch sifatida uzoq vaqt davom etib keldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isʼhoq ibn Kundoj

Ishoq ibn Kundoj, Ibn Kun dojiq (?—893) — abbosiylar qoʻshinidagi turkiy amirlardan. Jasorati va koʻrsatgan qahramonliklari tufayli "Ishoq Kundashikan" ("Ishoq toʻnkayorar") nomi bilan shuhrat qozongan. Xalifalar Muʼtamid Alalloh (870— 892 yillarda hukmronlik qilgan) va Muʼtazid Billoh (892—902 yillarda hukmronlik qilgan) davrida Mosul va Jazira (Mesopotamiya) voliysi boʻlgan, amir Zanj va tuluniylar sulolasi asoschisi Ibn Tulun bilan birga koʻplab jangu jadallarda qatnashgan.

I.i.K. vafot etgach, rivoyatlarga koʻra, Amudaryo boʻyida boʻlgan Gunbod qalʼasi yoniga dafn etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ishoq ota maqbarasi

Ishoq ota maqbarasi - Qashqadaryo viloyati, Koson tumanidagi meʼ-moriy yodgorlik (10—11-asrlar). Maqba-ra bir xonali, murabba tarxli (7x7 m), gumbaz tomli. Peshtogʻi devordan 0,5 m boʻrttirib ishlangan. Somoniylar maqbarasiga oʻxshash gʻishtlari bezakli qilib terilgan, burchaklari ustunli, gumbaz osti bagʻallari muqarnasli.

Tarzlari markazida ravoq hosil qilinib, panjarasimon shaklda gʻishtlar terilgan. Jan. tomondagi ravoqqa eshik oʻrnatilgan. I.o.m. Oʻrta Osiyodagi eng qad. yodgorliklardan biri hisoblanadi. Keyingi yillardagi taʼmir vaqtida peshtoqi suvalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Ishoq shayx masjidi

Ishoq shayx masjidi - Naman gandagi meʼmoriy yodgorlik. Ishoq Shayx mablagʻiga, uning rahbarligida qurilgan (1912—14).

Tuzilishi

Masjid toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (24,0x25,6 m), 5 ustunli xonaqoh (18,10x13,60 m), 19 ustunli ayvon hamda jan.da biri gumbaz tomli, ikkinchisi tekis tomli kichik xonalardan iborat. Xonaqohning ichki devorlari har xil oʻlchamdagi boʻlaklarga boʻlinib, ular orasi oʻyma va qirma uslubidagi turli naqshlar bilan toʻldirilgan. I.Sh.m. 19—20-asrlarga xos Fargʻona milliy meʼmorlik anʼanalarini oʻzida aks ettirgan yodgorliklardan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Namangan
Turkum:Namangan viloyatidagi masjidlar
Yuna Ishoqov

Yuna Izrailovich Ishoqov (1909. 30.12 — Toshkent — 1977.6.5) — iqtisodchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), iqtisod fanlari doktori (1950), professor (1950). Oʻrta Osiyo plan-iqtisod institutini tugatgan (1932). Shu institutda oʻqituvchi, 1934—44 yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti siyosiy iqtisod kafedrasi mudiri, Toshkent moliya-iqtisod institutida dotsentabr Angren t.n., Oʻzbekiston metallurgiya zavodi, Farhod GES qurilishlarida qatnashdi. 1944-yil dekabridan to umrining oxirigacha Toshkent politexnika instituti siyosiy iqtisod kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari mehnat unumdorligi, siyosiy iqtisod muammolariga bagʻishlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1909-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:6-mayda vafot etganlar
Malohat Isʼhoqova

Malohat Isʼhoqova (15-yanvar 1925-yil Margʻilonda tugʻilgan) — oʻzbek raqqosasi, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Yangiyoʻl teatrida (1942—49), Muqimiy teatrida (1949—54) yakka raqqosa. Andijon teatrida raqqosa va bosh baletmeyster (1954— 80; 1989-yildan). 1980—84-yillar Andijon viloyat filarmoniyasining direktori. Usta Olim Komilov, Mukarram Turgʻunboyeva, I. Oqilov, R. Karimova va boshqalardan raqs sirlarini oʻrgangan. Ijodining shakllanishiga M. Turgʻunboyevaning raqs yoʻli katta taʼsir koʻrsatgan. Raqslari nafis va nazokatli, shodon va mardonavorligi bilan ajralib turadi. "Tanavor", "Munojot", "Siynaxiroj", "Goʻzal tong", "Nay navosi", "Gulruh", buxorocha, tojikcha, xorazmcha, hindcha va boshqa raqslarni mahorat bilan ijro etgan. "Aziz va Sanam", "Nurxon", "Vatan ishqi", "Nodira", "Ravshan va Zul-xumor" kabi spektakllarning raqslarini sahnalashtirgan. Andijon viloyatida "Qirq qiz", "Andijon samosi", "Baxt", " Yoshlik" ashula va raqs ansambllari, Andijon shahar 2-madaniyat uyi qoshidagi "Maqomchilar" xalq ansamblining tashkilotchisi.

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:SSSR raqqosalari
Turkum:Oʻzbekiston raqqosalari
It yili

It yili — muchal yil hisobida ikkinchi yil nomi (qarang Muchal).

 

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Italiy tillari

Italiy tillari - ulik tillar. Qad. hind-yevropa tillari oilasiga mansub. Bu guruhga lotin, falis, osk va umbr tillari kiradi. Bu tillarda gaplashuvchi xalqlar Italiyaning oʻrta vajan. qismlarida yashaganlar (qarang Italiklar). Rim Italiyani bosib olgandan keyin lotin tili tomonidan siqib chiqarilgan. I.t.ga oid maʼlumotlar fakat tanga, turli idish va kabr toshdagi yozuvlardagina saqlanib qolgan. Rim imperiyasi qulagach, lotin tili ham barham topdi. Uning oʻrnida roman tillari paydo boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Italiklar

Italiklar — mil. av. 2ming yillikda Apennin yarim orolga koʻchib kelib oʻrnashgan hind-yevropa qabilalari. Etnik va til jihatdan Laiiya va Jan. Etruriya viloyatlarida yashovchi lotinfalisk kabilalari va Jan. Italiyagacha boʻlgan yerlarda yashovchi umbr-sabel (yoki oskumbr) qabilalari (bruttiylar, kampaniyaliklar, lukanlar, sa-binlar, samnitlar)ga boʻlinadi. I., asosan, chorvachilik, baʼzi qabilalar (lotinlar, osklar) dehqonchilik bilan shugʻullangan, ularda patriarxal tuzum saqlangan. Uzoq davom etgan urushlar natijasida I. rimliklar tomonidan boʻysundirilgan, qardosh lotin tili italiy tillarini siqib chiqargan. I.ning ayrimlarigina Rim fuqarosi huquklariga ega boʻlgani, ularning aksariyati esa rimliklar tomonidan aso-ratga solingani sababli, I. tez-tez qoʻzgʻolonlar koʻtarib turishgan; ulardan eng yirigi — „Ittifoqchilik uru-shi“ deb atalmish qoʻzgʻolon (mil. av. 90— 88-yillar) natijasida italik zodagonlarning siyosiy talablari (Rim fuqaroligi huquqiga ega boʻlish) qondirilgan. Shu davrdan boshlab Rim va I. fuqarolari oʻrtasidagi farq yoʻqolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Italiya banki

Italiya banki (Banca d’ltalia) -Italiyaning markaziy davlat banki. 1893 yilda tashkil etilgan. Mamlakat xududida 23 ta idorasi va 97 ta buli-mi, Londonda vakolatxonasi bor. 1926 y.gacha I.b. Neapol banki va Sitsiliya banki bilan hamkorlikda banknotlar emissiyasini amalga oshirgan, 1926 yildan banknotlar chiqarish boʻyicha mo-nopol huquqga ega boʻlgan. 1936 yildan "Banklar banki", yaʼni faqat banklar va davlat moliya intlarini kreditlaydi. Bank xuzurida mamlakatdagi tijo-rat banklari faoliyatini nazorat qiladigan kreditlar va omonatlar boʻyicha Vazirliklararo qoʻmita tashkil etilgan. Tijorat banklari 1947 yildan boshlab oʻz rezervlarini depozitlar yoki davlat qimmatli qogʻozlari koʻrinishida I.b.da saqlashlari shart edi. Bu depozitlar asosida I.b. xazina veksellari chiqarib kelgan. 1998 y. 1 iyundan Yevropa Markaziy banki tizimiga kiradi. 1999 yildan yevro muomalaga kirishi bilan uning barqarorligini saqlash, Italiya xududida pul siyosatini tartibga solish vazifalarini bajaradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Markaziy banklar
Turkum:Yevropa Markaziy banklar tizimi
Turkum:Yevropa bank nazorati
Italiya kampaniyasi

Italiya kampaniyasi (1943.10.7 — 1945.2.5) — Ikkinchi jahon urushi davrida AQSH va Buyuk Britaniya kurolli kuchlarining Italiyadagi nemisfashist va italyanfashist qoʻshinlariga qarshi harbiy harakatlari. I. k. Sitsiliya operatsiyasi (1943.10.7 — 1943.17.8) dan boshlangan, soʻng ittifoqchilar Italiya taslim boʻlgach (1943.3.9), Jan. Italiyani ishgʻol qilganlar va asta-sekin shim. tomonga harakat qilib, 1945-yil boshida Spetsiya — Ravenna boʻsagʻasiga chiqqanlar. 1945-yil aprelda Italiya partizanlari yordamida Shim. Italiya ozod qilingan; nemisfashist qoʻshinlari taslim boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Italiya-Turkiya urushi

Italiya-turkiya urushi, Tri politaniya urushi yoki Liviya urushi (1911 — 12) — Italiyaning Shim. Afrikadagi Turkiyaga tegishli Tripolitaniya bilan Kirenaikani bosib olish maqsadida olib borgan urushi. Bu urush Turkiya magʻlubiyati bilan tugallanib, Lozanna sulh shartnomasi (1912) ga koʻra mazkur hududlar Italiya tasar-rufiga oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Italiya-Efiopiya urushlari

Italiya-Efiopiya urushlari — Italiyaning Efiopiyaga qarshi urushlari. 1895—96-yillardagi urush: Italiya qoʻshinlarining Adua shahri ostonasida tor-mor keltirilishi (1896) va Italiyaning Efiopiya mustaqilligini tan olishi bilan yakunlandi. 1935—36-yillardagi urush : 1935-yil oktabrda Italiya qoʻshinlari Efiopiya hududiga bostirib kirdi. 1936-yil 5-mayda uning poytaxti Addis-Abebani ishgʻol etdi. Soʻng , 1-iyunda Italiya hukumati Efiopiyani oʻzining mustamlakasi deb eʼlon qildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Italyan fan-adabiyot va sanʼat ensiklopediyasi

Italyan fan-adabiyot va sanʼat ensiklopediyasi (Italyancha: "Enciclopedia italiana di scienze, lettere ed arti"), "Italyana" — Italiyadagi eng yirik universal ensiklopediya. 1929—39 yillarda 36 jildi Rimda nashr etilgan. Oxirgi jildi barcha nashrning koʻrsatkichi (mundarijasi)dan iborat. Oxirgi jild, shuningdek, 1938-yil bo-silib chiqqan birinchi qoʻshma jildning (Appendice 1) koʻrsatkichlarini ham qamrab olgan. Keyinchalik 1948 (1938—48 yillar qamrab olingan) va 1961-yillarda (1949—60 yillar qamrab olingan) qoʻshimcha ikki jildligi nashr etilgan. "Italyana"ning asosiy qismi gumanitar yoʻnalishda boʻlib, tarix, sanʼat, adabiyot, geografiya, shaxslar haqidagi maʼlumotlardan iborat. Qoʻshimcha jildlarda asosiy eʼtibor tabiiy fanlarga, texnikaga karatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Italiya
Turkum:Ensiklopediyalar
Italyanlar

thumb|330x330px|Dunyodagi italyan diasporasi.
Italyanlar – xalq. Italiyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 66,5 million kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Amerika Qoʻshma Shtatlarida (8,5 million kishi), Argentinada (1,35 million kishi), Fransiyada (1,1 million kishi) va boshqa mamlakatlarda ham yashaydilar. Yevropeoid irqiga mansub. Italyan tilida soʻzlashadi. Dindorlari – asosan, katoliklar.

Mil. av. 1-mingyillikda Apennin yarim orol aholisining aksariyatini italik qabilalar tashkil etgan (qarang Italiklar). Ulardan biri – Laniy viloyatida yashagan lotinlar Rimga asos solganlar va, shuningdek, boshqa italik kabilalarini va yarim orolning shim.da yashovchi etrusklar, ligurlar, venetlar, keltlarni hamda yarim orolning jan.dagi va Sardiniya, Sitsiliya va Korsika orollaridagi yunonlar, karfagenliklar va sikullarni tobe etishgan. Mil. 1 – 2-asrlarda yarim orolning barcha aholisi lotin tilining xalq lahjasida soʻzlashgan. Mil. 5-asrdan bu aholi german qabilalari (vestgotlar vandallar, ostgotlar, langobardlar) bilan aralashib ketgan. 6—10-asrlar mobaynida Italiyaning ayrim viloyatlarini vizantiyaliklar, franklar, arablar, vengerlar, normannlar bosib olgan; bosqinchilar bilan aralashib ketish natijasida italyan elati va italyan xalq tili shakllangan. Biroq rasmiy til lotin tili boʻlib qolgan. 11—13-asrlarda italyan xalqining shakllanishi tugallangan. 13—14-asrlarda toskan laxjasi yagona italyan adabiy tili qaror to-pishida muhim rol oʻynadi, 19-asr 2-yarmida Italiyani siyosiy jihatdan birlashtirilishi jarayonida Italyanlar millat boʻlib shakllangan.

Italyanlarda xalq badiiy-bezak sanʼati koʻp asrlik tarixga ega. Italyanlar jahon musiqa madaniyati va tasviriy sanʼatiga yirik hissa qoʻshganlar (Italyanlarning tarixi, xoʻjaligi va madaniyati haqida yana qarang: Italiya).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Itbaliq

Itbaliq — dumsiz amfibiyalar lichinkasi. Uvildirikdan rivojlanadi. Suvda yashaydi. Tashqi jabrasi, harakatlanishga yordam beruvchi uzun dumi, suv osti jismlariga yopishuvchi organi va yon organlari bor. Oyoklari boʻlmaydi. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Metamorfoz yoʻli bilan rivojlanadi, Yuragi dastlab 2 kamerali, rivojlanishi davomida (3—4 oydan keyin) uch kamerali boʻlib qoladi; dumi yoʻqoladi; orqa oyoklari rivojlanadi; jabra va jabra yoriqlari yoʻqolib, oʻpka bilan nafas ola boshlaydi. Sezgi organlari oʻzgaradi; yon chiziqlari yoʻqoladi. Shu oʻzgarishlardan keyin I. baqaga aylanib, quruklikka chiqadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zoologiya
Itbaxmastbel tizmasi

Itbaxmastbel tizmasi — Qashqadaryo viloyatidagi tizma. Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoklaridan. Eng baland joyi 1040 m., uz. 14 km. Dehqonobod past togʻlari tarkibiga kiradi. Itbaxmastbel tizmasining jansharqiy yon ba-gʻirlari ancha tik. Yon bagʻirlari quruq soy va oʻzanlar bilan parchalangan, suvay-irgʻich qismi paleogen (Buxoro yarusi)ning qattiq ohaktoshlaridan tarkib topgan. Toʻq boʻz tuproqlarda efemer va efemeroidlar, bugʻdoyiq, togʻ shuvogʻi, kovil, koʻziquloq, bodom, lista va boshqalar usadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Itbinafsha

Itbinafsha, itgunafsha (Veronica arvensis) — sigirquyrukdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Poyasi oddiy (shoxlanmagan), 5—10 sm. Barglari yuraksimon, tuxumsimon, kungurali, barg bandi juda qisqa. Yondosh barglari bandsiz, tekis qirrali, nashtarsimon. Toʻpguli boshoqsimon. Gulbandi qisqa. Gultoji och havo-rang . Mevasi koʻsak, tukli bezlar bilan qoplangan, 15—20 urugʻli. Urugʻi tuxumsimon. Alr.da gullab, mayda urugʻlaydi.

Adirlarda, ekinlar orasida uchraydi. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz atroflari va Shim. Amerikada oʻsadi. Boshqa oʻtlar bilan oʻrilgan I.ni mollar yaxshi yeydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Itburun

Itburun (Rosa canina L) — raʼnodoshlar oilasiga mansub oʻsimlik (qarang Naʼmatak).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Raʼnodoshlar
Turkum:Italiya o'simliklari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Yevropa o'simliklari
Itelmen tili

Itelmen tili (Итәнмән’ин крвэӆхатас) — itelmenlarning tili. Osiyo tillari chukotkakamchatka oilasiga mansub. RF Kamchatka viloyati Koryag milliy okrugi Tigil tumani hududi (Kamchatkaning gʻarbiy qirgʻogʻi)da tarqalgan. I.t.da soʻzlovchilar ozchilikni tashkil etadi. Uchta dialektidan hozirgi faqat gʻarbiy dia-lektdagi 2 ta sheva saqlanib qolgan. I.t. yozuvga ega emas. I.t. fonetikasi konsonant (undosh)lik kuchliligi bilan ajralib turadi. Morfologiyasi agglyu-tinativ. Uning grammatik shakli va baʼzi bir oʻzaklarga koʻra chukot va koryak tillariga qarindosh. Mazkur tillar tovush munosabati kam oʻrganilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Itelmenlar

Itelmenlar (итәнмән) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq. Kamchatka viloyatida yashaydilar (2,4 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Itelmen tilipa soʻzlashadi. Kamchatkaga koʻchirib keltirilgan rus dehqonlari va kazaklari taʼsirida 18-asr oʻrtalarida I. orasida xristian dini (pravoslaviye mazhabi) tarqalgan. Mongoloid irqiga mansub. Baliqchilik, dengiz hayvonlarini ovlash, moʻyna tayyorlash va chor-vachilik bilan shugʻullanadi.

Itslmenlarni)1g anʼanaviy turar joyi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Millatlar
Iteratsiya

Iteratsiya (lotincha iteratio — takrorlash) — biror matematik amalni koʻp marta ishlatish. Mac.,/(x),/Ax),/{//(x)}... ketma-ketlik/(d:) funksiya I.laridir. Xususiy holda/(x) = ax boʻlsa, bu funksiyaning I.lari quyidagi koʻrinishda boʻladi: ax, a2x, a3x, ... a”x, .... Qoʻllani-layotgan amalning necha marta ishlatilganligini koʻrsatuvchi son I. koʻrsat-kichi deyiladi. I., xususan, turli (al-gebraik va funksional) tenglamalarni ketma-ket yaqinlashish usuli bilan yechganda uchraydi. Nazariy va tatbiqiy matematika masalalarini hal qilishda I.dan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Itjumrut

Itjumrut (Rhamnus) — chilonjiy-dadoshlar (jumrutdoshlar) oilasiga mansub buta va daraxtlar turkumi. Boʻyi 3,5 m cha. Barglari tuxumsimon, oʻtkir uchli, bandli, cheti tishli, qaramaqarshi oʻrnashgan. Gullari mayda, mevasi rezavor. 150 dan ortik, turi maʼlum. Oʻzbekistonda 4 turi usadi. Shundan surgi I. yoki togʻjumrut keng Tap-kalgan. Mevasining tarkibida antra-glikozidlar, flavonoidlar, qand, boʻyoq va b. moddalar bor. Mevasining qaynatmasi, damlamasi surgi dori sifatida ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Itikava

Itikava — yapon kabuki teatrining keksa aktyorlar avlodi. 11 avlodni oʻz ichiga oladi. Mashhurlari: I. Dand-zyuro 1 (1660, may - 1704.19.2), I. Dandzyuro 9 (1838—1903), Dandzyuro 11 (1909.6.1-1965.10.11), I. Sadandzi 2 (1880.19.10-1940.23.2), I. Ennoske 2 (1888.10.5-1963.12.6). ITIL, Idil, Etil — oʻrta asr arab va fors ida Volga daryo-sining atalishi. Tatar, boshqird, chuvash va b. turkiy xalqlarda hozirgi ham qoʻllanilib kelinadi. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida Etil — vodiyning nomi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Itkir balandligi

Itkir balandligi — Amudaryo deltasidagi balandlik. Qiziljar va Qushxonatov balandliklari oraligʻida, Amudaryoning oʻng sohilida (daryodan 12,5 km) joylashgan. Eng baland joyi 76 m, nisbiy bal. 15–16 m. Paleogen va neogenning choʻkindi jinslari (gil, qumtosh, qum)dan tashkil topgan. Yon bagʻirlari tikroq, quruq oʻzanlar bilan parchalangan. Usti qum relyef shakllari bilan qoplangan. Gil va tub jinslar ustida boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarkib topgan. Siyrak holda biyurgʻun, boyalich oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Itkuchala

Itkuchala (Eminium albertii) — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15—25 sm. Tugunagining yoʻgʻonligi 2,5 sm cha. Barglari och yashil, uch boʻlakli, uchi oʻtkir, nashtarsimon, uz. 6—10 sm. Poyasiningbir qismituproq ostida boʻlib, ustki qismi yoʻgʻonlashgan. Toʻpguli roʻvaksimon, uz. 15 sm cha. I. efemer (vegetatsiya davri qisqa) oʻsimlik, aprel — mayda urugʻlaydi. Mevasi etli, sersuv, oq. Adirlarda va togʻ etaklarida oʻsadi. Buxoro viloyatida keng tarqalgan. Jan. Pomir-Olay va Gʻarbiy Kopetdogʻda ham uchraydi. Oʻsimlik tarkibida boʻyoq moddalari, tugunagida saponinlar bor. Tugunaklari xalq tabobatida bod kasalligiga qarshi ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Itolgʻi

Itolgʻi — lochinlar oilasiga mansub qush. Qanotining uzunligi 35–43 sm, modasining ogʻirligi 820–980 g, nari – 970–1130 g. Janubiy sharqiy Yevropa va Shimoliy – Gʻarbiy Afrikadan to Baykalortigacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Dasht, choʻl va oʻrmon-dasht mintaqalarida yashaydi. Oʻzbekistonning togʻli va pasttekisliklarida uchraydi. Daraxt va qoyatoshlarda uya quradi. Qushlar, kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Ov qushi sifatida qadrlanadi. Oʻzbekiston va boshqa bir qancha mamlakatlarning qizil kitobiga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Qushlar
Turkum:Biologik turlar
Itsigek

Itsigek — shoʻradoshlar oilasining buyurgʻun turkumiga mansub yarim buta. Boʻyi 35—90 sm, poyasi bir nechta, sershox. Barglari pardasimon, uchburchak. Guli mayda. Mevasi — rezavor. Choʻl, yarim choʻl va shoʻr tuproqli yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Tarkibida ana- -,f i.ii-" bazin alkaloi- f’-Y ii di, organik kislotalar va boshqa moddalar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Biologik turlar
Itsimonlar

Itsimonlar — yirtqich sut emizuvchilar oilasi. Boʻri, chiyaboʻri, tulki, shimol tulkisi. Avstraliyada tarqalgan dingo, Shimoliy Amerikadagi koyot, Afrikadagi fenek, xonaki itlar va hokazo itsimonlarning vakillaridir. Barmoqlariga tayanib yuradi, oddingi oyogʻida beshtadan, orqa oyogʻida toʻrttadan barmoq bor. Tirnogʻi toʻmtoq, ichga tortilmaydi. Dumi baroq, ancha uzun. Junining rangi har xil, oq tulkining rangi yil fasliga karab oʻzgaradi. Tishlari kesuvchi tipda, qoziq tishlari yaxshi rivojlangan. Itsimonlar Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda tarqalgan, har xil sharoitda yashaydi. Asosan, hayvonlar, baʼzilari oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Koʻp itsimonlar monogam, yiliga bir marta tugʻadi. Baʼzilari serpusht. Masalan, shimoliy tulkilari 18 tagacha tugʻadi. Itsimonlar yil boʻyi faol (yenotsimon itdan boshqa). Itsimonlar oilasi 35 turni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekistonda 7 turi uchraydi. Itsimonlarning koʻp moʻynasi uchun ovlanadi, qora tulki kabi moʻynali itsimonlar moʻynachilik fermalarida koʻplab boqiladi. Yenotsimon it Rossiyaning bir qancha viloyatlarida iqlimlashtirilgan. Itsimonlarning koʻp quturish kasalligi viruslarini va gijja tuxumlarini tarqatadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Itsichqonlar

Itsichqonlar, tiyinsichqonlar, dumsiz sichqonlar (La-gomyidae) — kemiruvchilar toʻrkumi oilasi, 18 tacha turi bor. Markaziy Osiyo, Sharqiy Sibir va Shim. Amerikada tarqalgan. Tyanshan, Pomir, Kopetdogʻ, Oltoy, Hisor-Olay togʻlarida va baʼzi baland tekisliklarda 8, Oʻrta Osiyo togʻlarida 5 turi uchraydi. Dumsiz sichqon choʻllarda yashaydi. I yerga bir nechta teshikli uya qaziydi. Bir yilda 2–3 marta urchiydi, har safar 4–12 bola tugʻadi. Oʻt bilan oziqlanadi. Tanasining uzunligi 15–20 sm, orqa oyoqlari oldingisidan sal uzun, barmoqlari va kaftlari tuk bilan qoplanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Itterbiy

Itterbiy (lotincha Ytterbium), Yb - mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element, lantanoidlarga kiradi. Tartib raqami 70, atom massasi 173,04. Tabiiy Itterbiy 7 ta barqaror izotopdan tashkil topgan. 168Yb (0,14%), 17°Yb(3,03%), 171Yb(14,3%), 172Yb(21,82%), mYb(16,13%), 174Yb(31,84) va 176Yb (12,73%). Birikmalarda 2,3 valentli, atom radiusi 0,193 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiya sonlari koʻrsatilgan) Yb3+ 0,101 nm (6), 0,107 nm (7), 0,113 nm (8), 0,118 nm (9), Yb2+ 0,116 nm (6), 0,122 nm (7), 0,128 nm (8). 1978-yilda shved kimyogari Itterbiy Marinyak Shvetsiyaning Itterbyu (Ytterby) qishlogʻida tarkibida Itterbiy boʻlgan element topganligi uchun bu yangi elementga Itterbiy nomi berilgan. Itterbiy — siyrak element, yer poʻstidagi miqdori massa jihatidan 3,3-10~5%, dengiz suvlarida esa 5,2-10~7 mg/l ni tashkil etadi. Nodir elementlar bilan birga bastnezit, monatsit, fergyusonit, ksenotim, gadolinit va b. minerallar tarkibida uchraydi. Itterbiy — oqish kulrang metall. Zichligi 7,02 g/sm3. Suyuqlanish temperaturasi 824°, qaynash tempaturasi 1211°, Brinell boʻyicha kattikligi 343 MPa. Havo taʼsirida sekin, 400° da tez oksidlanib, oksid va karbonat aralashmasini hosil qiladi. Mineral kislotalar bilan xona temperaturasida reaksiyaga kirishadi. Issiq suvda havo taʼsirida sekin oksidlanadi. Qizdirilganda galogenlar bilan birikadi. Itterbiy (P)-oksid Yb2O3 — kub pan-jarali rangsiz kristall modda. Zichligi 9,213 g/sm3 5000 MPa bosim ostida 823 K da monoklin modifikatsiyagaoʻtadi. Zichligi 10,00 g/sm3. Itterbiyning oksalat, nitrat va b. tuzlarini 800— 1000° da parchalab olinadi. Maxsus keramik mahsulotlar, lyuminoforlar olishda qoʻllanadi. Itterbiy boshqa nodir elementlar bilan aralashmada poʻlat uchun kaytaruvchi va modifikator sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Ittikanak

Ittikanak (Bidens) — qoqidoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar turkumi. Boʻyi 15-60 sm, barglari qanotsimon, qisqa bandli. Qarama-qarshi joylashgan. Gullari sariq, savatchaga toʻplangan. Mevasi pistacha. Oʻzbekistonda 1 turi oʻtloqlarda, ariq boʻylarida, ekinlar orasida oʻsadi. Tarkibida karotin, S vitamin, efir moyi, oshlovchi boʻyoq, shilimshiq va boshqa moddalar bor. Xalq tabobatida bolalarning diatez kasalligini davolashda ishlatiladi. Tibbiyotda ovqatni hazm qildiruvchi, siydik haydovchi va ter chiqaruvchi dori sifatida, baʼzi teri kasalliklari (ekzema)ni davolashda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻtlar
Turkum:Bir yillik oʻtlar
Ittihod va taraqqiy

„Ittihod va taraqqiy“ (turkcha: İttihat ve Terakki) — turk inqilobchilarining siyosiy tashkiloti. Bu tashkilot aʼzolari keyinchalik oʻzlarini Yosh turklar deb atashgan. 1889-yil Istan-bulda Yosh turklarning maxfiy siyosiy tashkiloti sifatida tashkil topdi. Unga Istanbul harbiy tibbiyot oʻquv yurti talabalari Abdulla Javdat, Ibrohim Temo, Ishoq Sukuti, Mahmed Rashid asos soldi. Tashkilotning asosiy maqsadi sulton Abdulhamid II (1842—1918)ning mustabid hokimiyatini konstitutsion tuzum bilan almashtirishdan iborat boʻlgan. Tez orada xo-rijda ularning „Usmonlilar Ittihod va taraqqiy jamiyati“ ham tuzildi. 1892-yildan Parijda turk tilida tashkilotning „Mashvarat“ gazetasi chiqa boshladi. 1907-yil oxirida Parijda boʻlgan kong-ressda muxolifatdagi kuchlar Usmonlilar hokimiyatiga qarshi „Ittihod va taraqqiy“ tashkiloti yetakchiligida blok tuzishdi. Axmad Rizo boshchiligidagi tashkilot rahbariyati xorijdan sultonlikka qarashli Makedoniyaning markaziy shahri — Salonikiga kelib oʻrnashdi. Mamlakatda Abdulhamid 11 mustabid zulmiga qarshi kurash avj olib ketdi. Mamlakatda ittihodchilar rahbarlik qilgan Yosh turklar inqilobi gʻalaba qozondi. 1908-yilda „Ittihod va taraqqiy“ tashkiloti partiyaga aylantirildi. Ziyo Koʻkalpnnt turkchilik goyalari „I. va t.“ tashkiloti aʼzolariga kuchli taʼsir koʻrsatdi. „Ittihod va taraqqiy“ tashkiloti aʼzolari Turkiyada demokratik erkinliklarni joriy qilishga kirishdi.

1913-yilda Talʼat posho — Turkiyaning Bosh vaziri, Anvar posho — harbiy vazir, keyinchalik Bosh qoʻmondon, Ja-mol posho — harbiy dengiz kuchlari vaziri lavozimlarini egalladi. Anvar posho Buxorodan Turkiyaga tahsil olish uchun borgan Usmon Xoʻja, Fitrat kabi talabalarni oliy darajada qabul qilgan.

Birinchi jahon urushiyaa Turkiyaning yengilishi natijasida „Ittihod va taraqqiy“ tashkiloti tarqatib yuborilib, uning fa-oliyati taqiklandi. 1918-yil 3 noyabrda Talʼat posho, Anvar posho va Jamol posho Turkiya hududidan chiqib ketishdi. Jamol posho va Anvar posho 1920— 21 yillarda Turkistonga kelishdi, Anvar posho Buxorodagi shoʻro tuzumiga qarshi harakatga rahbar boʻldi. Turkiyada yuz bergan muhim oʻzgarishlardan ke-yin — 1922-yil „Ittihod va taraqqiy“ partiyasi yana qayta tiklandi, ammo u mamlakat hayotida avvalgi mavqeiga erisha olmadi. 1926-yil Otaturkka qarshi suiqasd qilganlikda nohaq ayblanib, yttihodchilardan 4 kishi oʻlim jazosiga hukm qilindi. „Ittihod va taraqqiy“ partiyasi shu bilan oʻz faoliyatini tugatdi.

 Adabiyot 
 Ziyo Goʻkalp , Turkchilik asoslari, T., 1994; Turk xalqining buyuk farzandi Otaturk, T., 1998; Rajabov Q., Buxoraga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.