Gʻarbiy Yangi Gvineya

right|thumb|350x350px| Gʻarbiy Yangi Gvineya Indoneziya xaritasida
right|thumb|350x350px| Gʻarbiy Yangi Gvineya mintaqalari xaritasi
Gʻarbiy Yangi Gvineya – Indoneziyaga qarashli Yangi Gvineya orolining gʻarbiy qismining nomi, ikkita viloyat: Papua va Gʻarbiy Papuadan iborat. 1969-yilda Indoneziya tarkibiga kiritilgan Gʻarbiy Yangi Gvineya ilgari Niderlandiya Yangi Gvineya va Gʻarbiy Irian hududlarga boʻlingan edi.

Gʻarbiy Yangi Gvineya hududi 1969-yilda Indoneziya tomonidan "Erkin tanlov toʻgʻrisida" gi qonunga muvofiq qoʻshib olingan. 2003-yilda Indoneziya hukumati Irian Jaya hududi, uchta viloyatga boʻlinishini aytdi: Papua, Markaziy Irian Jaya va Gʻarbiy Irian Jaya viloyatlariga boʻlinishi eʼlon qilindi. Biroq bu qaror mahalliy aholi orasida jiddiy norozilik bilan kutib olindi. Indoneziya Oliy sudining qarori natijasida Markaziy Irian Jaya provinsiyasini tashkil etish haqidagi qaror bekor qilindi. Gʻarbiy Irian Jaya oʻsha paytda (06.02.2006) yaratilgan edi, ammo uning kelajagi hali ham noaniqligacha qolgan edi. 2007-yil 7-fevralda u Gʻarbiy Papua provinsiyasi deb oʻzgartirildi.

 Geografiyasi 
Gʻarbiy Yangi Gvineya shimolda Tinch okeani, gʻarbda Seram dengizi, janubda Arafur dengizi va sharqda Papua-Yangi Gvineya bilan chegaradosh hisoblanadi. Hududning maydoni 421,981 km² ni tashkil etadi — bu Indoneziyaning butun quruqlik hududining 22% hisoblanadi. Eng katta shahar — Jayapura porti. Yangi Gvineya ekvatorning janubida joylashgan boʻlib, u yerda togʻli relyef hududlari koʻp. Gʻarbdan sharqqa choʻzilgan Maoke tizmasi orolni ikkiga boʻlib turadi. Balandligi 5030 m boʻlgan Jaya togʻi Indoneziyadagi eng baland nuqtasi hisoblandi. Hududning taxminan 75% tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, asosan oʻtib boʻlmaydigan oʻrmonlar sanaladi.
right|thumb|420x420px| Gʻarbiy Yangi Gvineya topografik xaritasi
Iqlimi asosan tropik, sohilda nam va issiq; yomgʻirli mavsum dekabrdan martgacha kuzatiladi, quruq mavsum — maydan oktyabrgacha davom etadi; kichik mavsumiy harorat oʻzgarishi bilan tavsiflanadi. Iqlimi issiq va deyarli hamma joyda juda nam iqlim holati kuzatiladi Yozgi harorat +24 °C +32 °C orasida oʻzgarib turadi, qishda +24 °C +28 °C oraligʻida iqlimiy haroratlar kuzatiladi. Togʻlarda harorat pastroq, baʼzi joylarda hech qachon erimaydigan qorli hududlar mavjud. Yomgʻir juda kuchli, ayniqsa yoz mavsumida yogʻingarchilik darajasi yiliga 1300 mm dan 5000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Gʻarbiy Yangi Gvineya Indoneziyaning Baliem, Mamberamo va Tariku kabi eng uzun daryolariga ega. Janubi-gʻarbiy qismida daryolar katta mangrov botqoqlari va toʻlqinlararo oʻrmonlarni yaratgan.

 Flora va fauna dunyosi 
Tabiatshunoslar Gʻarbiy Yangi Gvineyani jannat hisoblaydilar. Gʻarbiy Yangi Gvineya oʻsimlik va faunaning hayratlanarli xilma-xilligi bilan faxrlana oladigan geoografik hudud sanaladi. Oʻsimlik dunyosida togʻlar, oʻtloqlar, botqoqlar, tropik oʻrmonlar, suv toshqini, bargli va ignabargli oʻrmonlar vakillari mavjud boʻlib, ularda cheksiz xilma-xil oʻtlar, moxlari, paporotniklar, lianalar, gullar va daraxtlarni topishingiz mumkin. Gʻarbiy Yangi Gvineya faunasi ham juda xilma-xildir. Chuchuk suv va quruqlikdagi umurtqali hayvonlar Avstraliyada topilgan hayvonlardan, shu jumladan marsupiallardan deyarli farq qilmaydi. Oʻrmonlarda va ochiq oʻtloqli joylarda siz koʻplab ilonlar, toshbaqalar, chumolixoʻrlar, kirpilar, opossumlar, yarasalar va kalamushlarni (jumladan, dunyodagi eng katta daraxtga chiqadigan suv kalamushlari), shuningdek, daraxtlarda yashovchi ulkan kaltakesaklar, kengurularni uchratish mumkin. Gʻarbiy Yangi Gvineya oʻzining xilma-xil kapalaklari va yetti yuzga yaqin noyob qush , jumladan 80 ta jannat qushlari va ulkan uchib ketmaydigan kasuari bilan mashhur. Dengiz toshbaqalari va sirenalarni qirgʻoq suvlarida topish mumkin.

Jayapuraning sharqida, Gumboldt koʻrfazi qirgʻogʻida, koʻplab betakror plyajlari boʻlgan Yotefa qoʻriqxonasi joylashgan boʻlib, bir vaqtlar dengizdagi harbiy amaliyotlar chogʻida choʻkib ketgan bir nechta kemalarning qoldiqlarini uchratish mumkin.

Chendrashasih yarim oroli yaqinidagi suvlar fanga maʼlum boʻlgan eng yuqori qattiq marjon kontsentratsiyasiga ega, har gektarda 250 dan ortiq turli turlar mavjud. Bu butun Karib dengizidagi marjon ning sonidan toʻrt baravar koʻp. Shuningdek, 8 ta yangi qisqichbaqalar, 24 ta baliq va 20 ta marjonlar, ularning aksariyati endemik hisoblanadi. Bu riflar tom maʼnoda „turli fabrikalar“. Chendravasix yarim orolidan bir necha yuz kilometr uzoqlikdagi Foja tizmasining ichki vodiysida ilgari fanga nomaʼlum boʻlgan koʻplab yangi hayvon va oʻsimliklar topilgan: bahaybat gullar va noyob daraxt kanguru; apelsin asal boʻrsiq: 60 yildan ortiq vaqt ichida ulkan orolda topilgan birinchi yangi qush turi. Foja tizmasi va Chendrashasih yarim oroli yaqinidagi suvlar sayyoradagi eng biologik xilma-xil hududlardan biri hisoblanadi.

 Tarixi 
Yangi Gvineya kamida 50 000 yil oldin yashagan va hozirgi Gʻarbiy Yangi Gvineya hududi portugallar uni birinchi marta 1511-yilda kelishlaridan oldin indoneziyaliklar va osiyoliklar ushbu hududlarda oldindan yashab kelgan. Gollandlar Yangi Gvineyaning gʻarbiy qismini 1828-yilda egallab olishgan va Gollandiya Sharqiy Hindiston rasmiy anneksiyasida 1848-yilda kiritilgan.

1938-yilda aholi zich joylashgan Baliem vodiysi topildi.

Gollandiya hukmronligining tugashi Indoneziya Prezidenti Sukarno tomonidan boshlangan qarama-qarshilik davriga toʻgʻri keldi, u Gollandiyaga qarshi qoʻzgʻolonni qoʻzgʻatish uchun 2000 dan ortiq Indoneziya qoʻshinlarini viloyatga yubordi va urinish muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Indoneziyaning sobiq Gollandiya mustamlakasi boʻlgan Yangi Gvineya Niderlandiyani qoʻshib olish uchun kurashi SSSR koʻmagida tashkil etildi. Biroq, deyarli hech qanday harbiy harakatlar boʻlmadi, mojaro tinch yoʻl bilan hal qilindi, Gollandiya mustamlakachi qoʻshinlari Yangi Gvineyani tark etishdi. Nihoyat Niderlandiya hukumati bu hududni Birlashgan Millatlar Tashkiloti foydasiga berdi. 1962-yil 15-avgustda Niderlandiya va Indoneziya oʻrtasida bahsli hududni Birlashgan Millatlar Tashkilotiga oʻtkazish toʻgʻrisida Nyu-York shartnomasi imzolandi. 1962-yil 21-sentyabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi „ Indoneziya Respublikasi va Niderlandiya Qirolligi oʻrtasida Gʻarbiy Yangi Gvineya (Gʻarbiy Irian) toʻgʻrisida bitim“ni qabul qildi, unga koʻra Yangi Gvineyaning gʻarbiy qismida BMT Xavfsizlik kuchlari tashkil etildi.

Yangi Gʻarbiy Irian nomini olgan Yangi Gvineyaning gʻarbiy qismi asta-sekin Indoneziya hukumati nazoratiga oʻtdi va hududni Indoneziyaga qoʻshish masalasi referendum orqali hal qilinishi kerak edi. 1963-yilda mahalliy aholi tomonidan mustaqil Gʻarbiy Papua Respublikasini eʼlon qilishga birinchi urinish boʻlib, u Indoneziya hukumati tomonidan kuch bilan bostirildi.

1969-yilda referendum boʻlib oʻtdi, ammo butun aholi tomonidan ovoz berish oʻrniga, qaror maxsus tanlangan 1025 delegat tomonidan qabul qilindi. Gʻarbiy Irian 1969-yil avgust oyida Indoneziya tarkibiga kirdi. Bu cheklangan ovoz berish viloyatning qolgan 650 000 aholisi bilan munosabatlardagi muammolarni koʻrsatdi. Natijada, bu muammolar Erkin Papua Harakatining shakllanishiga olib keldi, agar mazmunli referendum oʻtkazilsa, xalq Indoneziyadan mustaqillik uchun ovoz beradi, deb taʼkidladi. 1971-yil 1-iyulda harakat Gʻarbiy Papua Respublikasining mustaqilligini eʼlon qilishga muvaffaqiyatsiz urinish qildi. Oʻshandan beri bu tashkilot Indoneziya hukumatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib keladi. 1984-yilda Gʻarbiy Papua Respublikasi deb nomlangan hududning mustaqilligi yana eʼlon qilindi, ammo harakat rahbarlari hibsga olindi. 1973-yildan boshlab Indoneziyaning markaziy hokimiyati hududga egalik qilishni abadiylashtirish belgisi sifatida Gʻarbiy Irian provinsiyasi nomi Irian Jaya („Gʻolib Irian“) deb oʻzgartirildi.

1969-yildan beri Indoneziya hukumati Gʻarbiy Yangi Gvineyada koʻchib oʻtish dasturini amalga oshirmoqda, uning maqsadi koʻp aholi yashaydigan Yava orolidan mamlakatning kam aholi punktlariga migrantlarni jalb qilishdir: 2010-yil maʼlumotlariga koʻra, Gʻarbiy Yangi Gvineyaning 2,4 million aholisi (taxminan yarmi). hududning umumiy aholisi) yavalik muhojirlarni tashkil etadi.

 Aholisi 
Gʻarbiy Yangi Gvineya Indoneziyaning eng kam aholi yashaydigan hududi boʻlib, 3,59 million aholiPeta Sebaran Penduduk Indonesia: Sensus Penduduk 2010. — Jakarta : Badan Pusat Statistik, 2010. — ISBN 978-979‐064‐269‐0. isteʼqomat qilib, oʻrtacha zichlik 8,64 kishini tashkil qiladi.Aholining toʻrtdan uch qismidan koʻprogʻi qishloq joylarda kichik tarqoq guruhlarda yashaydi. Barcha aholi punktlari qirgʻoq zonasida yoki bir nechta unumdor vodiylarda joylashgan. Orol ichidagi katta hududlarda aholi yashamaydi. Shaharlar orasida odamlar samolyot yoki dengiz orqali harakatlanadilar. Asosiy aholi punktlari: Jayapura (150 000 kishi), Manokvari, Sorong, Merauke va Biak shahar hududlari sanaladi. Jayapura, Papua provinsiyasining maʼmuriy markazi va oroldagi eng yirik Indoneziya shahri (2010-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra 261 ming kishini tashkil etgan) hisoblanadi, bir vaqtning oʻzida Yangi Gvineya shimoliy qirgʻogʻining oʻrta qismiga daʼvo qilgan gollandlar tomonidan asos solingan. Jayapuraning sharqiy chekkasida Chend Ravasix universiteti binosi joylashgan. Universitetda Antropologiya muzeyi joylashgan boʻlib, unda Asmat qabilasiga mansub artefaktlar toʻplami saqlanadi. Bu qabila ustalari tomonidan taqdim etilgan figuralar va qurollar mutlaq uygʻunlik va estetik mukammallik bilan ajralib turadi va ibtidoiy sanʼat ixlosmandlari tomonidan yuqori baholanadi. Asmat qabilasi Yangi Gvineyaning janubiy qirgʻogʻida yashaydi.

Aholining taxminan 80% Papua va melanez tillarida soʻzlashadi. Papualar butun orolda, shu jumladan qirgʻoqda, melaneziyaliklar qirgʻoq boʻylab yashaydilar. Koʻpchilik papualar bir-biridan ajratilgan kichik klan guruhlarida yashaydi. Bu yerda, bu keng vodiy boʻylab tarqalgan kichik qishloqlarda Dani qabilalari guruhidan 200 mingdan ortiq odam yashaydi. Bu yerga borishning yagona yoʻli — havo yoʻllari orqali yetib borishdir. Soʻqmoqlar va tobora koʻproq avtomobil yoʻllari Vamena vodiysining markazini qolgan qishloqlar bilan bogʻlaydi. Gʻarbiy Yangi Gvineyada Indoneziyaning boshqa xalqlari, shu jumladan xitoylik va gollandiyalik koʻchmanchilarning avlodlari ham ixcham yashash joylari mavjud. Gʻarbiy Yangi Gvineyada 300 ga yaqin tilda soʻzlashadi, ularning aksariyati bir-biriga oʻxshamaydi. Indoneziya tili mahalliy dialektlar bilan bir qatorda millatlararo muloqot tili sifatida ishlatiladi.

 Iqtisodiyoti 
Gʻarbiy Yangi Gvineya Indoneziyaning eng chekka va kam rivojlangan qismi hisoblanadi. Qishloq aholisining koʻp qismi qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan kun kechiradi, oʻrmonda ov qilish va meva va rezavor mevalarni yigʻish bilan shugʻullanadi. Hozirgi iqtisodiyoti qirgʻoq boʻyidagi shaharlarda va markaziy qismdagi baʼzi shaharlarda toʻplangan va mineral resurslarga asoslangan. Bular Tembagapurdagi dunyodagi eng yirik mis zaxiralari (Jay togʻidan 40 km janubi-gʻarbda) va Indoneziyadagi eng yirik neft va tabiiy gaz konlaridir. Oltin va uranning katta zaxiralari mavjud. Yogʻoch va baliqning katta zaxiralari mavjud. Mis va neft qazib olish, yogʻochni qayta ishlash va baliq ovlash mahalliy aholining turmush darajasini oshirishga unchalik taʼsir qilmaydi. Yarim asr oldin Yangi Gvineya gʻarbida neft topilgandan soʻng, bu yerda Sorong port shahri paydo boʻlgan (2010-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra 190 ming aholiPeta Sebaran Penduduk Indonesia: Sensus Penduduk 2010. — Jakarta : Badan Pusat Statistik, 2010. — ISBN 978-979‐064‐269‐0.) mehmonxonalar va barlar bilan, Indoneziyaning boshqa qismlaridan ishchilar kela boshladi.

 Shuningdek 

 Papua

 

 

 Gʻarbiy Yangi Gvineyaning yovvoyi tabiat aholisi roʻyxati

Turkum:Indoneziya
Turkum:Papua Yangi Gvineya
Turkum:Okeaniya mamlakatlari
Turkum:Pages with unreviewed translations
Turkum:Osiyo orollari
Turkum:Geografiya