Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Baxrom Rahmonov

Baxrom Rahmonov (1915.5.5 — Toshkent — 1961.5.4) — dramaturg, publitsist. Toshkent yuridik institutini tugatgan (1936). Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligida (1946—48) va "Qizil Oʻzbekiston" gaz. boʻlim mudiri, muharrir oʻrinbosari (1948—50). Oʻzbekiston KP MKda boʻlim mudiri (1950—52). Oʻzbekiston Madaniyat vazirligi Sanʼat ishlari boshqarmasi boshligʻi (1953—55). Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi kotibi (1958—61). "Yurak sirlari" (1953) komediyasi, "Surmaxon" dramasi (1955), "Bir toʻy mojarasi" (1956, hamkorlikda), "Soʻnggi nusxalar" (1959—60), "Qilmishqidirmish" (1960—61) kabi koʻp pardali hamda "Uzi boshqayu, soʻzi boshqa" (1955), "Hasad va muhabbat" (1957), "Xoʻjayin koʻchdi" (1958) singari bir pardali komediyalar muallifi. "Mardlar qissasi" dramasi (1958) fuqarolar urushi voqealariga bagʻishlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1915-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-aprelda vafot etganlar
Turkum:1961-yilda vafot etganlar
Mamajon Rahmonov

Mamajon Rahmonov (1914.21.12, Koʻqon — 2010.6.4, Tashkent) — teatrshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975). Sanʼatshunoslik doktori (1968), professor (1969). Moskva moliya institutini (1936), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1954). Oʻzbekiston sanʼat ishlari Boshkarmasida boʻlim boshligʻi (193842), Oʻzbekiston davlat filarmoniyasi (1942), Mukimiy teatri (1943– 49), Moskva konservatoriyasi qoshidagi oʻzbek opera studiyasi (1949–51), Navoiy teatri (1957–60 va 1970–76) direktori. Toshkent konservatoriyasi (1976–79), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1979–85) rektori. Sanʼatshunoslik institutining teatr va xoreografiya bulimining mudiri (1960–76; 1985-yildan yetakchi ilmiy xodim). Ilmiy asarlarida oʻzbek teatri tarixi, Hamzaning dramaturgiya va teatr sanʼati sohasidagi faoliyati, Oʻzbek milliy akademik drama teatrining bosib oʻtgan yoʻli tadqiq qilingan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983). „El-yurt hurmati“ ordeni (2000) va „Shuhrat“ medali (1994) bilan mukofotlangan."Rahmonov Mamajon" OʻzME. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mamajon Rahmonov 2010-yil 6-aprelda 96 yoshida vafot etdi.Академик Мамажон Рахманов

 

 
 Hamza va oʻzbek teatri, T., 1959; Oʻzbek teatri tarixi (18–20-asrlar), T., 1968; Shukur Burhonov, T., 1974 (hamkorlikda); Oʻzbekiston teatri (qadimdan 18-asrga qadar), T., 1981; Hamza nomli oʻzbek davlat akademik drama teatri (1914–1960), T., 2001.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Sobir Rahmonov

Sobir Rahmonov (1910.20.3 — Namangan — 1990.2.12) — Oʻzbekiston xalq artisti (1961). Dastlab (1927—31) "Tankidiy truppa"da, 1931-yildan Namangan teatrida ishlagan. R. oʻzbek teatrining utkir harakterli, komik aktyorlaridan. Hidoyatxon, Mulladoʻst, Xolmat (Hamza, "Maysaraning ishi", "Boy ila xizmatchi"), Qoʻziyev (Abdulla Qahhor, "Shohi soʻzana"), Toshbolta (H. Gʻulom, "Toshbolta oshiq"), Huzurxuja (Komil Yashin, "Nurxon"), Xuja Nasriddin (A. Xachaturov, L. Solovyova, "Nasriddin afandi"), Xlestakov (N. Gogol, "Revizor"), Mashara (U. Shekspir, "Qirol Lir"), Zargarov (Abdulla Qahhor, "Ogʻriq tishlar"), Gof Marshal (F. Shiller, "Makr va muhabbat"), Kablayi (Urdubodiy, "Besh sumlik kelin") kabi rollari unga katta shuhrat keltirdi. Uning qahramonlari yengil kinoya, piching boʻyoqlari bilan yoʻgʻrilganligi, psixologik holat va imkoniyatlarni burttirib kursatishi bilan ajralib turadi. R. konsertestrada faoliyatida komik artist sifatida uz repertuari ("Nozigim", "Mayda pul", "Inkadar", "Dadang kelmadi", "Dangasa", "Ichmayman hargiz" va boshqa kulgili tomoshalar)ni yaratgan. Bir qancha hajviy va yumoristik kichik hikoyalar ijod qilib "bir aktyor teatri" sifatida ijro etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Boʻston Rahmonova

Boʻston Rahmonova (1949.20.12, Qarshi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1971-yildan Nishon tumanidagi maktablarda, 2000-yildan Qarshi tumanidagi 20maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Dilorom Rahmonova

Dilorom Buharovna Rahmonova (1958.20.2, Yakkabogʻ tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1981). 1978-yildan Yakkabogʻ tumanidagi 33-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dars usullaridan foydalanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Munavvar Rahmonova

Munavvar Rahmonova (1949.14.11, hozirgi Xoʻjand shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Saratov pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Qoʻshkoʻpir tumanidagi 2, 1980-yildan 25maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Taʼlim berishda xalq pedagogikasi tajribalaridan, noanʼanaviy dare usullaridan foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toʻxta Rahmonova

Toʻxta Rahmonova (1921.5.6, Toʻrtkoʻl — 1984.4.2, Nukus) — qoraqalpoq aktrisasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1934-yildan Stanislavskiy nomidagi Qoraqalpoq teatrida ishlagan. Tabiatan jarangdor ovozi bilan musiqali drama janrida drama va vokal kompozitsiyalarini uygʻunlashtirgan holda toʻlaqonli obrazlar yaratdi. Qoraqalpoq teatrining musiqali drama janridagi yutuqlari R. ijodi bilan bogʻliq. Gulsara ("Gulsara"), Layli ("Layli va Majnun"), Oypari ("Kuklenbotir"), Gulparchin ("Alpomish"), Oysanam ("Suymaganga suykanma"), Oygul ("Oygul va Obod"), Shohsanam ("Oshiq Gʻarib") kabi rollari bilan shuhrat qozondi. Xonanda sifatida oʻzbek va qoraqalpoq qoʻshiqlarini ijro etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:5-iyunda tugʻilganlar
Turkum:4-fevralda vafot etganlar
Hojiakbar Rahmonqulov

Hojiakbar Rahmonqulov (9-fevral, 1925, Chimkent viloyati Sayram tumani — 17-iyul, 2013) — huquqshunos olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat ko'rsatgan fan arbobi (1990). Yuridik fanlari doktori (1970), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Toshkent yuridik institutini tugatgan (1950). Oʻzbekiston Adliya vazirligi boshqarmasida katta taftishchi (1950-51, 1956-57). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Falsafa va huquq institutida aspirant, kichik ilmiy xodim, katta ilmiy xodim, shoʻba, boʻlim mudiri (1957—80, 1985—91), direktor (1991—97). Samarqand Davlat Universiteti kafedra mudiri (1980—85). Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida masʼul xodim (1991). Oʻzbekiston Respublikasi ichki ishlar vazirligi akademiyasida professor, 1999-yildan Toshkent yuridik institutida kafedra mudiri. „Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

Hojiakbar Rahmonqulov 2013-yil 17-iyulida vafot etdi.

 
 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1-qismiga umumiy tavsif va sharxlar, Toshkent, 1997.
 Oldisotdi shartnomasi, Toshkent, 2000.
 Xususiy mulk va uning daxlsizligi, Toshkent, 2000.
 Xalqaro xususiy huquq (darslik; hammualliflikda), Toshkent, 2002.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Hikoyat Rahmonqulova

Hikoyat Rahmonqulova (1950 16.9, Paxtachi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Paxtachi tumanidagi 25maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Faoliyati davomida taʼlim va tarbiya birligini taʼminlashga, milliylik, milliy anʼana va qadriyatlarga hurmat va sadoqat ruhida dare oʻtishga alohida eʼtibor bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1950-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-sentyabrda tugʻilganlar
Rdestlar

Rdestlar — rdestdoshlar oilasiga mansub oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Suv ostida yoki suv betida oʻsadigan oʻsimliklar. Ikkala yarim sharning issiq va moʻʼtadil xududlaridagi chuchuk suv havzalarida usadigan 100 ga yaqin turi bor. R. suv havzalarida qalin oʻsib, suv "gullashi"ga sabab boʻladi. Suv ostidagi qismlari orasida baliqlarga ovqat boʻladigan mayda jonivor va lichinkalar yashaydi. R.ning baʼzi ni suv parrandalari (Mas, oʻrdaklar) yaxshi yeydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Re...

Re... (lot. re...) — oʻzlashma soʻzlar tarkibadiga old qoʻshimcha boʻlib: 1) muayyan harakat yoki voqeahodisaning qaytarilishini, takrorlanishini, yangidan boshlanishini (Mas, rekonstruksiya, revaksinatsiya;) 2) qarama-qarshi harakatni, qarshi, aks taʼsirni (Mas, reaksiya, regress) bildiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Reabilitatsiya

Reabilitatsiya ( lot. rehabilitatio — tiklash) (tibbiyotda) — organizmning buzilgan funksiyasini va bemorlar hamda nogironlarning mehnat qobiliyatini tiklashga qaratilgan tibbiy, pedagogik va ijtimoiy chora-tadbirlar majmui. Ogʻir kasalliklar (miokard infarkti, insult, orqa miya shikastlanishlari, umurtqa pogʻonasi va boʻgʻimlarning shakli oʻzgarishi bilan kechadigan kasalliklari); markaziy nerv sistemasining jiddiy zararlanishlari, ruhiy kasalliklar va boshqalarga uchragan bemorlar R. ga koʻproq muhtoj boʻladilarKeksa reabilitatsiya xususiyatlari.

Tibbiy R. kasallik tufayli funksiyasini yoʻqotgan aʼzo faoliyatini qisman yoki toʻliq tiklash yoki kasallangan sohadagi avj olayotgan jarayonning iloji boricha oldini olishga qaratiladi. R. boʻlimi bor kasalxonalar, ilmiy tadqiqot institutlari, mahalliy kurort va sanatoriylarda R.ni amalga oshirish har bir bemorning umumiy ahvolidan kelib chiqqan holda kasallikning shakli va kechishiga qarab belgilanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Neyroreabilitologiya
Turkum:Reabilitologiya
Turkum:Reabilitatsiya
Turkum:Tibbiy reabilitatsiya
Reabilitatsiya (huquq)

Reabilitatsiya — huquqni muhofaza qiluvchi davlat organlari tomonidan jinoyat sodir etishda asossiz gumon qilingan yoxud ayblangan shaxs shaʼni va qadr qimmatining tiklanishi. Reabilitatsiya inson huquqlarini kafolatlashning oʻziga xos turi.

Reabilitatsiya huquqiy davlat, adolatli fuqaroviy jamiyat qurishning muhim shartlaridan hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasida shaxsning huquq va qonuniy manfaatlari Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, shuningdek, xalqaro hujjatlar bilan muhofaza qilinadi va kafolatlanadi. 1930—1940-yillardagi qatagʻon qurbonlarining xotirasini abadiylashtirishda hamda ularning shaʼni va qadr-qimmatini tiklashga qaratilgan normativ hujjatlarda Reabilitatsiya qoʻllash nazarda tutilgan. Shuningdek, shoʻrolar davrida mamlakatning olis joylariga majburiy ravishda koʻchirilgan xalqlar va ayrim fuqarolar ham reabilitatsiya qilindi. Reabilitatsiya qilingan shaxsga nisbatan gʻayriqonuniy protsessual majburlov choralari qoʻllangan, chunonchi ushlab turilgan, qamoqda saqlangan, egallab turgan lavozimidan chetlashtirilgan, tibbiy muassasaga joylashtirilgan boʻlsa, unga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy ziyon qoplanishi, uning barcha huquqlari tiklanishi shart.

Reabilitatsiya toʻla yoki qisman reabilitatsiya koʻrinishida boʻladi. Javobgarlikdan batamom ozod qilingan aybsiz shaxs toʻla reabilitatsiya qilingan hisoblanadi. Agar shaxs qamoqda saqlab turilganiga qaraganda kamroq muddatga ozodlikdan mahrum etilgan yoki qamoq bilan bogʻliq boʻlmagan jazoga hukm qilingan, ayblov qisman chiqarib tashlangan, yuqori sud ozodlikdan mahrum qilish muddatini oʻtalgan qismidan ham kamaytirilgan yoxud yengilroq jazo turi bilan almashtirgan, jinoiy jazo tayinlamay hukm chiqargan boʻlsa, u qisman R. qilingan boʻladi. Toʻla yoki qisman reabilitatsiya etilgan shaxsga ziyon tegishlicha toʻla hajmda yoxud qisman qoplanishi lozim. Reabilitatsiya qilinganni lavozimiga tiklash, ishlashdan mahrum boʻlgan vaqtini mehnat va ixtisoslik stajiga qoʻshish, oʻquv yurtida oʻqish va uyjoydan foydalanish huquqlarini tiklash tartibi bor. Shaxs ushlab turilgani, qamalgani, lavozimidan chetlashtirilgani, tibbiy muassasaga joylashtirilgani haqidagi maʼlumotlar ommaviy axborot vositalari orqali tarqatilgan boʻlsa, u reabilitatsiya qilingani haqida oʻsha ommaviy axborot vositalarida xabar berilishi shart. Reabilitatsiya etilgan shaxs vafot etgan taqdirda unga yetkazilgan moddiy ziyon uning merosxoʻrlari va oila aʼzolari foydasiga undiriladi. Ziyonning miqdorini sud belgilaydi. Mulkiy ziyon toʻlanishini manfaatdor shaxslar tergovchi, prokuror yoki suddan 2 yil mobaynida, boshqa huquqlarni tiklashni 1 yil mobaynida talab qilishlari mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 301 — 313moddalar).

Gʻafur Abdumajidov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reaktiv artilleriya

Reaktiv artilleriya — reaktiv snaryad (mina)larni otish uchun moʻljallangan artilleriya turi. Reaktiv dvigatelnpnt tortish kuchi hisobiga snaryadlar moʻljalga yetkaziladi. Dushmanning jonli kuchlari, jangovar texnikasi, yadro hujumi vositalarini shikastlash va mudofaa inshootlarini buzish maqsadida snaryadlarni zalp bilan otish (birdaniga 6, 8, 10, 12, 16, 32 va hokazo snaryadni otish) uchun moʻljallangan. Reaktiv snaryadlar va ularni otuvchi qurilmalardan iborat. Snaryad (mina)larning nishonga toʻgʻri borishini stabilizatorlar taʼminlaydi. Har qaysi snaryadda reaktiv dvigatel boʻlgani uchun uni otishda murakkab va katta artilleriya tizimi talab qilinmaydi. Reaktiv artilleriyaning otuvchi qurilmalari tank, bronetransportyor va avtomashinalarga oʻrnatiladi. Reaktiv artilleriya birinchi marta 20-asr 30-yillarida SSSRda yaratilgan, Ikkinchi jahon urushida keng qoʻllangan.

Reaktiv artilleriyada stvolli va stvolsiz artilleriya tizimlari ishlatiladi. Stvolli tizimda stvollar soni 10—45 ta, snaryad (mina)larni otish uzoqligi 15– 25 km ni tashkil qiladi. Stvolsiz tizimda tutunsiz poroxli snaryadlar qoʻllanadi. Ana shunday dala Reaktiv artilleriyasining stvolsiz tizimi Ikkinchi jahon urushi paytida norasmiy ravishda "Katyusha" deb ataldi (bu quroddan birinchi jangovar zalp 1941-yil 14 iyulda amalga oshirildi). "Katyusha" Ikkinchi jahon urushida juda muhim rol oʻynadi. 2jaxrn urushida Reaktiv artilleriya Germaniya armiyasida ham (5, 6 va 10 stvolli minomyotlar), AQSH armiyasida ham (114,3 mm va 182 mm li reaktiv tizimlar) qoʻllandi. Urugsdan keyin koʻp mamlakatlarning armiyalarida ham Reaktiv artilleriya keng tarqaldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reaktiv dvigatel

Reaktiv dvigatel — ish jismi (odatda, yonilgʻi yonishidan hosil boʻladigan gazeimon moddalar) oqimi hisobiga reaktiv kuch (tortish kuchi) hosil qiladigan dvigatel. Reaktiv dvigatelda turli xil energiya (issiqlik, yadro, quyosh va elektr energiyasi, kimyoviy energiya)ning mexanik energiyaga aylanishi hisobiga ish jismi oqimining kinetik energiyasi vujudga keladi, bundan tashqari, ish jismi dvigateldan otilib chiqqanda aks kuch paydo boʻlib, dvigatelni itaradi (racmga q.). Shuning uchun Reaktiv dvigatelni murakkab yaxlit tizim deyish mumkin. Bu tizim birlamchi (dastlabki) energiya manbai (Mas, quyosh energiyasi), ish jismi va energiyani bir turdan ikkinchi turga aylantiruvchi qurilma (yaʼni Reaktiv dvigatelning oʻzi) dan iborat boʻladi.

Reaktiv harakat tushunchasi qadimdan maʼlum. Geron yaratgan sharni Reaktiv dvigatelning ajdodi deyish mumkin. 10-asrdan Xitoyda poroxli raketalar paydo boʻldi va Sharkda, keyinchalik Yevropada mushakbozlik, signal va jangovar raketalar sifatida bir necha asr mobaynida qoʻllanilib keldi. Va, nihoyat, 20-asr boshiga kelib (1903) K.E. Siolkovskiy suyuq yonilgʻili Reaktiv dvigatelning asosini taklif etdi. R. Goddard 1926-yil suyuq yonilgʻili raketalarni uchirdi. V. P. Glushko jahonda birinchilar katorida suyuklikli reaktiv dvigatelni yaratdi. Uning rahbarligida elektrotermik Reaktiv dvigatel yaratildi va sinaldi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) yillarida havoreaktiv dvigatellari samolyotlarga oʻrnatildi. Urushdan keyingi yillarda elektr raketa dvigatellari va yadro raketa dvigatellari yaratildi. Reaktiv dvigatel borgan sari takomillashtirilib borilmokda.

Reaktiv dvigatel ishlayotgan paytda atrofdagi muhit (havo)dan foydalanishi yoki foydalanmasligiga karab, 2 asosiy guruhga boʻlinadi. Atrofdagi havodan foydalanadigan Reaktiv dvigatel havoreaktiv dvigateli, foydalanilmaydigani raketa dvigateli (RD) deb ataladi. Barcha havoreaktiv dvigatellarida energiya manbai — yonilgigina dvigatel bortida boʻladi, ish jismining anchagina qismi (havo) esa atrof muhitdan olinadi. RD da esa ish jismining barcha komponentlari uning bortida boʻladi. Reaktiv dvigatel texnika (aviatsiya, kosmonavtika va boshqalar) da qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reaktiv kuch

Reaktiv kuch, reaktiv tortish kuchi — reaktiv dvigatel soplosidan chiqayotgan gaz oqimining reaksiya (itarish) kuchi. Reaktiv kuch dvigatelning ichki va tashqi sirtiga taʼsir qilayotgan kuchlarning teng taʼsir etuvchisi hisoblanadi. Dvigatel tashqi sirtining har bir elementi (dS yuzasi)da atmosfera bosimi, ichida esa atmosfera bosimiga nisbatan katta boʻlgan dvigatel ish jismi (gaz)ning bosimi mavjud. Reaktiv kuch soplo oʻki boʻylab, gaz oqimining tezlik vektoriga qarama-qarshi yoʻnalgan boʻladi. Reaktiv kuchdan texnikada, xususan, kosmonavtikada keng foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reaktiv turbina

thumb|Reaktiv turbina va Impuls turbina
Reaktiv turbina — ish jismi (gaz, bugʻ, suyuqlik) ning potensial energiyasini kinetik energiyaga aylantirib beradigan qurilma. Bunda potensial energiya faqat qoʻzgʻalmas soploli apparatning parrakli kanallaridagina emas, aylanuvchi ish gʻildiragining parrakli kanallarida ham kinetik energiyaga aylanadi (bu kanallarda ish jismi oqimining reaktiv kuchi vujudga keladi). Ish gʻildiragining parrakli kanallarida vujuda kelgan potensial energiya miqdorining umumiy foydalanilgan energiyaga nisbati reaktivlik darajasi deb ataladi. Amalda barcha turbinalar muayyan reaktivlik darajasi bilan ishlaydi, lekin reaktivlik darajasi 0,5 dan kichik boʻlmagan turbinagina Reaktiv turbina hisoblanadi. Reaktiv turbinaning aktiv (faol) turbina, reaktiv gaz turbinasi, gidroturbina va bugʻ turbinasi kabi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reaktiv qarshilik

Reaktiv qarshilik — oʻzgaruvchan elektr tokiga elektr sigʻim va zanjir (yoki uning bir qismi) induktivligi koʻrsatadigan qarshilik (qarang Induktivlik). Elektr zanjirining toʻla qarshiligi Z=H/(RL+RC) ning mavhum qismi, bu yerda g— elektr zanjirining faol qarshiligi, RL=coL—induktiv qarshiligi, Rc=l/mC=Uc/I — sigʻim qarshiligi; bunda yu — tokning oʻzgarish chastotasi, L — oʻtkazgich induktivligi, C — oʻtkazgich sigʻimi, Uc— sigʻimdagi kuchlanishning amplituda qiymati, I — zanjirdagi tokning amplituda qiymati. Oʻzgaruvchan tok zanjirida induktivlik yoki sigʻimning boʻlishi tok va kuchlanish fazalarining bir-biriga nisbatan siljishiga sabab boʻladi. Induktiv qarshilik boʻlganda zanjirda oʻzinduksiya E.Yu.K.(Elektr yurituvchi kuch) hosil boʻlishi sababli tok faza jihatdan berilgan kuchlanishdan orqada qoladi, sigʻim qarshilik boʻlganda esa tok faza jihatdan kuchlanishdan oldinda ketadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reaktor

Reaktor (re... va lot. actor — harakatga keltiruvchi) — 1) elektr R. — qisqa tutashuv tokini cheklash va tarmoqda qisqa tutashuv sodir boʻlganda taqsimlash qurilmalari shinalarida yetarlicha kuchlanishni tutib turuvchi yuqori voltli elektr apparati. Induktivlik gʻaltagiga oʻxshash yasaladi. Elektr uzatuvchi liniyaning sigʻim oʻtkazuvchanligini kompensatsiyalaydigan shuntlovchi R., qisqa tutashish tokini cheklaydigan tok cheklovchi R., yerga ulash sigʻim toklarini kompensatsiyalaydigan, yerga ulanadigan, yey soʻndiruvchi R. larga boʻlinadi; 2) kimyoviy R. — kimyoviy reaksiyalar oʻtkaziladigan apparat. Alomatlariga koʻra, gomogen tizimlar va geterogen tizimlarda oʻtkaziladigan reaksiyalar uchun past, oʻrtacha va yuqori bosimli xillarga boʻlinadi. Sanoatda kolonka, kamera, avtoklav va boshqa nomlar bilan ataladi; 3) biologik R. (fermentyor) — mikroorganizmlarni ozuqa muhitida va xoli sharoitda koʻpaytirib turli biologik mahsulotlar olishga moʻljallangan apparat. Davriy va uzluksiz oʻstirish, aerob (aeratsiya uchun havo berib turiladigan) va anaerob oʻstirish xillariga boʻlinadi; 4) yadro R.i — boshkariladigan zanjir reaksiyasi — atom yadrolarining parchalanish reaksiyasi sodir boʻladigan qurilma. Birinchi yadro R. AQSH da (1942), keyin SSSRda (1946) ishga tushirilgan (yana qarang Atom reaktori).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reaksiya

Reaksiya (re... va lot. actio — harakat) —1) (psixologiyada) — inson va uning tana aʼzolari tomonidan muayyan tashqi va ichki qoʻzgʻatuvchilarga nisbatan qaytariladigan javob harakati. R. taassurot, qoʻzgʻatgich, qandaydir taʼsir etishning javobi sifatida paydo boʻluvchi hissiy holat, jarayon yoki harakatdir. Har qanday R. oʻz kechishining shakli, tezligi kabi xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Oddiy psixik R. vaqti 100 dan 250 millisekundgacha boʻlishi mumkin. R. tavsiflarining oʻzgarishi psixometriya sohasini vujudga keltirdi. Psixologiya va unga yondosh fanlarda tasniflash asosida yotuvchi alomatlarga bogʻliq tarzda R. xulqiy, fiziologik, hissiy, ixtiyoriy, ixtiyorsiz kabi turlarga ajratiladi; 2) kimyoviy, fizik yoki biologik taʼsir yoʻli bilan tekshirishlar oʻtkazish (k,. Kimyoviy reaksiyalar, Vasserman reaksiyasi); 3) umri tugagan ijtimoiy tartiblarni saqdab qolish va mustahkamlash maqsadida ijtimoiy taraqqiyotga zoʻr berib qarshilik koʻrsatish. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Real gaz

Real gaz 
Real gaz fizikada gazning ideallikdan tashqari xossalarni qanday ko'rsatadigan umumiy atamadir. Ideallik tushunchasi , gaz molekulalari orasida hech qanday kuchlanma, molekulyar o'zaro ta'sir emasligi deb tavsiflanadi. Real gaz esa ideallikdan tashqari xossalarga ega bo'lishi mumkin, masalan, molekulyar o'zaro ta'siri, molekulyarlar orasidagi kuchlanmalar va gazni shartli xususiyatlarga olib kelish (qisqa bo'lishi) mumkin.

Real gazlar har xil sharoitlarda ideal gas qonunlariga mos ravishda harakat qilishmaydilar. Bu sharoitlar o'rtasida temperatura, bosim va hajmi kiritiladi. Real gazlarning sharoitlarga mos ravishda harakat qilmagani "realitasini" ko'rsatish uchun Van der Waals tenglamasini (Van der Vaals equation) va boshqa tenglamalarni ishlatish mumkin.

 Van der Waals tenglamasi 
Haqiqiy gaz holat tenglamalaridan biri bu Van der Vaals tenglamasi bo'lib, unga Iogannes Diderik van der Vaals nomi berilgan. Van der Vaals tenglamasi quyidagicha ifodalanadi: Bu yerda:

 P – gaz bosimi,
 V – gaz hajmi,
 n – gaz molekulalari soni,
 T – temperatura,
 R – gaz umumiy gaz konstantasi,
 a va b esa bir xil gaz uchun xususiy ko'rsatkichlar.

 Klapeyron tenglamasi 
Аgаr gаzlаr Klаpеyrоn tеnglаmаsigа qаt’iy bo’sungаndа, dоim gаz bo’lib qоlishi kеrаk edi, lеkin bаrchа gаzlаr (hаttо gеliy hаm) yеtаrlichа sоvitilgаndа suyuq vа qаttiq hоlаtgа o’tаdi. Idеаl gаz enеrgiyasi fаqаt tеmpеrаturаgа bоg’liq bo’lishi kеrаk, dеmаk gаzning аdiаbаtik kеngаyishidа tеmpеrаturаsi o’zgаrmаsligi kеrаk.  Klapeyron tenglamasi (Yoki Klapeyron-Mendeleyev tenglamasi) gazlar uchun jismoniy tenglama hisoblanadi. Bu tenglama, ideal gazlar uchun ideal gas qonunini (P * V = n * R * T) generalizatsiyalangan va real gazlar uchun ham to'g'ri bo'ladi.

Bu yerda:

 P – gaz bosimi (pressure),
 V – gaz hajmi (volume),
 n – molekulalar soni (number of moles),
 R – umumiy gaz konstantasi (universal gas constant),
 T – temperatura Kelvin darajada (temperature in Kelvin).

Bu tenglama gazlarning ideal holatiga juda yaxshi mos keladi, ya'ni, agar gaz molekulalari orasida kuchlanmalar va molekulyar ta'sirlar qo'llanmasa, ularning har xil temperaturada, hajmda, va mol sonida har xil bosimni saqlab qolishini ifodalaydi.

 Real gaz holati tenglamari 
Rеаl gаz hоlаt tеnglаmаlаridаn yanа biri – Titеrichi tеnglаmаsidir:

Bu yеrdа hаm b – zаrrаlаr hаjmini mаvjudligini hisоbgа оluvchi pаrаmеtr, а – esа gаzdаgi ichki bоsimni аniqlоvchi pаrаmеtr. Buni tаsdiqlаsh uchun ekspоnеntаni chаp tаrаfgа o’tkаzаylik:

Оxirgi tеnglikdа idеаl gаz hоlаt tеnglаmаsidаn fоydаlаnildi. Dеmаk Titеrichi tеnglаmаsidаn Vаn-dеr-Vааls tеnglаmаsi kеlib chiqаr ekаn.

 
Suniy intelekt chat.open.ai 3.5

O’zbekiston Respublikasi Oliy va O’rta Maxsus Ta’lim Vazirligi Sultonmurod Orifjonov, Axmadjon Boydadayev Molekulyar Fizika kitobi 137-141 betlar

Diderik van der Vaals surati

Klapeyron-Mendeleyev sirati
Real daromad

Real daromad — aholining pul daromadlariga sotib olishi mumkin boʻlgan tovar va xizmatlar miqdori. Real daromad aholining turmush darajasini ifodalovchi asosiy koʻrsatkichlardan biri hisoblanadi. Real daromad, odatda, sotib olish mumkin boʻlgan mol-mulk va tovarmoddiy boyliklar miqdori bilan oʻlchanadi. Agar pul daromadi isteʼmol bozoridagi nya/>xlarga nisbatan tezroqoʻssa Real daromad ham oshib boradi.

Real daromadni koʻpaytirish uchun narxlarning keskin koʻtarilib ketishining oldini olish, ish haqini indeksatsiyalash, import oʻrnini bosuvchi tovarlar i.ch.ni kengaytirib, eksport daromadlarini koʻpaytirib borish kabi chora-tadbirlar amalga oshiriladi (yana qarang Aholi daromadlari, Real ish haqi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Real ish haqi

Real ish haqi — moddiy neʼmat va maishiy xizmatlarda ifodalangan, ish haqiga sotib olish mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Real ish haqi isteʼmolchilar oʻzlarining haqiqiy ish haqlariga amalda qanday miqdorda isteʼmol neʼmatlari sotib olishlari va xizmatlardan foydalanishlari mumkinligini koʻrsatadi. Real ish haqi ham nominal ish haqi miqdori, ham isteʼmol tovarlari va xizmatlar narxlari darajasi, shuningdek, ish haqidan toʻlanadigan soliqlar hajmi bilan belgilanadi. 

Real ish haqi, inflyasiya sharoitlarida, agar inflyasiya ish haqini oshirish, indeksatsiyalash bilan qoplanmaydigan boʻlsa, pasayib ketadi. Real ish haqi boshqa sharoitlar bir xil boʻlganda, nominal ish haqiga toʻgʻri mutanosib, isteʼmol buyumlari va xizmatlar narxi darajasiga teskari mutanosibdir.
Realizm (falsafa)

Realizm (lot. realis — moddiy, haqiqiy) — falsafiy yoʻnalish. Unga koʻra, ongdan tashqaridagi mavjud reallik goʻyo ideal obyektlarning mavjudligidan (Platon, oʻrta asr sxolastikasi) yoki subyekt, bilish jarayoni va tajribaga bogʻliq boʻlmagan bilish obyektidan (20-asr falsafiy R.i) iboratdir. Oʻrta asr R.i universaliylar (umumiy tushunchalar) real va ongga bogʻliq boʻlmagan holda mavjud deb uqtirgan (qarang Nominalizm). Hozirgi zamon falsafasida realistik oqimlar ustuvorlik qiladi. Zamonaviy R.ning muhim yoʻnalishlari: tarixiy materializm, neorealizm, neotomizm va yangi ontologiya hisoblanadi. Yangi ontologiyaning mazmunini metafizik R. tashkil etadi. Tahlil markazida reallik bizga qanday berilgan va uni biz qay darajagacha bila olamiz degan masala turadi. Hozirgi zamon R.iga fenomenologiya va ekzistensializm muhim hissa qoʻshyapti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Falsafiy tushunchalar
Reallik

Reallik (lot. realis — haqiqiy) — borliqning voqelikda haqiqatda mavjud boʻlgan qismi. Narsalarning borligining yoʻqligi (imkoniyatdagisi, ehtimoldagisi va shu singarilari) bilan taqqoslanadigan jihati. Faylasuflar R.ni voqelikdan farq qilishadi. R. muayyan buyumdagi biron-bir muhim narsaning mavjudligi sifatida, yaʼni shu narsaning oʻzining borligʻi tarzida tushunilsa, voqelik esa muayyan narsadagi barcha mavjud boʻlgan va boʻlmagan jihatlarining mavjudligi sifatida talqin etilgan. Markschilar R.ni obyektiv R. bilan, materiya bilan aynanlashtirib, uning koʻlamini bir yoklama, toraytirib talqin etishgan. Aslida voqelik hozirgi paytda amalga oshgan imkoniyatlar yigʻindisi. R. voqelikdagi biz nazarda tutgan jihatlar majmui. R.ning fizik R., biologik R. va boshqa bor. R. oʻziga moddiylikni ham, maʼnaviylikni ham, imkoniyat, ehtimollikni ham qamrab olishi mumkin. Inson tafakkuri ham, garchi bu borliqning maʼnaviy shakliga kirsada, realdir. Agar biror obʼyektda biz nazarda tutgan narsa yoki hodisa mavjud boʻlmasa, uni shu jihatdan noreal deymiz.

 Adabiyot 
 Osnovi filosofii, T., 1998; Karimov T., Real olam nima?, T., 1973.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Realgar

Realgar (arab. — raxj alhar —gor changi, kon changi) — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi AsS. Kristallari monoklin singoniyali, qisqa va uzun (5 sm gacha) prizmali, ignasimon. Tarkibida 70,1% As bor. Rangi olovsimonqizil, pushtisariq. Qattikligi 1,5—2. Zichligi 3400– 3600 kg/m³. Oʻta moʻrt. Smolasimon yaltiroq, yogʻli. Quyosh nuri taʼsirida parchalanib auripigment (As2S3)ra aylanadi. Past haroratli gidrotermal konlarda auripigment va markazit, baʼzan kinovar va oltin bilan birga, issiq buloklar yotkiziklari va solfatarlarda, siderit konkretsiyalari, qumgilli yotqiziklarda uchraydi. R. margimush rudalari tarkibiga kiradi. Lokboʻyoq sanoati, pirotexnika, shishasozlik va boshqalarda ishlatiladi. Konlari Zakavkazye, AQSH, Yaponiya, Gretsiya va boshqa joylarda bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Reanimatologiya

Reanimatologiya (reanimatsiya va ... logiya) — organizmni jonlantirish va tasodifiy oʻlimdan saqlab qolish haqidagi fan; tibbiyotning bir boʻlimi. R., asosan, shikastlanish, operatsiya paytida, shuningdek, klinik amaliyotda nafas aʼzolari, qon aylanishi, endokrin sistema, moddalar almashinuvi va boshqa jarayonlarning buzilishidan yuzaga keladigan ogʻir hollarda organizmning hayotiy muhim funksiyalarini boshqarish va tiklash masalalarini oʻrganadi.

Qadimdan vrachlar oʻz davridagi mavjud shifobaxsh vositalar yordamida hali yashashi mumkin boʻlgan sogʻlom organizmni tasodifiy oʻlimdan saqlab qolish uchun kurashib kelganlar. Oʻrta asrlarda A. Vezaliy qamishdan yasalgan naycha bilan hayvonlarga sunʼiy nafas oddirish ustida tajribalar oʻtkazdi. 17-asr oxirlariga kelib oʻlim va organizm hayot faoliyatining tiklanish jarayonlari qonunlari oʻrganila boshlandi. R. tibbiyotning mustaqil ilmiyamaliy boʻlimi sifatida 20-asr oʻrtalarida shakllandi. Urush yillarida yaradorlarda uchragan gemorragik va kuchli ogʻriq taʼsirida yuz bergan shok holati hamda havo yetishmasligi sabablari va hokazoni oʻrganish R.ning rivojlanishiga yordam berdi.

R. hozirgi zamon fani yutuqlariga, xususan, organizm turli sistemalari funksiyasining buzilishi toʻgrisida ogohlantiradigan elektron apparati hamda nafas olish va qon aylanishini saqlab turadigan apparatlar va hokazoga tayanadi.

Oʻlim tez roʻy beradigan biologik hodisagina boʻlib qolmay, balki uzoq davom etadigan bir necha davr va holatlardan, hayotning oxirgi bosqichlari — terminal holatdan soʻng yuz beradigan jarayondir. Agar klinik oʻlim vaqti qisqa boʻlib, hayot uchun muhim aʼzolar faoliyati soʻnib ulgurmagan boʻlsa, organizmni jonlantirish, gaz almashinuvi, qon aylanishini tiklash tadbirlari koʻriladi. Buning uchun organizmning birgina sistemasi emas, balki markaziy nerv sistemasi, yuraktomir sistemasi, gaz almashinuvi, endokrin sistema va boshqa mufassal oʻrganiladi.

R.ning asosiy vazifasi hayotdan oʻlimga oʻtish davrini va tiriltirishdan soʻng oʻlimdan hayotga qaytish davrining biologik qonunlarini oʻrganish, shuningdek, terminal holatning oldini olish, jonlantirilgan organizmni davolash, oʻlim sabablari va organizmni jonlantirish mumkin yoki mumkin emasligini aniqlashdir. R. patofiziologiya, xirurgiya, anesteziologiya kabi fanlar bilan chambarchas bogʻliq. Oʻzbekistondagi tibbiyot intlarida R. kafedralari boʻlib, u yerda R.ning eng dolzarb masalalari ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reanimatsiya

Reanimatsiya (re... va lot. animatio — jonlantirish, tiriltirish) — klinik oʻlim holatidagi (qarang Terminal holat) kishilarni tiriltirish, shuningdek, hayotiy muhim aʼzolarning baxtsiz hodisalar, kasallik va uning asoratlari natijasida toʻsatdan yoʻqolgan yoki oʻzgargan funksiyalarini tiklash uchun koʻriladigan chora-tadbirlar majmui. Nafas olish va yurak faoliyati toʻxtaganda yoki amalda nafas ham, qon aylanish ham organizm ehtiyojini taʼminlay olmay qolgan hollarda R. qoʻllanadi. R. masalalarini reanimatologiya oʻrganadi. Reanimatologiyaning taraqqiy etishi endilikda R. usullaridan bevosita jonlantirishda emas, balki moddalar (suvelektrolit, gaz) almashinuvining keskin buzilishi, qon aylanishi, nafas, jigar, buyrak faoliyatining nuqsonlarida hamda operatsiyalardan soʻng aʼzolar funksiyasini tiklashda ham foydalanish imkonini berdi. Yashashga krbiliyatli organizmnigina tiriltirish mumkin. R. tadbirlarini ogir mexanik shikastlanishdan, shu jumladan, shikastlanish oqibatidagi shok, qon ketishi, tok urishi, kuchli zaharlanish, boʻgʻilish, suvga choʻkish, termik kuyish, sovqotish va hokazodan oʻlayotgan vaqtda qoʻllash lozim. R.ni koʻpincha "intensiv terapiya", "intensiv parvarish" deyiladi. Demak, toʻsatdan yuz beruvchi oʻlim bilan tugaydigan har qanday tang holat reanimatsion tadbirlarni zudlik bilan amalga oshirishni taqozo etadi. R. oʻtkazishda turli vositalar, jumladan, elektron asboblar (defibrillyator, elektrostimulyator va hokazo) va boshqa apparatlar, xirurgiya usullari (traxeostomiya, punksiya, yirik tomirlarga kateter qoʻyish), doridarmonlardan foydalaniladi, shuningdek, yurakni bevosita (yaʼni, koʻkrak qafasini ochmay turib) massaj kilish, apparatsiz sunʼiy nafas oldirish va hokazo usullar qoʻllanadi. R.ni vrach, hamshiralar, shuningdek, maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan boshqa sohadagi kishilar bajaradi, tez yordam xodimlari malakali reanimatsion yordam koʻrsatadi.

R. chora-tadbirlarining toʻla kompleksi maxsus R. va intensiv terapiya boʻlimlarida oʻtkaziladi, bu boʻlimlar nevrologiya, kardiologiya, xirurgiya va boshqa markazlarda tashkil topsa, shu asosda tarmoklar (kardiologik, toksikologik va hokazo)ga boʻlinadi. Yirik viloyat yoki shahar kasalxonalarida tuzilgan. R. markazlari koʻp tarmokdi boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Reanimatsiya
Turkum:Reanimatologiya
Turkum:Tez tibbiy yordam
Turkum:Anesteziologiya
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Rebinder effekti

Rebinder effekti — qattiq sathda sirt faol moddalar (SFM)ning oʻz-oʻzidan adsorbsiyalanib, satxda erkin energiyani kamaytirishi va ayni vaqtda oʻzida qattiq jism mustahkamligini pasaytirishi. Qattiq jism mustahkamligining adsorbsion pasayishi rus fizik kimyogari P. A. Rebinder tomonidan 1928-yilda kashf etilgan. Bu effekt korroziya, qattiq moddaning erishi va boshqa hodisalarga aloqador boʻlmay, faqat SFM adsorbsiyasi bilan bogʻliqdir. Dastlab gips, grafit, bariy karbonat, kalsiy monokristallari kabi ayrim anorganik kristall moddalarning mustahkamligi SFM (olein va moy kislotalari, propil va boshqa spirtlar) eritmasida pasayishi kuzatilgan. Qattiqjism mustahkamligining adsorbsion pasayishi zaminida fazalar chegarasidagi sirt taranglikning kamayishi yotadi. Bunda SFMning qattiq jismning ichki sathidagi mikrogʻovaklarda, tirqishlarda adsorbsiyalanishi va SFM eritmasining yorilayotgan tirqishning ichichiga kirib (migratsiya), jarayonni davom ettirishi kuzatiladi. Rebinder effekti natijasida qattiq jismning deformatsiyasi va buzilishi osonlashadi. Rebinder effekti sement sanoatida, un tayyorlashda, qattiq jismlarni maydalash, kesish bilan bogʻliq barcha jarayonlarda, yaʼni dispers sistemalarning struktura mexanik xossalarini boshqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar

Turkum:Fizika
Revaksinatsiya

Revaksinatsiya (re... va vaksinatsiya) — organizmda biror yuqumli kasallikka qarshi yoʻqolgan immunitetni tiklash yoki bor immunitetni kuchaytirish maqsadida takror emlash. Qizamiq, koʻkyoʻtal, difteriya, virus li V gepatit kabi kasalliklarning oldini olish maqsadida R. 2—3 marta oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Revalvatsiya

Revalvatsiya (re… va lot. valeo – qadr-qimmatga egaman) – milliy valyuta – pul birligi kursini boshqa mamlakatlar yoki xalqaro valyuta-pul birliklariga nisbatan rasmiy oshirish. Inflyatsiya bartaraf etilganidan keyin ichki pul muomalasini barqarorlashtirish usullaridan biri. Iqtisodiyotga devalvatsiyaga nisbatan aksincha taʼsir koʻrsatadi. Muayyan bir mamlakat valyuta kursini boshqa mamlakatlar valyutalariga nisbatan koʻtarish eksport qilinayotgan tovarlarning chet el valyutasidagi narxini oshiradi va bu bilan xalqaro bozorda mamlakatning raqobat qilish qobiliyatini pasaytiradi, tovarlar eksportiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Revalvatsiyani oʻtkazayotgan mamlakat uchun revalvatsiya chet el valyutasini arzonroq sotib olish imkoniyatini yaratadi, bu esa tovarlar importyorlari va kapital eksportyorlari manfaatlariga muvofiq keladi; kassadagi naqd pulni qayta baholash, milliy valyutada ifodalangan oltinning umumiy summasi va markaziy bank balansida turgan valyuta hisob-kitobini bildiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Devalvatsiya

 

Turkum:Iqtisodiy atamalar
Revanshizm

Revanshizm (frans. revanche — toʻlov, qasos olish) — urushda magʻlubiyatga uchragan agressiv doiralarning urushdan oldingi chegaralarni, xalqaro munosabatdagi tartiblarni qayta tiklash bahonasi bilan yangi urush tayyorlashga qaratilgan siyosati. Mas, R. 20-asrning 30-yillarida yangi imperialistik urushga tayyorgarlik siyosatini niqoblash uchun fashistlar Germaniyasi tomonidan qoʻllangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reverberatsiya

Reverberatsiya (lot. reverberatio — qaytarish) — yopiq xonada manbadan chiqayotgan yoki qaytgan tovush toʻxtagandan keyin uning birdan soʻnmay, asta-sekin soʻnishi. R. tufayli xonaning har bir nuqtasiga tovush bir vaqtda yetib kelmaydi. Xonaning havo egallagan hajmi juda koʻp xususiy chastotali tebranma tizimlardan iborat. Har bir tebranma tizim xususiy soʻnish koeffitsiyentiga ega (bu koeffitsiyent xonaning oʻlchamiga, shakliga va boshqalarga bogʻliq). Shuning uchun turli chastotali tebranishlar bir vaqtda soʻnmaydi. Berk xonada nutq va muzikaning eshitilishiga R. sezilarli taʼsir etadi.

R. davomiyligi R. vaqtidan iborat boʻlib, bu vaqt ichida tovush intensivligi 106 marta, sathi 60 db ga kamayadi. Xonaning akustik sifatini aniqlashda R. vaqti muhim omil hisoblanadi. Xona qancha katta boʻlsa va uning devorlari tovushni qancha kam yutsa, R. shuncha davomli boʻladi. R. vaqti manbadan chikayotgan tovush toʻxtatilgandan keyin uning soʻnish jarayonini yozib olish yoʻli bilan oʻlchanadi; bunda oʻzi yozadigan logarifmik shkala qoʻllanadi. R. darajasini aniqlash, elektromagnit toʻlqinlarni oʻlchash uchun R. kamerasi (maxsus xona)dan foydalaniladi. Teatrlar va konsert zallarini qurishda R. albatta hisobga olinadi (qarang Akustika).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Revers

Revers (lot. revertor — orqaga aylantiraman, kaytaraman) — 1) mashina (dvigatel) yoki uning alohida qismlarini teskari aylantiradigan mexanizm; 2) medal yoki tanga pulning ters tomoni;3) savdo huquqida qimmatbaho buyumlar, foizli qoyuz va boshqalarni garovga qoʻyishda amal qilinadigan turli majburiyatlar;4) tennis oʻyinida — chap tomondan bosh ustidan keskin zarba berish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Revershon

Revershon — serhosil, oʻrtapishar gilos navi. Italiyadan keltirilgan. Daraxti siyrak shoxshabbali, kuchli usadi. Barglari yirik (uz. 14—19 sm, kengligi 8—10 sm). Aprelning 2-yarmida gullaydi, guli oq. Mevasi may oyi oxiri — iyun boshlarida pishadi, yirik (oʻrtacha vazni 7,3 g), keng yuraksimon, rangi toʻq qizil, chiroyli. Eti zich, ochkizil, shirin, mazali. Tarkibida 21% quruq modda, 13,17% kand, 0,75% kislota, 13 mg% vitamin S bor. Danagi kattaroq, oʻrtacha vazni 0,34 g. R. qurgʻoqchilikka yuqori sovuqqa oʻrtacha chidamli, mahalliy ikdimga yaxshi moslashgan. Ekilganidan keyin 5yili hosilga kiradi. 10 yoshidan hosildorligi har tupdan 60– 65 kg ga yetadi. Zararkunandalardan deyarli zararlanmaydi, mevasi yangiligida yeyiladi, konserva qilinadi. 1967-yildan Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun rnlashtirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Revmokardit

Revmokardit, revmatik kardit (yun. kardia — yurak) — revmatizm oqibatida kelib chiqadigan yurak kasalligi. Bunda yurakning ichki (endokardit), muskulli (miokardit) va tashqi (perikardit) qavatlari yalligʻlanishi mumkin. Bemor darmonsizlanadi, isitmalaydi, yuragi tez-tez uradi va ogʻriydi, nafasi qisadi. R.dan soʻng koʻpincha yurak poroklari kelib chiqadi. R. yengil kechganda (boʻgʻimlar yalligʻlanmay, kasallik belgilari roʻyirost koʻrinmaganda) kasallik bemorni bezovta qilmay, oʻtib ketishi ham mumkin, shunga qaramasdan yurakda jiddiy patomorfologik oʻzgarishlar yuzaga keladi. Shuning uchun ham revmatizmning dastlabki alomatlari vujudga kelganda darhol vrachga murojaat qilish zarur (qarang Revmatizm). R. qaytalaganda bemorning ahvoli ogʻirlashadi, qon aylanishi buziladi, shuningdek, yurak porogi va miokardda chandikli oʻzgarishlar paydo boʻlishi kuzatiladi. R.ning oldini olish va davolashda vrachga uchrashib, uning koʻrsatmalariga qatʼiy amal qilish kerak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Revolver

thumb|7,62 mm revolver
Revolver (lot. revolvo — aylanaman) — aylanuvchi barabanmagazinli, koʻp zaryadli, oʻyma stvolli shaxsiy oʻq otar qurol; toʻpponcha turi. 100 m gacha masofadagi jonli nishonni shikastlaydi. Kalibri 7,62—11,56 mm, ogʻirligi 0,75—1,3 kg, barabanidagi patronlar soni —6—7. Oʻq otilganda baraban aylantirish mexanizmi barabanni aylantiradi. Dastlabki (16— 19-asrlar) R.lar piltali va chaqmoqli boʻlgan, ularning barabani qoʻlda aylantirilgan. 19-asrning 10—30y.larida barabanni mexanik ravishda aylantiradigan R.lar ixtiro kilindi. 1895-yilda nagan tizimidagi R. namunasi ishlab chiqarildi. Vazifasiga koʻra, R. harbiylar, politsiyachilar, fuqarolar ishlatadigan va sportda qoʻllaniladigan xillarga boʻlinadi. Avtomatik pistoletlarning paydo boʻlishi va rivojlanishi munosabati bilan armiya va flot R. bilan qurollantirilmaydigan boʻldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Otashli qurollar
Revolver stanok

Revolver stanok — koʻp vaziyatli burilish moslamasi (revolver kallagi) boʻlgan shokarlik spganogi. Detallarning tashqi va ichki sirtlarini ishlaydigan asboblar (parma, keskich, zenker, razvyortka va boshqalar)ni tutib turadigan koʻp vaziyatli buriladigan kallak bilan jihozlanadi. R. yeda chivik va donali zagotovkalardan murakkab shaklli detallar tayyorlanadi. Revolver kallagining oʻrnatilishiga qarab, vertikal, gorizontal, qiya joylashgan, zagotovkalarning uzatilishiga qarab, dastaki, mexanik va avtomatik xillarga boʻlinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lev Revutskiy

thumb
Lev Nikolayevich Revutskiy 1889.8 (20).2, Chernigov viloyati — 1977.30.3, Kiyev — ukrain kompozitori, pedagog, musiqajamoat arbobi. Zamonaviy ukrain musiqasi asoschilaridan. Xalq, artisti (1944), professor (1935), Ukraina fanlar akademiyasi akademik. (1957), Mehnat Qahramoni (1969). Kiyev konservatoriyasi hamda Kiyev universitetini tugatgan (1916). Kiyev konservatoriyasida oʻqituvchi (1924—41 va 1944-yildan), Toshkent konservatoriyasida kafedra mudiri (1941—44). Milliy simfoniya va konsert janrlariga asos solgan. Ayniqsa, xor va ovoz yoki fortepiano uchun qayta ishlangan ukrain xalq qoʻshiklari mashhur.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Musiqachilar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:20-fevralda tugʻilganlar
Turkum:30-martda vafot etganlar
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Regata

Regata (ital. regata — qator, saf) — eshkakli, yelkanli yoki motorli qayiqlarda turkum poygalardan iborat sport musobaqalari. Turli klass kemalari uchun turkum poygalar tashkil qilinadi (Mas, olimpiada yelkanli R.si — 7 ta poygadan iborat). Baʼzan suvmotorli sporti musobakalari ham R. deb ataladi. Har bir kemaga poygani toʻgʻri tamomlaganligi uchun ochkolar beriladi. Poygada eng kam ochko tuplagan kema gʻolib hisoblanadi.

Oʻzbekiston yelkanli kema sporti federatsiyasi (1974-yil tashkil kilingan) respublika birinchiligini oʻtkazadi, xalqaro musobaqalarni ham tashkil etadi. Sportchilarimiz Toshkent viloyatining Chorvoq suv ombori va Navoiy suv havzasida oʻz mashgʻulotlarini oʻtkazadilar (yana qarang Yelkanli kema sporti).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Regbi

250px|thumb|Regbi
Regbi (Angliyaning Regbi shaharchasi nomidan) — sport oʻyini. Ikki jamoa (har biri 15 kishidan) uzunligi 27—29 sm boʻlgan tuxumsimon shakldagi toʻp bilan Nsimon darvozali maxsus maydonchada (kattaligi 95—100x65—68 m) oʻynaydi. Oʻyin (40 daqiqadan 2 taym davom etadi)dan maqsad — toʻpni bir-biriga qoʻlda (orqaga) yoki oyoqda (xohlagan yoʻnalishda) oshirib, uni raqib maydonidagi darvoza chizigʻi orqasiga tushirish yoki darvozaga kiritishdan iborat. Raqibni ushlab yoki yelka bilan turtib yiqitib, unga xalaqit berish mumkin. Oʻyin qoidasi buzilganda „olishuv“ — toʻp talashish belgilanadi. Koʻp ochko toʻplagan jamoa (toʻpni yerga tegizish — 4 ochko, toʻpni darvozaga kiritish — 3 yoki 2 ochko) yutgan hisoblanadi. Bu oʻyin Qad. Xitoy va Qadimgi Rimda tarqalgan. Zamonaviy regbi oʻyini 1823-yilda Angliyada paydo boʻldi. 1888-yilda regbi boʻyicha xalqaro musobaqa oʻtkazildi. 1900, 1908, 1920, 1924-yilda regbi Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi. Regbi Xalqaro havaskorlar federatsiyasi FLRA (1934-yil tuzilgan) ga 40 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1960-yildan FLRA Kubogi (norasmiy jahon chempionati) oʻtkaziladi.

Regbi sporti Oʻzbekistonda 1969-yil „Lokomotiv“ jamiyati huzurida vujudga keldi. 1970—1971-yillarda Toshkent politexnika institutida regbichilar jamoasi tashkil qilindi. 1982—1991-yillarda regbi boʻyicha Jonibekov kubogi musobaqalari oʻtkazildi. Oʻzbekiston terma jamoasi xalqaro musobaqalar (1988, Buyuk Britaniya, 1989, Janubiy Koreya) da ishtirok etdi. Oʻzbekiston regbi federatsiyasi (2001-yil qayta tuzilgan) Osiyo federatsiyasi — ARFUning aʼzosi. Mamlakatimizda regbi boʻyicha 50 ga yaqin sport ustasi, 200 ga yaqin sport ustaligiga nomzod borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Sport
Regenerator

Regenerativ issiqlik almashuvchi, yoki regenerator - issiqlik almashtirgichning turi bo'lib, unda issiq suyuqlikdan chiqayotgan issiqlik suyuqlik sovuguncha termo-idishda saqlanadi. Buni amalga oshirish uchun issiq suyuqlik termo-idish bilan tutashtiriladi va issiq suyuqlik sovuq suyuqlik tomonidan siqib chiqariladi va bu jarayonda issiqlik so'riladi.

Regenerativ issiqlik almashtirgichlarda, almashtirgichning istalgan tomonidagi suyuqlik bir xil suyuqlik bo'lishi mumkin. Suyuqlik tashqi jarayon bosqichidan o'tib issiqlik almashtirgich yordamida qo'shimcha jarayonlardan o'tishi mumkin. Odatda bu holat siklda yoki qayta-qayta bajariladi.

Qayta tiklanadigan isitish sanoat inqilobi davrida ishlab chiqilgan eng muhim texnologiyalardan biri bo'lib, u yuqori o'choqlarda issiq portlash jarayonida qo'llanilgan.2 Keyinchalik u shisha eritish pechlari va po'lat ishlab chiqarishda, ochiq o'choqli pechlarning samaradorligini oshirishda, shuningdek, yuqori bosimli qozonlarda va kimyoviy va boshqa ilovalarda qo'llanildi, bugungi kunda u muhim bo'lib qolmoqda.