Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Glaukofan

Glaukofan (yunoncha: glaukos — havorang yashil va faynestay — oʻxshamoq) — mineral, ishqorli amfibol. Kimyoviy formulasi Na2(Mg3Al2)Si8O22(OH)2. Monoklin singoniyali. Choʻziq zarralar, ustunsimon, shulasimon, tolasimon agregatlar. Kulrang-koʻk, yorqin-koʻk yoki zangori-qora rangli. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 6,0—6,5. Zichligi 3100– 3300 kg/m3. Asosan metamorfik slaneslarda uchraydi. Asosiy xususiyati: past temperatura va yuqori bosimda hosil boʻladi. AQSH (Kaliforniya), Fransiya (Bretan), Italiya (Aosta vodiysi), Yaponiya (Kanto), RF (Jan. Ural), Ukraina (Krivoy Rog), Qozogʻiston sharqida topilgan. Oʻzbekistonda Shim. Fargʻona, Nurota va Hisor togʻlaridagi molasslarda notoʻgʻri donachalar shaklida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gledichiya

Gledichiya, tikandaraxt (Gleditshia) — burchoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bargi qoʻsh patsimon murakkab. Gullari bir jinsli., aktinomorf, mayda, koʻkish, barg qoʻltigʻidan chiqqan boshoqsimon chochoq toʻpgulda joylashgan. Dukkagi yirik, uzun, jigarrang, Shimoliy va Janubiy Amerikada, Janubiy Osiyoda va Afrika tropiklarida 12 turi maʼlum. Shimoliy Amerikadan kelib chiqqan tikanli G. (G. tricanthos) Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrimda ekiladi. Tez usadi, boʻyi 40 m gacha boʻladi. May—iyunda gullaydi; qurgʻoqchilikka chidamli, qattiq tikanli, yashil devor hosil qilish uchun ekiladi. G.ning guli nektarga boy.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Zaharli o‘simliklar
Donald A. Glaser

right|200px|thumb|Donald Arthur Glaser
Donald Arthur Glaser (1926.21.9, Klivlend) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1962-yildan). Keys texnologiya institutini tamomlagan (1946). Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga, kosmik nurlar fizikasiga, molekulyar biologiyaga va fizik usullarni qoʻllashga bagʻishlangan. Zaryadlangan zarralar izini kuzatish uchun — pufak kamerani ixtiro qilgan (1952). Nobel mukofoti laureati (1960)Nobel mukofoti sovrindorlari"GLEZER (Glaser) Donald Artur" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1926-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:28-fevralda vafot etganlar
Turkum:2013-yilda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
John Glenn

John Glenn (18-iyul 1921-yil — 8-dekabr 2016-yil) — AQSh astronavti, isteʼfodagi dengiz piyoda askarlari polkovnigi. AQSH tarixida ilk marta „Merkuriy“ kosmik kemasida Yer atrofi boʻylab parvoz qilgan (1962-yil fevral).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Amerikalik siyosatchilar
Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:2016-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik fazogirlar
Glivitse

Glivitse (silezcha: Glywicy, ) — Polshaning janubidagi Sileziya voivodligidagi (viloyat) shahar. Aholisi 215 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni, Glivitse kanali boʻyidagi muhim daryo porti. Yuqori Sileziya toshkoʻmir havzasining eng muhim markazlaridan biri. Ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika, metallurgiya, kimyo, poʻlat eritish korxonalari, koʻmir shaxtalari, politexnika instituti, ilmiy tadqiqot institutlari bor. Glivitse shahar sifatida XII asr oxirlarida maʼlum.

 Tarixi 
Shahar haqidia ilk eslatma 1276-yilga borib taqaladi. Oʻrta asrlarda Polshaning bir qismi boʻlgan. 1683-yilda Polsha qoʻshinlari Glivitsa orqali Vena jangiga yoʻl oldilar. Bu vaqtda shaharga Polsha qiroli va Litva Buyuk knyazi Yan III Sobieski tashrif buyuradi. 1742-yildan boshlab shahar Prussiya, 1871-yildan esa Gleiitz nomi bilan Germaniya tarkibida boʻlgan.

Birinchi jahon urushidan soʻng, Polshaning uchta Sileziya qoʻzgʻoloni (1919-1921) boʻlib, uchta plebisit oʻtkazildi. 1921-yil 20 martda boʻlib oʻtgan ovoz berishda aholi Polshaga yoki Germaniyaga tegishli boʻlishni xohlashi toʻgʻrisida qaror qabul qilishi kerak edi. 32 029 saylovchi (78,7 % ovoz) Germaniyada qolishni, 8558 kishi (21,0 %) Polshaga koʻchishni yoqladilar. 113 ovoz (0,3 %) haqiqiy emas deb topildi. Saylovlarda ishtirok etish darajasi 97,0 foizni tashkil etdi.

Ushbu shahar yaqinida (oʻsha paytdagi Polsha-Germaniya chegarasida joylashgan), Germaniya maxsus xizmatlari 1939-yil 31-avgustdan 1-sentabrga oʻtar kechasi provokatsiya uyushtirishadi. Polsha harbiy formasi kiygan bir guruh odamlar tomonidan Gleyvits radiostansiyasini bosib olinadi va keyinchalik bu voqea Vermaxt Polshani bosib olish uchun bahona sifatida foydalanilgan epizodlardan biri boʻladi.

1945-yil yanvar oyida shaharda 55000 kishi yashagan. Mart oyida shahar Polsha tasarrufiga oʻtadi va Glivitse nomini oladi. 18 martda shahar Sileziya voyvodligining tarkibiga kiritiladi. 1945-yil may oyida shaharga birinchi polyaklar joylashdilar. 1945-yil 6-avgustda Polsha hukumati mahalliy aholini Germaniyaning Britaniya bosib olgan zonasiga rasmiy ravishda chiqarib yuborishni boshlaydi.
 Iqtisodiyoti 
Erkin iqtisodiy zonada joylashgan shaharda General Motors avtomobil zavodi — General Motors Manufacturing Poland joylashgan.
 Madaniyat va sport 
2019-yil 6-mart kuni Yevropa teleradioeshittirishlar ittifoqi 2019-yil 24-noyabr kuni Glivitsa shahrida „Junior Eurovision“ qoʻshiq tanlovining final bosqichi „Glivice Arena“da boʻlib oʻtishini eʼlon qildi.

2019-yil Polsha chempioni boʻlgan „Piast“ futbol klubi ushbu shaharda joylashgan.

 Galereya 
750px|center|thumb|Panorama

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Polshadagi shaharlar
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Qadimiy shaharlar
Glikogen

Glikogen (yun. glykys — shirin va genes — tugʻilgan) — koʻp tarmoqli polisaharid; molekulasi a-D-glyukopiranoza qoldiqlaridan iborat amorf mahsulot. Mol. m. 106-109. Tuzilishi jihatidan kraxmalga oʻxshaydi. Tirik organizmda oʻsimliklardagi kraxmal kabi funksiyani bajaradi. Koʻpchilik tirik organizmlarning tez safarbar qilinadigan energiya resursi. G. umurtqalilarning asosan jigari (2—6%) va muskullari (2%)da toʻplanadi. Achitqilar, ayrim zamburugʻlar va suv oʻtlarida, makkajoʻxorining ayrim navlari donlarida ham topilgan. G.ning parchalanishi — glikogenoliz fosforolitik (fosforilaza fermenti taʼsirida) va gidrolitik (amilaza fermenti taʼsirida) yoʻl bilan amalga oshadi. G. fosforilazasi mahsuloti — glyukozo-1 -fosfat fosfoglyukomutaza taʼsirida izomerlanib, glyukoza-6-fosfatga aylanadi. Umurtqalilar jigarida glyukozo6-fosfatning ancha qismi glyukozo-6fosfataza bilan gidrolizlanib, erkin glyukoza hosil qiladi va qonga oʻtadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikozidlar

Glikozidlar — molekulalari uglevod bilan biror organik birikma qoldigʻi (aglikon)ning glikozid bogʻ orqali birikishidan hosil boʻlgan organik moddalar. Ularning koʻpchiligi kristall, achchiq taʼm va oʻziga xos xidli birikmalardir. Oʻsimliklarda koʻp uchraydi, ularda turli moddalar glikozid shakliga kiradi va shu shaklda saqlanadi. Hayvonlar organizmida ham glikozid borligi aniqlangan. Moddalar almashinuvida glikozidning ahamiyati beqiyos. Achchiq bodom, oʻrik, shaftoli, olxoʻrining bargi va danagida boʻladigan amigdalin; gorchitsa va xrendagi — sinigrin; kartoshkadagi — solanin hamda oʻsimliklarni boʻyovchi — antotsianinlar eng muhim glikozid qatoriga kiritiladi. Ularning ayrimlari (azonin, strofantin) tibbiyot amaliyotida, ayniqsa yurak-tomir kasalliklarida (yurak G.i.) qoʻllanadi. Hayvonlar miyasidagi serebrozidlar va streptomitsin antibiotigi ham glikozidga kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikozuriya

Glikozuriya (glyukoza va yun. uron — siydik) — siydik bilan kand (glyukoza) chiqishi. Asosan giperglikemiyaaan keyin kuzatiladi. Buyrak kanalchalarining reabsorbsiya qilish xossasi susayganda roʻy beradi, shuningdek, qandli diabetga xos belgilardan biri hisoblanadi. Qandli diabet bilan ogʻrigan bemor qonida qand koʻpayadi, bu siydikda qand boʻlishiga olib keladi. Normal siydikda qand boʻlmaydi. Alimentar (qand koʻp isteʼmol qilinganda), reflektor (hayajonlanish, stress holatlarida bir lahzada oʻtib ketadi), diabeti k va buyrak xili ajratiladi. Nerv va endokrin sistema faoliyati buzilganda, buyrak kasalliklari, turli zaharlanishlar, homiladorlik toksikozlarida ham G. kuzatilishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikol kislota

Glikol kislota (gidroksisirka kislota), NOSN2SOON -kuydirilgan qand hidi keladigan rangsiz kristallar. Molar. m. 76,05. Suyuqlanish tempeturasi 79—80°. Suv, spirt, efirda yaxshi eriydi. Gʻoʻra uzum, lavlagi, shakarqamishda boʻladi. Nitrid kislotani aminosirka kislota bilan oʻzaro taʼsir ettirish yoki fruktozani ohista oksidlash orqali olinadi. G.k. sanoatda xlorsirka kislota yeki uning tuzlaridan, oksalat kislotani elektrolitik usulda qaytarib, shuningdek, uglerod (P)-oksid bilan suvni kislotali katalizatorlar ishtirokida bosim ostida oʻzaro taʼsir ettirib olinadi. G.k. jun boʻyashda, teri oshlashda, poʻlat va mis yuzasini elektrolitik silliklashda qoʻllaniladigan suyuqlik komponenti sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kislotalar
Glikoliz

Glikoliz (yun. Clylys — shirin va lysis — parchalanish) — uglevodlar (asosan glyukoza)tt sut kislotasigacha anaerob parchalanish jarayoni; bijgʻishning bir turi. G.da ajralib chiqqan energiya adenozintrifosfat (ATF) ning fosfat bogʻlari energiyasiga aylanadi. Bu jarayonda 6 uglerodli qand — D-glyukoza hujayraning asosiy "yonilgʻi"si hisoblanadi. G.da gomofermentativ sut kislotali va spirtli bijgʻish muhim ahamiyatga ega. Birinchi holda 6 uglerodli glyukoza 2 molekula 3 uglerodli sut kislotasigacha parchalanadi. G.ning bu xili koʻpchilik mikroorganizmlar va yuksak hayvonlar, jumladan sut emizuvchilar organizmida sodir boʻladi. Spirtli bijgʻishda 6 uglerodli glyukoza molekulasi 2 ta 2 uglerodli etanol (S2N5ON)ga v 2 molekula uglerod (1U)-oksid (SO2) gacha parchalanadi. G. jarayoni 2 bosqichda amalga oshadi. 1-bosqichda oddiy qandlar toʻplanadi va ular glitserinalde-gidfosfatga aylanib, ATF sarf boʻladi; 2-bosqichda oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi tufayli ATF hamda sut kislotasi hosil boʻladi. G.ning ketma-ket reaksiyalarini 11 ta ferment katalizlaydi. Bu fermentlarni erigan holda ajratib olish mumkin. G.ning tayyorgarlik bosqichida har xil uglevodlar ATF hisobiga fosforlanadi va glitserinaldegid-3-fosfat hosil boʻladi. G.ning 2-bosqichi hamma uglevodlar uchun umumiy boʻlib, unda ADF oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida energiya jamgʻarilishi tufayli ATF gacha fosforlanadi. G. ketma-ket boradigan 3 xil reaksiyalar: glyukoza-uglerod skeletining buzilib sut kislotasi hosil boʻlishi; anorganik fosfat ning ATF ning oxirgi guruhiga aylanishi; oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari, yaʼni elektronlar oʻtkazish yoʻlidan iborat. G.da glyukoza molekulasidagi kimyoviy energiyaning juda oz qismi ajraladi. Kislorodli bosqichda glyukoza oxirgi mahsulot — SO2 va N2O gacha parchalanib, ancha koʻp miqdordagi energiya ajralib chiqadi. G.da nafas olishga nisbatan kam energiya ajralishi glyukozaga oʻxshash murakkab modda — sut kislotasi xrsil boʻlishi bilan bogʻliq. Shuning uchun sut kislotasining oksidlanish darajasi glyukozaning oksidlanish darajasiga teng . Muskullar qisqarganda sut kislotasi koʻpayib, glikogen kamayadi. Bu hol muskul qisqarishida G. energiya manbai boʻlishini koʻrsatadi. Baʼzan G. zaxiralari bilan ishlov berilganda ham muskul qisqaraveradi. Shu boisdan G.ning oʻzi muskul qisqarishida hal qiluvchi ahamiyatga ega emas. Skelet muskullari uchun G. asosiy energiya manbai hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikollar

Glikollar (yun. glykys — shirin), alkandiollar, ikki atomli spirtlar — alifatik qatorning umumiy formulasi SpN2p(ON)2 boʻlgan qoʻsh gidroksil guruhli organik birikmalar. Eng oddiy vakili etilenglikol NOSN2—SN2ON. Tu-ban G. — suv va spirtda yaxshi eriydigan rangsiz qovushqoq suyukliklar, yuqori G. — spirt va efirda yaxshi, suvda yomon eriydigan qattiq moddalar.

G. kimyoviy xossalari jihatdan bir atomli spirtlarga oʻxshaydi. G. ishkrriy metallar va ularning gidroksidlari bilan glikolyatlar, bir asosli karbon kislotalar, ularning angidridlari yoki xlorangidridlari bilan murakkab mono- va diefirlar, ikki asosli kislotalar va ularning hosilalari bilan murakkab poliefirlar, quyi molekulyar ikki asosli kislotalar va ularning efirlari bilan siklik birikmalar hosil qiladi. G. tegishli digalogenidlarni yoki xlorgidrinlarni gidroliz qilib, 1,2-G. esa tegishli epoksid yoki olefinlardan gidratatsiya usulida olinadi. Yuksak G.ning murakkab efirlari erituvchilar va plastifikatorlar sifatida ishlatiladi. Ular antifrizlar, gidravlik suyuqliklar olishda, G. efirlari sintezida, poliefir smolalar i.ch.da qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikoproteidlar

Glikoproteidlar — tarkibida uglevodlar boʻlgan murakkab oqsillar. Mol. m. bir necha oʻn mingdan bir necha milliongacha yetadi. Hayvon, oʻsimlik, mikroorganizmlarning deyarli barcha hujayra va toʻqimalari takibiga kiradi. Ular ayrim monosaxarid yoki nisbatan kalta oligosa xaridlardan tashkil topgan. Bular lektinlar deb ataladi. Glikoproteidlarning uglevod qismi 1% dan kam yoki 30% dan koʻp boʻlishi aniqlanganG. orasida fermentlar, gormonlar, immunoglobulinlar, kon plazmasi komponentlari, mutsinlar, mukoidlar, membrana reseptorlari va b. uchraydi. Oʻsimliklar G.i krnning maxsus moddalarini choʻkmaga tushirish va eritrotsitlarni agglyutinatsiya qilish xususiyatiga ega.. Ular trik organizmlarning hamma vakillarida keng tarqalgan. Hayvon, oʻsimlik hujayralarida, mikroorganizmlarda uchraydi. Masalan, loviyaning zaxira oqsili - vitsilin, peroksidaza va glyukozooksidaza fermentlari glikoproteidlarga misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glioksal

Glioksal (etandial, diformil, oksalat aldegid), CHO—CHO — dialdegidlarning oddiy vakili, sariq rangli kristall. Mol. massa 58,04. Suyuqlanish temperaturasi 15°, qaynash temperaturasi 50,4°, zichligi 1140 kg/m3. Suvda, spirt va efirda yaxshi eriydi. Saqlanganda namlik taʼsirida polimerlanadi. G. tarkibida ikkita uglerodi boʻlgan birikmalarni oksidlab, sanoat miqyosida esa etilenglikolni mis katalizatori ishtirokida degidrogenlab olinadi. Toʻqimachilik, teri, qogʻoz hamda boʻyoqchilik sanoatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gliptika

Gliptika (yunoncha: qlypho — kesaman) — qimmatbaho, yarim qimmatbaho toshlarga naqsh yoki tasvir oʻyish sanʼati; amaliy bezak sanʼati turi. Gliptika asari gemma qadimdan muhr (egalik belgisi), tumor va taqinchoq vazifasini oʻtagan. Mil. av. 4-ming yillikda Mesopotamiya, Qad. Misr, Gʻarbiy Osiyoda vujudga kelgan, Yunoniston, Qad. Rimda yuksak taraqqiy etgan. Gemma tasvirlari (hayvon va qushlar, xudo va qahramonlar qiyofasi, afsonaviy sahnalar) ixcham kompozitsiyasi bilan ajralib turadi.

Oʻrta asrlarda gliptika asosan Sharqda rivojlangan. Vizantiyada qad. anʼanalar saqlangani holda tekis yuzali, keyinchalik uslublashtirilgan shakllarga aylangan nafis chizmaga moyillik xos.

Musulmon Sharqida yozuvli gemma (intaliya)lar keng tarqalgan; husnixatli nozik matnlar xitoy muhrlarini bezagan. Yevropada Uygʻonish davrida gliptika yanada rivojlanadi, kad. gliptikadan nusxa koʻchirish bilan birga gliptikada zamondoshlarning portretlari ham yaratiladi, yetakchi oʻrinda Italiya ustalari turadi (V. Belli, J. Bernardi va b.).

Oʻrta Osiyodan topilgan arxeologik topilmalar (Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyida saqlanayotgan gliptika namunalari)da hukmdorlarning tasvirlari, shuningdek, oʻsimlik, hayvonlarning shakllari ishlangan tamgʻalar boʻlib, yunon gliptikasiga taklidan tayyorlangan. Bunday gliptika asarlari Kavkaz, Eron, Afgʻoniston, Shimoliy Hindistondan ham topilgan. Islom dini tarqalganidan keyin tasvirlar oʻrnini naqsh va yozuvlar egallagan. Oʻzbekiston hududidan uzuk koʻzi yoki munchoq sifatida ishlangan qad. gliptika namunalari (Afrosiyob, mil. av. 6—5-asrlar, jumladan toj kiygan erkak tasviri) topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qadimgi sanʼat
Turkum:Sanʼat
Gliptoteka

Gliptoteka (yun. glyphos — kesma va theke — saqlanadigan joy) — gliptika yoki haykaltaroshlik asarlari toʻplami; haykaltaroshlik muzeyi. Myunxen va Kopengagendagi Karlsberg G.lari mashhur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glisser

Glisser (frans. glisser — sirpanmoq) — tezyurar yengil kema. Korpusining tubi yassi, Vsimon yoki botiq shaklda boʻlib, yonida "redan" deb ataladigan chiqigʻi bor. G. tez yurganda vertikal koʻtarish kuchi (gidrodinamik kuch) paydo boʻlib, chiqigʻi suv betiga chiqadi va G. suv yuzida sirpanganday suzadi. Koʻpincha, G.ga yengil porshenli ichki yonuv dvigatellari, gaz turbinalari oʻrnatiladi. Tezligi 200 km/soat dan oshadi. Sport G. lariga reaktiv dvigatellar oʻrnatiladi, ularning tezligi 300 km/soat dan yuqori boʻladi. G. dan yoʻlovchilar tashish, sayr qilish, sport, qoʻriqchilik maqsadlarida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gliftal smolalar

Gliftal smolalar — glitserinni ftalat angidrid bilan kondensatlab olinadigan sunʼiy smolalar. Lok i. ch.da qoʻllanadi.

 Yana qarang 

 Alkid smolalar

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitseridlar

Glitseridlar, atsilglitserinlar — glitserin bilan organik yoki mineral kislotalarning murakkab efirlari. Molekuladagi kislota qoldigʻiga qarab mono-, di- va triglitseridlarga boʻlinadi. Glitseridlarda izomerlar mavjud boʻlib, bu ular tarkibiga kiruvchi qoldiqlarning joylashuviga bogʻliq. Anorganik kislotalar glitseridlaridan nitrat kislota triglitseridi — nitroglitserin katta ahamiyatga ega. Karbon kislotalarning glitseridlari oʻsimlik va hayvon yogʻlarining tarkibiy qismidir. Ular tegishli karbon kislotalarni glitserin bilan eterifikatsiyalab olinadi.

Stearin, olein, palmitin kislotalarning glitseridlari oziq-ovqat yogʻlarining emulgator va stabilizatori, turli kremlar, plastifikatorlar va surkov moylari, sovun olishda xom ashyo sifatida qoʻllanadi. Nitroglitserin shifobaxsh dori hamda portlovchi moddalar komponentidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitserin

Glitserin ( — shirin) — 1, 2, 3-propantriol, HOCH2-CH(OH)-CH2OH — uch atomli oddiy spirt; rangsiz, hidsiz, shinniga oʻxshash, chuchmal suyuqlik; Mol. m. 92,09, zichligi 1260 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 17,9°, qaynash temperaturasi 290°, suvga, metil va etil spirtlarga, atsetonga aralashadi, spirt bilan efir yoki xloroform aralashmasida eriydi; yogʻ, benzin, benzol, uglerod sulfidda erimaydi. Organik va anorganik moddalarni, mas, tuz, ishqor, shakarlarni eritib yuboradi; havodan suv yutadi (ogʻirlik jihatidan 40% gacha). Suv bilan aralashtirilsa issiqlik ajralib chiqib, kontraksiya (hajm kamayishi) hodisasi kuzatiladi. Boshqa spirtlar kabi metall glitseratlar hosil qiladi.

Glitseringa mineral kislotalar taʼsir ettirib efirlar olinadi, mas, nitrat va sulfat kislotalar aralashmasi taʼsir ettirilsa, nitroglitserin hosil boʻladi. Glitserin tabiiy yogʻ va karbon kislotalarning triglitseridlari aralashmasidan iborat moylar tarkibida boʻladi.

Sanoatda oziq-ovqat yogʻlarini turli katalizatorlar (kislotalar, ishqorlar, fermentlar) ishtirokida sovunlash yoʻli bilan olinadi. Hozir Glitserinni sintez yoʻli bilan propilendan olish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Glitserin organizmda yogʻlar va fosfatidlarning parchalanishidan hosil boʻlib, yogʻ va uglerod almashinuvida bogʻlovchi vositasini oʻtaydi. Yuqori yogʻ kislotalarining triglitseridlari hayvon va oʻsimlik yogʻlarining asosini tashkil etadi. Glitserin nitroglitserin, gliftal smolalar i.ch.da, matolar, teri va qogʻozni yumshatuvchilar, emulgatorlar, antifrizlar, surkov moylari, poyabzal moylari, sovun va yelimlar, atir-upa va kosmetik preparatlar, tibbiyot mazlari, likyorlar, qandolat mahsulotlari komponenti sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Glitsiniya

Glitsiniya (Wisteria sinensis yoki Glycine sinensis) — burchoqdoshlar oilasiga mansub, ilashib oʻsuvchi buta yoki daraxt. Boʻyi 20 m cha, poʻstlogʻi qoramtirkulrang, shoxlari ingichka, yashil, osilib oʻsadi. Bargi toq patsimon. Toʻpguli roʻvaksimon, osilgan, uz. baʼzi da 75—100 sm ga boradi. Dukkagi yassi, tukli, 10—15 sm, urugʻi buyraksimon, jigarrang, apreldan boshlab, yoz boʻyi gullaydi. Vatani — Xitoy, Qrim va Kavkazda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. Andijon, Fargʻona va Samarqandda onda-sonda keksa G.lar uchraydi. Lekin qishdaularning bir yillik novdalarini sovuq uradi. G. parhish, qalamcha qilish yoʻli bilan hamda bachkilaridan koʻpaytiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Glitsiniya
Reyngold Glier

Reyngold Moritsevich Glier 1874.30.12(1875.11.1), Kiyev -1956.23.6, Moskva — kompozitor, musiqa arbobi, dirijyor, pedagog. Ozar-bayjon (1934), Rossiya (1935), Oʻzbekiston (1937) xalq artisti, professor (1913), sanʼatshunoslik doktori (1941). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1900).

"Lolaqizgʻaldoq" (1927, 2-tahrirda "Qizil gul"), "Mis chavandoz" (1949) kabi baletlar, ovoz va orkestr uchun konsert, simfoniyalar, romanslar va b. muallifi. G. rus mumtoz musiqa anʼanalarini davom ettirib, oʻz ijodida turli xalqlar (rus, ukrain, ozarbayjon, oʻzbek, buryat-mongol va b.) musiqa merosiga izchil murojaat etgan. U 1920-yillari Ozarbayjonda, 1930—40 y.lari Oʻzbekistonda barakali ijod qilib, "Shohsanam" operasi (1927), "Gulsara" (1936, T. Jalilov va T. Sodiqov bilan hamkorlikda) musiqali dramasi, T. Sodikrv bilan birga "Layli va Majnun" (1940), "Gulsara" (1949) operalarini yaratgan. Shuningdek, "Alisher Navoiy" filmiga musiqa, oʻzbek kuylari asosida "Tantanali" (1937), "Fargʻonacha bayram" (1940) simfonik uvertyuralari, qator romans va b. asarlar ijod etgan. Oʻzbek milliy mavzusidagi asarlarida G. xalq musiqa merosi boyliklaridan unumli foydalangan. Toshkentdagi Respublika oʻrta maxsus musiqa internat maktabi, Oʻzbekiston Respublikasidagi bir necha bolalar musiqa maktablari G. nomiga qoʻyilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Veksler S, Glier i oʻzbekskaya muzika, T., 1981.

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:SSSR xalq artistlari
Globin

Globin — gemoglobin tarkibidagi oqsil, albuminlarga xos, molekulasida 4 polipeptid zanjir: ikkita a-zanjir (ularning har birida 141 aminokislota qoldigʻi bor) va 146 ta aminokislota qoldigʻidan iborat ikkita R-zanjir bor. Odam va koʻpchilik hayvonlar G.ining tuzilishi, polipeptid bogʻ va aminokislotalarntg tartib bilan joylashishi toʻla oʻrganilgan. Odam G.i oʻziga xos xususiyatga ega, chunki uning tarkibida izoleysin va sistein aminokislotalari boʻlmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Globoid uzatma

Globoid uzatma — chervyagi botiq (globoid) shaklda boʻlgan chervyakli uzatma. Bir vaqtda bir necha (4—7) tishlari tishlashishi va tishlarning tutashuv chizigiga qulay joylashishi tufayli boshqa tishli uzatmalarga Karaganda katta kuchni uzatadi. G.u. ishlaganda suyuklik yoki chala suyuklikli ishqalanish muhitini yaratadi va gʻildirak tishlari bilan chervyak arikchalari toʻla yoki chala moylanadi. Bir xildagi odatdagi chervyakli uzatmaga nisbatan G. u. 3—5 marta yuqori quvvatni uzata oladi. Kamchiligi — tayyorlash qiyinligi va yigʻish ancha murakkabligi. G. u. transport vositalari, kon mashinalari, samolyotlar va b.da qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Globulinlar

Globulinlar (lot. globulus — sharcha) — suyultirilgan kislota va ishqorlar hamda neytral tuzlarning kuchsiz eritmalarida yaxshi, suvda esa kam eriydigan (miozinaan tashqari) globulyar oqsillar; ammoniy sulfatning yarim toʻyintirilgan, magniy sulfat yoki natriy sulfatning tuyintirilgan eritmasida choʻkmaga tushadi. Globulin qon zardobi va oʻsimliklar (kanop, noʻxat) urugʻida boʻladi. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalari tarkibiga kiradi. Qon plazmasi oqsillarining deyarli yarmini tashkil etadi. Koʻpchilik Globulin oddiy oqsillar, ayrimlari esa uglevodlar, lipidlar (ayniqsa qon zardobi Globulini), nuklein kislotalar (neyroglobulin), yod (tireoglobulin) bilan bogʻlangan boʻladi. Organizmning immunlik xususiyatini (antitelolar, komplement) va qon ivishini (protrombin, fibrinogen va b.) taʼminlaydi; temir (transferrin, gaptoglobin), misning (seruloplazmin) tashilishida va b. jarayonlarda ishtirok etadi. Gamma-globulinlar tibbiyotda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gloksiniya

Gloksiniya (Gloxinia speciosa) — gesneriyadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Vatani — Janubiy Amerika. Gloxinia hubrida turi Yevropaga dastlab 1817-yil oʻtgan. Oranjereya va xonalarda oʻstiriladi. Bargi yirik, qalin, mayin tukli, qarama-qarshi joylashgan. Gullari oq, pushti, qizil, binafsha rang, karnaysimon bandi uzun va moʻrt, chetdan changlanadi. Mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha. 3—4 oy gullayli. Qalamchasidan ham koʻpaytiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glomerulonefrit

Glomerulonefrit (yunoncha: glomerulo — buyrak koptokchasi, nephritis — buyrak yalligʻlanishi) — buyrak kalavachalarining infeksion-allergik yalligʻlanishi. Yuqumli kasalliklardan soʻng rivojlanadi. Uning ikki turi farqlanadi: o'tkir glomerulonefrit va surunkali glomerulonefrit. Kasallik patogenezida immun birikmalar yetakchi rol oʻynaydi. G.da bemorning qon bosimi koʻtariladi, siydikda qon yoki oqsil paydo boʻladi. Siydik kam ajralib, badan shishishi ham mumkin (yana q. Nefrit).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gloriya

Gloriya (lot. gloria — bezak) — odam soyasi atrofida rangli aylana koʻrinishida kuzatiladigan optik hodisa. G. yoruglik difraksiyasi tufayli nur tushayotgan bulutlar pushtasida yoki tumanda yoki shudringli oʻtloqlarda vujudga kelishi mumkin. G. aslida Quyosh va Oy atrofida yarim tiniq bulut qatlamlarida, mas, yuqori-qatlamli yoki yuqori-toʻptoʻp bulutlarda baʼzi vaqtlarda kuzatiladigan rangli aylanatojning bir koʻrinishi. Agar kuzatuvchi togʻda turgan boʻlsa, botayotgan yoki chiqayotgan Quyoshdan vujudga kelgan soya bulutga tushganda u soya tojlar bilan oʻralgan boʻlishi mumkin, bu hodisaga "broken sharpasi" deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glossariy

Glossariy – (Maʼlum adabiyot, darsliklarga ibora berish, atama yozish, izoh bildirish) boshqa tilda keltirib oʻtilgan fan iboralarini sharhlash, tushuntirish, tarjima qilish degani. Umumiy qilib aytilganda tarjima qilib beruvchi kam qoʻllanuvchi soʻz yoki iboralar lugʻati. Glossariy alohida nashr etilmay, chet tilidan tarjima qilingan asarlar qismi, bobi ostidan yoki chet tili darsliklarida berilgan mashq matnlari ostida keltirib oʻtiladi. Ularda oʻsha chet tiliga xos boʻlib, matnga kiritilgan soʻzlar yoki iboralar roʻyxati keltirilib, ular izohi ilova qilinadi.

Glossariy koʻproq ingliz, fransuz, nemis tiliga oid dan naʼmuna keltirilganda oʻsha til iboralarni oddiy tilda tushuntirib oʻtilishidir. Bundan tashqari ayrim asar yoki turkumga oid Glossariylar ham bor. Masalan, Vedalarga (mil. av. 1-mingyillik), Gomer asarlariga (mil. av. 5-asrdan boshlab) oid kitoblarda Glossariylar mavjud.

Hozirgi kundagi oʻzbek tilida ijod yurituvchi olim va mutaxassislarning chiqarayotgan da ham ushbu Glossariylarni koʻrishimiz mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glossematika

Glossematika (yun. glossematos — til) — umumlingvistik nazariya. 20-asr 30-yillarida Kopengagen universitetida L. Yelmslev va b. tomonidan yaratilgan. Mualliflar gnoseologik masalalar yechimi (bunda mantiqiy pozitivizmning falsafiy taʼsiri nazarda tutiladi)ni qatʼiy inkor etib, yangicha metodlarni ishlab chiqishni moʻljalladilar. Bu metodlar yordamida til hodisalarini qaramaqarshiliklarsiz, mukammal va nihoyatda oddiy qilib (ekspertizm asosida) tasvirlab berish imkoniyati bor. G. moxiyatan F.de Sossyur taʼlimoti bilan alokador va unga juda yaqin turadi. G.dagi lingvistik taxlil metodikasi deduksiya sifatida harakterlanadi. U taxlil qilinayotgan matn asosida sistemani belgilashga olib kelishi kerak. Buning uchun dastlabki maʼlumotlar — yaxlit matn izchillik bilan mayda qismlarga (bosqichlarga, gaplarga, soʻzlarga, boʻgʻinlarga va fonemalarga) boʻlinadi. Har bosqichda birlikni belgilashning asosiy usuli taxlil boʻladi. G.dagi taxlilning ikkinchi muhim bosqichi til birliklari oʻrtasidagi funksiyalarni hisobga olishdir. Oʻzaro bogʻliqlikdan kelib chiqadigan til hodisalarini rasman taxlil va bayon qilishda G. samarali natijalar beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Yelmslev L., Metod strukturnogo analiza v lingvistike Istoriya yazikoznaniya XIX—XX vv. V ocherkax i izvlecheniyax, ch. II , M., 1965; Gak V. G., K probleme semanticheskoy problematiki Problemi strukturnoy lingvistiki, M., 1972.
Gloxidiy

Gloxidiy (yunoncha glochis — kamon uchi, tirnoq) — chuchuk suv ikki pallali mollyuskalari (baqachanoq, sadafdorlar)ninglichinkasi. Gloxidiy bahorda mollyuskalarning jabra varaqlari orasiga qoʻyilgan va urugʻlangan tuxumlaridan rivojlanadi. Gloxidiyda ham voyaga yetgan mollyuskadagi singari ikki pallali chigʻanoq, sezuvchi qillar va bissus bezidan hosil boʻladigan ip boʻladi. Gloxidiy bir oz suvda harakatlangach, chigʻanoq pallalaridagi tishchalari va lichinkalik ipi yordamida baliqlar jabrasiga va terisiga yopishadi; teri ostiga kirib olib, osmotik oziqlanadi. Bir necha haftadan soʻng metamorfoz orqali kichik mollyuskaga aylangach, suv ostiga tushib voyaga yetadi. Gloxidiy mollyuskalarning suv havzasida tarqalishida ham muhim ahamiyatga ega.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mollyuskalar
Glutamin kislota

Glutamin kislota, glyutamin (a-aminoglutar ) kislota, COOH-CH2CH2-CH(NH)2-COOH — kristallar. Mol.m. 147,13, suyukdanish temperaturasi 202°. Suvda yaxshi eriydi. Oqsil va qator muhim quyi molekulyar birikmalar (mas, glutation) tarkibiga kiradi. Tabiiy shakli — D. (+) izomer G.k. jonivorlar uchun almashtiriladigan aminokislota hisoblanadi. Kazein, jelatina, kleykovina tarki-bida koʻp miqdorda boʻladi. Qon plazmasi oʻzining u-monoamidi — glutamin bilan birga barcha erkin aminokislotalarning 1/3 qismini tashkil qiladi. r.K.+NH3+AT£± glutamin+ADF+N3RO4 anorganik reaksiyasi liazalar guruhiga mansub glutaminsintetaza fermenti (qarang Fermentlar) yordamida amalga oshadi, bunda jonivorlar va oʻsimliklar toʻqimalarida ortiqcha ammiakning bogʻlanishi sodir boʻladi. Shu tariqa glutamin ammiakni deoksikatsiya joyiga (aksari hollarda buyrak va jigarda) yoʻnaltiradi, u aminoguruhlar uchun zaxira boʻlib ham xizmat qiladi va oqsillar tarkibiga kiradi. Moddalar almashinuvida ayniqsa glutamin — G.k. sistemasi muxim rol oʻynaydi. G.k. moddalar almashinuvining boshqa muhim jarayonlari qayta aminlanishida (aspargin kislota bilan birga asosiy ishtirokchilardan biridir) ham qatnashadi. Dezaminlanishda a-ketoglutar kislota hosil qiladi, u esa oʻz navbatida trikarbon kislotalar sikliga, dekarboksillashda muhim neytrop agent —a-aminomoy kislota hosil boʻlishiga olib keladi; koʻp sonli sintezlarda, shu jumladan glutation, glyukoza, ornitin sintezida ishtirok etadi. G.k.ning natriyli tuzidan oziq-ovqat sanoatida mahsulotlarning taʼmi va kiymatini oshirishda, tibbiyotda tabletkalar, pastalar, shuningdek, baʼzi asab kasalliklarini davolashda qoʻllaniladigan suyuq dorilar (tomirga yuboriladi) tayyorlashda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kislotalar
Anna Glushenkova

Anna Ivanovna Glushenkova (1926.1.8, hozirgi Volgograd viloyatidagi Matishevo qishlogʻi — 2017.18.4) — kimyogar olima. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1996). Kime fanlari doktori (1972), professor (1982). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida laboratoriya mudiri (1983-yildan), shu institut direktori (198489). Glushenkovaning ilmiy ishlari asosan tabiiy birikmalar kimyosiga, xususan chigit va undan olinadigan mahsulotlarni kompleks qayta ishlash masalalariga bagʻishlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:2017-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekistonlik olim ayollar
Turkum:Toshkent davlat texnika universiteti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekistonlik rus millatiga mansub kishilar
Valentin Glushko

thumb
Valentin Petrovich Glushko 1908.2.9, Odessa - 1989, Moskva — energetik, akademik (1958). Raketa texnikasi asoschilaridan biri. Asosan kosmonavtika masalalari bilan shugʻullangan, kosmonavtikaga oid ilmiy-ommabop va ilmiy asarlar yozgan. G.ning asosiy nazariy va amaliy ilmiy ishlari suyuqlikli raketa dvigatellarini yaratish va takomillashtirishga bagʻishlangan. G. jahonda birinchi elektrotermik raketa dvigateli (ERD) konstruktori (1929—30). G. birinchilar qatorida suyuqlikli raketa dvigatellari - JRD (1930-31), ORM-1, ORM-102 (1930-38), RD-3 (193946) va b.ni yaratgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Sheldon Lee Glashow

right|200px|thumb|Sheldon Lee Glashow
Sheldon Lee Glashow (1932.5.12) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga oid. Elektromagnit va kucheiz oʻzaro taʼsirning umumiy nazariyasini yaratgani uchun Nobel mukofoti laureati (1979; S. Vaynberg va Abdus Salam bilan birga)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:21-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Christoph Willibald Gluck

Christoph Willibald Gluck (1714.2.7, Erasbax, Bavariya — 1787.15.11, Vena) — avstriya kompozitori, musiqiy klassitsizmning yirik vakili. 1752 yildan asosan Venada yashab, saroy operasida dirijyor va kompozitor boʻlgan. Vena klassik maktabining ilk opera islohotchisi sifatida "Orfey va Evridika" (1762), "Alsesta" (1767), "Ifigeniya Tavridada" (1779) kabi 100 dan ortiq operalarini yaratdi. Bularning eng yetuklari gʻoyaviy va badiiy mazmundor, ifodaviy vositalari xilma-xil boʻlib, qahramonlarning kuchli his-tuygʻulari, matonatli xulqiy fazilatlari bilan ajralib turadi. G. ariya, ansambl va balet lavhalarini izchil musiqa rivojiga boʻysundirdi, ularni yirik sahnalarga birlashtirib, operaning musiqiydramatik keskinligini kuchaytirdi, saroy spektakllariga xos dabdabali yuzaki tomoshalarga barham berdi. G. fransuz hajviy opera janrida ham ijod qilgan. "Soxta choʻri" (1758), "Aldangan qozi" (1761), "Nogahon uchrashuv yoki "Makka hojilari" (1764) va b. asarlarida Sharq mavzularini ekzotik tarzda aks ettirgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Levik B. V., Chet el musiqasi tarixi (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1984.
 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Glyukagon

thumb|415x415px|Glyukagon molekulasi
Glyukagon — meʼda osti bezining Langergans orolchalari α-hujayralarida hosil boʻladigan polipeptid gormon. Organizmda moddalar almashinuvini tartibga solishda ishtirok etadi. Mol. m. 3485,29, aminokislotalar qoldigʻidan tuzilgan. Glyukagon qonda insulin taʼsirida glyukoza miqdorining kamayib ketishiga qarshi taʼsir koʻrsatadi va shu yoʻl bilan qonda qand miqdorini rostlab turishda qatnashadi. Glyukagon toza kristall holda olingan.
center

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glukoza

Glyukoza (yunoncha glykys — shirin), uzum shakari, dekstroza — tabiatda koʻp uchraydigan uglevod; geksozalarga, yaʼni uglerod atomlari 6 ta boʻlgan monosaharidlarga kiradi. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 180,16. Suyuqlanish temperaturasi 146,5°, suvda yaxshi eriydi, optik faol, kugblangan nurni oʻngga buradi. Viruslardan tortib yuksak oʻsimliklar va umurtqali hayvonlar (jumladan odam)gacha barcha tirik organizmlarning zarur tarkibiy qismi. U barcha organizmlardagi aksari sintez va parchalanish reaksiyalarida qatnashadi. Sanoatda kraxmalni gidrolizlab olinadi. Qandolatchilikda, tibbiyotda ishlatiladi.

Odam va hayvonlar toʻqimasida Glukoza zaxiradagi uglevod — glikogetga aylanishi mumkin. U koʻpgina moddalar almashinuvi reaksiyalarida qatnashadi, uglevodlar almashinuvining asosiy qismini tashkil etadi. Organizmlar uchun asosiy energiya manbai hisoblanadi. Odam krnida taxminan 100 mg Glukoza boʻlib, uning miqdori gormonlar (qarang Gormonal regulyatsiya) va markaziy nerv sistemasi tomonidan boshqariladi. U organizmda suv rejimini boshqaradi, hujayralar faoliyatini izga soladi, zaharli moddalarni zararsizlantiradi, yurakning muskul vazifasini oshiradi, tomirlarni kengaytiradi, siydik ajralishini tezlashtiradi va boshqalar. Koʻpgina kasalliklarda qonda Glukoza miqdori oshadi (qarang Giperglikemiya), natijada u siydik bilan ajralib chiqa boshlaydi.

Glukoza preparatlaridan tibbiyotda keng foydalaniladi.
 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glyukokortikoidlar

Glyukokortikoidlar – odam va umurtqali hayvonlar buyrak usti bezlarining poʻstlogʻidan chiqadigan gormonlar. Kimyoviy tuzilishiga koʻra steroid. Gipofiz taʼsirida xolesterindan hosil boʻladi. Adrenokortikotrop garmon glyukokortikoidlar sekresiyasini oshiradi. Organizm hayot faoliyati uchun noqulay sharoitlar (masalan, stress, adaptatsion sindrom) roʻy berganda glyukokortikoidlar koʻp ishlab chiqariladi. Asosiy glyukokortikoidlar: gidrokortizon, kortizon, kortikosteron, 11-degidrokortikosteron. Glyukokortikoidlar asosan uglevodlar almashinuviga taʼsir etadi, jigarda oqsillardan glikogen sintezlanishiga va glyukoza hosil boʻlishiga yordam beradi; yuqori molekulali yogʻ kislotalarining biosinteziga toʻsqinlik qiladi. Glyukokortikoidlar biriktiruvchi va limfa toʻqimalari faoliyatini susaytirib, turli yalligʻlanishlar rivojlanishiga yoʻl qoʻymaydi. Glyukokortikoidlar va ularning sintetik analoglari (gidrokortizon-atsetat, prednizolon) tibbiyot va veterinariyada keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Glyukuron kislota

Glyukuron kislota (glyukoza va yun. uron — siydik), SNO(SNON)4 SOON — uron kislotalardan biri. Hayvon va oʻsimlik organizmlarida glyukozaning birlamchi spirt guruhi oksidlanishidan hosil boʻladigan optik faol kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 167—172°. Suvda, ishqor va karbonatlar eritmasida yaxshi, boshqa koʻpgina erituvchilarda yomon eriydi. Aksari mukopolisaharidlar, saponinlar, har xil oʻsimlik yelimlari va bakterial polisaharidlarning tarkibiga kiradi, oʻsimliklar bargida, qand lavlagida va b.da uchraydi. G.k. polisaharidlarni gidroliz qilib, sintetik usulda esa glyukoza hosilalarini oksidlab, qand kislotaning birlamchi laktonlarini kaytarib olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kislotalar
Gneys

Gneys (nemischa: Gneis) — granitoid tarkibli kristalli slanes. Choʻkindi va magmatik jinslarning metamorfizmga uchrashidan hosil boʻladi. Rangi oqish, kulrang , yashilsimon. Ichki tuzilishi granoblast va porfirblast, tashqi tuzilishi yoʻl-yoʻl ("gneyssimon") massiv koʻrinishida. Tarkibida kvars, dala shpati, biotit, muskovit, amfibol, baʼzan avgit boʻladi. Bundan tashqari slanesda granat, sillimanit, aksessor minerallardan apatit, sirkon, sfen hamda rudali minerallar uchraydi. Tarkibidagi minerallarga qarab G.lar biotitli, amfibolli, piroksenli, granatli deb ataladi. G.ni paydo boʻlishiga koʻra nemis geologi K.G.Rozenbush (1891) ortogneys va paragneysga ajratgan. Choʻkindi jinslarning metamorflanishidan paragneys, magmatik togʻ jinslarining metamorflanishidan ortogneys hosil boʻladi. G. Oʻzbekistonda Hisor togʻlarining janubi-sharqida, Sultonuvays, Ovminza togʻlarida bor. RF (Kola yarim orol), Ukraina, Kavkaz, Markaziy Osiyo va b. joylarda koʻp tarqalgan. Tokembriy davri jinslarida esa ayniqsa koʻp. Shagʻal tayyorlashda, yoʻlka plitalarida va bino poydevorlarini bezashda koʻp ishlatiladi.

...GNOZIYA (yun. gnosis — taʼlimot, fan) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, "bilim" soʻzi maʼnosi ifodasini beradi (mas, farmakognoziya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Petrologiya
Turkum:Geografiya
Gnomon

Gnomon (yun. gnomon — bilimdon) — qad. astronomik asbob. Tekis maydonga oʻrnatilgan tik ustuncha (sterjen) dan iborat. G. soyasining uzunligi va yoʻnalishiga qarab Quyoshning ufqdan balandligi va azimutini, tush vaqtini aniqlash mumkin. Ilgari G. yordamida ekvatorning ekliptikaga ogʻmaligini va geografik kenglikni aniqlashgan, hozir G.dan quyosh soati sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xitoy ixtirolari
Turkum:Astronomiya asboblari
Gnoseologiya

Gnoseologiya ( — „bilish“ va  — „taʼlimot“) — bilish haqidagi taʼlimot.

 Yana qarang 
 Bilish nazariyasi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gnostitsizm

Gnostitsizm (yun. gnostikos — bi-luvchi) — 1—3-asrlarda Rim imperiyasida tarqalgan diniy-falsafiy oqim. Uning tarafdorlari oʻz diniy eʼtikrdlarining asl mohiyatini "bilib olishga" intilishgan. G. iudaizm diniy tafakkuridan tashqari Bobil, Misr va b. Sharq mamlakatlaridagi diniy-mifologik tasavvurlar bilan ham chatishib ketgan. Bunga stoiklar (qarang Stoitsizm), neoplatonizm va neopifagoreizm vakillarining falsafiy gʻoyalari ham qoʻshilgan. Gnostiklar xristianlik aqidalarini Sharq mamlakatlaridagi diniy-falsafiy bilimlar bilan bogʻlashga intilgan. Asosiy vakillari — micrlik Valentin (2-asr), suriyalik Vasilid (2-asr). G. olamni dualistik (qarang Dualizm) nuqtai nazardan tushuntiradi. Uning manbai zardushtiylik falsafasidagi yorugʻlik va zulmat, yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi kurashni ifodalovchi dunyoqarashga borib taqaladi. Gnostiklar fikricha, yaxshilik va yorugʻlik xudoning neʼmati, yomonlik va zulmat esa materiyadan kelib chiqadi. G. tarafdorlari xristianlik aqidalaridan chetlanadilar. Ularning fikricha, agar xudo yaxshi va adolatli boʻlsa, nega olamda yovuzlikning , adolatsizlikning paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyadi? Xristianlikda bu muammo olamning yaratuvchisi va yaratuvchining bu olamga gunohni joylashtirganligi haqidagi tasavvur orqali hal etiladi. Bu olamdagi gunohdan faqatgina Isoga eʼtiqod yoʻli b-ngina saqianish mumkin deyiladi. Gnostiklar Isoni tan olsalarda, u haqidagi Bibliya rivoyatlarini rad etadilar. Gnostiklar taʼkidlashicha, gunohkorligi uchun inson aybdor emas, chunki har bir individning joni yaxshilik va yomonlik, adolat va zulm oʻrtasidagi kurash maydonidir. Inson bu kurashni kuzatib turadi va shu asosda olamning mohiyatini anglaydi, unga tushunib yetadi. Xudoning Iso timsolida insonga aylanishi va insonga qoʻshilishi xristianlikning buyuk sirlaridan biridir. Bu taʼlimot boʻyicha xudo va b. gʻayritabiiy ilohiy kuchlar bilan qoʻshilib ketish (yaʼni xudo bilan ekstatik qoʻshilish) va ularni anglash sogʻlom aql va mantiqdan tashqari, tushuntirib boʻlmas tarzda va ongciz sodir boʻladi, uni ratsional yoʻl bilan emas, balki irratsional, gʻayritabiiy yoʻl bilan anglash mumkin.

Xudoni bilishning bunday murakkab va chigal uslubi xristian aqidalarining asoslariga xavf sola boshladi, Bibliya matnlarini allegorik tarzda kufrona talqin etishga yoʻl ochdi. Bunday holat 2-asr oxiriga kelib rasmiy cherkovning G.ga qarshi kurash olib borishiga sabab boʻldi.

Baxtiyor Toʻrayev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gnotobiontlar

Gnotobiontlar (yun. gnotos — maʼlum va biotos — hayot, tiriklik) — mikroorganizmlardan tamoman xoli boʻlgan hayvonlar. Gnotobiontlarni ilmiy tadqiqot ishlari uchun steril sharoitda yetishtiriladi. Baʼzan biror mikroorganizm bilan maxsus zararlangan hayvonlarni ham gnotobiontlar deyiladi. Mikrobsiz hayot mumkinligi toʻgʻrisidagi gʻoyani birinchi marta L. Paster (1885) oʻrtaga tashlagan edi, ammo faqat 20-asrning 40-yillari oxiriga kelib Amerika va Yaponiya olimlari steril va maxsus apparatura yordamida mikrobsiz hayvonlarni rivojlantirish va koʻpaytirish uchun sunʼiy sharoit yaratishdi. Gnotobiontlar (dengiz choʻchqachalari, sichqonlar, quyonlar va b. lab. hayvonlari hamda choʻchqa, buzoq va b.) dan eksperimental biologiya va tibbiyotning turli sohalarida foydalanishi 20-asrning 60-yillariga kelib mustaqil ilmiy yoʻnalish — gnotobiologiyaning rivojlanishiga olib keldi. Gnotobiontlarning birinchi avlodi bachadondan homilani steril chiqarib olish yoki qushlar, hasharotlar va b.ning zararsizlantirilgan tuxumlarini inkubatsiya qilib, soʻngra maxsus izolyatorlarda oʻstirish orqali olinadi. Gnotobiontlar boshqa normal mikrofloraga ega boʻlgan hayvonlardan baʼzi (xususan tabiiy sharoitda mikroflora bilan kontaktda boʻladigan) organlar va toʻqimalarning oʻziga xos tuzilishi va fuknsional faolligi bilan farq qiladi. Gnotobiontlarni olish immunitet mikrob (parazit) bilan xoʻjayin organizmi oʻzaro taʼsiri mexanizmlarining shakllanishi, ovqat hazm qilish fiziologiyasi, infeksion patologiya va b.ni qatʼiy nazorat qilinadigan sharoitda oʻrganishga imkon beradi. Gnotobiontlar sohasida tadqiqotlar tabiiy sharoitda organizmda normal mikroflora boʻlgandagina hayvonlar normal hayot kechirishi mumkinligini koʻrsatdi. Gnotobiologiya usullaridan klinik tibbiyot, mikrobiologiya, immunologiya, virusologiya, parazitologiya va b. sohalarda, shuningdek, diagnostik zardoblar i.ch., farmakolotik va biologik preparatlarni sinab koʻrishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gnotobiotika

Gnotobiotika, gnotobiologiya (yunoncha: gnotos — mashhur) — eksperimental biologiyaning bir tarmogʻi; mikroorganizmlar (bakteriyalar, viruslar, sodda hayvonlar), gelmintlar va b. parazitlardan xoli (steril) lab. hayvonlarini yetishtirish bilan shugʻullanadi (qarang Gnotobiontlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gnu (hayvon)

thumb
Gnu — kuvushoxlilar oilasi urugʻi. Tanasining uz. 170—240 sm, yagʻrinidan bal. 90—145 sm. Shoxlari (uz. 85 sm gacha) yaxshi rivojlangan. Tanasining oldingi qismida yunglari uzun, yeli bor. 2 turi Janubiy va Jan.-Sharqiy Afrikada oʻt va butali dashtlarda tarqalgan. Kichik guruh boʻlib oʻtlab yuradi. 1, baʼzan 2 bola tugʻadi. Soni juda kamayib ketgan, asosan milliy bogʻlarda uchraydi. Afrika okdum G.si (C.gnou) hozir faqat tutqinlikda saqlanib qolgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gnus (hasharot)

Gnus (rus— chaqadigan hasharotlar) — qon soʻruvchi ikki qanotli hasharotlarning umumiy nomi; chivinlar, zaxkash chivinlar, iskabtoparlar, bukri pashshalar, qashqa pashshalar, soʻnalar kiradi. G.ning yashash sharoitiga qarab ningtarkibi oʻzgarib turadi. Yer sharining togʻ choʻqqilari va Arktikadan tashqari hamma joyida tarqalgan. G. botqokliklar, hayvon chiqindilari, kemiruvchilar ini va b. zax joylarga tuxum qoʻyadi. Odam va hayvonlarga turli yuqumli kasalliklar (bezgak, teri yarasi, yapon ensefalita, tulyayeremiya, kuydirgi, onxotserkoz)ni yuqtiradi. G. qon soʻrganida odam va hayvonlarga tinchlik bermaydi, hayvonlarning mahsuldorligi kamayadi. Saqlanish choralari: G. tarqalgan joylarda yuz va tananing ochiq joylariga niqob tutib olinadi, badanga di.metilftolat, repudin, dietil-toluamid kabi repellentlar suriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goatsin

Goatsin (Opisthocomus hoazin) — kakkusimonlar oilasining turi, baʼzan tovuqsimonlar turkumi goatsinlar kenja turkumiga kiritiladi. Uzunligi 60 sm ga yaqin, boshida uzun kokili bor. Tumshugʻi yoʻgʻon, ilmoqli. Juda yirik jigʻildoni boʻlgani tufayli toʻsh suyagi va toʻsh muskullarining koʻp qismi qisqarib ketgan. Jigʻildoni oziq bilan toʻlganida G. tanasining ogʻirlik markazi oldinga tushadi. Shuning uchun G. koʻkragi (maxsus qadogʻi)ga tayanib va qanotlari bilan shoxlarni ushlab daraxtda oʻrmalab yuradi. Yaxshi ucholmaydi, asosan daraxtda yashaydi. Jan. Amerikaning shim.-sharqiy qismidagi yirik daryolar va ular irmoqlari vodiylarining suv bosgan oʻrmonlarida Tapqalgan. 40 ga yaqin qushlardan iborat gala boʻlib yashaydi. Koʻpayish davrida suv ustidagi daraxtlarning shoxiga bir necha kush bitta umumiy uya quradi. Uyaga 2—4 tuxum qoʻyadi. Tuxumini bir necha modasi navbat bilan bosadi. Tuxumdan chiqqan joʻjasi oyoq va tumshuqlari hamda qanotlaridagi birinchi va ikkinchi barmoklarining uzun tirnoqlari yordamida daraxtlarda oʻrmalab yuradi. Joʻjasi yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi, lekin bu xususiyatini keyinchalik yoʻqotadi. G. meva, don va barglar bilan oziqlanadi. Goʻshti yeyilmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil