Mudanya sulh shartnomasi

thumb|200x200px|Mudanya sulh yodgorligi, İsmet İnönü haykali.
right|thumb|200x200px| Otaturkning İsmet İnönüga 1922-yil 11-oktabrdagi telegrammasi. Sulh yodgorligidan topilgan.
Mudanya shartnomasi yoki Mudanya sulh bitimi mustaqillik urushi oxirida imzolangan sulhdir. Ushbu sulh bilan Usmonli imperiyasi qonuniy ravishda tugaydi.

 Reja 
Buyuk Hujumning gʻalabasi va Chanoqqal’a inqirozidan soʻng, Ittifoqdosh kuchlar Turkiya Buyuk Millat Majlisini sulhga chaqirdi. Turk armiyasi va ingliz ishgʻolchi kuchlari oʻrtasida baʼzi taranglik boʻlsa ham, muzokaralar 1922-yil 3-oktabrda Mudanyada boshlandi.

 Shartnoma 
Gʻarbiy Front qoʻmondoni İsmet Posho yigʻilishlarda TBMM hukumatini vakil qilgan boʻlsa, Fevzi Posho va Refet Posho muzokaralar davomida Mudanyada edi. Buyuk Britaniya generali Harington, Fransiya general Charpi va Italiya generali Mombelli boʻlgan Mudanya muzokaralari oʻt ochishni toʻxtatishga bevosita aloqador boʻlgan Gretsiya general Mazarakis va polkovnik Sariyannisni tayinlagan boʻlishiga qaramay, Gretsiya delegatlari bevosita ishtirok etmadi. Mudanya muzokaralarida qatnashmagan. Ular qirgʻoq yaqinida ingliz kemasida kutishgan. Vaqti-vaqti bilan, hattoki muzokaralar uzilish xavfi ostida boʻlgan paytda ham keskin lahzalar boshdan kechirilgan sulh muzokaralari va turk qoʻshini yana harakatga tayyorgarlik koʻrdi, 1922-yil 11-oktyabrda murosaga erishildi.

 Tarkibi 

 Ushbu sulh kuchga kirishi bilan Turkiya va Gretsiya qurolli kuchlari oʻrtasidagi janglar toʻxtatiladi.
 Ushbu shartnoma kuchga kirgandan soʻng, Frakiyadagi yunon qoʻshinlarini olib chiqish uchun belgilangan chiziq Maritsaning chap qirgʻogʻi tomonidan, Orollar dengizining (Egey) ogʻzidagi chorrahagacha boʻladi. Frakiya va Bolgariya chegarasi.
 Tinchlik kelishuviga qadar, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan chalkashlikning oldini olish uchun, Maritsaning oʻng qirgʻogʻi, Karaağach bilan birgalikda, ittifoqdosh kuchlar tomonidan belgilanadigan joylarga joylashish uchun harbiy qismlar tomonidan olib boriladi.
 Edirne atrofida transport vazifasini taʼminlovchi temir yoʻl aloqasining oʻtish erkinligini saqlab qolish uchun, Merichning oʻng qirgʻogʻidan keyin Svilengrand (Cisr-i Mustafopasha) dan Kuleliburgazgacha boʻlgan temir yoʻl qismi uchta Ittifoqdosh kuchdan, Buyuk Millat Hukumatidan iborat boʻladi. Turkiya Assambleyasi va Gretsiya delegati maxsus shartnoma bilan komissiya tomonidan tartibga solinadi va tekshiruvdan oʻtadi.
 Sharqiy Frakiyani yunon kuchlari tomonidan evakuatsiya qilish ushbu shartnoma kuchga kirishi bilan boshlanadi. Evakuatsiya, shuningdek, askarlar bilan bir qatorda turli harbiy tashkilotlar va xizmatlarni, ularning barcha turdagi transport vositalarini, harbiy texnika va qurol-yarogʻ zaxiralarini, oziq-ovqat mahsulotlarini ham qamrab oladi. Boʻshatish taxminan oʻn besh kun davomida sodir boʻladi.
 Gretsiya davlat xizmatchilari, jumladan, Jandarmeriya ham imkon qadar qisqa vaqt ichida olib qoʻyiladi. Har bir maʼmuriy hududdan kelgan yunon zobitlari ittifoqdosh fuqarolik maʼmuriyati xodimlariga qoldiriladi va iloji boʻlsa, oʻsha kuni turk amaldorlariga oʻtkaziladi. Bu topshirish jarayoni yunon kuchlari tomonidan Frakiyani evakuatsiya qilishning tugashi bilan eng koʻp oʻttiz kun ichida tugaydi. .
 Turkiya Oliy Millat Majlisi Hukumati, mas’ullari bilan birgalikda mahalliy tartib va xavfsizlikni taʼminlash, chegara va temir yoʻllarni himoya qilish maqsadida kerakli miqdordagi jandarmeriya kuchlariga ega boʻladi. Bu kuchlarning jami zobitlari bilan birga sakkiz mingdan oshmasligi kerak.
 Gretsiya qoʻshinlarini olib chiqib ketish va fuqarolik boshqaruvini oʻzgartirish asosiy markazlarda joylashgan Ittifoqlararo qoʻmitalar nazorati ostida boʻladi. Ushbu kengashlarning vazifasi yuqorida aytib oʻtilgan pulni olish va topshirish operatsiyalarini osonlashtirishdir. Qo‘mitalar ekstremizm va zo‘ravonlikning barcha ko‘rinishlarining oldini olishga harakat qiladi.
 Bu kengashlardan tashqari Ittifoq kuchlari Sharqiy Frakiyani egallaydi. Taxminan yetti batalondan iborat boʻlgan kuchlar tartibni taʼminlaydi va koʻrib chiqilayotgan qoidalarni qoʻllab-quvvatlaydi.
 Ittifoqchi kuchlar va ularning qoʻshinlarini olib chiqib ketish Gretsiya qoʻshinlarining chiqib ketishi tugaganidan keyin oʻttiz kun ichida amalga oshiriladi. Agar ittifoqchi davlatlar hukumatlari tartibni saqlash va turk boʻlmagan aholini himoya qilish uchun tegishli choralar koʻrilganiga rozi boʻlsa, bu olib chiqish ishi ertaroq amalga oshirilishi mumkin. Shunday qilib, Turkiya Buyuk Millat Majlisi Hukumati boshqaruvi va jandarmeriyasi bir mintaqada muntazam faoliyat yurita boshlagach, ittifoqchi qoʻmitalar va kuchlar oʻttiz kunlik muddat tugamasdan oʻsha hududdan chekinishi mumkin boʻladi.
 Turkiya Buyuk Millat Majlisi Hukumatining Anadoludagi kuchlari quyida koʻrsatilgan chiziqlar ustida turadi; Ular Tinchlik konferensiyasi ochilgunga qadar va Konferensiya oʻtkazilgunga qadar bu chegaralarni kesib oʻtmaydilar. Chanoqqal’a mintaqasi: Osiyo qirgʻogʻida taxminan oʻn besh kilometr chuqurlikdagi chiziq Lapseki shimolidagi Bozburnu va janubdagi Kumburnu tayanch nuqtalarini tashkil etaadi. Izmit yarim oroli: Izmit koʻrfazidagi Daricadan boshlanib, Gebzedan oʻtib, Qora dengizdagi Shilegacha choʻzilgan chiziq. (Bu yerda tilga olingan joylar Turkiya Buyuk Millat Majlisi hukumatiga qoldiriladi.) Daricadan Shilega boradigan yoʻl Turkiya Buyuk Millat Majlisi Hukumati va Ittifoq kuchlari askarlari tomonidan birgalikda foydalaniladi. Yuqorida tilga olingan qoʻshimcha qatorlar ittifoqdosh qoʻshinlarning har biridan bir zobit va Turkiya Oliy Millat Majlisi Hukumatining bir xodimidan iborat boʻlgan Qoʻshma komissiyalar tomonidan belgilanadi. Ittifoqchi Davlatlar Hukumatlari va Turkiya Buyuk Millat Majlisi Hukumati oʻz kuchlari sonini koʻpaytirish va quyida sanab oʻtilgan joylarda istehkomlar yoki boshqa harbiy amaliyotlar oʻtkazish, ushbu hodisalarning oldini olish uchun zarur choralarni koʻrish majburiyatini oladi. paydo boʻladi. Chanoqqal’a mintaqasi: Bosfordan boshlab Bozburnu-Kumburnu chizigʻidan 15 km sharqdagi joyga: Izmit yarim orolida: Bosfordan boshlab, Shile-Darica chizigʻidan 40 km sharqdagi joyga. Turkiya Oliy Millat Majlisi hukumati Bozburnu (Lapseki shimoli) va Karaburun (Karabiga shimoli) oʻrtasidagi dengiz qirgʻogʻidan 15 kilometrgacha toʻp qoʻymaslik majburiyatini oladi.
 Ittifoq kuchlari hozir joylashgan hududda qoladi. Turkiya Oliy Millat Majlisi Hukumati Tinchlik Konferensiyasi qarorlari chiqarilgunga qadar bu yerlarni hurmat qilish majburiyatini oladi. Bu erlar: Istanbul yarim orolida: Qora dengiz sohilidagi Padimaning etti kilometr shimoli-gʻarbiy qismidan Strandja, Mertekli, Kishagili, Sinekli, Karasinan fermasi, Kadikoʻy, Yenice, Kadurina fermasi, Kalikratyagacha choʻzilgan (bu joylarning barchasi ichkarida qoladi) .. chiziqning sharqida butun yarim orol: Geliboludan: Baklaburnu, Saros burni, Bolayır va Sogʻluma ogʻzi (bu yerlarning hammasi ichkarida joylashgan) chiziqdan janubdagi butun Gelibolu yarim oroli.
 Turkiya Buyuk Millat Majlisi Hukumati, Sharqiy Frakiyaga qoʻshin kiritmaslik, Tinchlik shartnomasi tasdiqlanmaguncha u yerda qoʻshin toʻplamaslik va saqlamaslik majburiyatini oladi.
 Ushbu Konvensiya 1922-yil 14/15-oktyabrda imzolanganidan keyin uch kun oʻtgach, yarim tunda kuchga kiradi. 1922-yil 11-oktyabrda Mudanya shahrida fransuz tilida imzolangan.

Sulh shartnomasini qabul qilishni istamagan va imzolashdan oʻzini tortgan Gretsiya hukumati oʻzi izlagan dastakni topa olmadi va oxir-oqibat 14-oktabr kuni Mudanya sulhini imzolashga majbur boʻldi. Ayni paytda Turkiya Buyuk Millat Majlisi Sharqiy Frakiyani egallash va u yerda Turk boshqaruvini tashkil etish uchun Refet Poshoga topshiriq berdi. Refet Posho 1922-yil 19-oktabrda Turkiya Buyuk Millat Majlisi vakili sifatida Istanbulga kirdi va xalq tomonidan katta ishtiyoq bilan kutib olindi. 

 Natijalar 
Mudanya sulh shartnomasi bilan turk-yunon mojarosining tugatilishi va Sharqiy Frakiyaning ozod etilishi kabi voqealar turk tomoni foydasiga hal boʻladigan oʻzgarishlar sifatida koʻzga tashlansa-da, Istanbul va Boʻgʻozlarda turk suvereniteti toʻliq oʻrnatilmadi. Bo‘g‘ozlar ustidan nazoratning yo‘qligi ham, qo‘shinni Frakiyaga o‘tkaza olmasligi ham turk hukumatining tinchlik konferensiyasi oldidan savdolashish imkoniyatlarini cheklab qo‘ydi. Bu qoidalarni Mudanya sulhining baʼzi zaif boʻgʻinlari sifatida koʻrish mumkin, bu esa koʻp nuqtalarda sezilarli yutuqlarni taʼminladi. Turkiyaning boʻgʻozlardagi suverenitetini Lozanna shartnomasi bilan oʻrnatib boʻlmadi, lekin 1936 -yilda boʻgʻozlar boʻyicha Montrö konvensiyasi bilan kelishuvga erishildi. Ittifoqdosh davlatlar yangi turk davlatini rasman tan oldi. Mudanya kelishuvi kelajakda tuziladigan Lozanna shartnomasiga ham zamin yaratdi.

 

Turkum:1922-yilda Fransiya
Turkum:1922-yilda Turkiya
Turkum:1922-yil siyosati
Turkum:Bursa tarixi
Turkum:İsmet İnönü
Turkum:Buyuk Millat Majlisi
Turkum:Mudanya
Turkum:TBMM hukumati
Turkum:Buyuk Hujumning g'alabasi