Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Gorilla

thumb

Gorilla (Gorilla) – pongidlar oilasiga mansub odamsimon maymun, erkagining boʻyi 1,8–2,0 m, yagʻrinining kengligi 1 m ga yaqin, ogʻirligi 200– 250 kg va undan koʻproq. Urgʻochisi erkagidan deyarli 2 baravar kichikroq. Gavdasi yoʻgʻon, burni keng, boʻyni qisqa, yagʻrindor, muskullari yaxshi rivojlangan, kuchli hayvon. Juni va terisi qora, orqa oyoqlari oldingilariga nisbatan kalta. Boshi katta, peshonasi past, yuzi oldinga turtib chiqqan, jagʻlari ogʻir, tishlari yirik. Koʻzi va quloqlari uncha katta emas. Gʻarbiy va markaziy Afrikaning qalin, oʻtib boʻlmas ekvatorial oʻrmonlarida kichikroq toʻda boʻlib yashaydi. Toʻda boshida erkak yoʻlboshchisi turadi. Faqat oʻsimlik bilan oziqdanadi. Tunash uchun daraxt ostiga yoki yerdan uncha baland boʻlmagan joyda uya quradi. Erkaklari 6–7 yoshda jinsiy voyaga yetadi. 3–5 yilda bitta bola tugʻadi. Egizak yoki albinoslar tugʻilishi ham maʼlum. Tutqinlikda ham koʻpayadi. Yashash joyining buzilishi (oʻrmonlarning kesilib, haydalishi) va brakonyerlik tufayli soni tobora kamayib bormoqda. Gorillani muhofaza qilish maqsadida 7 ta milliy bogʻ tashkil etilgan. Gorilla Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galina Gorlova

Galina Borisovna Gorlova (1939.15.8, Kozogʻiston Respublikasining Kiziloʻrda viloyati) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Olmaliq shahridagi bolalar bogʻchasidatarbiyachi, mudira. 1968—99 yillarda Olmaliq shahridagi 21maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Gorlova daryolarni ijodiy tarzda olib borgan. Matematika fanini oʻquvchilar chuqurroq oʻzlashtirishi uchun "Qiziqarli matematika" toʻgaragini tashkil etgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Gorlovka

Gorlovka — Ukrainaning Donesk viloyatidagi shahar (1932-yildan). Temir yoʻl tuguni. Donesk sh.dan 53 km shim.sharqda. Aholisi 316 ming kishi (1997). Toshkoʻmir, mashinasozlik, kimyo, koks kimyosi, oziq-ovqat, yengil, yogʻochsozlik sanoati korxonalari, simob kombinati, tarix muzeyi, badiiy muzey, chet tillari pedagogika instituti bor. Gorlovkaga 1867-yil asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Donetsk viloyati
Gormonal preparatlar

Gormonal preparatlar - tarkibida gormonlar yoki ularning sintetik analoglari boʻlib, gormonoterapiya uchun qoʻllanadigan dorilar. Tabiiy G.p. asosan soʻyilgan molning ichki sekresiya bezlaridan tayyorlanadi.

Gipofizning G.p.i adrenokor-tikotrop gormon (AKTG). AKTG— rux fosfat, xorion gonadotropini, prolaktin, intermedii, pituitrin, adiurekrin, oksitotsin, vazopressin gipofiz, buyrak usti bezlari, jinsiy bezlardan gormon chiQishi susayganda, kollagenoz, allergik kasalliklar va kuzning baʼzi kasalliklarida buyuriladi. Qalqonsimon bez G.p.i — tireoidin shu bez yetarli ishlamaganda, organizmni yogʻ bosganda, nevrozdaqoʻllanadi. Qalqonsimon bez oldi bezlarining G.p.i — paratireoidin tetaniya, spazmofiliya, allergik kasalliklarga davo qilishda buyuriladi. Meʼda osti bezining G.p.i — insulin va uning preparatlari, shuningdek, sintetik preparatlar — butamid, xlorpromazin Qandli diabetga, lipokain esa jigar kasalliklari, ateroskleroz va b. kasalliklarga davo boʻladi.

Buyrak usti bezlari poʻstloq qavatining G.p.i — kortizon, gidrokortizon, dezoksikortikosteron, shuningdek, sintetik G.p. — prednizolon, deksametazon, sinalar va b. (kortizon bilan gidrokortizonning analoglari) revmatizm, infeksion poliartrit, bronxiol astma, infeksion mononukleoz, neyrodermit, ekzema va b. teri kasalliklari, Addison kasalligi, buyrak usti bezlari poʻstloq qavatida gormonlarning yetarli ishlanib chiqmasligi, ge-molitik anemiya, glomerulonefrit, oʻtkir pankreatit va b. kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Ayol jinsiy gormonlarining G.p.i 2 xil: estrogen G.p. — follikulin yoki estron, estradioldipropionat, etilestradiol, sinestrol, dietilstil-bestrol, dimestrol, oktestrol, sigetin tuxumdonlar faoliyati susayganda yoki butunlay gormon chikarmaganda, tugʻruq dardi va toʻlgʻoq yaxshi tutmaganda, ayolning koʻkragidan sut kelmay qolganda, shuningdek, erkak prostata bezining rakiga davo qilishda buyuriladi. Gestagen G.p. — progesteron, oksiprogesteron kapronati, pregnin sariq tananing yetarli ishlamasligiga aloqador kasalliklarni davolashda buyuriladi. Erkaklar jinsiy gormonlarin ing G.p.i — androgen preparatlar (testosteron propionati, metiltestosteron) erkak jinsiy bezlari tuzuk ishlamaganda, erkak va ayollarning klimakteriy davrida, ayollar koʻkrak bezi rakini davolashda, tomir va nerv kasalliklarida, akromegaliyat buyuriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mashkovskiy M. D., Lekarstvennie sredstva, 13 izd., t. 2, T., 1998.
Gormonal regulyatsiya

Gormonal regulyatsiya - odam va umurtqali hayvonlar hayot faoliyatining gormonlar orqali boshqarilishi. Ichki sekresiya bezlari ajratgan gormonlar qonga oʻtib, organizmda oqsil, yogʻ, uglevod, suv va mineral tuzlar almashinuvining bir maromda kechishini taʼminlaydi (mas, insulin uglevodlar almashinuvida bevosita ishtirok etadi). Gormonlar ishlab chiqarilishi va ajralishini nerv sistemasi boshqaradi. G.r. gumoral regulyatsiya bilan oʻzaro bogʻliq holda faoliyat koʻrsatadi. Gormonlarning fermentlar sintezida ishtirok etishi, shuningdek, genlarning faollashtirish xususiyatlari aniqlangan. G.r. mexanizmlari orasida ayniqsa gormonlarning oqsillar biosinteziga taʼsiri oʻrganilgan boʻlib, ular asosida oʻsish, rivojlanish, toʻqimalar differensiatsiyalanishi, tuxum hujayra follikulalarining yetilishi kabi hayotiy muhim jarayonlar yotadi. Organizmda G.r.ning izdan chiqishi endokrin kasalliklar (kandli diabet, tireotoksikoz, gipotireoz, Itsenkoqushing kasalligi va b.) va ayrim b. kasalliklar (yurak-tomir kasalliklari, xavfli oʻsmalar, allergik va ginekologik xastaliklar va b.)ning kelib chiqishiga olib keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gormonoterapiya

Gormonoterapiya (gormonlar va terapiya) — gormonlar va sunʼiy (sintetik) gormonal preparatlar bilan davolash usuli. G. asosan odam organizmida endokrin (ichki sekresiya bezlari) aʼzolaridan birortasining kasallik tufayli faoliyati susayganda yoki toʻxtaganda tegishli gormonlar oʻrnini toʻldirish maqsadida yoki oʻrinbosar sifatida qoʻllanadi (mas, qandli diabetyaa bemorga insulin yoki Addison kasalligida kortizon beriladi). Endokrin bezlar faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan kasalliklarda kuzatiladigan yalligʻlanishlar, allergik, immunologik va turli infeksion jarohatlar tufayli gormonal balans izdan chiqqanda uni tiklash (stimullovchi) va allergik reaksiyani susaytiruvchi (tormozlovchi) gormon preparatlari ishlatiladi. Zamonaviy tibbiyot amaliyotida turli surunkali ichki kasalliklarda G. yaxshi naf beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorn

thumb|300px
Gorn — burun, Jan. Amerikaning eng jan. nuqtasi. Gorn o.da, Olovli Yer arxipelagining janla joylashgan (55° 59’ j.k. va 67° 16’ gʻ.u.). G. dengiz sathidan 150 m tik koʻtarilgan qoyatoshlardan iborat. G. rnida kuchli boʻron va tumanlar boʻladi. G.da yevropaliklardan dastlab 1616-yilda golland sayyohlari Ya. Lemer va V. Sxauten boʻlgan. Sxautenning vatani — Gorn sh. nomi bilan atalgan. G. Gorn Burni (Chili) milliy parki hududida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorn (pech)

Gorn — metallarni eritish, qayta eritish, qizdirish, keramik buyumlarni pishirish uchun moʻljallangan pech; shaxtali vaterjeket pechlarning yoqilgʻi yonadigan pastki qismi (qarang Vagranka, Domna ishlab chiqarishi). Qadimda gorndan rudadan toʻgʻridan-toʻgʻri xomaki temir olishda foydalanishgan. Zamonaviy gorn ichiga gʻisht terilgan usti ochiq poʻlat qutidan iborat. Uning yon tomonida havo yuboriladigan furma (kalta quvur) bor. Gazsimon yonish mahsulotlari uning yuqori qismidan chiqib ketadi. Gorn pistakoʻmir, koks, neft yoki gazda ishlashi mumkin. F.i.k. kichik (5%) boʻlgani uchun sanoatda keng foydalanilmaydi. Metallurgiyada tigelli gorn, ruda konsentratlaridan qoʻrgʻoshin olishda esa maxsus gorn ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorn (cholgʻu asbobi)

Gorn (nem. Horn — shox) — mis puflama musiqa cholgʻusi, ventil (maxsus mexanizm)siz truba. Fanfara, askar burgʻuchasi kabi mavjud. Jarchi soz boʻlib, 20-asrda ham butun dunyo (shu jumladan, Oʻzbekiston) harbiy qoʻshinlarida, oʻspirin yoshlar (chet elda — skaut, sobiq Ittifoqda — pioner) jamoalarida keng qoʻllangan. G. negizida byugelgorn, saksgorn singari puflama sozlar yuzaga kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorno-altaysk

Gorno-altaysk (1932 yilgacha Ulala, 1948 yilgacha Oyrot-Tura) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1928 yildan). Oltoy Respublikasining markazi. Oltoy togʻlarining etaklarida, Mayma daryosi boʻyida (Katun daryosiga quyilish yerida), Biysk temir yo'l stansiyasi va Biysk pristanidan 96 km janubi-sharqda. Aholisi qariyb 48 ming kishi. Toʻr parda, mebel, poyabzal, tikuvchilik va toʻquvchilik fabrikalari, temir-beton buyumlari zavodi, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Gorno-Altaysk XIX asr boshida vujudga kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya shaharlari
Gorovits Vladimir Samoylovich

250px|thumb

GOROVITS (Horowitz) Vladimir Samoylovich 1904.18.9(1.10), Ukrainadagi Berdichev sh,— 1989, Nyu-York — amerikalik pianinochi. 20-asrning mashhur virtuoz ijrochilaridan. Kiyev konservatoriyasini tamomlagan (1921). 1925 y.dan chet el (1928 y.dan Nyu-York)da yashagan. Ijro uslubiga tabiiy joʻshqinlik, mohirona texnika bilan birgalikda ruhiy koʻtarinkilik, jozibali nafislik xosJean-Pierre Thiollet, 88 notes pour piano solo, "Solo nec plus ultra", Neva Editions, 2015, p.50. .. Repertuaridan F. Shopen, F. List, P. Chaykovskiy, S. Raxmaninov, A. Skryabin, S. Prokofyev va b. kompozitorlarning asarlari oʻrin olgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Grammy mukofoti sovrindorlari
Goroskop

Goroskop ( — vaqtni kuzatuvchi), tolenoma — muayyan vaqt uchun sayyoralar va yulduzlarning bir-biriga nisbatan egallagan vaziyatlarini ifodalovchi jadval. Odam tugʻilgan yoki biron-bir muhim voqea yuz bergan paytda osmondagi sayyoralarning vaziyatiga muvofiq ravishda ular goroskopning 12 "uyasi"ga joylashtiriladi. Goroskop ilmi nujum (astrologiya), munajjimlikda qoʻllanadi. Goroskopga koʻra, goʻyo sayyora va yulduzlarning oʻzaro vaziyatlariga asoslanib oʻziga xos usullardan foydalanib kishilarning taqdirini, voqealarning rivojini aytib berish mumkin emish. Ilgari hukmdorlar munajjimlarning fatvosisiz biror muhim ishni (masalan urushni) boshlashmagan. Goroskop boʻyicha bunday "fol ochish"ning samarasi ilmiy jihatdan asoslangan emas.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorst

Gorst (nem. Horst — doʻnglik, balandlik) — Yer poʻstining uzilmalar boʻyicha yuqoriga koʻtarilgan qismi. Gorstning oʻlchami turlicha — uzunasiga yuzlab km ga, eni bir necha oʻn km ga yetadi. Gorst boʻylama — yoʻnalishi togʻ jinslarining deformatsiyalashgan yoki burmali togʻlar yoʻnalishiga yaqin; koʻndalang — yoʻnalishi burma oʻqiga koʻndalang; qiya — nishab tekisligi barcha maydonda bir tomonga qiya; bir tomonlama — faqat bir tomondan irgʻitma yoki uzilma bilan chegaralangan; ponasimon — pastga tomon torayib boruvchi; oddiy — hamma tomonidan faqat birgina irgʻitma yoki uzilma bilan chegaralangan; murakkab (zinasimon) — bir necha uzilmalar bilan ajralgan, burmali — qatlamlar burmalangan xillarga boʻlinadi. Gorst Oʻzbekistondagi togʻlarda koʻp uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geologiya
Turkum:Geografik terminlar
Gortenziya

Gortenziya — toshyorardoshlar oilasining Hydrangea turkumiga mansub bir necha tur xushmanzara oʻsimliklarga berilgan umumiy nom. Bargi oddiy, qarama-qarshi joylashgan. Oq, pushti, qizil va koʻk rangli gullari toʻpgul hosil qiladi. Urugʻi koʻsakchada, 76 turi bor. Ulardan bir nechasi gulchilikda ekiladi. Xitoy va Yaponiyadan keltirilgan G. (N. macrophylla) va Shim. Amerikadan keltirilgan daraxtsimon, koʻp yillik G. (N. arborescens) xushmanzara oʻsimlik sifatida parklarda oʻstiriladi. G. parhish va qalamcha bilan koʻpaytiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Zaharli o‘simliklar
Gospital

Gospital (yun. hospitalis — mehmondoʻst) — yotib davolanishga moʻljallangan harbiy tibbiyot muassasasi. Gospitalda harbiy xizmatni oʻtayotgan askarlar va ofitserlar, ularning oila aʼzolari hamda mudofaa vazirligining xodimlariga tibbiy yordam koʻrsatiladi. Gospitalda davolashdan tashqari, harbiy ekspertiza oʻtkazish, harbiy qismlardagi vrachlarga davolash-profilaktika tadbirlarini amalga oshirishda yordam berish, harbiy tibbiyot xodimlarining malakasini oshirish kabi vazifalar bajariladi.

Urush vaqtida yarador va bemorlarga tez yordam koʻrsatadigan polk, diviziya, armiya koʻchma harbiydala gospitallari va front orqasida joylashgan gospitallar farq qilinadi.

Turkistonda birinchi gospital 1869-yilda Toshkent sh.da ochilgan. Hozir Toshkentdagi 2 ta gospitalning Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Navoiy, Samarqand, Taxiatosh, Termiz, Fargʻona, Chirchiq va Qarshi sh.larida filiallari faoliyat koʻrsatadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gossek Fransua Jozef

GOSSEK (Gossec) Fransua Jozef (1734.17.1, Belgiyadagi Verni sh,— 1829.16.2, Passi, Parij yonida) — fransuz kompozitori, dirijyor, pedagog . Fransuz simfoniyasi, Milliy musiqa instituti (1795-yildan konservatoriya) asoschisi, Fransiya instituti (akademiyasi) aʼzosi (1795-yildan). 1816-yilgacha Parij konservatoriyasining bosh inspektori va prof. 29 simfoniya, 20 dan ortiq opera, bir necha oratoriya, messa, kvartet, puflama sozlar orkestri uchun asarlar (jumladan, 3 simfoniya) va b. muallifi. Buyuk Fransuz inqilobi gʻoyalari taʼsiri ostida yangi musiqa janri (ommaviy qoʻshiq, motam marshi), uslub va ijro (yirik, ulugʻvor vokalsimfonik asarlarni katta maydonlarda ommaviy tarzda ijro etish)ni kashf etgan, musiqa taʼlimi tizimini isloh qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gossipol

Gossipol, C30H30O8 — (1,1'6,6',7,7'-geksagidroksi-5,5'-di-izopropil-3,3'-dimetil-(2,2'-binaftalin)-8,8'-dikarboksaldegid) , sariq rangli zaharli, qattiq kristall modda. Polifenol birikmalarga kiradi. Gʻoʻza chigiti va iddiz poʻstlogʻida koʻp miqdorda (0,02—1,6%), boshqa qismlarida esa kam boʻladi. Gossipolva uning analoglari — gossipurpurin, gossiverdurin, gossifulvin chigit yadrosidagi maxsus bezchalarda joylashgan boʻlib, ular devori nihoyatda mustahkam va koʻpchilik organik erituvchilar taʼsiriga chidamli. Lekin past molekulyar spirtlar va suvda gossipolbezchalari tezda yemiriladi. Gʻoʻzaning har xil tur va navlarida gossipolmiqdori turlicha. Ingichka tolali gʻoʻza navlari tarkibida gossipolkoʻp miqdorda (1,47—1,60%) boʻladi. Chorva mollari, ayniqsa qoramolga chigit kunjarasi va shroti meʼyordan ortiq berilganda mollar ozuqa tarkibidagi G.dan zaharlanishi mumkin. Gossipolyogʻ sanoati chiqindilaridan olinadi. Gossipolantranalitlari, gossipolsmolasi va ularning mahsulotlari inson uchun foydali moddalar hisoblanadi. Ular xalq xoʻjaligining turli sohalarida: tibbiyot, kimyo sanoati, qishloq xoʻjaligi, metall quyish sanoati va b.da ishlatiladi. Gossipolvirusga faol taʼsir qiladi. Shu sababli hozirgi vaqtda G.dan virusga qarshi ishlatiladigan interferon induktori preparatlari va b. moddalar ajratib olingan. Ad.: Sadi kov A. S, Xlopchatnik — chudo rasteniye, M., 1985.
 Tuzilishi. Gossipolning  kimyosini tushunish uchun struktura, stereokimyo, tautomerizm va vodorod bog'lanishini tushunish kerak. Gossipolning tuzilishi 2 va 2'-uglerod atomlari orasidagi bitta internaftil bog'i bilan birlashtirilgan ikkita naftalin halqasidan iborat. Ushbu dimerik naftalenik ramkaga oltita gidroksil guruhi biriktirilgan bo'lib, ulardan ikkitasi 1- va 1'-pozitsiyalarda joylashgan (bu pozitsiyalar shuningdek, odatda peri pozitsiyalar sifatida belgilanadi). Ushbu ikkita 1 va 1'-gidroksil guruhlar 6,6'- va 7,7'-pozitsiyalarda qolgan to'rtta gidroksil guruhiga qaraganda ko'proq reaktivdir va ularning 8- va 8'-da joylashgan aldegid guruhlariga yaqinligi bilan bog'liq. Ikkala aldegid guruhi ham juda ko'p qiziqarli kimyoviy reaksiyalarga ega, gossipolning tautomer shakllarida rol o'ynaydi  va gossipolning toksikligiga asosiy hissa qo'shishi aniqlangan

Abdukarim Zikiryoev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Paxta
Got yozuvi

Got yozuvi — qadimgi yozuv turi. Bunda lotin harflari oʻziga xos usulda yoziladi. G.yo.da 27 belgidan iborat boʻlgan alohida alifbo boʻlib, got tilida yozilgan barcha bitiklarda shu yozuv qoʻllangan. G.yo. asoschisi got bibliyasining tarjimoni, yepiskop Ulfil (taxminan 311—383 y.) hisoblanadi. G.yo. asosida 4-asrda yunon yozuvi yuzaga kelgan. Qad. G.yo. namunalari Italiya (10-asr), Gʻarb. Yevropa mamlakatlari (P-a.)da uchraydi.

G.yo.ning 4 turi mavjud: 1) uchli yozuv (tekstura); 2) siniq chiziqli uchli yozuv (fraktura); 3) dumaloq harflardan iborat siniq yozuv (shvabaxer); 4) Rim devoriy yozuvlariga taqlidan aylana-got yozuvi. Ayrim tadqiqotchilar G.yo. umuman got tilidagi fonemalarga toʻgʻri kelishini taʼkidlaydilar. Hozir amalda deyarli qoʻllanmaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Got tili

Got tili — qad. german qabilalaridan gotlar tili, german tillari sharqiy guruhiga mansub. U Skandinaviyadan topilgan miloddan avvalgi 1-asrga oid yozuv yodgorliklardan maʼlum. Ikki asosiy shevasi — ostgot va vestgot boʻlgan. Got tilida umumgerman tillariga xos xususiyatlar — shovqinli undoshlar, unlilar uygʻunlashuvi, analitik feʼl shakllari boʻlgan. Bular hozirgi Qrim hududida amalda boʻlgan qad. got tilining (ostgot shevasidagi) O. G. de Busbek tomonidan 16-asrda yozib qoldirilgan namunalarida uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tillar
Gotland

Gotland — Boltiq dengizining oʻrta qismidagi yirik orol. Skandinaviya yarim oroldan 84 km kenglikdagi boʻgʻoz orqali ajralib turadi. Mayd. 2960 km. Aholisi 58 ming kishi (1993). Maʼmuriy jihatdan Shvesiyaga qarashli. Ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan plato. Karst rivojlangan. Bal. 83 m gacha.

Iqlimi moʻtadil, dengiz iqlimi. Yillik yogʻin 500 mm. Orolning qariyb yarmi qaragʻay oʻrmonlari bilan band, torf qatlamlari uchraydi. Ohaktosh olinadi. Qishloq xo'jaligida asosan, bugʻdoy, suli, qand lavlagi, kartoshka ekiladi. Chorvachilik ham rivojlangan. Bosh shahri va porti — Visbyu. Xall-Xangvar rezervati bor. Turizm rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gotlar

Gotlar — milodning boshlarida yashagan sharqiy german qabilalaridan biri. Tarixchi Iordan (6-asr) asarida G.ning asl vatani Skandinaviya boʻlib, keyinchalik Boltiq dengizi boʻylari, Vislaning quyi oqimidagi yerlarda yashaganligi koʻrsatilgan. 2-asr oxirida janubi-sharqqa siljib, 3-asr boshlarida Shim. Qora dengiz boʻylarida oʻrnashib qolishgan. Bu yerda ular yerli skif va sarmat qabilalari bilan aralashganlar. 238 y.dan boshlab G. boshqa qabilalar bilan ittifoq tuzib, Rim imperiyasi, Bolqon, Kichik Osiyo yarim orollariga qarbiy yurishlar uyushtirishgan, 271 yilda G. Rim imperiyasining Dakiya viloyatini bosib oladi. Qora dengiz boʻyidagi va Rim imperiyasidagi shaharlarning rivojlangan madaniyati G. madaniyatining oʻsishiga katta taʼsir koʻrsatadi. G. shu davrda vestgotlar (hoz. Moldova va Ruminiyaning sharqiy tomonlaridagi yerlarda yashaydigan), ostgotlar (Shim. Qora dengiz boʻyi, Dnestrning sharqiy tomonlarida yashovchi) guruhlarga boʻlingan. 4-asr oʻrtalarida vestgotlar orasida xristianlik tarqala boshladi. 4-asrning 70-y.larida gunnlar G.ning yerlariga hujum qilishib, 375 yilda vestgot, ostgot hamda ularga qoʻshni dasht qabilalari ittifoqini tor-mor etishadi. Shundan soʻng vestgot va ostgotlarning tarixi alohida-alohida izdan ketadi.

Ad:. Iordan. O proisxojdenii i deyaniyax getov, M., 1960.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Millatlar
Gottentot tillari

Gottentot tillari — koysan tillari oilasiga mansub. JAR shim.ida, Namibiyaning jan. va shim. hududida, Botsvana va Tanzaniyada (sandave tili) tarqalgan tillar. 130 mingga yaqin kishi soʻzlashadi (1991). G.t. kuyidagi guruhlarni oʻz ichiga oladi: 1) kxoy nama, kora (korana), grikva; 2) nxauru (naran) tili va uning shevalari; 3) kve (demis, chumakve — shuakve) shevalari guruhi; 4) chu (xiochuvau xaychu-vau); 5) sandave (sandavi).

G.t. affikslarga boy, agglyutinativ xususiyatga ega. Son kategoriyasi birlik, koʻplik va ikkilangan shaklga ega. Feʼlning tuslanishi zamonga koʻra prefiks qoʻshish yordamida amalga oshadi. G.t. koʻpchiligi yozuvsiz, borlari ham mukammal emas. Nama tili (Namibiya) boshlangʻich taʼlimda va diniy da qoʻllanadi. G.t. boʻyicha ilk tadqiqotlar 19-asrda boshlangan. Yozuvi bir oz qoʻshimcha belgilar bilan lotin alifbosi asosida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gottentotlar

Gottentotlar, koy-koin (oʻzlarini koy-koin, yaʼni haqiqiy odamlar deb atashadi) — Botsvanadagi qardosh xalklar guruxi (25 ming kishiga yaqin). Gollandlar G. deb atashgan. Namibiyada (80 mingga yaqin) va JARda (2 mingga yaqin) (1990-yillar oʻrtalari) yashashadi. Ularda bitta til birligi mavjud emas. Koʻpchiligi afrikaans tilida soʻzlashadi. Negroid irqiga mansub. Dindorlari asosan protestantlar. Anʼanaviy din ham saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Afrika tarixi
Goffman Avgust Vilgelm

GOFFMAN (Hoffman) Avgust Vilgelm (1818.8.4, Gissen — 1892.5.5, Berlin) — nemis organik kimyogari. London kimyo jamiyati prezidenti (1861-yildan). Germaniya kimyo jamiyati asoschisi va uning birinchi prezidenti (1868—92). London Qirollik kimyo kolledji direktori (1845—65). Berlin universiteti prof. (1865-yildan). Asosiy ishlari aromatik birikmalar, jumladan boʻyagich moddalar sinteziga bagʻishlangan. Toshkoʻmir smolasi tarkibida anilin va xinolin borligini aniqlagan (1841). Toshkoʻmir chirkidan benzol ajratib olgan (1845) va uni nitroben-zolga aylantirgan, nitrobenzolni qaytarish yoʻli bilan anilin hosil qilgan. Etil yodid S2N5 ga ammiak taʼsir ettirib aminlar sintez qilish usulini taklif etgan (1850; q. Goffman reaksiyalari). Qizil anilin boʻyagich (fuksin)ni sintez qilgan (1858) va uning tarkibini aniqlagan (1861). K. A. Marsius bilan hamkorlikda S6N5—NH— CH3-^CH3-C6H4-NH2 koʻrinishidagi qayta guruxlanishni (1871), birlamchi aminlarning izonitrillarga aylanishini kashf qilgan (1881). Kislota amidlaridan alifatik, yogʻ-aromatik va geterotsiklik aminlar olish usuli (Goffman qayta guruhlanishi) ni taklif qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Goffman reaksiyalari

Goffman reaksiyalari - alifatik aminlar olish uchun A. V. Goffman taklif etgan reaksiyalar. Uch turi bor. 1) Karbon kislotalar amidlarining ishkrriy metallar gipogalogenidlari taʼsirida birlamchi aminlarga aylanishi (Goffman qayta guruxlanishi): RCONH2+NaBrO -> RNH2+CO2+NaBr Reaksiya natijasida amidning karbonil guruhi CO2 holida ajralib chiqib, boshlangʻich amidlarga nisbatan bir uglerod atomi kam boʻlgan aminlar hosil boʻladi. G.r. spirtli muhitda oʻtkazilganda reaksiya mahsuloti sifatida uretanlar (RNHOCOR) vujudga keladi. G.r. yordamida alifatik, yogʻ-aromatik, aromatik va geterotsiklik aminlar, diaminlar va aminokislotalar olish mumkin. Sanoatda G.r. antroanil kislota sintez qilish uchun qoʻllanadi. Reaksiya 1881-yilda kashf etilgan.

2) Ammiakka alkillovchi reagentlar (galogenalkillar, dialkilsulfatlar va b.) taʼsir ettirib alifatik aminlar olish. Reaksiya mahsuloti sifatida birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi aminlar hamda toʻrtlamchi ammoniy asosi aralashmasi hosil boʻladi; mas, CH3J ishlatilganda CH3NH3J; (CH3)2NH,J; (CH3)3NHJ va (CH3)4NJ hosil boʻladi. Reaksiya 1850-yilda kashf etilgan.

3) Toʻrtlamchi ammoniy asosli gidroksidlarning termik parchalanishi natijasida oʻlchamli aminlar va olefinlar hosil boʻlishi RCH2CH2 N R’R"R"OH---------------->RCH=CH2+R’R’R*>I+H2O.

Agar toʻrtlamchi azot atomi turli oʻrinbosarlar bilan bogʻlangan boʻlsa, qoʻsh bogʻli, tarkibida eng kam sonli alkil oʻrinbosarlari boʻlgan olefin hosil boʻladi (Goffman qoidasi). G.r. qoʻllanishining muhim yoʻnalishi alkaloidlarning tuzilishini tekshirishdir. Reaksiya 1851-yilda kashf etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goyas

Goyas — Braziliyadagi shtat, Braziliya yassitogʻligining markaziy qismida, Tokantins daryosi havzasida. Mayd. 340,2 ming km. Axrlisi 4,99 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Goyaniya shahri. Relyefi bal. 800–900 m li Goyas yassitogʻligidan iborat. Yozi sernam subekvatorial iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 22— 26°, yiliga 1500–2000 mm yogʻin yogʻadi. Hududining katta qismini shimolida savannalar egallagan, doim yashil oʻrmonlar bor.

Goyas — agrar shtat; yirik shaharlar atrofida dehqonchilik, ichki rayonlarda ekstensiv chorvachilik bilan shugʻullaniladi. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari — sholi, shakarqamish, paxta, shuningdek, kofe, tamaki, makkajoʻxori, maniok, loviya yetishtiriladi. Foydali qazilmalardan asbest (Braziliyada 1-oʻrinda), oltin, olmos, qisman nikel, mis olinadi. Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat, qurilish materiallari ishlab chiqarish, yogʻochni qayta ishlash, koʻn poyabzal. Yirik shaharlari: Anapolis, Seris."" OʻzME. G-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goh

Goh — qad. turkiy vaqt oʻlchov birligi; qiymati chogʻnit 1/8 ulushiga yoki soatning 1/4 iga, yaʼni 15 daqiqaga teng .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graaf pufakchasi

Graaf pufakchasi (golland anatomi R. Graaf nomidan) — odam va sut emizuvchi hayvonlar tuxumdonida tuxum hujayra yetiladigan pufakcha (follikul). Yetilgan G.p. yorilgach, ichidagi tuxum hujayra qorin boʻshligʻiga tushadi, undan bachadon nayiga (tuxum yoʻliga) kiradi. Yorilgan G.p. oʻrnida muvaqqat endokrin bez — sariq tana hosil boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graben (geologiya)

Graben (nem. graben — chuqurlik) — Yer poʻstining qiya, baʼzan tik yoriqlar, odatda uzilma boʻylab choʻkkan qismi. Graben bir necha yuz km ga choʻzilgan, eni bir necha oʻn km boʻladi. Grabenlarning koʻpchiligi riftlarga mansub. Tektonik harakatlar natijasida paydo boʻladi. Hamma tomonidan yoriqlar sistemasi bilan chegaralangan murakkab grabenlar ham uchraydi. Bir qancha belgilariga qarab grabenlar boʻylama — burmali strukturalar boʻylab choʻzilgan; koʻndalang — grabenning uzun oʻqi atrof strukturalarning oʻqiga perpendikulyar: ponasimon — pastga tomon kengayib boradigan; bir tomonli — uzilma bilan faqat bir tomondan chegaralangan xillari bor. Dunyodagi ulkan grabenlar sistemasi Sharqiy Afrikadan oʻtgan. Gʻarbiy Yevropada yirik graben Reyn daryosi vodiysida joylashgan. Bunday sayyoraviy masshtabdagi grabenlar rift deb ataladi. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysining shim. gʻarbida Koʻgart vodiysida uz. 50 km ga teng graben joylashgan. Baʼzan graben oʻrnida koʻl paydo boʻladi (Issiqkoʻl) yoki uni daryolar kesib oʻtadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravimetr

Gravimetr (lot. gravis — ogir va ... metr) — ogʻirlik kuchi tezlanishini oʻlchaydigan asbob. Koʻpincha, prujinali yoki aylanuvchi tarozidan iborat boʻladi. Bunday G.lar yordamida ogʻirlik kuchi tezlanishlari farqi oʻlchanadi. Prujinali G.da tezlanishlar farqini aniqlash uchun prujinaga osilgan yukcha vaziyati G. shkalasi boʻyicha oʻzgarishi aniqlanadi. Bunda oʻlchashlar ogʻirlik kuchi tezlanishi maʼlum boʻlgan punktda va tadqiq qilinayotgan punktda ketma-ket amalga oshiriladi. Sayoz joylarda, suv tubida, suv usti va suv ostida suzuvchi kemalarda, samolyotlarda ogʻirlik kuchini oʻlchovchi maxsus G.lar bor. Ogirlik kuchining Oy va Quyoshga bogʻliq tarzda oʻzgarishlarini bir necha oylab qayd qilishga imkon beradigan G.lar mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion anomaliya

Gravitatsion anomaliya, ogʻirlik anomaliyasi — Yer kurrasining aniq nuqtasida kuzatiladigan ogʻirlik kuchi bilan uning nazariy miqdori (ogʻirlik kuchining normal taqsimoti formulasidan hisoblangan kattalik) oʻrtasida farq boʻlishi. Ogʻirlik kuchi geografik kenglikka va Yerning shakliga bogʻliq boʻlib, kuzatiladigan kattalik yagona yuza sathi — dengiz sathi (geoid)ga nisbatan ifodalanadi. Yer sathidan h balandlikda ogʻirlik kuchining kamayishi — 2gh/R "—0,0003086 Gal ga teng, bu yerda K — Yer radiusi, g — ogʻirlik kuchi tezlanishining oʻrtacha qiymati (1 Gal = 1 sm/s2).

G. a. havodagi anomaliya boʻlib, Faya anomaliyasi deb ataladi. Yerning dengiz sathiga nisbatan I qoʻshimcha qatlamining tortishish kuchi (taʼsiri)ni hisobga olganda ogʻirlik kuchi oʻzgarishi — 2gh/R + 2nfah~( — 0,0003086+0,0000418o)/! Gal ga teng, bu yerda o — qatlam zichligi, /— tortishish doimiysi. Bu ifoda yordamida aniqlangan G.a. Buge anomaliyasi deb ataladi. G.a.ni aniqlash natijalari izoanomal, yaʼni G.a. bir xil qiymatli egri chiziqlar orqali ifodalangan kartalar yordamida tasvirlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion boyitish

Gravitatsion boyitish - foydali minerallarni begona jinslardan ajratib olish usuli. Ularning zichliklari orasidagi farqqa asoslanadi. Mil. av. 2 minginchi yillardayoq qoʻrgʻoshin va oltinni ajratib olishda G.b. usulidan foydalanishgan. 14—15-asrlarda zamonaviy oltin yuvish mashinasiga oʻxshash mashinalar yaratildi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlariga kelib foydali qazilmalarga ehtiyoj koʻpayganligi sababli G.b. keng qoʻllanila boshlandi. G.b.ning suvda va havoda amalga oshiriladigan xillari bor. Suvning zichligi ancha yuqori boʻlgani uchun suvdagi G.b.da foydali minerallar juda aniq ajralib chiqadi. Havoda boyitiladigan mahsulotlarni suvsizlantirish talab qilinmaydi. Bu esa mahsulotlarni transport vositalariga ortish qiyin boʻladigan sovuq joylarda qulaylik yaratadi. G.b.da yerning tortish kuchidan (nomi shundan), markazdan qochma va elektromagnit kuchlardan ham foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion variometr

Gravitatsion variometr -ogʻirlik kuchi potensialining ikkilamchi hosilasini va gorizontal yoʻnalish ogʻirlik kuchi oʻzgarishi (gradiyenti)ni oʻlchaydigan asbob. Faqat ogʻirlik kuchi gradiyentini oʻlchaydigan G.v. g r a diyentometrlar deyiladi. G.v.ni venger fizigi D. Etvesh ixtiro qilgan. G.v. uchlariga turli balandlikda massalar mahkamlangan yoki osilgan gorizontal yoki kiya oʻrnatilgan yengil koromislodan iborat; koromislo pishitilgan ingichka elastik ipga osiladi. Yerning bir jinsli boʻlmagan gravitatsion maydonida koromislo massalariga taʼsir etuvchi gravitatsion kuchlar momenti vujudga keladi. Yerga tortishish kuchi momenti buralgan ipning elastik kuchiga teng boʻlgunga qadar koromisloip atrofida buriladi. Ogʻirlik kuchi potensiali hosilalari koromisloning burilish burchagi boʻyicha aniqlanadi. Bunga G.v. korpusi meridianga nisbatan turli burchak ostida ketma-ket oʻrnatiladi. G.v.ning tuzilishi temperatura, magnit va elektrostatik maydonlar taʼsirini bartaraf qilishga imkon beradi. Ogʻirlik kuchi potensialining ikkilamchi hosilasi ±(1—2)-10"’ s2 aniqlikkacha oʻlchanadi. G.v. geologorazvedka maqsadlarida yer qobigʻining ustki qatlamlari zichliklarining bir jinslimas taqsimlanishini oʻrganishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion doimiy

Gravitatsion doimiy - Nyutonning butun olam tortishish qonunini ifodalovchi formula F = G’22dagi proporsionallik koeffitsiyenta G; bu yerda F — bir-biridan g masofadagi m massali jism bilan m2 massali jismlar orasidagi oʻzaro tortishish kuchi, G = 6,6720(47) • 10-" N • m2 kg~2 (1980). G.d. bir-biridan 1 m masofada joylashgan, massalari 1 kg dan boʻlgan ikki jism orasidagi oʻzaro tortishish kuchiga son jihatidan teng kattalik.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion siljish

Gravitatsion siljish - gravi tatsion maydonda tarqalayotgan elektromagnit nurlanish chastotasining oʻzgarishi. Hyp zarralari — fotonlar gravitatsion potensial qiymatlari teng boʻlmagan (i2Fi) ikki nuqta orasida harakat qilganda maʼlum ish A = (i1-sh)Sh- bajaradi, natijada fotonlar energiyasi nv va chastotasi v oʻzgaradi. Kuchli gravitatsion maydondan kuchsiz maydonga oʻtganda fotonlar energiyasi kamayadi, aks xrlda ortadi. Birinchi holda nurning spektral chiziqlari spektrning qizil chetiga, ikkinchi holda binafsha chetiga siljiydi. G.s.ni tajribada kuzatish mumkin. G.s.ni tekshirishning gravimetriyaaa katta ahamiyati bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion transport

Gravitatsion transport - yuklarni faqat oʻz ogʻirlik kuchi hisobiga tashish (mas, yuqoridan pastga tushirish) uchun moʻljallangan qurilmalar majmui. Materiallar va donali yuklarga moʻljallangan. Vintli, rolikli va tekis novsimon xillari boʻladi. G.t.ning eng oddiysi yerga nisbatan maʼlum burchak ostida oʻrnatilgan nov boʻlib, yuqoridan pastga tushiriladigan yuk novdan sirpantirib yuboriladi. Yuklarni ancha balanddan tushirish uchun qiya novlar qoʻl kelmaydi, chunki ular koʻp joyni egallaydi. Bunday hollarda tik oʻq atrofida vint chizigʻi boʻylab ishlangan nov — vintli tushirgichlardan foydalaniladi. G. korxonalarning sexlarida material, uzel va detallarni bir joydan ikkinchi joyga, mas, yuqori qavatdan pastki qavatga tushirishda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion toʻlqinlar

Gravitatsion toʻlqinlar -harakatdagi massalar bilan birga tez nurlanayotgan oʻzgaruvchan gravitatsion maydon; u oʻz manbaidan "ajraladi" va xuddi elektromagnit nurlanishga oʻxshab fazoda yorugʻlik tezligida tarqaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graviton

Graviton — kuchsiz gravitatsion maydon kvanti (zarrasi). Uning tortishish maydoni kvanti, sokinlik massasi va elektr zaryadi nolga, spini esa 2 ga teng. Hozirgacha tajriba yoʻli bilan aniqlanmagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravyura

Gravyura (fransuzcha gravure, graver – oʻyish) – biror qattiq: metall, yogʻoch va boshqa narsalar yuzasiga oʻyib tasvir ishlash sanʼati, grafika turi. Shu usulda ishlangan asar va undan bosma usulida koʻchirilgan nusxa ham gravyura deb ataladi. Zamin tasvirdan maxsus asboblar yoki kimyoviy vositalar yordamida oʻyib (2—5 mm) chuqurlashtiriladi, shu tarzda boʻrtma tasvir hosil qilinadi, bu usul koʻproq yogʻoch (ksilografiya) va linoleum (linogravyura)dan foydalanilganda qoʻllanadi; tasvir zamindan chuqurlashtirilib oʻyma tasvir hosil qilinadi, bu usul asosan metall (mis, jez, rux va boshqalar) plastinalardan foydalanilganda (gravyuraning bir-biridan farq qiluvchi akvatinta, messotinto, ofort, quruq igna va boshqa da) qoʻllanadi. Gravyura bir xil boʻyoqda, shuningdek, turli rangdagi boʻyoqlarda boʻyalishi, undan koʻplab nusxa koʻchirilishi, ifoda imkoniyatlarining kengligi bilan ahamiyatlidir. Mustaqil ahamiyatga ega boʻlgan dastgoh gravyurasi (estamp) va kitob, gazeta, jurnallarda bezak (illyustratsiya) vazifasini oʻtaydigan kitob gravyurasi keng rivojlangan. Gravyuraning vujudga kelishi va rivoji hunarmandchilikning taraqqiyoti bilan bogʻliq: yogʻoch gravyura matolarni boʻyash, gul bosishda, metall gravyura esa zargarlikda qadimdan keng qoʻllangan. Dastlab Xitoyda qogʻozga gravyura koʻchirish (6—7-asrlar) paydo boʻlgan, Yevropada 14—15-asrlarda rivojlangan (qoʻlda boʻyalgan diniy mazmundagi gravyuralar monastirlarda sotilgan). Rossiyada 16-asrdan maʼlum boʻlgan. Rembrandt, F. Goyya, I. Ye. Repin va b. mashhur sanʼatkorlar gravyuraning ajoyib namunalarini yaratgan.

Oʻzbekistonda V. Kaydalov, K. Basharov, A. Siglinsev, N. Xolikrv va boshqalar gravyurada asarlar yaratgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grad

Gradian (g) yoki Grad, Gon — xalqaro birliklari tizimiga kirmagan yassi burchak metrik oʻlchov birligi; toʻgʻri burchakning yuzdan bir ulushiga teng: g bilan belgilanadi (raqam tepasiga yoziladi). Masalan, 1g = 0,9° = 0°54′ = Oborot (birlik) = rad

 Yana qarang 

 Daraja (burchak)
 Radian

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradatsiya

Gradatsiya (lotincha gradatio — asta-sekin yuksalish, gradus — pogʻona, daraja) — J. B. Lamarknit evolyutsion nazariyasi boʻyicha filogenez jarayonida tirik organizmlar tuzilishining pogʻonamapogʻona yuksalishi. Lamark fikricha, G. muhit sharoitiga bogʻliq boʻlmasdan, balki barcha tirik organizmlar uchun xos boʻlgan mukammallashuvga ichki intilish tufayli amalga oshadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradeskralove

Gradeskralove — Chexiyadagi shahar, Laba daryosi boʻyida. Sharqiy Chexiya viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 98 ming kishidan ziyod (2000). Yirik temir yoʻl tuguni va mashinasozlik (kimyo, gaz, shakarqand, vinochilik sanoati uchun uskunalar, dizellar, motorlar, krzonlar, qishloq xoʻjaligi mashinalari) markazi. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn poyabzal, oynasozlik, mebelsozlik, oziq-ovqat (shakarqand, vino) sanoati rivojlangan, musiqa asboblari ishlab chiqariladi. G.-K.da tibbiyot va pedagogika institutlari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan gotika sobori (1306), cherkov (1666) saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradiyent

Gradiyent (lot. gradiens — odimlovchi) — 1) fizik kattalik (bosim, temperatura, namlik va b.)ning fazoda yoki biror oʻq yoʻnalishida masofa boʻyicha oʻzgarish oʻlchovi. Mas, bosim G.i bosimning masofa boʻyicha oʻzgarish tezligini ifodalaydi, potensial energiya G.i taʼsir etuvchi kuchga, elektr potensial G.i elektr maydon kuchlanganligiga teng va hokazo; 2) matematikada fazodagi bir nuqtadan ikkinchi nuqtagacha boʻlgan masofada qiymati oʻzgaradigan kattalikning eng tez oʻzgaradigan yunalishini koʻrsatadigan vektor. 3) biologiya da organizm yoki organlarning tuzilishi va ular fiziologik xossalarining maʼlum oʻq boʻyicha oʻzgarishi miqdori. G. oʻrganilayotgan xossa (mas, qon bosimi, temperatura)ning koʻrilayotgan joydan uzoklashgan sari asta-sekin kamayib (susayib) borishini, mas, hayvon tanasining turli joylarida va oʻsimliklarning turli qismlarida qon bosimi, temperatura, nafas olish tezligi va b. xossalarining bir xil boʻlmasligini ifodalaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradiyent shamol

Gradiyent shamol — ishqalanish kuchi boʻlmagan, barik gradiyent kuchi S Yer aylanishining ogʻdiruvchi kuchi A va markazdan qochma kuch G muvozanatlashgan sharoitda havoning gorizontal harakati. Barcha kuchlar bir toʻgʻri chi-iqda yotganligi sababli, G.sh. izobara boʻylab yoʻnalgan boʻladi. Bir xil barik gradiyent maydonida G.sh. tezligi siklon izobarasi holatida geostrofik shamol tezligidan kichik, antitsiklon izobarasi holatida esa undan katta boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradus toʻri

Gradus toʻri (Yerning gradus toʻri) — geografik xarita va globuslarda meridianlar va parallellarning kesishishidan hosil boʻlgan toʻr. Yer yuzasidagi geografik koordinatalar — uzunliklar va kengliklarni aniqlashga yoki xaritaga koordinatalar boʻyicha obʼyektlarni tushirishga xizmat qiladi. Muayyan meridianning barcha nuqtalari bir uzunlikka, parallelning hamma nuqtalari esa bir xil kenglikka ega boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grajdanlik

Grajdanlik (rus. grajdanin soʻzidan) — shaxsning muayyan bir davlatga huquqiy jihatdan mansubligi (qarang Fuqarolik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grakxlar

Grakxlar, aka-uka Tiberiy (Tiberius Gracchus) (mil. av. 162— Rim —133) va Gay (Gaius Gracchus) (mil. av. 153— Rim — 121) — Qad. Rimning siyosiy arboblari xalq tribunlari (notiqlari). Plebeylar naslidan. Demokratik agrar islohot oʻtkazish yoʻli bilan deqqonlarni xonavayron boʻlishdan saqlab qolmoqchi boʻlishgan. Gay tomonidan italik ittifoqchilarga Rim fuqaroligi huquklarini berish toʻgʻrisida qonun chiqarish taklif qilingan. Islohotlarga qarshi turgan senat zodagonlari bilan boʻlgan kurashda halok boʻlishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Gramenitskiy

Sergey Mixaylovich Gramenitskiy (1859.6.9—1919.5.2) — rus maʼrifatparvari. 1881-yil Peterburg universitetini tugatib, dastlab Toshkent erlar gimnaziyasida (1881), soʻngra (1882—93) Toshkent qizlar gimnaziyasida matematika, kosmografiyadan dars bergan. 1892— 1912 yillarda Sirdaryo viloyati xalq bilim yurtlari direktori —bosh inspektor. Gramenitskiy oʻqitish usullari va mazmunini takomillashtirish tarafdori boʻlgan, darsda koʻrgazmali qurollardan foydalanishni keng targʻib qilgan. Uning rahbarligida Turkistondagi rus-tuzem maktablari uchun darslik va dasturlar tuzilgan, oʻzi rus-tuzem maktablari uchun darslik va qoʻllanmalar yozgan. Bulardan asosiysi — 3 qismdan iborat "Kniga dlya chteniya" ("Oʻqish kitobi") kitobi. Gramenitskiy oʻz darsliklari uchun 1900-yilda Parij koʻrgazmasining kumush medali bilan taqdirlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1859-yilda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda vafot etganlar
Gramm

Gramm (frans. gramme) — SGS birliklar tizimida massaning asosiy va SI tizimida ulush (0,001 kg) birligi; g bilan belgilanadi. U suvning eng zich boʻladigan temperaturasi (4° ga yaqin) da 0,2% gacha aniqlik bilan 1 sm kub kimyoviy sof suv massasiga teng .

...GRAMMA (yun. gramma — shakl, harf, yozuv) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, yozilgan, chizilgan narsaga daxldorlikni bildiradi. Mas, haritagramma, radiogramma.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatik kategoriya

Grammatik kategoriya - 1) maxsus koʻrsatkichlar yordamida soʻzlarning oʻzgarishi, birikish va gap hosil qilish qoidalariga asoslangan umumgrammatik tushuncha. G. k. grammatikaning qaysi sohasiga oidligiga koʻra morfologik va sintaktik kategoriyaga boʻlinadi. Sintaktik morfologik kategoriyaga teng boʻlmaydi. Mas, bizning oila — toʻq oila. Bu jumlada morfologik jihatdan toʻrt soʻz, uch xil soʻz turkumi bor (olmosh, ot va sifat, ot), sintaktik jihatdan esa faqat ikki boʻlak — ega va kesim mavjud.
Fe'lda 3 ta gramatik kategoriya bor. Mayl,zamon,shaxs-son kategoriyasi

Ld.:Gʻulomov A. Gʻ., Asqarova M. A., Hozirgi zamon oʻzbek tili, T., 1961.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatik maktab

Grammatik maktab - 1) Qad. Afinada 7—12 yoshdagi oʻgʻil bolalar uchun tashkil qilingan boshlangʻich maktab. Oʻqish, yozuv va hisob oʻrgatilgan. G.m.da harflarni qoʻshib soʻz yasash usuli qoʻllangan, yaʼni bolalar harflarni ularning nomlari (alfa, beta, gamma va hokazo) bilan yod olishgan. Soʻng ulardan soʻzlar yasashgan. Yozuvga oʻrgatishda jadvallarga ingichka tayoqchalar bilan harflar yozilgan. Sanoqni barmoqlar va toshchalar yordamida oʻrganganlar.

2)Qad. Rimda patritsiylar (Qad. Rimdagi dastlabki tub joy aholisi) farzandlari va chavandozlar uchun yuqori darajadagi boshlangʻich maktab; grammatika, Rim adabiyoti va yunon tili oʻqitilgan.

3) Hoz. Buyuk Britaniya va ayrim Britaniya Hamdoʻstligi tarkibidagi mamlakatlarda universitetga kirishga tayyorlovchi oʻrta umumtaʼlim maktablari.

4)Rossiyada 17-asrda ayrim monastirlarda yunon va lotin grammatikasi, kad. dunyo adabiyotini oʻrganish uchun tashkil etilgan maktab.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatik shakl

Grammatik shakl - grammatik vosita bildiruvchi, grammatik maʼno ifodalovchi til shakli. Mas, oʻzbek tilida "yaxshi-yaxshi" deb "yaxshi" sifati takrorlansa, bu soʻz maʼnosini kuchaytirish uchun xizmat qiladi. Xuddi shu grammatik vosita baʼzi tillarda, mas, malayya yoki indonez tilida koʻplikni bildiradi. Muayyan bir tilda turli G.sh. bir maʼnoda qoʻllanishi qam mumkin: -yotir, -yapti, -moqda kabi oʻzbek tilidagi G.sh.lar feʼlning hozirgi zamon shaklidir. Aksincha, ayni bir G.sh. birdan ortiq grammatik maʼnoni bildira oladi. Mas, "lar" shakli "ishlar" soʻzida ham feʼl, ham sifatdosh, ham koʻplik hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatologiya

Grammatologiya (yun. grammatos — harf) — turli davrlardagi turli joylarda tarqalgan yozuvni tadqiq etish bilan shugʻullanuvchi fan soHasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-atom

Gramm-atom — kimyoviy elementning atom massasiga son jihatdan teng qilib olingan miqdori. Mas, kislorodning gramm-atomi 16 g, chunki uning atom massasi 16 ga teng yoki temirning gramm-atomi 56 g, chunki uning at.m 56 ga teng. Har qanday kimyoviy elementning gramm-atomida (agregat holatidan qatʼi nazar) Avogadro soniga teng miqdorda, yaʼni 6,022-1023 ta atom boʻladi. G.-a. kattaligidan turli fizik va kimyoviy hisob-kitoblarda foydalaniladi. Texnik hisob-kitoblarda kilogramm-atom, milligramm-atom singari massa miqdorlari ham keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-molekula

Gramm-molekula (molyar massa yoki mol) — moddaning mol. m. ga son jihatdan teng qilib olingan grammlar hisobidagi miqdori. Mas, nitrat kislota HNO, ning bir gramm-molekulasi 63 g , chunki uning mol.m. 63 ga teng yoki suvning gramm-molekulasi 18 g , chunki uning mol. m. 18 ga teng . Texnikada G.-m. bilan bir katorda kilogramm-molekula (kmol), milligramm-molekula (millimol) singari massa miqdorlar ham ishlatiladi. Gaz holatdagi har qanday moddaning gramm-molekulasi normal sharoitda 22,4 l hajmni egallaydi. Bu hajm gazning molyar, yaʼni gramm-molekulyar hajmi deyiladi. Har qanday agregat holatdagi — qattiq, suyuq yoki gaz holatdagi moddaning bir gramm-molekulasida 6,022-1023 ta molekula boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

en:Molar mass
Mol

thumb|Buqa
Qoramol — sut emizuvchilar oilasiga mansub asosiy uy hayvonlari. Kelib chiqishi, taraqqiyoti va hayotining biologik xususiyatlariga koʻra, xonaki—uy hayvonlari, boʻyicha — yirik shoxli qoramol, mayda shoxli qoramol (qoʻy-echki ), yilqi, tuya va hokazolarga bo'linadi. Nasl sifatiga qarab "zotli mol", "nasldor mol", "xashaki Mol" guruhlariga boʻlinadi. Foydali xo'jalik belgilari, asosan, mahsuldor mollar (qoramol, qoʻy, echki, cho'chqa va hokazo) va yuk tashuvchi hayvonlar (tuya, ot, eshak, xachir) guruhini tashkil etadi. Yemishini xazm qilish xususiyatlariga binoan, mollar kavsh kaytaruvchi (qoramol, qo'y, echki, tuya) va kavsh qaytarmaydigan hayvonlar (ot, eshak, choʻchqa) guruhini hosil qiladi. Xonaki Mollar tuyoq tuzilishiga koʻra, toq tuyoqli hayvonlar (ot, eshak, xachir) va juft tuyoqli hayvonlar (qoramol, kuy, echki, choʻchqa)ga boʻlinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Uy hayvonlari
Grammofon

Grammofon (yun. gramma — harf, yozuv va phone — tovush) — gramplastinkaga yozilgan tovushni qayta eshittiruvchi apparat. Aylanuvchi gramplastinka arikchasida G. ignasining tebranishlari karnay orkali kuchaytirilayotgan membranaga uzatiladi. G.ning ixcham varianti — patefon. 20-asr 50-yillaridan G. oʻrniga elektrofondyan foydalana boshlandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammofon plastinkasi

Grammofon plastinkasi – tovush (nutq, muzika, ashula) yozib olingan disk. Plastmassa, selluloida, atsetilsellyulozadan yasaladi. Tovush diskning ikki tomoniga mexanik usulda spiral ariqcha tarzida yozib olinadi. Ariqchalarda yozib olingan tovush tebranishlariga mos izlar qoladi. Grammofon plastinkasini grammofonga qoʻyib qayta eshittiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-ekvivalent

Gramm-ekvivalent — kimyoviy element yoki moddaning kimyoviy ekvivalent massasiga son jihatdan teng qilib olingan grammlar hisobidagi miqdori. Kimyoviy elementning gramm-ekvivalentini topish uchun uning atom massasini valentligiga boʻlish kerak. Masalan, alyuminiyning ekvivalenti 9 (atom massasi 27, valentligi 3)ga teng, uning gramm-ekvivalenti 9 g. Sulfat kislotaning ekvivalenti 49 (mol. m. 98, negizliligi 2), uning gramm-ekvivalenti 49 g va hokazo. Gramm-ekvivalent hajmiy analizda keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Turkum:Kimyo
Grampian togʻlari

Grampian togʻlari - Shim. Shot landiya togʻligining jan. qismi; Buyuk Britaniyadagi eng baland togʻlar. Shim. da Glen-Mor vodiysi, jan.da Shotlandiya payettekisligi bilan chegaralangan. Uzunligi 250 km, eni 100 km. Eng baland choʻqqisi — Ben-Nevis (1343 m). Toʻrtlamchi davrdagi muzlanishning izlari qolgan. Veresk oʻsib yotgan yaylovlar, torf botqoqliklari, vodiylarda tilogʻoch oʻrmonlari bor. Moʻʼtadil okean iqlimi, yozi salqin, yiliga 1000 mm yogʻin yogʻadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Gran (birlik)

Gran (lotincha: granum — don) — 1) oʻlchovlarning metrik tizimi kirgunga qadar rus dorixona amaliyotida qoʻllanadigan massa birligi. 1 G.=62,209 mg; 2) ingliz oʻlchov tizimida savdo, dorixona va qimmatbaho toshlar va metallarni oʻlchashda qoʻllaniladigan massa birligi. 1 G.=64,8 mg .

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil