Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Fotima Boruxova

Fotima Boruxova (1916-yil 9-noyabr, SSSR Oʻzbekiston SSR Andijon — 2009-yil avgust, Isroil) — opera xonandasi (metsso-soprano), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1942), SSSR xalq artisti (1950). Fotima Boruxova birinchi oʻzbek operasi hisoblanmish Muxtor Ashrafiy va Sergey Vasilenkoning „Boʻron“ operasida Zebuniso roli va katta ashula janridagi bir qancha qoʻshiqlari bilan mashhur.

 Biografiyasi 

 Yoshlik yillari 
Fotima Boruxova 1916-yilning 9-noyabrida Andijon viloyatida yahudiy oilasida tavallud topgan.

Boruxova ilk bor sahnaga (Andijonda) 12 yoshida chiqadi. 1930-yildan boshlab Andijon musiqali drama teatrida faoliyat koʻrsata boshlaydi. 1935-yildan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent opera va balet teatrining solisti hisoblanadi.

Fotima Boruxova P. I. Chaykovskiy nomidagi Moskva davlat konservatoriyasi qoshidagi Oʻzbek opera studiyasida tahsil oladi (1940—1942). Oʻzbek davlat musiqali teatri (1935—39), Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1937—1957), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1957—79) yakkaxon xonandasi, kuchli va baland ovoz sohibasi boʻlgan. Oʻzbek musiqaviy merosi va kompozitorlar asarlarini badiiy jihatdan taʼsirchan darajada ijro etgan.

 Karyerasi 
Fotima Boruxova 1937-yilda Moskvada boʻlib oʻtgan Oʻzbekiston sanʼatining birinchi dekadasida ishtirok etadi. 1939-yilda birinchi oʻzbek operasi M. Ashrafiy va S. Vasilenkolarning „Buran“ premyerasida Zebuniso partiyasini ijro etadi. Boruxovaning qaygʻuga toʻla bu qoʻshigʻi rejissyorning operadan koʻzlagan maqsadi, haqiqiy koʻngil kechinmalarini yaqol ochib beradi.

Boruxova ijod faoliyati davomida turli operalarda Oqjunus (Yevgeniy Brusilovskiy, „Er Targʻin“), Zebunniso (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“), Layli (R. Glier, T. Sodiqov, „Layli va Majnun“), Polina (P. Chaykovskiy, „Pikovaya dama“), Folbin (A. Spendiarov, „Olmos“) rollarini ijro etgan. Uning ijodiy repertuaridan „Mehnat ahli“ (Halima Nosirova bilan birgalikda), „Kanalim“, „Chaman ichra“, „Yolgʻiz“ kabi xalq qoʻshiqlari ham oʻrin olgan.

Boruxova katta ashula janrida kuylovchi sanoqli oʻzbek ayol xonandalaridan biri hisoblanadi. Katta ashula janri Fargʻona vodiysiga xos boʻlgan oʻzbek anʼanaviy xalq-marosimlari kuylanadigan ashula yoʻli hisoblanadi.

1941-yilda nemis qoʻshinlari Moskvaga yaqinlashganda, Boruxova Moskva qoʻshinlarining eng oldingi konsert brigadasi tarkibida boʻlib, jangga ketayotgan askarlar va Moskva yaqinidagi kasalxonalarga yotqizilgan yaradorlar oldida bir necha bor nutq soʻzlaydi.

Fotima Boruxova 1979-yilda opera va balet teatrida oʻzining ijodiy faoliyatini yakunlaydi, ammo ijoddan keyin ham jamoat ishlarida faollik koʻrsatadi. Buxoro yahudiylar jamiyati tomonidan tashkil etilgan doʻstlik uchrashuvlarida faxriy mehmon sifatida ishtirok etadi. 1992-yilda esa Boruxova Isroilga koʻchib ketadi.

 Vafoti 
Fotima Boruxova 2009-yilda Isroilda vafot etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Mukofotlari 
Fotima Boruxova ikki karra Qizil Bayroq ordeni bilan, shuningdek, O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan artist (1942) va SSSR xalq artisti (1950) unvonlari bilan taqdirlangan.

 

Turkum:2009-yilda vafot etganlar
Bos Jagdish Chandra

thumb|200px|right|Bos Jagdish Chandra

BOS (Bose) Jagdish Chandra (1858.30.11, Bengaliya — 1937.23.11, Giridix, Bengaliya) — hind fiziologi va biofizigi. Kalkutta prezident kolleji professor Hozir uning nomi bilan ataladigan Kalkutta ilmiy tadqiqot instituti (1917) asoschisi va direktori. P. N. Lebedev bilan bir vaqtda mm va sm diapazonli elektromagnit toʻlqinli generator konstruksiyasini ishlab chiqqan; generator yordamida elektromagnit toʻlqinlari xususiyatlari va ularning oʻsimliklarga taʼsirini oʻrgangan. Bu tadqiqotlar yorugʻlikning elektromagnitlik xususiyatini tasdiklash uchun asos boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosvoldi

Bosvoldi — oʻrtapishar qovun navi, oʻrtacha kattalikda, uzunligi 20—23 sm, ogʻirligi 4—7 kg. Po'stlog'i oʻrtacha qalinlikda, sirti sal tilim-tilim, toʻrsiz, rangi oqish-sariq. Ustidagi gullarining chetlari notekis chizikli, keng och yashil tasmasimon. Eti 4,5—5 sm, och yashil, gʻovak, sershira. Tarkibida 7— 8,6% qand, 3,5—4,5% saxaroza, 8,5— 10% quruq modda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda, urugʻi yirik, tuxumsimon, och sargʻish. Ekilganda unib chiqqandan keyin 49—50 kunda pishadi.

Hosildorligi 170—250 s/ga. Fargʻona vodiysi, Toshkent va Samarqand viloyatlarida B.ning 2417 navi (K. I. Pangalo, M. K. Goldgauzen) ekiladi (Yana q. Qovun).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Qovun navlari
Bosim akkumulyatori

Bosim akkumulyatori — raketa dvigateli qurilmasining bir qismi (ballon). Unda yuqori bosimli gaz saqlanadi yoki generatsiyalanadi; gaz (havo, azot gazi, geliy gazi) bilan toʻldiriladi. Gazni generatsiyalash (generatsiya — yunoncha soʻz boʻlib, koʻpayish, paydo boʻlish maʼnolarini bildiradi) poroxning yonishi (porox Bosim akkumulyatori ) yoki suyuq yonilgʻining yonishi (suyuqlik Bosim akkumulyatori ) natijasida amalga oshadi. Bosim akkumulyatori dan dvigatelga yonilgʻi yuborish (mas, gaz bilan ishlaydigan avtomobillarda), pnevmoavtomatikani ishlatib yuborish va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim bilan ishlov berish

Bosim bilan ishlov berish — mashinasozlik texnologiyasida detallarga mexanik ishlov berish usuli. Bunda material (xom ashyo) bosim ostida qisiladi yoki choʻziladi. Presslash, bolgʻalash va choʻzish mashinalari yordamida bajariladi. Bunday ishlov berishda tayyor yoki xomaki (chala) detal hosil boʻladi. Mashinasozlik zavodlarida qoʻllanadi.Bosim bilan ishlashdan asosiy maqsad murakkab shakldagi buyumlarni hosil qilish strukturasini yaxshilash va mexanikaviy xossasini oshirishdan iborat.Metallarni bosim bilan ishlash eng tejamli texnologik prosessdir,chunki bosim bilan ishlashda chiqindiga juda oz chiqadi 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim datchigi

Bosim datchigi — gaz yoki suyuqlik bosimini mexanik, elektr yoki pnevmatik signalga aylantirib beradigan oʻlchov oʻzgartirgichi. Yuqori va past bosimlarga moʻljallangan xillari boʻladi. Yuqori (10 MN/m2 dan ortiq) bosimga moʻljallangan Bosim datchigi (mas, magnitoelastik va pyezoelektr Bosim datchigi ) oʻlchanadigan kattalik (qiymat)ni bevosita chiqish signaliga aylantirib beradi. Past bosimga moʻljallangan Bosim datchigi oldin bosimni mexanik siljishga aylantirib, keyin uni chiqish signaliga aylantiradi (qarang Datchik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim ostida quyish

Bosim ostida quyish (metallurgiyada) — suyultirilgan material (metall, plastmassa, rezina aralashmasi va boshqalar) qolip (forma)ga bosim ostida haydaladigan quyish usuli. Suyuq material qolipning ichki boʻshliqlarini (yaʼni boʻlajak buyum shaklini) toʻldiradi va qotgandan soʻng buyum shaklini oladi. Bu usul aniq va murakkab buyumlar olish uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosimli yer osti suvi

Bosimli yer osti suvi — artezian havzalaridagi har xil bosimli suv, yoriq — karst suvi va oqimda boʻlgan burgʻi qudugʻi orqali yer yuziga koʻtarila olmaydigan bosimli grunt suvi. Bunday suvlarning taʼminlanishi atmosfera yogʻinlarining yerga singishi va Yer qobigʻidagi qatlamlarning elizion (siqilish) harakati hisobiga yuz beradi. Tabiiy holda bunday suvlar tabiiy buloq, yuqori haroratli shoʻr suv va karbonat angidridli (SO2) suvlar koʻrinishida yer yuzasiga oqib chiqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosinqirash

Bosinqirash — uyqusirash uyquning buzilish xillaridan biri. Bunda kishi hadeganda uxlay olmaydi, uxlaganida ham har xil qoʻrqinchli tushlar koʻradi. Uyqusida gʻuldirab, tushunib boʻlmaydigan, mazmunsiz gaplar aytadi, gʻalati tovushlar chiqaradi. Ruhiy yoki jismoniy jihatdan qattiq charchagan kishilar, shuningdek ichki kasalliklar bilan ogʻrigan baʼzi bemorlar oʻqtinoʻqtin bosinqiraydi. Ayrim hollarda B. baʼzi ruhiy kasalliklarning ilk belgisi boʻlishi ham mumkin. B. odati bor kishilar, albatta, shifokorga uchrashib, tegishli maslahat olishlari, B. sababini aniqlab, davolatishlari lozim. Bosinqiraydigan kishilar yotishdan oddin kofe, achchiq choy ichish, shuningdek hayajonlanadigan kitob oʻqish yoki film koʻrishga odatlanmasliklari kerak. B.ning oldini olishda eng muhim vosita uyqu oldidan ochiq havoda sayr qilishdan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bositxon Zohidxon oʻgʻli

BOSITXON ZOHIDXON OʻGʻLI (taxallusi Haqiriy) (1878—Toshkent — 1959.22.5) — oʻzbek shoiri, tarjimon, tabib. Orifjonov bosmaxonasida musahhih (1908—18), Chinoz va Chimkent maktablarida oʻqituvchi (1918—30), Sharq qoʻlyozmalari instituti (hozirgi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti)da ilmiy xodim (1944—53). Oʻzbek va fors tillarida ijod etgan, arab tilini yaxshi bilgan. Gʻazal, muvashshax, murabbaa, musamman, tarjiʼband, muhammaslar yozgan. Sheʼrlaridan bayoz ("Bayozi Haqiriy", 1936) tuzgan. Gʻazzoliyning "Daqoiq ulaxbor" ("Nozik xabarlar") asarini oʻzbek tiliga tarjima qilib, nashr ettirgan (1907, 1914). Xalq tabobatiga oid "Qonuni Bositiy" yoki "Qonun almabsut" ("Mukammal qonun", 1942) va "Istilohot ulatibbo fi intifoʼot alahibbo" ("Doʻstlar foydalanadigan tibbiy atamalar", 1944) kabi asarlar yaratgan. Qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 126).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosish qurilmasi

Bosish qurilmasi - 1) hisoblash texnikasida — axborotlarni oʻrama qogʻoz (rulon), lenta yoki varaqqa raqamlar yoki harflar — raqamlar bilan avtomatik tarzda bosadigan elektrmexanik qurilma. Bunday qurilmalar jumlasiga alfavitraqamli B.Q., elektr yozuv mashinkasi, telegraf apparati kiradi; 2) matbaada — bosma qolipdan matn, rasm va boshqalarning bir xil nusxasini olish (kitob, gaz. va jur.lar adadi, yaʼni tirajini bosish) uchun moʻljallangan matbaa mashinasi (qarang Bosma mashina).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma

Bosma— h) kashtadoʻzlikyaa chok turi. Mato ustiga ipni toʻgʻri yoki qiya toʻshab, ustidan 3 mm li qiya choklar bilan tikib chiqiladi. Bunda ip avval oʻngdan chapga toʻshalib, ustidan chapdan oʻngta tomon chok bostirib matoga mustahkamlanib chiqiladi; shu tariqa mato yuzasi sidirgʻa qoplanadi. Bosma chokining tashqi koʻrinishdan bir-biridan farq qiladigan bir necha xillari (kandaxayol, chindaxayol va boshqalar) bor. Yirik kashtalar (palak, soʻzana, choyshab, kirpech va boshqalar) va naqsh gullarini yaxlit kashta bilan toʻldirish maqsadida yuzaga kelgan. Toshkent, Buxoro, Shahrisabz, Samarqand va boshqalarda "dol" deb ataladi; 2) kulollikda buyumlarni bezashda (yogʻoch yoki rezinka, qadimda qovoq, turp, sabzi va boshqalardan yudduz, doyra, nuqta shaklida oʻyib tayyorlangan), matoga gul bosishda (yogʻoch) qoʻllanadigan gul qoliplar yordamida tushiriladi; 3) zargarlikda qolipaki usulida yasalgan yoki bezalgan buyumlar; 4) araqi koʻrinishidagi ingichka va yupqa taxtachalar; meʼmoriy bezakda taxtalar chokini berkitish uchun qoʻllanadi. Yuzasi oʻyma va boʻyama naqshlar bilan bezatilishi mumkin; chaspakning bir turi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma (mato)

Bosma, bosma chakmon— jundan toʻqilgan mato va undan tayyorlangan ustki kiyim. Tuya yoki qoʻy juni urchuq (duk)da yigiriladi, soʻng boʻsh qilib toʻqiladi. Toʻqimaga maxsus ishlov beriladi: toʻqima qattiq yuzaga qoʻyilib, bir necha soat yalang oyoq bilan tepkilanadi, bu jarayon davomida toʻqimaga tez-tez issiq suv sepib turiladi. Shundan soʻng B. ham eniga, ham boʻyiga kirishadi. B. astarsiz qilib tikiladi. B.dan yogʻin oʻtmaydi. B. yaylovda, otulovda yurganda kiyiladi, ayniqsa choʻponlar uchun juda qulay.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Matolar
Bosma dam

Bosma dam — damnint bir xili. Temirchi, pichoqchi va taqachilar doʻkonida koʻraga yoki oʻchoqqa havo beradigan garmonsimon moslama. Damgar qoʻli bilan sardamni yuqoriga koʻtaribpastga tushirib turadi. Nozik buyumlar yasaladigan anjomsozlik va zargarlik ustaxonalarida hozir ham qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma yogʻoch

Bosma yogʻoch — toʻquvchilikda kadimdan ishlatiladigan yogʻoch asbob. Serbar shoyi, atlas va boshqa mato toʻqiydigan qoʻl doʻkon (dastaki dastgoh)ning dovoni (yogʻoch gʻaltagi) yaqinida tanda ustida turadi. Shodani (oʻrish ishlarini koʻtaribtushirib turadigan moslamani) bosib, tigʻga toʻgʻrilab beradi. Dastaki toʻquv dastgoxlarida hozir ham ishlatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma mashina

Bosma mashina — kitob, gazeta, jurnal, broshyura, etiketka, plakat va boshqa matbaa mahsulotlari chop etiladigan mashina. Matbaa jihozlaridan asosiysi hisoblanadi. Dastlabki Bosma mashina (bosma stanok)ni nemis ixtirochisi I. Guttenberg 1441—1445 yillarda ixtiro qilgan.

Bosma mashina ning asosiy uzellari: boʻyoqni qolipdan qogʻozga oʻtkazuvchi bosish apparati; qolipga boʻyoq surkash apparati, qogʻozni bosish apparatiga uzatuvchi va nusxalarni mashinadan chiqaruvchi qogʻoz oʻtkazish mexanizmi; bosilgan mahsulotlarni qabul qiladigan va ularga ishlov beradigan qoʻshimcha qurilma; mashinani boshqarish yuritmasi va tizimi.

Bosish usuliga koʻra, bosmaxona Bosma mashina si yuqori bosma, tekis bosma va chukur bosma xillarga boʻlinadi. Bosish qolipi va unga qogʻoz (yoki boshqa material)ni siqib turuvchi sirtning turiga koʻra, tigelli, tekis va rotatsion Bosma mashina lar boʻladi (rasm). Tigelli Bosma mashina da nusxalar ikki sirt — bosma qolip va qogʻozni qolipga siqib turuvchi tigelning oʻzaro taʼsiri natijasida olinadi. Unda blanklar, muqovalar, bezaklar bosiladi. Tekis Bosma mashina da bosma qolip bir tekislikda yotadi, qogʻozni shu qolipga silindr siqadi. U bezak va koʻp boʻyoqli bosmalar uchun moʻljallangan. Rotatsion Bosma mashina da qolip va unga qogʻozni siqadigan sirt silindr shaklida boʻladi; ular bir xil tezlikda aylanadi. Bunday mashinada gazeta, jurnal, kitob, blanklar, bilet va boshqa mahsulotlar bosiladi. Bosma mashina qogʻoz turiga qarab ham xillarga boʻlinadi: varaqlarga bosadigan va qogʻoz oʻrami (rulon) dan uzluksiz uzatib turiladigan qogʻozga bosadigan (rotatsion) mashinalar. Bosma mashina qogʻozdan tashqari temir, karton, oyna, plastmassa, toʻqimachilik materiallari va boshqalarga bosadigan xillarga ham boʻlinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma montaj

Bosma montaj — mikroelektron qurilmalar elementlari (qismlari)ni montaj qilish usuli. Bunda elektr ulashlar elektr oʻtkazuvchi yupqa metall lentalar (simlar) orqali amalga oshiriladi( q. Bosma plata). Bosma montaj elementlari oʻzgarmas va oʻzgaruvchan qarshiliklar, kondensatorlar, induksiya gʻaltaklari, transformatorlar, tranzistor va diodlar, rele, ulagichlar va almashlab ulagichlardan iborat. Radioelektronikada va, ayniqsa, kosmik apparatlarda mikroelektron qurilmalarni mumkin qadar ixchamlashtirishning juda katta ahamiyati bor. Bu sohada 3 omil; qurilmaning oʻlchami, puxtaligi va narxi muhim rol oʻynaydi. Mikroelektron sxemada 1 sm2 sathga elementlarni oʻzaro ulovchi 14 ga yaqin sim toʻgʻri keladi. Bunga erishish uchun koʻp qavatli Bosma montaj dan foydalaniladi. Oʻtkazgichlar (simlar) bir-biriga elektron nur yordamida payvandlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma plata

Bosma plata — bosma montaj usulida tok oʻtkazgichlari va kontakt "tugmachalari" oʻrnatilgan hamda metallangan (oʻtish) va metallsiz (mahqamlash) teshiklari qilingan plastinka. U getinaks, tekstolit va boshqa materialdan yasaladi. Plataga oʻrnatiladigan rezistorlar, diodlar, kondensatorlar va hokazo biror usulda (mas, fotokimyoviy usulda) yupqa va ensiz elektr oʻtkazuvchi lentalar yordamida bir-biriga ulanadi. Bosma plata radioelektron qurilmalarda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma sxema

Bosma sxema — radioelektronika qurilmasining uzeli (qismi); bosma montaj usulida uning platasiga (qarang Bosma plata) rezistorlar, kondensatorlar, induktivlik gʻaltagi va hokazo tushiriladi. Radioapparatura, EHM va radioelektronika jihozlarini montaj qilishda qoʻllanadi. Murakkab montaj ishlarini avtomatlashtirishga imkon beradi. Bosma sxema hosil qilish uchun, avvalo, radiodetallar oʻrnatiladigan dielektrik (mas, getinaks) plastina sirtiga montaj simlar uchun chuqurchalar qilinadi va ular maxsus metall eritmasi bilan toʻldiriladi. Metall eritmasi qotgandan soʻng radiodetallar oʻzaro puxta bogʻlanib qoladi. B. yeli radioelektronika asboblari oddiy sxema asosida qurilgan asboblardan ancha mustahkam boʻladi. Hozir ishlab chiqarilayotgan televizorlarda asosan Bosma sxema qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma taboq

Bosma taboq — nashrning haqiqiy (amaldagi) hajmi oʻlchov birligi. Bichimi (formati) 60x90 sm boʻlgan qogʻoz varagʻining bir tomonidagi nusxa. Standart oʻlchamli va boshqa oʻlchamlarga ega boʻlgan qogʻozdagi nusxa shu oʻlchamlar uchun fizik Bosma taboq deb ataladi. Nashr mahsulotlarni hisobga olishda har qanday oʻlchamdagi qogʻoz uchun hisoblangan Bosma taboq 60x90 sm bichimdagi qogʻoz oʻlchov birligi sifatida olinib, shartli taboqlarga qayta hisoblanadi (yana qarang Mualliflik tabogʻi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosmachilik

thumb|Turkiston istiqlol harakati bayrog‘i
thumb|222x222px|Qo'rboshi bilan muzokaralar (Farg‘ona, 1921 yil)
thumb|Buxoro Qizil Armiya qoʻshinlari tomonidan qamalda va yondirilgan, (1920-yil 1 sentyabr)
Qoʻrboshilar harakati — Turkistonda sovet hokimiyati va bosqinchi qizil armiyaga qarshi olib borilgan qurolli harakatga shoʻro hukumati davrida berilgan rasmiy nom.

 Etimologiya 
"Bosmachi" soʻzi aslida turkiy „bosmoq“ (hujum qilmoq) feʼlidan yasalgan. Xalq oʻrtasida „bosmachi“ deb harbiy birlikka aloqasi boʻlmagan jinoyatchi unsurlar, oʻgʻri va bezorilar tushunilgan. Shuningdek birovlarning yurtini bosib olgan bosqinchilarni ham „bosmachilar“ deyish mantiqan toʻgʻri keladi. 1918-yilning boshidan 1919-yil oʻrtalarigacha boʻlgan arxiv hujjatlarida „bosmachi“ soʻzi uchramasdan, uning oʻrniga „qaroqchi“, „bosqinchi“ iboralari qoʻllangan. 1919-yilning oʻrtalaridan boshlab avval vaqtli matbuotda, soʻngra rasmiy hujjatlarda „bosmachi“ va „bosmachilik“ iboralari keng ishlatilgan. Bu iboralar milliy ozodlik harakatining mohiyatini soxtalashtirish, ajdodlarimizning sovet rejimi va bolsheviklar hukmronligi hamda qizil armiyaning bosqinchilik siyosatiga qarshi olib borgan qurolli kurashlarini niqoblash uchun buyuk davlat shovinistlari tomonidan oʻylab topilgan hamda „banditlik“, „qaroqchilik“ degan soʻzlar bilan asossiz ravishda bir qatorga qoʻiilgan.

 Afgʻonistondagi 
1979—89-yillarda SSSRning Afgʻonistondagi intervensiyasiga qarshi afgʻon xalqining olib borgan ozodlik kurashi qatnashchilarini ham dastlab sovet matbuoti „bosmachilar“ deb nomladi. Keyinchalik oʻz vatanining mustaqilligi uchun kurashgan afgʻon mujohidlari „dushmanlar“ deb ataldi.

 Yana qarang 

 Turkiston general-gubernatorligi
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat
 Ibrohimbek
 Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Tojikiston tarixi
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Qirgʻiziston tarixi
Turkum:Bosmachilik
Turkum:Rossiya fuqarolar urushi
Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Pan-millatchilik
Turkum:Dehqonlar qoʻzgʻolonlari
Turkum:Rossiya imperiyasiga qarshi qoʻzgʻolon
Turkum:Sovet Ittifoqi ishtirokidagi urushlar
Turkum:Oʻzbekiston ishtirokidagi urushlar
Turkum:Sovet Ittifoqining bosqinlari
Turkum:Antikommunistik tashkilotlar
Turkum:Afgʻon fuqarolar urushi (1928–1929)
Bosmillar

Bosmillar, basmillar ―(xitoy ida, boʻma, bila, xe la — ola, chavkar ot degani) — toʻqqiz oʻgʻuz qabilalaridan biri. Xitoy ida dastlab Suy xoqonligi (581—618) davrida tilga olinadi. Bosmillar Beshbaaiq shahrining janubidan to Baykalgacha boʻlgan hududda yashashgan. Xitoy ida Bosmillar atamasi ularning otlari chavkar boʻlganligidan olingan deyiladi. Bosmillar asosan chorvachilik, ovchilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullangan. VII asrda B.ning 5 ta katta urugʻdan iborat kabila ittifoqi tashkil topib, uning 30 ming saralangan qoʻshini, 300 ming oti boʻlgan. VIII asrdan uygʻur va Bosmil boshchiligidagi toʻqqiz oʻgʻuzlar Koʻk turk xoqonligiga qarshi qudratli kuchga aylangan. Bosmillar yetakchi boʻlgan uygʻur va qarluq qabilalari birlashmasi Koʻk turk xoqoni Oʻzmish (740—742) ni oʻldirib Bosmil xoqonligi (742—744) ni tuzishgan. Bosmillar boshligʻi Elteris qogʻon unvoni bilan taxtga oʻtiradi. Xoqonlikning sharqiy qismini uygʻurlar egallab, ular soʻl yobgʻu, gʻarbiy qismiga qarluqlar joylashib ular oʻng yobgʻu deb nomlangan. Xitoy Bosmillar xoqonligi bilan yaxshi qoʻshnichilik munosabatlari oʻrnatishga intilgan. Uygʻurlar soʻnggi turk xoqoni Boʻlmish (Baymi, 742—745)ni oʻldirib, soʻngra qarluklar bilan birga sobiq ittifoqchilari B.ga hujum qilishgan, Elteris xoqon oʻldirilgan. Natijada Bosmil xoqonligi tugatilib, Bosmil tarqab ketganlar. Oltoy bilan Tangritogʻ (Tyanshan) oraligʻida yashaydigan Bosmil keyinchalik Uygur xoqonligi tugatilgach, Idiqut xonligini tashkil topishida ishtirok etgan. XI-XII asrlarda Bosmillar Qoraxoniylar davlati hududidagi boshqa turkiy qabilalar bilan aralashib yashaydilar. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1j., T., 1960; Malyavkin A. G., Tanskiye xroniki o gosudarstvax Sentralnoy Azii, Novosibirsk, 1989.
Bosniyaliklar

Bosniyaliklar (oʻzlarini "musulmonlar", bosanlar deb ataydilar) — xalq. Bosniya va Gersegovinaning asosiy aholisi. 1,8 mln. kishi (1990- yillar oʻrtalari). Umumiy soni 2100 ming kishi (1992). Shu jumladan: Yugoslaviyada 220 ming kishi, Xorvatiyada 14 ming, Turkiyada 30 ming, AQShda 30 ming kishi. Kad. yozma ga Karaganda Bosniya va Gersegovinada illiriy qabilalari yashagan. Bosniya va Gersegovina Turkiya tarkibiga kirgandan keyin aholisi (asosan serb va xorvatlar) islom dinini qabul qilgan. Serbxorvat tilida gaplashadilar. Dindorlari — musulmon-sunniylar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bospor devorlari

Bospor devorlari — miloddan avvalgi 51-asrlarda Qora dengizning shim. boʻylarida qurilgan Tiritaka, Akkos (Uzunlar) va Asandra nomli mudofaa devorlari.

Tiritaka devori — Kerchga eng yaqin devor boʻlib, Azov dengizi jan. dagi Oltin Qoʻrgʻon (Zolotoy Kurgan) va undan Tiritakagacha borgan. Devorning gʻarb tomoni boʻylab xandaq qazilgan. Balandligi 3,5 m gacha boʻlgan harobasi saqlangan. Xandaqning chuq. 3,5 m. Devor eni va xandaqning kengligi 34 m. Devor ostiga tosh terib ishlangan, devor boʻylab koʻp sonli burjlar qurilgan.

Akkos (Uzunlar) devori jan.dan shim.ga tomon yoʻnalishda Uzunlar koʻlidan Azov dengiziga qadar davom etgan. Bu devorning uz. 35–36 km, kengligi 28 m. Qoldigʻining balandligi 6 m. Poydevori tosh terib ishlangan. Harobasi boʻylab yarim doyra shaklidagi burjlar qoldigʻi saqlangan. Tiritaka devori va Akkos devori Bosporga yunonlar kelmasdan oldin kimmeriylar tomonidan bino qilingan. Bospor podsholigi oʻz hududini mudofaa qilish uchun ulardan foydalangan. Bospor podsholigi tashkil topgach (miloddan avvalgi 480 yil), Tiritaka devori yangidan tiklangan. Feodosiya bilan urush boshlanmasdan oldin birinchi spartokidlar davrida bosporliklar Akkos devorini mustahkamlab undan foydalangan.

Asandra devori Bospor hokimi Asandra hukmronligi davri (miloddan avvalgi 47—17 yillar)da bino etilgan. Devor boʻylab dumaloq burjlar qurilgan va xandaq qazilgan. Asandra devori Feodosiya — Arabat chizigʻida qurilgan va Perekop boʻyida bunyodga keltirilgan, degan fiqolar bor. Yunon tarixchisi Strabon keltirgan maʼlumotga koʻra, Asandra Meotidada Xersones boʻyini 360 stadiy uzunlikdagi devor bilan toʻsib olgan va har stadiy (1 stadiy — 185–192 m ga teng) masofada oʻntadan burj bino qildirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Qrim
Bospor podsholigi

Bospor podsholigi — Qora dengizning shimoliy sohilidagi quldorlik davlati (miloddan avvalgi 5-asr — milodiy 4-asr). Miloddan avvalgi 480 yillarda Kerch, Taman yarim orollaridagi yunon shaharlarining birlashuvi natijasida vujudga kelgan. Poytaxti — Pantikapey (hozirgi Kerch), bundan tashqari Fanagoriya, Germonassa (hozirgi Taman), Feodosiya, Nimfey kabi yirik shaharlari boʻlgan.

Bospor podsholigi ni dastlab yunon sulolalaridan boʻlgan arxeanaktidlar (miloddan avvalgi 480— 438), keyin — yunonmahalliy spartokiylar (miloddan avvalgi 438—109) sulolasi boshqargan. Bu davlatning iqtisodiy va madaniy jihatdan eng yuksalgan davri miloddan avvalgi 4—3-asrlarga toʻgʻri keladi. Yunoniston va Kichik Osiyoga galla, koramol, baliq, teri, qullar savdoga chiqarilgan, bu mamlakatlardan esa vino, zaytun moyi, sopol va metall buyumlar, gazmol olingan. Bospor podsholigi xoʻjaligida dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik va hunarmandchilik taraqqiy etgan. Milodiy 4-asr oxirida Bospor podsholigi gunnlar tomonidan tugatilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tarix
Mariyash Bostanova

Mariyash Bostanova (3-yanvar 1945, Chimboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967—76 yillarda Chimboy, Taxtakoʻpir tumanidagi maktablarda tarbiyachi, qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. 1976-yildan Qoraoʻzak tumanidagi 5-maktabda qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Bostanova darslarni koʻrgazmali qurollar, texnika vositalari asosida tashkil etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1945-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-yanvarda tugʻilganlar
Bostirib sugʻorish

Bostirib sugʻorish, yoppasiga sugʻorish — sugʻorish usullaridan biri. Tuproq sharoiti va yerning nishabiga qarab, sugʻoriladigan yer 0,1—0,25 ga kattalikdagi maydonilarga boʻlinadi, atrofiga 0,2—0,4 m balandlikda marza olinadi. Bostirib sugʻorish usuli faqattuproqshoʻrini yuvish, yaxob berish, sholi va bedani sugʻorishda qoʻllanadi. Bostirib sugʻorish suvning ortiqcha sarflanishiga, tuproq tarkibining buzilishiga, yerning shoʻrlanishi va botqoklanishiga sabab boʻlgani uchun bu usuldan kam foydalaniladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bostiriq

Bostiriq 1) toʻquvchilikda kudung (toʻqmoqsimon yogʻoch asbob) urilgan atlasga tak berish (buklash) uchun uni taxtakach orasiga olib, ustidan tosh bostirib qoʻyish. Ilgari atlas qoʻlda kudunglanar edi. Atlasni mashina (kalandr)da silliqlashga koʻchilgach, B. usuli qolib ketdi; 2) tikuvchilikda kiyim chokini bostirib tikish. Bostirma chok—kiyim choklari ustidan yana bir bostirib tikilgan chok. Maye, burma koʻylakning koʻkrak yoki paltoning yeng va yoqa choklari ustidan yana bir bor yurgizilgan chok bostirma chok hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bostirma

Bostirma — toʻrt tomoni yoki ikki yoni va oldi ochiq usti yopiq bino; ayvonning bir xili; usti yengilgina yopiladi. Sharq, shu jumladan Oʻrta Osiyo xalq binokorligida qadimdan keng tarqalgan. Asosan, xoʻjalik maqsadlarida (roʻzgʻor buyumlarini saqlash, pichan, gʻoʻzapoyalarni bosib qoʻyish uchun, yozgi oshxona, oʻtinxona yoki molxona sifatida) foydalanilgan. Hozir B.dan dala shiyponlari, shuningdek yakka tartibdagi qishloq turar joy meʼmorligida yengil inshoot sifatida foydalaniladi. Usti yopiq uzun yoʻlak ham B. deb nomlanadi. Uy sifatida ham foydalansa bo'ladi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Turk oshxonasi
Bosfor

Bosfor (turkcha İstanbul Boğazı, yun. Βόσπορος, Bosporos) — Qora dengiz bilan Marmar dengizini tutashtirgan boʻgʻoz; Yevropa bilan Kichik Osiyo yarimoroli oʻrtasida; uzunligi 30 km ga yaqin, eni oʻrtacha 2 km. Qadimgi dare vodiysi boʻlib, antropogen davrida dengiz suvi bosgan. Bosfor kirgoklari baland, tik va manzarali. Chuqurligi 33 m dan 80 m gacha. Qulay tabiiy gavanlari koʻp, eng yaxshisi Yevropa sohilidagi Xalich (Oltin Muguz) gavani; Osiyo sohilida Istanbul shahri joylashgan, uning portidan Bosforni kesib oʻtuvchi avtomobil koʻprigi (uzunligi 2,8 km) qurilgan. Bosforda 2 oqim bor: ustki oqim nisbatan chuchuk (shoʻrligi 18‰) boʻlib, Qora dengizdan Marmar dengiziga oqadi; ostki oqim ancha shoʻr (38‰), Marmar dengizidan Qora dengizga tomon oqadi.

 Yana qarang 

 Istanbul kanali

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Bosqinchilik

Bosqinchilik 1) ijtimoiy xavfli, oʻta ogʻir jinoyat, oʻzganing molmulkini talash maqsadida oshkora hujum qilish. Oʻzbekistonda Bosqinchilik jinoyati jabrlanuvchiga zoʻrlik ishlatib yoxud unga zoʻrlik qilish bilan qoʻrqitib sodir etilgan boʻlsa, jinoyatchi molmulki musodara etilib, 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi (OʻzR JK 164modda). Boqinchoning xavflilik darajasiga qarab, jazoning yana ham ogʻir belgilangan. Masalan, Bosqinchilik juda koʻp miqdordagi mulk talontaroji bilan bogliq holda oʻta xavfli residivist yoki uyushgan guruh tomonidan sodir etilsa, jinoyatchilar molmulki musodara qilinadi va ularga 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish haqida jazo belgilanadi; 2) hozirgi xalqaro huquqdagi tushuncha (qarang Agressiya).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Jinoyatchilik
Turkum:Jinoyat huquqi
Bosqichli narxlar

Bosqichli narxlar — ishlab chiqarish maqsadlaridagi turkumlab ishlab chikariladigan aniq bir mahsulotlarga belgilanadigan va harajatlarning qisqarib borishi yoki tovarning maʼnaviy eskirishi darajasiga qarab bosqichmabosqich pasaytyrib boriladigan ulgurji narxlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqon

thumb|250px|right|Oddiy bosqonlar
Bosqon yoki bozgʻon — 1) katta zalvar bolgʻa. Qadimgi ishlab chiqarish qurollaridan biri. Poʻlatdan yasaladi, ogʻirligi 4—6 kg, yogʻoch dastasining uzunligi 1 m gacha boʻladi. Qizigan poʻlat yoki temirni sandonda bosqon bilan urib yalpoqlanadi. Ayrim joylarda, chunonchi Samarqandda temirchilarning dami ham bosqon deyiladi; 2) yuqoridan tushadigan zarb kuchi hisobiga metall xom ashyoga bosim bilan ishlov beradigan mashina. Qoʻl kuchi bilan ishlatiladigan dastlabki bosqon — richagli bosqon 13—14-asrlarda maʼlum boʻlgan. 16-asr boshlarida charxpalakdan harakatlanadigan bosqon paydo boʻldi, 18-asrda charxpalaklar oʻrnini bugʻ kuchidan, keyinchalik havo kuchidan foydalanib ishlaydigan bosqon egalladi. 20-asr boshlaridan elektr yuritmali bosqonlar, 1940-yillarda portlama bosqonlar, 1950-yillarda gaz bosqonlari yaratildi. Vazifasiga koʻra, bolgʻalash va shtamplash bosqonlariga; harakatlantirish vositasiga koʻra, bugʻhavo, pnevmatik (havo), mexanik, gidravlik (suyuqlik), portlama, gaz elektrmagnitli bosqonlarga boʻlinadi. Ishlash usuliga koʻra, oddiy (tushuvchi) va qoʻsh harakatli (tushuvchi qismlari qoʻshimcha tezlashtirilgan) bosqonlar buladi.

Bosqonning asosiy qismlari: porshen, shtok va baba (muxra); shabot (zalvor asos), stanina, yuritma va boshqarish mexanizmlari. Bosqon temirchilik shtamplash ishlab chiqarishining asosiy mashinalaridan biri hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqoq

thumb|right|250px|S.V. Ivanov „Bosqoqlar“. 1909. Moskva shahar tarix muzeyi, Moskva
Bosqoq (turkiycha — bosuvchi, ezuvchi) — moʻgʻul xoni tomonidan qaram mamlakatlarga maxsus yorliq bilan yuborilgan amaldor, noyib.

Moʻgʻul tilidagi darugʻachi (dorugʻa) va forscha shihna turkiylarning “bosqoq” atamasi bilan bogʻliq boʻlib, u bilan bir xil maʼnoda qoʻllangan.

Bosqoq oʻz maʼmuriy mavqeiga koʻra bek va lashkarboshilardan yuqori turgan. Plano Karpinining aytishicha, bosib olingan yerlardagi moʻgʻul boshliqlari bosqoqlar deb atalganБаскакъ // И. И. Срезневский. Словарь древнерусского языка. В трёх томах, в шести книгах. Репринтное издание. М.: Книга, 1989. С. 43-44.. Bosqoqqa maxsus harbiy otryad va turli mayda amaldorlar biriktirilgan boʻlib, uning vazifasi mahalliy hokimiyat faoliyatini nazorat qilish, soliq va oʻlpon yigʻish, tub aholini roʻyxatga olishdan iborat boʻlgan. Bosqoqlar soliq va oʻlpon yigʻishda benihoyat shafqatsizlik qilganlari boisidan mustamlaka mamlakatlarda tez-tez qoʻzgʻolonlar sodir boʻlib turgan. Xususan 1262-yilda Suzdal, Yaroslavl va Rostovda soliq toʻlashga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarilgan. 1327-yilda esa Tver qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtgan. Keyinchalik bosqoqlar Oltin Oʻrdada elchilariga aylanishdi. Bosqoqlik XIII asrning oʻrtalarida Eron va Rusda ham joriy etilgan. Moʻgʻul xonlari XIV asrning boshlarida mazlum xalqlar kurashining kuchayishi munosabati bilan Bosqoqlikni bekor qilib, soliq va oʻlpon yigʻishni mahalliy hokimiyatga topshirishga majbur boʻlishgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqunchoq

Bosqunchoq — RF Astraxon viloyatidagi tuzi tagiga choʻkib turadigan shoʻr koʻl. Volga daryosidan 50 km sharqda. Katta Bogdo togʻi yaqinida. Maydoni 106 km². B. okean sathidan 19,5 m past. B. oʻrni tektonik yoʻl bilan paydo boʻlgan. Koʻlga koʻpdan koʻp shoʻr buloqlar va jilgʻalar quyiladi. B.dan tuz qazib olinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yevropa
Turkum:Rossiya koʻllari
Botallo yoʻli

thumb|right|Botallo yoʻli.
Botallo yoʻli (16-asr italyan vrachi L. Botallo nomidan) (ductus Botallo), arterial yoʻl — quruqlikda yashovchi umurtqalilar embrionida oʻpka arteriyasini orqa aortasi bilan bogʻlaydigan 6arterial yoyning yuqori bulimi. Yurakning oʻng qorinchasi (yoki bir butun qorinchaning oʻng boʻlagi)dan kelgan qonning kupi hali takomil etmagan kichik qon aylanish doirasidan oʻtmay, Botallo yoʻli orqali aortaga boradi. Koʻpchilik hayvonlar tugʻilganidan keyin bu yoʻl berkilib, boylamga aylanib ketadi.

Odamlarda Botallo yoʻli homilaning oʻpka arteriyasini aorta bilan bogʻlaydi. Ona krrnidagi embrion taraqqiyoti davrida bolaning oʻsishi uchun zarur boʻlgan oziq moddalar, kislorod ona qoni orqali homilaga boradi. Onadan keladigan >d kislorodli qonning bir qismi yurakt ning oʻng boʻlmasiga quyilib, koʻp qis| mi ovalsimon teshik orqali chap boʻlmaI chaga, qolgan qismi oʻng qorinchaga, undan oʻpka arteriyasiga oʻtadi. Lekin homilada oʻpka hali ishlamasligi tufayli oʻpka arteriyasidagi qon yurakning embrion rivojlanishida paydo boʻlgan arteriya yoʻli orqali aortaga quyilib tanaga tarqaladi. Bola tugʻilishi bilan mustaqil qon aylanish boshlanib, kislorod almashishi oʻpka orqali bajariladi, natijada arteriya yoʻli puchayib, biriktiruvchi toʻqimali boylamga aylanadi. Baʼzan Botallo yoʻli berkilmay qolib, qon aylanishi keskin buziladi (qarang Yurak porogi), bunday hollarda albatta jarroxlik usuli qoʻllanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanik geografiya

Botanik geografiya, fitogeografiya — biogeografiyaning oʻsimliklarning yer yuzida tarqalishi qonunlarini oʻrganadigan boʻlimi. Oʻsimliklar geografiyasi va oʻsimliklar jamoalari geografiyasini oʻz ichiga oladi. Biologik geografiya har xil mintaqalarda oʻsadigan oʻsimliklarning xilma-xilligi, oʻsimliklar qoplami va ularning geografik tarqalish qonuniyatlarini oʻrganadi. Biologik materiallari asosida Yer yuzidagi oʻsimlik qoplamlari oblastlar, kichik oblastlar, provinsiyalar va yanada mayda botanik-geografik birliklarga boʻlinadi. Keyingi davrda Biologik geografiyada oʻsimlik zaxiralarini va oʻsimlik qoplami mahsuldorligini aniqlaydigan usullar keng qoʻllanilmoqda.
 Botanika geografiyasi, oʻsimlik qoplami geografiyasi 
G'arbiy Sibir, Qozog'iston va O'rta Osiyoda, eng aniq. O'simliklarning zonal tarqalish qonuniyatlarini iqlim va tuproq zonaliligi bilan bog'liq holda o'rganish rus va sovet olimlarining qishloq xo'jaligi sohasidagi ishlarining muhim qismini tashkil etdi.Odatda zonalar ajralib turadi: arktik cho'l, tundra, o'rmon-tundra, ignabargli va ignabargli-bargli o'rmonlarning pastki zonalari va bargli o'rmonlar (faqat SSSR va Uzoq Sharqning Yevropa qismida), o'rmon-dasht yoki dasht dashtlari, dashtlar, cho'l dashtlari yoki yarim cho'llari, cho'llari bilan tayga. Har bir zona tog'larda o'simliklarning vertikal zonalanishining maxsus tizimi bilan tavsiflanadi.
xo'jaligi boshqarmalari. va oʻrmon xoʻjaligi boshqarmalari va boshqalar botanika-geografik ishlarning natijalaridan SSSR va ittifoq respublikalari Davlat plan komissiyasi, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi vazirliklari va boshqalar foydalanadi.

 Yana qarang 

 Botanika 
 Geografiya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanik kolleksiya

Botanik kolleksiya — ilmiy va amaliy ahamiyatga molik oʻsimlik formalari va ni muntazam ravishda yigʻib borish. Ular oʻsimliklarning jahon genetik fondini saqlash, oʻrganish, seleksiya ishlarida foydalanish, tadqiq etish maqsadida yigʻiladi. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida mahalliy va chet ellarda ekiladigan 120 ekinning 50 mingdan ortiq nav’ namunalari toʻplangan. Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida esa gʻoʻzaning madaniy va yovvoyi ni noyob jahon kolleksiyasi (10000ga yaqin namuna) toʻplangan. Botanik kolleksiya yangi materiallar bilan uzluksiz toʻldirib boriladi, urugʻlarning unuvchanlik qobiliyati va toʻplangan namunalarning biologik aynanligi oʻzidan changlanish hamda notipik oʻsimliklarni olib tashlash yoʻli bilan saqlab turiladi, shuningdek ilgari tekshirib chiqilgan mamlakatlarga ekspeditsiyalar uyushtirib, toʻplanadigan materiallar hisobiga toʻldiriladi. Oʻsimliklarning qimmatli formalari (genetik plazmalar)ni ularning kelib chiqish markazlari (Meksika, Gvatemala, Ekvador, Boliviya, Gonduras, Peru, Braziliya, Argentina, Venesuela, Avstraliya, Afrika, Markaziy Osiyo va boshqalar)da tabiiy populyatsiyalarp orasidan qidiriladi. Jahon kolleksiyasi materiallaridan yangi seleksiya navlarini chiqarishda foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanik nomenklatura

Botanik nomenklatura — oʻsimliklar (turlar)ning nomlari, sistematik birliklar, sistemalar, tiplar va nomlarni mustahkamlash, qonuniy nomlar, sinonimlar, taksonlarni tavsiflash, yangi taksonlarni yozish va boshqa bilan bogʻliq boʻlgan qatiy qonun va qoidalar majmui.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanika bogʻi

thumb|Evropadagi botanika bog'i (Orto botanico di Pisa)
Botanika bogʻi — tirik oʻsimliklar kolleksiyasini yigʻadigan va shu asnoda oʻsimliklar dunyosi xillari va boyligini oʻrganadigan, botanika sohasidagi bilimlarni tashviqot qiladigan ilmiy tadqiqot, oʻquvyordamchi va madaniymaorif muassasasi. Botanika bogʻi asosini ochiq dalada va oranjereyalarda oʻstirilib, ilmiy tadqiqot ishlarida va koʻrgazmalarda foydalaniladigan oʻsimliklar kolleksiyasi tashkil etadi. Oʻsimliklarni joylashtirishda geografik, sistematik va ekologik tamoyillardan foydalaniladi. Kupchilik Botanika bogʻi da dendrariylar va togʻ oʻsimliklari (alpinariylar), foydali oʻsimliklar (dorivor, oziq-ovqat, texnika, dekorativ va boshqalar) uchastkalari boʻladi. Yirik Botanika bogʻi da 2—3 minglab oʻsimlik oʻstiriladi. Botanika bogʻi ning asosiy ilmiy vazifasi — foydali oʻsimliklarni qidirib topish, ularni kompleks oʻrganish va introduksiya qilishdan iborat.

Botanika bogʻi tarixan dastlabki ilmiy botanik markaz hisoblanadi. Ulardan koʻpchiligi botanikaning bir qator boʻlimlari boʻyicha tadqiqot olib boradigan kompleks intlar hisoblanadi; boshqalari muayyan mavzu yoki muammolar boʻyicha ixtisoslashgan boʻladi.

Botanika bogʻi Yevropada monastir bogʻlari asosida vujudga kelgan. Dastlabki Botanika bogʻi 14-asrda Italiyada (Salerno, 1309; Venesiya 1333) paydo boʻlgan. 16— 17-asrlarda Botanika bogʻi Fransiya, Germaniya, Niderlandiya, Angliya, Shvesiya va boshqa mamlakatlarda tashkil etilgan, ularda asosan dorivor oʻsimliklarni oʻrganish sohasida tadqiqotlar olib borilgan. Buyuk geografik kashfiyotlar davrida Botanika bogʻi lari boshqa oʻlkalardan keltirilgan oʻsimliklarni sinovdan oʻtkazish bilan shugʻullanadi. Botanika bogʻi dan eng yiriklari 25 ming oʻsimlik turiga ega boʻlgan Ksyu (London), Edinburg (35 ming), K. Linney ishlagan Upsala (10 ming), Utrext (10 ming), Bryussel (13,5 ming), Berlin (18 ming), Jeneva (15 ming) va boshqa shaharlarda mavjud. Amerika qitʼasida Botanika bogʻi 18-asrdan tashkil etila boshlandi. Bu kitʼada NyuYork (15 ming), Bruklin (8 ming), Monreal (20 ming), RiodeJaneyro (7,5 ming) Botanika bogʻi eng yirik bomardir. 18—19-asrlarda Botanika bogʻi lari Osiyo va Afrika mamlakatlarida tashkil etila boshlandi. Ular orasida eng mashhurlari Kalkutta (Hindiston), Bogor (Indoneziya), Paradeniya (Indoneziya)dagi Botanika bogʻi hisoblanadi. Podsho Rossiyasi hududida Botanika bogʻi 19-asr dan tashkil etila boshlagan. Ular orasida eng asosiylari Nikita (Qrim), Tbilisi, Batumi, Ukraina, Sibir Botanika bogʻi va Moskvada joylashgan Rossiya Fanlar akademiyasining Bosh Botanika bogʻi hisoblanadi.

Oʻzbekistonda Botanika bogʻi 1921-yilda Toshkent davlat universiteti qoshida tashkil etilgan. Toshkentdagi Botanika bogʻi dunyodagi eng yirik Botanika bogʻi qatoriga kiradi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana q. 

 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

 

 
 Botanicheskiye sadi mira (Kratkiy spravochnik) M., 1959; Rusanov F. N., Botanicheskiy sad AN UzSSR, T., 1963.
Botanika sanatoriysi

Botanika sanatoriysi — balneologik kurort. Toshkent shahridan 30 km uzoqlikda. Chatqol togʻi etaklarida, Chirchiq shahridan 15 km masofada, dengiz sathidan 570 m balandlikda joylashgan. Maydoni 19,7 ga. Sanatoriy hududida dastlab temir yoʻl xodimlari uchun dam olish uyi (1942-yil gacha), harbiy gospital (1942-46), mavsumiy (1947-56) va yil boʻyi ishlaydigan (1956—66) dam olish uyi boʻlgan, 1966-yildan markaziy va periferik nerv sistemasi hamda hazm aʼzolari kasalliklari bilan ogʻrigan kishilar davolanadigan sanatoriyga aylantirilgan. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan, yaqinidan Boʻzsuv oqib oʻtadi. Iqlimi kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvar ning oʻrtacha temperaturasi — G, iyulniki +26°, nisbiy namlik 50%, quyoshli kunlar davomiyligi yiliga 2700 soat. Sanatoriydagi termal xloridgidrokarbonatnatriyli mineral suvdan ichish, vannalar uchun, ichaklarni chayish, meʼdani yuvish maqsadida, Jizzax viloyati Zomin tumani "Baliqli koʻl"dan olib kelinadigan balchiqsan esa chaplash (applikatsiya) va galvanik balchiq koʻrinishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, refleksoterapiya, davo fizkulturasi, massaj, issiq (parafin va ozokerit) hamda lazer bilan davolash usullari ham qoʻllanadi.

526 oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), yozgi va qishki klub, kutubxona, sport maydonchalari mavjud, Bolalar va onalari uchun yil davomida ishlaydigan 68 oʻrinli boʻlim ham bor (1990-yildan)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti
Walther Bothe

right|200px|thumb|Walther Wilhelm Georg Bothe (1954)
Walther Wilhelm Georg Bothe (8-yanvar 1891, Oraniyenburg, Berlin yaqinida — 8-fevral 1957, Geydelberg, Germaniya) — nemis fizigi. Max Planck shogirdi. Moye tushishlar usuli muallifi (1924); uni kosmik nurlarni tadqiq qilishga tadbiq qiddi. Bothe va X. Geyger elektronlarda qattiq unurlar tarqalganda energiyaning saqlanish qonuni bajarilishini isbotlashdi (1925). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1954)Nobel mukofoti sovrindorlari"BOTE (Bothe) Valter" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1957-yilda vafot etganlar
Turkum:8-fevralda vafot etganlar
Botiniylar

Botiniylar (arab, botin ichkari, yashirin, sirli) — islomdagi mafkuraviy oqimlardan birining tarafdorlari. 8-asrda vujudga kelgan. Bu oqim tarafdorlari Qurʼon oyatlari va hadislarni zohiriy va lugʻaviy talqin etishga qarshi chiqqan. Ularning iddaolaricha, oyat va hadislarning zohiriy maʼnolarini emas, balki zimnidagi yashirin mazmunlarini olish zarur emish. Bu aqida bilan ular islom shariatiga qarshi chiqqan boʻldilar. Zero shariat hukmi boʻyicha oyat, hadis va boshqa barcha ning iboralari, u qaysi tilda boʻlmasin, zohiriy, lugʻaviy va istilohiy maʼnolariga asoslangan holda talqin etiladi. Baʼzi fasohat, kinoya, tanbeh, istiora, ishora kabi soʻz oʻyinlari, "mutashobih" oyatlar va tasavvufiy talqinlar bundan mustasnodir. Islomning "Ahli sunna va jamoa" aqidasiga binoan, B. shariatga xilof eʼtiqodda boʻlganliklari uchun dinsizlar qatorida sanalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botirboy

Botirboy — Hisor tizmasining shim. yon bagʻridagi muzlik, tovoqsimon tabiiy chuqurlikda joylashgan. Qashqadaryoning chap irmogʻi Oqsaryo (Oqsuv) ga quyiluvchi Botirboy soyi havzasida. Uz. 2,4 km, maydoni 1,6 km². B.ning atrofida taqasimon joylashgan 11 ta kattakichik muzlik mavjud (umumiy maydoni 4,2 km²). B. muzligining tili 3280 m, eng yuqori nuqtasi esa 3500 m balandlikda. Muzlik joylashgan hududda oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 1250 mm.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Muzliklar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Roald Botirov

Roald (Ravil) Ismoiloshch Botirov (1931.4.4, Astraxon) — kinorejissyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1952). Buxoroteatrida bosh rejissyor (195259). Teatrda 20 ga yaqin spektakl qoʻygan: "Momaqaldiroq", "Oqpadar", "Tohir va Zuhra", "Oltin koʻl" va boshqa Shuningdek, Namangan teatrida "Revizor", Hamza teatrida "Vassa Jeleznova" spektakllarini qoʻygan. 1959—90 yillar "Oʻzbekfilm"da rejissyor 1990-yildan oʻzi tashkil etgan "Inson" kinostudiyasining badiiy rahbari. Mashhur filmlari: "Dorbozlar", "26otilmasin", "41yil olmalari", "Seni kutamiz, yigit", "Unutilmagan qoʻshiq", "Muhabbat va nafrat" (Yugoslaviya bilan hamkorliqda), "Mana oʻsha yigit qaytib keldi", "Leytenant Nekrasovning xatosi", "Ikkinchi davra" va boshqa Obrazli tasvir, musiqa, kadr va kadr ortida yangraydigan badiiy matnni aktyor oʻyini bilan bogʻlash, film qahramonlarining harakterini ochib berish, xalqlarning maʼnaviy birligini kuylash B. ijodiga xos. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotining laureata (1986)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Turkum:O‘zbekiston kinorejissyorlari
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:4-aprelda tugʻilganlar
Botiroy

Botiroy (18311910) - dargʻin shoiri. Realistik dargʻin adabiyoti asoschilaridan biri. "Hayot haqida", "Qahramonlik haqida", "Sevgi haqida" turkum qoʻshiqlari bor. Bular toʻplab nashr etilgan (1928).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botirsoy

Botirsoy — Soʻx daryosidagi Sariqoʻrgʻon suv taqsimlagichidan boshlanadigan soy (ariq) (Fargʻona viloyati). Uzunligi 24 km. Botirsoy dastlab 10 km masofada Soʻx yoyilmasidagi shagʻalli choʻldan oʻtib, Oʻzbekiston va Bagʻdod tumanlaridagi ekinzorlarga suv beradi. Yozda toʻlib oqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Botiq

Botiq — quruqlikda yer yuzasining, shuningdek okean va dengizlar tubining atrofga nisbatan ancha pastga botgan joylari. Tubi koʻpincha tekis, chuqurligi har xil boʻladi. Botiq koʻproq tektonik yoʻl bilan vujudga keladi. Shakli odatda, yumaloq, oval hamda uzunchoq boʻladi. Diametri yoki uzunligi oʻn va yuzlarcha km ga yetadi (Fargʻona, Sariqamish, Borsakelmas botiqlari). botiq soʻzi soylik, depressiya, bukilmalar terminlarining sinonimi sifatida ishlatiladi. Tinch okeanda Mariana (11022 m), Tonga (10882 m) botiqlari bor. botiq ilgari choʻkma deb yuritilgan. botiq atamasi Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida qayd qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Geografik terminlar
Sergey Botkin

Sergey Petrovich Botkin 1832. 5 (17)9, Moskva — 1889.12(24) 12, Mentona, Peterburgda dafn etilgan — vrach terapevt, pedagog, jamoat arbobi. 1861-yildan Peterburg Tibbiyotjarrohlik akademiyasining professor Botkin tibbiyotda yangi yoʻnalish, yaʼni kasallikning paydo boʻlishi va avj olishida nerv sistemasining ahamiyatini izohlovchi "nervizm" nazariyasini yaratdi. Sariq kasalligini chuqur talqin qildi. U organizmni atrof muhit bilan bogʻliq yaxlit tarzda oʻrgandi. Botkin fikricha, tibbiyot "kasallikning oddini olish va bemorni davolash" haqidagi fandir. Botkin hozirgi zamon terapiyasining nazariy asosini ishlab chiqdi. Ilmiy ishlari yuraktomirlar sistemasi, jigar, buyrak kasalliklari, dori moddalarning taʼsirini oʻrganish, yuqumli kasalliklar, harbiydala terapiyasi va boshqalarga oid.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori