Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Altmish

Altmish (turkiycha) — oʻrta asrlarda turkiy xalqlarda dushman qismlari joylashgan manzillarni aniqlash bilan shugʻullanuvchi aygʻoqchi guruh (razvedka). Muhammad Yaʼqub Chingiyning „Kelur-noma“, Shayx Sulaymon Buxoriyning „Lugʻati chigʻatoy va turki usmoniy“ (XIX asr) asarlarida qayd etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stepan Altunin

Stepan Titovich Altunin (1904.20.7, Rossiya, Samara viloyati Klyavlin tumani — 1959.14.12, Toshkent) — injenergidrotexnik, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), texnika fanlari direktori (1948), professor (1949), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1949). Moskva suv xoʻjaligi injenerlari institutini tugatgan (1931). Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim va daryolar oqimini tartibga solish guruhi rahbari (1934-42). Oʻzbekiston Suv xoʻjaligi vazirligida katta injener va ishlab chiqarish tadqiqotlari guruhi rahbari (1944- 46). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Inshootlar va qurilish materiallari institutining gidrotexnika sektori rahbari (1946-56). 1956-yildan Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Suv muammolari va gidrotexnika institutida laboratoriya rahbari. dan suv olish boʻyicha yangi konstruksiyalar yaratdi va uni joriy qildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alunit

Alunit (frans. alun — achchiqtosh) — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Formulasi- KA13SOJ2OH6. Qattiqligi 3,5-4,5. Sof ogʻirligi 2,6-2,8. Alunit asosan mayda zarrali zich va boʻsh (zichlashmagan) holda uchraydi. Rangi oq, kulrang va qizgʻish. Kristall donalari shishaga oʻxshash yaltiroq. Zich va tuproqsimon agregatlari xira boʻladi. Alunit vulkan jinslarga magmadan chiqqan issiq sulfat oksidli eritmalar taʼsir etishidan hosil boʻladi. Rossiya Federatsiyasi (Uzoq Sharq), Ozarbayjon, Ukrainaning gʻarbida, AQSH, XXR, Avstraliya, Eron, Meksika va boshqa joylarda konlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyoviy birikmalar

Turkum:Minerallar
Alupka

Alupka — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1938-yildan). Qrim yarim orolning janubiy sohilida. Yaltadan 17 km. Aholisi 10,9 ming kishi (1991). Iqlimiy kurort. Bir yilda 210-245 kun havo ochiq boʻladi. May oʻrtalaridan sentabr oxirigacha dengizda choʻmilish mumkin. Yezda suv temperaturasi 16°-26°. Sanatoriy va dam olish uylari, manzarali bogʻlar, Qrim davlat tasviriy sanʼat muzeyi bor. Alupka X asrdan maʼlum. Saroy muzey (XIX asr) mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Alufa

Alufa, ulufa (arab. — xashak, yem) — 1) harbiy qoʻshin va lashkar ixtiyoridagi ot-ulov uchun aholidan toʻplanadigan natural soliq. Choparlar va elchilarning ot-ulovlari ham Alufa orqali yigʻilgan yem-xashak bilan taʼminlangan. Jangchilarga beriladigan maosh ham Alufadeb atalgan. Masalan, „Temur tuzuklari“da Amir Te-mur „Yana buyurdimki, oʻnboshi yuzboshining tasdigʻi bilan, yuzboshi mingboshining tasdigʻi bilan, mingboshi amir ul umaroning tasdigʻi bilan ulufa olsinlar“ deb koʻrsatma beradi. Alufa istilohi XII asrdan maʼlum; 2) XVIII asrda Buxoro xonligida gʻoziilarni natura (bugʻdoy va boshqalar) hamda pul bilan taqdirlash.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alushta

Alushta — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1902-yildan). Qrim yarim orolning janubiy sohilida joylashgan. Aholisi 37,6 ming kishi (1991). Iqlimiy kurort. Simferopoldan 45 km va Yaltadan 32 km. Qrimning janubiy sohilidagi boshqa kurortlarga nisbatan iqlimi ancha salqin. Tarix oʻlkashunosligi, tabiat muzeylari bor. Shahar VI asrda vujudga kelgan. XIV asrdan genuyaliklarning, 1475-yildan turklarning qoʻl ostida boʻlgan. 1783-yilda Alushtani Rossiya bosib olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Alfer

Alfer (alyuminiy va lotincha Ferrum — temir) — asosan temir va alyuminiydan iborat qotishma. Tarkibida — 13% alyu-miniy (A1) bor, qolgani temir (Fe). Magnitostriksion xossalarga ega boʻlgan magnit jihatdan yumshoq qotishma hisoblanadi. Elektroakustik (magnito-striksion) oʻzgartirgichlar tayyorlashda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfol

Alfol, alyuminiy folgasi — juda yupqa (0,005-0,01 mm) alyu-miniy zar qogʻozi. Issiqlikni deyarli oʻtkazmaydi. 500° temperaturagacha qizdirilganda oʻz xossalarini saqlab qoladi. Varaqlar (listlar) va oʻramlar koʻrinishida ishlab chiqariladi. Texnik maqsadlarda ishla-tiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alchevsk

Alchevsk (1931-61 yillarda Voro-shilovsk, 1961-91 yillarda Kommunarsk) – Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 126 ming kishi (1989). Metallurgiya kombinati, koks kimyosi zavodi va boshqa bor. Kon-metallurgiya instituti, tarix, geo-mineralogiya muzeylari mavjud. Alchevskga 1825-yilda asos solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Ukraina shaharlari
Albasete

Albasete — Ispaniyaning Mursiya muxtor viloyatidagi shahar, Alba-sete provinsiyasining maʼmuriy mar-kazi. Aholisi 129 ming kishi (1991). Qadimdan pichoq yasaladi. Kime, koʻn-teri, sement sanoati, goʻsht-konserva, un qadoqlash korxonalari, vinochilik mavjud. Zaʼfaron va esparto materiallari qayta ishlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albatrossimonlar

Albatrossimonlar (Diome-deidae) — boʻronqushlar turkumining bir oilasi. Tanasining uz. 85-140 sm, qanotlari ingichka, yoyilganda 3,6 m ga yetadi. Havoda qanot qoqmasdan uzoq vaqt ucha oladi, suvda yaxshi suzadi. Havoga toʻlqinlar choʻqqisidan yoki qiyadan koʻtariladi. Jan.yarim shar dengizlarida tarqalgan, ayrim Tinch okeanining shim. qismiga (Uzoq Sharq dengizlariga) ham oʻtadi. A. monogam, galagala boʻlib uchib yuradi. Koʻpayish davrida ko-loniya hosil qiladi. Okeanlarning odam yashamaydigan orollarida uya quradi, uyaga bittadan tuxum qoʻyadi. A. 5-10 yoshda vo-yaga yetadi. Baliq, boshoyoqli mollyuskalar bilan oziqlanadi. A.ning 2 uruqqa mansub boʻlgan 13 turi maʼlum. Oq yelkali A. (Diomedea albatrus) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albedo

Albedo ( – oqlik) – 1) jism sirtidan qaytgan nur energiyasi miqdorining shu sirtga tushayotgan nur energiyasi miqdoriga nisbati. Albedo jismning nur qaytarish qobiliyatini ifodalaydi. Tushayotgan energiyani batamom qaytaruvchi sirt va mutlaq (absolyut) oq jismning albedosi birga, mutlaq qora jismning albedosi nolga teng. Real jismlarning albedosi nol bilan bir orasida yotadi. Atmosferasi bor kosmik jismlarning albedosi ancha katta boʻladi. Oy va Merkuriyning albedosi 0,07; Veneraniki 0,59; Yerniki 0,45; Marsniki 0,15; Yupiterniki 0,56; Saturnniki 0,63; Uranniki 0,63; Neptunniki 0,73 va hokazo. 2) qishloq xoʻjaligida albedo haqidagi maʼlumotlar ekinzorlarning radiatsion rejimini oʻrganish uchun zarur. Xususan, oʻsimlikka yutiladigan qisqa toʻlqinli radiatsiya miqdori va fotosintez jarayonlari albedo qiymatiga bogʻliq. Albedo qiymati kattalashgan sari yutilayotgan radiatsiyaning miqdori kamaya boradi. Albedoning yillik oʻzgarishi yer toʻshama sirtining oʻzgarishiga bogʻliq. Albedoning oʻrtacha qiymatlari: Boʻz tuproq, lyoss – 30-33%, gil (soz)li choʻl – 30%, oʻt qoplami – 20-25%, bedazor – 19-22%, qovun polizi – 23-25% va hokazo albedo ekinlari (gʻalla, gʻoʻza) va yaylovlar holatini ularning nur qaytarish qobiliyati kattaligi va qaytgan (akslangan) radiatsiyaning yorqinlik koeffitsiyentiga qarab miqdoriy baholash usuli ishlab chiqilgan. Bu usul hosil toʻplanishining agrometeorologik sharoitlarni baholash uchun ekinzorlar holatini aviakuzatish ishlarida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albedometr

Albedometr — albedon oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob; yuqoriga va pastga qaratish moslamasi boʻlgan piranometr. Yer sirtiga keluvchi va undan qaytuvchi qisqa toʻlqinli radiasiyani oʻlchashga imkon beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaac Albéniz

Isaac Manuel Francisco Albéniz y Pascual (1860.29.5, Kamprodon, Katoloniya — 1909.18.5, Kambole Ben, Fransiya) — ispan kompozitori va pianinochisi. Yangi ispan musiqasining asoschisi. Barselona, Bryussel, Budapesht, Madridda taʼlim olgan. Albénizning ispan musiqa folkloriga murojaati ijodida tub burilish yasadi. Fortepiano uchun yaratgan asarlari kompozitorning nodir merosidir. Bu asarlarda xalq ashula-raqs anʼanalari va mumtoz musiqa uygʻunlashtirilgan: fortepiano uchun „Ispan syuitasi“ (1886), „Ispaniya“ (1890), „Iberiya“ (1905-1909) va boshqa „Kataloniya“ (1899) simfonik syuitasi, sarsuelalar („Muqaddas Antoniy“, 1894 va boshqalar), opera („Genri Klifford“, 1895-yil va boshqalar), romanslar va boshqa yaratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Albert koʻli

Albert koʻli — Sharqiy Afrikadagi koʻl, Nil daryosi havzasida, dengiz sathidan 619 m balandlikdagi tek-tonik soylikda. Uzunligi 160 km, eni 40 km gacha. Maydoni 5,6 ming km², chuq. 58 m gacha. Qirgʻoqlari tik. Semliki va Viktoriyanil daryolari. quyilib, Albertnil daryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi, kema qatnaydi. Asosiy portlari: Butiaba, Ka-seni.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alberta

Alberta – Kanada janubi-gʻarbidagi provinsiya. Maydoni 661,2 ming km2. Aholisi 2,5 mln kishi, shahar aholisi 70 % (1991). Maʼmuriy markazi – Edmonton shahri. Albertaning katta qismi yassi va toʻlqinsimon baland tekislik (balandligi 1000 m gacha) dan iborat. Janubi-gʻarbi – qoyali togʻlar. Oʻrmondasht va dasht oʻsimliklari oʻsadi. Shimoli-gʻarbi – igna bargli oʻrmonlar. Xoʻjaligida yirik fermalarning salmogʻi katta. Alberta Kanadada yetishtiriladigan bugʻdoy, suli, arpa va qand lavlagining ancha qismini beradi. Kanadada chiqariladigan neft, gaz va koʻmirning ham koʻp qismi Albertadan qazib olinadi. Koʻmir konlari (zaxirasi 228 mln t)dan 19-asr oʻrtalaridan boshlab foydalaniladi. Eng katta neft konlari: Pembina, Reduoter, Ledyuk-Vudbend; gaz konlari asosan janubda. Neft haydash va neft kimyosi sanoati rivojlangan. Ishlab beruvchi sanoat tarmoqlaridan oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari: Edmonton, Kalgari, Medisin Xat. Albertaning markaziy va janubiy qismida Kanadani kesib oʻtadigan 2 temir yoʻl bor. Edmonton – Ferbenks avtostradasi Albertani Alaska bilan bogʻlaydi. Albertadan Kanadaning Vankuver, Toronto, Monreal, shaharlariga va AQShga neft va gaz quvurlari oʻtkazilgan.

 Iqlimi 
Alberta shimoldan janubga tomon 1200 km (750 milya) dan ortiqroqqa choʻzilgan. SHu sabab tufayli u yerning iqlimi sezilarli darajada farq qiladi. Yanvar oyida u yerdagi oʻrtacha yuqori harorat janubi-gʻarbda 0 °C (32 °F) dan uzoq shimolda esa −24 °C (-11 °F) gacha pasayadi. Rocky togʻlarining mavjudligi ham janubi-gʻarbiy qismidagi iqlimga ham katta taʼsir qiladi, bu esa gʻarbiy shamollar oqimini yoʻnalishini oʻzgartiradi va namlikning katta qismini shaharlarga yetib bormasdan togʻ tizmalarining gʻarbiy yonbagʻirlarida qolib ketadi. Albertaning Tinch okeanining shimoliy qismiga yaqin joylashgani sabab hududda moʻtadil quruq iqlim tarqalishiga olib kelgan. Yillik yogʻin miqdori janubi-sharqda 300mm (12 dyuym) dan shimoldan esa 450 mm (18 dyuym) gacha yetadi va doimiy oʻzgarib turishi kuzatiladi. Ammo, togʻ oldi hududlarida jami yogʻingarchilik shuningdek qor yogʻishi 600 mm (24 dyuym) ga yetishi kuzatialdi.

Alberta shimoliy qismi asosan oʻrmonlar bilan qoplangan hamda subarktik iqlimga ega. Alberta janubida joylashgan qishloq xoʻjaligi hududi yarim qurgʻoqchil choʻl iqlimiga ega, chunki yillik yogʻin miqdori oʻsimliklar uchun ketadigan va bugʻlanib ketadigan suv hajmidan kamroqligida. Albertaning janubi-sharqiy qismi Palliser uchburchagiga toʻgʻri kelgani sababli yoz oylarida boshqa qoʻshni hududlarga qaraganda havo harorati yuqorilaydi hamda yogʻingarchilik miqdori sezilarli darajada kam boʻladi. Albertaning gʻarbiy qizmlari togʻliklardan iborat va shu sababdan ham iliq havo va iliq harorat kuzatiladi.

 

Turkum:Alberta
Turkum:Kanada provinsiyalari
Leon Battista Alberti

Leon Battista Alberti (1404.18.11, Genuya — 1472.25.4, Rim) - italyan olimi, meʼmor, yozuvchi va musiqashunos. Uygʻonish davrida yashab ijod etgan.

 Hayoti 
Paduya va Bolonyada taʼlim olgan. Rim va Florensiyada yashab ijod etgan. Italyan tilida „Haykal haqida“, „Rassomlik haqida“, lotin tilida „Meʼmorlik haqida“ chop etilgan nazariy risolalarida ilgʻor ilm yutuqlarini zamonaviy sanʼat bilan boyitib, umumlash-tirgan, „Oila haqida“gi axloqiy risolasida har tomonlama rivojlangan barkamol shaxsni talqin qilgan. Meʼmorlikda qad. badiiy merosdan foydalanib, bino bosh tarzini yunon meʼmorligiga xos uslubda ravoklari keng, serhasham, yangi shakllarini yaratgan: Florensiyadagi Ruchellai pallatsso saroyi, 1446-1451; Santa Mariya Novella, 1456-1470; Riminidagi San Franchesko, 1447-1468; Man-tuyadagi Sant-Andrea (1472-1494) cherkovlari va boshqalar.
Albertina

Albertina — Vena shahridagi grafika asarlari koʻrgazmasi, dunyoda eng boy toʻplamlardan: 35 mingdan ziyod rasm, miniatyura asarlari, 1 milliondan ortiq gravyura va litografiya, plakatlar mavjud. Rafael, A. Dyurer, P. Rubens, Rembrandt va boshqa yaratgan koʻplab nodir rasmlar yigʻilgan. 1776-yilda gersog Albertining shaxsiy toʻplami sifatida asos solingan. 1920-yilda Vena universiteti gravyura kabineti bilan birlashtirilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albion

Albion — Britaniya orollarining qadimgi nomi. Bu nom yunonlar davridayoq mashhur boʻlgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albit

Albit (lotincha albus — oq) — plagi oklazlar guruhiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy formulasi- NaAlSi3OJ. Qattiqligi 6-6,5. Albit 2,6. Rangi oq, boʻz-sariq pushtiroq; kristall donalari mayda. Shishaga oʻxshash yaltiroq. Albit asosan ishqorli jinslar (ishqorli granit, ishqorli siyenit va boshqalar) tarkibida boʻladi. Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Kola yarim orol, Ural), Ukraina (Ukraina qalqoni, Azov boʻyi)da keng tarqalgan. Keramika sanoatida xom ashyo sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Turkum:Javohirlar
Albitssiya

Albitssiya (Albizia) — burchakdoshlar oilasiga mansub daraxt va butalar turkumi. 50 ga yaqin turi bor. Asosan tropik va subtropik hududlar (Eron, Hindiston, Efiopiya, Zakavka-ze)da yovvoyi holda uchraydi. Barglari juft patsimon, murakkab, gullari kallak toʻpgulga yigʻilgan. Oʻzbekistonda Albitssiyaning julibrissin xushmanzara turi oʻsadi. Bu tur yovvoyi holda Ozarbayjondagi Talish togʻi oʻrmonlarida tarqalgan boʻlib, „ipak akatsiya“ nomi bilan Kavkazning boshqa joylarida, Krim va Oʻrta Osiyoda ham ekiladi. Oʻzbekistonda Toshkent, Samarqand, Buxoro, Fargʻona shaharlarida oʻstiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albom

Albom (frans. album) – 1) rasm chizish, dastxatlar yozdirish, markalar toʻplash, fotosuratlar qoʻyish uchun moʻljallab muqovalangan varaqlar majmui; 2) kitob shaklida nashr etilgan (koʻpincha izoh bilan) reproduksiyalar, fotosuratlar, talh (chizgʻi)lar va shu kabilar toʻplami.

Yana qarang: Muraqqa.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albukerke

thumb|right|250px
Albukerke  — AQSH janubi-gʻarbidagi shahar. Nyu-Meksiko shtatida, Rio Grande daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 385 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 449 ming kishi). Xalqaro aeroport bor. Atom energetikasi tadqiqotlarining yirik markazi. Yadro qurollari takomillashtiriladi va ishlab chiqariladi. Konchilik (uran, rangli metallar) rayonining savdo-moliya markazi. Oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari, universitetlar bor. Shaharga 1706-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:AQSh shaharlari
Albuminlar

Albuminlar (lotincha albumen – tuxum oqsili) – hayvon va oʻsimlik toʻqimalari tarkibiga kiradigan oddiy oqsillar; tuxum oqi, qrn zardobi, sut, oʻsimliklar urugʻida boʻladi. Albuminlar past molekulyar ogʻirlikka ega; suvda, kuchsiz tuz eritmalarida eriydi, neytral tuzlarning yuqori konsentratsiyasida choʻkadi. Albuminlar uchraydigan joyiga qarab zardob Albuminlari, tuxum Albuminlari, sut Albuminlari deb ataladi. Zardob Albuminlar qon tarkibidagi oqsillarning yarmidan koʻpini tashkil etadi. Qonda bir qator moddalar: erkin yogʻ kislotalarni, steroid va tireoid gormonlarni tashishda, zaharli moddalar, mas, ogʻir metallarni zaharsizlantirishda ishtirok etadi. Albuminlar toʻqimalarda suv-tuz va azot almashinuvida muhim rol oʻynaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albuminuriya

Albuminuriya – bu patologik holat boʻlib, unda oqsil albumin siydikda anomal ravishda mavjud boʻladi. Bu proteinuriyaning bir turi. Albumin asosiy plazma oqsili boʻlib (qonning meʼyorida aylanib yuradi); sogʻlom odamlarda uning faqat kichik miqdori siydikda mavjud, buyrak kasalligi bilan ogʻrigan bemorlarning siydikda esa koʻproq miqdorda uchraydi. Bir qator sabablarga koʻra, klinik terminologiya proteinuriyadan koʻra koʻproq albuminuriyaga eʼtibor qaratish uchun oʻzgarmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Albutsid

Albutsid, natriy sulfatsil — sulfanilamid preparatlaridan biri; streptokokk, Gonokokk, Pnevmokokk va boshqa infeksiyalarga samarali taʼsir etadi. Koʻz kasalliklarini davolashda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Luis Walter Alvarez

right|300px|thumb|Luis Walter Alvarez (Stockholm, 1961)
Luis Walter Alvarez (13-iyun 1911 – 1-sentyabr 1988) – amerikalik fizik. Elektron tutishni ochgan (1938). Pufaksimon kameralar bilan ishlashning zamonaviy usulini yaratgan. Koʻpgina rezonanslarni kashf etgan (1960). Nobel mukofoti laureati (1968)Nobel mukofoti sovrindorlari"ALVARES (Alvarez) Luis Uolter" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil .

Luis Alvares 1911-yil 13-iyunda Kaliforniyaning San-Fransisko shahrida tugʻilgan. U bakalavr darajasini olgan. 1932-yilda Chikago universitetidan magistrlik darajasiga ega boʻlgan. 1934-yilda fan nomzodi darajasiga koʻtarilgan. 1936-yilda doktor Alvares Kaliforniya universitetining radiatsiya laboratoriyasiga qoʻshildi, u hozir professor, 1936-yilda ilmiy xodim sifatida. U 1940-yild . 1943-yilgacha Massachusets texnologiya institutining radiatsiya laboratoriyasida oʻz faolyatini olib borgan edi. 1943-yil, 1944-yillarda Chikago universitetining metallurgiya laboratoriyasida, 1944-1945-yillarda Manxetten okrugidagi Los-Alamos laboratoriyasida .Alvares Fizika boʻyicha Nobel mukofoti bilan taqdirlandi. 1968-yilda elementar zarralar fizikasiga qoʻshgan hissasi uchun, shu jumladan vodorod pufakchali kameralar yordamida koʻplab rezonansli holatlarni kashf etgani uchun.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:1988-yilda vafot etganlar
Turkum:13-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Hannes Alfvén

thumb|220px|Hannes Alfvén
Hannes Alfvén (30-may 1908 – 2-aprel 1995) — shved fizigi va astrofizigi. Magnit gidrodinamikasi asoschisi, plazmada toʻlqinning bir turi (A. toʻlqini) mavjudligini bashorat qilgan. Nobel mukofoti laureati (1970).Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:30-mayda tugʻilganlar
Turkum:2-aprelda vafot etganlar
Alven toʻlqinlari

Alven toʻlqinlari — plaz-mada magnit maydoni boʻylab tezlikda tarqalayotgan koʻndalang toʻlqinlar, bunda r — zichlik, N — magnit maydon kuch-langanligi. X. Alven sharafiga shunday atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alveolalar

Alveolalar (lotincha: alveolus — oʻyiq, pufakcha, xaltacha):

1) oddiy va murakkab bezlarning shira (sekret) ajratuvchi pufakchalari — alveolyar bezlarning oxirgi qismlari. Bezlardagi Alveolalarda shiralar yigʻilganda bakalga oʻxshasa, shiralari chiqqandan soʻng naysimon shaklda boʻladi. Oʻpka bronxlarining oxirgi qismi ham Alveolalar deb ataladi. Ular nafas olganda kengayib, nafas chiqarganda torayib havo almashinuvini taʼminlaydi. Bronx Alveolalarlari pufakchaga oʻxshab, devorlari epiteliy hujayralaridan iborat. Alveolalarni tashqi tomondan oʻrab olgan qilsimon qon tomirlar nafas olganda kislorodni soʻradi. Nafas chiqarganda ishlangan gaz aksincha Alveolalarga oʻtadi;

2) jagʻ suyaklarining tishlar joylashadigan oʻyiqchasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alginat kislota

Alginat kislota (lot. alga -suvoʻt) – koʻpchilik hujayra poʻstida uchraydigan yuqori molekulali rangsiz, amorf uglevod birikma. Mol. massasi 3500- 1500 000ga teng. Sovuq suvda yomon, issiq suv va ishqoriy eritmalarda yaxshi eriydi. Oʻz hajmidan 200-300-marta ortiq hajmdagi suvni yutish qobiliyatiga ega. Natriy va kaliyli tuzlari suvda yaxshi erib, yopishqoq eritmalar hosil qiladi. Alginat kislota va uning tuzlari emulsiya va suyuqliklarni quyultirishda, muzqaymoq ishlab chiqarishda gel hosil qiluvchi komponent sifatida va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kislotalar
Turkum:Kimyoviy moddalar
Algologiya

Algologiya (lotincha: alga — suvoʻt, yun. logos — taʼlimot), fikologiya — botanikaning suv oʻtlarini oʻrganadigan boʻlimi. A.ning oʻrganish ob’ekti bir hujayrali mikroskopik oʻlchamdagi pro-kariot (koʻk-yashil suv oʻtlari, proxlor-fitsimonlar) hamda koʻp hujayrali yirik (uz. 60 m gacha) eukariot (yashil, sariq-yashil, qoʻngʻir, qizil va boshqalar) organizmlardir. Mikroskopik kattalikdagi suv oʻtlari baʼzan mikrobiologiyaning oʻrganish ob’ekti hisoblanadi. A.ning mustaqil fan sifatida rivojlanishi 19-asrning ikkinchi yarmida ota-bo-la Agerdlar hamda Kyutsin de Bari, G. Tyure, N. Prins-geym, L. S. Sentkovskiyning suv oʻtlarining morfologiyasi va sistematikasi sohasidagi tadqiqotlari bilan bogʻliq, 20-asrning ikkinchi yarmida suv oʻtlaridan tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, oziq-ovqat va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida foydalanish borasida erishilgan muvaffaqiyatlar A.ning tez sur’at bilan rivojlanishiga olib keldi. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan Oʻzbekistonda A.ning rivojlanishi akademik A. M. Mu-zaffarov nomi bilan bogʻlangan. Uning bevosita ishtiroki va rahbarligida 373Oʻzbekiston algoflorasining tarkibi oʻrganilib, natijada ularning tarqalish qonuniyatlari kashf etildi. Suv oʻtlarni sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirib, ulardan xalq xoʻjaligining turli tarmoqlarida foydalanish mumkinligi ilmiy tomondan tahlil qilindi. Oʻzbekistonda algof-lorani rivojlantirishga qaratilgan yirik ilmiy asarlar nashr etildi. „Oʻrta Osiyo togʻ suv havzalarining suvoʻtlar florasi“, „Suvoʻtlarning geografik tarqalishi“, „Oʻrta Osiyo koʻk-yashil soʻvoʻtlari aniqlagichi“, „Xlorella va uni qoʻllash“, „Oʻrta Osiyo suv havzalari va algoflorasining rivojlanishi va tarqalish qonuniyatlari“, „Oʻrta Osiyo protokokk suv oʻtlari aniqlagichi“ kabi qator asarlar shular jumlasidandir. Bu sohadagi ishlar ayni vaqtda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika institutida davom ettirilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldebaran

thumb|upright|Aldebaran
thumb|upright|Aldebaran yulduzi kattaligining Quyosh kattaligi bilan qiyosi.
Aldebaran – Savr yulduz turkumining 0,8-kattalikdagi yulduzi (a si), rangi qizil. Giadlar yulduz toʻdasining bosh yulduzi hisoblanadi; Quyoshga nisbatan 150 marta yorqinroq. Yerdan uzoqligi 67 yorugʻlik yiliga teng. Kuzda va qishda koʻrinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldegidlar

Aldegidlar, RCHO – molekulasida organik radikal R va vodorod atomi bilan bogʻlangan karbonil guruhi (>C=O) boʻlgan organik birikmalar. Aldegid guruhi (-CHO)ning qanday radikal bilan birikkanligiga qarab toʻyingan, toʻyinmagan, aromatik va geterotsiklik aldegidlar boʻlishi mumkin. Aldegidlarni atashda tegishli organik kislotalarning nomlaridan foydalaniladi. Masalan, chumoli kislotaga toʻgʻri kelgani chumoli aldegid yoki formaldegid, sirka kislotaga toʻgʻri kelgani sirka aldegid yoki atsetaldegid deyiladi. Jeneva nomenklaturasi boʻyicha aldegidlarni atash uchun uglevodorodlar nomi yoniga al qoʻshimchasi qoʻyiladi. Masalan, HCHO metanal, etanal. Baʼzi aldegidlar tasodifiy nomlarga ega; masalan, furfurol aldegidlar birlamchi spirtlarni oksidlash, organik kislotalar hosilalarini qaytarish va boshqa usullar bilan olinadi. Ular juda tez reaksiyaga kirishuvchi faol moddalar hisoblanadi. Reaksiya paytida radikaldagi vodorod atomlari va karbonil guruhdagi kislorod boshqa atomlarga almashinishi hamda >C=O dagi qoʻshbogʻ uzilishi natijasida boshqa atomlarni biriktirib olishi mumkin. Bulardan tashqari, aldegidlar aldol, kroton va murakkab efir kondensatsiyalari degan kondensatsiyaga uchrashi mumkin, aldegidlar oson oksidlanadi. Ular polimerlanishi, yaʼni bir necha molekulalari oʻzaro birikib, yuqori molekulyar birikma hosil qilishi mumkin. Baʼzi aldegidlar ishqorlar taʼsirida Kannitssaro reaksiyasi deb ataladigan reaksiyaga kirishadi. Ular fenolformaldegid smolalar olishda, antiseptiklar sifatida, dezinfeksiyalashda va boshqa maksadlarda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aldegidokislotalar va ketokislotalar

Aldegidokislotalar va ketokislotalar, oksokarbon kislotalar — molekulasida karbonil (aldegid yoki keton guruhlari) va karboksil guruhlari boʻlgan organik birikmalar. Ular funksional guruhlarning molekulada oʻzaro joylashishiga qarab, a-, r4-, u- va boshqa oksokarbon kislotalarga boʻlinadi. A-Aldegidokislotaning birinchi namunasi glioksal kislota (SNOSOON) pishmagan mevalar tarkibida uchraydi. Aldegidokislotalar-ketokislotaga pirouzum kislota (SN3SOSO-ON) namuna boʻla oladi; u organizmda moddalar almashinuvi jarayonida qatnashadi. Aldegidokislotalar va ketokislotalar juda beqaror, ularning ichida eng ahamiyatlisi atsetosirka efirdir. Uketokislotadan penitsill kislota katta ahamiyatga ega boʻlib, Antibiotik hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kislotalar
Kurt Alder

Kurt Alder (1902.10.7-1958.20.6) — nemis organik kimyogari, falsafa fanlari doktori. 1940-yildan Kyoln universitetiga qarashli kimyo institutining direktori. 1928-yilda Otto Diels bilan hamkorlikda diyen sintez asoslarini ishlab chiqdi. Stereokimyo, polimerizatsiya sohalarida ham tadqiqotlar olib bordi. Nobel mukofoti laureati (1950)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:1958-yilda vafot etganlar
Turkum:10-iyulda tugʻilganlar
Turkum:20-iyunda vafot etganlar
Aldozalar

Aldozalar – oddiy uglevodorodlarga kiruvchi, shirin taʼmli, suvda yaxshi eruvchan kristall moddalar. Tuzilishiga koʻra, aldozalar polioksialdegidlardir, SN2ON(SNON)"SNO. Tipik vakili – glukoza. Aldozalar odam, hayvon va oʻsimliklar hayotida ham muhim rol oʻynaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kristallar
Aldol kondensatlanish

Aldol kondensatlanish — ikki molekula aldegidning oʻzaro birikib, tarkibida aldegidlar va alkogol guruhi boʻlgan moddalar, yaʼni aldollar hosil qilishi. Aldol kondensatlanish ilk bor 1872-yilda nemis kimyogari Aldol Vyurs tomonidan kashf qilingan. Ketonlar ham aldol kondensatlanish reaksiyasiga oson kirishadi. Aldol kondensatlanish natijasida hosil boʻladigan aldegidspirtlar reaksiyaga juda tez kirishuvchan moddalar; oʻsimliklar toʻqimalarida boʻladigan koʻpchilik jarayonlarni oʻrganishda ularning katta ahamiyati borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aldollar

Aldollar – aldegid spirtlar, molekulasi tarkibida gidroksillar (ON) va karbonil (>C=O) guruhlari boʻlgan organik birikmalarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Aldosteron

Aldosteron — buyrak usti bezi poʻst qavatining gormoni; kortikosteroidlar mansub, kortikosteron hosilasi. Kortikosteroid faollikka ega. Dezoksikortikosterondan 100-120-marta faolroq. Aldosteron organizmda minerallar almashinuvini, natriyning bevosita soʻrilishini va kaliynign siydik bilan ajralishini rostlab turadi. Aldosteron hosil boʻlishi organizmdagi suv-tuz almashinuvi va ovqat tarkibidagi natriy va kaliy miqdoriga bogʻliq. Aldosteron ajralishida adrenokortikotrop gormon , angiotenzin, renin va boshqa ishtirok etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Salvador Allende

thumb

Salvador Allende (1908—1973) — Chili prezidenti (1970—1973). Xalq birligi bloki tomonidan nomzodi qoʻyilgan. Chili sotsialistik partiyasi tashkilotchilaridan biri (1933) va rahbari. 1939—1942-yillarda sogʻliqni saqlash vaziri, 1945-yildan senator (1966—69 yillarda senat raisi). Harbiy toʻntarish paytida oʻldirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Alkled

Alkled (alyuminiy va ing. clag – qoplangan) – ikki tomonidan qalinligiga nisbatan 2-10 foizgacha toza alyuminiy yoki boshqa alyuminiy krtishmasi qatlami qoplangan (plakirovkalangan), mustahkam alyuminiy qotishmalaridan tayyorlangan yarim fabrikat (chala mahsulot – list, quvur va boshqalar). Elektrkimyoviy jihatdan zanglash (korroziya)dan himoyalangan boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Alkor (yulduz)

Alkor — Katta Ayiq yulduz turkumidagi oq yulduz; oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin, ravshanligi t 4,02, spektral sinfi A5. Alkor spektral-qoʻshaloq yulduz. U Oʻrta Osiyo kengliklarida botmaydi. Baʼzida astronomlar Alkorga qarab atmosferaning tiniqligini baholaydilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Yulduzlar
Almadi

Almadi – Yashil Burun yarim oroldagi burun. Afrikaning eng gʻarbiy nuqtasi (17°32’ Almadi, 14°45’ sh.k.). Gambiya va Senegal daryolarning quyilish joylari oraligʻida joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Orollar
Almandin

Almandin — granatlar guruhiga mansub mineral. Qattiqligi 7-7,5. S.ogʻ. 3,8-4,3. Rangi qizil, toʻq qizil. Shisha-simon va yogʻsimon, yaltiroq. Almandin slyudali slaneslarda, granitlarda, granitli pegmatitlarda uchraydi. Markaziy Osiyoda Almandin pegmatitlar ichidan topilgan. Juda yaltiroq, shaffof Almandin qimmatbaho tosh hisoblanib, zargarlik buyumlari yasashda ishlatiladi. Bunday Almandin baʼzan yoqut deb ataladi. Almandinning nuqsonli abraziv material sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Minerallar
Turkum:Zargarlik
Alni qotishmalar

Alni qotishmalar — temiralyuminiynikel tizimidagi qotishmalar. Magnit xossalari gʻoyat yuqori. Alni qotishmalar tarkibida 9-15,5% alyumi-niy (Al), 18-24,5% nikel (Ni), qolgani temir (Fe) boʻladi. Alni qotishmalar magnit jihatdan qattiq qotishmalar jumlasiga kiradi. Yuqori quvvatli ixcham magnitlar tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp burmalanishi

Alp burmalanishi — asosan kaynozoydagi tektogenez erasi; geosinklinal vujudga kelib, mezozoy va paleogenda rivojlangan. Alp burmalanishi natijasida geosiiklinallar burmali togʻlarga aylangan. Oʻsha vaqtda Alp burmali togʻlari (Alp burmalanishi nomi shundan) va Alp geosinklinal (burmali) va boshqa tuzilishlar shakllandi. Alp burmalanishi Oʻrta dengiz va Tinch okean mintaqalariga ajratilgan. Oʻrta dengiz mintaqasiga Apennin, Alp, Karpat, Qrim togʻlari, Katta Kavkaz, Pomir, Himolay va boshqa kiradi; Tinch okean mintaqasiga Kordilera, And, Kamchatka, Kuril, Yaponiya, Filippin orollaridagi togʻlar va boshqa kiradi. Alp burmalanishi dagi togʻlar yosh, ular kam yemirilgan, shuning uchun ham yer yuzasidagi eng baland togʻlar hisoblanadi. Alp burmalanishi shuningdek tokembriy, paleozoy va mezozoyda koʻtarilgan togʻlarga ham taʼsir qilgan. Bu mintaqalarda vulkanizm va seysmik harakatlar kuchliligidan Alp burmalanishining ayrim tuzilishlari hali ham rivojlanishda.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Geologiya
Alp mintaqasi

Alp mintaqasi – togʻlardagi tabiiy balandlik mintaqasi, asosan moʻ’tadil va subtropik kengliklarda, aksari togʻ-oʻtloq landshaft tipidan iborat. Subalp mintaqasidan yuqorida joylashgan togʻlarning balandroq qismida Alp mintaqasi nival mintaqasi bilan almashinadi. Alp mintaqasining balandlik holati geografik kenglik, namlik darajasi va yon bagʻirlarining ekspozitsiyasi bilan bogʻliq. Alp togʻlari va Gʻarbiy Kavkazda Alp mintaqasi 2000 m dan 3000 m gacha, Himolay togʻlarining janubiy yon bagʻirlarida 3600 m dan 5000 m gacha oralikdagi balandliklarni egallagan. Moʻ’tadil va subtropik kengliklardagi togʻlarning seryogʻin yon bagʻirlarida aniq namoyon boʻlgan; yuqoriroq kengliklarda togʻ tundra mintaqasi, quyiroq kengliklarda esa baland togʻ-dasht va choʻl mintaqasi; ekvatorial kengliklarda oʻtloqlar (paramos) mintaqasi bilan almashinadi. Relefning togʻ-muzlik shakllari keng tarqalgan. Iqlimi sovuq, qor qoplami qalin (6-10 oy saqlanadi), vegetatsiya davri qisqa, qattiq shamollar boʻlib turadi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 15°, iyulniki 14° chamasida, yillik yogʻin miqdori 1000 mm va undan koʻp; tez-tez qor koʻchkilari boʻlib turadi. Alp oʻsimliklari (butazor va oʻtloqlar) keng tarqalgan. Xoʻjalikda asosan yozda yaylovlar sifatida foydalaniladi. Hayvonot dunyosi quyi mintaqalarga tez koʻchib oʻta oladigan turlar (alqor, serpa, yovvoyi echki va boshqalar) yoki qishki uyquga ketadigan kemiruvchilardan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpari

Alpari (ital. al pare – teng, bab-baravar) – qimmatbaho qogʻozlar, valyutalar birja (bozor) kursining nominal (paritet)ga mos kelishi.

Alpari – bu xalqaro forex brokeri va investitsiya kompaniyasi boʻlib, 1998-yilda tashkil etilgan. Kompaniya asosan onlayn savdo va forex bozorlarida faoliyat yuritadi, shuningdek, turli moliyaviy instrumentlar, jumladan, CFD (Contract for Difference), aktsiyalar, indekslar va metallarni ham taklif etadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Atamalar
Alpinizm

Alpinizm (Alp togʻi nomidan) , sport turi, turli murakkab toʻsiqlardan oʻtib togʻ choʻqqilariga koʻtarilish. Alpinizm uch sinfdan — traverslar (dovon oshish, togʻ tizmalari va etaklaridan oʻtish), murakkab chiqish (tik togʻlarga chiqish) va baland togʻlarga koʻtarilishdan iborat. Alpinizm sport turi boʻlibgina qolmay, kam oʻrganilgan togʻlarni ilmiy tadqiq etishga ham xizmat qiladi. Alpinizm tarixi 1786-yildan boshlanadi: oʻshanda Shveysariyalik J. Balma va M. Pakkar Alp togʻining Monblan choʻqqisiga koʻtarilgan edilar. Alpinizm Markaziy Yevropadan boshqa oʻlkalarga, shu jumladan Osiyoga tarqaldi. Alpinistlar birin-ketin Kavkaz, Tyaninan, Pomir, Oltoy togʻlarini zabt etdilar. XIX asrning oxirida Turkiston harbiy topograflari Chimyon togʻiga — 3309 m balandlikka koʻtarildilar. 20-yillarda Oʻrta Osiyo davlat untida, Toshkent telegrafi, aloqa texnikumi va boshqa joylarda alpinizm seksiyalari tashkil qilindi. 1938-yil Oʻzbekistonda alpiniada oʻtkazildi, uning 60 qatnashchisi Pskom togʻining 8 ta choʻqqisini zabt etdi. 1970-1980-yillarda Oʻzbekistonda 1,500 ga yaqin kishi alpinizm bilan shugʻullandi. Alpinizmning ommalashuvi va sportchilarning shuhrat qozonishida V. Abalakov, V. Rasek, V. Elchibekovlarning xizmati katta. Keyingi paytda Toshkent shahri, Toshkent, Fargʻona, Namangan, Samarqand, Navoiy viloyatlarida alpinizmga eʼtibor kuchaydi. Birgina Chimyonda oʻtkazilgan alpiniadada 1,000 dan ortiq sportchi qatnashdi. Dunyodagi eng baland Everest (Jomolungma) choʻqqisi (Himolay togʻida balandligi 8848 m)ni zabt etish alpinistlarning ezgu orzusi hisoblanadi. Yangi Zelandiyalik Edmund Hillary va sherp Norgey Tensing 1953-yil unga birinchi marta koʻtarilganlar. Oʻzbekistonda Everestni zabt etuvchi alpinistlar guruhi tuzildi. Bu guruh 1998-yil mayda choʻqqiga chiqdi. 22-may kuni Rustam Rajabov birinchi boʻlib Everestni zabt etdi va u yerga Oʻzbekiston davlat bayrogʻini qadadi. Uning ketidan Oleg Grigorev, Sergey Sokolov, Xanif Balmagambetov, Svetlana Baskakova, Ilyos Tuxvatullin, Andrey Fyodorov, Marat Usayev, Roman Mats, Andrey Zaikin, Aleksey Dokukin choʻqqiga koʻtarildilar (ekspeditsiya rahbari Anatoliy Shabanov). 1977-yil alpinistlarimiz Markaziy Tyanshanning „Xontangri“ (7010 m) va „Gʻalaba“ (7439 m) choʻqqisini zabt etgandilar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alsifer

Alsifer — alyuminiy — kremniy — temir tizimidagi qotishma. Magnit singdiruvchanlik xossasi yuqori. Alsifer tarkibida 5,4% alyuminiy (A1), 9,6% kremniy (Si) va 85% temir (Fe) boʻladi. Alsifer magnit jihatidan yumshoq qotishmalar jumlasiga kiradi. Alsiferdan transformator, elektr generatori va elektr dvigatellar oʻzagi tayyorlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Alt

Alt (; ; – baland, yuqori ovoz) — skripkasimon sozlar guruhiga mansub 4 torli kamon bilan chalinadigan cholgʻu. Shaklan skripkaga oʻxshasha, lekin undan bir oz kattaroq (odatda 410 mm uzunlikda). Alt yakkanavoz va turli ansambllarda (kvartet, kvintet) hamda simfonik orkestrda qoʻllanadi. Partiturada alt partiyasi skripka notalaridan pastda joylashadi va italyan tilida „viola“ deb koʻrsatiladi.

 

 

 .

Turkum:Musiqa asboblari
Altaks

Altaks, ditio-bisbenztiazol, CMHgN2S4 – rangsiz kristall, organik modda. Suyuqlanish temperaturasi – 186°. Altaks kauchukni vulkanizatsiya qilishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Kimyo
Altamira

Altamira – Ispaniyaning Santander viloyatidagi qoyatosh rasmlari saqlangan gʻor. 1875-yildan ispan arxeologi Marselino Sautuola topib oʻrgangan. Gʻorda rang-barang boʻyoqpar bilan ishlangan hayvonlar (yovvoyi ot, toʻngʻiz, bugʻu va togʻ echkilari)ning tasvirlari topilgan. Suratlarning uzunligi 2,2 m gacha yetadi. Rasmlar yaxshi saqlangan, oʻta kuzatuvchanlik, hayvonlarning anatomik tuzilishi va holatining aniq berilishi, shakllarni yasashda chiziq va boʻyoq dogʻlarini erkin qoʻllanishi bilan diqqatni jalb etadi. Altamira tasvirlarining topilishi paleolit davri gʻor va qoyatosh rasmlarini oʻrganishga turtki boʻldi. Gʻordagi tasviriy sanʼat obidasi madlen davriga oid. Altamira gʻoridagi madaniy qatlamlardan yuqori paleolitning salyutre va madlen davrlariga mansub tosh qurollar va turli hayvonlarning suyak qoldiqlari topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Alteratsiya

Alteratsiya ( – oʻzgartiraman) – asosiy tovushqator pogʻonalarini (nomini saqlagan holda) oʻzgartirish; uning balandligini chorak, yarim yoki butun tonga koʻtarish yoki pasaytirish.

 Alteratsiya belgilari 
Asosiy alteratsiya belgilari diyez (tovushlarni yarim ton koʻtarish uchun) va bemol (tovushlarni yarim ton pasaytirish uchun) hisoblanadi. Agar asosiy tovush bir butun ton yuqori koʻtarilishi lozim boʻlsa, dubl-diyez, aksincha, bir butun ton pasaytirish kerak boʻlsa, dubl-bemol qoʻllanadi. Koʻtarilgan tovushlarni pasaytirish yoki pasaygan tovushni koʻtarish uchun bekar belgisi qoʻyiladi.

 Qoʻllanishi 
Alteratsiya belgilari koʻtarilishi yoki pasayishi kerak boʻlgan nota oldiga qoʻyiladi. Agar kalitdan soʻng qoʻyilsa, ular kalitoldi belgilari deb ataladi. Shu satrning oxiriga qadar alteratsiya belgilari qoʻyilgan pogʻonalar yarim ton koʻtariladi yoki pasayadi. Agar alteratsiya belgisi biror takt orasida qoʻyilsa, u holda faqat shu taktdagi belgi qoʻyilgan pogʻonalarni oʻzgartirish kuchiga ega boʻladi.

 Boshqa maʼnolari 
Garmoniyada alteratsiya tovushqatordagi noturgʻun pogʻonalarni xromatik oʻzgartirish orqali tuzuk (lad) tortilishlarni kuchaytirishga xizmat qiladi. Tarkibida oʻzgargan pogʻonalar mavjud boʻlgan instituterval yoki akkordlar Alteratsiyalashgan interval va akkordlar deb yuritiladi.

 

 

 

Turkum:Musiqiy atamalar
Alternariozlar

Alternariozlar — oʻsimliklarning zamburugʻli kasalliklari. Ekinlarda Alternariozlarni Alternaria turkumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Kasallangan oʻsimlik toʻqimalari ustida saprofit zamburugʻ — alternariya toʻq jigarrang duxobasimon dogʻ gʻubor hosil qilib rivojlanadi. Dogʻlar doirasida toʻqimalar asta-sekin oʻladi. Don ekinlari, kartoshka, olma, karam, nok, rezavorlar va boshqalarga katta zarar yetkazadi. Gʻoʻzada uchraydigan Alternariozlar chanoqlardagi paxtani buzadi. Tola texnologik xususiyatlarini, chigit moydorlik va unuvchanligini yoʻqotadi. Oʻta namgarchilik, kuzning erta boshlanishi, hasharotlar (oʻsimlik bitlari, oʻrgimchakkana, koʻsak qurti) kasallikning tarqalishi va rivojlanishiga sabab boʻladi. Kurash choralari: oʻsimlik qoldiqlarini yigʻishtirib olish, kuzgi shudgorlash, urugʻlikni dorilash, vegetasiya davrida oʻsimlikka fungitsidlardan sinebning 1,5%li suspenziyasini purkash (yana qarang Zamburugʻli kasalliklar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alternativa

Alternativa (frans. alternative; lot. alter — ikkitadan biri) — 1) mumkin boʻlgan ikki yoki bir necha qaror, tutilgan yoʻl, kerakli variantlar va boshqa dan birini tanlash zarurati. 2) Mantiqda — ikki yoki undan ortiq, mazmunan bir-birini inkor etuvchi imkoniyatlardan birini zaruran tanlash (alternativ hukm). Fikrning aniq va izchil boʻlishi uchun Alternativa unga nomuvofiq mulohazalarni istisno qilishda ham foydalaniladi. Matematik mantikda Alternativa deb ikki argument (asos)ni „yoki“ bogʻlovchisi („v“ yoki „t“) opqali bayon qilish tushuniladi.Alternativa o'rin to'ldiruvchi raqobatchi sifatida ham keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa

Alfa (yun. alpha)

 yunon alifbosi birinchi harfi A, aning nomi;
 moddaning muayyan holatini bildiruvchi soʻz boʻlagi (mas, alfa-temir);
 soʻzning alfa-zarrachalarga aloqadorligini biddiradigan qoʻshimchasi (mas, alfa-yemirilish). Kuchma maʼnoda: A. va omega – bosh va oxir; asos, mohiyat.
 Alfa (yemirilish) – YEMIRILISH (a-yemirilish, parchalanish) – oʻz-oʻzidan radioaktiv yemirilish jarayonida atom yadrolaridan a-zarralarning ajralib chiqishi.
 Asosiy holatdan alfa parchalanishi faqat etarlicha ogʻir yadrolarda, masalan, radiy-226 yoki uran-238 da kuzatiladi. Alfa radioaktiv yadrolar nuklidlar jadvalida atom raqami 52 (tellur) va massa soni taxminan 106-110 dan boshlanadi va atom raqami 82 dan katta va massa soni 200 dan katta boʻlsa, deyarli barcha nuklidlar alfa radioaktivdir, ammo ular boʻlishi mumkin. alfa yemirilishi va dominant boʻlmagan parchalanish rejimi. Tabiiy izotoplar orasida alfa radioaktivligi noyob yer elementlarining bir nechta nuklidlarida (neodimiy-144, samariy-147, samariy-148, evropiy-151, gadoliniy-152), shuningdek, bir nechta ogʻir metallar nuklidlarida (gafniy-174, volfram-180, osmiy-186, platina-190, vismut-209, toriy-232, uran-235, uran-238) va uran va toriyning qisqa muddatli parchalanish mahsulotlari.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-zarralar

Alfa-zarralar — baʼzi bir radioaktiv elementlardan chiquvchi geliy atomlarining yadrolari. Geliy atomining yadrosi ikkita proton va ikkita neytrondan iborat. Bu zarralar radioaktiv elementlar yemirilganida ajralib chiqadi, ayni vaqtda energiya ham ajraladi. Alfa -zarralar biror modda orqali oʻtganida modda atomlarini ionlashtirib, oʻz energiyasi kamayadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-spektrometrlar

Alfa-spektrometrlar — radioaktiv yadrolar chiqarayotgan alfa (a)-zarralar energiyasini oʻlchaydigan asbob. Ishlash tarzi a-zarralarning magnitik tahliliga (magnit A.-s.) yoki ularning ionlovchi taʼsirlarini tadqiq qilishga (ionlash kamerasi) asoslangan. a-zarralarning energetik spektri (na-fis strukturasi)ni oʻrganish yadro fi-zikasida katta ahamiyatga ega. Spektrlar yadroning energetik sathlari toʻgʻrisida maʼlumot beradi. Odatda, mahsul yadroning energetik sathlari bir-biriga yaqin boʻladi. Masalan, Ra226 yadrosining ik-kinchi va uchinchi uygʻongan holati ener-giyalari farqi 20-43 keV. Shuning uchun a-spektrometrlarning energetik sathlar bir-biriga yaqin boʻlgan guruhlarini aj-rata olish qobiliyati katta boʻlishi ke-rak. Hozirgi zamon magnit a-spektrometri energetik sathlar farqi 0,07% boʻlgan chiziqlarni ajrata oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-terapiya

Alfa-terapiya — alfa zarralar (radonli vannalar, radioaktiv boylamlar va boshqalar) taʼsirida davolash; nur bilan davolashning bir turi. Alfa-terapiya nerv sistemasi, endokrin bezlar, yurak-tomir faoliyatini yaxshilaydi. Koʻpgina kurortlarda alfa-terapiya qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfatron

Alfatron, radioaktiv vakuum-metr — gaz bosimini aniqlaydigan as-bob. Ishlash tarzi oddiy yoki plutoniyning alfa-yemiripishi natijasida ion-lashgan gazning elektr oʻtkazuvchanligini oʻlchashga asoslangan. A., asosan, gaz bosi-mini avtomatik nazorat qilish sistemalarida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Alfred

thumb|right|

Buyuk Alfred (taxminan 849 — taxminan 900) — Uesseks ingliz-sak-slar qiroli (871 yildan). Oʻz hukmronligi ostiga bir qator qoʻshni ingliz-saks ki-rolliklarini birlashtirdi. A. davri-da 1-umumingliz qonunlar toʻplami va "Ingliz-saks solnomasijing bir qismi tuzilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alxesiras konferensiyasi

Alxesiras konferensiyasi (1906.15.1-7.4) — Ispaniyaning Alxesiras shahrida Germaniyaning tashabbusi bilan chaqirilgan xalqaro konferensiya. Marokashdagi Fransiya-Germaniya raqobati 1905-yilda Marokash janjalini keltirib chiqardi. Alxesiras konferensiyasining chaqirilishi shu xalqaro tanglikni bartaraf etishga qaratilgan edi. Unda Avstriya-Vengriya, Angliya, AQSH, Belgiya, Germaniya, Ispaniya, Italiya, Marokash, Niderlandiya, Portugaliya, Rossiya, Fransiya va Shvetsiya qatnashdi. Alxesiras konferensiyasi Marokashni boshqarish uchun Angliya, Germaniya, Fransiya va Ispaniya nazorati ostida xalqaro bank, shuningdek Fransiya va Ispaniyaga tobe boʻlgan politsiyani tashkil etdi. Alxesiras konferensiyasi rasmiyat uchungina Marokash sultonligining „mustaqilligi“, „hududiy butunligi“, Marokashdagi barcha millatlarning „iqtisodiy ozodligi“ va „teng huquqligi“ni eʼlon qildi. Amalda esa Angliya, Rossiya, AQSH va boshqa davlatlarning qoʻllab-quvvatlashi bilan Fransiya va Ispaniya Marokashdagi oʻz zonalarini boshqarish huquqiga ega boʻldilar. Alxesiras konferensiyasi Germaniyaning diplomatik magʻlubiyati boʻlgan va Fransiyaning Marokashni batamom bosib olishiga yoʻl ochgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alsiona

Alsiona — Savr burji (yulduz turkumi)ning yulduzi, 3-kattalikda. Hulkar yulduzlar toʻdasining eng ravshan yulduzi. Bizdan 189 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyans

Alyans (frans. alliance) — ittifoq, birlashma (odatda davlatlar, tashkilotlar ittifoqi).

Turkchada esa – "nikoh uzigi" manosida keladi

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyumel

Alyumel — nikelning alyumi-niy, marganes va kremniy bilan hosil qilgan qiyin suyuqlanuvchan qotishmasi. A.ning tarkibi (%da); 1,8-2,5 alyumi-niy, 0,85-2,0 kremniy, 1,8-2,2 mar-ganes, qolganlari — nikel va kobalt. A. pirometriyada (moddalar temperaturasini oʻlchashda) termoparalarning manfiy termoelektrodi sifatida ishlatiladi. A.dan nixrom-alyumel, xromel-alyu-mel va boshqa elektr qizdirgichlar tayyor-lashda ham foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminatlar

Alyuminatlar — alyuminat kislo-talar (ortoalyuminat HjAIOj, me-taalyuminat NA1O2 va boshqalar)ning tuzlari, alyuminiy oksidning boshqa metallar bilan hosil qilgan kimyoviy birikmalari, umumiy formulasi R A12O4 (R-Sa, Mg, Sr, Va, Be va hokazo). Tabiatda eng koʻp tarqalgan. Ishqoriy metallarning A. suvda yaxshi eriydi. A. turli sohalarda ishlatiladi. Mas, natriy A. NaA102 gazlamalarni boʻyashda ishqor sifatida qoʻllanadi; kalsiy A. Sa (AYU2)2 tez qotadigan giltuproqli sementning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi; shpinellardan (ayrim II guruh metallar A.) olovbardosh materiallar ishlab chiqarishda hamda qimmatbaho tosh sifatida foy-dalaniladi (yana qarang Alyuminiy). Hozirgi vaqtda nodir metallarning A. alohida amaliy ahamiyatga ega. Ular maxsus ke-ramika, lazer va optik shishalar, uta elektr oʻtkazuvchan materiallar olishda, yadro texnikasida va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida nodir elementlar oksidlarining oʻrniga ishlatiladigan materiallardir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy nitrat

Alyuminiy nitrat, Al(NO)3 – nitrat kislotaning alyuminiyli tuzi. Oq rombik kristall modda. Alyuminiy gidroksid |Al(NO)3 ni nitrat kislotada eritib olinadi. Alyuminiy nitrat kristallogidratlar A1(NO3)3H2O, A1(NO3)3-6H2O va A1(NO3)3 9N2O holdagina barqaror. U 200° gacha qizdirilganda azot oksidlariga va alyuminiy oksidiga ajraladi. Suvda yaxshi eriydi (100 g suvda 75,5 g), spirda ham eriydi. Alyuminiy nitrat toʻqimachilik sanoatida xurush sifatida, katalizatorlar olishda, neft sanoatida va laboratoriyalarda reaktiv sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Nitratlar
Alyuminiy rudalari

Alyuminiy rudalari — alyuminiy olinadigan rudalar. Asosan boksitdan olinadi. Alyuminiy rudalari ta, shuningdek nefelinli siyenitlar (kompleks xom ashyo), alunit li, nefelin-apatitli jinslar va boshqa kiritiladi. Alyuminiy rudalari konlari Rossiya Federatsiyasi (Arxangelsk viloyati, Ural, Gʻarbiy Sibir, Kola yarim orol), Qozogʻiston, Ukrainada (Azov boʻyida, Ukraina qalqoni, Zakarpate), Zakavkazeda bor. Oʻzbekistonda Alyuminiy rudalarining deyarli barcha uchraydi. Angrenda kaolin va Gushsoyda alunit konlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Metallurgiya
Turkum:Mineralogiya