Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Izometrik tuzilish

Izometrik tuzilish - magmatik va choʻkindi jinslarga, baʼzan, rudalarga xos tuzilish. I.t.ni tashkil etuvchi mineral donachalari yumaloq boʻlib, uzunligi va eni bir-biriga yaqin. I.t. magmatik va choʻkindi jinslarda keng tarqalgan. Togʻ jinslarning paydo boʻlish jarayonini aniqlashda I.t.ning ahamiyati katta. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xayri Izomov

Xayri Izomov (1922.30.12, Buxoro) — kompozitor, dirijyor, sozanda (gʻijjak). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent konser-vatoriyasini (1952) tugatgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—45). Oʻzbekiston radiosida musiqa tahririyati mudiri, oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrida dirijyor (1950—55), Oʻzbekiston televideniyesi va radiosida bosh badiiy rahbar (1955—64), oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestri dirijyori (1966-yildan). Afgʻoniston radiosida musiqa maslahatchisi (1964—66). Ijodida qoʻshiq janri asosiy oʻrin tutadi. "Toshkent osmoni", "Shonli elim", "Yangi Toshkent haqida qoʻshiq" kabi qoʻshiklari zamonaviy intonatsiya bilan boyitilgan. "Kim oʻzi", "Kimga aytay", "Koʻzi xumor" va hokazo lirik qoʻshiklari tanilgan. "Oʻzbekcha syuita" (1953), "Oʻzbekiston poemasi" (1953), "Oʻzbekiston quyoshi ostida" xoreografik syuitasi (1962), "Oʻzbekiston paxtasi" syuitasi (1961), dramatik spektakl, bolalar, qoʻgʻirchoq teatrlari spektakllariga musiqa, "Tokkata", "Noktyurn", "Musika javoni" kabi fortepiano asarlari muallifi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2000)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Bastakorlar
Turkum:Oʻzbekistonlik kompozitorlar
Turkum:Drijyorlar
Turkum:Oʻzbekistonlik drijyorlar
Turkum:Sozandalar
Turkum:Oʻzbekistonlik sozandalar
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Izomorfizm

Izomorfizm (izo... va yun. morphe — shakl) — kimyoviy tarkibi va kristall strukturasi bir-biriga yaqin jinslarning oʻzgaruvchan tarkibli birikmalar (aralash kristallar) hosil qilish qobiliyati. Izomorfizm hodisasini birinchi marta 1819-yil nemis kimyogari E. Mitcherlix aniqlagan vatermin sifatida taklif qilgan. Izomorfizm tabiiy mineral va kristallarda keng tarqalgan boʻlib, yer poʻstining turli termodinamik zonalarida uchraydi. Elementlarning oʻzaro izomorf aralashma hosil qilishi ular atom radi-usining kattaligi, kristallokimyoviy xususiyatlari (koordinatsiya soni, va-lentligi, strukturasi, kristallanish sistemasi) va tabiiy termodinamik sharoitlar (temperatura, bosim, paydo boʻlgan chuqurligi va joyi)ga bogʻliq. Tekshirishlar natijasida izovalentli (bir xil valentli) va geterovalentli (har xil valentli) izomorfizmlar borligi aniqlangan. Izovalentli izomorfizm uchun olivin mi-nerali tarkibidagi oksidlanish dara-jasi teng boʻlgan Mg2+ va Gʻe2+ misol boʻla oladi. Birinchisi forsterit (MgSiO4), ikkinchisi fayalit (FeSiO4) holida cheksiz izomorfizm aralashmasi hosil qilishi natijasida olivin minerali paydo boʻladi. Plagioklaz guruxdsagi Sa2+ bilan Na+ kationlarining oʻrin almashishi geterovalentli izomorfizmdir. Bunda oksidlanish darajasi +1 ga teng boʻlgan Na+ kationi oksidlanish darajasi +2 ga teng boʻlgan Sa2+ kationi bilan oʻrin almashadi. Izomorfizm aralashmalari cheksiz va cheklangan boʻladi. Cheklangan izomorfizmda elementlar oʻzaro maʼlum miqdordagina aralashma hosil qila oladi. Izomorfizm hodisasidan mineral, kristall va rudalar tarkibidagi elementlarning qanday hrlatda joylashganligini, shuningdek, sintez usulida olingan, zamonaviy texnikada qoʻllaniladigan yarim oʻtkazgichlar, ferromagnetiklar, pye-zo- va segnetoelektriklar, lyumino-forlar, lazer materiallari va boshqalarning foydali xossalarini aniqlashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izomorfizm (matematika)

Izomorfizm — turli matematik obʼyektlar bir xil xossalarga ega boʻlishi mumkinligi bilan bogʻliq matematik tushuncha. Hoz. zamon matematikasining analog , model kabi keng tarqalgan tushunchalariga aniqlik kirituvchi termini. Obʼyektlarning tuzilishi (strukturasi) dagi oʻxshashlik (nisbat) ni ifodalaydi. Mas, algebrada maydon I.i, halqa I.i, gruppa I.i qaraladi. Ik-kita izomorf toʻplam oʻzlarining xossalari jihatdan farq qilmaydi. Ikki xil izomorf toʻplam biror mavhum matematik tushunchaning turli xil aniq modellari boʻladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izonitrillar

Izonitrillar (izotsianidlar, karbilaminlar) — umumiy formulasi RNC (bu yerda R — organik radikal) boʻlgan organik birikmalar, sianid kislota hosilalari, nitrillar izomerlarining Izonitrillar nitrillaridan farqi shuki, ularda CN gu-ruhi organik radikal bilan azot orkali bogʻlangan: R—NsC; nitrillarda esa organik radikal bu guruh bilan uglerod orqali bogʻlangan boʻlib, R—C=N tartibida joylashgan. Galogenalkillar bilan kumush sianidning oʻzaro almashi-nishidan va boshqa yoʻllar bilan olinadIzonitrillar Masalan, CH3I+AgCN->CH,NC+Ag. Oddiy izonitrillar qoʻlansa hid chiqarib, tubidan qaynaydigan suyuqliklardir. Izonitrillar mineral kislotalarning suvdagi eritmasida gidrolizlanib, birlamchi aminlar va chumoli kislota hosil qiladIzonitrillar

Izonitrillar organik sintezda muhim oraliq mahsulot boʻlib, turli geterotsiklik birikmalar, peptidlar va boshqalar olishda, birlamchi aminlarning sifat analizida qoʻllanadIzonitrillarOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izooktan

Izooktan, C(CH3)3—CH2—CH(CH3)2 — oktan izomeri, trimetilpentan, benzin hidi keladigan rangsiz suyuqlik; qaynash temperaturasi 99,24°, suyuqlanish temperaturasi — 107,38°, zichligi 692 kg/m3, 500—570° da metan va izobutilen hosil qiladi. Sanoatda diizobutilenni katalizatorlar ishtirokida gidrogenlab olinadi. Izooktan suvda erimaydi, oddiy organik erituvchilarda eriydi; benzol, metil va etil spirtlar bilan azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Izooktanning antidetanatsion xossalarini 100 birlikka teng deb qabul qilingan, u oktan soni deb ataladi. Antidetonatsion xossalari yuqori boʻlgan benzinlar olishda qoʻshimcha sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alkanlar
Izopren

Izopren (2-metilbutadiyen-1,3), CH2=C(CH3)-CH=CH2 — toʻyinmagan uglevodorod, rangsiz suyuqlik. Molar massasi 68,11, qaynash temperaturasi 34,07°, suyuqlanish temperaturasi — 146°, spirt va efirda eriydi. Oʻz-oʻzidan alangalanadi (400° da). Izopren toʻyinmagan uglevodorodlarga xos reaksiyalarga kirishadi, oson gidrogenlanadi, metallorganik birikmalar hosil qiladi. Birikish va polimerlanish izoprenning oʻziga xos reaksiyalaridan hisoblanadi. Sanoatda izobutilenga formaldegid taʼsir ettirish, izopentanni gidrogenlash, suyuq neft mahsulotlarini piroliz qilish usullari bilan olinadi. Sintetik kauchuk, termoelastoplastlar, xushboʻy va dorivor moddalar ishlab chiqarilishida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Diyenlar
Izopren kauchuk

Izopren kauchuk, sintetik kauchuk (-CH2-C(CH3)=CH-CH2-)n — stereoregulyar kauchuk (ISK—3) 95—98 % 1,4-sis qismlardan tashkil topgan; molar massasi 500.000 — 1 mln., zichligi 910–920 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi — 70°, qaynash temperaturasi — 25°. Uglerodli erituvchilarda — CHCl3, CCl4, Cl2 larda eriydi. Izoprenning Sigler-Natta katalizatori ishtirokida eritmada polimerlanishi natijasida olinadi. Oltingugurt bilan vulkanizatsiyalab, rezina hosil qilinadi. Texnik xossalari jihatidan rezina TKga yaqin turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar
Izoprenoidlar

Izoprenoidlar — izoprenning polimerlanishi, siklizatsiyalanishi, oksidlanishi natijasida hosil boʻladigan mahsulotlar. I. organizmlarda mevalon kislotadan biosintezlanish natijasida hosil boʻladi. I.ga terpenlar va ularning hosilalari, sterinlar, steroidlar, tabiiy kauchuk, karo-tinoidlar, ksantofillar (gormonal moddalarga kiradigan xillari bor) va b. kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izopropil spirt

Izopropil spirt, propanol-2, izopropanol, (SN3)2 SNON — ikkilamchi propil spirt. Rangsiz suyuqlik, mol. m. 60,09. Suyuqlanish temperaturasi — 89,5°, qaynash temperaturasi 82,4°. Zichligi 785,5 kg/m3. Suv va organik erituvchilar bilan turli nisbatda aralashadi; suv bilan azeotrop aralashma (kaynash temperaturasi 80,2°; 87,7% I.s.) I. s. yogʻ qatori bir atomli ikkilamchi spirtlarning (oddiy va murakkab efirlar hosil qiladi, ON — guruhini galogen va b. bilan almashtirish mumkin) barcha xossalarini namoyon qiladi. Degidrogenlanganda atsetonga aylanadi. Sulfat kislota ishtirokida aromatik birikmalar bilan kondensatlanib I. s. hosilalarini, mas, izopro-pilbenzol, izopropiltoluol beradi.

Sanoatda propilenni gidratatsiyaga uch-ratish yoʻli bilan olinadi. Gidratatsiya 70—75% li H2SO4 ishtirokida 70—80° temperatura va 1,0—2,8 MPa bosim ostida oʻtkaziladi. Xom ashyo sifatida neftni kreking va piroliz jarayonida hosil boʻladigan, tarkibida 30—90% propilendan iborat propanpropilen fraksiyasi ishlatiladi; ammo xom ashyo sifatida sof propilen ham qoʻllanadi, Chunki bunda ushbu jarayonni past bosim ostida oʻtkazish mumkin. Jara-yonning birinchi bosqichida I. s, izopropil sulfat (CH3)2CHOSO,OH, H2SO4 va suvdan tashkil topgan muvozanat holatdagi aralashma (sulfat kislotali ekstrakt) hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda u suv bilan birga qizdiriladi va hosil boʻlgan I. s. haydaladi. I. s. parafinlarni qavo taʼsirida oksidlab va b. usullar bilan ham olinadi. I. s. atseton, efirlar va b. organik mahsulotlar i. ch.da, lok-boʻyoq, atirupa, farmatsevtika sanoatida erituvchi moylar, tabiiy smolalar, latekslar, antifrizlar uchun ekstragent sifatida qoʻllanadi. IZORA — uy devorining yer bilan tokcha orasidagi qismi. Koʻpincha tokchadan oʻsimliksimon oʻyma naqsh (pax) bilan ajratiladi. I. sathi soddaroq islimiy yoki girih bilan toʻldiriladi (goho ganchga oʻyib ishlangan naqshlar bilan ham bezatiladi)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Izostaziya

Izostaziya (izo... va yun. stasios — teng ogʻirlik), izostatik muvozanat — Yer poʻstiyaat togʻ jinslarining muvozanat holati. Yer kaʼrining muayyan chuqurligida (kompensatsiya chuqurligi 100–150 km) yuqoridagi gorizontlardan boʻladigan bosim barobarlashadi. Bunga koʻra, Yer pusti, uning nisbatan yirik (100–200 km) boʻlaklari Yer poʻstining ostidagi qattiq va ogʻirroq plastik qatlamda goʻyo suzib yurgandek boʻlib, muvozanat holatiga erishadi: Yer pusti ayrim bloklarining zichligi va kalinligining oshishi Yer poʻstining choʻkishiga olib keladi va, aksincha, bloklar zichligi va qalinligining kamayishi Yer poʻstining yuqoriga koʻ-tarilishiga sabab boʻladi. Gravimetri-yaning hozirgi maʼlumotlari, shu jumladan, chuqur seysmik zondlash Yer pusti yirik bloklarining koʻpchiligi materik va okeanlarda I. sharoitlariga mos joylashganligidan dalolat beradi. Tektonik faol joylar bundan istisno.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izoterma

Izoterma (izo... va yun. therme — is-siklik) — termodinamik holat diagrammasida sistemadagi izotermik jarayontl ifodalovchi chiziq. Termodinamik holat funksiyasi temperatura T bosim r va hajm V orqali aniqlanganda T= T(r, V), izotermik jarayonda temperatura oʻzgarmas (dT= 0) boʻlgani uchun I. teng-lamasi quyidagicha boʻladi. Ideal gaz a=fS= 1/7" I.si uchun yuqoridagi tenglamadan giperbolani ifodalovchi pV= const tenglama olinadi (qarang Boyl-Mapuomm qonuni).

Real sistema I.si sistemaning holat tenglamasidan aniqlanuvchi a va r ga bogʻliq; holat tenglamasini aniqlash esa murakkab muammo. Rasmda eksperimental I. sxematik tarzda tasvirlangan (G,< T2< Gk< 7); mas, G, = const I.si: AV bir fazali (suyuklik) holat I.si, VS ikki fazali (suyuklik va gazsimon) holat I.si (izobara) va CD bir fazali (gazeimon) holat I.sidan iborat; VKS chiziq bir fazali holatlarni ikki fazali holatlardan ajratadi; K — kritik nuqtadan yuqorida (Tk< T= const) faqat bir fazali gazeimon holatlarning I.lari mavjud boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izotermalar

Izotermalar — bir xil tralar (havo)ni ifodalaydigan chiziklar (qarang Izochiziqlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izotonik eritmalar

Izotonik eritmalar – osmotik bosimi qonning osmotik bosimi bilan, shuningdek, oʻsimlik yoki hayvon hujayralaridagi osmotik bosim bilan baravar boʻlgan eritmalar. Sunʼiy I. e. fiziologik eritmalar deb yuritiladi. Tibbiyot amaliyotida, shuningdek, fiziologik eksperimentlar (tajribalar) oʻtkazishda keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Koʻp qon ketishi organizmni halokatga olib keladi. Yoʻqotilgan qonnning oʻrnini toʻldirish uchun osmoitik bosimi qon plazmasi bosimiga teng boʻlgan Izotonik eritma (0,9%li osh tuzi eritmasi)dan foydalaniladi. Tibbiyotda tarkibida organizm uchun zarur boʻlgan tuzlar kompleksi, qosillar, glukoza boʻlgan qonning oʻrnini bosuvchi eritmalardan ham foydalaniladi.
Izotonlar

Izotonlar (izo... va yun. tovos - kuchlanish) — yadrolaridagi neytronlar soni bir xil boʻlgan turli kimyoviy elementlarning atomlari (qarang Atom yadrosi). Yadrolarida 3 ta neytroni boʻlgan 2 Ne, 3Li, 4Be, 5V atomlari I.ga misol boʻla oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izotop almashuvi

Izotop almashuvi - biror ele ment izotoplarining sistemaning turli fazalari (suyuq, qattiq va b.), zarralari (molekula, ion) oʻrtasida qay-ta taqsimlanishi. I.a.da moddalar tarkibini saqlagan holda bir izotop shaklidan ikkinchisiga oʻtib turadi, mas, xlorning ogʻir izotopi 37S1 bilan boyitilgan vodorod xloridga xlorning odatdagi izotopi (75,53% 35S1 va 24,47% -17S1) aralashtirilsa, I. a. reaksiyasi: N37S1 + 35S12=N35S1 + 35S1"S1, N"S1+35S137S1=N35S1+37S12 natijasiyaa vodorod xloridda ogʻir izotop kamayib, xlorda koʻpayadi.

I.a.— bir xil atomlar yoki atom guruhlari orasida roʻy beradigan alma-shinuvning bir koʻrinishi; bunday almashinuvning mumkinligini 1886-yilda Mendeleyev aytib bergan edi. I. a. reaksiyalari gomogen (erigan modda bilan erituvchi oʻrtasida, gazlar aralashmasida va hokazo) va geterogen (qattiq va suyuq moddalar orasida, qattiq katalizator yuzasi bilan gazlar orasida va hokazo) sharoitda oʻtkazilishi mumkin. I. a.da reaksiyaga kirishuvchi moddalar izotoplar tarkibini tenglashtirishga intiladi va bunda izotoplar muvozanati vujudga keladi. Ammiak bilan ammoniy xlorid tarkibidagi azot elementlari oʻrtasidagi I. a.da avvaliga har ikki azotning tabiiy tarkibi bir xil boʻlib (I5N: I4N= 1:262), keyin esa hosil boʻlgan tuzda I5N ning miqdori ammiakdagiga nisbatan 3,4% kupayadi. Ana shunday I. a.ni maxsus fraksion kolonnalarda koʻp marta qaytarib, I4NH4C1+I5NH3 15NH4C1+14NH3 reaksiyasi asosida I5NH4C1 olish mumkin. Ana shunday yoʻl bilan uglerod 13S, ol-tingugurt 34S, *S va b.ning ogʻir izo-toplari konsentratlari olinadi. I.a. izotop indikatorlar sifatida qoʻllanadigan moddalarga izotop belgi ki-ritish usullaridan biri boʻlib xizmat qiladi. Mas, ogʻir benzol C6D6 ni I. a. yoʻli bilan oddiy benzol S6N6 va ogʻir sulfat kislota D2SO4 dan olish oson, ogʻir sulfat kislota esa oʻz navbatida SO3 ni D2O da eritib olinadi.

I. a. imkoniyati va tezligi molekulalarning tabiati, tuzilishi, muhit, katalizatorlar va b.ga bogʻliq. Mas, fenol S6N5ON bilan D2O oʻrtasidagi N—D almashinuvi — ON guruxda bir lahzada, benzol halqasida esa gʻoyat sekin boradi. Benzol halqasiga — NO2 guruhi kiritilsa yoki D2O suyuq ammiak ND3 bilan almashtirilsa, yadrodagi almashinuv juda tezlashadi. I.a. krnu-niyatlari va tartibini oʻrganish katta ahamiyatga ega, chunki oddiy kimyoviy reaksiyalarda atomlar va guruhlar ha-rakatchanligi shu qonuniyatlarga boglik.

I. a. turli ilmiy ishlarda va sanoatda keng qoʻllanadi. Ogʻir suvni sanoat miqyosida olishda deyteriyni konsentrlash I. a. reaksiyasi orqali amalga oshadi.

 Adabiyot 
 Radioaktivnie indikatori v ximii. Osnovi metoda, pod red. V. B. Lukyanova, 3 izd., M., 1985.

Rustam Maʼrupov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izotop indikatorlar

Izotop indikatorlar - izotop tarkibi bilan tabiiy izotoplardan farq qiladigan va har xil jarayonlarni oʻrganishda belgi sifatida ishlatiladigan moddalar. Kimyoviy elementlarning barqaror yoki radioaktiv izotoplari Izotop indikatorlar vazifasini bajaradi. Ularni aniqlash va miqdorini belgilash oson. Izotop indikatorlarning uziga xosliligi ularni har qanday murakkab sistemalar, jumladan, tirik organizmlarda moddalar almashinuvi, taqsimlanishi va oʻzgarishlarini kuzatib borishga imkon beradi. Turli jismlarning, masalan, metallarning diffuziya koeffisiyentini topishda, tuproqdagi elementlarning oʻsimlik tanasiga singi-shini, hayvon va oʻsimlik toʻqimalaridagi hayot faoliyatini kuzatishda ham Izotop indikatorlardan foydalanish qulay. Izotop indikatorlar usuli bir element turli izotoplarining kimyoviy xossalari deyarli bir xil boʻlishiga va, ayniqsa, radioaktiv izotoplarni aniqlash osonligiga asoslangan. Bu usuldan foydalanishda belgili atomlarning qayta taqsimlanishiga (demak, birikmaning belgini yoʻqotishiga) sabab boʻla oladigan izotop almashuvi reaksiyalarini, baʼzan jarayonning borishiga radioaktiv nurning taʼsir etishidan kelib chiqadigan radiatsion effektni hisobga olish zarur. Belgili izotop sifatida ishlatiladigan izotop oʻrganilayotgan birikma tarkibiga kiritiladi.

Izotop indikatorlar usulini 1913-yil vengriyalik kimyogarlar D. Xeveshi va F. Panetlar taklif etgan. Birikma molekulasidagi turli atomlarning qanday bogʻlanganligini aniqlashda ham Izotop indikatorlar usuli tat-biq etiladi. 270 dan ortiq barqaror va 1000 dan ortiq radioaktiv izotoplar maʼlum. Koʻpincha 2N, 13S, I5N, I8O va b. barqaror izotoplar sifatida qoʻllanadi. Ular tabiiy izotoplararalashmasidan turli usullar (haydash, diffuziya, termodiffuziya, izotop almashuvi, elektroliz) bilan olinadi.

Radioaktiv izotoplarni tanlashda ularning yadroviy tavsifi, yarim yemirilish davri, turi va nurlanish energiyasidan foydalaniladi. Sunʼiy radioaktiv izotoplar sifatida 3N, 19S, NR, 35S, 45Ca, 5lCr, 59Fe, mSo, 89Sr, "5Zr, 95Nb, IO0Ag, I3II va b. ishlatiladi.

Kristallarda aralashma bir tekis tarqalganligini, oʻsimliklarda fosforning qayerda yigʻilishini, analitik va texnologik sxemalarni tekshirishda, organizmda moddalar almashinuvi va tezligini, oʻgʻitlarning samaradorligini aniqlashda, miqdoriy analizda, turli jarayonlar mexanizmini anikdashda Izotop indikatorlarning ahamiyati katta. Texnikada domna va b. pechlarda gazlarning harakatini, eritish pechlarida turli elementlar (oltingugurt, kremniy, fosfor, marganets va b.)ning metall bilan toshqol orasida taqsimlanishini oʻrganishda Izotop indikatorlar qoʻl keladi
Izotop effektlar

Izotop effektlar - biror elementning izotoplari oʻrtasidagi yoki uning bir izotopi boshqa izotopiga almashinganida modda xossalarini ifodalovchi kattaliklar qiymatining oʻzgarishi. Radioaktiv yemirilish vaqtida izotoplar xossalari (energiya va yemirilish )ning oʻzgarishi I. e.ga kirmaydi. I. e. izotoplarning turli termodinamik va kinetik xossalariga bogʻliq, yaʼni izotoplarning ogʻirligi orasidagi farq qancha katta boʻlsa, shuncha aniq kuzatiladi (mas, vodorodning yengil va ogʻir izotoplari). Elementlar davriy sistemasining 2-davridagi yengil elementlar (Li— Ne) uchun bu farq 35% dan, 3-davridagilar (Na—Ag) uchun 20% dan, 4-, 5-davridagilar (K—Kg) va (Rb—Xe) uchun 15% dan va bulardan ogʻirroq elementlar uchun 10% dan oshmaydi.

Izotoplar ogʻirliklarining har xil boʻlishi spektral chiziklarning siljishiga, izotop birikmalarining zichligi, yorugʻlik sindirish koʻrsatkichi, diffuziya koeffitsiyenta, ionlar solishtirma zaryadlarining oʻzgarishiga sabab boʻladi. I. e. elementlarda issiqlik sigʻimi, issiklik oʻtkazuvchanlik, erish va bugʻlanish temperaturasi, toʻyingan bugʻlarning elastikligi kabi termodinamik xossalarni yuzaga keltiradi. Yadro reaksiyalarida elementlar boshqa elementlarga aylanganida ham I. e. kuzatiladi. I. e. izotoplar xossalaridagi farqqa koʻra, izotoplarni bir-biridan ajratish va izotop aralashmalarda ular miqdorini aniqlash imkonini beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izotoplar

Izotoplar (izo yunoncha bir degan ma'noni topos — joy, oʻrin) — bitta kimyoviy elementning tartib raqamlariga teng, atom massasi har xil boʻlgan atom ning atom yadrosidagi protonlar soniga teng , neytronlar soni esa har xil (atom qobigʻidagi elektronlar soni ham teng) boʻlganligi sababli ularning fizik va kimyoviy xossalari deyarli bir xil boʻladi. Elementning I. i yadro zaryadiga, atom yadrosidagi neytronlar soniga, binobarin, atom massasiga qarab bir-biridan farq qiladi. Elementlarning I.i kimyoviy elementlar davriy sistemasida ayni bir joyda turadi. Masal, vodorodning uchta izotopi bor: vodorod, deyteriy va tritiy. Bularning hammasi davriy sistemada birinchi oʻrin (bitta katak)da joylashgan. Yadrodagi nuklonlar soni bir xil boʻlgan atomlar I.dan farq qilib izobarlar, yadrosidagi neytronlar soni bir xil boʻlgan atomlar esa izotonlar deb ataladi. Oddiy vodorod atomida bitta proton va ikkita neytron boʻlsa, yadrosi murakkablashadi, atom massasi 2 ga teng boʻladi, biroq yadro atrofida bitta elektron aylanaveradi. Bu vodorod atomi boʻlsada ogʻir vodorod — deyteriy atomi deb ataladi. Ogʻir vodorodning kislorod bilan birikish reaksiyasidan ogʻir suv olinadi.

 Kimyodagi o‘rni 

Deyteriy yadrosiga bitta neytron qoʻshilsa, oʻta ogʻir vodorod — tritiy, uning kislorod bilan reaksiyasi natijasida suv hosil boʻladi. Deyteriy va tritiy vodorodning ogir I.i, ulardan hosil boʻlgan suvlar kimyoviy hossalari jihatdan oddiy suvdan farq, qilmasada, fizik xossalari bilan bir-biridan keskin farq qiladi. Tabiatdagi ko'pchilik kimyoviy elementlar aralash I.dan iborat, deyarli hamma elementlarda I. mavjud. Masalan, simob 7 ta, qalay 10 ta, uran esa 3 ta izotopga ega. Xozirgacha 280 ga yaqin barqaror va 2000 dan ortiq radioaktiv I. maʼlum. Sunʼiy I.dan tinchlik va harbiy maqsadlarda yonilgʻi sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Toshboltayeva Nilufar tomonidan tayyorlangan Wikipedia.
Izotropiya

Izotropiya, izotroplik (izo… va yun. tropos – burilish, yoʻnalish) – muhit (jism) fizik xossalarining turli yoʻnalishlarda bir xil boʻlishi. Xossalari barcha yoʻnalishlarda bir xil miqdor (skalyar) bilan ifodalanadigan jism izotrop jism deyiladi. Odatdagi sharoitda barcha gaz, suyukliklar, amorf (smola va shisha) jismlar izotropdir.

Bir jismning oʻzi muayyan (optik) xossalari boʻyicha izotrop, boshqa (mexanik) xossalari jihatdan esa ani-zotrop (noizotrop) boʻlishi mumkin (qarang Anizotrop materialyaar). Mas, kubik sistemadagi kristall optik, is-siqlik va elektr xossalari boʻyicha izotrop, chunki bunday kristallda yorugʻlikni sindirish, issiqlikdan kengayish koeffitsiyentlari va elektr oʻtkazuvchanligi barcha yoʻnalishlarda bir xil, birok, elastiklik moduli, uzilish mustaxkamligi turli yoʻnalishlarda har xil (elastiklik moduli deformatsiyalovchi kuchning yoʻnalishiga bogʻliq) boʻladi, yaʼni shu kristall bu jixatdan anizotropdir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izofa

Izofa (arab. Qo'shish orttirish) — arab, fors va kup turkiy tillar grammatikasida aniqlanmish bilan aniqlovchi munosabati; urgʻusiz bogʻlovchi element orqali ifodalanadi (mas, shahri azim, oynai jahon).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izofermentlar

Izofermentlar (izo... va fermentlar), izoenzimlar, izozimlar — maʼlum fermentning molekulyar shakllari. Bir tipdagi katalitik faollikka ega. Bir turdagi organizmlarda yoki bir hujayrada uchraydi. Bir xildagi reaksiyalarni tezlatadi, lekin tarki-bidagi aminokislotalari, baʼzi fizik, immunologik, adsorbsion va katalitik xossalari, fazoviy tuzilishi va b. bilan farq qiladi. I.ni elektroforsz yordamida bir-biridan ajratish mumkin. Koʻpgina fermentlar (laktat-degidrogenaza, malatdegidrogenaza, kreatinkinaza va b.) uchun izoform mavjudligi aniqpandi. Bitta ferment izoformlari I. spektrini tashkil etadi. U odam, hayvon va oʻsimliklar orga-nizmining turli toʻqimalari uchun qatʼi xos boʻlib, baʼzi patologik holatlarda oʻzgarishi mumkin. I.ni aniqlash diagnostik ahamiyatta ega. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izohorik jarayon

Izohorik jarayon (V=const) - Hajm o'zgarmas bo'lganida temperaturaning ortishi (kamayishi) bilan bosimning ortishi (kamayishi) sodir bo'ladi, shuning uchun: 

 

Gaz tashqi kuchlarga qarshi ish bajarmaydi,ya'ni:

 ,

Izoxarik jarayon, devorlari qalin, o'zgarmas hajmga ega bo'lgan idishga gazni isitish yoki sovutishda sodir bo'ladi. Termodinamikaning birinchi qonuniga asosanKuzatishlarning natijalariga ko'ra, termodinamik jarayonlarda energiyaning bir turdan ikkinchi turga o'tishi va energiyaning saqlanishi kuzatiladi. Ana shu qonun - temodinamikaning birinchi qonuni deb ataladi., izoxarik jarayonda gazga uzatilgan issiqlik miqdorining hammasi gaz ichki energiyasining ortishiga sarf bo'ladi:

Bu jarayonda solishtirma issiqlik sig'imi ichki energiya bilan quyidagicha bog'liqdir:
Izotsianatlar

Izotsianatlar — umumiy formu-lasi RN=C=O boʻlgan organik birik-malar. Alksh, aril-, geterilizotsianatlar (R — tegishlicha Alk. Ag . geteroaromatik birikma qoldigʻi) maʼlum. Bularga atsilizotsianatlar RC(O) N=C=O, sulfonilizotsianatlar RCO2N=C=O va Si, Ge, Sn yoki R atomini tutuvchi (mas, (CH3)3SiN=C=O) elementoorganik I. ham kiradi.

I. infraqizil spektrlarida 2250— 2270 sm1 ga, ultrabinafsha spektrallarda esa 220—250 nm ga teng tavsifli yutilishni namoyon qiladi. I. mono-izotsianatlar va diizotsianatlarga boʻlinadi. Bular, asosan, suyuklik yoki qattiq moddalar boʻlib, zaharli, koʻplari lakrimatorlar hisoblanadi.

I. kimyoviy jixatdan kuchsiz asoslar boʻlib, kislorod atomi boʻyicha protonlanadi, ularga nukleofil oʻrin alma-shinish reaksiyalari xosdir. Mas, NA koʻrinishdagi nukleofil reagentlar C=N boga boʻylab birikadi:I. spirtlar bilan uretanlar, aminlar bilan mochevina hosilalarini beradi. Gidroksilamin, ammiak, gidrazin, amidlar, uretanlar, sianamid, mochevina, amidinlar, guanidinlar, nit-raminlar, sulfonamidlar bilan ham taʼsirlanadi. Suv bilan karbamin kislotani hosil qiladi, mahsulot karbonat angidrid va aminobirikmagacha parchalanadi. Oltingugurt, vodorod suv kabi taʼsir etadi. Karbon va mineral kislotalar bilan hosil qilingan birik-malar tez parchalanib, simmetrikangidridlar, aminlar yoki ammoniy tuzlarini beradi. Aromatik I. esa sulfat kislota taʼsirida halqa boʻylab sulfolanadi. Peroksidlar taʼsirida azobirikmalar hosil boʻladi. I. dimerlanish va trimerlanish xususiyatlariga ham ega.

I. sanoat miqyosida birmuncha murakkab hisoblangan yuqori haroratda qaynaydigan (mas, o-dixlorbenzol) erituvchilar ishtirokida aminlarni fosgenlash orqali olinadi. Kursius, Gofman va Lossen qayta guruhlanish usullari I. olishning muhim preparativ yoʻllaridan hisoblanadi.

I. sanoat miqyosida poliuretanlar, pestitsidlar, birlashgan xillari esa toʻqimachilik materiallari, rezina va lok i.ch.da qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izochiziqlar

Izochiziqlar — geografik haritada bir xil qiymat miqdordagi nuktalarni, mas, atm. bosimi, atm. yogʻinlarining qalinligi, miqdori, havo temperaturasi va hokazoni (jadvalga qarang) birlashtiruvchi chiziqlar. Haritagrafiyada keng qoʻllanadi. I. yordamida haritalarda muayyan hodisalarning turli tavsifi — ularning mavsumiy oʻzgarishi, sil-jish tezligi, davriy takrorlanishi koʻrsatiladi.

Aromatik I.ning alifatik I.ga nisbatan reaksiyaga kirishish xususiyati yuqori. Elektronakseptor oʻrinbosari reaksiyaga kirishish qobiliyatini oshiradi, elektrondonorlar esa pasaytiradi.

I. usulida tuzilgan haritalarda chiziqlar oraligʻi boʻyalib koʻrsatilsa (tasvirlansa) haritalarning oʻquvchanligi oshadi. Aholi zichligini tasvirlovchi haritalar, temir yoʻl yoki avtomagistral yoʻllardan bir xil masofada joylashgan yerlar, togʻli hududlarda bir xil balandlikda joylashgan aholi soni va aholi yashaydigan joylar soni, qishloq xoʻjaligi haritalarida yetishtiriladigan mahsulotning hosildorligini tasvirlashda va hokazoda bu usuldan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izoh

Izoh — 1) soʻz, ibora, voqeahodisa va b.ga beriladigan tushuntirish, sharh, tavsif (mas, soʻz maʼnosining izohi, qonun moddasining izohi, sharhi); 2) matnning ayrim joyiga kiritilgan yoki ayrim masalaga berilgan qoʻshimcha maʼlumot, tushuntirish, eslatma, uqtirish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Izohli lugʻat

Izohli lugʻat — lingvistik lugʻat dan biri. Unda, birinchidan, lugʻatga kiritilgan har bir soʻzning (bosh soʻzning) maʼnosi, koʻp maʼnoli boʻlsa, maʼnolari belgilanadi va qayd etiladi. Ikkinchidan, bu maʼno (maʼnolar) izohlanadi, yaʼni tushuntiriladi — tavsifiy yoʻl bilan qayd etiladi. Xuddi shu xususiyatiga koʻra „Izohli lugʻat“ deb ataladi.

Izohli lugʻatga muayyan soʻz ishtirokida hosil boʻlgan iboralar ham kiritilishi mumkin (chunki ular ham, umuman olganda, lugʻaviy birlik hisoblanadi). Masalan, „qoʻl“ yoki „gul“ soʻzlari uchun tuzilgan lugʻat maqolasidan birida „qoʻli gul“ iborasi ham beriladi, maʼnosi belgilanib qayd etiladi va izohlanadi. Lingvistik lugʻatlarning boshqa da ham (mas, terminologik, tarjima lugʻatlarida) ularga kiritilgan lugʻaviy birliklarning, yaʼni soʻz va turgʻun birikmalarning maʼnosi (maʼnolari) belgilanishi qayd etilishi va izohdanishi mumkin. Bunday lugʻatlar ham ana shu xususiyati bilan Izohli lugʻatlar qatoriga kiradi. Ular, odatda, lingvistik lugʻatning qaysi turiga mansubligiga va izohli ekaniga koʻra nomlanadi. Mas, „Oʻzbek tili sinonimlarining izohli lugʻati“, „Tilshunoslik terminlarining izohli lugʻati“ va b.

Oʻzbek tilining nisbatan mukammal izohli lugʻati tarixda birinchi marta Oʻzbekiston FA Til va adabiyot institutida tay-yorlanib (mualliflari: S. F. Akobirov, T. A. Aliqulov, S. I. Ibrohimov, N. M. Mamatov, 3. M. Mirtojiyev, G. N. Mixaylov, A. R. Rustamov, A. T. Xoʻjaxo-nov, A. P. Hojiyev), 3. M. Maʼrufov tahriri ostida nashr etildi (Moskva, 1981). Mazkur lugʻat 2 jildli boʻlib, 60000 soʻz va soʻz birikmasini qamrab olgan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishib, madaniy va milliy qadriyatlarga eʼtibor kuchayganligi munosabati bilan oʻzbek tilining soʻz boyligi yanada kengroq qamrab olingan yangi izohli lugʻat nashr etish zarurati paydo boʻldi. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot instituti va „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ davlat ilmiy nashriyotida oʻzbek tilining koʻp jildli izohli lugʻati nashri ustida ish olib borilyapti.

 

 

Turkum:Lugʻatlar
Georgiy Izraelyan

Georgiy Semyonovich Izraelyan 1900.2.3.(15.3), Ozarbayjon, Chaykent qishlogʻi – 1992.13.6, Toshkent – opera xonandasi (bariton), pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti, prof. (1967). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1935). Moskva konservatoriyasi opera studiyasi (1937— 39), Toshkent rus opera va balet teatri xonandasi (1939-48), direktori (1939-41), K. Stanislavskiy va V. Nemirovich-Danchenko nomidagi opera teatr studiyasi (1948—50), Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1955—72) xonandasi. Toshkent konservatoriyasida pedagog (1939—48 va 1955-yildan), vokal ka-fedrasining mudiri (1957—78). Oʻzbek operalarida Boʻron, Xudoyorxon (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“, „Ulugʻ kanal“), mumtoz operalarda Boris Godunov (M. Musorgskiy, „Boris Godunov“), Demon (A. Rubinshteyn, „Demon“), Mefistofel (Sh. Guno, „Faust“), Figaro (J. Rossini, „Sevilya sartaroshi“), Amonasro (J. Verdi, „Aida“) va b. partiyalarni ijro etgan. Ovoz diapazoni keng, chiroyli, tiniq tembrga ega. Kamer repertuaridan chet el kompozitorlarining romanslari, xalq qoʻshiklari oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:13-iyunda vafot etganlar
Izgʻirin

Izgʻirin — Yerga yondosh havo qatlamida esadigan sovuq shamol. Izgʻirin uchun qulay sharoit havo harorati —5° dan past, shamol tezligi 6–8 m/s dan yuqori boʻlganda hosil boʻladi. Yer yalab esadigan I., pastda esadigan I. va umumiy I. farq qilinadi. Yer yalab va pastda esadigan I.larda ilgari yoqqan qor shamol bilan turli tomon uchadi, umumiy I.da esa yerdagi qor hamda bulutlardan yogʻayotgan qor uchadi. I. vaqtida qor qoplami yuzasidan qor uchqunlari 1,5–2 m balandlikkacha koʻtariladi. I. qor qoplami yuzasi quruq boʻlganda esadi. Siklonning shim.-gʻarbi, gʻarbi va jan-.gʻarbida hamda antitsiklonning chetlarida kuzatiladi. I. vaqtida nariroqni koʻrish qiyinlashadi. I. baʼzan qor yogʻib turgan paytda yuz beradi. Bu vaqtda qor uchqunlari yerdan koʻtarilayotgani yoki yuqoridan tushayotganini aj-ratish qiyin. Atmosferaning iliq fronti yaqinlashganda shunday I. kuzatiladi.

Togʻlik hududlarda 1500 m balandlikdan boshlab har yili barqaror qor qoplami hosil boʻlib, bu yerda izgʻi-rin koʻproq kuzatiladi. Bu, birinchi navbatda, dovonlarda va shamolga ochiq qiyaliklarda sodir boʻladi. Masalan, Cypxondaryo viloyatining baland togʻlik qismida bunday kunlar soni yiliga 36 kungacha (oʻrtacha koʻp yillik — 11), Gʻarbiy Tyanshanda esa 30 kungacha (oʻrtacha koʻp yillik —19—20 marta) yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iygu Temur Bilgut

Iygu temur bilgut (?—1391) — Amir Temur atrofidagi amirlarning keyingi avlodlaridan; u 1381-yil lashkar safiga qoʻshiladi va tez orada oʻzini koʻrsatadi. I.T.B. "uch yillik" va "besh yillik" yurishlarda katta harbiy jasorat koʻrsatdi va 1391-yil Toʻxgamishxon bilan boʻlgan Qunduzcha jangipya halok boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iyd

Iyd (arab.— bayram) — islom anʼanasidagi ikki diniy bayram. Birinchisi Qurbon hayiti — zulhijja oyining 10-kuni. Ikkinchisi Roʻza hayiti — ramazon oyi tugagandan keyin shavvol oyining birinchi kuni. Har ikki hayit kuni ham bomdod namozidan tashqari quyosh chiqqandan keyin to tush paytigacha boʻlgan vaqtda ikki rakaat hayit namozi oʻqiladi. Oʻzbekistonda hayit namozini kun chiqqandan 15 daqiqa oʻtgach oʻqish odat tusiga aylangan. Har ikkala hayitning 1-kuni dam olish kuni deb belgilangan (yana q. Hayit).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iyqo

Iyqo (arab.— tuzmoq, sozlamoq, belgilamoq) — Oʻrta asr musulmon Sharqi musiqa ilmining asosiy tushunchalaridan biri. Maxsus atama sifatida aruz va musiqa ilmining asoschisi hisoblanmish Xalil ibn Ahmadning (768 yilda vafot etgan) "Kitobul iyqo" va "Kitobunnagʻam" asarlarida ilk bor qoʻllanganligi taxmin qilinadi. Qad. risolalarda I. atamasining 10 dan ortiq taʼriflari keltiriladi. Shulardan asosiylari: 1) musiqiy harakat (intiqol)ning vaqt (yoki izchillik, takroriylik) jihatidan namoyon boʻli-shi; 2) musiqiy vaqt oʻlchami, faraz qilinuvchi eng kichik zamon birligi ("miqyol ul-avval", Forobiy). Ushbu maʼnoda zamonaviy Gʻarb musiqa ilmidagi metr va Sharq aruz nazariyasidagi vazn tushunchalariga mos keladi; 3) musiqiy vaqt oʻlchamlarining sifat koʻrsatgichi, yaʼni turli oʻlcham (metr) larning oʻzaro nisbatlari, musiqiy ritm tushunchasiga mos keladi. Agar "iyqo-metr" musiqiy vaqt jarayonini nazariy anglashning dastlabki bosqichi boʻlsa, "iyqo-ritm" ushbu ilmiy mavhumlashtirishning oliy darajasidir (yana q. Ilmi iyqo).

Abdumannon Nazarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikar

Ikar — asteroid (kichik sayyora). Tartib raqami 1566. Nemis astronomi U. Baade 1949 yilda kashf etgan. Diametri — 1,5 km. Orbitasi choʻziq ellips shaklida. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi — taxminan 161,5 mln. km. Perigeliyla Merkuriyga Karaganda Quyoshga ikki baravar yaqin. Quyosh atrofida aylanish davri 409 sutka. Yerga har 19 yilda bir marta juda yaqin (-7 mln. km) keladi. Masalan, 1968-yil va 1987-yilda Yerga shuncha yaqinlashgan, navbatdagi yaqinlashish 2006-yilga toʻgʻri keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Quyosh tizimi
Ikitos

Ikitos — Peruning shimoli-sharqiy qismidagi shahar. Amazonka daryosidagi port (dengiz kemalari ham kira oladi). Loreto departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi – 367 ming kishi (2000). Neftni qayta ishlash, toʻqimachilik, yogʻochsozlik korxonalari bor. Qishloq xo'jaligi (paxta, tamaki va sholi) va oʻrmon kasbkorligi (kauchuk, tagua yongʻogʻi, smola tayyorlash) rayoni markazi. Milliy universitet bor. Shaharga 1863-yilda asos solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Peru shaharlari
Ikki daryo oraligʻi

Ikki daryo oraligʻi - ikki va bir necha daryo oraligʻida joylashgan hudud. Oʻz tarkibiga suvayirgʻich qismini va vodiylar yon bagʻirlarini oladi. Furot va Dajla daryolari oʻrta va quyi oqimi, shuningdek, Argentinadagn Parana va Urugvay daryolari orasidagi (Korriyentes va Entre-Rios provinsiyasi) tabiiy oblast. Oʻrta Osiyoda Amudaryo va Sirdaryo orasidagi hudud (Movarounnahr nomi bilan mashhur).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki yoqli burchak

Ikki yoqli burchak - umumiy bir toʻgʻri chiziqdan chiqadigan ikki yarim tekislik toʻplami. Umumiy toʻgʻri chi-ziq I. yo. b. qirrasi, yarim tekisliklar esa I. yo. b. yoklari deb ataladi. Qirrasi /, yoklari a va r boʻlgan I. yo. b. bunday belgilanadi: ot/r yoki <(a, R) yoki <(/) Agar I. yo. b.ning ikkala yogʻi uning qirrasi bilan birga bitta tekislikni tashkil qilsa, bunday burchak yoyiq burchak deyiladi. Burchak tekislikni ik-kita soqaga boʻlgani kabi yoyiq burchakdan farq qiluvchi I. yo. b. fazoni ikki-ta sohaga ajratadi, ulardan biri qavariq, ikkinchisi qavariq emas. Odatda, fazoning qavariq sohasi I. yo. b.ning ichki sohasi, qavariqmas sohasi esa tashki sohasi deb ataladi. Agar ichki soha uchun qavariq soha qabul qilinsa, u holda I. yo. b. yoyiq burchakdan kichik deyiladi. Agar ichki soha uchun qavariq boʻlmagan soha qabul qilin-sa, I. yo. b. yoyiq burchakdan katta yoki ki-ruvchi ikki yoqli burchak deb ataladi. I. yo. b.ning qirrasiga perpendikulyar boʻlgan tekislik uni I. yo. b.ning chi-zikli burchagi deb ataladigan burchak boʻyicha kesib oʻtadi. Chizikli burchagi toʻgʻri burchak boʻlgan I. yo. b. toʻgʻri I. yo. b. deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki jism masalasi

Ikki jism masalasi - butun olam tortishish qonunita muvofiq, birbiriga bogʻliq ikki jismning harakati haqidagi masala. Bunda moddiy nuqta deb hisoblanadigan shu jismlardan birining ikkinchisiga nisbatan harakati tekshiriladi. Ikki jismning oʻzaro tortishishi natijasida biri ikkinchisiga nisbatan aylana, ellips, parabola yoki giperbola boʻylab harakatlanadi. Yuqoridagi differensial tenglamani integrallab, const ni hosil qilish mumkin. Demak, m ning M atrofida aylanish jarayonida uning radius-vektori vaqt birligida chizgan yuzasi oʻzgarmaydi. I. j. m.ni yechishda Kepler ning uchinchi qonuni keltirib chiqariladi. I. j. m. yechimlari osmon jismlarining harakatini taqribiy hisoblashda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki komponentli sistemalar

Ikki komponentli sistemalar, qoʻsh sistemalar, binar sistemalar — ikki mustaqil tarkibiy qism (komponent)dan iborat fizik-kimyoviy sistemalar. I.k.s.ni oʻrganish komponentlarning bir-biriga qanday taʼsir koʻrsatishini aniqlashga yordam beradi. Bu oʻzaro taʼsir holat diagrammasi orqali ifodalanadi. Diagrammaning absissalar oʻqiga komponentlarning konsentratsiyasi (miqdori), ordinatalar oʻqiga fazaviy oʻzgarishlar temperaturasi qoʻyiladi. Oʻzaro taʼsiriga qarab, komponentlar suyuq va qattiq holatlarda birbirida har qan-day nisbatda eriydigan yoki shu holatlarda maʼlum chegaragacha eriydigan, kimyoviy birikmalar hosil qiladigan, suyuq holatda bir-birida erimaydigan yoki qisman eriydigan sistemalarni tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki nuqta

Ikki nuqta — tinish belgisi. Ustma-ust qoʻyiladigan ikki nuqtadan (:) iborat boʻlib, asosan, quyidagi hollarda qoʻyiladi: 1) uyushiq boʻlaklar oldidan qoʻllanadigan umumlashtiruvchi boʻlakdan soʻng (masalan, Yigʻilib keldi butun qishloq: keksa-yu yosh, erkagu ayol); 2) bogʻlovchisiz qoʻshma gap tarkibidagi gaplarni ajratishni koʻrsatish uchun (Yakun qildim: koʻz yoshlariga ikki bois bor ekan asli); 3) koʻchirma gapdan oldin qoʻllangan muallif gapidan soʻng (U oʻyladi: shunday vaziyatda nima qilishim kerak?) va boshqalar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil bungamisogʻ 

 

Turkum:Yozuv
Ikki palatali tizim

Ikki palatali tizim - davlat xuquqida vakolatli organ tarkibida, odatda, alohida-alohida ishlaydigan 2 palata (quyi va yuqori palata)ning mavjudligi. Palatalar turlicha yoʻl bilan tuziladi va turlicha vakolatga ega boʻladi. Tarixan quyi palata bir muncha demokratik hisoblangan, shuning uchun aristokratiya manfaatlarini ifoda etuvchi yuqori palata unga qarshi qoʻyilgan va bu palata quyi palataga nisbatan tizginlovchi vazifasini oʻtashi kerak boʻlgan. Ikki palatali tizim hozirgi vaqtda federativ davlatlarda ham, unitar davlatlarda ham mavjud. Parlamentning quyi palatasi hamma vaqt bevosita aholi tomonidan saylanadi. Yuqori palata turli yoʻl bilan — bilvosita saylovlar (Fransiya, Avstriya, GFR) yoki toʻgʻridan-toʻgʻri saylovlar (AQSH, Italiya, Avstraliya, Yaponiya) yoʻli bilan shakllantiriladi. Ayrim mamlakatlarda yuqori palata nasldan naslga oʻtish belgisi boʻyicha tuziladi (Buyuk Britaniya), yoki uning aʼzolarini davlat boshligʻi tayinlaydi (Kanada). Bir qancha hollarda yuqori palatalar aralash yoʻl bilan shakllantiriladi: aʼzolarning bir qismi saylanadi, bir qismi tayinlanadi, qolganlar nasldan naslga oʻtish qoidasiga koʻra oʻz oʻrnini egallaydi (Nepal). Yuqori palatalarning deputatligiga nomzodlar uchun, odatda, ancha qattiq talablar qoʻyiladi (birmuncha yuqori yosh senzi va b.). Hozirgi parlamentlarning koʻpchiligida yuqori palatalarning huquqlari quyi palatalarnikiga nisbatan cheklangan (masalan, koʻp mamlakatlarda moliyaviy qonun loyihalarini faqat quyi palatalar kiritishi mumkin, yuqori palatalar esa ularning qabul qilinishiga biron-bir taʼsir koʻrsata olmaydi).

Bir palatali tizimda ishlab kelgan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 3-chaqiriqdan eʼtiboran 2 palatali tizimga oʻtadi. Bu haqda 2002-yil 27-yanvarda mamlakatda umumxalq referendumi oʻtkazildi. 
"Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgʻrisida"gi OʻzRning Konstitutsiyaviy qonuni (2002-yil 4-aprel)ga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 2 palatadan - 
OʻzR Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi (quyi palata)dan hamda
OʻzR Oliy Majlisining Senati (yuqori palata)dan iborat boʻladi.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki urugʻpallali oʻsimliklar

Ikki pallali oʻsimliklar, ikki urugʻpallalilar — yopiq urugʻli (gulli) oʻsimliklar sinfi. Ular ikki urugʻpallali murtakka ega (nomi shundan). Barglarining toʻrsimon tomirlanishi, poya va ildizlarida alohida toʻqima-kambiy boʻlishi va koʻpincha, gullari 5 yoki 4 aʼzoli tipdaligi bilan tavsiflanadi, kambiy poya va ildizlarning yoʻgʻon tortishini taʼminlaydi. Ular oʻtlar, daraxtlar, butalardan iborat. I.p.oʻ. gulli oʻsimliklarning 360—370 ta oilasiga mansub 175 mingdan ortiq turini oʻz ichiga oladi. I.p.oʻ.ning hali hamma tomonidan qabul qilingan umumiy sistemasi yoʻq, ularning kelib chiqishi va filogenetik bogʻlanishi aniqlanmagan. I.p.oʻ. tuproq va iqlim sharoiti har xil boʻlgan juda koʻp joylardaoʻsadi. I.p.oʻ.ning katta-kichikligi, shakli, morfologik-anatomik tuzilishi, shuningdek, koʻpayish organlarining tuzilishi nihoyatda xilma-xil.

I.p.oʻ. Yer sharining hamma joyida uchraydi. I.p.oʻ. orasida kartoshka, noʻxat, lavlagi, qovun, tarvuz, uzum, olma, gʻoʻza, kungaboqar kabi muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan oʻsimliklar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki pallalilar

Ikki pallalilar, plastinkajabralilar — mollyuskalar tipining sinfi. Tanasining uzunligi bir necha mm dan 1,5 m gacha, vazni 30 kg , baʼzan 200 kg gacha (tridakna), bilaterial simmet-riyali, yon tomondan yassilangan gavda va oyoqdan iborat. Boshi boʻlmaydi. Koʻpchiligining oyogʻi bitta, ponasimon; tuban tuzilgan da yassi; harakatsiz yopishib yashaydigan ning oyogʻi reduksiyaga uchragan (midiyalar, dreyssenalar) yoki yoʻqolib ketgan (ustritsalar). Koʻpchilik ikki pallalilar oyogʻidagi bissus bezlari ishlab chiqaradigan bissus iplari yordamida sub-stratga mahkam yopishib olib yashaydi. Tanasi mantiya bilan qoplangan. Chigʻanogʻi tanasini yon tomondan yopib turuvchi ikkita palladan iborat. Chigʻanogʻining ichki tomoni koʻpincha sadaf bilan qoplangan. Pallalar chetida chigʻanoqni yopuvchi qulf (tish) hosil qiladigan oʻsimtasi boʻladi. Chigʻanoq pallalarining oldingi va keyingi ichki yuzasida yopuvchi muskullar bor. Ayrim ikki pallali (marvariddorlar, midiyalar) mantiyasiga tushgan yot zarralar (qum)ni sadaf bilan oʻrab olib, marvarid hosil qiladi. Jigari 3 boʻlakdan iborat. Jabralari koʻpchiligida plastinkaga oʻxshash (sinfning ikkinchi nomi ana shundan kelib chiqqan). Nerv sistemasi 3 juft gangliydan iborat. Sezgi organlari kuchsiz rivojlangan. Qon aylanish sistemasi ochiq; ayirish sistemasi uzun tasmasimon buyrakdan iborat. Koʻpchilik ikki pallalilar ayrim jinsli; ayrim da jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan. Oʻrugʻlanishi tashqi, lichinkasi erkin suzib yuradigan veligir yoki gloxidiy. Ayrim tuxumlari va lichinkalarini jabralarida olib yuradi. 20000 ga yaqin turi bor, asosan, dengizlarda tarqalgan. Chuchuk suvlarda sadafdorlar, marvariddorlar va baqachanoqlar tarqalgan. Suv tubida yashaydi. Suvni filtrlovchi detritofaglar, plantofaglar, baʼzi yirtqich. Baliqlar va dengiz hayvonlariga oziq boʻladi. Ayrim tosh yoki yogʻochni teshish xususiyatiga ega. Bir qancha kemalar korpusi va gidrotexnik qurilmalarga katta ziyon keltiradi. Goʻshti uchun ovlanadi (midiyalar, ustritsalar). Ayrim (marvariddorlar) marvarid olish va goʻsht uchun boqiladi. Baʼzi ikki pallalilar suv qushlari parazitlarining oraliq xoʻjayini hisoblanadi. Baqachanoqning lichinkasi chuchuk suv baliklari terisida parazitlik qiladi. Oʻzbekiston suv hav-zalarida ikki pallalilar mollyuskalarning 52 turi tarqalgan, jumladan, 5 turi endemik boʻlib, Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

 Adabiyot 
 Mavlonov O., Hurramov Sh., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Ikki taktli dvigatel

Ikki taktli dvigatel - ish sikli porshenning ikki yurishida, yaʼni tirsakli valning bir marta aylanishida bajariladigan ichki yo’nuv dvigateli. Yonuvchi aralashmaning tayyorlanishiga qarab, karbyuratorli va dizel xillarga boʻlinadi. Karbyuratorli I. t. d.da yonuvchi aralashma kri-voshipli kameraga (undagi siyraklanish hisobiga) soʻrilib, soʻngra silindrga haydaladi, dizel dvigatellarda esa silindrga yonilgʻi maxsus haydash nasoslari yordamida kiritiladi. Silindrlarda ish bajargan gaz klapanlar va alohida tuynuklar orqali chiqarib yuboriladi.

Rasmda yonuvchi aralashma krivoshipli kamera orqali haydaladigan karbyuratorli dvigatelning tuzilishi va ishlashi kursatilgan. Porshen pastki chek-ka nuqta (p.ch.n.) dan yukrrigi chekka nuqta (yu.ch.n.) ga harakatlanganda, da-stlab, haydash tuynugini, soʻngra chiqarish tuynugini berkitib, ish aralashmasini qisadi (rasm, a). Bu vaqtda karterda siyraklanish hosil boʻlib, karbyuratordagi yonuvchi aralashma soʻrish tuynugi orqali karterga kiradi. Bunda qisish va soʻrish takti bajariladi. Porshen yu.ch.n.ga yaqinlashganda elektr uchkuni ish aralashmasini yondiradi (rasm, b). Aralashma yonishi natijasida hosil boʻlgan yuqori bosimli gazlar porshenni pastga itaradi. Porshenning harakati shatun (rasm, v) orqali tirsakli valga uzatiladi. Porshen p.ch.n.ga yaqinlashganda chiqarish tuynugi ochilib, silindr ichidagi gazlar atmosferaga chiqib ketadi. Bunda ish yoʻli va chikarish takti bajariladi. Porshen pastga harakat qilib, karter boʻshligʻidagi yonuvchi aralashmani qisadi va haydash tuynugini ochadi. Yonuvchi aralashma haydash tuynugi orqali silindrga kiradi va undagi ish bajargan gazlarni chiqarib, silindr boʻshligʻini toʻldiradi. Nazariy jihatdan I. t. d. toʻrt taktli dviga-telga qaraganda ikki marta koʻp quvvat berishi kerak; biroq baʼzi sabablar (gaz almashinuvining takomillashmagani, porshen ish yoʻlining bir qismi yoʻqolishi va b.)ga koʻra uning quv-vatidan 70% gacha foydalaniladi. I. t. d.lar, asosan, mototsikllar, motorli qayiqlar, avtomobillar, traktorlar va b.da ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikki tillilik

Ikki tillilik, zullisonayn — 2 tilni yoki muayyan adabiy til va uning dialektini mukammal bilish. Bu ijtimoiy talab yoki biror sabab bilan yuzaga keladi. Uning tabiiy vujudga kelishiga bir davlat hududida ikki va undan ortiq xalq vakillarining jips yashashi ham sabab boʻladi. Oʻzbek mumtoz adabiyotining koʻpgina vakillari ham oʻzbek, ham fors tilini yaxshi bilganlar. Masalan, Alisher Navoiy oʻz ona tili — turkiy til bilan bir qatorda fors tilini ham juda yaxshi bilgan. Bu tildagi asarlarini toʻplab devon („Devoni Foniy“) tuzgan. Bu devoni forsiy til shoirlar, xususan, Jomiy tomonidan yuksak baholangan. Ikki tilda ijod qiladigan adiblar hozir ham uchraydi. Jumladan, mashhur qirgʻiz yozuvchisi Chingiz Aytmatov qirgʻiz va rus tillarida erkin ijod qiladigan yozuvchidir. Umuman ikki tillilik ijtimoiy hodisa sifatida tillarning boyishi, rivojlanishi, umumbashariy madaniy saviyaning oshishiga muhim taʼsir etuvchi omildirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ikki uyli oʻsimliklar

Ikki uyli oʻsimliklar - gullari bir jinsli boʻlib, changchi gullari bir tupda, urugʻchi gullari ikkinchi tupda yetishadigan oʻsimliklar. Masalan, tol, terak, nasha va b.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Botanika