Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kananga

Kananga — Kongo Demokratik Respublikasidagi shahar, Lulua daryosi sohilida. Kasai provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 400 ming kishi chamasida (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Muhim savdo markazi. Oziq-ovqat, farmatsevtika sanoati; paxta tozalash, maishiy elektrotexnika priborlarini yigʻuvchi korxonalar, issiqlik elektr st-yasi, oʻlkashunoslik muzeyi, shahar yaqinida olmos konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanar orollari

Kanar orollari — Atlantika okeanidagi orollar guruhi, Afrikaning shimoli-gʻarbiy sohilidan 100–120 km uzoqda. Ispaniya tarkibidagi muxtor viloyat. Maydoni 7,3 ming km. Asosiy orollari: Gran-Kanariya, Tenerife. Fuerteventura, Lansarote. Maʼmuriy markazi — Las-Palmas. Relyefi togʻlik, eng baland joyi 3718 m (Tenerife o.dagi Teyde vulkani). Soʻngan va harakatdagi vulqonlar bor. Iqlimi tropik, passat iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 300– 500 mm. Yon bagʻirlari doim yashil butazorlar, baʼzan oʻrmonlar bilan qoplangan. Endemik oʻsimlik turi (ajdar daraxti, kanar xurmosi va qaragʻayi) koʻp. Banan, kartoshka, sitrus mevalar, tamaki, uzum yetishtiriladi, donli va dukkakli ekinlar ekiladi. Chorvachilik rivojlangan. Baliq ovlanadi. Kanar orollari Atlantika okeanidagi muhim tranzit baza. Yirik shaharlari:Las Palmas va Santa Cruz de Tenerife. Teyde milliy parki tashkil etilgan. Dengizboʻyi iqlim kurortlari mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Arxipelaglar
Kanar oqimi

Kanar oqimi — Atlantika okeani shimoliy qismining sharqidagi sovuqoqim. Kengligi 400–600 km. Shim. Atlantika oqimining tarmogʻi boʻlib, Pirenei yarim oril va Afrikaning shimoli-gʻarbiy qirgoklari boʻylab shim.dan janubiga tomon harakatlanadi. Suvining temperaturasi 12° dan 26° gacha. Tezligi 0,9—1,8 km/soat. Suv sarfi 16 mln. m3/sek. Suvining shoʻrligi 36—36,8%s. Janubida Shimoliy Passat oqimiga qoʻshilib ketadi, bir kismi esa Gvineya qoʻltigʻi tomonga buriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanareyka

Kanareyka (Serinus canaria) — chumchuqsimonlar turkumining vyuroklar (yuroklar) oilasiga mansub qush. Kanareykani ispanlar 15-asrning oxirlarida Kanar orollaridan Yevropaga olib kelishgan (nomi shundan olingan). Tabiatda Kanar, Madeyra va Azor o.larida tapqalgan. Tanasining uz. 12—14 sm. Narining patlari sargʻish-yashil, modasi yashil. Oʻrmon, bogʻ va butazorlarda yashaydi. Daraxtlarda uya yasab, 3—5 tagacha tuxum qoʻyadi. Bir yilda 2 marta joʻja ochadi. Oʻsimliklar urugʻi va mevalari bilan oziqlanadi. Yaxshi sayragani uchun xonadonlarda ham boqiladi. Kanareykaning har xil sayroqi va dekorativ (kokildor, jingalak patli, bukri) zotlari chiqarilgan. Yovvoyi Kanareyka har u xil ovozlarga taqlid qila oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qushlar
Kanat

Kanat (rus. — arqon) — poʻlat sim yoki oʻsimlik tolalari, mineral yoki sintetik iplardan eshilib tayyorlanadigan egiluvchan buyum. Tayyorlanish usuliga koʻra, K. pishitilgan, pishitilmagan va oʻrilgan turlarga boʻlinadi. Poʻlat K., odatda, 0,3—0,4 mm diametrli pishiq simlardan dumaloq va shakldor qilib tayyorlanadi Eshilgan dumaloq K. 1 oʻrimli (spiral), 2 oʻrimli (trosli) va 3 oʻrimli (kabeltli) boʻladi. K. qayishqoq va chidamli boʻlishi uchun oʻrtasiga tolali (tabiiy yoki sintetik ip) yoki metall oʻzak eshiladi. Eshilgan tutamda simlarning nuqtaviy, chiziqli yoki aralash tegadigan, shuningdek, bir tomonga pishitiladigan, yarmi chapga, yarmi oʻngga pishitiladigan K. boʻladi. Pishitilmagan K. poʻlat simlar yoki spiral K.lar tutamidan iborat boʻlib, ustidan sim bilan oʻraladi, yo boʻlmasa qisqich bilan qisiladi. Metallmas K. tabiiy (paxta, jut, asbest) yoki sintetik (kapron, neylon, perlon va b.) tolalardan tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanat yoʻl

Kanat yoʻl — tayanchlar orasiga tortilgan poʻlat kanatlarda harakatlanadigan vagonetka, oʻrindiq (kreslo) yoki kabinalarda yuk va odamlarni tashishga moʻljallangan osma inshoot. Togʻli, oʻtish qiyin boʻlgan joylarga, daryo, koʻllar ustiga, avtomobil yoʻllari yoki temir yoʻllarni eng qisqa masofada oʻtkazish kerak boʻlgan joylarga, shuningdek, transport harakati tigʻiz shaharlarga quriladi. Vazifasiga koʻra, yuk, odam, aralash (ham yuk, ham odam) tashiydigan; tuzilishiga koʻra — 1, 2 kanatli, uzluksiz harakatlanadigan va mayatnikli xillarga boʻlinadi. Yuk tashish Kanat yoʻli 2 kanatli yoki uzluksiz harakatlanadigan qilib quriladi. 2 kanatli yoʻlda vagonetka aravachasi tortuvchi kanat yordamida koʻtaruvchi kanatda harakatlanadi. Yuk ortish va tushirish st-yalari orasiga har 100–150 m da tirgaklar oʻrnatiladi, tortuvchi kanatni chigʻir (lebyodka) harakatlantiradi. Unda soatiga 450 t gacha yuk tashish mumkin vagonetkalarning tezligi 1 – 10 m/s. Kanatli koʻtargich deb ataladigan Kanat yoʻl ham bor. Bunday inshootlardan yukli avtomobillarni tik joylardan oʻtkazib qoʻyish uchun foydalaniladi. Odam tashiydigan Kanat yoʻlda soatiga 1800 tagacha odam tashish mumkin vagonetkalarning tezligi 1,5–11 m/s. Kanat yoʻldan bir yoʻla odamlar va yukni tashishda ham foydalanish mumkin. Urmon xoʻjaligi va konchilikda bunday Kanat yoʻllar, ayniqsa, samarali. Odamlar chiqarib va tushirib ketiladigan bir kanatli (odatda, halqasimon) Kanat yoʻl ham bor, Bunda kanatga bir yoki ikki oʻrinli kabina mahkamlab qoʻyiladi. Bunday yoʻllar togʻli kurort joylarda qoʻl keladi. Shatakka olib yuradigan bir kanatli yoʻllar ham bor. Masalan, changʻichi changʻida turgan holda prujinalanuvchi osmaga tayanib oladi. Kanat yoʻl Oʻzbekiston, Kavkaz, Qrim va Yevropaning koʻp mamlakatlarida mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Kanash

Sergey Stepanovich Kanash (1896.23.9 – Toshkent – 1975.30.10) — seleksioner olim, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi (1952) va VASXNIL (1948) akademik, Oʻzbekiston (1944) va Tojikiston (1946) Respublikalarida xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi. Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1925). Turkiston seleksiya stansiyasida seleksioner, assistent (1925 – 29), SoyuzNIXIning Markaziy seleksiya stansiyasi sektor mudiri (1930-38), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1939–41), direktori (1942–57), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi va biologiya fanlari boʻlimi raisi (1956–60), Butunittifoq gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot instituti direktori (1960–64). Kanash gʻoʻzaning serhosil, viltga va gommozga chidamli 8517, 8582, 8427, S-460, S-1579, S-1622, 18819, S-450555, S–1472, S–1225 va boshqalar navlarini yaratdi; ilmiy ishlari gʻoʻza biologiyasi, seleksiyasi va urugʻchiligi, har xil xromosomali gʻoʻza ni duragaylash usullari masalalariga bagʻishlangan."Kanash Sergey Stepanovich" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Mejvidovaya gibridizatsiya v predelax raznoxromosomnix vidov xlopchatnika, M. – T., 1932.

Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Turkum:O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arboblari
Kanberra

right|thumb|550px|
right|thumb|250px
Kanberra – Avstraliya Ittifoqi poytaxti. Shahar atrofi bilan alohida maʼmuriy birlik – Avstraliya poytaxt hududini tashkil etadi. Mamlakatning jan.-sharqiy qismida, Berli-Griffin koʻli sohilida joylashgan. Iqlimi subtropik kontinental iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 5,9°, yanvar niki 20,7°. Oʻrtacha yillik yogʻin 620 mm. Aholisi 340 ming kishi (2007).

Mamlakatning muhim maʼmuriy, madaniy va ilmiy markazi. 1927 yildan parlament va hukumat qarorgohi. Avtomobil yoʻllari va avia aloqalar tuguni, temir yoʻl stansiyasi. K.da hukumat idoralari, milliy va chet el monopoliyasi va savdo firmalari vakolatxonalari joylashgan. Oziq-ovqat, yengil, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Iqtisodida turizm muhim oʻrin egallaydi. Avstraliya milliy universiteti, tex. kolleji, oʻrmonchilik akademiyasi, Avstraliya FA, Milliy kutubxona, konservatoriya bor. K. yaqinidagi Maunt-Stromlo togʻida yirik astronomiya rasadxonasi joylashgan. Shahar 1913 yildan amerikalik meʼmor – U. B. Griffin rejasi boʻyicha poytaxt shahar sifatida qurila boshlagan. Parlament uyi (1927), Milliy universitet (1952) va b. turli meʼmoriy binolar (1975) zamonaviy uslubda qurilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Avstraliya shaharlari
Kange

Kange — Shim. Koreyadagi shahar, Tonnagan daryosi sohilida. Chagando provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 210 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Transport yoʻllari tuguni. Taxta tilish va yogʻochsozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. K. yaqinida grafit, toshkoʻmir, mis va b. foydali qazilma konlari topilgan. GES qurilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kangyuy madaniyati

Kangyuy madaniyati - arxeologik madaniyat, q. Qangʻ madaniyati.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kandak

Kandak — oʻrta asrlarda Nasafdan Termizga boradigan karvon yoʻlida joylashgan shaharcha. K. haqida ilk.bor Tabariy maʼlumot bergan. 751—752-yillarda Kesh shohi Ixshid bu yerda Abu Dovud Xolid ibn Ibrohim boshchiligidagi arab qoʻshinlariga qurolli qarshilik koʻrsatgan. "K." atamasi "kand" sugʻdiycha "kat"ning turkiycha shakli boʻlib "qalʼa" yoxud "kichik shahar" maʼnosini beradi. E. V. Rtveladzening fikricha, K. hozirgi Oqrabot oʻrnida boʻlgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda u karvon yoʻlida joylashgan muhim strategik punkt hisoblangan. 16-asrda uning oʻrnida katta karvonsaroy boʻlgan, 20-asr boshida — burchaklarida minoralari boʻlgan qalʼa. K.dan 10— 11-asrlarga oid sopol buyumlar topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kandakori

Kandakori — kandakor usta naqsh tushirib bezatgan buyum yoki idish (K. lagan, K. oftoba).

Kandakori usulida bezatilgan oftoba (1976, usta M. Madaliyev, Qoʻqon).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sanʼat
Kandalaksha qoʻltigʻi

Kandalaksha qoʻltigʻi - Oq dengizning shimoli-gʻarbidagi qoʻltiq. Kandalaksha va Kareliya sohillari oraligʻida. Uz. 185 km, eni 67 km gacha. Chuqurligi gʻarbiy qismida 40 m, sharqida 350 m gacha. Orol koʻp. Qirgʻoqlari qoyali. K. q.ga Niva, Kovda daryolari quyiladi. Suvining temperaturasi yuzasidan yozda 18,5° gacha, qishda —1 dan 1,5° gacha. Shoʻrligi 8%s chamasida. Noyabr oʻrtalaridan may oyigacha muz bilan qoplanadi. Har yarim sutkada dengiz suvi 2,2 m gacha koʻtariladi. Seld, treska, nerpa ovlanadi. Portlari: Kandalaksha, Kovda, Unba. K. q.ning orollari va sohilida Kandalaksha qoʻriqxonasi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qoʻltiqlar
Innokentiy Kandalov

Innokentiy Ivanovich Kandalov 1891.21.1(2.2), Yeniseysk - 1962.30.9, Moskva — gidrotexnik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1952), professor (1952), texnika fanlari doktori (1962). Petrograd politexnika institutini tugatgan (1917). Volxov GES qurilishida (1919—27), Dneproqurilish (1927—33), Chirchiqqurilish, Svirqurilishda (1933—49), Moskva energetika institutida (1949-yillan) ishlagan. Asosiy ilmiy ishi gidrotexnik qurilishni tashkil etish masalalariga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1962-yilda vafot etganlar
Turkum:30-sentabrda vafot etganlar
Kandaxayol

Kandaxayol — chok turi; kashtadoʻzlikda keng tarqalgan. K. chokida toʻshama ip tik yoki yotiq boʻladi. 2 turi farqlanadi: toʻshama ip ustidan chatiladigan chok qiyalatib ustma-ust tushiriladi, kashta tayyor boʻlganda novdadan toʻqilgan savat kabi koʻrinadi; ikkinchi xilida kashtadoʻz birinchi qatorni oldingi kashta xili tarzida tikib chiqqach, ikkinchi va keyingi katorlarni oldingi qator ostki qismidan oʻtkazib tikadi, shu tarzda toʻshama ip ustida diagonal yoʻnalishda ilon izi chiziqlar hosil boʻladi. Yirik badiiy buyumlar (palak, soʻzana, choyshab va b.) ham shu choqda kashtali qilib bezatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kandela

Kandela ( — sham) — Xalqaro birliklar tizimi SI da yettita asosiy birliklardan biri — yorugʻlik kuchi birligi; Kandela bilan belgilanadi. 1979-yil qabul qilingan. U 540-YU12 Gs chastotali monoxromatik nurlanish chiqarayotgan, yorugʻligining energetik kuchi kuzatilayotgan yoʻnalishda 1/683 Vt/sr ga teng boʻlgan manbaning yorugʻlik kuchi.

Yorugʻlik kuchi birligi turli davrlarda turlicha atalib kelingan. Mas, 1881-yildan boshlab yorugʻlik kuchi birligi sham deb atalgan. Bir sham qotish temperaturasidagi toza platinaning 1 sm2 yuzasidan nurlanayotgan yorugʻlik kuchiga teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:SI asosiy birliklar
Kandi

Kandi (singal tilida Maxa-Nuvara —buyuk shahar) — Shri Lankadagi shahar. Maxaveli-Gang daryosi boʻyida. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 105 ming kishidan ziyod (1990-yillaroʻrtalari). Temir yo'l stansiyasi. Kandi— choy plantatsiyalari rayonining muhim markazi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Hunarmandchilik rivojlangan (bronzadan turli buyumlar yasaladi). Buddizm diniga eʼtiqod qiluvchilar ziyoratgohi: Zuba (Dalada Maligava) xrami, 13—18-asrlarga oid saroy va monastirlar sak,langan. Kandi yaqinida, Peradeniyada botanika bogʻi va Davlat universitetining bir necha fti bor. Kandi 15-asrdan 1815-yilgacha soʻnggi mustaqil singal davlati poytaxti boʻlgan. 12, 14, 18—19-asrlarda kurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Milliy muzey bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kandil

Kandil, Kandil sinap — kechpishar olma navi. Yevropa mamlakatlari, Qrim, Gruziya, Ozarbayjonda koʻp ekiladi. Oʻzbekistonga 19-asrning 90-y.larida Qrimdan keltirilgan va sanoat ahamiyatidagi bogʻlar barpo etishda asosiy nav hisoblangan. Daraxti baland (9–12 m), shox-shabbasi ixcham oʻsadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 10—12-yili hosil beradi (18—20-yili toʻliq hosilga kiradi). Apr.ning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi chiroyli, silindrsimon, 100—120 g, baʼzan 200—250 g, poʻsti och sariq, eti oq, oftobga qaragan tomoni och qizil, sersuv, nordon-shirin (11,5% qand, 0,38% kislota, 0,27% kul moddalari). Mevasi avgust oxiri — sent. boshlarida teriladi, fevral—martgacha yaxshi saqlanadi. Namgarchilik yetarli va yezda kuchli shamollar boʻlmaydigan hududlarda yaxshi oʻsadi va koʻp hosil beradi. Oʻgʻitlarga, sugʻorishga talabchan.

Bir tupidan 500–600 kg gacha qosil olinadi. Mevabandi uzun (22–30 mm) boʻlgani sababli mevalari shamolda toʻkilishga moyilroq. Sovuqqa chidamli. K. sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan, eksportbop eng yaxshi xoʻraki navlardan biri. Kech hosilga kirishi sababli 20-asrning 70-y.laridan Oʻzbekistonda kam ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kandir

Kandir — Qurama tizmasining suvayirgʻich qismidagi dovon. Bal. 2141 m. Ohangaron va Fargʻona vodiylarini qoʻshib turadi; dovonga Kandirsoy vodiysidan boriladi. Dovondan yozgi togʻ yaylovlariga qoʻy-echkilar haydab oʻtiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Toshkent viloyati
Turkum:Dovonlar
Kandirsoy

Kandirsoy — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Ohangaron daryosining chap irmogʻi. Qurama tizmasining shimoliyyon bagʻridan boshlanadi. Uz. 21 km. Havzasining maydon 96 km, oʻrtacha balandligi 1550 metr. Oʻrta oqimida Oqtosh, Koʻnikti, Toshbuloq va b. soylar qoʻshiladi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sar-fi 0,61 m3/sek., bahor oylarida 2,50 m3/sek. Quyi oqimida bir necha ariqlarga boʻlinib ketadi. Ohangaron daryosigacha yetib bormaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ohangaron tumani daryolari
Kaneydian

Kaneydian, Kaneydian-River — AQShdagi daryo, Arkanzas daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1500 km chamasida, havzasining mayd. 124 ming km. Sangrede-Kristo tizmasi (Qoyali togʻlar) yon bagʻirlaridan boshlanib, Buyuk va Markaziy tekisliklardan oqadi. Suv sarfi keskin oʻzgarib turadi. Bahor oylarida daryo toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 200 m3/sek. Sugʻorishda foydalaniladi. K. irmogʻi — Nort-Kaneydian daryosi boʻyida Oklaxoma-Siti sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:AQShdagi daryolar
Kanzas (maʼnolari)

Kanzas:

 Kanzas - {{AQSh Shtati
 | Shtat_nomi = Kansas
 | Shtat_nomi_o`zbekcha = Kanzas
 | Bayrog` = Flag of Kansas.
 Kanzas (daryo) — AQShdagi daryo, Missuri daryosining oʻng irmogʻi.
 Kanzas — AQShning markaziy qismidagi shtat.
Kanzas (daryo)

Kanzas — AQShdagi daryo, Missuri daryosining oʻng irmogʻi. Qoyali togʻlarning togʻ oldi platolaridan boshlanuvchi Smoki-Xill va Repablikan daryolari qoʻshilishidan yuzaga keladi. Uzunligi 278 km (Repablikan daryosi bilan birga 1200 km chamasida), havzasining mayd. 158,8 ming km. Yuqori va Markaziy tekisliklardan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 225 m3/sek. Bahor oylarida toshadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Kanzas bo'yida Topika, Kanzas-Siti (quyilish joyida) shaharlari joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:AQShdagi daryolar
Kanzas-siti

Kanzas-siti - AQShning markaziy qismidagi shahar, Missuri shtatida, Kanzas daryosining Missuri daryosiga quyilish yerida. Aholisi 441,5 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xo'jaligi rayonining muhim savdo markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari — oziqovqat, metallsozlik. Poʻlat quyish, mashinasozlik, radioelektronika, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet bor. Shaharga 19-asrda asos solingan. Amalda K.-S. Kanzas shtatidagi xuddi shunday nomlanuvchi shahar bilan birlashib ketib, 1,5 mln.dan ortiq aholiga ega boʻlgan aglomeratsiyani tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaniz

Kaniz, kanizak — 1) qullik sharoitidagi erksiz (sotib olingan, urushda oʻlja qilingan va hokazo) ayol; 2) podsho saroyidagi xizmatkor ayol. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Taʼtil

Taʼtil ( — yilning eng issiq davri) 1) umumiy oʻrta taʼlim maktablarida oʻquv yili choraklari orasidagi kuzgi, qishgi, bahorgi va oʻquv yillari orasidagi, oʻrta maxsus, kasb-hunar va oliy oʻquv yurtlarida semestrlar orasidagi tanaffuslar. Oʻzbekistonda ularning muddati va davomiyligi OʻzR Xalq taʼlimi hamda Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirliklari tomonidan belgilanadi; 2) baʼzi mamlakatlarda parlament ishida tanaffus. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanin yarim oroli

Kanin yarim oroli - Rossiya Federatsiyasining shimoliy (Arxangelsk viloyati)dagi yarim orol. Barens dengizining Chyosha qoʻltiqchasi bilan Oq dengiz orasida joylashgan. Maydon 10,5 ming km. Eng baland joyi 242 m. Aholisi baliq ovlash va bugʻuchilik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yarim orollar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Kanifol

Kanifol (Kichik Osiyodagi Kolofon sh. nomidan olingan) — ignabargli daraxtlarning qattiq smolasimon tarkibiy qismi. Moʻrt, shishasimon, och sariq rangdan toʻq jigarranggacha boʻlgan shaffof smola. Suyuqlanish temperaturasi 100—140°, qaynash temperaturasi 250°, yumshash temperaturasi 40—75°, kristallanish temperaturasi 95-110°, zichligi 1,07—1,09 g/sm3. Tarkibida 60—92% smolasimon kislotalar (asosan, abiyetin kislota), 0,5— 12% toʻyingan va toʻyinmagan yogʻ kislotalar, 8—20% neytral moddalar (seskvidivatriterpenoidlar) boʻladi. Mineral va organik asoslar taʼsirida tuzlar (kanifol sovun), mas, C|9H2,COONa hosil qiladi. Spirtlar bilan (koʻp atomlilari bilan osonroq) kanifol efirlarini beradi. K.ni metallarning oksidlari (ZnO,CaO, A12O3, VaO va b.) bilan qoʻshib qizdirilsa, sikkativ sifatida qoʻllanadigan rezinatlar hosil boʻladi. Kislorod taʼsirida oson oksidlanadi. K. sintetik kauchuk, lateks, bitum emulsiyalari i.ch.da emulgator, yelim komponenti, sovun i.ch.da yogʻlarga qoʻshimcha (10% gacha) sifatida qoʻllanadi. Kalsiyli, ruxli, alyuminiyli, marganetsli va kobaltli tuzlari — sikkativlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanishka I

Kanishka I — Kushon podsholigining hukmdori (78—123). Uning davrida mamlakat hududi hozirgi Oʻrta Osiyoning jan. qismi, Afgʻoniston, Pokiston, Shim. Hindiston va keyinroq Sharqiy Turkistonning bir qismini oʻz ichiga olgan. K.I Qangʻ davlati bilan ittifoqda boʻlib Sharqiy Turkistonda Xitoyga qarshi turgan. Xususan, K.I mil. 90 yilda Qashqarni 70 ming otliq qoʻshin bilan qamal qilgani maʼlum, biroq ozuqa zahiralarining yetishmasligi sababli qamalni boʻshatishga majbur boʻlgan. K.I davrida saltanat yuksak darajada taraqqiy etgan. Viloyatlarni podsho noiblari — satrap (kshatrap)lar boshqargan. Bu davrda Shimoliy Hindiston va Oʻrta Osiyo madaniyati ravnaq topgan; Sharq mamlakatlari va Rim imperiyasi bilan savdo va madaniy aloqalar oʻrnatilgan. Pul islohoti oʻtkazilib, oltin, kumush va mis tangalar zarb qilingan. K.I davrida Kushon-Baqtriya tili davlat tili sifatida qabul qilingan. Kashmirda 4-budda sobori (yigʻini) chaqirilgan. Bu yigʻinda buddizmning yangi mazhabi — mahayana rasmiylashtirilgan. Budda ibodatxonalari qurilgan, shuningdek, otashparastlik, hinduizm, aqidaparastlik va b. diniy eʼtiqodlar tarqalgan. Uning davrida yunon, eron va hind madaniyati va dini bir-biri bilan aralashib ketgan. Oʻzi ham buddizm eʼtiqodini qabul qilgan va uning aholi oʻrtasida keng tarqalishiga homiylik qilgan. Oʻz davlati poytaxtini Purushapur (hoz. Peshovar) ga koʻchirgan. K.I Kashmirda Kanishkapur sh.ni bunyod etgani haqida maʼlumotlar bor

 Adabiyot 
 Bongard-Levin T.M., Ilin T.F., Drevnyaya Indiya, M., 1969; Gʻiyosov T.Gʻ., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Davlat yetakchilari
Turkum:Tarixiy shaxslar
Kankan

Kankan (frans. cancan — shovqin-suron) — fransuzcha raqs. Asli Jazoirdan kirib kelgan. 19-asrning 30-yillarida Parijda bal raqsi sifatida paydo boʻlgan. Oʻlchovi 2/4, surʼati tez, chaqqon. Sakrash, oyoqni siltab oldinga koʻtarish kabi harakatlar xosdir. Fransuz mumtoz operettasi (J.Offenbax), keyinchalik fransuz estradasi (kafeshantanlar)da keng tarqalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Cannes

Cannes yoki Kann, Fransiya janubidagi kurort shahar hisoblanadi. Ushbu shahar Oʻrta dengiz boʻyidagi portdir. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi. Yozi iliq va quruq (iyulning oʻrtacha harorati 22,6°), qishi yumshoq (yanvarning oʻrtacha harorati 9,3°). Yillik yogʻin 800 mm. Fransiya Rivyerasi kurortlari guruhi tarkibida. 1946-yildan boshlab Cannesda har yili xalqaro film festivallar oʻtkaziladi. Turizm rivojlangan. Turistlar va dam oluvchilarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan sanoat korxonalari mavjud. Shuningdek, teatr va konsert zallari, sport inshootlari, suzish havzalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kanna jangi

Kanna jangi - Jan.-Sharqiy Italiya (Apuliya viloyati)da, Ofanto daryosining quyilish joyi yaqinidagi qishloq (Kanna) atrofida boʻlgan jang. 2-Puni urushi davrida, Gannibalnit _ Karfagen armiyasi qanotlardan zarbalar berib 70 ming kishilik Rim armiyasini qurshab olib qirib tashlagan (mil. av. 216.2.8).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Janglar
Kanna kiyik

Kanna kiyik (Taurotragus oryx) -kuvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli sut emizuvchi hayvonlarning bir turi. Gavdasining uzunligi 3,5 m, yagʻrinidan 1,8 m gacha, ogʻirligi 900 kg gacha. Dumi 60 sm gacha, uchi popukli. Shoxlari uzun, burama, tomogʻida teri burmasi bor. Juni och kulrang , sargʻish, K.k. Sharqiy va Jan. Afrikada tapqalgan; gala boʻlib yashaydi. Oʻtlar, daraxt va butalar bargi bilan oziqlanadi. Boʻgʻozlik davri 8,5—9 oy, bitta bola tugʻadi. Goʻshti va terisidan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kannada tili

Kannada tili — kannara xalqi tili; Hindistonning Maysur (Karnataka) shtatida tarqalgan. Dravid tillari guruhiga mansub. Grammatik qurilishiga koʻra, agglyutinativ, yangi soʻzlar va grammatik formalar suffikslar yordamida hosil qilinadi. Gapda soʻzlar tartibi qatʼiy — kesim gapning oxirida keladi. Yozuvi brahmi alifbosi asosida."" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Kannara (xalq)

Kannara, k a n n a d a, (oʻzlarini kannadiga deb ataydilar) — xalq. Hindistondagi Karnataka shtatining asosiy aholisi. 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kannada tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, hinduizm diniga eʼtiqod qiladi, musulmon-sunniylar va jayniylar ham bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Hindiston
Kannibalizm (biologiya)

Kannibalizm - hayvonlarda oʻz turi individlarini yeyish hodisasi; tur ichidagi yirtqichlik. 1300 dan ortiq tur hayvonlarda aniqlangan. K., odatda, noqulay sharoitda, populyasiyalar zichlashib ketganida, oziq yoki suv yetishmaganda roʻy beradi. Urgʻochi hayvonlar erkaklariga nisbatan K.ga moyil boʻladi. Un qoʻngʻizi (Fenebrio) juda koʻpayib ketganida oʻz tuxumlarini yeb, populyasiyadagi individlar soni keskin oshib ketishining oldini oladi. K. evolyusiya jarayonida tur uchun foydali moslanish tariqasida kelib chiqqan. Mac., qoraqurt va beshiktervatarlarning urgʻochisi otalanishdan soʻng erkagini yeb qoʻyadi. Amerika salamandri ochiqqanida oʻzi qoʻriqlayotgan tuxumlardan bir qismini yeb qoʻyadi. Ayrim yaydoqchilarning parazit lichinkasi xoʻjayini tanasidagi oʻz inilarini yeydi, chunki oziq faqat bitta parazit uchun yetadi. Ayrim yirtqich baliqlar yosh baliqchalarni yeyishi bilan oziq uchun raqobatni kamaytiradi. K. kemiruvchilar, koʻpchilik yirtqich hayvonlar, primatlar va b. orasida ham uchraydi. Shunday qilib, K. populyasiyadagi individlar sonini oziq resurslariga moslashtirib turadigan, turning yashab qolishiga imkon beradigan moslanishdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stanislao Cannizzaro

thumb
Stanislao Cannizzaro (1826.13.7, Palermo — 1910.10.5, Rim) — italiyalik kimyogar. Atom-molekulyar nazariyaning asoschilaridan biri. Aleksandriya Milliy kolleji (1851-55), Genuez (1856-61), Palermo (1861-71), Rim (1871-1910) universitetlari professor Benzaldegidga oʻyuvchi kaliyning taʼsirini oʻrganish natijasida benzil spirtini va aromatik aldegidlarningoksidlanishqaytarilishli disproporsiyalanishi yoki ishqoriy muhitda bir molekula aldegidning qaytarilishi hisobiga boshqa bir molekula aldegidning oksidlanishini (qarang Kannitssaro reaksiyasi) kashf qilgan (1853). Ingliz kimyogari va fizigi J. Dalton va A. Avogadroyaan to fransuz kimyogarlari Sh.F.Jerar va O. Lorangacha boʻlgan atom-molekulyar taʼlimotning rivojlanishini taxlil qilib, atom massalarining ratsional sistemasini taklif qilgan (1858). Elementlar, jumladan, metallar atom massalarining aniq qiymatlarini topgan; Avogadro qonuni asosida "atom", "molekula" va "ekvivalent" tushunchalariga aniq izoh bergan (1860).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kimyogarlar
Kannitssaro reaksiyasi

Kannitssaro reaksiyasi - al degidlarning ishqorlar taʼsirida disproporsiyalanishi natijasida birlamchi spirtlar va karbon kislotalarga aylanishi. Bunda aldegidning bir molekulasi kaytarilib, spirtga, ikkinchi molekulasi oksidlanib, kislotaga aylanadi. Reaksiya ishqoriy muhitda borganda kislota emas, balki uning tuzi hosil boʻladi; mas,65 S6N5SOOK S6N5SN2ON Bu reaksiya muayyan aldegidlarni qaytarib, tegishli spirt, karbon kislotalar va b. olishda ishlatiladi. Reaksiyani italiyalik kimyogar S. Kannitssaro 1853-yilda kashf qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kano

thumb|Kano, Yamaguchi shahar xaritasini koʻrish
 – Yaponiyaning Yamaguchi prefekturasi Tsuno tumanida joylashgan shahar.

 

Turkum:Yamaguchi prefekturasi aholi punktlari
Kanoviz

Kanoviz, kanaus (fors.) — shoyi mato turi; sof ipakdan toʻqilgan. K. matosi bir necha hunarmandlar ishtirokida tayyorlanadi. Ipak ipga chizmakash gullarni abrbandi usulida chizib beradi, toʻquvchi boʻyalgan ipdan mato toʻqiydi. Buxoro, Samarqand, Qoʻqon, Margʻilon, Namangan va b. shaharlarda xonatlas, shoyi qatorida K. ham ishlab chiqarilgan, keng tarqalgan va qadrlangan. Buxoroda shohi nomi bilan ham atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Matolar
Kanon

Kanon (yun. kanon — qonun, qoida) — 1) biron davr yoki yoʻnalishga mansub sanʼatda qatʼiy oʻrnatilgan qoidalar majmui, meʼyor, badiiy asarda kompozitsiya va kolorit meʼyorini, shu turdagi tasvirlarda nisbatlar tizimi yoki ikonografiyasini belgilaydi. Shuningdek, namuna xizmatini bajaradigan asar ham K. deb ataladi; 2) (m u s i qa da) — baʼzi xalq, koʻproq esa kompozitorlik ijodiyotida imitatsiyaga asoslangan koʻp ovozli musiqa shakli. Odatda, yetakchi ovozda bayon etilayotgan asosiy kuy (mavzu) boshqa ovozlarda uzluksiz takrorlanadi, taklid etiladi. K. ovozlar soniga (ikki ovozli, uch ovozli va hokazo), ular orasidagi intervalta (oktava, kvinta va b.), taqlid qilinayotgan asosiy kuylar soniga (oddiy, qoʻshaloq), taqlid qilish shakliga (kamaytirilgan, orttirilgan) karab farqlanadi. Bular, aynik,sa, Yevropada polifoniya uslubi keng taraqqiyot topganida, avvalo, xor musiqasida, soʻng oʻzga turlarda odat tusini oldi. Oʻzbek musiqa merosining — katta ashula, lapar va aytishuvlar, dutor kuylarida K. elementlari uchraydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanop

thumb|429x429px|kanop
Kanop — gʻoʻzadoshlar oilasiga mansub lub tolali bir yillik oʻsimlik, tolasi uchun ekiladigan ekin. K. yovvoyi holda Janubiy Afrikada va Markaziy Hindistonda uchraydi. Vatani — Hindiston. Eron, Xitoy, Yava va Sumatra orollarida, Afrika, Amerika (AQSH, Braziliya, Kuba), Rossiyaning janubda ekiladi. Oʻzbekistonda 20-asrning 30-y.laridan boshlab ekiladi (1925-yilda Sirdaryo viloyatida tadqiqot maqsadlarida 275 ga maydonga ekilgan, hosildorlik 3 s/ga ni tashkil qilgan). K.ning oʻq ildizi tuproqqa 1,5–2 m chuqurlikka kirib boradi. Sugʻoriladigan yerlarda ildizning asosiy qismi 30—50 sm chuqurlikda taraladi. Poyasi tik oʻsadi, rangi yashil, tukli. Boʻyi 1,5—3,5 m gacha, uchki tomoni shoxlanadi. Barglari yirik, barg bandlari uzun. Gullari yirik, och sariq (deyarli oq) qisqa bandli (5–7 mm), barg qoʻltigʻida joylashadi. Mevasi 5 uyali tuxumsimon koʻsakcha, uz. 2,5 sm, eni 1—2 sm, har bir uyada 2—3 ta urugʻi bor. Urugʻi 3 qirrali, toʻq kulrang. 1000 tasining vazni 18—24 g, uz. 3–5 mm, eni 2,5–4 mm. K. namga, haroratga va yorugʻlikka talabchan. Oʻsish davri 124—145 kun. K. urugʻi tarkibida 18—20% texnika moyi bor. Moyi lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda ishlatiladi. Kuruq poyasidan 16—20% toʻqishga yaroqli tola olinadi (qarang Kanop tolasi).

K. almashlab ekishda kuzgi bugʻdoy, dukkakli don, bedadan keyin ekiladi. Ekishdan avval yer kuzda 28—30 sm chuqurlikda shudgor qilinadi. 50x10—12 sm sxemada, urugʻ olish uchun qator orasi 60 sm qilib yakka qatorlab ekiladi. Poya olish uchun 30—35 ga kg/ga urugʻ sarflanadi (yaganalangandan soʻng koʻchat qalinligi 160—180 ming tup/ga). Urugʻ olish uchun 10–12 kg/ga urugʻlik sarflanadi. Urugʻ 4—6 sm chuqurlikka koʻmiladi. Ekinni parvarish qilish, qatqaloqqa qarshi kurash, qator oralarini ishlash, oziqlantirish va sugʻorishdan iborat. Vegetatsiya davrida 4—5 marta kultivatsiya qilinadi, 2 marta oziqlantiriladi. K. suvga talabchan. Yer osti suvlari 1,0— 1,5 pastda joylashgan oʻtloqi-botqoqi tuproqlarda 5—7 marta, yer osti suvlari chuqur joylashgan tuproklarda 8— 10 marta sugʻoriladi1. Sugʻorish normasi 800-1000 m3/ga.

K. oʻrtacha 1 ga yerdan 100—120 s koʻk poya va 4—5 s urugʻ beradi. Oʻzbekistonning sugʻoriladigan yerlarida yuqori agrotexnikani qoʻllab 150—180 s/ga koʻk poya va 8—9 s urugʻ olish mumkin.

Navlari: Oʻzbekistonda "Oʻzbekiston-3876", "Oʻzbekiston-2142", "Kuban-338" navlari ekiladi.

Zararkunandalari: tunlamlar, lavlagi qandalasi, bitlar, tripslar vab. Kasalliklari: poyaning kulrang chirishi, alternariozlar.

Hapima Otaboyeva.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Kanop tolasi

Kanop tolasi — kanop oʻsimligi poyasidan olinadigan uzun tola. Ingichka, mayin va pishiq, nam tortish xususiyati (gigroskopikligi) yuqori boʻladi. K. t. olish uchun kanop oʻsimligining poyasi oʻrilganidan soʻng dalaning oʻzida maxsus mashinada boshoqlari, uruglaridan tozalanadi. Tozalangan poyalar bogʻ-bogʻ qilinib, kanop zavodlarida maxsus eritmali suv toʻldirilgan hovuz yoki suv havzalarida ivitiladi. Soʻngra tola ajratish mashinasida poʻstloqdan tolalar ajratib olinadi va meʼyoriga yetguncha quritiladi. Kanop oʻsimligi Oʻzbekistonda ham ekilgani uchun K. t. mahalliy material hisoblanadi. Undan, asosan, qoplik gazlama, oʻrov materiallari, brezent, kanop ip (arqon) olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanopus

Kanopus — Kema quyrugʻi yulduz turkumining eng yorugʻ yulduzi. Ravshanligi (1-yulduz kattaligida) boʻyicha osmonning Shim. yarim sharidagi eng yorugʻ yulduzi siriusdan (katta it yulduz turkumida) keyin turadi. Osmonning Jan. yarim sharida joylashganligi uchun Oʻzbekiston hududidan koʻrinmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduzlar
Kanoe

Kanoe (ispancha canoa — qayiq) — sport qayigʻi; shakli qayiqqa oʻxshasada, eshkak oʻrnatiladigan ayrisi boʻlmaydi, sirti silliqlangan faner yoki plastmassadan ishlangan. Eshkakchilar soni — 1, 2, 6 kishi boʻladi. 1 kishilik kanoening uzunligi 520 sm gacha, kengligi kamida 75 sm, ogʻirligi kamida 16 kg boʻladi. 2 kishilik kanoeda bu raqamlar 650, 75, 20 va 6 kishilik kanoeda esa 1100, 85, 50 ga teng .
thumb|
Sportchilar bir kurakli eshkakni bir tizzaga choʻkkalagan holda eshadilar. Erkaklar poygasi (1 va 2 kishilik kanoeda) 1936-yildan olimpiada musobaqalari dasturiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yana qarang
Baydarka va kanoeda eshkak eshish
Kanpur

Kanpur — Hindistonning shimoliy qismidagi shahar. Uttar-Pradesh shtatida, Gang daryosi sohilida. Aholisi 2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning Gang vodiysidagi yirik sanoat va savdo markazi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — toʻqimachilik (jun va ip gazlama) va koʻn poyabzal. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Metallsozlik, aniq va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, aviasozlik, radioelektronika, kimyo sanoati, trikotaj va oziq-ovqat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Universitet, Markaziy toʻqimachilik, Texnologiya institutlari bor. Shaharga 18-asrda asos solinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Hindiston shaharlari
Kansi

Kansi (haqiqiy ismi Syuan Ye., (1654.4.5-1722.20.12, Pekin) - Xitoydagi manjurlarning Sin sulolasi imperatori (1662 yildan). K. xukmronligi vaqtida manjurlar tomonidan Xitoyni istilo qilish tugallangan. Qoʻshni xalklar va davlatlarga nisbatan bosqinchilik siyosati olib borgan. 1691 yilda Xalxani bosib olgan, Oyrat xonligi bilan urush olib borgan. K. davrida Tibetda manjurlar sulolasining hukmronligi mustahkamlangan, Amur daryosi boʻyidagi rus qishloklariga hujumlar uyushtirib turgan, Rossiya bilan Nerchinsk shartnomasi tuzilgan (1689). Uning buyrugʻiga binoan, Xitoyda eng toʻliq "Kansi szidyan" iyeroglif lugʻati tuzish boshlangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kant gipotezasi

Kant gipotezasi, astronomiyada – nemis faylasufi I. Kant Quyosh sistemasining paydo boʻlishi haqida yaratgan gipoteza (1755). Unga koʻra, dastlab olam gaz va chang bulutlaridan iborat boʻlib, vaqt oʻtishi bilan butun olam tortishish qonuniga koʻra, gaz-chang zarralari oʻzaro tortishib, nisbatan zich bulutlarni shakllantirgan. Keyinchalik ulardan Quyosh va sayyoralar paydo boʻlgan. Bu gipoteza, bir qarashda toʻgʻridek tuyulsada, oʻsha davrda uni gazlarning kinetik nazariyasi, termodinamika va atom nazariyasi asosida qarashga imkon boʻlmaganligi uchun jiddiy kamchiliklarga ega boʻlgan (gipotezada „zarralar“ haqida gapiriladi, biroq Kant davrida gazlar atom va molekulalardan tashkil topganligi va ularning changlardan farqi maʼlum emas edi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kantata

Kantata (lotincha cantare — kuylamoq) — yakkaxon xonandalar, xor va orkestrga moʻljallangan musiqa asari. Shaklan oratoriyaga yaqin, lekin hajmi kichikligi, mazmunida dramatik rivoji yoʻq (yoki sust)ligi bilan farq qiladi. Odatda, orkestr muqaddimasi, bir nechta ariya, rechitativ hamda xor qoʻshiqlaridan iborat boʻladi. 17-asrda Italiyada rivoj topdi (G. Karissimi, A. Stradella, A. Skarlatti va b.). 18-asr boshida Germaniyada diniy K. yuzaga keldi (G.F. Teleman, I.S. Bax). Keyinchalik dunyoviy va diniy K.lar boshqa mamlakatlarga tarqalib, mazmunan va shaklan boyidi. Fransiyada L. Kerubini, F.J. Gossek, G. Berlioz, Germaniyada F.Shubert, I. Brams, P. Xindemit, Rossiyada N. Rimskiy-Korsakov, S. Taneyev, S.Raxmaninov, S. Prokofyevlar K.ning yorqin namunalarini yaratishdi. Oʻzbekiston kompozitorlari ham shaklan va mazmunan rang-barang K.lar yaratishgan: S. Yudakov, "Mirzachoʻl", "Muborakbod"; S. Boboyev, "Hosil bayrami"; M. Leviyev, "Oq oltin"; O. Halimov, "Qoraqalpogʻiston" va b. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiox Kantemir

thumb|Antiox Kantemir
Antiox Dmitriyevich Kantemir (1708-yil 10-sentyabr, Konstantinopol – 1744-yil 31-mart, Parij) – rus shoiri va diplomati. 18-asr rus klassitsizmi va yangi hajviy sheʼriyatining asoschilaridan biri. Peterburgda taʼlim olgan. 1732 yildan Buyuk Britaniyada, 1738—1744 yillarda Fransiyada elchi boʻlib ishlagan. Dastlabki ijodini tarjimadan boshlagan. 1729 – 31 yillardagi hajviy sheʼrlarida Petr I islohotlarini himoya qilgan. Kantemir qasidalar, maktublar, masallar, dostonlar („Petrida“), falsafiy va estetik traktatlar („Tabiat va inson haqida“, 1742 va boshqalar) yozganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1708-yilda tugʻilganlar
Turkum:1744-yilda vafot etganlar
Turkum:Rossiyalik shoirlar
Turkum:Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Turkum:Rossiya imperiyasi shoirlari
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Kantilena

Kantilena (lotincha: cantilena - kuylash) — 1) ravon va ohangdor rivojiga asoslangan vokal yoki cholgʻu kuyi; 2) musiqa asari ijrosida kuychanlikning yetakchi omil boʻlib chiqishi; 3) 17-asr oxiridan ohangdor kuy va ashulalar turi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanto zilzilasi

Kanto zilzilasi, Tokio zilzilasi — Yaponiyaning Tokio va Yokohama shaharlari joylashgan Kanto rayonining jan. qismida 1923 y. 1 sentabrda sodir boʻlgan talafotli zilzila. Zilzila kuchi, 12 balli shkala boʻyicha 10— 11 ball, magnitudasi 7,9 boʻlgan. Zilzila epitsentri Yokohamadan 60 km, Tokiodan 104 km uzoqlikda, Sagami qoʻltigʻida joylashgan. Keyingi maʼlumotlar boʻyicha u yerda 1649, 1703, 1855, 1891 yillarda ham talafotli zilzilalar roʻy bergan. Lekin, 1923 y.dagi K.z. Yaponiya tarixida eng koʻp qurbonlar va talafotlar keltirgan zilzila hisoblanadi. Ushbu zilzila oqibatida 142807 kishi halok boʻlgan, 128266 uy batamom qulagan, 126233 uyga zarar yetgan va 447218 uy yonib ketgan. Zilziladan keyin bir necha daqiqa oʻtgach, bir vaqtning ichida koʻp joylardan yongʻin chiqib, Tokio sh. olov halqasi ichida krlgan va yongʻin koʻplab odamlar oʻlimiga sabab boʻlgan. Undan tashqari,Sagama qoʻltigʻi, Idzu, Miura, Baso yarim orollari, zilzila taʼsirida vujudga kelgan va toʻlqin balandligi (amplitudasi) 10 m dan ortiq boʻlgan sunamidan ham katta talafot koʻrgan. Bu zilziladan keyin Tokio universitetida va Yaponiyaning bir qancha shaharlari (Kioto, Senday va b.)dagi universitetlar qoshida seysmologiya institutlari tashkil etildi, seysmik stansiyalar tarmogʻi kengaytirildi.
 Zilzilaning oqibati 
Zilzila taxminan 56 ming km² maydonni qamrab oldi. Asosiy halokatli ta'sir Kanto viloyatining janubi-sharqiy qismida boʻlgan. Zilzila va undan keyin sodir boʻlgan yong'inlar natijasida Tokio , Yokogama , Yojosuka va boshqa 8 ta kichik shaharlar deyarli vayron bo'ldi. Tokioda 300 000 dan ortiq binolar (bir milliondan) faqat yong'in natijasida vayron boʻlgan. Yokogamada 11 000 ta bino silkinishlar natijasida vayron boʻlgan va yana 59 000 tasi yonib ketgan. Yana 11 ta shahar kamroq jiddiy ta'sir ko'rsatdi.

675 ta ko‘prikdan 360 tasi yong‘in natijasida vayron bo‘lgan. Tokio barcha tosh binolarini yo'qotdi. 1891-yilda episkop Nikolay buyrug'i bilan qurilgan mashhur pravoslav tirilish sobori ham vayron qilingan. Faqat bir yil avval mashhur Frank Lloyd Rayt tomonidan qurilgan Imperial mehmonxonasi saqlanib qolgan . Bu mehmonxona Yaponiyaning zilzilaga chidamli birinchi tosh binosi edi.
Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, halok boʻlganlar soni 142.000, yana 40.000 kishi bedarak yoʻqolgan, milliondan ortiq kishi boshpanasiz qolgan. Qurbonlarning umumiy soni 4 millionga yaqin edi.
Kanto zilzilasidan Yaponiyaga etkazilgan moddiy zarar 4,5 milliard dollarga baholanmoqda, bu o'sha paytda mamlakatning yillik byudjetidan ikkitasi va Yaponiyaning rus-yapon urushidagi xarajatlaridan besh baravar koʻp edi .
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Yaponiyadagi zilzilalar
Georg Cantor

Georg Kantor (1845.3.3, Peterburg — 1918.6.1, Galle) — nemis matematigi. Berlin universitetini tugatgan (1867). Galle universiteti professor (1872 — 1913). Toʻplamlar va transfinit sonlar nazariyasini (qarang Toʻplamlar nazariyasi) yaratgan. Haqiqiy sonlar toʻplamining sanoqsizligini isbotlagan (1874), toʻplamlar quvvatliligining umumiy tushunchasini ifodalagan (1878). Limit nuqta, hosilaviy toʻplamlar nazariyasini kiritgan, irratsional sonlar nazariyasini rivojlantirgan. Matematik analiz, haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalar nazariyasida K. nomi bilan boglik muhim tushunchalar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:3-martda tugʻilganlar
Turkum:1845-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-yanvarda vafot etganlar
Turkum:1918-yilda vafot etganlar
Leonid Kantorovich

Kantorovich Leonid Vitalyevich (1912.6(18).1, Peterburg – 1986.7.4, Moskva) – rus matematigi va iqtisodchisi, akademik (1964). Leningrad universitetini tugatgan (1930). Ilmiy ishlari hisoblash matematikasini iqtisodiyotda tatbiq etishga bagʻishlangan. Birinchi boʻlib funksional analiz usullarini hisoblash matematikasiga qoʻllagan, xususan, operatorli tenglamalarni taqribiy yechish usullarini ishlab chiqgan. Chiziqli dasturlash sohasiga asos solgan. Chizikli dasturlash asosida iqtisodiy resurslardan eng samarali foydalanish bilan bogʻliq muammolarni hal qilish modelini yaratgan. Eng maqbul iqtisodiy modellar tahlilida paydo boʻladigan obyektiv shartlangan narxlarni muhim qiymatlarini aniqladi. Bu tadqiqotlar xalq xoʻjaligini optimal rejalashtirish va boshqarish nazariyasini yaratishda hamda narx belgilash, renta nazariyasi, kapital qoʻyilmalar samaradorligi va boshqa muammolarni ishlab chiqishga yordam berdi. Umrining oxirlarida iqtisodiyotda matematikasida modellar bilan shugʻullangan. Nobel mukofoti laureati (1975, T.Ch. Kupmans bilan birga). Asosiy modellari: Matematicheskiye metodi organizatsi i planirovaniya proizvodstva, Leonid, 1939; Nailuchsheye ispolzovaniye resursov, Leonid, 1965; Optimalnie resheniya ekonomike, Leonid, 1972OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Kantxo

Kantxo — Vyetnamning jan. qismidagi shahar. Mekong daryosi deltasidagi port. Xauzyang provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 216 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Sholichilik rayonining markazi. Sholi oklanadi, kokos moyi ishlab chiqariladi; sovungarlik, tamaki korxonalari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanuri

Kanuri (oʻzlarini beri-beri, aga deb ataydilar) — xalq. Asosan, Nigeriyada (5,1 mln. kishi), shuningdek, Niger, Chad, Kamerunda yashaydi. Umumiy soni 6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kanuri tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. K.larning ajdodlari qadimdan Chad koʻli atrofidagi hududlarda yashashgan. Sugʻorma dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iosif Kansepolskiy

Iosif Samuilovich Kansepolskiy (1903.10.10, Zelva qishlogʻi, Belorussiya — 1976.2.10, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968). Kime fanlari doktori (1960), professor (1967). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida laboratoriya mudiri (1943—75). Ilmiy ishlari mahalliy xom ashyolar va sanoat chiqindilari asosida portlandsementning yangi ni olish va sanoatda qoʻllashga oid. Qizil qiyaning tabiiy kuygan tuproq (gliyej)larini portlandsementga gidravlik qoʻshimcha sifatida ishlatib, gliyej — portlandsement sintez qilgan. 1940-yilda bu sement Quvasoyda, 1948-yildan esa Oʻzbekistonning barcha sement zavodlarida ishlab chiqarila boshlagan. Uning rahbarligida sement korroziyasi va unga qarshi kurash choralarini izlashga doir fundamental tadqiqotlar oʻtkazilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-nov-02-1976-2100491/

Turkum:Kimyogarlar
Kanserogen moddalar

Kanserogen moddalar (lotincha cancer — rak va genes — keltirib chiqarmoq), kanserogenlar, onkogenn moddalar — maʼlum sharoitda organizmga taʼsir qilganda rak va b. oʻsmalar paydo qiluvchi kimyoviy moddalar. 500 ga yaqin xili maʼlum. Politsiklik uglevodorodlar, azoboʻyoqlar, aromatik aminlar, nitrozaminlar, ogʻir metall tuzlari, alkaloidlar, toksinlar va b. K. m.ga kiradi. Ularning koʻpchiligi mutagenlar va immunodepressantlardir. K. m. odam va hayvon organizmiga tashqaridan kirishi (ekzogen K.m.) yoki organizmning oʻzida kanserogen boʻlmagan moddalardan paydo boʻlishi (endogen K.m.) mumkin. Baʼzi endogen mahsulotlar (steroid gormonlar, triptofan metabolitlar va b.) koʻp toʻplansa yoki si-fati oʻzgarsa, ular ham K. m. xossasiga ega boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kansler

Kansler (nem. Kanzler) - 1) bir qancha davlatlarda oliy mansabdagi shaxs (masalan, Germaniya va Avstriyada federal kansler — hukumat boshligʻi; Buyuk Britaniyada xazina kansleri — moliya vaziri, lord-kansler — lordlar palatasining raisi); 2) Rossiyada 1917-yilgacha — oliy grajdanlik darajasi (1-sinf). Tashqi siyosat rahbarlari (tashqi ishlar kollegiyasi prezidentlari va tashqi ishlar vazirlari)ga berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Reyxkansler

 

Turkum:Davlat rahbarlari
Kanʼon ibn Hom ibn Nuh

Kanʼon ibn Hom ibn Nuh — Nuh paygʻambarning nabirasi. Afsonalarga koʻra, otasi bilan birga Nuhning duoibadiga uchragan va Shom sohillariga kelib, shu yerda undan 11 oʻgʻil dunyoga kelgan va bular 11 qabilaga boʻlinib shu yerda yashaganlar va bu joylar keyinchalik K. mamlakati deb yuritilgan. K. yerlari Finikiya deb atalmish joylar boʻlib, unga Saydo (Sidon), Sur (Tir) va Bayrut sh.laridan iborat Falastin va Suriyaning bir qismi qaragan. Afsonalarga koʻra, K. qabilasini chivin talab oʻldirgan emish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kanyon

Kanyon ( — dara) — ikki yon bagʻri juda tik, chuqur va tubi daryo vodiysi. Kolorado daryosidagi (AKSH) Katta Kanyon yirik K.lardan hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaolak

Kaolak — Senegalning gʻarbiy qismidagi shahar. Kaolak viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 194 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Salum daryosidagi port (yer yongʻoq, donli ekinlar eksport qilinadi). Yer yongʻoq moyi ishlab chiqariladi. Dengizdan tuz olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaolin

thumb|155x155px
thumb|207x207px
Kaolin (Xitoyning Szyansi provinsiyasidagi joy nomidan) — oq rangli gil, asosan, kaolinitsan tashkil topgan. Vulkanizm bilan bogʻliq boʻlgan granit, gneys, slanets va b. tarkibida dala shpatlari boʻlgan togʻ jinslarining nurashidan yoki gidrotermal oʻzgarishidan hosil boʻladi (birlamchi Kaolin). Kvars va b. oʻzgarmagan minerallar bilan aralashgan holda uchraydi. Birlamchi Kaolin yuvilib, turgʻun suv qavzalarida qum orasida mayin dispers gil choʻkindilaridan iborat qatlam, linza shakllarini hosil qilsa, undagi Kaolin ikkilamchi Kaolin deyiladi. Yer yuzasiga yaqin yotuvchi Kaolin ochiq usulda qazib olinadi, keyin boyitiladi. Kaolin qogʻoz, chinni, fayans, kimyo, rezina sanoatida, oʻtga chidamli buyumlar va izolyatorlar tayyorlashda ishlatiladi. Kaolinning jahondagi resurslari 20 mlrd. t chamasida, shuning yarmiga yaqini AQShda. Kaolin konlari Ukraina, Kavkaz, Uralda, Oʻzbekistonda Ohangaron, Suvqaytdi, Qarnob, Quvasoy, Ovminzatogʻ, Oltintogʻda bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kaolinit

Kaolinit — qat-qatli silikatlar kenja sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi Al4Si4Ol(OH)8. Gillarning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. K.ning politipli modifikatsiyalaridan dikkit va nakrit maʼlum. Monoklin singoniyali, olti qirrali kristallchalar shaklida. Qattikligi 1 — 1,5; zichligi 2,5—2,7 g/sm3, kuchli gigroskopik. Sof xrlda rangi oq, qoʻshimchalari boʻlsa sargʻish, baʼzan qizil, qora va och-yashil rangda ham boʻladi. K. keng tarqalgan ikkilamchi mineral. Nurash jarayoni mahsuli. Turli choʻkindi togʻ jinslari tarkibida mavjud. H2S04ﬂ a qaynatilganda eriydi. Quruq K. suvni tez shimadi va yopishqoq gil hosil qiladi. K., asosan, kaolinlanish natijasida hosil boʻladi, Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Chinni va fayans, keramika, rezina sanoatida, qurilishda, qogʻoz i.ch.da (toʻldiruvchi va qoplovchi) ishlatiladi. K.dan alyuminiy ham olish mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil