Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Ibn Bavvob

Ibn Bavvob, Abu l Hasan Ala-vuddin Ali ibn Hilol (?— 1022) — xattot, olim, husnixat nazariyotchisi. "Qasidai roiya" ("Roiya kasi-dasi", 22 baytdan iborat) risolasida xat qoidalari va xattotlik sanʼati haqida qimmatli fikrlarni bayon qilgan. I. B. taʼlimotiga koʻra, husnixat inson ijodining samarasi boʻlib, u tasviriy sanʼat qatoriga kiradi. 15-asr da yashagan arab xattoti Muhammad ibn Hasan at-Tibiy oʻzining kotiblar haqidagi "Jomeʼi mahosini kitobat il-kuttob" ("Kotiblarning husnixat toʻplami") asarida yozishicha, I. B. Ibn Muqladan keyin xatning 16 turini (jumladan, suls xatining yozuv asoslari va b. ni) ixtiro qilgan va tako-millashtirgan. U ixtiro qilgan arab harfini nuqta bilan oʻlchash qoidalari undan keyingi xat nazariyotchilari, xattotlar uchun asosiy qoʻllanma boʻlgan.

 
 M urodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Xattotlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1022-yilda vafot etganlar
Ibn Battuta

Ibn Battuta mashhur arab sayyohi ,geografi va tarixchisi hisoblangan. Barbarlarning lavat kabilasiga mansub, Ibn Battuta 28 yillik sayohatlari davomida quruqlik va dengiz orqali 120 ming km masofani bosib oʻtgan. Ibn Battuta 1325-yil yozida Marokashdan Hajga boruvchilar karvonga qoʻshilib safarga chiqqan va deyarli barcha musulmon mamlakatlarida boʻlgan. Dastlab Misr, Shom (Suriya), Livan, Falastin, Mesopotamiyaga borgan. 1332-yil uchinchi marta Makkaga borib haj marosimida qatnashgan. Nil daryosi yoqalab yana Qohiraga qaytgan. Soʻngra Ibn Battuta Yaqin Sharq mamlakatlari orqali Turkiya va Qrimga bordi. Itil (Volga) daryosi orqali Hoji Tarxon (Astraxon) ga oʻtib, Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonning qabulida boʻlgan; keyin Xorazm poytaxti Urganchga kelgan. Undan Buxoro, Nahshab, Termiz, Samarkand, Balx va Kobul, Moʻlton orqali Hindistonga borgan va Dehli sultoni Muhammad Tugʻloq saroyida qariyb 8 yil molikiylar qozisi lavozimida xizmat qilgan (Ibn Battuta Sherozda ikki mazhab — molikiylar va shofiʼiylar qozisi degan shahodatnoma olgan edi). Soʻngra sayohatni davom ettirib Indoneziya va Xitoyga borgan. 1349 i. Marokashga qaytgan. 1349—52 yillar orasida Ispaniyaning arablar tasarrufidagi joylariga, 1352—53 yillarda Sudanga sayohat qilgan.

Ibn Battuta oʻrta asrdagi eng yirik sayohatchi boʻlib, uni uzoq mamlakatlarga sayoxat qilishda yoʻl qiyinchiliklari, muhtojlik, xavf-xatarlar toʻxtata olmagan. U borgan mamlakatlarning geografiyasi, tarixiy hamda iqtisodiy, etnog-rafik va madaniy-maishiy hayotiga oid qimmatli maʼlumotlar qoldirgan. Ayniqsa, Oʻrta Osiyo shaharlari, jumladan Samarqandning dunyoga mashhur sifatli qogʻozi xdqidagi yozganlari eʼtiborga loyiq. Hulokuiylar hukmronligi davridagi Eronning iqtisodiy va madaniy hayoti batafsil tasvirlangan. Ibn Battuta yirik savdogar ham edi, sultonlarning farmoyishi bilan baʼzan elchilik vazifalarini ham bajargan.

Ibn Battuta fors va turkiy tillarni ham yaxshi bilgan. Uning "Tuxfat an-nuzzor fi gʻaroyib al-amsor va ajoyib alafsar" ("Turli shahar va safarlardagi ajoyibotlar shohidi boʻlganlar uchun tuhfa") asari Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyo reorp. si tarixini tadqiq etishda muhim manba hisoblanadi. Ushbu asar Ibn Battuta zamonidagi (turmushga oid) adabiyotning namunasi boʻlib, oʻz davrining adabiy va psixologik yodgorliklaridan biridir. U ilmiy da "Sayohatnoma" deb ataladi. Ibn Battuta asarlari 80 dan ortiq Yevropa va Osiyo xalqlari tillarigatarjima qilingan. Ibn Battuta faoliyati ustida oʻzbek olimi N. Ibrohimov tadqiqot ishlari olib borgan va u haqda oʻzbek, rus, arab, ingliz tillarida asarlar yaratdi.Ibragimov N., Ibn Battuta i yego puteshestviya po Sredney Azii, M, 1988OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Sayohatlari 

 Sayohat yoʻnalishi (1325—1332-yillar) 

 Sayohat yoʻnalishi (1332—1347-yillar) 

 Sayohat yoʻnalishi (1349—1354-yillar) 

 

Turkum:24-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1304-yilda tugʻilganlar
Turkum:1369-yilda vafot etganlar
Turkum:Geograflar
Turkum:XIV asr geograflari
Turkum:Oʻrta asrlar Islom dunyosi geograflari
Turkum:Arab geograflari
Ibn Bibi

Ibn Bibi Nasruddin Yahyo Ibn Majiduddin Mahmud (? — 1272, Damashq) — tarixchi va adib. Bir muncha vaqt Jaloliddin Manguberdi xuzurida yashagan, soʻng Damashqqa borib (1221) sulton Alouddin Kayqubod saroyida tarjimonlik qilgan va shu bois elda "Yahyo tarjimon" nomi bilan tanilgan. Qator tarixiy asarlar yaratgan, chunonchi uning saljuqiylar tarixiga doir "Al-Avomir al-aloniyya fil-umur il-aloiyya" ("Buyuk ishlar xususidagi oshkora farmonlar") asari koʻproq mashhur boʻlib, Alouddin Kayqubodga bagʻishlangan. Bu asar turk (15-asr), nemis (1902) va shved (1959) tillariga tarjima qilingan. Uning qoʻlyozma nusxalari Moskvadagi Osiyo xalqlari muzeyi, Turkiyadagi AyoSofiya va Germaniyadagi Drezden kutubxonalarida saqlanadi. Asarda Oʻrta Osiyo tarixi va madaniy hayotiga oid maʼlumotlar ham uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ibn Boja

thumb|

Ibn Boja, Abu Bakr Muhammad ibn Yahyo (taxminan 1070, Saragosa, Ispaniya — 1139, Fes, Marokash) — arab faylasufi, shoir, musikachi. Sevilyada bir necha yil yashagan. Soʻng Marokashga oʻtib, Fes sh.da vazirlik lavozimida ishlagan. Lekin bu yerda oʻzining falsafiy qarashlari tufayli taʼqibga uchragan va ganimlari tomonidan zaharlab oʻldirilgan.

I. B. fanning bir necha sohalarida ijod qildi. U tabiblik va shoirlikdan tashqari, falakiyot, falsafa, mantiq, matematika, tabiatshunoslik, musiqa sohalari boʻyicha risolalar yozdi. Aristotelning fizika va meteorologiyaga oid asarlariga sharhlar bitdi. Oʻtmish falsafiy fikrini chuqur oʻrganib, uni Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlariga tanishtirishda katta xizmat koʻrsatdi. I. B. ning koʻp asarlari tugallanmagan. Ular jumlasiga "Jon haqida", "Yolgʻiz kishining xulq-odobi" ("Tadbir al-mutavahhid") kabilar kiradi. Boshqalari tugallangan boʻlsada, kichik hajmdagi asarlardir. Ular qad. yahudiy va lotin tillariga tarjima qilingan va bizgacha ayrim parchalari yetib kelgan. I. B. oʻz risolalarida jamiyatdan ajralgan inson haqida gapirsa ham, jamiyatning xayrli ishlarida inson faol qatnashuvi lozim, deb tushuntirdi. U tarkidunyochilikka qarshi chiqdi, insonga bu dunyoda farovonlikka va baxtsaodatga erishish yoʻllarini koʻrsatishga intildi, fozil odamlar va faylasuflardan iborat boʻlgan ja-miyat toʻgʻrisida xayol qildi. Uningcha, har bir kishi oʻz maʼnaviy kamoloti yoʻlida qaygʻursa, shunda jamiyat ham takomillashadi. Bunday jamiyatda do-nishmanddar koʻpayib borib, nizo-adovat va jabr-zulmga oʻrin qolmaydi. I. B. ning ijtimoiyfalsafiy fikrlari keyinchalik arab faylasuflari Ibn Tufayl va Ibn Rushdnnig dunyokarashiga katta taʼsir koʻrsatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn Dovud

Ibn Dovud, Avraam (taxminan 1100, Toledo — taxminan 1180, Kordova) — yahudiy tarixchisi va faylasufi. "Al-aqidat urrafiʼa" ("Yuksak imon") asarida davrining taraqqiyparvar gʻoyalarini ilgari surdi va Ibn Sino asarlari taʼsirida Ibn Jebirol neoplatonizmiga qarshi chiqdi. I. D. ning falsafiy qarashlarida materialistik fikrlar bilan birga diniy aqidalarga ishonish ham bor. Jumladan, I. D. Bibliyaning dunyo yoʻklikdan, hech narsadan Xudo tomonidan yaratilgan degan fikrini himoya qildi. I. D. fatalizmni inkor etdi va inson irodasi erkinligi toʻgʻrisidagi taʼlimotni ishlab chiqdi. I. D. oʻrta asr taraqqiyparvar mutafakkirlari ijodiga katta taʼsir koʻrsatdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn Zayla

Ibn Zayla, Abu Mansur Husayn bin Muhammad bin Tohir bin Umar Zayla (? — 1048) — qomusiy olim, musiqashunos. Zahiriddin Bayhaqiyning maʼlumoticha, isfahonlik. Ibn Sinoning yaqin shogirdi va safdoshi. Oʻz davrida turli (tibbiyot, tabiiy va aniq) fanlar bilimdoni (koʻp asarlari maʼlum) boʻlganligidan hakim (donishmand) deb yuritilgan. "Kitob al-kafi fi almu-siqa" ("Musiqaga oid toʻliq kitob") asari mashhur boʻlib, uning 2 qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan (London, Britaniya muzeyi kutubxonasi hamda Hindiston, Rampur sh. dagi Rido kutubxonasida saqlanmoqda; arab musiqashunosi Zakariya Yusuf bu kitobni 1964 yil Qohirada nashr ettirdi). Unda Movarounnahr va Huroson xalqlari musiqa madaniyatiga oid maʼlumotlar mavjud. Jumladan, oʻsha davrda keng tarqalgan musiqa janrlari, kuy va qoʻshiklar, musiqa cholgʻulari haqidagi maʼlumotlar, shuningdek, taʼlif (kompozitsiya), iyqo (usul-ritm), vazn va ohang muammolari yoritilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn Isʼhoq

Ibn Ishoq Abu Abdulloh Muhammad Ibn Ishoq Ibn Yasor (704, Madina — 767, Bagʻdod) — tarixchi, muhaddis, Rasululoh (sav) haqlarida bizgacha yetib kelgan eng dastlabki siyratnomalardan birining muallifi. 733 yil Misrga koʻchib borgan, 749 yil esa Iroqqa kelib, u yerda muqim yashab qolgan. I. I. ning Bagʻdodda yozib tugallagan "Kitob siyrat Rasululloh" ("Rasululloh siyratlari xususida kitob") asari misrlik filolog Ibn Hishom (834 yil vafot etgan) tahriri ostida bizgacha yetib kelgan. Shuningdek, I. I. "Al-Magʻoziy" ("Gʻoziylar fazilatlari va ular qilgan amali solixlar haqida kitob"), "Al-Mubtadaa" ("Ibtido"), "Taʼrix al-xulafo" ("Xalifalar tarixi") nomli asarlar ham yozgan. Uning "Tarix al-xu-lafo" asaridan Madoiniy (752—840), Tabariy, Rabgʻuziy kabi mashhur tarixnavis olimlar foydalangan. Mas, Madoiniy Oʻrta Osiyoning arablar tomonidan fath etilish davri tarixiga doir "Kitob futuhoti Huroson" va b. asarlarini yozishda mazkur kitobga ta-yangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn Miskavayh

Ibn Miskavayh (toʻliq ismi Abu Ali Ibn Muhammad ibn Yaqub ibn Miskovayh ar-Roziy; 932-yil – 1030-yil) – arabnavis tarixchi, faylasuf, adib va tabib.

Umumjahon tarixiga oid „Kitob tajorib al-umam“ („Xalqlar tajribalari kitobi“) nomli asar yozgan. Ilmi axloq va hikmatga doir „Kitob at-tahora“ („Tahorat kitobi“), „Tahziyb al-axloq“ („Axloqni tuzatish“) nomli asarlar ham Ibn Miskavayh qalamiga mansub. U arab, fors, hind va yunon donishmandlari aytgan hikmatlar toʻplamini ham tuzgan. Ibn Miskavayh asarlari taʼsirida islom dunyosida oʻnlab axloqiy-didaktik asarlar (jumladan, Nasriddin Tusiyning „Axloqi Nasriy“) yozilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Asarlari 

 „Kitob at-tahora“ (Tahorat kitobi);
 „Kitob tajorib al-umam“ („Xalqlar tajribalari kitobi“ – ) — jahon xalqlari, jumladan arablarning X asrning 80-yillariga qadar tarixi bayon qilingan boʻlib, asarning soʻnggi qismida Arab xalifaligining X asrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti haqida qimmatli maʼlumotlar bor;
 „Jovidoni xirad“ ( – „Boqiy aql idrok“ kitobi) — olimlarning axloq haqidagi fikrlarini jamlangan boʻlib, uning qoʻlyozma nusxalari sharqda keng tarqalgan;
 „Tahziyb al-axloq“ ( – „Axloqni tuzatish“).

 

 

Turkum:Tarixchilar
Turkum:Faylasuflar
Turkum:Adiblar
Turkum:Tabiblar
Turkum:932-yilda tugʻilganlar
Turkum:1030-yilda vafot etganlar
Ibn Mojid

Ibn Mojid, Shihobuddin Ahmad ibn Mojid as-Saʼdiy annajdiy (taxminan 1440, Julfor — 16 a. boshi) — mashhur arab dengizchisi (dargʻasi), dengizda suzish ilmining nazariyotchisi. Umrining 40 yildan ortiq qismini Hind okeanida kema xizmatida oʻtkazgan. Uning ajdodlari ham dengizchi boʻlishgan. Portugal dengizchisi Vasko da Gama boshchiligidagi kemalarni 1498-yil da Afrikaning sharqiy sohilidan Hindistonning Kojikode (Kolikut) sh. ga borishida Arabiston dengizida yoʻl koʻrsatuvchi boʻlgan.

I. M. oʻz davridagi bilimlarni yaxshi egallagan va oʻzi ham qirqqa yaqin asar yozgan. Ular asosan, nazmda, biroq eng yirik asarlaridan biri — "Kitob alfavoid fi usul ilm al-baxr va-lqavoil" ("Dengizchilik ilmi va qoidalari asoslariga oid foydali maʼlumotlar kitobi") nasrda yozilgan. Asarda arab dengizchilarining kemalarni Zanjibar va Madagaskar o.laridan Tayvan va Indoneziyaning olis orollarigacha olib borgan marshrutlari, kemani boshqarishning boy nazariy va amaliy masalalari hamda muallifning koʻp yillik dengizchilik tajribasidan hosil boʻlgan xulosalar (dengizchilik tarixi, kema boshqaruvchisiga qoʻyiladigan talablar, shamollar yoʻnalishi, kemalar suzadigan yoʻnalishlar, musson shamollari, yirik orollar va h. q.) oʻrin olgan. Kemani boshqarishda quyosh, oy va yulduzlar holatini eʼtiborga olish, kompasdan foydalanish, shamollarning esish paytlari va yoʻnalishlarini bilish, Hind okeani, undagi orollar va sohillari tavsifi va hokazo bayon qilingan. Nazmda yozilgan yirik asarlaridan biri "Hoviiyot al-ixtisorfi usul ilm al-bihor" ("Dengiz ilmi asoslarining muxtasar dostoni") ming baytlik kat-ta urjuzadan iborat (1462-yil yozib tugatilgan).

I. M. asarlarida kemalarning , asosan Qizil dengiz, Fors qoʻltigʻi, Hind okeanida suzish yoʻnalishlari tavsiflangan, ularda oʻsha davrning dengiz astronomiyasiga oid deyarli barcha bilimlar mujassamlangan. U dengizchilik fani bobida qoʻllanmalar yaratgan birinchi yirik olim sifatida maʼlum. I. M. va boshqa arab dengizchilarining tajribalari yevropaliklarning Hind okeanidagi kema qatnovida juda katta yordam bergan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Geograflar
Turkum:Arab geograflari
Turkum:XV asr geograflari
Turkum:Oʻrta asrlar Islom dunyosi geograflari
Ibn Muqla

Ibn Muqla (toʻliq ismi Abu Ali Muqammad binni Ali binni alhasan ibn Muqla, 886—940) — mashhur xattot, tilshunos olim, davlat arbobi. Arab yozuvini isloh qilib, harflarning oʻzaro mutanosibligini yaratgan. Kufiy xati asosida arab yozuvining muhaqqaq, suls, rayhoniy, nasx, tavqe, riqo, taʼliq kabi asosiy xat usullarini ixtiro qilgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, arab alifbosidagi nuqta (harakat) lar ham I. M. tomonidan kiritilgan. Bu, oʻz navbatida, qad. yozma yodgorliklarni xatosiz toʻgʻri oʻqish imkonini bergan. 16-asr adibi Kozi Ahmadning "Risola oid ba xattoton va naqqoshon" ("Xattotlar va naqqoshlar haqida risola") asarida I. M. haqida, uning mohir kotibligi haqida muhim maʼlumotlar keltiradi. Hayoti ogʻir kechgan (oʻng qoʻli kesib tashlanganda, chap qoʻli bilan yoza boshlagan) I. M. fo-jiali halok boʻlgan.

 
 Murodov A., Oʻrta Oyeiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Xattotlar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Tilshunoslik
Turkum:886-yilda tugʻilganlar
Turkum:940-yilda vafot etganlar
Turkum:Kishilar
Ibn Rusta

Ibn Rusta, Abu Ali Ahmad ibn Umar ibn Rusta (9-asr 2-yarmi, Isfahon — 10 a. boshi) — geograf, arab tilida ijod qilgan. 903 y. da haj ziyora-tiga borgan. 7 jilddan iborat "Kitob alaʼloqannafisa" ("Qimmatbaho durlar haqida kitob") ensiklopedik asarini 903 y. da yozgan. Asarning astronomiya va geog . da oid fakat yettinchi jildigina bizgacha yetib kelgan. Muallif asarni yozishda Ahmad alfargʻoniy, Abu Maʼshar al-Balxiy, Ibn Hurdodbeh kabi taniqli olimlarning asarlaridan foydalangan. I. R. asarida yer yuzidagi dengizlar, daryolar, yetti iqlim, turli oʻlkalar (Arabiston ya. o., Eron-zamin, Ikki dare oraligʻi (Mesopotamiya), Misr, Kichik Osiyo ya. o., Hindiston sharqi va b.), xalq va elatlar, shaharlarning geografik tasviri berilgan. Amudaryoning quyi oqimi va Orol dengizining sohillari birinchi marta I. R. asarida batafeil yori-tilgan. Asar ilmiy-ommabop tarzda yozilgan va unga oʻsimlik hamda hayvonot olamiga tegishli ajoyib hikoyatlar badiiy tarzda ilova qilingan; Yevropada ilmiy nashr etilgan (1892).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Somoniylar davlati
Turkum:Geograflar
Turkum:Arab geograflari
Turkum:X asr geograflari
Turkum:X asr eronlik geograflar
Turkum:Abbosiylar xalifaligi geograflari
Ibn Rushd

Ibn Rushd Abdulvalid Muhammad (arabcha: ابن رشد)(lotincha: Averroes) (1126-yil, Kordova — 10-dekabr 1198-yil, Marokash) — arab faylasufi va tabibi, Andalusiya va Marokashda yashagan, qozi va saroy haqimi boʻlgan. Aristotel asarlariga sharxlar yozgan. Gʻazoliy taʼlimotiga qarshi "Tahofut ut-tahofut" ("Raddiyatni rad etish") asari bilan falsafada muayyan oʻrin tutadi. Ibn Rushd ikki haqiqat nazariyasini ilgari surib, bilimni eʼtiqodga, falsafani ilohiyotga qarama-qarshi qoʻydi hamda fanning, inson aqlining roliga yuqori baho berdi. Ibn Rushd kishi oliy kamolotga zikru sano orqali emas, balki ilmiy-falsafiy bilim orqali erishadi, deb hisoblagan. Oʻz davrining ilgʻor kishisi boʻlgan Ibn Rushd adolatli jamiyat qurishni, xotin-qizlarga teng huquq berilishini, hurlik gʻoyalarini targʻib qildi. manba keltirish kerak

Ibn Rushd gʻoyalari oʻrta asr falsafasiga katta taʼsir koʻrsatdi (qarang Averroizm). Ibn Rushd 7 jildli qomusiy tibbiy asar "Kitob al-kulliyot" (tibbiyot boʻyicha umumiy qoʻllanma) muallifidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saud

Abdulaziz ibn Abdurrahmon Al Faysal as-Saud (1880-yil 24-oktyabr, ar-Riyod — 1953-yil 9-oktyabr, at-Toif) — Saudiya Arabistoni qiroli (1932—1953). Saudiylar sulolasidan. Markazlashgan mustabid davlat tuzishga intilgan. 1902—1927-yillarda Najd amiri. Arabiston yarim orolidagi Shammar amirligi, Hijoz qirolligi, shuningdek, Turkiya bilan urushlar olib borgan. Ibn Saudning Hijoz bilan olib borgan urushi (1924—1925) uning gʻalabasi bilan tugagan. Hijoz, Najd va birlashgan viloyatlar davlati qiroli (1927—1932). Arabiston yarim orolida Ibn Saud tuzgan markazlashgan davlat 1932-yildan Saudiya Arabistoni deb atala boshladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Saudiya Arabistoni podshohlari
Ibn Sino (jurnal)

„Ibn Sino“ („Avitsenna“) – ilmiy-amaliy xalqaro jurnal. Ibn Sino xalqaro jamgʻarmasining nashri. 2000-yildan Toshkentda bir yilda 4 marta oʻzbek, ingliz, rus tillarida nashr etiladi. Jurnalning asosiy vazifasi Ibn Sino shaxsiyati, uning mashaqqatli hayot yoʻli, sermazmun ijodi hamda sinoshunoslik sohasida olib borilayotgan izlanishlar natijalari bilan oʻquvchilarni tanishtirish, olim ilmiy merosining hozirgi zamon fani va amaliyotiga ijobiy taʼsirini yoritib borishdan iborat. Adadi 1000 nusxa (2002)Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 

Turkum:Jurnallar
Ibn Sino nomidagi nashriyot

Ibn Sino Nomidagi Nashriyot — Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligiga qarashli tibbiy nashriyoti. Oʻzbekiston davlat tibbiyot nashriyoti sifatida 1959-yil tashkil etilgan. 1964-yildan "Meditsina" deb nomlangan. 1990-yildan hozirgi nomda. Oliy va oʻrta tibbiyot oʻquv yurtlari uchun darslik va oʻquv qoʻllanmalari, tibbiyotga oid ilmiy asarlar, shifokorlar uchun amaliy qoʻllanmalar, sanitariya maorifi boʻyicha ommabop tibbiy adabiyot, lu-gʻat, maʼlumotnomalar, plakatlar va b. tur kitoblar nashr etadi. 2002-yilda umumiy hajmi 1 mln. 375 ming nusxada 75 nomda kitob va risola nashr etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Ibn Tulun masjidi

Ibn Tulun Masjidi – Qohira (Misr) dagi meʼmoriy yodgorlik. Misr noibi Ahmad ibn Tulun qurdirgan (876—79). Masjid murabba tarhli (162x162 m), 3 tomondan qoʻsh ravoq va gʻishtin devor (bal. 12 m) bilan oʻralgan. Devor va ravoqdari pishiq gʻishtdan. Hovli (92x92 m) ning janubiy qismidagi xonaqoh 5 koʻndalang nefta boʻlingan. Har bir nefda 17 ta ravoqlar qatori joylashgan. Ravoqlarning uzun yoʻli qiblaga qaratilgan. 

Ravoqlar taqasimon shaklda boʻlib, toʻrtburchakli ustunlarga tayangan. Ravoq burchaklari (bagʻali) kichik bezakli ravoqchalar bilan bezatilgan. Tepasi dandana bilan yakunlangan. Shifti naqshlar bilan bezatilgan. Har bir beshinchi ravoq va mehrobning taqasimon hoshiyasiga oʻyma naqshda kufiy yozuvi bitilgan. Masjid hovlisida 1000 ga yaqin kishi namoz oʻqiydi. Murakkab uslubda, ohaktoshdan qurilgan minora (bal. 40, 44 m) 4 qismga ajratilgan. Asosi murabba tarxli, yuqorisi burama shaklda. Masjid tomidagi taqasimon tosh koʻprik orqali aylanma zinadan minora yuqorisiga chiqiladi. Hovli oʻrtasida gumbazli sardoba qurilgan (1296). I. T. m. milliy meʼmorlik anʼanalarini oʻzida mujassam etgan yaxlit meʼmoriy inshootdir. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Misr meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Gumbazli masjidlar
Ibn Tufayl

Ibn Tufayl Abu Bakr Muhammad Ibn Abdulmalik (taxminan 1110—1185) — arab yozuvchisi, davlat arbobi, tabib. Granada (Andalusiya) va Marokashda yashagan. U hokim Abdulmoʻmin (1130— 63) ning shaxsiy kotibi, xalifa Yusuf (1163—84) ning vaziri va tabibi boʻlgan. "Hayy ibn Yaqzon" ("Yaqzon oʻgʻli Hayy") kitobi oʻrta asr falsafasi va arab mumtoz adabiyotining nodir yodgorligidir. Asar dastlab lotin tiliga, soʻngra Yevropa va baʼzi Sharq tillariga tarjima qilingan. D. Defoning "Robinzon Kruzo" romani bilan I. T. asari syujetida umumiy oʻxshashliklar mavjud.
Ibn Fazlon

Ibn Fadlan Ahmad Ibn Abbos (10-asr) — arab sayyohi, tarixchisi. 921—922 yillarda abbosiylar xalifasi Muqtadir elchilari tarkibida kotib sifatida Buxoro va Xorazm orqali Volga bulgʻorlari podshohi huzuriga sayohat qilgan. Sayohat tavsifi, shuningdek, Xorazm, oʻgʻuzlar, boshqirdlar, bulgʻorlar, ruslar va b. xaqida boy folklor-etnografik maʼlumotlar keltirilgan kitob yozgan. I. F. kitobining dastlab-ki matni yoʻqolgan. 13-asr dayoq arab olimi Yoqut Hamaviy tomonidan foydalanilgan, qisqartirilgan tahriri Mashhad sh. da topilgan (1923).

 Adabiyot 
 Kovalevskiy A. P., Kniga Axmeda Ibnfadlana o yego puteshestvii na Volgu v 921—922 gg ., Harkov, 1956; Puteshestviye Ibnfadlana na Volgu, M. — L., 1939.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Sayyohlar
Turkum:Tarixchilar
Ibn Xaldun

Ibn Xaldun Abduraxman Abu Zayd Ibn Muhammad (1332-yil 27-may, Tunis – 1406-yil 17-mart, Qohira) – arab tarixchisi va faylasufi. Ibn Rushdning izdoshi. 1349–1375-yillarda Tunis, Fes, Gʻarnota, Bujjoya (Jazoirda) hukmdorlari saroyida yuqori lavozimlarda ishlagan. 1382-yil Misrga kelib, mudarrislik qilgan, umrining oxirida molikiylar mazhabi qozisi boʻlgan.

Ibn Xaldun Damashq shahrining Amir Temurga topshirilishi shartlari haqida muzokara olib borgan delegatsiya tarkibiga kirgan edi. Shu tariqa Ibn Xaldun Amir Temur bilan shaxsan suhbatlashishga musharraf boʻlgan. Ibn Xaldunning dalolat berishicha, Amir Temur undan Magʻrib mamlakatlari, uning manzillari va shaharlarini batafsil bayon qilib berishni soʻragan. Ibn Xaldun Amir Temur tashqi siyosiy faoliyatiga salbiy nazar bilan qarashidan qatʼi nazar, sohibqiron shaxsiga munosib baho bergan. U Amir Temurning harbiy tarix sohasidagi teran bilimidan hayratga tushgan, uni „munozara-bahslarni yaxshi koʻradigan oʻtkir zakovatli va teran zehnli inson“, deb taʼriflagan.

Asosiy asari: „Kitob ul-Ibar“ („Ibratli misollar kitobi“, 1370). Asarda Ibn Xaldun jamiyat taraqqiyoti xususida oʻz fikrlarini hamda sharq musulmon xalqlari (xususan, Magʻrib) tarixini bayon qilgan. Ibn Xaldun kishilar hayot tarzidagi tafovutlarni, asosan, geografik va boshqa moddiy omillarga bogʻliq deb hisoblagan. Asarda Ibn Xaldun oʻz tarixiy-ijtimoiy nazariyasini bayon qilib, axloq va ijtimoiy muassasalar kishilar turmushi bilan bogʻliqligini hamda mehnat va kishilarning oʻzaro munosabati jamiyat hayotida muhim ahamiyatga ega ekanligini taʼkidlagan. Ibn Xaldun tarixiy-ijtimoiy taraqqiyotning moddiy tamoyillarga asoslanishi haqida fikr yuritgan.

 Yana qarang 

 Kitob ul-Ibar
 Muqaddima
Ibn Xallikon

Ibn Xallikon Ahmad Ibn Muhammad Ibn Shamsuddin Abulabbos albar-makiy al-Arbiliy ash-Shofiʼiy (1211.23.9, Arbil - 1282.21.10) -irokdik arab tarixchisi. Halab va Damashqda tahsil koʻrgan, Qohirada oʻqigan (1238). 1261-yil Damashqqa qozi-kalon qilib tayinlangan. Keyinchalik Qohira qozikaloni yordamchisi va "Alfaxriyya" va b. madrasalarda dars bergan. 1256—74 yillarda "Vafayot ul-aʼyon va anboʼ abnoʼ iz-zamon" ("Mashhur kishilar vafoti va zamondoshlar haqida xabarlar") nomli yirik asar yozgan. Unda mashhur olim va adiblar tarjimai holi (xususan, movarounnahrlik olimlar toʻgʻrisida), Huroson va Movarounnahrda Arab xalifaligi davrida roʻy bergan ijtimoiy-siyosiy voqealar (Muqanna voqeasi va b.), xalifalikdan ajrab chiqqan sulolalar (tohiriylar, safforiylar, somoniylar) tarixiga oid, shuningdek, Yaqin va Oʻrta Sharqning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti haqida qimmatli maʼlumotlar berilgan. Bu asar Gyottingen (1835—43), Parij (1838—42), Qohira (1892), Teqron (1867) va Istanbul (1863) da nashr etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn Hurdodbeh

Ibn Hurdodbeh Abulqosim Ubaydulloh Ibn Abdulloh (820-913) – geograf va tarixchi. Eronda tugʻilgan, Bagʻdodda maʼlumot olgan.

Jibal viloyati (Eronning shimoli-gʻarbida) aloqa mahkamasi boshligʻi vazifasida ishlagan. Musiqa, tarix, meteorologiya, pazandachilikdan ham xabardor boʻlgan. Ibn Hurdodbehning arabcha bizgacha yetib kelgan ilk geografik bayoniy uslubdagi „Kitob masolik ul-mamolik“ (Mamlakatlarga boradigan yoʻllar haqida kitob) asarida, jumladan, Kaspiy dengizi boʻyidan to Gʻarbiy va Sharqiy Turkistongacha boʻlgan hududdagi mamlakatlar va ularning aholisi, shaharlar orasidagi masofa, yoʻllar, aholidan olinadigan soliqlar haqida muhim maʼlumotlar borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Tarixchilar
Turkum:820-yilda tugʻilganlar
Turkum:913-yilda vafot etganlar
Ibn Yunus

Ibn Yunus (950-1009) - arab astronomi. Qohira yaqinidagi rasadxonada kuzatish ishlarini olib borib, shu asosda Oy, Quyosh va sayyoralar haraka-tining astronomik jadvalini tuzdi. I. Yu. pretsession doimiylik qiymatini va ekliptikaning ekvatorga ogʻish burchagini aniqladi, yassi va sferik uchburchaklarning yechish uslublarini takomillashtirdi, gnomonni yaxshiladi. Bunda gnomonning soyasi Quyosh markazi emas, balki Quyosh diskining yuqorigi chekkalari gorizontdan balan-dligini koʻrsatishini isbotlagan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibn Yamin Faryumodiy

Ibn Yamin , Ibn-i Yamin ham yoziladi; 1286/87-1368) - fors shoiri, Ilxonlik, Sarbadorlar va Kartidlar hukmronligida xizmat qilgan.

 Biografiya 
Ibn Yamin 1286/87- yillarda Xuroson g'arbidagi Faryumod shahrida tug'ilgan .U mahalliy yer egalari oilasiga mansub bo'lib, ular qadim zamonlardan beri shunday maqomga ega edilar. Uning otasi Xuroson hokimi Xoja Alaiddin Muhammadning mustavfisi (moliya mudiri) edi. Ibn Yamin o‘sha paytda madaniyat markazi bo‘lgan ona shahrida ta’lim olgan . U asosan tibbiyot va adabiyot bilan bog'liq boʻlgan odatiy ma'lumotga ega edi. Ibn Yamin yoshligida otasi ham shoir bo‘lganligi sababli she’riyatga qiziqadi. Ibn Yamin 1323/24- yillarda otasining vafotidan keyin saroy shoiri, moliya xodimi, keyinroq Xoja Alaiddin Muhammadning mustavfisi etib tayinlandi. U ham oxir-oqibat amir unvonini oldi .Ibn Yamin saroy hayotini yoqtirmasdi va 1327–1329 yillarda oʻzining Xoja Alaiddin Muhammad bilan toʻqnash keldi, uning oʻrniga Tari Tagʻiy keldi. Yangi hokim zolim bo‘lib, dastlab Ibn Yaminning ko‘p mol-mulkini musodara qilgan, keyin esa qolganini tortib olgan. 1337-yilda Ibn Yamin Gurgan shahriga borib, u yerda Ilxonlik taxtiga daʼvogar Togʻa Temurning (1353-yilda vafot etgan) saroy shoiri boʻlib xizmat qiladi. 1341- yilda Ibn Yamin sarbadorlar xizmatiga kirdi. .

Musulmon shia Ibn Yamin o'n ikki imom va Karbalo jangi haqida yozgan birinchi shoirlardan biridir .

 

Turkum:1368-yilda vafot etganlar
Turkum:Islom tarixi
Ibn Qutayba

Ibn Qutayba Abu Muhammad Abdulloh Ibn Muslim Al-Marvaziy (828— Bagʻdod — taxminan 889) — arab filologi, tarixchi va yozuvchisi. Asli marv (hoz. Turkmanistonning Mari sh.) lik, Bagdodda yashagan. Arab filologiyasining Bagʻdod maktabi asoschisi. Qad. adabiy yodgorliklarni toʻplash, tizimga solish va tanqidiy oʻrganish bilan shu-gʻullangan. "Taqvim ullison" ("Tilni toʻgʻrilash"), "Kitob fi xalq il-inson" ("Insonning yaratilishi haqida kitob"), "Diyvon ul-kuttob" ("Kotiblar devoni"), "Tabaqot ush-shuaro" ("Shoirlarning tabaqalari") va b. asarlar muallifi. "Uyun ul-axbor" (10 jildli, "Axborot i") adabiy-tarixiy tazkirasida davlat hokimiyati, qoʻshin xususida, bundan tashqari, yomon xulq-odatlar tanqid qilinadi, maʼrifat, birodarlik, insoniy tuygʻular ulugʻlanadi. I. Q. ning "Adab ulkotib" ("Kotibning sanʼati"), "Ash-sheʼr va-sh-shuaro" ("Sheʼriyat va shoirlar") asarida xat va sheʼr sanʼati haqida fikr yuritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Tilshunoslik
Turkum:Tarixchilar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Turkum:828-yilda tugʻilganlar
Turkum:889-yilda vafot etganlar
Ibn Havqal

Ibn Havqal, Abulqosim ibn Havqal an-Nisibiy (? — Bagʻdod, 976) — arab sayyohi va geografi. 931—943 yil larda Magʻrib va Mashriq mamlakatlari, Sitsiliya o., Italiya, Ispaniya, Mesopotamiya (Ikki daryo oraligʻi), Eron boʻylab sayohat qilgan; Kordovada maʼlum vaqt yashagan. 952 yil da Istaxriyning "Kitob masolik al-mamolik" ("Mamlakatlar yoʻllari haqida kitob") asaridagi va haritalaridagi chalkashliklarni uning roziligi bilan tuzatib, keyinchalik shu asosda "Kitob ul-masolik va-l-mamolik" ("Yoʻllar va mamlakatlar haqida kitob") deb atalgan mukammal asar yaratgan. Mazkur kitobni yozishda Ibn Hurdodbeh, Jayhoniy, Qudama ibn Jaʼfar asarlaridan ham foydalangan. I. H. ning Afrika va Yevropadagi mamlakatlarga oid xabarlari, xususan, etnik maʼlumotlari oʻsha davr ilmfani uchun muhim yangilik boʻldi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Turkum:Geograflar
Turkum:Arab geograflari
Turkum:X asr geograflari
Ahmad ibn Hanbal

Abu Abdulloh Ahmad ibn Muhammad ibn Hanbal (780-yil, Bagʻdod – 855-yil, Bagʻdod) — ilohiyotchi olim, sunniylikdagi hanbaliylik mazhabining asoschisi va imomi.

 Hayoti 
Otasi Hurosonlik boʻlib, I. H. tug'ilishidan bir oz avval oilasi bilan Bagʻdodga koʻchib oʻtgan. I. H. oʻsmirligidanoq hadis va fiqhni oʻrgana boshladi, zamonasining yirik ulamolari, jumladan Abu Yusuf va ash-Shofiʼiylar bilan muloqotda boʻldi. 816—833-yillarda Bagʻdodda mudarrislik qilib, fiqh ilmi bilan ham shugʻullandi. I. H. anʼanaviy sunniylikni himoya qilgan, muʼtaziliylarga qarshi kurashgan. Abbosiy xalifalar: Maʼmun (813 — 833), Muʼtasim (833-842) va Vosiq (842-847) lar davrida muʼtaziliylar oqimi taʼlimoti rasmiy eʼtiqod sifatida eʼtirof etilgach, I. H. mansub boʻlgan anʼanaviy islom tarafdorlari taʼqib ostiga olingan edi. Aslida anʼanaviy islom ulamolari va muʼtaziliylar oʻrtasidagi bahs bir asrdan (xalifa Hishom (724—743) davridan) beri davom etib kelar, ular islom ummasining parchalanishida bir-birini ayblardi. Maʼmun ana shu bahsga barham berish, muʼtaziliylarning bir necha aqidalari va, ayniqsa, Qurʼonning yaratilganligi (yaʼni Alloh tomonidan yaratilgani, bunga Muhammad ham daxldorligi) haqidagi fikrni qaror toptirish maqsadida 833-yil maxsus xayʼat tuzdi va barcha ulamolarni imtihon (mehna) qildirdi. Bu aqidalarni qabul qilmagan din arbobi Qurʼonni Alloh bilan bir darajaga qoʻyuvchi mushrik, yaʼni koʻpxudolik tarafdori deb eʼlon qilinar va shunga yarasha jazoga tortilardi. Oʻz fikrlaridan qaytmagan bir necha ulamo qatori I.H. 2-yil zindonda yotdi. Ozodlikka chiqqach, umrining oxirigacha diniy-siyosiy faoliyatini davom ettirdi. Pirovardida mehna kutilgan natija bermadi va anʼanaviy islom tarafiga oʻtgan xalifa Mutavakkil (847—861) 848-yil mehnani bekor qildi. Keksayib qolgan I. H. Bagʻdodda endi oʻzining nomi bilan atala boshlagan diniy-siyosiy harakatning gʻoyaviy rahnamosiga aylandi. Bagʻdod va Basradagi faol muʼtaziliylarning roʻyxati tuzilib, ular qirgʻin qilindilar. 9- a. ning 20—40-y, lari musulmon ummasida yuz bergan parokandalik holatini tahlil qilib, I. H. islomning "oltin davri" — Muhammad (sav) va ilk xalifalar davriga qaytish kerak degan xulosaga keldi. Ayniqsa, "bidʼat" masalasida u keskin mavqeda boʻldi. Uning fikricha, Qurʼonga, Hadisga va musulmon ulamolarining ilk uch avlodi fikri (ijmo) ga asoslanmagan din va hayotga oid har qanday "yangilik" qoralanmogʻi darkor. Siyosat sohasida I. H. diniy-siyosiy kurash, fitna-isyonlar uyushtirish joiz deb hisobladi. Shuningdek, u diniy arboblar hokimga taʼsir oʻtkazishlari lozim, deb uqtirdi. I. H. taʼlimotini uning shogirdi albarbahariy (847— 941) oʻz asarlarida davom ettirdi. Hanbaliylik mazhabi nazariyasi Ibn al-Javziy (1116-1200) va Ibn Taymiya asarlarida oʻz ifodasini topdi. I. H. taʼlimoti 18- a. oxirlarida vahhobiylikning shakllanishiga asos boʻldi. I. H. ning "6 aqida" (islom dini ahkomlarining qisqacha bayoni), hadislar toʻplamlari, shu jumladan 30 ming hadisni oʻz ichiga olgan "Musnad" (Suyanchiq yoki "Isnodli hadislar toʻplami") va imon-eʼtiqod, fiqh va ibodat masalalari boʻyicha risolalari hozirgacha saqlanib qolganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ibodat

Ibodat ( — sigʻinmoq, bosh egmoq) — gʻayritabiiy kuchlarga (xudo, ruh va boshqalar) sig‘inish, iltijo qilish. Ibodat har qanday dinga xos. Turli dinlarda turlicha Ibodat qilinadi. Diniy eʼtiqodning tarkibiy qismi sifatida Ibodat qatʼiy tartib va qoidalarga boʻysundirilgan. Masalan, xristianlar xochga choʻqinadilar, musulmonlar kuniga besh vaqt namoz oʻqib ibodat qiladilar. Islomda diniy pok hisoblanmaganlar, akli norasolar, xastalar Ibodat dan ozod qilingan. Ibodat yakka holda yoki koʻpchilik boʻlib bajariladi. Diniy taʼlimotga koʻra, butun borliqni unutib, oʻzini faqat xudoga yaqinligini, unga itoatkorligini his etgan holda ibodat qilish kerak.
Ibodatxona

Ibodatxona – dindorlarning xudoga muayyan tartibda sigʻinadigan joyi, diniy rasm-rusum va marosimlar oʻtkaziladigan bino, inshootlar majmuasi. Ibodatxonaning qurilish uslubi va meʼmoriy bezagi diniy mavzular bilan bogʻliq: mas, xristianlik Ibodatxonalari cherkov, sobor, monastir va boshqa, katoliklarda kostyol, kapella va boshqa, buddizm Ibodatxonalari tera, pagoda, zikkurat, dagoba, stupa va boshqa, yahudiylarda sinagoga, musulmonlarda masjid kabilar.

Ibodatxonalar kadimdan yirik jamoat binolari hisoblangan. Qadimgi Misr ehrom (piramida) lari, Ossuriya va Bobilda zikkuratlar, Hindiston, Xitoy, Yaponiyada stupalar, Qadimgi Rimda haykaltaroshlik va rassomlik asarlari bilan bezatilgan xashamatli Ibodatxonalar qurilgan. Keyinchalik Yevropada bazilika, roman, gotika, barokko, klassitsizm, konstruktivizm uslubida qurilgan gumbazli Ibodatxonalar keng tarqalgan.

Oʻzbekiston hududida turli davrlarda Budda Ibodatxonalari (Qoratepa, Fayoztepa), masjidlar, cherkov, kostel, monastirlar barpo etilgan. Ibodatxonalarning taraqqiyot tarixi diniy talablardan tashqari, turli xalqlarda meʼmoriy taraqqiyotning umumiy yoʻnalishi bilan ham belgilanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Din
Turkum:Arxitektura
Ibodiyev Abduvahob

Ibodiyev Abduvahob, Mulla Abduvahob Ibodiy (1877, Qoʻqon — 1943) — Oʻzbekistonda maorif tashkilotchilaridan, taraqqiyparvar muallim. 23 yoshidan maorif ishlari bilan shugʻullangan. Madrasada tahsil olgach, 1901-yil Qoʻqonda "Maktabi voqiya" ("Hayot maktabi") deb nomlangan yangi usuldagi maktab ochdi va oʻzi muallimlik qildi. Keyinchalik maktab "Irfon" ("Ilm") deb nomlandi va 1918/19 oʻquv yilidan 1namuna xalq maktabiga aylantirildi. Bu yerda oʻzi mudir va muallim boʻlib ishladi. 1919-yil yetim va muh-toj bolalar uchun Qoʻqonda 100 oʻrinli internat tashkil etildi va I. unga mudir qilib tayinlandi. 1923-yil I Qoʻqon sh. maorif boʻlimining topshi-rigʻi bilan 2 bosqichli oʻzbek maktabini tashkil etdi (1-bosqich 1—3 sinf, 2-bosqich 4—5 sinfdan iborat boʻlgan) va shu maktabda mudir hamda muallim boʻlib ishladi. Akademik Tesha Zohidov, shoir va publitsist Shokir Sulaymon va boshqalar shu maktabni tugatganlar. 1927-yil internatlar qayta tashkil etilishi munosabati bilan I. bolalar uyida kariyb 10-yil mudir boʻlib ishladi. I. yangi usul maktablari uchun nashr qilingan "Tahsil-ul alifbo" ("Alifbo oʻqishi", Toshkent, 1912) alifbe kitobi, "Eʼtiqodi islomiya" ("Islom eʼtiqodi", Toshkent, 1914) qoʻllanmasi muallifi. "Mehnat qahramoni" (1936). Qatagʻonga uchrab 1937-yil 16sent. da qamoqqa olingan va oʻsha yerda vafot etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1943-yilda vafot etganlar
Ibodiylar

thumb|266x266px|Davlatlar aholisi tarkibi islom dinida eʼtiqod qiluvchi 10%Yashil: sunniy mintaqalar, Qizil: shiiy mintaqalar, Koʻk: Ibodiylar (Ummon)
Ibodiylar, abodiylar — xorijiylar jamoalaridan biri, 7-asr ning 2-yarmida yashagan Abdulloh ibn Iboz (Aboz) izdoshlari. Ular oʻz qoʻzgʻolonlari bilan abbosiylarning hokimiyatni egallashlariga yordam berganlar. Hoz. Shim. Afrikada, Ummon, Zanjibarda I. jamoalari bor. I. diniy-siyosiy karashlari asosini imomat haqidagi taʼlimot tashkil etadi. Ular yagona imomat gʻoyasini qatʼiy qilib qoʻymasalarda, bir vaqtning oʻzida musulmon olamining turli joylarida bir necha imomlar boʻlishi mumkin, deb hisoblaganlar. I. ning qarashlarida sunniylar va muʼ-taziliylarning aqidaviy gʻoyalari oʻz ifodasini topdi. I. odamlarning qil-mishlarini vujudga keltiruvchi Allohdir, deb biladilar. I. siyosiy va diniy sabablarga koʻra kishini oʻldirishni rad etgan (xorijiylarning aqidasi) boʻlsalar ham antropomor-fistlar (xudoni odam qiyofasida ta-savvur qiluvchilar) ni oʻldirsa boʻladi, ularni, xotinlari va bolalarini asir olish, mol-mulklarini oʻlja sifatida qoʻlga kiritish mumkin, deb hisoblardilar. Boshqa xorijiylardan farqli ravishda I. musulmonlar orasidan chiqqan oʻz raqiblarini "kofir" sanamasdilar, ular bilan nikohlanishga ruxsat berardilar. I. taʼlimotining tarafdorlari koʻpgina musulmon mamlakatlarida bor edi, biroq ular diniy sohada ham, siyosiy sohada ham yak-dil boʻlmaganlar. Ularning diniy eʼtiqod va marosimlari sunniylik va shialikdagi oqim, firqalardagi eʼtiqod va marosimlardan oʻzining ayrim xususiyatlari bilan farq qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibodulla sulton

Ibodulla sulton (?—1586) — shayboniy sultonlardan, Abdullaxon II ning inisi. Iskandarxon (1563—1583) va Abdullaxon II (1583—98) hukmronligining dastlabki yillarida Samarqand hokimi boʻlgan. 1583 yil Abdullaxon bilan oralari buzilgan, Abdullaxon Andijonda isyon koʻtargan Isfandiyor sultonga qarshi qoʻshin tortganda Ibodulla sulton unga koʻshilishdan bosh tortgan. Doʻstum sulton (Toshkent hokimi), Isfandiyor sulton (Andijon hokimi) va Oʻzbekxon (Hisor hokimi) bilan Abdullaxonga qarshi ittifoq tuzib (1586 yil 3 avgust) Ibodulla sulton boshliq qoʻshin Buxoro atrofini talon-toroj qilgan. 16 avgustda fitnachilar tomonidan oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ismoil Ibodov

Ismoil Yusupovich Ibodov (1927.25.10 - Andijon - 1998.1.5) - xirurg, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), tibbiyot fanlari doktori (1969), professor (1971). Toshkent tibbiyot akademiyasi (1953). Andijon viloyat kasalxonasi xirurgiya boʻlimida ordinator (1953— 58), Anjidon tibbiyot instituti umumiy xirurgiya kafedrasi assistenta, dotsenti, kafedra mudiri va professor (1958— 96). Ilmiy ishlari, asosan, meʼdaichak, jigar va buyrak kasalliklarining kelib chiqish sabablari, ularning oldini olish va davolash masalalariga bagʻishlangan. Bolalarda siydik toshini olish operatsiyasida qovuqni yuqoridan kesib, bir qatorli chok solish usulini amalda joriy etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1927-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Turkum:1-mayda vafot etganlar
Sattorxon Ibodullayev

Sattorxon Ibodullayev (1930.2.1 — Janubiy Qozogʻiston, Turkiston sh., Qar-noq qishlogʻi) — geolog olim. Oʻzbekistonda (1975), Qoraqalpogʻistonda (1994) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Geologiya--mineralogiya fanlari doktori (1976), professor (1979). Oʻrta Osiyo universitetining geologiya fakultetini tugatgan (1951). 1953—67 yillarda Toshkent Davlat Universitetida ishlagan. Oʻrta Osiyo geologiya va xom ashyo ilmiy tad-qiqot instituti direktori (1976 — 81), ToshPI geologiya va razvedka fakultetida kafedra mudiri (1981—83), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligida boshqarma boshligʻi (1983—88), Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligi mexanizatsiyalash muhandislari instituti prorektori (1988-92), rektori (1992-95), geodeziya kafedrasi mudiri (1995-yildan). Ibodullayevning ilmiy ishlari geologiya-geodeziya masalalariga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Ibora

Ibora (arabcha: عبارة, ʿibāra) soʻzi, asosan „soʻzlash“, „ifodalash“ yoki „tushuntirish“ maʼnolarini anglatadi. Tilshunoslikda ibora, maʼlum bir fikrni yoki tushunchani ifodalovchi soʻzlar birikmasidir. Bu soʻzlar birga ishlatilganda, ularning umumiy maʼnosi alohida-alohida olingan soʻzlarning maʼnosidan farq qiladi. Ibora, tilning boy va rang-barang ifodalovchi vositasi boʻlib, koʻpincha ijtimoiy, madaniy va tarixiy kontekstga bogʻliqdir.

 Ibora va Soʻzlarning Tabiati 

Ibora, oʻz tarkibidagi soʻzlar birga yangi maʼno yaratadi. Boshqacha aytganda, iboradagi soʻzlar oʻzining oddiy, literal maʼnolaridan farq qiladi va birga ishlatilganda aniq bir tushunchani anglatadi. Ibora tilshunoslikda, asosan, soʻzlarning semantik xususiyatlarini ifodalaydi va shuning uchun tilni chuqurroq tushunish uchun muhim vosita hisoblanadi.

 Misollar: 

„Koʻzni ochib yumguncha“ – bu ibora qisqa vaqt ichida sodir boʻladigan hodisani ifodalaydi, yaʼni tezda.
„Boshqa tomondan qarash“ – bu ibora, biror narsaga yangi nuqtai nazardan qarashni bildiradi.

 Ibora va Madaniyat 

Ibora tilning ijtimoiy va madaniy jihatlarini aks ettiradi. Bir tilda ishlatilgan ibora boshqa tilda toʻliq tushunilmasligi mumkin, chunki ularning maʼnosi oʻsha tilga xos madaniy kontekstni talab qiladi. Misol uchun, „yurakni eritamiz“ iborasi bir tilda samimiy hislar va mehrni bildirsa, boshqa tilda boshqa bir tushunchani anglatishi mumkin.

 Ibora va Lingvistika 

Ibora lingvistik tadqiqotlarda, asosan, frazeologik birliklar sifatida oʻrganiladi. Ularning qanday paydo boʻlishi, tarixi va oʻzgarishlari tilshunoslar tomonidan diqqat bilan oʻrganiladi. Tilshunoslikda iboralar koʻpincha ijtimoiy guruhlar yoki xalqlarning madaniy xususiyatlarini ifodalovchi vosita sifatida tahlil qilinadi.
Ibora Misollarining Tahlili:
1. „Boshqacha yoʻl tutish“ – bu ibora, yangi yoʻlga kirish yoki oʻzgacha qaror qabul qilishni bildiradi.
2. „Yuragini olib tashlamoq“ – bu ibora, biror narsaga nisbatan keskin qarash yoki kuchli his-tuygʻularni anglatadi.

 Xulosa 
Ibora – bu tilning eng nozik va boy ifodalovchi vositalaridan biridir. U soʻz birikmalaridan tashkil topgan boʻlib, oʻzining har bir tarkibiy qismlarining maʼnosidan farq qiladi, yangi, aniq bir maʼno yaratadi. Ibora, koʻpincha, tilni boyitish, chuqurroq tushunish va madaniy jihatlarni aks ettirishda muhim vosita sifatida ishlatiladi. Tilda iboralarni toʻgʻri ishlatish, nafaqat muloqotda, balki ilmiy va adabiy yozuvlarda ham muhim ahamiyatga ega.

 Yana qarang 

 Gap
 Frazeologizm

 

 

 Finch, G. 2000. Linguistic terms and concepts. New York: St. Martinʼs Press.
 Kroeger, Paul 2005. Analyzing grammar: An introduction. Cambridge University Press.
 Miller, J. 2011. A critical introduction to syntax. London: continuum.
 Osborne, Timothy, Michael Putnam, and Thomas Gross 2011. Bare phrase structure, label-less structures, and specifier-less syntax: Is Minimalism becoming a dependency grammar? The Linguistic Review 28: 315–364.
 Sobin, N. 2011. Syntactic analysis: The basics. Malden, MA: Wiley-Blackwell.

Turkum:Fonetika
Turkum:Sintaksis
Turkum:Iboralar
Ibrohim I Darbandiy

Ibrohim I Darbandiy (? — 1417) — darbandiya sulolasi asoschisi, Shirvon shohi (1382—1417). I I rivoyatlarga koʻra, Anushirvon naslidan boʻlib, davlatni adolat va tadbirkorlik bilan idora qilgan. Amir Temur bilan Toʻxshamishnpng manfaatlari Ozarbayjonda toʻqnash kelganda (1385—86) u Shirvonni mustahkamlash va unga Ozarbayjonning boʻlak yerlarini birlashtirish siyosatini ustalik bilan amalga oshirgan. Chunonchi, I. I Amir Temurdek jahongirga qarshilik koʻrsatmoq akldan emasligini idrok etib, darhol uning nomiga xutba oʻqitgan, tanga zarb qildirgan. Soʻng , katta hadyalar bilan yoʻliga peshvoz chiqib, unga itoatkorlik bildirgan va bu bilan u oʻz joni, taxti hamda mamlakatini omon saqlab qolgan. Amir Temur va-fot etgach (1405), I. I temuriylar oʻrtasida boshlangan taxt uchun kurashdan foydalanib, Ozarbayjon mulkdorlari yordamida Shirvon mustaqilligini tiklagan, Gurjiston bilan ittifoqlikda Tabrizni egallagan (1406). Pekin u ittifoqchilari — Kaxetiya podshohi va Sheki hokimi bilan birgalikda qora qoʻyunlilarga qarshi jang qilib yengilgach (1410), Shirvon yana oʻz mustaqilligini yoʻqotgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibrohim davron

Ibrohim Davron (taxallusi; asl ism-sharifi Mirzaaʼzam Ibrohim oʻgʻli) (1874, Qoʻqon – 1922.5.4) – oʻzbek shoiri, maʼrifatparvar, dramaturg, publitsist. Davron, asosan, sheʼr va pyesalar, maqolalar yozgan. „Ashʼori nisvon“, „Turkcha figʻonlar“ (1912), „Oltin soʻzlar“ (1912), „Taʼlim jugʻrofiyasi“ (1913), „Madaniy jumboqlar“ (1914) sheʼr va topishmoq toʻplamlari; „Ogʻir hollar“, „Vatan ishqi“, „Tengsiz uylanish“ (1916) va boshqa pyesalarida vatan taqdiri uchun qaygʻurgan, ayollarning ahvoli, chor Rossiyasi zulmi ostidagi ogʻir hayotni tasvirlagan, xalqni bilim olishga chaqirgan. Ibn Sino asarlari taʼsirida tibga oid lugʻat tuzgan (nashr etilmagan). Qoʻqonda birinchi boʻlib suratxona (1901), „Madoro“ („Quvvat“) nomli kutubxona ochgan (1912). Hamza bilan hamkorlikda „Kengash“, „Hurriyat“ jurnallarini chiqargan, jurnallarda rassomlik qilgan, yoshlar tarbiyasiga oid maqolalar yozgan. 1918-yil dan boshlab maktablar ochish ishlarida faol ishtirok etgan. Davron asarlari „Sadoi Turkiston“, „Turkiston viloyatining gazeti“da bosilgan.

 
 Sharipov J., Oʻzbekiston tarjima tarixidan, Toshkent, 1965-yil.
 Jalolov T., Usmonov J., Zahmatli umrning zarhal sahifalari, Toshkent, 1983-yil.
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:1922-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik shoirlar
Ibrohim ibn Masʼud

Ibrohim ibn Masʼud (? -1099) — Gʻaznaviylar davlati hukmdori (105999). Masʼud I (1030-41) ning oʻgʻli, Maxmud Gʻaznaviyning nabirasi. Akasi Farruxzod (1053—59) vafot etgach, taxtga oʻtirgan. Farruxzod hukmronligi davrida saljuqiylar bilan boshlangan urushni toʻxtatib, oʻzaro sulh tuzishga (1059) va hatto Malikshoh (1072— 92) ning qizini oʻgʻli Masʼud (1099—1114) ga olib berib, ular bilan quda-anda boʻlishga muvaffaq boʻlgan. Soʻng, Hindistonga qoʻshin tortib, bobosi Mahmud Gʻaznaviy u yerda zabt eta olmagan bir qancha qalʼa va viloyatlarni fath qilgan, aholisini Islomga kiritgan. I. ibn M. gʻoyatda taqvodor, adolatli, xalqparvar, ilmparvar hukmdor boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Gʻaznaviylar
Tamgʻachxon

Ibrohim Ibn Nasr, Boʻritegin, Tamgʻachxon Ibrohim (1000 — 1070) — Movarounnahrdagi Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligi nomli Turkiy davlatning asoschisi (1040—70).

Qoraxoniylardan. Otasi — Nasr ibn Ali. Iloq hokimi (1017—21). Bu yerda Boʻritegin, amir va malik unvonlari bilan tangalar zarb ettirgan. Qoraxoniy beklaridan Alitegin turkmanlar yordamida Movarounahrni bosib olgan paytda (1025) I. ibn N. uning farzandlari qoʻliga asir tushgan. 1037-yil asirlikdan qochib Xoʻjandni egallagan. Biroq, akasi, Fargʻona hukmdori Muhammad bilan chiqisha olmay, jan. ga yoʻl olgan va Chagʻoniyonni bosib olgan. Bu yerda kuch toʻplab Movarounnahrning markaziy hududlariga bostirib kirgan va Kesh, Samarqandni egallagan (1040). Ibrohim ibn Nasr oʻzini Tamgʻachxon deb eʼlon qilgan va mustaqil davlat birlashmasi — Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligiga asos solgan. I. ibn N. 1041—42-yil larda Buxoroni egallagan. 1043-yil Chagʻoniyonni gʻaznaviylar, soʻngra bir oz vaqtdan keyin saljuqiylar bosib olgan. I. ibn N. saljuqiylar bilan Termiz va Balxga egalik qilish uchun kurashgan. 11 -a. oʻrtalarida Sharqiy xoqonlikni qamrab olgan oʻzaro janjallar, nizolardan foydalanib I. ibn N. Fargʻona, Shosh, Isfijob, Taroz va hatto Qoraxoniylarning Chu vohasida joylashgan asosiy poytaxti Bolasogʻunni ham egallab olgan. Biroq, shunga qaramasdan, u Samarqandni oʻz poytaxtiligicha qoldirgan. Umrining oxirida falaj boʻlib qolgan Ibrohim hokimiyatni oʻgʻli Shamsulmulkka topshirgan. Tamgʻachxon Ibrohim oʻqimishli, aqlli va tadbirkor xoqon boʻlgan. Oʻz siyosatida ulamolarga tayanib ish yuritgan. U Samarq-andda tartib-osoyishtalik oʻrnatish va uning xavfsizligini taʼminlash toʻgʻrisida alohida gʻamxoʻrlik qilgan, oʻgʻrilik va talonchilik uchun qattiq jazolagan. Qurilish ishlariga katta eʼtibor bergan. Masalan, 1066-yil uning buyrugʻi bilan Qusam ibn Abbos maqbarasiga yaqin joyda Madrasa qurilgan, shuningdek, Samarqandda qasr ham qurdirganligi maʼlum.

 Adabiyot 
 Kochnev B. D., Ibraxim ibn Nasr — sozdatel Zapadnogo Karaxanidskogo kaganata. Drevniye sivilizatsii Yevrazii. Istoriya i kultura, M., 1998;
 Samarqand tarixi, 1-j., T., 1971.

 

Qoraxoniylar

Turkum:Madrasa asoschilari