Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Peshanaband

Peshanaband, peshanabogʻ — 1) ayollar boshiga, peshanasiga bogʻlaydigan, tangʻib oʻraladigan kichik roʻmol. Peshanani, peshanadagi sochlarni berkitib turadi. P. ustidan katta (oq doka, oyim doka yoki shol) roʻmol oʻraladi. Baʼzan keksa ayollar katta oq roʻmolni oʻrab, uning ustidan P. bogʻlaydilar; 2) roʻmol ustidan peshanaga bogʻlanadigan bogʻich. Zardoʻzi va boshqa usullarda kashta tikib bezatiladi. 19-asr oxirlarida tayyorlangan nafis be-zakli P. namunalari respublika muzeylarida saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bosh kiyimlari
Peshdodiylar

Peshdodiylar — qad. Erondagi afsonaviy shoxlar sulolasi. "Bundaxshin", "Dinkard", "Shohnoma" kabi ga koʻra, P. sulolasi 2441-yil hukm surgan. "Shohnoma"da Kayumars, Hushang, Tahmuras, Jamshid, Zahhok, Faridun, Manuchehr, Navzar, Zovi Taxmosp, Gushtasplar P. sifatida tas-virlangan. Avestonnng "Yasht"larida hamda pahlaviy tilidagi yodgorliklarda esa, ulardan 7 tasi sanab oʻtiladi, "paradata" — peshdod Hushangning unvoni sifatida taʼkidlanadi. Firdavsiy (Shohnoma)da P.ni tarixiy shaxslar tarzida tasvirlagan. P. elni dev, ajdar, ajinalar va boshqa gʻayritabiiy kuchlardan himoya qilishgan. Manuchehr davridagina oʻzaro ichki nizolar, tashqi dushmanga qarshi kurash davom etgan. Jumladan, "Shohnoma"da uning Afrosiyob bilan yurt talashib qilgan janglari tasvirlangan.

 Adabiyot 
 Firdavsiy, Shohnoma, 1-j., T., 1974.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peshin namozi

thumb|
Peshin (fors.) — kunning yarmi oʻtgan payti va shu paytda oʻqiladigan namoz. Peshin namozi 4 rakat sunnat, 4 rakat farz va 2 rakat sunnatdan iborat. Peshin namozi quyosh qiyomdan ogʻa boshlashidan to asr namozining vaqti kirguncha ado etiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Namoz
 Bomdod namozi
 Asr namozi
 Shom namozi
 Xufton namozi
 Vitr namozi
Peshkash

Peshkash, pishkash (fors. — tuhfa, inʼom) — oʻrta asrlarda mahalliy hokimlar, badavlat shaxslar tomonidan xonlar, sultonlar va oliy darajali davlat mansabdorlariga tortiq qilinadigan sovgʻa. P. qimmatbaho zebu ziynat, asbob-anjom, mato, kiyim-kechak, baʼzan argʻumoq otlar, kitob va qullardan iborat boʻlgan. Roʻzbehxon Isfahoniyning "Mehmonnomayi Buxoro" asarida koʻrsatilishicha, xon huzu-riga toʻplangan P. 3 qismga boʻlinar, soʻng uning bir qismi mashhur sultonlardan biriga berilib, 2-qismi xonning yaqinlari oʻrtasida taqsimlanar edi. Qolgan qismi boʻlsa xonning oʻziga tegishli boʻlgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peshkurta

Peshkurta, zehi kurta — ki-yim bezagi; turli naqshlar tikib tayyorlanadigan jiyak; koʻylak yoqa va oʻyiqlarini hoshiyalab tikiladi. Ayniqsa, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz ki-yimi uchun xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peshovar

Peshovar — Pokistonning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Bar daryosi (Kobulning irmogʻi) boʻyida, Haybar dovonidan 18 km narida, Shim.-gʻarbiy Chegara viloyatining maʼmuriy markazi.

Aholisi 988 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. K,.x. (bugʻdoy, makkajoʻxo-ri, shakarqamish, tamaki) rayonining savdosanoat markazi. Toʻqimachilik, oziqovqat, metal-lsozlik korxonalari bor. Hunarmandchilikda nafis shoyi, ip gazlama, movut, charm, metall va kulolchilik buyumlari ishlab chikariladi. P. qadimda va oʻrta asrlarda Af-gʻoniston, Eron va Turkistondan Hindistonga borishda savdo karvonlarining toʻxtab oʻtadigan joyi boʻlgan. P.ning qad. nomi — Purushapura. 1-asrda Kushon podsholigi poytaxti. Bo-buriylar davrida muhim savdo shahri edi. 1849—1947-yillarda shahar in-glizlarning Britaniya Hindistoni shim.-gʻarbidagi tayanch punkti. P.da universitet (1950), islom kolleji, ilmiy tadqiqot institutlari, kutubxonalar, mu-zeylar bor. Shaharning qad. qismi 16 darvozali devor bilan oʻralgan. Meʼmoriy yodgorliklardan qalʼa (16-asr boshlari), Mahobatxon masjidi (17-asr) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Pokiston shaharlari
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Peshrav

Peshrav (fors. — oldinda yuruvchi) — 1) ashula yoʻllarida cholgʻu muqad-dima vazifasini bajaruvchi kuy tu-zilmasi. Bastakorlik ijodiyoti rivojlanishi jarayonida P. mustaqil cholgʻu kuy sifatida shakllangan. 14— 17-asrlarda "P." nomi ayrim ashula namunalariga ham ishlatilgani maʼlum; 2) Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibidagi cholgʻu qism nomi. Shashmaqom majmuasidagi Dugoh ma-qomi mushkilot boʻlimida P.i Dugoh asari mavjud. Xorazm maqomlarida P. asosiy cholgʻu qismlaridan biri hisoblanadi; 3) kuy rivoji vositasi, us-lubi. Unga koʻra, har navbatdagi yuqoriroq joylashgan pardalardan biri zabt etilib, pogʻonama-pogʻona pastga qarab siljish orqali tayanch pardagacha kay-tib kelinadi. Deyarli barcha mumtoz cholgʻu kuylarda P. vositasi qoʻllangan. Keng maʼnoda maqom cholgʻu yoʻllari P. uslubi taʼsiri ostida bastalangan. P. tojik, uygʻur, ozarbayjon, turk, eron, arab va boshqa sharq xalklari musiqasida ham katta oʻrin tutadi. 20-asr uzbek bastakorlari (T.Jalilov, Yu.Rajabiy, K.Jabborov va boshqalar) P. xu-susiyatlaridan foydalanib ashula, ommabop qoʻshiqlar yaratishgan. 

Ravshan Yunusov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peshtoq

thumb|right|Peshtoq qismlari madrasa misolida: 1-peshtoq; 2-kitoba; 3-ravoq; 5-qanos.Peshtoqdan alohida 4-guldasta.
Peshtoq — madrasa, masjid, maqbara, karvonsaroy va boshqa binolarning old tomoni — asosiy kirish qismi. Peshtoq binoning hashamatli baland, bezakdor meʼmoriy boʻlagi boʻlib, odatda, bino devori sathidan bir oz boʻrttirib chiqariladi. Asosiy oʻrinni markaziy ravoq, uning ikki yonidagi dahanasi va tepasidagi ikki uchburchak qanos va kitoba tashkil etadi.

 Oʻrta Osiyoda 
Oʻrta Osiyoda saqlanib qolgan peshtoqlarning eng qadimiy namunasi Arab ota maqbarasidir. Peshtoq koshin va sirkor parchinlar, girih hamda diniy va falsafiy mazmundagi kitobalar bilan bezatilgan. Ulugʻbek, Sherdor, Tillakori, Nodir devonbegi, Abdulazizxon madrasalarining peshtoqi oʻziga xos milliy meʼmorlik uslubida serhasham bezatilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Afgʻonistonda 
 

 Rossiya va Kavkazda 
 

 

 

Turkum:Arxitektura
Henry Purcell

PYORSELL (Purcell) Genri(taxminan 1659 – London – 1695.21.11) – ingliz kompozitori va organchi. Milliy kompozitorlik maktabi namoyandasi, milliy opera asoschisi („Didona va Eney“, 1689). Uygʻonish davri imitatsiyali hamda yordamchi ovozli polifoniya vositalari bilan rang-barang garmoniya hamda gomofoniya unsurlarini oʻziga xos tarzda chatishtirib, yaxlit uslub yaratgan. Kuylar xalkchilligi va nafisligi, ingliz ogʻzaki nutqi intonatsiyalarini mahorat bilan qayta ishlaganligi bilan ajralib turadi. Qoʻshiqlar, xor va musikali teatr asarlari, kamer-cholgʻu asar (triosonata, fantaziya, pyesa)lar va boshqa muallifi. Angliyada bi-rinchi boʻlib Sharq mavzulariga muro-jat etgan: „Hindlar qirolichasi“ ope-rasi (1695), „Abdulazir, yoxud Mavr qasdi“ pyesasiga musiqasi (1695) va boshqa 1876-yildan Angliyada P. jamiyati faoliyat koʻrsatmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1659-yilda tugʻilganlar
Turkum:1695-yilda vafot etganlar
Turkum:Bastakorlar
Turkum:Musiqachilar
Turkum:Musiqachilar haqidagi chala maqolalar
Turkum:Ingliz musiqachilari
Pyotr I

Pyotr I (1672.30.5(9.6), Moskva – 1725.28.1(8.2), Peterburg) – rus podshosi (1682-yildan), Rossiyaning 1-imperatori (1721-yildan). Podsho Aleksey Mixaylovich (1629–76)ning kichik oʻgʻli. Rossiyaning davlat, harbiy va madaniyat arbobi, diplomat. Davlatni boshqarishda bir necha islohotlar oʻtkazgan (senat, kollegiyalar, oliy davlat nazorati va siyosiy qidiruv organlari tuzilgan; cherkov davlatga boʻysundirilgan; mamlakat gubernalarga boʻlingan; yangi poytaxt – Sankt-Peterburg qurilgan). Rossiyaning Gʻarbiy Yevropadagi ilgʻor davlatlardan ortda qolganligiga barham berish uchun sanoat va savdo sohasida merkantilizm siyosati oʻtkazgan (manufakturalar, metallurgiya, konchilik zavodlari, kemasozlik korxonalari, pristanlar, kanallar qurishga rahnamolik qilgan). 1695–96-yillarda Azov yurishlarida, 1700–21-yillarda Shimoliy urush va boshqalarda armiyani boshqargan, Noteburgni olishda (1702), Lesnaya daryosi (1708) va Poltava jangi (1709)da qoʻshinlarga qoʻmondon boʻlgan. Flot va muntazam armiya tuzishga rahbarlik qilgan. Mutlaq hokimiyat tizimining yirik mafkurachisi sifatida dvoryanlarning iqtisodiy ahvolini yaxshilash va siyosiy mavqeini mustahkamlashga yordam bergan. Pyotr I tashabbusi bilan bir qancha oʻquv yurtlari, Fanlar akademiyasi ochilgan, diniy-slavyan alifbosi oʻrniga grajdan alifbosi qabul qilingan va hokazoP.1 islohrtlari moddiy imkoniyatlar va odam kuchini qattiq ekspluatatsiya qilish, xalq ommasini ezish (jon soligʻi va boshqalar) hisobiga oʻtkazilganki, natijada, bunga qarshi qoʻzgʻolonlar (Streletslar, 1698; Astraxan, 1705–06; Bulavin, 1707–09 va boshqalar) boʻlib hukumat tomonidan ayovsiz bostirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasi kishilari
Turkum:Rossiya imperatorlari
Pyotr I tizmasi

Pyotr I TIZMASI — Tojikistondagi togʻ tizmasi, Surxob va Obixingov daryolari oraligʻida. Gʻarbda Yafuch qishlogʻidan boshlanib, sharqda Somoniyon choʻqqisigacha 200 km ga choʻzilgan. Sharqda Darvoz va Fanlar akademiyasi tizmalari bilan tutashib, Garmo togʻ tugunini hosil qiladi. Tizmaning balandligi gʻarbda 5000 m dan sharkda 6000 m gacha (eng baland joyi 6785 m). Asosan, qumtosh va konglomeratlardan tarkib topgan. Qor chizigʻi ham shu yoʻnalishda 4000 m dan 4500 m gacha oʻzgaradi. Shimoliy yon bagʻrida 29 ta muzlik (umumiy maydoni 385 km²), jan. yon bagʻrida 16 muzlik (maydoni 123 km²) bor. Ulardan eng kat-talari Sagʻron, Gando muzliklari.

Vaxsh daryosining asosiy irmoqlari Surxob va Obixingov daryolari shu muzliklardan boshlanadi. 700–900 mm yogʻin tushadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6°, —12°, iyulniki pastrokda 22°, togʻ tepalarida 10°.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari
Pyotr II Alekseyevich

Pyotr II Alekseyevich (1715.12(23).10, Peterburg — 1730.18(29). 1, Moskva) — Rossiya imperatori (1727—30). Pyotr I ning nabirasi. Uning davrida davlatni amalda A.D.Mentikov, keyin Dolgorukovlar boshkargan. Pyotr I oʻtkazgan bir qancha islohotlarni bekor qilgan.Uning o'rniga Yekaterina I AlekseevnaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiya imperatorlari
Turkum:Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Turkum:Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Pyotr III Fyodorovich

Pyotr III Fyodorovich, Karl Pyotr Ulrix 1728.10(21).2, Kil, Germaniya — 1762.7(18).7, Ropsha, Peterburg yaqinida — Rossiya imperatori (1761—62). Nemis gersogi Karl Fridrix va Pyotr I ning qizi — Anna Petrovnaning oʻgʻli; Yekaterina II ning eri. Rossiyaning milliy manfaatlariga qarshi Prussiya bilan sulh tuzgan, bu sulh Yetti yillik urushda rus qoʻshinlarining gʻalabasi nati-jalarini yoʻqqa chiqargan. Armiyaga nemis tartiblarini joriy qilgan. Xo-tini Yekaterina tomonidan uyushtirilgan toʻntarish natijasida taxtdan tushirilgan va oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Piaje Jan

PIAJE (Piaget) Jan (1896.8.8, Nevshatel — 1980.16.9. Jeneva) — shveysar psixologi. Intellektning operatsional konsepsiyasi va genetik epistemologiyani yaratgan. Nevshatel (1926—29), Jeneva (1929-yildan), Lozanna (1937—54) universitetlari professor Parijdagi Xalqaro genetik epistemologiya markazi (1955) asoschisi. P. bolalar psixologiyasi, ayniqsa, ularning aqliy tarakqiyotini oʻrganish soxasida ilmiy maktab yaratdi ("Bolaning nutki va tafakkuri" asari, 1923). P. ishlab chiqkan intellektning operatsional konsepsiyasiga koʻra, psixika in-dividning muhitga moslashuvi doira-sida namoyon boʻladi va rivojlanadi. Subʼyekt bilan obyekt muvozanatlashuvining oliy shakli operatsional strukturalarning hosil boʻlishidir. Operatsional struktura, P. fikricha, subʼyektning "ichki harakati" boʻlib, bu harakat genetik jihatdan tashqi, predmet taʼsiridan kelib chiqadi va boshqa harakatlar bilan muayyan sistema boʻlib birlashadi. Operatsional konsepsiya asosida P. idrok, hissiyot va boshqa psixik funksiyalarni taxlil qildi. P. tafakkur psixologiyasi, psixologiya va mantiqning oʻzaro munosabati masalalarini ishlab chiqishga katta hissa koʻshgan. Muhim asarlari: "Oddiy mantiqiy strukturalar genezisi" (1939—41), "Intellekt psixologiyasi" (1946), "Eksperimental psixologiya" (P.Fress bilan birgalikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Piay

Piay, Bulus — Malakka yarim orolning janubidagi burun, Yevrosiyo materik qismining eng jan. chekkasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pianino

thumb|Pianino
Pianino ( — kichik fortepiano) — torli urma-klavishli musiqa cholgʻusi, fortepiano turi. Royaldan torlari, dekasi (rezonans tax-tasi) va mexanikasining vertikal joylashganligi, tovushi uncha kuchli va rang-barang boʻlmaganligi bilan farqlanadi. Pianinoning zamonaviy turi Amerikada J.I.Xokins (1800), Avstriyada M.Myuller (1801), Angliyada T.Laud (1802) yaratgan namunalari asosida yuzaga kelgan. 19-asr oʻrtalarida pianino hozirgi shakli va konstruksiyasi (choʻyan rama, ustma-ust kesishib tortilgan torlar, pastki va yuqorigi dempferli mexanika, 7 oktavali diapazon)ga ega boʻldi. Bunday pianinolar, asosan, xona (kabinet) ijrosiga moʻljallangan. Baʼzan konsert (7’/4 oktavali) pianinolari ham uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Pianino
Piaui

Piaui — Braziliyaning shim.-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 252,3 ming km². Aholisi 2,8 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Terezina shahri P. Braziliya yassitogʻligining shim. yon bagʻirlarida joylashgan. Relyefining aksari qismi qumli plato boʻlib, balandligi 200– 500 m. Iqlimi tropik, qurgʻoqchil iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 24—28°. Yillik yogʻin 400 mm, shimolida 1500 mm gacha. Iqtisodiyotining yetakchi tarmoklari — oʻrmonchilik va qishloq xoʻjaligi Soxdl qismi va Parnaiba daryosi vodiylarida mak-kajoʻxori, dukkaklilar, paxta, sholi, maniok, shakarqamish, tamaki ekiladi. Chorvachilikda choʻchqa, echki, qoʻy bo-qiladi. Shtat palma moyi ishlab chiqarish boʻyicha yetakchi oʻrinda. Oziq-ovqat, koʻn-teri, paxta tozalash korxonalari mavjud. Dengiz suvidan tuz, gips olinadi. Mineral buloklar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giuseppe Piazzi

Giuseppe Piazzi (1746.16.7, Ponte-divaltellina — 1826.22.7, Neapol) — italiyalik astronom. Palermo universiteti professor (1780-yildan) va Palermo rasadxonasining birinchi direktori (1791-yildan). 1801-yil birinchi kichik sayyora — Sererani kashf qilgan. Yulduzlarning ikkita katalogini tuzgan (1803, 1814).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1746-yilda tugʻilganlar
Turkum:1826-yilda vafot etganlar
Turkum:16-iyulda tugʻilganlar
Turkum:22-iyulda vafot etganlar
Turkum:Astronomlar
Pigmeylar

Pigmeylar (yunoncha: pygmaios – musht-dek) – negrilli irqiga mansub xalqlar guruhi, tropik Afrikaning past boʻyli tub joy aholisi. „Pigmey“ nomi yunon. pigma – tirsakdan mushtgacha boʻlgan oraliq masofaga teng uzunlik oʻlchovidan olingan. Bantu (tva, 185 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari; Ruanda, Burundi, Kongo Demokratik Respublikasi), adamaua – sharkiy guruh. (aka, binga va boshqa, 35 ming kishi; Kongo, MAP) va shari-nil guruhi (asua, efe va boshqa, 60 ming kishi; Kongo Demokratik Respublikasi) ga mansub tillarda soʻzlashadi. Koʻpgina P. darbadar xayottar-zi, arxaik madaniyat, anʼanaviy diniy eʼtiqodlarini saqlab qolishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pigment hujayralar

Pigment hujayralar, xromotoforlar — neyroektodermadan hosil boʻladigan, erkin joylashgan yoki epiteliy tarkibiga kiruvchi hujayralar; koʻpchilik umurtqasizlar va barcha umurtqali hayvonlarda teri va uning hosilalari (pat, yung), koʻzning rangini belgilovchi pigmentlarni sintez qiladi. Pigment hujayralar organizmni ultrabinafsha nurlardan himoya qilish, termoregulyasiya funksiyasini bajaradi. Pigment hujayralar hayvonlar jinsni tanib olishi va ular rangining xilma-xil boʻlishida katta ahamiyatga ega. Oʻsimlik gullarining xilma-xilligi ham Pigment hujayralar bilan bogʻliq. Pigmentlar hujayra sitoplazmasida maxsus pigment donachalarida sintezlanadi. Pigment hujayralarningfunk-siyasi nerv va endokrin sistema orkali boshqariladi. Ularning funksiyasi mavsumiylik va endogen bioritmiklikka ham bogʻliq. Pigmentatsiya tirik organizmlarning tashqi muhitga moslashishida katta ahamiyatga ega. Odam te-risidagi tugʻma xollar melanoblastlarning notoʻgʻri taqsimlanishi natija-sida hosil boʻladi. Ayrim omillar taʼsirida tugʻma xollar baʼzan xavfli oʻsmalar, yaʼni melanomalarga aylanishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pigmentatsiya

Pigmentatsiya (lot. pigmentum – boʻyoq, rang) – odam terisi, koʻz qorachigʻi, sochi va junining pigmentlar bilan boʻyalishi. Inson toʻqimalarining rangi undagi har xil pigmentlar miqdorita bogʻliq. Teri, soch va koʻz qorachigʻining rangi pigment – melanin bilan belgilanadi. Teri, koʻz qorachigʻi va soch tusining har xil boʻlishi bu aʼzolardagi melaninning miqdori va qanday joylashishiga bogʻliq. Ularda melaninning boʻlmasligi albinizm hodisasi-dir. Umr mobaynida P. bir necha bor oʻzgarib turadi. Melanin teriga jigarrang tuye beradi. Rang quyukligidagi farqlar melaninning miqdori va joylashishiga bogʻliq. Rang darajasidagi farqlarga turar joy sharoitining har xilligi (oʻrmon va ochiq joylarda yashash) ham sabab boʻladi. Tashqi taʼsirlar tu-fayli teri rangidagi individual ta-fovutlar qanchalik muhim boʻlmasin, gu-ruhlararo farqlar birinchi oʻrinda turadi va terining rangi irqiy sistematikada asosiy xususiyatlardan biri hisoblanadi.

Soch tusi qobiq qatlamidagi melanin moddasining miqdori va holati bilan belgilanadi. Qobiq qatlam hujayralarida donador pigment qancha koʻp boʻlsa, soch shuncha qora boʻladi: aralash pigment sochga qizil tuye beradi. Koʻz qorachigining sargʻish yoki qora tusda boʻlishi pigment miqdoriga va uning qanday teranlikda joylashganiga bogʻliq. Pigmentning old qatlamlarda joylashishi koʻz qorachigʻining sariq yoki och sariq tusda boʻlishini taʼminlaydi. Koʻz qorachigʻida pigment notekis joylashgan boʻlsa, turli xil ranglar kelib chiqadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pigmentlar

Pigmentlar (lot. pigmentum— boʻyoq) — 1) (biologiyada) orga-nizmlar toʻqimalari tarkibiga kiradigan boʻyoq birikmalar. Pigment rangi ular molekulasi tarkibidagi quyosh spektrining koʻzga koʻrinadigan nurlarini (380—750 nm) tanlab yutadigan xromofor guruhi bilan bogʻliq. Pigment sitoxromlar, katalaza va boshqa fermentlar, membrana strukturam tarkibiga kiradi, oqsillar va lipidlar bilan birga kompleks hosil qiladi. Hujayrada Pigment maxsus tuzilmalar (xloroplastlar, xromoplastlar va boshqalar) ichida, baʼzan hujayra shirasida boʻladi. Koʻpchilik hayvonlarda maxsus pigment hujayralari mavjud. Pigment fotobiol ochiq jarayonlarida (fotosintez, koʻrish, fotoregulyasiya) katta ahamiyatga ega; nafas olishda ishtirok etadi (gemoglobin, sitoxromlar, xromogenlar), organizmni ultrabinafsha nurlar taʼsiridan saqlaydi (oʻsimliklarda — karotinoidlar va flavonoidlar, hayvonlarda melaninlar), hayvon va oʻsimliklar rangini belgilaydi. Pigmentdan oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi. 2) (kimyoda) — suvda, organik erituvchilarda, parda hosil qiluvchi mod-dalarda va boshqa boʻyaladigan muhitlarda erimaydigan (boʻyagichlardan farqli oʻlaroq) yuqori dispers kukunsimon boʻyovchi moddalar. Pigment materiallarni korroziyadan saqlaydigan plyonkalarning xossalarini yaxshilaydi. Organik pigment kimyoviy tuzilishi turlicha boʻlgan sintetik boʻyoq moddalar. Monova disazopigment mahsulotlari muhim ahamiyatga ega. Bular yashilsariq rangdan toʻq qizil ranggacha boʻladi. Ftalo-sianin pigmentning rangi och zangori, chidamligi bilan boshqa pigmentdan ajralib turadi. Sariq rangdan yashil ranggacha boʻlgan olovbardosh politsiklik P.ning ham ahamiyati katta. Anorganik pigment tarkibida koʻp miqdorda temir oksidlari, sintetik mahsulotlar, oz miqdorda sulfidlar, selenidlar, oksidlar va xromatlar boʻlgan tabiiy minerallar. Anorganik pigmentning rangi boʻgʻiq, organik pigmentga qaraganda kam tatimli, zichligi katta, yorugʻlikka chidamli. Pigment, asosan, lok-boʻyoq materiallar (mas, emallar, boʻyoqlar, jumladan, bosmaxona boʻyoqlari va badiiy boʻyoklar), shuningdek, plastmassalar, rezinalar, qurilish materiallari, silikat sirlar (faqat anorganik pigment), kosmetik preparatlar va boshqa tayyorlashda, sunʼiy va sintetik tolalarni boʻyashda, sunʼiy charm va gazlamalarga bosma rang berishda koʻplab ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pigu Artur Sesil

PIGU (Pigou) Artur Sesil (1877.18.11, Rayd, Uayt o., -1959.7.3, Kembrij) — ingliz iqtisodchisi, siyosiy iktisodning Kembrij maktabi vakili. Kembrij universitetini tu-gatgan. 1908—43 yillardashuun-tdaA. Mar-shalldan keyin siyosiy iqtisod kaf. mudiri. "Farovonlik iqtisodiyoti" (1920) asarida iqtisodiyotda eng yuqori ijtimoiy farovonlik oʻsib borayotgan soliklar va subsidiyalar sharoitida davlat bozorlar faoliyatiga kuchli aralashgan holatdagina kuzatilishini koʻrsatib berdi.

P. A’eynsning iqtisodiy modeliga "boylik samarasi" tushunchasini kiritib, uni rivojlantirdi. Umumfarogʻat davlati nazariyasini asoslab berdi. "Bandlik nazariyasi" (1933), "Bandlik va muvozanat" (1941) asarlarida bandlik va daromadlar boʻyicha klassik qarashlarni bayon etdi, toʻliq boʻlmagan bandlik sharoitida narxlarning pasayishi qoʻlda boʻlgan nakd pullar miqdorini koʻpaytiradi, bu esa tovarlarga boʻlgan talab oʻsishi-ga, soʻngra bandlikning ortishiga olib keladi ("Pigu effekta") deb hisobladi.

 
 Ekonomicheskaya teoriya blagosostoyaniya, M, 1985.
Piyelit

Piyelit (yun. pyelos — jom., itis — yalligʻlanish) — buyrak jomining yalligʻlanishi (qarang Piyelonefrit). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Piyelonefrit

Piyelonefrit (yunoncha: pyelos — jom va nephros — buyrak) — buyrak va buyrak jomining yalligʻlanishi (piyelit). P. mustaqil ravishda yoki siydik yurishini qiyinlashtiruvchi siydik-tanosil tizimi kasalliklari (prostata bezi adenomasi, siydik toshi kasalligi va boshqalar) natijasida vujudga kelishi mumkin. P. turli infeksion kasalliklar oqibatida ham paydo boʻladi. Bolalarda koʻpincha gripp, zotiljam va nafas organlarining boshqa kasalliklari tufayli roʻy beradi. Ayollarda homiladorlik vaqtida kattalashgan bachadon siydik naylarini ezishi natijasida siydikning yurishi qiyinlashib, P. vujudga kelishi mumkin. Koʻpincha homiladorlik davrida ilgari sira bilinmasdan kechgan va vaqtida aniqlanmagan boʻlsa surunkali P. avj oladi.

P. buyrak toʻqimasiga kasallik mikroblari kirishi natijasida vujudga keladi. Mikroblar uretrit yoki sis-titda siydik nayi boʻylab yuqoriga koʻtariladi yoki organizmda yalligʻlangan joylar boʻlganida, shuningdek, angina, tonzillitda yoki tishlar chiriganida infeksiya qon tomirlaridan borib, buyrakka kiradi.

Birlamchi va ikkilamchi P. farq qilinadi. Birlamchi P.da mikroblar organizmdagi yiringli manba (tonzillit, chipqon va boshqalar)dan qon orqali buyrakka taʼsir etishi mumkin. Ikkilamchi P. siydik yoʻllari yalligʻlanganda vujudga keladi.

Oʻtkir va surunkali P. boʻladi. Et uvushib, kuchli titrash, isitmalash, qattiq terlash, belning bir tomonida yoki umurtqa pogʻonasining ikki yonida ogʻriq paydo boʻlishi, koʻngil aynishi, qayt qilish, ogʻiz qurishi, muskullarning bezillab turishi oʻtkir P.ga xos belgilardir. Siydik tekshirilganda undan leykotsitlar va mikroblar koʻp topiladi. Surunkali P. uzoq, yillar davomida hech qanday belgilarsiz kechishi mumkin, uni faqat siydikni tekshirgandagina bilinadi. Surunkali P.da bedda bir oz ogʻriq boʻladi, bosh tez-tez ogʻrib turadi. Baʼzan sal isitma chiqadi. Surunkali P. vaqti-vaqti bilan kuchayishi mumkin. Bunda oʻtkir P.ga xos belgilar paydo boʻladi. Surunkali P. oʻz vaqtida davolanmasa, buyrak toʻqimasi asta-sekin buziladi, buyrakning siydik ajratish funksiyasi oʻzgaradi, natijada (agar ikkala buyrak kasallangan boʻlsa) organizm azotli chiqindilar bilan zaharlanadi (qarang Uremiya). Oʻtkir P. bilan ogʻriganda bemor, odatda, faqat kasalxonada davolanadi. Shifokor buyurgan rejimga rioya qilinmasa, kasallik surunkali shaklga oʻtadi. Surunkali P. bilan ogʻriganda bemorlar doimo vrach kuzatuvida boʻlishi va u buyurgan rejim hamda davo tadbirlariga toʻliq amal qilishlari lozim, jumladan, parhez buyuriladi, dudlangan, ziravorli, konservalangan mahsulotlar, achchiq narsalar, spirtli ichimliklar man etiladi. Osh tuzini kamroq isteʼmol qilish kerak.

Kasallikning oldini olish uchun turli yuqumli kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish, organizmdagi infeksiya oʻchoqlarini yoʻqotish, organizmni chiniqtirish muhim ahamiyatga ega. Homiladorlar vaqti-vaqti bilan ayollar konsultatsiyasiga borib siydikni bot-bot tekshirtirib turishlari lozimOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Terapiya
Turkum:Urologiya
Turkum:Kasalliklar
Turkum:ichki kasalliklar
Turkum:Nefrologiya
Piyozgul

thumb|Lilium candidum

Piyozgul , liliya — loladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik manzarali va efirmoyli oʻsimlik turkumi. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida 90 dan ortiq turi, 2000 ortiq navi bor. Ayrim hind va Filippin o.larida ham uchraydi. Xushboʻy oq gulli P. , toʻq sariqgulli yoʻlbars P. , qoramtir xolli toʻq qizil jingalak P. (^ap eng koʻp tarqalgan. P. manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Har 3—6 yilda uyadagi piyozchalarini poyachalari soniga qarab, boʻlib-boʻlib oʻtqazish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Mayda piyozchalari bahorda, barglar qoʻltigʻida paydo boʻlgan piyozchalar avgustda, urugʻi bahorda ochik joyga, kuzda issiqxonaga ekiladi. Baʼzi ildizidan koʻpayadi. May-sentabrda gullaydi. Oq gulli P.dan efir moyi olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Turkum:Ildizmevalar
Piyozli gʻori

Piyozli gʻori — Piyozli togʻining (Zirabuloq — Ziyovuddin togʻlari) janubiy yon bagʻrida (Samarqand viloyati, Nar-pay tumani Tim kishlogʻidan 0,5 km shimoli-sharqda), urtacha 1020 m, togʻ etagidan 200 m balandliqda joylashgan. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻor ogʻzi yarim doira shaklida, eni 3 m, balandligi 1 m dan ziyod. P.gʻ. tuzilishi murakkab, bir nechta yoʻlak, yoʻlakchalar, baʼzan eni 6 m gacha boʻlgan xonalardan iborat. Balandligi 1,2—2,0 m, baʼzi joylarda 21 m gacha. Yulak va xonalardan har tomonga odam kira olmaydigan kavaklar tarqalgan. Sahnida tosh parchalari uyumlari, hayvon suyaklari, shipi va devorlarida esa kalsit mi-neralidan tashkil topgan uzum boshini eslatuvchi oqiklar uchraydi. Gʻor ich-karisida suv tomchilari kuzatiladi. Gʻor ichidagi temperatura 12°, nisbiy namlik 89% (iyunda).

P.gʻ.ning umumiy uz. 98 m, maydoni 200 m2, hajmi 160 m3 dan ziyod.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Turkum:Samarqand viloyati geografiyasi
Turkum:Narpay tumani
Piyola

thumb|Piyola
Piyola — uy-roʻzgʻor buyumi; tubidan yuqoriga tomon kengayib boradigan taglikli idish. Xosyadan kichik hajmda boʻladi, asosan choy ichiladi. Piyolaning katta (nimkosa), oʻrtacha va kichik xillari bor. Piyola chinni, sopol va boshqa xom ashyolardan tayyorlanadi, nafis jozi-bador islimiy naqshlar bilan (metall Piyola kandakori usulida) bezatiladi, hallanadi. Avvallari qaymoq, asal, mu-rabbo solishda katta Piyoladan foydala-nilgan, hozir kichik Piyola ishlatiladi. Arxeologax topilmalar Piyolaning kadimdan tayyorlanganligini koʻrsatadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Piza

Piza — Italiyaning markaziy qismidagi shahar, Arno daryosi boʻyida. Piza provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 85,3 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kema qatnaydigan kanal orkali Livorno porti bilan bogʻlangan. Mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, oyna-shisha, keramika, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Galiley taʼlim olgan universitet (1343), Sanmatteo muzeyi bor. Oʻrta asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklardan kampanella („Qulayotgan minora“), cherkovlar saqlangan. Turistlar koʻp keladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Piknometr

Piknometr (yunoncha: pyknos — zich va ... metr) — gazeimon, suyuq va qattiq holatdagi moddalarning zichligini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob; har xil shakl va hajmdagi shisha idish (kolba). P.ning suyuklik uchun moʻljallangan (kolbasimon), gazlar uchun moʻljallangan (Usimon, kapillyarli), qattiq jismlar uchun moʻljallangan (boʻgʻzi olinadigan) xillari bor. Suyuq holatdagi moddaning zichligini oʻlchash uchun P. boʻgʻzidagi belgigacha toʻldirilgan moddani tortib koʻriladi. Qattiq moddaning zichligini oʻlchash uchun u suyuklik toʻldirilgan P.ga botiriladi. Gazlarning zichligini oʻlchash uchun max-sus shaklli (mas, shar) P. qoʻlla-niladi. P.da zichlikni oʻlchashning afzalliklari: zichlik juda aniq (105 g/sm3 gacha) oʻlchanishi; kichik (0,5—100 sm3) hajmdagi moddalarning ham zichligini oʻlchash mumkinligi; moddalar (ayniqsa, gazeimon moddalar)ning bugʻlanib va nam yutib ulgurmasliga va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Piktografiya

Piktografiya (lot. pictus — chizilgan, tasvirlangan va ...grafiya) — yozuvning rivojlanish bosqichlaridan, fonetik yozuvdan oldingi yozuv turi: muayyan axborot mazmunini biron-bir rasm yoki qatʼiy ketma-ket kelgan rasmlarda aks ettirish usuli. Amerika indeyslari, Tropik Afrika xalkdari, Avstraliya va Okeaniya tub aholisi, Sibirdagi ayrim elatlar (yukagir, nanay va boshqalar) orasida tarqalgan va xatto 20-asr gacha amal qilib kelgan. P.ning kad. namunalari paleolitga (ayrim olimlarning fikricha — neolitga) mansubdir. Garchi, shuni aytish kerakki, paleolit davridagi suratlar bilan P. orasiga chega-ra qoʻyish mumkin emas. P. belgilari — piktogrammalar fonetik yozuv belgilaridan shu bilan farq qiladiki, ular aniq til birligiga bogʻliq emas va ular xohlagan tilda xohlagancha talqin qilina-di: bir piktogramma muayyan bir soʻz, uning sinonimi, soʻz birikmasi, bir necha maʼnoga ega boʻlgan ran yoki bir necha ran tarzida "oʻqilishi" mumkin.

Piktogrammalar tipologik jixatdan 2 ga: tasvirlanayotgan tushuncha yoki predmetlar bilan oʻxshash boʻlgan (mas, quyosh belgisi "quyosh", "kunduz" va "kun" tushunchalarini anglatadi) va ramziy, shartli (genetik jihatdan 1-turdagi piktogrammalardan kelib chiqqan, lekin obyekt bilan oʻxshashligi yoʻqolgan) piktogrammalarga ajraladi. Piktografik axborot birgina murakkab belgidan yoki bir necha sodda piktogrammalarning qatʼiy ketma-ketligidan iborat boʻlishi mumkin. P. keyinchalik iyeroglifik hamda fonetik yozuvlarning kelib chiqishiga asos boʻlgan.

Hozirgi madaniy jamiyatda ham P. yordamchi aloqa vositasi sifatida, mas, yoʻl belgilari tizimida, koʻrgazmalar va xalqaro musobaqalardagi koʻrsatkichlar sifatida qoʻllanadi (koʻp tillilik sharoitida yoki aksar aholi savodsiz boʻlgan hollarda bu narsa katta ahamiyatga egadir).

Anvar Ismoilov, Abduvahob Madvaliyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Pikulin

Mixail Grigoryevich Pikulin (1905.29.9, Ostrogojsk shahri, Voronej guberniyey — 1987.12.1, Toshkent) — tarixchi olim, sharqshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969). Tarix fanlari doktori (1961), professor (1962). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1950—52 yillarda harbiy xizmatni davom ettirgan holda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti xorijiy Sharq boʻlimi mudiri, harbiy xizmatdan zaxiraga chiqqach, 1952—71 yillarda shu institutda xorijiy Sharq yangi va eng yangi tarixi boʻlimi mudiri va ilmiy ishlar boʻyicha institut direktori oʻrinbosari. Ilmiy faoliyati Afgoniston tarixi, etnografiyasi va iqgisodiyoti, shuning-dek, xorijiy Sharq mamlakatlarida siyosiy-iqtisodiy ahvol, mustamlakachilikka qarshi kurash va boshqalarga oid.

 
 Razvitiye natsionalnoy ekonomiki i kulturi Afganistana (1955-1960), T., 1961; Voprosi istorii, ekonomiki i kulturi narodov Sredney Azii i zarubejnogo Vostoka, T., 1970.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbek tarixchilari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Pilik

thumb|200px

Pilik — 1) toʻqimachilikda — paxta, jun, ipak va zigʻir tolalarini boʻshgina himarib, choʻzib, toʻgʻrilab hosil qilinadigan mahsulot. Pilik nisbatan birmuncha yupqaroq va tekisroq boʻladi. Pilik yigirish usuli (sistemasi) va tolalarning xiliga qarab, ingichka va yoʻgʻon piliklarga boʻlinadi. Masalan, ipakdan tayyorlangan pilik paxta, jun yoki zigʻir tolalaridan olinadigan pilikga nisbatan ingichkaroq chiqadi.

Pilik ip yigirish uchun asosiy xomashyo hisoblanadi. Pilik, asosan, yigirish korxonalarida yigiruv mashinasida tayyorlanadi. Mashinaning asosiy qismi — choʻzuvchi asbob va pishitish-kalavalash mexanizmi; 2) kerosin lampa yoki kerogazning kerosin (yoki moy)ni shimib yonadigan qismi. Yoritish yoki qizdirish asbobining katta-kichikligi (nomeri) ga qarab, pilik ham ensizroq yoki enliroq boʻladi (masalan, 7-pilik, 10-pilik va boshqalar); 3) soch oʻrami yechilib ketmasligi uchun uning uchiga qoʻshib oʻriladigan paxta tolalari; 4) qosh yoki kiprikni boʻyash uchun uchiga paxta oʻralgan choʻpOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pilla

Pilla — 1) koʻpgina hasharotlar gʻum-bagining himoya qobigʻi. Odatda, P.ni lichinka gʻumbakka aylanishdan oldin ajratgan ipakdan toʻqiydi. Masalan, pisha oʻrovchilar, kuyalar va boshqa Pilla Talaygina qoʻngʻizlar (mas, uzuntumshuq qoʻngʻiz)ning lichinkasi P.ni oʻzi ajratgan shilimshiqdan yasaydi. Baʼzi hasharotlar (mas, xaltachali kapalaklar) gʻum-bagining rivojlanishi lichinka yashagan gʻilofda davom etadi. Koʻpchilik pashshalarning soxta P.si lichinka tashlagan poʻstdan iborat.

Yomgʻir chuvalchangi, zuluklar, oʻrgimchaklar va ayrim mollyuskalar tuxumi tuxum-P. ichida rivojlanadi;2) ipak qurtining gʻumbakka aylanishidan oldin hosil qiladigan qobigʻi; tabiiy ipak olinadigan xom ashyo. Tut ipak kurti P.sining sanoat ahamiyati katta, shuningdek, xitoy eman ipak qurti, aylant ipak qurti P.laridan ham xom ashyo sifatida foy-dalaniladi. Ipak qurtlari oʻzidan fibroin, seritsin (yopishqoq modda), pigment va boshqa moddalardan iborat ipak chiqarib, oʻz tanasi atrofida kavatmaqavat qilib (40 qavatgacha) P. oʻraydi. P., asosan, qobiq, gʻumbak va gʻumbak-ka aylanish davrida qurt tashlagan teridan iborat. Tirik gʻumbakli P. ogʻirligining 14—24%ni P. qobigʻi, 75— 85% ni gʻumbak, 0,5%ni qurt tashlagan pust tashkil etadi. Bir dona P.dan oʻrtacha 600–800 m ipak tolasi olinadi. Kurt zoti va u ni boqish sharoitlariga qarab P. uzunligi 16 mm dan 46 mm gacha, eni 12 mm dan 24 mm gacha, tirik (gʻumbagi oʻldirilmagan) P. ogʻirligi 1,2—3 g, quruq P. ogʻirligi 0,3— 1,3 g boʻlishi mumkin.

Tut ipak qurti P.si tuxumsimon, silindrsimon yoki urchuqsimon: oq, oqkulrang, sariq, pushti va koʻkish boʻladi, suv oʻtkazmaydi. Tortiladigan P. kapalak ochmasligi uchun issiq havo yoki bugʻ bilan ishlanib, gʻumbagi oʻldiriladi, saqlashda buzilmasligi uchun kuri-tiladi. Tirik va quruq P. saralanmagan navli P. aralashmasiga (1, 2-navli va 10% dan ortiq boʻlmagan navsiz P.lar), navsiz P.larga va qorapachoqqa ajratiladi va alohidaalohida qabul qilinadi. 1, 2- navli P.dan kalava holidagi xom ipak, navsiz P.dan ipak ip olinadi. P. gʻumbagi moʻynachilik fermalaridan hayvonlarga ozuqa sifatida beriladi.

Naslchilik ishlari uchun P. ipak kurti tuxumi zavodigy yuboriladi. P.ni mexanik apparatlarda issiq havo bilan dimlash va quritish keng tarqalgan. Ipak tolaning oz yoki koʻp chiqishi ipak kurti zotiga va P. sifatiga bogʻliq (qarang Ipak).

Zohidjon Obidjonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilla (kasallik)

Pilla, flyus — tish milkining shishib, yiring boylashi. Oqibatda lunj ham shishadi. Tish chirishi (kariyes) asorati hisoblanadi. Bunda yiring tish kanali orqali atrofidagi toʻqimalarga oʻtadi, natijada tish qat-tiq ogʻriydi. Bemorni mutaxassis vrach-stomatolog davolaydi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilla losi

Pilla losi, pillaning paxta losi — ipak kurti pillaning tashqi yuzasini va asosini hosil qilish uchun ajratib chikargan va sa-ralashda pilla yuzasidan sidirib olinadigan chigal ipak massasi; Pilla losi xoʻjaliklarda, pillaga dastlabki ishlov berish bazalarida yoki ularning qabul qilish punktlarida tayyorlanadigan pilladan va dastadan terib olish davrida hosil boʻladigan Pilla losi har yilgi mavsumda 100—110 t ni tashkil qiladi. Tozalangan Pilla losini kanop, jun va paxta tolasi bilan qoʻshib yangi turdagi mahsulot olish imkoni yaratilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilla naslchilik xoʻjaligi

Pilla naslchilik xoʻjaligi — naslli va sanoatbop tut ipak qurti tuxumlari olishga moʻljallangan pilla yetishtiradigan xoʻjaliklar. Pilla naslchilik xoʻjaligix.da pilladan tashqari tut urugʻi, tut ni-holi va koʻchatlari ham yetishtiriladi. Pilla naslchilik xoʻjaligix.da yetarli ozuqa bazasiga ega boʻlish uchun tutzorlar, maxsus zarur asbob-uskuna va isitish vositalari bilan jihozlangan inkubatoriy va kurtxonalar tashkil etiladi, ipak kurtining pebrina kasalligidan xoli boʻlishiga alohida eʼtibor beriladi, taj-ribali mutaxassislar va qurt boquvchilar bilan taʼminlanadi. Pilla naslchilik xoʻjaligix.ga ipak kurti zavodlari (qarang Ipak kurti tuxumi zavodi) va naslchilik styalari agronomlari va mutaxassislari agrozootexnika xizmati koʻrsatadi. Bunday xoʻjaliklarda yetishtiriladigan pilladan pilla naslchilik styalarida (qarang Ipakchilik stansiyasi) superelita va elita tuxumlari, urutchilik zavodlarida esa sanoatbop duragay tuxumlar tayyorlanadi.

Oʻzbekistonda 10 ta Pilla naslchilik xoʻjaligix. (shirkatlar) bor (2003).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilla tortish

Pilla tortish, pilla chuvish, — pilla qobigʻidan xom ipak olish jarayoni. Bir necha bosqichni oʻz ichiga oladi. Dastlab pilla kapalak ochmasligi uchun issiq havo yoki bugʻda unga ishlov berilib, gʻumbagi oʻldiriladi; buzilmasligi uchun maxsus apparatlarda quritiladi; sifati boʻyicha sarala-nadi (sortlarga ajratiladi); nihoyat, Pilla tortishda pilla sirtidagi chulgʻamlar, ipak tolasi va pilla ichidagi chulgʻanmaydigan parda olinadi. Pillalardan yakka tolalarini chuvitib tortib olish uchun tozalanib, saralanib va quritilgan pillalar maxsus idishda maxsus suyuk,lik va muayyan temperaturada bugʻlanib ivitiladi. Har bir ivigan pillaning yakka tola uchi topilib tortiladi (nomi shundan), bir necha yakka tolalar qoʻshilib kalava qilib oʻraladi. Ana shu mahsulot xom ipak deb ataladi. Xom ipakni yigirib va pishitib, shoyi toʻqish uchun tayyor ipak (ipak tola) olinadi.

Pilla tortish (pillakashlik) xunarmandchilikning qad. dan. Oʻzbekistonda ilgari (4-asrda ) Samarqand, Buxoro Xiva, Margʻilon, Andijon, Qoʻqon kabi shaharlarda Pilla tortish asosan, qoʻlda bajarilgan, ipak tolalari kul charxida yigirilgan, endi bu ishlar Pilla tortish avtomati yordamida, yigirish mashinalarida amalga oshiriladi.

Pilla tortish avtomatida bir nechta (mas, 12 ta) stanok-tos, har qaysi stanok-tosda bir nechta (mas, 10 ta) dan tutqich va ipak kalavasini oʻraydigan charx boʻladi. Har bir tutqich qarshisiga oʻrna-tilgan tos ichida uchi topilgan pillalar (mas, 67—70 ta pilla) boʻladi. Taʼminlovchi vilka yordamida taranglovchi valik orqali uchi bogʻlangan pillalar tosga donalab tashlab turiladi va tut-qich asosidagi diyekka ilashtiriladi. Disk aylanganda ipak tortilib, kalavaga oʻralaveradi. Maboda tolalar uzilsa, avtomat mashina yuk va richag taʼsirida oʻz-oʻzidan toʻxtaydi. Pilla tortish avtomatida maʼlum ingichka-yoʻgʻonlik va pishiklikdagi texnika ipagi yoki xom ipak olinadi (qarang Ipakchshshk sanoati, Pillachilik).

 
 Abduqodirov, Pillachiligimiz tarixidan lavhalar, T., 2000.
Pilla oʻrovchilar

Pilla oʻrovchilar (Lasiocampidae) — tunlam kapalaklar oilasi. Gavdasi yoʻgʻon, qanotlari keng, yoyilganda 90 mm gacha (urgʻochisi yirikroq); hartumi rivojlanmagan. Qurtlarining gavdasi qalin tuk bilan qoplangan, daraxt va butalar, baʼzan oʻtlar bargi bilan oziqlanadi. Tuxumlarini toʻp-toʻp qilib qoʻyadi. Gʻum-bagi pilla ichida. Yosh yoki oʻrta yoshdagi qurtlari, baʼzan tuxumlari qishlaydi. 1000 ga yaqin turi bor, tropikada ay-niqsa xilma-xil. Oʻrta Osiyoda 20, Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi tarqalgan. Mevali daraxtlarga ziyon keltiradi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilla-xolding

"PILLA-XOLDING" — pillachilik sohasidagi xolding kompaniya. "Pilla-xolding" Oʻzbekistondagi pilla xom ashyosi, ipak kalava ishlab chiqariladigan pillachilik korxonalari, ipak qurti tuxumi tayyorlanadigan zavodlar, ipak qurti naslchilik xoʻjaliklari, xom pillani qabul qilish va dastlabki ishlov berish korxonalari, tutchilik xoʻjaliklari, ipakchilik institutinj oʻz ichiga olgan. Oʻzbekiston Respublikasi Preziden-tining "Respublika pillachilik soha-sini boshqarish tizimini takomillashtirish toʻgʻrisida"gi farmoni (1998-yil 30-mart) va Vazirlar Mahkamasining "Respublikada pillachilik sohasini boshqarishni takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi qaroriga (1998-yil 3-aprel) koʻra tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2003-yil 22 dekabrdagi farmoni bilan vazi-falari "Uzbek ipagi" uyushmasiga oʻtka-zilib, tugatildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.Endilikda pillachilikni,innavatsion ģoyalar asosida yanada takomillawtiri asosiy vazifa etib qőyildi.
Pillaxona

Pillaxona — pillachilik xoʻjaliklarida yetishtiriladigan pillalarni amaldagi davlat standartlari asosida qabul qilib olish, dastlabki ishlov berish, ularni saqlash va belgilangan sharoitda pillakashlik korxonalari va boshqa sotish vazifalarini bajaradigan muassasa. Oʻzbekistonda har bir tumanda yoki tumanlararo tartibda tashkil etilgan. Tuman P.si mutaxassislari xoʻjaliklarda ipak qurti tuxumlarini inkubatsiya qilish, qurt boqish, tutzor va yakka qator tutlarni parvarishlashda agrotexnikaviy jihatdan yordam koʻrsatadilar.

Yetishtirilgan pillalar sifatini baholash va bir meʼyorda qabul qilib olishni tashkil etish maqsadida tuman hududida bir necha qabul punktlari tashkil etilishi mumkin. P.larda va joylardagi kabul punktlarida pillachilardan tirik (gʻumbagi jonsizlan-tirilmagan) pillalarni qabul qilish, topshirilayotgan pillalar vaz-nini va sifat koʻrsatkichlarini aniqlash va ularni vaqtincha saqlash, qabul qilingan pillalar gʻumbaklarini jon-sizlantirish (xom pilla) va uni koʻp qavatli soʻkchaklarda 8—10 sm qalinlikda yoyib quritish (xom pilla tarkibida 70° gacha namlik boʻladi; quri-tish davomida tirik pilla vaznining 35% qoladi) va boshqa ishlar bajariladi. Quritilgan pillalar davlat standartlari asosida pillakashlik korxonalariga sotiladi. Oʻzbekistonda 122 ta P. (tuman "Pilla" aksiyadorlik jamiyatlari) ishlaydi (2003).

Ubaydulla Nasrillayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilorospazm

Pilorospazm (yun. pyloros – meʼdaning chiqish qismi va spasmos— qisilish) – meʼda chiqish qismi (pilorus)ning qisilishi (spazmi). Meʼda-ichak yoʻli funksiyasining buzilishi natijasida paydo boʻladi. Nevrozlarda, meʼda yarasida kuzatiladi. Koʻproq emadigan bolalarda uchraydi. Bunday bola emgan zahoti qusadi yoki hiqichoq tutadi, kam siyadi, bezovtalanadi, koʻp yigʻlaydi, qabziyat boʻla-di, ozib ketadi. Bemorni mutaxassis vrach davolaydi. Meʼda yarasidagi P. davolanmasa, pilorostenozga aylanib, qisilish doimiy boʻlib qoladi. Bunda bemorni fakat operatsiya qilib davolanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Belgilari 
 Qayt qilish va qusish. Deyarli tugʻilishdan boshlab koʻp miqdorda qayt qilish, qusish esa doimiy boʻlmay, ovqat isteʼmol qilingandan soʻng tez orada paydo boʻladi. Qusuq massasining hajmi isteʼmol qilingan ovqat miqdoridan oshmaydi, nordon hidli boʻlib, unda oʻt aralashmasi boʻlishi mumkin.

 Bola bezovta, uyqusi buzilgan.

 Umumiy ahvoli deyarli oʻzgarmaydi, ayniqsa kasallikning boshlanishida; tana vazni koʻpincha yoshiga mos ravishda ortib boradi; gipotrofiya sekin-asta rivojlanadi (1-2 darajadan oshmagan holda), siydik ajralishi bir oz kamayadi, qabziyat kuzatilishi mumkin.

 Diagnostikasi 
Pilorospazm rentgenologik usulda tashxislanishi mumkin – bunda pilorusning oʻtkazuvchanligi buzilmagan boʻlib, oshqozon kontrast moddadan 3-6 soat ichida boʻshaydi.

 Davolash 
 Parhez: ovqatlanish sonini koʻpaytirish va bir martalik miqdorini kamaytirish orqali boʻlib-boʻlib ovqatlantirish; tabiiy ovqatlantirishda: ona suti; sunʼiy ovqatlantirishda quyuqlashtiruvchi moddalar qoʻshilgan aralashmalardan foydalanish lozim (masalan, „Xumana Antireflyuks“, „Frisovom“, „Nutrilon Antireflyuks“, „Nestargel“, „Semper Lemolak“).
 Xlorpromazin 0,002 g kuniga 3 mahal ichish uchun (0,5-1 ml 0,25% li xlorpromazin eritmasi); prometazin 2,5% li eritmadan ovqatlanishdan 15 daqiqa oldin 1-2 tomchidan berish.
 Fizioterapiya: epigastriy sohasiga papaverin gidroxlorid, drotaverin elektroforezi 5-10 marta; qorin sohasiga parafin applikatsiyasi 5-6 marta kun orahttps://iliveok.com/health/pylorospasm_85350i15938.html.
Pilos

Pilos (Pylos) — Messeniya soxili (Peloponnes)dagi qadimgi yunon shahri (miloddan avvalgi 16—13-asrlar); hozirgi Pilos shahridan 17 km shimolidagi Ano-Englianos tepaligida joylashgan shahar xarobasi. Miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillikda bu yerda manzilgoh boʻlgan. Miloddan avvalgi 16— 13-asrlarda P. mahalliy axey hukmdorlari qarorgohi. P.dan devoriy rasmlar solingan saroy, podshoh maqbaralari qoldiqlari, qad. bitiklar tushirilgan 600 dan ortiq sopol jadvalchalar, nekropol va boshqa topilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilta

Pilta — 1) chiviq kabi ingichka boʻrtma bezak yoʻl. Amaliy bezak sanʼati (miskarlik, doʻppidoʻzlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi. Jumladan, doʻppidoʻzlikda doʻppining tepa va kizak qavilmalari, yaktak, toʻnning yoqasiga max-sus sim (piltakach)lar yordamida qogʻoz yoki paxtani piliksimon tiqib boʻrtma hosil qilinadi. P. doʻppiga maʼlum shakl beradi, toʻn va yaktakning yoqasini qattiq qiladi. Miskarlikda qum-gʻon, choydish va boshqalarning yelka va qornidagi bezak nov ham P. deb ataladi; 2) paxta, jun, ipak, zigʻir tolalarini boʻshgina himarib, choʻzib, tekislab va toʻgʻrilab hosil qilinadigan toʻqimachilik mahsuloti (lenta); pilik olishdagi xom ashyo; 3) zaryadlarni oʻt oldirish uchun ishlatiladigan shnur; pilta miltiqda ishlatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilta mashina

Pilta mashina — bir necha piltadan unga qaraganda ancha yuqori va tekis mahsulot — pilik olinadigan mashina; yigirish jarayonining asosiy mashinasi. Choʻzish asbobi, urchuq va gʻal-takdan iborat. Pilta gʻaltakdan boʻshalib, choʻzish asbobiga keladi. Odatda, choʻzish asbobi 3—4 ta valiklar juftidan iborat boʻladi. Har qaysi juft ol-dingisidan tezroq aylangani uchun ular orasidan oʻtayotgan pilta choʻzilib ingich-kalashadi va tekislanadi. Keyin urchuq dugida pishitilib, pilik tarzida gʻal-takka oʻraladi. Qoʻshiladigan piltalar soni qancha koʻp boʻlsa, olinadigan mah-sulot (pilik) shuncha tekis va sifatli chiqadi. Uzun tolalar — jun, ipak, zi-gʻir tolalarini yigirishda choʻzish valiklaridan tashqari taroqlar ham boʻladi. Odatda, mahsulot (pilta, pilik) Pilta mashinadan bir necha marta oʻtkaziladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilta miltiq

Pilta miltiq — porox zaryadi pilta bilan alanga oldiriladigan silliq stvolli miltiq. Dastlab arablarda paydo boʻlgan (12-asr). Pilta miltiq yogʻoch qoʻndoqqa mahkamlangan metall quvurdan iborat boʻlib, dumaloq oʻq bilan oʻqlangan. Nishonga olish va otish qulay boʻlishi uchun ayrim tirkagichlardan foydalanilgan. Otish uchun stvoldagi maxsus teshikchaga pilta tiqib yondiriladi, pilta yonib, teshikchadan stvol ichiga alanga beradi va oʻq otiladi. 15-asr oʻrtalarida piltali zatvor ixtiro etilgach, Pilta miltiqni otish birmuncha osonlashdi. Pilta miltiq tepkili miltiq yaratilguncha keng qoʻllangan. Pilta miltiqdan Oʻrta Osiyoda 19-asr 2yarmigacha jang va ov kuroli sifatida foydalanilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Piltadoʻzi

Piltadoʻzi— pilta urib bezak hosil qilish usuli; shu usulda be-zab tayyorlangan buyum ham P. deb ataladi. Samarqand, Boysun kashtadoʻzligi (ayniqsa, doʻppidoʻzlik)ga xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pilyastra

Pilyastra, pilyastr (lot. pila — ustun) — meʼmorlikda bino devori sirtidan toʻgʻri burchakli ustunning bir tomoni shaklida boʻrtib chi-qib turadigan element. Ustunda mavjud boʻlgan qismlar (tana, kapitel, baza) P.da ham mavjud. P. tekis devorni boʻlaklarga ajratib, unga aloxida salobat va chiroy bagʻishlaydi. P., asosan, binoning xonalari chegarasini ajratish va devorni mustahkamlash uchun xizmat kiladi. Koʻp qavatli binolarda P. hamma qavatlarni oʻzaro birlashtirib, bir butun yaxlitlikni yuzaga keltiradi, bir qavatli bino va turar joylar ham P.siz qurilmaydi, faqat ulardagi P.ning kapitel va bazalari juda sodda boʻladi. Baʼzilarida kapitel boʻlmasligi ham mumkin. Mahalliy meʼmorlikda P.ning yarim minorasimon, kungurasimon xillari ham keng tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil