Bolalar mehnati

right|frame|XIX asrda Buyuk Britaniyada bolalar mehnati to‘g‘risidagi bir qator qonunlar, ya’ni fabrika qonunlari qabul qilingan. 9 yoshgacha bo‘lgan bolalarga ishlashga ruxsat berilmagan, 9-16 yoshdagilar Paxta tegirmonlari to‘g‘risidagi qonunga ko‘ra kuniga 12 soat ishlashlari mumkin edi. 1856-yilda qonun 9 yoshdan oshgan bolalarga haftasiga 60 soat, kechasi yoki kunduzi ishlashga ruxsat berdi. 1901-yilda bolalar mehnatining ruxsat etilgan yoshi 12 yoshgacha ko‘tarildi.
Bolalar mehnati - bu bolalarning muntazam maktabga borish qobiliyatiga xalaqit beradigan yoki ruhiy, jismoniy, ijtimoiy va axloqiy jihatdan zararli bo‘lgan har qanday mehnat shakli orqali ekspluatatsiya qilish. Bunday ekspluatatsiya butun dunyo bo‘ylab qonunchilik bilan taqiqlangan, garchi bu qonunlar bolalarning barcha ishlarini bolalar mehnati deb hisoblamasa ham; istisnolarga bolalar rassomlarining ishi, oilaviy majburiyatlar, nazorat ostidagi treninglar va Amish bolalari, shuningdek, Amerikadagi tubjoy bolalar tomonidan amalga oshiriladigan ba’zi ish shakllari kiradi.

Bolalar mehnati – tarix davomida turli darajada mavjud bo‘lib kelgan. XIX asr va XX asr boshlarida G‘arb mamlakatlarida hamda ularning mustamlakalarida kambag‘al oilalarning 5-14 yoshli ko‘plab bolalari mehnat qilgan. Bu bolalar asosan qishloq xo‘jaligida, uyda yig‘ish ishlarida, fabrikalarda, konlarda va gazetachi bolalar kabi xizmat ko‘rsatish sohalarida ishlagan - ba’zilari hatto 12 soatlik tungi smenalarda ham mehnat qilgan. Oilalar daromadining oshishi, maktablarning ko‘payishi va bolalar mehnatini taqiqlovchi qonunlarning qabul qilinishi natijasida bolalar mehnati hollari kamayib bordi.

2023-yil holatiga ko‘ra, dunyoning eng qashshoq mamlakatlarida har beshinchi bola bolalar mehnatiga jalb qilingan, ularning eng ko‘pi Afrikaning Sahroi Kabirdan janubida yashaydi, bu yerda har to‘rtinchi boladan ko‘prog‘i shunday ishlaydi. Bu so‘nggi yarim yillikda bolalar mehnatining pasayishini ko‘rsatadi.
Bu so‘nggi yarim yillikda bolalar mehnatining pasayishini ko‘rsatadi. 2017-yilda Afrikaning to‘rtta davlati (Mali, Benin, Chad va Gvineya-Bisau) 5-14 yoshdagi bolalarning 50 foizdan ortig‘i ishlayotganiga guvoh bo‘ldi. Worldwide agriculture is the largest employer of child labour. Dunyo bo‘yicha qishloq xo‘jaligi bolalar mehnatining eng yirik ish beruvchisi hisoblanadi.

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 1960-2003-yillarda dunyo miqyosida bolalar mehnati bilan kasallanish 25 foizdan 10 foizgacha kamaygan. Shunga qaramay, bolalar mehnatkashlarining umumiy soni yuqoriligicha qolmoqda, UNICEF va ILO 2013-yilda dunyo bo‘ylab 5-17 yoshdagi 168 million bola bolalar mehnatiga jalb qilinganini e’tirof etadi.

Tarixi
Sanoatlashishdan oldingi jamiyatlar
Bolalar mehnati sanoatdan oldingi iqtisodiyotning ajralmas qismini tashkil etadi. Sanoatlashishdan oldingi jamiyatlarda zamonaviy ma’nodagi bolalik tushunchasi deyarli uchramaydi. Bolalar ko‘pincha qobiliyatli bo‘lishi bilanoq bola parvarishi, ovchilik va dehqonchilik kabi faoliyatlarda faol qatnasha boshlaydilar. Ko‘plab jamiyatlarda 13 yoshli bolalar ham kattalar qatorida ko‘riladi va ular kattalar bilan bir xil ishlar bilan shug‘ullanadilar.

Sanoatdan oldingi jamiyatlarda bolalar mehnati muhim ahamiyatga ega edi, chunki bolalar o‘zlarining va o‘z guruhlarining tirik qolishi uchun o‘z mehnatlarini ta’minlashlari kerak edi. Sanoatdan oldingi jamiyatlar past mahsuldorlik va qisqa umr ko‘rish bilan tavsiflanardi. Bolalarning foydali mehnatda ishtirok etishiga to‘sqinlik qilish uzoq muddatda ularning va guruhining farovonligiga ko‘proq zarar yetkazishi mumkin edi. Bu davrlarda bolalarning maktabga borishiga ehtiyoj kam edi. Ayniqsa, savodsiz jamiyatlarda bu holat yaqqol ko‘rinardi. Sanoatgacha bo‘lgan ko‘plab ko‘nikma va bilimlar malakali kattalar tomonidan bevosita murabbiylik yoki shogirdlik orqali o‘tkazilishi mumkin edi.

Sabablari
thumb|upright|Marokashning Aït Benhaddou shahrida to‘quv dastgohida ishlayotgan yosh qiz, 2008-yil may
thumb|Qishloq xo‘jaligi dunyodagi bolalar mehnatining 70 foizini o‘z ichiga oladi. Yuqorida Vetnamdagi sholi fermasida ishlaydigan bola.
ILOning ta’kidlashicha, qashshoqlik bolalar mehnati uchun eng katta yagona sababdir. Kambag‘al uy xo‘jaliklari uchun bolaning ishidan olinadigan daromad odatda uning yoki uy xo‘jaligining tirik qolishi uchun juda muhimdir. Ishlaydigan bolalardan olinadigan daromad kichik bo‘lsa-da, uy xo‘jaligi daromadining 25-40 foizini tashkil etishi mumkin. Afrikalik bolalar mehnati bo‘yicha Xarsx, global bolalar mehnati bo‘yicha Edmonds va Pavcnik kabi boshqa olimlar ham xuddi shunday xulosaga kelishgan.

Kambag‘allik muhim omil bo‘lsa-da, kambag‘allik va bolalar mehnati o‘rtasidagi bog‘liqlik murakkab. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalar mehnati, odatda, uy xo‘jaliklarining ishlab chiqarish boyligi (qishloq joylarda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan qishloq xo‘jaligi yerlari bilan o‘lchanadigan) oshishi bilan kamayadi. Biroq, aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yerning o‘rtacha darajasida bolalar mehnati va yerga egalik qilish o‘rtasidagi bog‘liqlikda sezilarli o‘sish kuzatilishi mumkin.

ILO ma’lumotlariga ko‘ra, arzon maktablar va sifatli ta’lim kabi mazmunli muqobillarning yetishmasligi bolalarni zararli mehnatga undovchi yana bir asosiy omil hisoblanadi. Bolalar boshqa qiladigan ishlari bo‘lmagani uchun ishlaydilar. Ko‘pgina jamoalar, ayniqsa, bolalar mehnatining 60 dan 70 foizigacha bo‘lgan qismi tarqalgan qishloq joylarda yetarli maktab sharoitlari mavjud emas. Ba’zida maktablar mavjud bo‘lsa ham, ular juda uzoqda, yetib borish qiyin, arzon yoki ta’lim sifati shunchalik pastki, ota-onalar maktabga borish haqiqatan ham bunga arziydimi, deb o‘ylashadi.
Madaniy omillar
Yevropa tarixida bolalar mehnati keng tarqalgan bo‘lsa-da, zamonaviy dunyodagi zamonaviy bolalar mehnati ham ma’lum madaniy e’tiqodlarga asoslangan. Ba’zilarning fikricha, mehnat bolalarning xulq-atvori va ko‘nikmalarini shakllantirish uchun foydalidir. Ko‘pgina madaniyatlarda, ayniqsa norasmiy iqtisodiyot va kichik uy xo‘jaliklari rivojlangan joylarda, madaniy an’anaga ko‘ra, bolalar ota-onalarining izidan boradilar; shuning uchun bolalar mehnati juda erta yoshdan savdoni o‘rganish va mashq qilish vositasidir. Xuddi shunday, ko‘plab madaniyatlarda qizlarning ta’limi kamroq qadrlanadi yoki qizlar rasmiy maktabga muhtoj emas deb hisoblanadi va bu qizlar maishiy xizmat ko‘rsatish kabi bolalar mehnatiga majbur qilinadi.

Makroiqtisodiyot
Biggeri va Mehrotra bolalar mehnatini rag‘batlantiruvchi makroiqtisodiy omillarni o‘rganishgan. Ular o‘z tadqiqotlarini Hindiston, Pokiston, Indoneziya, Tailand va Filippin kabi beshta Osiyo davlatiga qaratadilar. Ularning fikriga ko‘ra, bolalar mehnati beshta mamlakatda ham jiddiy muammo hisoblanadi, ammo bu yangi muammo emas. Makroiqtisodiy sabablar insoniyat tarixining ko‘p qismida butun dunyo bo‘ylab bolalar mehnatini keng tarqalishiga turtki bo‘lgan. Ularning ta’kidlashicha, bolalar mehnati sabablari talab va taklif tomonlarini o‘z ichiga oladi. Qashshoqlik va yaxshi maktablarning yo‘qligi bolalar mehnati taklifi tomonini tushuntirsa-da, ular yuqori haq to‘lanadigan rasmiy iqtisodiyotdan ko‘ra kam haq to‘lanadigan norasmiy iqtisodiyotning o‘sishi talab tomonining sabablaridan biri ekanligini ko‘rsatadi. Boshqa olimlarning ta’kidlashicha, moslashuvchan bo‘lmagan mehnat bozori, norasmiy iqtisodiyotning hajmi, sanoatning kengayishga qodir emasligi va zamonaviy ishlab chiqarish texnologiyalarining yetishmasligi bolalar mehnatiga bo‘lgan talab va maqbullikka ta’sir qiluvchi asosiy makroiqtisodiy omillardir.

Davlatlar bo'yicha
thumb|upright=1.35|Maktabdan tashqarida ishlayotgan bolalar va bolalar ishlagan soatlar
Mustamlakachi imperiyalar
1650-1950-yillarda Yevropa davlatlarining mustamlakalarida bolalar mehnatidan tizimli foydalanish odatiy hol edi. Afrikada mustamlaka ma’murlari ishlab chiqarishning an’anaviy urug‘-aymoqchilik tartibini qo‘llab-quvvatladilar, ya’ni ish uchun nafaqat kattalar, balki uy xo‘jaliklarini ham yolladilar. Millionlab bolalar mustamlaka qishloq xo‘jaligi plantatsiyalarida, konlarda va maishiy xizmat ko‘rsatish sohalarida ishladilar. Bu koloniyalarda 5 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan bolalarni hunar o‘rganish evaziga haq olmasdan shogirdlikka olishning murakkab sxemalari e’lon qilindi. Pauper shogirdlik tizimi XIX asrda amaliyotga kirdi, bu yerda mustamlakachi xo‘jayin bolani ota-onasidan uzoqda, boshqa mustamlakachi xo‘jayinga tegishli uzoq fermaga ishga yuborish uchun mahalliy ota-onaning ham, bolaning ham roziligiga muhtoj emas edi. Boshqa sxemalarga bolalar ishlaydigan va shu orqali o‘rganadigan "topish va o‘rganish" das kiradi. Misol uchun, Buyuk Britaniya 1899-yilda "Xo‘jayinlar va xizmatkorlar to‘g‘risida"gi qonunni, keyin esa "Soliq va ruxsatnoma to‘g‘risida"gi qonunni qabul qilib, mustamlakalarda, ayniqsa Afrikada, bolalar mehnatini rag‘batlantirdi. Bu qonunlar mahalliy xalqqa xotini va bolalarining mehnatini mustamlakachi hukumatning ehtiyojlari uchun, masalan, fermer xo‘jaliklari va pikanninlar sifatida foydalanish imkoniyatini yaratish evaziga mahalliy yerlarning bir qismiga qonuniy egalik huquqini taklif qildi.
thumb|Indoneziyaning Jakarta shahrida axlat yig‘ayotgan bola..Qonunlardan tashqari, mustamlakalar uchun yangi soliqlar joriy etildi. Shunday soliqlardan biri Buyuk Britaniya va Fransiya mustamlakachilik imperiyalarida bosh solig‘i edi. Ba’zi mustamlaka hududlarida 8 yoshdan oshgan har bir kishiga bu soliq solinardi. Ushbu soliqlarni to‘lash va kundalik turmush xarajatlarini qoplash uchun mustamlakalardagi xonadonlarda bolalar ham ishlashga majbur bo‘lardi.

Afrika
thumb|Kamerun sobiq nemis koloniyasida bolalar mehnati, 1919-yil
Bolalarning yoshligida ishlashi butun Afrika bo‘ylab doimiy mavzu bo‘lib kelgan. Ko‘pgina bolalar dastlab ota-onalariga oilaviy fermani boshqarishda yordam berish uchun uyda ishlay boshladilar. Bugungi kunda Afrikadagi bolalar ko‘pincha oilaviy qarzlar va boshqa moliyaviy sabablar tufayli ekspluatatsion mehnatga majburlanmoqda. Bu holat esa, o‘z navbatida, qashshoqlikning davom etishiga olib kelmoqda. Uydagi bolalar mehnatining boshqa ga tijorat plantatsiyalarida ishlash, tilanchilik qilish va etik tozalash kabi boshqa faoliyatlar ham kiradi.. Jami taxminan besh million bola qishloq xo‘jaligi sohasida mehnat qilmoqda, bu raqam hosil yig‘imi paytida muntazam ravishda ortib boradi. Qahva teradigan bolalarning 30 foizidan tashqari, yana taxminan 25 000 maktab yoshidagi bola yil davomida ishlaydi.

Avstraliya
1788-yilda Yevropadan ko‘chib kelganlar orasida ba’zi mahkum bolalar ham Avstraliyaga yuborilgan va ular u yerda ishlashga majbur qilingan. Avstraliyada bolalar mehnati Buyuk Britaniyadagidek keng tarqalmagan edi. Aholi soni kam bo‘lgani sababli, qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi yuqori bo‘lgan va oilalar sanoatlashgan mamlakatlardagi kabi ochlikka duch kelmagan. Avstraliyada XX asrning keyingi qismigacha sezilarli sanoat rivojlanmagan edi. Bu paytga kelib Britaniya ta’sirida bolalar mehnati to‘g‘risidagi qonunlar va majburiy maktab ta’limi shakllangan edi. 1870-yillardan boshlab majburiy maktab ta’limi joriy etilishi bilan bolalar mehnati cheklandi.

Avstraliyada bolalar mehnati to‘g‘risidagi qonunlar har bir shtatda farq qiladi. Umuman olganda, bolalarga har qanday yoshda ishlashga ruxsat beriladi, ammo 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun cheklovlar mavjud. Bu cheklovlar ish vaqti va bolalar bajarishi mumkin bo‘lgan ish turiga taalluqlidir. Barcha shtatlarda bolalar maktabni tugatishning eng kichik yoshigacha, 15 yoshgacha o‘qishga majbur, Tasmaniya va Kvinslenddan tashqari barcha shtatlarda o‘qishni tugatish yoshi 17 yoshni tashkil etadi.