Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Maykelson tajribasi

Elektromagnit toʻlqinlarning tarqalish tezligi juda katta boʻlganligi uchun uni bevosita kuzatish orqali baholash mumkin emas.

Yorugʻlik tezligini birinchi marta 1676- yilda Daniyalik astronom Ryomer Yupiter sayyorasi yoʻldoshlarining tutilishi ustida oʻtkazgan astronomik kuzatishlari asosida aniqlagan.

Yorugʻlik tezligini aniqlashning bir necha usullari mavjud boʻlib, shunday usullardan biri 1926-1929- yillarda Amerikalik olim Maykelson tomonidan ishlab chiqilgan.

Maykelson tajriba oʻtkazish uchun Kaliforniyadagi ikkita togʻ choʻqqisidan foydalandi. Bu choʻqqilar orası 35.426 km boʻlib juda aniq oʻlchangan.

Tajriba quyidagicha: choʻqqilardan biriga yorugʻlik manbai oʻrnatilgan boʻlib, undan chiqadigan yorugʻlik 8 yoqli koʻzgu prizmaga tushadi. Prizmadan qaytgan yorugʻlik ikkinchi choʻqqidagi botiq koʻzguga tushadi. Undan yassi koʻzguga soʻng yana botiq koʻzguning boshqa nuqtasiga tushib, prizmaning ikkinchi yogʻiga tushadi va koʻrish trubasi orqali kuzatuvchi koʻziga tushadi. Yorugʻlikning oʻtgan yoʻli va uning harakat vaqtini bilgan holda yorugʻlik tezligni osongina aniqlash mumkin.
Maykop

Maykop (adigeycha Miekʼuapz – olmalar vodiysi) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar. Adigeya Respublikasi poytaxti. Belaya daryosi (Kuban daryosi irmogʻi) sohilida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 166,5 ming kishi (1998). Maykopga 1857-yil rus harbiylari qalʼa sifatida asos solgan. 1870-yildan uyezd shahri. Sanoatning yetakchi tarmogʻi – oziq-ovqat sanoati (goʻsht, mineral suv va oziq-ovqat kombinatlari, konserva, vino-araq z-llari). Oʻrmon. qogʻoz va yogocheozlik, yengil sanoat korxonalarining ulushi ham katta (mebel, parket, qipiq plitalar, karton qurilmalar, ip-arqon, poyabzal, kiy-im va boshqa ishlab chikarilali). „Maykoplesmebel“, „Stamkonormal“, „Tochradiomash“ korxonalari, mashinasozlik z-llari va boshqa faoliyat koʻrsatadi. Maykop GES, pedagogika instituti, 2 teatr, 2 muzey (shu jumladan, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi) mavjudOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Maykop madaniyati

Maykop madaniyati - Shim. Kavkaz togʻ oldi hududlarida tarqalgan arxeologik madaniyat (mil. av. 3ming yillikning 2-yarmi). 1897 y. tekshirilgan Maykop qoʻryuni nomilan olingan. Maykop madaniyatiga koʻplab k,oʻrgonlar, baʼzan mustahkamlaigan manzilgohlar mansub. Maykop madaniyatining soʻnggi bosqichida tosh maqbaralar, jumladan, dolmenlar paylo boʻlgan. Asosiy mehnat va jangovar qurol sifatida mis boltalar, motigalar, choʻqmorlar, pichoqlar, xanjarlar, pashiaxalar, nayza uchlari hisoblangan. Turli bezak buyumlari, Maykop madaniyatiga mansub qabilalar Sharq xalqlari bilan aloqada boʻlishganilan dalolat berali. Maykop madaniyatining qizil. baʼzan naqshinkor sopol ilishlari kulolchilik lastgoh.ida tayyorlangan. Xujalikning yetakchi shakli — chorvachilik va dex.krnchilik. Maykop madaniyati qabilalari ibtiloiy jamoa bosqichila yashaganlar. Baʼzi qoʻrgonlardan topilgan qimmatbaqo buyumlar jamiyatda mulkiy tabaqalanish ildiz otganligilan dalolat beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Maykop qoʻrgʻoni

Maykop qoʻrgʻoni - Maykop shahri hululila joylashgan ilk jez davri (miloddan avvalgi 3ming yillik oxiri) yodgorligi. N. I. Veseyuystssh tomonilan oʻrganilgan (1897). Qurgonning bal. 11 m boʻlib, uplati boy qabrla qabila sardori va uning 2 xotini dafp etilgan. Maykop qoʻrgʻonidan kumush tayoqchalar va ularga mustahkamlangan 4 ta oltin buqa haykallari hamda qimmatbaho gullor chodir topilgan. Chodir yopinchigiga oltin suvi yuritilgan halqalar, sher va buqa suratlari solingan. Sarlorning yoniga 2 oltin va 14 kumush idish quyilgan. Ularlan biriga Kavkaz togʻi va bir qator boʻlib ketayotgan hayvonlarni tasvirlovchi manzara oʻyib ishlangan. Bu idishdagi tasvir — eng qad. haritografik rasmlardan biridir. Maykop qoʻrgʻonidan turli xildagi miye buyumlar: choʻqmorlar, oyboltalar, iskanalar, bigizlar. ignalar, xanjar chiqqan. Sarlor xotiklari qabridan bezak buyumlari — tillaqoshlar, kumush taqiichoklar, turli xildagi oltin va serdolik munchoklar, feruza va laʼl tumorchalar. shuniigdek, malika kiyimlariga qalalgan turli hayvon haykapchalari topilgan. Ahmadali Asqarov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Rossiya tarixi
Mayl

Mayl — tirik organizmning biror ehtiyojini qondirishga intilishi. U qoʻmsash, noaniq ichki dard, sababsiz zerikish tuygʻulari tarzida kechishi mumkin. Intilish, havas, tilak, xohish, ishtiyoq, hatto orzu koʻrinishlarida ham mujassamlashali. U bajo keltirilgan taqdirda kishiga mamnuniyat baxsh etadi. M. kishidagi qobiliyat yoki endigina shakllanib kelayotgan individual hislatlarning darakchisi sifatida erta namoyon boʻladi. M.larning baʼzilari rivojlanib, shaxsiy ehtiyoj va qiziqishga aylanadi, baʼzilari esa tormozlanib, batamom barham topali yoxud birining oʻrnini ikkinchisi egallayli. Ijobiy yo salbiy, kuchli yoki zaif, koʻlami keng yoki tor, barqaror yo oʻtkinchi M.lar boʻladi.

Odatda, M.-istakning orzu tizimi izchil bogʻliqlikka ega. M.ning anglashilgan darajasi moyillik deb ataladi. Moyillik shaxsni aniq faoliyat bilan shugʻullanishga qoʻzgʻatuvchi turtkidir. Moyillik negizida faoliyatga yoʻnaltirilgai barqaror ahtiyoj va unga taallukli koʻnikmalarni takomillashtirishga intilish yotadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maymanoqtov

Maymanoqtov - Qarshi choʻlilagi burmalangan gumbazsimon balanllik. Jai.garbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan. Eng baland joyi 436 m. Uzunligi 9 km, eni 6 km. Shim.garbiy yon bagri etagilagi tekislikka tik tushgan. Jan.chnarqiy yon bagʻri ham tikroq. Nisbiy balandligi 100–120 m. Balanllik usti notskis, toʻlqinsimon tekislik, nisbatan yassi tekisliklar bilan almatib keladi. M. asosi boʻr davriga mansub smolanniig kulrang , yashilkulrang oʻrtacha va mayla donalor qumtoshlari, neogenning mayda qumli och jigarrangkulrang qumtoshlari (tanlirchi svitasi), ular ustida guzor svitasining bir biri bilan almashikib ketaligan gil, alevrolit na qumtoshlari hosil boʻlgan. Bu qatlam ustini uncha qalin boʻlmagan lsssimop jinsdar qoplagan.

M.da gipsli, dagal mexanik tarkibga ega boʻlgan och boʻz tuproqlar tarqalgan. Ularda rang , iloq, shuvoq. isiriq va boshqa oʻsadi. Chorvachilikda yaylov sifatida foydalanilali, mahsullorligi gektariga 1,5—2,0 s.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Maymechit

Maymechit (Maymecha daryosi nomidan) — porfir tuzilishga ega magmatik togʻ jinsi, tarkibida koʻp miqdorda oʻzgargan olivinli shisha mavjud. Oʻta asosli magmaning yer yuzasiga oqib chiqishidan yoki yuzaga yaqin yoriqlarga oʻrnashishidan vujudga keladi. Rangi toʻq kulrang, yashilroq qora. M. dayka, silla, lava oqimlari va krplamlarini hosil qiladi. M. jula kam uchrashiga qaramasdan unga zʼtibor katta, chunki u Yer qaʼrida oʻta asosli magma mavjudligini koʻrsatadi. M. tarkibida iuhshaning borligi magma jins orasiga kirib uriashganla temperaturasi taxminan 1700— 2000° bulganligidan larak beradi, chunki bu qaroratda olivin iriyli. M. platformalarda tarqalgan, 6ypmali oblastlarda kam uchraydi. Geologlar bu jinsni turlicha taʼriflaydilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maymonid

Maymonid (Maimonides; haqiqiy ismi Moshe ben Maymon) (I I35.30.3, Kordova – 1204.13.12, Fustat, Qohira yaqinida) – yahudiy faylasufi, vrach, ilohiyotchi. Iudaizm ruhila taʼlimtarbiya olgan. Marokash, Falastinda boʻlgan. 1165-yillan Misrda yashagan. U tibbiyot bilan birga ilohiyot va falsafa bilan shugʻullangap. Oʻrta asr ravninlari oʻrtasida katta obroʻ orttirgan. Talmud rivoyatlaridagi murakkab tugunchalarga yozgan sharhlari bilan shuhrat qozongan. Maymonid fikricha, yahudiy dinining qonunlari bor haqiqatning oliy aqidalarini oʻz ichiga oladi, shuning uchun ular qatʼiy va puxta asoslapishi ksrak. Bu taʼlimoti bilan u yahudiylik (va islom) anʼanachilarining gazab va nafratiga uchrali. Maymonid 1190-yil Misrla arab tilida „Munqiz min aldalol“ („Adashishdan qutqaruvchi“) asarini yozdi. Maymonid oʻz asarida Forobiy gʻoyalarini qimoya qilgan, gnoseologiya va ilmda uning taʼsirida boʻlgan. Oʻzining qarashlarila din va falsafani birlashtirishga qarshilik qilgan. Maymonid fikricha, bilishning ayeosiy maqsadi aql yorlamida haqiqatga erishishdir. Maymonidning asari Foma Akashkkiy va Spi-ioyuga muayyan taʼsir koʻrsatdi. 1935-yilla Maymonidning tanlangan asarlarini Glatser yahudiy tilida nashr etgan.
Maymoqlik

Maymoqlik — oyoq panjasining qiyshiq boʻlishi (deformatsiyasi). M.ning tugma va hayotda orttirilgan xillari farq qilinadi. M., koʻpincha, tugma boʻlib, aksari oʻgʻil bolalarda uchraydi, bunga bolaning ona krrnidaligidayoq boldir muskullarining rivojlanmay qolishi sabab boʻladi. Turmushda orttirilgan M. oyoq panjasi va boldir yeuyaklarining sinib, notoʻgri bitishi, shoʻningdek, falaj, muskul va nerv tolalarining har xil kasalliklari oqibatida paylo boʻlishi mumkin. M.la bir yoki ikkala oyoqning toʻpikdan pastki qismi bir-biriga qaragan, tovon yumaloq boʻladi. Maymoq bola yoshiga toʻlib, yura boshlaganda avval teri va muskullar, soʻng toʻpiqdan pastki qismdagi mayda su-yaklar shakli oʻzgaradi. Oqibatda bemor oyoq panjasining tashqi chekkasi, baʼzan ichki yuzasi bilan yuradi. M.da pay va parlalar tortilishi natijasida choʻzilib kuchsizlanadi; bollir x.am oʻsmay qoladi. Maymoqodam silkinibsilkitib yuradi, olatdagi poyabzalni kiya olmaydi. Ikkala oyogi maymoqodam tik tura olmaydi, koʻpincha, ganliraklab, faqat xassa bilan yuradi.

Davosi. Tugʻma M.ni lavolashni bola hayotining lastlabki kunlarilanoq boshlash lozim. Buning uchun qiyshiqoyoqni toʻgrilayligan maxsus harakatlar va boglov (iaqti-vaqti bilan almashtirib turadigan doka yoki gipsli, gipsshinali) tavsiya etiladi, oyoq muyekullarini mustahkamlash uchun massaj buyurilali. Bular yordam bermasa, operatsiya qilinali. Bemor yoshlikda davolansa, hech qanday asorat qolmaydi, tuzalib ketishi mumkin. Orttirilgan M.da faqat jarrohlik usuli qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maymun yili

Maymun yili - 12 ta hayvon nomi bilan atalaligai davriy muchal taqvimiming toʻqqizinchi yili.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maymunjon

Maymunjon — raʼnoguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik buta; rezavor meva. Shim. Amerika, Yevrosiyoda 400 dan ortiq turi uchraydi. Shulardan 90 turi, asosan, koʻk M. va mayda mevali M. Kavkaz, Ukrainaning janubi va Oʻrta Osiyoda uchraydi. Amerika, Markaziy va Gʻarbiy Yevropada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonning togʻ oldi mintaqalarida oʻsadi va dala, tomorqa-bogʻlarda oʻstiriladi. Yer ustki qismi ikki yillik novdalardan iborat. Barglari patsimon. Bir yillik novdasi hosil tugadi. Gullari ikki jinsli, oq, baʼzan pushti boʻlib, shingilsimon toʻpgulda joylashgan. Mevasi tutga oʻxshash gʻuj, sersuv, shirin-nordon, rangi qoramtir, qizil. Urugʻi mayda. Meva tarkibida 4—6% qand, 0,8—1,4% organik kislotalar, C vitamini va karotin mavjud. Mevasi yangiligida yoki quritib yeyiladi, qiyom tayyorlanadi, konserva sanoatida ishlatiladi. Ildizpoyasi va barglari tibbiyotda qoʻllanadi. M.ning mevalari yirik va shirin boʻlgan ayrim yovvoyi madaniylashtirilib, seleksiya navlari chiqarilgan (300 dan ortiq navlari bor). M. koʻchatlari erta bahorda yoki kuzda 2x0,75 m sxemada ekiladi. M. novdadari simbagazlarga bogʻlanadi. Hosildorligi 50—70 s/ga. M. 12—15 yil yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Foydalang adabiyot 

 

Turkum:Raʼnodoshlar
Maymunlar

Maymunlar (Negr) - primapiar turkumiga mansub yuksak rivojlangan sut emizuvchilar kenja turkumi. Umid ham shu kenja turkumga kiradi. M.lar keng va tor burunli M.lar guruhiga bulinali. Keng burunli M. Markaziy va Janubiy Amerikada, tor burunli M. Osiyo va Afrikada tarqalgan. Tor burunli M. martishkalar va odamsimon M. oilasiga boʻlinali. Odamsimon M.ga shimpanze, gorilla, orangutan, gibbon kiradi. M. gavdasining uzunligi 16 sm dan (oʻynoqi maymunlar) 2 m gacha (gorilla). Vazii 400 g dan 200 kg gacha. Daraxtda va yerda hayot kechiradi. Koʻpchilik M. qoʻl va oyogʻining bosh barmogʻi boshqa barmoqlariga qarama-qarshi joylashgan boʻlib, daraxtlar shoxiga osilishga va buyumlarni ushlashga moslashgan. Barmoqlarida tirnoqlari bor; oʻmrov suyagi rivojlangan. M.ning koʻrish, eshitish va tuygʻu organlari yaxshi rivojlangan, hidni yaxshi sezmaydi. Bosh miyasi nisbatan yirik, bosh miya katta yarim sharlari yuzasida burmalar koʻp. Kalla qutisi skeleti yuz skeletiga nisbatan yirik. Mimika muskullari yaxshi rivojlangan. Tishlarining tuzilishi, soni, joylashishi odamnikiga oʻxshash. Lekin kurak tishlarining birmuncha yirik uzunroq va liastemasi (tish oraligʻi) boʻlishi bilan odamnikidan farq qiladi. Dumlari uzun (koata) yoki rudiment holatda (odamsimon maymunlar). Keng burunli maymunlar dumi gajaksimon shaklda. Urgʻochilarining sut bezlari bir juft, koʻkragida joylashgan. M. gala boʻlib yashaydi. Boʻgozlik davri 3—9 oy. 1—2 ta bola tugadi. Tutqinlikda ham koʻpayadi. M., asosan, oʻsimlik va mevalar bilan oziqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Sutemizuvchilar
Maymurgʻ

Maymurgʻ (soʻgʻdiycha mann — qishloq, murg—oʻtloq, Seroʻtloq qishloq) —1) Samarqandlan jan.-sharkda joylashgan, uncha katta boʻlmagan Suk) mulki — rustoq. Xitoy ila Ma, Mimo va Mimo-xe shaklida uchraydi. Markazi — hozirgi Quldoryupa shahri harobasi oʻrnida joylai!gan Boshda in. boʻlgan. M. soʻnggi antik davri (milodiy 4—5-asrlar) va ilk oʻrta asrlarda (6—10-asrlar) Sugd tarkibiga kirib, Dargʻom kanali boʻyidagi Sanjarfigonni oʻziga qaratgan. Dastlab M. tarkibiga Panjikept rayoni ham kirgan, lekin 7-asrda u mustaqil mulk sifatida ajrab chiqqan. M.ning nihoyatda ahamiyatga aga zkanligi uning huludida Samarqand voxasining asosiy sugorish tizimlari boshlangan toʻgʻon — Varagsarni joylashganligi edi. Milodiy 7-asrdai M. qisman Samarqandga qaram boʻlgan; M.ni xrkim zmas, sugd hukmdorlari xonadoniga mansub shaqar boshligʻi idora qilgan. Syuan Szathmpg maʼlumotiga koʻra (taxminan 630 yil), Mimo-xe M. vodiyning oʻrtasida joylashgan boʻlib. uning aylanasi 400500 li (200–250 km)ni tashkil etgan. 7-asrning 2-yarmida M. bilan Xitoydagi Tan sulolasi oʻrtasida muntazam aloqalar oʻrnatilgan. 8-asrning 2-yarmidan M. Arab xalifaligi tarkibiga kirgan.

M.lagi togʻlardan oltin. temir, palaxsa toshlar qazib olingan. M.la mulkdor deqqonlarningsaroy, qasrlari koʻp boʻlgan. 10-asr arab tarixchilari maʼlumotiga koʻra, Samarqand rustoqlari orasila M. jur koʻkalamzor, qishloqlari va saroylari koʻp joylarlan biri boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayn

Mayn — Germaniyadagi daryo, Reyn daryosining yirik oʻng irmogʼi. Uzunligi 524 km, havzasining maydoni 27,2 ming km:. M. Rotsr-M va Veyser-M irmoqlarining qoʻshilishidan hosil boʻlali. Oʻrtacha balandlikdagi togʻlar orasidagi tor vodiy va sertepali tekisliklar oqadi. Qishda va bahor boshlarida suvi koʻpayadi. Oʻrtacha suv sarfi 170 m!/sek. Daryoning quyilish joyidan 400 km masofada kema qatnaydi. M. havzasi Lyudvige kapali orqali Dunay daryosi suv yoʻllari sistemasi bilan bogʼlangan. M. vodiysida aholi zich. Dars sohillarida Vyursburg, FrankfurtMayn va boshqa shaharlar joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Germaniyadagi daryolar
Mayna

thumbnail
Mayna — chumchuqsimonlar turkumi shaqshaqlar oilasiga mansub qush. Tanasining orqa va qorin tomoni qoʻngir, tumshugi va koʻzlarining atrofi sariq. Qanotlariping ostki qismi ola. Dumi va qanoti kalta va boshiga nisbatan yirik. Tanasining uzunligi 25 sm gacha, vazni 40–60 g . Daraxtlar, baʼzan binolar devorilagi kovaklarga, jarliklardagi yoriqlarga uya qoʻyadi. Bir yilda 2–3-marta bola ochadi; 4–5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini 2 hafta bosadi, tuxumdan chiqqan bolalari 25 kunda uchirma boʻladi. Mayna oʻtroq qush. Hindiston, Pokiston, Myanma, Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo mamlakatlari va boshqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 20-asrning 50-yillarida tarqala boshlagan; hozirgi hamma hududlarda uchraydi. Hasharotlar bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi, pishgan mevalarni ham choʻqiydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

thumb|Mayna qushi
 

Turkum:Qushlar
Turkum:Biologik turlar
George Minot

George Minot (2-dekabr 1885 – 25-fevral 1950) — amerikalik patofiziolog va gematolog. Garvard universitetini tugatgan (1912), shu universitet professor (1928). Ilmiy ishlari har xil anemiyalarning kelib chiqishi va ularni davolashga oid. Pernitsioz anemiyani davolashda "jigar parhez"ni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1934; William Murphy va George Whipple bilan hamkorlikda)."MAYNOT (Minot) Jorj Richards" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1885-yilda tugʻilganlar
Turkum:1950-yilda vafot etganlar
Turkum:2-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:25-fevralda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Mayns

Mayns — Germaniyadagi shahar. Reyn daryosi boʻyida, Reynland-Pfals yerida. Aholisi 185,9 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni, dare porti. Transport mashinasozligining yirik markazi. Elektrotexnika, kimyo, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, oyna, sement, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Reyn vinolari savdosi markazi. Universitet (1477), konservatoriya, Fan va adabiyot akademiyasi, milliy teatr, Gutenberg muzeyi va boshqa muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor, gotika cherkovi, kyurfyurstlar qasri va boshqa saqlangan. Shaharga miloddan avvalgi 1-asrda qad. rimliklarning Mogonsiakum lageri sifatida asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayonez

Mayonez (frans. mayonnaise) — 1) oʻsimlik moyi, tuxum sarigʻi, sirka, xantal, shakar va boshqa xushboʻy moddalardan tayyorlanadigan sous (qayla). Taomlar, turli pishiriklarga qoʻshiladi; 2) baliq, goʻshtdan shunday sous qoʻshib tayyorlanadigan yaxna taomOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Ispaniya oshxonasi
Turkum:Fransuz oshxonasi
Turkum:Souslar
Turkum:Tuxumli taomlar
Mayor

Mayor (lotincha: major — yirik, katta) — Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari va boshqa davlat armiyalaridagi katta zobitlik unvoni. Mayor unvoni Rossiyada 1689—1731 va 1798—1884-yillarda, keyinchalik SSSR da (jumladan, Rossiyada) 1935-yildan mavjud boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida Mayor unvoni 1992-yil 3-iyulda joriy etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Harbiy unvonlar
Mayorat

Mayorat (lot. major — katta) — koʻchmas mulk (yer, uy-joy va boshqalar)ni meros qoldirish tizimi. Bunga koʻra, yer-mulkka egalik qilish huquqi eng katta oʻgʻilga yoki yoshi ulugʻ qarindoshga oʻtgan. M. tartibida meros qoldirishning dastlabki koʻrinishlari qad. hind, yahudiy qonunlarida, Afina huquq tizimida oʻz ifodasini topgan. Xususan, qad. yahudiy qonuniga koʻra, marhumning asosiy merosxoʻri katta oʻgʻli hisoblangan, yoki u qolgan oʻgʻillardan ikki hissa oshiqulush olgan. M. tartibi 11 — 13-asrlarda Angliya, Fransiya, Germaniya va boshqa Yevropa mamlakatlarining dastlabki huquqiy tizimlarida ham aks etgan. M. yirik yer egaligining yer mulkini boʻlinib ketishdan saqlash va mustahkamlashga qaratilgan boʻlib, qonun bilan rasmiylashtirilgan. M. hozirda monarxiya tizimini saqlab qolgan mamlakatlarda uchrab turadi. Ushbu tartibda meros boʻlib qolgan yer ham "mayorat" deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maysa

Maysa — urugʻi yoki ildizidan endigina koʻkarib chiqqan oʻsimlik, shuningdek, oʻsimlikning poyasi oʻrib olingandan keyin oʻsgan koʻkati (qarang Nihol).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Botanika
Maysa pashshasi

Maysa pashshasi (Chorthophila ﬂ orilega Zett.) — ikki qanotlilarta mansub zararkunanda hasharot. Maysa pashshasi sining lichinkalari ekilgan urugʻlarni va chigitni zararlaydi. Oʻrta Osiyoda uchraydi. Voyaga yetgan pashshasi tanasining uz. 5,5 mm, uy pashshasiga oʻx-shaydi. Tanasi toʻq qoʻngʻir, qorinchasi kulrang , tuxumi oq, uz. 0,9 mm ga yaqin. Lichinkasining uz. 7 mm. Soxta pillalik, lichinkalik yoki imago fazalarida qishlab chiqadi. Qishlab chiqqan soxta pillalardan mart oxiri — aprel boshlarida katta yoshdagi pashshalar uchib chiqadi, ularning urugʻdon va tuxumdonlari chala rivojlangan boʻlib, ular 2—4 hafta ichida toʻliq yetiladi. Urgʻochilari tuxumlarini 1—4 tadan tuproq betiga, tuproq yoriklari ichiga va kesaklar orasiga sochib qoʻyadi. Bitta urgʻochi pashsha 100 donagacha tuxum qoʻyadi: tuxum qoʻyish davri 12 kungacha choʻziladi. Yoz faslida 2—4 kun, erta bahorda va kech kuzda 5—10 kun oʻtgach, tuxumlardan lichinkalar chiqadi va dar-hol tuproq orasiga kirib yashirinadi. Lichinkalar tuproqning 3—5 sm chuqurligida yashaydi; ularning rivojlanishi 1—2 hafta davom etadi; lichinkalar ekilgan urugʻlarni kemirib, zarar yetkazadi. Kurash choralari: urugʻlar unib chiqishini tezlashtirish uchun ekishdan oldin ivitish; yerni sifatli ishlash. Maysa pashshasi koʻp uchraydigan yerlarga organik oʻgitlarni kuzda solish tavsiya etiladi.

Saidmurod Alimuhamedov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maysa chivini

Maysa chivini (Hylemyia cilicrura Rd.) — ikki qanotlilar turkumi chin pashshalar oilasiga mansub hasharot; qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandasi. Tanasining uz. 3–5 mm; qoramtir-qoʻngʻir. Kulrang qorni boʻylab qora ingichka yoʻl oʻtgan (erkaklarida yaqqolroq koʻrinadi). Choʻzinchoq tuxumlari (0,9 mm) oq. Lichinkasining (7 mm cha) orqa qismi yoʻgʻonroq, mayda tishchali jagʻi qora, baquvvat. Soxta pillasi choʻziq-ovalsimon (4–5 mm), jigarrang . Yevropa, Shim. Amerika, Sibir, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Gʻoʻza, makkajoʻxori, kungaboqar, gʻalladoshlar va boshqalarga zarar keltiradi. Oʻrta mintaqalarda bir yilda 2—3, jan.da esa 3—4 avlod beradi. Urgochisi tuxumini (1—4) tuproq yuzasi va yorikdariga tarqoq qoʻyadi. 2—10 kunda lichinkalar chiqib, 3—5 sm chuqurlikda yashaydi va makkajoʻxori, sabzavot va boshqa ekinlarning maysasi, turli chirindilar, baʼzan boʻrtgan urugʻ, jumladan, chigit bilan oziqlanadi.

Kurash choralari: tuzoq chuqurlardan foydalanish mumkin. Buning uchun dala atrofida 5—6 ta toʻrtburchak chuqur kavlab, unga insektitsidlar bilan zaharlangan va tuproq aralashtirilgan 10–15 kg kunjara solinadi.

Alovuddin Hamrayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maysur

thumb
Maysur — Jan. Hindistonda joylashgan tarixiy viloyat. Milodiy 3—11-asrlarda M. qududida gangalar sulolasi hukmronlik qilgan. Ular oʻzlaridan koʻra ancha kuchli imperiyalar — Gʻarbiy Chalukʼya, Rashtrakut, Chola sulolalariga tobe boʻlishgan. 12—14-asr oʻrtalarida M.ning deyarli barcha xududlari Xoysallar davlatiga, keyinchalik 16-asr oxirigacha Vijayanagar davlatiga qoʻshib olingan. 1399-yilda Vijayanagarga vassal boʻlgan M. knyazligi tashkil topgan. 1610-yilda M. mustaqillikka erishgan (Vodeyar sulolasi boshchiligida). taxminan 1761-yilda knyazlikdagi hokimiyat Haydar Alining qoʻliga oʻtgan. U markaziy hokimiyatni mustahkamlashga harakat qilgan, jumladan, kuchli armiyani vujudga keltirgan va muvaffaqiyatli urushlar natijasida kannara xalqiga mansub aholini tashkil qilgan butun hududni oʻz hokimiyati ostida birlashtirgan. Uning oʻgʻli Tipu Sulton (1782—99 yillarda hukmronlik qilgan) davrida M. Jan. Xindistondagi eng kuchli davlatga aylangan va Malabar, Andxra va Tamilnad davlatlariga qarashli yerlarning bir qismini bosib olgan. 18-asrning 2-yarmida 4-ingliz — M. urushlari natijasida M.ning hududi kichraygan. 19-asrda ingliz mustamlakachilari yangi taʼlim va yozuvni joriy etganlar. Sekin-asta shahar aholisining oʻrtahol qatlami shakllana borgan. M.ning ijtimoiy-iqgisodiy va madaniy rivojlanishiga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilgan. Hindiston mustaqillikka erishgandan keyin 1947-yil M. respublikaning shtatlaridan biriga aylangan. 1973-yilda ushbu shtatning nomi Karnataka deb oʻzgartirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
1-son gimnaziya

1-son gimnaziya Qirgʻizistonning Isfana shahrida joylashgan gimnaziya-internat. Gimnaziyaning rasmiy nomi 1-son maktab-gimnaziyaidir . 

1-son gimnaziyida oʻqish bepul boʻlib, maktabda 5-dan 11-gacha sinflar bor. Gimnaziyaga odatda oʻqishga layoqati yuqoriroq boʻlgan oʻquvchilar qabul olinadi. Maktabning internatida oʻquv yili davomida asosan Laylak tumanida joylashgan qishloqlardan kelgan oʻquvchilar yashaydi. Maktabning hozirgi binosi 1961-yil qurilgan.

 Dars programmasi 
Gimnaziyaga oʻqishga layoqati yuqoriroq boʻlgan oʻquvchilar qabul olinadi. Gimnaziyaga kirish uchun imtihon topshirish kerak. Gimnaziyada Isfanadagi boshqa oʻrta maktablardagi kabi umumiy taʼlim berilsa-da, gimnaziya oʻquvchilariga koʻproq dars oʻtiladi va ular darslarni chuqurroq oʻzlashtiradilar.

Gimnaziyada matematika, informatika, fizika, kimyo, jugʻrofiya, biologiya, sanʼat, musiqa, jismoniy tarbiya, tarix, falsafa, astronomiya kabi darslar oʻtiladi. Gimnaziyada yana rus va ingliz tillari ham oʻqitiladi.

1-son gimnaziyida 7 yillik oʻqish oʻrta (5-9-sinflar) va yuqori (10-11-sinflar) oʻlaroq ikkiga boʻlinadi. 9-sinf oxirida oʻquvchilar davlat imtihonlarini topshirishadi va umumiy oʻrta maktabni bitirishganini tasdiqlovchi attestat olishadi. 10-11-sinflarda oʻqish majburiy emas. 11-sinf oxirida gimnazistlar yana bir bor davlat imtihonlarini topshirishadi.

Maktab yili sentyabr boshidan mayning oxirigacha choʻziladi va toʻrt chorakka boʻlingan. Oʻqish programmasi oʻzgarmas, doimiy. Baʼzi gʻarb mamlakatlaridan farqli oʻlaroq, oʻquvchilar yoki ularning ota-onalari qaysi darslar oʻtilishini beglilashda ishtirok eta olmaydilar. Oʻquvchilar 5 qadamli shkalada baholanadi. Amalda 2 („qoniqarsiz“) dan 5 („aʼlo“) gacha qoʻyiladi. 1 kamdan-kam ishlatiladigan keskin oʻzlashtirmaganlik belgisi. Kundalik baho berishda bu baholarni oʻqituvchilar yana guruhlarga boʻla olishadi (masalan +4, −5 va hokazo), ammo chorak baholar faqat 2, 3, 4 yoki 5 boʻlishi mumkin.

Gimnaziyada ertalabdan tushgacha asosiy darslar oʻtiladi. Tushki tanaffusdan keyin yana bir, ikki yoki uch soat qoʻshimcha darslar oʻtiladi. Bu darslarda qatnashish majburiy. Har bir dars 45 daqiqa davom etadi.

 

 

Turkum:Gimnaziyalar
Turkum:Isfanadagi maktablar
Turkum:Qirgʻizistondagi maktablar
Yun Chi-ho

thumb|right|200px|Yun Chi-ho, 1907
Yun Chi-ho(Korean language:윤치호 尹致昊; 26-dekabr 1864 - 9-dekabr 1945) Koreya siyosatdoni, Resistance activists, Skeptitsizm faylasufi.

 
 Yun Chi-ho (Korea) 

Turkum:Koreya siyosatdoni
Turkum:Faylasuflar
Turkum:Kishilar
Maysur (shahar)

Maysur, Mayeop — Hindistonning jan. qismidagi shahar. Karnataka shtatida, Chamundi togʻi etagidagi soylikda. Aholisi 866 ming kishi (2001). Temir yoʻl tuguni. Toʻqimachilik (jumladan, ip gazlama), oziq-ovqat (sholi oqlash, yogʻmoy), kimyo (oʻgʻitlar, plastmassa) sa-noati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda mato toʻqiladi, metall, yogʻoch va suyakdan turli buyumlar yasaladi. Un-t (1916), universitet qoshida ilmiy tadqiqot markazlari, qishloq xoʻjaligi kolleji va boshqa oʻquv muassasalari bor. Shahar yaqinida 1930-yilda mashhur "Favvoralar bogʻi" qurilgan. Hayvonot bogʻi bor. Sayyohlar koʻp keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayflover

Mayflover, may chechagi — ertapishar shaftoli navi. AQShda chiqarilgan (Shim. Xitoy ertapishar shaftoli navlari guruhiga kiradi). P.P.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik i.-t. institutida navga ilmiy tavsif berilgan. Daraxti kuchli oʻsadi, shox-shabbasi keng, piramidasimon, qalin shoxlanadi. Bargi oʻrtacha, nashtarsimon. Gul kurtaklarining asosiy qismi bir yillik novdalaridajoylashadi. Martoxiri — aprel

ning boshlarida gullaydi. Guli ikki jinsli, katta, pushtirang, oʻzidan changlanadi. Mevasi iyunning 1-yarmida pishadi, yumaloq, yirik vazni 150—180 g. Tarkibida 12% quruq modda, 7,29% qand, 0,47% kislota bor. Poʻsti tukli, etidan oson ajraladi. Eti koʻkimtir-oq, sersuv, muloyim, shirin, danagidan ajramaydi, Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi. Sovuqqa chidamsiz, qishda —15-18° gacha, bahorda —4—6° sovuqqa bardosh beradi. Ekilgandan keyin 2—3-yili mevaga kiradi. 10—12 yilgacha yuqori hosil beradi. Har tupidan 50– 80 kg meva olish mumkin. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayya

Mayya — qad. va oʻrta asrlar hind falsafasidagi tushuncha. Bir necha maʼnosi boʻlib, ular ichida koʻproq tarqalgani, mashhur vedantatsa rivojlantirilgan maʼnosi hisoblanadi. Unga koʻra, moddiy rangbarang olam sarob, illyuziyadan iborat. Faqat Braxmagnna mavjud, qolgan barcha narsa-hodisalar uning soyasidir. M.sarob tushunchasi Yevropa madaniyati va falsafasiga ham oʻz taʼsirini oʻtkazgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayya (xalq)

Mayya, axkex (yukateklar) — Meksika, Gvatemala (Yukatan yarim orol) va Belizda yashovchi indeys xalqi. Umumiy soni 700 ming kishi. Meksikada 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari) yashaydi. Mayyakiche oilasiga kiruvchi mayya tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar, lekin amalda qad. diniy eʼtikrdlar saqlangan. M. dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik, baliqchilik va asalarichilik bilan shugʻullanadi. M. avlodlari Jan.-Sharqiy Meksika, Gonduras, Gvatemala hududlarida mavjud boʻlgan Amerikaning eng kad. madaniyati (Olmek madaniyati bilan bogʻliq)ni yaratganlardan hisoblanadi. Milodiy 1ming yillikda M.larda toshdan yasalgan inshootlari boʻlgan shaharlar vujudga kelgan. 9-asrda M.larning koʻpchilik shaharlari tolteklar boshchiligidagi indeys qabilalari bostirib kelishi natijasida vayron boʻlgan. 10-asrda Yukatanda yangi mayyatoltek davlati vujudga kelgan, u keyinchalik bir qancha mustaqil shahardavlatlarga parchalanib ketgan. M.lar jamiyatida huk-mron qatlamni harbiy zodagonlar va kohinlar tashkil etgan. M.larda urugʻchilik munosabatlari qoldiklari saqlangan, qulchilik rivojlangan. Qishloq aholisi turli majburiyatlarni oʻtagan. Shaharlarda hunarmandchilik taraqqiy etgan. M.lar oʻzlarining iyeroglif yozuvlarini ixtiro etishgan (qarang Mayya yozuvi). M.lar matematika, tibbiyot, astronomiya (xususan, qishloq xoʻjaligi ishlari muddatini belgilovchi puxta ishlangan taqvim) sohasida ilmiy bilimlarga ega boʻlishgan. M.lar, ayniqsa, yomgʻir va shamol maʼbudlariga qattiq eʼtiqod qilganlar. 16-asr boshlarida Markaziy Amerika ispan mustamlakachilari tomonidan bosib olingandan keyin M.lar kalin tropik oʻrmonlarga koʻchib oʻtib, 20-asr boshlarigacha amalda oʻz mustaqilliklarini saqlab keldilar. 100 dan ortiq shahar harobalari saqlangan. Eng yiriklari — Chichen Itsa, Kopan, Mayyapan, Ushmal, Tikal (yana q. Indeyslar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Aborigenlar
Mayya yozuvi

Mayya yozuvi — indeys xalqlaridan biri — mayyalarning oʻziga xos iyero-glifik (soʻz-boʻgʻinli) yozuvi. 18—20-asrlarda topilgan 4 ta yozma yodgorlik Drezden, Parij, Madrid va NyuYork shaharlarida saqlanadi. Ular milodiy 1-asrga mansub. Shuningdek, mayya shaharlari harobalarida toshlarga yozilgan, biroq ataylab shikayet yetkazilgan bir qancha toshbitiklar ham aniqlangan. Mayya yozuvi 16-asr gacha, ispan cherkovi taqiqlaguncha amalda boʻlgan. Mayya yozuvida harf yoki boʻgʻinni ifodalovchi (fonetik), butun bir soʻzni bildiruvchi (ideografik), shuningdek, oʻqilmasada, soʻz maʼnosini tushuntiruvchi (ochqich) belgilar qoʻllangan. Hammasi boʻlib 300 ga yaqin belgi aniqlangan. Iyeroglifik matnlar tili talaffuz, soʻzlar tarkibi, grammatik jihatlardan 16—17-asrlardagi mayya soʻzlashuv tilidan farq qilgan. Mayya kitoblari maxsus usul va vositalar bilan tay-yorlangan, har ikki tomoniga ohak surtilgan qogʻoz tasmalariga chutka bilan yozilgan. Mayya yozuvini oʻqib oʻrganish harakati 19-asr oʻrtalarida boshlangan boʻlsada, qogʻozga va toshga yozilgan matnlar hozirgacha toʻliq tarjima qilinmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makakalar

Makakalar (Masasa, Macaces) — martishkasimonlar oilasiga mansub maymunlar urugʻi. Juni sargʻishqoʻngʻir yoki qora. Gavdasining uzunligi 34—65 sm, dumi 5—70 sm, vazni 3,5—18 kg. 12 turi maʼlum, jumladan, bir turi (magot) Afrika va Jan.-Gʻarbiy Yevropada, qolgan Janubiy Osiyoda tarqalgan. Oʻsimlik mevalari, barglari va ildizlari, xasharotlar va ularning qurtlari, baʼzan qisqichbaqasimonlar (krablar) na b. bilan oziqlanadi. Gala boʻlib yashaydi. Har yili bittadan bola tugadi, boʻgozlik davri 5—6 oy, 3,4—4,5 i.da voya ga yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makalu

Makalu — Katta Himolay togʻlaridagi choʻqqi, Nepal bilan Xitoy chegarasida. Jomolungma choʻqqisidan 20 km jan.-sharkda. Balandligi 8470 m. Asosan, granitlardan tuzilgan. Yon bagʻirlarida muzliklar (uz. 15 km gacha) bor. Makaludan sharqda Himolay togʻlarini kesib oʻtuvchi Arun daryosi darasi joylashgan. Daraning chuqurligi togʻ tepasidan daryo oʻzanigacha 7300 m (dunyoda eng katta). Makaluga birinchi boʻlib, 1955-yilda fransiyalik alpinistlar chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Himolay
Gloria Macapagal-Arroyo

Gloria Macapagal-Arroyo (1948, Manila) — Filippin davlati arbobi. Vashingtondagi Jorjtaun hamda Ateneo de Manila untlarini tugatgan. Falsafa fanlari doktori. Dastlab Esampshen kollejida oʻqituvchi, soʻngra Ateneo de Manila untida professor assistenti, Filippin untida katta oʻqituvchi. 1986—92 yillarda Filippin savdo va sanoat vazirligi kotibi assistenti. 1992-yildan Filippin parlamenti yuqori palatasi aʼzosi, 1998—2000-yillarda Filippin Respublikasi vitse-prezidenti, ayni vaqtda ijtimoiy taʼminot va taraqqiyot vaziri, 2001-yil 20-yanvardan Filippin Respublikasi prezidenti.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ayol prezidentlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Anton Makarenko

Anton Semyonovich Makarenko (1888-yil 13-mart, Ukraina — 1939-yil 1-aprel, Moskva) — pedagog va yozuvchi.

 Hayoti 
Anton Semyonovich Makarenko 1888-yilning 13-martida Ukrainaning Sumi viloyati Bilopiliya shahrida tugʻilgan. 1917-yilda Poltavadagi oʻqituvchilar institutini tugatgan. 1920–1930-yillarda Poltava shahri yaqinidagi voyaga yetmagan qonunbuzar bolalar mehnat koloniyasiga Harkov yaqinidagi bolalar mehnat kommunasiga rahbarlik qilgan.

Makarenko pedagogik amaliyotida qonunbuzar bolalarni ommaviy qayta tarbiyalash tajribasini amalga oshirgan. Jamoada tarbiya berish nazariyasi va metodikasini, oilaviy tarbiya nazariyasini ishlab chiqqan. “Pedagogik poema” (1935), “Minoralardagi bayroqlar” (1938), “Oʻttizinchi yil marshi” (1932), “Ota-onalar kitobi” (1937) asarlari va bir qancha pedagogik maqolalar muallifi. 1939-yil 1-aprelda Moskvada vafot etgan.

 Asarlari 

 Pedagogik poema (1935-yil);
 “Minoralardagi bayroqlar” (1938);
 “Oʻttizinchi yil marshi” (1932);
 Ota-onalar kitobi (1937).

 

 

 

Turkum:1888-yilda tugʻilganlar
Turkum:1939-yilda vafot etganlar
Turkum:13-martda tugʻilganlar
Turkum:1-aprelda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Pedagoglar
Pavel Makarov

Pavel Leontyevich Makarov (rus: Павел Леонтьевич Макаров; 30-may, 1949; hozirgi Toshkent shahri) — dirijyor, kompozitor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobil. 1972-1977 yillarda Moskva Konservatoriyasida harbiy mashq fakultetida o'qigan. 1977-1982 yillarda Germaniyada Sovet Ittifoqi guruhi da xizmat qilgan. 1982-1991 yillarda Turkiston harbiy okrugining Bosh ofisi orkestrida turli lavozimlarda ishlagan va keyinchalik katta direktor lavozimiga ko'tarilgan. Makarov 1991 yildan beri O'zbekiston Respublikasi Mudofaa Vazirligi Orkestr ning katta direktori lavozimini egallagan. Harbiy orkestr uchun koʻpgina marsh (shu jumladan, Oʻz R Qurolli Kuchlarining rasmiy musiqiy ramzi boʻlgan "Qurolli Kuchlar marshi", shuningdek, "Amir Temur marshi", "Gvardiyachilar marshi", "Vatan" va boshqalar) va qushiqlar ("Oʻzbekiston lochinlarimiz". "Harbiylar qoʻshigi" va boshqalar) yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilhttp://orkestr-uz.narod.ru/nacalniki1/makarov/makarov.htmhttp://uz2002.ru/sem-not-v-podarok-dirizheru

 Shaxsiy hayot 
2004 yilda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan "Do'stlik" ordeni bilan mukofotlandi va O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatgan artistning faxriy ritmi bilan taqdirlandi. 1992 yildan buyon Polkovnik unvoniga sazovor bo'ldi. Hozirda turmushga chiqdi va uch farzandi bor, shuningdek, nabiralar noma'lum.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Makaron

Makaron mahsulotlari - bugʻdoy uni hamirilan quritib tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsulotlari. Makaron mahsulotlari turli oʻlcham va shakllarda ishlab chiqariladi. Shakli va oʻlchamlariga koʻra, makaron (uz. kamida 15 sm, qalinligi 1,5 mm dan ortiq boʻlmagan naysimon mahsulot), ugra, vermishel, shakldor (chiganoq, yulduzcha va boshqalar) xillari bor. Makaron mahsulotlari toʻyimliligi va taʼmi buzilmasdan uzoq saqlanishi, oson pishishi bilan boshqa mahsulotlardan ajralib turadi. Tarkibida 12—13% oqsil moddalar, 70% dan oshik, uglevodlar mavjud. Namligi 12,5—13% oshmaydi. Makaron mahsulotlari uzluksiz ishlaydigan avtomat liniyalar oʻrnatilgan maxsus Makaron mahsulotlari f-kparida ishlab chiqariladi. Oʻzbekistonda non kombinatlari qoshida Makaron mahsulotlari sexlari mavjud (yana qarang Makaron sanoati).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makaron sanoati

Makaron sanoati - oziq-ovqat sanoatining makaron mahsulotlari tayyorlovchi tarmogʻi. Makaron mahsulotlari maxsus makaronbop un (tarkibida kamida 28—30% li kleykovina boʻlgan oliy va 1navli nonbop un)dan tayyorlanadi. Makaron mahsulotlari tayyorlashda makaron hamiriga boyituvchi kushimcha mahsulotlar (tuxum, qaymogi olinmagan quritilgan sut va boshqalar) qushiladi. Makaron mahsulotlarining oziqaviy isteʼmol afzalligi shundaki, u fizik-kimyoviy tarkibini yoʻqotmasdan koʻp vaqt sak^panishi mumkin, suv tortmaydi, tashishga qulay, undan tez vaqtda turli taom tayyorlash mumkin, tarkibidagi uglevod modlalar inson aʼzolariga tez hazm boʻladi. 14-asrning oʻrtalarigacha makaron mahsulotlarini tayyorlash, asosan. uy sharoitlarida amalga oshirilgan. 14-asr oxiriga kelib. Italiyada oddiy uskunalar bilan jihozlangan iyexlarda makaron mahsulotlari ishlab chiqarila boshlangan. Italiyada 18-asrning 60-yillarida ot bilan hapakatga keltiriluvchi birinchi makaron f-kasi qurildi, keyinchalik bunday korxonalar Fransiya va Germaniyada paydo boʻldi. Rossiyada ilk makaron f-kasi Odessa shahrida 1797-yilla roʻyxatga olingan. X°z. makaron mahsulotlari tayyorlash texnologiyalari rivojlanib, hamirni qorish, ularga turli shakl berish, mahsulotlarni quritish kabi murakkab ishlar toʻliq mexanizatsiyalashtirilgan. Oʻzbekistonda dastlabki makaron mahsulotlari shilab chiqaradigan makaron f-kasi 30-yillarda Toshkentla qurilgan. 1940-yilda respublikala 7 ming t makaron mahsulotlari ishlab chiqarildi. 1990-yillar boshida Oʻzbeki-stonla "Oʻzdonmahsulot" davlataksi-yadorlik kompaniyasi korxonalarida Italiya va Shveysariya firmalari uskunalari oʻrnatilgan eng zamonaviy makaron sexlari qurila boshladi. 2000-yilda shunlay sexlar soni 75 tagacha yetdi va 65 ming t turli pav makaron mahsulotlari ishlab chikarildi. Bundan ta-shqari "Oʻzbekbirlashuv" aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida 272 kichik makaron sexlari faoliyat kursatadi. Ular tomonidan 2002-yilda 13,8 ming t mahsulot tayyorlangan.

Jahonda makaron mahsulotlari ishlab chiqarish, eksport qilish hamda isteʼmol etishda Italiya, AQSH, Braziliya, Misr va Turkiya davlatlari yetakchi oʻrinda turadi.

 Adabiyot 
 Medvedev G.M., Texnologiya makaronnogo proizvodstva, M., 1998.

Poʻlat Tursunxoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makasar boʻgʻozi

Makasar boʻgʻozi — Kalimantan va Sulavesi orollari oʻrtasidagi boʻgʻoz. Sulavesi dengizini Yava dengizi bilan bogʻlab turadi. Uzunligi 730 km, eng tor joyining kengligi 120 km, chuq. 930 m gacha. Balikpapan (Kalimantan oroli), Ujung-pandang (Sulavesi oroli) portlari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Makvis

Makvis, makkiya (frans. maquis, koreyka tilida macchia) — qattiq bargli, tikanli doim yashil buta va daraxtlardan iborat chakalakzorlar. M., koʻpincha, Oʻrta dengiz mamlakatlari togʻlarining oʻrta qismlariga (700 m gacha) xos, oʻtib boʻlmas butazorlar hosil qiladi. M. koʻproq qattiq bargli kesilgan oʻrmonlar oʻrnida paydo boʻladi. Oʻt qoplami, asosan, bir yillik oʻtlar. Koʻpchilik oʻsimliklari tarkibida oʻtkir hidli efir moylari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makedon sulolasi

Makedon sulolasi - Vizantiya imperatorlari sulolasi (867—1056). Asoschisi — Makedoniya femidan (nomi shundan) (qarang Femlar) boʻlgan Vasiliy 1. Sulola vakillari: Lev VI, Konstantin VII, Vasiliy II.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makedoniya (qadimgi davlat)

Makedoniya, Qadimgi Makedoniya – Bolqon yarim oroldagi qadimgi davlat (miloddan avvalgi V asr—miloddan avvalgi II asrlar). 4-asrning oʻrtalarida podshoh Filipp II Makedoniya hududlarini birlashtirgan, 359–yildan 338-yilgacha Fokida, Fessaliya, Xalqidika, Frakiya va boshqalarni qoʻshib olgan. Miloddan avvalgi 338-yilda Filipp II Xeroneya yaqinida yunon polislarining birlashgan qoʻshinlarini tor–mor keltirib, butun Yunonistonni Makedoniyaga boʻysundirgan. Uning oʻgʻli Aleksandr (336—323 yilda podshohlik qilgan) otasining bosqinchilik siyosatini davom ettirib, Ahamoniylar davlatini bosib olgan va yirik imperiya barpo qilgan. Hozirgi Oʻrta Osiyo hududi ham unga tobe boʻlgan. Mustahkam boʻlmagan bu monarxiya Aleksandr oʻlimidan soʻng tezda parchalanib ketgan. Makedoniya qoʻl ostida faqat Yunoniston qolgan, u ham 229-yil koʻpgina kurashlardan keyin mustaqillikka erishgan. Makedoniyaning oʻzida esa taxt uchun diadoxlar oʻrtasidagi kurashlar natijasida antigoniylar sulolasi qaror topgan. Rim bilan boʻlib oʻtgan Makedoniya urushlari (215—205, 200—197, 171 – 168) natijasida Makedoniya toʻla magʻlubiyatga uchragan va miloddan avvalgi 148-yili Epir va Janubiy Illiriya bilan birga Rim viloyatiga aylantirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tarix
Turkum:Makedoniya
Makedoniya (tarixiy viloyat)

Makedoniya – Bolqon yarim orolning markazida joylashgan tarixiy viloyat. Makedoniya hududiga aholi (illiriy va frakiy qabilalari) neolit davridan boshlab joylashgan. Miloddan avvalgi 5 – 2-asrlarda Makedoniya hududida Qadimgi Makedoniya davlati boʻlgan. Mil. 6 – 7-asrlarda Makedoniya hududida slavyan qabilalari koʻchib kelgan. Slavyanlar mahalliy qabilalar bilan aralashib ketgan. 7-asrda Vizantiya Makedoniya slavyanlarini qisman oʻziga boʻysundirgan. 9-asrning 2-choragida Makedoniyaning katta qismi Birinchi Bulgʻor podsholigi tarkibiga kirgan. 9—10-asrlarda Makedoniya hududida mulkdorlik (feodal) munosabatlari shakllangan, xristianlik keng yoyilgan. 10-asrning 70-yillarida Gʻarbiy Bulgʻoriya podsholigi vujudga kelib, Makedoniya mazkur podsholik hududining asosiy qismini tashkil qilgan. 1018-yilda Makedoniyani Vizantiya bosib olgan. 1230-yilda Makedoniya Ikkinchi Bulgʻor podsholigi hududining bir qismiga aylangan. 14-asrning oʻrtalarida Makedoniyani Serbiya, 14-asrning soʻnggi choragida esa Usmonli turk imperiyasi bosib olgan. Turkiya zulmiga qarshi milliy ozodlik kurashlari koʻtarilgan (Ilinden qoʻzgʻoloni, 1903). Bolqon urushlari natijasida (1912—13) Makedoniya Serbiya (Vardar Makedoniyasi), Gretsiya (Egey Makedoniyasi) va Bolgariya (Pirin oʻlkasi) davlatlari oʻrtasida boʻlib olinganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Yevropa
Makedonlar

Makedonlar - 1) Qad. Makedoniya aholisi; 2) Makedoniya tarixiy viloyatida yashovchi turli etnik guruhga mansub aholi nomi; 3) xalq, Makedoniya (sobiq Yugoslaviyaning Makedoniya Respublikasi) ning asosiy aholisi. Bolgariyada, Shim. Gretsiyada (150 ming kishi), AQShda (30 ming kishi), Avstraliyada (115 ming kishi) yashaydi. Umumiy soni 1,77 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), shu jumladan, Makedoniyada taxminan 1,63 mln.kishi makedon tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, sunniy musulmonlar ham bor. M. dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandlik bilan shugʻullanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makeyevka

Makeyevka (1920-31 yillarda Dmitriyevsk) — Ukrainaning Donetsk viloyatidagi shahar (1925-yildan). Temir yoʻl styasi. Aholisi 401 ming kishi (1997). Toshkoʻmir qazib olinadi. Metallsozlik, koʻmir kombinatlari, quvur quyish, kokskimyo, sement zavodlari bor, konchilik asboblari va boshqa ishlab chikariladi. Yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Muhandislik qurilish instituti, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Shahar 1777-yildan maʼlum.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Donetsk viloyati
Makenzi

Makenzi, Makkenzi, Mackenzie - Kanadaning shim.-gʻarbidagi dare. Katta Qullar koʻlidan boshlanib, Makenzi pasttekisligidan oqadi va Shimoliy Muz oke-anining Bofort dengiziga quyiladi. Uzunligi 1770 km, Pisriver irmogʻi bilan birga 4250 km, havzasining maydoni (Katta Qullar koʻli havzasiga kiruvchi Qullar, Pisriver va Atabaska daryolari sistemasi bilan birga) 1804 ming km². Vodiysi botkrklangan, qoraqaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahor va yozda sersuv boʻladi. Oʻrtacha suv sarfi 11 ming m³/s Oktabrdan may oyigacha muzlaydi. 2200 km masofada (deltasi va irmoqlari bilan birga) kema qatnaydi. Shotland savdogari va sayyohi A. Makenzi 1789-yilda daryoning boshlanishidan quyilish joyigacha bosib oʻtgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kanadadagi daryolar
Maket

Maket (ital. macchietta — xomaki loyiha) — 1) meʼmorlikda loyihalanayotgan yoki mavjud inshoot, ansambl, meʼmoriy majmuaning kichraytirilgan hajmda tayyorlangan nus-xasi. M.lar gips, yogʻoch, plastmassa, karton kabi mahsulotlardan asl koʻrinishiga oʻxshatib tayyorlanadi. M. meʼmorlik loyihalarini tekshirish, takomillashtirishga xizmat qiladi, shuningdek, meʼmoriy muzeylar koʻrgazmasining asosiy muhim qismi hisoblanadi; 2) poligrafiya da matn grankalari va rasmlar nusxasi yopishtirilgan, boʻlgʻusi nashr bichimidagi qogʻoz varakdari; unga sahifalashga doir texnik koʻrsatmalar ilova qilingan boʻladi; 3) nashrning badiiy bezaladigan eskiz loyihasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Makkajoʻxori kasalliklari

Makkajoʻxori kasalliklari — zamburugʻ, bakteriya va viruslar vujudga keltiradigan kasalliklar. 70 dan ortiq turi maʼlum. Koʻp tarqalganlari:urugʻ va maysalarning mogʻorlashi. Uni Penicillium va boshqa zamburugʻlar paydo qiladi. Kasallangan urugʻ sirtida koʻkimtir, kulrang yoki boshqa tusdagi gʻubor boʻladi, bunday urugʻ unib chiqmaydi. Urugʻ kamroq kasallangan boʻlsa, ekkanda maysa chiqadi, lekin yer osti qismi zararlangan boʻladi, 4—5 barg chiqarguncha oʻsib, keyin oʻsishdan toʻxtaydi; Pufaksimon qorakuya. Ustilago zeae Unger. zamburugʻi tugʻdiradi. Zamburugʻ havo orqali yuqib, makkajoʻxori soʻtasi, popugi, poyasi, bargi va baʼzan ildizi boʻgʻzini zararlaydi. Kasallangan organlarda oqimtir dogʻ hosil boʻlib, turli kattalikdagi pufakka aylanadi. Oʻsimlikyaxshi rivojlanmaydi. Chzngsimon qorakuya. Sorosporium Reilianum Me. Alp. zamburugʻi tugʻdiradi. Zamburugʻ oʻsimlik poyasi oʻsib, gullash davrida soʻtasi va popugini zararlaydi. Kasallangan soʻtada shish paydo boʻlib, bu shish oldin oq yoki pushti parda bilan qoplanadi, ichi esa toʻq jigarrang va qora chang massaga aylanadi. Oʻsimlik oʻsishdan toʻxtaydi, shoxlab ketadi, barglari kengayadi, hosil tugmaydi. Gelmintosporioz. Helmintosporium turcicum Pass, zamburugʻi tugʻdiradi. Barg, barg qoʻltigʻi, don qobigʻi, baʼzan soʻtalar zararlanadi. Kasallangan organlarda jigarrang hoshiyali malla, yirik, choʻziq dogʻlar hosil boʻladi. Ular bir-biri bilan qoʻshilib, yiriklashadi, kasallangan toʻqimalar quriydi, koʻk poya va don hosili kamayibketadi. Bakterial soʻlish. Bacterium Stewarti zamburugʻi tugʻdiradi. Oʻsimlikning pastki barglarida och yashil chiziq dogʻlar hosil boʻlib, dogʻlar keyinchalik sargʻayadi, asta-sekin butun barg boʻylab uzun yoʻllar hosil boʻladi, soʻngra barglardan poyalarga va yuqorigi barglarga oʻtadi, oʻsimlik soʻliydi. Soʻta bakteriozi. Bacillus mesentericus vulgarus Fluggl. bakteriyasi tugʻdiradi. Zararlangan donlarda, ayniqsa, soʻtaning yuqori qismida dumaloq, yarasimon dogʻ paydo boʻladi.

Kurash choralari: almashlab ekish; oʻsimlik qoldiqlarini yoʻqotish; yerni kuzda shudgorlash, urugʻni ekishgacha dorilash, urugʻlikni sogʻlom oʻsimliklardan tayyorlash, kasallikka chidamli navlarni ekish, zararkunanda, hasharotlarga qarshi vaqtida kurashish va boshqaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Makkajoʻxori sustkashi

Makkajoʻxori sustkashi, makkajoʻxori qora qoʻngʻizi — q. Makkajoʻxori zararkunandalari. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
William McKinley

Uilyam McKinley (1843, 29-yanvar, Nayls, Ogayo shtati – 1901, 14-sentyabr Buffalo, Nyu-York shtati) – AQShning 25-prezidenti (1897— 1901), 1877-yili Respublikachilar partiyasi va AQSH kongressi aʼzosi boʻlgan. McKinley mamlakatga kiritilayotgan tovarlarga bojxona tarifini oshirish (oʻrtacha 50% miqdorida) toʻgʻrisidagi qonun tashabbuskori (1890). McKinley hukumati Ispaniya-Amerika urushi boshlagan (1898), Xitoyda „ochiq eshiklar“ doktrinasini eʼlon qilgan (1899). Anarhist tomonidan oʻldirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Prezidentlar
Turkum:AQSh prezidentlari
Turkum:Amerikalik siyosatchilar