Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Davlat uy-joy fondi

Davlat uy-joy fondi - davlatning ixtisoslashtirilgan uylari (yotoqxonalar, nogironlar, faxriylar, yolgiz keksalar uchun internat uylari, mehribonlik uylari va b. maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan uylar), shuningdek, davlat ixtiyoridagi idoralar, tashkilotlar, turli muassasalarning uy-joy binolari. D.u.j.f. mahalliy hokimiyat idoralariga qarashli va davlat tasarrufidagi tashkilotlar, korxonalar, muassasalar va b.ga karashli turar joy fondlaridan iborat. Ular ixtiyoridagi turar joy fondlariga xizmat koʻrsatish vazirliklar, idoralar qoshidagi kommunal xizmat koʻrsatish tarmoqlari tomonidan amalga oshiriladi.

Oʻzbekistonda D. u.j. f.ning shakllanishi 20-asrning 20-y.laridan boshlandi. 1924—90-y.larda respublikada moliyalashtirishning barcha i hisobiga kommunal uy-joy xoʻjaligiga xizmat koʻrsatish tarmogi barpo qilindi va jami 250,4 mln. m2 uy-joy fondi qurildi (shundan 79,1 mln. m2 davlat, jamoat, uy-joy qurilishi shirkatlari uyjoy fondi, 171,1 mln. m2 fuqarolarning shaxsiy uy-joyi).

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, iqtisodiyotni isloh qilish, bozor iqtisodiyotiga oʻtish natijasida davlatning uy-joy siyosatida ham tub burilish yasaldi. OʻzR ning "Davlat uy-joy fondini xususiylashtirish toʻgʻrisida" (1993-yil 7 may), "Davlat uy-joy siyosatining asoslari toʻgʻrisida"gi qonunlari qabul qilindi (1996-yil 27 dek.; yana q. Davlat mulkini xususiylashtirish, Uy-joy fondi).

Shahar va qishloqlarda zamonaviy andozadagi binolar qad koʻtardi. Keyinchalik aholi turar joylarini yaxshilash uchun juda koʻplab mablagʻlar sarflandi. D.u.j.f.ning qariyb 98,8% fuqarolar xususiy mulkiga aylantirildi. 1992—93-yillarda umumiy maydoni 57,4 mln. m2 boʻlgan 990,6 ming kvartira arzon baholarda, shu jumladan 18,8 mln.m2 boʻlgan 318,7 ming kvartira (madaniyat, maorif, sogʻliqni saqlash xodimlariga) bepul xususiy mulk qilib berildi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat chegarasi

Davlat chegarasi — davlatning quruqlik va suvdagi doirasini belgilaydigan chiziq. Bu chiziq ustidan oʻtadigan vertikal sath shu davlatning havo chegarasi hisoblanadi. Xalqaro huquqqa binoan qoʻshni davlatlar oʻrtasidagi Davlat chegarasi shartnoma tartibida belgilanadi. Davlat chegarasini belgilash 2 bosqichda amalga oshiriladi: chegarani delimitatsiya qilish (Davlat chegarasi yoʻnalishini belgilash va uni shartnomaga ilova qilinadigan haritaga tushirish) va chegarani demarkatsiya qilish (chegara belgilari yordamida joyda chegarani belgilash).

 Qonunga binoan 
thumb|283x283px|Xorvatiyadagi chegaradan maxsus oʻtish yoʻlagi
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat chegarasini belgilash, oʻzgartirish, himoya qilish va qoʻriqlash sohasidagi munosabatlar "Oʻzbekiston Respublikasining Davlat chegarasi toʻgʻrisida"gi qonun (1999-yil 20-avgust) bilan tartibga solinadi. 2000-yil 1-yanvardan kuchga kirgan ana shu qonunga kura, Davlat chegarasini belgilash va oʻzgartirish Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan amalga oshiriladi. Davlat chegarasi joylarda aniq, koʻrinib turadigan chegara belgilari bilan koʻrsatib qoʻyiladi. Chegara belgilarining shakllari, oʻlchamlari va ularni oʻrnatish tartibi qonun hujjatlari hamda Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari bilan belgilanadi. Davlat chegarasi orqali shaxslar, transport vositalari, tovarlar, boshqa mol-mulk va hayvonlarni oʻtkazish belgilangan oʻtkazish punktlari orqali amalga oshiriladi. Davlat chegarasi orqali oʻtkazish punktlarida chegara, bojxona nazorati va nazoratning boshqa ni amalga oshiruvchi hududlar belgilanadi va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan qoʻshimcha rejim qoidalari joriy etiladi. Davlat chegarasi rejimini taʼminlash uchun chegara oldi zonasi va chegara oldi mintaqasi belgilanadi. 

 Chegara oldi zonasi — Davlat chegarasiga tutash hududning bir qismi boʻlib, u Davlat chegarasiga tutash tuman, shahar, shaharcha, qishloq, ovul hududi doirasida belgilanadi.
 Chegara oldi mintaqasi — chegara oldi zonasining Davlat chegarasi chizigʻiga bevosita tutash qismi boʻlib, u bevosita Davlat chegarasi boʻylab, uning quruqlik uchastkalarida yoki chegara boʻyi daryolari, koʻllari va boshqa suv havzalari qirgʻogʻi boʻylab oʻtkaziladi.

Davlat chegarasini himoya qilish va qoʻriqlash boʻyicha maxsus vakolatli organ Oʻzbekiston Respublikasi davlat chegaralarini himoya qiluvchi qoʻmitadir. Davlat chegarasi rejimiga rioya etilishiga doir masalalarni hal qilish, chegara nizolarini tartibga solish maqsadida Davlat chegarasining muayyan uchastkalariga mazkur qoʻmitaning raisi Oʻzbekiston Respublikasining chegara vakillarini tayinlaydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Siyosat
Turkum:Geografiya
Davlat qarzi

Davlat qarzi — davlatning aholi, firma, tashkilot, banklar, xorijiy moliya-kredit muassasalari oldidagi qarz majburiyatlari. Davlat oʻz daromadlari bilan harajatlarini qoplay olmay qolganda byudjet taqchilligi paydo boʻladi va u qarz koʻtarish yoʻli bilan qoplanadi. Davlat qarzni turli qimmatli qogʻozlar, obligatsiyalar, zayomlar chiqarib sotish, moliya muassasasi (bank)dan ssuda olish va b. usullar bilan oladi. Investiitsiya davlat qarzi deb hisoblanmaydi. D.q.ning toʻlov davriga koʻra qisqa muddatli va uzoq muddatli, tarkibiga koʻra ichki qarz (davlat mamlakatning oʻzidagi iqtisodiy subʼyektlardan qarzdor boʻladi) va tashqi qarz (xorijiy davlatlar, xalqaro tashkilotlar va b.dan qarzdorlik) kabi bor. Ichki qarz va uning foizlari milliy pulda, tashqi qarz va uning foizlari esa erkin almashtiriladigan valyutada toʻlanadi. D.q.ning darajasi, yaʼni qarz yuki qarz va uning foiz summasi yigʻindisini davlat byudjeti summasiga nisbati bilan oʻlchanadi, yaʼni toʻlov majburiyati byudjetning qancha qismiga teng ekanligi bilan belgilanadi. D.q.ning haddan tashqari ortib ketishi iqtisodiyotni izdan chiqaradi, xalq turmush darajasini pasaytiradi (chunki qarzni toʻlash uchun zarur pul byudjetda soliklarni oshirish orqali toʻplanadi), mamlakatdagi iqtisodiy faollikni susaytiradi. Tashqi qarzning koʻpayib ketishi milliy mustaqillikka tahdid soladi, undan qutulishi uchun milliy iqtisodiyotni yuksaltirishga ketadigan investitsiyalarni qisqartirish va hatto milliy boylikning bir qismini xorijga sotishga ham toʻgʻri keladi. Vaqtida toʻlanmagan tashqi qarzga qoʻshimcha foiz toʻlanadi, undiriladigan foiz qarzga qoʻshilib, uning miqdori yanada oshadi.

D.q.ning boʻlishi uni boshqarishni taqozo etadi, yaʼni qarzni olish va toʻlash bilan bogʻliq muayyan choratadbirlarni amalga oshirish lozim boʻladi. Qarz va uning foizlarini toʻlash uchun byudjetdan pul ajratish D.q.ga xizmat qilish deyiladi. D.q.ni toʻlashdagi shartsharoitlarning oʻzgarishi D.q. restrukturizatsiyasi deyiladi. Restrukturizatsiya yuz berganda qarz haqining oʻzgarishi konversiya deyiladi. Qarz toʻlash muddati choʻzilganda D.q. prolongatsiyasi yuz beradi. Qarzning bir turi boshqasiga aylanganda, qisqa muddatli qarz uzoq muddatli qarzga aylanadi va D.q.ning konsolidatsiyasi yuz beradi. D.q.ga oʻrin boʻlmasligi uchun davlat harajatlari davlat daromadlari darajasida boʻlishi lozim. Bunda taqchillikka yoʻl berilmaydi yoki minimal darajaga keltiriladi (mas, Oʻzbekiston davlat ichki qarzini oshirmaslik uchun byudjet taqchilligi yalpi ichki mahsulotga nisbatan 1997 yilda 2,2% ga, 2000 yilda 1% ga keltirildi).

Ahmadjon Ulmasov.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Huquq va iqtisodiyot
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Iqtisod
Turkum:Iqtisodiy huquq
Davlat qimmatli qogʻozlari

Davlat qimmatli qogʻozlari - byudjet kamomadini qoplash maqsadlarida hukumat yoki mahalliy hokimiyat idoralari nomidan chiqarilgan va albatta xukumat tomonidan kafolatlangan qimmatli qogʻozlar. Amal qilish muddatlariga koʻra : qisqa muddatli obligatsiyalar — xazina veksellari (bir haftadan 1 yilgacha), oʻrta muddatli — notalar (1 yildan 5 yilgacha), uzoq muddatli — bonlar (5 yildan ortiq). Yana aholi jamgʻarmalarini jalb qilish maqsadlarida chiqariladigan jamgʻarma bonlar, sertifikatlar singari D.q.q. ham mavjud. D.q.q. istalgan vaqtda toʻlov uchun taqdim qilinishi mumkin, biroq muddati toʻlmagan qimmatli qogʻozlar uchun tulov foizi past boʻladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Davlat
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Iqtisod
Turkum:Iqtisodiy atamalar
Turkum:Huquq va iqtisodiyot
Turkum:Iqtisodiy mafkuralar
Davlat hokimiyati vakillik organlari

Davlat hokimiyati vakillik organlari — fuqarolarning davlat va jamiyat ishlarini boshqarishdagi ishtirokining vakillik shakli. D.h.v.o. vakillik xususiyati ularning saylov yoʻli bilan tashkil etilishi, masalalar jamoa tomonidan erkin muhokama asosida hal qilinishidan, oshkoralikdan, davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, ular saylaydigan, tasdiqlaydigan yoki tayinlaydigan mansabdor shaxslar vakillik organi oldida masʼul boʻlishidan va hisob berib turishidan, qonuniylikdan, fuqarolarni davlat ishlarini boshqarish ishiga keng koʻlamda jalb etishidan, jamoatchilik fikrini doimo hisobga olishidan iborat. Oʻzbekiston Respublikasida D.h.v.o. tarkibiga oliy vakillik organi — Oliy Majlis va mahalliy vakillik organlari — hokim boshchilik qiladigan viloyat, tuman va shahar xalq deputatlari Kengashlari kiradi.

Oliy Majlis fuqarolar tomonidan hududiy saylov okruglari boʻyicha koʻp partiyali saylov asosida 5 yil muddatga saylanadigan 215 nafar deputatdan iborat. 18 yoshga yetgan fuqarolar Oliy Majlisga saylash, 25 yoshga yetgan fuqarolar saylanish huquqiga ega. Deputatlar oʻz saylovchilarining, deputatlikka nomzod qilib koʻrsatgan tegishli siyosiy partiya yoki D.h.v.o.ning vakili hisoblanadi. Oliy Majlisning huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 5-boʻlim 18-bobida, Oʻzbekiston Respublikasining Oliy Majlis toʻgʻrisidagi konstitutsiyaviy qonunida (1994 y 22 sentabr) va Oliy Majlis reglamenta da belgilab berilgan.

Mahalliy vakillik organlariga deputatlar 5 yil muddatga 18 va undan yuqori yoshdagi fuqarolar tomonidan saylanadi, saylanish huquqi 21 va undan yuqori yosh qilib belgilangan. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining huquqiy maqomi hamda vakolatlari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 5-boʻlim 21-bobida hamda "Mahalliy davlat hokimiyati toʻgʻrisida"gi qonunda (1993 yil 2 sentabr) belgilangan (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasi Oliy majlisi). Sayt a`zolariga savol sizlarni qaysi maqolalaring o`zi butun

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatboy

Davlatboy — eng ertapishar yozgi qovun navi. Shakli uzunchoq, uz. 20—22 sm, ogʻirligi 1,7—2,5 kg ga boradi. Sirti tekis, toʻr bilan qoplangan, toʻrlanishi oʻrtacha. Tusi och sargʻish, poʻsti qattiq. Etining qalinligi 3,5— 4 sm, oq, karsillaydi, sershira. Tarkibida 3,4—7%, ayrimlarida 9,1% qand va 11,1% gacha quruq modda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻdonlari urugʻxonaning yarmidan kamrogʻini egʻallaydi. Urugʻi unib chiqqanidan soʻng 64—68 kunda pishadi. Hosildorligi 180—200 s/ga. Toshkent atrofidagi tumanlarda ekiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Qovun navlari
Davlatgaray

Davlatgaray — Qrim xonlarining nomi. D.- G.1 (?—1577) — xon (1551-yildan). Turkiya sultonining vassali. Polsha va ayniqsa Rossiyaga tez-tez hujumlar uyushtirib turgan. 1552-yil rus qoʻshinlarining Qozonga qilgan yurishiga toʻsqinlik qilishga harakat qilgan. Livon urushi paytida D.-G.1 Polsha qiroli bilan ittifoq tuzib, Rossiyaga bir necha bor yirik yurishlarni amalga oshirgan. 1569-yil turklarning Astraxonga qilgan harbiy yurishida ishtirok etgan. 1571-yil bahorida 120 ming kishilik qoʻshin bilan Rus davlatiga hujum qilib, may oyida Moskvaga oʻt qoʻygan, lekin 1572-yil qaytadan yurish qilganida ruslardan magʻlub boʻlgan. D.G.P (?—1724) - Salimgaray oʻgʻli; bir necha marta taxtni egʻallagan (1699— 1724). Qrim xonligidagi ichki ziddiyatlar (noʻgʻaylar isyoni, aka-uka Gʻozigaray, Qoplongaraylar bilan boʻlgan adovat) tufayli uning mavqei mustahkam boʻlmagan.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatmandbek Kamoliddinbek oʻgʻli

Davlatmandbek Kamoliddinbek oʻgʻli (7—1922.4.8) — qoʻrboshi, Sharqiy Buxoroda bosqinchi qizil armiya qismlariga qarshi istiqlolchilik harakati rahbarlaridan. Buxoro amirligi davrida Baljuvon begi, devonbegi, lashkarboshi boʻlgan. Baljuvon va Sherobod bekliklarida katta yer-mulki boʻlgan. Amir Olimxon qizil qoʻshinga qarshi kurashda amirlik Qoʻshiniga Ibrohimbek va Davlatmandbekni lashkarboshilar qilib tayinlagan (1920). Davlatmandbek Sharqiy Buxoroning Baljuvon, Konkurd, Chigʻon mintaqalarida qizil armiyaga qarshi mustaqillik bayrogʻini koʻtargan, 1921-yil boshida uning qoʻshini tarkibida 5000 dan ortiq yigit boʻlgan. 1921-yil 12-avgustda Baljuvonda Buxoro xalq respublikasi hukumatining favqulodda muxtor vakili Otaulla Xoʻjayev bilan Davlatmandbek qoʻrboshi oʻrtasida shartnoma imzolandi. Unga koʻra, yangi Buxoro hukumati tomonidan Sharqiy Buxorodagi yirik qoʻrboshilar Davlatmandbek va Sulton Eshon Baljuvon va Gʻarm inqilobiy qoʻmitalarining raisi qilib tayinlangan. Davlatmandbek Buxoro qududidan qizillar qoʻshinining olib ketilishi, Buxoro respublikasining mustaqilligi amalda qaror topishi uchun izchil kurash olib borgan. Anvar Posho 1921-yil noyabrda Buxoroga kelgach, Davlatmandbek uning lashkari safiga qoʻshilgan. 1922-yil boshlarida Davlatmandbek yigitlari Dushanba atrofidagi Hisor va Baljuvon, shuningdek, Koʻlobda qizil askar qismlari ustidan gʻalabalarga erishgan. 1922-yil 4-avgustda Baljuvon yaqinidagi Obidara qishlogʻida qizil askarlar bilan boʻlgan mashhur jangda Davlatmandbek Anvar Posho bilan birga halok boʻlgan.

 Yana qarang 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Muhammad Ali Baljuvoniy, Tarixi nofeiy (foydali tarix), T., 2001. Qahramon Rajabov.

Turkum:Qoʻrboshi
Soli Davlatov

Soli Boltaboyevich Davlatov (1932.23.9, Xorazm viloyati Hazorasp tumani) — hujjatli kino rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). 1965–93 ylar Oʻzbekiston hujjatli va ilmiy-ommaviy filmlar kinostudiyasida rejissyor Faoliyatini havaskor sifatida boshlab, "Amu sohilida" hujjatli filmini (1964, Respublika koʻrigida 1-oʻrin berilgan) suratga olgan. Eng yaxshi filmlari: "Ikki orden", "Jon Andijonim", "Oʻzbek atlasi", "Chiriyotgan xotira", "Beruniy", "Al-jabr — algebra", "Hamid Olimjon", "Surxon tongi" (Riga kinofestivalida Bosh sovrin olgan, 1985), "Yerga mehr", "Navroʻz kelganda", "Yoʻqotgach, kuyunamiz" va boshqa.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Zamira Davletmuratova

Zamira Davletmuratova (1955.21.6, Nukus) — Oʻzbekiston xalq artista (1992). Leningrad akademik xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1975). 1975-yildan Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatrida balet artisti. Mariya ("Boqchasaroy favvorasi") uning sahnadagi ilk obrazidir. Eng yaxshi rollari: Frigiya ("Spartak"), Medora ("Korsar"), Jizel Oʻ. Davletova. Ubike rolida ("Kelin"), ("Jizel"), Taxmina ("Rustam haqida doston"), Suxani ("Sevgi tumori"), Toʻmaris ("Toʻmaris"), Xonim qiz ("Xonim qiz va bezori"), Odetta-Odiliya ("Oqqush koʻli"), Avrora ("Uyqudagi goʻzal"), Raymonda ("Raymonda"), Layli ("Layli va Majnun"), Shirin ("Sevgi afsonasi"), Komdi ("Ikki dil dostoni"), Shahrizoda ("Ming bir kecha") va b.
D. ijodi romantik yoʻnalishi, hishayajonga tulaligi, musiqaviyligi, yaratgan obrazlari toʻlaqonliligi, mexr-muhabbat bilan yoʻgʻrilganligi, raqs harakatlari orqali qahramonining ichki va tashqi kechinmalarini tomoshabinga mohirona yetkaza bilishi bilan ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1955-yilda tugʻilganlar
Turkum:21-iyunda tugʻilganlar
Oʻrozgul Davletova

Oʻrozgul Davletova (1923.20.4, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1938—41 yillar va 1952— 94 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq musiqali teatrida, 1941—47 yillar Toʻrtkoʻl yosh tomoshabinlar teatrida, 1947—50 yillar Toʻrljoʻl kolxoz—sovxoz teatrida aktrisa, 1950—52 yiklar Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda. Eng yaxshi rollari: Gulchehra ("Arshin mol olon"), Nasiba ("Ogʻriq tishlar"), Dorina ("Tartyuf"), Sarvinoz ("Qirq qiz"), Emiliya ("Otello"), Jumagul ("Qoraqalpoq qizi"), Anor ("Onalar") va boshqalar Davletova lirik, dramatik hamda harakterli rollar ustasi boʻlib, ayniqsa qoraqalpoq ayollari obrazini dadillik, faollik, xushchaqchaqlik, hazilmutoyibaga moyillik bilann, milliy ruhda, alohida mahorat bilan yaratadi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1923-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-aprelda tugʻilganlar
Muhammad Davletshin

Muhammad Gabdulgalimovich Davletshin (1923.11.11, Orenburg shahri — 2011) — psixolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), psixologiya fanlari doktori (1972), professor (1972). Nizomiy nomidagi.Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1952). 1956-yildan shu institutda katta oʻqituvchi, keyinchalik dotsent, oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1957—68), psixologiya kafedrasining mudiri (1968—2001), kafedra professor (2001-yildan).. Ilmiy ishlari umumiy, pedagogik psixologiya, yosh psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya muammolariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan takdirlangan (1994).

 
 Ijtimoiy psixologiya muammolari va ularni odamlar bilan ishlashda qoʻllash, T., 1990; Qadimgi Sharq davlatlarida psixologik fikrlarning rivojlanishi, T., 1995.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 bashinform.ru

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Jaloliddin Davoniy

Jaloliddin Davoniy (toʻliq ismi Jaloliddin Muhammad ibn Asad as-Siddiqiy ad-Davoniy)(1427-yil, Davon qishlogʻi, Eron – 1502-yil) — sharq olimi, faylasufi.

Yoshligidan ilm-fanga, xususan fiqhshunoslikka qiziqadi. Maktabni bitirgach, Sherozga kelib madrasada tahsil koʻradi. Soʻng Sheroz sh. qozisi etib tayinlanadi. Qozilikdan isteʼfoga chiqqach, mudarrislik qiladi. Umrining oxirida oʻz qishlogʻiga qaytib, ilmiy ish bilan band boʻladi.

D. Eron, Hindiston, Iroqning koʻp shaharlarida boʻlib, olim va shoirlar bilan uchrashdi. Forobiy, Ibn Sino, Nasriddin Tusiy va b.ning dunyoqarashini oʻrgandi, Temur va temuriylar davrida yashagan mutafakkirlar asarlaridan unumli foydalandi. U falsafa, axloqshunoslik, mantiq, fiqh, falakiyot, riyoziyot va handasa fanlari muammolarini tadqiq qilib asarlar yozdi. Bu asarlarida inson va uning kamoloti, ilm-fan va uning jamiyatdagi oʻrni, kasb-hunar, yuksak insoniy fazilatlarni egʻallash haqida fikr yuritdi. D.ning asosiy asarlari: "Axloqi Jaloliy", "Risolatul-xuruf" ("Harflar haqida risola"), "Risolayi isboti vojib" ("Zaruriyatning isboti haqida risola"), "Risola ul-mufradot" ("Moddalar haqida risola"), "Risolayi fi tavjix ultashbih" ("Majoz talqini xaqida risola"), "Risola dar elm un-nafs" ("Ruhshunoslik toʻgʻrisida risola"), "Tariqati tarbiyat ul-avlod" ("Bolalarni tarbiyalash usuli") va b. D.ning fors va arab tilida bitilgan qoʻlyozma hamda toshbosmada bosilgan risolalari dunyoning koʻp kutubxonalarida, shu jumladan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

 “Axloqiy Jaloliy” asari haqida 
Davoniyning axloqiy tarbiyaga bag’ishlangan “Axloqi Jaloliy” asari dunyoning ko’p tillariga tarjima qilingan. Asar uch qismdan iborat. Birinchi qism – axloq faniga, ikkinchi qism – “Odamning ichki holati” oilaviy hayotiga, uchinchi qism – “Shahar (davlat)ni boshqarish va podshohlar siyosati” deb nomlanib, unda muhim ijtimoiy-siyosiy masalalar ko’tariladi.

Davoniy inson o’zining aqliy qobiliyatini tarbiyalash uchun quyidagilarga amal qilish lozimligini uqtiradi: 1) zehn o’tkirligi; 2) fahmlilik; 3) zehn ravshanligi; 4) bilimni tez egallash qobiliyati; 5) qo’yilgan muammoni tezda anglashi; 6) yodlash qobiliyati; 7) xotira.

Davoniy insonga foyda keltiradigan kasb-hunarni uchga bo’ladi: 1) inson aqliy faoliyati bilan bog’liq; 2) ta’lim-tarbiya natijasida vujudga keladigan; 3) kishilarning shijoati, jasurligi bilan bog’liq.

Davoniy insoniy fazilatlarni to’rtga bo’ladi: donolik, adolat, shijoat, iffat.

Davoniy g’azabni eng og’ir ruhiy kasallik deydi. G’azab kishining katta nuqsoni, kamchiligi, aqlsizligidir, agar aql g’azab va hissiyotga bo’ysunsa, kishi hayvon darajasiga tushib qolishi mumkin, chunki hayvonning aqli bo’lmaganligi tufayli u g’azab va quvvatini o’ziga buysundira olmaydi. Inson aqli bo’la turib g’azabni buysundira olmasa, buni hech qachon kechirish mumkin emas.
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davr

Davr — 

1) jamiyat taraqqiyotida muhim voqea, hodisa yuz bergan, hukm surgan yoki oʻziga xos xususiyati bilan ajralib turadigan maʼlum vaqt oraligʻi (mas, tosh D.i, jez D.i, temir D.i va hokazo); 

2) kishi yoki kishilik hayotida maʼlum vaqt, yillar; 

3) takrorlanuvchi jarayonning har bir takrorlanishida boshlanishidan to oxirigacha oʻtadigan vaqt yoki biror tugal jarayon davomidagi vaqt oraligʻi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Vaqt
Davriy kasr

Davriy kasr — raqamlarining bir qismi cheksiz takrorlanadigan cheksiz oʻnli kasr. Masalan, 3,19272727...; bu kasrni qisqacha 3,19(27) kabi yozish mumkin, yaʼni davr deb ataluvchi cheksiz takrorlanadigan raqamlar qismi qavs ichiga olingan (bu misolda "davrda 27" deyiladi). Agar davriy kasrning davri verguldan keyin darhol boshlansa (masalan, 5,767676...), bundan kasr sof davriy kasr deyiladi, agar verguldan keyin davr oldida raqamlar boʻlsa (masalan, 4,21666...), bunday kasr aralash davriy kasr deyiladi. Har bir ratsional son (ya’ni oddiy kasr) o‘nli kasr ko‘rinishida ifodalanganda doimo chekli o‘nli kasr yoki davriy kasr hosil bo‘ladi. Har bir davriy kasrni oddiy kasrga aylantirish mumkin, ya’ni u biror ratsional songa teng bo‘ladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Matematika
Akram Dadaboyev

Akram Dadaboyevich Dadaboyev (1908, Xoʻjand — 1988.12.8. Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1934). 1934—1966-yillarda hozirgi Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, seleksioner, direktor. Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasining vitse-prezidenti (1957—1961), Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirining fan boʻyicha oʻrinbosari (1966—1972). 1972-yildan Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida maslahatchi. Dagʻal, pishiq va kalta tolali, qurgʻoqchilik va kasalliklarga chidamli S-7059, S-7010, S-7068, S-7055, ertapishar va bargi tez toʻkiladigan, 42% gacha tola beradigan S-8230, S-8232, S-8257 va boshqa gʻoʻza navlarini yaratdi. Ilmiy ishlari yangi gʻoʻza navlarini yaratish muammolariga bagʻishlangan.

 Asarlari 
 Metodi vivedeniya i razmnojeniya novix sortov xlopchatnika, T., 1969 (N.G. Simongulyan bilan hamkorlikda).

 

 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-aug-14-1988-1750821/

Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzolari
Turkum:Toshkent davlat agrar universiteti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 6-chaqiriq deputatlari
Qahramon Dadayev

Qahramon Dadayev (1936.15.12, Toshkent — 2013-yil, Toshkent) — sozanda (doira), Oʻzbekiston xalq artisti (1977). 

 Bolaligi 

Qahramon Dadayev 1936-yil 15-dekabr kuni Toshkent shahrining Eski Juv mahallasida tavallud topgan. 

 Ta'limi 

Glier nomidagi Respublika musiqa maktabi, Hamza nomidagi Toshkent musiqa bilim yurtida taʼlim olgan.

 Foliyati 

Doira ijrochilik anʼanalarini Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist T. Inogomov va Gʻ. Inogomovlardan oʻrgangan. Toshkent xoreografiya bilim yurti (1953—54), Oʻzbek davlat estradasi (1954—57), "Bahor" raqs ansambli (1957—97)da sozanda, mazkur ansambl tashkilotchilaridan. M. Turgʻunboyeva, I. Oqilov, Ye. Baranovskiy va Q. Mirkarimovalar bilan "Uchrashuv", "Havaskor", "Salom" kabi xoreografik kompozitsiyalar hamda "Pilla", "Zang", "Katta oʻyin", "Larzon", "Choʻpon", "Fargʻonacha", "Fargʻona ruboiysi", "Buxorocha", "Xorazmcha" kabi oʻnlab raqslarni sahnaga qoʻyish va yaratishga katta hissa qoʻshgan. Ayniqsa, oʻziga xos tarzda, bir yoʻla 2—3 doirada yakka ijro etgan "Oʻzbek doira usullari" turkumi, katta artistik mahorat bilan ijro etgan doira oʻyin ("Havaskor", "Qoʻgʻirchoq" kabi)lari mashhur. T. Sayfiddinov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar aka-uka Islomovlar, H. Rasulov, H. Azimov va b. D. shogirdlaridir. 80 dan ortiq mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. 6-Jahon yoshlar festivali laureati (1957, Moskva), sobiq Ittifoq Davlat mukofoti laureati (1973).
 
 Oilasi 

 Gulandon Ortiqova — singlisi.

 Vafoti 

Qahramon Dadayev 2013-yil Toshkent shahrida vafot etgan. Minor qabristoniga dafn qilingan.

 Xotirasini abaydiylashtirish 

Dadayev haqida "Oʻzbektelefilm" studiyasida "Qahramon Dadayev chaladi" nomli film suratga olingan (1983, rejissyor Sh. Bizatov)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1936-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Dadra va Nagar-Haveli

Dadra va Nagar-Haveli (, Dādrā-Nagarhavelī, ) - Hindistondagi ittifokdosh hudud. Arabiston dengizi sohilida. Maydoni 0,5 ming km². Aholisi 220,4 ming kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Silvassa shahri. Hindiston yarim orolining shimoli-gʻarbiy qismida, Maharashtra va Gujarot shtatlari oraligida joylashgan. Asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiriladi. Sanoat tarmoqlari ham qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Silvassada palma tolasi ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Portugaliya mustamlakachilik davrida yevropacha qurilgan binolarning baʼzilari saqlanib qolgan."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dajbog

Dajbog — rus-slavyan mifologiyasida Quyosh va oʻt-olov maʼbudi, Svarog oʻgʻli (shundan D.ning boshqa ismi — Svarojich olingan). Rus yilnomalarida juda koʻp marta (birinchi marta 980 yilda, knyaz Vladimir Kiyevda maʼbudlarga, jumladan D.ga sajdagoxlar qurgan paytda) qayd etilgan. Yilnomaga koʻra D. qad. turkiylarning quyosh tangrisi Xorsu bilan aynan tenglashtirilgan. D.ning etimologiyasi toʻgʻrisida turli xil talqinlar mavjud. Baʼzi fikrlarga koʻra u gotlarning "dag" ("kun"), slavyanlarning "dojd" va "dajb" (yaʼni issiqlik va neʼmatlar beruvchi maʼbud) soʻzlaridan olingan.

F. Dadamuhamedov yasagan "Bozband" toʻplami (1993).

"Igor polki jangnomasi"da rus xalqi "D.ning nabirasi" deb nomlangan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Dajjol

thumb|Hindistonda 1610–1630-yillar orasida yaratilgan „Folnoma“ asaridagi suratda Iso ibn Maryam va Dajjol kurashayotgani tasvirlangan. Tasvirning orqa qismida yuzini parda bilan yopgan Mahdiy ko‘rinadi.
Dajjol ( — aldamchi, firibgar) yoki Masiyhi Dajjol — Islom diniga koʻra, qiyomat oldidan paydo boʻladigan va dindorlarni Alloh koʻrsatgan toʻgʻri yoʻldan ozdiradigan bir koʻzi gʻilay odamsimon maxluq. U yovuzlik timsoli sifatida ezgulik tarafdorlari bilan jang qilib, oxir-oqibatda magʻlub boʻlishi haqida yozilgan.

 Koʻrinishi 
Hadislarda dajjolni sochi koʻp va jingalak boʻlishi, koʻzi boʻrtib chiqqan, chap koʻzi gʻilay va ikki koʻzi orasida „kafora“ (yaʼni kofir) degan yozuv boʻlishi taʼkidlangan.

 Ishlari 
Alloh odamlarni sinash uchun dajjolga turli narsalar, jumladan jannat va doʻzax, oʻlgan odamni tiriltirish, yomgʻir yogʻdirish, yerni hosildor qilish kaʼbi ishlarni qilish qudratini beradi. Soʻng u xudolikka davo qiladi, lekin oʻzidagi gʻilaylik, peshonasida yozuvni ketkaza olmasligi bilinib qoladi

U yer yuzidagi barcha joylarga boradi, lekin Makka va Madina shaharlariga kira olmaydi. Hadislarda bu ikki shaharni farishtalar qoʻriqlashi, Madina shahri yaqinida tuzli yerga dajjolni kelganini eshitgan kofir va munofiqlar uning oldiga borishi haqida aytilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Islom atamalari
Dajla

Dajla (; ; ; ) — Turkiya va Iroqdagi daryo, qisman Suriya hududidan oʻtadi. Uz. 1850 km, havzasining mayDajla 375 ming km². Turkiyaning jan.sharqidagi togʻlardan boshlanadi. Al-Qurn sh. yaqinida Furot daryosi bilan qoʻshilgach, Shatt ul-Arab deb ataladi va Fors qoʻltigʻiga quyiladi. Eng yirik irmoqlari: Katta Zab, Kichik Zab va Diala. Yuqori oqimi, asosan togʻlar orasidan, oʻrta va quyi oqimi Mesopotamiya tekisligidan oʻtadi. Qishda Mesopotamiyaga yoqqan yomgʻirdan, bahorda togʻlardagi qor va muzlarning erishidan toshadi. Oʻrtacha suv sarfi Bagʻdod sh. yaqinida 1240 m³/sek, maksimal suv sarfi 10000 m³/sek, minimal suv sarfi 150 m³/sek. Yogʻin kam yogʻishi, bugʻlanish va sugʻorishga sarflanishi natijasida quyi oqimida suvi ancha kamayib ketadi. Daryo koʻplab loyqa, qum, shagʻal oqizib keladi. Quyilish joyidan Bagʻdod sh.gacha (suv koʻpayganda Mosul sh.gacha) kema qatnaydi. Dajlaning Bagʻdod sh.dan jan.dagi vodiysida joylashgan bir necha yirik koʻl uning suvini bir meʼyorda oqishini taʼminlaydi. Dajla sohillarida Diyorbakir (Turkiya), Mosul, Bagʻdod (Iroq) sh.lari joylashgan. Suv ombori bor. Dajla va Furot daryolari oraligʻi qaDajla sivilizatsiya markazlaridan boʻlgan (u yerda mil. av. Bobil, Ossuriya, Shumer va Akkad kabi yirik davlatlar joylashgan edi).

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDajla Toshkent, 2000-yil

Turkum:Turkiyadagi daryolar
Turkum:Iroqdagi daryolar
Turkum:Iroq Kurdistoni geografiyasi
Turkum:Yuqori Mesopotamiya
Turkum:Levant
Turkum:Suriyadagi daryolar
Dayr ul-Bahriy

Dayr ul-Bahriy - Qadimgi Misr (Fiva yaqini)da qoyalar etagida (vodiy boʻylab) joylashgan meʼmoriy majmua: Firʼavn Mentuxotep I xotirasiga qurilgan ehrom (mil.av. 21-asr) kolonnadalar bilan oʻralgan, yirik piramidali, devorlari boʻrtma tasvirlar bilan bezatilgan (haykaltaroshlar Irtisen va oʻgʻli Senusert) xaroba qoldiqlari saqlangan. Vodiy orqali ehromga boriladigan uzun yoʻl (uz. 1200 m, eni 32 m) cheti devor va haykallar bilan toʻsilgan. Malika Xatshepsut xotirasiga qurilgan ehrom (mil.av. 16—15-asrlar, meʼmori Senmut) 3 ayvonli kolonnadalar bilan oʻralib, zinapoyalar orqali bogʻlangan. 200 dan ortiq haykallar va boʻrtma tasvirlar bilan bezatilib, yeriga kumush va oltin toʻshalgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dayriy Toshkandiy

Dayriy Toshkandiy (16-asr 2-yarmi — Toshkent — 17-asr boshlari) — shoir. Hayoti va ijodi haqida Mutribiyning "Tazkirat ush-shuaro" ("Shoirlar tazkirasi") asarida maʼlumot berilgan, sheʼrlaridan namunalar keltirilgan. Abdol sulshon (16-asrning 2-yarmi) saroyida xizmat qilgan, unga atab sheʼr va kasidalar yozgan. Sheʼrlari turli bayozlarda saqlangan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:O‘zbekistonlik shoirlar
Dakar

Dakar — Senegal poytaxti. Gʻarbiy Afrikaning muhim sanoat, transport va savdo-moliya markazlaridan. Yashil Burun yarimorolida, muhim dengiz yoʻllari kesishgan yerda joylashgan. Iqlimi subekvatorial; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 22°, iyulniki 28°. Yillik oʻrtacha yogʻin 572 mm. Aholisi 2 mln. kishi (1998), 90% afrikaliklar; yevropaliklardan asosan fransuzlar yashaydi.

Dakarni 1857-yilda fransuzlar qalʼa sifatida bunyod etgan. 1895—1960-yillarda Fransiya mustamlakasi Senegalning, 1904—59-yillarda Fransiya Gʻarbiy Afrikasining maʼmuriy markazi. 1960-yildan Senegal poytaxti.

Dakar va uning atrofida mamlakat sanoat korxonalarining 80% joylashgan. Sanoat korxonalari asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlaydi. Dakarda yer yongʻoq yogʻi ishlab chiqaruvchi yirik zavodlar mavjud. Baliq konserva, pivo va un zavodlari, tamaki, gugurt, yigiruv va toʻqimachilik fabrikalari, kemasozlik, neft, sement, sovun va kimyo korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi bor. Yirik dengiz porti. Dakar orqali chetga yer yongʻoq va uning yogi, fosfat chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dakarda universitet (1950), politexnika instituti, Afrikani oʻrganish instituti, Paster instituti, sanʼat maktabi, universitet kutubxonasi, muzeylar, teatr, hayvonot bogʻi va boshqalar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Senegal
Turkum:Poytaxt
Turkum:Hukumat
Turkum:Geografiya
Turkum:Fan
Dakka

thumb|National Assembly of Bangladesh, Dhaka.
Dakka, Dhaka (hosildorlik maʼbudasi nomidan) — Bangladesh poytaxti. Gang-Brahmaputra daryosi deltasidagi port. Mamlakatning va Dakka viloyatining maʼmuriy siyosiy, iqtisodiy, madaniy va diniy markazi. Aholisi 3,8 mln. kishi (shahar atrofi bilan 7,4 mln., 1998).

Dakka Bengaliyaning eng koʻhna shaharlaridan, 1608—1717-yillarda uning poytaxti. XVII—XVIII-asr boshlarida xunarmandchilik va savdoning dunyodagi eng yirik markazlaridan boʻlgan. Dakkada ishlangan muslin (yupqa gazlama), kashta, oltin va kumushdan yasalgan buyumlar koʻp mamlakatlarda, jumladan Yevropada ham mashhur boʻlgan. Angliya istilosidan keyin (XVIII asr) Hindistonga Angliyadan koʻplab gazlamalar keltirila boshlagach, mahalliy hunarmandchilik va savdo inqirozga uchradi. XX asr boshida Dakka milliy ozodlik harakatining markazlaridan biri boʻldi. 1906-yilda Dakkada musulmonlar ligasi tuzildi. Pokiston davlati tashkil topgandan soʻng Dakka 1947—1971-yillarda Sharqiy Pokiston (Sharqiy Bengaliya)ning maʼmuriy markazi, 1971-yil dekabrdan, Sharqiy Bengaliya ozodlikka erishgandan soʻng vujudga kelgan Bangladesh Xalq Respublikasining poytaxti.

Dakka— muhim transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Dakka va uning atrofi, Narayanganj shahri bilan birga, mamlakat sharqiy qismining asosiy sanoat rayonidir. Mamlakatdagi ip gazlama, jun, oziq-ovqat, kimyo, metallsozlik, oyna, koʻn sanoatlarining asosiy qismi Dakkada joylashgan. Dakkaning koʻhna qismida Lal Bagh qalʼasi, Sat Gumbaz masjidi, Katta bozor (XVII asr), "Yulduzlar masjidi" (XVIII asr); Yangi shahar qismida universitet, Yangi masjid, Sanʼat instituti, Milliy kutubxona, xukumat idoralari va boshqalar bor.

Gallery

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Bangladesh shaharlari
Daktilologiya

thumb
Daktilologiya ( daktilo — barmoq va logiya) — nutq shakli; oʻziga xos tarzda qoʻl barmoklari yordamida gaplashish. Muayyan alifbodagi har bir "arfni ifodalash uchun barmoqlarga turlicha shakl beriladi. Daktilologiyada bir yoki ikkala qoʻl barmoqlaridan foydalanish mumkin (asosan oʻng qoʻl barmoqlaridan foydalaniladi). Daktilologiya kar, kar-soqovlarning oson va tez soʻzlashuviga imkon beradi. Kar va kar-soqovlar daktilologiya belgilarini koʻzi bilan qabul qiladi. Kar bolalar uchun bogʻcha va maktabning boshlangʻich sinflarida daktilologiyadan asosiy oʻqitish vositasi sifatida, shu maktabning yuqori sinflarida esa undan yordamchi oʻqitish vositasi sifatida foydalaniladi. Kar-soqovlarga taʼlim berishda daktilologiya birdan-bir muomala vositasidir.

 Yana qara 

 Imo-ishora tili

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala sichqonlari

Dala sichqonlari -xomyaklar oilasining kenja oilasi, baʼzan alohida oila sifatida karaladi. Tanasining uzunligi 10–12 sm, baʼzi 36 sm gacha. Kurak va oziq tishlari doimo oʻsib turadi. Shim. yarim shardagi barcha qitʼalar va orollarda tarqalgan. Yil davomida faol hayot kechiradi. Koʻpchiligi koloniya boʻlib yashaydi. 43 turi maʼlum. Dala sichqonlariga lemminglar, ondapgralar, koʻrsichqonlar, kulrang Dala sichqonlar, suv sichqonlari va shu kabilar kiradi. Asosan oʻsimliklarning yer ustki qismi bilan oziqlanadi, baʼzi oziq gʻamlaydi. Koʻpchilik tulyaremiya, leptospiroz kasalliklar mikroblarining tabiiy tashuvchisi hisoblanadi yoki ekinlarga ziyon keltiradi. Ondatralar va suv sichqonlari muynasi uchun ovlanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Dala shpatlari

Dala shpatlari — Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan, karkasli silikatlar kichik sinfiga mansub jins hosil qiluvchi minerallar guruhi. Yer poʻsti ogʻirligining 50% ini tashkil etadi. K, Na, Ca, Va alyumosilikatlarning izomorf qorishmalari. taxminan 60% magmatik, 30% metamorfik jinslarda, 10% qumtosh va konglomeratlarda uchraydi. Rangsiz, tarkibida uchraydigan gematit qoʻshimchalarga qarab och kulrang , oq, yashilroq (albit, anortit), och pushti, qizil (ortoklaz), yashil (amazonit) boʻladi. Qattiqligi 6—6,5. Zichligi 2,6—2,8 g/sm3. Dala shpatlari kimyoviy tarkibiga koʻra 3 guruhga: natriy-kalsiyli — plagioklazlar; ishqorli (kaliy-natriyli) — sanidin, ortoklaz, mikroklin, anortoklaz va b.; kam uchraydigan kaliybariyli — gaalofanlarga boʻlinadi. Dala shpatlari monoklin (gialofan, ortoklaz) va triklin (plagioklaz, anortoklaz, mikroklin) singoniyasida kristallanib, shakllari bir-biridan kam farq qiladi. Koʻpincha plastinka, prizma (ortoklaz, mikroklin, gialofan) koʻrinishida boʻladi. Dala shpatlarida qoʻshaloq kristallar koʻp uchraydi. Kaliy-natriyli D.sh. oddiy qoʻshaloklar, natriy-kalsiyli (plagioklazlar)da murakkab qoʻshaloqlar hosil qiladi. Sanidinda Si va Al tartibsiz, mikroklinda tartibli joylashgan. Yuqori temperaturada kristallanadigan kaliynatriyli Dala shpatlari tartiblangan. Plagioklazlar yuqori (Si, Al tartibsiz joylashgan) va past temperaturada (Si, Al tartibli) kristallanadi va shuningdek, oraliq boʻladi. Dala shpatlari tog jinslarini tasniflashda asos boʻlib xizmat qiladi. Togʻ jinslarining muhim : intruziv — granitlar, siyenitlar, dioritlar; effuziv — andezitlar, bazaltlar; metamorfik — gneyslar, slanetslar asosan Dala shpatlaridan tashkil topgan. Choʻkindi jinslarda Dala shpatlari mineral boʻlaklari uchraydi. Oydagi togʻ jinslarida (oy bazaltlari, gabbro, anortozitlar) faqat plagioklazlar aniklangan. D.sh. tarkibining keng variatsiyaliliga tufayli geologik-petrografik tadqiqotlarda muhim rol oʻynaydi. Sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan yirik kristallari pegmatitlarda kvars, koʻpincha slyudalarning yirik kristallari bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonning gʻarbi (Ketmonchi, Lolabuloq, Langar) va Rossiya Federatsiyasining shimoliy-gʻarbida pegmatitlar koʻp. Amazonitning mashhur konlari Rossiya Federatsiyasidagi Ilmen togʻlarida, tovlanuvchi plagioklazlar Uralda, qoramtir labradoritlar Ukrainada topilgan. Dala shpatlarining nurashi natijasida kaolin konlari, tropik, subtropik iqlim sharoitida laterit mahsulotlari vujudga keladi. Dala shpatlarining chiroyli tovlanadigan oy toshi, avantyurin, Labrador, amazonit xillari bezak buyumlari tayyorlashda, ayrim xillari elektr izolyatorlar, farfor va sement, oyna-shisha tayyorlashda ishlatiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
LL.Hamraboyev I. H., RajabovF. Sh., Petrografiya asoslari, T., 1984.
Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Minerallar
Dala gʻozi

thumb|Anser fabalis

Dala gʻozi (Anser fabalis Lathem) — gʻozsimonlar turkumi oʻrdaklar oilasiga mansub qushlarning bir turi. Vazni 2,75—4,5 kg . Boshqa gʻozlarga nisbatan koʻproq quruqlikka moslashgan. Yerda yengil yuradi va tez yuguradi, suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. D.gʻ. Yevrosiyoning hamma hududlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda uchib oʻtish davrida uchraydi. Gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz va Qora dengiz sohillarida hamda Oʻrta Osiyoda (Zarafshon vodiysining quyi qismida) qishlaydi. Suv yaqinidagi quruq joylarga, orollarga uya quradi. Uyaga 3—6 (odatda 3—5 ta) tuxum qoʻyadi. Tuxumlarni modasi taxminan 25 kun bosadi. D.gʻ. ochib chiqqan joʻjalarni yirtqich qushlardan xavfsizroq joyga koʻchiradi. Joʻjalari 1,5 oyda uchirma boʻladi. Yiliga bir marta tullaydi. Shu davrda koʻp miqdorda ovlanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalaylama

Dalaylama moʻgʻulcha dalay — soʻngsiz (donolik) va lama — Tibetdagi lamaizm ruhoniylari boshligʻining unvoni. 1391-yilda joriy etilgan. Birinchi D.-l., rivoyatga koʻra, 1351-yilda tugʻilgan. Lamaizmda Dalaylama-l. tirik xudo sifatida dindorlar orasida katta eʼtiborga ega. U oʻlganda oliy lamalardan tuzilgan maxsus komissiya yangi tugʻilgan tibetlik chaqalokdar orasidan D.-l.ning ilohiy mohiyati mujassam boʻlgan goʻdakni qidirib topadi. U monastirga joylanib, maxsus tarbiyalanadi. hozirgi— 14-Dalaylama Lamaizmda Ten-zin Gyatso.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dʼalamber Jan Leron

D’Alamber (D’ Alembert) Jan Leron (1717-yil 16-noyabr - Parij - 1783-yil 29-oktaybr) — fransuz maʼrifatparvari, matematigi va faylasufi. Parij Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1754). 1751—1757–yillarda Deni Didro bilan birga "Ensiklopediya"ni nashr qilgan. Matematika, gidrodinamika, astronomiya, fizika fanlarini rivojlantirishga hissa qoʻshgan. Mexanikada dinamika masalalarini statika usullari bilan yechish uning nomi bilan ataladi (D’Alamber prinsipi). Bu prinsipning mumkin boʻlgan siljishlar prinsipi bilan mantiqiy birlashishi — D’Alamber — Langranj prinsipini tashkil etadi. Moddiy sistemalar harakatining differensial tenglamalarini tuzish qoidalarini ifodalab bergan. Sayyoralarning oʻz orbitasidan chetga chiqishi nazariyasini asoslagan. Ilmiy ishlari differensial tenglamalar, qatorlar nazariyasi, algebraga oid. D’Alamber dunyoqarashiga dualizm xos. D’Alamber falsafada sensualizm mavqeida turib, moddiy olamdagi predmet va hodisalarning obyektiv mavjudligini va ularning sababiy bogʻliqligini eʼtirof etgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fransuz matematiklari
Dalvarzin kanali

Dalvarzin kanali — Sirdaryoning oʻng sohilidagi sugʻorish kanali. Asosiy shoxobchalari bilan (Sul, Oʻng, Xasyoz) birgalikdagi uz. 67,5 km, shundan magistral kanal uz. 11,5 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 45 m3/s. 1930 yilda qurilgan. Sugʻorish mayd. 53,2 ming ga, shundan 33,2 ming ga Oʻzbekistonda (Toshkent viloyati), 20 ming ga Tojikistonda. Kanalga suv Farhod GESning yuqori bʼyefidan oʻzi oqib chiqadi. D.k. asosan pastham joylar buylab qazilgan. D.k.ning oʻng shoxobchasi Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasi boʻylab, janubidan shim.ga qarab oqadi. 1929—30 yillarda qurilgan. Oʻz. 35 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 18 m3/s. Sul shoxobchaning uz. 21 km. Boshlanish qismida (2 km) suv oʻtkazish imkoniyati 26 m3/s, undan quyida 16 m3/s.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Toshkent viloyati kanallari
Turkum:Tojikiston geografiyasi
Dalvarzintepa

Dalvarzintepa — soʻnggi jez davriga mansub qishloq harobasi (mil. av. 10—8-asrlar). Chust madaniyatinit eng yirik yodgorligi. Andijon viloyatining Oyim qishlogʻi yaqinidan topilgan. Dalvarzintepaning 6000 m2ga yaqin qismi ochilgan (1966). 2,5 m dan 3,5 m gacha madaniy qatlam 3 qurilish qavatiga boʻlinadi. Har bir qavatidan uy-joy qoldiklari, jez quyish ustaxonalari, gʻalla oʻralari, mehnat qurollari topilgan. Biroq uylar kam ochilgan vayetarli oʻrganilmagan. Madaniy qatlamda tashlandiq uy-joylar oʻrnida yon tomoni bilan gʻujanak holda yotgan bir qancha murdalar, koʻp miqdorda alohida suyaklar topildi. Bular D.da yashagan kishilar antropologik jihatdan yevropeoid irqqa mansub boʻlganligini koʻrsatadi. Aholining asosiy mashgʻuloti dehqonchilik va chorvachilik boʻlgan. Donni qayta ishlash uchun yorgʻuchoqdan foydalanilgan. Topilgan hayvon suyaklari aholi uy hayvonlarining barcha turini parvarish qilganligini koʻrsatadi. D.da jez quyish ishi ancha rivojlangan. Jezdan qilingan oʻroq, iskana, bigiz, igna, nayza, oʻqning uch qismi va zeb-ziynat buyumlari uchraydi. D.dan topilgan temir pichoq va temir parchalar qad. Fargʻona aholisi metall bilan ancha erta tanish boʻlganligini koʻrsatadi. Topilmalar orasida toʻqimachilikning ancha taraqqiy etganligidan darak beruvchi materiallar (jez igna, bigiz, urchuq va b.) bor.

1972 yili Darvarzin shaharchasida olib borilgan arxeologik qazilma ishlari mobaynida eramizning I asriga tegishli dalvarzin tumanining tarixdagi eng yirik — 36 kg.ga yaqin oltin buyumlar qazilmasi topilgan. Dalvarzin xazinasi o‘zining ilmiy ahamiyatiga ko‘ra mashhur hozirda Britaniya muzeyida saqlanayotgan amudaryo xazinasidan qolishmaydi. kushoniylarning qimmatbaho buyumlari butun Markaziy Osiyo chegarasida ilk bor topilganligi bilan birga, arxeologik qatlamiga ko‘ra juda nafis hamdir.

Qazilma vaqtida, shunnigdek, fil suyagidan yasalgan ko‘plab buyumlar ham topilgan, xususan, eng qadimiy shaxmat donachalari (eramizning I-II asrlariga tegishli), ishlov berilgan toshdan yasalgan buyumlar, mis tangalar, qimmatbaho toshlardan terilgan munchoq, hamda yunon-baqtriya davriga tegishli ingichka shisha.

Topilmalar ichida musiqachilar haykalchalari katta qiziqish uyg‘otadi, zero shu davrlarda yashab o‘tgan odamlarning musiqaga bo‘lgan qiziqishining namunasidir. U vaqtlarning musiqiy asboblari orasida kalta udni uchratish mumkin. Musiqachilarning (o‘tirish) holatidan ellinik Yunoniston an’analari sezilib turadi. Musiqachining qizg‘ish-jigar rang asbobi baqtriya arfasini, O‘rta Sharqda juda hurmatga sazovor bo‘lgan “osmon musiqasini” yodga soladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 „Dalvarzintepa xazinasi“ 
 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Andijon viloyati
Dalvarzintepa xazinasi

Dalvarzintepa xazinasi — Dalvarzintepa shahristoni (Surxondaryo) dan topilgan xazina. Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan (1972). D. x. — 2 baldoqli sopol koʻzacha (yarim metr chuqurlikda ogʻirligi 36 kg) dagi har xil oltin buyumlardan iborat. Oltin buyumlar soni 115 ta, ular yombilar, bilaguzuklar, oltin shodalar va b. taqinchoklardir. Xazina podsho amaldorlari, boylarga har xil taqinchoklar tayyorlab beradigan zargarga tegishli boʻlsa kerak. Chunki baʼzi taqinchoklar juda ogʻir, hatto bitta bilaguzuk 872 g sof oltindan iborat. Ayniqsa nozik did bilan ishlangan turli shakldagi bilaguzuk va ziraklar, qizgʻish rangli qimmatbaho toshga oʻyib ishlangan, erkak tasviri tushirilgan boʻyin taqinchogʻi, tilla ipchalardan toʻqilgan va 5 qator tizilgan shoda diqqatga sazovordir. Oltin shoda taqiladigan qismining ikkala tomoniga 10 tadan ortiq feruza va yoqut toshlar qadalgan. Xazinadagi toʻgʻri burchak shaklida tayyorlangan yombilar katta ilmiy ahamiyatga ega. Ularning jami 21 ta, ammo 10 tasida qad. kharoshti yozuvi bitilgan. D. x. paleografik jihatdan mil. 1-asrga toʻgʻri keladi. D. x.ning eng qimmatli tomoni uning antik dunyo davr sanʼati qatorida tutgan oʻrnidir. Garchi D. x.dagi ayrim taqinchoqlar Afgoniston, Hindiston, Pokistondagi taqinchoqlarga oʻxshab ketsada, ammo ularning Shim. Baqtriya, yaʼni hozirgi Oʻzbekistonningjan. hududlarida yashagan qoʻli gul ustalar tomonidan tayyorlanganligi shubhasizdir. D. x. topilmasi ajdodlarimizning qoʻshni xalqlar va mamlakatlar bilan qadimdan savdosotiq va madaniy aloqada boʻlganligidan darak beradi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxeologiya
Gustaf Dalén

right|200px|thumb|Gustaf Dalén
Gustaf Dalén (1869.30.11, Stenstorp — 1937.9.12, Stokgolm) — shved ixtirochi-muhandisi. Syurixdagi Politexnika institutini tamomlagan. Gaz turbinasi va b. mashinalar qurilmalarini takomillashtirgan. Mayoqlardagi alangani qorongʻida avtomatik yoqish va tong yorishgan paytda oʻchirish qurilmasini ixtiro qilgan. Nobel mukofoti laureati (1912).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1869-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1937-yilda vafot etganlar
Turkum:9-dekabrda vafot etganlar
Dalyonsoy

Dalyonsoy (yuqori oqimida Sarimsoqlisoy) — Tojikiston Respublikasi Oʻratepa tumanidagi soy. Sirdaryoning chap havzasidagi Kattasoyning oʻng irmogʻi. Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridan oqib tushadigan 10 ga yaqin irmoqlari bor. Uzunligi 26 km. D. mavsumiy qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 150 l/sek. Yoz va kuzda koʻpincha qurib qoladi. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Tojikistondagi daryolar