Iskandarxon

Iskandarxon (1512—1583) — oʻzbek shayboniylar sulolasi vakili, 1561—1583-yillarda Buxoro xonligida, Karmana va Miyonqol sultoni (1529—1551, 1556—1561-yillar), Balx xonligining Andxoʻy tumani hokimi sifatida (1551—1556-yillar) hukmronlik qilgan.

Iskandarxon oʻgʻlining tashabbusi va ruhoniylar koʻmagi bilan sulolaviy huquq asosida Buxoro taxtiga oʻtirgan. Amalda davlat ishlariga aralashmagan va davlatdagi haqiqiy hokimiyat uning oʻgʻli Abdullaxon II ga tegishli hisoblangan.
 Kelib chiqishi 
Iskandarxon Shiboniy Jonibek Sultonning oʻgʻli va Oʻzbek xonligi asoschisi Abulxayrxon avlodidan.

Iskandarxonning onasi Toshkent hokimi Sulton Mahmudxon (Temuriylar sulolasi vakili va Boburiylar davlati asoschisi Boburning togʻasi) ning qizi boʻlgan.
 Siyosiy faoliyati 
 Karmana va Miyonqol sultoni 
Iskandarxon 15 yoshida Samarqand Sugʻdiga qarashli Ofarinkent (Miyonqol) nohiyasida hokimlik qilgan, otasi vafot etgach (1529), Karmana hokimi boʻlgan.

1551—1556-yillarda Movarounnahrda keskin fuqarolar urushi avj olgan paytlarda, Shayboniy sultonlari oliy hokimiyat uchun oʻzaro kurash olib borayotganlarida, Iskandarxon oʻz oilasi bilan (Abdullaxon II dan tashqari), ukasi Pirmuhammadxonga yaʼni Balx xonligiga boʻysungan.

 Andxoʻy sultoni 

Navroʻz Ahmadxonning hukmronligidagi Movarounnahrdan qochgan Iskandarxon va uning o‘g‘li Abdullaxon II bir necha yillar davomida Pirmuhammadxon hukmronligi davridagi Balx xonligining yirik tumanlaridan biri Andxoʻyga egalik qilgan.
 Shayboniylarning Oliy xoni — Buxoro xoni 

1556-yil 24-sentabr oqshomida Navro‘z Ahmadxon Raboti Xo‘jada vafot etgan. Bundan foydalangan Abdullaxon II Pirmuhammadxon, Buxoro amirlari va qudratli Joʻybor shayxlari ko‘magida nihoyat Buxoroni egallab oladi, shundan so‘ng Iskandarxon Karmana va Miyonqol ustidan hokimiyatni tiklaydi. 1557-yil 13-iyunda Buxorodagi jomeʼ masjidida Pirmuhammadxon nomiga xutba o‘qilgan. 1561-yil 17-18-aprelgacha butun oʻzbeklarning Oliy xoni boʻlib qolgan. Pirmuhammadxon nomiga xutba o‘qib, tanga zarb qilingan bo‘lsa-da, uning hukmronligi faqat rasmiy bo‘lgan, hokimyatni aslida Iskandarxonning oʻgʻli Abdullaxon II boshqargan. Badaxshon hukmdori Sulaymonshohning Balx xonligi chegaralarida faollashishi va ichki tartibsizliklar, uning oʻgʻli Dinmuhammad Sulton va amir Hudoydodning Shibirgʻondagi qoʻzgʻolonlari tufayli Balxni tark etib, Buxoroga koʻchib oʻtolmagan.
thumb|right|305px|Buxoro xonligi oʻzining eng yuqori choʻqqisida
1561-yilda Pirmuhammadxon va Abdullaxon II oʻrtasida yakuniy tanaffus boʻldi. Yilnomachilarning yozishicha, buning sababi Pirmuhammadxonning Buxoroni jiyanidan tortib olib, Balxni unga almashtirish istagi boʻlgan. 1561-yil bahorida Shibirgʻonda bu masala boʻyicha ular oʻrtasida muzokaralar boshlangan. Abdullaxon II Balxning oʻzi zabt etishni orzu qilgan Fors bilan yonma-yon joylashganini eslab, amakisining taklifiga rozi boʻlgan. Tomonlar tegishli hujjatni imzolaydilar va hokimiyatni olish uchun oʻz vakillarini tayinlaydilar. Biroq, almashinuv toʻgʻrisidagi kelishuv amalga oshmagan.

Hofiz Tanish Buxoriyning yozishicha, bunga quyidagi holatlar to‘sqinlik qilgan: bitimga otasiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan Pirmuhammadxonning o‘g‘li Dinmuhammad Sulton va ushbu kelishuv haqida Qulbobo Ko‘kaldoshdan xabar topgan shayx Xo‘ja Muhammad Islomlar qarshiligi sabab boʻlgan. Qulbobo Ko‘kaldosh shayxga quyidagicha xabar bergan:

Shunday qilib, kelishuv amalga oshmagan. Tarixchi Boʻriboy Ahmedovning fikricha, soʻnggi voqea hal qiluvchi rol oʻynagan. Dinmuhammad Sultonning qoʻzgʻoloniga kelsak, Pirmuhammadxon Abdullaxon II Movarounnahrga ketganidan bu isyonni osonlikcha yengadi. Abdullaxon II Buxoroga qaytgandan soʻng darhol otasi Iskandarxonni Karmanadan chaqirib oladi va 1561-yil aprel yoki may oyida ruhoniylar koʻmagida uni taxtga koʻtarish tashabbusi bilan chiqadi. Pirmuhammadxon nomi „xutbadan chiqarilgan“.
thumb|left|250px|Buxoro qal’asi — Ark. Buxoro hukmdorlari qarorgohi
Iskandarxon boshqaruvda alohida qobiliyatlari bilan ajralib turmagan va dinga koʻproq mehr qoʻygan. Navroʻz Ahmadxon va Pirmuhammadxondan farqli ravishda u Buxoroda hukmronlik qilgan, lekin amalda davlat ishlariga aralashmagan. Davlatdagi haqiqiy hokimiyat uning oʻgʻli Abdullaxon II ga tegishli edi. Abdullaxon II oʻz topshirigʻi bilan oʻz raqiblari, hukmdorlarga qarshi kurashni muvaffaqiyatli yakunladi.

Iskandarxon davrida Zomin sultoni Shayboniy Koʻchkunchixonning nabirasi va temuriy Mirzo Ulug‘bekning chevarasi Abdulsulton, Toshkent va Turkiston sultoni esa Mirzo Ulug‘bekning yana bir avlodi va Shayboniy Suyunchxo‘jaxonning nevarasi — Darveshxon boʻlgan.
 Madaniy siyosati 
Abulgʻoziyning yozishicha, Iskandarxonning ikkita juda yaxshi xususiyati boʻlgan: u barcha farz qilingan va tavsiya etilgan ibodatlarni puxtalik bilan ado etar va boshqa hech kim xon kabi lochin ovini yaxshi bilmagan. Iskandarxon taniqli tasavvuf olimi, Maxdumi Aʼzam Kosoniyning muridi va shogirdi edi. Iskandarxon vafoti munosabati bilan tuzilgan bir xronogrammada u podishohi darvishhon (darveshlar hukmdori) deb atalgan.

Maʼlumki, Buxoroning dahalaridan biri Iskandarxon nomi bilan atalgan bo‘lib, bu yerda 1950-yillarga qadar u tomonidan qurilgan masjid bo‘lgan. Masjidining vaqfi „juda yaxshi“ deb baholangan.
 Oilasi 
Iskandarxonning to‘rt o‘g‘li bor edi: Ibodulla Sulton, Do‘stum Sulton, Abdullatif Sulton va Abdullaxon II. Ulardan Abdullaxon II undan vorislikni olgan.

Uning boshqa oʻgʻillari otasi davrida va Abdullaxon II hukmronligining boshida Ibodulla Sulton Samarqand viloyatida, Doʻstum Sulton Toshkent viloyatida hokimlik qilganlar.

Birinchi ashtarxoniy xonlarining onasi Iskandarxonning qizi Zuhraxonim boʻlib, u Jonibek Sultonga turmushga chiqqan.
 Vafoti 
1583-yil 22-iyunda Iskandarxon vafot etadi va Abdullaxon II davlatning rasmiy hukmdori deb eʼlon qilinadi.

 
 V. V. Bartold, Sochineniya, 2 t., 2 ch., M., 1964.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hasanxoʻja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993;
 Hofiz Tanish al-Buxoriy, Abdullanoma, 1-j., T., 1999.

 

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Shayboniylar