Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Xalonen Tarya

XALONEN (Halonen) Tarya (24-dekabr 1943-yil, Xelsinki) — Finlandiya davlat arbobi. Xelsinki universitetini tugatgan. Yuridik fanlari nomzodi (1968). Faoliyatini Finlandiya talabalar milliy uyushmasi kotibligidan boshlagan. 1970-yillarda Finlandiya kasaba uyushmalari markaziy tashkilotida advokat, Finlandiya bosh vaziri huzurida parlament kotibi, 1979-yildan parlamentda Finlandiya sotsialdemokratik partiyasidan deputat. 1985-yildan parlamentning ijtimoiy masalalar boʻyicha komissiyasi raisi, 1987-yildan Finlandiya ijtimoiy taʼminot va sogʻliqni saqlash ikkinchi vaziri, adliya vaziri (1990—91), 1995-yildan tashqi ishlar vaziri. 2000-yil 6-fevral

dan Finlandiya Respublikasi prezidenta. XALS, Gals (Hals) Frans (taxminan 1581—85, Antverpen — 28-iyun 1666-yil, Xarlem) — golland rassomi, portret ustasi; Yevropa realistik sanʼatining yirik namoyandasi. Xalonen ijodida burjua inqilobi gʻalabasidan keyin yuzaga kelgan golland sanʼatiga xos boʻlgan koʻtarinkilik, hayot zavqi va demokratizm oʻz aksini topgan; rassom boʻyoq dogʻlarini erkin qoʻllash orqali inson ruhiyatini tasvirlash koʻlamini kengaytirdi, koʻproq tasvirlanayotgan shaxsning ichki ruhiyatidagi yorkin lahzani badiiy muhrlashga intildi. 20-yillarda portretlar bilan bir qatorda janrli lavhalar ham yaratdi, muqaddas zotlar real hayotdan olingan oddiy odamlar qiyofasida tasvirlandi ("Yevangelist Luka", "Yevangelist Matfey", taxminan 1623—25 yillar), golland jamiyatidagi ijtimoiy tiplar obrazlari galereyasi yuzaga keldi ("V. van Xeytxeyzen", taxminan 1625—26; "Loʻli", "Mulat", taxminan 1630 va boshqalar). Guruh portretlar ustida izlangan rassom tasvirlariga hayotiylik va haqqoniylik baxsh etdi ("Avliyo Adrian oʻqchilar rotasi zobitlari guruh portreti", 1633; "Avliyo Georgiy oʻqchilar rotasi zobitlari", 1639 va boshqalar). 40-yillardan portretlarida psixologik holatlar chuqurlashdi ("Avliyo Yelizaveta kasalxonasi regentlari", 1641), asarlari koloritida kumusheimon kulrang tuslar ortib bordi. Soʻnggi davrlarda yaratilgan oq va qora ranglar keskinligiga asoslangan asarlarida chorasizlik va tushkunlik kayfiyatlari koʻzga tashlanadi ("Qariyalar uyi regentlari", 1664). Xalonen ijodi Gʻarbiy Yevropa realistik sanʼatining choʻkqilaridan biri boʻlib qoldi. Shogirdlari orasida A.Brauer, akauka A. va I.Ostadelar, Ya.Sten va boshqa bor. Asarlarinint koʻp qismi Xarlemdagi Xalonen muzeyida sakdanadiOʻzME.
Xaltali boʻrsiqlar

Xaltali boʻrsiqlar, bandi kutlar (Peramilidae) – xaltali sut emizuvchilar oilasi. Tanasining uz. 17-50 sm, dumi 9-26 sm, vazni 4,7 kg. Oldingi oyoqlarida 2-4 barmoqlari uzun va kuchli tirnoqli; orqa oyoqlaridagi 2- va 3-barmoqlari yopishib oʻsgan boʻlib, faqat tirnoqlari ajralib turadi. Bu tirnoqlar yordamida yungini tozalaydi. Xaltasi tanasining keyingi qismida pastga qarab ochiladi. Xaltalilar orasida yoʻldoshga ega boʻlgan yagona vakil hisoblanadi. Embrioni xuddi haqiqiy yoʻldoshlilar singari implantatsiya boʻladi. 17-19 turi maʼlum. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya va boshqa orollarda tarqalgan. Quruqlikda sakrab harakatlanadi. Koʻpchiligi hasharotxoʻr. Yilda 1 marta 2-8 ta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri qisqa – 12,5 kun. Ayrim xaltali boʻrsiqlar terisi va goʻshti uchun ovlangan. Soni juda kamayib ketgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Xaltali iblis

Xaltali iblis – yirtqich xaltalilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Urugʻning yagona turi. Gavdasining uzunligi 50 sm ga, dumi 25 sm ga yaqin. Tanasi mitti, oyoqlari kalta. Orqa oyoqlarida 1barmogʻi boʻlmaydi. Xaltasi tanasining keyingi qismiga ochiladi. Sut bezlari soʻrgʻichi 4 ta. Yirtqich va oziq tishlari kuchli rivojlangan. Tasmaniya orolidagi buta va chakalakzorlarida yashaydi. Oʻtxoʻr. Yiliga 1 marta 4 tadan bolalaydi. Parrandachilikka ziyon keltirgani sababli koʻplab ovlangan. Soni kamayib ketgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Xaltalilar

Xaltalilar yoki qopchiqlilar – tirik tugʻuvchi sut emizuvchilar infrasinfi (ayrim maʼlumotlarga koʻra, turkum). Gavdasining uzunligi 4–160 sm. Koʻpchilik xaltalilar urgʻochisida bolasi xalta ichida rivojlanadi. Xalta ichida sut bezlari soʻrgʻichi boʻladi. Bosh miyasi tuban tuzilgan. Yoʻldosh (xaltali boʻrsiqlardan tashqari) hosil boʻlmaydi. Boʻgʻozlik davri 12,5–45 kun, bolasi nimjon (uzunligi 0,5–3 sm) tugʻiladi, koʻpincha xaltasi ichidagi sut bezi soʻrgʻichiga yopishib olib, 250 kun davomida rivojlanadi. Sut maxsus muskullar yordamida bolasi ogʻziga siqib chiqarib turiladi. 1 turkumi va 9 oilasi (opossumlar, yirtqich xaltalilar, xaltali chumolixoʻrlar, xaltali koʻrsichqonlar, xaltali boʻrsiqlar, vombatlar, kengurular va boshqalar) mavjud. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya, Janubiy, Markaziy va Shimoliy Amerika, ayrim Katta Zond orollarida tarqalgan. Yangi Zelandiyada ham iqlimlashtirilgan. Raqobat qiluvchi yoʻldoshli sut emizuvchilarning boʻlmasligi tufayli xaltalilar Avstraliyada ular bilan konvergent belgilarga ega boʻlgan bir qator formalarni hosil qilgan. Xaltalilar turlar soni (2 400 ga yaqin) boʻyicha hozirgi sut emizuvchilarning 6% ini tashkil etadi. Lekin ular adaptiv radiatsiya jihatdan qolgan barcha sut emizuvchilar kabi xilmaxil. Ayrim qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Bir qancha terisi va goʻshti uchun ovlanadi. 21 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Xalfa

Xalfa — 1) oʻrta asrlar ustaxonalarida hunar oʻrganuvchi shogird. Shogirdlik muddatini oʻtagach, usta qoʻlida bir necha yil ishlab, oʻzi usta boʻlgan; 2) eski maktabda oʻquvchilar yetakchisi, maktabdor domla (oʻqituvchi)ga dastyor; 3) hunarkasb oʻrganuvchi shogirdlar boshligʻiOʻzME.
Xalfa (folklor)

Xalfa (folklorda) — Xorazm vohasida mahalliy ogʻzaki ijod namunalarini jonli ijro etuvchi ayol. Xalfalar faoliyat koʻrsatish sharoitiga koʻra ikki yoʻnalishga boʻlinadi: toʻy va bazmlarda qoʻshiqlar ijro etuvchi „sozi xalfa“ hamda „kitobiy xalfa“ — taʼziya va marosimlarda kitob oʻquvchi ayol, otin (otinoyi). Ularning ikkalasi ham „ichkari“da ayollarga xizmat qilgan.
Sozi xalfalar sanʼatida joʻrnavozli va yakka ijrochilik mavjud. Ansambl uch kishidan tarkib topadi: Xalfa (garmon chaladi va qoʻshiq aytadi), doirachi (qoʻshiqlarga joʻr boʻladi, baʼzan raqs tushadi) va oʻyinchi (raqs tushadi va lapar aytadi). Xalfalar repertuaridan asosan „Toʻylar muborak“, „Yor-yor“, „Oshiq“ turkumidagi („Tohir va Zuhra“, „Oshiq Alband“, „Asli va Karam“, „Hurliqo va Hamro“, „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“ kabi) dostonlardan parchalar, Maxtumquli va boshqa shoirlarning sheʼrlari asosidagi nasihat va raqsbop qoʻshiqlar oʻrin olgan. Ijodkor xalfalar zamonning muhim masalalariga bagʻishlangan asarlar yaratib, ularga oʻzlari kuy bastalaganlar. Masalan, Xonim Suvchi Sayidahmad qizi (1858—1926) ning „Bevafo zolim“, Bibijonim Qosim Devon qizining „Ayrildim“, Anash choʻloq (Onajon Sobirova, 1885—1952) ning „Onajondek dilbar jahona galdi“, Ojiza (Onabibi Otajonova, 1889—1961)ning 30 dan ortiq qoʻshiqlari Nazira Sobirova, Roziya Matniyoz qizi, Saodat Xudoyberganova va hozirgi xalfalar tomonidan kuylanmoqda.

„Kitobiy Xalfa“lar esa, asosan, taʼziya, „Ulli pir“, „Mushkul kushod“ kabi marosimlarda „Gʻavsuli Aʼzam“, „Paygʻambarlar hikoyati“, „Bobo Ravshan“, ‘‘Bibi Seshanbaʼ’ va boshqa diniy mavzudagi kitoblarni yakka holda oʻqishadiOʻzME.
 

 Adabiyot 
 Yunusov R., Olti xalfa, Xiva, 1994.
Xalfa tillo majmuasi

Xalfa tillo majmuasi - Fargʻona viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (20-asr boshlari). Majmua yonmayon joylashgan 2 hovli, hovuzli bogʻ, masjid (qarang Doʻsti Xudo mayejidi) va Xalfa Tillo maqbarasi joylashgan qabristondan iborat. Xalfa Tillo maqbarasining tarhi toʻrtburchakli (7,1x9,4 m), atrofi ravoqli toʻsiklar bilan oʻralgan, makbaraga bosh tarzidagi chuqur ravokli peshtoq orqali kiriladi, ikki yonidagi gudsayetaburjlari qafasa bilan tugallangan. Masjid majmuaning shim. qismida joylashgan. Xalfa Tillo makbarasi bilan mayejidni ularning oʻrtasidagi shiyponga oʻxshash 2 qator yogʻoch ustunli darvozaxona oʻzaro bogʻlab turadi. Darvozaxona shiftining bezaklari masjid bezaklari bilan uygʻun, serhasham. Xalfa tillo majmuasi Fargona meʼmorligiga xos majmuot namunasiOʻzME.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xalfa Xudoydod majmuasi

Xalfa Xudoydod majmuasi – Buxoro viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik. Majmua Buxoro amirligida hukmronlik qilgan mangʻitlar sulolasi davrida 1777—1855-yillarda Shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy tomonidan qurilgan. Majmua madrasa, masjid, hovli, sardoba va qabristondan iborat.

 Tarixi 
Xalfa Xudoydod majmuasi Buxoroning Havzi Nav guzarida joylashgan boʻlib, Xalfa Xudoydod tomonidan bunyod etilgan. Uning toʻliq ismi Shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriydir. Xalfa Xudoydod asli xorazmlik boʻlgan. „Tuhfat uz-zoirin“ maʼlumotlariga koʻra, Xalfa Xudoydod ushbu majmua uchun 12 tanob yer sotib olgan va xonaqoh, madrasa, sardoba va tahoratxona qurdirgan. Mazkur majmua joylashgan guzarda ilgari Eshoni Imlo va Xalfa Xudoydod qabristonlari boʻlgan, ammo bu qabristonlar sovet yilllarida buzib tashlangan. Hozirgi kunda ushbu qabristonlar oʻrniga 14-maktab va maktabgacha taʼlim muassasasi faoliyat yuritmoqda. Majmuaga kirish eshigi ikkita boʻlib, gʻarbiy tomonda asosiy darvoza joylashgan.
Majmuaning miyonsaroyi boʻlib, uning tepasida kichkina minora joylashgan. Minora azon oʻqish maqsadida ishlatilgan. Madrasalar esa eshigi ikki tabaqali boʻlib, har bir xonada 2-3 tadan tokchalar mavjud. Majmuaning sharqiy tomondagi hujrada Xalfa Xudoydodning qabri mavjud. Majmuada sardoba ham mavjud boʻlib, ikkita kirish eshigi mavjud.
Xalfa Xudoydod majmuasida 39 ta bir qavatli hujralar boʻlgan. Yodgorlik janubiy-gʻarbida masjid bor. ga koʻra ushbu majmuadagi madrasada 150-200 talaba tahsil olgan. Mazkur majmuaning bir qator vaqf hujjatlari saqlanib qolgan boʻlib, 1797—1798-yillarda ushbu hududda Boqi Muhammadxon chorbogʻi boʻlib, masjid, madrasa va sardoba boʻlgan va Xalifa Xudoydod nomiga vaqf qilingan.

 Meʼmorchiligi 
Hovli uch tomondan bir qavatli hujralar bilan oʻralgan. Hovlining janubi-gʻarbida joylashgan masjid murabba tarxli, gumbaz bilan yopilgan, uch tomoniga yogʻoch ustunli ayvon ishlangan, tarzi ganch oʻymakorligida, ustunlari oʻymakori naqshlar bilan jozibador bezatilgan. Sardobaga zinapoya orqali kiriladi. Madrasaning old tomonida koshin qoldiqlari saqlangan. Hovlining shimoliy markazi orqali Xalfa Xudoydod qabri boʻlgan qabristonga oʻtiladi, qabr yaqinida 2 ustunli, shifti boʻyama naqshlar bilan pardozlangan ayvon bor. Xalfa Xudoydod majmuasi turli diniy va memorial inshootlarni oʻz ichiga olgan majmua namunasidir, tarhi hamda shakli jihatidan XVIII-XIX asrlar meʼmorligi uchun xos. Majmuadagi masjid maydoni 25x25.4 metrga teng va masjid ustida kitoba boʻlgan ammo hozirgi kunda saqlanib qolmagan. Masjid shimoliy tomonida ayvon mavjud, va uning oldida darsxona ham bunyod etilgan.
Tarixchi Nosiruddin al-Hanafiyning „Tuhfat uz-zoirin“ („Ziyoratchilarga tuhfa“) asarida yozilishicha, Xalfa Xudoydod majmuasi shayx, yassaviylik tariqatining namoyandasi shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy tomonidan qurilgan"" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Ilmiy 
 
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Buxoro viloyati
Xalxa

Xalxa (moʻgʻulcha xalx – qalqon, yopinchiq) – Shimoliy Mongoliya hududining tarixiy nomi (etnonim sifatida axoliyey nomida sakdanib qolgan). Moʻgʻul yilnomalarida XIV asrda 5 ta oʻtoq (otok)dan iborat boʻlgani qayd etilgan. XVII asrda Xalva 7 xoshunga yoki 13 oʻtoqqa, manjurlar davrida – 3 aymoqqa, keyinchalik 4 ga boʻlingan. Ularning tepasida xonlar turgan. Hozir xalva MXRning asosiy qismini tashkil etadi.

Turkum:Mongoliya
Xalxingol

Xalxingol – Mongoliya va Xitoydagi daryo. Uzunligi 233 km, havzasining maydoni 17 km². Katta Xingan togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Bargi tekisligidan oqadi va 2 tarmoqqa boʻlinib, BuirNur va OrchunGoʻl koʻllariga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 25 m³/sek. Xalxingol boʻyida 1939-yilda Sovet Ittifoqi va Mongoliya qoʻshinlari bilan yagyun harbiy qismlari oʻrtasida jang boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar‎
Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Mongoliyadagi daryolar
Xalsedon

Xalsedon (Marmar dengizi sohilidagi qadimiy Xalkedon shahar nomidan) – mineral, kvarsning yopiq kristalli turi. Tarkibida aralashma holda Gʻe3+, A13+, 1—1,5% suv va boshqa boʻladi. Tolalari parallel va radial shuʼlasimon shakllar hosil qiladi. Kurtak, poʻstloq va shodasimon hamda stalaktitga oʻxshash agregat, tomir va konkretsiyalar hosil qiladi. Oq, kulrang, havo rang, sariq, koʻk, qizgʻish-qoʻngʻir rangli turi koʻp. Mumdek yaltiroq. Qattiqligi - 6,5-7, zichligi - 2,6 g/sm3. Mumli Xalsedonning : rangi boʻyicha – serdolik, xrizopraz, sarder, moxovik, sapfirin va boshqa; teksturasi boʻyicha – agat (aqiq), oniks va boshqa mavjud. Kimyoviy va biogen choʻkindi jinslar tarkibiga kiradi. Xalsedon – keng tarqalgan jins hosil qiluvchi mineral. Past trali gidrotermal eritmalardan hamda diagenez, epigenez va nurash jarayonlarida hosil boʻladi; issiq buloqlarda toʻplanadi. X. koʻpgina kremniyli jinslar, shunintdek, yashmaning asosiy komponenti. Koʻpincha kvars va opal bilan birga uchraydi. Abraziv material sifatida, soat toshlari, zargarlik buyumlari tayyorlashda qadimdan ishlatiladi. Baykal orti sharqida (Tudsun), Ural (Magnitogorsk), Kavkaz janubida (Axaltaka), Qrim (Qoradogʻ) da Xalseon konlari mavjud. Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida, janubiy hududlarda va Toshkazgʻanda topilgan.

 

 

Turkum:Bezak toshlari
Turkum:Kimyo
Xalkozin

Xalkozin (yun. Chalkos mis), mis yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu2S; aralashma holida Ag, baʼzan Fe, Co, Ni, As boʻladi. Romb va geksagonal singoniyada kristallanadi. Odatda, tuproqsimon massalar holida uchraydi. Rangi qoʻrgʻoshinga oʻxshash, kulrangdan qoragacha. Metalddek yaltiroq, xira, moʻrt va oson bolgʻalanuvchan. Qattikdigi 2,5—3; zichligi 5,5— 5,8 g/sm3. Elektr oʻtkazuvchan. Mis rudalari tarkibiga kiradi. Yer yuzasida oksidlanish natijasida X. hisobiga kuprit, malaxit, azurit, tugʻma mis va misning boshqa minerallari hosil boʻladi. X.ning gipogen va gipergen maʼlum. Asosiy massasi ekzogen sharoitda, mis sulfid konlarining ikkilamchi sulfidli boyish zonalarida paydo boʻladi. X. misga eng boy sulfid, mis eritib olinadigan ruda hisoblanadi. Bornit, xalkopirit va boshqa sulfidlar bilan assotsiatsiyada uchraydi. AQSH, Chili, Afrika, Qozogʻiston (Jezqazgʻan)da X. konlari bor. Oʻzbekistonda Chatqol, Hisor togʻlarida topilgan.

 

Turkum:Minerallar
Xalkofil elementlar

Xalkofil elementlar (yun. chalkos — mis va phileo — sevaman) — norvegiyalik geokimyogar V.M. Goldshmit tasnifi boʻyicha Yer pusti va meteoritlarda uchraydigan sulfid rudalarining kimyoviy elementlari. Elementlar davriy sistemasining qoʻshimcha guruhidagi 19 elementdan iborat: Si, Ag, Ai, Zn, Cd, Hg, Ga, Ln, Tl, Po, Ge, Sn, Pb, As, Sb, Bi, S, Se, Te. Xalkofil elementlarning metallari S, Se, Tl ga oʻxshash. Bu elementlar tabiatda sulfidlar, selenidlar, telluridlar va sulfotuzlar (faqat qalaygina kassiterit SnO2) tarzida mavjud. Au, Ag, Si, As, S, Bi va boshqa ayrim Xalkofil elementlar tabiatda elementar holatda mavjud. Barcha Xalkofil elementlar Yer pusti massasining 0,046% inigina tashkil etadi, lekin muayyan sharoitlarda toʻplanish xususiyatiga ega boʻlganligidan ruda konlari, asosan, gidrotermal tomirli konlar hosil qiladi. Si, Ph, Zn va qisman Ag choʻkindi jinslarda stratiform (yaxlit) ruda yotqiziqlarini hosil qiladi. Sulfid rudalari (Xalkofil elementlarning Yer poʻstida toʻyingan shakdda uchrashi) rangli metallurgiyada va sanoatning boshqa sohalarida xom ashyo sifatida katta amaliy ahamiyatga egaOʻzME.
Xalmaxera

Xalmaxera, Jaylolo — Indoneziyadagi orol. Molukka orollari tarkibidagi eng katta orol. Maydoni 18 ming km². Murakkab shaklga ega: 4 ta yarim oroli markazdan yelpigʻichga oʻxshab choʻzilib ketgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi 1635 m (Gamkunoro harakatdagi vulkani). Doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Kokos palmazorlari bor. Chetga ziravorlar, qimmatbaho yogʻoch chiqariladi. Eng katta porti — JayloloOʻzME.
 

Turkum:Orollar
Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo
Turkum:Osiyo orollari
Xalq badiiy jamoalar direksiyasi

Xalq badiiy jamoalar direksiyasi, Muhiddin Qoriyoqubov nomidagi akademik va xalq badiiy jamoalar direksiyasi — Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi tarkibidagi konsert tashkiloti. 2000-yilda Oʻzbek davlat filarmoniyasi negizida tashkil topgan. Hozirda (2005) "Uzbekistan" ashula va rake ansambli (badiiy rahbari Q. Moʻminov), mumtoz ashula ansambli (Oʻ. Saidjonov), M. Yoʻlchiyeva guruhi, "Turkiston" kamer orkestri (E. Azimov), "Oʻzbekiston solistlari" kamer ansambli (A. Raimjonov), Toʻxtasin Jalilov nomidagi davlat akademik xalk cholgʻulari orkestri (F. Sodikov), Botir Zokirov nomidagi estrada simfonik orkestri (M. Toshmatov), Davlat xor kapellasi (D. Jdanov) faoliyat koʻrsatmoqdaOʻzME.
Xalq kuylarini qayta ishlash

Xalq kuylarini qayta ishlash — professional musiqa — bastakorlik va kompozitorlik ijodiyoti sohasi, muayyan janr. Koʻp ovozli musika zaminida aranjirovka, garmoniyalashga. qisman yaqin, lekin usluban birmuncha murakkab. Kompozitorlik maktablari shakllanishida Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. muhim ahamiyatga ega boʻlib, dastlabki bosqich vazifasini bajaradi, zero milliy musiqa uslublarini oʻzlashtirishda ijodiy lab. vazifasini oʻtaydi (Komitas, U. Hojibekov, 3. Paliashvili, M. Glinka, E. Grig, N. Lisenko, B. Bartok, J. Gershvin, S. Prokofyev, L. Yanachek va boshqalar).

Oʻtmish oʻzbek musiqa ijrochiligi va ijodiyoti oʻzgaruvchanlik, ogʻzakilik kabi omillarga asoslangan boʻlib, unda xalq hamda mumtoz cholgʻu kuy yoki ashula yoʻllarining variantlarini yaratish keng urin olgan. Mazkur anʼanani bastakorlik ijodiyotining tarkibiy yoʻnalishiga aylantirib, T. Jalilov, Yu. Rajabiy va boshqa ijodkorlar Xalq kuylarini qayta ishlashq.i.ning monodiya zaminidagi yetuk namunalarini yaratishgan.

Kompozitorlar ijodidan Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. katta oʻrin olib, Oʻzbekistonda musiqali drama, opera, balet, simfonik musika, kantata, oratoriya, kamer musiqa janrlari oʻzlashtirilishida muhim omil boʻldi. Bu sohadagi dastlabki tajriba (19-asr oxiri — 20-asr boshlarida N. Klenovskiy, F. Leysek, N. Mironov, K. Abdullayev, 3. Maqsudov va boshqa yaratgan asar)larda kompozitorlar oʻzbek musiqa merosi xususiyatlarini singdirisholmadi. 1920—30 yillarda V. Uspenskiy boshqa kompozitorlar kabi xalq qoʻshiqlari ("Zarkokil", "Chamanda gul" va boshqalar), "Farxrd va Shirin" musiqali dramasida murakkab ashula hamda maqom yoʻllari ("Naylaram", "Chorgoh" va boshqalar)ni tintlovchilarga moʻljallab qayta ishlashda kup ovozli musiqa vositalari (ayniqsa, garmoniya imkoniyatlari)dan cheklangan holda foydalangan. Faqat 30-yillarning 2-yarmida A. Kozlovskiy 4 ta fargonacha ("Tanavor", "Oʻzgancha", "Figon" va "Gul yuz uzra") ashulani ovoz va simfonik orkestr uchun qayta ishlab, kup ovozli musiqa vositalarini keng tatbiq etdi (ayniqsa, "Tanavor"da), badiiy yetuk natijalarga erishdi. G. Mushel 1941-yil "55 oʻzbek xalq qoʻshigʻi" toʻplamini yaratdi. Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. da yangi bosqich 50-yillarda M. Burhonovnit joʻrsiz xorga moʻljallangan oʻzbekcha "Endi sandek", "Ganji Qorabogʻ", tojikcha "Sari koʻhi baland", uygʻurcha "Sayra", qoraqalpoqcha "Bibigul" kabi qayta ishlangan qoʻshiqlari bilan boshlandi. Ularda monodiya va koʻp ovozli musika anʼanalari uzviy bogʻlangan. Keyingi yillarda xalq kuylariga asoslangan jursiz xorlar Ik. Akbarov, S. Boboyev, B. Umidjonovlar ijodida rivojlandi. B. Nadejdin, T. Sodiqov, B. Giyenko, M. Leviyev, D. Zokirov, S. Jalil va boshqa kompozitorlar xalq kuylarini turli ijrochi (yakka soz, yakxa soz va fortepiano, ansambl va orkestr)lar uchun qayta ishlashganOʻzME.

 

 Adabiyot 
 Gafurbekov T., Folklornie istoki uzbekskogo professionalnogo muzikalnogo tvorchestva, T., 1984.
Xalq lashkarlari

Xalq lashkarlari - qadimda va oʻrta asrlarda urush vaqtida fuqarolardan (asosan, koʻngillilardan) tashkil topadigan harbiy tuzilmalar; chet el bosqinchilariga qarshi kurash uchun keng xalq ommasini jalb kilish shakllaridan biri. Xalq lashkarlari deyarli barcha xalqlar tarixida juda qadimdan maʼlum. Bir davlat boshqa bir davlatga hujum qilganida bosqinchilikka uchragan mamlakat xalqi oʻz vatanini mudofaa qilish uchun qoʻliga qurol olgan va muntazam qoʻshinlar bilan bir qatorda dushmanga qarshi kurashgan. Xalq lashkarlari koʻngilli vatanparvarlardan tashkil topganligi bilan partizanlarga oʻxshab ketsada, ular bir-biridan farq qiladi: yaʼni partizanlar dushman bosib olgan xududda harakat qiladi, Xalq lashkarlari esa, dushman bosib olmagan xududda tuziladiOʻzME.
Xalq maslaxatchilari

Xalq maslaxatchilari (Oʻzbekiston Respublikasida) - 1-instansiyada jinoyat va fuqarolik ishlarini koʻrishda katnashish uchun saylangan fuqarolar. Ish boʻyicha qaror chiqarishda sudya bilan teng xuquqqa ega. Odatda, ishni koʻrayotgan sud tarkibiga 2 nafar xalq maslahatchisi kiradi. Odil sudlovni amalga oshirishda fukarolar Xalq maslaxatchilari sifatida qatnashishi ularning fuqarolik burchi hisoblanadi. Sud tarkibida odil sudlovni amalga oshirishda Xalq maslaxatchilari mustaqiddirlar va fakat konunga boʻysunadilar. Xalq maslaxatchilarining suddagi faoliyatiga hech qanday aralashuvga yoʻl qoʻyilmaydi, bunday aralashuv qonun boʻyicha javobgarlikka olib keladi. Sud tarkibida faoliyat koʻrsatayotgan davrda xalq maslahatchisi uning roziligisiz boʻshatilishi yoki boshqa ish joyiga oʻtkazilishi mumkin emas. Xalq maslaxatchilarining shaxsi daxlsizdir. Xalq maslaxatchilariga nisbatan jinoyat ishi faqat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori yoki uning vazifasini bajaruvchi shaxs tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Xalq maslaxatchilari 25 yoshdan kichik boʻlmagan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi orasidan turar joy yoki ish joyi boʻyicha fuqarolar yigʻinida ochiq ovoz berish orqali 2,5-yil muddatga saylanadi. Xalq maslaxatchilarining huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasining "Sudlar toʻgʻrisida"gi (yangi tahriri) qonunida (2000-yil 14-dekabr) kursatib berilgan (62-modda)OʻzME.
Xalq seleksiyasi

Xalq seleksiyasi - seleksiyaning rivojlanish tarixidagi bir boskich va yoʻnalish; qishloq xoʻjaligi ekinlarining yangi nav, klon, payvandlarini hamda chorva mollarining yangi zotlari, guruxlarini nomaʼlum mualliflar, mirishkor dehqonlar va chorvadorlar tomonidan oddiy usullarda tanlab, saralab yaratilishi. Xalq seleksiyasi bir necha ming yillik tarixni oʻz ichiga oladi. Oʻrta Osiyo hududida koʻpgina madaniy ekinlar — bugʻdoy, arpa, sholi, meva, uzum, sabzavotpoliz ekinlari va boshqa bundan bir necha ming yil avval oʻstirilganligi maʼlum. Odamlar ekinlarni ekish, ularga ishlov berish bilan bir qatorda ular orasidan qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan nusxa, shakllarini tanlab, sakdab, koʻpaytirib borganlar va shu tariqa Xalq seleksiyasi paydo boʻlgan. Chorvachilikda ham ayerlar davomida tanlash va saralash asosida qoramol, qoʻy, echki, ot va tuyalarning qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan koʻplab noyob zotlari yaratilgan (xisori, saraji kuy zotlari, qorabayir, laqay ot zotlari, zebusimon sigar zotlari). Xalq seleksiyasi anʼanalari hozirgi davrda xam ilmiy seleksiya usullari va muassasalari bilan yonmayon davom etib kelmoqda.

Oʻzbekistonda XX asrning 40-yillari boshida surxondaryolik Muslima Begimova mashhur "Muslimka" bugʻdoyini kashf etdi. N. Niyozov (Toshkent viloyati) gʻoʻzaning meva shoxlari cheklangan navlarini (N va N2), K. Neʼmatshoyev (Andijon viloyati) 108—F navidan meva shoxlarining boʻgʻimlari juda kalta, tupi ixchamligi bilan farklanadigan gʻoʻza nusxalarini (Paxtaobod navi), U. Abdullayev (Namangan viloyati) Koson navini, N. Haydarov (Fargʻona viloyati) Beshariq navini yaratdilar. 1950—90 yillarda polizsabzavotchilikda xalq seleksiyachilari qovun va tarvuzning 50 dan ortiq navlarini (Abbosxon Aligavharov, Oʻrinboy Karimov, Hoshim Qosimov, Tirkash Tojiyev, Hakimpolvon Usmonov, Xoʻjamberdi Qoʻshoqov, Matvafo Yusupov), kartoshkaning Obidov (Ali Obidov), pomidorning Yusupov (Karim Yusupov) navini yaratdilar va bu navlarning koʻpchiligi davlat reyestriga kiritilgan va rnlashtirilgan.

Xalq seleksiyachilari yaratgan navlar ekin kolleksiyalarini boyitishda muhim ahamiyatga ega. Bu navlarning koʻpchiligi seleksiyada boshlangʻich material sifatida ham foydalaniladiOʻzME.
Xalq soʻzi

Xalq soʻzi  – ommaviy ijtimoiy-siyosiy gazeta. Muassisi – Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Bosh muharriri Oʻtkir Rahmatovich Rahmatov. Adadi 34000 (2004).

1991-yil 1-yanvardan chiqa boshlagan. Haftada 5 marta, oʻzbek va rus tillarida chop etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, uning organlari, Vazirlar Mahkamasi hamda mahalliy vakillik va ijro etuvchi hokimiyat organlari faoliyatini, mamlakatimizda va xorijda roʻy berayotgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, maʼnaviy-axloqiy jarayonlarni xolis va begʻaraz yoritish tahririyatning asosiy vazifasi hisoblanadi.

Mustaqillikni avaylab-asrash, mustahkamlashning asosiy sharti – fuqarolarning siyosiy ongini oshirish, bir butun millat, xalq sifatida shakllantirish, Vatanga muhabbat, ajdodlarimizning qahramonona anʼanalariga sadoqat ruhida tarbiyalash, hurfikrlilik, milliy iftixor, vatanparvarlik, erkinlik va ozodlikni eng ulugʻ neʼmat deb bilish gaz.ning muhim yoʻnalishidir. Gazeta vazirliklar, idoralar, korporatsiyalar, konsernlar, kompaniyalar, qoʻshma korxonalar, chet el vakolatxonalari va boshqa muassasalar bilan kelishuv va shartnomalarga muvofiq faoliyatning turli sohalariga oid axborotlarni, davlat, tijorat tizimlari va xususiy shaxslarning reklama hamda eʼlonlarini bosib chiqaradi.

Asosiy ruknlari: „Kuchli davlatdan – kuchli jamiyat sari“, „Oliy Majlisda“, „Parlament nazorati“, „Farmon va ijro“, „Ogohlik“, „Bugunning gapi“, „Islohot odimlari“, „Sudhuquq islohoti“, „Taʼlim va islohot“, „Dolzarb mavzu“, „Bevosita muloqot“, „Kuch – bilim va tafakkurda“, „Maʼrifat soati“, „Olam nafasi“, „Jurnalist surishtiruvi“, „Bir xat izidan“ va boshqa.

 

 
Turkum:Gazetalar
Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Abdulla Avloniy nomidagi xalq taʼlimi rahbar xodimlari malakasini oshirish markaziy instituti

YOʻNALTIRISH A. Avloniy nomidagi pedagoglarni kasbiy rivojlantirish va yangi metodikalarga oʻrgatish milliy-tadqiqot instituti
Xalq Taʼlimi Rahbar Xodimlari Malakasini Oshirish Markaziy Instituti

YOʻNALTIRISH A. Avloniy nomidagi pedagoglarni kasbiy rivojlantirish va yangi metodikalarga oʻrgatish milliy-tadqiqot instituti
Xalq xoʻjaligi

Xalq xoʻjaligi – muayyan mamlakatning mehnat taqsimoti orqali oʻzaro bogʻlangan ishla chiqarish tarmoqlari majmui, butun mamlakat xoʻjaligi, iqtisodiyoti. „Xalq xoʻjaligi“ atamasi Oʻzbekiston tarixining sovet davrida keng qoʻllangan. Hozirgi davrda milliy iqtisodiyot atamasi ishlatiladiOʻzME.
Xalq cholgʻulari orkestri

Xalq cholgʻulari orkestri - orkestr turi; koʻp ovozli musiqa asarlarini ijro etish uchun moslashtirib qayta ishlangan milliy sozlardan iborat. Bir turdagi (masalan, faqat torlichertma) cholgʻulardan va turli (mas, torli, puflama va urma) cholgʻular guruhlaridan tashkil topishi mumkin. Turli xalqlarda keng tarqalgan milliy cholgʻu ansambllar tarkibida oiladosh cholgʻular (mas, dutorning prima, alt, bas, kontrabas dan iborat) guruxlarining mavjudligi, garmoniya va polifoniya uslubidagi asarlarning muayyan kuy yoʻllarini ijro etish imkoniyatlari bilan ajralib turadi.

Oʻzbekistonda birinchi Xalq cholgʻulari orkestrio. 1937-yilda N. Mironov tashkil etgan "Nota orkestri"dir. Mazkur jamoa Oʻzbek davlat filarmoniyasining ashula va raqs Katta ansambli (rahbar T. Jalilov) sozandalaridan qaror topdi. Tarkibi anʼanaviy xalq cholgʻulari, fortepiano, truba, trombondan iborat boʻlib, repertuaridan qayta ishlangan "Qarinavo", "Segoh" kabi oʻzbek mumtoz kuylari hamda chet el kompozitorlarining ommabop musiqa namunalari oʻrin olgan.

1938-yilda Oʻzbek davlat filarmoniyasi qoshida Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri tashkil topdi. Asoschisi — A. Petrosyans (1966-yilda orkestrga Toʻxtasin Jalilov nomi, 1980-yil "Davlat", 1991-yil "akademik" unvonlari berildi. 1976-yildan badiiy rahbari va bosh dirijyori — Foruq Sodiqov). Mazkur jamoa tarkibiga dastlab anʼanaviy (nay, qoʻshnay, surnay, gʻijjak, doira, nogʻora kabi), soʻngra qayta ishlangan (12 pogʻonali teng temperatsiya qilingan tenor va bas changlari, afgon va qashqar ruboblari, dutor) hamda yangitdan yaratilgan (rubobprima, dutor-bas, gʻijjak-kontrabas va boshqalar) sozlar kiritilgan. Repertuaridan M. Burhonov, S. Aliyev, S. Gabrielyan, B. Giyenko va boshqa tomonidan qayta ishlangan oʻzbek xalq kuylari, Oʻzbekiston kompozitorlari (S. Boboyev, Sayfi Jalil, Gʻ. Qodirov, F. Nazarov, T. Qurbonov, F. Alimov va boshqalar) yozgan uvertyura, rapsodiya, poema, konsert va simfoniya kabi yirik shakldagi asarlar hamda chet el mualliflari (P. Sarasate, P. Chaykovskiy, G.Sviridov kabi)ning ommabop musiqa asarlari oʻrin olgan.

1957-yil Oʻzbekiston radiosi qoshida Xalq cholgʻulari orkestri tashkil etildi (1989 yildan Doni Zokirov nomida). Asoschisi, birinchi badiiy rahbari va bosh dirijyori — D. Zokirov (1986—2000 yillarda — M. Bafoyev, 2002-yildan H. Rajabov). Ijro uslubida koʻp ovozli musiqa tamoyillari bilan milliy musiqa anʼanalari uygʻunlashgan. Orkestr tarkibida sozanda sifatida faoliyat koʻrsatgan bastakorlar (M. Mirzayev, F. Toshmatov, K. Jabborov, Faxr. Sodshov, S. Kolonov, X. Joʻrayev va boshqalar) orkestr uchun koʻpgina asarlar yaratishgan. Repertuaridan, shuningdek, D. Zokirov, T. Jalilov, S. Yudakov, S. Hayitboyev, M. Bafoyev va boshqa oʻzbek kompozitorlari asarlari asosiy urin olgan.

1991-yil "Soʻgʻdiyona" oʻzbek xalq cholgʻulari kamer orkestri tashkil topdi (asoschisi — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsattan artist, professor F. Abduraximova). Repertuaridan qayta ishlangan oʻzbek kuylari hamda zamonaviy oʻzbek kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. Mazkur jamoa chet el mamlakatlarida (AQSH, Ispaniya va boshqalar) gastrolda boʻlganOʻzME. Ozoda Toshmatova.
 

Turkum:Musiqa
Xalqaro astronavtika federatsiyasi

Xalqaro astronavtika federatsiyasi — kosmik fazoni tinchlik maqsadlarida tadqiq qilish va oʻzlashtirish, shuningdek, raketa texnikasi va kosmik huquq masalalari bilan shugʻullanuvchi xalqaro ilmiy tashkilot. 1950-yil astronavtika va raketa jamiyatlarining Parijda oʻtkazilgan Xalqaro kongressida 8 ta davlat (Avstriya, Argentina, Buyuk Britaniya, Daniya, Ispaniya, Fransiya, Germaniya, Shvetsiya) vakillari Xalqaro astronavtika federatsiyasini tuzish haqida qaror qabul qildi. Xalqaro astronavtika federatsiyasi Xalqaro astronavtika kongressini oʻtkazib turadi. 1952-yil Shtutgart (Germaniya) da boʻlib oʻtgan Xalqaro astronavtika kongressida Xalqaro astronavtika federatsiyasi ning nizomi qabul qilindi. 1960-yildan Xalqaro astronavtika federatsiyasi qoshida Xalqaro astronomiya akademiyasi va Xalqaro kosmik huquq instituti faoliyat koʻrsatadi. Ushbu tashkilotlar oʻz nizomi va boshqaruv organlariga ega. Xalqaro astronavtika federatsiyasining asosiy boshqaruv organi Bosh assambleya bulib, u har yili Xalqaro astronavtika federatsiyasining kongressi bilan yigʻiladi. Bosh assambleya sessiyasida Xalqaro astronavtika federatsiyasining joriy ishlarini prezident va 4 ta vitseprezidentdan iborat byuro boshqaradi. 40 ga yaqin mamlakatning ilmiy tashkilotlarini birlashtiradi. YUNESKO va Xalqaro elektr aloqa ittifoqi qoshida konsultativ maqomga ega. Xalqaro astronavtika federatsiyasining shtab kvartirasi va kotibiyati Parij shahrida joylashganOʻzME.
Xalqaro astronomiya ittifoqi

Xalqaro astronomiya ittifoqi — Xalqaro ilmiy jamiyat. Jahondagi astronomik muassasalar, rasadxonalar, intlarning harakati bilan 1919-yil tashkil etilgan. Unga 70 davlat aʼzo. Oʻzbekiston 1998-yildan aʼzo. Asosiy vazifalari: astronomiyaning barcha sohalarini rivojlantirishga yordam koʻrsatish; astronomik tadqiqotlarda ilmiy hamkorlikni yoʻlga qoʻyish; astronomiya fani manfaatlarini boshqa xalqaro tashkilotlarda himoya qilish. Xalqaro astronomiya ittifoqii. ish organlari ijroiya qoʻmitasi va astronomiyaning alohida muammolari bilan shugʻullanuvchi 37 ta qoʻmitasidan iborat 7 ta boʻlimni oʻz ichiga oladi. Qoʻmitalari, asosan, xalqaro konferensiya, simpozium va boshqalarni tashkil qilish yoʻli bilan muvofiqlashtirish ishlarini olib boradi. Umumiy ishni Xalqaro astronomiya ittifoqii. Bosh assambleyasi boshqaradi; u har 3 yilda bir marta yigʻiladi. Bosh assambleya umumiy yigʻilish va majlislarida astronomiyaning eng dolzarb masalalari toʻgʻrisidagi maʼruzalar tinglanadi, astronomik kuzatishlar hisobotlari tasdikdanadi va yangi tadqiqotlar das taklif kilinadiOʻzME.
 

Turkum:Astronomiya
Xalqaro geologik kongresslar

Xalqaro geologik kongresslar – geologlar ilmiy birlashmasi (IUGS)ning har 3—4 yilda bir marta oʻtkaziladigan xalqaro anjumani. Xalqaro geologik kongresslarga 141 davlat geologlarining milliy qoʻmitalari (jumladan, Oʻzbekiston geologlari Milliy qoʻmitasi) hamda 38 ga yaqin Yer haqidagi fanlarning tor mutaxassisliklari boʻyicha Xalqaro geologik uyushma va tashkilotlari aʼzo. Xalqaro geologik kongresslarning asosiy vazifasi – Yer haqidagi fanlar boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlarga yordam berish; mineral xom ashyo ga boʻlgan ehtiyojni oʻrganish va xom ashyo bilan taʼminlash yoʻllarini ishlab chiqish; konlarni oʻzlashtirish; ichimlik suvi muammolari; zilzilashunoslix va boshqa boʻyicha maʼlumotlar va tajriba almashishdan iborat. 1875-yilda qabul qilingan Nizomga muvofiq, Xalqaro geologik kongresslar har safar navbat bilan turli mamlakatlarda oʻtkaziladi. 2004-yilgacha jami 32 ta kongress boʻlib oʻtgan; ilk bor 1878-yil Parijda – navbatdagi soʻnggisi 2004-yil Florensiya (Italiya) shahrida boʻlib oʻtdi. Har bir sessiya muayyan ilmiy mavzuga bagʻishlanib, asosan, ingliz tilida olib boriladi. Unda eng yaxshi ilmiy ish uchun Spendiarov mukofoti (1897-yil Rus geologi L. A. Spendiarov xotirasiga taʼsis etilgan) beriladi. Anʼanaga koʻra, bu mukofot sohibi kongress oʻtkazilayotgan mamlakatning eng iqgidorli yosh olimi boʻlishi kerakOʻzME.
 Xalqaro geologik kongresslar roʻyxati 
 Raqam Yil Oʻtkazilgan joy Prezident11878 Parij21881 BolonyaDjovanni Kapellini31885 Berlin41888 LondonJozef Prestvich51891 VashingtonJon Nyuberri
Xalqaro geofizika yili

Xalqaro geofizika yili - 1957-yil 1-iyuldan 1958-yil 31-dekabrgacha oʻtgan (18 oy) davr; bu davr ichida butun Yer sharidagi 67 mamlakatda yagona dastur va metodika asosida geofizik kuzatishlar va tadqiqotlar olib borildi. Xalqaro geofizika yili bundan ilgari oʻtgan ikkita Xalqaro qutb yillarining davomi boʻldi. Quyosh aktivligining maksimum davriga toʻgʻrilangan Xalqaro geofizika yili dasturiga kuyidagi kuzatishlar kiritildi: aerologik va meteorologik, okeanografik, glyatsiologik, magnit, gravimetrik va seysmik; ustki atmosfera — qutb yogʻdulari, ionosfera, meteorlar, kosmik nurlari ham oʻrganildi. Natijada Quyosh bilan Yer oʻrtasidagi oʻzaro aloqani oʻrganish ishiga katta hissa qoʻshildi, Antarktidani tadqiq qilishda muhim ahamiyat kasb etdi, u yerda turli mamlakatlar oʻz bazalarini barpo etishdi. Xalqaro geofizika yili kuzatish materiallari asosida Antarktidada Janubiy sovuqlik qutbi aniqlandi, u yerda yillik oʻrtacha temperatura —57° ligi qayd etildi. Ozon qatlami tropik mintaqalarda juda yuqorida va yupqa, qutbiy mintaqalarda esa qalin va past joylashganligi isbot etildi. Sharqiy Sibirda yangi muzliklar borligi aniklandiOʻzME.
Xalqaro iqtisodiy hamkorlik

Xalqaro iqtisodiy hamkorlik — xalqaro iqtisodiy munosabatlarning muhim koʻrinishlaridan biri. Jahon xo'jaligining rivojlanib, globallashuv jarayonining chuqurlashib borishi bilan Xalqaro iqtisodiy hamkorlikning milliy iqtisodiyot taraqqiyotidagi ahamiyati ortib boradi. Uning asosiy subʼyektlari — davlatlar, transmilliy kompaniyalar, mintaqaviy va xalqaro iqtisodiy tashkilotlar hisoblanadi. XX asrning 80-yillaridan eʼtiboran, Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. doirasi kengayib, iqtisodiy munosabatlarni keng koʻlamda qamrab oddi, tashki va xalqaro savdo, kredit munosabatlari, valyuta va toʻlov — hisobkitob sohasi, migratsiya va kapital chiqarish, mintaqaviy integratsiya, transmilliy kompaniyalarni tashkil etish va kreditmoliya intlarini shakllantirish, xalqaro iqtisodiy munosabatlarni tartibga solib, ilmiytexnika va i.ch. sohalarida muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. uning subʼyektlari iqtisodiy manfaatlarini milliy chegaralardan tashqarida roʻyobga chikdrishning eng maqbul yoʻli hisoblanadi. Jahon davlatlari oʻzlarining tub ichki manfaatlarini amalga oshirish maqsadida, ijtimoiyiqgisodiy taraqqiyot darajasidan kelib chiqqan holda Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh.ning muayyan yoʻnalishlarida faollik koʻrsatadilar. Mas, sanoati rivojlangan mamlakatlarning axborot texnologiyalari savdosida, xalqaro valyutakredit va moliyaviy intlar faoliyatida yuqori mavqe bilan ishtiroki kuzatiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlar Xalqaro iqtisodiy hamkorlik h.ning ishchi migratsiyasi, kapital kiritish, investitsiyey tovarlar importi yoʻnalishlariga ustuvorlik beradilar.

Oʻzbekistonda mustaqillik yillarida jahon xoʻjaligiga chuqurroq integratsiyalashish maqsadida Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. bir necha yoʻnalishlarida rivojlantirilmoqda. Tashqi savdo tarkibini takomillashtirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish, xalqaro iqtisodiy tashkilotlar faoliyatida qatnashish, mintaqaviy iqtisodiy birlashmalar bilan hamkorlik qilish shular jumlasidandir. Keyingi yillarda Oʻzbekiston ishchi kuchini eksport qilish borasida ham xorij mamlakatlari bilan yaqindan hamkorlik qilmoqda (yana qarang Xalqaro mehnat taqsimoti, Tashqi savdo)OʻzME.
Xalqaro kooperativ alyansi

Xalqaro kooperativ alyansi, XKA — milliy va mintaqaviy kooperativlar uyushmalari va kooperativ federatsiyalari (matlubot, kredit, qishloq xoʻjaligi va boshqalar)ni birlashtiruvchi xalqaro tashkilot. BMTda maslahat maqomiga ega.

1895-yilda Londonda tashkil etilgan. Asosiy maqsadi barcha mamlakatlarda kooperatsiyalar rivojlanishiga yordam berish, kooperativ harakat tamoyillarini targʻib etish, turli mamlakatlardagi kooperativ tashkilotlar oʻrtasida hamkorlik oʻrnatish, tinchlik va xavfeizlikni saqlashga yordam berish va boshqa XKA BMTning bir qator organlari va ixtisoslashgan tashkilotlari bilan hamkorlik qiladi. XKA qoshida xalqaro yordamchi qoʻmitalar qishloq xoʻjaligi kooperatsiyalari, sugʻurta, kredit, uyjoy, matlubot savdosi, i.ch. va hunarmandchilik kooperativlari muammolarini oʻrganish bilan shugʻullanadi.

XKA tashabbusi bilan 1923-yildan boshlab XKAga aʼzo mamlakatlarda har yili iyul oyining 1-shanbasi kooperativ tashkilotlar va korxonalar aʼzolarining xalqaro birdamlik kuni — Xalqaro kooperatsiya kuni tarzida nishonlanadi.

XKAning rahbar organlari — Kongress (3—4y.da bir marta chaqiriladi), Markaziy qoʻmita (har yili chaqiriladi), Ijroiya qoʻmita (XKA Prezidenti va 2 vitseprezidenti va 13 aʼzodan iborat). Kundalik ishlarga direktor va sekretariat rahbarlik qiladi. Shtabkvartirasi Jenevada.

XKA 2000-yil boshlarida 540 mln. aʼzodan iborat (76 mamlakat) kooperativ tashkilotlarini birlashtirdi. Oʻzbekistonni XKAda "Oʻzbekbirlashuv" taqdim etadi, 1992-yil oktabrda Yaponiyada oʻtkazilgan yillik sessiyasida Oʻzbekiston XKA aʼzoligiga qabul qilinganOʻzME.
Xalqaro kredit

Xalqaro kredit — davlatlar, banklar, firmalar, bir mamlakatdagi jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan boshqa mamlakatlar hukumatlari, banklari, firmalariga beriladigan kreditlar; pul va moddiy vositalarning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi harakati. Xalqaro kredit jahon xoʻjaligiiint paydo boʻlishi va rivojlanishi bilan bogʻliq. Xalqaro kreditning moxiyati, shakli va vazifalari ijtimoiyiqtisodiy sharoitga qarab oʻzgarib turadi. Muddatiga koʻra qisqa (1 yilgacha), oʻrta (1 yildan 5—7 yilgacha), uzoq (5—7 yildan koʻp) muddatli boʻladi. Firma kreditlari asosan qisqa va oʻrta muddatlarda tovar shaklida taqdim etiladi. Bank kreditlari tijorat yoki eksportimport banklari tomonidan yirik loyihalarni moliyalashtirishda qoʻllanadi. XX asrning 50-yillaridan boshlab davlatlararo kreditlar keng tus oldi. Xalqaro valyuta fondi, Xalqaro tiklanish va tarakqiyot banki, Yevropa tiklanish va tarakkiyot banki, Osiyo rivojlanish banki va boshqa banklar faoliyatida aʼzo mamlakatlarga kreditlar ajratish muhim oʻrinda turadi. XX asr oxirlaridan Xalqaro kreditning lizing, faktoring va qoplanma bitishuvlar boʻyicha kreditlar keng tarqaldi (qarang Kredit)OʻzME.
Xalqaro meteorologiya tashkiloti

Xalqaro meteorologiya tashkiloti — meteorologiyaga doir xalqaro ahamiyatga molik tezkor va ilmiy masalalarni birgalikda hal kilish maqsadida meteorologik xizmatlarning ishini muvofiqlashtirish uchun tuzilgan hamkorlik tashkiloti. 1871-yilda Jenevada asos solingan. Dastlab Xalqaro meteorologiya tashkilotit. direktorlar konferensiyasidan iborat boʻlgan, keyinchalik prezident tomonidan boshqariladigan ijrochi kotibiyatdan, shuningdek, jahondagi meteorologiya tarmoklari, aerologiya, iklimshunoslik, sinoptik axborotlar va boshqa masalalar bilan shugʻullanadigan bir qator komissiya va kichik komissiyalardan iborat boʻlib qoldi. Bu tashkilot ayrim hollarda xalqaro sʼyezdlar uyushtirib turadi. BMT meteorologiya xizmati direktorlarining Vashington konferensiyasi qaroriga binoan, 1947-yilda Xalqaro meteorologiya tashkilotit. oʻrniga Jahon meteorologiya tashkiloti (JMT) tashkil qilindi (unga 150 dan ortiq davlat aʼzo, Oʻzbekiston Respublikasi 1992-yil 23-dekabrda aʼzolikka qabul qilingan)OʻzME.
Xalqaro mehnat tashkiloti

Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) – BMTning ixtisoslashgan muassasasi. 1919-yilda Millatlar ligasi (ittifoqi) huzurida mehnat qonunlari va mehnat sharoitlarini yaxshilash masalalari boʻyicha konvensiya va tavsiyalarni ishlab chiqish uchun xalqaro komissiya sifatida tuzilgan; XMT tomonidan 8 soatlik ish kuni, onalikni himoya qilish, bolalar mehnatiga oid qonunlar va ish oʻrinlarida xavfsizlikni taʼminlash yuzasidan xalqaro meʼyorlar ishlab chiqilishiga, ish bilan bandlik dasni tayyorlashga katta hissa qoʻshdi. Xalqaro mehnat tashkilotiga 170 dan ortiq davlat aʼzo (2000). Oʻzbekiston Respublikasi 1992-yil Xalqaro mehnat tashkilotiga aʼzo davlatlar tarkibiga kirgan, tashkilotning 11 ta konvensiyasini ratifikatsiya qilgan. Bu tashkilot mehnat sharoitlarini muhofaza qilish va yaxshilash, ish bilan toʻliq bandlikni taʼminlash va turmush darajasini koʻtarish, tadbirkorlar va mehnatkashlar oʻrtasida hamkorlikni ragʻbatlantirish choralarini ishlab chiqish uchun hukumatlar, tadbirkorlar va mehnatkashlarni teng huquqlarda birlashtiradi. Xalqaro mehnat tashkiloti tarkibi Xalqaro mehnat konferensiyasi; maʼmuriy kengash; xalqaro mehnat byurosi; uch tomonlama qoʻmitalar; mintaqaviy va maxsus konferensiyalardan tashkil topgan. Qarorgohi Jenevada. Tinchlikni mustahkamlash yoʻlida koʻrsatilgan faoliyat uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (1969)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti bilan taqdirlangan tashkilotlar
Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi

Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi (XOQ; ; ) – olimpiya harakatining oliy rahbarlik organi, hukumatga qarashli boʻlmagan xalqaro sport tashkiloti.

 Tarixi 
1894-yil Pierre de Coubertin tashabbusi bilan Olimpiada oʻyinlari oʻtkazishni boshqarib turish, bu oʻyinlarning ijtimoiy ahamiyati va obroʻsini koʻtarish, havaskorlik sportini rivojlantirishga va barcha mamlakatlar sportchilari oʻrtasida doʻstlikni mustahkamlashga koʻmaklashish maqsadida tuzilgan.

 Raxbariyat 
XOQ – doimiy ishlaydigan tashkilot, oʻz aʼzolarini turli mamlakatlardagi sport harakatining eng faol tashkilotchilari orasidan tanlab oladi. XOQ ijroiya qoʻmitasi prezident (8 yil muddatga saylanadi), uch vitse prezident va 5 nafar aʼzodan iborat. Olimpiada oʻyinlari xartiyasi – XOQning ustav hujjatidir. XOQ sessiyalari har yili oʻtkaziladi, olimpiada oʻyinlari boʻladigan yillarda – ikki marta: yozgi va qishki oʻyinlar vaqtida oʻtadi. Olimpiada oʻyinlari vaqtida XOQ musobaqalarni oʻtkazishga rahbarlik qilish huquqini xalqaro sport federatsiyalariga beradi.

 Aʼzolari 
XOQ hozirgacha 200 dan ortiq milliy olimpiada qoʻmitalarini (shu jumladan, 1993-yil Oʻzbekiston milliy olimpiaya qoʻmitasini tan olgan. XOQ qarorgohi Lozanna (Shveysariya) shahrida joylashgan.

 

Turkum:Xalqaro Olimpiya qoʻmitasi
Turkum:Olimpiada tashkilotlari
Xalqaro savdo-koʻrgazma majmuasi

Xalqaro savdo-koʻrgazma majmuasi, "Toshkent plaza" xalqaro savdo koʻrgazma majmuasi — Toshkent shahridagi yirik savdokoʻrgazma markazi; majmua nomidagi "plaza" atamasi Sharqda keng maʼnoni anglatadigan tim soʻziga yaqin. 1999-yilda bunyod etilgan (meʼmori A.Toʻxtayev). "Interkontinental" mehmonxonasidan jan.rokda. 2 qavatli va yer osti omborxonasiga ega boʻlgan bino 3 ming kv. m dan ortiq savdo maydoniga ega. Usti yopiq ichki hovli (atriy) meʼmoriy mujassamotning markazida, uning ikki yonida rastalar joylashgan. Savdo rastalaridan dunyoga mashhur firmalarning doʻkonlari oʻrin olgan. Hovli markazida hovuz va uning tomida suvi past (hovuz)ga oqib tushadigan favvora joylashtirilgan. Maʼmuriyat, uchrashuvlar zali 1qavatda joylashgan.

Majmua Amir Temur koʻchasi bilan sobiq Xalq xoʻjaligi yutuklari koʻrgazmasining bosh paviloni oldini oʻzaro bogʻlaydiOʻzME.
Xalqaro sport birlashmalari

Xalqaro sport birlashmalari — jismoniy madaniyat, jismoniy tarbiya va sport sohasidagi jahon va mintaqaviy nohukumat tashkilotlari. Ularning soni hozirgi vaqtda 200 tadan ortiq. Xalqaro sport birlashmalarib. — universal (mas, Xalqaro olimpiada qoʻmitasi — XOQ), sport boʻyicha federatsiyalar (FIFA, FIDE, FAI va hokazo) tarzida boʻladi. Gimnastika federatsiyasi (1881-yil tuzilgan), akademik eshkak eshish (1892), konkida yuguruvchilar uyushmasi (1892), XOQ (1894) eng avval tashkil qilingan Xalqaro sport birlashmasi hisoblanadiOʻzME.
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti

Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (XST) (; qisqartmasi ISO ) – butun jahon mamlakatlari uchun umumiy boʻlgan (xalqaro) standartlarni ishlab chiqish hamda standartlashtirish sohasida jahon miqyosida hamkorlik qilish bilan shugʻullanadigan nodavlat tashkilot. Londonda 1946-yil taʼsis qilingan. Idorasi Shveysariyaning Jeneva shahrida joylashgan. Xalqaro standartlashtirish tashkilotiga 167 mamlakatning standartlashtirish milliy tashkiloti aʼzo hisoblanadi(2022). 

 

 

 (inglizcha)

Turkum:Tashkilotlar
Xalqaro taraqqiyot uyushmasi

Xalqaro taraqqiyot uyushmasi, XTU (IDA, International Development Assocation) – BMTning ixtisoslashgan muassasasi, jahon banki guruhiga kiradi. 1960-yilda Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB)ning filiali tarzida tashkil etilgan. 160 davlat aʼzo. Boshqaruvi va shtabkvartirasi XTTB bilan yagona, Vashingtonda joylashgan.

Uyushmaning rasmiy maqsadlari: eng kambagʻal mamlakatlarga foizsiz kreditlar ajratish yoʻli bilan ularning iqtisodiy rivojlanishiga yordam koʻrsatish. Bunday mamlakatlarga aholi jon boshiga yillik yalpi ichki mahsulot 925 dollardan ortiq boʻlmagan (1997) davlatlar kiradi. Bu mezon asosida XTU dan qarz olishi mumkin boʻlgan mamlakatlar soni 70 ga yaqin; XTU kreditlari Jahon banki beradigan jami qarzlarning 1/4 qismini tashkil etadi va faqat hukumatlarga beriladi. Uyushma kambagʻal mamlakatlarga 35—40 yilga foizsiz kreditlar (ulardan maʼmuriy xarajatlarni qoplash uchun yillik 0,75% miqdorida komission haq olinadi) beradi. Qarzlarni qaytarish 10 yillik imtiyozli davrdan keyin boshlanadi. 1998-yil oʻrtalarida XTU kreditlari 109,1 mlrd. dollarni tashkil etadi. 1998 moliya yilida 19 mamlakatga umumiy miqdori 7,5 mlrd. dollar boʻlgan 67 ta qarz ajratdi. Xoʻjayor ShennayevOʻzME.

 

Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro banklar
Turkum:Bankga oid chala maqolalar