Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Xolesterin

thumb|xolesterol
Xolesterin, xolesterol — sterinlar guruhiga mansub modda. Birinchi marta oʻt toshidan ajratib olingan. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi, rangsiz kristall. X. barcha tirik organizmlarda uchraydi; X.ning koʻp qismi nerv hamda yogʻ toʻqimalarida, tuxum va sperma hujayralarida, jigarda (X. biosintez qilinadi), buyrak usti bezlarida va boshqalarda boʻladi. Qon plazmasida X. yuqori yogʻ kislotalari (olein kislota) bilan birga murakkab efir holida uchraydi. Organizmda X. buyrak usti bezlari gormonlari, oʻt kislotalar, D vitamini va boshqa almashinuvida qatnashadi. Odam qonida oʻrtacha 150–200 mg% X. boʻladi. Koʻproq yogʻli ovqat isteʼmol qiladigan kishilarda X. miqdori koʻpayadi, bu oʻt toshlari hosil boʻlishiga, qon tomirlari devorida X. toʻplanishiga va moddalar almashinuvining buzilishi va boshqalarga olib keladi.Odam organizmida bir kunda 1 mg xolesterin o't suyuqligiga aylanadi.
Rasul Xolid

Rasul Xolid (asl nomi Rasulov Xolid) (1911.20.6 — Toshkent — 1991.11.3) — adabiyotshunos, shoir va dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), filologiya fanlari doktori (1972). Toshkentdagi ishchilar fakultetini (1932), Madaniy qurilish institutini (1934), Til va adabiyot instituti aspiranturasini (1937) tugatgan. Respublika gaz. va jurnallarida ishlagan (1931— 49). Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti ilmiy xodimi (194143; 194750), Adabiyot muzeyi ilmiy xodimi (1950—54) va direktori (1955—57), Til va adabiyot instituti sektor mudiri (1957—67). 1967 yildan Adabiyot muzeyi, 1978 yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar instituti boʻlim mudiri. Ilk sheʼriy toʻgshami — "Qalb qoʻshigʻi" (1931). "Rayhon" (1938) va "Taras" (1939) dostonlari muallifi. Sheʼrlarida tabiat manzaralari, inson ichki kechinmalari, oʻzbek xalqining fidokorona mehnati ulugʻlangan. Bastakor I. Xamroyev bilan hamkorlikda "Shoirning orzusi" musiqali dramasini yaratgan (1962).

X.R. Furqat ijodining ilk tadqiqotchisi hisoblanadi: "Zokirjon Furqat ijodi" (1954), "Furqat" monografiyalari, Furqat asarlari 2 jildligi (1991; nashrga tayyorlovchi va xattot) va boshqa Folklorshunos sifatida "Oʻzbek xalq ertaklari" (1960, 2 j.li),"Balogardon" va "Murodxon" dostonlarini (1965) nashr ettirgan. "Kattalar alifbosi" (195258; 1964), "Vatan adabiyoti" (1950—55), "Oʻzbek adabiyoti tarixi" (1962) darsliklarining mualliflaridan. "Qozoq sheʼriyati antologiyasi"ni oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

 
 Hayot ilhomlari, T., 1949; Baxtnashʼasi, T., 1960; Inson madhi, T., 1968; Oʻzbek epik sheʼriyatida xalqchillik (18—19-asrning 1-yarmi), T., 1973.

Ad.:Imomxoʻjayev T., Xolid Rasul ijodi, T., 1973.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Xoliqiy Muhammadjon

Xoliqiy Muhammadjon (1890-yil, Qoʻqon — 1938-yil 18-noyabr, Buxoro viloyati) — maʼrifatparvar pedagog. 

 Hayoti va faoliyati
Muhammadjon Xoliqiy 1890-yilda Qo‘qonda tug‘ilgan. Dastlab Qo‘qon madrasalaridan birida tahsil olgan, so‘ngra Buxoro madrasasida o‘qishni davom ettirgan. Buxoroda jadidchilik g‘oyalari bilan tanishgan, mashhur jadidchilar bilan yuzma-yuz suhbat qurgan. 1910-yil oʻz uyida yangi usul maktabini ochgan va bolalarni oʻqitgan. Shoir Charxiy shu maktabda oʻqigan. 1913-yildan jadid matbuotida ilm-maʼrifatga doir maqolalarini eʼlon qilgan. „Turkiy alifbo“ darsligi (1916), „Jumhuriyat nima?“ (1917) risolasi muallifi. 

1917-yil Qoʻqondagi „Taʼlimi maorif“ („Maorif tarqatish“) jadidlar tashkilotida sarkotib boʻlgan. 1917—1926-yillarda Qoʻqondagi dorilmuallimin (1920-yildan taʼlim-tarbiya texnikumi)da husnixat, ona tili va adabiyotdan dars bergan. Dorilmualliminda yozuvchi Abdulla Qahhor, akademiklar T. Zohidov, J. Saidov oʻqigan. 1918—1928-yillarda Qoʻqondagi 11-maktabda oʻqituvchi boʻlgan. 1929—1930-yillarda va 1937-yildan millatchilikda ayblanib, hibsda boʻlgan. Turmada vafot etgan. 

 

Turkum:Oʻqituvchilar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Qoʻqonda tugʻilganlar
Turkum:Jadidlar
Turkum:Qatagʻon qurbonlari
Nizomiddin Xoliqov

Xoliqov Nizomiddin (1939.1.9, Andijon) — grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (2001). Lvov poligrafiya intini tugatgan (1967). 1967-yildan Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyotda rassom — badiiy muharrir (1967— 78; 1969—71 ylarda bosh rassom), 1978-yildan Andijon "Rassom" ijodiy ktida rassom (1981—83 ylar rahbar). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog (1972—73). X. linogravyura, ksilografiya, litografiya, ofort, monotipiyada ijod kiladi, asarlarida tasviriy shakl va badiiy mazmun uygʻunligiga erishadi. Xalq ogʻzaki ijodi namunalaridan "Gulpari", "Oyjamol", "Gulshanbogʻ" kabi dostonlar, oʻzbek mumtoz adabiyoti ("Saddi Iskandariy", Alisher Navoiy; "Saylanma", Muqimiy va boshqalar) hamda oʻzbek adabiyoti ("Nurli choʻqqilar", A. Qahhor; "Chinor", Asqad Muxtor va boshqalar)dan chop etilgan kitoblarni badiiy bezadi.

Keyingi yillarda moyboʻyoq rangtasvirida samarali ijod qilmoqda ("Bahor", "Nuroniylar", "Hunarmandchilik", "Yoshlik", "Alpomish", "Ummon", "Harorat" va boshqalar); portretlarida inson ruhiyati teran ifodalangan ("Mirtemir", "Muhammad Ali", "Brigadir", "Ona" va boshqalar).

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turkum:Rassomlar
Xoll

Xoll (ing. Holl) — jamoatxona, dahliz; Yevropada ilk oʻrta asrda baland tom bilan berkitilgan joy. Bu joyda inglizsakson qabilalarining aʼzolari yigʻilgan, keyinchalik ingliz turar joylarining jamoatxonasiga aylangan. Zamonaviy jamoat binolari (mas, teatr, yotoqxona, mehmonxonalar)da dam olish yoki biror shaxsni kutish, suhbatlashish maqsadida foydalaniladi (ular divan, kreslo, televizor kabilar bilan jihozlanadi, xona gullari qoʻyiladi).
Robert W. Holley

XOLLI (Holley) Robert Uilyam (1922.28.1, Erbana, Illinoys shtati, AQSH) — amerikalik biokimyogar. Illinoys shtati universitetini tugatgan (1942). Kornell universitetining turli ilmiy markazlarida, Dyu Vino laboratoriyada (1943—47), qishloq xoʻjalik tajriba styasida (1948—57), oʻsimliklar, tuproq va oʻgʻitlar laboratoriyada (1957—64), molekulyar biologiya va biokimyo boʻlimida (1965—66), Solka institutida ishlagan (1966-yildan). Nuklein ktalar tuzilishini oʻrgangan. Alaninning tashuvchi RNKsida nukleotidlarning toʻliq ketmaketligini birinchi boʻlib aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1968, M. U. Nirenberg va X. G. Korana bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:11-fevralda vafot etganlar
Turkum:1993-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Niyozali Xolmatov

Niyozali Xolmatov (1947.20.2, Qoʻrgʻontepa tumani) — miniatyurachi rassom, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekiston xalq ustasi (2000). Moskva badiiy sanoat bilim yurtini tugatgan (miniatyura boʻyicha, 1973). Xolmatov ish faoliyatini Moskva badiiy gravyura korxonasining tajriba lab.da boshladi (1973—80), 1980 yildan "Us to" birlashmasi qoshidagi maktabda mutaxassislar tayyorlash bilan shugʻullanadi; Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi ning akad.kotibi (1998— 99), Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn institutida pedagog. Xolmatov bir nechta jamoat binolarini mahobatli asarlar bilan bezadi. Firdavsiyning "Shohnoma" asari va boshqa badiiy asarlarga miniatyuralar turkumlarini yaratdi.

Xolmatov asarlari respublika va xalqaro koʻrgazmalar (Germaniya va boshqalar)da namoyish etilgan, muzeylar va xususiy toʻplamlarda saqlanadi."Xolmatov Niyozali" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq ustalari
Hamid Xolmatov

Xolmatov Hamid Xolmatovich (1923.4.5, Qozogʻiston Respublikasi Jambul viloyati) — provizor olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan tibbiyot xodimi (1983). Farmatsevtika fanlari doktori (1976), professor (1976). Toshkent farmatsevtika institutini tugatgach (1944), shu institut farmakognoziya kafedrasida aspirant (1944—47), assistent (1947—57), dotsent (1957—76), ayni vaqtda institut dekani (1953—59), oʻquv va ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (195970), rektor (197085); 1985-yildan farmakognoziya kafedrasi professor Ilmiy ishlari, asosan, Oʻzbekiston xalq tabobatida qoʻllaniladigan, xususan, Ibn Sino ishlatgan dorivor oʻsimliklarni farmakognostik oʻrganish va tibbiyotga tadbiq etishdan iborat.

 
 Farmakognoziya T., 1995.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Asqar Xolmurodov

Asqar Gʻaniyevich Xolmurodov (1939.10.5, Yakkabogʻ tumani — 1997.16.1, Toshkent) — biotexnolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), biologiya fanlari doktori (1976), professor (1980). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1960), Ukraina Fanlar akademiyasi Biokimyo institutida a.spirant (1961—64), kichik va katta ilmiy xodim, boʻlim boshligʻi (1965— 86), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya instituti direktori (1986-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi bosh ilmiy kotibi (1988—90), vitseprezidenti (1990-yildan). Ilmiy ishlari hayvon organizmi hujayralarida vitaminlar va kofermentlar almashinuviga oid. "Kornik" deb ataladigan biologik preparatni kashf etgan. X. birinchi chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputata. Oliy Majlisning Fan, taʼlim, madaniyat va sport masalalari qoʻmitasi raisi (1995— 1997).

 
 Eksperimentalnaya vitaminologiya (v soavtorstve), Minsk, 1979; Membranniy transport kofermentnix vitaminov i kofermentov (v soavtorstve), Kiyev, 1982.

 

Turkum:1939-yilda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:10-mayda tugʻilganlar
Turkum:16-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Yakkabogʻda tugʻilganlar
Muhiba Xolova

Xolova Muhiba Sobirovna (1952. 2.11. Kogon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1979). 1973-yildan Kogon tumanidagi 10maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. "Testlar toʻplami" va "Diktantlar toʻplami"ni tuzgan.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Xon (unvon)

Xon (Eski turkchada: 𐰴𐰍𐰣 Qan) turkiy va moʻgʻul xalqlarida hukmdorlar unvoni. Dastlab qabila sardori, keyinchalik oliy hukmdorni anglatgan. Saljuqiylar va xorazmshohlar davrida X. viloyat, shahar hokimi yoxud darajasiga koʻra amir yoki malik lavozimlariga nisbatan yuqori hisoblangan, ayni paytda, mamlakat boshligʻi sultonga tobe boʻlgan turkiy boshliqni bildirgan. X. arelon, bugʻra singari soʻzlar bilan birikib qoraxoniylar davlati hukmdorlarini anglatgan. Moʻgʻul imperiyasiga asos solgan Temuchin „Chingizxon“ unvonini qabul qilgan. Imperiya hududida tashkil topgan ulus hukmdorlari ham X. deb nomlangan. Chingizxon vafotidan soʻng, saltanat taxtiga oʻtirgan chingiziylarga qoon unvoni berilgan. Moʻgʻul hukmronligi davrida Eronda nomusulmon hukmdorlar X., musulmon hukmdorlar esa, sulton deb atalgan. Temuriylarda Chingizxon sulolasiga daxldor shaxslar X. unvoni bilan yuritilgan. Shayboniylarsa X. hukmdor yoki taxt vorisini, sulton esa shahzodani ifodalagan. Safaviylar davrida X. unvoni viloyat boshliqlari — amirlarga berilgan va ular oʻz rutbalariga koʻra, 3 tabaqali zodagonlar sifatida eʼtirof etilgan.

Ayni vaqtda X. Eron va Afgʻonistonning turli koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalari orasida kabila yoki urugʻ sardori unvoni tarzida shuhrat topgan. Qoʻqon va Xiva xonligi hukmdorlari ham oʻzlarini X. deb atashgan. Bu nom ularning chingiziylar bilan qarindoshlik rishtalari mavjudligiga ham ishora hisoblangan. Qojarlar davlatida (19-asr) turli darajadagi harbiy va maʼmuriy amaldorlar, Hindistondagi musulmon davlatlarida turli martabadagi mansabdorlar ham X. deb yuritilgan.

 
Bartold V. V., Sochineniya, t.2., ch. 1, M., 1963; Dadabayev X., Obshestvennopoliticheskaya i sotsialnoekonomicheskaya terminologiya v tyurkoyazichnix pamyatnikax XIXIV vv., T., 1991.

Turkum:Unvonlar
Abdushukur Abduxalilovich Xonazarov

Abdushukur Abduxalilovich Xonazarov (1939.3.1, Boʻstonliq tumani Soyliq qishlogʻi) — oʻrmonshunos muhandis olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1984), professor (1995). Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1962). Oʻrta Osiyo oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutida kichik, katta ilmiy xodim, togʻ melioratsiyasi boʻlimi mudiri (1968—85; 1978—79 yillarda Afgʻonistonda oʻrmon xoʻjaligi boʻyicha maslahatchi), shu institut direktori (1985 — 90), "Oʻzbekoʻrmon" oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarish birlashmasi bosh direktori (1990— 91), Oʻzbekiston Respublikasi Oʻrmon xoʻjaligi davlat qoʻmitasi raisi (1991—2000), Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi instituti direktori (2001 — 2004), 2004-yil dekabrdan Oʻzbekiston Qishloq va suv xoʻjaligi vaziri oʻrinbosari — Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi ilmiyi.ch. markazi bosh direktori, ayni paytda Toshkent agrar universiteti oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri (1995-yildan).

Ilmiy ishlari togʻ yon bagʻirlarida tuproq eroziyasi, sel hodisalari va ularga qarshi kurash, oʻrmon melioratsiyasi, yongʻoq mevali va tez oʻsuvchi daraxtlar sanoat plantatsiyalarini barpo etish, ekologiya muammolariga bagʻishlangan. Oʻrmonchilik boʻyicha darsliklar va oʻquv qoʻllanmalari yaratgan. As: Eroziya pochv i melioratsiya v gorax, M., 1983; Gornaya melioratsiya, M., 1993; Oʻrmonshunoslik, T., 2001; Oʻzbekistonda oʻrmonzorlar barpo qilish asoslari, T., 2002; Ihota daraxtzorlari va dehqonchilik, T., 2002.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Qoʻchqor Xonazarov

Qoʻchqor Xonazarovich Xonazarov (1922.27.1, Toshkent — 2019.4.6) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), falsafa fanlari doktori (1963), professor (1967). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—1944). Moskva xalqaro munosabatlar institutini tugatgan (1950), KPSS MK huzuridagi Marksizmleninizm instituti (1953—59; 1971 — 1980), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq instituti (1959—1963)da katta ilmiy xodim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa kafedrasi mudiri (1964), Til va adabiyot instituti direktori (1964—1971), Falsafa va huquq instituti direktori (1980—1986), boʻlim mudiri (1995—1998). Oʻzbek sovet ensiklopediyasi bosh muxarriri (1986—1988). Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida kafedra mudiri (1993-95; 1998-2003).
Ilmiy faoliyati milliy va jahon tillari munosabatlari, milliy munosabatlar, maʼnaviyat, mafkura, madaniyat masalalariga bagʻishlangan. „Mehnat shuhrati“ ordeni (2002), „Shuhrat“ medali (1995) bilan mukofotlangan.

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xonaqoh

Xonaqoh — katta bino yoki uning asosiy xonasi: diniy meʼmoriy inshootlardagi (masjid, madrasa va boshqalardagi) katta xona (zal), ziyoratchilar uchun qurilgan jamoatxonalar, hujralar ham shunday ataladi; sufiylar mashgʻulotlarini oʻtkazishga moʻljallangan katta xona va uning atrofiga qurilgan xujralardan iborat meʼmoriy maskan; mahalla, qishloq masjidlarining tomi (yopmasi) gumbazli yoki tekis boʻlgan qishki qismi.

Oʻrta asrlarda xonaqoh odam, borliq, Tangri munosabatlariga oid murshid va muridlar suhbatlari oʻtkaziladigan maskan edi.

Xonaqoh, odatda, murabba yoki toʻrtburchak tarhli boʻlib, bir necha kirish eshigiga ega boʻlgan. Mujassamotida, ayniqsa, ochiq muhitda markaziylikka moyillik seziladi. Asosiy kirish eshigi anʼanaviy usulda baland peshtoqli qilib qurilgan, eshiklar tobadoniga yogʻoch panjaralar oʻrnatilgan, ichi oddiy, ravoqli, tokchali, mexrobi serhasham bezatilgan. Binolar tarkibidagi xonaqoh maqbara boʻlgan yoki tunga oʻxshash vazifani bajargan (masalan, Toshkent shahridagi Baroqxon madrasasidagi Suyunchxoʻja maqbarasi, Abulqosim madrasasidagi Moʻyi muborak xonaqohi va boshqalar). Mahalla masjidlari xonaqohi gumbaz tomli qilib qurilsa ham, ayvonining shifti tekis boʻlgan. Koʻp holatlarda xonaqoh ham, ayvon ham bir xil toʻsinli qilib qurilgan. Yirik xonaqohlar amaliy bezak sanʼati namunalari (ganch va yogʻoch oʻymakorligi, naqqoshlik va boshqalar) bilan jozibador bezatilgan (Buxorodagi Xoʻja Zaynuddin, Chor Bakr, Qosim Shayx xonaqohlari diqqatga sazovor). Xonaqoh maxsus bino sifatida Markaziy Osiyoda Amir Temur davrida ham maʼlum boʻlgan, XVI asrdan keng miqyosda qurila boshlagan. Vaqt oʻtishi bilan xonaqohning vazifasi oʻzgarib borgan, soʻnggi oʻrta asrlarga kelib xonaqoh darvishlar zikru samoʻ qiladigan maskanga aylana boshlagan.

 

 
 

Turkum:Arxitektura
Xonbandi

Xonbandi — qadimgi suv ombori (X-asr). Hozirgi Jizzax viloyati Forish tumani markazidan 12-15 km shimolida, Pasttogʻ darasi ichiga qurilgan. Xonbandi Nurota togʻidan oqib chiqadigan Osmonsoy va Ilonchisoy sel suvlarini jamgʻarib, yozda ekinlarni sugʻorish uchun barpo etilgan. Xonbandi toʻgʻoni granit toshlar va suvga chidamli maxsus qorishmalardan ishlangan.

Toʻgʻonning balandligi 15,25 m, uzunligi ustki qismida 51,57 m, asosida 24,35 m. Xonbandining uz. 1,5 km, eni toʻgʻon oldida 52 m, dara ogʻzida 200 m ga va suv sigʻimi esa 1 mln. 600 ming m3 ga teng boʻlgan. Xonbandi tufayli Qizilqumning Mirzachoʻl bilan tutashgan chegarasida taxminan 1,5 ming ga yer maydoni oʻzlashtirilgan.

Suv omboridan 6 km shimolida mustahkam rabot qad koʻtargan, uning xarobalari Kaltepa deb yuritiladi. Kaltepada olib borilgan arxeologik tekshirishlar bu kichik vohaning 10-asrda obod etilib, 12-asr oxirlarigacha hayet davom etganini aniqlab berdi. Suvni chiqarish uchun Xonbandi inshootining gʻarbiy chekkasida 9 ta quvur oʻrnatilgan. Ular oqib chiqadigan suvning dinamik taʼsiriga qarshi konussimon qilib ishlangan.

Xonbandi toʻgʻonning matematik oʻlchovlariga qaraganda uni bino qilgan 10-asr irrigatorlari mazkur inshootni qurishda toʻgʻon oldiga toʻplanadigan 16 m chuqurliqdagi suvning vertikal bosim kuchini hamda inshootni agʻdaruvchi gorizontal kuchni aniq muhandislik hisobi asosida belgilab chiqqanlar. Shuning uchun ham Xonbandi toʻgʻonining asosi yuqori qismiga nisbatan 4 baravar qilib ishlangan (qalinligi ostida 8 m, yuqorisida 2 m ga teng). Toʻgʻon maxsus loyiha asosida bino qilingan.

О‘rta Osiyoda eng qadimgi va eng mahobatli irrigatsiya inshooti sanalmish “Xonbandi tо‘g‘oni”ni juda katta mahorat bilan bunyod etishganlari kishini lol qoldiradi. XVII asr fransuz fizigi Blez Paskalning “Suvning bosim kuchi” tо‘g‘risida yaratilgan qonun kashfiyotidan 7 asr muqaddam Movarounnahrlik muhandislar tomonidan ushbu qonuniyat asosida qurilgan О‘rta Osiyodagi birinchi suv inshoati hisoblanadi. 

 Adabiyot 
 Husanxoʻjayev 3. X ., Gidrotexnika inshootlari, T., 1968; Muhammadjonov A. R., Qadimgi suv inshootlari tarixidan,T., 1968; Muhammadjonov A. R., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.

 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Jizzax viloyati
Xongul

Xongul yoki Buxoro bugʻusi (lot. Cervus elaphus bactrianus) — O‘rta Osiyo hududida yashovchi maralning ostturi.

Xongulning balandligi taxminan 120 smga yetadi. Tarmoqlangan och tusdagi shoxlar faqat erkak bug‘ularda bo‘ladi. Urgʻochilar shoxsiz. Shoxlari butoqli, uzunligi 110 sm ga yetadi. Kiyiklarning massasi taxminan 200 kg ni tashkil qiladi. Tana rangi jigarrang, sariq, kulrang och kulrang tusda, yozda qishga qaraganda yorqinroq tusga kiradi. Toʻq kulrang, yelkasida qoramtir yoʻllari bor. Bolalarning balandligi 60 sm gacha yetadi. Yangi tugʻilgan kiyiklarning tana vazni taxminan 9 kg ni tashkil qiladi. Ilgari Amudaryo, Sirdaryo va Orol dengizi sohillaridagi qamishzor va toʻqaylarda tarqalgan edi. Hozirgi faqat Amudaryo vohasidagi qoʻriqxonalarda yashaydi. Suvda yaxshi suzadi. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Urchish davrida urgʻochi va erkaklari birga poda boʻlib yuradi. Sentabr—oktabrda juftlashadi. Aprel—mayda bolalaydi. Kiyiklar 2—3 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Ovlash taqiqlangan.
 Muhofaza qilish 
Bu kichik tur asrning boshlarida yoʻq boʻlib ketish arafasida edi. Kiyiklar populyatsiyasi soni yashash joylarining vayron boʻlishi (shu jumladan sugʻorish loyihalari), Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin keng koʻlamli ovchilik va harbiy mojarolar tufayli keskin tushib ketgan.

1999-yilda kiyiklar soni 400 tadan kamayib ketgan edi. Tojikiston eng katta yoʻqotishga uchragan. Hozirda Tigrovaya Balka qoʻriqxonasida Buxoro bugʻularining kichik populyatsiyasi (taxminan 20 bosh) saqlanib qolganWereld Natuur Fonds.

Turkmanistonning Amudaryo qo‘riqxonasida 2016-2017 yillarda bug‘ular soni 60 boshga yetdi. Yana 60 bosh kiyik Amudaryo toʻqaylarida Jarguzer traktidan Muqri qishlogʻigacha boʻlgan hududda yashaydi.

O‘shandan beri xalqaro ekologiya tashkilotlari Buxoro bug‘ulari yashayotgan qo‘riqxonalar va qo‘riqlanadigan hududlarga yordam ko‘rsatib kelmoqda. Bundan tashqari, Butunjahon yovvoyi tabiatni muhofaza qilish jamg‘armasi (WWF) Buxoro bug‘ularini bir vaqtlar o‘zlari yashagan tabiatga qaytardi. Masalan, hozirda Buxoro (toʻqay) bugʻulari Oʻzbekistondagi Zarafshon qoʻriqxonasida yashaydi. 2007-yilda Qozog‘istonga bug‘u keltirildiMemorandum of Understanding concerning Conservation and Restoration of the Bukhara Deer (Cervus elaphus bactrianus), qo‘riqlanadigan hududlar va qo‘riqxonalar tashkil etildi. Natijada 2011-yilga kelib O‘rta Osiyoda buxoro bug‘ularining soni qariyb 1600 boshga yetdi.

Xongul soni kamayib ketganligi sababli Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilganIUCN Red List

 

 

 
 Lim V. P., Marmazinskaya N. V. Buxarskiy olen v Uzbekistane — Tashkent: Chinor ENK, 2007. — 111 s.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Xongxa

Xongxa, Songkoy (xitoycha Yuantszyan), Qizil dare — Xitoy va Vyetnamdagi dare. Uzunligi 1183 km, havzasining maydoni 158 ming km². Yunnan togʻligidan boshlanib, asosan, togʻlardan oqadi. Quyi oqimida Bakbo tekisligidan okib, Bakbo (Tonkiy) qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 3800 m³/sek. Suv rejimi mussonli, yozda toshadi. Toshqinlarning oldini olish maqsadida qirgʻoklari dambalar bilan toʻsilgan. Suvidan sugʻorishda keng foydalaniladi. Yozda dengiz kemalari Xanoy shahrigacha (quyilish yeridan 175 km) bora oladi. Daryo suvida juda koʻp qizil rangdagi oqiziqlar oqib keladi (daryo nomi shundan). Xongxa boʻyida Xekou, Laokay, Yenbay, Xanoy va boshqa shaharlar, deltasida Xayfon dengiz porti joylashgan.

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Vyetnamdagi daryolar
Xondam kanali

Xondam kanali - Toshkent viloyatidagi yirik va murakkab gidrotexnika inshooti, 1928—32 yillarda qurilgan. Chapqirgʻoq Qorasuv kanalining 3 km dan suv olish inshooti yordamida suv oladi. Dastlabki uz. 49 km. 1970-yildan keyin amalga oshirilgan rekonstruksiya natijasida qayta qazildi, uning uz. 77,5 km ga yetkazildi, kanal kengaytirildi, trassasi uzaytirildi va bosh qismidagi hisobiy suv sarfi 23 m³/sek. ni tashkil etdi. Kanal trassasi murakkab relyefni togʻ oldi tekisliklardan oʻtgani bois uning koʻp kismi qazma (chuq. 25 m gacha) va koʻtarma (bal. 30 m gacha) oʻzandan iborat. Kanal tubining kengligi 2–4 m, devorlarining qiyaligi 1,75 m ga teng. Kanal oʻzaniga filtratsiyaga qarshi 15 sm qalinlikdagi beton toʻshama yotqizilgan. Uning oʻng qirgʻogʻida 7 m enlikda inspeksiya yoʻli qurilgan. Kanalda koʻp sonli gidrotexnika inshootlari barpo etilgan: uning 28 km da 15 m balandlikdagi sharshara, Parkentsoy, Qizilsoy, Samsaraksoylar bilan kesishgan joylarda dyukerlar qurilgan, 10 ga yaqin yirik koʻpriklar, 5 ta yirik suv chiqargich, 2 ta suv toʻsgich, 4 ta suv tashlagich barpo etilgan. Trassaning oxiri Xoʻjabaland kanali b,n tutashtirilgan. Kanal oʻng qirgʻogʻidagi 15 ming gektarga yaqin ekinzorni sugʻorish imkoniyatiga ega.

 

Turkum:Toshkent viloyati kanallari
Xondamir

Xondamir Gʻiyosiddin Muhammad ibn Xoja Humomuddin ibn Xoja Jaloliddin Muhammad ibn Burhoniddin Muhammad Sheroziy (1473-1476, Hirot – 1534, Mandu; Dehlida dafn etilgan) – tarixchi. Ona tomondan Mirxondning nabirasi va shogirdi. Otasi temuriylardan Sulton Maxmud mirzoning vaziri boʻlgan. 10 yoshida Navoiyning kutubxonasida kutubxonachi, 1498-yil mudir. 1503-yildan Balxda Badiuzzamon Mirzo saroyida xizmat qilgan. 1507-1510-yillarda Shimoliy Afgʻonistonda (Basht qishlogʻida) adabiy ijod bilan shugʻullangan. 1510-yil Xondamir Hirotga qaytib kelgan. 1528-yil Xondamir Hindistonga, Boburiylar poytaxti Agraga, yaʼni Bobur xuzuriga borgan va 1529-yil Boburning Bengaliya va Gang daryosi sohili tomon qilgan yurishida qatnashgan. Bobur vafotidan soʻng Xondamir uning vorisi Humoyun bilan harbiy yurishlarda ishtirok etgan. Ayni vaqtda u „Humoyunnoma“ asarini yozadi. Bu xizmati evaziga unga „Amir ulmuarrixin“ unvoni berilgan. Humoyun bilan harbiy yurishdan qaytib kelayotganda vafot etgan. Vasiyatiga binoan, Dehlidagi mashhur qabristonga, shoir Xusrav Dehlaviy (1253-1325) yoniga dafn etilgan. Xondamir 13 ta asar yozgan, bizgacha 8 tasi yetib kelgan; „Maʼosir ulmuluk“ („Hamasr podshoxdarning tarixi“) (1498-1499); Alisher Navoiyga bagʻishlangan: „Xulosat ulaxbor fi bayon ulahvol ulaxyor“ („Xayrli kishilar ahvolini bayon etish borasida xabarlar xulosasi“) (1498-1500) va „Makorim ulaxloq“ („Oliyjanob xulkdar“) (1501); „Dastur ulvuzaro“ („Vazirlar uchun qoʻllanma“) (1500-1501); „Nomai nomi“ („Atokli nomalar“) yoki „Inshoi Gʻiyosiddin“, „Inshoi Gʻiyosiy“ (1522—1523); Mirxondning „Ravzat ussafo“ asariga X. tomonidan qoʻshilgan ilova – 7 jild va „Geografik qoʻshimcha“ (1522-1523); „Habib us-siyar fi axbor afrod ulbashar“ („Inson zoti xabarlari va doʻstning tarjimai holi“) (1520-1524); „Humoyunnoma“ (1534).

Xondamirning qolgan 5 ta asarining nomlari maʼlum xolos: „Osor ulmuluk valanbiyo“ („Podshoh va paygʻambarlar haqida hikoyalar“) (1524-1525); „Axbor ulaxyor“ („Yaxshi insonlar haqida xabarlar“); „Muntaxabi tarixi Vassof“ („Vassof tarixidan saylanma“); „Javohir ulaxbor“ („Xabarlar gavharlari“); „Gʻaroyib ulasror“ („Qiziqarli sirlar“). Navoiyning maʼlumotiga kura, X. „Nakiy“ taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. X.ning 3 jildli „Habib ussiyar fi axbor afrod ulbashar“ asarining 1 va 2jiddi Turkistondagi xonlar, Chingizxon va uning avlodlarining tarixi haqida, 3 jildida esa, 1490-yillarda Movarounnaxr va Xurosondagi temuriylar oʻrtasidagi oʻzaro kurashlar, Shayboniyxon bosqini haqida birmuncha maʼlumotlar bor. Xondamir Oʻrta Osiyo, Afgʻoniston, Hindiston tarixiga oid muhim asarlar yaratgan va bu bilan jahon madaniyati xazinasiga munosib hissa qoʻshgan.
 
 Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yoʻnalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. T.: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
 Dilorom Yusupova.

 

Turkum:Temuriylar davlati tarixchilari
Turkum:Hirotda tugʻilganlar
Turkum:Safaviy tarixchilari
Xoninglash

Xoninglash (ing. hone — charxlash) — detallarning ichki silindrik sirtlarini mayin tishli uzunchoq (dumaloq, toʻrtburchak) abraziv asbob (jilvir chiviq) bilan ishlab silliklash (pardozlash). Sirtga ishlov berish uchun abraziv asbob X. kallagi (xon)ga mahkamlab qoʻyiladi, kallak esa X. stanogining shpindeliga oʻrnatiladi. X. stanogining vertikal, gorizontal va qiya; bir va koʻp shpindelli; universal, yarim avtomatik va avtomatik bor. X. asbobining asosiy (aylanma) harakati alohida elektr dvigateli yoki gidroturbina bilan, detalni surib turish harakati (toʻgʻri chiziqli, ilgarilamaqaytma harakat) gidroyuritma bilan amalga oshiriladi. Stanoqda abraziv asbobni radial tarzda harakatlantiradigan mexanizm ham boʻladi. X. paytida abraziv asbob ishlov beriladigan sirtga siqilib turadi, X. kallagi aylanma va toʻgʻri yoki ilgarilanma qaytma harakat qiladi. X. detalning ichki sirtiga ishlov berishning oxirgi (pardozlash) operatsiyasi hisoblanadi. Masalan, avtomobil dvigateli silindrlar blokiga ishlov berishda X. operatsiyasidan foydalaniladi.
Karim Xonkeldiyev

Karim Xonkeldiyev (1912.9.5, Andijon — 1977.18.8, Guliston, Toshkentda dafn etilgan) — Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1934—58 yillar Andijon teatrida, 1958—77 yillar Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. Frans Moor (F. Shiller, "Qaroqchilar"), Mavlon (Abdulla Qahhor, "Shohi soʻzana"), Ilhom (B. Rahmonov, "Yurak sirlari"), Zavqiy (S. Abdulla, "Muqimiy"), Xolmat (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Jevakin (N. Gogol, "Uylanish") kabi obrazlarni Andijon teatri sahnasida yaratdi. Qahramonlar xususiyatini, ijtimoiy muhit bilan munosabatlarini hayotiy va real tasvirlay oluvchi oʻziga xos aktyorlardan. "Muso Jalil" (N. Isambet)da Borman, "Shum bola"da Hojibobo kabi turli xarakterdagi rollar ijro etib, aktyorlik mahoratining yangi qirralarini namoyish etdi. 1959-yildan Toshkent televideniyesida "Yulduzcha", 1962—77 yillar "Otalar soʻzi aqlning koʻzi" koʻrsatuvlarini olib borgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Xonobod shahri

Xonobod (1972—1991-yillarda Sovetobod) — Andijon viloyatidagi shahar (1972-yildan). Qoradaryoning oʻng sohilida. Transport yoʻli stansiyasi (Xonobod). Viloyatning sharqida joylashgan. Viloyat markazi (Andijon sh.) dan 80 km. Aholisi 55.1 ming kishi (2024) Maydoni 200km kvadrat XONOBOD ShAHRI.

Qoʻqon xonligi davrida bu hudud „Beshkapa“ deb yuritilgan. Mahalliy rivoyatga koʻra, Qoʻqon xonlari Xonobod atrofidagi toʻqayzorlarga kelib shikor uyushtirib dam olishni xush koʻrganlar. Shu bois bu hudud obodonlashtirilgan (shahar nomi shundan). 1969-yil Qoradaryoda Andijon suv ombori qurilishining boshlanishi bilan Xonobodda aholi soni koʻpaydi. Shaharda „Suv qurilish jihozlari“, „Andijon GES“, „Elektronika“, „Tarandubitel“ korxonalari, 2 avtokorxona, „XonBugda“, „OʻzKOJI“, „Andijonkabel“ qoʻshma korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Aloqa uyi, „Xotira maydoni“, Ikkinchi jahon urushi qurbonlari xotirasiga bagʻishlangan yodgorlik, Alisher Navoiy va Bobur nomidagi madaniyat va istirohat bogʻlari, Fozilmonota ziyoratgoxi, raqs va kulgi maydoni mavjud.

„Andijon suv ombori“ muzeyi, 6 kutubxona, 4 kasb-hunar (sanoat, maishiy xizmat, kompyuter, pedagogika) kolleji ishlab turibdi. Markaziy kasalxona, bolalar poliklinikasi, tugʻruqxona va boshqa tibbiy muassasalar (200 oʻrin) aholiga xizmat koʻrsatadi. Tez tibbiy yordam boʻlimi, Sultonobod, Xidirsha qishloq vrachlik punktlari bor. Shahar hududidan mahalliy ahamiyatdagi Andijon — Xonobod avtotrassasi va Oʻsh — Bishkek xalqaro avtomobil trakti oʻtgan.

 Aholi punktlari 

 Xidirsha
 Mehmonobod
 Fozilmon
 A.Navoiy
 Xonobod
 Bunyodkor
 Yuksalish
 Anhor
 Istiqlol
 A. Fitrat
 Mustaqillik
 Yangi hayot
 Teyit
 Kampirravot
 Alchaali
 

 

Turkum:Oʻzbekiston aholi punktlari
Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Andijon viloyati
Xonobodtepa

Xonobodtepa — shahar xarobasi (VI–XIII asr boshi — XVI–XVII asrlar). Toshkent shahri janubida Chirchiq daryosining oʻng sohilida, daryodan 0,5 km narida joylashgan. 1930–1960-yillarda M. Y. Masson, V. M. Masson, Y. F. Buryakov; 1971–1975-yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (V. A. Bulatova, L. G. Brusenko, L. L. Rtveladze, E. V. Rtveladze, M. I. Filanovich) tekshirgan. X. yodgorligi kvadrat (530x500 m) shaklda. Maydoni taxminan 30 ga. U keng xandaq bilan oʻralgan ark va shahristondan iborat. 6-asrda istehkomsiz kichik qishloq shaklida qad koʻtargan. VII asr oʻrtalarida 4 burchagida minoralari bor mustahkamlangan qalin devor bilan oʻralgan shaharga aylangan. Shahar ichida muhtasham binolar, uy-joylar, maydon va bozor joylashgan. VIII asrning 1-yarmida vayronaga aylanib, IX–XII asrlarda hayot tiklangan. XIII-asr boshida moʻgʻullar tomonidan vayron etilgan. Uzoq vaqt vayronalikdan soʻng, XV–XVI asrlarda shahar qayta tiklanib, mustahkam devori yangi ark (104x80 metr) bino qilingan. Shahar xarobasidan VIII asrning 1-yarmiga oid tangalar (Choch hokimi Tarnabchaning silovsin tasvirli tangasi, Usrushona hokimi Satachuriy II, Sugʻd ixshidi Turgʻar (738–750), turk xoqoni Eltegin tangalari) va Abbosiylarning mis fuluslaridan iborat xazina; shuningdek, qopqogʻida qush boshi va soqolli keksa kishi tasviridagi oʻymakor naqshli ostodonlar, buqa boshli sirlangan qadah, VI–XII asrlarga oid sirsiz va sirlangan sopol idishlar topilgan.

2025-yilda kanalizatsiya oʻtkazilishi oqibatida Xonobodtepaga 31,5 mlrd soʻmlik zarar yetkazilganligi aniqlangan

 

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Toshkent tarixi
Xonsyu

thumbnail
Xonsyu, Xondo – Yaponiya arxipelagidagi eng katta orol, Yapon dengizi bilan Tinch okean oraligʻida. Maydoni 230,4 ming km² (atrofidagi orollar bilan birga 231 ming km²), uzunligi 1400 km dan ziyod. Orolda mamlakat aholisining taxminan 80% yashaydi. Relyefi, asosan, togʻli. Orolning markaziy qismini yirik togʻ tizmalari (Ou, Xida, Kiso, Akaisi) egallagan. Vulkan koʻp, Fudziyama vulkani Yaponiyadagi eng baland choʻqqi (3776 m). Tez-tez kuchli zilzila boʻlib turadi. Sohil qismi kambar tekislik. Oltingugurt, qoʻrgʻoshin, rux, neft, gaz konlari bor. Iqlimi mussonli, okean iqlimi, shimolida moʼtadil, janubida subtropik. Kuzda tayfunlar boʻladi. Daryolari qisqa, serostona, gidroenergiya zaxirasiga boy. Eng katta koʻli – Biva. Togʻlar keng bargli oʻrmonlar bilan krplangan, janubida subtropik doim yashil va igna bargli oʻrmonlar bor. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. X. – Yaponiyaning iqgisodiy jihatdan eng rivojlangan hududi. Tekisliklarda aholi zich, dehqonchilik rivojlangan. Yirik shaharlari: Tokio, Osaka, Nagoya, Kioto, Yokoxama, Kobe. Xoʻjaligi haqida Yaponiya maqolasiga qarang.

 

 

Turkum:Osiyo orollari
Turgʻunboy Xontoʻrayev

Turgʻunboy Anorboyevich Xontoʻrayev (1935.31.12, Andijon viloyat, Asaka shahar) — Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1957). 1954-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri) aktyori. "Qutlugʻ qon" (Oybek) spektaklidagi Mirshab obrazi bilan oʻz faoliyatini boshlagan. Kichik rollarni ham maromiga yetkazib ijro etish, qahramonining ichki va tashqi kechinmalarini atroflicha ochishga urinish, ular orqali ulkan badiiy-falsafiy umumlashmalar mujassam eta olish Xontoʻrayev ijodiga xosdir. Idris (M. Dib, "Jazoir — mening Vatanim"), Goʻrkov (U. Shekspir, "Hamlet"), Sayyor (O. Yoqubov, "Yurak yonmogʻi kerak"), Miller (F. Shiller, "Makr va muhabbat"), Shokirboy (B. Avazov, "Furqat"), Boqijon (R. Bobojon, "Togʻa jiyanlar"), Seydizo (M. Kaoru, "Oʻgʻirlangan umr"), Sayfiqori (F. Musajonov, "Oq kabutar"), Bobo Kayfiy (M. Shayxzoda, "Mirzo Ulugʻbek"), Maymandiy (Uygʻun, "Abu Rayhon Beruniy"), Musulmonqul (I. Sulton, Abdulla Qodiriyning "oʻtgan kunlari") va boshqa uning teatrda yaratgan eng yaxshi obrazlaridanOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Xonqiz neft-gaz koni

Xonqiz neft-gaz koni - Fargʻona viloyatidagi kon, Fargʻona shahridan 27 km jan.gʻarbda. 1957-yilda ochilgan va ugla yili ishga tushirilgan. Kon relyefi yassi, ikki adir oraligʻidagi vodiydan iborat. Xonqiz strukturasi QopchigʻayAchchisoy antiklinoriysi chegarasida joylashgan boʻlib, kenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinaldan iborat. Neogen yotkiziqlari boʻyicha burmaning uz. 8 km, eni 4 km. Gumbaz yuzasi keng, qanotlari yassi. Xonqiz neft-gaz konig.k.da jami 25 ta burgʻi kuduti qazilgan. Konda sanoat miqyosidagi neft uyumlari paleogen davrining yotqiziklarida ajratilgan gorizontlarda uchraydi. Ular 1300–1350 m va 1675 m chuqurlikda ochilgan boʻlib, gil, alevrolit, mergel qatchalari bilan qavatlangan qumtosh va ohaktoshlardan tuzilgan. 1957—1989-yillarda Xonqiz neft-gaz konig.k.ning pastki qatlamlari sinab koʻrildi, natijada quyi boʻr davri muyan svitasida va oʻrta yura davrining terrigen yotqiziqlarida 3 ta gorizont ajratildi va gaz uyumlari mavjudligi aniqlandi. Ushbu gorizontlar qumtoshlardan tuzilgan boʻlib, konglomerat va ayrim joylarda karbonat qatchalari bilan qavatlanadi. Gorizontlarning qalinligi 35–58 m, gazlilik maydonlari 2,16 km², 3,24 km² va 31,4 km² ni tashkil qiladi. Ushbu gorizontlardagi gazning kimyoviy tarkibi birbiriga yaqin. Yura davri satlam suvlari kuchli namakob hisoblanadi, ular xlorkaltsiyli tipga mansub. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.

 

Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Turkum:Fargʻona viloyati geografiyasi
Xonqizi qoʻngʻizlari

Xonqizi qoʻngʻizlari, koksinellidlar (Coccinellidae) — asosan, yirtqich qoʻngʻizlar oilasi. Xonqizi qoʻngʻizlarining tana uz. 3–7 mm, usti doʻmboq. Koʻpchilik yorqin tusda boʻlib, odatda, ustqanotlarida chiziq va dogʻlar bor. Tuxumi koʻpincha toʻq sariq, 20—25 tasini toʻp-toʻp qilib qoʻyadi. Qurtlari serharakat, oʻsimliklarda ochiq hayot kechiradi. Koʻpgina Xonqizi qoʻngʻizlari — yirtqich entomofag. Qoʻngʻiz va lichinkalari oʻsimlik bitlari, oʻrgimchak-kanalar, koksidlar, barg burgalari, kanalar va boshqa bilan oziqlanadi. Faqatgina Epilachninae kenja oilasi va Bulae Muls. urugʻiga mansub baʼzi oʻsimlikxoʻr boʻlib, zarar keltiradi. Xonqizi qoʻngʻizlarining 2 mingga yaqin turi maʼlum; jumladan, Oʻzbekistonning sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida 40 ga yaqin turi tarqalgan. Ekinlar biotsenozida yetti nuktali Xonqizi qoʻngʻizlari (C.septempunctata L.); ikki nuktali Xonqizi qoʻngʻizlari (Adaliabipunctata L.) va boshqa, shuningdek, keng tarqalgan akarifag — oʻrgimchakkana kushandasi — nuktali stetorus (Stethorus punctillum Ws.) katta ahamiyatga ega. Bitta qoʻngʻizi bir kunda 50—100, lichinkasi esa 85 tacha oʻsimlik bitini yeydi. Xonqizi qoʻngʻizlari dan oʻsimliklarni zararkunandalardan biologik himoya usulida foydalaniladi. Buning uchun qoʻngʻizlarni yigʻib, oʻsimlik bitlari koloniyasiga qoʻyib yuboriladi. Xonqizi qoʻngʻizlari ni soʻruvchi zararkunandalarga qarshi 1:20 nisbatda tarqatilsa, kimyoviy vositalardan foydalanmaslik ham mumkin. Oʻzbekistonda poliz Xonqizi qoʻngʻizlari (Epilachna chrysomelina F.) va 19 nuqtali lavlagi Xonqizi qoʻngʻizlari (Bulae lichatchovi) ekinlarga zarar keltiradi. Ularga qarshi xlorofos (1,5 kg/ga), karbofos (1—1,5 kg/ga) va boshqa insektitsidlarning suvli emulsiyasi sepiladi.OʻzME

 

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Xopyor

Xopyor — Rossiya Federatsiyasidagi daryo, Don daryosining chap irmogʻi. Penza, Saratov, Voronej va Volgograd viloyatlari hududida. Uzunligi 979 km. Havzasining maydoni 61,1 ming km². Volga boʻyi qirlari yon bagʻridan boshlanib, oʻrqi^ yerlardan keng vodiy boʻylab oqadi. Ung qirgʻogʻi baland (120 m) va tik, jar koʻp. Chap qirgʻogʻi kiya va past (10–30 m). Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 45 km da 150 m³/sek. noyabr—dek.da muzlab, aprel da muzdan boʻshaydi. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Novoxopyorsk shahrigacha kema qatnaydi. X. boʻyida Balashov, Novoxopyorsk, Uryupinsk sh.lari joylashgan. X.ning quyi oqimi vodiysida Xopyor qoʻriqxonasi bor.

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Frederick Gowland Hopkins

Frederick Gowland Hopkins (1861.20.6, Istborn 1947.16.5, Kembrij) – ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1905) va prezidenti (193035), London universitetini tugatgan (1894, falsafa doktori) va 1898-yilgacha shu joyda ishlagan. Kembrij universitetida professor biokimyogar (1914-yildan). Asosiy ilmiy ishlari organizmda azot almashinuvi biokimyosiga oid. A va D vitaminlarini, glutationni kashf etgan. Ishlab turgan muskullarda sut kislotasining toʻplanishini aniqlagan. 1929-yil Nobel mukofoti laureati boʻlganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1861-yilda tugʻilganlar
Turkum:1947-yilda vafot etganlar
Turkum:20-iyunda tugʻilganlar
Turkum:16-mayda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xor

thumb|281x281px|Xor
Xor (yunoncha: choros — davra oʻyin qoʻshigʻi) — 1) antik davr teatr tomoshalarining jamoaviy ishtirokchisi; birga kuylab, raqsga tushib dramatik holatlarga, qahramonlar harakatiga izoh beradigan aktyorlar guruhi; 2) xonandalar jamoasi. Tarkibiga koʻra, bir turdagi (erkaklar xori, ayollar xori, bolalar xori) va aralash, shuningdek, ijrochilar soniga qarab kamer (12— 20 kishidan iborat), kichik va katta 100—120 gacha; 500— 1000 va undan ortiq ishtirokchi qatnashishi mumkin boʻlinadi. Yevropada professional unison xorlar xristian cherkovlarda 4-asrdan maʼlum (kliros). 10—13-asrlarda xor jamoasining ovoz (partiya)larga boʻlinishi boshlandi. Gomofoniya uslubi va mumtoz garmoniyanutt rivoji davri (17-asr)dan aralash xor jamoasi 4 ta (soprano, alt, tenor, bas) partiyaga ajratildi. Xor ijrochiligi musiqa cholgʻulari joʻrligida va joʻrsiz (a kapella) boʻladi. Oʻzbekistonda koʻp ovozli xor ijrochiligi 19-asr oxiridan rivojlana boshladi (V. Seksovich, N. Mironov. S. Kuzmenko va boshqa rahbarligidagi jamoalar). Professional xorlar 20-asr oʻrtalarida tashkil topgan: Oʻzbek radiosi xori (1947, V. Verov), Navoiy teatri xori (1948), Oʻzbek filarmoniyasining Davlat akademik kapellasi (1952, S. Valenkov va A. Sultonov). Aynan shu davrdan boshlab xor ijrochiligi maxsus musiqa taʼlimi tizimiga kiritildi, professional jamoalar qatorida oʻquv, havaskor, bolalar xorlari keng rivoj topdi. Hozirda Oʻzbekistonda bir necha professional xor jamoalari faoliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekiston davlat akademik kapellasi (1978—2001-yillarda badiiy rahbari va bosh dirijyori — A. Hamidov, 2002-yildan D. Jdanov). Repertuaridan chet el kompozitorlari (Kerubini, Motsart, Verdi, Fore, Gendel, Taneyev, Chesnokov, Raxmaninov va boshqalar)ning mumtoz asarlari, shuningdek, qayta ishlangan oʻzbek xalk, qoʻshiqlari, Oʻzbekiston kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. Oʻzteleradiokompaniyasi qoshidagi Respublikada xizmat koʻrsatgan xor jamoasi (tashkilotchisi — B. Umidjonov, 1960 y 16 dekabr; 2003-yildan badiiy rahbari — D. Malikova, dirijyori —B. Lutfullayev, J. Shukurov, C. Radjabova, I.Matyakubov.2013 y dan badiiy rahbar va dirijyor— Sh.Boboxonova Hozirda O'zb.R Madaniyat va sport ishlari boshqarmasi, Badiiiy jamoalar birlashmasi qoshidagi Respublikada xizmat ko'rsatgan Xor jamoasi). Ijro uslubida Yevropa xor anʼanalari bilan milliy xonandalik. uslublari uygʻunlashgan. Repertuaridan M. Burhonov, B. Umidjonov, S. Boboyev, Ik. Akbarov, M. Nasimov va boshqa qayta ishlagan xalq qoʻshiklari, M. Bafoyev, F. Alimov, B. Lutfullayev, D. Omonullayeva, N. Gʻiyosov va boshqa oʻzbek kompozitorlarining poema, kantata, oratoriyalari asosiy Urin tutadi. Xususiy tashkil etilgan "Ipak yoʻli" kamer xori (2001-2006, D. Jdanov) faoliyat yuritgan. Repertuaridan jahon xalqlari qoʻshiqlari, chet el mumtoz asarlari o'rin olgan.

 

 aralash xor — erkaklar va ayol-qizlardan tuzilgan xor;

 Yana qarang 

 Bulbulcha

 

 

 

Turkum:Xorlar
Xorazm raqsi

Xorazm raqsi — oʻzbek xalq raqs uslubi. Xorazm vohasida qadim zamonlardan shakllangan va asrlar davomida rivojlanib kelgan. 

Xorazm raqsida gavdaning beldan yuqori qismi orqaga tashlanganroq, kuraklar bir-biriga yaqin, tizzalar biroz egik, oyoq uchlari yonga ochilganroq boʻladi. Xotin-qizlarda rasmiy holatda barmoq uchlari pastga qaratiladi, tirsaklar biroz bukiladi, yigitlarda qoʻllar choʻzilgan, tirsaklar toʻgʻri boʻlib, barmoqlar yuqoriga, kaftlari yonga qaratiladi. Xotin-qizlar bilaklariga zang (mayda qoʻngʻiroqchalar) taqib oʻynaydilar. Boshlaridagi taqyatuzi, peshonalariga bogʻlangan manglaytuzi, koʻkraklariga osilgan shokilalar, quloqlaridagi sirgʻalar, bilaklaridagi bilakuzuklar ham raqs usullariga moye tushib, umumiy raqs obrazini yaratishga xizmat qiladi. Yigitlar ustiga toʻq rangli kamzul, boshlariga chugurma kiyib oʻynaydilar. Raqs jarayonida barmoqlarni qarsillatib, gʻoz turib oʻynash, gavda, qoʻldastalarni titratish, yelka qoqish, choʻkka sakrash, qayrokdarda usul berish ayollar va erkaklar raqsiga birday xos.
left|thumb|267x267px|Chugurma (Ichan qal’a)
Xorazm raqsi harakatlarga boy. Bizgacha yetib kelgan "Chagʻalloq", "Norim-norim", "Aliqambar", "Orazibon", "Moʻri", "Xoʻbbimboy", "Shirinnovvot" oʻyinlari ijrosida oʻgʻlon raqqoslar va masxarabozlar oʻzini koʻrsatgan boʻlsa, "Ashshadaroz", "Maqom ufori" kabi raqslarda raqqosalar ustunlik qilgan. "Lazgi" raqs turkumi ijrosida erkak va ayol raqs ustalari birday mahorat bilan oʻynaydilar. Eng mashhur Onajon xalfa Sobirova (1885-1952) xalfa tomoshasi tarkibini saqlash, garmon chalish va kuylash, raqqoslarni oʻynatishda, ayniqsa, xotin-qizlar raqsini sahnaga olib chiqishda katta xizmat qilgan. S. Ollaberganova, R. Hakimova, R. Otajonovalar Onajon xalfa ansambli ishtirokchilaridir. Xorazm raqsi ijro uslubini, anʼanalarini, yangi ijtimoiy sharoitlarda saqlash va rivojlantirishda Qambar bola, Kanarak bola Saidov, Qodirbergan Otajonov, Karim Ollaberganov, Rimajon Matkarimova, Matlatif Saidov, Latif Zarifov, Xudoybergan toʻqtoʻq, Gavhar Matyoqubova va boshqalarning xizmatlari alohida. Xorazm raqsi uslubi Xorazm viloyat teatri, xalq ansambllari, "Oʻzbekraqs" birlashmasi tasarrufidagi "Lazgi" ansambli faoliyatida davom etib kelmoqda.

 Adabiyot 
 Qilichev T., Xorazm xalq teatri, T., 1988;
 Avdeyeva L., Oʻzbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001;
 Kari mova R., Oʻzbek raqslari, T., 2003.

 

Turkum:Raqslar
Turkum:Xorazm
Turkum:Oʻzbek raqslari
Xorazm qoʻgʻirchoq teatri

Xorazm qoʻgʻirchoq teatri, Xorazm viloyat davlat qoʻgʻirchoq teatri – bolalar teatri. 1993 yil Xiva shahrida tashkil boʻlgan.

Teatrning tashkil topishida Sanʼat institutining „qoʻgʻirchoq teatri“ boʻlimini bitkazgan maxsus „Xorazm guruhi“ bilan birga Ogahiy nomidagi teatr qoshidagi „qoʻgʻirchoq teatri“ studiyasi aktyorlari asos boʻldi. Teatr oʻziga xos ijod yoʻli va uslubiga ega boʻlib, zamonga hamnafas spektakllar bilan bir qatorda xalq ertaklari, mumtoz asarlarga ham alohida eʼtibor qaratmoqda, klass konsert, shou tomoshalari bilan tomoshabinni mamnun etmoqda. „Afandi hangomalari“ (M. Quryozov) teatrning ilk spektaklidir. Ketmaket „Toʻgʻri va egri“, „Sirli sandiq“, „Chodir jamol“, „Kashmir qoʻshigʻi“ (Sh. Rashidov), „Susambil“ (M. Krdirov) kabi spektakllar sahnalashtirildi. Teatr ijodkorlari turli mavzularga murojaat etgan holda spektakllarga bolalarni fakat xalollikka, mehnatsevarlikka, oqil va bilimdon, vatanga, xalqiga, otaonasiga muhabbatli boʻlishga undovchi eng muhim tarbiyaviy vosita sifatida qaramoqda. „Tuhmat tosh yorar“, „Shohsanam kissasi“, „Doʻstlik bogʻi“ (S. Kozlov), „Afrika qoʻshigʻi“ (D. Saburov), „Tilla tarvuz“, „Yangi yil ertagi“ (O. Abdullayev), „Qizil tanlilar sardori“ (O. Genri), „Oltin baliq“ (A. S. Pushkin), „Ishlamagan tishlamaydi“ (U. Xoʻjaniyozov), „Tulki hiylasi“ (M. Ashurova), „Toʻtixon shou“ (klass konsert), „Oʻrmondagi bazm“ (shou tomosha) va boshqa teatr sahnasidan oʻrin olgan eng yaxshi asarlardir. Roxila Matniyozova, Yusufboy Yusupov, Umid Dosov, Davron Ismoilov, Farogʻat Saidnazarova va boshqa teatrning yetakchi aktyorlaridir.
 

Turkum:Xorazm
Turkum:Oʻzbekiston teatrlari
Xorazm haqiqati

Xorazm haqiqati - ijtimoiy-siyosiy gazeta. Urganch shahrida haftada 2 marta chop etiladi. Muassisi: Xorazm viloyati hokimligi. Dastlab, 1920-yil 8 martdan "Inqilob quyoshi" nomi bilan nashr qilingan. 1939-yil 1-yanvardan hozirgi nomda. 1921-yil Xorazmga kelgan H.H. Niyoziy gazeta faoliyatini mustahkamlashga yordam bergan. Davlat va jamoat arboblari Karim Boltayev, Qurbon Beregin, Xudoybergan Devonov; yozuvchi va shoirlar Faqiriy, Mutrib, Partav, Chokar, Mugʻanniy, Sayd Nazariy, Umar Qurboniy, Mahmud Ismoilov, Eshmurod Devonov, Xayit Eshmurodov va boshqa gaz.ning ilk muxbirlari boʻlgan. Sahifalarida viloyat hayotiga doir iqtisodiyijtimoiy, maʼnaviy masalalar yoritib boriladi. 1996-yil 3-apreldan "Xorazm haqiqati" va "Xorezmskaya pravda" gaz.lari birlashgan tahririyati tashkil etildi.

Gaz.ga turli davrlarda Bekjon Rahmonov, Afzal Tagirov, Sharif Bulatov, Rahmat Majidiy, Qurbon Beregin, Otaxon Toshxoʻjayev, Egam Rahimov, Erkin Samandarov, Karim Qurbonov muharrirlik qilganlar. Hozirgi muharriri Rustam Iskandarov (1996-yildan). Adadi 3443 (2005).

 

Turkum:Oʻzbekiston gazetalari
Xordalilar

thumb|Xordali hayvonlar
Xordalilar (Chordata) — ikkilamchi ogʻizli hayvonlar tipi. Oʻq skeleti — xorda ichak ustida joylashgan. Koʻpchilik Xordalilar hayoti davomida xorda ustida joylashgan nerv nayi saqlanib qoladi. Keyinchalik nerv nayidan bosh miya va orqa miya hosil boʻladi. Suvda yashovchi xordalilar xalqumi devoridagi juft jabra yoriqlari hayot davomida saqlanadi. Quruqlikda yashovchi oʻpka bilan nafas oladigan xordalilarda jabra yoriqlari ontogenezining boshlangʻich davrlarida boʻladi. Yuragi 2—4 boʻlmali. Faqat tuban xordalilar (lansetniklar)da qorin tomiri kisqarish xususiyatiga ega. Gavdasining oldingi 3 ta boʻgʻimlari boʻylab oʻtadigan segmentlar tuban xordalilar va umurtqalilarning embrional rivojlanishi davrida yaxshi koʻzga tashlanadi. Tuban xordalilar suzgich dumga (tananing anal teshigvdan keyingi qismi) ega.

Xordalilar tipi bosh xordalilar, qrbiqdilar va umurtqalilar kenja tipiga ajratiladi. 40000 ga yaqin turi (jumladan, 38000 umurtqali hayvonlar) maʼlum. Xordalilar hayvonot dunyosi sistemasida oʻziga xos oʻringa ega. Ammo xordalilar jabra apparati ichak bilan nafas oluvchilar va ayrim qazilma ignaterililarga oʻxshash boʻladi; orqa nerv stvoli chalaxordalilar uchun ham xos.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar