Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Thenay (Loir-et-Cher)

Thenay — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
803 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 40,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 19,8 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Thésée

Thésée — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1206 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 68,5 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 17,6 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Thoré-la-Rochette

Thoré-la-Rochette — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
922 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 85,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 10,8 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Thoury

Thoury — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
337 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 21,5 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 15,7 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Tour-en-Sologne

thumb|upright=1.40|Château de Villesavin
Tour-en-Sologne — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
887 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 33,5 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 26,5 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Tourailles

Tourailles — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
133 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 17,7 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 7,5 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Tréhet

Tréhet — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
109 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 19,5 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 5,6 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Tripleville

Tripleville — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
130 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,3 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 12,6 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Troo

Troo — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
301 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 21,7 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 13,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Valaire

Valaire — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
81 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 6,8 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Vallières-les-Grandes

Vallières-les-Grandes — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
752 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 18,3 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 41,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Veilleins

Veilleins — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
180 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 3,8 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 47,5 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Vendôme

Vendôme — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
17.707 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 740,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 23,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Verdes

Verdes — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
388 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 28,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Vernou-en-Sologne

Vernou-en-Sologne — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
524 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,6 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 49,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Veuves

Veuves — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
216 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 27,0 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 8,0 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Vievy-le-Rayé

Vievy-le-Rayé — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
461 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 9,8 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 46,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villavard

Villavard — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
133 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 26,1 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 5,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villebarou

Villebarou — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
2269 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 249,3 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 9,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villebout

Villebout — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
137 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 12,0 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 11,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villechauve

Villechauve — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
284 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 26,1 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 10,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villedieu-le-Château

Villedieu-le-Château — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
420 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 14,5 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 28,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villefranche-sur-Cher

Villefranche-sur-Cher — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
2409 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 87,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 27,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villefrancœur

Villefrancœur — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
462 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 25,1 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 18,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villeherviers

Villeherviers — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
486 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 12,8 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 38,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villemardy

Villemardy — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
217 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 17,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 12,1 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villeneuve-Frouville

Villeneuve-Frouville — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
70 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 15,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 4,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villeny

Villeny — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
337 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 32,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villeporcher

Villeporcher — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
136 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,5 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 11,8 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villerable

Villerable — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
497 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 29,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 16,6 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villerbon

Villerbon — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
748 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 43,2 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 17,3 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villermain

Villermain — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
304 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 27,8 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villeromain

Villeromain — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
198 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 15,0 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 13,2 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villetrun

Villetrun — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
274 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 39,7 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 6,9 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villexanton

Villexanton — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
213 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 18,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 11,6 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villiers-sur-Loir

Villiers-sur-Loir — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1209 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 120,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 10,0 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Villiersfaux

Villiersfaux — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
233 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 32,4 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 7,2 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Vineuil (Loir-et-Cher)

Vineuil — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
6651 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 298,3 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 22,3 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Vouzon

Vouzon — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
1060 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,7 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 77,5 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Yvoy-le-Marron

Yvoy-le-Marron — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

 Aholisi 
538 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,9 nafar kishi.

 Geografiyasi 
Maydoni — 49,4 km2. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Loir-et-Cher shaharlari
Rossiya meteor hodisasi (2013)

thumb|250px|Chelabinsk uzra uchib oʻtgan meteor.
thumb|Video

2013-yil 15-fevralda, Toshkent vaqti bilan 9:20 da Rossiyada meteor hodisasi yuz berdi. Chelabinsk shahri ustidan 15–18 km/s tezlikda uchib oʻtayotgan kamida bitta osmon jismi (meteoroid) portladi. 1200 kishi zarba toʻlqinidan derazalar sinishi oqibatida jarohatlandi.Meteorite hits Russian Urals: Fireball explosion wreaks havoc, up to 1,200 injured (PHOTOS, VIDEO). RT. 15-fevral 2013-yil. Keyinchalik bu son 1500 ga yetdi. Olti shahardagi 3 000 ga yaqin imorat zarar koʻrdi. Rossiya Favqulodda Vaziyatlar Vazirligi meteorit parchalari topilmaganini maʼlum qildi. Keyinchalik meteor parchalari topildi va Internetda sotila boshlandi.

Portlagan meteoroid shimoliy Qozogʻiston va Uralda kuzatilgan meteorit yomgʻiri qismi edi.Полина Захарова: сегодня ночью к земле вновь приблизится астероид, fedpress.ru Sibir Davlat Geodeziya Akademiyasi axborotiga binoan meteoroid diametri 50 metrga yaqin. Meteorit qulagan joy - Chebarkoʻl yaqinida diametri olti metrlik chuqur topildi.

Hodisa 2012 DA14 asteroidi yaqinlashishiga bogʻliq emas, astronomlar bu jismlar turli yoʻnalishlarda harakat qilishini taʼkidlashdi.

 

 
 Как падал метеорит: Хроника падения метеорита на Урале, Rossiyskaya Gazeta 

Turkum:2013-yil voqealari
2012 DA14

thumb|right|250px|2012 DA14 orbitasi.
2012 DA14 Yerga yaqin asteroid boʻlib, diametri - 50 m, massasi esa 190 ming tonna atrofidadir. U 2012-yil 23-fevralida Ispaniyadagi Observatorio Astronómico de La Sagra rasadxonasi tomonidan ochilgan. (K12D14A) Bu asteroid 2013-yil 15—16-fevral kunlari Yerdan 27,7 ming km masofada oʻtdi. Bu masofa bunday kattalikdagi jism uchun rekord darajada qisqadir.

 Yana qarang 
 Rossiya meteor hodisasi (2013)

 

 

Asteroid 2012 DA14 to Safely Pass Earth (JPLnews video 4-Feb 2013-yil)
Meteoroid

thumb|Pallasitdan tashkil topgan meteorit qismi (Argentinada topilgan).
Meteoroid ( — „tepadagi“, „osmondagi“) deb Quyosh tizimidagi mayda osmon jismlariga aytiladi. Sayyora atmosferasiga kirib, qizigan meteoroid oʻz ortidan iz qoldiradi, bu izga meteor deyiladi. Osmonning bir nuqtasidan kelayotgan meteorlar esa meteor yomgʻiri deb ataladi. Agar meteoroid sayyora sirtiga qulab, saqlanib qolsa, bunday saqlangan jism meteorit deb nomlanadi. Har yili Yer atmosferasiga 15 ming tonna atrofida meteoroid kiradi.
Chovli qishlogʻi (Samarqand viloyati)

Chovli qishlog’i — O’zbekiston respublikasi Samarqand viloyatining Ishtixon tumanidagi joylashgan qishloq. Qishloq hozirgi Ishtixon tumani joylashgan hududdagi ilk aholi yashagan joy hisoblanadi. Qishloq nomi aynan mana shu hududlarga ko'chib kelib dastlab uchta hovli tiklagan aka-ukalarning uylari nomiga qo'yilgan. Uch hovli nomi bilan atalgan hudud, keyinchalik shevalarda Uchchovli sifatida talqin qilingan. Keyinchalik bu atama Chovli so’zigacha qisqargan. Qishloqning asosiy tarmog’i qishloq xo’jaligiga asoslangan paxta va bug’doy ekinlari xo'jaliklarning asosiy xomashyosi hisoblanadi.
Asfaltlash

Asfaltlash — Avtomobil yoʻllari, ko'cha, aerodrom va hokazoga asfalt-beton qoplamalar yotqizish; asfalt-beton qorishmalarni oldindan tayyorlangan zaminga yotqizish va zichlash. Asfalt-beton bir yoki ikki qavat qilib yotqiziladi. Ikki qavatli asfalt-betonning ostki qavati 4—5 smli yirik donali shagʻal, ustki qavati oʻrtacha, mayda donali shagʻal yoki qumli boʻladi va qalinligi 4 sm ga yetadi. Serqatnov yoʻllar va shoh koʻchalarga umumiy qalinligi 12—15 sm ni tashkil qiladigan 3—4 qatlam qoplanadi. Asfaltlashning uch usuli bor: 1. Qizdirilgan asfalt-beton yotqizib, soʻngra tekislash va shibbalash; 2. Sovuq asfalt-beton yotqizib, yengil gʻaltaklar bilan tekislash 3. 250—500 kg/sm2 bosim ostida tayyorlangan plitalar yotqizish. Hozir Asfaltlash ishlari toʻla mexanizatsiyalashtirilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Taʼlim
Ashirit

thumb|Dioptaz(Ashirit)
Ashirit, Dioptaz (yunoncha: dioptas — orasidan koʻrmoq)? mis zumradi, axirit — mineral, misning suvli silikati. Kimyoviy formulasi Cu6(Si6O|8). 6N2O. Birinchi boʻlib buxorolik savdogar Muhammad Ashir 1785-yilda Markaziy Qozogʻistondagi Oltintepa degan joydan topgan, dastlab uning nomi bilan ashirit deb atalgan. Kristallarining ichidagi ulanish chiziqlari butunlay koʻrinib turganligi uchun fransuz mineralogi Gayu (1797) ashiritni D. deb atagan. Trigonal singoniyali. Qisqa ustuncha, romboedr koʻrinishida. Rangi zumradsimon yashil, yaltiroqligi shishasimon. Kattikligi 5. Zichligi 3300 kg/m3. Mis konlarining nurash zonasida malaxit, broshantit, xrizokolla va misning ikkilamchi minerallari, shuningdek, kalsit, kvars, limonit bilan birga uchraydi. Chili (Kopiano yaqinida), AQSH (Arizona shtati), Kongo Demokratik Respublikasi (Shaba), Namibiyada ham topilgan.

Mis zumradi — dioptazning eski nomi (qarang Dioptaz). Ashirit Markaziy Qozogʻistondagi Oltintepa koni yonidan bu mineralning 1785-yilda katta kristallini topib kelgan buxorolik savdogar Ashir Muhammadning nomiga qoʻyilgan. Kimyoviy formulasi: Su6Si6O18×6H2O OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kimyo
Turkum:Javohirlar
Asidol

Asidol — Suvda erimaydigan, oʻtkir hidli toʻq jigarrang, moysimon suyuqlik. Neftning ishqoriy qoldiqlarini sulfat kislota bilan parchalab olinadi. Asidol moy asosidagi loklar ishlab chiqarishda erituvchi, emulgator, sovun ishlab chiqarishda oʻsimlik moylari oʻrniga, mato, gazlama va terini boʻyashda insektitsid va fungitsid modda sifatida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Asimmetrik atom

Asimmetrik atom — toʻrtta har xil atomlar yoki guruhlar bilan birikkan uglerod atomi. Boshqa elementlar (masalan, Si, N, R, Ab)ning atomlari ham asimmetrik boʻlishi mumkin. Asimmetrik atomga birikkan atomlar yoki guruxlar bir tekislikda yotmaydi. Asimmetrik atomli birikmalar optik jihatdan faol hisoblanadi (qarang Asimmetrik molekula)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Asimmetrik molekula

Asimmetrik molekula — Simmetriya tekisligi va markaziga ega boʻlmagan molekula. Molekulaning asimmetrikligiga uning tarkibidagi asimmetrik uglerod atomi sabab boʻlishi mumkin. Bunday molekulada asimmetrik uglerod atomi boʻlmasa ham, u butunlay asimmetrikligi uchun optik faol hisoblanadi (qarang Optik antipodlar, Asimmetrik atom)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Asimmetrik sintez

400px|справа|thumb|Asimmetrik sintezga msiol
Asimmetrik sintez — Optik jihatdan suyet va disimmetriya (qoʻsh simmetriya) markazi boʻlmagan birikmalardan optik faol birikmalar hosil qilish usuli. Asimmetrik sintez boshqa optik faol birikma yoki biror disimmetrik omil taʼsiridagina sodir boʻladi. Hozirgi vaqtda Asimmetrik sintez optik faol moddalar olishning asosiy usulidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Asinxron raqamli mashina

Asinxron raqamli mashina (yun. a — manfiy zarra va syncbunos— bir vaqtda) — har bir operatsiyaning boshlanishi oldingi operatsiyaning tugallanishi haqidagi signal bilan aniq lanztitan raqamli hisoblash mashinasi. Amallarni asinxron tarzda, yaʼni qancha kerak boʻlsa, shuncha takt bilan bajaradi. Taktda bajariladigan amallarning bajarib boʻlinishiga qarab taktning davomiyligi ham har xil boʻlishi mumkin. Boshqaruv qurilmasi mashina bloklari va qurilmalari bilan buyruq (komanda) va javob shinalari tizimi orqali bogʻlangan. Boshqarish qurilmasi tomonidan biror buyruq shinasi orqali berilgan impuls shu qurilma yoki blokka oʻz vazifalaridan birini bajarish uchun buyruq xizmatini oʻtaydi. Masalan, biror buyruq shinasidan kelgan impuls bir registrdan ikkinchisiga kodni uzatadi, boshqa shinadan kelgan impuls esa registrlarni „O“ (nol) vaziyatga keltirib qoʻyadi. Mashinada shunday alomatlar hosil boʻladiki, bular tufayli boshqaruv qurilmasi ishlash tartibini oʻzgartirishi mumkin. Mashina qurilmalari va bloklaridan biror belgining hosil boʻlgani haqidagi signallarni javob shinalari uzatadi. Asinxron mashinalarda javob shinalari, shuningdek mashinaning biror qurilmasi oʻz vazifasini bajarganligi va kelgusi taktni boshlash mumkinligi haqida boshqaruv qurilmasiga signal ham yuboradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Fizika
Askorbin kislota

thumb|upright=1.0|Askorbin kislotasining optik izomeri: 1a — L-askorbin kislota, 2a — L-izoaskorbin kislota, 1b — D-izoaskorbin kislota, 2b — D-askorbin kislotathumb
Askorbin kislota — vitamin C — kristall modda; skorbutga qarshi vitamin. Hayvonlarning buyrak usti bezlari, gipofizi va jigarida, ignabargli daraxtlar yaproklarida, ayniqsa hoʻl meva va sabzavotlarda koʻp. Bu vitamin issiqqa chidamsiz, yuqori temperaturada buziladi. Askorbin kislota organizmdagi oksidlanish va qaytarilish jarayonlarida qatnashadi. Uning ovqatda yetishmasligi qon tomirlarning shikastlanishi, qon oqishi bilan kechadigan lavsha (skorbut) kasalligiga sabab boʻladi. Tibbiyotda keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 Yana qarang 

 Vitaminlar

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Turkum:Kislotalar
Asosiy suvli qatlam

Asosiy suvli qatlam (Gorizont) — Boshqa suvli jinslar orasida eng ser suv boʻlgan va amaliy talablarga (suv bilan taʼminlash, sugʻorishvab.) javob bera oladigan yer qatlami. Muhandislik geologiyada Asosiy suvli qatlam deb koʻpincha fizik-geologik hodisalarning taraqqiy etishida (surilmalar, suffoziya) asosiy ahamiyatga ega boʻlgan suvli gorizontlarga aytiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Asparagin

thumb|200px
thumb|200px
Asparagin — HOOC-CH(NH2)-CH2-CONH2 oʻsimlik organizmida azotli birikmalarning almashinishidan hosil boʻladigan Asparagin kislota amidi. Mol. m. 132,12; rangsiz kristallar. Suvda, kislotalarda yaxshi eriydi, organik kislotalarda erimaydi. Asparagin — alifatik amino kislota. Koʻp oqsillarning tarkibiga kiradi. Sarsabil (Asparagus) poyalarida topilgan. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida erkin holda uchraydi. Dukkakli oʻsimliklarning maysalarida ham toʻplanadi. Asparagin oʻsimliklar hayotida muhim rol oʻynaydi. U oqsil hosil boʻlishi jarayonida vujudga kelgan ammiakni zararsizlantiruvchi va oʻsimliklarni azot bilan taʼminlovchi birikma hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyo
Turkum:Aminokislotalar
Astat

thumb|right|100px|Astat At
Astat —Astatin (Astatium), At — sunʼiy yoʻl bilan hosil qilingan kimyoviy radioaktiv element. Kimyoviy elementlar davriy sistemasining VII guruhiga mansub; galogenlar jumlasidan. Tartib raqami 85. 1940-yilda vismutni a — zarrachalar bilan parchalash natijasida kashf etilgan.Astatning barqaror izotopi yoʻq. Lekin 20 dan ortiq radioaktiv izotopi maʼlum. At211ning yarim yemirilish davri 7,2 soat, Arniki esa 83 soat. Oʻziga xos kimyoviy xossalari bor. Boshqa galogenlar kabi, organik erituvchilarda eriydi va erimaydigan kumush astatid (AgAt) tuzini hosil qiladi. Shuningdek,Astat metallar singari sulfat eritmalaridan rux taʼsirida ajralib chiqadi, elektroliz qilinganda katodga oʻtiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 

 Астат на Webelements
 Астат в Популярной библиотеке химических элементов
 http://referat.arxiv.uz 

Turkum:Kimyoviy unsurlar
Astraxanit

thumb|250px|Astraxanit
Astraxanit (Astraxon shahri nomidan) – mineral, natriy bilan magniyning suvli sulfati. Formulasi Na2Mg(SO4)2·4(H2O). Kimyoviy formulasi Na2Mg SOJ2• 4N20. Qattiqligi 2—3. S. ogʻ. 2,3. Monoklin singoniyali. Kam uchraydigan kristallari ustunsimon yoki izotermik shaklda. Odatda zich massa holida uchraydi. Rangsiz yoki oqish. Shishaga oʻxshash yaltiroq. 45—60° temperaturada tuzli eritmalarda hosil boʻladi. Koʻpincha koʻllarda uchraydi, taʼmi shoʻr-taxir. Markaziy Osiyoda Astraxanit Qora-boʻgʻozgoʻl qoʻltigʻi, Quvli, Dengizkoʻl va Qoraumbetʼkoʻllari yotqiziklarida koʻp miqdorda topilgan.

 

 
 http://referat.arxiv.uz 
 Astraxanit v baze webmineral.com 
 Blyodit v Geovikipedii

Turkum:Kimyo
Turkum:Minerallar
Zarba toʻlqini

thumb|Gidrogazoanalogiya
Zarba toʻlqin — gazga nisbatan harakatlanuvchi yorilish sirti va u bilan kesishganda bosim, zichlik, harorat va tezlik keskin oʻzgarish — sakrashga erishadi. Koʻpincha zarbadan hosil boʻluvchi toʻlqin bilan adashtirishadi, lekin bu ikkalasi bir narsa emas, ikkinchi holatda parametrlarning oʻzi emas, ularning hosilasi sakrashga erishadiЛойцянский Л. Г. Механика жидкости и газа. М.: ГИ ТТЛ, 1950. — 165 с..

 

Turkum:Gidrodinamika
Atakamit

thumb|200px
thumb|left|sxematik tuzulishi
Atakamit Cu2Cl(OH)3 (Atakama choʻli nomidan) — Mineral. Kimyoviy formulasi Si2(ON)3S1. Atakamit prizmatik kristall, buyraksimon va tolasimon massa holida uchraydi. Qattiqligi 3—3,5; s. ogʻ. 3,8. Atakamit mis konlariningoksidlanish zonasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qizilqum, Oltintopgan, Qoʻrgʻoshin kon, Qalmoqqir kabi mis konlarida uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 Encyclopædia Britannica

Turkum:Kimyo
Turkum:Minerallar
Aerofon

Aerofon — membrana yoki torsiz, havoni tebratib ovoz chiqaruvchi har qanday musiqa asbobi hisoblanadi. Bu Hornbostel–Sachs musiqa asbolalarini klassifikatsiyalash tizimidagi toʻrtta katta guruhdan biridir. Aerfonlarga puflama musiqa cholgʻulari kiradi.

*
Turkum:Hornbostel-Sachs
Ataksit

Ataksit — Temir meteorit turi. Tarkibida 13 % dan ortiq nikel hamda kamasit va tenit kabi minerallarning donador qotishmalari boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000 yil.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Minerallar
Atsetaldegid

right|thumb|200px
Atsetaldegid — CH3CHO, sirka aldegidi, etanal, toʻyingan aldegidlarlan biri. Mol. m. 44,05. Oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik, suvda yaxshi eriydi. Zichligi 778 kg/m3. Qaynash temperaturasi 20,8°. Atsetaldegid Kucherov reaksiyasi yordamida, yaʼni atsetilenni simob tuzlari ishtirokida gidratlash yoki vino spirtini oksidlash yoʻli bilan olinadi. Atsetaldegid aldegidlarga xos kimyoviy reaksiyalarga kirishadi. Mineral kislotalar taʼsirida Atsetaldegid suyuq holatdagi paraldegidni va qattiq holatdagi metaldegidni hosil qiladi. Paraldegid tibbiyotda uxlatuvchi dori, metaldegid esa qattiq yoqilgʻi sifatida ishlatiladi. Atsetaldegid sirka kislota, sirka angidrid, etilatsetat, alkilaminlar, butanol, selluloza atsetatlari, turli farmatsevtik preparatlar va sintetik smolalar olishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 Olinish yoʻllari 
 
 
 

 

Turkum:Aldegidlar
Atsetallar

thumb|Atsetallarning umumiy tuzilishi
Atsetallar — R2C(OR¹)(OR²). Aldegidlarning gidratlangan oddiy efirlari. Rangsiz, xushboʻy suyuqliklar. Organik erituvchilarda yaxshi, suvda juda yomon eriydihemiacetals // IUPAC Gold Book. Atsetallar temir (III)-xlorid (FeCl3) yoki mineral kislotalar ishtirokida aldegidlarni spirtlar, ortoefirlar yoki tetraalkok-sisilanlar bilan qizdirib olinadi. Sanoatda atsetaldegidning atsetali — atsetil yendan olinadi. Atsetallar atir-upa sanoatida, flotoreagent, plastifikator va Surkov moylari sifatida keng ishlatiladi OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Oddiy efirlar
Atsetamid

Atsetamid — CH3CONH2 — Sirka kislota amidi, rangsiz kristall. Sof holda hidsiz, suyuqlanish temperaturasi 82 — 83ye, qaynash temperaturasi 221,2 ye. Suvda, spirtda va glitserinda oson eriydi, efirda erimaydi. Kuchli kislotalar taʼsirida tuz hosil qiladi. Teri pishirishda, qogʻoz ishlab chiqarishda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Amidlar
Atsetanilid

thumb|Quruq atsetanilid
Atsetanilid — Antifebrin, Sirka kislota anilidi, C6H5NHCOCH3 — rangsiz kristall. Mol. m. 135,16. Zichligi 1026 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 114,2 ye, qaynash temperaturasi 303,8 ye. Qaynoq suvda yaxshi erib, sovuq suvda erimaydi, organik erituvchilarning koʻpchiligida eriydi. Anilinga sirka kislota, sirka angidrid yoki xlor-angidrid taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Boʻyoq ishlab chiqarishda oraliq moddalarni sintez qilishda hamda tibbiyotda isitmani tushiruvchi va ogʻriq qoldiruvchi dori sifatida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil. 500px

 

Turkum:Atsetanilidlar
Atsetatlar

Atsetatlar (lotincha acetum — sirka) — Sirka kislotaning tuzlari va efirlari. Koʻpchiligi suvda yaxshi eriydi. Toʻqimachilik sanoatida xurush sifatida, tibbiyotda antiseptik vosita va b. maqsadlarda ishlatiladi. Efirlari — xushboʻy hidli uchuvchan suyuqlikdir. Atsetatlar (asosan etil atsetat) nitrotsellyuloza loklari va poliefir smolalar uchun erituvchi sifatida, shuningdek selluloid, kinoplyonka, atir-upa ishlab chiqarishda va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. Vinil atsetat asosida sunʼiy tolalar, loklar va yelimlar tayyorlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

Atsetatlar — tuzlar va efirlar Sirka kislotasi, masalan:
 CH3COOC2H5 etilatsetat (etil efiri sirka kislotasi);
 CH3COONa Natriy atsetati;
 CH3COONH4 ammoniy atsetati;
 Pb(CH3COO)2·3H2O Qoʻrgʻoshin qumi.

 

Turkum:Atsetatlar
Atsetil peroksid

Atsetil peroksid (CH3COO)2 — Rangsiz, oʻziga xos hidli modda. Mol. m. 118,09. Suyuqlanish temperaturasi 30 ye, 23 mm sim. ust.ga teng bosimda qaynash temperaturasi 65 ye. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Saqlab qoʻyilganda parchalanadi, qizdirilsa portlaydi. Sirka angidridga bariy peroksid yoki vodorod peroksid taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Oksidlovchi sifatida, polimerlanish reaksiyalarida esa katalizator sifatida ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Organik kimyo
Atsetilen etin

Atsetilen etin — C2H2 — uch bogʻli toʻyinmagan uglevodorodlarning eng oddiy vakili. Mol. m. 26,04. Rangsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 81° (1277 mm sim. ust. da). Qaynash temperaturasi — 83,8 ye. Toza Atsetilen hidsiz. Atsetilen yuqori bosim ostida qizdirilsa portlaydi, havo bilan aralashmasi ham portlashi mumkin. Atsetilen kalsiy karbidga suv taʼsir ettirib olinadi. U yuqori temperaturada chala oksidlab va elektr kreking yordamida metandan (tabiiy gazdan) ham hosil qilinadi. Atsetilen kimyoviy reaksiyalarga juda yaxshi kirishadi. U birikish reaksiyasiga kirishganda, reaksiya ikki bosqichda boradi, birinchi bosqichda etilen qatoriga kiruvchi birikmalar hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda bular toʻyingan birikmalarga aylanadi. Atsetilenni xlorlash reaksiyasidan foydalanib, sanoatda koʻp ishlatiladigan geksaxloretan va trixloretilen kabi muhim birikmalar olinadi. Atsetilenga simob tuzlari ishtirokida suv molekulasining birikishi (qarang Kucherov reaksiyasi) natijasida atsetaldegid hosil boʻladi yoki Atsetilen katalizator ishtirokida polimerlansa, kauchuk ishlab chiqarishda xomashyo vazifasini oʻtaydigan vinilatsetilen olinadi. Atsetilen toʻyinmagan birikma boʻlishiga qaramay, urin almashinish reaksiyalariga ham kirishishi mumkin. Atsetilen 1836-yilda kashf qilingan. Uni ilk bor 1862-yil fransuz kimyogari M. Bertlo koʻmir va vodoroddan sintez qilgan. Nemis kimyogari F. Vyoler 1862-yilda Atsetilenni kalsiy karbidsan quyidagi reaksiyaga asosan olish mumkinligini koʻrsatib berdi:

 CaС2 + 2H2O = C2H2 + Ca(OH)2

Bu usul hozir ham texnik usullardan biri sifatida oʻz ahamiyatini saqlab qolgan. Sanoatda Atsetilen olishning muhim usuli tabiiy gazlarni termik krekinglashdir. Uni elektrokreking usuli bilan metanni volta yoyi orqali (1600ye da) oʻtkazib olish ham mumkin. Atsetilen yonishidan koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqqanligi uchun metallarni payvandlashda va har xil mahsulotlarni sintez qilishda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Alkinlar
Atsetillash

Atsetillash — Organik birikmalardagi vodorodni sirka kislota qoldigʻi (CH3CO) ga almashtirish usuli. Atsetillash uchun, odatda, sirka angidriddan yoki atsetil xloriddan foydalaniladi. Atsetillash sanoatda atsetat ipak, aspirin, xushboʻy murakkab efirlar va b. olishda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Atsetilsalitsil kislota

300px|rihgt|thumb
Atsetilsalitsil kislota - C9H8O4 (Acidum acetylsalicylicum), Aspirin (atsesal, atsetizal va b.) — Salitsil kislota unumlari guruhiga mansub dori, isitma tushiruvchi, yalligʻlanishga qarshi, ogʻriq qoldiruvchi, shuningdek kuchsiz antikoagulyantlik va trombotsitlar agregatsiyasiga toʻsqinlik qiluvchi xossalarga ega boʻlgani uchun asosan Nevralogiya, Revmatizm, Tromboz, Tromboflebitlari davolashda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 Аспирин - применение и состав 

Turkum:Oʻsimlik gormonlari
Turkum:Oksi kislotalar
Turkum:Kislotalar
Alvon

ALVON — 1) turli ranglar majmui. Chunonchi, bir joyda jamlanib, koʻzga tashlanib turgan bir necha rangdagi qogʻozlarni — A. qogʻoz deyiladi; 2) qizil tus, qizil rang; 3) qizil rang gazlama. A. koʻylak — qizil matodan tiqilgan koʻylak. Shior yoki biror sitata yozilgan
qizil tusli gazlama ham A.deyiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Atsetilxolin

300px|thumb
Atsetilxolin (Acetylcholinum) — СH3CO2CH2CH2N(СH3)3 Yuksak fiziologik taʼsirga ega biologik amin, xolinning atsetat efiri, rangsiz organik modda, mediatorlardan biri. Nervda va neyromuskullar sinapsida hosil boʻladi. Kimyoviy toza Atsetilxolin asosan tuz holida uchraydi. Havoda turishi bilan namlanib suyuqlanadi. Suv, spirt va xloroformda yaxshi eriydi, efirda erimaydi. Umurtqali va koʻpchilik umurtqasiz hayvonlarning toʻqimalarida boʻladi. Nerv sistemasi faoliyatida katta oʻrin tutadi. Atsetilxolinning biologik funksiyasi nerv uchlaridan impulsni muskullarga va sinapelarda qoʻzgʻalishni oʻtkazish bilan bogʻliq. U doimo nerv uchlarida sintezlanib, impuls oʻtkazilgach atsetil xolinesteraza fermenti taʼsirida parchalanadi. Atsetilxolin xolinergik neyrotransmitter sifatida taʼsir koʻrsatadi, muskullar qisqarishini qoʻzgʻatadi. Hayvonlar organizmiga Atsetilxolin kiritilsa, yurak urishi susayadi, qon bosimi pasayadi, meʼda va ichak faoliyati tezlashadi. Atsetilxolin baʼzi tomir kasalliklarida, miya tomirlari spazmi, oyoq-qoʻl tomirlari emboliyasi, shuningdek paroksizmal taxikardiyada qoʻllanadi.

 

 

Turkum:Biokimyo
Atseton

300px|thumb
Atseton (lotincha acetum — sirka), dimetilketon, — organik birikma, eng oddiy keton. Mol. m. 58,079. Uchuvchan oʻziga xos hidli, rangsiz suyuqlik, suvga yaxshi aralashadi, tez oʻg olib ketadi; zichligi 792 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi — 94 °C, qaynash temperaturasi 56,2 °C. Ketonlarga xos xossalarni namoyon qiladi. Atsetilsellyuloza qizdirilganda (taxminan. 700° da) keton CH3=C=O hosil boʻladi. Ishqorlar taʼsirida galogenlar bilan reaksiyaga kirishib, yodoform, bromoform, xloroform hosil qiladi. Fenol bilan bir qatorda izopropilbenzolni oksidlab va oksidlanish mahsuloti — gidroperoksidni parchalab olinadi. Adan xilma-xil mahsulotlar sintez qilish mumkin. Alan sulfa-nol ham olinadi. Atsetilsellyuloza sanoatda nitrotsellyuloza va atsetilsellyulozspt erituvchi sifatida, sintetik kauchuklar, boʻyoq olishda va boshqa maqsadlarda ishlatiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yilГОСТ 2768-84. Ацетон технический. Технические условия..

 

Turkum:Ketonlar
Atseton tanalar

Atseton tanalar — Keton tanalar — Roksimoy kislota, Atsetosirka kislota va atsetondan iborat moddalar guruhi. Ular oʻzaro yaqin munosabatda boʻladi. Yogʻ kislotalarning normal almashinuvi natijasida roksimoy kislota, uning oksidlanishidan atsetosirka kislota va bu kislotaning dekarboksillanishidan atseton hosil boʻladi. Normal sharoitda Atseton tanalar C02 gacha toʻla oksidlanib, organizmda ortiqcha toʻplanmaydi. Lekin baʼzi patologik holatlarda (qand kasalligida, och qolganda, isitma koʻtarilganda) jigarda glikogen kamayib, yogʻlarning oksidlanishi kuchayishi sababli qonda Atseton tanalar miqdori ortib ketadi va organizmni zaharlaydi. Atseton tanalar faqat siydik bilan emas, balki oʻpka orqali ham ajraladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Ketonlar
Atsidimetriya

Atsidimetriya — Kislota miqdorini aniqlashda doimiy analizning neytrallanish reaksiyasiga asoslangan usul. Atsidimetriyada tarkibida karbonat ionlari boʻlmagan aniq konsentratsiyali ishqor eritmasi indikator qoʻshilgan kislota eritmasiga oz-ozdan quyiladi. Ekvivalent nuqtaga erishilgach, quyilgan ishqor hajmi oʻlchanadi. Ishqor eritmasi fenolftalein indikatori ishtirokida oksalat kislota bilan titrlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Kimyo
Turkum:Terminologiya
Atsidin-pepsin

Atsidin-pepsin (Acidin-pepsinum) — Betain xlorgidrati (4 qism) bilan pepsin (1 qism)dan iborat tabletka. Betain xlorgidrati meʼdada gidrolizlanib, xlorid kislotani ajratib chiqaradi. Meʼda shirasida xlorid kislotaning kamayishi yoki butunlay chiqmasligi bilan davom etadigan gastritlarni, shuningdek axiliya hamda ducnencumm davolashda qoʻllanadi.

Yarim stakan suvga 0,5 g dan qoʻshib beriladi. Kuniga ovqat bilan yoki ovqatdan keyin 3-4 mahal ichiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Tibbiyot
Atsidofil organizmlar

Atsidofil organizmlar ( — nordon, kislotali va Sheo — sevish) — kislotali muhitda yashay oladigan organizmlar. Masalan, sut kislotali va sirka kislotali bakteriyalar. Oziq-ovqat sanoatida, xususan sutli mahsulotlar tayyorlashda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Ekstremofillar
Atsidofilin

Atsidofilin — Atsidofilinli qatiq — Qatiqning bir turi. Atsidofilin pasterizatsiya qilingan yoki qaynatilgan sutga atsidofil organizmlar (bakteriyalar) qoʻshib ivitiladi. Baʼzan sut kislotasi, streptokoklar va kefir zamburugʻi, vanilin kabi xushboʻy moddalar qoʻshiladi. Sof sut kislotasi, qand va xushboʻy moddalar qoʻshilganidan taʼmi shirinroq. Tarkibida 3,2 % yogʻ boʻladi. Oshqozon-ichakda ovqat hazm boʻlishiga yordam beradigan faol kislota hosil qilish xususiyatiga ega. Atsidofilin tibbiyotda parhez ovqat sifatida buyuriladi, veterinariyada (buzoqlar uchun) koʻp ishlatiladi. Shuningdek, sanoatda atsidofil achitqili sut, atsidofil pastasi ham ishlab chiqariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 Патент на способ производства ацидофилина
 Ацидофилин и ацидофильные продукты
 Ацидофилин 
 Ацидофилин 
 Ацидофильные лактобактерии

Turkum:Uy sharoiti
Atsidofiliya

Atsidofiliya (lotincha acidus — nordon, kislotali va … filiya) — hujayra sitoplazmasi va boshqalar ichki elementlar yoki tolasimon tuzilmalarning kislotali boʻyoqlar (Eozin, nordon fuksin va boshqalar) bilan boʻyalish xususiyati. Atsidofiliyadan qon hujayralarini bir-biridan farqlashda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Mikrobiologiya
Atsidoz

Atsidoz (yunoncha acidus – Nordon) – Organizmda (qon va suyuqliklarda) kislota-ishqor muvozanatining buzilishi: Bunda ishqoriy kationlar bilan kislota anionlari oʻrtasidagi nisbat oʻzgarib, anionlarning koʻpayib ketishi tomonga siljish roʻy beradi. Atsidozning kelib chiqish sababiga koʻra, gazli, gazsiz, moddalar almashinuvi bilan bogʻliq va boshqa xillari farq qilinadi. Bunda organizmda normal sharoitda meʼyori bilan parchalanadigan va tezda chiqib ketadigan kislotali moddalar ortiqcha hosil boʻlib, qonda va toʻqimalarda ularning konsentratsiyasi koʻpayib ketadi. Atsidoz uncha baland boʻlmasa, organizm toʻqimalaridagi reaksiya deyarli oʻzgarmaydi. Lekin Atsidoz ancha zoʻrayib ketganda organizm zaharlanib, unda talaygina oʻzgarishlar (ayniqsa ogʻir kechadigan qandli diabet) roʻy beradi: bemorning tobora tinkasi qurib, boshi ogʻriydi, koʻngli aynib, qayt qiladi. Hadeb mudraydi, hushidan ketadi. Atsidoz roʻy berganda darhol shifokorga murojaat etish kerakOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Qon
Atsiklik birikmalar

Atsiklik birikmalar — Alifatik birikmalar — Uglerod atomlari oʻzaro ochiq zanjir hosil qilib birikkan organiq birikmalar Atsiklik birikmalar tabiiy gaz va neftda uchraydi. Biologik jarayonlarda katta rol oʻynaydi. Atsiklik birikmalarga jumladan yogʻlar va ularning metabolizm mahsulotlari, shuningdek oqsillar tarkibidagi koʻpchilik aminokislotalar va boshqalar kiradi. Koʻpchilik oʻsimliklarning efir moylari tarkibida atsiklik efirlar, aldegidlar, spirtlar va b. boʻladi. Yuqori molekulali Atsiklik birikmalar temperatura taʼsirida quyi molekulali birikmalarga parchalanadi, katalizatorlar ishtirokida esa bu jarayon pastroq temperaturada ham sodir boʻladi. Sanoatda koʻpchilik Atsiklik birikmalarni sintez qilish uchun olefinlar, atsetilen va is gazi boshlangʻich modda sifatida ishlatiladi. Koʻpchilik Atsiklik birikmalar sintetik kauchuk, sunʼiy tola, plastmassalar, dori-darmon va b. mahsulotlar olishda foydalaniladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Biokimyo
Turkum:Kimyoviy birikmalar‎
Atsillash

Atsillash — Organik birikmalardagi vodorod oʻrniga karbon kislota qoldigʻi RCO ni kiritish. Atsillashga formillash, benzoillash va boshqa reaksiyalar kiradi. Atsillash vositalari sifatida karbon kislotalar yoki odatda, ularning hosilalari (efirlari, angidridlari va hokazo) ishlatiladi. Atsillash reaksiyalarini oʻrganish va ulardagi qonuniyatlarni aniqlashga Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi I.P. Sukervanik va uning shogirdlari katta hissa qoʻshganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Biokimyo
Auksinlar

thumb|150 px|Indolil-3-sirka kislotasi (geteroauksin)
thumb|150 px|4-Xlorindolil-3-sirka kislotasi
thumb|150 px|Indolil-3-yogʻ kislotasi
Auksinlar (lot. aixo — oʻstiraman) — Oʻsimlik organizmida paydo boʻladigan, uning oʻsishi uchun zarur kimyoviy faol moddalar. Hozir Auksinlarning uch xili maʼlum: ssauksin (auksentriol kislota — C18N3203), fiauksin (auksenolon kislota — C18N30O4) va geteroauksin (R-indolil-sirka kislota — C10H9O2N). Auksinlar kristall holda boʻladi. Geteroauksin sintetik yoʻl bilan hosil qilingan. Auksinlar oʻsimliklarning oʻsishini tezlatish, yangi ekilgan qalamchaning yaxshi ildiz otishi, daraxtdagi mevalarning barvaqt toʻkilishini toʻxtatish, baʼzan oʻsimlik hosildorligini oshirish uchun ishlatiladi (yana q. Oʻsishni boshqaruvchi moddalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

 
 «РОСТ И РАЗВИТИЕ РАСТЕНИЙ.» В. В. Чуб 

Turkum:Oʻsimlik gormonlari
Auksoxromlar

Auksoxromlar (yun. aixo – oʻstiraman va chroma – rang, boʻyoq) – Boʻyoqlarning boʻyalish xususiyatini kuchaytiruvchi, yaʼni ularning mato va gazlamalarga singish xususiyatini oshiruvchi kimyoviy guruhlar. Ularga gidroksil guruh (ON), amin guruh (NH2), imin guruh (NH), merkaptoguruh (CH) va boshqa kiradi. Auksoxromlar boʻyoqlarning rangini ochadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Organik kimyo
Axondrit

thumb|Axondrit
Axondrit – Tarkibida xondrit boʻlmagan, kam uchraydigan tosh meteorit turi. Axondrit siniq ichki tuzilishiga ega. Kimyoviy tuzilishi yerdagi baʼzi bir togʻ jinslariga oʻxshab ketadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil.

 

Turkum:Meteoritlar
№ 3-Hamza nomli umumiy oʻrta maktab

№ 3-Hamza nomli umumiy oʻrta maktab — Qozogʻistonning Qorabuloq qishlog'ida joylashganmaktab sayti. Maktabning rasmiy nomi Hamza nomli umumiy oʻrta maktabdir.

 Tarixi 
1898-yil Qorabuloq qishlogʻidagi ilk maktabdir, uning asosini Anor domla degan kishi ochgan. Maktab boshlanishida „Oqtom“ deb ataldi. 1920-yili u Shoʻro maktabiga aylantirildi. 1936-yilda I.V.Stalin nomi berildi. 1962-yildan beri Hamza nomi bilan ataladi.

Maktab 1500 oʻquvchiga moʻljallangan boʻlib, unda 250 dan ziyod pedagoglar taʼlim bermoqda.

 Dars programmasi 
Maktab yili 1-sentabrdan mayning oxirigacha choʻziladi va toʻrt chorakka boʻlingan. Oʻqish programmasi oʻzgarmas, doimiy. Baʼzi gʻarb mamlakatlaridan farqli oʻlaroq, oʻquvchilar yoki ularning ota-onalari qaysi darslar oʻtilishini beglilashda ishtirok eta olmaydilar.

Oʻquvchilar 5 qadamli shkalada baholanadi. Amalda 2 („qoniqarsiz“) dan 5 („aʼlo“) gacha qoʻyiladi. 1 kamdan-kam ishlatiladigan keskin oʻzlashtirmaganlik belgisi. Kundalik baho berishda bu baholarni oʻqituvchilar yana guruhlarga boʻla olishadi (masalan +4, −5), ammo chorak baholar faqat 2, 3, 4 yoki 5 boʻlishi mumkin.

Maktab 2 mavsumda faoliyat yuritadi. Maktabda ertalabdan tushgacha asosiy darslar oʻtiladi. Tushki tanaffusdan keyin yana bir, ikki yoki uch soat qoʻshimcha darslar oʻtiladi. Bu darslarga qatnashish majburiy. Har bir dars 45 daqiqa davom etadi.

9-sinf oxirida oʻquvchilar davlat imtihonlarini topshirishadi va umumiy oʻrta maktabni bitirishganini tasdiqlovchi attestat olishadi. 10-11-sinfda oʻqish majburiy emas. 11-sinf oxirida ham oʻquvchilar davlat imtihonlarini topshirishadi. Xohlagan oʻquvchilar oliy oʻquv yurtlariga kirish uchun Umumrespublika Testini topshirishadi. Testlar davlat tili sanalmish qozoq tili va rasmiy til sanalmish rus tilida topshiriladi.

 

Turkum:Qozogʻistondagi maktablar
Encyclopædia Britannica Online

Encyclopædia Britannica Online — Encyclopædia Britannica, Inc. va unga tegishli „Encyclopædia Britannica“ning rasmiy sayti. Saytda 120,000 dan oshiq maqola bor. Maqolalar muntazam ravishda yangilanib turadi.

 
 Rasmiy sayt

Turkum:Ensiklopediyalar
Aerofotorazvedka

Aerofotorazvedka — samolyot yoki boshqa uchish apparatlariga oʻrnatilgan aerofotoapparatlar yordamida yerdagi obyektlarni suratga olish. Aerofotorazvedkani uchuvchisiz yoki maxsus razvedkachi samolyotlar bajaradi. Razvedkachi samolyotda bir necha fotoapparat boʻlib, ular erdan berilgan dastur-topshiriqqa binoan avtomatik ravishda suratga oladi yoki uchuvchi tegishli obʻektlarni tanlab suratga oladi. Harbiy ishda dushman qarorgoxlari va obʻektlarini, strategik inshootlarini suratga olishda Aerofotorazvedkadan foydalaniladi.
 
thumb|Aerofotorazvedka

Turkum:Astronomiya