Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Faringit

Faringit (yunoncha: pharynx – halqum va itis – yalligʻlanish) – halqum (yutqin) shilliq pardasining yalligʻlanishi. Bu kasallik odatda tomoqda ogʻriq va isitmaga sabab boʻladi. Kasallik alomatlari orasida yana burun oqishi, yoʻtal, bosh ogʻrigʻi, tupuk yutishda qiyinchilik, limfa tugunlarining shishi va ovoz boʻgʻilishi boʻlishi mumkin. Simptomlar odatda 3-5 kun davom etadi, lekin sabablarga qarab uzoqroq davom etishi mumkin. Asoratlar orasida sinusit va oʻtkir oʻrta otit ham bor. Faringit yuqori nafas yoʻllari infeksiyasining bir turidir.

Ogʻriqlarni oldini olish uchun ibuprofen kabi yalligʻlanishga qarshi dorilarlardan foydalanish mumkin. Bu holatda mahalliy lidokain ham yordam berishi mumkin. Streptokokk odatda antibiotiklar hisoblangan penitsillin yoki amoksitsillin bilan davolanadi. Oʻtkir faringitda kortikosteroidlar foydali yoki foydasizligi aniq emas, ammo yaqinda oʻtkazilgan tekshiruv shuni koʻrsatdiki, antibiotiklar bilan birgalikda qoʻllaganda ular ogʻriqni va davolanish ehtimolini oʻrtacha darajada kamaytiradi.

 Tasnifi 
Faringit bu yalligʻlanishning bir turi boʻlib, yuqori nafas yoʻllari infeksiyasidir. U oʻtkir yoki surunkali boʻlishi mumkin. Oʻtkir faringit kasallik qoʻzgʻatuvchisi va zararlangan odamning immunitetiga qarab kataral, yiringli yoki yarali boʻlishi mumkin. Surunkali faringit ham kataral, gipertrofik yoki atrofik ham boʻlishi mumkin.

Tonzillit faringitning bir turi hisoblanadi. Agar yalligʻlanish bodomsimon bezlarni ham, tomoqning boshqa qismlarini ham qamrab olgan boʻlsa, bu holatni faringotonzillit yoki tonzillofaringit deb atash mumkin.

 Sababi 
thumb|right|Sogʻlom tomoq
Koʻpgina holatlarda infeksiyaga chalingan shaxs bilan yaqin aloqada boʻlgan organizm bu kasallikka chalinadi. Ular barcha yuqumli holatlarning taxminan 40-80% ni tashkil qiladi va turli xil virusli infeksiyalarning xususiyati boʻlishi mumkin.

Adenovirus faringitni keltirib chiqaruvchi viruslarning eng keng tarqalgan turidir. Odatda, boʻyin limfa tugunining kengayishi kichikroq va tomoq ogʻrigʻi bilan boʻlsa ham, koʻpincha qizil koʻrinmaydi.
 Tashxisi 
Tomoq ogʻrigʻining virus yoki bakteriya sababli ekanligini faqat belgilariga qarab farqlash qiyin. Shunday qilib, bakterial sabab bor yoki yoʻq ekanligini bilish maqsadida koʻpincha tomoqdan surtma olinadi.

 Kasallikni davolash 
Koʻp hollarda davolanish simptomlar bilan kechadi. Bakterial, zamburugʻli va herpes infeksiyalari uchun maxsus davolash usullari samaralidir.

 

Turkum:Yuqumli kasalliklar
Turkum:Tomoq kasalliklari
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Otorinolaringologiya
Turkum:Kasalliklar
Turkum:Alifbo boʻyicha kasalliklar
Farmakognoziya

Farmakognoziya (yun. pharmakon — dori va gnosis — oʻrganish) — farmatsiyanmig bir boʻlimi. Oʻsimliklar va hayvonlardan olinadigan dorivor mahsulotlar, ularni birlamchi qayta ishlashdan hosil boʻladigan baʼzi moddalar (efir moylar, smolalar, sut shiralar, daraxt yelimlari va boshqalar)ni oʻrganadi. Asosiy vazifasi dorivor xom ashyolarni tadqiq etish, ulardagi taʼsirkor moddalarni aniklash usullarini ishlab chiqish, shuningdek, bu moddalarning oʻsimlik, hayvonlar aʼzo va toʻqimalarida joylashgan oʻrnini oʻrganishdan iborat. Bundan tashqari, yovvoyi dorivor oʻsimliklarning oʻsish joyi va zaxirasini aniqlash, ularni yigʻish, quritish, navlarga ajratish, qaytadan ishlash, saqlash va hokazo bilan ham shugʻullanadi. Farmokognoziya farmatsiyaning qadimgi sohalaridan boʻlib, yunon olimi Dioskorid unga asos solgan. Galen va Paratsels esa farmakognoziyani yangi yoʻnalishga solib yubordilar. Oʻrta asrlarda, ayniqsa, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino va Sharqning boshqa olimlari farmakognoziya rivojiga ulkan hissa qoʻshdilar (qarang Tibbiyot), XVIII asrda Rossiyada farmokognoziya sohasida dorivor oʻsimliklarning qoʻllanishi haqida maʼlumotnoma va qoʻllanmalar paydo boʻldi. 1778-yilda birinchi rus farmakopeyasp bosilib chiqdi. Hozirgi Respublikamizda Oʻzbekiston kimyo-farmatsevtika ilmiy tadqiqot instituti faoliyat koʻrsatib kelmoqda. Farmakognoziyaga oid tadqiqotlar farmatsevtika ilmiy tadqiqot institutlari va fakultetlari kafedralarida bajariladi. Farmakognoziya farmatsevtika taʼlimi sistemasiga kiritilib, oliy va oʻrta maxsus farmatsevtika bilim yurtlarida oʻqitiladi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Farmakologiya
Turkum:Farmatsevtika
Turkum:Farmatsiya
Turkum:Farmakognoziya
Farmakopeya

Farmakopeya (yun. pharmakon — dori va poieo — tayyorlayman) — dori vositalarini tayyorlash, sifatini sifat miqdoriy jihatdan nazorat qilish, saqlash shart-sharoitlari va nomlanishini belgilaydigan davlat standartlari majmui. Farmakopeyada dori moddalari va dori ni kimyoviy, fizik, biologik va boshqa usullarda sifat hamda miqdoriy tahlil qilish usullari, zaharli va kuchli taʼsir etadigan dorilar roʻyxati, bolalar va kattalar uchun dorilarning bir ichishlik, shuningdek, kunlik miqdorlari jadvali yoritiladi. Xitoyda 502 yilda chiqarilgan "Minibelu" kitobi, Yevropada 1130-yilda chop etilgan "Antidotoriy" toʻplamlari ilk rasmiy farmakopeya hujjatlaridir. Birinchi farmakopeya 1498-yilda Florensiyada "Ricettario Fiopentino" nomi bilan bosilib chiqdi. Abu Ali Ibn Sinoning "Tib qonunlari" asari u yashagan davrda qoʻllangan dori vositalarini tayyorlash, ularning sifatini baholash va qoʻllanishi haqidagi maʼlumotlari bilan oʻz zamonasining farmakopeyasi deb baholanishi mumkin. Bugungi kunda koʻpgina mamlakatlarning milliy va hududiy farmakopeyalari mavjud boʻlib, ulardan Yey.R. (Yevropada hamjamiyati farmakopeyasi), LJSP (AQSH farmakopeyasi), VR (Britaniya farmakopeyasi), GF XI (Davlat farmakopeyasining 11-nashri), DP (Germaniya farmakopeyasi) kabilar xalqaro eʼtirof etilgan farmakopeyalar hisoblanadi va koʻp hollarda dori vositalarining sifat nazorati yuqoridagilarga asosan amalga oshiriladi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Farmatsevtika
Turkum:Farmatsevtika sanoati
Farmakoterapiya

Farmakoterapiya (yun. Pharmakon – dori va terapiya), dori terapiyasi – dori-darmon bilan davolash. Etiotrop farmakoterapiyada dori-darmonlar kasallik qoʻzgʻatuvchilarga taʼsir etadi (masalan, infeksion kasalliklarni antibiotiklar bilan, zaharlanishni esa antidotlar bilan davolashda). Oʻrin bosuvchi farmakoterapiyada organizmga yuborilgan dorilar fiziologik faol moddalar oʻrnini bosadi (masalan, ichki sekretsiya bezlari yetishmovchiligida gormonal preparatlar qoʻllanadi). Patogenetik farmakoterapiyada dori-darmon kasallikning patogeneziga taʼsir etadi (masalan, adrenalin bronxial astmaga, nitroglitserin stenokardiyaga, glyukozidlar yurak yetishmovchiligida qoʻllanadi). Agar preparatlar kasallikning faqat ayrim belgilari (simptomi)ga taʼsir etsa (masalan, ogʻriq yoki yoʻtal qoldiruvchi dorilar), bunday farmakoterapiya simptomatik terapiya deyiladi. Farmakoterapiyada turli xil dori-darmonlardan foydalaniladi.

Infeksion kasalliklar va oʻsmalar kimyo terapiyasi – farmakoterapiyaning asosiy yoʻnalishidir. Kimyoterapevtik moddalar kasallik qoʻzgʻatuvchilar turi – mikroblar, viruslarga karab spetsifik taʼsir etadi. Bunday taʼsir etish infeksion agent yoki oʻsma hujayrasining fiziologik, biokimyoviy va boshqa xossalari bilan bogʻliq. Preparatlar taʼsiri ularning organizmga qanday usulda yuborilishiga, toʻqimalarda soʻrilishiga va boshqalarga bogʻliq. Ayrim hollarda organizmda dori-darmonlarga chidamli mikroorganizmlar yoki oʻsma hujayralari paydo boʻlishi va koʻpayishi mumkin. Shuning uchun koʻpincha organizmga antimikrob va oʻsmalarga taʼsir etadigan bir qancha dorilarni qoʻshib yuboriladi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tibbiyot mutaxassisliklari
Farmatsevt

Farmatsevt (yun. pharmakentes — dori tayyorlovchi) — oliy (provizor) yoki oʻrta (provizor yordamchisi) farmatsevtik maʼlumotga ega boʻlgan mutaxassis. Farmatsevtlar farmatsevtika institutlari, tibbiyot instituti hamda tibbiyot kollejining farmatsevtika fakultetlarida tayyorlanadi. Farmatsevt dorixona, nazorat-analitik va sud kimyosi labaratoriyalarida, farmatsevtika zavodlarida faoliyat koʻrsatadi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Farmatsevtika
Farmatsiya

Farmatsiya (yunoncha: pharmakeia – dori; dori ishlatish) – dori vositalari va tibbiy buyumlar yaratish boʻyicha izlanishlar, tadqiqotlar, shuningdek, ularni ishlab chiqarish, tayyorlash, sifatini nazorat qilish, standartlash usullari, davlat roʻyxatidan oʻtkazish, saqlash, ular haqida axborot berish, dorixona va davolash muassasalariga yetkazib berish va sotish kabi vazifalarni oʻz ichiga oladigan ilmiy-amaliy faoliyatlar majmui. XVIII asrga kelib farmatsiya fan sifatida shakllandi. Farmatsiya farmakologiya bilan birga dorivor moddalar haqidagi fanni tashkil etadi. Farmatsiyaga farmatsevtik kimyo, dori va dorivor preparatlar texnologiyasi, farmakognoziya, farmatsiyani tashkil etish va uning iqtisodiy, sud kimyosi kabi ixtisoslik fanlari kiradi. Dorilar taʼsiri, dori , ularni qabul qilish usullari, tayyorlash texnologiyasi va boshqa omillar taʼsirini farmatsiyaning bioformatsiya yoʻnalishi oʻrganadi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Farmatsevtika
Turkum:Farmakologiya
Turkum:Farmatsiya
Farmer Genri Jorj

Farmer Genri Jorj- (1882-yil 17-yanvar, Birr, Irlandiya – 1965-yil, 30-dekabr, Karluk, Lanark grafligi) – ingliz musiqashunosi, dirijyor, kompozitor. Yevropada musiqiy sharqshunoslik fanining asoschilaridan. Glazgo universitetini tugatgan (1910). Angliyaning turli teatrlarida dirijyor (1910—1947), Glazgo universiteti oʻqituvchisi va kutubxonaning musiqiy boʻlimi mudiri (1934-yildan). 1916-yildan Sharq xalqlari musiqa madaniyati, xususan, Farobiy, Ibn Sino va boshqalarning musiqa risolalarini oʻrganib, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida maʼruzalar oʻqigan, oʻnlab kitoblar nashr etgan („Arab musiqasi tarixi XIII asrgacha“, 1929; „Sharq musiqa cholgʻulari“, 1931; „Islom musiqasi“, 1957 va boshqalar).

 

Turkum:Bastakorlar
Turkum:Irlandiyada tug`ulganlar
Turkum:Musiqa
Shokir Farmonov

Shokir Qosimovich Farmonov (1941-yil 20-fevral, Dangʻara tumani) – matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Fizika matematika, fanlari doktori (1973), professor (1977). Toshkent Davlat Universitetining mexanika,matematika fakultetini tugatgan (1963). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika institutida kichik, katta ilmiy xodim, soʻngra ehtimollar nazariyasi boʻlimi mudiri, bosh ilmiy xodim (1965— 1988, 1996-2003). Oʻzbekiston Milliy universiteti ehtimollar nazariyasi va matematik statistika kafedrasi mudiri (1988-1996, 2004-yildan professor). Nizomiy nomidagi Toshkent Pedagogika universiteti matematika oʻqitish metodikasi kafedrasi mudiri (2003 – 2004). Ilmiy ishlari Markov zanjiri boʻyicha bogʻlangan tasodifiy miqdorlar va vektorlar uchun limit teoremalariga oid. Ehtimollar nazariyasining limit teoremalari boʻyicha turkum ishlarni bajargan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

 

Turkum:Matematiklar
Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Farg`onada tug`ilganlar
Farnak I

thumb|Tetradrachm of Pharnaces I of Pontus
Farnak I (miloddan avvalgi 169) — Pont podsholigi shohi (taxminan 185—169). Qora dengizning janubiy sohillaridagi katta hududni Pontga qoʻshib olgan, xususan, 183—179 yillarda yunon shaharlari: Sinopa, Amisos, Armena, Kitoros, Kotior, Kerasunt, Trapezunt va boshqa, shuningdek, Pont togʻlaridagi konlarni bosib olgan. 183-yil podsholik poytaxtini Amasiyadan Sinopaga koʻchirgan. Qora dengizning janubiy sohilida Farnakiya shahar-qalʼasini bunyod etgan.

 

Turkum:Qadimgi Yunoniston
Turkum:Yunonistondagi podsholiklar
Farnak II

Farnak II (miloddan avvalgi 47-yil) – Bospor podshosi (miloddan avvalgi 63-yildan). Shoh Mitridat VI Yevpatorning oʻgʻli. Rim bilan urush chogʻida Farnak II otasiga xiyonat qilib, Rim sarkardasi Pompei bilan ittifoq tuzgan va Bospor davlatining katta qismida (Fanagoriyadan tashqari) oʻz hokimiyatini oʻrnatgan. 49—48 yillarda Pompei bilan Yuliy Sezar (Misrda edi) oʻrtasidagi nizodan foydalanib Fanagoriyani bosib olgan va Kichik Osiyoni egallash maqsadida yurish qilgan. U Vifiniya va Amisosni egallagan, lekin 47-yil 2-avgustda Kichik Osiyoning Zela shahri yaqinidagi jangda Sezar tomonidan tor-mor qilingan. Sezar Senatga „Vene, vidi, vici“ („keldim, koʻrdim, gʻalaba qozondim“) deb noma joʻnatgan. Rimliklar Farnak II ni ozod qilib kichik otryad bilan Bosporga joʻnatganlar, bu yerda hokimiyatni Farnak II ning noibi Asandr egallab olgan edi. Farnak II Asandr bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan.
 

Turkum:Qadimgi Rim
Fargʻona viloyati (maʼnolari)

Fargʻona viloyati:

 Fargʻona viloyati - {{O`zbekiston viloyati
 | Viloyat_nomi = Farg`ona viloyati
 | Xarita = O`zbekiston_bo`linish_far.
 Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) — Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi viloyatlardan biri.
 Fargʻona viloyati - Oʻzbekiston Respublikasi tarkibidagi viloyat.
Fargʻona yogʻ-moy aksiyadorlik jamiyati

Fargʻona yogʻ-moy aksiyadorlik jamiyati — yogʻ-moy sanoatining yirik korxonasi. "Yogʻ-moy tamaki sanoat" uyushmasi tarkibida. Tozalangan va hidsizlantirilgan paxta yogʻi, paxta salat yogʻi, ozuqa salomasi, texnik salomas, texnik salomas yog` kislotalari, 88—98%li va yuqori navli glitserin, xoʻjalik sovuni, atir sovun, soya yogʻi va shroti ishlab chiqaradi. Korxona dastlab Fargʻona davlat yogʻ zavodi nomi bilan 1930-yil 1 oktabrda foydalanishga topshirilgan. 1931-yil sovun zavodi hamda yogʻni rafinatsiyalash sexi, 1935-yil texnik glitserin ishlab chiqarish sexi, 1946-yilda gidrogenizatsiya zavodi ishga tushirilgan. 1947-yildan Fargʻona yogʻmoy kombinati. 1950-yilda glitserinni bugʻlantirib sof toza mahsulot ishlab chiqaruvchi glitserin sexi, 1958-yilda yogʻni reaktivsiz parchalash sexi, 1959-yilda soapstok yogʻ kislotalarini distillyatsiya qilish tizimi qurildi. 1966-yildan mayonez tayyorlashda ishlatiladigan salat yogʻi ishlab chiqarish yoʻlga koʻyildi. 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Korxona bir sutkada 800 t paxta chigitini qayta ishlash quvvatiga ega. Chet el texnologik uskunalari bilan jihozlangan. 2003-yilda korxonada 9,8 ming tonna paxta yogʻi, asosiy mahsulotlardan 2358 t "Uzbekistan" yogʻi, 259 t salat yogʻi, 1096 t glitserin, 7676 t xoʻjalik sovuni, 1224 t atir sovun, 14064 t texnik salomas, 1293 t soapstokning distillangan yogʻ kislotalari ishlab chiqarildi. 2002-yildan xorijdan olingan soya dukkaklaridan soya yogʻi ishlab chiqaradi. Korxona ishlab chiqaradigan mahsulotlardan soya shroti, glitserin chet ellarga eksport qilinadi.

 

Turkum:Fargʻona viloyati
Turkum:Aksiyadorlik jamiyatlari
Turkum:Oʻzbekiston shirkatlari
Fargʻona politexnika instituti

Fargʻona davlat texnika universiteti — xalq xoʻjaligi uchun malakali muhandislar, iqtisodchilar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Toshkent politexnika instituti umumtexnika fakulteti negizida 1967-yilda tashkil qilingan. Institutda 7 ta fakultet mavjud: Qurilish, mexanika-mashinasozlik, energetika, Kompyuterlash Loyihalash tizimlari, ishlab chiqarishda boshqaruv, yengil sanoat, kimyotexnologiya, sirtqi va boshqa boʻlim hamda asbobsozlik markazi bor. Unda 33 ta kafedra, 15 ta ilmiy tadqiqotlar laboratoriyasi faoliyat koʻrsatadi. Institut qoshida instituternatlitseyi, „Yormozor“ akademik litseyi, Iqtisodiy mintaqaviy markazi, tayyorlov kurslari mavjud. Institutda 20 yoʻnalish boʻyicha bakalavrlar, 12 yoʻnalish boʻyicha magistrlar tayyorlanadi. Kutubxonasida 200 mingdan ortiq asar saqlanadi. 2002/03 oʻquv yili institutda 5000 ga yaqin talaba oʻqidi, 394 oʻqituvchi, shu jumladan, 24 ta fan doktori va professor ishladi. Institut tashkil qilinganidan beri 30 mingdan ortiq mutaxassis tayyorlangan. Institutda 4 yoʻnalish boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Institutda yaratilgan fan va texnika yangiliklari Fargʻona neftni qayta ishlash zavodi, „Azot“ ishlab chiqarish birlashmasi, „Quvasoysement“ AJ, „Kvars“ AJ va boshqa korxonalarda tatbiq etilgan. Institut qoshida madaniyat saroyi, talabalar uyi, profilaktoriy, dam olish maskanlari, sport inshootlari bor. Institut Rossiya, Ukraina, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston oliy oʻquv yurtlari, AQSH, Angliya, Germaniya, Belgiya, Koreya, Hindiston oʻquv yurtlari va ilmiy markazlari, koʻpgina xalqaro jamgʻarmalar va tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi. Institut faoliyati M. A. Ikromov , N.Yuldoshev, A.Mirzayev, N. M. Oripov, R. J. Tojiyev, I.Toʻxtarov, K. I. Kurpayanidi va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

 Yana qarang 

 Oʻzbekistondagi universitetlar

Turkum:Fargʻona viloyati
Turkum:Oʻzbekistondagi institutlar
Turkum:Fargʻonadagi oliy taʼlim muassasalar
Fargʻona tizmasi

Fargʻona tizmasi — Markaziy Tyanshanning gʻarbiy qismidagi (Qirgʻiziston) togʻ tizmasi. Fargʻona vodiysini Ichki Tyanshandan ajratib turadi. Shimoli-gʻarbda IsfanjoylovBoyboshota togʻ tugunidan boshlanib, Kichik Olay tizmasining sharqida Tuzbel dovonida (3934 m) tugaydi. Uz. 225 km, eng keng joyi 90 km dan ziyod. Balandligi 3000 m. Eng baland joyi 4692 m. Koʻndalang profili assimetrik: janubi-gʻarbiy yon bagʻri uzun va qiya, shimoliy-sharqiy yon bagʻri kalta va tik. Gʻarbiy yon bafida Oʻzgan va Kuchari soyliklari, sharqiy yon bagʻrida Koʻkiyrim, Arpa soyliklari bor. Fargʻona tizmasidan Qoradaryo, Yassi, Kuchari, Qoraungur, Qoraqulja, Olabuqa va boshqa daryolar oqib tushadi. Tektonik jihatdan Fargʻona tizmasi gersin burmalanishi bosqichida shakllangan antiklinoriydir. Slanets, konglomerat, qumtosh, ohaktosh, metamorfik va choʻkindi hamda gabbro, diabaz kabi otqindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Janubiy-gʻarbiy yon bagʻrining quyi qismlarida mezokaynozoy davri otqindi togʻ jinslari keng tarqalgan. Iqlimi shimoliy-sharqiy qismida keskin kontinental, yogʻin miqdori kam, janubi-gʻarbiy yon bagʻrida esa moʻʼtadil, yogʻin miqdori moʻl (700-1000 mm). Fargʻona tizmasida, asosan, janubiy-sharqiy qismida muzlik koʻp (soni 156 ta, maydoni 125 km²). Fargʻona tizmasida boʻz, dasht, jigarrang, togʻ-oʻrmon, qoʻngʻir, togʻoʻtloq, subalp va alp tuproqlar tarqalgan. Tizmaning janubiy yon bagʻrilarida mevali oʻrmonlar (yer yongʻoq, yovvoyi olma, nok, gʻaynoli, pista va boshqalar), igna bargli daraxtlar, archazorlar, butalardan zirk, naʼmatak, baland qismlarida subalp va alp oʻtloqlari mavjud. Yovvoyi hayvonlardan qizil boʻri, tulki, bars, togʻ echkisi va qoʻyi, turli qushlar, sudralib yuruvchilar uchraydi.

Fargʻona tizmasining janubiy-gʻarbiy yon bagʻrida koʻmir, togʻ oldi qismida neftgaz konlari ochilgan.

Murod Mamatqulov.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Fargʻona furan birikmalari kimyo zavodi

Fargʻona furan birikmalari kimyo zavodi — gidroliz sanoatining yirik korxonasi. "Oʻzkimyosanoat" davlat aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Davlat korxonasi maqomiga ega. Korxonada paxta shulxasi, sholi qipig`i, paxta linti va boshqa mahalliy xom ashyodan organik sintez kimyoviy mahsulotlari, shu jumladan, furfurin, tetragidrofurfurin, etil va texnik spirtlar, qatron, paxta sellyulozasi, tormoz suyuqligi ishlab chiqariladi. Mahsulotlari konmetallurgiya, avtomobilsozlik, toʻqimachilik, neft kimyosi va boshqa sanoat tarmoqlarida qoʻllanadi.

Korxona gidroliz zavodi sifatida tashkil etilib, birinchi navbati 1946-yil dekabrda ishga tushirildi va etil spirti ishlab chiqarila boshlandi. 1947-yildan furfuron, 1950-yildan ksilitan, 1955-yildan karbonat angidrid, 1964-yildan tetragidrofuril spirti, yem achitqisi, terogidrofuran va boshqa sexlar qurilib foydalanishga topshirildi. 1963-yildan hozirgi nomda. 2001-yilda Germaniyaning "Uniomateks" firmasi bilan hamkorlikda sellyuloza ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Mahsulotlari MDH mamlakatlariga eksport qilinadi.

 

Turkum:Fargʻona viloyati
Turkum:Kimyo sanoati
Fargʻona halqa avtomobil yoʻli

Fargʻona halqa avtomobil yoʻli – umumdavlat (respublika) ahamiyatidagi yoʻl. Namangan viloyatining Pungon qishlogʻida A373 „Toshkent – Oʻsh“ xalqaro avtomobil yoʻlidan boshlanib, Qoʻqon – Rishton – Fargʻona – Andijon – Namangan – Chuyet – Pop shaharlaridan oʻtib Fargʻona viloyatining Qoʻqon shahrida yana A373 avtomobil yoʻliga tutashadi. Yoʻlga 1931-yilda asos solingan boʻlib, xalq hashari usuli bilan qurilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida qarovsizlik oqibatida buzilib yaroqsiz holga keldi. Urushdan keyin 1946—1953 yillarda qayta qurildi, Fargʻona vodiysining asosiy avtomobil yoʻliga aylantirildi va yoʻl boʻylab muntazam yoʻlni saqlash xizmati tashkil qilindi. Keyinchalik yoʻl yoʻnalishidan chetda boʻlgan Chust va Shahrixon shaharlariga, Fargʻona dam olish zonasiga, Namangan aeroportiga, Pop temir yoʻl stansiyasiga, Karkidon suv omboriga va boshqa xoʻjalik obyektlariga uzunligi 43 km ni tashkil qiluvchi chiqish yoʻllari ham qurilib halqa yoʻl bilan uzviy bogʻlandi. Umumiy uzunligi 295 km, shundan 159 km — I toifali, 133 km – II toifali, 3 km – 111 toifali, qattiq asfaltbeton toʻshamali, yil davomidagi kunlik transport harakati jadalligi yoʻlning turli qismlarida turlicha boʻlib 5000— 12000 avtomobil /kunni tashkil qiladi. Yoʻlning daryolar, katta-kichik tabiiy suv oʻzanlari bilan kesishuv qismlarida uzunligi 5256 m boʻlgan 88 temirbeton koʻpriklar va uzunligi 20953 m boʻlgan 654 temirbeton quvurlar qurilgan.

Adtreltsov I. V., Semyonov L. I., Opit stroitelstva avtomobilnix dorog v Uzbekistane, T., 1965.

Tohirjon Mirzayev.

 

Turkum:Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Turkum:Fargʻona
Turkum:Fargʻona viloyati
Farhod

Farhod — Samarqand viloyatidagi shaharcha. Zarafshon daryosining oʻng sohilida joylashgan. Samarqand shahridan 6 km. Aholisi 4,8 ming kishi (2003). 1981-yilda tashkil etilgan. Samarqand shahar Kengashiga qaraydi.

Farhodda temirbeton plitalar ishlab chiqarish, asfaltshagʻal saralash zavodlari, Oʻzbekiston—Angliya—AQSH "OʻzBAT" (tamaki mahsulotlari ishlab chiqariladi), Oʻzbekiston—Turkiya (toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqariladi) qoʻshma korxonalari, suv xoʻjaligi qurilish taʼminoti boshqarmasi, avtokorxona, zovurariqlarni tozalash mexanizatsiyalashgan birlashmasi bor. 3 umumiy taʼlim, musiqa maktablari, sport maydoni, kasalxona, poliklinika, 5 dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Samarqand
Turkum:Samarqand geografiyasiga oid chala maqolalar
Farhod (olma)

"FARHOD" — ertapishar olma navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik intida erkin changlangan madaniy navlar koʻchatlaridan tanlash yoʻli bilan 5-6 yilda hosilga kiradi. Mevasi iyul oxiri — avgust boshida pishadi, hosildorligi birmuncha davriy. Hosilga kirgan daraxti 8—9 yil 55 kg dan 20 yoshida 350 kg gacha hosil beradi. Mevasi 140—200 g, dumaloq, poʻsti silliq, och yashil. Eti och sariq, sersuv, shirinnordon, xushboʻy. Yangiligida yeyiladi, qoqi va konserva qilinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan.

 

Turkum:Olma navlari
Turkum:Bog`dorchilik
Farhod gidrouzeli

Farhod gidrouzeli - Sirdaryo oʻzaniga qurilgan (1943—1948) gidrotexnika inshooti. Bekobod shahri yaqinida. Farhod gidrouzeli tarkibiga toʻgʻon, suv ombori, Farhod ESi kiradi. Toʻgʻon betonli oqova toʻgʻon va tuproqli toʻgʻondan iborat. Betonli oqova toʻgonning uzunligi 120 m, balandligi 28,5 m. Unga har birining eni 10 m boʻlgan 8 ta darvoza oʻrnatilgan. Maksimal suv sarfi 4430 m’/sek. Oʻng qismiga Dalvarzin kanali rostlagichi qurilgan (suv sarfi 69 m’/sek). Tuproqli toʻgʻon uzunligi 28 m, yuqori qismi eni 16,5 m, ustiga avtomobil yoʻli, chap qismiga eni 10 m boʻlgan 7 darvozali derivatsiya kanali rostlagichi qurilgan. Rostlagichning maksimal suv sarfi 470 m³/sek. Toʻgʻon Sirdaryo suvi sathini 23,6 m ga koʻtaradi va Farhod suv omborini hosil qiladi. Suv ombori uzunligi 28 km, eni 250–3000 m, hajmi 330 mln m³, oʻrtacha chuqurligi 7,2 m, suv sathi yuzasi 46 km². 1943—1949 yillarda Farhod GES qurilgan. Farhod gidrouzeliddan Doʻstlik kanali va Janubiy Mirzachoʻl kanali boshlanadi.

 

Turkum:Energetika
Turkum:Oʻzbekiston iqtisodiyoti
Farhod GES

Farhod ges — Sirdaryoning oʻrta oqimida, Farhod gidrouzelida joylashgan gidroelektr stansiya. „Uzbekenergiya“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi shoʻba korxona. GES qurilish haqida qaror 1942-yil 18-noyabrda qabul qilingan. GES qurilishi 1943-yil 10-fevralda boshlangan. Mazkur GES ommaviy hashar yo‘li bilan qurilgan bo‘lib, hasharga Farg‘ona, Namangan, Samarqand, Buxoro, Andijon va Toshkent viloyatlaridan jami 60 mingdan ortiq kishi jalb etilgan. 1948-yil birinchi gidroagregata ishga tushirilgan, 1949-yil iyun oyidan oʻrnatilgan umumiy quvvati 126 MVt boʻlgan 4 ta gidroagregatli stya toʻla quvvat bilan ishlay boshladi, 1951-yilda sanoat foydalanishiga qabul qilindi. Sirdaryo viloyati shahar va tumanlarini, shuningdek, „Bekobodsement“, „Oʻzbekiston metallurgiya kombinati“ kabi yirik korxonalarni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. Quvvatlar 110, 35,6 kV kuchlanishda uzatiladi. Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika tizimi („Energiya“ birlashgan dispetcherlik markazi)ga ulangan. 2003-yilda 562 mln. KVt soat elektr energiyasi ishlab chiqardi.
 
Turkum:Energetika
Turkum:Oʻzbekiston iqtisodiyoti
Turkum:Oʻzbekistondagi toʻgʻonlar
Turkum:Tojikistondagi toʻgʻonlar
Turkum:Tojikiston — Oʻzbekiston chegarasi
Turkum:Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Turkum:Sirdaryo
Turkum:Norin-Sirdaryo trakti
Turkum:Sirdaryodagi toʻgʻonlar
Fasih Havofiy

Fasih havofiy, Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muhammad alHavofiy (1375.28.9 — taxminan 1443) — tarixchi olim. Temuriylar saroyida xizmat qilgan. Davlat ishlari bilan Hirotdan Samarqandga — Xalil Sulton huzuriga joʻnatilgan. 1415 yilda Shohrux saroyida xizmat qilgan. Muvadjahi devon — devon vaziri (1416—17) va devon boshligʻi (1417— 18) kabi masʼul lavozimlarda ishlagan. Shohrux tomonidan Kermon (1422—24)ga yuborilgan. Boysungʻur saroyida devon boshligʻi (1425—30) boʻlgan.

F.H. fors va arab tillarida sheʼrlar yozgan. 1433—42 yillarda fors tilida "Mujmali Fasihiy" "Fasihiyning (tarixlar) majmuasi" tarixiy asarini yozgan va uni Shohruxga taqdim etgan. Bu asar "Mujmal uttavorix" ("Tarixiy sanalar yigʻindisi") deb ham yuritiladi. Asar debocha, muqaddima, 2 maqola va xotimadan iborat. Asarning asosiy qismida F.X,. arab xalifalari, safforiylar, somoniylar, gʻaznaviylar, saljuqiylar, gʻuriylar, xorazmshohlar toʻgʻrisida maʼlumot bergach, temuriylar tarixiga batafsil toʻxtalgan. Asarda, shuningdek, shoirlar, faqihlar, muhaddislar, shayxlar, shuningdek, iqtisodiy va madaniy hayot, oʻsha paytda qurilgan meʼmoriy obidalar haqida mufassal maʼlumot berilgan. Asar xotimasi Hirot shahriga bagʻishlangan.

 
 Mudjmali Fasixi, T., 1980.

 Adabiyot 
 Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988; Bukj siymolar, allomalar, 2kitob, T., 1996.

Qahramon Rajabov.

Turkum:Temuriylar davlati tarixchilari
Turkum:1375-yilda tugʻilganlar
Turkum:1443-yilda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Fassiolyoz

Fassiolyoz – odam va hayvonlarning gijja kasalligi. Trematodalar sinfiga mansub fassiolalar qoʻzgʻatadi. Ular tuxumini odam va oʻtxoʻr xayvonlar jigari, oʻt yoʻllari, oʻt pufagiga qoʻyadi, tashqariga axlat orqali chiqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisining keyingi rivojlanish davri suvli muhitda va oraliq xoʻjayin organizmi – mollyuskalarda oʻtadi. Lichinka mollyuska tanasida bir necha bosqichda tullab rivojlanadi. Fassiolalar lichinkasi boʻlgan suv yoki oʻsimlik isteʼmol qilinganda fassiolyoz yuqadi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Fassiolyozning qoʻzgʻatuvchisi organizmga kirib, oradan 2—4 hafta oʻtgach, bemor isitmalaydi, toshma toshib, yoʻtal paydo boʻladi. Jigar kattalashadi va ushlab koʻrilganda ogʻriydi, badan sargʻayadi, Fassiolyoz surunkali kechganda meʼda, ichak faoliyati buziladi, ovqat yaxshi hazm boʻlmaydi, goho koʻngli aynib, bemor qayt qiladi, ishtahasi yaxshi boʻlishiga qaramay, u ozib ketadi, darmoni quriydi.

Fassiolyoz odam va hayvonning axlati hamda qusugʻini tekshirib aniqlanadi. Hayvonlarda kasallik oʻtkir va surunkali davom etib, oʻt pufagi va oʻt yoʻllari yalligʻlanadi. Hayvon umumiy zaharlanadi, moddalar almashinuvi buziladi. Fassiolyoz bilan asosan, qoʻy, echki va qoramol kasallanadi.

Davolash: fassiolyozga sabab boʻlgan omil bartaraf etiladi va tegishli preparatlar beriladi.

Oldini olish: suvni qaynatib ichish, kasallik manbai boʻlgan yaylovlarni aniqlash va zararsizlantirish, fassiolalar tuxumini tarqatuvchi mollyuskalarni zararsizlantirish, yaylovlarni almashtirish va boshqa

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tibbiyot terminlari
Turkum:Parazitologiya
Fatalizm

Fatalizm – (lot. fatalis – taqdirga oid) – hamma voqealarning azaldan belgilab qoʻyilganligi toʻgʻrisidagi taʼlimot; mavhum taqdirga (antik stoitsizm), „peshonaga yozilgan“ taqdiri azalga (islom va boshqadinlar) ishonish. Fatalizm narsa va hodisalarning rivojlanishi, shu jumladan, insonning hayoti va oldindan belgilanganligi va binobarin, yangi imkoniyatlarning paydo boʻlishini inkor etadi. Falsafa tarixida fatalizmni iroda erkinligi qanday hal qilinganligiga qarab 3 asosiy turga ajratish mumkin: mifologik fatalizm – irodani aqldan tashqarida, „qorongʻi taqdir“ deb qaraydi; teologik fatalizm – taqdir xudo qudratiga bogʻliq, inson tugʻilishidan oldin uning kim boʻlishi, nimalar qilishi peshonasiga yozib qoʻyilgan deyiladi. Bu nazariya kalomnint eng muhim aqidalaridan hisoblanadi, u kalvinizm va yansenizmda oʻzining izchil ifodasini topgan; ratsionalistik fatalizm (mexanistik determinizm bilan qoʻshiluvchi) – tasodifni va inson irodasi azaliy taqdirning zarur sharti deb qaraydi.

Uning namoyandalari (pifagorchilar, Demokrit, Nitsshe va boshqalar) doiraviy aylanishning muayyan davrasida voqealar mutlaq takrorlanishini taʼkidlaydi.

 

Turkum:Falsafa
Turkum:Falsafiy nazariyalar
Fatvo

Fatvo ( – tushuntirish, izoh, hukm, qaror) – islomda muftiy yoki ulamolar kengashi tomonidan diniy, huquqiy, siyosiy hamda ijtimoiy masalalarda beriladigan qaror, hukm yoki izoh.

 Tarixi 
Islomning dastlabki davrida Muhammad (sav) safdoshlari, ayniqsa, dastlabki toʻrt xalifa (choryorlar)ning turli huquqiy masalalar yuzasidan bergan izoxlari, shuningdek, ularning fiqhga doir chiqargan qarorlari fatvo deb aytilgan. Fatvo barcha diniy-huquqiy mazhab asoschilari tomonidan fiqhga oid qoʻshimcha manba sifatida qaralgan. Huquqiy masalalarda berilgan fatvo diniy jamoalar, muassasalar va musulmonlar tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi. Fatvo Qurʼon, hadislar va shariatga yoki ilgari berilgan fatvolarga asoslanib chiqariladi.

 

 

Turkum:Shariat
Turkum:Shariatda arabcha so'z va iboralar
Turkum:Islom huquqshunosligi
Turkum:Fatvolar
Fath Alishoh

thumb
Fath Alishoh (haqiqiy ismi — Boboxon) (1771-yil - 1834-yil 24-oktyabr, Qum shahrida dafn etilgan) — Qojarlar sulolasidan boʻlgan Eron shohi (1797-yildan). Fath Alishoh hukmronligi davrida Eron ichki nizolar tufayli zaiflashib, Yevropa davlatlari va podsho Rossiyasining mustamlakachilik yurishlari obʼyektiga aylangan. Fath Alishoh Fransiya (1807), Buyuk Britaniya (1801, 1809, 1814), Rossiya (1813, 1828) bilan tengsiz bitimlar imzolagan.

 

Turkum:Qojarlar sulolasi
Turkum:1766-yilda tugʻilganlar
Turkum:1934-yilda vafot etganlar
Turkum:Qum shahrida vafot etganlar
Turkum:24-oktyabrda vafot etganlar
Fathxon

Fathxon (1778-yil-1818-yil) – afgʻon xoni, barakzoylar qabilasi sardori. Mahmudning Afgʻoniston shoqi boʻlishiga 2-marta (1801 va 1809-yillarda) yordamlashgan. Mahmud davrida (1801 – 1803-yillar, 1809—1818-yillar) vazir sifatida katta mavqega ega boʻlgan. Fathxon davlatni markazlashtirish siyosatini yurgizgan, barakzoy zodagonlarining taʼsirini mustahkamlashga intilgan. Mahmudshohning oʻgʻli Komron Fathxonning taʼsiri kuchayib ketishidan xavfsirab, shuningdek, otasining barakzoy zodagonlaridan noroziligidan foydalanib Fathxonni qoʻlga olib, koʻziga mil tortgan va zindonband qilgan. Keyinchalik shohning buyrugʻi bilan Fathxon qatl etilgan.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Afgʻoniston
Turkum:1778-yilda tugʻilganlar
Turkum:1818-yilda vafot etganlar
William Alfred Fowler

right|200px|thumb|William Alfred Fowler

William Alfred Fowler (1911.9.8, Pittsburg — 1995.14.3) — amerikalik fizik. AQSH 1 milliy fanlar akademiyasi aʼzosi (1956). Ogayo uti (1933) va Kaliforniya texnologik institutini (1936) tugatgan. Shu intda 1936-yildan ishlagan. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, yadro astrofizikasi va kosmologiyat oid. Quyoshning neytrino oqimini hisoblagan va ularni qamrash tezligini aniklagan. Koinotda kimyoviy elementlarning paydo boʻlish nazariyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureata (1983).

Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:14-martda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Fauna

Fauna (lotincha fauna – oʻrmon va dalalar xudosi, rim mifologiyasida hayvonlar podasi homiysi) – muayyan hududda yoki akvatoriyada yashovchi hayvon majmui. Fauna hayvonlarning turli guruhidan tashkil topgan boʻlib, biror hudud faunistik kompleksining tarixiy rivojlanishi jarayonida vujudga keladi. Tundra, tayga, oʻrmon, dasht, yarim choʻl, choʻl, pantropik va boshqa faunistik komplekslar bor. Muayyan Faunani tashkil etgan faunistik komplekslar miqdori turlicha boʻlishi mumkin. Har bir hududning oʻz avtoxtonlari va immigrantlari bor. Fauna tarkibini oʻrganish natijasida undagi turlar boyligi aniqlanadi. Shunga koʻra, butun Yer shari yoki uning ayrim hududlari faunistiklashtiriladi. Fanda fauna turli sistematik dagi (masalan, biror hududdagi qushlar faunasi, qoʻngʻizlar faunasi va hokazo), maʼlum davrga oid (masalan, miotsen davri faunasi va boshqalar) yoki maʼlum geologik qatlamga mansub hayvonlarni ifodalash uchun „fauna“ terminidan foydalaniladi. Hayvonot dunyosining sistematik tarkibi toʻgʻrisidagi yirik asarlar ham „fauna“ deb ataladi (masalan, Oʻzbekiston faunasi va boshqalar).

 
 

Turkum:Ekologik terminlar
Turkum:Hayvonlar ekologiyasi
Turkum:Organizmlar
Turkum:Geografiya
Faxriddin Roziy maqbarasi

Faxriddin roziy maqbarasi — Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik (XII asr 2-yarmi); Turkmanistonning Toshhovuz viloyati hududida. Xorazm shoxlari Otsiz (1128—1156) va El Arslon (1156—1172) davrida qurilgan deb taxmin qilinadi. Mahalliy aholi olim Faxriddin Roziy nomi bilan bogʻlaydi. Binoning asosiy qismi kubsimon shaklda (ichki oʻlchami 3,5x3,6 m, quyi qismi pastga tomon bir oz kengaygan), 12 qirrali poygumbaz ustiga 12 qirrali kulohiy gumbaz bogʻlangan. Uch tomonida tobadonli eshik joylashgan. Old tomoni silliqlangan gishtlar bilan 3 ta ravoqli toʻrtburchaklarga boʻlingan, yuzasi barg va novdalarning nozik uygʻunligidagi oʻyma naqshlar bilan jozibador bezatilgan, toʻrtburchaklar oʻzaro yozuvli hoshiya naqsh bilan birlashgan. Tashqi gumbaziga feruza rang gʻishtlar mavj usulida terilib xandasiy naqshlar hosil qilingan; tashqi gumbazidan ancha past boʻlgan ichki gumbaziga muqarnaslar ishlangan.

 

Turkum:Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Zayniddin Faxriddinov

Zayniddin Faxriddinov (1922-yil 8-fevral – Qibray tumani Yalangʻoch qishlogʻi – 2000-yil 8-noyabr) – xalq seleksioneri, Oʻzbekistonda sitrus mevachilik asoschisi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan agronom (1967). Mehnat faoliyatini 1938-yilda Qibray tumanidagi jamoa xoʻjaligida boshlagan. 1960-yildan jamoa xoʻjaligi issiqxonasida bogʻbon, 1966-yildan gulchilik va sitrus mevachilik brigadasi boshligi. 1988-2000-yillarda limonariy jamoa xoʻjaligi boshligʻi. Vegetativ duragaylash usulida Meyer limoni naviga Novogruzinskiy limon navi kurtagini payvandlash va olingan avlodni payvandust bilan qayta payvandlash (Gʻ,—Gʻ47) yoʻli bilan serhosil, mevasi yirik, kasalliklarga chidamli F—1 Toshkent, Novogruzinskiy navi urugʻidan chiqqan niholga Novoafonskiy navi kurtagini payvandlash va payvandlashni olingan avlodlarda kayta takrorlash (Gʻ, – Gʻ3) yoʻli bilan F —2 Yubiley („Toʻyona“) limon navlarini yaratdi va bu navlarning mukammal agrotexnikasini ishlab chiqdi. Bu navlar MDH mamlakatlarida koʻplab issiqxonalarda sanoat usulida yetishtiriladigan asosiy navlar hisoblanadi. Faxriddinov tashabbusi va rahbarligida O'zbekistonning koʻpgina viloyatlari xoʻjaliklarida issiqxona limonzorlari barpo etilgan.

 
 Toshkent limoni, T., 1969; Zolotoye yabloko, T., 1982. Ad.: Aʼlam 3., Ota oʻgitlari, T., 1985.

 

Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:Qibray tumanida tugʻilganlar
Turkum:2000-yilda vafot etganlar
Faxriya

Faxriya — arab, fors va turkiy sheʼriyatda janr dan biri; shoir tomonidan uz ijodi, isteʼdodi va fazilatlarini maktab yozilgan sheʼr, shoirning oʻz ijodi bilan faxrlanib aytgan soʻzlari. Faxriyaning dastlabki goʻzal namunalarini arab sheʼriyatida, xususan, al-Mutanabbiy X asr ijodida, oʻzbek mumtoz sheʼriyatida esa XV asr shoirlari ijodida uchratish mumkin. Faxriya kichik lirik sheʼr (mas, gʻazal) larda bir baytdan, katta xajmli asarlar (mas, qasida, doston) da bir necha baytdan iborat boʻladi. Ana shunday baytlar ishtirok etgan yoki butunlay shunday baytlardan iborat boʻlgan asarlar gʻazali faxriya, qasidai faxriya deb ham nomlanadi. Faxriyada shoir oʻz ijodini boshqa bir shoir ijodiga, muhim bir voqeahodisa yoki obʼyektga kamtarona, mubolagʻali yoki kinoyaviy tarzda taqqoslaydi, qiyoslaydi. Mac:Ulugʻbek xon bilur Lutfiy kalomin, Ki, rangin sheʼri Salmondin qolishmas (Lutfiy). Navoiy nazm aro tigʻi zabonin oʻyla surdiki,Pichoq topmas uyottin uzni oʻldurmoqqa Sakkokiy (Navoiy).

 

Turkum:Sheʼriyat
Faeton

Faeton (yun. phaeton — yunon mifologiyasidagi Quyosh xudosi, yaʼni Geliosning oʻgʻli Faeton nomidan), foytun — 1) tepasi (soyaboni) ochiladigan ot qoʻshilgan arava; 2) yengil avtomobil kuzovi; tepa (soyabon) qismi oson ochiladigan, 2 yoki 3 qator oʻrindiqli, 2 yoki 4 eshikli boʻladi. Soyaboni yumshoq material (brezent, sintetik mato) dan yasalib, taxlanadigan karkasga tortiladi.

 

Turkum:Yunon mifologiyasi
Fayalit

Fayalit — q. Olivin. 

 

Turkum:Temir minerallari
Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Fayans

Fayans ital. Fajans (Faens), yirik keramika markazi nomidan — mayda govakli zich keramika mahsuloti (qarang Keramika, Chinni).
Faqiriy

Faqiriy (taxallusi; asl ism-sharifi Abdurazzoq Abdujabbor oʻgli) (1880 – Xiva yaqinidagi Boʻzxona qishlogʻi – 1925) – shoir, xattot va naqqosh. Xivadagi Olloqulixon madrasasida oʻqigan. Sharq mumtoz adabiyotini oʻrganib, oʻzi ham sheʼrlar yoza boshlagan. Otasidan yogʻoch va tangaga naqsh oʻyish sanʼatini oʻrgangan. Mashhur xattot Xudoybergan Devonning shogirdi boʻlgan.

Faqiriy 1914—1915-yillarda oʻz sheʼrlarini toʻplab, „Devoni Faqiriy Xorazmiy“ ni yaratgan. „Devon“ gʻazal, masnaviy, murabbaʼ, muxammas, musaddas, mustazod, ruboiy, chiston kabi janrlarda yozilgan sheʼrlardan iborat. Ularda sevgi va sadoqat, xalqparvarlik, vatanga muhabbat, maʼrifat, adolat, xalqlar doʻstligi, shaxs erki gʻoyalari ulugʻlangan. „Daftari ashʼor uljadida“ („Yangi sheʼrlar daftari“)da esa Faqiriyning 1916—1924-yillarda yozgan sheʼrlari mavjud. „Ayrilgʻali“, „Oʻzingsan“, „Boʻlmagʻay“, „Oʻzgacha“, „Ayo dilbar“, „Koʻrgach“, „Surating“ radifli gʻazallarida samimiy muhabbat, oshiq iztiroblari mahorat bilan tasvirlangan. Sheʼrlarining koʻpi real, hayotiy taassurotlar asosida yozilgan.

Soʻnggi yillarda yozilgan bir turkum sheʼrlari „Yugʻurumiya“ toʻplamiga kiritilgan (1923). „Devon“ning shoir qoʻli bilan koʻchirilgan nusxasi Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 7679).

 
 Sheʼrlar, T., 1972; Asrlar nidosi, T., 1982.

 Adabiyot 
 Laffasiy Hasan Murod. Xorazm shoirlari, T., 1993; Oʻzbek adabiyoti tarixi 15j.li, 5j., T., 1980.

 

Turkum:1880-yilda tugʻilganlar
Turkum:Xiva xonligida tugʻilganlar
Turkum:1925-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak shoirlar
Turkum:Klassik adabiyot
Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Faqiriy (shoir)

Faqiriy (taxallusi; asl ism-sharifi Ismoilxon Shayx Ibrohimxon oʻgʻli Shahrisabziy) (1910-yil, Shahrisabz – 1980-yil 1-aprel Kitob tumani) – shoir. Naqshbandiya tariqati silsilasini davom ettiruvchi murshid darajasiga erishgan. Faqiriy oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Shoirning „Devon“, „Bayoz“, „Ashʼori mutafarriqot“ („Parokanda baytlar“) kabi sheʼriy toʻplamlari, shayx sifatida yozib qoldirgan „Risolai tariqi zikr“ („Zikr odobi risolasi“), „Risolai tariqat“ noʻmli tasavvufiy risolalari hamda duoxonlik, tibbiyotga bagʻishlangan „Kitobi adʼiya min mujarraboti Xalili Ixvon“ („Xalil Ixvon tomonidan qoʻllangan duolar kitobi“) deb nomlangan asari qoʻlyozmasi saqlangan.

 Hayoti 
Ismoilxon Faqiriy 1910-yilda Shahrisabzda tugʻilgan. Uch yoshida otasi vafot etib, yetim qoladi. Avval onasi soʻngra togʻalari qoʻlida tarbiyalanadi. Ilk taʼlimni bobosidan oladi.

 Taxallusi 
Faqiriy shoirning taxallusi boʻlib asl ismi Ismoilxon ibn Ibrohim Xoja ibn Hidoyatilloxon ibn Mirzo Kalon Abdulaziz Xojai Shahrisabziy hisoblanadi. Yana bir taxallusi Faqiriy-Shahrisabziy boʻlib, sheʼrlarida asosan Faqiriy, Faqriy, Faqir shakllari ham qoʻllanadi.

Toshkentga qilingan safarlarning birida Habibiy bilan uchrashadi. Habibiy unga oʻsha kun mafkurasiga moslab Xaliliy taxallusi ostida ijod qilishni tavsiya etadi. Ismoilxon hurmat yuzasidan shu taxallus ostida Habibiyga bagʻishlab sheʼr yozadi. Keyinchalik esa yana oʻz taxallusida ijod etadi.

 Asarlari 
Faqiriy oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Adibning eng muhim sheʼriy, adabiy va ilmiy-marifiy asarlari: „Devon“, „Bayozi Faqiriy“, „Ashʼori mutafarriqot“ („Parokanda baytlar“) kabi sheʼriy toʻplamlari, shayx sifatida yozib qoldirgan „Risolai tariqi zikr“ („Zikr odobi risolasi“), „Risolai tariqat“ nomli tasavvufiy risolalari hamda duoxonlik, tibbiyotga bagʻishlangan „Kitobi adʼiya min mujarraboti Xalili Ixvon“ („Xalil Ixvon tomonidan qoʻllangan duolar kitobi“) deb nomlangan asari qoʻlyozmasi saqlangan. likda, „Kitobi ad’iya min mujarriboti Halili Ixvon“, „Zaruriyot“, „Riyoz ul-muzakkirayn“ singari asarlari, „Hikoyoti Fotimat-uz-Zahro va Oisha“ singari bir qancha muhim tasnif va tajimalari mavjud. Bu asarlar asosan turkiy-ozbek hamda for-tojik tillarida yozilgan qoʻlyozmalardir.

Ismoilxon Faqiriyning „Bayozi Faqiriy“ nomli asari 2003-yil „Adolat“ nashriyoti tomonidan chop etilgan. Mazkur kitob Mirzo Kenjabekov risolasi hisoblanadi.

 Vafoti 
Adib 1980-yilda Qashqadaryo viloyati Kitob tumani Sariosiyo qishlogʻida vafot etgan. Uning avlodlari hozir ham shu hududda isteqomat qiladi.
 Yodga olinishi 
Shoir nomi davlat miqyosida ilk marotaba Shahrisabz shahrining 2700 yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan anjuman vaqtida tilga olingan. Bu faoliyatda doktor va professor Shodmon Vohidov hamda adibning nabirasi Mas’udxon Ismoiliyning hissasi bisyor.

 

 

Turkum:Oʻzbekistonlik erkak shoirlar
Turkum:Naqshbandiya tariqati
Fahd ibn Abdulaziz as-Saud

Fahd bin Abdulaziz Ol Saud (1923, Ar-Riyod) – Saudiya Arabistoni davlat arbobi. Abdulaziz universiteti (1975), Imom Muhammad bin Saud Islom universiteti (1982)ni tugatgan. 1953-yildan Saudiya Arabistoni maorif, ichki ishlar vaziri, bosh vazirning ikkinchi oʻrinbosari, 1975-yildan valiahd va bosh vazir oʻrinbosari. 1982-yil 13-iyundan 2005-yilgacha Saudiya Arabistoni Podshohligi podshohi, bosh vazir, qurolli kuchlar oliy bosh qoʻmondoni. 1986-yil 27-oktabrdan ikki muqaddas masjid xodimi unvoni sohibi. Vafotidan keyin Abdulloh ibn Abdulaziz as-Saud taxtga chiqdi .

 

Turkum:Saudiya Arabistoni podshohlari
Turkum:Qirol Faysal xalqaro mukofoti sovrindorlari
Turkum:Ar-Riyodda tugʻilganlar
Fevral inqilobi

thumb|296x296px|Petrogradda stixiyali tarzda urushga qarshi mitinglar
thumb|232x232px|Qoʻzgʻolonchilar 
Fevral inqilobi (1917) – Rossiyada samoderjaviyega barham bergan inqilob. Fevral inqilobi harbiy magʻlubiyatlar va xoʻjalikdagi vayrongarchilik bilan bogʻliq ravishda mamlakatda iqtisodiy va siyosiy tanazzulning keskin kuchayishi oqibati edi. Oziq-ovqat yetishmasligi tufayli 23-fevralda Petrogradda stixiyali tarzda urushga qarshi mitinglar boshlandi, u ish tashlashlar va namoyishlarga, kazaklar va politsiya oʻrtasidagi toʻqnashuvlarga, 24— 25-fevral da esa yalpi ish tashlashga aylanib ketdi. 26-fevralda qoʻshinlarga qarshi janglar, 27-fevralda yalpi ish tashlash qurolli qoʻzgʻolon darajasiga koʻtarildi, askarlar ommaviy tarzda qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻta boshladi. Qoʻzgʻolonchilar shaharning muhim joylarini, hukumat idoralarini egalladilar. Nikolay II taxtdan voz kechdi. Davlat dumasining Muvaqqat komiteti tuzildi. Ishchi va soldat deputatlari Soveti saylandi. Muvaqqat komitet hukumat tuzdi. 1-mart kuni Moskvada, mart oyi davomida butun mamlakatda yangi hokimiyat oʻrnatildi. Fevral inqilobi Turkiston oʻlkasi musulmon aholisini siyosiy jihatdan uygʻotishda, demokratik oʻzgarishlarga boshchilik kilmoqchi boʻlgan yangi kuchlarning siyosat maydoniga chiqishida muhim ahamiyat kasb etdi. Jadidlar vujudga kelayotgan milliy demokratik kuchlarning oʻzagi boʻlishdi. Ular mintaqa tub xalqlarining taraqqiyoti va mustaqilligi toʻgʻrisidagi oʻz gʻoyalarini Fevral inqilobi shiorlari bilan bogʻlab, oʻzlari eʼlon qilgan prinsiplarni amalga oshirishga faol kirishdilar. Toshkentda „Shoʻroi Islom“ 1917-yil 14-mart) tashkiloti tuzilib, Turkiston taraqqiyparvarlarining aksariyati uning atrofida birlashsi. Bundan tashqari, Toshkentda Ishchi deputatlari Soveti (1917-yil 2-mart) ham tuzil gan edi. Turkiston oʻlkasi generalgubernatori va Turkiston harbiy okrugi qoʻmondoni general Kuropatkin, uning yordamchisi general Yerofeyev, okrug shtabining boshligʻi general Sivere oʻz vazifalaridan chetlashtirilib, 31-martda uy kemogʻiga tashlandi. Muvaqqat hukumat tomonidan 1917-yil 7-avgustda Turkiston oʻlkasini boshqarish uchun 9 kishidan iborat Turkiston komiteta (raisi – kadet N. N. Shchepkin) tuzildi. Shuningdek, Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi (1917-yil 17—21 aprel) da Turkiston oʻlkasi musulmonlari Markaziy Kengashi (Kraymussovet) ham tuzilib, barcha milliy jamiyatlar, tashkilotlar va ittifoqlar birlashtirildi. 1917-yil bahorda Buxoro amirligi va Xiva xonligida ham siyosiy vaziyat keskinlashdi. Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi boʻldi va Xivada Idorai mashrutiya (1917-yil 5 aprel) tashkil topdi. Yosh buxoroliklar va yosh xivaliklar bu xonliklar hududida demokratik islohotlar uchun kurashdilar.

 Yana qarang 

 Oktabr inqilobi

 Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob Oʻzbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida, T.. 2000; Turkestan v nachale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi (19171924-yil), T., 2002.

Qahramon Rajabov.

 

Turkum:Sotsialistik inqiloblar
*
Federal tekshirishlar byurosi

thumb|right|150px
Federal qidiruvlar byurosi (FQB) (qisqartmasi: FBI) — AQShda federal qonunlar buzilishlarini tekshiruvchi muassasa. 1908-yilda tuzilgan. Qarorgohi Vashington shahrida joylashgan. Uyushgan jinoyatchilik, terrorizm, giyohvand moddalar savdosi, mansab jinoyatlari, zoʻravonlik holatlariga, AQSh hududida boshqa davlatlar razvedkalariga qarshi kurash FQB faoliyatining muhim yoʻnalishlaridir. Byuroning mamlakat shtatlari poytaxtlarida, yirik shaharlarda 60 ga yaqin boʻlimi, 500 dan ortiq mahalliy boʻlinmalari, ayrim mamlakatlarda esa aloqa postlari mavjudOverview of the Legal Attaché Program , Federal tekshirishlar byurosi, Qaraldi: 25-mart, 2015-yil. FQBda 24 mingga yaqin xodim, jumladan, 10 mingga yaqin maxsus agent xizmat qiladi. Byuro rahbarini AQSh prezidenti tayinlaydi, AQSh Kongressi tasdiqlaydi.

 

Turkum:AQSh