Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Major

Do major
Garmonik do major
Melodik do major
Major ( — katta) — 1) koʻp ovozli kompozitorlik musiqa ijodida asosiy garmonik ladlardan biri (aksi minor). Yevropa musiqasida XVI-XVII asrlardan rivoj topdi. Uning tayanch tovushlari (I, III va V pogʻonalari) katta 3 tovushli akkordni hosil qiladi. Major tizimida bastalangan asarlarga koʻproq yorqinlik, koʻtarinkilik ruhi, ijobiy his-tuygʻular xosdir. Major va minor orasidagi qarama-qarshilik musiqa sanʼatining nihoyatda muhim ifoda vositalaridan;

2) keng maʼnoda — lad turi; bosh tayanch pardaga nisbatan katta tersiya intervent oraligʻida joylashgan 3- pogʻona bilan belgilanadi. Shu maʼnoda ioniy, lidiy, miksolidiy kabi tovushqatorlar major xususiyatiga ega. Oʻzbek anʼanaviy musiqasida, ayniqsa, miksolidiy major koʻproq uchraydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Musiqaga oid atamalar
Turkum:Musiqa nazariyasi
Major (urugʻ)

Major, majarlar — oʻzbek urugʻlaridan biri. M. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Samarqand atrofidagi togʻ yon bagʻirlarida va Narpay arigʻi boʻylarida, Shahrisabz vohasida yashagan. 1924—26 yillardagi aholi roʻyxatida 3 ming kishi boʻlganligi qayd etilgan. Bundan tashqari, oʻzbek saroylar (qarang Saroy) tarkibiga kirgan urugʻlardan birining nomi M. (majorsaroy) boʻlgan. Baʼzi olimlar oʻzbeklar tarkibidagi M.larning ilk ajdodlari qadimdan Kama daryosi boʻylarida yashab, keyinchalik vengerlar etnogenezida muhim rol oʻynagan madʼyar qabilalari bilan aloqador boʻlsa kerak deb hisoblaydilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Majrumsoy

Majrumsoy — Navoiy va Jizzax viloyatdagi soy. Nurota togʻining shimoliyyon bagʻridan boshlanadi. Uz. 33 km, havzasining maydoni 56 km². Oʻrtacha suv sarfi 0,25 m³/sek. Bahorda suvi koʻpayadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Majrum qishlog'ining sharqiy qismida soyning o'rta oqimi biotasi o'tgan. Uzoq yillik bu biotani mahalliy aholi “yashil daraxt” deb atashadi. Uning aylanasi deyarli 10 metrni tashkil qiladi. Bu koʻp yillik mevali va manzarali daraxtlar Nurota qoʻriqxonasining tabiat yodgorligi sifatida muhofaza qilinadigan hududidagi obyektlardan biridir.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Navoiy viloyati daryolari
Turkum:Jizzax viloyati
Majusiylik

Majusiylik — 1) zardushtiylikning musulmonlarda atalishi; 2) yakkaxudolik paydo boʻlgunga qadar vujudga kelgan diniy eʼtiqodlar, marosim va bayramlarni ifodalash uchun ishlatiladigan atama. "M." tushunchasi sehrgarlik, animizm, fetishizm, totemizm kabi ibtidoiy din shakllarini ham ifodalaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maza bilish

Maza bilish, taʼm bilish — turli eriydigan moddalarning taʼm bilish retseptorlariga, asosan, tilga (umurtqalilarda) taʼsir etishi natijasida paydo boʻladigan sezgi. Maza bilish retseptorlari tilda, halqumning orqa devorida, yumshoq tanglayda, murtaklarda joylashgan. Til uchi, chetlari va orqa qismida retseptorlar ayniqsa koʻp; til oʻrtasida va uning ostki yuzasida Maza bilish retseptorlari yoʻq.

Shirin, nordon, achchiq, chuchuk va shoʻr sezadigan Maza bilish sezgilari farq qilinadi. Bu sezgi maʼlum moddalarning oʻziga mos keluvchi Maza bilish retseptorlarini qoʻzgʻatishi natijasida namoyon boʻladi. Maza bilish uchun traning (issiq yoki sovuq ovqat maza sezgisini susaytiradi), shuningdek, hidning ahamiyati muhim (kishi tumov boʻlib, hidni yaxshi sezmaganda ovqat mazasini bilmaydi).

Til va ogʻiz boʻshligʻi turli qismlarining sezuvchanligi bir xil emas, mas, til uchi shirinni, oʻzagi achchiqni, chetlari esa nordon va shoʻr mazani sezadi. Turli mazaga ega boʻlgan mahsulotlar bir vaqtda yoki ketma-ket isteʼmol kilinganda Maza bilish kontrasta ovqat taʼmini almashtirib yuborishi mumkin.

Maza bilish retseptorlari taʼsirlanib, KOʻzgʻalganda bu qoʻzgʻalish markazlarga intiluvchi nerv tolalari orqali uzunchok miyaga boradi, u yerdan boshqa markazga oʻtadi, natijada bir qancha reflektor hodisalar kuzatiladi (soʻlak oqishi, meʼdadan shira chiqishi va hokazo), ayni vaqtda qoʻzgʻalish bosh miya poʻstlogʻiga yetib boradi, uning muayyan qismi qoʻzgʻalib, maza sezgisi kelib chiqadi. Maza bilish kishi hayotida katta ahami-yatga ega, zararli moddalar ogʻizga olinganda refleks yoʻli bilan tuflab tashlanadi. Maza bilish organizmning fiziologik holatiga bogʻliq boʻlib, ishtaha va ovqat hazm kilishga taʼsiri bor. Ayrim kasalliklarda Maza bilish ayniydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mazarini Julio

MAZARINI (ital. Mazarini, frans. Mazarin) Julio (1602.14.7, Peshina — 1661.9.3) — Fransiya davlat arbobi. M. Keraskoda (1631) tinchlik sulhini tuzishda va Parijda papa elchisi boʻlgan vaqtda (1634—36) Rishelyenit eʼtiborini tortgan va uning ishonchli kishisiga aylangan. 1640-yil M. fransuz diplomatik xizmatiga oʻtgan. 1641-yildan — kardinal. 1643-yilda qirolicha Anna Avstriyskaya (M. bilan yashirin nikohsan oʻtgan) tomonidan 1-vazir etib tayinlangan. M. ogʻir vaziyatda fransuz absolyutizmi (mutlaq hokimiyati)ni mustahkamlash siyosatini davom ettirgan; xalq qoʻzgʻolonlarini shafqatsizlarcha bostirgan; Fronda bilan boʻlgan kurashni boshqargan (1648). M. 1651—52 yillarda Fransiyadan ketishga majbur boʻlgan. Fronda yengilganidan keyin 1653-yilda qaytib kelgan va umrining oxirigacha hokimiyatni boshqargan. Tashqi siyosatda koʻp yutukdarga erishgan Vestfaliya sushi, 1648); Angliya bilan tinchlik va savdo shart-nomalari (1655) hamda harbiy ittifoq, 1657; Pirenei sulhi, 1659 va b. M.ning bu yutuklari Fransiyaning Yevropadagi siyosiy obroʻyini mustahkamlashda muhim oʻrin tutgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mazachcho

Mazachcho (Masaccio), asli Tommazo di Jovanni di Simone Kassai (Gvidi) (1401. 21.12, Toskana — 1428-yilning kuzi, Rim) — ital-yan rassomi, Florensiya maktabining yirik namoyandasi. M. ijodida gotika anʼanalarini qatʼiy yengib, diniy la-vhalarda inson shaxsi haqidagi insonparvarlik tushunchalarini aks ettirgan. 1422-yildan Florensiyada yashagan, Piza va Rimda ham ishlagan. Ilk asarlari ("Madonna avliyo Anna bilan", taxminan 1424; Pizadagi Santa-Mariya del Karmine cherkovi uchun poliptix, 1426 va boshqalar)dayoq harakatchan nursoya, umumlashma shaklning mahobatliligiga intilishi, shaklning uch oʻlchamliligini oʻta his qilishi bilan diqkatga sazovor (Florensiyadagi Santa-Mariya del Karmine cherkovidagi kapella bezaklari, 1425—28 va b). M. ilk bor devoriy rassomlikda kompozitsiyaga alohida ulugʻvorlik va mutanosiblik baxsh etuvchi yangi tuzilma yaratdi ("Troitsa", 1425—27, Florensiyadagi Santa-Mariya Novella cherkovi va b). M. sanʼati Uygʻonish davri badiiy madaniyati (jumladan, Pyero della Francheska, Mikelanjelo va boshqalar)ga sezilarli taʼsir koʻrsatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mazdaiylik

Mazdaiylik, mazdaizm (Ahuramazda nomidan) — Qad. Eron (miloddan avvalgi 9—6-asrlardagi Midiya, 6—4-asrlardagi Axomaniylar davlati) dini. Mohiyatan zardushtiylik dini evolyusiyasi jara-yonidagi bosqichlardan biri. Avesto ilohiy kitob hisoblangan. Unda yaxshilik timsoli Ahuramazda va yovuzlik xudosi Anxramaynuga eʼtiqod qilingan. M.ning zardushtiylikdan farqi shundaki, unda Zardusht faqat Ahuramazda bilan shoh oʻrtasidagi vositachi deb eʼtirof etilgan va u ortiq darajada ilohiylashtirilmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Dinlar
Turkum:Eron tarixi
Mazdak ibn Hamdodon

Mazdak ibn Hamdodon (470-529) — mazdakiylik taʼlimotining asoschisi, mazdakiylar harakatining rahbari. M. Eron shohi Qubod I (488—531) hukmronligi davrida zardushtiylik otashgohlarining birida koqin, keyinchalik Eron bosh kohini boʻlgan. M. taʼlimotining asosida tenglik gʻoyasi yotadi. Uning fikricha, dunyoning barcha boyliklari olamlarga teng taqsimlanishi lozim. Buni zoʻrlik yoʻli bilan amalga oshirishni yoqlagan. Koqinlar va amaldorlarning iqtisodiy, siyosiy hukmronligi barbod boʻlgandan keyin Kubod I M. bilan aloqani uzdi. M. zar-dusht kohinlari va zodagonlarga qarshi dehqon va hunarmandlar qoʻzgoloniga rahbarlik qildi. 529 yil quzgolon bostirilgach, M. qatl etildi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mazdakiylar harakati

Mazdakiylar harakati – Sosoniylar xalq harakati (5-asr 90-yillari — 6-asr 20-yillari).

Gʻoyaviy rahbari — Mazdak. MazdakiSiik taʼsirida vujudga kelgan. Mazdakiylar harakati jamoa huquklarini qayta tiklash, yersuv va mol-mulkka barobar egalik qilish, hammaning teng huquqli boʻlishini taʼminlash uchun kurash shiori ostida boshlangan edi. Mazdakiylar harakatining boshlangich davrida sosoniylar podshosi Qubod 1 (488—531) bu harakatdan oʻz manfaatlari maqsadlarida foydalanishga intilgan va mazdakiylar yordamida yirik yer egalari, zodagonlar va zardusht kohinlari (mubodlar)ning mustaqilliklarini tugatmoqchi boʻlgan. Lekin Mazdakiylar harakati kuchayib ketishi, zodagonlar va ko-hinlarning mol-mulklarini tortib olinishi shohni choʻchitib qoʻygan. 528/ 529 i. Kubod I ning ugli Xusrav 1 Lnushirvon Mazdakiylar harakatini shafqatsiz bostirgan na Mazdakni qatl ettirganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mazdakiylik

Mazdakiylik — diniy-falsafiy taʼlimot. Asoschisi Mazdak. Mazdikiylar harakati davrida Eronda keng tarqalgan. M. taʼlimotiga koʻra, olamda boʻladigan jarayonlar ongli va biror maqsadni koʻzlab harakat qiluvchi yaxshilik, yorugʻlik manbai bilan koʻr-koʻrona va tasodifiy harakatlanuvchi yomonlik, qorongʻulik (johillik) manbai oʻrtasidagi kurashdan iborat. Bu kurash „yaxshilik“ning „yomonlik“ ustidan gʻalabasi bilan tugallanadi. M.da birinchi oʻrinda sof falsafiy va diniy masalalar emas, ijtimoiy masalalar turadi. M.da asosiy yovuzlik boylikka hirs qoʻyish va kambagʻallik, deb taʼkidlanadi. Ijtimoiy zulmga qarshi kurash muqaddas vazifa sifatida talqin etiladi va unga diniy tus beriladi. M.ning asosiy gʻoyasi mulkiy tenglikni oʻrnatishdan iborat. Bu tenglik barcha moddiy boyliklarga dehqonlar jamoasi orqali egalik qilish, yaʼni moddiy boyliklar odamlarga teng taqsimlanishi kerak deb tasavvur etiladi. Bu gʻoya xalq ommasi ichida keng tarqalib, mazdakiylik harakatining mafkurasi sifatida xizmat qilgan. Bu taʼlimot garchi hayoliy boʻlishiga qaramay, uning adolatsizlik va zulmga qarshi qaratilgani, tinchlikka chaqirishi ijobiy ahamiyat kasb etdi. M. keyingi asrlar davomida Eron, Oʻrta Osiyo va Ozarbayjondagi dehqonlarning va shahar kambagʻallarining (Abu Muslim, Muqanna, Bobak qoʻzgʻoloni) kurash bayrogʻi boʻlib qoldiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Teologiya 
Mazdakiizm dualistik din boʻlib, u manixeyizm taʼsirida boʻlgan. U koinotni yaratgan dastlabki vaqtda birlashadigan yorugʻlik va qorongʻulik (yaxshi va yomon) ikkita tamoyil mavjudligini oʻrgatdi. Mazdakiylar Nur xudosiga sigʻinardilar.

 Iqtibos 

 
 
 
 

 

 
 
 
 
 

 

Turkum:Eron tarixi
Turkum:Ozarbayjon tarixi
Turkum:Markaziy Osiyo tarixi
Turkum:Oʻrta Osiyo tarixi
Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Turkum:Diniy eʼtiqod va taʼlimot
Turkum:Falsafiy maktablar va anʼanalar
Turkum:Oʻrta asr falsafasi
Turkum:Zardushtiylik
Turkum:Vegetarianlikni talab qiladigan dinlar
Turkum:Sosoniylar imperiyasidagi din
Turkum:Eronda din
Turkum:Eronda dinlar
Giulietta Masina

Giulietta Masina (1921.22.2, Bolonya shahri yaqinida — 1994) — italyan kinoaktrisasi. Eng yaxshi rollarini eri F. Fellini filmlari („Yoʻl“, „Kabiri tunlari“, „Julyetta va atir“, „Jinjer va Fred“ va boshqalar)da oʻynadi va katta shuhrat qozondi. Uning ijodi lirik chekinishlar va groteskning kontrast boʻyoklar bilan uygunlashuvi, nozik psixologik talqini va realistik ijro uslubi bilan ajralib turadi. Chet el filmlari („Sunʼiy ipak kiygan qiz“, „Yons va Erdme“, Germaniya va boshqalar)la ham suratga tushgan. Keyingi yillar koʻp qismli televizion filmlar („Eleonora“, „Kamilla“ kabi)da oʻynagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1921-yilda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:Italiyalik aktrisalar
Ibrohim al-Maziniy

Ibrohim Abdulqodir al-Maziniy (1890, Qohira — 1947) — arab yozuvchisi va tadqiqotchisi. "Misr modernistlari" maktabi vakillaridan. Ilk sheʼrlari P. B. Shelli va J. Bayron ijodi taʼsirida yozilgan. Yumoristik ocherk va hikoyalari ("Olam sandigi", 1929; "Oʻrgimchak uyasi", 1935; "Yoʻlda", 1937)da ayrim Misr ziyolilarining mutaassibligidan, Yevropa madaniyatiga yuzaki taqlid qilishlaridan kuladi. M.ning "Ibrohim — jurnalist" (1931), "Uch zrkak va bir ayol". "Ibroqim II" (1943) kabi romanlarida shaxsning "mutlaq erkinligi" gʻoyalari ilgari surilgan. U adabiy va tanqidiy maqolalari ("Hofiz Ibrohim sheʼriyati". 1914; "Sheʼriyat, uning maqsadi pa vositalari", 1915; "Shamolning kuchayishi", 1928; "Quruq oʻrim", 1925)da sheʼriyatdagi anʼanaviylikka qarshi chiqadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1890-yilda tugʻilganlar
Turkum:Qohirada tugʻilganlar
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Turkum:Adiblar
Turkum:Adiblar haqidagi chala maqolalar
Mazmun va shakl

Mazmun va shakl – falsafiy tushunchalar. Mazmun narsalarni aynan shu narsa sifatida ifodalovchi muhim element va oʻzgarishlarning yigʻindisidir. Shakl mazmunning mavjudlik usulini, ichki tuzilishini ifodalaydi. Obyektiv olamda narsa va hodisalarga oid boʻlmagan sof mazmun ham. sof shakl ham yoʻq. Muayyan mazmun hamisha muayyan shaklda ifodalanganidek, muayyan mazmunga egadir. Borliqdagi har bir narsa oʻzining mazmuni va shakl birligi tufayli mavjud. Mazmun oʻz mohiyatiga kura, shaklga nisbatan yetakchi oʻrin tutadi. Shakl esa, aksincha, mazmunni ifodalaydi. Shakl mazmunga mos kelishi lozim, mos kelmasa ular (aniqrogʻi shakl bilan yangi mazmun) oʻrtasida ziddiyat paydo boʻladi, bu ziddiyat eski shaklni yangi mazmunga mos yangi shakl bilan almashish (yoki eski shaklni yangi mazmunga moslash) orqali hal qilinadi.

Sanʼat, adabiyotda mazmun va shakl badiiy asarning bir-birini taqozo etuvchi ikki tomoni boʻlib, bunda uning mazmuni muhim hisoblanadi. Badiiy asarning shakliy (uslub, janr, kompozitsiya, badiiy nutq, ritm), mazmuniy (mavzu, fabula, konflikt, harakterlar va sharoit, badiiy gʻoya, tendensiya) yoki shakliy-mazmuniy (syujet) harakterdagi ayrim tomonlari, unsurlari M. va shahrining yagona, bir butun real koʻrinishi sifatida namoyon boʻladi.
Adabiyotda M. va shakl tushunchalari 18—19-asr boshlaridagina bir-biridan farqlana boshladi. Lekin badiiy adabiyotga xos M. va shaklning oʻziga xos birligi bu ikki tomonni bir-biridan ajratgan xrlda oʻrganib boʻlmasligini koʻrsatadi. Chunki adabiy asarning mazmuni, mohiyati uning shakli orqaligina yuzaga chiqadi. Shuningdek, maz-mundan uzoqlashgan shakl nutqning oddiy fakti, tilshunoslik, statistika yoki mantiqobʼyektiga aylanadi. Mazmunning shaklga (yoki aksincha) oʻtish qollari falsafada qam, adabiyot va sanʼatda ham roʻy beradi. Hozirgi adabiyotda umumiy shakl boʻlib koʻringan jiqatlar qachondir mazmun boʻlgan. Janrning oʻziga xos xususiyatlarini belgilaydigan koʻpgina tomonlar dastlab shakl holatida emas, balki mazmunga aloqador boʻlib koʻringan. Ular bir necha asarda, bir necha yozuvchi ijodida takrorlanaverib, qatʼiylashgandan keyingina shakliy hodisaga aylangan. Mas, novellalarga xos syujet, ixchamlik, loʻndalik va boshqa dastlab janr belgilari sifatida emas, balki shakliy belgilardan kengroq, mazmundan ajralmaydigan xususiyatlar koʻrinishida namoyon boʻlgan. Bokkachchoning „Dekameron“ asari yaratilganidan keyingina novella janriy shakl sifatida tan olindi. Shakl mazmunga tobe boʻlgani holda, oʻzi ham nisbatan mustaqillik xususiyatiga ega. Bu nisbiy mustaqillik, badiiy asarning shakli no-mukammal boʻlganda, ayniqsa, seziladi. Bunda asarning mazmuniga putur yetadi, mazmun yorqinligi vataʼsirchanligini yoʻqotadi. Chinakam sanʼat asarida M. va shahrining birligi, yaxlitligi talab qilinali.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rahima Mazohidova

Rahima Mazohidova (08.03.1930-25.02.2008,- Qoʻqon) — xonanda va aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1976). Ijodiy faoliyatini M. Qoʻldoshev rahbarligidagi badiiy havaskorlik toʻgaragida boshlagan (1948-54). Qoʻqon musiqali drama teatrida ishlagan (1954 — 94). Qoʻqon shahar 1-madaniyat uyi qoshida "Omon yor" ayollar folklor ansambli tashkilotchisi va badiiy rahbari (1981-yildan). Teatrda Zebo (U. Hojibekov, "Arshin mol olon"), Tojiniso (S. Abdulla, "Muqimiy"), Nursuluv (K. Shangitboyev, K. Boyseitov, A. Muqamedov, "Jon qizlar"), Mastura satang, Rahima xola (Hamza, "Xolisxon", "Boy ili xizmatchi"), Raʼno (M. Nazarov, "Do'st nidosi") kabi bir qancha obrazlar yaratdi. Ular chaqqon va chechan, xajviy va grotesk xususiyatlarga hamda lirik-dramatik, fojiaviy va falsafiy qarashlarga boydir. M. doira jo'rligida toʻy marosim qoʻshiupari ("Yor-yor", "Kelin salom" va boshqalar), xalq lapar va yallalari ("Deydi-yo", "Bugmacha bilagim", "Omon yor", "Yalli-yali", "Qarinavo" va boshqalar), ayrim mumtoz asar ("Feruz", "Qoʻqon Ushshogi", "Guluzorim", "Mujgonlarim", "Fargʻona tong otguncha", "Bir kelib ketsun" va boshqalar)larga o'zgacha talqin bergan. "Oʻzbekfilm" studiyasining "Oʻtgan kunlar" (1969), "Zulmatni tark etib" (1973), "Ota vasiyati" (1979) filmlarida suratga tushgan. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan taqdirlangan (1997).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:8-martda tugʻilganlar
Mazurka

thumb|right|219px|Mazurka; 1845

Mazurka (polyakcha mazur — Mazoviyada yashovchi soʻzidan) — polyak xalq raqsi. Surʼati tez, musiqa oʻlchovi 3/4 yoki 3/8; ritmikasi 2-, baʼzida 3- hissaga tushadigan urgu bilan ajralib turadi. Xalq M.lariga xos joʻshqinlik, dilkashlik va dovyuraklik (18-asr oxiridan) koʻpgina kompozitorlarga ilxrm baxsh etgan. Polshada — Yu. Elsner, K. Kurpinskiy, M. Oginskiy va boshqa; Germaniyala — G. Teleman va boshqa 19-asrda M. butun Yevropada bal raqsi sifatida mashqur boʻlgan, opera va balet sahnalariga kiritilgan (M. Glinka, P. Chaykovskiy va boshqalar). F. Shopen, A. Skryabin, K. Shimanovskiylarning fortepiano M.lari jahon musiqasining mumtoz asarlariga aylangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mazut

Mazut (arabcha) - neftdan 350-360° da qaynaydigan yonilgilar (benzin, ligroin, kerosin, dizel yonilgʻisi) ajratib olingandan soʻng qoladigan qora yopishqoq suyuqlik. Tarkibiga koʻra, uglevodlar (molyar massasi 400—1000), neft smolalari (molyar masssasi 500—3000), asfaltenlar, karbenlar, karboidlar va tarkibida metallar (V, Ni, Fe, Mg, Na, Ca) tutgan organik birikmalar aralashmasi. M.ning fizikkimyoviy xossalari boshlangʻich neftning tarkibi va distillyat fraksiyalarining haydalish darajasiga bogʻliq. Zichligi 890–1000 kg/mh qotish temperaturasi 10—40°, oltingu-gurt miqdori 0,5—3,5%, 0,3% gacha kul boʻladi. Surkov moyi va yonilgi M.ga boʻlinadi. Surkov moyi M.i oʻz holida yoki boshqa neft mahsulotlari bilan aralashtirib, yonilgi M. esa bug qozonlarida va dvigatellarda ishlatiladi. M.ning koʻp qismi kreking, kokslash yoʻli bilan yengil yonilgilar (motor yonilgisi) olish va bitum ishlab chiqarishga sarflanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Maz

Maz (Unguentum), surtma dori — dori shakllaridan biri, qoʻlga yum-shoq unnaydigan qumoqsiz massa. M. asosi sifatida oʻsimlik yoki hayvon yoglari, yogʻsimon modlalar, neftni qayta ishlash mahsulotlari, sintetik moddalar ishlatiladi. M. turli kasalliklarni davolash, oldini olish maqsadida, shuningdek, teri va shilliq qavatlarni tashqi taʼsirlardan saqlash uchun qoʻllanadi. U yaxshi yopiladigan bankalarda yoki siqmalarda salqin joyda saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Main

Main — Jan. Arabistondagi qad. qabila va davlat (Yamay Arab Respublikasining shim. hududi). M. davlatining ilk yodgorliklari miloddan avvalgi 6 — 5-asrlarga oid. M. davlatining poytaxti — Iasil shahri, keyinchalik Kariavul shahri (milodiy 5-n.). M. — ilk sinfiy davlat; uni boshqarishda kohinlar va urug zodagonlarining roli katta boʻlgan. M.ning gullab yashnashiga xushboʻyliklar bilan qilingan tranzit sanlo sabab boʻlgan. M. Arabistonlan oʻtadigan karvon yoʻlini nazorat qilgan, bu yerda miloddan avvalgi 4— 2-asrlarda M.liklarning katta koloni-yasi — Delan (hozirgi Al-Alo) mavjud boʻlgan. Miloddan avvalgi 1-asrda M. davlati Katabai podsholariga qaram boʻlib qolgan. koʻp oʻtmay uning hududi Saba davlati tarkibiga kirgan. Milodiy 4-asrdan Ximʼyariylar podsholigi tarkibida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Osiyo tarixi
Maishiy janr

Maishiy janr - tasviriy sanʼatning kundalik ijtimoiy va shahsiy qayotni, maishiy turmushni aks ettiradigan janri. Turmushda koʻzga tashlanaligan oʻzaro munosabatlar va xattiharakatlarni, uning imki mohi-yati va ijtimoiytarixiy mazmunini chuqur ochib berish kabi xususiyatlarga ega. Demokratik va realistik badiiy anʼanalarning oʻsishi, rassomlarning xalq hayoti va mehnat faoliyatini atroflicha tasvirlashga qiziqishining ortishi bilan bogliq holda rivojlandi. Maishiy janrda rangtasvir (kartina) yetakchi oʻrin tutadi, grafika, kichik hajmdagi haykaltaroshlikda ham maishiy mavzu keng tarqalgan.

Maishiy lavhalar ibtidoiy sanʼat (ov manzaralari, urf-odatlar tasvirlari), Sharq (devoriy rasmlar va relyeflar) va Yunon (vazalar bezagi) sanʼ-atila koʻp uchraydi, ellinizm sanʼatila muhim oʻrin zgallagan. Dastlabki namunalari Qad. Sharq (Xitoy, key-inroq Koreya, Yaponiya)da yaratilli. Uygonish davrida Maishiy janr real voqealar, maishiy detallar bilan boyitildi. Oʻrta asrlarda ham Yevropa, ham Osiyoda devoriy rasmlar, boʻrtma naqshlar, miniatyurala keng tarqaldi, Sharkda va Yevropada saiʼatning maxsus janri sifatida namoyon boʻldi.

Maishiy janrda 17-asrdan maishiy hayot ijtimoiy mazmunga ega boʻldi, hajviy, ijtimoiy tanqidiy yoʻnalish yuzaga keldi, emotsional nafislik, psixologik noziklik va oʻtkir xayotiy kuzatishlar oʻz aksini topdi. Jaxrn rassomlari Jotto, Rembrandt, U. Xogart, A. Vatto. F. Goyya, P. P. Rubens, V. G. Perov, I. Ye. Repin, V. Ye. Makovskiy, A. A. Deyneka kabilarning M. jlagi yetuk sanʼat asarlari mashhur.

Oʻzbekiston hududida Maishiy janr devoriy rasmlarda va miniatyuralyarpya oʻz ifodasini topgan. 20-asrda rassomlardan B. Hamdamiy, L. Abdullayev, 3. Inogomov, M. Saidov va boshqa, amaliy sanʼat ustal ari A. Muxtorov, Sh. Moʻminova va boshqa maishiy mavzuda asarlar yaratdilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maishiy musiqa

Maishiy musiqa - musiqa turi; maxsus (konsert zali kabi) joylarda emas, balki uy sharoitida ijro etishga moʻljallangan, odamlarning kundalik x.ayot ehtiyojlarini qondirish bilan bevosita bogliq boʻlgan janrlardyan iborat (mas, mehnat va oilaviy marosim qoʻshiqlari, lavra — oʻtirishlarda ijro etiladigan va tinglanadigan oʻyinraqs kuylari vab.). Koʻproqhavaskorlar tomonidan ijro etilganligi sababli Maishiy musiqa namunalari oqang va usullarning oddiyligi va yorqinligi, banlli shakllarning ustuvorligi, musiqa tovushqatorlarining hajman chegaralanganligi bilan ajralib turadi. Ogʻzaki anʼanadagi ijoddan Maishiy musiqaga, asosan, folklor (xalq musiqasi) yoʻnalishidagi shakllar kiradi. Koʻp ovozli musika ijodida Maishiy musiqa kompozitorlar tomonidan yaratilib, keyinchalik ommaviylashgan namunalardan iborat (mas, vals, marsh, maishiy romans va boshqalar). Oʻzbekistonda T. Jalilov, N. Hasanov, K. Jabborov, F. Sodiqov, M. Mirzayev kabi bastakorlar, S. Yoʻldoshev, 3. Obidov, O. Qosimov, N. Kulabdullayev singari sozandxpar yaratgan bir qator asarlar Maishiy musiqa sirasiga kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
May (ichimlik)

May, sharob, boda — Sharq mamlakatlarida uzum va boshqa mevalar sharbatidan tayyorlangan, kayf beruvchi ichimliklarning umumiy nomi. Aksariyat xrllarda qizil rangi bilan ajralib turgan. Sharq mumtoz sheʼriyatida gulgun M., gulrang M., laʼli M. (laʼlga oʻxshash qizil), qirmizi M. oʻxshatmalari koʻp qullanilgan (qarang Vino, Musallas).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ichimliklar
May qoʻngʻizlari

May qoʻngʻizlari (Melolonthinae) — plastinka moʻylovli qungʻizlar kenja oilasi. Gavdasining uzunligi 15–35 mm, qurtlari (qarang Buzoqboshi qurtlar) — 30–70 mm. Qoʻngʻizlari rangi och sariq yoki oqish, may oyida paydo boʻladi (nomi shundan olingai). Bir necha turi maʼlum — Yevropa huludida garb May qoʻngʻizlari va sharq M. q.. Oʻrta Osiyoda zararkunanda May qoʻngʻizlari, uch tishli May qoʻngʻizlari va mart qungʻizi tarqalgan. May qoʻngʻizlari yumshoq tuproqqa (20—30 sm chuqurlikka) 100 taga yaqin tuxum quyadi. Tuxumlardan chiqqan qurtlari tuprokda 3 yil, baʼzan 4 yil rivojlanadi.. Qurtlar 4- yili gʻumbakka aylanib, undan 1 — 1,5 oydan soʻng qoʻngʻizlar chiqadi. Yosh qoʻngʻizlar tuprokda qishlab qoladi. Voyaga yetgan qoʻngʻizlar bahor oylarida tuproqdan uchib chiqib, 20—40 kun yashaydi; urugʻlanib tuxum qoʻygach halok boʻladi. May qoʻngʻizlari qurtlari tuprokda oʻsimliklar (ayniqsa.yosh niqollar) ildizini yeb,katta ziyon keltiradi. May qoʻngʻizlari qurtlarini kuzgi shudgorlash, ekinni chopiq qilinganda terib olish orqali yoʻqotiladi. Shudgor qilingan tuproqdagi May qoʻngʻizlari llar (zagcha, qarga, tovuq. olaqargʻa) koʻplab terib yeydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayami

Mayami — AQShdagi Florida shtatining janubi-sharqiy qismidagi shahardir. Atlantika okeani sohilida. Aholisi 442 241 kishi (2020) boʻlib, aholi soni boʻyicha Florida shtatida ikkinchi, AQShda esa 44-oʻrinda turadi. Dengiz porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatda eng yirik yuk aeroporti bor. Kruiz kemachiligi markazi. Yil davomida ishlab turadigan iqlim kurorti. Muhim savdo-moliya markazi. Mashinasozlik, radioelektrotexnika, aviasozlik, poligrafiya, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Zargarlik buyumlari, tibbiyot jihozlari ishlab chiqariladi. Un-tlar, opera teatri, badiiy muzey, okeanarium, botanika bogʻi bor. Biscayne boʻgʻozidagi koʻpriklar orqali Mayami-Bich shaharchasi bilan bogʻlangan. Sohil boʻylab mehmonxona, sanatoriy, motellar joylashgan. Shaharga 1895-yilda asos solingan. Turizm rivojlangan (har yili 5 million chamasida turist kelib-ketadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Oʻqish uchun 
 Elizabeth M. Aranda, Sallie Hughes, and Elena Sabogal, Making a Life in Multiethnic Miami: Immigration and the Rise of a Global City. Boulder, Colorado: Renner, 2014.

 
 Mayami shahri — rasmiy sayt 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Florida shaharlari
Mayda tovar ishlab chiqarish

Mayda tovar ishlab chiqarish — yakka mayda dehqon va hunarmandlarning ijtimoiy mehnat taqsimoti, ishlab chiqarish vositalarining xususiy mulkchiligi va xoʻjalikning aloqidaligi asosida uz shaxsiy mehnati bilan bozor uchun tovar chikaradigan ishlab chiqarish U kichik xoʻjaliklardan tarkib topadi. Mahsulotni ay-irboshlash vositasida isteʼmol etip zaruriyati yotadi. Turkistonda 1913-yildaqishloqdagi xoʻjalikning 72% mayda dehqon xoʻjaligi tashkil qilgan. Mayda tovar ishlab chiqarish ishlab chiqarish sobiq SSSR davrida mavjud beshta xoʻjalik ukladining biri boʻlib, 1923—24 yillarda yalpi milliy maqsulotning 51% ni ishlab chiqargan.

Xususiy mulkchilikning kengayib borishi tovar ishlab chiqarish rivoji uchun zarur sharoit yaratdi . Mayda tovar ishlab chiqarish ishlab chiqarishga kosib, hunarmand, fermer, shirkat xoʻjaliklari kiradi. Bunga shaxsiy isteʼmoldan ortiqcha mahsulotlprni bozorga olib miqadigan tomorqa, dala xrvlilarini ham qoʻshish mumkin. Chunki ular, asosan. mayda biznesni amalga oshiradilar. Mayda tovar ishlab chiqarish ishlab chiqarish ikki yoqlama ahamiyatlidir: I) bozor-iii isteʼmol buyumlari va xizmatlar bilan taʼminlaydi; 2) bu bilan band bulganlar uchun shaxsiy da rom ad manbai. U aholining turmush larajasini oshirishda muhim ahamiyat kasb etali. Mayda tovar ishlab chiqarish ishlab chiqarish oʻrta va yirik tonar ishlab chiqarishning kengayishiga asos boʻlib xizmat qilali. Rivojlangan mamlakatlarning yalpi milliy mahsulot va daromadida uning salmogi juda kattalir (40—42% gacha bo-ryali). Oʻzbekistonda uning ulushi qisqa vaqt ichila koʻpayib, 2002-yilda 25–26 %ga stli.

Muxtor Rasulov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maydanak balandtogʻ rasadxonasi

Maydanak balandtogʻ rasadxonasi — Oʻzbekiston FA Astronomiya institutining ilmiy tadqiqot muassasasi. Kitob Skiand tog' rasadxonsi ar majmuasiga kiradi. Qashqadaryo viloyati, Yakkabogʻning Qamashi tumanlari chegarasidagi Maydanak togʻining Gʻarbiy choʻqqisida joylashgan. Maydanak alp rasadxonasi oʻz turi boʻyicha noyob boʻlib, 1970-yilda Maydanak platosining gʻarbiy qismida, Shahrisabzdan 45 km janubda tashkil etilgan astronomik rasadxona hisoblanadi.

1990-yillardan buyon rasadxona Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qoshidagi Mirzo Ulugʻbek nomidagi Astronomiya instituti tasarrufida.Dengiz sathidan balandligi 2650 m, umumiy maydoni 40 ga teng. Rasadxonaga oʻrnatilgan teleskoplar koʻzgularining diametri 1,5 m va 1,0 m. Bulardan tashqari, kuzgusining diametri 60 sm dan boʻlgan 4 ta, 50 sm dan boʻlgan 3 ta teleskoplar ham oʻrnatilgan. Rasadxonada Galaktikamiz Shimoliy qutbi sohalarida va Quyosh sistemasi atrofidagi tumanliklarda joylashgan oʻzgaruvchan yulduzlar fotometriyasi maʼlumotlari toʻplanadi, yulduzlar yorqinligining kuchsiz oʻzgarishlari fotometrik effektlari topildi. Ushbu fotometriya natijasidan foydalanib dunyoda muhim boʻlgan rangli fotometriya banki barpo etildi. Rasadxonada koinotning eng uzoq, chekkalarida joylashgan noyob obʼyektlar — gravitatsion linzalar, kvazarlar va faol yadroli galaktikalarni tadqiq etish boʻyicha izlanishlar olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

U Kitob baland togʻli astronomik rasadxonalar majmuasining tarkibiy boʻlinmalaridan biridir.

Yulduzlarning atmosfera tasvirlarining yuqori sifati va rasadxonada tungi vaqtda ko'plab kuzatuv dasni samarali amalga oshirish imkonini beradi.

Faktlar:

 Maydanak baland tog'li rasadxonasi Shimoliy yarim shardagi eng yaxshi astronomik ob'ektlardan biri va eng yaxshisi.
 Observatoriya 4 ta kometani topdi
 Maydanak rasadxonasi olimlari tomonidan topilgan 80 dan ortiq asteroidlar
 2007 yilda rasadxona yangi kichik sayyora "Samakand"ni kashf etdi.
 Rasadxona Quyosh tuzilishini geliseysmologik tadqiq qiladi
 MDHda birinchi astrovideo Maydanakda suratga olingan
 Rasadxonaning joylashgan joyi - 2650 m balandlikda
 Rasadxona joylashgan hudud juda sokin, shu qadar sokinki, ko'pchilikda eshitish gallyutsinatsiyalari paydo bo'la boshlaydi.

 

2. O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi
 

Turkum:Astronomik rasadxonalar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Turkum:Qashqadaryo viloyati bino va inshootlari
Turkum:Qamashi tumani
Maydanek

Maydanek (Majdanek) - Lyublin shahri (Polsha) yaqinida joylashgan nemis fashistlari konslageri (1941—44). Markaziy lager hisoblangan. Jan.Sharqiy Polshada bir necha filiallari boʻlgan. 1941—44 yillarda M.la taxminan 1,5 mln. kishi yoʻq qilingan. 1944-yil Sovet Armiyasi tomonidan tugatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maydon

thumb|Italiyada maydon
Maydon — ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi. Oʻtmishda Ossuriya, Bobil, qadimgi Misrdagi saroy va ibodatxonalar majmuasi tarkibida dabdabali hovli — Maydonlar boʻlgan. Ularning meʼmoriy anʼanalarini yunonlar (agara) va qadimgi rimliklar (form) davom ettirgan. XII-XIV asrlarla Yevropa shaharlaridagi savdo-sotiq qilinadigan Maydonlarbosh Maydon hisoblangan. Uyyunish davriyaa Maydonlar shahar hayotida katta ahamiyatga ega boʻlib, Maydonga yigilgan xalqqa eʼlon va farmoyishlar oʻqilgan.Vaʼz aytilgan. Barokko, klassitsizm uslubida doirasimon, koʻpburchak, murakkab shakldagi maydonlar shaharsozlikning tarkibiy qismiga aylantirilgan.

Oʻrta Osiyo shaqarlarila XIV-XVI asrlarda savdo-sotiq qilinadigan gavjum joylardagi maydonlar (masalan, Registon. Chorsu) shaharsozlikning noyob namunasi sifatida diqqatga sazovordir.

Zamonaviy shaharsozlikla Maydonlarning 2 turi (transport va piyodalar uchun) keng tarqalgan. Transport Maydon transport harakatiga koʻproq ixtisoslashgan, aniq maqsalga moʻljallangan boʻladi; vokzal oldi Maydon stadion, sport majmualari, sanoat korxonalari yonidagi transportlar qoʻyiladigan Maydon va boshqa Piyolalarga moʻljallaigan Maydonlar namoyishlar oʻtadigan bosh Maydon, teatr, bozor. memorial (mashhur shaxslar yoki tarixiy sanalar nomi bilan atalaligan) Maydonlarga boʻlinali. Bunday Maydonlar monumental sanʼat asarlari, yirik va goʻzal bi-nolar, kichik meʼmoriy shakllar, meʼmoriy ansambllarni tashkil etadi. Ularda har xil namoyish, miting , ommaviy sayil va boshqa oʻtkaziladi (qarang Mustaqillik maydoni).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Mustaqillik maydoni
Maydon (fizika)

Maydon (fizikada) — fizikaning asosiy tushunchalaridan biri. Fizik hodisalar maʼlum kattaliklar bilan tavsiflanadi. Fazoviy nuqtalarning har birida maʼlum bir qiymatga ega boʻlgan bu kattaliklar holisalarni miqdoriy tskshirish uchun zarur funksiyalardir. Fazolagi yeki uning ayrim qismilagi biror fizik kattalikning taqsimot sohasi my fizik kattalikning maydoni buladi. Fizik kattalikning tabiati (matematik maʼ-nosi)ga qarab, skalyar M. (tra M.i, bosim M.i, potensial M. va boshqalar), vektor M. (tezlik M.i, kuch M.i, tezlanish M.i va hokazo), tenzor M. (deformatsiya M.i, kuchlanishlar M.i va hokazo) boʻlishi mumkin. Fazodagi taqsimlangan fizik kattaliklar xususiyatlarini tekshiruvchi nazariya M. nazariyasi deyiladi.

M. soʻzining fizik maʼnosi materiya tushunchasi bilan bogʻliq,. Fizika tekshiradigan qolisalarda materiya, umuman, ikki shaklda — modda va M. shakllarila uchraydi. Modla va M. tafovutlarini ifolalashla tinch holatdagi massa, erkinlik darajalari soni tushunchalari muqimlir. Masalan, moldatinch xrlatda massaga ega, uning erkinlik darajalari soni chekli; M.niig erkinlik darajalari soni esa cheksiz, u tinch xrlatla massaga ega emas va q.k. Fizik M.lar jumlasidan elektromagnit M.ni koʻrsatish mumkin. Modla massaga, energiyaga, harakat miqdoriga, harakat miqdori momentiga ega boʻlgani singari, elektromagnit M. ham elektromagnit massaga. elektromagnit energiyaga, elektromagnit harakat miqdoriga, elektromagnit harakat miqdori momentiga ega.

Klassik fizikada modda uzluksiz (diskretlik, zarralik) xususiyatiga, M. esa uzluksiz (toʻlqinlik) xususiyatiga ega, ular oʻzaro boglanmagan holda mavjud, deb hisoblanadi. Atom yadrolari, elementar zarralar fizikasining rivojlanishi natijasida modda va M.ning oʻzaro bogʻlanishi, yaʼni ularda ham toʻlqinlik, ham zarralik xususiyatlari borligi, yetarli sharoitlar mavjud bul ganda, moddaning M.ga aylanishi yoki M.ning moddaga aylanishi mumkinligi aniqlandi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Fizika
Turkum:Fizikaga oid chala maqolalar
Maydon gʻori

Maydon gʻori - Nurota togʻlarining Oqtogʻ tizmasi shimoliyyon bagrida joylashgan gor. 1060 m balandlikda. Toshkumir lavriga mansub ohaqtoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish kismi (eni 3 m, balandligi I m ga yaqin ) sharq tomonda. Ichkariga bir nechta xona na yulaklar kurinishida davom etgan va zinapoya shaklida kutarilib borali (xonxtarning uz.9–10 m.eni 1–4 m, balandligi 1—2,5 m gacha.yulaklarning uz. 4–15 m, eni 1—6,6 m, bxt. 1 m dan ziyod). Baʼzi yulaklar quvur shaklida. Gʻorning oxirida hosil boʻlgan "katta xona" shipida stalaktitlar, sahnida esa gilli joylarbor. Gʻorningumumiy uz. 119 m, mayl. 163 m:, hajmi 146 m’ dan koʻproq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari
Maydonsoy

Maydonsoy — Napoiy viloyatilagi soy (Xatirchi tumani). Nurota tizmasidagi Oqtogning jan. yon bagridan boshlanadi. Uzunligi 33 km. Katta soyningchap irmogi. Boshlanish qismida vodiysi tor, togʻ oldi tekisligiga chiqqach, ancha kengayadi. Soyning bu qismida qayir va qayir usti birinchi pa ikkinchi koʻqna qayir (terrasa)lari uchraydi. Oʻrtacha yillik sup sarfi 0,05 m’/sek. .Bahor paytida soydan tez-tez sel kelib, sup sarfi 50 m’/sek. ga yetali. Soy, asosan. yomgir, buloqlardan suv oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Maydonsoy (soy)

Maydonsoy, — Surxondaryo viloyati Shsrobol tumanidagi soy. Koʻqitang togʻidan (3100 m) boshlanib, jam.-sharqqa oqali va Sheroboddaryoga quyiladi. Ux 42 km, havzasining maydoni 312 km². M.ga Qizilolmasoy, Anirchak bulogiping suvlari, baxrr faslida asa Shalqonsoy ham quyiladi. Quyi oqimi (Sheroboddaryoga quyilish joyi)da urtacha yillik suv sarfi 0,16 m-’/sek. M.dai Sherobod tumani va viloyatning b. xoʻjaliklari foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Maydontol

Maydontol — Qozogʻiston Respublikasi va Toshkent viloyatidagi daryo. Talas Olatovining jan.garbiy yon bagridan oqib tushali. Maydontol tizmasi bilan Talas Olatovi tutashgan joyda. 350 m balandlikda, uncha katta boʻlmagan 2 ta koʻldai boshlanadi. Uzunligi 50 km, xavzasi 471 km:. Yuqori oqimida, Toroshuvsoy bilan qoʻshilguncha Chingizsoy deb ataladi. Jan.roqda Oygaying daryosi bilan qushilib. Piskom daryosini hosil qiladi. Umumiy uz. 140 km boʻlgan 60 dan ortiq irmogi bor (Toroshun, Qurumtor, Ayutor, Otyaylov, Qaynazarsoy va boshqalar). Bosh qismida chu-qur va tor. yon bagirlari tik vodiydan oqadi. Muzlik va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 16,3 m’/ sek. Yozda suvi koʻpayadi. May — sentabrda suv sarfi 25,8 m’/sek. dan 47,4 m’/sek. gacha oʻzgarib turadi. Daryo vodiysidan yozla yaylov sifatida foylalanilali.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Turkum:Boʻstonliq tumani daryolari
Maydontol tizmasi

Maydontol tizmasi — Gʻarbiy Tyaiiianlagi tizma (Toshkent viloyati). Piskom daryosining yuqori oqimida. Maydontol va Oyganing daryolari oraligida. Jam.garblan shimoli-sharqqa 50 km choʻzilgan. Gʻarbla Talas Olatopi tizmasiga tutashadi. Maydontol tizmasining suvayirgich qismidan Qozogʻiston bilan Oʻzbekiston chegarasi oʻtgan. Oʻrtacha balandligi 3800- 4000 m. Eng baland joyi 4269 m. Maydontol tizmasi yirik antiklinal, asosan, karbon davrining intruziv jinslari, shuningdek, ohaqtosh va slaneilaridan tuzilgan. Tizma kuchli parchalangan, Oygaying daryosi oʻzami b-m suvayirgich orasidagi farq 1500-1700 m. Tizmaming tik shim.garbiy va janubi-sharqiy yon bagirlarila soy kup (Sariboshsoy, Tekashsoy, Toʻragansoy, Qorabotqoqsoy vab.). Maydontol tizmasining suvayirgich qismiga oʻtkir qirrali choʻqqilar (qiyaligi 60—70°), karr va sirklar xos. Ularda qor va muz uyumlari toʻplangan. 2800 m dan boshlab subalp balandlik mintaqasi boshlanadi. Bu mintaqada qoʻngir-bosh, toʻngizsirt, togʻ shairi oʻsadi. 3200 −3500 m balandlikdan yuqorisi alp mintaqasiga mansub. Bu yerda toʻngizsirt, qoraqiyoq, turli xil tikanli oʻsimliklar tarqalgan. Maydontol tizmasidan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Toshkent viloyati geografiyasi
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Maydontol togʻ xrustali koni

Maydontol togʻ xrustali koni — Toshkent piloyatidagi kon. Piskom daryosining yuqori xavzasida. Piskom tizmasila, 3000 m balandlikda joylashgan. Chatqol antiklinoriysi yuqori paleozoy granit intruziyalarining 2 genetik turi — pegmatitlar va gilrotermal kvars tomirlari bilan bogliq. Konda togʻ xrustalining bir necha turi manjud: shaffof, rangeiz, tiniq kulrang (rauxtopaz), qora (morion), tillasimon sariq (setrin), binafsha rang (ametist). Hozirgigacha kon hududida togʻ xrustali boʻlgan bir mechta uchastka aniqlangan: Shamterak, Onaoʻlgan, Ayutor, Qurumtor va boshqa 1930—60 yillarda Maydontol togʻ xrustali konix.k.ning Shamterak uchastkasida, asosan, radiotexnikada ishlatish maqsalida oz miqdorda togʻ xrustali qazib olingan. Umuman istiqbolli kon hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayer Yulius Robert

MAYER (Meyer) Yulius Robert (1814.25.11-Xaylbronn-1878.20.3) — nemis tabiatshunosi, vrachi va fizigi. Tyubingen uptini tugatgan (1838). 1840—41 yillarda Yava o.ga vrach sifatila kemala safarda qatnashgan. Sayoxat davrida u matroslarning venasidam olinaligan qonning rangi tropik oʻlkalarda shim. kenglikdagiga nisbatan ochroq boʻlishini sezgan va organizm isteʼmol qilayotgan oziq-ovqat maqsuloti bilan unda hosil boʻladigan issiklik orasila bogʻliqlik borligini aytgam. Odam organizmidagi oksidlangan mahsulotlar miqdori bilan bajargan ishi orasidagi bogliqlikni aniqlagan hamla birinchi boʻlib enepgiyaning saqlamish va bir turlan ikkinchi turga aylamishi krnunini izohlab bergan; issiqlik mexanik zkvivalentining son qiymatini hisoblab chiqqan (1842). M.ming bu kashfisti uzoq vaqt tan ol im magam.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nemis fiziklari
Mayer tenglamasi

Mayer tenglamasi - oʻzgarmas bosim va oʻzgarmas hajmdagi gazlarning issiqlik sigimini ifodalaydigan tenglama: C—Cl=R=kN; bunda R — universal gaz doimiysi, k — Bolsman doimiysi, N — tekshirilayotgan hajm V lagi molekulalar soni. S va S, — oʻzgarmas bosim va hajmlagi issindtik sigimi. Bu tenglamami 1842-yilla nemis fizigi Yu. R. Mayer aniqlagan.

Mayer uni issiqlikning mexanik ekviva-pentini aniqlashda qoʻlladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayib-majruhlik

Mayib-majruhlik, mayriqlik — organizm tuzilishi va funk-siyalarining anormalligi. Tugma (irsiy) va shikastlanish oqibatida (noirsiy) bul ad i. Homila organlari shakllanayotgan davrla unga noxush omillar taʼsir etishi (mas, xrmilador ayelnimg turli kasalliklar bilan ogrishi, lorilarni pala-partish ichishi) natijasida tugma M.-m. kelib chikali. M.-m. "suyak surishi", yaʼni nayeldannayelga oʻtishi qam mumkin. Yaqin qarindoshlar oʻrtasidagi nikoh, ichkilikka ruju qilish qam irsiyatpi buzib, baʼzan M.-m.ka sabab boʻladi. Ishlayotganda, koʻchada yoki uyda baxtsiz hodisa roʻy berganda ham kishi baʼzan umrbod mayibmajruhboʻlib qolishi mumkin. M-m.da gavdaming tashqi koʻrinishi qisman yoki butunlay xunuk boʻladi, mas, tsrining baliq terisiga oʻxshashligi. oyoq-qoʻlning pivojlanmay qolishi yoki butunlay boʻlmasligi, boʻyimning qiyshiqboʻlishi, ayrim organlar yoki qismlarning normalam ortiqrivojlanishi, ikkala oyoq qoʻshilib ketib, baliq lumiga oʻxshab qolishi (sirena), tabiiy teshiklar (mas, qiziloʻngach, meʼda, tutri ichak va hokazo)mimg bskilib qolishi va boshqa Tayanchharakat aʼzolari M.-m.laridan suyaklarning tugma chiqishi, maymoqlik, qul va oyoq barmoqlarinimg kam yoki ortiq boʻlishi (polidaktiliya) yoki bir-biriga qoʻshilib ketishi koʻproqkuzatilali. Yuzlagi M.-m.lardan aksariyat labning tirtiq, yoriqligi ("quyon lab"), tamglayming yorikligi, yoʻqligi ("buri jag") uchraydi. M.-m. ichki aʼzolarda ham kuzatilali, tugma yurak poroklari, shuningdek, qiziloʻngach, msʼda-ichakning haldam tashqari keng yoki tor boʻlishi, ichakmimg bir qismi, orqa chiqaruv teshigi boʻlmasligi, oʻt yoʻllarining torayishi pa hokazo hazm sistemasidagi M.-m.larga kiradi. Siydik tanosil sistemasining no-toʻgʻri shakllanishi, ikkala buyrakning birlashib ketishi, ikkala yoki bitta moyak boʻlmasligi; oʻpka bir boʻlagining yoʻqligi yoki qoʻshimcha oʻpka boʻlishi M.-m. xillaridir.

Gavda qismlari bir-biriga yopishib qolgan egizaklar ham majruh hisoblanadi, bunda goho bitta homila toʻgʻri rivojlangan boʻlsa, ikkinchisi oʻsmay qolgan boʻladi. Lekin toʻgʻri rivojlangan egizaklar, mas, dumgʻazasi birikib qolgan siam egizaklarining uzoq vaqt yashaganlari kuzatilgan. M.-m., koʻpincha, operatsiya yoʻli bilan davolanadi. Ayniqsa, lab, jagʻ, tanglayi yoriq bolalarni hayotining dastlabki kunlaridayoq operatsiya qilinadi va keyinchalik undan qolgan kosmetik nuqsonlar bartaraf etiladi. M.-m.ning oldini olish uchun onaning har xil kasalliklarga chalinishiga yoʻl qoʻymaslik, u spirtli ichimliklarni ichmasligi, ayniqsa, homiladorlikning dastlabki davrida dorilarni pala-partish ichishdan saqlanish kerak. M.-m.ni teratologiya oʻrganadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tibbiyotga oid chala maqolalar
Mayin junli qoʻylar

Mayin junli qoʻylar - jun qoplami oʻta zich joylashgan tivit toifasidagi mayin toladan tashkil topgan qoʻylar guruhi. Mayin junli qoʻylarq. qadimdan urchitiladi. Avstraliya, Yevropa, AQSH, Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Ukraina va boshqa mamlakatlarda boqiladi.

Mayin junli qoʻylarq. teri sathining 1 sm2-maydonchasida 4— 11 ming jun tolasi joylashgan boʻlib, oʻrtacha diametri 25 mkm dan oshmaydi. Mayin junli qoʻylarq. junining jingalaklari bir meʼyorda. Tolaning 1 sm2 uzunligida 6—9 jingalak mavjud. Teri qatlamlaridagi yogʻ va ter bezlari mahsuli boʻlgan murakkab yogʻter aralashmalari jun tolalarini sirtdan qoplab, tashki muhitning noqulay sharoitlari (harorat, namlik) taʼsiridan va ifloslanishidan asraydi. Junining oʻrtacha uz. 7—10 sm.

Mayin junli qoʻylarq.larning asosiy mahsuloti bir xil tuzilishdan iborat, oq rang , ipaksimon tovlanuvchi, yuqori sifatli mayin jun. Yunonlar bu junni "oltin jun" deb atashgan. Junni qayta ishlash va toʻqimachilik sanoatida yuqori si-fatga ega boʻlgan silliq jun gazlamalar va movut ishlab chiqariladi.

Asosiy jun mahsulotidan tashqari, mayin junli qoʻylardan goʻsht ham olinadi. Shunga koʻra, Mayin junli qoʻylarq. 3 guruhga: jundor (ozarbayjon togʻ merinosi, Stavropol zotlari, sovet minorasi va boshqalar); jungoʻsht yoʻnalishidagi (Askaniya, Oltoykavkaz va boshqalar) va goʻsht-jun yoʻnalishidagi Mayin junli qoʻylarq. (arharomerinoslar va boshqa zotlar)ga boʻlinadi.

Mayin junli qoʻylarq. 1 kg tirik vazni hisobiga 50— 70 g va undan ham ortiqroq jun tola berishi bilan boshqa guruhlardan ustunlik qiladi, lekin jussasi maydaroq. Sovliqlarining tirik vazni 45–50 kg , qoʻchqorlarniki 80–90 kg . Bir ona qoʻydan kamida 2,5—3,0 kg sof jun tolasi olish mumkin.

Boshqa qoʻylarga nisbatan Mayin junli qoʻylarq. yashash sharoitiga oʻta talabchan. Ularni asrash, boqish, parvarish qilish maxsus tayyorgarlikni va eʼtiborni talab qiladi.

19-asrning 70—80 yillari va 20-asr boshlarida va oʻrtalarida Mayin junli qoʻylarq. Oʻzbekiston hududiga ham keltirilgan. Tosh-kent, Jizzax va boshqa viloyatlar xoʻjaliklarida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari va kuzatishlar natijasida respublikada yarim mayin junli qoʻychilik tarmogʻining paydo boʻlishi va shakllanishi birmuncha jadallashdi.

LL.Shchekin V. A., ChorvachilikT., 1960; Amirov A. Q. va boshqa, Chorvachilik, T., 1980.

Abdusattor Amirov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mayin shoʻrxok

Mayin shoʻrxok, changsimon tuz, tuzli momiq — tuproqning ivigan (koagulyasiyalangan) zarrachalari va shoʻrxok yuzidagi tuz kristallaridan iborat massa. Mayin shoʻrxok usti 0,5—1,0 sm qalinlikdagi tuzli qobiq (qatqaloq) bilan qoplangan. Asosan, gidromorf sulfatli shoʻrxoklar uchun xos. Grunt suvlar sathi yuza joylashgan yerlarda yoz oylarida natriy sulfat (Na2SO410H2O) tuproq yuzasiga jadal toʻplana boshlaydi, biroq suvda kam eruvchanligi tufayli qish (past harorat)da yogʻin suvlari bilan xloridlarga nisbatan sekin yuviladi. Shuning uchun ham bu tuzlar yil sayin tuproqning yuqori qavatlarida yigʻilib boradi. Quyosh nuri taʼsirida qurishi va yogʻingarchilik, hatto, shudring suvini shimishi natijasida Na2SO410H2Oning Na2SO4-3H2O va Na2SO4 ga doimiy qayta kristallanishi koʻpchilik jinslarning , ayniqsa, loy va mergellarning mayda changsimon zarrachalarga parchalanishiga sabab boʻladi. Mayin shoʻrxokdagi Na2SO4. ZN2O va Na2 SO4 ning miqdori tuproq hajmiga nisbatan 20—60%, CaSO4 va SaSO3 esa 10—25%ni tashkil qiladi. Mayin shoʻrxok uvalanuvchi boʻlgani uchun shamol taʼsirida oson buziladi va uzokdarga uchib atrofdagi tuprokdarning shoʻrlanishiga ham sabab boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albert Michelson

200px|thumb|Michelson (1907)
Albert Abraham Michelson (1852.19.12, Strelno, hozirgi Stshelno, Polsha — 1931.9.5, Pasadena, Kaliforniya) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1923—27 prezidenti). AQSH Harbiy dengiz akademiyasini tugatgan (1873). 1889—92 yillarda Massachusets shtatidagi Vuster universiteti, 1892—1929-yillarda Chikago universiteti professor Asosiy ilmiy ishlari fizik optikaga oid. 1878—82 yillar va 1924—26 yillarda yorugʻlik tezligini aniqlash ustida ish olib borgan. Natijada 1927-yilda u topgan yorugʻlik tezligining qiymati anikligi boʻyicha uzoq vaqt davomida eng mukammal hisoblangan: s=299796 ± 4 km/s. Optik texnikaning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan interferometriya ixtiro qilgan (1881). Oʻzi ixtiro qilgan interferometrii qoʻllab, yorugʻlik tezligining Yer harakati tezligiga bogʻliq emasligini tajribada isbotlagan (qarang Maykelson tajribasi), uzunlik birligi metr bilan yorugʻlikning toʻlqin uzunligini taqqoslagan, spektral chiziqlarning oʻta yupqa tuzilishini tekshirgan. Juda yuqori ajrata olish qobiliyatiga ega boʻlgan spektral as-bob (Maykelson esheloni)ni ixtiro qilgan. Yulduzlarning burchak dia-metrlarini anikdagan. Nobel mukofoti laureati (1907).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Djefer B., Maykelson i skorost sveta per. s angl., M., 1963.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:1852-yilda tugʻilganlar
Turkum:1931-yilda vafot etganlar
Turkum:19-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:9-mayda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari