Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Nerv regulyasiya

Nerv regulyasiya - nerv sistemasining hujayra, toʻqima, aʼzolarga ular faoliyatini organizm ehtiyoji hamda tashqi muhit oʻzgarishiga muvofiq holda uygʻunlashtiruvchi taʼsiri. Koʻp hujayrali organizmlar oʻz hayotiy jarayonlari (oʻsish, rivojlanish, tashqi omillardan taʼsirlanish va hokazo)da bir butunligini namoyon etadi. Buni bir nechta boshqaruvchi mexanizmlar, ayniqsa, qayvonlarda muhim ahamiyatga ega boʻlgan Nerv regulyasiya taʼminlaydi. Nerv regulyasiya natijasida hujayra, aʼzolar faoliya-ti toʻxtashi, kuchayishi, sekinlashishi. funksional va biokimyoviy holati. tuzilish xususiyatlari oʻzgarishi mumkin. Nerv sistemasi yoʻq koʻp hujayralilar (oʻsimlik, hayvon embrioni va bulutlar)da funksiyalar hujayralarning oʻzaro taʼsiri (ionli, metaboli-tik va boshqalar) orqali tartibga solinadi. Bir hujayra faoliyati boshqa hujay-rada hosil boʻlgan moddalar almashi-nuvi mahsuloti bilan boshqariladi (qarang: Gumoral regulyasiya). Biron-bir hujayra membranasida vujudga kelgan qoʻzgʻalish baʼzan hujayradan hujayraga oʻtishi mumkin. Shu tariqa hayvonlarning evolyusiya jarayonida, asosan, 2 xil uygʻunlashtiruvchi mexanizm — Nerv regulyasiya va gormonal regulyasiya paydo boʻlgan. Shunga koʻra, 2 xil modda — gormonlar va me-diatorlar ajratiladi. Gormon butun organizmga qon bilan tarqalgani sababli gormonal regulyasiya keng doirada sekin, Nerv regulyasiya esa tor doirada tez amalga oshirilishi mumkin. Nerv regulyasiya tez tarqaluvchi nerv impulsi taʼsirida nerv uchida hujayralarga toʻgʻridan-toʻgʻri mediatorlar oʻtishi tufayli sodir boʻladi. Nerv regulyasiya bilan gormonal regulyasiya oʻrtasida kes-kin chegara yoʻq, chunki baʼzi nerv uchi aktiv moddalarni qonga ajratadi (qarang: Neyrosekretsiya). Nerv regulyasiya tezligi va qanday doirada oʻtishi harakatni boshqarishda katta ahamiyatga ega, shuning uchun takomillashgan lokomotsiyali organizmlar nerv sistemasi yaxshi rivojlangan. Evolyusiya jarayonida Nerv regulyasiya yuqori darajada tuzilgan hayvonlarda yetakchi boshqarish mexanizmiga aylanib, faqat harakatlanishni emas, balki organizmning boshqa hamma siste-malarini ham qamrab olganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Nerv sistemasi

Turkum:Biologiya
Nerv tolalari

Nerv tolalari — nerv hujayralarining oʻsiqchalari. Markaziy nerv sistemasidan aʼzo va toʻqimalarga hamda aʼzo va toʻqimalardan ularni innervatsiya qiladigan markazga impuls oʻtkazadi. Nerv tolalari nervlar tarkibiga kirib, sezuvchan va harakatlanuvchan nerv oxirlarini hosil qiladi. Nevrologiya hujayralaridan hosil boʻlgan pardalarning tuzilishiga qarab miye-linli va miyelinsiz Nerv tolalari boʻladi. Nerv tolalari pardasi trofik va himoya rolini oʻynaydi, nerv impulyelarini alohida-alohida oʻtkazish uchun sharoit yara-tadi. Nerv qoʻzgʻalishining Nerv tolalari boʻylab tarqalish tezligi tolalarning yoʻgʻon-ingichkaligiga, miyelinli pardaning rivojlanganlik darajasiga, shuningdek, uning mikrostrukturasi va biokimyoviy xususiyatlariga bogʻliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Nerv sistemasi
Nerv trofikasi

Nerv trofikasi - nerv sistemasi (asosan, vegetativ nerv sistemasi)ning aʼzo va toʻqimalardagi moddalar almashinish jarayonini boshqarib turishi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nerv sistemasi
Nervizm

Nervizm – odam va yuqori darajada tuzilgan hayvonlar organizmidagi barcha funksiyalar va fiziologik jarayonlarni boshqaruvchi bosh omil – nerv sistemasi degan gʻoyaga asoslangan yoʻnalish. Nervizm terminini fanga I. P. Pavlov kiritdi (1883), S. P. Botkin, I. M. Sechenov va uning izdoshlari asarlarida nervizm gʻoyasiga asos solindi. Asosiy N. I. P. Pavlovning oliy nerv sistemasi, shartsiz reflekslar va shartli reflekslar qaqidagi taʼlimotidir. Hozirgi neyro-gumoral regulyasiya haqidagi tushunchaga koʻra, organizmdagi fiziologik jarayonlarni boshqarishda nafaqat nerv sistemasi, balki gormonal-gumoral omillar ham ishtirok etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Nerv sistemasi
Turkum:Tibbiyot
Nereida

Nereida — Neptun sayyorasining yoʻldoshi. Diametri 340 km, sayyoradan oʻrtacha uzoqligi 5,57 mln. km. Orbita ekssentrisiteti 0,75. 1949-yilda amerikalik astronom J. P. Koyper kashf etgan. Sayyora atrofini 360 sutkada bir marta toʻla aylanib chiqadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nereidalar

Nereidalar (Nereidae) - koʻp qilli halqali chuvalchanglar sinfining oilasi. 450 ga yaqin turi maʼlum. Uzunligi 90 sm gacha. Barcha dengizlarda, ayniqsa, tropik suvlarda keng tarqalgan. Sohil yaqinida loyli joylarda yashaydi. Ayrim Malayziya orollari tropik oʻrmonlarining toʻshalmasida uchraydi. Polifag. Voyaga yetganlarining koʻzi, paratodiyalari kattalashadi, suzishga yordamlashadigan qillar paydo boʻlib, geteronereid shaklga aylanadi. Koʻpayish davrida ichi tuxumlarga toʻlgan N. suv yuzasiga qalqib chiqadi. Bunda hayvonlarning tashqi koʻrinishi keskin oʻzgargan boʻladi. Ana shu paytda mahalliy axrli ularni yigʻib olib, isteʼmol qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nereidalar (mifologiya)

Nereidalar — yunon mifologiyasida dengiz nimfalarp, Nereynsht 50 ta qizi, ularning nomlari dengizning oʻzgaruvchanligi, chuqurligi, shiddatliligi va injiqliligini koʻrsatadi. Yunonlar eʼtiqodiga koʻra, N., kema halokati paytida dengizchilarga yordam beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Nerey

Nerey — yunon mifologiyasida dengiz xudosi. Dengiz tubi osoyishtaligi timsoli hisoblangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Nerit yotqiziqlari

Nerit yotqiziqlari (yunoncha: nerites -dengiz mollyuskasi) — sayoz joylardagi dengiz va okean tubi choʻkindilari. Materik sayozligitsa suv quyi qatlamining yaxshi aeratsiyalanishi sharo-itida qosil boʻladi. Nerit yotqiziqlari turli tipga mansub choʻkindilar (mayda tosh, shagal, chigʻanoklar, oolitli va foraminiferali qumlar va alevritlar), gilli balchiq, organogen, kam xrllarda xemogen choʻkindilardan iborat. Umuman bu choʻkindilar suv toʻlqini taʼsirida saralanadi, oʻzaro keskin farq qiladi. Ular orasida suv tubida yashovchi organizmlar qoldigʻi koʻp.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Walther Nernst

right|thumb|200px|Walther Nernst
Walther Nernst (1864.25.6, Brizen, Polsha — 1941.18.11, Obersibelle, Germaniya) — nemis fizigi va fizik-kimyogari. Gyottingen (1891) va Berlin (1905) universitetlari professor, Berlin universiteti qoshidagi fizika instituti direktori (1924— 33). Qattiq oʻtkazgichlarda temperatura gradiyenta hamda oʻtkazgichda tik magnit maydoni mavjud boʻlganda elektr maydoni hosil boʻlishi hodisasini ochgan (Nernst effekti). Bir-biriga aralashmaydigan yoki qisman aralashadigan ikki modda eritmasi orasida eruvchan uchinchi modda konsentratsiyalari nis-bati oʻzgarmas kattalik boʻlishini aniqlagan (Nernst taqsimot qonuni, 1890), termodinamikaning uchinchi bosh qonunini tushuntirib bergan (1906). Joyiga qarab konsentratsiyasi oʻzgaruvchi eritmalarda elektr yurituvchi kuchlar nazariyasi, metallarning elektrolitik eritish nazariyasi, elektrod potensiallari nazariyasi va boshqalarni rivojlantirgan. Choʻgʻlanma lampani ixtiro qilgan (bu lampa uning nomi bilan ataladi). Nobel mukofoti laureati (1920)."NERNST (Nernst) Valter German" OʻzME. N-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1864-yilda tugʻilganlar
Turkum:1941-yilda vafot etganlar
Turkum:25-iyunda tugʻilganlar
Turkum:18-noyabrda vafot etganlar
Neron Klavdiy Sezar

thumb|200px|Neron

Klavdiy Sezar Nero (37.15.12 – 68) – Rim imperatori (54—68); Yuliyklavdiylar sulolasidan. Bagʻritosh, takabbur, maishatboz boʻlgan. 59 yil Oktaviyga onasini oʻldirishni, 62 yil esa xotinini oʻldirishni buyurgan. 64 yil Rimning katta qismiga oʻt qoʻygan, bunda uni qoʻli borligida shubha qilishmasligi uchun Rim xristianlarini taʼqib eta boshlagan. Keyinchalik shaharni tiklash uchun provinsiyalar aholisidan olinadigan soliqlarni keskin oshirgan. Bu N.ga karshi norozilikni kuchayishiga sabab boʻlgan. N. qatagʻon siyosati va aholi mol-mulkini musodara qilish bilan Rim jamiyatining turli qatlamlarini oʻziga qarshi qilib qoʻygan. Xalq koʻzgʻolon koʻtarishidan xavfsirab, Rimdan qochgan va oʻzini oʻzi oʻldirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nerpalar

thumb|Pusa sibirica
Nerpalar (Pusa) — tyulensimonlar oilasi urugʻi. Baʼzan oddiy tyulenlar oilasiga kiritiladi. Gavdasining uzunligi 1,5 m gacha, vazni 100 kg gacha. 3 ta turi bor. Halqali nerpalar Atlantika va Tinch okeanining mo'tadil va sovuq suvlarida hamda Shimoliy Muz okeanida tarqalgan. Baliqlar va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Muz ustida bolalaydi. Baʼzan katta toʻda hosil qiladi. Cheklangan miqdorda ovlanadi. Kaspiy Nerpasi, yaʼni Kaspiy tyuleni kaspiy dengizida, baykal nerpasi Baykal koʻlida yashaydi. Kaspiy va Baykal Nerpalarining soni kamayib ketganligi tufayli ularni ovlash cheklangan. Finlandiyaning Sayma koʻlida uchraydigan sayma narpasi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi Qizil kitobiga kiritilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Jawaharlal Nehru

Jawaharlal Nehru (1885-yil 14-noyabr, Ollohobod — 1964-yil 27-may, Dehli) — Hindiston davlat, siyosiy va jamoat arbobi.

Milliy ozodlik kurashida Mahatma Gandining safdoshi, Hindiston Milliy Kongressi (HMK) rahbarlaridan biri. Mustamlaka davrida (1947 yilgacha) taʼqib qilingan. 10 yildan ortiq umri qamoqda oʻtgan. Tarixda „Yangi Hindiston bunyodkori“ nomi bilan mashhur. N. 1947 yil 15 avgda Dehlidagi mashhur Nal Qalʼada Hindiston milliy mustaqillikni qoʻlga kiritganligini eʼlon qilgan. Hindiston Res-publikasi bosh vaziri va tashqi ishlar vaziri (1947 yildan). N. rahbarligida Hindiston xalq xoʻjaligi, fan va madaniyatning rivojida katta muvaffaqiyatlarga erishgan. N. Hindistonning tashqi siyosati asoslarini yaratdi, xalqaro chigal masalalarni hal etishda jonbozlik koʻrsatdi. Uning mustamlakachilik, irkchillikka karshi izchil kurashi, yoppasiga qurollanishga chek qoʻyish, xalqlar oʻrtasida tenglik, doʻstlik, hamkorlik siyosati xalqaro maydonda Hindiston nufuzini oshirdi. Neru 1961-yilda qoʻshilmaslik siyosatini yaratdi. 1947 yilda harbiy bloklarga qoʻshilmagan mamlakat birgina Hindiston hisoblangan boʻlsa, hozirgi qoʻshilmaslik harakatida 120 dan ortiq Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi va Yevropa mamlakatlari ishtirok etmoqda.

N. 1955 va 1961 yilda qizi Indira Gandi bilan Oʻzbekistonga tashrif buyurib, oʻzbek xalqining turmushi, hayoti, tarixi bilan yaqindan tanishgan. N. "Hindistonning kashf etilishi" asarida yurtdoshimiz Bobur va uning nabirasi Akbar haqida bunday deydi: 

 

 

Turkum:14-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-mayda vafot etganlar
Turkum:1964-yilda vafot etganlar
Neru Motilal

Neru Motilal (1861.6.5, Agra -1931.6.2, Lakhnau) — Hindiston milliy ozodlik harakati arboblaridan. Nagpur, Ollohobod kollejlarida taʼlim olgan, advokat. Javoharlal Neruning otasi. Birlashgan viloyatlar qonun chiqarish kengashi aʼzosi (1909, 1915), shahar Kengashi aʼzosi, Hindiston Milliy Kongressi (HMK) partiyasining raisi (1919 va 1928). 1922-yil Kongressdan chiqqan, svaraji-stlar (mustaqilchilar) partiyasining asoschilaridan biri (1923) va uning rahbari. Bu partiya ingliz mustamlakachilarining hokimiyati bilan hamkorlik qilishni va ular hukmdorligida Hindistonga avtonomiya huquqini berilishini talab qilgan. 1925-yil yana HMK partiyasiga qaytib, rahbarlik lavozimlarida ishlagan. 1928-yil Hin-distonga dominion-ichki ishlarni oʻzi idora qilish ququqini berishni talab qilgan Konstitutsiya loyihasining muallifi (keyinchalik bu Konstitutsiya "Neru konstitutsiyasi" nomi bilan mashhur boʻldi).

 Adabiyot 
 Antonova K. A., Bongard-Levin G. M., Kotovskiy G. G., Istoriya Indii, 1979; Gore v A., Zimyanin V., Neru, M., 1980.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neruda Pablo

NERUDA (Neruda) Pablo (taxallusi; asl ism-sharifi Neftali Rikardo Reyes Basualto) (1904.12.7, Parral shahri - 1973.23.9, Santyago) — Chili shoiri, diplomat. Santyago universitetida taʼlim olgan. Chili Senatining aʼzosi va diplomat sifatida koʻp mamlakatlarda boʻlgan. "Oʻlmaydigan odamning xatarli qadami" (1926) toʻplamida sheʼrning anʼanaviy oʻlchamlari va krfiyalaridan voz kechib, ichki kechinmalarni syurrealizmga yaqin til va obrazlar bilan ifodalagan. "Yashash joyi — Yer" (1933, 2 jild), "Yurakdagi Ispaniya" toʻplamlariga kirgan asarlarida insoniyat ozodligi uchun kurash goyalari aks etgan. N. 1941—44 yillar marksizm bilan qiziqadi, Chili kommunistik partiyasiga aʼzo boʻladi. Shu yillarda Chili prezidentini "AQSH qoʻgʻirchogʻi" deb haqorat qilganliqda ayblanib, hukumat tomonidan taʼqib ostiga olinadi. Neruda Pablo Meksikaga ketadi va u yerda 340 sheʼrdan iborat monumental asari "Umumjahon qoʻshigʻi" (1950)ni yozadi. Asarda Lotin Amerikasining oʻtmishi va buguni marksistik nuqtai nazardan talqin etilgan. Kitob Chilida taqiqlangan, kommunistlar uni yashirin tarqatishga uringanlar. Illoirning 1950—1960 yillar ijodiNeruda Pablo fikr doirasining kengayganidan, poetik mahoratining yanada takomillashganidan dalolat beradi: "Sevgi haqida 100 sonet", "Chili toshlari" (1960), "Di-niy marosim qoʻshiqlari" (1961), "Qiyomat" (1963) sheʼriy toʻplamlari, "Qora orol memoriali" avtobiografik dostoni (1—5-j.lar, 1964) va boshqa Toshkentda boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1971)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:1973-yilda vafot etganlar
Turkum:12-iyulda tugʻilganlar
Turkum:23-sentyabrda vafot etganlar
Aleksandr Nesmeyanov

Aleksandr Nikolayevich Nesmeyanov 1899.28.8(9.9) — Moskva — 1980.17.1 — rus organik kimyogari, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1943), prezidenti (1951—61). Asosiy tadqiqotlari metallorganik birikmalar kimyosiga bagʻishlangan. 1929-yilda simoborganik birikmalarni diazousul yordamida sintezlashni taklif etdi. Bu usul keyinchalik Sn, Pb, Ti, Sb, Bi kabi metallorganik birikmalarga ham qoʻllandi (Nesmeyanov reaksiyasi). Mg, Zn, Cf, Al, Te, Sn, Pb, Sb, Bi kabi metallorganik birikmalarni simoborganik birikmalardan sintezlab olishning oson va qulay usulini ishlab chiqdi. Xloron, bromon va ta-riarilokson birikmalarini birinchi boʻlib sintez qildi; metallotro-piya hodisasini kashf etdi.

 
 Izbr. trudi v 4-x t., 1—4, M, 1959; Ximiya ferrotsena, 1969; Issledovaniya v oblasti organicheskoy ximii, M., 1971.

 

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1899-yilda tugʻilganlar
Turkum:1980-yilda vafot etganlar
Turkum:17-yanvarda vafot etganlar
Turkum:Rossiyada tugʻilganlar
Nesterov sirtmogʻi

Nesterov sirtmogʻi („oʻlik sirtmoq“) – samolyotni boshkarishda bajariladigan oliy uchish (pilotaj) shakli – vertikal tekislikdagi berk egri chiziq. Uni birinchi marta rus sinovchi uchuvchisi P. N. Nesterov 1913-yil 27-avgustda amalga oshirgan. Nesterov sirtmogʻi ni V. P. Chkalov 1933-yil takrorlagan va oʻzi ham bir necha uchish shakllarini ishlab chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Netto

Netto (ital. netto — sof) — mahsulotning oʻrov-idishsiz sof ogʻirligi; tovarning tashlamalar kirmagan sof narxi, xarajatlar ayirib tashlangandan keyingi sof daromad. Xoʻjalik amaliyotida N. aktivlarining (kompaniya kapitalining nomoddiy aktivlar va qarz majburiyatlari bilan birgalikdagi) bozor narxlaridagi qiymati.

N. - daromad (hamma chiqimlar chegirilganidan keyin qoladigan daromad), N. - foyda (sof foyda), N. - foiz (solik/iap chegirib tashlanganidan keyingi foiz toʻlovlari) kabi shakllari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neustoyka

Neustoyka (rus.) — fuqarolik huquqida majburiyatlarning bajarilishini taʼminlash usullaridan biri; qarzdor majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kreditorga toʻlashi shart boʻlgan pul summasi. Oʻzbekiston Respublikasining FK boʻyicha, N. toʻlash haqidagi talab yuzasidan kreditor oʻziga yetkazilgan zararni isbotlashga majbur emas. N. bilan faqat haqiqiy talab taʼminlanadi. Agar qarzdor majburiyat bajarilmaganligi yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun javobgar boʻlmasa, kreditor N. toʻlashni talab qilishga haqli emas.

Neustoyka jarima yoki penya shaklida boʻladi. Qarzdor majburiyatlarni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan hollarda to‘laydigan va, qoida tariqasida, qat’iy pul summasida hisoblanadigan neustoyka jarima hisoblanadi. Qarzdor majburiyatlarning bajarilishini kechiktirib yuborganida to‘laydigan va o‘tkazib yuborilgan muddatning har bir kuni uchun majburiyatning bajarilmagan qismiga nisbatan foiz bilan hisoblanadigan neustoyka penya hisoblanadi.

N. toʻgʻrisidagi kelishuv yozma shaklda tuziladi. N. toʻlash taraflarning kelishuvida nazarda tutilgan yoki tutilmaganligidan qatʼi nazar, kreditor qonunda belgilangan neustoyka (qonuniy neustoyka)ni toʻlashni talab qilishga haqli. Qonuniy N.ning miqdori, agar qonun taqiqlamasa, taraflarning kelishuvi bilan koʻpaytirilishi mumkin.

 
• O'zRes Fuqarolik Kodeksi https://lex.uz/docs/-111189#-154438:~:text=572/3943%2Dson)-,1%2D%C2%A7.%20Neustoyka,-260%2Dmodda.%20Neustoyka
Nefelin

Nefelin (frans. nepheline, yun. nephele — budut) — karkasli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi KNa3 AlSiO44. Qoʻshimchalari Na, Mg, goho Fe, Be, Cl, H2O, Ga. Geksagonal singoniyada kristallanadi. Zich donador agregatlar, kam hollarda qisqa prizmatik kristallar shaklida boʻladi. Qattikligi 5,5—6; zichligi 2600 kg/m³. Ulanish yuzasi nomukammal. Yaltiroqligi yogʻsimon. Koʻpincha rangsiz, pushti, kulrang yoki yashilroq. Kislotada oson parchalanadi. N.— ish-qorli otqindi jinslarning asosiy mi-nerali. Alyuminiy, silikagel olishda (yoʻlakay soda ham olinadi) xom ashyo. Gipergen sharoitlarda gidroslyuda, montmorillonit, galluazitga, lateritli nurashda esa gibbsitga aylanadi. N.ning konlari RF (Kola yarim orol, Ural), Oʻrta Osiyoda Quljuqtov (Qizilqumda), Olmaliq yaqinida va Olay togʻlarida, Grenlandiya, GFR, Keniya va boshqa joylarda bor. N. oyna va keramika ishlab chiqarishda va oʻgʻit sifatida foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Nefelinli siyenit

Nefelinli siyenit - magmatik ishqorli toʻliq kristalli togʻ jinsi; ishqorli dala shpati (65—70%), nefelin (taxminan 20%), biotit va ishqorli amfibollar va piroksenlar, shuningdek, rangli metallar va kamyob-yer ele-mentlaridan iborat.

Nefelinli siyenitning bir nechta xili mavjud: x i -binit — pegmatoid strukturali yashilroq-kulrang yirik donador; miyaskit — slanetssimon biotitli; mariupolit — albitga boy; luyavrit — yashilroqqora, traxitoidli teksturasi aniq ifodalangan; saybarit — melanokratli va boshqa Konlari Oʻrta Osiyo, Rossiya Federatsiyasi (Kola yarim orol, Sibir), Ukraina (Mariupol), Norvegiya (Oslo), Janubiy Grenlandiya, Kanada, Janubiy Afrika, Madagaskar o. va boshqa joylarda bor. Nefelinli siyenit alyuminiy olish uchun ruda, oynasozlik xom ashyosi. Nefelinli siyenit bilan apatit, grafit, kriolit konlari, kamyob-yer elementlari va boshqa bogʻliqOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Petrologiya
Nefertiti

Nefertiti (qad. misrcha — sohibjamol kelmoqda) — miloddan avvalgi 14-asr boshidagi Misr malikasi (podshosi), Amenxotep IV ning xotini. Eri oʻtkazgan diniy islohotlarda ishtirok etganligi taxmin kilinadi; uning ismi islohotlardan soʻng Nefer — Neferu — Aton ("Atonning goʻzallar goʻzali") deb oʻzgartirilgan. 1912-yil Amarnada N.ning haykaltarosh usta Tutmes tomonidan nafis ishlangan haykallari topilgan (Qohira va Berlin muzeylarida saqlanadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefridiylar

Nefridiylar (yun. nephros — buyrak) — umurtqasiz hayvonlarning ayirish organi; osmoregulyasiya, moddalar almashinuvi mahsulotlarini, baʼzan jinsiy mahsulotlarni organizmdan chiqarish funksiyasini bajaradi. Nefridiylar Koʻp marta tarmoklangan epiteliy naychalaridan yoki naychalar sistemasidan, tuban koʻp tukli halqalilarda esa har bir boʻgʻimda bir juftdan joylashgan metanefridiylardan iborat. Har bir metanefridiy nayining voronkaga oʻxshash kengaygan uchi tana boʻshligʻida joylashgan. Nay burilib, navbatdagi boʻgʻimga oʻtadi va teri yuzasiga ochiladi. Nefridiylar. soni 1 dan bir necha 100 tagacha boʻlishi mumkin. Birmuncha sodda tuzilgan protonefridiylarning tanasi ichida joylashgan qismi yopiq solenositlardan iborat. Metanefridiylarda solenotsitlar boʻlmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefrit

Nefrit (yunoncha nephros – buyrak; nefritning mayda toshlari buyrak shaklida boʻlganligidan qadimda oʻsha toshlar buyrakni davolash xususiyatiga ega deb ishonganlar, nomi shundan) (geologiyada) – mineral, tremolit-aktinolit qatoridagi amfibollarning mikrotolali turi, Sa2 (Mg, Fe), Si4Ou2(OH, F) 2) Juda ingichka tolalari chigallashib ketgan agregat holida uchraydi. Nefritning qovushqorligi va qattiqligi chigal tolali agregatlari mikrostrukturasi bilan bogʻliq. Rangi (sutrang-oq, och yashildan yashil va qoʻngʻir yashilgacha) Cr3,Fe2+ va Ni2+ apalashmalariga bogʻliq. Nefrit kam hollarda kulrang, tutunrang, oq yoki qora rangda uchraydi. Qattiqligi 5,5—6,5. Zichligi 2900–3000 kg/m3. Yaxshi silliqlanadi. Nefritdan juda qadimiy davrdan qurol. bezak tosh, dekorativ badiiy buyumlar yasashda foydalanilgan. Amir Temur sagʻanasiga oʻrnatilgan tosh ham nefritda ishlangan. Nefrit Xitoy, Hindiston, Myanma kabi mamlakatlar madaniy tarixida muhim oʻrinni egallaydi – imperator va yuqori martabali toʻralarning ajralib turish belgisi hisoblangan. Qimmatbaho zargarlik toshlaridan biri. Tabiatda serpentenit, piroksenli va amfibolli kristallik slanetslar va boshqalarning metamorfizmlanishidan hosil boʻladi. Nefrit, asosan, allyuvia yotqiziqlardan mayda tosh va harsajtosh koʻrinishida ajratib olinadi. Yirik konlari Yorkend, Xotan daryolari havzasida, Baykal koʻli yaqinida, Yangi Zelandiya orolida va boshqa joylarda topilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Bezak toshlari
Nefrit (kasallik)

Nefrit (yun. nephros — buyrak) -buyrak tuzilmalarining yalligʻlaniish bilan kechadigan kasalliklar guruhi. H.ia glomerulonefrish, piyelonefrit, tubulointerstitsial, irsiy, nefrotik sindrom va boshqa kiradi. N. rivojlanishiga bir qancha patogen mikroorganizmlar (bak teriya, viruslar), organizmning son qotishi, immun yetishmovchiliklar va boshqa sabab boʻladi. N., asosan, immun sistema bilan bogʻliq kasallik. Kasalliknish rivojlanish mexanizmiga kura, immun-birikmali va autoimmun N. tafovut qilinadi. Birincha holda, antigen-antitelo birikmasi qonda hosil boʻlib, boshqa aʼzo va toʻqimalar bilan bir qatorda buyrakda ham yigʻiladi va uni shikastlaydi. Autoimmui N.da esa buyrakda tuzilma elementlariga qarshi auto-antitelolar hosil boʻladi, ular ushbu elementlarga birikib yalligʻlanishni yuzaga keltiradi. N. kechishiga koʻra, oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir, xavfli, tez rivojlanuvchi va surunkali xillarga ajratiladi. Oʻtkir N. koʻpincha yilning sovuq fasllarida uchrab, shish, qon bosimining oshishi, peshob miqdorining kamayishi, unda oqsil, eritrotsitlar uchrashi kabi klinik alomatlar bilan kechadi. Oʻrtacha oʻtkir, xavfli va tez rivojlanuvchi N. nisbatan kam uchraydi, kasallikning bu da letallik juda yuqori. Surunkali N. vaqt-vaqti bilan zoʻrayib turadi va kasallikning hamma belgilari namoyon boʻlishi bilan kechadi.

Davosi. Parhez, peshob haydovchi, immun tiklovchi va boshqa dori-darmonlar buyuriladi. Organizmdagi infeksiya oʻchoklari aniqlanib, davolanadi. Ayrim ogʻirroq hollarda "sunʼiy buyrak" apparatidan foydalaniladi. Buyrak faoliyatini tiklash iloji boʻlmaganda bemorga soglom buyrak koʻchirib oʻtkaziladi (qarang Transplantatsiya). Surunkali N. bilan ogʻrigan bemorlar doimiy vrach nazoratida boʻlishi uchun roʻyxatga olinadi. N.ning oddini olishda organizmni chiniqtirish, streptokokkli tonzillit, faringit kabi oʻtkir yuqumli kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlab davolash, uzoq vaqt sovuqsa qolmaslik lozim.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nefrologiya

Nefrologiya (yun. nephros — buyrak va logos —fan) — tibbiyotning bir boʻlimi; buyrakning tuzilishi va faoliyati, kasalliklari: buyrakning tugʻma kasalliklari (buyrak gipoplaziyasi, buyrak aplaziyasi va boshqalar), irsiy kasalliklari (tubulopatiyalar, oilaviy irsiy nefrit va hokazo), orttirilgan kasalliklari (glomerulonefrit, piyelonefrit, nefrolitiaz va boshqalar) ning yuzaga kelish sabab va mexanizmlarini, ularning oldini olish va davolash chora-tadbirlarini oʻrganadi.

N. fan sifatida 20-asrning 50—60-yillarida ajralib chiqdi. Uning fan sifatida rivojlanishida buyrak ultra tuzilishini urganishdagi, buyrak faoliyatini eksperimental tekshirishlardagi yutuqlar, eksperimental va klinik immunologiyadagi yangiliklarning ahamiyati katta. N.ga glomerulo-nefritni oʻrgangan ingliz R.Brayt asos solgan (1927).

Oxirgi 30 yil ichida koʻpgina buyrak kasalliklarining tabiati aniqlandi, yangi immuntiklovchi dorilar ishlab chiqarildi, irsiy va tugʻma kasalliklar anikdandi, sunʼiy buyrak va buyrak transplantatsiyasi qoʻllanila boshlandi. N. masalalarini klinitsistlar, morfolog, fiziolog, urolog va boshqa mutaxassislar hamkorlikda oʻrganadi. N. urologiya va transplantatsion xirurgiya bilan chambarchas bogʻlangan.

Hozirgi Oʻzbekistonda barcha tibbiyot intlarida N. fan sifatida oʻqitiladi va shu institutlar tarkibida N. boʻlimlari faoliyat koʻrsatadi. Toshkentda va boshqa yirik shaharlarda N. markazlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Nefrologiya
Nefron

Nefron (yun. nephros — buyrak) — buyrak qilnaychalari; umurtqali hayvonlar va odam buyragining asosiy strukturaviy-funksional boʻlagi (elementi). Buyrak koptokchasi va undan tarmoqlanib chiquvchi buyrak kanalchalaridan tuzilgan. Nefronlar siydik hosil bo'lish jarayonida qondan moddalar al-mashinuvi mahsulotlarini chiqarib tashlaydi; birlamchi siydik tarkibidan suvning qonga qayta so'rilishini taʼminlaydi; oqsil, suv-tuz, ishqoriykislotali muhitni idora qiladi, qon tarkibini boshqaradi. Har bir buyrakda taxminan 1 mln. Nefron bo'ladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefropatiya

Nefropatiya (yunoncha nephros — buyrak, pathos — kasallik) — buyrakning turli morfologik va funksional kasalliklarini anglatuvchi umumiy tushuncha. Nefropatiyaga nefritlar (glomerulonefrit, piyelonefrit, tubulointerstitsial, irsiy va boshqalar), buyrak anomaliyalari (buyrakning arteriya va venalari nuqsonlari, buyrak aplaziyasi, qoʻshimcha buyrak, buyrak gipoplaziyasi, festoniyasi va boshqalar), buyrak polikistozi, pionefroz (buyrakning yiringli-destruktiv yalligʻlanishi), buyrak sili, raki, buyrak exinokokkozi, buyrak amiloidozi, buyrakning oʻtkir va surunkali yetishmovchiligi, nefrotik sindrom, nefroptoz, nefrolitiaz, nefroskleroz va boshqa kasalliklar kiradi. Nefropatiya rivojlanishiga baʼzi yuqumli kasalliklar (angina, nafas sistemasining oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari, ayrim viruslar), organizmning sovqotishi, qandli diabet, tireoidit, amiloidoz, maʼlum bir guruh dorilarning noxush taʼsiri, immun sistemadagi yetishmovchiliklar va boshqa omillar sabab boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefroptoz

Nefroptoz (yun. nephros — buyrak, ptosis — qulash, tushib ketish) — gavdaning holatini oʻzgartirganda buyrakning oʻz fiziologik harakatlanishidan ortiq siljishi bilan kechadigan patologik holat. Koʻproq ayollarda uchraydi.

N.ning rivojlanishida buyrakning bogʻlovchi apparatidagi oʻzgarishlarga olib keluvchi omillar (yuqumli kasalliklar, ozish) va qorin oldingi devori tonusining susayishi (xrmila-dorlik va boshqa sababli) ahamiyatga ega. N.ning yuzaga kelishiga shikastlanishlar ham sabab boʻlishi mumkin. Belgilari: belda ogʻriq boʻlib, harakat vaq-tida kuchayadi, baʼzan ogʻriq qoringa oʻtishi, buyrak sanchigʻi boshlanishi mumkin. Oʻng yoki chap yonbosh sohasida buyrak qoʻlga unnaydi. Buyrak va uning tomirlaridagi oʻzgarishlar venoz qonning turgʻunligi va aʼzo gipoksiyasiga olib keladi. Bu, oʻz navbatida, buyrak parenximasida urostoz va infeksiya rivojlanishiga sabab boʻladi. Gemo va urodinamikaning buzilishi tufayli piyelonefrit va vazorenal gipertoniya rivojlanadi. Piyelonefrit buyrak at-rofida tortmalar hosil boʻlishiga olib keladi (fiksatsiyalangan N.). N.ni aniqlash uchun, asosan, tasviriy va kontrastli urografiya qilinadi.

Davos i : spazmolitik, ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishga qarshi dorilar va issiq vannalar tavsiya qilinadi. bemor oyogʻini koʻta-rib yotishi va buyrak belbogʻini taqib yurishi maqsadga muvofiq. Bunda N.ning zoʻrayishi va asoratlarining oldi olinadi. Bemorga qorin oldingi devori muskullarini mustahkamlaydigan maxsus gimnastika mashklari toʻplami buyuriladi. N.ni oʻz vaqtida davolash bemor mehnat qobiliyatining toʻliq tiklanishiga olib keladi. N. ogʻirlashganda (piyelonefrit, vezorenal gipertoniya, gidronefrotik oʻzgarishlar) nefropeksiya oʻtkazish tavsiya etiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefroskleroz

Nefroskleroz (yunoncha: nephnos — buyrak, sklerosis — zichlashish) — buyrakni biriktiruvchi toʻqima qoplab ketishi natijasida uning qattikdashishi va "burishib" qolishi. Gipertoniya, piyelonefrit, buyrak sili, glomerulonefrit, buyrak-tosh kasalligi (nefrolitiaz) va boshqalarda kuzatiladi. N.da, asosan, buyrakning mayda arteriyalari (arte-riolalari) shikastlanadi, ular burishib qolib parchalanadi, natijada buyrak epiteliysi nobud boʻladi. Asosan, tuzsiz parhez va kasallik alomatlariga qarab doridarmonlar buyuriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neftedollarlar

Neftedollarlar (ing. petrodollars) — neft eksport qiladigan mamlakatlar neftni chetga sotganlarida AQSH dollarida oladigan pul vositalari. N. 20-asrning 70-yillari oʻrtalaridan neft narxlarining tez koʻtarilishi oqibatida paydo boʻldi. Neft qazib oluvchi mamlakatlar ingliz-amerika neft korporatsiyalari bilan kurashish natijasida neft qazib olish ustidan oʻz nazorati darajasini oshirdi va neftdan olinadigan daromadlarda oʻz hissasini oshirishga, neftning jahon narxlarini keskin koʻtarishga erishdilar. 1970-yillar oʻrtalari —80-yillar boshida neft qazib chiqaruvchi mamlakatlarning daromadlari katta miqyosga yetdi. Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti — (OPEK)ga kiruvchi mamlakatlarning tashqi daromadi 300 mlrd. dollardan oshib ketdi.

OPEK aʼzolarining koʻpchiligi daromadlarini milliy iqtisodiyotni yuksaltirish, taʼlim, sogʻliqni saqlashni rivojlantirishga sarfladilar, ayrimlari boʻsh turgan pul mablagʻlarini Gʻarb mamlakatlari banklariga qoʻydilar va shu tariqa bu mablagʻlar "Neftedollar" nomini oldi.

Neftedollar rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotini moliyalashtirishning qoʻshimcha manbaiga aylandi, toʻlov balansi taqchilligini qoplashda foydalanildi. Chet ellardagi qoʻyilmalardan Neftedollar egalari boʻlgan mamlakatlar katta daromad kura boshladi. Mas, Fors qoʻltigʻi mamlakatlarining 1980-yillarda chet ellardagi qoʻyilmalaridan olgan daromadlari bu mamlakatlar eksport tushumlariningʻD qismini tash-kil etdi. Neft qazib oluvchi mamlakatlarning chet el banklaridagi qoʻyilmalari hajmi hamon katta boʻlib qolmoqda. Masalan, 1994-yillar oʻrtalarida Quvaytning chet ellardagi xususiy qoʻyilmalari 120 mlrd. dollar, BAA-niki 23 mlrd. dollar, Katarniki 14 mlrd. dollar boʻlgan.

Qodirjon YusupovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neftekamsk

Neftekamsk – Rossiya Federatsiyasi Boshqirdistondagi shahar (1963-yildan). Kama daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 117 ming kishi (1998). Neft qazib olina-di (Arlan neft koni). Avtosamosval, „Bashselxozmash“, temirbeton buyumlar, sut va pivo zavodlari, goʻsht, sunʼiy koʻn kombinatlari bor, oʻrmon va oʻrmon kimyosi sanoatlari rivojlangan. Neft texnikumi, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. N. Arlan neft konining oʻzlashtirilishi munosabati bilan vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Boshqirdiston aholi punktlari
Neftni qayta ishlash sanoati

Neftni qayta ishlash sanoati — ogʻir sanoat tarmogʻi, neftni kayta ishlash hamda neft mahsulotlari ishlab chiqarishni qamraydi. Neftdan turli mahsulotlar olish qadimdan maʼlum boʻlsada neft konlarini qidirish, undan sanoat usulida qimmatbaho mahsulotlar olish 19-asrning 1-yarmida paydo boʻldi. Oʻzbekistonda Neftni qayta ishlash sanoatii.s.ning toʻngʻich korxonasi Van-novsk (hozirgi Oltiariq) neft zavodi 1904-yilda ishga tushirilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda Oʻzbekistonda yangi neft konlari ochilishi bilan Neftni qayta ishlash sanoatii.s. jadal surʼatlar bilan rivojlandi, texnika darajasi va ishlab chiqarish koʻlami oʻsdi. 1959-yilda Fargʻona neftni qayta ishlash zavodining 1nav-bati ishga tushirildi. Koʻkdumaloq neft-gaz koni ochilganidan keyin Fransiyaning TEKNEP firmasi bilan hamkorlikda Buxoro viloyatining Qo-rovulbozor tumanida Buxoro neftni qayta ishlash zavodi 1996-yilda qurib bitkazildi. 1997-yilda yuqori sifatli surkov moylari ishlab chiqarish ga ixtisoslashgan Oʻzbekiston—AQSH "Oʻz-Teksako" qoʻshma korxonasi tashkil etildi. 2000-yilda Fargʻona neftni qayta ishlash zavodi toʻliq taʼmirlandi. Mazkur zavod surkov moylari va yonilgʻi ishlab chiqarishga ixtisoslashgan, ishlab chiqarish boʻyicha 30 dan ortiq tex-nologik qurilmaga ega, Oltiariq neft zavodi esa yonilgʻi yoʻnalishida.

Neftni qayta ishlash zavodlarida yuqori oktanli benzin (shu jumladan, B-92 aviabenzini), dizel yonilgʻisi, koks, parafin, motor moylariga qoʻshilmalar, yengil avtomashinalar uchun motor va surkov moylari (kompressor, turbina, ur-chuq moylari), kerosin, bitum, mazut kabi 50 turdan ortiq neft mahsulotlari ishlab chiqariladi. Yangi mahsulot ishlab chiqarishni oʻzlashtirish dasturiga muvofiq yangi texnologiyalar oʻzlashti-rilmoqda. Keyingi yillarda mamlakatimizda neft (gaz kondensata bilan bir-ga) kazib olish hajmi keskin oshirildi. Neftni qayta ishlash sanoatii.s. AQSH, Yaponiya, Germaniya, Italiya va Buyuk Britaniyada, ayniqsa, rivojlangan (yana qarang Yoqilgʻi sanoati, Neft sanoati).

Abdurahim Ortiqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neft va gaz konlari geologiyasi va razvedkasi instituti

Neft va gaz konlari geologiyasi va razvedkasi instituti — Toshkentdagi yirik ilmiy tadqiqotlar markazi. 1959-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutining neft geologiyasi va geokimyosi boʻlimi hamda Butunittifoq Neft geologiyasi va razvedkasi ilmiy tadqiqotlar institutining filiali asosida tashkil etilgan. 1969-yildan Oʻzbekiston Geologiya vazirligi (1991-yildan Geologiya va mineral resurelar davlat qoʻmitasi) tarkibida boʻlgan. 1995-yildan "Oʻzbekneftgaz" milliy xolding kompaniyasida.

Institutdagi barcha ilmiy tadqiqotlar ishlari, asosan, 23 laboratoriya va sektorni birlashtirgan 6 ta bulim: regional geologiya va tektonika, neft va gaz konlari geologiyasi, geofizika, neft va gaz geokimyosi, neft va gazli choʻkindi jinslar formatsiyasi, neft va gaz konlarini parmalash boʻlimlarida olib boriladi. Bulardan tashqari, institut qoshida metodikatajriba partiyasi ham mavjud boʻlib, chu-qur va oʻta chuqur neft konlarini bur-gʻilash texnikasi va texnologiyasi ustida ish olib boradi. Neft-gaz uglevodorodlarining paydo boʻlishi va tarqalish qonuniyatlari ham oʻrganiladi. 1970—71 yillarda SSSRda birinchi boʻlib tabiiy sharoitlarda neft va gaz uglevodorodlarining paydo boʻlishi qonuniyatlari tajribaviy modeli ishlab chiqildi. Institut olimlari tomonidan neft va gaz konlari istiqboliga bagʻishlangan fundamental asarlar, tavsiyanomalar yaratildi. Xorijiy investorlarga Oʻzbekistondagi neft-gaz zaxiralarini ilmiy asoslab berish ishlari amalga oshirilmoqda.

Institutni tashkil qilishda va uning ilmiy yoʻnalishlarini belgilashda olimlardan O. M. Akramxoʻjayev, A. G. Boboyev, O. A. Rijkov, Sh. D. Davlatov, I.S.Starobinets, A. K. Karimov, U. J. Mamajonov, A. K. Rahimov va boshqa salmoqli qissa qoʻshganlar. Institutda 120 ga yaqin ilmiy xodim faoliyat koʻrsatadi (2003). Shulardan 1 akad., 9 fan doktori, 4 professor, 22 fan nomzodi, ular orasida Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan neftchi (A. R. Xoʻjayev), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan geolog, Davlat mukofoti laureati (A. T. Ibrohimov), faxriy ixtirochi (A. V. Kirshin, Z. S. Ibrohimov), birinchi kon kashfiyotchisi (A. Sh. Ibrohimov) unvonlariga ega boʻlganlar bor. Institut xodimlaridan Oʻ. J. Mamajonov, M. K. Turobovlar burgʻilashda ishlatiladigan yangi (KO-4) eritmani kashf etishdagi xizmatlari uchun Beruniy nomidagi Respublika Davlat mukofoti laureati boʻldilar (1970).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Turkum:Oʻzbekneftgaz
Neft gazlari

Neft gazlari - neft bilan birga chiqadigan uglevodorod gazlari, shuningdek, neftni qayta ishlash paytida hosil boʻladigan gazlar. 1 m3 hajmdagi N. g. tarkibida 100—150 g benzin fraksiyalari boʻladi. Yonish issikligi 29-38 MJ/m3 (7000-9000 kkal/m3). N.g. ning alohida xususiyatlaridan biri — tarkibida metandan tashqari etan, propan, butan va ogʻir uglevodorodlar bugʻlarining mavjudligidir. Aksari N.g.da qoʻshimchalar sifatida vodorod sulfid va yonmaydigan komponentlar (azot, uglerod (U1)oksid, argon va geliy) uchraydi (yana qarang Gazlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neft kimyosi

Neft kimyosi — kimyo fanining bir boʻlimi, neft va tabiiy gaz komponentlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari va kimyoviy oʻzgarishlarini, shuningdek, ularni qayta ishlash jarayonlarini oʻrganadi. Neft kimyosi sohasidagi ilk tadqiqotlar 19-asrning oxirgi choragida (taxminan 1880-yil) boshlangan boʻlib, bu vaqtga kelib dunyo miqyosida neft quduqdaridan yiliga 4—5 mln.tonna neft chiqarilgan. Neftni termik krekinglash paytida ajralib chiqadigan gazlardan sintez yoʻli bilan olingan izopropil spirt (1920, AQSH)Neft kimyosining sanoat miqiyosidagi birinchi mahsuloti edi. 1950—1960-yillarda toshkoʻmirga nisbatan neft-gaz xom ashyolaridan organik sintezda koʻproq foydalanish Neft kimyosining kimyoviy-ilmiy tadqiqotlardan mustaqil yoʻnalish sifatida ajralib chiqishiga sabab boʻldi. Neft kimyosining bosh masalasi — neft va tabiiy gaz komponentlarini (asosan, uglevodorodlar, turli yonilgʻilar, surkov moylari, monomerlar, erituvchilar, sirt faol moddalar va boshqa olishda qoʻllaniladigan katta miqdordagi organik mahsulotlar) qayta ishlash jarayonlarini oʻrganish va samarali usullarini topishdan iborat. Shu maqsadda Neft kimyosi neft uglevodlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari, uglevodorodlar aralashmalari va neft tarkibidagi geteroatom birikmalarning oʻzgarishini tekshiradi. Neft kimyosi muammolarni yechishda organik va fizik kimyo, matematika, issiqlik texnikasi, kibernetika va boshqa fanlarning usullari hamda yutuqlaridan kompleks foydalanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neft kimyosi sanoati

Neft kimyosi sanoati - ogʻir sanoatning neft va tabiiy yonuvchi gazlarni kayta ishlash mahsulotlaridan, asosan, sunʼiy materiallar hamda buyumlar ishlab chiqaradigan tarmogʻi. Neft kimyosi sanoatis. korxonalarida sunʼiy kauchuk, asosiy organik sintez mahsulotlari (etilen, propilen, polietilen, sirt-aktiv moddalar, benzol, butadiyen, yuvish vositalari, baʼzi mineral oʻgʻitlar), qorakuya, rezina buyumlar (avto-pokrishkalar, rezina-texnika buyumlari va keng xalq isteʼmoli mollari), asbest-texnika buyumlari ishlab chiqa-riladi.

Neftni qayta ishlashning kreking va piroliz kabi yangi usullari joriy etilishi Neft kimyosi sanoatis.ning vujudga kelishiga zamin yaratdi. AQShda kreking gazidan izopiril spirt (1918), alifatik kimyoviy mahsulotlar (1920), vinilxlo-rid va boshqa ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. Oʻzbekis-tonda Toshkent rezina-texnika zavodida (1944), Angren rezina-texnika aksiya-dorlik jamiyatida (1975) sintetik va tabiiy kauchuk, texnik ugleroddan rezina mahsulotlari, avtomobil shinalari, shamollatish shlemlari, kalish va boshqa mahsulotlar, Shoʻrtan gaz-kimyo majmuasidz. tabiiy gazdan polietilen plyonkalari ishlab chiqariladi.

Neft kimyosi sanoatis.ning taraqqiyoti neftni qayta ishlash miqyosining kengayishi va takomillashishi bilan bevosita bogʻliq (qarang Gaz sanoati, Neft sanoati, Neftni ishlash sanoati).

Abdurahim Ortiqov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neft suvlari

Neft suvlari, neft konlaridagi suvlar — neftli gori-zontlardagi yer osti suvlari; neft va unda erigan gaz bilan bevosita aloqada boʻladi. Neft qatlamlarida va neft uyumlariga nisbatan joylashishiga qarab quyidagi Neft suvlari farq qilinadi: chekka (konturli) suvlar — neft uyumidan quyida joylashgan; ostki (toʻshak) suvlar— qal-qib turgan neft uyumining tagida joylashgan; ustki suvlar— neftli katlamining ustida joylashgan; bogʻlangan suvlar — gʻovaklar yuzasini oʻrab oluvchi neft katlamida mayda kapillyar naychalarni toʻldiruvchi suv; sunʼiy kiritilgan suv — neft uyumlarini chiqarib olishda bosimni zarur darajada saqlab turish uchun kiritiladi. Neft suvlarining geokimyoviy tarkibi mahsuldor gorizont va uyum tarkibining litologik xususiyatlari bilan bogʻliq. Neft uyumlarining chekka Neft suvlarida organik kislotalar, benzol, fenol, ogʻir karbonsuvlarning kon-sentratsiyasi yuqori boʻladi. Gaz uyumlaridagi suvlarda, odatda, organik qoʻshimchalar kam. Koʻpincha Neft suvlarining tarkibi katta maydonlarda deyarli oʻzgarmaydi. Neft uyumlari bilan bevosita tutashgan suvlar (chekka va ostki)ning minerallashuvi (200 g/l gacha va undan ziyod), gazga toʻyinganligi, metan va benzol, ammoniyning miqdori oʻziga xos xususiyatlarga ega. Gidrokarbonatnatriyli Neft suvlari esa kam (10 g/l gacha) minerallashgan. Neft suvlarini oʻrganish neftni qidirish, razvedka qilish va kondan chikarib olishda ahamiyati katta.

Koʻpincha Neft suvlari shifobaxsh mineral suv sifatida yoki undan yod, brom, bor, radiy, bariy, stronsiy va boshqa olishda foydalaniladi. Neft bilan birga chiqa-digan Neft suvlari qattiq noorganik tuzlar hosil kilishi sababli neft qazib olishni murakkablashtiradi. Buning oldini olish uchun Neft suvlari tuzsizlantiriladi yoki neft suvsizlantiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Turkum:Neft
Nefud

Nefud — Arabiston yarim orolidagi bir necha qum choʻllari. Saudiya Arabistoni hududida. Eng yiriklari: Katta Nefud, Kichik Nefud va Nefud-Dahi.

Katta N yefud Arabiston yarim oralning shim. qismida joylashgan. Maydoni 670 ming km². Uzunligi 500 km, eni 300 km gacha. Balandligi 600–1000 m li platoda joylashgan boʻlib, qum tepalar va toshloklardan iborat. Quruq oʻzan koʻp. Iqlimi tropik, keskin kontinental iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10° dan yukrri (baʼzan —11° gacha pasayadi), iyulniki 30° (maksimal temperatura 54°). Yillik yogʻin 100 mm. Kuchli shamollar esadi. Oʻsimliklari siyrak. Sirtlon, chiyaboʻri, ke-miruvchilar, kaltakesaklar yashaydi. Chekka qismida quduq va vohalar bor, koʻchmanchi chorvachilik rivojlangan (qoʻy, tuya boqiladi). Kichik Nefud (Dahno) Arabiston yarim oralning markaziy qismidagi choʻl, Katta Nefud bilan Rub ul-Xoli choʻllari oraligʻida. Uzunligi 1200 km, eni 20–70 km. Oʻrtacha balandligi 450 m.

Qum uyumlari koʻchib yuradi. Oʻsimligi juda siyrak. Nefud-Dahi Arabiston ya. o.ning markaziy qismida. Uzunligi 500 km, eni 100 km gacha. Oʻsimligi juda siyrak, qum uyumlari koʻchib yuradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Neʼmatlar

Neʼmatlar — kishilarning kundalik hayotiy ehtiyojlarini qondirishga, ularga naf berishga qodir boʻlgan jami narsalar. N. isteʼmol N.lari (kishilarning bevosita ehti-yojlarini qondiradi), resurslar (isteʼmol N.lari ishlab chiqarish uchun zarur N.)ga; oʻz tuzilmasiga koʻra, xususiy va ij-timoiy N.ga boʻlinadi. Xususiy N. yakka isteʼmol etiladigan, ijtimoiy N. butun jamiyat foydalanishi mumkin boʻlgan, isteʼmolda cheklash boʻlmagan N.dir (qarang Moddip farovonlik). N. isteʼmolga ochikligi jihatidan meʼyoriy (isteʼmolchilarning da-romadlari oʻsishiga qarab isteʼmol qilinishi, talab ortib boradigan N.) va cheklangan (noyobligi yoki miq-dori cheklanganligi sababli ishlab chiqarish va taqsimlash zarur boʻlgan N.)ga boʻlinadi. Cheklangan N.ga talab ularning miqdoridan ancha ortiq boʻlgani uchun ham ular narxga ega boʻladi. Havo, quyosh nuri kabilarni istisno qilganda amalda barcha N. cheklangan N. sirasiga kiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Soyibjon Neʼmatov

Neʼmatov Soyibjon Sodiqovich (1941. 16.4 Andijon) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1980), professor (1984), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1965). Toshkent avtomobil yullari institutida kafedra mudiri (1972— 78), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri oʻrinbosari (1978— 85), Toshkent politexnika instituti "Kompozitsion materiallar" ilmiy tadqiqot boʻlimi mudiri (1985), "Kompozit" ilmiy-texnika markazi bosh di-rektori (1990—92), "Fan va taraqqiyot" ilmiy-texnologiya kompleksi raisi (1992-yildan). Asosiy ilmiy ishlari qattiq jismlar mexanokimyosi, mod-dalarning radioaktivlik, magnit maydoni, elektr quvvati taʼsirida ishqalanishini kamaytirish, tebranish quvvatini yutish, energiya va moddiy resurslarni tejashga imkon beradigan texnologiyalarni kashf etishga oid. Uning rahbarligida polimer mate-riallar va sanoat chiqindilari asosida samarali antifriksion, yeyilishga va yemirishga bardoshli, tebranishga chidamli kompozitsion materiallarolinib, mashinasozlik, qurilish, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalarda qoʻllangan. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

 
 Adgezionnie i prochnostnie svoystva polimernix materialov i pokritiy na ix osnove, T., 1979; Osnovi sozdaniya polimernix kompozitov, FRG, SSHA, Yaponiya, T., 1986; Kompozitsionnie materiali na osnove neorganicheskix i organicheskix veshestv, T., 1994.

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1941-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-aprelda tugʻilganlar
Turkum:Andijonda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Adolat Neʼmatova

Adolat Neʼmatova (1949.6.3. Oltiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1970). 1971-yildan Oltiariq tumani, Shahrixon, Toshkent shahri maktablarida oʻzbek tili va adabiyoti, chet tili oʻqituvchisi. 1984-yildan Mirzo Ulugʻbek tumanidagi 223-maktabning boshlangich sinf oʻqituvchisi. Ish faoliyati davomida oʻzini mohir pedogog sifatida namoyon etdi. 1994-1995 oʻquv yilida 1 yilda ikki sinf dasturini (1—2 sinflar) oʻqitish tashabbusi bilan chiqib, uni oʻzi amalga oshirdi. Birinchilardan boʻlib "Odobnoma" sinov-tajriba darsini olib bordi. 1-4 sinflar uchun "Odob saboqlari" dare rejasi va dasturi, "Odobnoma" darsligi va metodik qoʻllanmasi mualliflaridan biriOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turkum:1949-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Oltiariqda tugʻilganlar
Nazokat Neʼmatova

Nazokat Neʼmatova (21-mart 1922-yil - Buxoro — 31-yanvar 2002-yil) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Sahna faoliyatini Buxoro yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1938). 1941-yildan Buxoro viloyat musiqali drama va komediya teatrida. Yokimli shirador ovozi (dramatik soprano) drama bilan bir qatorda musiqali dramalarda ham rang-barang lirik qaxramonlar obrazini yaratish imkonini bergan. Gulnor (Sh. Saʼdulla, xalq musiqasi, "Yoriltosh"), Layli (Xurshid; T. Sodiqov, R. Glier, "Layli va Majnun"), Zuhra (S. Abdulla; T. Jalilov, "Tohir va Zuxra"), Shirin (Komil Yashin; Yu. Rajabiy, B. Nadejdin, "Farhod va Shirin"), Sanam (A. Bobojon; K. Otaniyozov, "Aziz va Sanam"), Sonni (B. Gargi; M. Ashrafiy, "Mirza Izzat Hindistonda") kabi bosh qahramonlar siymosini gavdalantirgan. Dramalarda Jamila ("Boy ila xizmatchi"), Guli ("Alisher Navoiy"), Katerina ("Momoqaldiroq") singari obrazlar yaratganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:2002-yilda vafot etganlar
Turkum:21-martda tugʻilganlar
Turkum:31-yanvarda vafot etganlar