Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Elam tili

Elam tili — qadimiy Elam davlatida va Eron togʻliklarining jan. qismida miloddan avvalgi 3—1-ming yilliklarda yashagan xalqning (oʻlik) tili. Dravid tillari bilan qarindoshligi aniqlangan. Elam tilining ilk yodgorliklari — ibodatxonalarning xoʻjalik hujjatlari — qad. elam davriga (miloddan avvalgi 30—24-asrlar) mansub boʻlib, ilk elam rasmli (iyeroglifik) soʻzboʻgʻin yozuvida yozilgan (hali toʻliq oʻrganilmagan). Ushbu davr oxirlarida Elam tilida chiziqli boʻgʻinli elam yozuvi va akkad mixxati qoʻllana boshlagan (XIII asrga mansub podsholik bitimlari). Oʻrta elam davrida yodgorliklarning matnlari mixxatda bitilgan (miloddan avvalgi 14—12alar). Yangi elam davriga podsholik yozishmalari, xoʻjalik hujjatlari mansub (miloddan avvalgi 8—6-asrlar). Urartu hududidan Elam tilidagi badiiy matn (miloddan avvalgi 8-asr) topilgan. Miloddan avvalgi VI— IV asrlarda Axomaniylar davlatining Eron hududida Elam tili rasmiy til hisoblangan. Ushbu tildagi koʻpdankoʻp yaxlit matnli yodgorliklar ayni shu davrga mansub. Biroq uning leksikasi, koʻplab kalkalari, sintaksisi, uslubi qadimiy fors tilining kuchli taʼsiriga uchragan edi. Elam tili ilk oʻrta asrlargacha saqlanib qolgan, degan taxminlar mavjud"" OʻzME. E-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Tillar
Elarslon

Elarslon, Elarslon ( 1172.17.3) — anushteginiylar sulolasidan boʻlgan Xorazmshohlar davlatining Turkman hukmdori (1156—72).

Otsiz xorazmshohning oʻgʻli. Elarslon avval, Sulton Sanjarga itoat etishini bildirib, noma va sovgʻa salomlar yuborgan. Sulton Elarslonni xorazmshoh deb eʼtirof qilgan. Sulton Sanjar vafotidan soʻng saljuqiylar taxti uchun kurash avj olgan. 1163 yil Elarslon saljuqiylar amirlari ichida eng kuchlisi Muayyid OyAboga qarshi Nishopurga yurish qilgan, shaharni uzoq vaqt qamal qilib ololmagan, sulh tuzib Xorazmga qaytgan. E.A. qoʻshinlari Dehistonni egallagan. 1166 yil Elarslon yana Nishopurga qarshi otlangan. Bistom yaqinidagi jangda birlashgan saljuqlar va Otabek Eldegiz qoʻshini bilan Elarslon qoʻshini oʻrtasida jang boʻlib oʻtgan. Har ikki taraf biron natijaga erishmagan. Ammo xorazmshoh qoʻshinlarning bir qismini Bayhaq va Sabzavor shahrilariga joʻnatib, ularni egallagan (1167 yil may). Elarslon Nishopurni zabt etgan. 1167-yil Xorazm qoʻshinlari Raydan oʻtib, Sova shahriga yaqinlashgan, sulton Arslonshoh va Otabek Eldegiz oʻgʻli Jahon Pahlavon yetakchiligidagi saljuq qoʻshinlari bilan jangga kirib, gʻalaba qilgan. Soʻngra Eron Ozarbayjoniga bostirib kirib, Abxor, Zanjon va Qazvinni egallagan. Elarslon, shuningdek, Movarounnahr voqealariga ham aralasha boshlagan. Qoraxitoylar vassali Samarqand hokimi Jaloliddin Ali Chagʻrixon 1158 yil qarluqlarni tormor keltirgan. Qarluqlar yetakchisi Lochinbek bir qism qoʻshini bilan Xorazmga qochib borib, Elarslondan yordam soʻragan. 1158-yil iyulda Elarslon katta qoʻshin bilan Samarqandga yurish qilgan. Zarafshon daryosining boʻylaridagi janglarda xorazmshoh zafar quchgan.

1171-yil qoraxitoylar qoʻshini Amudaryodan oʻtib, Xorazm sarhadlariga kirib kelganda Elarslon toʻgʻonlarni ochib, poytaxt yaqinidagi yoʻllarni suvga bostirishga farmon bergan. Qoraxitoylar xorazmshoh qoʻshinlarini yengib, amir Ayyorbekni asir olib Samarqandga qaytganlar. Xorazmshoh poytaxt Gurganjga qaytgan va xastalikdan vafot etgan.

 Adabiyot 
 Bun iyotov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097-1231), T., 1998.
 Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 Ibrohim Karimoye, Saʼdulla Otamurodov.

 
Turkum:1172-yilda vafot etganlar
Turkum:7-martda vafot etganlar
Turkum:Koʻhna Urganchda vafot etganlar
Turkum:Turkmanistonda tugʻilganlar
Turkum:Anushteginiylar
Turkum:Xorazmshohlar
Turkum:Xorazm hukmdorlari
Turkum:Markaziy Osiyodagi turkiy hukmdorlar
Turkum:Turkmanistonning tarixiy va madaniy merosi
Elastik toʻlqinlar

Elastik toʻlqinlar — elastik muhit (gaz, suyuqlik va qattiq jismlar)da tarqaladigan mexanik tebranishlar. Toʻlqinlar tarqalayotgan muhitning zarralari toʻlqinlar bilan birga koʻchmaydi, ular faqat oʻz muvozanat holatlari atrofida tebranib turadi. Elastik toʻlqinlarning boʻylama va koʻndalang xillari bor. Boʻylama elastik toʻlqinlarda muhitning zarralari toʻlqinlar tarqalayotgan yoʻnalishi boʻylab, koʻndalang Elastik toʻlqinlarda esa tarqalayotgan yoʻnalishga perpendikulyar yoʻnalishda tebranadi. Mexanik koʻndalang toʻlqinlar faqat siljish qarshiligiga ega muhitda hosil boʻlishi mumkin. Suyuq va gaz holatdagi muhitlarda faqat boʻylama toʻlqinlar, qattiq muhitda ham boʻylama, ham koʻndalang toʻlqinlar vujudga keladi. Istalgan vaqtda tebranishlar yetib kelgan elastik muhit nuqtalarining geometrik oʻrni toʻlqin fronti deb, bir xil fazada tebranuvchi nuqtalarning geometrik oʻrni toʻlqin sirti deb ataladi. Toʻlqin sirtlari istalgan shaklda boʻlishi mumkin. Eng sodda holda ular tekis (yassi) yoki sfera (sferik) shaklida boʻladi. Elastik toʻlqinlar elastik muhit zarralarining tebranish amplitudasi va chastotasi, toʻlqin uzunligi, faza hamda guruh tezliklari va boshqalar koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. Elastik toʻlqinlar chastotasi Gs ulushlaridan 101 gacha. Elastik toʻlqinlardan seysmologiya va gidrolokatsiyada, okeanlarni oʻrganishda, qattiq, suyuq hamda gaz holatdagi moddalarning tuzilishini oʻrganishda, tibbiyot va boshqalar sohalarda keng foydalaniladi.
 

Turkum:Fizika
Elbarsxon II

Elbarsxon II (??? — 1739-yil 27-noyabr) — Xorazm (Xiva) xoni (1728—39). Shohniyozxon oʻgʻli.

Elbarsxon davrida mamlakatda ichki nizolar davom etgan. 1736-yil Shergʻozixonnshi katta oʻgʻli Ergʻozi sulton Shohobodda unga qarshi kurash boshlagan. Xonlikdagi mangʻitlar va qoraqalpoqlar ham bosh koʻtargan. Elbarsxon ularga qarshi kurash bilan bir Qatorda qoʻshni davlatlar hududiga ham chopqunlar uyushtirgan. 1736-yil Elbarsxon 3 ming turkman askarlarini Chin Vakil yovmut boshchiligida Xurosonga joʻnatgan. Bu qoʻshin Mand tekisligi va Olatogʻ atrofida qizilboshlilar qoʻshini ustidan zafar qozonib, katta oʻlja bilan qaytgan. Bu paytda Nodirshoh Shemaxani bosib olib Ganjada turgan edi. 1738-yil Nodirshohning oʻgʻli Rizoquli mirza Balxni egallab, Movarounnahrga yurish boshlagan. Buxoro xoni Abulfayzxon Elbarsxondan koʻmak soʻragan. Elbarsxon katta koʻshin bilan Buxoroga otlangan, biroq yoʻlda Abulfayzxonni qizilboshlilar bilan sulh tuzganidan voqif boʻlgach, orqaga qaytgan. 1739-yil fevralda Elbarsxon oʻzbek va turkmanlardan tashkil topgan qoʻshin bilan Xurosonga yurish qilib, Niso va Obivard atrofini talontoroj qilib Xivaga qaytgan. 1739-yil oktabrda Nodirshoh Buxoroni olib, Xivaga qoʻshin tortgan. Tuyamoʻyin, Pitnak, Hazoraspda xivaliklar magʻlub boʻlgan. Eron qoʻshini Xonqani 7 kunlik qamaldan soʻng egallagan, Elbarsxon va uning 20 ta amiri asir olingan. Nodirshoh ularni qatl ettirib, Xivaga yurish qilgan va 3 kunlik qamaldan soʻng uni bosib olgan.

 Adabiyot 
 Materialn po istorii kazaxskix xanstv XV-XVIII vv., AlmaAta, 1969.

 

Turkum:Xorazm hukmdorlari
Eldegiziylar

400px|thumb|Eldegiziylar 1175
Eldegiziylar — Ozarbayjon va Shim. Iroqda hukmronlik qilgan sulola (1136—1225). Asoschisi — Shamsiddin Eldegiz (1136—74). Shamsiddinning kelib chikishi gʻulom(qul)lardan boʻlib, keyinchalik saljuqiylardan Arslonshohning otabegi boʻlgan. 1136-yildan mustaqil hokimlik qila boshlagan. U parchalanib ketayotgan saljuqiylar davlatining boshqa hududlari hokimlari bilan kurash asnosida Ozarbayjonning jan. va shim.ning bir qismini hamda Eronning shim.gʻarbiy qismini oʻz hukmronligi ostiga birlashtirgan. Uning oʻgʻli Muhammad Jahon Pahlavon davrida (1174—86) davlatning poytaxti Hamadon shahri boʻlgan. Ozarbayjonni uning ukasi Qizil Arslon boshqarib, u saljuqiylar, Gruziya va Shirvon bilan muvaffaqiyatli kurash olib borgan. Mamlakat ichkarisida u oʻz vakolatlarini oshirishni talab qilib chiqayotgan viloyat hokimlari bilan kurashib mana shu kurash jarayonida halok boʻlgan (1191). E. davlati moʻgʻullar istilosi davrida (1220—22) qattiq larzaga kelgan, soʻngra xorazmshoh Jaloliddin Manguberdning zarbalari ostida barham topgan (1225).

 Adabiyot 
 Al i zade A.A., Sotsialnoekonomicheskaya i politicheskaya istoriya Azerbaydjana XIII-XIV vv., Baku, 1956.

 

Turkum:Ozarbayjon tarixi
Turkum:Iroq tarixi
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Davlat yetakchilari
Elevator

Elevator (lot. — koʻtaruvchi) — 1) yuklarni tik (vertikal) yoki qiya yoʻnalishda koʻtarish (yoki surish) uchun moʻljallangan uzluksiz harakatlanuvchi qurilma; konveyer. Choʻmichli, kurakli va kajavali boʻladi. Choʻmichli elevator tik yoki qiya (60° dan katta burchakli) yoʻnalishlarda sochma yuklar (dondun va boshqalar)ni, kurakli va kajavali elevatorlar tik yoʻnalishda donabay yuklar (detallar, yukli qoplar, yashiklar va boshqalar) ni koʻtarish uchun moʻljallanadi. Choʻmichli elevator metallurgiya, mashinasozlik, kurakli va kajavali elevatorlar bazalar, magazinlar, omborxonalar va boshqalar joylarda ishlatiladi; 2) binolarni isitish tizimlarida markaziy issiqlik tarmogʻidan keladigan issiq suvni mahalliy isitish tizimidan qaytadigan sovigan suv bilan aralashtirib turadigan apparat; 3) koʻp miqdordagi donlarni tortish, tozalash, quritish, saqlash va meʼyoriy (konditsion) holatga yetkazish, ortishtushirish mexanizmlari bilan jihozlangan inshoot; mexanizatsiyalashgan don ombori. Vazifasiga koʻra, don qabul qiluvchi yoki tayyorlovchi elevator; ishlab chiqarish (korxona) elevatorlari, ortishtushirish va port elevatorlariga boʻlinadi. Zamonaviy yirik elevatorlar dasturli avtomatik boshqarish qurilmalari (kompyuterlar) va televideniye vositalari bilan taʼminlangan.
Elektr aloqa

Elektr aloqa — axborotlar (nutq, harfraqamlar, tasvir va boshqalar) sim yoki radiosignallar orqali elektr signallari tarzida hamda optik aloqa tizimi yordamida uzatiladigan aloqa. Signallarni uzatish usuliga qarab, simli aloqa va radio aloqa; uzatiladigan axborotlarning turiga qarab, telefon aloqa, telegraf aloqa, faksimil aloqa, bir vaqtning oʻzida nutqiy va tasviriy axborotlarni saqlaydigan va uzatadigan videotelefon aloqa va boshqalarga boʻlinadi. Uzatuvchi va qabul qiluvchi punktlar orasida Elektr aloqa oʻrnatish uchun uzatuvchi va qabul qiluvchi apparatlar, aloqa kanali, kommutatsiya tizimi qurilmalari qoʻllanadi. Uzatuvchi apparat signallar (nutqlar, telegramma matni belgilari, perforatsion lentalarga yozilgan belgilar va boshqalar)ni elektr signallariga aylantiradi. Qabul qiluvchi apparat qabul qilingan elektr signallarini qayta eshittirish uchun qulay shaklga keltiradi.

 

Turkum:Aloqa
Elektr bilan isitish

Elektr bilan isitish — xonalarni elektr energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirib beruvchi elektr asboblari yordamida isitish va ularda muayyan trani saqlab turish uchun moʻljallangan isitish tizimi. Elektr bilan isitishi. asboblarining asosiy qismlari metall korpus, keramika asos va qizdirish elementi (spiralsimon yoki sterjensimon element). Elektr qarshiligi katta boʻlgan simdan yasalgan qizdirish elementli elektr isitish asboblari kengroq tarqalgan. Bunday asboblar ochiq (qizdirish elementi koʻrinib turadigan) va yopiq (qizdirish elementi korpus ichiga joylashtirilgan) turlarga boʻlinadi. Ochiq asboblar jumlasiga elektr kaminlar, reflektorlar va boshqalar, yopiq asboblar jumlasiga turli tipdagi (mas, moyli) radiatorlar kiradi. Elektr toki issiqlik toʻplovchi materialni qizdirib, bu material toʻplagan issiqligini xonani isitishga sarflaydigan isitish asboblari ham bor. Issiqlik toʻplovchi material sifatida temirbeton panellar qoʻllanishi mumkin. Bunday holda pardevorlar, orayopmalar va hatto pol panellari orasiga elektr qizdirish kabellari qoʻyib ketiladi. Elektr bilan isitishining afzalligi — oddiyligi, xona haroratini rostlab turish mumkinligi, ozodaligi va hokazo.

 Yana qarang 

 Isitish

 

Turkum:Elektr energiya
Turkum:Elektr tarmoqlari
Elektr dvigatel

thumb|Elektrik dvigatellar
Elektr dvigatel — elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beruvchi mashina. Isteʼmol qiladigan tok turiga koʻra, oʻzgarmas tok va oʻzgaruvchan tok Elektr dvigatellariga boʻlinadi. Oʻzgarmas tok elektr dvigatellarida valning aylanishlar chastotasi (soni)ni ravon rostlab turish mumkin. Shuning uchun valning aylanishlar chastotasini teztez oʻzgartirib turish lozim boʻlgan hollarda shunday dvigatellar ishlatiladi. Oʻzgarmas tok elektr dvigatel, uch xil sxemali: parallel uygʻonishli, ketmaket uygʻonishli va aralash uyg'onishli qilib ishlab chiqarildi (rasmga qarang). Oʻzgaruvchan tok Elektr dvigatel jumlasiga asinxron elektr dvigatel, sinxron va kollektorli dvigatellar (qarang Kollektorli mashina) kiradi. Asinxron Elektr dvigatel eng koʻp ishlatiladi. Sinxron Elektr dvigatelda valning aylanishlar chastotasi isteʼmol qilinadigan tokning chastotasiga qatiy bogʻliq boʻladi. Bunday dvigatellar eng quvvatli elektr yuritmalarda ishlatiladi. Elektr dvigatellar ochiq, berk va germetik turlarga boʻlinadi. Portlashga xavfsiz Elektr dvigatellar ham bor. Bunday dvigatelning ichida gaz portlaganda alanga tashqariga chiqmaydi. Elektr dvigatellar uyroʻzgʻorda, sanoat va transportda keng miqyosda ishlatiladi.

 
 Пуск электродвигателя с фазным ротором
 Строение асинхронного электродвигателя — видео, 3D
 Конструкции электрических машин

Turkum:Fizika
Elektr yoyi

Elektr yoyi (Volta yoyi) — elektrodlar orasida havo (gaz)da hosil boʻladigan elektr razryadi. Bunda ravshan yerugʻlanish yuz beradi va yuqori temperatura paydo boʻladi. Tok kuchi katta va gaz oqimi kuchli boʻlsa, temperatura 5000° K gacha yetishi mumkin. Elektrodlar gorizontal joylashtirilganda elektr razryadi qizdirgan gaz oqimlari taʼsirida yorugʻlik yoy shaklini oladi. Ikkita koʻmir elektrod orasida havoda hosil boʻlgan Elektr yoyini birinchi marta rus olimi V.V.Petrov va ingliz olimi G. Devi kuzatishgan (1802) va taʼriflashgan (1803). G. Devi Elektr yoyini volta yoyi deb atagan. Atmosfera bosimiga yaqin va undan yuqori bosimlarda har qanday gazda Elektr yoyi paydo boʻlishi mumkin. Elektr yoyining voltamper xarakteristikasi pasayib boruvchi hisoblanadi; tok koʻpaygan sari elektrodlar orasida kuchlanish pasayib boradi. Elektr yoyi elektrometallurgiyada, yorugʻlik texnikasida va, ayniqsa, elektr payvandda (qarang Payvandlash) qoʻllanadi. Texnikaning baʼzi sohalarida (mas, yuqori kuchlanishlar texnikasida) Elektr yoyi hodisasi zararli hisoblanadi. Elektr yoyini soʻndirish uchun moyli, havoli, elektrgazli yoy soʻndirish qurilmalaridan, magnit soʻndirish usuli va b dalaniladi.

 

 

Turkum:Fizika
Elektr zanjiri

thumb

Elektr zanjiri — elektr energiyasi i, qabul qilgichlari (isteʼmolchilari) va ularni bir-biriga tutashtiruvchi oʻtkazgichlar (simlar) majmui. Elektr zanjiri tarkibiga ulabuzgichlar (viklyuchatellar), qayta ulagichlar (pereklyuchatellar), saqlagichlar, himoyalash va kommutatsiya (uzibulash) apparatlari, oʻlchash va nazorat asboblari va boshqalar ham kiradi. Elektr zanjiri yordamida elektr energiyasi (elektromagnit energiya yoki zanjirida elektr toki, elektr yurituvchi kuch EYUK, potensiallar farqi mavjud boʻlgan boshqa tur energiya) uzatiladi, tarqatiladi hamda kuchlanishi pasaytiriladi yoki oshiriladi. Elekt energiyasi ida biror turda gi energiya (suv, issiklik va boshqalar ener giyasi) elektr energiyasiga, qabul qil gichlar (isteʼmolchilar)da elektr ener giyasi issiqlik, mexanik va boshqalar tu| energiyaga aylantiriladi. Elektr zanjiri rejim" (ish maromi) barcha qismalardagi tok va kuchlanish qiymatiga bogʻliq boʻladi. Elektr zanjiridagi tok, EYUK va kuchlanish oʻrtasidagi munosabat Kirxgof qonunlari bilan tushuntiriladi (qarang Kirxgof koidalari). Elektr zanjiri oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok zanjirlariga boʻlinadi. Elektr zanjirining asosiy elementlari: rezistor, induktivlik gʻaltagi, elektr kondensator va boshqalar
Elektr kuchlanish

Elektr kuchlanish — elektr va tashqi kuchlarning birlik musbat zaryadni zanjirning aniq bir qismida koʻchirishida bajargan ishiga teng boʻlgan fizik kattalik. Elektr kuchlarning zanjir qismida birlik musbat zaryadni koʻchirishda bajargan ishi shu qism uchlaridagi potensiallar farqi (φ1-φ2) ga teng. Tashqi kuchlarning birlik musbat zaryadni koʻchirishda bajargan ishi esa zanjirning shu qismidagi elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) ye ga teng. SI da Elektr kuchlanish ning birligi volt. Elektr kuchlanishni voltmetr yordamida oʻlchanadi.
Elektr maydon

Elektr maydon — elektr zaryadlar yoki oʻzgaruvchan magnit maydon hosil qilgan fizik maydon. Vaqt boʻyicha oʻzgarmaydigan Elektr maydon elektrostatik maydon). Elektr maydon tushunchasini birinchi boʻlib M. Faradey XIX asr 30-yillarida kiritgan. Elektr maydon materiyaning maydon koʻrinishidir. Materiyaning har qanday oʻzgarishlari, ularning oʻzaro taʼsirlari vaqt oraligʻida va fazoda roʻy beradi, har qanday fizik taʼsir faqat chekli tezlik bilan tarqaladi. Elektrlangan jismlarning bir-biriga taʼsiri, ularning harakati Elektr maydonlari tufaylidir. Elektr zaryadlar bir-biriga bevosita emas, balki bilvosita taʼsir etadi. Har bir zaryad d oʻz atrofidagi fazoda Elektr maydon harakat qiladi va shu maydon orqali boshqa maydonga taʼsir etadi. Demak, Elektr maydonning asosiy xususiyatlaridan biri mavjud boʻlgan Elektr maydonga zaryad kiritilganda unga Gʻ kuch taʼsir etishidir. Elektr maydon elektr maydon kuchlanganligi Yo va maydon potensiali f bilan tavsiflanadi. Elektr maydon kuchlanganligi maydonning kuch xarakteristikasi boʻlib, u miqdor jihatdan maydonning muayyan nuqtasidagi birlik musbat zaryadga maydon tomonidan taʼsir etadigan elektr kuchlanishi bilan oʻlchanadi. Kuchlanish vektor kattalik boʻlib, yoʻnalishi musbat zaryadga taʼsir etuvchi kuch yoʻnalishi bilan bir xil. Barcha nuqtalarda Elektr maydon kuchlanganligi ham yoʻnalish, ham miqdor jihatdan bir xil boʻlgan magnit maydon bir jinsli maydon deb ataladi. Maydon potensiali skalyar kattalik, u Elektr maydonning energetik xarakteristikasi hisoblanadi. Elektr maydonni yaqqol tasavvur qilish maqsadida elektr kuch chiziqlari va ekvipotensial sirt tushunchalaridan foydalaniladi. Har bir nuqtasida Ye vektor oʻziga urinma boʻlgan chiziqni elektr kuch chizigʻi deyiladi. Elektr kuch chiziqlari Elektr maydonni faqat yaqqol tasvirlabgina qolmay, balki ularning zichligi orqali Ye ni baholash mumkin. Kuch chiziqlari zich oʻtkazilgan joylarda kichik boʻladi. Bir jinsli maydonning kuch chiziqlari oʻzaro parallel yotadi. Hamma nuqtalarida potensial qiymati bir xil boʻlgan sirtlar ekvipotensial sirtlar deyiladi. Bir jinsli Elektr maydon uchun ekvipotensial sirtlar oʻzaro parallel tekisliklardagi, nuqtaviy zaryad maydoni uchun markazi zaryad ustida yotgan konsentrik aylanalardan iborat.

 Yana qarang 

 Magnit maydon
 Elektromagnit maydon
 

Turkum:Elektromagnetizm
Elektr musiqa cholgʻulari

Elektr musiqa cholgʻulari, elektroakustik musiqa cholgʻulari — XX asrda rivoj topgan musiqa cholgulari turi. Ulardagi tor, tilcha va boshqalar vositalarning mexanik tebranishlari adapter yordamida elektr tebranishlarga aylantirilib, maxsus elektr qurilmalar orqali kuchaytiriladi. Elektr musiqa cholgʻularich.ni yaratish dastlabki tajribalari XIX asr 2-yarmida yuz bergan (Gelmgoltssht elektr kamertonk, elektrlashtirilgan fortepiano). 1930-yillarda turli — elektrlashtirilgan (adapter oʻrnatilgan) gitara, skripka, violonchel, saksofon va boshqalar yaratilgan. Ayniqsa, quyuq va yorqin, ayni paytda shirador, joʻshqin va titroq tovushga ega, rok musiqa, popmusiqat asosiy oʻrin egallagan elektr (solo, ritm, bas) gitaralar keng ommalashgan. Uzbekistonda tanbur, qonun, soz va boshqalarning elektr qoʻllanilmoqda.
Elektr razryadi

Elektr razryadi – elektrlangan jismlarning tashqi taʼsir natijasida zaryad yoʻqotishi. Akkumulyatorlar va boshqalar kimyoviy elektr ida, kondensatorlarda turli ishorali zaryadlar bilan zaryadlangan oʻtkazgichlar oʻzaro taʼsirlashganda sodir boʻladi. Elektr razryadi gaz, vakuum va dielektriklarda ham roʻy beradi. Gazdan tok oʻtishi gaz razryadi deb ataladi. Gaz razryadning mustaqil va nomustaqil mavjud. Gazning oʻtkazuvchanligi ionizatorga bogʻliq boʻlsa, nomustaqil, tashqi taʼsirsiz gazdan tok oʻtsa, mustaqil razryad boʻladi. Gazlarning xossa va holatlariga, elektrodlarning materiali, shakli, oʻlchamlari va oʻzaro joylashishiga, elektrodlardagi kuchlanish kattaligiga bogʻliq ravishda mustaqil razryadning miltillama razryad, yoy razryad, toj razryad, uchqun razryad, yashin kabi kuzatiladi. Miltillama razryad gazda past bosimlarda kuzatiladi. Bunda elektrodlar orasidagi masofa 30—50 sm, elektrodlardagi kuchlanish oʻzgarmas va bir necha yuz voltga teng boʻladi. Nurlanishning rangi nay ichiga toʻldirilgan gaz turiga bogʻliq. Bu xildagi razryad kunduzgi yorugʻlik lampalarida, gaz razryadli naylar dekoratsiya maqsadlarida yoki reklama yozuvlarida ishlatiladi. Yuqori chastotali oʻzgaruvchan elektr maydon taʼsirida yuqori chastotali gaz razryad paydo boʻladi. Yuqori chastotali razryaddan spektroskopiyada yorugʻlik manbai sifatida, texnikada tok yoʻnalishini oʻzgartirish, oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantirish bilan bogʻliq boʻlgan ishlar va boshqalarda foydalaniladi. Toj razryad bir jinsli boʻlmagan elektr maydonipa boʻlgan gazda elektrodlar oʻtkir qismlarining yaqinida binafsha rangdagi nurlanish tarzida paydo boʻladi (rasm). Toj razryad yuqori kuchlanishli simlar yaqinida, daraxtlarning oʻtkir uchlari va boshqalarda hosil boʻladi. Yashin qaytargichlarning ishi toj razryadga asoslangan. Atmosferada momoqaldiroq boʻlgan vaqtda hosil boʻladigan kuchli elektr maydon yashin qaytargichning uchida toj razryadni vujudga keltiradi. Bu razryad zaryadlarning bino oldida toʻplanishiga yoʻl qoʻymay, ularni yerga oʻtkazib turadi va binoga yashin tushishidan saqlaydi. Uchqun razryad normal yoki yuqori bosim sharoitida elektrodlar orasidagi elektr maydon kuchlanganligi juda katta boʻlganda(3000000N/C) havoda vujudga keladi. Uchqun razryaddan uchqun razryadlagichlarda, ichki yonuv dvigatelida yonilgʻi aralashmasini oʻt oldirishda, metall sirtini erroziyadan tozalash, metallarda teshik hosil qilish uchun va boshqalar maqsadlarda foydalaniladi.
Elektr stansiyasi

thumb|Elektr stansiyasi

Elektr stansiyasi — elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun moʻljallangan uskunalar, jihozlar va apparatlar, buning uchun zarur inshootlar va binolar majmui; elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi korxona hisoblanadi. Energiya iga qarab, issiqlik elektr stansiyalari (Issiqlik elektr stansiya, bugʻ turbinali, gaz turbinali, dizelli), gidroelektr stansiya, shamol elektr stansiyasi, gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyasi, koʻtarilish suv elektr stansiyasi va magnitogidrodinamik generatorli stansiyalarga boʻlinadi. Atom elektr stansiyasi, geotermal (yer issiqligidan foydalanuvchi) elektr stansiyalari va gelioenergetika stansiyalari (qarang Geliotexnsha) issiqlik elektr stansiyasi jumlasiga kiradi.

Geotermal Elektr stansiyasi yer ostidagi issiqlikni elektr energiyasiga aylantiradigan bugʻ turbinali Elektr stansiyasidir. Vulkanli hududlarda 2000–3000 m yer ostidagi suvlarning temperaturasi 100° dan yuqori boʻladi (qarang Geotermal resurslar). Geotermal Elektr stansiyasida suvbugʻ aralashmasi yer sirtiga chiqarilib, separator qurilmasiga beriladi va suvdan bugʻ ajratiladi. Bugʻ turbinaga, issiq suv isteʼmolchilarga beriladi. Bunday st-yalar Rossiya, Italiya, Yangi Zelandiya, AQSH va Yaponiyada ishlatiladi.

Issiqlik Elektr stansiyasi elektr energetikaning asosi hisoblanadi. Birinchi qudratli elektr st-ya birlamchi energiya i yaqiniga qurish va ishlab chiqarilgan elektr energiyasini uzoq isteʼmolchilarga faqat uch fazali oʻzgaruvchan tok asosidagina uzatish mumkin. Shunday elektr stansiyalarning birinchisi 1891-yil M. O. Dolivo-Dobrovolʼskiy tomonidan Laufen shahri (Germaniya)da qurilgan. U suv turbinasining quvvati 300 o.k.ga teng gidroelektr stansiya boʻlgan. Oʻzbekistonda XX asr 10-yillarida barcha elektr stansiyalarning umumiy quvvati 3000 kVt dan oshiqroq edi. 1920—30-yillarda Toshkent, Buxoro, Samarqand va boshqalar shaharlarda yirik dizel elektr stansiyalari qurildi. Oʻzbekistonda qurilgan birinchi gidroelektr stansiya — Boʻzsuv 1 1926-yil 1-mayda ishga tushirilgan. Keyinchalik birinketin GESlar va Issiqlik elektr stansiyalari qurilgan.

Oʻzbekistonda 20 ta issiqlik va 27 ta gidroelektr stansiyalari bor; ular yiliga 52 mlrd. kVt soat elektr energiyasi ishlab chiqaradi (2005).

 Yana qarang 

 Energetika

Turkum:Quyosh tizimi
Turkum:Quyosh energiyasi
Turkum:Quyosh elektr stansiyasi
Turkum:Shamol energiyasi
Turkum:Shamol elektr stansiyasi
Turkum:Issiqlik markazlari
Turkum:Issiqlik elektr stansiya
Turkum:Issiqlik miqdorlari
Turkum:IES lar soni
Turkum:Issiqlik elektr markazlari
Elektr taʼminoti

Elektr taʼminoti — elektr energetikasining sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport, shahar xoʻjaligi, aholi va boshqalarni elektr energiyasi bilan taʼminlash hamda uning taqsimoti bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Unga elektr energiya i, kuchlanishni oshiruvchi va pasaytiruvchi elektr stansiyalari, taʼminlash taqsimlash elektr tarmogʻi, turli yordamchi qurilmalar va inshootlar kiradi. Ishlab chiqariladigan elektr energiyasining asosiy qismi sanoat ehtiyojlari uchun ishlatiladi.

Elektr taʼminotining asosiy i elektr st-yalari (qarang Elektr stansiyasi), hududiy energetika tizimlarining energiya bilan taʼminlash tarmoqlari (qarang Elektr tarmogʻi). Yirik sanoat korxona

ʼminlash uchun issiqlikelektr markazlari IEM (TETS) dan foydalaniladi. Bularning quvvati sanoat korxonalari va shahar xoʻjaligining energiya va issiklikka boʻlgan ehtiyoji bilan belgilanadi (qarang Issiklikelektr markazi, Issiqlikelektr stansiyalari). Elektr taʼminoti tizimida koʻpincha yuqori kuchlanishli tok ishlatiladi. Maishiy korxonalar va uyroʻzgʻorda 220 V (kamdan kam hollarda 110 V), yirik sanoat korxonalari, transport va shahar xoʻjaligida 110 va 220 kV, ayrim yirik sohalarda 330 va 500 kV kuchlanishli elektr energiyasidan foydalaniladi.

Elektr taʼminoti tizimining sxemasi elektr energiyasi manbaidan energiyani isteʼmolchilarga uzatishda oraliq kommutatsiya va transformatsiya (kuchlanishni oʻzgartirish) bosqichlari soni kam boʻlishiga, energiya manbaini iloji boricha isteʼmolchiga yaqinroq qilib qurishga asoslanadi. Energiyani isteʼmolchilarga uzatishda kabelli va simli uzatish usullaridan foydalaniladi. Kuchlanishni oʻzgartiruvchi (asosan, pasaytiruvchi) st-yalar isteʼmolchilar zich joylashgan hududning oʻrtarogʻiga quriladi.

Oʻzbekistonda Elektr taʼminoti asosan, 20-asr boshlarida Toshkentda 2 elektr st-ya qurish bilan boshlandi. Eng yirik GESlar: Chorvoq GES, Xoʻjakent GES, Gʻazalkent GES, Farhod GES, eng yirik issiqlikelektr markazlari (IEM): Fargʻona IEM, Muborak IEM, Toshkent IEM; yirik elektr uzatish liniyalari (EUL) soni 20 dan ortiq (qarang Energetika). Resggublika shaharlari va qishloqlarini elektr bilan taʼminlash markazlashtirilgan.

Toshkent shahrida dastlabki elektr st-yalari 20-asr boshlarida qurilgan. Markazlashgan shahar Elektr taʼminotining boshlanishi Boʻzsuv GES ning birinchi navbati (1926) va 6 kV kuchlanishli oʻzgaruvchan tok kabel tarmogʻining ishga tushirilishi bilan bogʻliq. Hozir asosiy shahar Elektr taʼminoti i: Toshkent DIES, Toshkent issiqlik elektr markazi (IEM), Toshkent GES lari kaskadi. Bundan tashqari, Elektr taʼminoti tizimida 60 dan ortiq kichik st-yalar, transformator punktlarq, taqsimlash punktlari, kabel va havo simlari bor. (2005).

Ergash Shoismatov.
Elektr yurituvchi kuch

Elektr yurituvchi kuch — (EYUK) oʻzgaruvchan yoki oʻzgarmas tok energiya ida tashqi (potensial) kuchlar taʼsirini ifodalaydigan fizik kattalik. Oʻtkazgichdan tok oʻtishi uchun unda elektr maydon hosil qilinib saqlanadi. Buning uchun tok manbai yordamida oʻtkazgich uchlarida potensiallar farqi (φ1-φ2)uzluksiz tiklab turiladi. Bu esa tok orqali oqib keluvchi musbat zaryadlarni oʻtkazgichning kichik potensial φ2li uchidan uzluksiz olib ketish va katta potensial φ, li uchiga uzluksiz keltirib turish zarurligini anglatadi. Demak, zaryadlarning berk yoʻl boʻylab harakati vujudga keladi. Bunda faqat elektrostatik (ichki) kuchlarning oʻzi yetarli emas, chunki bu kuchlarning zaryadlarni berk kontur boʻylab koʻchirishda bajargan ishi nolga teng. Demak, berk konturda zaryadlar oqimini taʼminlash uchun noelektrostatik (tashqi) kuchlar mavjud boʻlishi kerak. Tashqi kuchlar Kulon kuchlaridan (qarang Kulon qonuni) farq qilib, turli ishorali zaryadlarni birlashtirmaydi, aksincha ularning ajralishini yuzaga keltiradi va toʻgʻri chiziq uchlarida potensiallar farqini birday saqlab turadi. Tashqi kuchlarning taʼsiri Elektr yurituvchi kuch bilan ifodalanadi. Tashqi kuchlarning birlik musbat zaryadni berk zanjir boʻylab koʻchirishda bajargan ishi (ye = $ YE’d.1 oʻlchanadigan ye kattalik) e.yu.k., tok manbai e.yu.k. manbai deb ataladi, bunda YE’— tashqi kuchlarning noelektrostatik elektr maydoni kuchlanganligi, d1— kontur elementi. Tashqi kuchlarning noelektrostatik elektr maydonini elektr energiya manbai hosil qiladi. Demak, e.yu.k. tashqi kuchlar taʼsirida tok zanjiriga kiritilgan energiya ekan. Mas, galvanik element va akkumulyatorlar, oʻzgarmas tok generatorlari, yarimoʻtkazgichli termoelementlar, fotoelementlar va boshqalar elektr manbai boʻla oladi. Elektr yurituvchi kuch voltlarda oʻlchanadi. Standart elektr yurituvchi kuch formulasi: E°=(RT/zF)ln
 
Elektr yurutuvchi kuch (EYUK) deb- musbat zaryadni berk kontur bo'ylab ko'chirishda chet kuchlarning bajargan ishiga teng. 

Turkum:Elektromagnetizm
Elektr qarshilik

Elektr qarshilik — elektr zanjiri (yoki zanjir bir qismi)ning elektr tokka koʻrsatadigan aks taʼsirini ifodalaydigan fizik kattalik; omlarda oʻlchanadi. Elektr qarshilik elektr energiyasining boshqa tur energiyaga aylanishiga bogʻliq; elektr energiyasi oʻzgarmaydigan jarayondagi elektr qarshilikni aktiv qarshilik, tok manbai energiyasi elektr yoki magnit maydoniga uzatiladigan jarayonlardagi elektr qarshilikni reaktiv qarshilik deyiladi.

 — Elektr qarshilik, Om (Ω); — Volt (V); — Amper (A).

elektir qarshilik tok kuchi va kuchlanishdan farqi unda zaryadga bog'liq emas. Unga olimlar, uning uzunligi ko'ndalang uzunligiga bog'liq zaryadga bog'liq emas deyishadi. Uning formulasi R=pl/s elektr kuchlanish va elektr (tok) kuchi orasidagi munosabat 

 Yana qarang 

 Ohm qonuni
 

Turkum:Elektronika
Turkum:Elektr qarshiligi va oʻtkazuvchanligi
Turkum:Elektromagnit kattaliklar
Turkum:Elektr
Elektrvakuum asboblar

Elektrvakuum asboblar — elektromagnit energiyani generatsiyalash (hosil qilish), kuchaytirish va oʻzgartirish uchun moʻljallangan, ish boʻshligʻidan havosi soʻrib olingan va atrofdagi atmosferadan qattiq qobiq bilan himoyalangan qurilmalar. Choʻgʻlanma lampalar, elektronvakuum asboblar, gaz razryadli elektron asboblar (ion asboblar), elektrvakuum diod va boshqalar еlektrvakuum asboblar jumlasiga kiradi. Elektronvakuum asboblarda (triodlar, tetrodlar, pentodlar, kineskoplar va boshqalar) elektronlar oqimi vakuumdan oʻtadi, gaz razryadli elektron asboblarda (simobli ventillar, gaz razryadli indikatorlar va boshqalar) esa elektronlar oqimi gazdan oʻtadi; elektrvakuum diodlar oʻrniga foydali ish koeffitsiyenti (f. i. k.) katta boʻlgan yarimoʻtkazgichli diodlar ishlatilmoqda. Elektrvakuum asboblar uy-roʻzgorda, biologiya, fizika va kimyoda, sanoat tarmoqlarida qoʻllanadi.
Elektrli laqqa baliqlar

Elektrli laqqa baliqlar — laqqalar turkumiga mansub chuchuk suv baliqlari oilasi. Uzunligi 65 sm (ayrim da 1 m gacha), moʻylovlari 3 juft. Orqa suzgichi boʻlmaydi, yogʻ suzgichlari yaxshi rivojlangan, koʻkrak suzgichlari tikansiz. Terisi ostida juft elektr organlari joylashgan. Elektr organlari tanasining orqa va boʻyin qismi oʻrta chizigʻida oʻzaro yondoshgan boʻladi. Elektr organlari ogʻirligi baliq tanasi umumiy massasining 25% ni tashkil etadi; elektr razryadi kuchi 360 V ga boradi. 1 turi Gʻarbiy Afrika suvlari va Nil daryosida tarqalgan. Olabula tusda. Koʻzi qorongʻilikda nurlanadi. Elektrli laqqa baliqlarb. elektr organlaridan oʻljasini tutishda foydalanishi aniqlanmagan.
Elektrli skatlar

Elektrli skatlar— togʻayli baliqlar turkumi. 3 oilasi, 30 dan ortiq turi maʼlum. Asosan, janubiy dengizlarda tarqalgan. Oddiy Elektrli skatlar Atlantika okeanining sharqiy qismi va Oʻrta dengizda uchraydi. Tanasi 1,8 m cha, ogʻirligi 90 qg cha. Gavdasi dumaloq, dum suzgichi qisqa, terisi silliq. Elektr toki (70 V gacha) hosil qiluvchi organi boshi bilan koʻkrak suzgichlari oraligʻida. Elektrli skatlar kam harakat, odatda, qum yoki balchiqqa qisman koʻmilib, suv tubida yashaydi. Tuxumdan tirik tugʻib koʻpayadi. Qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, chuvalchanglar va mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Oʻz oʻljasini elektr toki razryadi taʼsirida oʻldiradi. Elektr razryadi odam uchun ham xavfli.
Elektrovoz

thumb
Elektrovoz (elektro... va — tashimoq) — asosan, kontakt tarmogʻi, baʼzan oʻziga oʻrnatilgan akkumulyatorlar yoki faqat akkumulyatorlardan energiya oladigan lokomotiv. Vazifasiga koʻra, magistral (yuk, yoʻlovchi va yukyoʻlovchilarga moʻljallangan), manyovrchi, sanoat va konlarda ishlatiladigan, foydalaniladigan tok turiga koʻra, oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tokda ishlaydigan turlarga boʻlinadi. Elektrovozga mexanik va elektr jihozlar oʻrnatiladi. Mexanik qismiga kuzov, ramalar, gʻildiraklar, tortish yuritmasi, ressoralar, tormoz qurilmalari, elektr qismiga dvigatellar va boshqa apparatlar kiradi. Magistral yoʻlovchi Elektrovozlarning tezligi soatiga 200 km va undan yuqori, yuk Elektrovozlariniki 110—120 km, Elektrovozlar dvigatelining quvvati 6500 kVt ga yetadi. Oʻzgarmas tok Elektrovozining f.i.k. 86 — 87%. Birinchi magistral Elektrovoz 1932-yilda Rossiyada yasalgan, keyinchalik takomillashtirib borilgan. Elektrovozning tortish kuchini oshirish uchun bir-biriga ulangan bir necha Elektrovozdan foydalanish mumkin. Ular bitta (odatda, oldindagi) Elektrovozdan boshqariladi. Oʻzbekiston temir yoʻllarida ham teplovozlar bilan bir qatorda Elektrovozlar ham qatnaydi.
Elektrod

thumb|Payvandlash uchun Elektrodlar
Elektrod (elektro... va yun. poyok — yoʻl) — 1) payvandlash ektrodi — payvandlash, eritish yoki kesib tushirish vaqtida detalga elektr toki beradigan element (plastinka, rolik yoki sterjen). Metall, kamdan-kam hollarda koʻmir sirtiga legirlovchi, oksidlovchi va barqarorlovchi kimyoviy modda qoplab tayyorlanadi. Elektrodning eriydigan, erimaydigan (volfram va uglerodli poʻlat sterjenlar) va kontakt payvand uchun moʻljallangan bor. Metall elektrod 0,3-12 mm diametrli qilib yasaladi; 

2) p ye ch elektrodi — yoy pechi konstruksiyasining elementi; undan elektr toki pechning ish boʻshligʻiga uzatiladi. Koʻmir, grafit, metalldan tayyorlanadi; 

3) galvanik elektrodi — ionli oʻtkazgichga botirilgan element; elektron oʻtkazgich hisoblanadi. Elektroliz vaqtida galvanik tok i va boshqalarda ishlatiladi; 

4) elektron asbob elektrodi — plastinka, toʻr, silindr va boshqa shaklda yasaladi. Turli maqsadlarda ishlatiladi. Masalan, katod, fotokatod kabi elektrodlar elektronlar manbai hisoblanadi; toʻrlar (boshqaruvchi, ekranlovchi, antidinatron) va elektron toʻplar asbob ichida ish muhitida elektrodlar va ionlarning harakatini boshqarib turuvchi elektr maydonlar hosil qilish uchun qoʻllanadi. Anod elektronlar kollektori hisoblanadi.
Elektrokar

Elektrokar (elektro.. va ing. sag — arava) — akkumulyatorlar batareyasadan tok olib ishlaydigan gʻildirakli (relssiz) oʻziyurar ixcham yuk mashinasi. E. shassi, akkumulyatorlar batareyasi, kuch va kommutatsiya elektr jihozlari va tortish elektr dvigatelidan iborat. Tezligi — 20 km/soat gacha. Unda 100 t gacha yuk tashish mumkin. E.ning platformasi koʻtaribtushiriladigan va koʻtarilmaydigan bor. Uni haydovchi oʻrindiqqa oʻtirib yoki tik turgan holda boshqaradi.
 Elektr mashinasi-ichki yonish dvigatelidan ko'ra mustaqil elektr idan (batareyalar, yoqilg'i xujayralari, kondansatörler va boshqalar) ishlaydigan bir yoki bir nechta elektr motorlar bilan ishlaydigan mashina. Elektr avtomobil ichki yonish dvigateli va elektr uzatish bilan bir qatorda trolleybuslar va tramvaylardan ajralib turishi kerak. 2020-yilda elektr dvigatelli avtomobillarning ulushi dunyodagi jami avtomobillarning 0,7% ni tashkil etdi
E. sanoat korxonalari, savdo tarmoqlari, temir yoʻl stansiyalari, dengiz portlari va aeroportlarda ishlatiladi. E.ning dasturli (kompyuter orqali) boshqariladigan (haydovchisiz) ham yaratilgan.
Elektrokardiogramma

Elektrokardiogramma (elektro., kardio... va gramma) (EKG) — yurak muskuli ishlayotganda hosil boʻlgan elektr impulslari yozib olingan egri chiziq. E. elektrokardiograf yordamida qogʻozga yoki fotoplyonkaga tushiriladi. Butun gavdaga tarqaluvchi yurak toklari (harakat toklari) EKG si gavdaning turli qismlari (koʻkrak qafasi, qoʻl va oyoqlar)ga oʻrnatilgan va elektrokardiografga ulangan elektrodlar bilan yozib olinadi. Hozirgi zamon tibbiy texnika yutuqlari tekshirilayotgan odam ancha uzoq masofada boʻlsa ham tele yoki radiouzatkichlar yordamida EKGni yozib olish imkoniyatiga ega. Bunday usullar ogʻir jismoniy sinovlarda, sportchilar, kosmonavtlar va boshqalarning yurak faoliyatini kuzatish imkoniyatini beradi.

Sogʻlom odamlar EKGsi gavda tuzilishi, yoshi va boshqalarga bogʻliq. Ammo normal EKGda har doim yurak muskulining ketma-ket qoʻzgʻalishini aks ettiruvchi tishchalar va intervallarni farq qilish mumkin. Turli kasalliklarda EKG tishchalarining oʻlchami, oraliqlari va yoʻnalishi, intervallar (segmentlar)ning davom etishi hamda joylashishi anchagina oʻzgaradi. EKG yordamida yurak ritmining turli oʻzgarishlari, yurakning ishemik kasalligi, miokard infarktining xarakteri va bosqichlari aniqlanadi. EKG yurak kasalliklarini diagnostika qilishda boshqa usullardan samarliroq hisoblanadi.

 Normal EKG 
Odatda EKGda 5 ta tish ko'rinadi: P,Q,R,S,T

P tish 

 I, II, aVF, V2-V6 tarmoqlarda doim musbat
 III, aVL, V1 tarmoqlarda musbat, ikki fazali, III va aVL da boʻlsa manfiy boʻlishi ham mumkin
 aVR tarmoqda doim manfiy
 Davomiyligi 0,1 s dan oshmaydi, amplitudasi – 1,5-2,5 mm
 P-Q interval – 0,12-0,2 s

Q tish 

 V1-V3 da R tishning 1/6 qismidan oshmaydi.
 aVR dan boshqa barcha tarmoqlarda amplitudasi R tishning ¼ qismidan oshmaydi, davomiyligi – 0,03 s
 aVRda normada chuqur va keng Q tish yozilishi mumkin, hattoki QS kompleks ham

R tish 

 Barcha tarmoqlarda yoziladi. aVRda yaxshi ko`rinmasligi yoki umuman yo`qolishi mumkin
 Koʻkrak tarmoqlarida V1 dan V4 gacha amplitudasi ortib boradi, keyin kamayib boradi. 
 RV1,V2 qoʻzgʻalishning qorinchalararo toʻsiq va oʻng qorincha boʻylab tarqalayotganini koʻrsatadi. RV4,V5,V6 qoʻzgʻalishning chap qorincha va qisman oʻng qorincha boʻylab tarqalayotganini koʻrsatadi.
 Amplitudasi standart va kuchaytirilgan tarmoqlarda 20, koʻkrak tarmoqlarida 25 mm gacha.
 aVR va V1 da 3-4 mm boʻladi.

S tish 

 Amplitudasi turli tarmoqlarda katta farq qiladi, lekin 20 mm dan oshmaydi.
 V1 dan V4 gacha amplitudasi pasayib boradi, V5,6 da yoʻqolishi ham mumkin.
 QRS 0,1 s dan oshmaydi.

T tish: 

 RS-T segment standart va kuchaytirilgan tarmoqlarda izoliniyada joylashgan (±0,5 mm)
 V1-V3 izoliniyadan koʻtarilishi mumkin (<2 mm), V4,5,6da boʻlsa pasayishi mumkin (<0,5 mm)
 T tish I, II, aVF, V2-V6 da doim musbat
 III, aVL va V1 da musbat, ikki fazali yoki manfiy boʻlishi mumkin. aVRda doim manfiy.
 Amplitudasi standart va kuchaytirilgan tarmoqlarda 5-6 mm gacha, koʻkrak tarmoqlarida 15-17 mm gacha boʻlishi mumkin.
 Davomiyligi 0,16-0,24 s.

 
1. https://t.me/Cardio_03_15
 

Turkum:Kardiologiya
Turkum:Tibbiyot
Elektroliz

Elektroliz (elektro… va elektroliz) – qizdirib suyuqlantirilgan elektrolit yoki uning suvdagi eritmasi orqali oʻzgarmas elektr toki oʻtganida elektrodlarda sodir boʻladigan oksidlanish qaytarilish jarayonlari. Elektrolizning mohiyati kimyoviy reaksiyani elektr energiyasi hisobiga amalga oshirishdan iborat. Elektr toki berilganda ionlarning elektron qabul qilish yoki elektron berish hodisasi birlamchi jarayonni tashkil qiladi. Bu jarayon natijasida koʻpincha elektrolizning dastlabki mahsulotlari hosil boʻladi. Elektroliz mahsulotlari sof holda ajralib chiqishi yoki erituvchi bilan oʻzaro kimyoviy reaksiyaga kirishishi mumkin. Ikkinchi holda elektrolizning ikkilamchi mahsulotlari hosil boʻladi. Qizdirib suyuqlantirilgan elektrolitlar elektroliz qilinganida faqat birlamchi mahsulotlar chiqadi. Elektrolitlarning suvdagi eritmalarida elektroliz jarayoni ancha murakkab boradi, chunki koʻpincha ikkilamchi jarayonlar sodir boʻladi. Umuman elektroliz jarayonining borishi va elektroliz oxirida qanday mahsulotlar hosil boʻlishi birlamchi mahsulotlar, erituvchi tabiati, elektrodlarning qanday materialdan yasalgani, temperatura, elektrodlardagi tokning zichligi va hokazolarga bogʻliq. Katod, yaʼni doimiy tok manbaining manfiy qutbiga ulangan elektrod qaytaruvchilik rolini bajaradi, anod esa (yaʼni manbaning musbat qutbiga ulangan elektrod) oksidlovchi sifatida xizmat qiladi. Elektrodlarda ajralib chiqadigan moddalarning massalari, tok kuchi va elektroliz davom etadigan vaqt orasida matematik tenglamalar bilan ifodalanadigan bogʻlanishlar mavjud.

 Elektroliz jarayonining sanoatda ishlatilishi 

Elektroliz sanoatning turli sohalarida keng qoʻllanadi. Kimyo sanoatida xlor va ishqorlar olishda, xlorat, perxlorat, persulfat kislota, kaliy permanganat, sof holdagi vodorod, ftor va boshqalar qimmatli mahsulotlar hosil qilishda, rangli metallurgiyada metallarni rafinatsiyalashda elektrolizdan foydalaniladi. Turli metallarning birikmalarini qizdirib suyuqlantirib, elektroliz yordamida oʻsha metallar ajratib olinadi. Mashinasozlik, radiotexnika, elektronika, poligrafiya sanoatlarida turli buyumlar sirtini metallar bilan qoplashda va boshqalarda elektroliz qoʻllanadi.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Elektrokimyo
Turkum:Elektroliz
Elektromagnit induksiya

thumb
thumb|Maykl Faraday tajribasi
Elektromagnit induksiya — magnit maydonida harakatlanuvchi oʻtkazgichda yoki berk kontur oʻrab turgan sirt orqali oʻtuvchi magnit induksiya oqimi o'zgarganda konturda elektr yurituvchi kuch hosil bo'lish hodisasini Maykl Faradey kashf qilgan (1833). Elektromagnit induksiyaning xususiy holi oʻzaro induksiya va oʻzinduksiya. Elektromagnit induksiya hodisasidan elektrotexnikada, xususan, generatorlar, transformatorlar va boshqalarda foydalaniladi.

 Yana qarang 

 HABIBULLODAN SALOM!
Elektromagnit maydon

thumb|Ikkita maydon ulangan (elektr maydoni (ko'k) va magnit maydon (qizil) vektorlari)
Elektromagnit maydon — elektr zaryadlarning oʻzaro taʼsiri bevosita amalga oshadigan fizik reallik; materiyaning alohida shakli. Elektr va magnit maydonlarning kuchlanganligi (induksiyasi) bilan ifodalanadi. J. Maksvell Elektromagnit maydon nazariyasini elektromagnit hodisalarning barcha asosiy qonuniyatlarini ifodalovchi bir necha tenglamalar sistemasi koʻrinishida ifodalagan (1860). J. Maksvell nazariyasining asosida elektr va magnit maydonlarning oʻzaro uzviy bogʻlanishda ekanligini ifodalovchi ushbu 2 gʻoya yotadi: 1) vaqt davomida oʻzgaruvchi har qanday magnit maydon elektr maydonni yuzaga keltiradi va 2) vaqt davomida oʻzgaruvchi har qanday elektr maydon magnit maydonni yuzaga keltiradi. J. Maksvellning birinchi gʻoyasi toʻgʻriligini elektromagnit induksiya hodisasi tasdiqlaydi, ikkinchisini esa G. Gers elektromagnit toʻlqinlarni kashf qilishi bilan isbotladi. Maxsus shartsharoitlarda Elektromagnit maydon elektr maydon yoki magnit maydon koʻrinishida mavjud boʻlishi mumkin. Moddiy jismlar tarkib topgan atomlar teng miqdordagi musbat va manfiy elektr zaryadlarga ega. Atomdagi bu zaryadlarning Elektromagnit maydon orqali oʻzaro taʼsir qilishi har qanday holatdagi jism (gaz, suyuqlik, qattiq jism, plazma)ning xususiyatlarini belgilaydi. Elektromagnit oʻzaro taʼsir tabiatda mavjud uch xil fizik oʻzaro taʼsirlarning biri hisoblanadi.

Zaryadlarning fazoda qanday taqsimlanganligi va qanday harakat qilishi maʼlum boʻlsa, bu zaryadlar hosil qilgan Elektromagnit maydon kattaliklarini aniqlash mumkin.

Elektromagnit maydon - maishiy elektr texnikalari, radio, uyali telefon, GPS navigator qurilmalari, yuqori elektr kuchlanish tarmoqlari, transformatorlar, uyali aloqa stansiyalari, simsiz Internet tarmog‘i va boshqa asosida yuzaga keladi. Shuningdek, sun’iy yo‘ldosh orqali signal qabul qiluvchi antennalar ham elektromagnit maydon hosil qiluvchi ro‘yxati tarkibiga kiritiladi. Amalga oshirilgan tadqiqotlarda bu sistema elektromagnit maydoni organizmda immun sistemasi funksiyasi buzilishiga olib kelishi, xotira buzilishi, ko‘payish organlari funksiyasi buzilishga olib kelishi mumkinligi tasdiqlangan. Yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlari, uyali telefon aloqa stansiyalari antennalari, radioaloqa antennalari, maishiy turmushda ishlatiluvchi elektr qurilmalar va asbob-uskunalar hosil qiluvchi elektromagnit nurlanish odam organizmiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi tasdiqlangan. Elektromagnit nurlanish qiymati 900 - 1800 MGsni tashkil qiluvchi uyali telefon operator stansiyasi antennalari uchun ruxsat etilgan normativ qiymatlar turli xil davlatlarda o ‘zaro farqlanadi. Masalan, bu qiymat AQSH da 100 mkV/sm2 ni tashkil qilsa, Rossiya miqyosida 10 mkV/sm2, Ukrainada esa - 2,5 mkVt/sm2 belgilangan.

 Yana q. 

 Magnit maydon
 Elektr maydon
 

Turkum:Elektromagnetizm
Turkum:Fizik kattaliklar
Elektromagnit toʻlqinlar

Elektromagnit toʻlqinlar – vaqt boʻyicha davriy oʻzgaradigan elektromagnit maydon (oʻzaro bogʻlangan elektr va magnit maydonlar) ning fazoda chekli tezlik bilan tarqalish jarayoni. Oʻzgaruvchi induksiya oqimi uyurma elektr maydonni, u esa, oʻz navbatida, uyurma magnit maydonni uygʻotadi. Tarqalayotgan elektromagnit maydon elektromagnit toʻlqinlar deyiladi. Elektromagnit toʻlqinlar koʻndalang toʻlqinlar boʻlib, vakuumda s=300000 km/s tezlik bilan tarqaladi.

Elektromagnit toʻlqinlar xossalariga u tarqalayotgan muhit sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Elektromagnit toʻlqinlar boshqa ixtiyoriy toʻlqinlar kabi sinishi, toʻla ichki qaytishi, dispersiya, interferensiya, difraksiya hodisalariga uchrashi mumkin. Elektromagnit toʻlqinlarning barcha xususiyatlari, ularning uygʻonish va tarqalish qonunlari Maksvell tenglamalari yordamida toʻla tavsiflanadi.

Turkum:Elektromagnetizm
Elektrometallurgiya

Elektrometallurgiya — metallar va qotishmalarni elektr toki yordamida olishning sanoat usullarini yaratish va ulardan amalda foydalanish bilan shugʻullanadigan metallurgiya sohasi. Unda elektrotermik va elektrokimyoviy jarayonlar qoʻllanadi. Elektrotermik jarayonlar rudalarvakonsentratlardan metallarni ajratib olish, qora va rangli metallarni, ularning asosidagi qotishmalarni olish va rafinatsiyalashda ishlatiladi. Bu jarayonlarda elektr energiyasi texnologik issikdik manbai hisoblanadi. Elektrokimyoviy jarayonlar asosan qora va rangli metallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Elektrotermik jarayonlar poʻlatni yoyli va induksion pechlarda eritishni, maxsus E.ni, rudani tiklash usullarini, shaxta elektr pechlarda choʻyan olishni, nikel, qoʻrgʻoshin va boshqalar metallar olish usullarini oʻz ichiga oladi. Bu jarayonlar galvanotexnika, elektroliz usullariga asoslanadi.

Rux, marganets, nikel, temir va boshqalar metallar sanoat miqyosida rafinatsiyalab olinadi. Alyuminiy, magnit, kaliy va boshqalar suyultirilgan tuzlarni 700— 1000 trada elektrolizlab olinadi.

Oʻzbekistonda Bekobod shahridagi Oʻzbekiston metallurgiya zavodida metallar asosan elektr pechlarda olinadi (qarang: Metallurgiya, Rangli metallurgiya, Qora metallurgiya).