Gʻaznaviylar—Somoniylar urushi

999—1004-yillarda Gʻaznaviylar davlati Mahmud Gʻaznaviy boshchiligida Xuroson ustidan nazorat oʻrnatish maqsadida bir qator harbiy yurishlarni amalga oshirdi. Dastlab Somoniylar Gʻazna hokimlari etib tayinlagan Gʻaznaviylar Mahmud boshchiligida Xuroson ustidan maʼmuriy nazoratni rasman talab qildilar va bu jarayon oxir-oqibat mintaqaning Gʻaznaviylar qoʻl ostiga oʻtishi bilan yakunlandi.

X asr oxirida tarixiy Xuroson mintaqasi Somoniylar hukmronligi ostidagi Gʻaznaviylar tomonidan boshqarilar edi. Mahmud bu hudud ustidan nazoratni yoʻqotgach, Xuroson boshqaruvini Somoniy amir Mansurdan talab qildi. Ichki nizolar va tashqi bosimlar tufayli zaiflashgan Somoniylar davlati bu talabni rad etdi. Xurosonni tinch yoʻl bilan qaytarib olishdan umidini uzgan Mahmud uni kuch bilan egallashga qaror qildi.

 Kelib chiqishi 

994-yilda Somoniy amir Nuh II Xurosonda Faiq va Abu Ali Simjuriy boshchiligidagi qoʻzgʻolonni bostirishda qatnashish uchun Gʻaznaviy amiri Sabukteginni taklif qildi. Sabuktegin yurishda muvaffaqiyat qozondi va buning evaziga Balx, Toxariston, Bomiyon, Gʻur hamda Gʻarchiston hokimligi bilan taqdirlandi. Mahmud esa Abu Ali Simjuriyning oʻrniga Xuroson boshqaruviga tayinlandi hamda Nishopurni oʻz qarorgohiga aylantirdi. Koʻp oʻtmay Abu Ali Simjuriy va Faiq Mahmudga qarshi yurish boshladi. Natijada, Nishopurni tark etishga majbur boʻldi. Sabuktegin 997-yilda vafot etishidan biroz avval Ismoilni Balx va Gʻazna viloyatlari vorisi etib tayinladi. Sabukteginning vafotidan soʻng Ismoil tezda Balxga borib, oʻzini hukmdor deb eʼlon qildi. Mahmud esa taxtga daʼvo qilib, Gʻazna jangida Ismoil bilan toʻqnash keldi. Jang Ismoilning magʻlubiyati va Mahmudning hukmdor deb eʼlon qilinishi bilan yakunlandi. Mahmud Xurosonda boʻlmagan paytda Somoniy amir Mansur II Tuzonbegni (Begtuzun) viloyat boshqaruviga yubordi.

 Janglar 
 Mansur va Abdulmalik bilan urush 
998-yilda Mahmud otasining viloyatlarida oʻzini hukmdor deb eʼlon qilib, Somoniy amir Mansur II ga sadoqat bildirdi. Amir esa uning Balx, Bust, Termiz va Hirot ustidan hokimiyatini tasdiqladi. Biroq Xuroson bundan mustasno edi. Mahmud amir Mansurga Xurosonni berish talabi bilan maktub yubordi, ammo amir qarorini oʻzgartirishdan bosh tortdi. Muzokaralar orqali Xurosonni qoʻlga kirita olmagan Mahmud uni kuch bilan egallashga qaror qildi. 999-yilda amir Mansur Mahmudga yon bosayotganlikda gumon qilingan Faʼiq va Begtuzun tomonidan oʻldirildi. Shundan soʻng uning ukasi Abdulmalik II taxtga chiqarildi. Mahmud taxtdan agʻdarilgan hukmdor tarafini olib, Saraxs tomon Faʼiq hamda Begtuzun bilan toʻqnashish uchun yoʻl oldi. Ular Mahmud yaqinlashgach Marvga qochdilar. Mahmud ularni quvib, Marv oldida qarorgoh qurdi. Biroq jang boshlanishidan oldin tinchlik bitimi tuzildi. Bitimga koʻra Mahmud Hirot, Balx va boshqa hududlar hukmdori deb tan olindi, Begtuzun esa Xuroson qoʻshinlari qoʻmondonligini saqlab qoldi.

 Marv jangi 
thumb|Mahmudning 999-yilda Begtuzunni magʻlub etishi. Rashiduddinning „Jome at-tavorix“ asaridan miniatyura, 
Bu tinchlik uzoq davom etmadi. Shartnomaga rozi boʻlmagan Dara bin Qobus amir tarafdorlarining bir qismini Mahmudning ukasi Nasr boshchiligidagi Gʻaznaviy qoʻshinining orqa qismiga hujum qilishga undadi va ularning yuk-karvonini taladi. 16-may kuni Mahmud Marv yaqinida jangga tayyorgarlik koʻrib, qoʻshinini saf torttirdi. Nasr oʻng qanotga otliq va 70 ta fil bilan qoʻmondonlik qildi, boshqa qoʻmondonlar chap qanotda otliq va 40 ta fil bilan turdi. Mahmud esa markazda otliq va 70 ta fil bilan qoʻshin boshida edi. Gʻaznaviylar qoʻshini Abdulmalik, Begtuzun, Faʼiq va Abulqosim Simjuriy boshchiligidagi ittifoqchi kuchlarni magʻlub etdi. Abulqosim Koʻhistonga qochdi, Begtuzun esa Nishopurdan chiqib Jurjon tomon ketdi. Shundan soʻng Mahmud oʻz hokimiyatini Xuroson hukmdori sifatida mustahkamladi. 999-yilda Qoraxoniylar davlati hukmdori Ilig Nasrxon amalga oshirgan Buxoro bosqini Somoniylar davlatining tugashiga olib keldi.

 Ismoil bilan urush 
amir Nuhning oʻgʻillaridan biri boʻlgan Abu Ibrohim Ismoil al-Muntasir Iligxon qoʻl ostidagi asirlikdan qochib, Somoniylar sulolasini qayta tiklashga urindi. Xorazmga qochib bordi va u yerda Somoniylarga sodiq zodagonlar qoʻlloviga erishdi. Buxoroni egallash uchun boʻlgan muvaffaqiyatsiz urinishidan soʻng Nishopur tomon yurdi va 1001-yil 25-fevralda Nasrni magʻlub etib, Hirotga chekinishga majbur qildi. Mahmud qoʻshimcha kuchlar bilan yetib kelgach, Ismoil Jurjon (Gʻorgon)ga qochdi. 1001-yil sentyabrda yana Nishopurga yurish qilgach, Nasr shahardan chiqib ketishga va yordam soʻrashga majbur boʻldi. Mahmud Abu Said Oltintoshni yubordi. Birlashgan Gʻaznaviylar qoʻshini Ismoilni magʻlub etgach, Ismoil yana Jurjonga qochdi. Biroq koʻp oʻtmay yana qaytib kelib, Saraxsni egalladi. Nasr uni yana magʻlub etdi va Abulqosim Simjuriyni asir olib, Gʻaznaga yubordi.

thumb|1003—1004-yillarda Somoniylar hukmronligini tiklash uchun Mahmud Gʻaznaviy va Muntasir oʻrtasidagi jang tasviri, „Jome at-tavorix“ asaridan miniatyura, -yil

1004-yilda Ismoil ketma-ket muvaffaqiyatsizliklarga uchrab, Sulton Mahmuddan yordam soʻradi. Mahmud Hirot hokimini unga yordam berish uchun yubordi. Biroq Ismoil qoʻshimcha kuchlarni kutmasdan Buxoroga yurish qildi va iyun oyida Iligxondan magʻlubiyatga uchradi. Shundan soʻng yana Xuroson tomon qaytdi. Ismoilning faoliyati Xurosonda tartibsizliklarga sabab boʻldi. Sulton Mahmud unga qarshi Farigʻun ibn Muhammad boshchiligida qoʻshin yubordi. Ismoil Jurjonga qochdi. Ortidan Nasr, Arslon Jadhib va Saraxs hokimi Tugʻanjuq quvib bordi. Buxoroni yana egallashga qilgan muvaffaqiyatsiz urinishidan soʻng Gʻuzz sahrosiga qochib, u yerda yashovchi arab qabilasi boshligʻi Ibn Buhaij qarorgohida boshpana topdi. 1004-yil dekabrda mintaqa amiri Abu Abdulloh Mohroʻy Bundarning buyrugʻi bilan Ibn Buhaij xiyonat qilib Ismoilni oʻldirdi. Bu xabarni eshitgan Sulton Mahmud Ibn Buhaij va Abu Abdulloh Mohroʻy Bundarni qatl etishni buyurdi hamda arablar qarorgohlarini talon-toroj qilib vayron qildirdi.

 Oqibati 
Butun Xuroson hududi Amudaryogacha boʻlgan qismi bilan Gʻaznaviylar davlati tarkibiga qoʻshib olindi. Gʻalabadan soʻng Mahmud zabt etilgan hududlar ustidan suverenitetini Abbosiy xalifa al-Qodirga tan oldirdi. Xalifa 999-yil noyabrda Mahmudga „Voliy Amir al-Moʻminin“ va „Yamin ud-Davla va Amin al-Milla“ unvonlarini berdi. Xurosonda xalifa al-Qodir nomiga xutba oʻqilishi davom ettirildi.

Xuroson sultonning talablarini bajarmaganlarga qiynoq va oʻlim bilan tahdid qilinishi sababli soliq yigʻuvchilarning ogʻir talablari ostida qattiq aziyat chekdi. 1006-yilda Qoraxoniylar Xurosonga bostirib kirdi, koʻplab dehqonlar va zodagonlar Qoraxoniy bosqinchilariga moyillik bildirdilar. Xurosonda Gʻaznaviylar hukmronligi atigi 40 yil davom etdi. Keyinchalik Saljuqiylar Dandanakon jangidan soʻng Xurosonni qoʻlga kiritdilar.

 Yana qarang 
 Dandanakon jangi
 Qoraxoniylarning Xurosonni bosib olishi
 Qoraxoniylar—Somoniylar urushlari

 

 

 
 
 
 
 

Turkum:Gʻaznaviylar davlati ishtirokidagi janglar
Turkum:Gʻaznaviylar davlati harbiy tarixi
Turkum:990-yillar ziddiyatlari
Turkum:Afgʻonistondagi janglar
Turkum:Somoniylar davlati
Turkum:Somoniylar davlati ishtirokidagi janglar