Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
George Gershwin

George Gershwin (1898.26.9, Nyu-York -1937.11.7, Beverli-Xils, Kaliforniya) —amerika kompozitori va pianinochi. Milliy opera asoschisi, simfonik jaz uslubining namoyandasi. 25 yoshida estrada musiqasi (jaz qoʻshiqlari, myuzikl, revyu) ustasi sifatida butun Amerika va Yevropada tanilgan. Keyinchalik simfonik va konsert musiqasi, opera janriga murojaat etib, oʻziga xos uslub yaratgan. Unda jaz, amerika folklori (blyuz, regtaym, spirichuel), musiqiy estrada ohanglari bilan Yevropa kompozitorlik ijodiyoti shakllari uygʻunlashgan. 300 ga yaqin qoʻshiq, bir nechta myuzikl, konsert, simfonik va fortepiano asarlari, kinofilmlarga musiqalar yozgan. "Blyuz uslubida rapsodiya"si (1924), "Porgi va Bess" operasi (1935) mashhur boʻlib, ikkalasi ham Oʻzbekistonda ijro etilmoqda.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Rafail Gershenovich

Rafail Samoylovich Gershenovich (1889.12.9 -Toshkent -1960.23.6) — pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1943), tibbiyot fanlari doktori (1935), professor (1932). Parij pediatrlar jamiyati muxbir aʼzosi (1935). Samarqand (1914—18) va Toshkent (1918—19) temir yoʻl kasalxonalari vrachi, Toshkent tibbiyot akademiyasi pediatriya kafedrasi (1930—45), 1945-yildan gospital pediatriya kafedrasi mudiri. Ayni vaqtda Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti pediatriya kafedrasi rahbari (1935—48). Dizenteriya, pellagra, bolalar leyshmaniozi, ich terlama kabi kasalliklarni mukammal oʻrganib, ularni davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib borgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:9-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Turkum:1960-yilda vafot etganlar
Turkum:23-iyunda vafot etganlar
Victor Francis Hess

right|200px|thumb|Victor Francis Hess
Victor Francis Hess (1883.24.6, Valdshteyn —1964.17.12, Maunt-Vernon, AQSH) —avstriyalik fizik, Avstriya Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1919-yildan Vena, Grats va Insbruk universitetlari professor 1938-yildan AQSH da. Asosiy ilmiy ishlari kosmik nurlar fizikasi, radioaktivlik, atom fizikasi va optikaga oid. Kosmik nurlarni kashf etgan (1912) va ular intensivligining oʻzgarishini kuzatgan. Nobel mukofoti laureata (1936)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 

Turkum:Fiziklar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari

Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Gess German Ivanovich

Gess German Ivanovich 1802.26.7(7.8), Jeneva -1850.30.11(12.12), Peterburg —rus kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1830). Peterburg togʻ-kon instituti professor (1832—49). G. kimyoviy hodisalarni issiqlik haqidagi taʼlimot nuqtai nazaridan tekshirib, 1840-yilda termokimyoning asosiy qonuni —issiqlar yigʻindisining doimiyligi haqidagi qonunni kashf qildi (qarang Gess qonuni). 1842-yilda u tuzlar eritmalari bir-biriga qoʻshilganda issiqlik ajralib chiqmasligi va yutilmasligini (termoneytrallik qoidasini) koʻrsatib berdi. G. platinaning katalizatorlik xossalarini vodorod bilan kislorodning oʻzaro taʼsir etishi misolida batafsil oʻrgandi. G. 4 yangi mineral topdi; mum, yogʻoch smolalar, neft pirogenez mahsulotlari va b. moddalarning kimyoviy xossalarini oʻrgandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gess qonuni

Gess qonuni—kimyoviy reaksiya issiqlik effektlari yigʻindisining doimiyligi haqidagi qonun, termokimyoning asosiy qonuni. Bu qonunga koʻra, reaksiyaning issiqlik effekti reaksiya uchun olingan dastlabki moddalar va reaksiya mahsulotlarining holatiga bogʻliq boʻlib, reaksiyaning oraliq bosqichlarida hosil boʻladigan moddalar holatiga bogʻliq emas.

G. q. kimyoviy reaksiyaning issiqlik effektini tajriba oʻtkazmasdan nazariy yoʻl bilan hisoblab chiqarishga imkon beradi. Mas, reaksiya mahsulotlarining hosil boʻlishi issiqlik effektlari yigʻindisidan dastlabki moddalarning hosil boʻlish issiqdik effektlari yigʻindisi ayiriladi.

1840-yilda Gess kashf qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gessen pashshasi

Gessen pashshasi (Mayetiola destructor) —gʻurra yasarlar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Uzunligi 2,5— 3,5 mm, qoʻngʻir tusda. Urgʻochisining qornida qizil yoki qoʻngʻir-sariq dogʻlar, biqinida pushti chiziqlar bor. Koʻkragi qora. Moʻylovi qoʻngʻir-sariq. Qanotining uchi doira shaklda, chetida tukchalari bor, oyogʻi uzun. G. p. keng tarqalgan. Asosan, kuzgi bugʻdoyda soxta pilla davrida qishlaydi. Pashshalar gʻumbdklari mart, aprelda uchib chiqadi. G.p. bugʻdoy, baʼzan arpa va javdar barglariga 500 tagacha tuxum qoʻyadi. Qurtlari barg qinlariga kirib gʻurra hosil qiladi. Bir yil davomida uchta nasli rivojlanadi. Quruq va issiq yozda rivojlanishi toʻxtaydi, gʻalla oʻrimidan kuzgi ekinlar ekilguncha soxta pilla davrida qoladi. G.p. bilan shikastlangan oʻsimlik qoramtir tusga kirib, barglari yiriklashadi, poyasi yoʻgʻonlashadi va soʻliy boshlaydi. Baʼzan qurib qoladi. Kurash choralari: pashsha uchish davrida ekin 30% li metafos yoki sumi-alfa e. k. (0,3 l/ga) purkaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gessit

Gessit (Shveysariya kimyogari G. Gess nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi Ag2Te. Monoklin singoniyali. Yaltirokligi shishasimon, metallsimon. Rangi qoʻrgʻoshinsimon kulrangdan poʻlatsimongacha. Qattiqligi 2—3. S ogʻ. 8,2-8,4. G. gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Massiv, zich, zarrasimon massalar. Oʻzbekistonda oltin (Qoʻshbuloq, Pirmirob, Burgunda) va mis (Qalmoqqir) konlarida topilgan. RF (Oltoy), Ruminiya (Botes), Avstraliya (Kalgurli), AQSH (Red-Klaud)da bor. Qumush olinadigan ruda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterakidoz

Geterakidoz —parrandalarda Heterakidae oilasiga mansub nematodalar qoʻzgatadigan surunkali invazion kasallik. Tovuqlar G. (Heterakis gallinarum) koʻp uchraydi. Nematodalar, asosan, parrandalarning koʻrichagida parazitlik qilib tuxum qoʻyadi, tuxumi tashqi muhitga tezak bilan chiqarib tashlanadi. Parrandalar esa invazion davriga yetgan nematoda lichinkalarini suv yoki ozuqa bilan yutib kasallanadi. Nematodalar parranda organizmida 10—12 oy parazitlik qiladi. G. bilan kasallangan tovuqning hazm faoliyati buziladi, ichi ketadi, oriqlaydi, tuxum qilishi kamayadi. Joʻjalar oʻsmaydi, hatto, oʻladi. Tashxis najasni tekshirish, koʻrichakda gelmintlarni topish orqali qoʻyiladi.

Davosi: parrandalarga fenotiazin, fenotiazinga qoʻshib nilverm beriladi. Oldini olish : joʻjalar tovuqlardan ajratib boqiladi, tovuqxonalar tez-tez tozalanadi, degelmintizatsiya oʻtkaziladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteralar

Geteralar (yun. hetaira — dugona, maʼshuqa) —1) Yunonistonda turmushga chiqmay erkin hayot kechiruvchi turli ijtimoiy qatlamga mansub oʻqimishli ayollar. Mashhur G., odatda, yaxshi maʼlumot olishgan, musiqa, falsafa, adabiyot va b.dan xabardor boʻlib jamiyatda sezilarli rol oʻynashgan. G. timsollari haykaltaroshlik, devoriy rasmlar, sopol bezaklarida aks etgan; 2) majoziy maʼnoda —engiltabiat ayollar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteriyalar

Geteriyalar, eteriyalar (yun. hetaireia — jamiyat) —1) Yunonistonda fuqarolarning hukumat tomonidan rasman tan olingan yoxud maxfiy (aksariyat oligarxik harakterdagi) siyosiy ittifoqlari; 2) Gresiyada 18-asrning 2-yarmi — 19-asr boshlarida usmonli turklar hukmronligiga qarshi kurashni oʻz oldiga maqsad kilib olgan maxfiy inqilobiy jamiyatlar. Shulardan 1814-yil Odessada barpo etilgan "Filiki eteriya" umummilliy jamiyat darajasiga koʻtarilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Getero...

Getero... (yun. heteros — boshqa, oʻzga) —qoʻshma soʻz tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilgan soʻzga "oʻzgacha", "har xil", "turli" maʼnolari ifodasini beradi (mas, geterobatmiya, geterozigota).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterobatmiya

Geterobatmiya (getero... va yun. bathmos —daraja, bosqich) —organizm turli qismlarining har xil darajada evolyutsion rivojlanishi. G. koʻproq oʻsimliklarda kuzatiladi. Masalan, Trochodendraceae va Tetradendraceace oilalarining vakillarida haqiqiy oʻtkazuvchi naylar sistemasi juda sodda tuzilgan boʻlishiga qaramay, gullari yuqori darajada ixtisoslashgan. Magnoliyadoshlarda esa, aksincha, gullari sodda tuzilgan boʻlsada, oʻtkazuvchi naylar sistemasi tuzil ishi evolyutsiya nuqtai nazaridan ancha ilgari surilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterogen reaktor

Geterogen reaktor - atom reaktorit bir xili; unda yadro yonilgʻisi (uran, plutoniy) faol (aktiv) zonaning boshqa elementlari va materiallaridan alohida oʻrnatiladi. Yadro yonilgʻisi bilan susaytirgich (fafit, suv, berilliy va hokazo) yaxlit sistemani tashkil qilmaydi, susaytirgichlar yadro yonilgʻisiga nisbatan turlicha oʻrnatiladi. Masalan, atom elektr st-yasidagi uran-grafitli G. r.da uran tayoqchalari grafit bloklaridagi ish kanallariga oʻrnatiladi. Issiqlik ajratadigan elementlarni sovitish uchun G. r.da katta (140 atm) bosimli suv, geliy, baʼzi metallar (mas, natriy va b.) ishlatiladi. Bular yadro yonilgʻisidan issiqlik olib, isteʼmolchiga yetkazadi. Yonilgʻi yadrolarining boʻlinish reaksiyasini boshqarib turish uchun borli poʻlat, bor yoki kadmiy karbid qoʻllanadi. G. r. ilmiy tadqiqot oʻtkazish, elektr energiya hamda boyitilgan uran (yoki plutoniy) olish uchun oʻrnatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterogen sistema

Geterogen sistema (yun. heterogenes — har xil jinsli) — fizik xossalari yoki kimyoviy tarkiblari jihatdan har xil qismlar (turli fazalar)dan tuzilgan bir jinsli boʻlmagan fizik-kimyoviy sistema; oʻz xossalariga koʻra, ajratuvchi sirtlar bilan ajralgan turli qismlardan iborat boʻladi. G. s.ning bir fazasi bilan qoʻshni faza oʻrtasidagi yuzada sistemaning bir yoki bir necha xossasi (tarkibi, zichligi, kristall panjara parametrlari, elektr yoki magnit maydoni va hokazo) birdaniga oʻzgaradi. Suv va uning ustidagi suv bugʻi (agregat holatida farq bor), oʻzaro aralashmaydigan ikki suyuqlik — moy va suv (tarkibi farq qiladi) va hokazo. G. s.ga misol boʻla oladi. Koʻpincha G. s. bilan gomogen (bir jinsli) sistema oʻrtasida keskin chegara yoʻq. Mexanik aralashmalar (suspenziyalar, emulsiyalar) bilan chin (molekulyar) eritmalar oraligʻi kolloid eritmalar bilan band. Kolloid eritmalarda erigan modda zarralari ularga faza tushunchasini tatbiq etib boʻlmaydigan darajada mayda boʻladi. "G. s." iborasi fizika va kimyoda, ayniqsa, kimyoviy termodinamikada keng qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Fizika
Turkum:Fizik tizimlar
Turkum:Kimyo
Geterogoniya

Geterogamiya (getero... va yun. gone, goneia — tugʻilish, avlod qoldirish) — hayvonlarda nasl almashinish shakllaridan biri. G. faqat jinsiy naslning bir-biri bilan almashinuvidan iborat boʻlib, jinsiy va jinssiz nasl almashinuvi — metagenezdan farq qiladi. G. faqat umurtqasiz hayvonlar (yassi chuvalchanglar, toʻgarak chuvalchanglar, bosh aylangichlilar, qisqichbaqasimonlar, hasharotlar) uchun xos. G.ning 3 xil shakli mavjud: 1) ayrim jinsli naslning germafrodit nasl bilan almashinuvi (mas, toʻgarak chuvalchanglar); 2) ayrim jinsli naslning partenogenetik (urugʻlanmagan tuxumdan koʻpayadigan) nasl bilan almashinuvi. Oʻsimlik shiralarida bir necha partenogenetik tirik tugʻuvchi naslidan soʻng kuzda 2 jinsli (urgʻochi va erkak) nasli paydo boʻladi. Bu nasl urugʻlangan, qishlab qoladigan tuxum beradi. Bahorda bunday tuxumlardan yana partenogenetik tirik tugib koʻpayadigan hasharotlar chiqadi; 3) tuzilishi bilan farq qiladigan jinsiy nasllarning gallanishi (mas., bir-biridan mavsumiy rangi bilan far k, qiladigan kapalaklar paydo boʻlishi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterodin

Geterodin (getero... va yun. Dynamis — kuch) — kichik quvvatli elektron lampa; yarimoʻtkazgichli yuqori chastota generatori. G. koʻp lampali supergeterodin radiopriyomniklar va radiooʻlchash asboblarda yuqori chastota signallarini oʻzgartirish uchun ishlatiladi. Radiopriyomniklar qabul qilgan u yoki bu chastotali tebranishlarni chegaralangan oraliq chastotali tebranishlarga oʻzgartirib beradi. Soʻngra bu oraliq chastotali signallar kuchaytiriladi. G. chegaralangan oraliq chastotali priyomnikning tuzilishi va sozlash jarayonini soddalashtiradi, katta kuchaytirish koeffitsiyentiga erishish imkonini beradi, radiopriyomniklarni ancha takomillashtiradi, ularning sezgirligi va puxtaligini oshiradi (yana q. Elektron lampalar, Yarimoʻtkazgichli asboblar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterozigota

Geterozigota (getero... va zigota) — organizmning gomologik xromosomalarida biror gen har xil allellarining mavjudligi. Tajribalarda geterozigota har xil allellar boʻyicha gomozigotalarni chatishtirish orqali olinadi. Duragaylar nasli muayyan gen boʻyicha geterozigotalik boʻlib qoladi. Baʼzi genlar allellari faqat geterozigotali holida mavjud boʻlishi mumkin (resessiv letal mutatsiyalar, dominant mutatsiyalarning ham resessiv letal natijaga olib kelishi). Odamlarda taxminan 20% genlar geterozigota holidalboʻladi. Irsiy kasalliklar keltirib chiqaradigan resessiv allellar boʻyicha geterozigotalikni (yaʼni mazkur kasallik tashuvchilarni) aniqlash tibbiyot genetikasining asosiy muammosi hisoblanadi. Koʻp allelizmda geterozigota oʻrniga kompound ( — murakkab) tushunchasi ishlatiladi. Geterozigota termini xromosomalar qayta qurilishi uchun ham qoʻllanadi (mas, inversiya, translokatsiya yoki b. boʻyicha geterozigota).geterozigota 2 turi bor

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterozigotalik

Geterozigotalik (yun. getero... va zigota) — genotipa muayyan genning turlicha allellariga ega boʻlgan organizmlar holati. Geterozigotatl organizmlar genning har xil — A yoki a allellariga ega boʻlgan gametalarning qoʻshilishidan hamda gomozigotali (qarang Gomozigotalik) organizmlar genotipidagi bir dominant (A-"a) yoki resessiv gen (a—>A) mutatsiyasi natijasida hosil boʻlishi mumkin. Mas, gʻoʻzaning hosil (simpodiya) shoxlari tipi boʻyicha alternativ (keskin farqlanuvchi) belgili (cheklanmagan — SS va cheklangan shoxli — ss) liniyalari chatishtirilganda Ss genotipli (monogeterozigota) gʻoʻza hosil boʻladi. Shu gen boʻyicha monogeterozigotalik S—"s yoki s—>S koʻrinishida vujudga keluvchi mutatsiya natijasida ham yuz berishi mumkin. Organizmlar mono-, di- va poligete-rozigotali boʻladi. Bir juft allelli organizmlar (Aa) monogeterozigotali, ikki juftligi (Aa, Vv) digeterozigotali, uch juftligi esa (Aa, Vv, Ss) — trigeterozigotali va uch juftdan oshiq allellari boʻlsa — poligeterozigotali deb ataladi. Maʼlum bir genning oʻz alleli ustidan dominantligi toʻliq boʻlmasa fenotip boʻyicha organizmning geterozigota ekanligini aniqlash oson, chunki genotipning geterozigota (Aa) holatida fenotipda nazarda tutilgan belgining oraliq shaklda namoyon boʻlishi kuzatiladi. Bunday signal (darak beruvchi) belgilar eksperimental mutagenez boʻyicha tadqiqotlarda mutatsiyalarning birinchi avlod (M,)da yuz berishini hisobga olishda muhim ahamiyatga ega boʻlishi mumkin. Gʻoʻzadagi barg plastinkasining shakli, oʻsimlik va tola ranglari va b. shunday belgilar hisoblanadi. Organizmdagi G. koʻp hollarda geterozista olib keladi.

Abdurafi Ashatov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterozis

Geterozis (yun. heteroisis — oʻzgarish, farqlanish) — duragay quvvatining namoyon boʻlishi, yaʼni duragaylar koʻrsatkichining ota-onaning oʻrtacha koʻrsatkichlari yoki ota-onadan birining yaxshi koʻrsatkichlariga nisbatan ustun kelish hodisasi. "G." terminini fanga amerikalik genetik G. Shell kiritgan (1914). G. qarindosh boʻlmagan shakllarni; har xil liniya, zot (nav) va hamma turlarni oʻzaro chatishtirishdan olingan birinchi avlod duragaylari uchun xos. Keyingi avlodlarda (duragaylar oʻzaro chatishtirilganda) uning samarasi susayadi va yoʻqoladi.

G. gʻoʻzada vegetativ organlarning kuchli rivojlanish (somatik G.), urugʻ mahsuldorligi (reproduktiv G.), shuningdek polimer genlar boshqaradigan miqdoriy tartibdagi qimmatli xoʻjalik belgilari boʻyicha kuzatiladi.

G. ijobiy va salbiy boʻlishi mumkin. Ijobiy G.da birinchi avlod duragayi — F, koʻrsatkichlari ota-onaning har ikkisinikidan ham ustun, salbiy F, da esa pastroq boʻladi. Turlararo duragaylashning eng yaxshi kombinatsiyalarida birinchi avloddagi G. 50—100% ga yetadi. Tetraploid turlarning tur ichidagi duragaylarida G. sustroq boʻlib, 30—40%ni tashkil etadi.

Makkajoʻxorining oddiy va qoʻsh liniyalararo duragaylari umumiy don hosilini 20—30% oshirishga imkon beradi. G.ning genetik asosi — gen ichidagi, genlararo oʻzaro taʼsir munosabatlariga asoslangan. G.ning asosida yotuvchi geterozigotalikning ahamiyatini isbotlovchi dalillardan biri tabiiy populyatsiyalardagi individlarning koʻp sondagi genlar boʻyicha geterozigotaligidir. Q.x.da makkajoʻxori, pomidor, piyoz, bodring, tarvuz, beda va b. ekinlarning duragay urugʻlarini yetishtirish usullari ishlab chiqilgan. Chorvachilikda G. hodisasi duragaylash, zotlararo va zot ichida chatishtirishda kuzatiladi va qishloq xoʻjaligi hayvonlari mahsuldorligini oshirishni taʼminlaydi.

Sharifjon Toʻrabekov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterozis urugʻlar

Geterozis urugʻlar — chatishtirib olingan birinchi boʻgʻin duragay urugʻlar (qarang Geterozis).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterokarion

Geterokarion (getero... va yun. karyon — yadro) — ikki va undan ortiq har xil genotipli gaploid yadro hujayra. Gifalarning oʻzaro qoʻshilishidan hosil boʻladi. Bir xujayrada har xil sifatli yadroning boʻlishi geterokarioz deyiladi. G. zamburugʻlarda jinsiy jarayon bosqichi sifatida keng tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterokarpiya

Geterokarpiya (getero... va yun. karpos — msva) — oʻsimlikning bitta turida shakl va fiziologik xususiyatlari bilan oʻzaro farq qiladigan har xil mevalar boʻlishi. G. asosan yopiqurugʻli oʻsimliklarda boʻladi. Tipik G. tirnoqgullar (kalendulalar)da kuzatiladi, bunda bir xil mevalar hayvonlar orqali, boshqalari shamol bilan tarqalishga moslashadi. Asosan choʻlda oʻsadigan bir yillik hamda efemer oʻsimliklar G. boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteromorfoz

Geteromorfoz (yun. heteros — boshqa, boʻlak va morphe — shakl) — hayvonlarda olib tashlangan organning regeneratsiya yoʻli bilan unga oʻxshamaydigan boshqa biriga almashinishi. Mas, oʻn oyoqpi qisqichbaqasimonlarda yoʻqotilgan poyachali murakkab koʻzlarining oʻrniga moʻylovlar oʻsib chiqishi yoki boshi qirqib tashlangan yomgʻir chuvalchangi boshining oʻrniga dum qismining oʻsib chiqishi va hokazo G. bir hujayrali sodda hayvonlardan boshlab xordalilargacha boʻlgan koʻpchilik hayvonlar uchun xos, lekin koʻproq tuban organizmlarda uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteroploidiya

Geteroploidiya (yun. getero..., plos bu yerda — karrali va eidos — tur), aneuploidiya, polisemiya — organizm hujayralarida xromosomalar sonining galloid soniga karrali boʻlmagan holda oʻzgarishi. Geteroploidlarning yashovchanligi sust boʻladi. Geteroploidiya odamda, drozofilada, gʻoʻza, bangidevona, gʻalladoshlar va boshqalarda topilgan. Gʻoʻzada xromosomalar (x)ning asosiy soni — 13. Poliploid turlarning somatik hujayralaridagi xromosomalar soni 2p=52 bilan, asosiy son boʻyicha esa ular tetraploid 4p=52 tarzida belgilanadi. Diploid turlar 2p=2x=26 ga ega. Somatik hujayralari 52 ta xromosomali gʻoʻzalar meyozda 26 ta bivalentlar (ikkita gomologik xromosomalar) hosil qiladi va toʻplamdagi har bir xromosomasi oʻz juftiga ega boʻlgan disomik (2p) hisoblanadi. Toʻplamda bitta xromosoma yetishmagan (2p—1) holda monosomiklar vujudga keladi; bunday oʻsimliklarning somatik hujayralarida 51 ta xromosoma mavjudligi sababli meyozda 25 ta bivalent + 1 ta univalent (yakka xromosoma), yaʼni 252+1’ hosil qiladi. Ikki gomologik xromosoma (2p—2) ning yetishmasligidan nullisomik (2p— 2=50; 252) lar shakllanadi. Asosiy toʻplamga bitta xromosomaning qoʻshilishidan trisomik (2p+1=53; 252+12+|), ikkita xromosoma qoʻshilishidan tetrasomik (2p+2=54; 252+2+12+2 yoki 252+14)lar paydo boʻladi. Agar nullisomikda bir juft gomologik xromosoma yetishmasligi kuzatilsa, monosomikda bitta (qarang Gemizigotapik), triva tetrasomiklarda uch va toʻrtgacha juftsiz xromosomalar uchraydi. Juftdagi xromosomalardan birining yoki butun bir juftning yoʻqolishi yoki, aksincha, qoʻshilishi gʻoʻzaning fenotipida maʼlum oʻzgarishlarga sabab boʻladi mas, changi gammanurlar bilan nurlantirilganidan soʻng olingan "pakana" radiomutanti koʻpgina miqdoriy va sifat belgilarining oʻzgarganligi hamda aneuploid sondagi xromosomalari bilan farq qiladi. Somatik va jinsiy hujayralardagi ayrim juft xromosomalarning qutblarga ajralishidagi buzilishlar Geteroploidiyaga sabab boʻladi. Shuning uchun Geteroploidiya meyotik va mitotik boʻlishi mumkin (qarang Meyoz, Mitoz).

Geteroploidiya yordamida genotipdagi ayrim xromosomalar va genlarning irsiy ahamiyati, genotip evolyutsiyasi, monosom va nullisom genetik taxdil yoʻli bilan turli belgilarning irsiylanishi, xromosomalarning navlararo va yot turlararo almashinishi oʻrganiladi.

Abdusamat Egamberdiyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteropolibirikmalar

Geteropolibirikmalar — kompleks birikmalar. Ular tarkibiga ligandlar sifatida molibdenli, volframli, baʼzan vanadiyli, niobiyli va b. anorganik izopolikislotalarning anionlari, shuningdek geteropolikislotalar va ularning guzlari kiradi. Geteropolikislotalarning geteropolianionlariga Ep+Me12O40"8-">-, Ep+ Me|2O42-, E°+ Me6O24"2-")- va b. misol boʻla oladi. Bu yerda Me — volfram W yoki molibden Mo, E — kompleks hosil qiluvchi atom (geteroatom). Geteropolikislotalar va ularning baʼzi tuzlari (rubidiy, seziy, simob, ammoniy ioni, ogʻir metallar va organik asoslardan tashqari) suvda va tarkibida kislorod boʻlgan erituvchilar (spirtlar, ketonlar, oddiy efirlar) da yaxshi eriydi. Suvli eritmalardan kristallogidratlar holida ajralib chiqadi. Kislotali va neytral muhitlarda nisbatan barqaror boʻlib, ish-qoriy muhitda parchalanadi. Geteropolikislotalar suvli eritmalardan, mas, H3PO4+12Na2MoO4 + 12H2SO4 -> H3PMol2O40J+12Na2SO4+12H2O reaksiya asosida olinishi mumkin. Geteropolituzlar esa geteropolikislotalarni gidroksidlar yoki metallarning karbonatlari bilan neytrallash jarayonida hosil boʻladi. G. antibiotiklarni ajratib olishda, katalizator sifatida (mas, olefinlarning oksidlanishida) qoʻllanadi. G.ning hosil boʻlishidan analitik kimyola margimush, qalay, surmani ochishda, rubidiy, seziy, fosfor, molibden va b.ni fotometrik usudda aniqlashda foydalaniladi. Baʼzi G. lok, boʻyoq i.ch.da qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterostiliya

Geterostiliya (getero... va yun. stylos — ustuncha), urugʻchi ustunchalarining har xilligi — oʻsimlikda changchi changdonlari bilan urugʻchi ogʻizchasining nisbatan baland-past joylanishiga koʻra bir-biridan farqlanadigan 2 yoki 3 xil tipdagi gullarning mavjud boʻlishi. Mas, gulda urugʻchi ogʻizchasi changchi changdonidan pastda (qisqa ustunchali), yuqorida (uzun ustunchali), oʻrta holatda (oʻrta ustunchali) joylashgan boʻlishi mumkin. Bu hodisa oʻsimlik populyatsiyalarining evolyutsion moslanishlarida yuzaga kelgan va oʻsimliklarning koʻpayishi hamda yashovchanligi oshishida hayotiy ahamiyatga ega. G. gulli oʻsimliklarning 30 ga yaqin oila vakillarida kuzatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterotallizm

Geterotallizm (getero... va yun. thallos — shoxcha, novda, bachki) — vegetativ va generativ organlarining tashqi tuzilishi jihatidan bir-biridan farq qilmaydigan baʼzi suvoʻtlar va zamburugʻlarda uchraydigan ayrim jinslilik. G. birinchi marta (1904) mukor zamburugʻlarda aniqlangan. Jinsiy organlarining tuzilishi jihatdan keskin farq qiladigan ayrim har xil jinsli oomitsetlar va zamburugʻlar ham G.ga misol boʻla oladi. Zamburugʻlarda uchraydigan ikki jinslilik esa gomotallizm deb ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterotopiya

Geterotopiya (getero... va yun. Topos — joy) — evolyutsiya jarayonidagi embrional rivojlanishda biron-bir organ oʻrnining oʻzgarib qolishi. G. terminini 1874 yil E. Gekkel taklif etgan. U tuban koʻp hujayrali hayvonlarda jinsiy bezlari odatda ekto yoki endodermada, yuksak hayvonlarda mezodermada joylashganligini koʻrsatadi. Ayrim suyakli baliqparda qorin juft suzgichlari koʻkrak juft suzgichlarining orqasida emas, balki ularning oldida joylashganligi G.ga misol boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterotroflar

Geterotroflar, geterotrof organizmlar (getero... va yun. Trophe — oziq) — oʻzining oziqlanishi uchun tayyor organik birikmalardan foydalanadigan organizmlar. Bu bilan geterotrof organik birikmalarni mineral moddalar karbon, azot, oltingugurtdan sintez qiladigan avtotroflardan farq qiladi. Geterotrofga deyarli barcha hayvonlar va odam, zamburug‘lar, bakteriyalar, ayrim parazit oʻsimliklar (shumgʻiya, chirmovuq) kiradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterofilliya

Geterofilliya (getero... va yun. phyllon — barg) — bitta oʻsimliqda yoki uning bitta shoxida har xil shakldagi barglar boʻlishi. G. ayniqsa suvda oʻsuvchi oʻsimliklarda yaxshi rivojlangan boʻlib, suv osti barglari suvdan tashqarida joylashgan barglaridan keskin farq qiladi. Suv oʻsimliklari uchun G. moslanish xususiyatiga ega, chunki kuchli qirqilgan suv osti barglari suvda erigan uglerod oksidni yaxshi oʻzlashtiradi. G. quruqpikda oʻsuvchi oʻsimlik (tut, ayrim evkalipt)larda ham uchraydi. G. barglar yoshi yoki funksiyasiga bogʻliq boʻlishi mumkin. Masalan, tutning ancha eski barglari keng oval yoki tuxumsimon shaklda, hosil bermaydigan yosh novdalaridagi barglari esa kuchli qirqilgan boʻladi. Tropik epifit qirqquloq platitserium dastlab kosasimon barglar hosil qiladi. Bu barglar ichida qirqquloqning havo ildizlari joylashadi. Keyinroq hosil boʻlgan barglar uzun boʻlib, assimilyatsiya funksiyasini bajaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterofoniya

Geterofoniya (getero... va yun. phone — tovush) — musiqa asari tarkibidagi ovozlarning oʻzaro nisbatlari (musiqiy faktura)ga tegishli tushuncha, koʻp ovozlilik turi. G. biron kuyni badiha usulida bir nechta ovoz (cholgʻu) vositasida ijro etilishi jarayonida yuzaga keladi. Bunda kuy ohangdosh ovozlarda ritmik, intonatsion kabi oʻzgarishlar bilan bayon etiladi. G. ogʻzaki anʼanadagi musiqaga, xususan oʻzbek anʼanaviy musiqa ijrochiligiga xos (mas, dutor yoki tanbur joʻrligida ashula aytish va hokazo), bastakorlik va kompozitorlik ijodida ham qoʻllanilmoqda. Yana q. Unison.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteroxromatin

Geteroxromatin (getero... va xromatin) — hujayra sikli davomida xromatinnit kondensirlangan (zich taxlangan) qismlari. G. mitozdavrida euxromatinga nisbatan jadal boʻyaladi va yorugʻlik mikroskopida hatto interfaza davrida ham koʻrinadi. G. genetik jihatdan inertligi va oʻzida deyarli genlarni saqlamasligi toʻgʻrisida taxminlar mavjud. G.li qismlar xromosoma boʻylab tarqalgan boʻlib, odatda sentromerata yaqin joylashadi. G. haqiqiy va fakultativ boʻladi. Haqiqiy G. hujayralarning interfaza davrida ham oʻz holatini saqlovchi xromosoma uchastkasidir; fakultativ G. esa hujayra siklining maʼlum bir bosqichida faol boʻladi. G. koʻpchilik hayvonlarning ayniqsa jinsiy xromosomalari uchun xosdir. G.ni sunʼiy yoʻl bilan (mas, past harorat taʼsirida) olish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteroxromiya

Geteroxromiya (getero... va yun. chroma — rang, tus) — oʻng va chap koʻz yey pardalarining yoki bir koʻz yoy pardasi turli qismlarining har xil rangli boʻlishi. Tugʻma yoki hayot davrida kelib chiqadi. Boʻyin simpatik nervining zararlanishi G.ga sabab boʻladi. Deyarli hamisha Gorner sindromi qayd qilinadi (qorachiq torayadi, koʻz kisiqroq boʻladi, koʻz soqqasi ichiga botadi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteroxroniya

Geteroxroniya (getero... va yun. chronos — vaqt) — hayvonlar va oʻsimliklar naslida organlar shakllana boshlashi vaqti va tezligining ajdodlariga nisbatan oʻzgarishi. G. organ shakllanishining ancha erta boshlanishi va rivojlanishining tezlashuvi (akseleratsiya) yoki organning keyinroq shakllanishi va rivojlanishining sekinlashuvi (retardatsiya) orqali namoyon boʻlishi mumkin. G. organ funksiyasining boshlanishi boʻlganligi uchun ontogenez davridagi muhit sharoitiga bogʻliqboʻladi. G. organizmlarning oʻzgarib turadigan sharoitga moslashuvi sifatida turlarning tarixiy taraqqiyoti (filogenez)aa muhim ahamiyatga ega. G. terminini biologiyaga nemis biologi E. Gekkel biogenetik qonunning vaqtinchalik buzilishini ifodalash maqsadida kiritgan. G. tur hosil boʻlishida yashash sharoiti taʼsirida hayvonlar va oʻsimliklar tuzilishini oʻzgartiradigan asosiy jarayon sifatida qaraladi. Sut emizuvchilar tili muskullarining ancha rivojlanishi va shu tufayli yangi tugʻilgan bolasining emish harakatlariga layoqatli boʻlishi G.ga misol boʻla oladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterotsiklik birikmalar

Geterotsiklik birikmalar (getero... va yun. kyklos — halqa) — molekulasida halqa saqlaydigan va bu halqada ugleroddan tashqari bir yoki bir nechta boshqa elementlarning atomlari (geteroatomlar)ni tutadigan organik moddalar. Halqasida azot (N), kislorod (O), oltingugurt (S) tutadigan G.b. katta ahamiyatga ega boʻlib, ularga nuklein kislotalar, oqsillar va b. molekulalari tuzilishida ishtirok etadigan alkaloidlar, vitaminlar, antibiotiklar va tabiiy pigmentlar kiradi. Xalqaro nomenklaturaga asosan muhim G.b.ning trivial nomlari saqlanib qolgan, mas, pirrol (I), furan (II), tiofen (III). Halqasida 3 tadan 10 tagacha atom tutgan monotsiklik G.b.ning nomlari ulardagi geteroatomlar (N — aza, O — oksa, S — tia, R — fosfa va hokazo)ni, aʼzolarining sonini, halqalarning toʻyingan yoki toʻyinmaganligini eʼtiborga olgan holda tuziladi Mas, aziridin (IV), tiiren (V), tiyet (VI), 1,3dioksolan (VII), pergidropirimidin (VIII). 5 va 6 aʼzoli toʻyinmagan G.b. aromatik xossaga ega boʻlganligi sababli geteroaromatik birikmalar deb ataladi. Ular (mas, tiofen, pirrol, piridin)ning kimyoviy xossalari benzol va uning hosilalariga oʻxshashdir. G.b.ga koʻpchina moddalar, mas, furan guruhiga furfurol (plastmassa i.ch.da ishlatiladigan xom ashyo), pirrol hosilasiga oʻsimliklar xlorofili va qon gemini kiradi. G.b. oʻsimlik va tirik organizm hayot faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Tibbiyotda qoʻllaniladigan doridarmonlarning deyarli yarmi G.b.dan iborat.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Getinaks

Getinaks — sintetik smolalar shimdirilgan qogʻoz qatlamlarini presslab olinadigan material. Bogʻlovchi moddalar sifatida koʻproq fenol-formaldegiddan, kamdan-kam melamin-formaldegid, epoksid-fenolanilin-formaldegid smolalardan foydalaniladi. G. tarkibida smola miqdori 40—55% boʻladi. Baʼzan G. sirtiga zarqogʻoz, gazlama, shisha yoki asbest toʻqimalar qoplanadi. G.ning mustahkamlik, elektr izolyatsiya xossalari yuqori. Listlar va silindrik zagotovkalar koʻrinishida ishlab chiqariladi. Transformator, telefon, radioapparatura bosma sxemalarini detallari, vtulkalar, tishli gʻildiraklar i.ch. va bezak materiallar sifatida ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Getlar

Getlar — daklarga qardosh boʻlgan qad. frakiy qabilalari; mil. av. 5-asrda Bolqon ya. o. bilan Dunay daryosi oraligʻidagi hududda yashashgan (Gerodot). Mil. av. 512 y.daDoro I ga qattiq qarshilik koʻrsatgan. Getlarga qarshi Aleksandr (Iskandar Maqsuniy) ham urushgan. Mil. av. 1-asrda getlar Dunayning quyi oqimining har ikki tomoni — gʻarbda Osim daryosidan sharkda Qora dengiz qirgʻoklarigacha yoyilgan hududda yashagan (Ptolemey, Strabon, Ovidiy). Getlarning asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik va chorvachilik. Mil. av. 1-asrning 60-y.larida getlar qudratli harbiy qabila ittifoqi barpo etgan va birmuncha muddat Gʻarbiy Pont shaharlarida Rim hukmronligiga chek qoʻyilgan. Mil. av. 29—27 yillarda Rim sarkardasi Mark Krase getlarni Rimga tobe ettirgan, birok Rimning hukmronligi mustahkam emasdi, chunki getlar ozodlik urushini davom ettirmoqsa edilar. Faqat 106 y. Trayan getlarni uzil-kesil boʻysundirib, ularni yangi tashkil etilgan Rim viloyati Dakiya tarkibiga kiritgan. Getlarning ozodlik kurashi ayniqsa 3-asrda, var-varlarning Rim imperiyasiga hujumi davrida kuchaygan. Natijada Dakiyada Rim hukmronligiLvreliandavri (270— 275) ga kelib barham topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Millatlar
Turkum:Tarix
Getman

Getman (polyakcha hetman, nem. Hauptmann — boshliq soʻzidan) — 1) Ukrainada 16—17-asr 1-yarmida kazaklar rahbari, 1648 y.dan Ukraina hokimi va kazak qoʻshinlari boshligʻi; bir qator dehqon-kazak koʻzgʻolonlari rah-bari; 2) Polshada 15—16-asrlarda yollanma qoʻshinlar qoʻmondoni, 16—18-asrlarda butun armiya (barcha qoʻshinlar) qoʻmondoni.

GETTERLAR (inGetman getters), gaz yutuvchilar — kimyoviy oʻzaro taʼsir yoki adsorbsiya natijasida gazlarni (inert gazlardan tashqari) bogʻlash xossasiga ega moddalar. Getman boshqa gazlar bilan taʼsiri, kimyoviy faolligi, ularni eritish (absorbsiya) yoki sirtida ushlab qolish xossalari bilan farqlanadi. Getman vakuum asboblarida inert gazlarni qoldiq gazlardan, qoʻshimchalardan va bugʻlardan tozalashda ham qoʻllanadi. Sanoatda bugʻlanadigan va bugʻlanmaydigan Getman ishlatiladi. Bugʻlanadigan Getman gazlarni asbob devorlarida metalli koʻzgu hosil qilib bogʻlaydi. Bunday Getman temir, nikel yoki mis sim yuzasidagi bariydan tashkil topgan boʻlib, tegishlicha (feba, niba, kuba) nomlanadi. Bugʻlanmaydigan Getman — tantal, titan, sirkoniy, niobiy, toriy, shuningdek lantan, seriy va b. nodir elementlar — asosan gazlarning erish yoki adsorbsiyalanishi natijasida bogʻlaydi. Bunday Getman asboblarga kukun holida joylashtiriladi yoki ulardan shu asboblarning ayrim qismlari yasaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Getterli nasos

Getterli nasos — vakuum nasosining bir turi. Ishi gazlar (inert gazlardan boshqa barcha gazlar)ni yutish xususiyatiga ega boʻlgan metall yutgich — getterning ana shu xususiyatiga asoslangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Getto

Getto – ilk oʻrta asrlarda Gʻarbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarida yahudiylar yashashi uchun ajratilgan shahar qismi. Getto istilohi ital. ghetta – zambarak zavodi soʻzidan olingan boʻlib, Venesiyadagi ushbu zavod yonida 1516-yil yahudiylar mahallasi (kvartali) taʼsis etilgan, Ikkinchi jahon urushi davrida natsistlar tomonidan Sharqiy Yevropaning bir qancha shaharlarida gettolar tashkil qilinib, yahudiylarni „qirish lageri“ga aylantirildi. Bu atama baʼzan huquqi poymol etilgan mayda millatlar joylashgan shahar tumaniga nisbatan ham ishlatiladi.

Oʻrta asrlarda Yevropa va Osiyoning qator mamlakatlarida shaharning maʼlum bir qismiga diniy, mazxabiy, irqiy va xatto kasbiy mansubligiga qarab odamlarni majburiy joylashtirish – Getto deyilgan. Dastlab oʻrta asrlardan boshlab gettolarga yaxudiy millatiga mansub kishilarni joylashtirishgan. Ikkinchi jahon urushi davrida yaxudiylar uchun ajratilgan Varshava gettosi „mashhur“ boʻlgan. Amerika va boshqa yangi qitʼalar kashf etilgandan soʻng AQSH, Kanada, Braziliya, Janubiy Afrika Respublikasi va Avstraliyada bunday joylarni „rezervatsiya“ deb atay boshlashgan. Tub aholi cheklangan bir xududga majburiy haydab kelib joylashtirilgan. Getto va rezervatsiyalar yevropaliklarni doimo maʼnaviy javobgarlikga undab turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Antisemitizm
Gefest

Gefest — yunon mifologiyasida olov hamda temirchilik xudosi. Kasbhunar homiysi sifatida eʼzozlangan. Zevs bilan Geraning (yoki faqat Geraning) oʻgʻli. Ikkala oyogʻi choʻloq, badbashara boʻlgan holda soqibjamol Afroditaga uylangan. Gefest — qoʻli gul usta; yer ostidagi bahaybat temirchilik ustaxonasida Zevs uchun chaqmoq va momaqaldiroqlar tayyorlab beradi, deb tasavvur qilingan. Gefest toʻgʻrisidagi miflar Yunonistonda badiiy hunarmandchilik yuksak darajada rivojlanganligini ifoda etar edi. Odatda, Gefest hunarmand kiyimida, qoʻlida bolgʻa yoki ombur ushlagan holda tasvirlangan. Rim mifologiyasidagi Vulkani mos keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Geshtaltpsixologiya

Geshtaltpsixologiya (nem. Gestalt — shakl, obraz, qiyofa, tashqi koʻrinish va psixologiya) — psixologiyadagi oqimlardan biri. 20-asrning 20— 30-yillarida Germaniyada yuzaga kelgan. Geshtaltpsixologiya fon Erenfelsning yaxlitlik idrokning asosiy sifati deb hisoblaydigan taʼlimotiga asoslanadi. Assotsiativ psixologiyaga (qarang Assotsiatsiya) zid ravishda geshtaltpsixologiya psixikaning birlamchi va asosiy elementi sifatida sezgilarni emas, balki yaxlit obrazlar — geshtaltlarni tan oladi. Geshtaltpsixologiya tarafdorlari (M. Vertxeymer, V. Kyoler, K. Koffka, K. Levin va b.) psixika mohiyatini idrokning oʻziga xosligi, yaxlitlik bilan izoxlaydilar. Geshtaltpsixologiya namoyandalari asarlarida idrokning shakllanishida tajribaning oʻrni oʻrganilmagan va bunga eʼtibor ham berilmagan. Ular nuqtai nazariga koʻra, geshtaltlar (obrazlar) goʻyo odam miyasidagi elektrik jarayonlar tufayli yuzaga keladi. 20-asrning 40-yillarida V. Kyoler miyadagi elektr maydonlari oʻzaro munosabatlari xususidagi fikrni miya qismlari elektr zaryadlari bilan toʻyinishi haqidagi gʻoyalar bilan toʻldirdi. Bu elektr zaryadlar miyaning u yoki bu qismida uzoq vaqtli qoʻzgʻalishlarni yuzaga keltiradi. Ularning miya bir qismidan kamroq toʻldirilgan boshqa qismiga oʻtishi ayrim illyuziyalarni va idrok xususiyatlarini paydo qiladi.

Geshtaltpsixologlarning eksperimental metodikasi va ular orqali olingan maʼlumotlar idrok va tafakkur psixologiyasini maʼlum darajada boyitdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geya

Geya — yunon mifologiyasida Yer xudosi. Olimp xudolaridan ilgarigi eng qadimgi maʼbuda. Oʻz-oʻzidan osmon (Uran), dengiz (Pont) va togʻlarni yaratgan. Uranni er qilib olgan. Oʻlardan xudolarning birinchi avlodi — 6 erkak titan va 6 ayol titan tugʻilgan, ularning orasida Zevsning ota va onasi — Kronos va Reya ham boʻlgan. G. Olimp xudolarining hayotida faol ishtirok etmasa ham, ularga dono maslahatlar berib turgan. Vakt utishi bilan G. takdir hukmini biladigan qad. donishmandlik homiysi sifatida eʼzozlangan, shu sababli uni Femida bilan tenglashtirishgan. G. obrazi qisman Demetra va Kibelaaa gavdalangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Gyoteborg

Gyoteborg, Yyoteborg (got qalʼasi; germanlarning got qabilasi nomidan) — Shvetsiyaning jan.-gʻarbidagi shahar. Gyota-Elv daryosining Kattegat boʻgʻoziga quyilish joyida. Gyoteborg-Boxus lenining maʼmuriy markazi. Aholisi 433 ming kishi (1997, shahar atrofi bilan 761 ming kishi). Gyoteborgga 17-asr boshida asos solingan. 18—19-asrlarda tashqi savdo shahri sifatida tez oʻsdi. 18-asr oxirida Gyote kanali qazilgach, Gyoteborgning transport mavqei yanada yaxshilandi. Gyoteborg aholisining soni va sanoat mahsuloti i. ch. boʻyicha Shvesiya poytaxtidan keyin 2-oʻrinda. Gyoteborg portining yillik yuk ortib tushirishi 25 mln. t Temir yoʻl va suv yoʻllarining muhim tuguni. Asosiy sanoat tarmoklari: mashinasozlik (jumladan avtomobilsozlik), metallsozlik, kemasozlik (mamlakatda quriladigan kemalarning 2/3 qismi), toʻqimachilik sanoatlari. Elektrotexnika uskunalari, sharikli podshipniklar, dizel dvigatellari va turli xil mashinalar ishlab chiqariladi. Ip gazlama, trikotaj, tikuvchilik fabrikalari, neftni qayta ishlovchi zavod; universitet, politexnika va savdo institutlari, muzeylar, sobor (1802—15-yillar) bor. Har yili xalqaro sanoat yarmarkalari oʻtkazib turiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Shvetsiya shaharlari
Gyotit

Gyotit (nemis shoiri I. Gyote nomi bilan atalgan) — gidroksidlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi FeOOH. Suv taʼsirida gidrogyotit (limonit)ga aylanadi. Rombik singoniyali. Turli shakldagi (ignasimon, ustunsimon) kristallar va agregatlar holida uchraydi. Rangi toʻq qoʻngʻir, qizgʻishqoʻngʻir. Yaltiroqligi olmossimondan metallsimongacha. Qattiqligi 4,5—5,5. S. ogʻ. 4,0—4,4. Rudali konlarning nurash zonasida va choʻkindi togʻ jinslarida hosil boʻladi. Oʻzbekistonning barcha rudali konlarida uchraydi. Temir olinadigan ruda. RF (Jan. Ural), Ukraina (Kerch yarim orol) da konlari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Göttingen universiteti

Gyottingen universiteti, Georg Avgust nomidagi Gyottingen universiteti — Germaniyaning yirik universitetlaridan biri. 1737-yil Gyottingen shahrida tashkil etilgan. 19-asr boshlarida madaniy va milliy siyosiy harakat markazlaridan biriga aylangan. Mashhur professorlar (matematik G. Gauye, tarixchi F. Dalman, filologlar aka-uka Ya. va B. Grimmlar) faoliyati tufayli universitetda tarix, siyosiy, tabiiy va matematika fanlari yetakchi mavqega ega boʻldi. G.u. da B. Riman, F. Kleyn, D. Gilbert, G. Minkovskiy kabi matematiklar ishlagan. Universitet teologiya, yuridik va siyosiy fanlar, tibbiyot, falsafa, iqtisod, ijtimoiy fanlar, tabiiy matematika, oʻrmonchilik, qishloq xoʻjaligi va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 30 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 2 mln.dan ortiq asar saqpanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Olmoniyadagi universitetlar‎
Gzak

Gzak, Gza, Kzak — qipchoqlar xoni (12-asr oxiri), Konchaknchng ittifoqchisi. Knyaz Igor Svyatoslavichning hujumini qaytarishda (1185) hamda Konchakning Rusga qilgan yurishida qatnashgan. Knyaz Igor ustidan gʻalaba qozongandan keyin G. qoʻshini Putivl sh. atroflarida harakat qilgan. "Igor polki jangnomasi"da eslatib oʻtilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gialoplazma

Gialoplazma (yununcha: hyalos — shisha va plazma), asosiy modda — hayvon va oʻsimlik hujayrasi sitoplazmasining yorugʻlik mikroskopida koʻrinadigan strukturaga ega boʻlmagan qismi. Elektron mikroskopda Gialoplazmaning ultrastrukturasi — membranalari, ribosomalari koʻrinadi. Bu strukturalar oraligʻida matriks, baʼzan G. deb ataladigan gomogen sitoplazma boʻladi. Gialoplazmaning bu qismi tarkibiga oqsillar, RNK, polisaharidlar, lipidlar va b. kiradi.
Elektron mikroskop ostida gialoplazma gomogen va mayda donador tuzilishga ega. Sitoplazmaning fizik-ximik xususiyatlarini o‘rganish gialoplazmaning murakkab kolloid sistema ekanligini tasdiqlaydi. Gialoplazmada turli biopolimerlar: oqsil, nuklein kislota, polisaxaridlar va boshqa moddalar bo‘ladi. Bu sistema zol (suyuq) holatdan gel holatiga yoki aksincha, gel holatdan zol holatga o‘tishi mumkin.
Elektron mikroskopik tadqiqotlar gialoplazma tartibli joylashgan ko‘p tarkibli sistema ekanligini ko‘rsatdi. Gialoplazma tuzilmalarsiz modda ko‘rinsa ham unda fibrillyar, ipsimon oqsil molekulalar hosil bo‘lishi yoki parchalanishi mumkin. Masalan: oqsil tubulinlarning ayrim molekulalari gialoplazmada ma’lum sharoitda naysimon strukturaga aylanishi yoki parchalanishi aniqlangan. Gialoplazmada glikolitik fermentlar, karbonsuv metabolizmi fermentlari, oqsil va lipid metabolizmining fermentlari, RNK va turli ionlar uchraydi. Gialoplazma hujayraning turli tuzilmalarini o‘zaro bog‘laydi. Hujayra uchun zarur bo‘lgan moddalarnnig hammasi, xususan, aminokislotalar, yog‘ kislotlari, nukleotidlar, karbonsuv, turli ionlar, ATF hujayraning turli tuzilmalariga gialoplazma orqali yetkazib beriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Biologiya
Giatsint

thumb|Giatsint
Giatsint – silikatlar sinfiga mansub mineral. Sirkonnut shaffof, toʻq qizil, toʻq sariq yoki qoʻngʻir rangli turi, kuchli olmossimon yaltiroq. Giatsintning rangi ushbu nomdagi gulni eslatadi. Eng sifatli giatsintlar Tailand, Vyetnam, Shri Lanka, JAR, Rossiyada olinadi. Shuningdek, Ukrainada ham uchraydi. Qimmatbaho tosh hisoblanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Javohirlar
Turkum:Alifbo boʻyicha minerallar
Gibberellinlar

Gibberellinlar – oʻsimliklarning oʻsish jarayonlarini boshqaruvchi tabiiy moddalar (fitogormonlar guruhi). Yapon olimi Ye. Kurosava 1926-yilda kashf etgan. Kimyoviy tabiatiga koʻra tarkibida 19 yoki 20 ta uglerod atomi tutgan tetratsiklik mono-, di- va tri-karbon kislotalardir. 70 ga yaqin G. maʼlum. Ular GA, GA va sh.k. belgilanadi. G. oz miqsorda yuksak oʻsimliklar tarkibida koʻp tarqalgan. G. ni zamburugʻlar, koʻpgina bakteriyalar, suvoʻtlar ham sintez qiladi. Odatda, oʻsimlik toʻqimalarida uning 1 kg ogʻirligiga nisbatan 0,01 dan 1,4 mg gacha G. boʻladi. Eng faol G.dan biri – gibberellin kislota bir necha mamlakatlarda mikrobiologiya sanoatida ishlab chiqariladi. G. hujayralarning boʻlinishi va kengayishi hisobiga oʻsimlik organlari oʻsishini tezlashtiradi, nuklein kislotalar va oqsillar sintezini faollashtiradi, gullashni tezlashtiradi, barg va mevalarning qarishini sekinlashtiradi. Urugʻlik, tuganaklar, piyozchalarning tinim davrini qisqartiradi. K-Xda urugʻsiz uzum navlari hosildorligini, zigʻir va kanop tolasi uzunligini oshirish, urug, tuganak va ildizpoyalar unib chiqishini tezlashtirish maqsadlarida qoʻllanadi. Masalan, uzumning Qora kishmish naviga guldan tushgandan keyin, gʻoʻralari moshdek boʻlganda 50–100 mg/l konsentratsiyali G. eritmasi bilan ishlov berilganda (uzum boshi eritmaga botirib olinadi yoki tokzorlarga purkaladi) hosildorlik 25—50% ortadi. Odam va hayvonlar uchun zararsiz.

Abdukarim Zikiryoev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gibbonlar

Gibbonlar (Hylobatidae) — kichik odamsimon maymunlar oilasi. Oldingi oyoqlari haddan tashqari uzun (yoyilganida 2 m gacha). Dumi yoʻq, kichkina quymich qadogʻi bor. 2 urugʻi: asl gibbonlar (Hylobates)ra 6 tur, nisbatan yirik siamang yoki yopishgan barmoqlilar (Symphalangus)ra 1 tur (S. Syndactylus) kiradi. Asl gibbonlar erkagi tanasining uz. 40— 64 sm, vazni 4—8 kg, siamanglarniki — 47—60 sm, vazni 9,5—12,5 kg (20 kg gacha). Jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlanmagan. Yungi qalin, rangi har xil: kulrang yoki sargʻish-qoʻngʻir tusdan qora ranggacha (sidirgʻa tusli gibbonlar va siamangda). Asl gibbonlar— Janubiy Xitoy, Hindixitoy, Sumatra, Yava, Kalimantan o.larida; siamang esa Sumatra o. va Malakka ya. o.da tarqalgan. Gibbonlar juft yoki 6 tadan, baʼ-zan 20—30 tadan boʻlib daraxtlarda yashaydi, juda yengil va tez harakat qiladi.
 va jinsiga qarab, gibbonlarning mo'yna rangi to'q jigarrangdan och jigarranggacha va qora va oq rang o'rtasidagi ranglar bilan farq qiladi, garchi butunlay "oq" gibbon kamdan-kam uchraydi.
Oʻsimliklarning mevasi, barglari, kurtaklari, gullari, hasharotlar, qushlarning tuxumi, joʻjalari bilan oziqlanadi. Uya qurmaydi, shoxlardagi qalin. barglar ustida uxlaydi. Ovozi, ayniqsa katta boʻgʻiz xaltalariga ega boʻlgan qora gibbonlar va siamangda juda baland. Boʻgʻozlik dari 210—235 kun. 5— 10 yoshida jinsiy voyaga yetadi, 30—35 yil yashaydi. Qalpoqchali gibbon (N. pileatus), bir xil tusli gibbon (N. concolor), kloss gibbon (N. Klossii) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Josiah Willard Gibbs

GIBBS (Gibbs) Jozayya Uillard (1839.11.2 - Nyu-Xeyven — 1903.28.4) — amerikalik nazariyotchi-fizik, termodinamika va statistik mexanika asoschilaridan biri. Termodinamik jarayonlarni geometrik tushuntirish usulini ishlab chiqqan. Termodinamik potensial usulini ishlatishni birinchi boʻlib boshlab bergan. Termodinamik potensiallarni molekulyar-kinetik nazariyaga asosan tushunish imkoniyatini beradigan statistik mexanikani vujudga keltirgan. G. yaratgan termodinamik sistemalar muvozanati nazariyasi — Gibss fazalar qoidasini keltirib chiqardi. U bir qancha tenglamalar (G.— Gelmgols, G.— Dyugem, G.ning adsorbsion tenglamasi) ni ishlab chiqqan. Statistik fizikaning asosiy qonuni — G. taqsimotini kashf etgan. Yorugʻlikning mexanik va elektromagnit nazariyalari masalalari bilan ham shugʻullangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:19-asr amerikalik olimlari
Gibbs paradoksi

Gibbs paradoksi (klassik mexanikada) — bir xil gaz holati oʻzgarganda ham sistema enyaroliyasining oʻzgarmay qolishi. Bir-biridan toʻsiq bilan ajratilgan idishdagi gazlar aralashtirilganda ularning har biri kengayib, idishning butun hajmiga tarqaladi. Bunda sistemaning entropiyasi ortadi, chunki qaytmas jarayon sodir boʻladi. Vaholanki, gaz bir xil boʻlsa, toʻsiqni olib tashlaganda sistemaning holati umuman oʻzgarmaydi va sistema entropiyasi ham oʻzgarmaydi. Klassik mexanika asosida qilingan hisob ana shunday natijaga olib keladi. Kvant statistikadagi zarralarning ayniylik prinsipi G. p.ni hal qildi, yaʼni bir xil gazlar aralashganda entropiyaning oʻzgarmasligini isbotladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil