Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Toksikologiya

thumb|right|282px| 

Toksikologiya, veterinariya toksikologiyasi — zaharli moddalar xususiyatlari va ularning qayvonlar (qishloq xoʻjaligi. hayvonlari, ovlanadigan va boqiladigan yovvoyi hayvonlar, baliqlar, asalarilar) organizmiga taʼsirini, pestitsidlar qoldiklari va boshqa zaharli moddalar bilan ifloslangan ozuqalarni veterinariyasanitariya jihatidan baholash, zaharli oʻsimliklar, mikroskopik zamburugʻlar, suv oʻtlaridan zaharlanish va ularning oldini olish, zaharlangan xayvonlarni davolash, ozuqalarda, xesh goʻsht mahsulotlaridagi zaharli kimyoviy birikmalarning ruxsat etilgan qoldiq miqdorini aniklash, ularni tahlil kilish va boshqa masalalar bilan shugʻullanadi.

Veterinariya toksikologiyasi sohasida 20-asrning 70-yillarida Oʻzbekiston veterinariya institutoʻ toksikologiya boʻlimida, Samarqand qiimoq xoʻjagik instituti veterinariya fti kafedralarida ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. Oʻzbekiston hududida oʻsadigan zaharli oʻsimliklardan kampirchopon, mingdevona, bangidevona singari oʻsimliklar, gallani zararlovchi krrakuya, chorva ozukasida ishlatiluvchi kunjara, sheluxa, chigit singari paxta chiqindilari tarkibidagi gossipol moddalari, shuningdek, kimyoviy pestitsidlar bilan qishloq xoʻjalik hayvonlarining zaharlanishini tashxis qilish, ozuqa va chorvachilik mahsulotlarini veterinariyasanitariya jihatidan baholash masalalari boʻyicha muhim ilmiy ishlar olib borildi. Veterinariya T.si rivojlanishiga oʻzbekistonlik olimlardan X.Z. Ibragimov, N. X. Shevchenko, F.I.Ibodullayev, R.X.Xaitov, T.B.Boymurodov, Q.Norboyev, N. Davlatov, V.R.Xaitov, D.Sh.Muratov va boshqa muhim hissa qoʻshdilar.

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat veterinariya xizmati tizimiga kiruvchi Respublika veterinariya lab.da, Qoraqalpogʻiston, viloyatlar va Toshkent sh. veterinariya lab.larida kimyotoksikologiya boʻlimlari mavjud boʻlib, ular tomonidan hayvonlar zaharlanishida diagnostik tekshirishlar, shuningdek, pestitsidlar koldiqlarini saqlovchi chorvachilik mahsulotlari hamda ozuqalarini veterinariyasanitariya ekspertizasi oʻtkaziladi.

 Adabiyot 
 Radkevich P.Ye., Veterinarnaya toksikologiya, M., 1972.

Hoshim Nurmamatov.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Toksikologiya
Tolay tovushqoni

Tolay tovushqoni, qum tovushqoni — quyonlar oilasiga mansub sut emizuvchilar turi. Gavdasi qumrangqoʻngʻir tusda (nomi shundan), kichik. Uzunligi 54 sm gacha, vazni 2,5 kg gacha. Oʻzbekistonning deyarli hamma hududlarida, xususan pasttekisliklar, vohalar, togʻ va togʻ oldi zonalari, toʻqaylardagi chakalakzorlarda, togʻ archazorlarida uchraydi. Har xil oʻt va butalar bilan oziqlanadi. Yil davomida faol hayot kechiradi. Yilda bir nechtadan 2—5 marta bolalaydi. Goʻshti va moʻynasi uchun ovlanadi. Tartibsiz ovlanishi va yashash muhitining buzilishi tufayli bir qancha hududlarda yoʻqolib ketgan yoki soni keskin kamaygan.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tolali oʻsimliklar

Tolali oʻsimliklar — tola yoki yigiruv xom ashyolari, materiallari olinadigan bir va koʻp yillik oʻtsimon, buta va daraxtsimon oʻsimliklar. Oʻsimliklar dunyosidagi 292 oiladan 125 tasi tolali oʻsimliklarlar hisoblanadi. Tolali oʻsimliklarning ahamiyati toʻqimalari tarkibidagi lub tolalari (sklerenximali tolalar) va limbriformlar (mustahkam yogʻochlangan tolalar) miqdoriga bogʻliq. Tola oʻsimliklarning qaysi organlarida hosil boʻlishiga qarab tolali oʻsimliklar 3 guruhga ajratiladi:

 Tolasi urugʻida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: gʻoʻza (qarang Paxta tolasi);
 Tolasi goyasida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: kanop, jut, nasha, tolali zigʻir, kendir, sida;
 Tolasi bargida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: tolali banan, agava, yukka, Yangi Zelandiya zigʻiri.

Biologik xususiyatlari xilma-xil boʻlgan tolali oʻsimliklar yer yuzida turli tuproq — iqlim sharoitlarida yetishtiriladi. Tolali oʻsimliklar har xil botanik oila va turlarga mansub. Shuning uchun morfologik va biologik xususiyati boʻyicha birbiridan farq qiladi. Tola sifatining asosiy koʻrsatkichlari: uzunligi, diametri, egiluvchanligi va pishiqligidir. Tola oʻsimliqsan ajratilgan paytda oq, sariq va kulrang boʻladi. Toʻqimachilik sanoatida tolali oʻsimliklar tolasining mayin yoki dagʻalligiga qarab har xil gazmollar ishlab chiqariladi. Jahon toʻqimachilik sanoatida paxta tolasidan mayin gazlamalar, lub tolali oʻsimliklarning tolasidan dagʻal gazlamalar, qop, qanor, arqon, choʻtka, qogʻoz kabi mahsulotlar va boshqa buyumlar ishlab chiqariladi. Tolali oʻsimliklar urugʻi 18-42% moy boʻladi. Moy oziq-ovqatda, texnikada, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda va boshqa yoʻnalishlarda qoʻllanadi.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Toldiq

Toldiq — Olay tizmasining sharqiy qismidagi dovon (Qirgizistonda), Olay vodiysi bilan Gulcha daryosining boshlanish joyida. Bal. 3615 m. T. dovoni orqali Oʻsh — Xorugʻ avtomobil yoʻli oʻtadi.

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Dovonlar
Toldoshlar

Toldoshlar — ikki uyli oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta va baʼzan yarimbuta. Bargi oddiy, spiralsimon joylashgan; gullari bir jinsli, toʻpguli kuchala. Barg yozilguncha yoki yozilgandan keyin kuchala hosil qiladi. Gullari yon bargchalar qoʻltigʻida. Changchisi 8 tagacha. Shamol va hasharotlar yordamida changlanadi. Mevasi bir uyali, koʻp urugʻli koʻsakcha, ikkiuch pallaga boʻlinadi, urugʻining tubida kumush rang tuklari bor. Urugʻlari shu tuklar yordamida, havo va suv orqali tarqaladi. Urugʻidan va qalamchasidan koʻpayadi. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil zonasidagi dare, koʻl boʻylarida nam yerlarda usadi. T.ning 3 turkumi, 400 dan ortiq turi bor. Oʻrta Osiyoda 70 turi boʻlib, 40 tasi mahalliy, 30 tasi introduksiya qilingan. Melioratsiya maqsadlarida va dekorativ oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Yogʻochidan mebel, taxta, gugurt i. ch., uyjoy kurilishida foydalaniladi.

Tollar avlodi (salix)

Bu avlod vakillaribarglari butun qisqa bandli daraxt,buta va butachalardir. Ularning kurtaklari odatda bitta tangacha bargli bo’ladi.

Odatda barg chiqarishiga qadar gullaydi. Gulyonbargchalari butun va tukli bo’ladi. Gulqo’rg’oni bokalsimon yoki o’yilgan, sharsimon shiradonga aylanga. Erkak guldagi otaligi ikkita, bazan uchta, beshta, o’n ikkita. Mevasi ko’sakcha(1-rasm). Urug’ida ipaksimon tuki bor. Hashoratlar vositasi bilan, bazan shamol vositasi bilan changlanadi. Chetdan changlanish natijasida osonlik bilan yangi duragaylar xosil bo’ladi. Tollar bir-biriga juda o’xshash va ularni tashqi uzilishidan ajratish juda qiyin. Yer yuzida toldoshlar oilasining 200 dan ortiq turi bor. MDH davlatlarida 167ta turi o’sadi. O’zbekiston o’simliklar dunyosida esa 30 dan ortiq turi tarqalgan. Tollar xar hil ekologik sharoitlarda ko’proq daryo, kanal, ariq va xovuzlar bo’yida o’suvchi yorug’sevar o’simliklar xisoblanadi. Vegetativ yo’l bilan yaxshi ko’payadi. Urug’ining unib chiqish muddati ancha qisqa bo’lib, ikki haftadan so’ng unib chiqish qobilyatini yo’qotadi. O’zbekistonda yovvoyi xolda echkitol (salix sangarica), suv tol (salix nilhelmsiana), blok toli (salix blaskii), sariq tol (S. euapiculata), Olga toli (Salix Olgae Regel), nedzveski toli (salix wedz weckii), Velgelms toli (S.Welhelmsiana Bieb), ko’k tol (salix coerullea), qirchin tol (salix tenuijulis), sambittol (salix tenuijulis) lar daryo qirgoqlarida o’sib to’qaylar xosil qiladi. Shaxarlarda anxor va xovuzlar bo’yida, bog’ va parklarda amudaryo toli (salix oxika), qora tol(salix avstralior), oq tol (salix alba), yaltiroq tol (salix mikans), majnuntol (salix bebylonica) kabi ni ekib o’stirilishini ko’rishimiz mumkin.

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Alejandro Toledo

Toledo Manrike Alexandro (1946.28.3, KabenyadeAnkash sh. chasi) — Peru davlat arbobi. Stanford universiteti (AQSH)ni tugatgan. Garvard universiteti (AQSH)da ilmiy tadqiqot bilan shugʻullangan, jahon bankida maslahatchi boʻlib ishlagan. "Peruning kelajagi uchun" partiyasi yetakchisi. 2001 yildan Peru Respublikasi prezidenti.OʻzME
Toledo

Toledo — Ispaniyaning markaziy qismidagi shahar. Tako daryosi boʻyida. Toledo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi - 61 ming kishi (2000). Hunarmandchilik (metall buyumlar, korrida uchun anjomlar, keramika, ipak va jun gazlama tayyorlash)ning qadimgi markazi.

Qadimda T. karpetanlarning iberiy qabilasi manzilgohi boʻlgan, miloddan avvalgi 2-asrda uni rimliklar egallagan. 6-asr oʻrtalaridan Vestgotlar davlati poytaxti. 1085-yilda Alfons VI tomonidan egallanib Kastiliya va Leon poytaxtiga aylandi. 1479-yildan birlashgan Ispaniya poytaxti. Arablar qoʻl ostida boʻlgan davrdan boshlab hunarmandchilikning, xususan, sovuq qurollar ishlab chiqarish. va teriga ishlov berish markaziga aylandi. 14— 15-asrlarda movut, ipak matolar, keramika va zargarlik buyumlari ishlab chiqarish. ayniqsa rivojlandi. 16-asr oxiri va 17-asr boshlarida (poytaxt Madridga koʻchirilgach) T.ning iqtisodiy va siyosiy mavqei pasaydi.

Meʼmoriy yodgorliklardan rim davrida qurilgan sirk krldiklari, akveduk, shahar darvozalari, cherkovlar, ratusha, sobor, koʻpriklar va boshqa saqlangan. 20-asrda T. qad. meʼmorlikning milliy qoʻriqxonasi deb eʼlon qilingan. Shahar oʻrta asr qiyofasini saqlab qolgan, zamonaviy qurilishlar qilinmaydi. Turizm rivojlangan.

 

Turkum:Ispaniya shaharlari
Tolib Maxsum madrasasi

Tolib Maxsum madrasasi (yoki Tolib Maxdum madrasasi) – Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa 1910-yilda Xiva xonining mirzosi boʻlgan Tolib Maxsum (Maxdum) mablagʻi hisobiga qurilgan. Uni qurishda xivalik ustalardan Xudoybergan hoji va Qalandar Koʻchim qatnashgan. Bugungi kunda yodgorlik „Ichan qalʼa“ MFY, Islom Xoʻja koʻchasi, 22-uyda joylashgan.

Tolib Maxsum madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

 Tarixi va qurilish uslubi 
Tolib Maxsum (Maxdum) madrasasi 1910-yilda Tolib Maxsum xoʻjaning mablagʻlari hisobiga qurib bitkazilgan. Koʻplab tarixiy maʼlumotlarga koʻra, madrasaning qurilish gʻoyasi saroy vaziri Islomxoʻja Tolib hamda Xiva hukmdori Muhammad Rahimxon II larga tegishlidir. Yodgorlikni xivalik, koʻplab madrasalarni qurishda ishtirok etgan ustalar Xudoybergan hoji va Qalandar Koʻchim bunyod etgan. 8 hujrali madrasa Islomxoʻja madrasasiga shimol tomonidan yopishtirib qurilgan. Maxsum (yoki maxzum, xivachasiga maxsum) soʻzining etimologiyasi – xizmat etiladigan kishi, ulugʻ zot, martabali ziyoli kishi degan maʼnoni anglatadi. U ulamo, pir va ustozlarga beriladigan unvondir. Boshqa maʼlumotga koʻra, bu soʻz „Fors/arab tillarini biluvchi“ deya tarjima qilinadi.

Tolib Maxsum Muhammad Rahimxonning yoshlikdan yaqin doʻsti boʻlib, tanbur chalishni maromiga yetkazgan kishi edi. Uning xon oldidagi obroʻsi katta boʻlgan.

Madrasa toʻgʻri toʻrtburchak tarhli qilib qurilgan va umumiy maydoni 18,8x16,55 m ni tashkil qiladi, atrofida 1 qavatli hujralar joylashgan. Peshtoq sharafasiga silliqlangan gʻishtlar 2 qator qilib terilgan, dandanasi yashil rangli koshin bilan bezatilgan. Bosh tarzidagi gumbazli miyonsaroy (darvozaxona) orqali hovliga oʻtiladi. Darsxona va masjid miyonsaroyning 2 yonida joylashgan. Hovli maydoni 10,75x8,0 m boʻlib, burchaklaridagi xonalarga eshik ochilmagan. Atrofidagi hujralar tomi balxi gumbazli, ularning oldini uncha chuqur boʻlmagan ravoqlar egallagan. Hujralarga ravoqlardagi eshiklar orqali kiriladi. Madrasaning darsxonasi oʻrniga chorsi xona (shimoli-gʻarbiy burchagiga) qurilgan. Olimlarning tahmin qilishicha, madrasada asosan nusxa koʻchiruvchilar, xattotlar va dunyo ilmi sohasi mutaxassislarini tayyorlashgan. Madrasa 1977-yilda birinchi marta katta miqyosda qayta taʼmirlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Bugungi kunda Tolib Maxsum madrasasida sayyohlar dam olib, ovqatlanishi uchun oilaviy oshxona-restoran faoliyat olib bormoqda.

 Yana qarang 

 Matniyoz Devonbegi madrasasi
 Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
 Yusuf yasovulboshi madrasasi
 Arab Muhammadxon madrasasi
 Muhammad Amin inoq madrasasi
 Mozori Sharif madrasasi

 

Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Turkum:Xorazm madrasalari
Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xorazm
Turkum:Xiva
Muso Tolibov

Muso Ibrohimovich Tolibov (1950.3.3, Shofirkon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Shofirkon tumanidagi 4maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Obid Tolipov

Obid Tolipov (1918.7.11 Toshkent – 1994.15.12) – Oʻzbekiston xalq artisti (1978). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Lohutiy nomidagi oʻzbek davlat teatr texnikumini tugatgan (1937). 1937-yildan Yosh tomoshabinlar teatri aktyori. „Yetim va yetima“ (Gʻ. Zafariy) spektaklidagi Yetim roli Obid Tolipovning sahnadagi ilk obrazidir. „Oqarib koʻrinar yolgʻiz yelkan“dagi Petya, „Nasriddinning kechmishlarida“ oʻgʻri, „Tom togʻaning kulbasi“da Jon, „Oppogʻim“da Dik, „Uch mushketyor“da Lyudovik, „Oʻqituvchi“da Ramazon qori, „Allomaning yoshligi“da Kongirbek, „Oltin tulpor“da Qirol, „Kim aybdor“da Abdusamat kabi rollari bilan shuhrat qozondi. Obid Tolipov dramaturg sifatida I. Ahmedov bilan xamkorlikda „Sirli sandiq“, „Qimirlagan qir oshar“, „Zumrad va Qimmat“, „Toʻgʻri va Egri“ kabi ertak pyesalar yozib yosh tomoshabinlarga takdim etganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:7-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:15-dekabrda vafot etganlar
Shukur Tolipov

Shukur Tolipovich Tolipov (1908.5.1, Yangiyoʻl, Toshkent viloyati — 1990.28.5, Toshkent) — kimyogar olim. Qozogʻiston Fanlar akademiyasi akademik (1967-yildan) Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950), kimyo fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1935), shu universitetda kafedra mudiri (1938-yildan), dekan (1949-yildan). Urush qatnashchisi (1941 — 45). Ayni vaqtda 1967-yildan Chimkentdagi Qozogʻiston kimyotexnologiya institutida ilmiy maslahatchi.

Asosiy ilmiy tadqiqotlari nodir va tarqoq elementlarning analitik kimyosiga oid. Ftoridlar va turli organik reaktivlardan foydalanib, analiz qilish usullarini taklif etgan. Organik reagentlar sifatida tabiiy birikmalar (anabazin, gossipol, papaverin, pilokarpin va boshqalar) va ularning sintetik hosilalarini oʻrgangan. Nodir elementlar va biologik faol birikmalarni aniklashning fotometrik, kompleksonometrik, lyuminessent va elektrokimyoviy usullarini ishlab chiqqan.

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tolish tili

Tolish tili (tolishcha. Tolışə zıvon, Tолышә зывон) — eroniy tillarning shimoli-gʻarbiy guruhiga mansub til. Ozarbayjon janubi va Eron shimolida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 ming kishiga yaqin (1979). Asosiy shevalari: lenkoran, astara, lerik, massali. Fonetikasida 7 unli fonema, til oʻrta va til orqa undoshlari oppozitsiyasi (k’k, g’ g) mavjud; morfologiyasida otlar 2 kelishik bilan oʻzgaradi, koʻpchilik feʼllarning hozirgi va oʻtgan zamon shakllari bir xil, feʼllar 8 zamon, 4 mayl va 2 nisbat shakllariga ega. Sintaksisda aniqlovchi aniqlanmishdan oldin keladi. Leksikasida ozarbayjon tilidan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. XX asrning 30-yillarida Ozarbayjon tolishlari uchun yozuv yaratilgan boʻlsa-da, u ommalashmagan.

 

Turkum:Ozarbayjon tillari
Tolish togʻlari

Tolish togʻlari – Kavkazning jan.sharqidagi oʻrtacha balandlikdagi togʻlar (Ozarbayjon bilan Eron chegarasida)Encyclopædia Britannica. Kaspiy dengizi jan.dagi Elburs togʻlarining shim.gʻarbiy davomi. Janubiy sharkdan shim.gʻarbga choʻzilgan va togʻ oraliq botiqlari bilan ajralgan 3 ta parallel (Kumurkoʻy, Peshtasar, Burovar) tizmadan iborat. Bulardan eng balandi – qoyali Kumurkoʻy togʻi (2477 m).

Tolish togʻlari sharqda Lenkoran pasttekisligiga tik yon bagʻirlik hosil qilib tushadi. Togʻlarning 900 m dan 2200 m balandliklardagi qismida Kaspiy dengizi tomon nishablashgan tekisliklar mavjud. Tolish togʻlari kaynozoyning flish, vulkanogen va intruziv jinslaridan tashkil topgan. Zilzilalar boʻlib turadi. Togʻlarning sharqiy yon bagʻrida (600 m balandlikgacha) subtropik zona, undan yukrrida relikt daraxtlar (kashtan, bargli eman, temir daraxt va boshqalar), keng bargli oʻrmonzorlar mavjud. Tolish togʻlarining gʻarbiy yon bagʻrida butazorlar, togʻli kserofit va togʻ oʻtloqdasht oʻsimliklar oʻsadi. Termal buloqlar bor.

 

Turkum:Ozarbayjon tog'lar
Turkum:Togʻlar
Tolish xonligi

Tolish xonligi — Ozarbayjondagi tolishlar davlati. Nodirshoh davlati parchalanishi natijasida XVIII asr oʻrtasida Kaspiy dengizining janubi-gʻarbiy sohilida barpo etilgan. Asoschisi — Sayd Abbos, mahalliy mulkdorlardan boʻlgan. Uning vafotidan soʻng oʻgʻli Gara taxtga oʻtirgan (1747—1786). Iqtisodiyoti asosini dehqonchilik va chorvachilik tashkil etgan; xonlik poytaxti Lenkoran savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan. Eron tomonidan qilinayotgan doimiy tajovuzlar tufayli Tolish xonligi tashki siyosatda Rossiya bilan yaqinlashishga harakat qilgan. 1795-yil xon Mir Mustafo Rossiyadan homiylik qilishini soʻrab murojaat qilgan. 1802-yil Tolish xonligini Rossiya oʻz vasiyligiga olgan. 1828-yilgi Turkmanchoy bitimiga koʻra, esa Rossiya Tolish xonligini butunlay oʻz hududiga qoʻshib olgan.

 
Turkum:Ozarbayjon tarixidagi davlatlar
Turkum:Ozarbayjon xonliklari
Tolishmugʻon madaniyati

Tolishmugʻon madaniyati - jez va ilk temir davriga oid arxeologik madaniyat (mil. av. 14—7-asrlar). Ozarbayjonning Tolish togʻlari va Mugʻon dashtida tarqalgan. Qabristonlarni qazishda maʼlum boʻlgan. Tolishmugʻon madaniyatining togʻli zonalarida bir necha erkak va ayollar jasadi birga daxmalarga dafn etilgan. Juft va yakka qabrlar ham uchraydi. Jasadlar gʻujanak yoki choʻziq holda koʻmilgan. Tolishmugʻon madaniyatining past tekislik zonalarida tuproq qabrlar ochilgan. Ulardan jez va temir qurollar, har xil sopol idishlar, tilla va jez bezaklar hamda jezdan yasalgan hayvon shakllari topilgan. Tolishmugʻon madaniyatini yaratgan qabilalarning asosiy mashgʻuloti dehqonchilik, togʻlarda esa chorvachilik va metallsozlik boʻlgan. Dafn jihozlari va marosimlari patriarxal urugʻ jamoalarida mulkiy tabaqalanish boshlanganini aks ettiradi. Gʻarbiy Osiyo mamlakatlari bilan aloqasi boʻlgani kuzatiladi.

 

Turkum:Eronning qadimgi tarixi
Turkum:Ozarbayjon arxeologiyasi
Mixail Tolmasov

Mixail Joʻrabekovich Tolmasov (1887, Buxoro —1969.30.3, Samarqand) — maqomchi xonanda, sozanda (tanbur, dutor, doira). Oʻzbekiston xalq artisti (1936). Ota Jalol Nosirov. Levicha hofiz Boboxonovlardan Shashmaqomning ashula va cholgʻu yoʻllarini oʻrgangan. Ovozi juda yoqimli boʻlib. ashulalarni maqom ijrochiligidagi mumtoz uslubda mahorat bilan aytgan. Turli ansambllar (1920—33), Samarqanddagi mahalliy yahudiylar teatri, Buxoro mahalliy yahudiylar truppasi (1933—38)da xonanda va sozanda, Buxoro viloyati sanʼat boshkarmasi rax,bari (1938—41), Oʻzbek davlat filarmoniyasi krshidagi tojik ashula va raqs ansamblida xonanda, badiiy rahbar (1941—48). Yu. Rajabiy T. ijrosida "Savti Ushshoq", "Savti Navo", "Moʻgʻulchai Dugoh", "Moʻgʻulchai Segoh" (shoxobchalari bilan) notaga olib, Shashmaqom nashrlarida keltirgan. T. ijrolari gramplastinkalarga ham yozilgan. Bastakor sifatida "Najot", "Zulmi amir" musiqali komediyalarga kuy bastalaganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1969-yilda vafot etganlar
Turkum:30-martda vafot etganlar
Praskovya Tolstix

Praskovya Alekseyevna Tolstix (1934.5.11, Voronej viloyatining Vorobyovka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1956). 1956-yildan Denov tumanidagi 2, 1964-yildan 74maktabda ingliz tili oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dare usullaridan foydalanadi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Tolyatti

Tolyatti (1964-yilgacha Stavropol "Ставрополь") — Tolyatti (rus. Тольятти). Rossiya Federatsiyasi, Samara viloyatidagi shahar. Volga daryosidagi port shahar, temir yoʻl stansiyasi shahri hisoblanadi. Kuybishev suv omborining chap sohilida joylashgan. Aholisi 667.956 kishi (2024). Tolyattiga 1737-yili asos solingan. Volga.GES suv omboriga suv toʻldirilishi munosabati bilan (1950-yillar oʻrtalarida) shahar butunlay yangi joyga koʻchirildi . 1964-yilda shahar Palmiro Tolyatti (Пальмиро Тольятти) sharafiga "Tolyatti" nomi qoʻyildi ..

 Sanoati 
Volga avtomobil zavodining qurilishi (1967—72) shahar taraqqiyotiga muhim taʼsir koʻrsatdi. Mashinasozlik va metallsozlik ("AvtoVAZ" bosh korxonasi) yetakchi oʻrinda edi, transformatorlar ishlab chiqarildi, kema taʼmirlashmexanika zavodi faoliyat koʻrsata boshladi. Kimyo sanoati (mineral oʻgʻitlar, sintetik kauchuk va boshqalar) rivojlangan. 2 ilmiy tadqiqot istituti, politexnika instituti, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

 

 
 Портал мэрии городского округа Тольятти 
 Лица и организации, награждённые Почётной грамотой Думы городского округа Тольятти 
 Тольятти в энциклопедии «Мой город»

Turkum:Rossiya shaharlari
E. Donnall Thomas

Edward Donnall Thomas (15-mart 1920 – 20-oktyabr 2012) — amerikalik gematolog, onkolog. Ilmiy ishlari qon yaratilishi buzilganda koʻmikni koʻchirib oʻtkazish muammolariga oid; koʻchirib oʻtkazilgan aʼzo yoki toʻqimalar koʻchib ketishining oldini olish uchun immunitetni susaytirish usuli (immunodepressiya programmasi)ni taklif etgan. Birinchi boʻlib odamda koʻmikni koʻchirib oʻtkazishga muvaffaq boʻlgan (1956). Nobel mukofoti laureati (1990, J. E. Marri bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:15-martda tugʻilganlar
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:20-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:2012-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Tombuktu

Tombuktu, Timbuktu - Malidagi shahar, Niger daryosining chap sohilida. Transport yoʻllari tuguni. Tuz, tamaki va xurmo savdosi markazi. Hunarmandchilik korxonalari mavjud. Issiqlik elektr styasi qurilgan. Oʻlkashunoslik muzeyi, arab yozma ini oʻrganuvchi institut bor. Shaharga karvon yoʻlidagi manzil sifatida 11-asrda asos solingan. 13—16-asrlarda Mali oʻrta asr davlatining iqtisodiy va madaniy markazlaridan boʻlgan. 13— 15-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari (mayejid, maqbaralar) saqlangan.
Tomdibuloq

Tomdibuloq — Navoiy viloyati Tomdi tumanidagi shaharcha (2009-yildan). Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qizilquduq (65 km). Aholisi 5,1 ming kishi (2024). Artezian qudugʻidan suv oladi. Hududida tuman hokimiyati, tuman davlat va maʼmuriy tashkilotlari, umumiy taʼlim maktablari, kutubxona, klub muassasalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, aloqa boʻlimi, markaziy kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar bor. Tomdibuloqdan tumandagi yirik aholi punktlariga avtobus qatnaydi.

 Yana qarang 
 Tomdi Xonligi

 

Turkum:Navoiy viloyatidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Turkum:Tomdi tumani
Tomditov

250px|thumb|Tomditov (Navoi — Zarafshon avtotrassasi yaqinda)
Tomditov — Markaziy Qizilqumdagi togʻ, deyarli kenglik boʻylab choʻzilgan. Shuvoqtov, Oqtov, Buzduastov, Muruntov, Qoratov kabi tizmalardan iborat. Bulardan eng balandi Oqtov tizmasi. Suvayirgʻich qismida (Oqtov) tekislangan yuzalar bor, yon bagʻirlari tik, vaqtincha suv oquvchi qisqa, baʼzida dara shaklidagi oʻzanlar bilan kesilgan etaklari tizmalardan yemirilib tushgan shleyf yotqiziqlari bilan krplangan. Gorst — antiklinal strukturaga ega. Turon plitasining gersin burmalanishi davrida shakllangan poydevorining yer yuzasiga chiqib qolgan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan qismi burmalangan va metamorfizlashgan paleozoy davri slanets, ohaktosh, dolomit, granitlaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental, quruq va issiq. Yillik oʻrtacha temperatura 19°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —3,6°, eng past temperatura —33° gacha, iyulniki 27—30°, eng yuqori temperatura 46—48° ga koʻtariladi. T.ning yon bagʻirlari va etaklarida boʻz, qoʻngʻir, qumli choʻl tuproklarida asosan, shuvoq, boyalich, arpagʻon va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Ulardan yaylov sifatida foydalaniladi. T.da ohaktosh, marmar, boksit, oltin va boshqa qazilma boyliklar ochilgan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Tomir jinslar

Tomir jinslar (petrografiyada) — Yer poʻstida tomir va daykalar shaklida yotgan magmatik togʻ jinslari. Tomir jinslar butkul mustaqil holatda yoki intruziv massivlar bilan boklik boʻlishi mumkin. Tomir jinslar kimyoviy va mineral tarkibi jihatidan otqindi togʻ jinslariga qisman oʻxshash. Intruziv jinslarga yaqin boʻlib, tarkibi jihatidan ulardan ajratib boʻlmaydigan ashxist va maʼlum darajada ajratsa boʻladigan diashxist Tomir jinslar deb ataladi. Diashxist Tomir jinslar, oʻz navbatida, toʻq rangli minerallarga boy (melanokrat jinslar yoki lamprofirlar), shuningdek, och rangli minerallardan tuzilgan (leykokrat jinslar — aplitlar) turlarga boʻlinadi. Baʼzan bunday jinslar yirik yoki gigant zonali boʻlib, pegmatit tomirlar deyiladi. Intruziv togʻ jinslarining deyarli har bir turiga moye Tomir jinslar ning — leykokrat yoki melanokrat jinslarga toʻgʻri keladi. Tomir jinslar, odatda, porfirsimon strukturali, asosiy massasi toʻliq kristallangan boʻladi, baʼzan shishasimonlari ham uchraydi.
Shin'ichirō Tomonaga

right|200px|thumb|Shin'ichirō Tomonaga
Tomonaga Sinʼitiro (1906.31.3 Kioto —1979.8.7) — yapon nazariyotchi fizigi. Kvant elektrodinamika asoschilaridan biri. Kioto universitetni tugatgan (1929). Fizika va kimyo ilmiy tadqiqot institutida ishlagan (1932-yildan). Oʻz bilimini Leypsig universitetida takomillashtirgan (1937—39). Tokio universiteti professor (1941-yildan). Ilmiy ishlari kvant elektrodinamika, maydon kvant nazariyasi, mezonlar nazariyasi, yadro fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va boshqalarga oid. Mezoatomlar mavjudligini bashorat qilgan (1940), kvantmexanik kollektiv harakat nazariyasi (1955) va boshqalarni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureata (1965; R. Feynman va J. Shvinger bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Tomoq

right|thumb|157x157px| Tomoq.
thumb|186x186px| Tomoq rentgenogrammada umurtqa pog'onasining old qismida qorong'u chiziq shaklida ko'rinadi.
Tomoq - orqa miya oldidagi bo'yin qismi .

Yuqori chegara - hyoid suyagi, pastki - sternium va klavikula. "Tomoq" atamasi keng tarqalgan, ammo anatomik emas. 1997 yilgi eng so'nggi anatomik terminologiya ro'yxatida yo'q . Tomoq ma'nosini anglatuvchi eskirgan so'z og'iz . Koʻp muhim organlar va tizimlar tomoq orqali o'tadi:

 Uyqu arteriyalari
 Vagus va boshqa nervlar
 Qizilo'ngach
 traxeya
 halqum
 Faringeal va bo'yin muskullari

Tomoq, shuningdek, bo'yin va og'iz qismlari orasidagi hasharotlar boshining pastki qismi deb ataladi .

 Yana qarang 

 Horlama
 Otorinolaringolog
Turkum:Anatomiya
Vilhelm Thomsen

Tomsen Vilgelm Lyudvig (1842.25.1 Kopengagen 1927. 12.3) — daniyalik tilshunos, tarixchi. 

Kopengagen universiteti professor (1887— 1913). Daniya Qirolligi ilmiy jamiyati prezidenta (1909-yildan). Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1894). 

Birinchi boʻlib UrxunYenisey yodgorliklarini oʻqigan (1893) va ularning qad. turkiy tillarga oidligini aniqlagan. 

Qiyosiytarixiy tilshunoslik, finugor va turkiy tillarni oʻrganishga oid ilmiy asarlar yaratgan. Daniya tili lahjalari lugʻatini va shved tili lugʻatini tuzishda qatnashgan. "19-asr oxirigacha boʻlgan tilshunoslik tarixi" monografiyasi muallifi (1902, 1927; 2nashri, 1938-yilda rus tiliga tarjima kilingan). Bu asarida umuman til haqidagi bilimning taraqqiyoti jarayonini kamrab olishga, uni davrlashtirishga, lingvistik tafakkur rivojidagi asosiy tamoyillarni koʻrsatib berishga erishgan. 

Shuningdek, T. "Qutadgʻu bilig" ning Vena kutubxonasida saqlanayotgan uygʻur yozuvidagi qoʻlyozmasi asosida asar nomining hozirgi transkripsiyasini taklif etgan. Bu transkripsiya koʻpchilik tomonidan, jumladan Oʻzbekistonda ham kabul qilingan.

Turkum:Tilshunoslik
Turkum:Tarixchilar
Turkum:Kishilar
Turkum:Turkologlar
Tomsk viloyati

Tomsk viloyati - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1944-yil 13 avgustda tashkil etilgan. Maydoni 316,9 ming km². Aholisi 1046 ming kishi (2002). Asosan, ruslar (88,2%), shuningdek, ukrain, tatar, nemis, belorus, chuvash, shimol xalklari (shu jumladan, selkup, xanti va boshqalar) yashaydi. Shahar aholisi 68,4%. Tarkibiga 16 maʼmuriy tuman, 6 shahar, 1 shaharcha kiradi. Markazi – Tomsk shahri. Boshka yirik shaharlari: Strejevoy, Asino.

Tomsk viloyati Gʻarbiy Sibirning janubi-sharqida, Ob daryosining oʻrta oqimida joylashgan. Hududining asosiy qismini Gʻarbiy Sibir tekisligining yassi, kuchli botqoqlashgan hududlari egallagan. Faqatgina, janubi-sharqda viloyat hududiga Kuznetsk Olatovining (bal. 211 m gacha) shimoliy tarmoklari kirib borgan. Shimolidan 58° shu kabida relyefining muzlik shakllari – morena qator tepalari, koʻl–muzlik botiqlari va boshqa joylashgan. Ob daryosining keng vodiysi viloyat hududini botqoqlashgan Vasyuganye tekisligi va sal koʻtarilgan oʻng sohilga boʻladi. Foydali qazilmalardan temir rudasi, neft, gaz, qoʻngʻir koʻmir, qurilish materiallari konlari va boshqa topilgan. Torf, yer osti suvlari va issiq mineral suvlari zaxiralari koʻp.

Iqlimi kontinental. Qishi qattiq va davomli. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 19° dan –21° gacha. Yozi iliq, qisqa. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–18°. Yillik yogʻin 450–770 mm. Vegetatsiya davri 125 kunga yaqin. Asosiy suv tarmoqlari – Ob daryosi va uning irmoklari (Tom, Chulim, Ket, Tim, Chaya, Parabel, Vasyugan). Koʻl koʻp. Tomsk viloyati oʻrta va janubiy tayga va qisman aralash oʻrmonlar zonasida joylashgan.

Tuproqlari, asosan, chimlipodzol va torflibotqoq, janubi-sharqida boʻzoʻrmon tuproq. Oʻrmonlar (sibir kedri, oqqaragʻay, qaragʻay, qayin, togʻterak) viloyat hududining 54% ni egallaydi. Boʻri, silovsin, tulki, shimol bugʻusi, los, yelik, burunduq, olaxurjun yashaydi. Tiyin, sobol, ondatra ovlanadi.

Xoʻjaligining yetakchi sanoat tarmoklari–mashinasozlik va metallsozlik. Priborlar, elektrotexnika asboblari ("Sibelektromotor"), podshipniklar ("RolTom"), konchilik asbob uskunalari ("Tomskiy instrument"), ("Sibkabel") ishlab chiqariladi. Neft qazib olinadi, kimyo ("Nefteximicheskiy kombinat", "Polipropilen" va "Zavod rezinovoy obuvi"), oʻrmon va yogʻochsozlik ("Tomsklesprom", qalam fabrikasi) korxonalari bor. Oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari – Tomsk, Asino, Kolpashevo, Strejevoy; Samus shaharchasi.

Bugʻdoy, arpa, kartoshka, sabzavot, zigʻir, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachilik (qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki), parrandachilik rivojlangan. Baliqchilik, moʻynali hayvonlarni ovlash va darrandachilik bilan ham shugʻullaniladi. Asosiy transport vositalari suv va avtomobil transporti. Ob, Tom, Chulim, Ket, Chaya, Parabel, Vasyugan daryolarida kema katnaydi. Transport yoʻli uzunligi 346 km. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uz. 3,4 ming km. Havo transporti rivojlangan. 1 xalqaro va 6 mahalliy ahamiyatdagi aeroportlar mavjud. 6 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 2 teatr bor. 20 ga yaqin sanatoriykurort va dam olish muassasasi faoliyat koʻrsatadi."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Tomsk universiteti

Tomsk universiteti - Sibir va Uzoq Sharkdagi qad. oliy oʻquv yurti. 1880-yil tashkil etilgan. Matematika, fizika, kimyo, biologiya, tarix, geologiya, iqtisodiyot, geografiya, huquq, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Ilmiy kutubxonasida 3 mln.dan ortiq asar bor. 9 mingdan optik, talaba taʼlim oladi.

 

 

Turkum:Rossiyadagi universitetlar
William Thomson

Lord Kelvin yoki William Thompson, Baron Kelvin (26-iyun 1824-yil, Belfast 17-dekabr 1907-yil, Largs, Glazgo yaqinida; Vestminstr abbatligida dafn etilgan) — ingliz fizigi, termodinamika va gazlar kinetjasi nazariyasi asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1851-yildan) va prezidenti (1890—95). Kembrij universitetni tugatgan (1845). 

Ilmiy xizmatlari uchun unga 1892-yilda baron Kelvin unvoni berilgan. Ilmiy ishlari fizika, matematika va texnikaning turli sohalariga oid. U tasvir olishning elektr usulini ishlab chiqqan (1845). Fizikaga mutlaq temperatura va uning nomi — Kelvin shkalasi nomi bilan ataluvchi termodinamik temperatura shkalasi tushunchalarini kiritgan (1848), Rudolf Clausius mustaqil ravishda termodinamikaning ikkinchi qonunini taʼriflagan (1851) va energiyaning sochilishi iborasini fanga kiritgan. Koinotning „issiqlik halokati“ gipotezasini aytgan. Termoelektr hodisalarnint termodinamik nazariyasini yaratgan, James Prescott Joule bilan birga Joule–Thomson effektini (1853—54), Thomson effektini kashf etgan (1856). 1870-yilda toʻyingan bugʻ elastikligining suyuqlik sirti shakliga bogʻliqligini aniqlagan. Thomsonning ilmiy ishlari, shuningdek, gidrodinamika, astrofizika, geofizikaning turli masalalariga oid. Ideal suyuqlikda sirkulyatsiyaning saqlanish qonunini yaratib, uyurmali harakat nazariyasiga asos solgan. Thomson koʻpgina kashfiyotlar qilgan: kvadrant va mutlaq elektrometrlar hamda dengiz asboblarini yaratgan; magnit kompasi, koʻzgu galvanometri va boshqa asboblarni mukammallashtirgan. Transatlantik kabel orqali telegraf aloqani uzatishni amalga oshirish qatnashchisi.OʻzME

 

Turkum:1824-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-iyulda tugʻilganlar
Turkum:1907-yilda vafot etganlar
Turkum:17-dekabrda vafot etganlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
 
U 1834-yilda Unversitet imtihonlaridan oʼtadi va dunyoning eng yosh talabasiga aylanadi.
J. J. Thomson

200px|right
Jozef Jon Thomson (1856.18.12, Chitem-Xill, Manchester yaqinida — 1940.30.8, Kembrij) — ingliz fizigi, metallarning elektron nazariyasi asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1884-yildan) va prezidenti (1915— 1920). Manchesterdagi Ouene kollejini (1876) va Kembrij universitetining Triniti kollejini (1880) tugatgan. 1884-1919-yillarda Kembrij universiteti prossor va Kavendish laboratoriya rahbari. 1897-yilda elektronna kashf etib, uning zaryadini va massasini aniklagan. 1903-yilda atomning birinchi modelini taklif qilgan. Rentgen nurining uzluksiz spektrini tushuntirib bergan. 1911-yilda parabolalar usulini ishlab chiqqan, bu usul keyinchalik massspektrometriya sohasining yaratilishiga olib keldi. T. izotoplarni ochishda katta rol oʻynadi. Gazlardagi elektr razryadlarini oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (1906)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Fiziklar
Turkum:1856-yilda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda vafot etganlar
Turkum:18-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:30-avgustda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Thomson effekti

Thomson effekti — termoelektr hodisalaraan biri; Tokli oʻtkazgich boʻylab temperatura grandiyenti mavjud boʻlganda, issiqlik zanjirida Joule–Lenz qonuniga asosan ajralayotgan issiqlikdan tashqari, yana maʼlum miqdorda issiqlikning ajralish yoki yutilish hodisasi (tok yoʻnalishiga qarab). Tok kuchining kvadratiga proporsional boʻlgan Joule–Lenz issiqligi va Thomson issiqligining hosil boʻlishi bir-biridan tubdan farq qiladi. temperatura gradiyenti mavjud boʻlgan oʻtkazgichdagi elektronlar sovuq oʻtkazgichga oʻtganda, kinetik energiyalarini atomlarga beradi va panjara atomlari harakatga kelib, issiqlik (Thomson issiqligi) ajraladi. Tok yoʻnalishi oʻzgarganda, sovuq oʻtkazgichdagi elektronlar temperaturasi yuqori boʻlgan oʻtkazgich atomlarining energiyasi hisobida energiyalarini oshiradi, yaʼni issiklik yutiladi. 1856-yilda William Thomson nazariy jihatdan kashf etgan.

 

Turkum:Effektlar haqidagi maqolalar
Tomchilatib sugʻorish

thumb|190x190px
thumb|190x190px
Tomchilatib sugʻorish - suvni maxsus quvurlar yordamida bevosita oʻsimliklarning ildizlari atrofiga kichik meʼyorlarda tomizib sugʻorish. Tomchilatish uchun quvurlarda maxsus tomizgichlar — mikrogʻovak devorlar yoki maxsus teshikchalar qilinadi. Suv sarfi, odatda, soatiga 4—5 l atrofida boʻladi. Suv bilan birga eritilgan oʻgʻit va pestitsidlar berish ham mumkin. Sugʻorish quvurlari orasidagi masofa oʻsimliklarning qator oralari oʻlchamiga bogʻliq boʻlib, 0,8 m dan (dala ekinlari uchun) 6 m gacha (bogʻlar uchun) oʻzgarishi mumkin. Uz. esa odatda 200 m dan oshmaydi. Tomizgichlar orasidagi masofa esa tuproq sharoitlariga bogʻlib boʻlib, 0,5—1,0 m atrofida, Tarqatuvchi quvur yopiq usulda joylashtiriladi, sugʻorish quvurlari esa har yili sugʻorish mavsumi oldidan oʻrnatilib, mavsum oxirida yigʻishtirib olinadi. Tomchilatib sugʻorishning afzalliklari: suv sarfini 30—50% ga kamaytiradi, ekinlar xosildorligi ortadi, begona oʻtlar kamayadi (sugʻorish quvurlari oʻrnatilmagan qator oralari quruq boʻlib, begona oʻt chiqmaydi), mehnat sarfi kamayadi.

 Galereya 

 Yana qarang 

 Gidroponika
 Aeroponika

 

Turkum:Xitoy ixtirolari
Tom (daryo)

Tom — RF Xakasiya Respublikasidagi daryo, Ob daryosining yirik oʻng irmogʻi. Uzunligi 827 km, havzasining maydoni 62000 km². Abakan tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1110 m³/sek. Oktyabr— dekabr boshlaridan aprel oxirigacha muzlab yotadi. Yirik irmoklari: chapda — MrasSu, Kondoma, Unga; oʻngda — Us a, Taydon va boshqa Tomning quyilish joyidan Tomsk shahrigacha kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. Tom havzasida Kuznetsk kumir havzasi mavjud. Tom boʻyida Novokuznetsk, Kemerovo, Tomsk sh.lari joylashgan.

 

Turkum:Xakasiyadagi daryolar
Tonallik

Tonallik — musiqa nazariyasida quyidagicha maʼnolarda qoʻllanadi:

 Ladning baland-pastlik holati (masalan, „Re major“ — major ladining „re“ notasidan, „mi minor“ — minor ladining „mi“ notasidan boshlanishini belgilaydi;
 Muayyan balandpastlikdagi lad tizimi (lad—tonallik);
 Tor maʼnoda — garmonik tonallik, yaʼni major-minor lad tizimini belgilovchi, konsonans akkord asosida qurilgan funksional tizim. XVI-XIX asrlar kompozitorlik ijodida rivoj topib, XX asrda tonallik xususiyatlari murakkablasha borgan, muayyan tonallikni inkor etuvchi politonal, atonal, musiqa, dodekafoniya kabi ijodiy yoʻnalishlar yuzaga kelgan.

Musiqa asarining tonal asosi asosiy tonallik deb ataladi. Odatda musiqa asari asosiy tonallikdan boshlanadi va tugaydi.

 

 

Turkum:Garmoniya
Turkum:Tonalliklar
Turkum:Musiqa nazariyasi
Turkum:Musiqiy atamalar
Tonzillit

Tonzillit (lotincha, tonsilla — murtak bezlari) — murtakning yalligʻlanishi. Oʻtkir (qarang Angina) va surunkali tonzillit farq qilinadi. Surunkali tonzillitga tez-tez angina bilan ogrish, shuningdek, burundan qiynalib nafas olish, burun yondosh boʻshliklarining yalligʻlanishi, chirigan tishlar (qarang Tish chirishi) sabab boʻladi. Bemor tomogʻiga biror narsa qadalgandek sezadi, tomogʻi ogʻriydi, achishadi, baʼzan ogʻriq quloqqa oʻtadi. Surunkali tonzillitda isitma (37,3—37,5° gacha) uzoq (haftalab, hatto oylab) davom etishi, bemor lanj boʻlib, boshi ogʻrishi, ish qobiliyati pasayishi mumkin. Tonzillitni faqat mutaxassis vrach davolaydi: dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan tomoq chayiladi, murtak kanallari yuviladi, soʻng yodglitserin aralashmasi surtiladi va fizoterapevtik muolajalar buyuriladi. Surunkali tonzillit tez-tez qoʻzib turadi. Kasallikdan yurak va buyrak funksiyalarining buzilishi hamda boʻgʻimlarda ogʻriq paydo boʻlishi kabi asoratlar qolishi mumkin. Bunday asoratlar yuz bermasligi uchun lozim boʻlganda operatsiyalar qilib, murtaklar olib tashlanadi.
Topaz

Topaz (yun. topazos — Qizil dengizdagi orol nomidan) — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Al2SiO4OH,Fr Fe2Q, Fe3Q, Ti, Cr, V va boshqa aralashmalarga ega. Romb singoniyada kristallanadi. Rangsiz, och sariq, och havo rang, pushti boʻlib, nur taʼsirida oʻzgaradi. Topazning 60–80 kg dan 120 kg gacha boʻlgan kristallari maʼlum. Qattikligi 8, zichligi 3,4—3,6 g/sm3. T. asosan, rangli pegmatit va pnevmotolit konlarida dala shpati, kvars, turmalin, berill, volframit, kassiterit bilan birga, baʼzan esa sochmalarda uchraydi. T.ning piknit, fizalit (pirafizalit) kabi mavjud. Shaffof T. — uchinchi tartibli qimmatbaho tosh. T.li jinslar (greyzenlar) olovbardosh material sifatida ishlatiladi. T. konlari Ukraina, RF (Ural), Braziliya, Madagaskar va Yaponiyada mavjud. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol va Markaziy Qizilkum togʻlaridagi feyzenlarda uchraydi.

 

Turkum:Minerallar
Turkum:Javohirlar
Topinambur

Topinambur, yernok (Helianthus tuberosus L.) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimlik, tuganak mevali yemxashak ekini. Vatani — Shimoliy Amerika. Yevropaga 17-asr boshlarida keltirilgan. Rossiyada 18-asrda tarqalgan. Oʻzbekistonda silosbop ekin sifatida ekiladi. Poyasining koʻrinishi kungaboqarnp eslatadi. Yer osti poyalarida 20—70 ta noksimon (yernok nomi shundan), choʻzinchoq, urchuqsimon va sirti silliq yoki burushikdi tuganak hosil boʻladi. Ildizi popuksimon, tuproqqa 2–3 m kirib boradi. Boʻyi 1,2—2,5, baʼzan 4 m gacha. Barglari bandli, tuxumsimon, gullari savatchatoʻpgulga yigʻilgan. Mevasi pista, 1000 dona pistasi vazni 7—8 g.

Topinamburning yer usti poyasi —6°, yer osti poyasidagi tuganaklar —20° ga chidaydi. Shoʻrlanmagan tuproqlarda oʻsadi, oziqaga talabchan. Oʻsuv davri 120—200 kun. T. ayni paytda texnik va oziq-ovqat oʻsimligi hisoblanadi. Tuganagi oziqovqatga ham ishlatiladi. Tarkibida 2,3% oqsil, 0,2% moy, 17,9% azotsiz moddalar, 1,3% kul va boshqa, shuningdek, 16—18% inulin undan qand (fruktoza), spirt ishlab chiqariladi, V,, S vitaminlar, 100 kg palagida 22,5 ozuqa birligi va 1,8 kg gʻazm boʻluvchi protein bor. T.dan tibbiyotda har xil doridarmonlar tayyorlanadi. T. yetishtirish uchun 25—50 g li tuganaklari ekiladi (yiriklari faqat bahorda kesib ekilishi mumkin). Ekish sxemasi: 70x70, 60x60, chuq. 10—15 sm. Poyasi yoz oʻrtasida oʻriladi, kuzda tuganagi kavlab olinadi. Koʻkati oʻrilmasa tuganak hosildorligi yuqori boʻladi. Hosildorligi: koʻk massa boʻyicha 350 — 500 s/ga, tuganagi boʻyicha 200—250 s/ga. Tuganagi yer ostida yaxshi sakdanadi, shu sababli uni zaruratga qarab kavlab olinadi.

Kasalliklari: ildiz chirish, nekroz. Zararkunandalari: tunlamalar, uzuntumshuq, simqurt.

Halima Otaboyeva.

Turkum:Ildizmevalar
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Turkum:Ko‘p yillik sabzavotlar
Topishmoq

Topishmoq – bu narsaning nima ekanligini bilishni tinglovchi yoki oʻquvchining ixtiyoriga qoldiradigan oʻyin boʻlib, uning xususiyatlarini ismini tilga olmay, bilvosita aytib beradi „bilmece.“ Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 8 Aralık 2011.Topishmoqlardagi savollar; U kontseptsiyani tavsiflovchi darajada boʻrttirish, teskari oʻzgartirish va oʻzgartirish orqali yaratilgan Bu ibora " soʻroq gap " boʻlishi shart emas. Topishmoqlar bir necha soʻzdan tashkil topgan gap shaklida ham, juftlik yoki bayt shaklida ham boʻlishi mumkin. Koʻp topishmoqlar qofiyada holida keladi.

 Erdagi toʻq sariq tirnoq (sabzi).
 Ikkita oynali derazalar / U hamma joyga qaraydi. (koʻzoynak)
 Filialda qulflangan koʻkrak qafasi. (yongʻoq)
 Senga yaqinlashma, oʻn barmoq asal boʻladi. / Qoʻlingdan kelsa sekin ol, Ikki qoʻlingda qon boʻlar. (qora tut)
 Bozordan bir oldim / Uyga ming keldim. (anor)
 Qaragʻayni oʻyib oʻyadilar / Unga kuy qoʻydilar / Yigʻlama tinton yigʻlamam / Endi qulogʻingni teshadilar. (ulanish)
 E soʻzi bilan boshlangan 3 ta meva mavjud. / Birinchi ikkitasi qutulish mumkin, biri emas. (Olma, olxoʻri, Oʻgʻil)
 Ogʻzi bor, oʻtin yutadi, moʻri bor, chekadi. (Pechka)
 Uning ogʻzi bor, tili yoʻq, nafasi bor, joni yoʻq, terisi bor, qoni yoʻq. (balon)

 Manba
Topografik anatomiya

Topografik anatomiya - aʼzolarning oʻzaro joylashuvi va ularning qon tomiri hamda nervlarga nisbatan munosabatini oʻrganadigan fan. Amaliy ahamiyatga (xirurgiyada) ega. Topografik anatomiya tanani ayrim sohalarga ajratib oʻrganadi. Topografik anatomiyada normal anatomiya usullaridan tashqari, murdani qavatmaqavat kesib ochish, muzlatilgan tanani arralash, rangli boʻyoqlar yuborib tomirlarni toʻldirish, rentgenografik, rentgenoskopik va hokazo usullar ham qoʻllanadi. Topografik anatomiyaning ahamiyati faqat operativ xirurgiya fani doirasi bilan chegaralanib qolmaydi. Tibbiyotning har qanday sohasiga, xirurgiya kabi, topografikanatomik maʼlumotlar ham zarur. Mas., ichki kasalliklar shifokori (terapevt) aʼzolarning patologik holati toʻgʻrisida fikr yuritish uchun ularning akstasviri (chegaralari)ni, fiziologik siljish hududlarini, aʼzolar shakli va tutgan oʻrnining turli yosh va jinslardagi, har xil qomatli kishilarda qanday boʻlishi mumkinligini bilishi, asab shifokori esa biror patologik jarayonning (oʻsma, qon quyilishi) oʻrnini aniqlash uchun bosh va orqa miya hamda ularning oʻtkazuvchi yoʻllari topografiyasini bilishi zarur va hokazo

Topografik anatomiyani dastlab, 18-asrda rus anatomi P.A. Zagorskiy (1789-1846), soʻng xirurg I. V. Buyalskiy (1789— 1866) oʻrgandi. 19-asrda N. I. Pirogovning tadqiqotlari Topografik anatomiyani fan sifatida shakllantirdi. Oʻzbekistonda Topografik anatomiya sohasidagi dastlabki ilmiy tadqiqot 20-yillarda boshlandi; 1920-yilda Turkiston universiteti tibbiyot fti qoshida tashkil etilgan birinchi kafedrada professor V. F. VoynoYasenetskiy boshchiligida yiringli jarroxlik, keyinchalik B. A. Stekolnikov rahbarligida kollateral qon aylanishi va ichki aʼzolar innervatsiyasi tajribada oʻrganildi. 60-yillarda professor F.F. Amirov boshchiligida kekirdak va bronxlarni plastik operatsiya qilishga oid tadqiqotlar olib borildi va u klinik amaliyotga tatbiq qilindi. Meʼdaning surunkali yalligʻlanish modeli ishlab chiqildi, birinchi boʻlib gastroskopiya qoʻllandi, yalligʻlanish kasalliklarida markaziy va periferik nerv sistemalarining oʻzgarishi chuqur oʻrganildi (S. A. Dolimov). 70-yillardan Toshkent tibbiyot intida pulmonologiya, yurak tomir patologiyasi, jarroxlik tikish materiallarining yangi oʻrganildi va tatbiq etiddi (N. H. Shomirzayev), Samarqand tibbiyot intida diafragmaning topografik anatomiyasi va jarrohligi (V. Ya. Barakov), Andijon tibbiyot intida ichki aʼzolarning yoshga bogʻliq topografiyasi (I. Q. Qosimxoʻjayev), Toshkent vrachlar malakasini oshirish intida novokainli blokadalarning turli xil usullari (A. Gʻ. Mirzamuhamedov), Toshkent tibbiyot pediatriya intida yoshga qarab tayanchharakat apparatining oʻzgarishi oʻrganildi (Sh. M. Ahmedov).
Topografik plan

Topografik plan - joy kon va relyefining kichraytirib, oʻziga oʻxshash holda, Yer sferikligini hisobga olmay qogʻozda tasvirlangan gorizontal proyeksiyasi. Topografik planda joyning predmet va kon monoepafik shartli belgilar bilan, relyef esa gorizontallar bilan tasvirlanadi. Topografik planda masshtab oʻzgarmas, konturlar tasviri esa, ularni joydagi holati (qiyofasi) bilan oʻxshashligini saqlagan boʻladi. Topografik plan 1:5 000, 1:2 000, 1:1 000, 1:500 masshtablarda, asosan, joyning topografii sʼyomkasini bajarish bilan yoki ayrim holatlarda xaritafafik materiallar asosida tuziladi.

Topografik plan vazifasi xilmaxil boʻlib, asosan, shahar va aholi yashash joylarining bosh planini ishlab chiqish, yer kadastrini olib borish va boshqa maqsadlar uchun topografik asos sifatida xizmat qiladi.
Topografiya

Topografiya (yun. topos – joy va …grafim) – Yer sirti (qurukGʻshk tabiiy sirti elementlari va unda joylashgan inson faoliyatiga bogʻliq obʼyektlar)ni geometrik jihatdan oʻrganish, ularni plan va xaritalarda tasvirlash bilan shugʻullanadigan ilmiy-texnik fan.

Topografiya yirik masshtabli topografik xaritalarni tuzish bilan bogʻliq dala oʻlchash va hisobchizma ishlarini; joyda sʼyomka bazasi tarmogʻini qurish; oddiy asbob va usullarda bajariladigan sʼyomka ishlarini, aerofototopografik usulda bajariladigan sʼyomka ishlarini tashkil qilish va amalga oshirish; topografik xaritalar tuzishning hamma bosqichlarida tahririy ishlarni taʼminlash; topografik xaritalar uchun shartli belgilarni ishlab chiqish va ularni mukammallashtirish kabi masalalar bilan shugʻullanadi.

Yer tabiiy sirtini oʻrganishda topografiya tabiiy va iqtisodiy geografiyaga asoslanadi; Yer sirtining tasvirini qogʻoz (tekislik)da hosil qilish (topografik xaritani yaratish)da esa u geodeziya va xaritagrafiya maʼlumotlaridan foydalanadi. Topografik syomka asosida yaratilgan topografik xaritalar umumgeografik xaritalarning negizi hisoblanadi.

 

Turkum:Geografiyaga oid chala maqolalar
Turkum:Geografik terminlar