Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Georgiy Koshevnikov

Georgiy Antonovich Koshevnikov (1904.13.4, Slopim, Belorussiya — 1975.15.7, Toshkent) — muxanliskonstruktor. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964), Oʻzbekistonla xizmat koʻrsatgan mexanizator (1954), texnika faqlari lri (1955), professor (1955). Oʻrta Osiyo paxtachilik-irrigatsiya politexnika institutini bitirgan (1930). Toshkent qishloq xoʻjaligi ma-shinasozligi zavodida bosh texnolog, bosh konstruktor na bosh muxandis (1930— 39). 1931-yillak Toshkent irrigatsiya pa qishloq xoʻjaligiii mexanizatsiyalash muhandislari institutida mexanizmlar nazariyasi pa mashina letallari kafedrasining mudiri. Oʻzbekiston Qishloqxoʻjalik Fanlar akademiyasi Qishloq xujaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish boʻlimining akad.-kotibi, shu akademiyaning haqiqiy aʼzosi (1957—61). Koshevnikov Georgiy Antonovich ishlab chiqarishini va k,. x. mashiiasozligini mexanizatsiyalash maktabini yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Turkum:O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arboblari
Augustin-Louis Cauchy

Augustin-Louis Cauchy (1789.21.8, Parij-1857.23.5. So) -fransuz matematigi. Kompleks oʻzgaruvchili funksiya pazariyasi asoschilaridan. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1816-yildan). Peterburg Fanlar akademiyasi kikg faxriy aʼzosi (1831-yildan). Parij Politexnika maktabini (1807), Koʻprik va yoʻllar maktabini (1810) tugatgan. Parij Politexnika maktabi va Sorbonna universitetida professor K. oʻz nom i bilan ataladigan tengsizlikni isbot qilgan (qarang Koshi tengsizligi), analitik funksiyali integral orqali ifodalagan (qarang Koshi integrali). Uzluksiz funksiya, aniq integral, cheksiz qator tushunchalarini mukammal taʼriflagan. Matematik analiz, matematik fizika, differensial tenglamalar, kompleks oʻzgaruvchining funkiiyalari va sonlar nazariyalariga katta hissa qushgan. Shuninglek, mexanika va optikaga oid muqim ishlar qilgak.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Matematiklar
Koshi integral teoremasi

Koshi integral teoremasi -kompleks oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasining fundamektal teoremasi. Gʻ(7.) — kompleks tekislikdagi bir boglamli D sohada aniqlangan golomors funksiya, u esa D sohada yotuvchi boʻlakli silliq yopiq chiziq boʻlsin. U holda boʻladi. Bu teorema O. Koshi tomonidan 1825-yilda eʼlon qilingap. Uning toʻla isbotiii 1884-yilla E. Gure bsrli. Koshi integral teoremasi t. golomorf funksiyalar xossalaryning asosiy harakteristikalarilap birini ifodalaydi. Uzluksiz funksiyalar uchun Koshi integral teoremasi t.ga teskari teoremaga Marera teoremasi deyiladi.koʻrinishlagi integral; bunda u — toʻgʻrilaiuvchi yopiq egri chiziq, f(^) — kompleks oʻzgaruvchili funksiya boʻlib, u u — chiziq bilan chegaralangan chekli D sohada golomorf va bu sohaning yopigʻi Oda uzluksizlir. Agar nuqta D sohaga tegishli boʻlsa, u holda Koshi integral teoremasi f(g) ga teng boʻladi, yaʼni D sohala golomorf va uning yopigi D la uzluksiz har qanday funkniyaning D soxadagi qiymati chegaralari qiymatlari orqali Koshi integral teoremasi vositasida ifolalanadi.

Koshi integral teoremasinikg umumlashmalari Koshi tipidagi integrallardir. ularning koʻrinishi ham Koshi integral teoremasi koʻrikishila boʻlali, lskik u egri chiziq yopiq boʻlishi va f funksiya golomorf boʻlishi shart emas, Koshi tipidagi iktegrallar matematik fizika va gidrolinamikaning ayrim masalalarini yechishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koshi masalasi

Koshi masalasi - differensial tenglamalar nazariyasining asosiy masalalaridan biri. Birinchi marta O. Koshi oʻrgangan. Differensial tenglamaning maʼlum boshlangʻich shartlarni qanoatlantiruvchi yechimi (integrali)ni izlashdan iborat. Agar oʻrganilayotgan fizik jarayon fazoviy oʻzgaruvchilar va paytga bogʻliq desak, Koshi masalasi fazoviy oʻzgaruvchilarga nisbatan cheksiz sohalarda yoki chekli boʻlsa ham chegaraning taʼsiri boʻlmagan jarayonlarni oʻrganishda yuzaga keladi. Mas, cheksiz uzunlikdagi yoki chekli boʻlsa-da, tebranish chetlarigacha yetib bormaydigan torning tebranishi haqidagi masala Koshi masalasiga olib keladi. Bunda t — vaqt boʻyicha t = /0 boshlangʻich momentda tebranish va uning tezligi maʼlum boʻlsa, ixtiyoriy t(l>tt)) vaqtda tebranishni aniqlash — Koshi masalasi boʻladi. Shuningdek, t= tu boshlangʻich vaziyatda manbadan tarqalayotgan issiqlik miqdori maʼlum boʻlsa, istalgan vaqtda issiqlik tarqalishini aniqlash masalasi Koshi masalasiga olib kelali.

Matematika nuqtai nazardan bu masala — biror bir tabiiy jarayonni ifodalovchi differensial tenglamani va qoʻshimcha (boshlangʻich) shartni qanoatlantiruvchi nomaʼlum funksiyani aniqlashdan iborat. Koshi masalasi yordamida fizika va texnikaning juda koʻplab muhim masalalarini hal qilish mumkin.
Koshi tengsizligi

Koshi tengsizligi - ixtiyoriy haqiqiy sonlar " a2,... ai, br b,... bn uchun bajariladigan tengsizlik. Quyidagicha ifodalanadi: sla bunda a. = boʻlsa, Koshi tengsizligi ayniyatga aylanadi. 1821-yilla O.5\.Koshi aniqlagan. Koshi tengsizligini integrallarga (qarang Buryakovskiy tengsizligi), shuningdek, Gilbert fazosi vektorlariga tatbiq qilish mumkik. Matematikaning turli sohalarida va matematik fizikada keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koshi

Koshi - ADAMAR FORMULASI darajali qator yaqinlashish radiusini hisoblash formulasi. Birinchi marta O. Koshi tomonilan aytilgan (1X21), fransuz matematigi J. Adamar (1X65 — 1963) tomonidan isbotlangan (1X92).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koshin

Koshin, parchin, kafel – binolar, kaminlar va pechlar sirtiga qoplash uchun maxsus pishirilgan sirkor yupqa sopol pint skichipni taxtacha. Koshin maxsus loydan qoliplarga quyib tayyorlanadi, xumdonda 1150° gacha temperaturada pishiriladi; turli naqsh, naqsh qismlari tushirilgach, sir beriladi, soʻng maxsus xumdonda pishiriladi. Koshinlarning silirga, naqshli, turli tasvirlar tushirilgan xillari bor. Sirtga puxta yopishishi uchun koshinning orqa tomoni gʻadir-budir yoki chuqurcha-chuqurcha qilib yasaladi. Oʻngi oq yoki har xil rangli, silliq, boʻrtma, silliqlanmagan; shisha, polistirol xillari bor. Meʼmoriy bezak sifatida keng qoʻllaniladi, binolarni tashqi taʼsir (yogʻin-sochin)lardan ham saqlaydi. Dastlab, qadimgi Sharq (Misr, Ossuriya va boshqalar)da, asosan, binolarni bezashda keng tarqalgan, 9-asr dan Yevropa (Germaniya, Shveysariya, keyinroq Rossiya) da pechka va kaminlarni bezashda ham ishlatilgan. Oʻrta Osiyoda 12-asr oxiri – 13-asr boshlarida paydo boʻlgan. Ilk bor Samarqand, Buxoro, Koʻhna Urganch va boshqa joylardagi yodgorliklarda, bino poydevorlarini bezashda ishlatilgan.

20-asr 20-yillaridan koshin tayyorlash usulini takomillashtirish ustida izlanishlar olib borildi. Yevropada „modern“ uslubidagi tovlanma sirli monoxrom koshinkor ichki va tashqi devorli binolar paydo boʻldi. Oʻzbekistonda Samarqanddagi maxsus kulollik ustaxonasida, Toshkentdagi ustaxonalar qadimgi koshinlarga yaqin boʻlgan koshin tayyorlana boshlandi. Meʼmoriy yodgorliklarni taʼmirlashda, binolarni bezashda, kamin va pechlarni qoplashda koshindan keng foylalanilmoqda.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Parchin

 

Turkum:Arxitektura
Turkum:Mozaika
Parchin

Parchin (fors.) — meʼmorlik bezaklarida ishlatiladigan sirlangan sopol taxtachalar; turli ranglarda sirlanishi bilan koshindan farq qiladi. Naqsh, yozuv, tasvirlar ishlash (mozaika)da parchindan foydalaniladi. Shakli: teng tomonli uchburchak, murabba, toʻrtburchakli, baʼzan 6, 8 qirrali ham boʻladi. Usta parchin usulida bezak yaratishi uchun avval xom loydan taxtachalar tayyorlaydi, ularni xumdonda pishirib sopol holiga keltiradi, soʻng ustidan sir beradi (boʻyay-di). Sirlangan taxtachalar xumdonda yana pishirib olinadi, shundan soʻng binolar bezagida ishlatiladi. Oʻzbekiston hududida parchin bilan bezatilgan meʼmoriy obidalar koʻp (Registon ansambli va boshqalar). Hozirgi kunda ham meʼmorlikda parchin keng qoʻllanadi (Xalqlar doʻstligi saroyi, Oliy Majlis, Oʻzbekiston konservatoriyasi binolarida va hokazo).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
 Parchinlash
 Koshin

 

 
 

Turkum:Mozaika
Turkum:Arxitektura unsurlari
Koshi (tenglamalar sistemasi)

Koshi - RIMAN TENGLAMALARI — ushbu koʻrinishdagi xususiy hosilali tenglamalar sistemasi:OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
K (R.T.)

K — K (R.T.) yechimlari qoʻshma garmonik funksiyalar boʻladi. Qoʻshma garmonik U va ʼ funksiyalarni biror golomorf funksiyaning haqiqiy va mavhum qismlari deb qarash mumkin. Aksincha, Z — x+iy kompleks oʻzgaruvchili golomorf f(z) = U +iv funksiyaning haqiqiy va mavhum qismlari K — R. tli qanoatlantiradi. K — K (R.T.) D’Alamber — Eyler tenglamalari deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Husayn Voiz Koshifiy

Husayn Voiz Koshifiy (taxallusi; asl ismi Kamoliddin;laqabi Voiz; 1442/46, Sabzavor qishlogi – 1505-yil, Hirot) – notiqlik sanʼati namoyandasi va nazariyotchisi, mutafakkir, ilohiyotchi olim.

 Hayoti 
Husayn Voiz Koshifiy 1440-yil Sabzavor viloyatining Bayhaq nohiyasida tugʻilgan. Dastlab 1455–1468-yillarda oʻz vatanida, keyinchalik Nishopur, Mashhad shaharlarida tahsil olgan. 1470-yilga Hirotga kelib Jomiy va Navoiy homiyligida madrasada tahsilini davom ettiradi.

Arab, fors, turk tillarini yaxshi bilgan, matematika, kimyo, astronomiya, musiqa, adabiyot va fiqh dan toʻla maʼlumot olgan. Yoshligidan voizlik bilan shugʻullangan. Asarlarini fors tilida yozgan. Navoiy bilan ijodiy hamkorlik qilgan, unga bagʻishlab asar yozgan („Mavoqibi oliya“ – „Oliy tuxeralar“). Falsafa, axloq, tilshunoslik, adabiyotshunoslik siyosat, din tarixi, voizlik, sheʼr sanʼati kabi fanlarga oid 200 dan ortiq asar muallifi. Axloq haqidagi eng mashhur asarlaridan biri „Axloqi muxsiniy“ („Yaxshi xulqlar“) Husayn Boyqaronipg oʻgʻli Abulmuhsin Mirzoga bagʻishlangan. „Futuvvatnomai sultoniy yoxud juvonmardlik tariqati“ asari oʻzbek tilila nashr etilgan (1994). Koshifiyning 45 nomdagi asarlarining 197 qoʻlyozma va 75 toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Husayn Voiz Koshifiy 1505-yilda Hirotda vafot etgan.

 Asarlari 

 Iskandar oynasi;
 Anvori Suhayliy;
 Axloqi Muhsiniy;
 Kalila va Dimna;
 Sabʼai Koshifiy;
 Maxzan ul-Insho;
 Futuvvatnomai sultoniy yoxud juvonmardlik tariqati (1994);
 Risolai Xotamiya;
 Axloqi Muhsiniy.

 

 L.: Navoiy zamondoshlari xotirasida. T.. 1986;
 Nisoriy H. Muzakkiri ahbob; T.. 1993.

 

 

Turkum:Hanafiylar
Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1505-yilda vafot etganlar
Koshitse

Koshitse — Slovakiyaning sharqidagi shahar. Slovakiya Rudali togʻlari etaklarida, Gorvad daryosi vodiysida joylashgan. Aholisi 241,8 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Qora metallurgiyaning yirik markazi. Metallurgiya kombinati, ogʻir mashinasozlik, magnezitni qayta ishlash, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari, universitet, Sharqiy Slovakiya muzeyi bor. 14—18-asrlarga oid memoriy yodgorliklar, jumladan, gotika sobori saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Slovakiya shaharlari
Koshon

Koshon — Eronning markaziy qismidagi shahar, Tehron ostonasida. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 201,3 ming kishi (1997). K. da toʻqilgan gilamlar dunyoda mashhur. Ipak gilamlarning asosiy qismi eksport qilinadi. Ip gazlama, shoyi, chinni qanjillar, misgarlik va kulolchilik buyumlari ishlab chiqariladi. K. oʻrta asrlarda Eronning eng yirik badiiy-hunarmandchilik markazi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Maydon masjidi (13-asr, 15-asrda qayta qurilgan), Zayniddin minorasi (11-asr), Imom-zola Habib ibn Muso maqbarasi (13-asr), shoh Abbos I sagʻanasi (17-asr) saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron shaharlari
 
Turkum:Isfahon ustoni shaharlari
Koshgʻariy yodgorlik majmui

Qoshgʻariy yodgorlik majmuyi, Mahmud Qoshgʻariy yodgorlik majmuyi — Xitoyning Qashqar (Koshgʻar) viloyati Oʻpal nohiyasidagi Aziq qishlogʻida, Hazrati Mullom togʻi etagidagi tepalikda joylashgan maqbara. Tepalikning balandligi 40 m boʻlib, mahalliy xalq orasida Mahmud Qoshgʻariy mozori nomi bilan mashhur. Olim dafn etilgan joyga oʻsha davr anʼanasiga mos ravishda peshtoqlik qabr qurilib, usti uy shaklida yopilgan. Shundan beri bu yer ziyoratgohga aylanib, mahalliy xalq tomonidan taʼmirlanib turilgan. 1958-yil maqbara toʻla taʼmirlanib, yoniga muzey qurilgan va hukumat tasarrufidagi ziyorat maskaniga aylantirilgan. Uning tarkibida asosiy maqbara, hovli, qiroatxona, muzey, tahoratxona qabilar mavjud. Ularning umumiy maydoni 1160 kv. m ga teng. Qabr joylashgan tepalikning etaklari goʻzal, manzarali boqqa aylantirilgan. Hozir ushbu ziyorat maskanining umumiy maydoni 75 ga ga yaqin. Maqbaraga chiqishda 92 ta zinani bosib oʻtish lozim. Aytishlaricha, ushbu zinalar soni olimning yoshi soniga tenglashtirilgan. Zinapoya yonida oʻsha davrdan beri saqlanib kelayotgan buloq mavjud. Mahmud Qoshgʻariy muzeyi maqbaraning shim.-tomonida joylashgan. Maqbara bilan muzey oraligʻi taxminan 300 m keladi. 1999—2000-yillarda pastdan muzeyga chiqish uchun zinali yoʻl ishlangan. Uning oʻrta belida olimning kitob ushlab turgan haykali oʻrnatilgan. Haykalning balandligi 9,7 m.

Abdulahad Xoʻjayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koersitiv kuch

Koersitiv kuch (lot. coercitio- tutib qolish) — 1) ferromagnit materiallarni toʻliq magnitsizlash uchun zarur magnit maydon kuchlanganligi. Koersitiv kuch mNk (moddada magnitlanganlik nolga teng boʻlganda) va vNk (moddada magnit induksiya 5=0 boʻlganda) xillarga boʻlivada. Magnitsizlantirishdagi gisterezis sirtmogʻi boʻlagining abssissa oʻqi bilan kesishgan nuqtasidagi magnit maydon kuchlanganligi Koersitiv kuch kattaligini ifodalaydi. Bundagi magnit maydon kuchlanganligi Nk ning yoʻnalishi magnitlovchi maydon yoʻnalishiga teskari boʻladi. Koersitiv kuch erstedlar bilan oʻlchanadi.

Turli ferromagnetikning Koersitiv kuchi 8-10 2 — 8-1O5A/m oraligʻida oʻzgarishi mumkin va ferromagnit namunaning tayyorlanishiga, ishlov berilishiga va tashqi muhitga, mas, temperaturaga bogʻliq. Koersitiv kuch Nkinng qiymatiga qarab magnit materiallar magnit jihatdan yumshoq Nk ((8-YU1 + 8-YU2) A/m va magnit jihatdan qattiq #4>(8102n- 8103)A/m materiallarga boʻlinadi; 2) qoldiq qutblanishga ega segnetoelektrikni toʻliq qutbsizlash uchun zarur boʻlgan elektr maydon kuchlanganligi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koersitimetr

Koersitimetr - ferromagnit materiallarning koersitiv kuchini oʻlchaydigan qurilma. Materialning magnitlanganligi boʻyicha koersitiv kuchini oʻlchaydigan K. koʻp tarqalgan. Bunday K.ning ishi tekshirilayotgan material namunasining magnitlanganligiga (mas, magnitlovchi gʻaltakda), uning magnitsizlanishiga (gʻaltak opqali oʻzgarmas tok oʻtishi) va namunaning magnitlanganligi nolga teng boʻlgan holatini ferrozond (yoki boshqa asbob) yordamida aniqlanishga asoslangan. Namunaning magnitlanishi nolga teng boʻlgan holatga mos keluvchi gʻaltakdagi tokning qiymatiga qarab magnitsizlanayotgan maydon kuchlanganligi Ht, yaʼni koersitiv kuch aniqlanadi. 2-rasmda elektrodinamik K. sxemasi berilgan. Bunda oʻkda aylana oladigan ramka 2 li elektrodinamik sistema 1 indikator boʻladi. Manba,?dagi tok reostat 4 va milliampermetr 5 dan ramka 2 ga boradi. Manba 7 dagi tok esa reostat 8 va ampermetr 9 dan gʻaltak 6 orqali oʻtadi. Gʻaltakka joylashtirilgan namuna 6 gʻaltakning magnit maydoni taʼsirida magnitlanadi va gʻaltakdagi magnit maydoni nolga teng boʻlganda indikator namunadagi qoddiq magnitlanishni koʻrsatadi. Gʻaltakdagi magnit maydonining yoʻnalishini oʻzgartirib qoldiq magnitlanish yoʻqotiladi, bundagi magnit maydon kuchlanganligi Nk koersitiv kuch boʻladi. K. ferromagnit materiallardan tayyorlangan buyumlarning magnit tuzilishini tahlil qilishda, elektr va radioapparatlarning qismlarini magnit jihatdan nazorat qilishda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Koeffitsiyent

Koeffitsiyent (lotincha ko — birga, efﬁ ciens —hosil qiluvchi) —koeffitsiyent algebraik ifodada o'zgaruvchi qiymatga aytiladi. Undan matematikada unchalik foydalanilmaydi. Undan asosan algebra fanida kõp foydalaniladi. Masalan: 2a²×3a² misolda koeffitsiyent 2 va 3 bõladi.
Kohin

Kohin (arab.) — gʻoyibdan xabar beruvchi, bashoratgoʻy. Islomdan avvalgi Arabistonda vasvasa holatida Alloh yoki uning vakili — farishta yoki jin bilan muloqot qilgan odam shunday deb atalgan. Qabila odamlari biron-bir ish qilishdan oldin uning oqibati qanday boʻlishini K.dan soʻrashgan. Qabiladoshlari Muhammad (sav)ni ham dastlab K. — folbin deb oʻylashgan. Qurʼon oyatlarida (52:29; 69:42) ularning shubhalariga javoban Muhammad (sav) K. — folbin ham, majnun ham emasligi alohida taʼkidlangan. Umuman, islom anʼanasida K.lar kelajak haqida yolgʻon soʻzlovchilar sifatida talqin qilinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kra

Kra — Tailand janubidagi boʻyin, Malakka yarim orolni Hindixitoy yarim orolning asosiy qismi bilan bogʻlab turadi. Kengligi 40—75 km, eng baland joyi 500 m. Nam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krablar

Krablar, kaltadum qisqichbaqalar (Brachyura) — oʻn oyoqli qisqichbaqasimonlar turkumiga mansub kenja turkum. Boshi kichkiva, koʻzi murakkab, antenna va antennulalari kalta. Boshkoʻkragi keng. Koʻkrak qalqonining kengligi 2—20 sm, baʼzan 60 sm gacha (yapon K.i). Oldingi juft oyoqlari qisqichli. Qorni kalta, boshkoʻkrak qismi ostiga egilgan. Erkagining 2 juft qorin oyoqlari kopulyativ organga aylangan. Urgʻochisi 4 juft oyoqlarida tuxumlarini olib yuradi. Chuchuk suvlarda, den-gizlarda, bir qancha quruqli kda yashaydi. 4500 turi mavjud. Mayda sut emizuvchilar va umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi: tuxumidan zosa deb ataladigan lichinka chiqadi, lichinka metazosa va megalopa davrlarini oʻtib voyaga yetgan K.ga aylanadi. Bir qancha , jumladan, Kamchatka krabi ovlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krayova

Krayova — Ruminiyaning jan.gʻarbidagi shahar, Jiu daryosi vodiysida. Dolj judetsining maʼmuriy markazi. Aholisi 313,5 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (jumladan, elektrotexnika, lokomotivsozlik, avtomobilsozlik, aviasozlik, traktorlar ishlab chiqarish, ogʻir mashinasozlik), kimyo, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, tikuvchilik, poligrafiya, mebel, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr styasi mavjud. Un-t, pedagogika va qishloq xoʻjaligi institutlari, badiiy muzey bor. 15—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kraysler-daymler

"KRAYSLER-DAYMLER" - avtomobil ishlab chiqaradigan eng yirik korporatsiya. 1998-yil AQSH va Germaniya hukumatlarining roziligi bilan AQShning "Kraysler" va Germaniyaning eng yirik industrial guruhi boʻlgan "DaymlerBens" kompaniyasining qoʻshilishidan paydo boʻldi. AQShda, Michigan shtatining Auburn Xilles shahrida joylashgan. Korporatsiyaning yillik tovar aylanmasi 162 mlrd. yevroni tashkil qildi. Korporatsiya xodimlarining soni 500 ming vafardan ortiq. Uning tarkibiga jahonning 200 mamlakatida tashkil qilingan ishlab chiqarish korxonalari, avtomobillarni yigʻadigan, ularga servis xizmatlari koʻrsatadigan firmalar, kompaniyalar kiradi (2000). Korporatsiya tarkibiga kiruvchi Germaniyaning "MersedesBens" va "Daymler-Bens" kompaniyalari jahon avtomobil sanoatining yetakchi, zavonaviy texnika va texnologiya bilan jixrzlangan avtomobillar chiqaradigan kompaniyalaridan hisoblanadi. Bu kompaniyalarning faoliyat boshlaganiga 100 yildan oshib ketgan.

Korporatsiya sotilgan avtomobillarning hajmi boʻyicha AKShda "Jeneral Motors" va "Ford Motors" kompaniyalaridan keyin 3-oʻrinni egallaydi (2002). Yaponiya "Mitsubisi korporeyshn" kompaniyasining 37%, Janubiy Koreya "Xunday" kompaniyasining 11 % aksiyalariga egalik qiladi (2002) va Yevropa, Amerika va Osiyo avtomobil bozorlarini qoʻliga olish uchun puxta zamin yaratgan.

Sadir Salimov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kraystcherch

Kraystcherch — Yangi Zelandiyadagi shahar, Janubiy orolning sharqiy sohilida, Tinch okean qirgʻoqlari yaqinida. Aholisi 342 ming kishi (2000). Aeroporta xalqaro ahmiyatga ega, yirik dengiz porti. Sanoatining asosiy tarmogʻi — transport mashinasozligi. Kimyo, jun, oziq-ovqat, metallsozlik. metallurgiya, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari mavjud. Yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Universitet, geofizika va astronomiya rasadxonasi, muzey bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Yangi Zelandiya shaharlari‎
Turkum:Okeaniya
Krakatau

Krakatau — Zond boʻgʻozida joylashgan harakatdagi vulqon, Indoneziyaning Yava va Sumatra o.lari oraligʻida. Maydoni 10,5 km² ga teng orolni vujudga keltirgan. Bazalt, andezit va riolitlardan tashkil topgan. Eng baland joyi 813 m. Vulkan ogzining diametri 4— 5,5 km. 1883-yil avgustda juda kuchli otilgan, vatijada vulkan konusining katta qismi qoʻporilgan va katta (18 km² dan ortik) hududni vulkan koʻli qoplagan. Vulkan otilishi natijasida yuzaga kelgan dengiz toʻlqini atrofdagi orollarning koʻplab aholisini halok boʻlishiga sabab boʻlgan. Soʻnggi marta 1972— 73 yillarda otilgan. Krakatau qoʻriqxonasi tashkil etilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Orollar
Krakov

thumb|right|250px|Qasr
thumb|right|200px|
thumb|right|200px|Lajkonik
Krakov, Krakuv — Polshaning jan. qismidagi shahar, Visla daryosi boʻyidagi port. Krakov voyevodaligining maʼmuriy markazi. Aholisi 740,6 ming kishi (1999). K. ga 8—10-asrlarda asos solingan. 11 — 16-asrlarda Polsha davlati poytaxti. Oʻrta asrlarda hunarmandchilik va savdoning yirik markazi. 1809—15 yillarda Varshava gersogligi tarkibida, 1815—46 yillarda Krakov Respublikasi markazi boʻlgan. Mamlakatning muhim iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qora metallurgiya va mashinasozlik (jumladan, ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika va radioelektronika) sanoatlari rivojlangan. Kimyo, sement, mebel, koʻn-teri, tikuvchilik, farmatsevtika, parfyumeriya, poligrafiya, tamaki, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1364) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, konchilik metallurgiya akademiyasi, Milliy va badiiy muzeylar, teatrlar bor. K. — turizmning yirik markazlaridan. K.ning qad. qismi — Vislaning chap sohilidagi Navel tepaligida. Meʼmoriy yodgorliklaridan Bibi Maryam Kapellasi (10-asr), qirol qasri (13— 17-asrlar), kostyollar, Polsha Fanlar akademiyasi binosi va boshqa saqlangan. K.da kinofestivallar va xalqaro koʻrgazmalar oʻtkazilib turiladi. K.ning tarixiy markazi Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krakov universiteti

Krakov universiteti, Yagaylo universiteti — Polshadagi qad. universitet, Markaziy Yevropadagi dastlabki davlat universitetlaridan biri. Krakov shahrida joylashgan. 1364-yil Bukj Kazimir tomonidan asos solingan. 1400-yil Vladislav Yagaylo tomonidan Parij universiteti namunasida qayta tashkil etilgan (nomi shundan olingan). huquq, falsafa, tarix, filologiya, matematika, biologiya, geografiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 10 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1364)da 1 mln.dan ortik, asar saqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Polshadagi universitetlar‎
Kramatorsk

Kramatorsk — Ukrainaning Donetsk viloyatidagi shahar bo'lib u Kazyonniy Torets daryosi (Severskiy Donetsk irmogʻi) boʻyida joylashgan. Kramatorsk tuguni. Aholisi 80 ming kishi (2022). Ogʻir mashinasozlik markazi (Starokramatorsk, Novokramatorsk zavodlari, ogʻir mashinasozlik, stanoksozlik zavodlari. Qora metallurgiya rivojlangan. Koks kimyosi zavodlari bor. Prokat, konditsioner, emal, qurilish materiallari (sement, shifer, mineral paxta) va boshqa ishlab chiqariladi. Yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, industriya instituti, 2 muzey mavjud. K. 19-asrning 2-yarmida vujudga kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kramer Gabriyel

Cramer Gabriel (1704. 31.7, Jeneva — 1752.4.1, Banol, Fransiya) — shveysariyalik matematik. Asosiy ishlari oliy algebra va analitik geometriyaga oid. Chiziqli algebraik tenglamalar sistemasini yechish usuli — Kramer qoidasini topgan (1750) hamda determinantlar nazariyasiga asos solgan. Shuningdek, Kramer algebra nazariyasi boʻyicha yuqori tartibli egri chiziqlarni tekshirgan (alohida nuqtalarni tekshirish va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1704-yilda tugʻilganlar
Turkum:1752-yilda vafot etganlar
Turkum:31-iyulda tugʻilganlar
Turkum:4-yanvarda vafot etganlar
Stanley Kramer

KRAMER (Kreymer) (lot. Kramer) Stenli (1913.29.9, Nyu-York) — amerika kinorejissyori, prodyuser. Amerika kinosi progressiv yoʻnalishi vakili. Siyosiy ochiq va dolzarb ijtimoiy mavzudagi oʻtkir syujetli filmlari bilan shuhrat qozondi. Eng yaxshi filmlari: "Egilmagan boshlar", "Soʻnggi sohilda", "Nyurnberg protsessi", "Bu telba, telba, telba, dunyo", "Ahmoqlar qayigʻi", "Yugurib ketayotgan qoqiladi" va boshqa K. ishlari professionalizm jihatidan dadilligi va anʼanaviy dramaturgiya hamda janr sxemalariga sodiq qolishi bilan ajralib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Kramnik

Vladimir Borisovich Kramnik (1975.25.6, Tuapse, Rossiya) — rossiyalik shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1992), jahonning 14-chempioni (2000-yildan), jahon shaxmat olimpiadalari chempioni (1992, 1994, 1996). "Shaxmat Oskari" sovrindori (2000)."Kramnik Vladimir Borisovich" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Shaxmatchilar
Turkum:Rossiya shaxmatchilari
Turkum:Shaxmat grossmeysterlari
Turkum:Shaxmat olimpiadasi ishtirokchilari
Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar
Turkum:SSSRda tugʻilganlar
Ivan Kramskoy

Ivan Nikolayevich Kramskoy 1837.27.5(8.6), Voronej viloyati — 1887.24.3(5.4), Peterburg — rus rassomi va badiiy tanqidchisi. Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1857—63). BAdagi akademik sanʼatga qarshi chiqqan "14 lar qoʻzgʻoloni" rahbari, demokratik yoʻnalishdagi rassomlarning birinchi tashqiloti — rassomlar artelining tuzuvchisi, Birodarlik harakati yoʻlboshchisi va tashqilotchisi. Portret janridagi faoliyati rassomning isteʼdodini toʻliq namoyon etdi: "L. N. Tolstoy", "I. Shishkin" (1873), "M. Saltikov-Shchedrin" (1879) va boshqa; oddiy xalq portretlarini yaratishga ahamiyat berdi ("Miva Moiseyev", 1882; "Dehqon", 1883 va boshqalar). "Iso sahroda" (1872) asarida afsonaviy qahramonga hayotiy talqin baxsh etdi. Mavzuli kompoziyasiyalari portret kartivaga yaqin va koʻp holdarda kam kishilik. K. estetik qarashlari rus demokratik sanʼati taraqqiyotida muhim rol oʻynadi, u rassomlarni milliy sanʼat yaratishga daʼvat etdi, hayotni butun borligʻi bilan ifodalashga chaqirdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rus rassomlari
Kran

Kran — 1) truboprovodsa — qoʻzgʻaluvchan detali (tiqini)da suyuqlik yoki gaz oqimini oʻtkazish uchun teshigi boʻlgan berkitish klapani, joʻmragi. Oʻtuvchi (oqim toʻgʻri chiziqli harakatlanadi), burchak ostida (oqim 90° burchak ostida harakatlanadi), 3 yoʻlli (3 truboprovod erkin ulangan) xillari bor; 2) temir yoʻlda — temir yoʻl sostavining tormozlari boshqariladigan asbob. Lokomotiv kabinasiga oʻrnatiladi; 3) yuklarni bir joydan ikkinchi joyga olib borish, ortish-tushirish uchun moʻljallangan mashiva (qarang Koʻtarish krani).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kraniologiya

Kraniologiya (yun. kranion — kalla suyagi va ...logiya) — anatomiyaning bir boʻlimi; antropologiyada butun kalla suyagi hamda aloxdsa qismlarining turli shakli va oʻlchamlarini oʻrganish. Antropogenez toʻgʻrisidagi taʼlimotda odam va maymunlar evolyusiyasining turli davrlariga tavsif berishda K. maʼlumotlaridan ham foydalaniladi. M. M. Gerasimov kalla suyagi asosida odam qiyofasini tiklash usulini yaratdi va shu usul bilan bir necha tarixiy shaxslar (Amir Temur, Ivan Grozniy, Rudakiy, Shohrux, Ulugʻbek va boshqalar)ning qiyofasini — haykal-portretini tikladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyacheslav Krasichkov

Vyacheslav Prokofyevich Krasichkov (1898.10.10, Saratov gubernyasi Petrovskiy uyezdi Bobrovka qishlogʻi — 1978.16.6, Doʻshanba) — seleksioner olim, Tojikiston Fanlar Akademiyasi akademik (1957), Tojikistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1952). SoyuzNIXIning Qoʻrgʻontepadagi tajriba stansiyasida gʻoʻza seleksiyasi boʻlimi mudiri (1934—56), Tojikiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1956—57), Tojikiston Fanlar akademiyasi vitse-prezident (1957—61), Tojikiston qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutida seleksiya boʻlimi mudiri (1961—69). 1969-yildan Tojikiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti Vaxsh filialida (1978-yildan V. A. Krasichkov nomida) gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi boʻlimi mudiri. Ilmiy ishlari ingichka tolali gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi masalalariga bagʻishlangan. Uning ishtirokida 12 dan ortiq ingichka tolali gʻoʻza navlari (5595-V, 6465-V, 6249-V, 7072-V va boshqalar) yaratildi. U yaratgan navlar Oʻzbekistonda ham ekilgan. Abu Ali ibn Sino nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureati (1972).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:16-iyunda vafot etganlar
Turkum:1898-yilda tugʻilganlar
Turkum:Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Turkum:Tojikiston SSR Oliy Soveti deputatlari
Krasnovodsk zilzilasi

Krasnovodsk zilzilasi -Turkmanistonning Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) shahrida 1895-yilda roʻy bergan oʻta kuchli zilzila. Krasnovodsk zilzilasining magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha M-8,2, MSK-64,12 balli shkala boʻyicha uning kuchi 10 ballga teng boʻlgan. Ushbu zilzila keyingi 120 yil ichida (1882— 2002) Oʻrta Osiyoda boʻlib oʻtgan eng kuchli zilzilalardan biri hisoblanadi. Krasnovodsk zilzilasi oqibatida sodir boʻlgan vayronaliklar va qurbonlar toʻgʻrisida aniq maʼlumotlar saqlanmagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krasnovodsk platosi

Krasnovodsk platosi - Oʻrta Osiyodagi choʻl plato. Kaspiy dengizining sharqiy sohilidagi Krasnovodsk yarim orolda, Turkmanistondagi Qoraboʻgʻozgoʻl va Krasnovodsk qoʻltiqlari orasida. Eng baland joyi 306 m. Asosan, gips aralash ohaktosh va mergeldan tarkib topgan. Yassi qir va keng botiqlar, shuningdek, qoldiq togʻlar (nisbiy balandligi 40 m gacha) bor. Krasnovodsk platosi janubida Kubadogʻ joylashgan. Gilli va toshloq choʻllar kattagiva hududni egallagan. Shoʻra va shuvoq, shim. qismida qumlikda cherkez, qora saksovul oʻsadi. Shimoli-sharqida shoʻrxok botiqlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻrta Osiyo
Krasnovodsk qoʻltigʻi

Krasnovodsk qoʻltigʻi - Kaspiy dengizi qoʻltigʻi. Dengizning jan.sharqiy qirgʻogʻi ichkarisiga 46 m gacha yorib kirgan. Maydoni 1 ming km². Dengizdan Krasnovodsk va Shimol Cheleken tillari bilan ajralgan. Qirgʻoqlari egri-bugri. Chuq. 3,5 m gacha, shimoli-gʻarbiy qismida 50% gacha. Shoʻrligi 14— 15%s gacha. Shim.-gʻarbiy sohilida Turkmanboshi shahri va porti joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Turkum:Qoʻltiqlar
Krasnogorsk (Moskva viloyati)

thumb|right|250px
Krasnogorsk - Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1940-yildan). Banka daryosi vodiysida, Moskvadan 22 km gʻarbda. Krasnogorsk (Moskva viloyati) stansiyasi (Pavshino). Aholisi 91 ming kishi (1998). Foto va kino apparatlari, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Dorivor oʻsimliklar xom ashyosini qayta ishlash zavodi ishlab turibdi. Rossiya Federatsiyasining kinofoto hujjatlari davlat arxivi markazi. Nemis antifashistlari muzeyi, K. yaqinida "Arxangelskoye" muzey qoʻrgʻoni (18— 19-asrlar) bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moskva viloyati shaharlari
Krasnogorsk (shaharcha)

Krasnogorsk — Toshkent viloyatidagi shaharcha (1955-yildan). Yangiobod shahar Kengashiga qarashli. Toshkent shahridan 40 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi —Chigʻiriq (45 km). Chatqol togʻining jan.gʻarbida, 750 m balandlikda. Aholisi 13,2 ming kishi (2002). Chovlisoy va Sovur ariqlaridan suv oladi. Dastlab Chovlisoy nomi bilan yuritilgan. 1953-yil K. nomini olgan. Shaharchada Navoiy konmetallurgiya kombinati filiali joy-lashgan. Aloqa boʻlimi, 3 umumiy taʼlim, sport maktablari, bolalar sanʼat maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat shoxobchalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Toshkent viloyati shaharchalari
Turkum:Angren
Krasnoyarsk

thumb|Krasnoyarsk
Krasnoyarsk - Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Krasnoyarsk oʻlkasi markazi, Yenisey daryosidagi port. Krasnoyarsk tuguni. Aholisi 875,3 ming kishi (1998). Mashinasozlik va metallsozlik ("Sibtyajmash" ishlab chiqarish birlashmasi bor; gʻalla oʻrish kombayni ishlab chiqariladi), kimyo (sintetik kauchuk, shin zavodlari va boshqalar), metallurgiya (alyuminiy, "Sibelektrostal" zavodlari), yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari, sellyuloza-qogʻoz kombinati bor. 9 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, 4 universitet), Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining ilmiy markazi, 5 teatr (shu jumladan, opera va balet, teatri), oʻlkashunoslik muzeyi, V. I. Surikov uy-muzeyi, badiiy galereya mavjud. K.ga 1628-yil is-teqkom sifatida asos solingan. K. yaqinida Krasnoyarsk GES, "Stolbi" ("Tosh ustunlari") qoʻriqxonasi joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Mixail Krasnyanskiy

Mixail Porfiryevich Krasnyanskiy (1908.22.9 - Toshkent — 1986.6.4) — oʻzbek kinooperatora Oʻzbekistonda xizmat kursatgan sanʼat arbobi (1965). 1926—86 yillar "Oʻzbekfilm"da kinooperator. "Vasriddin Buxoroda", "Tohir va Zuhra" filmlarida ikkinchi operator. "Alisher Navoiy" filmi birinchi mustaqil ishi. "Paxtaoy", "Opa-singil Rahmonovalar", "Maftuningman", "Furqat", "Oʻtgan kunlar" (A. Mukarramov bilan hamkorlikda), "Jonlangan miniatyuralar" kabi filmlari mashqur. 1972-yildan "Nashtar" kinojurnalining doimiy operatori boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Krass Mark Litsiniy

thumb|Krass Mark
Mark Litsiniy Krass (Crassus) (miloddan avvalgi taxminan 115, Rim — miloddan avvalgi 53.6.5, Karri) — Rim sarkardasi, Sulla tarafdori. Proskripsiyalar natijasida nihoyatda boyib ketgan va Rimdagi eng badavlat shaxsga aylangan. Bu boylikdan siyosiy maqsadlarda ustamonlik bilan foydalangan. Miloddan avvalgi 70 va 55-yillarda konsul etib saylangan. Mark Krass Yuliy Sezar va Gney Pompey bilan birga 1-triumviratga kirgan (mil.av. 60-y). Bu uchlik davlatni amalda egallab olgan. Spartak qoʻzgʻolonini bostirgan (mil.av. 71-y). Krass 55-yil Suriya viloyatini 5 yilga boshqarish huquqini olgan. Parfiyanlar bilan boʻlgan Karri jangida magʻlubiyatga uchrab halok boʻlgan. Krass tarjimai holi Plutarx tomonidan bayon etilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Rim Tarixi
Turkum:Rimda tugʻilganlar
Turkum:Qadimgi Rim qoʻmondonlari
Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Turkum:Chala maqolalar
Kraton

Kraton (yun. kratos — kuch, mustahkamlik) — Yer poʻstining alpinotip burmalanishi oʻzgarishlariga layoqatsiz konsolidatsiyalashgan qismlari. Nemis geologi X. Shtille K.ni koʻtarilgan K. — aksari sial (Si, AI) tarkibli (kad. tokembriy platformalari yoki poʻsti kontinental tuzilishga ega hozirgi geologik qalqonlar) massivlari va choʻkkan K. — simatik (Si, Fe, Mg) zaminli (koʻpincha Yer poʻstining "granitmetamorfik" qatlamiga ega boʻlmagan okean tubi maydonlari) massivlariga ajratgan. "K" terminini fanga Shtille kiritgan (1940) va xorij ida ruscha "platforma" terminining sinonimi sifatida keng qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kraxmal

Kraxmal  – oʻsimlikning asosiy uglevod zaxirasi. Umumiy formulasi (S6N|O5)g. Rangsiz amorf modda. Fotosintez jarayonida oʻsimliklarning barglarida hosil boʻladi. Kraxmalni toʻla gidrolizlab, glyukoza olinadi. U oʻsimliklarning turli qismlarida, ayniqsa, kartoshka tugunagida, ildizida, bugʻdoy, sholi va makkajoʻxori donida donachalar shaklida tuplanadi. Kraxmal miqdori bugʻdoyda 75%, makkajuxorida 72%, guruchda 80%,kartoshkada 12— 24% ga yetadi. Turli oʻsimliklardan olingan kraxmal donachalarining shakli va hajmi har xil. Masalan, kartoshka kraxmal dovachalari nisbatan yirik (kundalangi 25—100 mk), guruch kraxmal dovachalari esa mayda (koʻndalangi 3—7 mk). Kraxmal dovachalari suvda isitilganda parchalanib, kleyster hosil qiladi. Deyarli barcha kraxmallar ikki xil polisaharid – amiloza vaamilopektindan iborat. Kraxmal sovuq suv, spirt, efir va boshqa organik erituvchilarda erimaydi. Kislotalar taʼsirida gidrolizlanib, avval dekstrinlarga, soʻngra toʻla gidroliz natijasida D-glyukozaga aylanadi. Fermentlar taʼsirida ancha tez gidrolizlanadi. Kraxmal gidrolizini katalizlovchi fermentlar amilazalar deb ataladi.

Odam va hayvonlar uchun oʻsimlik kraxmali qimmatli oziq modda hisoblanadi. Insonning uglevodlarga boʻlgan ehtiyoji, asosan, non, kartoshka, krupalar va boshqa tarkibadagi kraxmal bilan qoplanadi. Sanoatda kraxmal, asosan, kartoshka, makkajoʻxoridan olinadi. Kartoshka kraxmali (kartoshka uni) olishda maydalab qorilgan kartoshka massasi suv bilan ishlanadi. Hosil boʻlgan kraxmal sutini tindirib yoki sentrifugalab kraxmal ajratib olinadi. Kraxmal oziq-ovqat, qandolatchilik, goʻsht mahsulotlari tayyorlashda keng qoʻllanadi. Etil spirt, butil spirt, atseton va sut kislota, sitrat, glyukonat kislota, yelim ishlab chiqarishda kraxmalan xom-ashyo sifatida foydalaniladi. Antibiotiklar, vitaminlar, poroshoklar tayyorlashda ishlatiladi. Kraxmal va uning mahsulotlari toʻqimachilik, qogʻoz sanoatida qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Biokimyo
Turkum:Oziq-ovqat
Kreatin

Kreatin (yun. kreas - goʻsht, et) -organik modda. Mol. m. 131,14, suyuqlanish temperaturasi 315°. Suvda va spirtda eriydi, efirda erimaydi. Umurtqali hayvonlar va odamning muskul toʻqimasida (ayniqsa, koʻndalang targʻil muskullarda) koʻp. Nerv toʻqimasi, qon, jigar, buyrakda ham bor. Kreatinfosfat kislota tarkibiga kiradi; organizmda moddalar almashinuvida, muskul va miya faoliyatida muhim ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kreatinfosfat kislota

Kreatinfosfat kislota, fosfo kreatin, fosfagen — fosforli organik modda; kreatinttt fosforlanishidan hosil boʻladigan mahsulot. Yangi muskul preparatlarida boʻlishi aniqlangan Mol. m. 211,12. Umurtqali hayvonlar va odamning muskul, nerv va boshqa baʼzi toʻqimalarida boʻladi. Suvda eriydi, spirtda erimaydi. Kreatinfosfat kislota fosfor oksixlorid (ROS13)ni ishqoriy muhitda kreatinga taʼsir ettirib olinadi. Organizmda fermentlar taʼsirida kreatin va fosfat kislotaga oson parchalanadi, ayni vaqtda koʻp miqdorda energiya ajralib chiqadi (1 gramm-molekula Kreatinfosfat kislota parchalanganda 10—15 kkal energiya chiqadi); bu energiya turli fiziologik jarayonlarga, mas, muskullarning qisqarishiga sarf boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kislotalar
Kreatsionizm

Kreatsionizm ( - yaratish) — turlarning oʻzgarmasligi, organizmlarning muayyan maqsadda xilma-xil qilib yaratilganligi toʻgʻrisidagi gʻayriilmiy taʼlimot. Kreatsionizm tarafdorlari fikricha, turlarning tashqi yoki ichki omillar taʼsirida oʻzgarishi cheklangan; ular yaratuvchi tomonidan qancha yaratilgan boʻlsa, shuncha saqlanib qolgan. Kreatsionizm taʼlimotini paleontologiya asoschisi Georges Cuvier, oʻsimlik va hayvonlar sistematikasini ishlab chiqqan olim Karl Linney kabi olimlar ham quvvatlashgan. Kreatsionizm tarafdorlari qadimgi geologik davrdagi va hozirgi turlar oʻrtasidagi farqni tushuntirish uchun halokatlar gʻoyasini ilgari surgan. Bu taʼlimot asoschisi Cuvier fikricha, Yer yuzidagi oʻsimlik va hayvonlar bir necha marta qirilib ketib, qaytadan vujudga kelgan va har gal avvalgisiga nisbatan murakkabroq formalar paydo boʻlgan. Charles Darwin evolutsion taʼlimoti yaratilgandan soʻng kreatsionizm oʻz mavqeini yoʻqotdi. Darwindan keyingi davrda evolutsiya kechishini isbotlovchi dalillar topilganidan soʻng ayrim kreatsionizm tarafdorlari oʻz dunyoqarashini oʻzgartirishga majbur boʻlishdi va teistik evolutsiya degan taʼlimot yaratishdi. Teistik evolutsiya tarafdorlari turlarning oʻzgarishi va odamning paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi evolutsion vazariyani inkor qilishmaydi, lekin insonga aql-idrok va ruhiy faoliyatni yaratganning oʻzi bergan deb tushuntirishadi . „Ilmiy kreatsionizm“ tarafdorlari (asosan, AQShda) evolutsion taʼlimotni organik dunyoning mavjudligi toʻgʻrisidagi ashyoviy dalillarga ega boʻlmagan tushunchalardan biri sifatida diniy dunyoqarashlar bilan bir qatorga qoʻyishga harakat qilishmoqdaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 

 Darvinizm
 Lamarkizm
Hans Adolf Krebs

Hans Adolf Krebs (1900. 25.8, Xildesxaym, Germaniya — 1981)— ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati (1947-yildan) va AQSH Milliy Fanlar akademiyasi (1964-yildan) aʼzosi. Gyottingen, Freyburg, Myunxen va Berlin universitetlarida oʻqigan (1919—1925) va ishlagan (1926—33). Oksforddagi Qirol kasalxonasi professor (1967-yildan). Asosiy ishlari hayvonlar organizmida moddalar almashinuvini oʻrganishga oid. 1932-yilda aminokislotalardan karbamid (siydikchil) hosil boʻlishini aniqlagan (ornitin halqasi). 1937-yilda trikarbon kislotalar halqasini (qarang Krebs halqasi), shuningdek, organizmda dikarbon va trikarbon kislotalar siklini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1953).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1900-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-avgustda tugʻilganlar
Turkum:1981-yilda vafot etganlar
Turkum:22-noyabrda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Krebs halqasi

Krebs halqasi, trikarbon kislotalar halqasi, sitrat kislota halqasi — di- va trikarbon kislotalarning oksidlanishi bilan bogʻliq boʻlgan fermentativ reaksiyalarning halqali ketma-ketligi. Uglevodlar, yogʻlar va oqsil (aminokislota)lar oksidativ (SO2 va N2O gacha) parchalanishining umumiy oxirgi bosqichi. 1930-yillarda Sent-Dyerdi dikarbon kislotalardan suksivat, fumarat, malat va oksaloatsetat vafas olish jarayonini bir necha baranar tezlatishini, yaʼni katalitik taʼsir qilish xususiyatiga ega ekanligini koʻrsatib berdi. Keyinchaliku Krebs halqasining eng muhim reaksiyasi qisoblangan oksaloatsetat va piruvat kislotadan sitrat kislota hosil boʻlishini aniqladi.

Krebs halqasi hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlar hujayrasida keng tarqalgan kislorodli vafas olish jarayonining asosiy bosqichi hisoblanadi. Krebs halqasi reaksiyalari (10—12 ta) mitoxondriyalarda kechadi. Halqa sitrat kislotani hosil qilish bilan boshlanib, oksaloatsetat kislotasi hosil boʻlishi bilan tugallanadi. Bunda 2 mol. SO2 ajraladi va bir qator degidrogevaza fermentlarining kofermentlari (qarang Kofermentlar) qaytariladi (4 mol. VADN2 va 1 mol. FADN2). Krebs halqasi reaksiyalarida dikarbon kislotalardan ketogʻlutarat, suksivat, fumarat, malat, oksaloatsetat va trikarbon kislotalardan sitrat, sisakonit, izotsitrat, oksalosuksivatlar ishtirok etadi. K.h- reaksiyalarida qatnashadigan substratlarga atsetat kislotani ham kiritish mumkin, bu kislota yogʻ kislotalarning faol parchalanishi va uglevodlardan vujudga kelgan piruvatning dekarboksillanishi natijasida hosil boʻladi. Piruvat kislota toʻliq oksidlanganda 15 molekula, glyukoza molekulasi xuddi shunday parchalanganda 38 molekula energiyaga boy ATF sintezlanadi.

Krebs halqasining oraliq mahsulotlari moddalar almashinuvyning turli xil reaksiyalarida ishtirok etish uchun halqadan ajralib chiqishi mumkin. Masalan, glyukoneogenez (oksaloatsetat), porfirinlar sintezi (suksivat), yogʻ kislotalar sintezi (atsetat) ana shu tariqa sodir boʻladi. Krebs halqasidan ajralib chiqadigan SO2 karboksillanish reaksiyalari uchun asosiy manba hisoblanadi. Moyli oʻsimliklarda va ayrim mikroorganizmlarda Krebs halqasi qisman oʻzgargan holda namoyon boʻladi va u glioksilat halqasi deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krevetkalar

thumb
Krevetkalar — oʻnoyoqli qisqichbaqasimonlar kenja turkumi. Uzunligi 2—30 sm. Tanasi ikki yon tomondan siqiq. Muskulli qorni boshi va koʻkragiga nisbatan uzun. 1- va 2- juft koʻkrak oyoqlarida qisqichlari boʻladi. Oxirgi juft qorin oyoqlari (uropodlar) va dumi (telson) dum suzgichni hosil qiladi. Urgʻochilarining qorinoyoqlari tuxumini olib yurish, erkaklariniki (1- va 2- jufti) kuyikish organi vazifasini bajaradi. 2 000 ga yaqin turi bor; dengizlar va chuchuk suvda planktonda va suv tubida yashaydi. Suvning oʻta chuqur qismida yashaydigan yogʻdu chiqaradi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Krevetkalar ovlanadigan qisqichbaqasimonlar orasida birinchi oʻrinda turadi.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kredit (buxgalteriya)

Kredit (lotincha credit — ishonmoq) — buxgalteriya hisobvaraqlarining oʻng tomoni. Aktiv hisobvaraqlarda K.dagi yozuvlar mablagʻlarning kamayishini, passiv hisobvaraqlardagi yozuvlar koʻpayishini koʻrsatadi. Hisobvaraqning chap tomoni debet deb ataladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kredit kartochkasi

Kredit kartochkasi, kredit karta — plastik kartochka koʻrinishidagi shaxsiy (nomi yozilgan) toʻlov hisob-kitob hujjati. Bank yoki kredit muassasasi tomonidan beriladi. Beriladigan kredit hajmi kredit kartochkasi turiga bogʻliq (oddiy, oltin, korporativ kredit kartochkalari). Kredit kartochkasida pul egasining identifikatsiya raqami, familiyasi, joriy hisob varagʻidagi summa koʻrsatiladi. Oʻz egasiga kompyuter qurilmalari bilan taʼminlagan chakana savdo (xizmat koʻrsatish) tarmoqlarida naqd pulsiz tovarlar va xizmatlar xarid qilish huquqini beradi. Kredit kartochkasiga koʻra, maxsus kompyuterlashtirilgan hisobkitob tizimi orqali xaridor kredit kartochkasidagi pul summasi uning hisob raqamidan olinib, tovar sotgan (xizmat koʻrsatgan) korxona hisobiga oʻtkaziladi. Kredit kartochkasi muomaladagi naqd pul miqdorini keskin kamaytirishga imkoniyat yaratadi. Birinchi marta 1946-yilda Nyu-York milliy bankida qoʻllangan. Turli mamlakatlarda Amerika moliya-kredit guruhlarining (Visa, Master card, American Express) Kredit kartochkasilari qoʻllanadi. Yevrokard Kredit kartochkasilari ham bor. Oʻzbekistonda 1996-yildan Oʻzbekiston Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki dastlab „viza kard“ Kredit kartochkasi chiqarishni tashkil qildi va Kredit kartochkasilariga xizmat koʻrsata boshladi. 2000-yillar boshida Oʻzbekistonning boshqa banklarida ham jahonning koʻpgina rivojlangan mamlakatlaridagi banklar bilan Kredit kartochkasi orqali mijozlarga xizmat koʻrsatish yoʻlga qoʻyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kreditor

Kreditor (eng. creditor) – ssuda bergan va shu sababli debitordan uni oʻz vaqtida qaytarishi yoki boshqa majburiyatlarni ijro etishni, birinchi navbatda foizlar toʻlashni talab qilish huquqiga ega boʻlgan subyekt (yuridik yoki jismoniy shaxs).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Moliya
Krezollar

Krezollar, metilfenollar, gidroksitoluollar,SN3S6N4ON — rangsiz kristallar yoki suyuq moddalar, fenolning yaqin go-mologlari. Mol.m. 108,143 ta: orto-, meta-va paraizomeri bor.

K. etanol, dietilefir benzol, xloroform, atsetonda yaxshi eriydi. Suvda va ishqor eritmalarida eritilganda krezolyatlar hosil qiladi. K. — fenolga oʻxshash kuchsiz kislotalar. Toshkoʻmir smolasida boʻladi. Texnik K. — trikrezol — uchta izomer aralashmasidan iborat.Toshkoʻmir, slanets yoki torf smolalari haydalganda ajralib chiqadi. Zaharli, odam terisiga yomon taʼsir qiladi. Fenolaldegid smolalar dezinfeksiya vositalari, plastmassalar (bakelitlar), portlovchi moddalar, boʻyagichlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kreyser

Kreyser (gollandcha kruiser — dengizda suzmoq) — zirxli, tez suzar jangovar kema. Vazifasi — dushmanning dengiz kommunikatsiyalariga qarshi zarba berish, qoʻshilma tarkibida jang olib borish, oʻzining dengiz aloqalarini mudofaa qilish, dengiz desantchilarini tushirishni taʼminlash, dushmanning dengiz aloqalarini buzish, miva qoʻyish va boshqa K.ning ogʻir (suv sigʻimi 10— 30 ming t, tezligi 70 km/ soat) va yengil (suv sigʻimi 6—10 ming t, tezligi 78 km/soat) xillari bor. Zavonaviy K.da raketa qurollari, 1 — 2 ta samolyot yoki vertolyot boʻladi. Atom K.ning suzish uzoqdigi chegaralanmagan, bugʻ-kuch oʻrnatilgani — 17 ming km.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil