Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Chuyut

Chuyut (Chuit, Chiyit, Chilchuit) — oʻzbek urugʻlaridan biri. Qashqadaryo vohasida, kenagaslar tarkibida yashashgan. 1924-yilgi maʼlumotga koʻra, chuyutlarning soni 45 ming kishi boʻlgan. Chuyutlarning kenagaslar tarkibidagi kichik guruhlari Zarafshon (Karmana) va Fargʻona vodiylarida ham tirikchilik qilishgan. Chuyutlar uyshun qabilasi tarkibiga ham kirgan. Chuyut, chuit, chilchuit nomlari ularning mazkur hududlarda yashab, mahalliy aholi bilan qoʻshilib ketganligini koʻrsatadi.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Chuqurlikdagi yoriqlar

Chuqurlikdagi yoriqlar, oʻta chuqur yoriqlar — Yer poʻstining mantiyagacha boʻlgan qismidagi choʻkindi va magmatik togʻ jinslarining geologik tashkil topish davrlarida tektonik harakatlar tufayli yaxlitligining buzilishi (deformatsiyalanishi, darz ketishi, sinishi va maydalanishi) natijasida hosil boʻlgan zonalar. Uzunligi yuzlab km, chuqurligi 70–80 km va eni bir necha yuz m dan 10 km ga choʻzilgan boʻlib, baʼzi joylarda ular Yer mantiyasigacha kirib boradi. Bu zonalar yirik geologik strukturalar (togʻ tizmalari, choʻkma, vodiy va tekisliklar)ni birbiridan ajratadi va turli shakllarda namoyon boʻlib, chegara vazifasini oʻtaydi. Dastlabki Chuqurlikdagi yoriqlar proterozoy boshlarida (600 mln. yilcha avval) paydo boʻlgan. Chuqurlikdagi yoriqlar taʼlimotiga asos solgan rus olimi A.V.Peyve 1945-yilda "Chuqurlikdagi yoriqlar" terminiga keng taʼrif bergan. Chuqurlikdagi yoriqlar haqidagi taʼlimot geotektonikaning mustaqil boʻlimiga aylandi. Chuqurlikdagi yoriqlar Yer poʻsti va yuqori mantiyaning oʻta oʻtkazuvchan zonalari boʻlib xizmat qiladi, bu zonalarda magmatik oʻchoqlar vujudga keladi va magmatik faoliyat toʻplanadi. Chuqurlikdagi yoriqlarda vulkan mintaqalari, ultra asosli magma mintaqalari, granitoid plutonlari va ruda maydonlari boʻladi. Kontinent, dengiz va okeanlar, togʻli oʻlkalarning chegaralari koʻpincha, Chuqurlikdagi yoriqlar bilan bogʻliq. Ular geofizika usullari, aerokosmik fotosyomka, ayniqsa, chuqur seysmik zondlash, zilzila toʻlqinlari yordamida aniqlanadi va oʻrganiladi. Chuqurlikdagi yoriqlarning yuqori qismi bilan zilzila oʻchoqlariga bevosita bogʻliq. Baʼzan ularning yoʻllari boʻylab neft va gaz konlari qatori joylashadi. Oʻrta Osiyoda, shuningdek, Oʻzbekistonda TalasFargʻona, Fargʻona jan. va shim. hamda Tyanshan jan. chuqur yoriqlari mavjud. Ular geologik strukturalarni va ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilma boyliklarni shakllanishida muhim roʻl oʻynagan. Oʻrta Osiyoda Chuqurlikdagi yoriqlarni oʻrganishda H.M. Abdullayev, M.O.Ahmadjonov, T.L.Bobojonov, F.X.Zunnunov, R.N.Ibrohimov, I.H.Hamroboyev, J.H.Yaqubov va boshqa salmoqli hissa qoʻshganlar.

 Adabiyot 
 I.X.Xamrabayev, Glubinnoye stroyeniye litosferi Pamira i Tyanshana. Dinamika i evolyutsiya litosferi, M., 1986.

 

Turkum:Geologiya
Chugʻurchuqlar

Chugʻurchuqlar  – chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 24–26 uruqqa mansub PO turi maʼlum. Tanasining uz. 17–45 sm, vazni 50–100 g. Oyoqlari baquvvat, yerda va daraxtda harakatlanishga yaxshi moslashgan. Voyaga yetganlarining rangi qoramtir, tovlanib turadi. Yevropa, Osiyo, Afrika, Avstraliyada tarqalgan (oddiy chugʻurchuq shimoliy Amerikaga olib kelingan). Oʻzbekistonda oddiy chugʻurchuq, soch va mayna uchraydi. Uyasini kovaklar, qoya yoriklariga, binolar boʻgʻoti va boshqa joylarga quradi. Janubiy xududlarda yilida 3-martagacha 4–6 tadan tuxum qoʻyib, nari va modasi navbat bilan 15–18 kun bosadi. Hasharotlar, ularning lichinkalari va mevalar bilan oziqlanadi. Baʼzan begona oʻtlar urugʻini ham yeydi. Yaxshi sayraydi, mayna esa ayrim soʻzlarni yodida sakdaydi va takrorlaydi.

 

Turkum:Qushlar
Chxonjin

Chxonjin – KXDRning shim.sharqiy qismidagi shahar. XamgyonPukto provinsiyasining maʼmuriy markazi. Ahrlisi 520 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Yapon dengizi sohilidagi muzlamaydigan port. Mamlakatning yirik qora metallurgiya markazi. Mashinasozlik (kemasozlik, stanoksozlik, konchilik jihozlari, qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish), toʻqimachilik (jumladan, sunʼiy ipak), kimyo sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi.

 

Turkum:Shimoliy Koreya shaharlari
Chiapas

thumb|Chiapas.

Chiapas — Meksikaning jan.sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 73,8 ming km². Aholisi 3,92 mln. kishi (2000), asosan, indeyslar. Maʼmuriy markazi — TustlaGutyerres shahri Relyefi Tinch okean sohili boʻylab choʻzilgan togʻlardan (eng baland joyi, 4117 m, Takana vulkani), markaziy qismida yassitogʻliklardan (balandligi 500–1500 m) iborat. Shim.da pasttekisliklar bor. Iqlimi tropik, issiq va sernam iqlim. Oʻrtacha oylik tra 22—27°. Yillik yogʻin 1200–1500 mm. Nam tropik oʻrmonlar, savannalar, togʻlarda igna bargli oʻrmonlar bor. Plantatsiya xoʻjaligi rivojlangan. Makkajoʻxori, loviya ekiladi. Neft va gazning yirik konlari topilgan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Indeys xalqining badiiy hunarmandchiligi rivojlangan. Ch. hududidan Panamerika shossesi oʻtadi.
Chengdu

Chendu — Xitoyning markaziy qismidagi shahar, Mintsyazn daryosi vodiysida joylashgan. Shahar Sichuan provinsiyasining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aholisi – 9,9 mln. kishi (1999, shahar atrofi bilan). Chendu transport yoʻllarining yirik chorrahasida joylashgan bo'lib, mamlakatning muhim sanoat markazlaridan biri hisoblanadi. Koʻp tarmoqli mashinasozlik (stanoklar, radioapparatura, transport vositalari), mis, alyuminiy, kimyoviy oʻgʻitlar ishlab chiqarish, yogʻochsozlik, metallsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Badiiy xunarmandchilik rivojlangan. universitet bor. Shaharga miloddan avvalgi 4-asrda asos solingan. 13, 16—18-asrlarga oid meʼmoriy obidalar hozirgacha saqlanib qolgan.

 Yana qarang 
 ICar 03

 

Turkum:Chengdu
Turkum:Xitoy shaharlari
Choʻgari

Choʻgari, Choʻkari, Buxarka 944 — ertapishar mahalliy qovun navi (hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida K.I.Pangalo, M.K.Goldgauzenlar tomonidan yaxshilangan xiliga Buxarka 944 nomi berilgan). Mevasi yumaloq, baʼzan choʻzinchoqroq, oʻrtacha kattalikda, vazni 36 kg, uz. 2026 sm, tuyey och shvi sariq, yuzasi notekis, sal burishgan, toʻrsiz. Toʻni katta sariq yoki mallarang dogʻlar bilan qoplangan. Poʻsti yumshoq, eti oq, qalinligi 5—5,5 sm, sershira, sersuv, yumshoq, ogʻizda eriydi. Tarkibida qand miqdori 12,5%. Urugʻi yirik tuxumsimon, sariq. Niholi unib chiqqanidan keyin hosili 75—85 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. 1943-yilda davlat reyestriga kiritilgan. Toshkent viloyatida koʻproq ekiladi. Tuproq shoʻrligi va oqpalak kasalligiga chidamli.

 

Turkum:Qovun navlari
Choʻkindi konlar

Choʻkindi konlar - suv havzalari tubida choʻkindi yigʻilishi jarayonida shakllanuvchi foydali qazilma yotqiziqlari. Ular daryo, botqoq, koʻl, dengiz va okeanlarda hosil boʻlib, dengiz va okeanlardagilari platforma va geosinklinal Choʻkindi konlariga ajratiladi. Dengizda hosil boʻlgan Choʻkindi konlar katta oʻlchamli boʻlib, oʻnlab km ga, qatlam svitalari esa yuzlab km ga choʻziladi. Choʻkindi konlar mexanik (qum, tuproq va boshqalar), kimyoviy (tuz, temir va marganets rudasi va boshqalar) va biokimyoviy (neft, kumir va boshqalar) larga ajratiladi. Choʻkindi jinslar va ular bilan bogʻliq boʻlgan Choʻkindi konlarning shakllanishi litogenezning 3 bosqichi: sedimentogenez, diagenez va katagenez orqali boʻladi. Choʻkindi konlar togʻ jinslariga muvofiq yotadi va qatlam yoki tekislik linzalar shaklida boʻladi. Baʼzan metamorfizm va tektonik harakatlar oqibatida ular oʻz shaklini oʻzgartirib, murakkabroq qiyofa hosil qiladi. Choʻkindi konlardagi minerallarning tarkibi minerallarning 3 guruhi bilan aniqlanadi: 1. Chaqiq minerallar (kvars, rutil, baʼzan dala shpatlari, piroksenlar, amfibollar, slyudalar va boshqalar), ular nurash jarayoniga chidamli boʻladi; 2. Kimyoviy nurash mahsulotlari (kaolinit, montmorillonit, suvli slyudalar, opal va boshqalar); 3. Yangi chukindi hosilalar (karbonatlar, tuzlar, fosfatlar, ruda minerallari, kremniyli mahsulotlar va boshqalar). Choʻkindi konlar yirik sanoat ahamiyatiga ega boʻlib, ularga hamma yonuvchi qazilmalar (neft, gaz, kumir, yonuvchi slanetslar), temir, marganets, alyuminiy rudalarining ayrim hamda rangli va nodir metallar (U, Si, V va boshqalar) konlari kiradi. Choʻkindi konlar orasida qurilish materiallari (shagʻal, qum, gil, slanets, ohaktosh, boʻr, dolomit, mergel, gips, yashma, trepel), qazilma tuzlar, fosforitlarning koʻpgina konlari maʼlum.
Choʻl burguti

thumb| Aquila rapax
Choʻl burguti  – sarchigʻaylar oilasiga mansub qush turi. Tanasining uzunligi 60–85 sm, vazni 3–5 kg. Yevropa va Osiyo choʻllarida tarqalgan. Yerga, baʼzan past, yakka oʻsgan daraxtlarga uya quradi. 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 40–45 kun bosadi. Asosan, oʻrtacha kattalikdagi kemiruvchilar, baʼzan sudralib yuruvchilar va qushlar bilan oziqdanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
 

Turkum:Qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Choʻl zonalari

Choʻl zonalari - tabiiy landshafti, asosan, "fglardan iborat geografik zonalar. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqasida, Shimoliy va Jan. yarim sharlarning subtropik va tropik mintaqalarida tarqalgan. Namgarchilik kam, yillik yogʻin 200 mm gacha, baʼzi yerlarda 500 mm gacha. Relyefi toglik, past togʻlar, tekisliklar, qad daryo vodiylari va berk koʻl botiqlaridan iborat. Eol relyef shakli keng tarqalgan. Choʻl zonalarining katta qismida oqar suvlar boʻlmaydi, baʼzan ularni tranzit daryolar kesib oʻtadi. Oʻz chegaralari va maydoni hamda suv sathini teztez oʻzgartirib turadigan va baʼzan qurib qoladigan koʻllar va mavsumiy soy koʻp. Yer osti suvlari minerallashgan boʻladi. Tuproklari yaxshi rivojlanmagan, shoʻrxok va shoʻrtoblar bilan qoplangan. Oʻsimlik dunyosi siyrak boʻlib, baʼzi yerlarda butunlay usmaydi. Kserofil va galofil oʻsimliklar — Osiyo choʻllarida saksovul, efemer va shuvokdoshlar, Shim. Amerikada kaktusdoshlar, kreozotlar oʻsadi. Hayvonot dunyosi xilmaxil. Kemiruvchilar va sudraluvchilar asosiy urinni egallaydi. Choʻl zonalarida yaylov chorvachiligi rivojlangan, sugʻorib dehqonchilik qilinadi.

 

Turkum:Geografik terminlar
Markaziy Osiyo toshbaqasi

Markaziy Osiyo toshbaqasi (Testudo Agrionemys) – toshbaqalar oilasiga mansub toshbaqa turi. Lotincha nomi ingliz tabiatshunosi Tomas Horsfild sharafiga nomlangan. Odatda, 10 yildan 30 yilgacha yashaydi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Choʻlbair togʻlari

Choʻlbair togʻlari — Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. Hisor togʻ tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoklaridan biri. Surxondaryoning ung irmoklari Holxanjar va Toʻpolondaryo orasida joylashgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 60 km dan koʻproq masofaga choʻzilgan. Bal. 1500-2500 m. Eng baland joyi 3812 m. Yon bagʻirlari asimmetrik tuzilishga ega. Janubi-sharqiy yon bagʻirlari ancha tik (1500 m gacha). Koʻplab daryo tarmoqlari bilan kesilgan. Choʻlbair togʻlari antiklinal tuzilishga ega, asosan, toshkoʻmir, perm, boʻr, paleogen, neogen davri choʻkindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Iqlimi kontinental. Yogʻin shimoli-sharqiy qismida 800 mm dan koʻproq. Yon bagʻirlaridagi boʻz, jigarrang, qoʻngʻir tuproklarda bugʻdoydoshlar, turli butalar oʻsadi, archazorlar, yongʻoqzorlar bor. Hududidan yaylov sifatida foydalaniladi"" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Choʻli iroq

"CHOʻLI IROQ" — Iroq maqomi bosh kuy mavzui asosida yaratilgan yirik shakldagi mumtoz cholgʻu asar. U gʻamgin, qaygʻuli ruhiy holatni ifoda etgani bilan teran falsafiy maʼno va mazmunga ega. "Cho'li Iroq" saraxbor usulining tezlashtirilgan variantiga bogʻlangan. Kuy tuzilishida cholgʻu qismlarga xos bozgoʻylar uchrasada, asosan, maqom shoʻʼbalaridek murakkab kuy tuzilmalaridan tarkib topgan. "Cho'li Iroq"ning shakli daromad, 2 ta miyonxat, avjida Muxayyari Chorgoh namudi ishlatilishidan iborat. Asar yakkanavozlikda koʻproq nay, gʻijjak, tanbur, sato, dutor, qoʻshnay singari cholgʻularda, shuningdek, turli xil ansambllarda ijro etiladi. Oʻzbekiston bastakorlari va kompozitorlari oʻz asarlarida "Cho'li Iroq" kuy va ohanglaridan unumli foydalanishgan. Shu jumladan, I.Ikromov uning ashula yoʻlini Navoiy gʻazaliga bogʻlab tuzgan, D.Soatqulov oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun moslashtirib qayta ishlagan. 

 

Turkum:Shashmaqom
Choʻllanish

Choʻllanish – qurgʻoqchil iqlimli oʻlkalarda ekologik tizimlarning buzilishi, ulardagi organik hayotning barcha shakllari yomonlashuviga va natijada tabiiyiqtisodiy imkoniyatlarning pasayib ketishiga olib keluvchi tabiiygeografik hamda antropogen jarayonlar majmui. Bu jarayonlar tabiiy oʻsimliklar va miqdorining kamayishi, tuproq eroziyasi, tuproqning shoʻrlanishi va unumdorligining kamayib ketishi kabilardan iborat. Choʻllanish natijasida choʻllarning maydoni ortadi, choʻl tavsifli landshaftlar yuzaga keladi. Yer yuzasining 48,5 mln. km² ga yaqin kismi choʻl va chala choʻllardan iborat boʻlib, uning 10 mln. km² ga yaqini antropogen omillar taʼsirida yuzaga kelgan. Choʻllanish jarayoni deyarli barcha kitʼalarda, koʻproq Afrika, Osiyo, Avstraliya hamda Janubiy Amerikaning qurgʻoqchil iklimli hududlarida kuzatilmoqda. Oʻrta Osiyoda Orol dengizi va Orolboʻyi regionida ham mavjud boʻlib, tang ekologik holat yuzaga keldi. Ch. murakkab va jahon miqyosidagi ekologik muammoga aylandi. Ch. 1968—79 yillarda Afrikada Sahroi Kabirning jan. hududlarida, gʻarbdan Mavritaniya va Senegaldan boshlab, sharkda Chad va Sudan chegarasigacha boʻlgan juda kata maydonda roʻy bergan va bu qurgʻokchilik „Sahel fojiasi“ nomi bilan mashhur boʻldi. Ch.ni oʻrganish, oldini olish va unga qarshi kurashish choratadbirlari boʻyicha jahon miqyosida ishlar olib boriladi. Bu mavzudagi 1ilmiy anjuman 1977-yilda Keniyaning Nayrobi shahrida oʻtkazilgan va unda Ch.ga qarshi kurash rejasi ishlab chiqilgan. Bunday ilmiy anjumanlar Oʻzbekistonda 1981-yilda Toshkentda, 2000-yilda Samarqandda oʻtkazilgan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995-yil 31 oktabrda qurgʻoqchilik va Ch.ga qarshi kurash Xalqaro konvensiyasiga qoʻshilgan.

Shuhrat Zokirov.
Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi

Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi - Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi tizimiga kiradi. 2004-yil iyunda "Choʻlpon" nashriyoti (1986-yildan faoliyat koʻrsatgan), "Ijod dunyosi" (2000-yildan faoliyat koʻrsatgan) nashriyot uyi hamda bosmaxona birlashtirilib, ularning vorisi sifatida Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyin.m.i.u. tashkil etilgan. Asosiy faoliyat yoʻnalishi quyidagilardan iborat: bolalar va oʻsmirlar uchun turli badiiyadabiy, sanʼat asarlari, ilmiyommabop, ijtimoiysiyosiy nashr etish; yoshlarni mumtoz va hozirgi zamon oʻzbek adabiyoti, jahon adabiyoti va sanʼati durdonalari bilan tanishtirish; oliy va oʻrta maxsus taʼlim tizimi, umumtaʼlim maktablari uchun darslik va oʻquvuslubiy qoʻllanmalar chop etish.

Mustaqil respublikamiz yosh avlodini milliy va umumbashariy qadriyatlarga sodiq holda barkamol inson qilib tarbiyalashga hissa qoʻshish Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyin.m.i.u.ning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyin.m.i.u. 2004-yilda 212 nomda 3200 ming nusxada kitob nashr etdi.

Turkum:Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Choʻlyalpiz

Choʻlyalpiz — labguldoshlar oilasi, kiyikoʻtlar turkumiga mansub bir yillik oʻt turi. Poyasi tik, asos qismidan shoxlangan, gullari och sapsar rang, boshoqsimon toʻpgul hosil qiladi. May—iyun oylarida gullab, iyul—avgustda meva tugadi. Choʻllarda, adirlarda, togʻlarning oʻrta mintaqalarida shagʻalli va toshli tuproqlarda oʻsadi. Sugʻorilmaydigan bahorikor ekinlar orasida begona oʻt sifatida uchraydi. Efirmoyli oʻsimlik. Choʻlyalpiz. 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Choʻngara-Gʻalcha gaz-neft koni

Choʻngara-gʻalcha gazneft koni — Fargʻona viloyati Rishton tumanidagi kon. Qoʻqon shahridan 35 km jan. da, Olay togʻlarining togʻ oldi qiyaliklaridagi Gʻalcha, Choʻngara, Shimoliy Soʻx antiklinallarida joylashgan. 1949-yilda ochilgan. 1950-yildan foydalanishga togapirilgan. Kon Choʻngara va Gʻalcha strukturalarining sharkiy periklinal botikligida joylashgan. Choʻngara antiklinal strukturasi kichik boʻlib, baqgriyasoʻx yotqiziklari boʻyicha uz. 6 km, eni 1,3 km, asimmetrik tuzilishga ega, kenglik boʻyicha choʻzilgan. Gʻalcha strukturasi Choʻngara strukturasiga nisbatan jan.roqsa joylashgan boʻlib, subkenglik boʻyicha choʻzilgan gumbazi yassi va keng. Konda jami 118 ta burgʻi qudugʻi kazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotkiziklarini ochgan. 1958—60 ylarda Choʻngara va Gʻalcha maydonlaridagi (4gorizont) neft uyumi yaxlit ekanligi maʼlum boʻldi.

Konda sanoat miqyosida neft 4gorizontda litologik toʻsilgan uyumda, gaz 5 va 7gorizontlardagi uyumlarda mujassamlashgan. 4gorizont mergel, angidrit, gillar bilan almashinib keladigan ohaktoshlardan tarkib topgan. Ular ostidagi mayda zarrali qumtoshlar ayrim joylarda qiyiqlanib, alevrolit yoki gil bilan almashinib keladi. Neft va gaz uyumlari aynan shu joyda qumtoshlarning litologik qiyiqlangan zonalarida joylashgan. 5gorizont paleogen davrining turkiston, 7olay qatlarining yuqori qismidagi gil jinslar ichida ajratilgan, asosan, ohaktoshlardan va qisman mergel qatchalaridan tuzilgan. 5gorizont 340–420 m, 7gorizont 405–467 m chuqurlikda ochilgan. Hamma gorizont lardagi suvlar past darajada minerallashgan boʻlib, kimyoviy tarkibiga koʻra, gidrokarbonatnatriyli va sulfatnatriyli tipga mansub. Kon zaxirasiga koʻra, kichik konlar toifasiga kiradi. Kondan hozirgi vaqgda foydalanilmoqda.

 

Turkum:Oʻzbekiston neft konlari
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Choʻponzoda

Bekir Vagap oʻgʻli Choʻponzoda 1893.15(27).5, Simferopol uyezdi Argʻun qishlogʻi – 1937.13.10, Boku – krim-tatar shoiri, adabiyotshunos, turkiyshunos. Ch.ning adabiy faoliyati 1913-yilda „Onang qayda?“ dostoni bilan boshlangan. Uning Turkiya, Vengriya, Krim va Kavkazda yozgan sheʼrlari „Boʻron“ (1928) toʻplamidan oʻrin olgan. Choʻponzodaning keyingi faoliyati ilmiy yoʻnalish kasb etib, u turkiy xalqlar tili, folklori va yozma adabiyoti masalalariga bagʻishlangan ilmiy asarlar yozgan. U yangi turk alifbosi Bugunittifoq markaziy qoʻmitasiga (1927—29) va Ozarbayjon Xalq maorif komissarligi huzuridagi terminologiya qoʻmitasiga (1929-yildan) rahbarlik qilgan. Choʻponzoda 1936-yil yozida Ozarbayjonning qishloq joylariga borib, soʻnggi marta dialektologiya va folklorga oid boy materiallar toʻplagan. Choʻponzoda 1926—28 yillarda Oʻzbekistonga bir necha marta kelgan va oʻzbek folklorshunos, tilshunos, adabiyotshunos olimlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. 1937-yil 28-yanvarda Kislovodovskdagi sanatoriyda davolanayotgan paytida qamoqqa olingan va Bokuga olib kelinib, „xalq dushmani“ sifatida otib tashlangan. Choʻponzoda 1957-yil 12-oktabrda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan oqlangan.

Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:1893-yilda tugʻilganlar
Turkum:1937-yilda vafot etganlar
Turkum:13-oktyabrda vafot etganlar
Choʻponota majmuasi

Choʻponota majmuasi - Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik. Gumbazli darvozaxona va maqbara (ayrim maʼlumotlarga kura 15-asr), masjid (asosi 19-asr oxiri — 20-asr boshi) dan iborat. Darvozaxona hovlining jan. tomonida, gʻarbida masjid, shim. tarafda makbara joylashgan. Maqbaraga boraverish xiyobon tarzida tashkil etilgan. Darvozaxona va maqbaraning (tarxlari moye ravishda 3,5x4,9 m va 4,6x5,6 m) hajmiy tuzilishlarida umumiylik kup: ikkalasi ham mayda (24x24x4 sm) gʻishtdan ishlangan; old tarzlarining tomonlaridagi guldastalar yuqoriga qarab ingichkalashib ketgan; guldastalarning tepalariga oʻymakorlik vositasida qafasa shakllari berilgan; eshiklarining tepasida kitobalarning oʻrni bor. Bino interyerlari va devorlariga toʻrttadan sayozroq taxmonlar ishlangan; bagʻallari "kaptar dumi" (qalqonsimon) shaklida chiqarilgan. Binolarning farqli jihatlari ham bor. Darvozaxonaning hovli tomonida ham peshtoq boʻlib, u koʻcha tarafidagiga qaraganda pastroq; gumbazining ustiga mezana qurilgan. Maqbara eshigining tepasidagi yozuv (kitoba) qirib olingan, oʻrniga ganchdan naqsh ishlangan. Sagʻana maqbara ichining ancha qismini egallagan. Gʻarbiy taxmon devorida tuynuk bor. Maqbaraning ichi suvoqsiz boʻlib, gʻishtlardan naqshsimon shakllar hosil etilgan. Shiftli masjid 20-asrning 50-yillarvdagi kengaytirish natijasida oʻzining dastlabki holatini yoʻqotgan. Xonaqoh 3 qismga boʻlingan. Unga sharqdan oʻrtasida besh tayanchi boʻlgan romli ayvon tutashtirilgan. Masjid tarhining tahlili uning eng avvalgi qismi imoratning jan.gʻarbida joylashganligini koʻrsatadi: xonaqohning jan. qismi dastlabki xonaqoh, oʻrta qismi esa dastlabki ochiq ayvon boʻlgan, deb taxmin qilish mumkin; xonaqohning shim. qismi va romli ayvon keyin qurilgan. Masjidning qarshisida, hovlining sharqiy tomonida yordamchi qurilmalar, hovuz bor. Choʻponota majmuasida xalq meʼmorligining, ayniqsa, gʻishtkor ustalarning mahorati mujassam boʻlgan.

Xayrulla Poʻlatov.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Toshkent
Choʻr

Choʻr, Chur — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

Qad. turk bitiktoshlari, xitoy, sugʻd, arab, fors ida uchraydi. Ch. unvoni, asosan, xoqonlikning gʻarbiy qismidagi "Oʻn oʻq" boshqaruvi tarkibida besh dulu urugʻi va boshqa yirik turkiy urutlar boshliqlariga nisbatan qoʻllangan. Jumladan, ushbu unvon xitoy ida chjo shaklida qayd qilinib, Gʻarbiy Turk xoqonligi boshqaruvida islohot oʻtkazilganligi va Yettisuvdagi Suyab daryosining sharqiy havzasida yashovchi dulu qabilasining beshta urugʻi boshliqlarining har biriga chjo (choʻr) unvoni berilgani aytib oʻtiladi. Ch. unvoni xoqonlik tarkibidagi boshqa oʻlkalar boshqaruvida ham ishlatilib, baʼzan kishi nomlari tarkibida qoʻllangani koʻzga tashlanadi. Tabariyning "Tarix arrasul valmuluk" (9-asr) baʼzi nusxalarida Fargʻona hukmdorining ismi Joʻr (Choʻr) tarzida uchraydi. Yaʼqubiyning "Kitab al-buldon" (9-asr) asarida Fargʻona hukmdorining avlodi tarzida kursatilgan Bilgachoʻr ismidan ham vodiyning boshqaruvida Ch. unvoni qoʻllanganini payqash mumkin. Urxun bitiktoshlarida Koʻlchoʻr, Choʻrtegin, arab ida Xarachur, Alpchur, Altuchur kabi turkiy lashkarboshilar ismi uchraydi.
 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar (bir turkum sugʻd hujjatlarining oʻzbek tiliga tarjimasi va izoxlari), T., 1992.

 

Turkum:Unvonlar
Turkum:Turkiy unvonlar
Turkum:Davlat unvonlari
Choʻrtansimonlar

Choʻrtansimonlar (Esocidae) -losossimonlar turkumiga mansub baliklar oilasi. 1 urugʻga mansub 5 turi maʼlum. Yer yuzida keng tarqalgan. Qora, Azov, Kaspiy, Orol, Boltiq, Oq, Barens va Oxota dengizlarida ham uchraydi. Boshi katta, tumshugʻi choʻziq, yassi. Ogʻiz boʻshligʻidagi suyaklar va tili mayda tishlar bilan qoplangan. Tangachalari mayda. Tipik vakili odsiy choʻrtan baliq gavdasi 1,5 m gacha, ogʻirligi 35 kg dan ortiq. Usti kulrangyashil, kulrangsargʻish yoki qoʻngʻir boʻlib, qorni oq. Koʻndalangiga va uzunasiga oʻtgan yoʻllari va qoramtir xollari bor. Yelka, anal va dum suzgich qanoti qora xolli qoʻngʻir, koʻkrak hamda qorin suzgichi – sargʻishqizil. Koʻllarda, daryolarning tinch oqar va oʻsimlikka boy joylarida yakka yashaydi. Oʻzbekistonda Amudaryo va Sirdaryoda, Aydarkoʻlda uchraydi. 175–215 ming uvildiriq tashlaydi. Erkagi 3–4, urgʻochisi 5 yoshda voyaga yetadi. Yirtkich. Baliq, baqa, suv qushlari va boshqa bilan oziqlanadi. Soni keskin kamayib ketgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Choʻchqa

Choʻchqa, xonaki choʻchqa — haqiqiy choʻchqasimonlar turkumi (Sus)ra mansub juft tuyoqli hayvon. Xonaki cho'chqalar Yevropa, Oʻrta dengiz va Osiyo toʻngʻizlarinint kenja turi (Sus scrofa)ﬂ aH kelib chiqqan. Yevropa va Osiyo guruhlariga boʻlinadi. Miloddan avvalgi 5—4-asrlarda xonakilashtirilgan. Ozuqa sharoiti, parvarish hamda uzoq va maqsadli seleksiya natijasida jahonda 100 dan ortiq Ch. zotlari chiqarilgan. Eng koʻp boqiladigan zotlar — yirik oq, landras, yirik qora, dyurok, Shimoliy Kavkaz, Ukraina dasht oq choʻchqasi va boshqa cho'chqaning tana tuzilishi qoʻpol, tumshugʻi uzun, uchida harakatlanuvchi xartumi bor. Oyoqlari toʻrt barmoqli, yelini ikki tizimda joylashgan, 14 soʻrgʻichli; tanasi siyrak dagʻal qil bilan qoplangan. Erkagining vazni 250–300 kg, urgʻochisi 200–220 kg ga boradi. Cho'chqa chorva hayvonlari ichida eng tez yetiluvchi va sermahsul hisoblanadi, 4— 5 oyligida jinsiy yetiladi, 9—10 oyligida qochiriladi. Boʻgʻozlik davri 102—128 kun, yiliga 2-marta bolalaydi va har bolalashida 10 va undan ortiq bola beradi. Cho'chqa bolasining tirik vazni tugʻilganida 1,2 –2 kg, ikki oyligida 16–20 kg, 6—7 oyligida 90–110 kg, 12 oyligida 200 kg tosh bosadi. Bir ona cho'chqadan bir yilda 20— 22 bola olish va uni boqish mumkin. Boqilgan cho'chqaning soʻyim goʻsht chi bola olish va uni boqish mumkin. Boqilgan Ch.ning soʻyim goʻsht chiqimi 70—85% ni tashkil etadi. Choʻchqa da ona choʻchqalar 5—6 yil, erkak choʻchqalar 7 yil foydalaniladi. Cho'chqalar tabiiy va sunʼiy usulda qochiriladi. Bir erkak Ch. urugʻi bilan 100 dan koʻproq ona choʻchqalarni sunʼiy urugʻlantirish mumkin. Cho'chqalarni goʻsht uchun (bekon), goʻshtyogʻ uchun va yogʻ uchun boqish usullari mavjud. Cho'chqa goʻshti va yogʻidan turli oziq-ovqat mahsulotlari (bekon, vetchina, kolbasa, dudlangan goʻsht, rulet, koreyka, shpik va boshqalar) tayyorlanadi. Ishlab chikarishda Cho'chqa terisidan oyoq kiyimi, egarjabduklar va boshqa narsalar tayyorlashda foydalaniladi. Dunyoning hamma mamlakatlarida, yirik fermalar va xonadon xoʻjaliklarida boqiladi.

 Yana qarang 

 Choʻchqachilik
 

Turkum:Uy hayvonlari
Choʻchqachilik

thumb
Choʻchqachilik — chorvaniyaiknpng choʻchqalarni urchitish, ulardan goʻsht, yogʻ, teri va boshqa mahsulotlar olish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi; choʻchqalar biologiyasi, seleksiyasi, zootexnikasi, xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadigan fan.

Choʻchqachilik chorvachilikning juda qad. tarmoqlaridan biri. Shaharlarning yiriklashuvi, aholining goʻsht va boshqa chorvachilik mahsulotlariga boʻlgan ehtiyojlari ortib borishi bilan Choʻchqachilik ham jadal rivojlandi. 18-asrdan Amerikada mahalliy choʻchqa zotlarini bu yerga olib kelingan yunonrim va qad. xitoy zotlari bilan chatishtirib, yangi sermahsul zotlar chiqarildi, tovar Choʻchqachilikdan naslchilik Choʻchqachilik ajralib chiqdi, seleksiya ishlari olib borildi, naslchilik kitoblarini yuritish boshlandi, natijada yorkshirlar, berkshirlar kabi yuqori mahsuldor choʻchqa zotlari yaratildi.

Choʻchqachilik jahondagi deyarli barcha mamlakatlarda goʻsht maqsulotlari yetishtirishda samarali soha hisoblanadi. Jahon boʻyicha choʻchqalar soni 912,7 mln. boshni tashkil etadi (1999); Afrika mamlakatlari (mln. bosh) (27,0), Xitoy (429,1), AQSH (62,2), Braziliya (27,4), Ispaniya (21,6), Rossiya (17,3) va boshqalarda yirik choʻchqachilik fermalari tashkil etilgan. Choʻchqa goʻshti yetishtirishning deyarli yarmi Osiyo mamlakatlari hiseasiga toʻgʻri keladi. ʻ Oʻzbekistonda Choʻchqachilik, asosan, 19-asrning 2yarmida, Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan keyin bu yerga koʻchib kelgan yevropalik aholi orqali paydo boʻldi. 1960-yillarga qadar issiq iqlim noqulayliklariga qaramay, davlat va jamoa xoʻjaliklarining Choʻchqachilik fermalarida va, asosan, rus, ukrain, belorus va boshqa yevropalik aholining shaxsiy xoʻjaliklarida rivojlandi. Rossiya, Ukraina, Kavkazdan sermahsul oq choʻchqa, Ukraina dasht oq choʻchqasi, Shimoliy Kavkaz va landras choʻchqa zotlari keltirildi. Oʻzbekiston chorvachilik institutida Choʻchqachilik boʻlimi tashkil etildi. Choʻchqachilik bilan shugʻullanadigan naslchilik zdlari, xoʻjaliklari va fermalari barpo etildi. 1960—91 yillarda Choʻchqachilik sanoat asosida jadal rivojlantirilgan. Toshkent, Samarqand, Jizzax viloyatlarida ixtisoslashgan Choʻchqachilik komplekslari qurildi, jumladan, 108 ming boshga moʻljallangan "Gʻallaquduq", 54 ming boshga moʻljallangan "Sirgʻali" va "Rassvet" komplekslari ishga tushirildi. 1990-yilda barcha toifadagi xoʻjaliklarda choʻchqalar soni 716 ming boshga yetdi, 47 ming t choʻchqa goʻshti tayyorlandi. 1991-yildan keyin qishloq xoʻjaligida oʻtkazilgan iqtisodiy islohotlar davomida Choʻchqachilik fermalari xususiylashtirildi. Oʻzbekistonda 85,3 ming bosh choʻchqa boqildi, 5 ming t goʻsht tayyorlandi (2003).

Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti choʻchqachilik boʻlimida Choʻchqachilik ishlarini tashkil etish, choʻchqalarni parvarish qilish va ulardan sifatli mahsulot olish kabi mavzular boʻyicha tadk, iqot ishlari olib boriladi. Oliy va maxsus qishloq xoʻjaligi oʻquv yurtlarida Choʻchqachilik fan sifatida oʻqitiladi.Nosirov, Ubaydulla; Eshmatov, Izatulla."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Chorvachilik
 Choʻchqa
Choʻgʻlanma lampa

thumb|300x300px|Lampa
Choʻgʻlanma lampa — elektr toki taʼsirida tolasi (simi) choʻgʻlanib nur sochadigan yorugʻlik manbai. Ichidan havosi soʻrilib, choʻgʻlanish jismi (sim) joylangan kolba (lampochka)dan iborat. Baʼzi choʻgʻlanma lampalarning kolbasi tolaning trasi, yaʼni nur sochishini yaxshilash uchun inert gaz bilan toʻldiriladi. Choʻgʻlanma lampaning tolasi spiral, bispiral (ikki spiral) yoki trispiral (uch spiral) tarzida oʻralgan volfram simdan qilinadi. Choʻgʻlanma lampa yonganda tolasi 2500—3300 K gacha qiziydi; nur sochish quvvati 10—35 lm/Vt; xizmat muddati 1000 soatgacha. Dastlabki choʻgʻlanma lampani 1872-yilda Aleksandr Lodigin ixtiro qilgan. 1879-yilda Thomas Edison uni takomillashtirgan. Choʻgʻlanma lampalar xonalar va maydonlarni yoritishda, kinoproyeksion apparatlarda, konlarda, avtomobillarda ishlatiladi.
Chhattisgarh

Chhattisgarh – Hindistonning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 135 ming km². Aholisi 21 mln. kishi (2001).

Maʼmuriy markazi – Raypur shahri Shtat sharqda Jarkxand va Orissa, gʻarbda MadhyaPradesh va Maharashtra, shim. da UttarPradesh shtatlari bilan chegaradosh. Shtat 2000-yil 1-noyabrda tashkil etilgan.

Chhattisgarh – agrar shtat. Aholining 80% qishloq xoʻjaligida band. Maydonining 43% ishlanadi. Asosiy ekini – sholi, shuningdek, bugʻdoy, makkajoʻxori, dukkaklilar ekiladi, zaytunzorlar bor. Bogʻdorchilik va sabzavotchilik rivojlangan. Shtat hududining 44% oʻrmon. Shtatning muhim tabiiy resursi – oʻrmon mahsulotlari. Metallurgiya sanoati, poʻlat quyish va sement zdlari, mashinasozlik, oziqovqat, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Plastmassa ishlab chiqariladi. Alyuminiy, konchilik rivojlangan. Mamlakatda ishlab chiqariladigan temir yoʻl platformalarining 100%, sementning 20% Ch.ga toʻgʻri keladi. Temir, marganets, oltin va boksit rudalari qazib olinadi. Shuningdek, olmos, berill, ametist (safsar), aleksandrit va boshqa qimmatbaxr toshlar konlari topilgan.

 

Turkum:Hindiston shtatlari va ittifoq hududlari
Ш (kirill)

Ш, ш — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma oltinchi xarfi. Til oldi, sirgʻaluvchi, shovqinli, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Qoʻllanish jihatdan oʻrtacha faol, talaffuz jihatdan esa barqaror undosh: har qanday pozitsiyada xam deyarli bir xil talaffuz etiladi. Soʻzning boshida (shirin, shox, shoʻx), oʻrtasida (mashhur, oshiq, qoshiq) va oxirida (dilkash, kurash, tish) kela oladi. Baʼzan soʻz oʻrtasida juft holda ham uchraydi (pashsha, qashshoq). Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Sh harfi oʻziga xos shakllarda uchraydi. 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Shabaka

Shabaka — metall buyumlarda panjarasimon bezak yaratish usuli. Zargarlik, kandakorliqda keng tarqalgan. Metall buyumlar va ularning qismlari (qrpqrq, dasta va boshqalar)ni bezashda, zargarlik buyumlari yaratishda kullanadi. Shu usulda yaratilgan buyumlar (mas, Samarqand, Buxoro bilaguzuklari va boshqalar) ham Shabaka deb ataladi."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Sanʼat
Shabaron

Shabaron, Shabron (eroncha Shopur nomidan) — 1) Ozarbayjondagi qad. shahar xarobasi. Kuba shahridan 25 km jan.sharkda joylashgan. Sosoniylardan Xusrav 1 Anushirvon tomonidan asos solingan (6-asr) Shu nomdagi tarixiy viloyat markazi boʻlgan. Oʻrta asrlarda Shirvon tarkibiga kirgan, ipak savdosining yirik markazi hisoblangan. Shabaron orkali Astraxon — Shemaxa karvon yoʻli oʻtgan. 18-asr boshida turklar tomonidan vayron qilingan; 2) Ozarbayjondagi tarixiy viloyat. Kaspiy dengizining Kavkaz sohilida joylashgan. Mil. av. 7-asrda Shabaron hududida podsho skiflari qabila ittifoqi — Ashguz vujudga kelgan. U Ossuriya qulab, Urartu zaiflashgach, oʻz hukmronligini Sharqiy Zakavkazyening butun qududiga tarqatgan. Mil. 1—2-asrlarda Shabaron Kavkaz massagetlari (mazkutlar) podsholigi tarkibiga kirgan, 4—9-asrlarda Shabaron hududida qad. lezginlarning Xursan knyazligi mavjud boʻlgan; 9-asr oʻrtalaridan Sh.Shirvon tarkibida."Shabaron" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Adabiyot 
 Minorskiy V.F, Istoriya Shirvana i Derbenda X—XI vv., M., 1963.
Shabboʻy

Shabboʻy (Matthiola) — butguldoshlarga mansub bir, ikki va koʻp yillik manzarali oʻsimliklar turkumi. Yevropada, Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoda, Shimoliy va Janubiy Afrikada 55 ga yakin turi maʼlum. Madaniy holda oʻsadigan shahrining boʻyi 20—80 sm. Barglari nashtarsimon yoki qatmaqat. Gullari oddiy, shingillarga toʻplangan, qatmaqat, chiroyli, xushboʻy, rangi turlicha. Gulchilikda shahrining qishki va yozgi ekiladi. Yozgi ning koʻpgina navlari gulzorlarda yoki tuvaklarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Ayniqsa, oqshomda gullaydigan shahrining (M. bicornis) bir yillik turi kadrlanadi. Urugʻidan koʻpaytiriladi. Urugʻlari fevralda issiqxonalarda ekiladi. May oyida koʻchatlari gulzorlarga oʻtqaziladi. Iyundan — avgustgacha gullaydi.
Shabkoʻrlik

Shabkoʻrlik (fors – tun, kecha) — qorongʻida koʻrish qobiliyatining buzilishi. Shabko'rlik koʻpincha tugʻma boʻlib, bolalik va oʻsmirlik davrida asosan oʻgʻil bolalarda kuzatiladi, aksariyat oilaviy-irsiy xususiyatga ega boʻladi. Simptomatik shabko'rlik koʻzning turli organik kasalliklari (glaukoma, koʻruv nervi atrofiyasi, xorioretinit va hokazo) da kasallikning bir belgisi sifatida uchraydi. Funksional shabko'rlik koʻproq ovqat tarkibida A vitamini yetishmasligi yoki boʻlmasligi natijasida paydo boʻladi. Shaharda bemor nim qorongʻi yoki yaxshi yoritilmagan xonalarda, kunning gʻirashira paytlarida va tunda, yorugʻdan qorongʻiga oʻtganda koʻra olmay qoladi (ayni vaqtda yorugʻlikda yaxshi koʻradi). Keyinroq rang ajrata olmaslik alomatlari namoyon boʻladi, asosan, koʻrish maydoni torayib, koʻrish oʻtkirligi ham pasayadi. Shabko'rlikga koʻz toʻr pardasi tayoqcha hujayralari strukturasining organik oʻzgarishlari yoki shu hujayra tarkibiga kiruvchi koʻz purpuri (rodopsin)ning funksional yetishmovchiligi sabab boʻladi. Koʻz purpuri oqsilning A vitamini bilan hosil qilgan kompleksi boʻlib, koʻzning qorongʻilikka moslashuvida muhim ahamiyatga ega. U yorugʻlik taʼsirida (retinin va spetsifik oqsilga) parchalanadi, qorongʻida esa (bevosita A vitamini ishtirokida) tiklanadi va shu bilan tayoqcha hujayralar funksional qobiliyatini tiklaydi. Shabko'rlikga xos alomatlar sezilsa darhol mutaxassis shifokorga koʻrinish lozim.

Sabablari

 Retinit pigmentosa
 Retina ajratish
 Ba'zi dorilar, masalan, fenotiazinlar
 Oguchi kasalligi
 Patologik ko'z o'ng ko'rinishiko'z yoshida
 Katarakta (periferal kortikal)
 Refraktsiyaviy jarrohlik (LASIK, fotorefraktsiyali kerateektomiya, radial keratotomiya)
 Sorsbyning fundus distrofiyasi (macular degeneratsiya)
 A vitamini yetishmasligi; ko'pincha Xeroftalmika orqali
 Xoroideremiya
 Drakoma
 Ko'rinadigan qar

 

Turkum:Kasalliklar
Shavvol

Shavvol (arab.) — qamariy yil hisobida (oy taqvimida), shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida oʻninchi oyning arabcha nomi; 29 kunga teng. 

 

Turkum:Yil oylari
Turkum:Islom
Turkum:Islomiy taqvim oylari
Shavkat Buxoriy

Shavkat Buxoriy (taxallusi; ismi Muhammad Ishoq) (17-asrning 20y.lari, Buxoro — 1695/1699, Isfahon) — fors-tojik shoiri. Buxoroda tahsil olgan. Sarroflik bilan shugʻullangan. Hirotga kelib, shahar hokimi Safoqulixon Shomlu va uning vaziri Mirzo Saʼduddin xizmatida boʻlgan. Dastlab Nozik taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Sh.B. oʻz davrining yetuk shoiri, hind uslubining namoyandalaridan boʻlgan, nafaqat zamondosh, balki oʻzidan keyingi shoirlarga ham taʼsir koʻrsatgan. Maleho Samarqandiyning "Muzakkir ulashob", Mirzo Muhammad Tohir Nasrobodiyning "Tazkirai Nasrobodiy", Gʻulomalixon Ozod Bilgiromiyning "Xizonai Omira", Shamsiddin Somiyning "Qomus ulaʼlom" tazkiralarida shoir haqida maʼlumot berilib, sheʼrlaridan namunalar keltirilgan. Isfahonda u bilan 7 oy davomida muloqotda boʻlgan Maleho oʻz tazkirasidan oʻrin olgan 202 shoir ichidan faqat Sh.B.ga batafsil va yuksak baho bergan. U anʼanaviy uslubni yangilagan, ohorli va goʻzal fikru tashbexlarni oʻziga xos usudda badiiy yuksak ifodalagan. Anʼanaviy ishq mavzui bilan birga, shoir ijodida tarjimai hol ruhidagi, vatandan va doʻstlardan judolik, dunyo, zamon va odamlardan shikoyat ohangidagi sheʼrlar yetakchilik qiladi. Hayotsevarlik, pandu nasihat va boshqa ham shoir ijodining asosiy xususiyatlaridan hisoblanadi.

Merosining asosiy qismini qasida, gʻazal, qitʼa va ruboiylar tashkil etadi. 6221 baytdan iborat sheʼriy merosi toʻplanib, 1987-yilda Dushanbada nashr qilingan. Devonining nusxalari Toshkent, Dushanba, Moskva, Sankt-Peterburgdagi qoʻlyozma fondlarida saqlanadi.

 
 Buxoriylar boʻstoni, T., 1997. Ad..Toʻxsanov Q., Shavkat Buxoriysheriyatining uslubi va badiyati, Samarqand, 1998.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Shavqiy

Shavqiy (taxallusi; asl ismsharifi Mulla Shamsi mulla Husan oʻgʻli) (1805— qoz. Toʻraqoʻrgʻon tumani — 1889) — shoir, tarixchi. "Devon"ida oʻzbekfors tilidagi sheʼrlari jamlangan boʻlib, ularning asosiy qismini oʻzbek tilidagi sheʼrlari tashkil qiladi. shahrining asarlari mumtoz sheʼriy janrlar: gʻazal, muxammas, masnaviylardan iborat. Shoir asarlari ("Parishonlar", "Bir guli raʼno", ""Zebo", "Ishq sayli" va boshqalar) ning asosiy mavzusi diniytasavvufiy va lirik mazmunda. devonda ijtimoiy va tarixiy mavzuga bagʻishlangan muxammas va masnaviylar ham uchraydi. Ularda chor Rossiyasining Turkistonni, xususan, Qoʻqon xonligini bosib olish voqealari sheʼriy misralarda tasvirlangan. Uning muborak haj ziyorati davomidagi taassurotlari aks etgan sheʼriy asarlari 20-asr boshlarida Toshkent litografiyalarida chop etilgan.

"Jomeʼ ulhavodis" ("Hodisalar jamlanmasi"), "Jangnomai Xudoyorxon", "Tarixi Xoʻkand", "Pandnomai Xudoyorxon" kabi tarixiy dostonlari, asosan, 19-asr 2-yarmida Qoʻqon xonligida yuz bergan qipchokdar qoʻzgʻoloni voqealariga bagʻishlangan. Bu dostonlar Xudoyorxon davridagi ijtimoiysiyosiy voqealarni, turli tabaqa vakillarining oʻzaro munosabatlarini oʻrganishda ahamiyatlidir. shahrining "Devoni Shavqiy", "Jomeʼ ulhavodis" asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy

Shavqiy kattaqoʻrgʻoniy (taxallusi; ismi Muhammad Sharif; 1785-yil – Kattaqoʻrgʻon tumani – 1861-yil) – oʻzbek shoiri.

 Hayoti 
Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy 1785-yilda tugʻilgan. Buxorodagi Govkushon madrasasida tahsil olgan. Oʻzbek, tojik va arab tillarida ijod qilgan. Uning bir devon va turli bayozlardagi lirik sheʼrlarining umumiy hajmi 3000 misra atrofida. Bular ichida gʻazal salmoqli oʻrin tutadi. Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy sheʼriyatida, shuningdek, muxammas, musaddas, musabbaʼ, musamman, muashshar, masnaviy, ruboiy, fard, qitʼa, marsiya, muvashshah, chiston janriga mansub sheʼrlar ham uchraydi.

Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniyning sheʼrlarida insondagi goʻzal maʼnaviy fazilatlar madh etilgan. U Bedil, Navoiy, Fuzuliy, kabi shoirlarning adabiy anʼanalarini davom ettirib, oʻzining komil inson borasidagi fikrlarini falsafiy mushohadalar, tasavvufiy qarashlar, diniy ehtiroslar pardasiga oʻrab bergan.

Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy musulmonchilik qonunqoidalarining qisqa majmui – „Muxtasar ulviqoya“ masnaviysini „Mirʼot almuxtasar“ nomi bilan tojik tilida sharhlagan. taxminan 23 ming misradan iborat boʻlgan bu risola 26 bob – faslga boʻlinadi. Huquq mezonlari, axloqiytaʼlimiy qarashlar har bir faslda bayon shaklida berib borilgan. Asar oxirida kitobdagi arabcha soʻz va istiloxlarning lugʻaviy maʼnolariga izoh beruvchi soʻzlik ilova qilingan. Shuningdek, arab grammatikasiga oid „Risolai qofiya yo mirʼot unnahv“ asarini yozgan. Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy devonlari nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 4634) va Tojikiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 1899) da saqlanadi.

 Asarlari 
 Tanlangan asarlar, T., 1964.

 

 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi 4 j., T., 1978.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Turkiy shoirlar
Turkum:Oʻzbekistonlik shoirlar
Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Govkushon madrasasida tahsil olganlar
Turkum:1785-yilda tugʻilganlar
Turkum:1861-yilda vafot etganlar
Turkum:Kattaqoʻrgʻon tumanida tugʻilganlar
Shad (unvon)

Shad, shod — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvon.

Qad. turk bitiktoshlarida, xitoy, yunon, arab ida uchraydi. Xitoy ida sha yoki she shakllarda qayd etiladi. Sh. Turk xokrnligida bosh xukmdor — xoqondan keyingi urinda turuvchi yabgʻudan soʻng eng yuqori unvon boʻlib, ushbu unvonga, asosan, xokon xonadoniga mansub, biror oʻlkaga maʼmur qilib tayinlangan va oʻz qoʻshiniga ega boʻlgan tegin, shahzodalar sazovor bulishgan. Xoqonlikning markaziy hokimiyatida xoqon, oʻng (Toʻlas) va soʻl (Tardush) qanotlari boshkaruvida Sh.lar turar edi. Turk xokonligi davrida Choch, Buxoro, Toxaristonni Sh.lar boshqargani xitoy va arab idan maʼlum. Jumladan, xitoylik rohib Syan Szan 629—645 yillar oraligʻida Gʻarbiy Turk xoqoni Tun yabgu (618—630) himoyatida Gʻarbiy oʻlkalarga sayohat qilgan paytida Toxaristonda ham boʻladi. Toxariston yabgʻularining markazi Qunduzda uni Tun yabgʻuning oʻgʻli Tardushad qarshi oladi.

Tardushad 7—8 a.larda hukm surgan Toxariston yabgʻulari sulolasining asoschisi hisoblanadi. Shuningdek, Shi (Choch) da 7-asrning 2-yarmida Shuju Sh., Buxoroda 7—8 a.larda Kono Sh., Tugʻshoda (Tugʻshad), Toxaristondagi Chagʻoniyon hokimligida 710y.larda Sh. unvonli turkiy hukmdorlar boʻlishgan. Xazar xoqonligi (7—9-asrlar) va Uygur xoqonligi (8—9-asrlar) boshqaruvida ham Sh. unvoni nufuzli unvonlardan hisoblangan.

 Adabiyot 
 Abdurahmonov Gʻ., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005

Turkum:Turkiy unvonlar
Turkum:Davlat unvonlari
Shaddodiylar

Shaddodiylar — oʻrta asrlarda Arron (Kura va Arake daryolari oraligʻidagi hudud) va Armanistondagi musulmon kurd sulolasi (taxminan 951—1199) asoschisi— Muhammad ibn Shaddod. U Daysam ibn Ibroxim alKurdiy qoʻl ostidagi Dvin shahrini egallab olgan. Shaharning asosiy tarmogi Ganjada 10-asrning 70-yillaridan 1075-yildagi saljuqiylar bosqinigacha hukmronlik qilgan, shu yili shahridan Fazlun 111 asir olingan. Dvinlik shahridan biri 1072-yil saljuqiylar sultoni Alp Arslondan Ani shahrini sotib olib, uni oʻgʻli Manuchaga bergan. Manucha shahrining Ani tarmogʻi sulolasi (1072— 1199) asoschisi boʻlgan. Shaddodiylar sulolasi, 1199-yil Ani shahrini Gruziyaga (unga vassal Zaxariylar knyazligiga) qoʻshib olinishi bilan tugatilgan."" OʻzME. Sh-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shajara

Shajara (arab. – daraxt) – kishilarning kelib chiqishi, ajdodlari va qon-qarindoshlik aloqalari majmui. Uni tarix fanining bir tarmogʻi – genealogiya fani oʻrganadi. Podsholar, hukmdorlar, afsonaviy qahramonlar nasl-nasabiga qiziqish qadim zamonlardanoq boʻlgan, lekin oʻrta asrlarda Shajara imtiyozli tabaqalarning paydo boʻlishi va ularning avlod-ajdodlarini rasmiylashtirishga qiziqishning kuchayishi bilan alohida ahamiyat kasb etgan. Bu, oʻz navbatida, 15-asrdan boshlab Shajara oʻrtasidagi nikoh aloqalari haqida guvohlik beruvchilarning paydo boʻlishiga olib kelgan. Shu davrlarda urugʻ yoki bir-biriga yaqin bir necha urugʻ aʼzolarining nasl-nasabiga oid bir necha daftarlar tuzila boshlagan. Osiyo mintaqasiga oid dastlabki yirik asarlar 15—17-asrlarda paydo boʻlgan. Ayniqsa, Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ va „Shajarayi tarokima“ asarlari 13—17-asrlardagi moʻgʻul va turk urugʻlari, hukmdorlari haqida qimmatli maʼlumotlar beradi. Oʻrta Osiyoda nasab daftariga xoʻjalar, saidlar va boshqalar ega boʻlib, bu hujjatlar ularning paygʻambar, sahobalar, tarxon, beklar naslidan kelib chiqqanligini koʻrsatuvchi dalil sifatida, shuningdek, soliq toʻlash, xalq hasharlariga chiqish va boshqa ishlarda alohida imtiyozga, umuman jamiyat hayotida yuqori mavqega ega boʻlishi uchun xizmat qilgan. Shajara hujjatlari dastlab shaxsning siyosiy mavqeiga koʻra, guvohlar ishtirokida hukmdorlar huzurida tuzilgan va uning muhri bilan tasdiqlangan. Keyinchalik hukmdorlar avvalgi muhrlarni koʻrib tasdiqlab beraverishgan.
Shajarayi tarokima

"Shajarayi Tarokima" ("Turkmanlar shajarasi") — tarixiy asar, muallifi oʻzbek tarixchisi Abulgʻoziy Bahodirxon. Eski oʻzbek tilida yozilgan (1661).

Asarda Odam-ato haqidagi diniy xarakterdagi afsonalar, oʻgʻuz-turkmanlar haqidagi maʼlumotlar hamda real asosga ega boʻlgan voqealar bayon qilingan. Obida turkiy kabilalar, xususan, turkman xalqining kelib chiqishi haqidagi maʼlumotlari bilan qimmatlidir. Unda barcha turkiy qabilalarning afsonaviy hukmdori Oʻgʻuzxon va uning avlodlari tarixi, shuningdek, turkman urugʻlari — solur, taka, boyandur, tevagi, yovmut, Xizr eli, Ali eli, sariq, ersari, yozir va boshqalarning genezisi xususida qisqa maʼlumotlar berilgan.

Manbaning tanqidiy matni, rus tiliga tarjimasi va ilmiy tadqiqi 1958-yil akademik A.N.Kononov tomonidan chop etilgan. Asar 1992-yil joriy alifboda Toshkentda nashr qilindi.

 Adabiyot 
 Kononov A.N., Rodoslovnaya turkmen. Sochineniye Abul Gazixana Xivinskogo, M.L., 1958.

 

Turkum:Tarixiy asarlar
Turkum:1661-yil kitoblari
Shayba

Shayba :

 gayka yoki vint kallagi ostiga qoʻyiladigan detal. Tayanch yuzasini oshirishda (agar yuza yumshoq yoki notekis boʻlsa) umumiy ishlarga moʻljallangan hockey, qattiqyaash vaqtida gayka yoki vint kallagining qiyshiqlitini bartaraf qilishda sferik va qiyshiq hockey, detallarga ishlov berishda tayyor detalni tezda boʻshatib, yangisini oʻrnatishda tez olinadigan hockey, germetik birikma hosil qilishda yumshoq materiallardan tayyorlanadigan zichlagich hockey, gayka yoki vintni oʻzoʻzidan buralib ketishdan saqlashda prujinalanadigan hockey, gayka yoki vintning detalga nisbatan buralishining oldini olishda stopor hockey va boshqa qoʻllanadi (rasmga k,.);
 thumbxokkey oʻyinidagi oʻyin quroli; qattiq qora rezinadan tayyorlanadigan yassi disk; diametri 76,2 mm, qalinligi 25,4 mm, ogʻirligi 140—170 g, yon sirti mayda taramtaram boʻladi.
Shayboniylar daxmasi (Samarqand)

Shayboniylar daxmasi — oʻrta asr meʼmoriy yodgorligi. Shayboniylar oʻzbek sulolasi vakillari dafn etilgan daxma — marmar sufa. XVI asrda bunyod etilgan. Oʻzbekistonda Samarqandning Registon maydonida joylashgan.

Daxmaning har bir tomoni uzunligi 10—11 metrlar boʻlib, ustida 36 qabrtosh mavjud boʻlgan. Dastlab Mehr Sulton xonim koʻrsatmasi bilan Shayboniyxon madrasasi hovlisining oʻrtasida joylashgan qabrlar alohida oilaviy daxma — baland marmar sufa koʻrinishiga keltirilgan. Bibixonim masjidiga olib boriladigan yoʻl ochilganda daxma 70—80 metrlar janubi sharqqa koʻchirilgan. Uning egallab turgan maydoni ancha qisqargan. 1960—1962-yillarda shaharni qayta taʼmirlashda daxma ikkinchi marta — Registon maydoniga koʻchirilgan.
thumb|right|Muhammad Shayboniy qabrtoshi. Sankt-Peterburg. Ermitaj
Unga avval 1504-yilda shahid boʻlgan Mahmud Sulton birinchi dafn etilgan. 1509-yilda Buxorodan Muhammad Shayboniyning onasini Oq Qoʻzi begimning jasadi koʻchirib kelib dafn etilgan. 1510-yilda Muhammad Shayboniy oʻzi, 1511-yilda Mahdiy, Hamza hamda Abulxayr sultonlar, 1514-yilda Muhammad Temur sulton, 1526-yilda Yodgor sulton, 1530-yilda Shoh Sulton xonim, 1535-yilda Shaxribonu xonim, 1545-yilda Qutlugʻ Muhammad sulton, 1586-yilda Suyunch Muhammad sulton va boshqa shayboniy sultonlar va malikalar dafn etilganlar.

Shayboniylar daxmasi Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat himoyasiga olingan.

 

 Adabiyot 
 
 

 

Turkum:Samarqand meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Samarqanddagi diniy binolar
Turkum:Samarqand maqbaralari