Nok

Nok, nashvati, olmurut — oilasiga mansub mevali va manzarali daraxt va butalar turi.

thumb|left|Oddiy nok.

 Tarqalganligi va ekologiya 
Yevropada nok yovvoyi koʻrinishda taxminan 60° shahri k.da tarqalgan. Arealning shimoliy chegarasida - siyrak.

2006-yilda sovuqqa chidamli navlarini muvaffaqiyatli seleksiya qilish natijasida nok Ural va Gʻarbiy Sibirda 55° shahri k.gacha joylashgan bogʻ maydonlarida samarali oʻstirilmoqda.

Noklarning madaniy navlarining kelib chiqishi bir qator koʻrinishlarining, qisman, , , , larning gibridlanishi bilan bogʻliq deb taxmin qilmoqdalar. Noklar qadimgi Forsiya, Yunoniston va Rim imperiyasida etishtirilgan.

Hozirgi vaqtda noklarning mingta navi bor.

 Botanik tavsifi 

Erkin oʻsuvchi shoxi shakli — piramidaviy yoki yumaloq, quyuqlashishga moyil. Yillik oʻsish 30-40 smni tashkil etadi. Qulay sharoitlarda nok yirik oʻlchamlarga yetadi — balandligi 5—25 metrgacha va shox diametri 5 metrgacha.

Barglari, qoidaga binoan, toʻkiluvchi. Barg joylashuvi 5 qatorlik spiral. Barg keng tuxumsimon shaklda, 2,5—10 sm uzunlikka ega, qisqa uchli; rangi — toʻq yashil, yaltiroq, bargning pastki qismi koʻk-yashil, kuzda oltinrang-toʻq sariq.

Gullash vaqti va shakli: aprel—may, gullari oq, diametri 3 sm, 5-gulbargli, 3-9 tadan soyabon koʻrinishli panjali. Ginetseyda urugʻchilar 2 tadan 5 tagacha. Ularning urugʻdonlari oʻzaro va krujka shaklini oluvchi gulli qoʻndogʻi bilan qoʻshilib oʻsadi; kurtakda gulbarglari cherepitsa shaklida joylashadi.

Meva zamburugʻlari qalin poʻstloq bilan qoplagan.
thumb|Nok daraxti hosili bilan
Nok kurtaklari boshqa daraxt oilalari singari ikki xilda boʻladi: vegetativ va generativ. Vegetativ kurtaklar kichikroq va oʻtkirroq, generativlari — kattaroq va toʻmtoqroq. ikki xil kurtakning oʻrtasidagi tashqi farqlari ulardan novda chiqishi chogʻidagi ushbu kurtaklarning shakllanish vaqtiga qarab kuchayadi.

Mevasi, qoidaga binoan, — pastki qismi kengaygan choʻzinchoq shaklda, sharsimon mevali navlari ham bor.

 Kelib chiqish tarixi 
Nok bizlarga tarixgacha boʻlgan davrda yetib kelgan. Uning vatani aniq oʻrnatilmagan. Yetishtirilgan nok Qadimgi Yunonistondan kelib chiqqan (er. old. 1000-yil oldin).

 Ahamiyati va qoʻllanishi 
Noklarning har xil navlari manzara sifatida yoki aksari mevali daraxtlar sifatida foydalaniladi.

2005-yilda noklarning jahondagi ishlab chiqarilishi 15 mln tonnani tashkil etdi (AQSh qishloq xoʻjaligi vazirligining baholashi). Noklarni yirik ishlab chiqaruvchi Xitoy hisoblanadi.

 Yogʻoch 
Nokning qattiq, ogʻir va egiluvchan yogʻochi mayda buyumlar uchun keng qoʻllanadi. Oʻzining chirishga kam chidamliligi hisobiga u faqat bino ichkarisida foydalaniladigan buyumlar uchun ishlatiladi. Ushbu yogʻochning solishtirma zichligi taxminan 740 kg/m³ni tashkil etadi. Ixtiyoriy boshqa ogʻir va zich yogʻoch singari nok quritish chogʻida yorilishga va qiyshayishga moyil, shunday zichlikka ega boʻlgan qora qayin yogʻochida ham shu holat kuzatiladi. Quritilgan holatda bu yogʻoch juda shaklan oʻzgarmasdir. Bu oʻzgarmaslik "tosh kataklari" deb nomlanadigan nokni ham meva va ham yogʻoch sifatida farqlaydigan xususiyatlari borligi bilan bogʻliq. Bu kataklar yogʻoch tuzilishiga qoʻshilib ketganday tuyuladi.

Nok yogʻochi yonishining solishtirma issiqlik sigʻimi qora qayin yogʻochining oʻxshash koʻrsatkichiga nisbatan bir qancha past, garchi bu turlar zichligi boʻyicha juda oʻxshash boʻlsa ham.

Nok yogʻochining tuzilishi juda ingichka, bir tekis, bir oz farqlanadigan yillik halqalariga ega boʻladi. Tirik daraxtning shikastlanishlari atrofidagi yogʻoch binafsha rang-qoʻngʻirdan qora jigar ranggacha tusga kirishi mumkin. Issiq bugʻ bilan qayta ishlanganda, masalan shpon tayyorlashda u qizgʻish va qoraroq rangga kiradi. Bu daraxt qariganda boshqalaridan farqli oʻlaroq juda chiroyli toʻq jigar rang qahrabo rangga kiradi.

Kovakchalar qurollanmagan koʻz bilan faqat koʻndalang kesimidagina ajratiladi.

Oʻzining qattiqligiga qaramasdan nok "tosh kataklar"i hisobiga kesish uchun mos keladi, uni turli yoʻnalishlarda yormasdan kesish mumkin. Germaniyada bu daraxtni azaldan "shpringerle" deb nomlanadigan pishiriqlarning oʻziga xos ni shaklga solish foydalaniladigan turli bosma taxtalarni tayyorlash uchun ishlatib kelingan.

Qora tezob bilan qayta ishlangandan keyin ushbu yogʻoch, shuningdek juda qimmatbaho obnus oʻrnini bosuvchisi sifatida ham ishlatiladi.

 Turkumlanishi 
Turni ikki qismga ajratadilar: Pashia va Pyrus 
thumb|300px|Nokning gullashi
Barcha ning roʻyxatiGRINga muvofiq ( boʻlimiga qarang):
sect. Pashia
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
sect. Pyrus
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 — Ayiqmurut, xirsmurut
 
 
 
 
 

Gibridlar
 
 = × 
 
 = × 
 = × 
 = × 
 
 
 
 = × 

Nok urugʻi vakillari ishtirok etgan gibrid turlar
 ×Sorbopyrus — Sorboperus (= Sorbus × Pyrus)

 Noklarning ayrim navlari 
Noklar madaniy navlarining asosiy qismi koʻrinishiga taalluqli.
 'Bergamot'
 'Vilyams' — 
 'Svetlyanka'
 'Sibiryachka'
 'Michurinskdan skorospelka'
 'Tyoma'
 'Tengqur'
 'Rogneda'
 'Jegalov xotirasi'
 'Yakovlev xotirasi'
 'Petr'
 'Chijov'
 'Yurev'
thumb|center|750px|Noklarning har xil navlari

 Oziq-ovqat ahamiyati 

Qayta ishlanmagan nok (100g da oziq ahamiyati) Suv : 83,71 g Noorganik moddalar : 0,33 g Oziq-ovqat tolalari : 3,1 g Energetik ahamiyati : 58 kcal Monosaxaridlar : 9,80 g Uglevodlar: 15,46 g Oqsillar: 0,38 g Yogʻlar: 0,12 g Mikrounsurlar Kaliy : 119 mg Fosfor : 11 mg Kalsiy : 9 mg Magniy : 7 mg Natriy : 1 mg Temir : 170 µg Mis : 82 µg Rux : 100 µg Vitaminlar С vitamini : 4,2 mg B1 vitamini : 12 µg B2 vitamini : 25 µg B3 vitamini : 157 µg B5 vitamini : 48 µg B6 vitamini : 28 µg B9 vitamini : 0 µg B12 vitamini : 0 µg А vitamini : 23 UI Retinol : 0 µg E vitamini : 0,12 µg K vitamini : 4,5 µg Yogʻli kislotalar Toʻyingan : 6 mg Mono-toʻyingan : 26 mg Yarim-toʻyingan : 29 mg Xolesterin : 0 mg

 Nok soʻzining etimologiyasi 

 Yana qarang 
 Nok asali

 

 Adabiyot 
 Груша // Brokgauz va Yefronning ensiklopedik lugʻati: 86 tomlik (82 t. va 4 qoʻsh.). — СПб., 1890—1907.
 Simirenko S. Опыт исследования крымского плодоводства и плодоторговли.

 

 Проверено 13 февраля 2009 г.
 Проверено 13 февраля 2009 г.
 База данных сортов груши Всероссийского научно-исследовательского института селекции плодовых культур
 Описание сортов груши 
 The ECP/GR Pyrus Database 

Turkum:Daraxtlar
Turkum:Raʼnodoshlar
Turkum:Mevalar
Turkum:Mevali daraxtlar
Turkum:Yevropa o'simliklari
Turkum:Noklar