Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Bogʻbonli masjid

Bogʻbonli masjid — Xorazmning Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. U 1809-yilda qurilgan. Masjid „Ichan qalʼa“ mahallasi, Islom Xoʻja koʻchasi, 24-uyda joylashgan. 

Meʼmoriy yodgorlik „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishli hisoblanadi.

2023-yilda masjidni taʼmirlash ishlari yakunlandi. Bu loyiha Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtirilgan UNESCOning „Afgʻoniston, Markaziy Osiyo va Erondagi Ipak yoʻli merosi yoʻlaklari — Yevropa madaniy meros yilining xalqaro oʻlchovi“ tashabbusi doirasida amalga oshirilgan.

 Tarixi va tuzilishi 
Masjidning umumiy tarhi 26x13,3 m ni tashkil qiladi. Bosh tarzidagi gumbazli darvozaxona orqali hovliga kiriladi. Darvozaxonaning ikki yonida hujralar joylashgan. Xovlining ikki tomoni devor bilan oʻralgan. Yuqorida oldi ayvonli, gumbazli xonaqoh (6,8x6,8 m) joylashgan. Devori va poydevori pishiq gʻishtdan, darvozaxona peshtogʻi silliqlangan gʻishtdan juft-juft qilib terilgan, derazalari panjara shaklida ganchdan ishlangan. Eshigi oʻyma naqshli (Usta Roʻzi Muhammadning ismi qayd etilgan). Xonaqoh ichki devorlari ganch suvoqli. Janubiga mehrob, boshqa tomonlariga chuqur va keng ravoqlar ishlangan. Ayvon shipi va ustun (XIV asrga oid)lari oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. Masjid toʻrtburchak shaklda boʻlib, ikki ustunli va gumbazli qishki xonaga ega. Binoning yogʻoch ustunlariga oʻyib ishlangan bezaklar badiiy qiymatga ega boʻlib, ular Juma masjidining bezaklariga oʻxshab ketadi. 

Ustunlar kursilarga oʻrnatilgan. Masjid kiraverishiga oʻrnatilgan marmar tosh lavhaga yozuvlarni oʻyib ishlagan usta Polvonqulning ismi va bino qurilgan yili sheʼriy satr bilan yozilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Shuningdek, unda masjidning qurilishi haqidagi tarix ham keltirilgan. Bitiklar arab alifbosi, forsiy tilda, nastaʼliq xattotlik uslubida yozilgan. Marmar lavhning saqlanish holati yaxshi. Eshiklarda yogʻoch oʻymakorligining yana bir ustasi — Yangiariq tumanining Ostona qishlogʻidagi Shayx Muxtor Valiy maqbarasi ziyoratxonasiga olib boruvchi oʻyma naqshli eshikni yasagan usta Odina Muhammadning oʻgʻli Roʻz Muhammadning nomi yozilgan. Rivoyatlarga koʻra, masjid ikki bogʻbon aka-uka xayriya qilgan pul evaziga qurilgan.

Katta gumbazga ega bu masjid koʻrinishidan XIV—XV asrlar yodgorligini eslatadi, sababi uning ichki bezaklari, ayvonidagi ikkita ustunining oʻyma naqshlari, ularda yozilgan hadislar shu davrga xosdir. Ustunlar masjidning avvalgi binosidan qolgan boʻlishi ham mumkin.

1813-yilda nomaʼlum muallif tomonidan yozilgan „Halvati soʻhifo“ qoʻlyozmasida ushbu yozuvlar yozilgan: „Va nurnishon Eltuzarxonning ayyomi davlatinda bino topgan Zubayda xonimning masjidlarini Pahlavon Quli bogʻbonli yiqib toshdin gumbaz qilib adogʻa yetkurdi“. Bundan xulosa qilish mumkinki, avval xom gʻishtdan choʻbkori usulida qurilgan masjidning nomi Zubaydaxonim boʻlgan. Bogʻbonli masjidning gʻarbiy tomoniga yaqin bir qabr qurilgan va bu qabr Zubayda xonimning qabri boʻlishi kerak. 

 

 

Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xiva
Turkum:Xorazm
Turkum:Xiva masjidlari
Turkum:Sunniy masjidlari
Bogʻi avars

Bogʻi avars, Bavars — Badaxshondagi oʻrta asr kalʼalaridan biri. Taliqon bilan Badaxshon shahri oraligʻida joylashgan. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, B. A. goʻzal va obod boʻlgan, qalʼaning aylana devori 2,5 farsahni tashkil etgan. B. A. qalʼasi 13-asrda Chigʻashoyxon davrida buzilib, bir necha asrdan soʻng 17-asrda qayta tiklangan. Bu yerdagi bir buloq suvidan vinoning taʼmi kelib turgan. Yaʼkubiy (9-asr) asarida Bavars shahri tarzida uchrab, u Balxga mansub, jome masjidi bor shaharlar qatorida qayd etib oʻtilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogʻi safid

Bogʻi safid – Shohrux Boysunqur Mirzoga atab Hirotning shimoli-sharqida qurdirgan bogʻ. U hijriy 813-yilning 24-zulqaʼdasida (1411-yil 20-mart) tantanali suratda ochiddi. Bogʻdagi qasr oq (safed) marmardan qurilgan. Abdurazzoq Samarqandiy Bogʻi safidning bino etilishini taʼriflab, qasrini bezashda „Epchil qoʻlli naqqoshlar har bir xonaga (oʻz hunarlaridan) bir nusxa yasaganlar va har bir boloxonaga… bir manzarani ishlaganlar, qasr devorining izorasi va bogʻ atrofi devorlarining ustiga yashma toshi qoʻyilgan, ustiga boʻrttirib ishlangan rasmlar chizib, naqshlangan“, deb yozadi. Boysunqur Mirzo bogʻda istiqomat qilib, oʻz ilmiy, adabiy anjumanlarini ham shu yerda oʻtkazgan"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Bogʻi Bobur

 

 

Turkum:Hirot
Turkum:Bogʻlar
Bogʻiafzal

Bogʻiafzal — qadimgi qishloqlardan biri. Buxoro viloyati Shofirkon tumanida joylashgan. Bogʻiafzal yaqinida ilk oʻrta asrlarda Buxoroda hukmronlik qilgan vardonxudotlarning qarorgohi — Vardonze qoʻrgʻoni (Qoʻrgʻontepa) xarobalari mavjud. 1880-yilda Bogʻiafzal qattiq boʻron natijasida qum ostida qolgan. Hozirgi qishloq qiyofasi tanib boʻlmas darajada oʻzgargan. Bogʻiafzal husayni uzumi va kishmishi bilan ham mashhur"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Shofirkon tumanidagi qishloqlar
Bogʻlama

Bogʻlama (grammatikada) — gapda ega va kesimni biriktiruvchi vosita. Bogʻlamalar oʻz leksik maʼnosini yoʻqotib, yordamchi soʻz vazifasini bajaradi. Ular lugʻaviy birlik holatida oʻz leksik maʼnosiga ega boʻlishi mumkin, lekin yordamchi soʻz sifatida grammatik vazifani bajarishda undan holi boʻladi. Bogʻlama predikativlikni shakllantiradi va ot kesimga qoʻshilib, uning modallik, zamon, shaxsson maʼnolarini ifodalaydi. U"boʻl" feʼli va toʻliqsiz feʼlning "edi", "ekan", "emish" shakllaridan iborat. Predikativlik qoʻshimchalari ham Bogʻlama vazifasini oʻtaydi va modallik, zamon, shaxsson munosabatlarini bildiradi. Masalan , "Men bogʻbon boʻlaman", "Men bogʻbonman", "Men bogʻbon" va hokazo. Bogʻlama vazifasini yana "kel", "sana", "hisobla", "ata" kabi feʼllar ham bajara oladi. Bogʻlama ot kesimlarni shaxsson jihatdan ega bilan moslashtiradi, yaʼni ega va kesimning oʻzaro moslashuv bogʻlanishini taʼminlaydi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bogʻlangan zaryad

Bogʻlangan zaryad — elektr oʻtkazuvchanlikda qatnashmaydigan zaryad. Dielektrik moddada musbat va manfiy zaryadlar oʻzaro mustahkam bogʻlangan boʻladi. Bunday modda elektr maydonga joylashtirilganda Bogʻlangan zaryad lar bir-biriga nisbatan siljimaydi, balki bogʻlanganicha qoladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogʻliq energiya

Bogʻliq energiya — jismning massasiga bogʻliq boʻlgan energiyasi. Jism energiyasi AYE ga oʻzgarganda jism massasi Lot~ s2 ga oʻzgaradi; jism massasi t ga oʻzgarganda jismning tuda energiyasi Ye=ts2 ga oʻzgaradi, demak, energiya va massa bogʻlangan boʻladi.

Kimyoviy va yadro reaksiyalari vaqtida ajralib chiqadigan energiyaning bir qismi ham Bogʻliq energiya deb ataladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogʻlov

Bogʻlov — singan, chiqqan, lat yegan, tirnalgan, yorilgan, jarohatlangan aʼzolarni ifloslanish va boshqa taʼsirlardan saqlash, shuningdek gavdaning biror qismini qimirlamaydigan qilib qoʻyish va bosib turish uchun qoʻllaniladigan vosita. Bogʻlovlar qattiq va yumshoq hamda oddiy va murakkab boʻladi. Mahkamlovchi, bosuvchi, taxtakachlovchi (qarang Immobilizatsiya), qotiruvchi (qarang Gips bogʻlov) va shina bogʻlovlar bor. Mahkamlovchi bogʻlovning plastirli, yelimli va bintli turi koʻp ishlatiladi. Bogʻlovlar boshoqsimon, sakkizsimon, spiralsimon va hokazo shaklda boʻladi. Ular jarohatni toza saqlash, yara seli va yiringni shimish, shikastlangan toʻqimaga shifobaxsh taʼsir koʻrsatish, infeksiyaga qarshi kurashish maqsadida ishlatiladi. Bogʻlov tayyorlashda turli bogʻlov materiallaridan foydalaniladi. Dokadan salfetka, bint va tamponlar tayyorlanadi. Yaraga bevosita bogʻlanadigan bogʻlov materiallari sterillangan boʻlishi lozim (qarang Antiseptika, Aseptika). Gigroskopik boʻlmagan paxtani isituvchi kompresslarda ishlatish, shina ostiga qoʻyish yoki gips bogʻlovda qoʻllash mumkin. Sterillangan va sterillanmagan bogʻlov materiallari: salfetka, bint, paxta oʻrami, bogʻlov paketa va boshqa dorixonalarda sotiladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Tibbiyot terminlari
Bogʻlovchi

Bog'lovchi (grammatikada) — yordamchi soʻz. Gap va gap boʻlaklarini bir-biriga bogʻlaydi. Bogʻlovchi ishlatilishiga koʻra, yakka Bogʻlovchilar („va“, „ammo“, „lekin“, „agar“, „chunki“, „uchun“ va boshqalar), takrorlanuvchi UYUSHIQ BÒLAKLAR („baʼzi“, „bir“, „goh“, „yo“ va boshqalar) ga boʻlinadi. Bogʻlovchi grammatik maʼno va vazifasiga koʻra, teng bogʻlovchi va ergashtiruvchi bogʻlovchilarga ajratiladi. Teng bogʻlovchilar „va“, „hamda“ — biriktiruv bogʻlovchilarga („bahor keldi va daraxtlar uygʻondi“); „ammo“, „lekin“, „birok“, „balki“ — zidlovchi bogʻlovchilarga („u ishga bordi, biroq ishlamadi“); „yo“, „yoki“, „yoxud“, „goh... goh“, „dam... dam“ — ayiruvchi bogʻlovchilarga („dam havo ochiladi, dam yomgʻir yogʻadi“); „na... na“ — inkor bogʻlovchilarga („na yomgʻir yogʻadi, na havo ochiladi“) boʻlinadi. Biriktiruvchi bogʻlovchining vazifasini „bilan“ koʻmakchisi, „ham“, „da“, „u“ („yu“) yuklamalari ham bajarishi mumkin. „U“ („yu“) yuklamasi zidlovchi bogʻlovchi vazifasida ham keladi. Ergashtiruvchi bogʻlovchi koʻpincha bosh gapga qoʻshilib, izohlash va aniqlash mazmunini beruvchi ergash gapni bogʻlab keladi. Ular — „ki (m)“ — aniqlov bogʻlovchi („deydilarkim, oyda ham dogʻ bor“); „chunki“, „shuning uchun“, „negaki“, „toki“ — sabab va maqsad bogʻlovchi („keldi, shuning uchun quvondim“); „goʻyo“, „goʻyoki“ — chogʻishtiruv Bogʻlovchi („u tik agʻanadi, goʻyo ostidan kesilganday boʻldi“); „agar“, „basharti“, „garchi“ — shart va toʻsiqsizlik bogʻlovchi („agar kelsa, gaplashaman“)larga farqlanadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogʻlovchi materiallar

Bogʻlovchi materiallar (qurilishda) — suv qoʻshib qorishtirganda yopishqoq, hamirsimon yumshoq massa hosil qilib, keyin toshdek qotadigan kukunsimon materiallar. Anorganik (mineral) va organik xillari bor. Anorganik Bogʻlovchi materiallar havoda qotadigan va gidravlik xillarga boʻlinadi. Havoda qotadigan Bogʻlovchi materiallar faqat ochiq havoda qotadi, namda esa qisman qotadi yoki umuman qotmaydi. Bularga ohak, gips, eruvchan shisha, gil va boshqa kiradi. Gidravlik Bogʻlovchii materiallar ochiq havodagina emas, balki nam va suvda ham qotadi. Bularga gidravlyugohak, portlandsement va boshqa kiradi. Bogʻlovchi materiallar yaxlit beton, yigʻma temirbeton konstruksiyalar va qorishmalar tayyorlashda ishlatiladi. Organik Bogʻlovchi materiallar (mas, bitum) asfaltga qoʻshiladi, tomlarni yopishda ishlatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogʻot

Bogʻot — Xorazm viloyatidagi qishloq. Bogʻot tumani markazi. Bogʻot shim.gʻarbda Xoʻjalik, jan.sharqda Beshariq qishloqlariga yondosh. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Xonqadan 12 km. Bogʻotdan Urganchgacha 30 km. Aholisi 8,8 ming kishidan ziyod (2000). Tarixiy dan B. 2000 yillik tarixga ega ekanligi maʼlum. Bogʻot janubidagi Qalʼajiq (Dovudqalʼa) dan topilgan buyumlar milod boshlariga oidligi aniqlangan. Bu qalʼa „Buyuk ipak yoʻli“da joylashganligi sababli iqtisodiy, ijtimoiysiyosiy hayotda katta rol oʻynagan. Hozirgi kungacha qalʼaning gʻarbiy qismi mahalliy aholi oʻrtasida „Choʻyanbozor“ deb yuritiladi. Hozirda qalʼaning ayrim qismlarigina saqlanib qolgan.

Bogʻotda toʻqimachilik, tikuvchilik fabrikalari, paxta tozalash zavodi, non mahsulotlari kombinati, MTP va boshqalar sanoat korxonalari mavjud. Bogʻot hududidan Urganch — Hazorasp, Xiva — Hazorasp avtomobil magistrallari oʻtgan. Bogʻotda 19-asr oxirlarida katta karvonsaroyli bozor boʻlgan. Bozor ochiq hovlidan iborat toʻrtburchak shakdda qurilgan, rastalari yopiq boʻlib, burchaklarida salobatli gumbazlari boʻlgan. Paxsa devorli va asosi mustahkam boʻlmaganidan saqlanmagan. Bozor atrofida kosib va hunarmandlarning kichik uylari qurilgan. Bogʻot 1970-yildan soʻng bosh reja loyihasiga koʻra rivojlanib bormoqsa. Madaniyat saroyi, Yoshlar uyi, musiqa maktabi, mehmonxona, markaziy kasalxona binolari, ishlab chiqarish binolaridan toʻquv va tikuvchilik fabrikalari, non kombinati, ochiq va yopiq „Navroʻz“ bozori majmuasi, „Xumo“ choyxonasi, „Baxt uyi“, 300 oʻrinli tennis korti kabi jamoat binolari mavjud. 4 ommaviy va bolalar kutubxonasi, musiqa maktabi, 3 umumiy taʼlim maktabi, kattalar taʼlim markazi, bolalar va oʻsmirlar ijod uyi, 6 maktabgacha bolalar muassasasi, istirohat bogʻi, sport va sogʻlomlashtirish majmui faoliyat koʻrsatadi (2000)."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston shaharlari
Turkum:Bogʻot tumani
Turkum:Xorazm viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Bogʻcha

Bogʻcha (oʻlchovshunoslikda) — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Qiymati 4botmonta teng. Masalan, Fargʻonada 1 botmon=1344 misqol, 1 misqol=100 arpa doni=4,55 g boʻlgani hisobga olinsa, 1 botmon=6,1152 kg, yaʼni 1B.=4 botmon=4 • 6,1152 kg=24,46 kg ekanligi maʼlum boʻladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brabant

Brabant (Brabant) — oʻrta asrlardagi gersoglik. 15-asr oxiridan Niderlandiyadagi tarixiy viloyatlardan biri. Keyinchalik bir qismi Niderlandiya (Shimoliy Brabant viloyati), bir qismi Belgiya (Brabant viloyati, 1830-yildan) tarkibida boʻlgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brabant ot zoti

Brabant ot zoti — 19-asrda Belgiyaning Brabant viloyatida chiqarilgan (nomi shundan). Brabant ot zoti zotining gavdasi yirik, baquvvat, tez yetiladi, uzoq yashaydi. 2,5 yoshdan turli qishloq xoʻjaligi ishlarida foydalanish mumkin. Biyasi 4 yoshida kulunlaydi. Erkagining tirik vazni oʻrtacha 800–1000 kg, baʼzan 1200 kg, biyalariniki 700 kg ga boradi. Tuyey jiyron, toʻriq, tim qora. Brabant ot zoti zotidan koʻpgina mamlakatlarda mahalliy otlar zotini yaxshilashda va ogʻir yuk tortuvchi yangi ot zotlarini chiqarishda foydalanilgan. Germaniya, Gollandiya, Daniya, AQSH, Chexoslovakiya, Vengriya va boshqa mamlakatlarda ham boqiladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Otlar
Brave panjaralari

Brave panjaralari — kristallar fazoviy panjaralarining koʻrinishi; 14 ta uch oʻlchovli geometrik panjaralardan iborat. Fransuz olimi O. Brave (1811—63) topgan (1848). Elementar uyalar simmetriyasi, yaʼni ularning qirralari bilan burchaklari oʻrtasidagi nisbat, shuningdek markazlashganlik xususiyati jihatdan farqlanadi. Brave panjaralari kristallning istalgan nuqtasiga koʻchirish amali (operatsiyasi) taʼsirida hosil boʻladi. Har xil minerallarda Brave panjaralari oʻziga xos tuzilgan. Minerallarni toʻgʻri aniqpashda muhim ahamiyatga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brage Tixo

BRAGE (Brahe) Tixo (1546.14.12, Knudstrup — 1601.13.10, Praga) — daniyalik astronom; amaliy astronomiya islohotchisi. Brage boshchiligida qurilgan rasadxona (1576) Uraniborg, yaʼni "astronomlar uyi" deb atadi. Brage rasadxonada 20 yildan ortiq yulduz, sayyora va kometalar ustida tadqiqotlar olib bordi. Oy harakatidagi yillik notekislik va variatsiyalarini, kometalar atmosfera hodisasi emasligi (ularning Oydan ham yiroqda ekanligi)ni aniqladi. Yoruglikning Yer atmosferasidagi refraksiyasch jadvallarini tuzdi. Yillik presessiya qiymatini juda aniq (51") topdi. Brage Kopernik sistemasini tan olmagan. U Yer olam markazida joylashgan, Quyosh uning atrofida aylanadi, sayyoralar esa Quyosh atrofida aylanadi, degan fikrga kelgan. Brage ning Marsni kuzatuvlari natijalari asosida I. Kepler sayyoralarning harakatlanish qonunini yaratgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Astronomlar
Braguylar

thumb|250px|Braguylar, 1910
Braguylar — Pokistondagi xalq. Asosan Balujiston va Sind viloyatlarida (750 ming kishi), Eron va Afgʻonistonda ham yashaydi. Umumiy soni 835 ming kishi (1992). Braguy tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmonsunniylar. Balujistonni inglizlar bosib olguniga qadar B. bu oʻlkada hukmron elat boʻlib, ular orasidan 1666-yildan baluj va braguy qabilalari konfederatsiyasini boshqargan Kalat xonlari kelib chiqqan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Xalqlar
Bradikardiya

Bradikardiya (yunoncha bradys — sekin va kardia — yurak) — yurak qisqarishlarining sekinlashishi, yurakning sekin (1 min. da 60 dan kam) urishi. Sogʻlom kishilarda (masalan, sportsmenlarda) ham kuzatiladi, koʻproq yurakning ayrim kasalliklari (yurak blokadasi, sinus tugun kasalliklari va boshqalar) belgisi boʻlishi mumkin. Och yurish, baʼzi zaharlanishlar, yurak glikozidlarini suiisteʼmol qilish ham bradikardiyaga sabab boʻladi. Badikardiyani bartaraf etish uchun eng avval uni keltirib chiqargan kasallik davolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kardiologiya
Bradley

Bradley, Bredli (Bradley) Jeyms (1693, Sherborn, Angliya — 1762.13.7, Chalford, Angliya) — ingliz astronomi, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1718), Oksford universiteti professor (1721-yildan). Yorugʻlik aberratsiyasini (1725), yer oʻqi nutatsiyasini (1748) kashf etgan. E. Galley vafotidan soʻng Grinvich rasadxonasita direktorlik qilgan (1742-yildan). B. yulduzlarning xususiy harakatlarini aniqlash uchun meridian kuzatuvlari olib borgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Astronomlar
Turkum:Angliyalik astronomlar
Bradford

Bradford — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Aholisi 460 ming kishidan ziyod. Bradford tuguni. Jun (movut) sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik (jumladan, toʻqimachilik va elektrotexnika mashinalari), tikuvchilik, poligrafiya, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. 14—18-asrlar meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Buyuk Britaniya shaharlari
Brazzavil

Brazzavil — Kongo Respublikasining poytaxti. Kongo daryosi quyi oqimining oʻng sohilida. Mamlakatning eng yirik port shahri. Brazzavil Kongoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisi 650 ming kishi (1997).

Brazzavilga 1880-yil fransuz sayyohi va mustamlakachisi Pyer Savornyan de Brazza asos solgan. Brazzavil 1910—58 yillarda Fransiya Ekvatorial Afrikasi federatsiyasi va Oʻrta Kongoning maʼmuriy markazi. Ikkinchi jahon urushi davrida general de Goll boshchiligidagi "Ozod Fransiya" harakatining asosiy tayanch punktlaridan biri boʻlgan. 1958—60 yillar Muxtor Kongo, 1960-yildan Kongo Respublikasi poytaxti.

Brazzavil mamlakatning transport, asosiy savdo-sanoat va moliya markazi. Dare porti. Brazzavil va shosse orqali dengiz porti PuentNuar bilan bogʻlangan. B.da ip yigirish, toʻqimachilik, kimyo (plastmassa buyumlar, sunʼiy matolar, boʻyoq ishlab chiqarish), sigareta, gugurt fabrikalari, oziq-ovqat sanoati va boshqa korxonalar, xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan aeroport bor. Baliq quritiladi va dudlanadi. Kema tuzatish korxonalari ishlab turibdi. Hunarmandchilik (yogʻochdan turli buyumlar yasash, badiiy keramika) rivojlangan. Shahar yakinida GES qurilgan. Markaziy Afrika tadqiqot instituti, Paster instituti, universitet, milliy muzey bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Kongo Respublikasi
Braziliya oqimi

Braziliya oqimi — Atlantika okeanidagi iliq oqim. Janubiy Passat oqimining Janubiy Amerika qirgʻoklari yaqinidagi tarmogʻi. SanRoki burni (Janubiy Amerika) dan boshlanib, Braziliya qirgʻoqlari boʻylab 40° jan. kenglikkacha boradi, bu yerda Folklend sovuq okimi va Gʻarbiy Shamollar oqimi nomli sovuq oqim bilan toʻqnashadi. Tezligi soatiga 1–2 km. temperaturasi 18—26°. Shoʻrligi 35—37,25‰ va undan ortiq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braziliya platformasi

Braziliya platformasi – Janubiy Amerika va Atlantika okeanining janubi-gʻarbiy qismini oʻz ichiga olgan litosfera plitasi. Uning gʻarbiy chegarasi asosan Tinch okeani plitasi okean qobigʻining yutilishi sodir boʻladigan uzun subduktsiya zonasi bilan ifodalanadi. Sharqiy chegarasi esa Oʻrta-Atlantika tizmasi boʻylab oʻtadi. Janubda u Skosha plitasi bilan transform uzilish chiziqlari orqali chegaralanadi. Shimolda esa Karib plitasi bilan murakkab oʻzaro munosabatlarga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:OʻzME loyihasining chala darajali maqolalari
Braziliya yassitogʻligi

Braziliya yassitogʻligi — Janubiy Amerikaning sharqiy qismidagi toglik, 3° dan 35° gacha j.k.lar oraligʻida. Asosan Braziliyada, qisman Urugvay, Paragvay va Argentinada joylashgan. Koʻp qismining usti tekis boʻlib, balandligi 200–900 m. Sharqiy va jan.sharqiy yon bagʻirlari Atlantika okeani sohilidan tik koʻtarilgan (Bandeyra togʻi, 2890 m). Shim.da Amazonka, shim.gʻarbda va jan.da LaPlata payettekisliklariga qiyalanib tushadi. Arxey va proterozoyning kristalli va metamorfik jinslaridan tuzilgan boʻlib, fundament tekisliklari koʻrinishida chiqib qolgan. Foydali qazilmalardan temir va marganes rudalari, boksit, oltin, olmos, togʻ billuri, toriy, uran va boshqa uchraydi. Iqlimi katta qismida subekvatorial va tropik, jan.da subtropik. Jan.gʻarbdan shim.sharqqa yanvarning oʻrtacha temperaturasi 22° dan 29° gacha, iyulniki 12° dan 25° gacha ortib boradi. Bir yilda 1400–2000 mm yogʻin yogʻadi. Dare koʻp. Eng yiriklari: Araguaya, SanFransisku, Parnaiba. Ular serostona, sharsharali. Gidroenergiya resurelariga boy. Shim.gʻarbi va sharki nam tropik oʻrmonlar, markazi butazor savanna. Jan.sharqi subtropik oʻrmonlar va savannalar bilan qoplangan. Kofe, kakao, kokos palmasi oʻstiriladi, paxta, shakarqamish, banan, maniok va boshqa yetishtiriladi. Braziliya yassitogʻligit.da Iguasu milliy parki bor."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brayl yozuvi

thumb|Brayl yozuvi

Brayl shrifti - boʻrtma nuqtalardan iborat shrift. Koʻzi ojizlar oʻqish va yozishi uchun moʻljallangan. L. Brayl tomonidan yaratilgan. Brayl shrifti asosida 6 nuqtani turli vaziyatda uygʻunlashtirish yotadi. Ixtirochi lotin alifbosidagi harflar tartibini qabul qilgan. Alifboning oldingi harflarini belgilash uchun 6 nuqtaning yuqori va oʻrta nuqgalaridan (rasmga q.) foydalanilgan. Keyingi harflarni belgilash uchun qoʻsh nuktalar chapdan, soʻng chap va oʻngdan, undan keyin oʻngdan qoʻshilgan. Mazkur belgilar bilan oʻzbekkirill va oʻzbeklotin harflari ham ifodalangan. 6 nuqganing turli holatdagi uygʻunlashuvidan sonlar, tinish belgilari, matematika, kimyo va nota belgilarini ham ifodalash mumkin.

Brayl shriftida dastlabki kitob Fransiyada 1837-yil chop etilgan. Oʻzbekkirill alifbosi ifodalangan Brayl shriftida oʻzbek yozuvchilaridan A. Qodiriy ("Oʻtgan kunlar") va V. Gʻafurov ("Vafodor") asarlari nashr qilingan. BRAK (rus. brak — nuqsonli) (ishlab chiqarishda) — davlat standartlari, texnik shartlar, etalonlar va shahrikga toʻgʻri kelmaydigan mahsulot. Brayl asosan tuzatib boʻladigan va tuzatib boʻlmaydigan turlarga boʻlinadi. Mahsulotni texnologik qayta ishlash natijasida uning nuqsonlariga barham berish mumkin boʻlsa, bunday mahsulottuza tib boʻladigan brayl, mahsulotning nuqsonini tuzatish qiyin va iqtisodiy jihatdan nomaqbul deb topilsa, bunday mahsulot tuzatib boʻlmaydigan brayl deyiladi va undan ishlab chiqarish chiqindisi sifatida foydalaniladi. Brayl korxonalarda mahsulot va pul hisobida ifodalanadi. Oʻzbekiston korxonalarida brayl mahsulot zavodning texnik nazorat boʻlimlarida hisobga olinadi va tekshiriladi. Bundan tashqari import tovarlarning mamlakat miqyosida (bojxona nazorati, davlat standarti va sertifikatsiyalash markazi) ham sifat nazorati olib boriladi. Mavjud meʼyorlarga javob bermaydigan tovar (mahsulot)lar brayl deb topiladi va isteʼmoldan chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brakeraj

Brakeraj (rus. brakdan), mol nazorati — tovarning sifati, bezatilishi va transportbop qilib oʻralishi, belgilangan standart yoki shartnoma shartlariga moye kelishini tekshirish. B. maxsus davlat tashkilotlari (rasmiy tovarshunoslar) yoki hakam brokerpar tomonidan bajariladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brakonidlar

Brakonidlar (Braconidae) -napdaqanotlipar turkumiga mansub foydali (entomofag) hasharotlar oilasi. Tanasining uzunligi 5–15 mm. Qornining dastlabki 3 boʻgʻimi (segmenti) kalta, baʼzan birinchisi bir oz uzunroq. Oyoqlari, odatda ixcham, boldirida pixi bor, oʻtirgʻich yoki poyasimon qorinli; 2—3boʻgʻimlari oʻzaro harakatsiz birikkan. Qattiq qanotlilar, tangaqanotlilar, tengqanotlilar turkumi vakillarida parazitlik bilan hayot kechiradi. Brakanidlarning koʻpgina qandalalar, qoʻngazlar, kapalaklar, arrakashlar, chumolilar va pashshalarning ichki parazitidir. Voyaga yetgan gul nektari yoki soʻruvchi hasharotlarning chiqindilari (shirasimon suyuklik) bilan oziqpanadi. Katta yoshdagi lichinkasi xoʻjayin qurtida qishlaydi. Yilda 5— 6 avlod beradi. Brakanidlarning koʻpchiligi serpusht (1000 tagacha tuxum qoʻyadi). Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqasida Brakanidlarning eshilgan apanteles (Apanteles condestus Nees.), porac (Rhogas dimidiatus Spin), mikroplitus (Microplitis spectabilis Hal.), amikroplus Amicroplus (Macrocentrus) collaris Spin., brakon (Habrobracon hebetor Say.) va boshqa tarqalgan. Brakonidlarda koʻpgina vakillaridan zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurashda keng foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brakonerlik

Brakonerlik (frans. braconnier — it bilan ov qiluvchi) — ov, baliqchilik qoidalarini va hayvonot olamini muhofaza qilish haqidagi qonunchilikning boshqa talablarini buzgan holda yovvoyi hayvonlarni ovlash va qirish. O‘zbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi JK 202-moddasiga binoan, ovchilik, baliqchilik yoki hayvonot dunyosining boshqa ni ushlash qoidalarini buzish, noyob hayvonlarni tutishning belgilangan tartibi yoki shartlarini, shuningdek maxsus qo‘riqlanadigan tabiiy hududlardagi hayvonot olamidan foydalanish tartibini buzish ancha miqdorda zarar yetkazilishiga sabab bo‘lsa eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 y.gacha axloq tuzatish ishlari yoxud 6 oygacha qamoq bilan jazolanadi. O‘sha qilmishlar hayvonlar, parrandalar, baliq, hayvonot dunyosining Qizil kitobga kiritilgan boshqa ni nobud qilish bilan; ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda; bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan bo‘lsa, eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 75 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 y.dan 3 y.gacha axloq tuzatish ishlari yoxud molmulk musodara qilinib yoki musodara qilinmay 3 y.gacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. O‘sha qilmishlar, xavfli residivist tomonidan; shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalanib; yer, suv yoki havoda ishlatiladigan mexanizatsiyalashtirilgan vositalardan foydalanib; portlash qurilmalari, zaharli kimyoviy moddalar yoki boshqa yalpi qirib yuboradigan yoki nobud qiladigan usullarni qo‘llagan holda; uyushgan guruh tomonidan; juda ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir etilgan bo‘lsa, eng kam oylik ish haqining 75 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki molmulk musodara qilinib yoki musodara qilinmay 3 y.dan 5 y.gacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bramante Donato

BRAMANTE (Bramante) Donato (1444, MonteAzdrualdo, Urbino yaqinidagi hozirgi Ferminyano — 1514.11.3, Rim) — italiyalik meʼmor. Uygonish davri meʼmorligining yirik vakili. Dastlab rassom sifatida ijod qilgan. B. 1477-yildan Milanda yashab, SanSatiro (1479—83), Santa Mariya della Gratsiye (1492-yildan) va boshqa cherkovlarni qayta qurgan. 1499-yil Rimga koʻchib, bu yerda Uygonish davri uchun xos boʻlgan eng muhim asarlarini yaratgan: 1500—04 yillarda Santa Mariya della Pache monastiri hovlisidagi SanPyetro in Montorio (Tempyetto) butxonasini kurgan. 1514-yilgacha Avliyo Pyotr sobori loyihasi ustida ishlagan. 1503-yilda Vatikan saroyi majmuasini qayta qurishda qatnashgan (Belveder va SanDamazo binolari saqlanib qolgan). B. ijodi Yevropa meʼmorligining rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brams Iogannes

BRAMS (Brahms) Iogannes (7-may 1833-yil – 3-aprel 1897-yil) – nemis kompozitori, pianinochi va dirijyor, musiqiy romantizmning yorqin vakili. Brams turli tarkibdagi ijrochilarga moʻljallangan jami 400 ga yaqin vokal (qoʻshiq, romans, duet, xor va boshqalar) asarlar yaratdi. Bular orasida Hofiz Sheroziy sheʼrlariga yozilgan „Toʻqqizta qoʻshiq va sadolar“ hamda „Beshta qoʻshiq“ (ovoz va fortepiano uchun, 1863, 1864—68) Bramsning eng yorqin oriyental (umumsharqiy) asarlaridir. Shuningdek, mashhur „Vengercha raqslar“ (jami 21 ta, 1880), qayta ishlangan venger, loʻli va boshqa xalqlar qoʻshiqlarida ham sharqona uslub xususiyatlari seziladi. Bramsning „Nemischa rekviyem“i (1868), 4 ta simfoniyasi (1874—85), fortepiano va orkestr (2 ta), skripka va orkestr, skripka, violonchel va orkestr uchun konsertlari, fortepiano uchun 3 ta sonatasi, intermessolari va boshqa asarlari Yevropa romantik musiqasi durdonalari qatoridan oʻrin olgan. Bramsning simfoniyalari, kamercholgu va vokal asarlari Oʻzbekistonda ham ijro etib kelinadi.
left|thumb|upright|1891-yilda Gamburgdagi Brahms tugʻilgan binoning surati. 1943-yilda bombardimon natijasida vayron boʻlgan
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brandmauer

Brandmauer (nem. Brandmauer, Brand — yongin, Mauer — devor) — yongan binoning boshqa qismlariga tarqalmasligi uchun bino qismlarini bir-biridan ajratib turadigan tomdan baland gʻisht devor. Oson yonuvchan material bilan yopilgan tomdan kamida 60 sm, boshqa tomlardan esa 30 sm baland qurilishi lozim. Uzun binolarda koʻndalangiga bir necha B. quriladi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Willy Brandt

Willy Brandt (olmoncha talaffuzi: Villi Bgʻant; haqiqiy ismi va familiyasi — Herbert Ernst Karl Frahm (Herbert Oʻrnst Karl Fram); 1913.18.12, Lyubek 1992) — GFR siyosat va davlat arbobi. GFR federal kansleri (1969—74), Germaniya (Gʻarbiy Berlin) sotsialdemokratik partiyasi raisi (1958—63), Germaniya sotsialdemokratik partiyasi (SDPG) raisi (1964—87). Gʻarbiy Berlinni boshqaruvchi burgomistr (1957—66). GFR koalitsion hukumati (XDS—XSS va SDPG) da vitsekansler va tashqi ishlar vaziri. Sotsialistik internatsional prezidenta (1976-yildan). Nobel tinchlik mukofoti laureati (1971).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Branxiylar

Branxiylar — Milet shahri yaqinida joylashgan Didimeyon ibodatxonasidagi Apollon orakuli (ibodat qiluvchilar goʻyoki oʻz savollariga tangri javobini oladigan, shuningdek uning bashoratidan voqif qilinadigan maxsus joy)ni boshqargan kohinlar sulolasi. Yunon afsonalariga koʻra, delfalik (qarang Delfa) Branx ularning bobokaloni boʻlgan. Axomaniylar poashoxs Kserks (Xshayarshan) Yunonistonga yurish qilganda (qarang Yunonfors urushlari) B. mazkur ibodatxona xazinasini unga inʼom qilishgan. Ammo, Kserks bu urushda magʻlub boʻlgach, oʻz vatandoshlarining intiqomidan qoʻrqib, shoh bilan birga Eronga kelganda, undan doimiy yashashlari uchun joy soʻragan. Shunda Kserks B.ni Shim. Baktriyaga, Oks (Amudaryo) boʻyiga joʻnatgan (taxminan miloddan avvalgi 480). Ular tayinlangan yerga kelib shahar qurishgan. Mazkur shahar Iskandar Maqduniy tomonidan vayron qilinib, B. oʻtmishdagi xiyonatlari uchun qatli om etilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brass

Brass (frans. brasse, bras — qoʻl soʻzidan) — koʻkrakda suzish usuli. Bunda qoʻl va oyoq bir vaqtning oʻzida (qoʻl suvdan chiqmagan holda) gorizontal tekislikda harakat qiladi. Oyoq harakati suzayotgan baqaning harakatlariga oʻxshab ketadi. B. eng qad. suzish usuli boʻlib, u 16-asr 1-yarmidan maʼlum. 1904-yildan erkaklar, 1924-yildan ayollar oʻrtasida olimpiada musobaqalari dasturiga kiritilgan. B. usulida suzish boʻiicha oʻzbekistonlik Svetlana Babanina jahon rekordchisi boʻlgan. Shuningdek xalqaro sport ustalari Larisa Belakon, Leonid Kolesnikov, Temur Podmarev ham Oʻzbekistonning mashhur B.chi suzuvchilaridir.

Bolalar umurtqasi qiyshayganda, ularda bukirsimonlik sezylganda B. usulida suzish bilan shugʻullanish yordam beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Suzish
Bratislava

Bratislava — Slovakiya Respublikasining poytaxti, Avstriya va Vengriya chegarasiga yaqin joyda. Mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisi 452 ming kishi (1997). Bratislava 10-asr boshlarida Buyuk Moraviya knyazligidagi qalʼa sifatida tilga olinadi. Bu knyazlikni vengerlar tormor etgach (907), Bratislava Pozsony nomi bilan Vengriyaga qoʻshildi. Oʻrta asrlarda esa nemislar qoʻliga oʻtib, Pressburg deb nomlangan. 1536-yilda gabsburglarning Vengriyadagi markaziga aylandi. 1541—1784-yillarda Bratislava Vengriya qirolligi poytaxti, 18-asr oxiridan Slovakiya milliy ozodlik harakatlari markazi boʻlgan. 1918-yilda Chexoslovakiya tashkil topgandan soʻng, Slovakiya Respublikasining, 1992-yildan mustaqil Slovakiya Respublikasi poytaxti.

Bratislava transport yoʻllari tuguni. Dunay boʻyidagi yirik portlardan. Aniq mashinasozlik va stanoksozlik, elektrotexnika, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya, qurilish materiallari ishlab chiqarish sanoati rivojlangan. Kimyo va neft kimyosi sanoati markazi. Slovakiya Fanlar akademiyasi (1953), Slovakiya muzeyi, unt, politexnika instituti, iqtisod, badiiy va teatr institutlari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan gotika uslubidagi sobor (1221), Mixaylov darvozasi (14—18-asrlar) va boshqa saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bratislava universiteti

Bratislava universiteti, Yan Amos Komenskiy nomidagi Bratislava universiteti — Slovakiyadagi dastlabki universitet. 1919-yilda tashkil etilgan. Bratislava universiteti huquqshunoslik, tibbiyot, dorishunoslik, falsafa, sanʼat, tabiiy fanlar, jismoniy tarbiya va sport boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 18 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Slovakiyadagi universitetlar‎
Bratsk

Bratsk — Rossiya Federatsiyasi Irkutsk viloyatidagi shahar (1955-yildan). Bratsk suv omborining chap sohilidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 259,6 ming kishi (1999). Shahar Bratsk GES qurilishi munosabati bilan bunyodga kelgan. Oʻrmon sanoati majmuasi, alyuminiy, energetika mashinasozligi, industriya instituti bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bratsk suv ombori

Bratsk suv ombori — Rossiyaning Irkutsk viloyatidagi suv ombori. 1961-yilda Angara daryosida Bratsk GES uchun qurilgan toʻgʻon natijasida barpo etilgan. Bratsk suv ombori orol Angara daryosini turli mavsumlarda tartibga solib, Bratsk GESning uzluksiz ishlab turishini taʼminlaydi. Maydoni 5470 km², hajmi 169,3 km. Ikki asosiy qismdan (Angara daryosi boʻylab uzunligi 500 km, eni 33 km va Oka daryosi boʻylab uzunligi 370 km)dan iborat. Energetika maqsadlaridan tashqari Bratsk suv ombori oroldan transport, yogʻoch okizish, baliqchilik xoʻjaligi, sanoat va kommunal xoʻjaliklari maqsadlarida ham foydalaniladi. Bratsk suv ombori orol barpo etilgandan keyin Angara irmoqlarida kema qatnaydigan boʻlib qoldi. Bratsk suv ombori orol sohillarida Bratsk, Svirsk, UsolyeSibirskoye shaharlari joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Suv omborlari
Walter Houser Brattain

right|200px|thumb|Walter Houser Brattain
Walter Houser Brattain (10-fevral 1902-yil, Syamin, Xitoy — 13-oktyabr 1987-yil, Sietl) — amerikalik fizik, John Bardeen bilan hamkorlikda tranzistor effektni kashf etdi (1948) va birinchi tranzistorni yaratdi. Yarimoʻtkazgichlarning sirtqi xossalarini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1956, John Bardeen va William Shockley bilan hamkorlikda).Nobel mukofoti sovrindorlari"BRATTEYN (Brattain) Uolter" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1902-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1987-yilda vafot etganlar
Turkum:13-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vladimir Braun

Braun Vladimir Fyodorovich (1947.16.4, Perm viloyati Solikamsk shahri) — opera xonandasi (dramatik bariton). Oʻzbekiston xalq artisti (1986). Odessa konservatoriyasini tugatgach (1977), Novosibirsk opera va balet teatri, 1979—91 yillarda A. Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni. Rigoletto, Amonasro, Yago (J. Verdi, "Rigoletto", "Aida", "Otello"), Eskamilo (J. Bize, "Karmen"), Tomskiy (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi"), Igor (A. Borodin, "Knyaz Igor") Lefort (A. Petrov, "Pyotr I"), Ruprext (S. Prokofyev, "Olovli farishta") partiyalarini ijro etgan. Ovozi yoqimli tembr va toʻliq diapazonga ega. B. obrazlarni vokal ijrosi va sahna vositalari mushtarakligida ochishga intiladi. Konsert repertuaridan romans, qoʻshiqlar ham oʻrin olgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Herbert Brown

Herbert Charles Brown (1912.22.5, London – 2004.19.12, Lafayette, Indiana, AQSh) – Amerika kimyogari. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1957-yildan).Kimyoga oid asosiy tadqiqot ishlari bor. Diboranni sintez kilishning oddiy usulini ishlab chiqgan. Toʻyinmagan organik birikmalarni gidroborirlash reaksiyasini kashf etgan (1959). Trimetilbor yoki diboran hosilalarining aminga qoʻshilishini tadqiq qila turib, molekuladagi sterik kuchlanishni miqdoriy usulda oʻrganish nazariyasiga asos solgan. Amerika sanʼat va fan akademiyasi aʼzosi (1966-yildan), Nobel mukofoti laureati (1979, G. Vittig bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlari"BRAUN (Braun) Gerbert Charlz" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 Ei-Ichi Negishining biografik xotirasi (inglizcha) // 2008-yil, Milliy Fanlar akademiyasi Vashington, D.C 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1912-yilda tugʻilganlar
Turkum:22-mayda tugʻilganlar
Turkum:19-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:2004-yilda vafot etganlar
Turkum:Tasvirsiz maqolar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Braun Jon

thumbnail
BRAUN Jon (John Brown) (1800.9.5 — 1859.2.12) — AQSH qoratanli qullarini ozodlikka chiqarish harakati rahbarlaridan biri. 1855—56 yillarda Kanzasdagi quldorlikka qarshi boʻlgan qoʻzgʻolonga rahbarlik qildi. Yashirin "Yer osti temir yoʻli" tashkiloti (Janubiy shtatlardagi qoratanli qullarni shimoliy shtatlarga qochirib yuborib, qulliqdan qutqarish bilan shugʻullangan) faoliyatida ishtirok etgan. Braun 1859-yil butun dunyo qullarining qoʻllab-quvvatlashiga ishonib qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan. 18 kishilik otryadi bilan quldorlikka asoslangan Virginiya shtatidagi HarpersFerri qurolaslahaxonasini egallagan. Hukumat qoʻshinlari Braun otryadiga zarba berib, ogʻir yaralangan Braun zambilda sudga keltirilgan. Sud hukmi bilan Charlstonda dorga osilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karl Ferdinand Braun

200px|right
Karl Ferdinand Braun (1850.6.6, Fulda — 1918.20.4, Nyu York) — nemis fizigi. Ilmiy ishlari radiotexnikaga oid. Elektr tebranishlarni tekshirish maqsadida B.naychasi (trubkasi)ni taklif etgan, Kristallarda unipolyar oʻtkazuvchanlik xossasini anikdagan va shu asosda kristall detektorlarni yaratgan. Braun antennaning bir necha turini yasagan. Nobel mukofoti laureati (1909, Guglielmo Marconi bilan hamkorlikda).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Nemis fiziklari
Turkum:1850-yilda tugʻilganlar
Turkum:6-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1918-yilda vafot etganlar
Turkum:20-aprelda vafot etganlar
Michael Stuart Brown

Michael Stuart Brown (1941.13.4.) — Amerika genetigi. Odam va hayvonlar organizmida lipidlarning tashilish va xolesterin almashinuvining boshqarilish mexanizmi ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1985; Joseph Goldstayn bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:13-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Edward Browne

Edward Granville Browne (1862.7.2, Yuli, Glostershir — 1926.5.1, Kembrij) — ingliz sharqshunosi. Kembrij untida sharq tillari va tabobat ilmini oʻrgangan. Uzoq vaqt Eronda yashagan. Kembrij universitetida arab va fors tillari professor (1888— 1925). Yaqin va Oʻrta Sharq, shu jumladan Oʻrta Osiyo xalqlarining adabiyoti va madaniyatiga oid bir necha asar yozgan. U "Bir yil forslar orasida" (1893), 4 jildli "Eron adabiyoti tarixi" (1902—24), "Hozirgi Eron poeziyasi va matbuoti" (1914), "Arab tabobati" (1921) nomli asarlar muallifi. Browne Nizomiy Aruziy Samarqandiyning "Toʻrt maqola"si (1921) matnini va Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ushshuaro"si (1901) matnini nashr ettirgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 Tashqi 
 Brown E. G. Fors Bayanining qisqacha mazmuni

Turkum:Kishilar
Turkum:1862-yilda tugʻilganlar
Turkum:1926-yilda vafot etganlar
Turkum:Angliyalik sharqshunoslar
Braunit

Braunit (19-asr nemis olimi M. Braun nomidan) — murakkab oksidlar sinfiga mansub mineral. Kvadrat sistemada kristallanadi. Koʻpincha donador agregatlar uyumi koʻrinishida uchraydi. Rangi qoraqoʻngʻir yoki kulrang. Yarim metallsimon yaltiraydi. Qattiqpigi 6— 6,5. S. ogʻ. 4,7—4,9. Baʼzan suyet magnitlangan ham boʻladi. Gidrotermal yertomirlarda, kontakt — isgamorfik jinslarda uchraydi. Yirik ruda konlari marganes oksidiga boy regional va kontakt — metamorfik choʻkindi qatlamlarda uchraydi. B. beqaror, tezda psilomelan va pirolyuzitga aylanadi. B. — muhim marganes rudasi. Yirik konlari Hindistonda bor, Oʻzbekiston va Qozogʻistonda ham topilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Minerallar
Braxi ...

Braxi ... (yun. brachys — qisqa) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilib kelgan soʻz maʼnosiga "kalta", "qisqa" ifodasini beradi (mas, braxikefaliya, brahistoxrona).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braxikefaliya

Braxikefaliya, braxitsefaliya (braxi... va yun. kephale — bosh) — dumaloq bosh, miya qutisining dumaloq shakli. Miya qutisining eni boʻyidan 80% ortiq boʻlsa, B. hisoblanadi (qarang Bosh koʻrsatkichi).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brashov

Brashov — Ruminiyaning markaziy qismidagi shahar, Brashov judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 324 ming kishidan ziyod (1990- yillar oʻrtalari). Brashov tuguni. Mamlakatning muhim sanoat markazi. Mashinasozlik, elektrotexnika, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Yogochsozlik, koʻn poyabzal, kimyo, qurilish materiallari, poligrafiya sanoati korxonalari; intlar, muzey va teatrlar bor. 15—16-asrlarda Transilvaniyaning bosh shahri boʻlgan. Shahar devori (13—17-asrlar), ratusha (13—17-asrlar), gotika cherkovlari (1385—1477) saqlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Ruminiya shaharlari
Brashpil

Brashpil (gollandcha — braadspil) — kema yakorini koʻtaruvchi, zanjir va sim arqonlarni yigʻib oluvchi chigʻir. Gorizontal valga oʻrnatilgan ikki barabani ham boʻladi. Kemaning tumshuq qismiga oʻrnatiladi. Katta kemalarda bugʻ porshenli mashinalar yoki elektr dvigatellari bilan, kichik kemalarda dastaki motor yoki asosiy dvigatel bilan harakatga keltiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braxma

Braxma — Vedalar adabiyotida Xudoning yaratish qudrati ato etilgan buyuk farishta. Braxmaga moddiy koinotni, undagi barcha tirik va notirik mavjudotlar bilann birga, yaratish vazifasi yuklatilgan. U 100 yil umr ko‘radi. Uning bir kuni Kalpa deb ataladi va har biri to‘rt yugadan iborat ming davr davom etadi. Bu to‘rt yuga: Satya-yuga, Treta-yuga, Dvapara-yuga va Kali-yuga deb ataladi. Satya-yuga 1.728.000y., Treta-yuga 1.296.000 y., Dvapara-yuga 864000 y. va Kali-yuga 432000 y. davom etadi. Braxmaning tuni ham ming kalpa davom etadi. Braxmaning 100 ylik umri Yerdagi vaqt hisobi bo‘yicha 311trillion 40 million y.ga teng. Shundan keyin Braxma o‘zi yaratgan koinot bilan birga yana mavhumlik holatiga o‘tadi.
Braxma - hinduizmda Vishnu va Shiva bilan birga trimurti, ya’ni ilohiy troitsa (uchlik)ni tashkil qiluvchi xudolardan biri. Braxma dastlab dunyoni yaratuvchi va boshqaruvchi oliy xudo sifatida namoyon bo‘lgan. So‘nggi davrlarda hinduizmda troitsaning boshqa ikki a’zosi oldinga o‘tib, Braxma oxirgi o‘rinni egallagan.
 

 
 

Turkum:Donolik xudolari
Brahmanizm

Brahmanizm kirmanglar normalniy malumot yuq baribir

Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda buddizm vujudga keldi va B.ga qarshi kurash olib bordi. Buddizmga qarshi kurash jarayonida va uning bevosita taʼsirida B. astasekin hinduizmta aylanib ketdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dinlar
Brahmanlar

Brahmanlar — 1) Hindistondagi oliy kastalardan biri. Kelib chikishi boʻyicha kohinlarning qadimgi tabaqasi (varna)ga mansub. Kadimda B. kohinlik vazifasini oʻtab, qurbonlik marosimlariga rahbarlik qilgan, xalq orasida Vedalarni targʻib etish bilan shugʻullangan. Oʻrta asrlar davrida esa davlat ishlarida ham qatnashib, koʻproq qozilik lavozimini egallagan. Hozirgi koʻpchilik B.ning kun kechirish manbai diniy marosimlar bilan emas, balki davlat xizmati, dehqonchilik va boshqa yumushlar bilan bogʻliq. Hindistondagi hukmron sinf va ziyolilarning aksariyati B.dir. Shuningdek, B. orasida ishchilar, xizmatchilar, farroshlar, hunarmandlar ham mavjud; 2) asosan veda diniga xos rasmrusumlar bayoni va sharhidan iborat qad. hind muqaddas kitoblari (miloddan avvalgi 8—6-asrlar) boʻlib, ular Vedalarni mazmunan toʻldiradi. Qurbonlikning ahamiyatini koʻrsatish, yer xudolari — kohinlarni osmon xudolaridan yuqori qoʻyish B.ning asosiy gʻoyasidir. B.da qad. hind hunarmandchiligi, grammatikasi, astronomiyasi, falsafasi va boshqa xususida ham maʼlumotlar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brahmaputra

Brahmaputra, Bramaputra — Jan. Osiyoda, Xitoy (Tibetdagi nomi Sangpo), Hindiston va Bangladeshdagi daryo. Uzunligi 2900 km, havzasining maydoni 935 ming km². Tibet togʻligining janubi-sharqida, 4800 m ga yaqin balandlikda Ladakh tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Janubiy Tibetdagi kenglik boʻylab choʻzilgan chuqur tektonik choʻkmadan oqib oʻtadi. Soʻngra jan.ga keskin burilib, Himolay va Hindixitoy togʻlari orasidagi ulkan eroziya darasidan oʻtgach, HindGang tekisligiga chiqadi. Bengaliya qoʻltigʻiga quyilish oldida Gang daryosi bilan qoʻshilib, katta (maydoni 80 ming km²) delta hosil kidali. Asosan qor va yomgʻirdan suv oladi. Yezda musson yomgʻirlari va Himolay togʻlaridagi erigan qor suvlari hisobiga toʻlib oqib, quyi oqimida suv sathi 10-12 m koʻtariladi. Qishda suvi ancha kamayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 12 ming m³/sek. Yozda 15 ming m³/sek., qishda 4 ming m³/sek. Gidroenergetika resursi nihoyatda katta (60 mln. kVt). B.ning quyilish yeridan Dibrugarh shahrigacha (1290 km) kema qatnaydi. Sugʻorishda keng foydalaniladi. B. sohilida Shigadze (Xitoy), Gauxati (Xindiston) va boshqa shaharlar joylashgan. BRAHMI — qad. boʻgʻinli hind yozuvlaridai biri. Miloddan avvalgi 3-asrda yuzaga kelgan. Hindiston va Hindixitoy (Myanma (Birma), Shri Lanka va boshqalar) dagi hozirgi koʻpgina yozuvlarga asos boʻlgan. Bu yozuvdagi yodgorliklar buddiylikka oid oliy farmonlar boʻlib, shoh Ashok (miloddan avvalgi 272—232) davriga mansub. Bularning koʻpchiligi qoyalarga va ibodatxonalarning ustunlariga oʻyib bitilgan. B.ning kelib chiqishi aniqlanmagan; yozuvning yuzaga kelishiga finikiya yozuvi (nemis olimlari A. Veber, T. Byuler va boshqa fikricha), shuningdek oromiy hamda jan. arab yozuvlari taʼsir etgan, degan taxminlar mavjud. Bundan tashkari, B. bilan hozircha oʻqishga muvaffaq boʻlinmagan koʻhna hind yozuvini (Moxenjo-Daro, miloddan avvalgi 3—2-ming yil) bogʻlashga harakat qilinadi (hind olimlari — Ye. Shamashatri, S. K. Chatterji va boshqalar). B. alifbosi 31 boʻgʻin belgi (undosh va „a“ unli)dan iborat. Bulardan tashqari, 4 ta unlilarni bildiruvchi belgi va yana alohida belgi (anus vara) qabul qilingan, keyingisi artikulyatsiya oʻrniga koʻra turkiy tildagi „ng“ kabidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Hindistondagi daryolar
Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Bangladeshdagi daryolar
Turkum:Nepaldagi daryolar
Brahmo samaj

Brahmo samaj ("Brahma jamiyati") — Hindistondagi diniy islohchilik jamiyati. 1828-yilda hind maʼrifatparvari Ray Rammoxan tomonidan tashkil etilgan. Jamiyat ilgʻor kuchlarini birlashtirish, mamlakatning madaniy darajasini koʻtarish, tabaqaviy, irqiy, diniy va boshqa toʻsiqlarni yoʻq qilish, umumiy taʼlimni isloh qilish uchun kurashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan edi. Brahmo samaj rahbarlari hinduizm, islom, xristianliyutt ilgʻor tomonlarini oʻzida singdirgan, "universal" tusdagi, monoteizm ruhida isloh qilingan yangi din jamiyatni qayta qurish vositasi boʻlishi mumkin, deb hisoblaganlar. 1866-yil bu jamiyat 2 guruhga boʻlinib ketdi. Birinchi guruh — Adiy samaj, ikkinchisi — Butun Hindiston Brahmo samaj i deb ataldi. Birinchi guruh upanishadlar gʻoyasiga tarafdorligini bildirgan boʻlsa, ikkinchi guruh xristianlik taʼsirida boʻlgan. Keyinchalik bu jamiyat maydamayda gʻoyaviy yoʻnalishlarga ajralib ketdi va 20-asrning 2-yarmiga qadar faoliyat koʻrsatdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil