Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Kristallofizika

Kristallofizika, fizik kristallografiya — kristallografiya boʻlimi; kristallar va kristall agregatlarining fizik xossalarini, shuningdek, bu xossalarning tashqi taʼsirlar natijasida oʻzgarishini oʻrganadi. Bu xossalarga kristallar deformatsiyasi, mustahkamligi, issiqlik oʻtkazuvchanligi, sirt energiyasi, adsorbsiyasi, spektroskopiyasi, lyuminessensiyasi va magnit, shuningdek, oʻta oʻtkazuvchanlik, ferromagnetizm, segnetoelektr, piroelektr, pyezooptik, pyezoelektr va boshqa xossalari kiradi. Kristallarning fizik xossalari har xil optik yoʻnalishlarda birdek boʻlmaydi. Ularni simmetrik yoʻnalishlarda ekvivalent xossalarga ega boʻlgan bir jinsli va anizotrop muhit deb qarash mumkin (qarang: Anizotropiya).

K.da anizotrop muhitning xossalarini miqdoriy ifodalashda matematik apparat — tenzor analizdan va guruhlar nazariyasidan foydalaniladi. Mas, ikki vektor kattalik (muhitning qutblanishi R va elektr maydon kuchlanganligi YE; tok zichligi j va elektr maydon kuchlanganligi £) yoki ikki psevdovektor kattalik (mas, magnit induksiyasi V va magnit maydon kuchlanganligi N)lar orasidagi oʻzaro bogʻliklikni tavsiflovchi anizotrop muhitning fizik xossalari (mas, dielektrik qabulchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, magnit kabul-chanligi, tenzorlari) ikkinchi tartib (rang) li qutb bilan aniqlanadi. Yuqori tartibli tenzorlar bilan anizotrop muhitning fizik xossalari, mas, pyezoelektr effekt, elektrostriksiya, magnitostriksiya, elastiklik va boshqa shunga oʻxshash xossalari aniqlanadi.

Kristall panjarasiaati har xil nuqsonlar (vakansiyalar, dislokatsiyalar, domenlar va hokazo) va ularni kristallarning fizik xossalari (plastikligi, mustahkamligi, elektr oʻtkazuvchanligi, mexanik aslligi va boshqalar) ga taʼsiri urganiladi. Kristallardagi nuqsonlar ularning plastikligi, mustahkamligi, elektr qarshiligi va boshqa xossalariga taʼsir qiladi. Shuning uchun amalda ishlatiladigan maʼlum fizik xossali kristallarni topish K. ning asosiy masalalaridan biri hisoblanadi.

K. asosida kristallooptika vujudga keldi. K. yutuqlari tufayli qattiq jism fizikasi jadal rivojlana boshladi. U kristallokimyo bilan ham bevosita bogʻliq. K. ning oʻsha paytdagi holatini nemis fizigi V. Fogt (1850—1919) bayon qilgan, uning statik va dinamik nazariyasini M. Born rivojlantirgan. F. Ioffe K. ga maʼlum hissa qoʻshgan.

Kristallarning atom tuzilishini, tarkibi va strukturalarini atom va ion oqimlari orqali oʻrganishga, ularning fizik xususiyatlarini oʻzgartira olish imkoniyatlarini yaratishga oʻzbek fizik olimlaridan N. Yu. Toʻrayev, professor E. S. Parilis va boshqa ham katta qissa qoʻshdilar.

 Adabiyot 
 Ioffe A. F., Fizika kristallov, M. — L., 1929; Vay Dj., Fizicheskiye svoystva kristallov i ix opisaniye pri pomoshi tenzorov i matrits per. s angl., M., 1967;Parilis E.S., Turayev N. Yu., Teoriya rasseyaniya ionov srednix energiy va poverxnosti monokristalla, T., 1970; Vasilyev D. M., Fizicheskaya kristallografiya, M., 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Fizika
Turkum:Fan
Kristobalit

Kristobalit (Meksikadagi San-Kristobal koni nomidan) — kvars guruhiga mansub mineral. Kremnezyom (gil)ning boʻsh turi. Kimyoviy formulasi SiO2. Qattiqligi 6—7, zichligi 2,2 g/sm3. Rangi oq, tussiz. Shishasimon yaltiroq. Kristallari kub shaklida. 1470° da qizdirilgan kvars K. ga aylanadi. Ikki turi — a tetragonalli va r kubli K. farqlanadi. Koʻmir konlarining yer ostida tabiiy oʻt olishida, shuningdek, domna pechlari maʼlum temperaturaga yetgan joylarida sunʼiy K. paydo boʻladi.

Oʻzbekistonda K. Angren koʻmir koni rayonida yer osti yongʻinlari natijasida kvarsli qumtoshning qayta hosil boʻlishi hisobiga vujudga kelgan tridimit bilan birgalikda 1959-yilda aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Minerallar
Krit

Krit – Oʻrta dengizning sharqiy qismidagi orol, Yunoniston hududi. Maydoni 8,3 ming km². Uzunligi gʻarbdan sharqqa 260 km, eni 12 km dan 55 km gacha. Shimoliy qirgʻoqlari qoʻltiqlar bilan parchalangan, jan. kam parchalangan, jarli. Relyefi togʻli. Togʻ massivlari (eng baland joyi 2456 m, Ida togʻi) ohaktosh va slanetslardan tuzilgan, karst hodisasi keng tarqalgan. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi, yozi quruq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12°, iyulniki 26°. Togʻlarda qor may oyigacha saqlanadi. Yiliga 600 mm dan 1600 mm gacha (sohil qismida) yogʻin yogʻadi, asosan, qish oylarida. Oʻrta dengiz butalari (frigana) oʻsadi, togʻ tepalari yaylov. Tokzor va zaytunzorlar bor. Donli ekinlar, tamaki ekiladi. Aholi qoʻychilik, baliq ovlash bilan ham shugʻullanadi. Samariya milliy bogʻi tashkil etilgan (togʻ flora va fauvasi muhofaza qilinadi). Antik davr va oʻrta asrlarda qurilgan koʻplab meʼmoriy yodgorliklar (qalʼa, cherkovlar) saqlangan. Asosiy portlari: Iraqlion, Xanya.

Krit – Yevropa madaniyatining eng qadimgi oʻchoqlaridan. Orolda miloddan avvalgi 3-ming yillikda ilk quldorlik davlatlari vujudga kelgan. Miloddan avvalgi XX-XV asrlarda bu davlatlar juda rivojlangan. Miloddan avvalgi I asrda Krit Yunonistoning siyosiy va madaniy hayotida muhim oʻrin tutgan. Miloddan avvalgi 67-yilda orolni rimliklar egallagan. Rim imperiyasi parchalanib ketgandan soʻng (395-yil) Krit Sharqiy Rim imperiyasi, 823—961- yillarda arablar qoʻl ostida boʻldi, 961 – 1204-yillarda Vizantiya tarkibiga kirdi. 1669-yil dan Usmonli turk saltanati tasarrufida. Bolqon urushlarishn soʻng Yunoniston—Turkiya shartnomasi bilan tasdiklangan 1913-yildagi London sulh shartnomasiga asosan, Krit Yunonistonga oʻtdiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Yevropa
Krit qoʻzgʻolonlari

Krit qoʻzgʻolonlari (1866–69, 1896–97) – Usmonli turk imperiyasiga qarshi Krit o.da kutarilgan qoʻzgʻolonlar; Gretsiya bilan qayta qushilish shiori ostida oʻtgan. 1866–69 yillardagi qoʻzgʻolon davrida qoʻzgʻolonchilar Vaqtli hukumat tuzishgan, ularga yordamga Gretsiya va boshqa mamlakatlardan koʻngillilar kelgan, qurol-yarogʻ keltirilgan. Yevropa davlatlari konferensiyasi (1869-yil yanvar). Gretsiyani qoʻzgʻolonchilarga yordam berishni toʻxtatishga majbur qildi, vatijada qoʻzgʻolonchilar tez orada magʻlubiyatga uchrashgan. 1896–97 yil lardagi qoʻzgʻolon davrida Turkiya kritliklarga (ularga grek harbiy otryadlari kelib qoʻshilgan) qarshi "muqaddas urush" (jihod) eʼlon qilgan (1896-yil noyabr). Gretsiya 1897-yil Turkiya bilan boʻlgan urushda yengilgach, qoʻzgʻolon bostirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Kritik bosim

Kritik bosim (lot. kritikos - chegara) — modda (yoki moddalar aralashmasi)ning kritik holataati bosimi. Har bir modda xususiy Kritik bosim ga ega. Kritik bosimdan past bosimda modda 2 muvozanat faza — suyuqlik va bugʻga ajraladi. Lekin Kritik bosim va kritik temperaturada suyuqlik bilan bugʻ orasidagi farq yoʻqoladi, yaʼni modda bir fazali holatga oʻtadi. Kritik bosim moddaning fizik-kimyoviy doimiysi hisoblanadi. Masalan, suvning Kritik bosim i 218,3 atm ga teng. Kritik holatdagi moddalar aralashmasining Kritik bosim i (aralashma komponentlari konsentratsiyasi) aralashma tarkibiga ham bogʻliq boʻladi. Shuning uchun aralashma diagrammasi birgiva kritik nuqtadan emas, balki nuqtalari Kritik bosim, temperatura va konsentratsiyaning turli qiymatlaridan tashkil topgan egri chizikdan iborat boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kritik massa

right|thumb|350x350px| Demon yadrosi yordamida 1945 yilda sodir boʻlgan kritik avariyaning qayta yaratilishi: plutoniy chuquri neytronni aks ettiruvchi volfram karbid bloklari bilan o'ralgan. Dastlabki tajriba qo'shimcha blok qo'shilganda hosil boʻlgan nurlanishni o'lchash uchun mo'ljallangan. Blokni tashlab, noto'g'ri joylashtirilganda massa o'ta kritik bo'lib qoldi.
Yadro muhandisligida kritik massa barqaror yadro zanjiri reaksiyasi uchun zarur boʻlgan eng kichik bo'linadigan materialdir. Bo'linadigan materialning kritik massasi uning yadroviy xususiyatlariga (aniqrog'i, uning yadroviy bo'linish kesimi), zichligiga, shakliga, boyitilganligiga, tozaligiga, haroratga va atrof-muhitga bog'liq. Ushbu tushuncha yadro qurolini loyihalashda muhim ahamiyatga ega.

 Shuningdek qarang 

 Tanqidiylik (holat)
 Kritik hodisa
 Yadro muhimligi xavfsizligi
 Geometrik va material parametri

 

Turkum:Yadro fizikasi
Turkum:Fizika
Turkum:Milliy Fizika
Kritik nuqta

Kritik nuqta — moddaning holat diagrammasipz. kritik holatga mos keluvchi nuqta. Ikki fazali sistema (mas, suyuqlik — bugʻ, gaz — gaz) fazalarining oʻzaro muvozanatda boʻlishi. U kritik temperatura Gk, krktik bosim rk, kritik hajm K bilan tavsiflanadi.

Baʼzi moddalarning suyuqlik — bugʻ fazalari kritik nuqtasining parametrlariʼ K A, atm mzDyulGeliy 5,2 2,26 57,8Vodorod 33,24 12,8 65Kislorod 154,78 50,14 78Azot 126,25 33,54 90,1Suv 647,3 218,39 56Simob 1460±20 1640±50 48Litiy 3200±600 1680 66K. n.da sistemaning barcha xossalari oʻzaro oʻxshash va fazalar (mas, suyuqlik — bugʻ sistemasida moddaning suyuq va bugʻ holatlari) orasidagi farq yoʻqoladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kritik temperatura

Kritik temperatura - 1) moddaning kritik holatpagn temperaturasi. Har bir modda xususiy Kritik temperatura ga ega va u moddaning oʻzgarmaydigan tavsifnomalaridan biridir. Kritik temperaturada suyuqlikning sirt tarangligi nolga teng, meniski yoʻqoladi. Shuningdek, muvozanat holatda boʻlgan bugʻ va suyuqlikning fizik xususiyatlaridagi farq yoʻqola-di; Kritik temperatura moddaning fizik-kimyoviy doimiylaridan biri hisoblanadi (baʼzi bir moddalarning Kritik temperatura Tk qiymati kritik nuqta maqolasida berilgan); 2) ayrim oʻtkazgichlarning oʻta oʻtkazuvchanlik qolatiga oʻtish temperaturasi (qarang Oʻta oʻtkazuvchanlik). Koʻpgiva metallar, qotishmalar va kimyoviy birikmalar uchun aniqdangan. Sof metallarda eng pastki Kritik temperatura W da (-0,1 K), eng yuqori Kritik temperatura Nb da (9,2 K) kuzatilgan. Juda yuqori Kritik temperatura Nb, Ge qotishmalarida kuzatilgan (G23 K).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kritik hajm

Kritik hajm - modda (yoki moddalar aralashmasi) ning kritik holatdagi solishtirma hajmi. Har bir modda xususiy Kritik hajmga ega. Moddaning suyuq holatidagi hajmi shu moddaning Kritik hajmidan katta boʻla olmaydi. Chunki temperatura ortishi bilan suyuqlikning hajmi kengayadi, bugʻlanish ham ortadi. Bugʻning zichligi ortsa, solishtirma hajmi kamayadi. Vatijada, Kritik hajmda suyuqlik eng katta hajmga ega boʻladi. Kritik holatda moddaning suyuq va gaz fazalarining solishtirma hajmi tenglashadi (baʼzi moddalarning Kritik hajm Vk qiymati kritik nuqta maqolasida berilgan).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kritik holat

Kritik holat — ikki fazali (bir komponentli yoki koʻp komponentli) sistemaning muvozanat holati; bunda mavjud fazalar fizik xossalari jihatidan bir xil boʻlib qoladi. Izotrop fazalar (suyuqlik — suyuqlik, suyuqlik — bugʻ va gaz — gaz) muvozanatda yoki kristall panjara bir xil fazalar boʻlgandagiva Kritik holat vujudga kelishi mumkin. Sistemaning holat diagrammasida Kritik holatga mos nuqta kritik nuqta deyiladi. Sistemaning shu nuqtadagi parametrlari. — kritik bosim rk, kritik temperatura Tk, kritik hajm VK va boshqa uning kritik parametrlari deyiladi. Suyuqlik — bug sistemasining Kritik holatida suyuqlik va bugʻ fazalarining solishtirma. hajmlari bir xil boʻladi, faza oʻtish issikdigi nolga aylanadi, fazalar chegarasi yoʻqolib ketadi, sirt tarangligi boʻlmaydi. Shuning uchun Kritik holatni bir fazali sistemaning chekka holati deb qarash mumkin.

Kritik holat. En- r dryus diagrammasi: KB dan oʻngdagi va yuqorisidagi soha va KA dan chapdagi soha — mos holda moddaning gazeimon va suyuq holatlari; izotermalar V oʻqqa parallel boʻlgan soha — suyuqlik va uning toʻyingan bugʻlari orasidagi muvozanat holatiga mos keladi.

Bunday sistemaning suyuq va gazeimon holatlarini ifodalovchi parametrlari orasidagi bogʻlanish Endryus diagrammasi orqali grafik tasvirlanadi; har bir egri chiziq oʻzgarmas temperatura (izoterma)da r ning Vra bogʻliqligini ifodalaydigan grafik hisoblanadi. Rasmdan koʻrinib turibdiki, holati r^D^ parametrlar bilan belgilanuvchi sistemalarning kritik nuqtasida faqat bitta, yaʼni suyuqlik — bugʻ muvozanati mavjud.T < Tk da izoterma gorizontal siniq egri chiziqdan iborat. Gorizontal qism suyuq va bugʻ fazaning muvozanatiga mos keladi. temperatura koʻtarilishi bilan gorizontal qism kichraya boradi va kritik temperaturada izoterma sidirgʻa egri chiziqqa aylanadi. Bu izotermada faqat bitta burilish nuqtasi bor va u kritik nuqta hisoblanadi. Kritik temperaturadan yuqorida suyuqlik va bugʻ har qanday bosimda ham muvozanatda boʻlmaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Holatlar
Kritsa

Kritsa — tarkibida oz miqdorda oltingugurt, f’osor, kremniy boʻlgan kam uglerodli gʻalvirak temir; payvandlash materiali olishda ishlatiladi. Gʻovaqlarini shlak toʻldirib turadi. Kadimda temirchilik oʻchogʻida choʻyandan ortiqcha uglerod va boshqa aralashmalarni oksidlab olingan. Ularni bolgʻalab payvandlash temiriga aylantirilgan; uning plastikligi, payvandlanuvchanligi, zanglashga qarshiligi yuqori. Bulardan tashqari, K. bevosita rudadan 1250— 1350° da qaytarib (ortiqcha uglerod, kremniy, marganetsni yoʻqotib) olinadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krishan Chandar

Krishan Chandar (1914, Vazirobod — 1977, Bombey) — hind yozuvchisi va jamoat arbobi. Hozirgi zamon urdu adabiyotining yirik vakili. Hindiston taraqqiyparvar yozuvchilar uyushmasi rahbarlaridan biri (1953). Dastlabki hikoyalar toʻplami — „Tilsimi xayol“ (1937). Adibning turli janrlarda 80 ga yaqin kitobi chop etilgan. „Xoin“, „Biz vahshiymiz“ (1949) toʻplamlarida Hindistonning boʻlinishi (1947) va hind — musulmonlar qirgʻini mavzui yoritilgan. „Magʻlubiyat“ (1958), „Boʻron kurtaklari“ (1954), „Kumush yara“ (1964) romanlari, „Koʻcha ortga qaytadi“ (1961), „Ikkinchi qor yogʻishdan avval“ (1967) qissalari va avtobiografik qissalari („Loy oʻyinchoqlar“, 1956; „Xotiramdagi chinorlar“, 1968) va boshqa asarlarida Kashmir xalqi hayoti aks ettirilgan. Krishan Chandar „Eshakning sarguzashtlari“ (1958—1965), „Dadar koʻprigidagi bolalar“ (1958), „Qogʻoz qayiq“ (1966) romanlaridan iborat trilogiya muallifi. Krishan Chandar Oʻzbekistonda boʻlgan. Asarlari xorijiy tillarga, jumladan, oʻzbek tiliga ham Amir Fayzulla, Shahzod Kenjaev va boshra tarjimonlar tomonidan tarjima qilingan.

 
 Bir qizga ming oshiq roman, T., 1965;
 Otash nafaslar hikoyalar, toʻplam, T., 1977;
 Xotiramdagi chinorlar qissa va hikoyalar, T., 1986;
 Dadar koʻprigidagi bolalar qissa, T., 1999.

 
 Krishan Chandar. „Bir doʻstimning bolasi“
Krishna

Krishna (sanskritcha, ayvan — qorongʻu, qora) — hinduiylikda maʼbuda, xudo Vishnuning timsollaridan biri sifatida eʼtiqod qilinadi. K. — hind folklori, xususan, "Mahabharata"ning qahramoni. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Krishna (daryo)

Krishna, Kistva — Hindistondagi daryo, Hindiston yarim orolning janubida. Oʻz. 1280 km, havzasining maydoni 330 ming km². Gʻarbiy Gat togʻlaridan boshlanib, Dekan yassitogʻligidan oqib oʻta-di va Bengaliya qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Asosiy irmogʻi —Tungabxadra daryosi. Oʻrtacha suv sarfi 1730 m³/sek, yezda toʻlib oqadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Quyi qismida kema qatvaydi, kanal orqali Godanari daryosi bilan bogʻlangan. K. buyida Vijayanada shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Hindistondagi daryolar
Krishnamurti Jiddu

Krishnamurti Jiddu (1895.25.5 yoki 1897 — Madanapalli, Madras shtati — 1986) — hind diniy mutafakkiri, yozuvchi va shoiri. 1910 -yil teosoflar (ilohiyotchilar jamiyati aʼzolari) tomonidan dunyoning yangi xaloskori deb eʼlon qilindi. Biroq 1929 -yil K. ular bilan aloqani uzdi, har qanday uyushgan diniy faoliyatda qatnashishdan voz kechdi. K.ga koʻra, haqiqat faqat ichki hissiyot asosida, shaxs koʻnglidagini bemalol yorilib gapirish holatidagina namoyon boʻladi. Har qanday tugal falsafiy va diniy tizim bunga toʻsqinlik qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:17-fevralda vafot etganlar
Turkum:1986-yilda vafot etganlar
Krkonoshe

Krkonoshe, Ulkan togʻlar -Polsha va Chexiyadagi togʻlar. Shim.da, asosan, granit va gneyslardan, jan.da slanetslardan tuzilgan. Eng baland joyi 1602 m (Snejka togʻi). Moreva koʻllari, tosh uyumlari bor. Foydali qazilmalardan temir va mis rudalari, toshkoʻmir uchraydi. Igva bargli oʻrmonlar, alp oʻtloqlari bilan qoplangan. Milliy park tashkil etilgan. Turizm rivojlangan. Togʻ changʻi sporti markazi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
August Krogh

thumb|August Krogh

August Krogh (1874.15.11, Greno, Yutlandiya — 1949.13.9, Kopengagen) — daniyalik fiziolog. Kopengagen universiteti professor (1916—45). Turli aʼzolardagi kapillyarlar devorining anatomikfiziologik xususiyatlarini va kapillyar qon aylanishining moddalar almashinuvidagi ahamiyatini aniqlagan. Kapillyarlar va aʼzolar faoliyati oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik, hujayralar faoliyati va biologik membranalar oʻtkazuvchanligida ionlarning ahamiyatini tadqiq etgan. Mikrotonometriya, differensial manometriya, odam yuragidan oʻtadigan qonning minutlik hajmini aniqlash kabi fiziologik usullarni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1920).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:1949-yilda vafot etganlar
Turkum:15-noyabrda tugʻilganlar
Turkum:13-sentabrda vafot etganlar
Kroket

Kroket (ing. va frans. croguet —ilgak) — sport tipidagi oʻyin. Bunda sharni yogʻoch toʻqmoqchada urib muayyan tartibda joylashgan sim darvozalar qatoridan oʻtkazilib, moʻljalga — raqib qoziqchasiga yetkazish va uni oʻz qoziqchasiga qaytarish kerak. K. 17-asrda Fransiyada kelib chiqqan, 19-asrdan koʻpgina mamlakatlarga tarqalgan. 1900-yildagi Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krokoit

Krokoit — qoʻrgʻoshin xromati — RSYU4. Aniq jipslashgan monoklin singoniyali prizmatik choʻzinchoq kristallar bilan namoyon etilgan. Rangi sargʻishqizil, qizil, realgarga juda oʻxshaydi, qattikligi 2,5—3, yarqiroqligi olmossimon, zichligi 5600–6100 kg/m3, oson eriydi, koʻmirda qoʻrgʻoshin tomchilarini hosil etadi. Qoʻrgʻoshin konlarining oksidlanish zovasida, xromli ultraasosli jinslarda hosil boʻladi. Paragenezisi gohida, malaxit, serussit, anglezit va piromorfitlar bilan birga yuz beradi. Qoʻrgʻoshin va xromni aniqlash uchun indikator sifatida foydalaniladi. Asosan, Qurama togʻlari (Qoramozor) qoʻrgʻoshin konlari oksidlanish zonasida aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kromanonlar

Kromanyonlar (Fransiyadagi Kromanyon gʻori nomidan) — soʻnggi paleolit davrining hozirgi (odam) koʻrinishida boʻlgan qazilma odamlarining umumlashma nomi. Dunyoning barcha qismida K.ga oid suyak qoldiqlari topilgan. K.ning yuz tuzilishi hozirgi zamon odamiga oʻxshaydi. Ular taxminan 140 ming yil muqaddam paydo boʻlishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kromvel Oliver

KROMVEL (Cromwell) Oliver (1599—1658) — 17-asrdagi ingliz inqilobi arbobi, independentlar rahbari. 1640-yil Muddatsiz parlament (Qonun chiqaruvchi organ)ga saylangan. 1 — (1642—1646) va 2—(1648) fuqarolar urushida qirol armiyasi ustidan gʻalaba qozongan parlament armiyasining asosiy rahbarlaridan biri. K. armiyaga tayanib presviterianlarni parlamentdan haydagan (1648); qirolni qatl etish va respublika eʼlon qilinishiga koʻmaqlashgan (1649) natijada hokimiyat K. tarafdorlari qoʻlida toʻplangan. 1640-yildan lord-general (barcha harbiy kuchlar bosh qoʻmondoni). Irlandiya va Shotlandiyada ozodlik harakatlarini, levellerlar va diggerdar harakatini bostirgan, K. 1653-yil parlamentni tarqatib, yakka shaxs harbiy diktatura rejimi — protektorat oʻrnatgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kromvel oqimi

Kromvel oqimi - Tinch okean ning sharqiy qismidagi yuza oqim ostidagi ekvatorial ters oqim. Sharqqa tomon Janubiy Passat oqimi ostidan 154— 150° gʻ.u.dan Galapagos orollari tomon taxminan 2° shahrik. va 2° j.k. oraligʻida harakatlanadi. Kromvel oqimi 6500 km dan ortiq masofaga choʻzilgan, kengligi 300 km chamasida, 100 va 400 m chuqurlik oraligʻida joylashgan boʻlib, shim. va jan. chekkalarida va sharqda yuqoriga koʻtarilib boradi va qalinligi ham kamayadi. Tezligi 70—150 sm/sek. Suv sarfi 30 mln. m³/sek.dan ortiq. Kromvel oqimi Tinch okeanning ekvator kengliklaridagi suv oqimi sirkulyasiyasining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. AQSH ekspeditsiyasiga qarashli "X.M.Smit" kemasida okeanolog T.Kromvel tomonidan ochilgan va uning nomi bilan atalganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kromlex

Kromlex (bretoncha crom — doyra va lech — tosh) — neolit va, asosan, jez davriga oid megalitik inshootlarning bir turi. Balandligi 6–7 m gacha boʻlgan yirik tosh ustunlar ustiga tosh taxtalar qoʻyilib, aylana(doira) shaklida qurilgan (diametri 100 m gacha), ichiga dolmenlar va mengirlar oʻrnatilgan. K.lar quyoshga sigʻinish bilan bogʻliq boʻlib, quyosh ibodatxonasi qasri sifatida xizmat qilgan. K. Osiyo va Amerikada keng tarqalgan. Qrim va Kavkazda K.namunalari saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krona

Krona (slavyancha korona — toj) — Yevropadagi bir qator mamlakatlarning muomalada boʻlgan pul birligi. 
 Daniya kronasi — Daniya pul birligi (krona). 1 K. = 100 eyre. Xalqaro ifodasi DKK. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSh dollari = 8,4\ K. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kurs boʻyicha 1 K. = 80 soʻm 67 tiyin (2002-yil fevral).
 Islandiya kronasi — Islandiya pul birligi. 1 K. = 100 eyre. Xalqaro ifodasi 1 SK. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 K. = 12 soʻm 42 tiyin (2003-yil fevral). 
 Norvegiya kronasi — Norvegiya pul birligi (krone). 1 K. = 100 eyre. Xalqaro ifodasi NOK. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kurs boʻyicha 1 K. = 139 soʻm 07 tiyin (2003-yil fevral).
 Slovakiya kronasi — Slovakiya pul birligi (koruna). 1 K. = 100 geller. Xalqaro ifodasi SLK. Xalqaro valyutalar kursi buyicha 1 AQSh dollari = 47,90 K. (2002-yil fevral).
 Chexiya kronasi — Chexiya pul birligi (koruna). 1 K. = 100 geller. Xalqaro ifodasi GZK. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSh dollari = 36,37 K. (2002-yil fevral).
 Shvetsiya kronasi — Shvetsiya pul birligi (krona). 1 K. = 100 eyre. Xalqaro ifodasi SEK. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kurs boʻyicha 1 K. = 111 soʻm 83 tiyin (2003-yil fevral).
 Estoniya kronasi — Estoniya pul birligi (kroon). 1 K. = 100-sentabr Xalqaro ifodasi YEYEK. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSh dollari =17,71 K. (2002-yil fevral).
 Avstro-Vengriya kronasi — Avstro-Vengriyaning, soʻngra 1924-yilgacha Avstriya va Vengriyaning pul birligi. 
 Avstriya kronasi
 Vengriya kronasi
 Angliya kronasi, Fransiya kronasi — Fransiya (14—17-asrlar), Angliya (16—17-asrlar) va boshqa mamlakatlarning oltin tangasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kronshtadt

Kronshtadt (1723-yilgacha Kronshlot) — Rossiya Federatsiyasi Leningrad viloyatidagi shahar va port. Fin qoʻltigʻidagi Kotlin o.da, Sankt-Peterburgdan 29 km gʻarbda. Aholisi 45,1 ming kishi (1998). Kemalar tuzatiladi. Harbiy dengiz muzeyi, radio kashfiyotchisi A. S. Popovnnnt kabinet-muzeyi bor. K.ga 1703-yil Pyotr I Peterburgni dengiz tomondan himoya qiluvchi qalʼa sifatida qurdirgan. 18-asrning 20-yillaridan Boltiq floti bazasi. Istehkomlar (18-asr), dengiz sobori (1903—13), Pyotr I haykali, admiral S. O. Makarov haykali va boshqa bor. K.dagi futshtokning nolidan mutlaq balandlik oʻlchanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Kross

Kross (ing. cross — kesib oʻtish, oʻtish) — har xil joylar (oʻrmon, dala, maydon)dan, turli tabiiy toʻsiqlardan changʻida uchib, ot, velosiped, mototsikl, avtomobil minib, sportcha yugurib oʻtish.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krossingover

Krossingover (ing. crossing — over— chalkashuv) — chalkashish, gomologik xromosomalarshng oʻxshash qismlari bilan oʻrin almashinishi natijasida xromatida iplarining uzilishi va yangi tartibda birikishi. Birinchi marta amerikalik biolog T. Morgan aniqlagan (1911). Olim gomologik juft xromosomalarda genlar doimo oʻrin almashinib turishini drozofila (meva pashshasi)da oʻtkazilgan tajribalarda isbotlagan. K. har xil genlar allellajning yangi kombinatsiyalariga olib keladi. K. populyasiyalarla kombinativ oʻzgaruvchanlik paydo boʻlishiga olib kelishi tufayli tabiiy tanlanish uchun material beradi. K. aksariyat holdarda hujayralarning meyoz, baʼzan mitoz boʻlinishida roʻy beradi. K. DNK molekulasining har ikki, yoxud bitta ipida bir qancha genlar yoki genning bir qismiga ega boʻlgan xromosomalar katta qismlarining qayta kombinatsiyalanishiga olib keladi. Genlar orasidagi K. chastotasi xromosomadagi genlararo masofani bildiradi. K.ni oʻrganish natijasida xromosomalarning irsiy diskretligi isbotlandi; genlarning xromosomada toʻgʻri chiziq boʻylab joylashganligi va birikkan genlar guruhlari aniqlandi; xromosomalarning genetik haritalari (har bir birikish guruhida genlarning nisbiy joylashish sxemasi)ni tuzish imkoniyatiga ega boʻlindi. K. kombinativ oʻzgaruvchanlik miqdorini keskin oshirishi tufayli tabiiy tanlanish va seleksiya uchun dastlabki material beradi. K. barcha hayvonlar, oʻsimliklar va mikroorganizmlar uchun xos.K. xrdisasidan genetik tahlil orqali genetikaning qator muammolarini yechishda keng foydalaniladi.

 Adabiyot 
 Gloʻshakova T. I., Razvitiye predstavleniy ob individualnosti xromosom, M., 1983.

Sharifjon Turabekov, Mirfozil Abzalov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kross-kurs

Kross-kurs — ikki valyutaning kurs nisbati, valyutalarning uchinchi valyutaga kurs nisbatlari asosida aniqlanadi. Kurslardagi farqlar valyutalarni almashtirishda qoʻshimcha daromad olish yoki yoʻqotishlarni kamaytirish imkoniyatini beradi. Mas, soʻm dollarga bevosita almashtirilmay, kurslar nisbatiga qarab, dastlab yevro yoki funt sterlingga, soʻngra bu valyutalar dollarga almashtiriladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krotsimonlar

Krotsimonlar (Talpidae) - hasharotxoʻrlar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvonlar oilasi. K. (yer yuzasida hayot kechiruvchi yerqazardan tashqari) yer qazib, yer ostida hayot kechirishga moslashgan. Tanasi gʻoʻlasimon, tashqi quloq suprasi yoʻq, oldingi oyoqlari qisqa, tirnogʻi uzun va qattiq, moʻynasi qisqa, silliq. K. yaxshi koʻrmaydi; baʼzi birlarining koʻzi teri bilan qoplangan. Eshitish va hid bilish organi yaxshi rivojlangan. 30 dan ortiq turi bor, 12 yoki 18 urugʻga boʻlinadi. Tibet, Xitoy, Yaponiya, Shimoliy Amerika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Yiliga bir marta (bahorda) 4—9 bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 38—40 kun. Asosan, tuproq hayvonlari, jumladan, yomgʻir chuvalchanglari, hasharotlar va ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. K. yer qazib, tuproqqa havo oʻtishini va suv shimilishini yaxshilaydi. Oʻtloq tuproklarda K. bir yil davomida 160 t ga yaqin tuproqni yer yuzasiga qazib chiqaradi. Ayrim ovlanadi. 2 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dorothy Hodgkin

thumb|Dorothy Hodgkin

Dorothy Hodgkin (1910.12.5, Qohira — 1994.29.7, Ilmington) — ingliz kimyogari va biokimyogari. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1947). Rossiya Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1991). Murakkab fiziologik faol birikmalarning tuzilishini rentgenostrukturaviy tahdil qilgan. Asarlari sterinlar, peptidlar, kofermentlar va boshqalarga bagʻishlangan. Penitsillin (1946), vitamin V|2 (1956) tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1964)"KROUFUT-XOJKIN (Crowfoot Hodgkin) Doroti" OʻzME. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-mayda vafot etganlar
Turkum:1994-yilda vafot etganlar
Turkum:29-iyulda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari

Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Krum (hukmdor)

Krum (? - 814.13.4) - Birinchi Bulgʻor podsholigi hukmdori (803—814). U hukmdor Kardamdan keyin taxtga chiqqan. Protobulgʻor va slavyan zodagonlarini birlashtirgan. Franklar tomonidan Anar xoqonligi tugatilgandan soʻng (8-asrning 90-yillari) — uning sharqiy va jan. yerdari Bulgʻoriya tarkibiga qoʻshib olingan (805). Bulgʻoriyaning kuchayishini xohlamagan Vizantiya imperatori Nikifor I (802—811) bulgʻor hukmdori Kardam bilan tuzilgan sulh shartnomasini buzib, 807 yil Bulgʻoriyaga hujum qilgan. Oʻrtada bir nechta kuchli toʻqnashuv va janglar boʻlib oʻtgan. 809 yil bulgʻorlar Serdika shahrini (hozirgi Sofiya) bosib olgan. 811 yil 26-iyulda K. boshchiligidagi bulgʻorlar Virbish darasida vizantiyaliklarni tor-mor keltirgan. Bosh qoʻmondon imperator Ni-kifor va uning sarkardalari jangda halok boʻlgan. K. Versinikiya jangi (813 y 22-iyul)da vizantiyaliklarni qayta magʻlubiyatga uchratgach, Adrianopol (Edirne) qoʻshib olingan. U nafaqat qobiliyatli sarkarda, balki yaxshi davlat tashqilotchisi edi. Uning davrida Bulgʻoriya mustaqkamlanib, hududi kengaygan. Birinchi umumdavlat qonunlari (Krum qonunlari)ni eʼlon qilgan. Konstantinopol qamaliga tayyorgarlik koʻrish paytida vafot etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Krurova

Krurova, Krorayva (Kiroroyva) — qad. tarixiy-madaniy viloyat va davlat (mpl. av. 4—3-ming yillik — milodiy 5-asr). Sharqiy Turkistondagi Loʻbnur (Lobnor) koʻlining jan.da boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrning 2-yarmida Xitoyning Sharqiy Turkiston va Dananta qarshi tajovoʻzi vaqtida bu yerda Xitoy harbiy manzilgoxlari vujudga kelgan. Mahalliy tub atama — Kiroroyva milodiy 3— 4-asrlarga oid kharoshthi bitiklarida qayd etilgan. Buyuk ipak yoʻlidya joylashganligi tufayli milodning boshlarida ravvaq topgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida K.dan turli tillarda (kharoshthi, xoʻtansak, xitoy, tibet, tohar va boshqalar) bitilgan yozma hujjatlar topilgan. Bu hujjatlarni oʻrganish milodning boshlarida bu yerga koʻplab hindlarning koʻchib kelganligi, ularning K.da roli katta boʻlganligidan dalolat beradi. Xususan, K. dagi hukmron sulola vakillari hind ismlari (Tajaka, Peniyi, Amgoki, Maxiri, Vashmana) va unvoni — mahoroja deb atalgan. Milodiy 3—4-asrda K. kichik davlat boʻlib, tarkibida Loʻbnur koʻli atrofidagi hudud va Taqla-Makon choʻlining jan.-sharqiy tomonidagi vohalar kirgan. K. aholisi negizini hind-yevropa xalqlari tashkil etib, hindlar, eroniylar katta rol oʻyvagan, xitoylar ozchilikni tashkil qilgan. K. shaharsozlik, qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, polizchilik, chorvachilik, xalqaro savdo va tovar-pul munosabatlarida yuksak darajaga erishgan. Buddizm davlat dini boʻlgan. K. hududidan Krurova goʻzallari topilgan.

 Adabiyot 
 Rtveladze E., Velikiy shyolkoviy put, T., 1999.

Abduxoliq Aytboyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Sharqiy Turkiston tarixi
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Krurova goʻzallari

Krurova goʻzallari - neolit davriga mansub ikki ayol jasadi. Xitoylik arxeologlar Krurova hududidagi Kunchi daryosi yaqinida joylashgan ikki qad. qabrdan topishgan (1979-1980-yillar). Birinchi qabr tepasiga nur sochib turgan quyoshni eslatuvchi 6 qator doyra shaklida qoziqlar qoqilgan. Unga taxminan 20 yoshlarda vafot etgan, boshiga choʻqqi namat kuloh, oaqlarida etik, bir ayol va goʻdak dafn qilingan boʻlib, ular dagʻal namat ustida yotibdi. Jasadning ikki yonida navdalardan nafis qilib toʻqilgan, ichiga bugʻdoy solingan savatlar bor. Bu ayolning hayotlik chogʻida gʻoyatda goʻzal boʻlganligi uning yelkasiga qadar tushib turgan zarrin sochlari, uzun kipriklari, nozik lablari va qirra burnidan yaqqol koʻrinib turibdi. Ikkinchi qabrdagi ayol jasadi esa qoʻy terisi bilan kafanlanib, tik holda dafn qilingan. taxminan 40 yoshlarda qazo qilgan bu ayol ham avvalgisi kabi kiyintirilgan, yuz tuzilishi chiroyli. Uning atrofiga tosh, suyak va yogʻochdan yasalgan haykalchalar qoʻyilgan. Uning ham boshida choʻqqi namat kuloh, oyoqlarida etik, boʻylari 5 sm dan 50 sm gacha, ensalariga qadar tushib turgan sochlari esa mayda qilib oʻrilgan, koʻzlari qora va lablari qizil boʻyoq bilan pardozlangan. Ikkala ayol jasadi oʻzlari koʻmilgan zaminning qulay tabiiy shartsharoiti tufayli, goʻyo moʻmiyolangandek juda yaxshi saqlangan.

Tadqiqotlar K.g.ning qum boʻronida qolib halok boʻlganini koʻrsatdi. Shuningdek, K.g. yoshi dastlabki tekshirishlarda 6412 (+117) yil deb belgilangan boʻlsa, keyingi chuqur tahlillar natijasida bu sana 4900-yil degan qatʼiy qarorga kelindi.

Abduxoliq AytboyevOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Sharqiy Turkiston tarixi
Ksantogevatlar

Ksantogevatlar (yun. xcanthos — sariq va gennao — tugʻaman) — ksantogen kislota ROC(S)SH hosilalari (tuz yoki efirlari). Umumiy formulasi:RO-C// \SR’R — uglevodorod radikali, R’ — metall (tuz) yoki uglevodorod radikali (efir). K. — oq-sariq rangli, qoʻlansa hidli barqaror birikmalar. Kaliy K.i rangli metallar rudasini boyitishda flotoreagent sifatida ishlatiladi. K. ichida ksantogʻevat sellyuloza muhim ahamiyatga ega. Vatriy gidroksid (NaOH) eritmasida suyultirilgan ksantogʻevat sellyuloza viskoza deyiladi va u viskoza tolalar va sellofan ishlab chiqarishda ishlatiladi. K. shuningdek, gerbitsidlar, insektitsidlar, foʻngitsidlar olishda, surkov moylariga qoʻshimcha, azotli oʻgʻitlarta ingibitorlar sifatida qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksantoprotein reaksiyasi

Ksantoprotein reaksiyasi -oqsilni ochishning sifat reaksiyasi; oqsilli eritmalarga konsentrlangan nitrat kislota qoʻshib qayvatilsa sariq rang paydo boʻladi. Konsentrlangan ishqor eritmasi qoʻshilganda esa sariq rang zargʻaldoq rangga aylanadi. Reaksiya aromatik aminokislotalar (fenilalanin, tirozin va triptofan) borligini koʻrsatadi va ularning nitrohosilalari vujudga kelishiga aloqador.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksantofillar

Ksantofillar (yun. xanthos - sariq va phyllon — yaproq) — kislorodli karotinoidlar; yuksak oʻsimliklarning yaprogi, guli, mevasi va kurtaklaridagi, shuningdek, suvoʻtlar va mikroorganizmlardagi sariq pigmentlar. Plastidalarda boshqa pigmentlar (xlorofill va karotin) bilan birga boʻladi. Flavonoidlar bilan birgalikda yaproqlarning kuzgi rangini hosil qiladi. K.ning atsiklik, monotsiklik va bitsiklik ka-rotinoidlarga tegishli 50 dan ortik, turi bor. Tipik vakillari: zeaksantin (sariq) va ksantofill (binafsha rangli) kristall moddalardir. K. yorugʻda havo kislorodi ishtirokida rangsiz karotinoid uglevodorodlardan hosil boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksenippa

Ksenippa — Qashqadaryo vohasi sharqiy qismining antik davr adabiyotidagi nomi. Milodiy 3—5-asrlarda Qashqadaryo vohasi 2 qismga Gʻarbiy — Navtaka va sharqiy — K.ga boʻlingan. Baʼzi olimlarning (S.K.Kabanov) fikricha, bunga etnik jarayonlar ham sabab boʻlgan (yava q. Koson).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati
Kseniyalar

Kseniyalar (yunoncha: xenia — mehmondoʻstlik, xenios — mehmon, begona) — bir oʻsimlikdagi urugʻ va mevalarning tusi, shakli, katta-kichikligi yoki boshqa belgilariga koʻra oʻzaro farq qilishi. K. changchi oʻsimlik genlarining endosperma belgilariga (birinchi tartibli K.) yoki urugʻ qobigʻi va mevaqatga (ikkinchi tartibli K. yoki metakseniyalar) taʼsiridan hosil boʻladi. Bu hodisani ilgari koʻpgiva tabiatshunoslar koʻrsatib oʻtgan boʻlsa ham, nemis biologi V. Fokke (1881) termin sifatida fanga kiritgan. Keyinchalik qoʻsh urugʻlanish nazariyasi kashf qilinganidan keyin K. — ikkinchi spermiyaning murtak xaltasi markaziy hujayraning yadrosi bilan qoʻshilishi (birinchi spermiya tuxum hujayra bilan qoʻshiladi) vatijasi ekanligi aniqlandi. Shuning uchun ham changchi oʻsimlik urugʻi endospermasining ustun (domivant) belgilari urugʻchi oʻsimlikda hosil boʻlgan duragay urugʻ endospermasida koʻriva boshlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksenobiotiklar

Ksenobiotiklar (yun. xenos - betova) — tirik organizmlar uchun yot, begona boʻlgan turli-tuman organik birikmalar. Odamning xoʻjalik faoliyati natijasida vujudga kelgan va moddalar aylanishining biologik davrasi bilan bogʻliq kimyoviy moddalar. Boʻlarga pestitsidlar, maishiy kimyo preparatlari, har xil dori-darmonlar, kir yuvish vositalari, mineral oʻgʻitlar va boshqa kiradi. K. atrof muhitga koʻp miqdorda tushganda tirik organizmlarga haloqatli taʼsir koʻrsatishi mumkin. K. organizmda turli allergik kasalliklar va irsiy oʻzgarishlar paydo qilishi, immunitetni susaytirishi va boshqa oqibatlarga olib kelishi, tabiiy sistemalarda boradigan jarayonlarga ham taʼsir etib, ularni izdan chiqarishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksenomorf minerallar

Ksenomorf minerallar - oʻzi ga xos kristallografik shaklga ega boʻlmagan minerallar. Odatda, boshqa minerallardan koʻra kechroq kristallanib, ularning oraligʻiga joylashgan boʻladi. Ksenomorf minerallar qatoriga turli sabablarga koʻra hosil boʻlishning maʼlum sharoitlari boʻyicha kristallik shaklga kira olmaydigan minerallar kiradi. Shu bois ular avval vujudga kelgan minerallar orasidagi joylarni egallashlari mumkin. Boʻlar qatoriga rudali va rudasiz minerallarni kiritsa boʻladi. Gohida, ular dastavval kollomorf boʻlib, keyinroq kristallik holatga oʻtadilar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksenotim

Ksenotim —ittriy fosfati (VPO4). Odatda tetragonal singoniyaga mansub boʻlgan prizmatik va piramida koʻrinishdagi mayda kristallar sifatida namoyon boʻladi. Rangi qoʻngʻir, qizil, qattikligi 4,5, zichligi 4300 kg/m3. Asosan, granitli pegmatitlar hamda kontaktam metasomatitlar, slanetslar qatlamida hosil boʻladi. Koʻpincha granitoid jinslarning aksessorli minerali sifatida uchraydi. Eng mashhur konlari Braziliya (Minas-Jerays)dagi pegmatit va sochmalar, Shvetsiya, Norvegiyadagi pegmatitlar. Rossiyada K. Kareliya pegmatitlarida uchraydi. Oʻzbekistonda turli sharoitlarda aniqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksenofan Kolofonlik

Ksenofan (Xenophanes) Kolofonlik (miloddan avvalgi 580—577, Kolofon, Kichik Osiyo — miloddan avvalgi 490—485, Eleya, Janubiy Italiya) — yunon faylasufi, shoir. Eleya maktabining asoschisi. Tafakkur, ong, sezgi — hammasi moddiy ekanligini aytgan. Ksenofan Xudoni inson qiyofasida tasvirlashni va yunon dinidagi koʻpxudolikni tanqid qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Ksenofan shoir sifatida oʻzining tanqidiy uslubi, satiralar, sheʼrlar yozishi bilan mashhur boʻlgan. Shuningdek, Ksenofan oʻzining jamiyatining sport gʻalabalari, anʼanaviy qadriyatlarini tanqid qiluvchi elegik sheʼrlar yozgan. Ksenofanning sheʼrlari saqlanib qolmagan. Faylasuflar va adabiyotshunoslarning iqtiboslarida Ksenofanning ayrim asarlaridan parchalarigina saqlanib qolgan.

 Hayoti 
Diogen Laertiusning xabar berishicha, Ksenofan hozirgi Turkiyaning Ioniyada bir paytlar mavjud boʻlgan Kolofon shahrida tugʻilgan.

Maʼlumotlarga koʻra, Ksenofan 25 yoshida oʻz vatanini tark etgan, soʻngra 67 yil boshqa yunon yurtlarida yashab, 92 yoshidan keyin vafot etgan sayyor shoir boʻlgan. Qadimgi keltirilgan maʼlumotlarda Ksenofanning oʻgʻillarini dafn qilgani qayd etilgan boʻlsa-da, Ksenofan yoki Ksenofanning oilasi haqida ishonchli biografik maʼlumotlar kam.

 Falsafasi 
Ijtimoiy tanqidchi sifatida Ksenofan simpoziumda toʻgʻri xulq-atvor haqida sheʼrlar yozgan va sportchilarning madaniy ulugʻlanishini tanqid qilgan. Ksenofan ilohiy tabiat haqidagi tushunchani isloh qilishga intilgan. Ksenofan bulutlar va kamalaklarning paydo boʻlishi kabi hodisalarga tushuntirishlar yaratgan, oʻz davrining anʼanaviy diniy qarashlarini inson prognozlari sifatida satiriklashtirgan.

 

Turkum:Qadimgi Kolofoniyaliklar
Turkum:Qadimgi Yunoniston elegiya shoirlari
Turkum:Qadimgi Yunoniston epistemologlari
Turkum:Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Turkum:Deist faylasuflari
Turkum:Yunon ilohiyotchilari
Turkum:Iambik shoirlari
Turkum:Qadimgi Ioniya faylasuflari
Turkum:Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Turkum:Faylasuflar
Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Falsafa
Ksenofont

thumb|Ksenofont
Ksenofont (Xenophon) (miloddan avvalgi taxminan 430—355 yoki 354) — qad. yunon tarixchisi va davlat arbobi. Afinada boy oilada tugʻilgan, Suqrotning shogirdi. Miloddan avvalgi 401 yil Eron taxti daʼvogari Kichik Kirning Bobilga yurishida qatvashgan. Kir halok boʻlgach, Kichik Osiyo, Qora dengiz sohillariga chekivayotgan 10000 kishilik yunon qoʻshiniga rahbarlik qilgan (bu voqealarni u "Anabasis" asarida tasvirlagan). K. yunon tarixchisi Fukidid acarining davomi boʻlgan "Yunoniston tarixi"(7 kitobdan iborat) hamda iqtisod, falsafa va harbiy sohaga oid asarlar yozgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qadimgi Afinalik faylasuflar
Kserks I

thumb

Kserks I (qad. forscha Xshayarshan) (?— miloddan avvalgi465) — axomaniylar sulolasiga mansub qad. Eron shohi (486—465). Doro I va Kir //ning qizi Atossaning oʻgʻli. Axomaniylarga tobe misrliklar qoʻzgʻoloni (486—484)ni bostirgan. 482 yil bobilliklar qoʻzgʻolon koʻtargach, Bobilni vayron qilgan, Bobil shohi degan unvondan voz kechish bilan rasman va amalda Bobil davlatini yoʻq qilib, uni oddiy bir satrapiyata aylantirgan. 480 yil Yunonistonga yurish qilgan. Ammo 479 yil forslar floti ham, quruqlikdagi qoʻshini ham tor-mor keltirilgan. Bu magʻlubiyatlar Axomaniylar davlati tanazzuli jarayonini kuchaytirgan. K. mamlakat yaxlitligini saqlab qolish maqsadida diniy islohot oʻtkazgan — mahalliy urugʻ-qabila maʼbudlariga sigʻinishni taqiqlab, Axuramazdaga topinishni joriy etgan. U saroy ahli uyushtirgan fitnada oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kserografiya

Kserografiya (ksero... va ...grafiya)— yarimoʻtkazgichli materialda quruq elektrik zaryadlangan kukun bilan ochiltirib tasvir hosil qilish; elektrofotografiya usullaridan biri.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kseroderma

Kseroderma, pigmentli kseroderma ( – quruq va derma) — terining nasldan-naslga oʻtadigan tugʻma kasalligi; dermatozlarta kiradi. Bunda teri quyosh nuri (ultrabinafsha nur)ga oʻta sezgir boʻladi. Asosan, bola hayotining birinchi yillaridayoq namoyon boʻladi. Oftob badanning ochiq joylariga (yuz, qoʻl-oyoqqa) tushganidan keyin, u yerda eritematoz (qarang Eritema) va pigmentli dogʻlar paydo boʻla boshlaydi: teri quruqshab, qazgʻoqlaydi, bora-bora teri yupqa tortib, burishadi (burun qirralashib, ogʻiz tortishib qoladi), konʼyunktivit, koʻz qovoqlarining qayrilib qolishi va hokazolar kuzatiladi. Bolaning yoshi kattalashgan sayin (8—10 yoshlarda) terisida soʻgalsimon yoki papillomatoz oʻsimtalar paydo boʻlib, epiteliomalar (rak, bazalioma, melanoma va boshqalar) ga aylanishi mumkin (qarang Papilloma). Bemorga kortikosteroidlar, vitaminlar, rentgenterapiya buyuriladi, baʼzan jarrohlik usuli qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Kasalliklar
Turkum:Tugʻma kasalliklar
Kseromorfizm

Kseromorfizm (yun. xeros —quruq va morphe — shakl, koʻrinish) — quruklik oʻsimliklari — kserofitlarga xos morfologik va anatomik xususiyat. Barg yuzasining kichrayishi, hujayralarining maydalanishi, kichik ogʻizchalarning koʻp boʻlishi, tomirlarning zich toʻr hosil qilishi, barglarda tuklar hosil boʻlishi va boshqalar K.ga xos. K.da koʻpincha barglar yoʻqolib, ular oʻrnini fotosintezlovchi poyalar yoki tikanlar (mas, kaktusda) egallaydi. K. transpiratsiya tezligini kamaytirib, nam tanqisligida oʻsimliklarni qurib qolishdan saqlaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Botanika
Turkum:Kseromorfizm
Kserofil hayvonlar

Kserofil hayvonlar (yun. xeros — quruq va ...fil) — suvsiz yerdarda, yaʼni havosida nam kam boʻlgan muhitda yashashga moslashgan hayvonlar. Bunday hayvonlarda tana yuzasidan, nafas teshiklaridan va boshqalardan suv bugʻlanishi keskin kamaygan boʻladi. Ular uzoq vaqt suvsizlikka chidaydi (mas, tuyalar, baʼzi bir qoʻshoyoqlar) yoki ovqatdagi suv bilan kifoyalanadi (mas, kaltakesaqlar, ilonlar, toshbaqalar, koʻpchilik kemiruvchilar va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kserofitlar

Kserofitlar (yun. xeros — quruq, phyton — oʻsimlik) — quruq (suvsiz) yerdarda oʻsadigan oʻsimliklar. Qator belgi va xususiyatlari (qarang Kseromorfizm) tufayli issiqlik va suvsizlikka chidamli oʻsimliklar. K. ekologik va fiziologik xususiyatlariga koʻra bir necha guruhlarga boʻlinadi.

Sukkulentlar — tanasida suv toʻplaydigan, protrplazmasining yopishqoqligi va hujayralarida koʻp miqdorda suv saqlanishi tufayli issiqqa chidamli, lekin suvsizlikka chidamsiz oʻsimliklar (aganalar, kaktuslar, aiios). Gemikserofitlar — suvsizlikka uzoq chidash berolmaydigan, lekin yer osti suvlariga yetadigan ildiz sistemasining boʻlishi, tanasidan suv bugʻlanishi va moddalar almashinuvi jarayonlarining jadal kechishi tufayli issiqlikka chidamli oʻsimliklar (yantoq, otquloq). Evkserofitlar — hujayra protoplazmasi juda quyuq boʻlishi, moddalar almashinuvi sekin borishi tufayli suvsizlik va issiqlikka chidamli oʻsimliklar (shuvoqlarning ayrim ). Poykilokserofitlar — suv tanqisligida anabioz holatga oʻtuvchi oʻsimliklar (ayrim tropik va subtropik oʻsimliklar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Botanika
Kseroftalmiya

Kseroftalmiya (yun. xeros — quruq va ophthalmos — koʻz) —koʻz shilliq va muguz pardalarining qurib qolishi. Shu pardalar oziqlanishining buzilishidan kelib chiqadi. Traxoma va boshqa koʻz kasalliklari, ayrim avitaminozlar, ayniqsa, A vitamin yetishmasligi, baʼzan kimyoviy moddalardan kuyish sabab boʻlishi mumkin. Bunda koʻzdan yosh chiqmay, muguz parda xira tortadi, koʻz yaxshi koʻrmaydi, loʻqillab ogʻriydi, qovoq ogʻir tuyuladi. K.ga davo, asosan, kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksilema

Ksilema (ksilo...) — quruqlikda oʻsadigan oʻsimliklarning suv va mineral tuzlarni ildizdan yuqoriga oʻsimlik boʻylab oʻtkazuvchi toʻqimasi.K. tutash qalqalar yoki oʻtkazuvchi naycha tolalari bogʻlami holida joylashadi, K. asl oʻtkazuvchi (traxeidlar va traxeyalar, yaʼni naychalar) va mexaniq (libroform) hujayralardan hamda yogʻoch va nursimon parenximadan iborat. K. hamma hujayralarining devori yogʻochlanadi. Asl K. qirqquloqsimonlar, ochiq urugʻlilar va gulli oʻsimliklarga xos. Koʻp yillik poya va ildizlar K.si koʻpincha, yogʻoch deb ataladi. Birlamchi K. prokambiydan, ikkilamchi K. esa kambiydan hosil boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksilit

thumb|right|Ksilitol-pastilya
Ksilit, SN2ON (SNON)z SN2ON -koʻp atomli spirt (pentit). Mol. m. 152,15; rangsiz gigroskopik kristall. Suyuqlanish temperaturasi 61—61,5° boʻlgan beqaror monoklin va suyuqlanish temperaturasi 93—94,5°, qaynash temperaturasi 215—217° boʻlgan beqaror rombik modifikatsiyasi maʼlum. K. optik nofaol izomer; suvda, metil va etil spirtda, piridinda, sirka kislotada eriydi.; efir, dioksan, uglevodorodlar, butil va propil spirtlarda erimaydi. Kimyoviy xossalarga koʻra koʻp atomli spirtlarning vakili. Sanoatda ksilozani qaytarib olinadi. K. va uning 1,4-angidridi (ksilitan) — sellofan qogʻoz va atir-upa ishlab chiqarishda namlik plastifikatori va stabilizatori, ksiftal alkid smolalar, sirt-faol moddalar, lok, yelim va boshqa olishda komponent. K. shirin taʼmli (saharozadan ikki marta shirinroq) boʻlib, odam organizmiga singmaydi. Qandolatchilik mahsulotlari ishlab chiqarishda ishlatiladi, shuningdek, diabet va semirishga moyil bemorlarga qand oʻrnida beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksilo

Ksilo (yunoncha: xylon — „kesilgan daraxt“) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, daraxtga, yogʻochga aloqadorlikni bildiradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ksilografiya

Ksilografiya (ksilo... va ...grafiya), yogʻoch gravyura — yogʻochga ishlangan gravyuraning keng tarqalgan eng qadimiy turi. Bosma shakl (klishe) qoʻlda oʻyib tayyorlanadi: taxtaning tekis yuzasiga rasm chiziladi, rasmdan boʻsh joylar(zamin)i iskana bilan oʻyib rasmli sathdan (2–3 mm) chuqurlashtiriladi. Boʻrtma tasvir yuzasiga boʻyoq surtib nusxa koʻchiriladi. Ksilografiya usulida tayyorlangan qolip 15 ming nusxa koʻchirishga yetadi.

Ksilografiyaning 2 turi mavjud:

 Boʻylama ksilografiya — daraxtdan boʻylamasiga kesib olingan yogʻochga ishlangan;
 Koʻndalang ksilografiya — daraxtdan koʻndalangiga kesib olingan yogʻochga ishlangan. Rang-tasvir va rangli rasmlardan nusxa koʻchirganda koʻpincha koʻndalang ksilografiya ishlatiladi.

Ksilografiya dastlab Xitoyda (6-asr), 14-asrdan Gʻarbiy Yevropada, 16-asrdan Rossiyada qoʻllanila boshlagan. Rangli ksilografiya ham Xitoyda 16-asrda paydo boʻlgan, ayniqsa, Yaponiyada uzoq va yorqin taraqqiy etgan, yapon rassomlari (Katsusiko Xokusay va boshqalar) rangli ksilografiyada ulkan yutuqlarga erishdilar. Ingliz rassomi T. Byuik tomonidan koʻndalang ksilografiya ixtiro qilingach (1771), Yevropada bu usulda illyustratsiyalar ishlab chiqarish keng yoʻlga qoʻyildi. Ksilografiya taraqqiyotiga U. Nikolson (Buyuk Britaniya), F. Valloton (Shveysariya), E. Munk (Norvegiya), A. Ostroumova-Lebedeva (Rossiya) va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Oʻzbekistonlik rassomlar (Medat Kagarov, I. Kiriakidi va boshqalar) ksilografiyausulida 70-yillardan ijod qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil