Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Alexander Graham Bell

Alexander Graham Belll (3-mart 1847-yil – 2-avgust 1922-yil) — telefon ixtirochilaridan biri. Asli shotlandiyalik, 1871-yildan beri AQShda yashaydi. Amalda foydalanish uchun yaroqli birinchi telefon uchun 1876-yilda patent olgan. Energiya yoki quvvatlar nisbati logarifmi bilan oʻlchanadigan birlik – bel Bell nomi bilan atalgan.

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻqish uchun
 Mullett, Mary B. The Story of A Famous Inventor. New York: Rogers and Fowle, 1921.
 Walters, Eric. The Hydrofoil Mystery. Toronto, Ontario, Canada: Puffin Books, 1999. .
 Winzer, Margret A. The History Of Special Education: From Isolation To Integration. Washington, D.C.: Gallaudet University Press, 1993. .

 Alexander va Mabel Bell Jamgʻarmasi 
 Alexander Graham Bell The Biography Channelda 
 Science.ca profili: Alexander Graham Bell 
 
 "Téléphone et photophone : les contributions indirectes de Graham Bell à l'idée de la vision à distance par l'électricité" at the Histoire de la télévision 

Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:1847-yilda tugʻilganlar
Turkum:1922-yilda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Avtodidaktlar
Belladonna

Belladonna, Halokatli ituzum — Solanaceae oilasiga mansub koʻp yillik zaharli oʻt. Boʻyi 0.5 — 1,5 (2) m. Barglari ellipssimon, oʻtkir uchli, tekis qirrash, kalta bandli, ketmaket juft-juft boʻlib joylashgan. Har juftdagi bitta barg katta boʻladi. Tullari bittadan bo'lib juft-juft holda barg qoʻltigʻiga oʻrnashgan. Mevasi toʻqbinafsha rang, koʻp urugʻli hoʻl meva. Yovvoyi holda Qrim, Kavkaz, Moldova va Gʻarbiy Ukrainaning oʻrmonlarida, oʻtloklarda, suv va yoʻl yoqalarida oʻsadi. Belladonnaning hamma qismi apkachoidlarga boy. Undan atropin, giossiamin, skopoyaamin va boshqa alkaloidlar olinadi. Bargidan tayyorlangan preparatlar (nastoykalar), atropin alkaloidi ogriqni qoldiradigan, kUz gavharini kengaytiradigan va spazmga qarshi dori sifatida, meʼda, koʻz kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Bargi astma kasalligida chekiladigan astmatol poroshogi tarkibiga kiradi. B.ning Kavkazda oʻsadngan yana bir turi (A. caucasica) ham shu maqsadda tibbiyotda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilArmando T. Hunziker: The Genera of Solanaceae (o'zbek tilida: Ituzumdoshlarning Turkumi). A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. 

 Rasmlar 

 

Turkum:Zaharli o‘simliklar
Turkum:Yevropa dorivor oʻsimliklari
Turkum:Osiyo dorivor o‘simliklari
Bellatriks

Bellatriks — Orion yulduz turkumining yulduzi; oʻzgaruvchan yulduz. Ekvatorial koordinatalari aq5h 22’", 5qQ6°18’. Ravshanligi 1"’6, uzoqligi 93 parsek.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yulduzlar
Belletristika

Belletristika (fransuzcha belles lettres — badiiy adabiyot) — 1) badiiy nazm; 2) 20-asr Yevropa adabiyotidagi yengil yelpi maishiy, ko'ngil ochar mavzulardagi ermak va ovunchoqlik uchun yozilgan asarlar. Bular tavsifiga ko'ra yuksak sanʼat namunalariga zid boʻlgan. 

BЕLLЕTRISTIKA - kеng maʼnoda, umuman, soʻz sanʼati, badiiy adabiyot maʼnosini bеrsa-da, tеrmin turlicha maʼnolarda ishlatiladi. 1) nasriy yoʻlda yozilgan adabiy asarlarni bildiradi; 2) soʻz sanʼati maʼnosidagi adabiyotga taalluqli asarlarni badiiy qiymatiga koʻra darajalash maqsadida klassika bilan ommaviy adabiyot orasidagi hodisa maʼnosida qoʻllanadi. Bu maʼnoda belletristika badiiy jihatdan mukammal klassik asarlarga ham, badiiy nochor ommaviy adabiyot namunalariga ham qarshi qoʻyiladi. Shunga koʻra, mavjud adabiy asarlarning aksariyati (jumladan: sarguzasht , dеtеktiv , fantastika kabilar) belletristikaga mansub etiladi. Mutaxassislar belletristikaning paydo boʻlishini yozuvchilikning profеssional faoliyat turiga, kasbga aylanishi bilan
bogʻlaydilar; 3) adabiyot tushunchasi qamrab oluvchi asarlarni tabiatiga koʻra farqlash maqsadida ishlatiladi. Bunda adabiy asarlarni belletristika dеb atab, ular adabiy-badiiy asarlarga qarshi qo'yiladi. Yaʼni bu maʼnoda belletristika badiiy obraz vositasida fikrlamaydigan adabiy asarlarni bildiradi va bir qator adabiy janrlarni qamrab oladi: ochеrk , safarnoma , essе , mеmuar lar , maktub lar, aforistika va b.; 4) adabiyotning yaxshi namunalariga qarshi qo'yiluvchi ko'ngil adabiyot maʼnosida qoʻllanadi. Bu maʼnoda belletristika dеyilganda hozirgi kunda matbuotda tijoriy maqsadni koʻzlab chop etilayotgan yеngil-yеlpi bitiklar, ommaviy adabiyot tushuniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyotshunoslik lug’ati. D. Quronov, Z. Mamajonov, M. Sheraliyeva Toshkent- 2013.
Belli Juzeppe Joakkino

BELLI (Belli) Juzeppe Joakkino (1791 — 1863) — Italiya shoiri. Uning 2 mingga yaqin sonetlari boʻlib ("Rim sonetlari", 1886 — 89-yillarda nashr etilgan), xalqning din, tarix va yashashdan maqsad haqidagi tasavvurlari, bulardan tashqari sevgi-muhabbat uz ifodasini topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bellinsgauzen dengizi

Bellinsgauzen dengizi – Tinch okeanning Antarktida materigi qirgʻoqlariga tutashgan joyidagi dengiz. Greyam Yeri va Terston orollari oraligʻida. Suv sathi 487 ming km². Eng chuqur yeri 4115 m. Materik qirgʻoqlariga yaqin boʻlgan joylari qalinligi 4 – 5 m li muz bilan qoplangan. Yil davomida dengiz yuzasining koʻp qismida muz parchalari va aysberglar suzib yuradi. Suvning temperaturasi shimolida 0°, janubida – Gdan pastligi Shoʻrligi yezda 33.5‰. Bellinsgauzen dengizini 1821-yilda F. F. Bellinsgauzen va M. P. Lazarev ekspeditsiyalari kashf qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dengizlar
Bell-Majandi qonuni

Bell majandi qonuni (anatomiya va fiziologiyada) — hayvon va odamdagi harakatlantiruvchi va sezuvchi nerv tolalarining orqa mnya ildizlarida taqsimlanish qonuni. Buni Shotland olimi Ch. Bellning 1811-yilda eʼlon qilgan maʼlumotiga asoslanib, 1822-yilda fransuz fiziologi F. Majandi aniqlagan. Bu konunga koʻra, markazga intiluvchi (sezuvchi) nerv tolalari orqa miyaga orqa ildizlar tarkibida kiradi, markazdan qochuvchi (harakatlantiruvchi) nerv tolalari esa orqa miyadan oldingi ildizlar tarkibida chiqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bellona

Bellona — Rim afsonalarida urush maʼbudasi. Ikki gʻildirakli jang aravasida, koʻpincha jang maydoni markazida qilich yoki tigʻ ushlagan holda tasvirlangan. Yunon maʼbudisi Enionaga toʻgʻri keladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mifologik qahramonlar
Belovti

Belovti — Surxondaryo viloyatidagi Kushtang togʻlarining shim. qismi. Jan.da Belovti dovonidan Sangardak daryosi vodiysigacha choʻzilgan. Uz. 25 km, eng baland nuqtasi 3712 m. Machaydaryo bilan Sangardak daryolarining suvayirgichi. Jan.gʻarbiy yon bagʻirlari qiya, shimoliy yon bagʻri tikroq. Suvayirgʻich qismi oʻrta yura ohaktoshlaridan, jan.gʻarbi quyi burning gil, qumtosh, apevrolitlaridan, yura ohaktoshlaridan, shimoli-sharqi paleozoyning granit, granodiorit, gneys jinslaridan tuzilgan. Shim.sharqiy yon bagʻirlari oʻyilib ketgan. Yassi tekisliklar koʻp uchraydi. Shim.sharqiy yoi bagʻirlarida 3000 m balandlikkacha toshloq jigarrang tuproqlarda archazorlar bor. Undan yuqorisi, alp va subalp utloqlari bilan qoplangan. Belovti yon bagʻirlaridan yaylov sifatida foydalaniladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Belovti dovoni

Belovti dovoni — Boysuntogʻning shimolidagi dovon. Belovti va Xujaboʻzbarak togʻlari tutashgan joyda. Mutlaq balandligi 3650 m. Dovondan Xoʻjaipok va Sangardak daryo vodiylariga baland tog yoʻllari oʻtadi. Belovti dovoni dan gʻarbga Machaydaryo va Qashqadaryo vodiylariga ikkita tor yoʻl ketgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Turkum:Dovonlar
Belovutsoy

Belovutsoy (Belyovutsoy) — Toshkent viloyati Ohangaron va Oʻrta Chirchiq tumanlari chegarasidagi soy. Mattiol tizmasining Toshtogʻ tarmogʻi jan.gʻarbny sn bagʻridan boshlanadi. Belovutsoy togʻdan chiqqach shimoli gʻarbiy yoʻnalishda oqib, Parkent va Hamdam kanallarini kesib oʻtadi. Ohangaron darssiga yetmay qurib qoladi. Uzunligi 34 km. 14 ta irmogʻi bor. Yomgir va qor suvlaridan toʻyinadi. Erta bahorda suvi koʻpayadi, baʼzan sel keladi. Quyi qismiga oqova suvlar quyiladi. Belovutsoydan Topil qishlogʻi, Yangiqishloq yerlari sugʻoriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Ohangaron tumani daryolari
Beloye koʻli

Beloye koʻli — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatining gʻarbidagi koʻl. 1964-yildan Sheksna suv omboriga qoʻshilgan. Uzunligi 46 km, eng serbar joyi 33 km, chuqurligi 5 — 6 m. Koʻlga Kovja, Kema, Megra daryolari quyiladi, Sheksna daryosi oqib chiqadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Rossiya koʻllari
Belorus avtomobil zavodi

Belorus avtomobil zavodi, BelAZ — ogir yuk tashiydigan avtosamosvallar ishlab chiqaruvchi korxona. Belarusing Jodino shahrida (Minsk yaqinida). 1958-yil asos solingan. 80 tonna gacha yuk koʻtaradigan BelAZ avtosamosvallari va avtopoyezdlar, dizeltrolleyvozlar va boshqa yuk mashinalari ishlab chiqaradi. BelAZ avtosamosvallari Oʻzbekistonning togʻkon sanoati korxonalarida koʻplab ishlatiladi. 1992-yildan Angren shahrida zavodning vakolatxonasi ochilganOʻzME.
Belarus milliy fanlar akademiyasi

Belarus milliy fanlar akademiyasi — Belarus Respublikasidagi oʻz-oʻzini boshqaruvchi oliy ilmiy muassasa. Tabiiy, texnika va ijtimoiy fanlarning asosiy yoʻnalishlari boʻyicha tadqiqotlar olib boradi va ularni muvofiklashtiradi. 1929-yil Minsk shahrida Belarus madaniyat instituti negizida tashkil etilgan. 1997-yilga qadar Belarus Fanlar akademiyasi deb atalgan. Akademiya tarkibida 11218 xodim, jumladan 5961 ilmiy xodim, 55 akad., 96 muxbir aʼzo, 375 fan doktori, 2557 fan nomzodi ishlaydi (1997). Akademiya tizimida 6 boʻlim: fizika, matematika va informatika; mashinasozlik va energetikaning fiziktexnik masalalari; kimyo va geologiya fanlari; biologiya fanlari; ijtimoiy fanlar; tibbiyot masalalari boʻlimlari bor. Konstruktorlik byurosi va boʻlimi (tadqiqot korxonalari bilan)dan iborat konstruktorlik-tadqiqot bazasi mavjud; intlar qoshida 10 maxsus konstruktorlik byurosi (tadqiqot korxonalari bilan) ishlaydi. Akademiya tizimida "Beloruskaya navuka" nashriyot-matbaa ishlab chiqarish birlashmasi, Ya. Kolas nomidagi Markaziy kutubxona, Markaziy ilmiy arxiv, qad. belarus madaniyati, Belarus Fanlar akademiyasi tarixi muzeylari bor. Fanlar akademiyasi "Dokladi AN Belorus, "Bectnik AN Belarusi (5 seriyada), "Differensialnie uravneniya", "Injenernofizicheskiy jurnal", "Jurnal prikladnoy spektroskopii", "Treniye i iznos" jur.larini, koʻp tirajli "Navshi AN Belarusa" gaz.ni nashr etadi. Fanlar akademiyasi prezidenti — Aleksandr Pavlovich Voytovich (1997-yildan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Fanlar akademiyalari
Turkum:Belarus
Belarus davlat universiteti

Belarus universiteti, Belarus davlat universiteti — 1921-yil Minsk shahrida tashkil etilgan. Universitet tarkibida biologiya, geografiya, tarix, jurnalistika, mexanika-matematika, amaliy matematika va informatika, radiofizika va elektronika, fizika, falsafa-iqtisod, kimyo, yuridik, xalqaro munosabatlar, xorijiy fuqarolar uchun tayyorlov, oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilari malakasini oshirish, amaliy matematika va EHM boʻyicha malaka oshirish fakultetlari, shuningdek biznes va texnologiyalar axboroti maxsus fakulteti bor; 14,4 ming talaba oʻqiydi, 121 kafedrada 1410 oʻqituvchi, jumladan 190 professor va fan doktori, 800 dan ortiq dotsent va fan nomzodi ishlaydi. Sirtqi boʻlimi mavjud. 1927-yildan aspirantura, 1988-yildan doktorantura ishlaydi. Universitetda 3 ilmiy tadqiqotlar instituti, nashriyot, hisoblash-axborot va ilmiy-injenerlik markazlari, asosiy kutubxona, 3 muzey, "Hemislitsa" ilmiytajriba xoʻjaligi, "Naroch" biologiya stansiyasi, "Zapadnaya Berezina" ilmini.ch. geografik baza bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Belarus
Turkum:Universitetlar
Belarus qirlari

thumb
Belarus qirlari - Belarusning shim.gʻarbidagi qirlar. Gʻarb, jan.gʻarbdan sharq, shim.sharqqa choʻzilgan. Grodno, Volkovisk, Minsk, Orsha. Vitebsk qirlaridan tashkil topgan. Eng baland joyi 345 m. Morena qumoqlari bilan qoplangan. Uzunligi 500 km. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belostok

thumb|250px|
Belostok, Byalistok — Polshaning shim.sharqidagi shahar, Belostok voyevodaligining maʼmuriy markazi. Byala daryosi sohilida. Aholisi 260 ming kishi (1990). Temir yoʻl tuguni. 19-asr 30yillaridan toʻqimachilik sanoati bilan mashhur, asosan jun gazlama ishlab chiqariladi. Yirik ip gazlama kombinati qurilgan. Aniq mashinasozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, keramika sanoati korxonalari, med. instituti va boshqa oliy oʻquv yurtlari bor. 17 — 18-asrlar meʼmoriy yodgorliklardan Branitskiy saroyi (1691 — 97) saqlangan. Gotika ratushasi (1745 — 46) va boshqa bor. Shaharga 1320-yilda asos solingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beltov balandligi

Beltov balandligi - Orol dengizining jan, Qizilqumning shimoli-gʻarbiy qismidagi qir. Eng baland joyi 142 m, uz. gʻarbdan sharqqa taxminan 60 km, eni 12 km. Maydoni qariyb 720 km². Beltov balandligi ning janubiy va gʻarbiy yon bagirlari tik. chinksimon, qolgan yon bagirlari atrofdagi tekisliklarga astasekin tutashib ketadi. Yuzasi yasen, asosan, shimoliy va sharq tomom pasayib boradi. Doʻnglik, koʻzanakli qum shakllari bilan band. Eol qum shakllari, asosan, shimoliy va shimoli-sharqiy qismlarida uchraydi, qolgan joylarda tub jinslar yuzasi yupqa dslyuvial va prolyuvial shagʻal va qum qatlamlari bilan qoplangan. Oʻsha joylarda yirik va chuqur (20 – 30 m), tik yon bagʻirli, tubi taqirlar bilan band eroziondeflyatsiya botiklari mavjud.

Beltov balandligi niig janubiy va gʻarbiy yon bagʻirlari chuq. 5 – 10 m li quruq soylar bilan oʻyib yuborilgan. Beltov balandligining gʻarbiy yon bagʻrida (Qorateren koʻli sohili) quyi va oʻrta oligotsen kesimining qalinligi 20 – 25 m li yashil rang gildan iborat kismi kurinib qolgan. Beltov balandligining katta kismini yuqori pliotsenning mergelli gil va qumtosh jinsli Qushxonatov svitasi tashkil qiladi. Svitaning usti yuvilgan sariqqoʻngʻir rangli qum bilan qollangan (Dengizkoʻl svitasi). Qishi sovuq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 7,6°; yozi issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 26°. Yiliga oʻrtacha 90 mm yogʻin tushadi. Doimiy oqar suvlar deyarli yoʻq.

Beltov balandligi da boʻzqoʻngʻir, choʻl qumli va taqir tuproqlar keng tarqalgan. Tekisroq yuzalarda shuvoqboyalich guruhi, ayrim joylarda shuvoqbiyurgʻun bilan birga qumli tuproqlarda oqsaksovul, cherkez, iloq, juzgʻun oʻsadi. Shimoliy yon bagʻirlarda sof qumda oʻsuvchi oʻsimlik koʻproq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻrta Osiyo
Beltov togʻlari

Beltov togʻlari — Navoiy viloyatining janubi gʻarbidagi togʻlar. Ovminzatov bilan Yetimtov oraligʻida. Eng baland joyi 538 m. Uzunligi qariyb 30 km. Beltov togʻlari jan.gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Beltov togʻlari Ovminzatovning davomi boʻlib, Yetimtov bilan tektonik botiq (Sardor sinklinali) orqali tutashgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlari ancha tik va quruq oʻzanlar bilan oʻyilgan, ayrim joylarda eol qumlarining turli shakllari vujudga kelgan. Jan.sharqiy yon bagʻirlari Qoraxotin botigʻiga zinapoyasimon pasayib tushgan. Etaklarida keng prolyuvial shleyflar bor. Beltov togʻlarining suvayirgʻich qismi choʻqqilari nayzasimon va oʻtkir qirrali. Beltov togʻlari kristalli slanes, kvarsit, ohaktosh va amfibolitlarning qatlamlaridan iborat. Yuqori paleozoyning gersin togʻ hosil boʻlish davrida koʻtarilgan. Tuproklari, asosan yuvilgan boʻzqoʻngʻir tuproqlar. Qorajusan, boyalich, tasbiyurgʻun, izen hamda efemerlar oʻsadi. Yon bagʻirlari.yaylov chorvachiligida foydalaiiladi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Navoiy viloyati geografiyasi
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Belugalar

Belugalar (Huso) — osyotrsimonlar oilasiga mansub baliqdar urugʻi. Yarimoy shaklidagi keng ogʻzi, pastki lablari oʻrtasidan kesik borligi va jabralarining tuzilishi bilan boshqa baliklardan farqqiladi. 2 turi: beluga (Huso huso) va kaluga (Huso dauricus) bor. Beluga Kaspiy, Qora, Azov va Adriatika dengizlarida va ularga quyiladigan daryolarda yashaydi. Tanasining uz. 4 – 5 m, ogʻirligi 1,5 t gacha keladi. B. baliklar bilan, yosh baliqchalar esa suv tubidagi mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi. B. oʻtkinchi baliqlardan. Bir necha yilda bir marta may—iyun oylarida tez oqar daryolarning toshloq joylariga kelib 200 000 dan 1 mln. gacha tuxum qoʻyadi. Erkaklari 12 — 14 yoshda, urgʻochilari 16—18 sshda voyaga yetadi. 100 yildan ortiqroq yashaydi. B. osyotrsimonlar, xususan sterlyad bilan, shuningdek sevryuga va tikondum baliklar bilan gibrid hosil qiladi. B.ning sterlyad bilan gibridi besterni sunʼiy chatishtirish orqali yetishtirilgan. Bester koʻpaytirish maqsadida reslublikamizning hovuz baliqchilik xoʻjaligiga keltirilgan. Qimmatbaho goʻshti va ikrasi uchun ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beluxa

Beluxa (Delphinapterus leucas) — delfinsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon urugʻining yagona vakili. Tanasining uzunligi 6 metrgacha, ogʻirligi 1,5 tonnagacha. Beluxalar Shimoliy Muz okeani va u bilan tutashgan dengizlarda tarqalgan boʻlib, muzlar orasida ham uchraydi. Boshining peshona qismidagi mustahkam qadogʻi yordamida muzlarni bemalol yorib suzib yuradi. Baliqlar, qisqichbaqasimonlar va boshqa mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. Baliqlar galalarining orqasidan daryolarga ham oʻtadi. Beluxalar poda boʻlib yashaydi. Yirik (1,5 m keladigan) bola tugʻadi. Tutqinlikka yaxshi chidaydi. Goʻshti, terisi va yogʻi uchun cheklangan miqdorda ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beluxa (choʻqqi)

thumb|
Beluxa — Oltoydagi eng baland choʻqqi, Katun tizmasida, 2 choʻqqidan iborat. Mutlaq bal. 4506 m. Yon bagʻirlari doimiy muz va qor bilan qoplangan. Katun, Berel, Mensu va boshqa muzliklar (umumiy maydoni qariyb 70 km) bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qozogʻiston va Rossiya chegarasi
Turkum:Glyatsiologiya
Belfast

Belfast — Shimoliy Irlandiya Buyuk Britaniyaning yirik shahri. Belfast-Lox qoʻltigʻidagi katta port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 304 ming kishi (1986). B. kanal va temir yoʻl orqali ichki rayonlar bilan bogʻlangan. Sanoatining asosiy tarmoqlari: kemasozlik (yirik harbiy va yoʻlovchilar tashuvchi kemalar). elektrotexnika, mashinasozlik (asosan kema va toʻqimachilik sanoati uchun mashinalar), samolyotsozlik, jun gazlama, gilam, sunʼiy tola ishlab chiqarish va boshqa Universitet (1845-yildan), texnologiya kolleji, rasmlar galereyasi bor. Shahar 12-asrdan maʼlum. Irlandiya boʻlib yuborilgach (1921), Shim. Irlandiyadagi liniy ixtiloflar natijasida yuzaga kelgan mojarolar markazlaridan biri boʻlib kelmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Buyuk Britaniyaning poytaxt shaharlari

Turkum:Shimoliy Irlandiyadagi shaharlar

Turkum:Shimoliy Irlandiya tumanlari, 1972-201

Turkum:Shimoliy Irlandiya tumanlari, 2015-yildan hozirgi kungacha

Turkum:Buyuk Britaniyadagi aholi yashaydigan qirg‘oq bo‘yi joylari

Turkum: Shimoliy Irlandiyadagi port shaharlari va shaharchalari

Turkum:Irlandiya dengizining port shaharlari
Belveder

Belveder (ital. belvedere — nazargoh, kurkam manzara) — 1) bino ustiga yoki baland joyga qurilgan xona. B. asosai doira targʻli, baʼzida gumbazli boʻlib, ustunlarining orasn oynavand qilinadi yoki ochiq qoldiriladi (park va xiyobonlarda); 2) saroylardagi ayrim inshootlar ham B. deb atapadi. Mas, Vatikan hovlisidagi B., Qobul shahridagi Bogʻi Bobur binolari (yuqori qismidagi shiypon) B.ning sharqdagi noyob va dastlabki namunasi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgiyaliklar

Belgiyaliklar - Belgiya davlatining aholisi. Belgiyaliklar asosan, vallon va flamand millatlaridan tashkil topgan (qarang Vallonlar, Flamandlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beldyuga

Beldyuga (Zoarces viviparus) — beldyugasimonlar oilasiga mansub baliqlar turi. Boltiq, Barens, Oxota va Yapon dengizlarida yashaydi. Yelka va anal suzgich kanotlari gavdasining oxirigacha davom etadi. Dum suzgich qanoti rivojlanmagan. Tirik tugʻadi. Dek.— fevralda (300 — 400 donagacha) bolalaydi. Yosh baliqchalar, umurtqasiz jonivorlar, keyin mollyuskalar. mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Boltiqbuyi davlatlarida ovlanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belkanto

Belkanto (italyancha bel canto — go'zal kuylash) — Italiya xonandaligi maktabi, yengil va nafis kuylash uslubi, keng maʼnoda — vokal ijrochiligining ravonligi, mukammalligi (qarang Kantilena). Ijrochidan bekamu kust mahoratni, virtuoz jklvalarni (qarang Koloratura) talab etadi. B. uslubi 17-asr urtasida Italiya operasida yuzaga kelib, milliy xonandalik maktabining shakllanishiga asos boʻlgan. B. yangi ijro uslublari bilan boynb, o'zga milliy opera xonandaligi maktablariga, xususan Oʻrta Osiyo xalqlari opera ijrochiligi shakllanishiga taʼsir qilgan.Bel kanto (italyancha "chiroyli qo'shiq") - 16-asr oxirida Italiyada paydo boʻlgan opera kuylash uslubi. Ovozning go'zalligiga, texnik mahoratga, ifodali iboralarga urg'u berilganligi bilan ajralib turadi.

Bel kanto qo'shig'ining o'ziga xos xususiyatlari:

Chiroyli ohang: Bel kanto qo'shiqchilari butun vokal diapazonida boy, jarangdor va yaxshi qo'llab-quvvatlanadigan ohangni ishlab chiqaradilar.

Texnik virtuozlik: Bel kanto qo'shiqchilari yuqori darajadagi ovoz nazorati va chaqqonlikka ega. Ular trillar, yugurishlar va messa di-voce kabi murakkab ovozli bezaklarni qulaylik va aniqlik bilan bajarishga qodir.

Ekspressiv iboralar: Bel kanto qo'shiqchilari o'z ovozlaridan ekspressiv va nozik musiqiy iboralarni yaratish uchun foydalanadilar. Ular opera matniga katta e’tibor berib, o‘zlari kuylayotgan rolning his-tuyg‘ulari va xarakterini ovozi bilan ifodalaydilar.

Bel kanto tarixi:

Bel kanto qo'shig'i 16-asr oxirida Italiyada paydo boʻlgan. Bu dramatik harakatlardan ko'ra vokal virtuozligini ta'kidlagan opera turi - opera seriyasining rivojlanishi bilan chambarchas bog'liq edi.

Eng mashhur bel kanto bastakorlaridan ba'zilari:

Klaudio Monteverdi

Joachino Rossini

Vinchenzo Bellini

Gaetano Donizetti

Bel kanto qoʻshiqchiligi 19-asr boshlarida, bel kanto davrida choʻqqisiga chiqdi. Bu davr barcha davrlarning eng buyuk opera qo'shiqchilarining paydo bo'lishi bilan tavsiflanadi, masalan:

Giuditta makaron

Mariya Malibran

Jovanni Battista Rubini

19-asr oxirida kompozitorlar dramatik harakat va realizmga koʻproq yoʻnaltirilgan operalar yozishni boshlaganligi sababli bel kanto qoʻshiq uslubining mashhurligi pasaydi. Biroq, bel kanto qo'shiqchiligi hech qachon yo'q bo'lib ketmagan va u bugungi kunda ham opera xonandalari tomonidan qo'llanilmoqda.

Mashhur bel kanto operalari:

Eng mashhur bel kanto operalaridan ba'zilari:

Joachino Rossini tomonidan "Sevilya sartaroshi"

Norma Vincenzo Bellini tomonidan

Gaetano Donizetti tomonidan Lucia di Lammermoor

Juzeppe Verdining traviata asari

Bugun Bel kanto qo'shiqchilari:

Bugungi kunda ko'plab ajoyib bel kanto qo'shiqchilari bor. Eng mashhurlaridan ba'zilari:

Sesiliya Bartoli

Xuan Diego Flores

Anna Netrebko

Rolando Villazon

Bel kanto qo'shig'i go'zal va qiyin san'at turidir. Bu o'zlashtirish uchun ko'p yillik mashg'ulotlar va fidoyilikni talab qiladi. Biroq, mukofotlar ajoyib bo'lishi mumkin, chunki bel kanto qo'shiqchilari operada eng sehrli va ta'sirchan daqiqalarni yaratishga qodir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belmopan

Belmopan — Beliz davlati poytaxti. Aholisi 5,3 ming kishi (1990). 1970-yilda Belizning yangi maʼmuriy markazi sifatida asos solingan. Beliz daryosi sohilida joylashgan. Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon mahsulotlariii qayta ishlovchi korxonalar bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Beliz
Belo Anders

BELO (Bello) Anders (1781.29.11, Karakas — 1865.15.10, Chili) — Venesuela shoiri, filolog. 1829-yildan Chilida yashagan. Lotin Amerikasi filologiyasining asoschisi. Epik dostonlari — "Nazmga murojaat" (1823), "Tropiklardagi dehqonchilik qasidasi" (1826) bor. Falsafiy qarashlari bilan maʼrifatparvar, ijodiy uslubi klassitsizmga moyil. Milliy ruhiyat va folklorga boʻlgan qiziqishi tufayli Lotin Amerikasi adabiyotida romantizmni boshqa ijodkorlarga nisbatan oldiproq payqagan. Ispan grammatikasi, fonetikasi va boshqa haqida asarlar yozgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belting

Belting (ing. belting — harakatlantirish tasmasi) — ogir, zich va pishiq texnik gazlama. Paxta ipi va kimyoviy tolalardan toʻqiladi. Beltingdan transporter, elevator lentalari va rezinalangan kayishlar (tasmalar) tayyorlanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xitoy ixtirolari
Belflyor

Belflyor – kechpishar olma navi. AQShdan keltirilgan. Oʻzbekistonda 19-asr ning oxirlaridan keng tarqala boshlagan. Daraxti oʻrtacha oʻsadi, keng shoxshabbali (18 yillik B.ning boʻyi 5 – 7 m, eni 7,5 – 11 m ga yetadi), odatda, shoxlari yerga osilib tushadi. Guli yirik, oq, erta bahorda gullaydi (apr. boshlari). Mevasi yirik (oʻrtacha 150 g), chiroyli, shirin. Pusti yaltiroq, silliq, kUkishsariq yoki sariqrangda. Koʻplab qoramtir nuqtachalari B.ga oʻziga xos koʻrinish bsrib turadi. Eti och sariq, muloyim, sersuv. Tarkibida 14,4% qand, 0,5% kislota, 0,2% kul moddalar bor. Tuprogʻi unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Koʻchati ekilganidan keyin 4yili hosilga kiradi. B. 12 – 35 yoshida uzluksiz va yaxshi hosil beradi, keyinchalik hosildorligi kamayadi. Oʻzbekistonningtogli va tog oldi rayonlarida (Namangan viloyatida) koʻp ekiladi. Sentabrda terilgan olmalari fevralgacha yaxshi saqlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Olma navlari

Turkum:Bellflower, Kaliforniya

Turkum:Amerika olmalari
Bel-etaj

Bel-etaj (frans. bel — chiroyli, etagc — qavat) — odatda, amfiteatr bilan parter ustiga quriladigan, oʻrindiqlar qoʻyilgan aylana peshayvom. A. Navoiy nomli teatrda ham bor. Saroylarning hashamatli maxsus ikkinchi oshiyoni (qavati).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Belyayev

Viktor Mixaylovich Belyayev (1888.25.1, Uralsk — 1968.16.2, Moskva) — rus musikdshunosi, sanʼatshunoslik fanlari doktori, professor (1944). 1941 — 43 yillari Oʻzbekiston XKS huzuridagi Sanʼat ishlari boshqarmasi, Sanʼatshunoslik instituti va Toshkent konservatoriyasida ishlagan. Rus va ajnabiy kompozitorlar ijodi, rus, oʻzbek, turkman va boshqa sharq xalklari musiqasiga oid tadqiqotlar muallifi. Jumladan oʻzbek millim cholgʻu asboblari, Oʻzbekistonning qad. musiqa tarixi, Shashmaqom muammolari, usullar tizimini yoritish va Xorazm tanbur chizigʻini zamonaviy notaga koʻchirishga katta hissa qushgan.

 
 Muzikalnie instrumenti Oʻzbekistana, M., 1933; Muzikalno-etnograficheskaya rabota A. F. Eyxgorna v Oʻzbekisane. Muzikalnaya folkloristika v Oʻzbekistane, T., 1963.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:1888-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Yevgeniy Belyayev

Yevgeniy Aleksandrovich Belyayev (1895.9(21).2 1964.5.9) — sharqshunos, islomshunos olim. Tarix fanlari doktori (1962). Misr Arab Respublikasi Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1964). Moskva sharqshunoslik institutini tugatgan (1922). Moskva sharqshunoslik instituti, Chet tillar harbiy instituti, Xalqaro munosabatlar instituti va Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ishlagan (1922 — 1964). Asarlari islom tarixi va arab mamlakatlarining oʻrta asrlar tarixiga doir.

 
 Arabi, islam i arabskiy xalifat v rannee srednevekovye, M., 1965.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vafot etganlar
Dmitriy Belyankin

Belyankin Dmitriy Stepanovich (1876.11.(23)8, Vologda guberniyey — 1953.20.6. Moskva) — petrograf, texnik petrografiyaiing asoschisi, akademik (1943). Petrograd politexnika iiti professor (1920-yildan). 1930-yildan Petrografiya instituti, soʻngra Geologiya fanlari institutida ishlagan. 1949-yildan Fanlar akademiyasining Geologiya-geografiya fanlari boʻlimining akademik kotibi. Asosiy ishlari petrografiyaning umumiy, nazariy va texnik masalalariga, shuningdek mineralogiyaga bagʻishlangan. Jins hosil qiluvchi va noyob minerallarni, shuningdek "texnik toshlar" (olovbardosh, keramika buyumlari, qayroqtoshlar, oynashisha va boshqalar)ni oʻrgandi. Belyankin nomiga belyankinit minerali qoʻyilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ivan Belyanskiy

Ivan Filippovich Belyanskiy (1907—1978) — televideniye ixtirochilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan ixtirochi (1965), Oʻrta Osiyo aloqa okrugnning Toshkentdagi tajribasiiov stansiyasida ishlagan (1927 — 30). B. P. Grabovskiy bilan hamkorlikda harakatdagi tasvirni elektron nur yordamida uzatadigan va qabul qiladigan "radiotelefot" apparatini yaratgan va lab. sharoitida sinab koʻrgan (1928). 1928-yil 4-avgustda Toshkentda jamoatchllikka oddiy "televizor" ishlab turgan holda koʻrsatildi. B. P. Grabovskiy va Belyanskiyga shu apparatlari uchun patent berilgan (1928).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Yefimov Ye.. Toshkent — televideniye vatani, T., 1966.
 

Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Benavo Abdurauf

Benavo Abdurauf (1913 — Qandahor — 1987) — afgʻon shoiri, publitsisti, olim va jamoat arbobi. Ijodi 1934-yilda boshlangan. Afgʻon akademiyasining prezidenti (1947 — 51). "Parishon fiqolar" (1957), "Xushhol va Psarlay" (1958) kabi sheʼriy toʻplamlar, "Sariq gul", "Baxtsiz qiz" kabi hikoyalar muallifi. B. "Adabist nazariyasi" (1948), "Hozirgi zamon yozuvchilari" kabi adabiyotshunoslikka oid asarlar ham yozgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Benardos

Nikolay Nikolayevich Benardos (1842 — 1905) — rus ixtirochisi. Metallarni elektr yoyi bilan payvandlash usuli ("elektrogefest")ni kashf qilgan (1882). Payvandlash uchun zarur tok berib turadigan elektr akkumulyatorini yaratgan. Benardos turli sohalar (qishloq xoʻjaligi, transport, metallurgiya va boshqalar)ga oid 100 dan ortiq kashfiyoti uchun Rossiya va chet ellarda patent olgan."Benardos Nikolay Nikolayevich" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya kishilari
Bengal adabiyoti

thumb|300px|„Chorjapod“ misralari
Bengal adabiyoti — Hindistonning Gʻarbiy Bengaliya shtati va Bangladeshda yashaydigan bengallarning milliy adabiyoti. Bengal adabiyotining yozma ilk namunasi „Chorjapod“ („Diniy marosim qoʻshiqlari“, 12-asr) xalq sheʼriyatining yorqin namunasi hisoblanadi.

Bengal adabiyotida 10-asrda zarbulmasal, afsona kabi sheʼriy janrlar rivojlandi. Tibbiy falakiyot va boshqa ilmlar haqida maslahatlar toʻplami — „Dak hikmatlari“ va „Khon hikmatlari“ yaratildi. 12-asrda Jayadevaning „Gitagovinda“ („Choʻpon haqida qoʻshiq“) asari bengal adabiyoti taraqqiyotiga qoʻshilgan muhim hissa boʻldi. 13—14-asrlar bengal adabiyotida xudo Vishna, Monoshi (ilonlar maʼbudasi), Chondi (hayvonlar homiysi) kabilarga bagʻishlangan diniy mifologik asarlar („Monoshining shuhrati“, „Chondining shuhrati“) yaratildi. 14—15-asrlarda Vidyapati va Chondidash kabi yirik shoirlar yetishdi. 15—16-asrlarda qadimiy hind eposlari — „Ramayana“, „Mahabharata“ bengal tiliga tarjima qilindi.

15—17-asrlarda bhaktiy (xudoga muhabbat) diniy islohot oqimi rivojlana boshladi. Bu davrda Monoxor Dash, Gokulanondo Shen, Kritibash Ojha, Mukundoram Chokroborti, Krishnodash Kobiraj kabi shoirlarning asarlari keng tarqaldi. 18-asrga kelib inglizlar mustamlakachiligi bengal adabiyotiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. 19-asrda Rammoxan Ray. Okxoykumar Dotto (1820—86), Ishshorchondro Biddashagor (1820—91), Ishshorchondro Gupto (1811—59) kabi yozuvchi, shoirlar samarali ijod qildilar. Bu yillarda koʻplab tarjima asarlar yaratildi, adabiy badiiy jurnallar nashr etildi. 1857-yilda Ramnarayon Tarkorotnoning „Ulugʻ zot“ degan birinchi bengal ijtimoiy dramasi yuzaga keldi. Bhudeb Mukxopaddhayya, Bonkimchondro Chottopaddhayya, Romeshchondro Dotto, Perichand Mittro, Kaliproshonno Shinxo, Okhoychondro Shorkar kabi yozuvchilarning vatanparvarlik ruhidagi tarixiy romanlari paydo boʻldi.

Realizmning buyuk namoyandasi Rabindranath Tagore ijodi 19—20-asrlar bengal adabiyotida katta voqea boʻldi. Shorotchondro Chottopaddhayya ijodi ham Rabindranath Tagore ijodiga hamnafas boʻldi, uning „Birajning xotini“, „Himoyasiz bechora“, „Yondirilgan uy“ kabi romanlarida mazlum xalqning erk uchun kurashi oʻz ifodasini topdi. Ikkinchi jahon urushi davrida bengal adabiyotida urushga qarshi ruhdagi asarlar yaratildi (Shudhindranath Dotto, Buddhodeb Boshu, Bishnu De, Jibonanondo Dash, Gopal Xaldar va boshqalar).

Hindistonning mustaqillikka erishuvi (1947-yil) tufayli bengal adabiyotida ham yangi davr boshlandi. Mustaqillik davrida Tarashonkor Bondopaddhayya, Abul Fazl, Manik Bogdopaddhayya, Narayon Bondopaddhayya, Nazrul Islom, Bimolchondro Gxosha kabi yozuvchi va shoirlar yetishib chiqdi. Mani Shankar asarlarida („Chaurani“ boshqalar) mustaqillikka erishgan Hindistondagi vatandoshlari hamda oddiy mehnatkash xalqning hayoti aks etgan.

Utpal Datt („Koʻtarilish“, 1965; „Olmos shamshir“, 1971), Badal Sarkor („Boshqacha yoʻsindagi tarix“, 1967) kabi bengal dramaturglari hind teatr sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdilar. Rabindranath Tagore, Manik Benerji, B. Ghosha va boshqa bir qator bengal yozuvchilarining asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Turkum:Bengal tilidagi adabiyot
Bengal olovi

thumb
BENGAL (BANGOL) OLOVI - bariy nitrat (oksidlovchi), kukun holdagi alyuminiy yoki magniy (yoqilgʻi), dekstran yoki kraxmal (sementator) va temir yo poʻlat qipigʻidan tuzilgan pirotexnik aralashma. U temir sim boʻlaklariga surilib, bengal shamlari yasaladi. Bengal olovi yoqilganda sekin yonib, chaqnovchi ravshan uchqunlar (havoda yonib boʻladigan metall zarrachalari) sochadi. Qogʻoz gilzalarga toʻldirib tayyorlangan Bengal olovi mushakbozlikda, bayram tantanalarida va signalizatsiyada ishlatiladiBengal chiroqlaridan foydalanish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengal tili

Bengal tili (bengal, bangla, banga, bxasha) — bengallar tili. Hindyevropa tillari oilasiga mansub, hind yoki hindoriy tillaridan iborat. Bangladesh Xalq Respublikasining va Hindistondagi Gʻarbiy Bengaliya shtatining rasmiy tili. 150 mln.dan optik, kishi gaplashadi. Bengal tili ikki — gʻarbiy va sharqiy lahjalar guruhiga boʻlinadi. Tuzilishi jihatidan analitik, biroq keyingi davrlarda fleksiya shakllari koʻpayib bormoqda. Bu asosan analitik shakldagi ot va feʼllarni tutashtirish va shu asosda agglyutinativ qoʻshimchalar yasalishi orqali amalga oshadi. Bengal tili da choʻziq unlilar yoʻq, soʻz oʻzagidagi unlilar almashinuvi soʻz yasalishi bilan bogʻliq unlilar uygʻunlashuvi tarzida kuzatiladi. Otlarda jins kategoriyasi, feʼllarda koʻplik shakli deyarli yoʻq. Adabiy til gʻarbiy lahjalarga va arxaik tizimga tayangan. Alifbosi brahmi yozuvidan kelib chiqqan, oʻziga xos koʻrinishga ega."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Bengaliya

thumbnail|Bengaliya elchisi Bobur qabulida
Bengaliya, Bangol (bengal tilida — Bangla) — Osiyo jan.dagi tarixiy viloyat. Gang daryosining quyi oqimi havzasi va Gang, Brahmaputra darslari deltasida. Qadimda Bengaliyaning turli qismlari Anga, Vanga, Gauda kabi nomlar bilan mashhur boʻlgan. Bu hudud 10 — 12-asrlardan Bengaliya deb atala boshlagan. 13-asr boshlarida Dehli sultonligita qoʻshib olingan. 14-asr oʻrtalarida mustaqil davlat boʻlib olgan. 1575-yil boburiylartomonidan zabt etilgan. 18-asr boshlarida Bengaliya hududida yana mustaqil davlat vujudga kelgan. 1757-yil Bengaliyani Angliya oʻziga tobe qilgan. 1947-yil Hindiston ikkiga boʻlingandan soʻng, hindu bengʻallar yashaydigan Gʻarbiy Bengaliya Hindistonga, musulmon bengʻallar yashaydigan Sharqiy Bengaliya Pokistonga oʻtdi. Sharqiy Bengaliya 1971-yildan — Bangladesh davlati.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengaliya tekisligi

Bengaliya tekisligi — Hindiston va Bangladeshdagi HiidGang tekisligining sharqiy qismi. Gang va Brahmaputra daryolarining quyi oqimida.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengaliya qoʻltigʻi

Bengaliya qoʻltigʻi — Hind okeanidagi qoʻltiq. Hindiston va Hindixitoy yarim orollari hamda Andaman, Nikobar orolari oʻrtasida. Maydoni 2191 ming km². Oʻrtacha chuq. 2586 m, eng chuqur joyi 4519 m. Yirik daryolardan Gang va Brahmaputra quyiladi. Suvining oʻrtacha temperaturasi fevralda 25 — 27°, avgustda 28°. Shoʻrligi 30‰, Gang daryosi quyiladigan yerda bundan kamroq, janubida 34‰. Tez-tez tropik dovullar boʻlib turadi. Shim.da suv 11 m gacha koʻtariladi. Baliq, dengiz mollyuskalari va trepang ovlanadi. Asosiy portlari: Kalkutta — Gang daryosi deltasida, Madras (Hindiston), Chittagong (Bangladesh).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Dengizlar
Turkum:Bangladesh va Hindiston chegarasi
Bengallar

Bengallar — xalq, Bangladeshning asosiy aholisi (109,5 mln. kishi). Shuningdek, Hindiston (80 mln. kishi). Nepal, Myanmar, Singapur va boshqa joylarda ham yashaydi. Umumiy soni 235 mln. kishi (2018). Bengal tilida soʻzlashadi. Dindorlari — Bangladeshda asosan islomga, Hindistonda esa asosan hinduizmga eʼtiqod qiladi.
File:Bengali dialects.png

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Etnomadaniy belgilar
Bengela oqimi

Bengela oqimi — Afrikaning gʻarbiy qirgʻoqlari yaqinidagi sovuq dengiz oqimi. Gʻarbiy Shamollar nomli dengiz oqimining shim. tarmogʻi. Jan.sharqdan shim.gʻarbgatomon harakatlanadi. Tezligi soatiga 1 – 2 km. Suvning temperaturasi jan.da yozda 19°, qishda 15°. shim.da yozda 26°, qishda 22°. Atlantika okeani jan. qismi okeanografiyasida muhim rol oʻynaydi, biogen elementlarga boy, chuqurlikdagi suvlarni koʻtarilishiga yordam beradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bender

Bender (Benderi) — Moldaviya Respublikasidagi shahar. Dnestr daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 133 ming kishi (1991). Bender— respublikaning sanoat markazlaridan biri. Oziq-ovqat, yengil sanoat (goʻsht kombinati, yogʻ, vino, konserva zavodlari, shoyi kombinati, ip yigirish, poyabzal, tikuvchilik fabrikalari), mashinasozlik, "Moldgidrolizmash" ishlab chiqarish birlashmasi, "Elektroapparatura", kabel, kema tuzatish, kemasozlik zavodlari, yengil sanoat texnikumi, tibbiyot bilim yurti, tarixoʻlkashunoslik muzeyi suratlar galereyasi bor. Benderga XV asrda qalʼa sifatida asos solingan. 1538-yilgacha va 1918 — 40 yillarda Tigina deb atalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Moldova
Bendzin

Bendzin — Polsha jan.dagi shahar, yuqori Sileziya aglomeratsiyasida. Aholisi 76,2 ming kishi (1990). Toshkoʻmir qazib olinadi. Mashinasozlik. rangli metallurgiya, sement, poyabzal sanoati korxonalari bor. Issiqlik elektr st-yasi ishlab turibdi. 14-asrda qurilgan qalʼa (hozirgi oʻlkashunoslik muzeyi) saqlanib qolgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benefis

Benefis (fransuzcha beneﬁce – foyda) – tushumi toʻla yoki qisman teatr jamoasi yoki ayrim aktyorga toʻlanadigan spektakl. Birinchi benefis Fransiyada 1735-yili oʻtkazilgan. Oʻzbekistonda birinchi benefis 1924-yilda atoqli aktrisa Maʼsuma Qoriyevaning Halima (F. Zafariy, „Halima“) rolini 100 marta ijro etishi munosabati bilan oʻtkazildi. 1925-yildan sobiq Ittifoqda, jumladan Oʻzbekistonda benefis bekor qilinib, uning oʻrniga artistlarning ijodiy kechalarini uyushtirish rasm boʻlgan. 1958-yil Otello (U. Shekspir, „Otello“) rolini 500-marta ijro etilishi munosabati bilan A. Hidoyatovning ijodiy kechasi benefisi oʻtkazilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Teatr
Benefitsiar

Benefitsiar (ing. beneﬁciary imtiyozlardan foydalanadigan) — bankka pul qoʻygan omonat egasi yoki uning merosxoʻri, depozit yoki omonat (jamgarma) sertifikati egasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Benefitsiy

Benefitsiy (lot. beneﬁ cium — ehson, yaxshilik) — 1) ilk oʻrta ayerda Gʻarbiy Yevropada qirol yoki yirik feodal tomonidan vassalga muayyan ishni bajarish. koʻpincha harbiy xizmatni oʻtash sharti bilan umrbod inʼom qilinadigan yer; keyinchalik mulkiy meros — feodga aylangan; 2) katolik cherkovida daromadli lavozim yoki ruhoniy tomonidan mukofot sifatida olingan yer mulki.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Edvard Beneš

Benesh Eduard (1884 1948) — Chexoslovakiya davlat arbobi. 1918 — 1935 yillarda tashqi ishlar vaziri. 1935-yil dekabrda respublika prezidenti qilib saylangan. 1936-yil Germaniya bilan maxfiy muzokara boshlab, Chexoslovakiyani parchalash haqidagi Myunxen bitimi imzolangach (1938 i.), isteʼfo berib, chet elga ketgan. 1940-yildan Londondagi chexoslovak muhojirlar hukumati va davlat kengashi raisi. 1946-yil iyunda Chexoslovakiya Demokratik Respublikasining prezidenti qilib saylangan (1948-yil iyunda isteʼfo bergan)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:1884-yilda tugʻilganlar
Turkum:1948-yilda vafot etganlar
Turkum:Pahlaviy ordeni sohiblari
Benzantron boʻyoqlar

Benzantron boʻyoqlar — benzantron asosida olinadigan boʻyoqlar. Benzantron molekulasi toʻrtta kondensatlangan olti aʼzolik halqali birikmadan iborat boʻlib, uning oʻzi boʻyash xossasiga ega emas. Benzantron boʻyoqlar ikki molekula benzantronni kondensatlab, turtta vodorod atomi ajratish va ikkita uglerod — uglerod bogli birikma hosil qilish yoʻli bilan olinadi. Kondensatsiya sharoitiga karab violantron yoki izoviolantron hosil boʻladi. Ikkala birikma oʻzining pishikligi, turli jilosi va ranglarining tiniqligi bilan ajralib turadi. Bularning baʼzi birlari pigment sifatida ham ishlatiladi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzidin

Benzidin — (4,4diaminodifen i l ), H2NC,,H4CrH4NH2 organik birikma, aromatik diamin. Mol. m. 184,23. Rangsiz yaltiroq kristallar. Havoda va yorugʻlik taʼsirida qorayadi. Suyuqlanish temperaturasi 128°, qaynash temperaturasi 401,7°. Suvda 0,4% (12°da), efirda 2,2% (15°da), etanolda 1,0% (80°da) eriydi. Karbon va mineral kislotalar bilan tuz hosil qiladi. B.ni birinchi marta N. N. Zimin gidrazobenzolni anorganik kislotalar bilan qizdirib olgan (1845). Sanoatda nitrobenzolni ishqoriy muhitda pyx bilan gidrazobenzolgacha qaytarib, uni mineral kislotalar taʼsirida izomerlash yoʻli bilan olinadi. B. azoboʻyoqlar sanoatida xom ashyo sifatida, analitik kimyoda xrom, mis, oltin, qoʻrgʻoshin, simob va shahri k.ni aniqlashda ishlatiladi. Kanserogen xususiyati bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzil spirt

Benzil spirt — (fenilkarbinol), C6H5CH2OH — oddiy aromatik spirt. Xushboʻy, rangsiz suyuklik. Mol. m. 108,14, zichligi 1045,5 kg/mgʻ kaynash temperaturasi 205,8°. Spirt, xloroform va boshqa organik erituvchilarda yaxshi, 100 g suvda 4 g eriydi. Benzil spirt tabiatda keng tarqalgan. Efir moylari tarkibida benzilatsetat, benzilbenzoat kabi murakkab birikma holida uchraydi. Benzil spirt benzil xloridga suv va ishqor taʼsir ettirib olinadi:Benzil spirt atirupa, sovun ishlab chiqarishda va loklarni erituvchi modda sifatida qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzil xlorid

Benzil xlorid (xlormetil benzol), S6NSN2S1 — organik birikma. Mol. m. 126,59. Oʻtkir gʻidli rangsiz suyuqlik. Zichligi 1100 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi — 39°, qaynash temperaturasi 179°. Suvda erimaydi; spirt, xloroform va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Suv qoʻshib qizdirilganda sekin-asta gidrolizlanib, benzil spirt hosil qiladi. Nukleofil va elektrofil almashinish reaksiyalariga oson kirishadi. Kuchsiz oksidlovchilar taʼsirida benzaldegidga aylanadi. Sanoatda tarkibida 1% RS13 boʻlgan toluolni katalizator ishtirokida 90 — 100° gacha qizdirib, undan xlor oʻtkazib olinadi. Benzil xlorid plastmassa, plyonka, elektr izolyatsion qoplama va lok ishlab chiqarishda foydalaniladigan benzil spirt, benzoy kislotaning murakkab efirlari, benzilsianid va ayniqsa benzilsellyuloza olish uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzilsellyuloza

Benzil-sellyuloza 1s6n7o, (OSN,S6N,)3p — benzil spirt bilan sellyulozaning oddiy efiri: ishqoriy muhitda sellyulozaga benzil xlorid taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Benzil-sellyuloza 1s6n7omyoviy moddalar taʼsiriga chidamli, gidrofob, elektroizolyashyun xossalariga ega boʻlgan termoplastik polimerdir. B. plastmassa sanoatida, plyonka, elektroizolyatsiya, qoplamalar va lok olish uchun ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzinli keskich

Benzinli keskich — yonilgi sifatida benzin yoki kerosin ishlatiladigan metall kesish apparata. Suyuq yonilgʻi idishi, keskich, yonilgʻi va kislorod uzatish shlanglaridan iborat. Bakda ortiqcha bosim hosil qiluvchi dastaki havo nasosi oʻrnatilgan; uning yordamida keskichga yonilgʻi beriladi. Kislorod ballonidan 3 atmosfera bosim bilan keladigan kislorod maxsus kamerada benzin (yoki kerosin) bugʻlariga qoʻshilib, yonuvchi aralashma hosil qiladi. Shu aralashma keskich teshigidan chiqib yoiadi va metallni kesadi. Benzinli keskich qalinligi 300 mm gacha boʻlgan metallarni kesishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzoil peroksid

Benzoil peroksid, (C6H5CO2)2 — organik birikma. Mol. m. 242,23; rangeiz kristallar. Zichligi 1334 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 106 — 108°. Suvda, spirtda yomon, atseton (15,7%), metiletilketon (16,0%), benzol (15,8%) va stirolda (12,5%) yaxshi eriydi. Qizdirilganda va ultrabinafsha nurlar taʼsirida portlab parchalanadi. Benzoil peroksid gidrolizlanganda benzoy kislota va benzoil gidroperoksid hosil boʻladi. Benzoil peroksid benzoil xloridga ishqor ishtirokida vodorod peroksid taʼsir ettirib olinadi. Toʻyinmagan birikmalar (akrilonitril, stirol, vinilxlorid va boshqalar)ni polimerlashda foydalaniladi. Hidni ketkazish, shuningdek yogʻ, moy va boshqa oziq-ovqatni rangeizlantirish uchun Benzoil peroksid "lutsidol" degan nom bilan ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Peroksidlar
Benzoil xlorid

Benzoil xlorid (benzoy kislota xlorangidridi), С6Н5СОСl — organik birikma. Molyar massasi 140,52; havoda tutaydigan oʻtkir hidli rangeiz suyuqlik; qaynash temperaturasi 197,2°, zichligi 20° da 1212 kg/m1; efir, benzol va boshqa organik erituvchilarda eriydi. Suv bilan gidrolizlanganda benzoy kislota, qaytarilganda esa benzoy aldegid hosil boʻladi. Benzotrixlorid S6N5SS13 ni qisman gidrolizlab, shuningdek benzoy kislotaga mineral kislotalar xlor angidridlari (PCI5, PC13, SOC12, SO,CI2) ni taʼsir ettirib olinadi. Benzoil xlorid aminlar, spirtlar, fenollarni benzoillash (S6N3SO guruhini kiritish)da, benzoil peroksid va indigoid rangdor moddalar ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi. Benzoil xlorid bugʻlari nafas yoʻllari va terini yalligʻlantiradi, koʻzdan yosh oqizadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Kimyo
Benzoy aldegid

Benzoy aldegid (benzaldegid), S6N5SNO — organik birikma, aromatik aldegidlarning dastlabki vakili. achchiq bolom gʻidi keladigan rangsiz moysimon suyuqlik; tabiatda achchiq bodom va shaftoli magʻzida amigdalin dsb ataluvchi glikozid holida uchraydi. Mol.m. 106,12; zichligi 1048 kg/m3. Qaynash temperaturasi 179°; suvda oz (0,3%) eriydi, spirt, benzol va dietilefirda yaxshi eriydi. Benzil xlorid, fenol va boshqa bilan azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Uzoq saqlansa sargʻayadi. Havoda juda tez oksidlanib, benzoy kislota hosil qiladi. Aldegidlarga xoye hamma reaksiyalarga kirishadi. Fenol yoki aromatik aminlar bilan kondensatlanib, trifenilmetan hosilalarini beradi. Ishqor qoʻshib qizdirilsa, benzil spirt va benzoy kislota aralashmasi, KCN ishtirokida kondensatsiyalansa, benzoin hosil boʻladi. Benzoy aldegid nitrolanish, xlorlanish, sulfatlanish reaksiyalariga kirishib, asosan, lizomer birikmalar hosil qiladi. Toluolni katalizatorlar taʼsirida oksidlash yoʻli bilan olinadi Atirupa ishlab chiqarishda xushboʻy modda, oziq-ovqat essensiyalarining komponenti sifatida hamda turli organik moddalar (xushboʻy birikmalar, benzoin, boʻyoqlar)ni sintez qilishda ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil