Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Xiromiy

Xiromiy (taxallusi; ismi Mullo Qurbon; 1796-yil, Kitob viloyati Charmgaron guzari – ?) – shoir. Baʼzi da „Mirzo Qurbon“, „Muhammad Qurbon“ deb ham tilga olingan.

 Hayoti 
Xiromiy 1796-yilda tugʻilgan. Kenagas urugʻidan. Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil koʻrgan. Iqtisodiy tanglik tufayli madrasani tugata olmagan, 25 yoshida Kitobga qaytgan. Xattotlik, tabiblik, charmgarlik qilib roʻzgʻor tebratgan. Xiromiy Nasrullaxonning bosqinchilik siyosatiga qarshi kurashuvchilar safida turgan, Kitob mudofaasida qatnashgan.

 Faoliyati 
Xiromiy isteʼdodli va sermahsul shoirlardandir. U oʻtmish allomalar ijodidan oʻrgangan, zamondoshlari Shavqiy, Hoziq, Vola va boshqalar bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Dastlab Saʼdiy, Navoiy, Zebunniso gʻazallariga muxammaslar bogʻlagan, ularning badiiy mahorat sohasidagi anʼanalarini davom ettirgan.

Adabiy merosining umumiy hajmi 30 ming misra atrofida. Asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida („Chor darvesh“, inv.№ 359, 9251, 1675, 7713, 4819, 7847, 217 (II); „Toʻtinoma“, inv. № 1795; „Raʼno va Zebo“, inv. № 217; „Yusuf va Zulayho“, inv. № 1799) va SamDUning asosiy kutubxonasida saqlanadi.

 Ijodiy faoliyati 
Xiromiy XIX asr hayotidagi yaramas illatlarni, adolatsiz hukmdorlar, noqobil hokimlar, zamin, zamon, kishilar toʻgʻrisidagi qarashlari ifodalangan „Chor darvesh“ (1834), „Mahfil oro“ (1844—56), „Toʻtinoma“ (1854), „Raʼno va Zebo“ (1856), „Yusuf va Zulayho“ (1862) dostonlarini yozgan.

 „Chor darvesh“ asari 
„Chor darvesh“ asari qoliplash usulida yozilgan, qoliplovchi xikoya Ozodbaxt hikoyasidir. Ozodbaxt oʻz farzandsizligidan soʻz boshlab, darveshlar sarguzashtini tinglaydi. Doston Ozodbaxtning Baxtiyor ismli farzand koʻrib, parilarning ulugʻ shoiri Malik Shohboz yordamida murodmaqsadlariga yetishi bilan tugaydi.

 „Toʻrinoma“ asari 
Xiromiyning hajman eng yirik asari „Toʻtinoma“ 12 ming misradan iborat. Asarning bosh goyasi – vafo va sadoqat. Toʻtining barcha hikoya va qissalari shu gʻoyani asoslash, isbotlashga qaratilgan. „Raʼno va Zebo“ dostoni ham qoliplash usulida boʻlib, qoliplovchi hikoya Raʼno va Zebo sarguzashtlaridir. Pok muhabbatni ulugʻlash dostonning asosini tashkil etadi. Unda inson huquqi, ijtimoiy tenglik, adolat, olijanoblik kabi gʻoyalar yoritilgan.

 Asarlari 
 Chor darvesh, T., 1960;
 Raʼno va Zebo, T., 1962.

 

 

 Qorayev T., Xiromiy Mulla Qurbon, T., 1975;
 Oʻzbek adabiyoti tarixi 5j.li, 4j., T., 1978.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:1796-yilda tugʻilganlar
Turkum:Mir Arab madrasasida tahsil olganlar
Xirurgiya markazi

Xirurgiya markazi, Vohidov Vosit Vohidovich nomidagi ixtisoslashtirilgan jarrohlik ilmiy markazi — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot va davolash muassasasi. 1975-yil Butunittifoq klinik va eksperimental xirurgiya ilmiy tadqiqot institutining Toshkent filiali sifatida tashkil etilgan. 1991-yildan hozirgi nomi bilan faoliyat koʻrsatadi. Markaz ilmiy va amaliy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari koʻkrak qafasi va qorin boʻshligʻi aʼzolarida boshqa oʻxshashligi boʻlmagan, oʻziga xos jarrohlik amaliyotlarini oʻtkazadi, bularga, birinchi navbatda, hayot uchun muhim aʼzolar, yurak nuqsonlari, yirik qon tomirlar, oʻpka, jigar va meʼda osti bezi rekonstruktivtiklash jarrohligi va boshqa kiradi. Xirurgiya markazining vazifasi Oʻzbekistonda jarrohlik muammosi bilan boglik masalalarga rahbarlik qilish va boshqarish, respublikada xirurgiya xizmatini tashkil etish; yuqori malakali ixtisoslashgan ilmiy va amaliy xirurg mutaxassislar tayyorlash va boshqalardan iborat. Markazda 12 klinik boʻlim: jigaroʻt yoʻllari va portal gipertenziya jarroxdigi, lazer va meʼdaichak jarrohligi, yurakqon tomir jarroxdigi, koʻkrak qafasi jarroxdigi, rekonstruktivplastik jarrohlik, rentgenendovaskulyar jarrohlik va intervension radiologiya, shuningdek, patomorfologiya va lazer terapiyasi, anesteziologiya va reanimatologiya, mikrobiologiya va klinik biokimyo, eksperimental jarroxlik kabi fundamental va amaliy boʻlimlar, 370 oʻrinli klinik kasalxona va poliklinika ishlab turibdi. Xirurgiya markazi da 90 dan ziyod ilmiy xodim, jumladan, 22 fan doktori va professor, 50 fan nomzodi xizmat qiladi (2004). Markazda drlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoyasi boʻyicha maxsus ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi. Markaz olimlari koʻpgina yirik ilmiy anjumanlarda qatnashib keladi. Xirurgiya markazi ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etadi, ixtirolar qiladi. Markaz bazasida Toshkent birinchi tibbiyot institutining gospital xirurgiya, magistratura hamda Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti 1-son xirurgiya kafedrasi bor.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Shifoxonalar
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Turkum:Davolash profilaktika muassasalari‎
Turkum:Tashkilotlar
Turkum:Ilmiy markazlar
Turkum:Jarrohlik
Turkum:Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Turkum:Jarrohlik yo‘nalishlari‎
Xislat

Xislat (taxallusi; asl ismsharifi Haybatullaxoʻja Orifxoʻja oʻgʻli) (1880.10.5 Toshkent 1945.8.6) - shoir va tarjimon. Oʻzbek mumtoz adabiyotining soʻnggi namoyandalaridan biri. 16—17 yoshlarida Toshkent shahri Kesaqqoʻrgʻon mahallasidagi madrasaga oʻqishga kirib, arab va fors tillarini mukammal oʻzlashtirgan; o’zbek , ozarbayjon, turk, fors va arab ini puxta oʻrgangan. 1908—09 yillarda Navoiy ijodini mutolaa qilib, "Farhod va Shirin" hamda "Layli va Majnun" dostonlarining soddalashtirilgan nasriy nusxalarini tayyorlagan va oʻz hisobidan nashr etgan. 1910—14 yillarda madrasadoshi Sidqiy Xondayliqiy bilan hamkorlikda "Armugʻoni Xislat", "Hidoyai Xislat", "Savgʻoti Xislat", "Tuhfai Xislat" kabi bayozlarini nashr ettirgan. Bu bayozlarda shoirning 100 dan ziyod lirik sheʼrlari eʼlon qilingan. X.ning lirik sheʼrlarida Bobur, Mashrab va, ayniqsa, Navoiy ijodining taʼsiri kuchli. Bu taʼsir uning "Naylaram bogʻu chaman sayrini jonon boʻlmasa", "Qandoq qilay", "Ey nigorim", "Iqlimi devona qilgan bir pari savdosidur", "Oʻldim asiring, ey yor", "Ey xublar sarosi", "Orazingmu yo guli raʼnomidur", "Ey parivash" singari gʻazallarining badiiy qurilmasida ham, gʻoyaviy yoʻnalishida ham yaqqol koʻrinadi. X.ning dunyoviy gʻoyalar bilan yoʻgʻrilgan bir qancha gʻazallari Mulla Toʻychi Toshmuhamedov va Hamroqul qori kabi mashhur hofizlar tomonidan ijro etib kelingan.

X. 1917 yildan keyin ham badiiy ijod bilan shugʻullanib, zamonaviy mavzularda gʻazal va muxammaslar yaratgan. Ammo Sovet davlatining jadid shoirlarga nisbatan sovuq munosabati tufayli u yoshlikda egallagan hunari — duradgorlikni davom ettirib, 1940 yilga qadar imoratsozlik ishlari bilan koʻproq mashgʻul boʻlgan.

X.ning adabiy merosida tarjima asarlar katta oʻrin egallaydi. U Nizomiyning "Layli va Majnun" dostoni, Firdavsiyning "Shohnoma" dostoni asosida nasrlashtirilgan "Barzuyi sher", "Pahlavoni Ahmad", Ubayd Zokoniyning "Mushuk va sichqon" asarlarini fors tilidan tarjima qilgan, arab va fors mumtoz idagi bolalarbop rivoyatlar va masallarni sheʼriy tarjima qilib, "Non va halvo" degan majmua tuzgan. Toshkent shahridagi koʻchalardan biri X. nomi bilan ataladi.

 
 Gʻazallar, T., 1971.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Koʻkaldosh madrasasida tahsil olganlar (Toshkent)
Turkum:Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Xitin

Xitin (yunoncha, chiton — kiyim, teri, qobiq) — polisaxaridlar guruhiga mansub tabiiy birikma; boʻgʻimoyoqlilar va bir qator umurtqasiz hayvonlar tashqi skeletining asosiy komponenti; zamburugʻlar, bakteriyalar va ayrim suvoʻtlarning hujayra devori tarkibida boʻladi. Tayanch vazifasini bajaradi. Xitin Natsetilglyukozamin qoldigʻidan iborat. Suv, suyultirilgan kislota, ishqor, spirt va boshqa organik erituvchilarda erimaydi; konsentrlangan kislotalarda eriydi. Xitinning tuzilishi, fizikkimyoviy xossasi va biologik ahamiyati oʻsimlik sellyulozasiga oʻxshash.

 

Turkum:uglevodlar
Xitoy (urugʻ)

Xitoy (Qtoy, Kidan) — turkiy urugʻlardan biri. 
Ularning ajdodlari qadimgi kidanlar boʻlgan. XI asrga kelib ularning Shimoliy Xitoydagi davlati tugatilgach, bir qismi Markaziy Osiyoga koʻchib oʻtgan. da ularni qoraxitoy deb atashgan. XVI asrda xitoylarning bir qismi Shayboniyxon qoʻshinlari tarkibiga kirgan. XVII asrda xitoylarning katta guruhi qipchoqlar bilan birga xitoy-qipchoqlar qabilaviy ittifoqini tuzganlar va Zarafshon vohasining oʻrta qismiga koʻchib oʻtganlar. Hozirda ham Zarafshon vohasida Xitoypoyon mahallasi kabi shu urug'ga mansub qishloqlar mavjud. Bu qabilaviy ittifoq XIX asrning oʻrtalarigacha davlatning siyosiy hayotida muhim oʻrin tutib kelgan. Xitoylar 3 katta uruqqa boʻlingan: qanjigʻali xitoy, qoʻshtamgʻali xitoy va oʻtarchi. 1870-yillarda Samarqand viloyatida yashovchi xitoylar 45 ming kishini tashkil qilgan. Xitoylar Buxoro, Xorazm viloyatlarida ham yashaganlar. Xitoylar qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa turkiy xalqlar tarkibiga kirgan.

 Adabiyot 
 Shaniyazov K., K etnicheskoy istorii uzbekskogo naroda, T., 1977.
 Shoniyozov Karim, Oʻzbek xalqining shakllanishi jarayoni, T., 2001.
 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Xitoy fanlar akademiyasi

Xitoy fanlar akademiyasi, XXR Fanlar akademiyasi — Xitoyning oliy ilmiy muassasasi. Fanning barcha sohalari boʻyicha tadqiqotlarni muvofiqlashtiradi, koʻp ilmiy tadqiqot muassasalariga rahbarlik qiladi. Nankindagi Markaziy ilmiy tadqiqot akademiyasi va Pekin ilmiy tadqiqot akademiyasi negizida 1949-yil noyabrda Pekin shahrida tashkil etilgan. Akademiya tarkibida fizikamat va kimyo fanlari, biologiya fanlari, geologiya va geografiya fanlari, texnika fanlari, falsafa va ijtimoiy fanlar boʻlimlari, 80 ga yaqin ilmiy tadqiqot muassasasi mavjud.

 

Turkum:Fanlar akademiyalari
Turkum:Xitoy
Xitoylar

Xitoylar (oʻzlarini xanszu, xanʼ deb ataydilar, asosan tayvan, tay xalqi tasirida asimilyasiya boʻlgan turk(tatar)halqlari) – xalq. XXRning asosiy aholisi. Shuningdek, Xitoyliklar Tailand, Malayziya, Indoneziya, Singapur, Vyetnam, Birma, Filippin va Kambodjada yashaydi. Dunyoda son jihatdan eng koʻp xalq hisoblanadi. Umumiy soni taxminan 1,325 mlrd. kishi (2003 y.). Xitoy tilida soʻzlashadilar. Xitoyning asosiy qismi mongoloid irqining Tinch okean tarmogʻiga, Xitoyning kichik guruhlari esa Sharqiy Osiyo va Janubiy Osiyo variantiga mansub. Yozuvi iyogriflardan iborat. Dindorlari – asosan, budda diniga, budizim, konfutsiylikka eʼtiqod qiladi, musulmonlar, xristianlar ham bor. Qadim zamonda Xitoy. sya, xuasya deb nomlangan. Sya etnonimining xanga aylanishi Xitoyni ikki marta birlashtirgan xan sulolasi nomi bilan bogʻliq. Xan etnonimi odatga kirgandan soʻng ushbu xalq tili xanyuy, yozuvi xanszi deb ataldi. Xitoylar 4000 yillik yozma tarixga ega boʻlib, ular ilk bor Xuanxe (Qoramuron) daryosi quyi oqimi boʻylarida yashashgan. Xitoy ajdodlari qatoriga mil. av. 2ming yillikda turli xil madaniyatlar (Yanshao, Lunshan va boshqalar)ni yaratgan, Xuanxe va Yanszi daryolari havzasida dehqrnchilik bilan shugʻullangan qabilalar kirgan. Mil. av. 2ming yillikda hozirgi Xenan, Shensi, Shansi viloyatlari xududida ibtidoiy jamoa munosabatlarining asosiy belgilari saqlanib qolgan In davlati paydo boʻldi. Inliklarning gʻarb tomonida ularga kardosh boʻlgan chjou qabilalari yashab, ular mil. av. 11-asrda In davlatini istilo qilishgan. Mil. av. 11—3-asrlarda hozirgi Xitoy hududida in va chjou xalqlarining avlodlari bilan aralashib ketgan turli xalqlar (man, jun, di, i) yashagan. Shuningdek, mil. av. 1-ming yillik oʻrtalaridan xitoy ida Yanszi daryosidan janubida yashagan koʻp sonli yue qabilasi ham tilga olingan. Bu qabilalarning koʻpchiligi, asosan, tay xalqlarining, shuningdek, indonezlar, vyetnamlar va monkxmer xalklarining ajdodlari hisoblangan. X.ning oʻziga xos mentaliteti, anʼanasi, urfodatlari, axloq normalari, milliy goyasi va madaniyati mavjud. Asosan, qishloq xoʻjaligi (sholi, paxta yetishtirish), pillachilik, bogʻdorchilik, choy yetishtirish bilan shugʻullanadilar. Xitoy chinnisi dunyoda juda mashhur.
Xishrov

Xishrov – Samarqand viloyatidagi shaharcha. Samarqand shahridan 7 km uzogʻlikda, Dargʻom kanalining oʻng sohilida joylashgan. Maʼmuriy jihatdan Samarqand shahar Kengashiga qaraydi. 1951 yilda tashkil etilgan. Aholisi 4,5 ming kishi (2003). Xishrovda: avtokorxona, „Oʻzelektrqurilish“ mexanizatsiyalashgan kolonnasi, Xishrov GES kaskadi, „Samarqand“ kichik styasi, gidrotsex, transport sexi, tikuvchilik atelyesi, dehqon bozori va boshqa bor. Umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kasalxona, ambulatoriya, tibbiy punkt mavjud. Kutubxona, madaniyat uyi aholiga xizmat koʻrsatadi.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Samarqand viloyati
Xishrov kishmishi

Xishrov kishmishi, Xishravi — oʻrtapishar xoʻraki va mayizbop uzum navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Samarqand filialida Nimrang va Qora kishmish navlarini chatishtirib chiqarilgan (G. V. Ogiyenko, K. V. Smirnov va A. F. Gerasimova). Sharkiy ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi yirik, dumaloq, 5 boʻlmali, oʻrtacha kertikli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha kattalikda (250 g). Shakli konussimon, shingillari oʻrtacha zich yoki zich. Gʻujumi yirik, ovalsimon, rangi oqishqahrabo. Poʻsti qalin, etdor, sershira, xushxoʻr. Tarkibida qand miqdori 26—27%, nordonligi 3,5—4,5%. Novdalari yaxshi pishadi. Hosili faol harorat yigʻindisi 3000-3275° da 140-145 kunda toʻliq yetiladi. Hosildorligi 140145 s/ga. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi. Uzoq joylarga yuborishga chidamli. 1982-yildan Buxoro va Navoiy viloyatlarida ekish uchun davlat reyestriga kiritilgan.

 

Turkum:Uzum navlari
Xloratlar

thumb
Xloratlar — xlorat kislota (HClO3) tuzlari. Oddiy temperaturada barqaror kristall modda, qizdirilganda yoki katalizatorlar ishtirokida kislorod chiqarib parchalanadi. Koʻpchilik xloratlar suvda va baʼzi organik erituvchilarda eriydi. Organik va oson oksidlanadigan moddalar bilan portlovchi aralashmalar hosil qiladi. Metall xloridlarning suvdagi eritmalarini elektrokimyoviy oksidlanish, metall gidroksidlarni xlorlash usullari bilan olinadi. Xloratlardan natriy xlorat NaClO3, kaliy xlorat KClO3 (bertolle tuzi), kalsiy xlorat Ca(ClO3)2, magniy xlorat Mg(ClO3)2 sanoat miqyosida ishlab chiqariladi. Natriy xlorat gugurt va pirotexnik tarkiblarni tayyorlashda, kalsiy xlorat kaliy xlorat olishda oraliq mahsulot sifatida ishlatiladi.

Magniy xlorat desikantlar guruhiga kiradi. Unga oz miqdorda etanolamin fosfatning suvdagi eritmasini qoʻshib samarali taʼsir etuvchi defoliantlar olinadi. Bu preparatlar gʻoʻzaga qoʻllanganda yosh yashil koʻsaklar saqlanib qoladi, barglar qurimasdan 80—90% gacha toʻkiladi, hosil gektariga 3—4 s ga ortadi.

 

Turkum:Moddalar
Xlorella

thumb|Xlorella (Chlorella)
Xlorella (Chlorella) – bir hujayrali xlorokokk suvoʻtlar urugʻi. Hujayrasi sharsimon, 15 mkm, qobigʻi silliq, 4—8 (baʼzan 16) tagacha avtosporalar hosil qilish orqali jinssiz koʻpayadi. 20 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda bir necha tarqalgan. Chuchuk va dengiz suvlarida, nam tuproqda uchraydi; lishayniklar va suvda yashovchi organizmlar tanasida simbioz yashaydi. Oqar suvlarni biologik tozalashda, yopiq ekosistemalar (masalan, kosmik kemalar, suv osti kemalari)da havoni qayta tozalashda va fotosintez jarayonlarini oʻrganishda keng miqyosda foydalaniladi.
Xlorella juda tez koʻpayadi. Bir kecha-kunduz yashagan har bir yosh hujayra ham boʻlina boshlaydi.
Kuz kelishi bilan xlorella qalin, zich qobiqqa oʻralib, sporaga aylanadi va shu holda qishlaydi. Bahor kelib, qulay sharoit tugʻilgach, spora shaklida qishlagan hujayraning oddiy boʻlinishi natijasida bir necha xlorella hosil boʻladi. Ular hujayra qobigʻini yorib chiqadi va mustaqil hayot kechira boshlaydi.
Xloridlar (mineral)

Xloridlar (tabiiy xloridlar) — NS1 tuz kislotasining tuzlari, minerallar sinfi. Tarkibi, xususiyati va hosil boʻlish sharoitiga qarab Xloridlar 2 guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga (28 ta mineral) Na, K, NH4, Mg, Ca, Al, Mn va Gʻe ning erish xususiyatiga ega boʻlgan suvli va suvsiz X. kiradi. Asosiy minerallari: galit, silvin, bishofit, karnallit, taxgidrit, rinneit va boshqa boʻlib, tarkibida 20—70% S1 mavjud. Kub yoki trigonal singoniyada kristallanadi. Odatda, rangsiz; kattikligi 1—2, zichligi 1,6—3,2 g/sm3. Gigroskopik, suvda, kisman spirtda eriydi, achchiq va shoʻr mazali. Koʻllardagi choʻkindilarda, shoʻr tuproqlarda, vulkanik va fumarol faoliyati mahsulida hosil boʻladi. Koʻpgina Xloridlardan kimyo va oziq-ovqat sanoatida, qishloq xoʻjaligida keng foydalaniladi. Ikkinchi guruhga (49 ta mineral) Si, Pb, Ag, Hg, As, Sb va Bi ning erish xususiyatiga ega boʻlmagan X. kiradi. Asosiy minerallari: nantokit, atakamit, konnelit, laurionit, matlokit, mendipit, xlorarnirit va boshqa boʻlib, tarkibida 6— 35% S1 mavjud. Romb va tetragonal singoniyada kristallanadi. Rangsiz, koʻk, yashil, sariq, qattiqligi 4, zichligi 3,7—8,3 g/sm3. Suvda erimaydi. Quruq iqlim sharoitida rudali konlarning oksidlanish zonasida; rudali minerallar va sanoat shlaklariga shoʻr suvlarning taʼsiri boʻlganda, vulkan harakatlari jarayonida hosil boʻladi. Oksidlangan rudalar tarkibida Si, R, Ag olish uchun xom ashyo hisoblanadi.

 

Turkum:Kimyoga oid chala maqolalar
Turkum:Kimyoviy moddalar
Xloritlar

Xloritlar (yun. chloros — yashil) — minerallarning keng tarqalgan guruhi, magniy va temirning metaalyumosilikatlari. Kimyoviy tarkibi oʻzgaruvchan (Mg, Fe2+)AlSi3O|0(OH)2. 3(Mg, Fe)(OH2). Tarkibidagi Gʻe2+ Gʻe3+ ning oʻzaro nisbati boʻyicha X. o r t o xloritlar valeptoxloritlarga boʻlinadi. Si va Gʻe2++Gʻe3+ ning miqdoriga koʻra X. 2 guruhga ajratiladi. 1guruh magnezial X. (korundfillit, sherydanit, klinoxlor, pennin, talkxlorit), magnezial — temirli X. (ripidolit, piknoxlorit, diabantin) vatemirli X. (psevdotyuringit, dafnit, brunsvigit)dan iborat. 2guruhga mansub X. — tyuringit, shamozit, delessit. Hamma X. monoklin yoki triklin singoniyada kristallanadi. Varaqvaraq, poʻstloq, tangasimon, sferolit, oolit shaklida, yashirin kristalli, yupqa varakchalari egiluvchan boʻlsa ham, qayishqoq emas; bir-biridan termik analiz orqali farklanadi. Asosan, yashil, shuningdek oq, sariq, pushti, qizilbinafsha rang, qoʻngʻirqora xillari bor. Qattiqligi 2—3, zichligi 2,6—3,3 g/sm3. X. tabiatda keng tarqalgan. Asosan, past trali gidrotermal jarayonlar taʼsirida, tarkibida alyuminiy, magniy va temirli silikatlar koʻp boʻlgan jinslarning oʻzgarishidan hosil boʻladi. Ortoxloritlar qogʻoz sanoatida ishlatiladi. Kattakatta qatlam tarzida topilgan leptoxloritlar temir rudasi sifatida sanoat ahamiyatiga ega.

 

Turkum:Minerallar
Xloritoid

Xloritoid xloritlar (minerallar)ga oʻxshash va yunoncha, eidos – koʻrinish – orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi (Fe, Mg)2 (AlFe3+)Al3SiOJ2O2(OH)4 Ottrelitda 16,6% gacha MpO bor. Monoklin yoki triklin singoniyada kristallanadi. Toʻgri tuzilgan kristallari kam uchraydi, koʻpincha varaqvaraq, tangasimon afegatlar shaklida tarqalgan. Rangsiz, yashilsargʻish, sariq, qoʻngʻirkoʻk, qoramtir koʻk; shishadek yaltiroq. Qattiqligi 6,5, zichligi 3,5—3,8 g/sm3. Xloritlar va slyudalardan qattikligi, moʻrtligi va optik xususiyatlari bilan farklanadi. Baʼzi metamorfik slanetslar va kontaktli rogoviklarda jins hosil qiluvchi mineral hisoblanadi. Xloritoid najdak konlarida uchraydi. Korund, diaspor, xlorit, Margarit, kaltsit, rutil va anataz bilan assotsiatsiyada topiladi. Oʻzbekistonda Nurota, Molguzar toglarida uchraydi. Abraziv xom ashyo sifatida ishlatiladi.
Xlor-kauchuklar

Xlor-kauchuklar — xlorlangan kauchuk mahsulotlari. Xlorlangan tabiiy kauchuklar (xlorkauchuk), C10HnCL7n — termoplast. Molyar massasi 100 minggacha, yumshash temperaturasi 70" atrofida, zichligi 1630–1660 kg/m3. Aromatik uglevodorodlarda, xloroformda, ketonlarda, murakkab efirlarda, nitrobenzolda eriydi. Kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli, yonmaydi. Plastik holatdagi tabiiy kauchukning eritmasi orqali 80°da xlor oʻtkazish yoʻli bilan olinadi. Lokboʻyoq, yelim i.ch.da qoʻllanadi.
Xloropren kauchuklar

Xloropren kauchuklar, nairit, neopren, —SN2S(S1) = = SNSN2 -pMol.m. 100200 ming. Shishalanish temperaturasi —40°dan —50° gacha, kristallanish temperaturasi —10°, zichligi 1200–1240 kg/m3. Yuqori yopishqoklikka ega. Aromatik va xlorlangan uglevodorodlarda eriydi. Xloroprenni emulsion polimerlash yoʻli bilan olinadi. Rux, magniy va boshqa metallarning oksidlari taʼsirida vulkanizatsiyalanadi.

Rezinalar moy, benzin, ozonga, issiqqa, ishqorlar, suyultirilgan kislotalar taʼsiriga chidamli, yonmaydi, yedirilishga bardoshli, elastik. Rezina texnik mahsulotlar, yelimlar i.ch.da, simlar, kimyoviy jihozlar va vallar uchun krplamalar tayyorlashda, shuningdek, lateks sifatida qoʻllanadi.
Xlorofill

thumb|Xlorofill c1 c2
thumb
Xlorofill (yun. chloros — yashil va phyllon — barg) — oʻsimliklarning yashil pigmenti, yuksak oʻsimliklarning xloroplastlarppya, tuban oʻsimliklar (suvoʻtlar)ning xromatoforalarida joylashadi. Kimyoviy tarkibi — gemoglobinga yakin turadi. X.ning biologik xususiyati yorugʻlik energiyasini oʻzlashtirish va uni organik moddalarning kimyoviy energiyasiga aylantirishdan iborat. X.ni birinchi marta fransuz olimlari P. Pelte va J. Kavantu yashil rang sifatida oʻsimlik bargidan ajratishgan (1818). Rus olimi M. S. Svet bir-biriga oʻxshash ikkita yashil pigment X. "o" va X. "v"ni kashf etgan (1910). X.ni 1960 yil amerikalik kimyogar R. B. Vudvord xodimlari bilan toʻla sintez qilib oldi. X.ning miqsori oʻsimliklar turiga, bargning joylashishiga va boshqa sharoitlarga bogʻliq. X. yetishmasa oʻsimliklar oʻsishi susayib, barglari sargʻayadi. Bu esa oʻsimliklarda xloroz kasalligini qoʻzgʻatadi.
Xloroform

Xloroform, trixlormetan, CHCl3 — oʻtkir hidli, shirin taʼmli, rangsiz suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi —63,5°, qaynash temperaturasi 61,2°, zichligi 1148 kg/m3 (20° da). Suvda erimaydi, organik erituvchilar (spirt, efir va boshqalar) bilan aralashadi. Yorugʻlikda havo kislorodi taʼsirida astasekin parchalanib fosgen, xlor, vodorod xlorid va chumoli kislota hosil qiladi. Xloroformni barqarorlashtirish uchun unga 1% li etil spirta qoʻshiladi. Xloroform metan, atseton yoki spirtni xlorlab olinadi. Freonlar sintezida boshlangʻich xom ashyo hisoblanadi. Narkotik moddalar guruhiga mansub. Tibbiyotda narkoz, sanoatda erituvchi sifatida qoʻllanadi.

 

Turkum:Kimyoviy birikmalar‎
Xlor-sirka kislotalar

Xlor-sirka kislotalar - organik birikmalar, sirka kislotaning 1,2 yoki 3 ta xlor atomi tutgan, mono, diva trixlorsirka kislotalari, SN2S1OON, SNSSSOON, SSSSOON. Mono va triX.k. rangsiz kristall moddalar; suyuqlanish temperaturasi tegishlicha 63° va 59,2°, qaynash temperaturasi 189,3° va 197°. Xlor-sirka kislotalar suv, spirt, atseton va efirda eriydi. Bularning ichida mono Xlor-sirka kislotalar muhim amaliy ahamiyatga ega. U nil boʻyoq va koʻpgina boʻyagichlar sintezida oraliq mahsulot sifatida, karboksimetilsellyuloza, uxlatuvchi modda — barbital, gerbitsidlar olishda ishlatiladi. Muz holatdagi sirka kislotani xlorlab va boshqa usullarda olinadi.

 

Turkum:Kislotalar
Xmelnitskiy

Xmelnitskiy (1954-yilgacha Proskurov) — Ukrainaning Xmelnitskiy viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Janubiy Bug daryosi boʻyida. Transport yoʻli chorrahasi. Aholisi 254 ming kishiga yaqin (2004). X. 15-asrda istehkom sifatida vujudga kelgan (B. Xmelnitskiy nomi bilan atalgan). 1793-yilgacha Polsha tarkibida, 1793-yildan Rossiya imperiyasida. Mashinasozlik (transformator kichik stansiyasi, temirchilikpresslash asbobuskunalari, radioapparatura, priborlar i.ch.), qurilish materiallari (gʻisht, temirbeton buyumlari zavodlari), oziq-ovqat (yogʻsir, goʻsht tarmoqlari), yengil (poyabzal, tikuvchilik, trikotaj va boshqalar), kimyo va boshqa sanoatlar rivojlangan. Maishiy xizmat koʻrsatish texnologiyasi instituti, 2 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi, rus rassomi G.S. Vereyskiy (1886— 1962) uy-muzeyi mavjud.
Xmelnitskiy viloyati

Xmelnitskiy viloyati (1954 yilgacha Kamenets-Podolskiy) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1937 yil 22 sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 20,6 ming km². Aholisi 1396 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar (90,8%); shuningdek, rus, polyak, yahudiy, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 32%. Muhim shaharlari: Xmelnitskiy, KamenetsPodolskiy, Shepetovka, Slavuta. 20 tuman, 24 shaharcha bor. Markazi — Xmelnitskiy shahri.

 Tabiati 
Xmelnitskiy viloyati Podoliya qirlarining markaziy qismida joylashgan. Iklimi moʻʼtadil, kontinental. Yozi iliq va sernam; iyulning oʻrtacha tempaturasi 19,4°; qishi yumshoq, yanvarning oʻrtacha tempaturasi −5,6°. Yiliga 563-622 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 217 kun. Daryolari Dnestr, Janubiy Bug, Gorin, Sluch. Tuprogi, asosan, kam chirindili qoratuproq, podzollashgan krratuproq, sur va och sur tusli, qumoq, chimlipodzollashgan, chimlikarbonatli tuproklar. Xmelnitskiy viloyati, asosan, oʻrmonli dasht zonasida. Hududining 13,4% oʻrmon (dub, qayin, togʻterak, grab, zarang, joʻka oʻsadi). Quyon, tulki, boʻri, yelik, los, tiyin, kemiruvchilar bor.

 Iqtisodiyoti 
Oziq-ovqat sanoatida, ayniqsa, shakarqand tarmogʻi rivojlangan. Moysir korxonalari, goʻsht kombinatlari, sabzavotkonserva, pivo, qandolatpazlik sanoat tarmoqlari bor. Yengil sanoat tarmoklaridan movut ishlab chiqarish, tikuvchilik, trikotaj, koʻnattorlik, poyabzal, yigiruvtoʻquv tarmoklari rivojlangan. Stanoksozlik va asbobsozlik zavodlari, elektrotexnika, avtomatlashtirish va boshqaruv sistemasi vositalari priborsozligi, radiotexnika, traktor va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, avtoagregat, mashinasozlik (yengil va oziq-ovqat sanoatlari uchun mashinalar) zavodlari bor.

Qishloq xoʻjaligi gallachiliklavlagikorlik bilan sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Gʻalla, sabzavot va kartoshka, yemxashak, texnika ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Krramol, choʻchqa, qoʻy va parranda boqiladi. Hovuz baliqchiligi va asalarichilik bilan ham shugʻullaniladi. Transport yoʻli uzunligi 732 km. Dnestr daryosida kema qatnaydi. Xmelnitskiy shahri avialiniyalari orqali Kiyev, Lvov, Chernovsi va boshqa viloyatlar bilan bogʻlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 3 muzey, 2 teatr, filarmoniya bor."" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Xmelnitskiy viloyati
Ho Chi Minh

thumb

Xo Shi Min (Ho Chi Minh), Hryen Tat Txan (1890.19.5, Ngean provinsiyasi, Kimliyen qishlogʻi — 1969.3.9, Xanoy sh.) — Vyetnam mehnatkashlar partiyasi MK raisi (1951-yildan), Vyetnam prezidenti (1946-yildan); ayni vaqtda Vyetnam bosh vaziri (194655). 1945-yil avgust 1946-yil martda Vyetnam Muvaqqat hukumati raisi. Vyetnam adabiyotining taniqli vakili. Fransuz tilida hikoya va ocherklar, xitoy tilida sheʼrlar yozgan. Saygon shahriga X.Sh.M. nomi berilganOʻzME.
Mixail Xovrenko

Mixail Aleksandrovich Xovrenko (1866.17.3, Stepanakert — 1940. 24.11, Toshkent) — vinoshunos-kimyogar olim. Oʻzbekistonda vino sanoati tashkilotchilaridan biri. Moskva oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1892). "Magarach"da kimyogarvinochi, 1909-yildan Moskva qishloq xoʻjaligi institutida oʻqituvchi, professor (1912). 1927-yilda "Oʻzbekvino" trestida bosh vinoshunos va Oʻrta Osiyo universitetida (Samarqand) professor Kagor tipidagi va boshqa vinolar ishlab chiqarish texnologiyasini soddalashtirishga imkon beruvchi "rozenshteynxovrenko usuli"ni taklif qilgan; portveyn va madera tayyorlashda vinolarni issiq (haroratda saqlab) yetiltirish texnologiyasini ishlab chiqqan va bu usul korxonalarda ommaviy tarzda qoʻllanila boshlandi. X. Oʻzbekistonda uzumchilik va vinochilik rivojiga katta hissa qoʻshdi. 

 Biografiyasi 
1866-yil 17 (29)-martda Xonkendida (hozirgi Stepanakert, Togʻli Qorabogʻ, Ozarbayjon) tugʻilgan.

1884-yilda maktabni tamomlagan va xayriya jamiyati mablagʻlari hisobidan Moskva texnika maktabida oʻqishni davom ettirgan. 1892-yilda kollejni imtiyozli diplom bilan tugatib, harbiy xizmatni oʻtagan va Starojilovskiy spirtli ichimliklar zavodida ishlay boshlagan. 1895-yilda Magarachdagi vinochilik oliy kurslarini tamomlagandan keyin 1896-yildan 1906-yilgacha shogirdlari bilan birgalikda rus vinolarining kimyoviy tarkibini oʻrgandi. 1897-yilda Xovrenko Fransiya va Avstriyaga 8 oylik xizmat safari bilan borib, vinochilik sohasida eksperimental-maʼrifiy ishlarni tashkil etish bilan tanishgan.

1906-yilda inqilobiy faoliyatda ayblanib hibsga olingan va Feodosiya qamoqxonasiga tashlangan. 1908-yilda ozodlikka chiqqandan soʻng, u Sankt-Peterburg qishloq xoʻjaligi boshqarmasida uzumchilik va vinochilik boʻyicha katta mutaxassis darajasini olgan.

1927-yilda Oʻzbekistonga koʻchib oʻtadi va u yerda „Oʻzbekvino“ trestining bosh vinochisi boʻladi, keyinroq oʻqituvchilik faoliyatini boshlaydi: dastlab Toshkentdagi Oʻrta Osiyo davlat universiteti professori, keyinchalik Samarqand davlat universiteti professori boʻlgan. 1930-yildan Oʻrta Osiyo meva-sabzavot va Sabzavotchilik instituti ishlagan. 1936-yilda „Oʻzbekvino“ trestida bosh muhandis-vinokor boʻlib ishlagan, Samarqand shahrida joylashgan vino zavodiga (hozirgi Xovrenko vino zavodi) rahbarlik qilgan. 1940-yildan Samarqand sharob kombinati uning nomi bilan atalganOnlayn-ensiklopedіya Qomus. .

Markaziy Osiyo uchun yangi uzum navlari – Furmint, Touriga yetishtirishni tashkil etish; maydonni Saperavi, Cabernet Sauvignon, Morastel navlari bilan uzumzorlar bilan kengaytirdi. Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan bir qancha vinolar, jumladan, likyor tipidagi markali „Oʻzbekiston“ va markali „Hosilot“ vinolari muallifi. Bir necha bor xalqaro degustatsiya tanlovlarida qatnashgan.
Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan. 1940-yil 24-noyabrda Toshkentda vafot etgan.
Samarqanddagi Xovrenko nomidagi Vino zavodi hozir ham vino, konyak va aroqning yangi navlarini ishlab chiqarmoqda.

 

Turkum:Kimyogarlar
Nikolay Xodukin

Nikolay Ivanovich Xodukin (1896-yil 15-iyul, Troitske shahri – 1957-yil 22-may, Toshkent) – sovet parazitolog va epidemiolog olim. SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1947). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1940). Tibbiyot fanlari doktori (1936), professor (1936).

 Biografiyasi 
Nikolay Ivanovich 1896-yil 15-iyulda Troitske shahrida tavallud topgan. 1919-yil Qozon universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan. 1919–1925-yillarda Qizil Armiyada shifokor boʻlib xizmat qilgan. Keyinchalik Maryam shahrida ishlagan. Xodukin u yerda bezgak stansiyasini tashkil qilgan. 1924-yilda Mirzachulinskiy bezgak stansiyasiga rahbarlik qila boshlagan. Keyinchalik Toshkentdagi bezgak stansiyasini boshqargan. 1925–1940-yillarda Toshkent Vaksina va zardoblar institutining parazitologiya boʻlimi mudiri, 1940–1957-yillarda ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari boʻlib ishlagan. Uning ilmiy ishlari Oʻzbekistonning oʻlka patologiyasi, bezgak, leyshmanioz kasalliklarini oʻrganishga oid.

1928-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Oʻrta Osiyo shifokorlarining III ilmiy kongressida Xodukin va uning hamkasbi B. N. Derevshikovlar „Teri leyshmaniozida intradermal probp“ mavzusida maʼruza qilganlar.

Xodukin 1933-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Oʻrta Osiyodagi tropik kasalliklarni oʻrganishga bagʻishlangan anjumanda „Oʻrta Osiyoda leyshmanioz va unga qarshi kurash“ mavzusida maʼruza qilgan.

1940–1957-yillarda Toshkent ichki kasalliklar ilmiy-tadqiqot instituti direktorining fan boʻyicha oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

Xodukin Oʻrta Osiyoda mikrobiologiya va parazitologiya boʻyicha mutaxassis edi. Bir necha yillar davomida Oʻrta Osiyo universitetining biologiya fakultetida umumiy va xususiy parazitologiya kursidan dars bergan. Uning rahbarligida 10 ta doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari yozilgan.

Xodukin Oʻzbekistonning tabiiy kasalliklari va mintaqaviy patologiyasini (bezgak, leyshmanioz) oʻrganish boʻyicha 150 dan ortiq ilmiy ishlar yozgan. Itlarda leyshmanioz boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazgan, ensefalit, flebotomiya isitmasi va rikketsioz ​​kabi virusli infeksiyalarni oʻrgangan.

Nikolay 1957-yil 22-mayda vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn qilingan.

 Mukofotlari 
Xodukin ikki marta Lenin ordeni, "Hurmat Belgisi" ordeni va „Sogʻliqni saqlash aʼlochisi“ koʻkrak nishoni bilan taqdirlandan.

1950-yilda visseral leyshmaniozga oid sikli uchun Braziliyaning „Kaspar Vian“ medali bilan taqdirlangan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xoja Abdulqodir Marogʻiy

Xoja Abdulqodir Marogʻiy (toʻliq ismi Xoja Abdulqodir bin Gʻoibi al-Hofiz al-Marogʻiy) (14-asr 2-yarmi, Marogʻa sh. — 1434/35) — sozanda (ud, chang, nay), xonanda, bastakor va musiqashunos. Hayoti asosan Jaloyirishshr davlatida oʻtgan. Amir Temur uni Bagʻdoddan Samarqandga olib kelgan va 1394—1405-yillarda u Sohibqiron, soʻng Shohrux Mirzo, Xalil Sulton saroylarida umrining oxirigacha xizmat qilgan.

X.A.M. musiqa nazariyasi sohasida boy meros qoddirgan: "Kanz ulalhon" ("Kuylar xazinasi"), "Jome ulalhon" ("Kuylar majmuasi"), "Maqosid ulalhon" ("Kuylar hosil qilish oʻrni"), "Sharhaladvor" (Safiuddin alUrmaviyning "Kitob uladvor"iga sharh) va boshqa Shuningdek, u "Kitob uladvor"ni turk tiliga tarjima qilgan. X.A.M. asarlarida Forobiy, Safiuddin alUrmaviy, Mahmud ashSheroziylarning musiqaga oid nazariy fikrlarini rivojlantirib, qator masalalarda aniqdiklar kiritgan (mas, advor ilmida jamlar doiralarining 103 xilini keltirgan). U oʻz davrida qoʻllangan 45 cholgʻu (ud, rubob, chang, yotugʻon, ruhafzo, egri, qoʻbiz va boshqalar)ni tavsiflagan. X.A.M. udi murassaʼ deb atalgan torli soz ixtiro qilgan. Bastakor sifatida Sharq xalqlari musiqasida mashhur tasnif, peshrav, amal, savt shakllarida ("TasnifiXoja Abdulqodir", "Amali Boʻston" kabi) kuy va ashula yoʻllari, yangi (Zarbul fath, Chohor zarb singari) doira usullari yaratgan, ularning baʼzilari hozir ham ijro etiladi (mas, turklarda "Qiyor" kuyi va boshqalar). U fors va turk tillarida gʻazallar ham yozgan; gʻazallari ravonligi va musiqiyligi bilan ajralib turadi. X.A.M.ning merosi Eron, Ozarbayjon, Xuroson, Iroq, Turkiya, Oʻrta Osiyo (xususan, Uzbekistan) xalqlari musiqa tarixini oʻrganishda muhim dandir.

Turkum:1435-yilda vafot etganlar
Turkum:Ozarbayjonlik yozuvchilar
Turkum:Ozarbayjon musiqachilari
Turkum:Temuriylar davlati kishilari
Xoja ahroriy

Xoja ahroriy — mahalliy ertapishar xoʻraki uzum navi. Tupi urtacha usadi. Bargi tugarak, butun yoki uch bulmali, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, silindrsimon, oʻrtacha zich yoki havol. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq tuxumsimon, poʻsti yupqa va mayin, xushxoʻr, koʻkimtirnovvotrang. Tarkibida qand moddasi 20—22%. Avgust boshlarida pishadi. Hosildorligi 100—140 s/ga. Asosan, tomorqa bogʻlarda yetishtiriladi.

 

Turkum:Uzum navlari
Xoja Bahriddin maqbarasi

Xoja bahriddin maqbarasi — Toshkent shahridagi meʼMoriy yodgorlik (19-asr oʻrtalari); sufiylik tariqati vakili Xoja Bahriddin dono qabri ustiga qurilgan. "Qoʻshchimozor" qabristonida joylashgan. Maqbara peshtoqgumbazli qilib pishiq gʻisht (24,5x25x4,5 sm)dan qurilgan xona va uning gʻarbidagi sinch devorli oldi ayvonli ziyoratxonadan iborat. Makbara tarhi toʻrtburchak (4,6X5,4 m), devorning tashqi sirtidagi gʻisht choklari ganch qorishmasi bilan toʻldirib, tekislangan. Peshtoqning gʻarbiy tomonidagi derazadan xonaga yorugʻlik tushadi. Maqbara ichki devorlariga ravoqlar ishlangan. Gumbaz (diametri 2,5 m) va xonaning tomonlari teng, gumbaz ostidagi davra devor Toshkent meʼmorligiga xos, yaʼni tepaga tomon kichrayib boradi; gumbaz poygumbazdan gʻishtin sharafa bilan ajratilgan. X.Xoja bahriddin maqbarasi Toshkent meʼmorligi anʼanalarida qurilgan maqbara namunasidir.

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Toshkent maqbaralari
Xoja Mir Muhammad Salim

Xoja Mir Muhammad Salim, Muhammad Rustam sulton oʻgʻli (17-asr oxiri – 18-asrning 1-yarmi) – tarixchi olim. Ashtarxoniy sultonlar oilasida tugʻilgan. Ubaydullaxon II oʻldirilgach (1711), haj qilish bahonasi bilan Arabistonga joʻnagan. Haj marosimidan keyin boburiylardan Nosiruddin Muhammadshoh (hukmronlik davri 1719—48) xizmatiga kirgan. Nosiruddin Muhammadshohning topshirigʻi bilan u 1731-yilda fors tilida „Silsilat as-salotin“ („Podsholar silsilasi“) tarixiy asarini yozgan. Asar muqaddima va 4 qismdan iborat. Asarning 3—4-qismlari alohida qimmatga ega boʻlib, Buxoro xonligining 16— 18-asr 1-choragi tarixini oʻz ichiga oladi. Asarda Buxoro xonlari va Dinmuhammadxonning Hindiston, Turkiya va Eron hukmdorlari bilan yozishmalari (20 ta maktub) matni keltirilgan. Shuningdek, asarda ulus tizimi, soliqdar, Oʻrta Osiyo shaharlari, aholisi va urfodati haqida kimmatli maʼlumotlar bor. Bu asarning qoʻlyozmasi Bodli kutubxonasi (Angliya)da (inv. № 269) saqlanadi.

 Adabiyot 
 Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi i, T., 1991.

Turkum:Buxoro xonligi tarixchilari
Turkum:Ashtarxoniylar
Xoja Muhammad Porso

Muhammad ibn Mahmud Hofiziddin al-Buxoriy (Xoja Muhammad Porso) (1345, Buxoro — 1419, Madina) — naqshbandiya tariqati namoyandasi. Buxorodagi madrasalarda tahsil olgan. Qurʼon va hadislarni, kalom ilmini chuqur oʻrgangan. Bahouddin Naqshband uni shogirdlikka qabul qilgan va porso (taqvodor, dindor) taxallusini bergan. Bahouddin Naqshband vafotidan soʻng, uning oʻrniga tariqatga rahbarlik qilgan.

Jomiy, Navoiy, Safiy va boshqa allomalar Xoja Muhammad Porso haqida oʻz asarlarida yozganlar. Xoja Muhammad Porso Buxoro madrasalarida oʻqib, ilm olgan. oʻsha davrdagi siyosiy jarayonlarda faol ishtirok etgan. Movarounnahr hukmdori Xalil Sulton bilan muloqotda boʻlgan; Shohrux bilan turli masalalar boʻyicha yozishmalar olib borgan. Ulugʻbek saroyidagi (Samarqand va Buxoro) ilmiy munozaralarda qatnashganBuxoroning tabarruk ziyoratgohlari. Maʼlumotnoma (Toʻldirilgan, qayta iahlangan ikkinchi nashr) / Sadriddin Salim Buxoriy — B. : Durdona, 2012..

Tasavvuf va islom tarixiga oid Risolai qudsiya (Xoja Bahouddinning qudsiy kalimalari haqidagi risola), Eʼtiqod (Eʼtiqod haqida risola), Tahqiqot (Tasavvuf istilohlari boʻyicha risola), Tafsiri Qurʼon (Qurʼon tafsiri), Risolai kalifiya (Karomatlar haqida risola), Muxtasari tarixi Makka (Makka shahrining qisqacha tarixi), Maqomoti Xoja Bahouddin Naqshband (Xoja Bahouddin Naqshband maqomoti), Haftodu du firqa (Yetmish ikki firqa) kabi 20 dan ortiq asar yozgan. Shariat va tariqat masalalariga bagʻishlangan va unga katta shuhrat keltirgan asari Fasl ul-xitob bivusulil ahbob (Doʻstlar visoliga yetishda oq ila qorani ajratuvchi kitob) boʻlib, u oʻrta asrlarda islom ulamolari uchun qoʻllanma vazifasini oʻtagan. Asar 494 ta masalaga bagʻishlangan boʻlib, ularning hammasi islomda bahsli hisoblangan va muallif turli asarlarga suyangan holda bu masalalarni yechib bergan. Asar bir necha marta chop etilgan.

Xoja Muhammad Porso 1-marta haj ziyoratiga ustozi Bahouddin Naqshband bilan borgan. U 2-marta haj ziyorati paytida kasalga chalinib, Madinada vafot etgan.

 

 Adabiyot 
 Muhammad Boqir, Bahouddin Balogardon, T., 1993; Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001; Faxruddin Ali Safiy, Rashahot (2nashri), T., 2004.

 

Turkum:Madrasa asoschilari
Xoja Saʼd Joʻyboriy

Xoja Saʼduddin, Xoja Saʼd Xoja Kalon Xoja (1531—Buxoro — 1589.23.10. ) — Joʻybor xojalaridan, Buxoro shayx ulislomi. Xoja Muhammad Islomnint oʻgʻli. Otasi vafoti (1563)dan soʻng uning oʻrniga Abdullaxon II tomonidan Buxoro shayx ulislomi qilib tayinlangan. Abdullaxon II X.S. fatvosisiz birorta jiddiy ishga qoʻl urmagan. X.S.ga "Qutblar qutbi" va "Sayyidlar panohi" unvonlari berilgan.

X.S. otasi kabi katta yersuv va koʻchmas mulk egasi boʻlgan. Abdullaxon II unga Badaxshondagi Arxang viloyati va Koʻlobdagi Vaxshni hadya etgan.

 Adabiyot 
 Ahmedov B., Tarihdan saboqlar, T., 1994; Husenov S, Rajabova I., Chor Bakr, T., 2001.

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Tarixiy shaxslar
Turkum:Soʻfiylik
Turkum:1531-yilda tugʻilganlar
Turkum:1589-yilda vafot etganlar
Alan Lloyd Hodgkin

thumb|sağ|200px| Alan Lloyd Hodgkin
Alan Lloyd Hodgkin (1914.5.2, Binberi, Oksfordshir, Angliya) — ingliz fiziologi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1948) va prezidenti (1970—75). Kembrij universitetini tugatgan (1936). Shu universitet professor (1952-yildan), Lester universiteti rektori (1971-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nerv hujayralari fiziologiyasi, nerv qoʻzgʻalishi va tormozlanishi mexanizmlarini oʻrganishga oid. Biopotensiallarning hosil boʻlishi hujayra membranalari orqali ionlarning oʻtkazilishi bilan bogʻliq ekanligini nazariy va eksperimental isbotlab bergan. Nerv tolalarida potensiallar taʼsiri mexanizmlarini tadqiq qilish maqsadida membranalarda potensiallarni oʻlchaydigan original usulni ishlab chiqqan. Nerv impulslari hosil boʻlishida ion gradiyentlarining ahamiyati toʻgʻrisidagi asosiy nazariya muallifi. Nobel mukofoti laureati (1963; hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1914-yilda tugʻilganlar
Turkum:5-fevralda tugʻilganlar
Turkum:20-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1998-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xoy

Xoy — Eronning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar. Gʻarbiy Ozarbayjon ostonida. Aholisi 200,985 & 354,309 ming kishi(2012). Tabriz, Urmiya va Arzirum shahriga boradigan avtomobil yoʻllari chorrahasi. Savdo markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Gilam toʻqiladi. Hunarmandchilikda uyroʻzgʻor buyumlari ishlab chikariladi.

Hoy miloddan tarixi 3000-4000 yillar boshlanadi. Arrata Schumer viloyatida ini keltirilgan, bugungi Van ko'li shaharlari o'rtasida viloyati tarixchilar tomonidan tasdiqlanadi. Bu mintaqada hal etish, uning tasdiqlash ham o'sha yillarda deb topdik. Ozarbayjon hududida Manna davlat birinchi navbatda, Khoy shahri chegaralari ichida tashkil etilgan, keyin van va Urartu davlatining hududlarini o'z ichiga oladi atrofidagi maydonlarni, qo'shildi. Xalifalik Islom va musulmonlarga tarqalishi va o'tmishda va ko'p yillar davomida viloyat nazorat qo'lga uchun shahar turli bekliklari bir qismi edi. Buyuk Saljuqiylar Alparslon davrida Khoy yangiliklar i tarixida yunon qo'shini kelishi paytida. Xoydan Anaduli olish bir boyitish sifatida ishlatilgan. Shoh Ismoil Yavuz Sulton Salim o'rtasida urush jiringlay Hoy (1514) yaqin yuz berdi. Eron urushi, Usmonli imperiyasi shahar bir necha marta Usmoniy imperiyasining qo'lida edi. oxirida esa, Eron hududiga egasi. Xalq afsonalari va nomi turli hikoyalar Xoyun chizilgan. qadimiy Ozarbayjon shahar.

etimologiyasi
Hoy 844-yil Ibn Hordatbehin "Meshal va məmaliki" o'z ish topish mumkin birinchi marta. O'shandan beri shahar har qanday o'zgarishlar yo'q. Nomi kelib chiqishi haqida turli xil fikrlar mavjud. Arab ga ko'ra, "Hovayy" nomi "keng vodiy", "Momo Havo" va so'z ildizi bir xil ildizi nomini anglatadi. Hoy Hoy nomidan 2700 yil oldin Eron tarixchisi Muhammad Amin Riyahi Urartu va uning filiallari Ulhu Sardorihort (Sardorixort) shahri yaqinida tashkil etilgan bu qal'a nomi qilgani ehtimolini taklif. Hoy arman , Hey Hoy'a anglatadi va so'zlar bilan belgilanadi, Turk-tili "kuyu" va "çukur", "çöl". Ozarbayjon , so'zning versiyada "qo'y" nomi Konvertatsiya qilish aytiladi.

mashhur tug'ilgan shaxslar

 rasmlar 

 Hamdoʻst shaharlar 
 konya, Turkiya (2011)

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni shaharlari
Xok xazinasi

Xok xazinasi - hozirgi Namangan viloyati Xok qishlogʻidan 1894-yilda topilgan metall buyumlar (mil. av. 2ming yillikning 1-yarmi). Jami 6 ta buyumdan iborat boʻlib, 5 tasi jezdan va bittasi kumushdan tayyorlangan. Bular: koʻza, pichoq boʻlagi, 3 ta toʻgʻnogʻich (bittasi kumushdan yasalgan), iskana boʻlagi. Toʻgʻnogʻichlar juda mayda ishlangan boʻlib, uning bir tomoniga buzoqcha hamda sigir sogʻayotgan ayol juda ustalik bilan tasvirlangan. Xok xazinasi Fargʻona vodiysi arxeologiyasida noyob hisoblanadi. Xok xazinasi Sankt-Peterburgdagi Davlat ermitajining Sharq boʻlimida saqlanadi.

 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Xol

Xol — zargarlik buyumi; ayollar yuzi (peshona va chakkasi)ga taqadigan bezak, taqinchoq. Mastika (yumshoq mum) dan kichkina hajmda doyra shaklida yasalib, hallangan. X. yuzga qiyom yoki asal bilan 1 donadan yopishtiriladi; xuddi shunday shakldagi buloqi ham X. (xolbini) deb atalgan. X. oʻtmishda yomonlikdan saqlovchi, asraguvchi maʼnosiga ega boʻlgan; shuning uchun X. avval himoyalovchi, soʻng bezak vazifasini bajargan. Baqtriya (2-asr), Dalvarzintepa (3-asr) va boshqalardan topilgan peshonasida yasama X. boʻlgan haykallar X.ning qad.ligidan darak beradi.

 

Turkum:Kiyim
Turkum:Zargarlik
Mansurbek Xolboboyev

Mansurbek Maxkamovich Xolboboyev (1958.1.1, Boʻz shahrichasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1980). 1980—2002-yillarda Boʻz tumanidagi 18, 11, 22maktablarda kimyobiol. oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Holding

Holding, holding kompaniya ( – egalik) – asosiy faoliyati korxonalarning aksiyalarini oʻz tasarrufiga olish orqali ularning ishini nazorat qilish va boshqarishdan iborat boʻlgan kompaniya, bosh korxona. Holding tarkibida asosiy korxona va shoʻba korxona yoki bir necha shoʻba korxonalar mavjud boʻladi. Xolding kompaniyaning oʻzi ishlab chiqarish faoliyati bilan shugʻullanmasligi mumkin, lekin koʻp hollarda Holdinglar aksiyalarni boshqarish bilan bir qatorda moliya-kredit, savdo, transport va boshqa faoliyat sohasida tadbirkorlik bilan shugʻullanadi. Ish oqilona tashkil etilganda holding yagona ilmiy-texnika, investitsiya, tashqi iqtisodiy siyosatni oʻtkazish, ayrim xizmatlarni markazlashtirish imkoniyatini yaratadi. Holding boshqa korxonalar aksiyalarining paketlariga egalik qilish orqali nazoratidagi korxonalarning direktorlar kengashi, boshqaruvi va boshqa rahbar organlariga oʻzi taklif etadigan nomzodlarning saylanishini taʼminlash imkoniyatiga ega boʻladi. Holdingning asosiy belgisi bir korxona (bosh korxona) boshqa korxona yoki korxonalar (shoʻba korxonalar) tomonidan qabul qilinadigan qarorlarni nazorat qilish imkoniyatiga egaligida. Bir qancha korxonalarni boshqarishning Holding shakli ularning mustaqilligini bekor qilish bilan bir korxonaga birlashtirish, bir markazga toʻliq boʻysundirish va oʻzaro faoliyatni muvofiqlashtirish uchun teng huquqli korxonalar assotsiatsiyasini tashkil etish oʻrtasidagi oraliq shakl hisoblanadi. Oʻzining tashkiliy huquqiy shakliga koʻra, Holding, odatda, aksiyadorlik jamiyati qatoriga kiradi. Oʻz navbatida, aksariyat hollarda, Holding aksiyalariga uning oʻzi nazorat qiladigan korxonalar egalik qiladi, bu esa korxonalarning manfaatlarini oʻzaro va Holding kompaniya manfaatlari bilan uygʻunlashtirish imkoniyatini yaratadi.

Oʻzbekistonda XX asrning 90-yillari oʻrtalaridan yoqilgʻi sanoatida „Oʻzneftgaz“ milliy xolding kompaniyasi, mebel sanoatida „Fayz“ xolding kompaniyasi; oziq-ovqat sanoatida „Oʻzmevasabzavotuzumsanoat xolding“ kompaniyasi, qishloq xoʻjaligi mashinasozligida „Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding“ kompaniyasi muvaffaqiyatli faoliyat olib boradi. Koʻp hollarda boshqa korxonalar faoliyatini nazorat qiladigan (ularning aksiyalariga egalik qilish orqali) kompaniyaning oʻzigina emas, balki Holding orqali oʻzaro bogʻlangan yuridik shaxslar majmui ham Holding deb ataladi.

 

Turkum:Tashkilotga oid chala maqolalar
Olimjon Xoldorov

Olimjon Xoldorov (taxallusi Olimjon Xoddor; 1932.18.9, Andijon viloyati Buloqboshi tumani Kulla qishlogʻi) — shoir va yozuvchi, dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1992), professor (2002). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1952). Andijon radiosida muharrir (I960), "Kommunist" (1965) va "Yosh leninchi" (1966— 68) gaz.larida muxbir. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining Andijon boʻlimi boshligʻi (1968—83). Dastlabki sheʼrlar toʻplami — "Argʻuvon tagida" (1965). X. "Andijon suluvlari" (1968), "Kaftimdagi tuproq" (1970), "Oshiqona" (1972), "Andijon bahori" (1976), "Subhidam qoʻshiqlari" (1977), "Kumush kosa" (1979), "Toʻyonatoʻyona" (1982), "Yer farzandi" (1986), "Senga intilaman" (1986), "Davrani keng oling" (1990), "Koʻz tegmasin" (1992) kabi toʻplamlar muallifi. Shuningdek, u "Men — Andijonman", "Andijon samosi", "Kelajakdan bir sado", "Roz", "Karvon qoʻngʻirogʻi" kabi liroepik asarlar ham yozgan. 100 dan ortiq gʻazallariga kuylar bastalangan.

X. dramaturgiya sohasida xam bir qancha asarlar yozgan ("Qotil kim", 1992; "Sevgi afsonasi", 1992; "Anda jon qoldi", 1999). Asarlarida inson goʻzalligi, maʼnaviy olami, mehrmuhabbat va sadoqat haqida bahs yuritiladi. X.ning soʻnggi yillarda yirik epik janrlarga mansub "Koʻngil" (1992) qissasi, "Arosat" (1993), "Mirkomilboy" (1998) romanlari va boshqa asarlari eʼlon kilindi. Bolalarga bagʻishlangan "Boboruh" (2000) pyesasi ham bor.

 Adabiyot 
 Vodiy kuychisi, T., 1992; Olimjon Xoldor, T., 2002.

 

 Saylanma, 3 j.li, T., 2001; Pyesalar, T., 2002.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Xolerik

Xolerik (yunoncha: chole — safro, oʻt) — mizoj dan biri . Xolerik - tabiatan qiziqqon, harakatchan, kuchli beqaror tip hisoblanadi. Bunday tipadagi insonlar boshlagan ishini shijoat bilan boshlaydi lekin oxiriga yetkazmaydi. Ularni jahlini chiqarish juda oson lekin gina saqlamaydi. Xoleriklar -xech qachon turg'un xarakterda bo'lmaydi. Ular qo'nimsiz va shoshqaloq, ehtirosli, sabrsiz, to'g'riso'z va vijdonli insonlar bo'ladi. Ular doimo yangilikka intiluvchan, qobilyatli va mehribon insonlar bo'lishadi.