Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Pretoriya

alt=CentralPretoria|thumb
Pretoriya - JARning poytaxti. Apis daryosi sohilida, oʻrtacha 1738 m balandlikda. Transvaal provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 526 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yanvar (eng issiq oy)ning oʻrtacha temperaturasi 21,4°, iyul (eng sovuqoy)niki 10°. P. — transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning qora metallurgiya sanoati markazi. Shahar ishchilarining deyarli yarmi metallurgiya kombinatida ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik (tayyor kismlardan avtomobil yigʻish, velosipedlar va elektr ji-hozlari ishlab chiqarish), kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat, tamaki, sement, oynashisha, poligrafiya sanoati korxonalari, shahar yaqinida ferrovanadiy ishlab chikariladigan zavod bor. P. yakinidan olmos va temir rudalari qazib olinadi.

P. 1855-yilda burlar qalʼasi sifatida bunyod etilgan va burlarning siyosiy arbobi M. Pretorius nomiga qoʻyilgan. 1860-yildan Transvaal burlar respublikasi poytaxti. 1910-yildan JanubiyAfrika Ittifoqi, 1961-yildan JAR poytaxti. P.dahukumatidoralari, banklar, kompaniyalar joylashgan. Universitet, ilmiy tadqiqot institutlari, muzeylar, hayvonot bogʻi, rasadxona, kutubxonalar, teatrlar, kartinalar galereyasi va hokazo bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Copy
Preferensiya

Preferensiya (lot. praeferentia – afzal koʻraman) – biror bir faoliyat turini qoʻllab quvvatlash uchun ayrim davlatlar, korxonalar, tashkilotlarga beriladigan afzalliklar, imtiyozlar. Soliqlarni kamaytirish, bojxona bojlaridan tashlamalar, toʻlovlardan ozod qilish, imtiyozli kreditlar taqdim etish shakllarida amalga oshiriladi. Preferensiya davlat tomonidan beriladi va aniq manzilli harakterga ega boʻladi. Davlatlararo munosabatlarda Preferensiya ham oʻzaro, ham bir tomonlama tartibda boʻlishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Prefiks

Prefiks ( — old tomonga mahkamlab qoʻyilgan) — affikslarning bir turi; oʻzak oldidan qoʻshiladigan soʻz yasovchi qoʻshimcha. Prefiks uzbek tili uchun xos emas. Oʻzbek tilida qoʻllanadigan ba-, be-, bo-, no-, ser- kabi Prefikslar fors tilidan kirib kelgan, anti-, kontr-, sub-, super- kabilar esa baynalmilal Prefikslardir. Mas, badavlat, bedavo, boodob, notoʻgʻri, serfarzand; antiinsoniy, kontrhujum, submahsulot, superyutuq va boshqa OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana q. 

 Suffiks
 Tilshunoslik
Preformizm

thumb|Jan Swammerdam, Miraculum naturae sive uteri muliebris fabrica, 1729
Preformizm (lot. praeformo — ol-dindan hosil qilaman) — organizm jinsiy hujayralarida embrionning rivojlanishi va undan hosil boʻladigan organizm xususiyatlarini oldindan belgilab beradigan moddiy tuzilmalarning boʻlishi toʻgʻrisidagi taʼlimot. Pre-formistik qarashlar tarixan uzoq vaqt davomida shakllangan. Dastlabki mikro-skopistlar (Ya. Svammerdam, M. Malpigi, A. Levenguk va boshqalar) fikricha, tuxum (ovizm) yoki urugʻ (animalkulizm) hujayrada barcha organlar batamom shakllangan, juda kichik murtakcha mavjud; rivojlanish fakat murtak qismlarining yi-riklashuvidan ibo-rat. Tuxum yoki urug hujayrani 1-oʻringa qoʻyishiga koʻra, preformistlarni ovistlar va animalkulistlarga ajratish mumkin. Preformistlar ilgari surgan gʻoya manti-qiy jihatdan kreatsionistlarning tirik organizmlarni xudoning oʻzi yaratganligi toʻgʻrisidagi gʻoyasiga yaqin keladi (qarang Kreatsionizm). Preformis-tik qarashlarni keyinchalik hayotning oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi va boshqa gʻoyalarning muxoliflari (A. Gal-ler, Sh. Bonne, L. Spalansani va boshqalar) rivojlantirishdi, 18-asrning 2yarmidan boshlab organizm rivojlanishidagi izdan chiqishlar, ota-ona belgilarining irsiylanishi, organlar re-generatsiyasi toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplanib borishi bilan rivojlanishda yangi belgilarning muayyan tartibda hosil boʻlishi toʻgʻrisidagi taʼlimot — epigenez shakllandi. T. Mopertyui, J. B. Byuffon, ayniqsa, K. Volf to-vuq tuxumi va oʻsimlik murtagining rivojlanishini kuzatish asosida bu taʼlimotni yoqlab chiqishdi.

19-asrning 2yarmida urugʻlanish va hujayra boʻlinishi (mitoz)nnt mo-qiyati ochib berilishi hamda irsiyat va rivojlanish mexanizmlarining hujayra yadrosidagi xromosomalar bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi taʼlimot paydo boʻlishi bilan preformistik qarashlar yana qaytadan yuzaga chiqa boshlaydi. Rivojlanishni faqat tashqi sharoit taʼsiri (ektogenez) yoki moddiy boʻlmagan omil bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi (vitalizm) epigenetik gʻoyalar asossiz ekanligi isbot qilindi. 19-asrning oxirida organizm tuzilishi va rivojlanishi hujayra yadrosi bilan bogʻliqligi, xromosomalarning individualligi, ularning urugʻlanish va belgilarning irsiylanishidagi ahamiyati toʻgʻrisidagi taʼlimot ham oʻz mohiyatiga koʻra dastlab preformizmga yaqin edi. 20-asr oʻrtalarida genlar kimyoviy tabiatining aniqlanishi, irsiy axborotning saqlanishi va irsiyatga berilishi mexanizmining aniqlanishi bilan P.ning koʻp asrlik va qaramaqarshiliklarga boy tarixi ham bar-ham topdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pretsipitat

Pretsipitat, dikalsiy fosfat digidrat, CaHPO4-2H2O — fosforli mineral oʻgʻit. Oq yoki och kulrang kukun. Mushtlanib qolmaydi, yaxshi sochiladi. Fosfat kislotani ohak suti yoki boʻr yordamida choʻktirib olinadi. Tarkibida 25 dan 38% gacha P2O5 bor. Suvda erimaydi, lekin tarkibida oʻsimlik oʻzlashtira oladigan, sitrat eritmasida eriydigan dikalsiyfosfat holatidagi fosfori bor. P. hamma tuprokdar va barcha ekinlar u chun asosiy oʻgʻit sifatida plug yoki Quyosh(Oy) kultivator yordamida maʼlum chukurlikka soli-nadi. Samaradorligi jixatidan superfosfatam qolishmaydi. Chorvachilikda boʻrdoqiga boqiladigan choʻchqa va parrandalar ratsionida kalsiy va fosforli mineral qoʻshimcha sifatida ozuqa P. qoʻllanadi. Tarkibida 46— 48% P2O5 bor. Uning tarkibidagi fosforning 83%ga yaqin miqdori hayvonlarda qazm boʻladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pretsipitatsiya

Pretsipitatsiya (lotincha— pastga tez tushish), choʻkish — serologik reaksiya; antigenlar komleksining antitelolar bilan choʻkma hosil qilishi. Bemor yoki vaksina yuborilgan kishilar, shuningdek, immunlangan hayvon qon zardobidagi antitelo miqdorini aniqlashga imkon beradi. Pretsipitatsiya immunodiagnostikada bir qator infeksion kasalliklarga (kuydirgi, difteriya va boshqalar) diagnoz qoʻyishda, shuningdek, sud tibbiyotida qon, aʼzo yoki toʻqimaning kimga taalluqli ekanligini aniqlashda va boshqa hollarda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Yana qarang 
 Serologiya
Nikolay Prjevalskiy

Nikolay Mixaylovich Prjevalskiy 1839.31.3, Smolensk gubernyasi Kimorovo qishlogʻi — 1888.20.10, K,irgʻiziston, Prjevalsk (hozirgi Qoraqoʻl) — rus sayyohi va geografi, Markaziy Osiyo tadqiqotchisi, generalmayor (1886), 1867—69 yillarda Ussuri oʻlka-siga, 1870—73 yillarda Mongoliya, Xi-toy va Tibetga ekspeditsiya uyushtirgan. 1876—85 yillarda Markaziy Osiyoga 4-marta ekspeditsiyaga borgan. P. oʻzi tekshirgan hududlarning relyefi, ikli-mi, dare va koʻllari, oʻsimliklari va hayvonot dunyosini tavsiflab bergan. Markaziy Osiyodagi asosiy togʻ tizmalarining yoʻnalishini aniklagan. Ek-speditsiyalar davrida zoologiya, botanika va mineralogiyaga doir kolleksiya va etnografiyaga tegishli maʼlumotlarni toʻpladi. Podsho hukumati Oʻrta Osiyo hududlarini bosib olishda P. toʻplagan maʼlumotlardan unumli foydalangan. P. asarlari koʻpgina xorijiy tillarga tarjima qilingan. Markaziy Osiyo va Alyaskadagi bir nechta tabiiy obʼyektlar, bir qancha hayvon va oʻsimlik P. nomi bilan atalgan.

 Yana qarang 

 Prjevalskiy oti

 
 Puteshestviye v Ussuriyskom kraye, 1867—69 gg., M., 1947 (qayta nashri); Mongoliya i strana tangutov. Trexletneye puteshestviye v Vostochnoy nagornoy Azii, t. 1—2, 1946; Ot Kuldji za TyanShan i na Lobnor, M., 1947; Iz Zaysana cherez Hami v Tibet i na verxovya Jeltoy reki, M., 1948; Ot Kyaxti na istoki Jeltoy reki. Issledovaniye severnoy okraini Tibeta i put cherez Lobnor po basseynu Tarima, M., 1948.

 Adabiyot 
 Gavrilenko V. M., Russkiy puteshestvennik N. M. Prjevalskiy, M., 1974.
Prjevalskiy oti

thumb|Prjevalskiy oti
Prjevalskiy oti — otlar turkumiga kiradigan toq tuyokli hayvon, otlarning hozirgacha saqlanib qolgan haqiqiy yovvoyi turi. Markaziy Osiyoda N. M. Prjevalskiy tomonidan topilgan (1879-yil) va tavsiflab berilgan. Boʻyi past, kallasi katta, boʻyni kalta va yoʻgʻon, Aygʻirining yagʻrin balandligi 125—135 sm, gavdasi uz. 230 sm gacha, oyoklari ingichka, vazni 300 kg gacha. Biyasi aygʻiridan kichikroq. Yoli qisqa va tik turadi, peshona yoli yoʻq. Tuyey — saman, yoli va dumi toʻq qora va kalin, 5—20 ta biya uyur boʻlib yashaydi. Ularni bitta ay-gʻir boshqaradi va himoya qiladi. Juda ehtiyotkor. Choʻl oʻsimliklari bilan oziqlanadi. Boʻgʻozlik davri 11 oy, 1—2 ta bola tugʻadi. Shim.Gʻarbiy Xitoy va Mongoliya (Jungʻoriya) choʻllarida yashagan. Oxirgi marta uni 1967 va 1969-yillarda uchratishgan. Qoʻlga qiyin oʻrga-nadi. Uy otlari bilan duragaylari nasl berish qobiliyatiga ega, eshak va zeb-ralar bilan chatishtirib olingan duragaylari avlod bermaydi. Prjevalskiy oti yovvoyi otlarning yagona turi sifatida muhofaza qilinadi. Jahondagi qoʻriqxona va hayvonot bogʻlarida, jumladan, Askaniyanova qoʻriqxonasida Prjevalskiy oti boqiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Otlar
Priapulidlar

Priapulidlar (Priapuliada) - tuban chuvalchanglar guruhi. Uzunligi 2 mm dan 10 sm gacha. Gavdasi chuvalchangsimon, gavda boʻshligʻi parenxima bilan toʻlgan. Gavdasining oldingi qismi — hartu-mi maxsus muskullar yordamida ichkarigatortib olinadi. Ichagi toʻgʻri, ogʻiz va anal teshiklari rivojlangan. Qon aylanish sistemasi yoʻq. Ayirish organlari protonefridiylar. Nerv sistemasi xalqum atrofi nerv halqasi va qorin nerv stvolidan iborat. Ayrim jinsli. 7 uruqqa mansub 11 turi iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Yirtqich, suv tubidagi uyalarda yashaydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilya Prigogine

thumb|Ilya Prigogine (1977)
Ilya Prigogine (1917.25.1, Moskva — 28.5.2003, Brussel) — belgiyalik fizik va fizik-kimyogar. Belgiya qirollik akademiyasi aʼzosi (1953) va prezidenti (1969-yildan). Fizika va kimyo xalqaro instituti (Solve, Belgiya, 1962-yildan), Texas universiteti (AQSH)dagi statik mexanika va termodinamika ilmiy tadqiqot mar-kazi (1967-yildan) direktori. Ilmiy ishlari nomutanosib jarayonlar termo-dinamikasi va statistik mexanikasiga oid. Nomutanosib jarayonlar nazariya-sining asosiy teoremalaridan biri (Prigojiy teoremasi)ni ishlab chik,qan. Nobel mukofoti laureati (1977).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilNobel mukofoti sovrindorlari

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:2003-yilda vafot etganlar
Turkum:28-mayda vafot etganlar
Turkum:25-yanvarda vafot etganlar
Prizren

thumb|right|300px|Prizren (2008)
Prizren — Serbiyadagi shahar, Kosova va Metoxiya oʻlkasida. Prizrenska-Bistritsa daryosi boʻyida. Aholisi 300 ming kishi (2001). Hunarmandchilik markazi, rangli metallardan turli buyumlar ishlab chiqarish, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan, gilam toʻqiladi. Ipak gazlama, koʻn-teri, vinochilik korxo-nalari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan cherkov (10—14-asrlar), mayejidlar (16— 17-asrlar) sakdangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Primatlar

Primatlar (Primates) — yuksak sut emizuvchilar turkumi. P. ajdodlari qadimgi hasharotxoʻrlar. 200 dan ortiq turi bor, 2 ta kenja turkum: chala maymunlar, haqiqiy maymunlarga boʻlinadi. Uzunligi 13—15 sm dan (sichkrnsimon lemur, 1,75 m gacha va undan uzunroq (gorilla). Vazni 60 g dan 180 kg va undan ortiqroq. P.ning tuzilishi ular aj-dodlarining daraxtda yashaganligidan dalolat beradi. Ular, asosan, 5 barmoqli; bosh barmogʻi boshqasiga qaramaqarshi qoʻyilgan; oldingi oyoklari juda harakatchan. Koʻpchilik P.ning tirnoqlari yassi; kaft va tovoni terisida har bir hayvonning oʻziga xos chiziqlar boʻladi. Badani har xil rangli yung bilan qoplangan. Koʻpchilik ning dumi bor. Bosh miyasi, eshitish va koʻrish organlari yaxshi, hid bilish organi kucheiz rivojlangan. Katta yarim sharlar sirtida egatchalar va pushtachalar bor; bosh miya yarim sharlari poʻstloq qismining ensa (koʻrish boʻlagi), peshona va chakka (muskul harakati va ovoz apparatini boshqaradigan markazlar) hamda tepa va oldingi assotsiativ zo-nalar ayniqsa, yaxshi rivojlangan. Miya hajmining yiriklashuvi va oldingi oyoklar funksiyasining murakkablashuvi jagʻlarning qisqarib, bosh qismining yuzga nisbatan kichrayishiga olib kelgan. Asosan, tropik va subtropik oʻrmonlarda tarqalgan. Gala yoki oila boʻlib hayot kechiradi. P. ancha mu-rakkab xatti-harakatlar, imo-ishora va ovozlar yordamida oʻzaro muloqot qiladi. Asosan, kunduzi hayot kechiradi. Aralash, koʻproq oʻsimlik bilan oziqlanadi. Yil davomida koʻpayadi, 1—3 tadan bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 4—10 oy. Sut bezlari 1 juft, 20—30 yil umr koʻradi. Yashash sharoitining oʻzgarishi tu-fayli soni tez kamayib bormoqda. 62 turi va kenja Xalqaro qizil kitobga kiritilgan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Primitiv

Primitiv (lot. primitivus — birinchi, eng dastlabki)— sanʼat taraqqiyotining ilk davrida yaratilgan asar. "P." tushunchasi 18—19-asrlar estetika va sanʼatshunosligida sanʼat taraqqiyotining "goʻdaklik" va "etuklik" bosqichlarini qaramaqarshi qoʻyilishidan yuzaga kelgan. P. (ayniqsa, 18-asrdan) hukmron uslub asarlari bilan qiyoslanganda obraz tuzilishining yaxlitligi va sodda koʻrinishining yaqqol koʻzga tashlanishi bilan oʻziga jalb qilishi mumkin. Zamonaviy sanʼatshunoslikda P. baholash maʼnosini butunlay yoʻqotgan, soʻnggi oʻrta asarlar sanʼati, ibtidoiy tuzum xususiyatlarini saqlagan xalklar sanʼati, muntazam badiiy taʼlim olmagan ustalar ijodiga, shuningdek, oʻta shartli ravishda primitivizm vakillari asarlariga nisbatan ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Primitivizm

Primitivizm - XIX asr oxiri XX asr boshlarida yuzaga kelgan avangard sanʼat oqimi; badiiy vositalarni soddalashtirish va primitiv shakllar (ibtidoiy davr, madaniy jihatdan rivojlanmagan xalqlar sanʼati, xalq ijodi hamda bolalar rasmi)ga murojaat etuvchi yoʻnalish. Rassomlarning zamonaviy voqelikdan noroziligi natijasida hayotdan qochib sanʼatning ilk davrlariga qaytishi primitivizmning keng tarqalishini taʼminladi. Primitivizm hamma xalqlar sanʼatida mavjud. Primitivizm shuningdek, sanʼatga daxldor boʻlgan, biroq, professional taʼlim olmagan, xalq ichidan chiqqan havaskor rassomlarning uslubini ham ifodalaydi. Primitivizm yangi dunyo madaniyatidan holi boʻlgan, undan "sof" sanʼat sifatida targʻib qilindi. AQShda sodda portret va maishiy rasmlar, Rossiyada lubok shu yoʻnalishdagi asarlardir. Anri Russo (Fransiya), N. Pirosmanashvili (Gruziya), I. Generalich (Xorvatiya) va boshqalarning asarlari borliqni erkin, bolalarcha sodda idrok etishi bilan diqqatga sazovor. Primitivizm professional ijodkorlar (P. Gogen, N. S. Goncharova, M. F. Larionov va boshqalar) uslubiga ham taʼsir koʻrsatgan.

Oʻzbekistonda primitivizm XIX asr 2-yarmida mahalliy xalq sanʼati vakillari (Axmad Donish, Usta Shokirboy, S. Pochayev, N. Hafizov va boshqalar) ijodida aniq seziladi. XX asrning 70—80-yillaridan bu sanʼatga qiziqish ortdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Sanʼatdagi oqimlar
Prinston universiteti

Princeton universiteti — AQShning yirik oʻquv va ilmiy markazlaridan biri. 1746-yil kollej sifatida Princeton shahri (Nyu-Jersi shtati)da tashkil etilgan, 1896-yildan universitet maqomiga ega boʻlgan. Kollejda Woodrow Wilson (1902—1910-yillarda universitet rektori, 1912—1921-yillarda AQSh prezidenti) oʻqigan. Texnika va fizikamat, fanlari, aeronavtika va kosmik tadqiqotlar boʻyicha yirik oʻquv va ilmiy tadqiqotlar markazi hisoblanadi. Fizika, matematika, geologiya, geofizika, biologiya, kimyo, iqtisodiyot, falsafa, siyosatshunoslik, psixologiya, sotsiologiya, din, roman tillari va adabiyoti, german tillari va adabiyoti, jismoniy tarbiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 6 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 2 milliondan ortiq asar saqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.. Princeton universiteti „Ivy League“ („Pechaklar ittifoqi“) aʼzosi hisoblanadi.

 

 

 

Turkum:AQShdagi universitetlar‎
Printer

thumb
Printer — kompyuterda matn yoki grafik (rasm, sxema) tarzidagi maʼlumotlarni qogʻozga chiqarish (chop qilish) uchun moʻljallangan bosish qurilmasi. Maʼlumotlar qogʻozga (baʼzan, plyonkaga) oq-qora yoki rangli tarzda chop qilinishi mumkin. Shu jihatdan printerlar bir-biridan farq qiladi. Ularning koʻp mavjud, lekin matritsali, purkagichli va lazerli keng tarqalgan. Matritsali printerlarda bosiladigan maʼlumotlar nuqtalar majmui (kombinatsiyasi) dan hosil boʻladi. Shu tufayli, ularning bosish sifati purkagichli va lazerli printerlarnikiga nisbatan pastroq boʻladi. Purkagichli printerlarda maʼlumotlar maxsus „siyoxdonlar“ yordamida, yaʼni boʻyoq (siyoh) tomchilarini purkash yoʻli bilan qogʻozga bosiladi. Lazerli printerlar maxsus lazerli qurilma yordamida oq-qora yoki rangli qilib bosish imkoniga ega. Bunday printerda bosilayotgan nusxalar sifatli boʻlib chiqadi.

 

Turkum:Tipografiya
Turkum:Ofis jihozlari
Turkum:Kompyuter printerlari
Prinsipat

Prinsipat (lotincharppIraShv, princes — birinchi; rahbar) — Qad. Rimda quldorlik monarxiyasi shakli; unda respublika muassasalari saqlanib qoladi, biroq hokimiyat amalda bir kishi — prinseps (senatorlar roʻyxatida birinchi) qoʻliga oʻtgan. P. tizimi miloddan avvalgi 27 yildan milodiy 193 yilgacha mavjud boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pripyat

Pripyat — Belarus va Ukrainadagi daryo. Dneprning oʻng irmogʻi (Kiyev suv omboriga quyiladi). Uzunligi 775 km, havzasining maydoni 114,3 ming km². Daryoning koʻp qismi Polesye pasttekisligidan oqib oʻtadi. Dekabrda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan — Stoxod, Stir, Gorin, Ubort, Uj, chapdan — Yaselda, Lan, Sluch, Ptich. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 460 m³/sek. Quyilish jo-yidan 500 km da kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. Baliq ovlanadi. Pripyat boʻyida Pinsk, Petrikov, Mozir, Narovlya, Chernobil shaharlari joylashgan. Pripyat Dnepr—Bug kanali orqali Bug daryosi bilan va Dnepr — Neman kanali orqali esa (Shchara daryosi orqali) Neman daryosi bilan bogʻlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Belarusdagi daryolar
Turkum:Ukrainadagi daryolar
Pristan

Pristan — Bu Bandargoh. Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar (1958-yildan). Nukus shahar Kengashiga qarashli. 1958-yil 16-aprelda asos solingan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Nukus (8 km). Amudaryoda transportning rivojlanishi natijasida vujudga kelgan. Aholisi 15,7 ming kishi (2002). Temir-beton va duradgorlik buyumlari ishlab chiqariladi. Aroq-vino zavodi, umumiy taʼlim maktablari, klub, madaniyat uylari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari borOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Nukus
Pristli Jozef

PRISTLI (Priestley) Jozef (1733.13.3, Fildxed, Yorkshir — 1804.6.2, Nortamberlend, Pensilvaniya, AQSH) — ingliz faylasufi, kimyogari, deizm tarafdori. 1794-yil AQSH ga muxrjir boʻlib ketgan. "Materiya va ruh toʻgʻrisida tadqiqotlar" asari (1777)da tabiatning moddiyligi, ruh materiyaning xususiyati ekanligi toʻgʻrisidagi gʻoyalarni ilgari surgan. D. Gartlining assotsiatsiyalar toʻgʻrisidagi taʼlimotini rivojlantirgan. Kislorodni kashf etgan (1774), vodorod xlorid va ammiak hosil qilgan (1772— 74). Nafas olishchiqarish tufayli bu-zilgan havoni yashil oʻsimliklar "to-zalaydi", deb koʻrsatib oʻtgan. Flogiston nazariyasini himoya qilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pritam Amrita

Pritam Amrita (1919.31.8, Panjob, Gujranvala shahri) — hind shoirasi, adi-basi. Panjobi, hind tillarida ijod qiladi. Ijodining dastlabki davrida R. Tagor shaxsiyati va ijodining taʼsiri kuchli boʻlgan. Dastlabki sheʼriy toʻplamlari — "Sovuq nurlar" (1935) va "Amrita toʻlqinlari" (1936). Hozirgi hind adabiyotining eng nomdor vakillaridan boʻlgan. P. 60 dan ortik, asar (jumladan, 20 dan ortiq sheʼr, doston va qoʻshiklar toʻplami 30 dan op-tik, roman va qissalar), 200 dan ortik hikoya va ocherklar muallifi. Adi-baning asarlari 30 dan ortiq tillarga tarjima qilingan va nashr etilgan. P. sheʼrlari rus tilida 1957-yildan beri nashr etiladi: "Qora gul" (1971, Toshkent), "Qalblar asrori" (1977, Olma-ota) va boshqa P. butun ijodiy faoliyati davomida "ayollar mavzui" bilan qiziqqan va hozirgi insonning maʼnaviy hola-tini ifodalay olgan yaxlit ayol harak-terini yaratgan. Sheʼrlari Zulfiya tar-jimasida uzbek matbuotida chop etilgan. U Gʻafur Gʻulom, Oybek, Zulfiya, Asqad Muxtorning baʼzi asarlarini panjobi tiliga tarjima qilgan. Hindiston Adabiyot akademiyasining mukofotini olgan (1956), "Qogʻoz va yelkan" sheʼrlar toʻplami uchun Gyanpitx mukofotiga sazovor boʻlgan (1982).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Prishvin

Mixail Mixaylovich Prishvin 1873.23.1(4.2), Lipetsk viloyati Yelets tumani — 1954. 16. 1, Moskva — rus yozuvchisi. Leypsig universiteti falsafa fakultetini tugatgan (1902). Qrim va Qozogʻistonga qilgan safari natijasida esa "Odam Ato va Momo Havo" (1909), "Qora arab" (1910) singari ocherklarini yozgan. "Berendey buloqlari" (1923) ocherki, "Kashchey zanjiri" (1923) va "Turnalar oʻlkasi" (1929) romanlari muallifi. P. butun umri davomida tabiat, ov va oʻlkashunoslik bilan qiziqqani, oʻz hayoti mazmunini tabiat bilan uygʻunlikda koʻrgani uchun ta-biatga mexr motivi uning butun ijodi boʻylab "qizil ip" yangligʻ oʻtib turadi. Uning hatto katta epik asarlarida ham tabiatga boʻlgan mexr, u bilan uygʻunlikda yashash va tabiatni asrash gʻoyasi yotadi. P. 40—50-yillar "Kiyinmagan koʻklam" qissasi, "Fatseliya" nasriy dostoni (1940), "Quyosh xazinasi" (1945) ertak-rivoyati kabi asarlarini yozgan. Yozuvchi vafotidan keyin uning "Zamin koʻzlari" kun-daliklari, "Osudar yoʻli" (1957) roman-ertagi eʼlon qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Provayder

Provayder (inglizcha: provider) — kompyuterlarni internet tarmogʻiga ulash va axborotlar almashinishni tashkil qilish bilan shugʻullanadigan vositachi tashkilot. Internet axborotlari isteʼmolchilari soni koʻpaygan sari P.lar xizmatiga ehtiyoj ham ortib bordi. Telefon aloqadan tashqari optik tolali kabellar, radio tarmogʻi yoki sunʼiy yoʻldosh orqali internet bilan bogʻlanish mumkin boʻldi. Oʻzbekistonda internet bilan ulanishga doir axborot xizmatlari (P.lar) 1997-yildan koʻrsatila boshladi. Dastlab, Naytov (http:// www.naytov.com), Istlink (http:// www.eastlink.uz) va boshqa koʻplab provayd-kompaniyalar faoliyat boshladi (1999). Oʻzbekiston Respublikasining deyarli barcha hududlarida xalqaro internet tarmogʻiga ulanish OʻzPAK Davlat kompaniyasining xalqaro kanallari orqali taʼminlanadi. Oʻzbekistonda 50 dan optik, internet P.lar roʻyxatga olingan (2004).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
• Yuqori darajali domen
Provizor

Provizor (lot. provisor — tayyorlovchi) — oliy farmatsevtika maʼlumotiga ega dorixona xodimi. P. faoliyati dori moddalarni izlash, tayyorlash, tekshirish, saqlash, berish, standartlash, shuningdek, ularga boʻlgan ehti-yojni aniklashdan iborat. Ular dorilar taʼsiri, qoʻllanish tartibi, organizmga moye kelish-kelmasligi, bir dori oʻrnini ikkinchisi bilan almashtirish mumkinligi xaqida koʻrsatmalar beradi. Oʻzbekistonda P.lar Toshkent farmatsevtika institutida tayyorlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Progesteron

Progesteron (lotincha: pro — avval va gestatio — homiladorlik) — urgʻochi umurtqali hayvonlar va ayollar jinsiy gormoni. Kimyoviy tabiatiga koʻra, steroid, organizmda xolesterindan sintezlanadi. Asosan, tuxumdonning sariq tanasida hosil boʻladi. Homiladorlik davrida ayol organizmida, boʻgʻozlik va urchish davrida urgʻochi hayvonlarda moddalar almashinuvini rostlab turadi. Tibbiyotda P. va uning sintetik mah-sulotlari sariq tana funksiyasi buzilganda, jinsiy aʼzolarning birorbir kamchiliklarida, bola tashlash hollarida, farzandsizlikdabuyuriladi. P. va uning tabiiy hamda sintetik analoglari umumiy nom bilan progestinlar yoki gestagenlar deb ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Progressiv falaj

Progressiv falaj - markaziy nerv sistemasining zaxmdan zararlanishi oqibatida kelib chiqadigan ruhiy kasallik. Kam uchraydi. Zaxm bilan kasallangandan 5—15 yil keyin pay-do boʻladi. Belgilari: ruhiyatning aynishi, bu astasekin avj olib, telbalikkacha olib boradi. Nevrasteniya, ayaahlash, "manmanlik" alomatlari ku-zatiladi. Qoʻzgʻalish va tormozlanish fa-oliyati izdan chiqadi. Asosan, antibi-otiklar va zaxmga qarshi vositalar bilan davolaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Progressiya

Progressiya (lotincha: progressio – ol-dinga siljish, oʻsish) – sonlar ketma-ketligi (U, U2,…, UJ. Ikkinchi hadidan boshlab har bir hadi mazkur P. uchun oʻzgarmas boʻlgan doimiy sonni qoʻshish (qarang: Arifmetik progressiya) dan yoki doimiy songa koʻpaytirish (qarang Geometrik progressiya) dan hosil boʻladi. Doimiy sonning qiymatlariga qarab P.lar oʻsuvchi yoki kamayuvchi deyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Algebra
Turkum:Matematika
Prodromal davr

Prodromal davr (yun. prodromos — oldindan xabarlovchi, darak beruvchi) — yuqumli kasallikning yashirin davridan soʻng boshlanib, uning asosiy klinik belgilari yuzaga chiqqunigacha boʻlgan davr. Bu davrda patogen mikrob oʻziga moyil aʼzo yoki toʻqimada koʻpaya boshlab, agressiv ferment va toksinlar ishlab chiqaradi. Prodromal davrbir necha soatdan bir necha kungacha davom etadi. Bu davrda koʻpgina yuqumli kasalliklarga xos umumiy belgilar: gavda haroratining koʻtarilishi, bosh ogʻrigʻi, darmonsizlik, lanj boʻlish, ishtaha yoʻqolishi va boshqa kuzatiladi. Prodromal davrdan soʻng yuqumli kasallikning avj olish davri boshlanadi va bemorda kasallikning asosiy belgilari namoyon boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Produtsentlar

Produtsentlar (lot. producentis — ishlab chiqaradigan, hosil qiladigan) — fotosintez va xemosintez yordamida anorganik moddalardan organik moddalar hosil qiladigan avtotrof organizmlar. Produtsentlar geterotrof organizmlar — konsumentlar va redutsentlarga qarama-qarshi qoʻyiladi.Produtsentlar hosil qiluvchi organizmlardir. Produtsentlar oʻtxoʻr konsumentlar uchun ozuqa manbai hisoblanadi. Quruqlik va suv ekosistemasidagi asosiy P. — yashil oʻsimliklar hisoblanadi. P. oziqlanish zanjirining boshlangʻich zvenosini, barcha ekosistemalar asosini tashkil etadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prodyuser

Prodyuser ( — „yaratish“) — rivojlangan mamlakatlarda film ishlashda gʻoyaviy-badiiy va tashkiliy-moliyaviy jihatdan nazorat qilishni amalga oshiruvchi kinokompaniyaning ishongan kishisi. Rejissyor, aktyor, ssenariychilar ham prodyuser boʻlishi mumkinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..
Proyektiv geometriya

Proyektiv geometriya - geometriyaning proyektiv almashtirishlar nati-jasida shakllarning oʻzgarmaydigan xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bunday xossalar proyektiv xossalar deyiladi. Proyektiv almashtirishlar toʻgʻri chiziqni toʻgʻri chiziqqa oʻtkazuvchi almashtirishlardan iborat. Masalan, oʻxshash almashtirish, perspektiva. Bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi nuqtalar proyektiv almashtirish natijasida yana bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi nuqtalarga, ikkinchi tartibli chiziqlar ikkinchi tartibli chiziqlarga oʻtadi. Ammo aylana, ellips, parabola yoki giperbolaga oʻtishi ham mumkin. Bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi A, V, S, D nuqtalarning qoʻsh nisbati (ABCD) proyektiv almashtirishda oʻzgarmaydi. P. g.da qulaylik uchun cheksiz uzoklashgan ele-mentlar qoʻllanadi. Tekislikda yotmaydigan (xosmas) elementlar chek-siz uzoqlashgan nuqtalar va cheksiz uzoqlashgan toʻgʻri chiziqdan iborat. Yevklid geometriyasinpng parallel toʻgʻri chiziqlari cheksiz uzoklashgan nuqtada kesishadi, deb olinadi. Bunda turli yoʻnalishdagi parallel toʻgʻri chiziqlar turli cheksiz uzoq nuqtalarda kesishishi kerak. Cheksiz uzoklashgan toʻgʻri chiziq barcha cheksiz uzoqlashgan nuqtalar toʻplami boʻladi. Natijada "turli ikki toʻgʻri chiziq bitta nuqtada kesishadi" degan aksioma oʻrinli boʻladi.

P. g. aksiomatik asosda qurilishi ham mumkin. Unda ikkilik prinsipi oʻrinli boʻladi. Yevklid fazosini xosmas elementlar (cheksiz uzoqlashgan nuqta, toʻgʻri chiziq, tekislik) bilan toʻldirib, uch va undan ortiq oʻlchovli proyektiv fazolarni hosil qilish mumkin. P. g. ga birinchi marta 17-asrda fransuz ma-tematiklari J. Dezarg va boshqa Paskallar asos solgan. Uning keyingi rivojlanishiga esa G. Monj katta hissa qoʻshgan. Fransuz matematiklari J. Ponsele, J. Brianshonlar P.g.ni mustaqil fan sifatida bayon etishgan. P.g.ning rivojlanishida Shveysariya matematigi Ya. Shteyner, fransuz matematigi M. Shal, nemis matematigi K. Shtaudt va boshqalarning xizmatlari katta.

P.g. matematika va tabiatshunoslikning turli sohalarida qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 Glagolev N. A., Proyektivnaya geometriya, 2 izd, M., 1963; Bakelman N. Ya., Visshaya geometriya, M., 1967; Yefimov N. V., Visshaya geometriya, 5 izd., M., 1971.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proyeksion apparat

Proyeksion apparat (proyektor) — turli yassi obʼyektlar (chizmalar, rasmlar, fotonusxalar va boshqalar) tasvirini yorugʻlik oqimi yordamida ek-randa hosil qiluvchi optik qurilma. Muqim (statsionar) va koʻchma turlarga bulinadi. Diaskopik, episkopik va epidiaskopik xillari bor. Diaskopik Proyeksion apparat (diaproyektorlar) shaffof tasvirlarni yoritish yoʻli bilan ekranga tushiradi; bunga kinoproyeksion apparat, proyeksiyey fonar, kattalashti-ruvchi apparat va boshqa kiradi. Diaskop di-aproyektordan farq qiladi: diaproyektor negativdagi tasvirni fotoqogʻozga oʻtkazishda, diapozitivlarni koʻrishda, mikrofilmlarni oʻqishda, aerofotosuratlarni ishlashda qoʻllanadi, diaskop shaffof obʼyektdan oʻtuvchi yorugʻlik nurlari yordamida okulyar orkali shu obʼyektni koʻrishga imkon beradi. Episkopik Proyeksion apparat ekranda noshaffof obʼyektlarning tasvirini ulardan qaytgan va sochilgan nurlar bilan xreil qiladi; bunga episkop, proyektor va boshqa kiradi. Epidiaskopik Proyeksion apparat dias-kopik va episkopik Proyeksion apparatlarning qoʻshilgani boʻlib, shaffof va noshaffof obʼyektlar tasvirini ekranga tushiradi. Proyeksion apparat mexanik va optik qismlardan iborat. Mexanik qismi yordamida proyeksiyalanuvchi obʼyektlar va-ziyati oʻzgartirilib turiladi. Optik qismi yoritish manbai va linzalar toʻplamidan iborat. Proyeksion apparat oʻlchash texni-kasida, kinoteatrlar, laboratoriyalar va boshqa joylarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proyeksion televideniya

Proyeksion televideniya, optik proyeksiya usullari bilan katta (1 — 200) ekranlarda televizion tasvir hosil qilish. Proyeksion televideniyada asosan, tasvirni optik kattalashtirish, kuchli yorugʻlik manbaining yorugʻlik oqimi modulyasiyasi va lazer effektidan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proyeksiya

Proyeksiya ( — oldinga irgʻitilgan) — biror narsaning tekislik (qogʻoz)ga tushirilgan tasviri. Masalan, fazodagi A nuqtani P’ tekisligiga proyeksiyalash uchun proyeksiya markazi S orqali P’ tekislik bilan L nuqtada ke-sishguncha SA toʻgʻri chizigʻi oʻtkaziladi. Aʼ nuqta A ning proyeksiyasi deyiladi. Biror Gʻ shaklning proyeksiyasi uning barcha nuqtalarini proyeksiyalab topiladi. Proyeksiya markazidan oʻtmaydigan toʻgʻri chiziq koʻrinishida proyeksiyalanadi. Hosil qilingan proyeksiya markaziy yoki konus proyeksiya deyiladi.

Proyeksiya markazi fazoning cheksiz uzoqlikdagi nuqtasi £°= da boʻlsa, barcha pro-yeksiyalovchi toʻgʻri chiziqlar parallel boʻladi va proyeksiya parallel yoki silindrik proyeksiya deyiladi. Chizmachiliqda parallel proyeksiyalashning xususiy turi qoʻllanadi. Bunda proyeksiyalash tekisligi proyeksiyalash yoʻnalishiga perpendikulyar joylashadi. Bunday proyeksiya toʻgʻri burchakli yoki ortogonal proyeksiya deyiladi. Markaziy va parallel proyeksiyalar chizma geometriyada keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Projektor

Projektor (lotincha: proectus — oldinga irgʻitilgan) — optik tizimlar yordamida lampaning yorugʻlik oqimini maʼlum fazoviy burchak ostida toʻplab yoʻnaltiruvchi yoritish asbobi. Projektorning optik tizimi sifatida koʻzgu va linzalar, yorugʻlik manbai sifatida yoyli lampa va maxsus choʻgʻlanma lampalar ishlatiladi. Uzoqni va yaqinni yoritadigan, signal beradigan hamda yorugʻlikni yoyib sochadigan xillari bor. Uzoqni yoritadigan projektorda parabolik qaytargichdan, yaqinni yoritadigan projektorda shisha yoki metall qaytargichlardan, signal projektorda ham parabolik qaytargichlardan foydalaniladi. Projektor harbiy ish va dengiz flotida, qurilishda, avtomobillar va lokomobillarda, temir yoʻl styasi, aerodromlar, qurilish maydonlari, teatr sahnasi va boshqalarni yoritishda, signalizatsiya va boshqa mak,sadlarda ishlatiladi. Elektron texnika vositalari (masalan, kineskop)da elektron projektordan foydalaniladi. Bular elektron nurlarni xreil qiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kino va video texnologiyalari
Prokariot

thumb|right|220px|Prokariot bakteriya hujayrasi

Prokariotlar ( — oldingi, ilgarigi va karion — yadro) — hujayrasida membrana bilan chegaralangan yadrosi boʻlmagan organizmlar. Prokariotlarga bakteriyalar, sianobakteriyalar, arxebakteriyalar kiradi. DNK, oqsil va RNKdan iborat yadro apparati sitoplazmada ochiq joylashgan. Genetik sistemasi (genofor) hujayra membranasiga yopishgan boʻlib, primitiv xromosomaga mos keladi. Koʻpayishda genoforning har qaysisi hujayra membranasi bilan birga yangi hujayralarga oʻtadi. Mitoz boʻlmaydi, xloroplastlar, endoplazmatik toʻr, mitoxondriyalar, Golji apparati, sentriollar uchramaydi.Hujayra devori asosi glikopeptid murendan iborat. Ribosomalari ancha kichik, eukariotlar xromosomalaridan oqsil soni va sedimentatsiya koeffitsiyenti bilan farq qiladi. Prokariotlar bir qator oʻziga xos spetsifik fiziologik jarayonlar, mas, havodan molekulyar azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Ayrim karashlarga binoan, Prokariotlar eukariot ajdodlari bilan birga eng qadimiy hayvonlarga kiritiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Eukariot hujayralar

 

Turkum:Hujayra
Prokat (metallurgiyada)

PROKAT (rus. prokatat — joʻvalamoq) metallurgiyada) — metall va metall qotishmalarini qizdirib yoki sovuqlayin prokatlab (maxsus vallar orasidan oʻtkazib) tayyorlanadigan bu-yumlar. Mas, list, lenta, polosa, rels, balka, truba, sim, shveller, dvutavr va boshqa P. tayyorlashda zagotovka (xom ashyo) boʻylamasiga, koʻndalangi-ga, vintsimon-koʻndalangiga prokatlanishi mumkin (rasmga q.). P.ning maxsus xillari — egilgan, bukilgan bu-yumlar, koʻndalang kesimi oʻzgaruvchan (har yerida har xil boʻlgan) mahsulotlar va boshqa xalq xoʻjaligining deyarli barcha tarmoklarida ishlatiladi (qarang Prokat ishlab chiqarish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prokat ishlab chiqarish

Prokat ishlab chiqarish - poʻlat va boshqa metallardan prokatlash yoʻli bilan turli buyum va yarimfabrikatlar olish shuningdek, sifa-tini oshirish maqsadida ularga qoʻshimcha ishlov berish. Prokat ishlab chiqarish ch.ning asosiy mahsulotlariga yarim xom ashyo yoki zagotovka, list prokat, trubalar, mashina detallarining zago-tovkalari (gʻildiraklar, halqalar, oʻqlar, sharlar va boshqalar) kiradi. Prokatlash materialni prokat stani vallari orasidan oʻtkazishga asoslangan. Prokatlashning boʻylama, koʻndalang va koʻndalang-vintli usullari bor. Boʻylama usulda buyum qaramaqarshi yoʻnalishda aylanadigan vallar orasidan oʻtkazilib, plastik deformatsiyalanishi natijasida koʻndalang kesimi kichrayadi, uzunligi esa ortadi. Pro-katlanadigan buyumlarning 90 foizi shu usulda olinadi. Koʻndalang usul bilan koʻndalang kesimi uzunligi boʻyicha davriy oʻzgaradigan zagotovkalar, koʻndalang-vintli usul bilan trubalar prokatlanadi.

List metallar ikki bosqichda prokatlanadi. Birinchi boskichda slyab vallar orasidan birikki marta oʻtkazilib, 90° buriladi va koʻndalang yoʻnalishda prokatlanib, eni zarur oʻlchamga keltiriladi. Ikkinchi bosqichda zagotovka yana 90° burilib, boʻylamasiga prokatlanadi. Qalin va yupqa listlar toʻla mexaniza-siyalashtirilgan uzluksiz stanlarda prokatlanadi. Poʻlat listlar taxta va rulon tarzida ishlab chikariladi.

Payvand chokli va choksiztru bal ar ham prokatlash yoʻli bilan tayyorlanadi. Payvand chokli trubalarni prokatlab tayyorlashda pech payvand, elektr payvand va gaz payvanddan foydalaniladi. Choksiz trubalar quyma yoki dumaloq kesimli zagotov-kalardan prokatlanadi. Buning uchun avval koʻndalang-vintli prokat stanida qizdirilgan quyma yoki zagotovkada teshik ochiladi, natijada kalin devorli kalta gilza hosil boʻladi va undan truba prokatlanadi. Bunda vallarning aylanishi natijasida zagotovka aylanma-ilgarilama harakatlanadi, zagotovka yoʻliga diametri taxminan trubaning ichki diametriga moye keladigan opravka oʻrnatiladi. Truba kerakli kalinlikka yetkazilgach, kalibrlanadi va sovitilib, kerakli uzunlikda qirqiladi. Kesimi davriy oʻzgaradigan bu-yumlar ham prokatlash usulida ishlab chiqariladi.

Bungadavriy prokatlash deyiladi. Bundam prokatlashda zagotovka bir tomonga aylanuvchi ikki val orasidan oʻtadi. Rangli metallar — alyuminiy, mis, magniy, rux va ularning krtishmalarini prokatlab, har xil koʻndalang kesimli list, lenta, sim va zar qogʻozlar tayyorlanadi. Alyuminiy krtishmalaridan list prokatlash texnologik jarayoniga quyidagi asosiy operatsiyalar kiradi: uzluksiz quyib olingan quymani xomaki prokatlash, toʻgʻrilash, frezalash, quymaning ikkala tomoniga alyuminiy listlar qoplash, qizdirish, qizdirib prokatlash (4–12 mm kalinlikkacha), rulon qilib oʻrash va sovuqlayin prokatlash. Sovuqlayin prokatlangandan soʻng rulonlar yoyilib, listlarga kesiladi va termik ishlov beriladi. Uzluksiz quyib prokatlash usulida suyuq alyuminiy taqsimlagich novdan oʻtib, valiklar ora-sidagi boʻshliqqa tushadi, unda alyuminiy vallarga tegib kristallanadi va hosil boʻlgan polosa stan valiklari orasidan uzluksiz chiqadi. Prokat ishlab chiqarish ch. metallurgiya va mashinasozlik zavodlarida tashkil qilinadi.
Prokl

Prokl (taxminan 410, Konstantinopol —485, Afina) — yunon faylasufi; triada metodi asosida neoplatonizmning butun sistemasini har taraflama dialektik tarzda ishlab chiqqan. Oʻrta asr falsafasi rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Asosiy asari — "Ilo-hiyotning birinchi asoslari". P. Platonning "Timey", "Parmenid" dialoglarini sharxlagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prokopyevsk

Prokopyevsk — Rossiya Federatsiyasi Kemerovo viloyatidagi shahar (1931-yildan). Temir yoʻl stan-siyasi. Axrlisi 243,5 ming kishi (1998). Kuzbassning kokslanuvchi kumir qazib olish markazi (16 kumir shaxtasi va razrezi bor). Yirik mashinasozlik markazi ("Elektromashina", shaxta avtomatikasi, podshipnik, mexanika, oziqovqat mashinasozligi). Tramvay-trolleybus taʼmirlash zavodlari mavjud. Yengil va oziq-ovqat, kimyo, qurilish materiallari sanoat korxonalari ishlab turibdi. Kumir sanoati ilmiy tadqiqot insti-tutlari, Sibir metallurgiya institutining kechki fakulteti, drama teatri, ulkashunoslik muzeyi bor. Shaharga 1918-yilda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya shaharlari
Sergey Prokofyev

Sergey Sergeyevich Prokofyev 1891. 11 (23).4, Donetsk viloyati Sonsovka qishlogʻi – 1953.5.3, Moskva – rus kompozitori, pianinochi, dirijyor, xalq artisti (1947). Italiya (1934), Shvetsiya (1947) musiqa akademiyalari aʼzosi. Peterburg konservatoriyasini kompozitsiya (1909), fortepiano va dirijyorlik (1914) buyicha tugatgan. 1918—32 yillarda AQSH va Yevropada yashagan, 1933-yildan Moskva konserva-toriyasi huzuridagi Oliy mahorat maktabida dare bergan. Prokofyev ijodi 20-asr jahon musiqa madaniyatida butun bir davrni tashkil qiladi. U musiqa sanʼatining uslubiy, badiiy-ifodaviy (ayniqsa, garmoniya, kuy) tizimlarini yangilab, oʻziga xos yoʻl ochdi va koʻpgina (jumladan, Oʻzbekiston) kompozitorlar ijodiga taʼsir koʻrsatdi. Asarlari hayotbaxshligi, kuchli iroda va erkin ruhi, nafis lirikaga boyligi bilan ajralib turadi. Deyarli barcha musiqa janrlariga muro-jaat qilgan P. musiqiy portret ustasi sifatida tanilgan. Ijodida musiqali sahna janri asosiy oʻrin tutadi. Uning „3 apelsinga muhabbat“, „Olovli farishta“, „Urush va tinchlik“ ope-ralari, „Romeo va Julyetta“, „Zolushka“, „Tosh gul haqida xikoya“ baletlari, „Aleksandr Nevskiy“ kantatasi, cholgʻu konsertlari, 1-, 5—7- simfoniyalari, koʻpgina kamer-cholgʻu asarlari, kinofilmlarga yozgan musikalari 20-asr musiqasining mumtoz namunalaridir. Davlat mukofoti laureati (1943, 1946, 1947, 1951).

Navoiy teatrida P.ning „Zolushka“, „Olovli farishta“, soʻnggi yillarda „Romeo va Julyetta“ asarlari sahnalashtirilgan."Prokofyev Sergey Sergeyevich" OʻzME. P-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiya kishilari
Turkum:Sovet Ittifoqi kishilari
Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:27-aprelda tugʻilganlar
Turkum:5-martda vafot etganlar
Turkum:1953-yilda vafot etganlar
Turkum:Klassik musiqa
Proksima

220px|thumb|right

Proksima ( — „eng yaqin“) — Kentavr yulduz turkumidagi eng yorugʻ yulduz. Aslida bu yulduz uch karrali vizual yulduz boʻlib, uni tashkil etuvchilarning yulduz kattaliklari 0,04; 1,17 va 10,67 ga teng. Ulardan eng xirasini 1915-yilda ingliz astronomi Robert T. A. Innes kashf etgan. This is the original Proxima Centauri discovery paper. Bu Quyoshga eng yaqin joylashgan yulduz boʻlib chiqdi va unga Proksima (aslida Proxima Centaurus) deb nom bergan. Proksimagacha boʻlgan masofa 4.2465 yorugʻlik yiliga (1.3020 pc) teng.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Proksima qizil mitti yulduzdir. Uning massasi Quyosh massasining (M☉) 12,5% ni tashkil etadi, oʻrtacha zichligi esa Quyoshnikidan 33 baravar koʻpdir. Proksimaning Yerga yaqinligi tufayli uning oʻq diametrini bevosita oʻlchash mumkin. Uning diametri Quyosh diametrining yettidan bir qismini (14%) tashkil qiladi.

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 

Turkum:Yulduzlar
Proktit

Proktit (yun. proktos — yoʻgʻon ichak, itis — yalligʻlanish) — toʻgʻri ichak shilliq qavatining yalligʻlanishi. Yoʻgʻon ichakning qar qanday yalligʻlanishi (mas, kolit), toʻgʻri ichakdagi turli oʻzgarishlar oqibatida kelib chiqadi. P.ga (oʻtkir va surunkali) aksariyat jarohatlar (yot jismlar, mexanik taʼsirda; prostata bezini massaj qilishda, tozalovchi yoki davolovchi huqnalar-da), kimyoviy yoki termik kuyish yoki shilliq qavatga achchiq kalampir, spirtli ichimliklar, xom piyoz, sirka va boshqa taʼsir etishi sabab boʻladi. Klinik kechishi: tez-tez hojatga borish, tenezm, qorinning pastki qismida ogʻriq, toʻgʻri ichakda noxushlik sezish; bemor dam-badam siyishi ham mumkin. Odatda, kasallik 7—10 kun davom etadi. Kasallik davosi asosiy sababni bartaraf etish, parqez buyurishdan iborat.

Zamonaviy tekshirish usullari (rektoskopiya, koprologik tekshirish, toʻgʻri ichakni barmoq bilan tekshirish) bilan infeksion (spetsifik, mas, dizenteriya) yoki nospetsifik P.ga aniq tashxis qoʻyish mumkin. Surunkali P., odatda, davolanmagan yoki notoʻgʻri davolangan oʻtkir P. asoratidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Proktologiya

Proktologiya (yunoncha: proktos – „toʻgʻri ichak“, -λογία „ilm“ yoki „oʻrganish“ degan maʼnoni anglatadi) – tibbiyotning bir boʻlimi. Toʻgri ichak, anal kanali va oraliq sohasi kasalliklarining etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi, fiziologiyasi, diagnostikasi va davolash usullarini oʻrganadi.

Tibbiyotning soʻnggi yillarda tez rivojlanishi tufayli proktologiya faqat toʻgʻri ichak, anal kanali va oraliq sohasi kasalliklarini (bavosir, oʻtkir va surunkali paraproktitlar, ichak oqmalari, anal sfinkteri yetishmasligi va boshqalar) oʻrganish bilan chegaralanib qolmay, yoʻgʻon ichakning yuqori qismi, yaʼni ichak kasalliklarini ham oʻrgana boshladi. Chunki nospetsifik yarali kolit, kron kasalligi, oilaviy adenomatoz, yoʻgʻon ichak oʻsmalari, qabziyat va boshqa kasalliklar ayni vaqtda toʻgʻri ichakni ham, u bilan bogʻliq boʻlgan ichakni ham zararlaydi shu sababi: Amerika, Yevropa davlatlari va Rossiyada „proktologiya“ fanining „koloproktologiya“ deb atalashi hisoblanadi. Kasalliklarning xalqaro tasnifiga (MKB-1) binoan, koloproktologiya fani 200 dan ortiq kasallik va sindromlarni oʻrganadi.

Toʻgʻri va u bilan bogʻlangan ichak kasalliklarini oʻrganish qadimdan maʼlum boʻlib, Gippokrat, Abu Ali Ibn Sino va boshqa olimlar oʻz asarlarida bu kasalliklarni batafsil yoritishgan.

Oʻzbekistonda proktologiya fani XX asrning 60-yillarida rivojlana borib, bunga Z. Nizomov, E. Joʻrayev va boshqa olimlar katta hissa qoʻshdilar. XX asrning 80-yillaridan esa koloproktologiya mustaqil fan va alohida mutaxassislik sifatida rivojlana boshladi. Bunda Oʻ. Oripov, S. Navruzov kabi olimlarning xizmatlari katta boʻldi. Hozirgi Oʻzbekistonning barcha viloyat markazlarida ixtisoslashgan boʻlimlar mavjud. Toshkent shahrida esa Respublika koloproktologiya ilmiy markazi faoliyat koʻrsatadi.

 Jarrohlik va tashxis qoʻyish jarayoni 

Ushbu kasalliklarni davolashning jarrohlik shakllariga quyidagilar kiradi: kolektomiya, kolostomiya, polipektomiya, strikturoplastika, gemorroyektomiya (gemorroyning ogʻir holatlarida), minimal invaziv jarrohlik, anoplastika va boshqalar bemorning ahvoliga qaraladi. Kolonoskopiya kabi diagnostika muolajalari kolorektal jarrohlikda juda muhimdir, chunki ular shifokorga qanday tashxis qoʻyish kerakligini va vaziyatni toʻgʻrilash uchun qanday tartib-qoidalarni bajarish kerakligini aytishi mumkin. Kolorektal jarrohlar tomonidan qoʻllaniladigan boshqa diagnostika usullariga quyidagilar kiradi: proktoskopiya, defekatsiya proktografiyasi, sigmoidoskopiya. Soʻnggi paytlarda jarrohlikning laparoskopik usuli, uning xavfi pastligi, tiklanish vaqtining qisqarishi va laparoskopik asboblar yordamida erishilgan kichikroq, aniqroq boʻlganligi uchun keng maʼnoda qoʻllandi.

 Yana qarang 
Gastroenterologiya
Surunkali kolit

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Proktologiya
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Prokuratura

Prokuratura ( — „gʻamxoʻrlik qilish“) — ayrim mamlakatlarda jinoiy ishlarni qoʻzgʻatish, ayblovni yoqlash, sud protsessida davlat manfaatlarini himoya qilish vakolatlari yuklatilgan maxsus davlat organi (organlar tizimi). Dastlab XIII-XIV asrlarda Fransiyada yuzaga kelgan. Bir qancha mamlakatlarda Prokuraturaga barcha fuqarolar, tashkilotlar va mansabdor shaxslarning qonunlarni aniq va bir xilda bajarishi ustidan nazorat qilish vazifasi ham kiradi. Muayyan mamlakatlarda Prokuratura sudning tarkibiy qismi hisoblanadi, boshqalarida esa tashkiliy jihatdan undan ajratilgan. Bosh prokuror Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan saylanadi. Boshqa viloyat, tuman va shahar prokurorlari Bosh prokuror tomonidan tayinlanadi. Oʻzbekiston Respublikasida ham Prokuratura hokimiyati faol ishtirok etadi. Bundan tashqari prokurorlar sudlarda ham ishtirok etadi.
Proliferatsiya

Proliferatsiya (lot. proles — avlod, nayel va facio — bajaraman) — 1) odam va hayvonlarda yangi hujayralar paydo boʻlishi va koʻpayishi natijasida toʻqimalarning oʻsib ketishi (qarang Giperplaziya, Gipertrofiya); 2) oʻsimliklarda — oʻsishdan va rivojlanishdan toʻxtagan birorta organdan boshqa bir organning rivojlanishi. Mas, barg chiqargan novdadagi guldan yangi gul yoki toʻpgul rivojlanishi (atirgul, ananas, kulupnay va boshqalarda). Bu jarayon prolifikatsiya deb ham ataladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prolog

Prolog (yun. prologos — muqaddima) — 1) teatrda spektakl (pyesa, opera, balet, musiqali drama va boshqalar) boshlanishi oldidan ijro etiladigan koʻrinish, sahna (baʼzida parda); 2) adabiy asarlarda muqaddimaning bir turi. P.da muallif niyati, asarning yoki bevosi-ta asarda aks etgan vokealardan oldingi voqealarning qisqacha mazmuni beriladi; dramatik asarlarda katnashuvchilar bilan tanishtiriladi. Mas, Kodiriyning "Oʻtgan kunlar" asaridagi P. harakterlidir (yana qarang Debocha); 3) mu-siqada kantata, oratoriya (baʼzan sim-fonik asar)larning kirish qismi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Prolongatsiya

Prolongatsiya — zayom, veksel va shartnomalarning amal qilish muddatlarini uzaytirish. Prolongatsiya kelishuvlar, sud qarorlari, davlat hokimiyati aktlarida oʻz aksini topadi. Iqtisodiy harakatlar, huquqiy sohalarda keng qoʻllanadi. Prolongatsiya, asosan, vaqtinchalik kuchga ega va u asosiy hujjatlardagidek amal qilish huquqini taʼminlaydi. Tadbirkorlikni kengaytirishda iqtisodiy aloqalarning uzilib qolmasligini taʼminlash prolongatsiyadan keng foydalanishni taqozo etadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.