Kibaraka

Kibaraka — suaxili xalqi folkloriga mansub ertak boʻlib, u ilk bor XIX asr oxirida nashr etilgan. Tilshunos Jan Knappert ushbu ertakning juda oʻxshash variantini „The Giant Horse“ (Ulkan ot) nomi bilan eʼlon qilgan. Har ikkala talqinda ham Kibaraka ismli yigit odamxoʻr afsungar qoʻliga tushib qoladi va ulkan sehrli ot yordamida qochib qutuladi. Otning yordami bilan u boshqa shaharga borib, malikaga uylanadi va qahramonliklar koʻrsatadi.

Ertak xalqaro Aarne-Thompson-Uther (ATU) tizimida 314-turga („Oltin sochli yigit“) kiritilgan.

 Mazmuni 

 Alice Werner talqini 
Yozuvchi Alice Werner ushbu ertakni bir necha qismlardan iborat murakkab asar deb hisoblagan va uning ayrim qismlari arab madaniyati taʼsirida shakllanganini taʼkidlaganWerner, Alice. Myths and Legends of the Bantu. London: George G. Harrap & Co., 1933. pp. 315, 317.. Ushbu talqinda sultonning oʻgʻli va vazirning oʻgʻli bir kunda tugʻilib, doʻst boʻlishadi. Kunlarning birida sultonning oʻgʻli doʻstini choʻlda tashlab ketadi. Vazirning oʻgʻlini bir „zimwi“ (suaxili folkloridagi odamxoʻr maxluq) topib oladi va oʻz uyiga olib boradi. Zimwi unga maʼlum bir eshikni ochmaslikni buyuradi.

Bola taqiqlangan eshikni ochganida, ichkarida ulkan otni koʻradi. Ot uni zimwi odamxoʻr ekanligidan ogohlantiradi va uydagi barcha hayvonlarni (buqa, sher, qoplon va eshak) qoʻyib yuborib, yetti dona sehrli shishani oʻgʻirlab qochishga undaydi. Qochish jarayonida („Sehrli qochish“ motivi) orqaga otilgan yetti shishadan turli toʻsiqlar (tikanlar, qoyalar, qilichlar, suv, olov va dengiz) hosil boʻlib, quvib kelayotgan zimwini toʻxtatadi.

Bola oʻziga „Kibaraka“ (Kichik baraka) ismini oladi va gadoy qiyofasida bir shaharga boradi. Shahar sultoni oʻzining yetti qizi uchun kuyov tanlash marosimini oʻtkazayotgan boʻladi: qizlar oʻzlari tanlagan kuyovga limon otishlari kerak edi. Oltita opasi aslzodalarni tanlaydi, kenja qiz esa limonni Kibarakaga otadi. Keyinchalik Kibaraka sultonni davolash uchun qoplon suti olib keladi va urushda ulkan ot ustida sultonning dushmanlarini magʻlub etadiSwahili stories from Arab sources, with an English translation. Zanzibar: ca. 1881. pp. 27-48 (in Swahili)..

 Jan Knappert talqini 
Knappert talqinida Kibaraka sultonning oʻrnini egallovchi merosxoʻrga aylanadi. Bu versiyada ham u yetti shisha yordamida ruh (spirit) qasrida qochadi. Bu yerda Kibaraka qoplon va sher sutini aynan oʻzi qutqargan hayvonlar yordamida qoʻlga kiritadi. Urush paytida u birinchi kuni qoplon ustida, ikkinchi kuni sher ustida va uchinchi kuni ulkan ot ustida jangga kirib, gʻalaba qozonadiKnappert, Jan. Myths & legends of the Swahili. Heinemann Educational Books, 1970. pp. 198-203. ..

 Tahlil 
 Ertak turi 
Ertak ATU 314-turiga kiritilgan boʻlib, bu tur butun Afrika boʻylab tarqalgan. Mazkur tur odatda qahramonning yovuz maxluq huzurida xizmat qilishi, sehrli hayvon (koʻpincha ot) yordamida qochishi va yakunda oʻzligini yashirgan holda qahramonlik koʻrsatishi bilan xarakterlanadi.

 Motivlar 
 Sehrli qochish: Qahramonning ortidan buyumlar tashlab toʻsiqlar hosil qilishi dunyo folklorida juda keng tarqalgan motivdir.
 Kuyov tanlash testi: Malikani limon yoki olma otish orqali kuyov tanlashi (H316 motivi) Eron, Kavkaz va Markaziy Osiyo xalqlari ertaklarida ham uchraydi.
 Dori izlash: Sultonni davolash uchun kamyob hayvon (sher yoki qoplon) sutini olib kelish topshirigʻi Shimoliy Afrikadan Sharqiy Osiyogacha boʻlgan hududlarda mashhurdirTaube, Erika. „Löwenmilch“ Lionʼs Milk. In: Enzyklopädie des Märchens. De Gruyter, 2016 1996. pp. 1232-1233..

 Variantlar 
Zanjibarda ushbu ertakning „Pepo Aliyedanganywa na Mtoto wa Sultani“ (Sultonning oʻgʻli tomonidan aldangan ruh) kabi bir qancha variantlari Edward Steere tomonidan yozib olinganSteere, Edward. Swahili tales: as told by natives of Zanzibar. London: Bell & Daldy, 1882. pp. 379-390.. Shuningdek, „Ali of the Crooked Arm“ (Maymoq qoʻlli Ali) nomli varianti ham mavjud boʻlib, unda qahramon yetti nafar asira qizni ham qutqaradiStigand, C. H. Black Tales for White Children. Boston: Houghton Mifflin Company. 1914. pp. 122-136..

 Yana qarang 
 Sehrli ot
 Sohibjamol va maxluq
 Suaxili madaniyati

 

Turkum:Afrika ertaklari
Turkum:Suaxili adabiyoti
Turkum:Suaxili madaniyati
Turkum:Ertaklardagi otlar