Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sokol

Sokol (italyancha: zoccolo) — 1) bino, inshoot devorining, ustun, haykal va boshqalarning pastki qalinlashgan qismi; poydevoryait davomi, yaʼni yer sirtidan chiqib turadigan qismi. S. pishiq gʻisht, beton yoki temir-beton bloklardan ishlanadi. Binoga alohida koʻrk berish maqsadida granit, marmar va boshqa materiallar bilan qoplanadi; 2) elektrotexnika va radiotexnika d a — elektron yoki ion asboblar — choʻgʻlanma lampalar, lyuminessent lampalar, elektron lampalarning pastki konstruktiv qismi. Lampani patron, lampa paneli (korpusi)ga oʻrnatish va lampa ichida joylashgan elementlar (choʻgʻlanma simlar, elektrodlar)ni tashqi elektr zanjiriga ulash uchun xizmat qiladi.
Branko Crvenkovski

SRVENKOVSKIY (Crvenkovski) Branko (1962.12.10, Sarayevo sh. yaqini) — Makedoniya davlat arbobi. Skopye universitetining elektronika fakultetini tugatgan (1986). 1986 yildan Skopyedagi "Semos" firmasi direktori. 1990 yildan Makedoniya parlamenti deputata, parlamentning tashqi ishlar boʻyicha komissiyasi raisi (1990—92). Makedoniya mustaqilligi toʻgʻrisidagi referendumni oʻtkazish tashabbuskorlaridan biri. Makedoniya Majlisi (parlamenti)ning barcha chaqiriqlari deputati. 1991 yil apreldan Makedoniya Sotsial-demokratik ittifoqi partiyasi raisi. 1992—98 va 2002—04 yillarda Makedoniya hukumati raisi. 2004 yil apreldan Makedoniya Respublikasi prezidenti.OʻzME

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Sugaru boʻgʻozi

Sugaru, Sangar boʻgʻozi —Xonsyu va Xokkaydo o.lari (Yaponiya) oʻrtasidagi boʻgʻoz. Yapon dengizini Tinch okean bilan bogʻlaydi. Uzunligi 96 km, eng kambar joyining eni 18 km, eng sayoz joyining chuq. farvaterida 110 m. Muhim portlari: Xakodate va Aomori. S. opqali dunyoda eng uzun (54 km) transport tonneli qurilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Isaak Sukervanik

Isaak Platonovich Sukervanik (1901.23.5, Boku — 1968.21.4, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1942). Kimyo fanlari doktori (1940), professor (1940). Turkiston universitetini tugatgan (1927), organik kimyo kafedrasi mudiri (1938-yildan). Asosiy ilmiy ishlari aromatik birikmalarni alkillash va atsillashga oid. Aromatik uglevodorodlarni spirtlar bilan alyuminiy xlorid ishtirokida alkillash usullarini ishlab chiqqan (1933—34). Bifunksional birikmalar bilan alkillash reaksiyalarini oʻrgangan hamda galoid-, oksi-, alkoksi-, karboksi-, sian-va nitro-hosilalar olish usullarini taklif etgan. Defoliantlar, desikantlar va oʻstirish regulyatorlari sintezini amalga oshirgan (1963-yildan).

 
 Issledovaniya neftey Oʻzbekistana, T., 1938; Issledovaniya v oblasti alkilirovaniya yadra aromaticheskix soyedineniy, Yerevan, 1955.

Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Susima jangi

Susima jangi (1905) - rus-yapon urushi (1904 - 1905) davrida Rossiyaning 2-Tinch okean eskadrasi (qoʻmondon — vitse-admiral Z.P.Rojestvenskiy) bilan Yaponiya floti (qoʻmondon — admiral Togo) oʻrtasida Koreya boʻgʻozida Susima o.lari yaqinida boʻlib oʻtgan dengiz jangi 14-15(27-28-may). Susima jangi rus eskadrasining butunlay magʻlubiyati bilan tugagan. Ruslarning 5 ming kishisi va 27 jangovar kemasi yakson qilingan. Jangda yaponlarning 3 minonosetsi yoʻq qilinib, bir necha kemasi shikastlangan. Susima jangi natijasida podsho Rossiyasi urushni uzil-kesil boy bergan. Natijada Rossiya sulh muzokaralari olib borishga majbur boʻlgan.
thumb|Vitse-admiral Z.P.Rojestvenskiy
Turkum:Janglar
Turkum:Osiyo tarixi
Sxinvali

Sxinvali (1934-yildan 1961-yilgacha Staliniri) — Gruziyadagi shahar (1922-yildan). Janubiy Osetiya markazi. Katta Liaxvi daryosi (Kura daryosi irmogʻi) boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Samtredia — Boku yoʻnalishidagi Gori stansiyasi bilan temir yoʻl tarmogʻi orqali bogʻlangan. Aholisi 43 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Elektrotexnika, metallsozlik, yengil, kimyo, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoatlari va boshqa rivoj-langan. pedagogika. institut, drama teatri, Janubiy Osetiya oʻlkashunoslik muzeyi bor.

 

Turkum:Gruziya shaharlari
Syurix

Syurix — Shveysariyaning shimoliy qismidagi shahar. Syurix kantonining maʼmuriy markazi. Aholisi 336,8 ming kishi (1998-yil). Syurix va Limmat daryosi boʻyidagi port. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat va savdo-moliya markazi. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, tikuvchilik, yogʻochsozlik, poligrafiya va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1833), Shveysariya muzeyi, Kunstxa-uz (XIV-XX asrlar sanʼati), badiiy hunarmandchilik muzeyi bor. Shahar Turikum keltgerman qishlogʻi oʻrnida yuzaga kelgan. Ilk bor shahar sifatida 929-yilda qayd etilgan. 1218-yildan imperiya shahri maqomini olgan. XIX asr dan shahar yirik bank, sanoat va madaniyat markaziga aylandi. Meʼmoriy yodgorliklardan Grosmyunster va Fraumyunster roman-gotika soborlari (XII-XV asrlar), cherkov (XIII asr), ratusha (1694—1698) va boshqa saqlangan."" OʻzME. S-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Geografiyasi 
 Hududi 
Zurichning hududi kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari Turkum:Shveysariya shaharlari
Ч (kirill)

Ч, ч — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma beshinchi harfi. Til oldi, qorishiq (t+sh), shovqinli, portlovchi, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Ushbu harf (tovush) soʻzning boshida (chaman, chigit, choʻl), oʻrtasida (achchiq, kichik, sochiq) va oxirida (ishonch, kech, tinch) kela oladi. Baʼzan ushbu tovush jarangsiz va portlovchi tovushlardan oldin kelganda, ch>sh, ch>s kabi talaffuz etiladi (mac, qochdi>qoshti, uchta>ushta, uch soʻm — us soʻm kabi), lekin bu fonetik hodisa imloda aks etmaydi. Turkiy xalklar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Ch harfi oʻziga xos shakllarda uchraydi. 

 

Turkum:Kirill alifbosi harflari
Chaatas

Chaatas (xakascha — urush toshi) — Minusinsk soyligidagi (Xakasiyadagi Abakan va Yenisey daryolari havzasi) mozorqoʻrgʻonlar va arxeologik madaniyat (6—9-asrlar)ning nomi. Toshdan bunyod etilgan qoʻrgʻonlar vertikal tosh plitalar va stela (ustunlar) bilan qoplangan. Bu stelalarning baʼzilarida Urxun-Yenisey bitiklari uchraydi. Qoʻrgʻonlarning tosh lahadlarida marhumlar kuydirib dafn etilgan, mayyit atrofiga ovqat va ichimlik qoldiklari boʻlgan idishlar qoʻyilgan. Zodagonlarga tegishli katta qoʻrgʻonlar (diametri 30 m gacha) dan oltin va kumushdan yasalgan idishlar, qurol-aslaha, egar-jabduq va boshqa topilgan (qarang Uybat Chaatasi), bu qoʻrgʻonlarning atrofi oddiy jamoa aʼzolariga tegishli kichik mozorqoʻrgʻonlar bilan oʻralgan.

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Rossiya tarixi
Turkum:Xakasiya
Vaxtang Chabukiani

Vaxtang Mixaylovich Chabukiani 1910.27.2(12.3) Tbilisi 1992 - balet artisti, baletmeyster, balet maktabining yirik ustalaridan. Xalq artisti (1950). 1929—41 yillar Leningrad opera va balet teatrida, 1941—73 yillar Gruziya opera va balet teatrini, shuningdek, 1950—73 yillar Tbilisi xoreografiya bilim yurtini boshqargan. Bazil ("Don Kixot"), Otello ("Otello"), Albert ("Jizel"), Zigfrid ("Oqqush koʻli"), Jerom ("Parij alangasi") kabi partiyalari bilan balet choʻqqisiga koʻtarilgan. "Sinatle" (G.V.Kiladze), "Gorda" (D.A.Toradze), "Appassionata" (L.Betxoven) va boshqa baletlarni sahnalashtirgan."Chabukiani Vaxtang Mixaylovich" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:27-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:SSSR xalq artistlari
Chavgon

right|230px
Chavgon — otda oʻynaladigan jamoaviy sport oʻyini.

 Etimologiyasi 
Chavgon soʻzi fors tilidan kelib chiqqan boʻlib, "uchi egri tayoq" maʼnosini anglatadi.

 Tarixi 
Qad. Sharqda chavgon chorvadorlar oʻyini sifatida paydo boʻlgan. Keyinroq otliq askarlarning mashgʻulotiga aylangan. Sharq xalqlari chavgon toʻpini "goʻy", egri tayogʻini "chavgon" deyishgan. Shu bois bu oʻyin "goʻychavgon" deb ham atalgan. Bu tarixiy qoʻlyozmalarda oʻz ifodasini topgan. Mahmud Qoshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk", Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Abdurazzoq Samarqandiyning "Majlai saʼdayn va majmai bahrayn", Zahiriddin Muhammad Boburning "Boburnoma" asari va boshqa da chavgon oʻyiniga oid qimmatli maʼlumotlar bor. Ayniqsa, Abdulqosim Firdavsiyning "Shohnoma", Unsur al-Maoliyning "Qobusnoma" asarlarida chavgon oʻyini mufassal berilgan. 16-asr miniatyura maktabiga mansub nomaʼlum musavvirning "Chavgon oʻyini" asarida bu oʻyinning qizgʻin lahzasi tasvirlangan. Abu Abdulloh Rudakiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy chavgon oʻyinidan ilhomlanishgan va ajib oʻxshatishlar yaratishgan. Bu anʼana Sharq adabiyotida hamon davom etib keladi. Yozuvchi Pirimqul Qodirovning "Humoyun va Akbar" tarixiy romani boburiy malikalarning chavgon oʻyiniga tayyorgarligini tasvirlashdan boshlanadi. Tarixiy da yozilishicha, chavgon oʻyini aynan boburiylar saltanati davrida Hindistonda keng ommalashgan.

1850-yilda Hindistonda xizmat qilayotgan ingliz otliq askarlari chavgon oʻyiniga qiziqib qolishgan va dastlabki musobaqalarni oʻtkazishgan. 1871-yilda Buyuk Britaniyada chavgon (polo) musobaqasi tashkil qilingan. Shu tariqa chavgon oldin Yevropa, keyin Amerika davlatlariga tarqalgan. 1900, 1904, 1920, 1924 va 1936-yillarda boʻlgan olimpiada oʻyinlari dasturidan ham joy olgan.

 Tavsifi 
Zamonaviy chavgon oʻyini (hozirda koʻplab davlatlarda "polo" deb ataladi) maydonning oʻlchami 274x182 m, yogʻochdan tayyorlanadigan toʻpining diametri 8 sm, ogʻirligi 120—135 g, ikki yondagi darvozalarining eni 8 m dan, oʻyin vaqti 56 min. (7 min.dan 8 boʻlim). Musobaqalashayotgan ikki jamoadagi 4 tadan otliq oʻyinchi qoʻllaridagi uchi egri tayoq (klyushka) yordamida toʻpni raqib darvozasiga kiritishga harakat qiladi. Oʻyinchilarga uchrashuv davomida otlarini oʻzgartirishlariga ruxsat etiladi.

Hozirgi kunda chavgon oʻyini Ozarbayjon, Fransiya, Argentina, AQSH, Meksika, Buyuk Britaniya, Italiya davlatlarida rivojlangan.

 

Chovqan, a traditional Karabakh horse-riding game in the Republic of Azerbaijan

 

Turkum:Oʻzbekiston sporti
Ilya Chavchavadze

thumb

Ilya Grigoryevich Chavchavadze 1837.27.10(8.11), Kvareli 1907.30.8(12.9), Tbilisi — gruzin yozuvchisi va jamoat arbobi. Peterburg universitetida (1857—61) tahsil koʻrgan. 1861-yil vataniga qaytib, gruzin adabiyotidagi inqilobiydemokratik yoʻnalishga boshchilik qilgan. 1864-yildan eʼtiboran adabiy faoliyatdan tashqari, davlat va jamoatchilik muassasalarida ham xizmat qilib, 1861-yil islohoti tufayli dvoryanlar va dehqonlar oʻrtasidagi munosabatni muvofikdashtirish ishlari bilan shugʻullangan. Uzoq yillar gruzinlar oʻrtasida savodxonlikni tarqatish jamiyatiga rais, "Iveriya" gaz.ga muxarrir (1877— 1902) va gruzin dramaturglari jamiyati hayʼatiga rahbar (1879-yildan) boʻlib ishlagan. 1906-yilda esa Davlat kengashiga aʼzo etib saylangan. Ch. Tbilisidan Saguramoga ketayotganida chor oxrankasi josuslari tomonidan uldirilgan.

Chavchavadze ijodi 19-asrning 50-yillarida boshlangan. "Roʻyo" (1859), "Bir necha manzara yoki Qaroqchi hayotidan bir lavha" (1860) dostonlari va "Faqir kishining hikoyasi" (1859—62), "U ham odammi?" (1859—63), "Otarning bevasi" (1880) qissalarida Ch. fuzin jamiyatidaga sinfiytabaqaviy ziddiyatlarni, mehnatkash xalq haq-huquqlarining poymol qilinganini aks ettirgan.

Tabiat tasviriga bagʻishlangan "Kvareli togʻlariga" (1857) singari ayrim sheʼrlarni istisno qilganda Ch.ning poetik asarlarida ham vatanparvarlik gʻoyalari ustuvorlik qilgan. Shoirning xalq ijodi asarlari syujeti asosida yozilgan "Darvesh" (1883) dostonida inson jamiyatda yashashi va shu jamiyatni takomillashtirish yoʻlida mehnat qilishi lozim, degan fikr olgʻa surilgan. Gruzin adabiy tilini xalqqa yaqinlashtirish va gruzin adabiyotida realistik tasvir teranlashuvida Ch.ning xizmatlari katta. Asarlari koʻplab tillarga tarjima qilingan. Shoir Matsminda togʻi (Tbilisi)dagi gruzin adabiyoti va madaniyati arboblari panteoniga dafn etilgan.

 
 Stixotvoreniya i poemi, Leningrad, 1979.
Chagos arxipelagi

Chagos arhipelagi — Hind okeanidagi orollar tizmasi. 2024-yil 4-oktyabrga qadar Buyuk Britaniya tarkibida boʻlgan va Mavrikiy suvirinetiga oʻtkazilgan. Maydoni 200 km². Chagos arxipelagini Maldiv suv osti tizmasining marjon riflari bilan oʻralgan choʻqqilaridan iborat 5 ta atollar guruhi tashkil etadi. Kokos palmazorlari bor. Baliq ovlanadi va eksport qilinadi. Diyego-Garsiya oroli arhipelag tarkibida.

 

Turkum:Arxipelaglar
Chad (maʼnolari)

Chad:

 Chad - Chad (Chad Respublikasi) - Markaziy Afrikadagi davlat.
 Chad (koʻl) — Markaziy Afrikadagi oqmas koʻl.
 Chad (Tchad), Chad Respublikasi (République du Tchad) — Markaziy Afrikadagi davlat.
Chad (koʻl)

thumb|250px
Chad – Markaziy Afrikadagi oqmas koʻl. Nigeriya, Niger, Chad va Kamerun hududida, 240 m balandlikda. Uzunligi 270 km, eni 150 km gacha. Maydoni 10 mingdan 26 ming km² gacha (Chadga quyiladigan oqim miqdorining koʻp yillik oʻzgarishiga bogʻliq), chuqurligi 4 m dan 11 m gacha. Iqlim namligi yuqori boʻlgan davrda, yaʼni 5—6 ming yil avval koʻl maydoni 400 ming km² ga yetgan. Gʻarbiy va janubiy qirgʻoqlari past, botqoqlashgan, shimolisharqi va sharqi kuchli yemirilgan, ular yaqinida orol koʻp. Chadga Shari va KomaduguYobe daryolari kuyiladi. Koʻlning daryo deltalari yakinida suvi chuchuk, qolgan qismida shoʻr. Chadda suvning yer ostita singib atrofdagi grunt suvlarini taʼminlab turishi natijasida koʻlning suvi muntazam almashinib turadi. Begemot, lamatin, timsoxdar, suv va botqoq parrandalari yashaydi. Baliq turi koʻp. Kema qatnaydi.
Chad tillari

Chad tillari — som-hom (afrosiyob) tillari makrooilasining bir tarmogʻi; Markaziy va Gʻarbiy Sudanda, Chad koʻli atrofidagi mintaqa — Shim. Nigeriya, Shimoliy Kamerun hamda Chad Respublikasi hududlarida tarqalgan. 150 dan ortiq tillarni, lahja guruxlarini qamrab oladi. Tarmoqdagi eng yirik hisoblangan xausa (tili)ning azaliy qoʻllanish hududi Nigerning jan.sharqiy qismlarini ham oʻz ichiga oladi. Xausa xalqining koʻchib yurishi va savdosotiqning tobora kengayishi natijasida xausa tili Gana, Togo, Benin respublikalarining shim. kismlari va Afrikaning boshqa koʻplab mamlakatlarida ham tarqalgan. Oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalaridagi maʼlumotlarga koʻra, Chad tillarida 35—40 mln.dan (xausa tilida 31 mln.dan) ortiqroq kishi soʻzlashadi.

Chad tillari 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi: gʻarbiy chad tillari, oʻz navbatida, xausa, angas, ron, boletangle, shimoliy bauchi, janubiy bauchi, bade guruhchalari (7 ta)ga ajraladi; markaziy chad tillari, oʻz navbatida, tera, buramargi, xigi, bata, xidkala, mandara, sutur, makakam, daba, giler, kotoko, muzgu, masa guruxlari (13 ta)ga ajraladi; sharqiy chad tillari, oʻz navbatida, kera, nanchere, samray, sokoro, dangra, mokulu, mubu guruxchalari (7 ta) ga ajraladi.

Chad tillarining fonologik tizimida undoshlarning 3 turi — jarangli, jarangsiz va emfatik farqlanadi. Unlilarning choʻziqlik—qisqalik boʻyicha qaramaqarshiligi keng tarqalgan. Barcha Chad tillari ham leksik, ham grammatik maʼnoli fonologik ton (ohang) larga ega. Morfologiyasida feʼl tizimi boshqa somhom tillariga nisbatan bir qancha oʻziga xosliklarga ega, olmoshlarning alohida suz va qoʻshimcha kurinishidagi mavjud.

Chad tillari orasida xausa tiligina rivojlangan yozuv anʼanalariga ega (qarang Xausa); boshqa tillar uz yozuviga ega emas. Eng koʻp oʻrganilgani ham xausa tilidir (19-asr oʻrtalaridan). Oʻtgan asrning 70-yillaridan boshlab barcha Chad tillari tavsifiy va qiyosiytarixiy tadqiqotlar obʼyektiga aylandi.

Ad.:Dkonov N.M., Semitoxamitskiye yaziki, M., 1965; Porxomovskiy V.Ya., Chadskiye yaziki, v kn.: Sravnitelnoistoricheskoye izucheniye yazikov raznix semey. Zadachi i perspektivi, M., 1982.
Chayon chaqishi

thumb|right|200px

Chayon chaqishi — kishi hayoti uchun xavfli holat. Chayon chaqqan joyda kuchli ogʻriq seziladi, keyinchalik u qon tomirlari va nerv tolalari orqali butun tanaga tarqaladi. Oʻsha joy qizib, baʼzan "muzlab" jonsizlanadi, qichishadi, qizarib shishadi, goho unda pufakchalar paydo boʻladi; kishi holsizlanadi, boshi aylanadi va ogʻriydi, eti uvishadi. Ogʻirroq hollarda tomir tortishib, nafas olish, gapirish qiyinlashadi. Chayon chaqqan joyga nashatir spirti surtib, issiq qilish lozim, unga sarimsoq yoki piyozni ezib qoʻyish, margansovka (kaliy permanganat) eritmasi bilan vanna qilish ham mumkin. Chayon chaqqan kishida behollik alomatlari kuzatilsa, darhol vrachga murojaat etish zarur. Unga iloji boricha koʻp suyuqlik ichirish lozim. Chayon chaqishini oldini olish uchun chayon oʻlja qidirib kirib qolishi mumkin boʻlgan poyabzal, kiyim va boshqalarni qoqib-suqib kiyish maqsadga muvofiqdir. 
chayon chaqiwi
Chayonlar

thumb|250px

Chayonlar  – oʻrgimchaksimonlar turkumi, baʼzan mustaqil sinf sifatida qaraladi. Uzunligi 1–20 sm. Boshkoʻkragi yaxlit qalqon bilan qoplangan. Bu qalqon oʻrtasida 2 juft, uning 2 yonida bir necha juft koʻzlari bor. Kutikulasi mum qavati bilan qoplangan. Qorin qismi kengaygan. Ingichka keyingi boʻlimi boshkoʻkrak tomoniga egiluvchan. Bir juft zahar bezi keyingi qorinning oxirgi boʻgʻimida joylashgan boʻlib, sanchuvchi nashtarga ochiladi. Xelitseralari mayda, qisqichsimon. Oyoq paypaslagichlari uchki qismi yirik qisqichga aylangan. Oʻpka orqali nafas oladi. Spermatoforlar yordamida urugʻlanadi. Chayonlar tirik tugʻadi. 750 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda bir necha turi bor. Chipor chayon koʻp uchraydi. Yirtqich, tunda ov qiladi. Chaqqanida qattiq ogʻriq kuzatiladi. Ammo chayon chaqishi oʻlimga olib kelmaydi.

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Vadim Chaykin

Vadim Afanasyevich Chaykin (1886, Kursk gubernyasining Novo-Oskol uyezdi — 1941.8.9) — tarixchi va jamoat arbobi. Ufa gimnaziyasida oʻqigan. 1904-yildan eserlar partiyasining aʼzosi. 1908—15 yillarda qamoq va surgunda boʻlgan. Turkistonda podsho Rossiyasi hukmronligiga qarshi kurashlarda faol qatnashgan. 1916-yil yozidan Andijonda yashagan. Mirkomilboy taklifi bilan Andijon aholisi nomidan Chaykin Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev bilan mardikorlikka safarbarlik ishini tekshirish uchun Petrogradga borgan (1916-yil iyul). Chaykin, U. Asadullaxoʻjayev, Mustafo Choʻqay hamroxdigida A.F.Kerenskiy va Q.B.Tavakkalovdan iborat komissiya Turkistonga keladi. 1917-yilda u siyosiy faoliyatini yanada jonlantirgan. Eserlar partiyasining Turkistondagi rahbarlaridan biri boʻlgan. Butun Rossiya Sovetlarining 1-sʼyezdi (Petrograd, 1917-yil iyun)da Chaykin U. Asadullaxoʻjayev bilan birgalikda qatnashgan. Rossiya Muvaqqat hukumati Turkiston qoʻmitasi raisi (1917-yil iyul—sentyabr). oktyabr toʻntarishitsj soʻng Chaykin oʻng eser sifatida bolsheviklarga qarshi chiqadi. Rossiya Taʼsis Majlisi aʼzosi (1917—1918).

Chaykin tarixchi olim sifatida 20-asr boshlarida Rossiyada inqilobiy jarayonlar va milliy munosabatlar, narodniklar tarixi, Ukraina va Turkistondagi siyosiy ahvol toʻgʻrisida asarlar yozgan. Uning qoʻlyozmalari 1933-yilda 5 jiddli kitob shakliga keltirilgan.

1922-yildan boshlab sovet rejimi tomonidan bir necha marta qamalgan va surgun qilingan. SSSR Oliy Sudi harbiy kollegiyasi qarori bilan Chaykin otib tashlangan (1941-yil 8-sentyabr)."Chaykin Vadim Afanasyevich" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Adabiyot 
 Germanov V.V., Istoriki Turkestana v usloviyax politicheskogo terrora 20—30x godov, T., 2000; Aʼzamxoʻjayev S, Turkiston muxtoriyati, T., 2000; Shamsutdinov R., Istiqlol yoʻlida shahid ketganlar, T., 2001.

Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:1941-yilda vafot etganlar
Turkum:8-sentyabrda vafot etganlar
Turkum:Oryolda vafot etganlar
Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar
Turkum:Rossiya tarixchilari
Turkum:Butunrossiya Taʼsis Majlisining aʼzolari
Turkum:Sovet Ittifoqida vafotidan keyin oqlanganlar
Turkum:Toshkentga surgun qilinganlar
Pyotr Ilich Chaykovskiy

Pyotr Ilich Chaykovskiy 1840.25.4(7.5), hozirgi Votkinsk – 1893.25.10 (6.11), Peterburg – rus kompozitori, yirik simfoniyachi, musiqiy dramaturg, dirijyor, pedagog. Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1865). Moskva konservatoriyasida professor (1866—78). Rus musiqa jamiyati Moskva boʻlimining direktori (1885-yildan). 1887-yildan Rossiya, shuningdek, Yevropa va AQShda gastrolda boʻlib, asosan, oʻz asarlariga dirijyorlik qilgan. Chaykovskiy chuqur milliy, xalqchil va demokratik uslubdagi opera, balet, simfonik va kamer asarlarning yuksak namunalarini yaratgan. Uning ijodi rus romansi, xalq qoʻshiqlari va romantizm davri ohanglariga asoslangan oʻziga xos musiqa uslubi bilan ajralib turadi. Chaykovskiy musiqasi nihoyatda taʼsirchanligi, ajoyib ohangdorligi, yorqin ifodaviy vositalari, joʻshqin, hayajonli kuylarga boyligi bilan ahamiyatlidir. Ijodida oʻta nozik ruxjiﬂ jarayonlar bilan birga koʻlami keng – muhabbat va taqdir, hayot va oʻlim, tabiat kabi mavzular oʻzining yuksak badiiy ifodasini topgan. Chaykovskiy turli janrlarda boy ijodiy meros qoldirib, 10 opera, 3 balet, 6 simfoniya, simfonik fantaziya, uvertyura va syuitalar, 3 fortepiano va 1 skripka konsertlari, diniy mavzudagi xor asarlari, shuningdek, fortepiano, skripka uchun pyesalar hamda vokal musiqaning yetuk namunalarini yaratgan. Ayniqsa, 4—6 simfoniyalari (1877—1893), „Francheska da Rimini“ (1876) va „Romeo va Julyegta“ (1869) simfonik uvertyura—fantaziyalar, „Italyancha kaprichio“ (1880), skripka (1878) va 1fortepiano (1875) konsertlari, „Yevgeniy Onegin“ (1878), „Qargʻa motkasi“ (1890), „Iolanta“ (1891) operalari, „Oqqush koʻli“ (1876), „Uyqudagi goʻzal“ (1889), „Shchelkunchik“ (1892) baletlari jahon simfonizma choʻqqilari hisoblanadi. Garmoniyadan rus tilida birinchi darelik („Garmoniyani amaliy oʻrganish boʻyicha qoʻllanma“, 1872) muallifi. Chaykovskiyning barcha asarlari nashr etilgan (Polnoye sobraniye sochineniy, t. 1—63, M., 1940—90). Votkinsk shahrida memorial muzeyi (1894-yildan) va Klin (1940) shahrida Chaykovskiy uy muzeyi bor. Moskva konservatoriyasi, 1958-yildan Moskvada eshak sikkan va eshak olib qolgan

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:1840-yilda tugʻilganlar
Turkum:25-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1893-yilda vafot etganlar
Turkum:25-oktyabrda vafot etganlar
Chakin choʻr bilga

Chakin Choʻr Bilga - VIII asr boshlarida Panch (Panjikent)ni boshqargan turkiy hokim. 

Uning ismi Mugʻ togʻidan topilgan 8-asrga taalluqli sugʻdiy hujjatlar orasida uchraydi. Tadqiqotchilar Chakin uning ismi boʻlib, turkiy choʻr unvoniga ega boʻlganligi, Bilga (qad. turkcha "dono") soʻzi esa epiteta (sifat) boʻlganini taʼkidlaydilar. Bu paytda Panjikent Turk xoqonligi tarkibiga kiruvchi Sugʻd konfederatsiyasiga taalluqdi boʻlib, Samarqanddan keyingi oʻrinda turgan. Chakin Choʻr Bilga tomondan zarb qildirilgan tangalarda "Panch hukmdori podsho Bilga" jumlalari uchraydi. Panjikentda 7-asrning 1-choragida, yaʼni Devashtich hukmronligi davrida chiqarilgan tangalarda "Panch malikasi Nana" shaklida ayol hukmdorning ismi va unvoni aks etgan. Mazkur tangalardagi tamgʻa shakli Chakin Choʻr Bilgaga oid tangalardagi tamgʻa bilan deyarli bir xil. OstIndiya Smirnova, bu yerda zarb qilingan tangalardagi belgilarga asoslanib, bir asrga yaqin hukm surgan Panjikent hukmdorlari sulolasining kelib chiqishini Sirdaryo (Shosh vohasi) atrofidagi turkiy hokim urugʻlardan birortasi bilan aloqador boʻlsa kerak, deb yozadi.

 Adabiyot 
 Smirnova O.I., Katalog monet s gorodisha Pendjikent, M,, 1963; 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar (Bir turkum sugʻd xujjatlarining oʻzbek tiliga tarjimasi va izohlari), T., 1992.

 

Turkum:Turkiy hukmdorlar
Chakka

Chakka — suzmaga oshkoʻklar aralashtirib tayyorlanadigan xushxoʻr parhez taom. Bu taom koʻproq Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo viloyatlarida yoz oylarida tayyorlanadi. Chakka tayyorlash uchun suzma yaxshilab iylanib tuz, tuyilgan murch, mayda toʻgʻralgan koʻkpiyoz, kashnich, ukrop, rayhon qoʻshib aralashtiriladi. Chakka salat sifatida dasturxonga tortiladi. 

 

Turkum:Sut mahsulotlari
Chakkalik

Chakkalik, chakkatuzi — zargarlik buyumi; chakkaga taqiladigan ayollar taqinchogʻi. Quyi qismiga atrofi feruza koʻzlar bilan hoshiyalangan bezak tosh yoki rangli shisha oʻrnatilgan yirik hajmdagi halqa va bosma bezakli yaproqcha va marjonli shokilalardan tuzilgan. Chakkalikdan keyinchalik isirgʻa kelib chiqqan.

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Chakchak

250px|thumb|Chakchak
thumb|O‘zbekistonda tayyorlangan chak-chak shirinligi
Chakchak — xamirdan tayyorlanadigan shirinlik turi. Ch. uchun tuxumning sarigʻi togʻorachaga solinib atalanadi va unga tuz, konyak (araq) qoʻshib xamir qoriladi. Xamir bir oz oʻrab tindirilgach, oʻqlov bilan 2 mm qalinlikda yoyilib, turli shakl va oʻlchamlarda kesiladi va qizib turgan yogʻda ozozdan qovurib olinadi. Boshka bir idishga asal solib olovga qoʻyiladi. Asal erib suyulgach, shakar qoʻshib yana olovga qoʻyib, qiyom tayerlanadi. Qovurib olingan xamir qiyomga (sovimasdan) aralashtiriladi va yogʻlangan yuza idishlarga uyub solinib qoʻl bilan bosiladi. Tayyor Ch.ning ustini yongʻoq yoki mayda konfetlar bilan bezatiladi. Ch., asosan, toʻylar, bayramlar, tantanali oilaviy marosimlarda tayerlanadi.

Turkum:Taomlar
Chala choʻl zonalari

Chala choʻl zonalari - chala choʻl landshafti ustun boʻlgan quruqlikdagi tabiat zonalari. Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning moʻtadil, subtropik va tropik mintaqalarida choʻllar bilan dasht va savannalar orasida joylashgan. Iqlimi - quruq. Chala choʻl zonalarining katta qismida havo temperaturasi qishda 0—10°, yozda 25—25° boʻladi. Yogʻingarchilikka (300 mm dan oshmaydi) nisbatan mumkin boʻlgan bugʻlanish 3—6 barobar koʻp; daryo juda kam, odatda mavsumiy. Tuproqlari och kashtan, qoʻngʻir, boʻztuproq, chirindisi kam (2—4%), shoʻrlangan yer koʻp. Oʻsimliklari shuvoq, shoʻralar, chim hosil qiladigan boshoqlilar, namgarchilik tanqisligiga moslashgan past boʻyli chala butalardan iborat. Hayvonlardan choʻl, dasht va togʻ oldi faunasi, yaʼni kemiruvchilar (yumronqoziq, qoʻshoyoq, olaxurjun), sudralib yuruvchilar (toshbaqa, ilonlar) va boshqalar yashaydi. Chala choʻl zonalarining katta qismidan yaylov chorvachiligida foydalaniladi, koʻp kismi oʻzlashtirilib, gʻalla ekiladigan yerlarga aylantirilgan. Subtropik mintaqalarning Chala choʻl zonalari Eron togʻligi, Gʻarbiy Osiyo, Shimoliy Afrika, Qoyali togʻlarning yon bagʻirlari, tropik mintaqalarda Sahroi Kabirning janubida, Tar tekisligida, Atakama choʻlining shimoliy qismi, shuningdek, tropik mintaqa togʻlarining quyi qismlarida, moʻtadil mintaqada Yevrosiyo materigining ichki qismida — gʻarbda Kaspiy boʻyi pastgekisligidan sharqda Ordos platosining sharqiy chekkasigacha boʻlgan hududlarda joylashgan. Oʻzbekistonda togʻ oldi qirlari va adirlar balandlik Chala choʻl zonalari mintaqasiga kiradi.
Chalabiy

YOʻNALTIRISH Avliyo Chalabiy
"Chalabiy"￼ rum(turk) tilida "janobim, afandim" manosini bildiradi. Chalabiy unvoni dastlab tasavvuf rahnamolari va amirlar uchun berilgan. Keyinchalik usmoniylar uni faqihlar va adiblar uchun ham ishlatiladigan bo'lgan.
Chalabutalar

Chalabutalar – tanasining faqat pastki qismi yogʻochlanib, qolgan yuqori qismlari qishda qurib qoladigan koʻp yillik oʻsimliklar. Ana shu xususiyati bilan buta va butachalardan farq qiladi. Chala butalar oʻlkalarda oʻsishga koʻproq moslashgan. Masalan, teresken, choʻl va adirlarda oʻsuvchi shuvoq, shoʻra va baʼzi . Boʻyi oʻrtacha 80 sm, baʼzan 150—200 sm. Chala butalar koʻp yillik oʻtlardan kurtak chiqaradigan shoxlarning yer ustidan bir necha sm yuqorida oʻrnashganligi bilan farq qiladi.
Chalatishlilar

Chalatishlilar (Edentata) -yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Uzunligi 12 sm dan 1,2 m gacha. Oldingi oyoqlarining 2 yoki 3 ta barmogʻi boshqalariga nisbatan yirikroq boʻlib, kuchli tirnoqlari bor. Tishlarida emal va ildiz boʻlmaydi, doim oʻsib turadi; oziq va yirtqich tishlari rivojlanmagan (nomi shundan). Yoʻldoshi sodda, 3 ta oilasi (chumolixoʻrlar, yalqovlar, sovutlilar) bor. Janubiy Markaziy va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Yer ustida, daraxtlarda yashaydi. Oʻsimlik va hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik ning goʻshti isteʼmol qilinadi.
Chalish

Chalish — Xorazm viloyati Urganch tumanidatsh shaharcha. Amudaryo sohilida. Viloyat markazi Urganch shahridan 8 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Urganch (14 km). Aholisi 5,6 ming kishi (2004). Ch. oʻrni avval Amudaryoning chap sohilidagi toʻqaychakalakzorlardan iborat hudud boʻlgan. 1886-yilda Amudaryo flotiliyasi tashkil topgandan soʻng pristan barpo etilib, yuk tashuvchi qozoklar bu yerda makon tutganlar.

"Chalish" atamasi — qayiq, sollarni eshkaklar yordamida daryodan kechib oʻtkazish joyi (kechuv) maʼnosida. Aholi dare boʻylaridagi toʻqayzorlarda oʻsuvchi yovvoyi kandirdan ip yigirib paloye va poyandozlar toʻqishgan. Shu sababli bu joy Kandirkum, Qoʻpoliq (Qamishzor) deb ham atalgan. 1929-yilgacha bu yerda Qoʻpoliq pristani boʻlgan. 1929-yil bahorida Amudaryo toshib pristanni yuvib ketgan. Keyinchalik uning oʻrnida qurilgan pristan Chalish deb atalgan. Chalish yonida Amudaryo paroxodchiligi suv yoʻlini nazorat qiluvchi texnika uchastkasi va boshqa tashkilotlar ishlay boshladi. 1940-yilda shaharchada bogʻdorchiliktokchilik xoʻjaligi barpo etildi.

1952-yilgacha Chalish Xorazm viloyatining asosiy transportkema (port) darvozasi hisoblangan. Xoʻjalik yuklari Amudaryo orqali Chorjoʻy (hozirgi Turkmanobod) va Orol dengizidan kemalarda tashib keltirilgan. Urganch—Chalish orasida tor izli (motovoz) temir yoʻlda yuk tashilgan. Chalish 1957-yilgacha Qoraqalpogistonning Beruniy tumani tasarrufida boʻlgan, soʻngra Xorazm viloyati Urganch tumani tarkibiga kiritilgan. 1969-yil 13-martda Amudaryo toshib ovul suv ostida qolgan. Toshqin oqibatlari tugatilgach, Chalishda toshqinga qarshi kurashadigan qurilish tashkiloti tuzildi. 1992-yilda Amudaryo ustidan Ch.ni Qoraqalpogʻistonning Beruniy shahri bilan bogʻlovchi ponton koʻprigi qurildi. Shaharcha yonida vinobop uzum yetishtiriladigan shirkat xoʻjaligi bor.

Chalishda Amudaryo kemalar qatnovi xavfsizligini taʼminlovchi "Chalish texxizmati" idorasi, viloyat ot sporti maktabi, qurilish tashkiloti va "Jayxun" sanatoriysi joylashgan. 2 umumiy taʼlim maktabi (oʻzbek va qozoq tillarida oʻqitiladigan), madaniyat uyi, kutubxona, vrachlik punkti mavjud. Amudaryo sohilidagi xushmanzara joylarda shaharliklarning dam olish zonalari, dala hovlilari bor."" OʻzME. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Nurjonov K., Koʻhna va Yangi Urganch, Urganch, 1993.

 

Turkum:Oʻzbekiston:Shaharchalar
Turkum:Urganch tumani
Chalqartengiz

Chalqartengiz - Qozogʻiston Respublikasi Oqtoʻba viloyatidagi shoʻrxok. Orol dengizining shim.sharqidagi botiqsa. Maydoni 1800 km², uz. 74 km, chuqurligi 3 m. Kirgʻoqlari past, yotiq, qumloq jinslardan tuzilgan. Tubi tekis, balchiq bilan qoplangan. Bahorda Ch.ga Irgʻiz va Toʻrgʻay daryolari quyiladi va achchiqshoʻr koʻlga aylanadi.

 

Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Chamandagul

Chamandagul (Verbena) — tizimguldoshlarga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik va yarim butalar turkumi; ekma gul. Vatani — Peru. Amerikaning tropik va subtropik mintaqalarida 200 dan ortiq turi oʻsadi. Gulchilikda gullari qalqonsimon, toʻpguli diametri 6—7 sm, oq, qizil, pushti, sariq, binafsha rangli, bir yillik duragay Ch. (V.hybrida) ekiladi. Boʻyi 2550 sm, tupi yoyiq, shoxlari gʻuj, bargi tuxumsimon, rangi yashil. Sovuqqa chidamli, erta tushgan qor ostida ham sovuq urmaydi. Ch. urugʻidan koʻpaytiriladi. Urugʻi fevralmart oylarida issiqxonalarda ekiladi. Iyundan oktabrgacha gullaydi. Ch. xonadonlarda, koʻp qavatli uylar balkonida, park va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

 

Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Janubiy Amerika o‘simliklari
Turkum:Osiyo o'simliklari
Turkum:Yevropa o'simliklari
Turkum:Shimoliy Amerika florasi
Chambar gaz-kondensat koni

Chambar gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 42 km shim.sharqda. 1980-yilda ochilgan, 1986-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi kuchsiz tabaqalangan, zol qumlari bilan qoplangan choʻl tekisligidan iborat. Ch.g.k.k. Buxoro tektonik pogʻonasidagi Muborak koʻtarilmasining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Ch.g.k.k.da qazilgan jami 4 ta burgʻi qudugʻida paleozoy erasi, yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziklari ochilgan. Sanoat miqyosidagi gazlilik 13 va 12 gorizontlarda belgilangan. Gorizontlar qumtosh, alevrolit, gil, mergel va ohaktoshlardan tarkib topgan boʻlib, 886–1014 m va 917–1058 m chuqurliklarda ochilgan. Kondagi gaz metanli, quruq. Kondensat oltingugurtli, 1 m3 qatlam gazida 13 g kondensat mavjud. Benzin fraksiyalarining guruhiy uglevodorod tarkibiga koʻra, kondensat metannaftenaromatli tipga mansub. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.

 

Turkum:Koson tumani
Turkum:Oʻzbekiston gaz konlari
Carlo Azeglio Ciampi

CHAMPI (Ciampi) Karlo Adzelo — Italiya davlat arbobi. Filologik va yuridik oliy maʼlumotga ega. Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakati ishtirokchisi. 1946-yildan Italiya Bankida mehnat faoliyatini boshlagan (1997-yildan boshqaruvchisi). 1993—1994 yillarda Italiya hukumati raisi. 1996-yildan Italiya xazinachilik vaziri, 1999-yil 13-maydan Italiya Respubikasi prezidentiOʻzME.
Chana

thumb
thumb
thumb

Chana, chena — asosan, qor va muz sirtida sirpanib yuriladigan gʻidsiraksiz aravacha. Usti ochiq, yopiq (kajavali), soyabonli va boshqa xillari bor. Sirpangʻich yogʻoch (changʻi) ustiga oʻrnatilgan korpusdan iborat. Baʼzan, sirpangʻich yogʻoch tagiga metall ham qoplanadi. Chanadan transport va sport vositasi, bolalar oʻyinchogʻi sifatida foydalaniladi. Chanani odam, ot, bugu, itlar va hatto gʻozlar tortib yurishi mumkin. Asosan, qish uzoq davom etadigan va qor koʻp yogʻadigan shimol mamlakatlarida keng tarqalgan. Qadimgi Misr?, Rus va boshqa baʼzi mamlakatlarda chana dafn marosimlarida ham qoʻllangan. Oʻzbekiston hududida, asosan, bolalar va sport chanasi ishlatiladi. Chananing 6 — 8 sportchiga moʻljallangan "chanaqayiq" rusumli sport turi rezinapolimer materiaddan tayyorlanadi.
 

 

Turkum:Qor
Turkum:Sport jihozlar
Chana sporti

Chana sporti — qishki sport turi, bir kishilik (ogʻirligi 22 kg) va ikki kishilik (ogʻirligi 26 kg) chana (sirpanchiklarining eni 15 sm, orasi 48 sm, uz. 124—150 sm) da 800–2000 m qorli yoki muzlatilgan maxsus qiyalik trassadan tez uchish musobaqasi. Chana sporti 19-asr oxirida Yevropada sport turi sifatida shakllangan, 1883-yilda Shveysariyaning Davos shahri yaqinida birinchi xalqaro musobaqa oʻtkazilgan. 1884-yildan Germaniyada sport chanalari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Chana sporti 1924-yildan Xalqaro bobsley va toboggan federatsiyasi tarkibida rivojlana boshladi. 1954-yilda Xalqaro Chana sporti federatsiyasi (FIL) tashkil topdi, unga 40 dan ziyod davlat aʼzo. Chana sporti boʻyicha 1955-yildan jahon chempionati oʻtkazib kelinadi, 1964-yildan olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Chana sporti Avstriya, Germaniya, Italiya, Norvegiya, Polsha, Chexiya, Shveysariya kabi davlatlarda rivojlangan.

 

Turkum:Qishki sport
Changitkich

Changitkich — oʻsimliklarni zararkunanda va kasalliklardan himoya qilish, gʻoʻzaning barglarini toʻkish (defoliatsiya) maqsadida ularga quruq changsimon moddalar (zaharli dorilar) sepish uchun moʻljallangan qishloq xoʻjaligi mashinasi. Xuddi shu maqsadda oʻsimliklarga suyuq moddalarni sepadigan mashina purkagich deb ataladi (qarang Purkagichlar). Ch.ning traktorga oʻrnatib va yelkaga osib ishlatiladigan boʻladi. Traktorga oʻrnatib ishlatiladigan Ch. bilan bir yoʻla 8 yoki 16 qator oʻsimlikka (mac, gʻoʻzaga) dori sepish mumkin. Asosiy qismlari: ventilyator (yoki dori aralashtirish kamerasi), parrak, dorini toʻzituvchi uchlik, taʼminlagich shnek, gʻaltak va tarelka (rasmga q.). Ch.ning ish organlari traktorning quvvat olish validan harakatlanadi. Yelkaga osib yuriladigan Ch.ning asosiy qismlari: taʼminlagichli bunker, qoʻlda harakatlantiriladigan ventilyator, toʻzituvchi uchlikli nay, yelkaga osish tasmasi. Barcha Ch.larning ish tarzi bir xil: taʼminlagich bunkerdagi dorini aralashtirish kamerasiga haydaydi, ventilyator hosil qiladigan havo oqimi uni toʻzitkich orqali oʻsimlikka purkaydi. Ch.lar bilan gʻoʻzalar, daraxtlar, toklarga ishlov beriladi.
Changlanish

Changlanish, oʻsimliklarda — changlarning urugʻchi tumshuqchasiga (gulli oʻsimliklarda) yoki urugʻ kurtakka (ochiq urugʻlilarda) tushishi. Ch.dan soʻng changdan chang naychasi rivojlanadi; naycha tugunchaga qarab usadi. Naycha orqali urugʻ hujayralar — spermitlar urugʻ kurtakdagi tuxum hujayraga yetib boradi. Uruglangan tuxum hujayradan murtak rivojlanadi. Gulli oʻsimliklarda chetdan va oʻzidan Ch. sodir boʻladi. Chetdan Ch.da bir gulning changdonidagi changlar 2gul urugʻchisi tumshuqchasiga, oʻzidan Ch.da changlar shu gul urugʻchisi tumshuqchasiga tushadi. Chetdan Ch.da hosil boʻladigan yangi organizm urugʻli oʻsimliklar belgilari kombinatsiyasiga ega boʻlgani uchun oʻzidan changlanishga nisbatan biologik ustunlikka ega. Oʻzidan Ch. esa tur belgilarining turgʻunlashuviga imkon beradi. Koʻpchilik oʻsimliklar oʻzidan changlanadi. Chetdan changlanadigan oʻsimliklarda biror sababga koʻra chetdan Ch. sodir boʻlmaganida (mac, obhavo noqulay kelganida) oʻzidan Ch. roʻy beradi.

Oʻsimliklarda evolyutsiya davomida chetdan Ch.ga moslashish (gullar va ayniqsa, oʻsimliklarning ayrim jinsli boʻlishi, ikki jinsli gullarda changdonlar va urugʻchining bir vaqtda yetilmasligi) paydo boʻlgan.

Chetdan Ch.da hayvonlar (zoofiliya), jumladan, qushlar (ornitofiliya), sut emizuvchilar — koʻrshapalaklar, kemiruvchilar, ayrim xaltalilar (Avstraliyada), lemurlar (Madagaskar o.da) ishtirok etadi. Lekin chetdan Ch.da hasharotlar (entomofiliya), shamol (anemofiliya) va suv (gidrofiliya) asosiy ahamiyatga ega. Evolyutsiya davomida hayvonlar (asosan, hasharotlar) bilan gulli oʻsimliklar oʻrtasida Ch.ga oʻzaro moslashish belgilari (koevolyutsiya) sodir boʻlgan. Mingdevona gul qoʻrgʻoni nayining choʻzilishi bilan uni changlatadigan arvoh kapalak xartumi ham uzayib borgan. Orxideyalar gullari esa ularni changlatadigan hasharotlar urgʻochisiga oʻxshash boʻlib qolgan. Orxideyalar va bir qancha boshqa oʻsimliklar gullarining ochilishi ularni changlatadigan hasharotlar rivojlanishining muayyan davriga toʻgʻri keladi. Bir xil oʻsimliklar (mac, anjir) faqat bir turdagi, boshqalari oʻnlab, hatgo yuzlab hasharotlar yordamida changlanadi.

Anemofiliya, odatda, ochiq yerlarda oʻsadigan oʻsimliklar va koʻpchilik daraxtlar uchun xos. Bunday oʻsimliklar gullari mayda boʻlib, toʻpgulga toʻplangan; gullar juda koʻp chang hosil qiladi. Ular barg yozishdan oddin gullaydi yoki toʻpgullari barglaridan ancha yuqori koʻtarilib turadi (bugʻdoydoshlar). Anemofil oʻsimliklarning toʻpgullari kuchsiz shamolda ham tebranib, changini havoga tarqatadi.

Suv orqali changlanadigan oʻsimliklar changlari toʻkilgach, suv orqali urugʻchi tumshuqchasiga tushadi. Ayrim oʻsimliklar har xil yoʻl bilan changlanadi. Masalan, zubturum hasharotlar va shamol yordamida changlanishi mumkin.

 

Turkum:Botanika
Changsoʻrgich

Changsoʻrgich — xonalarni yigʻishtirish, mebel, kiyimkechak, gilam va qalin pardalarni changdan tozalash uchun moʻljallangan havo soʻruvchi qurilma. Devorlarni boʻyash, yogoch va metall sirtlariga boʻyoq purkash, havoni namlash, oʻsimliklarga dori sepishda ham Ch.dan foydalanish mumkin. Asosiy qismlari — metall yoki plastmassa korpus, kollektorli dvigatel va markazdan qochma ventilyator. Uzaytiribqisqartirsa boʻladigan (gofrirlangan) shlang va turlituman uchliklar bilan butlanadi. Ch.ning polda turadigan, dastaki va orqaga osib yuriladigan, choʻtkasimon bor. Ishlash tarziga koʻra, toʻgʻri oqimli silindrik, uyurmali (kanistrli) va boshqa xillari bor. Gilamlarni yuvish, pol yuvish va yaltiratish, mebelni yaltiratish, avtomobillarni tozalash uchun moʻljallangan moslamali Ch. ham boʻladi. Ch s. isteʼmol kiladigan elektr toki quvvati — 150—800 Vt.
Changchi

Changchi — gulli (urugʻli) oʻsimliklar gulining asosiy qismi. Ch. changdon va changchi ipidan iborat. Ch. oziq moddalar (qand, yogʻ, mineral tuzlar, oqsil)ga boy boʻlib, ular chang donachalarining oʻsishi uchun sarflanadi. Ch. tarkibida urugʻlanish jarayoni uchun zarur fermentlar, karotinoidlar, vitaminlar va boshqa biologik faol moddalar bor. Ch.ning yashash xususiyati har xil oʻsimlik da turlicha. Shuning uchun sunʼiy changlantirishda Ch.ni saqlashning turli usullari ishlab chiqilgan.

 

Turkum:Botanika
Changqoʻbiz

thumb|Changqoʻbizlar
Changqoʻbiz, changqovuz — tilchali cholgʻu asbobi. Plastinkasimon va yoysimon bor. Suyak, yogʻoch, qamish, gʻarov, metalldan yasaladi. Osiyo (Sibir, Uzoq Sharq, Oʻrta Osiyo), Afrika va Yevropa xalqlarida turli nomda tarqalgan boʻlib, musiqiy folklor qatlamiga mansub cholgʻudir. Ch. tishlarga yaqin ushlab yoki bosib turib, tilchasi (turiga qarab) unga bogʻlangan ip yordamida tortib yoki qoʻl barmoklari (odatda, koʻrsatgich barmoq) bilan tirnab chalinadi. Undan maʼlum balandlikdagi doimiy bir ovoz va shu ovoz obertonlaridan ogʻiz artikulyatsiyasi yordamida muayyan ohanglar chiqariladi. Ovozning balandpastligi ogʻiz boʻshligʻining kattakichik ochilishiga, cholgu tilchasining uzun va qalinligiga bogʻliqdir. Ch. oʻziga xos past ovozi, nisbatan tor (oktava doirasidagi) diapazoni bilan ajralib turadi. Oʻtmishda oʻzbeklarda suyak Ch. ("Alpomish" dostoni) va temir Ch. boʻlib, asosan, xotinqizlar tomonidan qoʻllangan. Hozir Oʻzbekistonda, asosan, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Surxondaryo, Qashqadaryo, shuningdek, Samarqand va Buxoro viloyatlarida temir Ch. tarqalgan. 1990-yillardan boshlab baʼzi folkloretnografik jamoalar tomonidan keng ishlatiladigan boʻldi. Ch. maʼlum Temir changqoʻbiz. marosim bilan bogʻliq boʻlmay, unda oddiy (baʼzida badiha uslubidagi) kichik kuylar ("CH. kuy" yoki "CH. chertit") chalinadi. Shuningdek, Ch.da turli hayvonlarning ovozlariga oʻxshatmalar qilinadi.

 

Turkum:Musiqa asboblari
Turkum:Oʻzbek cholgʻu asboblari
Chandir

Chandir — turkiy qabila. VIII—IX asrlarda Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimida, Orol dengizining jan.dagi choʻllarda yashovchi oʻgʻuzlar tarkibida boʻlganlar. Keyinchalik Ch.larning bir qismi Movarounnahrga oʻtib, oʻzbeklar va turkmanlar bilan aralash yashab, ular tarkibiga singib ketgan. Ayrim guruhlari oʻgʻuzlar tarkibida Ozarbayjonda oʻrnashib qolgan. XIX-asr oxiri — XX-asr boshlarida Chandirning ayrim guruhlari oʻtroq hayot kechirib, asosan, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan. 1924-yildagi maʼlumotlarga koʻra, Chandir jami 3425 kishini tashkil etgan.

 

Turkum:Turkiy qabilalar
Subrahmanyan Chandrasekhar

thumb|Subrahmanyan Chandrasekhar
Subrahmanyan Chandrasekhar (1910.19.10, Lahur, Hindiston — 1995) — amerikalik fizik va astrofizik; millati xind. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1944), Amerika fan va sanʼat akademiyasi, AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Madras universitetini tugatgan (1930). Kembrij universitetida ishlagan (193336). 1936-yil AQSH ga koʻchib oʻtgan (1953-yildan AQSH fuqarosi) va 1937-yildan Yerk rasadxonasida, Chikago universitetida (1942-yildan professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari yudduzlar tuzilishi, yulduzlar atmosferasi va dinamikasini tadqiq qilishga, matematik fizika (stoxastik jarayonlar nazariyasi)ga oid. Oq mitti yulduzlar nazariyasini yarattan va ularning maksimal massasi (Chandrasekhar chegarasi) ni, yulduz izotermik yadrosining massasi (Shenberg — Chandrasekhar chegarasi)ni topgan. Nurlaniipjyat uzatilish nazariyasida, yudduzlar dinamikasida, magnit gvdrodinamikasida, muvozanatli figuralar va qora tuynuklar nazariyasida fundamental natijalar olgan. Nobel mukofoti laureati (1983; William Fowler bilan hamkorlikda).

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Fizika
Turkum:Ateistlar
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:19-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:21-avgustda vafot etganlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik ateistlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Chiang Kai-shek

thumb|Chiang Kai-shek

Chan Kayshi (Szyan Szeshi) (1887.31.10, Finxua, Chjetszyan viloyati — 1975.5.4, Taypey) — Xitoydagi Gomindan maʼmuriyatining rahbari (1927-yildan). Baodin va Tokiodagi harbiy akademiyalarni tugatgan. 1927-yil 12-aprelda harbiy toʻntarish qilib mamlakatda diktatorlik tuzumini oʻrnatgan. 1931-yildan Gomindan (millatchi) partiyasi rahbari, Ikkinchi jahon urushida Yaponiya taslim boʻlgach, Xitoy kommunistik partiyasining koalitsion hukumat tuzish haqidagi taklifini rad etib, mamlakatda fuqarolar urushini boshlab yuborgan (1946, iyun). 1949-yil oxirida Tayvanga qochgan va u yerda gomindanchilar hukumatini tuzgan.

Turkum:1887-yilda tugʻilganlar
Turkum:1975-yilda vafot etganlar
Turkum:31-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:5-aprelda vafot etganlar
Turkum:Tayvan
Chanoq

Chanoq, tos — gavda skeletining pastki qismi. Chanoq odamda oyoqlarni, sut emizuvchilarda esa orqa oyoqlarni, tanaga birlashtiradi. Chanoq umurtqa pogʻonasi va tananing yuqori qismi uchun tayanch vazifasini bajaradi. Chanoq oʻng va chap nomsiz chanoq suyaklari hamda dumgʻaza va dum suyaklaridan hosil boʻladi.

Chanoq suyaklari bir-biriga oldidan qov simfiziga oʻxshab, orqadan esa juft dumgʻaza yonbosh boʻgʻimlari koʻrinishida dumgʻazaga birlashadi. Har bir nomsiz suyaklar (oʻsish davri oxirida qoʻshilib ketadi) yonbosh, quymuch va qov suyaklaridan tashkil topadi. Ular birlashish joyining tashqi tomonida quymuch kosasi joylashadi.

Chanoq tuzilishining jinsiy xususiyatlari bor. Ayollarda chanoq erkaklarnikiga nisbatan bir qadar keng va kalta boʻladi. Katta va kichik chanoq bor. Katta chanoq oldidan qorin old devori yumshoq toʻqimalari bilan, orqadan umurtqa pogʻonasi, yondan yonbosh suyak qanotlari bilan, kichik chanoq oldidan qov suyaklari, orqadan dumgʻaza va dum suyagi, yondan quymuch suyagi va yumshoq toʻqimalar bilan oʻralgan. Katta chanoqda qorin boʻshligʻi pastki qismidagi aʼzolar, kichik chanoqda toʻgʻri ichak, qovuq, erkaklarda prostata bezi va urugʻ pufaklari, ayollarda bachadon va uning ortiqlari hamda qin joylashgan. Chanoq suyaklarida orqa tomondan orqa va umurtqa pogʻonasi muskullari, oldidan qorin muskullari birlashadi. Oyoq muskullari ham chanoqdan boshlanadi. Dumbaning katta muskuli chanoq sohasidagi eng katta muskul hisoblanadi. Yonboshning ichki juft arteriyalari chanoq devori va undagi ichki aʼzolarni qon bilan taʼminlaydi; dumgʻaza nervi chigallarining shoxchalari innervatsiya qiladi.

Chanoq sinishi chanoqning xavfli shikastlaridan xisoblanadi. Chanoq chikishi kam uchraydi, lekin bolalarda chanoq shikastlanishi natijasida boylamlar uzilishi, chanoq-son boʻgʻimi chiqishi koʻproq kuzatiladi. Tugʻruq vaqtida baʼzan chanoqning qov birikmasi uzilishi mumkin. Quymuch kosasi singanda koʻpincha son chiqadi. Chanoq kasalliklariga qon orqali tarqaladigan (gematogen) osteomiyelit (bunda, odatda, yonbosh suyagi qanotlari va dumgʻaza zararlanadi), brutsellyoz va revmatoid artrit esa dumgʻaza yonbosh boʻgʻimining zararlanishi va boshqa kiradi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Osteologiya
Turkum:Anatomiya
Chanoq-son boʻgʻimi

Chanoq-son boʻgʻimi – chanoq suyagidagi quymuch kosasi bilan son suyagining boshi birlashishidan paydo boʻladi. Quymuch kosasining qirgʻogʻida chuqurchaning kattalashtirishga moslashgan fibroz togʻay labi bor. Boʻgʻim xaltasi erkin joylashgan boʻlib, son suyagi boshining harakat qilishiga xalaqit bermaydi. Chanoq-son boʻgʻimi, yonboshson, oʻtirgichson, qovson boylamlari bilan mustahkamlanadi. Chanoq-son boʻgʻim atrofidagi muskullar boʻgʻim harakatida boylamlarning unchalik taranglanmasligiga imkon yaratadi. Boʻgʻim yongʻoqsimon shaklda boʻlib, frontal oʻqida tanaga yaqinlashib uzoqlashishi, vertikal (tik) oʻqi boʻylab tashqari hamda ichkariga aylanishi va doira shaklida harakat qilishi mumkin.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Osteologiya
Turkum:Anatomiya
Turkum:Artrologiya
Changchun

Changchun — Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Itunxe daryosi boʻyida. Girin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 6,9 million kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Mashinasozlikning yirik markazi (transport vositalari, asosan, avtomobillar, stanoklar, radiotexnika, optik priborlar ishlab chiqarish, radioelektronika). Kime (shina, plastmassa, oʻgʻitlar, dorilar ishlab chiqarish), toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Fanlar akademiyasi filiali, universitet bor. Shaharga 19-asr boshlarida asos solingan. 1897—1903-yillarda XitoySharqiy temir yoʻlning kurilishi bilan yirik savdosanoat markaziga aylandi.

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Xitoy shaharlari