Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Seysmometriya

Seysmometriya (seysmo... va ...metriya) — zilzila paytida grunt, bino va inshootlarning tebranishlarini yozib oluvchi asboblar va usullarni yaratish bilan shugʻullanadigan seysmologiya boʻlimi. S. 20-asr boshlaridan rivojlana boshladi. Oʻsha paytlarda gruntningtebranishlari 3 usulda — mexanik, optik va galvanometrik usullarda qayd qilinardi. Bu usullarning ichida galvanometrik usul ancha samarali boʻlib, undan hozir ham foydalaniladi. Seysmik tebranishlarni qayd qiluvchi asbob seysmograf, qayd qilish natijasida paydo boʻlgan yozuv seysmogramma deb ataladi. Yer qimirlashlari, yadro portlashlari va boshqa qayishqoq toʻlqinlar i taʼsirida vujudga keladigan seysmik toʻlqinlar seysmik st-yalarda uzluksiz qayd qilib turiladi. S. gaz va neft konlarini seysmik razvedka qilishda; muayyan hududning geologik tuzilishini seysmik zondlashda muxim rol oʻynaydi. Oʻzbekistonda S.ga doir ilmiy tadqiqot ishlari, asosan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustaxkamligi institutida, Seysmologiya institutida olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmotektonika

Seysmotektonika (seysmo... va tektonika) — zilzilaning vujudga kelish geologik sharoitlarini oʻrganuvchi mustaqil fan sohasi. S. 20-asrda vujudga kelgan, asosiy vazifasi seysmik xavfni kamaytirish maqsadida zilzilalar genezisini oʻrganib, qayerda, qanday kuch bilan sodir boʻlishini bashorat qilishga qaratilgan. Illy cababdan S. Yer ostida boʻlayotgan geodinamik jarayonlar oqibatida zilzila oʻchoklarining shakllanish xususiyatlarini oʻrganadi. Bu xususiyatlar koʻproq tebranishlar boʻladigan joyning geologik tuzilishiga, qatlamlarning deformatsiyasiga, tektonik struktura va uzilmalarning rivojlanish shart-sharoitlariga bogʻliq. S.ning asosiy tadqiqot xududlariga Alp davri va hozirgi zamon tektonik harakatlarning faollinishi natijasida rivojlanayotgan Oʻrta dengiz tizma togʻlari, Tinch okean burmalanish oblastlari, qitʼalarda joylashgan epiplatforma, epigeosinklinal orogenlari, rift zonalari kiradi. Oʻrta Osiyo hududida olib borilgan izlanishlar natijasida kontinental Yer poʻstidagi tektonik zilzilalar energiyasi seismogen geologik strukturalarning tiplari bilan bogʻliqligi qonuniyati kashf etildi. Bu kashfiyot "Gubinning seysmotektonika qonuni" deb ataladi. Eng kuchli zilzilalar Yer sharining ana shu hududlarida namoyon boʻladi. Zilzilalar genezisini oʻrganishda olingan maʼlumotlar asosida seysmik hududlashtirish haritalari tuziladi (qarang Seysmik harshpalar).

Ad:. Ibragimov R. N., Seysmotektonika Ferganskoy vpadini, T., 1970.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tojetdin Seytjonov

Seytjonov Tojetdin (1924.8.4, Qoraqalpogʻiston, Kegeyli tumani — 1998.16.7, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1985) va dramaturg. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1959). Oʻqituvchilar intini tugatgan (1948). "Jas leninshi" (1954— 56), "Sovet Qaraqalpaqstani" (1967— 73) gaz. va "Amudarya" jur.da (1962— 64; 1978-yildan) va boshqa tashkilotlarda ishlagan. Qoraqalpogʻiston Radio va televideniye davlat qoʻmitasi raisi oʻrinbosari (1973—78). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Azamat yigitlar" (1956). "Zebo" (1957), "Qanotli yoshlar" (1961), "Muhabbatnoma" (1971), "Hayot falsafasi" (1979) sheʼriy kitoblarida qrraqalpoq xalqi hayoti aks etgan. "Qorli soʻqmoklar" (1959), "Abu Rayhon Beruniy" (1973), "Nukus afsonasi" (1981) va boshqa pyesalar muallifi. "Dengizdan esgan shamol" sheʼrlar toʻplami oʻzbek tilida nashr qilingan (1981).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaroslav Seifert

Jaroslav Seifert (1901.23.9, Praga yaqinidagi Jijkov shahri — 1986.10.1) - chex shoiri. 1920-yil "Toʻqqizlar guruhi" nomli avangardizm kayfiyatidagi adabiy toʻgarak ochgan. "Poetizm" uslubi S.ning dastlabki kitoblarida seziladi ("Koʻzlari yoshli shahar", 1921; "Muhabbatning oʻzi", 1923; "Asal oyi", 1925; "Bulbul yomon kuylayapti", 1926). Keyinchalik uning asarlari mavzusi oʻzgarib, proletar sheʼriyatidan chekingan. 1929-yilda kompartiyadan chiqqan, manifest yozib, unda kompartiyaning senzura siyosatini qoralagan, siyosiy nashriyotlar bilan hamkorlikni toʻxtatgan va sotsialdemokratik partiyaga kirgan. Shundan soʻng siyosatdan tashqaridagi mavzular: umuminsoniy qadriyatlar, muhabbat, bolalik va boshqa haqida ijod qilgan. 1977-yil yana siyosiy jarayonlarga aralashib, senzurani yoʻqotish, yozuvchilarning eʼtiqod uchun taʼqib qilinishi, shuningdek, ularni noqonuniy ravishda qamokxonalarga tashlashni qoralab chiqqan. 1980—83 yillar S.ning asarlari, asosan, ingliz tiliga tarjima qilinib, Angliya va AQShda tarqatilgan. "Bojena Nemsova yelpigʻichi" (1940), "Loyning dubulgʻasi" (1945) va boshqa toʻplamlari Praga qoʻzgʻoloni, Chexoslovakiyaning fashistlar istilosidan ozod qilinishiga bagʻishlangan. Urushdan keyingi asarlari — "Motsart Pragada" (1946), "Onajon" (1954), "Bola va yulduzlar" (1956), "Qoʻngʻiroklar yasash" (1967) va boshqa Nobel mukofoti laureati (1984).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Seyfert galaktikalari

Seyfert galaktikalari - oʻzagi koʻpincha yulduzsimon boʻlib, uning nurlanish spektri kuchli keng chiziqlardan iborat boʻlgan galaktikalar; amerikalik olim Seyfert kashf qilgan. S.g. markaziy qismidagi keng chiziqlarning tezligi, bir necha ming km/s bilan harakatlanuvchi gaz bulutlari bilan bogʻliq. S.g., asosan, spiralsimon tuzilishga va ultrabinafsha toʻlqin uzunliklarida orttirma nurlanishga ega. Spiral galaktikalarda 1% S.g. boʻlib, ularda yorqinlik markaz tomon keskin ortib boradi. Odatda, ular galaktikalar guruhlari va qoʻshaloq galaktikalarda uchrab, galaktikalar toʻdalarida esa deyarli kuzatilmaydi.

S.g. oʻzagining oʻlchamlari, asosan, 0,1 parsek atrofida, nurlanishlari vaqt davomida oʻzgarib turadi. Bu oʻzgaruvchanlik davri nurlanishning toʻlqin uzunligi qiymatiga bogʻliq. Oʻzak nurlanishi optik, radio, rentgen va gamma toʻlqinlarida juda kuchli. Nisbatan olinganida esa, xususan, optik uzunlikdagi ushboʻ davr radionurlar oʻzgarish davridan ancha kichik. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sekans

Sekans (lot. secanc — kesuvchi, kesib oʻtgan) — 1) trigonometrii funksiyalardan biri. S. sec kabi belgilanadi. 2) toʻgri burchakli uchburchak oʻtkir burchagi sekansi gipotenuzaning shu oʻtkir burchakka yopishgan katetiga nisbatidir.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sekkim

Sekkim — Hindiston tarkibidagi shtat. Sharqiy Himolay togʻlarida. Nepal, Butan va Xitoy bilan chegaradosh. Maydoni 7,3 ming km². Aholisi 576 ming kishi (2001), asosan, bxotiya, lepcha, nepali, ingliz tilida soʻzlashadi. Lepcha va bxotiyalar (30,8%) buddizm (lamaizm) diniga, kalgan xalqlarning koʻpchiligi (66,7%) induizm diniga eʼtiqod qiladi. Maʼmuriy markazi — Gangtok sh.

S. hududi Katta Himolay togʻlarining jan. yon bagrida, 1500 m dan balandda joylashgan. Eng baland joyi 8585 m. Chukur dare vodiysi koʻp. Eng yirik daryosi — Tista. Iqlimi subekvatorial, sernam, togʻ iqlimi. Yillik yogʻin 3000–4000 mm, shimolida 500 mm gacha. Gangktokda yanvarning oʻrtacha temperaturasi G, iyulniki 19°.Balandlik mintaqalari yaqqol koʻzga tashlanadi. 4000 m balandlikkacha barg toʻkuvchi va igna bargli oʻrmonlar, undan yuqorisi alp oʻtloqlari.

16-asroxiridan S. hududiga tibetliklar kirib kelgan. 18-asr oxirigacha S. Tibetga tobe boʻlgan. 19-asr 2-yarmidan 1946-yilgacha Angliya mustamlakasi. 1949-yildan Hindiston protektorati. 1950-yilda Sekkim—Hindiston shartnomasiga muvofiq, Hindiston hukumati S.ning mudofaasi va hudud butunligini taʼminlashni oʻz zimmasiga oldi. 1973-yildan barcha maʼmuriy faoliyatlar Hindiston hukumati ixtiyoriga berildi. 1974-yil aprelda 1umumiy saylov oʻtkazildi. 3 iyulda konstitutsiya qabul qilindi. 1974-yil sentabrda S.ga Hindistonning uyushgan shtati maqomi berildi. 1975-yil maydan S. — Hindistonning 22shtati.

S. — agrar shtat. Aholi dehqonchilik, chorvachilik va qisman yogʻoch tayyorlash bilan shugʻullanadi. Togʻ oraligʻidagi vodiylar va dare qayirlarida sholi, makkajoʻxori, batat, soya, ziravorlar ekiladi. Bogʻdorchilikda apelsin, olma, ananas, banan oʻstiriladi. Choy plantatsiyalari bor. S. jahon bozoriga kardamon yetkazib berish boʻyicha 1-oʻrinni egallaydi. Chorvachilikda qoramol, qoʻy boqiladi. Hunarmandchilikda uyroʻzgʻor buyumlari, qogʻoz tayyorlanadi, gilam toʻqiladi. Yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan, kumush buyumlar yasaladi. Foydali qazilmalardan qoʻrgʻoshin, rux, mis rudalar kezib olinadi. Rangpodagi ktda polimetall rudalar qayta ishlanadi. Qimmatbaho toshlarga ishlov beruvchi, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Davlat kustar sanoat institutida anʼanaviy sanoat tarmoklarini rivojlantirish sohasida tadqiqotlar olib boriladi. GESlar qurilgan. Turizm rivojlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sekretlar

Sekretlar (lot. secretus — ajratilgan) — bez hujayralari ishlab chiqaradigan va ajratadigan modda. Fiziologik ahamiyatiga koʻra, sekretsiya mahsulotlari inkretlar (gormon) va ekskretlarga boʻlinadi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, koʻpchilik S. oqsil (meʼdaichak yoʻlidagi va meʼda osti bezi fermentlari), polipeptid (mas, gipofiz gormonlari), steroid (jinsiy va buyrak usti bezi gormonlari) boʻlishi mumkin. Shuningdek, S. tarkibiga noorganik birikmalar (meʼda bezlari ishlab chiqaradigan xlorid kislota tuzlari va hokazo) ham kiradi. S.lar nordon va kislotali reaksiyaga ega boʻladi. Organizmning normal hayot faoliyati uchun S. muhim ahamiyatga ega. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sekretsiya

Sekretsiya (lotincha: secretio – ajratish) – bez hujayralarida organizmning hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan maxsus mahsulotlar – sekretlar hosil boʻlishi va chiqarilishi. Organizm hayot faoliyati davomida har bir hujayrada ichki yoki tashqi muhitga ajratiladigan metabolizm mahsuloti hosil boʻladi. Agar sekret ajratish maxsus hujayraning asosiy funksiyasi boʻlsa, bu funksiya S. deb ataladi. Tashqi yoki ekzokrin S. (bez hosil qilgan mahsulot tashqariga chiqariladi), ichki yoki endokrin S, yoxud inkretsiya (sintezlangan moddalar qon yoki limfaga ajratiladi) boʻladi. Har qanday bezning sekretor siklida ikki: sekret biosintezi va sekret ajratilishi fazalari bor. Baʼzi bezlarda ikkala faza bir vaqtda, ayrimlarida esa boshqa paytda sodir boʻlishi mumkin. S. – hujayra ichida sintez qilingan mahsulotning astasekin yetilib, ketma-ket bir organoiddan boshqasiga oʻtkazilib turadigan izchil jarayondir. Boshlangʻich mahsulotlar (aminokislotalar, monosaharidlar, yogʻ kislotalari, tuzlar) qon va toʻqima suyuqligidan bez hujayralariga yutiladi. Sekret biosintezi (ayniqsa, oqsil mahsulotlari) endoplazmatik toʻrda boshlanadi. Bunda hujayra membranasida adsorblangan aminokislotalar (ribosoma) ribonuklein kislota (RNK)si belgilangan ketma-ketlik asosida birbiri bilan birikadi. Sintezlangan boshlangʻich mahsulot endoplazmatik toʻr tirqishlari va lakunalarda yigʻiladi, soʻng Golji komteksta oʻtib, u yerda yetiladi. Bez hujayralaridagi juda koʻp mitoxondriyalar bu jarayon uchun energiya beradi.

Sekretor siklning ikkala fazasi regulyasiyasi ham bir necha boshqaruvchi (nerv va gumoral) omillarning hamkorlikda yoki birinketin taʼsiri bilan belgilanadi (qarang Neyrogumoral regulyasiya) S. neyrogormonlarni ishlab chiqaradigan baʼzi neyron (neyrosekretor)lar va maxsus moddalar – mediatorlarni hosil qiladigan oddiy nerv hujayralari uchun ham xos.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sekretsiyalar

Sekretsiyalar (lot. secretio — bulinish) (geologiyada) — togʻ jinslaridagi bushliklarning kristall va kolloid moddalar bilan toʻlishi natijasida hosil boʻladigan mineral agregatlar. Alohida qavatlari rangi va tarkibiga koʻra birbiridan farq qiladi. Odatda, S. uchun mineral moddalarning boʻshliqlar devorlaridan markazga tomon konsentrik kavatlanish ketma-ketligi xos. Bunda druzalar hosil boʻladi. Baʼzan S. oʻrtasida turli minerallardan hosil boʻlgan kovak qoladi. Diametri 10 mm gacha boʻlgan S. bodomtoshlar, undan kattalari jeodalar deyiladi. Asosan, S. gidrotermal yoki gipergen jarayonlarda xreil boʻladi. Sdan koʻpincha muzeylar uchun yuqori baholi kolleksiya sifatida foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seksologiya

Seksologiya — insonning jinsiy hayoti fiziologiyasini urganadigan fan; jinsiy hayot toʻgʻrisidagi bilimlar va ilmiy tadqiqotlar sohasi. S.ga oid dastlabki bilimlar qad. afsonalar va qadimiy tibbiyotda ham boʻlgan. Jinsni obyektiv oʻrganish Yevropada Uygʻonish davrida boshlangan. Turli tadqiqotlar majmui — biologiya, tibbiyot, ijtimoiy-tarixiy va psixologik yoʻnalishlarni oʻz ichiga olgan hozirgi zamon S.si 40-yillarning oʻrtalarida shakllandi. S. muammolari bilan turli soha mutaxassislari: psixiatrlar, psixologlar, sotsiologlar, biologlar va boshqa shugʻullanadilar.

Hozirgi S.ning biologik-tabiiy yoʻnalishi jinsning biologik asoslarini oʻrganadi; bunda jinsning shakllanishida biologik va madaniy-ijtimoiy omillar mutanosibligi (psixoseksual uzgarishlarni aniklash va bartaraf etishda amaliy ahamiyati bor), turli jinsiy belgilar, jumladan, jinsiy gormonlarning erkaklar va ayollar psixikasi va xulq-atvoriga taʼsiri, jinsiy funksiyalar (seksual oʻzgarishlarning diagnostikasi va davosi uchun asos boʻladi) tadqiq qilinadi.

Tadqiqotlarning ijtimoiy-tarixiy yoʻnalishi erkaklar va ayollarning ijtimoiy funksiyalari va faoliyat shakllarining oʻziga xosligini oʻrganadi; yosh, kasb-hunar, sinf, region, millat va sh.k.ga bogʻliq jinsiy xulq-atvor va maʼnaviy anʼanalar haqida maʼlumot toʻplaydi va umumlashtiradi; jinsiy xulq-atvor meʼyorlarining tarixiy evolyusiyasini aniqlaydi, jinsiy tarbiya va maʼrifat usullarining taʼsirchanligini tekshiradi.

S.ning psixologik yoʻnalishi yoshga qarab boʻladigan seksual xususiyatlarni, jumladan, oʻsmirlar va yoshlar seksual holatini, jinsiy atvorining individual xususiyatlarini va u bilan bogʻliq sezgi hayajonlarni (sezgierotik va maʼnaviy axloq komponentlarini), shuningdek, seksual holatning ijtimoiypsixologik hamda solishtirmapsixologik masalalarini oʻrganadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Seksologiya
Sekst empirik

Sekst empirik (Sextus Empiricus) (taxminan 200—250) — yunon faylasufi, shifokori, qad. klassik skeptitsizm vakili. Aleksandriya va Afinada yashagan. Pirrondan tortib Enesidemgacha boʻlgan yunon skeptiklarining fikrmulohazalarini toʻplagan va tizimga solgan, mantiqning dastlabki tarixchilaridan. "Matematiklarga qarshi" asarida S.E. grammatika, ritorika, geom., arifmetika, astronomiya, musiqa nazariyasini tanqid qiladi, shuningdek, ayrim mantiqiy, fizika va axloqqa oid taʼlimotlar, x.atto xudo tushunchasi va barcha liniy eʼtiqodlarga eʼtiroz bildiradi. U hayotda beparvo boʻlishni,. tabiiy ehtiyojlar, mayllar, mavjud tartib va udumlarga boʻysunishni targʻib qilgan. Uning fikricha, baxt — ruhiy xotirjamlik va muʼtadil xohishdan iborat.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sekstant

Sekstant (lot. sextans — oltinchi) — ufq ustidagi osmon yoritqichlarining balandligini belgilash yoki kuzatuvchi joyi koordinatalarini aniqlash maqsadida koʻrinadigan jismlar orasidagi burchaklarni oʻlchash uchun moʻljallangan koʻzguliqaytargichli asbob. Uning yordamida 140° gacha burchaklarni oʻlchash mumkin. S.ning ishi yorugʻlikning yassi koʻzgulardan qaytish qonuniga asoslangan. Asosan, korpus, kuzatuv trubkasi (optik trubka) va shkaladan iborat. Limbi aylananing 1/6 qismi (60°) ni tashkil qiladi (nomi shundan). S. yordamida, mas, kosmonavt osmondagi oriyentirlar orasidagi burchak masofani yoki Oy sirtiga qoʻnganda ularning mahalliy ufqsan balandligini aniqlaydi. S. qadimdan koʻpgina rasadxonalarda (mas, Ulugʻbekrasadxonasit) qoʻllanib kelgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sekstant (yulduz turkumi)

Sekstant — ekvatorial yulduz turkumi; Asad, Gidra va Kosa yulduz turkumlari orasida joylashgan; ravshan yulduzlari yoʻq. Yer sharining shim. kengliklarida qish va bahorda kuzatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Sekstet

Sekstet (lot. sexta — oltinchi) 1) olti ijrochi (sozanda yoki xonanda)dan iborat ansambl; 2) shu ansambl ijrosiga moʻljallangan musiqa asari. Ilk namunalarini italyan kompozitori L. Bokkerini (1743—1805) yaratgan. Cholgʻu S. kamer musiqa turi boʻlib, odatda, sonata turkumi shaklida yoziladi(mas, P. Chaykovskiyning "Florensiya xotiralari" torli Si). Vokal S.lar, asosan, operada uchraydi (mas, V. Motsartning "Don Juan" operasidagi S). Oʻzbekiston kompozitorlaridan I k. Akbarov va boshqa S. yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sektor

Sektor (lotincha: seco — qirqilgan) — 1) egri chiziq yoyi va bu yoy uchlarini egri chizikda yotmagan nuqta (sektor uchi)ga tutashtiruvchi kesmalar bilan chegaralangan yassi shakl (tekislikdagi S).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sekundomer

thumb|upright=0.5|1970-yillarga oid mexanik sekundomer
Sekundomer — vaqt oraligʻini soat, minut, sekund va sekundning ulushlarida oʻlchaydigan asbob. S.ning asosiy mexanizmlari soa/yanikiga oʻxshash. Birinchi S 19-asr oxirida paydo boʻlgan; unda faqat bitta sekund mili boʻlib, vaqt oraligʻi sekundda oʻlchangan (nomi igundan). Choʻntakda olib yuriladigan, qoʻlga taqiladigan va stolga qoʻyiladigan Slar farqlanadi. S.da milni yurgizib yuborish, toʻxtatish va nolga qaytarish mumkin. S.ning mexanik, elektr va elektron bor. Kvars generatoridan ishlaydigan elektron S. juda aniq ishlaydi. S. sanoat, sport va boshqa joylarda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sel

thumb|Pochta qutilari. (1980-yil may oyida Sent-Yelens tog‘i vulqonining otilishidan keyin sel ostida qolgan)
Sel — togʻ vodiylari, soylar va jarlardan oqib keladigan, katta vayrongarchilik kuchiga ega boʻlgan qisqa muddatli loyqa yoki loyqatosh aralash kuchli suv oqimi. Qorlarning jadal erishi, kuchli jala yogishi natijasida togʻlardan boshlanadigan kichik daryo va soylar havzalarida sodir boʻladi. Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qrim, Karpat, Sharqiy Sibir togʻlarida kuzatiladi. Sel tarkibiga qarab loyqatoshli, loyqali, suvtoshli, suvshoxshabbali turlarga; fizik turiga koʻra qovushoq va noqovushoq turlarga boʻlinadi. Oʻrta Osiyoda sel togʻ olditogʻli zonalarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysi, Chirchiq-Ohangaron havzasi daryolarining togʻli qismlari; Qirgʻizistonda Talas, Chu, Norin daryolari hamda Issiqkoʻl havzalari, Chatqol va Olay togʻlarining yon bagʻirlari; Tojikistonda Zarafshon, Surxob, Obixingov, Varzob, Vaxsh, Panj va boshqa daryo havzalari; Turkmanistonda Katta Bolxan va Kopetdogʻ yon bagʻirlari xavfli sel mintaqalari hisoblanadi.

Sel xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi; aholi punktlari, gidrotexnika inshootlari, yoʻl, koʻprik va hokazolarni vayron qiladi, qishloq xoʻjaligi ekinzor, bogʻ va yoʻllariga loyqa aralash tosh, toshshagʻal chiqarib tashlaydi, tuproq qatlamini yuvib ketadi. Selga qarshi kurashish uchun tashkiliyxoʻjalik, agrooʻrmon melioratsiyasi va gidrotexnika tadbirlari kompleksidan iborat seldan himoya vositalari qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil..

 Yana qarang 
 Sel ombori

 

Turkum:Gidrologiya

Turkum:Tabiiy hodisalar
Turkum:Tabiiy ofatlar
Sel ombori

Sel ombori, selxona, sel saqlagich — sel oqimlarini tartibga solish va hududni sel vayrongarchiligidan muhofaza qilish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti; seddan himoya vositalarining asosiy turi. Sel ombori aksariyat soy oʻzanlarini toʻgʻon bilan toʻsib barpo qilinadi. Toʻgʻonlar tuproq, qumloqi va shagʻalli toshtuproqlar, temirbeton konstruksiyalar va boshqalardan quriladi. Kichik So. sigʻimi ming va oʻn ming m³, kattalariniki esa bir necha mln. m³ boʻlishi mumkin. So. sel oqimlarini tutib qoladi, tosh va loyqani choʻktiradi, tingan suvni maxsus suv chiqargich orqali tashlama tarmoqqa oʻtkazib yuboradi. Suv chiqargichlar (ochiq yoki yopiq) avtomatika bilan jihozlanib, loyqalik darajasi qanday boʻlishidan qatʼi nazar, suvni oʻtkazib yuborishni taʼminlaydi.

Katta muvaqqat oqimga ega boʻlgan soylarda mustaqil suv tashlash yoʻliga ega boʻlgan maxsus So. qurilgan (Namangan viloyatida sigʻimi 3,4 mln, m³ boʻlgan Gʻirvon, Tojikistonning Sugʻd viloyatida 5,6 mln. m³ li Oʻtkensoy Co.). Uncha katta boʻlmagan soylarda qurilgan kichik omborlar yagona sistemaga birlashtiriladi (har bir sistemada 40—50 tagacha Sel ombori boʻlishi mumkin). Yirik zamonaviy himoya sistemalari oʻnlab Sel omborini birlashtiradi. Andijon viloyatida 16 dan 42 gacha ombori boʻlgan seldan himoya sistemasi qurilgan.

Ad.h Ismogʻilov X. A., Sel va undan saqlanish, T., 1988.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seldan himoya vositalari

Seldan himoya vositalari - aholi punktlari, sanoat korxonalari va ekinzorlarni sel vayrongarchiligidan himoya qilishga moʻljallangan oʻrmonmeliorativ, gidrotexnik va boshqa tadbirlar majmui. Asosiy oʻrmonmeliorativ tadbirlar: togʻ yonbagʻirlarida, sunʼiy terassalar va oʻzan boʻylarida yoppasiga yoki qisman oʻrmon daraxtlari ekish, ixota daraxtzorlari barpo qilish (qarang Agrooʻrmon melioratsiyasi). Bu tadbirlar, asosan, sel oqimlari hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, muayyan havzaning sel faolligini pasaytirish va uning kuchini qirqishga qaratilgan. Oʻrmon melioratsiyasi samaradorligi, odatda, ancha vaqt oʻtgandan soʻng seziladi. Masalan, Oqtosh (Toshkent viloyati), Omonqoʻton (Samarqand viloyati)da oʻrmon melioratsiyasi tadbirlari natijasida suv rejimi ancha yaxshilandi, tuproq eroziyasi va sel oqimlarining vayrongarchilik xavfi kamaydi. Selga qarshi asosiy gidrotexnika inshootlari: beton, temirbeton va boshqa materiallardan quriladigan qirgʻoq himoya qoplamalari, sel oʻtkazgich, nov, sel tashlagich, quvur, sel va suv omborlari, sel toʻsgich va boshqa Ularning asosiy vazifasi — sel oqimlarini toʻsib qolish, chetga burib yoki bezarar oʻtkazib yuborishdan iborat. Inshoot turi joy xususiyatlari va suv oqimi turiga qarab tanlanadi. Daryolar yoʻlida suv omborlari qurilib, oqim tartibga solinadi, sel oqimlari toʻsiladi. Mayda va mavsumiy suv oqimlarida sel ombori quriladi, suvni yigʻib, bir qismidan sugʻorishda foydalanishga imkon beradi. Togʻ oldi rayonlaridagi adirlarda mavsumiy suv oqimlari yoʻlida omborlar va maxsus suvburgich kanallar, sel tashlagich yoʻllar (traktlar) barpo etiladi. Sel oʻzanlarining irrigatsiya va boshqa kanallar bilan kesishgan joylarida sel oqimlarini oʻtkazib yuboradigan sel oʻtkazgich, dyuker, sel tashlagich va sh. k. inshootlar quriladi. Sel xavfi katta boʻlgan havzalarda 40—50 va undan ham koʻp sel omborlaridan iborat boʻlgan selga qarshi sistemalar quriladi (mas, Andijon shahrini seldan himoya qilish sistemasi va boshqalar). Selga qarshi kurashda oʻrmonmeliorativ va gidrotexnika usullaridan birga foydalanish yuqori samara beradi.

Hamidulla Ismogʻilov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seldara

Seldara — togʻlarda, togʻ oldi qirlarida sel hosil boʻladigan, sel keladigan dara, soy. Odatda, uncha uzun boʻlmaydi, koʻlirmok/tri koʻp hamda kalta boʻladi. S. togʻdan chiqishda tor oʻzanli boʻlib, keng vodiyga, tekislikka chiqqanda yoyilma konus hosil qiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selektor

Selektor (lotincha: seligo — saralayman, tanlayman) — 1) maʼlum oʻzgarmas tok impulslarini sezadigan elektromexanik qurilma. Telefon apparatlari parallel ulangan abonentlar bilan dispetcherlik punkti orasida (koʻpincha, temir yoʻl transportida) telefon aloqa oʻrnatishda (selektiv aloqada), telesignalizatsiya, teleboshqarish, avtomatik boshqarish tizimlarining elektr aloqa zanjirlarida ishlatiladi; 2) sekin neytronlar dastasidan maʼlum energiyali neytronlarni ajratish uchun qoʻllaniladigan asbob.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seleksiya koʻchatzori

Seleksiya koʻchatzori - qiyosiy baholash, koʻpaytirish va ayrim eng yaxshi oʻsimliklarning nasllarini tanlab olish uchun duragaylarning uchinchi va undan keyingi avlodlari ekiladigan maydon. Birinchi, ikkinchi va uchinchi yilgi Seleksiya koʻchatzori boʻladi. Seleksiya koʻchatzori barcha seleksiya muassasalarida barpo etiladi. Birinchi yilgi Seleksiya koʻchatzoriga ikkinchi yilgi biologik koʻchatzordan tanlab olingan eng yaxshi seleksiya materiali ekiladi. Bu koʻchatzordan ajratib olingan oilalarni ikkinchi yilgi Seleksiya koʻchatzoriga ekiladi. Seleksiya koʻchatzori uchun sogʻlom va kasallik yuktirilgan maydonlar tanlab olinadi. Mazkur koʻchatzorda har bir oila 40—50 uyali qatorga ekiladi, uyalarda bittadan nihol qoldiriladi. Qiyosiy baholash uchun har 9 qatordan soʻng standart nav ekiladi. Oʻsuv davrida 3—5 marta dala koʻriklari oʻtkaziladi, nihollarning 50% unib chiqishi, gullashi va pishishi hisobga olinadi. Material morfologik va xoʻjalik belgilari boʻyicha oʻrganiladi, shuningdek, oilalarning pishish muddati, hosildorligi, kasalliklarga chidamliligi va boshqa belgilariga qarab yaroqsizlari ajratib olinadi.

Soʻngra seleksiya materiali nazorat koʻchatzoriga, navni dastlabki kupaytirish koʻchatzoriga va st-yadagi nav sinovi dalalariga utkaziladi.

Bahodir Normatov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selemja

Selemja — Rossiya Federatsiyasi Amur viloyatidagi dare, Zeya daryosining (Amur havzasi) chap irmogʻi. Uzunligi 647 km, havzasining maydoni 68,6 ming km². YamAlin va Ezop togʻlari tutashgan joydan boshlanadi. Quyi oqimida ZeyaBureya tekisligining shim. cheti boʻylab oqadi. Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 715 m³/sek. noyabrda muzlab, may boshlarida muzdan boʻshaydi. Nora daryosi quyiladigan yerdan boshlab quyilish joyigacha (326 km) kema qatnaydi. S.ning yuqori oqimida oltin koni bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Selenga

Selenga yoki Selenge (Карта М-48-Б,Г ОХУ, МОНГОЛ УЛС Төв, Дархан-Уул ба Сэлэнгэ аймаг 1:500 000 «ЗУГАР ЗҮЙ» ХХК-д шинэчлэн хэвлэв. 2003 он.) — Mongoliya va Buryatiyadagi daryo. Ider va Muren daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 1024 km, havzasining maydoni 447 ming km². Asosan, past togʻlar va sertepa tekisliklardan oqib oʻtib, Baykal kuliga delta hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: EgiynGol, Jida, Orxon, Chikay va boshqa Oʻrtacha suv sarfi 900 m³/sek., yoz—kuz oylarida suvi kupayadi. Selenge Baykal kuli havzasidagi eng yirik dare. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. Selenge havzasida umumiy maydoni 616 km² ga teng 5,5 mingdan ortiq kul bor. SuxeBator shahrigacha kema katnaydi. Selenge buyida UlanUde sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Россиядаги дарёлар
Selenit

Selenit (yun. selene — Oy) — gips turi, mineral. Odatda, togʻ jinslari yoriklarida devorlarga perpendikulyar joylashgan ingichka tolasimon mineral agregatlar hosil qiladi. Uzunligi 10—15 sm gacha boʻlib, yorugʻlik nurlarini ipak singari chiroyli aks ettiradi. Turli aralashmalariga qarab rangi oq, zangori oqdan sariq va pushti ranggacha boʻladi. S. bezaktosh sifatida keng qoʻllanadi (yana qarang Gips). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selenodeziya

Selenodeziya (yun. selene — Oy va daio — boʻlaman) — Oy oʻlchamlari va shakllari urganiladigan fan sohasi. S. tadqiqotlari, asosan, 3 yunalishda olib boriladi: 1) Oy inersiyasi ellipsoidi oʻrganilib, uning ichki tuzilishiga doir bir necha koʻrsatkichlari aniklanadi; 2) sathiy sirtlardan birida ogʻirlik kuchining parametrlari aniklanadi; Oy hajmiga teng hajmga ega boʻlgan sathiy sirt selenoid deyiladi. Inersiya ellipsoidi va selenoid Oyning dinamik shakllarini ifodalaydi; 3) Oyni uning tashqi fizik sirti bilan aniklanadigan shakli tahlil qilinadi. Bunday shakl geometrik shakl deyiladi va uning parametrlari aerofotosʼyomka va kosmik geodeziya oʻlchashlariga oʻxshash aniqlanadi. Oyga kosmik apparatlarning uchirilishi Oy atrofidagi kosmik fazoda va bevosita uning sirtida oʻlchashlar olib borish imkonini berdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selenologiya

Selenologiya (yun. selene Oy va ... logiya) — Oy sirtining tuzilishini va kimyoviymineralogik tarkibini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Oy shakli va relyeflarining ʻoʻlchamlarini S. sohasi — selenodeziya oʻrganadi. S. Oyni uning sunʼiy yoʻldoshlari va sirtiga tushirilgan asboblar ("Luna", "Zond", "Apollon", "Lunar Orbiter", "Serveyer") yordamida toʻgʻridantoʻgʻri tekshirishdan paydo boʻlgan. S.da astrofizik usullar bilan bir qatorda geofizika, geokimyo usullaridan ham foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seletitengiz

Seletitengiz — Qozogʻistonning Shim. Qozogʻiston viloyati (qisman Pavlodar viloyati chegarasi)dagi taxirshoʻr oqmas koʻl. Maydoni yilning sernam yoki qurgʻoqchil kelishiga qarab oʻzgarib turadi (777 km³). Eng chuqur joyi 3,2 m. Qor suvlaridan toʻyinadi. Seleti daryosi suvi toshgan vaqtda koʻlga quyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Qozogʻiston koʻllari
Seliger

Seliger - Rossiya Federatsiyasi Tver va Novgorod viloyatlaridagi koʻl. Valday qirlarining shim.sharkida, 205 m balandlikda. Maydoni 212 km². Oʻrtacha chuq. 5,8 m, eng chuqur joyi 24 m. Uzunligi shim.dan janubga 100 km. Birbiriga irmok/iap orqali qoʻshilgan bir necha alohida qismdan iborat. Qirgʻoqlari egribugri. Shimoliy qismida 160 ga yaqin orol bor. noyabr— dekabrda muzlab, aprel—mayda muzdan boʻshaydi. Koʻlga 110 ta daryo quyiladi: asosiylari: Cheryomuxa, Krapivenga, Sorocha, Momenga. Koʻddan Selijarovka daryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan S.ning shim. sohilida Ostashkov sh. joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selishlar

Selishlar — Kanadaning jan.gʻarbi va AQShning shim.gʻarbidagi indeys xalqlari guruhi. 20 ming kishidan ortiq (1990y.lar oʻrtalari). Selish tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar. S. baliq ovlash, dyongiz ovchiligi bilan shugʻullanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sellar

Sellar — qad. latish qabila ittifoki; 13-asrda hozirgi Latviyaning jan. hududi, Litvaning shim.sharqidagi qoʻshni rayonlarda istiqomat qilganlar. 1208-yil salibchilar tomonidan bosib olingan. Latish va litva elatlari tarkibiga kirgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selderey

Selderey, qafas (Apium) — soyabonguldoshlar oilasiga mansub bir, ikki va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; sabzavot ekini. Yevropa, Osiyo, Afrika, Amerika va Avstraliyada 20 turi tarqalgan. Xushboʻy selderey (A. graveolens) jahondagi barcha dehqonchilik mintaqalarida ekiladi. Uning bargli selderey (A. graveolens var. secalinum), ildizmevali selderey (Selderey var. rapaceum) va bandli selderey (Selderey var. dulce) xillari bor. Asosan, ikki yillik selderey ekiladi. Birinchi yili 80100 sm poya chiqarib, barg toʻplami, 2-yili poya chiqarib toʻpgul hosil qiladi. Gullari mayda, oq, chetdan changlanadi. Poyasi sershox. Bargi va ildizida 4,3% qand, C, B1, B2 vitaminlar, A provitamini, efir moyi, mineral tuzlar bor. Sovuqqa chidamli, yorugʻsevar, suvga talabchan. Urugʻi fevral-mart oylarida sepiladi. Oshkoʻki sifatida isteʼmol qilinadi, goʻsht, sabzavot, konservalashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Ziradoshlar
Seldsimonlar

Seldsimonlar (Clupeiformes) -suyakli baliqlar turkumi. Uzunligi, odatda, 5—75 sm, faqat doraba baligʻi —3,7 m, vazni (dorabadan tashqari) — 4 kg gacha. Jabra nurlari 5—20 ta. Suzgich pufagi ochiq, uning oʻsimtalari eshitish kapsulasi ichiga kiradi. Suzgichlari tikansiz. Orqa suzgichi bitta. Qorin suzgichlari 6—8 nurli. Tangachalari sikloidsimon. Yon chiziqlari boʻlmaydi, ammo jabra qopqogʻida sensor naylari yaxshi rivojlangan. 3 oilasi (seldlar, anchouslar, dorabalar); 70 urugʻi va 300 ga yaqin turi maʼlum.

Tropik, iliq va baʼzan sovuq suvli dengizlarda yashaydi. Ayrim chuchuk suvlarda uchraydi yoki uvildiriq tashlash uchun daryolarga oʻtadi. Toʻda boʻlib va pelagik yashaydigan baliklar plankton bilan oziqlanadi. Koʻpchilik ovlanadi. Yashash sharoitining oʻzgarishi yoki koʻp ovlanishi tufayli ayrim (kaspiy S.) keskin kamayib bormoqda. Sdan Orol dengizida salaka yashagan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selsin

Selsin ing. self — oʻzim va yun. synchrons — bir vaqtda, sinxron — birbiriga mexanik tarzda birikkan qurilma valining burilish burchagini maʼlum masofadagi ikkinchi valga sinxron uzatadigan induksion elektr mashina. Yetakchi valning burilish burchagi datchigi signallarini uzatadigan S.datchik, yetaklanuvchi valni xuddi shu burchakka buradigan S.qabul qilgichdan iborat. Har bir S.ning birlamchi chulgʻamida hosil boʻladigan bir fazali oʻzgaruvchan oqim ikkilamchi chulgʻamda fazalari mos keladigan, ammo qiymati boʻyicha farq qiladigan uch xil e.yu.k. ni induksiyalaydi. Datchik va qabul qilgich rotorlari sinfaz (bir xil) holatda boʻlganda ikkala S. ning ikkilamchi chulgʻamdagi e.yu.k. oʻzaro muvozanatlashadi, natijada ikkinchi zanjirda tok boʻlmaydi. Datchik rotori qabul qilgich rotoriga nisbatan burilganda ikkilamchi chulgʻamlardagi e.yu.k. oʻzgaradi, natijada rotorni bir xil holatga keltirishga intiladigan, moslashtiruvchi tok hosil boʻladi. S. texnologik jarayonlarni nazorat qilish va boshqarish, oʻlchash asboblari koʻrsatgan maʼlumotlarni masofaga uzatish uchun ishlatiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sema

Sema (yun. sema — belgi) — mazmun, maʼno jihatining eng kichik birligi, semema (leksik maʼno)ning tarkibiy qismi. Mas, "atrof" leksemasining maʼnosi (sememasi) "hamma" va "tomon" S.laridan iborat. Yoki "daraxt" leksemasining sememasi "predmet", "oʻsimlik", "erda oʻsuvchi", "tanali", "ildizli", "shoxli", "bargli" va boshqa S.lardan tashkil topadi. Maʼlum leksiksemantik guruhga oid sememalardagi S.lar shu sememalar uchun umumiy yoki xususiy ekaniga koʻra, 2 asosiy turga boʻlinadi; umumiy, birlashtiruvchi (integral) S. va farqlovchi (differensial) S. Umumiy S. — bir semantik maydondagi sememalarning tutashtiruvchi Sema Mas, aka, opa, singil kabilardagi "qarindoshlik" Sema Chopmoq, oqmoq, sakramoq kabilardagi "harakat" Sema Farqlovchi S. — koʻp maʼnoli soʻz sememalaridan har birining oʻziga xos boʻlgan, ular sememasini birbiridan farqlaydigan S. Mas, aka, uka soʻzlari kattakichiklik S.si bilan, opa, aka soʻzlari esa jins S.si bilan farqlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Semantika

Semantika (yun. “semantikos” — ma’no bildiruvchi, ifodalovchi) — 1) til yoki uning biron bir birligi (soʻz, soʻzning grammatik shakli, frazeologizm, soʻz birikmasi, ran) orqali ifodalanadigan butun mazmun, maʼno, axborot; 2) turli til birliklarining maʼnoviy tomonini oʻrganuvchi tilshunoslik boʻlimi; semasiologiya. Ayrim lug‘aviy unsurlar tushunchalarini bildiradi, bu tushunchalarni esa faqat toʻliq gaplar va ularning qoʻshilmalari ifodalashi mumkin. Binobarin, S.ning oʻrganish obʼyekti ham, asosan, toʻliq, mustaqil maʼnoli soʻzlar va gaplarning maʼnolar tizimidir. S. fan sifatida 19-a.ning 2-yarmidan rivojlana boshlagan va hozirgacha bir-biridan sifat jihatidan farqlanuvchi bir necha bosqichdan oʻtgan.
Semarang

Semarang — Indoneziyadagi shahar. Markaziy Yava provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990yillar oʻrtalari). Yava o.ning shim. sohilidagi tashqi savdo va baliq ovlash porti. Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yogʻochsozlik, taxta tilish, toʻqimachilik, kema taʼmirlash korxonalari bor. Milliy musiqa asboblari ishlab chikariladi. Issiklik elektr st-yasi, universitet bor. Chetga kofe, choy, shakarqand, kauchuk, kopra, tamaki chiqariladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Indoneziya shaharlari
Semasiologiya

Semasiologiya (yunoncha: semasia — maʼno, mazmun va ... logiya) — 1) tilning, til birliklarining hissiy idrok qilinadigan tomoniga, tovush, akustik yoki grafik koʻrinishiga qarshi qoʻyiladigan maʼnoviy tomonini oʻrganadigan tilshunoslik boʻlimi. S. nafaqat alohida olingan leksik unsurlar — morfema va soʻzlarning, balki grammatik unsurlar — soʻz shakllari, grammatik morfemalarning ham semantikaati oʻrganadi. Jahondagi barcha tillarni parallel oʻrganishda til va tafakkur munosabati muammosini oʻrganuvchi umumiy S. kerak boʻladi; 2) leksik unsurlar — morfema va soʻzlarning semantik mazmuni haqidagi fan, shu maʼnoda, asosan, leksikologiya bilan muvofiq keladi. Ayrim olimlar S.ni leksik unsurlarning maʼnoviy oʻzgarishlari (maʼno taraqqiyoti) haqidagi taʼlimot bilan — ichki (affikssiz) soʻz yasalishi bilan chegaralab qoʻyadilar. Bu holatda S, etimologiya singari, leksikologiya bilan chambarchas bogʻliq boʻladi va soʻzlarning Kuchma maʼnolari, shakl va maʼno munosabatiga koʻra (omonimlar, sinonimlar, antonimlar, paronimlar) S.ning tadqiqot obʼyekti boʻlib hisoblanadi.

Abduvahob Madvaliyev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Semafor

Semafor (frans. semaphore, yun. sema — belgi va phoros — eltuvchi) — 1) t.yildagi muqim (statsionar) signal qurilmasi. Machta, qanotlar (1—3 ta) va kanotlarning vaziyatini oʻzgartirib turadigan yuritmadan iborat. Qanotlarning har bir vaziyati lokomativ (teplovoz yoki elektrovoz) mashinistini harakatlanishga ruxsat berish, harakatlantirishni taʼqiqlash yoki tezlikni oʻzgartirish toʻgʻrisida ogoxlantiradi. Masalan, 2 qanotli S.ning yuqori qanoti gorizontal vaziyatda tursa va taqikdovchi qizil chiroq yonsa, poyezd toʻxtashi kerak. Agar pastki qanot machta oʻqi boʻylab tik tursa va sariq chiroq yonsa, tezlikni kamaytirish kerak boʻladi. Agar yuqori qanot machta oʻqiga 135° burchak ostida tursa va yashil chiroq yonsa, poyezd belgilangan tezlikda harakatni davom ettirishi mumkin. Kechasi yoki yaxshi koʻrinmaydigan sharoitda (tuman tushganda, qor yoki yomgʻir yogʻayotganda) qoʻshimcha ravishda signal chiroklari ham yonadi; 2) harflar, raqamlar va xizmatga doir signallar maxsus alifbo (rus, lotin va boshqalar) yordamida qoʻldagi rangdor bayroqlar orqali uzatiladigan vizual (koʻrinma) aloqa vositasi. Bu usulda 2,5 km gacha uzoqqa signallarni minutiga 60—70 belgi tezlikda uzatish mumkin. Bunday S. flotda (asosan, harbiy flotda) va quruqlikdagi qoʻshinlarda qoʻllanadi; 3) dengiz (daryo) Si — taxtacha (rey)li signal machtasi. Dengiz yoki daryoning kemalar faqat bir yoʻnalishda suzishi lozim boʻlgan joyiga oʻrnatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Semestr

Semestr (lot. six — olti, mensis — oy) — oliy oʻquv yurti, kasb-hunar kolleji, akademik litseylarda oʻquv yilining yarmi. Bir S, odatda, 16— 18 oʻquv haftasidan iborat boʻladi. Har S. oxirida imtihon sessiyasi oʻtkaziladi. S.lar oraligʻida taʼtil belgilanadi. Bir oʻquv yili davomida kishki va yozgi imtihon sessiyasi mavjud. Qishki sessiya yanvarfev., yozgi sessiya esa mayiyun oylariga toʻgʻri keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Semyonov

Mixail Nikolayevich Semyonov (1901.2.12, Lojma sh., Polsha — ?, Leningrad) — kompozitor, xor dirijyori, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1949). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1930). Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1936—38), kafedra mudiri (1944—55), professor (1952-yildan), Buxoro musiqa bilim yurtida oʻqituvchi (1938—39), Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1939—40). 1955-yildan Leningradda yashab konservatoriya va Madaniyat institutida (1964-yildan) dars bergan. Asarlari orasida "150 oʻzbek xalq qoʻshiqlari" toʻplami, "Oʻzbek xalq sheʼrlari asosida bolalar uchun 4 qoʻshiq" va boshqa mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Nikolay Semyonov

Nikolay Nikolayevich Semyonov 1896.3 (15.4), Saratov — 1986.25.9) — rus fizigi va fizik-kimyogari, kimyoviy fizika fani asoschilaridan, akademik (1932), Mehnat Qahramoni (1966, 1976). Rossiya Fanlar Akademiyasi Kimyoviy fizika instituti asoschisi va direktori (1931-yildan), bir vaqtning oʻzida Moskva davlat universiteti professor I (1944-yildan). S. zanjir reaksiyalarining umumiy miqdoriy nazariyasini yaratgan (1934). Koʻpgina murakkab zanjirli jarayonlar mexanizmini ishlab chiqqan, erkin atomlar va radikallar xossalarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1956)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:15-aprelda tugʻilganlar
Turkum:1986-yilda vafot etganlar
Turkum:25-sentabrda vafot etganlar
Semyonov muzligi

Semyonov muzligi - Markaziy Tyanshandagi (Qirgʻiziston) muzlik. Sarijaz tizmasining shimoliy yon bagʻrida, Sarijaz daryosi (Tarim havzasi)ning yuqori qismida joylashgan. Uzunligi 21 km, eni 1,5 km, maid. 36 km². Muzlikning uchi 3320 m balandlikda. 1857-yilda P.P. Semyonov (SemyonovTyaniianskiy) tomonidan oʻrganilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Muzliklar
Semyonov choʻqqisi

Semyonov choʻqqisi - Sarijaz tizmasidagi choʻqqi. Markaziy Tyanshanda (Qirgʻiziston). Bal. 5816 m. P.P. SemyonovTyaniianskiy nomi bilan atalgan. Katta Ashutoʻr, Adirtoʻr tizmalari bilan Sarijaz tizmasi qoʻshilgan joyda. Semyonov muzligidan yaqqol koʻrinib turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qirgʻiziston geografiyasi
Turkum:Qirgʻiziston va Qozogʻiston chegarasi
Pyotr Tyanshanskiy-Semyonov

Pyotr Petrovich (Tyanshanskiy) Semyonov (1906-yilgacha Semyonov) (1827.2.1, hozirgi Lipetsk viloyati — 1914.26.2, Peterburg) — rus geografi, jamoat arbobi. Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi (1873). Rossiya Geografiya jamiyati vitseraisi (1873— 1914). Davlat kengashi aʼzosi (1897). Peterburg universitetining tabiiyot boʻlimini tugatgan (1848). 1849-yildan Sharqiy Yevropa tekisligida ekspeditsiya ishlari olib borgan. A. Ritgerning "Osiyo yer bilimi" asarini rus tiliga tarjima qilgan. 1856—57 yillarda Tyanshan (Tangritogʻ) togʻlarini oʻrganib, uning dastlabki orografik va vertikal zonallik sxemasini tuzgan, katta balandlikdagi qor chegarasida katta muzlik borligini aniqlagan va buni iqlimning quruqligiga bogʻliq ekanligini toʻgʻri tushuntirgan (Tyanshanni ilmiy urganganidan 50 yil oʻtgach, uning familiyasiga "Tyanshanskiy" deb qoʻshib aytiladigan boʻldi). Markaziy Osiyoni tadqiq qilish boʻyicha yirik ekspeditsiyalarni uyushtirishga S.T. bevosita yordam koʻrsatgan. Rossiya geografiyasiga oid koʻp jildli asarlar yaratishga rahbarlik qilgan, 700 mingga yaqin hasharot toʻplab, kolleksiya tuzgan. Oʼ

 
 Memuari, t. 1, 3—4, Peterburg, 1915— 1917 (t. 2 pereizdaniye, pod nazvaniyem Puteshestviye v TyanShan, Moskva, 1946).

 Adabiyot 
 Petr Petrovich Semyonov-TyanShanskiy. Yego jizn i deyatelnost, sb., L., 1928.

 

Turkum:1827-yilda tugʻilganlar
Turkum:1914-yilda vafot etganlar
Turkum:26-fevralda vafot etganlar
Turkum:14-yanvarda tugʻilganlar
Semizoʻt

Semizoʻt — semizoʻtdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi seret, yotib, baʼzan tik ham oʻsadi. Barglari mayda, etli, silindrsimon, toʻpbarg hosil qiladi. Gullari sariq, oddiy yoki gultojibarglari qatqat. May — noyabrgacha gullaydi, mevalaydi. Bir tupi 50—75 minggacha urugʻ beradi. Oʻrta Osiyoda sugorma dehqonchilik zonalarida koʻp tarqalgan. Namgarchilik yuqori boʻlganda chirindiga boy yerlardagi ekinzorlarda osadi

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Portulaca
Turkum:Ziravorlar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Malta o‘simliklari
Turkum:Bargli sabzavotlar
Semizoʻtdoshlar

Semizoʻtdoshlar, — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Oʻtlar, kamdankam butacha va yarim butalar. Gullari ikki jinsli: kosachasi ikkiga boʻlingan, gultojbarglari besh, baʼzan 4—9 ta, changchilari koʻp, ustunchasi bitta. Barglari koʻpincha seret, yonbargchali. Meva tugunchasi ustki yoki yarim ostki; koʻsakchasi koʻp urugʻli. Yer yuzida keng tarqalgan. Ikxala yarim sharda 30 turkumi va 600 ga yaqin turi bor. Asosan, issiq va moʻʼtadil hududlarda uchraydi. Oʻzbekistonda 2 turi oʻsadi. turi manzarali oʻsimlik sifatida koʻp ekiladi. S.ning baʼzi isteʼmol qilinadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Portulaca
Turkum:Semizo‘tdoshlar
Seminariya

Seminariya — oʻrta maxsus oʻquv yurtlarining bir turi. 16-asrning 2-yarmidan Gʻarbiy Yevropaning qator mamlakatlarida diniy oʻquv yurtlarini S. deb atay boshladilar. 17-asrda Gʻarbiy Yevropada oʻqituvchilar tayyorlovchi S.lar tashkil etilgan (1684-yil Fransiyaning Reyms shahrida, 1695-yil Germaniyaning Galle shahrida). S 19-asrning 1-yarmida shveysariyalik pedagog I.G. Pestalotssi gʻoyasi asosida rivojlandi. 1917-yil gacha Rossiya va Ukrainada boshlangʻich sinf oʻqituvchilarini tayyorlaydigan pedagogika oʻquv yurtlari oʻqituvchilar S.si deb atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seminollar

Seminollar Floridada joylashgan hind qabilasi boʻlib, hozir Oklaxomada yashashadi.

 Tarixi 
Seminollar — Jorjiyada qadim zamonlardan beri yashab kelgan, okonee qabilasining bir tarmogʻi hisoblanadi. 1685-yilda okonee jamoalaridan biri Chattaxuchi daryosi boʻylab pastga koʻchganlar. 1716-yilda okonee guruhi Florida shtatidagi Alaxua okrugiga koʻchib oʻtishgan. Shundan keyin Seminollarning nomi kelib chiqqan. Keyinchalik ularning safi hozirgi Jorjiya, Missisipi va Alabama shtatlaridan kelgan Kriklik hindular, shuningdek, Janubiy Karolina va Jorjiyadan ketgan qochqinlar, qora tanli qullar, bilan kengaygan.

XIX asrning oʻrtalarida Seminollarning koʻpchiligi AQSh hukumati tomonidan Floridadan Oklaxomadagi hind rezervatsiyasiga majburan koʻchirilgan. Qabilaning kichik bir qismi — 300 dan 500 kishigacha — Florida janubida Evergladesda qolgan va AQSh armiyasiga qattiq qarshilik koʻrsatishgan, bunda, Seminollar bilan janglarda 1500 ga yaqin askarini yoʻqotgan. Florida Seminollari AQSh hukumatiga baribir taslim boʻlmagan va gʻururlanib oʻzlarini „Boʻysunmas xalq“ deb atashgan — ular Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan rasmiy tinchlik shartnomasini imzolamagan yagona mahalliy amerikalik qabiladir. , Seminollar beshta sivilizatsiyalashgan qabilalarning biri hisoblanadi.  Amerika fuqarolar urushi davrida Seminollar ham Ittifoq ham Konfederatsiya tomonlarida qatnashgan.

Taxminan 12 000 kishidan iborat Seminollar qabilasi, Florida va Oklaxomada, yerlarga ega. Qabilaning asosiy biznes manfaatlari tamaki, turizm va qimor oʻyinlaridir.

2006-yilda qabila dunyoga mashhur Hard Rock Cafe restoranlar tarmogʻini 965 million dollarga sotib olganHard Rock Cafe prodali indeyskomu plemeni.

Bugungi kunda Florida shtatida 3100 ga yaqin va Oklaxomada 6000 ta Seminollar bor. Floridadagi rezervatsiyalar: Brighton, Immokali, Big Cypress, Hollywood, Tampa va Fort Pirs.

 Adabiyotda 

 Tomas Mayn Rid . Osceola, Seminollar boshligʻi
 Mak Reynolds. Yaxshi hind
 Kirk Monro. flamingo tuki

 Yana qarang 
 Qora seminollar

 

 

 Maxon, Jon K.; Brent R. Veysman (1996). Floridaning Seminole va Miccosukee xalqlari. Gannon, Maykl (Tahr.). Floridaning yangi tarixi, p. 183-206. Florida universiteti matbuoti. ISBN 0813014158.

 

 Seminol vaqti 
 Seminole Nation of Oklahoma rasmiy veb-sayti Arxivnaya kopiya -da arxivlangan
 Florida shtatidagi Seminole qabilasi rasmiy sayti 
 Seminole Indians — Jahon raqamli kutubxonasi
 „Shimoliy Amerika janubidagi Hindiston ishlari boʻlimi boshligʻi kapitan Tomas Braunga Yuqori Krik va Quyi Krik va Seminollar tomonidan Hindiston hududining sovgʻasi“
 1928-yil Seminolning hayoti haqidagi „Evergladesdagi hayot epizodlari“ haqidagi ovozsiz hujjatli film
 Eddi Billi | Addie Billie — „Jahon raqamli kutubxonasi“
Turkum:Seminoles
Turkum: Oklahoma Hindulari
Turkum:Florida Hindulari
turkum:Indeys qabilalari