Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Jayranxona qiri

Jayranxona qiri — Surxondaryo viloyatidagi qir. Bobotogʻ tizmasining janubi-gʻarbida joylashgan. Eng baland joyi 479 m (Qizilmozor choʻqqisi).

Nisbiy balandligi 40—100 m, quruq oʻzanlar bilan parchalangan. Jayranxona qiri neogenning gil, karbonatli va sulfatli jinslaridan tashkil topgan. Yon bagʻirlari eol kumlari bilan qoplangan. Etaklaridagi prolyuvial shleyflarda boʻz qoʻngʻir tuproklar, ayrim joylarda choʻl kum tuproqlari va qumliklar tarqalgan. Boʻzqoʻngʻir tuproqlarda shuvoq, qumliklarda efemer va efemeroidlar, shuningdek, juzgʻun, selin, taroqbosh, astragal oʻsadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Oʻzbekistonning relef shakllari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Jayranoʻt

Jayranoʻt (Frankenia hirsutra) — uchchanoqdoshlar (frankeniyadoshlar)ga mansub chala buta. Boʻyi 8—20 sm. Barglari nashtarsimon. Gullari mayda, tojbargi 5 ta, qoʻngʻir-pushti, kosachasi 5 tishli. Koʻsakchasi tuxumsimon, uz. 3 mm, eni 163 mm cha. May—sent.da gullab, urugʻlaydi. Oʻzbekistonning koʻpgina viloyatlari va Qoraqalpogʻiston Resggublikasida tarqalgan. Erta bahorda yosh novdalari va barglarini jayranlar xush koʻrib yeydi, nomi ham shundan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jayxun

Jayxun — hozirgi Amudaryoning qadimgi nomlaridan biri. Qadimgi turk tilidan „Joy“ va „Xun“ soʻzlaridan kelib chiqqan, Xunlar yashaydigan joy degan maʼnoni anglatadi. Eftaliylar(Oq Xunlar) davlati va Turk Xoqonligi davrida keng qoʻllangan nom sanaladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Jakeriya

Jakeriya (Jacquerie, "Jacques Bonhomme" soʻzidan — "Jak Goʻl" — dvoryanlar tomonidan dehqonlarga berilgan kamsituvchi laqab) — Fransiyada 1358-yil mulkdorlarga qarshi koʻtarilgan dehqonlar qoʻzgʻoloni. J. Yuz yillik urush (1337—1453) natijasida vujudga kelgan iqtisodiy tanglik, yollangan askarlarning talon-toroji va yangi soliqlar solinishi tufayli kelib chiqqan. Qoʻzgʻolon 28 mayda Bovezi viloyatidan boshlandi. J. ishtirokchilari, asosan, dehqonlardan iborat boʻlib, aholining boshqa tabaqalari ham qatnashgan. Qoʻzgʻolonchilarga Gilom Kal boshchilik qilgan. Navarra qiroli Karl 10 iyunda J. rahbarlarini muzokaraga chaqiradi. Muzokara paytida G. Kal xiyonatkorona qoʻlga olinib, qattiq qiynoqlardan soʻng boshi tanasidan judo qilinadi. Karl qoʻshinlari toʻsatdan qoʻzgʻolonchi dehqonlarga hujum qilib ularni tor-mor keltiradi. 20 mingdan ziyod dehqonlar qirib tashlangan. Rahbarsiz, uyushmagan va aniq rejasi boʻlmagan J. yengiladi. U dehqonlarni shaxsiy qaramlikdan ozod boʻlishlariga imkon yaratgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Fransiya yagona davlatga birlashtirishni tugallash oson vazifa emas edi.Chunki birlashtirish siyosati nafaqat ichki,ayni paytda,tashqi tosiqlarga uchragan.Eng katta tashqi to'siq Angliya edi.Fransiyaning Akvitaniya viloyati Angliya qo'l ostida edi.U bu viloyatni Fransiyaga qaytarib berishni istamagan.Buning ustiga,markaziy hokimiyatga bo'ysunmaslik uchun kurashayotgan Flandriya viloyati Angliya tomonidan qo'llab-quvvatlangan.Angliya qiroli Eduard-3 Fransiya qiroli Filipp-6 (1328-1350) (qizining o'g'li)ning nabirasi bo'la turib, Fransiyaga qarshi siyosat yurita boshladi.Bu omillar Fransiya-Angliya munosabatlarini tobora keskinlashtirgan.Endi bu ikki davlat o'rtasida urush chiqishi muqarrar edi. Urushning boshlanishi uchun bir bahona kerak edi,xolos.Filipp-6 vafotidan so'ng Eduard-3 Fransiya taxtiga da'vogarlik qilib chiqdi.Biroq Fransiya qonunshunoslari ayol tomonidan bo'lgan avlod qirollik taxtiga o'tira olmaydi,degan xulosani berdi.Bu esa urush boshlashga bahona boldi.Urush 1337-yilda Angliyaning hujumi bilan boshlandi.Flandriya urushda Angliyaning yaqin ittifoqchisiga aylandi.
Jakkard mashinasi

Jakkard mashinasi - toʻquv stanogining homuza (zev) ochish mexanizmi. Yirik gulli va katta rapportli gazlamalar (maye, dasturxon, adyol, choyshab, deraza parda va b.) toʻqishda qoʻllanadi. Fransuz mexanigi J. M. Jakkard kashf etgan(1808).J.m. asosan ikki qism: koʻtarish mexanizmi va gul (naqsh) mexanizmidan iborat. Har qaysi tanda ipini yoki tanda iplar dastasini alohida yoʻnaltirishga imkon beradi. Unda arqoq ipi bir-biridan mustaqil harakatlanadigan ilmoqlar yordamida koʻtariladi. J. m.ning boshqa homuza ochish mashinalaridan farqi shundaki, uning yordamida tanda iplari qismlar boʻyicha emas, balki har biri alohida koʻtariladi va tushiriladi. J. m. bir koʻtarilmali va ikki koʻtarilmali boʻlishi mumkin. Bir koʻtarilmalisida ochiq yoki yopiq, ikki koʻtarilmalisida ochiq yoki yarim ochiq homuza, yaʼni gazlama toʻqish uchun tanda iplarining bir qismi koʻtarilib, ikkinchi qismi pastga tushib turganda boʻshliq hosil boʻladi. Unga moki yordamida arqon iplari tashlanadi. Koʻtarish mexanizmi asosan pichoq va ilgaklardan iborat boʻladi. J. m. asosan 400, 600, 800, 1320 va undan koʻp ilgakli boʻlishi mumkin (qarang Toʻquvchilik).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jako

thumb
Jako yoki boʻz toʻti — toʻtilar turkumiga mansub qush. Tanasining uz. 40 sm gacha. Tumshugʻi baquvvat, pastga qayrilgan. Oyoklari daraxtda oʻrmalab yurishga moslashgan. Dumi qizil, har xil tovlanadigan pati boʻz tusda, shuning uchun boʻz toʻti deb ham ataladi. Afrikaning tropik oʻrmonlarida tarqalgan. Gvineyadan to Angolagacha va Nyasa koʻllarigacha uchraydi. Uyasini daraxt kovaklariga soladi. 2 ta tuxum qoʻyadi. Kechasi 100—200 tadan boʻlib, baland daraxtlarda tunaydi. Makkajoʻxori donini juda yaxshi koʻradi. J. qafasda saqlanadi va soʻzlashga oʻrgatiladi. Qoʻlda 70 yiddan ortiq yashagani maʼlum. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Afrika qushlar
François Jacob

thumb|François Jacob

François Jacob (1920.17.6, Nansi) — fransuz mikrobiologi, genetigi. Bakteriya xujayralarida genetik axborotning tashilishi va oqsil sintezining boshqarilishi (operon konsepsiya) gipotezasi mualliflaridan biri. Asarlari lizogeniyaga (episom konsepsiya, 1958) oid, Nobel mukofoti laureati (1965, A. Lvov va J. Mono bilan hamkorlikda)."JAKOB (Jacob) Fransua" OʻzME. J-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1920-yilda tugʻilganlar
Turkum:17-iyunda tugʻilganlar
Turkum:19-aprelda vafot etganlar
Turkum:2013-yilda vafot etganlar
Turkum:Fransiya kolleji akademik xodimlari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Jakubek barlos

Jakubek barlos, amir Joku, (toʻliq ismi) Jakubek ibn Muborak ibn Toʻgʻon ibn Qodon ibn Sharʼa ibn Qarochor noʻyon (7—1384) — barlos urugining yirik beklaridan. Amir Temurning karindoshi, safdoshi va qaynotasi, xos kishisi. U 1371 y. Zinda Chashmning Amir Temurga karshi uyushtirgan fitnasini bostirgan. Shu vokeadan bir oz keyin Amir Temur uni Kobul sh. va viloyatining hokimi etib tayinlaydi. 1384 y. boshida u Kobulda vafot etganidan soʻng sohibqiron unga taalluqli Kobuliston mulkini oʻgʻli Jahonshoh bahodurta va keyingi avlodlariga mul qilib beradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Temuriylar davlati kishilari
Jala

Jala – shiddat bilan yogʻadigan qisqa muddatli atmosfera yogʻini; kuchli yomgʻir. Baʼzan, xoʻl qor, qor uchqunlari aralash yogʻadi. J.ning yogʻish jadalligi har soatda 100 mm gacha yetadi. J. bulutdan emas, balki atmosferadagi sovuq frontda (qarang Atmosfera frontlari) joylashgan nobarqaror havo massalaridan yoki konveksiya natijasida yogʻadi. Xalq xoʻjaligiga, ayniqsa qishloq xoʻjaligiga zarar yetkazishi, suv toshqinlariga sabab boʻlishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jalandhar tumani

Jalandhar, Jallandar — Hindistonning shim.-gʻarbidagi shahar. Panjob shtatida. Bias va Satlaj daryolari oraligʻida, Kichik Osiyo ya. o. va Markaziy Osiyodan Hindistonga boriladigan muhim qadimiy karvon yoʻlida vujudga kelgan. Aholisi 520 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Shtatning yirik savdo markazi. Toʻqimachilik, oziqovqat, metallsozlik, koʻnchilik korxonalari bor. Sport buyumlari, oʻyinchoqlar va badiiy hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqariladi.

Abduhafiz Jalilov. Kalontarov uyining shifti (Samarqand. sh.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jalatorsoy

Jalatorsoy - Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumanidagi soy. Qalamjarsoy (Selsoy)ning oʻng irmogʻi. Nurota togʻ tizmasining tarmogʻi — Qorankoʻl togʻlarining jan. yon bagʻridagi buloqlardan boshlanadigan 30ga yaqin mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Jalator qishlogʻi yonida J.ga chapdan uz. 9 km boʻlgan Oydinsoy qoʻshiladi. Quyi oqimda Joʻshsoy ham deyiladi. Uz 21 km, havzasining mayd. 71 km. Oqmachit qishlogi yonida Kattasoy bilan qoʻshilib, Qalamjarsoyni hosil qiladi. J. asosan mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Yillik oqimining 60—70% fevral—apr.da oqib oʻtadi, boshqa vaktlarda suvi juda kamayib ketadi, baʼzan qurib qoladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 120—150 l/sek.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Abduhafiz Jalilov

Abduhafiz Jalilov (1869 — Samarqand — 1954) — duradgor, yogʻochsoz usta, naqqosh. Samarqand meʼmorlik maktabining vakili. Dastlab usta Neʼmatdan hunar oʻrgangan. Sinchli uy qurish, eshik, sandiklarga bezaklar yasash, islomiy naqshlar chizishga mohir boʻlgan. Us t a Fayzulla bilan birga ishlagan, usta Abduqodir muhandis Boqiyev guruhida ishlab, undan muqarnas va gyryh tuzish sirlarini puxta egallagan. Samarqanddagi Kalontarov uyi (hoz. Oʻzbekiston xalqdari madaniyati va sanʼati tarixi muzeyi binosi), Xoʻja Ahror masjidining murakkab shaklli shiftlarini ishlagan, Xoʻja Yusuf masjidi va b. jamoat binolarini qurgan, bezagan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikrom Jalilov

Ikrom Jalilov (1922.10.2, Chimkent) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), yuridik fanlari doktori (1972), professor (1988). 2-jahon urushi qatnashchisi. Toshkent davlat yuridik institutini (1946), shu institut aspiranturasini (1953) tugatgan. Andijon viloyatida tuman va shahar prokurori (1947—50), Toshkent davlat yuridik institutida oʻqituvchi (1954—55). Adliya va prokuratura sohalarida ishlagan. 1958-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutining ilmiy xodimi, sektor mudiri, katta ilmiy xodim. Ilmiy ishlari yer huquqini va agrar krnunchilikni takomillashtirish masalalariga bagʻishlangan. "Jasorat" medali bilan taqdirlangan (1994)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Oʻzbekiston olimlari
Turkum:Huquqshunoslar
Turkum:1922-yilda tugʻilganlar
Turkum:10-fevralda tugʻilganlar
Turkum:Chimkentda tugʻilganlar
Ismoil Jalilov

Ismoil Toʻlaganovich Jalilov (1948-yil 29-yanvarda Toshkent shahrida tugʻilgan) – opera honandasi (dramatik tenor). Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1976—80). "Yalyaa" ansambli (1975—76), Katta teatr (1979—81), A. Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1981—90), Rossiya radio va televideniye qoshidagi Estradasimfonik orkestri (1990—98) da yakkaxon xonanda. 1998-yildan Oʻzbekiston milliy simfonik orkestrining direktori va badiiy rahbari. Nafis, kuchli va keng diapazonli ovoz sohibi. Oʻzbek va Yevropa operalarida asosiy rollarni mahorat bilan ijro etgan: Choʻpon (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Roziy (S. Jalil, "Zebunniso"), Gersog, Alfred (J. Verdi, "Rigoletto", "Traviata"), Xoze (J. Bize, "Karmen") va b. Konsert repertuaridan oʻzbek (S. Yudakov, H. Rahimov, Ik. Akbarov, A. Ergashev va b.) va chet el (S. Raxmaninov, P. Chaykovskiy, E. Grig, J. Gershvin, A. Babajanyan, Tosti va b.) kompozitorlarining asarlari, turli xalq (jumladan, italyan) qoʻshiqlari oʻrin olgan. AQSH, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Riode Janeyro xalqaro tanlovi gʻolibi (1979).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:1948-yilda tugʻilganlar
Turkum:29-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari‎
Turkum:O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Turkum:O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Obid Jalilov

thumb
Obid Jalilov (1896.10.11 – Toshkent – 1963.27.9) – Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Savodsizlikni tugatish maktabida oʻqigan (1918—20). 1919-yildan oʻzbek drama gruppasi (1929-yildan Hamza teatri)ning yetakchi aktyori. Aktyorlik mahorati intellektual psixologik yoʻsinda shakllangan. J. qahramonlari kuchli, oʻz hissiyotlarini boshqara oladigan kishilar obrazi boʻlib, aktyor ularning ichki dunyosini loʻnda va ifodali talqin etdi. Har qanday katta-kichik obrazning gʻoyaviy-falsafiy yoʻnalishining ijtimoiy mohiyatini ochishga, qarama-qarshiliklarni hal qilishdagi oʻrnini aniq belgilab olishga, butun diqqat-eʼtiborini, harakatlarini qahramonning maqsadini mantiqan isbotlashga, obrazni psixologik jihatdan chuqurlashtirishga intilgan, uni voqealar jarayonida muttasil, sahnamasahna rivojlantirib borgan. Bemor („Turkiston tabibi“), Podkolyosin („Uylanish“) va b. aktyorning sahnadagi ilk yirik obrazlaridir. 30-yillar Tolipov („Niqob yirtildi“), Arslon, Poʻlatov („Tor-mor“, „Nomus va muhabbat“) kabi rollari bilan tanildi. Eng yaxshi rollari: Komilov („Navbahor“), Mavlon („Shohi soʻzana“), Solihboy („Boy ila xizmatchi“), Majdiddin („Alisher Navoiy“), Klavdiy („Hamlet“), Dikoy („Momaqaldiroq“) va b. obrazlarida aktyor ijodining yangi qirralari namoyon boʻlib, salbiy obrazlar ustasi sifatida shuhrat qozondi. J. milliy kino ravnaqiga ham ulkan hissa qoʻshdi. Vazir („Tohir va Zuhra“), Majdiddin („Alisher Navoiy“), Solihboy („Boy ila xizmatchi“), Qodir („Gullar ochilganda“), Mahkam ota („Sen yetim emassan“) va b. kinodagi eng yaxshi rollaridir. Bu obrazlar J. ijrosida oʻzining badiiy ifodasini toʻligʻicha topgan va ular oʻzbek kinosi tarixining zarvaraklaridan urin olgan. Davlat mukofoti laureati (1949).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 24-mart 1962-yil
 Obid Jalilovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1869-yilda tugʻilganlar
Turkum:1963-yilda vafot etganlar
Turkum:27-sentabrda vafot etganlar
Turkum:Toshkentda tugʻilganlar
Oston Jalilov

Jalilov Oston (1937.17.9, Narpay tumani) — seleksioner genetik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), Qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1981), professor (1991). Toshkent Davlat Universiteti bio tuproqshunoslik fakultetini tamomlagan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida katta laborant (1962-63), Oʻsimliklar eksperimental biologiyasi institutida kichik ilmiy xodim (1963— 71), katta ilmiy xodim (1971—75), gʻoʻza geterozisi va amaliy seleksiyasi laboratoriyasi mudiri (1975-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Biolog" IIB bosh direktori (1991—97). 1997-yildan Genetika va oʻsimliklar eksperimental biologiyasi institutida seleksiya va urugʻchilikning genetik asoslari boʻlimi boshligʻi.

Ilmiy ishlari radiatsion nurlanishning gʻoʻza genetik apparatiga taʼsirini va shu yoʻl bilan olinadigan foydali yoʻnalishdagi mutatsiyalarning nasldan naslga oʻtishini oʻrganishga bagʻishlangan. Jalilov seleksiya ishlarida nurlanishdan foydalanish usulini taklif etdi. Bu usul keyingi avlodlardagi ayrim belgilarni barqarorlashtirish, mutantlarning qimmatli xususiyatlarini sanoat navlarining xoʻjalik potensiali bilan chatishtirish, seleksiya muddatini 2—3 yilga qisqartirish imkonini berdi. Jalilov 15 dan ortiq gʻoʻza navlarini yaratdi, ulardan 5 tasirlashtirilgan va katta maydonlarda ekiladi (AN-Samarqand-2, Samarqand-3, Farhod, Oqoltin, Yulduz va b.).

 

 Ispolzovaniye radiomutantov v seleksii xlopchatnika, T., 1979; Geneticheskiye aspekti fotosinteza i adaptivnosti xlopchatnika, T., 1996 (S. M. Gaziyans bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1937-yilda tugʻilganlar
Turkum:Narpay tumanida tugʻilganlar
Turkum:Genetika
Turkum:Qishloq xoʻjaligi fanlari doktorlari
Turkum:Professorlar
Xalil Jalilov

Xalil Madyorovich Jalilov (1911.17.10, Oltiariq tumani — 2001.26.12, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), iqtisod fanlari doktori (1971), professor (1973). Saratov qishloq xoʻjaligi institutini tamomlagan (1939). 1939—41 yillarda Andijon qishloq xoʻjaligi texnikumida oʻqituvchi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—43). Urushdan qaytgach, Oʻzbekistonda maʼmuriy va qishloq xoʻjaligi sohasida rahbar lavozimlarda ishladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot instituti direktori oʻrinbosari (1956—57), Qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti instituti direktori (1957-59), OʻzKP MK Qishloq xoʻjaligi boʻlimi mudiri (1959— 61), Oʻrta Osiyo Qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti ilmiy tadqiqot instituti direktori (1961-65, 1967-76). 1976-yildan Toshkent xalq xoʻjaligi instituti qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti va uni tashkil qilish kafedrasi professor Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti, jumladan paxtachilikning iqtisodiy samaradorligini koʻtarish masalalariga bagʻishlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Turkum:1911-yilda tugʻilganlar
Turkum:Iqtisod fanlari doktorlari
Turkum:Professorlar
Turkum:2001-yilda vafot etganlar
Quli Jalilov

Quli Jalilov (1890 — Samarqand — 1960) — ganch oʻymakori, binokor. Otasi usta Abdujalil bilan birga ishlagan. Buxoroda yashab amakisi usta Abdumalikdan hunar oʻrgangan, Amir madrasasi qurilishida qatnashgan (1900—15). Samarqand va uning atrofida bir qator jamoat binolari (Samarqandda OʻzDU korpuslari, maktab, kasalxona, hammomlar) qurgan. Samarqanddagi meʼmoriy obidalar (Ulugʻbek madrasasi, Sherdor Madrasa, Amir Temur maqbarasi va b.)ni taʼmirlashda qatnashgan. Turkistondagi Xoʻja Ahmad Yassaviy majmuasi (1939—40)ni taʼmirlash va konservatsiya qilish ishlarini bajargan. Navoiy teatrining Samarkand xonasi (1946—47), Muqimiy teatrining tomosha zali (1948)ni bezagan. Ganch oʻymakorligi bilan bezatilgan namoyonlar yaratgan (1940, Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar:Madrasalar
Eʼtibor Jalilova

Eʼtibor Jalilova (1924-yil 15-mart, Andijon – 1983-yil 22-iyun, Toshkent) – oʻzbek aktrisasi va qoʻshiqchi. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1964).

 Biografiyasi 
Eʼtibor Jalilova 1924-yili 15-martda Andijon shahrida sanʼatkor Toʻxtasin Jalilov oilasida dunyoga kelgan. Sanʼat sirlarini otasi hamda Oʻzbekiston xalq artistlari boʻlgan ukalari Xolxoʻja Toʻxtasinov va Salohiddin Toʻxtasinovdan oʻrgangan.

1940—1941-yillarda Moskva konservatoriyasi qoshida ochilgan oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan. Eʼtibor Jalilova 1944-yili Toshkent konservatoriyasida tahsil olgan. 1941-yilda Muqimiy nomidagi oʻzbek davlat musiqali drama va komediya teatrida mehnat faoliyatini aktrisalikdan boshlagan. Eʼtibor Jalilova aktrisalik bilan birga qoʻshiqchilik bilan ham shugʻullangan. Aktrisalik va xonandalik isteʼdodi mahalliy mualliflarning musiqali drama va komediyalarida, oʻzbekchaga tarjima qilingan asarlarda – estetik tugal, realistik chuqur, usluban toʻliq va ishonarli sahna harakterlari yaratishiga imkon bergan. Rollari samimiy, joʻshqin, romantik va yuksakligi bilan ajralib turadi. Eʼtibor Jalilova har spektakllarda bir obrazni tabiiy ifoda etgan va aktrisa ijrosidagi rollari yuqori badiiy saviyaga koʻtarilgan. S. Ulugʻzodaning „Gavhari shamchiroq“ asarida Xadicha, Nurxon Jalilova „Nurxon“ spektaklida Nurxon, „Tohir va Zuhra“ spektaklida Zuhra, „Muqimiy“ spektaklida Obida, „Guli siyoh“ dramasida Bibi, „Ravshan va Zulxumor“da Zulxumor, Hamzaning „Paranji sirlari“ spektaklida Xolisxon, Z. Fatxullaning „Kumush toʻy“ spektaklida Fazilat, Hamid Gʻulomning „Ajab savdolar“ asarida Ozoda, Z.Fatxullaning yana bir „Gʻunchalar spektaklida“ Nigor kabi obrazlarda rol ijro qilgan.

Eʼtibor Jalilova turli-xil spektakllarda turmush oʻrtogʻi Oʻzbekiston xalq artisti Mahmudjon Gʻafurov bilan birga bosh rollarni ijro etgan.

Eʼtibor Jalilovaning koʻzga koʻringan rollariga „Arshin mol olon“ spektaklidagi Gulchehra, „Oltin kul“ spektaklidagi Shohista, „Farhod va Shirin“da Shirin, „Qoʻzibuloq qishlogʻi“ asarida Laurensiya va boshqalar kiradi. Uning ijrosidagi „Oftobxon“dagi Oftobxon, „Nurxon“ spektaklidagi Nurxon, „Kumush tuy“, „Gʻunchalar“ asarlaridagi Fazilat va Nigor obrazlari teran psixologik harakterlar namunasidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Eʼtibor Jalilova 1938-yil 29-iyun kuni Toshkentda vafot etgan.

 Mukofot va unvonlari 
Eʼtibor Jalilova 1964-yili „O‘zbekiston SSR xalq artisti“ unvoni bilan taqdirlangan.

 

Turkum:Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekistonlik aktrisalar
Turkum:Oʻzbekistonlik ayol qoʻshiqchilar
Dehqon Jalilov

Dehqon Jalilov (1930.2.6, Andijon — 1992.7.6, Fargʻona) — oʻzbek dirijyori, bastakor. Oʻzbekistonda xizmat ko'rsatgan sanʼat arbobi (1980). Moskva oʻzbek opera studiyasining simfonik orkestr dirijyorligi bo'limini tugatgan (1951), Toshkent konservatoriyasining xor dirijyorligi fakultetida sirtdan taʼlim olgan (1953—56). Muqimiy nomidagi Oʻzbek davlat musiqali teatri (1941—47), Andijon (1954— 55), Buxoro (1956—59), 1960-yildan Fargʻona musiqali drama teatrlarida dirijyor. "Xolisxon" (Hamza, 1950), "Nomaʼlum kishi" (I. Sulton, 1965) kabi musiqali dramalar, "Yangi yerda" (T. Tula), "Sanʼatchi qizga", "Bazmi gul yori bo'lsa" (P. Moʻmin), "Yor kutib" (T. Mahmudov), "Zamonam mening" (H. Muhammad) va boshqa qo'shiqlar muallifi. Dehqon Jalilovning saylanma asarlari toʻplami — "Qoʻshiqlar guldastasi"ni nashr ettirgan (1989)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:Andijonda tugʻilganlar
Turkum:Bastakorlar
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1992-yilda vafot etganlar
Turkum:7-iyunda vafot etganlar
Jallob

Jallob (arab.) — savdogar, olib sotar. Asosan, chorva mollari, shuningdek, tuya va yilqi bilan savdo qilgan. Ular Turkiston shahar va viloyatlariga borib, chorva mollarini arzonga olib, mol kam hamda qimmat boʻlgan bozorlarda foydasiga sotib katta boylik orttirganlar. J.lar kanday mol sotishiga qarab "qoʻy J.", "ot J." kabi nomlar bilan atalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jallod

Jallod (arab. — darra uruvchi) — 1) tan jazosi va qatlni ijro qiluvchi shaxs. J. atamasi Oʻrta Osiyoda arablar kelgandan soʻng paydo boʻlgan. J. hukmdorlarning gunohkor kishilarni darra bilan urish, boʻgʻib, boʻgʻizlab, boshini tanasidan judo qilib oʻldirish kabi farmonlarini bajargan; 2) Koʻchma maʼnoda — kallakesar, qotil.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaloyiriylar davlati

Jaloyiriylar davlati (1336— 1411) — Hulokuiylar davlati yemirilgach, Iroq hududida tuzilgan davlat. Unga jaloyirlardan Shayx Hasan Buzurg (1356-yil vafot etgan) asos solgan. Taxt uchun kurashda u chuponiylarni yengib, hokimiyatni egallagan va Bagʻdodni poytaxt qilgan. J. d.da hukmronlik qilgan sulola jaloyiriylar deb nomlangan. Jaloyiriylardan Uvays I davrida (1356—74) bu davlat juda yuksalgan. U muzaffariylar, Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamish va qora koʻyunlilar bilan urush olib borgan. Kurdiston, Ozarbayjon, Tabriz (1358), Mavsil, Diyorbakr (1365) Jaloyiriylar davlatiga qoʻshib olingan. Poytaxt Tabrizga koʻchirilgan. Uvays I ning oʻgʻli Sulton Ahmad davrida (1382—1410) Amir Temur Shim. Eron, Armaniston (1384—87), Bagʻdod, Mesopotamiya, Diyorbakr (1393) ni egallagan.

Amir Temur vafoti (1405) dan soʻng Sulton Ahmad Bagʻdodni qoʻlga kiritgan. Jaloyiriylardan Shoh Valad qora qoʻyunlilar Bagʻdodni egallagunlariga qadar (1411) hokimiyat tepasida turgan, Sulton Ahmadning keyingi avlodlari Shohruxga tobe boʻlgan holda Vosit, Shustar va Basra mulklariga egalik qilgan. 1432 yil jaloyiriylardan boʻlgan soʻnggi hukmdor Hasan II qora qoʻyunlilar tomonidan oʻldirilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Osiyo tarixi
Jaloyirlar

Jaloyirlar (Jaloirlar) — turkiy xalqlardan va oʻzbek urugʻlaridan biri. Rashiduddining yozishiga koʻra, jaloyirlar XII asrda Onon va Kerulen daryolari boʻyida yashashgan.

Ular 10 boʻlakka (qabilaga) boʻlingan, har bir qabilaning oʻz sarkardasi (qabila boshligʻi) boʻlgan. Jaloyirlarning katta bir qismi kidonlar bilan boʻlgan urushda yengilgach, Chingizxon ajdodlariga tobe boʻlgan. Chingizxon hukmronligi davrida, jaloyirlardan bir qancha eʼtiborli beklar va lashkarboshilar yetishib chiqqan. XII asrning oxiri va XIII asrning boshlarida jaloyirlarning katta qismi Yettisuv va Movarounnahrning ayrim viloyatlariga (Ohangaron vodiysi va Xoʻjand tumaniga) koʻchib kelib oʻrnashgan. 1370-yilda Amir Temur bu guruhni oʻziga tobe etadi, ammo jaloyirlar tez-tez qoʻzgʻolon koʻtarib turishgan. 1376-yildagi qoʻzgʻolon bostirilgach, ular bir qancha guruhlarga ajratilib, bir boʻlagi Toshkent vohasida qoldirilgan, qolganlari Movarounnahrning bir qancha tumanlariga (asosan, Zarafshon boʻylariga) koʻchirilgan. Shu tarzda Amir Temur jaloyirlarning Ohangaron va Xoʻjand ulusini tarqatib yuboradi. Oʻzbekistonda jaloyir nomi bilan bogʻliq qishloqlar bor.

XIII asr davomida jaloyirlarning katta bir guruhi Ozarbayjon va Iroqqa koʻchib Jaloyiriylar davlatini barpo etganlar.

Markaziy Osiyoda yashovchi jaloyirlar keyinchalik oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq va qirgʻiz millatlari tarkibiga kirgan. Qozoqlar tarkibidagi jaloyirlar yirik urugʻlarga boʻlingan: sirmonoq, oriqtinim, boychegir, qaychili, sigirchi, bolgʻali, kuchuk, qorachopon, andas, qalps, mirza, oʻroqli, oqboʻyim. Qirgʻizlar tarkibida jaloyirlarning kuchuk, mingʻitay, supatay urugʻlari boʻlgan. Oʻzbeklar tarkibida jaloyirlarning ikki yirik qaychili va bolgʻali urugʻlari hamda bir qancha urugʻ boʻlinmalari boʻlgan (qargʻali, boshqird, qaroabudal, qorakoʻli, qorachopon, chuvuldoq, jastaban va boshqalar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Jaloliddin imodiy

Jaloliddin telegramidiy (? - ?)— tilshunos olim. "Tarjamat ul-l-alfoz il-latiy varadat bil-xorazmiyya fi asnoi-l-kitobi-l-mavsum bi-"Qunyatil-munya" ("Tilakka erishish" kitobiga kirgan xorazmiycha soʻzlarning tarjimasi") kitobining muallifi. Asarda qad. xorazmiy tiliga oid soʻz va iboralarning forscha yoki arabcha izohi berilgan. Xorazmiy yozuvida bitilgan boshqa asar va hujjatlar nihoyatda kam boʻlganligi uchun bu asarning ilmiy ahamiyati katta. J. I. asarni ustozi Raziyuddin Qisoriyning taklifi bilan yozganligini aytadi. Asar 1382-yil kotib Ibrohim bin Sulaymon Qalasoniy tomonidan koʻchirilgan. Qoʻlyozma Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 3246).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaloliddin Manguberdi ordeni

"Jaloliddin Manguberdi" ordeni – Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofotlaridan biri, mamlakatning oliy harbiy mukofoti. Bu orden bilan mamlakat mustaqilligini, Vatan sarhadlarini, ona yurt tuprogʻini himoya qilishda hamda uni koʻz qorachigʻiday asrashda yuksak harbiy mahorat, qahramonlik va jasorat namunalarini koʻrsatgan, davlatning mudofaa qudratini mustahkamlashga ulkan hissa qoʻshgan qoʻmondonlik tarkibiga kiruvchi harbiy xizmatchilar mukofotlanadilar. 2000-yil 30-avgustda taʼsis etilgan. Orden 925 probali kumushdan tayyorlanadi, qirrador kumushrang nurlar taralgan beshburchak shaklga ega. Ordenning markazida, oq aylana bilan hoshiyalangan doirada taralayotgan nurlar fonida Jaloliddin Manguberdining qabariq zarhal tasviri joylashgan. Orden koʻkrakning oʻng tomoniga, Amir Temur ordenidan keyin taqiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Taqdirlanganlar 

 

Turkum:Oʻzbekiston: Ordenlar
Jaloliylar

Jaloliylar — Usmonli turk saltanati (asosan, Kichik Osiyo)da hukumatga qarshi 16—17-asrlarda koʻtarilgan qoʻzgʻolonlarning qatnashchilari. 1519-yil Toʻkat sh.da boʻlib oʻtgan qoʻzgʻolon rahbari Jalol nomi bilan atalganlar. J.ning koʻpchiligini dehqonlar, sipohiylar tashkil etgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jalolobod (maʼnolari)

Jalolobod:

 Jalolobod (Afgʻoniston) — Afgʻonistondagi shahar, Nangarhor viloyatining maʼmuriy markazi;
 Jalolobod (viloyat) — Qirgʻizistondagi viloyat;
 Jalolobod (shahar) — Qirgʻizistondagi shahar, Jalolobod viloyatining maʼmuriy markazi;
 Jalolobod (Rasht tumani) — Tojikistonning Rasht tumanidagi daha;
 Jalolobod (Hisor tumani) — Tojikistonning Hisor tumanidagi daha;
 Jalolobod (Abarkuh) — Eronning Yazd viloyati Abarkuh hududiga qarashli qishloq.
 Jalolobod (Toyloq tumani) — Samarqand viloyati, Toyloq tumani, qarashli mahalla.
Jalolobod zilzilasi

Jalolobod zilzilasi - 1959-yil 28 mayda Fargʻona vodiysining sharqiy qismida Jalolobod sh. yonida sodir boʻlgan. Zilzila kuchi epitsentrda 7 ball, magnitudasi 5,3. Zilzila 18 km chuqurlikda joylashgan granit qatlamlar orasidagi yoriqlarning siljishi natijasida roʻy bergan. Zilzila oqibatida Jalolobod sh. va unga yaqin boʻlgan aholi yashaydigan yerlarda bir kancha imoratlar buzilgan. Zilzila kuchi Oʻzbekistonning Xonobod, Andijon, Uchqoʻrgʻon va Namangan sh.larida 3—4 ball atrofida sezilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Turkum:Qirgʻizistondagi zilzilalar
Turkum:1959-yildagi zilzilalar
Toʻxtasin Jalolov

Toʻxtasin Jalolov (1909.21.7, Fargʻona tumani — 1984.13.4, Toshkent) — yozuvchi, adabiyotshunos va tarjimon. Fargʻonadagi pedagogika kursini tugatgach (1925), Shahrixonda oʻqituvchilik qilgan. Samarqand pedagogik institutida oʻqigan (1931—33). Toshkentdagi kechki pedagogika institutini tugatib (1938), shu institutda, „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasida (1938— 41) ishlagan. 

Qatagʻon qilinib, Sibir va Uzoq Sharqdagi qamoq lagerlarida va surgunda boʻlgan (1941-yil iyul — 1955-yil yanvar). 1955-yilda oqlangach, Oʻzbekiston davlat nashriyotida va Badiiy adabiyot nashriyotida (1955—61), Oʻzbekiston Fanlar akamediyasining Til va adabiyot institutida (1961), „Sharq yulduzi“ jurnalida (1962— 63) ishlagan. 

Adabiyotshunoslik faoliyatida Alisher Navoiy ijodini tahlil qilish („Hamsa talqinlari“, 1960, 1968), oʻzbek shoiralari merosini toʻplash va tadqiq etish („Oʻzbek shoiralari“, 1959, 1970, 1980; „Bonu“ 1963; „Qizlar qasidasi“, 1976) hamda oʻzbek adabiyoti, xususan, sheʼriyati masalalari boʻyicha tadqiqotlar („Yashasin tabassum“, 1965; „Nafosat olamida“, 1974) asosiy oʻrin tutadi. 

„Pahlavon Mahmud“(1961) ilmiy asarini yozgan, „Oʻzbek adabiyoti tarixi“ xrestomatiyasi 1-jildini (1941) tuzgan. „Oltin qafas“(1962) qissasi muhabbat mavzuiga bagʻishlangan. Asarda moddiy boy, ammo maʼnaviy qashshoq insonlar oilaviy hayotda hech qachon baxtli boʻlolmaydilar, degan fikr olgʻa surilgan.

Jalolov Rabindranat Tagor, Sadriddin Ayniy, Pahlavon Mahmud, Abulqosim Lohutiy, Vera Smirnova-Rakitina va boshqa yozuvchilarning asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Vafotidan keyin, 2025-yilda „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan.

 Adabiyot 
 Yunusov M., „Saxiy qalamlar“, Toshkent, 1975.

 

Turkum:Adabiyotshunoslar
Gʻiyosiddin Jalolov

Gʻiyosiddin  Jalolov (1903 — Toshkent — 1984.9.4) — birinchi oʻzbek astronomlaridan biri. Oʻzbekistonda astronomiyaning rivojlanishiga samarali hissa qoʻshgan. Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1937). Ilmiy va amaliy ishlari oʻrta asrlar Oʻrta Osiyo astronomiya tarixiga oid. Jalolov "Sekstant — Ulugʻbek rasadxonasining asosiy quroli" (M., 1974), "Samarqand rasadxonasining sayyoralar jadvalini tuzish masalasiga doir" (M., 1955), "Kuragoniy zijining boshqa zijlardan farqi" (M., 1955), "Gʻiyosiddin Jamshid — 15-asrning yirik astronomi, matematigi" (M., 1957) va b. asarlar muallifi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:1984-yilda vafot etganlar
Turkum:9-aprelda vafot etganlar
Jalyuzi

Jalyuzi (frans. jalousie) — 1) xonalarni quyosh nuri, yogʻin-sochin va b.dan muhofaza qilish uchun derazalarning tashqi tomoniga oʻrnatiladigan panjarasimon moslama. Temir-beton, alyuminiy, plastmassa, yogʻoch va b. materiallardan bir-biriga parallel oʻrnatilgan plastinkalar tarzida yasaladi. J. yordamida xonaga tushadigan yorugʻlikni va kiradigan havoni bir meʼyorda tutib turish mumkin; 2) ichki yonuv dvigatelining sovitish tizimida radiator oldiga oʻrnatiladigan metall plastinkalar. Haydovchi kabinada oʻtirib J. yordamida radiatorni sovitadigan havo oqimini rostlab turishi mumkin. J. koʻpincha, radiatorning yuqori bakchasiga oʻrnatiladigan va radiatordagi sovituvchi suyuqlikning temperaturasiga qarab plastinkalarning vaziyatini oʻzgartiradigan termostat yordamida oʻz-oʻzidan boshqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jam

Jam (arab. — majmua) — oʻtmish Sharq musiqa ilmida jinslar majmuasidan hosil boʻladigan murakkab lad (parda) tuzilmalarining umumiy nomi. J.larning muayyan maqom, shoʻba, vvoza, murakkabotlar deb yuritiladi. J.lar jinslar tarkibi va oʻrniga koʻra turli xillarga ajratiladi. Forobiy, Ibn Sino, Ibn Zayla, Safiuddin Urmaviy, Qutbiddin Sheroziy, Abduqodir Marogʻiy, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobiddin al-Husayniy, Darvishali Changiyning musiqiy risolalarida J.larning tarkibiy va badiiy xususiyatlari xaqida maʼlumot berilgan. J.lar Oʻn ikki maqom tizimini oʻrganishda hamda Shashmaqom lad asoslarini aniqlashda katta ahamiyatga ega. J.lar orasida hozir oʻzbek va tojik musiqasining asosi hisoblangan Shashmaqom shoʻbalaridagi lad tuzilmalariga moye keladiganlari ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamaqdor

Jamaqdor (fors.) — Anushteginiylar sulolasi davrida xorazmshoxlar saroyida, devon ul-xosda xizmat qiluvchi shaxe. J. asosan, sultonning paxlavonlardan tashkil etilgan xos navkarlari (gvardiya)ni davlat tomonidan belgilangan miqdordagi maosh bilan taʼminlashga masʼul hisoblangan (qarang Oriz, Xazinachi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jambil

Jambil — labguldoshlar oilasiga mansub bir yillik xushboʻy oʻsimlik. Tarkibida efir moyi, alkaloidlar, oshlovchi moddalar, fitonsidlar bor. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda ziravor oʻsimlik sifatida ekiladi. Xonadonlarda dastlab urugʻini sepib, soʻngra niholini koʻchat qilib yetishtiriladi. Boʻyi 20—30 sm, poyasi yuqori qismidan shoxlaydi, barg chetlari tekis. Gullari pushti, boshoqsimon toʻpgullarga yigʻilgan, poya va shoxlarining uchiga joylashgan. Iyul—oktyabrda gullab, urugʻlaydi. Pazandalikda shoʻrva va suyuq oshlarga shoxchasi bilan solinadi. Meʼda-ichak kasalliklarini davolashda va yoʻtal, tish ogʻrigiga qarshi qoʻllash mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Bolgar oshxonasi
Turkum:Yalpizdoshlar
Turkum:Yevropa o'simliklari
Turkum:Ziravorlar
Jambul Jabayev

Jambul, Jabayev Jambul 1846. 16(28).2, Yettisuv viloyati — 1945.22.6, Olmaota — qozoqxalq shoiri va oqini. 15 yoshidan oʻlan ayta boshlagan. Oʻlan aytish sirlarini Suyumboy oqindan oʻrgangan. "Manas" eposi, "Goʻroʻgʻli" hamda oʻzi yaratgan "Oʻtagan botir", "Suranchi botir" kabi dostonlarni, shuningdek, "Ming bir kecha", "Shohnoma" asarlarini qozoq xalqi orasida aytib yurgan. Qozogʻistonning yirik oqinlari — Qulmambet, Sagʻimbek, Sarbas, Doʻstmagʻambet, Shoshuboylar bilan aytishuvda gʻolib chiqqan. Uning "Shikoyat", "Janis oqinga", "Quvgʻin", "Kambagʻalning ulushi", "Vasiyat", "Xon va oqin", "Oʻgʻlimga xat", "Oʻgʻlimning oʻlimi", "Otamga" va b. asarlarida qozoq xalqining oʻtmishi va zamonaviy hayoti, turkiy xalklar doʻstligi va birodarligi tasvirlangan. J.ga M. Shayxzoda "Jambul", Uygʻun "Oʻlan", Q. Muhammadiy "Doʻmbira" sheʼrlarini bagʻishlaganlar. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Jambul ulanlari", 1946). Qozogʻistondagi viloyat uning nomi bilan ataladi.

 

 Tandamali, 2 tomdnq, Almaati, 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻistonlik yozuvchilar
Jambul zilzilasi

Jambul zilzilasi - 1917-yil 10 mayda soat 14 dan 51 min. oʻtganda Qozogʻistonning Jambul viloyatida roʻy bergan. Zilzila epitsentri Qirgʻiziston tizmasi (Qirgʻiziston Olatovi)ning gʻarbiy chekkasida qariyb 20 km chuqurlikda joylashgan. Zilzila kuchi epitsentrda (Jalpoqtepa va Grodekovo qishloqlari) 7 ballga, magnitudasi 5,7 ga yetgan. Bu joylardagi binolarning koʻp qismi shikastlangan. Yer qimirlash zilzila oʻchogʻi atrofidagi 90 dan ortiq shahar va qishloqlarda qayd qilingan. Tebranishlar Bishkekdan tortib Andijon va Toshkentgacha sezilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar
Gulchehra Jamilova

Gulchehra Mannonovna Jamilova (1946.2.7, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (1992).

 Hayoti 
Oʻzbekiston xoreografiya bilim yurtini (1964), Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini (1968) tugatgan. Ijodiy faoliyatini „Bahor“ davlat xalq raqs ansamblida raqqosalikdan boshlagan. 1966-yildan hozirgi Oʻzbekiston milliy akademik drama teatrining aktrisasi (1987—91 yillar Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrida ishlagan). J. ijodining boshlanish davridayoq Silviya („Veronalik ikki yigit“), Aqiqa („Qonli sarob“), kinoda Kumush („Oʻtgan kunlar“) rollarini ijro etib, begʻubor yoshlikka xos maftunkor chiroy, pokiza orzu va intilish hissiyotlariyu, mushkul qismatning fojiali tugʻyonlarini tabiiy va taʼsirchan vositalar bilan tasvirladi.

Teatrdagi eng yaxshi rollari: Feruza („Mirzo Ulugʻbek“), Gulsanam („Abu Rayhon Beruniy“), Ozoda („Imon“), Shakuntala („Yoʻqolgan uzuk“), Gulchehra („Koʻrmayin bosdim tikonni“), Kamola („Gang daryosining qizi“), Jamila („Boy ila xizmatchi“), Zebunniso („Zebunniso“), Dezdemona („Otello“), Oysara („Alla“), Nodirabegim („Figʻon“), Bibixonim („Sohibqiron“) va b. Aktrisa kinoda ham bir qancha rollar ijro etgan: Gulchehra („Qalbingda quyosh“), Giri („Nur va soyalar“), Manzura („Shiddat“), Gulnora („Ehtiros qurbonlari“), Malkane („Sevgi afsonasi“), Oftoboyim („Oʻtgan kunlar“) kabilar shular jumlasidan. Shuningdek, videofilmlar (Aziza, „Imon“; Xadicha, „Soʻnggi oʻq“; Manzura, „Shaytanat“), telefilmlar (Zulayho, „Toʻlqinlar“; Farida, „Kunda izgʻirin“ va boshqalar)da ham qismati, tabiati, yoshi bir-biriga oʻxshamagan badiiy obrazlar olamini yaratdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil8 mart – Xalqaro xotin-qizlar kuni munosabati bilan mukofotlash toʻgʻrisida

 Filmografiyasi 
+YilNomiObrazIzoh2023Abdulla OripovXanifa Mustafoyeva, Abdulla Oripovning rafiqasining keksalik davriBosh rol2006Haqiqiy erkaklar oviShohidaning onasi

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:Dublyaj ustalari
Turkum:Oʻzbekistonlik dublyaj ustalari
Jamiyat

Jamiyat  – kishilarning tarixan qaror topgan hamkorlik faoliyatlari majmui hisoblanadi. Jamiyatdagi hamma narsa (moddiy va maʼnaviy boyliklar, insonlar hayoti uchun zarur boʻlgan shart-sharoitlarni yaratish va boshqalar) muayyan faoliyat jarayonida amalga oshadi. Insonlar faoliyati va ular oʻrtasidagi ijtimoiy munosabatlar Jamiyatning asosiy mazmunini tashkil etadi. Bular ishlab chiqarish, oilaviy, siyosiy, huquqiy, axloqiy, diniy, estetik faoliyatlari va ularga moye keluvchi munosabatlardir. Jamiyat moddiy ishlab chiqarishsiz boʻlmaydi. Unda insonlarning oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy va boshqaga boʻlgan ehtiyojlari qondiriladi. Jamiyatda jamiyatning tabiat bilan oʻzaro taʼsiri namoyon boʻladi. Odamlar oʻzining moddiy ishlab chiqarish faoliyatida irodasi va ongiga bogʻliq boʻlmagan holda ishlab chiqarish munosabatlariga kirishadi. Jamiyat taraqqiyoti tabiiy-tarixiy, qonuniy jarayondir. Moddiy ishlab chiqarish Jamiyatning ijtimoiy tuzilishi, yaʼni muayyan ijtimoiy qatlam, toifa va guruhlarning rivojlanishiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Jamiyatda turli qatlam va toifalarning mavjudligi mehnat taqsimoti, shuningdek, ishlab chiqarish vositalariga boʻlgan mulkchilik munosabatlari, jamiyatda yaratilgan moddiy boyliklardan oladigan ulushiga bogʻliq. Bular Jamiyatdagi kishilarning faoliyati hamda daromadiga qarab turli kasbiy va ijtimoii guruhlarga ajralishining negizidir. Jamiyat hayoti iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy-maʼnaviy sohalarga ajraladi. Iqtisodiy soha moddiy boyliklarni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va isteʼmol qilishni oʻz ichiga oladi. Unda mamlakatning xoʻjalik hayoti tashkil etiladi, uning turli tarmoqlarining oʻzaro bogʻlikligi hamda xalqaro iqtisodiy hamkorlik amalga oshiriladi Bu jamiyat taraqqiyoti uchun eng asosiy sohadir. Ijtimoiy soha jamiyat dagi ijtimoiy guruhlar, tabaqalar, toifalar hamda milliy birliklar, ularning ijtimoiy hayoti va faoliyatini uygʻunlashtiradi (qarang Ijtimoiy guruhlar). Siyosiy soha turli ijtimoiy toifa va guruhlar, milliy birliklar, siyosiy partiyalar va harakatlar, jamoat tashkilotlarning oʻz siyosiy faoliyatini amalga oshiruvchi makondir. Ularning faoliyati Jamiyatdagi oʻrnatilgan siyosiy munosabatlar asosida oʻz siyosiy manfaatlarini amalga oshirishga qaratiladi (qarang Jamiyatning siyosiy tizimi). Maʼnaviy sohada kishilar turli maʼnaviy qadriyatlarni yaratadi, tarqatadi va Jamiyatning turli qatlamlari tomonidan oʻzlashtiriladi. Bu soxaga adabiyot, sanʼat, musiqa asarlari bilan bir qatorda kishilarning bilim saviyasi, fan, axloqiy meʼyor va umuman olganda, Jamiyathayotining maʼnaviy mazmunini tashkil qiluvchi narsalar kiradi (qarang Maʼnaviyat).

Hozir Oʻzbekistonda Jamiyat taraqqiyotining eng asosiy muammosi insonlarning, ayniqsa yosh avlodning maʼnaviy dunyosini shakllantirish va boyitish, ularni istiqlol mafkurasi asosida tarbiyalash, oʻzbek xalqining boy madaniy va maʼnaviy merosi, qadriyatlari, anʼanalari va urf-odatlarini egallashlari uchun shart-sharoit yaratishdir. Oʻzbekistonda fuqarolik, huquqiy, demokratik, dunyoviy jamiyat barpo etilmoqda.

 

 

Turkum:Jamiyat
Jamiyat orollari

Jamiyat orollari - Tinch okeanning Polineziya o.lari guruhida. Fransiya mulki. J. o. — Shamolli va Shamolsiz orollar guruhidan iborat. Mayd. 1,6 ming km. Maʼmuriy markazi Papeete (Taiti o.da). Orollarning koʻpi vulqon orollar boʻlib, marjon riflari bilan oʻralgan. Bal. 2241 m gacha. Eng katta oroli — Taiti. Iqlimi tropik iqlim. Oʻrtacha tempatura martda 26°, avgustda 20°. Yillik yogʻin 1500–2500 mm. Kokos palmasi, sandal, vanil daraxtlari, banan, shakarqamish, paxta, ananas va b. oʻstiriladi. Baliq ovlanadi, marvarid yigʻiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Okeaniya
Jamiyatning siyosiy tizimi

Jamiyatning siyosiy tizimi — davlat sifatida tashkil topgan jamiyatning muayyan siyosiy vazifalarni amalga oshiruvchi ijtimoiy muassasalari majmui. Davlat, partiyalar, kasaba uyushmalari, diniy tashkilotlar, shuningdek, siyosiy maqsadlarni koʻzlovchi barcha tashkilot va harakatlarni oʻz ichiga oladi. Jamiyatning siyosiy tizimining bosh bugʻini davlatdir. Davlat jamiyatning ijtimoiy muassasalari huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini taʼminlaydi, ularga ijtimoiy hayotda ishtirok etish uchun teng huquqiy imkoniyatlar yaratadi. Siyosiy tizim — davlat ichki tuzilishi jihatlarining oʻzaro aloqalari va taʼsirining eng muhim, doimiy xususiyatlarini ifodalovchi ijtimoiy-siyosiy munosabatlar tizimi ham boʻlib, siyosiy hokimiyatni, umuman davlat muassasalari tizimini va ularning asosiy tashkiliy shakllarini belgilab beradi. Siyosiy tizim har bir mamlakatning mavjud shart-sharoitlari bagʻrida shakllanadi, odatda, mamlakat konstitutsiyasida va boshqa qonun hujjatlarida mustahkamlab qoʻyiladi. Jamiyat demokratlasha borgan sari siyosiy tizimning xilma-xil koʻrinishlari oʻz faoliyatini namoyon eta boradi. Xalqning keng qatlami va turli yosh, kasb hamda soha vakillarining bu tizimda ishtirok etish imkoniyati kuchayadi.

Oʻzbekistonning siyosiy tizimi Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida, shu asosda qabul qilingan qonunlar hamda boshqa rasmiy hujjatlarda oʻz ifodasini topgan, hokimiyatni qonun chiqaruvchi hokimiyat, iekro etuvchi hokimiyat va sud hokimiyatita taqsimlash tamoyili asosida tuzilgan. Oʻzbekistonda qonunda belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazilgan kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar (Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi (XDP), Oʻzbekiston Milliy tiklanish demokratik partiyasi, Oʻzbekiston Fidokorlar milliy demokratik partiyasi, Oʻzbekiston „Adolat“ sotsialdemokratik partiyasi), „Xalq birligi“ harakati, Yoshlarning „Kamolot“ ijtimoiy harakati, diniy tashkilot va birlashmalar, ijtimoiy jamgʻarmalar faoliyat koʻrsatadi. Inson huquqlari boʻyicha vakil (ombudsman), inson huquqlari boʻyicha respublika milliy markazining faoliyati inson huquqlariga rioya etishni umummillat darajasida rivojlantirishga qaratilgan. Oʻzbekistonning siyosiy tizimi hozirgi davrdagi ilgʻor demokratik davlatlar tajribasini oʻzida aks ettiradiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Jammu

Jammu — Hindistonning shim.dagi shahar. Jammu va Kashmir shtatida, Tavi daryosi vodiysida. Shtatning ikkinchi maʼmuriy markazi (qishki qarorgoh). Aholisi 250 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Himolay togʻlari etagidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Savdo markazi. Kimyo, toʻqimachilik sanoati, hunarmandchilik rivojlangan. Ipak yigirish, sholi oqlash korxonalari bor. Kulolchilik buyumlari, dori-darmon, rezina va charmdan turli buyumlar ishlab chiqariladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Hindiston shaharlari
Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Jammu va Kashmir

Jammu va kashmir - Hindiston union territory (2019 yildan). Mayd. 222 ming km. Hududning bir qismini Pokiston hukumati nazorat qilib kelmoqda. Maʼmuriy markazi — Srinagar sh., qishki qarorgohi — Jammu sh. Jammu va Kashmir Hindistonning shim.-gʻarbidagi eng chekkasida joylashgan, gʻarbda Pokiston, shim. da Afgʻoniston, shim.-sharqda Xitoy bilan chegaradosh.

Mil. av. 3-asrda imperator Ashoka davrida Jammu va Kashmirga budda dini kirib kelgan, keyinchalik Kushonlar hukmronlik qilgan davrda ham buddizmga eʼtiqod qilingan. U yerda oʻsha davrda hindu va budda madaniyatining uygʻunlashuvi vujudga keldi. 4—6-asrlarda Kashmir Guptalar davlati, soʻngra Ujjayn saltanati tasarrufiga oʻtdi. 697—738 yillarda Kashmir hind hukmdorlarining eng mashhuri boʻlgan Lalitaditiya tuzgan davlat tarkibida boʻldi. Islom Jammu va Kashmirga 13—14-asrlarda kirib borgan. 16-asr oxirlarida Jammu va Kashmir boburiylar sulolasining vakili Akbar davlati tarkibiga kirgan.

Aholisi 10,1 mln. kishi (2001). Asosiy tillari: kashmiri, dogri, gijri, urdu, balti, pahari, dadri, ladakhi. Shtat aholisining 66% musulmonlar boʻlib, Hindistonning musulmon aholisi eng koʻp boʻlgan shtati hisoblanadi. Aholining 30% ni hindular, 4% ni sikxlar va buddaviylar tashkil etadi.

Tabiati. Jammu va Kashmir hududini shim.gʻarbdan jan.-sharqqa Qoraqurum va Gʻarbiy Himolay togʻlarining tizmalari kesib oʻtgan. Jan.-gʻarbida, Pir-Panjal va Katta Himolay tizmalari orasida Kashmir vodiysi joylashgan (oʻrtacha bal. 1600 m). Togʻ yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli oʻrmonlar, togʻ tepalarida uz. 60–70 km li muzliklar bor. Iqlimi togʻ subtropik iqlim, qishi shimoli-sharqida sovuq, quruq, jan.-gʻarbida mussonli va iliq. Yirik daryolari: Hind daryosi va uning irmoqlari — Gilgit va Jalat. Gidroenergiya resurslariga boy. Kashmir vodiysi Jammu va Kashmirning eng obod qilingan va iqtisodiy jihatdan rivojlangan qismi.

Xoʻjaligi. Shtat aholisining 80% qishloq xoʻjaligida band. Asosiy ekinlari: sholi, makkajoʻxori, bugʻdoy. Sabzavotchilik, polizchilik va bogʻdorchilikda (yongʻoq, bodom, olma, nok, shaftoli va b.) tovar mahsulot yetishtiriladi. Dorivor oʻsimliklar plantatsiyalari bor. Yaylov chorvachiligi rivojlangan: qoʻy, qoramol boqiladi. Aholi pillachilik bilan ham shugʻullanadi.

Shtatda hunarmandchilik rivojlangan. 40 mingga yaqin mayda sanoat korxonasi bor. Pillakashlik va jun gazlama fabrikalari, duradgorlik va mexanika ustaxonalari, koʻn-charm va gilam korxonalari bor. Yogʻoch oʻymakorligi buyumlari i. ch., gilam va shol roʻmol toʻqish, kashta tikish, kumush buyumlari i. ch., zargarlik buyumlari tayyorlash qadimdan keng tarqalgan. Temir yoʻl Jammu sh.gacha qurilgan. Avtomobil yoʻllarining uz. 12,7 ming km. Shtatda 3 ta aeroport bor: Srinagar, Jammu, Lex.

Jammu va Kashmirdan mamlakatning boshqa rayonlariga yogʻoch-taxta chiqariladi. Oʻrmonlarda smola yigʻib olinadi. Moʻynali hayvonlar ovlanadi. Kashmir vodiysi iqlimining yumshoqligi va manzarali joylarning koʻpligidan xalqaro turizmning muhim markazlaridan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jamna

Jamna, Yamuna — Hindistondagi daryo, Gang daryosining eng uzun va sersuv oʻng irmogʻi. Uzunligi 1384 km, havzasining mayd. 351 ming km. Akcar tizmasining (Markaziy Himolay togʻlari) jan. yon bagʻridan boshlanadi. Yuqori qismi aksar chuqur daralardan, oʻrta va quyi oqimi Hind-Gang tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 2,5 ming m3/sek. Yozgi musson yomgʻirlari davrida ayniqsa sersuv boʻlib, koʻpincha toshadi. Quyilish yeridan Dexli shahargacha kemalar qatnaydi. Daryo suvidan sugʻorishda keng foydalaniladi. Jamna boʻyida Dehli, Agra, Iloxobod shagharlari joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Hindistondagi daryolar