Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Muxtor Avezov

Muxtor Umarxonovich Avezov (1897.28.09, Sharqiy Qozogʻiston (sobiq Semipalatinsk) viloyati Abay tumani – 1961.27.06, Moskva) – qozoq yozuvchisi, olim. Qozogʻiston Fanlar Akademiyasida (1946), filologiya fanlari doktori (1952), Qozogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1957). Semipalatinskdagi madrasada hamda oʻsha yerdagi 5 sinfli rus maktabida oʻqigan, soʻng oʻqituvchilar semi-nariyasini tamomlagan (1917). Abay ovulida sahnalashtirilgan (1917) "Yenglik – Kebek" intermediyasi bilan qozoq dramaturgiyasiga asos soldi. Toʻngʻich qozoq teatri (hozirgi Avezov nomida) – Qozogʻiston davlat akademik drama teatri ham 1926-yil 13-yanvarda shu pyessani sahnalashtirib ochilgan. Avezovning dramatik asarlari qozoq dramaturgiyasining rivojlani-shiga katta hissa boʻlib qoʻshildi. Avezov 20-yillarda Toshkentda yashadi va Oʻrta Osiyo davlat universiteti aspiranturasida oʻqidi (1928). Mashhur oʻzbek yozuvchisi Abdulla Qodiriy romanlaridan kuchli ilhomlandi. 1920–30- yillarda Toshkentdagi qozoq nashriyotida adabiy-badiiy, ijtimoiy-siyosiy "Choʻlpon" jurnali bilan bir necha adabiy toʻplam nashr etilgan. Avezov 1922–23-yillarda Toshkentdalik vaqtida "Kundoshlar" pyessasi, hikoyalari, "Asov tulporlar haqida" (1922), "Qozoq qalamkashlariga ochiq xat" (1922) maqolalari shu jurnalda bosildi. Avezovning "Abay", "Abay yoʻli" epopeyasi qozoq xalqi hayotiga bagʻishlangan boʻlib, u oʻz davrida yuksak bahoga sazovor boʻldi. Asarda qozoq xalqining 19-asrdagi ogʻir, ziddiyatlarga toʻla hayoti badiiy aks ettirilgan. Oʻsha davrdagi qozoq dashtini qamrab olgan nodonlik va johillik toʻsiqlarini yenggan Abayning oʻz xalqi asl farzandi, mutafakkir, insonparvar shoir darajasiga koʻtarila olishi asarda mohirlik bilan tasvirlangan. "Abay yoʻli"ni Zumrad (Orifjonova) 1950–60- yillarda oʻzbek tiliga tarjima qilgan. U boshqa xalqlar tillariga ham tarjima qilindi. Janubiy Qozogʻiston chorvadorlari hayotiga bagʻishlangan "Ravnaq" romani vafotidan soʻng bosilib chiqdi (1962). 20-yillarda qozoq choʻllarida yuz bergan ocharchilik va boshqa dahshatli voqealar aks ettirilgan "Ogʻir sinov" romani ham vafotidan soʻng nashr etildi. Avezov ijodiy, ilmiy ishlar bilan birga, 30 yildan ortiq (1928–61) Olmaota pedagogika instituti, Qozogʻiston va Moskva davlat universitetlarida pedagoglik faoliyatini qoʻshib olib bordi. Avezov umrining koʻp yillarini shoʻro mafkurachilarining ogʻir tazyiqi va ta’qibi ostida oʻtkazishga majbur boʻldi.Yozuvchi turkiy xalqlar adabiyoti tarixini teran tadqiq etuvchi koʻplab maqolalar yaratdi. Uzoq yillar davomida turkiy xalqlar ogʻzaki ijodi namunalarini, xususan xalq dostonlarini keng targʻib qildi. "Er Targʻin", "Alpomish", "Manas" dostonlarini tadqiq etdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻistonlik yozuvchilar
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:1961-yilda vafot etganlar
Turkum:27-iyunda vafot etganlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
Sapargul Avezova

Sapargul Avezova (1927.7.7, Xalqobod) – Qoraqalpogʻiston (1957) va Oʻzbekiston (1967) xalq artisti. 1945-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida aktrisa. Asosiy rollari: Komila Shokirovna („Birinchi muhabbat“), Parshagul („Suymaganga suykanma“), Xadicha („Sarvqomat dil-barim“), Erita („Gerostatning nomi oʻchsin“), Xumor („Berdaq“), Qorasoch („Shubha“), Jannat xola („Qaynona“), Tangabika („Oy tutilgan tunda“), Far-monbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Xumor ona („Ernazar Olakoʻz“) va boshqa A. ijodining qamrovi keng, maishiy dramatik, oʻtkir harakterli komediya janridagi rollarni meʼyoriga yetkazib ijro qiladi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1980).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Avelyaneda

Avelyaneda – Argentinadagi shahar. Katta Buenos-Ayres tarkibiga kiradi. Aholisi 347 ming kishi (1991). Avelyaneda tuguni, La-Plata qoʻltigʻidagi port, mamlakatning eng yirik sanoat markazi. Asosan chorvachilik mahsulotlari (goʻsht, jun, teri) va neftni qayta ishlaydigan, metallurgiya, toʻqimachilik, koʻn poyabzal sanoati korxonalari bor. Kema remont qilinadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avenarius Rihard

thumb|Richard Avenarius

AVENARIUS (Avenarius) Rihard (1843.19.11-1896.18.8) -shveysar fay-lasufi. E. Max bilan bir vaqtda empiri-okrititsizmga asos solganlardan biri. A.ning falsafiy qarashlari dunyoning negizida sezgilar yotadi, degan tezisga asoslangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aventin bloki

Aventin bloki – Italiyada fashistlar diktaturasiga qarshi kurashgan antifashistik partiyalar bloki. Sotsialist deputat, antifashist Mateotti fashistlar tomonidan oʻldirilgach (1924-yil 10-iyun), muxolifiyatdagi deputatlar bundan gʻazablanib, parlamentdan chiqib ketadilar va Rimdagi Aventin tepali-gida toʻplanib "Oppozitsiyami fraksiyalar komiteta" ni tuzadilar. Shu tariqa mazkur uyushma "Aventin bloki" nomini oldi. Blokka xalq partiyasi (katoliklar), respublikachilar, sotsialistlar va boshqa partiyalar vakillari hamda partiyasiz deputatlar uyushdilar. Mussolini hukumati Aventin blokining qat’iyatsizligi va zaifligidan foydalanib, 1926-yilda uni tor-mor qildi. Ommadan ajrab qolgan blok a’zolari fashizmga qarshi izchil kurasha olmay, tezda tarqab ketdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Averroizm

thumb|255x255px|Ibn Rushd. Italyan rassomi Andrea di Bonaiutoning tasviri. Florensiya, 14-asr.
Averroizm — arab mutafakkiri Ibn Rushd (lotincha: Averroes) va uning tarafdorlarining falsafiy ta’limoti. 

Averroizm vakillari oʻrta asr va ilk Uygʻonish davrida Aristotel, Forobiy, Abu Ali ibn Sino falsafasining ilgʻor tomonlarini rivojlantirdi. Averroizm musulmon aqidachiligi va katolitsizm falsafasiga qarshi chiqib, arab xalifaligida va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida sxolastikaga qarshi kurash olib borishda qoʻl keldi. Dunyoning abadiyligi, uning hech kim tomonidan yaratilmaganligi haqidagi gʻoyalari, shuningdek bilimni e’tiqodga, falsafani ilohiyotga qarshi qoʻyganligi sababli averroizm ruhoniylarning gʻazabiga duchor boʻldi. (manba keltirish kerak)

Ibn Rushd Forobiy va Ibn Sino fikrlarini yanada taraqqiy ettirib, "Ikki tur haqiqat" ta’limotiga asos soldi. Bu ta’limotga koʻra, "falsafiy haqiqat" va "liniy haqiqat" mustaqil ravishda mavjud boʻlib, ular turli sohalarda yetakchilik qiladi, xususan ilm-fanda "falsafiy haqiqat"ga rioya etish zarur. Bu ta’limot falsafani, ilmni mustaqil taraqqiy ettirishda katta ahamiyatga ega boʻldi. Ibn Rushd asarlari lotin tiliga tarjima qilinganligi tufayli averroizm Gʻarbiy Yevropa mamlakatlariga keng yoyildi. Xususan 13-asrda Parij untida averroizmning ta’siri kuchli edi. 14–16-asrlarda averroizm Shimoliy Italiya, Fransiyada keng tarqaldi. Averroizm katolik cherkovi tomonidan keskin qoralandi, uning tarafdorlari quvgʻin va ta’qib qilindi (yana qarang Ibn Rushd).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avj

Avj – choʻqqi, baland) – 1) Oʻn ikki maqom majmuasidagi ma’lum shoʻba nomi. 2) Musiqa asarining yuqori pardalardagi choʻqqisi, kulminatsiya doirasi, ya’ni musiqa asarining eng baland registrdagi davomli kuy tuzilmasi.

Maqomlarning cholgʻu va ayniqsa aytim boʻlimlari, ashula, katta ashula, suvora va yirik shaklli cholgʻu kuylardan keng oʻrin olgan. Avjlarning asosiy – kichik avj, oʻrta avj, katta (yoki yuqori) avj deb yuritiladi. Shoʻbalarning miyonxat tuzilmasini kichik avjga, dunasrni – oʻrta avjga va namudlarni – katta avjga qiyoslash mumkin. Avjlar musiqa asarlari bayoni va rivojida shakllantiruvchi va ifodalovchi ahamiyatga ega. Ashulalardagi she’r mazmuni, fikr va his-tuygʻularning ta’sir kuchini musiqiy vositalar yordamida teranlashtiradi. Avj ishlatish an’anasi oʻzbek va umuman Sharq bastakorlik san’atida, shuningdek hofizlar va sozandalarning ijrochilik mahorati tufayli mukammallashib ma’lum tabiiy qonuniyat sifatida vujudga kelgan. Shashmaqom shoʻbalarining katta avji oʻndan ortiq namud va ikki avj (Zebo pari va Turk)ning turli birikmalaridan tuziladi. Zebo pari va Turk avjlarini qoʻllashda namudlardagi kabi muayyan ijodiy erkinlik mavjud.
Avia...

Avia... (lotincha: avis – qush) – qoʻshma soʻz boʻlagi; aviatsiyaga oidlikni bildiradi. Mas, aviagorizont, aviatrassa.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviabank

"Aviabank" – Oʻzbekistondagi universal aksiyadorlik tijorat banki. 1990-yil dekabrda tashkil topgan. Toshkent shahrida joylashgan. Asosan respublikada aviatsiya transporti va unga xizmat koʻrsatadigan infratuzilmalarni rivojlantirishga, moliya-kredit resurslarini jalb qilishga koʻmaklashadi, yuridik va jismoniy shaxslarga turli bank xizmatlari koʻrsatadi. Aksiyadorlik kapitali summasi 50, zaxira kapitali 76,5, berilgan kreditlar 73,2, koʻrilgan yillik foyda 143,2; jami aktivlari 475,5 mln. soʻm (1997-yil 1-yanvar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻzbekiston banklari
Aviagorizont

Aviagorizont – haqiqiy ufq (gorizont) vaziyatini koʻrsatuvchi giroskopik asbob. Aviagorizont samolyot yoki boshqa uchish apparatining koʻndalang va boʻylama ogʻish burchaklarini koʻrsatadi. Rotori giroskop bilan bogʻlangan mil (strelka) sun’iy ufqni koʻrsatib turadi. Rotor oʻqi tik vaziyatda boʻlganda mil gorizontal vaziyatni egallaydi. Uchuvchi aviagorizont shkalasidagi samolyot qiyofasi (silueti)ning sun’iy ufq miliga nisbatan olgan vaziyatiga qarab, samolyotning haqiqiy ufqqa nisbatan vaziyatini aniqlaydi. Dastlab, pnevmatik (havoli) giroskop va tuzatish kirituvchisi boʻlgan aviagorizont qoʻllangan, hozir elektr giroskop va tuzatish kirituvchili aviagorizont ishlatiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviadesant artilleriya qurilmasi

Aviadesant artilleriya qurilmasi – havo-desant qoʻshinlari tarkibida harakat qiladigan oʻziyurar jangovar mashina. Asosan oʻt ochish quvvati, zireushligi bilan ajra-lib turadigan, oʻzicha harakat qila ola-digan maxsus mashina hisoblanadi. Turli (zirhlangan) ob’ektlarga qarshi qoʻllanadi. Ogʻirligi qurolning ka-libriga qarab 3 t dan 20 t gacha. Desant tushiriladigan joyga (qarang Havo desanti) samolyot yoki vertolyotlar bilan yetkaziladi, yerga parashyutlarda tashlanadi, samolyot yoki vertolyotlarda aerodromdan, qoʻnish maydonlaridan jang maydoniga yetkazi-ladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviadesant tanki

Aviadesant tanki – harbiy desant qoʻshinlari tarkibida turli maqsadlarda foydalaniladigan, butunlay zirxlangan, ixcham, har qanday sha-roitda yurishga moʻljallangan jangovar mashina (yengil tank). Ogʻirligi 7–8 t. Desant tushiriladigan joyga Aviadesant tanki samolyot yoki vertolyotda yetkaziladi va yerga parashyutda tushiriladi yoki samolyot (vertolyot) aerodrom yoki qoʻnish maydoniga qoʻngandan soʻng yerga tushiriladi. Zamonaviy Aviadesant tanki bemalol aylana oladigan minoraga oʻrnatilgan turli zambarak va pulemyotlar bilan ta’minlangan. U dushmanning poʻlat zirxli turli xil oʻt ochish vositalariga va jonli kuchiga zarba bera oladi. Aviadesant tanki 2-Jahon urushida qoʻllangan va hozir ham oʻz ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviakompas

Aviakompas – uchish apparatlarida ishlatiladigan navigatsiya asbobi (qarang Kompas, Havo navigatsiyasi). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avial

Avial, aviatsiya aluminiysi – bolgʻalanadigan aluminiy qotishmasi. Tarkibida magniy (0,45–0,9%), krem-niy (0,15-1,2%), mis (0,2-0,6%), marganes (0,15-0,3%) (yoki shuncha miqdordagi xrom), temir (koʻpi bilan 0,5%) bor. Bolgʻalash va shtamplash yoʻli bilan undan samolyot va vertolyot qismlari tayyorla-nadi. Avial juda plastik, oʻrtacha mustahkam, zanglamaydi, toblab ishlangandan keyin mustahkam boʻlib qoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aviatsiya
Aviamodelchilik

Aviamodelchilik (avia... va lot modulis – oʻlchov) – uchish apparati modellarini yasash va uchirish. A. yoshlar texnik ijodi dan biri. Uchmay-digan (geometrik shakli oʻxshatiladigan tarixiy yoki zamonaviy samolyot nus-xasi) va uchadigan modellar bilan shugʻullanadigan xillari bor. Uchadigan model uchish tarzi, oʻlchami, dvigatelining turiga qarab erkin uchadigan, kordli va radio bilan boshqariladigan turlarga boʻlinadi. Erkin uchadigan modellar pla-nerlar, rezina motorli, taymerli xillarga boʻlinadi. Planer modeli motor-siz uchish apparati boʻlib, havo oqimida varrakka oʻxshash uchiriladi. Rezina mo-torli modellarda tortish kuchini havo vinti (parrak) vujudga keltiradi. Par-rakni rezina motor harakatlantiradi. Taymerli modelning uchishini maxsus mexanizm – taymer cheklaydi. Kordli modellarni modelchi-uchiruvchi kord iplari yordamida boshqarib uchiradi. Radio bilan boshqariladigan modellar bortiga oʻrnatilgan radioapparaturaga yerdan yuboriladigan signallar yordamida boshqariladi. Oʻzbekistonda A. sporti, ayniqsa, 20-asr oʻrtalaridan rivojlandi. Maktab, bolalar uyi, oʻquvchilar saroyi, klublarda A. toʻgaraklari bor. Shahar va tuman aeroklublarida, yosh texni-klar stansiyalarida A. kabinetlari tashkil qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviamodel

Aviamodel – samolyot yoki boshqa uchish apparatining qoʻlda uchirish uchun yasalgan nusxasi (qarang Aviamodelchilik).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviatrassa

Aviatrassa – fuqaro havo flo-tining turli samolyotlari va vertolyotlari muntazam ravishda qatnaydigan havo yoʻli. A.da aerodromlar va boshqa vosi-talar 9(yoʻl chiroqlari, tanish belgilari, avi-atsiya mayoqlari va hokazo) boʻladi. Fuqaro aviatsiyasida samolyot hamda vertolyotlar, odatda, A. boʻylab uchadi. Ba’zan ayrim hollarda (ekspeditsiya, tibbiy yor-dam koʻrsatish va boshqalar) A. dan tashqari ham uchish mumkin. Oʻzbekistonda – birinchi marta 1924-yilda Toshkent – Avliyoo-ta – Pishpek A. si barpo etilgan. 1999-yilda "Oʻzbekiston havo yoʻllari" Mil-liy aviakompaniyasi bilan 55 chet el avia-kompaniyasi oʻrtasida yoʻlovchi va yuklar tashish boʻyicha hamkorlik oʻrnatildi. Milliy aviakompaniya Yevropa, Osiyo va AQSH davlatlarining Oʻzbekiston Respublikasi ichida 16 yoʻnalish boʻyicha samolyotlar qatnovini yoʻlga qoʻydi. Oʻzbekiston Respublikasidan qatnaydigan umumiy havo yoʻlining uzunligi 2 mln.km dan oshdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aviatsiya
Aviatsiya asboblari

Aviatsiya asboblari – samo-lyotdagi nazorat-oʻlchov ishlarini baja-rishda ishlatiladigan jihozlar. Uchuvchi, shturman, bort muhandisi (texnigi) kabinalarida oʻrnatiladi. Vazifasi jihatidan uch guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga dvigatel asboblari, ikkinchi guruhga pilotaj-navigatsiya asboblari, uchinchi guruhga esa yordamchi asboblar kiradi. Taxometr, termometr, mano-va-kuummetr, gazoanalizator (alfametr), benzin oʻlchagich, moy oʻlchagichlar bi-rinchi guruhni; kompas, havo tezligi koʻrsatkichi, balandlik oʻlchagich, soat, ver-tikal tezlik koʻrsatkichi (variometr), bu-rilish koʻrsatkichi, sirgʻanish koʻrsatkichi va aviagorizont ikkinchi guruhni; tezla-nish koʻrsatkichi (akselerometr), shassi va-ziyati koʻrsatkichi, avtopilot, avtosh-turman va boshqa uchinchi guruhni tashkil etadi. Uchinchi guruh Aviatsiya asboblari ba’zi samolyotlarda boʻlmasligi ham mumkin. Uchuvchi birinchi guruh A. koʻrsatishlariga qarab samolyot dvigatellari ishini boshqaradi va dvigatel ishidagi nuqsonlarni oʻz vaqtida bilib oladi. Samolyotdagi Aviatsiya asboblari soni va xili shu samolyotning turi hamda vazifasiga bogʻliq. Koʻp dvigatelli hozirgi samolyotlarda 60 ga yaqin Aviatsiya asboblari boʻladi. Hozirgi kunda Aviatsiya asboblari tizimi va uning bar-cha jihozlari (jumladan EHM orqali boshqariladigan dastur vositalari) avi-onika soʻzi bilan ifodalanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aviatsiya
Aviatsiya astronomiyasi

Aviatsiya astronomiyasi – amaliy astronomiya boʻlimi. Aso-san, samolyotning vaziyatini va harakat yoʻnalishini aniqlash bilan shugʻullanadi. Uchish paytida maxsus asbob (sekstant) yordamida samolyotdan koʻrinayotgan osmon yoritqichlarining balandligi va kuzatish vaqti aniqlanadi. Har bir kuzatish max-sus hisoblash yoʻli bilan vaziyat chizigʻini aniqlash va haritaga tushirish imkonini beradi. Samolyotning vaziyati ikkita vaziyat.chizigining kesishgan nuqtasida boʻlib, bir necha kilometr aniqlikda topiladi. Agar osmon yoritqichining balandligini oʻlchash paytida samo-lyot Yerdagi biror aniq moʻljal (daryo, okean qirgʻogʻi va boshqalar) yoki radiopelenga-tor chizigʻida boʻlsa, uning koordinatalarini bitta vaziyat chizigʻi yordamida ham aniqlash mumkin. Hozir Aviatsiya astronomiyasi usullari ayrim masalalarni hal qilishda qoʻllanilmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aviatsiya
Aviatsiya variometri

Aviatsiya variometri – samolyotning kutarilish va pasayish tezligi oʻzgarishini koʻrsatuvchi nazorat oʻlchov asbobi (qarang Variometr).

 

Turkum:Aviatsiya
Aviatsiya kuch qurilmasi

Aviatsiya kuch qurilmasi – samolyotda tortish kuchi, vertolyotda esa koʻtarish kuchi hosil qiladigan dvigatel va boshqa zarur tizim va qurilmalar majmui. Porshenli dvigatel oʻrnatilgan samo-lyotning vinti ham, vint qanotlarini burish mexanizmi ham Aviatsiya kuch qurilmasiga kiradi, ammo porshenli dvigatellar oʻrnatilgan samolyotlarga nisbatan Aviatsiya kuch qurilmasi atamasi oʻrniga vint-motor guruhi atamasi ishlatiladi. Aviatsiya kuch qurilmasi yonilgʻi bilan ta’minlash, moylash, sovitish, havo berish, ishlatilgan gazlarni chiqarib yuborish, boshqarish va nazorat qilish, dvigatelni yurgizib yuborish tizimlari va boshqa tizimlarni oʻz ichiga oladi; qanotlar, dvigatelni mahkamlash uzellari ham Aviatsiya kuch qurilmasi hisoblanadi (qarang Samolyot).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Aviatsiya
Aviatsiya mayogʻi

Aviatsiya mayogʻi – uchuvchiga kechasi va tuman vaqtlarida aerodromni koʻrsatib turuvchi signal qurilmasi. Ilgari (1938–40 yillarda) ikki xil: havo yoʻli va aerodrom Aviatsiya mayogʻi boʻlar edi. Havo yoʻli Aviatsiya mayogʻi bir-biridan 20–40 km oraliqda oʻrnatilar edi. Aerodrom Aviatsiya mayogʻi bevosita aerodromning oʻziga oʻrnatiladi. Quvvati 1,5 dan 3 kVt gacha choʻgʻlanma lampalar Aviatsiya mayogʻi uchun yorugʻlik manbai vazifasini oʻtaydi. Aviatsiya mayogʻi 60– 80 km naridan koʻrinib turadi. Hozir radionavigatsiya rivojlanganligi munosabati bilan havo yoʻli Aviatsiya mayogʻi ishlatilmaydi.

 

Turkum:Aviatsiya
Aviatsiya meteorologiyasi

Aviatsiya meteorologiyasi — meteorologiya amaliy boʻlimi. Atmosfera hodisalarining samolyot va boshqa uchish apparatlari faoliyatiga taʼsirini oʻrganadi. Samolyotlarning uchishi, koʻtarilishi va ayniqsa qoʻnishiga bulut, kuchli shamol, elektr razryadlari, tuman, yaxmalak, chang-toʻzon va boshqa hodisalar taʼsir qiladi. Shu hodisalarga doir maʼlumotlar maxsus aviameteorologiya markazlarida olinadi. Aeroportlarda esa aviameteorologiya stansiyalari tashkil qilinadi.

 

Turkum:Aviatsiya
Turkum:Meteorologiya
Turkum:Aviatsiya meteorologiyasi
Aviatsiya pochtasi

Aviatsiya pochtasi – samolyotlarda xat, gazeta-jurnal, bande-rol va boshqa pochta yuklari tashuvchi aloqa tarmogʻi. Oʻzbekistonda Aviatsiya pochtasi xalqaro havo yoʻllarida xalqaro aviareyslarda, mahalliy havo yoʻllarida yengil samolyotlarda tashiladi. 90-yillarning ikkinchi yarmidan Oʻzbekiston bilan jahondagi yirik shaharlar oʻrtasida Aviatsiya pochtasi xizmati yoʻlga qoʻyiddi. Oʻzbekistonda 1995-yilda 1516 t. pochta tashildi.

Turkum:Aviatsiya
Turkum:Pochta xizmati
Aviatsiya sporti

Aviatsiya sporti – sport turi; vertolyot sporti, aviatsiya modelini yasash sporti, parashyut sporti, deltaplaner sporti va samolyot sportiga boʻlinadi. Aviatsiya sporti ni ommalashtirish bilan Oʻzbekiston mudofaaga koʻmaklashuvchi "Vatanpar-var" tashkiloti shugʻullanadi. Aviatsiya sporti 1964-yildan rivojlana boshladi, lekin 1934-yilda Toshkentda birinchi Aviatsiya sporti klubi ochilgan. Oʻzbekiston sportchilari 1965-yilda birinchi marta sobiq Ittifoq Aviatsiya sporti musobaqalarida qatnashib, 4-sovrinli oʻrinni olishgan.

Turkum:Aviatsiya
Aviatsiya tibbiyoti

Aviatsiya tibbiyoti – avi-atsiyaga oid tibbiy masalalar bilan shugʻullanuvchi fan sohasi. Vazifa-si: kishilarnish aviatsiya xizmatiga layoqatliligini tekshirish, uchuvchilarni uchishdan oldin tibbiy koʻrikdan, turli sinov-mashqlardan oʻtkazish, samolyotlarning odam organizmiga fiziologik va gigiyenik nuqtai nazardan qulayligini muhandislar bilan birga tekshirish, baxt-siz hodisalar yuz berganda tibbiy yor-dam koʻrsatish hamda uchuvchilarni psi-xologik tomondan chiniqtirish va boshqa Uchish vaqtida meteorologiya sharoiti va temperaturaning oʻzgarishi, kislorod parsi-al bosimining pasayishi, barometrik bosimning bir pasayib, bir koʻtarilib 6turishi, nurlar, kosmik radiatsiya va boshqa omillar (shovqin, vibratsiya va hokazo) uchuvchi organizmiga ta’sir koʻrsatadi. Bu jihatdan uchuvchi mehnati boshqa kasb egalarinikidan katta farq qiladi. Aviatsiya tibbiyoti asosan, samolyotda uchadigan xodimlarning mehnat qilishi, dam olishi, uxlashi va ovkatlanishi uchun eng qulay sharoitni oʻrganadi, avariya-qutqaruv vositalarining fiziologikgigiyenik asoslarini ishlab chiqadi. U aviatsiya gigiyenasi, aviatsiya fiziologiyasi, aviatsiya psixologiyasi va uchuvchilarning ish qobiliyatini aniqlash kabi boʻlimlardan iborat.

 

Turkum:Aviatsiya
Turkum:Tibbiyot
Aviatsiya qurollari

Aviatsiya qurollari – harbiy samolyotlar va boshqa harbiy uchish apparatlariga oʻrnatiladigan qurol-aslahalar va ularni qulay ishlatish imkonini be-radigan uskunalar. Aviatsiya qurollari samolyotlarga oʻrnatiladigan qurollarning barcha ni, ularni mustahkam oʻrnatadigan vositalarni boshqarish, nishonga olish, bomba tashlash uskuna va moslamalarini, hisoblash uskunalari, aviatsiya aslahalari va bir marta ishlatiladigan boshqa aslahalarni, maxsus yuklarni osa-digan va yuk tashlaydigan uskunalarni oʻz ichiga oladi, shuningdek samolyotlar va boshqa uchish apparatlarida bajariladigan oʻquv mashqlarida ishlatiladigan apparatlar, shatakka olinadigan nishonlar, desant uskunalari ham Aviatsiya qurollari hisoblanadi. Qoʻllaniladigan oʻqdori xillariga qarab quyidagi turlarga boʻlinadi: raketa, zambarak-pulemyot, bombardimonchi va maxsus Aviatsiya qurollari Raketalar hozirgi zamon samolyotlarining eng asosiy quroli hisoblanadi, ularning boshqariladigan va boshqarilmaydigan xillari boʻladi. Zambarak va pulemyotlar maxsus moslamalar bilan taʼminlanadi. Typli aviatsiya bombalari, bom-ba kassetalari va torpedalar, ularni saqlovchi va tashlovchi uskunalar dushman ob’ektlarini bombardimon qilishda xizmat qiladi. Tutun purkovchi, signal-moʻljallash vositalari, shuningdek tur-li-tuman maxsus yuklarni tashlovchi mos-lama-uskunalar maxsus Aviatsiya qurollari hisoblanadi. Yadro va kimyoviy qurollar ham baʼzan maxsus Aviatsiya qurollari qatoriga kiritiladi. Hozirgi zamon Aviatsiya qurollari mexanika, radiotexnika, elek-tron, optik asbob va qurilmalarning murakkab majmuidan iborat. Aviatsiya qurollari avto-matlashtirilgan va elektrlashtirilgan.

 

Turkum:Aviatsiya
Aviyetka

Aviyetka (frans. aviette) – yen-gil motorli, vintli sport samolyotining eski nomi. A., odatda, bir yoki ikki oʻrinli boʻladi. Dvigatelining quvvati 100–150 o.k. gateng. Asosan oʻquv-mashq maqsadlarida ishlatiladi.
Avizo

Avizo (ital. aviso) – bank, tijorat amaliyotida hisob-kitob harakatlarining bajarilganligi toʻgʻrisida rasmiy xa-barnoma. Banklar A. orqali mijozlarini amalga oshirilgan debit va kredit harakatlari, yozuvlari, hisob varagʻidagi qoldiqlar, pul oʻtkazmalarini toʻlash, chek talabnomasi, akkredetiv ochish va boshqa yozuvlar xususida xabardor qiladi. To-var joʻnatuvchi (sotuvchi) tomonidan xa-ridorga tovar joʻnatilgani haqidagi xat ham A. deyiladi.
Avionika

Avionika (avia... va elektronika) – uchish apparatlarini boshqaradigan apparatdasturlar majmui.

Turkum:Aviatsiya
Avitellinozlar

Avitellinozlar (Avitellinoses) – avitellina urugʻiga mansub tasmasi-mon chuvalchanglar keltirib chiqaradigan kasalliklar guruhi. A. qoʻylar (ayniqsa qoʻzilar) va tuyalar orasida uchraydi. Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonning Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari-da, Qoraqalpogʻistonda tarqalgan. Chor-va mollarining A. bilan zararlanishi va qirilishi bahor hamda kuz fasllarida ayniqsa kuchayadi. A. bilan zararlangan mollarda kasallik alomatlari toʻsatdan paydo boʻladi. Hayvon gandiraklaydi, boshini orqaga tashlaydi, tomiri tor-tishadi, tishini gʻijirlatadi, ba’zan ichi ketadi. A. borligi shubha qilingan xoʻjaliklarda hayvonlar veterinariya xodimlari koʻrsatmasiga muvofiq degelmintizatsiya qilinadi.
Avitsennit

Avitsennit (Abu Ali ibn Sino nomiga qoʻyilgan) – kam uchraydigan talliy minerali. Kimyoviy formulasi T12O3 (T1 – 79,5%). Qattiqligi 3-5. S. ogʻ. 10,2–10,4. Kub singoniyali. Kristallari mayda. Sinish yuzasi aniq emas. Ran-gi qora. Metalloidlar kabi oʻta yaltiroq. A. 1956-yilda dunyoda birinchi marta X. N. Karpova tomonidan Zirabuloq togʻlarida (Uzumli qishlogʻi yaqinida) oksidlanish zonasida temir-karbonatli yertomirdan topilgan. Silur davrining marmar-lashgan va kvarslashgan ohaktoshlarida limonit, kalsit, dolomit, ankerit bilan birga uchraydi.
Avlakogen

Avlakogen (yun. aulax – egat va genos – tugʻilish) (geologiya) – yoriqlar bilan chegaralangan chuqur va kambar koʻrinishdagi platforma ichki chiziqli suriluvchan zona; "A" terminini 1960-yilda N. S. Shatskiy taklif etgan. U Avlakogenni platformadagi ikkita bir xil zona oraligʻidagi murakkab strukturali egat sifatida belgiladi. Oddiy Avlakogenlar chuqur (ba’zan 5–10 km), kambar (100 km gacha) va ming km gacha uzunlikdagi bukilmadan iborat boʻlib, yoriqlar bilan cheklangan. Avlakogenlar butun platformani kesib oʻtishi yoki biror joyida tugashi mumkin. Avlakogenlar rivojlanib ichki platformali yassi burmali zonaga (Daniya-Polsha avlakogeni) yoki ancha keng va qiya choʻkmasi-neklizalar (Dnepr-Dones avlokogeni) ga aylanadi. Murakkab Avlakogenlar bukilma-grabenlardan tashqari, koʻtaril-magorstlar (mas, Shimoliy Amerika platformasining Vichita zonasi) ham boʻladi.
Avliyo

thumb|Fors minatyurasi. Ahmad Gʻazzoliy (1123 y. vaf.et.), Al-Gʻazzoliyning (1111 y. vaf. et.) akasi, shogirdi bilan suhbatlashmoqda. (1552)
thumb|upright| Jaloliddin Rumiy Руми, shogirdi Xusam ad-Din Chalabiy bilan. (1594)
Avliyo , birlik shakli valiy ( — «muqaddas») — tasavvufda Allohning zoti va sifatlarini yaxshi bilgan, uning buyruqlarini bajarib, gunoh ishlardan oʻzini saqlovchi, dunyo lazzati va shahvoniy ishlardan yuz oʻgiruvchi kishi. Avliyo soʻzi "aziz" soʻzi bilan birga ham ishlatiladi. Masalan, "aziz-avliyolar" tasavvufda oʻzining kashf-u karomatlari bilan tanilgan tariqat shayxlariga, pir-u murshidlarga nisbatan qoʻllanadi. Islom an’anasida avliyolar qaysidir bir ishi, xizmati yoki hislati tufayli Allohga yaqin boʻlib qolgan, duolari mustajob, solih, qobil, kamtar kishilardir. Avliyolar paygʻambarlar darajasidan keyin turadi. Islom aqidasi boʻyicha avliyolar har qancha kashf-u karomatga ega boʻlishiga qaramasdan bir oddiy paygʻambarning martabasiga ham yeta olmaydi. Avliyolarning mozorlarini ziyorat qilib ruhiy ozuqa olish islom dinida savobli ishlardan hisoblanadi.
Avliyo Chalabiy

Avliyo chalabiy (1611–1682) — turkiyalik mashhur sayyoh va olim. 

Istanbulda zargar oilasida dunyoga kelgan. U arab, fors va yunon tillarini, tarix, geografiya va she’riyat ilmi (po-etika)ni chuqur egallagan. Avliyo Chalabiy birmuncha vaqt Istanbuldagi Ayo Soʻfiya masjidida hofizlik (qorilik) qilgan. Soʻngra sulton saroyiga xizmatga olinadi, lekin koʻp oʻtmay harbiy xizmatga joʻnatiladi. U bir necha bor Turk armiyasining Azovga (1641) va Vengriyaga (1656) qilgan yurishlarida qatnashgan. 

Avliyo Chalabiy Kichik Osiyo, Kurdiston, Suriya, Falastin, Mesopotamiya, Misr va Habashistonning koʻp joylarini kezib chiqqan (1640); u Janubiy Rossiya (1665), Qrim va Kavkaz, xususan, Ozarbayjon (1644—48), Ukraina (1656—58), Bolqon yarim orol (1656, 1680) boʻylab sayohat qilgan. 

Bu mamlakatlarning tarixi, iqtisodiy, siyosiy ahvoli va xalqining urf-odati haqidagi qimmatli ma’lumotlar olimning "Sayyohning tarixi" yoki Sayohatnoma asarida keltirilgan. Bu asar tarixiy-etnografik manba sifatida alohida ahamiyatga ega. Asarning qoʻlyozmalari Turkiya, Fransiya, Angliya va boshqa mamlakatlarning qoʻlyozma asarlar fondlarida saqlanmoqda. "Sayohatnoma" 1897—1938-yilllar orasida 10 jildda turk tilida nashr etilgan. Uning ayrim qismlari Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa tillariga, Moldova va Ukrainaga oid qismlari rus tiliga tarjima qilinib, 1961, 1979, 1983-yillarda nashr etildi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sayyohlar
Avliyoota qoramol zoti

Avliyoota qoramol zoti – sut uchun boqiladigan zot. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida Qirgʻizistonning Talas vodiysi va Qozogʻistonning Avliyoota uyezdi (hozirgi Jambul viloyati)da jaydari zotlarni golland qoramol zoti bilan chatishtirishdan olingan avlodlarni oʻzaro urchitish nuli bilan yaratilgan. 1950-yilda Avliyoota qoramol zoti rasman tasdiqlangan. Avliyoota qoramol zoti asosan ola, ba’zan qora. Buqalarining tirk vazni 800–950 kg, sigirlariniki 450–530 kg. Bir yilda 3000–3800 l, ba’zilari 8000 l gacha sut beradi. Sutining yogʻliligi 3,7– 3,8%. Togʻ yaylovlarida boqishga moslashgan, issiqqa va qon parazit kasalliklari (teylorioz, piro-plazmoz) ga chidamli. Umumiy soni 300 ming boshga yaqin. Asosan Qirgʻiziston va Qozogʻistonda tarqalgan. Oʻzbekistonda Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida ham boqiladi.
Avlod

thumb
Avlod („valad“ – bola soʻzining koʻpligi) — 1) umumiy ajdodlaridan qarindoshlik munosabatlari bilan bir xilda uzoqlashgan kishilar guruhi. Masalan, ota-onalar, farzandlar, nabiralar – ketma-ket kelganligi uchun avlod deb ataladi; ota va oʻgʻil, ona va qiz farzand tugʻilishi oraligʻidagi vaqt bir avlod davri (taxminan 30 yil) sanaladi; bir ajdod (bobo)dan tar qalgan kishilar. Avlod ota va ona avlodiga boʻlinadi. Ota avlodga amaki-amakivachchalar, amma-ammavachchalar, aka-ukalar va ulardan tarqalgan keyingi nasl, ona avlodga togʻa-togʻavachchalar, xola-xolavachchalar va ulardan tarqalgan nasl kiradi; 2) ma’lum davr kishilari, masalan, yosh avlad va boshqa.

 Yana qarang 

 Urugʻ
 Turkum

 

Turkum:Genetika
Avlos

Avlos  – qadimgi yunon puflama cholgʻu asbobi. Qoʻshnayga oʻxshab ikkita naychadan yasaladi. Naychalari esa boʻlamonga oʻxshaydi.

 Tarixi 
thumb
Rimda (tibiya nomida) va Oʻrta dengiz havzasi mamlakatlarida tarqalgan, silindrsimon shakldagi 3–4 teshikli ikkita (qoʻsh) naychadan iborat boʻlgan. Keyinchalik teshikchalari 15 taga yetgan, baʼzilari suriluvchan halqa bilan bekitilgan. Turli uzunlik va sozda yasalgan.

Umumiy diapazoni taxminan birinchi oktava re notasidan – uchinchi oktava re notasigacha. Yakkanavoz ijrochilik (avletika)da sozanda (avlet) bir vaqtda ikki avlosdan foydalangan. Antik fojiada, qurbonlik marosimi, harbiy musiqa (sparga)da ishlatilgan. Avlos joʻrnavozligidagi xonandalik avlodiya deb atalgan.

 

 

 

Turkum:Puflama asboblar
Avnik

Avnik, Oʻnik – Sharqiy Anadoluda, Arzirum shahridan sharqroqdagi qal’a. Koʻsatogʻ etagida joylashgan. A. 10– 11-asr boshlarida armanlarning Avnikni podsholigi davrida barpo qilingan. Amir Temurning dushmani Qora Muhammadning istehkomi boʻlgan. Sohibqiron Avnikni „besh yillik yurishi“ (1392–96) paytida, 1394 yil 18-iyunda qamal qilgan va bir yarim oydan soʻng, 1-avgustda zabt etgan. Qalʼaga kutvol qilib Atalmish Havchin qoʻyilgan. Biroq Amir Temur 1395 yil Toʻxtamishxonga qarshi yurishga ketgan paytda Qora Muhammadning oʻgʻli Qora Yusuf fursatdan foydalanib Avnikni egallagan. Amir Temur „yetti yillik yurish“ (1399–1404) paytida 1401 yil qalʼani ikkinchi marta olgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Turkiya
Turkum:Osiyo tarixi
Avogadro Amedeo

AVOGADRO (Avogadro) Amedeo (1776. 9.6–1856. 9.7) – italyan fizigi va kimyogari. Turin universiteti professori (1820). Avogadro Amedeo 1811-yilda molekulalar haqidagi keyinchalik tasdiqlangan moddalar tuzilishining molekulyar gipotezasini olgʻa surgan. U oʻsha yili keyinchalik uning nomi bilan atalgan qonun (qarang Avogadro qonuni)ni kashf etib, shu asosda molekula va atom ogʻirliklarini aniqlash usulini ishlab chiqqan. Universal doimiy – Avogadro soni Avogadro Amedeo nomi bilan ataladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avogadro qonuni

Avogadro qonuni – 1811-yilda Italyaning Turin universiteti professori A. Avogadro gazlar bilan bog'liq hodisalarni o'rganish jarayonida quyidagi xulosaga keladi: "Bir xil sharoitda bir xil temperatura va bir xil bosim o'zaro teng hajmdagi turli xildagi gazlarda molekulalar soni teng bo'ladi". Keyinchalik o'tkazilgan tajribalar Avagadro xulosasini tasdiqladi va bu Avagadro qonuni deb atala boshladi. Demak, har qanday gazning 6,02×10²³ ta zarrasi (1 moli) normal sharoitda 0,0224 m³ yoki 22,4 l hajmni egallaydi va u molyar hajm deyiladi. Avagadroning o'zgarmas qonuni = 6,02×10²³
Avokado

Avokado, alligator noki (Persea) – lavrdoshlarga mansub doim yashil oʻsimliklar (daraxtlar) turkumi. Subtropik zonada, jumladan, Qora dengiz atroflarida oʻsadi, Oʻzbekistonda hozirgacha ekilmagan. A. daraxti baland, gullari ikki jinsli, oq. Mevasi (250–600 g) bir urugʻli, toʻq yashil yoki koʻkimtir-qizil, tarkibida 30% gacha moy, 1,5–4% gacha oqsil bor; yangi uzilgan holda iste’mol qilinadi.
Avom

Avom (arab.)–1) omma, barcha kishilar, oddiy xalq degan maʼnoni bildiradi; 2) baʼzan oʻqimagan, bilimsiz nodon kishi maʼnosida ham ishlatilgan (masalan Avom odam)., avom soʻzi baʼzan „sodda“ maʼnosida ham ishlatilishi mumkin. Avom soʻzi baʼzan ziddiyatli konnotatsiyaga ega boʻlib, bilimsizlik yoki tajribasizlikni ifodalashi mumkin, lekin kontekstga qarab ijobiy maʼnoda ham ishlatilishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Atamalar
Avometr

thumb|1971 yildan boshlab yapon avometri
Avometr(ampervoltometr) – oʻzgarmas va oʻzgaruvchan (yuqori chastotali) tok zanjirlarida tok kuchi, kuchlanish va qarshilikni oʻlchaydigan universal koʻchma asbob. Avometrlarning oʻlchash chegaralari turlicha boʻladi. Ular magnitoelektrik va toʻgʻrilagich tizimlarda yasaladi. Magnitoelektrik tizimda yasalgan avometrlar yordamida oʻzgarmas tok zanjirlarida tok, kuchlanish va qarshilik oʻlchanadi, toʻgʻrilagich tizimda yasalgan avometrlar yordamida esa ham oʻzgarmas, ham oʻzgaruvchan tok zanjirlarida tok, kuchlanish va qarshilik oʻlchanadi. Avometrlar, asosan, magnitoelektrik oʻlchash mexanizmi va yarimoʻtkazgichli toʻgʻrilagich birikmasidan iborat. Avometrlarning tokni oʻlchash chegarasi shunt qarshiligi yordamida, kuchlanish va qarshilikni oʻlchash chegarasi esa qoʻshimcha qarshiliklar yordamida kengaytiriladi.
Avr

Avr (arab. – yalangʻoch) – pichoqning uchidan zihigacha, ketmonning ikki chuvuq oraligʻi, oʻroqning uchidan boʻgʻzigacha charxlanib yupqalantirilgan qismi (tigʻ bilan asbob yuzi orasidagi kiyalik). Shunday asboblar avrdor (avrdor pichoq, avr-dor ketmon va shahrik.) deb yuritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avra (mifologiya)

left|thumb| Avra
Avra ( „shabada“, „shamol“) — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni.

U haqidagi afsona Nonning „Dionisning harakatlari“ dostonidagi XLVIII qo‘shig‘ida bayon etilgan. Avra — titan Lelant va okeanida Peribeyaning qizi Nonn. Deyaniya Dionisa XLVIII 244 . U Dionisdan egizaklarni (Didimlar) dunyoga keltirdi Nonn. Deyaniya Dionisa XLVIII 853 . Ulardan birini (singlisini) Avra yeb qo‘ydi Nonn. Deyaniya Dionisa XLVIII 920 , lekin ikkinchisi Artemida tomonidan qutqarildi va uni Elevsinga olib bordi, u yerda u Iakhga (acchusga qarang) — sirlar xudosiga aylandi. Uning o‘zi chashmaga aylandi Nonn. Deyaniya Dionisa XLVIII 932—939 .

 

Turkum:Dionis haqidagi afsonalar
Turkum:Qadimgi yunon mifologiyasida Kichik Osiyo
Turkum:Qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Avran

Avran, safrooʻt (Gratiola) – sigirquyruqdoshlarga mansub oʻtlar turkumi. 24 turi bor. Asosan Yevropa, Kichik Osiyo, Sibir va Shimoliy Amerikaning botqoq yerlarida tarqalgan, Oʻzbekistonning Toshkent va Qashqadaryo viloyatlarida (ariq boʻylarida, sholikorlik va boshqa zax yerlarda) uchraydi. Ayrim (mas, dorivor A.)ning ildizida ich suruvchi, qustiruvchi, siydik haydovchi xususiyatga ega moddalar bor. Avran zaharli oʻsimlik hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrangbardor

Avrangbardor (fors–taxt koʻtaruvchi) – oʻrta asrlarda Xuroson va Movarounnahrda xon, amirlarning xizmatkorlaridan biri; harbiy yurish paytida xon yoki amir yonida yuradigan kishi. Avrangbardorning vazifasi taxtiravon (koʻchma taxt)ni olib yurishdan iborat boʻlgan. Avrangbardor lavozimi 18-asrdagi tarixiy da, xususan "Majma’ al-arqom"da ham eslatib oʻtilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrangzeb

Avrangzeb, Olamgir (asl ismi Muhyiddin Muhammad) (1618–1707-yil mart, Ahmadobod) – Hindiston podshosi (1658–1707), boburiylar sulolasidan, Shoh Jahonning uchinchi oʻgʻli, Zebunniso begimning otasi. 
thumb|right|Aurangzeb Olamgir portreti, taxm. 1650-yil chizilgan.

Onasi – Mumtoz Mahal nomi bilan mashhur boʻlgan Arjumand Bonubegim. Avrangzeb inisi Murod-baxsh bilan ittifoq tuzib, Dehlida taxtni egallagan (1658). Avrangzeb podsholik yerlarini qoʻshni xonliklar – Bijapur va Golkonda hisobiga kengaytirdi (1686–87). Lekin soliqlarning koʻpayishi, hindlarning davlat ishlaridan uzoqlashtirilishi, butxonalar mol-mulkining musodara qilinishi, hindlar orasida islomni joriy ettirish jarayoni natijasida mamlakatda gʻalayonlar koʻtarilib turdi (Maharashtra, Panjob, Dehli – Agra viloyatlarida). Shivaji (1630–80) boshchiligidagi kurash natijasida Maharashtra alohida xonlik boʻlib ajraldi (1674). Avrangzebning hukmdorlik davrida Janubiy Hindiston bir necha xonliklarga boʻlinib ketdi. Bu esa Hindistonda boburiylar saltanatining yemirilishini boshlab berdi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Boburiy hukmdorlar
Avrat

Avrat — 1) himoyalanmagan, zaif joy; 2) jinsiy aʼzo — shariatga koʻra, ibodat (diniy amallar) paytida Alloh diydori qarshisida turgan namozxon tanasining kiyim bilan yopib turishi lozim boʻlgan qismi
Avrelian

Avrelian, Lutsiy Domitsiy (214– 275) – Rim imperatori (270 yildan). Du-nay legionlari tomonidan imperator deb e’lon qilingan. A. Rim imperiyasi chegaralarini tiklagan; getlarni Dunay ortiga uloqtirib tashlagan, alemannlarni Resiya va Italiyadan siqib chiqarib, Galliyani boʻysundirgan, biroq Dakiyani qoʻldan chiqargan. Ichki siyosatda mutlaq imperatorlik hokimiyatini oʻrnatishga harakat qilgan (ilk bor rasman janob va tangri – Dominus et deus deb atal-gan), mamlakatda yalpisiga yangi ma’bud – quyosh tangrisiga sajda qilishni jo-riy qilgan. 273-yil Rimda monetariylar harakatini bostirgan. Avrelian davrida Rimni varvarlardan himoya qilish maqsadida Avrelian devori qurilgan (harobalari saqlangan). Avrelian fitnachilar tomonidan oʻldirilgan.
Avrikula

Avrikula (Primula Olgae yoki R. auriculata varcalva) – navroʻzgulnnng xushmanzara dan biri. Gullari yirik, xushboʻy. Avrikula Gʻarbiy Yevropa togʻlarida oʻsadi; Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi baland togʻlarda (yaylovda va eriyotgan qor atrofida) uchraydi. Bogʻ va gulzorlarda ekiladigan navlari ham bor.
Avrora

"Avrora" ot markazi Siktyvkar ot sporti markazi boʻlib, nogironlar uchun ippoterapiya va ot sportini rivojlantirishga ixtisoslashgan. Markaz 2003-yilda tashkil etilgan.

Nogironlarga yordam ko‘rsatish markazining xizmatlari bepul yoki ota-onalar va nogironlar uchun bolalar internat maktabi bilan xizmatlar almashinuvi yo‘li bilan amalga oshiriladi (internatlar markazga sabzavot, otlar uchun pichan, shuningdek, hayvonlarga g‘amxo‘rlik qilish uchun eski narsalar yetkazib beradi). Markaz otlarni sotish va yozda sog‘lom odamlarga poni va otlarni ijaraga berishdan daromad oladi.

Markazning muammolaridan biri bu manejning yo‘qligi bo‘lib, buning natijasida markaz pullik raqobatchilariga yutqazmoqda, shuningdek, mablag‘ yetishmaydi, nogironlar esa juda ko‘p.

2013-yil boshida markazda 13 ta ot, 7 ta poni, shuningdek, tuya va eshak bor edi. 2013-yil avgustiga kelib, markazda allaqachon 33 ta ot, beshta poni, uchta kiyik va uchta tuya (bolalar bundan mustasno) bo‘lgan.

2013-yilda tashkilot turli yoshdagi 30-50 nafar nogironlar davolangan.

 Tarixi 
Markaz 2003-yilda Natalya Denisova uy xo‘jaligi negizida tashkil etilgan.

2013-yilda tashkilot tomonidan ot sporti bo‘yicha nogironlar hamda oyoq va intellekti jarohatlanganlar o‘rtasida ikkita musobaqa o‘tkazildi (birinchi musobaqada 6 ta, ikkinchisida 17 ta nogiron ishtirok etgan). Birinchi musobaqa 2008-yilda bo‘lib o‘tgan. Shuningdek, ikki marotaba markaz ishtirokchilari Moskva shahrida nogironlar o‘rtasida o‘tkazilgan musobaqalarda ishtirok etib, markaz vakillari to‘rt marta ikkinchi va ikki marta uchinchi o‘rinni egalladi. 2008-yilda Kostromada bo‘lib o‘tgan ot sporti bo‘yicha Rossiya chempionatida Natalya Denisova birinchi o‘rinni egallagan.

2013-yil avgust oyida markaz Syktyvkar shahar ot sporti musobaqasida ishtirok etdi.

 Tanqid 
2012-yilda Polina Mokovozova „Krasnoye Znamya“ axborot portaliga bergan intervyusida „Avrora“ ot sporti markazida otlar yomon sharoitda boqiladi, xususan, bitta otxonada ikkita ot boqiladi deb aytib o‘tgan.

 

 
 
Turkum: ijtimoiy tadbirkorlik tashkilotlari
Turkum:Rossiyada ijtimoiy tadbirkorlik
Turkum: Rossiyada ot sporti
Turkum:Rossiya Tashkilotlari
Turkum: Syktyvkardagi Sport
Turkum: Syktyvkar Iqtisodiyoti
Avsat

Avsat (arab.– oʻrta) – Madrasa talabalarining oʻrta guruhi (qarang Madrasa). 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Madrasalar
Avsat (dehqonlar)

Avsat – 19–20-asr boshlarida Xiva xonligida 5–10 tanob yeri boʻlgan oʻrta hol dehqonlar. Xonlikda Avsatlar 5716 02 xoʻjalik boʻlib, ularga qarashli yerlar 43 mingga yaqin tanobni tashkil qilgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya Alp togʻlari

Avstraliya Alp togʻlari – Avstraliyaning janubi-sharqidagi Kat-ta Suvayirgʻich tizmaning eng baland va parchalangan qismi. Uz. qariyb 400 km, eni 150 km. Granit intruziyalari boʻlib-boʻlib yuborgan paleozoy jinslaridan tashkil topgan. Balandligi 2230 m gacha (Kos-syushko togi, materikning eng baland choʻqqisi). Baland toglarda toʻrtlamchi davr muzliklarining izlari saqlangan. Togʻlarning shimoli-gʻarbiy yon bagʻridan Avstraliyaning eng katta daryosi – Murrey boshlanadi. A.Avstraliya alp togʻlari 1200 m balandligigacha evkalipt, daraxtsimon paporotnik oʻrmonlari bilan qoplangan. Undan balandda qingʻir-qiyshiq daraxtlar, butazorlar va alp oʻtloklari bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Togʻlar
Avstraliya zoogeografik oblasti

Avstraliya zoogeografik oblasti – quruklikdagi zoogeografik oblastlardan biri. Avstraliya zoogeografik oblasti Avstra-liya qit’asi, Tasmaniya, Timor, Yangi Gvineya, Bismark va Solomon arxipelaglari hamda boshqa birqancha orollarni oʻz ichiga oladi. Avstraliya bilan Yangi Gvineya qadimdan qoʻshni qitalardan ajralib qolganligi, ayrim orollar esa hechqachon qit’alar bilan qoʻshilmaganligi sababli bu oblast faunasi birinchidan, uncha boy emas, ikkinchidan, juda koʻp endemik va qadimgi turlarga ega. Avstraliya zoogeografik oblastida odamlar olib kelib, keyin yovvoyilashib ketgan dingo iti, choʻchqa va quyonlarni istisno qilganda yuksak sut emizuvchilar (yoʻldoshlilar) faqat ba’zi bir kemiruvchilar va qoʻlqanotlilardan iborat. Qoʻlqanotlilar uzoqqa ucha olishi tufayli, kemiruvchilar esa shox-shabbalar bilan birga dengiz orqali oqib kelib qolgan boʻlishi mumkin. Avstraliya zoogeografik oblasti orol holati tufayli uning faunasi tarkibida bir teshiklilar (tuxumqoʻyuvchilar) kabi relikt hayvonlar guruhi saqlanib qolgan. Bir teshiklilardan oʻrdakburun, yexidna va proyexidna endemik turlar hisoblanadi. Bu yerda faqat xaltalilar faunasi xilma-xil boʻlib, 162 toʻrni oʻz ichiga oladi. Xaltalilarning boshqa zoo-geografik oblastlardagi sut emizuvchilarning turli biologik tiplariga mos keladi. Masalan, xaltali boʻri va xaltali suvsar yirtqichlarga, xaltali chumolixoʻr va xaltali krot hasharotxoʻrlarga, xaltali olmaxon va koala olmaxon tipidagi kemiruvchilarga, kenguru esa tuyoklilarga yaqin turadi. Avstraliya zoogeografik oblastida 660 tur qushlardan 450 dan ortiqrogʻi endemik hisoblanadi. Bu oblastda Avstraliya tuyaqushlaridan kazuarlarning 3 turi va emu (bir tur), liradumlilar (2 turi), jannat qushlarining 100 dan ortiq turi tarqalgan. Avstraliya zoogeografik oblasti faunasida ayniqsa toʻtiqushlar xilma-xil boʻladi, ular ora-sida nakadu, rozema, toʻlqinsimon patli toʻtilar koʻpchilikka ma’lum. Asalxoʻrlar Avstraliya zoogeografik oblasti uchun harakterli boʻlib, 200 ga yaqin turi bor. Sudralib yuruvchilar faunasi 400 turga yaqin boʻlib, ular asosan kaltakesaklar (240 tur), ilonlar (140 tur), toshbaqalar (10 tur) va timsoxlardan (3 tur) iborat. Sudralib yuruvchilardan yoʻgʻondumli gekkonlar, plashchli kaltakesak, baliqlardan ikki xil nafas oluvchi seratod Avstraliya zoogeografik oblasti uchun xosdir. Suvda ham, quruklikda ham yashovchilar orasida dumlilar umuman uchramaydi, dumsizlar esa 60 dan ortiqroq toʻrni oʻz ichiga oladi. Umurtqasiz hayvonlardan eng yirik 109 yomgʼir chuvalchanglari – skolesidlar (3,5 m gacha), bichikchi chumolilar, asalxoʻr chumolilar, termitlar koʻproq uchraydi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya merinosi

Avstraliya merinosi – may-in junli qoʻy zoti. 18-asrda Avstrali-yada olingan. Avstraliya merinosi qoʻchqorlarining oʻrtacha vazni 60–70 kg, sovlikdariniki 35– 40 kg, qoʻchqorlaridan 5,5–6,5 kg, sovliqlaridan 4–5 kg jun qirqib olinadi. 50–60% toza jun chiqadi. Jun tolasining uzunligi – 7,5 sm (ayrim tiplarida 10 sm gacha), ingichka, yaltiroq, undan mayin mato toʻqiladi. Koʻp mamlakatlarda Avstraliya merinosidan qoʻy zotlarini yaxshilashda foydalaniladi. Oʻzbekistonda boqiladigan groznen kuy zoti Avstraliya merinosi bilan chatishtirishdan olingan.

 

Turkum:Qo‘y zotlari
Avstraliya platformasi

Avstraliya platformasi – Avstraliyaning gʻarbiy va markaziy qismlari va Yangi Gvineya janubiy qismini egallagan tokembriy platformasi. Arxey quyi proterozoyga mansub fundamenti metamorfiklashgan vulkanik jinslar, gneys va granitlardan tuzilgan; yuqori proterozoy-pleozoy davri choʻkindi gʻilofi esa terrigenli, karbonatli va vulkanogen jinslar (platoba-zaltlar) dan tashkil topgan. Zaminidagi jinslar orasida oltin, temir rudasi, rangli va kamyob metallar, choʻkindi gʻilofida neft va gazning yirik konlari bor.

Turkum:Avstraliya
Avstraliya tillari

Avstraliya tillari – Avstraliya tub aholisining tillari. Papua tili, miriam va tasman tillari bundan mustasno, toʻla oʻrganilmagan. Tillarning umumiy soni (dialektlar oʻrtasidagi 1 farqning kattaligidan) 200 dan 600 gacha deb hisoblanadi. Avstraliya tillari hududiy belgiga koʻra quyidagicha tasnif qilinadi: Shimoliy Kimberlin tillari (varoro, kokoyimidir va boshqalar); Janubi-Sharqiy Avstraliya tillari (buandiq, kulin, kurpai va boshqalar); Markaziy Avstraliya tillari (parnkala, diyeri, aranta va boshqalar); Gʻarbiy Avstraliya tillari (yungar, loritya va boshqalar) hamda Kvinslend va Yangi Uels tillari. Ularning lugʻat tarkibi boy, koʻp ma’noli soʻzlar koʻp. Hozirgi kunga kelib koʻpgina tillar barham topgan yoki yoʻqolib bormoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil