Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tay tili

Tay tillari — qarindosh tillar oilasi; Hindixitoy yarim orolida (Tailand, Laos, Vyetnam, Myanma) va Jan. Xitoy hamda Shim.Sharqiy Hindistonning unga tutash hududlarida tarqalgan va ularda 80 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. Tay tilining genealogik qarindoshligi xususida 2 xil faraziya mavjud boʻlib, ularning birinchisiga koʻra ushbu tillar xitoytibet timarita, ikkinchisiga koʻra esa avstronez tillari oilasiga mansub. Lekin har ikkala faraziya ham hozirgacha toʻliq tan olinmaganligidan Tay tili ning oʻzini alohida oila deb hisoblash mumkin. Tay tili asosan quyidagi guruhlardan iborat: 1) haqiqiy Tay tili; bularning oʻzi 3 guruhga boʻlinadi: jan.gʻarbiy tay (siyom), laos, tan, khamti axom, yuan, kxin va boshqa; markaziy tay (txo), nung , chjuan (jan. lahjalari); shim. chjuan (shim. lahjalari), bui; 2) dunshuy tillari (dun, shuy, mak, txen); 3) sek; 4) lakkya; 5) be; 6) li tillari; 7) lakua; 8) laki; 9) gelao tillari. Barcha Tay tili tipologik jihatdan oʻzaro yaqin hamda amorf tillart mansubdir. Koʻpchilik tay yozuvlari hind yozuvidan kelib chiqqan (ular muayyan shakliy xususiyatlariga koʻra kxmer yozuvi guruhi, birma yozuvi guruhi deb ajratiladi). Xitoy va Vyetnamdagi baʼzi Tay tili (chjuan, dun, li; tay, nung) uchun 20-asrning 2yarmida lotin grafikasi asosida yozuvlar yaratilgan.

Ushbu tillar oilasida ahamiyati va tarqalishiga koʻra haqiqiy tay tili 1oʻrinda turadi. Bu til baʼzi da kxon tay yoki siyom tili deb ataladi, asosan Tailandsa tarqalgan. Unda 40 mln. ga yaqin kishi soʻzlashadi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida qoʻllanadi. Tailand Qirolligining rasmiy tili, , shu mamlakatdagi xitoylik, vyetnamlik, malayyaliklar va boshqa uchun millatlararo muomala tili xisoblanadi. 4 ta asosiy laxjasi bor: markaziy, jan., shim. va shim.sharqiy. Ular fonetik, qisman leksik jihatdan oʻzaro farklanadi. Adabiy til Bangkok aholisi soʻzlashadigan markaziy lahjaga asoslangan. Tipologik jihatdan boshqa barcha Tay tili singari amorf til hisoblanadi. Fonetik tizimi 20 undosh va choʻziqlikqisqalik jihatdan qaramaqarshi qoʻyiladigan 24 unli (6 tasi diftong) fonemadan iborat. Boʻgʻinlar maʼlum ohang (ton)larda talaffuz etiladi. Maʼno farklovchi 5 ta ohang mavjud. Soʻz yasalishi asosan soʻz qoʻshishdan iborat. Morfologiyasi analitik xususiyatga ega. Adabiy til xalq soʻzlashuv tili asosida hozirgi Tailandning shim. qismida 13— 14-asrlarda shakllana boshlagan. Jan. hind yozuvidan kelib chiqqan qad. kxmer yozuvi tay yozuviga (1283-yil) asos boʻlgan.

Turkum:Tillar
Turkum:Tay tili
Tayvan (orol)

Tayvan, Formoza – Tinch okeanidagi orol, Osiyoning janubi-sharqiy qirgʻoqlari yaqinida, materikdan Tayvan boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni - 36 ming km². Maʼmuriy markazi – Taybey sh. Aholisi - 22,3 mln. kishi (2001), 1 km² ga 621,7 kishi toʻgʻri keladi. Rasmiy til – xitoy (mandarin) tili. Aholi buddizm, daosizm va xristian dinlariga eʼtiqod qiladi. Pul birligi – yangi Tayvan dollari.

Tayvanning qirgʻoq chizigʻi tekis, sharqiy qismida Tayvanshan suvayirgʻich tizmasi oʻtgan. Gʻarbiy sohili tekislik. Shimolida bir necha soʻngan vulqon bor. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Iqlimi shimolida subtropik, janubida tropik, mussonli iqlim, yanvarning temperaturasi 15— 20°, iyulniki 25—30°. Yillik yogʻin 1500–2500 mm. Tez-tez tayfun boʻladi. Daryolari sersuv. Hududining yarmiga yaqini doim yashil oʻrmon bilan qoplangan, 3300 m dan baland qismi butazor va oʻtloqlar. Foydali qazilmalardan neft, tabiiy gaz, koʻmir qazib olinadi, oltingugurt konlari bor. Tekisliklarda sholi, choy, batat, shakarqamish, ananas va hokazo ekiladi. Tayvanliklar turli xil davlatlarga ham tarqalgan.

 

Turkum:Tayvan
Turkum:Osiyo davlatlari
Turkum:Davlat
Turkum:Geografiya
Tayga

thumb
Tayga — mo‘tadil mintaqaning igna bargli daraxtlardan iborat oʻrmonlari. Yevrosiyo, Shimoliy Amerikada katta maydonlarni egallagan. T.da daraxt koʻp emas, oʻrmon manzarasi deyarli bir xil. Toʻshama oʻsimliklari kam. Yer yuzasi yashil yoʻsinlar bilan qoplangan. Tuprogʻi kulrang. T. daraxt ga qarab, yorugʻ T. oʻrmonlari va qorongʻi T. oʻrmonlariga boʻlinadi. Yorugʻ T. oʻrmonlarida qaragʻay, tilogʻoch, qorongʻi T.da qora qaragʻay, oq qaragʻay, kedr o‘sadi. Qishi qattiq sovuq, yozda esa 10—20° atrofida boʻladi, yogʻin miqdori 300–600 mm, botqoqliklar bor. T. boshqa maʼnolarda ham qoʻllanadi: Sharqiy Sibirda bepoyon kimsasiz qalin oʻrmonlar, Oltoyda oʻrmon bilan qoplangan togʻlar, Tuvada yalangʻoch togʻ, Mangoliyada hayvonlar koʻp boʻlgan qalin oʻrmonlar tushuniladi.
The Times of India

The Times of India (tarjimasi „Hindiston davri“) — Hindistonda ingliz tilida chiqadigan eng nufuzli kundalik gazeta. 1838-yildan Ahmadobod, Bombay va Dehlida nashr etiladi.
 

Turkum:Gazetalar
Mahmud Taymur

Taymur Mahmud (1894.16.6, Kohira — 1973.25.8, Shveysariya) — arab yozuvchisi (Misr). Arab tili akademiyasi (Qoqira)ning haqiqiy aʼzosi. Misr adabiyotida realistik novella janri asoschilaridan biri. Ijodi 1920-yildan boshlangan. Dastlabki ijodida A.P.Chexov, G. de Mopassan asarlarining taʼsiri seziladi. Hikoyalarida Misr dehqonlarining ayanchli turmushi tasvirlangan, "Majhul nido" (1939), "Boʻronlarda azoblangan Salva" (1947) romanlarida simvolizm taʼsiri koʻzga tashlanadi. T. "Shamruh" (1958), "Koʻk chiroklar" (1960) kabi ijtimoiy mavzudagi romanlar, bir necha qissa va dramalar muallifi. Ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan: "Arab hikoyalari" (1957), "Hikoyalar" (1958) va boshqa.
Taypin qoʻzgʻoloni

Taypin qoʻzgʻoloni - Xitoydagi Sin sulolasiga qarshi koʻtarilgan dehqonlarning eng yirik qoʻzgʻoloni (1850—64). Unga Xun Syutsyuan, Yan Syutsin va boshqa boshchilik qilgan. 1850-yil yozida Szintyan (Guansi viloyati)da boshlangan. Taypin qoʻzgʻoloni dastlab lokal xarakterga ega boʻlgan. Qoʻzgʻolonga puxta tayyorgarlik koʻrilgan, qatʼiy intizomga boʻysungan armiya tuzilgan. Qoʻzgʻolonchilar Yanszi vodiysida "Samoviy moʻlkoʻllik davlati" ("Taypin tyango") barpo etganlar. Markazi Nankin shahri boʻlgan (1853). Qoʻzgʻolonchilar soni 20—30 mingdan 300—500 minggacha yetgan. Koʻzgʻolon rahbarlari Xitoyda ishlab chiqarishva isteʼmodda barchaning tengligiga asoslangan utopik agrar dasturni eʼlon qilishgan. 1853-yil mayda qoʻzgʻolonchilar Pekinga yurish qilgan, biroq 1855-yil mayda ular hukumat qoʻshini tomonidan tormor keltirilgan. 1853—56 yillarda Markaziy Xitoyda qoʻzgʻolonchilar gʻalabaga erishib katta hududlarni egallashgan. Biroq 1856-yildan qoʻzgʻolon rahbarlari oʻrtasida kelishmovchilik vujudga kelishi oqibatida qoʻzgʻolonchilar safi zaiflashgan. Sin hukumati Angliya va Fransiya yordamida 1864-yil qoʻzgʻolonni bostirgan."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Qoʻzgʻolonlar
Mike Tyson

Michael Gerard Tyson (1966-yil 30-iyunda tugʻilgan) — amerikalik professional bokschi, ogʻir vaznda mutlaq jahon chempioni (1987—1992). 1985-yildan professional boksga oʻtdi, WBC (Xalqaro boks komiteti) tasnifi boʻyicha ogʻir vaznlilar orasida eng yosh jahon chempioni boʻldi (1986). Tyson har bir uchrashuvni muddatidan oddin — nokaut bilan yakunlagani tufayli „Iron Mike“ („Temir Mike“) taxallusini oldi. Qonunni buzganligi uchun ozodlikdan mahrum etilganligi (1992, 1999), uning boks faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Tyson 2002-yilda jahon chempionligi uchun boʻlgan uchrashuvda Lennox Lewisga yutqazdi.
 

 

 
 ESPN.com
 ESPN.com — qoʻshimcha maʼlumot
 ESPN.com — Mike Tyson
 
 „Mike Tyson Film Takes a Swing at His Old Image“ (2008) maqolasi The New York Times saytida

Turkum:1966-yilda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Afroamerikalik erkak aktyorlar
Turkum:Amerikalik erkak ovoz aktyorlari
Turkum:AQSh bokschilari
Turkum:Alifbo boʻyicha bokschilar
Tayfun

thumb|265px|1980—2005 yy. Tinchokeanidagi tayfunlarning yoʻnalishlari zxemasi
Tayfun ( táifēng, (taifū) — „kuchli shamol“  — Tifon (shamol ramzi boʻlgan afsonaviy maxluq)) — Tinch okeanining Janubi-sharqiy Osiyo va Uzoq Sharq (shuningdek, Filippin orollari va ulardan sharq tomonda joylashgan Guam orollari)da nihoyatda kuchli shamolli tropik siklonlarning mahalliy nomi. Tayfun koʻproq Yaponiya orollari, Xitoy qirgʻoqlari, Koreya yarimoroli qirgʻoqlarida yuz beradi; baʼzan Uzoq Sharqda Kamchatkagacha yetib keladi. Tezligi 30–50 km/soat (baʼzan 100 km/soat) gacha yetadi. Tayfun, koʻpincha, iyuldan oktabrgacha boʻladi. U dengizda katta toʻlqinlarni yuzaga keltiradi va 1000 mm ga yetadigan yogʻingarchilik olib keladi. Sharqiy Osiyoning qirgʻoq oʻlkalarida tayfunlar katta xarobaliklar, suv bosishi va boshqa falokatlarga sabab boʻladi.
Tayyuan

Tayyuan — Xitoydagi shahar, Finxe daryosi (Xuanxe daryosi havzasi) boʻyida. Shansi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,95 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qora metallurgiya, ogʻir mashinasozlik, kimyo, yengil sanoat korxonalari mavjud. Shahar yaqinidan toshkoʻmir, temir rudasi, ohaktosh qazib olinadi. T. — Xitoyning qad. shaharlaridan biri. Sin sulolasi (1644— 1911) davrida Shansi provinsiyasidagi eng katta shahar boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Szintsi, Shenmudan ibodatxonalari (6—7-asrlar), shahar yaqinidagi Tyanlunshan togʻida gor ibodatxonasi (6-asr) bor. 

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Taka

right|270px
Taka, teke — turkman kabilalaridan biri. T.lar 17—18-asrlarning 1yarmida Bolxon togʻi vodiysida, Xorazmda va Amudaryo boʻylarida yashagan va ularning katta bir qismi Tajan vohasini egallagan. T.larning asosiy qismi 18-asr oxiri — 19-asrning boshlarida Axaltaka va Murgob vodiylariga koʻchgan; Marvni 19-asrning oʻrtalarida egallagan. T.lar 2 guruhga: otamish (beg, anouli va vekil nomli yirik urugʻlarga) va toʻxtamishga boʻlingan. 1897-yilda T.lardan Murgʻob vohasida 20 ming xoʻjalik, Tajan va Qaahqada 7 ming xoʻjalik, Axaliyada 9 ming xoʻjalik boʻlgan. T.lar dehqonchilik va chorvachilik bilan shutullangan. 19-asrning boshida T.lar boshqa turkman qabilalari bilan aralashib, turkman xalqi tarkibiga singib ketgan (qarang Turkmanlar).

Turkum:Turkiy xalqlar
Turkum:Turkman qabilalari
Takash maqbarasi

Takash maqbarasi - Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik (13-asr boshlari). Xorazm shoxi Takash (1200-yilv.e.) ga atab qurilgan. Maqbara murabba tarhli (11,45×11,45 m), poygumbazi (bal. 12,5 m) gʻoʻlasimon gʻarovli, gumbazikuloxiy. Unga jan. tomondagi peshtoq orqali kiriladi. Peshtoq ravogʻi sopol muqarnaslar bilan pardozlangan. Devor qalinligi 3,5 m, tashqi poygumbazidagi mayda yassi ravoqchalar ichi naqshlar bilan toʻddirilgan, baʼzilariga xonani yoritish uchun tobadonlar ishlangan, tepasi Baýrammyrat Ýagşymyradow muqarnas kosachalar bilan bezatilgan. Ichki poygumbazi va gumbazida ham oʻziga xos meʼmoriy shakllar qoʻllangan, ustun, eshik, mehrobidagi yogʻoch oʻymakorligi namunalari haqiqiy sanʼat asaridir. Tashqi qiyofasida oʻsha davr Xorazm meʼmorligining oʻziga xos jihatlari aks etgan.

Turkum:Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Xorazm
Taklamakon

Taklamakon — Xitoyning gʻarbiy qismidagi choʻl, Tarim tekisligining markaziy qismida. Dunyoda eng yirik qum choʻllaridan biri. Maydoni 271 ming km². Uzunligi gʻarbdan sharqqa 1000 km dan ziyod, eni 400 km gacha. Yer yuzasi tekis boʻlib, toʻrtlamchi davrda toʻplangan choʻkindilardan tuzilgan. Shimoliy va sharqqa tomon 1200–1300 m dan 900–1000 m gacha pasayib boradi. Choʻlning gʻarbiy qismida qumtoshlardan iborat bir necha qoyali qator tepalar (Choʻngtogʻ, bal. 1664 m), qumoq va gilli tepaliklar (Mozortogʻ, 1635 m, Toʻxtaqozi, 1560 m) bor. Taklamakonning janubi-gʻarbida barxanlar, shimoli-sharqida bal. 300 m gacha boʻlgan qum uyumlari uchraydi. Chekka qismidagi katta maydonlarni shoʻrxoklar egallagan. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqlim. Yiliga 50 mm dan kam yogʻin yogʻadi, baʼzi yillarda umuman yogʻmaydi. Kuchli shamollar esib, qum boʻronlari boʻlib turadi. Kunlundan oqib keladigan daryolar qumga singib ketadi, Xoʻtan daryosigina yozda choʻlni kesib oʻtib, Tarim daryosiga quyiladi. Yer osti suvlari chuqur. Choʻlning katta qismida oʻsimlik deyarli uchramaydi. Daryo vodiylarida terak, jiyda, yantoq, shoʻra, saksovul oʻsadi. Hayvonot dunyosi kambagʻal. Aholi voha va daryo vodiylarida yashaydi, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Taklamakonda foydali qazilmalardan neft, gaz, kumir konlari, polimetall rudalari topilgan.

 Yana qara 

 Gobi

Turkum:Xitoy geografiyasi
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Turkum:Choʻllar
Taksi

thumb|Taksi

Taksi (frans. taxi), taksomotor — yoʻlovchilar yoki yuk tashishda foydalaniladigan yengil yoki yuk avtomobili. Odatda kira haqi taksometr boʻyicha toʻlanadi. Birinchy taksilar Londonda 1903-yil, Moskvada 1907-yil, Peterburgda 1937-yil, Toshkentda 1934-yil paydo boʻlgan. Taksi sifatida koʻplab ishlab chiqariladigan yengil va yuk mashinalari, maxsus avtomobillardan foydalaniladi. Muayyan yoʻnalishlar boʻyicha belgilangan vaqt oralatib qatnaydigan taksilar marshrutli taksilar deb ataladi. Bunday taksilar uchun maʼlum qiymatdagi haq stavkasi belgilab qoʻyiladi.

 Rang berish 
Ba'zi mamlakatlarda taksilar yo'lda ajralib turishi uchun odatda ma'lum bir rangga bo'yaladi.

 O'zbekiston - 2012 yildan Sariq;
 Turkiya - Sariq;
 London - qora;
 Nyu-York - dispetcherlar bilan ishlamaydigan va yo'lda to'xtatilishi mumkin boʻlgan barcha taksilar uchun sariq rang;
 Polsha - Barcha ranglardan foydalanish mumkin;
 Gollandiya - Qora va sariq, misol: rotterdamdagi taksi;
 Gongkong - Rad etish
Taksila

Taksila (yunoncha Taxila, qadimgi hindcha Takxasila yoxud Takshashila) – qadimda Hindiston yarim orolning shimoli-gʻarbidagi shahar (hozirgi Pokistonning Ravalpindi shahridan 35 km narida), Gandxara davlati poytaxti. Mil. av. 3—2-asrlarda Taksila Mauriyalar imperiyasi shimoli-gʻarbiy qismining maʼmuriy markazi boʻlgan. Taksilaning eng qadimgi arxeologik qatlami mil. av. 6-asrga oid. Taksila savdo va hunarmandchilikning yirik markazi, hind, ellin, Eron va Oʻrta Osiyo madaniyatlari mujassam boʻlgan shahar edi. U shuningdek, qadimgi hind fani va maorifi markazi sifatida ham mashhur. Taksila 5-asr ning 2-yarmida eftaliylar bosqinida qattiq shikastlangan, aholi shaharni tashlab keta boshlagan va 7-asrga kelib tashlandiq holga kelgan. 1913-yildan boshlab olib borilayotgan arxeologik qazish ishlari qadimgi hind jamiyatining turli jabhalarini oʻrganishga doir qimmatli materiallar berdi.

 

Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Pokiston shaharlari
Taksodi

Taksodi, botqoq sarv (Taxodium) — taksodidoshlar oilasiga mansub barg toʻkadigan ignabargli daraxtlar turkumi. Bal. 30–50 m, tana diametri 12 m gacha boradi. Ignabargi mayin, tasmasimon, uchli, uz. 9–15 mm, kengligi 1–2 mm, oktabr oyida sargʻayib, kuz va qishda toʻkiladi. Shoxshabbasi piramidasimon, nafis, pastga egilgan. Poʻstlogʻi qizgʻishqoʻngʻir. 500 yildan koʻproq yashaydi. Yorugsevar oʻsimlik, tez usadi. 10y.dan boshlab gullaydi va meva beradi. Urugʻi va kalamchasidan koʻpayadi. Oddiy botqoq sarv (T. distichum) va Meksika T. (T. mucronatum) bor. Shimoliy Amerikaning janubi-sharqida botqoqlar va dengiz boʻylarida, 1400 – 2300 m baland togʻlarda oʻrmonlar hosil qilib oʻsadi. Manzarali daraxt sifatida jahondagi koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida, Ukrainaning janubigʻarbiy qismi, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Yogʻochi chirishga bardoshli, qurilishda, mebel va turli asboblar yasashda ishlatiladi.
Takson

Takson — oʻzaro qarindoshlik munosabatlari bilan bogʻlangan va boshqa guruhlardan alohidalangan muayyan taksonomik : tur, urugʻ, oila va boshqalarga mansub boʻlgan organizmlar guruhi. T. muayyan biologik obʼyektlarga tegishli boʻlishi bilan taksonomik dan farqqiladi. Mas., "kitsimonlar" yoki "umurtqalilar" tushunchalari tasnif qilinishi lozim boʻlgan organizmlar guruhini bildi. radi. Shunday qilib, "tur", "oila" va boshqalar T. boʻlolmaydi, lekin muayyan tur, mas., oddiy qaragʻay, uy pashshasi T. hisoblanadi (yana qarang Taksonomik ).
Taktak

Taktak , xarduma, togʻarpa — boshoqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik, begona oʻt. Boʻyi 50—190 sm. Boshogʻi 6—13 sm, eni 6—7 mm, qalami, moʻrt. Ostki gul qipigʻining qiltigi 4— 6 sm, T.ning yer osti qismi kichikroq piyozga oʻxshash tuganak hosil qiladi. May—iyun oylarida gullab, meva tugadi. Adir va togʻ yonbagʻirlarida, vohalardagi gʻalla ekinlari orasida va marzalarda, yoʻl yoqalarida oʻsadi. Pichanbop oʻsimlik hisoblanadi. Baʼzan doni oziq-ovqat uchun ishlatiladi. Poyasi tez dagʻallashgani va serqiltiqligi tufayli boshoqlagunga qadar oʻrib olinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarqalgan. Uning yagona hususiyati Abu Ali ibn Sino rak (saraton) ichki kasaliga davo sifatida foydalangan. Tak tak oʻsimligini xalq orasida ko'pincha uni yovvoyi arpa deb ham yuritiladi. Qo'llash usuli: Quritilgan tak tak oʻsimligini maydalanib choynikga solinadi keyin ustidan qaynoq suv quyiladi. 10-15 daqiqa davomida damlanadi. Keyin bir piyoladan 3 mahal ichiladi. 

 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Taktika

Taktika (yun. tasso — saflayman) — 1) harbiy sanʼatning tarkibiy qismi; qurolli kuchlarning turli qoʻshin (flot kuchlari), qoʻshilmalar, qismlar(kemalar) va birikmalar hamda quruklikdagi, havodagi va dengizdagi maxsus qoʻshinlarni jangga va uni olib borishga tayyorlash nazariyasi va amaliyotini oʻz ichiga oladi. T. operativlik sanʼati va strategiyaga boʻysunadi; 2) belgilangan maqsadga erishish uchun ishlatiladigan vosita va usullar majmuasi.

 

Turkum:Taktika
Takyaxona

thumb|Damashqdagi Sulaymoniya takyasi
thumb|Avrangoboddagi Boboshoh Musofir takyasi
Takyaxona yoki takya ( takya; tekye; ; takya; takiyya — musofirxona) — musulmon mamlakatlarida boysarmoyador kishilar tomonidan qurilgan, musofir, kambagʻal, uysiz shaxslarga vaqtincha yotoq, boshpana sifatida bepul xizmat koʻrsatadigan mehmonxona. T. asosan karvonlar yoʻli ustida, turli ziyoratlar maqsadida tez-tez mehmonlar kelib turadigan joylarda qurilgan.

Usmonli imperiyasi
 Ertugʻrul takya masjidi
 Oʻzbeklar takyasi
 Salimiyya takyasi
 Sulaymoniya takyasi

Janubiy Osiyo
 Boboshoh Musofir takyasi

Eron

Safaviylar shialikni Eron davlati dini deb e’lon qilgandan keyin, Eron takyalari husayniyalarga aylangan.
Talaba

thumb|Talaba

Talaba (arabcha: izlovchi, oʻrganuvchi; — qunt bilan ishlovchi, shugʻullanuvchi) — Oʻzbekistonda oliy oʻquv yurti, AQSH, Buyuk Britaniya va boshqa ayrim mamlakatlarda oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurti oʻquvchisi.

Oʻzbekistonda talabadan farqli ravishda mamlakatdagi oʻrta maxsus taʼlim maskanlarida tahsil olayotgan yoshlar oʻquvchi, oliy harbiy oʻquv yurtlarida bilim olayotganlar tinglovchi, oʻrta harbiy oʻquv yurtlarida oʻqiyotganlar kursant deyiladi.

Turkistonda islom dini yoyilgach (7— 8-asr), boshlangʻich maktabdan soʻng bilim olish bilan mashgʻul boʻlgan har bir kishi Talaba hisoblangan. Madrasalar paydo boʻlgan X asrlardan ularda tahsil olayotgan kishilargina Talaba deyila boshlagan. Yevropada XI - XII asrlarda untlar tashkil topgandan soʻng, ularda faoliyat koʻrsatadigan har bir odam, yaʼni saboq beruvchi ham, saboq oluvchi ham student deb atalgan. Keyinchalik untlarda o'qituvchilar uchun magistr, professor va boshqa ilmiy unvonlar joriy etilgach, faqat saboq oladigan kishilargina student deb yuritiladigan boʻlgan.

Talaba jamiyat taraqqiyotiga jiddiy taʼsir koʻrsatadi va, ayni vaqtda, har bir mamlakat ilmiy intellektual salohiyatining darajasini bildirib, rivojlanish istiqbollarini belgilab beradi. Chunki mamlakat iqtisodi va madaniyatining yuksalishi, xalq xoʻjaligiga ilm-fan yutuqlari joriy etilishi uchun oliy maktablarning Talabalari chuqur nazariy bilim hamda amaliy koʻnikmalarga ega bo‘lishlari lozim. Shuning uchun ham rivojlangan mamlakatlarda aholi jon boshiga T. soni koʻp buladi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, mamlakatda Talabalar miqdori sezilarli darajada ortdi. Mamlakatimizda umumiy oʻrta taʼlim maktabi hamda akademik litsey va kasb-hunar kollejini bitirgan har bir kishining T. boʻlishiga haqqi bor. T. davlat hisobidan, shuningdek, shartnoma asosida o'z yonidan tahsil koʻrishi mumkin. Mamlakatimizda T.lar bakalaviriat va magistratura singari 2 bosqichda oliy taʼlim oladilar.

T. har bir mamlakatning ijtimoiy jihatdan eng faol, harakatchan, jonkuyar kishi hisoblanadi. Bevosita ilm-fanni o'zlashtirish bilan mashgʻulliklari uchun T.lar jamiyatning intellektual ilgʻor qatlami sanaladi. Shuning uchun ham T.larning chuqur kasbiy hamda maʼnaviy-axloqiy tayyorgarlikka ega boʻlishiga katta eʼtibor qilinadi. Oʻzbekistonda T. yoshlarning mamlakat xayotida faol ishtirok etishlarini taʼminlash, milliy istikdol gʻoyasini toʻliq egallab olishlariga imkoniyat yaratish borasida bir qancha ishlar amalga oshirilmokda. "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakatida qatnashish T.larning vatanparvar shaxe sifatida shakllanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatmoqsa. Bundan tashqari, Oʻzbekistonda T.larni ijtimoiy jihatdan ximoya qilish uchun ularning barchasiga stipendiya beriladi, yashash joyiga muhtoj T.lar yotoq bilan taʼminlanadi, yoshlarga turli ilmiy, badiiy va sport toʻgaraklarida ishtirok etish imkoniyatlari yaratilgan. T.lar oʻrtasida har 2 yilda 1 marta universiadalar oʻtkazib turilishi ularning jismonan sogʻlom, maʼnaviy jihatdan barkamol boʻlib oʻsishlariga maʼlum darajada yordam beradi. 2002/03 oʻquv yili Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlarida 232254 T. taʼlim odsi.
Talaba sport uyushmasi

Talaba sport uyushmasi Oʻzbekistondagi oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari oʻquvchilari hamda talabalarining sport uyushmasidir. 2002-yil 25-dekabrda tuzilgan. Oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarining talabalari, magistr, aspirant, professoroʻqituvchilari, ilmiy xodimlari, ishchi, xizmatchilari oʻrtasida jismoniy tarbiya, sport va turizmni ommalashtirishga daʼvat etilgan. Toshkent sh., viloyatlar va Qoraqalpogʻiston Respublikasida uyushmaning boʻlimlari, oliy oʻquv yurtlarida esa "Talaba" sport klublari tuzilgan. "T." su. har 3 yilda 1 marta 20 ga yaqin sport boʻyicha universiadalar oʻtkazadi. Universiadalar oraligʻida sport boʻyicha chempionat va kubok musobaqalarini uyushtiradi. 1universiada Namangan shahrida boʻlib oʻtgan (2000).

Uyushma safida 87 184 aʼzo boʻlib, ulardan 20 mingga yaqini sport seksiyalarida muntazam shugʻullanadi, 9272 nafar 3 va 2razryadli, 2742 nafar 1razryadli, 858 nafar sport ustaligiga nomzod, 636 nafar sport ustasi, 97 nafar xalqaro toifadagi sport ustasi bor (2003). Oliy taʼlim muassasalaridagi 120 ta sport zali, 52 ta futbol maydoni, 71 ta qoʻl toʻpi maydoni, 150 ta voleybol maydoni, 113 ta basketbol maydoni, 87 ta yugurish yoʻlakchasi, 11 ta suzish havzasi, 42 ta tennis korti "T." su. aʼzolari xizmatida.
Talas (maʼnolari)

Talas quyidagilardan birini anglatadi:

 Talas shahri — Qirgʻizistonda joylashgan shahar.
 Talas (shahar) — Qirgʻizistondagi shahar (1944 y.
 Talas (daryo) — Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikasidagi daryo.
Talas (daryo)

Talas — Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikasidagi daryo. Qirgʻiziston tizmasining janubiy yon bagʻrida, Qoraqoʻl nomi bilan boshlanadi, Qorasoy qishlogʻi yonida Uchqoʻshoʻy irmogʻi qoʻshilgach, Talas nomini oladi. Talas Chu daryosiga yetmasdan ancha uzoqda Moʻyinqum choʻllari orasida kichikkichik koʻllar hosil qilib tugaydi. Uzunligi 661 km, havzasining maydoni 52700 km². Muz, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Qorasoy qishlogʻi yonida 32 m³/sek. Togʻli qismida va ayniqsa, tekislik qismida (Taroz shahridan quyida) Talasning suvi koʻplab ariq va kanallar orqali sugʻorishga olinadi. Eng yirik irmoqlari: Uchqoʻshoʻy, Koʻlba, Beshtosh, Urmaral, Kumushtog, Qorabura, Kengkoʻl va Nelden. Talas boʻyida Taroz, Talas sh.lari joylashgan. Talasda Kirov suv ombori bor.

Turkum:Qozogʻistondagi daryolar
Turkum:Qirgʻizistondagi daryolar
Tallimarjon

Tallimarjon — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shahar (1975-yildan). Qarshi choʻlining oʻzlashtirilishi munosabati bilan 1964-yilda tashkil etilgan. Tallimarjon suv ombori yonida joylashgan. Aholisi 9,9 ming kishi (2004). Tallimarjonda Qarshi kanali va nasos stansiyalardan foydalanish boshqarmasi, shu boshqarmaning markaziy taʼmirlash ustaxonasi, avtokorxona va boshqa bor. Shaharda umumiy taʼlim maktablari, kasbhunar kolleji (chilangar, elektriklar tayyorlaydi), ochiq suzish havzasiga ega boʻlgan sport majmuasi, kasalxona, tugʻruqxona, poliklinika va dorixona mavjud. Tallimarjon temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali (80 km) Qarshi shahri bilan bogʻlangan.

 

Turkum:Nishon tumani
Turkum:Qashqadaryo viloyati shaharlari
Tallimarjon suv ombori

Tallimarjon suv ombori (ruscha:Talimardjánskoe vodoxraníliщe) — Oʻzbekiston Respublikasi Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi sunʼiy suv ombori, yirik gidrotexnika inshooti. Qarshi magistral kanali etagida barpo etilgan. Tallimarjon temir yoʻl stansiyasi yaqinida, Amudaryo va Qashqadaryo oʻrtasida suvayirgʻich vazifasini bajaruvchi tekislikda joylashgan"Tallimarjon suv ombori",Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. T harfi.Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2000 — 67 bet. .

 Tavsif 
Tallimarjon suv ombori Tolimarjon shahri yaqinida Turkmaniston-Oʻzbekiston chegarasidan dengiz sathidan 391 metr balandlikda joylashgan. Suv ombori joylashgan tekislik Amudaryo va Qashqadaryo oraligʻidagi suv havzasidir. Suv ombori Qarshi magistral kanalidan suv bilan toʻldiriladi.

Gidrotexnika inshootlari qurilishi 1965-yildan 1973-yilgacha davom etdi. 1977-yilda suv ombori qisman toʻldirilgan, 1985-yilda esa toʻliq ishga tushirilgan.

Suv omborining maydoni 77,4 km kvadrat. Suv omborining uzunligi 14 km, kengligi 5,5 km. Sohil chizigʻining uzunligi 36 km. Oʻrtacha chuqurligi 19,8 metr . Suvning umumiy hajmi 1,53 milliard metr kub, foydalanish hududi 1,4 milliard metr kub. Gidrotexnika inshootlari majmuasiga ikkita sopol toʻgʻon, nasos stansiyasi, suv olish va chiqarish kanali, drenaj tizimi va nasos stansiyasi kiradi. Suv ombori kuzda toʻldiriladi. Elektr nasoslari yordamida 26,6 m balandlikda suv koʻtariladi. Suv omborida ikkita toʻgʻon inshooti mavjud. Sugʻorish mavsumida suv omboridan suv drenaj tizimi orqali Qarshi magistral kanaliga qaytariladi. Suv oqimi 360 m/s³.

Tallimarjon suv ombori dengiz sathidan 389 metr balandlikda joylashgan. Suv ombor 57 kvadrat kilometr maydonni egallaydi. Tallimarjon suv ombori deyarli chakalakzor bilan qoplangan.  Shimoldan janubga 10,6 km, sharqdan gʻarbga 10,4 km.

Iqlimi quruq. Oʻrtacha harorat 19 °C. Eng issiq oy iyul 34 °C , eng sovuq oy esa yanvar 0 °C.  Oʻrtacha yogʻingarchilik yiliga 389 millimetrni tashkil qiladi. Eng yomgʻirli oy — mart, yomgʻir 87 millimetr, eng quruq oy — iyul 1 millimetr tashkil etadi.

Suv ombori Tolimarjon issiqlik elektr stansiyasiga ham xizmat qiladi, u bilan uzunligi 18 km va diametri 800-1020 mm boʻlgan ikki liniyali oʻtkazgich ulangan. Tallimarjon suv ombori 1973-yildan buyon Qashqadaryo viloyatining 7 ta, jumladan, Nishon, Qarshi, Gʻuzor, Koson, Mirishkor, Muborak va Kasbi tumanlaridagi sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi maydonlarini yiliga 4-4,5 milliard metr kub miqdoridagi suv bilan taʼminlab kelmoqda. 2023-yil 17-martda Qashqadaryo viloyati hokimi Murodjon Azimov Qarshi, Koson, Mirishkor, Kasbi, Gʻuzor hamda Nishon tumani hokimlari bilan birgalikda Tallimarjon suv omboriga tashrif buyurishdi.

Suv ombori Tolimarjon issiqlik elektr stansiyasiga ham xizmat qiladi, u bilan uzunligi 18 km va diametri 800-1020 mm boʻlgan ikki liniyali oʻtkazgich tutashgan.

 

 
„Tallimarjon suv ombori“, Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi. T harfi. Toshkent: Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi, 2000 — 67 bet.

Turkum:Nishon tumani
Turkum:Qashqadaryo viloyati suv omborlari
Taloq

thumb
Taloq — odam va umurtqali hayvonlarning qorin boʻshligʻidagi toq parenximatoz organ. Asosiy qon rezervuarlaridan biri (qon „depo“si); qon yaratilishi, moddalar almashinuvida ishtirok etadi; immunobiologik va himoya funksiyasini bajaradi va antitelolar ishlab chiqaradi, bakteriya va toksinlarni tutib qolib, zararsizlantiradi, yashab bitgan eritrotsit va trombotsitlarni yemiradi. Qonning hosil boʻlishi, buzilishi, qayta taqsimlanishida va organizmning himoya reaksiyalarida qatnashadi.

Taloq hamma umurtqali hayvonlarda bor. Toʻgarak ogʻizlilar, baʼzi ikki xil nafas oluvchi baliqlar ichagi, oshqozoni yoki oʻrta ichak shilliq qavat burmalari devorida limfoid toʻqimalar toʻplami boʻlib, bu Taloq vazifasini bajaradi. Qolgan umurtqali hayvonlar talogʻi ichakdan alohida boʻlib, orqa ichaktutgich, oshqozon yoki toʻgʻri ichakning boshlanish qismida joylashadi. Sudralib yuruvchilar (gatteriyalardan tashqari) hamda qushlarda rudimentlashgan. Taloq boʻlak-boʻlak yoki parraksimon boʻladi.

Odamda Taloq embrional hayotning birinchi oyida meʼdaning dorzalb tutqichi ichida toʻplangan mezenxima toʻqimasidan rivojlanadi. Taloq uzunchoq oval shaklli, uz. 12 sm, kengligi 7-8 sm, ogʻirligi 150-200 g. Lekin Taloqning hajmi va ogʻirligi individual boʻlib, organizmning fiziologik holatiga bogʻliq holda juda oʻzgarib turadi. Masalan, tinch xrlatda Taloq kengaygan, qon yoʻqotilganda esa burishilgan boʻladi. Bir tomoni qabariq (diafragmal), ikkinchi tomoni botiq (ichki) boʻlib, chap biqinning 9,11 qovurgʻa sohalariga joylashgan. Tashqi tomondan seroz parda va biriktiruvchi toʻqima kapsulasi bilan qoplangan. Kapsuladan Taloq ichiga devorlar yoki trabekulalar tarqaladi. Trabekulalar Taloqni oq va qizil pulpa bilan toʻla alohida boʻlakchalarga boʻladi. Qizil pulpa qonning shaklli elementlari (eritrotsitlar)ga boy vena sinuslaridan tashkil topgan. Oq pulpa esa limfotsitlar ishlab chiqaradigan limfa toʻqimalaridan tuzilgan; ular malpigi tanachalari deb ataladi. Taloq kasallanganda (masalan, splenomegaliya) ancha kattalashadi.

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Anatomiya
Turkum:Splanxologiya
Taloq (shariat)

Taloq ( — qoʻyib yubormoq, ajralmoq) — shariatga koʻra nikohning bekor qilinishi. Er tomonidan shu soʻzning aytilishi xotinni barcha xotinlik majburiyatidan toʻla ozod qiladi. Bu holatda erning xotinga bergan molmulk (mahr)i xotinda qoladi, er xotinni idda muddati oʻtguncha moddiy taʼminlab turishi kerak. Shariatda ikkinchi Taloqdan keyin ham erxotinni qaytadan yarashtirishga ruxsat etiladi (Qurʼon, 2:229). Uchinchi marta Taloqdan keyin esa shariat bunga yoʻl qoʻymaydi. Taloq qilingan xotin boshqa erga chiqishi uchun belgilangan idda muddatini oʻtashi kerak. Islom huquqida ayol ham Taloq talab qilishi rasman eʼtirof etiladi. Oʻzbekiston Respublikasida er bilan xotin ajralishi Oila kodeksida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

 Yana qarang 
 Nikohni bekor qilish
 Islomda koʻpxotinlilik

 
 Hidoya (1j.), Taloq, 2000;
 Muxtasar, Taloq, 1994.
Talk

Talk (nem. Talk; arab — talg) — varaqsimon silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Mg3Si4O10(OH)2 boʻlib, unda MgO31,7%, SiO263,5%, H2O 4,8%. Baʼzan magniy Fe, Ni, Al, Cr bilan oʻrin almashishi mumkin. T.ning villemseit (nikelli), minnesotait (temirning miqdori 50— 80%), steatit (gilvatasimon yogʻli mineral; zich massivli) agalit (ingichka tolali) mavjud. Oʻta asosli togʻ jinslarining magnezial silikatlarini gidrotermal oʻzgarishi mahsuli. Agregatlari varaq va tangachasimon shaklda, ushlaganda yogʻliqsimon. Yupqa varaqchalari shaffof yoki qisman nur oʻtkazadi. Yaltirashi shishadek, sadaf kabi tovlanib turadi. Varaqchalari egiluvchan, lekin qayishqoq emas. Bargsimon yoki ingichka donali, baʼzan 10 sm gacha boʻlgan notoʻgʻri shaklli plastinkasimon, ulanish tekisligida egiluvchan shaffof tangachalarga oson ajraluvchi moʻrt agregatlar hosil qiladi. Rangi oq, yashilroq. Qattiqligi 1, zichligi 2,6— 2,8 g/sm³. Olovbardosh, issiklik va elektrni yaxshi oʻtkazmaydi. T. konlari magnitga boy boʻlgan togʻ jinslarining oʻzgarish mahsulot, kontakt metasomatik jarayonlar bilan bogʻliq boʻlib, koʻpincha gidrotermal bosqichda dolomitlar bilan intruziv jinslar kontaktida yuzaga keladi. T. slanetslar va listvenitlarning jins hosil qiluvchi minerali. T.dan lokboʻyoq, rezina, qogʻoz, atirupa sanoatida toʻldiruvchi, texnikada qattiq surkama, kislota va olovga chidamli material sifatida, ayniqsa keramikada koʻp ishlatiladi. Temirsiz steatitli T.dan bezak toshlari sifatida foydalaniladi. Oʻzbekistonda Nurota, ZirabuloqZiyovuddin, ChatqolQurama togʻlarida T. namoyonlari, Sulton Uvaysda esa kichik koni mavjud.
Talqin

Talqin (arab. — tushuntirish, nasihat) — 1) oʻziga xos (3/8+3/4 yoki 9/8 takt oʻlchovidagi) doyra usuli (lang yoki oqsoq deb ham yuritiladi); 2) shu usul asosida yaratilgan kuy, ashula va maqom yoʻllari. T. yoʻlidagi ashulalar dastlab nasihatomuz, ibratli mazmundagi sheʼrlar bilan ijro etilgani uchun shunday nom olgan. T. Shashmaqom ashula boʻlimi tarkibida muayyan shoʻba boʻlib, Saraxbor va uning taronalaridan keyingi oʻrinni egallaydi. T.lar Iroqdan tashqari barcha maqomlarda mavjud: Buzruk maqomida Talqini Uz zol (Xorazm turkumida Talqini Buzruk), Rostda Talqini Ushshoq (Talqini Rost), Navoda Talqini Bayot (Talqini Navo), Dugoxda Talqini Chorgoh, Segohda Talqini Segoh deb nomlanadi. T.lar nasr shoʻbalari va undagi ufar qismlari bilan hamohang, mantiqan uzviy bogʻliq boʻlib, birbiridan asosan doira usullari bilan farqlanadi. Nomdosh namunalarning kuy tuzilishi, avjda namudlarning kelishi ham bir xil. T.lar salobatli va ulugʻvor yangraydi, chuqur lirikfalsafiy holatni ifodalaydi. Ularni mahorat bilan ijro etuvchi hofizlarni xalq orasida talqinchi, talqinxon deb atashgan. T. usulidagi hamda diniy mazmundagi sheʼrlarga oʻqiladigan (xonaqoiy) ashula yoʻllari mashhur boʻlgan; 3) badiiy asarlarning ijodkorona yondoshgan holda ijro etilishi. 

Ravshan Yunusov.
Tamaki

thumb
thumb
Tamaki — Solanaceae oilasiga mansub bir va koʻp yillik o't oʻsimliklar turkumi, narkotik oʻsimlik. Tamakining 60 dan ortiq turi maʼlum Nicotiana turkumda. Yovvoyi holda tropiklarda, Amerika va Avstraliyada yovvoyi dan N. alata va N.sandera oʻsadi. Ikki turi — tamaki (N. tabacum L.) va maxorka (N. rustica) ekiladi. Tamakining mavjud agroekotiplari 3 guruhga boʻlinadi: L.) papiros tayyorlanadigan bargi mayda sharqiy tamaki guruhlari — Kichik Osiyo va Bolqon yarim orolda tarqalgan; 2) Amerika papiros tamakilari — Janubiy Amerikada ekiladi, baland boʻyli, namga chidamli Tamakilar; 3) sigara Tamaki guruxlari — Braziliya, Gavana, Sumatra tamakilari. Tamakining vatani — Janubiy Amerika. taxminan 1518-yilda Portugaliya va Ispaniyaga keltirilib, dastlab manzarali oʻsimlik sifatida oʻstirilgan, keyin boshqa mamlakatlarga chekiladigan, iskaladigan ashyo sifatida tarqalgan. Jahonda asosiy ekin maydonlari 4,75 mln. ga, (1994). Xitoy, AQSH, Hindiston va Braziliya, Bolgariya, Turkiya, Rossiya, Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Tojikistonda va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Oʻzbekistonda asosan Samarqand viloyatining Urgut tumanida yetishtiriladi. Ekin maydoni 8,7 ming ga, oʻrtacha hosildorligi 29,2 s/ga (1997)Armando T. Hunziker: The Genera of Solanaceae (o'zbek tilida: Ituzumdoshlarning Turkumi). A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. ISBN 3-904144-77-4.

Tamaki narkotik xom. ashyo olish uchun ekiladi. Poyasi (2 m gacha) tik, gʻovak, oʻzakli. Barglari ketma-ket joylashgan, yaxlit, tuxumsimon, uchi oʻtkir. Gullari ikki jinsli, besh boʻlmali, pushti, qizil yoki oq, oʻzidan changlanadi. Mevasi koʻsakcha, 1000 dona urugʻi vazni 0,050,12 g. Urugʻida 30—35% texnik moy mavjud. Tamaki: gullagan shox oʻsimligi (asosan chasi va baR™bargi)da nikotin, anabazin, nikotilin va boshqa alkaloidlari toʻplanadi. Tamaki ekilgach, 40—60 kunda gullaydi, 70—140 kunda pishadi. Sof Tamakining quritilgan barglarida 1—4% nikotin, 1% efir moyi, 4—13% uglevodlar, 7—13% kul moddasi, 4—7% smola va boshqa bor. Issiqsevar oʻsimlik, —1—3° da nobud boʻladi. Tamaki urugʻi 10—12° haroratda unib chiqadi, namga talabchan, sugʻoriladigan sur tuproqli yerlarga ekiladi. 4—8 marta sugʻoriladi. Oʻzbekistonda Amerikan 287S, DyubekOʻzgan9, Dyubek4407, Izmir navlari oʻstiriladi. Parnik va issiqxonalarda yetishtirilgan koʻchati dalaga may oyida keng qatorlab (qator orasi 60—70 sm) ekiladi. Vegetatsiya davri oʻrtacha 100—120 kun. Yetilgan barglari oʻsuv davrida qoʻlda 5—7 marta yigʻib olinadi, ipga tizilib, salqin joyda shamollatiladi, quyosh nurida, maxsus barg quritish binolarida quritiladi. Fermentlash zdlarida barglarga dastlabki ishlov beriladi. Bargidan tamaki sanoati korxonalarida papiros, sigara, sigaret, trubkali Tamaki, hidlama Tamaki va boshqa ishlab chikariladi.

Zararkunandalari: tamaki tripsi, tamaki shirasi, tamaki va kuzgi tunlam, simqurtlar, soxta simqurtlar; kasalliklari: tamaki mozaikasi, ildiz chirishiAb da kar i mov D.T., Xushvaqtov S.X., Umurzoqov E.U. Tamakichilik, T., 1985 Halima Otaboyeva..

 Yana qarang 

 Tamaki sanoati

 

 

Turkum:O‘simlik va qo‘ziqorin stimulyatorlari
Tamaki sanoati

Tamaki sanoati — oziq-ovqat sanoatining tamaki va maxorka xom ashyosi tayyorlash, tamaki fermentlari, tamaki va maxorka mahsulotlari (chekiladigan papiros, sigara, sigarilla, oʻrama tamaki, iskalma tamaki, chaynalma tamaki) ishlab chikarish bilan shugʻullanuvchi tarmogʻi. Tamaki fabrikalari dastlab 17-asrda Angliya va Gollandiyada, 18-asrning 1-yarmida Rossiyada qurilgan va dunyoda birinchi boʻlib papiros Rossiyada ishlab chikarilgan.

Oʻzbekiston hududida birinchi tamaki fabrikasi rus sanoatchisi I.I.Pervushin tomonidan 1877-yilda Toshkentda qurilgan. Keyinchalik xom ashyo taqchilligi sababli yopilgan. 1925-yilda Toshkentda tamaki fabrikasi qurilib, 1926-yilda 203 mln. dona papiros ishlab chiqardi, 1949-yilda korxona sigaret ishlab chiqarish. asbobuskunalari bilan jihozlanadi, 1966-yildan filtrli sigaretlar, 1974-yildan yuqori sifatli sigaretlar ishlab chiqarish. oʻzlashtirildi. 1975-yilda Oʻzbekiston T.yeda 111 mln. dona papiros, 4013 mln. dona sigaret, shu jumladan 738 mln. dona filtrli sigaret ishlab chikarildi.

Respublikada tamaki yetishtirish uchun iklim, obxavo sharoitlarining qulayligi, malakali ishchi kuchi, Markaziy Osiyo mamlakatlari bozoriga kirish imkoniyatlari borligi tufayli 1994-yilda Buyuk Britaniyaning "British ameriken tobakko" kompaniyasi bilan hamkorlikda "OʻzBAT aksiyadorlik jamiyati" tamakimaxorka mahsulotlari ishlab chiqaradigan qoʻshma korxona tashkil etildi.

1994-yildan boshlab Toshkent sigaret fabrikasi, Urgut fermentatsiya zdi (Samarqand viloyati) rekonstruksiya qilindi, 1997-yilda yillik quvvati 12 mlrd. dona sigaret boʻlgan yangi Samarqand sigaret fabrikasi qurib bitkazildi. Kompaniya Oʻzbekiston Tamaki sanoati ga 1994—2003-yillarda jami 285,1 mln. dollar bevosita investitsiya kiritdi. 2002-yilda Moskvada oʻtkazilgan jahon tamaki koʻrgazmasida "Xon Lights" va "Xon Ultra Lights" sigaretlari oltin, "Karvon" sigareti kumush medallar bilan mukofotlandi. Respublika Tamaki sanoatida 6,5 mlrd. dona sigaret ishlab chiqarildi, 9 min g t ga yaqin tamaki bargi eksport qilindi (2003). Respublika Tamaki sanoati mahsulotlari (tamaki bargi, sigaret) Rossiya, Ukraina va boshqa mamlakatlarga eksport qilinadi.

Tamaki sanoati Xitoy, AQSH, Fransiya, Bolgariya, Rossiya, Braziliya, Hindiston, Italiya va boshqa mamlakatlarda rivojlangan."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tambov viloyati

Tambov viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 27 sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 34,3 ming km². Aholisi 1179,6 ming kishi (2002), asosan, ruslar (97,2%), shuningdek, ukrain, belorus, tatar, koreys va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 23 tumanga boʻlingan, 8 shahar, 12 shaharcha bor. Markazi – Tambov shahri. Boshqa yirik shaxdrlari: Michurinsk, Morshansk. Shahar aholisi 57,2%.

 Tabiati 
Tambov viloyati Sharqiy Yevropa te kisligining markazida joylashgan va OkaDon (Tambov) pasttekisligining markaziy qismini egallaydi. Jar kup. Oʻrtacha bal. 110– 115m (eng baland joyi 219 m). Foydali qazilmalari: har xil gillar, ohaktosh, qumtosh va fosforitlar. Dare vodiysida torf yotqiziqlari bor. Iklimi mo'tadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 10,5°, – 11,5°, iyulniki 19,4°–20,5°. Yillik yogʻin 450–500 mm. Vegetatsiya davri 185 kun. Daryolari: Sna va uning irmoklari. Hududining 10% oʻrmon.

 Iqtisodiyoti 
Tambov viloyati – industrialagrar rayon. Sanoat ishlab chiqarishida ogʻir sanoat – mashinasozlik, metallsozlik (yalpi sanoat mahsulotining 45%), yengil sanoat (29%) va oziq-ovqat sanoati (26%) tarmokdari alohida oʻrin tutadi. Kime mashinasozligi korxonalari Tambov ("Tambovpolimermash"), Morshansk va Pervomayskiyda ("Ximmash"); Tambovda vagon taʼmirlash, Michurinskda lokomotiv taʼmirlash zavodlari bor. Tambov, Michurinskda avtomobil va traktor ehtiyot qismlari, Morshanskda teplovozlar uchun jihozlar ishlab chiqariladi. Anilinbuyoq, texnik rezina buyumlari zavodlari (Tambov), qadimgi sanoat tarmoklaridan movut kombinati (Rasskazovo, Morshansk), tikuvchilik fabrikalari (Tambov, Michurinsk, Morshansk), un, shakarqand, moy, goʻsht, tamaki korxonalari ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligida gʻalla, qand lavlagi, kungaboqar, kartoshka ekiladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik rivojlangan. Chorvachiligi sutgoʻshtga ixtisoslashgan. Xoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Transport yoʻli uzunligi 736 km. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uzunligi 5120 km. Sna daryosida kema katnaydi. Asosiy avtomagistrallari: Moskva – Tambov – Volgograd, Tambov – Yelets – Oryol. 3 oliy oʻquv yurti, jamoat kutubxonalari, filarmoniya bor. 25 taga yaqin sanatoriykurort va dam olish muassasasi faoliyat koʻrsatadi."" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Tambur

Tambur (fransuzcha, tombour — baraban; asli arabchadan) — meʼmorlikda binolarning tashqi eshiklari oldiga qurilgan kichik xona, daxdiz. Xonalarni issiq va sovuq havo kirishidan saqlaydi. Asosan yirik jamoat binolari, savdo inshootlari, tomosha zallari oldiga, baʼzan binolarga taqab alohida quriladi.
Tamilnad

Tamilnad (1969-yilgacha Madras) — Hindistonning janubiy qismidagi shtat, Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻi soxilida. Maydoni 130 ming km². Aholisi 62,1 mln. kishi (2001), asosiy kismi tamillar. Maʼmuriy markazi — Chennay sh. Shtat hududi Hindiston yarim orol janubiy chekkasining sharqiy qismidagi allyuvial dengizboʻyi tekisligi va Dekan yassitogʻligining jan. chekkasini egallaydi, gʻarbda uni 2500 m gacha balandlikdagi togʻlar chegaralab turadi. Iqlimi tropik mussonli iqlim, yillik yogʻin 600–1200 mm. Yirik daryosi — Kaveri. Barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar shtat hududining 10% dan ortigʻini egallagan.

Tamilnad — mamlakatning aholisi zich shtatlaridan. Mehnatga layoqatli aholining katta qismi qishloq xoʻjaligi.da ishlaydi. Yetakchi tarmoq —dehqonchilik. Ekin maydonining katta qismida oziq-ovqat ekinlari (sholi, bugʻdoy, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, sabzavotlar) yetishtiriladi. Texnika ekinlaridan yer yongʻoq, paxta, shakarqamish, kofe, choy, ziravorlar ekiladi. Kokos palmasi plantatsiyalari bor. Chorvachilikda koramol, qoʻy boqiladi. Baliq ovlanadi. Oʻrmonchilik rivojlangan. Dengizdan osh tuzi olinadi. Lignit, boksit, magnezit konlari bor. Asosiy sanoat tarmogʻi — toʻqimachilik (markazlari — Koimbatur, Maduray sh.lari). Oziq-ovqat, koʻnteri, mashinasozlik (toʻqimachilik mashinalari, mototsikllar, traktorlar, elektronika va radioelektronika jihozlari), qora metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Kurilish materiallari, asosan, sement ishlab chikariladi. Kime, neftni qayta ishlash, alyuminiy zdlari bor. Hunarmandchilik rivojlangan: koʻnteri, metall buyumlar tayyorlanadi, ipak matolar toʻqiladi. Asosiy sanoat markazi va porti — Chennay shahri. Shtat Hindistonning tamil xalqi yashaydigan tarixiy viloyati nomi bilan atalgan.
Igor Tamm

right|200px|thumb|Igor Tamm (1958)
Tamm Igor Yevgenyevich (1895. 26.6(8.7), Vladivostok 1971.12.4, Moskva) — rus fizigi, ilmiy maktab asoschisi, akademik (1953), mehnat Qahramoni (1953). Moskva universitetni tugatgan (1918). Shu untda (1921-41 va 1954-yildan), SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida (1934—71) ishlagan. Ilmiy ishlari kvant nazariya, kattik, jism fizikasiga oid. Cherenkov — Vavilov nurlanishi nazariyasini yaratdi (1937), yadro zarralari oʻzaro taʼsirining takribiy usulini ishlab chiqdi (1945). Boshkariladigan termoyadro reaksiyasini amalga oshirishning va SSSR da vodorod bombani yaratishning nazariy asosini yaratdi (Andrey Saxarov bilan hamkorlikda, 1950). Nobel mukofoti laureati (1958)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:SSSR fiziklari
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Tampere

thumb|right
Tampere, Tammerfors – Finlandiyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, turli balandlikdagi Nasiyarvi va Pyuxyayarvi koʻllarini bogʻlab turuvchi KokemyaenYoki daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 193,1 ming kishi (1999). Iqtisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatda Xelsinkidan keyin 2oʻrinda. Muhim sanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, toʻqimachilik, sellyulozaqogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari; GES, untlar, badiiy galereya, muzeylar bor. Shahar haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1405-yilga oid da uchraydi. 1779-yildan shahar maqomini olgan. 19-asr oʻrtalarigacha yirik toʻqimachilik markazi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (1902— 07), vokzal binosi va boshqa saqlangan.

 

Turkum:Finlandiya aholi punktlari
Tamtam

Tamtam (gʻindcha tovushga taqlid atama) — urma cholgʻu, gong turi. Qadimdan jan.sharqiy Osiyoda diniy marosimlarda qoʻllangan. 18-asr oxiridan simfonik orkestr tarkibiga kirgan (F. J.Gʻʼssekning "Mirabo oʻlimiga bagʻishlangan motam marshi", 1791). Turli (mis, kumush, surma va boshqalar) metallar krrishmasidan bolgʻalab koʻp qatlamli, qalin (8– 10 mm) barkash shaklida (diametri — 6001500 mm) yasaladi. Kigizli toʻqmoq bilan urganda past, gʻuvullovchi tovush chiqaradi.
Tamshush dovoni

Tamshush dovoni — Surxondaryo viloyatidagi dovon. Hisor tizmasining janubi-gʻarbida, dengiz sathidan 4113 m balandlikda joylashgan. Tamshush va Okdaryo havzalarida. Uz. 3,5 km, eni 440 m. May oyidan oktabrgacha dovondan oʻtish mumkin, qolgan vaqtlarda qor bilan qoplanib yotadi. Dovondan Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarining chorva mollari yaylovlarga haydab oʻtiladi.

 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Turkum:Dovonlar
Tamshushdaryo

Tamshushdaryo — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Xisor tizmasining jan. dan boshlanadi. Uzunligi 38 km, havzasining maydoni 380 km². Daryoga 22 ta soy quyiladi. T. oʻzanining kengligi 60 m, qirgʻoklari tik va baland. Oʻrtacha yillik suv sarfi 6 m/sek. Toʻpolondaryoga quyiladi. Qoryomgʻirdan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi, tez-tez sel keladi. Vodiysida oʻtloqlar bor, yovvoyi tok, tol, olcha, bodom, doʻlana oʻsadi. T. Tamshush, Shartut qishloqlari va chorva yaylovlarini suv bilan taʼminlaydi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Tan

Tan, Tang sulolasi (/tɑːŋ/, tʰǎŋ; xitoycha: chàngì) yoki Tan imperiyasi – 618—907 yillarda Xitoyda hukmronlik qilgan markazlashgan davlat va sulola. Undan oldin Suy sulolasi va undan keyin besh sulola va oʻn shohlik davri kelgan. Tarixchilar, odatda, Tangni Xitoy sivilizatsiyasining yuqori nuqtasi va kosmopolit madaniyatning oltin davri deb hisoblashadi. Dastlabki hukmdorlarining harbiy yurishlari natijasida qoʻlga kiritilgan Tan hududi Xan sulolasi bilan raqobatlashardi.

Li oilasi Suy sulolasi tanazzul davridan foydalanishi va ularning yakuniy qulashini tezlashtirgandan soʻng sulolaga asos solgan, oʻz navbatida sulola hukmronligining birinchi yarmida taraqqiyot va barqarorlik davrini boshlagan. 690— 705-yillarda imperator Wu Zetain taxtni egallab, Wo Chjou sulolasini eʼlon qilgan va Xitoyning yagona qonuniy imperatori hukmron boʻlganida, sulola rasmiy ravishda toʻxtatilgan. Vayronkor An Lushan qoʻzgʻoloni (755–763) xalqni larzaga soldi va sulolaning ikkinchi yarmida markaziy hokimiyat obrosining pasayishiga olib keldi. Oldingi Suy sulolasi singari, Tan davlat xizmati tizimini standartlashtirilgan imtihonlar va idoraga tavsiyalar va olim-mansabdor shaxslarni yollash orqali saqlab qoldi. 9-asrda jiedushi nomi bilan mashhur boʻlgan mintaqaviy harbiy gubernatorlarning koʻtarilishi bu fuqarolik tartibini buzdi. IX asrning ikkinchi yarmida mamlakatda ijtimoiy iqtisodiy ahvol yomonlashgani ketma-ket xalq qoʻzgʻolonlari sodir boʻlishi ichki siyosiy tanazzulni kuchayishiga va Tan imperiyasini 15 ta mayda hokimliklarga boʻlinib ketishiga olib kelgan. Agrar qoʻzgʻolonlar aholining ommaviy yoʻqolishi va koʻchirilishiga, keng qashshoqlikka va hukumatning yanada tanazzulga tutishiga olib keldi, natijada 907-yilda sulola tugatildi.

Changʻan shahridagi Tan poytaxti (hozirgi Sian) sulola mavjud boʻlgan davrda dunyodagi eng gavjum shahar boʻlgan. 7- va 8-asrlarda oʻtkazilgan ikkita aholini roʻyxatga olishda imperiya aholisi taxminan 50 million kishini tashkil etgan, sulolaning oxiriga kelib ularning soni 80 millionga yetgan. Sulola Ichki Osiyoni va Buyul Ipak yo'li boʻylab foydali savdo yoʻllarini nazorat qilish uchun koʻchmanchi kuchlar bilan kurashish uchun yuz minglab qoʻshinlardan iborat professional va chaqirilgan armiyalarni toʻpladi. Uzoq qirollik va shtatlar Tan saroyiga o'lpon toʻlagan, Tan esa protektorat tizimi orqali bir qancha hududlarni bilvosita nazorat qilgan. Tan oʻzining siyosiy gegemonligidan tashqari, Yaponiya va Koreya kabi qoʻshni Sharqiy Osiyo xalqlariga kuchli madaniy taʼsir koʻrsatdi.