Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Baltushis Yuozas

BALTUSHIS (Baltušis) Yuozas (taxallusi; asl ismi Albertas Yuozenas) (1909— 1991) —Litva xalq yozuvchisi (1969). Ilk asarlarini 1932-yildan eʼlon qila boshlagan. "Hafta yaxshi boshlanadi" (1940), "Oq beda" (1943) kabi hikoya va ocherklar toʻplami, "Sotilgan yillar" (1 —2-jild, 1957 — 69), "Yuzos haqida qissa" (1979) kabi romanlar hamda avtobiografik povest, pyesa va hikoyalar muallifi. "Sotilgan yillar" romani va boshqa bir qator asarlarida bir turkum litvalik dehqonlar obrazi yaratilgan, qishloqdagi ijtimoiy-iqtisodiy turmush oʻz ifodasini topgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Sovet yozuvchilari
Baluj tili

Baluj tili — Baluj (balach, baluch) xalqi tili. 5,7 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. Ular Pokiston (2 mln.ga yaqin), Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Oʻrta Osiyoda - Mari (Turkmanistan), Koʻlob (Tojikiston)da yashaydi. Baluj tili Eron tillari shim.-gʻarbiy turkumiga mansub. Tarkibida 5 ta (gʻarbiy, sharqiy) shevalar guruhi bor. Baluj tili da sirgʻaluvchi, qoʻshaloq, serebral unli tovushlar mavjud. Hozirgi fleksiyaning buzilishi va analitik qurilish yuz bermoqda. Baluj tili da 4 kelishik, 2 nisbat, 4-mayl, 10 ga yaqin zamon boʻlib, baʼzi shevalarida ergativ tuzilish bor. Jins kategoriyasi yoʻq. Lugʻat tarkibida Forscha, Urdu, Arabcha, Turkcha soʻzlar mavjud."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Balujiston

Balujiston — Pokistonning janubiy-gʻarbidagi viloyat. Balujiston tarixiy viloyatning 1947-yilda Pokiston tarkibiga kirgan sharqiy qismi. Maydoni 347 ming km². Aholisi 4,6 mln. kishi (1983). Maʼmuriy markazi — Kvetta shahri Shimolda Afgʻoniston, gʻarbda Eron, sharqda Pokistonning Sind va Panjob, shimoliy-sharqda Shimoliy-gʻarbiy viloyat bilan chegaradosh, janubda Arabiston dengiziga tutash. Yer yuzasining katta qismini oʻrtacha balandlikdagi (2000 m gacha) va baland togʻlar egallagan. Eng shim.da Tobakakor (3096 m) togʻ tizmasi joylashgan. Bu togʻlardan janubga Makron togʻlari choʻzilgan. Eng baland joyi 3593 m. Dengiz boʻyi kambar pasttekislik. Viloyatning gʻarbiy qismidagi botiqlarda shoʻrxoklar, shoʻr koʻllar bor. Daryolari mayda, mavsumiy. Balujiston Alp-Himolay faol seysmik mintaqasida joylashgan. temperatura yanvarda tekisliklarda 8—16°, iyulda 24 — 32°. Togʻlarda qish sovuq, sershamol. Yillik yogʻin 100 – 200 mm, koʻp qismi dekabr va fevral oylarida yogʻadi. Tuproqlari subtropik mintaqaga xos boʻz tuproq, shim.-gʻarbida choʻl qoʻngʻir, shoʻr, qum tuproqlar. Choʻl qismida saksovulzor va butazorlar bor. Togʻ yon bagʻirlari siyrak oʻrmon, butazor. Aholisi balujlar bilan pushtular. Q. xda yaylov chorvachiligi yetachi oʻrinda (qoʻy, echki, tuya boqiladi). Togʻ oraligʻidagi vodiylarda voha dehqonchiligi bilan shugʻullaniladi, tekislik yerlarda don yetishtiriladi. Oltingugurt, osh tuzi, qungʻir koʻmir, tabiiy gaz qazib olinadi. Mashinasozlik va metallsozlik, sement, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Dengiz boʻyida baliq ovlanadi. Hunarmandchilik rivojlangan: qoʻlda gilam toʻqish, yogʻoch buyumlar yasash, kashta tikish va boshqa Kvetta shahrida meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

Turkum:Pokiston viloyatlari
Balujiston (tarixiy viloyat)

thumb
Balujiston — Osiyodagi tarixiy viloyat, Eron yassitogʻligining jan.-sharqda. Maydoni 0,5 mln. km² dan koʻproq. Sharqiy Balujiston (347 ming km²) Pokiston hududida, Gʻarbiy B. esa Eron hududidadir. Qadimda Balujiston hududida maka, gedrosiy va boshqa xalqlar yashagan. Oʻrta asrlarda Balujiston avval Arab xalifaligi, soʻngra Gʻaznaviylar, Saljuqiylar, Hulokuiylar, Temuriylar davlatlari tarkibida boʻlgan. 17-asr boshlarida B. hududida bir necha hokimliklar vujudga kelib, ularning hokimlari safaviylar va boburiylarga qaram boʻlgan. Bu hokimliklardan eng qudratlisi boʻlgan Kolot hokimligi hokimi (Sharqiy B.) Nosirxon Baluj (1750 — 95) butun B. hududini oʻz qoʻl ostiga olib, oʻzini afgʻon shohlari — durroniylar vassali deb eʼlon qilgan. 19- a. boshlaridan B.ga Angliya oʻz taʼsirini oʻtkaza boshladi. 1854, 1876 va 1879 yillarda Kolot va Qobul hokimlariga majburan qabul qildirilgan shartnomalarga koʻra, Sharqiy B. Angliyaga boʻysundirildi va Britaniya Balujistoni hamda Baluj hokimliklari federatsiyasiga (Kolot, Haron, Makron, Las-Bela) boʻlib tashlandi. Gʻarbiy B. 1849 — 57 yillarda Eron tarkibiga qoʻshildi. 1947 yil avgustda Britaniya Balujistoni Pokiston tarkibiga kirdi. Baluj hokimliklari federatsiyasi esa 1948 yil martida Pokistonga qoʻshildi. Sharqiy va Gʻarbiy B. oʻrtasidagi chegara 1956 yil 29 oktdagi Eron-Pokiston bitimi asosida belgilandi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Balujiston
Balujlar

Balujlar (oʻzlarini baluch, baloch deyishadi) — Pokiston (4 mln. kishi) va Eron (1,4 mln. kishi, 1992)dagi xalq. Shuningdek Afgʻoniston, Turkmaniston (28,3 ming kishi, 1989) va arab mamlakatlarida ham yashaydi. Umumiy soni 5,7 mln. kishi (1992). Baluj tilida soʻzlashadi. Balujlar islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qilishadi.

Balujlar koʻchmanchi chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Arab geograflarining maʼlumotlariga koʻra B. Kermon va uning sharqiy qismida, Seyistonda yashagan va koʻchmanchi chorvadorlik bilan shugʻullangan. B. bu yerlarga arablar istilosidan taxminan 300-yil avval kelib joylashgan. Ingliz olimi M. Longuors Deymsning tadqiqotlariga koʻra B.ning vatani Shimoliy Eron boʻlib, eftaliylarning Shimoliy Eronga qilgan hujumi (VI asr) natijasida B. Kermonga koʻchishgan. Keyingi asrlarda yaylov yerlarining tanqisligi ularni asta-sekin sharqqa siljishga majbur etgan. XI—XIV asrlar davomida B. yashagan hudud hozirgi Balujiston joylashgan yerlargacha kengayadi. XIX asrning oxiri — XX asr boshlarida Afgoniston va Eron Seyistonida yashovchi B.ning bir qismi Turkmaniston respublikasi Mari va Chorjoʻy viloyatiga koʻchib kelib joylashadilar. B. ayrim guruhlari Fargʻona vodiysi va Qashqadaryoning quyi oqimlarida joylashgan Buguch qishlogʻida ham yashaganlar.

Garchi balujlarning aniq soni noaniq boʻlsa-da, avvalgi hisob-kitoblarga koʻra, balujlar Afgʻoniston aholisining taxminan 2%ini tashkil qiladi. Ular afgʻon jamiyatining bir qismi boʻlib, ularning aksariyati Pokiston chegaralarida, qolganlari esa Eron hududlarida yashaydilar. Afgʻoniston balujlari janubi-gʻarbiy va janubdagi hududlarda, jumladan, Hilmand va Faryob viloyatlarida yashaydilar va Islom dinining Hanafiylik mazhabiga e’tiqod qiladilar. Balujlarning asosiy daromad manbai qishloq xoʻjaligi va chorvachilik mahsulotlari hisoblanadi. Ular koʻchmanchi boʻlib, qadimgi qabilaviy tuzilishini patriarxal, ya’ni erkaklar hukmronlik qiladigan qarindoshlik bilan saqlab qolishgan. Uzoq yillar davomida shakllangan koʻnikmalar ularga kundalik hayot uchun zarur boʻlgan vositalarni ishlab chiqarishga katta yordam beradi. Balujlarda gilamlar aymoqlar singari, asosan, savdo-sotiq va uy-roʻzgʻor buyumi sifatida toʻqiladi. Ularning dehqonchilik faoliyatida ayollar va erkaklar oʻrtasida qat’iy mehnat taqsimotiga amal qiladi. Erkaklar shudgorlash va ekin ekish uchun masʼul boʻlsa, ayollar hosillarni yigʻish va saralash bilan mashgʻul boʻladilar. Balujlar uchun yerlar xususiy mulk emas, balki butun qabilaga tegishli hisoblanadi. hisoblanadi. Balujlar Afgʻoniston Konstitutsiyasida koʻrsatilgan “milliy” etnik ozchiliklardan biridir. Shunga koʻra, ular Afgʻoniston fuqarolariga berilgan barcha huquqlarga ega. Shunga qaramay, Baluj qabila rahbarlari oʻzlarining tillariga boʻlgan huquqlari hukumat tomonidan himoya qilinmaganligi va farzandlari ona tilida taʼlim olmasliklari sababli hukumatga nisbatan oʻz eʼtirozlarini bildirib kelishadi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Erondagi etnik guruhlar
Balxash

Balxash — Qozogʻiston Respublikasi sharqidagi koʻl. Balxash-Olakoʻl soyligida, dengiz sathidan 340 m balandda. Maydoni suvi koʻpayganda 22 ming km², ozayganda 17 ming km² boʻladi. Uzunligi 605 km, oʻrtacha eni 41 km, eng keng joyi 74 km, eng tor joyi 8,5 km. B. shim.-sharqdan jan.-gʻarbga qarab yarim oy shaklida choʻzilgan. Suv hajmi 112 km³. Havzasining maydoni 501 ming km². Oʻrtacha chuq. 6 m, eng chuqur joyi 26,3 m, eng sayoz joyi 2 m. Suvi deyarli chuchuk, sharqiy qismida shoʻrroq (5,21 g/l). B.da orol kam, ulardan eng yiriklari: Bosorol va Tosorol. B. suvni asosan daryolardan oladi: jan.dan Ili, Qoratol, Oqsuv, Lepsa, shim.dan Ayagʻuz daryolari quyiladi. Ili daryosi suvi koʻlga quyiladigan umumiy suv hajmining 75 — 80%ini tashkil qiladi. B.ning gʻarbiy va shim. qirgʻoqlari paleozoy jinslaridan tuzilgan, sharqiy va jan. qirgʻoqlari qumli pasttekislikdan iborat. Qirgʻoq chizigʻi ancha notekis. Koʻl sathiga yiliga 120 mm yogʻin tushib, 950 – 1200 mm bugʻlanadi. Suvning temperaturasi dekabrda 0°, iyulda 28’. Shamollar koʻl suvini kuchli toʻlqinlantirib turadi. Koʻl noyabrdan aprelning yarmigacha muzlaydi. Suv sathining oʻzgarish yillik amplitudasi qariyb 3 m. Sariesik yarim orol kulni gidrologik jihatdan keskin farq qiluvchi ikki qism — gʻarbiy va sharqiy qismlarga boʻlib turadi. Suvi loyqa. Sudak, sazan, qorabaliq, olabugʻa baliqlari ovlanadi. Suv parrandasi koʻp. B.da kema qatnaydi. Asosiy pristanlari: Buril-boytol, Boʻrlituba. Shim. sohilidagi Balxash shahrida kon metallurgiya kti bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻiston koʻllari
Balxash (shahar)

Balxash — (qoz. Балқаш) Qozogʻiston Respublikasi Qaragʻanda viloyatidagi shahar (1937-yildan), Balxash koʻlining shim. sohilidagi pristan. Balxash (shahar) stansiyasi. Aholisi 88 ming kishi (1999). Rangli metallurgiyaning yirik markazi. Balxashda rangli prokat, mexanika zavodlari, kon-metallurgiya, baliqkonserva va qurilish materiallari kombinatlari, goʻsht sanoati korxonalari, yirik elektrostansiya, Qozogʻiston Fanlar akademiyasi botanika bogʻi, oliy oʻquv yurti, kimyo-metallurgiya texnikumi, tibbiyot bilim yurti bor. Shahar 1937-yilda mis kombinati qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Qozogʻiston shaharlari
Balxash-Olakoʻl soyligi

Balxash-Olakoʻl havzasi – Qozogʻistondagi yassi botiq. Dengiz sathidan 340 – 600 m balandlikda joylashgan. Kattagina qismini Balxash koʻli tashkil qiladi. Sharqida Sassiqkoʻl va Olakoʻl koʻllari, janubida Tovqum, Muyinqum, Sarieshikutrov qumli choʻllari bor. Daryo choʻkindilari bilan toʻlgan chuqurlik oʻrnida hosil boʻlgan. Qumliklarning balandligi 30 m gacha. Saksovul, juzgʻun, teresken, shoʻra, shuvoq oʻsadi. Asosan qoʻngʻir choʻldasht va kam karbonatli sur tuproq, shoʻrxok tuproqlardan iborat. Yiliga 135 – 200 mm yogʻin tushadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Oʻrta Osiyo
Balxi gumbaz

Balxi gumbaz — gumbazning sodda turi. Toʻgʻri toʻrtburchak va murabba tarhli xonalar devori ustiga oʻrnatiladi. Balxi gumbaz koʻpincha past tomli binolarda (hammom, suv ombori va qaznoqlarda) qoʻllanadi. Gumbazli bino xonalarining tarhida koʻrsatilgan shakliga putur yetkazmagan holda yopilgan. Balxi gumbazda xona devorlarining past boʻlishi va gumbazning birinchi qator gʻishti xona ichiga surib terilishi binoning mustahkamligini oshirgan. Gumbazning ogʻmaligi har bir burchakdan boshlab qoʻyilgan gʻishtning ogʻmaligiga bogʻliq boʻlgan. Devor burchaklariga qoʻyiladigan "neshburik" yoki "gʻoz" gʻishtlari pona shaklida yoʻnaladi.

Poʻlat Zohidov.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Arxitektura
Balxi tut

Balxi tut (Mogassas) — tutdoshlar (tutsimonlar oilasi)ga mansub daraxt. Vatani hozirgi Afgʻoniston (Balx shahri nomidan). Gʻarbiy va Jan. Osiyoda koʻp. Balxi tut xalq seleksiyasi yoʻli bilan chiqarilgan. Oʻzbekistonda asosan mevasi uchun yetishtiriladi. Bargidan ipak qurti boqishda ham foydalaniladi. Bargining toʻyimlilik darajasi (ayniqsa, 4 — 5 yoshlik qurt uchun) juda yaxshi. Shox-shabbasi tarvaqaylab oʻsadi, balandligi va shox-shabbasining kengligi 18 – 20 m. Mevasi toʻpmeva, oq, shirin, urugʻsiz. Bargi seret, silliq, toʻq yashil, kattaligi oʻrtacha (boʻyi 18 sm, eni 17 sm), yozda dagʻallashadi. Har tupidan 12 – 30 kg barg olinadi. Mevasi yangiligida va quritilgan holda isteʼmol qilinadi, undan tutmayiz, tut holvasi, shinni ham tayyorlanadi. Balxi tut sovuqqa chidamli, payvand qilish yoʻli bilan koʻpaytiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tutdoshlar
Balxiy

Balxiy (taxallusi; asl ismi Abu Shukur Balxiy) (915 – ?, Buxoro) – shoir. Fors adabiyotida dostonchilikka asos solganlardan biri. Asosan somoniylar hukmronligi davrida yashab ijod etgan. Maʼlum muddat Nuh ibn Nasr saroyida xizmat qilgan. Asarlarida insonparvarlikni, ilm va hunarni ulugʻlagan, kishilarni tenglikka, tinch-totuvlikka daʼvat etgan. „Ofarinnoma“ dostoni (947) katta shuhrat qozongan. Doston didaktik mavzuda (asarlaridan 379 bayt turli tazkira va lugʻatlarda saqlangan). Asarlari arab tiliga tarjima qilingan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Balxob

Balxob, Balx (yuqori oqimida — Doragʻaz yoki Bandi Amir) — Afgʻoniston shim.dagi daryo. Uzunligi 450 km. Gʻarbiy Hindukush togʻlaridan boshlanadi. Baqtriya tekisligiga chiqqach, bir necha tarmoqqa boʻlinadi va Amudaryoga yetmasdan qumga singib ketadi. B. deltasida Mozori Sharif, Vazirobod (Balx) va b. vohalar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Turkum:Afg‘oniston daryolari‎
Balchiq bilan davolash

thumb|Peloterapik kukun, tarkibi: qum, gil va balchiq.
Balchiq bilan davolash yoki peloterapiya – torfli, sulfidli, sapropel va boshqa turdagi balchiqlar (peloidlar)ni davo maqsadida ishlatish. Torfli balchiq asosan chirigan organik moddalar va oʻsimlik qoldiqlaridan iborat. Sulfidli balchiq – anchagina miqdorda sulfidlar, xususan temir sulfid saqlagan shoʻr suv havzalarining organik mineral balchiq qatlamlaridir. Sapropellar esa chuchuk suvli havzalarda hosil boʻladigan oz-moz mineral moddalar aralashgan organik tarkibli balchiq qatlamidan iborat boʻladi.

Istalgan shifobaxsh balchiq issiqni uzoq vaqt saqlab turadi va asta-sekin uni badanga beradi va shu tariqa issiqlik olishdan tashqari, terining kimyoviy taʼsirlanishi va teri orqali organizmga bevosita kiradigan balchiqdagi vodorod sulfid, ammiak va gazsimon moddalar taʼsiri ham muhim ahamiyatga ega. Shifobaxsh balchiq terining nerv oxirlariga, oliy nerv markazlari orqali nerv sistemasi faoliyatiga, qon aylanishiga, ichki sekresiya bezlariga, moddalar almashinuviga reflektor taʼsir koʻrsatadi. Balchiq bilan davolash tananing zararlangan sohasida yoki aʼzoda qon aylanishining kuchayishiga, yalligʻlanish oʻchoqlarining soʻrilib ketishiga, moddalar almashinuvining yaxshilanishiga, tiklanish jarayonlarining tezlashuviga, ichki sekreksiya bezlari faoliyatining barqarorlashuviga imkon beradi. Balchiq bilan davolashda asosan applikatsiya usuli – bemor badaniga (umumiy applikatsiya), boshi va yurak sohasidan tashqari, tanasining ayrim qismi yoki sohasiga (mahalliy applikatsiya) shifobaxsh balchiq qoʻyiladi, oradan maʼlum vaqt (10—15 min.) oʻtgach, iliq suvda yuvinib, bir oz dam olinadi. Ayrim kasalliklarda, mas, ginekologik kasalliklarda balchiqli tamponlar qinga, erkaklarda urologik kasalliklarda toʻgʻri ichakka kiritiladi.

Balchiq bilan davolash surunkali kasalliklarda, suyak, muskul va boʻgʻim shikastlarida, periferik nerv sistemasi kasalliklarida, ayol va erkaklar jinsiy aʼzolari yalligʻlanganda, qorin boʻshligʻidagi ayrim kasalliklar va yalligʻlanish asoratlarini tugatishda qoʻllanadi.

Balchiq bilan davolash butun organizmga taʼsir qiladigan kuchli vosita boʻlib, undan shifokor koʻrsatmasi va nazorati ostida foydalanish lozim. Balchiq muolajalari qabul qilishda belgilangan qoidalarga qatʼiy rioya qilish zarur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balchiqli vulqonlar

Balchiqli vulqonlar - doimiy yoki vaqt-vaqti bilan Yer yuzasiga koʻpincha suv va neft aralash holda balchiq narsalari va gazning otilib chiqishidan hosil boʻladigan turli shakldagi geologik tuzilma. Bu suyuqliklar vulqon konuslarining yon bagʻrida asta-sekin qotadi; uz. 10 – 20 km, qalinligi 5 – 30 m, kengligi bir necha yuz m. gacha boʻladi. Asosan neftli va vulqonli joylarda uchraydi. Balchiqli vulqonlardan metan, is gazi, karbonat angidrid, azot va boshqa gazlar chiqib turadi. Ozarbayjon, Turkmaniston, Rossiya Federatsiyasi (Kubanda, Taman, Kerch, Kamchatka yarim orollari) hamda Italiya, Islandiya, Markaziy Amerika va boshqa joylarda Balchiqli vulqonlar mavjud.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Vulqonlar
Balchiqchilar

Balchiqchilar (Charadriiformes) - qushlar sinfining turkumi. Tashqi koʻrinishi va kattaligi har xil. Eng kichigi — chumchuq balchiqchining boʻyi 14 sm, ogʻirligi 20 g , yirigi — chinchoʻldoqning boʻyi 62 sm, ogʻirligi 1100 g cha. Balchiqchilarning oyogʻi uzun, oldingi barmoqlari rivojlangan, orqa barmogʻi boʻlmaydi yoki juda qisqa boʻlib, yerga tegmaydi. Oldingi barmoqlari teri-parda bilan oʻzaro tutashgan yoki oʻralgan. Koʻpchilik ning tumshugʻi uzun, ingichka va toʻgʻri, baʼzilariniki yuqoriga yoki pastga qaytarilgan. Balchiqchilar tumshugʻining kattakichikligi va shakli oziqlanish xususiyatlari bilan bogʻliq. Qanotlari ensiz, uchi nayzaga oʻxshash, baʼzilariniki toʻmtoq. Koʻp B.ning dumi qisqa, baʼzilariniki uzun yoki ayrisimon. Patlari zich, rangi koʻpincha bir xil — xira-balchiq tusda. Balchiqchining B. (Charadrii), baliqchilar (Laridae) va chistiklar (Alcae) degan 3 kenja turkumi bor. Balchiqchilar kenja turkumi yakanlar (lacanidae), rangdor loyxoʻraklar (Rostratulidae), choʻldoqlar (Ghara-dviidae), bigiztumshuqlar (Recurvi-rostidae), qiziloyoqlar (Heamato-podidae), loyxoʻraklar (Scolopacidae), plavunchiklar (Phalarepodidae), qisqich choʻldoqlar (Dromadidae), jiqtoqlar (Clareolidae), oq choʻldoqlar (Chioni-didae), yilqichilar (Burhinidae) kabi 12 oilaga boʻlinadi. Baliqchilar kenja turkumi pomorniklar (Stercorariidae), baliqchilar (Laridae), chagalalar yoki dengiz qaldirgʻochlari (Sternidae), suzgirlar (Rynchopidae)ni oʻz ichiga oladi. Chistiklar kenja turkumi 1 oila — chistiklardan (Alcidae) iborat. Baliqchilar turkumining 300 ga yaqin turi mavjud. Yer yuzida keng tarqalgan. Antarktikada faqat 2 turi bor. Asl Baliqchilarning koʻpi quruqlik qushlari boʻlib, dengiz, daryo, koʻl kabi suv havzalarining sohillarida, choʻl, sahro va tundra kabi ochiq yerlarda yashaydi, yerda yaxshi yuguradi. Baʼzi oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Suv va quruqlikdagi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpincha yerga, baʼzi (qora balchiqchi) daraxtga uya quradi. Yiliga bir marta 2 — 5 dona tuxum qoʻyadi. Asosan, urgʻochilari nasl uchun gʻamxoʻrlik qiladi, lekin rangdor loyxoʻrak va suzgir Baliqchilarning erkaklari tuxum bosadi hamda joʻjalarini boqadi. Baliqchilarning goʻshti mazali. Yilqichi, qizqush, katta qiziloyoq, loyxoʻrak, chinchoʻldoq, jiktoq, torgʻoq, kurakburun Baliqchilarning tipik vakilidir.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balboa

Balboa — Panama pul birligi. 1 B. = 100 sentesimo. Valyuta kursi boʻyicha 1 B. 1 AQSH dollariga teng (1994-yil oxiri). Mamlakatda Balboa bilan birga AQSH dollari ham muomalada yuradi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balzam

Balzam, balzamlar (yun. balsamon — xushboʻy smola) — efir moylari va ularda erigan smolalar, xushboʻy birikmalar, aldegidlar, ketonlar, murakkab efirlar va boshqa moddalardan tarkib topgan tabiiy moddalar. Odatda B. xushboʻy shiraga uxshash, taʼmi oʻtkir, quyuq suyuqliklardan iborat boʻlib, suvda deyarli erimaydi, ammo spirt, efir, xloroform, benzin va boshqa organik erituvchilarda eriydi. Aksarisi oʻsimliklarda normal moddalar almashinuvi mahsuloti sifatida hosil boʻlib, poʻstloq yoʻllarida yoki hujayralararo kamtaklarda yigʻiladi; boshqalari oʻsimliklarda boʻlmay, poʻstlogʻi shikastlanganda vujudga keladi. Igna bargli daraxtlar (Mas. qaragʻay, oqqaragʻay) tanasi shikastlanganda chiqadigan shirani ham B. deb atashadi. Bulardan Kanada balzami optikada va mikroskopik preparatlarni montaj qilishda, oq qaragʻay balzami optikada ishlatiladi. B. tarkibiga qarab antiseptik, balgʻam koʻchiruvchi, siydik haydovchi va mahalliy taʼsir koʻrsatuvchi xususiyatlarga ega. B.dan tibbiyotda dori vositasi sifatida foydalaniladi. Terpentin moyi, skipidar mazlari va linimentlari mahalliy taʼsir koʻrsatuvchi dori; skipidar bugʻlari havoni ozon bilan boyitib, oʻpka kasalliklariga davo boʻladi; Kopay balzami dezinfeksiyalovchi dori boʻlib, qovuq yalligʻlanishi, ekzema, soʻzakni davolashda qoʻllanadi. Vinilin jarohatga va yalligʻlangan teriga qoʻyiladi, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasi boʻlgan bemorlarga ichiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balzamlash

Balzamlash, mumiyolash — murda yoki uning ayrim aʼzolari va toʻqimalarini chiritmaydigan qilib uzoq saqlash usuli. Buning uchun jasadga chirituvchi mikroblarni oʻldiradigan maxsus antiseptik moddalar shimdiriladi. Odatda tibbiyot oʻquv yurti talabalariga koʻrsatish, ilmiy tadqiqot olib borish, murdani uzoq, masofaga yetkazib berish zaruriyati tugʻilganda, shuningdek mashhur kishilar jasadi balzamlanadi. B. qadimdan maʼlum, dastlab Misrda qoʻllangan; ular B. vositalariga xushboʻy modda — balzam ham qoʻshib ishlatganlar (balzamlash nomi shundan olingan). Ilgari murdaning boshi, koʻkrak, qorin boʻshliqlarini turli tuz eritmalari bilan toʻldirganlar. 16 — 17-asrlarda Yevropada har xil kimyoviy moddalar aralashgan eritmalar keng qoʻllangan. B. uchun koʻproq formalin (formaldegidning 40%li eritmasi), etil spirti, sirka kislota va boshqa qoʻllanadi. Tomirga formalin yuborib, murda yoki aʼzo ana shu eritmaga solib qoʻyilsa, uzoq turadi (formalin toʻqimalarni mustahkam tutib, bakteriyalarning rivojlanishiga yoʻl qoʻymaydi). Sud tibbiyotida B. uchun koʻpincha barobar miqdordagi spirt va formalin eritmasi ishlatiladi.

B.ning ancha mukammal usullari ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balzamli oʻsimliklar

Balzamli oʻsimliklar - tanasida balzam boʻladigan oʻsimliklar. Asosan issiq va moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda, qisman shim. va oʻrtacha kengliklarda tarqalgan. Balzamli oʻsimliklarning miroksilon pereiray (myroxylon pereirae), toluifera balzamum (Toyifera balsamum) va kopaifera (Copaifera) kabi juda mashhur. Mikroksilon pereiray San-Salvadorda va Markaziy Amerikada yovvoyi holda oʻsadi, Shrilanka orolida esa ekib oʻstiriladi. Undan peru balzami olinadi. Toluifera Kolumbiya va Venesuelada tarqalgan; undan tolu balzami olinadi. Kopaifera Jan. Amerikaning issiq mintaqalarida tarqalgan. Undan kopay balzami olinadi. Suriyada uchraydigan likvidambar yoki stiraks (Liqudambar orientalis) daraxtidan xushboʻy suyuq balzam — stiraks olinadi. Oʻrta dengizning Yevropa sohilida oʻsadigan stirakslarga mansub buta (Stira ofﬁ cinalis)ﬂ aH chekimliklarni xushboʻy qilishda ishlatiladigan hamda diniy marosimlarda tutatiladigan xushboʻy smola olinadi."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balneo...

Balneo... (lotincha balneum — hammom, choʻmilish) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi; shifobaxsh mineral suvlarga aloqadorlikni bildiradi (mas, balneologiya, balneoterapiya, balneotexnika).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balneologiya

Balneologiya (balneo... va ...logiya) — kurortologiyaning bir boʻlimi, tabiiy va sunʼiy mineral suvlar hamda shifobaxsh balchiqlarning paydo boʻlishi va fizikkimyoviy xossalarini, xastalikka qarab ularning organizmga koʻrsatadigan taʼsirini oʻrganadi hamda ulardan davolash-profilaktika maqsadida foydalanish usullarini ishlab chiqadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balneoterapiya

Balneoterapiya (balneo... va terapiya) — tabiiy va sunʼiy tayyorlangan mineral suvlar bilan davolash. Bemorlarga buyuriladigan mineral suvning fizikkimyoviy xossasi va tarkibi har xil boʻladi. Undagi gazlar, tuz eritmalari, mikroelementlar va boshqa moddalar odam organizmiga fiziologik va shifobaxsh taʼsir qiladi. Mineral suv, asosan, vanna sifatida va ichish uchun buyuriladi. Undan foydalanishda umumiy va mahalliy vannalar, dush, basseynlarda choʻmilish, ogʻiz, burun, tomoqni chayish, ingalyatsiya, meʼda-ichaklarni yuvish kabi usullar keng tarqalgan. Mineral suvlarning shifobaxshligi ular tarkibida karbonat angidrid, vodorod sulfid, azot, radioaktiv modda — radon va boshqa mineral tuzlar borligiga asoslangan. Mineral suvli vannalar organizmdagi fiziologik va biologik jarayonlarga teri reseptorlari, nafas yoʻllaridagi reseptorlar orqali mexanik, termik, kimyoviy va radiatsion taʼsir koʻrsatadi. Gazli mineral suv vannalari tarkibidagi kimyoviy birikmalar va pufakchalar teri orqali koʻproq taʼsir etadi. Mineral suv ichilganda meʼda-ichak yoʻlining shilliq pardasiga temperaturasi, mineral moddalari va gazlari bilan taʼsir koʻrsatadi. U ovqatdan bir oz oldin ichilsa, meʼdadan shira chiqishi tezlashadi, 1—2 soat ilgari ichilganda esa sekinlashadi. Shuning uchun meʼdadan shira chiqishi kamayganda ovqatdan bir oz oldin, oshib ketganda esa ovqatdan 1 — 1,5 soat ilgari ichiladi. Mineral suv meʼda-ichak faoliyatigagina emas, balki butun organizmdagi moddalar almashinuviga, qon aylanishiga taʼsir qiladi. Issiqsuv tomir urishini tezlashtirsa, sovuq suv sekinlashtiradi va tomir tonusini kuchaytiradi. Organizmda suv, kislota-ishqor muvozanatini, oqsillarning kolloidal xususiyati va dispersligini, hujayralarning suv biriktira olish xususiyatini oʻzgartiradi, organizmdagi tuzlar muvozanati ham bir qadar oʻzgaradi. Balneologik kurortlarda tabiiy karbonat angidridli, vodorod sulfidli, radonli, yod-bromli, xlorid va natriyli tuzlari boʻlgan mineral buloq suvlaridan davo sifatida foydalaniladi. B. vrach bilan maslahatlashib, uning koʻrsatmalariga qatʼiy amal qilgan holda, koʻpincha balchiq bilan davolash, iqlim bilan davolash va parhez kabi kompleks davo usullari bilan birga amalga oshiriladi.

Karim Ioʻldoshev

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balneotexnika

Balneotexnika (balneo... va texnika) — sanitariya texnikasining bir boʻlimi; mineral suvlarni tugab qolishi hamda ifloslanishidan saqlash uchun balneologiya maʼlumotlariga asoslanib, zarur sharoit tugʻdirish va ulardan davolash-profilaktika maqsadida samarali foydalanish usullarini ishlab chiqadi. Shifobaxsh balchiqni manbaidan shifoxonalarga keltirish va tabiiy xossalariga putur yetkazmasdan isitib berish va ishlatish ham B.ning vazifasidir. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balyustrada

Balyustrada (frans. balustrade — ayvon, zina panjaralari) — qatorak, terrasa, ayvon, balkon toʻsigʻi sifatida oʻrnatiladigan pastakkina panjara. B. yogʻoch va choʻyandan turli shaklda yasaladi va ustki qismi taxta yoki marmardan qilinadi. B. binolar meʼmoriy bezagining bir qismi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balgʻam koʻchiruvchi dorilar

Balgʻam koʻchiruvchi dorilar - yoʻtalganda balgʻam koʻchishini osonlashtiruvchi dori moddalar. Ular bronxlar shilliq pardasi bezlari faoliyatini oshiradi yoki bronxlarning muskullari qisqarishini va nafas yoʻllaridagi epiteley faoliyatini kuchaytiradi. Balgʻam koʻchiruvchi dorilar d. bevosita va bilvosita taʼsir etuvchi dorilarga boʻlinadi.

Bevosita taʼsir etuvchi Balgʻam koʻchiruvchi dorilar d. ga oʻzining ishqorlik xususiyati tufayli balgʻamni yumshatishga yordam beradigan natriy bikarbonat (ichimlik soda), ichilganda bronxlar shilliq pardasi bezlariga taʼsir etib, balgʻam koʻchiradigan terpengidrat hamda baʼzi efir moylari (mas, anis moyi va boshqalar) kiradi. Bu dorilar ingalyatsiya qilinganda (suv bugʻi bilan nafas yoʻllariga yuborilganda) ham, ichilganda ham balgʻam yumshatishga kor qiladi.

Bilvosita taʼsir etadigan Balgʻam koʻchiruvchi dorilar d.ga baʼzi dorivor oʻsimliklardan olinadigan moddalar (mas, termopsis oʻsimligi damlamasi, quruq termopsis ekstrakti va boshqalar) kiradi. Bu moddalar faqat ichilganda kor qiladi. Balgʻam koʻchiruvchi dorilar d. asosan yoʻtalib, balgʻam koʻchishi qiyin boʻlgan oʻpka kasalliklarida (zotiljam, bronxit va boshqalar) ichiladi. Har qanday hollarda ham Balgʻam koʻchiruvchi dorilar d.ni vrach ruxsati b-i ichish lozim. Aks holda turli asoratlarga sabab boʻlishi mumkin."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bamako

Bamako – Mali Respublikasining poytaxti (1960-yildan) hamda eng katta shaharlaridan biri. Gʻarbiy Afrikada, Niger daryosi boʻyidagi port shahar. 2022-yil holatiga koʻra aholisi 4 227 569 kishini tashkil qiladi. Shahar mamlakatning asosiy sanoat markazi hisoblanadi. Sanoatining asosini yengil, oziq-ovqat sanoati (goʻsht, oʻsimlik moyi, mineral suvlar ishlab chiqarish) tashkil etadi. Shaharda elektr stansiyasi, metallsozlik korxonalari bor. Hunarmandchilik (toʻquvchilik, fil suyagi va yogʻochdan turli buyumlar yasash) rivojlangan. Muhim transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga eta. Bamakoda maktab, litsey va kollejlar, maxsus bilim yurtlari, milliy tasviriy sanʼat, ilmiy tadqiqot institutlari bor.

Bamakoni 1882-yilda (u vaqtda Bamako qishloq boʻlgan) Fransiya qoʻshinlari bosib olgan. 1920—1958-yillar Fransiya Sudani, 1958—1960-yillar Sudan Muxtor Respublikasining maʼmuriy markazi boʻlgan. 2 ta muzey va shahar atrofida 14 asrda qurilgan masjid bor.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Mali
Turkum:Mali doiralari
Turkum:Afrika poytaxtlari
Turkum: Poytaxt tumanlari va hududlari
Turkum:Niger daryosi bo‘yidagi jamoalar
Bambuk

Bambuk (malayya tilidan bambu) — 1) gʻarov (Bambusa) — boshoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi, 200 dan ortiq turi maʼlum, aksariyati koʻp yillik, faqat ayrimlari bir yillik oʻsimlik. Poyasining diametri 30 sm gacha, boʻyi 40 m gacha boradi. Baʼzi har yili, boshqalari bir necha yilda bir marta gullaydi. Bambuk yer yuzining deyarli barcha nam iqlimli tropik hududlarida oʻsadi. Saxalin va Kuril orollaridagi igna bargli va yaproqli oʻrmonlarning soya joylarida bambukningning 6 turi uchraydi. Bambuk xalq xoʻjaligida uy, koʻprik qurish, duradgorlikda ishlatiladi, tolasidan — qogʻoz tayyorlanadi. Ayrim ning shirasidan qand olinadi. Keyingi vaqtlarda Qora dengizning Kavkaz va Qrim sohillarida ham ekila boshlandi; 2) sirkda ishlatiladigan gimnastika asbobi. Sirk gumbaziga osib qoʻyiladigan langar choʻp (ilgari bambukdan qilinar edi, hozir yengil metalldan yasaladi); 3) gimnastikachilar koʻrsatadigan mashqning nomi. Uni 1 — 3 ijrochi bajaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

bamboo mattress

 

 

Turkum:Qurilish materiallari

Bambuk

Bambuk

Bambuk

Bambuk

Bambuk

Turkum:Sent-Lyusiyaning milliy ramzlari

Turkum:Yaponiyaning milliy ramzlari

Turkum:Xitoyning milliy ramzlari

Turkum:Ildizpoyali o‘simliklar

Turkum:Poyasi iste’mol qilinadigan sabzavotlar
Bamiya

Bamiya, Gambo (Hibiscus esculentus L.) – gulxayridoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 2,5 m gacha boradi. Tashqi koʻrinishi va gullashi bilan gʻoʻzaga oʻxshaydi. Vatani – Sharqiy Afrika. Navlari sabzavot va tola beradigan guruhlarga boʻlinadi. Hindiston, Afrika va AQShda tola olinadigan navlari ekiladi. Yetilmagan koʻsaksimon mevasi sabzavot koʻkat tarzida suyuq ovqat va salatlarga ishlatiladi. Mevasida 3% oqsil, 0,5% yogʻ, 8% uglevodlar, pishgan urugʻi tarkibida 18% moy bor. Mevasini xomligicha yeyish, pishirish, qovurish, konservalash mumkin. Poyasi oq dagʻal tola beradi; qovurilgan urugʻidan sunʼiy kofe tayyorlanadi. Tropik, subtropik mamlakatlarda, Shimoliy Amerika, Janubiy Yevropa, Zakavkazye, Krim, Ukrainaning janubi, qisman Markaziy Osiyoda, asosan, sabzavot ekini sifatida yetishtiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Igbo so‘zlari va iboralari

Turkum:Abelmoschus

Turkum:Osiyo sabzavotlari

Turkum:Tropik qishloq xo‘jaligi

Turkum:Afrika dorivor o‘simliklari

Turkum:Tolali o‘simliklar

Turkum: Afrikadan kelib chiqqan ekinlar

Turkum:Afrika oshxonasi
Bamm

Bamm, bam — Oʻrta asrlar Sharq, jumladan Oʻrta Osiyo xalqlari musiqasida torli cholgʻu sozlari (ud, tanbur, rubob, chang va boshqalar)ning past va yoʻgʻon tovushga ega torining nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Banan

thumbnail|right|250px|Pishayotgan banan mevalari (Vyetnam)
Banan (Musa) – banansimonlar oilasiga mansub koʻp yillik tropik oʻsimlik. Vatani Afrika va Osiyoning tropik va subtropik zonalari hamda Malayya arxipelagi. Asosan, Lotin Amerikasi mamlakatlarida oʻstiriladi. Bananning boʻyi 15 m gacha boradi, bargi yirik (uzunligi 4 m gacha, eni 90 sm gacha). Bananning 40 ga yaqin turi bor. Guli qoʻsh jinsli. Mevasi rezavor meva. Bir tup mevada 300 tagacha mevasi bor (60 kg gacha). Bir mevasining uzunligi 15 sm gacha, diametri 3 – 4 sm ga boradi. Sargʻish, eti oqish, shirin. Etining tarkibida 75 – 76% suv, 14 – 22% qand, 5 – 8% kraxmal, 1,5% gacha protein, 0,3 – 0,6% moy bor. Partenokarpiya usulida (otalanmasdan) meva hosil qiladi, shuning uchun urugʻi puch. Banan mevasi xoʻlligicha hamda quritilgan holda isteʼmol qilinadi. Koʻpchilik ning mevasi yeyishga yaramaydi. Banan ildiz bachkilari yordamida koʻpayadi. Ayrim dan dengizchilikda qoʻllaniladigan arqonlar, baliq ovlash toʻrlari tayyorlashda ishlatiladigan tola (abaka) olinadi. Bananning xushmanzara daraxt sifatida koʻchalar, parklarda va uylarda oʻstirilgan ham bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:O'simliklar
Bananxoʻrlar

Bananxoʻrlar, turako (Musophagidae) – kakkusimonlar turkumiga kiradigan qushlar oilasi, 18 tacha turi bor. Ogʻirligi 250 g dan 1 kg gacha. Turatsin va turakoverdin kabi maxsus pigmentlar patlarining rangiga yarqiragan yashil va koʻk tus berib turadi. Sahroi Kabirdan janubda Afrikaning oʻrmonlari va savannalarida yashaydi. Bananxoʻrlar koʻp vaqtini daraxt shoxlarida oʻtkazadi. Koʻpincha daraxt shoxlariga uya qoʻyadi. 2 ta tuxum bosadi. Tuxum bosishi 3 haftaga yaqin davom etadi. Joʻjalari 6 haftadan keyin uyani tashlab ketadi. Bu qushlarga bananxoʻr deb notoʻgʻri nom berilgan. Ular banan bilan emas, balki buta va daraxtlarning kurtaklari, meva va urugʻlari bilan oziqlanadi. Vakillari: kokildor turako (Corythaeola cristata), Efiopiya turakosi (Turaco ruspolii),T. bannermani Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (TMQXI)ning Qizil kitobiga kiritilgan."" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Extant Chattian birinchi chiqishlari

Turkum:Afrotropiklar uchun cheklangan yuqori darajadagi qushlar taksonlari

Turkum: Rene Lesson nomli taksi
Banax Stefan

thumb|200px|Banax Stefan
Banax Stefan (1892 – 1945) – polyak matematigi, Lvov universiteti professor (1924 – 45). Funksional analiz yaratuvchilaridan biri. Chiziqli fazolarning bir sinfi, yaʼni normallashtirilgan toʻla chiziqli fazo Banax nomi bilan ataladi. Asosiy asari – „Chiziqli operatsiyalar nazariyasi“ koʻp tillarda nashr qilingan.

Matematikaga qiziqishni koʻrsatdi va maktabda tanaffuslarda matematik muammolarini yechish bilan shugʻullanardi. Oʻrta taʼlimni tugatgach, u Hugo Steinhaus bilan doʻstlashdi.Ular 1919-yilda Polsha Matematika Jamiyatini tashkil qilishdi va keyinchalik Matematika Studiasi ilmiy jurnalini nashr etdi. 1920-yilda Lvov Politexnikumida oʻqituvchilik qilib, 1922-yilning oxiriga kelib professor boʻldi va 1924 yilda Polsha Oʻqituvchi Akademiyasiga aʼzo boʻldi. Banach ayniqsa, Lvov matematika maktabining ham bir tashkilchisi boʻlib, bu maktab ikki urush oʻrtasidagi davr(1918-1939)ning eng mashhur Polsha matematiklaridan iborat maktabi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bangalor

Bangalor, (Bengaluru) — Hindiston janubidagi shahar, Karnataka shtatining maʼmuriy markazi. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 2,7 mln. kishi (1991). Mamlakatning muhim sanoat, fan va madaniyat markazi. Mashinasozlik (samolyotsozlik, stanoksozlik, telefon va elektr asbob-uskunalari) sanoati, toʻqimachilik, koʻp poyabzal, sovungarlik, farmatsevtika korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan, chinni va shisha buyumlar ishlab chiqariladi. Kosmik tadqiqotlar markazi. Kurort joy, botanika boga bor. Shahar 16-asrda vujudga kelgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Hindiston shaharlari
Bangidevona

Bangidevona, Tikanli olma — Solanaceae (ituzumdoshlarga) mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tarqoq, tik shoxlanib oʻsadi; boʻyi 1,2 m cha. Bargi tuxumsimon, bandli, uchi qirrali. Gullari oq, barg qoʻltigʻida bittadan joylashgan. Mevasi yashil, tikan bilan qoplangan toʻrt chanoqli tuxumsimon koʻsakcha: uz. 4,5 sm gacha boradi, 500 ga yaqin buyraksimon, qora tusli urugʻ beradi. Maydan iyungacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bargi, poyasi, ildizida giossiamin, skopolamin, atropin kabi zaharli alkaloidlar bor. Bargidan revmatizm, nevralgiya kasalliklarini davolashda ishlatiladigan dorilar tayyorlanadi. Kurash choralari: ekinzorlar qoʻlda oʻtoq qilinadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilArmando T. Hunziker: The Genera of Solanaceae (o'zbek tilida: Ituzumdoshlarning Turkumi). A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. .

 Rasmlar 

 

Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Turkum:Zaharli o‘simliklar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Yevropa o'simliklari
Bangilik

Bangilik – giyohvandlikning bir turi; nashani tamakiga aralashtirib chekish, shuningdek isteʼmol qilish kiradi. Nasha kishini mast, kayfini chogʻ qiladi, vujudini boʻshashtiradi, uni muntazam isteʼmol qilganda oʻtkir yoki surunkali zaharlanish alomatlari kuzatiladi. Oʻtkir zaharlanganda kishi jazavaga tushib, besabab kuladi, baʼzan yigʻlaydi. Surunkalisida bangining xulqi oʻzgarib, feʼl-atvori ayniydi, jahldor boʻlib qoladi vas-vasaga tushadi, aqliy qobiliyati susayadi. Bangi narkotik moddadan mahrum boʻlsa, xumor (abstinent) sindrom deb ataluvchi kasallik holati roʻy beradi. Bangilikda ichki aʼzolar zararlanadi, asabiy – ruhiy oʻzgarishlar paydo boʻladi, insoniy fazilatlar barham topadi. Bangilikni davolash uchun ularga nasha bermay, maʼlum muddat (3 – 7 kun) ajratib qoʻyiladi va shu vaqt ichida xumorlik oʻtib ketadi. Keyin organizmni mustahkamlash choralari (doridarmon bilan) koʻriladi, ruhiy va mehnat bilan davolash buyuriladi. Aholi oʻrtasida bangilikning zararini tushuntirish uning oldini olishda muhim ahamiyatga egaOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasalliklar
Band

Band (yunoncha, strophe — aynan-burilish)— 1) sheʼriy misralar turkumi. Sharq mumtoz sheʼriyatida qofiyalanish tartibiga koʻra ikki misradan oʻn misragacha boʻlgan bandlar mavjud. Oʻzbek xalq qoʻshiqlarining aksariyati murabbaʼ shaklidagi B.lardan tuzilgan, namunasi Mahmud Qoshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida uchraydi. Hozirgi oʻzbek sheʼriyatida uchlik, yettilik, toʻqqizlik, oʻnlik, oʻn beshlik va oʻn oltilik kabi oʻnga yaqin B. mavjud; 2) oʻsimliksimon naqshlarda oʻsimlik tanasini ifodalovchi yoʻl, islimiy naqshlar tarkibiy qismi, tanobga nisbatan ikkilamchi. Barg , gul, kurtak, margʻula, jingala kabi unsurlarga ega.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Band (soʻz)

Band — 1) toʻgʻon, suv ombori; mas, 10-asrda hozirgi Forish tumani Pasttogʻ darasida toshdan qurilgan Xonbandi, Nurota tumanidagi Gʻishtband (12-asr), shu tumandagi Beglarsoy darasida qurilgan Abdullaxon bandi (16- a.); 2) qum bosishni toʻxtatish uchun qurilgan toʻsiq, ihota; 3) yoʻlga gʻov solib toʻsib qoʻyish; 4) togʻ oraligʻidagi juda tor yoʻl (mas, Darband asli "Darai band" boʻlgan).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Band shudgor

Band shudgor - q. toza shudgorga chopiq talab etadigan biror ekin ekilgan yer- band shudgor hisoblanadi. 

 
X.K.Allanov, U.Yu.Chorshanbyiev, Sh.F.Mirzayev, J.X.Aliyev LALMIKOR DEHQONCHILIK. Toshkent 2020
Banda dengizi

Banda dengizi — Tinch okeandagi orollar oraligʻidagi dengiz. Indoneziyada, Seram, Vetar, Jan.-Sharqiy va boshqa orollar orasida. Maydoni 714 ming km², chuq. 7440 m gacha. Suvining yillik oʻrtacha temperaturasi 27*. Shoʻrligi 34,5%. Tubida soyliklar va balandliklar, jan.da Gunung-Api suv osti vulkani bor. Dengazda uchar baliq, akula, tunes va sakkizoyoqlar yashaydi. Ambon porti (Ambon o.da) bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Dengizlar
Bandaj

Bandaj (frans. bandage — belbogʻ) — qorin devori churralarida, churra darvozasini bekitish, qorin devori haddan tashqari choʻzilib ketishining oldini olish yoki ichki aʼzolarni maromida tutib turish uchun bogʻlab yuriladigan maxsus kamar, belbogʻ. Davo va profilaktik B.lar — qorin usti Bandaj , homiladorlikda va tugʻruqdan keyin taqiladigan B., shuningdek churra B. i farqqilinadi. Profilaktik B. homiladorlik va tugʻrukdan keyin ayniqsa muskullari boʻshashib qolgan ayollarda (homiladorlik va tugʻruqdan keyingi B.) qorin devorining haddan tashqari choʻzilib ketishi kuzatilganda, shuningdek qorin boʻshligʻidagi operatsiyalardan keyin qorin devori churrasi hosil boʻlishining oldini olish maqsadida tavsiya etiladi. Ichki aʼzolar, mas, meʼda-ichaklar, buyraklar xiyla pastga tushib qolganda vrach tavsiyasi boʻyicha davo B.idan foydalaniladi. B.ni vrach nazorati ostida Churra bandaji (oʻng chov churrasi uchun): 1 — prujinaga oʻrnatilgan moslama; 2— son ostidan oʻtadigan tasma tanlanadi. B. taqqanda bichilish, qisilish va boshqa noxush hollar kuzatilsa, uni bogʻlamaslik hamda vrachga murojaat qilish tavsiya etiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bandaj (texnika)

Bandaj (texnikada) — mashina detallari yoki konstruksiyalarning puxtaligi va chidamliligini oshirish maqsadida ularga kiygiziladigan metall halqa. Masalan, vagon va lokomativ gʻildiraklariga qizdirib kiygiziladigan poʻlat toʻgʻin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bandak

Bandak— 1) loydan yasalgan, lekin hali pishirilmagan xom idishlarni kulollar charxida tekislash va silliqlash uchun ishlatiladigan charm, latta yoki kigiz; 2) paranjining yelkadan yon tomoniga osiltirib tiqiladigan ikki yengsimon qismi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bandalik

Bandalik – oʻlim va dafn marosimi bilan bogʻliq tushuncha. Biron kishi vafot etsa, taʼziyaga keluvchilar marhumning oila aʼzolarini yupatish uchun unga „bandalikda“ deb murojaat qiladilar. Bu bilan tugʻilish bor ekan, oʻlim ham boʻladi, oʻlim har bir insonning boshiga tushadigan muqarrar hodisadir degan fikr bildiriladi. „Bandalik“, „Bandalikni bajo keltiribdi“ kabi iboralar vafot etibdi, maʼnosida qoʻllanadi.

 

 

Turkum:Iboralar
Turkum:Tushunchalar
Bandar

Bandar (– Bangladeshning markaziy qismidan joy olgan shahar, xuddi shu nomdagi tumanning maʼmuriy markazi ham bor. Shaharning maydoni 10,37 km². 2001-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shaharda 74,465 kishi yashagan, ulardan erkaklar 54,13%, ayollar – mos ravishda 45,87%.

 

 Bandar va Banglapediya )

Turkum:Bangladesh shaharlari
Bandar (daraxt)

Bandar — issiq mamlakatlarda oʻsadigan xushboʻy mevali daraxt (qarang Mango (meva)).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tabiat
Turkum:Daraxtlar
Bandar-Abbos

Bandar-abbos — Eronning jan. qismidagi shahar, Hoʻrmuz boʻgʻozidagi port. Hoʻrmuzgan ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 202 ming kishi (1989). Xalqaro aeroporti bor. Baliqkonserva, ip-yigiruv, kemasozlik korxonalari mavjud. Baliq ovlanadi. Chetga hoʻl meva chiqariladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Hoʻrmuzgon ustoni shaharlari
Bandar-Turkman

Bandar-turkman – Eron shim.dagi shahar. Aholisi 30 mingdan ziyod. Kaspiy dengizining Goʻrgon qoʻltigʻidagi port. Bandar-Turkman shoxobchasi bilan bogʻlangan Goʻrgon shahrining aviaporti. Tehrondan keluvchi temir yoʻlning oxirgi punkti. Aerodrom bor. Baliq, ovlanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Eronning port shaharlari va shaharchalari
Turkum:Kaspiy dengizi aholi punktlari
Turkum:Guliston ustoni shaharlari
Turkum:Torkaman okrugidagi aholi punktlari

Turkum:Guliston viloyatidagi shaharlar

Turkum:Eronning port shaharlari va shaharlari
Bandi kushod masjidi

Bandi kushod masjidi — Qashqadaryo viloyati Koson tumanida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (taxminan XVI-XVII asr). 

 Tuzilishi 
Masjid paxsadan qurilgan, toʻgʻri toʻrtburchak tarhli boʻlib, umumiy maydoni 15,1 x 12,4 m ni tashkil qiladi. Inshoot tomi 6 gumbazdan iborat, ularning diametri 2,5 — 2,9 metrga teng. Sharqiy tomonga qaragan bosh qismi oddiy, ayvonli tarzda bunyod etilgan.

Masjidda maydoni 15 x 9 metrga teng boʻlgan ikki ustunli, bezaksiz xonaqoh bor. Bu yerning markazida oq marmardan qilingan ramziy qabr joylashtirilgan. Shuningdek, ziyoratchilar oʻtirib Qur’on tilovat qilishi uchun oʻrindiq ham oʻrnatilgan. Xonaqohning ikki yon tomonida biri kattaroq, ikkinchisi nisbatan kichik boʻlgan deraza uchun ochiq oʻyiq deraza mavjud.
Devori ichkari va tashqaridan somonli loy bilan suvalgan.

 Tarixi 
Masjid oʻrta asrlardagi qishloq madaniyatiga xos bino namunasi sifatida muhim ahamiyatga ega. Bir necha marotaba taʼmir qilingan, dastlabki bezaklari saqlab qolinmagan.
 Oʻxshash nomlar 
Oʻzbekistonda Kushod nomli bir nechta masjidlar mavjud. Shundaylardan biri Buxoro viloyati Peshkoʻ tumanidada joylashgan Xoʻjam Bandi Kushod (Said po Bandi Kusho) jom’e masjid hisoblanadi. Mazkur inshoort ham davlat muhofazasiga olingan. Yana biri Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi Kushod masjididir.

 Muhofazaga olinishi 
2019-yil 4-oktyabrdagi Vazirlar Mahkamasining tegishli qaroriga muvofiq Bandi kushod masjidi Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asnosida davlat mulkiga aaylantirilgan va davlat muhofazasiga olingan. Shundan soʻng masjid hududi taʼmirlanib, yon-atrofidagi hududga daraxtlar va koʻp yillik oʻsimliklar ekilgan. Ziyoratchilar uchun maxsus oʻrindiqlar oʻrnatilgan.

 
 
 

Turkum:Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Koson tumani
Bandi Turkiston

Bandi turkiston - Paropamiz togʻlarining old tizmalaridan biri, Afgʻoniston shim.da. Uz. 300 km. Eng baland joyi 3809 m (Havzi Kaud choʻqqisi). B. T. bilan Safidkoʻh tizmasi orasidagi boʻylama botiqdan Murgʻob daryosi oqadi. B. T. shimoli-gʻarbda Qorabel qirlarita qoʻshilib ketadi. Togʻlar asosan ohaktosh va slaneslardan tashkil topgan, granit jinslar ham uchraydi; koʻplab daralar bilan oʻyib yuborilgan, qurumlar keng tarqalgan. Iqlimi subtropik, kontinental iqlim. Yogʻin yiliga 100 — 350 mm, asosan qish va bahorda yogʻadi. Togʻ oraligʻidagi vodiylarda vohalar bor. Etaklarida choʻl, togʻ dashti oʻsimliklari oʻsadi, yuqori qismi siyrak archazor. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Afgʻoniston geografiyasi
Bandixon

Bandixon — Surxondaryo viloyatidagi dara. Boysunsoy vodiysi Takasakiradi tizmasini kesib oʻtgan joyda. Bandixonning uzunligi 10 — 12 km, tagining eng tor joy 8 — 10 m. Yon bagʻirlari tik, janubiy yon bagʻrida baʼzan qiyaroq joylari ham uchraydi. Bandixon yon bagʻirlari boʻr davrining gil, gips, ohaktosh, alevrolit jinslaridan, suvayirgʻich qismi paleogen ohaktoshlaridan tuzilgan. Ohaktosh jinslari qattiq boʻlganidan kam yemiriltan. Boysunsoy bu darada tor (4 — 5 m) oʻzanda oqadi. Boysun bilan Qumqoʻrgʻon shaharlari oʻrtasidagi eng yaqin yoʻl shu daradan oʻtadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston vodiylari
Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi
Bandixon (qishloq)

thumb|Bandixon qishloqlaridan lavhalar
Bandixon — qishloq. Surxondaryo viloyati Bandixon tumani markazi. Tuman hududining anubiy-gʻarbida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qumqoʻrgʻondan 30 km, Termizdan 100 km shimolda. Qishloq yaqinidan Oqqopchigʻay arigʻi oʻtgan. Aholi uchun ichimlik suvi magistral quvur orqali Xoʻjaipok daryosidan keltiriladi. Aholisi asosan qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi"" OʻzME. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

Bandixonda tarixiy-arxeologik yodgorliklar — Bandixontepa I, II, Kindiktepa, Gʻozimullatepa, Yalangtoʻshtepa va yana bir nomsiz tepa hamda Xonbandi toʻgʻoni qoldiqlaridan iborat majmua mavjud. Bular mukammal oʻrganilmagan. Bandixontepa I shahar harobasi boʻlib, maydoni 1,5 ga; topilgan tosh uy qoldiqlari, sopol idish boʻlaklari miloddan avvalgi 2ming yillik oxiri va 1 - ming yillik boshiga oid. Bandixontepa II shahar harobasining maydoni 10 — 12 ga; undan topilgan paxsa devor qoldigʻi, jom, xum va qadahlar miloddan avvalgi 650 — 450 y.larga mansub. Kindiktepa (maydoni 140 x 30 m) va Fozimullatepa (maydoni 50 x 25 m)dan topilgan moddiy madaniyat yodgorliklari axomaniylar davri (miloddan avvalgi 558 — 330)ga toʻgʻri keladi. Yalangtoʻshtepa shahar harobasi (maydoni 10 ga)dan topilgan terrakota gʻaykalcha va idish-tovoq boʻlaklari antik davr va ilk oʻrta asrlarga oid. Nomsiz tepa oʻrnida qandaydir mudofaa inshooti boʻlgan, deb taxmin qilinadi. Xonbandi toʻgʻoni 16 — 17- alarda pishiq gʻishtdan qurilgan boʻlib, eni 30 – 35 m keladi. B. yodgorliklari Oʻzbekistonning meʼmorlik, hunarmandchilik va dehqonchilik madaniyati tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

 

Turkum:Surxondaryo shaharlari
Turkum:Surxondaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari