Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Yigirish mashinasi

Yigirish mashinasi - tolalar ni tozalab, titib, savab, tarab, olingan piltani qoʻshib choʻzib yoki boʻshgina ximarib tayyorlangan pilikdan har xil yoʻgʻon-ingichkalikdagi ip oladigan mashina. Ishlatiladigan tolalar (jut, jun, zigʻir, paxta, kanop, ipak va sunʼiy tolalar) ning turiga qarab, tabiiy tolalarga moʻljallangan Y.m., urchukli (halqali) Y.m. va urchuqsiz Y.m., yigirish-pishitish mashinasi kabi xillarga boʻlinadi. Kimyoviy tolalar ham tabiiy tolalarga moʻljallangan mashinalarda yigiriladi. Uzluksiz va uzlukli (toʻxtabtoʻxtab) ishlaydigan urchuqli (halqali) Y.m.da barcha turdagi tolalarni yigirish mumkin. Unda tolalardan tayyorlab olingan piliklar choʻzish asbobida ingichkalashtirilib, tolalar tutami hosil qilinadi. Ular urchuq va yugurdaklardan iborat pishitish mexanizmi yordamida ipga aylantiriladi. Ip urchuq va yugurdaklardan iborat pishitish mexanizmi yordamida pishitiladi va oʻrash mexanizmi yordamida urchuq naychasi (qogʻoz patron) ga oʻraladi. Ipga toʻlgan naychalar urchukdan olinib, oʻrniga boʻsh naychalar kiydirib qoʻyiladi. Har bir Y. m.da 500 tagacha urchuq boʻlishi mumkin.

Urchuqsiz Y.m. pnevmomexanik, uyurmaviy va elektr-mexanik xillarga boʻlinadi. Masalan, tarab toʻgʻrilangan tolalar pnevmomexanik mashinada havo oqimi yordamida tez aylanib turgan kameraga uzatiladi, u yerda kamera piltaga aylanadi va undan chiqib bobina (gʻaltak) ga oʻraladi. Choʻzish asbobida pilta ingichkalashtirilib, ipga aylantiriladi, burash qurilmasida pishitiladi va oʻrash mexanizmi yordamida gʻaltakka oʻraladi.

Turli tolalardan pishitilgan gʻaltak ip olish uchun yigirish-pishitish mashinasidan foydalaniladi. Bu mashina birin-ketin 4 jarayon (yigirish, eshish, burash va gʻaltakka oʻrash jarayonlari) ni bajaradi. Bundam mashina ipni pishitish tezligini va ish unumdorligini ancha oshiradi (qarang Yigirish).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yigiruvchilik

Yigiruvchilik — tolalar (jut, zigir, kanop, paxta, ipak va kimyoviy tolalar) ni tozalab, tarab, eshib va pishitib har xil yoʻgʻonlikdagi ip olish kasbi (qarang Yigirish, Yigirish mashinasi).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yil fasllari

Yil fasllari – bahor, yoz, kuz, qish. Yil fasllarining almashinishi Yer aylanish oʻqining orbita (Yerning Quyosh atrofida aylanish yoʻli) tekisligiga nisbatan ogʻishganligi (66°33’) sabab boʻladi. Yer Quyosh tevaragida aylanganda Yer oʻqining yoʻnalishi oʻzgarmaydi. Shu sababli Yer Quyosh atrofida aylanar ekan bir shimoliy qutb, bir janubiy qutb Quyoshga qarab qoladi. Shimoliy qutb Quyoshga roʻpara boʻlganda shimoliy yarimshar koʻproq isiydi, Janubiy qutb Quyoshga roʻpara kelganda esa janubiy yarimshar koʻproq isiydi. Shundan yil fasllari almashinadi. Shimoliy yarimsharda bahor faslining boshlanishi deb – Quyoshning bahorgi kun-tun tengligi nuqtasidan oʻtish vaqti (21—22 mart); yoz faslining boshlanishi deb Quyoshning yozgi turish nuqtasidan oʻtishi (21 —22 iyun); kuz faslining boshlanishi deb – Quyoshning kuzgi tengkunlik nuqtasidan oʻtishi (23 sentyabr) va qishning boshlanishi deb – Quyoshning qishki turish nuqtasidan oʻtishi (21—22 dekabr) kunlari qabul qilingan. Janubiy yarimsharda bularning aksi boʻladi.

Yil fasllari bir-biridan Yer yuzining hamma joyida ham farq qilavermaydi. Masalan, ekvator yaqinida havo doim bir xil boʻladi. Bu oʻlkalarga ikki tomondan tutashgan joylarda (ekvator yoni oʻlkalarda) yil 2 faslga boʻlinadi: qurgʻoqchil va seryomgʻir fasl. Oʻzbekiston joylashgan kengliklarda esa bahor va kuz fasllari qisqaroq (2 oy atrofida), yoz fasli uzun (5 oy chamasi) boʻladi. Qutbiy oʻlkalarda, aksincha, yoz juda qisqa, qish uzoq davom etadi.

Yil fasllarining astronomik uzunligi: bahorniki 92,8 sutka, yozniki 93,6 sutka, kuzniki 89,8 sutka va qishniki 89,0 sutka, biroq turli zonalarda Yil fasllarining uzunligi turlicha boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yil hisobi

Yil hisobi — katta vaqt oraliqlarini hisoblash tizimi. Y. h.ning koʻpgina tizimlari biron tarixiy yoki afsonaviy hodisadan boshlangan. Xristian cherkovi Y. h. boshlanishini afsonaviy Iso Masihning tugʻilishi bilan belgilagan. Mazkur Y. (yangi milod) tizimi hozirgi koʻpgina mamlakatlarda qabul qilingan (qarang Kalendar), Islomga eʼtiqod qiluvchi xalqlarda Y. h. milodiy 622 yil (Muhammadning Makkadan Madinaga koʻchib oʻtgan vaqti) dan boshlanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yillik marom

Yillik marom, mavsumiy marom — biologik jarayonlar va hodisalar intensivligi hamda harakterining yillik davriy takrorlanib turishi bilan bogʻliq boʻlgan oʻzgarishlar; qutblardan tortib to tropik zonalargacha boʻlgan hududlardagi barcha organizmlarda kuzatiladi. Tashqi muhit sharoitining kun uzunligi bilan birga oʻzgarishi Y.m. uchun asosiy signal boʻladi (qarang Fotoperiodizm). Biologik jarayonlarning yillik takrorlanib turishi tur uchun muhim boʻlgan reaksiyalar yigʻindisini oʻz ichiga oladi. Y.m. organizmlarning migratsiyasi, qishki yoki yozgi uyquga ketishi, boshpana, in, uya qurishi kabi xilma-xil faoliyatida namoyon boʻladi. Biokimyoviy va fiziologik funksiyalarning mavsumiy oʻzgarishi oʻsish, rivojlanish, koʻpayish, termoregulyasiya, faol harakatlanish va b. hodisalar bilan bogʻliq. Koʻpchilik oʻsimlik va hayvonlarda Y. m. doimiy muhit sharoitida oʻzgarmas boʻlsada, koʻpincha turga xos hodisa va jarayonlarning qatʼiy takrorlanib turishi bu maromdan chetga chiqishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yillik parallaks

Yillik parallaks (yun. parallaxis — ogʻish) — Yerning Quyosh atrofida aylanishi sababli yulduzlar vaziyatlarining yillik koʻrinma oʻzgarishi. Yerdagi kuzatuvchidan yulduzgacha boʻlgan masofani aniqlashda qoʻllaniladigan kattalik. Gipotenuzasi Quyoshdan biror yulduzgacha boʻlgan masofaga, kichik kateti Yerning katta yarim oʻqiga teng boʻlgan toʻgʻri burchakli uchburchakning kichik burchagi shu yulduzning Y. p. boʻladi. Y. p. yoyning bir sekunddan (1") kam boʻlib, undan uzoq masofalarni oʻlchashda foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yillik halqa

Yillik halqa, yillik qavatlar — 1) oʻsimliklarda ksilema (yogʻoch) ning oʻsish zonalari; yoz-qishning almashinishiga karab, kambiy faoliyatining oʻzgarishi natijasida vujudga keladi. Daraxtlarning poyasi, shoxi va ildizini koʻndalangiga kesib Y.h.ni koʻrish mumkin. Vegetatsiya davrining boshida hosil boʻlgan ksilema tuzilishi, rangi, yaltiroqligi, oʻlchami va b. mexanik xossalari bilan vegetatsiya davrining 2-yarmida hosil boʻlgan ksilemadan farq qiladi. Oʻsimlikning ildiz boʻgʻzini arralab va kesilgan joyidagi Y.h.lar soniga qarab, daraxt yoshini aniqlash mumkin: 2) hayvonlarda — baʼzi toʻqimalarda har yili rivojlanib, uzoq saqlanadigan (individning yoshini aniqlashga yordam beradigan) hosilalar. Y.h- uzoq vaqt rivojlangan va muhim oʻzgarishlarga uchramagan skelet tuzilmalarida hosil boʻladi. Mas, Y.H. baliq tangachalarida, mollyuska chigʻanoqlarida va sudralib yuruvchilar kalla suyagining yassi qismida, tirnoqlarda boʻladi. Y.h. soniga qarab, individning yoshi, u yo bu darajada kengligiga qarab, oʻsish surʼati aniqlanadi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yilnoma

Yilnoma, solnoma – tarixiy asar. Yilnoma, odatda, tarixiy voqealarning bevosita ishtirokchisi yoki guvohi boʻlgan qalam axli tomonidan yoziladi.

Yilnoma muallifi muarrix (tarixchi) deb nomlangan. Yilnoma yozish Sharq mamlakatlarida qadimdan mavjud boʻlib, VIII asrdan boshlab hijriy yil hisobi tarixning boshlanishi sifatida qabul qilingan. Hijriy yil 2 xil usulda hisoblanadi. Oy kunlari asosida hisoblansa – „hijriy qamariy“, quyosh kunlari asosida hisoblansa – „hijriy shamsiy“ nomi bilan yuritiladi. Qamariy yil 354 kun, shamsiy yil 365 kundir. Bayon qilinayotgan voqea qaysi yilda sodir boʻlgani, yaʼni qamariy yil yoki shamsiy yil ekani yilnomada taʼkidlanadi.

Arab va Eron yilnoma (solnoma) chilari arab yozuvi qabul qilingan vaqtdanoq voqealarning yilma-yil bayonini yoza boshlaganlar. XVII–XIX asrlarda yaratilgan yilnomalarning mualliflari hukmron doiralarning faoliyatini, maqsad va manfaatlarini nazarda tutib ish koʻrganlar. Tarixiy hujjatlarning moxiyati, sabablari, odatda, ilohiy kuchlarga bogʻlab izoxlangan. Yilnomalar uslub jihatdan har xil – baʼzilari tantanavor, baʼzilari soddaroq boʻladi. Masalan, Boburning „Boburnoma“, Mirxondning „Ravzat us-safo“ („Soflik bogʻi“), Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“, „Shajarayi tarokima“, Munis Xorazmiy va Ogahiynnng „Firdavs ul-iqbol“ asarlari yilnomaning eng yaxshi namunalaridir.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Adabiyot
Yilqi

Yilqi — otlar podasi, ot toʻdasi, uyur. Yaylov yilqichiligi rivoj topgan Oʻzbekistonning togʻli va choʻl-dasht hududlarida Y. uyuri yil davomida (qishning qalin qorli sovuq kunlaridan tashqari) yaylovda asraladi va boqiladi. Biyalar uyuri 25—30 va undan koʻproq Y. va 6—8 oygacha boʻlgan qulunlardan tashkil etiladi. Qochirish mavsumi boshlanishida har bir uyurga bittadan naslli aygʻir qoʻyiladi. Y. uyuri uchun aygʻir yetakchilik vazifasini bajaradi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yilqichi

Yilqichi (Burhinus oedicnemus) — rjankasimonlar turkumining yilqichilar oilasiga mansub qush. Shomda va tunda faol hayot kechiradi. Yerda yaxshi yuguradi va uchadi. Siyrak oʻsimlikli qumli choʻl va sahrolarda, ochiq landshaftlardagi suv boʻylarida yashaydi.

Oʻzbekistonga bahorda uchib keladi; kuzda issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Yerdagi uyaga 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarni nari va modasi 4 hafta bosadi. Joʻjalari 1,5—2 oydan soʻng ucha boshlaydi. Asosan, qoʻngʻizlar, toʻgʻri qanotlilar va b. hasharotlar hamda sudralib yuruvchilar va mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yiring

Yiring — yalligʻlangan joyda toʻplanadigan suyuqlik (ekssudat); leykotsitlar (oq qon tanachalari), monotsitlar, neytrofillar, oqsillar, shuningdek, toʻqimalarning parchalanish mahsulotlaridan iborat. Yiringlatuvchi mikroblar (stafilokokklar, streptokokklar, gonokokklar), shuningdek, baʼzi kimyoviy moddalar yalligʻlantirgan toʻqimalarda hosil boʻladi. Yiringning rangi uni hosil qilgan mikrob turiga bogʻliq; sariq yiring — stafilokokk, yashil yiring koʻplab parchalangan leykotsitlar, iflos qoʻngʻir yiring — chirituvchi mikroblar, badboʻy yiring — chirituvchi mikroflora va parchalangan toʻqimalar borligini bildiradi. Yiringning quyuq-suyuqligi (konsistensiyasi) uning paydo boʻlish muddatiga ham bogʻliq. Masalan yangi hosil boʻlgan yiring suyuq, vaqti ancha oʻtgan yiring quyuq boʻladi. Yiring boylagan joy tevarak-atrofidagi toʻqima va aʼzolardan parda bilan ajralgan boʻlsa, abssess deb ataladi. Yiringdan qonga zaharli moddalar oʻtadi, shuning uchun biror joyda yiring paydo boʻlsa, darhol uni yoʻqotish chorasini koʻrish lozimOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Yiring oqsilga boy boʻlgan nozik suyuqlikdan va tananing immunitet reaktsiyasidan kelib chiqqan oʻlik leykotsitlardan (asosan neytrofillardan) iborat. Infeksiya paytida T-yordamchi hujayralar sitokinlarni chiqaradi, bu esa neytrofillarni kemotaksis orqali infeksiya joyini izlash uchun qoʻzgʻatadi. U yerda neytrofillar granulalarni chiqaradi, ular bakteriyalarni yoʻq qiladi. Bakteriyalar leykotsidinlar deb ataladigan toksinlarni chiqarib, immunitetga qarshi turadilarMadigan, Michael T. and Martin, John M. Brock Biology of Microorganisms 11th ed. Pearson Prentice Hall. US. 2006: 734. Yiring odatda oq-sariq rangda boʻlsa-da, maʼlum sharoitdan keyin rangning oʻzgarishi kuzatilishi mumkin. Yiring baʼzan yashil rangga ega boʻladi, chunki miyeloperoksidaza, baʼzi turdagi oq qon hujayralari tomonidan ishlab chiqarilgan kuchli yashil antibakterial oqsil mavjud. Yashil, yomon hidli yiring Pseudomonas aeruginosa ning ayrim infeksiyalarida uchraydi. Yashil rang u ishlab chiqaradigan bakterial pigment piyosiyanin natijasidir. Jigarning amyoba xoʻppozlari jigarrang yiring hosil qiladi, bu esa „hamsi pastasi“ga oʻxshaydi. Anaerob infeksiyalardan kelib chiqqan yiring koʻpincha yomon hidga ega boʻlishi mumkin.

 

Turkum:Kasalliklar
Turkum:Anatomiya
Turkum:Kasallik alomatlari
Yirtqich pashshalar

Yirtqich pashshalar, ktirlar (Asilidae) — qoʻshqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Y. p. yirik pashshalar boʻlib, tanasining uz. 4—40 mm. Boshi keng va harakatchan, mustahkam hartumi bor, qorni uzun va yassi, lichinkasi oq yoki sariq, chuvalchangsimon, silindr shaklda, aksariyat boshi va keti tomon ingichkalashib boradi. Gʻumbagi yopiq, oyoklari va oʻsimta belgilari aniq koʻrinadi. Y.p. toʻgʻriqanotlilar (chigirtka va b.), qoʻshqanotlilar, pardaqanotlilar va baʼzi qoʻngʻizlarga hujum qiladi. Y.p. lichinkasi koʻpincha tuproqda yashaydi va qirsildoq qoʻngʻizlar, qora qoʻngʻiz, buzoqboshi qoʻngʻizlari, gʻalla qoʻngʻizlari va b. lichinkalari bilan oziqlanadi. Oqish (Asilus albiceps Mg.), sargʻish Y.p. (A. ruﬁ nerois Mg.) va b. keng tarqalgan. Ekinzor Y.p. ikkilamchi hasharot hisoblanadi. Lekin chigirtkalar koʻplab urchigan yillari Y.p. zararkunandalar oʻchogʻini tugatishda katta amaliy ahamiyat kasb etadi (yana q. Foydali hasharotlar).

Norqoʻzi Ergashev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yirtqich qushlar

center|200px

Yirtqich qushlar (Falconiformes) — qushlar sinfining turkumi. Tanasi yirik yoki oʻrtacha kattalikda, eng mayda vakili—karlik laochin qanotining uz. 9—10 sm; eng yirik Amerika tasqarasining qanoti 115 sm, yoyilganida 2,5–3 m, vazni 8–12 kg . Tumshugʻi kuchli rivojlangan, uchki qismi ilmoqqa oʻxshash egilgan boʻlib, oʻljasi terisini yirtish va etini uzib olishga moslashgan. Oyoqlari oʻrtacha uzunlikda, panjalari kuchli rivojlangan, tirnoqlari oʻtkir, ilmoqsimon egilgan. Tirnoqlari yordamida chang solib oʻljasini oʻldiradi va uni ushlab turadi. Yirtqich qushlarning tumshugʻi asosidagi terisi patsiz, ochiq rangli boʻlib, tanasining boshqa qismidan ajralib turadi. Patlari tigʻiz boʻlishi, koʻzlari boshining 2 yonida joylashganligi bilan yapaloqqushlardan farq qiladi. Jigʻildoni juda keng , tana vaznining deyarli yarmiga teng keladigan oziqni sigʻdiradi. Koʻpchilik monogam. Tuxumdan chiqqan joʻjasining koʻzi ochiq, tanasi pat bilan qoplangan boʻlsa ham uyada uzoq vaqt yashaydi. Koʻpchilik Y.q. ning nari va modasi bir xil rangda, koʻpincha nari modasiga nisbatan kichikroq yoki bir xil kattalikda (Amerika kondorining nari yirikroq) boʻladi. Kunduzi hayot kechiradi. Yer yuzida keng tarqalgan. Ancha uzoq yashaydi. Tutqunlikda lochin 55, burgut 46, tasqara 69, qirgʻiy 25 yil yashagan. Yilda bir marta, baʼzan 2 marta koʻpayadi. Daraxtlar shoxi, kavagi, qoyalar va yerga uya quradi yoki boshqa qushlar uyasini egallaydi. Odatda, oʻsha juftning oʻzi har yili bir joyning oʻziga uya qurib, bola ochadi. Yirik Y.q. 1—2 ta, maydalari 6—7 ta, baʼzan 9 tagacha tuxum bosadi. Tuxumini bittadan bir necha kun davomida qoʻyganidan uyadagi joʻjalari ham har xil yoshda boʻladi. Yirik Y.q. (Mas, burgut, boltayutar) 2 oy, maydalari 1 oyga yaqin tuxum bosadi. Mayda va oʻrtacha kattalikdagi qushlarning joʻjasi 1 oydan, yirik qushlarniki 3, hatto 4 oydan soʻng uchirma boʻladi. Y.q. har xil hayvonlar, asosan, sut emizuvchilar, qushlar va hasharotlar, baʼzan hayvonlar oʻlimtigi bilan oziqlanadi. Tropik mintaqalarda (Afrika) yashovchi ayrim Y.q. mevalar bilan oziqlanadi. Oʻljasini havodan turib izlaydi; shuning uchun koʻzlari, uchish qobiliyati yaxshi rivojlangan. Yilda bir marta uzoq vaqt toʻliq tullaydi.

Y.q. kishilarning xoʻjalik faoliyatida muhim ijobiy ahamiyatga ega. Koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalari, kemiruvchilar, hasharotlarni qirib foyda keltiradi. Boshqalari esa kuchsiz va kasallangan hayvonlar bilan oziqlanishi tufayli tabiatda doim sodir boʻlib turadigan tabiiy tanlanish asosiy omili hisoblanadi. Y.q. ning soni kamayib borayotganligi sababli koʻpchilik mamlakatlarda muhofaza qilinadi. 290 ta turi maʼlum. Y.q. turkumi 5 ta oilaga boʻlinadi. Oʻzbekiston hududida lochinlar va qarchigʻaylar oilasiga mansub boʻlgan 40 turi uchraydi.

Ochil Mavlonov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yirtqich hasharotlar

Yirtqich hasharotlar - oʻljasini halok qilib, uning hisobiga oziq-lanuvchi hasharotlar (qarang Entomofaglar). OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yirtqichlar

Yirtqichlar, etxoʻr hayvonlar (Carnivora) — sut emizuvchilarning bir turkumi. Kattaligi har xil. Tanasining uzunligi 20 sm dan (latcha) 3 m gacha (oq ayiq). Ogʻirligi 0,1–700 kg . Bu turkumga, asosan, yirtqich hayvonlar kiradi. Qoziq tishi katta, oziq tishlari oʻtkir. Kurak tishlari kichik va yaxshi rivojlanmagan. Yuqori jagʻidagi oxirgi soxta va birinchi chin oziq tishlarining koʻrinishi oʻzgarib, yirtqich tishga aylangan. Yirtqichlar ning tirnoqlari yaxshi taraqqiy etgan va oʻtkir. Baʼzilarining tirnoqlari ichkariga botib kirgan. Koʻrish, eshitish va hidlash organlari yaxshi rivojlangan. Oshqozoni oddiy, koʻrichagi qisqa yoki mutlaqo yoʻq. 7 ta; mushuksimonlar, viverrasimonlar, susarsimonlar, sirtlonsimonlar, itsimonlar, ayiqsimonlar va yenotsimonlar oilalariga boʻlinadi. Yirtqichlar Avstraliya va Polineziyadan tashqari hamma yerda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 6 oilaga mansub 25 tacha turi uchraydi. Yirtqichlar zararkunanda kemiruvchilar sonini cheklovchi hamda tabiatda kasal va nimjon xayvonlar sonini kamaytiruvchi tabiiy sanitarlar sifatida ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Yirtqichlik

thumb|upright=1.5|Oq ayiq oʻzi oʻldirgan soqolli tyulen bilan oziqlanyabdi.
thumb|upright=1.5|Etli chumolilar oʻzlaridan ancha yirik boʻlgan cicada bilan oziqlanish uchun hamkorlik qilishadi.
Yirtqichlik — hayvonlar (baʼzan oʻsimliklar) ning oziqni topish va oziqlanish usullaridan biri, bir hayvonning boshqasini ushlab oʻldirishi va yeb qoʻyishi. Yirtqichlik deyarli barcha hayvonlar tipida, shuningdek, zamburugʻlar (gifomitsetlar) va hasharotxoʻr oʻsimliklar orasida uchraydi. Evolutsiya jarayonida yirtqichlik, odatda, morfofiziologik progressga olib keladi. Chunki yirtqichlarning oʻljani topib olishi uchun nerv sistemasi va sezgi organlari; uni tutib oladigan, oʻldirib yeydigan va hazm qiladigan organlari rivojlangan boʻlishi lozim. Ov qilish usuliga koʻra, yirtqichlarni poyloqchilarga va quvib yetuvchilarga ajratish mumkin. Ayrim hollarda yirtqichlar oʻljani toʻda boʻlib ovlaydi (boʻrilar). Baʼzi guruh hayvonlar orasida yirtqichlik dan parazit yashashga (zuluklar) yoki yirtqichlik dan nekrofagiya (murda bilan oziqlanish)ga oʻtish shakllari ham uchraydi. Keng maʼnoda yirtqichlik nisbatan tuban darajada turgan organizmlar sonini cheklab turishda muhim ahamiyatga ega. Yirtqichlardan zararkunandalarga qarshi biologik kurashni tashkil etishda foydalaniladi. Masalan, xon qizi qoʻngʻizi va tillakoʻz xrizopadan oʻsimlik shiralariga qarshi kurashda foydalanib kelinadi. Yirtqich bilan uning oʻljasi oʻrtasidagi oʻzaro munosabat ular har ikkalasi evolyusiyasining birga borishiga, yaʼni koevolyusiyaga sabab boʻlgan. Bu jarayonda yirtqichning hujum qilish, oʻljaning esa himoya vositalari takomillashib borgan. Ana shunday munosabatlar tufayli yirtqich va uning oʻljasi populyasiyalari soni mutanosib oʻzgarib turgan. 20-asr boshlarida amerikalik A. Lotta va italiyalik V. Volterra bir-biridan mustasno holda yirtqich bilan uning oʻljasi oʻrtasidagi munosabatlarni tavsiflash uchun differensial tenglama sistemasini taklif etishdi. Sistemadagi ikkala komponentning oʻzgarib turishi (turgʻunlashtiruvchi, kamaytiruvchi yoki koʻpaytiruvchi amplitudada) matematik modeli tabiiy jamoalarning holatini tavsiflashda keng qoʻllanadi. Tabiatda faqat „yirtqich—oʻlja“ sistemasi bilan bogʻliq boʻlgan sof holdagi oʻzgarish kam uchraydi; biroq koʻp hollarda oʻljaning son jihatdan oʻzgarishi yirtqich sonining oʻzgarishiga olib kelishi kuzatiladi. „Yirtqich—oʻlja“ sistemaning turgʻun oʻzaro bogʻlangan oʻzgarishi laboratoriya sharoitida bir hujayralilar va kanalar ustida kuzatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 
 
 
 
 
 
 |
 

Turkum:Biologiya
W. B. Yeats

W. B. Yeats, toʻliq ismi William Butler Yeats (1865.13.6, Sandimaunt, Dublin yaqinida — 1939.28.1, Rokbryun, Fransiya) — irland shoiri va dramaturgi, simvolizm namoyandasi. 90-yillardagi „Irland uygʻonish davri“ madaniy harakatining tashabbuskori va qatnashchisi. Birinchi milliy teatr asoschisi. Irland adabiyot akademiyasini tashkil etishda qatnashgan. Y. ijodi irland folklori bilan mustahkam aloqada rivojlangan: „Ossianning sarguzashtlari“ (1889) dostoni, „Sirli atirgul“ (1897) sheʼriy toʻplami va b. „Xulienning qizi Ketlin“ (1902) pyesasida irland xalqining milliy ozodlik harakati qoʻllabquvvatlangan. „Minora“ (1928), „Aylanma zina“ (1933) sheʼriy toʻplamlarida tushkunlik kayfiyati seziladi. Ijodida kelt mifologiyasiga murojaat qilgan, bu unga milliy irland adabiyotini qayta tiriltirish imkonini berdi. Y. oʻzining sahna asarlari bilan sheʼriy dramaning taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshdi. Umrining soʻnggi yillaridagi asarlarida ramziy obrazlarning koʻpligiga qaramay, kiborlar jamiyatidagi ikkiyuzlamachilik va riyokorliklar qoralanadi. Nobel mukofoti laureati (1923).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Yigʻi marosimi

Yigʻi marosimi — oʻlim va dafn marosimi bilan bogʻliq udumlardan biri. Oʻlim oila boshiga tushgan ogʻir musibat. Koʻp yerlarda, xususan, qishloq joylarda Y. m. odat tusiga kirgan boʻlib, maʼlum tartibda oʻtadi. Ayollar yakka tarzda yoki bir-birlari bilan koʻrishib yoki davra qurib oʻtirib (baʼzan tik turib) yigʻlaydilar. Oʻtirib yigʻlashda katta davra quradilar. Odatda, qishloqda, shahar mahallalarida aza qoʻshigʻini aytuvchi yigʻichi (goʻyanda) ayollar boʻlgan. Taʼziya marosimida yigʻini goʻyanda boshlaydi, oʻrtaga tushib va vafot etganning belbogʻi, marhum, ayol boʻlsa, roʻmolini boʻyniga tashlab, uning yaxshi hislatlarini, tirikligida qilgan ishlarini yaqinlari tilidan taʼsirli qilib aytib yigʻlaydi. Azador qiz va kelinlar yigʻiga qoʻshiladilar, boshqa ayollar ham joʻr boʻladilar. Y.m. ning ikkinchi koʻrinishi sadr (sadr tushish) nomi bilan maʼlum. Bunda marosimga yigʻilgan ayollar tik turib, davra qurib yigʻlaydilar. Aytuvchi davraning oʻrtasida turadi, u bilan davra ichida shu xonadonning ayollaridan biri (onasi, xotini, qizi va b.) ham boʻlgan. Aytuvchi yuqoridagi tartibda, marhum nomini va uning yaxshi hislatlarini aytib yigʻi boshlaydi. Ayollar aylanib, tepinib davrani buzmasdan, gir aylanib yigʻlaydilar. Aytuvchi yigʻining bu koʻrinishi qishloqda yoki mahallada bir yil davomida oʻlgan kishilarning nomini navbat bilan aytib boʻlmaguncha davra yigʻisi davom etgan. Bu odatlar Movarounnahr va Xorazm oʻlkasida qadimdan mavjud boʻlib, bizgacha yetib kelgan. Koʻp joylarda, Mas, Oʻzbekistonning jan. viloyatlarida sadr tushish odati kam uchraydi. Lekin islomda, hadisi shariflarda marhumga faryod urib yigʻlash maʼqul sanalmaydi. Marhumning el-yurtga qilgan yaxshi amallarini xotirlab, unga Allohdan rahmat tilashga chaqiriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoga

Yoga (sanskritcha — birlashish, muloqot) —1) inson ruhiyati va fiziologiyasini boshqarish taʼlimoti va metodi. "Xalos boʻlish" (moksha yoki nirvana) holatiga erishishni maqsad qilib qoʻygan hind diniy va falsafiy tizimlarining tarkibiy qismi. Insonda (ruhiyatni muayyan yoʻsinda chogʻlash orqali) organik va anorganik jarayon va jismlarni boshqarish uchun qandaydir kuch va imkoniyatlar mavjudligini tan oladi. Y.da jismoniy mashqlar tizimi ishlab chiqilgan va organizmning nafas olish va b. fiziologik funksiyalarini boshqarishda, insonda xohlagan ruhiy holatni vujudga keltirishda maʼlum muvaffaqiyatlarga erishilgan. Asosiy falsafiy gʻoyasi— inson psixofiziologiyasi bilan koinot oʻrtasidagi uygʻunlik; 2) hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etadigan) tizimlardan biri. Qad. hind faylasufi Patanjali (mil. av.2-asr bilan mil. 2-asr oraligʻi) asos solgan. Y. metodlari tabiati va funksiyalarini, ularni qoʻllanish bosqichlari va b. ni tadqiq etgan. Umumiy falsafiy masalalarda sankxya taʼlimotiga ergashadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sport
Yodatlar

Yodatlar — yodat kislota N1O3 tuzlari. Juda barqaror, faqat 400° dan yuqori temperaturada parchalanadi; kuchli oksidlovchilardan. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yodidlar

Yodidlar — yodning metall yoki metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari, yodning baʼzi hosilalari. Yodidlarning aksarisi suv, spirt va organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Yodidlar elementlar, ularning oksidlari yoki karbonatlariga vodorod yodid (yodid kislota) taʼsir ettirib olinadi. Qizdirilganda dissotsiatsiyaga oson uchraydi, natijada erkin holda yod ajralib chiqadi. Yodidlar oʻta sof moddalar (Masalan, titan, sirkoniy va boshqalar) olishda qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yodoform

Yodoform, CHI3 — sarik, rangli, oʻtkir hidli kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 119°, tarkibida 96,7% yod bor. Yorugʻlik taʼsirida parchalanadi. Sanoatda natriy yoki kaliy yodidning spirtdagi eritmasini elektroliz qilish yoʻli bilan olinadi. Glitserin, xloroform, spirt va b. erituvchilarda eriydi. Tibbiyotda antiseptik dori sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yokosuka

Yokosuka — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o. ning janubi-sharqida, Kanagava prefekturasida. Yirik port, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 432,1 ming kishi (1995). Kemasozlik va kema remonti korxonalari, issiqlik elektr st-yasi, harbiy zavodlar, toʻqimachilik va tikuvchilik korxonalari mavjud. Y. — aviatsiya ilmiy tadqiqot markazi. Dengizchilikoʻquv muassasalari, dengiz muzeyi, akvarium bor. Y. — Yaponiyaning yirik harbiy-dengiz bazasi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Yokohama

thumb|240px|right|YOKOHAMA
thumb|240px|right|Kema muzeyi "氷川丸"

Yokohama, Iokogama —Yaponiyadagi shahar. Xonsyu orolda, Tokio qoʻltigʻi sohilida. Kanagava prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 3,3 mln. kishi (1995). Yokohamaga 1858 yilda asos solingan. 19-asr ning 70-yillarida yil Yaponiyaning eng katta portlaridan biri edi (mamlakat tashqi savdo aylanmasining 70%i). Shahar 1923 yilda zilzila va yongʻindan, 1945 yilda Amerika aviatsiyasi bombardimonidan katta zarar koʻrdi. Yokohama — mamlakatning yirik iqtisodiy markazi va port shahri, xalqaro ahamiyatga ega muhim transport yoʻllari tuguni. Elektrlashtirilgan temir yoʻl va kema qatnaydigan kanal orqali Tokio sh. bilan bogʻlangan. Yokohama porti yuklarni qabul qilish va joʻnatishda mamlakatda 2-oʻrinda (yillik yuk ortibtushirish 100 mln. t dan ziyod). Yokohama Tokio va Kavasaki shaharlari bilan birga Kanto industrial rayonini tashkil etadi. Shaharda yirik yapon banklari, monopolistik konsern va savdo firmalarining filiallari joylashgan. Kemasozlik, transport va elektroenergetika mashinasozligi, qora metallurgiya, neft-kimyo sanoati tarmoqlari rivojlangan. Atom sanoati korxonalari, harbiy zavodlar (jumladan, samolyotsozlik), ip va ipak gazlama f-kalari bor. Oyna-keramika buyumlari ishlab chiqariladi. Metropoliten bor. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Kanagawa prefekturasidagi shaharlar
York

York — Keyp-York yarim orol dagi burun, Avstraliya materigining eng chekka shim. nuqtasi (10°4G j.k. va 142°32’ shq.u.).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
York (shahar)

York — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Uz daryosi sohilidagi port. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 104 ming kishi (1999). Oziq-ovqat, oyna sanoati rivojlangan. Mashinasozlik, poligrafiya sanoati korxonalari bor. York 1-asrda rimliklar qalʼasi sifatida yuzaga kelgan. 6-asr dan ingliz-sakslar qirolligi poytaxti, 735 yildan arxiyepiskop qarorgohi. Un-t, Yorkshir muzeyi, badiiy galereya, muzey-saroylar bor. Rim va oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklaridan roman-gotika sobori (11 — 15-asrlar), saroy (13-asr), turar joylar saqlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Pavel Yorkin

Pavel Konstantinovich Yorkin 1891.10(22). 2, Kiyev - 1952.9.12, Toshkent — balet artisti, baletmeyster, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1952), oʻzbek professional balet sanʼatini yaratuvchilaridan. 1910—35 yillarda Kiyev, Odessa, Harkov, Dnepropetrovsk, Rostov, Tbilisi opera va balet teatrlarida solist, baletmeyster va badiiy rahbar. 1935— 38 yillarda Toshkent rus opera va balet teatrida baletmeyster va pedagog-repetitor. 1944—52y. lar Navoiy nomidagi opera va balet teatrida bosh baletmeyster. Eng yaxshi postanovkalari: "Boqchasaroy favvorasi" (B. Asafyev), "Koppeliya" (L. Delib), "Don Kixot" (L. Minkus), "Qizil gul" (R. Glier), "Raqqosa" (G. Mushel), "Oqqush koʻli" (P. Chaykovskiy), "Oqbilak" (S. Vasilenko) va b. 17 ta opera raqslarini sahnalashtirgan. 1944 i. da teatr qoshida balet studiyasi tashkil qilib, 1948-yil gacha rahbarlik qilgan. Y. tashabbusi bilan Moskva xoreografiya bilim yurti krivda oʻzbek balet studiyasi tashkil qilingan (1948—51).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Yoruba

Yoruba - Nigeriyadagi xalq (25,5 mln. kishi). Afrikaning Benin, Gana, Togo va b. mamlakatlarida ham yashaydilar. Umumiy soni 26,2 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yoruba tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar, shuningdek, sunniy musulmonlar; anʼanaviy diniy eʼtikrdlar ham uchraydi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoruba tili

Yoruba tili — yoruba xalqi tili. Kvatshmari oilasiga mansub. Nigeriyaning jan.-gʻarbiy hududlarida, shuningdek, Dogomeyaning baʼzi viloyatlari va Togoning sharqiy hududlarida tarqalgan Y. t. da taxminan 26,2 mln. kishi soʻzlashadi (1992). Bir necha dialektlarga ajraladi. Y. t. da 7 ta sof va 7 ta dimoqburunda hosil boʻladigan unlilar mavjud. Unlilar uygʻunlashuvi va eliziyasn keng tarqalgan. Lugʻat tarkibida ikki va undan ortiq soʻzdan ibo-rat qoʻshma soʻzlar koʻplab uchraydi. Yuqori, quyi hamda oʻrta ohanglar aniq farqlanadi, sirgʻaluvchi (yuqorilanuvchi va pasayuvchi) tovushlar ham uchraydi. Gap qurilishi soʻzlarning qatiy tartibiga asoslangan yozuvi lotin alifbosi asosida.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tillar
Yosemit sharsharasi

thumb
Yosemit sharsharasi - Yosemiti-Krik daryosidagi sharsharalar kaskadi. Yosemit milliy parki hududida (AQShning Kaliforniya shtatida). Umumiy balandligi 727 m, eng yuqoridagi Apper-Yosemiti sharsharasining balandligi .430 m. Toʻlin suv davri togʻlardagi qorlar eriydigan mavsum — bahor va yoz boshlariga toʻgʻri keladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoxannesburg

Yoxannesburg — JARdagi shahar, Transvaal provinsiyasida. Aholisining soni jihatidan mamlakatdagi katta shaharlardan: 1,9 mln. kishi (1991).

Yoxannesburg 1886-yilda oltinga boy konlar yonida vujudga kelgan. 1899—1902-yillardagi Angliya-Burlar urushi davomida Yoxannesburgni inglizlar bosib oldi. 1910-yilda Jan. Afrika Ittifoqi tarkibiga kiritildi. 1955-yildaJan. Afrikaning irqchilikka qarshi kongressi Y.da Ozodlik hartiyasini qabul qildi. Yoxannesburg — JARning eng katta savdo va sanoat markazi. Yirik temir yoʻl tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Y. va uning atrofida metallsozlik, mashinasozlik (kon mashinalari va b.), kimyo, poligrafiya, toʻqimachilik, elektrotexnika, qismlardan avtomobil yigʻish, koʻn va oziq-ovqat sanoati korxonalari, olmosga sayqal beruvchi f-kalar, yirik elektr st-yalar mavjud. Shaharda asosiy kon va moliya konsernlarining boshqarmalari, fond birjalari joylashgan. Un-t, astronomiya rasadxonasi, ratusha binosi (1915), sobor (1926), kutubxona, teatr (1962), banklar va b. bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Turkum:Janubiy Afrika Respublikasi
Yoshkar-ola

Yoshkar-ola (1919 y.gacha Saryo vo -kokshaysk, 1919—27y.larda Kras -nokokshaysk) —RFdagi shahar, Mariy El Respublikasi poytaxti. Volga daryosidan 50 km shim.da. Qozon— Moskva liniyasidagi temir yoʻl stansiyasi. Shosse yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 276,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yetakchi sanoat tarmogʻi — mashinasozlik va metallsozlik. "Elektroavtomatika", yarimoʻtkazgich asboblar, "Kontakt", savdo mashinasozligi, oʻrmon xoʻjaligi mashinasozligi, asbobsozlik, sovitkich jihozlari zavodlari bor. Vitamin, sut, konserva, sunʼiy charm zavodlari, goʻsht-sut kombinatlari, konditer, trikotaj, tikuvchilik, poaybzal f-kalari bor. Mebel va kurilish materiallari ishlab chikariladi. 3 oliy oʻquv yurti, jumladan, unt, 9 ta oʻrta maxsus oʻquv yurti, 3 muzey (shu jumladan, oʻlkashunoslik muzeyi), Mari musiqali drama teatri, rus drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, telemarkaz mavjud. Y. O. ga 1584 y. asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yumgʻon

Yumgʻon — oʻrta asrlarda Badaxshonning janubi-sharqida joylashgan tarixiy togʻli tuman va shahar nomi. 7-asr Xitoy ida (Syuan Szan) Inpokyen mulki sifatida qayd etilgan. "Yumgʻon" atamasi "qama kon", yaʼni "hamma yeri kon" maʼnosini anglatgan, chunki ushbu togʻli tumanda turli-tuman katta konlar mavjud boʻlgan. Mahmud ibn Valining yozishicha, qadimda Y. butun Badaxshonning poytaxti boʻlgan. B. A. Ahmedovning fikricha, bu shahar hozirgi Fayzobod oʻrnida boʻlib, Juzun deb ham atalgan. Baʼzi ga koʻra, mil. 861—862-yillarda Y. dagi qattiq zilzila natijasida shahar vayron etilgan. Biroq tez orada shahar tiklanib, 17-asrda mustahkam shahar sifatida maʼlum boʻlgan. taxminan 1059—63-yillarda mashhur shoir Nosir Hisrav Balxdan Y.ga qochib kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashagan. U bu yerda koʻplab ajoyib binolar, gʻaroyib inshootlar, jumladan, zamonasining moʻʼjizasi hisoblangan katta hammom qurdirgan, biroq 17-asr da hammom saqlanib qolmagandi. Nosir Hisrav vafotidan soʻng Y. yaqiniga dafn etilgan. 9—10-asrlarda, Somoniylar davrida Y.da zarbxona boʻlib, kumush dirhamlar zarb qilingan.

 Adabiyot 
 Ahmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistona po yaraboyazichnim istochnikam IX - nachala XIII vv., T., 1996.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoʻl belgilari

thumb|Yoʻl belgilari

Yoʻl belgilari – haydovchilar, piyodalar, yoʻlovchilar, yoʻl taʼmirlovchilar, chorva mollarini haydab boruvchilarning avtomobil yoʻllari va shahar koʻchalarida harakatlanishini tartibga solish, ularni xavfli uchastkalar haqida ogohlantirish uchun tegishli joylarga osib qoʻyiladigan shartli belgilar. Yoʻllarda harakatlanishni tartibga solishga ilgaridan harakat qilingan. Otaravalar va izvoshlar oʻrnini avtomobillar va boshqa transport vositalari egallay borgan sari qoidalar, ulardagi belgilar ham takomillashib bordi. Yoʻl belgilaridagi grafiklar, texnik tafsilotlar 1968-yilda Venada oʻtkazilgan „Yoʻl belgilari va signallari haqidagi konvensiya“ hamda bu konvensiyani toʻldiruvchi Yevropa kelishuvi (1971, Jeneva) talablariga koʻra ishlab chiqildi. Oʻzbekiston Respublikasida 2001-yilda xalqaro meʼyorlar asosida, mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda yangi „Yoʻl harakati qoidalari“ ishlab chiqildi. Bu qoidalarga Y.b.ning quyidagi asosiy 4 ta guruhi:

 ogohlantiruvchi
 imtiyoz
 taqiqlovchi
 buyuruvchi

va undan tashqari axborot-ishora, servis, qoʻshimcha axborot belgilari kiritilgan.

 1. Ogohlantiruvchi belgilar 
Ogohlantiruvchi belgilar – yoʻl harakati qatnashchilariga yoʻlning harakatlanishda vaziyatga qarab chora koʻrishni talab qiladigan xavfli qismlarining joylashuvi hamda ularning xususiyatlari toʻgʻrisida maʼlumot berish uchun qoʻllanadi.

 2. Imtiyoz belgilari 
Imtiyoz belgilari – chorrahalarda, alohida joylashgan qatnov qismlari kesishgan joylarda, shuningdek yoʻlning tor qismida yoʻl harakati qatnashchilarining harakatlanish navbatini belgilash uchun qoʻllanadi.
 3. Taqiqlovchi belgilar 
Taqiqlovchi belgilar – yoʻl harakatiga maʼlum cheklashlar kiritish yoki ularni bekor qilish uchun qoʻllanadi.
 4. Buyuruvchi belgilar ''''' 
Buyuruvchi belgilar – transport vositalariga koʻrsatilgan yoʻnalishda yoki faqat maʼlum yoʻnalishlarda harakatlanishlari lozimligini buyuradi.

 5. Axborot-ishora belgilari 
Axborot-ishora belgilari – harakat qatnashchilariga yoʻldagi harakat tartibi xususiyatlari hamda aholi yashaydigan joylar va manzillarning joylashuvi haqida maʼlumot berish uchun qoʻllanadi.
 6. Servis belgilari 
Servis belgilari – transport vositalari, yoʻlovchilar va haydovchilarga xizmat koʻrsatish joylari xaqida maʼlumot berish uchun qoʻllanadi.
 7. Qoʻshimcha axborot belgilari 
Qoʻshimcha axborot belgilari – ular bilan birgalikda qoʻllangan belgilarga aniqlik kiritish yoki ularning taʼsirini cheklash uchun qoʻllanadi.

Barcha belgilar qorongʻi paytlarda yoritilib turiladigan boʻlishi yoki kamida 100 metr naridan koʻrishga imkon beradigan materiallar bilan qoplanishi lozim.

 
 Yoʻl harakati qoidalari, T., 2001.
 

 r 
Turkum:Yoʻl belgilari
Turkum:Yoʻl harakati xavfsizligi
Turkum:Ramzlar
Yoʻl jamgʻarmasi

Yoʻl jamgʻarmasi - umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllarini loyihalash, qurish, qayta qurish, tuzatish va saqlash ishlarini mablagʻ bilan taʼminlaydigan mustaqil moliya-kredit davlat muassasasi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993 y. 5 iyuldagi qarori bilan tashkil etilgan. "Oʻzavtoyoʻl" konserni tarkibida.

Respublika Y.j. shirkat xoʻjaliklari, kooperativlar, transport, qurilish korxonalari, tashkilotlari, savdo, bank muassasalari va b.ning daromadi (foydasi)dan ajratmalar (1%), "Oʻzavtoyoʻl" konserni tarkibidagi korxonalar, birlashmalar daromadlaridan ajratmalar, avtotransport vositalarining Oʻzbekiston Respublikasi hududiga kirganligi uchun olinadigan toʻlovlardan va b. mablaglardan shakllanadi.

Y.j. mablagʻlari respublika byudjeti tarkibiga kirmaydi va olib qoʻyilishi mumkin emas, shuningdek, ularga soliq solinmaydi. Y.j. mablagʻlari yirik obʼyektlar qurilishlariga, respublika umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllarini (44 ming km dan ortiq, 2002) qurish, taʼmirlash ishlariga va b. yoʻl ehtiyojlari uchun sarfla-nadi. Y.j. mablagʻlari 63 mlrd. soʻmni tashkil etdi (2001; 2000 yilda 52 mlrd. soʻm). Tohirjon Mirzayev.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoʻl mashinalari

Yoʻl mashinalari — yoʻl qurilish ishlarish ishlatiladigan mashinalar. Y.m. ning oʻziyurar, oʻrnatma va tirkama (avtomobil, traktor va tyagachlarga tirkaladigan); tayyorlov ishlarida ishlatiladigan (daraxt qulatkich, tosh yigʻgich, yumshatkichlar) va tuproq ishlarida ishlatiladigan (buldozer, greyder, greyder-elevator, ekskavator, ariq qazigich, yoʻl gʻaltagi, titrama zichlagich, zichlagichlar) xillari bor. Gruntni qatlam-qatlam qilib zichlashda oʻzi agʻdargichlar, skreper va b. bilan keltirilgan material galtaklar, titrama galtak, shibbalagichlar bilan zichlanadi. Zaminni tayyorlashda, takomillashgan, yengil yoʻl qoplamalarini qurishda chaqiq tosh, shagʻal, lagich, yuvgich, beton qorgich va asfalt-beton qorgichlar; yoʻl zaminini va qop-lamasini hosil qiladigan mashinalar: betonni pardozlagichlar, gudronatorlar; yoʻlni taʼmirlovchi va uni yaxshi holatda saklovchi maxsus mashinalar: taʼmirlovchi avtogreyder va tekislagichlar, taʼmirlovchi gudronatorlar hamda bitum krzonlari, avtotaʼmirlovchilar, qum otgichlar, supirib-yigʻgichlar, suv sepish mashinalari, qor tozalash va b. mashinalar bor. Y.m.da avtomatik nazorat qilish qurilmalari va gidravlik yuritmalar qoʻllanadi. Y.m. yoʻl qurilish ishlarida, gidrotexnik, aerodrom, sanoat, fuqaro va qishloq xoʻjaligi qurilishida, kon sanoatida va b. da ham qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoʻl oʻtkazgichlar

Yoʻl oʻtkazgichlar — ikki yoki undan ortiq transport magistrallari kesishadigan joyga quriladigan koʻprik, transport vositalarining mustaqil harakatlanishi uchun moʻljallanadi. Y.oʻ. avtomobil yoʻli temir yoʻl bilan kesishadigan joyga, shuningdek, transport vositalari va yoʻlovchilar serq-atnov boʻladigan shahar yoʻllariga quriladi. Y.oʻ. ning shakliga koʻra, planda toʻgʻri chiziqli, egri chizikli; bir va koʻp yarusli; balkali, ramali yoki arka tizimli; metall, temirbeton va poʻlat-temir-betondan prolyotli (oraliqli) qilib quriladigan xillari bor. Ular koʻpincha 1—4 prolyotli (10— 40 m va undan ortiq oraliqda) qilib quriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Koʻpriklar
Yoʻl qurilishi ishlari

250px|thumb
Yoʻl qurilishi ishlari - avtomobil yoʻllarini qurishdagi kompleks ishlar; tayyorlov va asosiy ishlarga boʻlinadi. Tayyorlov Y.q.i. da qurilish uchastkasi buta, toʻnka yoki toshlardan tozalanadi, quruvchilarga vaqtinchalik turarjoy, maishiy inshootlarni qurish va b. amalga oshiriladi. Asosiy Y.q.i. yoʻl qurilishiga kerak boʻladigan materiallarni tayyorlab beradigan tayyorlash ishlariga va ularda qurilish-montaj ishlarini amalga oshirish ishlariga boʻlinadi. Tayyorlash ishlariga karyerlardan yoʻllarni qurish uchun kerak boʻladigan tosh yoki boshqa materiallarni qazib olish va ularga ishlov berish ishlari, shuningdek, beton qorishmalar, yoʻl plitalari, quvurlar, koʻprik konstruksiyalari va b. tayyorlanadigan ixtisoslashtirilgan korxonalardagi ishlar kiradi. Qurilish-montaj ishlariga bevosita yoʻl trassasida amalga oshiriladigan ishlar: yoʻl toʻshamasini tayyorlash, sunʼiy inshootlar (tunnel, yoʻl oʻtkazgichlar, koʻpriklar) qurish, yoʻl qoplamasini yotqizish, yoʻl chetini tekislash, nishab va oʻyiqlarni mustahkamlash, yoʻl belgilari, toʻsikdar oʻrnatish va b. Y.q.i. yoʻl trassasidagi ish hajmini bir tekisda taqsimlab va kichik yoʻl uchastkasidagi katta hajmdagi ishlar (Mas, baland toʻkmalar barpo qilish) ni bajarib amalga oshiriladi. Yoʻl qoplamasining xiliga qarab Y.q. i. texnologiyasi tur-licha boʻladi. Mas, asfalt-beton yotqizishda asosning pastki qatlamiga qum sepib, ustki qalamiga sement qoʻshilgan shagʻal yotqiziladi, ikki qatlam bitum mineral va asfalt-beton aralashmasi yotqiziladi. Y.Q-i. yoʻl mashinalari yordamida potok usulda bajariladi.

 Adabiyot 
 Moilevich V. M., Osnovi organizatsii dorojno-stroitelnix rabot, M., 1975.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoʻlak

Yoʻlak — tor yoʻl, koʻcha eshigi, darvozaxona bilan hovli, ichkari binolar orasidagi oʻtish yoʻli. Binolar orasida usti ochiq, baʼzan usti berk boʻlishi mumkin. Usti berk keng Y. dalon koʻrinishini oladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Arxitektura
Yoʻlarilar

Yoʻlarilar, pompilidlar (Pompilidae) — pardaqanotlilar turkumiga mansub arilar oilasi. Tanasining uz. 3— 25 mm. 3000 ga yaqin (Oʻzbekistonda 100 ga yaqin) turi maʼlum. Oʻrgimchaklarni ovlaydi. Tuproqqa bitta yoki bir necha kamerali in quradi. Har bir inga urgʻochisi bittadan chaqib falajlangan oʻrgimchak olib kiradi. Har bir oʻrgim chakka bitta yoki bir nechtadan tuxum qoʻyib, inining ogʻzini loy bilan suvab tashlaydi. Tuxumdan chiqqan qurtlari oʻrgimchak toʻqimalarini yeb, voyaga yetadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoʻlbarsquyruq

Yoʻlbarsquyruq - Orol dengizining janubida, avvalgi Moʻynoq yarim orolning shimoli-gʻarbiga tutashgan qirgʻoq boʻyi marza orolidan iborat kum tili. Orol dengizining chekinishi tufayli quruqlik bilan qoʻshilib ketgan. Bal. 53– 54 m, uz. 21 km boʻlgan. Qad. uchta qum marzasidan iborat. Shimoliy-gʻarbida Yoʻlbarsquyruq burni boʻlgan. Oʻ yerda 1960—80 yillarda gidrometeorologik stansiya faoliyat koʻrsatgan. Dengiz chekingandan keyin Y. ni barxandoʻng qumlar qoplagan. Hududda qora saksovul, qandim kabi butalar tarqalgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Turkum:Qoraqalpogʻiston geografiyasi
Turkum:Orol dengizi
Yoʻldosh

Yoʻldosh, bola oʻrni — bola tugʻilgach, ketidan tushadigan homila pardalari, platsentasi va kindigidan iborat aʼzo: homilani ona tanasi bilan bogʻlab turadi. Tugʻruqning Y. tushish davrida platsenta va pardalar bachadon devoridan toʻla koʻchadi va tugʻruq yoʻllari orqali chiqadi (yana q. Platsenta).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 

 Platsenta
Yoʻldosh neft gazlari

Yoʻldosh neft gazlari, yoʻlakay neft gazlari — neft va gaz uglevodorodlaridan hosil boʻlgan mahsulotlar sifatida tabiatda doimo birga uchraydigan gazlar. Har qanday neft uyumida maʼlum bir miqdorda gaz miqdori mavjud va u qatlam sharoitida neftda erigan holatda boʻladi. Neft yer yuzasiga chiqqan paytda u bilan birgalikda chiqadi.

Qatlam neftidan ajraladigan va uning harakat yoʻlida burgʻi qudugʻi ogʻzidagi asboblardan to neftni yigʻuvchi punkt rezervuarlarigacha ajraladigan gazlarning umumiy miqdori potensial gaz omili deb ataladi. Gaz omili qatlamda neftda erigan gaz miqdorini ifodalaydi va uning qatlamdagi miqdori zaxira sifatida hisoblanadi. Qatlamdagi gaz omilining miqdori va eriganlik darajasi qatlamning toʻyinganlik bosimiga bogʻliq. Demak, qatlamdan olinayotgan neft yer yuziga chiqqach, gazsiz neft va neft gaziga ajraladi. Neft bilan chiqadigan Y. n. g .ning 1 t neftga toʻgʻri keladigan miqdori bir necha m3 dan bir necha yuz kubometrgacha borishi mumkin. Bu miqdor neftning fizik xossalariga, qatlamning joylashish sharoitlari va rejimiga, qatlam bosimi va temperaturasiga hatto yil fasliga ham bogʻliq holda metan, etan, propan, butan, pentan va geksan gazlaridan tashkil topgan boʻladi (yezda Y. n. g . miqdori nisbatan koʻproq).

Y. n. g . tarkibi, asosan, toʻyingan uglevodorodlardan iborat. Aksariyat hollarda, bu gaz metan va etandan iborat boʻlib, ogʻir gazlar kam uchraydi va ularning miqdori ham kam.

Gazlar neftdan trap (neftni gazdan ajratadigan asbob) yordamida ajratiladi va burgʻi qudugʻidan quvur orqali olib ketilib, yoqib yuboriladi. Bu isrofgarchilikka va ekologiya muvozana-tining buzilishiga sabab boʻladi. Y. n. g .ni kon boʻyicha yigʻib, undan foyda-lanish maqsadga muvofiq (yana q. Gazlar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yoʻldosh shahar

Yoʻldosh shahar - yirik shahar atrofida (uning chegarasidan tashqarida) bunyod etilgan kichik shahar, posyolka. Y.sh. transport yoʻli orqali katta shahar bilan yaxshi bogʻlangan boʻladi. Unda, asosan; yirik shaharda ishlaydigan aholining bir qismi yashaydi. Y.sh. yirik shaharning bir qismi hisoblanadi. Sanoat taraqqiyoti oqibatida vujudga kelgan. Bino va inshootlari aholining yashashi, dam olishi uchun qulay qilib, tabiat bilan uygʻunlashtirib quriladi. Oʻzbekistonda birinchi Y.sh.ga 1966 y.dagi zilziladan keyin Toshkent shahar yaqinida asos solingan (Sergeli Y.sh.chasi, 1967).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toymas Yoʻldoshboyev

Toymas Sottiyevich Yoʻldoshboyev (1931.30.7, Toshkent) - fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), fizika-matematika fanlari doktori (1972), professor (1983). Moskva universitetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika ilmiy tadqiqot instituti(1959—62, 1971 — 80), Toshkent Davlat Universiteti (1956— 59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ilmiy xodimi (196271), Toshkent elektrotexnika aloqa instituti prorektori (1980 — 83), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya instituti direktori (1983—95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Fizika-Quyosh" IICHB laboratoriya mudiri (1995-yildan). Ilmiy ishlari yuqori energiyalar yadro fizikasi, astrofizika va kosmik nurlar fizikasiga oid. Y. noyob qurilma ishlab chiqib, pionlar va nuklonlarning yadro bilan oʻzaro taʼsirlarining harakterida muhim farqlanishni aniqladi. Uning "Pomir" xalqaro hamkorlik doirasida oʻtkazgan keng miqyosdagi eksperimentlari ikkilamchi zarralarda azimutal korrelyasiyalarning keskin oʻsish effektining kashf etilishiga olib keldi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1931-yilda tugʻilganlar
Turkum:3-iyulda tugʻilganlar