Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Emissiya

Emissiya (lotincha — chiqarmoq, ishlab chiqarmoq) — muomalaga bank biletlari, barcha shakllardagi pul belgilari va qimmatli qogʻozlar chiqarish. Pul Emissiyasini davlatning markaziy (emissiya) banklari amalga oshiradi. Pul emissiyasi pul belgilarini bosib chiqarishnigina emas, muomaladagi naqd va naqd boʻlmagan pul massasining koʻpayishini ham bildiradi. Qimmatli qogʻozlarni davlat, banklar, aksiyadorlik jamiyatlari chiqaradi. Muomalaga pul va qimmatli qogʻozlar chiqargan har qanday organ yoki tashkilot (davlat banki, moliyakredit muassasasi, korxona, kompaniya) emitent deb nomlanadi. 

Havoni ifloslantiruvchi moddalarning emissiyasi, xususan:

Tutun gazi, tutun orqali atmosferaga chiqadigan gaz

Egzoz gazi, yoqilg'ining yonishi natijasida hosil boʻlgan tutun gazi

Termal infraqizil diapazonda nurli energiyani yutadigan va chiqaradigan issiqxona gazlarining emissiyasi

Emissiya standartlari, atrof-muhitga chiqarilishi mumkin boʻlgan ifloslantiruvchi moddalarning chegaralari

·        Emissiya savdosi, ifloslanishni nazorat qilishda bozorga asoslangan yondashuv

 Elektromagnit nurlanish 
·        Emissiya spektri, quyi energiya holatlariga o'tishni amalga oshiradigan molekulyar elektronlar tomonidan hosil boʻlgan elektromagnit nurlanish chastotalari

·        Issiqlik emissiyasi, moddadagi zarrachalarning issiqlik harakati natijasida hosil boʻlgan elektromagnit nurlanish

·        Yorug'lik i ro'yxati, shu jumladan yorug'lik chiqaradigan tabiiy va sun'iy jarayonlar

·        Emissiya (radioaloqa), radio uzatgichdan chiqadigan radio signal (odatda modulyatsiya qilingan)

·        Emissiya koeffitsienti, elektromagnit manbaning birlik vaqtiga chiqadigan quvvat koeffitsienti

·        Emissiya chizig'i yoki "spektral chiziq", aks holda bir xil va uzluksiz spektrdagi qorong'i yoki yorqin chiziq

·        Emissiya tumanligi, turli rangdagi yorug'lik chiqaradigan ionlangan gaz buluti

·        Emissiya nazariyasi, uchun raqobatdosh nazariya nisbiylikning maxsus nazariyasi, natijalarini tushuntirish Mishelson-Morli tajribasi

·        Emissiya nazariyasi( ko'rish), vizual idrokni ko'zlar chiqaradigan yorug'lik nurlari amalga oshiradi degan taklif

 Boshqa foydalanish 
·        Termion emissiya, zaryadlangan metall yoki zaryadlangan metall oksidi yuzasidan termionlar deb ataladigan zaryadlangan zarralar oqimi, arxaik ravishda Edison effekti

·        Eyakulyatsiya, jinsiy olatdan spermani chiqarish; shuningdek, xususan:

o    Tungi emissiya, uyqu paytida eyakulyatsiya

·        Shovqin, emissiya

·        Havoning ekshalatsiyasi, ayniqsa musiqa asboblari kontekstida
Emotsiya

thumb|alt=Turli xil inson emotsiyalari|Turli xil inson emotsiyalari
Emotsiya (frans. lotincha — larzaga keltiraman, hayajonlantiraman) — odam va hayvonlarning tashqi va ichki qoʻzgʻatuvchilar taʼsiriga nisbatan subyektiv reaksiyalari. E. qoniqish yoki qoniqmaslik, quvonch, qoʻrquv va boshqalar shakllarda namoyon boʻladi. E. ixtisoslashgan miya tuzilmalarining faol holatidan iborat boʻlib, odam va hayvonlarda bu holatni minimal yoki maksimallashtirish (kuchaytirish, takrorlash) istagini paydo qiladi. E xususiyati zarur ehtiyoj va uni qoniqtirish imkoniyati bilan belgilanadi. Ehtiyojni qoniqtirish ehtimoli kam boʻlganida E. salbiy (qoʻrquv, gʻazab) shaklda namoyon boʻladi. Aksincha uni qondirish ehtimoli kutilganiga nisbatan yuqori boʻlganida E.ga ijobiy tus (qoniqish, quvonch) beradi. Miyaning turli qismlariga elektr toki taʼsir ettirish orqali dastlab hayvonlarda, keyinchalik odamlarda salbiy va ijobiy E. paydo qiladigan nerv markazlari aniqlanadi. Bu markazlar, asosan, bosh miya poʻstlogʻining oldingi qismida, limbik sistemasi (uzunchoq miya, oraliq miya, oʻrta miyaning bir qancha tuzilmalari majmui)da, markaziy kulrang moddada va gipotalamusda joylashgan. E. oʻrganish, hosil boʻlgan shartli reflekslarni mustahkamlash jarayonida benihoya katta ahamiyatga ega. E. bilimlarni oʻzlashtirish (zehn) chegaraskni kengaytiradi; xotirani faollashtiradi, odam va hayvonlar kommunikatsiyasida qoʻshimcha vosita (mimika, nutq yoki tovush intonatsiyasi va boshqalar) boʻladi. Odamda oliy ijtimoiy ehtiyojlar asosida paydo boʻluvchi differension va turgun E.lar, odatda, hissiyot deb ataladi. 
Hissiyotlar oʻzining yuzaga kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari,qiziqishlari va intilishlari bilan bogʻliq boʻladi

 

Turkum:Hissiyotlar
Empedokl Akragantlik

Empedokl Akragantlik (miloddan avvalgi 487/482, Akragant — miloddan avvalgi 424/423, Peloponnes) — yunon faylasufi, shoir va vrach. E. oʻzining "Tabiat haqida"gi falsafiy dostonida olamning asosiga 4 unsur (yer, suv, havo va olov)ni qoʻyadi. Ularning birikishi va ajralishi miqdorii va sifatiy boʻlinishlarga bogʻliq. Unsurlar esa oʻz-oʻzicha doimo oʻzgarmay turaveradi. Bu taʼlimot koʻp asrlar davomida antik va oʻrta asr falsafasida saqlanib keldi. E.ga koʻra, olamda uni harakatlantiruvchi 2 ta kuch — muhabbat (tortish kuchi) va dushmanlik (itarish kuchi) boʻlib, ular navbatma navbat hukmronlik qiladi. E.ning tabiiy ilmiy (Kuyosh tutilishi haqida va boshqalar), tirik mavjudotlarning qonuniyatli evolyutsiyasi (tuproqdan tabiiy ravishda avvalo oʻsimliklar, keyinchalik hayvonot olami paydo boʻlgan, ular uzoq taraqqiyot yoʻlini bosib oʻtgach, inson vujudga kelganligi) haqidagi farazlari, odam oʻziga yaqinroq va oʻxshashroq mavjudotnigina biladi, chunki oʻxshash narsa hamma vaqt oʻxshashi tomonidan bilinadi, degan fikrlari diqqatga sazovordir. E. anatomiya va fiziologiya muammolariga katta eʼtibor bergan. "Poklanish" dostonida ruhning koʻchib yurishi toʻgʻrisidagi diniyaxloqiy qarashlarini bayon etgan. Sitsiliya tibbiy maktabining asoschisi hisoblangan. Uning asarlaridan olingan mashhur parchalaridan, u haqidagi ma'lumotlarning bir qismi qayta tiklanmoqda. 

 

Turkum:Shaxsiyatlar
Turkum:Plyuralist faylasuflar
Empiriokrititsizm

Empiriokrititsizm ( — tajriba va — tanqid) — falsafiy oqim. Asoschisi — R.Avenarius, E.Max. IXX asr oxiri — XX asr boshida paydo boʻlgan. Empiriokrititsizmning asosiy mohiyati bilish jarayonida tajriba usullarini rad etishdir. Empiriokrititsizm borliqni "betaraf elementlar", yaʼni sezgilar majmuidan iborat, deb hisoblaydi. Bunda tajriba sezgilardan iborat boʻlib, substansiya, materiya sababiyat va subʼyektdan tashqarida mavjud boʻladi. Empiriokrititsizm obyektiv olamning mustaqil mavjudligini rad etadi, uni faqat hissiyotlarga bogʻlab qoʻyadi, "sof tajriba"ni targʻib qiladi. Hozirgi vaqtda Empiriokrititsizm nepozitivizm tomonidan qoʻllab quvvatlanmoqda.

 

Turkum:Falsafa
Emu

Emu, emular – yuguruvchi qushlar turkumiga mansub oila. Hozirgacha saqlanib qolgan bir turi – emu Avstraliyaning choʻl va dashtlaridagi butazorlarda yashaydi. Tasmaniya orolida oʻtgan asrda qirilib ketgan. Boʻyi 170 sm gacha, ogʻirligi 55 kg gacha. Qoʻngʻir-kulrang tusda. Uyasini nari barg, oʻt, shox-shabbalardan yasaydi. 8—10 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumining kattaligi 13x9 sm. Nari 8 haftaga yaqin tuxum bosadi. 2 yilda voyaga yetadi. Meva, urugʻ va mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. Soni kamayib bormoqda. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Turkum:Biologik turlar
Turkum:Qushlar
Turkum:Avstraliya qushlari
Turkum:Uchmaydigan qushlar
Turkum:Qushlar ekotizimi
Emulsiya

Emulsiya lotincha — sogʻib olingan (sut) — bir-biri bilan aralashmaydigan suyuq dispersion muhit va suyuq (baʼzan gaz) dispers fazadan iborat sistema. Oʻzaro emulsiya hosil qiladigan 2 suyuqlik bir-birida juda oz eruvchan boʻlishi lozim. Masalan, emulsiya hosil qiluvchi suyuqliklardan biri suv, ikkinchisi esa suvda oz eriydigan yoki butunlay erimaydigan boshqa bir suyuqlik (masalan, yogʻ, benzol, xloroform va hokazo) boʻlishi mumkin. Suvda oz eriydigan suyuqlik shartli ravishda "moy" ("yog") deb ataladi.

Suyuqliklarning qaysi biri dispers faza boʻlishiga qarab emulsiya 2 turga boʻlinadi. Agar "moy" tomchilari suv ichiga tarqalgan boʻlsa (yaʼni "moy" dispers faza boʻlsa), bunday emulsiya moyning suvdagi emulsiyasi deyiladi, aksincha, suv tomchilari moy ichiga tarqalgan boʻlsa, bunday emulsiya suvning moydagi emulsiyasi deb ataladi.

Emulsiya jumlasiga suyuklik bilan gazdan tashkil topgan dispers sistema — koʻpikni ham kiritish mumkin, chunki koʻpiqda dispersion muhit gaz bilan suyuq holatlagi chegara sirt orqali birlashadi. 2 sof suyuqlikni bir-biri bilan aralashtirib, suyultirilgan (konsentratsiyasi 2% dan ortiq boʻlmagan) emulsiya hosil qilish mumkin. Bunday emulsiya bir oz vaqt oʻtganidan keyin undagi dispers faza tomchilari bir-biri bilan birlashishi tufayli 2 qavatga ajraladi.

Emulsiya tomchilarining bir-biri bilan birlashish hodisasi koalessensiya deb ataladi. Emulsiya olish uchun, birinchidan, emulsiya tarkibiga kiruvchi suyuqliklarni yetarli darajada dispers holatga oʻtkazish va, ikkinchidan, hosil boʻlgan dispers sistemani barqarorlashtirish kerak. Buning uchun sistemaga suyuqliklarning sirt tarangligini kamaytiradigan, suyuqliklar chegarasida mustahkam parda hosil qilib, dispers faza tomchilarining bir-biri bilan birlashishiga yoʻl qoʻymaydigan 3-modda — emulgator kiritish kerak. Emulsiyaning xossalari ham, turi ham faqat 3 narsaga bogʻliq: I) dispers faza; 2) dispersion muhit va 3) emulgatorlar. Bu 3 modda orasidagi miqdoriy va sifat nisbatlarining oʻzgarishi emulsiya xossalarini va uning turini tubdan oʻzgartiradi.

Emulsiya xossalari jihatidan 3 sinfga boʻlinadi: suyultirilgan emulsiyalar; konsentrlangan emulsiyalar; yuqori konsentratsiyali emulsiyalar. Bir tipdagi emulsiyaning ikkinchi tipdagi emulsiyaga oʻtish hodisasi emulsiya fazalarining almashinuvi deyiladi. Mexanik taʼsir natijasida ham emulsiya fazalarini almashtirish mumkin. Masalan, qaymoqni quvlab moy tayyorlashda moysuv tipidagi emulsiya suvmoy tipidagi emulsiyaga aylanadi.

Emulsiya texnika va biologiyada, oziq-ovqat sanoati va boshqalarda katta ahamiyatga ega. Emulsiyalanish (emulsiyaning yemirilish) jarayonlari sovun pishirish, neft tarkibidagi suvni yoʻqotish, neft solinadigan idishlarni tozalash, sariyogʻ va margarin ishlab chiqarish, tabiiy kauchukni qayta ishlash, kerakli suyuqlikdagi surkov moylari tayyorlash va boshqalarda keng qoʻllanadi.
Enargit

Enargit (yunoncha — aniq) — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Si3Az84. Aralashmalari 8 (6% gacha), Gʻe, 2p. Romb singoniyada kristallanadi. Kulrang, qora kristallari ustunsimon shaklda. Agregatlari donador. Shaffof emas, metallsimon yaltiraydi. Qattiqligi 3,5, zichligi 4,3—4,5 g/sm3. Oʻrtacha trali gidrotermal konlarda uchraydi. Enargitning nurash jarayonida malaxit, azurit, mis arsenatlari va boshqalar minerallar hosil boʻladi.

 

Turkum:Kimyo
Eng kichik kvadratlar usuli

Eng kichik kvadratlar usuli — tasodifiy xatoliklarni oʻlchash natijasida hosil boʻladigan nomaʼlum miqdor qiymatini baholash usullaridan biri. Eng kichik kvadratlar usuli k. u. berilgan funksiyani yanada soddaroq funksiyalar orqali taqriban ifodalashda ham qoʻllanadi.Eng kichik kvadratlar usuli birinchi marta 1874 yilda Gauss tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, ayrim da bu usul Gauss usuli dеb ataladi. Aytaylik, x erkli o‘zgaruvchining n ta qiymati bеrilgan bo‘lsin. Bu usulda qidirilayotgan funksiyaning qiymatlari uni jadvaldagi mos qiymatlariga tеng bo‘lmasada, ularning farqlar kvadratlarining yig’indisi eng kichik bo‘lishi talab qilinadi
Eng sodda hayvonlar

Eng sodda hayvonlar — hayvonlar kichik dunyosi. Bir hujayrali eukariot hayvonlar. Koʻpchiligining yadrosi bitta, koʻp yadroli ham koʻp. Yadrosining tuzilishi eukariotlarga oʻxshash: shakli har xil.

Evolyutsiyasi davomida ayrim guruhlarida xromosomalar toʻplami yoki ular bir qismi sonining koʻp marta ortishi tufayli poligenlik kelib chiqqan. Infuzoriyalar va koʻpchilik foraminiferalar yadrosi 2 xil (yadro dualizmi): vegetativ (makronukleus) va generativ (mikronukleus) boʻlmaydi

Eng sodda hayvonlar. sistematikasi va filoginiyasi koʻp munozaralarga sabab boʻlgan. Uzoq vaqt ular bitta tipga kiritilib, 5 sinf: sarkodalilar, xivchinlilar, sporalilar, infuzoriyalar, knidosporiyalarga ajratib kelingan. Elektron mikroskop va boshqalar tadqiqot usullarining qoʻllanishi, Eng sodda hayvonlarh. hayot sikli, biokimyoviy va fiziologik xususiyatlarini oʻrganish ularning bitta umumiy plan asosida tuzilmaganligi va turli guruhlari oʻrtasida katta farq boʻlishini koʻrsatdi; ular uchun umumiy boʻlgan eukariotlik, bir hujayralilik, mik^ roskopik oʻlcham eng sodda tuzilish belgisi boʻlolmasligi aniklandi. Hozirgi Eng sodda hayvonlar h.ning bir necha sistematikasi mavjud. Koʻpchilik olimlar ularni kichik dunyo tarzida tan olishib, 5,7 yoki 9 sinfga ajratishadi. Sistematika boʻyicha Xalqaro komitet Eng sodda hayvonlarni 7 tip: sarkomastigoforalar, labirintulalar, apikomplekslar, mikrosporidlar, assetosporalilar, mikrosporidlar, infuzoriyalarga boʻlishni taklif etgan (1980). Bu tasnifni koʻpchilik tan olgan.

Eng sodda hayvonlarh. faunasi kam oʻrganilgan; 40000 ga, ayrim maʼlumotlarga koʻra 70000 ga yaqin turi maʼlum. Deyarli koʻpchiligi mikroskopik oʻlchamda, morfologik va fiziologik jihatdan har xil tuzilgan. Ular orasida eng sodda tuzilgan sarkodalilarning doimiy oziqni tutish va harakatlanish organoidlari boʻlmaydi; infuzoriyalar esa eng murakkab tuzilgan.

Ayrim parazit Eng sodda hayvonlarh.dan qishloq xoʻjaligi va oʻrmon zararkunandalariga qarshi kurashda foydalanish maqsadida tadqiqot olib borilmoqda. Ularning bir qancha (amyobalar, infuzoriyalar va boshqalar)dan sitologik, genetik, biofizik va boshqalar tadqiqotlarda keng foydalaniladi. Eng sodda hayvonlarning tuproq mikroflorasi bilan oʻzaro murakkab taʼsiri oʻrganilmoqda; ularni nam tuproqda tuproq unumdorligini oshirishi toʻtrisida taxmin qilinadi. Mineral skeletli dengiz Eng sodda hayvonlarh.i (radiolyariyalar, foraminiferalar) qazilma qoldiqlari choʻkma jinslarni hosil qilishda ka^ta ahamiyatga ega. Hozirgi ohaktosh konlari, asosan, foraminiferalar chigʻanogʻidan iborat. Radiolyariyalarning mineral (qum) chigʻanoqlari qoldiqlaridan sanoatda metallarni silliqlashda, jilvir qogʻozlar tayyorlashda foydalaniladi. Eng sodda hayvonlarh. goʻgʻrisidagi fan protozoologiya. yaʼni protistologiya deyiladi.

Ochil Mavlonov.
Friedrich Engels

Friedrich Engels (1820-yil 28-noyabr, Barmen, Jülich-Cleves-Berg, Prussiya qirolligi — 1895-yil 5-avgust, London, Birlashgan Qirollik) — olmon mutafakkiri va jamoat arbobi, marksizm asoschilaridan biri. Fabrikant oilasida tugʻilgan. 1841—1842-yillarda Berlinda harbiy xizmatni oʻtash davrida universitetga kelib maʼruzalar tinglab turdi. 1842-yil Manchester (Buyuk Britaniya) shahriga koʻchib kelib fabrika idorasida ishladi; „Reyn gazetasi“da hamkorlik qildi. Parijda 1844-yil Karl Marx bilan boʻlgan uchrashuv ularning doʻstligiga asos soldi. Engels „Kommunistlar ittifoqi“ni tashkil etishda (1847) va uning faoliyatida ishtirok qildi. Marx bilan birga ittifoq dasturi — „Kommunistik partiya manifesti“ni yozdi (1848). 1848-yil iyun — 1849-yil mayida Kyolnda Marx bilan birga „Yangi Reyn gazetasi“ni nashr etdi, 1849-yil Janubiy Gʻarbiy Germaniyada qurolli qoʻzgʻolonda qatnashdi. 1849-yil noyabrda Londonga koʻchib keldi, 1850-yil noyabrda esa Manchesterga kelib, savdo idorasida ishlay boshladi. 1870-yildan Londonda yashadi; Marxga doimiy moddiy yordam berib turdi. U bilan birga Birinchi internatsional faoliyatiga rahbarlik qildi. Marx vafotidan keyin Engels Yevropa sotsialistlarining maslahatchisi va rahbari boʻldi. Asosiy asarlari: „Angliyada ishchilar sinfining ahvoli“ (1845), „Muqaddas oila“ (1845), „Nemis mafkurasi“ (1845–46) (keyingi ikkalasi Karl Marx bilan birga yozilgan), „Germaniyada dehqonlar urushi“ (1850), „Germaniyada inqilob va aksilinqilob“ (1851–52), „Anti-Dühring“ (1878), „Oila, xususiy mulk va davlatning kelib chiqishi“ (1884), „Lyudvig Feyerbax va nemis klassik falsafasining oxiri“ (1886), „Tabiat dialektikasi“ (1873–82; 1925-yil bosilib chiqqan), „Fransiya va Germaniyada dehqonlar masalasi“ (1894). Engels Marx bilan birga yaratgan taʼlimot tarixiy taraqqiyotga, hayotning obyektiv qonuniyatlariga zid edi. Bu taʼlimot 20-asrda dunyoning katta qismida muayyan sinf mafkurasiga aylantirilib, jamiyatning barcha aʼzolarini unga boʻysundirishga harakat qilindi. Bunday taʼlimot amal qilgan ijtimoiy tuzumda mulkka egalik, shaxs erkinligi, inson huquklari poymol etilishi natijasida oʻta salbiy ijtimoiy jarayonlar sodir boʻldi.

 

 

 
 
 
 

Turkum:1820-yilda tugʻilganlar
Turkum:1895-yilda vafot etganlar
Engels choʻqqisi

Engels choʻqqisi — Pomirning Shoxdara tizmasidagi togʻ choʻqqisi. Balandligi 6510 m. Arxey davri gneys va kristalli slanetslardan tashkil topgan. Choʻqqi atrofi hududida, Shoxdara tizmasining shim. va jan. yon bagʻirlarida muzliklar bor. Choʻqqining shim. etagida Naspar muzligi (5,1 km²), jan. etagida Kishtijarob muzligi (8,3 km²) joylashgan. Yon bagʻirlarida qoya va choʻqqilar bor. Choʻqqiga 1954-yilda alpinistlar chiqishgan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Tojikiston
Endemiklar

thumb|Latimeriya (Latimeria chalumnae) — Madagaskar va Komor orollarining endemik turi

Endemiklar, endemlar (yun. — mahalliy) — tarqalishi nisbatan kichik geografik hudud bilan cheklangan hayvonlar va oʻsimliklar oilalari, urugʻlari, yoki boshqa taksonlari. Endemiklar — biron flora yoki faunaning oʻziga xos tarkibiy qismi. Endemizmning rivojlanishi geografik chegaralanish, iqlim va edafik (tuproq) sharoitlari, biologik omillar (parazitlik, konkurensiya va boshqalar) bilan bogʻliq. Tur endemizmi juda cheklangan boʻlishi mumkin. Endemiklar koʻproq okean, orollar, togʻli hududlar va koʻllarda uchraydk. Mas, Avliyo Yelena o. florasining 85% chasi, Kavkaz florasining 20% ga yaqini, Baykal koʻli faunasi va florasining 75% ga yaqin turi endemiklardan iborat. Shakllanish muddatiga binoan, endemiklar paleoendemiklar va neoendemiklarga ajratiladi Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986.. 

thumb|Chorus cicada, Yangi Zellandiyaning endemik turi

Paleoendemiklar — yoʻqolib borayotgan relikt turlardan iborat. Ularga Gʻarbiy va Markaziy Xitoyda oʻsadigan metasekvoyya va ginkgo; Kaliforniya sekvoyyasi, Avstraliya va Tasmaniyadagi oʻrdakburun; Hind okeani Komor o. yaqinida tarqalgan latimeriya kiradi. 

Neoendemiklar — yaqinda chegaralangan hududlarda paydo boʻlgan, progressiv yosh turlar yoki formalar. Ularga Qrim florasi va faunasi, Britaniya orollari faunasidagi bir qancha turlar kiradi (Kosmopolitlar bilan solishtiring)Эндемизм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907..

 Endemik turlarning klassifikatsiyasi 

thumb|Turkiston shotarachasi - Farg'ona vodiysining endemik turi

Subendemiklar
Stenoendemiklar
Evriendemiklar

Agar turlar faqat birta dara yoki birta togda uchraydigan bo'lsa bunday turlar stenoendemik tur deb xisoblanadi.
 

 
 Арциховский В. М.,. Эндемизм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 Эндемизм, Эндемики // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 56—57. — (Большая советская энциклопедия : в 51 т. / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).
 Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров. — М.: Изд-во Советская Энциклопедия, 1986.
 
 
 
 * 
Turkum: Endemik
Turkum:Biologik turlar
John Franklin Enders

Jon Franklin Enders (1897.10.2, UestXartford, Konnektikut shtati —1985.8.9, Uoterford) — amerikalik virusolog. AQSH milliy Fanlar akademiyasi, Amerika fan va sanʼat akademiyasi hamda London qirollik jamiyati aʼzosi. Yelsk kollejini tugatgan (1920). 1929—56 yillarda Garvard universitetida dars bergan. Ayni chogʻda 1946-yildan Bostondagi pediatriya markazi, infeksion kasalliklar laboratoriya hamda bolalar shifoxonasida turli lavozimlarda ishlagan. 1956-yildan Garvard tibbiyet maktabi bolalar kasalxonasida professor Ilmiy faoliyati bakteriologiya, immunologiya, virusologiyaga oid. Poliomiyelit virusini undirish texnologiyasini ishlab chiqishda qatnashgan. Qizamiqqa qarshi vaksina kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1954)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:AQShlik virusologlar
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Turkum:10-fevralda tugʻilganlar
Turkum:8-sentabrda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Endogen jarayonlar

Endogen jarayonlar – Yer qaʼrida yer ichki kuchlarining taʼsir etishidan yuzaga keladigan geologik jarayonlar. Yer poʻstida sodir boʻladigan tektonik harakatlar, seysmik faollik, magmatizm, metamorfizm, gidrotermal jarayonlar va boshqalar endogen jarayonlarni tashkil etadi. Yerning ichki energiyasi uning chuqur qismida radioaktiv moddalarni parchalanishidan ajralib chiqqan issiqlik, yer qatlamlaridan hosil boʻladigan gravitatsion kuchlar taʼsiri va Yerning aylanishidan yuzaga keladigan kuchlar hisobiga paydo boʻladi. Gravitatsion kuchlarning Yer poʻstida notekis taqsimlanishi unda turli zichlik hamda tektonik faolliqdagi qismlar boʻlinishi, qatlamlarning deformatsiyalanishiga va metamorfizmga uchrashiga sabab boʻladi. Shuningdek, Yer poʻstining chuqur qismlarida va yuqori mantiyada toʻplangan energiya qatlamlarning burmalanishiga, yoriqlar va uzilmalar hosil boʻlishiga, qatlamlarni yoriqlar boʻylab turli yoʻnalishlarda siljishiga, zilzilalar vujudga kelishiga va boshqalarga olib keladi. Magmaning choʻkindi yotqiziqlar ichiga joylashishi va ular bilan reaksiyaga kirishishi, flyuidlarning yoriqlar boʻylab yuqoriga koʻtarilishi va boshqalar omillar taʼsiridan turli foydali qazilma konlari hosil boʻladi. Endogen jarayonlar ning rivojlanishi ayrim hollarda ekzogen jarayonlar taʼsirida vujudga keladi. Koʻpgina geologik hodisalar, foydali qazilmalarni tarkib topishi (mas, neft, toshkoʻmir va boshqalar) va strukturalarning shakllanishi ekzogen va endogen geologik jarayonlarning bir-biriga boʻlgan aloqasiga bogʻliqdir

 Yana qarang 
Ekzogen jarayonlar

 

Turkum:Geografiya
Turkum:Geologiya
Endoderma

thumb|Ranunculus ildizining kesishgan qismi.
Endoderma (endo… va derma) – oʻsimliklarda birlamchi poʻstloqning oʻq organlari markaziy silindriga yondosh boʻlgan bir qator joylashgan hujayralardan iborat ichki qavati. Poyada endoderma kam ixtisoslashgan, ikkilamchi kraxmalga ega. Ildizda endoderma hujayralari poʻstida yoʻgʻonlashuv – Kaspari belbogʻi boʻladi. Kaspari belbogʻi tarkibidagi suberin va lignin moddasi hujayra poʻstining suv va ion oʻtkazmasligini taʼminlaydi. Faqat endodermaning ayrim hujayralari yupqa poʻstli boʻlib, suv oʻtkazadi (oʻtkazuvchi hujayralar). Endoderma – birlamchi poyadan oʻtkazuvchi naylar va teskari yoʻnalishda moddalar oqishini boshqarish vazifasini bajaradi.

Hayvonlarda – boʻshliqichlilar tipiga mansub hayvonlarda tana devorining ichki tomonida bir qator boʻlib joylashgan hujayralar qavati, ichki gastral boʻshliqni oʻrab turadi. Hazm qiluvchi – muskul va bezli hujayralardan iborat. Hazm suyuqligi ishlab chiqarish va oziqni hazm qilish vazifasini bajaradi.

Turkum:Biologiya
Endokard

Endokard (endo... va yunoncha — yurak) — yurak devorining ichki qavati; yurak muskul qavatining ichki yuzasini qoplab turadigan yupqa parda. Endokard talaygina elastik tolalar, silliq muskul tolalari kollagenli biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan. Endokard pardasining ichkari (qorincha va boʻlmacha boʻshliqlari)ga qaragan yuzasi endoteliy bilan qoilangan, shu sababdan yurakning ichki yuzasi silliqboʻlib koʻrinadi. Endokard yurakning hamma boʻlimlarini bir xilda qoplamagan, yurak qulogʻida — qorinchalarida endokard birmuncha yupqa, boʻlmachalarning ichki yuzasida esa bir oz qalin boʻladi, shu sababli u tiniqroq koʻrinadi. Endokardda nerv oxirlari koʻp. Endokard atrioventrikulyar teshiklar hamda aorta va oʻpkaning boshlanish joyidagi teshiklarda burma (dublikatura) hosil qilib, atrioventrikulyar (tavaqali) yarimoysimon klapanlarni vujudga keltiradi. Endokardning yalligʻlanishi endokardit deyiladi.

Turkum:Kardiologiya
Endokardit

Endokardit — endokardning yalligʻlanishi. Odatda, miokardning yalligʻlanishi (endomiokardit) bilan birga kechadi. Kelib chiqishiga koʻra, revmatizm (revmatik endokardit) va sepsis (septik endokard), shuningdek, zaxm, sil va shikastlanish oqibatida rivojlanadigan Endokard farqlanadi. Endokardda koʻpincha yurak klapanlari (miokard infarktida) zararlanib, funksiyasi oʻzgaradi, bu yurak poroklarita olib keladi. Endokardning turli shakllarida yurak klapanlari turlicha (masalan, revmatik endokardda mitral klapan; septik va zaxm endokardida aortal klapan) zararlanadi.

Endokard oʻtkir, baʼzan xavfli, oʻrtacha oʻtkir, surunkali kechadi. Kasallikning klinik belgilari uning etiologiyasiga bogʻliq. Revmatik endokard asta-sekin boshlanadi, lohaslik, toliqish, bir oz harorat koʻtarilishi, yurak urishining tezlashuvi va shu sohada noxush ogʻriq kuzatiladi; auskultatsiya chogʻida yurakda oʻziga xos shovqin eshitiladi, puls tezlashadi.

Septik endokardda dastlab salgina harorat koʻtariladi, keyinchalik shamollash aralash qattiq isitma tutadi; teri rangsizlanadi, koʻp terlash, qamqonlik alomatlari kuzatiladi; eritrotsitlarning choʻkish tezligi ortadi, puls tezlashadi, yurak oʻlchamlari kengayadi, yurakda shovqin, aortal yetishmovchilik vujudga keladi. Septik endokardda emboliya, buyrak, miya tomirlarining zararlanishi va boshqalar asoratlar rivojlanishi mumkin.

Davo kasallikning shakli, kechishi va belgilariga qarab tayinlanadi.

Oldini olish. Endokardga sabab boʻladigan kasalliklar (revmatizm, angina va boshqalar)ni oʻz vaqtida davolashdan iborat.

Turkum:Tibbiyot
Endokrin bezlar

thumb|(2) Gipofiz (3) Qalqonsimon bez va Paratireoid bezlar (5) Buyrak usti bezlari (6) Meʼda osti bezi (7) Tuxumdon (8) Moyak
Endokrin bezlar ( va  — „ajrataman“) — ichki sekretsiya bezlari. Endokrin bezlarga gipofiz, qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezlari, buyrak usti bezlari, meʼda osti bezining orolcha qismi, jinsiy bezlar, shuningdek, epifiz va ayrisimon bez kiradi

 Yana qarang 
 Ichki sekretsiya

Turkum:Ichki sekretsiya bezlari

 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Anatomiya
Endokrinologiya instituti

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi Endokrinologiya ilmiy-tadqiqot instituti — ilmiy tekshirish muassasasi. 1957-yil Oʻlka tibbiyoti ilmiy tekshirish instituti nomi bilan Toshkentda tashkil etilgan. 1989-yildan hozirgi nomda. Endokrin bez kasalliklarini eksperimental va klinik usullar yordamida oʻrganadi va davolaydi. Institutning asosiy ilmiy yoʻnalishi Oʻzbekistonda yod yetishmovchiligi holatini bartaraf etish, qandli diabet kasalligi, uni oldini olish va davolash, asoratlarini bartaraf etishning samarali usullarini ishlab chiqish, bolalar va oʻsmirlarda kuzatiladigan endokrin xastaliklarni oʻrganish va amaliyotga tadbiq etish (pakanalik, qandli diabet, buyrak usti bezi va jinsiy bezlar), gipofiz, birlamchi giperparatireoz, qalqonsimon bez xastaliklari, jinsiy rivojlanishdan orqada qolishning zamonaviy diagnostikasi, shuningdek, respublikada endokrinologik xizmatni tashkil qilish masalalari va hokazoga oid.

Institutda 6 ilmiy laboratoriya., tashkiliyuslubiy boʻlim, kutubxona, vivariy va 246 oʻringa moʻljallangan klinika bor. Klinikada 12 boʻlim, maslahat poliklinikasi, biokimyoviy laboratoriya., funksional diagnostika, yadro tibbiyot boʻlimi, dorixona, rentgen, ultratovush tashxisi, gastroduodenoskopiya va stomatologiya xonalari bor.

Institutning jarrohlik boʻlimida yiliga 700 ga yaqin (qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezlari, buyrak usti bezi, meʼda osti bezi va jinsiy bez xastaliklari) operatsiya qilinadi.

Institut faoliyati A. A. Asqarov, Yo. X.Toʻraqulov, R.QIslombekov, E.Gʻ. Qayumov, N.S.Kelginbayev, N.R.Rahimov, S.A.Maʼsumov, Sh.Sh.Ilyosov va S.I.Ismoilov kabi olimlar nomi bilan bogʻliq.

Endokrinologiya institutida Toshkent tibbiyot pediatriya institutining Bolalar endokrinologiyasi (rahbar professor S.I.Ismoilov) va Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutittt E. kafedralari mavjud boʻlib, ular respublikaning boshqa tibbiyot institutlari kafedralari (1 va 2 Toshkent tibbiyot akademiyasi, shuningdek, Andijon, Buxoro, Samarqand tibbiyot institutlari) bilan hamkorlikda faoliyat koʻrsatadi.

Institutda doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalarini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy kengash bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Turkum:Kardiologiya
Turkum:Tibbiyot
Turkum:Ilmiy markazlar
Turkum:Shifoxonalar
Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Turkum:Davolash profilaktika muassasalari‎
Turkum:Tashkilotlar
Turkum:Endokrinologiya
Turkum:Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Endometrit

thumb|250px|Endometrit
Endometrit (endo… va yunoncha bachadon) – bachadon shilliq qavati – endometriyning yalligʻlanishi. Endometritni septik infeksiya (streptokokk, stafilokokk, gonokokk, ichak tayoqchasi) va boshqalar mikroorganizmlar qoʻzgʻatadi. Endometrit soʻzak, sil kasalliklari oqibatida ham yuzaga keladi. Bachadonga infeksiya qon va limfa yoʻllari orqali oʻtadi. Endometrit oʻtkir va surunkali kechadi. Kasallik belgilari abort yoki tugʻruqdan keyin 3—4 kuni yuzaga chiqadi. Bachadonda qon va yoʻldosh qoldiqlarining qolib ketishi kasallik avj olishiga sabab boʻladi. Endometritda bemor isitmalaydi, eti uvushadi, ishtahasi pasayadi, bosh va qorinning pastki qismi ogʻriydi. Oʻtkir endometritda bachadon yumshoq, shishgan, palpatsiyada ogʻriqli, ajraladigan chiqindi hidli boʻladi. Surunkali endometritda hayz koʻrish buziladi. Bachadon qattiqlashgan, kattalashgan, ogriqsiz, undan ajraladigan chiqindi yiringli boʻladi.

Oldini olish. Chilla davrida ayolni infekpiyadan saqlash va toʻgʻri parvarish qilishdan iborat. Davo bemorning ahvoliga, kasallik belgilariga qarab tayinlanadi.

 

Turkum:Tibbiyot
Endoparazitlar

thumb|

Endoparazitlar (yunoncha endo… va ragazpok – tekinxoʻr), ichki parazitlar – xoʻjayin hayvon yoki oʻsimlik toʻqimalari, ichki organlarida yashab, uning hisobiga hayot kechiruvchi organizmlar. Endoparazitlarga viruslar, bakteriyalar, koʻpgina zamburugʻlar, eng sodda hayvonlar va gijjalar kiradi. Baʼzi endoparazitlar rivojlanishining ayrim davr (bosqich)larini xoʻjayin organizm ichida oʻtadi. Masalan, oʻsimlik bitlari (shiralar) tanasida afidiidlar oilasining vakillari, kuzgi tunlam va boshqalar, kemiruvchi tunlamlarda – apanteles, rogas, mikroplitis, taxin pashshalar va boshqalar, noʻza tunlami (koʻsak qurti)da apanteles, anilasta, ambliteles va boshqalar parazitlik qiladi; trixogramma lichinkalari (koʻpgina tangaqanotli kapalaklar) tuxumida rivojlanadi va boshqalar endoparazitlardan madaniy oʻsimliklarni zarakunandalardan himoya qilishda foydalaniladi (qarang Parazitizm)OʻzME.

 

 
Turkum:Parazitologiya
Endoplazmatik toʻr

Endoplazmatik toʻr, endop lazmatik retikulum — eukariotlar hujayrasining membranali umumiy organoidi. AQSH olimi K.Porter fibroblastlar endoplazmasida kashf etgan (1945). Uning nafis tuzilishi elektron mikroskop kashf etilganidan keyin oʻrganilgan. Endoplazmatik toʻr hujayrada oʻzaro tutashgan bir qavat membrana bilan sitoplazmadan chegaralangan mayda vakuolalar va naychalar sistemasidan iborat. Endoplazmatik toʻr qalinligi 5— 7 nm, koʻpincha yadroning tashqi membranasi va hujayra membranasi bilan tutashgan. Endoplazmatik toʻr silliq (agranulyar) va donador (granulyar) boʻladi. Silliq Endoplazmatik toʻr membranasida ribosomalar boʻlmaydi. Silliq Endoplazmatik toʻr lipidlar horil boʻlishi va toʻplanishida, glikogen almashinuvida, triglitseridlar, steroid gormonlar sintezida, zaharli moddalar toʻplanishi va ajratilishida qatnashadi. Muskul tolalaridagi silliq Endoplazmatik toʻr sarkoplazmatik toʻrni hosil qiladi. Bu toʻr Sa ionlarini otib chiqarish yoki tuplash orqali muskullarning qisqarishi va boʻshashini boshqarib turadi. Donador Endoplazmatik toʻr membranasi ribosomalar joylashgan naychalar va yassi qopchiqlardan iborat. Donador Endoplazmatik toʻr membranalariga birikkan ribosomalar kompleksi — poliribosomalarda oqsil sintezlanadi. Sintezlangan oqsillar Golji kompleksiaa toʻplanadi yoki hujayradan tashqariga chiqariladi. Sintezlangan oqsillar dastlab donador Endoplazmatik toʻr naychalariga tushib, u yerdan ATF sarfi hisobiga hujayraning boshqa qismlariga tashilishi yoki naychalarda toʻplanib, modifikatsiyaga uchrashi mumkin. Donador Endoplazmatik toʻr oqsil sintezlaydigan organlar (meʼda osti bezi, soʻlak bezlari va boshqalar) hujayrasida koʻp boʻladi; ixtisoslashgan murtak hujayralarida boʻlmaydi.

 

Turkum:Tibbiyot
Endoskopiya

thumb|

Endoskopiya (endo... va skopiya — koʻrish) — kovak, ichi boʻsh aʼzolar (meʼda, toʻgʻri ichak, qovuq, bronxlar va boshqalar)ni optik asbob (endoskop) yordamida koʻrib, tekshirish usuli. Bronxoskopiya (bronxlarni), gastroskopiya (meʼdani), sistoskopiya (qovuqni), kolonoskopiya (yoʻgʻon ichakni) va boshqalar aʼzolarni tekshirish xillari bor. Endoskopiya kasallikni aniqlash (meʼda-ichak yarasi, oʻsmalari, sistit, kolit, bronxit, oʻsmalardan gistologik tekshirishga biopsiya — toʻqima boʻlagini olish) va davolash (yot jismlarni olib tashlash, polip, qonayotgan yaralarni kuydirish) maqsadida qoʻllanadi.

Turkum:Tibbiyot
Endosperm

thumb
Endosperm (endo... va sperma) - oʻsimlik urugʻida hosil boʻladigan oziq toʻqima. Ochiq urugʻlilarda Endosperm. urugʻlanishdan oldin murtak xaltasidan paydo boʻlib, jinsiy gametofitga mos keladi. Endosperm hujayralari dastlab gaploid, yadrolari qoʻshilgandan soʻng diploid boʻlib qoladi. Gulli oʻsimliklar Endospermi qoʻsh urugʻlanish natijasida murtak xaltasi diploid markaziy hujayrasidan hosil boʻladi; triploid hujayrasi changchi va urugʻchi genomiga ega.

Endosperm oʻsayotgan murtakni oziq moddalar bilan taʼminlaydi; tarkibida kraxmal, yogʻ yoki boshqa moddalar koʻp. Endosperm koʻpchilik gulli oʻsimliklarning yetilgan urugʻida, xususan, barcha bir pallalilar (suv va botqoqlik oʻsimliklardan tashqari), koʻpchilik ikki pallalilarda boʻladi. Biroqbir qancha ikki pallalilar (dukkaklilar, qovoqdoshlar, qoqidoshlar, karamdoshlar, eman, qayin va boshqalar)da Endosperm boʻlmaydi, chunki urugʻ shakllanishining dastlabki davrlarida Endosperm oʻsayotgan murtakka soʻrilib ketadi.
Endoteliy

right|thumb|350x350px| Arteriyaning tuzilishi
Endoteliy - qon va limfa tomirlarining, yurak bo'shliqlarining ichki yuzasini qoplaydigan mezenximal kelib chiqishga ega, bir qavatli yassi hujayralar.

 Asosiy ma'lumotlar 
Zamonaviy tushunchalarga ko'ra, endoteliy faqat baryer yoki filtr emas. Endoteliy faol endokrin organ bo'lib, tanadagi eng katta organ bo'lib, barcha to'qimalarda diffuz tarzda tarqalgan. Endoteliy qon ivishini nazorat qilish, tonus va qon bosimini tartibga solish, buyraklarning filtrlash funksiyasi, yurakning qisqarish faolligi va miyaning metabolik ta'minoti uchun muhim boʻlgan moddalarni sintez qiladi. Suv, ionlar, metabolik mahsulotlarning tarqalishini nazorat qiladi. Oqayotgan suyuqlikning mexanik ta'siriga, qon bosimiga va tomirning mushak qatlami tomonidan yaratilgan javob tarangligiga javob beradi. Kimyoviy va anatomik shikastlanishga sezgir bo'lib, bu aylanma hujayralarning agregatsiyasi va adgeziyasi (yopishishi) kuchayishiga, trombozning rivojlanishiga, lipid konglomeratlarining cho'kishiga olib kelishi mumkin.

 Tuzilishi 
Uning hujayralari kuchli qattiq birikmalar bilan bog'langan, ularning shakllanishi astrositlar bilan aloqa qilish natijasida yuzaga keladi. Endoteliy - qon tomirlari devorining chuqur qatlamlaridan qon oqimini ajratib turadigan qon tomirlarining ichki qoplamasi. Bu to'qima hosil qiluvchi epiteliy hujayralarining doimiy monoqavati bo'lib, odamlarda massasi 1,5-2,0 kg ni tashkil qiladi. Endoteliy doimiy ravishda juda koʻp miqdordagi eng muhim biologik faol moddalarni ishlab chiqaradi va shu bilan inson tanasining butun maydoniga tarqalgan gigant parakrin organ hisoblanadi.

 Funksiyalari 
Endotelial hujayralar qon tomir tizimining koʻplab funksiyalarini bajaradi, masalan:

 Qon bosimini nazorat qilish uchun vazokonstriksiya va vazodilatatsiya
 Trombin va fibrin kabi qon ivish komponentlarini regulyatsiya qilish
 Angiogenez (yangi qon tomirlarining shakllanishi)

Endoteliy ham eng muhim immun baryer funksiyasini bajaradi .

 Kasalliklar 
Endotelial disfunktsiya bilan bog'liq kasalliklar:

 ateroskleroz ;
 gipertoniya kasalligi ;
 koronar yetishmovchilik ;
 miokard infarkti ;
 diabet va insulinorezistentlik ;
 buyrak yetishmovchiligi ;
 irsiy va orttirilgan metabolik kasalliklar (dislipidemiya va boshqalar);
 yoshga oid endokrin buzilishlar;
 nafas olish o'pka patologiyalari ( astma );
 qorin bo'shlig'ining spayka kasalligi Состоянии микроциркуляции сосудов брюшины в динамике операционной травмы .

 

 Adabiyot 

 Эндотелий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Turkum:Limfa sistemasi
Turkum:Yurak qon-tomir sistemasi
Eneolit

Eneolit (lot. — mis, misli va yun, — tosh), mis davri, mistosh davri — neolityaan jez asriga oʻtish davri (miloddan avvalgi 4—3 ming yilliklar). Eneolit davrida insoniyat misdan ilk bor foydalana boshlagan. Ammo mis yumshoq va moʻrt edi, bu esa uni ishlatishni qiyinlashtirardi. Shuning uchun mis 100 ming yillab ishlatilib kelingan tosh qurollarni isteʼmoldan siqib chiqara olmadi. Shunga koʻra, bu davr mistosh davri ham deyiladi. Eneolit davri arxeologik yodgorliklari Zarafshon quyi oqimida Kaptarning qumi, Katta Tuzkon makonlari, Sarazm, Namozgohtepa, Qoradepe (Turkmaniston) kabilarda qazib oʻrganilgan. Bu davrda odamlar dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Mehnat qurollari toshdan, suyakdan tayyorlangan. Kulolchilik ancha ravnaq topgan: idishlarga geometrik naqshlar solingan, odam va hayvon tasvirini solish ham odat boʻlgan. Eneolit davri yodgorliklaridan qazish paytida pishirilgan loydan yasalgan koʻplab ayol haykalchalari (maʼbudalar) topilgan. Bu eneolit davrida hali ona urugʻi (matriarxat) boʻlganligidan dalolat beradi.

 

 Gulyamov Ya.G., Islamov U.I., Askarov A.A., Pervobntnaya kultura v nizovyax Zarafshana. T., 1966;
 Masson V.M., Altshdepe, M., 1981.
Energetika va avtomatika instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika instituti — energetika va avtomatikaga doir ilmiy tekshirish ishlari bilan shugʻullanadigan ilmiy muassasa. SSSR Fanlar akademiyasi Oʻzbekiston filiali (OʻzFAN)ning energetika boʻlimi negizida 1941-yilda Energetika instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1956-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika instituti, 1963-yildan Oʻzbekiston Energetika va avtomatika ilmiy tekshirish instituti deb atalgan, 1981-yildan hozirgi nomda. Institutda quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha fundamental, amaliy va innovatsion tadqiqotlar olib boriladi: issiqlik energetikasining fundamental muammolari, murakkab issiqlik va elektr energiyalari ishlab chiqarishda zamonaviy texnologiyalarni qoʻllash; optimal boshqarish nazariyasi va yirik nasos stansiyalarining sugʻorish tizimlarida elektr yuritmalarni boshqarish jarayonini avtomatlashtirish va rostlash texnologiyasi; issiqlik va elektr energiya ida qayta tiklanadigan murakkab tadqiqotlar va texnologiyalar; sanoat korxonalarida elektrotejamkorlik texnologiyasi; elektrofizika va yuqori kuchlanishlar texnikasi, oʻta yuqori kuchlanishlardagi elektr uzatishda isroflarni kamaytirish, koʻp komponentli suyuqlarni tozalash; funksional elektronikaning ilmiy asoslarini yaratish; oʻlchash va hisoblash qurilmalarini tadqiq qilish. Institutda 10 ta laboratoriya., respublikada yagona nodir obyekt "Yuqori kuchlanishlar va katta toklar markazi", zamonaviy kompyuterlar va dasturiy vositalar bilan jihozlangan va instituternetga tez ulanadigan "Energetikada informatsion texnologiyalar markazi" bor (2005). Institutda energetika fani va amaliyoti uchun muhim ilmiy natijalarga erishildi. Elektr tizimlarini hisoblashning ixcham nazariyasi va usullari yaratiddi, yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyadaridan kichik quvvatlarni olish sxemalarini yaratish, respublikaning tabiiyiqlim sharoitlaridan samarali foydalanish maqsadida qayta tiklanuvchi energiya idan, xususan, quyot energiyasi, shamol kuchi, yer osti suvlari temperaturasi va kichik gidroelektr stansiyalardan foydalanish boʻyicha keng qamrovli ilmiy tekshirish ishlari olib borildi. Bundan tashqari, energetika korxonalarida ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va telemexanizatsiyalash borasida muhim natijalarga erishildi. Yarimoʻtkazgichli elementlar asosida invertorlarning bir qancha sxemalari taklif etildi va boshqalar muhim ilmiy tekshirish ishlari bajarildi. Institutda energetika tizimlarining samaradorligini oshirish, quvvatni tejash, ekologik sof energetikaning dolzarb muammolari boʻyicha fundamental tadqiqotlar olib boriladi. Yangi energiya ini topish, qayta tiklanuvchi energiya i samaradorligini oshirish, ularning energiya tizimidagi salmogʻini koʻpaytirish kabi masalalar institutdagi istiqbolli masalalarhisoblanadi. Institutfaoliyati R.A. Achimov, J. A. Abdumayev, G. A. Grinevich, R.A.Zohidov, A.S.Saidxoʻjayev, S.Z.Usmonov, N. M. Usmonxoʻjayev, H.F. Fozilov, M. 3. Homidxonov va boshqalar olimlar nomi bilan bogliq.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni

Mexanikaning saqlanish va aylanish qonuni — tabiatning eng muhim asosiy qonuniyatlaridan biri bo'ilib, unga koʻra, har qanday berk tizimda energiya yoʻqdan bor boʻlmaydi va yoʻqolib ketmaydi, faqat bir turdan ikkinchi turga aylanib turadi. Berk tizimda faqat konservativ (oʻzgarmas) kuchlar mavjud boʻlsa, tizimning toʻliq mexanik energiyasi oʻzgarmas qiymatga ega boʻlib qoladi, yaʼni kinetik energiya potensial energiyaga aylanib turadi va aksincha. Agar berk tizimda konservativ kuchlardan tashqari nokonservativ (oʻzgaruvchan) kuchlar (ishqalanish kuchlari) ham boʻlsa, tizimning toʻliq mexanik energiyasi vaqt oʻtishi bilan kamayib boradi. Natijada nomexanik energiyalar: issiqlik yoki kimyoviy, elektromagnit maydon energiyalari va boshqalar vaqt oʻtishi bilan ortib boradi. Ammo energiyaning barcha yigʻindisi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydi. Tizimda sodir boʻlayotgan jarayonlarning tabiatiga qarab, Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a. q. turlicha ifodalanadi va matematik shaklda yoziladi. Klassik fizikada moddaning saqlanish qonuni tinch holatdagi massaning saqlanishini ifodalaydi. Holbuki, tinch holatdagi massa saqlanmasligi mumkin, chunonchi, shunday holda annigilyatsiya hodisasida roʻy beradi.

Barcha moddiy hodisalar uchun, ularning tabiati va xarakteridan, katta kichikligi, masshtabidan qatʼi nazar, E.s va a. q. eng asosiy qonunlardandir. Fan sohasidagi yangi gʻoyalar va faktlarda baʼzan E.s va a.q.ni inkor etuvchi ayrim fikrlar uchrab turgan. Chunonchi, radioaktivlik yoki yemirilish hodisalari E.s va a.q.ga qarshi kechadi degan fikrlar ham boʻlgan, ammo yuqoridagi radiaktivlik yoki yarim yemirilish materiyaning saqlanish qonuniga bo'ysunadi (o'sha materiya ham aslida energiya, faqat boshqa ko'rinishi). Lekin masalani tegishli ravishda nazariy va eksperimental tahlil qilish natijasida energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. haqiqatan toʻgʻri va universal qonun ekanligi aniqlandi. Elementar zarralar, galaktikalar va metagalaktikalar dunyosida roʻy beruvchi hodisalarni oʻrganishda Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. bilan bogʻliq ziddiyatlar va muammolar hozirgi zamon fizikasida har tomonlama tekshirilmoqda.

E.s va a.q.dan tashqari impulsning saqlanish qonuni, impuls momentining saqlanish qonuni va elektr zaryadning saqlanish qonuni, hokazo kattaliklarning saqlanish qonunlari bor. Ularning har biri qandaydir simmetriya xususiyati bilan bogʻlangan. Jumladan, Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. vaqt simmetriyasi, vaqtning bir jinsliligi xususiyati bilan bogʻlangan (qarang Simmetriya).

 

Turkum:Energetik materiallar
Turkum:Energetika
Turkum:Energetika sanoatining atrof-muhitga ta’siri
Turkum:Energetika tashkilotlari
Turkum:Energetika texnologiyalari
Turkum:Energetika vazirlari
Turkum:Energetikani rivojlantirish
Turkum:Energiya iqtisodiyoti
Turkum:Energiya i
Turkum:Energiya o'lchov birlilklari
Turkum:Energiya sohasidagi ishbilarmonlar
George Enescu

George Enescu (1881.19.8, hozirgi Jorje Enesku, Ruminiya — 1955.4,5 Parij) — rumin kompozitori, skripkachi, dirijyor, pedagog. Zamonaviy rumin kompozitorlik maktabi asoschisi. Vena (1893) va Parij (1899) konservatoriyalarini tugatgan. Uslubi milliy musiqa (leutarlar ijodi) hamda Yevropa kompozitorlik sanʼati (ayniqsa, musiqiy romantizm va impressionizm) anʼanalarining uygʻunlashuviga asoslangan. Ijodida insonning qismat ustidan erishgan gʻalabasi ("Edip" operasi, 1936, ijodning choʻqqisi; 3 simfoniya, 1905—18; Kamer simfoniya, 1954; soʻnggi kvartetlar, 1944—51 va boshqalar), Vatan (milliy quylarga asoslangan "Rumin poemasi", 1897; 2 rumin rapsodiyasi, 1901; skripka va fortepiano uchun 3 sonatasi, 1906 va boshqalar) va boshqalar mavzular yorqin ifodasini topgan. E. №99 yildan Yevropa va Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlib jahonning eng yirik skripkachi va dirijyorlaridan biri sifatida shuhrat qozongan. Ulugʻvor va joʻshqin ijro uslubi mukammal texnikaga asoslaigan. Keng qamrovli repertuaridan mumtoz (Bax, Motsart, Betxoven, Brams va boshqalar) va zamonaviy (ayniqsa, frannuz), shuningdek, rumin kompozitorlari asar lari oʻrin olgan. 1958-yildan Buxarestda E. nomidagi Xalqaro musiqa festivali oʻtkaziladi.

 

 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Enteroviruslar

Enteroviruslar (ichak viruslari) — odam va umurtqali hayvonlarning meʼdaichak yoʻlida boʻladigan, oʻzida r-nK (ribonuklein kislotalar) saqlaydigan viruslar turkumi. Ichak, markaziy nerv sistemasi, yurak va boshqalar aʼzolarning zararlanishi bilan kechadigan turli kasalliklarga sabab boʻladi. E.ga poliomiyelit virusi, Koksaki viruslari va ekxoviruslar kiradi. E.ning yangi (mas, E.70, odamning koʻz konʼyunktivasini zararlaydi) kashf etilgan. E. tashqi muhitda uzoq vaqt yashash qobiliyatini saqlaydi, kislotaga chidamli.
Entomofaglar

Entomofaglar (yunoncha: — hasharot, — yeb qoʻyuvchi) — hasharotlar bilan oziqlanuvchi parazit va yirtqich mikro yoki makroorganizmlar. E.ning eng muhim guruhlari: hasharotlar; mikroorganizmlar (bakteriyalar, zamburugʻlar va viruslar); eng sodda hayvonlarga mansub bir hujayrali organizmlar (1200 ga yaqin tur). Bulardan tashqari E.ga zararkunanda hasharotlar bilan oziqlanadigan suvda ham quruqda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlar kiradi. E.ning juda kam zararkunanda hasharotlar epizootiyasini qoʻzgʻatishi, nasl berishni kamaytirishi yoki ularning kasallik qoʻzgʻatuvchilarga, insektitsidlar taʼsiriga nisbatan sezgirligini oshirishi mumkin. Shunday E.ga sporoviklar va knidosporidiylar, shuningdek, kamdankam xivchinlilar hamda gaplosporidiylar sinfining vakillari kiradi. Chala oʻzgarish bilan rivojlanuvchi (ninachilar, beshiktervatlar, bahorgi kapalaklar, toʻgʻriqanotlilar, quloqqazgichlar, qandalalar, tripslar) va toʻliq oʻzgarish bilan rivojlanadigan (qoʻngʻizlar, toʻrqanotlilar, tuyaboʻyinlar, buloqchilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar) hasharotlar yirtqichlik bilan hayot kechiradi. Entomofagkanalarning koʻpchiligi fitoseyidlar oilasining vakillaridir, baʼzilarigina bdellid, stigimeid, xeyletid, gemisarkoptid va boshqalar oilaga mansub. Hasharotlar paraziti 5 turkum: qoʻngizlar, tengqanotlilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar vakillari orasida uchraydi. Oʻsimliklarni biologik himoya usulida pardaqanotlilar va ikki qanotlilar turkumiga mansub turlar katta ahamiyatga ega (qarang: Parazitizm).

Xoʻjayinga ixtisoslashiga koʻra, E. 3 biologik guruhga: monofaglar (bir yoki ikki tur xoʻjayinni zararlaydi), oligofaglar (bir oiladagi bir necha uruqqa mansub turlar hisobiga yashaydi) va polifaglarga (har xil turkumga mansub koʻpgina turlarni zararlaydi) boʻlinadi. Organizmlararo munosabatning yana bir shakli — antibioz yoki organizmlararo antagonistik oʻzaro munosabat (mikroorganizmlar yoki yuksak oʻsimliklarning boshqa organizmlar rivojlanishiga toʻsqinlik qiluvchi yoki uni nobud qiladigan moddalar ajratishi) farqlanadi. Dehqonchilik biotsenozida E.dan xonqizi qoʻngʻizlari, oltinkoʻzlar, taxin pashshalar, sirfidlar, sassiqqoʻngʻizlar va boshqalar katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklarni biologik himoya usulida E.dan trixogramma va gabrobrakondan foydalaniladi (yana qarang: Foydali hasharotlar).

O‘simliklarni himoyasi va karantin kafedrasi mudiri A.T.Xolliyev

 

Turkum:Entomologiya