Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Xalqaro xavfsizlik

Xalqaro xavfsizlik - xalqaro munosabatlar tizimi; hamma davlatlar tomonidan rioya qilinadigan xalqaro huquqning prinsip va normalari; davlatlar oʻrtasidagi janjalli masalalarni va kelishmovchiliklarni kuch va kuch ishlatish xavfi bilan bartaraf etishni istisno qilishga asoslangan. Xalqaro xavfsizlik prinsiplari kuyidagilarni nazarda tutadi: hamma davlatlar uchun babbaravar xavfsizlikni taʼminlash; harbiy, siyosiy, iqtisodiy va gumanitar sohalarda amaliy kafolatlarni yuzaga keltirish; har bir xalqning suveren huquqlarini soʻzsiz hurmat qilish; xalqaro tanglik va mintaqaviy nizolarni siyosiy yoʻl bilan adolatli bartaraf etish; davlatlar oʻrtasida ishonchni mustahkamlash; xalqaro terrorizmkya oldini olishning samarali usullarini ishlab chiqish; genotsid, aparteidam tugatish, fashizmnsh targʻib qilmaslik, diskriminatsiyaping har qanday shakllarini xalqaro amaliyotdan yoʻqotish; qamal va sanksiyalardan (jahon hamjamiyati tavsiyalarisiz) voz kechish. Xalqaro xavfsizlikning ajralmas qismi BMT Ustavi bilan mustahkamlangan amaldagi kollektiv xavfsizlik mexanizmidir.

Xalqaro xavfsizlik har bir davrda turli omillarga: xalqaro aloqalarning rivojlanish yoʻnalishlari va xususiyatiga, sivilizatsiya darajasi, maʼnaviyat va sh.k.ga bogʻliq boʻladi. Shaxs, sinf, jamoat tashkilotlari va xalqaro tashkilotlarning faoliyati Xalqaro xavfsizlikga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbekiston Respublikasi jahonda, xususan, Markaziy Osiyoda xavfsizlik taʼminlanishiga katta hissa qoʻshib kelmoqda. Birinchi Prezident Islom Karimov tomonidan ishlab chiqilgan "Mintaqaviy xavfsizlikdan xalqaro xavfsizlikni taʼminlash sari" konsepsiyasi Xalqaro xavfsizlikni taʼminlashning yangi qoidasi sifatida jahon miqyosida tan olinmoqdaOʻzME.
Xalqaro shartnoma

Xalqaro shartnoma - davlatlar yoki xalqaro huquqning boshqa subʼyektlari oʻrtasida siyosiy, iqtisodiy, madaniy yoki boshqa sohalarga oid oʻzaro huquq va majburiyatlarni belgilab beradigan kelishuv; xalqaro huquqning asosiy manbai. Xalqaro shartnoma ikki tomonlama va koʻp tomonlama shartnomalarga boʻlinadi. Koʻp tomonlama shartnoma ochiq boʻlishi (unga boshqa davlatlar qoʻshilishi) va yopiq boʻlishi (unga boshqa davlatlar Xalqaro shartnoma ishtirokchilarining roziligi bilangina qoʻshilishi) mumkin. Xalqaro shartnomalarning nomlari turlicha: shartnoma, bitim, konvensiya, pakt, deklaratsiya, memorandum statut, protokol, ustav, bayonot va boshqalar. Xalqaro shartnoma muddati tugagandan keyin, unda belgilangan majburiyatlar bajarilgach, taraflarning oʻzaro kelishuvi boʻyicha va denonsatsiya yoʻli bilan amal qilishdan toʻxtaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, Xalqaro shartnomalarda teng, mustaqil mamlakat sifatida qatnashadigan boʻldi va koʻpdan koʻp Xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qildi. Mamlakatimizning siyosiy, iqtisodiy, huquqiy va boshqa sohalardagi barcha xalqaro huquqiy munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining "Xalqaro shartnomalar toʻgʻrisida"gi qonuni (1995-yil 22-dekabr) bilan tartibga solinadiOʻzME.
Xalqaro erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi

Xalqaro erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi - xalqaro kasaba uyushmalari markazi; 148 mamlakatdagi umumiy soni 157 mln. dan ortiq aʼzosi boʻlgan 226 milliy kasaba uyushma markazlarini birlashtiradi. 1949-yil dekabrda Londonsa Fapbiy Yevropa kasaba uyushmalarining Amerika mehnat federatsiyasi bilan birgalikda oʻtkazgan taʼsis sʼyezdila asos solingan. Oliy organi Kongress 4 yilda 1 marta chaqiriladi. Kongresslar oʻrtasida konfederatsiyaga Ijroiya qoʻmita rahbarlik qiladi, u 2 yilda bir marta chaqiriladi. Qarorgohi Bryussel (Belgiya) shahrida joylashgan. Shuningdek, Jeneva, NyuYork, Moskvada boʻlimlari va Rim, Venada doimiy vakillari borOʻzME.
Xalqaro qishloq xoʻjaligini rivojlantirish fondi

Xalqaro qishloq xoʻjaligini rivojlantirish fondi (IFAD) – Birlashgan Millatlar Tashkilotining maxsus muassasasi. 1977-yilda BMTning Jahon oziqovqat konferensiyasi qaroriga koʻra tashkil etilgan.

IFAD ning bosh maqsadi – oʻz aʼzolari boʻlgan rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat mahsulotlari i.ch. tizimini yaxshilash, iqtisodiy oʻsishni taʼminlash, shuningdek rivojlanayotgan mamlakatlarda qashshoklikda yashaydigan qishloq aholisining sogʻligʻi va ovqatlanish darajasini koʻtarishga yoʻnaltirilgan dastur va loyihalarni toʻgʻridantoʻgʻri moliyalashtirish va ularga qoʻshimcha mablagʻlar jalb qilish. Fond oʻz aʼzosi hisoblangan rivojlanayotgan mamlakatlarga qabul qilingan dastur va loyihalar uchun imtiyozli, oraliq va oddiy shartlarda kreditlar beradi.

Fond 1977-yilda 1028 mln. AQSH dollari miqsorida boshlangʻich mablagʻ bilan oʻz faoliyatini boshlagan. 2004-yilga kelib uning mablagʻi 4 marta koʻpaydi. Bu mablagʻning 2/3 qismi fondning aʼzosi hisoblangan sanoati rivojlangan mamlakatlar, qolgan uchdan bir qismi rivojlanayotgan mamlakatlar hisobiga shakllangan. OPEK aʼzolari fondning asosiy donorlari hisoblanadilar. Hozirga qadar fond 11 ta mamlakatda umumiy qiymati 7,7 mlrd. AQSH dollariga teng boʻlgan 603 ta loyihani amalga oshirgan. BMT ga aʼzo boʻlgan har bir mamlakat IFAD ga ham aʼzo boʻlish huquqiga ega.

Fondning Boshqaruv Kengashi qaror qabul qiluvchi eng yuqori organ hisoblanadi. Har bir aʼzo mamlakat Boshqaruv Kengashida oʻz vakiliga ega. Fondning Ijroiya Kengashi uning umumiy faoliyatini nazorat qiladi va qarz hamda subsidiyalar berishni koʻrib chiqib, maʼqullaydi.

Oʻzbekiston IFAD ning aʼzosi emas, lekin Oʻzbekistonning bu tashkilotga kirish masalasi koʻrib chiqilmoqda (2004). Shtabkvartirasi RimdaOʻzME}.
Xalqaro harbiy tribunal

Xalqaro harbiy tribunal – Ikkinchi jahon urushi bosh harbiy jinoyatchilarining aybini ochish va jazolash boʻyicha tuzilgan xalqaro sud organi. Xalqaro harbiy tribunalt. fashistlar Germaniyasi tomonida turib jang qilgan Yevropa mamlakatlarining asosiy harbiy jinoyatchilarini jazolash uchun 1945-yil 8-avgustda AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR va Fransiya davlatlari oʻrtasidagi London bitimiga muvofiq tuzilgan (qarang Nyurnberg sud jarayoni). Uzoq Sharq uchun yapon bosh harbiy jinoyatchilari ustidan sud olib borish maqsadida Xalqaro harbiy tribunalt. 1946-yil 19-yanvarda ittifoqchi hukumatlar oʻrtasidagi muzokaralar natijasida tuzilgan (Tokio tribunali).

BMTning Xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyasiga muvofiq, 1993 — 1994-yilda Ruanda va Yugoslaviya boʻyicha xalqaro tribunallar tashkil etildiOʻzME.
Xalqobod

Xalqobod – Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1966-yildan). 1948-yilda issiqlik elektr markazi va „Oʻzbektomyopqich“ ktining qurilishi (1965) munosabati bilan vujudga kelgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Pop (3 km). Aholisi 8 ming kishi (2003). X.da oʻramli tom yopqich ashyolar kombinati (ruberoid, pergamin, karton, izolyatsiya materiallari ishlab chiqarish), notoʻqima materiallar ishlab chiqarish birlashmasi mavjud. Umumiy taʼlim maktablari, 2 kutubxona, sogʻlomlashtirish punktlari, poliklinika bor.

 

 

Turkum:Pop tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Xalqobod (Muzrabot tumani)

Xalqobod (1993-yilgacha Komsomolobod) – Surxondaryo viloyati Muzrabot tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Tumanning sharqida, 320 m balandlikda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Sherobod (10 km). Xalqoboddan viloyat markazi (Termiz)gacha 52 km. Aholisi 7,5 ming kishiga yaqin (2004). Aholisi va xoʻjaliklari Zang kanalidan suv oladi. Shuningdek, artezian quduqlardan olingan ichimlik suvidan foydalaniladi. Xalqobodda tuman hokimiyati binosi, aloqa uyi, dehqon bozori, avtovokzal, universal magazin, mehmonxona, novvoyxona, madaniy, maishiy va savdo xizmati koʻrsatish shoxobchalari bor. Markaziy kutubxona, madaniyat uyi, Baxt uyi, markaziy kasalxona (180 oʻrin), poliklinika, dorixonalar mavjud. Xalqoboddan Termiz shahrigacha avtobuslar qatnaydi.

 

Turkum:Muzrabot tumani
Turkum:Surxondaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Xameleon (yulduz turkumi)

Xameleon (yun. chamaileon) – osmonning Janubiy qutbi yaqinidagi yulduz turkumi. Pashsha, Kil, Uchar Baliq, Stol Tepa (Supa Togʻ), Oktant va Jannat Qushi yulduz turkumlari orasida joylashgan. Eng ravshan yulduzi 4 yulduz kattaligida. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.

 

Turkum:Yulduz turkumlari
Xameleonlar

Xameleonlar, buqalamunlar (Chamaeleonidae) – kaltakesaklar oilasiga mansub sudralib yuruvchilar. Tili uzun boʻlib, ancha uzoqdagi oʻljani ham ushlab olish xususiyatiga ega. Rangi tashqi omillar (harorat va yorugʻlik) taʼsirida tez oʻzgaradi.

90 turi maʼlum. Afrika, Madagaskar oroli va shu atrofdagi boshqa orollarda hamda Janubiy Yevropa, Gʻarbiy va Janubiy Osiyoda tarqalgan. Tanasi 60 sm gacha. Boʻyni kalta, uzun dumi spiralsimon oʻraladi. Oyoqlari uzun, besh barmoqli, barmoqlari 2-3 tadan guruh boʻlib teri gʻilof ichida joylashgan. Tanasi shoxsimon tangachalar va teri oʻsiqchalar bilan qoplangan. Koʻz qovoqlari rivojlangan (koʻzlari bir-biridan mustaqil ravishda harakatlana oladi). Koʻpchilik xamelion oʻpkasida xaltasimon oʻsiqlari boʻladi. Xavf sezganda koʻp havo yutadi va tana shakli oʻzgarib, qoʻrqinchli tuye oladi. Rangi yorugʻlik, temperatura va boshqa taʼsirida tez oʻzgaradi (nomi shundan). Daraxt va butalarda soatlab oʻljasini poylab, qimirlamay oʻtiradi. Uzun tilini oʻljasiga otib, yopishtirib oladi. Hasharotlar bilan, yirik mayda qushlar va kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxum qoʻyib (bir yoʻla 35 tagacha), ayrimlari tirik (14 tagacha bola) tugʻib koʻpayadi.

Turkum:Kaltakesaklar
Xamir

thumb|240x240px|Xamir
Xamir (arabcha: خمير — xamirturush solingan non) — odatda unni suv, yogʻ, tuxum yoki sutga qorishdan hosil boʻladigan yumshoq choʻziluvchan qorishma, yarimfabrikat. 

 Tayyorlanishi 
Turli taomlar, non, qandolatchilik, makaron mahsulotlari va shirinliklar tayyorlashda ishlatiladi. Moʻljallangan mahsulotga qarab turli xamirlar tayyorlanadi.

 Oddiy oshxamir 
Oddiy oshxamir — togʻorachaga elangan un solinib, oldindan tayyorlangan namakobdan oz-ozdan qoʻshib xamir qoriladi, yaxshilab pishitib iylanadi. Tayyor xamirni tindirish uchun zuvala qilib, 10-15 daqiqa oʻrab qoʻyiladi; somsa, chuchvara, ugra, norin, lagʻmon va boshqa taomlar tayyorlash uchun yupqa qilib yoyiladi. Bunday xamirni tayyorlash uchun 1 kg unga 2 stakan iliq suv, 2 choy qoshiq tuz solinadi.

 Oshirma xamir 
Oshirma yoki xamirturushli non xamir togʻorachadagi suvga tuz va xamirturush solib eritilgach, moʻljaldagi un solinadi va oz-ozdan suv qoʻshib xamir qoriladi. Tayyor xamir usti qalinroq narsa bilan yopilib, oshirish uchun bir soatga issiqroq joyga qoʻyiladi. Xamirning oshganligi koʻpchishi va orasida mayda gʻovakchalar paydo boʻlganligidan bilinadi. Oshirma xamir tayyorlash uchun 1 kg unga 2 choy qoshigʻida tuz, 2 stakan iliq suv, 25-30 g xamirturush kerak boʻladi. Oshirma xamirdan, asosan, nonlar, ayrim somsalar tayyorlanadi. Oshirma xamir tayyorlashda bir qo`l bilan masalliqlar solinadi, ikkinchisi bilan to`xtatmay aralashtirib turiladi. Xamirning ko`tarilishi ana shu jarayonga bog`liq. Sutning haroratiga ham ahamiyat berish lozim, chunki issiq sutda xamir yaxshi ko`tarilmaydi.

 Xamirturushli (yoki achiqili) 
Xamirturushli sut, yogʻ va tuxum qoʻshiladigan xamirdan turli bulochkalar, piroglar, ruletlar tayyorlanadi. Bunday xamirni tayyorlashda barcha masalliqlar (un, sut, yogʻ, tuz, shakar, tuxum, xamirturush va b.) birdaniga qoʻshib qoriladi. Xamirni togʻoraning oʻzida issiq qilib oʻrab oshirish uchun olib qoʻyiladi. Bunday xamir uchun 1 kg unga 35-40 g xamirturush, 2 stakan iliq sut (yoki 1 stakan sut bilan 1 stakan shirobcha yoki 1 stakan sut, 200 g sariyogʻ) kerak boʻladi. Agar tuxumning oʻzida qoriladigan boʻlsa, 5-6 dona tuxum, 2 choy qoshigʻida tuz, 3-4 osh qoshigʻida shakar qoʻshiladi. Ayrim hollarda xamirturush oʻrniga qatiq yoki smetana qoʻshish mumkin.

 Xamirturushsiz xamir (quruq grojali) 
Xamirturushsiz sut, yogʻ va tuxum qoʻshiladigan xamir turli nonlar, patir, oʻrama, zangza, chakchak, boʻgʻirsoq kabi pishiriqlar tayyorlashda ishlatiladi. Bunday xamirni tayyorlash uchun 1 kg un, 2 stakan sut yoki shirobcha, 1 osh qoshigʻida sariyogʻ yoki eritilgan qoʻy yogʻi, 1 dona tuxum va 1 choy qoshigʻida tuz kerak boʻladi. Agar xamir faqat tuxumning oʻzida qoriladigan boʻlsa, 1 kg unga 4-5 dona tuxum kerak boʻladi.
Xamirturush

Xamirturush – xamirni oshirish uchun ishlatiladigan achitqi. Tarkibida achitqi bakteriyalari boʻlgan xamirturush qoʻshib qorilgan xamir fermentativ jarayonlar taʼsirida koʻpchiydi. Xonadonlarda oshgan xamirdan xamirturush uchun bir zuvala olib qilinadi va supraga oʻrab qoʻyiladi, keyingi xamirlarga qoʻshiladi. Hozirgi davrda non sanoatining rivojlanishi bilan maxsus achitqi bakteriyalari yerdamida sanoat usulida presslangan, suyuq va quritilgan xamirturush ishlab chiqariladi (bugʻdoy unidan tayyorlangan navli 100 kg un uchun 1 kg xamirturush sarflanadi) va savdo doʻkonlarida sotiladi (yana qarang Bijgʻish).
Xamsa (maʼnolari)

Xamsa:

 Xamsa (arab. — besh) — bu Sharq xalqlari klassik adabiyotining tarixiy, oʻta murakkab, 5 dostondan tashkil topadigan adabiy janridir.
 Xamsa (Navoiy) — Alisher Navoiynkng besh dostondan, yaʼni "Hayrat ulabror", "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Sabʼai sayyor", "Saddi Iskandariy"s,an iborat katta asari (yana q.
 Xamsa (baliq) — Qora dengiz va Azov dengizi anchous balikdari kenja ning umumiy nomi.
Xamsa (Navoiy)

„Xamsa“ (arabcha — besh) — Alisher Navoiyning besh dostondan, yaʼni „Hayrat ul-abror“, „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Sabʼai sayyor“, „Saddi Iskandariy“dan iborat katta asari (yana qarang Xamsachilik).

Turkum:Alisher Navoiy asarlari
Xamsa (baliq)

Xamsa – Qora dengiz va Azov dengizi anchous baliklari kenja ning umumiy nomi. Qora dengiz xamsasining uzunligi 13-15 sm gacha; Qora dengizda doimiy yashaydi; yozda suvning yuza qatlamlarida, qishda 70-80 m gacha chuqurlikda uchraydi; Gruziya va Janubiy Qrim sohillari yaqinida qishlaydi. Azov xamsasining uzunligi 10-14 sm, yozda Azov dengizida tarqaladi, qishlash uchun Qora dengizga oʻtadi. Xamza dengizdagi eng kup sonli baliq; skumbriya, pelamidalar, belugalar, delfinlar, suv qushlarining asosiy ozigʻi hisoblanadi. 3-4 yil umr koʻradi; 2 yilda voyaga yetadi. Iliq mavsumda koʻpayadi; 20-25 ming tuxum qoʻyadi. Ovlanadi.

Turkum:Baliqlar
Xangay

Xangay – Mongoliyaning markaziy qismidagi togʻlik. Uzunligi 700 km chamasida, eni 200 km gacha, balandligi 2000—3000 m, eng baland joyi 3905 m (OtxonTangri togʻi). Granit, slanets, qumtosh va bazalt jinslaridan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari keng vodiylar bilan parchalangan. Landshafti quruq togʻ dashti, shimoliy yon bagʻirlarida tilogʻoch oʻrmonlari bor. Rezervatlar tashkil etilgan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Mongoliya
Xandaq

thumb|150px|Rus oʻqchilari
Xandaq – qadimgi va oʻrta asrlarda shahar, qalʼa, qoʻrgʻon va mudofaa istehkomlarini dushman hujumidan ehtiyot qilish maqsadida ularning tashqi devori yonidan gir aylanasiga qazilgan oʻra, chuqurlik. Odatda, tashqi devorni koʻtarishda loy xandaq oʻrnidan olingan. Xandaqning eni 5-6 m dan 30-40 m gacha, chuqurligi 3-4 m boʻlib, ichi aksariyat suv bilan toʻlgʻazilgan. Baʼzan xandaq shox-shabba bilan ihota qilingan. Istehkomga kiradigan yoʻlga osma koʻprik qurilgan. Amir Temur va temuriylar davrida qoʻshin lashkargohga tushganda uning atrofi xandaq bilan mustahkamlangan. Xandaqning soni dushman qoʻshinining miqdoriga qarab 1 dan 6 tagacha boʻlgan. Koʻp vaziyatlarda xandaqlar oldiga katta hajmdagi qalqonlar (chapar) qoʻyilgan. Eski oʻzbek tili ida moʻljar, chipjip, choh, oʻr, oʻrgʻarim kabi atamalar xandaqga maʼnodosh sifatida qoʻllangan.

 Yana qarang 

 Transheya
 Okop

Turkum:Mudofaa inshootlari
Nikolay Xanikov

Nikolay Vladimirovich Xanikov (1819.24.10, Kaluga gubernyasining Lixvinsk uyezdi – 1878.3.11, Parij yaqinidagi Rambulye) – maxsus topshiriq bilan Buxoro amirligiga yuborilgan rus geografi, sharqshunosi va diplomati. Sarskoye Selodagi litsey (1836)ni tugatib sharq tillari (asosan, arab va fors)ni mustaqil oʻrgangan. Perovskiy ekspeditsiyasi (1839-1840) tarkibida Xiva xonligiga qarshi uyushtirilgan harbiy bosqinda qatnashgan va xonlik haqida josuslik maʼlumotlarini toʻplagan. 1841-1942-yillarda josuslik niyatidagi Butenev missiyasi tarkibida Buxoro amirligida boʻlgan. Zakavkazye oʻlkasi Bosh boshqarmasining diplomatik kandelyariyasi xodimi (1845-1850). Rus geografiya jamiyati Kavkaz boʻlimi rahbari (1850-1854), Tabriz (Eron)da bosh konsul (1854-1857), Xurosonga uyushtirilgan ilmiy ekspeditsiya rahbari (1858-1859). 1860-yildan umrining oxirigacha Parij va uning atrofida yashagan. Xanikov Turkiston, Buxoro, Eron, Afgʻoniston, Kavkaz xalqlari tarixi, etnikasi, geografiyasiga oid koʻplab asarlar yozgan.

 
 Opisaniye Buxarskogo xanstva, S. P.6., 1843.

Ld.:Xalfin N. A., Rassadina Ye. F., Xanikov – vostokoved i diplomat, M., 1977; Istoriya Uzbekistana v istochnikax i soobsheniyax puteshestvennikov i uchenix (20— 80e. godi XIX), T., 1990; Gʻaniyev I., Mustanov K., Turkiston va N. V. Xanikov, Buxoro, 1995.

Turkum:1819-yilda tugʻilganlar
Turkum:1878-yilda vafot etganlar
Turkum:24-oktyabrda tugʻilganlar
Turkum:3-noyabrda vafot etganlar
Mixail Nikiforovich Xanin

Mixail Nikiforovich Xanin (1902.18.1, Samarqand viloyati – 1976) – patofiziolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1954), tibbiyot fanlari doktori (1942), professor (1942), Saratov universiteti tibbiyot fakultetini tugatgach (1928), hozirgi Ulyanovsk viloyat kasalxonasida vrach (1928—30), Saratov Tibbiyot instituti patofiziologiya kafedrasida aspirant (1930—32), assistent (1932—38), dotsent (1938—40), Toshkent tibbiyot akademiyasi patofiziologiya kafedrasi mudiri, professor (1941—72). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda uchraydigan toksik gepatit, ensefalit hamda jigarning surunkali kasalliklarida allergiya va autoallergiya jarayonlarini aniqlash va oʻrganishga bagʻishlangan."XANIN Mixail Nikiforovich" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xanoy

200px|rightXanoy – Vyetnam poytaxti, Xongxa daryosining Bakbo qoʻltigʻiga quyilish yeridan 175 km masofada joylashgan. Atrofidagi hududlar bilan markazga boʻysunuvchi maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 1,24 mln. kishi (1998). Iqlimi mussonli, subekvatorial, yanvarning oʻrtacha darajasi 16°, iyulniki esa 29°. Yillik yogʻin 1800 mm.ni tashkil etadi. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dengiz avanporti – Xayfon.

Xanoy – mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Mamlakat sanoat mahsulotining 1/6 qismi Xanoyda ishlab chiqariladi. Mashinasozlik (jumladan, stanoksozlik, transport, elektrotexnika), kimyo, yogʻochsozlik, toʻqimachilik (ip gazlama, ipak), oziq-ovqat (jumladan, tamaki), keramika sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda uy-roʻzgʻor, badiiy buyumlar tayyorlanadi. Kauchuk qayta ishlanadi. universitet (1918), politexnika instituti, Xo Shi Min maqbarasi, muzeylar, botanika bogʻi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Konfutsiyga bagʻishlangan „Adabiyot maskani“ ibodatxona majmuasi (1070), DyenBo pagodasi (11-asr) va boshqa saqlangan. Shahar 2 qismdan: Eski shahar va Yangi shahardan iborat. Xanoyga V asrda (baʼzi maʼlumotlarga koʻra VII asrda) asos solingan. IX-XI asrlarda Dayla, XI asrdan 1833-yilgacha Txanglaung yoki Dongkin deb atalgan. 1804-yilda poytaxt Xyue shahriga koʻchirilgach, Xanoy Vyetnam shimoliy qismining bosh shahri boʻlib qoldi. XIX asrning 80-yillari oʻrtalarida Tonkiy fransuz protektoratining maʼmuriy markazi, 1902-yildan Fransiya Hindixitoyi mustamlakasi maʼmuriy markazi. 1976-yil 2-iyundan Vyetnam Sotsialistik Respublikasi poytaxti.

 

Turkum:Vyetnam shaharlari
Xantal

Xantal yoki gorchitsa – karamdoshlar oilasining Sinapis va Brassica turkumiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Moyli ekin. Vatani – Oʻrta dengiz boʻylari. Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyoda tarqalgan. Sinapis turkumi 7-10 turni oʻz ichiga oladi. Oq xantal turi (S.alba) Oʻrta dengiz mamlakatlarida oʻstiriladi, asosan, Gʻarbiy Yevropada ekiladi. Boʻyi 25-100 sm, poyasi tik oʻsadi. Toʻpguli koʻp gulli, ikki jinsli, oʻzidan hamda chetdan changlanadi. Mevasi qoʻzoqcha. Urugʻi och sariq yoki och jigarrang, taʼmi achchiq, efir hidi keladi. Yovvoyi xantal yoki dala xantali (S.arvensis) bir yillik (bahorgi ekinlar dalalarida oʻsadigan) begona oʻt. Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyoda tarqalgan. Qora xantal (S.nigra) qoʻzoqlari poyaga yopishgan. Kichik Osiyo, Yevropa va Amerikada ekiladi. Habashiston xantali (B.carinata) Efiopiyada ekiladi. Xantal namsevar, sovuqqa chidamli, uzun kun oʻsimligi. Oʻsuv davri 95-120 kun. Xantal urugʻidan non, qandolatchilik, konserva, parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan sifatli moy olinadi (35-40 %). Xantal kunjarasidan olinadigan kukundan tibbiyotda ishlatiladigan xantalli qogʻoz va isteʼmol qilinadigan ziravor boʻtqa tayyorlanadi. Xantalning ildizmevali va bargli navlari sabzavot oʻsimligi hisoblanadi. Hamma xantallar asal beruvchi ekinOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
 Sinapis alba L. – oq xantal, eski nomi Brassica alba
 Sinapis allionii Jacq.
 Sinapis arvensis L.
 Sinapis circinata Desf.
 Sinapis flexuosa Poir.
 Sinapis pubescens L.

 

Turkum:Oʻsimliklar
Xantilar

Xantilar (oʻzlarini xante – „inson, odam“ deb atashadi) – xalq. Rossiya Federatsiyasining Xanti-Mansi (11,9 ming kishi) va Yaman-Nenets (7,2 ming kishi) avtonom okruglari va Tomsk viloyatida yashaydilar. Rossiya Federatsiyasidagi umumiy soni – 22,3 ming kishi (1989). Xanti tilida soʻzlashadi. Dindorlari – pravoslavlar hisoblanadi.

 

Turkum:Millatlar
Xanti-mansiysk

Xanti-mansiysk (1940-yilgacha Ostyako Vogulsk) – Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyati Xanti Mansilar muxtor okrugidagi shahar (1950-yildan), okrug markazi. Irtish daryosining oʻng sohilida. Dare porti. Aholisi 35,9 ming kishi (1998). 1931-yilda ishchilar shaharchasi – muxtor okrugining markazi sifatida vujudga kelgan. 1934-yildan Omsk viloyati, 1944-yildan Tyumen viloyati tarkibida. Shahar tarkibiga XVI asrdan maʼlum boʻlgan Samarovo qishlogʻi ham kiradi. Yetakchi sanoat tarmogʻi – baliq sanoati. Shuningdek, oʻrmon sanoati ham mavjud. Asosiy korxonalari: baliq konservalash, yogʻochsozlik kombinatlari, taxta tilish zavodi, mebel fabrikasi. Yirik parrandachilik xoʻjaligi; Chekka Shimol qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutining tajriba styasi bor. Oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi."" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 

Turkum:Rossiya shaharlari
Xanchjou

Xanchjou – Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Chjetszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,1 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Sharqiy Xitoy dengizi sohilidagi, Fuchuntszyan daryosi va Buyuk kanal boʻyidagi yirik port. Ipak sanoati markazi. Mashinasozlik, kimyo, rezina, oynashisha, sement, jut sanoati korxonalari mavjud. Choy qayta ishlanadi. Eksport uchun bambuk buyumlar va ipakchilik mahsulotlari ishlab chiqariladi. universitet bor. Iqlim kurorti. Shaharga VI asrda asos solingan. 1129-1279-yillarda Janubiy Sun sulolasi poytaxti boʻlib, Linan deb atalgan. Moʻgʻullar istilosi vaqtida vayron qilinib, 1356-yilda qayta qurilgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Sixu koʻlining shimolda, Gushan togʻi yon bagʻrida oʻrta asrlarda qurilgan bogʻmeʼmorlik ansambli, shuningdek, budda ibodatxonasi, pagodalar saqlangan. Turizm rivojlangan.

 Yana qarang 

 

Turkum:Xitoy shaharlari
Xarabalgʻas

Xarabalgʻas (Qorabolgʻasun) — Uygʻur xoqonligi poytaxti — Oʻrdubaliq shahar xarobasi (8—9-asrlar). 840-yil Yenisey qirgʻizlari tomonidan bosib olinib vayron qilingan. Urxun daryosining soʻl soxilida Erdenidzu monastiri (Moʻgʻuliston)dan 15 km shim. da joylashgan. X.B.ning markaziy qismi koʻtarma tuproq bilan oʻrab olinib, qalʼa va arkdan jan.gʻarbda boʻlgan. Istehkomlar va xom gʻishtdan qurilgan devorlarning sakdanib qolgan bal. 10– 12 m, qoʻriqchi minora (donjon) qalʼa oʻrtasida joylashib, uning bal. 14 m ni tashkil etgan. Shahar qatʼiy reja asosida qurilgan. X.B. hududida 8—9-asrlarga oid uygʻur sopol idishlari topilgan. Qalʼadan jan.da ibodatxonalar majmui va unga sharq tomondan yondoshgan turar joy mavzesi anikdangan. Aftidan bu mavze uygʻur xoqoni bilan bogʻliq boʻlib, u yerdan topilgan granit stela (ustun) sirtida ajdarho tasviri va 9-asrdagi uygʻur xoqonlaridan birining shaʼniga atab uygʻur, xitoy va sugʻd tillarida bitilgan yozuvlar aks etgan.

 

Turkum:Moʻgʻuliston
Xarakteristika

Xarakteristika (matematikada) – 1) xususiy hosilalik differensial tenglamalar bilan bogʻliq maxsus oddiy differensial tenglama (xarakteristikalar tenglamasi)ning integral chiziqlari. Xarakteristika tushunchasi ixtiyoriy sondagi argumentli, chiziqsiz tenglama holda tenglamalar sistemasi uchun ham kiritiladi; 2) oʻnli logarifmning butun qismi.

 

Turkum:Matematika
Xarappa madaniyati

Xarappa madaniyati, Hind vodiysi tamadduni – jez davriga oid yuksak rivojlangan shahar madaniyati (mil. av. 2500—1800 yillar). Hindistonning qadimiy aholisi – dravidlar tomonidan yaratilgan deb taxmin etiladi. Hindiston va Pokistonning Hind daryosi vodiysi va unga qoʻshni viloyatlardagi ulkan hududga (300 ming kv. km maydonga) tarqalgan. Xarappa savdo koloniyasi manzilgohi, Shimoliy Afgʻonistonda – Amudaryoning soʻl qirgʻogʻidagi Shoʻrtoʻqay qishloq xarobasidan aniklangan. Xarappa madaniyati aholisi dengiz va quruklik orqali Mesopotamiya va Oʻrta Osiyo bilan qizgʻin savdo aloqalari olib borgan. Xarappa madaniyatining iqtisodiy asosini sugʻorma dehqonchilik, shuningdek, uy chorvachiligi va hunarmandchilik tashkil etgan. Bu madaniyatga oid 2 asosiy shahar – Mohenjo Daro va Xarappada olib borilgan qazishma ishlari shaharsozlik sanʼati yuksak darajada taraqqiy etganidan dalolat beradi. Bu shaharlarning aholisi 100 ming kishiga yetgan. Shaharlar reja asosida qurilib, qalʼa (ark) va quyi shahar kismidan iborat boʻlgan shahar koʻchalariga pishiq gʻisht yotqizilgan, ariqlar oʻtkazilgan. Kengligi 10 m ga yetgan koʻchalar qatʼiy toʻrtburchak hosil qilib oʻzaro kesishgan. Koʻchalarning har 2 tomonida pishiq gʻishtdan ishlangan 2 va hatto 3 qavatli binolar qad. koʻtargan; ularning suv taʼminoti va kanalizatsiyasi tizimi puxta ishlab chiqilgan. Badavlat shaharliklar uylarida 30 tagacha xona boʻlgan. Xarappaliklar uzunlik va ogʻirlik oʻlchov birliklari tizimidan xabardor boʻlishgan. Xarappa madaniyati aholisining original yozuvni kashf etgani ushbu madaniyatning yorqin yutuqlaridan biridir. Bu yozuv bitilgan mingdan ortiq muxr, shuningdek, sopol va metall buyumlar topilgan, lekin, ularni hanuzgacha oʻqishga muvaffaq boʻlinmagan. Prof. Yu. Knorozov rahbarligidagi olimlar tomonidan matematik metodlar qoʻllanishi natijasida yozuv oʻngdan chapga yoʻnalgani va protodravidlarga mansubligi aniqlangan. Xarappa madaniyatining halokatga uchrashi (hasidoriylar istilosi, ekologik sharoitning oʻzgarishi, bezgak epidemiyasi) sabablari nomaʼlum.

 

 
 Kosambi D., Kulturam sivilizatsiya drevney Indii. Istoricheskiy ocherk, M., 1968;
 Kultura drevney Indii, M., 1975;
 Beshem A., Chudo, kotoraya bila Indiya, M., 1977;
 Gʻiyosov T.Gʻ., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000;
 Indiya i Sentralnaya Aziya (doislamskiy period), T., 2000.

 
 
Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Xarare

thumb|270px|Xarare
Xarare (1982-yilgacha Solsberi) — Zimbabve poytaxti. Matabele platosida 1400 m balandlikda joylashgan. Ikdimi subtropik, yanvarning oʻrtacha tempaturasi 21°, iyulniki 16°, yillik yogin 800 mm dan ziyod. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), asosan, afrikaliklar, qisman yevropaliklar. Transport yoʻli orqali Hind okeani sohilidagi Maputu va Beyra portlari bilan bogʻlangan. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Xarare — mamlakatning muhim savdosanoat va moliya markazi. Metallsozlik, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat (tamaki, shakarqand, yogʻmoy, un tortish, pivo va boshqalar) sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari va mebel ishlab chiqariladi. Tamaki mahsulotlarining yirik bozori. Shahar oltin va xrom qazib olinadigan rn markazi. universitet, ilmiy muassasalar, yirik oʻquv markazi, Milliy sanʼat galereyasi, muzeylar, kutubxona, Milliy bogʻ bor. Shaharga 1890-yilda asos solingan."" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xarasimon suvoʻtlar

Xarasimon suvoʻtlar (Charophyta, charophyceae) – yuksak tuzilgan suvoʻtlar guruhi. Tuzilishi qirqboʻgʻimlarga oʻxshaydi. Boʻyi 1 m gacha. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan; „poya“ va „barg“lardan, har bir boʻgʻimda halqa boʻlib joylashgan kalta silindrsimon shoxchalardan iborat. Har bir halqadagi barglardan birining barg qoʻltigʻidan asosiy poyaga oʻxshagan yon „poya“ oʻsib chiqadi. Tanasining pastki qismi balchiqqa yoki qumga botib turadi. Vegetativ koʻpayadi. Xarasimon suvoʻtlar paleozoy erasining oʻrtalarida keng tarqalgan, toʻrt qabilasi qolgan. 3 oila va 7 turkumga birlashgan 300 turi maʼlum. Oʻzbekistonda nitella, nitellopsis, lamprotamnium va boshqa tarqalgan.

Xarasimon suvoʻtlar, koʻpincha chuchuk va shoʻr suvli havzalarda uchraydi. Oʻzbekistonda, asosan, koʻl, zovur, sholipoya va qisman daryo, ariq va buloqlarda xarazorlarni hosil qiladi. Bir gektar maydondan 30-330 t toʻyimli va ozuqabop biomassa olinadi.
Xaraxoto

Xaraxoto (moʻgʻulcha – Qora shahar) – Edzina (yoxud Xeyjunchen) shaharqalʼa xarobasi, Gʻarbiy Sya davlatining EdzinGol daryosi quyi oqimi boʻyidagi harbiy okruglaridan birining markazi. Dastlab XI asr boshidagi yozma da qayd etilgan. 1226-yil Chingizxon tomonidan vayron qilingan. P. K. Kozlov boshchiligidagi rus arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan (1908, 1909, 1926-yillarda) tadqiq etilgan. Toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (440x360 m) shahar – burj, minoralari, istehkomlari, suburganlari (buddaviy diniy inshootlar) boʻlgan paxsa devor bilan oʻralgan. Doʻkon, ustaxona, turar joy, omborxonalar xarobalari saqlangan. Shahar atrofida ekinzorlar, sugʻorish kanallari, chorbogʻlar joylashgan. Koʻplab mehnat qurollari, hunarmandchilik buyumlari, turli hujjatlar, xitoy tangalari, Yuan sulolasi tomonidan jahonda ilk marotaba chiqarilgan qogʻoz pullar topilgan. Suburganlardan birida Budda diniga oid buyumlar (gravyura, haykallar), tangut, tibet, xitoy tillarida bitilgan 2000 jilddan ziyod kitoblar va qoʻlyozmalar, tangut yozuvini oʻqishda asos boʻlgan tangutxitoy lugʻati va boshqa chiqqan. Xaraxoto topilmalari Sankt-Peterburgdagi Davlat Ermitajida saqlanadi.

Turkum:Geografiya
Xarid qobiliyati

Xarid qobiliyati – mamlakat pul birligining muayyan miqdordagi tovar va xizmatlarga ayirboshlanish qobiliyati, pul birligiga sotib olinishi mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Agar biror kishining pul daromadi bir xil boʻlib qolsa, lekin narx darajasi oshsa, bu daromadning sotib olish qobiliyati pasayadi. Inflatsiya har doim ham pul daromadining sotib olish qobiliyatining pasayishini anglatmaydi, chunki ikkinchisi narx darajasidan tezroq koʻtarilishi mumkin. Yuqori real daromad yuqori xarid qobiliyatini anglatadi, chunki real daromad Inflatsiyaga moslashtirilgan daromadni anglatadi.

Bundan tashqari, firma, xonadon va davlatning oʻz qoʻlida boʻlgan pul mablagʻlariga moye holda mamlakatda shakllangan tovarlar narxi va xizmatlar tariflari darajasida sotib olishga qodir boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Aholining Xarid qobiliyati daromadlar darajasiga va bu daromadda xarid uchun ajratilishi mumkin boʻlgan qism miqdoriga bogʻliq. Tovarlar narxi va xizmatlar tariflari qiymatlari ham muhim rol oʻynaydi (yana qarang: Aholi xarajatlari).

Adam Smith sotib olish kuchi birligi sifatida bir soatlik mehnatdan foydalangan, shuning uchun qiymat maʼlum miqdorni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan ish soatlarida oʻlchanadi (yoki uni sotib olish uchun etarli miqdorda boshqa tovarlar ishlab chiqarish uchun).
Xarizma

Xarizma ( charisma – muruvvat, ilohiy qobiliyat) – biror shaxsning boshqalarga nisbatan alohida xususiyatlarga egaligi (donoligi, qahramonligi, avliyoligi) va shu xususiyat yordamida xalqni boshqarishga haqli ekanligini ifodalaydigan tushuncha. Xarizma tushunchasini ilk bor italiyalik ruhoniy Avliyo Paul moʻjizaviy qobiliyatga ega boʻlgan Iso paygʻambarga nisbatan ishlatgan. Ammo xarizmani ilmiy tushuncha sifatida Maks Veber chuqur tadqiq qilib, uni „xudo bergan neʼmat“ deb nomlagan. Qadimgi davrlarda faqat ilohiy mazmunga ega boʻlgan tushuncha vaqt oʻtishi bilan olimlar tomonidan real hayotga tatbiq etila borib, ilohiy qobiliyatga ega boʻlmagan, ammo alohida xususiyatlarga, yuksak fazilatlarga ega boʻlgan yetakchi tarixiy shaxslarga nisbatan ham ishlatila boshlangan.
Matyusuf Xarratov

Matyusuf Xarratov (taxallusi Chokar) (1889, Xiva, Shayxlar qishlogʻi – 1952, Toshkent) – xonanda, sozanda (chang, tanbur), bastakor, shoir. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Xarratov Matyoqubning oʻgʻli. Yoshligidan musiqachi va shoirlar muhitida oʻsgan. Xorazmda birinchi musiqa maktabi tashkilotchisi va rahbari (Xiva, 192328), Samarqanddagi musika va xoreografiya institutida oʻqituvchi (192832), Oʻzbekiston radiosi (Toshkent, 1935—37) va Navoiy teatri (1937—50)da sozanda. Moskvadagi oʻzbek sanʼati dekadasi qatnashchisi (1937). Xarratov qoʻshiq („Sevikli Vatan“, „Bahodir yigitlar“, „Ey mexribonim“ va boshqalar), „Kolxoz marshi“ kabi kuylar muallifi. Chang diapazonini kengaytirib (xromatik tovushqator tuzib), uni takomillashtirish ustida ishlagan (1935). B. Rahmonov bilan hamkorlikda „Xorazm musikiy tarixchasi“ kitobini yozgan (M., 1925). Chokar taxallusi bilan yozgan sheʼrlari oʻzi tuzgan qoʻlyozma devon va turli bayozlarga kiritilgan, vaqgli matbuot va toʻplamlarda nashr qilingan. Sheʼrlari demokratik va maʼrifatparvarlik goyalari bilan sugorilgan. Oʻgʻli Fozil X. – Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, zamonaviy chang ijrochilik maktabining asoschisiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Olimboyeva K., Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.

 

 Sheʼrlar, T., 1974.

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1889-yilda tugʻilganlar
Turkum:1952-yilda vafot etganlar
John Harsanyi

John Harsanyi (1920.29.5, Budapesht — 2000) — amerikalik iqtisodchi. Budapesht universitetida sotsiologiya boʻyicha fan doktori (1948). 1950-yildan Avstraliyada yashagan. 1958-yilda Stanford universiteti (AQSH)da oʻyinlar nazariyasi boʻyicha drlik dissertatsiyasini himoya qiddi. 1961-yilda Deytroyt universiteti professor 1964—90 yillarda Berklidagi Kaliforniya universitetida ishlagan. X.ning ilmiy ishlari oʻyinlar nazariyasiga bagishlangan (nokooperativ oʻyinlar, toʻla boʻlmagan axborotlar sharoitidagi oʻyinlar). "Axborotlar iktisodiyoti" asoschisi. Nobel mukofoti laureati (1994; R. Siten va J. Nesh bilan birga)OʻzME.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Stanford universiteti bitiruvchilari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Haldan Keffer Hartline

Haldan Keffer Hartline (talaffuzi - Xolden Keffer Xartlayn; 22-fevral 1903, Blumsberg, Pensilvaniya — 17-mart 1983) — amerikalik fiziolog va biofizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Baltimordagi Jons Xopkins universitetini tugatgan (1927). Pensilvaniya universiteti (1943—49), J. Xopkins universiteti (1943—53), Rokfeller universiteti (1953— 74) professor Ilmiy ishlari boʻgʻimoyoklilar koʻzidagi ayrim nerv hujayralarining bioelektr potensiallariga oid. Nobel mukofoti laureati (1967; R. Granit va J. Uold bilan hamkorliqda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
Turkum:1983-yilda vafot etganlar
Turkum:22-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:17-martda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Xartum

Xartum – Sudanning poytaxti. Mamlakatning eng yirik shahri, savdo, moliya, sanoat va madaniyat markazi. Koʻk Nilning chap va Oq Nilning oʻng sohilida, ular qoʻshilgan yerda 380 m balandlikda joylashgan. Aholisi 1 mln. kishi (1998). Iqlimi tropik, quruq va issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 23°, iyulniki 32°. Yillik yogʻin 160 mm. Transport yoʻllari chorrahasi, daryo porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Xartumda xorijiy va davlat banklari, savdo firmalari shtabkvartiralari joylashgan. Oziq-ovqat, paxta tozalash, trikotaj, toʻqimachilik, koʻnteri, rezinatexnika, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. universitet, Qohira universiteti filiali, teatr va muzeylar bor.

Shaharga 1822-yilda misrliklar harbiy lager sifatida asos solgan, 1825-yildan Sudan poytaxti. 1898-yilda inglizlar bosib olgan. 1956-yildan mustakil Sudan poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklaridan Respublika saroyi (1889), Jome masjidi (1900) va boshqa saqlangan."" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xartum madaniyati

Xartum madaniyati – Sudandagi neolit davri (mil. av. 7 ming yillik oxiri – 4 ming yillik)ga mansub madaniyat. Xartum sh. yaqinidan topilgani uchun nomi shundan. Manzilgoxlardan mikrolitlar, tosh iskana va boltalar, yorgʻuchoqlar, sopol buyumlar topilgan. Aholi balik, ovlash, terimchilik, ovchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.

 
Turkum:Arxeologik madaniyatlar
Xartumlilar

thumb|Afrika fili
Xartumlilar (Proboscida) – sut emizuvchilar sinfi turkumi. Ustunsimon oyoqlari 5 barmoqli. Ustki labi va burni juda choʻzilib xartumni hosil qiladi (nomi shundan). X. – oʻtxoʻr. Hozirgi X.ning fillar oilasiga mansub 2 turi maʼlum. Xartumlilarning tepa jagʻidagi 2 ta kurak tishi tashqariga oʻsib chiqqan boʻlib, fil suyagi deyiladi. Fil suyagi jahon bozorida juda qadrlanadi. Hid bilish va eshitish organlari yaxshi rivojlangan. Terisi qalin, siyrak tukli, serajin burmalar hosil qiladi. Faqat hozirgi qirilib ketgan mamontlar terisi qalin jun bilan qoplangan boʻlgan. Xartumlilardan xoʻjalik ishlarida foydalaniladi. Soni kamaygani uchun ayrim joylarda muhofazaga olingan.

 

Turkum:Xartumlilar
Xarkov universiteti

Xarkov universiteti Ukrainadagi qadimgi universitetlardan biridir. 1805-yil rossiyalik maʼrifatparvar, olim V. N. Karazin tashabbusi bilan tashkil etilgan. Fizika, matematika, biologiya, iqtisodiyot, geologiya, mashinasozlik, geografiya, priborsozlik, tarix, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 milliondan ortiq asar saqlanib, universitetda 8 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

 

Turkum:Ukrainadagi universitetlar
Xaryana

Xaryana (, ) – Hindiston shtati, Hindgang tekisligida joylashgan. Maydoni 44,2 ming km². Aholisi 21 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi – Chandigarh shahri. Shtat 1966-yilda Panjob shtatining boʻlinishidan tashkil etilgan. Shuning uchun landshafti, xoʻjaligi, rivojlanish darajasi va ixtisoslashuviga koʻra Panjob shtatiga yaqin. Biroq aholisining aksari qismi hind tilida soʻzlashadi va hinduizm diniga eʼtiqod qiladi. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqdim. Yillik yogʻin 400 mm gacha. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Asosan, donli ekinlar, paxta, shakarqamish va kartoshka ekiladi. Sanoati qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Kichikroq taxta tilish, qogʻoz fabrikalari, shakarqand va kraxmal zavodlari, oyna sanoati korxonalari bor. Aniq va jarroxlik, optik asboblar ishlab chiqariladi. Yengil va aniq mashinasozlik, velosiped, traktor zavodlari va neftkimyo kompleksi ishlab turibdi. Elektr stansiyalar quvvati 3 mln. kVt (2002).
Odd Hassel

Odd Hassel (1897.17.5, Oslo — 1981.11.5) — norvegiyalik fizik-kimyogar. Norvegiya fanlar akademiyasi aʼzosi (1933). Myunxen universitetida (1922—23). Berlin fizikkimyo va elektrokimyo institutida (1923—24). Oslo universitetida (1925—64) ishlagan (1934-yildan prossor). Asosiy ilmiy ishlari organik birikmalar stereokimyosiga oid. Elektronografiya usulini rivojlantirgan va uni murakkab moddalar molekulalarini tadqiq qilishda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1969; Derek Barton bilan hamkorlikda).Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:17-mayda tugʻilganlar
Turkum:11-mayda vafot etganlar
Turkum:1981-yilda vafot etganlar
Turkum:Fizika
Turkum:Fiziklar haqidagi chala maqolalar
Xatolar nazariyasi

Xatolar nazariyasi – matematik statistika boʻlimi hisoblanadi. Taqribiy xisoblarda topiladigan taqribiy qiymatlar uchun qoidalar ishlab chiqadi. Shuningdek, yoʻl qoʻyiladigan xatoliklarni oʻrganadi. Biror qiymatni topish uchun bir necha marta oʻlchash ishlari olib borilganda natijalar turlicha chiqadi, yaʼni qandaydir xatolikka yoʻl qoʻyiladi. Xatoliklar 3 xil boʻladi: doimiy, qoʻpol, tasodifiy. Doimiy xatoliklarning uchrashi oʻlchov asboblari bilan bogʻliq. Qoʻpol xatolik koʻrsatkichlar natijasini notoʻgʻri oʻqish tufayli roʻy beradi va bunday xatolik darhol koʻrinadi. Tasodifiy xatoliklar oʻlchash paytidagi turli tasodifiy sabablar tufayli paydo boʻladi. Xatolar nazariyasi, asosan, qoʻpol va tasodifiy xatoliklarni oʻrganadi.

 

I
Godfrey Hounsfield

Godfrey Hounsfield (28-avgust 1919 – 12-avgust 1919) — ingliz fizik muxandisi. Ichki aʼzolarni skanirlash uchun kompyuter rentgen tomograf apparatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1979; A.Kormak bilan hamkorlikda)."XAUNSFILD (Hounsﬁ eld) Godfri Nyubold" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1919-yilda tugʻilganlar
Turkum:28-avgustda tugʻilganlar
Turkum:12-avgustda vafot etganlar
Turkum:2004-yilda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xausa (til)

Xausa – somhom (afrikaosiyo) tillari makrooilasining chad tillari tarmogʻiga mansub va Shimoliy Nigeriya, Niger, Chad, Kamerun, Gana, Benin, Togo kabi mamlakatlarda tarqalgan til. Gʻarbiy Afrikada qabilalararo, urugʻlararo til sifatida keng qoʻllanadi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 31 mln. (baʼzi da 40 mln.) kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning 90-yillari). Xausaning asosiy lahjalari – kano, katsina, sokoto, zariya, xalajiya, damagaram, gobir va boshqa – bir-biriga juda yaqin; asosan feʼl tizimi va kishilik olmoshlari sohasidagi koʻplab tafovutlar shimoli-gʻarbiy lahjalarda (Niger va Nigeriya) uchraydi. Hozirgi adabiy xausa kano lahjasi asosida shakllangan.

Xausa oʻziga xos fonetik va morfologik xususiyatlarga ega. Soʻz oʻzgarishi va soʻz yasalishi tizimida affikslar (suffiks va prefikslar), shuningdek, ichki fleksiya alohida rol oʻynaydi. Leksikasi, asosan, tub chad soʻzlaridan iborat; arab, ingliz, fransuz va qoʻshni tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina. 18-asrdan arab alifbosi asosidagi ajamiy yozuvidan, 19-asr oxiridan esa baʼzi diakritik belgilar qoʻshilgan lotin alifbosidan foydalanadi. Gazeta, jurnal va kitoblar, asosan, lotin grafikasida, anʼanaviy sheʼriyat va diniy (islomiy) adabiyot ajamiy yozuvida nashr etiladi. Ajamiyda nashr etilgan adabiyotda garbiy yevropa tillaridan oʻzlashmalar deyarli uchramaydi. Nigeriyaning shimoliy shtatlarida xausa maʼmuriy sohada, maktab taʼlimida (ayniqsa, boshlangʻich maktablarda), radioeshittirishlarda ingliz tili bilan bir darajada qoʻllanadi.
Xafaband

Xafaband (fors. – xafa va band – toʻsish), gulband – zargarlik buyumi; ayollarning boʻyin taqinchogʻi. Boʻyinni oʻrab turadigan tasma hamda marjon va turli shakldagi noziklardan terib yaratiladigan toʻrsimon shokilali tuzilishga ega bor. Koʻkrakkacha tushib turadigan shokilalar trapetsiya va boshqa shakllarda boʻlib, gullari ramziy maʼnodagi shox, uchburchak, romb va boshqa handasiy naqshlardan iborat. „Gulband“ atamasi asli „gulband“ (yovuz ruh va band) boʻlib, yomonlik, yovuzlikdan saqlovchi tumor vazifasini bajargan, vaqt oʻtishi bilan atama oʻzgarib ketgan. Xafabandning boshqa shakllari – (masalan, Toshkent, Samarqand va boshqalarda) kumush gardishga oʻrnatilgan haqiqlar qatori yoki oʻzaro harakatlanuvchi ilmoq yoki halqachalar bilan birlashtiriladigan murabba, toʻrtburchak yoki oval yaproqchalardan tuziladigan shokilali va shokilasiz keng tarqalgan.

 

Turkum:Zargarlik
Turkum:Kiyim
Xafaqon

Xafaqon (arab. – urmoq, titramoq) – yurakning tez yoki notekis urishini sezish holati. Bu sezgi yuraktomir va boshqa sistemalar (masalan, nerv, endokrin tizimi) kasalliklarida, shuningdek, sogʻlom kishilarda kuchli yoki odatdan tashqari jismoniy zoʻriqish, hayajonlanish va boshqalarda paydo boʻladi. Xafaqonni davolash va oldini olish kasallikni keltirib chiqargan sabablarga bogʻliq. Baʼzan „Xafaqon“ atamasini yurak urishining oʻzgarishi qon bosimi oshganida ham kuzatilganligidan gipertoniya kasalligita nisbatan ham ishlatadilar.

Xafaqon tushunchasi aslida Sharq tabobatidan maʼlum. Oʻtmishda tabiblar xafaqon sabablarini toʻgʻri tushunib, uning koʻp va xilma-xil kasalliklar (masalan, yurakning organik va funksional oʻzgarishlarida, oʻpka, meʼda va ichak xastaliklarida, yalligʻlanish, shikastlanish, zaharlanish, isitmalash, gijja kasalligida, biror narsa chaqqanda yuzaga kelishini va boshqalar)da kuzatganlar. Ular yurak urishi oʻzgarishlarini puls sifatlari (yaʼni puls tezligi tekis yoki notekisligi, toʻliq toʻliqmasligi yoki tarangligi)ga koʻra aniqlaganlar. Abu Ali ibn Sino „Tib qonunlari“ asarida xafaqon haqida mufassal aytib oʻtgan. Unga koʻra, xafaqon goho xidli moddadan, goho mizojdan, goho shishdan, gohida uzluksizlikning buzilishidan, baʼzan esa qattiq hisdan va boshqa yot narsalardan paydo boʻladi. Xidli modda goho qondan, goho rutubatdan, goho safrodan, goho yeldan iborat boʻlishi mumkin. Baʼzan faqat yurak aziyatlari emas, balki oʻpkaning yurakka yondosh tomonida tikilmalar koʻpayib, nafas keragicha oʻta olmasligi (oʻpkaning hamkorligi bilan), meʼda ahvolining oʻzgarishi (meʼdaning hamkorligi bilan) ham Xafaqon paydo boʻlishiga olib keladi. Xafaqonning hamma turida tomir notekis urishi kuzatiladi, ammo kasallik belgilari unga sabab boʻlgan omillarga bogʻliq boʻladi (masalan, Xafaqonga gijjalar sabab boʻlsa, bunda lanjlik, soʻlak oqishi va boshqa kuzatiladi)Ibn Sino, Tib qonunlari, 2j., T., 1992.
Xafel

Xafel – Germaniyadagi daryo bolib, Elba daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 341 km, havzasining maydoni 24,4 ming km² ni tashkil qiladi. Meklenburg koʻli platosidan boshlanib, Shimoliy Germaniya pastttekisligidan koʻl va suv omborlari orqali oqadi. Asosiy irmogʻi – Shpre daryosi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m³/sek. Kanallar orqali Oder va Elba daryolari bilan bogʻlangan. Xafel boʻyida Berlin, Brandenburg, Potsdam shaharlari joylashgan.

 

Turkum:Germaniyadagi daryolar
Turkum:Alfavit boʻyicha daryolar
Xafif

Xafif (arab. – yengil) – Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlari musiqa nazariyasida ritmik tuzilma (usul)lar nomi. Bir necha mavjud: Xafifi ramal (tan—tanan tan—tanan), Xafifi saqil (tan—tana—tan—tana) va boshqa.
 

Turkum:Musiqa
Nikolay Xachaturov

Nikolay Grigoryevich Xachaturov (14-iyun 1907-yil Toshkent 17-fevral 1989-yil) – aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1966). Faoliyatini Yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1935-1936). 1938-yildan M.Gorkiy nomidagi rus drama teatrida ishlagan. Xachaturov xarakterli aktyor boʻlib, qahramonlarining eng kichik xislatlarini ham oʻtkir shtrixlarda berish, koʻproq satiraga moyil hayot voqealarini boʻrttirib, kulguli tasvirlash uning ijodiga xos boʻlgan. Lyudoviko (Lope de Vega, „It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“), Vurm, Qirol Filipp (F. Shiller, „Makr va muhabbat“, „Don Karlos“), Murzavetskiy (A.Ostrovskiy, „Boʻrilar va qoʻylar“), Jevakin (N.Gogol, „Uylanish“), Yepixodov (A. Chexov, „Olchazor“), Baron (M.Gorkiy, „Tubanliqda“), Mamat, Mulladoʻst (Hamza, „Paranji sirlari“, „Maysaraning ishi“), Nurbobo (I.Sulton, „Nomaʼlum kishi“), Dunkan (U.Shekspir, „Makbet“), Don Kixot va Servantes (D. Vasserman, D.Derion, „Lamanchlik kishi“), Konsul (G.Mdivani, „Konsulni oʻgʻirlashdi“) kabi rollari bilan shuhrat qozondi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1907-yilda tugʻilganlar
Turkum:1989-yilda vafot etganlar
Turkum:17-fevralda vafot etganlar