Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tuproq nordonligi

Tuproq nordonligi, tuproq kislotaliligi — tuproqning asosiy xususiyatlaridan biri; bunga tuproq eritmasit vodorod ionlari, shuningdek, tuproq singdiruvchi kompleksida vodorod va alyuminiy almashinuvchi ionlarining mavjudligi sabab boʻladi. Tuproq nordonligi oʻsimliklar hayotida, tuproq mikroflorasi hayot faoliyatida, moddalarning bir holatdan boshqasiga aylanishida, moddalar migratsiyasi gʻamda toʻplanishida katta ahamiyatga ega. Vodorod (N) ionlarining holatiga koʻra Tuproq nordonligi 2 xil: aktual (faol) va potensial (passiv, "yashirin") boʻladi. Tuproqning aktual nordonligi eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasining teskari logarifmidan iborat boʻlgan rN kattaligi bilan ifodalanadi. rN 7 ga teng boʻlganda tuproq eritmasining reaksiyasi neytral, undan past boʻlganda nordon, undan yuqori boʻlganda ishqoriy deb ataladi. Tuproq eritmasining reaksiyasi turli tuproklarda har xil (rN 3,5—9 va bundan yuqori). Qora tuproqlar neytral aktualga yaqin, sur tuproklar esa, asosan, kuchsiz ishqoriy reaksiyaga, shoʻrxoklar, ayniqsa, sodalilari kuchli ishkrriy reaksiyaga ega. Oʻsimliklar tuproq reaksiyasiga turlicha talabchan. Kuchsiz nordon yoki kuchsiz ishkrriy reaksiyali tuproklar eng qulay hisoblanadi. Yuqori nordonlik koʻpgina ekinlar va mikroorganizmlarning oʻsishi va rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Tuproqning optimal reaksiyasi bugʻdoyga 6— 7, bedaga 7—8, gʻoʻzaga 6—7,3, makkajoʻxoriga 6—7. Tuproqning potensial nordonligi tuproq qattiq fazasi bilan bogʻliq boʻlib, tuproqning tuzli eritmalar bilan oʻzaro taʼsirida tuz kationlari vodorod hamda alyuminiy ionlarini siqib chiqaradigan sharoitlarda yuzaga chiqadi. Siqib chiqarish tarziga qarab potensial nordonlikning almashinuvchi va gidrolitik shakllari bor.

Mineral oʻgʻitlar turini tanlashda Tuproq nordonligi darajasini hisobga olish lozim.

Oʻrta Osiyo tuprokdari karbonatlarga boyligi sababli, asosan, kuchsiz ishqoriy reaksiyaga ega. Shuning uchun fiziologik jihatdan nordon oʻgʻitlarni qoʻllash tuproq reaksiyasini nordonlashtirmaydi. Ortiqcha nordonlikka qarshi tuproqqa ohak, ishqoriylik kuchli boʻlsa gips solinadi.

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Tuproq ostidan sugʻorish

Tuproq ostidan sugʻorish - tuproqning oʻsimlik ildizi tarqaladigan qatlamini yer osti quvurlari orqali namlash; sugʻorishning istiqbolli usullaridan biri. Bu usulni sabzavot, texnika ekinlari yetishtirishda, bogʻlarda, tokzorlarda va boshqalarda qoʻllash samaralidir. Tuproq ostidan sugʻorishda suvni anchagina iqtisod qilishga (30—40%) erishiladi. Tuproq ostidan sugʻorishda suv kam meʼyorda, ammo tez-tez beriladi, bu esa oʻsimliklarning yaxshi rivojlanishiga qulaylik tugʻdiradi. Sugʻorishning bu usulida oʻsimliklarning ildiz sistemalari tarqaladigan zonada nam zaxiralari eng koʻp toʻplanadi, ustki qatlam (0—15 sm) esa quruq holda qoladi yoki bir qadar namlanadi. Natijada tuproq betida qatqaloq hosil boʻlmaydi, ustki qatlamdan havoning yaxshi oʻtishi taʼminlanadi, begona oʻtlarning oʻsishi va koʻpayishiga sharoit boʻlmaydi. Tuproq ostidan sugʻorish uchun tuproq yuqori kapillyarlik xususiyatiga ega boʻlishi, suv beriladigan uchastka tekis boʻlishi shart. Bu usulni yirik donador, toshloq va shoʻrlangan tuproqda qoʻllash mumkin emas. Namlagich sifatida teshikchalari boʻlgan sopol, plastmassa va boshqa quvurlardan foydalaniladi. Suv berish tarziga qarab Tuproq ostidan sugʻorish bosimli, bosimsiz va vakuumli boʻlishi mumkin. Bosimli Tuproq ostidan sugʻorishni qoʻllash boʻyicha birinchi tajribalar Oʻzbekistonda 20-asrning 30-yillar oxiri — 40-yillarning boshlarida SoyuzNIXI ning Markaziy tajriba melioratsiya styasida, keyinroq Oqqovoq agrotexnika tajriba styasida oʻtkazilgan. 60—70-yillarda Tuproq ostidan sugʻorish texnologiyasi va konstruksiyasi turli tuproq tiplarida oʻrganildi. Tuproq ostidan sugʻorishning tajriba — ishlab chiqarish tizimlari Mirzachoʻl va Jizzax choʻlining oʻzlashtirilgan yerlarida (kam shoʻrlangan suroʻtloqi yengil tuproqlarda), ularning eng yiriklari Sirdaryo viloyatida 50—200 ga maydonda qurilgan.

 

Turkum:Qishloq xoʻjaligi
Turkum:Gidrologiya
Turkum:Tuproqshunoslik
Tuproq tasnifi

Tuproq tasnifi — tuproklarni muayyan belgilar asosida taksonomik birliklarga boʻlish. Hozirgi zamon genetik Tuproq tasnifi tuproq xrsil boʻlishi, rivojlanishi, evolyutsiyasi jarayonlari va xususiyatlarini oʻzida aks ettirgan tuproq profilining tuzilishiga asoslangan. Asosiy tasniflash birligi — tuproq genetik tipidir. Hozirgi zamon tasnifida 100 dan ortiq tuproq tiplari ajratilgan boʻlib, ular oʻz navbatida tipchalar, turkum, tur va xillarga boʻlinadi. Tuproq diagnostikasi, yaʼni obyektiv belgilar sistemasi tasnifning eng muhim qismi boʻlib, tuproqni tasnifning barcha taksonomik darajalarida ajratishga imkon beradi. Tuproqni amaliy (agrar, ishlab chiqarish., meliorativ, oʻrmonchilik va boshqalar) jihatdan gurugʻlarga ajratish katta ahamiyatga ega. Yagona xalqaro Tuproq tasnifi ishlab chiqilmagan. FAO, YUNESKO tomonidan (1968—74) dunyo tuproq xaritasini tuzishda birinchi dunyo tuproq sistemasini yaratishga urinib koʻrildi.

Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalari tuproqlari sugʻoriladigan tuproklar tarzida tasniflanadi. Yangi Tuproq tasnifida sugʻorish taʼsirida tuproq jarayonlari xarakterining tubdan oʻzgarganligini hisobga olib, ular alohida tuproq tipi sifatida ajratilgan. Bunda tuproqning zonal joylanish holati, sugʻorish taʼsirida oʻzgarganlik darajasi, avtomorflik va gidromorflik sharoitlari eʼtiborga olinadi. Zonal joylanish holati sugʻoriladigan tuproqning maʼlum kenglik zonasi yoki balandlik mintaqasiga mansubligini koʻrsatadi. Shunga koʻra, Oʻrta Osiyoning tekislik qismi sur tusli qoʻngʻir, qumli choʻl, taqirli va taqir, shuningdek, gidromorf sharoitda ularga yoʻldosh oʻtloqi, botqoqioʻtloqi va botqoqi tuproqlar tarqalgan ch>;l zonasi sifatida qaraladi. Balandlik mintaqasi sistemasining quyi qismi — togʻ oldi va togʻ etagi tekisliklarida och tusli tipik va toʻq tusli sur tuproqlar, daryo vodiylari hamda sazlarda esa sur tuproq mintaqasining gidromorf, oʻtloqi, botqoqioʻtloqi va botqoqi tuprokdari rivojlangan. Bu zona va mintaqachar sharoitida rivojlangan sugʻoriladigan tuproqlar profilida tabiiy zonal tuproqning baʼzi belgi va xususiyatlari saqlanadi. Shu asosda sugʻoriladigan tuproqlarning quyidagi tiplari ajratilgan (1974): choʻl zonasining oʻtloqivoha, botqoqivoha va taqirli voha; sur tuproklar mintaqasining oʻtloqivoha; botqoqivoha, sur voha tuprokdari. Voha tuproqlarining rivojlanish etapi yoki bosqichlari tipchalar bilan ifodalanadi. Tuproklar oʻzining tabiiy tuproq belgilarini saqlagan holda, yaʼni tip darajasida sugoriladigan sur tuproqlar, sugʻoriladigan sur tusli qoʻngʻir tuproklar va shu kabi deb, agar tuprokda yangi sharoitga xos boʻlgan belgilar paydo boʻlsa, tipcha darajasiga boʻzvoha, taqirli voha tuproklar va shu kabi deb ataladi. Bundan ham kichik taksonomik birlikka, yaʼni turkum va xillarga shoʻrlanish, shoʻrtoblanish, tuproq hosil qiluvchi ona jins, granulometrik tarkibiga qarab ajratiladi.

 Adabiyot 
 Azimboyev S, Tuproq va uning , T., 1986.

Sobirjon Azimboyev.

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Tuproq xaritasi

Tuproq xaritasi - muayyan hudud tuproq katlamining maʼlum masshtabda kichraytirilgan tasviri. Tuproq xaritasi bir necha xil boʻladi. Umumiy Tuproq xaritasida tuproq genetik guruxdarining geografik tarqalishi tasvirlanadi; tuproq melioratsiyasi xaritalarida koʻshimcha ravishda tuproqning meliorativ, yaʼni filtrlash va boshqa xususiyatlari ham koʻrsatiladi; tuproq eroziyasi xaritalarida tuproqning eroziyaga uchraganlik darajasi, eroziya xavfi bor maydonlar va hokazo tasvirlanadi; tuproq agrokimyosi xaritalari oʻsimlik ozuka moddalari hamda mikroelementlar miqdorini va oʻsimlikning rivojlanishi uchun boshqa zarur sharoitlarni aks ettiradi. Tuproq xaritasi tuproqdarning Yer yuzasida tarkalishini (tiplari va kelib chiqish belgilariga qarab ajratilgan boshqa taksonomik birliklarni), ularning oʻziga xosligi va, tuproq qosil boʻlish sharoitiga bogʻliq holdagi xususiyatlarini koʻrsatadi; shuningdek, asosiy agrar ishlab chiqarish. xususiyatlari (granulometrik tarkibi, shoʻrlanganligi, shoʻrtobligi, eroziyaga uchraganlik darajasi va boshqalar) haqida maʼlumot beradi. Vazifasiga muvofiq T.x. harxi.i masshtabli boʻlishi mumkin.

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Tuproqning kimyoviy tarkibi

Tuproqning kimyoviy tarkibi — tuprokdagi mineral, organik, organikmineral va baʼzi kimyoviy elementlar. Tuproqning mineral kismi birlamchi (kvars, dala shpatlari, amfibollar, piroksin, slyuda va hokazo) va ikkilamchi (montmorillonit, kaolinit, gidroslyuda va hokazo) minerallardan tashkil topgan. Tuproqning organik qismi gumusdan iborat. U gumin, fulvo kislotalar hamda gumin moddalardan tarkib topgan boʻlib, elementlar tarkibi doimiy emas. Och tusli sur tuproqlarning A gorizontidagi gumus miqdori 1 —1,5, azot 0,08—0,14% ni, tipik boʻz tuproqlarda esa 1,5—3,5 va 0,1—0,2% ni, taqirda 0,3—0,8 va 0,03—0,06% ni, sur tusli qoʻngʻir tuprokdarda 1% gacha va 0,07% dan kamroqni tashkil etadi. Tuproq eritmasida organik va mineral moddalar hamda gazlar bor. Erigan moddalar ion, molekulyar va kolloid shakllarda mavjud boʻladi. Eritmada mineral birikma anionlaridan KQ, NQ, gazlardan SO2, O2 va hokazo, organik birikmalardan — organik kislotalar, qand, aminokislotalar, spirtlar, fermentlar, oshlovchi moddalar va boshqa, organikmineral moddalardan — gumus kislotalari, polifenollar, kichik molekulyar organik kislotalar va hokazoning boʻlishi xarakterli. Tuproqning gazsimon qismi (hajmiy foizlarda) 78,1 N, 19—21 O2, 0,1—1,0 SO2 dan iborat; qoʻshimcha sifatida ammiak, gleyli va botqoqtuproqlarda esa vodorod sulfid, metan va vodorod uchraydi (yana qarang Tuproq).

Xushvaqt Nomozov.

 

Turkum:Tuproqshunoslik
Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti

Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti — yirik ilmiy muassasa. Toshkent shahrida joylashgan. Dastlab 1920-yilda Turkiston universiteti qoshida tashkil etilgan. 1932-yilda Butunittifoq Paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti (SoyuzNIXI)ning oʻgʻitlar va agrotuproqshunoslik Markaziystyasigaaylantirildi. 1943— 60 ylarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Tuproqshunoslik instituti, 1961—64 yillarda Oʻrta Osiyo Paxtachilik davlat qoʻmitasinig Tuproqshunoslik instituti, 1965—72 yillarda OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vazirligining Tuprokshunoslik ilmiy tadqiqotlar instituti, 1973—98 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tuprokshunoslik va agrokimyo ilmiy tadqiqotlar instituti. 1998-yil 24 iyuldan Oʻzbekiston Respublikasi Yer resurslari davlat qoʻmitasi tarkibida. Institutda (2004): tuproqlar genezisi va geografiyasi; yirik masshtabli xaritagrafiya; tuproklar fizikasi va texnologiyasi; tuproklar kimyosi, fizikkimyosi va mineralogiyasi; agrokimyo; shoʻrlangan tuproqlar genezisi va melioratsiyasi; tuproq unumdorligini boshqarish va baholash; tuproklar bioekologiyasi; tuproq informatikasi; analitik markaz boʻlimlari, shuningdek, tuproq muzeyi, ilmiy kutubxona va tajriba maydonchasi faoliyat koʻrsatadi.

Institutining asosiy ilmiy yoʻnalishlari: tuproklar evolyutsiyasi va tuproq qoplami oʻzgarishlarining genetikgeografik xususiyatlari; tuproq unumdorligi modellarini va tuproq qoplami haqida maʼlumotlar bankini tuzish, tuproklar ekologik holatining oʻzgarishlarini aniqlash, tuproq unumdorligini oshirish va uni boshqarish yoʻllarini ishlab chiqish; eroziyaga uchragan, zichlashgan, gumus holati yomonlashgan tuproqlarning meliorativ holatini yaxshilash; shoʻrlangan tuproqlarni shoʻrsizlantirish usullarini ishlab chiqish, qishloq xoʻjaligi. yerlari tuproqlari monitoringini yuritish va boshqa Institut faoliyati A.N. Rozanov, M. A.’ Pankov, M. A. Orlov, A. 3. Genusov, Ya. M. Nosirov, V. B. Gussak, S. A. Kudrin, B. V. Gorbunov, N. V. Kimberg, S. A. Roʻjov, I. N. Felitsiant, A. A. Dimo, V. A. Kovda, O. K. Komilov, H. Maxsudov, Ye. K. Kruglova, A. M. Rasulov, M. U. Umarov, J. Sattorov, T.S. Zokirov, I. T. Turopov, R.Q. Qoʻziyev kabi olimlarning nomlari bilan bogʻliq. Institutda aspirantura, doktorantura bor. Ilmiy ishlar, monografiyalar nashr kiladi. Respublikadagi oliy oʻquv yurtlari, xorijiy mamlakatlar ilmiy muassasalari bilan ilmiy aloqalarga ega. Bonn universiteti (GFR) bilan YUNESKO doirasida va suv resurslaridan samarali foydalanish dasturi boʻyicha hamkorlik kiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi
Tur (eroniy)

Tur (Avestoda Thura) — qad. eroniylarning peshdodiylar sulolasidan boʻlgan shohi Faridun (Traetaona)ning oʻgʻli. Avestoda Oʻrta Osiyoning qad. xalqlari — turlar (turonliklar) qayd etilgan (qarang Turon). Firdavsiyning "Shoxnoma" asariga koʻra,T. turkiy xalqlar bobokaloni, akasi Salm (Silm, Selm) esa somiy xalkdar bobokaloni hisoblangan. Faridun dunyoning taqsimlanishi xaqidagi fors anʼanalariga koʻra, oʻz saltanatini oʻgʻillari T., Salm va Eroj oʻrtasida taqsimlagan. Katta oʻgʻil Salm — boylik, oʻrtanchasi T. — harbiy shonshavkat, kichik oʻgʻli Eroj — qonun va dinni soʻragan. Ularning iltimoslariga kura, podsho otalari Salmga Rum yerlarini, T.ga Turkiston va choʻlu biyobonni, kenja oʻgʻli Erojga esa Eron taxtini va akalari ustidan oliy hokimiyatni topshirgan. "Shogʻnoma"da bu anʼana boshqacha variantda saqlangan. Faridun oʻz oʻgʻillarini sinamoqchi boʻladi va ajdarhoga aylanib ularning yoʻlini toʻsadi. Salm qochib qoladi, T. kurashga bel bogʻlaydi, Eroj esa oʻzining akl zakovati, oliyjanobligi bilan ajdarhoni tinchlantiradi. TUR, ibtidoiy buqa (Bos primigenius) — qirilib ketgan yovvoyi buqa. Bir necha kenja boʻlgan. Boʻyi (yagʻrinidan) 2 m cha, vazni 800 kg gacha. Toʻrtlamchi davrda Sharqiy yarim sharning deyarli hamma joylarida (Avstraliyadan tashqari), Yevropada esa 17-asrgacha (Polshada) yashagan. Asosan, oʻrmondasht zonasida tarqalgan. T. — xonaki qoramollarning ajdodi. Tanlash, duragaylash va boshqa metodlarning qoʻllanishi natijasida dastlabki T.dan har xil qoramol zotlari yaratilgan. Kavkazdagi yovvoyi echkining bir turi ham T. deyiladi.
Tura

Tura — Gʻarbiy Sibirdagi dare, Tobolniit chap irmogʻi. Uzunligi 1030 km, havzasi maydoni 80,4 ming km². Yogʻoch oqiziladi. Boshlanish joyidan 635 km gacha kema katnaydi. 3 ta suv ombori qurilgan. T.da Tyumen va boshqa shaharlar joylashgan.

 

 

Turkum:Rossiyadagi daryolar
Turbina

thumb|239x239px|Siemens turbinalari
Turbina (fransuzcha: turbinus — uyurma) — ish jismi — bugʻ, gaz yoki suvning kinetik energiyasini mexanik ishga aylantiruvchi birlamchi dvigatel. Ish organi — rotor. Ish jismi oqimi rotor parraklariga taʼsir qilib, uni aylantiradi. Turbinaning aktiv (faol) va reaktiv, bir va koʻp pogʻonali bor. Muqim (statsionar) bugʻ va gaz turbinalari elektr toki generatorlarini (turbogeneratorlar), markazdan qochma kompressorlar va havo haydovchi qurilmalarni (turbokompressorlar, turbohavo haydagichlar), taʼminlash, yonilgʻi va moy nasoslarini (tubronasoslar) harakatlantirish uchun qoʻllanadi. Transport bugʻ va gaz turbinalaridan kemalarda asosiy dvigatel sifatida foydalaniladi. Gaz turbinalari ham aviatsiya dvigatellari (turbovintli va turboreaktiv dvigatellar) sifatida, baʼzi hollarda (yuqori quvvatli dvigatellar zarur boʻlganda) lokomotivlar (gazoturbovozlar) va maxsus avtomobillarda ham qoʻllanadi. Gidravlik turbinalar gidroelektr styalarida elektr toki generatorlarini harakatlantirish uchun ishlatiladi (gidrogeneratorlar). Tejamliligi, ixchamligi, ishonchliligi va katta quvvat hosil qila olishi tufayli turbinalar energetikada porshenli bugʻ mashinalarining oʻrnini egalladi.

 Yana qarang 

 Bugʻ turbinasi
 Gaz turbinasi
 Gidroturbina
Turbogenerator

thumb|Turbogenerator sxemasi.Turbogenerator - bugʻ yoki gaz turbinasi bilan xarakatga keltiriladigan elektr energiya generatori; yaqqol ko'rinmaydigan qutbli mashinalar, asoan, rotorning aylanish tezligi katta 1500, 3000 айл/мин bo'lganda qoʻllanadi. Bunday mashina rotorning konstruksiyasi bo'rtib chiqmagan qutb sifatida, yani uyg'otish cho'lg'ami joylashtiriladigan pazli silindrsimon shaklda yasaladi. Yaqqol ko'rinmaydigan qutbli generatorlarning birlamchi dvigateli sifatida bug' trubinasi qo'llanilgani uchun bunday generatorlar tubogeneratorlar deb ataladi. Issiqlik elektr stansiyasining turbinasi valiga bevosita biriyuiriladigan sinxron generator. T. gorizontal vaziyatda ishlaydigan elektr mashina. Uning uygʻotish chulgʻami rotoryaa, 3 fazali ish chulgʻami esa cmamopua joylashgan. Uygʻotish chulgʻami elektr mashinalar uygʻotkichi chulgʻamidan tok bilan taʼminlanadi. Stator korpus (tana) va chulgʻamlar joylashtiriladigan oʻyiklari bor oʻzakdan iborat. Oʻzak elektrotexnika poʻlati listlaridan yigʻilgan bir necha paketdan tayyorlanadi. Oʻzak payvandlab tayyorlangan poʻlat korpusga joylashtiriladi. T. havo yoki vodorod bilan sovitiladi. Yirik T.larda aralash sovitish tizimi qoʻllanadi. Masalan, stator va rotor chulgʻamlari suv bilan, stator oʻzagi esa vodorod bilan sovitiladi. Atom elektr styalarida ikki juft qutbli rotordan foydalaniladi (qarang: Generator).
Turbokompressor

Turbokompressor 1) kompressor va aviatsiya gaz turbinasinch mexanik tarzda biriktirib hosil qilingan agregat; turbokompression dvigatelning asosiy qismi. Ichki yonuv dvigateli porsheniga bosimi atm. bosimidan yuqori boʻlgan havoni haydash uchun qoʻllanadi (shunda dvigatelning quvvati ortadi). Bu holda dvigatelda "ish bajarib" chiqayotgan gaz turbinada kengayib, kompressorni aylantiradi, natijada silindrlarga borayotgan havoning bosimi koʻtariladi; 2) gazlarni siqish va uzatish uchun moʻljallangan kurakli kompressor. Gazlarni markazdan qochma usulda yoki oʻq boʻylab yoʻnaltiradigan bor. Porshenli kompressorga nisbatan foydali ish koeffitsiyenti katta boʻlishini, gazlar (havo)ning bir meʼyorda (uzilibuzilib emas) uzatilishini taʼminlaydi.
Amin Turdiyev

Amin Turdiyev (1910-yil 10-avgust, Toshkent – 1978-yil 13-mart) – aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Toshkent pedagogika bilim yurtini tugatgan (1927). Moskva Badiiy teatri qoshidagi rejissyorlik kursida oʻqigan (1947). Internatda, soʻng „Urfon“ maktabi qoshidagi drama toʻgaragida qatnashib, „Baxtsiz kuyov“ spektaklida kuyov rolini oʻynagan. Aktyorlik faoliyatini Hamza teatri krshidagi Ishchisayyor teatrida boshlagan (1929—1932), soʻng asosiy truppaga (1932—1933) oʻtgan. „Hujum“ (Yan, Choʻlpon)da Sartarosh (Eshon), „Halima“ (Gʻ.Zafariy)da Hammol va Bibiniso kampir, „Arslon“ (Fitrat)da dehqon yigit rollarida chiqqan. Samarqand, Namangan viloyat teatrlarida badiiy rahbar (1934—1937), Andijon teatrida bosh rejissyor (1951—1952), Yosh tomoshabinlar teatrida badiiy rahbar (1963—1967). Turdiyevning hayoti va ijodi Hamza teatri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, 1939—1951, 1952—1963 va 1967—1978 yillar shu teatrda aktyor, rejissyor sifatida faoliyat koʻrsatgan. Ikkinchi jahon urushi davrida „Jaloliddin“ (M. Shayxzoda) spektaklida Chingizxon obrazini yaratgan. Umuman, aktyor sifatida Turdiyevning mahorati salbiy va xarakterli obrazlar talqinida yorqin namoyon boʻlgan. Zargarov (A.Qahhor, „Ogʻriq tishlar“), Husayn Boyqaro (Uygʻun, I.Sultan, „Alisher Navoiy“), Kassio (U.Shekspir, „Hamlet“), Jon Robertson (Yu. Krotkoye, „Jon – tinchlik askari“), Abdusalom (E.Vohidov, „Oltin devor“) kabi yaratgan obrazlarida tashqi qiyofasiga, qahramonlarning xattiharakati, yurishturishiga, nutk, iga katta eʼtibor bergan. Sahna nutqidagi mahorati tufayli u koʻp yillar N.Rahimov bilan „Tabassum“ radiojurnalini olib borgan. Rejissyor sifatida milliy teatrda „Burgutning parvozi“ (I.Sulton; I.Bersenev bilan hamkorlikda), „Kechirilmas gunoxlar“ (I. Oʻktamov), „Shamsiqamar“ (M. Abliyev), „Turkiya haqida hikoya“ (N.Hikmat; A.Ginzburg bilan hamkorlikda) spektakllarini saqnalashtirgan. Turdiyev kinoda ham esda qolarli obrazlar yaratdi (Rais, „Stadionda uchrashamiz“; Qodirqul mingboshi, „Boy ila xizmatchi“; Beklarbegi, „Furqat“ va boshqalar)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 
 Amin Turdiyevga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Turkum:O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1978-yilda vafot etganlar
Turkum:13-martda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston rejissyorlari
Jonsaid Turdiyev

Jonsaid Turdiyev (1954-yil 20-iyun, Toshkent viloyati, Boʻka tumani – 2023-yil 21-oktyabr) – ishlab chiqarish novatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1998).

 Mehnat faoliyati 

Mehnat faoliyatini 1970-yilda Olmaliq shahridagi 14-avtobazada avtosozlovchi, haydovchi boʻlib ishlashdan boshlagan. 1973—75-yillarda harbiy xizmatda boʻlgan. 1975-yildan boshlab Olmaliq kon-metallurgiya kombinatining „Qalmoqqir“ konida dastlab ekskavator mashinisti yordamchisi sifatida ishlaydi. 1982-yilda mashinistlik kursini tugatgach, 8 kubometr hajmli ekskavator mashinisti boʻlib ishlay boshladi. Mehnatsevarligi tufayli ish rejasini muntazam oshirib bajarishga erishdi. U texnika-energetika resurslarni tejamkorlik bilan ishlatishda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi, oʻz ekskavatori xizmat vaqtini 12 yildan 18 yilga uzaytirishga erishgan, koʻplab ekskavatorchi shogirdlar yetishtirgan.

 Mukofotlari 
1998-yilda Jonsaid Turdiyevga Oʻzbekiston Qahramoni unvoni hamda „Oltin Yulduz“ medali bilan mukofotlangan.

 Vafoti 

Jonsaid Turdiyev 2023-yil 21-oktyabr kuni vafot etdi.
Turin

Turin — Italiyaning shimoliy qismidagi shahar, Po daryosi boʻyida. Pyemont viloyati va Turin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 857,4 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazi. Sanoatida "FIAT" konserni yetakchi oʻrinda. Mamlakatda ishlab chiqariladigan avtomobillarning 90%, traktorlar, samolyot, aviamotor, temir yoʻl va elektrotexnika jihozlari ishlab chiqariladi. Shuningdek, qishloq xoʻjaligi. mashinalari, aniq mexanika va optika, radioelektronika, harbiy sanoatlar rivojlangan. Qora va rangli metallurgiya, kimyo, rezina, farmatsevtika, poligrafiya, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet (15-asr), sanʼat, arxeologiya va boshqa muzeylar, kartinalar galereyasi, Xalqaro avtomobil va texnika salonlari bor. Turin —Italiyada modali kiyimlar tikish markazi.

Shaharga mil.av. 29—28 yillarda rimliklarning harbiy istehkomi sifatida qishloq oʻrnida asos solingan. 1720—1860-yillarda Sardiniya qirolligi, 1860—65 yillarda Italiya qirolligi poytaxti. T.da antik davr, oʻrta asrlarga oid va Uygonish davri meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 

Turkum:Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Italiya shaharlari
Turk (etnik guruh)

Turk — oʻzbeklar tarkibidagi etnik guruhlardan biri. T. 4 yirik qabila (turk, musobozori, kaltatoy va barlos)dan iborat boʻlgan. 6—16-asrlarda hozirgi Oʻzbekiston hududiga kelib joylashgan. Qad. va oʻrta asrlardagi turkiy qabilalarning qoldiqlaridan tarkib topgan. T. tarkibiga turklashgan moʻgʻul qabilalarning ayrim guruxlari ham kirgan. Ular, baʼzan, chorvachilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullangan. Burun T.lar moddiy va maʼnaviy jihatdan boshqa oʻzbek guruhlaridan farq qilmasada, ayrim urfodatlari va xoʻjalik faoliyati bilan ajralib turgan. 20-asrning boshlarida T.larning koʻpchiligi togʻlardan vohalarga koʻchib tushganlar. Ular Buxoro xonligi hududida, Samarqand viloyati, Fargʻona vodiysida joylashgan, ayrim guruxlari esa Oʻratepa, Jizzax yaqinida va Toshkent vohasida yashaganlar. T. qabilalari Yaxsuv, Qizilsuv daryolari vodiylarida, Xonaqodaryo, Kofirnihon daryolarining yuqori qismida, Zarafshon togʻining gʻarbiy yon bagʻrilarida, ayrim guruxlari esa Buxoro vohasida Shohrud daryosi boʻylab joylashgan. Barloslar Qashqadaryo, Surxondaryo va qisman Zarafshon vodiysiga oʻrnashgan. Musobozorilar Xonaqodaryo, Qarshi vohasi va Qashqadaryoning yuqori qismlarida, kaltatoylar esa, asosan, Surxondaryoda yashashgan.

 

Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkan ogʻo maqbarasi

Turkan ogʻo maqbarasi, Shodimulk ogʻo maqbarasi – Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1372). Shohizinda ansambli tarkibida. Amir Temurning opasi Turkan ogʻo vafot etgan qizi Shodimulk ogʻo (1370—71)ga atab qurdirgan. 1383-yilda Turkan ogʻoning oʻzi ham qizi yoniga dafn etilgan. Maqbara (8,65x9,85 m) bir xonali, gumbazi qobirgʻali, tashqi tomonlari bezaksiz. Peshtogʻi va ichki tomoni sirkori gʻishtchalar, oʻymakor sirli parchin bezaklari feruza rangda nafis bezatilgan. Ichkarisidagi izora va namoyonlari, gumbazi serhasham bezaklarga boy. Shipi 8 boʻlakka boʻlinib, 8 qirrali yulduzchalar ichi naqshlar bilan toʻldirilgan va har biriga alohida turunj ishlangan. Mukarnaslar yuzasi va peshtoq ustunida samarqandlik Shamsiddin, Badriddin va buxorolik Zayniddin ustalarning nomlari yozilgan. Maqbara 1954-yilda ilmiy oʻrganilib, taʼmirlash ishlari olib borilgan. Maqbarada XIV—XV-asrlardagi xalq ustalarining meʼmorlik va naqqoshlikda erishgan yutuklari yuksak mahorat ila aks etgan.
 Tavsifi 
Turkan ogʻo maqbarasi Amir Temur tomonidan Shohizindada qurilgan birinchi inshoot hisoblanadi. 1371-yil 29-dekabrda 11 yoshida vafot etgan Shodimulk ogʻo maqbaraga dafn qilingan.

Maqbarada naqsh va yozuvlar bitilgan. Yozuvlarning birida shunday soʻzlar qayd etilgan:

 Ichki qismi 
Shodi Mulk ogʻo maqbarasining ichki qismi dabdabali bezaklari bilan ajralib turadi. Poldan gumbaz qismiga qadar boʻyalgan mayolika va oʻyilgan sirlangan terakota bilan qoplangan.
Mayolika koʻk rang bilan uygʻunlashgan.
Maqbara tagida, yertoʻlada shimoldan janubga qarab choʻzilgan ikkita dafn xonasi (arxeologik jihatdan oʻrganilmagan) joylashgan. Biri, maqbara markazida, oʻlchamlari – 2,5×1,2 m; ikkinchisi, gʻarbiy devor yaqinida, oʻlchamlari – 1,5 × 3,6 m. Xonalarning balandligi taxminan 1,3-1,4 m. Ichkariga kirilgandan soʻng yoʻl koridor boʻylab taxminan 1,2-1,5 m ga koʻtarilgan. Ichki qismga kiraverishda bino eshigida uch yoki toʻrtta zinapoya mavjud.

Bino ichki va tashqi tomondan sirkor gʻishtchalar, oʻymakor sirli parchinlar bilan yuqorida nomlari keltirilgan ustalar tomonidan jimjimador naqshli, serjilo feruza rangga moyil qilib bajarilganini P.Zohidov oʻz tadqiqotlarida maʼlum qiladi.

Shodimulk ogʻo maqbarasining peshtoqida joylashgan oʻymakor va sirkor naqshlar orasida binoni barpo etgan ustalarning nomlari „Amali ustod Shamsiddin“, „Amali ustod Badriddin“, „Amali Zayniddin binni Shamsiddin Buxoriy“ koʻrinishida saqlanib qolgan.

 Galereya 

 

 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Samarqand maqbaralari
Turkash xoqonligi

Turkash xoqonligi — ilk oʻrta asr turkiy davlatlaridan biri (699— 766). 7-asrning oxirida Gʻarbiy Tyanshanda koʻchib yurgan turkash qabilalarining boshligʻi Uchelig (699—706), Yettisuvdagi Tan imperiyasi gumashtasi Xusrav Burishodni quvib chiqardi va Chochdan Jungʻoriyagacha oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Natijada yangi turkiy davlat tashkil topdi. Uchelig 2 qarorgohga asos soldi. Biri Navokat sh. Chu daryosi boʻyida, ikkinchisi Kungut sh. Ili daryosi boʻyida joylashgan edi. Davlat 20 tuman — tutuqlnkdan iborat edi. Har birini hokim — tutuq boshqarardi. Uchelig gʻarbiy turklar hukmdorlarining sobiq „oʻn oʻq eli xoqoni“ unvonini qabul qildi. u „turkash xoqon“ unvonini ham joriy etdi. Turkash xoqonlari oʻz tangalarini zarb qilganlar. 711—715 yillarda Turkash xoqonligi Sharqiy Turk xoqrnligiga qaram boʻlib turdi. 715 yil Suluk Chobishchurxoqon (715—737) davlat mustaqilligini qaytadan tikladi. U asosan, bosqinchi arab qoʻshinlari bilan urushlar olib borishga majbur boʻlgan. Uning vafotidan keyin (737) Turkash xoqonligida „sariq“ va „qora“ turkash qabilalari oʻrtasida oʻzaro urushlar boshlanib ketgan va 766 yil davlat qarluqlar tomonidan tugatilgan.

 Adabiyot 
 Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; Istoriya Vostoka, T., 1995.

 

Turkum:Turkiy davlatlar
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Qirgʻiziston tarixi
Turkashlar

Turkash (Turgash, Turgesh) — ilk oʻrta asr turkiy xalqlaridan biri. 

Qozogʻistonlik tarixchi Y. A. Zuyevning fikricha, turkashlarning qadimgi ajdodlaridan birini yuyechji qabilalari tashkil qilgan. Turkashlar toʻgʻrisida ilk maʼlumotlar VII asrning 2-choragidan uchraydi. Ular, asosan, Yettisuvda yashagan. Bu davrda turkashlar Gʻarbiy Turk xoqonligi hududida yashagan dulu qabilaviy ittifoqiga kirgan. VII asrning oxirida turkashlar oʻz davlati — Turkash xoqonligini barpo etdi. Turkashlar 2 katta guruh — qora va sariqlarga boʻlingan. Ular oʻrtasida vaqt-vaqti bilan oʻzaro kelishmovchiliklar boʻlib turgan. Gardiziyning maʼlumotiga qaraganda, turkashlar 2 urugʻ: tuxsi va azlarga boʻlingan. 766-yil qarluqlar kuchayib Turkash xoqonligini tugatdilar va turkashlarning asosiy qismini oʻzlariga boʻysundirdilar. Turkashlarning qolgan qismi uygʻurlarga qaram boʻldi. L. N. Gumilyovning fikricha, bu voqeadan soʻng turkashlar xalq sifatida tugatildi. Ularning bir qismi qarluq nomini qabul qildi, qolgani esa uygʻurlar tarkibiga singib ketdi. Ammo, shuni taʼkidlab oʻtish kerakki, turkashlarning nomi IX asrda ham da uchraydi. Az va tuxsi urugʻlarining nomi esa keyingi asrlarda ham da tilga olingan. Ularning bir qismi Toshkent vohasi va Zarafshon vodiysida mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

 
 Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963; 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
 Zuyev Yu.A., Ranniye tyurki: ocherki istorii i ideologii, Almati, 2002.
 Azim Malikov

 

Turkum:Turkiy xalqlar
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Markaziy Osiyo xalqlari
Turkum:Oʻzbek qabilalari
Turkum:Oʻzbek urugʻlari
Turkiston (maʼnolari)

Turkiston:

 Turkiston — Yevropaning oʻrta asr tarixiy-geografik da uchraydigan nomi.
 Turkiston (shahar) — Qozogʻiston Respublikasidagi shahar.
 Turkiston (viloyat) — Qozogʻiston Respublikasidagi viloyat.
 Turkiston (gazeta) — „TURKISTON“ — ijtimoiy-siyosiy gazeta.
 Turkiston general-gubernatorligi — Rossiya Imperiyasining maʼmuriy-hududiy birlik.
 Turkiston saroyi — Toshkent shahridagi sanʼat saroyi.
 Turkiston (metro bekati) — Toshkent metropoliteni bekatlaridan biri.
Turkiston (gazeta)

„Turkiston“ — ijtimoiy siyosiy gazeta. Muassasi: Oʻzbekiston Respublikasi „Kamolot“ yoshlar ijtimoiy harakati. 1-soni 1925-yil 8-fevralda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetaning 51-soniga ilova tarzida chop etilgan. 1925-yil 18-apreldan „Yosh leninchi“ nomi bilan Oʻzbekiston L KSM tashkilot byurosining organi sifatida haftada 1 marta (8000 nusxada) mustaqil chiqa boshlagan. 1992-yil 1-yanvardan hozirgi nomda. 1929—35-yillar nomuntazam, 1936—66-yillarda haftasiga 3 martadan chiqqan. Gazeta 1929—30 yillarda Samarqandda nashr etilgan. „Turkiston“ ning gazetasi. sifatida shakllanishida tashkilotchilardan Vladimir Glazkov, Ergash Bayxonboyev, qalamkashlar Komiljon Alimov, Ayub Aʼzamov, Ziyo Sayd, Abdusalom Niyozov hamda oʻzbek erlar bilim yurtining talabalari va boshqa ijodkorlarning hissasi katta boʻlgan. Sahifalarida oʻzbek adabiyotining taniqli namoyandalari Gʻafur Gʻulom, Mirtemir, Gʻayratiy, Yashin, Uygʻun, Hamid Olimjon, Ziyo Sayd, Nazir Safarov, Oydin, Anqaboy va boshqalarning sheʼr, hikoyalari tez-tez chiqib turgan.

Ikkinchi jahon urushi yillarida gaz.ning chiqishi vaqtincha toʻxtatilgan. 1946-yildan yana nashr etila boshlagan. „Turkiston“ga turli davrlarda Bois Koriyev (Oltoy), Akmal Poʻlat, Sotvoldi Yoʻldoshev, Gʻani Jahongirov, Abdulazal Vahobov, Rustam Shogʻulomov, Jabbor Razzoqov, Gʻaffor Hotamov, Abduqodir Niyozov va boshqa muharrirlik qilishgan. Gazetada Oʻzbekiston yoshlari bilan bogʻliq muammolar va ular erishgan yutuqlar haqida maqolalar berib boriladi. 2003-yil iyunda „T.“ va „Molodyoj Uzbekistana“ gazetalarining birlashgan taxririyati yuzaga kelgan. Adadi 17000 (2004).

 

Turkum:Gazetalar
Turkiston albomi

"Turkiston albomi" - fotosuratlar va rangli rasmlardan tuzilgan albom. Turkiston general-gubernatori K.P.Kaufman topshirigʻiga binoan, etnograf, sharqshunos olim A.L.Kun (1840—88) tomonidan 1871—72 yillarda tayyorlangan.

"Turkiston albomi" 447 kartoshsh varaq boʻlib, 1262 fotosuratlar va boʻyalgan rasmlardan tuzilgan. Etnografiya, hunarmandchilik, arxeologiya va tarix boʻlimlaridan iborat. "Turkiston albomi"da 19-asrning 2yarmidagi hunarmandchilik; xoʻjalik , urfodat va turli marosimlarni oʻtkazish, oʻzbeklarning antropologik tiplari, shahar va qishloq hayoti, shaharlar, vodiylarning manzaralari aks ettirilgan. Aksariyat tasvirlarda mahalliy xalqni vahshiy va oʻta qoloq qilib koʻrsatish maqsadi yaqqol seziladi. "Turkiston albomi" 7 nusxada tayyorlangan. Bir nusxasi Oʻzbekiston milliy kutubxonasining noyob kitoblar boʻlimida saqlanadi.

 
 Туркестанский альбом. Часть историческая. 1871-1872. Ташкент: Тип. Туркестанского губернатора, 1872

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi

Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi - Turkiston oʻlkashunoslari tomonidan tuzilgan ilmiyjamoatchilik tashkiloti. 1895-yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Asosiy vazifasi oʻlkadagi qad. yodgorliyutar, sharq qoʻlyozmalari, numizmatika va etnografiyaga oid materiallarni qayd qilish va hisobga olishdan iborat boʻlgan. Toʻgarak aʼzolari, shuningdek, qad. shahar xarobalarini tekshirib, dastlabki arxeologik qazish ishlarini olib borganlar. Turkiston oʻlkasining tarixi va maʼmuriy tuzumi boʻyicha oʻrta asr sharq qoʻlyozma i, xalq afsonalari, maqollari, matallari, urfodat, folklorga oid materiallarni toʻplagan. toʻgarak aʼzolari xalqimizning nodir qoʻlyozma va madaniyat boyliklarini Rossiyaga joʻnatishga ham koʻmaklashganlar. V. V. Bartold toʻgarak asoschilaridan boʻlib, uning faollaridan hisoblangan. Toʻgarak aʼzolari qatorida, shuningdek, M.S.Andreyev, A.A.Divayev, N.S.Likoshin, N.G.Mallitskiy, N.P.Ostroumov, A.A. Semyonov va boshqa bor. Toʻgarak 1917-yil tarqalib ketgan.
Turkiston viloyati (Rossiya imperiyasi)

Turkiston viloyati - tarixiy maʼmuriyhududiy birlik. Oʻrta Osiyoni Rossiya bosib olishi jarayonida, 1865-yil 2 fevr.da tashkil qilingan. Hududi dastlab Qoʻqon xonligidan bosib olingan yerlar (Sirdaryoning oʻrta oqimidagi yerlar, Qozogʻistonning jan. tumanlari hamda Qirgʻizistonning shim. hududlari) dan iborat boʻlgan. 1865-yil 6 avgustda Turkiston viloyatini boshqarish toʻgʻrisida Muvaqqat nizom eʼlon qilingan va viloyatning harbiy va fuqarolik ishlarini boshqarishOrenburg generalgubernatoriga topshirilgan. Turkiston viloyati maʼmuriy jihatdan 3 ga: 1) oʻng qanot yoki Sirdaryo tumani (Aralsk, Gʻazali, Qizil Oʻrda shaharlari bilan birgalikda); 2) markaz (Turkiston va Chimkent tumanlari) va 3) soʻl qanot Avliyoota (hozirgi Taroz), Marki, Pishpak (hozirgi Bishkek), Toʻqmoq sh.lari joylashgan hududlar ga boʻlingan. 1865-yil 16 iyunda Toshkent va uning atrofidagi yerlar "Toshkent tumani" nomi bilan Turkiston viloyatiga qoʻshib olindi va Toshkent shahri Turkiston viloyatining maʼmuriy markaziga aylandi. 1866-yil oxirlarida esa Erjar va Zomin boʻlimlari hamda Xoʻjand (hozirgi Sugʻd viloyati) va Jizzax tumanlari tashkil qilinib, ular ham Turkiston viloyati tarkibiga kiritildi. Podsho amaldorlari Turkiston viloyatining tashkil qilinishini vaqtincha tadbir deb hisoblab, uning chegarasini rasmiy ravishda belgilamagan edi. 1867-yildan Turkiston viloyati Turkiston generalgubernatorligi tarkibiga kiritildi.
Turkiston viloyatining gazeti

Turkiston viloyatining gazeti  – Turkistonda 1870-yilda rus istilochilari tomonidan nashr etilgan mahalliy tildagi ilk bosma gazeta. Turkiston general-gubernatorligining nashri. „Turkestanskiye vedomosti“ gazetasining oʻzbekcha varianti. Dastlab shu gazetaga ilova tariqasida chiqarilgan. 1883-yildan mustaqil ravishda chiqa boshlagan. „Turkiston viloyatining gazeti“ birmuncha vaqt (1872-yil iyulidan 1873-yilning fevraliga qadar) Peterburgda nashr etilgan. 1885-yildan gazetining bir tomoni „Turkestanskaya tuzemnaya gazeta“ nomida rus tilida chiqqan. Faoliyati 1917-yilda toʻxtatilgan. „Turkiston viloyatining gazeti g.“ga 1871—1883-yillarda generalgubernator tarjimoni Shohimardon Ibrohimov, 1883-yil boshlarida Muhammadhasan Chanishev, 1883-yil oʻrtalaridan 1917-yilga qadar N. P. Ostroumov muharrirlik qilgan. Sahifalarida podsho Rossiyasining Turkistondagi mustamlakachilik siyosati targʻib qilingan, mahalliy aholini „oq podsho“ va uning Turkistondagi amaldorlari amrfarmonlarini soʻzsiz bajarishga undalgan. Get.dada rasmiy materiallardan tashqari, paxtachilik, ipakchilik haqida, fan, texnika, adabiyot va sanʼatga doir materiallar ham eʼlon qilingan. Get.dada Sattorxon Abdugʻafforovning siyosiy publitsistik makrlalari, Furqat va Muqimiing t maʼrifatga undovchi sheʼrlari va hajviy asarlari chop etilgan. Shuningdek, rus yozuvchilari I. A. Krilov, A. S. Pushkin, N. V. Gogol, I. S. Turgenev, L. N. Tolstoy asarlaridan ilk tarjimalar bosilgan.

„Turkiston viloyatining gazeti g.“ 500—700 nusxada nashr etilgan. „Turkiston viloyatining gazeti g.“ nusxalari Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasida va Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivida saqlanadi. Gazetasidagi materiallar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Turkiston xalklari hayoti, madaniyatini oʻrganishda muhim manba sanaladi.

LA.Avsharova M. N., 18701917-yillarda Turkistonda rus vaqtli matbuoti, T., 1959; Ernazarov T. E., Turkistondavaqtli matbuot (1870—1925),T., 1959; Ernazarov T. E., Akbarov A. I., Istoriya pechati Turkestana, T., 1976; Abduazizova N., Turkiston matbuoti tarixi (1870—1917), T., 2000.

Turkum:Gazetalar
Turkiston saroyi

thumb|250px
Turkiston saroyi — Toshkentdagi Mustaqillik maydoni shimolida Anhor boʻyidagi konsert zali binosi. Dastlab "Turkiston" kinokonsert zali deb nomlangan (1992, meʼmorlari Yu.Xaldeyev va F. Tursunov), keyinchalik yozgi teatr sahnasi (1993, meʼmori V.Akopjanyan) da xalq anʼanaviy bayramlari, teatrlashtirilgan tomoshalar oʻtkazilishi munosabati bilan hozirgi nomi bilan yuritila boshlagan.

Bino oldidagi keng sahnli maydoncha koʻkalamzorlashtirilgan. 3 pogʻonali, marmar bilan krplangan favvoralar ishlangan hamda humo qushi tasviri tushirilgan (rassom B.Jalolov eskizi) yodgorlik oʻrnatilgan. "T."s.ga zinapoyalar orqali koʻtariladi. Bosh tarzi muqarnas bezakli. Binoning pastki qavatida kassa, texnik xizmat xonalari joylashgan.Vestibyulga kiraverishda Turkistonning tarixiy shaharlari panoramasi havo rangda, baʼzi qismlari sariq rangda aks ettirilgan. Yirikyirik qilib taxlangan qizil marmar tosh sirli sopol idishlar, oʻsimliklar bilan uygʻunlashtirilgan holda foyening chap qanotida dam olish burchagi tashkil qilingan. 2kavat vestibyul yon oynasidan B.Jalolovning "Umar Xayyom tushlari" asari oʻrin olgan. Tomosha zali muqarnaslar, ganchkori bezaklar, tuxumsimon gumbaz va kundal naqshlar bilan pardozlangan.

Yozgi teatr (3200 oʻrinli) qad. teatr maydoniga xos uslubda qurilgan. Markaziy arena qurilmasi kiya tirgak va chambarak toj shaklida boʻlib, dorboz va kurashchilarning chiqishlari uchun, zamonaviy tomosha va konsertlar uchun moslashtirilgan. Yirik oʻlchamli yorugʻlik texnikasi va akustik jihozlar, maxsus meʼmoriy qurilmalar bilan jihozlangan. 200 oʻrinli qahvaxonasi bor.
 

Turkum:Binolar
Turkum:Toshkent shahridagi madaniyat tashkilotlari
Turkiston toʻplami

"Turkiston toʻplami", Oʻrta Osiyo va xususan Turkiston oʻlkasiga oid asar va maqolalarning Turkiston toʻplami" — Oʻrta Osiyo tarixi, etnografiya, iktisodi, botanikasi, arxeologiyasi, geologiyasi, xalqning turmushi va madaniyatiga oid noyob bibliografik asar.

Oʻrta Osiyo haqidagi alohida kitoblar, gaz. va jurnali qirqimlaridan tuzilgan boʻlib, jami 594 jilddan iborat. Uning 1867—87 yillarga oid materiallarni oʻz ichiga olgan 416 jildi bibliograf VM.Mejov tomonidan tayyorlangan. U matbuotda Oʻrta Osiyo hakida eʼlon qilingan barcha maʼlumotlarni kiritishga harakat qilgan. Toʻplamni nashr etish nshlari 1888-yilda Turkiston maʼmuriyati koʻrsatmasi bilan toʻxtatilgan, faqat 1907-yilga kelib davom ettirilgan.

"Turkiston toʻplami"ning davomini tuzishga Oʻrta Osiyo haqidagi boʻyicha mutaxassis N.V. Dmitrovskiy, etnofaf A.A.Divayev, Turkiston xalq kutubxonasining mudiri I.P.Zikov, sharqshunos olim Yu.F.Bonch-Osmolovskiylar jalb etilgan. Ular hamkorligida (asosan, gaz. materiallaridan iborat) toʻplamning yana 127 jiddi tuzilgan. Bibliograf va kutubxonashunos A.A. Semyonov 1911—16 ylarda "Turkiston toʻplami"ning 48 ta jiddini tuzdi. Bu toʻplam tuzilish jihatdan ilgarigilardan yuqori turadi. Bibliograf Ye.K.Betger tahriri ostida 1939-yil "Turkiston toʻplami"ning soʻnggi 3 jiddi tuzilgan.

Bu jildlar M.A.Terentyevning 1917-yilgacha tayyorlangan "Oʻrta Osiyoning bosib olinishi tarixi" asari, uning xarita va planlaridan tashkil topgan. "Turkiston toʻplami"ning hamma jildlarida mualliflar tomonidan alifboli koʻrsatkich tuzilgan. "Turkiston toʻplami" Oʻrta Osiyoga doir koʻp tadqiqotlar uchun muhim manba boʻlib xizmat kidali. Toʻplamning barcha jildlari Oʻzbekiston milliy kutubxonasi fondida saqlanadi.

 Adabiyot 
 Mejov V.I., Bibliografiya Azii, 1—2j.lar, T., 198194.

 

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkiston-Sibir temir yoʻli

thumb|Turkistonsibir temir yoʻli
Turkistonsibir temir yoʻli, Turksib — „Qozogʻiston temir yoʻllari“ kompaniyasiga qarashli temir yoʻl Qozogʻistonning sharqiy kismi boʻylab Semey (shim.da)dan Olmaota orqali Lugovaya (jan.da) styasigacha davom etadi. Uzunligi 1452 km. 1927—31 yillarda katta iqtisodiy va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan eng yirik umumxalq qurilishlaridan biri tarzida barpo etilgan (qidiruvloyiha ishlari 1906—07 yillarda olib borilgan). Turksib Lugovaya—Aris temir yoʻl tarmogʻi orqali Oʻzbekiston temir yoʻllari bilan, SemipalatinskNovosibirsk temir yoʻl tarmogʻi orqali Gʻarbiy Sibir temir yoʻl bilan bogʻlanadi. Turksib orqali Novosibirskdan Arisga qadar yoʻlning uz. 2531 km, bu Chelyabinsk va Orenburg orqali oʻtgan eski yoʻldan 1000 km qisqa. Turksib gʻalla, yogʻoch va koʻmirga boy Sibirni Janubiy Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoning paxtakor mintakalari bilan bogʻladi, bu mintaqada paxtachilikni rivojlantirishga, shuningdek, Markaziy Osiyo respublikalarini yogʻoch, kumir, don bilan taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etgan edi.
 Yana qarang 
 Turksib (film)
Turkman (urugʻ)

Turkmanlar — hozirgi Turkmaniston hududida yashovchi T. xalqidan til, antropologik tuzilishi va etnik tarkibi bilan farq qilgan. Oʻzbek T.lari keyingi ming yillar davomida Nurota togʻ etaklarida shakllangan. T. 2 katta guruh (yigirma toʻrt ota va besh ota manqishlov)ga, bu guruhlar ham, oʻz navbatida, bir necha qabila va urugʻlarga boʻlingan. T.lar savdo , , , zargarlik,chorvachilik, dehqonchilik bilan shugʻullanganlar.Turkman urug'i baʻzi ga ko'ra Kaspiybo'yi yerlaridan XVIII asrda koʻchib kelgan Turkman urugʻining bir qismi Navoiy viloyati Nurota tumanida yashaydi ulardan Boʻgʻajil Turkman boʻlib ular hozirgi vaqtda Nurota shahri va uning atrofida istiqomat qilib kelmoqdalar va Nurota tuman Qizilcha Choʻpon obod qishlogʻlarida esa Qora Turkman (Jadir)lar ham yashaydi.
Turkmaniston-Xuroson togʻlari

Turkmaniston-xuroson togʻlari — Eronnint shimoli-sharqiy va Turkmanistonning janubiy qismidagi togʻlar, gʻarbda Elburs va sharqda Paropamiz toglari oraligida. Uz. 600 km dan ziyod, eni 250 km. Bal. 1500–2500 m, eng baland joyi 3314 m (Kengzoshk choʻqqisi). Atrek va Koshafrud daryolarining boʻylama choʻzilgan vodiy va soyliklari T,Turkmaniston-Xuroson togʻlarini Kopetdogʻ va Nishopur togʻlarita boʻlib yuborgan. Janubida Alp geosinklinal oblastining shimoliy chekkasini tashkil etadi. T.Turkmaniston-Xuroson togʻlari OlatogʻBinalud megantiklinoriysi, KuchanMashhad pliotsenantropogenning yotqiziklar qoplagan bukilmasi va Kopetdogʻ megantiklinoriysi mavjud boʻlgan yoysimon palaxsaliburmali sistemasidan iborat. Alpgacha boʻlgan asosi tokembriyning geosinklinal metamorfik jinslaridan, paleozoyning subplatforma va yuqori paleozoyning effuzivchoʻkindi formatsiyalaridan tuzilgan. T.X.T. seysmik faol zonada. Foydali qazilmalardan toshkoʻmir, polimetall rudalar, qurilish materiallari, togʻ etaklarida gaz konlari topilgan.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Osiyo
Turkon xotun

Turkon xotun (asli Terkan „oliy nasabli“, „zodagon oilaga xos“, „xotun“ — malika) (? — 1232/33. 18/6.10) — Anushtegin asos solgan xorazmshoxlar sulolasining soʻnggi hukmdori Alouddin Muhammad xorazmshoh (1200—1220)ning onasi. Juvayniyning taʼkidlashicha, Turkon xotun qangʻli urugʻidan boʻlgan xoni Aqran (Jonkishi)ning qizi edi. Tarixiy da taʼkidlanishicha, Sulton Muhammad hukmronligi davrida Turkon xotun saltanat ishlarida yetakchi mavqeni egallagan, uning farmoyishlari va maslahatlari oʻgʻli tomonidan soʻzsiz bajarilgan. Turkon xotunning rahnamoligida saroy ahli, zodagonlar bir necha guruhga boʻlinib, oʻzaro adovat qilganlar. Kipchoqlardan tashkil etilgan oliy martabali sarkardalar Turkon xotun bilan yaqin boʻlib, aksariyat saroyda sultonga qarshi boʻlib turgan bironbir guruhga boshchilik qilganlar. Saltanat ishlari deyarli Turkon xotun tomonidan boshqarilgan. Koʻp hollarda Muhammad xorazmshox. tarafidan eʼlon qilingan hukm va farmoyishlar Turkon xotun tomonidan hech qanday asossiz, kengashsiz bekor qilinar edi. Juvayniyning yozishicha, Gurganch (Urganch) Turkon xotunning xos poytaxti hisoblangan, uning xos saroyi va iqtosi mavjud boʻlgan. Turkon xotun nafaqat sulton, balki moliyaviy ishlar, arkoni davlat va saroy amaldorlari ustidan ham hukmronlik qilgan.

Ibn al-Asirning qayd etishicha, Turkon xotun 1220-yil Ilol maqbarasida moʻgʻullarga asir tushadi va xizmatkorlari bilan birgalikda Toliqonda turgan Chingizxon huzuriga yetkaziladi. Asirlar safida boʻlgan vazir Nosiruddin Hazoraspiy qattiq qiynoklarga solinadi va sultonning farzandlari qatori qatl etiladi. Moʻgʻuliston tomon otlangan Chingizxon bir necha kun Samarqandda toʻxtashga qaror qiladi hamda Turkon xotun va sultonning omon qolgan xotinlariga xorazmshoxlar saltanati uchun aza ochish, yaʼni moʻgʻul askarlari oldiga chiqib baland ovoz bilan yigʻlashni buyuradi. Chingizxon koʻrsatmasiga binoan, Avval uni Qoraqurumga keltirilgan Turkon xotun qashshoqlikda umr kechiradi va shu yerda vafot etadi.

 Adabiyot 

 Shixab adDin Muhammadan — Nasavi, Jizneopisaniye Sultana Djalal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.
Turkum:1150-yilda tugʻilganlar
Turkum:1233-yilda vafot etganlar
Turkum:Mongoliyada vafot etganlar
Turkum:Anushteginiylar
Turkum:Xorazm hukmdorlari
Turksanf

Turksanf — Turk xoqonligining gʻarbiy qismi (Orolboʻyi) noiblaridan biri. U Turk xoqonligi asoschilaridan biri Istami xoqonning oʻgʻli boʻlib, xitoy yilnomalarida Tanxon, Vizantiya ida T. shaklida kayd etiladi.
Turku

Turku yoki Abo — Finlandiyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. TurkuPori lyanining maʼmuriy markazi. Aholisi – 172,1 ming kishi (2000). Boltiq dengizining Botnik qoʻltigʻi sohilidagi port. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Turkudan Shvetsiyaga parom qatnaydi. Mamlakatning savdosanoat va madaniy markazi. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik, elektronika), toʻqimachilik, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzeylar bor. Turku 12-asr oʻrtalarida finlarning shvedlar egallagan savdo qishlogʻi oʻrnida bunyod etilgan. Turku haqidagi ilk yozma maʼlumotlar 1154-yilga oid arab ida uchraydi. 13-asr oʻrtalaridan 1809-yilgacha shvedlar maʼmuriyati markazi. 1809—12 (amalda 1819-yilgacha) Turku — Finlandiya Buyuk knyazligi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan roman sobori (13 — 15-asrlar) va qasr (1280, 16—17-asrlarda qayta qurilgan) saqlangan.
Turkum

Turkum (genus):

 1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya. Zoologiyadagi urugʻ botanikadagi T. ga toʻgʻri keladi. Masalan, doʻlananing (Crataegus) har xil (sariq, qizil va boshqalar) doʻlanalar T. iga birlashtiriladi. T.ning ilmiy nomi bitta lotincha soʻz bilan yuritiladi. T.lar bitta, bir nechta, oʻnlab, hatto yuzlab turlardan tashkil topadi. Har bir T. (urugʻ) biror oila tarkibiga kiradi. 
 2) zoologiyada hayvonlar sistematikasidagi taksonomik kategoriya, bir necha oilani birlashtiradi. Sistematikada koʻpincha T. sinflarga bevosita emas, balki oraliq (ustturkum, infra sinf, kenja sinf) orqali birlashtiriladi.

 Yana qarang 

 Urugʻ (zoologiya)

Turkum:Taksonlar
Turna (yulduz turkumi)

Turna (lot. ) — osmonning Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Uning yulduzlari tutashtirilganda uchayotgan turnani eslatgani uchun shunday nom olgan. U Janubiy baliq, Mikroskop, Feniks va Hindiy yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekiston hududida uning asosiy qismi, janubida atigi 10—15° gacha koʻtariladi va shuning uchun ham yaxshi koʻrinmaydi. T.da oddiy koʻz bilan hammasi boʻlib 30 ga yaqin yulduzni koʻrish mumkin. 

 

Turkum:Yulduz turkumlari