Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Sassiqqoʻngʻizlar

Sassiqqoʻngʻizlar (Carabidae) -yirtqich qoʻngʻizlar kenja turku miga mansub qoʻngʻizlar oilasi. 20 mingdan ortiqturi maʼlum. Uzunchoq tanasining uz. 2–3 mm dan 50–80 mm gacha. Rangi, odatda, qora, metallsimon tovlanadi. Moʻylovi qilsimon yoki ipsimon; oyoklari yuguruvchi, panjalari 5 boʻgʻimli. Koʻpchilik yer ustida yoki tuproqning yuza qatlamlarida yashaydi. Tunda faol. Lichinkalari tuproqsa yashaydi. S. koʻpgina qishloq xoʻjaligi zararkunandalari (hasharotlar, mollyuskalar, shilliqlar, chuvalchanglar, tunlam qurtlari va boshqalar) bilan oziqlanib, ular sonini tartibga solishda samarali natija beradi. Saprofog (oʻsimlik qoldiqlari bilan oziqlanuvchi) S. tuproq hosil boʻlish jarayonida faol ishtirok etadi. Baʼzi S oʻsimlikxoʻr (fitofag) boʻlib, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklariga zarar yetkazadi. Oʻrta Osiyoda 40 dan ortiq turi uchraydi, jumladan, eng koʻp tarqalganlari: Bembidon guadripustulatum, V. almum, Tachys angustulus, Tachyura tetraspila, Colosoma daserticola, C. auropunctatum drungaricum, Broscus punctatus, Pterostichus cupreus va boshqa Biologik qarshi kurash tizimida tangaqanotlilarga Colosma va Pterostichus; koʻk qurt (kuzgi tunlam) va boshqa tunlamlarga Broscuspunctatus va V. semistriatus urugʻining vakillaridan, toq ipak qurtga qarshi Colosoma vusorpapgadan foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sati

Sati — hindlarning xurofiy odati. Unga koʻra, beva ayollar vafot etgan eri bilan birga oʻtda kuydirilgan. J. Neru yozishicha, bu odat qad. skif qabilalarida urf boʻlgan. Qad. sanskrit qonunlari S.ni rasman qoralagan. Akbar uni man etishga astoydil harakat qilgan. Hind maʼrifatchisi va faylasufi Ram Moxan Roy (1772—1833) va Bengaliya jamoat arbobi Dvarxant Tagor S.ni qonun yoʻli bilan bekor qilishga erishdilar (1829). Hindiston Respublikasining konstitutsiyasiga binoan, eski qad. xurofotlar qatorida S odati ham mutlaqo qonunga zid deb eʼlon qilingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Satin

Satin (frans. satin) — paxta ipi yoki kimyoviy toladan toʻqiladigan gazlama. Xuddi atlasta oʻxshab toʻqiladi, lekin atlasning oʻngiga tanda iplari koʻproq chiqib turadi, yaʼni S.ning oʻngida arkok iplari koʻproq boʻladi. Har metr S.ning ogʻirligi —90—150 g. S. ayol va erkaklar koʻylagi, astarlik va boshqa uchun ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Matolar
Satira teatri

Satira teatri, Abdulla Qahhor nomidagi Respublika satira teatri – Oʻzbekistondagi yagona hajv teatri. Toshkent shahrida joylashgan. 1986-yil „Gap egasini topadi“ dasturi bilan ochilgan. „Tobutdan tovush“ (Abdulla Qahhor) teatrning birinchi spektakli. M.Xoʻjayev, X.Saʼdiyev, N. Otaboyevlar teatr tashkilotchilaridir. T.Sodiqov, L.Saʼdullayev, G.Saʼdullayeva, H.Musaboyev, Sh. Rasulov, Sh. Roʻzioxunov, A.Ibotulinalar teatrning birinchi aktyorlari. Hayotdagi salbiy illatlarni, shaxslar harakteridagi nuqson va kamchiliklarni fosh qilish va masharalash, yangilik va yaxshilikka undash teatr ijodining asosiy xususiyatidir. „Sabil qoddi“ (F.Musajonov), „Janjal“ (Shukrullo), „Mayiz yemagan xotin“ (A.Qaxdor asari asosida M. Boboyev asari), „Kulol va qaroqchi“ (Mehmon Baxti), „Afandi va azroil“ (Yu. Aliyev), „Temir xotin“ (Sh. Boshbekov), „Davlat bolalari“ (R.Muhammadjonov), „Oltin joʻja sarguzashtlari“ (V.Orlov), „Qovurilgan oʻrdak parvozi“ (Tafuk al Hakim, Toʻra Mirzo), „Oybolta va Toshpoʻlat“ (R.Qodirov, A.Qayumov), „Yolgʻonchi darkor“ (D.Psafos), „Adashganlar“ (T. Muhiddin), „Besh kunlik kuyov“ (Shuxrat), „YO shoh, yo Afandi, yo…“ (Sh. Azimzoda) va boshqa teatrda sahnalashtirilgan eng yaxshi spektakllardir. Teatr jamoasi teztez viloyatlarga chiqadi va spektakllardan tashqari teatrlashtirilgan satirik tomoshalar uyushtirib turadi. X. Saʼdiyev, E.Karimov, R. Karimova, B. Ixtiyorov, S.Devonov, T.Sodiqov, M.Nurmatov, Z.Ismoilova, A.Ibotulina, B.Umurzoqova, O.Egamberdiyeva, E.Joʻlliyev kabilar teatrning yetakchi aktyorlaridir. Badiiy rahbari va direktori – Mavlon XoʻjayevOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Toshkent shahridagi teatrlar
Turkum:Teatrlar
Satif

Satif — Jazoirning shim.sharqiy qismidagi shahar. Satif viloyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishidan ziyod (1990y.boshlari). Temir yoʻl stansiyasi. Oziqovqat, sement, kimyo sanoati korxonalari bor. Gilam toʻqiladi. Shaharga mil. av. 1-asrda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Satlaj

Satlaj, Sutlej (quyi qismida Panjnad) — Pokiston, Hindiston va Xitoydagi daryo, Hind daryosining eng katta (chap) irmogʻi. Uzunligi 1450 km, havzasining maydoni 395 ming km². Tibet togʻligidagi Kaylak tizmasidan boshlanadi. Himolay togʻlarining shim. etagidagi tor daralardan oʻtgach, Panjob tekisligidan oqadi. Yirik irmoklari: Bias va Chinob. Oʻrtacha suv sarfi Rupar sh. yaqinida 500 m³/sek., yoz oylarida 20 ming m³/sek.ga yetadi. Suv oqimini tartibga solish maqsadida toʻgʻonlar, togʻlardan tekislikka chiqqan qismida BhaqraNangal gidrotexnika kompleksi qurilgan. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Ayrim qismlarida kema qatnaydi. S boʻyida Nangal, Bahavalpur sh.lari joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Pokistondagi daryolar
Turkum:Hindistondagi daryolar
Sato

thumb|220x220px|Turkiston general-gubernatorligi, 1869-yil.
Sato (forscha: سه تار — „setor“ soʻzining buzilgan shakli) — qadimiy nay tanburning oʻzi, yaʼni hozirgi tanburning kamon bilan chalinadigan turi.

 Tarixi 
Sato oʻzbek, tojik, uygʻur, eron, afgʻon xalqlarida tarqalgan boʻlib, boshqa cholgʻular qatori bir necha asrlar oldin paydo boʻlgan degan taxminlar mavjud. Qutbiddin ash-Sheroziy (1236-1310) eronlik musiqa nazariyotchisi sifatida tanilgan boʻlib, u oʻz risolasida kamonchali tanbur-sato haqida ibratli mulohazalar bildirgan, hamda inson ovozini musiqa asboblari ichida eng yoqimlisi deb hisoblagan.

 Tuzilishi 
Sato torli musiqa cholgʻulari guruhida kiradi. Tashqi koʻrinishidan esa tanburga oʻxshaydi. Uning kosasi tut, oʻrik, yongʻoq kabi daraxtlarning yogʻochidan oʻyilib yasaladi va umumiy uzunligi 110-120 smgacha boʻladi. Kosasi tanburga nisbatan kattaroq va yupqaroq, qopqogʻi kengroq boʻladi. Satoda 4 ta asosiy (metall-latun) tor va 4 ta aks-sado beruvchi tori boʻladi. Oʻrtadagisi ikki yonidagilarga nisbatan kvarta, kvinta, baʼzida sekunda oraligʻida sozlanadi. Ulardan tashqari, yon quloqlarga tortiladigan aks sado beruvchi 11 tagacha yordamchi torlari mavjud Satoda, odatda, kuychan, ohangdor asarlar turli nolish va qochirimlar bilan boyitilib ijro qilinadi

 Ijro etilishi 
Satoning pardalari baland, torlari esa boʻsh taqilganligi sababli unda glissando va vibrato kabi melizmlarni ijro qulay hisoblanadi.

Ayrim sozandalar tanburni ham sato sifatida kamon bilan yoki, aksincha, satoni tanbur sifatida noxun bilan chalishadi. U hozir turli oʻzbek cholgʻu ansambllarida hamda yakkaxon cholgʻu sifatida keng qoʻllanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Ijrochilari 
Sato ijrochilaridan Maʼrufjon Toshpoʻlatov, Turgʻun Alimatovlar kabi mohir sozandalari oʻtgan. Hozirgi kunda Mahmudjon Tojiboyev, Toyir Qoʻziyev, Abror Zufarov kabi sozandalar mavjud.

 Tasvirlari 

 

Turkum:Musiqa asboblari
Turkum:Oʻzbek cholgʻu asboblari
Turkum:Torli musiqa cholgʻu asboblari
Turkum:Torli musiqa asboblari
Turkum:Kamonli musiqa asboblari
__INDEKS__
Satrap

Satrap (yun. satrapes, qad. fors, xshatrapavan — viloyat xazinachisi) — qadimgi va ilk oʻrta asrda Erondagi (viloyat) satrapiya boshligʻi. Forslardan tayinlangan. Satrapiyadagi barcha rasmiymaʼmuriy ishlarni boshqarsan, soliqlarni oʻz vaqtida yigʻib, podshoh xazinasiga topshirish, aholini turli qurilish ishlariga majburan jalb etishni taʼminlagan. S. satrapiyaning oliy sudyasi vazifasini ham oʻtagan. U kumush va mis tanga, chaqa pullar zarb etish huquqiga ega boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Eron tarixi
Satrapiya

Satrapiya, satraplik — ayrim davlatlar (Axomaniylar, Salavkiylar, Parfiya va Sosoniylar)da satraplar boshqargan harbiymaʼmuriy okrug. S.ga satraplardan tashqari harbiy boshliklar ham tayin etilgan, ular chegara, yoʻllarni qoʻriklagan, oʻgʻrilik va bosqinchilikka qarshi kurashgan. Mas, Kir II va Doro I davrida Axomaniylar davlatiga kirgan oʻlkalar aloxdda S.ga boʻlib idora etilgan. Doro I S.ning toʻla roʻyxatlarini Bihistun kitobalari hamda Naqshi Rustam kitobalarida mixxat bilan yozdirgan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston xududlarida ham alohida S.lar boʻlgan. Har bir S. belgilangan miqdorda soliq toʻlashga majbur boʻlgan. Koʻpchilik S.larning oʻz qonuni, urfodati boʻlgan, oʻz tilida soʻzlashgan.

 Adabiyot 
 Gerodot, Istoriya v devyati knigax. L., 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joʻraqul Sattorov

Joʻraqul Sattorovich Sattorov (1938.1.10, Kattaqoʻrgʻon tumani Kallaqoʻrgʻon qishlogʻi) — agrokimyogar, tuproqshunos olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1980), professor (1982), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1990). ToshDU biologiya-tuproqshunoslik fakultetini tugatgan (1962). Shu Institutda aspirant (1962—65), assistent (1966), katta oʻqituvchi (1967), dotsent (1968), kafedra mudiri (1968—95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti direktori (1987—95), Samarqand universiteti rektori (1955—99). 1999-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Yer resurslari Davlat qoʻmitasi Tuproqshunoslik va agrokimyo institutida boʻlim mudiri.

Ilmiy ishlari tuproq melioratsiyasi, tuproqshunoslik, agrokimyo va ekologiya, global muammo boʻlgan choʻllashish jarayonining tuproq qatlamiga taʼsiri, suv omborlarining choʻkindi loyqalaridan qishloq xoʻjaligida oʻgʻit sifatida foydalanish masalalariga bagʻishlangan. S. sulfat tuzlari bilan shoʻrlangan yerlarni kuzqish oylarida yuvishning ilmiy asosini yaratdi, gʻoʻza va uning naviga qarab oʻgʻit berish sistemasini ishlab chiqsi, "nav" agrokimyosi" asos soldi.

 
 Melioratsiya — tuproq unumdorligining garovidir, T., 1970; Sort, pochva, udobreniye i urojay, T., 1988; Nitratreduktiaznaya aktivnost i otzivchivost xlopchatnika na azotnie udobreniya, T., 1991; Agroximiya fosfora, T., 1992; Pochva — udobreniye v xlopkovodstve Oʻzbekistana, T., 1994.

 

Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Hamza Sattorov

Hamza Sattorov (1949.1.8, Ohangaron tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1979). 1979-yildan Ohangaron tumanidagi 27-maktabda geografiya oʻqituvchisi. Maktabda geografiya fani kabinetini tashkil etgan va koʻrgazmali qurollar bilan boyitganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Maryamoy Sattorova

Maryamoy Saidovna Sattorova (1964.14.5, Shahrisabz) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Musiqadan ilk saboqni E. Boymurodovdan olgan. Toshkent konservatoriyasini anʼanaviy xonandalik ixtisosligi boʻyicha (F. Mamadaliyev sinfida) tugatgan (1990). Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1988—2000), "Oʻzbeknavo" birlashmasida (2000-yildan) yakka xonanda. Diapazoni va nafasi keng, kuchli va yorqin ovoz sohibasi. Repertuaridan oʻzbek mumtoz ashula yoʻllari ("Chorgoh", "Feruz", "Samarqand ushshogʻi", "Suvora", "Saraxbori Dugoh" kabi), 20-asr bastakor ("Munojot", I. Ikromov; "Soginurman", "Yor oʻlmasin", F. Mamadaliyev; "Tengi yoʻq", O. Hotamov va boshqalar) va kompozitorlar ("Ayriliq", D.

Omonullayeva va boshqalar) asarlari oʻrin olgan. S. ijro etgan ashulalar 2 ta grammplastinka (1983, 1984) va 3 ta kompakt disk (1996, 2003)ga yozilgan. Uning ijodiga bagʻishlab Oʻzbekiston televideniyesi tomonidan 2 ta telefilm suratga olingan (1997, 2000). Yevropa mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:Shahrisabzda tugʻilganlar
Sattorxon

Sattorxon (1867/68, Qorabogʻ 1914.17.11, Tehron) — Eron xalq qahramoni. Yoshlik chogʻlaridanoq shohga qarshi kurash olib borayotganlar safiga qoʻshilgan. S. bir necha marta quvgʻinga uchragan. U 1905-yilda Eronda kutarilgan inqilobiy harakatning faol ishtirokchisi va ilhomchisi boʻlgan. 1908—09 yillarda boʻlib oʻtgan Tabriz inqilobiga boshchilik qilgan. S mohir harbiy tashkilotchi va yoʻlboshchi sifatida keng xalq ommasi orasida shuhrat qozongan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sattorxon Abdugʻafforov

Sattorxon Abdugʻafforov (1843, Chimkent – 1901, Toshkent) – maʼrifatparvar olim, tarixchi.

Sattorxon Abdugʻafforov Qoʻqon xonligining yirik ulamosi (mudarris) oilasida, Chimkenda tugʻilgan. Toshkentdagi Shukurxon madrasasini tugatgan (1862). Arab va fors tillarini yaxshi bilgan, rus tilini oʻrgangan. 1864-yilgacha Chimkent shahri muftiysi, 1873-1876-yillarda Chimkentdagi birinchi rus-tuzem maktabi oʻqituvchisi. 1876-yil aprelda Qoʻqon shahri qozisi etib tayinlangan. Sattorxon qozilik lavozimidan maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qilish yoʻlida foydalangan, dunyoviy bilimlarni targʻib qilgan, natijada ruhoniylar tomonidan qattiq taʼqib ostiga olingan. 1881-yil Sattorxon Qoʻqonni tark etishga majbur boʻlgan. 1883-yil „Turkiston viloyatining gazeti“ga ishga kirgan, Yevropa madaniyati va dunyoviy bilimlarni targʻib qiluvchi bir qancha maqolalar yozgan. 1884-1889-yillarda Toshkent oʻqituvchilar seminariyasida oʻzbek va fors tillaridan dars bergan. Sattorxon rus imperatorining maorif sohasidagi ayrim tadbirlarini tanqid qilgan. 1899-yilgacha Chimkent qozisi boʻlib ishlagan, keyin Toshkentga qaytib kelgan. Sattorxon oʻzining maʼrifatparvarlik faoliyatini Furqat, Muqimiy, Zavqiylar bilan hamkorlikda olib borgan. Sattorxonning ijtimoiy qarashlari uning „Musulmon eshonlari“, „Rossiya istilosiga qadar Qoʻqon xonligining ichki ahvoli haqida qisqacha ocherk“ nomli risolalarida, koʻpgina maqola va nutqlarida oʻz ifodasini topgan.

 Adabiyot 
 Olim Usmon, Oʻzbekistonda rus tilining ilk targʻibotchilari, T., 1962;
 Savitskiy A. I., Sattarxan Abdulgaffarov prosvetiteldemokrat, T., 1965.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum: Oʻzbek tarixchilari
Turkum:1843-yilda tugʻilganlar
Turkum:1901-yilda vafot etganlar
Turkum:Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Shukurxon madrasasida tahsil olganlar
Saturn (raketa)

"SATURN" — Amerikaning 1964—67 yillarda yaratilgan 2 va 3 bosqichli seriyali eltuvchi raketalari (ER) nomi va ularni ishlab chiqish dasturi; "Apollon" kosmik kemasi, "Skayleb" orbital stansiyasi va baʼzi yer sunʼiy yoʻldoshlarini uchirishda qoʻllangan. "S1" va "S.1B" — ikki bosqichli ER. "S.1B" — "Apollon" kosmik kemalarini Yer atrofidagi orbitaga uchirishda qoʻllangan. Start oldi massasi 590 t, diametri 6,5 m, uzunligi 68,3 m. Maksimal foydali yuki 18,1 t. "S.5" — uch bosqichli ER, "Apollon" kosmik kemalarini Yer atrofi va Oy atrofi orbitalarida hamda kosmonavtlarni Oyga eltishda qoʻllangan. Start oldi massasi 2950 t, maksimal foydali yuki 140 t ga yaqin, diametri 10,1 m, uz. 85,6 m.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saturn (xudo)

Saturn — Qad. Rim mifologiyasida ekinlar xudosi, dehqonchilik homiysi. S. Italiyaning juda qad. podshosi hisoblangan, u xalqni dehqonchilikka, sohibkorlikka oʻrgatgan. Uning davri yalpi tenglik, maʼmurchilik va tinchlik barqaror boʻlgan "oltin asr" zamonasi edi. S. sharafiga har yili dekabr oyida dabdabali va quvnoq saturnaliya bayrami oʻtkazilgan. S. uzun soqolli va qoʻlida oʻrogʻi boʻlgan odam shaklida tasvirlangan. Mil. av. 3asr oxiri va 2-asr boshidan S.ga sigʻinish yunonlar xudosi Kronosga sigʻinish bilan qoʻshilib ketdi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Mifologik qahramonlar
Saturnaliya

Saturnaliya (lot. Saturnalia) — Qad. Rimda har yili Saturn sharafiga nishonlanadigan bayram. Qishki teng kunlik chogʻida hosil yigʻib olingach, oʻtkazilgan. Bayram karnaval tusida boʻlib, unda kullar xojalari bilan "teng" hisoblanganlar, hatto xojalari ularga mulozamat ham qilgan, faqirfuqarolarga pullar tarqatilgan. S. marosimi, birbiriga sovgʻa berish odati xristianlarning Rojdestvo bayrami udumlarida saqlanib qolgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Satyagraxa

Satyagraxa (sanskritcha — haqiqat qatiylikda) — hind xalqining ingliz mustamlakasi davridagi kurash shakllaridan biri. M. Gandi tomonidan 20-asr boshida ishlab chiqilgan. Bunda kurashning turli xil usullari, mutlaqo tinchlik vositalari — mitinglar oʻtkazish, hukumatga arznomalar bilan murojaat qilish, ish tashlashlar uyushtirish, hukumat farmoyishlarini bajarmaslik, solikdarni toʻlamaslik, hokimiyat bilan hamkorlik qilmaslik, unga itoat etmaslik va umuman kuch ishlatmasdan kurashishni bildiradi. S. dastlab M. Gandi tomonidan 20-asr boshida Janubiy Afrikadagi hindlarni tahqirlash siyosatiga qarshi oʻtkazildi. Gandi 1915-yilda Ahmadobod shahrida S gʻoyalarini targʻib etuvchi markaz "Satyagraxa ashram"ni tuzdi. 1918—22 ylarda mamlakatda koʻtarilgan xalq ozodlik harakati davridan boshlab S. oʻtkazish keng tuye oldi. S. tufayli Gandi Hindistonning siyosiy hayotida katta shuhrat qozondi. Mamlakatda xalq milliy ozodlik harakatining gʻalaba qilishida Gandining S usuli muhim rol oʻynadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saudiylar

Saudiylar — 1) Saudiya Arabistonidagi hukmdor sulola; asoschisi — Muhammad ibn Saud. 1927-yilgacha S. — Najd amirlari; 1927—32 yillarda — Hijoz va Najd hamda ularga qoʻshilgan viloyatlar qirollari; 1932-yildan — Saudiya Arabistoni qirollari (podsholari);

2) Saudiya Arabistoni arablari — xalq, Saudiya Arabistonining asosiy aholisi (13,25 mln. kishi, 1990y.lar oʻrtalari). Shuningdek, Quvaytda (50 ming kishi) ham yashaydilar. Arab tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmonlar (sunniylar va shialar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sauna

thumb|right
Sauna (sauna), fin hammomi — hammomning quruq issiq havoli turi. Qad.dan Finlandiyada mavjud boʻlgan; S. qurish 20-asr 70y.laridan Gʻarbiy Yevropada, keyinroq boshqa yerlarda, jumladan, Oʻzbekistonda ham rasm boʻldi. S.ning odam organizmiga taʼsiri tralar farqiga asoslangan: issiqxonadagi qaynoq quruq havo (tra 90—140°, havo namligi 5 — 15%) sunʼiy hovuz yoki tabiiy suv havzasi (koʻl yoki daryo) suvining sovuq havosi bilan almashinadi. Issiqxonada yaxshigina qizib terlagan kishi birdaniga sovuq suvga tushgach, tralar farqi hisobiga kapillyarlardan organizmdagi zararli moddalar tirsillab chiqib ketadi. Shunda odam yengil nafas ola boshlaydi. S.da yuvinish kishi organizmini chiniqtiradi va maʼlum darajada davolaydi. S.dagi yuqori trani kishi organizmi bugʻi oʻta nam boʻlgan (namlik 80—90%, tra 70—90°) rus hammomidagiga nisbatan osonroq qabul qiladi. S.da yuvinish kishi organizmi uchun juda foydali va yoqimli muolaja, lekin uning ham oʻz meʼyori bor: yuvinish mobaynida issiqxonaga 2—3 martadan ortiq kirmaslik kerak: har bir kirish oldidan kamida 15 min. tanaffus qilish lozim. Ayniqsa, sogʻligi uncha yaxshi boʻlmaganlar: oshqozon yarasi borlar, yuragi xastalar, qon bosimi baland yoki past kishilar, astma xastaligiga duchor boʻlganlar, semiz va qari kishilar juda ehtiyot boʻlishlari lozim. Ogʻiroyoq ayollar va bolalar Sda yuvinishi mumkin emas. S. issikxonasining devorlari va terlash supalari igna bargli daraxt yogʻochidan qilinadi. Shuning uchun S.da oʻziga xos oʻrmon havosining hidi ufurib turadi. S.gaz, oʻtin, koʻmir va, asosan, elektr pech bilan qizdiriladi. Pech ustiga oʻrtacha kattalikdagi qora toshlar terib qoʻyiladi. Toshlar qizigach, chatnab kishini shikastlamasligi uchun ularning ustiga sim toʻr oʻrab qoʻyiladi. S.da bir haftada bir marta yuvinish yaxshi samara beradi.

Oʻrta Osiyo, shu jumladan, Oʻzbekistondagi qad. hammomlarda ham xuddi S.dagidek quruq havoli issiqxona boʻlgan, lekin suvli hovuz boʻlmagan (yana qarang Hammom).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sautport

Sautport (sobiq GoldKost) — Avstraliyaning dengiz boʻyi iqlim kurorti, Tinch okean sohilida, Brisben shahridan janubda. Avstraliyada eng yirik suv sporti, turizm va dam olish zonasi (maydoni 120 km² dan ortiq). Aholisi 391,2 ming kishi (1999). S. tarkibida 20 dan ortiq aholi punktlari mavjud. Dam olish zonasi sifatida 1952-yildan rivojlanmoqda. Delfinariy, ornitologiya qoʻriqxonasi, muzeylar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sautxempton

Sautxempton — Buyuk Britaniyaningjan. qismidagi shahar. Aholisi 212 ming kishi (1990y.lar oxiri). LaMansh boʻgʻozi sohilidagi yirik yoʻlovchi tashuvchi va savdo porti. S.da kemasozlik, elektrotexnika, avtomobilsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar 10-asrdan maʼlum. 10—12-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Iklim kurorta. S yaqinida yirik neftni qayta ishlash zavodi, neft kimyosi va aviasozlik korxonalari qurilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Safaviylar davlati

Safaviylar davlati - Gʻarbiy Osiyoda safaviylar boshqargan davlat (1502—1736). Ardabil hukmdori Ismoil Oq Qoʻyunlilar va ularning ittifoqdoshlari ustidan gʻalaba qozonishi natijasida barpo etilgan. Safaviylar davlati tarkibiga Ozarbayjon, Armanistonning bir qismi, Eron, hozirgi Afgʻoniston (Balx viloyatidan tashqari), Arab Iroqi (vaqtvaqti bilan) va boshqa hududlar kirgan. Safaviylar, asosan, qizilboshlilarga tayangan. 16-asrgacha poytaxt Tabrizda boʻlib, 1548-yil Qazvinga koʻchirilgan. Davlat dini shialik boʻlgan. Shoh Tahmosb I davrida koʻchmanchi qabilalar taʼsiri kuchayib, Safaviylar davlatida xalq qoʻzgʻolonlari avj olgan. 1535-yil Xurosondagi xalq qoʻzgʻolonidan foydalangan Buxoro xoni Ubaydullaxon Hirotni Shayboniylar davlati tarkibiga qayta qo'shib oladi. Tahmasp I Kavkazorti, Kurdiston, Iroqni qaytarib olish uchun Usmonlilar bilan tinimsiz urushlar olib borgan. 1576-yil Tahmasp I vafotidan soʻng boshlangan oʻzaro urushlar natijasida Safaviylar davlati inqirozga uchrab, mayda mulklarga boʻlinib ketgan. 1590-yilda Abbos I va Usmoniylar imperiyasi o'rtasida imzolangan Istanbul sulhiga ko'ra, turklar Safaviylardan Ozabayjon (Tabriz bilan birga), Gruziya, Kurdiston, Luriston, Xuziston hududlarini tortib olishadi. Shuningdek, XVI asr so'ngida Abdullaxon II hukmronligida yirik mazlashgan kuchga aylangan Buxoro xonligi Safaviylardan Xurosonni qaytarib olishda. Bu vaqtga kelib qizilboshlilar Abbos I atrofiga birlashgan. 1598-yil Xurosonni Buxoro xonligidan tortib olingan. Harbiy islohot oʻtkazilgan. 1598-yilda Safaviylar poytaxti Isfahonga koʻchirilib, unda va boshqa shaharlarda qurilish ishlari olib borilgan. 1603—1607-yillar Luriston, Armaniston, Gruziya, Ozarbayjon Usmonlilardan qaytarib olingan. 1623-yil Bagʻdod ham qoʻshib olingan. Savdo va hunarmandchilik taraqqiy etgan. Abbos II ning vafotidan soʻng Safaviylar davlati yana inqirozga uchray boshlagan. 18-asr boshlarida Afgʻonistondagi safaviylar hokimi Mir Vays oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan. 1722-yil uning oʻgʻli Mahmud Safaviylar davlatining ancha qismini birlashtirgan. Safaviylarning afgʻonlar va usmonlilarga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borgan sarkardasi Nodirshoh safaviylar sulolasini taxtdan agʻdarishi bilan Safaviylar davlati barham topganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Tarixiy davlatlar
Turkum:Eron tarixi
Turkum:Eron imperiyalari va qirolliklari
Safaviya

Safaviya — sufiydarvishlik tariqati. 13-asr oxirida Eron Ozarbayjonida paydo boʻlgan. Asoschisi — shayx Safiuddin Ishoq (1252—1334). S. dastlab oʻz tarafdorlarini hukmdorlarning jabrzulmlaridan himoya qiladigan diniy jamoa sifatida shakllangan.

15-asrda S. rahbarlari Ardabil hukmdorlariga, S. esa ular hokimiyatining tayanchiga aylandi. Qizilboshlilar S. shayxlarining harbiy tayanchi boʻlgan. S. tarafdorlari shialikdan mafkuraviy qurol sifatida foydalangan. 1499-yil Ismoil I (1487—1524) boshchiligida S. tarafdorlarining Oq qoʻyunli davlatiga qarshi harakatlari gʻalaba qilgandan soʻng safaviylar davlati (1502—1736) tashkil topdi, shialik bu davlatning rasmiy dini deb eʼlon qilindi. Safaviylar davlati tarkibiga Ozarbayjon, Armanistonning bir qismi, Eron, hozirgi Afgʻoniston (Balx viloyatidan tashqari), Iroq Arabistoni (vaqtvaqti bilan) va boshqa hududlar kirgan edi. Bu davlat Usmonli turk imperiyasi va oʻzbek xonlari bilan uzluksiz urush olib borgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ruben Safarov

Ruben Akopovich Safarov (16-noyabr 1930-yil, Andijon shahri — 5-iyul 2016-yil) — huquqshunos, yozuvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), tarix fanlari doktori (1982), professor (1983). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1980).

 Biografiyasi 

 Taʼlimi 
Ruben Safarov oʻrta maktabni tamomlaganidan soʻng, Moskva davlat uiversitetining yuridik fakultetiga oʻqishga kiradi va 1953-yilda universitetni tamomlaydi. Oʻqish mobaynida Safarov nomzodlik (1963) va doktorlik (1982) dissertatsiyalarini himoya qilgan hamda tarix fanlari doktori ilmiy darajasini olishga muvaffaq boʻlgan.

Safarov 2000-yil 19-mayda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi etib tayinlangan.

 Mehnat faoliyati 
Ruben Safarov mehnat faoliyati davomida bir qator lavozimlarda faoliyat olib borgan.

"Andijanskaya pravda" viloyat gazetasida — adabiy xodim, boʻlim mudiri, 1953—1964-yillarda — muharrir oʻrinbosari.

1964—1972-yillarda — "Andijanskaya pravda" gazetasi muharriri.

1972—1979-yillarda — Oʻzbekiston KP MK targʻibot-tashviqot boʻlimi mudiri oʻrinbosari.

1979—1988-yillar — Oʻzbekiston nashriyot, poligrafiya va kitob savdosi ishlari davlat qoʻmitasi (keyinchalik Davlat matbuot qoʻmitasi) raisi oʻrinbosari.

1988—1996-yillarda — "Pravda Vostoka" gazetasi bosh muharriri.

1996-yildan — „Oʻzqishloqmashxolding“ kompaniyasi ish boshqaruvchisiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Ijodi 
Ruben Safarov ijodiy faoliyati davomida isteʼdodli nosir sifatida ham tanilgan boʻlib, turli janrlarda yaratgan „Akatsiya gullaganda“, „Ustoz taqdiri“, „Usto va amir“, „Prometey“ kabi koʻplab kitoblar muallifi hisoblanadi.

Shuningdek, „Katta paxta uchun“ (1963), „Qishloqda kommunistik mehnat“ (Andijon viloyati partiya tashkilotining qishloqda kommunistik mehnat uchun harakatga rahbarlik qilish ish tajribasidan kelib chiqqan holda yozilgan asar, 1965), „Qoʻrqmas Sharafat“ hujjatli hikoyasi (1966), „O‘zbekiston matbuoti kommunistik qurilishida“ (1973), „Mehnatkash qal’a“ (1975), „Ommaviy axborot vositalariga partiyaviy rahbarlik“ (rivojlangan sotsializm davrida Oʻzbekiston partiya tashkiloti ish tajribasiga asoslangan holda yaratilgan asar,1979), „Yashash buyurilgan“ hujjatli hikoyasi, „Proletar armiyasi qoʻmondoni“ (1982), „Abadiy tirik“ (V. I. Lenin haqida yaratilgan asar, 1982), „Prometey“ (K. Marks haqida yaratilgan asar, 1982) „Akatsiya gullaganda“ hikoyasi, (1984), „Tubsizlik ustidan koʻprik“ (1984), „Usto va amir“ romani (1985) „Ustoz taqdiri“ (Ganchkor usto Shirin Murodov haqidagi roman, 1987) kabi romanlar ham yozuvchi Ruben Safarov qalamiga mansub asarlar sirasiga kiradi.

 Mukofotlari 
Ruben Safarov mehnat faoliyati davomida "Shuhrat" medali hamda O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi unvonlari bilan taqdirlangan.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:5-iyulda vafot etganlar
Turkum:2016-yilda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Safedkoʻh

Safedkoʻh — Afgʻonistondagi togʻ tizmasi. Paropamiz togʻ sistemasining oʻq qismi. Eng baland joyi — 3642 m. Kenglik boʻylab 350 km ga choʻzilgan. Murgʻob va Herirud daryolari vodiylarini ajratib turadi. Asosan, ohaktoshlardan tuzilgan. Jarlar bilan oʻyilgan; yon bagʻirlarida chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi, archazor va pistazorlar bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
Turkum:Togʻlar
Turkum:Afgʻoniston togʻ tizmalari
Turkum:Gʻoʻr viloyati
Safi

Safi, Asfi – Marokashning gʻarbiy qismidagi shahar. Safi viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 262,3 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi baliq ovlash va savdo porti (chetga fosforit, baliq konservalari, superfosfat chiqariladi). Transport yoʻli orqali Yusufiya, Marrokash va boshqa shaharlar bilan bogʻlangan. Jahonda yirik fosfor kislotasi i.ch. markazlaridan. Baliq konservalash, toʻqimachilik sanoati korxonalari, kema verfi bor. Baliq ovlanadi. Shaharga 11-asrda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Marokash shaharlari
Safiyuddin Urmaviy

Safiyuddin Urmaviy va ya Safiyuddin Urmaviy Ozarbayjonliy, Safiyuddin Abdulmoʻʼmin bin Yusuf alUrmaviy (1215, Eron Ozarbayjoni, Urmiiya — 1294, Bagʻdod) — Sharq musiqa nazariyotchisi, bastakor, sozanda va xonanda. S. alU. Bagʻdodda vafot etganligi sababli Gʻarb olimlari alBagʻdodiy deb ham yuritadilar. Mahmud ashSheroziyning yozishicha, oʻz zamonasining Sharq musiqa nazariyasi boʻyicha tengsiz olimi boʻlgan. Uning "Kuy yaratishga doir Sharafiya (Sharafuddin) risolasi" ("Risolat ushSharafiyya finnisbatittaʼlifiyya"), "Musiqa va ritm doiralari kitobi" ("Kitob uladvor") asarlari Sharq musiqa nazariyasi taraqqiyoti tarixida alohida oʻrin tutadi. S. alU. bu risolalarida Oʻn imey maqom, olti ovoza, 24 shoʻba va usul doira (turkum)larini birinchi boʻlib yaxlit tizimga solib oʻrganib chiqdi. Shuningdek, mazkur asarlarida nagʻma hosil etiladigan , boʻʼdlar, jinslar, jamlar, alhon, cholgʻu asboblar, iyqo masalalarini tahlil qilgan. S. alU. nazariy qarashlarini, musiqa ijrosiga doir fikrlarini isbotlash uchun Sharq xalqlari kuylaridan 2 tasini jadvallashtirib, dastlabki nota yozuvlarini ixtiro qilgan. S. alU.ning musiqaga doir risolalari Sharq xalqlari, jumladan, Oʻrta Osiyo xalqlari musiqa madaniyatida alohida oʻrin egallaydi. Uning ikkala kitobini fransuz olimi D.R.Erlanje fransuz tiliga tarjima qilib, nashr ettirgan. 

 Adabiyot 
 Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Kishilar
Turkum:Musiqachilar
Turkum:1215-yilda tugʻilganlar
Turkum:1294-yilda vafot etganlar
Turkum:Urmiya
Safogaray

Safogaray (15101549) - Qozon xoni (1524—49). Qrim shahzodasi Fotih Garayning oʻgʻli. Qozon taxtini amakisi Sohib Garaydan soʻng egallagan. Safogaray hokimiyati yirik mulkdorlar tomonidan cheklangan edi. Qrim xonligi va Noʻgʻay Oʻrda bilan mustahkam aloqada boʻlib, Rossiyaga qarshi harbiy yurishlar qilgan (1535— 37, 1541—42). Xalq harakatlari (1532, 1545—46, 1549), mulkchilik jarayonining chuqurlashuvi va Qrim mulkdorlarining saroydagi mavqelarini kuchayishi Safogaray hokimiyatini zaiflashtirgan. Uni ikki marta taxtdan agʻdarishgan. Safogaray davrida Qozon xonligining "togʻlik tomoni" aholisi (chuvashlar, togʻli mariylar va boshqalar) rus fuqaroligini qabul qilganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Davron Safoyev

Davron Iskandarovich Safoyev (1932.30.12, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). 1951—1971 yillari Tojikistonda yashagan. 1971-yildan Samarqand davlat opera va balet teatri (hozirgi Hamid Olimjon nomidagi musiqali drama teatri)da bosh rassom. Ijodini "Xorpushtak" (Tojikiston) satirik jurnalda bosh rassomlik bilan boshlagan (1953—1955). Safoyev bezagan spektakllar: "Gulsanam", "Togʻ qizi", "Shoir qalbi", "Komde va Mudan", "Asrga teng kun", "Uygʻonish", "Samarqand afsonasi", "Muhabbat taronalari", "Alpomish" va boshqa Safoyev shuningdek, portretlar ("Hofiz Sheroziy", "Abdurahmon Jomiy", "Ota portreta" va boshqalar), hajviy asarlar ("Rais paxta teradi", "Dangasalar", "Nikoh va sud" va boshqalar) muallifidirOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Turkum:1932-yilda tugʻilganlar
Turkum:30-dekabrda tugʻilganlar
Safoil

Safoil, sapai — urma cholgʻu asbobi, ikkita tayoqchaga boʻsh qilib oʻrnatilgan temir halqalarga kichik halqachalar kiygizilgan shakildok. Ijrochi S.ni yelkasiga salgina urib olish va siltash yoʻli bilan muayyan usullarni ijro etadi. Asosan, uygʻur, kisman boshqa Oʻrta Osiyo xalqlarida tarqalgan. Oʻzbek xalqi orasida mashhur uygʻurcha raqs kuylarida keng qoʻllangan. Oʻtmishda S. darvishlarning joʻrnavoz cholgʻularidan boʻlgan. S. milliy ansambllar va xalq cholgʻu asboblari orkestrlarida ham foydalaniladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Safro

Safro yoki oʻt — jigardan ajralib chiquvchi sargʻish-yashil rangli achchiq suyuqlik. Shuningdek, ortiqcha oʻt saqlanadigan, shakli nokka oʻxshash pufakchaBiomorfologiya atamalarining izohli lug'ati / - Olmaota: "So'zdiq-Slovar", 2009 y. ISBN 9965-822-54-9.

 Safro kasalliklari 
O't pufagi kasalliklarining quyidagi mavjud: o't toshlari (xolelitiyoz), xoletsistit, o't pufagi poliplari (o't pufagining yallig'lanishi), o't yo'llarining obstruktsiyasi va boshqalar.

 Safro suyuqligi 
Jigardan o'tga kiradigan suyuqlik safro deb ataladi. Uning rangi to'q sariq-jigarrang yoki yashil rangga ega. Ta'mi achchiq. Safro suyuqligi jigar to'qimalari tomonidan ishlab chiqariladi. Safro suyuqligi tarkibida safro kislotalari, oqsillar, bilirubin pigmenti, xolesterin, fosfolipidlar, bikarbonatlar, natriy, kaliy, kaltsiy va fiziologik faol moddalar - gormonlar va vitaminlar mavjud.

 Yana qarang 
 Oʻt pufagi
 Tyubaj

 

 

Turkum:Gepatologiya
Saxa Megnad

SAXA (Saha) Megnad (1893.6.10, Dakka, hozirgi Bangladesh — 1956.16.2, Yangi Dexli) — hind fizigi va astrofizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1927-yildan). Kalkutta universitetini tugatgan (1915). Kalkuttadagi fanlar boʻyicha Milliy institut aʼzosi va prezidenti (1937—39). Kalkuttadagi Yadro fizikasi instituti asoschisi (1951) va uning faxriy aʼzosi. Ilmiy ishlari termodinamika, statistik fizika, ionlanish nazariyasi, nurlanish nazariyasi, astrofizika, radiotoʻlqinlar tarqalishi nazariyasi, yadro fizikasi va boshqalarga oid. Gazlarning yuqori trada ionlanish nazariyasiga va ularni yulduzlar atmosferasini oʻrganishda qoʻllashga oid ishlari fanda katta ahamiyatga ega.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saxa formulasi

Saxa formulasi - gazning termik ionlanishi darajasini aniklashda tatbiq qilinadigan formula. M. Saxa yulduzlar atmosferasining ionlanishini tushuntirish uchun keltirib chiqargan:bunda Kr — muvozanatdagi gaz ionlanishi doimiysi; m — elektron massasi; Wi — ionlanish energiyasi; k — Bolsman doimiysi; T — mutlaq temperatura; h — Plank doimiysi; r — gazning parsial bosimi; a — ionlanish darajasi; ga va g;. — neytral atom va ionning statistik ogʻirligi.

Bu formula statistik muvozanatdagi gazga ham tatbiq qilinadi va amalda undan keng foydalaniladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saxalin

Saxalin — Osiyoning sharqiy qirgʻoqlari yonidagi orol. Rossiya Federatsiyasi Saxalin viloyati tarkibida. Uzunligi 948 km, eni 100 km ga yakin, maydoni 76,4 ming km². S.ni materikdan Tatar boʻgʻozi ajratib turadi. Oxota va Yapon dengizlari bilan oʻralgan. Qirgʻoqlari boʻylab choʻzilgan togʻlar (eng baland joyi — Lopatin togʻi, 1609 m) orasida pasttekisliklar joylashgan, shim. qismi tekislik. Togʻlar, asosan, qumtosh, slanetslar, metamorflashgan jinslar va qum gillardan tarkib topgan. Orodda toshkoʻmir (gʻarbiy qismida) va neft (shimoli-sharqida) konlari bor.

Iqlimi mussonli iqlim. Jan.gʻarbiy sohili Susima oqimi taʼsirida ancha iliq. Yiliga 400–750 mm yogʻin yogʻadi. Asosiy daryolari — Tim va Poronay. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproklar. Yer yuzasining aksari qismi oʻrmon (oqqaragʻay, qoraqaragʻay, pakana kedr, tilogʻoch). Oʻrmonlar tagida boʻliq oʻtlar oʻsib yotadi. Orol gʻarbida kuril bambukzorlari uchraydi. Hayvonot dunyosi Sibirnikiga oʻxshash, lekin birmuncha kambagʻalroq. S. yevropaliklarga 17-asrdan maʼlum boʻlsa ham uning orol ekanligi fatsat G.I.Nevelskiy ekspeditsiyasi vaqtida (184849) aniqlandi. 1855-yil tuzilgan RossiyaYaponiya shartnomasida S. ikki davlat oʻrtasidagi umumiy mulk deb belgilandi. 1875-yilga kelib S.ni Rossiya butunlay egalladi. Rossiyaning magʻlubiyati bilan tugagan Rossiya—Yaponiya urushidan soʻng ikki oʻrtada tuzilgan Portsmut sulh shartnomasiga (1905) koʻra, Janubiy S (50° sh. k.dan jan.) Yaponiyaga oʻtdi.

1920—25 yillarda orolning shim. kismi ham Yaponiya tasarrufida boʻldi, 1925-yil mayidan yana Rossiya tarkibida. 1932-yildan dastlab Uzoq Sharq oʻlkasi tarkibiga, 1938-yildan Xabarovsk oʻlkasi tarkibiga kirgan Saxalin viloyati tashkil etildi. 1945-yil Janubiy Saxalinni ham Rossiya egalladi. Qrim (1945) va Potsdam (1945) konferensiyalarining qarorlariga binoan Janubiy Saxalin Rossiyaga berilgan ediOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Saxalin viloyati

thumb|Saxalin viloyati
Saxalin viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1932-yil 20 oktabrda tashkil qilingan. Rossiyaning eng chekka sharqiy qismida joylashgan. Tarkibiga Saxalin orol, Kuril, Moneron va Tyuleniy orollari kiradi. Oxota va Yapon dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni 87,1 ming km². Aholisi 546,5 ming kishi (2002), asosan, ruslar (81,6%), shuningdek, ukrain, koreys, belorus, tatar, mordva; shimol xalqlari – nivx, oroch, evenk va boshqa yashaydi. Shahar aholisi 85,7%. Markazi – Yujno Saxalinsk shahri. Boshqa yirik shaharlari: Xolmsk, Korsakov. Viloyat tarkibida 17 maʼmuriy tuman, 18 shahar, 31 shaharcha bor.

Hududining katta qismini Saxalin orol egallaydi. Aniva, Terpeniye qoʻltiklari, Shmidt, Terpeniye, ToninoAniva, Krilin orollari bor. Soxil boʻylab Gʻarbiy Saxalin togʻlari (bal. 1330 m gacha, Onar togʻi) va Sharqiy Saxalin togʻlari (eng baland joyi Lopatin togʻi, 1609 m), shimolida Shimoliy Saxalin togʻlari joylashgan. Foydali kazilmalardan neft, gaz, toshkoʻmir, oltin va boshqa bor. Iklimi moʻʼtadil, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –6° dan (janubida) –24° gacha (shimolida), avgustniki 19° dan (janda) 10° gacha (shimda). Togʻlarda yiliga 1200 mm gacha yopsh tushadi (tekisliklarda 600 mm gacha). Asosiy daryolari – Tim va Poronay. Koʻl va botqrkdik koʻp. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproqyaar. Togʻlarda qoraqaragʻay, oqqaragʻay, tosh qayin, kedr, tilogoch oʻsadi, shuningdek (janubi-gʻarbida), lianali keng bargli oʻrmonlar (aktinidiya, limonnik, uzum) uchraydi. Hayvonlardan ayiq, tulki, rosomaxa, Sibir suvsari, olmaxon, burunduq, shimoliy bugʻusi; qushlardan kayra, toporka, qoravoylar va boshqa mavjud. Dengiz hayvonlaridan sivuch, dengaz mushugi; daryolarda losos baligʻi bor. Poronay qoʻriqxonasi tashkil qilingan (Saxalin viloyati tarixi haqida Saxalin, Kuril orollari maqolalariga qarang).

Sanoatining yetakchi tarmogʻi – baliq va dengiz hayvonlarini ovlash va dengiz mahsulotlarini qayta ishlash. Oʻrmon, yogʻochsozlik va sellyulozaqogʻoz, yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. Kumir ("Saxalinugol"), neft va gaz qazib olinadi. Saxalin issiqlik elektr stansiyasi ishlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: YujnoSaxalinsk, Korsakov, Nevelsk, Xolmsk, Oxa, Uglegorsk, Shaxtyorsk shahlari, Nogliki shaharchasi.

Saxalin viloyatida kartoshka, sabzavot, yem-xashak ekinlari ekiladi. Goʻshtsut chorvachiligi, parrandachilik, darrandachilik; shimolida bugʻuchilik rivojlangan. Dengiz portlari: Korsakov, Xolmsk, Nevelsk, Uglegorsk, Poronaysk, Aleksandrsk, Saxalinsk va boshqa Transport yoʻli uzunligi 957 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uz. 1813 km (2002). Pedagogika instituti, drama teatri, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi. Sinegorsk mineral suvi (YujnoSaxalinsk shahrida), Goryachiy Plyaj (Kunashir orolda) kurortlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Rossiya viloyatlari
Saharimetriya

Saharimetriya (rus. sahar — qand, shakar va metr) — eritmadagi qand miqdorini aniqlash usuli. Eritmadan oʻtkazilgan yorugʻlik qutblanish tekisligining burilish burchagini oʻlchashga asoslangan. Maxsus asbob saharimetrdan foydalaniladi. Saharimetr, asosan, analizator va polyarizator kabi asboblardan iborat. Eritma solingan naycha shular orasiga qoʻyiladi. Burilish burchagini oʻlchash uchun analizatorning ikki (eritmali va eritmasiz) vaziyatlari farqini aniklash kerak. Eritmali naycha bilan analizator orasiga maxsus kompensator qoʻyiladi. S.da oʻlchash shartlari standartlashtiriladi, saharimetr shkalasi esa % larda darajalarga boʻlinadi. S. qand sanoati, biologiya va tibbiyotda qoʻllanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saharin

Saharin (o sulfobenzoy kislota imidi) — rangsiz, shirin taʼmli kristall modda. Mol. m. 183,25. Suyuqlanish temperaturasi 224—226°, suvda oz eriydi. Suv qoʻshib qaynatilsa, bemaza modda — o sulfamidbenzoy kislota hosil boʻladi. Metallar bilan tuz hosil qiladi. Ishuriy metalli tuzlari suvda yaxshi eriydi S. natriyli tuzining 3 molekula suvli kristallogidrati shakardan 400—500 marta shirin; tish pastalari, baʼzi atirupa mahsulotlarini shirin taʼmli qilish uchun ishlatiladi. S. otoluolsulfoamidni KMpO4 bilan oksidlash usulida olinadi. Organizmda hazm boʻlmaydi, siydik bilan chiqib ketadi. Diabet bilan kasallanganlar ovqatiga shakar oʻrniga qoʻshib beriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andrey Saxarov

Andrey Dmitriyevich Saxarov (21-may 1921-yil 14-dekabr Moskva 1989-yil) – rus nazariyotchi fizigi, jamoat arbobi, SSSRda vodorod bombasini yaratganlardan biri (1953), akademik (1953), 3 marta Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1953, 1956, 1962). Moskva universitetini tugatgan (1942). SSSR Fanlar akademiyasining P. N. Lebedev nomidagi Fizika institutida ishlagan (1945-yildan). Ilmiy ishlari magnit gidrodinamikasi, plazma fizikasi, boshqariladigan termoyadro sintezi, elementar zarralar, astrofizika, gravitatsiyaga oid. Boshqariladigan termoyadro reaksiyasini yuzaga keltirish uchun magnit maydonida qizigan plazmani qoʻllash gʻoyasini taklif etgan (I.Y. Tamm bilan hamkorlikda). 50-yillarning oxirida yadro qurollarini sinashni toʻxtatish kerakligi toʻgʻrisida faol ishtirok etgan. 60-yillarning oxiri – 70-yillarning boshida huquqni himoya qilish harakatining yetakchilaridan biri. Saxarov „Taraqqiyot, tinch-totuv yashash va intellektual erkinlik toʻgʻrisida mulohazalar“ (1968) asarida bir-biriga qaramaqarshi turgan sotsialistik va kapitalistik sistemada yadro urushi, ochlik, ekologik va demografik halokat, jamiyat maʼnaviyatining inqirozi, irqchilik, millatchilik, diktatorlik rejimi kabi insoniyatga solayotgan tahdidlar ustida fikr yuritdi. Jamiyatni demokratlashtirish va qurolsizlantirish, ikki sistemani yaqinlashtirishga olib boradigan intellektual erkinlik, sotsial va ilmiy texnika taraqqiyotini barqaror etish masalalari koʻtarildi. Mana shu asar Gʻarbda eʼlon qilinganidan soʻng Saxarov hamma maxfiy ishlardan chetlashtirildi. Afgʻonistonga sovet qoʻshini kiritilishiga ochiqdan-ochiq norozilik izhor qilgani uchun 1980-yil yanvarda barcha mukofotlaridan mahrum etildi va Gorkiy shahriga surgun qilindi. U yerda ham Saxarov huquqni himoya qilish faoliyatini davom ettirdi. Surgundan 1986-yilda qaytgan. Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1975)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Sovet yozuvchilari
 
Turkum:Moskva davlat universiteti bitiruvchilari
Turkum:SSSR fiziklari
Turkum:Fizika-matematika fanlari doktorlari
Turkum:Sovet dissidentlari
Turkum:Uch karra Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Turkum:Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari
Turkum:AQSh Milliy fanlar akademiyasining xorijiy aʼzolari
Turkum:Fransiya fanlar akademiyasining xorijiy aʼzolari
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Turkum:Oksford universiteti faxriy doktori
Saxaroza

Saxaroza (hindcha sakkhara — qum, shakar qumi) — disaxaridlar guruhiga mansub uglevod, C12H22O11, rangsiz kristall modda. Mol. m. 342,296. Fotosintezda, oʻsimlik barglarida hosil boʻladigan qand. Uglerod-C barg shirasi bilan birga poya, meva va ildizga oqib tushib toʻplanadi. C. qand lavlagida (20—24% gacha) va shakarqamish poyasida (26% gacha) boʻladi. Suyuqlanish temperaturasi 185— 186°; 200° dan yuqori trada parchalanadi, suvda yaxshi, spirtda yomon eriydi. Asosan, oziq-ovqat sanoatida, shuningdek, sirt faol moddalar olishda xom ashyo sifatida ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saxtiyon

Saxtiyon — echki va qoʻy terisini oʻsimlik moylari bilan oshlab olinadi gan charm; yupqa, yumshoq, odatda, yorqin ranglarga boʻyaladi. Mebellarga qoplash, poyabzal tikish, attorlik buyumlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sachratqi

Sachratqi, impetigo, shirincha – terining yuqumli yiringli kasalligi; streptokokklar va stafilokokklar qoʻzgʻatadi. Aksariyati yosh bolalarda uchraydi. Koʻpincha yuz, ogʻiz burun atrofi, oyoq qoʻlda boʻladi. Dastlab ichida sargʻimtir suyuqlik bor pufakchalar paydo boʻlib, bir necha soat mobaynida suyuqlik yiringga aylanadi. Bir necha kundan keyin yaralar bitib, keyinchalik ular qurib qotadi va izi qolmaydiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Kasalliklar
Sachratqi (oʻt)

thumb|Cichorium intybus
Sachratqi, oddiy sachratqi (Cichorium intybus L.) – murakkab guldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi shoxlanadi, serbarg, bargi 30—130 sm, pastki qismi oq tukli. Barglari ketma-ket joylashgan. Gullari havorang, barg qoʻltiqlarida kalta gulbandda tup-tup boʻlib, poya uchida esa yakka savatchasimon toʻpgulga yigʻilgan. Ildizi oʻq ildiz tuproqqa 1,5 m chuqur gacha kiradi. Sachratqi ildizida 20% gacha insulin bor (Yevropa mamlakatlarida dorivor ekin sifatida ekiladi). Mart-mayda oʻsa boshlaydi, iyul-okt.gacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Asosan, sugʻoriladigan ekinlar orasida (bedazorlarda juda koʻp) uchraydi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, yoʻl, dala, ariq yoqalari, bogʻlarda oʻsadi. Zararkunandalarga makon. Xalq tabobatida oftob urganda va sachrama toshmalarni davolashda poyasi qaynatmasi va kulidan foydalaniladi.

Kurash choralari: beda urugʻini tozalash, paxta va boshqa chopiq qilinagan.

 

Turkum:O`t
Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Gullar
Turkum:Maysazor o‘tlari
Saʼva

Saʼva (Carduelis carduelis) — chumchuqsimonlar turkumi vyuroklar oilasiga mansub sayroqi qush. Tanasining uzunligi 13—16 sm, vazni 20 grammga yaqin. Peshonasi va tomogʻi qizil, qanoti sariq yoʻlli qora. Orqasi jigarrang, boshining tepa qismi oq, ensasi atrofi qora. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Urmon, toʻqay va bogʻlarda yashaydi. Oʻzbekistonning togʻli hududlarida uchraydi. Uyasini daraxt shoxlariga ildiz tolalari, ot qili va oʻsimlik tolalari, jun va patlardan quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi 12— 13 kun bosadi. Bolalari 13-15 kundan keyin uyasidan uchib chiqadi. Ularni ota -onalari 6-8 kun boqadi. Sava 1yilda 2 marta kopayadi.
Yoz oxirlarida qayin va olxa uruglarini izlab oziqlanish maqsadida bargli ormonlarga uchib keladi . Bu qush baland daraxtlarga in qurishni yoqtiradi.
Saʼdi maxsum

Saʼdi maxsum (1825 Margʻilon — 1899) — oʻzbek anʼanaviy teatrining atoqli namoyandasi, mashhur qiziqchi. Zokir eshon rahbarligida Qoʻqonda tashkil topgan qiziqchilar toʻdasida ishlagan. "Mozor", "Zarkokil", "Qalandarlar", "Attorlik", "Yelpib oʻtirish", "Sinchvozlik", "Uloqchilik" nomli komediyalarning yaratilishida Saʼdi maxsumning oʻrni katta. U gavdalantirgan obrazlar orasida Attor ("Attorlik"), Domla ("Bola oʻqitish"), Chavandoz ("Uloqchilik") alohida ajralib turgan. SM. obraz yaratishda faqat soʻzdan emas, balki qoʻl va tana harakatlari, mimikadan juda ustalik bilan foydalangan. Ayniqsa, dehqon va hunarmandlarning qiyofalarini gavdalantirishda katta yutuklarga erishdi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil