Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Devoni hikmat

„Devoni hikmat“ — Ahmad Yassaviyning sheʼrlarini oʻz ichiga olgan majmua. Asl nusxasi saqlanmagan. 19-asrdan boshlab Toshkent, Buxoro, Kogon, Qozon, Istanbul sh.larida bir necha bor nashr etilgan. Mavjud qoʻlyozma va bosma nusxalar bir-biridan farq qiladi. Ahmad Yassaviy „Devoni hikmat“ ni shu nom bilan kitob tarzida tartib bermagan. Uni Yassaviyning murid va izdoshlari tuzishgan. Yaʼni ustozlarining hikmatlarini bir joyga jamlab, unga „Devoni hikmat“ nomini berishgan. Yassaviylik tariqatiga kirganlar uchun „Devoni hikmat“dagi sheʼrlarni oʻqib yod olish, hatto qobiliyati yetadiganlar uchun shunday shaklda sheʼrlar yozish tariqatning daxlsiz talablaridan hisoblangan. Yassaviylik tariqati koʻplab shoirlarni yetishtirib chiqarishda oʻziga xos maktab vazifasini bajargan. „Devoni hikmat“dagi hamma sheʼrlar ham Yassaviyga mansub emas. Unda Yassaviy izdoshlarining ijod namunalari ham kiritilgan. Asar poetik jihatdan xalq qushiklariga yaqin. Shu bois u xalq ommasi orasida keng tarqalgan. Natijada Yassaviy hikmatlari ogʻizdan-ogʻizga kuchib, kitobdan-kitobga oʻtib, oʻz asl tilini va uslubini oʻzgartirgan, ammo ularning asosiy gʻoyaviy mazmuni saqlanib qolgan.

„Devoni hikmat“ islom dini asoslaridan bahs etuvchi, shariatning ahkomi va ahli sunnatning aqidalaridan saboq beruvchi, tasavvuf sirlari va tariqatning odobu arkoni yoritilgan qomusiy harakterdagi asardir. Unda ilohiy ishq gʻoyasi va didaktik mazmun yoʻnalishi yetakchilik qiladi. „Devoni hikmat“da munojot, qasida, munozara janri talablariga muvofiq keladigan sheʼrlar bilan bir qatorda, „Meʼrojnoma“ (Hazrat Muhammad alayhissalom madh etilgan manzuma) ham oʻrin olgan.

Yassaviy tariqati turli davrlarda va turli joylarda Ahmad Yassaviyning koʻplab shogirdlari va muxlislari tomonidan davom ettirilgan. Sulaymon Boqirgʻoniy, Bobo Mochin, Shamsiddin Oʻzgandiy Xudoydod, Qul Nasimiy, Ubaydiy va b. tasavvuf shoirlar „Devoni hikmat“ taʼsirida bir qator asarlar yozgan. Shu bois „Devoni hikmat“ faqat Yassaviyniki boʻlmay, Yassaviy tariqatining bir necha asrlik umumiy bir adabiy yodgorligi hisoblanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ibrohim Haqqul, Ahmad Yassaviy, T., 2001.
Devoniy

Devoniy (taxallusi; asl ism sharifi Muhammadkomil Ismoil Devon oʻgʻli) (1883, Xiva yaqinidagi Sangar qishlogʻi – 1938, Urganch) – shoir. Xivadagi Arabxon madrasasida taʼlim olgan, fors tili, xattotlik sanʼatini oʻrgangan. Feruz saroyida birmuncha vaqt kotiblik qilgan. Sheʼrlarida zamona nosozliklarini tanqid qilgan, maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan („Afsus“ radifli va b. sheʼrlari). Shoir ijodiga Tabibiy („Majmuat ush-shuaro“) va Laffasiy („Tazkirai shuaro“)lar yuqori baho berganlar. Devoniyning devonlari asl nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 901, 906, 1142) va oʻgʻli Hamza Komilovning shaxsiy kutubxonasida saqlanadi.
 Tarjimayi holi 
Devoniy 1883-yil Xivaga yaqin boʻlgan Sangar qishlogʻida tugʻilgan. Ilk tahsilni eski maktabda oʻqigan. Uning eski maktabdagi ilk ustozi mulla Abdulla boʻlgan. Soʻng Xivadagi Arab Muhammadxon madrasasida mudarris Yusuf hoji (Doiy) qoʻlida oʻqigan. Xattotlik sanʼati va fors tilini oʻrgangan. Muhammad Rahimxon II saroyida biroz vaqt kotiblik qilgan. Xattot, bastakor, naqqoshlik bilan shug'ullanuvchi amakisi Xudoybergan Muhrkan (1822—1920)ga shogird tushgan. Ustozining tavsiyasi bilan saroyda xattotlik ishiga olinadi. 1910-yildan boshlab Xivaning bosh vaziri Islomxoʻjaning maxfiy kotibi boʻlgan. Devoniy Xorazm musiqa sanʼatining rivojida muhim rol oʻynagan. XX asrning 20-yillarida Xorazm mumtoz musiqasiga oid dutor maqomlarining yetti turkumini kuy va soʻz matnlari bilan Olti yarim maqom (Tanbur maqomlari)ga qoʻshib yozib olgan

1922-yilda Devoniy Xiva shahriga kelgan shoir Hamza Hakimzoda Niyoziy bilan birgalikda madaniy sohani rivojlantirish uchun birga faoliyat olib borgan. Hamza maʼlum vaqt Devoniyning uyida yashagan.

Devoniy 1930-yillar qatagʻoni paytida Xivadan chetroq boʻlgan Toshhovuz shahriga koʻchib oʻtadi. 1937-yilning oktyabrida hibsga olinib Urganch qamoqxonasiga yuboriladi. Hibsga olingan vaqtda qoʻlidagi 25 ta turli xil asbob-uskunalar tortib olinib, musodara qilinadi.
Muhammadkomil Ismoil Devon oʻgʻli 1938-yili Urganchdagi qamoqxonada vafot etadi. Undan ikki farzand qolgan. Qamoqqa olingan paytda farzandlari Magaram 13 yosh, Hamza 5 yosh boʻlgan. Oʻgʻli Hamza Komilov 1943-yilda Toshkentga joʻnatiladi. U 1943-yildan 1956-yilgacha U.Yusupovning Doʻrmon joylashgan dala hovlisida yashagan. Doʻrmonda joylashgan Pushkin nomidagi 24-maktabda taʼlim oladi. Soʻng toʻqimachilik texnikumiga oʻqishga kiradi va qurilish boʻlimini tugatadi. Qarshi shahrida maʼlum muddat ishlab, soʻng Xorazmga qaytadi. Hamza Komilov Xivadagi „Mevaston“ nomli mahalla fuqarolar yigʻiniga raislik qilgan.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Turkum:Arab Muhammadxon madrasasida tahsil olganlar
Devonkoʻl kollektori

Devonkoʻl kollektori - Xorazm viloyatidagi yirik kollektor. Uning 1-navbati 1953-yilda (uzunligi 38,6 km, suv sarfi 5,3 m3/s), 2-navbati 1957-yilda (uzunligi 39,7 km, suv sarfi 7,0 m3/s) qurilgan. 1967—74-yillarda rekonstruksiya qilinganidan keyin uzunligi 39,7 km, suv sarfi 13,2—23,0 m3/s ni tashkil etdi. Kollektor Xorazm viloyati Gurlan tumanida dehqonchilik qilinadigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, shoʻr va drenaj, tashlama suvlarni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. Devonkoʻl kollektori suvlari Daryoliq kollektoriga quyiladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Xorazm viloyati suv havzalari
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Turkum:Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Turkum:Gurlan tumani
Sanʼat Devonov

Sanʼat Devonov (1932.9.5, Xonqa tumani — 2016.04.27) — aktyor va rejissor. Oʻzbekiston xalq artisti (1976). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1973). Xorazm teatrida aktyor, rejissor (1946—84), direktor (1963—67). 1984—86-yillar kinoaktyor studiyasining, 1986—87-yillar Abror Hidoyatov nomidagi oʻzbek davlat drama teatrining va 1987—93-yillar Hamza teatrining direktori. 

Harakat bilan nutqning rangbarang, musiqiy va maʼnodorligi, chuqur iztiroblar orqali qahramonning ichki dunyosini ocha bilish, chin muhabbat, insonparvarlik ifodalari Devonov ijodiga xos. Devonov teatrda 150 dan ortiq rol oʻynagan. Eng yaxshi rollari: Askar („Arshin mol olon“), Tohir („Tohir va Zuhra“), Navoiy („Navoiy Astrobodda“), Hamlet („Hamlet“), Beruniy („Abu Rayqon Beruniy“), Ibn Sino („Ibn Sino“), Farib („Oshiq Gʻarib“) va boshqalar. 

„Oʻliklar kechirmaydi“ (Oʻlmas Umarbekov), „Onalar“ (P. Tlegenov), „Layli va Majnun“ (Xurshid) kabilar Devonov sahnalashtirgan muvaffaqiyatli spektakllardandir. Kinodagi asosiy rollari: Yoʻlchi („Qutlugʻ qon“), Sharif („Maftuningman“), Juma („Qizilqum“), Abdugʻaniboy („Yulduzlar jamoli“), Rizayev („Uzoq-yaqin yillar“), Karvonboshi („Sevgi haqida afsona“), Amir Nasrullo („Choʻloq darvish“) va boshqalar, shuningdek, telefilmlarda („Shashmaqom“da xon, „Jaloliddin Manguberdi“da Muhammad shoh, „Xorazm afsonasi“da Ali, „Diyonat“da Boʻriboyev, „Ilondan qoʻrqmang“da Toshmatov va boshqalar) ham rollar ijro etgan. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan taqdirlangan (2001).

 

 
 Sanʼat Devonov kino-teatr.ru saytida 

Turkum:Oʻzbekiston xalq artistlari
Turkum:Oʻzbekistonlik erkak aktyorlar
Turkum:Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Turkum:Oʻzbekiston rejissyorlari
Turkum:Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Devor

Devor – 1) bino, uyning tomini koʻtarib turuvchi yoki xonalarga ajratuvchi tik qismi. Bino va uylarda yuk tushuvchi (tomni koʻtarib turuvchi) devorga va faqat xonalarni ajratib va toʻsib turuvchi – pardevorga; ichki va tashqi devorlarga boʻlinadi. Devor pishitilgan loydan (paxsa devor), pishiq gʻisht va xom gʻishtdan (gʻishtin devor), tosh, shlak-beton va temir-betondan (tosh devor) qilinishi, pardevor yaxlit gips plitalardan ham koʻtarilishi mumkin. Gʻishtin devor yarim, bir, bir yarim, ikki gʻishtli qilib teriladi. Devorning qalin va yupqa, yigʻma va yaxlit, terilgan va urilgan xillari boʻladi. Har qanday devor tashqari va ichkaridan har xil usulda (somon suvoq, sement suvoq, alebastr, ganch suvoq va boshqalar) suvab qoʻyiladi. devor koʻzli (deraza va eshik oʻrinlari tashlab ketilgan) va koʻzsiz yoki yaxlit boʻladi; 2) biror narsaning (oshqozonning, dvigatelnuing) atrofini oʻrab olgan yoki boʻlimlarga ajratgan qismi (oshqozon devori, silindr devori); 3) biror yerni (masalan, hovlini), hududni oʻrab olgan yoki qismlarga ajratib turgan gʻov, toʻsiq; paxsa, shox-shabba, taxta, temir-beton, gʻishtdan qilinishi mumkin; 4) qalʼa, qoʻrgʻon, shahar va hatto biror davlatni oʻrab, dushman hujumidan mudofaa qilish uchun quriladigan inshoot. Masalan, XV asrda Toshkent bir necha darvozali keng paxsa devor bilan oʻralgan. XIX asr oʻrtalarida Toshkent beklarbegisi taʼmirlattirgan devorning 12 darvozasi va 2 qofqasi (oʻrtacha eshigi) boʻlgan. Mil. av. IV—II-asrlarda Xitoyda Buyuk Xitoy devori bunyod etilganDevorlarni ponel bilan bezash.

 
thumb|Devor
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Arxitektura
Devori qiyomat

Devori qiyomat, Devori koʻndalang — arxeologik yodgorlik, qad. Samarqand va uning atrofidagi qishloqlarni uragan mudofaa devori harobasi (mil. av. 4—2-asrlar — mil. 8-asr). Samarqandning jan.da Dargʻom kanalining oʻng qirgʻogʻi boʻylab koʻtarma (bal. 4 m gacha, kengligi 12 m, uz. 50 m) shaklida saqlanib qolgan. D.q. harobasini V. L. Vyatkin tekshirgan (1903). 1936 yilda M. Ye. Masson Sharq geograflari maʼlumotlari bilan arxeologik qazish-malar natijalarini qiyoslagan. 1969 yilda Yu. F. Buryakov, M. M. Toshev arxeologik qazishmalar olib borgan. Oʻrta asr Sharq ida yozilishicha, D.q.ning uz. 12 farsax (72 km), bal. 14 gaz (taxminan 10 m) boʻlib, tepasi kungurador burjlar bilan mustahkamlangan 12 darvozasi boʻlgan. Devorning eng chet nuqtalari sharqda Choʻponota tepaligining yon bagʻirlari, janubida Dargʻom kanaliga yaqin joy, gʻarbda Xeshrav qishlogʻi va shim.da Qunduz Soʻfi qishlogʻi boʻlgan.

Arxeologik tadqiqotlar natijasida D.q.ning ayrim qismlari turli davrlarda qurilganligi aniqlandi. Dastlab (mil.av.4-asr) D.q.ning shim. qismi paxsadan 2 qator qilib, oʻrtasi yoʻlaksimon xonalar shaklida qurilgan. Keyinchalik bu xonalarga murdalar koʻmilgan. Abu Muslim buyrugʻi bilan D.q. 752—753 yillarda jan.ga 7,5 farsax (45 km) davom ettirilib, yangi aholi zich yashaydigan hudud oʻrab olingan. U paxsa va xom gʻishtdan qurilgan. D.q.ning jan. qismi 1466 yildan boshlab Devori koʻndalang deb atalgan. 19-asrda esa Iskandar devori degan nom bilan ham yuritilgan. Bu devor D.q. deb 18-asrdan soʻng atala boshlagan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Samarqand viloyati
Devxona platosi

Devxona platosi — Qashqadaryo viloyatining janubi-gʻarbidagi plato. Sharq va shimoli-sharqda Qarshi choʻliga tutashgan. Mutlaq balandligi janubida 340-354 m dan shimolida 226-230 m gacha. Doʻng qum (bal. 1—2,5 m), marzali kum shakllari (2-5 m) mavjud. Qumli yerlarda uz. 400 m dan 500 m gacha, eni 170 m dan 1000 m gacha boʻlgan berk botiqlar bor. Ular asosan shamol taʼsirida vujudga kelgan, baʼzilarining tubi shoʻrxokdan iborat.

Devxona platosi zamini neogen (oqchagʻil yarusi) davrining qumtosh, gil, qumlardan tashkil toptan, ular ustida toʻrtlamchi davrning qalinligi 10-15 m li qum va qumoklari bor. Doʻng qumlarda juzgʻun, cherkez, singren, shuvoq, qizboltir, yantoq, efemerlar tarqalgan. Qorakoʻl qoʻylari uchun yil boʻyi yaylov sifatida foydalaniladi.

 

 

Turkum:Qashqadaryo viloyati
Turkum:Oʻzbekiston geografiyasi
Deggaron masjidi

Deggaron masjidi — Navoiy viloyati Karmana tumani gʻarbida Hazora qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik. 8—9-asrlarda qurilgan bino oʻrniga 11-asrda masjid bunyod etilgan. Keyinchalik degrez (choʻyangar) ustalarning mahalla guzarida joylashgani uchun Deggaron masjidi deb nomlangan. Inshoot Zarafshon daryosining chap qirgʻogʻida, endilikda vayronaga aylangan, lekin avvallari yaxshi mustahkamlangan himoyalangan qishloq hududida barpo etilgan. Keyinchalik Deggaron qishlogʻi masjiddan sal nariroqdagi hududga siljigan.

Tashki koʻrinishi kub shaklida, usti gumbazlar bilan yopilgan, xona ichida pishiq gʻishtdan 4 gula (ustun) ishlangan. Qolgan devori xom gʻishtdan tiklanib, yuzasi pishiq gʻisht bilan qoplangan. 4 rukn-ustun (diametri 128 sm) xonaqoh ichini devorsiz 9 qismga ajratgan, markaziy qismi nisbatan yirikroq gumbaz bilan yopilgan, boshqa qismlarga — bir tomonidan devorga, qarshi tomonidan ustunga tayantirib yana 8 ta kichik gumbaz ishlangan. 20-asrda masjidning jan. va sharqida xonaqohga taqab sinchkor ayvon qurilgan, jan. ayvon bir qator ustunli, sharqiysi (jan. ayvonga nisbatan ikki hissa keng) ikki qator ustunli. Ayvon ustunida binoning 1910-yilda qayta qurilgani qayd etilgan. Keyinchalik ayvonlari vayron boʻlgan. Deggaron masjidi islomiyat davrining Oʻrta Osiyoda saqlanib qolgan qad. sajdagohi sifatida meʼmoriy oʻziga xosligi va sodda salobati bilan diqqatga sazovor.

Masjid haqida tarixchilar va arxeologlar turli xil fikr bildiradilar. Rus arxeologi Vasiliy Shishkin Deggaron masjidi VIII—IX asrlarda avvaldan maxsus tayyorlab qoʻyilgan pishiq gʻishtdan barpo etilgan degan maʼlumot beradi. Shishkinning qoʻshimcha qilishicha, masjid Ermitaj hamda Oʻzkomtaris ekspeditsiyasi vakillari tomonidan 1934-yilning may oyida ochilgan. Keyinchalik arxeolog Aleksandr Yakubovskiy 1939-yilda Deggaron masjidi tarixini oʻrganishga kirishgan. A.Yakubovskiy maʼlumotlariga koʻra, Deggaron masjidi Buxoroda joylashgan Ismoil Somoniy maqbarasidan ham qadimiyroqdir. Adabiyotshunos olim Natan Mallayev Deggaron masjidi XI asrda barpo etilgan deb maʼlumot bergan. Uning aytishicha Qoraxoniylar va Xorazmshohlar hukmronligi davrlarida bir qancha binolar qurilgan va ularning baʼzilari saqlanib qolgan. Ulardan biri Hazora qishlogʻida joylashgan XI asrda barpo etilgan Deggaron masjididir. Tarixiy obida zardushtiylik dini anʼanalari boʻyicha qurilgan.

Deggaron masjidi sovetlar hukmronligi yillarida taʼmirtalab ahvolga kelib qolgan edi. 1975-yilda masjidni taʼmirlash ishlari olib borilgan. Rekonstruksiya ishlarida hazoralik ustalar ishtirok etgan. Ular masjidning old qismiga peshayvon oʻrnatib, uning asl koʻrinishiga olib kelishga harakat qilganlar. Keyinchalik masjid ichida muzey tashkil qilingan. Mezeyga qadimiy jihozlar va ashyolardan iborat eksponatlar qoʻyilgan. Deggaron masjidining qurilishi bu davrda Hazora hududida hunarmandchilik, savdo ishlari rivojlanganligi bilan bogʻliqdir.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Turkum:Navoiy viloyati masjidlari
Turkum:Qoraxoniylar meʼmorchiligi
Degidrator

Degidrator — neft emulsiyasi tarkibidagi suvni ajratuvchi asbob. Bu ishni yuqori chastota va yuqori kuchlanishli elektr maydoni taʼsirida amalga oshiriladi. Degidrator metall korpusdan iborat boʻlib, ichida elektrod oʻrnatilgan ebonit izolyator joylashgan. Izolyator boltlar bilan korpus flanetsi 2 ga mahkamlangan. Metall oʻzak 4 dan elektrodga kuchlanish beriladi. Degidrator disk 5 yordamida transformator xonasiga oʻrnatiladi. Degidratorning elektr qismi transformator, qarshilik, razryadnik va kondensatordan tuzilgan. Degidrator neftni qayta ishlash korxonalarida qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Turkum:Sanoat
Degrezlik

Degrezlik, choʻyangarlik — 1) choʻyan eritib, undan turli buyumlar quyish kasbi. Oʻzbekiston hududida qadimdan choʻyandan urush qurollari, hunarmandlik, qishloq xoʻjaligi va roʻzgʻor buyumlari (mas, qozon) yasalgan. Choʻyan buyumlar zaxda zanglab, uzoq turmasligi sababli arxeologik qazilmalar namunalari orasida qadimdan qolgan choʻyan buyumlar kam uchraydi. Muzeylarda saqlanayotgan chuyan buyumlar 15-asrdan keyingi davrlarga mansub. Bobur "Boburnoma" asarida choʻyan quyish jarayonini yozib qoldirgan. 16-asr yozma ida "degrez" soʻzi bilan bir maʼnodagi "choʻyangar" soʻzi ham uchraydi. Oʻrta asr maʼdansozligida mehnat taqsimoti oqibatida choʻyan, jez va birinj (bronza) dan qurol, asbob va buyumlar quyish alohida-alohida tarmoklarga ajralgan. Choʻyangarlar qozon, qorachiroq, chiroq-poya, miltiq nili kabi choʻyan buyumlarni, hatto zambarak, toʻp-shashvar ham quyganlar. 19-asrdan boshlab uy-roʻzgʻor buyumlari (qozon, obdasta va b.) asosan Rossiyadan keltirilishi oqibatida Oʻrta Osiyoda D. kasbi ancha sustlashdi. D. eritish va quyish jarayonlariga boʻlinadi. Degrezlar gʻoʻla choʻyan yoki eski choʻyan buyumlarni sodda usulda (yondoʻkon va vagrankat) eritib va maxsus qoliplarga quyib, turli buyumlar yasaganlar. Bunda ogʻir qoʻl mehnati talab qili-nar edi. 20-asrda ogʻir sanoatning rivojlanishi tufayli D. kasbi ancha barham topdi; 2) joy (mahalla) nomi. Ilgari bir xil kasb bilan shugʻullanuvchi kishilar alohida mahalla yoki guruh boʻlib yashashgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degreztepa

Degreztepa — shahar harobasi (1 — 5—8-asrlar). Surxondaryo viloyati Oltin-soy tumani Degrez suv omborining jan.-gʻarbida. Toʻgʻri toʻrtburchak tarxli. Mayd. 6 ga dan ortiq. Mudofaa devorlarining qoldiklari tepaliklar (eni 10 m, boʻyi 4 m) sifatida saqlanib qolgan. Burchaklar minoralar bilan himoyalangan. 3 ta darvozasi boʻlgan. Shahar arkining atrofi xandaq bilan oʻralgan. Kushonlar davri va ilk oʻrta asrlarga oid sopol idishlar topilgan."" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Surxondaryo viloyati
Vasiliy Degtyaryov

Vasiliy Alekseyevich Degtyaryov (2 Yanvar 1880 — 16 Yanvar 1949) — rus ixtirochisi, muhandislik-artilleriya xizmati general-mayori (1944), texnika fanlari doktori. Mehnat Qahramoni (1940). Pulemyot (shu jumladan qoʻl pulemyoti, 1927 va 1944-yillarda), pulemyot-pistoletlarning bir necha namunalari (shu jumladan PPD, 1940), tankka karshi bir ogar miltiq (PTRD, 1941)ni ixtiro mmgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:2-yanvarda tugʻilganlar
Turkum:1880-yilda tugʻilganlar
Turkum:16-yanvarda vafot etganlar
Turkum:1949-yilda vafot etganlar
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Christian de Duve

Christian de Duve (1917.2.10, Temsditton, Buyuk Britaniya) — belgiyalik biokimyogar. Tibbiyot Kirollik akademiyasi va Belgiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. D. qandli diabetni davolashda ishlatiladigan insulin hamda glyukagonning biokimyosini oʻrgangan. Sub-hujayraviy tuzilma — lizosomalarni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1974, J. E. Palade va A. Klod bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1917-yilda tugʻilganlar
Turkum:2-oktyabrda vafot etganlar
Turkum:4-mayda vafot etganlar
Turkum:2013-yilda vafot etganlar
Semyon Dejnyov

Semyon Ivanovich Dejnyov (taxminan 1605— 1673, Moskva) — rus yoʻl ochuvchi-sayyohi, dengizchisi. Sharqiy Sibirdagi kazak polklarida xizmat qilgan. 1640— 42 yillarda Osiyoning chekka shimoli-sharqiy qismini kolonizatsiyalashtirish va Rossiyaga qoʻshib olishga tayyorgarlik koʻrish maqsadida tuzilgan ekspeditsiyada qatnashgan. Oymyakonda boʻlgan. Mahalliy aholidan zurlik bilan davlat xazinasiga sobol (sibir yoki Kamchatka suvsari) moʻynasidan yasoq toʻplagan. 1648-yil navbatdagi ekspeditsiya bilan kemada shimoliy suv yoʻlidan sharqqa tomon suzib, Osiyoning eng chekka nuqtasiga yetib borgan. Soʻngra Osiyo va Amerika oraligʻidagi boʻgʻoz (Bering boʻgʻozi)dan birinchi marta oʻtgan va Chukotka ya. o.ni aylanib, quruqlikdan Kolima daryosining quyilish joyiga yetib borgan. Anadir va Anyuy darelarini haritaga tushirgan. Kazak atamani unvonini olgan. Dejnyov nomiga Osiyoning eng shimoli-sharqiy chekka nuqtasi, Chukotkadagi tog tizmasi, Bering dengizi gʻarbiy sohilidagi qoʻltiq qoʻyilgan.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezarg Jerar

DEZARG (Desargues) Jerar (taxminan 1593 — Lion — 1662) — fransuz matematigi. Proyektiv va chizma geom. ga asos solgan. Konus kesimlari haqidagi asari umumiy proyektiv geom.ga bagʻishlangan. D. dunyoda birinchi boʻlib geom.ga cheksiz uzoqlashgan elementlarni kiritgan. Proyektiv geom. ning asosiy teoremalaridan birini yaratgan (qarang Dezarg teoremasi). D., shuningdek, tosh oʻymakorligi va quyosh soatlari haqidagi asarlar muallifi.
thumb|La pratique du trait a preuves (1643)

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezertirlik

Dezertirlik (lot desertor -qochoq) — harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyat dan biri; Oʻzbekiston Respublikasi JKga koʻra harbiy xizmatdan boʻyin tovlash maqsadida harbiy qism yoki xizmat joyini oʻzboshimchalik bilan tashlab ketish, shuningdek, shu maqsadda xizmat joyiga kelmaslik D. hisoblanadi. Harbiy xizmatdan qochib yurish, xizmat joyini tashlab ketish jinoyat sanaladi. Boshqa xizmat joyiga oʻtkazilganda, taʼtilda boʻlganda, davolanish tugaganda, xizmat safariga yuborilganda harbiy qism yoki xizmat joyiga yetib kelmaslik ana shu turdagi jinoyatni sodir etish demakdir. D. muddatli harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan boʻlsa, aybdor 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, agar zobitlar tarkibidan boʻlgan shaxs, praporshchik, michman yoki harbiy xizmatni kontrakt (shartnoma) boʻyicha oʻtayotgan harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan boʻlsa, aybdor 5 yildan 10 yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. D. uchun belgilangan bu javobgarlik faqat tinchlik vaqtida harbiy xizmatni oʻtashda sodir qilingandagina qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Jinoyat
Turkum:Jinoyat huquqi
Turkum:Jinoyatchilar
Turkum:Jinoyatchilik
Turkum:Jinoyatlar
Turkum:Jinoiy odil sudlov
Dezoksikortikosteron

Dezoksikortikosteron, DOK, S|2N30O,— biologik faol steroid. Molyar massasi - 330,45. Umurtqali hayvonlar buyrak usti bezlarida kortikosteron va al-dosteron biosintezida (qarang Kortikosteroidlar) oraliq birikma sifatida hosil boʻladi. D. va uning sintetik preparatlari (D. atsetat, D. trimetilatsetat) organizmda suv-tuz almashinuviga taʼsir etadi: natriy ionlari va suvni tutib qoladi, kaliy ionlari ajralishini tezlashtiradi va tomirlar tonusini barqarorlashtiradi. Miasteniya, gipoxloremiya, buyrak usti bezi pust qavati yetishmovchiligini davolashda qoʻllanadi. Organizmda D.ning koʻp hosil boʻlishi yoki ortiqcha kiritilishi arterial gipertoniya, shish, boʻgʻimlar va buyrak yalliglanishiga olib keladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Biologiya
Turkum:Kimyo
Dok

Dok (ing . dock) — 1) kemalarning suvga botib turadigan qismini qurish, suvdan chiqarib koʻzdan kechirish va taʼmirlash uchun xizmat qiladigan inshoot. Dok quruq, suvli va suzib yuruvchi xillarga boʻlinadi. Quruq Dok gavan yoki havzaning qirgʻogʻiga quriladi. U devorlari va tubi suv oʻtkazmaydigan kamera, shlyuz, nasos stansiyasi, kemalarni kameraga kiritish va undan chiqarish jihozlaridan iborat. Dok yogʻoch, tosh, poʻlat, beton va temir-betondan quriladi. Unga suv toʻldirilib, taʼmirlanadigan kema kiritiladi va suv chiqarib yuboriladi, shunda kema maxsus toʻsinlarga oʻtirib qoladi. Suvli D.da kema kamera devori boʻylab yasalgan maydonga oʻtiradi. Buning uchun maydonlar orasidagi kanalga nasos yordamida suv toʻldirilib, kema kiritiladi va suv chiqarib yuboriladi. Suvli D.da bir vaqtda ikki kema taʼmirlanishi mumkin. Suzib yuruvchi D. chetlariga koʻtarish kranlari oʻrnatilgan uzun pontonyadan iborat. Kemani D.ga kiritish uchun pontonga suv toʻldirilib, kema kiradigan darajada suvga botiriladi va kranlar orasiga toʻgʻri keltiriladi, soʻngra nasos yordamida pontondagi suv chiqarib tashlanadi, D. suv betiga qalqib chiqadi va kema ponton tubiga oʻtiradi. Bunday D.ning afzalligi uni istalgan joyga olib borish mumkinligidir. Suzib yuruvchi D. poʻlat va temir-betondan yasaladi; 2) dengiz sathi keskin oʻzgarib turadigan joylarda kemalar yuk ortish yoki yuk tushirishga qoʻyiladigan port havzasi (kamerasi). Bunday Dokda suv sathi oʻzgarmay turadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezoksiribonuklein kislota

thumb|241x241px|DNK
thumb
thumb|kimyoviy tuzilishi
Dezoksiribonuklein kislota (DNK) — nuklein kislotalarining bir turi. Tarkibida dezoksiriboza, azot asoslaridan adenin (A), guanin (G), sitozin (cytosine) (C) va timin (T) hamda fosfat kislota boʻladi. Barcha tirik organizmlar hujayrasida uchraydnavroz kotli tarkibi, yaʼni uning birlamchi strukturasi har bir organizm uchun oʻziga xos va qatʼiy individual boʻlib, biologik informatsiyaning kod shaklda (qarang Genetik kod) yozilishidir. DNK ning genetik ahamiyatini dastlab O. Everi shogirdlari bilan birga aniqlagan (1944, AQSH). DNK tarkibidagi nukleotidlarning oʻzaro munosabati maʼlum qonuniyatlarga boʻysunadi. Bu qonuniyatlar E. Chargaff (AQSH) tomonidan aniqlangan (1950). Bu qoidaga asosan DNK dagi purin asoslarining yigʻindisi pirimidin asoslarining yigʻindisiga teng boʻlib, bunda A ning miqdori T miqdoriga va G ning miqdori C miqdoriga teng . Mazkur qoidalarga asoslanib D. Uotson va F. Krik DNK ning strukturaviy modelini kashf etishdi (1953). Bu modelga koʻra, DNK molekulasi qoʻsh spiral hosil qiluvchi ikkita polinukleotid zanjirdan tashkil topgan va har ikkala zanjir bir umumiy oʻqqa ega. Zanjirning bir oʻrami orasidagi masofa 34 A ga teng va 10 ta nukleotid qoldigʻidan tashkil topgan (V-shakl). Polinukleotid zanjirlarning pentozafosfat guruhlari spiralning tashqi tomonida, azot asoslari esa ichki tomonida joylashgan. Polinukleotid zanjirlar bir-biriga nisbatan teskari yoʻnalgandir. DNK ning bir zanjiridagi nukleotidlarning ketma-ketligi, ikkinchi zanjirdagi nukleotidlarning ketma-ketligini taʼminlaydi yoki ular komplementar (toʻldiruvchi) hisoblanadi. Komshtementarlik nuklein kislotalarning strukturaviy va funksional tuzilishida universal prinsip hisoblanadi. Koʻpchilik tabiiy DNK molekulalari qoʻsh zanjirli va toʻgʻri chiziqli holda uchrasada, biroq, ular juda katta mol. m.ga ega boʻlgan molekulani kichik hajmda joylash uchun buklangan, halqa, superspiral va boshqa shakllarni olishi mumkin. Ayrim viruslar DNK si bir zanjirli boʻladi. Prokariotlar hujayrasida DNK bitta xromosomada mujassamlashgan boʻlib, mol. m.si 10’ dan ortiq va uz. taxminan 1 mm ga teng . Eukariotlar hujayrasidagi DNK asosan yadroda de-zoksinukleoprotein (DNP) shaklda boʻlib, xromosoma yoki xromatinning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Yadrodan tashqari DNK mitoxondriy va xloroplast tarkibida ham uchraydi. Abdukarim Zikiryoyev.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:DNK
Turkum:Radiobiologiya
Deyvis dengizi

right|thumb|460px|Deyvis dengizi Janubiy okeanning bir qismi sifatida, chegaradosh dengizlar uchun tavsiya etilgan nomlar ham tasvirlangan. 
Deyvis dengizi — Hind okeanining Antarktida sohillaridagi chekka janubiy qismi, 87° va 98° shq. u. oraligʻida. Maydon 21 mingkm. Eng chuqur joyi 1369 m. Yil davomida muzlar bilan qoplanib yotadi. Shoʻrligi 33—33,5%s. Dengiz sohilida Rossiya Federatsiyasining Mirniy stansiyasi joylashgan. Dengiz 1912-yilda Avstraliya ekspeditsiyasi tomonidan ochilgan va kema kapitani J. K. Deyvis nomi bilan atalgan"" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Dengizlar
Deygish

Deygish — daryoning kuchli oqimi va suv satx,ining keskin oʻzgarishi nati-jasida qirgʻoqlarning shiddatli yuvilishi. Oqim bilan yuvilgan qirgʻoq oʻpirilib, suv qayir tomon suriladi, sohil zonasida joylashgan ekinzorlarni yuvib, irrigatsiya inshootlarini vayron qiladi, xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Oʻtmishda Xorazm vohasidagi tabiiy ofat dan biri boʻlgan. Ya. Gʻulomovning yozishiga kura, Amudaryoda toshqin paytida suv sathi yerga nisbatan 0,6—1,6 m baland koʻtariladi. Shuning uchun har ikki qirgʻ-oqning yoqasida baland dambalar (krchilar) qurilgan, bu dambalar vohani suv bosishdan saqlagan. Dare suvi asta-sekin qirgʻoklarni yuvgan, baʼzan butun-butun joylarni yuvib ketgan, baʼzan esa yangi sayozliklar va orollar hosil qilgan. Bu dahshatli oqimga Xorazm vohasida maxsus "D." yoki "yiqqin" (qozoq va qoraqalpoklar tilida) degan nomlar berilgan. D. bundan ming yil ilgari Xorazmning kad. poytaxti — Kot sh.ni butunlay yuvib, yoʻq qilib yuborgan. D. Amudaryonnng oʻrta va quyi oqimida, ayniqsa, yozgi toshqin davrida (iyun — avgust) tez-tez sodir boʻladi. Suvning koʻtarilishi va pasayishi koʻpincha 8—10 kun davomida roʻy beradi. D. daryolarda suv kamaygan davrda (noyab.— dekabr) ham kuzatiladi. Amudaryo oʻzani bir necha yil davomida 5–6 km va undan koʻproq suriladi. Dare oʻzanida yangidan-yangi sayozlik va chuqur joylar, orolchalar paydo boʻladi, birok, ular bir joyda turmasdan siljib yuradi. Bu esa kanallarga suv olish ishlarini qiyinlashtiradi. 1937-yil D. oqibatida Toʻrtkoʻl sh. vayron boʻlgan. 1990-yillardan Amudaryo quyi oqimi Tuyamoʻyin suv ombori orqali tartibga solingach, bu yerlarda D. xrdisasining taʼsiri bir oz pasaydi. D.ga karshi kurashning samarali usuli — daryo oqimi kuchini qirqadigan va qirgʻoqning yuvilishini kamayti-radigan toʻgʻrilagich qurilmalar oʻrna-tishdir. Amudaryoning quyi oqimida, asosan yirik suv olish inshootlari yaqinida 10 dan ortiq shunday toʻgʻrilagichlar barpo etilgan. Qirgʻoqni yuvilishdan saqlash uchun dambalar quriladi. Bir-biridan 200–250 m masofada qurilgan qoʻsh dambalar eng turgʻun va chidamli hisoblanadi. Har 1–2 km birinchi va ikkinchi katorlar orasida koʻndalang damba (traverslar) barpo qilinadi. Tuproqdan yasalgan bunday kutarmalar Amudaryoning quyi oqimida ikkala qirgʻoq boʻylab 900 km dan ortiq masofada qurilgan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daily Mail

Daily Mail  — ingliz gazetasi. London va Manchesterda chiqadi. 1896-yilda tashkil etilgan. Adadi 2 millionga yaqin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Gazetalar
Daily Mirror

Daily Mirror  — ingliz gazetasi. London, Manchester va Glazgoda chiqadi. 1903-yilda tashkil etilgan. Siyosiy voqealarni yoritishda Leyboristlar partiyasi oʻng qanotining siyosiy-ijtimoiy yoʻnalishiga yaqin turadi. Koʻngilochar va reklama materiallarni koʻp bosadi. Adadi 5 millionga yaqin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Gazetalar
The Daily Telegraph

The Daily Telegraph  — ingliz gazetasi. London va Manchesterda chiqadi. 1855-yilda tashkil etilgan. Konservativ partiya rahbariyati nuqtai nazarini targʻib qiladi. Angliya kiborlari, amaldorlari va ziyolilari asosiy oʻquvchilari. Adadi 1,50 millionga yaqin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Turkum:Gazetalar
Aleksandr Deyneka

Aleksandr Aleksandrovich Deyneka 1899.8(20).5, Kursk - 1969.12.6, Moskva — rus rassomi. Harkov rassomlik bilim yurtida (1915—17) va Moskva Oliy badiiy texika ustaxonasida (1920—25) taʼlim olgan. Ijodida davr ruhi, joʻshqin hayot, fidokorona mehnat, sport, lirik mavzular yetakchi oʻrin tutadi. Asarlari: "Yangi sexlar qurilishida" (1926), "Ona" (1932), "Boʻlajak uchuvchilar" (1938), "Sevastopol mudofaasi" (1942) va b.; Moskva metropolitenining "Mayakovskiy" (1938—39) va "Novokuznetskaya" (1943) bekatlari va b.ga ishlangan asarlari, koshinlari mashhur. 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deytron

Deytron (deyton) — vodorod izotopi (deyteriy) yadrosi; 2N, D yoki d bilan belgilanadi. Atom yadrolari ichida eng oddiysi, ikki nuklon (1 proton va 1 neytron) dan tuzilgan. Deytronning massa soni A= 2, zaryadi Z= 1. Massasi 2,014102 atom massasi birligiga teng; nuklonlarning bogʻlanish energiyasi YE6og = 2,22452±0,00010 MeV, elektr momenti (2,738+0,014)-Yu-27 sm2, magnit momenti s=0,857411±0,000019 yadro magnetonpgen, toʻla spini j=h. Proton va neytronni deytronda yadro kuchlari tutib turadi, bogʻlanish energiyasi kichik, shuning uchun deytron xossalarini oʻrganib, boshqa yadrolarning xossalari haqida toʻliq maʼlumot olish mumkin. Yadro reksiyalarida koʻplab qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Deych

Aleksandr Iosifovich Deych 1893.2(14).5, Kiyev – 1972.8.4, Moskva – rus yozuvchisi, adabiyotshunos, tarjimon. Prof. (1922), filologiya fanlari doktori (1945). Kiyev universiteti tamomlagan (1917). „Jahon adabiyotida Don Juan tipi“ (1911), „Prometey haqida mif“ (1912), „Doktor Faust tarixi“, „Jovanni Bokkachcho“ (1913) kabi ilmiy kitoblari, „Amundsen“ (1936), „Fritof Nansen“ (1936, L. Bat bilan hamkorlikda) va „Taras Shevchenko“ (1939) biografik qissalari nashr etilgan. Deych Ikkinchi jahon urushi davrida Toshkentda Informbyuro vakili boʻlib ishlagan va Oʻrta Osiyo universitetida dare bergan. D. faoliyatida oʻzbek adabiyoti va sanʼati, ayniqsa, Alisher Navoiy, Oybek ijodi yetakchi urin egallaydi. „Alisher Navoiyning gʻoyaviy dunyosi“, (1968; Oybek bilan hamkorlikda) asarida buyuk oʻzbek shoiri va mutafakkiri Navoiy asarlaridagi zamon va makon, birlik va umumiylik, bilish nazariyasi kabi falsafiy mushohadalar talqin qilingan. „Bugungi kun va oʻtgan kun“ (1969) kitobidagi „Oʻzbekiston qalbi“ (asosan Oybek haqida) maqolasida oʻzbek adabiyoti va madaniyati yuksak baxrlangan."DEYCH Aleksandr Iosifovich" OʻzME. D-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 Adabiyot 
 Abror Hidoyatov, M.— L., 1948; Oʻzbekiston qalbi: Adabiy-tanqidiy maqolalar, T., 1983.

Turkum:Rossiyalik yozuvchilar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Rossiya yozuvchilari
Dekart koordinatalar tizimi

thumb|Dekart koordinatalar tizimi 
Dekart koordinatalar tizimi — tekislik yoki fazodagi toʻgʻri chiziq koordinatalar tizimi. Rene Dekart kiritgan (1637). Bir nuqta (koordinatalar boshi) dan oʻtadigan ikki va oʻq (tekislikda) yoki uch va oʻqdan (fazoda) iborat. Bunda koordinata oʻqlariga qoʻyiladigan uzunlik birliklari oʻzaro teng boʻladi. Koordinata oʻqlari oʻzaro tik boʻlgan Dekart koordinatalar tizimi toʻgʻri burchakli koordinatalar tizimi deb ataladi. Dekart koordinatalar tizimi deganda koʻpincha aynan shu tizim tushuniladi, umumiy Dekart koordinatalar tizimi esa affin koordinatalar tizimi deb ataladi.
Dekatron

Dekatron yun. deka — oʻn va (elek) tron — oʻnta katod guruhi boʻlgan ion asbob; oʻrtasida anod va katod joylashgan gaz aralashmasi (vodorod, geliy, neon) toʻldirilgan ballondan iborat. Elektr impulslarni hisoblashda va elektr zanjirlarni uzib-ulashda foydalaniladi. Ishi elektr impulsi taʼsirida anod va katod orasidagi gazda vujudga keladigan razryadning bir tomonga — bir katoddan ikkinchisiga (birinchisidan ikkinchisiga, ikkinchisidan uchinchisiga va hokazo, oʻninchi impulsdan keyin D. dastlabki hola-tiga qaytadi) siljishiga asoslangan. D. hisoblash va oʻlchash texnikasida, yadro va sanoat elektronikasi va b.da qoʻllanadi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklamatsiya

Deklamatsiya (lot. declamatio — notiqlik mashqi) — badiiy oʻqish, notiqlik sanʼatining muhim dan biri. Sharqda Deklamatsiya qadimdan rivojlangan. Xitoy, Hind podsholari, Xorazmshohlar, sugd, sak xonlari saroylarida deklamatsiya ustalari ishlagan. Oʻzbek xonliklari hududida ham deklamatsiya sanʼatining mohir ustalari (maddoxlar, qissaxonlar, dostonchi, ertakchi va otinlar) yashab ijod etgan. Saroylarda tez-tez uyushtirib turilgan sheʼrxonlik ham aslida deklamatsiyaning bir koʻrinishidir. XVII—XVIII asr gʻarb mumtoz teatrida deklamatsiya tushunchasi aktyorlik ijro vositalarini umumlashtirgan. XVIII asr oxiri — XIX asr boshlari teatrdagi romantizm va realizm oqimlari klassitsizm qonunlaridan voz kechdi. Romantizm aktyor ijrochiligidagi ilhom hissiyot erkinligini, realizm nutq va aktyorning sahnadagi xatti-harakati tasvirlanayotgan qahramonning oʻziga xos xususiyatlarini boʻysundirdi. Keyinchalik deklamatsiya soxta, sunʼiy nutq usuli tushunchasini bildiradigan boʻlib qoldi. K. Stanislavskiy deklamatsiyaga aktyorlik sanʼatining quruq, soxta koʻrinishlaridan biri sifatida qaradi, hayot haqiqatiga asoslangan obraz yaratish yoʻlida deklamatsiyaga qarshi kurashishga chaqirdi. Estradadagi badiiy asarlarni oʻqish keng qamrovli oʻziga xos sanʼat boʻlib, deklamatsiyaning zamonaviy koʻrinishlaridan deyish mumkin.

Muhsin Qodirov.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklaratsiya

Deklaratsiya (lotincha: declaratio — maʼlum qilaman, eʼlon qilaman) — 1) bir yoki bir necha hukumatlar, siyosiy partiyalar, xalqaro yoki jamoat tashkilotlarining dasturiy hujjat, muhim xalqaro voqea, qonun va hokazoni umum eʼtiboriga yetkazuvchi bayonoti; umumsiyosiy prinsiplarni tantanali ravishda eʼlon etish (masalan, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqillik deklaratsiyasi); 2) soliq toʻlovchining daromadlar xususiyati va miqdori toʻgʻrisida bayon qilishi; 3) pochta bilan mamlakat tashqarisiga yuboriladigan pul va qimmatbaho paketlarga ilova qilinadigan hujjat; 4) chegaradan oʻtuvchi shaxs oʻzida buyumlar, qimmatbaho narsalar va hokazo borligi va ular miqdori toʻgʻrisida bojxonaga topshiradigan maʼlumot.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Davlat
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Demokratiya
Turkum:Respublikalar
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Dekoratsiya

Dekoratsiya ( – „bezayman“) – teatrda sahnani, kinematografiyada film suratga olinadigan joy – maydon, pavilonni spektakl, film mazmuniga moslab bezash. Dekoratsiya yaratishda rassomlik, haykaltaroshlik, meʼmorlik, voqelik joyini loyihalash sanʼati, yoritish va boshqa vositalardan foydalaniladi. Dekoratsiya yaratish dekoratsiya sanʼati deb ataladi. Teatr dekoratsiyasi sanʼati va kino dekoratsiyasi sanʼati turi bor.

 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
Turkum:Ssenografiya
Dekret

Dekret (lotincha decretum — farmon, qaror) — oliy hokimiyat yoki boshqaruv organi chiqargan va qonun kuchiga ega boʻlgan qaror. Dastlab "D." iborasi qad. Rimda ishlatilgan. Sobiq SSSRda 1936-yilgacha davlat hokimiyati oliy organlarining eng muhim hujjatlari "D." nomi bilan atalgan. hozirgi Fransiyada D.ni prezident va bosh vazir chikaradi, bunda prezident D.i bosh vazir yoki tegishli vazir imzo chekkandan keyin yuridik kuchga ega boʻladi. Fransiya konstitutsiyaviy tizimini qabul qilgan Afrikadagi bir necha davlatlarning prezidentlari ham D. chiqaradi. Angliya-saksoniya huquqiy tizimi mamlakatlarida ayrim sud qarorlari D. deb ataladi.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Davlat
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Demokratiya
Turkum:Respublikalar
Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqiy
Delavarlar

Delavarlar (oʻzlarini lenape deb atashadi) — indeys xalqi. AQSH (Nyu-York, Viskonsin, Kanzas, Oklaxoma shtatlari, 3 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) da va Kanada (Ontario viloyatining jan.dagi rezervatsiyalarda, 1 ming kishi) da yashaydi. Algonkin tili guruhiga kiradi. Hozir ingliz tilida soʻzlashadi. D. ovchilik, baliqchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanishadi. Qadimda qabilaning afsonaviy tarixi yozilgan piktografik (harf oʻrnida rasm ishlatish) yozuvidan foydalanishgan. Dindorlari — protestantlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Aborigenlar
Turkum:AQSh geografiyasiga oid chala maqolalar
Eugène Delacroix

Ferdinand Victor Eugène Delacroix ( (1798-yil 26-aprel, Sen-Moris, Parij yaqinida — 1863-yil 13-avgust, Parij) — fransuz rassomi, progressiv romantizmning yirik namoyandasi.

 Hayoti 
D. ijodida yangi usullarni dadil qoʻllab toʻyingan koloritga, dadil boʻyoq surtmasi, yorqin nursoya keskinligiga ega boʻlgan rangtasvir tizimini yaratdi; asarlarida erksevarlik gʻoyalari bilan yoʻgʻrilgan faol harakat va joʻshqin ruhni aks ettirdi ("Barrikadada Ozodlik", 1830). D.ning boy ijodiy fantaziyasi, ehtirosi Sharq mavzuidagi tarixiy va klassik hamda zamonaviy adabiy asarlarga ishlagan kartinalarida aniq namoyon boʻldi ("Jazoirlik ayollar", 1833—34; "Marokkodagi yahudiycha toʻy", 1839 va b.).
Léo Delibes

Clément Philibert Léo Delibes (1836.21.2, Sen-Jermen dyu-Val — 1891.16.1, Parij) — fransuz kompozitori, balet janri isloqotchisi. Parij konservatoriyasida taʼlim olgan (1848—53) va shu yerda professor (1881 y.dan). Fransiya instituti (akademiyasi)ning aʼzosi (1884 y.dan). Uning "Jilgʻa" (Minkus bilan hamkorlikda, 1866), "Koppeliya" (1870), "Silviya" (1876) baletlarida sahnaviy raqs dramatik teatrga xos vositalari bilan toʻldirildi, musiqa uslubi simfonizm tamoyillari bilan boyidi. Hajviy "Qirol shunday degan" va lirik-dramatik "Lakme" (1883) operalari dunyo teatrlarida muntazam ijro etiladi. D.ning "Lakme" va "Koppeliya" asarlari Navoiy teatriaya 1947 y.dan beri sahnalashtirilmoqda.

 

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Alain Delon

Alain Fabien Maurice Marcel Delon (Alen Delon 1935-yil 11-avgust, vafoti 2024-yil 18-avgust) — fransuz aktyori, prodyuseri va biznesmeni.

Dastlab unga shuhrat keltirgan film „Yarqiragan quyoshda“gi Tom Rishli roli boʻldi. „Rokko va uning aka-ukalari“, „Oyning tutilishi“, „Qoplon“, „Samuray“, „Qora lolalar“, „Trotskiyning oʻldirilishi“, „Mesye Klyayn“ kabi filmlardagi oʻz qahramonlari orqali munofiq insonlarning oʻziga xos psixologiyasini, moddiy va maʼnaviy konfliktlarni mohirona ochib berdi. Oʻzining kelishgan tashqi koʻrinishi, ijrosidagi plastiklik, joʻshqinlik sargu-zasht va detektiv filmlarda, shuningdek, oʻzi ekranlashtirgan „Politsiyachi terisi uchun“, „Boʻysunmas“ filmlarida yaqqol koʻzga tashlandi.Delonning oxirgi ijro etgan rollaridan biri „Asteriks va Obeliks:Olimpiada oʻyinlarida“ filmidagi Sezar obrazidir.

 Manbaalar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 „The perils of trans-national stardom: Alain Delon in Hollywood cinema“ by Ginette Vincendeau

Turkum:Fransiyalik erkak aktyorlar
Max Delbrück

thumb

DELBRYUK (Delbruck) Maks (1906.4.9, Berlin — 1981) — amerikalik fizik, genetik, virusolog; molekulyar biologiya asoschilaridan biri. Millati nemis. 1937-yildan AQShda. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi akademik Falsafa doktori (1930). Asarlari atom fizikasi, viruslar mutagenezi va reproduksiyasiga oid. Bakteriofaglardagi rekombinatsiyani kashf etgan. Kimyoviy moddalar tuzilishining kvant nazariyasi masalalarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1969, A. D. Xershi va S. E. Luriya bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:AQShlik virusologlar
Turkum:1906-yilda tugʻilganlar
Turkum:4-sentabrda tugʻilganlar
Turkum:1981-yilda vafot etganlar
Turkum:9-martda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Delta-funksiya

Delta - funksiya yoki Dirak delta funksiyasi
325px|thumb|Delta-funksiyaning sxematik grafigi
 Fanga kiritilish tarixi va matematik isboti 
Birinchi marta 1926-yilda Dirak tomonidan kiritilgan -funksiya odatda quyidagicha ta'riflanadi:
 , agar 
 , agar 
 , agar 

Integrallash chegaralari bo`lishi shart emas. Delta-funksiya cheksiz bo`lgan nuqtani o`z ichiga olgan har qanday soha integrallash sohasi bo`lishi mumkin. Delta-funksiyaning ma'nosi ham shundaki, integral uning argumenti bo`yicha olinadi.

Har qanday uzluksiz funksiya uchun yozish mumkin:

, agar 

Haqiqatdan, xususiyatiga muvofiq, yuqoridagi integralda faqat nuqta atrofigina ahamiyatlidir. Cheksiz kichik sohada uzluksiz funksiyani o`zgarmas hisoblash mumkin. U vaqtda funksiyaning qiymatini integral belgisining oldiga chiqariladi. Qolgan integral esa 3-formulaga asosan birga tengdir.

Delta-funksiya uchun muhim bo`lgan yana bir formulani qarab ko`raylik:

,
agar 

Haqiqatdan ham, agar ni orqali belgilasak,

U vaqtda (1) va (2) formulalarga asosan,

 agar
 agar 

(5) da ifodalangan tenglik belgisining ma'nosi shundan iboratki, uning o`ng va chap tomonlari integral ostidagi ko`paytuvchilar sifatida olinib, bir xil natija beradi.

Tenglamaning chap tomonini ko`rib chiqaylik. Agar bo`lsa,

 
bo`ladi. Ammo (6) ga muvofiq,

Endi (6)-(8) ifodalarni nazarda tutib, delta-funksiya ta'rifiga asosan yozishimiz mumkin

demak,

Agar bo`lsa,

 
bo`ladi.

(5) ning o`ng tomonidan olingan integral esa

 
bo`ladi.

Shunday qilib, (5) ifoda isbotlandi. Xususiy hol uchun

 Xossalari 
 Delta-funksiya - juft funksiya hisoblanadi.
 
 , bu yerda - funksiyaning nollari
 Bir o`lchamli Delta-funksiyadan olingan integral Heaviside funksiyasi beradi:

 Delta-funksiyaning filtrlash xossasi:

 Integral tasavvurlar 

Amaliyotda, ko`pincha, Delta-funksiyaning integral ko`rinishidan foydalanish qulay:

 Yana qarang 
 Green-funksiyasi
 Bessel-funksiyasi

 
 Mallin R.X., Klassik elektrodinamika, O`qituvchi, - T. 1974
 Дирак П. А. М. Основы квантовой механики / Пер. с англ. — М., 1932 (есть много переизданий).

Turkum:Funksiyalar
Delfin (yulduz turkumi)

Delfin (lotincha ) — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Uning uchta yorug yulduzi 3,7; 3,8 va 4,0 yulduz kattaligitsa. Delfin yulduz turkumini iyun — avgust oylarida kuzatsa boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yulduz turkumlari
Delfinlar

Delfinlar (Delphininae) — tishli kitlar turkumiga mansub sut emizuvchilar guruhi. Daryo D.i (Platanistidae) va delfinsimonlar (Delphinidae) oilalarini oʻz ichiga oladi. Daryo D.ining uz. 1,5–3 m, koʻkrak suzgichlari kalta va keng , tumshugi uzun va ingichka, tishlari koʻp (104 dan 242 gacha), koʻzlari ojiz (gang D.da koʻz gavhari boʻlmaydi). Asosan Jan. Amerika (laplat D.) va Jan. Osiyo (hind D., Xitoy koʻl D.) daryolarida tarqalgan. Delfinsimonlarning uz. 1,2–3 m, ayrim (kosatka) 10 m gacha. Koʻpchiligida orqa suzgichi boʻladi, tumshugi choʻziq, tishlari 50 tadan koʻproq, dum suzgichining keyingi uchi chuqur kesilgan. Bosh miyasi sharsimon, yarim sharlari poʻstlogʻida juda koʻp pushtachalari bor. D.da kitsimonlarga nisbatan exolokatsiya va eshitish organi yaxshi rivojlangan (bir necha oʻn Gs dan 150— 196 Gs gacha chastotalik akustik tebranishlarni qabul qiladi). Tovush signallari orqali oʻzaro aloqa qiladi. Exolokatsiya organi boshining havo toʻplovchi boʻshliqlarida joylashgan. Soatiga 55 km tezlikkacha suza oladi (kosatka). 3—5 yilda balogʻatga yetadi. Bolasini 4—6 oy emizadi. Yirik D. 50, maydalari 30-yilgacha yashaydi. Ovozga taqlid kila oladi, qoʻlga oson oʻrganadi. Okeanariumlarda boqilganida koʻpayishi ham mumkin. D.ning 50 turi maʼlum. Oq biqin D. va afalina deyarli hamma dengizlarda uchraydi. Krra dengizda faqat oq biqin D., shim. dengizlarda shim. kitsimon D., kosatkalar tarqalgan. Koʻpchilik ni ovlash man qilingan.

 Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Demagin

Vladimir Vasilyevich Demagin (1924.15.7, Toshkent) – uchuvchi, „Xizmat koʻrsatgan sinovchi-shturman“ (1967). Sinovchi-uchuvchilar maktabini tugatgan (1952). Mehnat faoliyatini Toshkentdagi V. P. Chkalov nomidagi aviatsiya zdida yigʻuvchi-parchinlovchilikdan boshlagan (1941—42). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—44). Harkov harbiy aviatsiya bilim yurtida (1944), Jukovskiy (Moskva viloyati) sinovchi-uchuvchilar maktabida (1952) oʻqigan. Toshkent aviatsiya zavodi (hozirgi Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi) uchishsinov stansiyasida bortradist (1945—49), sinovchi-shturman (1949—80), qidiruvqutqaruv xizmati boshligʻi (1980—84), navbatchi shturman (1984—92). Toshkent aviatsiya zdida ishlab chiqarilgan LI-2, AN-8, AN-12, AN-22, IL-12 va IL-76 (turli modi-fikatsiyalari) samolyotlarini sinashda qatnashdi, havodagi parvozi 4 mln. km dan ortiq (13000 soat). Koʻplab shturman shogirdlar tayyorlagan. „Jasorat“, „Shuhrat“ (1994) medallari bilan takdirlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Demarkatsiya

Demarkatsiya (lot demarcati „ajiratish“) – biron-bir ajratuvchi chizigʻni oʻtkazilishi va chegarani aniqlash. Chegarani demarkatsiyalash – chegara belgilarini koʻrsatgan holda davlat chegara hududini belgilash.

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Turkum:Huquqiy 
Turkum:Huquqshunoslar
Turkum:Huquqshunoslik
Turkum:Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Turkum:Huquqiy tizimlar
Turkum:Davlat
Turkum:Davlat apparati
Turkum:Davlat boshqaruvi
Turkum:Davlat tashkilotlari
Turkum:Davlat xavfsizligi
Turkum:Chegara toʻsiqlari
Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Turkum:Xalqaro xavfsizlik
Turkum:Siyosat
Turkum:Siyosatga oid chala maqolalar
Turkum:Siyosatshunoslik
Turkum:Siyosiy atamalar
Turkum:Siyosiy tizimlar
Turkum:Siyosiy harakatlar
Turkum:Siyosiy tushunchalar
Guido de Marco

thumb|(2003)
De marko Gvido (1931.22.7, Valletta) — Malta prezidenta. Malta qirollik universitetini tugatgan (1952). Yuridik fanlari d-ri (1955). 1966 y. Malta vakillar palatasi (parlament) aʼzosi. 1967 y.dan Malta universiteti oʻqituvchisi, keyinchalik professor 1972—87 yillarda Milliy partiya bosh kotibi, partiya yetakchisi oʻrinbosari. 1987 y.dan Malta bosh vaziri oʻrinbosari, adliya va ichki ishlar vaziri, Vakillar palatasi boshligʻi. 1990 y.dan Malta tashqi ishlar vaziri, ayni vaqtda 1992 y.dan bosh vazir oʻrinbosari. 1999 y. martdan Malta Respublikasi prezidentiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.