James David Vance

Jeyms Devid Vens (tug‘ilganida Jeyms Donald Bowman; 1984 yil 2 avgust) — amerikalik siyosatchi va yozuvchi, AQShning 50-vitse-prezidenti lavozimida faoliyat yuritadi. U Respublika partiyasi a’zosi bo‘lib, 2023–2025 yillarda AQSh Senatida Ogayo shtatini vakillik qilgan.

Ogayo shtatining Middltaun shahrida tug‘ilib o‘sgan Vens 2003 yilda AQSh dengiz piyodalari safiga qo‘shilgan va to‘rt yil davomida jamoatchilik bilan aloqalar bo‘yicha harbiy jurnalist sifatida xizmat qilgan. 2007 yilda xizmatni tugatgach, Ogayo shtati universitetida bakalavr darajasini, keyin esa Yel huquq maktabida yuridik doktor (Juris Doctor) diplomini olgan. Qisqa muddat korporativ huquq sohasida ishlaganidan so‘ng, u Piter Til asos solgan Mithril Capital venchur investitsiya kompaniyasida faoliyat yuritgan.

Vens 2016 yilda chop etilgan “Hillbilly Elegy” nomli xotira kitobi bilan butun mamlakat miqyosida mashhurlikka erishdi. Asar Donald Trampning saylanishidan keyin AQShdagi oq tanli ishchi sinf kayfiyati hamda sanoatdan keyingi davrda Appalachiya va O‘rta G‘arb hududlaridagi siyosiy o‘zgarishlarni tushuntirishga qaratilgan ilmiy va media muhokamalarda keng qo‘llanildi. Dastlab Vens Tramp nomzodiga shubha bilan qaragan va uni qo‘llab-quvvatlamagan, biroq Tramp prezidentligi davrida uning qat’iy tarafdoriga aylandi. 2022 yilda Trampning qo‘llovi bilan Respublikachilar partiyasi ichidagi keskin saylovda g‘alaba qozonib, umumiy saylovda demokrat Tim Rayanni mag‘lub etib Senatga saylandi.

2024 yilgi prezidentlik saylovida Vens Trampning saylovoldi jufti (running mate) sifatida tanlandi va vitse-prezident sifatida qasamyod qilishidan oldin Senatdagi lavozimidan voz kechdi. Vitse-prezidentlik davrida u Respublika milliy qo‘mitasining moliya bo‘yicha raisi ham bo‘lib ishlagan.

U ko‘pincha milliy konservator va o‘ng qanot populist sifatida tavsiflanadi hamda “postliberal” yangi o‘ng harakatiga yaqin qarashlarga ega. Uning siyosiy platformasi immigratsiyaga, abortga, bir jinsli nikohga, qurol nazoratiga va AQShning Ukrainaga ko‘magiga qarshi chiqish bilan tavsiflanadi. Shuningdek, u farzandsizlikni ochiq tanqid qilgani bilan ham tanilgan. Vens o‘z qarashlariga katolik ijtimoiy ta’limoti va teologiyasi ta’sir qilganini aytgan, biroq uning talqinlari Papa Fransisk va uning vorisi Papa Leo XIV tomonidan cherkov ta’limotini noto‘g‘ri aks ettiradi, deb tanqid qilingan.

 Hayoti, harbiy xizmati va ta’limi 
Jeyms Devid Vens (tug‘ilganida Jeyms Donald Bowman) 1984 yil 2 avgustda Ogayo shtatining Middltaun shahrida tug‘ilgan va shu yerda voyaga yetgan. Uning onasi Beverli Kerol Aykins (qizlik familiyasi — Vens), otasi esa Donald Rey Bowman bo‘lgan; ular Vens hali kichik paytida ajrashgan. U o‘zining “Hillbilly Elegy” kitobida o‘zini shotland-irland kelib chiqishiga mansub deb ta’riflaydi. Keyingi tadqiqotlar uning ajdodlari Shimoliy Irlandiyaning Tiron grafligidagi Koag qishlog‘idan ekanini ko‘rsatgan. Vens bolaligida Appalachiya madaniyati ta’sirida ulg‘aygan, yozgi ta’tilni ko‘pincha Kentukki shtatidagi qarindoshlari bilan o‘tkazgan. 

Onasi uchinchi bor turmushga chiqqach, Bob Xemel uni rasman asrab olgan va Vensning ismi Jeyms Devid Xemel deb o‘zgartirilgan. Bu orqali biologik otasining ismi va familiyasi olib tashlanib, amakisining “Devid” ismi qo‘shilgan. Vens o‘zining birinchi ismi va “JD” laqabini saqlab qolgan. Keyinchalik, 2013 yil aprelida u familiyasini yana onasining qizlik familiyasiga — Vensga o‘zgartirgan. 

Vens bolaligini qashshoqlik va zo‘ravonlik muhiti bilan eslaydi. Onasi giyohvandlikka qaramlik bilan kurashgan. U va opasi Lindsi asosan onalari tomondan bo‘lgan buvisi va bobosi — Jeyms va Bonni Vens qo‘lida ulg‘aygan; ular ularni “Papaw” va “Mamaw” deb chaqirishgan. 

U boshlang‘ich va o‘rta ta’limni Middltaun maktablarida olgan. 2003 yilda Middltaun o‘rta maktabini tugatgach, AQSh dengiz piyodalari safiga qo‘shilgan. U 2-dengiz aviatsiya qanotida jangovar muxbir (harbiy jurnalist) sifatida xizmat qilgan. To‘rt yillik xizmat davomida 2005 yilda Iroqqa olti oyga yuborilgan, biroq jangovar vazifalarda emas, maqolalar yozish va suratga olish bilan shug‘ullangan. U kapral unvoniga erishgan hamda xizmatlari uchun bir nechta mukofotlar bilan taqdirlangan. 

2007 yilda harbiy xizmatni tugatgach, Vens GI Bill dasturi yordamida Ogayo shtati universitetida o‘qidi va 2009 yilda siyosatshunoslik hamda falsafa yo‘nalishida yuqori darajali bakalavr diplomini oldi. 2010 yilda Yel huquq maktabiga o‘qishga kirdi. U yerda “The Yale Law Journal” nashrida ishladi va keyinchalik mashhur tadbirkor va siyosiy arbob Vivek Ramasvami bilan do‘stlashdi. Aynan Yelda professor Emi Chua uni keyinchalik mashhur bo‘lgan xotira kitobini yozishga undagan. 

 Dastlabki faoliyati 
Huquq maktabini tugatgach, Vens respublikachi senator Jon Kornin uchun ishlagan, keyin Kentukki sharqiy okrugi federal sudyasi Devid Banningda bir yil sud kotibi bo‘lib faoliyat yuritgan. Shundan so‘ng Sidley Austin yuridik firmasida qisqa muddat korporativ yurist sifatida ishlagan. Ikki yilga yetmaydigan huquqiy amaliyotdan keyin u San-Fransiskoga ko‘chib, texnologiya sohasida venchur investitsiyalar bilan shug‘ullana boshlagan. 2016–2017 yillarda Piter Tilning Mithril Capital kompaniyasida rahbar lavozimlardan birida ishlagan. 

2016 yil iyun oyida uning “Hillbilly Elegy: inqirozdagi oila va madaniyat haqida xotira” nomli kitobi chop etildi. Asarda Appalachiya hududidagi madaniyat va ijtimoiy-iqtisodiy muammolar tasvirlangan. Kitob 2016 va 2017 yillarda The New York Times bestsellerlar ro‘yxatiga kirdi va Donald Trampning saylovdagi g‘alabasini tushunishga yordam beruvchi muhim asarlardan biri sifatida baholandi. Shu muvaffaqiyat Vensni jamiyat elitalari bilan yaqinlashtirdi va u The New York Times uchun maqolalar yozishni boshladi. Keyinchalik u bu davrdagi tajribalar uning siyosiy qarashlariga ta’sir qilganini aytgan. 

Keyingi faoliyati davomida u turli investitsiya loyihalarida qatnashgan, konservativ siyosiy tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlovchi tashkilotlar tuzgan va Narya Capital venchur fondiga asos solgan. Shuningdek, u bir muddat CNN telekanalida sharhlovchi sifatida ham ishlagan. 

 AQSh Senatidagi faoliyati (2023–2025) 
Jeyms Devid Vens 2021 yil iyulda Ogayo shtatidan AQSh Senatiga nomzodini rasman e’lon qildi. 2022 yil may oyida u Respublikachilar partiyasi ichidagi dastlabki saylovda 32% ovoz bilan g‘alaba qozondi va bir nechta kuchli nomzodlarni ortda qoldirdi. Shu yil 8 noyabrda o‘tkazilgan umumiy saylovda esa demokrat Tim Rayanni 53% ga 47% hisobida mag‘lub etdi.

Vens 2023 yil 3 yanvarda 118-chaqiriq AQSh Kongressi tarkibida senator sifatida qasamyod qildi va Ogayoning “kichik senatori” bo‘ldi. 2024 yil o‘rtalariga kelib u Senatda 45 marotaba nutq so‘zlagan va 57 ta qonun loyihasiga homiylik qilgan, biroq ularning hech biri Senatdan o‘tmagan. Shuningdek, u 288 ta qonun loyihasiga hammualliflik qilgan, ulardan faqat ikkitasi Kongressdan o‘tgan bo‘lsa-da, prezident Jo Bayden tomonidan veto qilingan.

2023 yil mart oyida Vens senator Sherrod Braun bilan birga temiryo‘l halokatlarining oldini olishga qaratilgan ikki partiyaviy qonun loyihasini ilgari surdi, ammo Respublikachilar ichida yetarli qo‘llab-quvvatlash bo‘lmagani sababli loyiha qabul qilinmadi. O‘sha yil iyun oyida u davlat qarz limitini oshirishga qarshi ovoz berdi va bu qarorni Xitoy tahdidi kuchayib borayotgan bir paytda harbiy salohiyatni kamaytirishi mumkinligi bilan izohladi.

2023 yil iyulda u vakil Marjori Teylor Grin bilan birga voyaga yetmaganlarga genderni tasdiqlovchi tibbiy yordam ko‘rsatishni federal jinoyat deb belgilashni taklif qilgan. 2024 yil iyunda esa federal muassasalarda “xilma-xillik, tenglik va inklyuziya” (DEI) dasni bekor qilishga qaratilgan qonun loyihasini taqdim etgan.

2025 yil 10 yanvar kuni u vitse-prezidentlik lavozimiga kirishish arafasida Senatdagi vakolatlarini rasman topshirdi.

 2024 yilgi prezidentlik saylovi va vitse-prezidentlik kampaniyasi 
Vens 2023 yil yanvarida Donald Trampni 2024 yilgi prezidentlik saylovida qo‘llab-quvvatlashini e’lon qildi. 2024 yil 15 iyulda Respublika milliy qurultoyining birinchi kunida Tramp uni o‘zining saylovoldi jufti sifatida tanlaganini ma’lum qildi. Ikki kundan so‘ng Vens bu nomzodlikni rasman qabul qildi.

Saylov kampaniyasi davomida u turli bahsli bayonotlari bilan ham e’tibor markazida bo‘ldi. Jumladan, farzandsiz siyosatchilar haqidagi eski intervyulari qayta tarqalib, keng tanqidga uchradi. Vens keyinchalik bu gaplarini Demokratik partiyaning oilaga qarshi siyosatini tanqid qilish sifatida izohlagan.

 Vitse-prezidentlik davri (2025 — hozirgacha) 
2025 yil 20 yanvar kuni Jeyms Devid Vens AQShning 50-vitse-prezidenti sifatida qasamyod qildi. U AQSh tarixida bu lavozimni egallagan ilk dengiz piyodalari faxriysi bo‘ldi. Lavozimga kirishishidan oldin u Xitoy vitse-prezidenti Xan Chjen bilan uchrashib, ikki davlat munosabatlarini muhokama qilgan.

Lavozimdagi ilk kunlarida u Davlat kotibi Marko Rubioni qasamyod qildirdi. 2025 yil yanvarida esa Mudofaa vaziri nomzodi Pit Hegsethni tasdiqlashda Senatda teng ovozlar yuzaga kelgach, hal qiluvchi ovozni aynan Vens berdi.

2025 yil fevralida u Myunxen xavfsizlik konferensiyasidagi nutqida Yevropa uchun asosiy xavf tashqi davlatlardan emas, balki ichki siyosiy jarayonlardan kelib chiqayotganini aytdi. Bu nutq ayrim kuzatuvchilar tomonidan AQSh va Yevropa o‘rtasidagi munosabatlarda burilish nuqtasi sifatida baholandi.

Shuningdek, u Ukrainaga nisbatan diplomatik yondashuv zarurligini ta’kidlagan chiqishlari bilan ham muhokamalarga sabab bo‘lgan. 2026 yil fevralida esa Armanistonga tashrif buyurib, fuqarolik yadroviy energetikasi bo‘yicha yirik kelishuvni ilgari surgan.

 Siyosiy qarashlari 
Vens ko‘pincha milliy konservator va o‘ng qanot populist sifatida tasvirlanadi. U abortga, bir jinsli nikohga va qurol nazoratiga qarshi chiqadi. Shuningdek, u genderni tasdiqlovchi tibbiy yordamni cheklash, immigratsiyani kamaytirish va AQShning Ukrainaga harbiy yordamiga qarshi turish kabi pozitsiyalari bilan tanilgan.

Dastlab 2016 yilda u Donald Trampni keskin tanqid qilgan bo‘lsa-da, keyinchalik uning tarafdoriga aylangan va o‘zining avvalgi tanqidlarini ochiq tan olib, uzr so‘ragan.

 

Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik siyosatchilar
Turkum:AQSh tadbirkorlari
Turkum:AQSh harbiy xizmatchilari
Turkum:Amerikalik yozuvchilar