Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Mary Stuart

right|thumb

Mary Stuart (8-dekabr 1542 – 8-fevral 1587) — Shotlandiya qirolichasi (1542, amalda 1561-yildan — 1567); Angliya taxtiga ham daʼvogarlik qilgan. Shotlandiyada kalvinchi zodagonlarning qoʻzgʻolon koʻtarishi uni taxtdan voz kechishiga va Angliyaga qochishga majbur qilgan. Angliya qirolichasi Elizabeth I farmoni bilan turmaga tashlangan. Katoliklar tomonidan uyushtirilgan bir qator fitnalarga aralashgani tufayli sudga berilib, qatl etilgan. Badiiy adabi-yotlarda (jumladan, F. Shiller temperaturagediyasida) Mary Stuart obrazi, odatda, ideallashtirib berilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Turkum:Qatl qilingan hukmdorlar
Mary I Tudor

175px|right
Mary I Tudor (1516.18.2, Grinvich— 1558.17.11, London) — Angliya qirolichasi (1553-yildan). Katolitsizmni qayta tiklab, Reformatsiya tarafdorlarini ayovsiz taʼqib qilgan (laqablari — Mariya Katolichka, Mariya Qonxoʻr). Papalik va katoliklar Ispaniyasi bilan yaqin munosabat oʻrnatgan; 1554-yil boʻlajak ispan qiroli Filipp II ga turmushga chiqqan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1516-yilda tugʻilganlar
Turkum:1558-yilda vafot etganlar
Turkum:18-fevralda tugʻilganlar
Turkum:17-noyabrda vafot etganlar
Mariyampole

Mariyampole (1955-89 yillarda Kapsukas) — Litvadagi shahar. Shyashu-pa daryosi sohilida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 51,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat sa-noati uchun uskunalar, texnologiya ji-hozlari, mebel ishlab chiqariladi; toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Oʻlkashunoslik muzeyi, kostel va monastir (18—19-asrlar) bor. Shaharga 18-asrda asos solingan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marka

Marka (nem. Marke — chegara, chegara viloyati):

1) urta asrlarda Gʻarbiy Yevropada qoʻshni jamoa. Unda haydaladigan yer M. aʼzolarining xususiy mulki boʻlib, yaylov, oʻrmon va boshqa joylar umumiy mulk hisoblangan;

2) 8—9-asrlarda Frank davlatida, oʻrta asrlarda Germaniyada Markgraf boshchiligida mustahkamlangan maʼmuriy chegara okrugi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marka (pul birligi)

Marka:

1) Germaniya Federativ Respublikasi pul birligi. 1871-yildan butun Germaniya hududida yagona valyuta sifatida joriy qilingan. 1 M.= 100 pfennig . Xalqaro ifodasi DEM. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH D. = 2,21 M., 1 M. = 306,27 soʻm (2002-yil 5-fevral) boʻlgan;

2) Finlandiya pul birligi. 1860-yildan joriy etilgan. I M. = 100 penni. Xalqaro ifodasi FIM. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH D. = 6,73 M. = 100,75 soʻm (2002-yil 5 fevral) boʻlgan. 2002-yil 1 yanvardan Yevropa Ittifoqi tarkibidagi davlatlarning yagona pul birligi yevrota oʻtishi sababli muomiladan toʻxtatilgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marka (belgi)

Marka (nem. Marke — chegara, chegara viloyati):

1) O'rta asrlarda Gʻarbiy Yevropada qoʻshni jamoa. Unda haydaladigan yer M. aʼzolarining xususiy mulki boʻlib, yaylov, oʻrmon va boshqa joylar umumiy mulk hisoblangan;

2) 8—9-asrlarda Frank davlatida, oʻrta asrlarda Germaniyada Markgraf boshchiligida mustahkamlangan maʼmuriy chegara okrugi.
Markazga intilma kuch

thumb
Markazga intilma kuch — moddiy nuqta (jism)ning tezlik yoʻnalishiga tik taʼsir etib, unga markaz tomon yoʻnalgan intilma tezlanish beradigan kuch. Uning taʼsirida moddiy nuqta egri chiziq boʻyicha harakatlanganida miqdor jihatdan Markazga intilma kuchga teng, lekin unga qarama-qarshi yoʻnalgan markazdan kochma kuch hosil boʻladi. Markazga intilma kuch taʼsirida markazga intilma tezlanish vujudga kelib, u egrilik markaziga yoʻnaladi va moddiy nukta tezligi yoʻnalishini belgilaydi. Markazga intilma kuch ga teng; — moddiy nukta tezligi, — moddiy nuqta trayektoriyasining egrilik radiusi, — markazga intilma tezlanish. Agar moddiy nukta radiusli aylana boʻyicha harakatlansa, markazga intilma tezlanishi yoki boʻladi; — moddiy nuqta harakatining burchak tezligi. Moddiy nuqta toʻgʻri chiziq boʻyicha harakat qilganda Markazga intilma kuch va markazga intilma tezlanish nolga teng boʻladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markazdan qochma kuch

Markazdan qochma kuch — moddiy nuqta (jism) ning erkin harakatini cheklab, uni egri chiziq boʻylab harakatlanishga majbur etadigan kuch. Miqdor jihatdan mv2/p ga teng (t — jism massasi, x> — jism tezligi, r — moddiy nuqtaning egrilik radi-usi) va egrilik markazidan markazga intilma kuchga qarama-qarshi yoʻnalgan. Masalan, arqonga bogʻlangan tosh (moddiy nuqta) gorizontal tekislikda aylantirilsa, markazga intilma kuch arqon tomondan toshga taʼsir etib, uni aylana boʻyicha harakatlanishga majbur etadi. Markazdan qochma kuch k. esa tosh tomondan arqonga taʼsir etib, arqonni taranglashtiradi va, hatto, uzishi mumkin.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markaziy Amerika integratsiya tizimi

Markaziy Amerika Davlatlari Tashkiloti - xalqaro tashkilot, 14-oktabr 1951-yilda Gvatemala, Salvador, Gonduras, Nikaragua, Kostarika davlatlari oʻrtasida tuzilgan. Maqsadi — Markaziy Amerika davlatlarining iqtisodiy va siyosiy integratsiyasi; madaniy hamkorlik. Oliy organi — davlat boshliqlarining kengashi (muntazam oʻtkazib turilmaydi), asosiy organi — tashqi ishlar vazirlari kengashi. Doimiy organi — Ijroiya kengashi (San Salvadorda joylashgan).
Markaziy Afrika

thumb
Markaziy afrika, Ekvatorial Afrika — Afrikadagi tabiiy oblast. Afrikaning Atlantika okeanidan Sharqiy Afrika yassitogʻligining 3° shahrik. bilan 13° j.k. oʻrtasidagi yerlarni va Gvineya qoʻltigʻidagi vulkan orollarini oʻz ichiga oladi. Relyefiga koʻra 3 qismga boʻlinadi: 1) Kongo botigʻi (botiq tubining dengiz sathidan balandligi 300-500 m) — bu yerda ustini qalin choʻkindi jinslar qoplagan tekisliklar asosiy oʻrin tutadi; 2) chekkadagi qirlar — shim.da Azande yoki Banda qirlari va Angola yassitogʻliklari (balandligi shim. va g'arbida 500-1000 m, jan.da 1000 m dan ortiq), bu yerlarda usti bir oz pastbaland peneplenlar va yassi qirlar koʻp uchraydi. Koʻp qismida qad. kristall jinsli zamini yer yuzasiga chiqib yotadi. Soʻnmagan Kamerun vulkani (4070 m) atrofida relyef ayniqsa pastbaland; 3) Atlantika boʻyi akku-mulyativ pasttekisligi. 3° shahrik. bilan 2— 3° j.k. orasida, iqlimi ekvatorial iqlim, yil boʻyi sernam. Yillik yogʻin 1500 mm dan ortiq (Kamerunning gʻarbiy yon bagʻrida 10000 mm dan koʻproq); shim. va jan.da subekvatorial iqlim, yogʻin yozda yogʻadi (yiliga 1000 mm dan koʻp), Atlantika sohilida Lopes burnidan jan.da tropik iqlim; yogʻin 200- 300 mm. Harorat hamma joyda yuqori (25—28°). Dare koʻp, hammasi sersuv. Eng yirik daryolari — Kongo (Zair) va uning irmoklari (Ubangi, Kasai va boshqalar), Sanaga, Ogove, Kvanza. Daryolar gidroenergiyaga boy. Ekvatorial iqlim zonasida doim yashil ekvatorial oʻrmonlar bor, shim. va jan.da quruq mavsumda barg tashlaydigan oʻrmonlar va boʻliq ugli savannalar uchraydi. Lundakatanga qirlarida barg toʻkadigan savanna, Kongo daryosi etagidan jan.da tipik savanna oʻrmonlari, daryo etaklarida mangra chakalakzorlari bor. Kamerun togʻida togʻ-oʻrmon va togʻoʻtloq oʻsimliklari oʻsadi. Hayvonot dunyosi Efiopiya oblastiga mansub. Markaziy Afrikada Kamerun, Markaziy Afrika Respublikasi, Gabon, Kongo Demokratik Respublikasi, Kongo Respublikasi, Zambiya, Chad, Angola, Ekvator Gvineyasi, San-Tome va Prinsipi davlatlari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markaziy burchak

Markaziy burchak — uchi berilgan aylana markazida boʻlgan yassi burchak. CODM. b. kattaligi AV yey kattaligi bilan oʻlchanadi, bunda A va V nuqtalar Markaziy burchak tomonlarining aylana bilan kesishish nuqtalari. AVyoy Markaziy burchak tayanadigan yey deb ataladi. Ayyoyuzunligi shu aylananing OA radiusiga teng boʻlgan Markaziy burchak radian deyiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markaziy Buxoro kollektori

thumb|250px|Markaziy Buxoro kollektori Jondor yaqindaMarkaziy Buxoro kollektori – Buxoro viloyatida qurilgan yirik gidrotexnika inshooti. Zarafshon daryosi (Qorakoʻldaryo)ning Duob gidrouzelidan Mohankoʻl kollektorigacha boʻlgan oʻzanini chuqurlashtirib, kengaytirib, 1971-yilda qurib bitkazilgan. Uzunligi 51 km. Kollektorga Buxoro, Jondor, Vobkent va Romitan tumanlari hududidagi kollektor-drenaj tarmoqlarida yigʻiladigan suvlar tashlanadi. Kollektorning umumiy suv yigʻish maydoni 64,6 ming ga. Suv oʻtkazish imkoniyati 40 m³/s. M.Markaziy Buxoro kollektori Mohankoʻl kollektoriga tugashtirilgan va suvi Mohankoʻlga quyiladiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Turkum:Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Turkum:Buxoro viloyati geografiyasi
Markaziy Mirzachoʻl kollektori

Markaziy Mirzachoʻl kollektori — Mirzachoʻl hududida qurilgan eng katta kollektor. Mirzachoʻlni shim.gʻarbiy yoʻnalish boʻylab ikkiga ajratib turadi, sugʻorish mavzelarining shartli chegarasi hisoblanadi. Kollektorning 18 km. li bosh qismi tabiiy chuqurlikdan, davomi esa Doʻstlik kanali va Janubiy Mirzachoʻl kapali oraligʻidagi eng past joylardan oʻtadi. Umumiy uz. 85 km, chuq. 3–7 m. Suv yigʻish maydoni 335 ming ga, suv sarfi 43 m³/s, quyi qismining suv oʻtkazish imkoniyati 90 m³/s. Kollektor zovur suvlarini Mirzachoʻlning gʻarbiy chegarasidagi Arnasoy payettekisligiga tashlaydi. M.Markaziy Mirzachoʻl kollektorining birinchi navbati 1954—57 yillarda qurilgan, 1966-yilda toʻliq qurib tugallangan. Kollektor Mirzachoʻlning qadimdan sugʻoriladigan yerlarining bir qismiga va, asosan, yangi sugʻoriladigan maydonlariga xizmat koʻrsatadi. Kollektorga sugʻoriladigan mavzelardan Jetisoy (32,4 km), Boyovut (32,3 km) kollektorlarining suvi oʻz oqimi bilan va Sardoba kollektorining suvi nasos st-yasi yordamida, yangi sugʻoriladigan mavzelardan esa MK-6 (15,1 m³/s), MK-7 (42,2 m³/s), MK-9 (11,4 m³/s) va boshqa bir qancha xoʻjaliklararo va xoʻjalik kollektorlari suvi qu-yiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Turkum:Oʻzbekiston suv kanallari
Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot banki

Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot banki (MOHTB) -Markaziy Osiyo mamlakatlarini iqtisodiy rivojlantirishga yordam koʻrsa-tuvchi xalqaro bank. 1994-yil 8-iyulda Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston Respublikalari oʻrtasida "Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot bankini tashkil etish toʻgʻrisida"gi qoʻshma kelishuvga asosan taʼsis etilgan. Taʼsischilari Oʻzbekiston, Krzogʻiston, Qirgʻiziston hukumatlari. 1998-yilda davlatlararo kengashning qarori bilan Tojikiston Respublikasi ham bank taʼsischilari sifatida aʼzo qilib olindi. Bankning ustav kapitali 12 mln. AQSH dollari. Markaziy Osiyo Hamkorlshi tashkiloti katnashchilari boʻlgan mamlakatlar Bosh vazirlari kengashining 1997-yil 14-martdagi qarori asosida 1997-yil oktabr oyida Toshkentda MOHTBning shoʻba banki ochildi. Bank zimmasiga Oʻzbekiston Respublikasi hududida respublika hukumati tomonidan kafolatlangan loyihalarni ham qoʻshib, investitsiya loyihalarini moliyalash vazifasi yuklatilgan. MOHTB Olmaota shahridagi Bosh bank hamda Toshkent va Bishkek shaharlaridagi shoʻba banklardan iborat.

.MOHTB Toshkent shoʻba banki oʻz faoliyati davomida uyali va xalqaro rouming alokalarini rivojlantirish dasturi boʻyicha "Koskom" qoʻshma korxonasini 1 mln. AQSH dollari miqdorida mablagʻ bilan taʼminladi. Bundan tashqari, ipakni qayta ishlaydigan "Adeliyabaxt" aksiyadorlik jamiyatiga 98 ming , kabel mahsulotlari ishlab chikaradigan "Spektr" qoʻshma korxonasiga 473,3 ming AQSH dollari miqsorida mablagʻ ajratilgan. Shoʻba bank bilan xorijiy Dresdner Bank AG va Commers Bank AG oʻrtasida vakillik munosabatlari oʻrnatilgan. Shoʻba bankning ustav kapitali 4275 mln. soʻm, majburiyatlari 996 mln. soʻm, daromadi 1442 mln.soʻm (2003-yil 1-yanvar).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Xalqaro banklar
Markaziy tekisliklar

Markaziy tekisliklar - Shim. Amerikaning oʻrta qismidagi tekisliklar (AQSH va Kanada hududida), sharqsa Appalachi togʻlari, gʻarbda Buyuk tekisliklar, shim. va shim.-sharqda Lavrentiy qirlari va jan.da Meksika boʻyi pasttekisligi oraligʻida. Shim. Amerika platformasining jan. qismiga toʻgʻri keladi. Aksari qismining balandligi 150–500 m. Hududining 40° shahrik.dan shimolini toʻrtlamchi davrda muzlik qoplagan, relyefi sertepa, koʻl koʻp. Buyuk koʻllar, Vinnipeg , Manitoba va boshqa koʻllar bor. Iqlimi moʻtadil kontinental, eng jan.da subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da — 20°, jan.da 4°, iyulniki 19—26°. Yozi iliq, seryomgʻir. Yillik yogʻin 400–1200 mm. Markaziy tekisliklar hududining 3/4 qismi qishloq xoʻjaligida foydalaniladi: yaylov, haydaladigan yerlar, bogʻlar, aholi punktlaridan iborat. Shim. qismi va daryo vodiylarida aralash va keng bargli oʻrmonlar uchraydi. Foydali qazilmalardan toshkoʻmir, neft, qoʻrgʻoshin, rux rudasi konlari bor. Markaziy tekisliklar AQSH va Kanadaning muhim qishloq xoʻjaligi (gʻallachilik va chorvachilik) rayonlaridan. Markaziy tekisliklarda Chikago, Detroyt, Klivlend shahri aglomeratsiyalari joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 
 Tektonik tekisliklar
 Buyuk tekisliklar
Markaziy Yakutiya pasttekisligi

Markaziy Yakutiya (Vilyuy) pasttekisligi - Lena daryosining oʻrta va quyi, shuningdek, Vilyuy va Aldan daryolarining quyi oqimlaridagi tekislik. Kenglik boʻylab 550 km ga choʻzilgan. Balandligi 2000–4000 m. Yer yuzasi lyossimon, qumoq va qumlardan tuzilgan. Koʻp yillik muzlab yotgan jinslar, botqoqlik va termokarst koʻllari koʻp. Iklimi keskin konti-nental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 45°, mutlaq minimum — 63°, iyulning oʻrtacha temperaturasi 17°, mutlaq maksimum 39°. Yiliga 300 mm yogʻin tushadi. Yillik oʻrtacha temperatura — 9°, —12° boʻlganidan abadiy muzlab yotgan yerlari bor (zamini 200–300 m chuqurlikkacha muzlab yotadi), yezda ustki qismigina eriydi va shu joylarda dehqonchilik qilish mumkin. Tuproqlari kam podzollashgan karbonatli, podzolli-gleyli, torfli-gleyli va oʻtloqi allyuvial tuproklar. Daraxtlardan, asosan, dauriya tilogʻochi, qaragʻay, qayin, togʻterak oʻsadi. Olmos, kumir, gaz, neft konlari bor.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markaziy harbiy sport klubi

Markaziy harbiy sport klubi (MHSK) - OʻzR Mudofaa Vazirligining sport muassasasi, 1993-yilda tashkil etilgan. Qurolli kuchlar harbiy xizmatchilari hamda ularning oila aʼzolari oʻrtasida sportni ommaviylashtirish, yuqori mahoratli harbiy sportchilar tayyorlash vazifasini bajaradi. Shu maqsadda harbiy xizmatchilar, harbiy xizmatga chaqiriq yoshidagilar va oʻsmirlar oʻrtasida turli toifadagi musobaqalar, Qurolli kuchlar birinchiliklarini oʻtkazadi. MHSK Toshkentda 2 ta sport majmuiga ega. Markaziy stadioni 15 ming tomoshabinga moʻljallangan. Unda futbol va basketbol maydonlari, yengil atletika uchun yoʻlkalar, kurash va ogʻir atletika zallari, ochiq va yopiq basseyn bor, shuningdek, unga basketbol, 2 ta eshkak eshish bazasi qaraydi. Ikkinchi sport majmuida futbol maydoni, basseyn, yopiq va ochiq kort mavjud. MHS-Kda 16 ta sport turi (basketbol, boks, velosport, voleybol, dzyudo, yengil atletika, merganlik, ogʻir atletika, suv polosi, taekvondo, tennis, temperaturam-polin, futbol, erkin kurash, yunonrum kurashi, harbiytexnik turlar) boʻyicha mashgʻulotlar olib boriladi. Shugʻullanuvchilarga 28 nafar murabbiy boshchilik qiladi. Ulardan 8 nafariga "Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sport ustozi" faxriy unvoni berilgan. Boris Granatkin (boks), Hujat Tuhfatullin (velosport), Poʻlat Sharipov (ogʻir atletika) kabi taniqli murabbiylar harbiy sportchilar tayyorlashadi. MHSK vakillarining 44 nafari xalqaro toifadagi sport ustasi, 134 nafari sport ustasidir (2003). Harbiy sportchilardan 7 nafari "Oʻzbekiston iftixori", 4 nafari "Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi" faxriy unvonlari bilan muko-fotlangan. MHSK bokschilaridan Rustam Saidov (2000, Sidney) va Karim Toʻlaganov (1996, Atlanta) olimpiada bronza medalini qoʻlga kiritgan. Yuriy Vitt (yunonrum kurashi), Sergey Voinov (yengil atletika), Fatma Galiullina (velosport), Dilshod Mansurov (erkin kurash), Kamol Murodov (kurash), Dilshod Oripov (yunonrum kurashi) jahon chempioni, Narimon Otayev (boks) esa jahon kubogi sohibidir. 11 nafar MHSK vakili Osiyo oʻyinlarida gʻolib chiqqan. Shuningdek, MHSK sportchilari Xalqaro harbiy sport kengashi (CISM) tasarrufida oʻtadigan jahon chempionatlarida sovrinlar olishgan. MHSK basketbol, suv polosi va futbol jamoalari mamlakat chempioni hisoblani-shadi, suv polosi jamoasi 2000-yilda Osiyo chempionlar kubogida 3-oʻrinni egallagan.

Asror Moʻminov.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:1993-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Turkum:1993-yilda Oʻzbekiston sporti
Markazit

thumb|Markazit
Markazit (fors, margashishe — kolchedan), nursimon kolchedan — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi FeS2. Qoʻshimchalar tarzida, koʻpincha, Ni, As, Sb, Ti, Co va boshqa mavjud. Metalddek yaltiroq. Rangi jezsimonsariq, yuzasi kulrang-yashil tovlanadi. Rombik sistemada kristallanadi, kristallari taxtachasimon, ustunsimon, qoʻshaloq, nayzasimon, baʼzan taroqsimon. Koʻpincha, murakkab agregatlar — birikkan holda, kurtaksimon va oqiq hosilalar koʻrinishida, ayniqsa, pirit bilan koʻproq uchraydi. Qattiqligi 6,0—6,5, zichligi 4,9 g/ sm3. Moʻrt. Alohida kon hosil qilmaydi. Piritdan kristall shakllari bilan farq qiladi. Gidrotermal konlarda pirit, pirrotin va boshqa sulfidlar bilan birga hosil boʻladi. M. choʻkindi jinslarda, asosan, koʻmirli, ayniqsa, qoʻngʻir koʻmirli qumtosh gillar orasida konkretsiya va noaniq shaklli donalar hosil qiladi. Oʻzbekistonda koʻproq Angren kumir konida, kamroq oltin konlari (Muruntov va boshqalar), grafit (Toshqazigan), skarnlisheyelitli (Ingichka, Langar, Qoʻytosh va boshqalar), polimetalli, kolchedanli (Uchquloch, Xondiza va boshqalar) konlarda tarqalgan. Sulfat kislota olishda ishlatiladi. Koʻmir va oʻtga chidamli gillarda zararli qoʻshimcha hisoblanadi.

 

 

Turkum:Minerallar
Markazlashgan rus davlati

Markazlashgan rus davlati (Rossiya davlati) — 15-asr oxiri — 16-asr boshlarida Rus yerlarini Moskva buyuk knyazligi atrofida birlashuvi natijasida tashkil topgan davlat. 16-asr oʻrtasida tabaqaviy vakillik monarxiyasi shaklini olgan. Mutlaq monar-xiyaga oʻtish jarayoni, asosan, 18-asrning 1-choragida yakunlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markay zilzilasi

Markay zilzilasi – Fargʻona vodiysining sharqiy qismida sodir boʻlgan zilzila. 1962-yil 3-avgustda roʻy bergan. Zilzila kuchi 12 ballik MSK—64 shkalasi boʻyicha 8 ball, magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha M-5,4, chuq. N-18 km boʻlgan. 8 ballik zona 100 km² ni egallagan. Zilzila oqibatida koʻpgina imoratlar shikastlangan.

 
 Ibragimov R. N., Seysmogennaya zona Sredinnogo Tyan-Shanya, T., 1978.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar
Markaryan galaktikalari

Markaryan galaktikalari - oʻzagi juda faol boʻlgan galaktikalarning bir turi. Ular oʻzagi spektrida kuchli emission chiziqlar mavjud va uzluksiz ultrabinafsha nurlanishga ega. Bu galaktikalarni birinchi boʻlib Armaniston astronomi B. Ye. Markaryan kuzatgan. Mas, Markaryan 205 ningoʻzagi massasi 108 Quyosh massasiga, yorqinligi 1045 erg/s ga teng. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markgraf

Markgraf (nem. Markgraf, aynan — marka grafi)— 8—9-asrlarda Frank davlatida chegara okrugi hokimi. Oʻrta asrlarda Germaniyada markgraflar feodal knyazliklar (markgrafliklar) hokimi boʻlganlar.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markiz

Markiz (frans. marquis) — 1) Frank davlatida markgrafga toʻgʻri keluvchi unvon; 2) oʻrta asrda Fransiya va Italiyada (10-asrdan) yirik mulkdor, oʻz mavqeiga koʻra, tabaqaviy pogʻonada gersog va graf oʻrtasida turgan; 3) Fransiya va Italiyada, 14—15-asrlardan esa Angliya, Ispaniya va Portugaliyada merosiy dvoryanlik unvoni.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markiz orollari

Markiz orollari – Tinch okeanning markaziy qismidagi vulkan orollari guruhi, Polineziyada joylashgan. Fransiya mulki. Maydoni 1049 km². Eng yirik orollari: Nukuxiva va Xiva-Oa. Zamini bazalt va tuflardan tashkil topgan. Eng baland joyi 1259 m. Qirgʻoklari qoyali, tik. Iqlimi tropik, passatli iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 22 °C dan past boʻlmaydi. Yiliga 1000 mm gacha, shamolga roʻpara yon bagʻirlarda esa 2500 mm gacha yogʻin yogʻadi. Orollar sernam tropik oʻrmonlar va butazorli savannalar bilan qoplangan. Kokos palmasi, paxta, banan, kofe plantatsiyalari bor. Baliq, marvarid va dengiz toshbaqasi ovlanadi. Turizm rivojlangan. Markiz orollarini 1595-yilda ispan dengizchi sayyohi A. Mendanyade-Neyra tadqiq etgan va Peru vitseqiroli markiz Mendosa sharafiga shunday atagan. Maʼmuriy markazi – Taioxae.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

 

Turkum:Arxipelaglar
Turkum:Okeaniya
Marko Polo

Marko Polo (1254 yil 15 sentyabr, Venesiya — 1324 yil 8 yanvar, Venesiya) — italiyalik sayyoh va yozuvchi. M. P. 1271—75 yillarda venetsiyalik savdogarlar bilan birga kemada Kichik Osiyo yarim orolning jan.-sha-rqiy sohillariga, u yerdan Bagʻdod, Basra, Tabriz va Kermonga kelgan, soʻngra Balx, Qashqar, Xotan, Kampichu (Gan-chjou) shaharlari va Gobi choʻlini kesib oʻtib Qoraqurumga yetib borgan. M. P. Xitoyda 17 yil yashagan, Xubilayxon saroyida 1292-yilgacha uning xizmatida boʻlgan. U mamlakatning turli viloyatlarini borib koʻrgan. M. P. Xonbaliq (Pekin) shahridan myanmaliklarning ilk davlati Paganning 11 —13-asrlardan poytaxti boʻlgan Pagan shahriga (mamlakat markazida) sayohat qilib, yana orqaga qaytgan. Soʻngra Janubiy Xitoy dengizi, Bengaliya qoʻltigʻi, Arabiston dengizi, Eron orqali 1295-yil vataniga qaytib borgan.
thumb|Marko Polo kitobi
thumb|yoʻnalish
Rustichano bilan birga "Marko Polo kitobi"ni (1298) yozib qoldirgan. Bu asar Kavkaz xalq^ari, Eron, Xitoy, Mongoliya, Hindiston, Indoneziya va boshqa mamlakatlar geografiyasi, etnografiyasi va tarixi haqida muhim maʼlumotlar beradi; shuningdek, unda xalq udumlari, rivoyatlar, ertaklar ham bor. Boshqa Yevropa tillariga tarjima qilingan bu kitob 14—16-asrlarda yashagan dengizchilar, yozuvchilar va haritashunoslar (jumladan X. Kolumb va L. Ariosto)ga taʼsiri katta boʻlgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Sayyohlar
Andrey Markov

thumb|right|200px|Andrey Markov
Andrey Andreyevich Markov 1856.2(14).6, Ryazan – 1922.20.7, Petrograd — rus matematigi. Peterburg Fanlar Akademiyasi akademik (1890). Peterburg universitetini tugatgan (1878), professor (1886). Markov ehtimollar nazariyasiga katta hissa qoʻshgan. U katta sonlar qonunini eng umumiy shartlarda isbot qilgan. Markov fanga (ke-yinchalik uning nomi bilan atalgan – Markov zanjirlari, Markov jarayonlari) maxsus bogʻlanishga ega boʻlgan tasodifiy miqdorlar ketma-ketligini kiritgan va ular uchun markaziy limit teoremani isbot qilgan. Markov jarayonlari fizika, texnika, biologiya va boshqa sohalarda koʻplab tatbiq etiladi. Markovning eng kichik kvadratlar usulini asoslashga bagʻishlangan ishlari ham bor."Markov Andrey Andreyevich" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Yana qarang 
 Limit teoremalar
 

 

Turkum:1856-yilda tugʻilganlar
Turkum:1922-yilda vafot etganlar
Turkum:14-iyunda tugʻilganlar
Turkum:20-iyulda vafot etganlar
Turkum:Matematiklar
Mixail Markov

Mixail Nikitovich Markov (1910.17.10, Toshkent — 1985.14.8) — paxta terish mashinalari konstruktori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan ixtirochi (1964). "Tashselmash" zavodida katta texnik-konstruktor (1939—41), katta muhandis-konstruktor, katta muhandiskonstruktor guruhi rahbari (1941—46). Paxtachilik mashinalari boʻyicha Davlat maxsus konstruktorlik byurosida turli lavozimlarda ishlagan. (1946—85). M. rahbarligida SXM—48 markali dastlabki paxta terish mashinasi yaratildi (1949). M. 1964-yildan boshlab ishlab chiqarilgan ikki qatorli XT—1,2 markali, terish apparatlari old qismiga joylashtirilgan paxta terish mashinasining osma qurilmasi sistemasini ishlab chiqishda qatnashgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Turkum:1910-yilda tugʻilganlar
Turkum:1985-yilda vafot etganlar
Markov jarayonlari

Markov jarayonlari - tabiatshu-noslik va texnikaning turli sohalarida tatbiq qilinadigan tasodifiy jarayonlar. Radioaktiv moddaning parchalanish jarayoni unga misol boʻladi. Biror sistemaning so, holatdan a holatga oʻtish ehtimoli P.. (t) faqat t ga bogʻliq boʻlib, jarayonning oʻtishiga bogʻliq boʻlmasa, bunday jarayon Markov jarayoni deyiladi. Yuqoridagi shart Markov jarayonlarini matematika usullari bilan toʻla tekshirishga imkon beradi. Mas, radioaktiv moddaning parchalanishida har bir atomning cheksiz kichik dt vaqt oraligʻida parchalanish ehtimoli adt ga teng boʻlib, u boshqa atomlarga bogʻliq emas (parchalanish jadalligi a modda turiga bogʻliq koeffitsiyent). Markov jarayonlari nazariyasi A. A. Markov tadqiqotlari asosida yuzaga kelgan (1907), 1930-yilda A. N. Kolmogorov oʻrgana boshlagan. Markov jarayonlari nazariyasining rivojlanishi va tatbiqiga T. A. Sarimsoqov, S. H. Sirojiddinov katta hissa koʻshgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Markovin

Ivan Vasilyevich Markovin (1878,Tver gubernyasi — 1947, Toshkent) — sud tibbiyoti mutaxassisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1941), professor (1928), tibbiyot fanlari doktori (1936). Moskva universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1908). Varshava untida, 1918-yildan Rostov universitetining normal anatomiya kafedrasida ishlagan. Toshkent tibbiyot akademiyasi sud tibbiyoti kafedrasi mudiri (1928—46). Ilmiy ishlari sud tibbiyoti ekspertizasining dolzarb masalalariga bagʻishlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Turkum:1878-yilda tugʻilganlar
Turkum:1947-yilda vafot etganlar
Harry Markowitz

MARKOVITS (Markowitz) Harri - amerikalik iqtisodchi. Kaliforniya universiteti professor (1968), "Arbitraj menejment kompani" prezidenta (1969—72), Pensilvaniya universiteti moliya professor (1972—74), Rutjerov universitetining iqtisodiyot va moliya boʻyicha xizmat koʻrsatgan professor Amerika moliya assotsiatsiyasi prezidenti. M. qimmatli qogʻozlar bozoriga matematik usullarni koʻllash imkoniyatlarini, shuningdek, portfel investitsiyalarini tanlash, investitsiyalarni samarali diversifikatsiyalash muammolarini tadqiq etgan. U turli qimmatli qogʻozlarga kapitalni optimal investitsiyalash nazariyasini yaratdi. M.ning portfel investitsiya nazariyasi asosida qimmatli qogʻozlarni diversifikatsiyalashning maqsadga muvofiqligi va xatarlarni baholash toʻgʻrisidagi gʻoyalari AQShda katta muvaffaqiyat qozondi. Yirik asarlari: "Portfel tanlovi: investitsiyalarning samarali diversifikatsiyasi" (1959), "Portfelni va kapital bozorlarini tanlashda oʻrtacha va dispersiyalar taxdili" (1987). Nobel mukofoti laureati (1990; Merton Miller va William F. Sharpe bilan birga).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vladimir Markovnikov

thumb|Vladimir Markovnikov
Vladimir Vasilyevich Markovnikov 1838.13.(25).12 - 1904.29.1 (11).2 — rus organik kimyogari. A. B. Butlerovning shogirdi. Qozon universiteti professor (1870-yildan). Ilmiy ishlari organik birikmalarning tuzilish nazariyasini rivojlantirish hamda neft va alisiklik uglevodorodlar kimyosiga oid. Markovnikov molekulalarda atomlarning izomeriyasi va oʻzaro taʼsirini oʻrgandi, oʻrin almashish, birikish va parchalanish reaksiyalarining qator qonuni-yatlarini ochdi. 1869-yilda Morkovnikov qoidasiip kashf etdi. Suv elementlari yoki galogenvodorodlar qoʻshni uglerod atomlaridan ajralib hosil boʻlishini oʻrgandi. 80-yillardan boshlab Kavkaz neftlarini oʻrgana boshladi. Uglevodorodlarning yangi sinfini aniqlab, ularga naftenlar deb nom berdi. 5 aʼzoli naftenlarni oʻrgandi, koʻpchilik sikloparafinlarni, shuningdek, tarmoqlangan zanjirli parafinlarni sintez qildi. Amaliyot uchun zarur boʻlgan aromatik uglevodorodlarni sikloparafinlardan katalitik yoʻl bilan olish usullarini topdi. Markovnikov organik kislotalar, jumladan, izomoy kislotani ilk bor sintez qiddi. Shoʻr koʻllar va tuz konlarini oʻrganib, ulardan foydalanish yoʻllarini koʻrsatib berdi."Markovnikov Vladimir Vasilyevich" OʻzME. M-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:1838-yilda tugʻilganlar
Turkum:1904-yilda vafot etganlar
Turkum:25-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:11-fevralda vafot etganlar
Markovnikov qoidasi

Markovnikov qoidasi - nosimmetrik alkenlar yoki alkinlarga proton kislotalari yoki suv birikkanda vodorod atomining koʻproq gidrogenlangan uglerod atomiga birikishi. 1869-yil V.V. Morkovnikov tomonidan eʼlon qilingan. Mac, pentenga HCI ni biriktirilganda vodorod atomi ikki vodorod tutgan uglerod atomiga uchinchi boʻlib, xlor atomi esa vodorod atomi tutmagan uglerod atomiga birikadi. Ushbu holat nosimmetrik uglevodorod molekulasida elektr zaryadining baravar tarqalmasligi tufayli vujudga keladi. Qoʻsh bogʻning qutblanishi natijasida manfiy zaryad koʻproq gidridlangan uglerod atomi tomon siljiydi va musbat zaryadlangan vodorod atomini tortadi. Kamroq gidrogenlangan (musbat zaryadlangan) uglerod atomiga esa anion (keltirilgan reaksiyalarda xlor atomi) tortiladi. Markovnikov qoidasiga muvofiq bunday reaksiyalar eng barqaror oraliq kationlar hosil boʻladigan yoʻnalishda kechadi. Elektronoakseptor effekti kattaroq oʻrinbosarlar mavjud boʻlganda, mas, umumiy formulasi SN2=SNX (bu yerda X-CN, SOON, SGʻ3) boʻlgan moddalarga galogenvodorodlar yoki suv biriktirilganda reaksiyaning Markovnikov qoidasiga teskari yunalishda amalga oshishi isbotlangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markoman urushi

Markoman urushi (166-180) -german va sarmat kabilalarining Rim bilan urushi. Rim imperiyasi chegaralarini buzgan ushbu qabilalar Shimoliy Italiyaga bostirib kirib, bir necha jangda gʻalaba qilganlar. Oʻzaro tuzilgan bitimga koʻra, urushgacha boʻlgan chegaralar qayta tiklangan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Markomanlar

Markomanlar — german kabilasi. Miloddan avvalgi 1ming yillikning 2-yarmida hozirgi Saksoniya va Tyuringiya hududida yashagan. 166—180 yillarda Rimga qarshi urushgan. 4-asrdan M. Xalqlarning buyuk koʻchishi oqimiga qoʻshilib ketgan. 5-asr oxirida Bavariya hududida muqim yashab qolishgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guglielmo Marconi

Guglielmo Marconi (1874.25.4, Bolonya - 1937.20.7, Rim) — italiyalik radiotexnik va tadbirkor. Muntazam ilm olmagan. Elektromagnit toʻlqinlar haqida asosiy maʼlumotlarni italyan fizigi A. Rigidan olgan, uning rahbarligida oʻsmirlik davrida fizika bilan shugʻullangan. 1896-yilda Buyuk Britaniyaga koʻchgan va u yerda elektromagnit toʻlqinlar yordamida signal berish tajribalarini oʻtkazgan. 1897-yilda simsiz telegraflash usuliga tegishli ixtirosiga patent olgan, aksiyadorlik jamiyatini tashkil qilgan (1897). Aloqa vositasi sifatida radioni rivojlantirgan. 1901-yilda Atlantika okeani orqali radioaloqa oʻrnatgan. Nobel mukofoti laureati (1909; K. F. Braun bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:1874-yilda tugʻilganlar
Turkum:1937-yilda vafot etganlar
Turkum:25-aprelda tugʻilganlar
Turkum:20-iyulda vafot etganlar
Turkum:Bolonya universiteti faxriy doktori
Marksizm

Marksizm — Marks va Engels asos solgan falsafiy, iqtisodiy va siyosiy taʼlimot.

 Tarixi 
Nemis mumtoz falsafasini (Gegel, Feyerbax va boshqalar), ingliz siyosiy iqtisodini (Smit, Rikardo va boshqalar), fransuz xayoliy sotsializmini (Sen-Simon, Furye va boshqalar) oʻrganishga tayanib, Marks va Engels dialektik, tarixiy materializmga asoslangan falsafa, qoʻshimcha qiymat nazariyasiga asoslangan siyosiy iqtisod va kommunizm taʼlimotini ishlab chiqdilar.

Marksizmda moddiy ishlab chiqarish usuli, ishlab chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlari jamiyatning negizi sifatida qaraladi. Marksizm xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyatda ishlab chiqarishning ijtimoiy va oʻzlashtirishning xususiy harakterga ega ekanligiga tayanib, ijtimoiy inqilob toʻgrisidagi qonunni asoslashga urinadi. Ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya, sinfiy kurash bilan bogʻliq nazariyani ilgari suradi. Jamiyat tarixiga sinflar kurashi tarixi sifatida qaraydi. Marksizmga koʻra, sinfiy kurash proletariat diktaturasiga olib keladi. Proletariat diktaturasining maqsadi esa sinfsiz jamiyat qurishdan iborat deb hisoblaydi. Marksizm ishlab chiqarish vositalariga faqat ijtimoiy mulkchilikni tan oldi, boshqa mulk shakllarini inkor etdi. Xususiy mulkni barcha ijtimoiy illatlarning asosiy sababi degan notoʻgʻri qarashni ilgari suradi.

Marksizmning qoʻshimcha qiymat qonuni kapitalizmning asosiy iqtisodiy qonuni deb qaralgan. Marksizmda tarixni materialistik tushunish orqali jamiyatning rivojlanish qonunlari, kapitalizmning sotsializm bilan almashinishi muqarrarligi, kapitalizmdan sotsializmga oʻtish davri, kommunizmning ikki fazadan iborat ekanligi gʻoyasi ilgari suriladi va sotsializm kommunizmning quyi fazasi sifatida qaraladi.

Marksizm XIX asr ijtimoiy fikr taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatdi. Ayni vaqtda undagi xayoliy, ziddiyatli va xato tasavvurlar tanqidga uchradi. Marksizmda ijtimoiy qarama-qarshiliklar, sinfiy kurash va zoʻrlik nazariyasi mutlaqlashtirildi, proletariatning tarixiy roli asossiz ravishda ulugʻlandi. Marksizm Rossiyadagi Oktabr toʻntarishi va kommunistik totalitarizmga xizmat qildi.

Marksizm davlat mafkurasi boʻlib qolgan koʻp mamlakatlarda XX asrning 80-yillaridan boshlab mustabid rejimlarning yemirilishi va mustaqil davlatlarning taraqqiyot yoʻllarini belgilab olishi marksizmni tanqidiy oʻrganish va unga baho berishda yangi davrni boshlab berdi.

 

 

 

Turkum:Marksizm
Turkum:Kommunizm
Turkum:Dinni tanqid qilish
Turkum:Eponim siyosiy mafkuralar
Turkum:Karl Marks
Turkum:Ijtimoiy nazariyalar
Turkum:Nazariyalar tarixi
Turkum:Sotsializm
Markuze Gerbert

MARKUZE (Marcuse) Gerbert (1898. 19.7, Berlin — 1979.29.7, Shtarnberg) — nemis-amerika faylasufi va sotsiolog . 1934-yildan AQShda. Fan va texnika rivojlangan jamiyatda inqilobiy oʻzgarishlar qilish tashabbusi "qoloqlar" (lyumpenlar, ishsizlar) va radikal ziyolilar hamda talabalar tomoniga oʻtadi, deb uqtirgan. Kurashning oshkora shakllarini "parlament oʻyini" sifatida baholab, ulardan voz kechishni talab qilgan. M. gʻoyalari Gʻarbda soʻl ekstremistik kuchlar dunyoqarashiga oʻz taʼsirini koʻrsatdi. Asosiy asarlari: "Eros va sivilizatsiya" (1955), "Loqayd inson" (1964), "Psixologik taxlil va siyosat" (6nashri, 1980).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marksheyderiya

Marksheyderiya (nem. mark - chegara va scheiden — boʻlmoq, ajratmoq) — konchilik fani va texnikasining bir tarmogʻi; tabiiy sharoitdagi obʼyektda aslidan oʻlchashlar va Yer kaʼridagi foydali qazilma uyumining shakli va oʻlchamlari, qazilmada foydali va zararli komponentlarning joyla-shuvi, oʻzida saqlovchi jinslar xususiyati, lahimlarning fazoviy joylashishi, kon ishlari natijasida sodir boʻladigan kon bosimi va yer yuzasi jinslarining deformatsiyasini oʻrganadi. Ish jarayoni marksheyderlik priborlari yordamida olib boriladi. M. maʼlumotlari geometrik proyeksi-yalar usulida olingan konchilikka oid grafik hujjatlar, chizmalarda sintez qilinadi.

M. kompleks fan boʻlib, matematika, fizika, texnika, astronomiya, geodeziya, geologiya, konchilik ishi va boshqa fanlar bilan chambarchas bogʻliq. Marksheyderlik xizmati foydali qazilmani konlardan qazib olishning har bir bosqichida (qidiruv, loyihalashtirish, shaxtalarni qurish, qazib olish, kon korxonalarini tugatish va boshqalar) qatnashadi. M. kuyidagi 2 funksiyani bajaradi: taʼ minlash funksiyasi (qidiruv va boshqa konchilik inshootlarini loyihadan natura xoliga oʻtkazish, lahimlarga yoʻnalish berish, konlarning plan hamda kesma koʻrinishini fazoviy geometrik oʻlchash usullari bilan haritaga tushirish va ularni marksheyderlik hujjatlarida aks ettirish) va nazorat qilish funksiyasi (qidiruv la-himlarining oʻtishni oʻz vaqtida kuzatish, qurilishmontaj ishlarini, foydali qazilmalar va qoplama jinslarni qazib olishda, talofat va sifatsizlanishida tezkor hisob nazorati, zaxiralar oʻzgarishini hisobi, atrof muhitni saqlashda konchilik ishlarini toʻgʻri olib borishni nazorat qilish, kon bosimi va yer yuzasining siljishi (deformatsiyasi)ni kuzatish va boshqa turli ishlarning nazorati). 1990-yillardan M. ishlarida oʻta aniq pribor — yorugʻlik bilan uzoqni oʻlchovchi, yoʻnalishli lazerli koʻrsatkichlar, gigroskopik va kodli teodolitlar va ta-xeometrlar, vizirli nivelirlar, avtomatprofilograflar va boshqa elektron-optik asboblar qoʻllanilmoqda. Oʻzbekistonda M.ga oid amaliy ishlarni konchilik korxonasi qoshidagi marksheyderlik xizmati bajaradi.institutlar esa ToshTU va konchilik ilmiy tadqiqot institut larida olib boriladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marlo Kristofer

MARLO (Marlowe) Kristofer (1564.6.11, Kenterberi - 1593.30.5, Deptford) — ingliz shoiri va dramaturgi. Diniy xizmatdan voz kechib, 1587-yildan Londonda aktyorlar truppasida ishlagan, dramaturgiya bilan shugʻullangan. 2 qismli "Buyuk Temur" (1587—88) temperaturagediyasida Amir Temur afsonaviy, romantik boʻyoqlarda tasvirlangan. Nemis xalq afsonasi asosida yaratgan "Doktor Faustning fojiali tarixi" (1592) pyesasida qudratli insonning olam sirlarini bilishga intilishi, "Maltalik yahudiy" (1588), "Parijdagi qonxoʻrlik" (1593) temperaturagediyalarida mol-dunyo va hokimiyatga erishish yoʻlida insoniylik qiyofasini yoʻqotgan shaxslar fojiasi tasvirlangan. Shekspirning dastlabki ("Genrix VI", "Tit Andronik") pyesalari M. bilan hamkorlikda yozilgan, deb taxmin qilinadi. Tragediya janrini yangi boskichga koʻtargan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marmar

thumb
thumb
thumb|Marmar qazib olish
Marmar (marmaros — yaltiroq tosh soʻzidan) — kristalli togʻ jinsi. Ohaktosh yoki dolomitning toʻla qayta kristallanishidan hosil boʻlgan. Mineral donachalarining oʻlchamiga qarab (0,05 — 2,25 mm) mayda, oʻrtacha va yirik donachali Marmarlar farq qilinadi. Mayda donachali Marmar sifatli hisoblanadi, chunki unda gʻovak va darzlik kam. Marmarningtarkibi, asosan, kalsit (SaSO3)dan iborat, ozroq MgO, GʻeO, Gʻe2O3. MpO, A1O2 va A12°z bOʻladi. Tarkibida MgO koʻp boʻlgan turi dolomitli Marmar deb ataladi. Marmarga boshqa minerallar (kvars, xalsedon, limonit, xlorit, gematit, pirit va boshqalar), shuningdek, organik birikmalarning kup qoʻshilganligi uning xossalarini (mustahkamligi, rangi, zichligi va hokazo) keng diapazonda oʻzgarishiga sabab boʻladi. Marmarga kvars qoʻshilgan boʻlsa uning mustahkamligi ortadi, binobarin ishlov berish ham qiyinlashadi. Qoʻshimchalar Marmarning sifatini yo oshiradi yoki kamaytiradi. Strukturasi bir xil boʻlgan Marmarlar sovuqqa chidamli boʻladi. Qurilish amaliyotida Marmar deb sayqal berish mumkin boʻlgan oʻrtacha qattiqlikdagi metamorfik jinsga aytiladi; bular — marmar, marmarlashgan ohaktosh, zich dolomit, ofikalsit, karbonatli brekchiya va kar-bonatli konglomeratlar. Marmarning rangi (qizil, pushti, sargʻish, qoʻngʻir, yashil, jigarrang, qora, kulrang, oq) turli xil kimyoviy va mexanik aralashmalarga bogʻliq. Marmarning fizik xossalari: zichligi 1900–2800 kg/m3, siqishga mustahkamlik chegarasi 10,0— 25,0 MPa, sinishga chidamlilik chegarasi 10—30 MPa, suv shimuvchanligi 0,15—0,50%, gʻovakligi 1%gacha. Qattiqligi 3—4. Marmarning bir tekis oq yoki qora ranglisi juda qadimdan xaykaltaroshliqda ishlatilib kelinadi. Oʻzbekistonning qad. Samarqand, Buxoro, Xiva, Qoʻqon va boshqa shaharlaridagi meʼmoriy obidalarida Marmarning katta harsang toshlaridan tortib, to mayda Marmar oniksi plastinkalarigacha ishlatilgan. Toshkent shahridagi koʻpgina teatr, maʼ-muriy binolar va metropoliten st-yalarida Oʻzbekiston Marmar ishlatilgan. Marmar karyerlarda, kam hollarda yer ostidan qazib olinadi. Yaxlit katta boʻlaklar tosh qirquvchi mashinalar, maxsus arralar yordamida qirqib olinadi. Marmar konlari Oʻzbekiston (Gʻozgʻon, Koʻkpatos, Omonqoʻton, Ogʻaliq va boshqalar), Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Ural, Sibir), Armaniston, Italiya, Gretsiya, Kuba, Fransiya, Norvegiya, AQSH va boshqa mamlakatlarda mavjud.

Oʻzbekistonda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan Marmar konlari: Gʻozgʻon (yiliga 12 ming m3), Nurota (0,8 ming m3), Zarband (7 ming m3), Tomchiota (1,4 ming m3), Koʻchat (2 ming m3), Makrid (0,4 ming m3), Qaxralisoy (Qoraqalpogʻistonda) (1 ming m3) va boshqa Marmarning sanoat zaxiralari 50 mln. m3dan ziyod (2000). Marmar qazib oluvchi va ishlov beruvchi yirik korxonalar: "Oʻzsanoatqurilishmateriallari" AJ, "Qizilqumnodirmetalloltin" va "Oʻzavtoyoʻl" davlat aksiyadorlik kompaniyalari.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Petrologiya
Turkum:Alabama shtati ramzlari
Marmar dengizi

thumb|329x329px|Marmar dengizi

Marmar dengizi — Atlantika okeanining qurukliklar oʻrtasidagi dengizi. Yevropa bilan Kichik Osiyo yarim orol oralarida. Bosfor boʻgʻozi orqali Qora dengiz bilan, Dardanel boʻgʻozi orqali Egey dengizi bilan tutashgan. Maydoni 12 ming km². Uzunligi 280 km, eni 80 km gacha. Eng chuqur joyi 1273 m. Yer poʻstida katta siniqlar paydo boʻlishi natijasida vujudga kelgan. Sohillari, asosan, togʻli, janubi va shimolida kuchli parchalangan. Shimoliy qirgʻoqlariga yaqin joylarda suv osti rifi koʻp Marmar, Shahzoda orollari va boshqa orollar bor. Dengiz qishda ham muzlamaydi. Suvining yuza qismidagi temperaturasi qishda 8—9°, yezda 29° gacha koʻtariladi. Shoʻrligi shimolida 20 %o dan janubida 25—26 %o gacha. Marmar dengizi ning gidrologik rejimi suvning boʻgʻozlar orqali Qora va Egey dengizlari suvi bilan almashinib turishiga bogʻliq. Marmar dengizining oʻsimlik va hayvonlari Oʻrta dengiznikiga oʻxshash. Baliq (skumbriya) ovlanadi. Marmar dengizi orqali Qora dengizdan Oʻrta dengizga boriladigan muhim aloqa yoʻllari oʻtgan. Shimoliy sohilida Istan-bul shahri joylashgan.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Dengizlar
Marmar kishmish

Marmar kishmish, marmari, yerevani — marmar rangli urugʻsiz mayizbob uzum navi. Vatani — Armaniston. Oq kishmishning vegetativ oʻzgarishidan yuzaga kelgan deb hisoblanadi. Sharqiy ekologik geografik navlar guruhiga mansub. Bargi oʻrtacha dumaloq, toʻqyashil, 3—5 boʻlak, chetlaridagi tishlari arrasimon, keng asosli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik (oʻrtacha ogʻirligi 400 g, boʻyi 22, eni 15 sm), shakli silindrsimon, gʻujumlari zich yoki oʻrtacha zich, gʻujumi mayda, yumaloq, Etdor, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, tarkibida qand moddasi 25%, nordonligi 4,8 g/l. Vegetatsiya davri 145—147 kun. Avgust oxirida toʻliq pishadi. Hosilga erta kiradi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Kul kasalligi va barg oʻrovchilarga nisbatan chidamli. Oʻrta Osiyo hududida ekiladi. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi (mayiz chiqishi 26%).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Uzum navlari
Marmar oniksi

Marmar oniksi — karbonatli jins; mayda kristalli zich, yarim shaffof, qatlamli oqiq; asosan, kalʼsitdan iborat, baʼzan aragonit bilan birga uchraydi. Issiq mineral buloqlardagi karbonatli minerallarning choʻkishidan vujudga keladi. Marmar oniksining notoʻgʻri navbatlangan qatlamlaridagi oq, sariqpushti, sariq-yashil va qoʻngʻir rangli alohida qatlamlari sayqal berilgan yuzada nihoyatda goʻzal manzarali bezakni hosil qiladi. Birxil yoki turli xil rangdagi yoʻllarning qalinligi millimetrning bir necha ulushidan bir necha sm gacha boʻladi. Bir xil tarkibli, yoʻlyoʻl teksturali xillari manzaralibadiiy, mozaika va qoplama bezak ishlarida qoʻllanadi. Oʻzbekistonda va qoʻshni mamlakatlarda (Turkmaniston, Tojikiston va boshqalar) baʼzi gʻorlarda uchraydi, shuningdek, Armaniston, Jazoir, Misr, Argentina, Meksika va boshqa mamlakatlarda ham mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Petrologiya
Turkum:Qurilish materiallari
Marmar tarvuz

Marmar tarvuz — oʻrtapishar tarvuz navi. Hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida Astraxon tarvuz navidan yakka tanlash usuli bilan yaratilgan. Marmar tarvuz oʻrtapishar tarvuzlar orasida eng tezpishar va shirin nav. Palagi oʻrtacha kattalikda, barg shakli konussimon, rangi yashil, barg shapalogʻining orqa tomoni kulrang. Tarvuz shakli sharsimon, rangi och yashil, silliq yuzasida bir-biridan turli masofada joylashgan yashil tasmalari bor, vazni 2,5—3 kg gacha. Eti qumoq, malina rangida, sersuv, sershira. Meva sharbati tarkibida 7,9% quruq modda, 6,9% qand mavjud. Urugʻi mayda, jigarrang . Hosildorligi 150—200 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Tarvuz navlari
Marmarak

Marmarak (Solvia L.) — koʻp yillik oʻtlar turkumi; gulzorlarda ekiladigan bir yillik manzarali oʻsimlik. Marmarakning yaltiroq Marmarak, Korolkov Marmarakgi, xushboʻy Marmarak, xivicheimon Marmarak, choʻl Marmarakgi (zigʻirak) kabi 5 turi bor. Yaltiroq Marmarak (S.splendens ver. Gawl.) — bir yillik oʻt, boʻyi 50—80 sm, poyasi tik usadi. Barglari uchburchaklinashtarsimon. Gultoji 50–60 mMarmarak Iyun — Oktyabroylarida gullaydi, gullari sariq, 25–33 mMarmarak Korolkov Marmarakgi (S.korolkovii Rgl. et Schmalh.) — koʻp yillik oʻt. Boʻyi 24— 50 sMarmarak Ildiz boʻgʻizidagi barglar nashtarsimon, uchi oʻtkir, dumaloq ponasimon, yashil tukli. Iyun—avgust oylarida gullab urugʻlaydi, gullari siyoh rang . Togʻli mintaqalarda oʻsadi. Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Xushboʻy Marmarak (S.sclarea L.) — koʻp yillik oʻt. Boʻyi 50—100 sMarmarak Poyasi tik usadi, tepa qismidan shoxlangan. Barglari yashil, ellipssimon-choʻziq, yirik burmali, Iyun—avg . oylarida gullab urugʻlaydi. Togʻli mintaqalardagi bogʻlarda, togʻ daralarida oʻsadi. Efir moyli oʻsimlik hisoblanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marmelad

Marmelad (frans. marmelade, por-tugalcha marmelo — behi) — jelesimon shirinlik; rezavor-meva aralashmali pyure, shakar, patoka, agar (yoki pektin), oziq-ovqat kislotalari, xushboʻy va boʻyoq moddalari qoʻshib qaynatib tayyorlanadi. Mevali va jeleli xillari bor. Mevali M. meva, asosan, olma pyuresini shakar va qiyomga qoʻshib qaynatib tayyorlanadi. Masalliq vakuum-apparatda yoki ochiq qozonda pishiriladi, pishishiga 1—2 min. kolganda unga qiyom qoʻshiladi. Hosil boʻlgan massaga tegishli kislota, boʻyoq moddalari, efir moylari va essensiya qoʻshiladi. Massani yaxshilab aralashtirib, qoliplarga quyiladi; massa 30—45 min.da qotadi, soʻngra namligi 22—25% boʻlguncha quritiladi. Jeleli M. tarkibida jele hosil qiluvchi oʻsimlik moddalar (mas, agar) boʻladi. Shakddor qoliplarga quyiladi. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

 

Turkum:Shirinliklar
Marna

Marna — Fransiya shimolidagi daryo, Sena daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 525 km, havzasining maydoni 12,7 ming km². Langr platosidan boshlanib, Parij havzasi boʻylab oqadi va Parij shahri yaqinida Sena daryosiga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 100 m³/sek. Asosan, yomgʻir suvidan toʻyinadi. Qishda toʻlib oqadi (suv sathi 4–5 m gacha koʻtariladi). Kema qatnaydi. Kanallar orqali Reyn va Sena daryolari havzasi bilan bogʻlanganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Fransiyadagi daryolar
Marokanda

Marokanda — Samarqandning yunoncha nomi (miloddan avvalgi 4-asr —milodiy 4-alar). Aslida Samarqandning qadimiy nomi Sugʻd yozma ida Smarakansa (Smarakansa) boʻlib, uni yunon tarixchilari Marokanda deb yunonchaga agʻdarib olganlar. Samarqandning Marokanda nomi 17-asrdan soʻng Yevropa tarixchilarining asarlari orqali kirib kelgan. Arxeologik tadqiqot natijalariga koʻra, dastlab, miloddan avvalgi 8—7-asrlarda M. atrofi mudofaa devorlari bilan oʻralgan qalʼa-qoʻrgʻon boʻlgan. Miloddan avvalgi 7-asrdan shahar devori devgʻishtlardan qayta tiklangan. Uning shim. qismida hukmdor qarorgohi — Arki aʼlo joylashgan. Yunon mualliflari Arri-an, Strabon va Kursiy Kvint Ruflarning maʼlumotlariga koʻra, miloddan avvalgi 329 yilda Aleksandr qoʻshinlari Hindukushdan oshib oʻtib uni zabt etib, vayron qilgan. Oʻsha kezlarda shahar maydonining aylanasi 12 km boʻlgan. Aleksandr qoʻshinlariga qattiq qarshilik koʻrsatgan sugʻd qahramoni Spita-men otryadining toʻsatdan paydo boʻlishidan choʻchigan yunonlar shaharda oʻz harbiy garnizonini saqlash maqsadida shahar qalʼa devorini qayta tiklatgan. Strabonning maʼlumotlariga koʻra, Spitamen boshchiligidagi qoʻzgʻolon bostirilgach, Aleksandr yana M.ni vayron qilishni buyurgan. Keyinchalik shahar atrofidagi mudofaa devori mahalliy hokimlar tomonidan antik davrga xos anʼana asosida qayta tiklangan. M. miloddan avvalgi 8-asrdan to milodiy 9-asrgacha sugʻdiycha Smarakansa, soʻng forsiycha Samarqand, 9-asrdan turkiycha Semiz-kent nomi bilan da uchraydi. Keyinroq Samarqand nomi shaharning mutlaq nomiga aylandi. Uning Afrosiyob nomi esa shaharning qad. Qalʼai Hisor — Koʻhna qalʼa qismiga nisbatan 17-asrdan boshlab mahalliy aholi tomonidan ishlatila boshlanganAhmadali Asqarov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Adabiyot 
 Arrian, Poxod Aleksandra, M., 1962;
 Kvint Kursiy Ruf, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963;
 Strabon, Geografiya v 17 ti knigax, perevod s grecheskogo Likoshina, M., 1964;
 "Afrasiab", sbornik, vip. 1, T., 1969.

 

Turkum:Samarqand
Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari