Fors koʻrfazi arab davlatlari

thumb|
Fors koʻrfazi arab davlatlari, shuningdek, Koʻrfaz arab davlatlari Fors koʻrfazi bilan chegaradosh bir guruh arab davlatlari boʻlib, ular tarkibiga Bahrayn, Quvayt, Iroq, Ummon, Qatar, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari kiradi.

Atama Fors koʻrfazi mintaqasidagi bir qator arab davlatlariga nisbatan turli kontekstlarda qoʻllanib kelgan. Mintaqaning asosiy siyosiy ittifoqi Fors koʻrfazi arab davlatlari hamkorlik kengashi boʻlib, unga Iroqdan tashqari barcha Fors koʻrfazi arab davlatlari aʼzo. Fors koʻrfazi arab davlatlarining aksariyati ilgari protektorat sifatida Britaniya imperiyasi tarkibiga kirgan.

 Siyosati 
Fors koʻrfazi monarxiyalari siyosatshunoslar „qabila-dinastik monarxiya“ deb ataydigan tizimni shakllantirgan boʻlib, aynan shu orqali ular boshqa Yaqin Sharq monarxik tizimlaridan farqlanadi. Bu boshqaruv modeli anʼanaviy qabila boshligʻi tizimidan kelib chiqqan va ikki asosiy mexanizmni oʻz ichiga oladi: hokimiyat qabila guruhlari oʻrtasida taqsimlanadigan „muvozanatlashgan muxolifat“ va qarindoshlik tarmoqlari orqali yaxlitlikni saqlab turuvchi „affiliatsion birdamlik“. Ushbu tizim hukmron oilalarga anʼanaviy hokimiyat tuzilmalarini zamonaviy davlat institutlariga moslashtirish imkonini berdi va shu tariqa, XX asrda Sovuq Arab urushi chogʻida agʻdarilgan boshqa Yaqin Sharq monarxiyalariga nisbatan ularning barqarorroq boʻlishiga yordam berdi.

Baʼzi Fors koʻrfazi arab davlatlari saylanadigan parlamentlarga ega boʻlgan konstitutsion monarxiyalar hisoblanadi. Bular qatoriga aholisi tomonidan saylanadigan aʼzolardan tashkil topgan qonun chiqaruvchi organlari mavjud Bahrayn (al-Majlis al-Vatani) va Quvayt (Majlis al-Umma) kiradi.

Ummon sultonligida xalq tomonidan saylanadigan maslahat kengashi (Majlis ash-Shuro) mavjud. Birlashgan Arab Amirliklarida esa 7 monarxik amirlikdan tashkil topgan federatsiya mavjud boʻlib, unda Federal milliy kengash maslahat organi sifatida faoliyat yuritadi. Uning aʼzolarining yarmi saylov huquqiga ega boʻlgan amirik fuqarolarining maxsus tanlab olingan 33 foizi orqali shakllantiriladigan saylov kollegiyasi tomonidan bilvosita saylanadi, qolgan yarmi esa har bir amirlikning hukmdorlari tomonidan bevosita tayinlanadi.

Saudiya Arabistoni ham, Qatar ham toʻliq saylanadigan parlamentga ega boʻlgan milliy qonunchilik saylovlarini oʻtkazmagan. Saudiya Arabistonida saylovchilar tomonidan saylanadigan milliy qonun chiqaruvchi organ yoʻq, Shuro kengashi aʼzolari tayinlanadi. Qatar esa 2021-yilda faqat 2/3 oʻrni saylanadigan qisman Shuro kengashi saylovini oʻtkazgan, biroq 2024-yilda ushbu saylovlarni butunlay bekor qilib, yana toʻliq tayinlanadigan Shuro kengashi tizimiga qaytdi. Iroq Fors koʻrfazi boʻyidagi yagona federal respublika hisoblanadi.

 Matbuot erkinligi 
Matbuot erkinligi Fors koʻrfazi arab davlatlarida keskin cheklangan. Chegara bilmas muxbirlarning 2025-yilgi Jahon matbuot erkinligi indeksida barcha Fors koʻrfazi arab davlatlari 180 ta mamlakat orasida pastki 1/3 qismida joylashgan boʻlib, bundan faqat Qatar mustasno, yaʼni Qatar ushbu roʻyxatda 79-oʻrinni egallagan. Biroq Qatar ham „oʻta qatʼiy senzura tizimi“ga ega mamlakat sifatida taʼriflanadi, qator mavzular „butunlay man etilgan“ va mintaqadagi muhim voqealar yoritilishi koʻpincha „bevosita Qatarning rasmiy pozitsiyasiga moslashtirilgan“.

 Tinchlik 
Fors koʻrfazi mintaqasidagi arab davlatlari, ayniqsa, Qatar, jangari islomiy tashkilotlar, masalan, Hamas va Musulmon birodarlarni moliyalashtirishda ayblanadi. Iqtisodiyot va tinchlik instituti (IEP) tomonidan tuzilgan 2025-yilgi Global tinchlik indeksiga koʻra, 7 davlat oʻz chegaralari doirasida tinchlikni saqlashda turlicha natijalarga erishgan. Qatar mintaqadagi hamda Yaqin Sharqdagi eng tinch mamlakat sifatida (butun dunyo boʻyicha 27-oʻrin), Quvayt esa Fors koʻrfazi va Yaqin Sharqda ikkinchi (butun dunyo boʻyicha 31-oʻrin), undan keyin Ummon uchinchi oʻrinda (butun dunyo boʻyicha 52-oʻrin) qayd etilgan. Boshqa tomondan, Iroq Fors koʻrfazi arab davlatlari orasida eng past koʻrsatkichga ega boʻlib, Yaqin Sharqda 16-oʻrinni va dunyo boʻyicha 147-oʻrinni egallagan.

 Iqtisodiyoti 
Fors koʻrfazi arab davlatlari iqtisodiyoti tarixan uglevodorodlarga kuchli tayanadi. Neft va gaz eksporti davlat daromadlari hamda chet el valyutasi tushumlarining asosiy ustunini tashkil etadi. Qoʻshma Shtatlar Kongress tadqiqot xizmati maʼlumotlariga koʻra, 2000-yillarga kelib, Saudiya Arabistoni va BAA kabi asosiy davlatlarda neft daromadlari YAIMning 40 foizidan ortiq qismini taʼminlagan. Bu davlatlar jahon neft va gaz zaxiralarining katta ulushiga, masalan, ming yillik boshida jahon neft zaxiralarining qariyb 65 foizi va tasdiqlangan gaz zaxiralarining 34 foiziga egalik qilsalar-da, ushbu soha ularga jahon energiya bozorlaridagi oʻzgaruvchanlikka yuqori darajada qaramlikni yuklagan.

Soʻnggi yillarda mintaqa uglevodorodlarga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan saʼy-harakatlarini kuchaytirdi va neftga aloqador boʻlmagan faoliyat tobora muhim oʻsish omiliga aylanmoqda. Jahon banki hisobotida qayd etilishicha, 2024-yilda Fors koʻrfazi arab davlatlari hamkorlik kengashi (GCC) iqtisodiyotining neftga aloqador boʻlmagan tarmoqlari yirik davlatlarda qariyb 4–4,6 foizlik oʻsishni qayd etib, YAIMning keng koʻlamli tiklanishini qoʻllab-quvvatlagan. Bundan tashqari, 2025-yilning 1-choragida GCC davlatlarida neftga aloqador boʻlmagan tarmoqlar YAIMning qariyb 73 foizini tashkil etgan, bu esa iqtisodiy diversifikatsiya endi shunchaki intilish emas, balki amaliy haqiqatga aylanib borayotganini koʻrsatadi. Ushbu tarmoqlarga turizm, logistika, ishlab chiqarish, moliyaviy xizmatlar va koʻchmas mulk sohalari kiradi. Ularni yirik infratuzilma loyihalari hamda chet el investitsiyalarini jalb etishga qaratilgan islohotlar qoʻllab-quvvatlaydi.

Shunga qaramay, uglevodorodlardan olinadigan daromadlar mintaqa boʻylab davlat byudjetlari va fiskal muvozanatlar uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlib qolmoqda. Masalan, avvalgi tadqiqotlarga koʻra, Quvayt va Saudiya Arabistoni kabi mamlakatlarda hamon davlat daromadlarining 60–90 foizi uglevodorodlardan kelib tushgan. Davlatlarning neft narxlaridagi tebranishlarga boʻlgan zaifligini kamaytirish qobiliyati tuzilmaviy islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish, neftga aloqador boʻlmagan eksportni oshirish va xususiy sektor investitsiyalarini chuqurlashtirishga bogʻliq.

 Yana qarang 
 Koʻrfaz urushi
 Eron va Turkiya chegarasi
 Iroq va Turkiya chegarasi
 Arabiston yarim oroli
 Basra
 Arabiston tarixi
 Arabiston qabilalari
 Mesopotamiya tarixi
 Inqiroz va Usmoniylar imperiyasining boʻlinishi
 Eron–Iroq urushi
 Eron–Saudiya Arabistoni vositachilik mojarosi
 Iroq–kurd mojarosi
 Qatar–Saudiya Arabistoni diplomatik mojarosi
 Arab qoʻzgʻoloni
 Sharqiy Arabiston
 Mesopotamiya arab lahjasi
 Eron arab lahjasi
 Islomgacha boʻlgan Arabistonda din

 

 Qoʻshimcha 
 
 
 
 
 

Turkum:Arab davlatlari uyushmasi
Turkum:Arabiston yarim oroli
Turkum:Fors koʻrfazi