Kiberpank

thumb|Kiberpank shaharning ko'rinishi (Blade Runner filmidan ilhomlanib sun'iy intellekt yordamida yaratilgan rasm)
Cyberpunk (Kiberpank) — ilmiy fantastikaning subjanri bo‘lib, u yuqori darajadagi texnologiyalar (kompyuter tarmoqlari, sun’iy intellekt, kibernetik implantlar) va keskin ijtimoiy tengsizlik, korporativ nazorat, shahar tanazzuli kabi mavzularni birlashtiradi. Janr ko‘pincha “high tech, low life” (“yuqori texnologiya, past hayot sifati”) shiori orqali tasvirlanadi.

Cyberpunk XX asr oxirida shakllangan bo‘lib, axborot texnologiyalarining tez sur’atlarda rivojlanishi, global korporatsiyalar ta’sirining ortishi va postindustrial jamiyat muammolariga javob sifatida paydo bo‘lgan.

 Terminologiya 
“Cyberpunk” atamasi birinchi marta 1983-yilda amerikalik yozuvchi Bryus Betxkening shu nomdagi hikoyasida qo‘llangan.Bethke, Bruce (1983). Cyberpunk. Amazing Science Fiction Stories. Keyinchalik bu atama adabiyotshunoslar va tanqidchilar tomonidan butun bir ijodiy oqimni ifodalash uchun qo‘llanila boshlandi.

 Xususiyatlari 
Cyberpunk asarlarining asosiy elementlari quyidagilar hisoblanadi:

 Megakorporatsiyalar — milliy davlatlardan kuchliroq, jamiyatni boshqarishda asosiy rol o‘ynaydigan global kompaniyalar.
 Kibernetika — inson organizmiga implantlar, protezlar, neyrointefeyslar o‘rnatilishi.
 Tarmoq nazorati — internet va raqamli maydon ustidan nazorat, xakkerlik, ma’lumotlar urushi.
 Shahar muhitining tanazzuli — neon chiroqlar, qorong‘u ko‘chalar, jinoyatchilik, atrof-muhitning ifloslanishi.
 Antiqahramonlar — jamiyat chekkasida yashovchi, qonundan chetda yuruvchi, lekin o‘z qadriyatlariga sodiq shaxslar.
 Virtual haqiqat va kiberfazolar.

 Tarixi 

 1980-yillar — shakllanish davri 
Cyberpunkning asosiy g‘oyaviy tamoyillari yozuvchi Uilyam Gibsonning 1984-yilda nashr etilgan Neuromancer romani orqali shakllangan.Gibson, William (1984). Neuromancer. Ace Books. Bu asarda “kiberfazo”, sun’iy intellekt va xakkerlik madaniyati markaziy o‘rin egallaydi.

Gibson bilan birga quyidagi yozuvchilar ham janrning asoschilaridan hisoblanadi: Bruce Sterling, Pat Cadigan, Rudy Rucker

1980-yillar cyberpunkning yuksalish davri bo‘lib, u adabiyotdan tashqari kino, komiks va musiqa madaniyatiga ham keng kirib bordi.

 Kino va ommaviy madaniyat 
Cyberpunk estetikasi birinchi bor keng auditoriyaga Ridli Skottning Blade Runner (1982) filmi orqali tanishtirildi.Blade Runner (1982). Directed by Ridley Scott. Undan keyingi muhim filmlar:

 Akira (1988)
 Ghost in the Shell (1995)
 The Matrix (1999)

Bu filmlar neon asosidagi arxitektura, qorong‘u shahar estetikasini va inson–mashina munosabatlarini global ommaga yoydi.

 XXI asrda cyberpunk 
Raqamlashtirishning kuchayishi va sun’iy intellektning rivoji cyberpunk g‘oyalarini yanada real muammolarga yaqinlashtirdi. Videoo‘yinlar orasida eng mashhurlaridan biri — Cyberpunk 2077 (2020).CD Projekt Red (2020). Cyberpunk 2077.

 Subjanrlar 

 Biopunk 
Biotexnologiya, gen tahriri va biologik nazorat mavzulariga asoslangan cyberpunkning yo‘nalishi.

 Postcyberpunk 
Yanada umidliroq, jamiyatda reformalar orqali ijobiy o‘zgarishlar mumkinligini ko‘rsatadigan yo‘nalish. Masalan, Neal Stephenson asarlari.

 Steampunk (bog‘liq yo‘nalish) 
To‘g‘ridan-to‘g‘ri cyberpunk bo‘lmasa-da, u bilan madaniy jihatdan bog‘liq. Bug‘ texnologiyalari va Viktoriya davri estetikasi asosida shakllangan.

 Madaniy ta’siri 
Cyberpunk axborot xavfsizligi va xakkerlik madaniyatiga, zamonaviy dizayn, moda, musiqa yo‘nalishlariga (synthwave, retrowave), kino va videoo‘yin industriyasiga, sun’iy intellekt va texnologiyalarning ijtimoiy ta’siri haqidagi global bahslarga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.

Shuningdek, “kiberfazo”, “virtual haqiqat”, “megakorporatsiya” kabi tushunchalar ham aynan cyberpunk orqali mashhur bo‘lgan.

 Mashhur cyberpunk asarlari 

 Adabiyot 

 Uilyam Gibson — ''Neuromancer'' (1984)
 William Gibson — ''Count Zero'' (1986)
 William Gibson — ''Mona Lisa Overdrive'' (1988)
 Bruce Sterling — ''Islands in the Net'' (1988)
 Pat Cadigan — ''Synners'' (1991)
 Neal Stephenson — ''Snow Crash'' (1992)
 Neal Stephenson — ''The Diamond Age'' (1995)
 Rudy Rucker — ''Software'' (1982)
 Richard K. Morgan — ''Altered Carbon'' (2002)

 Klassik va zamonaviy filmlar 

 '''Blade Runner''' (1982) — cyberpunk estetikasining asosiy vizual tamoyillarini yaratgan.
 '''Blade Runner 2049''' (2017) — davomi, zamonaviy cyberpunk kinosining eng muhim namunalaridan.
 '''The Matrix''' (1999) — virtual haqiqat, sun’iy intellekt va simulyatsiya g‘oyalari asosida.
 '''The Matrix Reloaded''' (2003)
 '''The Matrix Revolutions''' (2003)
 '''The Matrix Resurrections''' (2021)
 '''Akira''' (1988, anime filmi) — kibermodern jamiyat, genetik eksperimentlar, postapokalipsis.
 '''Ghost in the Shell''' (1995) — kyberpsixologiya va sun’iy ong mavzulari.
 '''Ghost in the Shell 2: Innocence''' (2004)
 '''Ghost in the Shell''' (2017, live-action)
 '''Tron''' (1982) — kompyuter dunyosi haqidagi ilk kiberfantastik filmlardan.
 '''Tron: Legacy''' (2010)
 '''Johnny Mnemonic''' (1995) — Uilyam Gibson hikoyasidan moslashtirilgan.
 '''Strange Days''' (1995) — virtual xotira yozuvlari orqali jinoyatchilik.
 '''Robocop''' (1987) — kibernetik politsiyachi va megakorporatsiya nazorati.
 '''Total Recall''' (1990 / 2012) — xotira implantlari va shaxsiy identitet mavzulari.
 '''Upgrade''' (2018) — inson tanasiga o‘rnatilgan sun’iy ongning nazoratni egallashi.
 '''Alita: Battle Angel''' (2019) — kibernetik tanalar, marginal guruhlar va futuristik shahar.
 '''Elysium''' (2013) — ijtimoiy tengsizlik va texnologik hukmronlik.
 '''A Scanner Darkly''' (2006) — Philip K. Dick asari asosida, kuzatuv va identitet mavzusi.
 '''Dredd''' (2012) — distopik megalopolitsiya va jinoyatchilik.
 '''Minority Report''' (2002) — bashorat qiluvchi texnologiyalar orqali nazorat.
 '''Equilibrium''' (2002) — hissiyotlarni bostirish va totalitar nazorat.
 '''Her''' (2013) — sun’iy intellekt va odamning ruhiy bog‘lanishi.
 '''Accel World: Infinite Burst''' (2016)

 Anime / Animatsion filmlar 

 '''Akira''' (1988)
 '''Ghost in the Shell''' (1995)
 '''Ghost in the Shell 2: Innocence''' (2004)
 '''Ghost in the Shell: Stand Alone Complex''' (2002–2005) — serial
 '''Ghost in the Shell: SAC_2045''' (2020–2022) — serial
 '''Psycho-Pass''' (2012–2019) — raqamli kuzatuv tizimiga asoslangan jamiyat.
 '''Ergo Proxy''' (2006) — postapokaliptik cyberpunk va falsafiy mavzular.
 '''Bubblegum Crisis''' (1987–1991)
 '''Armitage III''' (1995)
 '''Cyber City Oedo 808''' (1990)
 '''Texhnolyze''' (2003) — insoniyat tanazzuli, kibernetika, nihilizm.
 '''Serial Experiments Lain''' (1998) — internetning inson ongiga ta’siri.
 '''Blame!''' (2017) — mega tuzilmalar, sun’iy ong va texno-distopiya.
 '''Metropolis''' (2001) — tejamkor robotlar jamiyati.
 '''Appleseed''' (1988 / 2004 / 2007)
 '''Vexille''' (2007)
 '''Gantz: O''' (2016) — raqamli qayta jonlantirish va jang tizimlari.
 '''Cowboy Bebop''' (1998) — kosmik-noir va kiberkultura elementlari.
 '''Battle Angel Alita''' (1993–1994, OVA)
 '''Digimon Tamers''' (2001) — kiberfazolar va sun’iy mavjudotlar (yengil cyberpunk unsurlari).

 Seriallar (Live-Action) 

 '''Altered Carbon''' (2018–2020) — ongni raqamlashtirish va tanani almashtirish.
 '''Black Mirror''' (2011–2023) — turli cyberpunk elementlarini aks ettiruvchi antologiya.
 '''Westworld''' (2016–2022) — sun’iy ong va texnologik ong isyoni.
 '''Mr. Robot''' (2015–2019) — xakkerlik, korporativ nazorat.
 '''Devs''' (2020) — kvant texnologiyalari va deterministik algoritmlar.
 '''Continuum''' (2012–2015)
 '''Person of Interest''' (2011–2016) — sun’iy intellekt va kuzatuv tizimlari.
 '''The Peripheral''' (2022) — romanga asoslangan futuristik cyberpunk.

 Videoo‘yinlar 

 Cyberpunk 2077
 Deus Ex
 System Shock

 Shuningdek qarang 

 Kiberfazo
 Sun’iy intellekt
 Ilmiy fantastika