Leninogorsk

Leninogorsk  – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Tatariston Respublikasi shahri (1955-yildan). Leninogorsk tumani maʼmuriy markazi.

Oʻz tarkibidagi yagona aholi punkti sifatida Leninogorsk shahri shahar aholi punkti maqomiga ega boʻlgan munitsipalitetni tashkil qiladi.

Respublikaning sanoat va madaniy markazi, Janubi-sharqiy iqtisodiy zonaning hududiy ishlab chiqarish majmuasi tarkibiga kiradi. Polisentrik Almat (Almetyevsko-Bugulminsko-Leninogorsk) aglomeratsiyasining uchinchi shahri. Shahar bir necha bor RSFSR va Rossiyaning eng qulay shaharlaridan biri unvoni bilan taqdirlangan.

 Etimologiyasi 
19-asrdan beri Novopismyanskaya aholi punkti sifatida tanilgan. Novopismyanskaya oʻz navbatida Pismyanka Yasachnaya nomi bilan mashhur boʻlgan Pismyanskaya Staraya qishlogʻidan Novoya Pismyanka nomi bilan ajralib chiqqan. Ushbu „Pismyanka“ nomlarining umumiy elementi Tataristonning gidronimiya va oykonimiyasida keng tarqalgan „pismen, pechmen“ tatar toponimik asosining ruschaga moslashtirilgan variantidir. Bu asos qadimgi turkiy bise – „oʻrmon, toʻqay“ga borib taqaladi va men elementi esa turkman, beserman etnonimlaridagi oxiridagi -man bilan taqqoslanadi. 1955-yilda Novaya Pismyanka qishlogʻi shaharga aylantirildi va V. I. Lenin sharafiga Leninogorsk deb nomlandi, bunda -gorsk qoʻshimchasi „shahar“ deb tushuniladi.

 Fizik-geografik xususiyatlari 
thumb|left|250px|Kosmosdan koʻrishi

Shahar Tataristonning janubi-sharqida, Stepnoy Zay daryosining yuqori oqimida, Bugulmabelebey qirlari etagida, Romashkinskoye neft koni doirasida, Qozondan 308 km janubi-sharqda va Moskvadan 1126 km sharqda joylashgan.

Shahar chegaralari quyidagilardir: shimoldan, davlat oʻrmon fondining oʻrmon maydonlari; sharq va janubdan ikkita hududiy magistral va davlat oʻrmon qoʻriqxonasini bogʻlovchi aylanma yoʻl; gʻarbdan temir yoʻl liniyasi va davlat oʻrmon fondining oʻrmon maydoni joylashgan. Qamishla daryosi shahar boʻylab gʻarbdan sharqqa oqib oʻtadi, u Leninogorsk shimoli-gʻarbidagi jarliklar yonbagʻirlarida paydo boʻladigan koʻplab buloqlardan boshlanadi.

Shahar yuqori sayyohlik va rekreatsion salohiyatga ega va oʻrmon bogʻlari va yashil oʻrmon hududlari bilan oʻralgan. Leninogorsk faqat keng yer osti tabiiy chuchuk suv ombori hududida joylashgan Sugushlinskiy va Staropismyanskiy suv olish inshootlaridan keladigan artezian suvi bilan taʼminlanadi.

 Ekologiyasi 
Shahar havosini ifloslantiruvchi asosiy statsionar va avtotransport vositalari hisoblanadi. Statsionar dan atmosferaga chiqayotgan ifloslantiruvchi moddalarning 86% yoqilgʻi, kimyo, neft kimyosi va issiqlik energetika komplekslari hissasiga toʻgʻri keladi. 2009-yilda shaharda umumiy emissiyasi 0,745 ming tonna boʻlgan 657 ta statsionar emissiya i roʻyxatga olingan, bu 2008-yil koʻrsatkichlarining 87% ini tashkil qiladi. Emissiyaning qisqarishi global inqiroz tufayli neft qazib olishning kamayishi bilan bogʻliq. Statsionar dan atmosferaga zararli moddalar chiqarilishining asosiy qismi Leninogorskneft neft-gaz qazib olish boshqarmasi, Transneft, Nefteavtomatika Leninogorsk tajriba zavodi, Avtospetsoborudovanie zavodi, temir-beton buyumlari zavodi, Leninogorsk issiqlik tarmoqlari korxonasi, Lest kompaniyasi hissasiga toʻgʻri keladi.

Havoni ifloslantiruvchi koʻchma boʻlgan avtotransport vositalari soni 2009-yilda 21 087 avtomobilni tashkil qilgan, ularning umumiy chiqindisi 9,4 ming tonna boʻlgan.

„Vodokanal“ korxonasi tomonidan shaharda umumiy quvvati kuniga 17 ming m ni tashkil etuvchi biologik tozalash inshootlari ishlaydi. Bu dastlabki tozalashdan soʻng oqava suvlarni Qamishla daryosiga tushirishga ruxsat olgan yagona korxonadir.

Shahar hududidagi maishiy chiqindilar shahardan 9 km janubi-sharqda joylashgan „Bio“ qattiq maishiy chiqindilar poligoniga tashiladi. Maydoni 13,3 gektar, sigʻimi 606 ming m boʻlgan poligon 2003-yilda foydalanishga topshirilgan boʻlib, taxminiy xizmat muddati 16 yil. Poligonda chiqindilar saralanadi, saralangan qayta ishlanadigan mahsulotlar esa ixtisoslashgan korxonalarga sotiladi. 2009-yilda 26,7 ming tonna chiqindilar, jumladan, 14,4 ming tonna maishiy chiqindilar va 12,3 ming tonna ishlab chiqarish chiqindilari olib chiqilgan.

 Vaqt mintaqasi 
left|100px
Leninogorsk, butun Tatariston kabi, xalqaro standartda Moscow Time Zone (MSK/MSD) deb belgilangan vaqt mintaqasida joylashgan. UTCga nisbatan ofset +3:00 ni tashkil qiladi.

 Iqlimi 
Shahar III moʻtadil kontinental iqlim mintaqasida joylashgan boʻlib, qishi nisbatan sovuq, ayozli va yozi oʻrtacha issiqligi bilan ajralib turadi. Yillik oʻrtacha harorat +3,3 °C. Eng sovuq besh kunlik davrning oʻrtacha harorati −31 °C. Eng sovuq davrning oʻrtacha harorati −19 °C. Eng sovuq oyning (yanvar) oʻrtacha harorati −6,3 °C. Isitish davridagi oʻrtacha harorat −5,7 ° S. Isitish davrining davomiyligi 222 kun. Eng sovuq oy: yanvarning oʻrtacha harorati −15 °C, eng issiq oy: iyul, oʻrtacha harorati +24 °C. Mutlaq harorat maksimal +37 °C, mutlaq harorat minimal −37 °C.

Tarixi
1795-yil Novaya Pismyanka qishlogʻi sifatida tashkil etilgan, 1955-yilda shahar maqomini olgan.

 Dastlabki davri 
thumb|1300—1796-yillarda Rossiya chegaralari

Zamonaviy Leninogorsk hududi 1630-yillargacha Noʻgʻay oʻrda tarkibiga kirgan va bu yerda koʻchmanchi turklar yashaganИсхаков Д. М. От средневековых татар к татарам нового времени (этнологический взгляд на историю волго-уральских татар XV—XVII вв.). Научное издание. — Казань: «Мастер Лайн», 1998. — 276 с.. Arxeologik qazishmalar bu yerda paleolit ​​davridan beri odam yashab kelganini koʻrsatadiКалинин Н. Ф., Халиков А. Х. Итоги археологических работ за 1945—1952 гг. // Труды Казанского филиала АН СССР. — Казань, 1954..

thumb|Kama orti istehkom liniyalari: 1 – Beliy Yar; 2 – Yeriklinsk; 3 – Tiinsk; 4 – Bilyarsk; 5 – Novosheshminsk; 6 – Kichuy; 7 – Zainsk; 8 – Menzelinsk; 9 – Kinelskiy; 10 – Krasniy; 11 – Krasnoyarskiy; 12 – Rakovskiy; 13 – Chernorechenskiy; 14 – Nijeorlovskiy; 15 – Verxneorlovskiy; 16 – Olshanskiy; 17 – Surovskiy; 18 – Lipovskiy; 19 – Kondurchinskiy; 20 – Verxekondurchinskiy; 21 – Cheremshanskiy; 22 – Sheshmenskiy; 23 – Kichuyevskiy.

XVII asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rus davlati Kama daryosining chap sohili boʻylab chegara istehkomlari qurishga kirishadi, bundan maqsad koʻchmanchilar tomonidan bosqinchilikning keyingi urinishlarining oldini olish hamda Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoga keyingi yurish uchun boshlangʻich nuqta yaratish boʻlganХузин Ф. Х., Гилязов И. А., Пискарёв В. И., Султанбеков Б. Ф., Харисова Л. А., Иванов А. А., Галлямова., А. Г. История Татарстана (учебное пособие) — Казань: ТаРИХ, 2001. — 544 с. — ISBN 5-900004-68-6. Bu istehkomlar oʻrtacha va kattaroq daraxtlardan qurilgan toʻsiqlar boʻlib, tepalari dushmanga qaragan holda kesilgan. Himoya istehkomlari tarixga abatis yoki chiziqlar nomi bilan kirgan.

Zamonaviy Tatariston hududida ikkita istehkomlar chizigʻi qurilgan. Ularni bir-biridan ajratish uchun birinchi chiziq XIX asr oʻrtalaridan boshlab Eski Kama orti (1652—1656-yillar), ikkinchisi esa Yangi Kama orti (1731—1736-yillar) deb atalgan.

 

 
 Leninogorsk v ensiklopedii „Moy gorod“
 Portal munitsipalnix obrazovaniy RT 
 Novosti Leninogorska 
 Kraevedcheskiy muzey g. Leninogorska
 Fotogalereya g. Leninogorsk na „Fotosayte o Zemle“

Turkum:Tatariston shaharlari