Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Aram Xachaturyan

thumbnail
Aram Ilich Xachaturyan (6-iyun 1903-yil, Tbilisi yonidagi Kojori kishlogʻi – 1-may 1978-yil, Moskva, Yerevanda dafn etilgan) – kompozitor, dirijyor. Millati arman. Xalq artisti (1954), Mehnat Qahramoni (1973), Armaniston (1938), Rossiya (1944), Oʻzbekiston (1967)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1934). Gnesinlar nomidagi Musiqaped. instituti hamda Moskva konservatoriyasida (1950 yildan) dare bergan (1952 yildan professor). Xachaturyan musiqasi oʻta joʻshqinligi, hayotbaxshligi, kuylar jozibadorligi, garmoniya va orkestr boʻyoqlarining rangbarangligi bilan ajralib turadi. Ijodida Kavkaz xalqlari (ayniqsa, arman) musiqa (gusanlar, oshiqlar sanʼati va boshqalar) anʼanalarini zamonaviy kompozitorlik ijodiyoti tamoyillari bilan uzviy bogʻlab, oʻziga xos uslubini yaratishga erishgan. Fortepiano (1936), skripka (1940), violonchel va orkestr uchun (1946) konsertlari, „Gayane“ (1942, birinchi milliy baleti) va „Spartak“ (1954) baletlari, simfonik syuitalar („Maskarad“, 1944 va boshqalar) dunyoga mashhur. Shuningdek, Xachaturyan 3 simfoniya (1934—47), 3 konsertrapsodiya (1961—68), kamer asarlar, qoʻshiklar, spektakl va kinofilmlarga musiqa va boshqa muallifi. Oʻzbek va Kavkaz xalq kuylari asosida trio (1932), „Rake syuitasi“ (1933) ni yaratgan. Italiya, Germaniya va boshqa sanʼat akademiyalarining faxriy aʼzosi. Dirijyor sifatida Yevropa, Amerika, Shimoliy Afrika, Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.
 

Turkum:Armaniston sanʼati
Turkum:Sotsialistik Mehnat Qahramonlari

Turkum:Kompozitorlar
Xachir

Xachir (Mulus) – uy hayvoni; ot (biya) bilan eshak (hangi) duragayi. Xitoy, Hindiston, Turkiya, Afrika, Italiya, Fransiya, Ispaniya, Oʻrta Osiyoda xachir yetishtirish azaldan mavjud boʻlgan. Soʻnggi davrlarda Meksika, Argentina va AQShda ham rivoj topdi. Oʻzbekistonda qadimdan xachir yetishtirish va xoʻjalik maqsadlarida ulardan yuk tashishda va ulov tarzida samarali foydalanib kelingan. Xachir gavdasi, koʻkrak qafasi kengligi va tez yurishi bilan otlarga oʻxshasa, chidamli va ishchanligi, boshining kattaligi, qulogʻining uzunligi, boʻynining toʻgʻriligi va kaltaligi bilan eshakka oʻxshaydi. 40-50 yil yashaydi, 30-35 yil ishlash qobiliyatiga ega, yuqumli kasalliklarga kam chalinadi, iqlim sharoitiga yaxshi moslashadi, ozuqa tanlamaydi, parvarishga unchalik muhtoj emas. har xil. Xachirning erkagi va urgʻochisi bepusht boʻladi. Ular oʻzaro nasl bermaydi, lekin urgʻochi xachir ayrim hollarda aygʻirdan yoki hangi eshakdan qochib nasl berish xususiyatiga ega. Erkak xachir 1,5 yoshda bichiladi. 2—3 yoshidan ishga oʻrgatiladi. 4 yoshida yetuk ish hayvoniga aylanadi. Yirik biyalardan va zavod zotidan boʻlgan eshaklardan boʻyi 160-170 sm va tirik vazni 600–650 kg boʻlgan oʻta kuchli va yuk tashuvchi xachirlar olinadi. Xachirni otlar kabi tirik vaznga muvofiq oziqlantirish tavsiya etiladi. XX asrning 30-yillarigacha Oʻrta Osiyo yilqichilik, tuyachilik, eshakchilik va xachir yetishtirish styasida xachir yetishtirish va ulardan foydalanish masalalari ilmiy oʻrganildi (V. A. Shchekin). XX asrning 50-yillaridan boshlab xachir Oʻzbekistonda avtomobil transportining rivojlanishi bilan deyarli yoʻqolib ketdi.

 

 Adabiyot 
 Lakoza I. I., Shchekin V. A., Verblyudovodstvo i osnovi oslovodstva i muloproizvodstva, M., 1964.

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
George de Hevesy

XEVESHI (lotincha Hevesy) Dyerd (Georg) (1885.1.8, Budapesht — 1966.5.7, Freyberg, GFR) — vengriyalik fizik-kimyogar, radiokimyogar. Vengriya Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1945-yildan) Syurix va Manchester universitetlarida (1911— 13), Venadagi radiy institutida (1913), Budapesht universitetida (1913—20) ishlagan (1918-yildan professor). Kopengagen (1920—26 va 1934—43), Freyburg (1926 — 34) va Stokgolm (1943-yildan) universitetlari professor Ilmiy tadqiqotlari radiokimyoga oid. Izotop indikatorlar usulini taklif qilgan. Ilk bor biologiyada radioaktiv indikator (radiy D) qoʻllab oʻsimliklarda qoʻrgʻoshinning taqsimlanishini oʻrgangan. D. Koster bilan birga gafniy kimyoviy elementini kashf etgan (1922). Ogʻir suvdan foydalanib tirik organizmlarda suv muvozanatini aniqlash mumkinligini kashf etgan (1941) Nobel mukofoti laureati (1943)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1885-yilda tugʻilganlar
Turkum:1966-yilda vafot etganlar
Turkum:1-avgustda tugʻilganlar
Turkum:5-iyulda vafot etganlar
Verner von Heidenstam

Carl Gustaf Verner von Heidenstam (1859.6.7, Olsxammar, Erebru — 1940.20.5, Evralid, Esteryyotland) — shved shoiri va yozuvchisi. Shved. akademik aʼzosi (1912). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Ziyorat va dunyo kezish yillari" (1888). Oʻrtayer dengizi atrofidagi koʻhna dunyo "Endimion" (1889) romanida aks etgan. "Renessans" (1890) romanida oʻzining adabiy manifesti eʼlon qilingan. Unda naturalizmni tanqid qilib, boy tasavvur, goʻzallikni jonli his qiladigan va tushkun boʻlmagan realizmga asoslangan yangicha estetika yaratishga chaqirgan. X. "Sheʼrlar" poetik toʻplamidan soʻng shved adabiyotida yirik shaxs sifatida tanilgan. X. Shvetsiyani qudratli saltanatga aylantirgan qirol Karl XII davri askarlari haqida hikoyalar yozib (1897—98), ularni birbiriga mazmunan ulab, "Karl XII ning yurishlari" kitobini yaratadi. Bu kitob orqali yangicha, milliy afsona yaratmokchi boʻlgan. "Avliyo Birgit ziyorati" (1901), "Folkunglar shajarasi" (1905—07, 2 j.li) romanlari hamda "Shvedlar va ularning dohiylari" (1908—10, 2 j.li) dostonida u oʻzining dastlabki gʻoyalaridan chekinib, aristokratik dunyosiga qaytgan. 1915-yil nashr etilgan "Yangi sheʼrlar" kitobidan soʻng X. Shvetsiyaning koʻzga koʻringan lirik shoiri sifatida tan olingan. Nobel mukofoti laureati (1916)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Turkum:1859-yilda tugʻilganlar
Turkum:1940-yilda vafot etganlar
Turkum:6-iyulda tugʻilganlar
Turkum:20-mayda vafot etganlar
Xeyerdal Tur

thumb|Thor Heyerdahl (1967)

Xeyerdal Tur 1914.6.10, Larvik – 2002.18.4, KollaMikeri qishlogʻi (Italiya) – norveg etnografi va arxeologi, dengiz sayyohi, yozuvchi. Oslo universitetida oʻqigan (1933—37). X.ning ilk sayohati Polineziyadagi FatuXiva o.ga boʻlgan (1937-38). „KonTiki“ solida ekipaj bilan birgalikda Perudan Polineziyaga qadar Tinch okeanini kechib oʻtgan (1947). Bu sayohat uni butun dunyoga mashhur qilgan. 1969—70 yillarda „Ra“ papirus qayigʻida Afrikadan Markaziy Amerikadagi orollargacha borgan. 1977—78 yillarda qamishdan yasalgan „Tigris“ qayigʻida AlKurna (Iroq) – Hind daryosining quyilish yeri – Jibuti yoʻnalishi boʻyicha suzgan. Pasxa, Galapagos va Kanar o.larida arxeologik kazishma ishlari olib borgan. Buyuk sayyoh vikinglar haqidagi ni tadqiq etish maqsadida 2001 yil Azov boʻyiga arxeologik ekspeditsiya uyushtirgan. Koʻplab ilmiyommabop asarlar muallifi. Asarlari: „KonTiki“da sayohat (1949), „AkuAku“ (1957), „Ra“ (1970), „FatuXiva“ (1975) va boshqa

Turkum:Sayyohlar
Corneille Heymans

Xeymans (Heymans), Geymans Korney (1892—1968) — belgiyalik fiziolog va farmakolog. Nafas va qon aylanishining boshkarilishida karotid sinuslar va aorta xemoretseptorlari ahamiyatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1938)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1892-yilda tugʻilganlar
Turkum:1968-yilda vafot etganlar
Turkum:28-martda tugʻilganlar
Turkum:18-iyulda vafot etganlar
James Heckman

thumb|200px|right|James Joseph Heckman (2009)
James Hekman (1944.19.4, Chikago) — amerikalik iqtisodchi.1968-yilda Priston universitetini tamomlagan. NyuYork va Kolumbiya universitetlari, Iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosi va "REND" korporatsiyasida faoliyat olib borgan. 1977-yildan Chikago universiteti professori, ilmiy ishlarning mehnat resurslari, aholishunoslik, "insoniy potensial",davlat siyosati, mikroekonometriya sohasida mikro maʼlumotlarni statistik tahlil usullari, xususan, statistik tanlamani shakllantirish muammolariga doir bir qator ilmiy ishlar sohibi. Nobel mukofoti laureati (2000, Daniel McFadden bilan birga).

 Karyerasi 
James Heckman 1973-yilda Chikago universitetiga ko'chib o'tishdan oldin Kolumbiya universitetida dotsent bo'lib ishlagan . U Kerolin Geynrix , Jorj Borxas , Stiven Kameron , Mark Rozenzveyg va Russ Roberts kabi 70 dan ortiq talabalar uchun dissertatsiya maslahatchisi sifatida faoliyat olib borgan . Hekman iqtisod bo'limida Genri Shultsning hurmatli xizmat professori va Iqtisodiyot tadqiqotlari markazi direktori lavozimlarida ishlashdan tashqari, huquqshunoslik fakultetining huquq professori va Xarris davlat siyosati maktabida professor sifatida ham faoliyat yuritgan. Ijtimoiy dasturlarni baholash markazi va Bolalik rivojlanishini o'rganish markazi direktori. Shuningdek , Bekker Fridman nomidagi Iqtisodiyot tadqiqotlari instituti tadqiqot kengashi aʼzosi boʻlib ishlaydi . Hekman boshqa institutlarda ko'plab tayinlovlarni o'tkazgan va xususan ,2004-2008-yillarda London Universitet kollejida mikroekonometriya kafedrasida, 2005-2014-yillarda Dublin universitet kollejida fan va jamiyat professori va 2008-2011-yillarda Alfred Koulz Yel universitetining taniqli tashrif buyuruvchi professori sifatida ish olib borgan. 
c
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Iqtisodchilar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Helsinki universiteti

Helsinki universiteti — 1640-yil Turku shahrida tashkil etilgan Finlandiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. Helsinki universiteti 1828-yil Helsinki shahriga koʻchirilgan. Teologiya, huquq, tibbiyot, falsafa, tarix, filologiya, tabiiy fanlar va matematika, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, pedagogika boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1640-yil tashkil etilgan)da 2 millionga yaqin asar saqlanadi. Helsinki universitetida 27 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
Philip Showalter Hench

Philip Showalter Hench (1896.28.2, Pitsburg 1965.30.3, OchoRios, Yamayka) — amerikalik revmatolog. Pitsburg universiteti tibbiyot maktabini tugatgan (1920). Meyo klinikasi xodimi (1921), tibbiyot boʻlimi konsultanti va revmatik kasalliklar seksiyasi rahbari (1926-yildan). 1928-yildan Minnesot (Rochester) universitetida, professor (1947-yildan). Revmatik kasalliklar klinikasida endokrin omillarni tadqiq etgan va ularni davolashda buyrak usti bezi poʻstlogʻi gormonini birinchi boʻlib qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1950; E.Kendall va T.Reyxshteyn bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:28-fevralda tugʻilganlar
Turkum:1896-yilda tugʻilganlar
Turkum:1965-yilda vafot etganlar
Turkum:30-martda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Xermeslar

Xermeslar (Adelgidae) -teng qanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Qanotli va qanotsiz bor. Shimoliy yarimsharning moʻtadil mintaqasidagi ignabargli daraxtlarda uchraydi. 40 turi mavjud. Xermeslar hayot siklida jinsiy urugʻlanish bilan birga partenogenez koʻpayish ham sodir boʻlib turadi. Ikki uyli xermeslar (masalan, yashil xermeslar) qora qaragʻay (birlamchi xoʻjayin)da kichkina gʻuddalarga oʻxshash boʻrtmalar hosil qiladi; boshqa ignabarglilar (ikkilamchi xoʻjayin)da otalangach urgʻochi X. qishlovchi tuxumlar qoʻyadi. Bir uyli xermeslar (masalan, sariq xermeslar) oʻrmon va xiyobonlardagi daraxtlarni zararlaydi.

Turkum:Hasharotlar
Xerson viloyati

Xerson viloyati — Ukrainadagi viloyat. 1944-yil 30-martda tashkil etilgan. Maydoni 28,5 ming km². Aholisi 1145,4 ming kishi (2004), ukrain, rus, belorus, yahudiy va boshqa yashaydi. 18 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 8 shahar va 29 shaharcha bor. Shahar aholisi 59%. Markazi — Xerson shahri. Muhim shaharlari — Xerson, Kaxovka, Syurupinsk.

 Tabiati 
Viloyat Ukrainaning janubida Qora dengiz boʻyi pasttekisligida joylashgan. Janubidan Qora va Azov dengizlari bilan oʻralgan. Yer yuzasi tekislik, janubiga tomon bir oz qiya. Kumli orollar, qum tillari, kichikroq qoʻltiqlar uchraydi. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi janubida −3° dan shimolida −5° gacha, iyulniki janubida 21,5° — 23,5°. Yozi issiq va quruq, ayrim vaqtda boʻronlar boʻlib turadi. Vegetatsiya davri 215-230 kun. Yillik yogʻin 300-400 mm. Asosiy daryolari: Dnepr, uning oʻng irmogʻi — Ingulets. Tuproqlari janubida chirindisi kam qoratuproq, toʻq kashtan tuproqlar dengiz sohilida kashtan, shoʻrtob va shoʻrxok tuproqlar. Viloyat hududida Askaniya Nova, Qora dengiz qoʻriqxonalari, shuningdek, AzovSivash qoʻriqxonaovchilik xoʻjaligi bor. Viloyat hududining 2,6% oʻrmon va butazorlar hisoblanadi.

 Iqtisodiyoti 
Mashinasozlik va metallsozlikda kemasozlik zavodlari, kombayn, kardan vallari va elektr mashinasozlik (Xerson), elektr payvandlash jihozlari va avtomobil taʼmirlash zavodlari (Kaxovka) bor. Xersonda neftni qayta ishlash zavodi va Ukrainada shisha idishlar ishlab chiqaruvchi eng yirik zavodlardan biri, Syurupinskda sellyulozaqogʻoz kombinati, Novaya Kaxovkada mebel fabrikasi ishlab turibdi. Yengil sanoatda toʻqimachilik yetakchi oʻrinda (Xerson ipgazlama kombinati). Ip-gazlama ishlab chiqarish boʻyicha Xerson viloyati Ukrainada 1oʻrinda. Oziq-ovqat sanoati konserva, un va yorma, goʻshtsut, baliq va boshqa tarmoqlardan iborat.

Qishloq xoʻjaligida gʻallachilik, sabzavotchilik, polizchilik, tokchilik, bogʻdorchilik va goʻshtsut chorvachiligi rivojlangan. Gʻalla, kartoshka va sabzavot, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachiligi goʻshtsutga ixtisoslashgan, choʻchqachilik va mayin junli qoʻychilik, pillachilik, baliqchilik rivojlangan (9 baliqchilik xoʻjaligi bor). Transport yoʻli uzunligi 1100 km. Avtomobil yoʻllari uzunligi 6 ming km. Muhim portlari: Xerson, Skadovsk, Genichesk, Xorli. Dneprda kema qatnaydi. Aeroport bor. 4 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 2 teatr, filarmoniya, telemarkaz faoliyat koʻrsatadi."" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Ukraina viloyatlari
Turkum:Xerson viloyati
Gerhard Herzberg

Xersberg, (Herzberg) Gersberg Gerxard (1904—99) — kanadalik fizik-kimyogar va fizik. Kelib chiqishi nemis, 1935-yildan Kanadada. Darmshtat texnologiya institutini tugatgan (1928). Milliy tadqiqot markazida ishlagan (1949). Ilmiy ishlari atom va molekulyar spektroskopiya sohalariga doir. Koʻpgina molekulalar va erkin radikallarning spektrlarini tadqiq etgan, ularning elektron strukturasini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1971)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:Fiziklar
Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
Turkum:1999-yilda vafot etganlar
Turkum:25-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:3-martda vafot etganlar
Dudley R. Herschbach

XERSHBAX (Herschbach) Dadli Robert (1932.18.6., San-Xose, Kaliforniya shtati) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya universitetida ishlagan (1958—1963). 1963-yildan Garvard universiteti professor Ilmiy ishlari fizikkimyoga oid. X. 1960—1970 yillarda kimyoviy reaksiyalar tezligi va mexanizmini tadqiq qilish natijasida toʻgʻri elementar jarayonlar deb nomlangan 3 ta oʻzaro farqlanadigan yangi mexanizmlar (toʻxtatish, urinish va oraliq mexanizmlar)ni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1986; Ya. L i va J.Ch.Polyani bilan hamkorlikda)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1932-yilda tugʻilganlar
Turkum:18-iyunda tugʻilganlar
Turkum:Yashayotgan insonlar
Turkum:Stanford universiteti bitiruvchilari
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Alfred Hershey

Alfred Hershey (1908.4.12, Lansing Michigan shtati — 1997.22.5) — amerikalik genetik va virusolog, Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi. AKGL Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1958-yildan). Michigan universitetini tugatgan (1930). 1934—50 yillarda Vashington universitetida dare bergan. 1950-yildan Karnegi institutida iishagan (1962-yildan direktor). Ilmiy faoliyati bakteriofaglar genetikasi va DNK virusi kimyosiga oid. X. bakteriofaglar xromosomasining genetik xaritasini tuzdi; bakteriofaglar irsiyatini tashuvchisi uning DNK si ekanligini aniqladi. Nobel mukofoti laureati (1969, Maks Delbryuk va Salvador Luriya bilan hamkorlikda)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:AQShlik virusologlar
Turkum:1908-yilda tugʻilganlar
Turkum:1997-yilda vafot etganlar
Turkum:4-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:22-mayda vafot etganlar
Turkum:Amerikalik kimyogarlar
Turkum:20-asr amerikalik olimlari
Turkum:Amerikalik olimlar
Turkum:Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kosta Xetagurov

<Kosta Xetagurov (taxallusi, asl ism-sharifi Konstantin Levanovich Xetagurov), 1859.3(15).10, hozirgi Shimoliy Osetiya, Alagir tumani Nor qishlogʻi – 1906.19.3(1.4), Qorachoy-Cherkas viloyati Kosta Xetagurov qishlogʻi; Vladikavkazda dafn etilgan – osetin shoiri va jamoat arbobi. Osetin adabiyotining asoschisi. Peterburgda oʻqigan (1881— 85). 1891-yil hukumat qarorlariga qarshi publitsistik maqolalari uchun 5 yilga Tver viloyatiga surgun qilingan. 1893-yil fevraldan „Severniy Kavkaz“ („Shimoliy Kavkaz“) gazetasida ishlab, chor hukumatining Kavkazdagi siyosatiga qarshi mafkuraviy kurash olib borganligi sababli 1899-yilda Xerson viloyatiga badargʻa etilgan. 1902-yil surgundan qaytgan. 1903-yilda ogʻir kasallikka chalinib, ijodiy va ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullana olmagan. Xetagurovning adabiy merosi lirik sheʼrlar, masallar, romantik va xajviy dostonlar hamda sheʼriy rivoyatlardan iborat. X.ning rus tilida yozgan sheʼrlari „Sheʼrlar“ (Stavropol, 1895), osetin tilida yozganlari esa „Iron fandir“ („Osetin sozi“, 1899) toʻplamlarida eʼlon qilingan. X. sheʼriy ijodining markazida osetin xalqining tarixiy takdiri bilan bogʻliq masalalar yotadi („Fotima“, 1889; „Sud oldida“, 1893; „Yigʻloki qoya“, 1894 dostonlari; „Kimdir“ etnografik ocherki). Xetagurovga qadar ham osetin tilida sheʼrlar yozilganiga qaramay, u gʻoyaviybadiiy va lisoniy jihatdan yuksak asarlari bilan milliy adabiyotga tamal toshini qoʻydi. Vladikavkazda X.ning uymuzeyi bor.

Turkum:1859-yilda tugʻilganlar
Turkum:1906-yilda vafot etganlar
Xett podsholigi

Xett podsholigi – Kichik Osiyodagi qadimgi davlat (miloddan avvalgi 18—12-asr boshlari). Tarkibiga xettlar, xettlar va boshqa etnik guruhlar kirgan. Xettlar podshosi Anittas davri (taxminan XVIII asr)da Anatoliyaning baʼzi viloyatlari birlasha boshlagan. U Nesa, Xattusas shaharlarini bosib olgan. Kussar shahrini poytaxt qilgan. Qadimgi xett sulolasining asoschisi — Labarna (XVII asr boshlari) Xett podsholigi hududini kengaytirgan. Labarnaning vorisi Xattusilis I davri (XVII asr oʻrtalari)da Kichik Osiyoning shimolidagi Salpa shahri va Kichik Osiyoning bir qancha janubi-sharqiy viloyatlari batamom bosib olingan. U poytaxtni Xattusasga koʻchirgan. Xattusilis I ning oʻgʻli Mursilis I (XVII asr oxiri) davrida Xett podsholigining harbiy qudrati nihoyatda oshgan. 14—12-asrlarda Xett podsholari Shimoliy Suriya va Shimoliy Mesopotamiyada yashaydigan xurriy qabilalardan boʻlgan. Podsho Suppiluliumas I (14-asr boshlari) uzoq davom etgan urushlardan keyin Mitanni (Shim. Mesopotamiyadagi qad. davlat)ni bosib olgan. Ugarit (Shimoliy Finikiyadagi qad. shahardavlat)ni oʻz vassaliga aylantirgan. Mursilis II hukmronligi (14-asr oxiri)dan boshlab Xett podsholigi bilan Misr oʻrtasida Suriya uchun kurash ketgan. 13-asr oxiri — 12-asr boshlarida Xett podsholigi oʻzaro urushlar, qaram viloyatlar va ittifoqdosh podsholiklarning ajralib ketishi tufayli inqirozga uchragan. Qad. Xett podsholigining oxirgi yirik podshosi Telepinu (16-asr oxiri) boʻlgan. Kichik Osiyoning sharqiga jan. va gʻarbdan xalqdarning koʻchib kelishi bilan podsholik barxam topgan.
Xett tili

Xett tili — oʻz yozuviga ega boʻlgan eng qadimiy hind-yevropa tillaridan biri; xatt, palayya, lidiya va boshqa tillar bilan xett — luviy tillari (anatoliya tillari) guruhini tashkil etgan oʻlik til. Xett tilida soʻzlashuvchi aholi qadimiy Anatoliyaning markaziy va shimoliy qismlarida yashagan. Xett tili tarixida 3 davr farqlanadi: qadimiy davr (miloddan avvalgi XVIII—16-asrlar), yjDTa davr (miloddan avvalgi XV asr — 14-asr boshi) va yangi davr (miloddan avvalgi 14-asr oʻrtalari — 13-asr). Bizgacha yetib kelgan matnlarning aksariyati Yangi podsholik davriga mansubdir. Xett tilining asosiy grammatik xususiyatlari: feʼl qoʻshimchalari 2 turga boʻlingan, otlar 2 grammatik jins kategoriyasiga boʻlingan. Leksikasida xatt, akkad va xurrit tillaridan oʻzlashgan soʻzlar — asosan, terminlar koʻp boʻlgan. Xett tili yozuvi — mixxat boʻlib, u shimoliy Suriyadan, ehtimol, qadimiy akkad mixxatidan oʻzlashtirib olingan. Yozma yodgorliklari asosan, 1906—07 yillardagi arxeologik qazishmalar chogʻida Xattusasdagi (Turkiya, hozirgi Boʻgʻozkoʻy) podsholik arxividan topilgan.

 

Turkum:Tillar
Xettlar

Xettlar — Kichik Osiyoda qadimda yashagan xalq. Xett tilida soʻzlashgan. Shuning uchun ham odatda X. yoki ularning avlodlari Kichik Osiyoga Bolqon ("gʻarbiy" nazariya) yoki Kavkaz orqali ("sharqiy" nazariya) kelib joylashgan deb hisoblanadi. Qad. Xett podsholigida shaharlarning sharqqa xos uslubda qurilishi X.ning Kavkaz orqali koʻchib kelganini koʻproq tasdikdaydi. Anatoliyaning savdo markazlaridan topilgan akkad tilida yozilgan hujjatlarda xett tiliga mansub soʻzlar va shaxs nomlarining uchrashi, X.ning mil. av. 3—2ming yilliklardan boshlab Kichik Osiyoda yashay boshlaganligini koʻrsatadi. Mil. av. 14—12-asrning boshlarida Xett podsholigida xett tili asosiy davlat tili boʻlsada, X. boshqa etnik guruhlar bilan qoʻshilib keta boshlagan.

Miloddan avvalgi 12-asrda dengiz xalqlarining vayronagarchiliklari natijasida Xet imperiyasi vayron qilingan.

Yana qarang: Xettlar madaniyati.

 

Turkum:Millatlar
Turkum:Osiyo tarixi
Mojarcha Vikipediya

Mojarcha Vikipediya  — Vikipediyaning mojar tilidagi boʻlimi. Mojarcha Vikipediya 2003-yilning 8-iyulidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

 Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Mojarcha Vikipediyada maqolalar mavjud. foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

 Logotiplar 

 

 Mojarcha Vikipediyaning statistikasi 
 Mojarcha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
 Mojarcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Mojarcha Vikipediyaning mobil versiyasi
 Magyarok a Wikipedia javára adakozók között
 A magyar Wikipedia beérte a Pallas lexikont
 50 ezer szócikk a magyar Wikipédiában 
 Magyar Wikipédia: túl a százezredik szócikken
 Jelölt lapváltozatok a megbízhatóbb Wikipédiáért
 Egyesületet alapítanak a magyar wikipédiások és CC-sek
 A magyar Wikipédia — Galaxis Útikalauz netezőknek 
 Bölcsészdoktor a Wikipedia magyar híressége 

Turkum:Mojar tili
Hamadon

Hamadon — Eronning gʻarbiy qismidagi shahar. Hamadon ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 483,8 ming kishi (2004). Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Mamlakat gʻarbiy qis-mining muhim savdo markazi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Hunar-mandchilikda gilam va matolar toʻqiladi, mis va teridan turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet bor.

Shahar miloddan avvalgi 11-asrdan maʼlum. H. nomi dastlab Ossuriya mixxatlarida Amatana, qad. fors tilida Hag-matana, yun. Agbatana yoki Ekbatana shaklida uchraydi. Miloddan avvalgi 7—6-asrlarda Midiya poytaxti, miloddan avvalgi 550—549 yillardan keyin Axomaniylarning yozgi qarorgohi. Salavkiylar, parfiyaliklar va sosoniylar davrida Mesopotamiyadan Sharqning boshqa mamlakatlariga oʻtuvchi savdo yoʻlining muhim markazlaridan biri. 7-asrdan Arab xalifaligi tarkibida. 11-asrda shaharni oʻgʻuzlar egalladilar. 1118—94 yillarda Gʻarbiy Erondagi Saljuqiylarga tobe boʻlgan Iroq sultonligining poy-taxti. 1220-yilda H.ni moʻgʻullar bosib olib, vayron qilganlar. 16— 18-asrda Safaviylar davlati tarkibida. Eron—Turkiya urushlari davrida (16—18-asrlar) bir necha bor turklar qoʻl ostiga oʻtganOʻzME. 

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Eron ustonlari markazlari
Turkum:Hamadon ustoni shaharlari
Os Resentidos

Os Resentidos — Ispaniyadagi Pop & rock guruhdir (1984-1994). 

 Tarkib 
Guruh aʼzoari — Antón Reixa, Alberto Torrado, Rubén Losada, Javier Soto, Xabier Debesa.

 Diskografiya 
 Albomlar 
 Surfin' CCCP, EP Siniestro Total (Grabaciones Accidentales, 1984).
 Vigo, capital Lisboa (Grabaciones Accidentales GASA, 1984).
 Fai un Sol de Carallo (Gasa, 1986).
 Música Doméstica (Gasa, 1987).
 Fracaso Tropical (Gasa, 1988).
 Jei (Gasa, 1990).
 Delikatessen (Gasa, 1992).
 Xa Están Aquí (Gasa, 1993).
 Made in Galicia 84-94 (Gasa, 1994).

 
 Os Resentidosning rasmiy vebsayti 

Turkum:Musiqiy guruhlar
Turkum:Ispaniya rock guruhlari
Turkum:Rock guruhlar
Turkum:Pop guruhlar
Turkum:Galisiya rock guruhlari
Chilonzor (qishloq)

Chilonzor qishlogʻi — Surxondaryo viloyatining Boysun tumanidagi qishloq. Qishloq tuman markazidan 52 kilometr masofada joylashgan.

Qishloqdan uni tumanning boshqa bir qishlogʻi — Xoʻjamayxona bilan bogʻlovchi avtotrassa oʻtgan. Qishloqda davolanish maskani bor.

 Maorifi 
 Maktablari 
Chilonzor qishlogʻida 45-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi faoliyat olib boradi. Maktab 320 oʻringa moʻljallangan boʻlib, hozirgi kunda ikki navbatda 605 oʻquvchilarga dars mashgʻulotlari olib borilmoqda. Maktab Boysun tumani hokimligi tomonidan 2007-yil 5-maydagi qarori asosida roʻyxatga olingan. Maktabga Mengli Doʻsimqulov direktorlik qiladi.

Maktab koʻmir va oʻtin bilan isitiladi. Maktabda tibbiy xonalar, tish davolash xonasi, qizlar gigiyena xonasi, yuvinish xonalari mavjud emas.

Maktabning Oʻzbekiston maktablari haqida axborot tizimidagi pasportida yozilishicha, „maktabda keying oʻquv yillarida oʻquvchilar soni oʻsib borayotganligi sababli sinf xonalarning yetishmasligi natijasida uch navbatda dars mashgʻulotlari olib borishga toʻgʻri kelmoqda“.

 

Turkum:Surxondaryo viloyati qishloqlari
Farangcha Vikipediya

Farangcha Vikipediya — Vikipediyaning farang tilidagi boʻlimi. farangcha Vikipediya 2001-yilning 23-mart oyidan boshlab oʻz faoliyatini boshlagan.

 Hozirgi ahvoli 
Hozirgi kunda farangcha Vikipediyaning maqolalar soni . Roʻyxatdan oʻtganlar , ularning nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan, foydalanuvchi esa administrator maqomiga ega. Jami tahrirlar soni — . Teranligidan Vikipediyalar orasida farangcha Vikipediya yaxshi koʻrsatgichka ega. Teranligi (bugun): 

 Tarix 
2001-yil:
 19-may: birinchi maqola yozildi. 
2003-yil:
 7-fevral: 5000 maqola.
 19-fevral: 6000 maqola.
 7-mart: 7000 maqola.
 27-mart: 8000 maqola.
 15-may: 10 000 maqola.
 4-sentyabr: 16 000 maqola.
 Oktabr: Yangi logotip.
 22-noyabr: 20 000 maqola.
2004-yil:
 14-mart: 30 000 maqola.
 16-iyun: 40 000 maqola.
 29-avgust: 50 000 maqola nèfle.
 2-noyabr: 60 000 maqola Lord Yarborough.
 22-dekabr: 70 000 maqola Borée.
2005-yil:
 6-fevral: 80 000 maqola.
 14-mart: 90 000 maqola.
 21-aprel: 100 000 maqola Pierre Séguier.
 4-dekabr: 200 000 maqola George Corliss.
2006-yil:
thumb|2006-yil davlatdagi farangcha Vikipediyaning foydalanuvchilari
 10-iyun: 300 000 maqola Gouvernement fédéral (Allemagne).
 24-nayabr: 400 000 maqola Neuropathie.
2007-yil:
 28-may: 500 000 maqola Aitken (cratère).
 28-dekabr: 600 000 maqola Python birman..
2008-yil:
 30-avgust: 700 000 maqola.
2009-yil:
 14-yanvar: 750 000 maqola.
 6-may: 800 000 maqola.
2010-yil:
 14-yanvar: 900 000 maqola.
 23-sentyabr: 1 000 0000 maqola Lui BabelyuWikipédia:Historique de Wikipédia en français (2010), Wikipédia:Pronostic sur le million d’articles, Modèle:Mille Bornes des articles de Wikipédia en français.
2012-yil:
 15-yanvar: 1 200 000 maqola.
 28-sentyabr: 1 300 000 maqola.
2013-yil:
 mart — tahrirlar soni 90 000 000 ga yetdi.
.

 

 
 Farangcha Vikipediyaning bosh sahifasi 
 Farangcha Vikipediyaning statistikasining diarammasi 
 Democratizing scientific vulgarization. The balance between cooperation and conflict in french Wikipedia 
 Quand Yves Jégo se voulait plus beau sur Wikipédia 
 Wikipédia organise un concours pour améliorer ses publications 
 Le gentil Khomeiny raconté par Wikipédia 
 :fr:Wikipédia:Historique de Wikipédia en français 

Turkum:Fransuz tili
Norman Haworth

right|225px|thumb|Norman Haworth

Norman Haworth (1883.19.3, Chorli — 1950.19.3, Birmingem) — ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1928-yildan). Manchester universitetida (1911), Shotlandiyadagi Sent-Andrus universiteti kollejida ishlagan (1912-yildan professor). Nyukasldagi Darxem universiteti (1920—25), Birmingem universiteti (1925—48) professor Asosiy ilmiy ishlari uglevodlar kimyosiga oid. Metilsulfat va ishqorlardan foydalanib kandlarning metil efirlarini olish usulini taklif etgan (1915). Bu usul uglevodlar tuzilishini oʻrganishda muhim rol oʻynagan. S vitaminning tuzilishini aniklagan va uni ilk bor sintez qilgan (1933, T. Reyxshteyn bilan bir vaqtda). Nobel mukofoti laureati (1937)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1883-yilda tugʻilganlar
Turkum:1950-yilda vafot etganlar
Turkum:19-martda tugʻilganlar
Turkum:19-martda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xibin togʻlari

Xibin togʻlari (fin tilida: xibin — kichik tepa maʼnosini anglatadi) — Kola yarim oroldagi togʻ massivi. Rossiya Federatsiyasi Murmansk viloyatida. Maydoni 1300 km², eng baland joyi 1191 metr Plato shaklida boʻlib atrofi botqoklashgan pastbaland tekislik. Togʻ tundrasi mavjud. Togʻ yon bagʻirlari va etaklari igna bargli oʻrmon va past boʻyli qayinzorlar bilan krplangan. Ayrim joylarida muzlik va qorliklar bor. Qor koʻchkilari tez-tez kuzatiladi. Yovvoyi hayvonlardan lemming, qutb tulkisi, tundra kakligi, oq boyoʻgʻli yashaydi. Xibin togʻlari intruziv massivi, nefelin, siyenitlardan tashkil topgan. Boy apatitnefelin rudalari konlari ochilgan. Ular negizida apatit sanoati yuzaga kelgan. Vudyevrchor togʻida dunyodagi yagona qutbalp botanika bogʻi joylashgan.

 

Turkum:Togʻlar
Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati

Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati – gilamchilik sanoatining yirik korxonasi. „Oʻzbekyengilsanoat“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Gilam, gilam maxsulotlari, kalava ip ishlab chiqaradi. Korxona Xiva gilam kombinati nomi bilan qurilgan (yillik loyiha quvvati 2450 ming m2 gilam, 4000 t dan ortiq kalava). 1-navbati 1977-yilda, 2-navbati 1978-yil oxirida ishga tushirilgan.

1988–yilda komtinat va Hazorasp ip yigiruv fabrikasi qoʻshilib, Xiva gilam ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi. 1990 yilda korxonada 2450 ming m2 gilam va 4022 t kalava ip ishlab chiqarildi. 1994-yildan korxona „Xiva gilami“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 2001 – yilda Hazorasp ip yigiruv fabrikasi mustaqil korxona sifatida ajralib chiqdi. Keyingi yillarda korxona rekonstruksiya qilindi. Zamonaviy PPM240 Sh ip yigiruv mashinalari, Rossiyaning ACH214 tarash apparatlari bilan jihozlandi, korxonada gilam ishlab chiqarish quvvatlarini toʻliq taʼminlaydigan hajmda yarim jun kalava ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 2002- yilda korxona ishlab chiqarish maydonining yarmida (30 toʻquv stanogi) tashki bozorda xaridorgir boʻlgan jun gilamlar ishlab chiqaradigan „Xiva Karpet“ Oʻzbekiston—Germaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi.

2003 – yilda korxonada 1430 t kalava, 756 ming m2 gilam ishlab chiqarildi. Mahsulotlari Rossiya, Ukraina, Germaniya va boshqa davlatlarga eksport qilinadi"" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

 

Turkum:Gilam
Xivchinlilar

Xivchinlilar (Mastigophora) — sarkomastigoforalar tipiga mansub bir hujayrali hayvonlar sinfi (boshqa sistemaga koʻra kenja tip). 2 kenja sinf — oʻsimliksimon xivchinlilar va hayvonsimon xivchinlilarga ajratiladi. Oʻsimliksimon xivchinlilarni botaniklar oʻsimliklar dunyosiga kiritishadi. Xivchinlilarga 13turkumga birlashtiriladigan 7000 dan ortik, tur kiradi. Tanasi duksimon, tuxumsimon, silindrsimon, sharsimon va boshqa shaklda. Uzunligi 2—3 mkm dan (leyshmaniya) 1 mm gacha (ayrim opalinalar). Xivchinlari 1 tadan bir necha mingtagacha, uz. bir necha 10 mkm. Ayrim xivchinlilar xivchini asosida kinetoplast (kelib chiqishi bilan mitoxondriyalarga yaqin boʻlgan DNK saqlovchi organoid) boʻladi (kinetoplastidlar). Koʻpchilik dengiz va barcha parazit xivchinlilarning qisqaruvchi vakuoli boʻlmaydi. Hujayra yadrosi, odatda, bitta; 2 yadroli (lyambliya) va kup yadroli (opalinalar) xivchinlilar ham bor. Odatda, boʻyiga 2 ga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Bu jarayon oxirigacha bormaganida (boʻlinadigan individlar ajralib ketmaydi) koloniya hosil boʻladi. Koʻpchilik xivchinlilarda jinsiy koʻpayish gametalar kopulyatsiyasi orqali boradi. Tuban xivchinlilarda jinsiy koʻpayish izogamiya (bir xil tipdagi jinsiy hujayralarning qoʻshilishi), boshqalarda geterogamiya (har xil tipdagi hujayralarning qoʻshilishi)dan iborat. Erkin yashovchi xivchinlilar (5100 ga yaqin) chuchuk suv va dengizlarda, qisman tuproqda uchraydi. Tabiatda moddalar aylanish jarayonida katta ahamiyatga ega (ayniqsa, plankton xivchinlilar). Koʻpchilik xivchinlilar suvlar ifloslanishining biologik indikatorlari hisoblanadi. Bir qancha xivchinlilar odam va hayvonlarda parazitlik qilib, ogʻir kasalliklar (tripanosoma, leyshmaniya va boshqalar)ga sabab boʻladi. Ayrim xivchinlilar termitlar ichagida simbioz yashab, qiyin hazm boʻladigan oziq moddalarning hazm boʻlishiga yordam beradi.

 

Turkum:Biologiya
Turkum:Hayvonlar
Inomjon Xidiraliyev

Inomjon (Inogʻomjon) Xidiraliyev (1891.23.2, Namangan uyezdi Pop volostidagi Iskovut qishlogʻi — 1928.31.12, Moskva) — davlat va jamoat arbobi, diplomat. Xidiraliyev 1919-yildan turli sovet idoralarida masʼul lavozimlarda ishladi: Fargʻona viloyati partiya qoʻmitasining kotibi (1920—21), Turkiston ASSR Yer ishlari xalq komissari (1922), Turkiston ASSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi (1922—24). RSFSR Yer ishlari, federal komiteti Prezidiumi aʼzosi (1923—24). Turkiston ASSR ning RSFSRdagi muxtor vakili (1924 yil yanvar—noyabr). X. Turkiston respublikasi manfaatlarini himoya qilib, bolsheviklarning shovinistik siyosatiga qarshi kurashgan. Yer ishlari xalq komissari (1925) sifatida X. Oʻzbekistonda yer-suv islohotini amalga oshirishda faol qatnashgan. Paxtakor dehqonlarni iqtisodiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash, ijtimoiy himoya qilish tarafdori boʻlgan.

Inomjon Xidiraliyev 1928-yil Moskvadagi “Nasional” mehmonxonasida o‘z joniga qasd qilgan. Moskvaning Vagankovo qabristonida dafn etilgan. Xidiraliyev o’limidan keyin, 1937-yildagi ommaviy repressiya davrida "xalq dushmani" sifatida qoralangan edi. Pop tumani Iskovut qishlog’idagi 9-maktabga, Andijondagi koʻcha va Qoʻrgʻontepa tumanidagi maktabga Inomjon Xidiraliyev nomi berilgan.

 Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. T., 2000; Shamsutdinov P., Istiqdol yoʻlidashahid ketganlar, T., 2001; Rajabov Q.,Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924 y.), T., 2002.

Turkum:1891-yilda tugʻilganlar
Turkum:1928-yilda vafot etganlar
Ali Xidirov

Ali Xidirov (1944.27.9, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand davlat universitetini tugatgan (1971). 1971—99 yillarda Jizzax tumanidagi 18, 4-maktablarda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.

 

Turkum:Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Bekzod Xidirov

Bekzod Sultonmurodovich Xidirov (1981.18.12, Toshkent) — bokschi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (2002), „Oʻzbekiston iftixori“ (2002)? 57 kg vazn toifasida musobaqalashadi. Oʻzbekiston (1999—2001), Markaziy Osiyo oʻyinlari (2003, Dushanba), Osiyo chempioni (2002, Seremban), Osiyo oʻyinlari kumush medali sovrindori (2002, Pusan), olimpiada oʻyinlari qatnashchisi (2004, Afina). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (2003). Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi jismoniy tarbiya sport jamiyatining sport yoʻriqchisi (2004)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Oʻzbekistonlik erkak bokschilar
Turkum:Oʻzbekistonlik Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etgan bokschilar
Turkum:Oʻzbekiston uchun Osiyo oʻyinlari kumush medali sohiblari
Turkum:Oʻzbekiston uchun Osiyo oʻyinlari bronza medali sohiblari
Turkum:Boks boʻyicha Osiyo Chempionlari
Xiyobontepa

Xiyobontepa — Toshkent shaharlarning Eski shahar qismi markazida, Kaykovus kanali boʻyida joylashgan arxeologik yodgorlik, qishloq tutashgan qasrkoʻshk (7-asr; 9—13-asr boshi). 1924-yil M.Ye.Masson tomonidan qayd etilgan, Toshkent arxeologik ekspeditsiyasi tekshirgan (1968—69). Xom gʻishdan qurilgan koʻshkning eng baland tagkursi kismi xarobalari sakdangan. Saqdanmagan yuqori madaniy qatlami 9—12-asrlarga mansub boʻlib, oʻsha davrda qasr Binkatning ichki rabodi tarkibiga kirgan va uning xarobalari rabod binolari ostida qolib ketgan. Xiyobontepa shahar hududi sifatida moʻgʻullar istilosiga qadar (13-asrning 1-choragi) mavjud boʻlgan.

 

 
 

Turkum:Oʻzbekiston arxeologiyasi
Turkum:Toshkent tarixi
John Hicks

right|200px|thumb| John Hicks (1972)
XIKS (Hicks) ser Jon Richard (1904.8.4, Uorik 1989) - ingliz iqgisodchisi. Oksford universitetida oʻqigan (1922—26), Londondagi iqtisodiyot maktabida dars berdi (1926—1935). Manchester (1938—46) va Oksford (1952—65) universitetlari professor Oʻz asarlarida iqtisodiy nazariyadagi matematika maktabining umumiy iqtisodiy muvozanat nazariyasi va eng yuqori naflilik nazariyasi gʻoyalarini rivojlantirdi. Shuningdek, iqtisodiy oʻsish va ish haqi muammolarini oʻrgandi. Asosiy asarlari: "Ish haqi nazariyasi", 1932; "Iqtisodiy sikl nazariyasiga doir", 1950; "Kapital va iqtisodiy oʻsish", 1965; "Keynschilik iqtisodiy nazariyasining inqirozi", 1974 va boshqa U iqtisodiy tarix nazarisiga ham muhim hissa qoʻshdi, ayniqsa, iqtisodiy rivojlanishning tarixiy mantigʻini keng yoritdi. Nobel mukofoti laureati (1972; K.Errou bilan birga).

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Archibald Hill

Archibald Hill (1886-yil 26-sentyabr, Bristol, Angliya – 1977-yil 3-iyun, Kembrij) – ingliz fiziologi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1918-yildan; 1935—1945 yil sekretar), Kembrij universitetini tugatgan (1907); shu universitetda fizik kimyodan va Manchester universitetida fiziologiyadan dars bergan (1914—1919); shu universitet hamda Londondagi universitet kollejida fiziologiya professor (1920—1923; 1923—1925). Fan va taʼlimni qoʻllabquvvatlash jamiyati raisi (1946—1963; 1963-yildan prezidenti). Ilmiy ishlari muskullar faoliyati termodinamikasi va muskullar qisqarishi mexanizmiga oid. Nobel mukofoti laureati (1922, Otto Fritz Meyerhof bilan hamkorlikda).OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1886-yilda tugʻilganlar
Turkum:26-sentyabrda tugʻilganlar
Turkum:1977-yilda vafot etganlar
Turkum:3-iyunda vafot etganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Ximachalpradesh

Ximachal-Pradesh (XFA: ɦɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ ; ) - Hindiston shtati. Maydoni 55,7 ming km². Aholisi 6 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Simla shahri. Relyefi togʻli boʻlib, Himolay togʻlarining janunubi-gʻarbiy qismida, Satlaj, Bias, Ravi daryolarining boshlanish yerida joylashgan. Iqlimi togʻ subtropik, mussonli iqlim. Hududining 50% keng bargli va igna bargli oʻrmon.

 Iqtisodiyoti 
thumb|left|Xajjiarda yoz
thumb|left|Shimla qushlar bog'idagi Himoloy Monali
Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Ekin maydoni 550 ming ga ni tashkil etadi. Daryo vodiylarida bugʻdoy, makkajoʻxori, suli, sholi, kartoshka ekiladi. Mevachilik rivojlangan. Dorivor oʻt va oʻsimliklar yigʻiladi. Daromadining 1/3 kismini oʻrmonchilik beradi. Qogʻoz, pivo, qishloq xoʻjaligi qurollari, elektr motorlar ishlab chiqarish zavodlari bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Qimmatbaho toshlarga ishlov beriladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Teridan turli buyumlar, junli ip va shol roʻmollar tayyorlanadi. Energetika quvvati 20 mln. kVt.
Ximedzi

Ximedzi — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning gʻarbiy qismida joylashgan. Aholisi 478,3 ming kishi (1996). Transport yoʻllari chorrahasi. Ichki Yapon dengizi sohdtidagi port. Metallurgiya sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik, toʻqimachilik, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. X.da qad. qasrlar saqlangan.

 

Turkum:Yaponiya shaharlari
Juan Ramón Jiménez

Xuan Ramon Ximenes (24-dekabr 1881, Moger — 29-may 1958, San-Xuan, Puerto-Riko) — ispan shoiri. Ispan modernizmi boshlovchilaridan. Dastlabki sheʼriy toʻplami — „Binafsha hidi“ (1900). „Qofiyalar“ (1902), „Gʻamgin kuylar“ (1903), „Olis bogʻlar“ (1904), „Pastorallar“ (1905) sheʼriy toʻplamlari, „Platero va men“ (1914) lirik qissasi modernizm usulida yozilgan. „Yoz“ ishqiy sheʼrlar toʻplami xotini — amerikalik shoira Zenobin Kamprubiga bagʻishlangan.

Ximenesning keyingi toʻplami „Shoir kuyov bolaning kundaligi“ (1917) oʻzining AQShga safari taassurotlari asosida yozilgan. Sheʼrlar ispan sheʼriyatida birinchi bor erkin usulda yozilgan. Keyingi 20 yil davomida ispan adabiy jurnallarida tanqidchi va muharrir boʻlib ishlagan, ijodida esa, oʻzi aytib yuradigan „mangulikka tashnalik“ni ifodalashga harakat qilgan. „Mangulik“ (1918) kitobida oldingi yozgan sheʼrlaridan voz kechib, „sof“ sheʼriyatga intilgan. „Tosh va osmon“ (1919), „Goʻzallik“ (1923) sheʼriy toʻplamlarida goʻzallik va oʻlim, ijod va ruh ozodligi orasidagi bogʻliqlik mushohada qilingan. „Yangi dunyo qoʻshiqlari yili“ (1923—1936) antologiyasida tabiatdagi hukmron muvofiqlik nozik his bilan aks ettirilgan. 1951-yil „Xudo — istalgan va istovchi“ poetik sikl ustida ishlagan. Toʻplam tugallanmagan, boshlagan sheʼrlarini boshqa bir toʻplamga qoʻshib yuborgan. Nobel mukofoti laureati (1956)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adiblar
Xin daraxti

Xin daraxti, sinxona (Cinchona) — roʻyandoshlarga mansub doim yashil oʻsimliklar turkumi. Daraxt va butalardan iborat 40 turi bor. Xin daraxti dengiz sathidan 1000–3000 m balandda, Janubiy Amerikada And togʻlarining sharqiy yon bagʻirlarida yovvoyi holda oʻsadi. Indoneziya, Hindixitoy, Hindiston, ShriLanka o.da keng miqyosda ekiladi. Zakavkazyening Krra dengiz sohillarida qalamchasidan bir yillik oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Boʻyi 10–20 m, barglari oddiy, yaltiroq, chetlari tekis. Gullari ikki jinsli, qizil, pushti, oqimtir, roʻvak toʻpgul hosil qiladi. Mevasi ikki pallali koʻsakcha. Koʻp ekiladigan dan qizgʻish Xin daraxti (S. succirubra), L yeje r Xin daraxti (S. ledgeriana), ulkan Xin daraxti (S. robusta) maʼlum. Xin daraxtining hamma organlari, asosan, poʻstlogʻi 30 dan ortiq turli alkaloidlarga boy. Xin daraxtidan olinadigan alkaloidlardan eng muhimi xinin hisoblanadi.
Cyril Norman Hinshelwood

right|210px|thumb|Cyril Norman Hinshelwood
Cyril Norman Hinshelwood (1897.19.6 — London — 1967.9.10) — ingliz fizik-kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1929) va prezidenti (1955—60). Oksford universitetining Beylyel kollejini tugatgan (1924); shu universitetda professor (1937— 64). Asosiy ilmiy ishlari zanjir reaksiyalar sohasiga oid. Rus olimi Nikolay Semyonov bilan bir vaqtda zanjir reaksiyalar nazariyasi asoslarini yaratdi. Hinshelwood anorganik va organik lgoddalarning, mas, kaliy permanganat, aldegidlar, keton va boshqa moddalarning boʻlinish kinetikasini tadqiq etgan. Bakteriyalarning turli muhitlarda oʻsish muammolari bilan shugʻullangan (1938-yildan). Nobel mukofoti laureati (1956; N.N. Semyonov bilan hamkorlikda).Sir Cyril Norman Hinshelwood Biographical nobelprize.org Nobel Media AB 2018 "XINSHELVUD (Hinshelwood) Siril Norman" OʻzME. X-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1897-yilda tugʻilganlar
Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Turkum:19-iyunda tugʻilganlar
Turkum:1967-yilda vafot etganlar
Turkum:9-oktyabrda vafot etganlar
Xira rudalar

Xira rudalar — minerallar guruhi, misning murakkab sulfidlari boʻlib, tennantitning izomorf qatorini — kimyoviy tarkibi nCu,2As4 S13+ +mCu12Sb4S13 boʻlgan tetraedritni hosil qiladi. Qatorning sof aʼzolari kam uchraydi. Xira rudalar orasida tarkibiga qarab : argentotennantit va freybergit (Ag tarkibli), zondbergerit va binnin (Zn, Ag tarkibli) ferrotennantit va ferrotetraedrit (Gʻe tarkibli), shvatsit (Hg tarkibli), annivit (Bi tarkibli) va boshqa mavjud. Sinch tipli murakkab strukturaga ega. Kub singoniyada kristallanadi. Xira rudalar poʻlat rangli kulrangdan, temir rangli qoragacha. Yangi singan joylari metalldek yaltiraydi, lekin havoda tez xiralashadi (nomi shundan). Qattiqligi 3—4, zichligi 4,4—5,1 g/sm3. Turli genetik tipdagi gidrotermal rudali jinslarda hosil boʻladi. Galenit, sfalerit, xalkopirit, pirit, kvars, barit, kaltsitlar bilan birga uchraydi. Yerning yuqori qismida oson nurashga uchrab malaxit, azurit, kuprit va boshqalarga aylanadi. Mis rudalarining tarkibiga kiradi hamda ulardan surma, kumush, simob ajratib olinadi.

 

Turkum:Minerallar
Xirbat al-Mafjar

Xirbat al-Mafjar - Iordaniyadagi meʼmoriy yodgorlik (VIII asr); umaviylar saroyi. Iordan daryosining gʻarbida, qadimgi Iyerixonning shimolida joylashgan. Saroy (atrofi burjli mustahkam devor bilan oʻralgan), devordan tashqaridagi masjid, hammom, ichki va tashqi hovlilar bilan yagona majmua hosil qilgan. Xirbat al-Mafjar binolari toshohaktoshlardan bunyod etilgan, gumbazlar bilan yopilgan, hovlilar yuzasiga tosh plitalar yotqizilgan. Saroy umaviylar saroyiga xos anʼanaviy mujassamotga ega: murabba tarxli hovli galereya va sharqiy hamda gʻarbiy tomoni boʻylab gʻisht gumbazli 2 qavatli binolar bilan oʻralgan. Saroy binosi toʻrtburchak tarhli (67x63 m), tarzlari ravoqlar qatori bilan quyoshdan toʻsilgan. Saroy miyonsaroyi minora koʻrinishida, tarzlari oʻyma turunjlar bilan bezatilgan va yuqorisi davdanalar bilan yakunlangan; miyonsaroy 2 (tashqi murabba va ichki toʻrtburchak tarhli) xonadan iborat boʻlib, xonalar oʻzaro keng eshik bilan bogʻlangan, tashqi xona devorlariga burchak ustunlariga oʻrnatilgan ravoqlar ishlangan, ichki xona gumbazli; miyonsaroy devori boʻylab oʻrnatilgan oʻrindiqlar qabulxona vazifasini oʻtaganidan darak beradi. Tarzlari piltavor boʻrtiqlar shaklidagi hammom binosi murabba tarhli katta xona (30x30 m) hamda uning shim.gʻarbidagi kichik xona (4,5x4,5 m)dan iborat (kichik xona saroy egasining xos xonasi boʻlgan deb taxmin qilinadi). Masjid toʻrtburchak tarhli (23,6x17,1 m), 2 qator marmar ustunli, yonida poydevorga oʻrnatilgan minora joylashgan. Tashqi katta hovli oʻrtasida hovuz boʻlib, ustiga 4 ustunga oʻrnatilgan gumbaz tomli koʻshk ishlangan. Xirbat al-MafjarM. binolari tosh va ganch oʻymakorligida handasiy, islimiy naqshlar bilan serhasham bezatilgan, naqshin bezaklar orasida boʻrtma tasvirlar, haykaltaroshlik (ayollar boshlari, atlant va boshqalar) bezaklari ham uchraydi. Miyonsaroy, hammom va boshqa xonalarning pollari ajoyib (handasiy, toʻgʻri va egri chiziqlar, aylana, toʻrtburchaklar uygʻunligidagi) mozaika bilan qoplangan.

 
‎

Turkum:Iordaniya meʼmoriy yodgorliklari
Xirmon

Xirmon – „Xirmon“ soʻzi koʻpincha gʻalla, don yoki boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yigʻish va saqlash uchun maxsus ajratilgan joyni anglatadihttps://izoh.uz/word/xirmon. Odatda, xirmon yer yuzasida katta, ochiq maydon shaklida boʻladi, bu yerda hosil yigʻib olinadi, tozalanadi va quritiladi. Tarixiy jihatdan, xirmon qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilarining asosiy inshootlaridan biri boʻlgan, u yerda hosilni saqlash va uni xarid qiluvchi yoki tashuvchi kompaniyalarga tayyorlash amalga oshirilgan. Xirmonning oʻlchamlari va ularning oʻlchovlari haqida aniq maʼlumot qishloq xoʻjaligi mintaqasi, hosilning turi va yigʻish hajmiga bogʻliq holda farq qilishi mumkin. Odatda, xirmonning oʻlchamlari yigʻilgan hosilning hajmi va saqlash talablariga bogʻliq boʻlib, katta fermalarda yirik maydonlar, kichik xususiy yer egalari esa kichik xirmonlar tashkil qiladilar. Baʼzi joylarda xirmonning oʻlchami bir necha yuz kvadrat metr boʻlishi mumkin, boshqalarida esa koʻproq. Gʻallachilikda shamol yaxshi esadigan teparoq joylarda, paxtachilikda dala yonida boʻyi 70–80 metr, eni 45– 60 metrli maydon.
 

turkum:Qishloq xoʻjaligi