Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Venalar

thumb|342x342px|Odam venalari (ingliz tilidagi diagramma)
MAVZU: Qon tomirlar fiziologiyasi. Ateriya , vena kapilyarlardagi qon bosimi. Arteriya pulsi .Kapilyar sirkulatsiyasi .

Venalar (lotincha: vena — vena, koʻk qon tomir) — vhttps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Fiziologiyaenoz qonni (karbonat angidrid bilan toʻyingan) aʼzo va toʻqimalardan yurakka olib keluvchi kon tomirlar (oʻpka venalari bundan mustasno, ular arterial qon tashiydi). Odamda uchta venalar tizimi mavjud. Yuqori kovak vena gavdaning yuqori yarmi (bosh, boʻyin, qoʻl va koʻkrak)dan yurakka qon keltiradi, pastki kovak vena gavdaning pastki yarmi (oyoq, chanoq, yonbosh, qorin boʻshligʻidagi juft aʼzolar va jigar)dan yurakka qon oʻtkazadi; darvoza (qopqa) vena qorin boʻshligʻidagi (jigardan boshqa) toq aʼzolardan jigarga venoz qon keltiradi va jigardan tozalanib chiqqan qon pastki kovak venaga, gavdaning hamma qismidan keladigan qon esa yurakning oʻng boʻlmasiga quyiladi. Kislorodi kamaygan, toʻqimalarda moddalar almashinuvida hosil boʻlgan chiqindilar, karbonat angidrid (CO2) bilan toʻyingan (venoz) qon kovak venalar orqali yurakka boradi. Oʻpkada karbonat angidrid gazidan tozalanib, kislorod bilan toʻyingan (arterial) qon oʻpka venalari orqali yurakning chap boʻlmasiga quyiladi. Venalar devori arteriya devoriga qaraganda yupqaroq, elastik toʻqimasi va muskullari ham kamroq boʻlgani uchun bu tomirlar osongina puchayadi va yoriladi. Koʻpchilik venalarda qopqoqlar (klapanlar) borligi uchun qon oqimi faqat yurakka yoʻnaladi, teskari oqa olmaydi. Venalarda qon arteriyalardagiga nisbatan sekin oqadi. Har bir arteriya yonida ikkitadan vena bor. Teri osti arteriyalari yonida venalar boʻlmaydi. Baʼzi kovak aʼzolar (bachadon, toʻgʻri ichak, qovuq va b.) atrofida venalar juda koʻp boʻlib, ular hatto vena chigalini hosil qiladi. Organizmdan qon chiqarish, dori yuborish, qon quyishda teri ostidagi venalar (koʻpincha tirsak venasi, yosh bolalarda boʻyinturuq venasi)dan foydalaniladi. Venalar kasalliklaridan venalarning varikoz kengayishi, tromboflebit koʻproq uchraydi.

 Yana qarang 
 Arteriya

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venalarning varikoz kengayishi

Venalarning varikoz kengayishi (lot. varix — venalarning kengayishi) — venalarning kengayib choʻzilishi va tugun-tugun boʻlib qolishi. Asosan yuza joylashgan venalar: oyoq, toʻgʻri ichak (qarang Bavosir), urugʻ tizimchasi (qarang Varikotsele) va qiziloʻngachning shilliq qavati ostidagi venalar kengayadi. Vena devorining tugʻma zaifli-gi. moʻrtlashuvi, qopqoqlari (klapanlari)ning yetishmovchiligi tomirlarda qon oqishi maromini izdan chiqarib, ular ichidagi bosimning oshishiga olib keladi. Ogʻir jismonny ish qilish, tik oyokda ishlash (kasbga aloqador), chanoq venalarini homilali bachadon ezib qoʻyishi va b. kasalliklar natijasida qon oqishining qiyinlashuvi sabab boʻladi. Kengaygan venalar teri ostidan tuguntugun (varikoz tugunlar) boʻlib, boʻrtib koʻrinib turadi.

Kasallik asta-sekin paydo boʻladi. Kengaygan venalar oyokda boʻlsa, bemor tik turganida yaqqol koʻzga tashlanadi. Venalari kengaygan joy terisining qon bilan taʼminlanishi buzilishi oqibatida shu soha terisi yupqalashib, rangi oʻzgaradi, salga jarohatlanadigan boʻlib qoladi, keyinchalik shu joyda trofik yara hosil boʻlishi mumkin. Oyoq ogʻriydi, bemor tez charchaydi, ogʻriq ayniqsa uzoq turib qolganda yoki kechga borib zoʻrayadi, oyoq shishib, yurish qiyinlashadi. Venalar juda kengayib, ularda qon oqishi qiyinlashishi, turli yalligʻlanishlar va tromblar (qarang Tromboflebit) paydo boʻlishi mumkin.

Davosi, odatda, kasallikning kechishiga bogʻliq; yengilroq xilida elastik bint bogʻlash, maxsus paypoq kiyish, badan tarbiya, davo fizkulturasi, yengil gimnastika, shuningdek fizioterapevtik muolajalar, dori-darmonlar buyuriladi. Kasallik zoʻrayib ketganda jarrohlik usuli qoʻllanadi. Oldini olish uchun yengil badan tarbiya mashqlarnni bajarish, ishdan keyin ozroq masofaga sekin piyoda yurib borish, organizmni chiniqtirish (choʻmilish, quyoshda toblanish va b.), vitaminlar qabul qilish lozim.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venger muskati

Venger muskati, Vaniliya, Muskat de Jezyu, Muskat krokan, Muskat Primavi — kelib chiqishi nomaʼlum boʻlgan xoʻra-ki va vinobop uzum navi. Yevrosiyoning uzumchllik hududlarida tarqalgan. Rossiyaning jan., Oʻzbekiston, Kozogʻiston va Kirgʻizistonda rayonlashtirilgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi oʻrtacha (diametri 15—16 sm), toʻgarak, kam kertikli. Besh boʻlakchali, toʻq yashil. silliq, tuksiz, cheti arratishli, bargi shapalogʻi asosining (barg bandita yaqin qismi) kengligi bilan boshqa muskat navlaridan ajralib turadi. Uzum boshi oʻrtacha (boʻyi 15—17 sm, eni 9—11 sm), silindr-konnussimon, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 180— 200 g . Gʻujumi oʻrtacha (17—18 mm), dumaloq, oqyashil, sershira, eti karsillaydi, xushboʻy muskat hidi kelib turadi. Hosili kurtak yozishdan boshlabfaol harorat yigʻindisi 2700—2900° da 140—150 kunda (avg .ning ikkinchi yarmida) pishadi. Tarkibida 25—26% qand bor. Hosildorligi 80—130 s/ga. Bu nav yengil, unumdor tuproqlarda yaxshi oʻsib, moʻl hosil beradi. So-vuqqa, kasallik va zararkunandalar-ga chidamsiz. Asosan, Samarqand, Sirdaryo va Toshkent viloyatlarida tarqalgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkum:Uzum navlari
Vengerka

Vengerka – serhosil olxoʻri navi. Vatani Gʻarbiy Yevropa. Oʻzbekistonda va Turkmanistonda ekiladi. Daraxti oʻrtacha oʻsadi, balandligi 4-5 m. Bargi yirik, gullari yirik, oq, xushboʻy. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (45-50 g), toʻq binafsha rangda. Eti tigʻiz, shirin, xushxoʻr. Tarkibida 17,2% qand, 1% kislota, karotin, S vitamini bor. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati ekilgandan keyin 5-yili hosilga kiradi. Bir tupi 130 kg gacha meva beradi. 30 yilgacha yaxshi hosil qiladi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Aprel oʻrtalarida gullaydi, mevasi avgust oxirlarida pishadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, qoqi solinadi, kompot, murabbo tayyorlanadiOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Mevalar
Vengriya milliy galereyasi

Vengriya milliy galereyasi (Magyar Nemzete galena) — Budapeshtdagi venger sanʼatining yirik muzeyi. 1957-yil tashkil etilgan. 19—20-asr larga oid rangtasvir, grafika va haykaltaroshlik asarlarini oʻz ichiga olgan. A. Xausman barpo etgan (1894—96) binoda joylashgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vengriya tekisligi

Vengriya tekisligi - Oʻrta Dunay tekisliginint Vengriya hududidagi, Dunaydan sharqdagi qismi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vengriya telegraf agentligi

Vengriya telegraf agentligi, VTA (Magyar Tavirati Iroda, MT1) — Vengriya davlat axborot agentligi. 1880-yilda asos solingan. Budapeshtda joylashgan. Xorijiy mamlakatlarda oʻz muxbirxonalariga ega. 20 dan ortiq mamlakat bilan shartnoma asosida muntazam hamkorlik qiladi. Vengriya matbuoti, radioeshittirish va televideniyesi hamda xorijiy mamlakatlar uchun xalqaro va ichki ahvol haqida ingliz, fransuz va b. tillarda tezkor axborotlar yetkazib beradi, byulletenlar chiqaradi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vengriya fanlar akademiyasi

Vengriya fanlar akademiyasi — Vengriyaning oliy ilmiy muassasasi. 1825 yil tashkil etilgan. Budapesht sh.da joylashgan. 1949-yilgacha madaniymaʼrifiy va nashr etish ishlari bilan shugʻullangan. 1949-yil qayta tashkil etilib, Vengriya FA ga aylantirilgan. 1989 yildan Vengriya Respublikasi FA. Akademiya tarkibida turli fanlar boʻyicha boʻlimlar mavjud. Akademiyada 180 dan ortiq Akademik, 100 ga yaqin muxbir aʼzo, 160 dan ziyod faxriy aʼzo bor. Akademiya tarkibida 40 ga yaqin ilmiy tadqiqot instituta va ilmiy markaz ishlaydi. Akademiya bir qancha ilmiy jurnal va davriy nashrlar chiqaradi. Kutubxonasi (1826-yil tashkil etilgan) da 1 mln. ga yaqin asar saqlanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Vengriya
Turkum:Fanlar akademiyalari
Ediakariy davri

Vend, vend sistemasi, vend majmui (qad. slavyan kabilalari — vendlar, venedlar nomidan) — prote-rozoykkt bevosita quyi kembriy sistemasidan oldingi eng yuqori stratigrafik boʻlimi. V. togʻ jinslari majmui va ular hosil boʻlgan vaqt intervalini (570—680 mln. yil muqaddam) anglatadi. Paleozoologik va paleogeografik jihatdan V. rifey va kembriydan aniq ajralib tursa ham umuman fanerozoyga yaqinroq. V. 1950-yilda B. S. Sokolov tomonidan ajratilgan, barcha qitʼalarda topilgan. V. qatlamlari neft va gazga istiqbolli.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vendetta

Vendetta (ital. vendetta — oʻch olish) — Sardiniya va Korsika o. larida oʻldirilgan qarindosh urugʻlari uchun qonli oʻch (xun) olish odati (udumi). Oʻrta dengizda hukmronlik qilishga intilgan Shim. Afrikadagi qabilalar va dengiz qaroqchilarining bosqinchilik yurishlaridan eng koʻp aziyat chekkan Korsika o. aholisi oʻzida jangovarlik va mustahkam oila tuzumi asoslarini saqlab qolgan. Shu tufayli Korsika V. si oʻziga xos xususiyatlarga ega edi. V. xususiy urush turi boʻlib, urugʻ-oilaning manfaatlari yoxud shaʼni yoʻlida amalga oshirilgan. V., odatda, zinokorlarga, aygʻoqchiga nisbatan, shuningdek soxta guvoxlik oqibatida aybsiz shaxs oʻlimga yoki katorgaga hukm etilgan boʻlsa va b. hollarda qoʻllangan. Bu holda, odatda, oilaviy kengash chaqirilib yetkazilgan ziyonzahmat, oʻch olish vositalari va hatto yarashish masalalari atroflicha muhokama etilgan. V. masalasi hal qilinsa, uni qay shakl-da va kim tomonidan amalga oshirilishi belgilangan. Odatda, bu ishni bajarish oila shaʼni uchun hayotini qurbon qilishga tayyor boʻlgan boʻydoq yigitlarga yuklatilgan. Raqibga "ehtiyot boʻl" degan mazmunda ogohlantiruvchi belgi joʻnatilgan. Biroq urush eʼlon qilingan paytdan eʼtiboran ham uzoq muddatli kelishuvga yoʻl qoʻyilgan va bu odatni hech kim, hatto eng ashaddiy korsikalik bandit ham uni buzishga jurʼat qilmagan. V. da turli xil harbiy hiylalar, pistirmalar, yashirin suratda oʻldirib ketish va b. ga yoʻl qoʻyilgan. V. ni amalga oshirgan shaxs koʻpincha bir umrga tinch hayotni tark etib, yoʻltoʻsar, qaroqchiga aylanib ketgan. 17-asr oxiri — 18-asr boshlarida V. tufayli 28 ming qotillik sodir etilgan. 20-asr boshlarida ham mavjud boʻlgan. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venepunksiya

Venepunksiya (venalar va lot. punctio — sanchish) — diagnostika (kontrast modda yuborib rentgen qilish) yoki davolash (dori yuborish) maqsadida vena qon tomiriga nina sanchish. Agar venaga punksiya orqali kateter qoʻyilsa, bir necha kungacha dori yuborib turish ham mumkin. Koʻpincha oʻmrov osti va uyqu venalari punksiya qilinadi. Juda zarur hollardagina (ahvoli ogʻir bemorga surunkasiga va koʻp miqdorda qon va b. suyuq dorilar yuborish lozim boʻlganda) V. qilish tavsiya etiladi, aks holda punksiya qilingan joy va atrofidagi aʼzolarning shikastlanishi, venaning yalligʻlanishi — flebit, tromboflebit, tromboemboliya kabi asoratlar roʻy berishi mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venerik kasalliklar

Venerik kasalliklar, tanosil kasalliklari, zuhroviy kasalliklar — jinsiy yoʻl bilan yuqadigan zaxm, soʻzak, yumshoq shankr, trixomonoz, mikoplazmoz, xlamidioz, chov limfogranulematozi, jinsiy aʼzolar sohasi uchugʻi, shuningdek orttirilgan immun tanqisligi sindromi (OITS)ning umumiy nomi. Venerik kasalliklar juda qadimdan maʼlum. Gippokrat, Sels, Galen va boshqa asarlarida ham Venerik kasalliklar haqida maʼlumotlar bor. Kam rivojlangan mamlakatlarda aholining ogʻir ahvolda yashashi, ishsizlik, baʼzi ayollarning hech qayerda ishlamay fohishalik bilan shugʻullanishi, erkaklarning moddiy qiyinchilik tufayli duch kelgan ayollar bilan jinsiy aloqada boʻlishi, alkogolizm, giyohvandlik va boshqa Venerik kasalliklar ning tarqalishi va koʻpayishiga za min yaratadi. Venerik kasalliklar (ayniqsa zaxm, soʻzak va xlamidioz) keng tarqalishi mumkin. Ular kishilar sogʻligʻiga putur yetkazishdan tashqari, jamiyat uchun ham xavflidir. Venerik kasalliklar vaqtida davolanmasa yoki notoʻgʻri davolansa kasallik surunkali tus olib, bemor uzoq vaqtgacha ish qobiliyatini yoʻqotadi, koʻpincha nogiron boʻlib qoladi. Soʻzak boʻlgan erkak yoki ayol uzil-kesil davolanmasa, jinsiy zaif, umrbod bepusht boʻlib qolishi mumkin. Venerik kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlarning ichki aʼzolari va markaziy nerv sistemasi izdan chiqadi. Zaxm boʻlgan ayol homilador boʻlib, oʻz vaqgida davolanmasa, bola yo oʻlik yoki zaxm bilan kasallanib, mayib-majruh boʻlib tugʻiladi (tugʻma zaxm). Venerik kasalliklar bilan ogʻrigan bemor oʻz vaqtida teri-tanosil kasalliklari dispanseriga murojaat qilib, mutaxassis vrach koʻrsatmasi boʻyicha davolansa, albatta, tuzalib ketishi mumkin. Sayoq yurish, ichkilikka ruju qilish, tasodifiy jinsiy aloqalarga yoʻl qoʻyish Venerik kasalliklar ning koʻpayishiga sabab boʻladi.

OʻzR da Venerik kasalliklar ga qarshi kurashish uchun maxsus dispanserlar va boshqa davolash-profilaktika muassasalari mavjud. Ular kasallikni yuqtirganlarni qidirib topib, davolanishga majbur qiladilar, bu bilan Venerik kasalliklar ning boshqalarga yuqish xavfining oldi olinadi. Venerik kasalliklar ning oldini olishda homilador ayollar, bolalar muassasalari, oziq-ovqat sohasi xodimlarining belgilangan muddatda vrach koʻrigidan oʻtib turishlari muhim. Aholi orasida Venerik kasalliklar ning yomon oqibatlari, uning oldini olish va davolatish zarurligi toʻgʻrisida tushuntirish ishlarini olib borish zarur. Bemor oʻzida venerik kasallik borligini bila turib boshqalar bilan jinsiy aloqa qilib, kasallikni yuqtirsa Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat qonunlari kodeksiga muvofiq jinoiy javobgarlikka tortiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venerologiya

Venerologiya (Venera va ... logiya) — klinik tibbiyot sohasi; venerik kasalliklarnint yuzaga kelish va tarqalish sabablari, diagnostikasi va klinik kechishini oʻrganadi, ularning oldini olish va davolashning eng maqbul yoʻl-yoʻriqlarini ishlab chiqadi. V. dermatologiya, sotsial gigiyena, infeksion kasalliklar, akusherlik va ginekologiya, terapiya, serologiya va b. bir qancha tibbiyot fanlari bilan uzviy bogʻlangan.

18-asr gacha barcha venerik kasalliklar bir kasallik deb qaralgan boʻlsa. 1830-yil fransuz venerologi F. Rikor soʻzak va zaxm alohida-alohida kasallik ekanligini isbotladi. 19-asr ga kelib bakteriologiyaning rivojlanishi venerik kasalliklarning kelib chiqishi sabablarini ochishga asos boʻldi. A. Neysserning soʻzakni qoʻzgʻatuvchi gonokokkni (1879), O. V. Peterson va A. Dyukreyning yumshoq shankr streptobatsillasini (1887—89), E. Gofman va F. Shaudinning zaxmni qoʻzgʻatuvchi oqish treponemani (1905) topishi V. ning rivojlanishida muhim oʻrin tutdi. Nemis bakteriologi va immunologi Vasserman zaxm serodiagnostikasi usuli (Vasserman reaksiyam) ni ishlab chiqdi (1906, A. Neysser bilan hamkorlikda).

V. mustaqil fan sifatida oʻqitila boshlandi. 1932-yil Oʻzbekiston teri va venerik kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti tashkil qilindi. Hozir barcha tibbiyot intlarining teri va tanosil kasalliklari kafedralarida dermatovenerolog vrachlar yetishtiriladi. Olimlardan U. M. Mirahmedov zaxmni aniqlashda oqish treponemalarni immobilizatsiya qilish reaksiyasi (OTIR) ustida, M. A. Gʻulomova zaxmni penitsillin va b. dorilar bilan davolash, H. H Husanov zaxm kasalligida terining gistologik oʻzgarishlari va hokazo ustida ilmiy izlanishlar olib borishdi. K. A. Yoʻldoshev zaxm bilan ogʻrigan bemorlar ichki aʼzolarining funksional holatini oʻrgandi va ularni davolash, dispanser hisobidan oʻchirishda yangi klinik-serologik uslublarni ishlab chiqdi. R.A. Kapkayev va E. G. Kim zaxmni qoʻzgʻatuv-chi oqish treponemaning morfologiyasi, uning koʻpayish yoʻllarini va bu kasallik bilan organizmning HLA sistemasi oʻrtasidagi bogʻliqlik qay darajada ekanligini oʻrganishdi. Hozir Oʻzbekiston dermatovenerologiya ilmiy tadqiqot institutida bu sohada ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Klinik tibbiyot
Venesuellar

Venesuellar — xalq, Venesuelaning asosiy aholisi (17,3 mln. kishi). Umumiy soni 17,4 mln .dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). 80% ga yaqini — metislar, mulatlar, sambolar, 5% ga yakini — negrlar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari— asosan katoliklar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venetlar

Venetlar — 1) qadimda Adriatika dengizining shim. qirgʻoqlari, Po daryosining shimoli-sharqida yashagan qabilalar guruhi; ularning etnogenezi maʼlum emas. 2). Mil. av. 58—51 y.lardagi Gall yurishlari paytida Yuliy Sezar tomonidan boʻysundirilgan kelt qabilasi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venetlar tili

Venetlar tili — hind-yevropa tillari oilasining alohida tarmogʻi. Venetlar qabilalarining yozuv yodgorliklari shu tilda bitilgan (jami 250 ga yaqin). Bular bagʻishlov va qabr toshlaridagi yozuvlar boʻlib, Shim. Etrus alifbosiga monand alifboda (unga yunon harf-belgilari qoʻshilgan), shuningdek bir qismi lotin yozuvi asosida bitilgan (mil. av. 6—1-asrlar).

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Tillar
Aleksey Venesianov

thumb|right|220px|Aleksey Venesianov
Aleksey Gavrilovich Venesianov (18-fevral 1780-yil — 4-yanvar 1847-yil) rus rassomidir. U rus tasviriy sanʼatida maishiy janr asoschilaridan biri hisoblanadi. Dastlab ishqiy munosabatlarni madh etuvchi lirik portretlar yaratdi. Ayniqsa, uning ijodida dehqonlar hayoti aks etgan va rus tabiati goʻzalligi nozik did bilan ifodalangan asarlar alohida oʻrin tutadi. „Shudgorda. Bahor“, „Dehqon cholning boshi“, „Zaharka“, „Lavlagi tozalash“ va boshqalar shular jumlasidan. U koʻp asarlarini natura (borliqning oʻziga qarab chizish) dan ishlagan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 Venesianov biografiyasi

Turkum:1780-yilda tugʻilganlar
Turkum:1847-yilda vafot etganlar
Turkum:Rassomlar
Venesiya maktabi

Venesiya maktabi - Italiyadagi asosiy rangtasvir maktablaridan biri; Uygʻonish davrida eng gullagan davrini boshdan kechirgan. Bu davrga xos boʻlgan olamning joʻshqinligi va rangbarangligini hissiy sezish V. m. rangtasvirida oʻzining yorqin badiiy ifodasini topdi. Unda moyboʻyoq rang-tasviri ifoda imkoniyatlarining mukammalligi, ayniqsa koloritga eʼtiborning ustunligi koʻzga tashlanadi. Venesiya sanʼatkorlari Vizantiya va gotika anʼanalarini oʻzlashtirgan holda jozibador sanʼat maktabi yaratdilar, asarlariga tasvirning tekis yuzaligi, oltin zaminning umumiyligi, bezak naqshlar xos boʻlib, sof boʻyoqlardagi tantanali hamohangligi bilan ajralib turadi. Ilk Venesiya Uygʻonish davri (15-asr oʻrtalari va 2-yarmi) namoyandalari asarlarida dunyoviylik ortdi, dunyoni real tasvirlash, fazo va hajmni berishga intilish kuchaydi; anʼanaviy diniy mavzulardagi lavhalarda Venesiyaning kundalik hayotidan yorqin hikoya qilinadi. Antonello da Messina, J. Bellini ijodida Yuksak Uygonish davri sanʼatiga oʻtish seziladi. Sodda hikoyanavislik oʻrnini olamni umumlashma, murakkab koʻrinishini yaratishga intilish egalladi, ularda axloqiy maʼnolarga tuliq ulugʻvor inson qiyofalari joʻshqin ruhdagi tabiat bilan tabiiy uygʻunlikda namoyon boʻladi (J. Bellini, B. Jorjone, V. Titsian va b.). B. Jorjone asarlarida inson bilan tabiatning uygʻunligi mavzui oʻzining mumtoz ifodasini topdi; V. Titsian portretlarida ruhan murakkab yaxlit insoniy harakterlar alohida oʻrin tutadi. 16-asr oʻrtalarida tarixiy vaziyat tufayli Uygʻonish davrining hayotbaxsh gʻoyalari inqirozga uchraydi. V. Titsianning soʻnggi asarlarida dramatizm, murakkab ruhiy toʻqnashuvlari yoritish, tasviriy ohang benihoya taʼsirchanlikka ega boʻldi.

V. m. namoyandalari ijodida 17-asr Yevropa sanʼati rivojiga taʼsir koʻrsatgan yangi badiiy shakl va xususiyatlar shakllandi, yangi janrlar (tarixiy janr, batal janri, guruh portretlar yaratish) yuzaga keldi. 18-asr da hayotbaxsh bayramonalik bilan joʻshqin va yengil, nozik koloritli kenglik uygʻunlashgan mahobatli bezak rangtasviri (J. B. Tepolo va b.), joʻshqin koʻtarinki ruhdagi maishiy janr rivojlanadi (J. B. Pyatssetta va b.), Venesiyaning oʻziga xos qiyofasini yaratuvchi meʼmoriy manzara (veduto) keng tarqaldi. V. m. ga xos boʻlgan nurhavo muhiti (plener) ni berish masalalariga boʻlgan eʼti-bor 19-asr rassomlarini ilhomlantirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venesiya shishasi

Venesiya shishasi - asosan dam berib (havo puflab) tayyorlanadigan badiiy idishlar, munchoq, koʻzgu va b. 13-asr dan Venesiyada ishlab chiqariladi. Ayniqsa, 16-asr da tayyorlangan yupqa va nafis qadahlar, vazalar mashhur.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venta

Venta (, ) — Litva va Latviyadagi daryo, Jimay (Jmud) qirlaridan boshlanib, Boltiq dengiziga quyiladi. Uzunligi 346 km, havzasining maydon 11,8 ming km. Quyi qismi tinch oqadi. Qor, yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 95 m3/sek. Venta dekabrdan martgacha muzlab yotadi. Venta da Piltene pristanigacha kema qatnaydi, quyilish joyida Ventspils shahri bor.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turkum:Latviyadagi daryolar
Turkum:Litvadagi daryolar
Ventil fotoelementi

Ventil fotoelementi — yorugʻlik energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradigan yarimoʻtkazgich asbob. Ishi fotoeffekt hodisasiga asoslangan. 1953-yil kremniy (Si) monokristallidan f.i. k. 6% boʻlgan ventil fotoelementi olindi, keyinchalik f. i. k. 15% gacha yetkazidsi. F. i. k. 1% gacha boʻlgan oddiy ventil fotoelementi asosan avtomatikada qoʻllanadi. Kremniy ventil fotoelementi sunʼiy yoʻldosh va kosmik kemalar bortiga ham oʻrnatiladi, oʻlchov asboblarini elektr energiyasi bilan taʼminlab turadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilli uzgartirgich

Ventilli uzgartirgich -elektr tokini bir turdan ikkinchi turga oʻzgartiruvchi qurilma. Asosiy ish organi — ventil. Oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi; oʻzgarmas tokni oʻzgaruvchan qiluvchi (invertor); bir xil chastotali oʻzgaruvchan tokni boshqa chastotali tokka oʻzgartiruvchi; bir xil kuchlanishli oʻzgarmas tokni boshqa kuchlanishli oʻzgarmas tokka oʻzgartiruvchi xillari bor. Boshqariluvchi toʻgʻrilagichlarda oʻzgaruvchan ventillardan foydalaniladi. Oʻzgaruvchan ventil oʻzgarmas tok kuchlanishini noldan boshlab eng katta qiymatlargacha oʻzgartirish imkonini beradi. Foydalanilgan ventilning xiliga qarab elektron, ion va yarim-oʻtkazgichli boʻladi.

V. oʻ. quyidagi funksional qismlardan tashkil topgan: kommutatsiya asboblari (oʻchirgichlar yoki kontaktorlar, himoya qurilmasi va b.); kirish va chiqish elektr signallarini kuzatuvchi oʻlchov qurilmalari; transformatorlar; tok oʻzgarish tezligini chegaralovchi, shovqinlarni pasaytiruvchi, tekislovchi va energiya toʻplanishining oldini oluvchi filtrlar; tiristorli himoya qurilmalari; oʻzgartirgichni ishga tushiruvchi, himoya lovchi va oʻchiruvchi tizimlar; qoʻshimcha elementli ventil bloklari; ventillarni boshqaruvchi tizim; sovitish tizimi; axborotga ishlov berish va kuzatish qurilmasi; boshqaruv tizimining va qoʻshimcha qurilmalarning energiya manbai; qurilma qobigʻi yoki karkas.

Oʻzgartirgichlar va energetika elektronikasi qurilmalari amalda doimo axborot elektronikasi va kuch elektronikasi elementlari asosida yaratiladi. Maxsus analog , raqamli va aralash analog-raqamli mikrosxemalar kuch elektronikasi axborot qurilmalarining asosini tashkil etadi. Zamonaviy yarimoʻtkazgichli oʻzgartirgichlar, maxsus mikrosxemalar, ayniqsa, mikroprotsessorlar nisbatan ixcham va sodda oʻzgartirgich qurilmalarini yaratish imkonini beradi. Kelajakda ular yordamida universal toʻgʻrilagichlar, yangi oʻzgartirgich qurilmalar yaratish mumkin.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventil

Ventil (lot. ventilo — puflayman esaman) — 1) bir tomonlama oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan elektr asboblarining umumiy nomi. Toʻgʻri tok yoʻnalishida kam qarshilikka, teskari tok yoʻnalishida esa katta qarshilikka ega boʻladi. Boshqacha aytganda, V. tokni bir ("toʻgʻri") yoʻnalishda yaxshi, ikkinchi ("teskari") yoʻnalishda yomon oʻtkazadi. Bu xossasi tufayli V. tokni toʻgʻrilash qurilmasi sifatida keng qoʻllanadi. V. lik xususiyati metall va elektrolit (elektrolitik V.), metall va gaz (ion V.), vakuumdagi metall va yarimoʻtkazgich yoki har xil tarkibli ikki yarimoʻtkazgich (yarimoʻtkazgich V.) chegarasida namoyon boʻlishi mumkin. V. larning boshkariladigan va boshqarilmaydigan xillari boʻladi. V. toʻgʻrilanayotgan tok quvvati (Vt, kVt), kuchi (a), ish kuchlanishi (V., kV), kuchlanishning toʻgʻri yoʻnalishda pasayishi, teskari yoʻnalishda teshib oʻtish kuchlanishi va b. koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. V. radiopriyomniklar, kuchli energetika qurilmalari, elektr uzatish liniyalari, avtomatika, elektronika, hisoblash texnikasi, oʻta yuqori chastotalar texnikasi va radioqurilmalarda detektor, tiristor va toʻgʻrilagich sifatida ishlatiladi. Umuman, diodlarning hamma , elektrolitik toʻgʻrilagichlar va mantikiy elementlar ham V. jumlasiga kiradi; 2) suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimi yoʻlini ochib yuborish yoki berkitib qoʻyish, bu oqim miqsorini koʻpaytirish yoki kamaytirish uchun moʻljallangan qurilma. Oddiy V. — vodoprovod joʻmragi. Uni quvur (truba) ga biriktirish uchun ikki uchiga ichki rezba kesiladi. Katta V. lar korpusining ikki yonida flanes boʻladi. V. maxovigi (bandi) qoʻlda buraladi. Quvurdan oqayotgan suyuqlik yoki gaz bosimi oʻzgarganda ishga tushadigan elektr yoki gidravlik dvigatel yordamida V.ni avtomatik tarzda boshqarib turish ham mumkin. V. vodoprovod, gaz kuvurlari, sanoat truboprovodlari, sanitariyatexnika qurilmalarida ishlatiladi; 3)musiqada — valtorna, truba kabi mis puflama musiqa cholgʻulari stvoli uzunligini uzaytirish uchun moʻljallangan mexanizm. Puflama musiqa asbobida V. sifatida aylanma klapan- baraban ishlatiladi. Ijrochi V. dan foydalanib turlicha balandlikdagi tabiiy tovush qatorlarini hosil qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilyator

thumb
Ventilyator (lotincha: ventilo — puflayman, esaman, silkitaman) — havo yoki gazlarni haydovchi yoki soʻruvchi qurilma. Odatda, V. havo yoki gazni 0,15 MPa gacha bosim bilan haydaydi yoki soʻradi. Asosiy ish elementi motor va parrakli gʻildirakdan iborat. Binolar va shaxtalar havosini tozalash, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (don, paxta, pichan) ni quvur orqali uzatish, donni tozalash, saralash va quritishda qoʻllanadi. V. ning haydovchi, soʻruvchi va aralash xillari boʻladi. Ishlash tarziga koʻra, havo oqimi oʻq boʻylab yoʻnalgan yoki oʻqaviy V. va markazdan qochma V. ga boʻlinadi. Oʻqaviy V. silindrik kojux 5, parrakli gʻildirak, kollektor, kirayotgan havoni yoʻnaltiruvchi apparat, chiqayotgan havoni yoʻnaltiruvchi apparat va uyurma . Markazdan qochma V.da parrak aylanganda havo oqimi kollektordan parrak kanallariga kiradi va markazdan qochma kuch taʼsirida spiral shaklidagi kojux Z ichiga oʻtib, chiqish teshigiga haydaladi. Hosil qiladigan bosimiga qarab, V. lar uch turga boʻlinadi: a) past bosimli (100 mm suv ust. dan past) — donni saralash va tozalash hamda kombayn V. lari; b) oʻrtacha bosimli (100 mm dan 300 mm gacha suv ust.) — pichan uchun moʻljallangan; v) yuqori bosimli (300 mm dan 1500 m gacha suv ust.) — don uchun moʻljallangan. Xonalarni shamollatish uchun moʻljallangan V. lar, koʻpincha, yumshoq parrakli qilib ishlab chiqariladi. Qayerda ishlatishga moʻljallanganligiga qarab, V. lar sanoat va maishiy xillarga boʻlinadi. Sanoat V. lari sanoat korxonalari, shaxtalar, metropoliten yoʻlaklari va b. joylarda, maishiy V. lar turar joy binolari, jamoat binolari, uy-joylar, idoralar va b. joylarda qoʻllanadi. V. lar devorlar ichiga, shiplarga oʻrnatiladi; stol ustiga va polga qoʻyiladigan V. lar ham boʻladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilyatsiya

Ventilyatsiya ( — „shamollatish“) — xonalarning havosini almashtirib turish, hamda bu ishni amalga oshiradigan qurilmalar majmui. Shaxtalar, sanoat korxonalari, turar joy binolari, jamoat uylari havosini yangilash uchun qoʻllanadi. Binolarning havosi vaqt oʻtishi bilan fizik va kimyoviy jihatdan salbiy tomonga oʻzgaradi, chunki odam terisi, nafas aʼzolari orqali, uskunalarning ishlash jarayonlari va boshqa yoʻllar tufayli tashqi muhitga issiqlik, suv bugʻlari, karbonat angidrid va qoʻlansa hidli moddalar (ter, organik moddalarning buzilish mahsulotlari va b.) ajraladi. Maʼlumki, katta yoshdagi odam normal (20°) temperaturada tashqi muhitga 1 soatda 22—40 l karbonat angidrid, 100—200 kkal issiqlik va 50 g suv bugʻi chiqaradi. Yopiq xonalar havosi oʻzgarganda organizmdagi baʼzi jarayonlar buzilib, kishi dimiqib qoladi. Baʼzi sanoat korxonalaridan chiqadigan badboʻy hid va kimyoviy moddalardan ifloslangan havo kishilarning markaziy nerv sistemasi, yurak-tomir sistemasi, ichki aʼzolari va hatto mushaklariga taʼsir etib, qon bosimini oshiradi, yurak urushini tezlashtiradi, ichki bosimini koʻtarib yuboradi. Kishilarning yashashi, ishlashi va dam olishi uchun moʻtadil sharoit yaratishda ventilyatsiya muhim omil hisoblanadi. Issiq mintaqali joylarda, shu jumladan Oʻrta Osiyo hududida ventilyatsiyaning ahamiyati katta. Shuning uchun, ota-bobolarimiz, ustalarimiz, qadimiy meʼmorlarimiz unga azaldan eʼtibor berib kelishgan. Eshik va derazaning yuqori qismiga ishlangan panjaralar, oshxona, novvoyxonalar tomidagi ochiq moʻrilar ventilyatsiya vazifasini oʻtagan.

Ventilyatsiyaning tabiiy va sunʼiy xillari boʻladi. Tabiiy ventilyatsiyada xonalar, deraza va eshiklar orqali shamollatiladi. Sunʼiy ventilyatsiyada maxsus qurilmalar (ventilyator va b.) ishlatiladi. Sunʼiy ventilyatsiya havo oʻz oʻzidan almashinadigan (xona ichidagi va tashqi havo ogʻirliklari orasidagi farq hisobiga) va majburan (ventilyator yordamida) almashtiriladigan xillarga boʻlinadi. Sanoat binolarida zararli va portlash xavfi boʻlgan gaz hamda changlar ejektor yordamida chiqarib turiladi. Turar joylarda eshik, rom orqali havo doimo almashinib turadi (tabiiy ventilyatsiya), tashqi havo temperaturasi xonadagi havo temperaturasidan qancha koʻp farq qilsa, havo shunchalik yaxshi almashinadi. Koʻp qavatli uylarda xonalar havosini toza tutish uchun oshxona, vanna, hojatxona havosi ventilyatsiya tizimi yordamida almashtirib turiladi. Ventilyatsiya umumiy (hamma xonalar markazlashgan usulda shamollatiladi) va mahalliy (xonalar alohida-alohida shamollatiladi) xillarga ham boʻlinadi. Teatr, kinoteatr, restoran, maktab, kasalxona va boshqa jamoat binolarida, asosan, sunʼiy va umumiy shamollatish tizimi ishlatiladi. Xonalarni ventilyatsiya yordamida shamollatib turishdan tashqari, ularning temperaturasi va namligini moʻtadillab turish ham zarur. Bu tadbir konditsioner va isitish tizimlari yordamida amalga oshiriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ventspils

Ventspils — Latviyadagi shahar (1378 yildan). Boltiq dengizi boʻyidagi muzlamaydigan dengiz porti. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 50,6 ming kishi (1999). Baliq va yogʻochsozlik sanoatining yirik markazi. Mineral oʻgʻitlar, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Tikuvchilik fabrikasi, ventilyator zavodi, dengizdan baliq ovlash tarixi muzeyi bor. Orden qasri (1290 y. qurib bitkazilgan) saqlangan. V. 1242 yildan maʼlum.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Latviya shaharlari
Venturi naychasi

Venturi naychasi, Venturi sarf oʻlchagichi — suyuqlik, gaz yoki bugʻ sarfini yoki tezligini oʻlchash uchun qoʻllaniladigan qurilma. Ishi suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimining mahalliy (ayrim joyda) torayishini taʼminlashga asoslapgan. Italyan olimi J. Venturi (1746—1822) nomi bilan ataladi. V. n.da toraygan joyda oqim tezligi oʻzgarib, bosimning oʻzgarishiga sabab boʻladi, natijada bosimlar farqi (r„—r,) vujudga keladi. Bu esa sarf va oqim tezligi bilan bogʻliq. Bosim differensial manometr bilan oʻlchanadi. Bundagi oʻlchash xatoligi 2—10% ni tashkil qiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veps tili

thumb|thumbtime=106|Veps tili

Veps tili — vepslar tili (vepsän kel'). Finugor tillari oilasi (Boltiqboʻyi-fin guruhi) ga mansub. Bu tilda taxminan 13 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1992). Ular Kareliya va kisman Rossiya hududida yashaydi. 1930-y. larda yaratilgan alifbosi ommalashmadi. 1980-yillar oxiridan yangi alifbo yaratish uchun harakat boshlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Tillar
Vepslar

Vepslar (veps, vepsya, oʻzlarini bepsya deb ataydilar) — RF dagi xalq. Leningrad, Vologda viloyati va Kareliyada yashaydilar, 13 ming kishi (1992). Veps tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Millatlar
Verakrus

Verakrus — Meksika shtati, mamlakatning janubi-sharqida, Meksika qoʻltigʻi sohilida. Mayd. 71,7 ming km. Aholisi 6,2 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Xalapa sh. Sharqiy Serra-Madre togʻlari yon bagʻriga tutashgan dengiz boʻyi pasttekisligida joylashgan. Tropik plantatsiya xoʻjaliklari (kofe, shakarqamish, apelsin, banan, ananas, kakao va b.) bor. Meksikaiing asosiy neft sanoati rayoni. Neft (Tampiko, Posa-Rika, Tuspana rayonlari) va tabiiy gaz (Posa Rika) olinadi va qayta ishlanadi. Qora metallurgiya (Berakrus sh.) rivojlangan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor."" OʻzME. V-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verakrus (shahar)

Verakrus— Meksika sharqidagi shahar, Verakrus shtatida. Meksika qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi 439 ming kishi (1990). Transport tuguni. Savdo markazi. Mamlakatga chetdan keltirilgan yuklarning deyarli hammasi V. porti orqali oʻtadi. V. orqali chetga kofe, tamaki, teri mahsulotlari chiqariladi. Metallurgiya, qismlardan avtomobil yigʻish, tamaki, kemasozlik, ip gazlama, alyuminiy, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Neft, neft kimyosi va choksiz quvurlar zavodlari, shahar yaqinida TES bor. V. ga 1519 yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan San-Xuan de Ulua qalʼasi (1528— 17-asr), Ayuntamento ratushasi (1627 yildan qurila boshlangan), 18-asr cherkovi saqlangan. Dengiz kurorti; turizm rivojlangan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Meksika shaharlari
Veranda

thumb|Veranda, Ontario (Kanada)
Veranda (frans. veranda)— binoga yopishtirib solingan yozgi (sunʼiy isitilmaydigan) qurilma; yon tomonlari ochiq yoki oynabandli yupqa devor bilan toʻsilgan boʻladi. V., odatda, bir, baʼzida ikki qavatli (bino qavatiga qarab) boʻlib, sanatoriy, dam olish uylari, bolalar bogʻchalari, jan. dagi uy-joy va b. binolarda keng qoʻllanilib, yozda xonani quyoshdan saqlash va hordiq chiqarish joyi sifatida foydalaniladi. Oʻrta Osiyo va Sharq meʼmorligida tarqalgan ayvonning bir turi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verbal nota

Verbal nota (lot. verbalis — ogʻzaki) — diplomatik hujjat, kundalik masalalarga doir diplomatik yozishmalarning keng tarqalgan shakli; odatda, elchixona, missiya, tashqi ishlar mahkamasi nomidan 3-shaxsda yoziladi, imzo qoʻyilmaydi, faqat muhr bosiladi. Diplomatik tajribada V. n. dan ogʻzaki bayonot sifatida ham foydalaniladi. U shaxsan topshiriladi yoki kurer orqali yuboriladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vergul

Vergul  — tinish belgisi . Eng koʻp qoʻllanadigan tinish belgilar qatoriga kiradi. Qoʻllanish oʻrni, shakli turli davrlarda va turli tillarga oid yozuvlarda turlicha boʻlgan. Oʻzbek tilida Vergul teskari pesh, pesh, yarim turish, yarim tinish kabi nomlar bilan ham yuritilgan. Vergul dastlab qisqa pauza uchun ishlatilgan, keyinchalik, uning qoʻllanish doirasi va vazifasi kengaygan. Oʻzbek tilida Vergul uyushiq (Sen kuychi, paxtakor, olim…) va ajratilgan boʻlaklarni (Azizga, sobiq talabaga, bu soʻz yoqmadi), kirish (Lekin, menimcha haqsiz) va kiritma konstruksiyalarni (Yolgʻiz borishga, ochigʻini aytsam, yuragim dov bermadi), undalma (Azizlar, bir oz sabr qilamiz) va undov soʻzlarni (Hoy, nima qilyapsan?), „ha“, „yoʻq“, „xoʻp“, „qani“… kabi soʻzlarni, nutqda takrorlangan soʻzlarni, bogʻlovchisiz va murakkab qoʻshma ran tarkibidagi gaplarni (Kun botib, osmon qoraygan), muallif gapini koʻchirma nutqdan ajratish (Bugun men kelolmayman, — dedi u) uchun ishlatiladi. Vergul qavs, qoʻshtirnoq bilan qoʻllanganda ulardan keyin, tire bilan qoʻllanganda undan oldin qoʻyiladi, koʻp nuqta bilan kelganda tushib qoladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Yozuv
Vergulsimon qalqondorlar

Vergulsimon qalqondorlar — teng qanotlilar turkumi qalqondorlar oilasiga mansub hasharotlarning bir necha turi, tanasining qalqoni vergulsimon egilganligi uchun shunday nom berilgan. Oʻrta Osiyo V. q. (Lepido-saphes mesasiatica) tanasi sargʻish-malla, uz. 3,5—4,7 mm. Keng maʼnoda polifag , Oʻrta Osiyo endemigi. Lichinkasi va urgʻochisi terak, tol, naʼmatak, katalpa, shuningdek olma, nok va b. mevali daraxtlarda oziqlanadi va koʻpayadi. Yil davomida 2 nasli rivojlanadi, tuxumi daraxtlarning tanasi va butoqlarida qalqon ostida qishlaydi. Erkin yashovchi nasli may oyi boshlarida paydo boʻladi va oʻsimliklarga yopishib olib, umrini oxirigacha bu joyni tark etmaydi. Olma vergulsimon qalqondori (Lepidosaphes ulmi) oldingi turga nisbatan oqishroq rangda, tanasi kichikroq (2,5—3,0 mm), mevali daraxtlar (olma, nok, behi, shaftoli, olxoʻri, oʻrik, gilos va b.) ga ziyon keltiradi. Yil davomida bitta nasli rivojlanadi. V. q. ga qarshi kurashish uchun kuzda, erta koʻklamda daraxtlar barg yozmasdan oldin 8% li mineral moy emulsiyasi purkaladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giuseppe Verdi

Giuseppe Verdi (1813. 10. 10, Parma, Ronkole qishlogʻi — 1901. 27.1, Milan) — italyan kompozitori, opera janrining yirik ustasi. 7 yoshidan musiqadan saboq olgan. 15 yoshida ibodatxonada organchi, orkestr dirijyori boʻlib, Busseto shahrida konsertlar tashkil qilgan. U oʻz asarlarida qahramonlarning ichki dunyosini chuqur ochishga, inson qadr-qimmatini, haq-huquqini himoya qilishga intilgan, jamiyatdagi ijtimoiy illatlarni fosh qilgan. "Rigoletto" (1851), "Trubadur" (1853), "Traviata" (1853) kabi operalarida insonparvarlik gʻoyalari yuksak ehtiros bilan olgʻa surilgan. Uslubida joʻshqin, hayajonli musiqa rivoji bilan ohangdor kuylar, yorqin hamda sodda ifodaviy vositalar uygʻunlashgan. "Bal-maskarad" (1859), "Don Karlos" (1867), "Aida" (1870) operalari V. ijodining choʻqqisidir. V. Shekspir asarlari asosida yaratilgan ikkita nodir operasi ("Otello" musiqali fojiasi, 1886; "Falstaf" komik operasi, 1892) da yangi, muttasil musiqa rivojiga asoslangan uslub namoyon boʻlgan, opera janri isloh qilingan. V. asarlari jahon teatrlari repertuaridan munosib oʻrin olgan. Oʻzbekistonda ham "Rigoletto", "Aida", "Traviata", "Trubadur" kabi operalari sahnaga qoʻyilgan.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Klassik musiqa
Turkum:Bastakorlar
Verdikt

Verdikt (lot. vere dictum — haq ran aytish) — ayrim xorijiy mamlakatlarda qasamyod etuvchi maslahatchilar (prisyajniylar)ning ayblanuvchi aybdor yoki aybdor emasligi toʻgʻrisidagi xulosasi. Qasamyod etuvchilar V.i ular hayʼati (kollegiyasi) tomonidan ayrim masalalar, ishlar boʻyicha, jumladan, shaxsning aybdor yoki aybdor emasligi haqidagi asosiy masala yuzasidan chiqariladi. Hayʼat muhokama davomida belgilangan muddatda yakdil qarorga erishmagan takdirda, aybdorlik V.i qasamyod etuvchilarning koʻpchiligi 3 asosiy savolining har biriga aybdorlikni tasdiqlovchi javoblar uchun ovoz bersa; jazodan ozod qiluvchi aybsizlik V.i qasamyod etuvchilarning 6 nafardan koʻprogʻi 3 asosiy savol boʻyicha aybdorlikni rad qiluvchi qaror chiqargan taqdirda qabul qilinadi. Qolgan 2-darajali savollar boʻyicha qaror qasamyod etuvchilarning oddiy koʻpchiligi tomonidan belgilanadi, ovozlar teng boʻlsa, ayblanuvchi foydasiga qaror chiqariladi. V. chiqarish uchun savollar aniq boʻlishi, ularga faqat "ha, aybdor" yoki "yoʻq, aybdor emas", deb javob berilishi shart.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Vereshchagin

Vasiliy Vasilevich Vereshchagin 1842. 14 (26). 10, Cherepoves, Novgorod gubernyasi — 1904. 31. 3 (13.4), Port-Artur — rus rassomi. Peterburg BA (1860—63) va Parijdagi Jerom ustaxonasi (1864—65)da taʼlim olgan. Say-yor rassomlar (peredvijniklar)ga yaqin boʻlgan. Batal janriga mansub koʻp sonli asarlarida urush dahshatlarini mahorat bilan koʻrsatgan. Turkistonni bosib olishda (1867-68, 1869-70), rus-turk (1877-78) va rus-yapon (1904-05) urushlarida rus qoʻshinlari safida qatnashgan. Chor Rossiyasining Turkistondagi bosqinchilik siyosatini yoqlagan, bu esa turkiy xalqlarni kamsituvchi, qonli urush manzaralari tasvirlangan asarlarida oʻz ifodasini topgan: "Bangilar" (1868), "Turkiston" turkumi (1871—74), "Toʻsatdan hujum" (1871), "Tantana" (1872), "Qul bolaning savdosi" (1872), "Temur darvozasi" (1872—73), "Zindon" (1873) va boshqalar.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:Rossiya kishilari
Turkum:1842-yilda tugʻilganlar
Turkum:1904-yilda vafot etganlar
Turkum:26-oktabrda tugʻilganlar
Turkum:13-aprelda vafot etganlar
Verifikatsiya

Verifikatsiya (lotincha: verus — haqiqiy va facio — bajaraman) — mantiqdagi tushuncha. Bunda fanning nazariy qoidalarini kuzatilayotgan obʼektlar, hissiy maʼlumotlar, eksperimentlarga taqqoslash yoʻli bilan ularni tekshirish, tajribaviy tasdiqlash tushuniladi. V. qoidasi mantitsiy pozitivizmning asosiy tushunchalaridan boʻlib, tajriba asosida bevosita tekshirib koʻrilmagan ilmiy dalillarning bilish ahamiyatini inkor etadi. Hozirgi zamon mantiqqa oid uslubiy da oddiy "verifikatsionizm"ga nisbatan keskin tanqidiy munosabat mavjud boʻlib, V.ga ilmiy bilim rivojlanishining murakkab. ziddiyatli jarayoni sifatida, bir-biri bilan kelishmaydigan nazariyalar va ularning tajribada olingan maʼlumotlari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar natijasi sifatida qaralmoqda.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermaxt

Vermaxt (nem. Wehrmacht, Wehr -qurol, mudofaa va Macht — kuch) — 1935—45 yillarda fashistlar Germaniyasi qurolli kuchlarining nomi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) arafasida V. hisobida 3 mln.ga yaqin harbiy boʻlgan, 1943-yil dekabrida esa 11 mln.ga yaqin harbiyni birlashtirgan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermer Delftlik Yan

VERMER Delftlik (Vermeer van Delft) Yan (1632. 31. 10 - Delft -1675.15.12) — golland rassomi. Delftda ishlagan. U yaratgan shaharliklar hayotidan olingan kichik ishqiy rasmlar ("Xat oʻqiyotgan qiz", "Bir bokal vino"), tabiat manzaralari aks etgan asarlari ("Delftning koʻrinishi", "Kichkinagina koʻcha" va b.)da kundalik hayotni shoirona his eta bilish, mujassamotlarni mumtoz aniqlik bilan yaratilgani, borliqni qanday boʻlsa shundayligicha tasvirlangani hamda tasvirlar hayotiyligi, boy va nozik koloriti bilan koʻzga tashlanadi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermikulit

Vermikulit (lotincha: vermiculus – chuvalchang) – gidroslyuda guruhidagi mineral. Qizdirganda kuyib, koʻpchiydi, hajmi 10—25 marta oshib chuvalchang shaklini oladi. Tarkibida marganes, temir, alyuminiy, kremniy oksidi, kislorod va vodorod bor. Monoklin singoniyali. Yupqa tangachasimon, varaqsimon kristallar yoki plastinkasimon agregatlar. Rangi qoʻngʻir-sariq, qoʻngʻir, toʻq yashil. Yaltiroqligi shishasimon va sadafsimon. Qattiqdigi 1—1,5. S ogʻ. 2,3. Vermikulit gipergen jarayonida magniy-temirli slyudalarning nurashi natijasida hamda gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Sulton Uvays, Nurota (Langar koni) togʻlaridan topilgan. Yirik konlari Qozogʻiston (Barchin), RFda (Ural, Saxa-Yakutiyada), AQSH va Avstraliyada uchraydi. Vermikulit issiq va sovuqni oʻtkazmaydigan izolyator sifatida qurilishda (betonga aralashma), qishloq xoʻjaligida (tuproq namligini saqdovchi) ishlatiladi.

 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermikulitli beton

Vermikulitli beton - toʻldirgichi koʻpchigan vermikulit boʻlgan yengil beton. Bogʻlovchi materiallar sifatida sement, bitumlar, eriydigan shisha, sintetik smola va b. ishlatiladi. Issiq saqlaydigan va konstruksion-issiq saqlaydigan xillari bor.

Issiq saqlaydigan (teploizolyatsion) V.b. uchun eng yuqori temperatura 600° (bogʻlovchisi sement boʻlganda) va 150° (bogʻlovchisi sintetik smola boʻlganda) hisoblanadi. Bunday V.b.dan plitalar, qobiqlar, segmentlar, bloklar tayyorlanadi, u sanoat jihozlari, katta suv va gaz quvurlarini issiqlik jihatdan izolyatsiyalash, toʻsuvchi qurilish konstruksiyalarini issiq saqlaydigan qilish uchun ishlatiladi. Konstruksion-issiq saqlaydigan V.b.dan devor panellari, orayopmalarning plitalari va b. tayyorlanadi. Sement yoki eriydigan shisha qoʻshib tayyorlangan bunday V.b. issiqbardosh boʻladi va 800° gacha temperaturali sharoitda qoʻllanadi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermipsillyoz

Vermipsillyoz — hayvonlarda Vermipsyllidae oilasiga mansub burgalar paydo kiladigan invazion kasallik. Asosan qoʻy (qoʻzichoqlarda ogʻir kechadi), echki, yosh boʻtaloqlar kasallanadi. Kasal hayvonlarda tez ozib ketish, parcha-parcha jun toʻkilib ketishi, dermatitlar (terining qizarishi, qichishi), anemiya kuzatiladi.

Davosi: sovuq davrda insektitsid dustlar — piretrum, xlorofos va b.; issiq davrda xlorofos eritmasi, trixlormetafos-3 emulsiyasi purkaladi. Oldini olish: ogʻilxonalarni va chorva hayvonlari turadigan joylarni toza tutish.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermishel

Vermishel (ital. vermicelli — chuvalchanglar) — bugʻdoy unidan qorilgan xamirdan tayyorlanadigan uzun ipsimon oziq-ovqat mahsuloti. V. uchun xom kleykovina miqdori 75% dan kam boʻlmagan oliy navli un ishlatiladi. Ayrim V. xamiriga tuxum qoʻshiladi. Qorilgan xamir vintli, gidravlik, shnekli yoki joʻvali presslarda 5—7 Mn/m2 (50—70 kgk/sm2) bosimda dumaloq teshikchalari boʻlgan panjara orqali oʻtkazilib, choʻziladi. Choʻzilgan xamir muayyan uzunlikda kesiladi va 80° gacha qizdirilgan quritish apparatlarida havo bilan quritiladi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Vernadskiy

Vernadskiy Vladimir Ivanovich 1863.28.2 (12.3), Peterburg - 1945.6.1, Moskva — tabiatshunos, mineralog va kristallograf; geokimyo, biogeokimyo, radiogeologiya va biosfera asoschilaridan biri. Rossiya FA Akademik (1912), Ukraina FA tashkilotchisi va birinchi prezidenti (1919), Chexoslovakiya (1926) va Parij (1928) FA aʼzosi. Moskva universiteti professor (1898-1911). V. oʻz tadqiqotlarida katta amaliy ahamiyatga ega boʻlgan yirik ilmiy muammolar: silikatlarning tuzilishi, nodir va tarqoq elementlar geokimyosi, radioaktiv minerallarni qidirib topish, geokimyoviy jarayonlarda organizmlar roli, togʻ jinslarining mutlaq yoshini aniqlash va b.ni ilgari surdi; minerallarning kelib chiqishida yangi evolyutsion nazariyani (genetik mineralogiyani) ishlab chiqdi. V. radioaktiv moddalar ahamiyatini aniqladi (1911). V. biosfera kimyoviy elementlarning toʻplanishi, almashinishi va tarqalishida organizmlarning rolini, biosfera inson mehnati va u qoʻlga kiritgan ilmiy muvaffaqiyatlar tufayli asta-sekin yangi holat — noosferaga oʻtishini birinchi boʻlib koʻrsatib berdi. 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkum:28-fevralda tugʻilganlar
Alfred Werner

Alfred Werner (1866.12.12, Myuluz, Elzas — 1919.15.11, Syurix) — shveysariyalik anorganik kimyogar, kompleks birikmalar kimyosi asoschilaridan biri. Syurix universiteti professor (1893-yildan). V. maʼlum boʻlgan va hali maʼlum boʻlmagan juda koʻp birikmalarni sintez qilgan, ularni tartibga va bir tizimga solgan. Bu birikmalar tuzilishini isbot qilish maqsadida amaliy usullar ishlab chiqqan. V.ning ichki kompleks birikmalar toʻgʻrisidagi qarashlari koʻpgina organik moddalar (xlorofill, gemoglobin va b.)ning tuzilishini aniqlashga yordam berdi. Uning koordinatsion nazariyasi kompleks birikmalar kimyosiga asos soldi va bilimning turli fan sohalarida keng qoʻllandi. Nobel mukofoti laureati (1913)Nobel mukofoti sovrindorlariOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar
Turkum:Kimyogarlar
Turkum:1866-yilda tugʻilganlar
Turkum:12-dekabrda tugʻilganlar
Turkum:1919-yilda vafot etganlar
Turkum:15-noyabrda vafot etganlar
Verniy

Verniy — Qozogʻiston Respublikasidagi Olmaota shaharning 1867-yildan 1921-yilgacha boʻlgan ruscha nomi.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Olmaota
Vernisaj

Vernisaj (frans. vernissaqe — loklash) — koʻrgazmaning tantanavor ochilishi. Nomi koʻrgazmadan oldin rangtasvir asarlari sathiga lok berish degan maʼnoni bildiradi. Bu odatni fransuz rassomlari boshlab bergan.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verner

Verner ixtirochi, fransuz matematigi P. Verne (1580—1637) nomidan — 1)asbobsozlikda — ulchash asboblarida asosiy shkala boʻlinmalari boʻyicha uzunlik va burchaklarni aniqroq hisoblash uchun moʻljallangan qoʻshimcha shkala. V. yordamida asosiy shkala boʻlinmalari qiymatlarining ulushlari aniqlanadi. Ishi kuzatuvchi kishi koʻzini asosiy va qoʻshimcha shkalalardagi 2 chiziqchaga (shtrixga) toʻgʻri keltirishiga asoslangan; bunda shtrixlardan biri ikkinchisining davomi boʻlishi va ularning uchlari mos kelishi kerak. V. asosiy shkala boʻylab sirpanadi. Uning shkalasi boʻlinmalari asosiy shkalanikiga qaraganda ancha maydaroq boʻladi. V.ning hozirgi nomi — nonius; 2) radiopriyomnik va b. radioapparatlarni radiotoʻlqinlarga aniq sozlash uchun moʻljallangan moslama.

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil