Zhantas/Cleaned-Uzbek_Wikipedia huggingface dataset:
Tan jazosi

Tan jazosi, jismoniy jazo (huquqda) — ibtidoiy jamoa davrida, shuningdek, musulmon huquqiyal jinoyat sodir etgani uchun jinoyatchini jismoniy qiynash, azoblash, unga tan jarohati yetkazish. Asosan zino, tuhmat, oʻgʻirlik, qaroqchilik (bosqinchilik), odam oʻldirish yoki uni jarohatlash, mast qiluvchi ichimliklar isteʼmol qilish, dindan qaytish, isyon kutarish va boshqa jinoyatlarga nisbatan belgilangan. Bunday jazolarni darra bilan urish, shaxening qoʻl va oyogʻini kesish, toshboʻron qilib, osib yoki boshini tanasidan judo qilib oʻldirish bilan amalga oshirish koʻzda tutilgan. Tan jazosi asosan qamchilar orqali ijro etilgan. Qamchi tuya yoki boshqa hayvon terisidan ishlangan.

Musulmon davlatlarida eng koʻp tarqalgan jazo dan biri qoʻllarni kesish jazosidir. Bunday jazoni tayinlash uchun oʻgʻirlangan pul yoki moddiy boylik miqdori belgilab qoʻyilgan. Uyga, mayejidga kirib, choʻntakka tushib sodir etilgan jinoyatlar uchun soʻzsiz qoʻllar kesilgan. Kesish asosan barmoklarni, bilagigacha, oyoqni esa toʻpigʻigacha kesish orqali ijro etilgan. Shariat qoidalariga koʻra, oʻgʻirlik va bosqinchilik yoʻli bilan fuqarolarning mulkini egallash katta gunoh, oʻta ogʻir jinoyat hisoblangan. Shariatga oid da qaroqchilar musulmon yoki zimlshyning molini olgan boʻlsa, ularning oʻng qoʻllari bilan chap oyoqlari kesilgan. Agar mollarini olmasdan, ularni oʻldirgan boʻlsalar, jinoyatchilarning oʻzlari ham oʻldirilgan. Agar aybdorlar molni olmasdan turib, shaxsga tan jarohati yetkazgan boʻlsa, ularning barchasidan yetkazilgan tan jarohati darajasida qasos olingan. Bordiyu, jinoyatchilar molmulkni olib, soʻng shaxsga jarohat yetkazgan boʻlsa, ularning qoʻloyoqlari kesilgan.

Yangi ijtimoiy munosabatlarning tarkib topishi barobarida musulmon davlatlari huquqida 19-asrning 2yarmidan yangi jinoyat, savdo, protsessual va boshqa qonun hamda kodekslar asosida mahkama ishlarini yuritish ustuvorlik kila boshladi (Jazo).

Gulchehra Matkarimova.
Tana (koʻl)

Tana, Sana, Dembea — Efiopiyadagi koʻl. Efiopiya togʻligidagi tektonik soyliqda, 1830 m balandlikda joylashgan. Maydoni 3,1—3,6 ming km² (mavsum boʻyicha oʻzgarib turadi), Chuq. 70 m gacha. Orol koʻp. T.ga juda koʻp daryo quyiladi, koʻldan Abbay (Koʻk Nil) daryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi.

 

Turkum:Koʻllar
Turkum:Afrika
Turkum:Efiopiya
Tanais

right|500px|thumb| 2017
Tanais — 1) antik shagʻar (mil. av. 3-asr — mil. 5-asr). Don daryosining quyi oqimi boʻyida joylashgan. Mil. boshlarida Bospor davlati tarkibida boʻlgan. T. Bospordagi yunonlar bilan Azov va Don boʻyidagi koʻchmanchilar oʻrtasidagi muhim savdo markazi boʻlgan. Mil. 3-asrning 40y.larida gotlar rahbarlik qilgan kabilalar ittifoqi tomonidan butkul vayron qilingan. 4-asrning 2yarmida qayta tiklangan, lekin kichik bir manzil sifatida 5-asr boshiga qadar mavjud boʻlgan. T.dan turar joy, mudofaa devorlari, minoralar, darvozalar qoldiqlari, bitiklar, qabrlar va boshqa topilgan; 2) yunon muarrixlari tomonidan Don va baʼzan Sirdaryoning atalishi.
Tanais daryosi boʻyidagi jang

Tanais daryosi boʻyidagi jang, Yaksart jangi — Oʻrta Osiyo xalqlarining Aleksandr (makedoniyalik Iskandar)ga qarshi olib borgan janglaridan biri (miloddan avvalgi 328-yil). Tanais (hozirgi Sirdaryoning yunoncha nomlaridan, boshqa bir nomi — Yaksart) boʻyida sodir boʻlgan. Aleksandr dare boʻyiga oʻrnashib olgach, Aleksandriya Esxata (Chekka Iskandariya) shahrini qurishga kirishgan. Biroq daryoning oʻng qirgʻogʻida (qad. Toshkent vohasida) yashovchi saklar (qangʻarlar) kabila ittifoqi boshligʻi ukasi Kartazis boshchiligida katta otliq qoʻshin yuborib, unga Aleksandr qurdirgan istehkomni buzib tashlab, makedoniyalik jangchilarni bu yerlardan haydab yuborishni buyuradi. Saklar Sugʻdiyonada koʻtarilgan Spitamen qoʻzgʻolonilan xabar topib, agar qoʻzgʻolon muvaffakiyat bilan tugasa makedoniyaliklarga qarshi hujumga oʻtmoqchi edilar. Ular daryoning narigi betidan turib boskinchilarga qarshi betoʻxtov kamon oʻqi yogʻdiradilar. Aleksandr qoʻshini daryo qirgʻogʻiga katta oʻqlarni otishga moʻljallangan mashina (qurilma)larni oʻrnatib, saklarni oʻqqa tuta boshlagan va shu oʻq yomgʻiri panasida kamonchilar bilan sopkrnchilar daryoni kechib oʻtadilar. Ular saklarning ilgʻor qismini chekinishga majbur qilib, bu bilan falanga va otlikdarning daryodan oʻtib olishiga imkon yaratib berganlar. Daryoning oʻng sohilida qattiq jang boshlanib ketgan. Uni 2 bosqichga boʻlib taʼriflash mumkin. Birinchi bosqich — makedon qoʻshinining ilgʻor qismi jangi. Saklar ga qarshi makedoniyaliklarning sarissa (nayza) bilan qurollangan otliq otryadi tashlanadi. Saklar ularni oʻrab olib oʻqqa tutadilar. Aleksandr yordamga piyoda askarlarni joʻnatadi. Saklar raqiblarini koʻzdan qochirmasdan ataylab chekina boshlaganlar. Ikkinchi bosqich — asosiy kuchlar jangi va saklarning umumiy chekinishi. Dastlab saklar makedon qoʻshini xujumlarini muvaffaqiyat bilan kaytarishgan. Shundan soʻng Aleksandr jangga oʻzining barcha otliq qoʻshinlarini tashlagan. Saklar choʻl ichkarisiga chekina boshlaganlar. Aleksandr saklarni 15 km masofagacha taʼqib etgan. Arrianning yozishicha, jazirama issiq, tashnaliqdan qiynalgan Aleksandr "aynigan kulmak suvini ichib kasal boʻlib qolgan". Aslida esa Kir II ning mashʼum xatosini yodida tutgan Aleksandr saklar yerining ichkarisiga kirib borishga jurʼat etmagan, chunki saklar ularni mamlakat ichkarisiga aldab olib kirib tormor qilishlari mumkin edi. Arrianning yozishicha, saklardan 1000 kishi, jumladan, ularning sarkardalaridan biri Strak halok boʻlgan, 150 kishi asir olingan. Kvint Kursiy Rufning yozishicha, makedoniyaliklardan 60 suvoriy, 100 nafar piyoda askar halok boʻlgan, 1000 kishi yaralangan. Jangdan soʻng saklar Aleksandr oldiga elchilar yuborib sulh tuzgan boʻlsalarda, kurashni davom etdirganlar.

: Arrian, Anabasis Aleksandra, T., 1911; Kvint Kursiy Ruf, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963.

 Adabiyot 
 Shoniyozov K, Qangʻ davlati vaqangʻlilar, T., 1990.

Fahriddin Hasanov.
Tanakoʻzi

Tanakoʻzi — xoʻraki, mayizbop uzum navi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, orqasi siyrak tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (boʻyi 18—22 sm, eni 6—9 sm), silindrsimon, oʻrtacha tigʻiz, gʻujumi yirik, dumaloq. Iyulda pishadi. Tarkibida oʻrtacha 20% qand, 5% kislota bor. Hosildorligi 110—150 s/ga. Oʻzbekistonning koʻpgina viloyatlarida tomorqa bogʻlarda oʻstiriladi. 

 
Turkum:Uzum navlari
Tangasoy

Tangasoy — Samarqand viloyatining janubi-sharqidagi soy. Zarafshon tizmasining 2360 m balandlikdagi buloklardan boshlanadi. Uzunligi 25 km. Suv sarfi 1,10 m³/sek.dan 0,3 m³/sek.gacha. Urgut tumani ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Tangachalilar

Tangachalilar — sudralib yuruvchilar turkumi. Gavdasi har xil shakldagi tangachalar va qalqonlar bilan krplangan. Tangachalar ostida suyak plastinkalar joylashgan. Kalla suyagi chakka qismidagi suyaklar reduksiyaga uchragan. Yuqori jagʻ kvadrat suyagi koʻpincha bosh qutisi bilan harakatchan birikkan. Kloakasi kundalang tirqishsimon. Erkagining kopulyativ organi bir juft. Koʻpchilik T. (kaltakesaklar, ilonlar) tuxumlari yumshoq pergamentsimon pust bilan krplangan; bu pust ostida oqsil parda boʻlmaydi.Z kenja turkum: kaltakesaklar, amfibiyasimonlar (amfisbenalar?) va ilonlarga boʻlinadi. 6600 turi bor. Antarktikadan boshqa barcha qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda T.ning kaltakesaklar va ilonlar kenja turkumiga mansub 58 turi tarqalgan; 16 turi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tanglay

Tanglay — burun va ogʻiz boʻshligʻini bir-biridan ajratib turadigan anatomik tuzilma. Kattiq va yumshoq T. boʻladi. Qattiq T. yuqori jagʻ suyagining tanglay oʻsigʻi bilan tanglay suyagi kundalang plastinkalarining birikuvidan vujudga keladi. Yumshoq T. shilliq parda bilan qoplangan muskullardan iborat. Yumshoq T.ning orqa uchida oʻsiqcha— tilcha bor. Yumshoq T. yon tomonlarida ravoqlar hosil qilib, til va halqum bilan birlashadi. Ravoqlar orasida har iyusi tomonda (uchburchak shaklida) murtak boʻshligʻi boʻlib, unda tanglay murtagi joylashgan. Qattiq va yumshoq T. shilliq qavati ostida mayda soʻlak bezlari, shilliq qavatida esa qon tomirlari va nervlar bor.

T. kasalliklari tugʻma va orttirilgan boʻladi. Yumshoq yoki qattiq T.ning tugʻma nuqsoni koʻp uchraydi. Bu embrional rivojlanish davri (homila)da tanglay oʻsiqlarining oʻzaro yoki yumshoq tanglayning muskulli tuzilmasi bilan jipslashmay qolishidan yuzaga keladi. Buni "boʻri tanglay" deyiladi. T. ning orttirilgan kasalliklariga uning shikastlanishi yoki kasallikdan zararlanishi, yalligʻlanishi (mas., stomatit), xavfli va xavfsiz oʻsmalar va boshqa kiradi.

 

Turkum:Anatomiya
Tango

200px|thumbnail|right
Tango (ispan. tango) — 1) 18—19-asrlar oraligʻida Lotin Amerikasida kora tanli aholining rake va qoʻshiqlar bilan oʻtkaziladigan har qanday bayram hamda shu bayramlar oʻtadigan joy ifodasi; 2) zamonaviy bal raqsi. 19-asr 2yarmida andalusiycha T., kreolcha T., argentincha T. kabi ommalashgan. Musiqa oʻlchovi 2/4, surʼati oʻrtacha, ritmikasi oʻziga xos urgʻu (sinkopa)lar bilan ajratiladi. Ijrochilar juft boʻlib, bir-birining yelkalarini ushlab raqsga tushadi. 1910y.larda Parijda argentincha T. asosida yevropacha T. rivoj topib, oʻziga xos, alohida ehtiros bilan ijro etiladigan salon va estrada raqsi (keyinchalik, kuy va ashula) sifatida butun dunyoda tarkaldi. Ritmikasi oxirgi sakkiztalik hissadagi keskin urgʻusi bilan ajralib turadi. Oʻzbek estrada sanʼatiga 1950y.lar oxirida B. Zokirov ijrosidagi "Arabcha tango" (suriyalik bastakor Daris al Atrashning Ya. Frenkel kanta ishlagan ashulasi) bilan kirib kolli. Keyinchalik, A. Nazarov ("Ket, muhabbat", N. Hamroqulov), A. Rasulov ("Dilerom", Gʻ. Yoqubov) va boshqa kompozitorlar turli T.larni yaratgan.
Tange Kendzo

thumb|Kendzo (1981)
Kendzo Tange (1913.4.9, Imabari — 2005, Tokio) — yapon meʼmori. Tokio universitetini tugatgan (1938). Binolarni atrof muhit bilan uygʻunlashtirib, qulay, ixcham va chiroyli qurish yoʻllarini izlagay, milliy meʼmorlik anʼanalarini ijodiy rivojlantirgan. Anʼanaviy yogʻoch qurilmani zilzilabardosh temirbeton qurilmaga aylantirib, undan mahobatli, sirli, bezakdor, murakkab loyihadagi „zamonaviy arxitektura“ inshootlarini oʻziga xos koʻrinishda yaratdi: Xirosimadagi Tinchlik parki ansambli (1951—1952), Sidzuokedagi majlislar zali (1957), Tokiodagi Olimpiada oʻyinlari sport inshootlari majmui (1964), Xirosimadagi Xalqaro konferensiya markazi (1989), Iokogamedagi sanʼat muzeyi (1989) va boshqa Jeneva (1959), Skopye (1965), Bolonya (1970)dagi, shuningdek, Singapur, Tailand, Avstraliya, Bruney (1989) shaharlaridagi T.K.ning loyihasi asosida qurilgan binolar, shaharlarni zamonaviy davr talabida kurish yoʻlidagi ijodiy yutugʻi namunalaridir. Ijodining yangi qirralari Tokiodagi „Tokio uymehmonxonasi“ (2000), Tayvandagi Xalqaro prezident minorasi (2001) kabi zamonaviy inshootlarda oʻz aksini topmoqda. T. koʻpgina xorijiy mamlakatlar faxriy unvonlariga sazovor boʻlgan, shuningdek, orden va medallar sovrindori.

 
 Kendzo Tange, Arxitektura Yaponii. Traditsiya i sovremennost, M., 1976.

 

Turkum:1913-yilda tugʻilganlar
Turkum:2005-yilda vafot etganlar
Turkum:Meʼmorlar
Tanda

1)Tanda — gazlamadat boʻylama iplar. Toʻqish uchun tayyorlangan Tanda ipi maxsus katta gʻaltak (navoy)ga oʻralgan boʻladi, navoy toʻquv stanogining orqasiga oʻrnatiladi. T. paxta, ipak, zigʻir, jun tolalari, sunʼiy tolalar, baʼzan, bir necha xil tolalar aralashmasi, mas., jun va paxta tolalaridan tayyorlanadi (qarang Toʻquvchilik).

2)Tanda — to‘qima hosil bo‘lishida parallel bo‘ylama joylashgan iplar to‘plami.Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasiTexnologik jarayonlarni loyihalash

 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

 

Turkum:Toʻqimachilik sanoati
Turkum:Tekstil
Tandir barra

thumb|Tandir barra|Pishgan tandir barra
Tandir barra — milliy taom turi. Tandir barra koʻproq toʻy, bayram va yigʻilishlarda ziyofat dasturxoniga tayyorlanadi. Asosan Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari, shuningdek Samarqand va Jizzax viloyatlarining ayrim tumanlariga (Urgut, Zomin, Forish) xos. Tandir barra tayyorlash uchun yonbagʻir yerdan diametri 1 m, chuqurlikda 1,5 m keladigan oʻra qaziladi yoki tandir quriladi. Tandir ichi guvala kattaligidagi toshlar bilan aylantirib urib chiqiladi. Tandirga atrofidagi toshlar qiziguncha oʻt yoqiladi. Yangi soʻyilgan qoʻy goʻshtiga tuz va ziravorlar sepilib, archa shoxlari qadalib, tandir ichiga osiladi. Tandir ostida toʻplangan choʻgʻ ustiga goʻshtdan tomgan yogʻ yigʻiladigan katta mis togʻora qoʻyiladi. Togʻora atrofiga archaning yashil barglaridan tashlanadi. Tandir usti tunuka togʻora bilan yopilib, atrofi loy bilan suvaladi. Tandir barra 3 soat chamasi dimlanadi.

 

Turkum:Qashqadaryo
Turkum:Oʻzbek oshxonasi
Turkum:Taomlar
Tandir kabob

Tandir kabob - kabobning bir turi. Qadimiy tansiq taomlardan biri. Tayyorlash usuli: qoʻy va mol goʻshtining yogʻsizroq qismidan qalinligi 2—3 sm, eniboʻyi 5—10 sm li 100— 150 g li boʻlaklar kesilib 0,5% li namakobga 30 min. botirib qoʻyiladi. Betiga un, murch va tuyilgan zira aralashmasidan tayyorlangan urvoq sepiladi va tandirga yopib, qizarguncha pishiriladi. Goʻsht qizargach, choʻgʻni tandirning oʻrtasiga toʻplab, betiga kul tortiladi va tandirning qopqogʻi yopilib, 10—15 min. dimlanadi. 

 

Turkum:Oʻzbek oshxonasi
Turkum:Alifbo boʻyicha taomlar
Turkum:Kaboblar
Tanjer

Tanjer (arabcha: Tanja) — Marokashning shimoliy qismidagi shahar, Gibraltar boʻgʻozi sohilidagi port. Tanjer provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 525 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Shimoliy Marokashning savdo-transport va tranzit markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Chetga sitrus mevalar, sabzavot, baliq va meva konservalari chiqariladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud.

Tanjerga miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirida finikiyaliklar tomonidan asos solingan. Miloddan avvalgi I asrdan boshlab Rim hukmronligi ostida boʻlgan. 5-asrda vandallar, 6-asrda Vizantiya egallagan. 8-asr boshlaridan arablar qoʻl ostiga utgan. Mamlakat shimoliy qismining muhim iqtisodiy va madaniy markazlaridan. 1471-yilda Portugaliya, 1661-yilda Angliya hukmronligi ostiga oʻtgan. 1684-yildan Marokash tarkibida boʻlib, Marokashning boʻlinib ketishi natijasida maxsus rejimdagi zona qilib ajratilgan. Marokash mustakillikka erishgach (1956), yana uning tarkibiga kirdi.

 

 

Turkum:Marokash shaharlari
Tank qoʻshinlari

Tank qoʻshinlari - quruklikdagi qoʻshin turi. Tank, motooʻqchi (mexanizatsiyalashgan, motopiyoda), raketa, artilleriya va boshqa boʻlinma, qism, qoʻshilmalardan tarkib topgan. Tank qoʻshinlari qudratli oʻt ochish, kuchli zarba berish va tez harakat qilish imkoniyatiga hamda ishonchli zirxli himoyaga ega. Bu qoʻshinlar asosiy yoʻnalishlarda yalpi harakat qilib, mustaqil va boshqa qoʻshinlar bilan hamkorlikda dushman mudofaasini yorib oʻtish, yuksak manyovrli jangovar harakatlar olib borish, dushman mudofaasi ortida harakat qilib, uning zahiralarini tormor etish, eng muhim marralarni egallash va uni himoya qilish hamda jang va operatsiya maqsadlariga tezkorlik bilan erishishni taʼminlash va boshqalarga qodir. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlarida Tank qoʻshinlari mavjud.

 

Turkum:Qurolli kuchlar
Tanlash usuli

Tanlash usuli (matematik statistikada) — statistik kuzatishlar usuli. Bunda statistik toʻplamning umumiy xossalari toʻplamning hamma elementlari emas, balki undan tanlab olingan tanlanmaga kirgan elementlari orqali oʻrganiladi. Tanlash usuli matematik statistikaning 2 muhim boʻlimi: chekli toʻplamdan tanlash va cheksiz toʻplamdan tanlash nazariyasiga asoslanadi. Chekli toʻplam dan tanlama olish nazariyasi sifat boʻyicha statistik nazorat oʻtkazish usulining asosi boʻlib, koʻpgina sotsiologik tekshirishlarda qoʻllanadi. Tanlash tasodifiy ravishda oʻtkazilsa, extimollar nazariyasiga koʻra, tanlab olingan tanlanma statistik toʻplam haqida toʻgʻri maʼlumot beradi. Bu holda statistik toʻplamning hajmi (elementlar soni) tenglamaning hajmi ga teng boʻlsa, tanlanmaning elementlariga bir xil ehtimollik yoziladi. Amalda, koʻpincha, tanlab olingan tanlanma (elementlar) statistik toʻplamga qaytarilmaydi (kaytarilmaydigan tanlanma). Agar tanlab olish har bir tanlanmani oʻrganilayotgan tuplamga qaytarish yuli bilan bajarilsa, u kaytariladigan tanlama deyiladi. Qaytariladigan tanlanma, asosan, nazariy tekshirishlarda qoʻllanadi. Agar tanlanmaning hajmi statistik toʻplamning hajmi dan juda kichik (n"N) bulsa, bu ikki tur chekli tanlanmalar deyarli bir-biridan farq qilmaydi. Tanlash usuli bilan statistik tuplamning sifat yoki miqdor belgilari urganiladi. Masalan, statistik nazorat oʻtkazish masalalarida ta element orasida nechta nuqsonli element borligini aniqlash shunday masalalardan biridir.

Statistik toʻplam cheksiz boʻlganda undan olingan tanlanmani kaytarish yoki qaytarilmasdan olinganligi ahamiyatga ega emas. Bu xrlda tanlanmaning %t, 52>…, gʻp elementlari uzaro bogliqsiz tasodifiy miqdorlar deb karalsa, statistik toʻplam belgilarini oʻrganish soddalashadi.
Tannuoʻla

Tannuoʻla — Tiva Respublikasining jan.dagi togʻ tizmasi, Yenisey daryosi yuqori okimi bilan UbsuNur koʻli havzalari orasidagi suvayirgich. Uzunligi 300 km ga yaqin. Oʻrtachabal. 2500—2700 m. T.Oʻ. Fapbiy (eng baland joyi 3061 m) va Sharkiy (eng baland joyi 2591 m) qismlarga bulinadi. Paleozoy kontinental va dengiz yotqiziklari (qumtosh, ohaktosh, gilli slanets, granit va konglomeratlar)dan tashkil topgan. Togʻ etaklari va yon bagʻirlarida 2000 m gacha kashtan va qora tuproqda togʻ dashti oʻtlari, undan yuqorida togʻ sur va podzol tuproqlarda siyrak tayga, togʻ tepalarida qurum va baland togʻ tundra oʻsimliklari keng tarqalgan. 

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Rossiya geografiyasi
Oʻrol Tansiqboyev

Oʻrol Tansiqboyev (1904.14.1 Toshkent — 1974.18.4) — manzarachi rassom, rangtasvir ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Penza rassomlik bilim yurtini tugatgan (1924), Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi qoshidagi tasviriy sanʼat studiyasida taʼlim olgan (1924— 28). T.ning izlanishlar davri boʻlgan 20—30 yillardagi ijodi uslub, janr, mavzu rangbarangligi bilan ajralib turadi. Dastgox. va monumental sanʼatda tarixiy, maishiy va portret janrlarida asarlar yaratdi. Gʻarbiy Yevropa yangi sanʼati, Meksika monumental rassomlari ijodi, Oʻrta Osiyo devoriy rassomligi va miniatyura sanʼati uslublarini oʻrgandi va shular taʼsirida ijod qildi ("Oʻzbek portreta", 1927; "Kurash", "Karvon", 1929; "Oʻtovda", 1931 va boshqalar). 30 yillardan obʼyektni aniq tasvirlash T. ijodining muhim belgisiga aylandi, unda manzara janri yetakchi oʻrin egalladi. T. manzaralar tasviriga hayotiy lavha, inson faoliyatini ifodalovchi unsurlar kiritishga intildi ("Moviy manzara", 1935; "Tungi sugʻorish", 1942). Ikkinchi jahon urushi yillarida (1942) Moskva yaqinidagi jang boʻlib oʻtgan yerlarni oʻz koʻzi bilan koʻrgan rassomning "Urush yoʻllarida" asarlar turkumi maydonga keldi. Urushdan keyin qishloq hayotiga bagʻishlangan asarlar yaratdi: "Togʻdagi kolxoz" (1949), "Sholikor kolxozda", "Gʻoʻza sugʻorish" (1949), "Oʻzbekistonda bahor" (1950). Ona yurtning umumlashma badiiy obrazini yaratish yoʻlidagi izlanishlari samarasi sifatida bir qancha asarlari yuzaga keldi ("Jonajon oʻlka", 1951; "Issiqkoʻlda oqshom", 1951; "Togʻdagi yaylov", 1953; "Togʻda kuz", 1954 va boshqalar), ular orasida industrial manzaralar ham uchraydi ("Qayroqqum GESi tongi", 1957 va boshqalar). "Togʻdagi qishloq", "Oqshom" (1962), "Angren — Qoʻqon yoʻli" (1962), "Chorvoq qurilishida" (1970), "Mirzachoʻl kanali" (1971) kabi liroepik asarlarida Oʻzbekistonning tabiati hamda inson mehnati tufayli oʻzgarib borayotgan qiyofasi oʻz aksini topgan. "Jonajon Uzbekistan" manzaralari turkumi ("Kuz tongi", 1972; "Oqshom", 1972; "Mening qoʻshigʻim", 1972 va boshqalar) va boshqa

T. asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylari va xususiy toʻgshamlarda saqlanadi. Rassom 1967—74 yillar yashagan uyi T. uymuzeyiga aylantirilgan (1981). Uymuzeyda ijodiy ustaxona, mehmonxona va boshqa xonalar boʻlib, koʻplab hujjatli arxiv materiallari, rassomning koʻrgazmalarda namoyish qilingan mashhur asarlari saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973). Vafotidan soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2001)Veymarn B.V., Ural Tansikbayev, M., 1958; Karimov H., Tabiat kuychisi, T., 1970; Taktash R. X., Ural Tansoʻkbayev, T., 1980; Oʻrol Tansiqboyev uymuzeyi, T., 1984..

 

 
 Pravda Vostoka 26.04.1963 
 Nekrolog
 Nekrolog 

Turkum:Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari

Turkum:Oʻzbekiston qozoqlari
Turkum:Oʻzbekistonlik rassomlar
Tanto

Tanto — Misrdagi shahar. Nil daryosi deltasining markaziy qismida. Gʻarbiya muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 371 ming kishi (1996). Transport yoʻllarining tuguni. Paxta tozalash, yogʻmoy zdlari, toʻqimachilik korxonalari bor. Hunarmandchilikda milliy kiyimlar, uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlanadi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Misr shaharlari
Turkum:Nil deltasi
Turkum:Gʻarbiya muhofazasi aholi punktlari
Tantalit

Tantalit — murakkab oksidlar guruhiga mansub mineral; kolumbittantalit izomorf qatorining chekka aʼzosi (qarang Kolumbit). Kimyoviy tarkibi (Gʻe, Mp) (Ta, Nb)2O6. T.da tantal (%da) 1CHdan koʻp boʻladi. : ferrotantalit (GʻeO:MpO>3:1, GʻeOning miqdori 14%gacha); manganotantalit (MnO:FeO>3:1, MpOning miqdori 14%gacha); Sa, Mg, Sn, Ti, kam hollarda W, U, Th va boshqa izomorf aralashmalar holida boʻladi. Rombik sistemada kristallanadi; kolumbitning struktura tipi. Kristallari ignasimon. Rangi qora, kulrang, qoʻngʻir, qizgʻishjigarrang. Shaffof emas yoki yarim shaffof. Yarim metallsimon yaltiraydi. Sinonimi — ildefonsit, qattiq tantal rudasi. Kolumbittantalit qatorida Ta2O5 miqdori ortishi bilan qonunga binoan fizik xususiyatlari oʻzgarib boradi. T.ning qattiqligi 6,5—7 va zichligi 6,2—8,2 g/sm³. Moʻrt. T. kolumbitdan spektrning infraqizil oblastidagi optik konstanta bilan farq qiladi. Genetik jihatdan granitlar, pegmatitlar (kamyob metalli, muskovitli, kvarsdala shpatli va boshqalar), karbonatitlar va ishqorli togʻ jinslari bilan bogʻliq; pegmatitlarda T. albit, lepidolit, berill va boshqalar bilan assotsiatsiyada boʻlib, kolumbitga nisbatan kechki bosqichda kristallanadi. T. asosiy massasining hosil boʻlishi albitizatsiya, manganotantalitniki — lepidolizatsiya jarayoni bilan bogʻliq. T. nurashga chidamli, faqat ellyuvial, kamroq allyuvial sochmalarda toʻplanadi va asosan shu yerning oʻzida qazib olinadi. T. tantalning asosiy rudali minerali (qarang Tantal rudalari). T.ning xorijdagi asosiy konlari Kanada, Braziliya, Gʻarbiy Avstraliya, Mozambik, Sharqiy Qozogʻiston va Uralda maʼlum. Oʻzbekistonda Markaziy Qizilqumning pegmatit tomirlarida (1931), Gʻarbiy Oʻzbekistonning ChatqolQurama regioni granitoidlarida va Choqadambuloqning pegmatitlarida kolumbittantalit minerallari uchraydi.

 

Turkum:Minerallar
Tanxozdaryo

Tanxozdaryo — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Hisor tizmasining gʻarbiy yon bagʻirlaridan, 3900 m balandlikdagi Kichikgʻozi koʻlidan boshlanadi. Nushkent qishlogʻi yaqinida Qashqadaryoga quyiladi. Uzunligi 93 km, havzasining maydoni 425 km². Qariyb 70 km masofada togʻlar orasidan oqadi. Qor, yomgʻir, qisman muzliklardan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 10,1 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 1,67 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Martiyun oylarida sersuv boʻladi, yoz oʻrtalarida suvi kamayadi.

 

Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar
Turkum:Qashqadaryo irmoqlari
Tapajos

Tapajos — Braziliyadagi daryo, Amazonka daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi Juruena irmogʻi boshlangan joydan 2200 km, havzasining maydoni 487 ming km². Juruena (uz. 1000 km) va TelisPiris (SanManuel) daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Braziliya yassitogʻligining gʻarbiy qismidan boshlanib, Amazonka pasttekisligidan oqadi. Oʻzani serostona, sharshara koʻp. Oʻrtacha suv sarfi 15,5 ming m³/sek., noyabrdan martgacha sersuv. SanRuin shahrigacha (quyilish joyidan 300 km masofada) kema qatnaydi.

 

Turkum:Braziliyadagi daryolar
Taraflar

Taraflar (huquqda) — fuqarolik protsessida fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarda muayyan huquq kimga tegishli ekanligi yuzasidan nizolashayotgan jismoniy yoki yuridik shaxslar. Fuqarolik ishlarini sudda koʻrib hal qilish jarayonida 2 taraf: daʼvogar va javobgar ishtirok etadi. T.ning protsessual huquqlari va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasining FPKda (40modda) belgilab berilgan. T. fuqarolik protsessual muomala layoqatiga (FPKning 38moddasi), yaʼni sudda oʻz huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqatiga ega boʻlishi lozim. Bunday layokatga voyaga yetgan (18 yoshga toʻlgan) muomala layoqati cheklanmagan fukarolar ega boʻladi. Voyaga yetmagan yeki muomala layeqati cheklangan shaxslarning huquqlari ularning qonuniy vakillari, homiy va vasiylik organlari, boshqa vakolatli organlar tomonidan sudda himoya kilinadi. Mehnat bilan bogʻliq nizolarda va belgilangan tartibda toʻla muomalaga layoqatli deb topilgan hollarda 16 yoshga toʻlgan fuqarolar ham oʻz huquklarini sudda oʻzi himoya qilishi mumkin. 14 yoshga toʻlmagan fuqaroning, shuningdek, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli muomala layoqatiga ega emas deb topilgan shaxslarning huquqlari sudda ularning otaonalari va boshqa qonuniy vakillari tomonidan himoya qilinadi. Daʼvogar — daʼvo takdim etish, uning predmetini oʻzgartirish, daʼvodan voz kechish, kelishuv bitimi tuzish kabi, javobgar esa — daʼvoni tan olish, dalil takdim etish, qarshi daʼvo qoʻzgʻatish va hokazo protsessual huquqlarga ega. Qonun ular zimmasiga oʻz protsessual ququqlaridan insof bilan foydalanish, qonunni buzmaslik, sud farmoyishlarini soʻzsiz bajarish kabi qator majburiyatlarni ham yuklaydi. Muayyan hollarda qonun davlat muassasalari, jamoat birlashmalari, ayrim mansabdor shaxslarga va ayrim fuqarolarga oʻzga shaxslarning huquqlari hamda manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudda daʼvo qoʻzgʻash va ishtirok etish vakolatini beradi (FPKning 46—49moddalari).

Jinoyat protsessida T. sifatida sud jarayonida ishtirok etadigan va oʻz huquq hamda manfaatlarini himoya qilish maqsadida dalillarni tekshirishda qatnashadigan, dalillar taqdim qila oladigan, boshqa taraf xulosalari yuzasidan nizolashadigan, shikoyatlar qila oladigan va boshqa jinoiy protsessual vakolatlarga ega boʻlgan shaxslar qatnashadi. Jinoyat protsessida taraf sifatida sudlanuvchi, uning qonuniy vakili va himoyachisi, davlat ayblovchisi (prokuror), ish yuzasidan jabrlanuvchi shaxs, fuqarolik daʼvogari hamda ularning manfaatlarini sudda himoya qiluvchi qonuniy vakillari ishtirok etadi. Ularning jinoyat protsessidagi protsessual huquqlari va majburiyatlari jinoyat protsessual qonunchiligida belgilab qoʻyilgan.

Xoʻjalik protsessida oʻz huquklari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini qimoya qilish maqsadida daʼvo takdim etayotgan yoki manfaatini koʻzlab daʼvo takdim etilgan tashkilot va boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar (shu jumladan, yuridik shaxs tashkil etmagan yakka tadbirkorlar) T. sanaladi. Xoʻjalik ishlari boʻyicha protsessual huquq va majburiyatlar Oʻzbekiston Respublikasi XPKda belgilangan (35— 36moddalar).

Yoʻldosh Tursunov.

 

Turkum:Huquq
Turkum:Huquqiy atamalar
Taraqqiyot

thumb|240x240px
Taraqqiyot — rivojlanishning oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga yoʻnalgan shakli, uning yuksalishi. da taraqqiyotni koʻpincha rivojlanish bilan aynanlashtirib qoʻyishadi, aslida u rivojlanish falsafasining bir yoʻnalishidir. Shuningdek, taraqqiyotni ayrim da faqat jamiyatdagi ijtimoiy rivojlanish maʼnosida qoʻllashadi, bu ham bir yoqlama yondashuvdir. Taraqqiyot falsafiy da progressiv rivojlanish tarzida qoʻllanadi. Odatda rivojlanishning 2 muhim yoʻnalishi boʻlib, biri taraqqiyot (progressiv rivojlanish), ikkinchisi inqiroz (regressiv rivojlanish) hisoblanadi. 

Taraqqiyotni faqatgina jamiyatga qoʻllashning xato jihati shundaki, jamiyatdan tashqaridagi sistemalarda ham yuksalish roʻy beradi. Masalan, muayyan tirik organizmlarning taraqqiyoti, bemordagi kasallikning taraqqiyoti, kimyoviy jarayonning taraqqiyoti va boshqalar. 

Taraqqiyot nisbiydir. Rivojlanish bir sistema uchun taraqqiyot, boshqa sistema uchun regress boʻlishi mumkin. Masalan, kasallikning rivojlanishi, kasallikni vujudga keltiruvchi viruslar uchun taraqqiyot boʻlsa, bemor organizmi uchun inqiroz (regress)dir. Har qanday sistema oʻzining rivojlanishi mobaynida taraqqiyotni ham, inqirozni ham boshidan kechiradi. Sistemaning ravnaq topishi taraqqiyotni anglatsa, uning yemirilishi esa inqirozni anglatadi. 

Taraqqiyot jonsiz, anorganik tabiatga ham, jonli, organik tabiatga ham, jamiyatga, inson tafakkuriga, ruhiyatiga ham xos boʻlgan tabiiy va zaruriy jarayondir. Taraqqiyot mikro, makro, megadunyoda ham sodir boʻladi. Taraqqiyot tufayli olamda mukammallashish, yuksalish roʻy beradi, u vujudga kelish, murakkablashish, ulgʻayish, yangilanish, tiklanish, sistema yasalish jarayonlari tarzida amalga oshadi. Taraqqiyot yaxlit jarayondir. 

 

 

Turkum:Taraqqiyot
Tarbagʻatoy

Tarbagʻatoy — Qozogʻiston sharqidagi togʻ tizmasi. Xitoy bilan boʻlgan chegarada. Zaysan koʻli bilan Olakoʻl oraligʻida. Eng baland joyi 2992 m (Tostov togi). Uzunligi 300 km ga yaqin. T. slanets, konglomerat, ohaktosh, vulkan jinslaridan tuzilgan. Yon bagirlarining quyi qismlarida chala choʻl, yuqoriroqda togʻ oʻtloqlari uchraydi. Vodiylarda daraxtlar, janubiy yon bagʻirlarida butalar usadi.

 

Turkum:Togʻlar
Turkum:Qozogʻiston geografiyasi
Tarelkalar

thumb|1. Tarelka
Tarelkalar (, ) — urma musiqa cholgʻu asbobi. Ikkita maxsus temir qotishmasidan tayyorlangan disk (diametri 25—60 sm)dan iborat. Misr, Hindiston, Uzoq Sharq mamlakatlarida qadimdan maʼlum, Yevropada 18-asrdan "yanicharcha (turkcha) musiqa" taʼsiri ostida ommaviylashgan. T. bir biriga (yoki tayoqcha bilan) urilganda jarangdor sado beradi. U turli orkestr va estrada hamda jaz ansambllarida qoʻllanadi. 

 

Turkum:Musiqa asboblari
Tarjimon (gazeta)

Tarjimon — Boqchasaroyda Ismoil Gasprinskiy muharrirligida chop etilgan gazeta. 1-soni 1883-yil 10-aprelda chiqqan va shartnomaga koʻra ikki — mahalliy va rus tilida boʻlib, biri ikkinchisining aynan tarjimasidan iborat boʻlgan. Keyinchalik I. Gasprinskiy mavzular doirasidan tarjimalar nisbati va koʻlamigacha oʻzgartirib borishga va gazetani turk islom dunyosining, ayniqsa Rossiya musulmonlarining chinakam milliy gazetasiga aylantirishga erishgan. Gazeta 1914-yil 11-sentabr — Ismoilbek Gasprinskiy vafotiga qadar uning noshirligi va muharrirligida chiqqan. Soʻng bu ishni oʻgʻli Rifat va safdoshi Hasan Sabriy davom ettirganlar. Tarjimon dastlabki yillarda haftada 1, 1903-yildan — 2, 1905-yildan — 3 marta chiqqan. 1912-yildan kundalik gazetaga aylangan. Jami 2826 soni chiqqan. Gazetaga 1905-yilda "Olami nisvon" ("Ayollar olami"), 1910-yildan "Olami sibyon" ("Bolalar olami") gazetalari ilova sifatida chiqarilgan. Obunachilari 5000 tagacha yetgan. Tarjimonning mushtariylari Turkistonda ham koʻpchilikni tashkil qilgan.

Gazeta turkiy xalqlarning umumiy adabiy tilini yaratishga, til birligiga alohida eʼtibor bergan. Uningcha, til va din birligi millatning millat boʻlishidagi eng muhim omillardan sanalgan. "Tilda, fikrda, ishda birlik" soʻzlari gazetaga shior qilib olingan. Gazetada dunyo xabarlari, Rossiya musulmonlari hayoti, mashhur kishilar turmushi, turk dunyosi adabiyoti namunalari kabi doimiy mavzulardan oldiqochdi hangomalar, reklama-eʼlonlargacha berib borilgan. Lekin Turkiston tarixi, kundalik hayoti, maktab maorifi, til va adabiyoti, umumiy milliy-fikriy uygʻonishidagi har bir yangilik gazetaning hamisha diqqat markazida turgan. Gazeta tarkibida Tarjimon bosmaxonasi ham faoliyat koʻrsatgan. Bosmaxonada yuzga yaqin turli-tuman risolalar chop etilgan.

 
 Gankevich V., Na slujbe pravde i prosvesheniyu, Simferopol, 2000.

Turkum:Gazetalar
Tarjiʼband

Tarjiʼband (arab. — qaytarish, takrorlash; band) — mumtoz adabiyotda lirika janrlaridan. T. gʻazal kabi qofiyalanib, 5 baytdan 12 baytgacha boʻladi, har bandi bir vaznda yozilib, bandlar oxirida boshqa bir bayt takrorlanib keladi. Bandlar takrorlanuvchi bayt — tarjiʼ vositasida oʻzaro bogʻlanishi tufayli T. deb yuritiladi. Barcha bandlarning oxiri oʻsha takrorlanadigan bayt bilan mazmun jixatidan uzviy boitanib keladi. T.da takrorlanadigan ushbu bayt bayt boshi deb aytiladi.

Shayx Axmad ibn Xudoydod Taroziy "Funun ulbalogʻa" asarida T.ni 5 turga ajratadi: 1) har bandning qofiyasi boshqacha boʻladi, lekin bayt takrori saqlanadi; 2) barcha bandlar bir qofiyada aytilib, tarjiʼ bayti takrorlanmaydi, balki har bandning oxirida boshqa bir bayt keladi; 3) barcha bandlar, jumladan tarjiʼ baytlar ham bir qofiyada yoziladi; 4) har bir band alohida, shuningdek, tarjiʼ baytlar ham gʻazal kabi qofiyalanadi (1misrasida qofiya boʻlmaydi) va ularni jam etsa, yaxlit gʻazal koʻrinishini oladi; 5) har bir bandning ham, tarjiʼ baytning ham qofiyasi alohidaalohida boʻladi.

T. da shoirlar koʻpincha falsafiy qarashlari, fikrmuloqazalarini ifodalashgan. Bu jihatdan Saʼdiy, Hofiz, Navoiy va Furqatlarning tasavvufiy mazmundagi T.lari mashhur. Mas., Navoiy:Xarobot aro kirdim oshuftaholMay istarga — ilgimda singan safol.—bayti takrorlanib keladigan mashhur T.ida oʻzining olam va odam toʻgʻrisidagi falsafiy qarashlarini tasavvuf taʼlimoti bilan bogʻlab aks ettiradi. Oʻzbek adabiyotida T. janrining dastlabki mukammal namunalarini Navoiy yaratgan. "Xazoyin ulmaoniy"da 4 ta T. mavjud boʻlib, ularning ikkitasi 10 band (biri 10, ikkinchisi 11 baytdan), uchinchisi 811 (ikki band 12) baytdan, toʻrtinchisi 7 (8 baytdan) ni tashkil etadi. Ularning barchasi falsafiy mazmunda.

Oʻzbek adabiyotida, shuningdek, Yusuf Amiriy, Nodira, Ogahiy, Avaz, Uvaysiy, Ravnaq, Furqat, Miriy va boshqalar T. lar yozishgan. Zamonaviy shoirlardan Habibiy, V. Saʼdulla, Chustiylar T. yaratishgan. Lekin bu T. larda mehnat nashidasi, vatanga va yorga muhabbat tuygulari tarannum etilgan.

Ad.:Ayniy S, Asarlar, 8j., T., 1967; Adabiy turlar va janrlar, 2j., 1992.

Ergash Ochilov.

Turkum:Sheʼriyat
Tarim

Tarim — Xitoyning gʻarbiy qismidagi dare. Kunlun, Qoraqurum, Tyanshan va Pomir togʻlaridan boshlanuvchi Yorkenddaryo, Oqsuv va Xoʻtan daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi Yorkend daryosi boshlangan joyidan 2030 km, Markaziy Osiyoda eng uzun dare. Havzasining maydoni 1 mln. km². Ancha masofada Qashqar (Tarim) tekisligining gʻarbiy va shim. chekkasidan oqadi. Eng sersuv irmogʻi — Oqsuv. Yorkenddaryo va Xoʻtan daryosi baʼzi yillari qurib qrladi. T. oʻrta va quyi oqimida juda sertarmoq, asosiy oʻzani ham teztez oʻzgarib turadi. Deltasi murakkab tuzilgan boʻlib, Koʻnchidaryoga tutashgan. T.ning asosiy qismi Koʻnchidaryoga oqqan yili Lobnor koʻlining maydoni kengayadi, aksincha Koʻnchidaryo suvi T.ga oqqan yili Lobnor kichrayib yoki butunlay qurib, Krraboʻronkoʻlning maydoni kengayadi. Qadimda T.ga Qashqar, Tiznaf, Keriya daryolari ham quyilgan. T. qor va yomgʻirdan, yuqori oqimida muzlikdan suv oladi; may oyidan sentabrgacha sersuv boʻladi. Oʻrta oqimida eng yuqori suv sarfi 2500 m³/sek. Daryo qishda muzlaydi. Baliqqa boy. Suv parrandasi koʻp. T. suvidan ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi.

 

Turkum:Xitoydagi daryolar
Turkum:Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Tarix muzeylari

thumb|Oʻzbekiston davlat tarix muzeyi
Tarix muzeylari - tarixiy, madaniy va maʼnaviy yodgorliklarni toʻplash, saqlash, oʻrganish va tashvik, qilish kabi ishlarni amalga oshiruvchi ilmiymaʼrifiy, maʼnaviy maskan. Uzining ekspozitsiya va koʻrgazmalari vositasida ilmiy tashviqot va maʼnaviy tarbiya vazifasini bajaradi. Muzeylarta qiziqish qadimdan boshlangan. Tarixiy ning shohidligicha ilk muzey mil. av. 3-asrda Iskandariyada muzalarga atalgan binoda — Muzeyonda kad. sanʼat yodgorliklari majmuasi sifatida tashkil etilgan.

Oʻzbekistonda xam 19-asrning 4-choragi boshlaridan Tarix muzeylariga qiziqish boshlangan. Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi Davlat muzeyi, Samarqanddagi "Afrosiyob", shuningdek, Samarqand Davlat birlashgan tarixiymeʼmoriy va badiiy muzey qoʻrikxonasi, Xivadagi "Ichanqalʼa" qoʻrikxonasi kabilar katorida mustakillik yillarida vujudga kelgan Oʻzbekiston Respublikasida Temuriylar tarixi davlat muzeyi — 1996-yil; Olimpiya shonshuhrati muzeyi — 1996.; "Katagʻon qurbonlari xotirasi" muzeyi — 2002-yil; Toshkent tarixi muzeyi — 2003-yil; Surxondaryo viloyati arxeologiya muzeyi — 2002-yil kabi yangi muzeylar faoliyat olib bormoqda. Respublikamizdagi bir qator oʻlkashunoslik muzeylaridagi tarix fani yoʻnalishidagi boʻlimlar zamona ruhiga moslab taʼmirlandi. Oʻzbekiston tarixida yangi qoʻlga kiritilgan yutuklar asosida boyitildi. Tarix muzeylariga UzR Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 23-martdagi "Oʻzbekiston Respublikasi madaniy boyliklarining olib chiqilishi va olib kirilish masalasini tartibga solish toʻgʻrisida"gi qarori tufayli Oʻzbekistondagi Tarix muzeylari dunyoning tanikli muzeylari ridan joy olmoqda. Hozir jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy rivojlanishida Tarix muzeylarining tadqiqotchilik oʻrni salmoqlidir. Tarix muzeylarining asosiy maqsadi xalq taqdiri bilan bogʻliq boʻlgan tarixiy jarayonlarni xolis yoritish va keng mushoxada etib ilmiy tadqiq etishdir.

Turkum:Tarix muzeylari
Tariq

thumb|250px|Oddiy tariq (Panicum miliaceum)
Tariq — boshoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi; don ekini.

Vatani Xitoy va Mongoliya. Osiyo, Amerika, Afrikada keng tarqalgan. Afgʻoniston, Hindiston, Janubiy Yevropa, Rossiya, Gruziya, Armaniston, Qozogʻistonda katta maydonlarga ekiladi. 500 ga yaqin turi bor. Tariq qadimdan ekiladigan oʻsimlik. Osiyo, Yevropa va Shimoliy Amerikada miloddan avvvalgi 3-ming yillikdan oʻstirilgan, Xitoyda 5 ming yildan beri ekib kelinadi.

Oʻzbekistonda koʻpincha bahorikor yerlarga doni uchun 1 turi — oddiy tariq (Panicum miliaceum L) ekiladi. Oddiy tariq roʻvagining shakliga qarab yoyiq, chochoq, siqiq, oval, yarim gʻuj va gʻuj kenja turlarga boʻlinadi. Ildizi popuksimon, 150 sm chuqurlikkacha boradi. Poyasi — poxolpoya (20—150 sm). Barglari nashtarsimon, tukli yoki tuksiz, yashil yoki qizgʻish, uzunligi 18—65 sm. Guli ikki jinsli. Doni qobiqli, shakli yumaloq, oval yoki choʻziq, rangi oq, sariq, qizgʻish, jigarrang; 1000 donasining vazni 4—9 g.

Tariq issiqsevar, qurgʻoqchilikka, shoʻrga chidamli oʻsimlik. Urugʻi harorat 8—10° boʻlganda unib chiqadi, 12—15° da maysalari koʻkara boshlaydi. Oʻsuv davri 60—100 (120) kun. Lalmi yerlarga aprelning oxiri — may oyining boshlarida, sugʻoriladigan yerlarda aprel oxirida, takroriy ekin sifatida iyunning oxiri — iyulning boshlarida ekiladi.

Tariq donida 10—15% oqsil, 50% uglevod, 3,8% moy mavjud. Donidan spirt olishda, boʻza tayyorlashda foydalaniladi, soʻk, yorma, un tayyorlanadi. Oqlangan doni (soʻk) mazali va toʻyimli oziq-ovqat mahsuloti hisoblanadi. Tariq uni non yopishda koʻpincha javdar uniga qoʻshiladi. Oʻzbekistonda tariqning Saratov-853 navi ekiladi.

Kasalliklari: qora kuya, bakterioz.

Zararkunandalari: tariq chivini, poya parvonasi va boshqa.

 

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Halima Otaboyeva.
Tarkviniy magʻrur

Tarkviniy magʻrur (Tarquinius Superbus) — Rim rivoyatlariga koʻra, qad. Rimning soʻnggi podshosi (mil. av. 534/533-510/509). Serviy Tulliyni oʻldirib, taxtni egallagan; rimliklar tomonidan quvib yuborilgan.
U mamlakatga saylab qoʻyilgan hukmdorni oʻldirgani uchun shahar aholisi qoʻzgʻolon koʻtarib uni shahardan haydab yuboradi.

Turkum:Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Tarozi

right|thumb|250px|Tamaki ogʻirligini oʻlchovchi eski tarozi. 1850-yillar.

Tarozi — jismga taʼsir etuvchi ogʻirlik kuchi asosida jismlar vaznini aniqlaydigan asbob.

Tarozi qadimiy oʻlchash asboblaridan. Ikki yelkali va tarelkasimon pallali oddiy tarozi qadimgi Bobilda mil. av. 2,5 ming yillikda va Misrda mil. av. 2 ming yillikda paydo boʻlgan. Savdo, ishlab chiqarish va fanning rivojlanishi bilan tarozi asta-sekin takomillashib borgan. Tarozining umumiy maqsadlarga moʻljallangan, namuna (etalon; toshlarni tekshirish uchun) va laboratoriya (analitik, mikroanalitik, namuna aniqlanadigan va boshqalar) bor. Ishlash tarzi boʻyicha richagli, elektrometrik, gidrostatik, gidravlik va prujinali xillarga boʻlinadi. Tortish chegarasi boʻyicha umumiy maqsad uchun moʻljallangan tarozining stol ustiga oʻrnatiladigan — 50 kilogrammgacha, koʻchma — 50 kg dan 6 tonnagacha, muqim (vagonetka, avtomobil, vagon, elevatorbunkerlarni tortish uchun) — 5 tonnadan 200 tonnagacha yukni torta oladigan xillari bor.

Tarozilarning barcha xillari ushbu koʻrsatkichlar bilan tavsiflanadi: 1) chegaraviy tortish kuchi — metrologik koʻrsatkichlarini buzmagan holda tarozi chidashi mumkin boʻlgan eng katta statik nagruzka; 2) boʻlinmalari qiymati — shkalaning bir boʻlimi oʻzgarishiga mos vazn; 3) tortishda yoʻl qoʻyiladigan xatolar chegarasi — bir galgi tortilgan vazn bilan haqiqiy vazn orasidagi farq; 4) tortishlar paytida shkala koʻrsatishidagi yoʻl qoʻyiladigan farqlar — bir jismning oʻzini har gal tortib koʻrganda vazni har xil chiqishi. Shu koʻrsatkichlar tarozining sifatini va sinfini belgilaydigan omillar hisoblanadi. Hozir yukning ham vaznini, ham qiymatini xaridorga koʻrsatib turadigan elektron tarozilar koʻproq qoʻllanadi.

 

Turkum:Tarozilar
Taroziy

Taroziy (arabcha: الميزان — Taroziy — Toʻliq ismi: Shayx Ahmad ibn Xudoydod (XIV asr oxiri XV asr boshi)) — shoir va adabiyotshunos.

Hayoti
Taroziy (XIV asr oxiri — Movarounnahr — XV asr 1 yarmi) — shoir va adabiyotshunos. Movarounnahrda Ulugʻbek hukmronligi davrida yashab ijod qilgan. Oʻsha davrning mashhur shoirlari Lutfiy, Haydar Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiylarga zamondosh boʻlgan Taroziy faqat turkiy tildagi emas, balki arab va fors tillaridagi , adabiyot nazariyasiga oid asarlarni ham oʻrgangan. Bobur "Muxtasar" asarida aruzning rajaz va ramal baxrlari izohida uning sheʼrlaridan misol keltirishi Taroziyning ancha yetuk shoir boʻlganligidan darak beradi.

Faoliyati
Taroziyning alohida sheʼrlar devoni borligi nomaʼlum. Hozircha uning "Funun ulbalogʻa" ("Badiiylik ilmlari") asari maʼlum boʻlib, bu asar dastlab "Latoyifi Taroziy" ("Taroziy sovgʻalari") nomi bilan yozilgan (1436—1437) va Ulugʻbekka bagʻishlangan. Oʻzbek adabiyotshunoslik tarixida sheʼrshunoslikka doir oʻzbek tilidagi ilk nazariy qoʻllanma boʻlgan "Funun ulbalogʻa" 5 qismdan iborat; 1qismda sheʼrning gʻazal, qasida, qitʼa, ruboiy, masnaviy, musammat, mustazod, fard va boshqa ga keng ilmiy izoh beriladi; 2 qismda qofiya va radif masalalari oʻrganilib, qofiya sheʼrning asosi ekanligi, qofiyasiz sheʼr boʻlishi mumkin emasligi taʼkidlangan; 3 qismda badiiy tasvirning garseʼ, tashbeh, i(y)gʻom, irsol ulmasal, tazmin, istiora, laffu nashr, radd ulmatla singari 97 turi turkiy va forsiyzabon shoirlar asarlaridan olingan parchalar asosida tushuntirib berilgan; 4 qism hajm jihatdan asarning asosini tishkil etib, u aruz vazni tahliliga bagishlangan. Taroziy aruzni oʻzbek tilidagi sheʼriyat bilan bogʻlab, bahrlar sonini 40 taga, uning tarmoqlari sonini 366 taga yetkazgan. Aruzning 120 dan ortiq turi izohlangan bu qismning ancha varaqlari urinib, bir qancha soʻzlar oʻchib ketgan; oxirgi, 5 qism Sharq sheʼriyatining muammo janriga bagʻishlangan (bu qism yoʻqolgan).Oʻrta asr sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosi ensiklopediyasi. — Samarqand. Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2016. — B. 631.

Taroziyning ushbu asari yana shunisi bilan ahamiyatliki, unda shu paytgacha nomlari bizga nomaʼlum boʻlgan, turkiy tilda ijod qilgan Muhammad Temur Bugʻo, Hoji Aqcha Kindiy, Bu Nasaq, Qutbiddin Saroiy, Bu Siyoqa, Jaloliy, Shams Qisoriy hamda forsiyda yozgan Sayfiddin Isfarangiy, Mavlono Sayfiddin, Imom Umid Kamoliy, Imom Ziyovuddin Forsiy, Jalol Samarqandiy kabi shoirlar eslatilib, ularning asarlaridan parchalar keltirilgan. "Funun ulbalogʻa"ning yagona qoʻlyozma nusxasi Angliyaning Bodlean kutubxonasida saqlanadi. Ana shu nusxaning faksimilesi asosida "Funun ulbalogʻa" hozirgi oʻzbek yozuvida nashr etildi ("Oʻzbek tili va adabiyoti" jurnali, 2002-yil, 1—6son; 2003-yil, 1—3son).

Asarlari
 “Fununu-l-balog‘a”, “Latoyi-fi Taroziy”

 

 Adabiyot 
 Hayitmetov A., Temuriylar davrida oʻzbek adabiyoti, T., 1996; Hayitmetov A., Adabiy merosimiz ufk,pari, T., 1997.

Abduqodir Hayitmetov.

Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:Islom:Shaxslar
Taror oltin koni

Taror oltin koni - Zarafshon daryosining chap sohilida, Zarafshon togʻ tizmalaridagi Moʻgʻiyon togʻlarida joylashgan (Tojikiston, Panjakent tumani). 1967-yil ochilgan. Taror oltin konik. yuqrri karbon yoshidagi kvarsli dioritlar shtoki yorib chiqqan silur davriga mansub turli darajada metasomatik oʻzgargan choʻkindi togʻ jinslari — ohaktosh, qumtosh va slanetslar bagʻrida joylashgan. Genezisi boʻyicha gidrotermalmetasomatik rudalar, asosan, skarnlar, kvarsitlar va ularga turdosh boʻlgan jinslar bilan bogʻliq. Ruda tanalari Taror sinigʻi zonasida joylashgan minerallashgan jinslardan (skarnlar, kvarsitlar, kremniylar va hokazo) iborat boʻlib, ularning umumiy tarqalish uz. 500–600 m, qalinligi 30 m gacha, chuqurligi esa 450–500 m va undan ortiq. Konda ruda oksidlanishi chuqur, tugʻma elementlar (oltin, kumush, mis, vismut, surma), sulfatuzli minerallar (tetraedrit, aykinit, jemsonit, Bi, Ag, Sb larning sulfatuzlari) keng tarqalgan. Asosiy sulfidli minerallararsenopirit, pirit, xalkopirit, antimonit hamda noruda minerallar— kvars, dolomit, kaltsit, ankerit va boshqalardan iborat. Oltin koni rudalari kompleks (koʻp elementli) boʻlib, uning tarkibida oʻzgaruvchi miqdordagi (21 — 128 g/t) oltindan tashkari kumush, kadmiy, indiy, vismut va boshqa foydali elementlar mavjud. Konda bir necha xil ruda ajratilib (sulfidli, gematitli, kvarskaltsitli va hokazo), ulardan sanoat ahamiyatiga moligi — sulfidli (xira rudali va arsenopiritli) rudalar hisoblanadi. Taror oltini tugʻma, kumushli oltinlardan hisoblanadi.
Taroqbosh

Taroqbosh — boshoqdoshlar oilasi, yaltirboshlar turkumiga mansub bir yillik oʻt. Boʻyi 15—20 sm. Poyasi tuksizyoki qiskatukli. Barglari kalin, yassi, qisk£ tukli. Roʻvagi tigʻiz, uz. 10 sm. Changchisi 3 ta, urugʻchisi patsimon. Boshoqlari 4 sm gacha, 6—16 gulli. Boshoqcha qipiqchalari nashtarsimon, tuksiz yoki gʻadir-budur. May—iyul oylarida gullab urugʻlaydi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida choʻl, adir va togʻ zonalari, ekin maydonlari, bogʻ va dare boʻylarida usadi. T. yaylovlarda chorva oʻtlashi uchun yaxshi koʻk oʻt hisoblanadi. 

 

Turkum:Bugʻdoydoshlar
Taroqlilar

Taroqlilar — dengiz umurtqasizlari tipi. Tanasi shaffof, dildiroq, oval, tuxumsimon, choʻziq silindrsimon yoki boshqa shaklda. Tanasining bir uchida ogʻiz teshigi, 2uchida muvozanat organi (statotsist) joylashgan. Tana devori boʻshliqichlilar singari ektoderma va entodermadan iborat. Ektoderma bilan entoderma oraligʻida dildiroq mezogliy (strukturasiz qavat) boʻladi. Umumiy tuzilishi radial simmetriyaga moye keladi. Ogʻiz teshigi halqumga ochiladi; halqum oshqozon bilan bogʻlangan. Oshqozondan radial naylar tarqalgan. Bu naylar T. tanasi chetiga kelib tana boʻylab joylashgan 8 qator meridional naylarga ulanib ketadi. Meridional naylar boʻylab qarakat organlari — 8 qator taroqsimon plastinkalar joylashgan. Har bir taroqsimon plastinka qator boʻlib bir-biriga yopishgan kiprikchalardan iborat.

T. germafrodit. Tuxumdan kiprikli lichinka chiqadi. 1 sinf (taroklilar) 2 ta kenja sinf (paypaslagichlilar va paypaslagichsizlar)ni oʻz ichiga oladi. 100 ga yaqin turi maʼlum. Barcha dengizlarda uchraydi; erkin suzib yuruvchi, dengiz tubida oʻrmalovchi yoki oʻtroq yashovchi hayvonlar. Asosan, plankton, baʼzan baliqlar uvildirigʻi va chavoqlari bilan oziqlanadi. Oʻljasini ogʻzi yoki uzun paypaslagichlari bilan yopishtirib oladi. T. treskasi mon baliklar uchun oziq. Keng tarqalgan turi beroyo boshqa T.ni yeydi.

 

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Tars

Tars (Gyozlyu-Kule) — qadimgi manzilgoh (mil. av. 6ming yillik — mil. 3—4-asrlar) – Turkiyaning Tarsus shahri chetida joylashgan. T.dagi qazilmalar (1934—38) natijasida Kichik Osiyo janubining arxeologik madaniyatini belgilovchi aniq stratigrafiyasi aniqlandi. Mil. av. 6—5-ming yillikda T. — neolit davri manzilgohi boʻlib, aholisi qoramtirkoʻk rangdagi idishlar tayyorlashgan. Mil. av. 3-ming yillikda T. — atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan mustahkam shaharcha. Mil. av. 2ming yillikda xemmaap davlati tarkibida (xett muhrlari topilgan). Mil. av. 1100—850 yillarda T.da dastlabki temir buyumlar yasalgan. T. madaniyatiga oid aholi Suriya va Ossuriya bilan yaqindan aloqada boʻlgan. Mil. av. 7-asrda T. Ossuriya tarkibiga kirgan. T.ning yuqori qatlamlaridan ellinistik va Rim davriga oid (mil. av. 4-asr — mil. 3—4 asrlar) qabrlar chiqqan.

 

 

Turkum:Arxeologiya
Turkum:Osiyo tarixi
Turkum:Turkiya